MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zamira Hidoyatova

Zamira Hidoyatova (1909.5.1 – Toshkent – 1998.28.2) – Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Moskva oʻzbek drama studiyasida oʻqigan (1924—27). 1927-yildan ishchi-sayyor turppasi, 1932-yildan Hamza nomidagi teatrda ishlagan. Obrazlari serqirraligi, yorqinligi, tuygʻular va ichki kechinmalarning kuchli talqini, haqqoniyligi va xalq-chilligi bilan ajralib turadi. Yorqinoy (Choʻlpon, „Yorqinoy“), Ortiqova (Z.Fatxullin, „Niqob yirtildi“), Milfordxonim (F.Shiller, „Makr va muhabbat“), Melanya (M.Gorkiy, „Yegor Bulichyov va boshqalar“), Kabanixa (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Gulsum (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Hamrobibi (A.Qahhor, „Shohi soʻza-na“), Hoji ona (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Xadicha (Uygʻun, „Navbahor“), Xosiyat (K.Yashin, A.Umariy, „Hamza“), Risolat (I.Sulton, „Imon“) kabi turfa rollari bilan oʻzbek teatri sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Shuningdek, H. televizion spektakllar („Gʻalati odamlar“da Zebi xola, „Tarixdan bir mezon“da A. Qodiriyning onasi, „Yodgor“da ona va boshqalar) hamda kinoda („Asal“, „Shohi soʻzana“, „Oʻn uch terak koʻchasi“, „Koniyut gʻorining siri“, „Boy ila xizmatchi“, „Paxta shumgʻiyalari“ va boshqalar) ham obrazlar yaratgan. Radiopostanovkalar, dublyajning eng faol ishtirokchilaridan boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1979). „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1909-yilda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
29-fevralda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Hijoz

Hijoz — Saudiya Arabistonining Shim.-Gʻarbida joylashgan tarixiy viloyat. H.ning asosiy shahri — Makka johiliyat davrida ham Arabistonning savdo va madaniy markazi boʻlgan. 7-asrning boshlarida H.da Muhammad (sav) yangi din — islomni targʻib etib, musulmon jamoasiga asos soldi. Xalifalikning poytaxti Madina, Makka shahri qatorida H. musulmonlarning muqad-das ziyoratgoh joyiga aylangan. Xali-falik poytaxtni Suriyaga, soʻngra Iroqqa koʻchirsa ham, H. muqaddas shaharlar tufayli oʻzining mumtoz diniy ahamiyatini saqlab qolgan. Xalifalik parchalangach, H. turli musulmon davlatlari (Fotimiylar, Ayyubiylar, Mamluklar) tarkibiga kirgan. 1517 yil Misrni turklar bosib olgandan keyin H. muqaddas shaharlari bilan birga Usmoniylar imperiyasiga qoʻshib olingan. 1811 — 18 yilda Muhammad Ali posho boshchiligidagi Misr qoʻshinlari H.ni egallab olgan.

1840 yildan uni turk gubernatori boshqargan. 1916 yilda H.da turk hukmronligiga qarshi (Makka sharifi Husayn ibn Ali boshchiligida) qoʻzgʻolon boshlangan. 1912—25 yillarda H. nomigagina mustaqil qirollik boʻlgan. 1925-yilda Najd hokimi Ibn Saud H.ni egallab olgan. 1932-yildan H. Saudiya Arabistonining qirol noiblari boshqaradigan viloyatlardan biriga aylangan.

Tarixiy viloyatlar
Osiyo
Islom tarixi
Hijra

Hijra (arab. — koʻchib oʻtish) — Muhammad (sav) va tarafdorlarining Makkadan Madinaga koʻchishi. Oʻz diniy targʻibotini Makkada boshlagan Muhammad (sav) quraysh mushriklarining unga nisbatan dushmanligi kuchayishi, vaziyatning ogʻirla-shishi natijasida 622 yil safdoshlari bilan Madinaga koʻchishga majbur boʻldi. Koʻchish bir necha oy davom etgan, 638 yilda xalifa Umar buyrugʻi bilan musulmonlar oʻrtasida H. bilan bogʻliq taq-vim amalga kiritilgan, yaʼni 622 yil musulmon yil hisobining boshi deb eʼlon qilingan (Hijriy yil hisobi).

Manbalar
Hijriy yil hisobi

Hijriy yil hisobi - (the Hijri year (Arabic: سَنة هِجْريّة) yoki era (التقويم الهجري at-taqwīm al-hijrī) musulmonlar yil hisobi, islomiy taqvim. Muhammad (sav) ning Makkadan Madinaga koʻchishi (qarang Hijra) bilan bogʻliq. Qamariya (hijriy-qamariy yil) va shamsiya (hijriy-shamsiy yil)ga boʻlinadi.

Qamariya boʻyicha yil hisobi 622-yilning 16-iyuli juma kunidan boshlanib, Oyning ketma-ket kelgan ikki bir xil fazasi orasida oʻtgan vaqt — sinodik oy (29,530588 kun) davriga asoslangan. 12 oydan iborat bir qamariy yil 354,3671 kundan iborat. Qa-mariy yilda 1, 3, 5, 7, 9 va 11-oylar 30 kundan, qolganlari 29 kundan butun qilib olingan. Oylar tartibi bilan muharram, safar, rabiul avval, rabiul oxir, jumodul avval, jumo-dul oxir, rajab, shaʼbon, ramazon, shavval, zulqaʼda va zulhijja deb ataladi. Qamariy yil tropik yildan 10— 12 kun qisqa. Qamariy yilning baʼzilari kabisa yil boʻlishiga sabab yilning kasr qismi (0,3671 kun) har 30 yilda 11,013 kunni tashkil etishidir. Uning 19 yili oddiy (354 kunlik), 11 yili kabisa (355 kunlik), 38 yillik arabcha siklning 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 va 29-yillari kabisa deb qabul qilingan. Qamariya hisobi Yaqin va Oʻrta Sharqning koʻp davlatlari va boshqa baʼzi davlatlarda qoʻllanadi.

Shamsiya 622 yilning bahorgi teng kunlik kuni — 21-martdan boshlab hisoblanadi; keyingi yil boshlari esa 20, 21 yoki 22-martga toʻgʻri keladi. Davomiyligi Grigoriy kalendaridat kabi 365 yoki 366 kundan iborat. Shamsiya boʻyicha oylarning nomlari hut, hamal, savr, javzo, saraton, asad, sumbula, mezon, aqrab, qavs, jaddi va dalv boʻlib, bu oylar doimo yilning maʼlum bir vaqtlarida keladi.

Oʻrta Osiyoda yangi uslub keng ommaviylashgunga qadar qamariya hisobi ham, shamsiya hisobi ham ishlatilib kelingan; Shamsiya hisobi boʻyicha yilning dastlabki kunlarida Navroʻz bayrami oʻtkazilgan.

Hijriy yil hisobining sanalarini yangi uslub (Grigoriy kalendari)ga aylantirishda maxsus formulalar va jadvallar qoʻllanadi. Mas, Grigorian kalendarining 1980-yil qamariyaning 1399/1400-yillariga va Shamsiyaning 1359/1360-yillariga toʻgʻri keladi (yana qarang Burjlar, Kalendar).

Formula 
AH = (CE − 622) × 33 ÷ 32

CE = AH × 32 ÷ 33 + 622

Bunda AH - hijriy yil va CE - milodiy yil hisobini anglatadi.

 

Yil
Islom
Hikmatli soʻzlar

Hikmatli soʻzlar – tugal fikrni anglatuvchi, oʻtkir mazmunli qisqa va loʻnda ibora, bayt, jumla. Xalq maqollaridan farqli ravishda Hikmatli soʻzlar kelib chiqishi jihatidan maʼlum bir shaxs (yozuvchi, shoir, publitsist, faylasuf, olim, davlat arbobi va boshqalar)ga mansub boʻlib, individualligini saqlab qoladi. Hikmatli soʻzlar ning mustaqil janr shaklidagi namu-nalari bilan birga ilmiy, falsafiy, tarixiy hamda badiiy asarlar tarkibida uchraydiganlari ham boʻladi. Baʼ-zan asar boshdan-oyoq Hikmatli soʻzlardan iborat boʻlishi ham mumkin (Forobiy va boshqalar). Alisher Navoiyning ayrim asarlari Hikmatli soʻzlarga boy („Nazm ul-javohir“, „Arbain“, „Mahbub ul-qulub“ va boshqalar). Sharq xalqlari adabiyotida, jumladan, oʻzbek adabiyotida Hikmatli soʻzlarning koʻp qismi pand-nasihat, oʻgit, tanbeh shakllarida boʻladi.

Mas:

Doʻstlik, sadoqatga belingni bogʻla,

Gina, malomatdan tilingni bogʻla. Saʼdiy Sheroziy

Xalq jonli tiliga, maqollarga yaqin Hikmatli soʻzlar ham koʻp uchraydi. Mas, „Oʻqsiz soldat – qilichsiz qin“ (Oy-bek), „Tishi chiqqan bolaga chaynab bergan osh boʻlmas“ (A.Qahhor). Baʼzi Hikmatli soʻzlar shaklan quyma holga kelib, om-maviy qoʻllanishga oʻtgach, maqolga aylanib qoladi.

Mas:Bilmaganin soʻrab oʻrgangan olim, Orlanib soʻramagan oʻziga zolim. Alisher Navoiy

Oʻzbek yozuvchilaridan Hamza, A.Qodiriy, Gʻ.Gʻulom, Oybek, H.Olim-jon, A.Qahhor, Shayxzoda kabi sanʼ-atkorlar oʻz asarlarida Hikmatli soʻzlarning zamonaviy namunalarini yaratib, oʻzbek adabiy tilining rivojiga samarali hissa qoʻshdilar.

Manbalar 

Adabiyot
Omon Hikmatov

Omon Hikmatov (1929L.5, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), iqtisod fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgangan (1953). Oʻrta Osiyoning qator togʻ-geologiya, konchilik korxonalarida muhandis boʻlib ishlagan (1953—61). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida ilmiy xodim (1959—61). Oʻrta Osiyo Davlat reja qoʻmitasining bosh muhandisi (1963—66), Oʻzbekiston Davlat reja qoʻmitasi (Gosplan) boʻlim boshligʻi (1966—68), shu qoʻmita huzuridagi Iqtisodiyot ilmiy tadqiqot institutida boʻlim mudiri (1968—74), direktor (1974—75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ikti-sodiyot institutida direktor (1975—2004). 2004-yil dan shu institutda ilmiy masla-hatchi. Ilmiy ishlari investitsiyalar (kapital qoʻyilmalar) va yangi texnika samaradorligini oshirish, shaharlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va boshqa masalalarga bagʻishlangan.

Adabiyot 
 Materialn k biobibliografii uche-n[x Oʻzbekistana. Aman Xikmatovich Xikmatov, T., 1989.

Manbalar
Hikoyat

Hikoyat - Sharq va Jan.-Sharqiy Osiyo xalqlaridagi adabiy termin. Har qanday sheʼriy va nasriy asarni, koʻpincha voqeaband asarni anglatadi. Tor maʼnoda muallifi yoʻq yozma nasriy epos.
Hilmand

Hilmand — Afgʻonistondagi daryo, quyi qismi Eronda. Uzunligi 1150 km. Havzasining maydoni 500 ming km² (katta qismi choʻl). Hindukush togʻlaridan boshlanib, Dashti Margʻo va Registon tekisliklarida oqadi. Delta hosil qilib, Siston botigʻidagi Homun koʻliga quyiladi. Bosh irmogʻi — Argandob. Oʻrtacha suv sarfi 400—500 m3/sek. Suvi bahor va yoz oylarida koʻpayadi. Suvidan sugʻorishda foydalaniladi. H. tarmoqlarida toʻgʻonlar qurilgan (eng kattasi Siston).

Afg‘oniston daryolari
Erondagi daryolar
Hilol

Hilol, kechki hilol — hiloldoshlarga mansub koʻp yillik oʻt turi. Poyasi yakka, oʻtkir, uch qirrali. Boʻyi 30—100 sm. Barglari yassi, toʻpguli soya-bonsimon, oʻzaro teng boʻlmagan nurlardan tashkil topgan, koʻpgulli, toʻpgulining ostida keng guloldi barglari bor. I yun - i yulda gullab, avgustda urugʻlaydi. Choʻl va adirlardagi nam va botqoq yerlar, daryo vodiylari, ariq boʻylari, sholipoyalar va sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi.
Hiloldoshlar

Hiloldoshlar (), bar-didoshlar — koʻp yillik, baʼzan bir yillik bir urugʻpallali oʻsimliklar oilasi, asosan oʻtlar. 85 turkum 3500 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi. Yer sharining hamma mintaqalarida uchraydi. Koʻproq Shimoliy yarimsharning moʻʼtadil va sovuq mintaqalarida tarqalgan. Asosan, zax, botqoq yerlarda, ariqlar boʻyida, bir qancha turi choʻl, adir, togʻ va yaylovlarda oʻsadi. H.ga bardi, qamish, papirus, salomalaykum va boshqa kiradi.

Bir pallali oʻsimliklar
Hiloliy

Hiloliy (taxallusi; toʻliq ismsharifi Mavlono Badriddin Hiloliy Chigʻatoiy) (taxminan 15-asr 70-yillari, Astrobod — 1529, Hirot) — fors shoiri. 1491-yil Hirotga kelib, Jomiy va Navoiy homiyligida ilmu ijod bilan shugʻullangan. Buyuk fors-tojik shoiri. "Tuhfai Somiy" ("Somiy tuhfasi") asarida Sommirzo ham uning ajdodlari chigʻatoy turklaridan boʻlib, Astrobodga borib muqim boʻlib qolganligi haqida maʼlumot beradi. Dastlab Hiloliy (hilol — yangi oy) taxallusi bilan ijod qilgan, uning sheʼriy salohiyati yuksakligini koʻrgan Navoiy unga Badriy (badr— toʻlin oy) taxallusini taklif qilgan. Shundan keyin u har ikkala taxallusda ijod qilib, Badriddin Hiloliy nomi bilan mashhur boʻlgan. Sheʼrlarida haqiqiy va majoziy maʼnolarni mahorat bilan omuxta qilgani, ilohiy va dunyoviy ishqni hassoslik bilan kuylagani uchun oʻz davrining Hofizi Sheroziysi deb nom chiqargan. Ubaydullaxon Hirotni bosib olganda, xalqqa, ilmu adab ahliga jab-ru zulm oʻtkazganini koʻrgan H. unga qarshi 2 ta hajviy ruboiy yozgan. Bundan xabar topgan xon uni qatl ettirgan.

H.ning bizgacha sheʼriy devoni, 3 dostoni va qofiya ilmiga oid risolasi yetib kelgan. Devondan shoirning 421 gʻazal, 4 qasida, 11 qitʼa, 32 ruboiy, bittadan muxammas, chiston va soqiynomasi oʻrin olgan. "Shoh va dar-vesh" dostonida majoziy ishq bosqichlari ramzu timsollar vositasida tal-qin etilgan. Lekin shohni — maʼshuq, darveshni — oshiq sifatida tasvir-lagani uchun Bobur bu asarni "Bobur-noma"da tanqid qilgan. "Sifot ul-oshiqin" ("Oshiqlik sifatlari") dos-toni axloqiy-taʼlimiy mazmunda boʻlib, "Xamsa"larning ilk dostonlari — Nizomiyning "Maxzan ul-as-ror", Dehlaviyning "Matlaʼ ulanvor", Jomiyning "Tuqfat ul-ahror", Navoiyning "Hayrat ul-abror" dostonlariga tatabbuʼ tarzida yozilgan va u ham salaflari asarlari kabi 20 bobdan iborat. "Layli va Majnun" dostoni ham ushbu xamsanavislarning shu nomli dostonlariga tatabbuʼ hisoblanadi.

Alisher Navoiy va Husayn Boy-qaro vafotidan keyin Hirotda vaziyatning yomonlashuvi, toju taxt talashlari, shaharning safaviylar va shayboniylar tomonidan istilo qilinishi, vayrongarchiliklar, xalq boshiga tushgan ogʻir kulfatlar, ilmu hunar egalarining toʻrt tomonga tarqab ketishi shoir sheʼrlarida charxu falakdan, taqdirdan, zamondan, odamlardan shikoyat, norozilik koʻrinishida oʻz aksini topgan. Sheʼrlari anʼanaviy mavzularda boʻlib, ularda ishqu muqabbat avj pardalarda tarannum etilgan, in-soniy kamolot masalalari badiiy talqinini topgan. H. Sharq sheʼriya-tida mavjud badiiy sanʼatlardan mahorat bilan foydalanib, sheʼrlarining badiiy goʻzal va taʼsirchan boʻlishini taʼminlagan.

50 dan ortiq gʻazallari "Shashma-qom" tarkibidan joy olgan. Ogahiy uning "Shoh va darvesh" dostonini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

LL.Alisher Navoiy, Majolis unnafois [Mukammal asarlar toʻplami], 13-j., T., 1997; Homidiy H., Koʻhna Sharqdar-gʻalari, T., 1999.

Ergash Ochilov.
Himolay tillari

Himolay tillari — Nepalda va Hindistonning unga qoʻshni hududlarida tarqalgan, yagona guruh boʻlib tashkil topmagan bir qancha tillarning umumlashma nomi. Himolay tillarida 3,4 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Nepalning janubi-gʻarbidagi deyarli oʻlik tilga aylangan kusunda tilining biror til oilasiga qarindoshligi aniqlanmagan, qolgan. Himolay tillari esa xitoy-tibet tillari oilasining tibet-birma tarmogʻiga mansub (qarang Xi-toy-tibet tillari. Tibet-birma tillari).

Himolay tillari gʻarbiy himolay va sharqiy himolay guruhlariga ajraladi. Hindistonda, Nepal chegarasidan gʻarbroqda, 60 mingdan ortiqroq kishi gʻarbiy himolay guruhiga kiruvchi kana-uri, kanashi, lahoʻli, manchati, bunan, rangkas tillarida soʻzlashadi.

Qad. tibet diniy kitobi yozilgan (oʻlik) jang-jung tilining ham shu guruhga kirishi taxmin qilinadi. Nepalning gʻarbiy qismida magar V* (300 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi), che-pang (15 ming kishi) va kham (45 ming kishi) tillari alohida guruhchani, Nepalning markaziy qismidagi gu-rung (500 mingga yaqin kishi) va tamang (570 mingga yaqin kishi) tillari tibet guruhidagi ayrim gu-ruhchani tashkil etadi. Katmandudan jan.roqda Nepalda oʻz yozuvi va adabiyotiga ega boʻlgan Himolay tillaridan nevar tili (1 mln.ga yaqin kishi) tarqalgan.

Nepal sharqidagi koʻplab tillarda 800 mingga yaqin kishi soʻzlashadi va bu tillar sharqiy himolay guruhini tashkil etadi. Bu guruh, oʻz navbati-da, bir-biridan jiddiy farq qiluvchi 2 guruhchaga ajraladi: ularning birida limbu (260 ming kishi), yakho, khambu tillari, ikkinchisida esa sunvar (25—27 ming kishi), baxing, rai tillari kengroq qoʻllanadi. Hin-distonning Sekkim shtatida rong (lepcha) tili (35—40 ming kishi) asosiy til hisoblanib, u 17-asr oxi-rida yaratilgan oʻziga xos yozuvga ega. Yanada jan.roqda dhimal tili tarqalgan.

Aksariyat Himolay tillarining asosiy tipologik belgilaridan biri — kuchsiz ol-moshlik belgisiga ega boʻlgan suffikslarning, baʼzan prefikslarning feʼlga qoʻshilib kelib, harakat subʼyektining shaxsi va sonini ifo-dalashidir. Affikslar nafaqat subʼyektni, balki obʼyektni ham koʻrsa-tishi mumkin. Bu tillarda, shuningdek, ot turkumidagi soʻzlar jonli va jonsizlikni bildiruvchi shakllar bilan farqlanadi. Himolay tillarining munda tillariga aloqadorligi bor, degan taxminlar uchraydi.
Hims

Hims () — Suriyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Hims muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 558 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. H. orqali Iroq va Suriyaning neft konlaridan Tartus va Baniyos portlariga quvurlar, Damashq, Halab va Loziqiyaga oziq-ovqat quvurlari oʻtkazilgan. Neftni qayta ishlash, kimyo, poʻlat prokati, se-ment, shakarqand, toʻqimachilik va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi (hoʻl meva, don, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Oʻrta asrlarda qurilgan devor qoldiqlari, Nuriddin masjidi (12-asr) va boshqa meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

Taʼlim 
 Baʼs universiteti

Suriya shaharlari
Himʼyariylar podsholigi

Himʼyariylar podsholigi - Jan. Arabistondagi davlat. Miloddan avvalgi 1-asrda vujudga kelgan. Milodiy 1-asrdan Janubiy Arabistonda hukmronlik mavqeiga ega boʻlish uchun Saba bilan kurashga kirishgan. 4-asr boshida Janubiy Arabistonning butun hududini boʻysundirgan. 6-asr boshida efioplar (habashlar), 6-asrning 70-yillarida Sosoniylar tomonidan bosib olingan.

 

Osiyo tarixi
Hind

Hind (sanskritcha Sindxu, pushtu tilida Abba-Sin — daryolar otasi) — Xitoy, Hindiston va Pokistondagi daryo. Uzunligi 3180 km, havzasining maydoni 980 ming km. Kaylas tizmasi (Tibet togʻligi)dan, 5300 m balandlikdan boshlanadi. Yuqori oqimida chuqur tektonik vodiyda qoyali daralar hosil qilib, oʻrta va quyi qismida Hindgang tekisligining gʻarbiy qismidagi keng vodiyda irmoqlarga boʻlinib oqadi va Arabiston dengiziga delta (maydoni 8 ming km²) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: oʻngdan — Gilgit va Kobul, chapdan — Satlaj. H. togʻlarda erigan qor-muzlik suvlaridan, qolgan qismida musson yomgʻirlaridan toʻyinadi. Bahor va yozgi toʻlinsuv davrida suv sathi toglarda 10–15 m, tekisliklarda 5– 7 m gacha koʻtariladi. Suv toshqinlaridan himoya qilish maqsadida daryo oʻzani katta masofada marzalar bilan oʻralgan. Haydarobod shahri yaqinida suv sarfi 3850 mUsek., eng yuqorisi 30 ming m³/sek. dan ziyod. Quyi oqimida sugorishga koʻp suv sarflanishi va bugʻlanishi natijasida suvi kamayadi. Qurgʻoqchil yillar quyi oqimida Arabiston dengizigacha yetib bormay, baʼzan qurib qoladi. Daryo yiliga 450 mln. t oqiziq keltiradi. H. havzasida 11 mln. ga yer sugʻoriladi. Koʻplab toʻgʻon va boshqa irrigatsiya inshootlari qurilgan. Kobul daryosi quyilgan joydan boshlab vaqt-vaqti bilan kema qatnaydi. H. boʻyida Haydarobod, Sukkur shaharlari, deltasi yaqinida Karochi dengiz porti joylashgan.

 

Hindistondagi daryolar
Xitoydagi daryolar
Pokistondagi daryolar
Hind tili

Hind tili (), hindiy — hind tillaritn biri; Hindistonning rasmiy tili va Hindistonda tarqalgan asosiy adabiy tillardan biri. Uttar-Pradesh, Madhya-Pradesh, Hariyana, Bihar, Rajasthan, Himachal-Pradesh shtaglarida hamda Dehli ittifoqiy hududida tarqalgan. Unda 250 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning oxirlari). H. lahjalari struktura jihatidan farqlanuvchi 2 guruhga ajraladi: khari boʻli, hariyani, braj, kanaoʻji, bundeli lahjalaridan iborat gʻarbiy guruh va avadhi, bagheli, chhat-tisgarhi lahjalaridan iborat sharqiy guruh.

Yaqin qarindosh tillar orasida Hind tili ham geografik, ham tipologik jihatdan markaziy oʻrinni egallaydi: gʻarbroqda joylashgan tillarga qaraganda Hind tilida eski flektiv shakldar kamroq, ayni paytda unda agglyutinatsiya sharqiy (mas, bengal tili) tillardagidek rivojlanmagan. Fonetikasida un-lilarning choʻziqligi va burunlashu-vi (nazalizapimsi) maʼno farqlash xususiyatiga ega. Undoshlar, aksari \ind-oriy tillaridagi kabi, 5 lokal qator boʻyicha taqsimlanadi. Morfologiyasida otlarning koʻmakchilar yordamida yasaladigan va feʼllarning yordamchi feʼllar bilan hosil qilinadigan analitik shakllari koʻplab uch-raydi. Hind tilida sanskrit tilining lugʻaviy va soʻz yasovchi vositalari keng qoʻllanadi. Shu jihagi bilan arabcha va forscha lugʻaviy va boshqa unsurlar qoʻlla-iadigan urdulyai farq qiladi.

Khari boʻli (hipdistoniy) lahjasiga asoslangan hozirgi Hind tili 19-asrdan shakllana boshlaydi. Hind tilidagi zamonaviy nasrning asoschisi Bharatepdu Harishchandra (1850—85) hisoblanadi; sheʼriyatham 19-asr oxirida shakllangan. Hind tili devanigari yozuvidan (|yuydalanadi.

Adabiyot 
 Katemina T.G.. Yashk xindi, M., 1960; Chernshsi V. A. Dialekgm i litsragurnii xindi, M., 1964; Hindiychauzbekcha lugʻat (O.Shomatoi va 6.). Dshli, 2003.

Tillar
Hind tili
Hind tillari

Hind tillari, hind-oriy tillari — hind-yevropi tillari oilasiga mansub, qal. hins gilidan kelib chiqqan genetik qaripdosh tillar guruhi; darl tillari va eronii tillar b-i birgalikda mazkur oila tarkibidagi hind-eroniy tillar tarmogʻipi tashkil egʻadi. Hozirgi davrda Hind tillari Hindistonnish shimoliy va markaziy huludlarida (hindiy, urlu, bengal. panjobi, marathiy, gujarot, oriya. assom, sindhi va boshqa tillar), Pokistonda (urdu, panjobi, sindhi va boshqalar), Bangladeshda (bengal).

Shri Lanka (singal) va Maldiv Respublikasida (maldiv) tarqalgan. Ushbu mintaqadan tashqarida tarqalgan loʻli tshi ham Hind tillari guruhiga mansubdir. Umuman, 90 dan ortiq jonli til va lahjalarda 800 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari).

Hind tillari tarixi asosan 3 davrga boʻlinadi: eng qad. (taxminan miloddan avvalgi 12-asrdan boshlanadi), oʻrta (miloddan avvalgi 1-ming yillikning oʻrtalaridan) va yangi davr (milodiy 10-asrdan keyin boshlangan). Ushbu davrlar Hind tillariningdastlabki sintetikflek-tiv holatidan asta-sekin fonetik-morfologik oʻzgarishlar natijasida analitik vositalarning, agglyutina-tiv tizimning paydo boʻlishi bilan farklanib turadi.

Zamonaviy Hind tillari 20 dan ortiq yirik tillarni va baʼzan bir-biridan jid-diy farq qiluvchi koʻplab lahjalarni qamrab oladi. Bu tillarning dastlabki tasnifini 19-asrning 80-yillarida nemis olimi A.F.R.Xyornle taklif etgan va 20-asrning 20-yillarida ingliz-irland olimi J.A.Grirson lisoniy nuqtai nazardan ishlab chiqqan. Unga koʻra, Hind tillari "tashqi", "ichki" va oraliqtillarga farqlanadi. Hind til-shunoslari koʻpincha hind olimi S.K.Chatterjiy tasnifiga rioya qila-dilar. Ushbu gasnifda Hind tillari, J. A.Grirson tasnifidan mohiyagan farq qilmagan holda, shim., garbiy, markaziy, sharqiy, janubiy guruhchalarga boʻlinadi. Hindistondan tashqarida boʻlgan loʻli, pariya (Tojikisgonlagi lahja), singal, maldiv va boshqa tillarga mahalliy tillarning birmuncha taʼsiri seziladi.

Hind tillari leksikasida 3 qatlam: sanskritcha soʻzlar; sanskritcha boʻlmagan, mahalliy soʻzlar va arab, fors, ingliz va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar qatlami farqlanadi.

Hind tillari tarixan brahmi asosida shakllangan koʻplab alifbolardan (mas, devanagari, gurmukhi va boshqalar) foylalanadi (qarang Hind yochuvi). Hindistonning shimoliy va shim.-gʻarbidagi ayrim tillar (urdu, siidhi) ularga moslashti-rilgan arab-fors grafikasidan foydalanadi. Hindiy, urdu, bengal, marathiy, panjobi, singal kabi Hind tillarida boy adabiyot yaratilgap. Hind tillarini oʻrganishda koʻplab rus va yevropa olimlari qatori O.N. Shomatov, T.X.Xolmir-zayev, A.Ibrohimov va boshqa oʻzbsk olimlari ham samarali tadqiqotlar olib bormoqdalar. Toshkspt davlat sharqshunoslik instituti mazkur tillarni oʻrganuvchi asosiy markazlardan biriga anlangai.

Adabiyot 
 Zograf G.A., Yaziki Indii. pakistana, Seylona i Nepala, M.. 1960; Chatterdji S.K., Vvedenis vipdoarinskoye yazikoznaniye, per. s angl., M., 1977; Zograf G.A., Yazmki Yujnoy Azii, M., 1990; shomatov O.N., Janubiy Osiyo tillariga kirish, 1—3-qismlar, T., 2002—04.

Ozod Shomatov.
Hind qorazirasi

Hind qorazirasi, zirai karmoniy — ziradoshlar (soyabonguldoshlar) ning ajgon turkumiga man-sub bir nillik ziravor oʻsimlik. Ildizi tugunakli. Vatani — Hin-diston. Shimoliy va Sharqiy Afrika, Eron, Afgʻoniston, Kichik Osiyoda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi. Mevasidagi efir moyida 50% gacha timol bor.

 
Ziradoshlar
Hindgang tekisligi

Hindgang tekisligi - Shim da Himolay togʻlari bilan jan.da dekan yassitogligi oraligidagi allyuvial tekislik, Hindiston, Pokiston va Bangladssh hududila. Arabiston dengizidan Bepgaliya qoʻltigigacha 3000 km ga choʻzilgan. Kengligi 250– 350 km. H.-Hindgang tekisligi alp tog oldi bukilmasi boʻlib, usgi qad. va hozirgi allyuviy jinslar bilan toʻlgan. Yer yuzasi tekis, suvayirgich qismidan (balandligi 270 m) Hind va Gang daryolari deltalari tomon pasayib boradi. H.-Hindgang tekisligini bazi yerlarda jarlik va daryo terrasalari parchalagap. Iklimi sharqila subekvatorial mussonli, garbiy qismida tropik. Oʻrtacha temperaturalar yanvarda 12 20°. iyuluta 30 — 36°. Yillik yogʻin jap.sharqida 1500 mm dap janubi-gʻarbida 100150 mm gacha kamayib boradi. Yogin, asosan, sz oilarida yogali. Daryo sistemasi zich va sersun, ayniqsa sharqida. Asosiy daryolari: Hind na Gang hamda ularning irmoqlari. Gzgi mussonlar va qorning erishi natijasida suv oqimi koʻpayali. Mexaiik tarkibdi allyuvial tuiroq keng tarqalgan. Sharqiy qismida, Gang va Brahmaputra darslari deltalarila mangrazorlar va doim yashil oʻrmonlar zich jonlashgai. Tskislikping markaziy qismida barg toʻkuvchn oʻrmon va savannalarbor. Gʻarbida shoʻrxok na qumlp choʻl landshafti ustup. Hululining kagʻta qismi ekinyurlarga aylantirilgan, pyuli, bugʻdoy, paxta va boshqa ekiplar jiladi. H.-Hindgang tekisligi jahon nivilizainyasiping qad. markazlaridan. Aholi zich joylashgan. H.-Hindgang tekisligida yirik shaharlarlan Dshli. Kalkutta (Hindistop). Karochi, Laxrr (Pokiston) joylashgan.

 

Osiyo
Geografiya