MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gravitatsion variometr

Gravitatsion variometr -ogʻirlik kuchi potensialining ikkilamchi hosilasini va gorizontal yoʻnalish ogʻirlik kuchi oʻzgarishi (gradiyenti)ni oʻlchaydigan asbob. Faqat ogʻirlik kuchi gradiyentini oʻlchaydigan G.v. g r a diyentometrlar deyiladi. G.v.ni venger fizigi D. Etvesh ixtiro qilgan. G.v. uchlariga turli balandlikda massalar mahkamlangan yoki osilgan gorizontal yoki kiya oʻrnatilgan yengil koromislodan iborat; koromislo pishitilgan ingichka elastik ipga osiladi. Yerning bir jinsli boʻlmagan gravitatsion maydonida koromislo massalariga taʼsir etuvchi gravitatsion kuchlar momenti vujudga keladi. Yerga tortishish kuchi momenti buralgan ipning elastik kuchiga teng boʻlgunga qadar koromisloip atrofida buriladi. Ogʻirlik kuchi potensiali hosilalari koromisloning burilish burchagi boʻyicha aniqlanadi. Bunga G.v. korpusi meridianga nisbatan turli burchak ostida ketma-ket oʻrnatiladi. G.v.ning tuzilishi temperatura, magnit va elektrostatik maydonlar taʼsirini bartaraf qilishga imkon beradi. Ogʻirlik kuchi potensialining ikkilamchi hosilasi ±(1—2)-10"’ s2 aniqlikkacha oʻlchanadi. G.v. geologorazvedka maqsadlarida yer qobigʻining ustki qatlamlari zichliklarining bir jinslimas taqsimlanishini oʻrganishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion doimiy

Gravitatsion doimiy - Nyutonning butun olam tortishish qonunini ifodalovchi formula F = G’22dagi proporsionallik koeffitsiyenta G; bu yerda F — bir-biridan g masofadagi m massali jism bilan m2 massali jismlar orasidagi oʻzaro tortishish kuchi, G = 6,6720(47) • 10-" N • m2 kg~2 (1980). G.d. bir-biridan 1 m masofada joylashgan, massalari 1 kg dan boʻlgan ikki jism orasidagi oʻzaro tortishish kuchiga son jihatidan teng kattalik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion siljish

Gravitatsion siljish - gravi tatsion maydonda tarqalayotgan elektromagnit nurlanish chastotasining oʻzgarishi. Hyp zarralari — fotonlar gravitatsion potensial qiymatlari teng boʻlmagan (i2Fi) ikki nuqta orasida harakat qilganda maʼlum ish A = (i1-sh)Sh- bajaradi, natijada fotonlar energiyasi nv va chastotasi v oʻzgaradi. Kuchli gravitatsion maydondan kuchsiz maydonga oʻtganda fotonlar energiyasi kamayadi, aks xrlda ortadi. Birinchi holda nurning spektral chiziqlari spektrning qizil chetiga, ikkinchi holda binafsha chetiga siljiydi. G.s.ni tajribada kuzatish mumkin. G.s.ni tekshirishning gravimetriyaaa katta ahamiyati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion transport

Gravitatsion transport - yuklarni faqat oʻz ogʻirlik kuchi hisobiga tashish (mas, yuqoridan pastga tushirish) uchun moʻljallangan qurilmalar majmui. Materiallar va donali yuklarga moʻljallangan. Vintli, rolikli va tekis novsimon xillari boʻladi. G.t.ning eng oddiysi yerga nisbatan maʼlum burchak ostida oʻrnatilgan nov boʻlib, yuqoridan pastga tushiriladigan yuk novdan sirpantirib yuboriladi. Yuklarni ancha balanddan tushirish uchun qiya novlar qoʻl kelmaydi, chunki ular koʻp joyni egallaydi. Bunday hollarda tik oʻq atrofida vint chizigʻi boʻylab ishlangan nov — vintli tushirgichlardan foydalaniladi. G. korxonalarning sexlarida material, uzel va detallarni bir joydan ikkinchi joyga, mas, yuqori qavatdan pastki qavatga tushirishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion toʻlqinlar

Gravitatsion toʻlqinlar -harakatdagi massalar bilan birgalikda tez nurlanayotgan oʻzgaruvchan gravitatsion maydon; u oʻz manbaidan "ajraladi" va xuddi elektromagnit nurlanishga oʻxshab fazoda yorugʻlik tezligida tarqaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graviton

Graviton — kuchsiz gravitatsion maydon kvanti (zarrasi). Uning tortishish maydoni kvanti, sokinlik massasi va elektr zaryadi nolga, spini esa 2 ga teng. Hozirgacha tajriba yoʻli bilan aniqlanmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravyura

Gravyura (frans. gravure, graver — oʻyish) — biror qattiq: metall, yogʻoch va b. yuzasiga oʻyib tasvir ishlash sanʼati, grafika turi. Shu usulda ishlangan asar va undan bosma usulida koʻchirilgan nusxa ham G. deb ataladi. Zamin tasvirdan maxsus asboblar yoki kimyoviy vositalar yordamida oʻyib (2—5 mm) chuqurlashtiriladi’, shu tarzda boʻrtma tasvir hosil qilinadi, bu usul koʻproq yogʻoch (ksilografiya) va linoleum (linogravyura)tn foydalanilganda qoʻllaniladi; tasvir zamindan chuqurlashtirilib oʻyma tasvir hosil qilinadi, bu usul asosan metall (mis, jez, rux va b.) plastinalardan foydalanilganda (G.ning birbiridan farq qiluvchi akvatinta, messotinto, ofort, quruq igna va b. turlarida) qoʻllaniladi. G. bir xil boʻyokda, shuningdek, turli rangdagi boʻyoqlarda boʻyalishi, undan koʻplab nusxa koʻchirilishi, ifoda imkoniyatlarining kengligi bilan ahamiyatlidir. Mustaqil ahamiyatga ega boʻlgan dastgoh G.si (estamp) va kitob, gazeta, jurnallarda bezak (illyustratsiya) vazifasini oʻtaydigan kitob G.si keng rivojlangan. G.ning vujudga kelishi va rivoji hunarmandlikning taraqqiyoti bilan bogʻliq: yogʻoch G. matolarni boʻyash, gul bosishda, metall G. esa zargarlikda qadimdan keng qoʻllanilgan. Dastlab Xitoyda qogʻozga G. koʻchirish (6—7-asrlar) paydo boʻlgan, Yevropada 14—15-asrlarda rivojlangan (qoʻlda boʻyalgan diniy mazmundagi G.lar monastirlarda sotilgan). Rossiyada 16-asrdan maʼlum boʻlgan. Rembrandt, F. Goyya, I. Ye. Repin va b. mashhur sanʼatkorlar G.ning ajoyib namunalarini yaratgan.

Oʻzbekistonda V. Kaydalov, K. Basharov, A. Siglinsev, N. Xolikrv va boshqalar G.da asarlar yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grad

Gradian (g) yoki Grad, Gon () — xalqaro birliklari tizimiga kirmagan yassi burchak metrik oʻlchov birligi; toʻgʻri burchakning yuzdan bir ulushiga teng: g bilan belgilanadi (raqam tepasiga yoziladi). Masalan, 1g = 0,9° = 0°54′ =  Oborot (birlik) =  rad

Yana qarang 

 Daraja (burchak)
 Radian

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradatsiya

Gradatsiya (lot. gradatio — asta-sekin yuksalish, gradus — pogʻona, daraja) — J. B. Lamarknit evolyutsion nazariyasi boʻyicha filogenez jarayonida tirik organizmlar tuzilishining pogʻonamapogʻona yuksalishi. Lamark fikricha, G. muhit sharoitiga bogʻliq boʻlmasdan, balki barcha tirik organizmlar uchun xos boʻlgan mukammallashuvga ichki intilish tufayli amalga oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradeskralove

Gradeskralove — Chexiyadagi shahar, Laba daryosi boʻyida. Sharqiy Chexiya viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 98 ming kishidan ziyod (2000). Yirik temir yoʻl tuguni va mashinasozlik (kimyo, gaz, shakarqand, vinochilik sanoati uchun uskunalar, dizellar, motorlar, krzonlar, qishloq xoʻjaligi mashinalari) markazi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻn poyabzal, oynasozlik, mebelsozlik, oziq-ovqat (shakarqand, vino) sanoati rivojlangan, musiqa asboblari ishlab chiqariladi. G.-K.da tibbiyot va ped. institutlari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan gotika sobori (1306), cherkov (1666) saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradiyent

Gradiyent (lot. gradiens — odimlovchi) — 1) fizik kattalik (bosim, temperatura, namlik va b.)ning fazoda yoki biror oʻq yoʻnalishida masofa boʻyicha oʻzgarish oʻlchovi. Mas, bosim G.i bosimning masofa boʻyicha oʻzgarish tezligini ifodalaydi, potensial energiya G.i taʼsir etuvchi kuchga, elektr potensial G.i elektr maydon kuchlanganligiga teng va h.k.; 2) matematikada fazodagi bir nuqtadan ikkinchi nuqtagacha boʻlgan masofada qiymati oʻzgaradigan kattalikning eng tez oʻzgaradigan yunalishini koʻrsatadigan vektor. 3) biologiya da organizm yoki organlarning tuzilishi va ular fiziologik xossalarining maʼlum oʻq boʻyicha oʻzgarishi miqdori. G. oʻrganilayotgan xossa (mas, qon bosimi, temperatura)ning koʻrilayotgan joydan uzoklashgan sari asta-sekin kamayib (susayib) borishini, mas, hayvon tanasining turli joylarida va oʻsimliklarning turli qismlarida qon bosimi, temperatura, nafas olish tezligi va b. xossalarining bir xil boʻlmasligini ifodalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradiyent shamol

Gradiyent shamol — ishqalanish kuchi boʻlmagan, barik gradiyent kuchi S Yer aylanishining ogʻdiruvchi kuchi A va markazdan qochma kuch G muvozanatlashgan sharoitda havoning gorizontal harakati. Barcha kuchlar bir toʻgʻri chi-iqda yotganligi sababli, G.sh. izobara boʻylab yoʻnalgan boʻladi. Bir xil barik gradiyent maydonida G.sh. tezligi siklon izobarasi holatida geostrofik shamol tezligidan kichik, antitsiklon izobarasi holatida esa undan katta boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gradus toʻri

Gradus toʻri (Yerning gradus toʻri) — geografik harita va globuslarda meridianlar va parallellarning kesishishidan hosil boʻlgan toʻr. Yer yuzasidagi geografik koordinatalar — uzunliklar va kengliklarni aniqlashga yoki haritaga koordinatalar boʻyicha obʼyektlarni tushirishga xizmat qiladi. Muayyan meridianning barcha nuqtalari bir uzunlikka, parallelning hamma nuqtalari esa bir xil kenglikka ega boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grajdanlik

Grajdanlik (rus. grajdanin soʻzidan) — shaxsning muayyan bir davlatga huquqiy jihatdan mansubligi (qarang Fuqarolik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grakxlar

Grakxlar, aka-uka Tiberiy (Tiberius Gracchus) (mil. av. 162— Rim —133) va Gay (Gaius Gracchus) (mil. av. 153— Rim — 121) — Qad. Rimning siyosiy arboblari xalq tribunlari (notiqlari). Plebeylar naslidan. Demokratik agrar islohot oʻtkazish yoʻli bilan deqqonlarni xonavayron boʻlishdan saqlab qolmoqchi boʻlishgan. Gay tomonidan italik ittifoqchilarga Rim fuqaroligi huquklarini berish toʻgʻrisida qonun chiqarish taklif qilingan. Islohotlarga qarshi turgan senat zodagonlari bilan boʻlgan kurashda halok boʻlishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Gramenitskiy

Sergey Mixaylovich Gramenitskiy (1859.6.9—1919.5.2) — rus maʼrifatparvari. 1881-yil Peterburg universitetini tugatib, dastlab Toshkent erlar gimnaziyasida (1881), soʻngra (1882—93) Toshkent qizlar gimnaziyasida mat., kosmografiyadan dars bergan. 1892— 1912 yillarda Sirdaryo viloyati xalq bilim yurtlari direktori —bosh inspektor. Gramenitskiy oʻqitish usullari va mazmunini takomillashtirish tarafdori boʻlgan, darsda koʻrgazmali qurollardan foydalanishni keng targʻib qilgan. Uning rahbarligida Turkistondagi rus-tuzem maktablari uchun darslik va dasturlar tuzilgan, oʻzi rus-tuzem maktablari uchun darslik va qoʻllanmalar yozgan. Bulardan asosiysi — 3 qismdan iborat "Kniga dlya chteniya" ("Oʻqish kitobi") kitobi. Gramenitskiy oʻz darsliklari uchun 1900-yilda Parij koʻrgazmasining kumush medali bilan taqdirlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

  

1859-yilda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
Gramm

Gramm (frans. gramme) — SGS birliklar tizimida massaning asosiy va SI tizimida ulush (0,001 kg) birligi; g bilan belgilanadi. U suvning eng zich boʻladigan temperaturasi (4° ga yaqin) da 0,2% gacha aniqlik bilan 1 sm kub kimyoviy sof suv massasiga teng .

...GRAMMA (yun. gramma — shakl, harf, yozuv) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, yozilgan, chizilgan narsaga daxldorlikni bildiradi. Mas, haritagramma, radiogramma.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik kategoriya

Grammatik kategoriya - 1) maxsus koʻrsatkichlar yordamida soʻzlarning oʻzgarishi, birikish va gap hosil qilish qoidalariga asoslangan umumgrammatik tushuncha. G. k. grammatikaning qaysi sohasiga oidligiga koʻra morfologik va sintaktik kategoriyaga boʻlinadi. Sintaktik kategoriyalar morfologik kategoriyaga teng boʻlmaydi. Mas, bizning oila — toʻq oila. Bu jumlada morfologik jihatdan toʻrt soʻz, uch xil soʻz turkumi bor (olmosh, ot va sifat, ot), sintaktik jihatdan esa faqat ikki boʻlak — ega va kesim mavjud.
Fe'lda 3 ta gramatik kategoriya bor. Mayl,zamon,shaxs-son kategoriyasi

Ld.:Gʻulomov A. Gʻ., Asqarova M. A., Hozirgi zamon oʻzbek tili, T., 1961.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik maktab

Grammatik maktab - 1) Qad. Afinada 7—12 yoshdagi oʻgʻil bolalar uchun tashkil qilingan boshlangʻich maktab. Oʻqish, yozuv va hisob oʻrgatilgan. G.m.da harflarni qoʻshib soʻz yasash usuli qoʻllanilgan, yaʼni bolalar harflarni ularning nomlari (alfa, beta, gamma va h.k.) bilan yod olishgan. Soʻng ulardan soʻzlar yasashgan. Yozuvga oʻrgatishda jadvallarga ingichka tayoqchalar bilan harflar yozilgan. Sanoqni barmoqlar va toshchalar yordamida oʻrganganlar.

2)Qad. Rimda patritsiylar (Qad. Rimdagi dastlabki tub joy aholisi) farzandlari va chavandozlar uchun yuqori darajadagi boshlangʻich maktab; grammatika, Rim adabiyoti va yunon tili oʻqitilgan.

3) Hoz. Buyuk Britaniya va ayrim Britaniya Hamdoʻstligi tarkibidagi mamlakatlarda universitetga kirishga tayyorlovchi oʻrta umumtaʼlim maktablari.

4)Rossiyada 17-asrda ayrim monastirlarda yunon va lotin grammatikasi, kad. dunyo adabiyotini oʻrganish uchun tashkil etilgan maktab.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatik shakl

Grammatik shakl - grammatik vosita bildiruvchi, grammatik maʼno ifodalovchi til shakli. Mas, oʻzbek tilida "yaxshi-yaxshi" deb "yaxshi" sifati takrorlansa, bu soʻz maʼnosini kuchaytirish uchun xizmat qiladi. Xuddi shu grammatik vosita baʼzi tillarda, mas, malayya yoki indonez tilida koʻplikni bildiradi. Muayyan bir tilda turli G.sh. bir maʼnoda qoʻllanishi qam mumkin: -yotir, -yapti, -moqda kabi oʻzbek tilidagi G.sh.lar feʼlning hozirgi zamon shaklidir. Aksincha, ayni bir G.sh. birdan ortiq grammatik maʼnoni bildira oladi. Mas, "lar" shakli "ishlar" soʻzida ham feʼl, ham sifatdosh, ham koʻplik hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammatologiya

Grammatologiya (yun. grammatos — harf) — turli davrlardagi turli joylarda tarqalgan yozuvni tadqiq etish bilan shugʻullanuvchi fan soHasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-atom

Gramm-atom — kimyoviy elementning atom massasiga son jihatdan teng qilib olingan miqdori. Mas, kislorodning gramm-atomi 16 g, chunki uning atom massasi 16 ga teng yoki temirning gramm-atomi 56 g, chunki uning at.m 56 ga teng. Har qanday kimyoviy elementning gramm-atomida (agregat holatidan qatʼi nazar) Avogadro soniga teng miqdorda, yaʼni 6,022-1023 ta atom boʻladi. G.-a. kattaligidan turli fizik va kimyoviy hisob-kitoblarda foydalaniladi. Texnik hisob-kitoblarda kilogramm-atom, milligramm-atom singari massa miqdorlari ham keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-molekula

Gramm-molekula (molyar massa yoki mol) — moddaning mol. m. ga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Mas, nitrat kislota HNO, ning bir gramm-molekulasi 63 g , chunki uning mol.m. 63 ga teng yoki suvning gramm-molekulasi 18 g , chunki uning mol. m. 18 ga teng . Texnikada G.-m. bilan bir katorda kilogramm-molekula (kmol), milligramm-molekula (millimol) singari massa miqdorlar ham ishlatiladi. Gaz holatdagi har qanday moddaning gramm-molekulasi normal sharoitda 22,4 l hajmni egallaydi. Bu hajm gazning molyar, yaʼni gramm-molekulyar hajmi deyiladi. Har qanday agregat holatdagi — qattiq, suyuq yoki gaz holatdagi moddaning bir gramm-molekulasida 6,022-1023 ta molekula boʻladi.

Manbalar  

en:Molar mass
Mol

Mol, chorva — sut emizuvchilar oilasiga mansub asosiy guruh uy xayvonlari. Kelib chiqishi, taraqqiyoti va hayotining biologik xususiyatlariga koʻra, xonaki—uy hayvonlari, turlari boʻyicha — qoramol, mayda mol (qoʻy-echki, choʻchqa), yilqi, tuya va hokazo bulinadi. Nayel sifatiga nisbatan "zotli Mol", "nayeldor Mol", "xashaki Mol" guruxlariga boʻlinadi. Foydali xujalik belgilari, asosan, mahsuldor Mollar (qoramol, qoʻy, echki, chuchqa va h.k.) va yuk hayvonlari (tuya, ot, eshak, xachir) guruhini tashkil etadi. Yemishini xazm qilish xususiyatlariga binoan, Mollar kavsh kaytaruvchi (qoramol, kuy, echki, tuya) va kavsh qaytarmaydigan hayvonlar (ot, eshak, choʻchqa) guruhini hosil qiladi. Xonaki Mollar tuyoq tuzilishiga koʻra, tuyoqli (toq) hayvonlar (ot, eshak, xachir) va ayri (juft) tuyokli hayvonlar (qoramol, kuy, echki, choʻchqa)ga boʻlinadi.

Manbalar 

Uy hayvonlari
Grammofon

Grammofon (yun. gramma — harf, yozuv va phone — tovush) — gramplastinkaga yozilgan tovushni qayta eshittiruvchi apparat. Aylanuvchi gramplastinka arikchasida G. ignasining tebranishlari karnay orkali kuchaytirilayotgan membranaga uzatiladi. G.ning ixcham varianti — patefon. 20-asr 50-yillaridan G. oʻrniga elektrofondyan foydalana boshlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grammofon plastinkasi

Grammofon plastinkasi – tovush (nutq, muzika, ashula) yozib olingan disk. Plastmassa, selluloida, atsetilsellyulozadan yasaladi. Tovush diskning ikki tomoniga mexanik usulda spiral ariqcha tarzida yozib olinadi. Ariqchalarda yozib olingan tovush tebranishlariga mos izlar qoladi. Grammofon plastinkasini grammofonga qoʻyib qayta eshittiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gramm-ekvivalent

Gramm-ekvivalent - kimyoviy element yoki moddaning kimyoviy ekvivalent massasiga son jihatdan teng qilib olingan grammlar hisobidagi miqdori. Kimyoviy elementning G.-e. ini topish uchun uning atom massasini valentligiga boʻlish kerak. Mas, alyuminiyning ekvivalenti 9 (atom massasi 27, valentligi 3)ga teng, uning G.e.i 9 g. Sulfat kislotaning ekvivalenti 49 (mol. m. 98, negizliligi 2), uning G.e.i 49 g va h.k. G.-e. hajmiy analizda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grampian togʻlari

Grampian togʻlari - Shim. Shot landiya togʻligining jan. qismi; Buyuk Britaniyadagi eng baland togʻlar. Shim. da Glen-Mor vodiysi, jan.da Shotlandiya payettekisligi bilan chegaralangan. Uzunligi 250 km, eni 100 km. Eng baland choʻqqisi — Ben-Nevis (1343 m). Toʻrtlamchi davrdagi muzlanishning izlari qolgan. Veresk oʻsib yotgan yaylovlar, torf botqoqliklari, vodiylarda tilogʻoch oʻrmonlari bor. Moʻʼtadil okean iqlimi, yozi salqin, yiliga 1000 mm yogʻin yogʻadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Gran (maʼnolari)

Gran:

 Gran - #REDIRECTGrän
 Gran (birlik) (lot.
Gran (birlik)

Gran (lotincha: granum — don) — 1) oʻlchovlarning metrik tizimi kirgunga qadar rus dorixona amaliyotida qoʻllanadigan massa birligi. 1 G.=62,209 mg; 2) ingliz oʻlchov tizimida savdo, dorixona va qimmatbaho toshlar va metallarni oʻlchashda qoʻllaniladigan massa birligi. 1 G.=64,8 mg .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granada

Granada (arab. Gʻarnota) — Ispaniyaning jan.dagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Syerra-Nevada togʻi yon bagrida, Xenil daryosi vodiysida joylashgan. Granada provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi qariyb 242 ming kishi (1998). Temir yoʻl tuguni. Temir yoʻl orqali Oʻrta dengiz boʻyidagi Motril porti bilan bogʻlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. G. yaqinidan temir rudasi qazib chiqariladi. Oziq-ovqat, sement, kimyo zavodi, toʻqimachilik sanoati korxonalari va qogʻoz fabrikalari bor. Shahar tarixiy manbalarda ilk bor 8-asrda qayd qilingan. 11-asrdan arablar qoʻl ostida, 1238-yildan Gʻarnota amirligi tarkibida boʻlgan. 1492-yildan Ispaniya tasarrufiga oʻtgan. Arablar istilosi davrida Granada Mavritaniya davlatining siyosiy, madaniy va iqtisodiy markazlaridan biri boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Mavritaniya meʼmorligi sanʼati uslubida qurilgan qalʼa-saroy (13—14-asrlar) va Karl V saroyi hamda Uygʻonish davriga oid sobor va boshqalar saqlangan. Universitet bor (16-asrdan). Turizm rivojlangan. Har yili musiqa festivallari oʻtkazilib turiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Granada amirligi

Granada amirligi, Gʻarnota amirligi — Pirenei yarim oraldagi soʻnggi arab davlati (poytaxti — Granada). 1238 yilda tashkil topgan. Kastiliya bilan boʻlgan kurashda yengilgan (1492).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Enrique Granados

Enrique Granados y Campiña (; 1867.27.7, Lerida, Kataloniya — 1916.24.3) — ispan kompozitori, pianinochi va pedagog, zamonaviy milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Musiqa taʼlimini Barselonada olgan, keyinchalik Parijga borib, fortepiano ijrochiligi (Sh. Berioda) va kompozitsiya boʻyicha (J. Massneda) oʻz malakasini oshirgan. Barselonada oʻzi tashkil etgan Musiqa akademiyasiga rahbarlik qilgan (1901 —16). Lamansh boʻgʻozida kema halokatida halok boʻlgan. Ijodida ispan xalq ohanglari va usullarini zamonaviy musiqaning ifoda vositalari bilan uygʻunlashtirgan. 6 opera, simfonik orkestr uchun poema va syuitalar (shu jumladan, "Arabcha syuita"), fortepiano asarlari ("Aragoncha xota", "Ispancha kaprichchio" va b.), ispan shoirlari soʻzlariga romans va qoʻshiqlar yaratgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Klassik musiqa
Granata

Granata (ital. — granata) — jangovar qurollarning bir turi; portlovchi (zaryadli) snaryadlarning umumiy nomi. Birinchi marta 16-asrda qoʻl bilan irgʻitiladigan, 17-asrda artilleriya G.lari paydo boʻldi. Dastlabki G.larda zaryad sifatida yorituvchi yoki yondiruvchi moddalar, keyinchalik porox ishlatilgan, hozirgi G.larda asosan trotil deb ataladigan portlovchi modda ishlatiladi. G.ning korpusi poʻlat yoki poʻlatsimon choʻyandan yasaladi. Portlash taʼsiriga koʻra G.lar parchalanuvchi (dushman jonli kuchlari va texnikasiga shikast yetkazish uchun qoʻllaniladi), parchalanuvchi-fugas va fugas G. (mudofaa istehkomlarini portlovchi zaryad gazi kuchi bilan vayron qilish hamda jonli kuchlarga shikast yetkazish uchun qoʻllaniladi), parchalanuvchi-yondiruvchi xillarga (kichik kalibrli zenit artilleriyasida qoʻllaniladi) boʻlinadi. Qoʻl bilan irgʻitiladigan G.lar parchalanuvchi va tankka qarshi qoʻllaniladigan; mexanizmining tuzilishiga koʻra, zarb taʼsirida tez portlaydigan va maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan G.larga boʻlinadi. Maʼlum vaqtdan keyin portlaydigan G.lar pana joylarda hujumga oʻtilganda va b. hollarda qoʻllaniladi, zarb taʼsirida tez portlaydigan G.lar esa tankka qarshi, pulemyot va b. xil oʻt ochish nuqtalarini vayron qilishda ishlatiladi. Mashq G.laridan harbiy qism (boʻlinma)larda askarlarni va sport maydonlarida sportchilarni G. irgʻitishga oʻrgatishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Granatlar

Granatlar (lot. granatus — donador) — orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub minerallar guruhi. Izomorf qatorlar hosil qiladi. Kub singoniyali. G. kristall-kimyoviy xususiyatlariga qarab 2 turga: magniy-marganestemirli G. — pirop, almandin, spessartin; kalsiyli G. — grossulyar, andradit, uvarovitga boʻlinadi. G. tabiatda, koʻpincha donador agregatlar, qoʻshaloq kristallar, yumshoq, silliq donachalar holida uchraydi. Qattiqligi 6,0—7,5, zichligi 3,2—4,3 g/sm3. G.ning rangsiz, zangori, sariq, yashil, qoʻngʻir, qora, pushti, qizil, qizgʻish-qoʻngʻir ranglari maʼlum. G. metasomatik jinslarda, skarnlarda (andradit, grossulyar), pegmatit yertomirlarda (spessartin, almandin), metamorfik slaneslarda, eklogit va kimberlitlarda hosil boʻladi. Gidrotermal yertomirlarda va sochma holda ham uchraydi. G.ning shaffof va chiroyli turlari (pirop, almandin, demantoid) zargarliqda yarim qimmatbaho tosh, qolgan xillari sanoatda abraziv material sifatida ishlatiladi. G.ning yirik konlari Hindiston, Chexiya, RF (Ural) hamda Jan. Kavkazda topilgan. Markaziy Osiyoda grossulyar va andradit skarnlarda, volfram va magnetit konlarida (Quytosh, Langar va Turlangli), munchoq shaklidagi almandin va spessartin Turkiston va Qoratepa togʻlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Granatlar ensiklopedii lugʻati

Granatlar ensiklopedii lugʻati — Rossiya universal ensiklopediyasi. Aka-uka A. va I. Granatlar tomonidan Moskvada nashr etilgan (1890). 1904 yil gacha 6 marta toʻliq nashr qilingan. 7-qayta ishlangan nashri 1910—48 yillarda 58 jildda chiqqan (56-jildi chiqmay qolgan). 1917 yilgacha "Aka-uka A. va I. Granatlar va K"" shirkati, soʻng Granatlar Rus bibliografiya instituti, 54- va 58-jildlarini "Sovetskaya ensiklopediya" Davlat instituti nashr etgan.

Koʻzga koʻringan olimlar (A. V. Lunacharskiy, K. A. Timiryazev, L. S. Berg, V. I. Palladii, P. L. Kapitsa va b.) lugʻatni tahrir qilishda va unga maqolalar yozishda qatnashishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil