MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sut bezlari

Sut bezlari — urgʻochi sut emizuvchilar, jumladan, odamda laktatsiya davrida sut ishlab chiqaradigan bezlar. Erkak hayvonlarning Sut bezlari hayoti davomida rudiment holatda boʻladi (qarang Rudimetar organlar). Sut bezlari embiriogenezning ilk davrida juft epiteliy yoʻgʻonlashuvi shaklida murtakning qorin tomonidan "sut chizigʻi" boʻylab shakllana boshlaydi. Keyinchalik sut chizigʻi alohida tugunchalarga boʻlinib, ulardan Sut bezlari hosil boʻladi. Hayvonlarda Sut bezlari kloakalilarda juda sodda tuzilgan; soʻrgʻichlari boʻlmaydi; Sut bezlari yoʻli qorin tomonga ochiladi; bolasi ona hayvonning yungiga oqib chiqqan sutni yalaydi. Xaltalilar Sut bezlarining soʻrgʻichlari xaltasiga ochiladi. Kitsimonlarning Sut bezlari muskulli maxsus choʻntakda joylashgan; muskullar qisqarganida katta bosim ostida sut otilib chiqadi. Sut bezlari soni (2 tadan 20 tagacha) va joylashishi har xil. Koʻp bolalaydigan hayvonlar (toʻngʻizlar)da Sut bezlari qorindan koʻkrakgacha 2 qator boʻlib joylashgan. Fillar va primatlarda koʻkrak qismida, tuyoqli hayvonlarda qorinning keyingi qismida boʻladi. Yangi tugʻilgan hayvon Sut bezlari yaxshi rivojlanmagan. Hayvon voyaga yetish, boʻgʻozlik va laktatsiya (emizish) davrida nerv va ichki sekretsiya bezlari taʼsirida tez rivojlanadi.

Odamda Sut bezlari katta koʻkrak muskullari ustida, yaʼni 3 va 6-qovurgʻalar oraligʻi sohasida joylashgan. Qizlar balogʻatga yetganida shakllana boshlab, homiladorlik va emizikli davrida toʻliq rivojlanadi. Oʻrtacha ogʻirligi qizlarda 150—200 g, emizikli ayollarda 300—400 g. Sut bezlari oʻrtasida atrofi halqasimon dogʻli soʻrgʻichi boʻladi. Soʻrgʻich uchiga 10—15 ta sut chiqarish yoʻli teshiklari ochiladi. Sut bezlari 15—20 ta bezli boʻlakchalardan iborat; boʻlakchalar shakli, hajmi sekretsiya fazasiga qarab oʻzgarib turadi. Sut ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, qalqonsimon bez va boshqalar)da ishlab chiqariladigan gormonlar taʼsirida hosil boʻladi. Sut bezlari bezli toʻqima va yogʻ kletchatkasidan tashkil topgan. Laktatsiya davri tutagandan soʻng yogʻ kletchatkasi koʻpayadi. Sut bezlari kasalliklari: mastit, mastopatiya, genekomastiya va boshqa

 

Anatomiya
Sut kislota

Sut kislota, 2gidroksipropion kislota, SN3SN(ON)SOON — bir asosli oksikislota. Hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarning moddalar almashinuvidagi muxim oraliq mahsulot. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 90,1. Suvda oson eriydi. 2 optik faol L(Q) Sut kislota: D() sut (goʻsht—sut) kislota va ratsemik Sut kislota — achitqi Sut kislota maʼlum. Organizmda glikoliz jarayonida, shuningdek, sut, karam achiganda hosil boʻladi. Sut kislota va uning tuzlari toʻqimachilik, koʻnchilik, achitqi sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi.

 

Kislotalar
Sut kislotali bakteriyalar

Sut kislotali bakteriyalar (Lactobacterium) — sut kislotali bijgʻishni paydo qiladigan grammusbat tayoqchalar va kokklar. Sut kislotali bakteriyalarb. uglevodlarni sut kislotagacha bijgitadi; spora hosil qilmaydi, sut, sut mahsulotlari, oʻsimliklar, oʻsimlik qoldiklari, odam va hayvonlar ichagida uchraydi. Gomofermentativ Sut kislotali bakteriyalarb. kandni parchalab, asosan, sut kislotasi hosil qiladi, ulardan qatiq mahsulotlari tayyorlashda, sanoat mikiyosida sut kislotasi olishda foydalaniladi. Geteroferment Sut kislotali bakteriyalarb. uglevodlarni sut kislota, sirka kislota SO2 baʼzan etanolgacha parchalaydi. Yemxashaklarni siloslash, karamni tuzlashda ishtirok etadi. Sut kislotali bakteriyalardan sunʼiy qon plazmasi tayyorlash uchun zarur boʻladigan dekstranlar olishda foydalaniladi.

Kislotalar
Sut sogʻish qurilmasi

Sut sogʻish qurilmasi - sutni vakuum hosil qilib sogʻish uchun moʻljallangan mashina va apparatlar majmui. Elektr dvigatel, vakuumnasos, pulsator, sogʻish stakanlari, kollektor, vakuumballon, vakuum rostlagich, vakuummetr va sut quvurlaridan iborat. Elektr dvigatel yoki ichki yenuv dvigateli quvurlar tizimida vakuum hosil qilishga moʻljallangan boʻlib, vakuumnasosni harakatga keltiradi. Truboprovod vakuumballonni molxonadagi magistral quvur bilan tutashtiradi. Molxonadagi quvurlarga sogʻish joʻmraklari oʻrnatilgan. Vakuumrostlagich quvurda muayyan vakuumni sakdab turadi. Quvurda vakuum haddan tashqari oshib ketsa, rostlagich klapani avtomatik ravishda ochiladi va undagi havo vakuumi kuchini kamaytiradi. Quvurlar tizimiga vakuum tekshirib turiladigan vakuummetr ham oʻrnatiladi. Sut sogʻish qurilmasiq. sut sogʻish stanogi, sut yigʻiladigan va saqlanadigan idish, yelinni yuvish va sogʻish apparatlarini dezinfeksiya qilish qurilmalari, shuningdek sunʼiy sovitish moslamalari va h.k. bilan butlanadi.
Sut tish

Sut tishlar doimiy tishlar shakliga oʻxshash, lekin kichik va ildizi birmuncha kaltaroq boʻlgan tishlardir. Sut tishlar emizikli yoshda yorib chiqadi va doimiy tishlar bilan almashguncha, yaʼni 12—13 yoshga qadar turadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Sutlamadoshlar

Sutlamadoshlar (Euphorbiaceae) - ikki urugʻpallalilarga mansub sut shirali oʻsimliklar oilasi. Oʻt, buta, daraxt va lianalardan iborat. Barglari navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, yonbargchali. Guli bir jinsli, bir yoki ikki uyli. Changchilari gulning oʻrtasida. Tugunchasi 3 chanokli va 3 ustunchali. Mevasi, odatda, koʻsakcha, baʼzan, danaksimon yoki kamdankam rezavor. Yer sharining barcha qitʼalarida, koʻproq tropik va subtropik hududlarida tarqalgan. 7000 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 8 turkumi, 150 turi usadi. S.ning sutsimon shirasi tarkibida zaharli moddalar, kauchuk va boshqa dorivor moddalar bor. Baʼzi turlari (mas, kanakunjut, lepadena va boshqalar) manzarali va dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ayrim turlarining mevasi yeyiladi.
Sergo Sutyagin

Sergo Mixaylovich Sutyagin (1937.23.2, Moskva) — meʼmor. Tosh PI ni tugatgan (1960). 1960-yildan "Oʻzdavloyiha" ilmiy tadqiqot institutida ishlaydi. 1967-yildan shu Institutda 4arxitektura va qurilish boʻlimi (ASO4) bosh meʼmori. S. loyihasi asosida Oʻzbekistonda bunyod etilgan yirik jamoat binolari: Sanʼat saroyi (1964), uning 2kichik zali (1976), Chirchiqdagi "Turnalar" monumenti (1972, haykaltarosh Yu. Kiselyov), Dushanba shahridagi kinokonsert zali (1985, 2300 oʻrinli), Xivadagi Xorazm tarix muzeyi (Maʼmun akademiyasi, 1978—83), Qoʻqondagi musiqali drama teatri (1982—87) va Adabiyot muzeyi (1989— 90), Urganchdagi xalqaro aeroport (19992000) va boshqa Hamza (1965) va Alisher Navoiy (1991) nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotlari laureati.
Suffiks

Suffiks ( — qadalgan, biriktirilgan), soʻng qoʻshimcha — affikslarning bir turi; soʻz oxiriga qoʻshiladigan, yangi soʻz yoki soʻz shakli yasaydigan qoʻshimcha. Masalan, suvchi, olmazor, onaxon, kitoblar soʻzlaridagi chi, zor, xon, lar qoʻshimchalari Suffikslardir. Joylashish oʻrniga koʻra Suffiks affiksning infiks (soʻz oʻzagi urtasida boʻladigan) va prefiks (soʻz oʻzagi oldidan qoʻshiladigan) turlariga qaramaqarshi qoʻyiladi.

Yana q. 

 Prefiks
 Tilshunoslik
Suharto

Suharto (Suharto) (1921.8.6, Kemusu, Jokyakarta yaqinida) — Indoneziya davlat arbobi, general. Indoneziya xalqining Gollandiya mustamlakachilariga qarshi qurolli kurashida qatnashgan (1945—1949); Indoneziyaga tegishli Gʻarbiy Irianni ozod etish uchun tuzilgan qoʻshinlarga boshchilik qilgan (1962—63). S. zaxiradagi strategik piyoda qoʻshinlar qoʻmondoni (1963—1965), keyinchalik hokimiyatni harbiy guruhlar boshqargan paytda piyoda qoʻshinlar vaziri (1965-yil 30 sent.). 1966-yil martdan hokimiyat tepasida. Uning hukmronligi davri shafqatsiz qatag'onlar bilan xarakterlanadi - asosan sotsialistlar va ularning tarafdorlariga qarshi, shuningdek, bu narsalarda shunchaki gumon qilingan; turli hisob-kitoblarga ko'ra, uning qatag'onlari 500 mingdan 2 milliongacha odamning hayotiga zomin bo'lgan. 1997-yilda Osiyo bozorlaridagi moliyaviy-iqtisodiy inqiroz Indoneziyaga katta zarar yetkazgan, mamlakatda siyosiy tanazzul yuz bergan (1998-yil may). S. isteʼfoga chiqishga majbur boʻlgan.

Manbalar
Vasiliy Suxomlinskiy

Vasiliy Aleksandrovich Suxomlinskiy (28-sentyabr 1918-yil; Kirovograd, Ukraina – 2-sentyabr 1970-yil; Kirovograd, Ukraina SSR, SSSR) — pedagog, ukrain hamda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. RSFSR (1957), SSSR (1968) Pedagogika Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi. Mehnat Qahramoni (1968). Poltava pedagogika institutini tugatgan (1939). 1947-yildan umrining oxirigacha Kirovograd viloyatining Pavlish qishlogʻidagi maktab direktori. “Bolalarga jonim fido” (1969), “Fuqaroning tugʻilishi” (1970), “Tarbiya toʻgʻrisida” (1973) kabi asarlarida boshlangʻich maktab, oila tarbiyasi nazariyasi va metodikasi, oʻquvchi shaxsini har tomonlama rivojlantirish, mehnatga munosabat, pedagogik mahorat boʻyicha tadqiqotlar olib borgan, pedagogikada insonparvarlik gʻoyalarini targʻib qilgan.

 

1918-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
2-sentabrda vafot etganlar
28-sentyabrda tugʻilganlar
Pedagoglar
Suxona

Suxona — Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismi (Vologda viloyati) dagi daryo. Kubena kulidan boshlanadi. S.ning koʻldan chiqish joyiga shlyuzli toʻgʻon qurilgan. U Yug daryosi bilan qoʻshilgandan keyin Shimoliy Dvina daryosi hosil boʻladi. Uzunligi 558 km, havzasining maydoni 50,3 ming km², oʻrtacha suv sarfi 463 m³/sek. Yuqori oqimi da (Vologda daryosi quyiladigan joygacha) ilon izi boʻlib sayoz oʻzanda oqadi. Oʻrta oqimida sayoz joyi koʻp, ostonalar bor. Quyi oqimida qirgʻogʻi baland (30 m gacha). Oʻzanida ostona koʻp (eng kattasi Opoka). Nishabi juda kam boʻlganidan, baʼzan, bahorda Vologda va Leja daryolari suvi bosib, S. suvi Kubena koʻliga qaytib oqadi. Noyab.da muzlayda, aprel

ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Shimoliy Dvina sistemasi bilan Sheksna va Volga daryolari orqali birlashtirilgan. Boshidan oxirigacha kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. S. soxilida Sokol, Totma, Velikiy Ustyug sh.lari joylashgan.

 

Rossiyadagi daryolar
Suxumi

Suxumi () — Gruziyadagi shahar. Abxaziya poytaxti. Qora dengizdagi port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 120 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mil. av. 6-asrda yunon savdogarlari Suxumi oʻrnida Dioskuriada shahriga asos soldilar. 1-asr boshlarida Vizantiyaga qarashli, Gruziya solnomalarida dastlab 736 yilda Sxum nomi bilan tilga olinadi. 12-asr dan Genuya faktoriyasi, 1724—1810-yillarda turklarning SuxumQalʼa istehkomi. 1864-yildan Suxum harbiy boʻlimi markazi. Shaharda yengil (shu jumladan, koʻnpoyabzal), oziqovqat (goʻsht, sut, konserva, baliq, tamaki, vino korxonalari), mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (priborsozlik, eksperimental gaz apparaturalari zavodlari), Suxumi GES (Gumista daryosida) ishlab turibdi. 2 institut (shu jumladan, Abxaz instituti), Eksperimental patologiya va terapiya instituti (maymunlar pitomnigi bilan birga), Suxumi botanika bogʻi, 3 teatr, D.I. Gulia adabiymemorial muzeyi, N. A. Lakoba uy-muzeyi bor.

Suxumi iqlimiybalneologik kurort. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 6°); yillik yogʻin 1460 mm. Davolash vositalari: iqlimiy terapiya, dengizda choʻmilish, mineral suvlar (asosan, vannasiga tushiladi).

Suxumi Kavkaz va Qora dengiz boʻyidagi muhim turizm markazlaridan biri. Sanatoriy, dam olish uylari, pansionatlar, turbazalar bor.

Gruziya shaharlari
Klara Suxushina

Klara Ivanovna Suxushina (1940.14.12, Rossiya Federatsiyasining Tomsk viloyatidagi Kolpasheva shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Tomsk pedagogika institutini tugatgan (1963). 1963-yildan Kemerovo viloyati va Qirgʻizistondagi maktablarda, 1973-yildan Zarafshon shahridagi 1maktabda kimyo va biol. oʻqituvchisi. Oʻquvchilarni darsga qiziqtirish uchun kimyo va biol.dan turli tajribalarni oʻtkazadi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Suchjou

Suchjou, Usyan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Tayxu koʻli yaqinida. Szyansu provinsiyasida. Aholisi 3,3 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Buyuk kanal boʻyidagi port. Intensiv qishloq xoʻjaligi. (sholi, bugʻdoy, pane yetishtirish, choy plantatsiyalari) rayoni markazi. Mamlakatning yirik ipak sanoati markazlaridan. Metallurgiya, kimyo, oynashisha, keramika, qogʻoz sanoati korxonalari bor. Kustar usulda eksport uchun badiiy kashta toʻqiladi. Shaharga mil.av. 5-asrda asos solingan. 3—16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Tarixiy yodgorlik, bogʻ va park koʻp.
Suelli kanali

Suelli kanali — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi yirik magistral kanal. Amudaryoning qadimda Suelli deb atalgan yirik irmogʻi oʻrnida qurilgan. Taxiatosh gidrouzelidan 300 m uzunlikdagi suv uzatish kanali orqali suv oladi. Suv uzatish kanalining bosh qismida 110 m uzunlikda (tubining kengligi 51 m) suvdagi oqiziklar choʻkadigan tindirgich qurilgan. Umumiy uz. 128 km. Eng koʻp suv oʻtkazish imkoniyati 133 m³/sek, 42–55 km da 115 m³/sek, kanal tubining kengligi 16–22 m, chuq. 2,5–5 m.

Daryoda suv kamaygan bahor oylarida suv olishni yaxshilash maqsadida kanal boshida 54 m³/sek suv oladigan Fayt (1962), 66 m³/sek suv oladigan Bekyob (1965) nasos st-yalari kurilgan. Kanalda bosh suv olish inshootidan tashqari 4 ta gidrouzel bor. Shuningdek, kanalda 8 ta koʻprik, 3 ta akveduk, 30 ta turli nasos qurilmalari mavjud. Suelli kanali tizimi Shumanay, Xoʻjayli, Qoʻngʻirot tumanlaridagi 102 ming ga dan ortik, yerlarni suv bilan taʼminlaydi.

    

Kanallar
Qudrat Suyunov

Qudrat Suyunov (1919.6.2, Narpay tumanidagi Ingichka qishlogʻi — 1943.12.9, Chernigov viloyati Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1941-yildan frontda. 109oʻqchi polki (Markaziy front 13armiya, 74oʻqchi diviziyasi) boʻlinma komandiri. Chernigov viloyatining Korop tumanidagi Obolonye kishlogʻi yaqinida Desna daryosining oʻng sohilida platsdarmni kengaytirish uchun boʻlgan jangda dushman ambrazurasini koʻkragi bilan toʻsib, qaxramonlarcha halok boʻlgan. 1943-yil 16 noyabrda Qahramon unvoni berilgan. Narpay tumanidagi 61maktabga nomi berilgan. Samarqand viloyatining Oqtosh shahri va u halok boʻlgan qishloqda qahramonning byusti oʻrnatilgan.

Biografiyasi 
Qudrat Suyunov 1919-yil 6-fevralda Ingichka qishlog‘ida (hozirgi O‘zbekiston Samarqand viloyati Narpay tumani) tug‘ilgan. Yoshligida otasi vafot etgan. Maktabning uch sinfini bitirgach, “Parij kommunasi” jamoa xo‘jaligida ishlagan. 1939-yilda Suyunov Ishchilar va dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirildi. Ikkinchi jahon urushi janglarida qatnashgan.

1941-yili bo‘lgan  janglarning birida oldingi safda borib, chap oyog‘idan yaralangan. Jangovar xizmati tufayli unga harbiy ta’til berilgan. Paxtakor  tumaniga qaytib o‘z ko'rgan-kechirganlarini so‘zlab bergan. Ta’tilni tugatib, yana harbiy qismga qaytib ketgan. Serjant Qudrat Suyunov 1943-yil sentabriga kelib Markaziy frontning 13-armiyasiga qarashli 74-piyoda diviziyasining 109-oʻq polkiga qoʻmondonlik qildi.  

1943 yilning kuzida 109-polk Berlin tomon jangga otlangan. 1943-yil 12-sentyabrda Suyunov otryadi Ukraina SSR, Chernigov viloyati, Koropskiy tumani, Obolonye qishlog'i yaqinidagi Desnaning g'arbiy qirg'og'ida joylashgan ko'prigini kengaytirish bo'yicha janglarda qatnashgan. Jangning hal qiluvchi pallasida Suyunovning shaxsan o‘zi oldinga siljishga to‘sqinlik qilayotgan dushmanning o‘t ochish nuqtasini yo‘q qildi, biroq o‘zi bu jarayonda halok bo‘ldi. Obolonda dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1943-yil 16-oktabrdagi farmoni bilan “Desna daryosidan o‘tishda  ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi uchun” serjant Qudrat Suyunov vafotidan keyin Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni yuksak unvon bilan taqdirlangan. Qudrat Suyunovga vafotidan keyin Lenin ordeni berilgan.

Paxtachi tumanidagi maktabga Qudrat Suyunov nomi berilgan. Oqtosh, Ziyovuddin, Obolon shaharlarida byustlar o‘rnatildi.

Adib Zinnat Fatxullin Qudrat Suyunov to‘g‘risida o‘zbek tilida “So‘nmas hayot”, rus tilida “Bessmertie” qissalarini  yozgan.

Ommaviy madaniyatda 
1969-yilda “O‘zbekfilm” kinostudiyasida u haqida “Quyosh bilan qayt” nomli badiiy film suratga olingan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1919-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
6-fevralda tugʻilganlar
12-sentabrda vafot etganlar
Zamira Suyunova

Zamira Rajabovna Suyunova (1958-yil 27-iyunda tugʻilgan) — oʻzbekistonlik qoʻshiqchi. Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Dutorchi qizlar ansambli repertuari shakllanishida xonanda (1979-yildan), musiqa rahbari (1984-yildan) va badiiy rahbar (1995—2002) sifatida xizmatlari alohida. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsent (2004-yildan). Professor (2023-yildan) 2019-yil „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan.

Hayoti 
Zamira Suyunova 1958-yil 27-iyunda Qashqadaryo viloyati Kitob tumanidagi Shatri qishlogʻida oʻqituvchi Rajab Suyunov xonadonida tugʻilgan. Oʻn bir farzandning beshinchisi.

Toshkent konservatoriyasini xor dirijyorligi ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1981). Oʻzbek ashulachilik sanʼati sirlarini Gʻ. Toshmatov, K. Ismoilova, A. Ismoilovlardan oʻrgangan.

Jarangdor, butun diapazonida tiniq ovozga ega boʻlib, maqom yoʻllari („Dugoh Husayn“, „Savti Chorgoh“, „Saraxbori Dugoh taronasi“ va boshqalar), xalq ashula, yalla va laparlari („Yoʻl boʻlsin“, „Yoryor“ va boshqalar), ayniqsa, bastakorlar asarlari (Gʻ.Toshmatovning „Baxtimdan“, A. Ismoilovning „Oybuloq“, „Bilmam, adashdimmi“, „Alla“, „Ayol qalbi“ va boshqalar)ni nozik did bilan va badiiy taʼsirchan talqin etgan. Bastakor sifatida bir qator („Vatan ishqi“, „Alla“, „Gul ochilsa“, „Ona boʻlib“ va boshqalar) qoʻshiq va ashulalar yaratgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga, 3 grammplastinka, bir necha audiokassetalarga yozilgan. Uning hayoti va ijodiga bagʻishlangan telefilm va videofilmlar suratga olingan. Angliya, Fransiya, Ispaniya va Germaniyada gastrodda boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1958-yilda tugʻilganlar
27-iyunda tugʻilganlar
Oʻzbekistonlik ayol qoʻshiqchilar
Suyunchi

Suyunchi — biron quvonchli voqea toʻgʻrisida xushxabar keltiruvchiga beriladigan sovgʻa, mukofot, sevinchi. S. uzok, safarga, harbiy xizmatga borib sogʻsalomat kelgan kishi toʻfisida, farzand (oʻgʻil yoki qiz) tugʻilganda va boshqa haqida 1marta xushxabar keltirgan kishiga yoshiga qarab beriladi. S. pul, belbogʻ, doʻppi, yaktak, toʻn, kiyimlik va jonliq (qoʻy, echki) kabi shakllarda ham berilishi mumkin.
Suyunchi2

Suyunchi2 — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, pol iz ekinlari va kartoshkachilik institutida Shakarpalak 2580 navini Hindistondan keltirilgan yarim yovvoyi Kutana navi bilan chatishtirish va takroriy chatishtirish (bekkross) usulida chikarilgan (A.S. Shchukina, R. A. Hakimov, S. T. Pessova, S. Xalilov; 1995). Asosiy poya uz. 1,5—2,5 m, bir tupda 250—300 ta otalik, 35—45 ta onalik gullari rivojlanadi, 1—3 ta qovun beradi. Qovuni choʻzinchoqtuxumsimon, ogʻirligi 2,0—2,5 kg. Sirti toʻrli, pusti oqishlimonrang, qoʻshaloq jimjima yoʻl bilan qoplangan, eti qizil, karsildoq, sersuv, shirin, tarkibida 10,6—11,8% gacha kand bor. Urugʻi yirik, och sariq. Urugʻi unib chiqqanidan keyin 83—87 kunda pishadi. Hosildorligi 200—250 s/ga. Oqpalak va fuzarioz kasalligiga chidamli. Uzoq masofalarga tashishga yarokli. 2002-yildan Qoraqalpogʻiston, Xorazm, Toshkent, Fargʻona viloyatlarida rayonlashtirilgan.

    

Qovun navlari
Suyurgʻatmishxon

Suyurgʻatmishxon, Suyurgʻatmish oʻgʻlon (toʻliq ismi Suyurgʻatmishxon ibn Donishmandcha ibn Hindu ibn Burhon ibn Molik ibn Oʻqtoyxon) (? — 1388) — Balx yaqinidagi Oʻrpuz mavzeida Amir Temur tomonidan nomigagina Movarounnahr taxtiga oʻtqazilgan chingiziy xon (1370—88). Xonlik darajasiga koʻtarilgunga qadar S. Soxibqironning ulugʻ beklaridan biri boʻlib, qator harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Saltanat Amir Temur tasarrufiga kirgandan soʻng arkoni davlat, beklar, amirlar va noʻyonlar bilan ittifoklikda xonlikning S.ga tayin qilinganligi qayta eʼtirof etilgan. Chingizxon oʻz saltanatini oʻgʻillariga taqsimlab bergan vaqtda (1224) Xorazmdagi Xivaq va Kot sh.lari Chigʻatoyxon avlodiga berilgan edi. Sohibqiron davlat tepasiga kelgach, Husayn Soʻfidan bu yerlarni S.ga topshirishni talab qilgan. Amir Temurning 1371—72-yil Xorazmga uyushtirgan 1yurishida S. ham bevosita ishtirok etadi. 1388-yil Amir Temur 4marta Xorazmga yurishga ketgan paytda S. Buxoroda betob boʻlib qoladi va bir necha kundan keyin vafot etadi. Xorazmdan qaytgan Sohibqiron noʻyonlar, beklar va davlat arkonlari bilan oʻtkazilgan qurultoyda xonlik kursisiga S.ning oʻgʻli Sulton Mahmudni koʻtaradi.

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; M irzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1993.
Suyurgʻol

Suyurgʻol (moʻgʻulcha — inʼom, sovgʻa) — biror hukmdor (xon, sulton, shoh) tomonidan saltanat oldida alohida xizmat koʻrsatgan arkoni davlat yoki sarkardalarga berilgan molmulk, yersuv. Moʻgʻullar istilosidan soʻng Movarounnahr, Dashti Qipchoq, Yaqin Sharq mamlakatlarida rasm boʻlgan. S.ga beriladigan yer nasldan naslga meros boʻlib oʻtgan. S. egasi davlatga toʻlanadigan soliklardan ozod etilib, olgan daromadi va oʻziga qaram aholidan ixtiyoricha foydalanish huquqiga ega boʻlgan. Amir Temur va Temuriylar saltanatida S. keng qoʻllanilgan. Sohibqiron zabt etgan mamlakatlarning baʼzi viloyat va tumanlarini shu yerlarning oldingi egalariga, oʻz oʻgʻillari, nevaralari, qarindoshlari, atoqli lashkarboshilar, amir va beklarga S. tarzida bergan va ular "darbasta S." deb yuritilgan. Amir Temur oʻzining eng isteʼdodli sarkardalaridan biri amir Shohmalikka bir qancha yerlarni S. qilib bergan. Shohrux davrida Shohmalik Xorazm viloyatiga darbasta S. etib tayinlangan. Shohmalik vafotidan keyin Xorazm uning oʻgʻli Ibrohim Sultonga topshirilgan. 16-asrdan boshlab S.ning avvalgi tartibida muayyan oʻzgarish yuz beradi. Shayboniylar va Ashtarxoniylar davrida baʼzi qishloqlar, yer maydonlari shu yerlardan undiriladigan solikdarning bir qismi ham S. tariqasida beriladigan boʻlgan. 18-asr va 19-asrning 1-yarmida S. mohiyati tubdan oʻzgarib, uning faqat merosiyligi saqlanib qolgan.

Adabiyot 
 Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai saʼdayn va majmai bahrayn, T., 1969.

Osiyo tarixi
Iqtisodiyot
Huquq
Suyuq kristallar

Suyuq kristallar, suyuq kristall holat, mezomorf holat — moddalarning suyuqlik (oquvchanlik) xossalari hamda qattiq kristallarning baʼzi xossalari (anizotropiya) ga ega boʻlgan oraliq holati. Suyuq kristallar hosil qilgan moddalarning molekulalari tayoqcha yoki choʻziq plastinkasimon shaklda boʻladi. Termotrop va liotrop xillarga boʻlinadi. Termotrop Suyuq kristallar — maʼlum temperatura oraligʻida mezomorf holatda, undan past trada qattiq kristall, yuqori trada esa oddiy suyuklik holatida boʻladi. Masalan, iazoksianizol 118,27° da anizotrop boʻlib, suyuq kristallar hosil qiladi. 135,85° da esa u izotroplikni namoyon qilib, oddiy suyuqlikka aylanadi. Baʼzi moddalarning maxsus erituvchilardagi eritmasi liotrop Suyuq kristallar deyiladi.

Suyuq kristallar molekulalarining tartiblanish darajasiga koʻra nematik ("azoksionizol, sintetik polipeptid eritmalari) va smektik (sovunning suvdagi eritmasi) Suyuq kristallar ga boʻlinadi. Nematik va smektik Suyuq kristallarning tashki koʻrinishini polyarizatsion mikroskop yordamida osongina ajratish mumkin. Nematik Suyuq kristallar ipsimon, smektik Suyuq kristallar konussimon, tayoqchasimon va bosqichli tuzil gan.

Suyuq kristallarning xolesterik (xolesterinning propil efiri) xili ham mavjud boʻlib, uning molekulalari birbiriga parallel joylashgan uzunchoq plastinkasimon shaklda. Xolesterik Suyuq kristallar organik suyukdiklar va qattiq kristallarning optik faolligidan bir necha marta yuqori boʻlgan optik faollikkya ega.

Baʼzi termotrop Suyuq kristallar 2 mezomorf holatda boʻlishi mumkin (qarang Polimorfizm). Bunda strukturaviy oʻtishlar quyidagicha: qattiq^smektik—jematik—>amorfsuyuq kristall faza sxemasi boʻyicha boradi va 1 tartibli faza oʻtish sodir boʻladi.

Suyuq kristallar elastik, magnit va optik anizotroplik, yopishqoqlik, elektr oʻtkazuvchanlik va boshqa xossalarga ega.

Suyuq kristallar 1888-yilda F. Reynitser va O. Lemanlar tomonidan kashf etilgan.

Manbalar

Adabiyot 
 Pikin S. A., Strukturnie prevrasheniye v jidkix kristallax, M., 1981.

Amerik Yu.B., Krendel B.A., Ximiya jidkix kristallov i mezomorfnix polimernix sistem, M., 1981.

Holatlar