MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ijro etuvchi hokimiyat

Ijro etuvchi hokimiyat - davlat hokimiyatining qonun chiqaruvchi hokimiyat va sud hokimiyati kabi mustaqil tarmoqlaridan biri. Joriy qonunlar va b. meʼyoriy hujjatlarga asoslanib, boshqaruv vazifalarini bajaradi (davlat boshligʻi, hukumat). Qonun chiqaruvchi hokimiyat hujjatlarini ijro etish maqsadida oʻz qaror va farmoyishlarini qabul qiladi, odatda, davlat boshligʻi (prezidenta) ning bevosita rahbarligi va nazorati ostida ish koʻradi. I. e. h. mintaqaviy va mahalliy darajada mahalliy oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (hokim, oqsoqol, gubernator, mer, prefekt) tomonidan amalga oshiriladi.

OʻzRda hukumat — Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi davlat xokimiyatining oliy ijrochi va boshqa-ruvchi organi hisoblanadi. U iqtiso-diyotning, ijtimoiy va maʼnaviy sohaning samarali faoliyat koʻrsatishiga, qonunlar ijro etilishiga, Oliy Majlisning qarorlari, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari, qarorlari va farmoyishlarining bajarilishiga rahbarlikni taʼminlaydi. Mahalliy I. e. h. organlari Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarini, Prezident farmonlarini, davlat hokimiyati yuqori organlarining qarorlarini amalga oshiradi. Viloyat, tuman va shaharlarda I. e. H. ni hokim boshchiligidagi viloyat, tuman va shahar hokimliklari boshqaradi (yana qarang Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mah-kamasi, Fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari).
alert (1)

Manbalar
Ijroqoʻm buva

Ijroqoʻm buva, Aminov Tursinbuva (1891-Qoʻqon-1978) - taniqli xalq askiyachisi. Dastlabki yillarda qishloq kengashiga rais, jamoa mirobi boʻlgan. Ilk bor 1922-yil Bachqir qishlogʻida Yuzboshi buva, Erkaqori Karimovlar bilan askiya qilishgan. Askiyani toʻplash va oʻrganishda olimlarga yordam berish, askiyani davr talabiga mos rivojlantirish, ayniqsa yosh askiyachilarni tarbiya qilishda xizmatlari katta. "Bedana" payrovini dangasalarga qarshi kurash bilan bogʻlagan, "Gulmisiz, rayhonmisiz, jambilmisiz?" kichik askiya shaklini payrov darajasiga koʻtargan. 1963-yil dan Qoʻqon teatri sahnasida askiyachilarning chiqishini tashkil etgan. Y. Nosirov, O. Qodirov, A. Begimov va b. uning shogirdlari.

Adabiyot 
 Muhammadiyev R., Askiya, T., 1970.

Manbalar
Ijtimoiy guruhlar

Ijtimoiy guruhlar - muntazam ravishda bir-birlari bilan oʻzaro muno-sabatga kirishadigan shaxslar guruhi. Turli sinflar, qatlamlar muhim ijtimoiy guruhlar hisoblanadi. Kasbga oid, diniy, etnik, turli demografik guruhlar (nuroniylar, ayollar, yoshlar va h. k.) ham ijtimoiy guruhlarga kiradi, chunki ularning jami-yatdagi mavqei hukmron ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar bilan bogʻliqdir. Bir xil faoliyat bilan shugʻullanuvchi, ijtimoiy-psixologik xususiyatlari oʻxshash, maqsad va qadriyatlari umumiy boʻlgan kishilar ham alohida ijtimoiy guruhlarni tashkil etadi. Ijtimoiy guruhlar katta va kichik (soni boʻyicha), boshlangʻich (guruh aʼzolarining bevosita shaxsiy aloqalari va munosabatlariga asoslangan) va ikkilamchi (guruh aʼzolari oʻrtasida bevosita shaxsiy aloqalar boʻlmagan), rasmiy (tadqiqotchi tomonidan muayyan belgi asosida tashkil qilingan) va norasmiy (obyektiv holda mavjud) guruxlarga boʻlinadi. Ijtimoiy guruhlar ning hajmi, shakli, xususiyatidan qatʼi nazar, ularning muhim belgisi — aʼzolarning bir umumiy guruhga mansub ekanliklarini anglashidir. Odamlar uz hayotining koʻp qismini guruhlardagi muloqotlarda oʻtkazadi. Hozir jamiyatdagi odamlarning aksariyati koʻpdan-koʻp turli guruxlarga mansubdir.

Manbalar
Ijtimoiy yordam

Ijtimoiy yordam - davlat va jamiyatning qariligi, sogʻligʻi, ijtimoiy ahvoli, tirikchilik uchun vosi-talar bilan yetarli taʼminlanmagani tufayli yordamga muhtoj fuqarolar toʻgʻrisida gʻamxoʻrligi. I. yo. (ijtimoiy himoya, ijtimoiy taʼminot) pensiyalar, nafaqalar toʻlash, kam taʼminlangan oilalarga moddiy yordam koʻrsatish, 16 yoshgacha farzandi boʻlgan kam taʼminlangan oilalarga oylik nafaqa toʻlash, bemorlar va keksalarga xizmat koʻrsa-tish, bolalarga gʻamxoʻrlik qilish koʻri-nishida amalga oshiriladi. Mehnatga layoqatsizlarni moddiy taʼminlashning qatiy kafolatli tizimi ijtimoiy sugʻurta deb ataladi (qarang Ijtimoiy himoya, Ijtimoiy taʼminot).

Manbalar
Ijtimoiy darvinizm

Ijtimoiy darvinizm - 19-asr ning 2-yarmi — 20-asr ning boshi jamiyatshunosligidagi oqim. U tabiiy tanlanish, yashash uchun kurash va tirik qolish uchun moslashishdan iborat biologik tamoiillarni jamiyat xayotining belgilovchi omillari sifatida talq-in qiladi. Bu bilan ijtimoiy taraqqiyot qonunlarini biologik hayot qonu-niyatlaridan kelib chiqqan holda tu-shuntirishga urinadi (G. Spenser, J. V. Lapuj, L. Voltman, U. Bejgot, L. Gumplovich, G. Ratsenxofer, U. G. Sam-ner, A. Smoll, E. Ferri va b.). I. d. vakillari biologik va ijtimoiy hodisalar oʻrtasidagi muayyan mavjud aloqalarni koʻrsatib berib, jamiyat hayotidagi ziddiyatlarni toʻgʻri taʼkid-lasada, biroq, ular taʼlimotidagi poydor tamoyillar mohiyatan gʻayriilmiydir. I. d. ning asosiy nazariy qusurlari quyidagilar: ijtimoiy ni-zolarni "tabiiy" deb hisoblash; ijtimoiy hayotning nisbiy mustaqilligini va jamiyat qonuniyatlarining oʻziga xosligini inkor etish, yaʼni jamiyat qonuniyatlarini biologik qonuniyatlardan keltirib chiqarish; salbiy ijtimoiy illatlarni abadiy, yoʻq qilib boʻlmaydi deb koʻrsatish yoki ularni biologik yoʻllar (irsiyatni yaxshilash) orqali bartaraf etish va h.k. I.d. muayyan vaziyatda ijtimoiy adolatsizlikni xaspoʻshlash, irqchilik va tashqi siyesat sohasidagi tajovuzkorliklarning gʻoyaviy asosi boʻlib xizmat qilishi mumkin.

Manbalar
Ijtimoiy jamgʻarma

Ijtimoiy jamgʻarma, ijtimoiy fond — fukarolar va (yoki) yuridik shaxslar tomonidan ixtiyeriy mulkiy badallar qoʻshish asosida taʼsis etilgan tashkilot. I.j. xayriya, ijtimoiy, madaniy, maʼrifiy yoki boshqa ijtimoiy foydali maqsadlarni koʻzlab tuziladi, ularning aʼzolari boʻlmaydi. I.j. ning rahbar organini taʼsischilar va qatnashchilar tuzadi yoki bu organ I.j. taʼsischilari karori bilan, yo boʻlmasa qatnashchilar tomonidan qurultoy (konferensiya) yoki umumiy majlisda saylash yoʻli bilan tuziladi. Oʻzbekistonda xalqaro, respublika, mahalliy I.j., shuningdek, turli xalqaro jamgʻarmalarning boʻlimlari tashkil qilingan. Muassislar oʻzlari tashkil etgan jamgʻarma (fond)ning majburiyatlari boʻyicha, jamgʻarma (fond) esa oʻz muassislarining majburiyatlari boʻyicha javob bermaydi. I.j. mol-mulkdan oʻz ustavida belgilangan maqsadlar uchun foydalanadi. Jamgʻarma (fond) oʻz ustavida nazarda tutilgan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanishga haqli, buning uchun xoʻjalik jamiyatlari tuzishi yoki ularda ishtirok etishi mumkin. I. j. ning faoliyat yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi FKda belgilab berilgan (75-modda).

Manbalar
Ijtimoiy mehnat taqsimoti

Ijtimoiy mehnat taqsimoti — ijtimoiy mehnatning mustaqil vazifalarni bajaruvchi mehnat turlariga ajralishi, yaʼni mehnat faoliyati turlarining alohidalashuvi. Umuman jamiyatda mehnat taqsimoti asosida faoliyatni ayirboshlash yotadi va har bir mehnat turi aniq bir mahsulotni yoki uning bir qismini yaratishga ix-tisoslashadi. Faoliyat turlari boʻyicha mehnat taqsimotining umumiy, xususiy va yakka koʻrinishlari bor. Umumiy mehnat taqsimoti — jamiyat miqyosida yirik mehnat turlarining bir-biridan ajralib, mustaqil yirik sohalarga boʻlinishi (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport va aloqa, qurilish, xizmat koʻrsatish va h.k.). Xususiy mehnat taqsimoti — xalq xoʻjaligining yirik sohalari ichida tarmoqlarning (qarang x. da dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik, sanoatda esa undirma va ishlov berish, ogʻir va yengil sanoat, mashinasozlikda esa avtomobilsozlik, traktorsozlik, samolyotsozlik, stanoksozlik kabi tarmoqpar) vujudga kelishi. Yakka mehnat taqsimoti — korxona, birlamchi xoʻjalik subʼyekti doirasida boʻladigan mehnat taqsimoti boʻlib, bunda alohida bir mahsulot, mahsulotning tarkibiy butlovchi qismlarini i.ch. boʻyicha ixtisoslashgan mehnat turlari ajralib, alohidalashadi.

Jamiyat taraqqiyoti tarixida birinchi yirik I.m.t. mehnat unumdorligining oʻsishi bilan bogʻliq boʻlib, uning natijasida jamiyatda faqat aqliy yoki jismoniy mehnat bilan shugʻullanadigan kattakatta guruhlar, sinflar (mas, qullar va quldorlar) ga boʻlinish vujudga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlarning oʻsishi asosida ikkinchi yirik I.m.t. yuz berdi — hunarmandchilik dehqonchilikdan ajrab chiqdi va bu bilan shaharning qishloqdan ajralib chiqishi boshlandi. Hunarmandchilikning deh-qonchilikdan alohidalashuvi natijasida tovar i.ch. yuzaga keldi. Ayirboshlashning kuchayishi bilan uchinchi yirik I.m.t. — savdoning sanoatdan ajralishi yuz berdi.

Mashinalashgan industriyaning paydo boʻlishi va rivojlanishi bilan I.m.t. da sanoatning mavqei oʻsib va yanada chuqurlashib bordi. Kapitalizmning rivojlanishi xalqlarning xoʻjalik yuritishdagi yaqinlashuviga, xalqaro mehnat taqsimotining paydo boʻlishiga sharoitlar yaratdi. Jahon hamjamiyati mamlakatlari oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti I.m.t. ning hozirgi davrdagi eng takomillashgan va barcha mamlakatlarni qamraydigan shaklidir. Xalqaro iqtisodiy integratsiya I.m.t. asosida vujudga kelib, iqtisodiy qoloklikni va xoʻjalik taraqqiyotidagi biryoqlamalikni bartaraf etish va farovonlikni koʻtarishga xizmat qiladi (qarang Mehnat taqsimoti).

I.m.t. iqtisodiy qonun boʻlib, unga binoan mehnat turlari uzluksiz ravishda bir-biridan ajralib, yangilari vujudga kelib, ixtisoslashuv yuz beradi va uning unumdorligi ortib boradi. Mehnat taqsimoti va uning asosida ixtisoslashuv natijasida mahsulot ayirboshlash yuz beradi, uning rivojlanishi esa bozor munosabatlarining shakllanib, rivojlanishiga olib keladi.

Hasan Abulqosimov.

Manbalar
Ijtimoiy moslashuv

Ijtimoiy moslashuv — individning ijtimoiy muhitga doimiy faol moslashish jarayoni va bu jarayonning natijasi. I.m. uzluksiz xususiyatga ega ekanligiga qaramasdan, uni, odatda, individning oʻz faoliyatini va oʻzini oʻrab turgan ijtimoiy davrasini tubdan oʻzgartirish davrlari bilan bogʻlaydilar. Moslashish jarayonining ijtimoiy muxitga faol taʼsir etish koʻrinishi va muhitdagi maqsad va qadriyatlarni kelishuvchanlik bilan, passiv qabul qilish koʻrinishi boʻladi. I.m. shaxs ijtimoiylashuvining asosiy ijtimoiy-psixologik omillaridan biridir. I.m.ning samaradorligi koʻp jihatdan individ oʻzini va oʻzining ijtimoiy aloqalarini qanchalik oʻxshash (adekvat) anglashiga bogʻliq. Oʻzi toʻgʻrisidagi ijtimoiy tasavvurning notoʻgʻriligi yoki yetarlicha emasligi I.m. ning buzilishiga olib keladi, bu holat (voqelik) ning eng ayanchli koʻri-nishi autizm (individning atrofdagilar bilan muloqot qilishdan qochib, oʻzining ichki kechinmalari dunyosiga gʻarq boʻlishi) dir. I.m. muammosi jahon psixologiyasida psixoanaliz, autizm, deprivatsiya kabi ilmiy yoʻnalishlarda tadqiq etib kelinadi. Bunda asosiy eʼtibor moslashuvning buzilishiga (ruhiy sohadagi buzilishlar, begonalashish, apatiya, alkogolizm, giyohvandlik va b.) va uni tuzatish (korreksiyalash) ning psixoterapevtik uslublariga, autotrening, sotsiotrening vositalariga yoʻnaltiriladi. Muhitga shaxsning kirishib ketishi uning xulqi, faoliyati, muomalasi orqali sodir boʻlsa moslashishning mukammalligi vujudga keladi. Shaxsning katta yoki kichik guruxlar muhitiga moslashishi i.ch. samaradorliginioshiradi, taʼlim-tarbiya jarayonini yaxshilashga yordam beradi.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar
Ijtimoiy muhit

Ijtimoiy muhit - insonning yashashi va ishlashi uchun uni oʻrab turgan ijtimoiy, moddiy va maʼnaviy shartsharoitlar. Muxit keng maʼnoda (makromuhit) ijtimoiy-iqtisodiy tizimni — ishlab chiqaruvchi kuchlar, ijtimoiy munosabatlar va tartib-qoidalar majmuini, jamiyatning ijtimoiy ong va madaniyatini oʻz ichiga oladi. Tor maʼnodagi I.m. (mikromuhit) bevosita insonni qurshab olgan oila, mehnat, oʻquv va b. guruhlardan iborat. I.m. shaxsning shakllanishiga va rivojlanishiga hal qiluvchi taʼsir koʻrsatadi. Ayni vaqtda insonning ijodiy faolligi, faoliyati taʼsirida I.m. oʻzgaradi, bu oʻzgarishlar jarayonida odamlarning oʻzlari ham oʻzgaradi.

Manbalar
Ijtimoiy nafaqa

Ijtimoiy nafaqa - muayyan sa bablarga koʻra, mehnat qilish imkoniya-tiga ega boʻlmagan va doimiy ravishda yordam ga muhtoj fuqarolarga davlat tomonidan beriladigan nafaqa. Birinchi marta Oʻzbekiston Respublikasida I.n. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994-yil 24-iyundagi qarori bilan joriy qilingan (1990—94 yillarda ijtimoiy pensiyalar).

I.n. 16 yoshgacha nogiron bolalar, 1-va 2-guruh bolalikdan nogironlar hamda pensiya tayinlash uchun mehnat stajiga ega boʻlmagan va ularni boqishga majbur boʻlgan qarindoshlari boʻlmagan 65 yoshga toʻlgan erkaklar, 60 yoshga toʻlgan ayollarga, 1- va 2-guruh nogironlariga tayinlanadi.

I.n. miqdori pensiyadan farqli ravishda qatʼiy miqdorda belgilanadi. Respublikada bolalikdan nogironlarga beriladigan I.n. oyiga 8970 soʻm, zarur mehnat stajiga ega boʻlmagan keksa yoshdagi hamda mehnatga layoqatsiz fuqarolarga beriladigan I.n. oyiga 5435 soʻm (2002, 1 avgust). 2002-yil 1-yanvar holatiga koʻra Oʻzbekistonda I.n. oluvchilar 258,8 ming kishini tashkil etadi va ularning asosiy qismini bolalikdan nogiron boʻlganlar (229,9 ming kishi) tashkil etadi.

Manbalar
Ijtimoiy psixologiya

Ijtimoiy psixologiya - kishilarning ijtimoiy guruhlarga birlashishini, guruhiy tavsifni, shaxsning ruhiy faoliyati va xulq-atvorini, ijtimoiy psixologik qonuniyatlar, holatlar, hodisalar, ijtimoiy o'rnatilishini kabilarni tadqiq qiluvchi psixologiya sohasi. Avvallari ijtimoiy psixologiyada voqeiylik falsafiy nuqtai nazardan oʻrganilib kelingan, lekin shaxs, guruh, jamoa munosabatlari qamrab olinmagan. Ijtimoiy psixologiya faniga umumiy psixologiya, sotsiologiya, antropologiya, etiologiya, kriminologiya, falsafa kabi fanlar asos boʻlib xizmat qilgan. 19-asrning 2-yarmida ijtimoiy psixologiyani fan sifatida rivojlantirishga ilk urinishlar boshlangan. Jahon jamoatchiligi tomonidan ijtimoiy psixologiya 1908-yildan fan sifatida tan olingan. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda AQSH va boshqa mamlakatlarda psixologiya muammolari yuzasidan tadqiqotlar oʻtkazila boshlandi. Ayniqsa, AQShda Kotorning oʻtkazgan tajribasi, E.Meyoning izlanishlari ijtimoiy psixologiya tarixida muhim rol oʻynadi. Bu tadqiqotlarga kichik guruhlar asosiy obyekt qilib olingan tajribalar  oʻtkazilgan. Ijtimoiy psixologiya fan sifatida muloqot, muomala qonuniyatlari, shaxslararo munosabat, individual va guruhiy oʻzaro taʼsir, guruhlarning ichki va tashqi tuzilishi, ularning turlari, tasnifi, ommaviy holatlar va harakatlar, ijtimoiy va milliy ong, mentalitet, milliy qiyofa, harakter, taʼb, anʼana, odat, marosim va boshqalarni tekshiradi. Ijtimoiy psixologiya bir necha sohalarni oʻz ichiga qamrab oladi: etnopsixologiya, din psixologiyasi, oila psixologiyasi, boshqaruv (menejment) va marketing psixologiyasi, kichik va katta guruh psixologiyasi, modalar psixologiyasi, reklama psixologiyasi, insonni inson tomonidan idrok kilish psixologiyasi, amaliy ijtimoiy psixologiya kabilar. Oʻzbekistonda ijtimoiy psixologiya yoʻnalishidagi tadqiqotlar asosan mustaqillik davrida yoʻlga qoʻyila boshlandi. Bu ishlar zaminida ijtimoiy psixologiya sohalaridan biri — "Oila psixologiyasi" ilmiy maktabi vujudga keldi. Oʻzbek oilasining ijtimoiy, psixologik, etnopsixologik xususiyatlari haqidagi maʼlumotlarni oʻzida mujassamlashtirgan "Oila psixologiyasi" darsligi yaratildi. Mamlakatda Respublika "Oila psixologiyasi" ilmiy-amaliy markazi faoliyat ko'rsata boshladi.

Manbalar
Ijtimoiy struktura

Ijtimoiy struktura - ijtimoiy tuzum tarkibiy qismlari oʻrtasidagi barqaror va tartiblashgan aloqalar tarmogʻi. Ijtimoiy guruhlar munosabatlari, mehnat taqsimoti, ijtimoiy tartibotlar (davlat va b.) xususiyati bilan belgilanadi. Aholining I.s.si, shuningdek, uning kasbhunar, milliy, jins, yosh, madaniy va b. belgilari boʻyicha boʻlinishini ham oʻz ichiga oladi. I.s. ijtimoiy hayot xususiyatini oʻzida ifoda etib, jamiyatni tashkil etuvchi elementlar oʻrtasidagi munosabatlarni aks ettiradi. 19-asr da yashagan ijtimoiy fanlar tadqiqotchilari (ingliz olimi Radkliff-Braun va b.) jamiyatni muayyan qonuniyatlar asosida ishlovchi mashina yoxud jonli organizmga taqqoslab oʻrganganlar. I.s. nimalardan iborat, degan masalada turli ilmiy qarashlar mavjud. Baʼzilar bu tushunchani odamlar guruhlarining oʻzaro umumiy munosabatlari majmui bilan bogʻlasa, boshqalar jamiyatdagi turli ijtimoiy tartibotlarni na-zarda tutganlar. Ayrim sotsiologlar I.s. ga muayyan ijtimoiy voqelikdagi oʻzgarishlarni tavsiflash imkoniyati sifatida karaydilar. I.s. real ifodala-nuvchi voqelik tarzida emas, u mavhum formula shaklida namoyon boʻladi. Shuning uchun I.s. ni muayyan shakllarga solib oʻrganishga urinish notoʻgʻridir. Ix. mazmuni oʻzgarayotgan zamon va makon mohiyatiga muvofiq ravishda moslashib, mutanosiblashib boradi.

Mansur Bekmurodov.

Manbalar
Ijtimoiy sugʻurta

Ijtimoiy sugʻurta - davlat tomonidan joriy etiladigan, nazorat qilinadigan va kafolatlanadigan keksalar, mehnatga layoqatsizlarni taʼminlash, yordam koʻrsatish tizimi. Ix. kutilmagan ijtimoiy hodisalar turlari (kasallik, i.ch.dagi baxtsiz hodisalar, nogironlik, keksalik, homiladorlik, oʻlim hollari), hududiy do-irasi (davlat sugʻurtasi, mahalliy darajadagi, kasb-tarmoq, xalqaro) boʻyicha turkumlanadi, koʻngilli va majburiy turlarga boʻlinadi. Davlat su-gʻurta jamgʻarmasi, shuningdek, jamoa va xususiy jamgʻarmalari hisobidan amalga oshiriladi (qarang Sugʻurta).

Manbalar
Ijtimoiy fikr

Ijtimoiy fikr — jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi. Oʻzbekiston Respublikasidagi hukumatga qarashli boʻlmagan (nodavlat) ilmiy tadqiqot muassasasi. 1997-yil 25 iyunda tuzilgan.

Asosiy vazifalari:
 inson huquqlari va erkinliklariga rioya qilinishi, siyosiy-huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish muammolari, shuningdek, ijtimoiy munosabatlar rivojining boshqa dolzarb masalalari boʻyicha jamoatchilik fikrini oʻrganish;
 shu borada soʻrovlar oʻtkazish, soʻrov yakunlarini umumlashtirish va taxlil etish.

Markaz oʻzbek, rus, ingliz tillarida «Ijtimoiy fikr. Inson huquqlari» jurnalini nashr etadi. Jamoatchilik fikri monitoringini, turli marketing va boshqa amaliy tadqiqotlarni oʻtkazish; hukumat va nohukumat tashkilotlari, xalqaro tashkilotlar, oʻquv markazlari, ilm-fan vakillari ishtirokida munozara, davra suhbatlari, anjumanlar oʻtkazish markaz faoliyatining asosiy yoʻnalishi hisoblanadi.

Markazda sotsiologik tadqiqotlarni rejalashtirish, ekspertiza va tahlil, konkret sotsiologik tadqiqotlarning sotsiologik monitoringi, ishlab chiqarish-texnika, axborot va marketing boʻlimlari bor. Markazni axborot-tahliliy maʼlumot bilan taʼminlash, ijtimoiy fikr va demokratik taraqqiyot muammolarini ommaviy axborot vositalari orqali yoritish, viloyatlardagi markaz boʻlimlariga ilmiy-metodik maslahat bilan yordam koʻrsatish guruhlaridan iborat maxsus ijodiy jamoalar tuzilgan.

Manbalar
Ijtihod

Ijtihod (arab. — gʻayrat qilish, institutilish) — sharʼiy hukmni hosil qilish uchun faqihning barcha bilim va tokatini ishga solishi. Ijtihod sharʼiy hukmi kelmagan ishning maxsus qoidalarni ishga solib sharʼiy hukmini aniqlash uchun qilinadi. Muhammad (sav) tirikligida u kishidan boshqa odam Ijtihod qilmagan. Bu mumkin ham emas edi. Ijtihod 7-asr oxirida vujudga kelgan. Bu vaqtga kelib sahobalarning Muhammad (sav) faoliyatlari, aytgan soʻzlari ha-qidagi xabarlarida ixtilof paydo boʻlgan. Bundan tashqari, musulmon jamoasidagi hayot tarzining oʻzgarib borayotganligi tufayli koʻplab huquqiy harakterdagi muammolar tugʻilgan. Shuning uchun Ijtihodning asosiy maqsadi yangi yoxud oʻtmishdoshlar tomonidan hal etilmagan masalalarni topish va islomga tayanilgan va uni quvvatlagan holda hal etish boʻlgan. Islomda eng yuqori tabaqaga mansub faqihlargina shunday huquqqa (Ijtihod huquqiga) ega boʻlgan va ular mujtahidlar deb atalgan. Ijtihod asosan, fiqhga.yuid masalalarda boʻlgan. Aqida va falsafaga oid masalalarda ijtihod qilish mumkin boʻlmagan. Oʻrta asrlarda, aniqrogʻi, 12-asrda baʼzi hokimlarning faqixlarni majbur qilib notoʻgʻri hukm chiqarishga urinishlaridan, noahil odamlarning ijtihodga oʻzlarini urishlaridan ehtiyot qilib ulamolar, ijtihod eshigi berkilganini eʼlon qilganlar. Bu masalada xilof qilganlar koʻpchilikning qarshiligiga duchor boʻlganlar. Shu bilan birga goh-gohida ijtihodni daʼvo qilganlar ham chiqib turgan. Bunday shaxslarga Ibn Taymiya va Ibn Qayim misol boʻla oladi. Ammo ijtihod eshigi berkitilganligi holati hozirgacha davom etib kelmoqda. Yaqin orada biror kishining ijtihod qilganligi tan olingani yoʻq. Ammo ijtihod qilish zarurligi tobora ortib borayotgani haqidagi daʼvatlar eshitilmoqda. Shu maqsadda yangi paydo boʻlayotgan masalalarda ijtihod qilish uchun Islom davlatlari uyushmasi, Islom olami robita-si, baʼzi bir mintaqa va davlatlarda Islom fiqhi akademiyalari tashkil qilingan va qilinmoqda. Ahadjon Hasanov.

Manbalar
Izboskan zilzilasi

Izboskan zilzilasi - 1992 y. 15 may mahalliy vaqt bilan soat 13 dan 08 min. oʻtganda Fargʻona vodiysining shim.sharqida Izboskan qishlogʻida boʻlgan kuchli zilzila. Zilzila epitsentri Boʻtaqora — Qorabuloq uzilmasida 25 km chuqurlikda joylashgan. Bu yerda zilzilaning kuchi 8 ballga (MSK — 64 oʻlchovi boʻyicha) yaqin, magnitudasi (Rixter boʻyicha) M — 6,2 boʻldi. Zilzila oʻchogʻidagi togʻ jinslarini Yer poʻsti granit qatlamidagi yoriqlar boʻyicha yuqoriga qarab siljishi seysmik toʻlqinlarni kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Seysmik toʻlqinlar epitsentral zona da 7—8 ball kuch bilan tarqalib atrof qishloqlarga ancha zarar yetkazdi. Ayniqsa, Qoʻchqorota, Madaniyat, Toshqoʻrgʻon, Xilo qishloqlarida imoratlar jiddiy zararlandi. I.z.ning kuchi Qoʻchqorota, Moylisoy, Madaniyatda 7 ball, Poytugʻ, Haqqulobod. Andijonda 6 ball, Oʻsh, Jalolobodda 5 ball, Fargʻona, Chustda 4 ball, Toshkent, Dushanbada 3 ballga yetdi.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Izboskan neft-gaz koni

Izboskan neft-gaz koni - Fargʻona vodiysining shim.sharqidagi Iz-boskan antiklinal burmasida joylashgan neft-gaz koni. Iz-boskan strukturasi 1933 yilda aniqlangan va tektonik jihatdan Moylisuv strukturalari guruhiga kiradi. Kon 1950 y. ishga tushirilgan. I.n.k.ning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari ishtirok etgan. Gil, ohaktosh, qumtosh va alevrolitlardan iborat. Dastlabki kidiruv ishlari konda 1935 yilda boshlangan. 1945 yilda chuqur burgi quduklari qazilgan. Izboskan antiklinalining uz. 35 km, eni 7 km boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan yagona burmadan iborat; paleogen davri yotqizikdari boʻyicha uz. 10,5 km, eni 1,8 km; shim. qanoti 30°, jan. kanoti 20° enkaygan. Izboskan burmasini uzuna-siga 3 ta tektonik uzilma kesib oʻtgan. Uzilma tekisligi boʻyicha qatlamlar 13-va 18-gorizontida katta gaz uyumlari, paleogen davri yotqiziklaridagi 3-, 5-, 7-, 8-, 9- gorizontlarida esa neft uyumlari topilgan. 8-gorizont eng mahsuldor. 2400 m chuqurlikda joylashgan. Paleogen davri yotqiziklaridagi dastlabki burgʻi qudugʻidan (1950) sutkasiga 10 t, 1967 y.ga qadar esa 2644 ming t neft olingan. 1963 y. boʻr davri qatlamlaridan sutkasiga 1 mln. m3 gaz olina boshlagan. Neftning zichligi 0,864 g/sm3, oltingugurtning miqdori 0,33 %, aksiz qatroni 35 %, parafin 6 %. Gazning tarkibi metan (50 %), karbonat angidridi (12,6 %)dan iborat. Kondan ayni paytda oz miqdorda neft va gaz olinmoqda.

Manbalar
Izvestiya

Izvestiya ("Axborot") — RFda chikadigan umummilliy gazeta. Moskvada haftada 5-marta rus tilida nashr etiladi. Gazetaning 1soni 1917 yil 28-fevral (13-mart)da Petrogradda chiqqan. "I." shoʻro tuzumi davrida kommunistik partiya va Sovet hukumati qabul qilgan qaror va hujjatlarning bajarilishini mafkuraviy jihatdan taʼminlovchi qudratli vosita boʻlgan. Shoʻro tuzumi tugagach (1991-yil oxiridan), Rossiya Federatsiyasining ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy hayotiga oid islohot va oʻzgarishlarning bajarilishini taʼminlashga moʻljallangan yoʻnalish oldi. Adadi 234.500 (2002).

Gazetalar
Rossiya
Rus tili