MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Skiflar madaniyati

Skiflar madaniyati – Qora dengizning shimoliy-gʻarbiy hududlaridan to shimoliy-sharqiy Xitoygacha choʻzilgan dashtlarda (Dunay va Don, Dnepr va Dnestr quyi havzalari, Azov va Qrim dashtlari, Quyi Volga, Qozogʻiston choʻllari, Janubiy-Sharqiy Ural, Togʻli Oltoy, Janubiy Sibir dashtlari) koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanuvchi qabilalarning xoʻjalik va etnomadaniy hayoti, kundalik turmush tarzi, eʼtiqodi, urfodat va udumlari maʼnaviy dunyosining majmuasi (mil. av. 7—mil.ning dastlabki asrlari).

Skiflar madaniyati va ularning nafis sanʼati haqidagi boy materiallar skif podsholari va qabila sardorlarining mozorlarini arxeologik kazishlar tufayli qoʻlga kiritildi. Chunki, yunon muarrixlarining xabarlari va skif mozorqoʻrgʻonlarida oʻtkazilgan arxeologik qazish natijalariga koʻra, skif podsholari, qabila sardorlari vafot etganda, ularning hayotlik chogʻidagi dabdabali turmush tarzidan nishona sifatida, ular bilan birga boyligining bir qismini, sevimli xotini va xizmatkorlaridan ayrimlarini, qabila sardorining jangovarlik holatidagi qurolaslahalari va bir necha otlari bilan birga koʻmish odat boʻlgan. Skiflar yer yuzasiga kattagina yogʻoch uyxona tiklab, uning oʻrtasiga yogʻoch tobutda jangovar harbiy holatdagi kiyimkechagi bilan skif sardori jasadini qoʻyishgan. Yogʻoch tobut atrofiga marxumga tegishli har xil buyumlar: qurolaslaha, sopol, jez, oltin va kumush idishlarda ovqatlar va ichimlik koʻyilgan. Chunki, skiflar eʼtiqodiga koʻra, marxum u dunyoda ham yashashsa davom etadi, degan tasavvur mavjud boʻlgan. Marhum oyoq tomoniga xotinlaridan va unga xizmat qiluvchi choʻrilaridan baʼzilari oʻldirilib, malikaning boyligi va unga atalgan oltin arava ham qoʻshib koʻmilgan. Qabrxona (yogʻoch uy) devorlari gulli kigiz yoki gilamlar bilan bezatilgan. Qabrxona tashqarisiga marhum otlaridan uning mavqeiga koʻra, 3 tadan to 15 tagacha jangovar otlari oʻldirib koʻmilgan. Soʻng qabr ustiga xaschoʻplar bosib, ustidan tosh uyumi hosil qilishgan. Soʻng uning ustiga qalin tuproq bosilgan. Natijada, bal. 1530 m dan kam boʻlmagan mozorqoʻrgʻonlar qad koʻtargan. Ana shunday mozorqoʻrgʻonlarning koʻpi afsuski qadimda oʻgʻirlangan, qimmatbaho buyumlar talab ketilgan, ularning qish faslida oʻgʻirlanganlari ichiga suv kirib — muzlab qolgan va bizgacha shu xrlatda yetib kelgan. Mil. av. 5—4-asrlarga oid Oltoyning Poziriq mozorqoʻrgʻonlari bunga misol boʻla oladi. Masalan, "hayvon tasvirlari uslubi" nomi bilan mashhur noyob topilmalar Kuloba, Chertomlik, Soloxa, Poziriq, Bashadar, Arjan kabi skif mozorqoʻrgʻonlaridan topilgan boʻlib, hozir ular jahon madaniyat xazinasi sifatida Ermitaj va Kiyev sanʼat muzeyini bezab turibdi.

Adabiyot 
 Gerodot, Istoriya v devyati knigax, per. s grecheskogo, tom 1, kn. 1—4, L., 1972; Grakov B. N., Skifi, M, 1971; Xazanov A. M., Zoloto skifov, M., 1975; Grigoryev V. V., O skifskom narode sakax, SPB, 1871; Gryaznov M. P., Arjansarskiy kurgan ranneskifskogo vremeni, L., 1980.

Ahmadali Asqarov.
Sklerodermiya

Sklerodermiya (sklero... va derma) — terining qotib qolishidan iborat kasallik. Kollagen kasalliklar guruhiga xos. S.ning cheklangan (oʻchokli), diffuz (tarqalgan), sistemali turlari bor. Oʻchoqli S. pilakcha shaklida, yoʻl-yoʻl va yuzaki boʻlishi mumkin. Pilakcha shaklli S.da terining turli joyida qizgʻish, dumaloq yoki uzunchoq dogʻlar yuzaga keladi. Keyinchalik ular qotib, teri sargʻimtir tusga kiradi va undagi tuklar toʻkilib ketadi. Bu davrda bemor hech qanday ogʻriq sezmaydi. Bir necha oy yoki yildan soʻng terining qotgan joyi atrofiyalanadi. Yoʻl-yoʻl S.da yuz va qoʻloyoq terisi zararlanadi. Koʻproq bolalarda uchraydi. Yuzaki S. ayollarda koʻp kuzatiladi, bunda koʻkrak, orqa va jinsiy aʼzolar terisida mayda, qattiq, koʻkishoq dogʻlar paydo boʻlib, keyin teri yuzaki atrofiyaga uchraydi. Tarqalgan S.da yuz, qoʻloyoq, tana va boshqa terisi shishib, qattiqlashadi, atrofiyalanadi. Bemorning yuzi mumdek qotib turadi, barmoklari qarakatlanmaydi, Sistem al i S. (sistemali avj oluvchi skleroz)da organizmning barcha biriktiruvchi toʻqimalari va mayda tomirlarda sklerotik oʻzgarishlar yuz beradi. S.ga teztez sovqotish, jismoniy, ruhiy shikastlanish va boshqa sabab boʻladi. Organizm biriktiruvchi toʻqimalari mikrotsirkulyasiyasi va funksiyasiningoʻzgarishi kasallikning avj olishiga imkon beradi. Kasallik sekinasta, qoʻloyoq tomirlarining spazmi (tortishishi), umumiy harakatning cheklanishi, boʻgʻimlarning ogʻrishi va terining zararlanishi bilan boshlanadi. Kasallik oraliq toʻqima va ichki aʼzolar tomirlariga oʻtganda, oʻpka, yurak va h.k. faoliyati buziladi.

Davos i. Kortikosteroidlar, tomir kengaytiruvchi moddalar, fizioterapiya, shuningdek, sanatoriylarda davolanish buyuriladi.

Adabiyot 
 Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1996.
 Yoqubova M.A., Muhammadjonova L.A. “KOLLAGENOZLAR” (Tibbiyot oliy oʻquv yurtlari davolash, tibbiy pedagogika, pediatriya va stomatologiya fakultetlari 4-kurs talabalari uchun oʻquv qoʻllanma) Andijon – 2018, 102 b.
Skleroz

Skleroz (yun. sklerosis — qotish, qattiqlashish) — aʼzolar, tomirlar devori va toʻqimalarning spetsifik funksional elementlari (bez hujayralari, muskul tolalari va boshqalar) oʻlib, oʻrnini biriktiruvchi toʻqima egallashi natijasida ularning qattiqlashishi. Sklerotik oʻzgarishlarning rivojlanishi shikastlangan aʼzo funksiyasining pasayishiga olib keladi. Yurak muskullari Si (kardioskleroz) yurakning qisqarishini kamaytiradi. Oʻpka toʻqimalari Si (pnevmoskleroz) qonning kislorod bilan toʻyinishi kamayishiga sabab boʻladi. Arteriya tomirlari Si (ateroskleroz) tomirlarda qonning harakat qilishini, shuningdek, kislorod va oziq moddalarning aʼzo va toʻqimalarga yetkazilishini qiyinlashtiradi.
 
Koʻp hollarda turli yalligʻlanish jarayonlari bilan kechadigan kasalliklar (sil, zaxm, surunkali yalligʻlanish jarayoni va boshqalar), shuningdek, turli xil sabablarga koʻra, moddalar almashinuvining buzilishi (toʻqimalarda uzoq vaqt kislorod yetishmasligi, endokrin aʼzolar funksiyasining buzilishi va boshqalar). S.ga sabab boʻladi. S. odam organizmining barcha toʻqima va aʼzolarida paydo boʻlishi mumkin. S.ning oldini olish uchun unga sabab boʻlgan kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlash va davolash kerak.
Mixail Skobelev

Mixail Dmitriyevich Skobelev (1843.17.9, Sankt-Peterburg — 1882.25.6, Moskva) — Rossiya imperiyasining Turkistondagi bosqinchilik urushlarida faol ishtirok etgan rus harbiy arbobi, infanteriya generali (1881). Bosh shtab akademiyasini tugatgan (1868). 1869-yilda Oʻrta Osiyoga kapitan unvoni bilan kelib, 8 yil ichida generalmayor unvoni bilan Rossiyaga kashtan. Skobelev Xiva xonligini bosib olish (1873) va "Poʻlatxon" qoʻzgʻoloni (1873— 76)ni bostirishda K. P. Kaufmannnng eng yaqin yordamchilaridan biri boʻlgan. Andijonni vayron qilib aholisiga 3300 rubl tovon toʻlatgan. Qoʻqon xonligi tugatilgach, 1876 i. 19 fevralda tashkil qilingan Fargʻona viloyatining birinchi harbiy gubernatori. Skobelev tomonidan viloyat markazi Qoʻqon shahridan Yangi Margʻilonga koʻchiriladi. Turkistonda podsho Rossiyasining mustamlakachilik siyosatini joriy qilishda qatʼiy faollik koʻrsatgan. Rossiya Turkiya urushi (1877—78) qatnashchisi. Axaltaka harbii yurishlari paytida 2Axaltaka ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. Koʻktepa (Geoktepa) qalʼasi va Dengiltepa rus askarlari tomonidan egallangach (1881-yil 12 yanvar), Skobelevning buyrugʻi bilan tirik qolgan barcha qalʼa Aholisi: 45000 kishi (ayollar, kariyalar, bolalar) yoppasiga qirib tashlangan, ularning molmulki talangan va Koʻktepa yer bilan yakson qilingan. Skobelev ashaddiy shovinist va mustamlakachi sifatida Turkistondagi tub xalqlarga past nazar bilan karagan. Skobelev hakdsa mahalliy aholida nafratli xotiralar sakdanib qolgan. Skobelev 1882-yilda Sankt-Peterburgda fojiali oʻldirilgan. Fargʻona viloyatining maʼmuriy markazi boʻlgan Yangi Margʻilon (xoz. Fargʻona) sh. 1907—1924-yillarda Skobelev nomi bilan atalgan.

Yana qarang 

 Oʻrta Osiyoning Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi

Manbalar

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston Chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000.
Skolioz

Skolioz (yun. skolios — qiyshiq, egri) — umurtqa pogʻonasining yon tomonga qiyshayishi.Raxit, qaddiqomatning noraso boʻlishi, umurtqa pogʻonasining shikastlanishi, nerv sistemasining baʼzi kasalliklari sabab boʻladi. S. koʻkrak qafasi shaklining oʻzgarishi bukrilikka olib keladi. Kelib chiqishiga koʻra, tugʻma va orttirilgan S. farq qilinadi (yana qarang Umurtqa pogʻonasining kiyshayishi).
Pavel Skopin

Pavel Alekseyevich Skopin (1902-yil 22-fevral, Kirov viloyati Orichi tumani, Savichi qishlogʻi — 1967-yil 9-sentyabr, SSSR O'zbekiston SSR Fargʻona viloyati) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1938-yildagi Xalxingol jangida ishtirok etgan. 6-tank brigadasi tank batalyoni komissari. Tanklar hujumi vaqtida dushmanning mudofaa binolarini yakson qilib, oʻzi ham jangda ogʻir yarador boʻlgan. Jangda koʻrsatgan qahramonligi va jasorati uchun 1939-yil 17-noyabrda Sovet Ittifoqi Qahramon unvoni bilan taqdirlangan.

Biografiyasi 
Pavel Skopin 1902-yilning 22-fevralida Vyatka viloyatining Savichi qishlogʻida (hozirgi Kirov viloyati Orichevskiy tumani Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi) ishchi oilasida tavallud topgan. Millati rus. 1927-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi aʼzosi. Ota-onasidan erta yetim qolgan Pavel Skopin Bobinskiy nomidagi bolalar uyida tarbiya topadi va Bobino qishlogʻidagi cherkov maktabida taʼlim oladi.

Mehnat faoliyati 
Skopin mehnat faoliyatini 1914-yilda boshlagan boʻlib, Vyatka shahrida sudya xabarchisi boʻlib xizmat qiladi. 1915-yil aprel oyidan xususiy ustaxonada chilangar usta shogirdi, 1917-yil apreldan Skopino qishlogʻida choʻpon, soʻngra 1917-yil Vyatka shahrida taʼmirchi va slesar, shuningdek, Vyatka temir yoʻl stantsiyasi xodimi sifatida ham faoliyat olib borgan.

Harbiy faoliyati 
Pavel Slopin 1922-yil avgust oyidan boshlab Qizil Armiya safida xizmat qila boshlaydi. 1925-yilda Ryazan piyodalar maktabini tamomlab, Moskva harbiy okrugi 18-piyoda diviziyasining 53-piyoda polkida vzvod komandiri, 1928-yil aprel oyidan esa Moskva Proletar diviziyasining vzvod komandiri boʻlib xizmat qiladi. Keyinchalik Skopin rotaning siyosiy xodimi, 6-oʻquv polkining razvedka batalyoni partiya byurosining mas’ul kotibi boʻlgan. 1933-yil iyun oyidan alohida tartibga solish rotasi va alohida kimyo rotasi komissari, 1935-yil dekabrdan 6-mexanizatsiyalashgan brigadaning miltiq va pulemyot batalyonining komissari sifatida faoliyat yuritgan. Skopin, shuningdek, 1938-yilda Trans-Baykal harbiy okrugining siyosiy ishchilari kurslarini muvaffaqiyatli tamomlaydi va 6-tank brigadasining tank batalyoniga komissar etib tayinlanadi. 1939-yil 18-iyuldan 29-avgustgacha Xalxingol daryosida yapon militaristlari bilan boʻlgan janglarda ishtirok etib, qahramonlik koʻrsatgan.

Polkovnik Skopin 1950-yildan isteʼfoga chiqadi va xizmatdan keyin Fargʻona viloyatida istiqomat qiladi.

Vafoti 
Pavel Alekseyevich Skopin 1967-yilning 9-sentyabrida Fargʻona viloyatida vafot etgan.

Xotira 

 Sovet Ittifoqi Qahramoni nomi Kirov shahridagi Pionerlar saroyi bogʻida — Sovet Ittifoqi Qahramonlari sharafiga oʻrnatilgan yodgorlik lavhasida abadiylashtirilgan.
 Moskvadagi G‘alaba bog‘idagi Ikkinchi jahon urushi markaziy muzeyi shon-shuhrat zalida Qahramon nomi zarhal harflar bilan o‘yib yozilgan.
 Fargʻona viloyatidagi koʻchalardan biriga Pavel Skopinning nomi berilgan.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1902-yilda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
22-fevralda tugʻilganlar
Fargʻonada vafot etganlar
Skopye universiteti

Skopye universiteti, Kirill va Mefodiy nomidagi Skopye universiteti — Makedoniyadagi eng yirik universitet. 1949-yil tashkil etilgan. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, meʼmorlik, iqtisodiyot, huquq, elektromexanika, tibbiyot, adabiyot, tabiiy fanlar va mat., texnologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 28 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 500 mingdan ortiq asar bor.

Makedoniyadagi universitetlar
Walter Scott

SKOTT (Scott) Valter (1771.15.8, Edinburg — 1832.21.9, Abbotsford) — ingliz yozuvchisi, tarixiy roman janrining asoschisi. 1799-yildan Selkirk grafligida sherif, 1806-yildan sud kotibi boʻlib ishlagan. Ilk asari — "Ivan oqshomi" (romantik ballada, 1800). Shotland xalq balladalarini toʻplab, 3 j.li "Shotland hududlari qoʻshiklari" toʻplamini (1803) nashr etgan. S. 9 doston, 26 roman, bir necha qissa hamda adabiytanqidiy va tarixiy asarlar muallifi.

S.ning 1745-yilda Angliyada roʻy bergan tarixiy voqea — yakobitlar quzgʻoloniga bagʻishlangan "Ueverli" romani (1814) unga katta shonshuxrat keltirgan. S. romanlari orasida shotland xalqi hayotidan olingan "Puritanlar" (1816) va "Rob Roy" (1—3j.lar, 1818) asarlari alohida ahamiyatga ega. Agar 1romanida 1660-yilda tarix sahnasiga qayta chiqqan styuartlar sulolasiga qarshi 1679-yilda koʻtarilgan qoʻzgʻolon tasvirlangan boʻlsa, "Rob Roy"da "shotland Robin Gudi" — xalq qasoschisi obrazi yaratilgan. S. romanlaridagi Ueverli va Roy Roy obrazlari, garchand markaziy qahramonlar hisoblansalarda, aslida birbiri bilan kurashayotgan turli siyesiy kuchlarni oʻzaro bogʻlovchi koʻprik vazifasinigina bajaradilar.

1819-yildan keyin S. ijodida roʻy bergan siljish natija I sida yozuvchi asarlarining mavzu doirasi ancha kengaygan. S. | Angliya, Fransiya, Oʻrta yer dengizi mintaqasidagi mamlakatlar hayotiga ham murojaat etgan. Oʻrta yer dengizi tevaragida yashovchi xalqlar hayoti S.ning "Tumor" (1825) va "Graf Robert Parijli" (1832) romanlarida oʻz ifodasini topgan. Angliyaning 12-asr oxiridagi, Fransiyaning Lyudovik XI davridagi tarixi bilan boglik voqealar esa "Ayvengo" (1—3j.lar, 1820), "Kenilvort" (1—4j.lar, 1823), "Vudstok" (1—3j.lar, 1826), "Pert guzali" (1828) romanlarida katta mahorat bilan talqin qilingan. Soʻnggi asarlari tarixiy roman janrining shoh namunalari hisoblanadi S. bu asarlarida Angliya va Shotlandiyada yagona milliy davlatning tashkil topish jarayonini kuzatish bilan birga (mas, "Ayvengo"da) jamiyatdagi turli qatlamlarning maishiy va maʼnaviy hayotini tasvirlashga (mas, "Kenilvort"da) katta eʼtibor bergan.

S.ning 20y.lar ijodida tanqidiy realizm ruhidagi "SentRonan soylari" (1—3j.lar, 1824) romanidan tashqari, tarixiy va tarixiy-adabiy mavzudagi "Napoleon Bonapart xayoti" (1—9j.lar, 1827), "Shotlandiya tarixi" (1—3j.lar, 1830), "Lord Bayronning oʻlimi" (1825) singari asarlari muhim oʻrin egallaydi. S. tarixiy roman janrining qonunqoidalarini ham joriy etgan. S. boshlab bergan tarixiy roman janri 19-asrning 2-yarmida Yevropa, 20-asr boshlarida Osiyo xalqlari adabiyotida keng rivoj topdi. Ayrim hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sobraniye sochineniy, t. 1—20. M.L., 196065.

Adabiyot 
 Pirson X., Valter Skott, M.. 1983.

Britaniyalik tarixchilar
Britaniyalik yuristlar
Skott Robert Folkon

Skott Robert Folkon (1868.6.6, Devonport — 1912.30.3) — Antarktidani ta^lqiq qilgan dengizchi sayyoh. 1901—04 yillarda Eduard VII yarim orol, Transarktika togʻlarini kashf qilgan ekspeditsiyani boshqargan. Viktoriya Yerini oʻrgandi va Ross o.dan Ross shelf muzligining gʻarbiy chekkasi boʻylab yurib 82°17’ j.k.gacha yetib bordi. 1911-yil boshida ikkinchi ekspeditsiya bilan yana Antarktidaga qaytib, S. noyabrda Ross o.dan janubga tomon yurdi va 4 hamrohi bilan 1912-yil 18 yanvarda (R. Amundsendan 33 kun keyin) Janubiy qutbga yetib bordi. Orqaga qaytishda yoʻlda 5 kishining hammasi haloq boʻddi. S. nomiga Endeyerbi Yeridagi tor, ikkita muzlik 110° shq u va 150° gʻ.u va Ja. okeandagi orol qoʻyilgan.

 

Sayyohlar
Skottlar

Skottlar, skotlar (soʻnggi lot. Scotti, Scoti) — kelt qabilalari guruhi. Ilk bor Rim muarrixlari asarlarida, S. va pikt qabilalari Rimning Britaniya provinsiyasiga chopqunlari munosabati bilan tilga olingan. Dastlab Irlandiyada yashaganlar (shundan Irlandiyaning Rim manbalaridagi nomi — Skottiya olingan), keyinchalik (mil. 1ming yillik oʻrtalarida) S.ning bir qismi Britaniyaning shim.ga koʻchib oʻtishgan va u yerda piktlarni tobe etib, 9-asr oʻrtalarida Shotlandiya (Scotland, aynan — S. mamlakati) deb nomlangan qirollik barpo etganlar.
Myron Scholes

SKOULS (Scholes) Mayron (1941, AQSH, Kaliforniya shtati) — amerikalik iqtisodchi. Chikago universitetida iqtisodiyot doktori (1969), Stanford universiteti professor F. Blek bilan hamkorlikda fond bozorida aksiyadorlar opsioni qiymatini anik/gashning prinsipial yangi usulini ishlab chikdi. Bu usul koʻpgina sohalarda iqtisodiy parametrlarni baholashga yangicha yondashuvlarga, shuningdek, moliya dastaklarining yangi tiplarini yaratish va jamiyatda tavakkalchilikni tartibga solishning yanada samaraliroq usulini qoʻllashga imkoniyat yaratdi. Nobel mukofoti laureati (Robert Merton bilan birgalikda; 1997).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar
Aleksandr Skryabin

Aleksandr Nikolayevich Skryabin [1871.25.12(1872.6.1) Moskva 1915.14(27)4] — rus kompozitori va pianinochi. Musiqa islohotchilaridan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1892) va unda dars bergan (1898-yildan). Asosan, fortepiano (prelyudiya, etyud, sonata va poemalar) va simfonik (3 ta simfoniya, fortepiano va orkestr uchun konsert, "Orzular, "Jazava poemasi" va boshqalar) asarlarini ijod qilib, oʻziga xos obrazlar dunyosi hamda ifodaviy vositalar majmuini yaratgan. Kichik shakldagi asarlariga musiqiy romantizm va impressionizm xususiyatlari, yirik asarlariga joʻshqinlik, falsafiy mazmundorlik xos. Musiqa amaliyotida birinchilardan boʻlib rangli nurlardan foydalangan, "rangli musiqa" (svetomuzika)ga asos solgan ("Prometey" — "Olov poemasi", 1910).

Manbalar 

 

1872-yilda tugʻilganlar
6-yanvarda tugʻilganlar
1915-yilda vafot etganlar
27-aprelda vafot etganlar
Bastakorlar
Klassik musiqa
Konstantin Skryabin

Konstantin Ivanovich Skryabin (1878.7,12, Sankt-Peterburg 1972.17.10, Moskva) — rus gelmintolog va parazitolog olimi, SSSR Fanlar akademiyasi (1935), Butunittifoq qishloq xoʻjalik Fanlar akademiyasi (1935) va tibbiyot Fanlar akademiyasi (1944) akademik, Rossiya (1927), Qirgʻiziston (1954) va Oʻzbekistonda (1962) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Mehnat Qahramoni (1958). j Yuryev (hozirgi Tartu sh., Estoniya) veterinariya institutini tugatgan (1905), Turkiston oʻlkasi veterinariya vrachi (1905—11), Novocherkask shahridagi Don veterinariya instituti (1917—20), Moskva veterinariya instituti (1920—72) professor, Davlat eksperimental veterinariya institutida (1920—56) va Ye.I. Marsinovskiy nomidagi Tibbiyot parazitologiyasi va tropik tibbiyot institutida (1921—49) gelmintologiya boʻlimi mudiri, Butunittifoq qishloq xoʻjaligi fanlari akademiyasi gelmintologiya laboratoriya mudiri (1942—72), SSSR Fanlar akademiyasi Qirgʻiziston filiali prezidiumi raisi (1943—52), Butunittifoq qishloq xoʻjalik Fanlar akademiyasi vitseprezidenta (1956—61). S. rahbarligida gelmintlar morfologiyasi, biol.si, filogeniyasi, sistematikasi, ekologiyasi, epizootologiyasi va epidemiologiyasiga oid tadqiqotlar oʻtkazilgan. S. gelmintlarning 200 dan ortiq yangi turlarini topdi va 120 avlodini tavsiflab berdi. U ishlab chiqqan degelmintizatsiya va devastatsiya taʼlimotlari odam va qishloq xoʻjaligi hayvonlari gelmintozlariga qarshi kurashda asos boʻlib hisoblanadi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda gelmintologiya fakultetining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. S. Oʻzbekistonda bir qancha gelmintologik ekspeditsiyalar uyushtirgan; gelmintologiya laboratoriyalari tashkil etgan; Oʻzbekistonda koʻplab yetuk gelmintolog mutaxassislar (M.A.Sultonov, AL.Toʻlaganov, Sh.A. Azimov, Skryabin Konstantin IvanovichErgashev, N.M. Matchonov va boshqalar) tayyorlagan. Moskvadagi Rossiya gelmintologiya instituti, Bishkekdagi Qirgʻiziston qishloq xoʻjaligi instituti va Samarqanddagi Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot institutiga S. nomi berilgan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Skumbriyasimonlar

Skumbriyasimonlar () — okunsimonlar turkumiga mansub suyakli baliklar oilasi. Uzunligi 40—60 sm (baʼzan 3 m gacha), vazni 1,5–8 kg. Dumining asosi ingichkalashgan, unda 4—9 qoʻshimcha mayda suzgichlar bor. Tangachalari mayda, 15 urugʻi, 40 dan ortik, turi tropik, subtropik va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Skumbriyasimonlar tuda boʻlib, sohil yaqinida suzib yuradi. Skumbriyasimonlarning bir turi — oddiy skumbriya Qora dengizda uchraydi. Ular 2—4 yilda voyaga yetadi; yezda dengizning uncha chuqur boʻlmagan joyiga 200—500 ming uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi.
Slavyan tillari

Slavyan tillari — hind-yevropa tillari oilasi tarkibidagi qarindosh tillar guruhi. Asosan, Markaziy va Sharqiy Yevropada, Shimoliy Osiyoda va jahonning boshqa koʻplab mamlakatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 300 mln. kishiga yaqin. Slavyan tillarining birbiriga yuqori darajadagi yaqinligi soʻz oʻzaklari va affiks larda, soʻz strukturasida, grammatik kategoriyalar qoʻllanishida, ran qurilishi va maʼnolar tizimida, izchil tovush oʻzgarishlari tizimida va boshqalarda namoyon boʻladi. Bu yaqinlik Slavyan tillarining kelib chiqish manbai yagonaligi, shuningdek, ularning adabiy tillar va lahjalar darajasidagi uzoq, yillik aloqalari bilan izoxlanadi. Shu bilan birga, 11 —15-asrlardan beri mustaqil tillar sifatida rivojlanib kelayotgani syababli ular orasida moddiy, funksional va tipologik harakterdagi bir qancha tafovutlar ham mavjud.

St. oʻzaro yaqinlik darajasiga koʻra, 3 guruhga ajratiladi: sharqiy slavyan (rus, ukrain, belorus tillari), jan. slavyan (bolgar, makedon, serb-xorvat, sloven tillari) va garbiy slavyan (chex, slovak, polyak, yuqori va quyi lujitsa tillari) guruxlari. Mazkur guruxlardan har birining ichki boʻlinishlari ham oʻziga xosliklarga ega. Slavyan tillarining har biri adabiy til bilan birga oʻz hududiy lahjalarini qamrab oladi; bu unsurlarning oʻzaro nisbati Slavyan tillarida turlicha namoyon boʻladi.

Zamonaviy St. yagona til (eng kad., keyinroq qad. va eski slavyan tili)ning uzoq tarixiy taraqqiyoti va boʻlinishi natijasida paydo boʻlgan. 10— 11-asrlarda kabila tillari asosida ayrim slavyan xalqlari tillari vujudga kelgan. Janubiy va gʻarbiy Slavyan tillarida boʻlinish yuz bergan. 14-asrda sharqiy Slavyan tillarining ajralishi natijasida rus, belorus va ukrain tillari yuzaga keladi. Turli tarixiy davrlarda Slavyan tillarining miqdori va oʻzaro nisbati turlicha boʻlgan. Masalan, 14-asrgacha sharqiy St. mustaqil tillar emas, balki laxjalar darajasida oʻzaro farqlangan. Serblar va xorvatlar til jihatdan 19-asrning 1-yarmidagina birlashganlar va ularning umumiy tili serbxorvat yoki xorvatserb deb atala boshlagan. Makedon tili esa 20-asrdagina shakllangan.

Slavyan xalqlari (tillari) 2 alifbodan foydalanadilar. Barcha sharqiy slavyan tillari, bolgar, serbxorvat va makedon tillari kirill alifbosi asosidagi, barcha g'arbiy slavyan tillari, xorvat va sloven tillari esa lotin alifbosi asosidagi yozuvlarga ega. Slavyanlar nutqidagi ayrim tovushlar uchun lotin alifbosida tegishli harflar boʻlmagan holatlar turli satr usti belgilarini qoʻllash yoki harflarni qoʻshish orqali bartaraf etilgan. Slavyan tillaridagi dastlabki yozma yodgorliklar, ularning shakllanish va rivojlanish vaqtlariga koʻra, 11-asrdan 19—20-asrlargacha boʻlgan davrlarga taalluqlidir.

Adabiyot 
 Bernshteyn SB., Ocherk sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Vvedeniye. Fonetika, M., 1961; Naxtigal R., Slavyanskiye yaziki, perevod so slovenskogo, M., 1963; Boshkovch R., Osnovi sravnitelnoy grammatiki slavyanskix yazikov. Fonetika i slovoobrazovaniye, perevod s serbskoxorvatskogo, M., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.

Slavyan tillari