Isrofgarchilikni oldini olish menejmenti

Isrofgarchilikni oldini olish menejmenti (yoki chiqindilarni yoʻq qilish) chiqindilarni paydo boʻlishidan to yakuniy utilizatsiyasigacha boshqarish uchun zarur boʻlgan jarayonlar va harakatlarni oʻz ichiga oladi.  Bunga chiqindilarni yigʻish, tashish, qayta ishlash va yoʻq qilish, shuningdek, chiqindilarni boshqarish jarayonini monitoring qilish va tartibga solish va chiqindilar bilan bogʻliq qonunlar, texnologiyalar, iqtisodiy mexanizmlar kiradi.

Chiqindilar qattiq, suyuq yoki gaz boʻlishi mumkin va har bir turdagi utilizatsiya va boshqarishning turli usullari mavjud. Chiqindilarni boshqarish barcha turdagi chiqindilar, shu jumladan sanoat, biologik, maishiy, kommunal, organik, biomedikal, radioaktiv chiqindilar bilan bogʻliq. Baʼzi hollarda chiqindilar inson salomatligiga tahdid solishi mumkin.  Sogʻliqni saqlash muammolari chiqindilarni boshqarishning butun jarayoni bilan bogʻliq. Sogʻliqni saqlash muammolari ham bilvosita yoki toʻgʻridan-toʻgʻri paydo boʻlishi mumkin. Toʻgʻridan-toʻgʻri, qattiq chiqindilarni qayta ishlash orqali va bilvosita suv, tuproq va oziq-ovqat isteʼmoli orqali. Chiqindilarni  inson faoliyati, masalan, xom ashyoni qazib olish va qayta ishlash natijasida hosil boʻladi.  Chiqindilarni boshqarish chiqindilarning inson salomatligiga, atrof- muhitga, sayyoraviy resurslarga va estetikaga salbiy taʼsirini kamaytirishga qaratilgan.

Chiqindilarni boshqarishning maqsadi bunday chiqindilarning atrof-muhit va inson salomatligiga xavfli taʼsirini kamaytirishdir. Chiqindilarni boshqarishning katta qismi sanoat, tijorat va maishiy faoliyat natijasida hosil boʻlgan qattiq maishiy chiqindilar bilan bogʻliq.

Chiqindilarni boshqarish amaliyoti mamlakatlar (rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlar) oʻrtasida bir xil emas; hududlar (shahar va qishloq joylari), turar- joy va sanoat tarmoqlari har xil yondashuvlarni qoʻllashi mumkin. 

Chiqindilarni toʻgʻri boshqarish barqaror va yashashga yaroqli shaharlarni qurish uchun muhim ahamiyatga ega, ammo bu koʻplab rivojlanayotgan mamlakatlar va shaharlar uchun muammo boʻlib qolmoqda. Hisobot shuni koʻrsatdiki, chiqindilarni samarali boshqarish nisbatan qimmat boʻlib, odatda shahar byudjetlarining 20 % −50 % ni tashkil qiladi. Ushbu muhim shahar xizmatidan foydalanish samarali, barqaror va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlanadigan integratsiyalashgan tizimlarni talab qiladi.  Chiqindilarni boshqarish amaliyotining katta qismi maishiy, sanoat va tijorat faoliyati natijasida hosil boʻladigan chiqindilarning asosiy qismi boʻlgan qattiq maishiy chiqindilar (MSW) bilan bogʻliq.  Iqlim oʻzgarishi boʻyicha hukumatlararo panel (IPCC) maʼlumotlariga koʻra, 2050-yilga kelib qattiq maishiy chiqindilar taxminan 3,4 Gt ga yetishi kutilmoqda; ammo, siyosat va qonunlar dunyoning turli hududlari va shaharlarida ishlab chiqarilgan chiqindilar miqdorini kamaytirishi mumkin.  Chiqindilarni boshqarish chora-tadbirlari aylanma iqtisodiyotning integratsiyalashgan texno-iqtisodiy mexanizmlari , samarali yoʻq qilish vositalari, eksport va import nazorati  va ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning barqaror barqaror dizayni boʻyicha chora-tadbirlarni oʻz ichiga oladi.

Global chiqindilar, ularni boshqarish va inson salomatligi va hayotiga taʼsiri haqidagi ilmiy dalillarni birinchi tizimli koʻrib chiqishda mualliflar qattiq er usti chiqindilarining toʻrtdan bir qismi yigʻilmaydi, toʻrtdan bir qismi esa yigʻilgandan keyin notoʻgʻri boshqariladi, degan xulosaga kelishdi. ochiq va nazoratsiz yongʻinlarda yondiriladi — yoki birlashganda yiliga bir milliard tonnaga yaqin. Shuningdek, ular keng ustuvor yoʻnalishlarning har birida „yuqori sifatli tadqiqot bazasi“ yoʻqligini aniqladilar, bu qisman olimlar koʻpincha talab qiladigan "katta tadqiqot mablagʻlari " yoʻqligi bilan bogʻliq.  Elektron chiqindilarga (chiqindilarga) tashlab ketilgan kompyuter monitorlari, ana platalar, mobil telefonlar va zaryadlovchi qurilmalar, kompakt disklar (CD), naushniklar, televizorlar, konditsionerlar va muzlatgichlar kiradi. Global E-waste Monitor 2017 maʼlumotlariga koʻra, Hindiston har yili ~ 2 million tonna (Mte) elektron chiqindi ishlab chiqaradi va elektron chiqindilarni ishlab chiqaruvchi mamlakatlar orasida AQSh, Xitoy, Yaponiya va Germaniyadan keyin beshinchi oʻrinni egallaydi.

Chiqindilarni boshqarish tamoyillari

Chiqindilar ierarxiyasi 
Chiqindilar ierarxiyasi chiqindilarni minimallashtirish nuqtai nazaridan ularning maqsadga muvofiqligi boʻyicha chiqindilarni boshqarish strategiyalarini tasniflaydigan "3 R " kamaytirish, qayta foydalanish va qayta ishlash (reduce, reuse, recycle) ga ishora qiladi. Chiqindilarni ierarxiyasi chiqindilarni minimallashtirish boʻyicha koʻpgina strategiyalarning asosidir. Chiqindilar ierarxiyasining maqsadi mahsulotlardan maksimal amaliy foyda olish va oxirgi chiqindilarning minimal miqdorini hosil qilishdir; qarang: resurslarni tiklash .  Chiqindilarning ierarxiyasi piramida sifatida ifodalanadi, chunki asosiy shart shundan iboratki, siyosat chiqindilarning paydo boʻlishining oldini olish choralarini koʻrishi kerak. Keyingi qadam yoki afzal qilingan harakat hosil boʻlgan chiqindilardan, yaʼni qayta foydalanishdan foydalanishning muqobil usullarini izlashdir. Keyingisi kompostlashni oʻz ichiga olgan qayta ishlash. Ushbu bosqichdan keyin materialni qayta tiklash va chiqindilarni energiyaga aylantirish . Yakuniy harakat — chiqindixonada yoki energiyani qayta tiklanmasdan yoqish orqali utilizatsiya qilish. Bu oxirgi qadam oldini olinmagan, yoʻnaltirilmagan yoki qayta tiklanmagan chiqindilar uchun oxirgi chora hisoblanadi.   Chiqindilarni boshqarish ierarxiyasi mahsulot yoki materialning chiqindilarni boshqarish piramidasining ketma-ket bosqichlari boʻylab rivojlanishini ifodalaydi. Ierarxiya har bir mahsulot uchun hayot siklining oxirgi qismlarini ifodalaydi.

Mahsulotning hayotga aylanishi (yana ishlashga yaroqli ahvolga kelishi) 
Hayotiy sikl loyihalashdan boshlanadi, keyin ishlab chiqarish, tarqatish va asosiy foydalanish orqali davom etadi va keyin chiqindilar ierarxiyasining kamaytirish, qayta ishlatish va qayta ishlash bosqichlaridan oʻtadi. Hayotiy siklning har bir bosqichi siyosat aralashuvi, mahsulotga boʻlgan ehtiyojni qayta koʻrib chiqish, chiqindi potentsialini minimallashtirish uchun qayta loyihalash va undan foydalanish imkoniyatlarini taklif qiladi.   Mahsulotning hayotiy siklini tahlil qilish — bu keraksiz chiqindilar hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik orqali dunyoning cheklangan resurslaridan foydalanishni optimallashtirish usuli.

Resurs samaradorligi 
Resurs samaradorligi global iqtisodiy oʻsish va rivojlanishni hozirgi ishlab chiqarish va isteʼmol shakllarida ushlab turish mumkin emasligini tushunishni aks ettiradi. Global miqyosda insoniyat mahsulot ishlab chiqarish uchun butun bir olam toʻldirishi mumkin boʻlganidan koʻra koʻproq resurslar ajratadi.   Resurs samaradorligi — bu mahsulotlarni ishlab chiqarish va isteʼmol qilish, yakuniy xom ashyoni qazib olishdan oxirgi foydalanish va utilizatsiya qilishgacha boʻlgan atrof-muhitga taʼsirini kamaytirish.

"Ifloslovchi toʻlaydi" tamoyili 
"Ifloslovchi - toʻlaydi" tamoyili ifloslantiruvchi tomon atrof-muhitga salbiy taʼsiri uchun toʻlash majburiyatini yuklaydi. Chiqindilarni boshqarishga kelsak, bu odatda chiqindi ishlab chiqaruvchisi qayta tiklanmaydigan materialni tegishli tarzda utilizatsiya qilish uchun toʻlash talabini anglatadi.

Suyuq chiqindilarni boshqarish 
Suyuq chiqindilar chiqindilarni boshqarishning muhim toifasidir, chunki u bilan kurashish juda qiyin. Qattiq chiqindilardan farqli oʻlaroq, suyuq chiqindilarni osongina yigʻish va atrof-muhitdan olib tashlash mumkin emas. Suyuq chiqindilar tarqaladi va ular bilan aloqa qilganda suyuqlikning boshqa manbalarini osongina ifloslantiradi. Ushbu turdagi chiqindilar tuproq va er osti suvlari kabi ob’ektlarga ham singib ketadi. Bu oʻz navbatida oʻsimliklarni, ekotizimdagi hayvonlarni, shuningdek, ifloslanish hududidagi odamlarni ifloslantirishga olib keladi.

Mintaqalar boʻyicha chiqindilarni boshqarish

Xitoy 
Qattiq maishiy chiqindilarning paydo boʻlishi fazoviy vaqt oʻzgarishini koʻrsatadi. Fazoviy taqsimotda sharqiy qirgʻoq mintaqalaridagi nuqta manbalari juda farq qiladi. Guangdong, Shanxay va Tyanjin mos ravishda 30,35, 7,85 va 2,95 Mt MSW ishlab chiqardi. Vaqtinchalik taqsimotda, 2009-2018-yillar davomida Fujian viloyatida MSW ishlab chiqarish 123 % ga oʻsgan, Liaoning viloyati esa atigi 7 % ga oʻsgan, Shanxay maxsus zonasi esa 2013-yildan keyin −11 % ga kamaygan. MSW tarkibining xarakteristikalari murakkab. Sharqiy qirgʻoq boʻyidagi turli shaharlardagi oshxona chiqindilari, qogʻoz va kauchuk va plastmassa kabi asosiy komponentlar mos ravishda 52,8-65,3 %, 3,5-11,9 % va 9,9-19,1 % oraligʻida oʻzgarib turadi. 52 % chiqindixona, 45 % yoqish va 3 % kompostlash texnologiyalari yigʻindisi bilan isteʼmol chiqindilarini qayta ishlash darajasi 99 % gacha, bu esa chiqindixona MSW tozalashda hamon ustunlik qilishini koʻrsatadi.

Marokash 
Marokash 300 million dollarlik sanitariya poligon tizimini joriy etishdan foyda koʻrdi. Bu qimmat sarmoya boʻlib tuyulishi mumkin boʻlsa-da, mamlakat hukumati ularga yana 440 million dollar zarar yoki chiqindilarni toʻgʻri yoʻq qilmaslik oqibatlarini tejab qolganini taxmin qilmoqda.

San-Fransisko 
San-Fransisko 2009-yilda chiqindilarni boshqarish siyosatiga oʻzgartirishlar kiritishni boshladi va 2030-yilga kelib nol chiqindi boʻlishini kutmoqda Kengash korxonalar va jismoniy shaxslar uchun qayta ishlash va kompostlashni majburiy amaliyotga aylantirish, strafor va polietilen paketlarni taqiqlash, qog‘oz qoplarga to‘lov qo‘yish, axlat yig‘ish stavkalarini oshirish kabi o‘zgarishlar kiritdi.  Korxonalar qayta ishlash va kompostlashni toʻgʻri yoʻq qilish uchun moliyaviy mukofotlanadi va notoʻgʻri utilizatsiya uchun soliqqa tortiladi. Ushbu siyosatlardan tashqari, chiqindi qutilari turli oʻlchamlarda ishlab chiqarilgan. Kompost qutisi eng kattasi, qayta ishlash qutisi ikkinchi, axlat qutisi esa eng kichiki. Bu odamlarni chiqindilarni oʻlchamlari boʻyicha ehtiyotkorlik bilan saralashga undaydi. Ushbu tizimlar ishlamoqda, chunki ular chiqindining 80 % ni poligondan chiqarib yuborishga muvaffaq boʻldi, bu AQShning istalgan yirik shaharlaridagi eng yuqori koʻrsatkichdir. Ushbu oʻzgarishlarga qaramay, San-Fransisko atrof-muhit departamenti direktori Debbi Rafael, barcha mahsulotlarni qayta ishlash yoki kompost qilish uchun boshqacha tarzda ishlab chiqilmaguncha, nol chiqindiga hali ham erishib boʻlmaydi, deb taʼkidlaydi.

Birlashgan Qirollik 
Buyuk Britaniyadagi chiqindilarni boshqarish siyosati Atrof-muhit, oziq-ovqat va qishloq ishlari departamenti (DEFRA) zimmasida. Angliyada „Angliya uchun chiqindilarni boshqarish rejasi“ chiqindilarni boshqarish siyosati toʻplamini taqdim etadi.

Zambiya 
Zambiyada ASAZA jamiyatga asoslangan tashkilot boʻlib, uning asosiy maqsadi hukumat va hamkorlikdagi hamkorlarning nochor jamoalar uchun turmush darajasini oshirishga qaratilgan saʼy-harakatlarini toʻldirishdir. Loyihaning asosiy maqsadi erning degradatsiyasiga va atrof-muhitning ifloslanishiga olib keladigan tartibsiz chiqindilar muammosini minimallashtirishdan iborat. ASAZA, shuningdek, daromad olish va ishtirokchilar, ayollar va malakasiz yoshlarga haq toʻlash orqali ishsizlik va qashshoqlik muammolarini engillashtirishga yordam beradi.

Ilmiy jurnallar 
Ushbu sohadagi tegishli ilmiy jurnallar quyidagilarni oʻz ichiga oladi:

 Atrof-muhit va resurslar iqtisodiyoti
 Atrof-muhit monitoringi va baholash
 Atrof-muhitni baholash siyosati va boshqaruvi jurnali
 Atrof-muhit iqtisodiyoti va menejmenti jurnal

Manbalar 

Iqtisodiyot