Baldr

Baldr (skandinav tilida: Baldr yoki Balderi; island tilida: Baldur) — Skandinaviya mifologiyasiga koʻra bahor va yorugʻlik xudosi.

Baldr koʻplab xalqlarning mifologiyasida mavjud boʻlgan oʻlib, soʻng qayta tiklanadigan tabiat xudolariga oʻxshab ketadi. Qishloq xoʻjaligi yoki umuman oʻsimliklarga homiylik qiladi. Bunday xudolar tabiati mavsumiylik bilan ajralib turadigan hududlarda joylashgan yoki yashovchi xalqlarning mifologiyasi hamda dinlarida keng tarqalgan. Tadqiqotchilar, shuningdek, bu tasvirni nasroniylik taʼsiri, oʻlimning kelib chiqishi va birinchi qurbon haqidagi gʻoyalar, boshlash marosimlari va baxtsizlikning oldini olish uchun Skandinaviyada guvoh boʻlgan qirolni marosim bilan oʻldirish bilan bogʻlashdi.

Etimologiya 
Qadimgi skandinav atamasi Baldr („jasur, qoʻrqmas“; „muhtaram, shahzoda“) va uning turli germancha analoglari, jumladan, qadimgi ingliz tilida Bældæg, qadimgi nemis tilida Balder (yoki Palter), proto-german tilida Balðraz („qahramon, shahzoda“)dan olingan. Qadimgi skandinavchada mann -baldr: „buyuk odam“; Qadimgi inglizchada bealdor: „shahzoda, qahramon“), bu esa oʻz navbatida „jasur“ degan maʼnoni anglatuvchi balþaz soʻzidan olingan (Qadimgi skandinavchada ballr: „choʻrtkesar, oʻjar“; Got tilida balþa: „dadil, qatʼiyatli“; qadimgi inglizchada, beald : „jasur, qoʻrqmas, ishonchli“; qadimgi saksonchada, bald: „mard, bahodir“; qadimgi nemischada, kal: „tengsiz, kuchli“) degan maʼnolarni anglatadi.

Mifologik syujet 
Baldr — Odin va Friggning oʻgʻli. U juda goʻzal va qalbi pok boʻlib, undan nur taralib turgan. Balder Xudolar orasida eng yorqinidir, uning kelishi bilan yer yuzida hayot uygʻonadi va hamma narsa yanada goʻzallashadi. (Breiðablik) Baldrning yashash manzili sanaladi.

Baldrning rafiqasi Nanna, oʻgʻli Forsetidir. Afsonalarga koʻra, yoshlik paytida Baldr oʻz oʻlimini bashorat qiladigan dahshatli tushlarni koʻra boshlaydi. Xavotirga tushgan Odin sakkiz oyoqli ayg‘ir Sleipnirni egarlab, o‘liklar saltanatiga yo‘l oladi. Sehrgar, kelajakni koʻruvchi, taʼbirchi Odinga Balder oʻz ukasi, koʻr xudo Xod qoʻlidan oʻlishini aytadi. Yangilikdan xavotirga tushgan Odin Asgardga qaytib keladi. Bu xabardan voqif boʻlgan Frigga Baldrni qutqarish yoʻlini aytadi. Afsonaga koʻra, Frigga har bir metalldan, har bir toshdan, har bir oʻsimlikdan, har bir hayvondan, har bir qushdan va har bir baliqdan Baldrga zarar bermaslikni vaʼdasini oladi va ularga qasam ichtirad. Ammo Loki, Frigga hali okse oʻtidan (Mistlteinn —  -soʻz „Tumanli pichoq“ deb tarjima qilingan) qasam ichmaganligini bilib, bu oʻsimlikdan xanjar yasaydi va hiyla-nayrang bilan Hyodni Baldrga hujum qilishga majbur qiladi. Xanjar Baldrning toʻgʻridan-toʻgʻri yuragiga sanchiladi.

Odinning xabarchisi Hermod akasi uchun toʻlov taklif qilish uchun oʻliklar diyoriga boradi. Yer osti qirolligining bekasi Hel, agar butun dunyo u haqida yigʻlasa, Baldrni hayotga qaytarishini aytdi. Aslar butun dunyo boʻylab sayohat qilish uchun turli yoʻnalishlarda ketishdi, lekin ular gigant Tokk bilan uchrashishdi (Loki unga murojaat qildi) va u Baldr uchun yigʻlamasligini aytgan. Shunday qilib Baldr oʻliklar diyorida qoldi.

Keyinchalik, eyslar Loki dartni Xoduga berganini, shundan soʻng uni bogʻlab, gʻorga qoʻyishganini, u yerda zanjirband qilinganini va boshiga zaharli ilonni osib qoʻyishganini, uning ogʻzidan doimo zahar tomizilganini bilib qolishdi. Bu zahar Lokining rafiqasi Sigyn tutgan idishga tusha boshlaydi. Idish to‘ldirilgach, Sig‘in uni bo‘shatdi. U piyolani yerining yuziga tutguncha, Loki uning terisiga tushgan zahardan (afsonalarga koʻra, zilzila sabab boʻlgan) tebranadi.

Balderning oʻlimi Fimbulvinter hujumiga olib keldi. Skandinaviyaliklar Baldrning qayta tiklanishi dengizdan yangi yashil yer koʻtarilgan Ragnarok kunidan keyin sodir boʻlishiga ishonishdi.

Boshqa mifologik tizimlardagi parallelliklar 
Balder obrazi hind-aryan mifologiyasida oʻxshashliklarga ega. Georges Dumézil Baldr afsonasining qadimgi hind eposi Mahabharatadagi Yudxishthira hikoyasi bilan oʻxshashligini aniqladi  . Mahabharatada Duryodhana (Lokiga oʻxshash) koʻr Dhritarashtra (Hod) yordamida Yudxishthirani (Balder) zar oʻyiniga chaqiradi, bunda firibgarlik qurboni boʻlgan Yudxishthira hamma narsani yoʻqotadi va surgunga ketadi. Bundan tashqari, oʻxshashlik shundan iboratki, Balder ham, Yudxishthira ham oʻzlarining adolatli mukofotlarini olishadi. Dumézilning soʻzlariga koʻra, Baldr va Yudxishthira tasvirlari doʻstlik va soʻzsiz ishonch ramzi sifatida hind-evropa birligi davriga toʻgʻri keladi. Bu fazilatlar ularni xudo Mitra bilan bogʻlaydi.

Manbalar

Qoʻshimcha adabiyotlar 

 
 
 Grimm, Yakob. Paltar // Germanskaya mifologiya / Per., komment. D. S. Kolchigina. Pod red. F. B. Uspenskogo. — M.: Izdatelskiy Dom YaSK, 2019. — T. 1. — S. 462—478. — 928 s. — (Studia philologica). — ISBN 978-5-907117-30-3.
 Dyumezil, Jorj. Verxovnie bogi indoevropeysev. — M.: Nauka, 1986. — 234 s. — (Issledovaniya po folkloru i mifologii Vostoka).
 Korol D. Vstup do іstorichnoї tanatologії: navch. posіb. Kiїv: NaUKMA, 2015.
 Mifi narodov mira: ensiklopediya. V 2 t. / Gl. red. S. A. Tokarev. M.: Olimp, 1997.
 Mladshaya Edda. Izd. podgotovili O. A. Smirnitskaya i M. I. Steblin-Kamenskiy. L., 1970.
 Petruxin V. Ya. Mifi drevney Skandinavii. — M: Astrel, AST, 2002. — 464 s. — ISBN 5-17-008799-3, 5-271-02563-2.

Havolalar 

 Baldr — BES „Mifologiya“
 Bednenko G. Mif o smerti Baldra v arxetipe sezonnosti Arxivnaya kopiya ot 10 iyulya 2009 na Wayback Machine