MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Adliya

Adliya (arab tilida, „aʼdl“ — adolat, toʻgʻrilik, haqqoniylik, xolislik degan maʼnolarni anglatadi) — sudlov muassasalari, sud tashkilotlari va ular faoliyatini anglatadigan tushuncha. Adliya keng maʼnodagi huquqdir. Oʻzbekiston Respublikasida Adliya organlari faoliyatiga Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi rahbarlik qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining qabul qilingan „Sudlar toʻgʻrisida“gi Qonuni (1993-yil 2-sentabr) 10-moddasi talabiga koʻra, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy sudi, viloyatlar, Toshkent shahri sudi, tuman (shahar) sudlarining faoliyatini tashkiliy jihatdan taʼminlash sudyalarning mustaqilligi va ularning faqat qonunga boʻysunishi qoidasiga qatiy rioya qilingan holda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan amalga oshiriladi (yana qarang Huquq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Admiral

Admiral (arab. — amir ul-bahr — dengiz hukmdori, hokimi) — Harbiy-dengiz flotining qoʻmondonlariga beri-ladigan harbiy unvon. Flot xizmatidagi Admirallar uchun — kontr-admiral, vitse-admiral, admiral; kemasozlik injenerlik xizmatidagi Admirallar uchun — injener kontr-admiral, injener-vitse-admiral va injener-admiral unvonlari bor (yana qarang Harbiy unvonlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Harbiy unvonlar
Admiralteystvo

Admiralteystvo:

1) (eski maʼnosi) kemalar quriladigan, qurollantiriladigan va taʼmirlanadigan joy;

2) flotni boshqarish ido-rasi. Rossiyada 1718-yil tashkil etilgan A. kollegiyasi 1802-yildan boshlab Dengiz Kuchlari vazirligi deb atalgan. 1827-yil u A.lar kengashiga aylantiri-lib 1917-yilgacha mavjud boʻlgan. Angli-yada A. hozirga qadar mavjud;

3) Sankt-Peterburg meʼmorligining mashhur na-munasi hisoblangan bino. 1704-yil Pyotr 1 tomonidan qurdirilgan. A. rus ustalari F. F. Shchedrin, I. I. Te-rebenyov va boshqalarning nodir haykaltaroshlik asarla-196ri bilan bezatilgan;

4) Buyuk Britaniyada harbiy-dengiz kuchlarini boshqaruvchi va qoʻmondonlik qiluvchi oliy organ.

Manbalar
Admiralteystvo orollari

Admiralteystvo orollari — Tinch okeandagi vulkan va marjon orollari; Bismark arxipelagida. Papua-Yangi Gvineya tarkibida. Maydoni 2072 km² (eng katta oroli Manus o.- 1554 km²). Asosiy shahri — Lorengau. Aholisi qariyb 40 ming kishi, asosan papuaslar. Eng baland joyi 719 m (Manus o.da). Orollar oʻrmon bilan qoplangan. Kokos palmasi oʻstiriladi, baliq ovlanadi. Admiralteystvo orollari ni 1527-29 yillarda ispan dengizchisi A. Saavedra kashf etgan.

Manbalar 

Orollar
Adneksit

Adneksit (salpingoofarit) — bachadon naylari va tuxumdonning yalligʻlanishi. Kasallikni turli patogen mikroblar — stafilokokk, streptokokk va boshqa qoʻzgʻatadi. Mikroblar bachadon or-tiklari (tuxumdon va bachadon naylari)ga abort, tugʻruq, jinsiy aloqa vaqtida, turli infeksion kasalliklar (sil, an-gina, ichki aʼzolarning yalligʻlanishi)da esa boshqa aʼzo va toʻqimalardan qon va limfa tomirlari orqali oʻtadi. Sovqotish, oʻta toliqish, ruhiy iztirob, orastalik qoidalarining buzilishi ka-sallikning avj olishiga imkon beradi. Oʻtkir va surunkali A. farq qilinadi. Oʻtkir A.da qorinning pastki va quymich sohasida ogʻriq, koʻngil aynishi, qusish, harorat koʻtarilishi kuzatiladi. Ka-sallik ogʻir kechganda bemorning umu-miy ahvoli ogʻirlashadi. Surunkali A. tez-tez qaytalanib turadi. Bachadon naylari yalligʻlanishi natijasida ular chandiqlanib, toʻsilib qoladi, bu esa ba-chadondan tashqari homiladorlik yoki be-pushtlikka sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adno

Adno (arab.- eng past) — 1) 19-20-asr boshlarida Xiva xonligida 5 ta-nobgacha yeri boʻlgan pastki tabaqadagi dehqonlar. Xonlikda 8404 A. xoʻjaligi boʻlib, ularga qarashli yerlar 21 ming ta-nobni tashkil qilgan (1873). 2) Madrasa talabalarining boshlangʻich oʻquv guruhi (qarang Madrasa).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Madrasalar
Adoyi

Adoyi — kuy; uch qismdan iborat oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylar turkumi. Odatda Miskin 1-2 kuylariga ulangan holda besh qismli katta turkumni hosil qiladi. A.ning birinchi qismi — cha-pandoz, ikkinchisi — tarona, uchinchisi — soqiynoma doira usuli negizida yaratilgan boʻlib, yakka cholgʻular (tanbur, dutor va boshqalar) hamda joʻrnavozlikda ijro etiladi. A.ning 1 va 2-qismlari ashula yoʻllari sifatida ham mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolat

Adolat — ijtimoiy-falsafiy, ahloqiy va huquqiy tushuncha. Kishilar ijtimoiysiyosiy ongida katta rol oʻynaydi. Muayyan ijtimoiy guruhlar va ayrim shaxslarning tushunchalarini oʻzida aks ettiradi. Siyosiy xatti-harakatlar, huquq va burch meʼyorlari, axloqiy munosabatlar, mehnat va taqdirlanish, jinoyat va jazo, xizmat va uni tan olish, qadr-qimmatni eʼ-tirof qilish va hokazoga mazkur tushun-cha orqali baho beriladi. Adolat tushun-chasi muayyan tarixiy shart-sharoit va ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan belgilanadi. Adolatning ijtimoiy-fal-safiy jihati jamiyat aʼzolarining xilma-xil munosabatlaridagi oʻzaro tengligini nazarda tutadi. Ahloqiy jihati insonlararo muomalada bir xil munosabatda boʻlishni, bir-birining izzat-nafsiga tegmaslikni, axloq-odob qoidalariga amal qilishni bildiradi. Adolatning huquqiy tomoni qonunlarga rioya etishni, siyosiy tomoni esa davlatni adolat qoidalari asosida boshqarishni, fuqarolar gʻamini yeyishni anglatadi. Rivojlangan jamiyatda adolat kishilarning demokratik qonunlar asosida ish yuriti-shini taqozo etadi, unda har bir odam oʻz mehnati, tadbirkorligi, aql-zakovati tu-fayli topgan mol-mulki hisobiga yashaydi. Davlat oʻz faoliyatida fuqarolar tomonidan adolat qoidalari va qonunlarga amal qilinishini nazorat etadi, jamiyat aʼzolarining mol-mulki daxlsizligi va qonun oldida tengligini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolat (nashriyot)

"Adolat" — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligining nashriyoti. Aholiga huquqiy yordam koʻrsatish „Adolat“ markazi negizida 1992-yil may oyida tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qabul qilgan qonunlar va meʼyoriy hujjatlar, ularga sharhlar, huquqiy mavzulardagi maʼlumotnomalar, oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlar, ilmiy-ommabop va badiiy kitob hamda risolalarni nashr etishga ixtisoslashgan. 1992-99 yillar mobaynida „Oʻzbekistonning yangi qonunlari“, „Oʻzbekiston Respublikasi kodekslari“, „Oʻzbekiston Qonunlariga sharhlar“, „Savollarga javoblar“, „Axloq. Adab. Adolat“, „Huquqiy merosimiz xazinasidan“, „Oʻzbek detektivi“, „Chet el detektivi“ turkumidan kitob va risolalar chop etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Adolat (maʼnolari)

"Adolat":

 Adolat — ijtimoiy-falsafiy, ahloqiy va huquqiy tushuncha.
 Adolat (nashriyot) — OʻzR Adliya vazirligi-ning nashriyoti.
 Adolat (partiya) — Oʻzbekiston „Adolat“ sotsial-demokratik partiyasi (SDP) gaz.
Adolat (gazeta)

"Adolat" — Oʻzbekiston "Adolat" sotsial-demokratik partiyasi (SDP) gazetsi. 1995-yil 22-fevraldan Toshkentda chiqa boshlagan. Haftada bir marta chop etiladi. Muassisi: Oʻzbekiston „Adolat“ SDP Siyosiy kengashi va „Adolat“ gaz. ijodiy jamoasi. Oʻzbekistonda yashayot-gan barcha millat va elatlarning umumiy manfaatlariga mos keladigan siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy demokratiya qoidalariga asoslangan, yangi ijtimo-iy munosabatlar qaror topgan adolatli fuqarolik jamiyatini qurish yuzasidan „Adolat“ SDP olib borayotgan faoliyatni keng yoritish gazetaning asosiy vazi-fasidir. Tahririyat huzurida yuristlar, iqtisodchi olimlar, tadbirkorlardan tashkil topgan jamoatchilik kengashi faoliyat koʻrsatadi. Oʻzbekistonning bar-cha viloyatlarida oʻz muxbiriga ega. Adadi — 10 ming (2000).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazetalar
Adoleskariy

Adoleskariy (yangi lot. adoles-caria, lot. adolesco — oʻsaman, yirikla-shaman) — ayrim soʻrgʻichli yassi chuval-changlar, mas, jigar qurtining soʻnggi li-chinkali davri. A.oraliq xoʻjayin (mol-lyuska) tanasidan suvga chiqadigan suv oʻtlari, suv buyida oʻsadigan oʻsimliklar yoki suv tubidagi narsalarga yopishib du-mini tashlashi tufayli hosil boʻladi. Serkariyning A.ga aylanish jarayoni si-stogoniya deyiladi. Suv yoki oziq bilan asosiy xujayin (oʻtxoʻr hayvonlar, baʼzan odam va boshqa sut emizuvchilar) organizmiga oʻtgan A.dan voyaga yetgan parazit rivoj-lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adonis (oʻsimlik)

Adonis (Adonis) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub oʻtlar turkumi. 20 ga yaqin bir yillik va koʻp yillik turlari bor. Oʻrta Osiyo, Sibir va Yevropa togʻlarida oʻsadi. Toshkent, Samarqand, Kashqadaryo va Surxonda-ryo viloyatlaridagi yaylovlarda A.ning 4 turi (A. parviﬂ ora, A. turkestanica, A. leiosepala, A. chrysocy-athus) uchraydi. Ayrim turlari (ayniqsa, A. turkestanica va A. vemalis .)dan yurak kasalliklarini davolashda ishlatiladigan adonizid olinadi. Bu turlarning poyasi tik (20-40 sm), tukli boʻlib, gullab boʻlgandan soʻng tuklari toʻkilib ketadi. A. bar-glari qirqma, patsimon, murakkab, po-yasining yuqori qismida bandsiz, quyi qismida bandli. Gullari yirik, aktino-morf (toʻgʻri), har bir poyacha uchida bittadan gul boʻladi: gulkosachasi 5 ta koʻk ko-sachabargdan, gultoji 5-20 ta sariq gul-barglardan iborat. Changchi va urugʻchilari koʻp. Gul oʻrni konussimon. A. aprel- may oyida gullaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adonis (sayyora)

Adonis — kichik sayyora. Quyosh atrofida (taxminan 296 mln. km uzoqlikda) ellips (ye-0,78) boʻylab 1008 sutkada toʻla bir marta aylanadi. 1968-yil gacha faqat bir marta — Yerga 2 mln. km masofada yaqinlashgan paytida kuzatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adras

Adras — tanda ipi tabiiy ipak-dan, arqogʻi qalin ipdan toʻqilgan gaz-lama. Guli ikki tomonlama boʻlganligi uchun ayrim joylarda duroʻya deb ataladi. Arqoq ipi yoʻgʻonroq boʻlganligi uchun gazlama yuzasida koʻndalang chiviqlar hosil boʻladi. Kudunglanish natijasida yuqori navli A.ning bir tomoni at-lasday silliq boʻlib, ikkinchi tomoni tovlanib turadi. Gullari abr usu-ida boʻlib sariq, koʻk, pushti, qizil ranglar qoʻllanilgan. 1920-yillargacha Margʻilon, Xoʻjand, Buxoro, Samarqand va boshqa joylarda toʻqilib, Oʻrta Osiyo bozorlaridan tashqari Afgʻoniston, Xitoy kabi qoʻshni mamlakatlarda ham sotilgan. A. oʻzbek xalqi hayotida keng tarqalgan boʻlib, ayollarning kiyim-kechaklari, shuningdek chopon, koʻrpa va koʻrpachalar uchun ishla-tilgan. A. tun — avrasi A. dan tiqilgan toʻn. Sayyora Mahkamova.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenalin

Adrenalin ( — yonida va renalis — buyrakka oid), epinefrin, suprarenin va unga yaqin turadigan birikma noradrenalin — voyaga yetgan sut emizuvchi hayvonlar buyrak usti bezi magʻiz qavatining asosiy gormoni pirokatexin hosilasi. Uning 1-shakli fiziologik faol, uglevodlar almashinuviga va qon aylanishi sistemasiga taʼsir qiladi. Tomirlarni toraytirib, qon bosimini oshiradi, yurak muskullarini qoʻzgʻatadi va toj tomirlarda qon aylanishini yaxshilaydi. Adrenalin jigar va muskullardagi glikogenning parchalanishini kuchaytirib, qonda glyukozani koʻpaytiradi. Shok, kollaps, bronxiol astma va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenogenital sindrom

Adrenogenital sindrom — kortikosteroidlar biosintezi uchun zarur fermentlarning tugʻma nuqsoni oqibatida yuz beradigan klinik sim-ptomlar majmui. Unga buyrak usti bezi poʻst qavatining tugʻma virilizatsiya-lovchi giperplaziyasi sabab buladi. Adrenogenital sindromning virilizatsiyalovchi xilida qonda kortizol miqdori deyarli kam bulib, androgenlar koʻpayib ketadi. Bunda qiz homilaning tashqi jinsiy aʼzolari oʻgʻil homilaga xos boʻladi. Qiz tugʻilganidan keyin virilizatsiya davom etadi, gavda tuzilishi erkaklarnikiga oʻxshash boʻlib, sut bezlari oʻsmaydi va hayz koʻrmaydi. Oʻgʻil homilaning jinsiy aʼzolari tez rivojlanadi va bola tugʻilganidan keyin barvaqt balogʻatga yetadi. Adrenogenital sindromning tuz yoʻqotish oqibatida kelib chiqadigan xiliga kortizol va aldosteron meta-bolizmida kuzatiladigan ancha chuqur oʻzgarishlar xosdir. Bu gormonlar miqdori juda kam boʻlib, bemorda buyrak usti bezi poʻst qavatining yetishmovchiligi ruy beradi. Cha-aloqda soxta xunasalik belgilari, organizm degidratatsiyasi (natriy yoʻqotish natijasida), keyinchalik yurak-tomir yetishmovchiligi kuzatiladi va bola yurak faoliyati toʻsatdan toʻxtashi natijasida nobud boʻlishi ham mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenokortikotrop gormon

Adrenokortikotrop gormon (AK.TG), kortikotropin — gipo-mezning old boʻlagida ishlanib chiqadigan gormon. U 39 aminokislota krldigʻidan tashkil topgan bitta polipeptid zanji-ridan iborat. Adrenokortikotrop gormon buyrak usti bezining poʻst qavatini stimullaydi, turli korti-kosteroid gormonlar (mineralokortikoidlar, glyukokortikoidlar, androgenlar) ishlanib chiqishini kuchaytirib, moddalar almashinuvining deyarli hamma turlariga taʼsir koʻrsatadi. Organizmning turli qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan moslanish (adaptatsiya) va qarshilik koʻrsatish (reaktivlik) qobiliyatini belgilashda rol oʻynaydi. Adrenokortikotrop gormon revmatizm, podagra, bronxiol astma, leykemiya, neyrodermit, psoriaz, ekzema kabi kasalliklarni shuningdek allergik kasalliklarni davo-lashda ishlatiladi. Soʻnggi vaqtda Adrenokortikotrop gormonni sintetik yoʻl bilan olishga muvaffaq boʻlindi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrenomimetik vositalar

Adrenomimetik vositalar – adrenoreseptorlarni qoʻzgʻatuvchi moddalar; noradrenalin va adrenalin mediatorlari kabi ta’sir etadi. Ular qon bosimi tushib ketganda (meza-ton), bronxial astmada (izadrin) va boshqa hollarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adres

Adres (frans. adrese – yubormoq) – 1) biror muassasa joylashgan yoki shaxs yashaydigan joyning batafsil nomi; manzil; 2) yozma tabriknoma, yod-noma; asosan tavallud kuni munosaba-ti bilan top shiriladi; 3) kibernetikada elektron hisoblash mashinasi (EHM) da axboratlarning joylashgan oʻrnini aniqlovchi kod. Haqiqiy, nisbiy, timso-liy A.lar bor. Haqiqiy A.– axborotlar saqlanadigan yacheyka (blok, qurilma)lar raqamiga mos keladigan aniq kodlar. Nisbiy A. alohida tanlangan yacheyka-199dan hisoblanadigan xotira yacheykalari raqami. Timsoliy A. dasturlashda qulaylik uchun qoʻllaniladigai A.ning shartli belgilanishi. Mashinada A. de-shifrator bilan oʻzgartiriladi. Odatda, xo-tira kurilmasining har bir yacheykasiga teng razryadli axborot qabul qilinadi. Yacheykalar ketma-ket raqamlangan boʻlib, ularning har biri doimiy adres-raqamga ega. Komandalarda A. ikkilik son bilan ifodalanib, xotira kurilmasining te-gishli yacheyka raqamiga teng boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adres tili

Adres tili — raqamli hisoblash mashinalarida axborotni qayta oʻzgartirish jarayonlarini bayon etish uchun moʻljallangan rasmiy til.

Manbalar 

Tillar
Adrian

Adrian (; 76-138) — Rim imperatori (117 yildan), antoninlar sulolasidan. Chavandozlarga tayanib ish yurgizgan. Adrian davrida imperator hokimiyati va davlat muassasalarining markazlashuvi kuchay-gan. Imperiya chegaralarida Adrian mustahkam istehkom va mudofaa devorlari barpo et-gan. Xususan, Angliyaning katta qismini bosib olgach, imperiyaning chegaralarini mustahkamlash, mudofaa quvvatini oshirish, tinchlikni saqlash maqsadida Britaniyaning shimolida devor qurdirgan. Uzunligi 100 km cha devor boʻylab mustahkam istehkomlar va burjlar qurdirgan. Orqa tomoniga harbiy yoʻl soldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adrianopol sulh shartnomasi

ADRIANOPOL SULH SHAR-TNOMASI — 1828-29 yillardagi Rossiya-Turkiya urushini yakunlagan sulh shartnomasi. Adrianopol (hozirgi Edirne) shahrida imzolangan. 1827-yil 6-iyulda Rossiya, Angliya va Fransiya davlatlari oʻzaro til biriktirib, Turkiyadan Gresiyaga mux-toriyat berish masalasini qoʻydilar. Biroq Turkiya hukumati bu talabni rad etdi. Buning ustiga Dunay knyazliklarida Rossiyaning ustunligini tiklagan Akkerman konvensiyasi (1826) dan noro-zi boʻlgan Turkiya Rossiyani usmonlilar imperiyasining ashaddiy dushmani deb eʼlon qildi va barcha musulmonlarni ruslarga qarshi gʻazovotga chaqirdi. Rossiya 1828-yil 14-aprelda Turkiyaga qarshi yurish boshladi. Rus qoʻshinlari tez ora-da Konstantinopolga yaqinlashib qoldi. Bundan choʻchigan Gʻarb davlatlari Turki-yaga darhol sulh tuzishni va Rossiya shartlariga koʻnishni taklif kildi. Turkiya 1829-yil 2 (14) sentabrda Adrianopol sulh shartnomasi shahrini imzoladi. Adrianopol sulh shartnomasi sh. natijasida Qora dengizning Bos-for va Dardanel boʻgʻozlaridan rus va xorijiy davlatlarning savdo kemalari erkin oʻtish huquqini oldi. Kavkaz yerlarining Rossiyaga uzil-kesil oʻtganligi Adrianopol sulh shartnomasi shahrida qayd etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adriatika dengizi

Adriatika dengizi — Oʻrta dengizning bir qismi, yarim berk dengiz. Apennin va Bolqon yarim orol.lari oraligʻida. Jan.da Otranto boʻgʻozi orqali Ioniya dengizi bilan tutashgan. Maydoni 144 ming km². Oʻrtacha chuq. 200 m, eng chuqur yeri 1230 m. Sharqiy qirgʻogʻi yaqinida Dal-matsiya orollari bor. temperaturasi suvning yuza qatlamida avgustda 24-26’, fevralda 7-13°. Shoʻrligi 35-38‰. Suv koʻtarilishi va qaytishi yarim sutkali (1,2 m). Baliq ovlanadi. Shelf qismidan neft va gaz qazib olinadi. Venesiya va Triyest qoʻltiqlari bor. Portlari: Triyest, Venesiya (Italiya), Split (Xorvatiya), Durres (Albaniya). Sharqiy sohilida kurortlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Dengizlar
Adsorbentlar

Adsorbentlar (lot. ad — yonida va sorbens — yutuvchi) — tabiatda uchraydigan va sunʼiy yoʻl bilan tayyorlanadigan, disperelik darajasi yuqori boʻlgan (qarang Dispers sistemalar) juda katta tashqi (gʻovaksiz) yoki ichki (gʻovakdor) sirtli jismlar. Suyuq yoki gaz holidagi moddalar adsorbsiyasi xuddi shu A. sirtida sodir boʻladi. Tabiiy A.ga opoka (govaqtosh), gilmoya va boshqa kiradi. Sunʼiy A. uglevodo-rodlarni termik parchalash yoki tutatish (kurum olish), oʻta qizdirilgan suv bugʻi bilan kremniy-organik moddalarni gi-drolizlash (aerosillar), dagʻal dispers sistemalarni kimyoviy jihatdan faol-lash yoki modifikatsiyalash (faol kumir, faollantirilgan gil) va boshqa yoʻllar bilan olinadi. A.ning adsorbsion xususiyati qattiq jismning tabiatiga, sirt tuzi-200lishiga, kattaligiga, gʻovaklarining tu-zilishiga bogʻliq. Ular, asosan, gʻovaksiz, yirik gʻovakli, mayda govakli va aralash gʻovakli turlarga boʻlinadi. A. protivo-gazlarda ishlatiladi, gaz va suyukli-klarni tozalash va quritishda, polimerlarning toʻldirgichlari sifatida va boshqa maqsadlarda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adsorbsiya

Adsorbsiya — qattiq yoki suyuq moddalar (adsorbentlar) sirtiga suyuq yoki gaz holidagi modda (adsorbat)larning konsentrlanishi (yutilishi). A. adsorbent sirtidagi molekulalararo kuch taʼsirida sodir boʻladi. Adsor-bat molekulalari adsorbent sirtiga yaqinlashib, unga tortiladi va adsorbatning bir (mono-), ikki (bi-) va hokazo koʻp (poli-) molekulali adsorbsion qavati hosil boʻladi. Adsorbatning adsorbsion qavatdagi konsentratsiyasi maʼlum dara-jaga yetganidan keyin desorbsiya boshla-nadi. Yutilgan modda adsorbsion qavatda oʻz xususiyatini saqlab qolsa, fizik A., oʻzgarsa, yaʼni adsorbent bilan kimyoviy bi-riksa, kimyoviy A. deyiladi. Fizik A. temperatura, bosim, konsentratsiyaga, adsorbent va adsorbatning tabiatiga, shuningdek, adsorbent tuzilishiga ham bogʻliq. A. hodisasi tabiatda keng tarqalgan. Yerga solingan oʻgʻit, avvalo tuproqqa A. lanadi. Oʻsimlik tuproqdagi ozuqani ildizi orqali A. jarayoni asosida oʻzlashtiradi. A. gaz va suyuq aralash-malarni ajratish-da (qarang Xromatografiya), biologik jarayon-da, havoni iflos gazlardan tozalashda, eritmalarni har xil qoʻshilmalardan holi qilishda, ulardan erigan moddalarni ajratib olishda A. dan keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adsorbsiyalovchi vositalar

Adsorbsiyalovchi vositalar — jadal shimib olish xususiyatiga ega boʻlgan dorilar; meʼda-ichak yoʻlini zaharli moddalar va ortiqcha gazlardan xalos etish maqsadida ishlatiladi (mas, faollashtirilgan koʻmir).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adʼyunkt

Ad’yunkt (lot. adjunctus — qoʻshilgan) — ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda harbiy ilmiy tadqiqot institutlari yoki oliy oʻquv yurtlarining ad’yunkturasipya fan doktori, professor (baʼzi hollarda katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy darajasiga ega fan nomzodlari) ilmiy rahbarligida maʼlum bir harbiy mutaxassislik boʻyicha nomzodlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy maʼlumotga yoki magistr darajasiga ega boʻlgan harbiy mutaxassis.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adʼyunktura

Ad’yunktura — oliy malakali harbiy ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan nomzodi) tayyorlashning asosiy shakli. Oʻzbekistonda uzluksiz taʼlim tizimining tarkibiy qismi. A. Ichki ishlar Akademiyasi, Qurolli kuchlar Aka-demiyasi, harbiy ilmiy tadqiqot institutlari va oliy oʻquv yurtlarida Oʻzbekiston Respubli-kasi Ichki ishlar vazirligi (Oʻzbekiston Respublikasi IIV) va Oʻzbekiston Respublikasi Mudofaa vazirligi (Oʻzbekiston Respublikasi MB) hay’atlarining qarorlari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnika dav-lat qoʻmitasi (Oʻzbekiston Respublikasi FTDQ) hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy Attestatsiya Komissiyasi (Oʻzbekiston Respublikasi OAK) bilan kelishilgan holda tegishli mutaxassisliklar boʻyicha ochiladi. A. Oʻzbekiston Respublikasi FTDQ to-monidan attestatsiyadan oʻtkaziladi. A. oʻz ishini „Oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar mutaxassisli-klari roʻyxati“ga muvofiq ravishda fan sohalarining tegishli mutaxassisliklari boʻyicha „Uzluksiz taʼlim tizimida oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyorlash toʻgʻrisida“gi Nizom-ga hamda Oʻzbekiston Respublikasi IIV va Oʻzbekiston Respublikasi MVga tegishli meʼyoriy-huquqiy hujjatlariga asosan olib boradi. A.da oʻqishdan maqsad ilmiy tadqiqot usullarini oʻzlashtirish, tegishli ilmiy sohaga oid bilimlarni egallash va fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya yoqlashdir. A.da kirish qoidalari, oʻqish muddatlari, ad’yunktlar tayyorlash usullari aspiranturanikiga oʻxshaydi.

Manbalar
Adʼyustaj

Ad’yustaj (frans. ajuster — so-zlash) (metallurgiyada) — prokat sexlarida prokatlangandan soʻng metallni pardozlaydigan va ortishga tayyorlaydigan mashina hamda mexanizmlari boʻlgan 201uchastka (qarang Prokat ishlab chiqarish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adyutant

Adyutant (lot. adjutans — yordam beruvchi) — 1) boshliq (komandir, qoʻmondon) huzurida turli topshiriqlarni bajaruvchi harbiy xizmatchi (zobit).
2) podsho Rossiyasi armi-yasida shtab va boshqarmalarda harbiy de-von mutasaddisi boʻlgan zobit lavozimi (katta polk, batalyon va divizion A.i); 17-asr 2-yarmida yasovul nomi bilan Rossiyada joriy boʻlgan, 1716-yil Harbiy Nizom bilan rasmiylashtirilgan;
3) monarx (podsho, imperator) huzuridagi harbiy mansablardan biri. General mansabidagi A. general-A. deb, zobit mansabidagi — fligel-A. deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Harbiy unvonlar
Ader (burun)

Ader — Sharqiy Antarktidadagi qoyadan iborat burun, Ader yarim orolda Viktoriya Yerining shimoli-sharqiy chekkasi. 1841-yilda J. Ross boshliq ingliz ekspeditsiyasi topgan va doʻstining nomi bilan atagan. Ader yonida 1899-yilda K. Borxgrevin boshchi-ligidagi Britaniya ekspeditsiyasi Antarktida materigida qish-lab qolgan birin-chi Keyp-Ader stansiyasini barpo etdi. Stansiya bir yil davomida faoliyat koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Antarktida burunlari
Ayoz

Ayoz – turkiy xalqlar topishmoqli ertaklarida an’anaviy kahramon. Dono va tadbirkor. Oddiy xalq himoyachisi, sezgir va soʻzamol, kishilar qalbiga yoʻl topa biladigan kishi. Har bir soʻzi, harakat va holati ta’limiy-didaktik ahamiyatga ega. "Ayoz, koʻrgan kuningni unutma, xom chorigʻingni quritma" maz-munidagi maqollar A. haqidagi ertak va rivoyatlar ta’siri natijasida yuzaga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Ertak qahramonlari