MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tavrot

Tavrot ( - "tora" — taʼlimot, qonun) — iudaizm dinining muqaddas kitobi. Tavrot 5 ta kitob (Ibtido, Chiqish, Loviy, Sonlar, Ikkinchi qonun)ning umumiy nomi. Iudaizm va islom aqidasi boʻyicha, Tavrot Allohning Musoga a.s Jabroil a.s orqali tushirgan kitobi. Koʻpincha u "Muso qonunlari" deb ham ataladi. Tavrot yozuvlari ogʻzaki tarzda mil. av. 11—6-asrlar oʻrtasida shakllangan. 5-asrda Falastinda kitob shakliga keltirilgan. Tavrotda dunyoning yaratilishi, Odamato, Momohavo, toʻfon, Bobil minorasi va tillar chatishuvi, ilk yahudiy paygʻambarlari, yaxudiylarning Misrdan chiqib asirlikdan qutulishi, ularga Falastinni muqaddas yer sifatida berilishi, Musoning xudodan olgan koʻrsatmalari, Yaxvaga sigʻinishning boshlanishi, diniy aqida, tartib va marosimlar, yahudiylarning 40 yil Sinay yarim orolda koʻchmanchilikda hayot kechirishi, yahudiylar xudo tomonidan tanlangan xalq ekani bayon qilinadi. Tavrotni asrlar davomida talqin va qayta talqin etish natijasida iudaizmning yana bir muqaddas kitobi — Talmud shakllangan.

Qurʼonda Tavrot haqida bir qancha oyatlar bor. Qurʼonga koʻra, Injildagi kabi Tavrotda ham yahudiylardan boʻlmagan Ahmad ismli paygʻambarning dunyoga kelishi haqida aytilgan. Musulmon adabiyotida "Qadimgi ahd" da uchraydigan barcha kitoblarni Tavrot deb ataydilar.

Eldor Ibrohimov.
Tavtologiya

Tavtologiya (yun. tautologia — aynan oʻsha soʻz) — 1) bir fikrni, mazmunni boshqa soʻz yoki soʻzlar (soʻz birikmasi, ran) bilan takroran ortiqcha ishlatish, soʻzni ortiqcha takrorlash. Masalan, chin haqiqat, gap gapirmoq, butunlay va toʻlaligicha kabi. T. tushunchasi pleonazm tushunchasi bilan bogʻliq; baʼzan T.ni pleonazmning bir koʻrinishi deb hisoblashadi. Aslida ular bir xil hodisa emas. T., pleonazmdan farqli oʻlaroq, nutq hodisasi hisoblanib, til tizimi va meʼyori doirasiga kirmaydi. U, odatda, soʻzlovchining mantiqan va til jihatdan yetarli darajada savodxon emasligini koʻrsatadi. Shuning uchun ham fransuz tilshunosi Sh. Balli uni nuqsonli pleonazm deb atagan edi. Uslubiy gʻalizlik natijasi boʻlmay, muayyan uslubiy vosita sifatida qoʻllanganda, T. nutqning emotsional taʼsirchanligini oshiradi, lekin ilmiy va rasmiy uslublarda T.ga yoʻl qoʻyib boʻlmaydi; 2) mantiqda oʻziga xos hukm, unda taʼriflanadigan tushuncha aynan oʻzi vositasida taʼriflanadi, yaʼni taʼrifning aniqlovchi qismi aniqlanuvchi qismida ifoda etilgan maʼnoni takrorlaydi. Natijada mazmun bir xil boʻlib qolaveradiyu, uni ifodalagan soʻzlar esa turlicha boʻladi. Tushunchalarni toʻgʻri taʼriflash — mantiqiy talablardan biri. Taʼriflanayotgan tushuncha oʻzi bilan emas, boshqa tushunchalar bilan ifodalanishi va tushunchaning mohiyati ochib berilishi lozim. "Odam insoniy xislatlarga ega boʻlishi lozim", "tobi qochgan odam kasaldir" kabi taʼriflarda qaytariq mavjud. Shunday qaytariq mantiqda T. deb ataladi.
Tavfiq al-Hakim

Tavfiq al-Hakim (AlHakim Husayn Tavfiq, 1898.9.10, Iskandariya — 1983, Qohira) — arab yozuvchisi va jamoat arbobi (Misr). Arab tili akademiyasi (Qohira) aʼzosi. Qohiradagi Oliy yuridik maktabni tugatgan (1924). Parijda Yevropa xalklari adabiyoti va sanʼatini oʻrgangan. 1927—34 yillarda adliya idoralarida tergovchi. 1943-yil gacha Maorif va Taʼlim vazirliklarida ishlagan. 1959—60 yilda Misrning YUNESKOdagi vakili. Ijodi asosan mustamlakachilikka qarshi kurash, xotinqizlar ozodligi mavzulariga bagʻishlangan. T. alH. arab adabiyotida ijtimoiy turmushni tasvirlovchi birinchi roman ("Ruhning qaytishi", 1933) muallifi. "Chaqirilmagan mehmon" (1918), "Yangi ayol" (1924), "Naychi" (1934), "Provinsiya tergovchisining xotiralari" (1937), "Shahrizoda" (1934), "Pigmalion" (1942), "Qamoqxona hayoti" (1964), "Parmachining taqdiri" (1966) kabi nasriy asarlari mashhur. Adabiyot sohasidagi Misr Davlat mukofoti laureati (1961). Uning "Tugʻyon" romani (1974) va ayrim hikoyalari oʻzbek tilida nashr etilgan.
Tavq

Tavq (arab. — qushlar boʻynidagi halqa) — zargarlik buyumi; ayollarning boʻyniga taqiladigan taqinchoq. Tillabargak bilan ansambl hosil qiladi. T. bosma usulida 4 yaprokli gul va handasiy naqshlar bilan bezatilgan hamda laʼl, shisha va boshqa koʻzlar qadash uchun uyachalar hosil qilingan toʻrtburchak shaklidagi yaproqchalar va ularning oʻrtasi (markazi)da joylashgan shokilalar bilan bezatilgan yulduzsimon yoki gul shaklidagi turunjdan tuzilgan. Orqa tomonining yuzasiga nafis oʻsimliksimon naqshlar tushirilgan. T.ning oʻzaro biriktirilgan yaproqchalarining atrofi durlar qatori bilan hoshiyalangan. Qadimdan 20-asr boshigacha Samarqand ustalari yaratgan quyma T.da qushning boʻrtma shakli aniq yaratilgani kuzatiladi, ularga turli shakldagi shokilalar (yulduz, hilol bilan yulduz shakli, baʼzan tanga) osilgan. Davrlar oʻtishi bilan shakli butunlay oʻzgarib ketgan. Baʼzan uni xaf a band deb ham ataydilar.

Zargarlik
Kiyim
Tavqa

Tavqa, Tauke — qozoq xoni (1680— 1718). Xon hokimiyatini mustahkamlashda oliy mulkdor tabaqa — sultonlarni kuchsizlantirish uchun biylarga tayangan. T. davrida tuzilgan "Jeti Jargʻi" ("Yetti Yorgʻu") qonunlari rus tarixida "Tauke qonunlari" nomi bilan mashhur. Bu qonun bir qancha odatlarni (qonli oʻch olish, ayollarning tengsizligi va boshqalar) rasmiylashtirgan. T.ning xon hokimiyatini mustahkamlash yoʻlidagi harakatlari zoye ketgan, qozoq xonliklari parchalangan holda qolgan. Jungʻarlar istilosi xavfi ostida, Pyotr I ning sharqiy siyosatining faollashuvi, xoʻjalik aloqalarining mustahkamlanishi natijasida T.ning Rossiya bilan aloqalari kuchaygan. 1716-yil T. jungʻarlarga qarshi kurashda yordam soʻrab Rossiyaga murojaat qilgan.
Tavqe

Tavqe (arab. — shoh yorligʻi, farmoni, muhri) — xattotlik uslubi, arab yezuvidagi xat uslublaridan biri. Shoh farmon va nishondari, qozixona, mahkama hujjatlari, asosan, T.da bitilgan. Harflarning yarmi tekis chiziq, yarmi doyra chiziklar asosida yoziladi; yozuv tez bitilganligi uchun harflar, soʻzlar qoʻshilib yozilgan. Harflar shakllari suls yozuvinikiga oʻxshab ketadi, ammo "T."da "alif" va harf tayoqchalari birmuncha kaltaroq, harflardagi egmalar yey shaklida emas, koʻproq oʻtkir burchak hosil qilib bukiladi. Nasx yozuvchi xattotlar T.ni oson egallagan. Ibn Muqla, Ibn Bavvob va boshqa xattotlar T. xatining ustasidir.

Baʼzi hollarda Qurʼon suralari boshlanishi, keltirilgan ibora va jumlalar hamda kitob xotimalari shu xatda bitilgan.

 

Arab alifbosi
Tagal tili

Tagal tili, tagalo, tagalog — avstronez tillari makrooilasiga mansub Filippin tillaridan biri; dastlab Filippin Respublikasining eng muhim siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi boʻlmish Luson orolining oʻrta va jan. qismida, keyinchalik orolning shim.gʻarbiy qismlari va Lusondan janubidagi boshqa orollarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 mln. kishiga yaqin. Tagal tili mustamlaka davrigacha qabilalararo til, 20-asr boshidan umummilliy til maqomida boʻlib, 1959-yil „pilipino“ (filippin tili) degan nom olgan. 1973-yilda esa ingliz tili bilan bir qatorda Filippin Respublikasining rasmiy tili deb eʼlon qilingan. Lahjalari 10 dan ortiq boʻlib, ular tagallarning tarqalish hududiga moye holda manila, bataan, bulakan, batangas kabi nomlarga ega; leksika va imlo boʻyicha oʻzaro farqlanadi. Adabiy tili manila lahjasi asosida shakllangan. Tagal tili 100 dan ortiq Filippin tillari orasida 20-asr boshigacha adabiy til sifatida shakllangan yagona tildir. Fonetikasida 5 unli va 16 undosh fonema mavjud. Otlarga nisbasan feʼllarda morfologik kategoriyalar (zamon, nisbat) yaxshi rivojlangan. Gapda soʻz tartibi belgilovchi ahamiyatga ega emas. Leksikasida ispan, ingliz, xitoy, arab, hind tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Tagal tili mustamlaka davrigacha qad. hind yozuvidan kelib chiqqan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan. 17-asr boshlaridan lotin grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan.

Tillar
Tagal tili
Taganrog

Taganrog — Rossiya Federatsiyasi Rostov viloyatidagi shahar (1775-yildan). Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 289,8 ming kishi (1998). Shaharga 1698-yilda Pyotr Ining buyrugʻi bilan qalʼa sifatida asos solingan. Shahar Rossiya Federatsiyasi janubidagi muhim sanoat markazi. 40 dan ortiq sanoat korxonasi ishlab turibdi. Viloyat yalpi sanoat mahsulotining 1/6 qismiga yaqinini shu korxonalar beradi. Mashinasozlik rivojlangan. Metallurgiya zdida poʻlat prokat, quvur ishlab chiqariladi. Bugʻ qozonlari, kombaynlar, kema taʼmirlash, temirchilik, elektrotermik asbobuskunalari zdlari, oziq-ovqat, yengil, shu jumladan, koʻnpoyabzal, qurilish materiallari, kimyo sanoatlari korxonalari bor. Radiotexnika, ped. institutlari, kartinalar galereyasi, oʻlkashunoslik muzeyi, A.P.Chexov adabiyot va tarixiymeʼmoriy muzey qoʻriqxonasi, drama teatri mavjud.

Rossiya shaharlari
Taganrog qoʻltigʻi

Taganrog qoʻltigʻi - Azov dengizining shim.sharqiy qismidagi qoʻltiq. Dolgaya va Belosarayskaya qum tillari qoʻltiqni dengizdan ajratib turadi. Uz.140 km, eni kiraverishida 31 km, oʻrtacha chuq 5 m. Dek.dan martgacha muzlab yotadi. Taganrog qoʻltigʻiga Don, Kalmius, Mius va Yeya daryolari quyiladi. Sohilida Mariupol (Ukraina), Taganrog (RF) portlari bor.

Qoʻltiqlar
Rossiya geografiyasi
Tatar madaniyati

Tatar madaniyati — Yenisey daryosining yuqori va oʻrta havzalari boʻyida tarqalgan temir davri madaniyati (mil. av. 7—3-asrlar). Yeniseydagi Tagar o. nomidan olingan (Minusinsk kotlovinasi tegrasida). Tatar madaniyati uchun skif tipidagi qurolaslahalar, ot anjomlari, jez qozonlar va koʻzalar, sanʼatda "hayvon uslubida" naqsh berib ishlangan buyumlar xos. Tatar madaniyati tarqalgan hudud Yevrosiyo jez kuyish ishlab chiqarilishining eng yirik markazlaridan biri xisoblanadi. Tatar madaniyati odamlari yevropeoid irqqa mansub boʻlishgan. Manzilgoh, kon qodsiklari, mozorqoʻrgʻonlar topilgan. Xoʻjaligi: dehqonchilik, chorvachilik, jez kuyish va jezdan turli qurollar tayyorlash.

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Tagisken

Tagisken — soʻnggi jez davriga oid arxeologik yodgorlik. 1959-yil Qiziloʻrda (Qozogʻiston) sh.ning jan.gʻarbi, Sirdaryoning qad. oʻzani Inqardaryo yaqinidan topilgan. T. 1960—63 yillarda SSSR FA Xorazm arxeologik ekspeditsiyasi (SP. Tolstoye rahbarligida) tadqiqot ishlarini olib borgan. Tadqiqotlar natijasida T.dan 70 dan ziyod mozorqoʻrgʻon aniqlangan. Dafn inshootlari ulkan boʻlib, ayrimlarining diametri 25 m gacha. T. 2 qismdan: Shim. T. va Jan. T.dan iborat. Shimoliy T. mil. av. 9—8alarga oid boʻlib, xom gʻishtdan qilingan hashamatli dafn inshooti qoldiqlari va uning atrofidan 14 ta har xil hajmdagi qabr topilgan. Ularga qabila boshliklari, atrofdagi qabrlarga esa, ularning qarindoshlari dafn etilgan. Qabrlardan oltin va jez isirgʻa, marjon, jez mix, oʻroq, paykon va sopol idish (koʻza, kosa, tuvak)lar topilgan. Janubiy T.dan mil. av. 7—5-asrlarga oid sak qabilalarining dafn inshootlari ochilgan. Qabrlardan egarjabduq, jez oʻq uchi, yogʻoch qinli shamshir, oyna va naqshlangan sopol idishlar, skifcha usulda ishlangan oltin bilaguzuklar, egarjabduklarning jezdan yasalgan buyumlari topilgan. Moddiy madaniyatda soʻnggi jez davriga oid mahalliy madaniyat anʼanalari bilan Oʻrta Osiyo janubidagi birmuncha yuksak madaniyat Jan. Ural savromatlari, Qozogʻiston saklari va Janubiy Sibirning skif tipidagi madaniyati bilan aloqador boʻlgan.

    

Qozogʻiston tarixi
Arxeologiya
Taglar

Taglar — arman mumtoz musika janri. Yirik va murakkab shakldagi yakka xonanda tomonidan ijro etilayotgan ashula yoʻllaridan iborat. Diniy va dunyoviy mazmunga, lirikmushohadali, epik va dramatik xarakterga ega. 10-asrda gusan (professional ashulachidostonchi va sozanda)lar ijodi negizida yuzaga kelgan (G. Narekatsi va boshqalar). Taga ijodkorlari (tagasatslar)ning anʼanalari oshihlar sanʼati rivojiga zamin yaratgan.

Armaniston sanʼati‎
Tagobi

Tagobi, Anguri siyoh — xoʻraki va vinobop oʻrtapishar uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Tojikistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali, sap kertikli, beti bir oz burishgan, orka tomoni tukli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, konussimon, shingillari x,avol. Gʻujumi oʻrtacha va yirik, yumaloq, urugʻsiz, qora, yaltiroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti kalin. Eti sershira, xushtaʼm. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 2800° boʻlganda 135—140 kunda pishadi. Tarkibida 21—22% kand, 5,2% kislota bor. Novdalari yaxshi pishadi. Hosiddorligi 150—160 s/ga. Sovuqqa chidamli. Yangiligida isteʼmol qilinadi, turli vinolar, sharbatlar, mayiz tayyorlanadi.

    
Uzum navlari
Tagui

Tagui — oʻrtapishar xoʻraki, mayizbop uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot intida Kattaqoʻryun va Pushti kishmish navlarini chatishtirib chikarilgan (R. A. Yergesyan). Tupi kuchli oʻsadi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali, orqa tomoni silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, konussimon. Gʻujumi oʻrtacha va yirik, choʻziq, koʻkishsariq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa, eti goʻshtdor, sersuv. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3220° boʻlganda 140—150 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Kasalliklar va zararkunandalarga chidami oʻrtacha. Uzumi yangiligida isteʼmol qilinadi, yuqori sifatli mayiz tayyorlanadi.

Uzum navlari
Tadbirkorbank

"TADBIRKORBANK" - Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik tijorat banki. 1993-yil 7-yanvarda "Oʻzdehqonsanoatbank" negizida tashkil etilgan. Boshqaruvi Toshkent shahrida. Bankning yirik taʼsischilari: "Biznesfond", "Madad" sugʻurta agentligi va boshqa Jismoniy va yuridik shaxslardan iborat aksiyadorlari 24 mingdan ortiq. "T." keng tarmokli universal banklardan biri boʻlib, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va barcha viloyatlarda 13 ta filiali, respublika (Toshkent sh.) va viloyatlar markazlarida amaliyot boʻlimlari, 69 tuman boʻlimi, tuman boʻlimlari qoshida 42 minibank ishlaydi (2003).

Bank faoliyatining asosiy yoʻnalishi — qishloqda tadbirkorlik va mulkchilikning yangi shakllarini rivojlantirishni moliyaviy qoʻllabquvvatlashdan iborat. "T." respublika qishloq xoʻjaligi. korxonalariga — dehqon va fermer xoʻjaliklariga, shaxsiy yordamchi xoʻjalik egalariga, kooperativlarga, qishloq xoʻjaligi. mahsulotlarini qayta ishlovchi xususiy korxonalar va firmalarga turli bank xizmatlari koʻrsatadi. Bundan tashqari, bank kreditlar jalb etish va berish, mijozlar va muxbir banklarning hisobvaraklarini yuritish, pul jam/armalarini qabul qilish va joylashtirish, toʻlov hujjatlari va boshqa qimmatli qogʻozlarni sotib olish, sotish va saqlash, faktoring va lizing xizmatlari koʻrsatishni amalga oshiradi. Bank mamlakatimizda kichik va oʻrta biznes, xususiy tadbirkorlik yetakchi rol oʻynaydigan koʻp ukladli iqtisodiyotni jadal rivojlantirishga hissa qoʻshib kelmokda. "T." tomonidan kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga qishloq xoʻjaligi. texnikasi va minitexnologiyalar, ehtiyot qismlar olish uchun lizing xizmatlari koʻrsatishni kengaytirish, kichik va oʻrta biznes subʼyeklarini kreditlashda eksportbop yoki import oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqarish.ga, mahalliy xomashyoni qayta ishlash xisobiga xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish. bilan bogʻliq boʻlgan loyihalarga asosiy eʼtiborni qaratmoqda. 2003-yilda 41 mingdan ortiq mijozlarga xizmat koʻrsatdi. Bankning ustav kapitali 2,2 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,85 mln. soʻm, berilgan kreditlar 12,1 mlrd. soʻm, yillik fonda 642,7 mln. sum, jami aktivlari 33,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 507,3 mln. sum (2003).

    
Oʻzbekiston banklari
Tajan (daryo)

Tajan (Turkmaniston chegarasidan tashqaridagi qismi Herirud) — Afgʻoniston, Eron va Turkmanistondagi dare. Uzunligi 1150 km. Havzasining maydoni 70600 km². Afgʻoniston hududida taxminan 3000 m balandlikdan boshlanadi. Hirot vohasigacha togʻlar orasidan tor vodiyda, ostonalar orqali oqadi. Hirot va Tajan vohasida vodiysi keng . Eng yirik irmoklari: Ishlan va Kashafrud. T. suvidan sugorishda keng foydalaniladi. Dare Hirot vohasidan chiqqach, Eron bilan Afgʻoniston chegarasidan, soʻngra Turkmaniston bilan Eron chegarasidan oqadi. T. Tajan vohasida irrigatsiya kanallariga taralib, soʻng tugaydi. Suvi juda loyka. Dare, asosan, krrdan, kisman, yomgʻirdan suv oladi. Mart — may oylarida toʻlib oqadi. Qishda muzlamaydi. Oʻrtacha suv sarfi Puli Xotun yakinida (dare tugagan joydan 325 km yukrrida) 30 moʻsek., eng kup suv sarfi 990 m³/sek. Daryoning Turkmaniston bilan Eron chegarasidan utgan kismi yoz oxirida kupincha qurib qoladi. T.ga Turkmaniston hududida ikkita suv ombori — Tajan (hajmi 142 mln. m³) va Tajan2 (hajmi 180 mln. m³) qurilgan. 1960 yildan Amudaryo suvining bir qismi Qoraqum kanali orqali T.ga quyilmoqda. T. boʻyida Tajan sh. bor.

Manbalar  

Erondagi daryolar
Turkmanistondagi daryolar
Afg‘oniston daryolari
Eron va Turkmaniston chegarasi
Afgʻoniston va Eron chegarasi
Aysulu Tajimuratova

Aysulu Tajimuratova (1948. 16.11, Kegeyli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Nukus shahridagi 4maktabda, 1992-yildan 37litseyda kimyobiol. oʻqituvchisi. Darsni texnik vositalardan, koʻrgazmali kurollardan foydalangan holda davlat taʼlim standartlari talablari asosida tashkil etadi. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1948-yilda tugʻilganlar
Tajohuli orifona

Tajohuli orifona (arab. bi lib turib bilmaslikka olish) — mumtoz sheʼriyatda oʻxshatish usullaridan biri; shoir oʻxshatish manbaini kuchaytirib, boʻrttirib koʻrsatish maqsadida oʻsha manbaga (odatda yorga, mahbubaga) nisbatan bir yoki bir necha oʻxshatish qoʻllaydi, lekin goʻyo oʻzini nodon kishilarcha tutib, oʻzini bilmaslikka solib, ushbu oʻxshatishlarining toʻgʻrinotoʻgʻriligi haqida boshqalardan soʻraydi. Aslida esa shoirning oʻzini bilib bilmaslikka solishi shartli boʻlib, uning oʻxshatishlarida kamchilik, xatolik yoʻq; uning asl maqsadi yor qiyofasini mubolagʻali tavsifu oʻxshatishlar asosida kishi koʻz oʻngida aniq gavdalantirishdan iboratdir. Mas., LutfiyningMalak yo hur, bilmom, yo parisan?Bu raftor ila yo kabki dariysan?baytida shoir maʼshuqa siymosini malak, hur, parilarga, uning yurishini esa kabki dariy (kaklik turi) yurishiga oʻxshatadiyu, oʻzini bilmaslikka solib, ayni qaysi oʻxshatish toʻgʻriligini bilmaganday, bu hakda soʻrab koʻradi. Toʻgʻridantoʻgʻri oʻxshatishga nisbatan bu xil yashirin oʻxshatish, qiyoslash baytning taʼsirchanligini oshiradi, oʻquvchiga zavq bagʻishlaydi.

Tajohuli orifona sanʼati koʻpincha gʻazalning matlasidan maqtasigacha davom ettiriladi, yaʼni barcha baytlar shu sanʼat asosida yoziladi. Masalan, AtoiyningMengiz yo ravzai rizvonmidur bu?Ogʻiz yo gʻunchai xandonmidur bu?bayti bilan boshlanadigan gʻazali oxirigacha shu sanʼatga asoslanib yaratilgan. Tajohuli orifona sanʼati mumtoz sheʼriyatimizda keng qoʻllangan boʻlib, undan deyarli barcha shoirlar foydalanganlar.

Adabiyot 
 Hojiahmedov A., Mumtoz badiiyat malohati, T., 1999.

    

Sheʼriyat
Tajriba (bilim)

Tajriba — voqelikni amaliy jihatdan hissiyempirik bilish jarayoni. Tajriba keng maʼnoda — uquv, malaka va bilimning birligidan iborat. Shuningdek, falsafada bilishning empirik usullaridan biri — eksperiment usuli ham tajriba deb ataladi. Tajriba qadimdan falsafa tarixida muhim tadqiqot obʼyekti boʻlib kelgan. Sharq falsafasida biror narsadagi muayyan xossa yoki xususiyatni tekshirib koʻrish maqsadida oʻtkazilgan sinov ham tajriba deb atalgan. Abu Rayhon Beruniy tajribani eksperiment va kuzatish bilan bogʻlab tushuntirish tarafdori boʻlgan. U Ibn Sino bilan munozarada fikran faraz qilib koʻrishga nisbatan amaliy eksperiment ishonchliroq maʼlumot berishini taʼkidlab, fikriy mulohazalar ogʻizdan-ogʻizga oʻtish bilan oʻzgarib borishi va asl maʼnosini yoʻqotishi mumkin deb, amaliy tajribaning ahamiyatini yuqori qoʻygan. Empirizm va sensualizm vakillari bilimlarimizning eng ishonchli va yagona manbai hissiy maʼlumotlardir, deb hisoblashgan. Ularning fikricha, bilimlarda sezgilardan ilgari boʻlgan narsalarning oʻzi yoʻq, hamma bilimlar eng avvalo sezgilar orqali xreil kilinadi. Idealistik empirizm namoyandalari D. Yum, J. Berkli tajriba asosida obyektiv reallik yotishini inkor etish asosida uni sezgilar majmuasidan iborat deb bilishgan. F. Bekon, Gobbs, Lokk, Didro, Gelvetsiylar esa tajribaning manbai moddiy olam deb materialistik empirizm nuktai nazarida turishgan. Ratsionalizm vakillari Dekart, Spinoza, Leybnits fikricha, olamni mantiqiy bilishda tajribaga ehtiyoj yoʻq, chunki tajriba uzuqyuluq, bir tomonlama, sayoz va yuzaki, nomukammal bilimlarni beradi. Bunday bilimlarni sistemalashtirish, umumlashtirish, chuqurlashtirish uchun akliy tafakkur kerak boʻladi deb, bilishda tajribaning rolini kamsitishadi. I. Kant tajribani tushunishda ratsionalizmni ham, empirizmni ham jiddiy tanqid qilgan. Uning fikricha, odamlar mushohadaning shunday bir aprior (tajribagacha boʻlgan) shakliga egaki, uning yordamida sezgilar orqali olingan maʼlumotlar sintez kilinadi va ular tasavvurdagi boʻyicha qatʼiy tartibga solinadi. Gegel bilishni koʻp bosqichli deb tushunadi, u olamning bilish jarayonida erishgan natijalari bilan qoʻygan maqsadi oʻrtasida doimo farq boʻladi, yaʼni erishilgan natijalar maqsadga yetmaydi, oqibatda biluvchi istagan narsa bilan erishgan natijani taqqoslash asosida predmetga qarash ham oʻzgarib boradi va shu tarzda predmet haqidagi yangi bilimlar paydo boʻladi, ana shu yangi bilimlarning hosil boʻlish jarayoni tajribadir, deb hisoblaydi. Pragmatist va instrumentalistlar fikricha, tajriba narsalardan „instrumental“ maʼnoda foydalanishdir, ekzistensialistlar tajribani subʼyektning bevosita ichki kechinmalari dunyosi sifatida talqin etadi, neopozitivistlar tajribani subʼyekt ongining turli holatlari deb hisoblashadi. Markscha faylasuflar nazarida, tajriba praktika (amaliyot) kategoriyasiga mansubdir.

Kishilarning hayoti mobaynida orttirgan bilimlari, ukuv va malakalari majmuasi boʻlgan tajriba avlodsan avlodga oʻtib boradi. Tajriba fanni boyitishning, nazariya va amaliyotni rivojlantirishning muhim vositasi boʻlib xizmat qiladi.
Tajriba dalasi

Tajriba dalasi - 1) qishloq xoʻjaligi. sohasidagi tajriba muassasasi; Tajriba dalasida joyning tabiiy va iqtisodiy sharoitlarini hisobga olgan holda qishloq xoʻjaligi. ekinlari yetishtirishning ratsional usullarini ishlab chiqish maqsadida dala tajribalari oʻtkaziladi. Tajriba dalasi qishloq xoʻjaligi fanlari rivojlanishida muhimrol oʻynagan. Hozirgi davrda mustaqil muassasa sifatida oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Koʻpgina Tajriba dalasi asosida tajriba styalari, baʼzi hollarda esa intlar tashkil etilgan. Hozir ham saqlanib qolgan Tajriba dalasi muayyan intlar ixtiyorida boʻlib, doimiy tajriba maydoni vazifasini bajaradi. Uzbekistonda dehqonchilikka doir dastlabki Tajriba dalasidan biri Mirzachoʻl tajriba dalasi boʻlgan; 2) dala tajribalari oʻtkaziladigan yer uchastkasi. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining biologik va agrotexnik xususiyatlarini, ularni turli tabiiy va xoʻjalik sharoitlarida yetishtirish usullarini oʻrganish uchun moʻljallanadi. Tajriba dalasining tuprogʻi mazkur zona uchun tipik, unumdorligi jihatidan bir xil, relyefi tekis, nishabi tuproqni bir tekisda namlashga imkon beradigan darajada boʻlishi tajriba natijalarining anikligini taʼminlaydi. Tajriba dalasi uchun soʻnggi 3—4 yil davomida har yili bir xil ekin ekilgan, oʻgit solish, tuproqqa ishlov berishda yagona sistema qoʻllanilgan yerlar tanlanadi va h.k. Maydondagi paykallarning kattakichikligi va tajriba takroriyligi dala tajribasining aniqligiga taʼsir koʻrsatadi. Tajribalar muayyan sondagi variantlardan iborat boʻlgan maʼlum bir sxema boʻyicha bajariladi. Tajriba kichik paykallarda oʻtkazilsa va juda aniq natijalar olish zarur boʻlsa, tajriba 6 martagacha takrorlanadi (mas., Davlat nav sinovida 50 m2 kattalikdagi paykallarda). Paykaltaxminan 100 m2 gacha kattalashtirib borilganda tajriba aniqligi ortib boradi, ularni yanada kattalashtirish tajriba anikligini pasaytiradi. Alohidaalohida ishlov berishni talab qilmaydigan paykallarda agrotexnika tajribalarining asosiy qismi kattaligi 50—200 m2 keladigan paykallarda oʻtkaziladi. Mashina va qurollarni alohidaalohida ishlatishni talab etadigan tuprokka ishlov berish usullari yoki boshqa agrotexnika tadbirlarini sinab kurihda har bir paykal 300 va, hatto, 1000 m2 gacha kattalashtiriladi. Tajriba dalasida oʻsimliklar hosilini miqdor va sifat jihatidan hisobga olib borish shart, bu esa dala sharoitlarida hosilning oʻrganilayotgan shu usullariga kay darajada bogʻlikligini anikdashga yordam beradi.

Abdukarim Zikiryoyev.