MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Carl Wilhelm Scheele

Sheyele Karl Vilgelm (1742.9.12, Shtralzund, Germaniya — 1786.21.5, Chyoping) — shved kimyogari. Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1775). 1756— 65 yillarda Gyoteborgdagi dorixonada ishlab, kimyoni mustaqil oʻrgangan. Malmyo (176567), Stokgolm (176869), Upsal (1770 74), Chyoping (1775—86) dorixonalarida ishlagan. Fridrix II taklif qilgan Berlin universiteti kimyo professor lavozimini rad etgan. Ilmiy ishlari kimyoning koʻpgina sohalarini oʻz ichiga oladi. Umrining oxirigacha flogiston nazariyasi tarafdori boʻlgan. Fosfor olish usulini taklif etgan (1769), kislorodni aniqlagan va ftorid kislota olgan (1771), erkin holdagi xlor, marganets va bariy (P)oksidni ajratib olgan (1774), vodorod arsenid va arsenat kislotani (1775), molibden va volframni kashf etgan. 18-asrda maʼlum boʻlgan organik birikmalarning yarmidan ortigʻini, jumladan, vino kislotani (1769), sut kislotani (1780), siydik kislotani (1776), sianur, benzoy kislotani sintez qilgan.

"Efir" terminiga aniqlik kiritgan, efirlar olish usullarini, zaytun moyi gidrolizi mahsulotlarida glitserinni kashf etgan. Ilk bor shovul, limon (1784), olma (1785), pirogallol (1786) kislotalarini olish usullarini topgan. Sheyelit minerali nomi shahrining sharafiga qoʻyilgan.

Manbalar
Sheki xonlıgı

Sheki xonlıgı - Ozarbayjonning shim. qismida 18—19-asr boshida mavjud boʻlgan davlat. 1747-yilda tashkil etilgan Sheki xonlıgı Ozarbayjon xonlıkları ichida eng kuchlisi edi.

Sheki nomli mustaqil davlat sifatida 14-asr oxiridan maʼlum, 16-asr oʻrtalarida u Eron shohi tomonidan tugatilgan va 18-asrda Ozarbayjon xalqini Hoji Chalabiyxon boshchiligida Eron hukmronligiga qarshi kurash jarayonida vujudga kelgan. 18-asrda xonlik 8 ta noiblar boshqargan magʻalga boʻlingan. Sh. iqtisodiyoti asosini qishloq xoʻjaligi (asosan, ipakchilik) tashkil etgan. 1805-yil Sheki xonligini Rossiya imperiyasi oʻz tarkibiga kiritgan. Bu 1813-yilgi Guliston sulh shartnomasi bilan tasdiqlangan. 1819-yil Sheki xonligi tugatilib, rus harbiy maʼmuriyatiga boʻysungan provinsiyaga aylantirilgan. 1840-yil Sheki provinsiyasi Kaspiy viloyati tarkibiga kiruvchi Sheki uyezdiga aylantirilgan. 1859-yil uyezd Boku gubernyasi, 1868-yilda Yelizavetpol gubernyasi tarkibiga kirgan.

Ozarbayjon tarixi
Sheksna

Sheksna — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi daryo, Volganing chap irmogʻi. Beloye koʻlidan boshlanib, Ribinsk suv omborining Sheksna qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 139 km, havzasining maydoni 19 ming km². Volga — Boltiq suv yoʻli va Shimoliy Dvina suv sistemasiga kiradi. Asosan, qordan toʻyinadi. Quyilish joyidan 28 km da oʻrtacha suv sarfi 172 m³/sek. Okt. — dekabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Sh. quyilish joyida Cherepovets shahri joylashgan. Daryoda Cherepovets gidrouzeli va suv ombori bor.

 

Rossiyadagi daryolar
Shelli Persi Bish

Shelli Persi Bish (1792.4.8, Fild-Pleys, Susseks grafligi — 1822.8.7, Spetsiya qoʻltigʻi, Italiya; Rimda dafn qilingan) — ingliz shoiri. Oksford untida oʻqigan (1810), "Ateizmning zaruriyati" (1811) risolasi uchun untdan haydalgan. Fransuz maʼrifatparvarlari taʼsirida "Agasfer" (1809) dostoni, "Margaret Nikolsondan qolgan parchalar", "Viktor va Kaziraning asl sheʼriyati" sheʼriy toʻplamlari, "Zastrotssi" (1810) va "SentIrvin" (1811) romanlarini yozgan. Dublinga borib, irland xalqining mustaqillik uchun olib borgan kurashida ishtirok etgan. Soʻngra Angliyaga qaytib, "Qirolicha Mab" (1813) falsafiy dostonini yaratgan. 1818-yil Italiyaga koʻchib borgan va oradan 4 yil oʻtgach, toʻlqin paytida dengizga choʻkib oʻlgan.

shahrining adabiy merosida epik doston va dramalar katta oʻrinni egallaydi. Ammo u ingliz adabiyoti taraqqiyotiga avvalo lirik shoir sifatida katta hissa qoʻshgan. shahrining sheʼrlari histuygʻuning kuchli va samimiyligi, istiora va sifatlashlarning yorqinligi, musiqiyligi, ritmning yangi va rangbarangligi, ichki qofiyalar va tovush tovlanishlariga boyligi bilan ajraladi. Hayot, sevgi va ozodlik kuchlarining yengilmasligi shahrining "Magʻribdan esgan shamolga qasida", muhabbatning zulm va oʻlim ustidan tantanasi esa "Islom isyoni" (1818) va "Epipsidixion" (1821) singari dostonlarida oʻz ifodasini topgan.

SH. Italiyada yashagan paytida roman janriga murojaat etib, qadimiy yunon mifi va Esxilning "Kishanlangan Prometey" dramasi asosida "Ozod etilgan Prometey" (1819) majoziy "lirik drama"sini, oʻrta asrlar italyan xronikasi syujeti asosida esa "Chenchi" (1819) tragediyasini yaratadi. shahrining soʻnggi yillarda yozgan yirik asarlari orasida "Rozalinda va Yelena" (1818), "Adonais", "Ellada" (1821) dostonlari, shuningdek, "Shoh Edip yoxud Yoʻgʻonoyoq shoh" (1820) hajviy dramasi eʼtiborga sazovor. Sh. vafotidan keyin "Uchinchi Piter Bell" (1819) hajviy dostoni, mifologik mazmundagi "Atlas ismli sehrgar" (1820), "Hayot tantanasi" (1822) dostonlari hamda "Karl 1" (1822) tarixiy tragediyasi eʼlon qilingan. Soʻnggi 2 asar tugallanmay qolgan. shahrining "Sheʼriyatni yoqlab" (1822) estetik risolasi ham bor. Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima etilgan.

Manbalar 
 Izbrannoye, M., 1962.
Friedrich Wilhelm Joseph Schelling

Shelling Fridrix Vilhelm Yozef (1775.27.1, Leonberg — 1854.20.8, Ragats, Shveysariya) — nemis faylasufi. Tyubengen universitetining ilohiyot fakultetini tugatgan. Yena (1798— 1803), Vyursburg (1803—06), Erlangen (182026) va Berlin (184146) universitetlarining professor Myunxen Fanlar akademiyasi aʼzosi. Sh. yangi davr tabiat falsafasiga, ayniyat va mifologiya falsafasiga asos soldi, falsafaning predmetini erkinlik deb belgiladi, keyinchalik shu asnoda Gegeltni emas, R.Shteyner, N. Berdyayev, Vl. Solovyov, A.Bergson oʻzlarining "erkinlik falsafasi"ni yoki falsafiy tizimlarini yaratdilar.

Schelling tabiatni dinamik qaramaqarshiliklarning birligi sifatida olib qaraydi; bu qarama-qarshilik yaxlitlikda uygʻunlashadi; tabiat — ulkan yirik organizm, uning taraqqiyoti ongli "Men"ni yaratishga qaratilgan. Sh. dunyoqarashida borliq va tafakkur ayniyatini, ideallik va reallik mosligini koʻrish mumkin. Uningcha, mif — faqat ongning emas, balki borliqning shakli. Haqiqiy din va haqiqiy falsafaga yoʻl mif orqali oʻtadi; mifologik tasavvurni shunchaki toʻqib chiqarilgan ertak deb, lekin hamma mifda ham aqliy yondashuv bor deb boʻlmaydi. Haqiqat falsafasida Sh. mohiyat bilan mavjudlik oʻrtasidagi farqni ajratishga intiladi; narsa nima, uning mohiyati qanaqa — buni bizga aql oʻrgatadi; narsaning mavjudligiga esa tajriba ishontiradi. Sh. tajribadan, narsalarning mavjudlik omilidan kelib chiqishni, borliqni tushuncha bilan qorishtirmaslikni taʼkidlaydi. U dastlab, Bibliyani tarixiytanqidiy oʻrganish lozim degan boʻlsa, keyinchalik bu fikrini xato deb hisoblagan. Sh. falsafasi ratsionallik bilan noratsionallikning uygʻunligi sifatida katta ahamiyatga ega. Asosiy asarlari: "Tabiat falsafasi uchun gʻoyalar" (1797), "Olamiy qalb toʻgʻrisida" (1798), "Tabiat falsafasi tizimining dastlabki xomakisi" (1799), "Tabiat falsafasi tizimi dastlabki xomakisiga kirish" (1799), "Transsendental idealizm tizimi" (1800), "Sanʼat falsafasi" (1802—05), "Inson erkinligi va u bilan bogʻliq narsahodisalar toʻgʻrisida falsafiy tadqiqot" (1809), "Mifologiya falsafasiga kirish" (1821—45), "Yangi falsafa tarixiga doir" (1822-27).

 

Faylasuflar
Shell madaniyati

Shell madaniyati (arxeologiyada) — Yevrosiyo va Afrikada ilk paleolit davrida tarqalgan madaniyat. Parij yaqinidagi Shel (Shell) nomidan olingan. 19-asrning 60-yillarida fransuz arxeologi G.Mortilye oʻrgangan. Shell madaniyati uchun toshdan yasalgan qoʻl chopqichlari (uz. 10 — 20 sm) xos boʻlgan.

Arxeologiya
Shelda

Shelda, Esko — Yevropadagi daryo, Fransiya, Belgiya va Niderlandiya hududlaridan oqadi. Uzunligi 450 km, havzasining maydoni 35,5 ming km². Flandriya tekisligi boʻylab oqadi va estuariy hosil qilib, Shimoliy dengizga quyiladi. Asosiy irmoqlari — Lis (chapdan) va Ryupel (oʻngdan). Oʻrtacha suv sarfi 100 m³/sek., quyi qismida dengiz suv koʻtarilishlari roʻy beradi. Daryoda kema qatnaydi, Antverpen shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Kanallar orqali Sena, Somma, Maas daryolari bilan bogʻlangan. Sh. boʻyida Gent, Antverpen shahrilari joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Fransiyadagi daryolar
Belgiyadagi daryolar
Niderlandiyadagi daryolar
Shemaxa

Shemaxa (ozarbayjoncha: Şamaxı, arabcha: Ash-Shamahiya) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Katta Kavkazning jan.sharqiy etagida, Bokudan 122 km gʻarbda, Kyurdamir temir yoʻl stanskyasidan 72 km shim.sharqda joylashgan. Respublikaning vinochilik va gilamchilik markazi. Aholisi 24 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

SH. — Ozarbayjonning eng qadimiy shaharlaridan. Arxeologik qazishmalar natijasida shaharning shim.gʻarbiy qismida mil.av. 5—4-asrlarga oid manzilgoh topildi. Ptolemey ( 2-asr) shahrini Shemaxiya deb tilga olgan. 9— 16-asrlarda shahar Shirvon mulkining poytaxti va Shirvonshohlar qarorgohi. Sh. shirvonapsheron meʼmorligi, shuningdek, amaliy sanʼat (gilam toʻqish, oʻymakorlik, misgarlik va boshqalar) va miniatyura markazlaridan boʻlgan. Shahar karvon yoʻllarining chorrahasida joylashgan, shu bois Yaqin Sharqda yirik savdohunarmandchilik markaziga aylangan, xalqaro ipak savdosida muhim oʻrin tutgan. shahrida ozarbayjon, eron, arab, oʻrtaosiyolik, rus, hind va gʻarbiy yevropalik savdogarlar savdosotiq qilganlar. Shaharda ularning faktoriyalari boʻlgan. Koʻplab ipak va ip gazlama ishlab chiqarish va gilam toʻqish ustaxonalari ishlab turgan. 1222 yilda shahrini moʻgʻullar uzoq vaqt qamal qilib egallagach, vayron qilgan. shahrida A.Jenkinson (1562, 1565) boʻlgan. 18-asr oʻrtasidan Sh. Shemaxa xonligi poytaxti. 1805-yil Rossiya qoʻshinlari egallagan. 1991-yildan mustaqil Ozarbayjon tarkibida.

shahrida Ozarbayjon madaniyatining mashhur arboblari (olimlar, shoirlar, meʼmorlar)dan Xoqoniy Shirvoniy (12asr), Zayniddin Shirvoniy (13-asr), Imodiddin Nasimiy (14-asr oxiri — 15-asr boshi), Nishot Shirvoniy (18asr), Hoji Zaynalobiddin Shirvoniy (18-asr), Said Azim Shirvoniy (19-asr), M.A.Sobir (19-asr oxiri — 20-asr boshi) va boshqalar yashab ijod qilganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Jomeʼ Masjid (10-asr), Shirvonshohlar saroyi (12-asr), karvonsaroylar (17-asr) ning ayrim qismlarigina, "Yetti gumbaz" maqbarasi xarobalari saqlanib qolgan. Sh. 1820 yilda qayta tiklangan. Shahridan 22 km shim.gʻarbda 1435 m balandlikda Shemaxa astrofizika rasadxonasi joylashgan. Sh. yaqinida mashhur oʻrta asr qalʼalari Guliston va QalʼaiBugurd bor.

Adabiyot 
 Azerbaydjan (Istoricheskiye i dostoprimechatelniye mesta), Baku, 1960.

 

Aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Shemaxaqalʼa

Shemaxaqalʼa - Xorazmning 13-14-asrlardagi yirik savdohunarmandchilik markazi xarobasi. Ustyurt platosining jan.sharqida, Koʻhna Urganchdan 50 km gʻarbda joylashgan. Barpo etilgan davri aniq belgilanmagan. S.P.Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiyakompleks ekspeditsiyasi tomonidan 1946 va 1948 yillarda tekshirish ishlari olib borilgan. Sh. 2 kismdan iborat. Qad. qismida toʻgʻri burchak hosil qilib kesishgan koʻchalar boʻlgan. Paxsadan bunyod etilgan mudofaa devorining jan. tomonida minoralari va darvozasi boʻlgan. Shaharning chekka qismidagi mahallalar Oltin Oʻrda davrida vujudga kelgan. Shahar markazida tosh bloklardan yasalgan jome masjidi va amaldorlarning uylari joylashgan. Shahar atrofida hunarmandlar mahallalari boʻlgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Turkmaniston
Eshref Shemʼizoda

Eshref Abduramanovich Shemʼizoda [1908.8(21).6, Yevpatoriya 1978.11.3, Moskva; Qrimda dafn etilgan] — krimtatar shoiri va adabiy tanqidchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1968). Moskva Kinemotografiya institutining adabiyssenariy fakultetini tugatgan (1932). Qrim Yozuvchilar uyushmasining masʼul kotibi (1930—40). 1943-yildan Oʻzbekistonda. 1943—44 yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Fargona boʻlimini boshkargan. Fargona viloyati gazetaning masʼul kotibi (1944—58). Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida katta muharrir, boʻlim mudiri (1958—67). Ilk yirik asari — "Dnepreleton" (1930) Dneproges quruvchilariga bagʻishlangan. "Aslixon", "Alima" dostonlari va "Nay" (1965), "Burgut parvozi" (1969) kabi sheʼriy asarlar muallifi. "Hayot va ijod" (1974), 3 jildli "Qrimqipchoq adabiyoti tarixi" kitoblarida tanqid va adabiyotshunoslikka oid masalalar taxlil qilingan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. 

 

1908-yilda tugʻilganlar
21-iyunda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
11-martda vafot etganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Shengavit manzilgohi

Shengavit manzilgohi - eneolit va ilk jez davri yodgorligi. Yerevan shahri chetida, Razdan daryosining soʻl sohilida joylashgan. Madaniy qatlami qalinligi 4 m, Shengavit manzilgohi toshdan bunyod etilgan minoralari boʻlgan mudofaa devori bilan oʻralgan. Daryoga eltuvchi yer osti yoʻli aniqlangan. Tarhi dumaloq (diametri 6–7 m) uylar (oʻrtasida koʻchma oʻchoqlari bor) qoldiqlari chiqqan. Naqsh solingan sopol idishlar, turli tosh qurollar, suyakdan yasalgan buyumlar topilgan. Shengavit manzilgohi odamlari dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Ular metallni qayta ishlashni ham bilishgan: jezdan yasalgan toʻgʻnogʻichlar, bigizlar, munchoqlar, bolta quyishga moʻljallangan tosh qoliplar chiqqan.

Armaniston: Tarix‎
Sheralixon

Sheralixon, Sheralixon Hojibek oʻgʻli (taxminan 1797—1845) - Qoʻqon xoni (1842—45), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub. 1842-yil Buxoro amiri Nasrullo Qoʻqonni bosib olib Ibrohim Xayolni noib etib tayinlab ketadi. Uning zulmidan norozi boʻlgan qoʻqonliklar qoʻzgʻolon koʻtaradilar va xon avlodlaridan boʻlmish Sheralini Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladilar. Sheralixon qoʻzgʻolonga rahbarlik qiladi. Qoʻzgʻolonchilar Qoʻqonga kiradilar va Buxoro qoʻshinini tormor keltiradilar. Ibrohim Xayol Buxoroga qochgan. Sheralixon Buxoro amiri Qoʻqonga yangi yurish uyushtirishi mumkinligini bilib, qabila va harbiy boshliqlar, aminlar, oqsoqollar va obroʻli, nufuzli arboblar kengashini chaqirib, unda shoshilinch ravishda miltiq, qilich, toʻsiqlar tayyorlashga qaror qilingan. Qoʻqon atrofida toʻsiq va qoʻrgʻonlar barpo qilishga kirishilgan, lekin qurilish nihoyasiga yetmay, Buxoro qoʻshini Qoʻqonga yaqinlashib shaharni qamal qiladi. Buxoro qoʻshinlari tevarakatrofdagi qishloqlarni vayron qiladi, lekin shaharni egallay olmaydi. Qoʻqon mudofaasida ayollar ham faol ishtirok etadilar. Nasrullo 40 kunlik qamaldan soʻng Buxoroga qaytib ketgan.

Sheralixon oʻgʻli Abdurahmonbekni amiri lashkar qilib tayinlab, uni Toshkentni zabt etish uchun yuboradi. Qoʻshinlar Sirdaryodan oʻtib, Quramaga kelganda Xoʻjand hokimi Xudoyorboy ahvolni aniqlab, amir Nasrulloga xoinlik qiladi va shahrining oliy hokimiyatini tan oladi. Qoʻqon xoni unga Xoʻjand viloyati hokimligini tortiq qiladi. Qoʻqon va Toshkent qoʻshinlari oʻrtasidagi jangdan soʻng Toshkent va Dashti Qipchoq zabt etilib, qaytadan Qoʻqon xonligi tarkibiga kiritilgan.

Sheralixon davrida xonning soliq siyosatiga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib turgan. shahrining mustaqil ravishda hokimiyatni boshqarishga intilishi qipchoqlar rahnamosi Musulmonkulning qarshiligiga uchraydi. Musulmonqul isyon koʻtarib, Isfara hokimi Sotiboldibekni xat bilan sobiq Qoʻqon xoni Olimxonning oʻgʻli Murodbekning oldiga yuboradi va uni Qoʻqon xonligining taxtini egallashga taklif etadi. Oʻshda qoʻzgʻolon boshlanganidan xabar topgan Shahrixonning hokimi, Musulmonqulning rejasini bilmagan holda, tezda qoʻshin toʻplab, Oʻsh qoʻzgʻolonini bostiradi. Ammo Musulmonqul oʻz rejasini bajarish uchun Oʻshga qoʻshin bilan borib, qoʻzgʻolonda ishtirok etganlarni beshafqat jazolab va qonga botirib, 5—10 ming kishini asirga oladi. Qoʻzgʻolon rahbariMulla Yusuf ham qoʻlga olinib Oʻshda dorga osiladi.

Bu vaqtda esa Murodbek Qoʻqonga kelib, Sheralixon huzuriga kiradi. Sheralixon vaziyatni anglagan holda unga taxtni topshiradi. Musulmonqulning sodiq odamlari tunda shahrini qatl etishadi.

Manbalar 
Ad. Bobobekov H. N., Qoʻqon tarixi, T., 1996; Nabiyev R. N., Iz istorii Kokandskogo xanstva, T., 1973.

Haydarbek Bobobekov.

Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Osiyodagi 19-asr hukmdorlari
Sheri kishvar

Sheri kishvar - Turk xoqonligi shahzodalaridan El Arslon ismining forsiycha varianti. U xoqonlikning mashhur hukmdorlaridan Qorachurin (Tardu; 576—603) xoqonning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, Turk xoqonligining asoschilaridan biri Istami yabgʻuning (552—576) nevarasi boʻlgan. Narshaxiyning "Tarixi Buxoro" asarida yozilishicha, Abru qoʻzgʻolonini bostirgan va Buxoro vohasida 20 yil hukmronlik qilgan. Vohada bir qancha qishloqlar barpo etgan. Bir qator tadqiqotchilar fikricha, Sh. K. Buxoro vohasida 7—8-asrlarda hukm surgan turkiy sulolaning asoschisidir.

673 yil arablar istilosi paytida Buxoro vohasiga Bidun buxorduxot hukmdor boʻlgan. Tadqiqotchilar fikricha, Bidunning nasli Sh. K.ga borib taqalgan (Sh. Odilov).

Adabiyot 
 Abu Bakr an-Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Aʼzam Shermatov

Shermatov Aʼzam (1925.1.3, Koson tumani – 1993.25.2, Toshkent) – tilshunosshevashunos olim. Oʻzbekistondaxizmat koʻrsatgan fan arbobi (1986), filol. fanlari doktori (1978), professor (1982). Buxoro pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1951). Qarshi oʻqituvchilar institutida oʻqituvchi (1951 – 53), direktor oʻrinbosari (1953–57). Toshkent ped. institutida oʻzbek tilshunosligi kafedrasida oʻqituvchi va dotsent (1960–62), tarixfilol. fti dekani (1962–67), rus guruhlarida oʻzbek tili kafedrasi mudiri (1967–73), oʻzbek va qozoq filologiyasi fti dekani (1976–80), umumiy tilshunoslik kafedrasi mudiri (1973-yildan). Oʻzbek dialektologiyasi va umumiy tilshunoslik boʻyicha oliy oʻquv yurtlari talabalari uchun bir qancha oʻquv qoʻldanmalari va dasturlari yaratgan. Asosiy ilmiy ishlari Qashqadaryo viloyati oʻzbek shevalari tadqiqiga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Quyi Qashqadaryo oʻzbek shevalari, T., 1972; Uzbekskiye narodnne govorm Kashkadarinskoy oblasti, T., 1978; Atlas uzbekskix narodnix govorov Kashkadarinskoy oblasti,. 1"., 1979; Lingvistik geografiya nima? T., 1981.

25-fevralda vafot etganlar
1-martda tugʻilganlar
1925-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
Mirmulla Shermuhamedov

Shermuhamedov Mirmulla (1886, Toshkeyt —1923.24.9) — shoir va yozuvchi, teatr tanqidchisi, tarjimrn. Beklarbegi madrasasida, rustuzem maktabida tahsil olgan. Sh. jurnalistlik faoliyatini "Turkiston viloyatining gazeti"da boshlagan, "Sadoyi Turkiston", "Sadoyi Fargʻona", "Ishtirokiyun", "Qizil bayroq" gaz.larida xabar, maqola, sheʼr, hikoya va tanqidiy maqolalari bilan davom ettirgan. U matbuotda "Mirmulla", "Bir musulmon", "Mirmulla Shermuhammad" taxalluslarini qoʻllagan.

SH. oʻzbek adabiyotida ilk bor Yevropa yozuvchilari usulida ixcham hikoyalar yozgan. Uning "Umidli minutlarim" "Bugun bayram edi", "Paranji" hikoyalarida tushkunlik ruhi kuchli boʻlsada, ammo milliyligi, turmushni badiiy, haqqoniy tasvirlashi, tili va uslubining ravonligi, fikrining aniq yoʻnalgani bilan ajralib turadi.

SH. oʻzbek matbuotida malakali teatr tanqidchiligini boshlab bergan munaqqid. "Boy ila xizmatchi", "Hurriyat qahramoni", "Yomon odat yoxud yosh xo. tin kasofati", "Zaharli hayot", "Tuhmatchilar jazosi", "Andalusning soʻnggi kunlari" taqrizlarida milliy aktyorlik, rejissorlik sanʼatiga, dramaturgiyaga xolisona baho bergan. Uning taqrizlari orqali dramaturg Abdurahmon Ismoilzoda ijodi namunalari, Mannon Uygʻurning ilk aktyorlik va rejissorlik faoliyati haqidagi maʼlumotlar bizgacha yetib kelgan.

SH. dublyaj sanʼatiga asos solgan tarjimondir. "Turon" kinoteatrida namoyish etilgan filmlarni rus tilidan oʻzbek tiliga bevosita tarjima qilib turgan.

Sirojiddin Ahmedov.

Shoirlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Beklarbegi madrasasida tahsil olganlar
Said Shermuhamedov

Said Shermuhamedov (1930.12.5, Qorakoʻl tumani — 16.02.2016) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), falsafa fanlari doktori (1973), professor (1978). Samarqand universitetni tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va HUQUQ boʻlimida kichik ilmiy xodim (1957—58), Falsafa va huquq institutida  katta ilmiy xodim (1958—60), ilmiy kotib (1960—61), direktor oʻrinbosari, sektor mudiri (1961—64). Oʻzbekiston KP MK fan va madaniyat boʻlimi mudiri oʻrinbosari (1964—65), madaniyat boʻlimi mudiri (1965—70). Oʻzbekiston Maorif vaziri (1970—84), Oʻzbekiston Pedagogika ilmiy tekshirish instituti direktori (1984—85), Toshkent Davlat Universiteti falsafa fakultetida kafedra mudiri (1985— 2002), professor (2002-yildan). Ilmiy ishlari madaniyat nazariyasi va boshqalar muammolarga bagʻishlangan. Oʻzbekiston Falsafa jamiyati prezidenti (1990-yildan). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992). "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1995).

Manbalar 
 Na yazike yedinstva, T., 1991; Mustaqillik — buyuk neʼmat, T., 1997; Filosofiya cheloveka, T., 2001; Istiklol quyoshi, T., 2002.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Shermuhammad madrasasi

Shermuhammad madrasasi — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVII— XVIII-asrlarga mansub). Shermuhammad madrasasi Qarshi qal’asining markaziy maydoni hisoblangan Registon maydoni sharqiy qismida joylashgan.

Tarixi 
Shermuhammad madrasasi XIX asrning 60-yillari oʻrtalarida qurilgan. Registon atrofida joylashgan madrasalardan biri hisoblangan. Hijriy 1282-yilda (1869-yil) mahalliy usta Abdulhakim Nasafiy tashqi eshikni yasaganligi qayd etilgan yozuv saqlanib qolgan. Shermuhammad madrasasi roʻparasida, undan biroz qiyaroqda zindonning koʻrimsiz imorati koʻrinib turardi. XX asr boshlariga kelib, bir vaqtlar yerdan chuqur kovlagan, arqon bilan tushadigan oʻra — zindonlar tugatilib, jinoyatchilar maxsus qurilgan qamoqxonada saqlanadigan boʻlgan. 1885-yilda amir Ahadning taxtga chiqishi munosabati bilan butun amirlikda zindonlar bekor qilinib, qamoqxonalar joriy etilgandi. Qal’a qamoqxonasi pastak bino boʻlib, katta hajmdagi umumiy xonadan iborat edi. Shiftda qoldirilgan darchalarga chiroqlar oʻrnatilgan boʻlgan.

Meʼmorchiligi 
Madrasaning ikki burjida kattakon darsxonalar joylashgan, hujralar soni 17 tani tashkil etgan. Hujralarning ikkitasi mudarrislarga moʻljallangan. Hujralar kirishda oʻng va chap tomonlarda joylashgan. Hujralar asosan bir xonadan iborat boʻlib, bezaksiz, eshik tanasida ganch panjaralar oʻrnatilgan boʻlib, ulardan yorugʻlik tushib turgan. Madrasaning peshtoqi uncha baland boʻlmagan. Peshtoqning ikki yoni tepasi naqshli gʻishtin qubbalar bilan bezatilgan. Shermuhammad madrasasi pishiq gʻishtdan koʻtarilgan. Peshtoq baland ishlangan, eshiklarga boʻrtma naqshlar solingan boʻlgan. Madrasa chorsi tarhli, bosh tarzi besh xonadan iborat boʻlgan. Markazida miyonsaroy, 2 yonida darsxona joylashgan boʻlib, burchaklariga guldastalar ishlangan. Guldastalar tepasi fonusli boʻlib, miyonsaroy orqali hovliga chiqilgan. Hovli atrofi oldi ravoqli hujralar bilan oʻralgan. Bezagida ganch oʻymakorligi va chaspak uslubida girih naqshlar qoʻllanilgan.

Meʼmoriy obidada sirli koshinlar kam ishlatilgan boʻlsa-da, ayniqsa, uning old qismi koʻrkam koʻrinadi. Yassi ravoqlar va gumbazlar ham mohirona ishlangan. XVIII asrlarda bunyod etilgan madrasalarda bezak, naqsh nisbatan oz boʻlgan. Bu hol Samarqand, Buxoro, Xiva obidalari uchun ham xos.

Adabiyotlar

Manbalar 

Qarshi meʼmoriy yodgorliklari‎
Qarshi madrasalari
Sherna baxshi

Sherna baxshi (Shernazar Beknazar oʻgʻli) (1855-yil, Azon qishlogʻi, Sherobod bekligi, Buxoro amirligi — 20-asr 1-yarmi, Oʻzbekiston SSSR, SSSR) — baxshi, dostonchi. Sherobod dostonchilik maktabi vakili. Baxshilar oilasida tugʻilgan, 9—10 yoshlaridayoq doʻmbira chalib, kuylay boshlagan. Soʻng sherobodlik Qosim (shoir) baxshiga shogird tushgan. Sheroboddagina emas, Surxondaryo, Qashqadaryoda, hatto Tojikiston va Turkmanistonda ham mashhur boʻlgan. Repertuarida 50 dan ortiq doston, termalar, doʻmbira kuylari boʻlgan. Sherna baxshi Umir baxshi (Safarov), Rajab baxshi Normurod oʻgʻli, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Mardonqul Avliyoqul oʻgʻli kabi 20 dan ortiq shogird yetishtirgan. Xalq Sherna baxshi haqida rivoyatlar toʻqigan.