Yesa bo'ladigan lishayniklar

Yesa bo'ladigan lishayniklar  oziq-ovqat sifatida foydalanishning madaniy tarixiga ega lishayniklardir. Garchi deyarli barcha lishayniklar yeyish mumkin bo'lsa-da ( bo'ri lishayniklari, kukunli quyosh lishayniklarilari va tuproq lishayniklarilari kabi muhim zaharli istisnolardan tashqari), ularning hammasi ham yeyish mumkin bo'lgan lishaynik sifatida foydalanishning madaniy tarixiga ega emas.   Ko'pincha lishayniklar o'ta muhim  paytida iste'mol qilinadigan ochlikni qondiruvchi ovqatidir,  lekin ba'zi madaniyatlarda lishayniklar asosiy oziq-ovqat yoki hatto noziklik hisoblanadi.

Foydalanadi 
Dunyo bo'ylab lishayniklarning ko'p turlari mavjud bo'lsa-da, faqat bir nechta lishaynik turlarigina iste'mol qilinadigan va har qanday oziqovqat o'rnini bosadi. Lishayniklarni iste'mol qilishda tez-tez duch keladigan ikkita muammo shundaki, ular odatda engil zaharli ikkilamchi birikmalarni o'z ichiga oladi va lishaynik polisaxaridlari odatda odamlar oshqozonida hazm bo'lmaydi. Ko'pgina insoniyat madaniyatlari ushbu muammolarni bartaraf etish uchun tayyorgarlik usullarini kashf etdilar. Ikkilamchi birikmalarni olib tashlash uchun lishayniklar ko'pincha yaxshilab yuviladi, qaynatiladi yoki kul suvida namlanadi.

Ushbu sohadagi so'nggi tahlillar asosan Xitoyda topilgan yeyish mumkin bo'lgan lishaynikning 15 turini aniqladi . O'zining rezinaga o'xshash mustahkamligi tufayli Xitoyda odamlar yeyish mumkin bo'lgan lishayniklarni qovuradilar, qaynatadilar va bosim ostida pishiradilar. Bundan tashqari, yeyish mumkin bo'lgan lishayniklarni choy kabi ichimliklar qilish mumkin.

O'tmishda Islandiya moxi Shimoliy Yevropa va Skandinaviyada muhim odamlar uchun taom bo'lib, non, bo'tqa, puding, sho'rva yoki salat kabi turli xil usullarda pishirilgan. Bryoria fremontii Shimoliy Amerikaning ba'zi qismlarida muhim oziq-ovqat bo'lib, u yerda odatda pishirilgan. Bu hatto Secwepemc hikoyasida ham tasvirlangan. Kiyik lishaynik Arktikadagi bug'u va karibularning asosiy oziq-ovqatidir. Shimoliy Amerika va Sibirdagi shimoliy xalqlar an'anaviy ravishda qisman hazm bo'lgan lishaynikni o'ldirilgan karibuning qorin bo'shlig'idan olib tashlaganidan keyin eyishadi. Bu ko'pincha "oshqozon muzqaymoq" deb ataladi. Toshli uchburchak  Shimoliy Amerikada tez-tez favqulodda oziq-ovqat sifatida ishlatiladigan lishaynikdir.

Umbilicaria lishaynik  turlaridan biri, Iwa-take  turli xil an'anaviy koreys va yapon taomlarida ishlatiladi. Bu juda qimmat va qoyalarning chetidan yig'iladi.

Hindiston, Yaqin Sharq va Nigerda Rimelia reticulata, Ramalina conduplicans va Parmotrema tinctorum ziravorlar va lazzat kuchaytirgichlar sifatida ishlatiladi. Ziravorlar va lazzat kuchaytirgichlar yeyish mumkin bo'lgan lishayniklarni suvsizlantirish jarayoni orqali tayyorlanadi. Keyin suvsizlangan lishaynik qayta ishlanadi va maxsus ziravorlar va lazzat kuchaytirgichlarga aylanadi. Hindistonda Parmotrema perlatum lishayniklari ko'plab ziravorlar aralashmalarining mashhur tarkibiy qismidir, masalan, garam masala, kaala masala va goda masala, Haydaroboddagi bxojvar masala va Uttar-Pradeshdagi potli masala . Liken odatda oshpazlar tomonidan o'ziga xos ta'mi yoki aromati yo'q deb ta'riflanadi, ammo pishirishning turli usullari orqali u ko'plab taomlarning boy aromatik profili va umami ta'miga hissa qo'shadi.

Shimoliy Hindiston yarimorolidagi Limbu va Rai aholisi bir nechta lishaynik turlarini noziklik va ko'paytirish agenti deb hisoblashadi. Etnobotaniklar Limbu va Sherpa xalqini Brahmin, Chxetri va Tamang xalqlariga nisbatan mintaqadagi eng likenofil deb atashadi. Sargyangma, qiyma cho'chqa go'shti, cho'chqa ichaklari, cho'chqa yog'i, cho'chqa go'shti qoni, tuxum, liken, guruch va ziravorlardan tashkil topgan kolbasa turi eng mashhur Limbu taomidir.

Yesa bo'ladigan lishayniklar ro'yxati 
O'z oilalari bo'yicha guruhlangan yeyish mumkin bo'lgan lishayniklarga misollar:

Cladonaceae

 Cladonia rangiferina — bug'u lishaynigi  (asosan alp tundrasi hududlarida)
 Cladonia evansii 

Parmeliaceae

 Cetraria islandica — Islandiya moxi ( Alyaska, Kanada, Islandiya, Britaniya orollari, Appalachi tog'lari )  
 Bryoria fremontii — wila
 Parmelia perlata — kalpasi yoki qora tosh gul (butun moʻʼtadil Shimoliy va Janubiy yarimsharlarda) 

Ramalinaceae

 Ramalina farinacea — farinoz xaftaga lishaynigi 
 Ramalina konduplikanlar 

Umbilicariaceae

 Umbilicaria — toshli ishkal

Yana qarang 

 Etnolikenologiya

Ma'lumotnomalar