MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ibrat (shaharcha)

Ibrat (Yangiqoʻrgʻon) — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi [shahar]], tuman markazi. Tumanning janubida joylashgan.
Tumanda 1ta shahar,(Yangiqo'rg'on),1ta shaharcha va 40dan ortiq MFYlar mavjud. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Furqat 12 km). Qoʻqon shahridan 20 km sharqda joylashgan. Aholisi 32 ming kishi (2022).

Xoʻjaligi 
Xoʻjaliklari Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MPT, kichik va xususiy korxonalar, mikrofirmalar, ipyigiruv va toʻquv, tikuvchilik trikotaj fabrikalari, meva va sabzavotni qayta ishlash, gilam toʻqish, vinochilik sexlari ishlab turibdi. Dehqon bozori, avtovokzal, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi.

Ijtimoiy soha 
Qishloqda 3 umumiy taʼlim maktabi, 2 litsey-gimnaziya, nafis sanʼat, bolalar sport maktablari, kasb-hunar kolleji bor. Markaziy va bolalar kutubxonalari, sanʼat saroyi mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Fargʻona va Qoʻqon shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Fargʻona viloyati
Buvayda tumani
Yangihayot

Yangihayot — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi shaharcha (1973-yildan). Yangihayot stansiyasi (Toʻytepa). Aholisi 8,1 ming kishi (2004). Ya.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari bor. Umumiy ovqatlanish, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari aholiga xizmat koʻrsatadi. Poliklinika, dorixona, tish davolash punkti ishlab turibdi.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Oʻrta Chirchiq tumani
Yangon

Yangon, Rangun — Myanma davlati poytaxti. Mamlakatning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazi, eng katta shahri. Yangon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,5 mln. kishi (1990-yillar boshi). Yangon daryosi boʻyida, Andaman dengizining Moutama qoʻltigʻi yaqinida joylashgan. Iqlimi tropik, mussonli, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 27°, aprelniki 29°, yiliga 2000 mm dan ziyod yogʻin yogʻadi. Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Ya. portiga okean kemalari ham kira oladi. Mamlakatning asosiy sanoat korxonalari Ya. va uning atrofida joylashgan. Sholi oqlash, taxta tilish, yogʻmoy, toʻqimachilik, farmatsevtika, jut, neftni qayta ishlash, poʻlatprokat, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda anʼanaviy badiiy buyumlar va turli matolar, poyabzallar tayyorlanadi. Ya.da mamlakatning savdotransport va bankmoliya ishlari amalga oshiriladi. Universitet, muzeylar, milliy kutubxona, nafis sanʼat maktabi va boshqalar bor. Shahar ilk bor buddaviylarning muqaddas joyi — Shuedagoun stupasi (ibodatxonasi) atrofida qishloq sifatida (avval Okkala, keyinroq Dagon deb atalgan) vujudga kelgan. 1852-yilda inglizlar bosib olgan. 1862-yildan inglizlarning Myanma mustamlakasining maʼmuriy markazi. 1948-yilda shaharda mamlakat mustaqilligi eʼlon qilingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Shuedagoun pagodasi majmuasi (mil. av. 5-asr) saqlangan.
Yanicharlar

Yanicharlar (turkcha — yangi qoʻshin) — Usmonli turk imperiyasida davlat xazinasidan maosh olib turgan muntazam piyoda qoʻshinlar. 14-asrda Turkiya sultoni Murod I davrida tuzilgan. Dastlab asirga tushgan oʻspirinlardan, soʻng Usmonli turk imperiyasining xristian aholisi orasidan zoʻrlik bilan olingan askarlardan iborat boʻlgan. Sipohiy va otliq qoʻshinlar bilan birga Ya. turk qoʻshinining asosini tashkil etgan. 1826 yil 15 iyunda ular Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlariga qarshi fitna uyushtirishgan, fitna bostirilgach, Ya. butunlay tugatilgan. 

 
Tarix
Turkiya
Nikolay Yanishevskiy

Nikolay Andreyevich Yanishevskiy (1891.14.8, Ukraina, Vinnitsa viloyati — 1966.12.10, Moskva) — muhandisgidrotexnik, texnika fanlari doktori (1938), professor (1933), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950). Petrovsk qishloq xoʻjaligi akademiyasi muhandislik fakultetini tugatgan (1919). 1924-yilgacha RSFSR Yer ishlari xalq komissariati qishloq xoʻjaligini melioratsiyalash boʻlimida katta mutaxassis, Moskva qishloq xoʻjaligini melioratsiyalash institutida katta ilmiy xodim, Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tekshirish institutida eksshtuatatsiya boʻlimi boshligʻi, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1925—35). 1935-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash injenerlari institutida gidromelioratsiya sistemalarini ekspluatatsiya qilish kafedrasi mudiri. Yanishevskiy suvdan foydalanishni rejalashtirishning nazariy asoslari va usullarini ishlab chiqqan (Oʻrta Osiyoning barcha irrigatsiya sistemalarida qoʻllaniladi).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Feliks Yanov-Yanovskiy

Feliks Markovich Yanov-Yanovskiy (1934-yil 28-may, Toshkent, O‘zbekiston SSR) — o‘zbek va sovet bastakori, musiqa o‘qituvchisi, professor. O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan san’at arbobi (1988-yilda).

Tarjimai hol 
Feliks Markovich Yanov-Yanovskiy 1934-yil 28-mayda Toshkent shahrida dunyoga keladi. Maktabni a’lo baholarga tamomlagach, 1957-yilda Toshkent davlat konservatoriyasining skripka yo‘nalishini tamomlagan. Naum Efimovich Bronfmanning shogirdi bo‘lgan. Markovich 1959-yilda – bastakorlik bo‘yicha (professor Boris Borisovich Nadejdin) qo‘l ostida ta’lim olgan. 

U 18 yoshidan boshlab u drama teatri orkestrida, so‘ngra O‘zbekiston filarmoniyasi simfonik orkestri va O‘zbek radiosi torli kvartet bo‘yicha ishlay boshladi. Feliks Markovich 1965-yildan “O‘zbekfilm” kinostudiyasida faoliyat yuritgan. 

Bastakor 1961-yildan - Toshkent davlat konservatoriyasi o‘qituvchisi, 1988-yildan - professor. Feliks 10 yildan ortiq kompozisiya kafedrasini boshqargan. Markovich 1974-1980-yillarda Nazariya va kompozisiya fakulteti dekani, 1979-1986-yillarda kompozisiya va cholg‘u asboblari kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan. Uning shogirdlari orasida bastakor Mirsodiq Tojiyev ham bo‘lgan. 

Feliks Yanovskiy 1971-yildan — O‘zbekiston Bastakorlar uyushmasi boshqaruvi a’zosi, 1991-yildan — O‘zbekiston kinematograflar uyushmasi a’zosiga aylandi.

Ijodiy faoliyati 
“Urashima Taro” baletida (Alisher Navoiy nomidagi Katta teatr sahnalashtirgan) oltita opera, “Rekviyem”da beshta simfoniya, “Avliyo Markadan Yevangeliyagacha”, erkaklar xori va orkestr uchun Concerto grosso, “Fabula 8” muallifi, barcha orkestr musiqa cholg‘u asboblari, xor va vokal kuylari uchun 20 dan ortiq konsertlar, o‘zbek xalq cholg‘u asboblari uchun musiqalar, estrada qo‘shiqlari, 60 ta film va 16 ta spektakllarga kuy bastalagan.  

Bastakorning asarlari Angliya, Germaniya, Fransiya, AQSH, Yaponiya, Isroil, Gollandiya, Serbiya, MDH davlatlarining konsert zallarida katta muvaffaqiyat bilan ijro etildi

Tanlangan filmografiyasi 
• 1970-yil - Bahor yomg‘iri

• 1971-yil - Quyosh nurlari (animasiya) 

•  1972-yil - Bu ajoyib yigit

• 1973-yil - Muxlis (film almanaxi)

• 1973-yil - Muxlis

• 1973-yil – Gʻamxo‘r odam

• 1974-yil - Bu qaysar quyon (animasiya)

• 1976-yil - Uzoq yaqin yillar

• 1977-yil – Jodulangan kema (animasiya)

• 1978-yil – Ma’shuqangni izla

• 1983-yil - uchuvchi yumronqoziq (animasion)

• 1984 yil - Mayin yomg‘ir yog‘ar (animasiya)

• 1986 yil - Amirning yashirin sayohati

• 1987 yil - Hayot mazmuni

• 1987 yil — Maydon

• 1988 yil - Maxluq yoki boshqa birov

• 1989 yil - Kaipning so‘nggi sayohati

• 1994 yil - Ajdodlar hayqirig‘i: Buyuk Turon

• 1995 yil - Ajdodlar hayqirig‘i: So‘g‘diyona

Mukofotlar 
• O‘zbekiston Yoshlar ittifoqi mukofoti sovrindori (1986). 

• Madaniyat va san’at rivojiga qo‘shgan hissasi uchun M&TVA faxriy mukofoti (2008).

Manbalar 
3. Феликс Янов-Яновский: Мировые премьеры для ташкентских меломанов  Podrobno.uz

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Bastakorlar
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Yantoq

Yantoq () — dukkakdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik begona oʻtlar turkumi. Oʻrta Osiyoning dasht, choʻl, chala choʻllarida hamda Rossiyaning Yevropa qismidagi chala choʻl rayonlarida 5 turi maʼlum. Oʻzbekistonda Ya.ning soxta yantoq va qirgʻiz yantogʻi turi oʻsadi. Boʻyi 40—110 sm, tik, sershox, ildizi kuchli rivojlangan, yer osti suvlarigacha yetib boradi (10 m va undan ortiq). Barg qoʻltigʻida qattiq tikanlari bor. Barglari choʻziq, nashtarsimon, barg bandi kalta, ketmaket joylashgan. Gullari mayda, qizil yoki pushti. May— sentyabrda gullaydi, avgust— oktyabr oylarida urugʻlaydi. Mevasi 10 tagacha urugʻ boʻlgan dukkak. Ya.ning yer usti qismi qishda qurib qoladi, bahorda ildiz boʻgʻzidagi kurtaklardan yangi poyalar oʻsib chiqadi. Urugʻi va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Urugʻi poʻstlogʻi qattiq boʻlganligi tufayli juda sekin unadi. Ya.ning hamma turi tuyachilik va qoʻychilikda yaxshi ozuqa hisoblanadi. Guli va ildizidan xalq tabobatida turli damlamalar tayyorlanadi. Ya.dan yuqori sifatli yemxashak, silos va oziq uni olinadi. Ya. yaxshi asal beruvchi oʻsimlik. Daraxtsiz choʻllarda Yantoq.dan oʻtin sifatida foydalaniladi. Sugʻoriladigan yerlarda, yoʻl, ariq, kanallar boʻylarida, tashlandiq yerlarda, ekinzorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.
Yantoq allergiyani davolashda qo'llaniladi: Buning uchun yantoqning gulini qaynatib ichish kerak.

Kurash choralari: almashlab ekish, yerni chuqurroq haydash, ildizpoyalarni yigʻib olish, dalalarga chirigan goʻng solish va boshqalar

Ikki pallali oʻsimliklar
Yanszi

Yanszi yoki Yangtze, Chanszyan, Yanszitszyan, Koʻk daryo — Yevrosiyo materigidagi eng uzun va sersuv daryo, Xitoyda. Uzunligi 5800 km, havzasining mayd. 1808,5 ming km². Tibet togʻligidan, 5300 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi va delta hosil qilib (mayd. 80 ming km²) Sharqiy Xitoy dengiziga quyiladi. SinaTibet togʻlarida chuqur daralardan sharshara va ostonalar hosil qilib oqadi. Bu qismida oqim tezligi katta. Daryo oʻrta oqimida Sichuan soyligi va burmali tizmalarni kesib oʻtgan. Kengligi 300–600 metr, daralardan oʻtgan joyida 120–200 m, chuq. 80–110 m. Quyi qismida Szyanxan tekisligi va Buyuk Xitoy tekisligining jan. qismidan oqadi. Bu qismida daryo bir necha tarmoklarga boʻlinib, kengligi 2 km gacha yetadi. Oʻzani qingʻirqiyshiq, orol va sayoz joylari koʻp. Asosiy irmoqlari: Yalunszyan, Mintszyan, Szyalinszyan, Xanshuy. Daryo vodiysida koʻl koʻp. Duntinxu va Poyanxu koʻllari daryo suvi oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 34 ming m³/sek., rejimi mussonli, yoz oylarida tekislik qismida suv sathi 10 m gacha qoʻtariladi. Daryo quyilishidan 700 km masofagacha dengiz suvi koʻtarilishi seziladi. Ya. har yili uning suviga sargʻish rang beruvchi 280—300 mln. t loyqa oqizib keltiradi (yevropaliklar bergan "Koʻk daryo" nomi haqiqatga yaqin emas). Daryodan sholipoyalarni sugʻorishda keng foydalaniladi. Suv taqsimlovchi inshootlar va suv omborlari qurilgan. Ya. — Xitoyning eng muhim suv yoʻli. SinaTibet togʻlari etagidan 2850 km masofada kema qatnaydi. Uxan shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. Daryo havzasidagi suv yoʻllarining umumiy uz. 17 ming km. Ya. boʻyida Chunsin, Uxan, Nankin, deltasida Shanxay shahrilari joylashgan.

Xitoydagi daryolar
Yanshao madaniyati

Yanshao madaniyati — Shim. Xitoydagi arxeologik madaniyat (mil. av. 4—3-ming yillik). Xenan, Shansi, Shensi viloyatlari, shuningdek, Xuanxe daryosining oʻrta oqimi boʻylarida tarqalgan. 1921 yil shved arxeologi Yu.G. Anderson tomonidan Yanshao qishlogʻi (Xenan)dan chiqqan topilmalarga koʻra, shunday atalgan. Yanshao manzilgoxlari daryo terrasalarida joylashgan; markazda — jamoa binosi, atrofida — kvadrat va dumaloq shaklda devori boʻlgan, loy bilan suvalgan yarim yertoʻlalar joylashib, ularning usti konussimon tom bilan yopilgan, bolalar uylar oldidagi katta idishlarga, kattalar qishloq yonidagi qabristonga dafn etilgan. Manzilgoh atrofida kulolchilik xumdonlari boʻlgan. Yanshao madaniyati tarqalgan Gansu viloyatidan nefrit (qosh toshi) parchalari qazib olingan. Ichi va tashqi tomoni rangli boʻyama naqshli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, bolta, yorgʻuchoq, urchuq, paykon) topilgan. Xoʻjalikning asosini — motiga bilan yer haydab dehqonchilik qilish tashkil etgan. Uy hayvonlaridan choʻchqa, it boqilgan, ovchilik, baliq ovlash, termachilik muhim rol oʻynagan. Yanshao madaniyatini jez davrining Lunshan madaniyati egallagan.

Xitoy manbalariga koʻra, Yanshao madaniyati topilgan maskanlarda mil. av. 3—2-ming yillikda dirunglar (turk jangchilari) yashagan.

 

Arxeologiya
Yao

Yao (oʻzlarini man, min deb atashadi) — Xitoy, Vyetnam va Laosdagi xalq. Xitoyda 2,2 mln. kishi, Vyetnamda 400 ming kishi, Laosda 60 ming kishi yashaydi. Shuningdek, Tailand (20 ming kishi), Myanma (10 ming kishi)da ham bor. Yao tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, xristianlar (protestantlar va katoliklar) ham bor. Ya. dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.
Yapaloqqushlar

Yapaloqqushlar — tungi yirtqich qushlar turkumi. Kunduzgi yirtqich qushlar bilan konvergent oʻxshash, lekin ulardan jigʻildonining boʻlmasligi va uzun koʻrichak oʻsimtasining rivojlanganligi bilan farq qiladi (mitti boyoʻgʻli) 84 sm gacha (soqolli yapaloqqush), erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirikroq. Pat qoplami qalin va yumshoq, aksariyat hollarda himoya rangida. Boshi katta, patlari tanasining oldingi qismida yuz diskini hosil "qiladi (nomi shundan). Koʻzlari yirik, oldinga qaragan, umumiy koʻrish maydoni uncha katta emas — 110°, binokulyar koʻrish maydoni — 60—70°, yaʼni boshqa qushlarga nisbatan katta. Koʻz gavhari harakatsiz. Koʻz umumiy koʻrish maydonining kichikligi evaziga boʻyni harakatchan boʻlib, boshini tez bura oladi. Barcha Ya. kunduzi va shomda yaxshi koʻradi, tim qorongʻida esa oʻljasini faqat uning tovushidan sezib tutib oladi. Tashqi eshitish chigʻanogʻi yirik va eshitish organini oʻrab turadigan suyaklar singari asimmetrik tuzilganidan har 2 quloqning tovushni qabul qilishi oʻrtasida farq boʻlishi tovush manbaini aniq bilishga imkon beradi. Tumshugʻi ilmoqsimon, lekin quchli emas. Oʻljasini kuchli oʻtkir va yirik tirnokdi panjalari yordamida oʻdsiradi. Shovqinsiz uchadi. Odatda, tovush chiqarmaydi, faqat koʻpayish davrida hushtakka, gʻukgʻuklagan yoki qahqah urib kulganga oʻxshash ovoz chiqaradi. 2 oilasi (yapaloqqushlar, sipuxalar) va 133 turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda Ya. oilasiga mansub 11 tur, jumladan, boyoʻgʻli, oddiy ukki, quloqdor yapaloqqush uchraydi. Ya. — monogam. Uyasini, odatda, daraxtlar kovagi yoki yoriqlariga, ayrim turlari yerga yoki daraxtlar shoxidagi boshqa yirik qushlar qurgan uyalarga quradi. Yirik Ya. 1—2 ta, mayda Ya. 10—12 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi birinchi tuxum paydo boʻlishi bilan uni bosadi. Shuning uchun bir uyadagi qush bolalari har xil kattalikda boʻladi. Tuxumdan chiqqan bolalari oq momiq par bilan qoplangan, koʻzi yumuq boʻladi. Bolalarini urgʻochisi va erkagi birgalikda boqadi. Uyadagi bolalar soni oziq boʻladigan hayvonlarning koʻp boʻl ish iga bogʻliq. 4 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Qushlar
Yapet

Yapet — Saturn sayyorasining yoʻldoshi. Sayyora markazidan oʻrtacha masofasi 3 563 000 km, diametri taxminan 1800 km. J. Kassini 1671-yilda kashf etgan.
Yapon dengizi

Yapon dengizi — Tinch okeanning yarim berk dengizi. Yevrosiyo materigi bilan Saxalin va Yapon orallari oʻrtasida. Boʻgʻozlar orqali shimolida Oxota dengizi, sharqda Tinch okean, janubida Sharqiy Xitoy dengizi bilan tutashgan. Mayd. 1062 ming km². Eng chuqur joyi 3720 m. Sohillari baland, tik yon bagʻirli, kam parchalangan. Yirik qoʻltikdari: Sharqiy Xitoy va Buyuk Petr. Dengiz tubining relyefi soylik. Markaziy qismida Yamato qiri bor. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Qishda shim.gʻarbiy sovuq shamol esib turadi. May. oyidan oktyabrgacha tayfunlar, bahor va yozda tumanli kunlar boʻlib turadi. Yuza oqimlar siklonal aylanma yoʻnalishda harakat qiladi. Suvining yuza qatlamida temperatura qishda shimolida 0°dan janubida 12° gacha, yoz oylarida 17° dan 26° gacha. Shimoliy qismidagi materikka yondosh suvlari qishda muzlaydi. Shoʻrligi 27,5%o dan 34,8%s gacha. Suvining rangi yashil, yashilkoʻk. Suv sathining koʻtarilishi sutkalik (bal. 0,5 m gacha), Tatar boʻgʻozida 2,3 m gacha. Dengizning oʻsimlik dunyosi gulli oʻsimlik va suvoʻtlardan iborat. Suvoʻtlarning ayrim turlaridan xoʻjalikda foydalaniladi. Hayvonot dunyosi shim. qismida sovuq suvda yashashga moslashgan (seld, treska, navaga, losossimonlar, kambala va boshqalar), janubida iliq suvda yashovchilar (skumbriya, tunetslar, ilonbaliq)dan iborat. Dengizda koʻplab baliq va dengiz hayvonlari ovlanadi. Yapon dengizi muhim transport ahamiyatiga ega. Asosiy portlari: Vladivostok, Naxodka (Rossiya), Niigata, Suruga (Yaponiya), Vonsan, Xinnam, Chxonjin (KXDR) va boshqalar.

 

Dengizlar
Yapon orollari

Yapon orollari — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi arxipelag. Mayd. 370 ming km². Yapon orollarida Yaponiyaning asosiy qismi joylashgan. 4000 dan ziyod orollarni oʻz ichiga oladi. Eng yirik orollari: Xokkaydo, Xonsyu, Kyusyu, Sekoku. Relyefi, asosan, togʻli. Vulkan koʻp. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli, shimolida moʻʼtadil iqlim. Kuzda falokatli tayfunlar boʻlib turadi. Daryolari qisqa va sersuv. Hududining yarmidan ortigʻi oʻrmonlar bilan qoplangan.

 

Osiyo orollari
Yaponlar

Yaponlar (oʻzlarini nixondzin — quyoshli oʻlka odamlari deb atashadi) — xalq, Yaponiyaning asosiy aholisi (123,6 mln. kishi). Umumiy soni 125,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yapon tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sintoistlar va buddaviylar; xristianlar va sinkretik dinlarga eʼtiqod qiluvchilar ham bor. Antropologik jihatdan mongoloid irqiga mansub. Ya.ning oʻziga xos etnik xususiyatlari ayrim mayda orollarda va Ryukyu arxipelagida yashovchi aholida saqlanib qolgan. Ya. qabila sifatida mil. av. 1-mingyillikoʻrtalarida Janubiy Koreya yarim oroldan Yapon o.lariga eneolit davri madaniyati (Yayon madaniyati)ni tarqatuvchi katta guruhning koʻchib kelishi natijasida shakllangan. Bunga qadar bu yerda ayn va qisman malayyapolinez qabilalari yashagan. Ularning oʻzaro aralashuvi natijasida kelgindi qabilalar tili ustuvor mavqeni egallagan. qadimiy yapon qabilalarining elat boʻlib uyushuvi mil. 4-asrda birinchi umumyapon davlati (Yamato podsholigi)ning tashkil topishi bilan tugagan. Yapon elati Osiyoning qadimiy sivilizatsiyalari (Xitoy, Koreya, Hindiston) taʼsirida rivojlangan. Qishloq aholisining asosiy mashgʻuloti — sugʻorma dehqonchilik (sholi), baliq ovlash, shahar aholisida esa hunarmandchilik hisoblangan. Ya. chinni, loklangan buyumlar ishlab chiqarish, toʻqimachilik va badiiy hunarlar bilan shugʻullangan. Koʻpgina hunarlar saqlanib qolgan. Ya. qadimgi va eng yuqori darajada rivojlangan madaniyat va sanʼatga ega. Hozirda shaharlik Ya.ning katta qismi yuksak taraqqiy etgan sanoatda band.
Yara

Yara — biror toʻqimaning turli sabablarga qoʻra nobud boʻlgan qismi koʻchib, oʻrnida hosil boʻlgan (teri yoki shilliq pardaning, odatda, teri ostidagi toʻqimalarning ham) nuqsoni; granulyatsion toʻqima oʻsishi sekinlashuvi va teri yoki shilliq pardaning zararlangan joyida epiteliyning hosil boʻlish jarayoni buzilishi natijasida Ya. juda sekin bitadi (mas, terining trofik yarasi). Ya.ga mexanik va termik shikastlanishlar, kimyoviy moddalar, nurlarning teriga taʼsir etishi, shuningdek, nerv oziqlanishining buzilishi. spetsifik (maxsus) hamda nospetsifik (nomaxsus) infeksiyalar (sil, zaxm va boshqalar), xavfli oʻsmalarning yemirilishi va h.k. sabab boʻladi.

YA. moddalar almashinuvining buzilishi (mas, qandli diabetda), surunkali intoksikatsiya, vitaminlar yetishmasligi, endokrin buzilishlar, organizmning holdan toyishi va boshqalar ga olib keladi. Ya. koʻrinishi, chuqurligi va chetlarining holatiga qarab oval, dumaloq, chetlari oʻyilgan shaklda boʻladi. Chuqur Ya. qon tomir devorlarining buzilishiga olib keladi, natijada qon ketishi kuzatiladi. Ya. uzoq kechib, chandiqlanib bitadi. Baʼzan Ya. qaytaqayta chiqishi ham mumkin. Ya.ga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, ogʻirroq hollarda xirurgik amaliyot qoʻllanadi.
Sattor Yarashev

Sattor Yarashev (1915.26.2, Vobkent tumani — 1991.13.2, Toshkent) — xonanda (lirikdramatik tenor), sozanda (tanbur), Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Toʻla, nihoyatda kuchli, chiroyli va taʼsirchan ovoz sohibi. Ijrochilik uslubi opera xonandaligi hamda milliy ashulachilik anʼanalarining uygʻunlashuviga asoslangan. Moskvadagi Oʻzbek opera studiyasi (1952), Toshkent konservatoriyasi (1972)ni tugatgan. Ashulachilik va tanbur ijrochiligini E. Kurbonovdan, keyinchalik mumtoz ashula yoʻllarini Yu.Rajabiy, O.Nuriddinovlardan oʻrgangan. Vobkent tuman kz—sz teatri artisti (1934-yildan) va direktori (1938—40), Buxoro teatri (1940—43), Yangiyoʻl teatri (1943—44), "Toshsovet" nomli teatr (1944—47) artisti. Bu davrda oʻzbek musiqali dramalarida Tohir ("Tohir va Zuhra"; T. Jalilov), Mu qanna ("Muqanna"; Yu. Rajabiy va G. Mushel), Farhod ("Farhod va Shirin"; Yu. Rajabiy va boshqaNadejdin) va boshqalar obrazlarni yaratgan. 1952— 70 yillarda Navoiy teatrida yakkaxon xonanda boʻlgan, 1967-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan. Uning isteʼdodi, ayniqsa, Qays ("Layli va Majnun", T. Sodiqov, R.Glier), Choʻponali ("Maysaraning ishi", S.Yudakov), Moniy, Furqat ("Dilorom", "Shoir qalbi", M. Ashrafiy), Yoʻlchi ("Zulmatdan ziyo", R. Hamroyev), Ravshan ("Koʻr oʻgʻli", U.Hojibekov) va boshqalar partiyalarda namoyon boʻlgan. Konsert repertuaridan maqom yoʻllari va mumtoz ashulalar ("Ushshoq", "Dugoh", "Segoh", "Feruz", "Miskin"), bastakorlar asarlari ("Qonga botsin", J. Sultonov va boshqalar), oʻzbek kompozitorlari asarlari ("Jon Oʻzbekiston", S.Yudakov; "Vatan", M.Burhonov; "Paxtakorlarga", D.Zokirov) oʻrin olgan. Ya. ijodiga bagʻishlangan videofilm va telefilm (1989) suratga olingan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1915-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
13-fevralda vafot etganlar
Yarim kecha

Yarim kecha, yarim tun — Yerdagi muayyan bir joy uchun haqiqiy yoki oʻrtacha Quyosh markazi pastki kulminatsiyada (ufqdan eng pastda) boʻladigan vaqt. Haqiqiy Quyoshning meridiandan oʻtishida haqiqiy yarim kecha, oʻrta Quyoshning meridiandan oʻtishida oʻrtacha yarim kecha yuz beradi. Yarim kechaning kirish vaqti joyning geografik uzunligiga bogʻliq boʻladi: har 15° dan keyin yarim kecha 1 soat keyinroq kiradi. Odatda, yarim kecha soat 24:00da kiradi va kalendarda kun oʻzgaradi. Fuqaro vaqti shu paytdan hisoblanadi. Dunyo vaqti hisoblay boshlanadigan Grinvich meridianining oʻrtacha yarim kecha uchun maʼlumotlar astronomik yilnomalarda beriladi.

Yana qara 

 Tush
Yarim orol

Yarim orol — uch tomoni suv bilan oʻralgan va faqat bir tomondan materik yoki orolga tutashgan quruqlik yer. Koʻpincha Yarim orol geologik jihatdan materik bilan bir butunni tashkil etadi. Mas, Arabiston, Hindiston, Qrim, Bolqon, Kamchatka va boshqalar.

 

Geografik terminlar
Yarimtepa

Yarimtepa — Iroqning shim.gʻarbida joylashgan, neolit davri, jumladan, xassun madaniyatiga (mil. av. 6ming yillik) oid bir necha manzilgoh xarobalari. Xom gʻishtdan qurilgan uylar, xumdonlar, dehqonchilik qurollari, mol suyagi va boshqalar chiqqan. Shuningdek, xalaf madaniyati (mil. av. 5ming yillik)ga oid Mesopotamiyadagi eng qadimiy sajdagoh qoldiqlari topilgan.

    

Arxeologiya
Iroq tarixi
Yarimtirnoq

Yarimtirnoq — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining chakka — quloqqa taqadigan taqinchogʻi. Ya. mujassamotlaridan birining tuzilishi yuqori qismi 3 tishli (ikki ot oʻrtasida turgan onamaʼbuda), quyi qismi yarim oy yoki uyasida oʻtirgan qushchalar shaklidagi 2 zarhallangan kumush taxtachalardan iborat boʻlib, yuzasiga bezak toshlar yoki shisha koʻzlar qadalgan, ular atrofi bosma usulida mayda oʻsimliksimon naqshlar yoki chiziqlar bilan bezatilgan. Ya.ning yuqori qismiga ukpar qadash uchun naycha va ilgaklar ishlangan, quyi qismi esa yaproqcha, marjonlar terilgan shokilalar qatori bilan hoshiyalangan. Ya. osmatuzi bilan birga ansambl hosil qiladi. Davr oʻtishi bilan Ya. soddalashgan.

    

Zargarlik
Kiyim