MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Granatomyot

Granatomyot - 1) dastaki G. dushmanning zirhli nishonlariga, jonli kuchlari va harbiy texnikasiga zirhni teshadigan yoki parchalanadigan fugas top bilan shikact berish uchun muljallangan qurol. G.ning bir marta va koʻp marta ishlatiladigan; tuzilishiga koʻra, dastaki, miltiqqa oʻrnatib va stanokka oʻrnatib otadigan; vazifasiga koʻra, tankka qarshi, piyodalarga qarshi; stvolining tuzilishiga koʻra, stvolining ichi silliq, qirqimli va stvoli buklanadigan xillari bor. G.ning kalibri 30—90 mm, nishonga olish uzokligi 1000 m gacha. Miltiqqa oʻrnatib otadigan G.da granata oʻqsiz patron zaryadining poroxli gazi yordamida otiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grand-opera

GRAND-OPERA ( — katta opera), Musiqa va raqs milliy akademiyasi — Parijdagi davlat opera va balet teatri. Yevropa musiqali teatr madaniyatining yirik markazlaridan. 1669-yilda "Qirol musiqa akademiyasi" nomida tashkil topgan. 1875-yildan hozirgi nomda. Teatrning tarixi fransuz opera va balet sanʼatining yuzaga kelishi hamda rivojlanishi bilan uzviy bogʻliq. 17—18-asrlarda "G.-o." zaminida lirik fojia hamda opera-balet kabi milliy musiqali teatrning turlari (J. Lyulli, J. Ramo va b.), 19-asr boshida "katta opera" janri (D. Ober, J. Rossini, J. Meyer-ber) qaror topgan. 20-asrda "G.o." teatri repertuaridan mumtoz opera va baletlar bilan birga zamonaviy kompozitorlar (R. Shtraus, I. Stravinskiy, M. Ravel, A. Onegger, F. Pulenk, A. Berg , S. Prokofyev va b.) asarlari keng oʻrin olgan. "G.-o."da Fransiya va Yevropaning yetakchi xonandalari (M. Malibran, P. Viardogarsia, J. Grizi, A. Patti, E. Karuzo, F. Shalyapin, M. Kallas, T. Gobbi va b.), raqqos va raqqosalari (M. Taloni, K. Grizi, A. Pavlova, V. Nijinskiy), baletmeysterlari (J. Nover, L. Petipa, S. Lifar, M. Bejar), dirijyorlari (E. Kolonn, P. Montyo, Sh. Myunsh) faoliyat kursatgan. Hoz. binosi 1875-yilda qurilgan, 1936-yilda qayta taʼmirlangan. Tomosha zali 2130 oʻrinli, ichki bezaklari nihoyatda hashamatli va koʻrkam. "G.o." artistlaridan Franchesko va Patris Bartlar Navoiy nomidagi opera va balet teatri spektakllarida qatnashgan (1970, A. Adan, "Jizel"; P. Chaykovskiy, "Oqqush koʻli" va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramma

...gramma (yun. gramma — shakl, harf, yozuv) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, yozilgan, chizilgan narsaga daxldorlikni bildiradi. Mas, haritagramma, radiogramma.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granik jangi

Granik jangi — Aleksandr qoʻshini bilan Doro III qoʻshinlari urtasidagi jang (mil. av. 334 y. bahori). Marmara dengiziga quyiladigan Turkiyadagi Xojabosh daryosi (yunoncha Granik) buyida sodir boʻlgan. Mil. av. 334 y. makedon qoʻshini (30 ming piyoda va 5 ming otliqaskar) Gellespontni kechib oʻtgan. Lidiya satrapi Arzites qoʻmondonligi ostidagi fors qushini (30—40 ming askar) Granik daryosining baland ung qirgʻogʻini egallagan. Makedoniyaliklarning yengil piyodalar koʻmak berib turgan ogʻir qurol-yarogʻli otliq qoʻshini Granik daryosini kechib oʻtib forslarning soʻl qanotini yanchib tashlagan. Ayni paytda makedoniyaliklar forslarning ilgʻori va oʻng qanotini ham chekinishga majbur qilishgan. Forslarning asosiy kuchlari (yunonlardan iborat yollanma piyodalar) qurshab olinib tor-mor qilingan. Forslar 20 mingdan oshiq askaridan ayrilganlar. G. j.dagi gʻalaba Aleksandrga Kichik Osiyoga kirish yoʻlini ochib berib, bu bilan Eronning Aleksandr tomonidan zabt etilishi boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Arria n , Poxod Aleksandra, M. — L., 1962.
  

Janglar
Osiyo tarixi
Ragnar Granit

Ragnar Granit 30-oktabr (1900 – 12-mart 1991) — Shvetsiya neyrofiziologi. Shvesiya Fanlar akademiyasi prezidenti (1963—65). Koʻrishdagi birlamchi neyrofiziologik jarayonlar (koʻz pardasi alohida neyronlarining bioelektr potensiallari) ustida tadqiqot olib borgan. Harakatning markaziy nerv sistemasi tomonidan boshqarilishiga oid asarlar yozgan. Nobel mukofoti laureati (1967; J. Uold va X. Hartlayn bilan hamkorliqda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1900-yilda tugʻilganlar
30-oktabrda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
12-martda vafot etganlar
Granit

Granit (lot. granum — dona) — toʻliq kristallangan nordon magmatik togʻ jinsi. Materiklardagi Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan jins. Tarkibi kremniy oksidi (SiO2) ga boy. Yer poʻstining chuqur qismida, magmaning butunlay kristallanishidan hosil boʻladi. G.ning tomirli turi porfir strukturali. Kimyoviy tarkibiga koʻra normal va ishqorli G.larga boʻlinadi. G.da kvars, kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin), nordon plagioklaz (albit, oligoklaz), shuningdek, slyuda (biotit yoki muskovit), amfibol va goho piroksen buladi. Aksessor minerallardan apatit, sirkon, magnetit, titanit, baʼzan ortit, monatsit, ksenotim va rutil uchraydi. Rangi qizil, pushti, och malla, och sariq, bo'z rang , baʼzan och yashil. G. katta intruziv massiv (shtok, batolit) va dayka, lakkolit shaklida uchraydi. Yirik donador G. rapokiv deyiladi. Baʼzi G.lar bilan turli qimmatli metall konlari (qalay, volfram, molibden, pyx, qoʻrgʻoshin va b.) bogʻliq. G. yaxshi silliqlanadi, boʻlaklarga ajraladi, shuning uchun imorat devorilarini bezash, poydevoriga naqshlar ishlash, zinapoyalar yasash va haykaltaroshlikda koʻplab ishlatiladi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Hisor, Zirabuloq, Ziyovuddin va boshqalar togʻlarda, xorijda Ural, Kavkaz togʻlarida, Ukraina, Kareliya, Kola yarim orol, AQSH va Skandinaviya mamlakatlarida katta maydonlarda tarkalgan. Granitli intruziyalar yoshi arxeidan kaynozoygacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Granit qatlami

"GRANIT" QATLAMI (granitgneys li qatlam, granit-metamorfik qatlam) — Yer poʻsti qatlamining shartli nomi, undan uzunasiga yoʻnalgan seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi 5,5—6,5 km/s ga teng boʻladi. Choʻkindi va "bazalt" qatlami oraligʻida joylashadi. Granit, gneys va b. metamorfik va otqindi jinslardan tashkil topgan. Materiklarda "G." q. choʻkindi jinslar bilan qoplangan, qalqonlarda esa ochilib qolgan. Tipik okean tubida "G." q. boʻlmaydi. Q. Yer poʻsti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granitlanish

Granitlanish - Yer poʻstining chuqur qismlarida boʻladigan murakkab jarayonlar natijasida turli (choʻkindi, otqindi, metamorfik) togʻ jinslarining oʻzgarib, tarkibi, tuzilishiga koʻra granitga oʻxshash jinsga aylanishi G.ga uchragan jinslarning tarkibi va strukturasi butunlay oʻzgarib ketadi. G. togʻ jinslarini ishqorli metallar va SiO2 bilan boyishi va ulardan Fe, Mg va Sa chiqib ketishi va magma hosil boʻlishi bilan bogʻliq; u asosan geosinklinallarning juda chuqur zonalarida burmalar hosil boʻlishi paytida rivojlanadi. G. toʻgʻrisida turli fikrlar bor. Vir guruh olimlar G. yer bagʻridan chiqadigan gaz va suyuq eritmalarning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida paydo boʻladi deyishsa, boshqalari G. qattiq jinslar ionlarining bir-biri bilan aralashishi (diffuziyasi) natijasida hosil boʻladi deydilar. G. magmaning togʻ jinslariga taʼsiri natijasida sodir boʻladi degan fikrlar ham bor. Yer poʻstida boʻladigan jarayonlarni aniqlashda G.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Petrologiya
Ippolit Granitov

Ippolit Ivanovich Granitov (1900.11.2, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyati Chaktak qishlogʻi — 1981.31.10, Toshkent) — geobotanik. Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1960), biologiya fanlari doktori (1961), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). 1960-yildan kafedra mudiri. Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan bir qancha ekspeditsiyalarda qatnashgan. Oʻrta Osiyo oʻtloqlaridan toʻgʻri va unumli foydalanish, oʻtloqlar hosildorligini oshirish, ayniqsa, Oʻzbekiston choʻl oʻsimliklari genezisi toʻgʻrisidagi masalalarni qal qilishga hissa qoʻshgan.

Ac: Oʻsimliklar qoplami, T., 1949; Janubi Gʻarbiy Qizilqum oʻsimliklari qoplami [2 jildli], T., 1964, 1967.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Granka

Granka (rus.) (matbaada) — 1) bosmaxonada terilib, hali sahifa holiga keltirilmagan (verstka qilinmagan) matnlar ustuni; 2) terilgan matnni oʻqib, xatolarini tuzatish, undan maket tuzish uchun qogʻozga olingan tasviri, nusxasi; 3) terilgan matnni vaqtincha (sahifalashga qadar) saqlab qoʻyish uchun ishlatiladigan taxtakach.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granodiorit

Granodiorit — intruziv nordon togʻ jinsi. Mineral tarkibi kvarsli diorit bilan normal granitlar oraligʻida. G. tarkibida kvars, kaliyli dala shpati, plagioklaz va rangli minerallar boʻladi. G.da granit tarkibidagi hamma aksessor minerallar uchraydi, ammo titanit koʻproq. Zichligi 2700— 2900 kg/m3. Strukturasi toʻla kristallangan va porfirsimon. Teksturasi massiv. Porfirsimon G. Kurama, Nurota, Boʻkantov, Quljuqtov, Ovminzatov, Tomdi togʻlarida bor. Qurilishda, qoplama bezak sifatida keng ishlatiladi. Toshkentda Mustaqillik maydonidagi favvora atrofi, yer osti yoʻllarini qurishda G.dan foydalanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Granosiyenit

Granosiyenit — intruziv togʻ jinsi. Mineral tarkibiga koʻra granit bilan siyenit oraligʻida. Strukturasi toʻliq kristallangan, donali, teksturasi massiv. Mineral tarkibi siyenitga juda ham yaqin, undan faqat 15% dan ortiqroq kvars minerali borligi bilan farq qiladi. Undan tashqari G. tarkibida kaliyli dala shpati (ortoklaz, mikroklin yoki pertit) 50% dan 70% gacha, nordon plagioklaz 10% dan 30% gacha, rangli minerallar 10% dan 20% gacha boʻladi. Aksessor minerallardan G.da apatit, sirkon, sfen va magnetit uchraydi. G. Qurama togʻlarida tarqalgan. Imoratlar poydevori, yer osti yoʻllarini bezashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Petrologiya
Grant

Grant (ing. grant — xadya, subsidiya, stipendiya) — maqsadli vositalar; korxonalar, tashkilotlar va shaxslarga pul va natura koʻrinishida ilmiy tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari, oʻqish, davolanish va b. uchun beriladi. Odatda, G. sohiblari muayyan sohadagi ish uchun tanlov eʼlon qilish yoʻli bilan aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyoma

Granulyoma (lot. granulum— donacha va ota — oʻsma) — odam va hayvonlarda biriktiruvchi toʻqimaning yalligʻlanishi oqibatida yuzaga keladigan oʻsmasimon tuzilma. Infeksion G. — virusli, infeksion allergik (sil, zaxm, tulyaremiya, ich terlama, revmatizm, revmatoid artrit) tufayli; noinfeksion G. toʻqimalarga yot jismlar tushishi yoki uzoq vaqt mexanik taʼsirlanishi va b. tufayli hosil boʻladi. G.ni keltirib chiqargan sababiga qarab, uning hujayra tarkibi oʻzgarib turadi. Tananing turli qismida uchrashi mumkin. Davo asosan G.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat, bu yordam bermasa, jarrohlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulometriya

Granulometriya (lot. granulum donacha va ...metriya), granulometrik tahlil, mexanik tahlil — boʻsh togʻ jinslari, tuproq va sunʼiy materiallarning turli oʻlchamli fraksiyalarini aniqlash usullari majmuasi. Chaqiq togʻ jinslari (qum, shagʻal va b.), gil va b. gilli jinslar hamda tuproqlar turli oʻlchamli organik va mineral zarralardan tashkil topgan. Bu zarralar oʻlchamiga qarab G.da kompleks yoki fraksiyalarga ajratiladi. G. (mexanik) taxlilda granulometrik fraksiyalarga ajratiladi. G. (mexanik) tahlilda granulometrik fraksiyalarning miqdori foizda aniqlanadi. Oʻlchami 2 mm dan katta va oʻrtacha, yoki 2 mm dan 0,05 mm gacha boʻlgan qum zarralari — elaklarda ajratiladi. Zarra yoki changsimon (0,05 mm dan 0,002 mm gacha) va gilli (0,002 mm dan kichik) fraksiyalar tinch holatdagi suvda zarralarning choʻkish tezligi boʻyicha yoki sentrifuga yordamida ajratiladi. Togʻ jinsi u yoki bu fraksiyalarning koʻpligiga qarab nomlanadi.

Tahlil natijalari sonli jadvallar yoki chizmalar holida tasvirlanadi. G. togʻ jinslarini hosil boʻlishi, ularning suv, neft va gazlarni oʻzidan oʻtkaza olishi va b. xususiyatlarini oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulotsitlar

Granulotsitlar (lotincha: granulum donacha va yun. kytos — hujayra) — sitoplazmasida donachalar (granulalar) bor oq qon tanachalari (leykotsitlar). Umurtqali hayvonlar va odam koʻmigida hosil boʻladi. G. uchun oqsilli donachalar hamda segmentar yadro boʻlishi xos. Donachalarining shakli va boʻyalishiga qarab neytrofillar, eozinofillar va bazofillarga boʻlinadi. Baʼzi leykotsitlarning eng sodda tuzilgan amyoba kabi faol harakat qilish xususiyati ham bor. Odam qonidagi leykotsitlarning asosiy qismini G. tashkil etadi, ular asosan himoya vazifasini oʻtaydi. G.ning alohida turlari oʻrtasidagi nisbat organizmning umumiy ahvolini bildiradigan koʻrsatkich hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyatsion toʻqima

Granulyatsion toʻqima (lot granulum — donacha), granul yatsiya — biriktiruvchi toʻqimaning shikastlangan joyida paydo boʻladigan, yosh, yetilmagan toʻqima; qon tomirlar va yosh hujayralarga boy boʻlib, aʼzo yoki toʻqimaning nobud boʻlgan qismini egallab boradi (et bitishi). Keyinchalik G. t. yetila boshlaydi: ancha qattiqlashib, oqaradi va nihoyat, toʻqimaga aylanadi. Organizm zaif, quvvatsiz bemorlar, shuningdek, yoshi oʻtgan kishilarda G. t. sekin oʻsadi, natijada bemorning sogʻayishi qiyin buladi. Baʼzan (mas. oqma atrofida) G. t. ortiqcha hosil boʻlib, qizil toʻqima holida terini turtib turadi; bu holat yaraning toʻgʻri bitishiga xalal beradi. G. t.ning toʻgʻri oʻsishida organizmning umumiy holati katta ahamiyatga ega, shuning uchun vaqtida ovqatlanish, ovqat vitaminlarga boy boʻlishi muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granulyatsiya

Granulyatsiya (lot. granulum - donacha, zarracha) — 1) texnika da donadorlash — moddalarga mayda boʻlaklar — granulalar (donalar) shaklini berish. Bu usul, mas, metallurgiyada (shkalalar, metallar va shteynlar G.si), energetika xoʻjaligida (qozonxona shlaklari G.si), kimyo sanoatida (shisha, ammiak selitrasi, superfosfat G.si) va b. sohalarda qoʻllaniladi; 2)tibbiyotda — yarachaqalarning bitib, yangidan et olishi (qarang Granulyatsion toʻqima); 3) astronomiya da — [[Quyosh betidagi donador yorugʻ tuzilmalar. Havo ochiq paytlarda koʻrinadi (qarang [[Quyosh).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gran-chako

Gran-chako () — Janubiy Amerikaning markazidagi tabiiy oblast, 18—19° va 20—30° j. k.lar oraligʻida, Argentina, Paragvay, Boliviya davlatlari hududida. Sharqda (La-Plata payettekisligiga tutash qismi) bal. 50 m dan And togʻlari etaklari (gʻarbga) tomon 500–600 m gacha koʻtariladi. Iqlimi shimolida subekvatorial, markazida tropik, issiq iqlim, qishi yogʻinsiz. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12—21°, yanvarniki 26—30° (maksimal temperatura 47° — bu materikdagi eng baland temperaturadir). Yillik oʻrtacha yogʻin shim.-sharqda 1200 mm, jan.-gʻarbida 500 mm. Yirik daryolari: Parana, Paragvay, Rio-Bermejo, Rio-Salado va b. Daryolari yezda toʻlib oqadi. Gran-chako chekkalarida botqoqlik koʻp. Qoʻngʻir-qizil tuproqli yerlarda siyrak oʻrmonlar, butazorlar bor. Qimmatbaho yogʻoch va oshlovchi moddalar olinadigan daraxt turi koʻp. Hayvonot dunyosi boy. Gran-chakoning asosiy boyligi — neft va yogʻoch. Aholisi oʻrmon kesish, ovchilik bilan shugʻullanadi. Paxta yetishtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Günter Grass

Günter Grass [1927.16.10, Polsha, Dansig (Gdansk)— 2015.13.4] — nemis yozuvchisi. 1956 yilda "Uchar tovuqlarning afzalligi" sheʼriy toʻplami nashr etilgan. "Tunuka nogʻora" (1959) romani mashhur. Unda nemis xalqining yaqin va olis tarixi, insoniyat oldidagi aybi va uni anglash haqida soʻz boradi. Grass bu romanini "Mushuk-sichqon" (1961) qissasi, "It yillari" (1963) romani bilan qoʻshib, 1974 yilda "Dansig trilogiyasi" umumiy nomi ostida nashr ettirgan. "Narkoz bilan etni oʻldirish" (1969) romani avlodlar munosabati haqida. "Qalqonbaliq" (1977) romanida ayollar emansipatsiyasi borasidagi oʻz qarashlarini bayon qilgan. "Moda kalamush" (1986) romanida kuchayib borayotgan yadro urushi xavfiga munosabat bildirgan. "Bepoyon dala" (1995) romanida Germaniyaning qoʻshilishi mavzusi qalamga olingan. Nobel mukofoti laureati (1999).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1927-yilda tugʻilganlar
16-oktabrda tugʻilganlar
13-aprelda vafot etganlar
2015-yilda vafot etganlar
Grauvakka

Grauvakka (nem. grau — kulrang, Waske — gilli jins) — kam gʻovakli, zich donador, tarkibi oʻzgaruvchan choʻkindi togʻ jinsi. Magmatik va choʻkindi togʻ jinslarining turli mineral boʻlakchalaridan iborat. Kremniy yoki slaneslar bilan sementlanadi. Rangi odatda, toʻq kulrang, qora yoki toʻq yashil (sement tarkibidagi xlorid hisobiga) buladi. G. geosinklinal oblastlar uchun xos, kalin qatlamlar hosil qilgan. Oʻzbekistonning ChatqolQurama togʻlaridagi devon va toshkumir (karbon) davri yotqiziqlarida keng tarqalgan. G. qurilishda, sement tayyorlashda keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graf (mansab)

Graf (nem. Graf) — ilk urta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi grafliklarda qirol nomidan hokimiyatni boshqargan mansabdor shaxs. Oʻzaro ichki nizolar kuchaygan davrida G.lar mustaqil katta mulkdorlarga aylangan. Keyinchalik G. — dvoryanlar unvoni (Rossiyada Pyotr I zamonidan 1917-yilgacha mavjud boʻlgan).

...GRAF (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻzning tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodalarini bildiradi: 1) nimanidir yozib oluvchi, tavsiflovchi, tadqiq etuvchi (inson haqida: mas, biograf, geograf, fotograf); 2) nimanidir tiklovchi, qayd etuvchi, roʻyxatga oluvchi (narsa haqida: mas, ossillograf, barograf).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafekon

Grafekon (yun. grapho — yozaman va eikon — tasvir) — 2 elektron projektor (dasta)li elektrovakuum xotira trubkasi. Projektorlarning biri axborotni yozib olishga, ikkinchisi axborotni oʻqishga (hisoblashga) imkon beradi. Elektron projektorlar dielektrikli nishonning ikki qarama-qarshi tomoniga joylashtirilgan, yozib oluvchi projektor esa signal plastinasi tomoniga qrnatilgan boʻlib, uning oldida toʻr joylashtirilgan. Signal kuchlanishni yozib oluvchi projektorning boshqaruvchi elektrodlariga beriladi. Elektron nur dastasi zichligi buyicha modullashtiriladi. Yozib olinadigan nurlarning elektronlari yuqori musbat potensiallar (~10 kV) yordamida tezlashtiriladi, natijada ular dielektrik qatlamga kiradi va uning potensialini oʻzgartiradi. Hyp dastasi oʻtish joyida nishon sirtining potensiali kamayadi va yuqori toklarda signal qatlami (plastina) potensialiga tenglasha boradi. Signal katlamiga esa kollektorga nisbatan bir necha oʻn volt manfiy kuchlanish beriladi. Elektron nurning zichligi signal qonuni asosida modullashtirilganligi uchun nishon sirtida potensial relyef hosil boʻladi. Uning eng katta "choʻnqirligi" esa signal plastinkasi va kollektor plastinasi orasidagi potensiallar farqi bilan oʻlchanadi. Shunday yuqori potensiallar farqi koʻp (100) karrali oʻqish imkonini beradi.

G.larning turli xillari mavjud. Ular tasvir-axborotlarni lyuminessent ekranlarda koʻrish imkoniyatini yaratadi. Bular elektron xotira trubkalari boʻlib, ular oʻz funksiyalariga koʻra radiolokatsion ossillograf trubkalari va kineskoplarga oʻxshash boʻlsa ham, ulardan ancha farq qiladi. G.lar axborotni uzoq muddat saqlash imkoniyatiga ega. G.lar radiolokatsiya va televideniyeda maxsus murakkab tasvirlarni uzatish va qabul qilib olish uchun keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Elektronnie pribori, pod. red. G. G. Shishkina, M., 1989.
Grafema

Grafema (yun. ...grafo dan) — 1) yozma nutqdagi eng kichik yozuv birligi; 2) soʻz yoki gapdagi oʻrni, uslub va h. k. koʻra turli variantlarda qoʻllanadigan yozuv birligi. Mas, "t" G.si katta va kichik bosma harf ("T", "t"). katta va kichik yozma harf ("G", "t"), kursiv va b. kurinishlarga ega. G. bir tovushni ham, ikki yonma-yon tovushni ham ifodasi boʻlishi mumkin. Mas, yo(y+o), ye (y+e), yu (y+u), ya (y+a) G.lari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik

Grafik (lot. graphikos — chizilgan) — 1) biror kattalik (mas, tezlik)ning boshqa kattalik (mas, vaqt) ga bogʻliqligini yaqqol koʻrsatish uchun qoʻllaniladigan chizma. Mas, barograf havo bosimining vaqtga bogʻliqlik grafigini chizadi; 2) i.ch. grafigi — biror korxonada mahsulot ishlab chikarishning chizma yoki jadval tarzida ifodalangan rejasi; 3) t.i. grafigi — poyezdlar harakatini vaqt bilan bogʻlab tuziladigan jadvali; 4) mat.da — funksiyaning oʻzgarish tarzi haqida yaqqol tasavvur beradigan egri chiziq [mas, u = f(x)].

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik statika

Grafik statika — statikanit qattiq va deformatsiyalanuvchi jismlar statikasi masalalarini chizma yordamida yechish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Koʻpchilik masalalari kuch va arqon koʻpburchagini yasash orqali yechiladi. G. s. usullaridan dinamika va kurilish mexanikasi masalalarini yechishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafik usullar

Grafik usullar, ishlab chiqarishni boshqarishdagi grafik usullar — bironbir tashkiliy yoki boshqaruv ishlarini shartli tasvirlash usullari. Dastlab, 20-asr boshlarida AQSH muhandislari F. U. Teylor va G. L. Gantlar i. ch.ni boshqarishni tashkil etish usullaridan biri sifatida qoʻllaganlar. G. u. yordamida boshkarish jarayonlarini modellash masalalari hal qilinadi, turli omillar oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik, hisob koʻrsatkichlari aniqlanadi, xoʻjalik amallari nazorat qilinadi, guruhlarga ajratiladi. I. ch.ni boshqarishda tasviriy-axborot (bezak-informatsion) operativ, analitik va hisob grafiklari ishlatiladi. Tasviriy-axborot aniq belgilangan, oldindan tekshirilgan, boshqariluvchi jarayonlarning haqiqiy holatini aks ettiruvchi maʼlumotlardan tuziladi; operativ grafiklar vazifalarni tez suʼrat bilan hal qilishda qoʻllaniladi; analitik grafiklar mantiqiy va matematik qayta ishlangan maʼlumotlardan tuziladi; hisob grafiklar (mas, nomogrammalar) oʻzgaruvchan koʻpdan-koʻp qiymatlarga bogʻliq boʻlgan funksiyani hosil qilishga imkon beradigan axborotlar boʻladi. G. u.da sxema, diagramma, jadvallar va b. chizma vositalardan foydalaniladi. EHM va kompyuterlar paydo boʻlgandan soʻng G. u. vazifalari shular zimmasiga yuklanmoqda. Lekin G. u. hali ham oʻz nufuzini yoʻqotgani yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-gazli reaktor

Grafit-gazli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit, issiqlik tashigich sifatida gaz (SO,, Ne) ishlatiladi. Gazni yuqori temperaturagacha qizitib, G.-g. r.li AES ning f. i. k.ni 40% va undan yuqoriroqqa koʻtarish mumkin (qarang Atom reaktori).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafitoplastlar

Grafitoplastlar - tarkibida toʻldirgich sifatida tabiiy yoki sunʼiy grafit, yoxud karbonatlashgan maqsulotlar (kokslar, termoantratsit va b.) boʻlgan plastmassalar. G. presslangan kukun, donador va quyma kompaundlar koʻrinishida olinadi. Buyumlar presslangan kukunlardan issiqlayin presslab tayyorlanadi. Termoreaktiv materiallar (bogʻlovchi modda — sintetik smolalar) kimyo apparatlari, elektr isitkich elementlari i. ch.da qoʻllaniladi. Grafitli termoplastlar (poliamidlar, ftoroplast-4) mashinalarning ishqalanuvchi detallari (mas, podshipniklarning vkladishlari) uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi. Bulardan tashqari G.dan turli xil filtrlar, quyish qoliplari, shesternyalar, porshen halqalari va b. tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grafit-suvli reaktor

Grafit-suvli reaktor - issiqlik neytronlari bilan ishlaydigan yadro reaktori; bunda sekinlatkich sifatida grafit bloklari, issiqlik tashigich sifatida suv ishlatiladi. Kuvvati bir necha GVt (qarang Atom reaktori).

...GRAFIYA (yun. grapho — yozaman) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, quyidagi maʼno ifodasini beradi: tavsiflash, yozib olish, chizma, tasvir va h. k.; terminlar — fan nomi, tarkibiy qismi, aks ettirish, nimanidir namoyon etish usuli nomi, shuningdek, shunday usuldan foydalaniladigan korxona nomi tarkibiy qismi (mas, haritagrafiya, monografiya va b.) sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil