MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oltin yoruq

"OLTIN YORUQ" — buddaviylikka eʼti-qod qilgan turkiy kavmlar orasida mashhur boʻlgan qad. yozma yodgorlik. Asl nomi "Suvarnaprabxasa" boʻlib, sanskrit tilidan kad. xitoy tiliga tarjima kilingan. 10-asrda Beshbaliq shahrida Sengi Seli Tudung uni xitoy tilidan qad. turkiy tilga "Oltin yoruq" nomi bilan tarjima qilgan va eski uygʻur-turk yozuvida koʻchirgan.

Oʻnta afsonani oʻz ichiga olgan "Oltin yoruq" 675 sahifadan iborat. Barcha afsonalarda ham buddaviylikning asosiy taʼlimoti ("najot topish" taʼlimoti) birinchi oʻrinda turadi. Mazmuni turlicha boʻlgan afsonalarning hammasini birlashtirib, yaxlit asar holiga keltirilishining bosh omili ham ana shu taʼlimotdir. Unda aks etgan "toʻrt oliy haqiqat" bosqichi ham Oʻrta Osiyo xalqlarining falsafiy qarashlariga mos keladi.

"Oltin yoruq"ning hozirgi turkiyshunoslar koʻp foydalanadigan nusxasi 18-asrda koʻchirilgan. Bu qoʻlyozma SanktPeterburgdagi Osiyo muzeyida sakdanadi.

"Oltin yoruq"ni 1910-yil Sharqiy Turkistonning Xansu viloyatidagi Vunshigu qishlogʻidan SE.Maloye topgan. Uning faksimile nusxasi V.V.Radlov va SE. Malov tomonidan nashr etilgan (1913— 17). Nemis olimi V.Myuller esa asarning 1920 saxifasini xitoycha asl nusxasi bilan qiyoslagan holda chop ettirgan (1913). V.V.Radlov "Oltin yoruq"ning bir kismini nemis tilida nashr qilgan (1930). Turk olimi Rashid Rahmatiy Arat "Oltin yoruq"ni transliteratsiya qilib, usmonli turk tiliga tarjima qilishni boshlagan, lekin ish nihoyasiga yet-magan. Yana bir turk olimi Cheval qoya yuqorida eslatilgan faksimile nashr asosida "Oltin yoruq"ni toʻliq transliteratsiya qilib chop ettirdi (Anqara, 1994).

Nasimxon Raxmonov.

Manbalar
Oltin kesim

Oltin kesim, garmonik boʻlish, kesmani oʻrta va chet nisbatda boʻlish — geometriyaning kad. masalasi. Oltin kesim atamasini Leonardo da Vinchi fanga kiritgan. Bunda berilgan AV kesmani AV: AS=AS: VS shartni qanoatlantiradigan AS va 5Skesmalarga boʻlish talab kilinadi.

Manbalar
Oltin pariteti

Oltin pariteti - 1) mamlakat pul birligida davlat tomonidan belgilangan va qonunda qayd etilgan sof oltin miqdori (ogʻirligi); 2) turli mamlakatlar pul birliklarining rasmiy oltin taʼminoti miqdoriga koʻra nisbati. Mas, 1 AQSH dollarining oltin taʼminoti 0,818513 g sof oltinga tengboʻlgan. 1961-yil SSSR da 1 soʻmning oltin taʼminoti 0,987412 g sof oltin deb belgilangan. Natijada 90 tiyin 1 dollarga teng deb qabul qilingan. 1989-yil 62,5 tiyin 1 dollarga teng boʻlgan.

20-asrning 70-yillaridan boshlab Yamayka kelishuviga asosan qogʻoz pullarning Oltin pariteti bekor qilindi (qarang Yamayka valyuta tizimi).

Manbalar
Oltin standart

Oltin standart — mamlakatning pul va valyuta munosabatlarini oltindan pul tovari sifatida foydalanish asosida tashkil qilish shakli. Oltin standart oltin tanga, oltin yombi va oltin deviz (oltin valyuta) turlariga boʻlinadi (qarang Devizlar). Oltin tanga standart eng barqaror pul tizimi boʻlib, inflyasiyani istisno etadi, chunki ehtiyojdan ortiq oltin tangalar muomaladan olinib xazinaga aylanadi. Oltin standartni 1821-yilda Angliya banki boshlab berdi. Bu tizim huquqiy jihatdan 1867-yilda Parij konferensiyasida davlatlararo bitim bilan rasmiylashtirildi. Milliy valyuta kursi oltinga qatʼiy bogʻliq boʻlib, valyutaning oltin tarkibi orqali qatʼiy valyuta kursi boʻyicha birbiri bilan oʻzaro muvofiqlashtirilgan. Ularning oltin pariteti valyutalarda rasmiy belgilangan oltin miqdoridan kelib chiqqan holda aniklanib, valyutalar bevosita oltinga ayirboshlanar edi. Oltin tangalar cheklovlarsiz muomalada boʻlgan va zarb qilingan, qogʻoz pul oltin tangalarga erkin almashtirilgan, narxlar oltinda hisoblangan. Birinchi jahon urushi davrida deyarli barcha mamlakatlarda qogʻoz pullarga oltin almashtirish toʻxtatildi, muomaladagi oltin tangalar muomaladan chikarildi. 20-asrning 20-yillaridan ayrim mamlakatlarda (xususan, AQSH va Buyuk Britaniyada) oltin yombi standart joriy etildi, bunda banknotlar 12,5 kg gacha boʻlgan oltin yombilarga almashtirilgan, buning uchun esa bank-ka katta pul miqdorini takdim etish lozim boʻlgan. Boshqa mamlakatlarda kredit pullarini dastlab oltin yombi standarti mamlakatlari valyutalaridagi devizlarga soʻngra oltinga almashtirish tartibi paydo boʻldi va Oltin standartning bu shakli oltin deviz standart nomini oldi. Bu shaklda bir mamlakat va-lyutasi boshqa mamlakatlar vositasiga bogʻliq qilib qoʻyiladi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Bretton — Vuds valyuta tizimi shakllandi (k,. Bretton— Vuds bitimi) va oltin deviz standart fakat markaziy banklar uchun saqlab qolindi. Oltin jahon puli sifatida Yamayka shartnomasi (1976) imzolanishiga qadar muomalada boʻlgan.

Manbalar
Oltin suvi

Oltin suvi - q. Zarhal, Hal.

Manbalar
Oltin shoh

Oltin shoh — 1) Bosfor boʻgʻozining Yevropa qirgʻoklari yaqinidagi buxta. Uzunligi 12,2 km, eni 91 – 122 m, eng chuqur joyi 47 m. Har ikki sohilida Istanbul shahri joylashgan; 2) Buyuk Petr qoʻltigʻidagi (Yapon dengizi) buxta. Uzunligi 7 km. Sohillarida Vladivostok shahri joylashgan.

Manbalar
Oltin yugurtirish

Oltin yugurtirish - buyumlar sirtiga yupqa qatlamda (0,01 mkm dan bir necha mkm gacha) oltin qoplash. Buyumlarning korroziyaga chidamliligini, elektr oʻtkazuvchanligini, yaltiroqligini oshirish, shuningdek, dekorativ-himoya maqsadlarida qilinadi. Oltin yugurtirishda galvanik, katodli purkash, yupqa zar qatlamini yopishtirish, kontakt-mexanik usullar (buyum sirtiga oltin kukunini sepib ishlov berish, olovda oltin amalgamasini qoplash va boshqalar) qoʻllanadi.

Manbalar
Oltin-valyuta zaxiralari

Oltin-valyuta zaxiralari -mamlakatning markaziy emissiya banki yoki xazinasida quyma (yombi) va tanga shaklida toʻplangan markazlashgan oltin rezerv fondi. O.-v.z.ga hukumat va markaziy banklarga tegishli boʻlgan oltin quymalari va oltin tan-galar, xorijiy bank hisob raqamlaridagi valyuta mablaglari, xorijiy mamlakatlar banknotlari, tangalari va davlat qimmatli qogʻozlari, shuningdek, Xalqaro valyuta fondi (XVF)dagi rezerv pozitsiyalari kiradi.

O.-v.z. mamlakatning pul birligini mustahkamlash, uni barkaror ushlab turish, shuningdek, ichki valyuta bozorini zaruriy valyuta mablagʻlari bilan taʼminlash maqsadida shakllantiriladi.

Markaziy bank va boshqa moliya intlari tomonidan saqlanadigan O.-v.z. hajmi xalqaro va mintaqaviy valyuta-kredit hamda moliyaviy institutlarning xorijiy bank hisob raqamlaridagi xalqaro toʻlovlar uchun moʻljallangan mablagʻlari hisobidan toʻldirib boriladi. O.-v.z.ni shakllantirishda erkin muomaladagi, yaʼni boshqa valyutalarga toʻsiklarsiz ayirboshlash mum-kin boʻlgan valyutalar ham muhim oʻrin tutadi. Oltin (quyma va tanga koʻrinishida) yuqori likvidlikka ega boʻlgan xalqaro mablagʻlar orasida muhim ahamiyatga egaligini saqlab kelmoqda.

XVFga aʼzo mamlakatlar oʻzlarining O.-v.z.ga XVFdan erkin talab qilib olish mumkin boʻlgan valyuta qoldiqlarini kiritib borishga alohida eʼtibor beradi. Ushbu mablagʻdan XVF kapitaliga oltindan berilishi lozim boʻlgan toʻlov kvotasini oʻtkazib berishda foydalaniladi. 1970-yildan boshlab esa ushbu toʻlov kvotasini har bir davlat uchun belgilangan biror fond valyutasida toʻlash huquqlari joriy etildi.

O.-v.z. xalqaro mablagʻlarining zaxira fondi vazifasini bajaradi qamda toʻlov balansi taqchilligini qoplash va valyuta bozorida milliy valyuta kursini ushlab turish maqsadida intervensiya qilish uchun foydalaniladi. Uning optimal qiymati tashqi likvidlikni, yaʼni mamlakatning xorijiy mamlakatlarga boʻlgan toʻlovlarini oʻz vaqtida, uzluksiz taʼminlash uchun yetarli boʻlmogʻi lozim. O.-v.z.ning kamayishi mamlakatning valyuta siyosati salbiy ekanligidan dalolat beradi.

Oʻzbekistonda soʻnggi 5—6 yil davo-mida O.-v.z.ning hajmi mamlakatning 5 oylik import hajmini qoplay olish darajasida saqlanib kelin-moqda. Xalqaro tajribaga muvofiq, mamlakatning O.-v.z.ning hajmi maz-kur mamlakatning 3 oylik import haj-midan kam boʻlmasligi lozim (yana qarang Valyuta rezervlari).

Fayzulla Mullajonov.

Manbalar
Oltingugurt (mineral)

Oltingugurt, tugʻma oltingugurt — tugʻma elementlar guruhiga mansub mineral. Tabiatda erkin (tugʻ-ma O.) va birikmalar holida uchraydi. Oltingugurt 16ta proton, 16ta elektron va yana shuncha neytrondan tashkil topgan. Davriy sistemada 6-guruhdan joy olgan.  O.ning eng muhim tabiiy birikmalari — metall sulfidlari (mas, FeS2 — temir kolchedan (pirit), ZnS — aldama pyx, PbS — qoʻrgʻoshin yaltirogʻi yoki galenit, Cu2S— mis yaltirogʻi va hokazo), sulfatlar holida (angidrit CaSO4, gips CaSO42H2O, ogʻir shpat BaSO4, glauber tuzi va hokazo) ham uchraydi. Bundan tashqari, O. kumir, slanets, neft, tabiiy gazlar, hayvon va oʻsimlik organizmlarida organik va anorganik holida mavjud (mas, oqsilda 0,8—2,4% O. bor). O. bir necha allo-tropik koʻrinishlarda boʻladi. Eng koʻp uchraydigan turi rombik modifikatsiyasi (alfa-S), uni sekinlik bilan 96— 120°gacha qizdirganda monoklinik modifikatsiyasi (6eTa-S)ra oʻtadi. O.ning rangi sariq. Qattikligi mineralogik shkala boʻyicha 1—2, zichligi 2,0—2,1 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 118,9°. Rombik O. sakkiz burchakli halqasimon Sg tarkibli molekulalardan tuzilgan. Monoklinik O. prizma shaklidagi tiniq kristallardan iborat. O.ning juda koʻp birikmalari maʼlum. Mas, vodorod sulfid (H2S), sulfat kislota (H2SO4), gipos ulfit (Na2S2O3) va hokazo Tugʻma O. konlari Meksika, AQSH, Italiya, Yaponiya, Rossiya, Turkmanistonda uchraydi. O. konlardan qazib olinadi va flotatsiya usulida boyitiladi, SO2 ni qaytarib, H2S ni oksidlab ham hosil qilinadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Oltingugurt guli

Oltingugurt guli — oltingugurtning bugʻi sovitilganda hosil boʻladigan kukuni. Bogʻdorchilikda daraxtlar, toklarning virusli kasalliklari, ayniqsa, ragʻada sepiladi, shuningdek, tibbiyotda ishlatiladi.

Manbalar 

 OʻzME Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oltingugurt rudalari

Oltingugurt rudalari - tarkibidagi sof oltingugurt konsentratsiyasi texnik va iqtisodiy jihatdan ajratib olish foydali boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Oltingugurt rudalari uni oʻz ichiga olgan togʻ jinslariga qarab ajratiladi. Oltingugurt rudalarini tashkil qiluvchi asosiy mi-nerallar: sof oltingugurt, kalsit, dolomit, gips, angidrit, selestin, kvars, xalsedon, opal, gilli minerallar, pirit, alunit. Tarkibida oltingugurt 25%dan ortiqboʻlsa boy, 10— 25% — oʻrtacha, 5—10% — kambagʻal ruda hisoblanadi. Birga uchraydigan foydali komponentlari (oltingugurtdan tashqari) — ohaktoshlar (flotatsiya chiqindilari tuproqni ohaklash uchun ishlatiladi), selestin, pirit, alunit; zararlisi — organik moddalar (bitumlar), As, Se.

Oltingugurt rudalarining uyumlari qatlamsimon, linzasimon, uyasimon boʻladi; qalinligi bir necha oʻn sm dan bir necha oʻn m gacha. Oltingugurt rudalari konlarining asosiy genetik va sanoat tipi — choʻkindi qatlamlarning infiltratsion-metasomatik sulfatlari va tuz gumbazlarining keproklari. Oltingugurt rudalaridan tashqari, oltingugurt va uning birikmalar kolchedan, mis rudalari chiqindilari va boshqa sulfidli rudalardan, yonuvchi tabiiy gaz tarkibidagi vodorod sulfid, bitumli qumtosh, oltingugurtli neft va boshqalardan ham olinadi. Bularning barchasi tarkibida oltingugurt boʻlgan xom ashyo hisoblanadi.

Rudalardan oltingugurt kon texnologiyasi (dunyo boʻyicha olinayotgan oltingugurtning 10—20%) va geotexnologiya (90—80%) yoʻli bilan ajratib olinadi. Oltingugurt rudalari konlarining aksari qismi Iroq, AQSH, Chili, Meksika, Polsha, Ukraina, RF, Turkmanis-tonda joylashgan.

Adabiyot 
 Geologiya mestorojdeniy samorodnoy seri, M., 1969; Vulkanicheskiye sernie mestorojdeniya i nekotorie problemi gidrotermalnogo rudoobrazovaniya, M., 1971.

Manbalar 

    

Sanoat
Mineralogiya
Oltingugurtli boʻyagichlar

Oltingugurtli boʻyagichlar - aromatik birikmalar, nitro- yoki aminobirikmalarni oltingugurt yoki natriy sulfid bilan birga qizdirishdan hosil boʻladigan sintetik boʻyagichlar. Oltingugurtli boʻyagichlar, odatda, suvda erimaydigan koʻp jinsli qattiq moddalardan iborat. Matoni boʻyashda Oltingugurtli boʻyagichlarni natriy sulfidning suvdagi eritmasi bilan qaytarib, leykobirikmalar hosil qilinadi. Bu moddalarning natriyli tuzlari suvda eruvchan boʻlib, matoga yaxshi singadi. Matoga singdirilgan leykobirikmalar xavo kislorodi bilan oksidlanib, dastlabki Oltingugurtli boʻyagichlar rangini oladi. Oltingugurtli boʻyagichlar sariq, jigarrang, koʻk, zangori, binaf-sha rang, yashil, qora va boshqa tusda boʻlishi mumkin. Oltingugurtli boʻyagichlar yuvilganda rangi aynimaydi. Arzon, olinishi oddiy boʻlgani uchun keng qoʻllanadi.

Manbalar
Oltingugurtli oʻgʻitlar

Oltingugurtli oʻgʻitlar - tarkibida oltingugurti boʻlgan va oʻgʻit sifatida ishlatiladigan birikmalar. Kaliy, magniy, ammoniy sulfatlari, fosfogips va boshqa, shuningdek, qis-man oltingugurti boʻlgan jinslar O.oʻ. sifatida qoʻllaniladi. Oʻsimliklar uchun qoryomgʻir, goʻng va boshqa organik oʻgʻitlar oltingugurtning yaxshi manbai hisoblanadi. O.oʻ. tarkibida oltingugurt kam boʻlgan shoʻrxok va boshqa yerlarda qoʻllaniladi; qumoq kulrang tuprokli yerlarda kuproq samara beradi. Tuproqqa yiliga yogin bilan birga gektariga 8 kg gacha oltingugurt angidridi (SO3) tu-shadi. O.oʻ. koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlariga, ayniqsa, tanasida koʻp miqdorda oltingugurt tutadigan va uni aksariyat hollarda kamida fosforga teng miqdorda oʻzlashtiradigan butguldoshlar, dukkakdoshlar, kungaboqar va kartoshka uchun foydali. O.oʻ. bilvosita ugʻit tarzida ham ijobiy taʼsir kursatishi mumkin: tuproqdagi ortiqcha ishqoriylikni kamaytiradi, neytrallaydi, qiyin eruvchi fosfatlarning uzlash-tirilishini oshiradi, Sa, K, Mg, Fe larning eruvchanligini kuchaytiradi.

Manbalar
Oltinkon

Oltinkon — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966-yilgacha Chodakbosh qishlogʻi). Tuman markazi(Pop shahri)dan 46 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (50 km).Anger-Pop temiryo`l shu shaharchadan o`tgan. Aholisi 3,6 ming kishi (2003). Asosan, ishchi va xizmatchilar. Shaharchada maktab-internat, qoʻshma korxona, klub, kutubxona, meh-monxona, kasalxona, dorixona, tibbiy punkt, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Pop tumani
Oltinkoʻzlar

Oltinkoʻzlar (Chrysopidae) -toʻrqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Oʻrta Osiyo faunasida 24 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda Ch. carnea Steph., Ch. septempan cfata W., Ch. albolineata L. va Ch. vittata W. koʻp uchraydi. Tanasi och yashil, kuzlari tillarang, sadafeimon yoki kamalaksimon tovlanuvchi qanotlari yoyilganda 19– 50 mm. Moʻylovi choʻtkasimon, peshonasi tekis. Ingichka dastali och yashil tuxumini oʻsimlikka yopishtirib qoʻyadi. Lichinkasi tigiz, old va orqa tomoni ingichka, koʻkrak oyoqlari yaxshi rivojlangan. Gʻumbagi ochiq tipda, rangi yashil. O.ning lichinkalari yirtqich hayot kechirib, ular juda xoʻra va nihoyatda harakatchan. Ular polifag (ozuqa turi koʻp). Lichinkasi 3000 tagacha bit, oʻrgimchakkana va zararkunanda tunlam tuxumlarini yoʻq qilishi mumkin. Yetuk hasharot fazasida, kamdan-kam gʻumbak xrlida qishlaydi. Qishlovdan mart oxiri — aprel boshlarida, sutkalik oʻrtacha harorat 10—11° boʻlganda chiqadi. Tuxumini oʻsimlikning bargi va boshqa qismlariga bittadan yoki toʻp qilib qoʻyadi. Urgʻochisi bir kunda 65, hayoti davomida esa 500—750 tagacha tuxum qoʻyadi. Dehqonlik mintaqalarida yashaydigan O.ning asosiy turlari 4—5 avlod beradi. Paxta dalalari agrobiotsenozida O. gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi zararkunandalarini yoʻq qiluvchi etnomofaglar sifatida katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan ximoya qilishda qoʻllash uchun O.ni laboratoriya sharoitida, tabiiy va sunʼiy ozuqa muhitida koʻpaytirish usuli ishlab chi-qilgan (yana qarang Foydali hasharotlar).

Sulton Alimuhamedov.

Manbalar
Oltinkoʻl (shaharcha)

Oltinkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha (1969 yildan). Qoʻngʻirot shahar kengashiga karashli. Tuman markazi va yaqin temir yoʻl stansiyasi (Qoʻngʻirot)dan 6 km. Aholisi 24 ming kishi (2000). Oltinkoʻlda paxta tozalash zavodi, 6 umumiy taʼlim maktabi, madaniyat va istirohat bogʻi, avtokorxona, madaniy, maishiy va savdo xizmati koʻrsatish shoxobchalari bor. Oltinkoʻlda Qoʻngʻirot tuman aeroporti joylashgan.

Manbalar 

 

Aholi punktlari
Qoraqalpogʻiston aholi punktlari
Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qoʻngʻirot tumani
Oltinkoʻl (qilshloq)

Oltinkoʻl — Andijon viloyati Ol-tinkoʻl tumanidagi shahar. Tuman markazi. Viloyat markazi (Andijon shahri)dan 16 km janubi-gʻarbda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Andijon (23 km). Aholisi 48,2 ming kishi (2020), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, qirgʻiz, tojik, tatar, uygʻur va boshqa millat vakillari ham yashaydi. O.shahrida tuman hokimiyati binosi, umumiy taʼlim, tayanch maktablari, maktab-internat, musiqa va sanʼat maktabi, kasb-hunar kollejlari, markaziy kutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, kasalxona, poliklinika, dorixona, 280 dan ortiq savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston aholi punktlari
Andijon viloyati
Oltinkoʻl tumani
Олтинкўл:ХасанғХусан
Maqsuda Oltinova

Maqsuda Bahriyevna Oltinova (1951.10.11, Samarqand) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Termiz pedagogika institutini tugatgan (1974). 1975-yildan Navoiy shahridagi bolalar bogʻchalarida tarbiyachi, 1980-yildan 4-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Ish faoliyatida noanʼanaviy dars usullaridan foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ibray Oltinsarin

Ibray (1841.20.10 — 1889.17.7) — qozoq yozuvchisi va maʼrifatparvari, milliy badiiy nayerning asoschilaridan. Orenburg shahridagi rus maktabida oʻqigan (1850— 57). 1860—69 yillar Toʻrgʻaydagi rus-qozoq maktabida oʻqituvchi, 1879-yildan Toʻrgʻay viloyatidagi qozoq maktablari inspektori. O.ning tashabbusi bilan qozoq bolalari uchun 7 ta boshlangʻich volost maktabi, 4 ta 2 yillik maktab, 1 ta hunar bilim yurti va qozoq oʻqituvchilari uchun maktab ochilgan (1883-yil Orsk shahri). Oltinsarin shu maktablar uchun ilk dareliklar, majmualar ("Qirgʻiz xrestomatiyasi", 1879) yozgan. "Daryo", "Yoz", "Kel bolalar, oʻqiylik!" singari vatanparvarlik, insonparvarlik ruhidagi sheʼrlari, "Qipchoq Saidqul", "Boy bolalari bilan Husan" sin-gari axloq-odobga oid kitoblari ilk marotaba ana shu majmualarga kiritilgan. Qozoq folkloriga oid bir qancha asar toʻplagan va nashr ettirgan ("Luq-moni Hakim", "Yolgʻonning zarari", "Saxiy", "Izbosti biy" balladalari, "Qora botir", "Kal bola" ertaklari, "Qoʻblandi" eposi va boshqalar).

Oltinsarin Jan Pyer Beranje, I. A. Krilov, L. N. Tolstoy va boshqalarning asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan. Ular qozoq tilidagi birinchi badiiy nasr namunalari hisoblanadi.

Manbalar 

Qozogʻistonlik yozuvchilar
Oltinsoy (soy)

Oltinsoy — Navoiy viloyatidagi soy. Oqtogʻning jan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 44 km, havzasining maydoni 280 km². Yuqori oqimida Langarsoy nomi bilan janubi-sharqqa oqadi. Tarama qishlogʻidan quyi qismi O. deb ataladi. Chilosh qishlogʻi yaqinida Maydonsoy bilan birlashib, Kattasoyni hosil qiladi. Bosh qismida tor daradan oqadi. Oʻrta va quyi oqimlarida 4 ta koʻhna qayiri bor. O. qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,22 m³/sek. (Xonaqa qishlogʻi yaqinida), oqim moduli 2,1 l/sek.km². Suvi erta bahorda koʻpayadi. Aprelda suvining 20— 25%, avgustda 2—3% oqadi. Baʼzan soydan sel keladi. 1963-yil bahorida oʻtgan selning miqdori 600 m³/sek. boʻlgan. Umumiy uz. 130 km dan ortiq irmogʻi bor. O.dan Xatirchi tumanidagi xoʻjaliklar va qishloklar suv oladi. Soy vodiysida Tarama, Oqtepa, Xonaqa, Oltinsoy kabi qishloklar joylashgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Oltintepa

Oltintepa — jez davriga oid shahar harobasi (mil. av. 3—2 ming yillik). Turkmaniston jan.dagi Meana qishlogʻi yaqinida joylashgan. 1929-yil A. A. Semenov topgan. 1930-yillarda A. A. Marushenko, 1949-yildan M. Ye. Massoy boshchiligidagi ekspeditsiya tekshirgan. O. shim.-sharkdan jan.-gʻarbga choʻzilgan boʻlib, bal. 20 m ga yetadi. O. qad. dehqonchilik madaniyatiga oid yodgorlikdir. O.ning maydoni 60 ga dan ortiq. O.ning atrofi kalinligi 2 m gʻisht devor bilan oʻralgan boʻlib, ichida aholi yashaydigan massivlar, kulolchilik mahallasi boʻlgan. Keng va uzun yoʻllar, bir necha xumdonlar, mahobatli uy qoldiklari, diniy inshootlar, zikkurat, mozorlar topilgan. Bu topilmalar qad. Oʻrta Osiyoda dehqonchilik bilan shugʻullanuvchi oʻtroq qabilalar ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Oltintepa (shahar xarobasi)

Oltintepa — oʻrta asr shahar harobasi (5—13-asrlar). Qashqadaryo viloyati, Qamashi tumanidagi Qorabogʻ qishlogʻi yaqinida joylashgan. O. dastlab ToshDUning arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan (1966). 1964 yildan muntazam arxeologik tadqiqotlar olib borilgan. Shahar 2 qismdan: hisor rolini oʻynagan markaziy qism (2,5 ga dan ortiq) va raboddan iborat. O.dagi markaziy tepalikning hajmi 160x160 m, balandligi 13 m ga yaqinni tashkil qiladi. O.ning umumiy maydoni 40 ga boʻlgan. Dastlab O. oʻrnida 5—6-asrlarda kichik qishloq yoxud alohida turgan inshoot joylashgan; u 7—8-asrlarda kengaygan. Asosiy tepalik mudofaa devori bilan oʻrab olingan, qishloqni shaharga aylanish jarayoni kechgan. 10-asrda shahar nihoyatda katta boʻlgan, hunarmandchilik rivojlangan. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida vayron boʻlib, 13-asrning 30-yillarida shahar hayoti qayta jonlangan. O.dan koʻplab sirlangan, turli xildagi naqshlar, yozuvlar bilan bezatilgan sopol idishlar (koʻza, xum, lagan va boshqalar), tangalar, oʻyma naqsh tushirilgan terrakota parchalari, oʻgʻirlar, jez koʻzgu, kuldon, xay-kalchalar va boshqa topilgan.

Adabiyot 
 Lunina SB., Goroda Yujnogo Sogda v VIII—XII vv., T., 1984.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni

Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati hududida, Olmaliq shahridan 10 km masofada joylashgan polimetall koni. Kon Qurama togʻining jan.gʻarbida yuqori paleozoy davriga mansub granodioritlar bilan yuqori devon — quyi toshkoʻmir davrlariga oid karbonat jinslar oraligʻidagi tektonik buzilishlar zonasida. Rudalanishning shtok va dayka shakllaridagi granodiorit-porfirlar, granit-porfir, diabazli porfirlarning qumtosh, ohaktosh va slanets qatlamlari bilan tutashgan chegarasida rudali skarnlar hosil boʻlgan. Asosiy ruda hosil qiluvchi minerallar — galenit, sfalerit, kamroq miqdorda pirit, xalkopirit, magnetit va boshqa ishtirok etgan. Ruda toʻplamlarining qalinligi 10 m, uz. 1 km ga yetadi. Bu mintaqada ruda qazib olish miloddan avvalgi 3—2- ming yilliklarda boshlanganligi maʼlum. Hozirgi davr texnologiyalari boʻyicha keng miqyosda ruda qazib olish 1955-yilda Olmalik konmetallurgiya kombinati tarkibida tashkil etilgan, 1971-yilgacha kombinatsiyalashgan (yer osti va ochiq) usulda ish olib borilgan. Oltintopgan qoʻrgʻoshinrux koni-r.k.dan qazib olingan ruda Olmaliq qoʻrgʻoshin-rux boy-itish fabrikasi va zavodida qayta ishlangan. 1990-yillardan konda qazib olish ishlari toʻxtatilgan.

Manbalar