MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Darvoz tizmasi

Darvoz tizmasi — Pomirnkng gʻarbiy qismidagi tizma. Obixingov, Panj va Vanch (Panj havzasi) daryolari oraligʻida. Shim.-sharkdan jan.-gʻarbga 200 km choʻzilgan, shim.-sharkda Fanlar akademiyasi tizmasiga tutash. D. t. paleozoy va mezozoyning ohaktosh, qumtosh, gilli slanets, konglomerat, shuningdek, kristalli slanets va granitlaridan tarkib topgan. Tizmaning sharqiy qismi baland (6083 m), tepalarida muzlik koʻp. Muzliklarning umumiy mayd. 420 km², ayrim muzliklarning uz. 12—15 km. Tizmaning gʻarbiy qismi past (3000—3700 m) boʻlib, yon bagʻirlarida dasht oʻsimliklaridan shoʻra-shuvoq, chalovshuvoq-betaga, ayrim joylarda daraxt va butalar oʻsadi. Shim. yon bagʻirlarida zarangzor, yongʻoqzor, jan. yon bagirlarida archazor, bodomzorlar bor. 3500—3700 m dan yuqorida subalp va alp oʻtloqlari uchraydi. 4200—4500 m dan yuqori qismlari doimiy qor va muzliklar bilan qoplanib yotadi. Bu yerlarda arhar va burama shoxli takalar yashaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Tojikiston
Darvoza

Darvoza — shahar, qalʼa, saroy, qoʻrgʻon, hovli va b.ning kirish joyiga oʻrnatiladigan katta eshik, qopqa. Qadimda Oʻrta Osiyo shaharlarining atrofi qalʼaband mudofaa devorlari bilan oʻralgan boʻlib, bir nechtadan D.lari (mas, Toshkentning 12 ta, Buxoroning 11 ta, Xivaning 10 ta D.si.) boʻlgan. D.lar odatda archa, kayragʻoch daraxtlari yogʻochidan yasalib, usti temir hoshiya bilan qoplangan, turli zulfinlari badiiy naqshlar bilan bezatilgan. D.larning yuqori qismi koʻpincha panjarali boʻlgan.

Manbalar  

Arxitektura
Darvoza (yo`lak)

Darvoza — togʻlarning sertepa yerlaridagi tor yoʻlak, vodiy. Temir darvoza (Temir qapigʻ), Dunay daryosi vodiysidagi qisiq va b. Daryolarning oqimiga koʻndalang togʻlarni kesib oʻtishi natijasida hosil boʻladi. Baʼzan tektonik yoriklarda vujudga keladi. Shunday joylar, odatda, gidrotexnik inshootlar (GES, suv ombori, shlyuz va sh.k.) qurish uchun qulay (yana qarang Darband).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvozabon (lavozim)

Darvozabon — shahar, qalʼa, saroy kabilar eshigini qoʻriklovchi shaxs (qarang Darbon).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvozaxona

Darvozaxona, dalon — mahobatli qalʼaband inshootlarda, uyjoy meʼmorligida koʻcha (tashqari)ni hovli bilan bogʻlovchi usti berk maxsus xona. Yon tomonlarida supacha yoki oxurlar boʻlishi mumkin. Qadimda shahar va qalʼa devorlariga uygʻunlashtirib qurilgan. Unda soqchi, darvozabon va b. uchun maxsus xonalar va atrofii kuzatish uchun minoralar qurilgan. Oʻrta asr shahar D.si tashqarisida karvonsaroy, bozor va hammomlar joylashgan (qarang Bogʻcha darvoza, Kush darvoza, Tosh darvoza). Jamoat binolari (madrasa, masjid va b.)da D. peshtoqli, miyonsaroyln qilib qurilgan. Qishloq qoʻrgʻonlari D.si oldida koʻpincha hovuz, quduq, chorbogʻlar boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxitektura
Shahar darvozalari
Darvozaqirliklar chaylasi

Darvozaqirliklar chaylasi - Zarafshon daryosining quyi havzasida neolit davri (mil. av. 4-3-ming yillik)da yashagan ovchi qabilalarining manzilgohi. Oʻ. Islomov tomonidan ochilgan (1961). Bir necha madaniy qatlamdan iborat. Chaylalardan birining burchaklaridan 4 kattagina chuqurcha (ustunlar urni) topilgan. Chaylaning eshigi sharqqa — koʻlga qaragan, oʻchoqlar tashqaridagi maydonda boʻlgan. Chaylalar yengil ishlangan boʻlib, 81 m2 maydonni egallagan, unda 30—35 kishidan iborat bir urugʻ jamoasi joylashgan. Topilgan har xil hayvon va qush suyaklari D.ch.da odamlar ov bilan shugʻullanganini koʻrsatadi. Kundalik hayotda toshdan yasalgan qurollar muhim rol oʻynagan. Chaqmoqtoshdan mikrolit pichoq, qirgʻich, bigiz, yogʻoch yoʻnish qurollari, uq-yoy uchlari, parmalash qurollari, bolgʻa va tosh boltalar, qimmatbaho toshlardan tumor va mun-choqlar tayyorlangan. Darvozaqirliklarning sopol idishlari ancha mustahkam, osti yassi, tuxumsimon shaklda boʻlib, sirtiga turli xil naqshlar solingan. D.ch. yodgorliklari baʼzi xususiyatlari bilan Xorazmdagi Kaltaminor madaniyatiga oʻxshab ketadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xorazm
Aleksandr Dargomijskiy

Aleksandr Sergeyevich Dargomijskiy (1813.2.2, Tula gubernyasi — 1869.5.1, Peterburg) - rus kompozitori, Rossiya kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Dargomijskiy asarlarida ijtimoiy, hajviy va lirik-falsafiy mavzular ilgari surilgan. "Suv pariyey" (Pushkinning shu nomli asari asosida, 1855) operasida yangi — xalqchil-psixologik musiqiy dramaturgiya yuzaga keldi. "Tosh mehmon" operasida mazkur janrning islohoti davom ettirilgan. Dargomijskiyning romanslarida yangicha shakllar rivoj topdi: lirik-dramatik monolog , ballada, hajviytanqidiy va maishiy mavzulardagi qoʻshiq va b. Vokal uslubini yangilash yoʻlida Dargomijskiy rechitativ ifodaviyligini har bir soʻz maʼnosidan kelib chiqqan holda boyitgan. Dargomijskiyning romans, qoʻshiq va operalari, simfonik orkestr uchun yaratilgan "Yalmogʻiz kampir" hajviy fantaziyasi Oʻzbekistonda keng ijro etilmoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dargoh

Dargoh, dargah - 1) boʻsagʻa, ostona, uy va hovli-joy, makon; 2) oʻrda, qasr, saroy.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dard tillari

Dard tillari - tillar guruhi. Afgʻoniston, Pokiston va Hindistonning tutash hududlarida tarqalgan. D.t. hinderon tillari tarkibiga kiradi, hind va fors tillariga nisbatan oraliq tillar hisoblanadi. Uchta kichik guruhga ajraladi. Ular orasida keng maʼlum boʻlganlari — kashmiri, shina, koʻhiston tillar guruhi (sharq, kichik guruh); kxovar, kalasha, poshshoyi, tiraxi, gavar, votipuri va b. (markaziy kichik guruh); ashkur, prasun, vaygali, kati, dameli (gʻarbiy kichik guruh, koʻpincha kofiriy deb yuritiladi). Fonetikasida konsonantlik ustun. Nafas chiqarish bilan talaffuz etiladigan (gʻarbiy kichik guruhdagi 4 til bundan mustasno), dimogʻda talaffuz etiladigan va baʼzilarida yumshoq talaffuz etiladigan undosh tovushlar mavjud. Yozuvi faqat kashmiri alifbosi asosida.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dard tutishi

Dard tutishi - tugʻruq boshlanganidan dalolat beradigan belgi; koʻzi yoriydigan ayol Korin pastida va bel sohasida maʼlum vaqt oraligʻida qaytaqayta takrorlanadigan va tobora kuchayadigan ogʻriq sezadi, bunda bachadon qisqarayotgan boʻladi. D. t. dastlab sust boʻlib, ancha vaqtdan keyin takrorlanadi, ayolni aytarli bezovta qilmasligi ham mumkin (ushoq dard). Keyinroq borib bachadon qisqarishlari muntazam takrorlanib turadi; bir qisqarish bilan ikkinchi qisqarish oʻrtasidagi davr kamayadi, har 5—6 min.da takrorlanib turadi va har bir qisqarish uzoqroq (30-40 sek.) davom etadi(chor dard). Dard tutganda bachadon boʻyni ochiladi, bu homilaning tugʻilishi uchun zarur shartlardan biri. D. t. - ixtiyordan tashqari boʻladi, ayol uni qaytara olmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dardanell boʻgʻozi

Dardanell boʻgʻozi (turkcha Çanakkale boğazı, yun. Δαρδανέλλια,

Gellespont - Gellar dengizi) - Yevropa (Bolqon yarim orol) bilan Osiyo (Kichik Osiyo yarim orol) oʻrtasidagi boʻgʻozlardan biri. Marmar va Egey dengizlarini qoʻshib turadi. Dardanell boʻgʻozi aslida daryo vodiysi boʻlib, quruklikning choʻkishi natijasida dengiz boʻgʻoziga aylangan. Uz. 120,5 km, eni 1,3—27 km, chuq. 29—153 m. Qirgʻoqlari qumtosh, ohaktoshlardan tarkib topgan boʻlib, siyrak oʻsimlik bilan qoplangan. Shim.sharqdan jan.-gʻarbga oqadigan yuza oqim Marmar dengizidan chuchukroq (shoʻrligi 25,5%o) suv olib ketadi, tezligi 2-6 km/soat. Jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa oqadigan suv osti oqimi Egey dengizidan shoʻr (shoʻrligi 38,5%O gacha) suv keltiradi. Dardanell boʻgʻozining Yevropa sohilida Gelibolu, Osiyo sohilida Chanoqqalʼa portlari joylashgan (Dardanell boʻgʻozining xalqarohuquqiy va iqtisodiy ahamiyati haqida Qora dengiz boʻgʻotzlari maqolasiga q.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiya
Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Daryo nishabligi

Daryo nishabligi - daryo manbasi (boshlanish joyi) bilan mansabi (quyilish joyi) yoki muayyan qismi suvi yuzasi balandliklarining farqi. Balandliklar farqining daryo uzunligiga nisbati nishablik deyiladi. D.n. 1 km uzunlikka nisbatan oʻlcha-nadi; tekislik daryolari uchun 1 km ga bir necha sm, togʻ daryolari uchun 1 km ga bir necha m ni tashkil qiladi. Masalan, daryoning boshlanish joyi balandligi bilan quyilish joyi balandligi orasidagi farq 200 m. Daryoning uz. 100 km, nishabligi 200 m: 100 km = 2 m/km boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo oqimini tartibga solish

Daryo oqimini tartibga solish — daryodan oqayotgan suvni vaqt davomida va xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga koʻra qayta taqsimlash. Muayyan davrda oqimni tabiiy daryo rejimiga nisbatan koʻpaytirish yoki kamaytirishdan iborat. Bunga daryoda suv talabga nisbatan koʻp boʻlganda uni suv omborlarida vaqtincha toʻplash, isteʼmol tabiiy oqimdan yuqori boʻlganda jamgʻarilgan suvni sarflash yoʻli bilan erishiladi. Suvni yigʻish va chiqarish siklining davomiyligiga qarab D.o.t.s. koʻp yillik, mavsumiy, haftalik va sutkalik boʻladi. Suvi kam daryolar oqimini sersuv daryolar hisobiga koʻpaytirish maqsadida koʻp yillik tartibga solish qoʻllaniladi; mavsumiy tartibga solishda suv yil davomida fasllarga qarab qayta taqsimlanadi. Hafta va sutkalik D.o.t.s. suvni isteʼmol qilishning hafta va sutka davomida oʻzgarishiga bogʻliq boʻlib, gidroenergetika va suv taʼminoti maqsadlari uchun xizmat qiladi.

Oʻrta Osiyoda sugʻorish uchun asosan D.o.t.s.ning koʻp yillik va mavsumiy turlaridan foydalaniladi. D.o.t.s. grafigi birinchi navbatda sugorishning, soʻngra gidroenergetikaning suvga boʻlgan talabini hisobga olib tuziladi. Suvni tartibga soluvchi hajm (ombor) sifatida oʻzanli va toʻldiriladigan suv omborlari (yoki ularning kaskadi)dan, koʻllar va ayrim qulay sharoitlarda yer osti suvlarining suvli qatlamlaridan foydalaniladi. Oʻrta Osiyoda Sirdaryo (havzasida Toʻxtagʻul, Chordara, Qayroqqum, Chor-voq va b. suv omborlari mavjud), Amudaryo (havzasida Norak, Tallimarjon, Janubiy Surxon, Chimqoʻrgʻon, Tuyamoʻyin va b. suv omborlari qurilgan) oqimlari xalq xoʻjaligi ehtiyojlariga javob beradigan darajada tartibga solingan.

Toshtemir Bekmurodov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Gidrologiya
Daryo sistemasi

Daryo sistemasi — muayyan daryo havzasida bir-biriga qoʻshilib boruvchi daryolar majmui. Asosiy daryo va uning 1-tartibli, 2-tartibli va h.k. irmoklardan tashkil topadi. 1-tartibli irmoklar bevosita asosiy daryoga quyiladi, 2-tartibli irmoklar 1-tartibli irmoklarga quyiladi. Yirik daryolarda 20 tagacha tartibli irmoqlar boʻladi. D.s. eng uzun va sersuv boʻlgan asosiy daryo nomi bilan ataladi. Masalan, Sirdaryo sistemasi, Volga sistemasi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Gidrologiya
Daryo suvchanligi

Daryo suvchanligi - daryoda muayyan vaqt (dekada, oy, mavsum, yil, bir necha yil) davomida oʻrtacha koʻp yillik koʻrsatkichlar (norma)ga nisbatan oqib oʻtgan suv miqdori. D. s. absolyut (m3/s, l/s, km/yil) yoki nisbiy (normaga nisbatan % yoki modul koeffitsiyenta) birliklarda ifodalanadi. D. s. haqida maʼlumot qishloq xoʻjaligini suv bilan taʼminlash sistemasidagi eng muhim elementdir (qarang Agrometeorologii: xizmat koʻrsatish). Suvchanlikning oʻzgarishi daryo havzasining suv va issiqlik balansini belgilovchi meteorologik omillarning davriyligiga bogʻliq. D. s.ga yogʻin miqdori, uning yillar va balandlik zonalari boʻylab taqsimlanishi; quyosh radianiyasining intensivligi; havo harorati; tuproq qatlamining holati va b. omillar taʼsir etadi. Bu omillarning mavsumiy davriyligi D. s.ning yil davomida oʻzgarishiga, yillar boʻylab davriyligi esa turli suvchanlik yillarining almashinuviga sabab boʻladi.

Oʻrta Osiyoda daryolar, asosan togʻlardan boshlangani sababli havzaning balandligi oshgan sari D. s kamayib boradi. Doimiy muzliklar va qorliklar erishi hisobiga hosil boʻluvchi D. s. turgʻun, yomgʻirlardan hosil boʻluvchi D. s esa koʻproq oʻzgaruvchan boʻladi. Daryo yillik oqimining oʻzgaruvchanligi variatsiya koeffitsiyenti orqali (Cv) aniklanadi. Muzlik-qorliklarda hosil boʻluvchi daryolar (Vaxsh, Zarafshon) uchun Cv-0,10—0,15, qorlik-muzliklardan suv oladigan daryolar (Chirchiq, Norin, Kofarnihon) uchun 0,15—0,25, qorlik va qor-yomgʻirlardan toʻyinadigan daryolar (Ohangaron, Keles) uchun 0,25 va undan katta. Soy va jilgʻalarning yillik oqimlari uchun Cv 1 dan ham katta boʻlishi mumkin.

Oqim hosil qiluvchi jarayonlar inersiyasi tufayli turli suvchanlik-ka ega boʻlgan yillar sikllarga guruhlanadi. Sersuv, oʻrtacha suvli va kamsuv sikllar mavjud. Sikllar suvchanlik davomiyligi va uning oʻrtacha koʻrsatkichlardan ogʻish kattaligiga qarab farqlanadi. Masalan, Amudaryoda 10 yillik, Norin daryosida 2—3 va 10—11 yillik, Chirchiq daryosida 5—6 yillik davriylik kuzatiladi. Suvchanlik boʻyicha ekstremal yillarda muzlikqorlik hamda qorlik-muzliklardan hosil boʻluvchi daryolar oqimi normadan 30% va undan koʻproq, qor-yomgʻir hamda yomgʻirlardan toʻyinadigan daryolar oqimi 50—60% farq qiladi. Turli daryolar oqimining oʻzgarishlari ayrim yillarda oʻzaro muvofiq kelishi yoki muvofiq kelmasligi sinxronlik yoki asinxronlik tushunchasi bilan ifodalanadi. Oʻrta Osiyodagi D. s oʻzgarishlaridagi maksimal muvofiqlik suvchanlik boʻyicha ekstremal yillarda kuzatiladi. Masalan, suv eng kam boʻlgan 1974 yilda Amudaryo va Sirdaryo havzasining hamma hududida oqim normadan juda kam boʻlgan. Turli havzalarda D. s.ning oʻzgarib turishidagi nomuvofiklik daryolarni havzalararo oqizishii taqozo etadi.

Toshtemir Bekmurodov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo floti

Daryo floti — q. Daryo transporti.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo shoxobchasi

Daryo shoxobchasi - 1) suv havzalarini (koʻllar yoki koʻl bilan daryo, onda-sonda daryoni koʻl bilan yoki ikki daryoni) oʻzaro tutashtiruvchi qisqa kanal (nahr). Shoxobcha, odatda, tabiiy oʻzanda vujudga keladi. Tutashtiruvchi shoxobcha Aydar koʻllari, Orinoko daryosi sistemasi (Janubiy Amerika)da mavjud; 2) daryoning orollar bilan bir necha tarmoqqa boʻlinishidagi mayda, ikkinchi darajali oʻzanlari.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geografik terminlar
Gidrologiya
Daryo qisqichbaqalari

Daryo qisqichbaqalari – oʻn oyoqli qisqichbaqasimonlar turkumi 2 oilasining umumiy nomi (Astacidae va Parastacidae). Tanasining uz. 6—30 sm, ayrim turlari (Madagaskar D. q.) 80 sm gacha. Afrikadan tashqari moʻtadil iqlimli hududlarning daryo va soylarida hamda gʻor suvlarida uchraydi. Keng barmoqli (Astacus astacus) va ingichka barmoqli D. q. (A. leptodactylus) keng tarqalgan. Keng barmoqli D. q asosan Yevropa daryolarida (mas, Boltiq dengizi havzasida); ingichka barmokli D. q. Qora, Azov, Kaspiy va Orol dengizlari havzalarida uchraydi. Oqadigan daryolar va soylarda yashaydi. Ingichka barmokli D. q. suvoʻtlar, kasal suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Suvning sayoz qismida yashaydi. Urgʻochisi kuzda 50—200 dona tuxum qoʻyadi, tuxumlarni urgʻochisi qorin oyoklariga ilashtirib olib yuradi. D. q.ning ayrim turlari yeyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo havzasi

Daryo havzasi — nam saqlaydigan jinslarni oʻz ichiga olgan yer yuzasining bir qismi, undan suv alohida daryo yoki daryo sistemasiga oqadi. Daryo havzasini koʻpincha daryoning suv yigʻish havzasi deyiladi. Har bir daryo havzasi yer usti va yer osti suv toʻplash havzalarini oʻz ichiga oladi. Yer usti suvlari yer yuzasining bir qismini egallab, undan suv daryo sistemasiga yoki aniq bir daryoga oqadi. Yer osti suvlari gʻovak yotqiziqlar qatlamini hosil qilib, undan suv daryo tarmoqdariga boradi. Yer usti havzasi hududi bilan yer osti havzasi hududi birbiriga toʻgʻri kelmaydi. Daryo havzasining yer osti suvlari chegarasini aniklash qiyin boʻlganidan biron daryoga oqar suvlar toʻplanadigan hudud shu daryo havzasi deyiladi. Daryo havzasi bir-biridan suvayirgʻichlar bilan ajralib turadi. Daryo havzasi maydoni turlicha: Amazonka havzasi dunyoda eng katta havza boʻlib, 7180 ming km, Amudaryoniki esa 465 ming km.

Dunyoning asosiy havzalari

Yana q. 

 Berk oʻlka

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryo harbiy flotiliyasi

Daryo harbiy flotiliyasi - daryo harbiy kemalari va daryo qirgʻogʻidagi maxsus harbiy qismlar birlashmasi. Vazifasi — dushmanning daryo kemalariga qarshi kurashda yoki jangda qirgʻoqdagi qoʻshinlarga yordamla-shish, xalq xoʻjaligi mulklari hamda harbiy yuklarni qoʻriklash, davlatning daryo chegarasini muhofaza qilish. D. h. f. tarkibiga turli daryo harbiy qismlari: har xil qayiq va kemalar, zirhli katerlar, maxsus harbiy kemalar, dengiz, yer va havo artilleriya batareyasi va b. kiradi. D. h. f. Rossiyada dastlab 18-asrda tuzilgan. 1733—34-yillarda tuzilgan Don flotiliyasi turk qoʻshinlariga qarshi jangda ishtirok etgan. 1771-yil tuzilgan Dunay harbiy flotiliyasi Izmail qalʼasini bosib olishda katta yordam qilgan. Azov, Kaspiy, Oq dengiz, Volga, Don, Amudaryo, Amur va b. harbiy flotiliyalari fuqarolar urushi davridagi janglarda ishtirok etganlar. Ikkinchi jahon urushi yillarida D. h. f. Volga boʻylab Stalingrad va Don fronti qoʻshinlariga oziq-ovqat, kiyim-kechak, doridarmon va qurollar yetkazib turgan (yana q. Amudaryo harbiy flotiliyasi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryolar gidrologiyasi

Daryolar gidrologiyasi - quruqlik gidrologiyasining boʻlimi. Daryolar, ularning oʻzani va havzalaridagi suv oqimi va oqiziklarning gidrologik rejimini oʻrganadi. D. g. daryo oʻzanining holatini, tabiiy omillar — Yer sirti holati (geologik tuzilishi, relyefi, oʻsimlik qoplami, tuproq sharoiti) va iqlimi (atmosfera yogʻinlari, havo harorati) hamda inson faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan omillarning oqimga taʼsirini oʻrganadi. D.g. oʻzan jarayonlari, oʻzan oqimi dinamikasi, daryolarning temperatura rejimi, muzlash hodisalari, minerallashuv darajasi, shuningdek, daryolarning suv rejimi elementlarini oldindan aytish — bashorat qilish bilan shugʻullanadi (yana qarang Gidrologiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daryolarni havzalararo oqizish

Daryolarni havzalararo oqizish — xalq xoʻjaligi maqsadlarida sersuv daryo xdvzalaridagi suvning bir qismini kamsuv daryo havzalariga oʻtkazish; suv resurelarini hududiy qayta taqsimlash. Muayyan mintaqa va mamlakatlarda daryolarning notekis joylashganligi D.h.o.ga zarurat tugʻdiradi. Orol dengizi havzasining asosiy daryolari Amudaryo (Zarafshon, Qashqadaryo, Murgʻob, Tajan va b.) va Sirdaryo (Norin, Chirchiq, Aris va b. irmoqlari bilan) suvlari butunlay sugorish va yaylovlarni suv bilan taʼminlash uchun sarflanadi. Havzaning oʻz suv resurslaridan toʻla va samarali foydalanish yoʻllarini izlash bilan birga 80-yillar boshlarida qoʻshni sersuv Kara dengizi (Ob va Yenisey daryo havzalari) havzasi suvlarini Orol dengizi havzasiga oqizish gʻoyalari oʻrtaga qoʻyildi va loyiha ishlari bajarildi. Hoz. sharoitda suv resurelarini bir havza ichida qayta taqsimlash boʻyicha yetarli tajriba toʻplangan. Jumladan, Orol dengizi havzasida daryo suvining bir kismini kamsuv daryolarga oqizishga imkon beradigan yirik suv magistrallari qurildi: Qoraqum kapali (Amudaryo suvining bir qismini Murgʻob, Tajan va Atrek daryo havzalariga yetkazib beradi); Amu-Buxoro mashina kanali (Amudaryo-Zarafshon); Qarshi mashina kanali (Amudaryoqashqadaryo); Amu-Zang kanali (Amudaryo-Surxondaryo) va b. (qarang Daryo oqimini tartibga solish).

Daryolar suvini bir havzadan boshqasiga oqizish texnika nuqtai nazaridan suv resurslarini qayta taqsimlashning birmuncha murakkab usuli hisoblanadi. D.h.o.ning ekologik va meliorativ oqibatlari har tomonlama puxta tadqiq qilinishi lozim. Suv resurslarini havzalararo oqizish (qayta taqsimlash) sxemalari boʻyicha ilmiy tadqiqot va loyihalash, texnika-iqtisodiy ishlarni ilmiy tadqiqot institutlari bajaradi.

Toshtemir Bekmurodov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Daryolar
Daryoning ikkiga ayrilishi

Daryoning ikkiga ayrilishi, Daryolar bifurkatsiyasi — daryo yoki daryo vodiysining 2 tarmoqqa boʻlinishi, ular keyinchalik birlashmaydi va turli havzalarga quyiladi. D.i.a. koʻpincha yassi suvayirgʻichlarni yer ustki suvlari yuvishi natijasida vujudga keladi; toʻlinsuv davrida bir havzadan ikkinchi havzaga suvning koʻp qu-yilishi natijasida mavsumiy D.i.a. kuzatiladi. D.i.a. ayniqsa Orinoko daryo sistemasi (Jan. Amerika)da kuzatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darzangi

Darzangi — Oʻzoskistonning janubidagi qad. shaqar harobasi (mil. 1 — 13-asr boshi). Surxondaryo viloyatidagi Bandi-xonsoy (Koʻkjara)ning Surxondaryoga quyilish yerida, Qumqoʻrgʻonning gʻarbidagi Jaloir qishlogʻi yaqinida, Termizdan 62 km masofada joylashgan. Shahar harobalari 50 ga maydonni egallaydi. Arab geograflarining bergan maʼlumotlariga koʻra, D. aholi zich yashaydigan goʻzal shahar boʻlib, atrofi xandaq bilan oʻrab olingan, jome masjidi bozorlar orasida joylashgan, shahar aholisi "Chagʻoniyon daryosi" su-vidan ichgan, shuningdek, shahar chetidan yana bir boshqa daryo ham oʻtgan. D. aholisi asosan toʻqimachilik bilan mashgʻul boʻlib turli xil liboslar tikishgan, shuningdek, pichoq qinlari, tasmalar, namat, gilamlar i. ch. bilan mashhur boʻlishgan. D.da chekka oʻlkalarga chiqarish uchun jundan maxsus "chaydam" matosi tayyorlangan, uning koʻrinishi yupqa kigizga oʻxshash boʻlib, u jun adyol yoxud yomgʻirpoʻsh vazifasini oʻtagan (Mahmud Koshgʻariy).

Shahar harobasidan chiqqan arxeologik topilmalar toʻqimachilik Kushon podsholigi davridan boshlab D. aholisining anʼanaviy mashgʻuloti boʻlib kelganligini tasdiqlaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Darzi boshi

Darzi boshi (fors. - chok) - Buxoro xonligida xon saroyida kiyim tikuvchilar boshligʻi. Mirza Badi devonning "Majmaa ul-arkom" (Moliya devoni qoʻllanmasi) asarida (18-asr)da D. b. boshqa saroy lavozimlari katorida koʻrsatib oʻtilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dariy tili

Dariy tili (دری) — gʻarbiy, sharqiy eroniylar (forslar, afgʻonlar va boshqalar) adabiy tili. 9-asr oxirlari va 16-asr boshlarida hozirgi Eron, Afgʻoniston, Ozarbayjon, qisman Markaziy Osiyo va Shim.-Gʻarbiy Hindiston hududlarida tarqalgan. Sharqning koʻp shoirlari, xususan Rudakiy, Hofiz, Sheroziy, Umar Xayyom, Nosir Hisrav, Bedil, Nizomiy Ganjaviylar shu tilda ijod qilgan. Buyuk oʻzbek shoiri Alisher Navoiy dariy tilida yozgan sheʼrlaridan devon tuzgan ("Devoni Foniy"). dariy tilini forsiy dariy, forsiy deb ham ataganlar. Dariy tili eroniy boʻlmagan xalqlar tomonidan ham ri-vojlantirildi va takomillashtirildi. Shunga koʻra, u baynalmilal — xalqlararo aloqa tili tavsifiga ega boʻldi. 15-asr 2-yarmidan boshlab dariy tili siyosiy va boshqa ijtimoiy sabablar bilan differensiatsiyalandi, 20-asrga kelib 3 koʻrinishga ega boʻldi (fors adabiy tili — Eronda; tojik adabiy tili — Tojikistonda; adabiy dariy tili — Afgʻonistonda). Hozirgi dariy tili Afgʻonistondagi ikki rasmiy tilning (pushtu tili bilan bir qatorda) biri. Bu til avval "Afgʻonistonning fors tili" yoki "forsi-kobuli" deb atalgan.

Eronlik tilshunos Zana Vohidianga ko‘ra, dari tili Afg‘onistonda deyarli hamma tushunadigan va gapira oladigan til sifatida qo‘llanilishi sababi Afg‘onistonning 18-asrda poytaxtini Qandahordan Kobulga ko‘chirganidir.

Tillar
Darik

Darik — qad. Eron oltin tangasi. D.ning paydo boʻlishini axomaniylar podshosi Doro I (mil. av. 522—486) nomi bilan bogʻlaydilar. Bir D. (ogʻirligi 8,4 g) 5,6 g ogʻirlikdagi 20 ta kumush tanga qiymatiga teng boʻlgan. Doro III Kodoman davrida (mil. av. 336—330) ikki hissa ogʻirlikdagi D.lar (16 g) chiqarilgan. D.larga keng bichimli sharq kiyimi va kungurali toj kiygan, kamon va nayza ushlab turgan jangchining tasviri tushirilgan. Bunday tangalarning mamlakatimiz hududidan topilishi Oʻrta Osiyo bilan Eron oʻrtasida qadimdan savdo aloqalari mavjudligini koʻrsatadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil