MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻmik

Koʻmik — odam va koʻpgina umurtqali hayvonlarning suyak boʻshligʻini toʻldirib turadigan toʻqima. Qizil (qizgʻish) va sariq tusli (yogʻsimon) Ko'mik farq qilinadi. Qizil Ko'mik miyeloid toʻqimadan hosil boʻlib, asosan, tarkibida qon yaratuvchi (poyasimon hujayralar) va yetiltiruvchi hujayralarni tutgan retikulyar tuqimadan (biriktiruvchi toʻqimaning bir xili) iborat. Odam va sut emizuvchi hayvonlarda asosiy qon yaratiladigan aʼzo. Eritrotsitlar, do-vador leykotsitlar, trombotsitlar va limfotsitlar Ko'mik da hosil boʻladi. Koʻpgina sut emizuvchilar, xususan, odamda ham bola hayotining 1-yilida hamma suyaklar Ko'mik bilan toʻla boʻladi, yosh kattalashgan sari yogʻ hujayralari koʻpayishi natijasida K. ning qizil rangi keta boshlaydi va yirik suyaklar boʻshligʻidagi Ko'mik yogʻ toʻqimasi bilan almashinib, ilikka aylanadi. Qizil K. faqat gʻovak suyak moddalarida (qovurgʻalarda, toʻsh, kalla suyagining asosi, chanoq, umurtqalar va boshqalarda), shuningdek, baʼzi umurtqalilarning (kemiruvchilar, qushlarda) barcha suyak boʻshliqlarida bir umr saqlanib qoladi. Sariq K. (ilik), asosan, yogʻ toʻqimasidan iborat boʻlib, naysimon suyaklarning diafiz qismini toʻldirib turadi. Organizm koʻp qon yoʻqotganda ilik K.ga aylanib, qon hujayralari ishlab chiqara boshlaydi.

Manbalar 

 

Anatomiya
Koʻmir

Koʻmir — yonuvchi organik togʻ jinslariga mansub modda (qarang Toshkoʻmir, Qoʻngʻir koʻmir).

Ko’mir Yer shari taraqqiyotining turli davrlarida hosil bo’lgan. Ko’mir paydo bo’lishining eng uzoq davom etgan bosqichi bundan 250 000 000 yil ilgari boshlangan va taxminan 35 000 000 yil davom etgan Pensilvan davriga to’g’ri keladi. Yer ostidagi ko’mirning qolgan qismi bir million yildan 100 million yilgacha mu-qaddam shakllangan.
U davrlar qanday voqea-hodisalar ro’y bergan va ko’mir qanday hosil bo’lgan? Ko’mir Yer qobig’ida tog’ jinslari orasida uzunligi bir necha kilometrgacha va qalinligi uch metrgacha bo’lgan qatlam holida joylashgan. Ko’mir changalzor bot-qoqlarda, issiq namxush iqlim sharoitida bundan yuzlab million yillar ilgari o’sgan qadimgi daraxtlar va o’simliklarning qoldiqlaridan vujudga kelgan.
Bunday botqoqlarda tez o’suvchan qamishlar va bahaybat qomatli paporotniklar govlab o’sgan. Bir zamonlarga kelib, ular halokatga yuz tutgan va botqoqlar qa'riga cho’kkan. Bu ularni chirib ketishdan saqlab qolgan. Bakteriyalar daraxtlarning ayrim qismlarini qayta ishlagan, ulardan paydo bo’lgan gaz havoga uchgan. Daraxtlarning asosan ugleroddan iborat qora kuyindi qismi ajralib qolgan. Keyinchalik xuddi shu qism ko’mir qatlamiga aylangan.

Daraxtlarning qora kuyindi qismi ustida g’ovlab-gurkirab o’sgan giyohlar dunyosi bu qatlamlarning qalinligini bir necha metrgacha ko’tarilishiga sabab bo’lgan. Oxir-oqibatda botqoq joylarni suv bosgach, bu jarayon to’xtaydi. Natijada ko’mir qatlamlarini suvosti cho’kmalari va qum qoplagan.
Payti kelib, yuqori qatlamlarning zilday bosimi ostida qatlamlar bag’ridagi suyuқlik siқib chiқarilib, қotishқoқ massaning o’zi qolgan va u asta-sekin sovub, ko’mirga aylangan. Ayrim o’rinlarda bu jarayon bir necha marta takrorlangan. Qoldiqlardan hosil bo’lgan qachlarni suv bosib, tag’in botqoqliklar tug’ilgan. Tag’in o’simlikar dunyosi paydo bo’lgan va yana suv ostida qolgan. Shu tariqa qattiq qotishma holidagi cho’kindi va qum bosqinlari bilan ajralgan ko’mir qatlamlari yaralavergan.
Daraxtning ko’mirga aylanishi uchun necha ming yillar talab qilinadi. Ko’mir daraxtdan paydo bo’lganligi oson tasdiqlanadi. Ko’mirning bag’rida paporotnik, daraxt qobiqlari, shuningdek toshga aylangan daraxt tanalari va to’nkalarining asorati saqlanib qolganini aniq-tiniq kuzatish mumkin.

Yana q. 

 Koʻmir sanoati
Koʻmir aksiyadorlik birlashmasi

"KOʻMIR" AKSIYADORLIK BIRLASHMASI — Oʻzbekistonda yirik koʻmir qazib olish va sotish aksiyadorlik birlashmasi. Boshqaruvi Toshkent shahrida joylashgan. "Oʻzbekenergiya" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Dastlab 1927-yilda "Oʻrta Osiyo koʻmir" ("Sredazugol") kti nomida tashkil etilib, Oʻrta Osiyo respubli-kalaridagi barcha koʻmir konlarini boshqargan. 1994-yil dan hozirgi aksiyadorlik birlashmasi. Qoʻngʻir koʻmir, tosh-koʻmir, toshkoʻmir briketlari, yer os-tida koʻmirdan gaz, boyitilgan kaolin va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Birlashma tarkibida koʻmir qazib oluvchi "Angren", "Apartak" ochiq konlari, 9-shaxta, "Shargʻun", "Boysun" shaxtalari, "Yerostigaz" styasi va 20 ga yaqin korxonalar, tashkilotlar, ak-siyadorlik jamiyatlari bor. Birlash-mada 2001-yilda jami 2711 ming t koʻmir (2619 ming t qoʻngʻir koʻmir, 92 ming t toshkoʻmir) qazib olindi, 47 ming t koʻmir briketlari, 63 mln. m3 yer osti gazi ishlab chiqarildi. Birlashmada 10 mingga yaqin kishi mehnat qildi (2001). 1996-yil dan buyon AQSH, Yaponiya va Germaniya firmalari shartnoma asosida kon uskunalari yetkazib bermokda. Birlashma tarkibida Oʻzbekiston — Germaniya "Kaolin" qoʻshma korxonasi tashkil etilgan. 1999-yilda yiliga 200 ming t boyitilgan kaolin ishlab chiqaruvchi fabrika ishga tushdi. 2001-yilda 10,1 ming t kaolin eksport qilindi.

Hamroqul Xursanov.

Manbalar
Koʻmir qop tumanligi

Koʻmir qop tumanligi - Janubiy But yulduz turkumida joylashgan changli tumanlik. Somon yulida qora dogʻ (kop) shaklida koʻrinadi.

Manbalar 

 

Astronomik obyektlar
Koʻmirlanish

Koʻmirlanish — torfli botqoklik qatlamlarida boʻladigan ikkilamchi geologik jarayon. Bunda torf koʻmirga, koʻmir toshkoʻmirga va oxiri antratsitga aylanadi. K. fizik-kimyoviy jarayon boʻlib, torf qatlamlari boshqa jinslar bilan qoplangandan soʻng sodir boʻladi.

Manbalar
Koʻn

Koʻn — mol, echki, qoʻy va boshqa hayvonlar terisidan tayyorlangan charm turi. K. ning bedona, amirkon, xrom (xrom tuzlari bilan ishlov berilgan), shagren (qoʻy, echki terisidan tayyorlangan), upuka (buzoq, terisidan tayyorlangan) xillari bor. Qadimda K.ni mahalliy kosib-koʻnchilar oʻz xonadonlarida tay-yorlaganlar. Baʼzi mahalla va qishloqlar koʻnchilikka ixtisoslashtirilgan. 20-asr boshlariga kelib koʻnchilikning sanoat usuli paydo boʻldi. Oʻzbekiston hududidagi vdaharlarda koʻn zavodlari qurila boshladi. Dastlab bu zavodlar teri zavodi, teri ishlash zavodi, keyinchalik kun zavodlari deb nomlangan. "Kun" atamasining mazmuni bir muncha kengayib, umuman pishirilgan mol terisining barcha turlarini oʻz ichiga oladigan maʼno kasb etgan (yana qarang Koʻn-poyabzal sanoati, Koʻnchilik).

Manbalar
Koʻngil aynishi

Koʻngil aynishi - toʻsh osti so hasida sodir boʻladigan oʻziga xos noxushlik hissi; koʻpincha kusishdan avval ruy beradi. Ovqatdan zaharlanganda, qorin boʻshligʻi aʼzolari kasalliklarida, homiladorlikning boshlangʻich davrida, markaziy nerv sistemasi kasalliklari va shikastlanishlarida, oʻtkir yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. Koʻngil aynishi appenditsit, xoletsistit kabi kasalliklarning dastlabki belgisi boʻlishi, shuningdek, surunkali kasalliklar ogʻirlashganda va moddalar almashinuvi boʻzilganda (mas, uremiyat va kandli diabetning zoʻrayish davrida), baʼzan qattiq hayajonlanganda, biror narsadan qattiq ranjiganda, kuyinganda kuzatiladi. Koʻngil aynishi bezovta qilaversa, uning sababini aniqlash va tegishli davo olish uchun vrachga murojaat qilish lozim.

Manbalar
Koʻnikma

Koʻnikma — insonning ilgarigi tajribalari asosida muayyan faoliyat yoki harakatni amalga oshirish qobiliyati. Ko'nikmalarlar amaliy faoliyatga, bilimlarni amalda qoʻllay bilishga oid faoliyatning tarkibiy qismidir. Ko'nikma faoliyatning maqsadi va sharoitlariga mutanosib ravishda harakatni muvaffaqiyatli bajarish usullaridir. U hamisha bilimlarga asoslanadi, mahorat (malaka)ning negizi hisoblanadi. Ko'nikma  mazmunan amaliy (jismoniy) va aqliy, shaklan oddiy va murakkab turlarga ajratiladi. Amaliy Ko'nikmalar mehnat faoliyatini amalga oshirishga, aqliy Ko'nikmalar bilim olishga, uni oʻzlashtirishga yoʻnaltirilgan boʻladi. Ko'nikmalarni bilim bilan adashtirmaslik lozim, chunki bilimlar voqelik toʻgʻri aks ettirilgan hukm (mulohaza)larda ifodalanadi. Ko'nikmalar esa koʻproq aqliy va jismoniy harakatlarda mujassamlashadi.

Manbalar
Konya

Koʻniya — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Likaon tekisligida. Koʻniya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 761 ming kishidan ziyod (2000). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Gʻalla va jun bilan savdo qilinadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari, traktor zavodi bor. Gilam toʻqiladi. Shahar yaqinidan simob va magnezit qazib chiqariladi.

K. ilk bor qad. Frigiya davlati shaharlari qatorida Ikoniy nomi bilan tilga olingan. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 3-asrlarda Rim imperiyasi, soʻngra Vizantiya tarkibida boʻlgan. 11-asr oxirlari — 14-asr boshlarida Koʻniya sultonligi poytaxti, 15-asr oxiridan Usmonli turk saltanatiga qoʻshib olingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sirchali (1243), Sohibota (126283, Qoratoy (1252), Inja Minor (1258) madrasalari, Sultonxon karvonsaroyi (1229) va boshqa bor.

Manbalar 

Aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Koʻniya sultonligi

Koʻniya sultonligi (Ikoniy, Rum yoki Saljuqiylar sultonligi) — Kichik Osiyoda oʻrta asr davlati (XXI asr oxiri — XIV asr boshi). Poytaxti dastlab Nikeya, keyinchalik Kuniya (Ikoniy) boʻlgan. Saljuq turklari Kichik Osiyodagi Vizantiya yerlarini bosib olib, Koʻniya sultonligini tuzganlar. Koʻniya sultonligiga donishmandiylar sultonligi (1157), Anadolu (1207), Sinop (1214) qoʻshib olindi. Sulton Alouddin Kayqubod davri (1219—36) sultonlikning eng gullagan davri hisoblangan. Koʻniya sultonligining asosiy shaharlari — Koʻniya, Qaysari, Sivas va boshqa hunarmandchilik markazlari boʻlgan. 1243-yil Koʻniya sultonligi Erondagi moʻgʻullar (elxoniylar)ga tobe boʻlib qoldi. 1307-yil ga kelib, Onado'li beyliklari deb atalgan mayda bekliklarga boʻlinib ketdi. Ulardan biri — Usmon bekligi XIV asrda Usmonli turk imperiyasining paydo boʻlishida asosiy rol oʻynagan.

Manbalar
Koʻnka

Koʻnka, k o n k a (ruscha kon — ot) — Toshkentda 20-asr boshida paydo boʻlgan shahar transporta turi; vagonni otlar tor iz boʻylab harakatlantirgani tufayli shu nomni olgan (loyiha muallifi E. Deni, 1882-yil). K. qurilish ishlari 1896-yil Belgiyaning "Toshkent tramvayi" anonim jamiyati tomonidan boshlangan. 1901-yil K.ning 1-yoʻli ishga tushirilgan; u temir yoʻl vokzalini Eski shahar bozori bilan bogʻlagan. Keyinchalik yoʻllar soni ortgan. 1913-yil ga kelib, K. yoʻllarining umumiy oʻz. 9,5 km, vagonlar soni 30 ta, otlar soni 230 taga yetgan. Shaharda tramvay qatnay boshlagach (1913), K. ga hojat krlmagan.

Manbalar
Koʻnchidaryo

Koʻnchidaryo — Xitoyning gʻarbiy qismidagi daryo. Sinszyanda, Bagʻroshkoʻldan oqib chiqadi. Yuqori qismida Tyanshan togʻlarining sharqiy tarmoqlarini kesib oʻtib, Qashqar tekisligining shim.-sharqiy chekkasidan oqadi. Oʻz. 550 km, havzasining maydoni 184,4 ming km². Suv rejimi yil davomida bir meʼyorda. Tekislik qismidagi oʻzani juda murakkab boʻlib, shoxobchalar bilan tutashgan. Ularda suv oqimining yoʻnalishi oʻzgarib turadi. K. suvi baʼzi yillarda Lobnor koʻliga, baʼzan esa Tarim daryosiga quyiladi.

Manbalar 

Xitoydagi daryolar
Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Koʻnchilik

Кончить — hayvon terisidan charm (koʻn) tayyorlash kasbi; hunarmandchilikning qad. turlaridan biri. Ibtidoiy odamlar hayvon terisidan charm tayyorlash sirlarini bilishmagan; ular, asosan, xom terilarni yopinib yurishgan. Bunday hol uzoq davom etishi mumkin emasdi, chunki tabiat injiqliklari odamlarning yaxshiroq oʻranib-chirmanib yurishlarini taqozo qilardi. Neolitning soʻnggi bosqichi va jez davri boshlarida chorvachilik yuzaga keldi. Shundan soʻng K.ning ilk madaniy uchqunlari paydo boʻldi. Terini qayta ishlash usullari vujudga kelaboshladi. Insoniyat asta-sekin hayvon terisini oshlab koʻn olishni va undan kiyimbosh tikishni bilib oldi. Keyinchalik odamlar tolali oʻsimliklar tolasidan dagʻal matolar toʻqishni oʻrganib olgach, K.ga boʻlgan ehtiyoj biroz susaydi. K. hunarmandchilik kasbi sifatida, asosan, 19-asr 2-yarmidan shakllana boshladi. 20-asr boshlarida Oʻzbekistonda koʻplab K. doʻkonlari boʻlgan. Bu yerda chorvachilik taraqqiy etganligi hamda teri va charmga ehtiyoj kattaligi tufayli K. hunarmandchilikning asosiy sohalaridan birigaaylandi. Bu davrda rus kapitali taʼsirida oldin Xorazm (Xonqa)da, keyin Toshkentda koʻn zavodlari qurilgan. Shu tariqa K.ning sanoat usullari paydo boʻldi. Ayni paytda Oʻzbekistonning barcha hududlarida kichik-kichik xususiy K. korxonalari, koʻnchilar oilalari paydo boʻldi. Mas, Toshkentda butun boshli koʻnchilar mahallalari boʻlgan. K. zavodlari bilan birga ayrim joylarda xususiy koʻnchilar ham faoliyat koʻrsatmoqda. Terini oshlash texnologiyasi deyarli oʻzgarishsiz qolmoqda. Bunga doir barcha ishlar, asosan, qoʻlda bajarilgan (aksar holdarda hozir ham shunday). Jihozlar tezob (oshlash) idishi yoki hovuzchasi va dud oʻchogʻidan iborat boʻlgan. Tezob (kul aralashtirilgan ohak suvi), tuz va oshlovchi moddalar bilan ish koʻrilgan. Oʻzbekistonda, asosan, qoramol, qoʻy, echki, tuya terisidan turli navlardagi teri (charm) tayyorlangan. K. doʻkonlari va yakka koʻnchilar koʻnning biror navi boʻyicha ixtisoslashgan. Mas, tagcharm ishlab chiqaruvchilar — charmgar, yumshoq koʻn (sahtiyon) ishlab chiqaruvchilar saxti-yongar, mesh ishlab chiqaruchilar meshgar deb atalgan. Keyinchalik koʻn zavodlarida koʻp ishlar mexanizatsiyalashtirilgan va tezobning tarkibi oʻzgartirilgan.

K. texnologiyasiga doir ishlar zavodda, asosan, 3 bosqichda bajariladi: terini oshlashga tayyorlash, oshlash va pardozlash. Terini oshlashga tayyorlashda kimyoviy usulda teriga dastlabki ishlov beriladi, yaʼni teri juni yumshatiladi, teri qirish mashinasida junlardan tozalanadi, goʻsht qoldiqlaridan ajratish mashinasida goʻshtlardan tozalanadi. Yana bir mashinada terining sirti qirib tekislanadi. Tozalangan teriga osh tuzi va kislota eritmasida ishlov berilib, oshlashga tayyorlanadi. Oshlashda terini maxsus moddalar bilan ishlab, charmga aylantiriladi. Pardozlashda charmga kimyoviy va mexaniq ishlov beriladi. Kimyoviy ishlovda har xil eritmalar va chanlar (idishlar)dan, mexaniq ishlovda maxsus mashinalar, barabanlardan foydalaniladi.

Manbalar
Koʻp yillik kriolitozona

Koʻp yillik kriolitozona -Yer poʻstining yuqori qatlami. Unda koʻp yillar davomida barqaror manfiy yoki nol temperatura sharoitida yer osti muzining yil boʻyi va uzoq (ikki yildan kam boʻlmagan) muddat saqlanishi.

Koʻp yillik kriolitozonak.ning ustki qismini koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari va yer osti muz boʻlaqlari qoplagan. Ular litosfera muzlagan zonasi, quyida — muzlagan tor jinslari va yaxlamaydigan kuchli minerallashgan yer osti suvlari gorizontini hosil qiladi. Koʻp yillik kriolitozonak.ning yuqori chegarasi subglyasial sharoitlarda muz bilan togʻ jinslari tutashgan yuzadan utadi. Yer yuzasida oʻrtacha yillik temperaturaning manfiy boʻlishi Koʻp yillik kriolitozonak. vujudga kelishi uchun zarur sharoit yaratadi. Kuyi chegarasi esa 0° geoizotermadan utadi, u togʻ jinslari yuqori qatlamining issiqlik va namlik almashinishi sha-roitlariningoʻzgarishi bilan asta-sekin oʻz holatini oʻzgartiradi. Nol izotermaning Yer yuzasidan chuqurligi moʻʼtadil kengliklarda bir necha m dan yuqori kengliklarda bir necha km gacha oʻzgarib turadi.

Jan. yarim sharda Koʻp yillik kriolitozonak. Antarktidaning muz qoplami ostida va uning shelf zonasida, shuningdek, Janubiy Amerika, Afrika va Avstraliyadagi togʻ muzliklari va mavsumiy eriydigan tuproq qatlami ostida mavjud. Shimoliy yarim sharda Koʻp yillik kriolitozonak. materiklarning keng qutb osti mintaqasida, qor chizigʻidan yuqoridagi togʻ tepalarida, arktika dengizlari shelfining ancha qismida, Grenlandiya, Islandiya va Shimoliy Muz okeani orollarida tarqalgan. Koʻp yillik kriolitozonak. tarqalgan maydon muzlagan relikt qatlamlarni qoʻshib hisoblanganda quruqlikning chorak qismidan koʻprogʻini tashkil qiladi. Koʻp yillik kriolitozonak., ayniqsa, iqlimning global sovushda yaqqol namoyon boʻlgan. Yerning geologik tarixi davomida Koʻp yillik kriolitozonak.ning maydoni bir necha marta oʻzgargan. "Koʻp yillik kriolitozonak." terminini 1955-yil rus olimi P. F. Shvetsov taqlif etgan. Koʻp yillik kriolitozonak. ni tadqiq etishda rus olimlaridan M. I. Sumgin, N. I. Tolstixin, amerikalik S. Myuller, fransuz A. Kayo, ingliz J. Teylor, shvetsiyalik G. Beskov, kanadalik J. R. Makkey va boshqa salmoqli hissa qoʻshdilar.

Manbalar
Koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari

Koʻp yillik muzlagan togʻ jinslari — tarkibida uzoq, muddat muz saqlab turuvchi va litosferaning asosiy muzlagan massasini tashkil qiluvchi jinslar. Manfiy temperatura natijasida paydo boʻladi. Bunday jinslar yer yuzasining faol yuqori qatlamidan bir qadar chuqurlikda yotadi va tegishli tabiiy sharoitda kamida ikki yildan yuz yillab va hatto ming yillab muzlagan holatda saqlanib turadi. Hozirgi zamon maʼlumotlariga koʻra, muzlagan holatdagi togʻ jinslarining eng katta yoshi 1 mln. yildan oshadi. Oʻzbekistonda bunday jinslar 4000 m dan yuqoridagi togʻ tepalarida uchraydi. Muz qoʻshimchalarining shakli va oʻlchamlari va oʻzaro joylashuvi choʻkindilarning toʻplanishi va muzlash sharoitiga bogʻliq. Muzlagan togʻ jinslari oʻz tarkibida suv va suv bugʻini ham saqlashi mumkin, ularning hajmi va taqsimlanishi jinsning mineral yoki organo-mineralli skeletining dispersligiga va muzlash yoki erish sharoitiga bogʻliq. Muzlagan togʻ jinsida muzning boʻlishi uning fizik, mexaniq va filtratsiya xususiyatlariga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Boʻsh va yoriqlari boʻlgan qoyali togʻ jinslari muzlashi natijasida yangicha xususiyatlarga (bir-biriga yopishib qolish, suv oʻtkazmaslik va h.k.) ega boʻladi. Bu holat jinslardan qurilish ishlarida foydalanishda muhim ahamiyatga ega. Shunday hududlarni oʻzlashtirishda oʻziga xos sharoitlarni hisobga olish zarur. Turli inshootlarni loyihalash va qurishning ilmiy asoslarini geokriologiya muhandisligi hal qiladi. Bu sohaning rivojiga xorijda rossiyalik, shvetsiyalik, amerikalik va boshqa olimlar salmoqli hissa qushgan.

Manbalar
Koʻp yillik oʻsimliklar

Koʻp yillik oʻsimliklar -ikki yildan ortiq yashay oladigan oʻsimliklar. Yer shari florasining koʻpchiligi Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ga kiradi. Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. tashqi koʻrinishi va biologik xususiyatlari bilan juda xilma-xildir. Moʻʼtadil iqlimi kengliklarda Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ning koʻpchilik guruhini oʻtsimon oʻsimliklar, tropik zonalarda esa koʻproq daraxt va butalar tashkil etadi. Koʻpchilik oʻtsimon Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ning uzoq muddat yashashi ularda poya (ildizpoya, piyozchalar, tuganak piyozchalar) va ildizsimon maxsus (gʻamlaydigan) organlar mavjudligiga bogʻliq. Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ.ning yashash muddati keskin farqlanadi va bir necha yildan tortib to 10 va 100 yilgacha, baʼzan, hatto, 1000-yilgacha choʻzilishi mumkin. Daraxt va butalar Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. ichida eng uzoq muddat yashaydigan oʻsimliklar hisoblanadi. Mas, eman 500— 1000-yil, shuvoq 100 yil yashaydi. Ayrim Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. yashash joyini oʻzgartirish va inson faoliyati natijasida bir yillik oʻsimlikka aylanishi mumkin.

Mas, aslida Koʻp yillik oʻsimliklaroʻ. boʻlgan kartoshka, batat, gʻoʻza, kanakunjut Oʻzbekiston sharoitida bir yillik ekin tarzida oʻstiriladi.

Dilorom Yormatova.

Manbalar
Koʻp yillik oʻtlar

Koʻp yillik oʻtlar - bir necha yil yashaydigan oʻt oʻsimliklar. Koʻpchiligining yer ustki qismi qishda yoki qurgʻoqchilik mavsumlarda qurib, faqat tuproq osti qismi (ildizi, ildizpoyasi, piyozi yoki tuganagi) saqlanib qoladi, qulay sharoit kelishi bilan yana koʻkarib chiqadi. Koʻp yillik oʻtlaroʻ.ning baʼzilari tashqi sharoit taʼsirida oʻzgarishi (koʻp yillikdan bir yillik-ga yoki, aksincha, bir yillikdan koʻp yillikka aylanishi) mumkin.Koʻp yillik kanakunjut moʻʼtadil iqlimda bir yillik oʻsimlikdir. Koʻp yillik oʻtlaroʻ. choʻl va yaylovlarda chorva mollari uchun oziq hisoblanadi.

Manbalar 

 

Botanika
Koʻp maʼnolilik

Koʻp maʼnolilik, polisemiya — til birliklarining birdan ortiq maʼnoga ega boʻlishi. Koʻp maʼnolilik — koʻp qirrali va murakkab hodisa. Deyarli har bir soʻzning lugʻaviy maʼno taraqqiyoti aniq, individual yondashishni, izohlashni talab qiladi. Koʻp maʼnolilik maʼnosi faqat matnda bilinadi. Onamning koʻzi hali yaxshi koʻradi (aʼzo); buloqning koʻzi, igvaning koʻzi (teshik); uzukning koʻzi (uzukka qoʻyilgan tosh); taxtaning koʻzi (taxtadagi doira shakl).

Koʻp maʼnolilik ikki yoʻl bilan hosil boʻladi: 1) soʻzning yangi maʼno kasb etishi natijasida. Mas, yer soʻzi dastlab bir maʼnoli boʻlgan, qolgan maʼnolar soʻzning maʼno tarkibi taraqqiyoti natijasida paydo boʻlgan; 2) koʻp maʼnoli soʻzdan yoki koʻp maʼnoli qoʻshimcha vositasida soʻz yasalishi natijasida. Koʻp maʼnoli soʻzlar qancha maʼnoga ega boʻlmasin, bu soʻzlar maʼnosi oʻzaro bogʻlangan, yaʼni maʼnolar orasida qandaydir semantik aloqa mavjud boʻladi. Xuddi shu xususiyat ularni omongshlardan farqlaydi. Soʻzning Koʻp maʼnolilikini, asosan, matn hal etadi: soʻzning ishlatilish matni qanchalik rang-barang boʻlsa, bu soʻz shunchalik koʻp lugʻaviy maʼnoni ang-latadi.

Manbalar
Koʻp nuqta

Tilshunoslikda "elipsis" hodisasi

Terminlarning keragidan ortiq darajada cho‘ziq bo‘lishi elipsis hodisasini keltirib chiqaradi.

Koʻp nuqta — ketma-ket qoʻyiladigan uch (soʻroq yoki undov belgisidan soʻng ikki) nuqtadan iborat tinish belgisi. Koʻp nuqta, asosan, quyidagi oʻrinlarda ishlatiladi: 

 gapning tugallanmaganligini bildirganda: — Men nima qilibman... Siz... — dedi Xolmurod... (P. Tursun);
 nutq jarayonida soʻzlovchining toʻxtalishini bildirganda: Sen... sen qoʻriqqa borasan;
 iqtiboslarning bir qismi tushirib qoldirilganda;
 dialogda savol javobsiz qolganda.

Manbalar 

 

Yozuv
Koʻp ovozlilik

Koʻp ovozlilik, koʻp ovozli musiqa — 1) keng maʼnoda — musiqiytarixiy tushuncha; nota yozuvi, shuningdek, garmoniya, polifoniya unsurlariga asoslangan kompozitorlik (musiqa) ijodi (aksi — monodiya). Yevropa sanʼatida 9—10 a.lar cherkov musiqasida, keyinchalik dunyoviy musiqa sanʼatida rivoj topdi. Oʻzbekistonda ilk koʻrinishlari 19-asrningoxirida (V. Leysekning "Osiyocha popurri", 1890 va boshqalar) paydo boʻlgan, 1930-yillardan boshlab V. Uspenskiy, A. Kozlovskiy, R. Glier, G. Mushel, keyinchalik M. Burhonov, Ik. Akbarov kabi kompozitorlar ijodida, anʼanaviy milliy musiqa xususiyatlari zaminida rivojlana boshladi; 2) tor maʼnoda — musiqiy faktura (tovush va ovozlarning oʻzaro nisbatlari)ga tegishli tushuncha, bir necha ovozning barobar sadolanishiga asoslangan musiqa tizimi, aksi bir ovozlilik. Geterfoniya, gomofoniya, kontrapunkt (polifoniya), unison kabi turlari bor. Koʻp ovozlilik kompozitorlik musiqasiga nisbatan koʻproq oʻrganilgan boʻlsada, uning ildizlari xalq musiqasiga borib taqaladi. Jumladan, oʻzbek anʼanaviy ansambllari, shuningdek, dutor, doʻmbira, tanbur, qonun, chang kabi cholgʻular ijrosida Koʻp ovozlilikning oʻziga xos koʻrinishlari namoyon boʻladi.

Olimjon Bekov.

Manbalar
Koʻp partiyaviylik

Koʻp partiyaviylik - mamlakatda 2 va undan ortiq partiyalarning boʻlishi. Koʻp partiyaviylik aholi keng qatlamlarining ijtimoiy faolligini oshiradi, fikrlar xilma-xilligini taʼminlaydi, saylovlarning demokratik asosda oʻtishiga yordam beradi. Hozirgi demokratik davlatlarning deyarli hammasi Koʻp partiyaviylik tamoyiliga rioya qiladi. Oʻzbekiston Respublikasida 4 ta siyosiy partiya va 2 ta ijtimoiy harakat faoliyat olib boradi (2003). Yana q. Siyosiy partiyalar.

Manbalar