MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Rustam Inoyatov

Inoyatov Rustam Rasulovich (22-iyun 1944-yilda tugʻilgan) — 1995-yildan 2018-yilgacha Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisi, 2018-yildan 2021-yilga qadar Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining siyosiy-huquqiy masalalar boʻyicha davlat maslahatchisi boʻlgan.

Faoliyati 
1968-yilda Toshkent Davlat Universiteti Sharqshunoslik fakultetini „eronshunos“ mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. Ingliz, fors tillarini mukammal biladi. Oʻqishni bitirgach, Qurolli Kuchlar safida harbiy xizmatni oʻtagan.

1972-yilda Oʻzbekiston SSR Davlat xavfsizligi qoʻmitasi (KGB)ga xizmatga qabul qilingan.

1976-1981-yillarda — SSSRning Afgʻonistondagi vatandoshlar bilan doʻstlik va madaniy aloqalar jamiyati xodimi.

1981-1991-yillarda — SSSR Davlat xavfsizligi qoʻmitasi Birinchi bosh boshqarmasi (tashqi razvedka xizmati) xodimi.

1991-1995-yillarda — Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisining birinchi oʻrinbosari.

1995-yil 27-iyun kuni Oʻzbekiston Prezidenti Islom Karimov tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Milliy xavfsizlik xizmati raisi lavozimiga tayinlangan.

2018-yil 31-yanvardan 2021-yil 15-noyabrgacha — Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining siyosiy-huquqiy masalalar boʻyicha davlat maslahatchisi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining qonunchilik va sud-huquq masalalari qoʻmitasi aʼzosi

1992-yilda General-mayor, 1996-yilda General-leytenant, 1999-yilda esa General-polkovnik oliy harbiy unvoni berilgan.

1999-2020 yillarda Oʻzbekiston tennis federatsiyasi prezidenti

Oilasi 
Otasi — Rasul Inoyatov (marhum), OʻzSSR sogʻliqni saqlash vazirligi kadrlar boshqarmasi boshligʻi boʻlgan.

Turmush oʻrtogʻi — Flora Inoyatova (qizlik familiyasi ham Inoyatova), professor. Toshkent farmatsevtika instituti kafedra mudiri. Uning ukasi Ulugʻbek Inoyatov, Oʻzbekiston xalq demokratik partiyasi aʼzosi, sobiq xalq taʼlimi vaziri.

Qudasi — Botir Parpiyev, Oʻzbekiston Respublikasi Davlat soliq qoʻmitasining sobiq raisi.

Qudasi — Saidahmad Rahimov, Oʻzbekiston sobiq moliya vaziri.

Oʻgʻli — Sharif Inoyatov, tadbirkor. „Metropol Group“ mas’uliyati cheklangan jamiyati asoschilaridan biri.

Kuyovi — Bobur Parpiyev, Orient Finans Bank asoschisi, tadbirkor.

Manbalar 

Oʻzbekiston yetakchilari
Oʻzbekiston siyosatchilari
Oʻzbekiston generallari
Oʻzbekiston davlat arboblari
KGB ofitserlari
Yashayotgan insonlar
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Doʻstlik ordeni sohiblari
Fidokorona xizmatlari uchun ordeni sohiblari
Shon-sharaf ordeni sohiblari
Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlariga 15 yil medali sohiblari
Amir Temur ordeni sohiblari
Oʻzbekiston maqtov yorligʻi sohiblari
Maxsus xizmatlar rahbarlari
Oʻzbekiston senatorlari
Oʻzbekiston harbiy xizmatchilari
Oʻzbekiston mahsus xizmat kishilari
Oʻzbekiston xavfsizlik xizmati rahbarlari
Novak Đoković

Novak Đoković (serbcha: ; 22-may, 1987) — Serbiyalik tennischi. 2013-yil 27-yanvar maʼlumoti boʻyicha, jahonning 1-raqamli raketkasi. 2011-yil, 2014-yil Uimbldon, 2011-yil AQSh ochiq chempionati va  2008-yil, 2011-yil, 2012-yil, 2013-yil Avstraliya ochiq chempionati gʻolibi.

Grand Slam

Izohlar

Havolalar 
 Rasmiy veb-sayti
 ATP profile

Yashayotgan insonlar
Novda

Novda (cormus) — yuksak oʻsimliklar — daraxt va butalarning asosiy organlaridan biri. Poya, undagi barg va kurtaklardan iborat. N. ildiz sistemasi bilan birgalikda qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, ochiq urugʻli va yopiq urugʻli oʻsimliklarning tanasini tashkil qilib, novdali oʻsimliklar (kormofitlar) deb nomlanadi. Bir yillik oʻsimliklar N.si faqat bir mavsum, koʻp yilliklari esa har xil yashaydi va har yili kurtaklardan yangi N. oʻsib chiqadi. Ortotrop (tik oʻsadigan) va, baʼzan plagiotrop (yotiq oʻsa-digan) N.lar farq qilinadi. Koʻpchilik oʻsimliklarda N. yoki uning bir qismi koʻrinishi oʻzgarib (metamorfozga uchrab) tikanga (doʻlanada), tuganakka (kartoshkada), gajakka (tokda) aylangan.

Manbalar 

 

Botanika
Novella

Novella (ital. novella) — nasrning kichik janri, hikoyaning bir turi. Dastlab qissa hajmidagi asarlar ham N. deb atalgan. N. hikoyadan syujet va kompozitsiyasining qatʼiyligi, tavsifiyligi va psixologik tasvirdan xoliligi, voqealarning gʻalati va hayratomuzligi, ramziy unsurlarning mavjudligi va boshqa bilan ajralib turadi. Jahon adabiyoti klassiklari G. Mopassan, A. P. Chexov, E. Xeminguey, nemis novellachilari L. Tik, G. fon Kleyst va boshqa N.ning yaxshi namunalarini yaratganlar. Oʻzbek adabiyotida A. Qahhorning "Mayiz yemagan xotin", "Dumli odam" singari hikoyalari hajviy N. janr talablariga koʻproq javob beradi.

Manbalar 

 

Adabiyot
Vasiliy Novikov

Vasiliy Korneyevich Novikov (1907.28.8, Rossiya Federatsiyasining Kalinin viloyati Peno tumani Naumovo qishlogʻi — 1981.20.1, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, podpolkovnik. 1941-yil iyuldan frontda. 2-Ukraina frontining 4-gvardiyachi armiyasi, 438-tankka qarshi qiruvchi artilleriya polki komandiri. 1944-yil 17-fevralda Cherkassi viloyatining Li-syanka tumanidagi Jurjinsi qishlogʻi atrofida qurshab olingan dushman gruppirovkasi bilan boʻlgan qoʻl jangida jasorat koʻrsatgan. 1945-yil 24-martda Qahramon unvoni berilgan. Toshkentdagi Harbiylar qabristonidagi Qahramonlar xiyoboniga dafn etilgan. Jasorat koʻrsatgan joyda yodgorlik belgisi qoʻyilgan.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1907-yilda tugʻilganlar
28-avgustda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
20-yanvarda vafot etganlar
Novi-sad

Novi-sad — Serbiyaning shim. qismidagi shahar. Dunay daryosi boʻyida. Voyevodina muxtor oʻlkasining maʼmuriy markazi. Aholisi 179,6 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yuk ortib-tushirish hajmi boʻyicha mamlakatda Belgraddan keyin 2-oʻrindagi dare porti. N.-S. — yirik sanoat shahri. Mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Mamla-katdagi muhim qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Un-t, muzey, kartinalar galereyasi, kurort bor. Shaharda qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi. 14—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy binolar saqlangan.

Manbalar
Novodevichiy monastiri

Novodevichiy monastiri - qad. rus meʼmoriy yodgorligi. Ayollar monastiri. Smolenskning olinishi sharafiga knyaz Vasiliy III tomonidan bunyod etilgan (1524). Dastlab Moskvani jan.dan himoya qilish vazifasini oʻtaydigan qalʼa sifatida kurilgan. 16—17-asrlarda ayollar monastiri vazifasini oʻtagan. Novodevichiy monastiri turli davrlarda qurilgan kungurador devorlar (17-asr oxiri), hashamatli sobor (1524—25), oshxona, malikalar palatasi, ibodatxona (17-asrning 80-yillari) va koʻp pogʻonali kurkam qoʻngʻiroqxona minorasi (1689—90) va boshqalardan iborat. Ularning qurilish usuli va meʼmoriy bezaklarida 17-asr rus meʼmorligining oʻziga xos tomonlari yorqin aks etgan. 1922—34 yillardan muzey hududining bir qismi rus madaniyatining tanikli arboblari, davlat, jamoat va harbiy arboblari va boshqa dafn etilgan Novodevichiy kabristoniga tutash. 1994-yil boshlarida ayollar monastiri tiklangan.

Manbalar 

 

Moskva
Novokain

Novokain (Novocainum) — rangsiz va xidsiz kristall. Suvda va spirtda yaxshi eriydi. N. mahalliy ogʻriqsizlantirishda, novokain blokadasidz. va boshqa da qoʻllanadi. N. qonga yuborilganda orga-nizmga umumiy taʼsir koʻrsatadi: atse-tilxolin hosil boʻlishini kamaytira-di, vegetativ gangliylarga blokadalovchi taʼsir koʻrsatadi, silliq muskullar spazmini kamaytiradi, shuningdek, yurak muskuli, bosh miya poʻstlogʻining harakat sohalari qoʻzgʻaluvchanligini susaytiradi.

Organizmda N. paraaminobenzoy kislota va dietilaminoetanol hosil qilib gidrolizlanadi. Uning 5—10% li eritmasi fizioterapevtik (elektroforez) davolashda ishlatiladi. Koʻpgina antibiotiklar (Mas, penitsillin)ni eritishda ham qoʻllanadi.

Manbalar
Novokain blokadasi

Novokain blokadasi - periferik nerv sistemasi elementlariga novokain eritmasi (0,25% li) taʼsir ettirib davolash usuli. Novokainning nerv hujayrasiga ogʻriqsizlantiradigan va xiyol qoʻzgʻatadigan taʼsir koʻrsatish xususiyatiga asoslangan. A. V. Vishnevskiy taklif etgan (1929). Normal sharoitda va turli patologik holatlarda nerv sistemasinpng organizmda mod-dalar almashinuvi hamda hujayra va toʻqimalar hayot faoliyatini muntazam tartibga solib turuvchi taʼsiri Novokain blokadasi usuliga asos qilib olingan. Novokain blokadasinint bir necha turi bor. Suyak singanida, turli jarohatlarda Novokain blokadasi ogʻriqsizlantirishning eng samarali usuli hisoblanadi. Bel, boʻyin, dumgʻaza blokadasi, shuningdek, gʻilof (oyoq-qoʻllarga) va qisqa blokada (patologik oʻchoqqa yaqin nervlarga) qoʻllanadi. Bunda novokain qovurgʻalararo nerv tolayaariga taʼsir etib, ogʻriq impulslari oʻtishini toʻxtatadi. Suyak singanda, baʼzi bir tomir va nerv kasalliklarida oyoq-qoʻl suyagi yaqinida joylashgan nervlarga (gʻilof blokada), qovurgʻalar singanda, koʻkrak qafasi jarohatlanganda boʻyindan oʻtadigan nervlarga, bachadon yalligʻlanganda esa dumgʻaza suyagidan oʻtadigan nervlarga, shuningdek, nevralgiya, mialgiya, miozitparla shprits bilan novokain eritmasi yubo-rib blokada qilinadi.

Manbalar
Novokuznetsk

Novokuznetsk (1622-1931-yillarda Kuznetsksibirskiy, 1932—1961-yillarda Stalinsk-Kuznetsk) — Rossiya Federatsiyasi Kemerovo viloyatidagi shahar. Tom dar-yosining har ikkala sohilida. Transport yoʻli tu-guni. Aholisi 564 ming kishi (1998). N. 1617-yilda qalʼa sifatida vujudga kelgan. Rossiya Federatsiyasining metallurgiya markazlaridan biri. 1917-yilgacha kichik savdo va hunarmandchilik markazi boʻlgan. Sanoati 1929-yil Kuznetsk metallurgiya kombinatining qurilishi munosabati bilan rivojlandi. Asosiy korxonalari: Kuznetsk, Gʻarbiy Sibir metallurgiya kombinatlari. Ferrokrtishmalar, alyuminiy zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Kimyo-farmatsevtika ishlab chiqarish birlashmasi, yengil, oziq-ovqat sanoati mavjud. Toshkoʻmir qazib olinadi. 2 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 4 muzey (shu jumladan, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari) bor.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Novorossiysk

Novorossiysk - Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar. Qora dengizning muzlamaydigan Semesskaya qoʻltiqchasidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 204,3 ming kishi (1998). N.ga 1838-yilda asos solingan. 1973-yil Nsent.da Kaxramon shahar faxriy unvoni berilgan.

N. sement sanoatining yirik markazi, shuningdek, mashinasozlik va metallsozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Davlat dengizchilik akademiyasi, tarixiy-oʻlka-shunoslik muzeyi bor. Anik, mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud.

Manbalar
Novorossiya

Novorossiya — Kora dengizning Shimoliy sohillarini 18-asrning 2- yarmidan 1917-yilgacha boʻlgan rasmiy nomi. Turkiya bilan imzolangan bir qancha bi-timlarga (1739, 1774, 1791, 1812), aso-san, 18-asrda Rossiyaga qoʻshib olingan. "N." atamasi yangi hududni xoʻjalik jihatdan Rossiya tomonidan oʻzlashti-rilishi natijasida kelib chiqqan. Rossiya hukumati bu yerlarga ukrain va ruslarni koʻchirib keltira boshlagan, ko-lonistlar orasida koʻplab nemis va greklar ham boʻlgan. Hukumat zoʻr berib N. yerlarini nafaqat podsho amaldorlariga, balki koʻchib kelish sharti bilan "har qanday past darajadagi" shaxslarga ham tarqata boshlagan. Oʻlka hayotida dehqonchilik va chorvachilik katta oʻrin tutgan. 18-asrda N.da Yekaterinoslav, Nikolayev, Xerson, Odessa kabi shaharlar barpo etilgan; 1838-yil 12-sentabrda Novorossiysk shahriga asos solingan.

Manbalar
Novosibirsk

Novosibirsk (; 1903-25 yillarda Novonikolayevsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Novosibirsk viloyati markazi, Ob daryosidagi pristan. Ob daryosining har ikkala sohilida. Novosibirsk yaqiniga Novosibirsk GES qurilgan va Novosibirsk suv ombori bunyod etilgan. Sibirning yirik transport tuguni. Aholisi 1399,4 ming kishi (1998). Shahar 1893-yilda posyolka sifatida vujudga kelgan. Shahar sanoatida mashinasozlik va metallurgiya (yalpi sanoat mahsulotining 65%ni beradi) asosiy oʻrinni egallaydi ("Sibelektrotyaj-mash", "Sibselmash", stanoksozlik zavodlari bor). Qora va rangli metallurgiya, kimyo va farmatsevtika, yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari ishlab chiqarish rivojlangan. GES, metropoliten (1985-yildan) bor. Rossiya Fanlar akademiyasining Sibir boʻlimi, 13 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 2 universitet, konservatoriya), 6 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri) faoliyat koʻrsatadi. Suratlar galereyasi, oʻlkashunoslik, geol., zool., Sibir xalqlari tarixi va madaniyati muzeylari mavjud.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Novus

Novus, naus — zardushtiylarning ostodon (ossuariy)larini saqlash uchun loy, tosh, gʻishtdan qilingan inshoot. Zardushtiylarda oʻliklarni yerga koʻmish, suvga tashlash, oʻtda yoqish man qilingan. Oʻliklarni qoyalar, qumlar ustiga tashlab, daxmalarga qoʻyib, yirtqich hayvon va qushlarga yedirganlar, suyagini ostodon yoki xum va xumchalarga solib, N.da saqlaganlar. N.lar 1,5 m kenglikdagi uzun oxur.

Manbalar 

 

Arxitektura
Dafn marosimlari
Novshadil spirt

Novshadil spirt, nashatir spirt — ammiakning suvdagi 3—10% li eritmasi. Tibbiyotda, asosan, 10% li ammiak eritmasi ishlatiladi. Hushdan ketganlarga hidlatiladi (burun-halqum shil-liq pardasi nervlariga taʼsir etib, markaziy nerv sistemasini qoʻzgʻatadi), alkogoldan zaharlanganlarni qustirish uchun yarim stakan suvga 5 tomchi tomizib ichiriladi. Terisi yogʻli yuzni artish, yuz va qoʻl terisini yumshatish uchun 0,5% li eritmasi qoʻllanadi. Mikroblarga qarshi taʼsirga ega boʻlgani sababli Novshadil spirtdan baʼzan xirurgiya amaliyotida ham foydalaniladi.

Manbalar 

 

Kimyoviy birikmalar
Nogironlik

Nogironlik, invalidlik — kasallik, shikastlanish, mayib-majruhlik, baxtsiz hodisalar tufayli butunlay yoki maʼlum muddat mehnat qobiliyatini yoʻqotish. Jismoniy yoki akliy nuqsonlari borligi sababli ijtimoiy yordam va himoyaga muhtoj shaxs nogiron hisoblanadi. Oʻzbekistonda Nogironlik Tibbiy mehnat ekspertiza komissiyasi (TMEK) tomonidan belgilanadi. Nogironlik mehnat qobiliyatini yoʻqotish darajasiga qarab 3 guruhga boʻlinib, vaqtincha (6—12 oy) yoki muddatsiz qilib tayinlanadi. 1-guruh Nogironligiga mehnat qobiliyatini butunlay yoʻqotgan va boshqaning doimiy parvarishi, yordami, nazoratiga muhtoj boʻlgan shaxslar; 2-guruh Nogironiga mehnat qobiliyatini butunlay yoʻqotgan, lekin boshqalarning doimiy parvarishiga muhtoj boʻlmagan, shuningdek, mehnat turidan qatʼi nazar, unda uzoq muddat ishlay olmaydigan shaxslar; 3-guruh Nogironligiga mehnat qobiliyati sezilarli darajada pasaygan shaxslar kiradi. Nogironlar davlat nafaqasi bilan taʼminlanadi, zarur boʻlganda davolanadi, ularga protezlar beriladi, ishga, maxsus maktablarga joylashtirish uchun sharoit yaratiladi. Nogironlarni tibbiy, ijtimoiy va kasbiy reabilitatsiya qilish orqali faol hayotga, mehnatga jalb qilish dolzarb masala hisoblanadi.

OʻzR qonunchiligida N.ning quyidagi sabablari nazarda tutiladi: umumiy kasalliklar (ish bilan bogʻliq boʻlmagan) oqibatidagi Nogironlik; turmushdagi baxtsiz hodisalar natijasida shikastlanish oqibatida yuz bergan Nogironlik; ishlab chiqarishdagi jarohatlar va kasb kasalligiga duchor boʻlish natijasidagi Nogironlik; kasb kasalligiga chalinish tufayli yuz bergan Nogironlik; Oʻzbekistonni himoya qilish yoki boshqacha tarzda harbiy burchni bajarish paytida roʻy bergan Nogironlik; harbiy burchni bajarish bilan bogʻliq boʻlmagan harbiy xizmatni oʻtash davridagi Nogironlik. Bu boradagi tartib-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-noyabrdagi 317-son qarori bilan tasdiqlangan "Tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyalari toʻgʻrisida nizom"da koʻrsatib oʻtilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1995-yil 11-noyabrda "OʻzRning nogironlarni reabilitatsiya qilish borasidagi chora-tadbirlari Davlat dasturi toʻgʻrisida" qaror qabul qildi. Mazkur qarorning ijrosi nogironlarni reabilitatsiya qilish markazlari sistemasi (Nogironlarni tibbiy-ijtimoiy va kasb boʻyicha reabilitatsiya qilish milliy markazi, Tayanch-harakat sistemasi kasalliklarida nogironlar reabilitatsiya markazi va 10 ta umumiy tipdagi hududiy reabilitatsiya markazlari) tashkil etildi. Bular joylardagi TMEKlar bilan hamkorlikda nogironlarni tibbiy-ijtimoiy reabilitatsiya qilish chora-tadbirlarini amalga oshiradi.

Manbalar 

 

Kasalliklar
Nodavlat sektori

Nodavlat sektori - milliy iqtisodiyotning davlat tasarrufida boʻlmagan sohalari. Nodavlat sektori Gʻarb mamlakatlarida privat, yaʼni xususiy sektor deb yuritiladi. Oʻzbekistonda xususiy korxonalar, qoʻshma korxonalar, shirkatlar, kooperativlar, xoʻjalik uyushmalari, aksiyadorlik jamiyatlari, fermer va dehqon xoʻjaliklari Nodavlat sektoriga ki-ritilgan. U xususiy mulkning ustuvorligi bilan ajralib turadi va uning milliy iqtisodiyotdagi hissasi turli mamlakatlarda turlicha. Nodavlat sektori korxonalari, birinchidan, oʻzaro bozor aloqalari oʻrnatsa, ikkinchidan, davlat sektori bilan bogʻlanib, turli resurslar va xizmatlarni sotib oladi. Nodavlat sektori xoʻjalikning hamma jabhalarida mavjud boʻlib, savdo-sotiq, xizmat koʻrsatish, qishloq xoʻjaligi, transport, qurilish, isteʼmol buyumlari ishlab chiqarishda yetakchilik qiladi, ammo bazaviy tarmoqlarda uning hissasi nisbatan kichik. Nodavlat sektori iqtisodiyotning erkin, davlat arala-shuvidan xoli sohasi sifatida bozor qoidalariga binoan rivojlanadi. Bu yerda ishlab chiqarish strategiyasini bozordagi talab va taklif nisbati belgilab beradi. Nodavlat sektorida daromadlar erkin taqsimlanib oʻzlashtiriladi. Nodavlat sektori oʻz tovarlarini davlat buyurtmalariga binoan (bozor narxini hisobga olib), davlat sektoriga sotadi, davlat sektoridan esa kerakli tovar va xizmatlarni kelishilgan narxda sotib oladi. Nodavlat sektori er-kin boʻlganidan unga iqtisodiy fao-liyatni xilma-xilligi xos. Nodavlat sektorining iqtisodiyotdagi hissasi shu sektor korxonalarida jamgʻarish yuz berib, daromadlar investitsiyaga yoʻnaltirilishi natijasida ishlab chiqarishning kengayishi va davlat mulkining xususiylashtirilishi tufayli korxonalarning Nodavlat sektoriga oʻtishi yoʻli bilan oʻsadi. Bu hissa 4 koʻrsatkichga binoan aniqlanadi: yalpi ichki mahsulot (YAIM), ishlovchilar soni, kapital mablagʻlar va asosiy kapital (fond) miqdori koʻrsatkichlari. Bular orasida asosiysi — Nodavlat sektorining YAIM daga hissasi hisoblanadi. Oʻzbekiston iqtisodiyotida Nodavlat sektori hissasi 2000-yilda yalpi ichki mahsulotning 70,2% ni, band boʻlganlar sonining 76% ni, korxonalar soni boʻyicha, 87,7% ni tash-kil etdi (1995-yilda tegishlicha 67,0, 63,9, 78,3%).

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Nodim Namangoniy

Nodim Namangoniy (taxallusi; asl ism-sharifi Sulaymonxoʻja Ulugʻxoʻja oʻgʻli) (1844 — Namangan —1910) — shoir. Saidqulibek madrasasida tahsil koʻrgan. Arab, fors tillarini oʻrgangan. Qoʻqon va Toshkentda boʻlgan, fan-texnika yangiliklari, rus madaniyati. adabiy va madaniy doiralari bilan yaqindan tanishgan. Buxoro, Samarqand (1899), Turkiya, Misr, Arabiston (1902—03)ga sayohat qilgan. Navoiydan oʻrgangan, gʻazallariga taxmis, naziralar yozgan. Muqimiy, Muhyi, Furqat, Zavqiy, Muhayyir, Shavqiy kabi shoirlar bilan yaqin doʻst boʻlib, ijodiy hamkorlik qilgan, ular sheʼrlariga muhammaslar bogʻlagan. Mumtoz sheʼri-yatning barcha janrlarida, turkiy va forsiyda ijod qilgan. Gʻazallarida inson goʻzalligi, muhabbat va vafo, ayollar erkini kuylagan ("Sogʻindim men, sogʻindingmi?", "Maktubi muhab-bat uslub" va boshqalar), onaVatan tabiati, uning goʻzalligini tarannum etgan, xalq hayotini realistik aks ettirgan, ijtimoiy illatlarni fosh etgan, maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan ("Bahor ayyomi keldi", "Davr jav-ridin...", "Bayoni dar safari Toshkand" va boshqalar). "Shikoyati paxta" sheʼrida qish-loq mehnatkashlarining achinarli hayotini tasvirlagan.

Hajviy asarlarida maktanchoq, mutakabbir boylar, chor amaldorlari tanqid qilingan ("Dar mazammati zamona", "Dar shikoyati qozi" kabi). Yumoristik asarlar yozgan ("Bez-gak" va boshqalar).

N. ning sheʼrlari "Turkiston viloyatining gaze-yash"da bosilgan. Oʻzi tuzgan "Bayozi Nodim"ning mukammal nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №4179).

Manbalar 
 Tanlangan sheʼrlar, T., 1964.

Adabiyot 
 Karimov F. K., Oʻzbek adabiyoti ta-rixi, 3-kitob, T., 1987; Qayyumov P., Tazkirai Qayyumiy, 2-daftar, T., 1998.

Begali Qosimov.

    

Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Namangan madrasalarida tahsil olganlar
Saidqulibek madrasasida tahsil olganlar
Nodir devonbegi madrasasi (Samarqand)

Nodir devonbegi madrasasi (asl nomi: Nadr devonbegi madrasasi) — Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1630—31). Nodir devonbegi mablagʻiga qurilgan. Xoja Ahror xonakoxi yonida joylashganligidan baʼzan xalq orasida Xoja Ahror madrasasi hamda quyosh va sherlar tasviri tushirilgani uchun kichik Sherdor Madrasa nomi bilan ham yuritiladi. Nodir Devonbegi madrasasi (Samarqand)m. bir qavatli, hovlisining 2 tomonida ayvon, hujralar, masjid va darsxona joylashgan. Bosh tarzidagi peshtoq ayvon bezaklariga oʻzaro uygʻunlashtirib feruza, yashil va sariq ranglarda mayda va jimjima-dor naqshlar bilan nafis bezatilgan. Gumbaz osti toqi va bagallari bezagida ustaning ijodiy erkinligi koʻzga tashlanadi. A. Haqqulov boshchiligida taʼmirlangan (1980).

Manbalar 

    

Samarqand madrasalari
Samarqand meʼmoriy yodgorliklari‎
Nodir devonbegi xonaqohi

Nodir devonbegi xonaqohi (asl nomi: Nadr devonbegi xonaqohi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Buxoro xonligi hukmdori Imomqulixonning vaziri va togʻasi Nadr devonbegi (Nadr mirzo Togʻay ibn Sulton) qurdirgan (1620—1621). Xonaqoh Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Nodir devonbegi xonaqohi 1620-yilda hovuz bilan bir paytda bunyod etilgan. Xonaqohlar asosan qalandar va darveshlar uchun yashash joyi sifatida ishlatilgan. Mazkur xonaqoh koʻp xonali boʻlib, ikki minorasimon katta ravoqdan tashkil topgan, uning 28 ustundagi mayda ravoqchalari mavjud. Nodir devonbegi xonaqohida markaziy gumbazli zalining uch tomonida eshik, gʻarb tomonida esa mehrob mavjud. Xonaqohning burchaklarida esa hujralar boʻlgan. Maʼlum muddat xonaqoh madrasa va uzoq oʻlkalardan kelganlar uchun boshpana va masjid vazifasini bajaradi. Mazkur xonaqoh Mulla Shamsiddin guzarida joylashgan bo’lib, 14 hujrasi mavjud bo’lgan. Vaqf hujjatlariga ko’ra, xonaqoh g’arbida Mirzo Aboqi Arbob Mirzo Husayn hovlisi, sharqi va shimolida yo’l, janubida esa hovuz bo’lgan. Mazkur vaqf hujjati “Nadr Devonbegi madrasasi, hovuzi va xonaqohi vaqfi” deb qayd etilgan. Tadqiqotchi olim Abdusattor Jumanazarov ushbu xonaqoh vaqf hujjatlarini o’rgangan bo’lib, mazkur yodgorlikni dastlab masjid bo’lganligini yozadi. Uning fikriga ko’ra yodgorlik dastlab jome’ masjidi bo’lgan keyinchalik esa xonaqohga aylantirilgan. Mazkur xonaqohda hozirgi kunda Buxoro davlat muzey-qoʻriqxonasi tarkibidagi Qadimgi Varaxsha va kulolchilik sanʼati tarixi muzeyi faoliyat yuritib kelmoqda. Mazkur muzey 1991-yilda tashkil etilgan va 2017-yilda Qadimgi Varaxsha va kulolchilik sanʼati tarixi muzeyi sifatida qayta nomlanib, koʻrgazmalari oʻzgartirilgan.

Meʼmorchiligi 
Nodir devonbegi xonaqohi Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida bunyod etilgan. Xonaqoh Labihovuz ansamblida hovuz bilan birga bunyod etilgan boʻlib, Peshtogʻi hashamatli, ravogʻining qanosi ancha baland, ulugʻvor, ayrim yerlarida esa koshinlarning parchalari saqlanib qolgan. Ikki tomonidagi tagi qirrali guldasta-mezanalar old koʻrinishiga salobat beradi. Xonaqohning 2 yonidan ham hujralarga kiriladigan eshiklari boʻlgan. Devorlari bir necha bor taʼmirlanganidan (1914—1916-yillarda Buxoroning oxirgi amiri Sayyid Olimxon tomonidan taʼmirlangan) asl koʻrinishi oʻzgargan. Nodir devonbegi xonaqohi simmetrik tarhli (27,5X25 metr), kiraverishda ayvon, xonaqoh (11,2Xll,2 metr) va uning yon tomonlarida 2 qavatli darvishlar yotogʻi boʻlgan. Guldastalar ichidagi aylana zina bilan bino tepasiga chiqiladi. Xonaqoh ulkan gumbazli, devorlariga taxmonlar ishlangan. Undagi serhasham naqshlar saqlanmagan. Peshtoq ravogʻidagi 3 tobadonni ganchkori panjaralar bezagan. Nodir devonbegi xonaqohining hozirgi koʻrinishi oʻzgarib muhtasham, salobatli, koʻrkam inshootga aylantirilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro