MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kursk magnit anomaliyasi

Kursk magnit anomaliyasi -Rossiyadagi eng yirik magnit anomaliyasi. Umumiy maydoni 120 ming km² ga yaqin. Ikki asosiy magnit anomaliyasidan tashqil topgan; oʻz. kariyb 600 km, eni 150–250 km, asosan, RFning Kursk, Belgorod, Oryol viloyatlarida joylashgan. Kursk magnit anomaliyasia.ni ilk bor rus olimi P. B. Inoxodsev aniqlagan (1783). 1919-yildan Kursk magnit anomaliyasia.da muntazam geologik va geofizik tekshirishlar olib borildi. 1923-yil Shchigri shahri yonida 167 m chuqurlikda burgʻi kovagi kovlanib, temir ruda qatlami ochildi.

Kursk magnit anomaliyasia. hududi geologik jihatdan tokembriy tor jinslaridan iborat. Ularning orasida magnetit-temirli-kvarsit qatlamlari bor. Proterozoy davri slanetslari izoklival bukilma hosil etgan. Vaqt oʻtishi bilan Kursk magnit anomaliyasia.dagi temirli kvarsitlar shiddatli nurab, gematit-martitli temir rudalarining boʻsh qoplamini hosil qilgan. Undagi temirning miqdori 50% dan ortiq. Bu qoplamlar siderit bilan sementlashib, zich sideritmartitli ruda turini vujudga keltirgan. Ularda 53—57% temir, 3,6—13% qumtuproq, 0,15—0,49% oltingugurt, 0,03% fosfor bor.

Belgorod yaqinida temir rudasi 500 m chuqurlikda. Bu rudalar yuqori sifatli boʻlib, temirning oʻrtacha miqdori 61,5%, qumtuproq 5%, fosfor 0,09% va oltingugurt 0,99%. Kursk magnit anomaliyasia. rudalarining umumiy balans zahirasi 55 mlrd. t ni tashqil etadi. Ular tarkibida magnetit, martit, siderit, shamozit, kalsit bor. Konlardagi ruda ochiq va yer osti usulda qazib chiqarilmoqda. Ru-dalarga "KMA ruda" kombinatida ishlov beriladi.

Manbalar 

Geologiya
Rossiya geografiyasi
Kurtak

Kurtak — 1) yuksak oʻsimliklarning novda kurtagi. Kurtak. uchki qismida oʻsish konusi boʻlgan boshlangʻich poya va oʻzaro zich joylashgan har xil yoshdagi bargchalardan (vegetati v Kurtak.) yoki ular bilan birga oʻrnashgan boshlangʻich gul va tuigullardan (generativ Kurtak.) iborat. Boshlangich gul Kurtak. gʻuncha deyiladi. Qishlaydigan Kurtak. sirtdan qoʻngʻir qobiq (shakli oʻzgargan barglar) bilan qoplangan. Kurtak. novdaning uchida (uchki Kurtak.), barg qoʻltigʻida (barg Kurtak.) yoki poyaning boshqa qismlari, ildiz, baʼzan barglarda (qoʻshimcha Kurtak.) boʻladi. Bahorda yozilmaydigan va novdada rivojlanmay turgan Kurtak. uyqudagi (yashirin) Kurtak. deyiladi. Oʻsimlik kesilganida yoki singanida bunday Kurtak.dan yangi novda oʻsib chiqadi. Oʻsimliklarning bu xususiyatidan bir tur oʻsimlikni boshqa tur oʻsimlikka payvandlashda foydalaniladi;2) baʼzi umurtqasiz hayvonlar (boʻshliqichlilar, halqali chuvalchanglar va boshqalar)da ova organizmida rivojlanayotgan jinssiz yoki jinsiy yosh organizm.<ref>OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 200

Manbalar 

Botanika
Kurtak payvand

Kurtak payvand — bir oʻsimlik ka ikkinchi oʻsimlikning kurtagini ulash, payvandlash usullaridan biri. Kurtak payvandda payvandtagga bitta kurtak ulanadi. Kurtak payvand iyul oxiridan sentabr oʻrtasigacha oʻtkaziladi. Kurtak payvand qilishdan 4—5 kun oldin koʻchatzor sugʻoriladi, payvandtag ildiz boʻgʻzidan 15—20 sm gacha barcha yon shoxlar olib tashlanib, hoʻl latta bilan tozalanadi. Kurtaklar hosilga kirgan, nav xususiyati yaxshi, sogʻlom daraxtlarning kun salqin vaqtda ke-silgan qalamchalaridan olinadi. Qalamchadagi barglar 0,5—1 sm band qoldirib kesiladi. Tayyor qalamchalar payvandlash vaqtigacha hoʻl chipta, poxol qabilarga oʻralib, salqin joyda saqlanadi.

Payvandlash usuli: payvandtag poʻstlogʻi yogʻochlik qismigacha 3 sm uzunlikda „T“ shaklida payvandlash pichogʻi bilan tilinadi, soʻngra poʻstloq sal ochiladi, bu joyga bir oz yogʻochlik qismi bilan kesib olingan kurtak oʻrnatiladi va chipta, polietilen plyonka bilan bogʻlanadi. Payvandlash ishi tugagach, koʻchatzor qondirib sugʻoriladi. Ulangan kurtaklar 15—16 kunda tutadi. Tutgan kurtakdagi barg bandi tushgan boʻladi yoki barmoq bilan sal tegilsa, tushib ketadi; tutmaganda barg bandi qurib, kurtak poʻstlogʻi burishib qoladi. Bunday holda payvandtagning qarama-qarshi tomonidan qayta payvandlanadi. Payvand toʻtib ketgach, kurtak ulangan joydan yuqorisi erta koʻklamda kesib tashlanadi. Vaycha payvand ham kurtak payvandga kiradi, bu usulda asosan, yongʻoq, anjir, pekan payvandlanadi.

Manbalar
Kurtaklanish

Kurtaklanish — vegetativ koʻpayish xillaridan biri. K.da ova organizmda hosil boʻlgan kurtak—oʻsimtadan yangi organizm rivojlanadi. K. ayrim xaltachali zamburugʻlar, bir qancha bazidiyali zamburugʻlar, shuningdek, gulli oʻsimliklar va jigarsimon yoʻsinlar uchun xos. Hayvonlar orasida K. orqali koʻpayish gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, ayrim infuzoriyalar, halqali chuvalchanglar, mshanklar, qanotjabralilar va qobiqlilar uchun xos. Hayvonlarda K. tashqi va ichki boʻladi. Tashqi K. pariyetal (kurtak ova organizm tanasida hosil boʻladi) va bachki tanali (kurtaklar maxsus bachki — oʻsimtalarda hosil boʻladi) xillarga ajratiladi (mas, ayrim boʻshliqichlilar va qobiqlilarda). Ichki K.da yangi individ ova organizm tanasining ichida, uning ixtisoslashgan qismi hisobidan hosil boʻladi. Gʻovaktanlilarning gemmulasi, mshankalarning statoblasti ichki K. orqali paydo boʻladi. Himoya qobigʻiga ega boʻlgan kurtaklar noqulay sharoit (qishki sovuq, qurgʻoqchilik)da ova organizm nobud boʻlganida turning saqlanib qolishiga imkon beradi. Bir qancha hayvonlarda K. nihoyasiga yetmaydi va yosh organizm ova organizmdan ajralib ketmasligi tufayli koloniya hosil boʻladi. Ova organizmga har xil omillar (mas, kesish, kuydirish) taʼsir ettirib, sunʼiy K. paydo qilish mumkin.

Manbalar
Kurtakxoʻr

Kurtakxoʻr (Gmetocera ocellana F.) -kapalaqlar turkumining parvonalar oilasiga mansub hasharot. Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Yevropa, Uzoq Sharq, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Kapalagi sariqkulrang, oldingi qanotining orqasida keng oq yoʻli bor, qanotlari yozilganda 1,5 sm. Lichinkasi avval oq, keyin pushtirang, oʻz. 10–13 mm. Gʻumbagi oʻz. 6,5—8,0 mm, qorin boʻgʻimlarida tikanlari bor. Qurti oʻz. 9–12 mm, jigarrang. K. barcha meva daraxtlari — olma, nok, shaftoli, olxoʻri va boshqalarning kurtagi, gʻunchasi, guli, bargini, yozning ikkinchi yarmida mevalarini zararlaydi. K.ning birinchi va ikkinchi yoshdagi qurtlari yupqa pilla ichida, poʻstloq yoriqlarida, koʻpincha kurtaklarga yopishgan quruq barglar ostida qishlaydi. Koʻklamda qurtlari rivojlanayotgan kurtaklarni tyoshib ovqatlanadi (kurtaklardan qurt chiqindisi bilan ifloslangan qoramtir shira tom-chilari chiqib turadi). Qurtlar meva barglarini oʻzlari ajratgan iplar bilan oʻrab, yaltiroq pilla ichida gʻumbakka aylanadi. May oyining 2-oʻn kunligida gʻumbakdan kapalaqlari uchib chiqadi. Bitta urgʻochi kapalak barg ustiga 70—180 tagacha tuxum qoʻyadi.

Kurash choralari: koʻzda yoki erta bahorda meva daraxtlarining tanasidagi eski poʻstloqlari tozalanadi, butaladi, shoxlari siyraqlanadi, qurigan shoxlar qirqib, yoqiladi. Bahorda lichinkalarini yoʻqotish uchun olma va boshqa mevali daraxtlarga gullashdan avval yoki guldan tushganidan keyin fozalon (2,0—4,0 l/ga) yoki karbofos (1,0—3,0 l/ga) preparatlari sepiladi.

Sulton Alimuhamedov.

Manbalar
Kurtlar davlati

Kurtlar davlati, Kartlar davlati (1245—1389) — kurtlar sulolasi tomonidan Hirot vohasi va Gʻur togʻli viloyati hududida barpo etilgan davlat. Markazi — Hirot shahri Kurtlar davlati hulokuiylarga qaram boʻlsada, mustaqil boʻlishga intilgan. Shu sababli Hirot bir necha marta hulokuiylar qoʻshini tomonidan vayron va talon-toroj qilingan. Moʻgʻullar hokimiyati zaiflashgach (14-asr 2-yarmi), kurtlar amalda mustaqillikka erishgan. Muizaddin (1331—70) Murgʻob daryosi va Afgʻonistonning bir qismigacha boʻlgan sharqiy Xurosonning deyarli hamma qismini bosib olgan. Biroq Kurtlar davlati turli mulklarning nomigagiva harbiymaʼmuriy birlashmasi boʻlganligi tufayli 14-asrning 80-yillarida Amir Temur tomonidan tobe etilib, tugatilgan.

Manbalar 

Eron tarixi
Hirot tarixi
Kuru

Kuru — qad. hind qabilasi (kaurana), K. davlati tepasida turgan podshoh urugʻining nomi (K. — oy sulolasi, Samvarna hamda Quyosh qizi boʻlgan Tapatini farzandi). K.lar soʻnggi vedalar davrida hozirgi Dehli yaqinida Haryava shtatida joylashgan afsonaviy davlat Kurukshetrash istiqomat qilgan. Pan-chala urugʻi bilan ittifoq boʻlib birlashgan K.lar Ganga va Jamna daryolari oraligʻidagi deyarli barcha viloyatlar ustidan hukmronlik qilishgan. K. qabilasi miloddan avvalgi 6-asrgacha siyosiy mavqeini saqlab qolgan.

Manbalar
Kurukshetra

Kurukshetra - Jamna va Ganga daryolari oraligʻining shim. qismida va Jamva va Satlej daryolarining yuqori oqimlari boʻyidagi tekisliklarda qad. hind qabilasi kurular yashagan viloyat. K., shuningdek, Mahabharatatsa bayon etilgan afsonaviy buyuk jang sodir boʻlgan maydon (Dehlidan shim.da joylashgan tekislik).

Manbalar
Kursiy Ruf

Kursiy Ruf, Kvint (milodiy 1-2asr) — qad. Rim tarixchisi va ritor (notiqlik sanʼatini oʻrgatuvchi muallim). K.ning qachon tugʻilgan va vafot etgani nomaʼlum. Asarlarining tiliga qarab, tarixchilar K.ni Klavdiy yoki Avgust hukmronligi davrida yashagan deb taxmin qiladilar. K. makedoniyalik Aleksandr va uning harbiy yurishlariga bagʻishlangan, harbiy texnika tarixi nuqtai nazaridan tarixiy ahamiyatga ega 10 ta kitobdan iborat "Buyuk Aleksandrning tarixi" nomli katta asar (taxminan milodiy 50 yil yoxud 2-asr oʻrtasi)ning muallifi. Uning 8 ta kitobi saqlangan.

Manbalar
Igor Kurchatov

Igor Vasilyevich Kurchatov [1902.30.12 (1903.12.1), Sim shahri, hozirgi Chelyabinsk viloyati Asha tumani —1960.7.2, Moskva] — rus fizik olimi, akademik (1943). Atom fani va texnikasining tashkilotchilaridan biri. Qrim universitetini tugatgan(1923). 1925-yildan Leninfad fizika-texnika institutida A. F. Ioffe rahbarligida ishlay boshlagan. 1943 i. da laboratoriya tashkil etib, unga rahbarlik qilgan (keyinchalik bu laboratoriya SSSR Fanlar akademiyasi Atom energiyasi institutiga aylantirilgan). Ilmiy ishini dielektriklar tabiatini oʻrganishdan boshladi. Segnet tuzining elektr xossalarini oʻrganib, segnetoelektriklar nazariyasiga asos soldi. 1933-yildan atom yadrosi fizikasi masalalari bilan shugullanib, sunʼiyradioaktiv izotoplar yadro izomeriyasi hodisasini (1935), rus olimlari K. A. Petrjak, G. N. Flyorov bilan birgalikda uran-235ning oʻz-oʻzidan boʻlinishini kashf qildi (1940). K. rahbarligida Moskvada siklotron (1944), Yevropada birinchi atom reaktori (1946), birinchi sovet atom bombasi (1949) va dunyoda birinchi termoyadro bombasi (1953), dunyoda birinchi atom elektr stansiyasi (1954) yaratildi va boshqariladigan termoyadro sintezi muammolariga oid tadqiqotlar qilishga kirisha boshlandi. K. tashabbusi bilan Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi instituti tashqil qilingan.

Adabiyot 
 Golovin I. N., I. V. Kurchatov, M., 1967; Astashenkov P. T., Akademik I. V. Kurchatov, M., 1971.

Manbalar 

 

Rossiya olimlari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
12-yanvarda tugʻilganlar
1903-yilda tugʻilganlar
1960-yilda vafot etganlar
7-fevralda vafot etganlar
Kusko

Kusko — Peruning janubiy qismidagi shahar, Puva yassitogʻligida, 3400 m balandlikda. Kusko departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 291 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi. Kusko rayonining savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Kusko kechua indeyslarining muhim madaniy markazi. Milliy universitet (1692), Musiqa maktabi, Vafis sanʼat maktabi, kutubxona, muzeylar, jumladan, Milliy universitetning Arxeologiya instituti va muzeyi bor. Qadimgi inklar davlatining poytaxti (XII-XIII asrlarda asos solingan) boʻlgan. Saroy va soborlar, monastirlar, cherkovlarning qoldiqlari saqlangan. Turizm markazi.

Manbalar
Kuskokvim

Kuskokvim, Kuskokium — Alaska gʻarbidagi daryo. Oʻz. 1300 km, hav-zasining maydoni 123 ming km². Alyaska tizmasi yon bagirlaridan boshlanadi, ostonalar hosil qilib Kuskokvim togʻlarini kesib oʻtadi. Bering dengizining Kuskokvim qoʻltigʻiga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1840 m³/sek. Deyarli yarim yil muz bilan qoplanadi. Quyilish joyidan 800 km masofada kichik kemalar qatnaydi.

Manbalar 

  

AQShdagi daryolar
Kusto Jak Iv

KUSTO (Cousteau) Jak Iv (1910.11.6, Sen-Andre-de-Kyubzak, Fransiyaning Bordo viloyati — 1997) — fransuz okeanografi, sayyoh. Suv ostida texnik vositalar yordamida tadqiqotlar olib borish va kinoga olishni boshlab beruvchilardan. Yoshligida oilasi bilan AQShda yashagan. Fransiyaga qaytgach, Milliy oliy harbiy-dengiz maktabini tugatgan. 1933-yil dan harbiy kemada, keyinroq harbiydengiz aviatsiyasida xizmatini oʻtagan. 1942-yil K. suv osti jonivorlari haqida film yaratuvchi kompaniyaga asos soladi. 1952-yildan tadqiqotlar olib boruvchi "Kalipso", 1985-yildan "Alkiova" kemalariga rahbarlik qilgan. 1954-yil shu kemada K. Qizil dengiz va Hind okeaniga, Seyshel o.lariga joʻnab ketadi. Vatijada kino soxdsida yuksak mukofotlarga sazovor boʻlgan "Kusto guruhi sarguzashtlari", "Sokinlik dunyosi" kabi koʻp seriyali filmlar yaratildi. Akvalang (E. Ganyan bilan birga), suv osti uyi, "shoʻngʻuvchi likopcha" apparatini ixtiro qilgan. 1957-yildan Movakodagi Okeanografiya muzeyi direktori. Ommabop kitoblar va filmlar muallifi.

Manbalar 

Sayyohlar
Kutaisi

Kutaisi (; qad. gruzin tilida "Kutatisi") — Gruziyaning gʻarbidagi shahar. Imeretiyaning maʼmuriy markazi. Iqtisodiy mavqei va kattaligi jihatidan Tbilisidan keyin 2-oʻrinda turadi. Rioni daryosining har ikkala sohilida, 150 m balandlikda, joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi Kutaisi shosse yoʻllari orqali Tbilisi, Suxumi, Batumi va Shimoliy Kavkaz (Osetiya harbiy yoʻli) bilan bogʻlangan. Kutaisidan Tbilisigacha 220 km, eng yaqin dengiz porti Poti (100 km narida). Maydoni 70 km². Aholisi 147 635 kishi (2014), asosan, gruzinlar (99%). Shuningdek, gruzin yahudiylari, rus ukrain, arman, grek va boshqa millat vakillari ham yashaydi.

Mashinasozlik (avtomobilsozlik, elektromexaniqa, kichik gabaritli traktorlar va boshqalar), kimyo, yengil, oziqovqat, qurilish materiallari, ishlab chiqarish korxonalari bor. 10 ga yaqin oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, bir nechta xususiy oliy oʻquv yurti, diniy akademiya va boshqalar), umumiy taʼlim maktablari, litsey, gimvaziya, kollejlar, 3 teatr, filarmoniya, tarix-etnografiya muzeyi, Kutaisi-Gelat muzey-qoʻriqxonasi, bir qancha uymuzeylar, telekompaniyalar, suratlar galereyasi faoliyat koʻrsatadi. Rioni va Gumati GESlari qurilgan. Mashhur Sxaltubo kurorti ham Kutaisi yaqinida joylashgan.

Tarixiy va meʼmoriy yodgorliklardan qad. shahar qalʼasi (minoralar, darvozalar, qalʼa devori), koʻpriklar, podsho saroyi, cherkov va movastirlar, Imeretiya podsholarining qarorgohi — "Okros chardaxi", Gegutidagi katta podsho saroyi (18-asr), Motsamet monastiri (11-asr), Vardsixe (Rodopolis) shahrining harobalari, 20-asr meʼmoriy yodgorliklardan Kutaisi davlat universiteti, davlat drama teatri, hokimiyat binolari, Rioni daryosi koʻpriklari va boshqa bor.

Kutaisi Kolxida podsholigining eng qad. shahri (miloddan avvalgi 8—3-asrlar). 8—10-asrlarda Gʻarbiy Gruziya (Egris-Abxaz davlati)ning, 978—1122-yillarda birlashgan Gruziya podsholigining poytaxti. 13-asrdan Imeretiya podsholigining markazi. 17-asrning 60 yillarida turklarga qaram boʻlgan. 1810-yilda Rossiya bosib olgan.

Manbalar
Kutikula

Kutikula (lot. cuticula — teri) — 1) epiteliy hujayrasi sirtini qoplab turadigan pishiqqanat. Umurtqasiz hayvonlarda K. gipoderma (bir qanat epiteliy)dan hosil boʻlib, asosan, tayanch va himoya funksiyasini bajaradi. Boʻgʻimoyoqlilar K.si qattiq boʻlib, ularning oʻsishiga xalaqit beradi. Shuning uchun ular tullab (pust tashlab) oʻsadi (qarang Tullash). K. tarkibiga xitin, oqsil, lipid va mineral moddalar kiradi. Xitin va oqsillar K. ning pishiqligini, lipidlar uning suv oʻtkazmasligini taʼminlaydi. K. dastlab yassi chuvalchanglarda paydo boʻlgan. Tangachalar, qalqonlar, tuklar, qillar K.dan vujudga keladi. Umurtqali hayvonlar va odamda K. ichki organlar (ichak, nafas va siydik yoʻllari)ning ichki yuzasini qoplab turadigan epiteliy hujayralari sirtidagi mikrovorsinkalardan iborat; 2)1 oʻsimliklarda — yer usti organlari (barg, poya, ayrim mevalar) sirtini qoplab turadigan yog modda (kutin)dan iborat. Epidermis hujayralarida sintezlangan kutinsirtga chiqib, K. hosil qiladi va qisman hujayra qobigʻi tashqi devoriga ham shimiladi. K. va u shimilgan hujayra qobigʻi kompleksi sellyuloza, pektin, kutin, mum va boshqa moddalardan iborat boʻlib, koʻp qanat hosil qiladi. Kserofitlar K.si ayniqsa yaxshi rivojlangan boʻlib, mum kristallari bilan qoplangan.

Manbalar
Kutubxonalararo abonement

Kutubxonalararo abonement— kutubxonada kitobxonga xizmat koʻrsatish usullaridan biri; kitobxonlarning adabiyotga boʻlgan talabini maqsadga muvofiq turli kutubxonalar fondlaridan oʻzaro foydalanish asosida krndirishga asoslangan. Eng yirik kutubxona ham oʻz fondidagi adabiyotlar bilan kitobxonlar talabini toʻliq bajarish imkoniyatiga ega emas. Ilmiy xodimlar va mutaxassislarning tobora murakkablashib borayotgan talablarini toʻla qondirishda Kutubxonalararo abonement muhim oʻrin tutadi. Kutubxonalararo abonement kitobxonga u qayerda yashashidan qatʼi nazar turar joyiga yaqin kutubxona orqali respublika kutubxonalari fondlaridan foydalanish imkonini beradi. Kutubxonalararo abonement tizimi mintaqaviy tarmoqlar uslubida qurilgan, uning asosiy boʻlinmalari mintaqalardagi markazlardir. Ish maʼmuriy va fan tarmoqdariga asoslangan holda tashkil etilgan. Respublikada Kutubxonalararo abonement markazi Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasidir. Adabiyotlarga buyurtmalar maxsus talab varaqasiga toʻldiriladi. Respublika kutubxonalarida boʻlmagan adabiyotlar Xalqaro abonement orqali chet mamlakatlar kutubxonalaridan olinadi.

Tohir Shokirov.

Manbalar
Mixail Kutuzov

Mixail Illarionovich Kutuzov (Toleʼnishchev — Kutuzov) (1745.5.9, Peterburg — 1813.16.4, Bunslau) — general-feldmarshal, rus sarkardasi. A. V. Suvorovning shogirdi. 1784-yil dan general-mayor. 1785-yilda Bug yeger korpusini tuzib, 1787—89 yillardagi rus-turk urushida qatnashgan. 1790-yilda turklarning Izmail qalʼasini shturm qilishda ishtirok etib, A. V. Suvorovning aloqida tahsiniga sazovor boʻlgan.

1801—02 yillarda Peterburgning harbiy gubernatori. 1805-yilda Avstriyadagi rus qoʻshinlaridan biriga qoʻmondon qilib tayinlangan. Austerlits jangi (1805) dan soʻng podsho Kutuzovga adovat bilan qarab, uni qoʻmondonlikdan chetlashtirib, Kiyev harbiy gubernatori qilib tayinlagan (1806). Napoleon bilan urush xavfi yaqinlashgach hamda choʻzilib ketgan rus-turk urushini yakunlash maqsadida Aleksandr I Kutuzovni Moldaviyadagi rus armiyasi bosh qoʻmondoni etib tayinlashga majbur boʻlgan (1811-yil 7-mart). Bosh qoʻmondon sifatida 1811-yil 22-iyun Rushchuk jangida turklarga zarba berib, Turkiya bilan Rossiya oʻrtasida Buharest sulhi (1812) ni Rossiya foydasiga imzolashga erishdi. 8-avgust Napoleon Bovapart qoʻshinlariga qarshi kurashayotgan rus armiyasiga bosh qoʻmondon etib tayinlangan. Borodino jangidz. Vapoleon armiyasiga qarshi mohirona jang qilgan. Fransuz qoʻshinlariga bir qancha janglarda (Tarutino, Maloyaroslavets, Vyazma, Berezina daryosi boʻyida va boshqalar) jiddiy zarbalar bergan, natijada Vapoleon qolgan-qutgan qoʻshini bilan Rossiyani tark etishga majbur boʻlgan. 1813-yil yanvarda Kutuzov armiyasi Gʻarbiy Yevropa hududiga kirgan. Kutuzov sarkardalik salohiyati va harbiy layoqati evaziga graf hamda Smolensk knyazi unvoniga sazovor boʻlgan. Polshaning Bunslau (qoz. Boleslavets) shaharchasida vafot etgan, Peterburgdagi Qozon soboriga dafn etilgan.

Adabiyot 
 Bryagin M. G., Kutuzov [izd. 3-ye], M., 1970.

Manbalar 

Rossiya kishilari
Gavharoy Kutusheva

Gavharoy Xolmirzayevva Kutusheva (1953.20.12, Shahrixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1975). 1975-yildan Ulugʻnor tumanidagi 18-maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. K. taʼlim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirishga katta eʼtibor beradi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Kufiy

Kufiy — xattotlik uslubi; qad. arab yozuvlaridan. Harflar toʻgʻri va doyra chiziklar asosida yoziladi. 7-asrda Yaʼrab ibn Qahton tomonidan (taxminan Kufa shahrida) ixtiro qilingan, 7—10-asrlarda keng qoʻllanilgan. K.da 22 ta harf boʻlib, abjad tartibida joylashtirilgan. Unli tovushlar turli ranglardagi belgilar bilan ifodalangan. Diakritik belgilar ixtiro qilingach (8-asr), harflar soni 28 taga yetkazilgan. K.ning eng qad. namunalaridan biri Oʻzbekiston musulmonlari diniy idorasida saqlavayotgan, teriga yozilgan Usmon Qurʼonidir. Qoʻlyozma kitob yozishda asta-sekin K. oʻrnini vasx xati egalladi. K.dan, asosan, meʼmorlik (mas, Samarqanddagi Amir Temur, Qozizoda Rumiy maqbaralari kitobalari), amaliy bezak sanʼati, tangalarda, qoʻlyozma kitob sarlavhalari va kitobalarni yozishda foydalanilgan.

Abdumajid Madraimov.

Manbalar 

Arab alifbosi
Kufr

Kufr (arab. — kofirlik, inkor etish, rad etish) — Allohning borligini va Muhammad (s.a.v.) keltirgan gʻaybiy xabarlarni rad etish. Bundan tashqari, sunniylikka koʻra, Allohni inkor etmasada, imon keltirish zarur boʻlgan boshqa xabarlarni rad qilish yoki „Ahl as-sunva val-jamoa“ eʼtiqodidan chiqish ham kofirlik hisoblanadi.

Kufr soʻzining lugʻaviy maʼnosi arab tilida „bir narsani berkitish va toʻsish“. Shar’iy maʼnosi ikki xil boʻladi.
Birinchisi — iymonning ziddi. Misol uchun, Allohga iymon keltirdi va but-sanamlarga kufr keltirdi.
Ikkinchisi — shukrning ziddi. Misol uchun, „Falonchi kufroni neʼmat qildi“. Yaʼni oʻziga berilgan neʼmatga shukr keltirmadi.

Iymonning ziddi boʻlgan kufr jahannamga olib boruvchi gunohdir. Shukrning ziddi boʻlgan kufrni Ibn Hojar al-Asqaloniy katta gunohlardan sanagan.

Iymonning ziddi boʻlgan kufrga mubtalo boʻlganlar bu dunyoda ahli kitoblar, soxta dinga ergashuvchilar, dinsizlar, murtadlar va boshqalar boʻlishi mumkin.

Iymonning ziddi boʻlgan kufr asosiy hisoblanadi va uning taʼriflaridan biri quyidagicha:
„Kufr Muhammad sollallohu alayhi vasallam keltirgan narsani yoki Muhammad sollallohu alayhi vasallam keltirgan narsadan dinda bilish zarur boʻlganlarining baʼzisini qasddan inkor qilishdir. Mana shu Ahl as-Sunna val-Jamoa bardavom boʻlgan haqdir. Undan boshqasi botildir“.

Kufrning yomonligini haqida Qur’oni Karimda 311dan koʻp oyatda zikr qilingan.

Kufrning turlari 
Kufr toʻrt xil boʻladi:
 Inkor kufri.  Bu xildagi kufr egasi ham qalbi, ham tili bilan kufr keltirgan boʻladi va tavhiddan hech narsani bilmaydi.
 Juhud (bilib turib inkor qilish) kufri.  Bu xildagi kufrda qalbi ila idrok qilsa ham, tili bilan iqror boʻlib tan olmaydi. Bunday kufrning misoli shayton va Umayya ibn Soltga oʻxshaganlarning kufridir.
 Sarkashlik kufri.  Bu xildagi kufrda qalbi ila idrok qiladi, tili bilan iqror boʻladi va qabul qilishdan bosh tortadi. Bunday kufrga Rasuli Akram alayhissalomning amakilari Abu Tolibning kufri misol boʻladi. U boshqalarning malomatidan qoʻrqib, musulmonlikni qabul qilmagan.
 Nifoq kufri.  Bu kufr egasining dilida iymoni yoʻq boʻlsa-da, tilida iymonni daʼvo qiladi.

Kufrning zararlari 
 Kufr sohibi doʻzaxda abadiy qoladi.
 Kufr bu dunyoda xorlik, oxiratda zorlik keltiradi.
 Kufr egasini halokatga yetaklaydi.
 Kufrdan keyin gunoh qolmaydi.

Manbalar
Kufton

Kufton — oʻrta asrlarga oid mulk. Sheroboddaryo havzasi (Surxondaryo viloyati) da joylashgan. Tabariyning yozishicha, 705 yil Qutayba ibn Muslim Amudaryoni kechib oʻtganda uning xuzuriga Chagʻoniyon podshosi, soʻngra K. podshosi sovgʻa salom, pul bilan kelishgan. K. podshohi Qutaybani oʻz yurtiga taklif etgan. Soʻngra har ikki podshoh oʻz mulklarini ixtiyoriy suratda Qutaybaga topshirganlar. Arablar istilosidan soʻig K. mulki manbalarda uchramaydi. Biroq bu atama 15-asrgacha Termiz va Chagʻoniyon shimolidagi togʻlar nomi — Koʻhton shaklida saqlanib qolgan.

Manbalar
John Kufuor

Kufuor Jon Agyekum (1938.8.12, Kumasi) — Gana davlat arbobi. Oksford universitetining iqtisod, falsafa va siyosat fakultetini tugatgan (1964). Mehnat faoliyatini 1967-yil Kumasi shahri hokimiyatida boshlagan. 1968—69 va 1979-yillarda Konstitutsion Assambleya aʼzosi. 1992-yil Yangi vatanparvarlar partiyasi asoschilaridan. 2 marta parlament aʼzoligiga saylangan. Gana tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari, muxolifat rahbari oʻrinbosari, parlamentda tashqi aloqalar boʻyicha palata raisi, mahalliy hukumat kotibi lavozimlarida ishlagan. 2000-yil 28 dekabrda boʻlib oʻtgan saylovda Gana Respublikasi prezidenti etib saylangan.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar