MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yuqori yana tizmasi

Yuqori yana tizmasi, Verxoyana tizmasi — Sibir shimoli-sharqidagi togʻ sistemasi. Saxa Respublikasi hududida. Lena va Aldan, Omoloy, Yana va Indigirka havzalarining suvayirgʻichi boʻlib xizmat qiladi. Yu.Yuqori yana tizmasi Lena daryosi deltasidan Tompo daryosigacha (Aldanning oʻng irmogʻi) qariyb 1200 km ga choʻzilgan. Eng 100 –250 km. Shimolida oʻrtacha bal. 1000 m, eng baland joyi 2389 m. Gʻarbiy yon bagʻri tik va qisqa, sharqiy yon bagri qiya. Yu.Yuqori yana tizmasining shimoliy qismi va yon bagʻirlarining yuqori qismlari togʻ tundra oʻsimliklari, quyirogʻi pakana kedr hamda tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oltin, qalay konlari bor.

Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Saxa
Я (kirill)

Ya — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz birinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida til oʻrta, sirgʻaluvchi y undoshi bilan til oldi, lablashmagan a unlisi birikmasini (ya) ifodalovchi grafema. Soʻz boshida (yangi, yaxshi, yashin), oʻrtasida (muyassar, tayanch, noyabr) va oxirida (madhiya, soya, hadya) kela oladi. Turkiy xalqlar qoʻllagan avesto, urxunenisey, sugʻd, uygʻur, arab, lotin grafikalari asosidagi alifbolarda bunday grafema mavjud emas, u faqat kirill (rus) grafikasi asosidagi alifbodagina uchraydi. 

 

Kirill alifbosi harflari
Yablonoviy tizmasi

Yablonoviy tizmasi — Markaziy Baykalortidagi togʻ tizmasi (Rossiya Federatsiyasi Chita viloyati, qisman Buryatiya Respublikasida). Yablonoviy tizmasi jan.gʻarbdan shim.sharqqa 650 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1680 m. Tizma baykal burmalanishi davrida shakllangan, paleozoy davri slanetslari, qumtoshlar, granit va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Muzloq tayga va chimli podzol tuproqlarda tilogʻoch, qora qaragʻay, kedr daraxtlari oʻsadi, jan. yon bagʻri esa qora qaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. 1200–1400 m. dan baland suvayirgʻich qismlari togʻtundra oʻsimliklari va qurumlar bilan band.

 

Togʻlar
Nikolay Yablonovskiy

Nikolay Mixaylovich Yablonovskiy (1908.20.12, Don viloyati Morozov stansiyasi — 1971.1.1, Toshkent) — pianinochi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva konservatoriyasini (1934), uning Oliy mahorat maktabini (1936) tugatgan. 1938-yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1952-yildan professor), kamer xonandalik sinfining tashkilotchisi, kamer musiqa kafedrasi mudiri (1954— 71); shuningdek, Oʻzbekiston radioqoʻmitasi va Oʻzbek davlat filarmoniyasida yakkaxon sozanda boʻlgan. Ya., ayniqsa, qadimiy klavesin musiqasi hamda Gaydn, Motsart, Shopen, List, Ravel, Debyussi, Musorgskiy, Stravinskiy va boshqalarning fortepiano asarlarini mohirona talqin etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Pavel Yablochkov

Pavel Nikolayevic Yablochkovh [1847.2(14).9, Saratov gubernyasi Serdobsk uyezdi — 1894.19(31).3, Saratov] — elektrotexnika sohasidagi rus ixtirochisi, harbiy muhandis. Yoyli lampa — "Yablochkov shami"ni ixtiro etib (1876), elektr chiroqqa asos soldi va patent oldi. Uni choʻgʻlantirish uchun oʻzgaruvchan tokdan foydalandi. Yablochkov oʻzgaruvchan tok elektr mashinasining original konstruksiyasini ishlab chiqsi; transformatorni ixtiro qildi (1876). Yablochkov yoyli lampalarning bir necha konstruksiyasini yaratdi. 1880 yildan elektr sham oʻrnini T. Edison ixtiro qilgan choʻgʻlanma lampa egalladi. Yablochkov turli elektr toki generatorlari — dinamomashinalar, galvani elementlarini ham loyihalagan.
Java (orol)

Java () — Malay arxipelagining Katta Zond orollari guruhidagi orol, Indoneziya tarkibida. Mayd. 126,5 ming km². Yer yuzida aholi eng zich joylashgan hududlardan biri. Uzunligi 1000 km dan ziyod, qirgʻoqlari kam parchalangan. Relyefi, asosan, vulkan natijasida hosil boʻlgan togʻliklardan iborat, eng baland joyi 3676 m (Semeru vulkani). 100 dan ortiq vulkan bor, ulardan 30 tasi harakatdagi vulkanlar. Teztez kuchli zilzila boʻlib turadi. Shimoliy sertepali allyuvial tekislik. Iqlimi subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–1500 mm, togʻlarda 5000 mm dan ziyod. Daryolari sersuv. Doim yashil va barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar, togʻ choʻqqilarida butazor va yaylovlar bor. Ya.ning sharqiy qismida savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi. Bir nechta milliy bogʻlar tashkil etilgan. Tekisliklarda makkajoʻxori, sholi, qand lavlagi ekiladi. Kokos palmasi, kauchuksimonlar plantatsiyalari bor. Neft qazib olinadi. Asosiy shaharlari: Jakarta, Bandung, Surabaya.

 

Orollar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Java dengizi

Java dengizi (, ) — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi dengiz, Sumatra, Java va Kalimantan orollari oraligʻida. Qirgʻoqlari baʼzi joylarda marjon riflari bilan oʻralgan. Mayd. 552 ming km². Eng chuqur joyi 1272 m. Suvining yuza qismidagi temperaturasi 27—28°. Shoʻrligi 31,5—34°/00. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 2 m gacha). Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Yirik portlari: Jakarta, Semarang, Banjarmasin.

Dengizlar
Yavaliklar

Yavaliklar, yavanlar — Indoneziyadagi xalq (89 mln. kishi), Yava o. markaziy qismining asosiy aholisi. Shuningdek, Malayziya, Avstraliya, Niderlandiya va boshqalar mamlakatlarda ham yashaydilar. Umumiy soni 89,6 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yava tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar. Ya. dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik va baliq bilan shugʻullanadi.
Yevgeniy Yavorskiy

Yevgeniy Grigoryevich Yavorskiy (1909.16.2, Simferopol 1971.14.11, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Ijodiy faoliyatini 1926-yil Simferopol drama teatrida boshlagan. 1934—58 yillar (orada tanaffuslar bilan) Turkiston harbiy okrugi teatri, 1958-yildan M.Gorkiy nomidagi Toshkent rus akademik drama teatrida aktyor. Ya. yorqin, oʻtkir xarakterli komik aktyor sifatida tanilgan, lekin lirikdramatik rollar ham unga yaqin boʻlib, "kichik odamlar" obrazlarini meʼyoriga yetkazib ijro etgan. Rasplyuyev ("Krechinskiy toʻyi"), Bartolo ("Telba dunyo yoki Figaroning uylanishi"), Shmaga ("Aybsiz aybdorlar"), Ser Endryu ("Oʻn ikkinchi kecha"), Robinzon ("Sepsiz qiz"), Martin ("Koʻza koʻtargan qiz"), Poloniy ("Hamlet"), Sorin ("Chayka"), Akim ("Zulmat hukmronligi") kabi rollari bilan shuhrat qozongan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Narziqul Yavqochev

Narziqul Moʻminovich Yavqochev (1947.10.5, Jomboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1967-yildan Jomboy tumanidagi 7maktabda jismoniy tarbiya, 1971 — 2002-yillarda tarix oʻqituvchisi. 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Yagaylo

Yagaylo, Yogayla (taxminan 1350 – 1434.1.6) — Litva buyuk knyazi (1377 – 92, tanaffuslar bilan), Polsha qiroli (Vladislav II Yagello nomi bilan, 1386-yildan) yagellonlar sulolasi asoschisi. Olgerdning oʻgʻli, Gediminning nabirasi. 1380-yil Moskva ulugʻ knyazligiga qarshi Oltin Oʻrda bilan ittifoq tuzgan; Kulikovo jangipa Mamayning ittifoqchisi boʻlgan. Tevton ordeni yordamiga suyangan. 1386-yil 18 fevralda Polsha qirolichasi Yadvigaga uylangan, natijada Ya. Polsha qiroli ham boʻlgan. Biroq muxolifat uni Litvadagi hokimiyatni topshirishga majbur qilgan (1392, Ya.da faqat Litva "oliy knyazi" unvoni qolgan).

1409 – 11 yillardagi Tevton ordeniga qarshi Buyuk urushda va 1410-yildagi Gryunvald jangida ittifoqdosh polyaklitvarus armiyalari qoʻmondoni boʻlgan. Ya. oʻzini iqtidorli tashkilotchi va sarkarda sifatida koʻrsatgan.
Yaguar

Yaguar — katta mushuklar ostoilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi. Gavdasining uzunligi 2 m gacha, dumi 75 sm gacha. Jussasining koʻrinishi yoʻlbarsga oʻxshash; qizgʻish yungida qora dogʻlari va halqalari boʻladi. Janubiy, Markaziy Amerika va Shimoliy Amerikaning janubida tarqalgan. Tropik va subtropik oʻrmonlarda, ahyonahyonda togʻlarda uchraydi. Daraxtlarga chiqa oladi. Tuyoqlilar, maymunlar va kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

mushuksimonlar
Yadatoshi

Yadatoshi, yada, jada, sangi jadi, xajar ulmutur (forscha jodu dan olingan) — rivoyatlarga koʻra, qadimda turkiy xalqlarda maxsus tosh yordamida tegishli afsun-duo oʻqish yoʻli bilan qor, yomgʻir, shamol, boʻron chaqirish yoki ularni toʻxtatish udumi. L.N. Gumilyovning yozishicha, Yadatoshi 20-asrgacha amaliyotda boʻlib kelgan. Sigir, ot yoki toʻngʻiz oshqozonidan chiqqan tosh ustida oʻqilgan duo yordamida yomgʻir chaqirilgan. Yadatoshi haqidagi dastlabki maʼlumotlar Xitoy manbalarida (Tan shu) qayd etilgan. Turkiy xalqlarga oid oʻrta asr tarixiy manbalarida dushmanga qarshi kurashda Yadatoshi dan unumli foydalanilganligi haqida koʻplab maʼlumotlar uchraydi (qarang Jangiloy). S.Ye.Malovning fikricha, Yadatoshi bilan bogʻliq marosimlar yaqin vaqtlargacha nafaqat oltoyliklar, tuvalar, balki boshqa turkiy xalqlar tomonidan ham oʻtkazilib kelingan (yana qarang Sus xotin).
Yadro yoqilgʻisi

Yadro yoqilgʻisi — yadro reaktorida boʻlinish yadro reaksiyalarini amalga oshirish uchun foydalaniladigan modda. Yadrosi neytronlar taʼsirida boʻlinib, kuchli energiya ajratib chiqaradi. Tabiatda faqat bir Yadro yoqilgʻisi — uran (II) mavjud. Yadro yoqilgʻisining issiqlik ajratish xususiyati, mas, koʻmirnikidan bir necha mln. marta katta. Reaktorlarda Yadro yoqilgʻisi butunlay "yonib" ketmaydi. Shuning uchun reaktorlarning issiqdik ajratuvchi qobiqlari Yadro yoqilgʻisini regeneratsiya qilish uchun qaita ishlanadi. Yadro yoqilgʻisinp regeneratsiya qilish radioaktivligi yuqori boʻlgan moddalarni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan murakkab jarayon. Yadro yoqilgʻisi chiqindilarini qayta ishlash va koʻmib yuborish bilan bogʻliq ishlar insoniyat oldidagi eng tashvishli va serchiqim yumush hisoblanadi.

Yana q. 

 Atom reaktori
Yadro magnit rezonansi

Yadro magnit-rezonansi (YMR) - kuchli doimiy magnit maydondagi yadrolar kuchsiz tebranish magnit maydoni ( yaqin maydonda  ) tomonidan qo'zg'atiladigan va yadro magnit maydoning xarakteristik chastotali elektromagnit signalni  chiqarish orqali javob beradigan fizik hodisadir. Bu jarayon rezonans yaqinida sodir bo'ladi, tebranish chastotasi yadrolarning ichki chastotasiga to'g'ri keladi, bu statik magnit maydonning kuchiga, kimyoviy muhitga va izotopning magnit xususiyatlariga bog'liq; taxminan statik magnit maydonlari bilan amaliy ilovalarda. 20 tesla, chastotasi VHF va UHF televizion eshittirishlariga o'xshaydi (60–1000). MGts). NMR ma'lum atom yadrolarining o'ziga xos magnit xususiyatlaridan kelib chiqadi. Yadro magnit-rezonans spektroskopiyasi eritmadagi organik molekulalarning tuzilishini aniqlash va molekulyar fizika va kristallarni, shuningdek, kristalli bo'lmagan materiallarni o'rganish uchun keng qo'llaniladi. NMR, shuningdek, magnit-rezonans tomografiya (MRI) kabi ilg'or tibbiy ko'rish usullarida muntazam ravishda qo'llaniladi.

Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakultetining talabasi Hamroyev Navro'z tomonidan wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qildi.

Ko'plab elementlarning izotoplari, masalan, , ^{31}P va ^{33}S , yuqori maydonli YMR spektroskopiyasi bilan ham o'rganilishi mumkin bo'lsa ham eng ko'p ishlatiladigan yadrolar  va ^{13}S. Spektrometrdagi magnit maydon bilan o'zaro ta'sir qilish uchun yadro o'ziga xos yadro magnit momentiga va burchak momentiga ega bo'lishi kerak. Bu izotop nolga teng bo'lmagan yadro spiniga ega bo'lganda sodir bo'ladi, ya'ni proton va/yoki neytronlarning toq sonini bildiradi (qarang Izotop ). Ikkalasi ham juft sonli nuklidlarning umumiy spini nolga teng va shuning uchun NMR faol emas.

Manbalar
Yadro modellari

Yadro modellari — atom yadrosining turli xossalarini oʻrganish uchun tuziladigan tasavvurlar. Shu vaqtgacha olimlar tomonidan tavsiya etilgan Yadro modellarining birortasi ham yadroning xossalarini toʻliq yoritib bera olmaydi. Shu sababli, bir necha Yadro modellari qoʻllaniladi. Ayniqsa, tomchisimon va qobiqsimon modellardan samarali foydalaniladi.

Yadroning gidrodinamik (tomchi) modeli 1936-yilda N.Bor tomonidan taklif qilingan. Yadroning tomchi modeli yadrodagi nuklonlarning ba'zi xossalarini suyuqlik tomchisidagi molekulalarning xossalriga o'xshashligiga asoslangan. Masalan yadrodagi nuklonlarning o'zaro ta'sir potensiali suyuqlikdagi molekulalarning o'zaro ta'sir potensiali kabi qisqa ta'sirni ifodalovchi potensial bo'lib, ta'sir kuchlari to'yinganlik xossasiga ega. Tomchining hajmi undagi zarralar soniga proporsional. Yadroning suyuqlik tomchisidan asosiy farqi shundaki, yadro zaryadga ega siqilmaydigan suyuqlik bo'lib, u kvant mexanikasi qonunlariga bo'ysunadi.

Yadroning kollektiv modeli - ushbu modelda yadroni barcha qobiqlari to'ldirilgan mustahkam ichki qism - o'zak va o'zak nuklonlari hosil qilgan markaziy maydonda harakat qiluvchi tashqi nuklonlardan tuzilgan deb tasavvur qilinadi. O'zak tashqi nuklonlar ta'siri natijasida o'z shaklini o'zgartirishi mumkin, ya'ni tebranadi. O'zakning harakati gidrodinamik tenglamalar yordamida ifodalanadi. Tashqi nuklonlar esa bu nuklonlar bilab o'zaro ta'sirlashuv natijasida o'zgaruvchi o'zak maydonida harakat qiladi.

Qo'zg'alish energiyasining kichik qiymatlarida qator yadrolarda energetik sathlarning ketma - ketligi kuzatiladi, bu sathlarni yadro sirtining garmonik tebranishi yoki deformatsiyalangan yadroning butunligicha  aylanishi natijasida hosil bo'lgan deb izohlash mumkin. Bunday harakatlar yadroning kollektiv erkinlik darajasi bilan bog'liq. Bu energetik sathlarning kollektiv harakat bilan bog'liqligi esa sathlar orasidagi katta kvadrupol momentiga ega bo'lgan elektromagnit  o'tishlarning intensivligi yuqoriligidan ko'rinadi. Nuklonning yadrodan chiqib ketish ostona energiyasidan uyg'onish energiyasi katta bo'lganda  yadroning kollektiv sathlari yadro reaksiyalari kesimlarida keng pik sifatida namoyon bo'ladi va ular gigant multipol rezonanslar deyiladi. Ulardan eng kattasi bu gigant dipol rezonansidir. Sferik simmetrik juft - juft yadrosirtlarining tebranma harakat  energetik spektrlarini besh o'lchovli garmonik ossilyator modeli asosida tushuntirish mumkin. Bunda sirtning tebranishi agarda amplitudasi kichik bo'lsa, suyuq tomchi sirtining garmonik tebranishi kabi qaraladi. Juft - juft yadrolarning aylanma harakat energetik spektrini esa aksial - simmetrik rotator modeli asosida tushuntirish mumkin. Neytronlarning protonlarga nisbatan tebranishi bilan bog'liq bo'lgan gigant rezonanslarni gidrodinamik model asosida ifodalanadi.Foydalanilgan adabiyotlar:

T.M.Mo'minov, A.B.Xoliqulov, SH.X.Xushmurodov

"Atom yadrosi va zarralar fizikasi"

Yadro modellari 

Hozirda quyidagi yadro modellari mavjud: 
 Yadroning tomchi modeli
 Yadroning qobiq modeli 
 Yadroning Fermi-gaz modeli
Yadro spektroskopiyasi

Yadro spektroskopiyasi — atom yadrosi tuzilishi xususiyatlari va aylanishlarini oʻrganadigan yadro fizikasi sohasi; bunda radioaktiv boʻlinishda yoki yadro reaksiyalarida hosil boʻladigan zarralarning energetik spektri, intensivligi, burchak boʻyicha taqsimlanishi va qutblanishini oʻlchash boʻyicha turli holatdagi yadrolarning xossalari (energiyasi, spinlari va boshqalar) tekshiriladi. Yadrolarning tuzilishi va yadroviy kuchlar haqidagi taʼlimot uch manbaga: radioaktiv yemirilish, yadro reaksiyalari va yuqori energiyalar fizikasiga asoslangan. Radioaktiv yadrolar yemirilganda hosil boʻladigan turli xil nurlanishlarni oʻrganib, yadroning tuzilishi haqida maʼlumot olinadi. Yadro tuzilishini oʻrganish maqsadida nazariy jihatdan yadro modellari yaratilib, uning haqiqiy yadrolarning xususiyatlariga toʻgʻri kelishi yoki kelmasligini tekshirish mumkin. Atom yadrosi strukturasini oʻrganishda yadro modellarining ahamiyati katta boʻlib, ular Yadro spektroskopiyasining nazariy asosi hisoblanadi. Yadro spektroskopiyasining muvaffaqiyati asosida yadroning ichki tuzilishi haqida model tasavvurlar vujudga keldi. Yadro spektroskopiyasining eksperimental va nazariy tadqiqotlar natijalari xalq xoʻjaligining yadro energetikasi, aktivatsion tahlil, tibbiyot, texnika va boshqalar sohalarda keng qoʻllaniladi.
Yadro elektronikasi

Yadro elektronikasi — yadro fizikasida qoʻllaniladigan elektronika usullari majmui; yadroga doir tajribalarda axborotlarni olish, oʻzgartirish va qayta ishlashda qoʻllaniladi.

YA.e. asboblarining vazifasi yadro zarralari detektoridan kelayotgan signallarni kuchaytirish, ularni amplitudasi, paydo boʻlish vaqtlari, shakli boʻyicha saralash, signallar amplitudalari yoki ular oʻrtasidagi oraliqlarni raqamli kodga aylantirish, impuls oqimlarining parametrlarini aniqlash, signallarni matematik ishlab chiqish va boshqalardan iborat.

YA.e.ning barcha qurilmalari, bloklari va uzellari analogli yoki raqamli boʻlishi mumkin. Ular sxema va elementlari, sanash usullari, analiz va sintez qilish usullari bilan bir-biridan farq qiladi. Hozir, asosan, raqamli qurilmalardan foydalaniladi.

YA.e. qurilmalarining asosiy elementlari turli darajadagi keng polosali impuls kuchaytirgichlar, har xil amplituda, kenglik va shakldagi boshlangʻich impulslarni standart parametrdagi chiqish impulslariga aylantiruvchi oʻzgartirgichlar; impulslarni amplituda boʻyicha tanlab, natijaviy standart signallar koʻrinishida uzatuvchi amplituda diskriminatorlari; impulslarning mos tushish va mos tushmaslik sxemalari; yadro nurlarining vaqt birligidagi sonini oʻlchaydigan intensimetrlar; impuls amplitudalari va ular oʻrtasidagi vaqt oraliqlarini raqamli kodlarga oʻzgartirgichlardan iborat.

YA.e. usullari yadro fizikasi va elementar zaryadlar fizikasidan tashqari, ionlashtiradigan nurlanishlar bilan ish koʻriladigan hamma hollarda (kimyo, tibbiyot, kosmik tadqiqotlar va h.k.da) qoʻllanadi.
Yadro energetikasi

Yadro energetikasi – energetikaning atom energiyasi (yadro energiyasi) dan elektr va issiqlik energiyasi olish maqsadida foydalanish boʻlimi hamda fan va texnikaning yadro energiyasini elektr va issiklik energiyasiga aylantirish usullari va vositalarini nazariy jihatdan ishlab chiqish hamda ularni amalda tatbiq qilish masalalari bilan shugʻullanuvchi sohasi. Yadro energetikasining texnik asosini atom elektr stansiyasi (AES) tashkil qiladi. Energiya manbai esa atom reaktori (yadro reaktori) hisoblanadi. Parchalanish yadro reaksiyalari (qarang Yadro reaksiyasi) da uran va plutoniy yadrolarining boʻlinishi natijasida issiqlik energiyasi ajraladi, keyin bu energiya xuddi oddiy issiqlik elektr st-yalaridagidek elektr energiyasiga aylantiriladi. Organik yoqilgʻi (koʻmir, gaz, neft, torf) zahiralari kamayib qolgan taqdirda insoniyatni energiya bilan taʼminlashda yadro yoqilgʻisidan foydalanish hozircha eng ishonchli yoʻl hisoblanadi. Shuning uchun koʻpchilik rivojlangan mamlakatlarda (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada, Yaponiya, Germaniya, Shvetsiya, Rossiya, Hindiston, Pokiston va boshqalar)da issikdik va gidroenergetika manbalaridan boshqa energiya manbalaridan, shu jumladan, birinchi navbatda, yadro energiyasidan foydalanishning yuqori samarali usullarini oʻzlashtirishga doir ishlar jadal ravishda olib borilmoqda. Oʻzbekistonda Yadro energetikasiga doir ilmiy tekshirish ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutish olib boriladi.

YA.e.ga doir eng tashvishli muammo – bu AES larni ishlatish jarayonida xavfsizlikni taʼminlash hamda ajraladigan suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilarni zararsizlantirish muammosi. AES larda bunday chiqindilardan tashqari radioaktiv izotoplarning uchuvchi birikmalari ajraladi, radioaktiv aerozollar ham hosil boʻlishi mumkin. Radioaktiv gazlar va aerozollarning maʼlum qismi yaxshilab maxsus ishlov berilganidan soʻng atmosferaga chiqarib yuboriladi, suyuq va qattiq radioaktiv chiqindilar esa maxsus omborlar („qabristonlar“)ga toʻplanadi. Biroq, Yadro energetikasi ni taraqqiy ettirishning eng asosiy muammosi koʻp miqdordagi zararli chiqindilarni koʻmib tashlashning tejamli va ishonchli usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu borada koʻpchilik rivojlangan mamlakatlarda 20-asrning 70-yillaridan beri ilmiy tekshirish va tajribasanoat ishlari olib borildi hamda baʼzi usullari ishlab chiqildi va amadda joriy qilindi (mas, chiqindilarni yerga chuqur koʻmib, qalin beton toʻsiq – sarkofag bilan oʻrash, konteynerlarda okean tubiga tashlash va b). Lekin hozircha eng ishonchli, xavfsiz va tejamli usullari ishlab chiqilganicha yoʻq.
Yadro quroli

Yadro quroli — shikastlash vositasi yadro zaryadidan iborat boʻlgan qurol. Yadro reaksiyasi natijasida vujudga keladigan portlash (atom yadrosining zarrachalarga boʻlinishi), zarrachalar sintezi yoki ikkala jarayonning bir vaqtda sodir boʻlishi vaqtida ajralib chiqadigan ichki energiyadan foydalanishga asoslangan yadro bombasi, uni nishonga yetkazish vositasi (raketa, torpeda, samolyot, artilleriya toʻpi) va bombaning nishonga aniq borib tushishini taʼminlaydigan boshqarish qurilmalaridan iborat. Yadro quroli yadro energiyasining olinish usuliga qarab, yadro va termoyadro (vodorod) qurollariga boʻlinadi. Yadro oʻqdorilariga aviatsiya bombalari, artilleriya snaryadlari, raketalarning jangovor qismlari, dengiz torpedalari, suv osti bombalari va minalari (atom fugaslari) kiradi. Yadro quroli zarb toʻlqini, yorugʻlik nurlanishi, singuvchi radiatsiya va radioaktiv zaharlash va boshqalar turli shikastlantiruvchi taʼsirlarga ega. Yadro snaryadlarining quvvati trotil ekvivalenti bilan tonna, kilotonna (1 kt — 1000 t) yoki megatonna (1 Mt— 1 mln. t) larda oʻlchanadi. Yadro quroli quvvatiga qarab, kichik quvvatli (15 kt gacha); oʻrtacha quvvatli (15—100 kt), katta quvvatli (100—500 kt), juda katta quvvatli (500 kt dan yuqori) qurollarga boʻlinadi. Yadro quroli havoda, yer (suv) ustida, yer (suv) ostida portlashi mumkin (yana qarang Yadro portlashi). Yadro quroli taktik va strategik jihatdan farklanadi. Taktik qurollarga turli masofaga uchuvchi boshqariladigan va boshqarilmaydigan reaktiv snaryadlar (raketalar), samolyotlar, suv osti kemalari, shuningdek, yadro zaryadi tashuvchi yirik kalibrli stvolli artilleriya kiradi. Taktik va strategik qurollar oʻrtasida keskin chegara yoʻq, baʼzi sharoitlarda taktik maqsadlar uchun moʻljallagan yadro zaryadlari strategik jahatdan ham qoʻllanilishi mumkin. Yirik strategik nishonlarni shikastlantirish uchun moʻljallangan yadroning jangovar qismlari 1—5 mln. t (hatto 40—50 mln. t gacha) trotil ekvivalentiga ega boʻlishi mumkin.

Strategik yadro qurollarini eltuvchilar uzoqqa uchuvchi raketalar, qitʼalararo ballistik raketalar, samolyotsnaryadlar va strategik bombardimonchi samolyotlardir. Qudratli yadro zaryadlarini nishonga eltishda Yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish rejasi ham bor.

Yadroviy qurol 20-asrda yadro fizikasining taraqqiy etishi munosabati bilan 40-yillar boshida paydo boʻldi. Birinchi portlash 1945-yil 16-iyulda Alamogodro poligonida (AQSH) amalga oshirildi. 1945-yil avgust oyida esa har birining quvvati 20 kt boʻlgan 2 atom bombasi Yaponiyaning Xirosima (6-avgust) va Nagasaki (9-avgust) shahrilariga tashlandi. Sobiq SSSR da termoyadro bombasi birinchi marta 1953-yil 12-avgustda sinab koʻrildi. Yadro quroliga ega boʻlgan davlatlar AQSH, Rossiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Xitoy (rasmiy maʼlumotlarga koʻra) (2005). Yaponiya, Hindiston,Pokiston,Isroilda ham bor deb taxmin qilinmoqda.

Yana qarang 

 Yadro klubi

Manbalar