MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Montaj (ijodiy jarayon)

Montaj (frans. montage — yigʻish) — radioeshittirish, televideniye, estrada sanʼati, suratkashlik va, ayniqsa, film yaratishdagi ijodiy va texnik jarayon; suratga olingan alohida kadrlarni tanlash va ularni bir-biri bilan bogʻlash. Odatda, eshittirish, koʻrsatuv tayyor boʻlgach, filmni suratga olish tugallangach, M. ishlari boshlanadi. M. vaqtida ssenariy va rejissura talablari asosida surat parchalari ajratib olinadi va ular mazmuniga qarab birbiriga yopishtirib birlashtiriladi, fonogrammalar qayta yoziladi va h.k. Film mazmunini ochib berishda M.ning ahamiyati katta. M. ning emotsional va jonli chiqishi vo-qeaning harakteriga va aktyorning ijrosiga bogʻliq boʻladi, uning asosiy vazifasi — kadrlarning almashinuv surʼatini belgilash va rej. gʻoyasiga koʻra, tegishli joilarni taʼkidlab koʻrsatish.

Manbalar
Eugenio Montale

MONTALE (Montale) Eujenio (1896.12.10, Genuya - 1981.12.9) -italyan shoiri va tanqidchisi. 20-yillar — 40-yillarning 1-yarmida germetizm — oʻziga xos belgilari xavotir, gʻam-alam, fojiaviylik, ayni paytda -fashizmni tan olmaslikdan iborat adabiy oqimning tarafdori boʻlgan. M. sheʼriyati mazmunining boyligi va murakkabligi bilan ajralib tursada, shakliy murakkablik unga xos boʻlmagan. Birinchi sheʼrlar toʻplami — "Karakatitsa kosachasi" (1925) oʻsha davr italyan sheʼriyatidagi anʼanaviy usullarda yozilgan. M. "Bojxonachining uyi" va boshqa sheʼrlar" (1932), "Holatlar" (1939), "Finisterre" (1943) va boshqa asarlar muallifi. Urushdan keyingi yillarda maʼlum darajada germetizm koʻrinishlaridan qutula olgan ("Boʻron va boshqa sheʼrlar", 1956; "Satura", 1972; "Toʻrt yillik daftar", 1977). Musiqa va adabiyot sohalari tanqidchisi boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1975).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Bernard Montgomery

Bernard Law Montgomery (1887—1976) — Buyuk Britaniyaning harbiy arbobi, feldmarshal (1944), Al-Alamayn vikonti (1946). 1908-yildan armiyada. Sandxerstdagi harbiy akademiyani tugatgan. 1—2-jahon urushlari qatnashchisi. Ikkinchi jahon urushida Shimoliy Afrikadagi 8-armiya (bu armiya AlAlamayn ostonalaridagi jangda gʻalaba qozongan) qoʻmondoni (1942-yildan). Normandiya, Belgiya, Shimoliy Germaniyada 21-armiya guruhlari qoʻmondoni (1944—45); imperiya Bosh shtabi boshligʻi (1946—48), NATO qurolli kuchlari bosh qoʻmondonining 1-oʻrin-bosari (1951—58). Buyuk Britaniya va chet mamlakatlarning oliy ordenlari kavaleri.

Manbalar
Claudio Monteverdi

Claudio Giovanni Antonio Monteverdi (; taxminan 1567.15.5, Kremona — 1643.29.11, Venetsiya) — italyan kompozitori. Opera janrining ilk klassik namunalarini yaratgan, birinchi ommaviy opera teatri (1637, Venetsiya) tashkilotchilaridan. Mantuya va Venetsiya shaharlarida xonanda, sozanda, kapella boshligʻi sifatida xizmat qilgan. Fransiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida ijodiy safarlarda boʻlgan. Asosan, polifoniya uslubida vokal va xor asarlarini ijod qilib, madrigal janri ustasi sifatida shuhrat qozongan. 1587—1638-yillarda nashr ettirgan madrigallarining 8 ta toʻplamida yangi, "hayajonli" musiqiydramatik uslubni yaratgan. Unda nutkdosh ohanglarning ifodaviyligi, ariyalarning kuychanligi, ansambl shakllarining rivojlanganligi, orkestr joʻrligining boyligi oʻzaro qorishib ketgan. "Orfey" (1607), "Poppeyagatoj kiygizish" (1642) operalari mashhur.

Manbalar 

 

1567-yilda tugʻilganlar
1643-yilda vafot etganlar
15-mayda tugʻilganlar
29-noyabrda vafot etganlar
Klassik musiqa
Bastakorlar
Montevideo

Montevideo — Urugvay poytaxti. Montevideo departamentining maʼmuriy markazi. La-Plata qoʻltigʻining shimoliy sohilida joylashgan. Aholisi 1,4 mln. kishi (1997). Iklimi subtropik, sernam iqlim; yanvarda oʻrtacha temperatura 23°, iyulda 10°. Yillik yogʻin 1000 mm. Montevideoga 1726-yilda ispanlar asos solgan. 1777-yilda Portugaliya, 1807-yilda Buyuk Britaniya bosib olgan. 1816—28 yillarda Braziliya tarkibida boʻlgan. 1828-yil avgustdan mustaqil Urugvay poytaxti. Montevideo — mamlakatning muhim sanoat, savdo va moliya markazi. Montevideodagi yirik sanoat korxonalarida mamlakat sanoat mahsulotining 80% ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, neftni qayta ishlash, sement, metallurgiya va shina zavodlari, kimyo (oltingugurt ktasi va oʻgʻitlar ishlab chiqarish), farmatsevtika va toʻqimachilik sanoatlari, metallsozlik, elektronika, koʻn-poyabzal korxonalari, mamlakatda eng yirik qogʻoz fabrikasi va boshqa bor. Montevideoda chet el monopoliyalari va banklarining filiallari joylashgan. Montevideo — yirik temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Dengiz porti. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Chetga goʻsht mahsulotlari, jun, teri xom ashyosi, oʻsimlik yogʻi eksport qilinadi; chetdan mashina va jihozlar, qora metall, neft, oʻrmon mahsulotlari keltiriladi. Montevideo va unga yondosh La-Plata qoʻltigʻi sohillari dengiz ikdimi kurorti rayoni hisoblanadi.

Shahar 3 qism: yangi shahar (maʼmuriy markazni oʻz ichiga oladi) va eski shahar qismi (sanoat korxonalari va ishchilar kvartallari) hamda Shimoli-sharqiy kurort rnidan iborat. Montevideo — mamlakatning muhim ilmiy va madaniy markazi. Montevideoda milliy adabiyot akademiyasi, milliy muhandislik akademiyasi, Respublika universiteti, Urugvay mehnat universiteti, milliy kutubxona, milliy tarix muzeyi, nafis sanʼat muzeyi va boshqa muzeylar, botanika bogʻi, te-atrlar bor. Bogʻ va xiyobon koʻp.

Meʼmoriy yodgorliklaridan eski shahar qismida mustamlakachilik davrida qurilgan sobor, ratusha, teatr, parlament binosi va boshqa saqlangan.

Montevideo shahri. Atlantika okeani sohili (plyaj.)

Manbalar 

Urugvay
Monte-Karlo

Montekarlo — Monakodagi shahar, Moviy qirgʻokda joylashgan. Aholisi 13,2 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Iqlim kurorti. Xalqaro turizm va bank operatsiyalarining yirik markazi. Oʻzining kazinolari bilan dunyoga tanilgan. Kema taʼmirlash korxonalari, opera teatri, nafis sanʼat muzeyi bor. Har yili xalqaro sirk sanʼati va boshqa festivallar oʻtkaziladi. M.-K.da turizm boʻyicha Xalqaro akademiyaning shtab-kvartirasi joylashgan.

Havolalar 
 Zentrum vum Comer See

Manbalar
Montekarlo usuli

Montekarlo usuli, Statistik sinash usuli— tasodifiy miqdorlarni modellash yordamida matematik masalalarni taqribiy yechish usuli. Bunda biror a miqdorning takribiy qiymatini topish uchun matematik kutilmasi a bulgan tasodifiy miqdor % olinadi. M.-Montekarlo usulining rivojlanishiga AQSH matematigi J. Neyman, rus matematigi B.C. Vladimirov va boshqa katta hissa qoʻshishgan. M. -Montekarlo usulining nazariy asosi avvaldan (1940) maʼlum boʻlsada, EHM yaratilgandan soʻng keng tatbiq qilina boshladi.

Manbalar
Monterrey (Meksika)

Monterrey — Meksikaning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Santakatarina daryosi vodiysida. Nuevo-Leon shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,1 mln. kishi (2000). Aeroporta xalqaro axdmiyatga ega. Mamlakatning yirik iqtisodiy markazi (Mexikodan keyin 2-oʻrinda). Qora va rangli metallurgiya sanoatlari rivojlangan. Metallsozlik, mashinasozlik (jumladan, elektrotexnika, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Reynos shahridan quvurlar orqali gaz, Tampiko shahridan neft mahsulotlari keltiriladi. Un-tlar bor. Shaharga 16-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 17—18-asrlarda qurilgan binolar saqlangan. M. yaqinidan polimetall rudalar olinadi, shahar yonida yirik GES qurilgan.

Manbalar
Montmorillonit

Montmorillonit (Fransiyadagi Monmoriyon shahri nomidan) — qatlamli silikatlar sinfiga mansub gilli mineral. Kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan (Ca.Na) (Mg, Al, Fe)2 [(Si, Al)4O10(OH)2 nH2O. Monoklin singoniyali, kristallik strukturasi qatqat. Rangi oq, kulrang, qoʻngʻir. Qattikligi 1,5—2,5; zichligi 1700–2900 kg/m3. Koʻp alyuminiyli M. — beydellit, magniyligi —saponit, temirliligi — nontronit deb ataladi. Ishqorli muhitda har xil jinslarning nurashidan vujudga keladi. Dengiz muhitida gidroslyudalarning transformatsiyasi, lagunali havza va quruq iqlimli tuproqlarda esa kulsimon mayda zarrachalarning chirishidan hosil boʻladi. M. bentonit gillarning asosiy minerali. Yuqori sorbsi-yali, namlanganda boʻkadi, qajmi koʻpayib yoriq va gʻovaklarni toʻldiradi va suv oʻtkazmaydi. M.li gillar neft va gaz uyumlari uchun yaxshi toʻsiq vazi-fasini oʻtaydi. M.li gilmoya konlari Oʻzbekistonda Buxoro, Samarqand, Fargʻona, Qashqadaryo, Surxondaryo, Navoiy viloyatlarida mavjud. M.li gillar neft, toʻqimachilik, sovungarlik, sement sanoatlarida ishlatiladi.

Manbalar 

Minerallar
Monument

Monument (lot. monumentum — yod-gorlik) — yirik tarixiy voqea, buyuk jamoat arbobi va boshqa sharafiga bunyod etilgan yirik hajmdagi yodgorlik, haykal. Odatda M. meʼmoriy ansamblda gʻoyaviy va hajmli kenglikning asosini qosil qiladi yoki haykalli meʼmoriy majmuaning tarkibiga kiradi (yana qarang Monumental haykaltaroshlik).

Manbalar
Monumental rangtasvir

Monumental rangtasvir -rangtasviryaing meʼmorlik bilan bogʻliq turi; binolarning ichki qismi, shiftlari, qisman binoning tashqi tomoni devorlariga ishlangan tasvirlar. Monumental rangtasvir jamiyat hayotidan olingan muhim voqea va hodisalar, chuqur falsafiy tushunchalarni aks ettiradi. Uzoqdan koʻrishga moʻljallanganligi uchun obrazlarni umumlashma tarzda tasvirlashga, mayda qismlardan kamroq foydalanishga qarakat qilinadi. Ranglar ham birmuncha shartli olinishi mumkin.

Ishlanish usuliga koʻra, freska, plafon va namoyon (panno)larga boʻlinadi (yana k, Devoriyrassomlik). Monumental rangtasvir qad. sanʼat turi boʻlib, ibtidoiy odamlarning gʻor devorlariga ishlagan rasmlari (mas, Zarautsoy rasmlari va boshqalar) uning ilk namunalaridir. Qad. va oʻrta asrlarda nihryatda rivojlandi va yetakchi sanʼat turlaridan biriga aylandi. Qad. Misr va Yunonistonda keng rivojlandi, keyinroq Vizantiya va boshqalarda ham Monumental rangtasvirning nodir namunalari yaratildi. Ayniqsa Uygʻonish davrida oʻzining qaqiqiy rivojlanish bosqichiga erishdi. Mikelanjeloning Vatikan saroyiga ishlagan devoriy rasmlari, Vero-nezening kompozitsiyalari shu davrning nodir yodgorliklaridir. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda bu sanʼat qad. va oʻrta asrlar davrida rivojlandi. Bu davrda shohlar, zodagonlarning uylari, saroy va ibodatxonalar koʻp shaklli, harakatga boy rassomlik asarlari bilan ziynatlandi (Tuproqqalʼa, Varaxsha, Bolaliktepa, Afrosiyob va boshqalar), Te-mur va temuriylar davrida ham Monumental rangtasvir ning ajoyib namunalari yaratilgan.

Oʻzbekistonda Monumental rangtasvirning yangi rivojlanish bosqichi 20-asr 30—50-yillariga toʻgʻri keladi. Shu yillardan jamoat va maʼmuriy binolarni bezash rivojlandi. Oʻzbekiston tabiati, kundalik tur-mush, fan, mehnat mavzuidagi kompozitsiyalar yaratildi, mumtoz oʻzbek adabiyotidan olingan syujetlarga rasmlar chizildi (Navoiy teatri binosi devorlariga ishlangan namoyonlar; mualliflari Ch. Ahmarov, Oʻ. Tansiqboyev, V. Cheprakov va boshqalar). 60—80-yillarda ham Monumental rangtasvirda yuksak darajadagi asarlar yaratildi. V. Jmakin, Q. Soipov, B. Jalolov, I. Lipene, V. Burmakin va boshqalarning freska, mozaika, vitraj va boshqa asarlariyuzaga keldi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillarda Monumental rangtasvir yangi milliy mazmunmavzular bilan boyimoqda (Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi va boshqalar).

Manbalar
Monumental sanʼat

Monumental sanʼat - nafis sanʼat turi, meʼmoriy (ayrim hollarda tabiiy) muhit bilan uygʻunlikda gʻoyaviy obraz tugalligiga ega boʻladigan asarlar. Monumental sanʼatga haykal va monumentlar, binolarning haykaltaroshlik, rangtasvir, mozaika bezaklari, vitrajlar va boshqa kiradi (ayrim tadqiqotchilar meʼmoriy obidalarni ham Monumental sanʼatga kiritadilar). Meʼmorlik bilan uygʻunlashgan Monumental sanʼat ansamblning asosiy mazmuni yoki shakliga aylanadi (qarang Sanʼatlar sintezi). Binolar tarzi va interyeridagi mavzuli tasvirlar, maydonlardagi haykallar davrning eng umum falsafiy va ijtimoiy gʻoyalarini oʻzida aks ettiradi, buyuk arboblar va muhim voqealarni abadiylashtiradi. Koʻtarinkilik, umumahami-yatga ega gʻoyalarni tasvirlashga intilish asarga ulugʻvorlik va muxim shakl baxsh etadi. Ayrim Monumental sanʼat asarlari meʼmorlikda uning shakliy ifodaliligini oshiradi, devoriy toʻsiqlar, tarzlar va boshqalarning estetik taʼsirchanligini kuchaytiradi.

Monumental sanʼat asarlari buyuk gʻoyaviy mazmuni va ahamiyati bilan ajralib turadi hamda qatʼiy umumlashma shaklga ega boʻlib, uzoq muddatga chidamli xom ashyolardan yaratiladi; omma orasida muxim ijtimoiy gʻoyalarni targʻib qiladi va tarqatadi. Monumental sanʼatning vazifasi ijtimoiy koʻtarilishlar va sanʼat tarakdiyoti davrlarida ortib boradi (mas, Uygʻonish davrida Rafael, Mikelanjelo va boshqalarning freskalari, Temuriylar davrida meʼmoriy obidalar, amaliy sanʼat va boshqalar).

Manbalar
Monumental haykaltaroshlik

Monumental haykaltaroshlik — haykaltaroshlikttg meʼmorlik va shaharsozlik bilan bogʻliq turi. Oʻz koʻrinishiga koʻra, dumaloq (mukammal) va/)yelbe0 turlariga boʻlinadi. Monumental haykaltaroshlik asarlari oʻzida katta mazmun ifoda etadi hamda mustaqil ijtimoiy xususiyatga ega boʻlib, bevosita atrof muhit, meʼmoriy binolar bilan uygʻunlashtiriladi. Asarlari uzokdan tomosha qilishga moʻljallanganligi uchun kattakatta, yaxlit shakllardan keng foydalaniladi; maydonlar, istirohat bogʻlari, xiyobonlar, koʻcha va boshqalarga oʻrnatiladi, shuningdek, bino devorlariga ishlangan haykallar ham Monumental haykaltaroshlikga taalluklidir. Monumental haykaltaroshlikga muhim tarixiy voqealar, atoqli shaxslar xotirasini abadiylashtirish maqsadida oʻrnatilgan monument, yodgorliklar, haykaltaroshlik majmu-alari, shuningdek, bezak haykaltaroshligi (mas, Navoiy teatri binosi oldidagi favvora va boshqalar) asarlari kiradi. Asar rangini haykal uchun ishlatilayotgan xom ashyo (marmar, granit, bronza va boshqalar) belgilaydi.

Monumental haykaltaroshlik ijtimoiy taraqqiyot bilan bogʻliq holda rivojlangan. Qad. Misrda, Gʻarbiy Osiyo, Hindiston, Xitoy va boshqa sharq mamlakatlarida muhim oʻrin egallagan. Yunoniston va Rimda uning nodir namunalari yaratilgan. Oʻrta asr Yevropa mamlakatlari sanʼatida muhim rol oʻynagan: sobor, ibodatxonalar, ularni oʻrab turgan maydonlar haykaltaroshlik asarlari bilan bezatilgan. Uygʻonish davrida insonparvarlik gʻoyalari bilan sugʻorilgan Monumental haykaltaroshlik namunalari ishlandi (Donatello, Mikelanjelo va boshqalar), 17—20-asrlarda yangi mazmun va nafis gʻoyalar bilan boyidi (L. Bernini, O. Roden, F. Kramer va boshqalar).

Oʻzbekiston hududi (Xolchayon, Dalvarzintepa, Ayritom, Quva va boshqalar)da qadimda Monumental haykaltaroshlikning ajoyib namunalari yaratilgan. Arablar istilosidan ke-yin bu sanʼat turi amaliyotdan chiqib ketgan; faqat 19-asr oxiri —20-asr boshlaridan yana jonlandi. Toshkent, Samarqandda ilk namunalari (Samarqandda "Ozodlik", Toshkentda Navoiy haykali va h.k.) bunyod etildi.

Monumental haykaltaroshlikning yangi taraqqiyot davri 60—80-yillarga toʻgʻri keladi (A. Ikromov, Oy-bek, S. Rahimov, hamid Olimjon va boshqa haykallar). Ayniqsa, mustaqillikdan keyin M.x,. yangi millim mavzular bilan boyidi: Oʻzbekistonning buyuk shaxslariga meʼmoriy haykaltaroshlik majmualari, mahobatli haykallar (Amir Temur, Alisher Navoiy, Bobur, Jaloliddin Manguberdi, Al-Fargʻoniy, Alpomish va boshqalar) barpo etildi.

Manbalar
Monsonit

Monsonit (Italiyadagi Monsoni togʻi nomidan) — kristalli magmatik togʻ jinsi; taxminan teng miqdordagi kaliynatriyli dala shpati (ortoklaz va Labrador) va temirli magnezial minerallardan tuzilgan. M.ning nordonroq xillarida ozroq miqdorda kvars boʻladi. Tarkibidagi minerallarning nisbatiga koʻra, M.li jinslar gabbro va siyenit oraligʻida boʻladi. Teksturasi, asosan, massivli. Rangi kulrang, kulrang-pushti. Qoramtir mineral boʻyicha avgitli, biotitli va h.k. boʻladi. Fizikaviy xossasi dioritga yaqin M.lar zich, yirik donador jins si-fatida alohida massivlarni hosil qiladi. Murakkab tarkibli intruzivlar tuzilishida ishtirok etadi. M.ning porfirli turlari Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida uchraydi. Xorijda Ukraina, Rossiya Federatsiyasi (Baykal atrofida), Italiya, Norvegiya va boshqa mamlakatlarda bor. Jilolanuvchi turlaridan qurilish materiali sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Stanislav Monyushko

Stanislav Monyushko (Moniuszko) (1819.5.5, Minsk yaqinidagi Ubel qishlogʻi — 1872.4.6, Varshava) — polyak kompozitori, dirijyor, organchi, pedagog, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Vilnyus (1840— 58), Varshava (1858-yildan) opera teatrlarida dirijyor, Varshava konservatoriyasida professor (1864-yildan). Birinchi milliy opera ("Galka", 1848), mumtoz kamer vokal asarlari (400 dan ortiq qoʻshiq, romans va boshqalar), bir nechta vodevil va operetta, 6 messa, rekviyem, kantatalar, simfonik asarlar muallifi. Musiqa uslubi ifodaviy vositalarning xalqchilligi, mavzularning kuychanligi, lirik kayfiyatga boyligi, folklor ohanglaridan keng foydalanganligi, sahna asarlari esa musiqiy obrazlarning yorqinligi, dramaturgik mahorati bilan ajralib turadi.

Manbalar 

 

5-mayda tugʻilganlar
1819-yilda tugʻilganlar
1872-yilda vafot etganlar
4-iyunda vafot etganlar
Moonzund arxipelagi

Moonzund arxipelagi, Gʻarbiy Estoniya arxipelagi — Boltiq dengizidagi orollar guruhi, Estoniya tarkibida. Riga qoʻltigʻidan shim., shim.-gʻarbda joylagan. Moonzund arxipelagi Sa-aremaa, Xiyumaa, Muxu va Vormsi kabi yirik orollar va 500 dan ortiq mayda oroldan iborat. Maydoni 4 ming km². Yer yuzasi aksari pasttekislik. Eng baland joyi 54 m. Orollar, asosan, ohaktoshdan tarkib topgan boʻlib, usti dengiz yotqiziqlari bilan qoplangan. Iqlimi moʻʼtadil iliq. Yillik yogʻin miqdori 550 mm. Tuproklari chimlikarbonatli va botqokdashgan tuproqlar. Oʻtloq va botqoqlar koʻp. Moonzund arxipelagida baliq ovlanadi, dehqonchilik, chorvachilik qilinadi. Viydumyaz va Vilsandi qoʻriqxonalari bor. Eng yirik shahri Kuressaare (Saaremaa orolida).

Manbalar
Moos shkalasi

Moos shkalasi — minerallar nisbiy qattiqligining oʻn ballik shkalasi. Nemis olimi F. Moos tomonidan 1811-yilda taklif qilingan. Qattiklikning 10 ta etalonidan iborat. Moos shkalasi boʻyicha ularning joylashish tartibi quyidagicha: talk — 1; gips—2; kalsit —3; flyuorit—4; apatit—5; ortoklaz—6; kvars—7; topaz—8; korund—9; olmos—10.C Nisbiy kattiklik Moos shkalasi etaloni bilan sinalayotgan obyekt yuzasiga chizib aniqlanadi. Minerallarning faol va passiv qattiqligi farq qilinadi. Agar mineral bilan oʻzining boʻlagi tirnalganda iz qoldirsa, u faol qattik/shkka ega boʻladi (mas, olmos). Qattiqligi 5 boʻlgan etalon bilan tadqiq qilinayotgan namuna tirnalganda iz qoldirsa va u oʻz navbatida kattikligi 4 boʻlgan etalonda iz qoldirsa, u holda oʻrtadagi mineralning qattikligi 4,5 ga teng boʻladi. Moos shkalasidan minerallarga tez tashhis qoʻyishda foydalaniladi. Aniq qattiqlik esa priborlar yordamida aniqlanadi. Minerallar k.attiqligi ularning zichligi bilan bir qatorda minerallarning eng muhim konstanti hisoblanadi.

Manbalar
Mopassan Gi de

Henri René Albert Guy de Maupassant (Anri Rene Alber Gi de Mopassan) (1850.5.8, Turvilyasyur-Ark yaqinidagi Miromenil kalʼasi —1893.6.7, Parij) — fransuz yozuvchisi, Ruan li-seyini tugatgan. 1870—71 yillardafran-ko-prus urushida qatnashgan, G. Floberning shogirdi, rus alibi I.S. Turgenevni ustoz sanab, unga bagʻishlab maqolalar yozgan. Adabiyotga 1880-yilda sheʼrlar toʻplami va "Doʻndiq" novellasi bilan kirib kelgan. U 6 roman, 18 hikoyalar toʻplami, ocherk va pyesalar, koʻplab maqolalar va boshqa asarlar muallifi. M. ijodi uchun turmushni obyektiv tasvirlash, tilining sodda (tabiiy) va taʼsirchanligi, "hayotni oʻzidanda ishonchli tasvirlash", qahramonlar obrazini ularning harakter va his-tuygʻulari orqali yaratishga intilish harakterli. M. maʼnaviy qashshoq, mu-nofiq kishilar obrazining butun bir silsilasini yaratgan ("Javohirot", "Oila bagʻrida", "Vasiyatnoma" "Bochkacha", "Iblis" va boshqalar). Uning "Daydi", "Shkaf", "Gadoy" kabi novellalarida turmush qaʼriga uloqtirilgan notavonlar hayoti tasvirlangan. Muhabbatni mol-dunyodan iborat deb biluvchi, shu bois har qadamda oʻzini sotishga tayyor ayollar obrazi "Ivetta", "Haqqoniy tarix" va boshqa asarlarida mahorat bilan chizilgan. M. sof muhabbat ("Oy yogʻdusi", "Baxt")ni kuylaydi va maʼnaviy yuksak oddiy kishilarni qadrlaydi ("Simon ota", "Marten qizalogʻi"), vatanparvar va jasoratli insonlarni tarannum etadi ("Doʻndiq", "Madmuazel Fifi", "Milon amaki"). Uning "Hayot" (1883), "Azizim" (1885), "Mont-Oriol" (1886), "Pyer va Jan" (1887—88) kabi romanlarida umumba-shariy mavzular, mansabparastlar qismati, boylik orttirishga xuruj qilish yuksak mahorat bilan tasvirlab berilgan. "Oʻlimdek kuchli" (1889), "Bizning qalb" (1890) romanlarida esa psixologik ruh kuchli. "Hayot", "Azizim" romanlari (Ibrohim Gʻafurov tarjimasi) va bir qancha hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima kdlingan.

Adabiyot 
 Raskin B. L., Gi de Mopassan, v sb., Pisateli Fransii, M., 1964; Istoriya fransuzskoy literaturi, M., 1987.

Ibodulla Mirzayev.

Manbalar
Moravia Alberto

MORAVIA (Moravia) Alberto (taxallusi; ismi Pinkerle) (1907.28.11, Rim) — italyan yozuvchisi. Moravioning birinchi "Beparvolar" romaniyoq, unga shuxrat keltirgan, unda italyan xalqining (jamiyatining) fashizm diktaturasi davridagi ruhiyati va axloqiy kechinmalarining haroblashuvi (real) aniq, aks ettirilgan. Fashizmga qarshi oppozitsiyada boʻlganligi uchun kuzatuv ostida boʻlgan. U oʻzining urushdan keyingi roman va asarlarida Italiyaning burjua hayotini, uning ijtimoiy qarama-qarshiliklarini aniq koʻrsatib bergan. "Rimlik qiz" (1947), "Nafrat" (1954), "Chochara" (1957), "Men va u" (1971) kabi romanlar hamda "Rim hikoyalari" (1954), "Yangi Rim hikoyalari" (1959), "Jannat" (1970) toʻplamlari muallifi.

Manbalar
Moraviya

Moraviya (Morava) — Chexiyada shu nom bilan atalgan tarixiy viloyat va dastlabki davlatning nomi. Qadimgi aholisi – keltlar. Milodiy 3–4 asrlarda buyerga slavyanlar (moravanlar va boshqalar) kelib joylashganlar. 623–658 yillarda Samo davlati, 9–10 asrlarda Buyuk Moraviya davlati tarkibida, 1029-yildan Prjemislovichlar mulki. 1526–1918-yillarda Gabsburglar qoʻl ostida. 1918-yildan Chexoslovakiya Respublikasi tarkibida. 1938—39 yillarda Germaniya tomonidan bosib olinib, "Bogemiya va Moraviya protektorati"ga kiritilgan. 1945-yil aprel–mayda ozod qilingandan soʻng Chexoslovakiya (Chexiya) tarkibiga kirgan.

Manbalar
Morastel

Morastel, Monastel — vinobop kechpishar uzum navi. Vatani — Ispaniya. Fransiyaning jan. va Italiyada oʻstiriladi. 1890—1900-yillarda Qrimga keltirilgan. Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Oʻzbekiston va Tojikistonda rayonlashtirilgan. Bargidiam. 15—16 sm, kertikli, toʻq yashil, orqa tomoni siyrak tukli. Guli ikki jinsli. 15—20-mayda gullaydi, iyul oxirida pishadi. Uzum boshi 175—200 g, silindrsimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, toʻq zangori, usti mumgʻubor bilan qoplangan, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, eti sersuv, shirin. Faol harorat yigʻindisi 3100— 3200° boʻlganda 140—150 kunda pishadi. Tarkibida 30% gacha qand bor. Hosildorligi 100—150 s/ga. Oʻzbekistonning koʻpchilik viloyatlarida ekiladi. Uzumidan qizil portveyn va kagor desert vinolari tayyorlanadi.

Manbalar 

Uzum navlari
Moratoriy

Moratoriy (lot. moratorius — sekinlatuvchi, muddatni orqaga suruvchi) — muayyan majburiyat va harakatlarning ijro etish muddatini hukumat tomonidan maʼlum vaqtga uzaytirish, toʻxtatib qoʻyish (mas, yadro qurollari sinovi Moratoriy). Biror favqulodda holat (mas, urush, tabiiy ofat) munosabati bilan ham eʼlon qilinadi.

Manbalar