MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dafniyalar

Dafniyalar, suv burgalari (Daphnia) — bargoyoklilar (baʼzi manbalarga binoan shoxdormoʻylovlilar) turkumiga mansub qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasining uz. 1–3 mm. Tanasi orqa va yon tomonidan shaffof ikki tavaqali chigʻanoq bilan qoplangan, bo-shining old tomoni oʻrdakning tumshugʻiga oʻxshab ketadi. Boshida ikkitadan yirik fasetkasi va oddiy koʻzi bor. Anennulalari mayda, kuchsiz. Antennalari ikki shoxli boʻlib, asosiy hara-kat organi hisoblanadi. D. ob-havo qulay sharoitda partenogenez xususi-yatiga ega. Bir necha oʻn turi qutbdan tashqari hamma yerda uchraydi. D. chuchuk suv havzalarida baliqlarning asosiy ozigʻi, ayrim parazit chuvalchanglar uchun esa oraliq xoʻjayin hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daftar

Daftar ( - bargning toʻrtinchi qismi,   - "toʻrt") — yarmidan ikkiga buklangan va buklanish joyida ip yoki boshqa biron narsa bilan birlashtirilgan qogʻoz varaqlaridan iborat boʻlgan bosma yoki yozma axborot tashuvchi vosita.

Daftarni yana yelim yoki simli spiral bilan mahkamlangan va yozish uchun moʻljallangan alohida varaqlar deb atash mumkin.

Etimologiyasi 
Grekcha: διφθέρᾱ (diphthérā) "teri" > arabcha/forscha: daftar > o'zbekcha: daftar.

Tarixi 
Miloddan avvalgi 7-asrdan boshlab koʻplab turli xil vositalarni (qoʻrgʻoshin choyshablari, suyak plitalari va boshqalar) oʻzgartirib, yevropaliklar (yunonlar, rimliklar) oʻtkir tayoq bilan mum qatlami bilan qoplangan yogʻoch taxtalarga maʼlumotni (matn, chizmalarni) yozishni boshladilar. stilus). Yozilgan narsani planshetdan qayta foydalanish uchun stilusning teskari toʻmtoq uchi bilan oʻchirish mumkin edi. Bunday taxtalar toʻrt boʻlakka mahkamlangan, shuning uchun toʻrtta taxtaning jami   - toʻrtta birlashgan koʻrinishi shunday nomga ega boʻlgan.

 
209-282 yillarga oid qadimgi „maktab daftarlari“ ning „namunalaridan“ birida oʻqituvchining qattiq qoʻli bilan yunon tilida shunday yozilgan : „Tirishqoq boʻl, shunda kaltak ostida qolmaysan“ (Berlin davlat muzeylari, inventar raqami 13234). Shogird esa bu hikmatli fikrni toʻrt marta qunt bilan qayta yozgan.

Yozish uchun daftarlar 

Yozish uchun daftar varaqlari katak yoki chiziqli boʻladi. Koʻpincha ular oʻquvchilar va talabalar tomonidan qoʻllaniladi. Standart varaqlar soni: 12, 18, 24, 36, 46, 48, 60, 80, 96. Koʻp varaqli daftar (taxminan 48 varoqli) umumiy daftar deb ataladi.

Eslatmalar
Daxau

Daxau (Dachau) — fashistlar Germaniyasining Daxau sh. (Myunxen yaqinida) atrofidagi 1- konsentratsiyey lageri. 1933-yilda tashkil etilgan. Fashistlar rejimiga qarshi kishilar hamda kommunistlar saqlangan. Ikkinchi jahon urushida nemis fashistlari okkupatsiya qilgan hududdagi kishilarni ommaviy qamash markaziga aylangan. D. 100 ming mahbusga moʻljallangan. 70 ming kishi qiynab oʻldirilgan. 1960-yilda D. da halok boʻlganlarga haykal oʻrnatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daxlsizlik huquqi

Daxlsizlik huquqi - q. Diplomatik immunitet. Deputatning daxlsizligi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daxmai shohon (Qoʻqon)

Daxmai shohon (shohlar daxmasi) — Qoʻqon shahridagi   

meʼmoriy yodgorlik. 19-asrning 20-yillarida qurilgan. Qoʻqon xonlari xonadonlariga tegishli shaxslar Norboʻtabiy va uning avlodlari dafn etilgan xazira. Daxmaga gʻarbdan peshtoq (9,4x11,7 m) orqali kiriladi. Peshtoqining ikki tomoniga burjlar ishlangan, sirkor gʻisht va koshin bezakli qilib terilgan. Peshtoq sathining yon tomonlari toʻq zangori rangdagi juft qalampir tasvirlar bilan e-zatilgan. Oʻrta qismiga zangori, yashil va oq koshindan sakkiz qirrali yul-duzlar, tepasiga qizil, qora va yashil rangli yoʻlyoʻl chiziqlar tushirilgan. Ravoq tepasida qizil, pushti, yashil, zangori va oq rangdagi oltiburchak va romb shakllari tasvirlangan. Maqbara eshigi oʻyma oʻsimliksimon naqsh va arabiy yozuvlar bilan uygʻunlashtirilib nafis bezatilgan. Maqbara gumbazli, ichki devorlaridagi darchalarning biridan tomga, ikkinchisidan masjidga oʻtilgan. Uchinchisi esa ochiq turgan. Ichki qismidagi katta ravoqlar bilan darcha ravoqlarining oraliqlaridagi gʻishtlar tik, gajaklar esa toʻlqinsimon qilib terilgan. Maqbara yonida ayvonli masjid (7x6,8 m) ikki us-tunli boʻlib, uning toʻsinli shifti 4 katakka boʻlingan, boʻyama naqsh bilan bezatilgan. D.sh.da xonning onasiga atab qurilgan Modarixon maqbarasi yaxshi saqlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻqon meʼmoriy yodgorliklari
Qoʻqon
Datsit

Datsit (lot. Dacia — Dakiya) — nordon effuziv togʻ jinsi. Granodiorit va kvarsli dioritlarning effuziv turi. D. paleozoy (Ural), mezozoy, kaynozoy (Kavkaz) davridagi vulkanlardan otilib chiqqan. Shuningdek, D. keyingi paytda Kamchatkadagi vulkan lavalaridan ham hosil boʻlgan. Oʻzbekistonda ChatqolQurama, Hisor togʻlarida tapqalgan. D. bor joyda alyuminiy, oltin, mis, polimetall konlari boʻlishi mumkin. D. qurilish materiali.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Dashnaksutyun

Dashnaksutyun () – arman millatchilari partiyasi. 1890 yilda Tiflisda tuzilgan. Turkistonda mahalliy aholiga qarshi qirgʻinlar uyushtirgan (1918—19). Aʼzolari oʻzlarini „dashnoqlar“ deb atashgan. Dastlab „Dashnaksutyun“ dasturida terror va qurolli harakat yoʻli bilan Buyuk Armaniston davlatini barpo etish koʻzda tutilgan. 20-asr boshlarida Kavkazda armanlar bilan turkiy xalqlarni birbiriga qarshi qoʻzgʻatib, milliy nizolarni kuchaytirishda mashʼum rol oʻynagan. Turk-arman qirgʻini (1915) sababchilaridan biri boʻlgan. Shu qirgʻindan soʻng dashnoqlarning bir qismi Turkistonga kelib oʻrnashgan. 1917 y.gi keskin siyosiy oʻzgarishlardan keyin „Dashnaksutyun“ Armanistonda hokimiyatni egalladi (1918 y. may – 1920 y. noyabr). Kare viloyati va Erivan gubernyasida musulmonlarni ommaviy qirgʻin qildi (1920 y. sent.).

Bolsheviklar Turkistonda zoʻravonlik bilan sovet rejimini oʻrnatgach, „Dashnaksutyun“ partiyasining qurolli drujinalaridan oʻlkadagi milliy kuchlarga qarshi kurashda foydalandi. Dashnoklar 1918 y. fevralda qizil askarlar bilan birgalikda Qoʻqon sh.da ommaviy qirgʻin oʻtkazdi (qarang Turkiston muxtoriyati). Umuman 1918—19 yillar davomida Fargʻona vodiysida istiqlolchilarga qarshi kurash niqobi ostida tinch aholidan 35000 kishini qirib tashlab, molmulkini talontaroj etdi. Turor Risqulov, Saʼdulla Tursunxoʻjayev, Nizomiddin Xoʻjayev kabi rahbar xodimlarning qatʼiy talabi natijasidagina Turkiston MIK 1919 y. 16 iyuldagi buyrugʻi bilan „Dashnaksutyun“ partiyasini tarqatib yubordi va dashnoq drujinalarini qurolsizlantirdi (yana q. Istiqlolchilik harakati). „Dashnaksutyun“ Armanistonning oʻzida ham taqiqlandi (1921), ammo xorijda oʻz faoliyatini davom ettirdi. 1990-yilardan „Dashnaksutyun“ Armanistonda oshkora faoliyat koʻrsata boshladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti [Kollektiv avtorov], T., 2000.

Qahramon Rajabov.

Armaniston
Dashnobod

Dashnobod — Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy, Toʻpolondaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining tarmogʻi — Qoldirgʻa togʻining jan.-gʻarbiy yon bagʻridan oqib tushuvchi 60 ga yaqin irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida Sulpasan, yuqori oqimida Obizarang, oʻrta oqimida Labob va quyi oqimida D. deb ataladi. Uzunligi 58 km, havzasining mayd. 330 km. D. qor-yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3,67 m-/sek. Tulin suv davri mart — iyunda kuzatiladi, suvining 85— 90% shu oylarda oqib oʻtadi. D.da suv aprelda keskin koʻpayib (oʻrtacha suv sarfi 12,3 m3/sek), okt,—noyabrda kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Bahorda koʻpincha sel toshqinlari kuzatiladi va daryo suvi 84,5 m3/sek.gacha ortadi. D.dan Obizarang, Shargʻun, Dashnobod, Soʻfi-yon qishloq ekinzorlari sugʻoriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Dasht

Dasht — qora va kashtan tuproqlarda chim hosil qiluvchi gʻalla gulli oʻt oʻsimliklari oʻsadigan zonal landshaft tipi. Shim. va Jan. yarim sharlarda qurukliklarning ichki qismlaridagi moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda dasht zonalarini hosil qiladi. Yevrosiyoda bu zona Oʻrta Dunay pasttekisligidan boshlanib, Ukraina, Rossiyaning Yevropa qismi jan.dan oʻtib, Qozogʻiston orqali Oltoy togʻ etaklarigacha choʻzilgan. Xitoyning shim.-sharqida ham katta maydonni egallagan. Shim. Amerikada materikning oʻrta qismida Kordilyera togʻlariga parallel ravishda shim.dan janubga choʻzilgan. Jan. Amerikada 30°—40° kengliklar orasida And togʻ oldi tekisliklarida joylashgan. Avstraliyaning jan.-gʻarbiy va jan.-sharqiy qismlarida, Yangi Zelandiyada ham mavjud. Turli joyda turli nom bilan ataladi: Vengriyada pushta, Ukraina va Rossiyada step, Shim. Amerikada preriya, Jan. Amerikada pampa deb yuritiladi. D. zonasi asosan tekisliklarda joylashgan. Iqlimi choʻlga nisbatan sernamroq, yillik yogʻin miqdori 400–500 mm. Yozda chuldagidek jazirama issiq boʻlmaydi, lekin yogʻin kam va yoz issiq bulganligidan Shim. yarim shardagi D. zonasining jan.da tuproklar bir oz shoʻrlangan boʻlib, asta-sekin chala choʻlga oʻtadi. Asosiy oʻsimligi chalov, betaga, chillakoyoq va b. chim hosil qiluvchi oʻt oʻsimliklari. Daraxt, buta (xususan, yirik buta) uchramaydi. Hayvonlari asosan kemi-ruvchilar, tuyoqlilar; yirtqichlar ham kup. D. tuproqlari juda unumdor bulganligidan deyarli hamma joyda haydalib, ekinzorlarga aylantirilgan. Aholi yashaydigan yerlardan uzoqroq, dehqonchilik uchun noqulay joylarda D. landshaftlari saqlanib qolgan.

D. termini dala, ovloq joy, choʻl maʼnolarida ham qoʻllaniladi. Eronda — Eron yassitogʻligidagi toshloq choʻl joylar D. deyiladi. Turkmanlar quruqtoshloq yerni, armanlar keng , tekis, ochiq joyni (Ararat tekisligi) D. deyishadi. Arab sayyohi Ibn Battuta Qrim yarim orol bilan Itil (Volga) daryosi oraligʻidagi yerlarni D. deb atagan. U "dasht yam-yashil, gullagan hudud, unda togʻ ham, tepa ham, birorta doʻng ham yoʻq" deb yozgan.

Oʻzbekistonda D.lar tekislik yerlarda yoʻq. Faqat togʻlardagi balandlik mintaqasida mavjud. D.lar dengiz sathidan 500 m va 1200–1300 m balandliklar orasida bugʻdoyiq va har xil oʻt, efemerlar oʻsadigan mintaqani hosil qiladi. Tuprogʻi toʻq boʻz va jigarrang tuproklar. Balandroq boʻlgani uchun qishda qor qoplami saqlanib turadi. Qish va bahorda yogʻin koʻproq boʻladi. Lalmikor dehqonchilik va bogʻdorchilikda keng foydalaniladi. 1300–3000 m balandlikda togʻ oʻrmon-oʻtlokdi D. mintaqasi joylashgan. Bu mintaqadagi barg toʻkuvchi oʻrtacha quruq daraxtzor va butazorlar orasida turli xil oʻt oʻsuvchi D. maydonlari uchraydi. Bu mintaqa Gʻarbiy Tyanshan, Turkiston, Zarafshon, Hisor togʻlarida bor. Bu mintaqadan ekstensiv togʻ mevachiligida (yongʻoq, xurmo, anjir, unobi, olma) hamda qoʻy va echki, yilqi boqishda foydalaniladi. Bu mintaqa yaxshi rekreatsiya zonasi ham hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasht sustkashi

Dasht sustkashi (Blaps halophila Fisch.) — qora tanli qoʻngʻizlar oilasiga mansub qoʻngʻiz. Tanasining uz. 17— 25 mm, qora rangda. Moʻylovlari old-koʻkragining asosiga yetmaydi. Oʻrta Osiyoning dasht zonalari, Rossiyaning Yevropa qismi, Gʻarbiy Sibirda tapqalgan. Qoʻngʻizi va lichinkasi qishlaydi. Kattaligi 2 mm cha, oval shaklidagi tuxumini (yiliga 500 ga yaqin) tuproqqa quyadi. Tuxum qoʻyish bahor va yoz boʻyi davom etadi. Lichinkasi avgust oyida gʻumbakka aylanadi (bu davr 2—3 hafta davom etadi). D. s.ning qoʻngʻizlari uchmaydi, biroq qoʻlansa hidli suyuklik ajratib, sekin sudralib yuradi. Urgʻochilari oʻsimlik qoldiqlari orasida (2 yilcha) yashab, begona oʻtlar bilan oziqlanadi. Tuproqda yashovchi qoʻngʻizlari va lichinkalari turli qishloq xoʻjaligi ekinlari, jumladan, gʻoʻza va beda maysalariga, ayniqsa, qurgʻoqchilik yillari, zarar keltiradi.

Kurash choralari: qator oralariga oʻz vaqtida sifatli ishlov berish, 10% li bazudin (40 kg/ra) solish, ekin maysalariga sumitsidinning 20% li (0,4 kg/ga) yoki detsionning 2,5% li emulsiyalanuvchi konsentrati (0,3 kg/ga)ni purkash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashti Kavir

Dashti kavir — Eron togʻligining shim.-sharqidagi choʻl. Uz. qariyb 500 km, eni 250 km chamasida. Mayd. 55 ming km². Bal. 600—800 m li qator berk botiqdan iborat. Botiqlarda taqirlar, shoʻrxoklar, qurib qoladigan shoʻr botqoqliklar va koʻllar bor. Koʻp qismida oʻsimlik deyarli oʻsmaydi. Yozda yer yuzasi qalinligi bir necha sm li oppoq tuz qatlami bilan qoplanadi. Bahorgi namgarchilikda bu yerlarda yurib boʻlmaydi. Choʻlning shim. chekkasida yirik vohalar bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyo
Choʻllar
Dashti Lut

Dashti lut () — Eron togʻligining markaziy qismidagi choʻl. Uz. 550 km, eni 100—200 km. Balandligi, asosan, 500—600 m. Choʻlda berk botiq koʻp. Eng baland joyi 2992 m. Koʻp qismi toshloq va gil tuproqli; shoʻrxoklar ham uchraydi. Choʻlning jan. va sharqidagi bal. 200 m gacha boʻlgan qum tepalarida saksovul, juzgʻun va b. oʻsadi. Choʻlning chekkalaridagina uchraydigan vohalarda xurmo yetishtiriladi, suv tanqis.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyo
Choʻllar
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Dashti Margʻo

Dashti margʻo () — Afgʻonistonning jan.-gʻarbdagi choʻl, Hilmand va Xashrud daryo vodiylari oraligʻida. Mayd. 150 ming km². Bal. 500—700 m. Dor daryosining qurigan oʻzani kesib oʻtadi. Iqlimi subtropik; yogʻin yiliga 50— 100 mm. Yer yuzasining koʻp qismi toshloq va gil tuproqli, baʼzi joylarida shuvoq va boyalichlar oʻsadi. Jan.-gʻarbida qum tepalari bor, ular oraligʻi esa taqir va shoʻrxoklardan iborat. Yaylov chorvachiligi va tuyachilik bilan shugʻullaniladi. Choʻlning chekka qismida vohalar uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Afgʻoniston
Choʻllar
Dashti qipchoq

Dashti qipchoq, Qipchoq dashti — Sirdaryoning yuqori oqimi va Tyanshanning gʻarbiy yon bagʻridan Dnepr daryosining quyi oqimiga qadar yoyilgan dashtlarni 11 — 15-asrlarga oid arab va fors manbalaridagi nomi. "D.Q." atamasini dastlab Nosir Hisrav (11-asr) qoʻllagan. Bu davrda qipchoqlar Irtish daryosi sohillaridan gʻarbga tomon koʻchib (1030-yil) Xorazmga qoʻshni boʻlishgan va hozirgi Qozogʻiston hududi, shuningdek, jan.-rus dashtlarini egallashgan. D. Q. aholisi sharq manbalarida — qipchoklar, rus solno-malarida — polovetslar, Vizantiya xronikalarida — kumanlar, venger manbalarida kunlar deb atalgan. D. Q. 2 qism — Sharqiy va Gʻarbiy qismdan iborat boʻlib, Yoyiq (Ural) daryosi ularning chegarasi sanalgan. Gʻarbiy qism Yoyiq va Itil (Volga) daryosidan to Dneprgacha boʻlgan hududdan iborat boʻlgan. 13-asrda D. Q.ni moʻgʻullar bosib olib, tarixda Joʻji ulusi nomi bilan mashhur Oltin Oʻrda davlatini barpo etganlar. 14-asr boshlarida Joʻji ulusi 2 qismga boʻlinib ketgan. D. Q.ning sharqiy qismida Oq Oʻrda tashkil topgan. D. Q. ning gʻarbiy qismi rus yilnomalarida "Polovetslar yeri" nomi bilan uchraydi. 14-asr 60-y.laridan sharqiy D. Q. "Oʻzbeklar mamlakati", uning aholisi esa "oʻzbeklar" deb atala boshlandi. 15-asrning 20-y.dan boshlab sharqiy D. Q.da Abulxayrxon va uning qarindosh-urugʻlari hukmronlik qilgan. D. Q.ning asosiy axoliyey koʻchmanchi va yarim oʻtroq boʻlib, chorvachilik va ovchilik, daryo va koʻl yoqalarida yashagan aholi dehqonchilik, shaharlari (Saroy Botu, Saroy Berka, Oʻrda Bozor, Sigʻnoq, Arquq) dagi aholi esa hunarmandchilik va savdo-sotiq bilan shugʻullangan. 16—18-asrlarda Movarounnahr tarixshunosligida "D. Q." atamasi uning sharqiy qismi (hoz. Qozogʻiston) ni anglatgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Klyashtorniy S.G., Sultanov G. I., Kazaxstan. Letopis tryox tisyacheletiy, Alma-Ata, 1992;
 Murad Adji, Polin polovetskogo polya. M., 1994.
Dashti qipchoq oʻzbeklari

Dashti Qipchoq oʻzbeklari - qadimdan Dashti Qipchoqning sharqiy qismida koʻchib yurgan turkiy-moʻgʻul qabilalari. Arlot, bahrin, burqutyaar, doʻrmon, iyjon, xitoy, qarluqlar, majar, qipchoq, qiyot, qoʻngʻirot, qurlovut, mangʻit, nayman, nukuz, tangut, uygʻurlar, merkit, qoʻshchi, oʻtarchi, jot, chimboy, kenagas, uysun, tuboyi, toymas, echki, tuman-ming, shodbaxtli, shunqorli va boshqa qabilalar 13-asr oxiri va 14— 16-asrlarda oʻtgan Sharq tarixchilari tomonidan umumiy bir nom bilan "oʻzbek" deb atalgan. Hamdulloh Qazviniy (1281 — 1350) ning "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix") asarida Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonga tobe yerlar va xalqlar haqida fikr yuritiladi va bu qabilalar koʻchib yurgan yerlar, yaʼni Sharqiy Dashti Qipchoq esa "ko'chmanchi oʻzibeklar mamlakati" deb koʻrsatiladi. "Oʻzbek" (oʻzibek) atamasini qabilalar uyushmasi va shu qabilalarga qarashli yerlarning nomi sifatida Oʻzbekxon davriga qadar ham qoʻllanilgan. Masalan, Mirzo Ulugʻbek oʻzining "Tarixi arbaʼ ulus" ("Toʻrt ulus tarixi") nomli tarixiy asarida, Oʻzbekxonning hokimiyat tepasiga kelishi zikrida, "oʻzbek ulusi unga berildi", deb yozadi. Roʻzbexon "Mehmonnomai Buxoro" kitobida Dashti Qipchoq oʻzbeklari 3 toifadan: shayboniylar (Shaybon ulusiga kirgan qabilalar), qozoqlar va mangʻitlarsan tashkil topganligini koʻrsatadi. Shaybon ulusi, manbalarning maʼlumotlariga koʻra, 1238-yilda tashkil topgan va Ural togʻining etaklaridan Tobol va Sarisuv daryolarigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan [uning jan. chegarasi Orol dengizining shim. sohili, shim. chegarasi esa Chingi Tura (Tura)da boʻlgan]. Mangʻit ulusi Emba bilan Jayiq daryolari oraligʻidagi yerlarga joylashgan. Mangʻitlar 15-asrning 30 yillarida Abulxayrxonga boʻysundilar. Qozoqlar atamasi etnonim sifatida 1446-yildan boshlab paydo boʻldi. Oq Oʻrda xoni Oʻrusxon avlodi boʻlgan sultonlar: Kereyxon (Kirayxon) va Jonibek 15-asrning 40- yillarida Abulxayrxonga boʻysunishdan bosh tortib, oʻz tarafdor-tobelari bilan Chu va Yettisuv vohasiga ko'chib ketdilar va oradan koʻp oʻtmay Qozoq xonligiga asos soldilar (1465-yil). Abulxayrxondan qochib ketgan bu qabilalar tarixda "qozoq" nomini oldilar.

Dashti Qipchoq oʻzbeklari asosan chorvachilik bilan shugʻullangan, vohalarda qisman dehqonchilik qilishgan. Dashti Qipchoq oʻzbeklari faqat Oʻzbekxon zamonida islom dinini qabul qilganlar, lekin ularning urfodatlarida maʼjusiylikning ayrim alo-matlari saqlanib qolgan. Keyingi asrlarda Dashti Qipchoq oʻzbeklari Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistondagi bir necha xalqning tarkibiga kirgan.

Yana qarang 
 Shayboniylar
 Oʻzbeklar

Adabiyot 
 Boʻriboy Ahmedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashtiy

Dashtiy — 1) Eron mumtoz musiqa merosidan oʻrin olgan tasniflardan; 2) Ozarbayjon mugʻom yullaridan biri; 3) Dashti Navo, oʻzbek mumtoz turkum (ikki qism)li cholgʻu asari: Navo maqomi yoʻllaridagi tasniflarga oʻxshash, shakli va tovushlar koʻlami ixcham boʻlib, asosan surnay va qoʻshnay ijrochiligidan oʻrin olgan. Uning 1-qismi erkin, badihagoʻy uslubda boʻlib, 2-qismi ufar usuliga tushirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dashtobod

Dashtobod — Jizzax viloyati Zomin tumanidagi shahar (1974). 1937 yilgacha Qoratepa qishlogʻi, 1937—74 yillarda Obrucheve shahar posyolkasi, 1974-yildan 1996 yilgacha Ulyanova, oʻsha yildan Dashtobod nomi bilan yuritilgan. Viloyat markazi Jizzax sh.dan 50 km. Tumanning shimoli-sharqiy qismida, Turkiston tizmasining shim. togʻ oldi bilan Mirzachoʻl oraligʻidagi qad. karvon yoʻlida joylashgan. Aholisi 25 ming kishi (2000). Shaharda paxta tozalash zdi, un kombinati, devor qoplama materiallari, lak-boʻyoq, qurilish, avtotransport korxonalari, notoʻqima mato tayyorlash firmasi, dehqon bozori, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, mehmonxonalar, 5 umumiy taʼlim, sport maktablari, kasalxona, tugʻruqxona, sport majmuasi bor. Dashtoboddan Toshkent — Sa-marqand temir yoʻl va Katta Oʻzbekiston trakti kabi magistral yoʻllar oʻtgan. Zomin—Dashtobod suv kuvuri qurilgan.

Manbalar 

 

Aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Jizzax viloyati
Zomin tumani
Daʼvo

Daʼvo (huquqda) — buzilgan huquqi yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan man-faatlarini himoya qilish uchun hakamlar sudiga, arbitrajga yoki sudga qilinadigan murojaat. Daʼvo 3 elementdan — asos, mavzu va mazmundan iborat. Daʼvogarning talabi Daʼvo mavzuidir. Daʼvo bilan jarayon boshlanadi, taraflar (daʼvogar, javobgar) sud oldida oʻzlarining talab va eʼtirozlarini bayon qiladilar. Daʼvo arizasi sud yoki arbitrajga yozma tarzda beriladi, unda ariza berilayotgan sud yoki arbitrajning, daʼvogar va javobgarning nomi, yashash joyi, agar daʼvogar yuridik shaxs (tashkilot) boʻlsa, joylashgan joyi, agar ariza vakil tomonidan berilsa, vakilning nomi va manzili, daʼvogar talabini asoslaydigan hamda tasdiqlaydigan dalillar, daʼvogarning talabi, arizaga ilova qilingan hujjatlarning roʻyxati koʻrsatilishi kerak.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daʼvo muddati

Daʼvo muddati – shaxs oʻzining buzilgan huquqini daʼvo qoʻzgʻatish yoʻli bilan himoya qilishi mumkin boʻlgan muddat. Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksiga koʻra, umumiy daʼvo muddati 3 yil qilib belgilangan. Ayrim turdagi talablar uchun qonunlarda umumiy daʼvo muddatiga qaraganda qisqartirilgan yoki uzaytirilgan daʼvo muddati belgilanishi mumkin. Daʼvo muddatlari va ularni hisoblash tartibi taraflarning kelishuvi bilan oʻzgartirilishi mumkin emas. Buzilgan huquqni himoya qilish talabi daʼvo muddati oʻtganligidan qatʼi nazar, sudda koʻrib chiqish uchun qabul etiladi va ushbu muddat sud tomonidan faqat nizodagi tarafning sud qaror chiqarguniga qadar bergan arizasiga muvofiq qoʻllanadi. Qonunda daʼvo muddati joriy qilinmaydigan talablar ham koʻzda tutilgan, ular sirasiga quyidagilar kiradi: shaxsiy nomulkiy huquqlarni va boshqa nomoddiy boyliklarni himoya qilish haqidagi talablar; omonatchilarning oʻz omonatlarini berish toʻgʻrisida bank oldiga qoʻyadigan talablari; fuqaroning hayotiga yoki sogligʻiga yetkazilgan zararni toʻlash haqidagi talablar; jinoyat tufayli yetkazilgan zararni toʻlash haqidagi talablar; mulkdorning yoki boshqa egalik qiluvchining oʻz huquqini har qanday buzishlarni bartaraf etish haqidagi talablari; mamlakat mustaqilligi eʼlon qilinishidan oldin uning chegaralaridan tashqariga olib chiqib ketilgan tarixiy, madaniy va ilmiy-badiiy qiymatga ega boʻlgan mol-mulkni va boshqa qimmatbaho obʼyektlarni qaytarib berish haqidagi talablar; qonunda belgilangan hollardagi boshqa talablar. Daʼvo muddati bilan bogʻliq qonun-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddalarida koʻrsatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daʼvogar

Daʼvogar — qonuniy manfaatlarini yoki buzilgan huquqini tiklash maqsadida sudga, arbitraj yoki hakamlar sudiga murojaat qilgan fuqaro yoki yuridik shaxs (korxona, tashkilot, muassasa). Fuqarolik protsessida — oʻz huquqlari buzilgan yoki nizoga sabab boʻlgan deb hisoblovchi fuqaro yoxud yuridik shaxs (qarang Fuqaroviy daʼvogar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daʼvoni taʼminlash

Daʼvoni taʼminlash - sud yoki arbitraj chiqaradigan qaror ijrosining asosliligini taʼminlovchi choralarni koʻrish; daʼvogar manfaatlarini himoya qilishning kafolatlaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasi FPKga binoan sud (sudya) ishda ishtirok etuvchi shaxslarning arizasiga koʻra yoki oʻz tashabbusi bilan D. t. choralarini koʻrishi mumkin. D. t. choralarini koʻrmaslik sud chiqargan hal qiluv qarorining ijrosini qiyinlashtirsa yoki uni bajarib boʻlmaydigan qilib qoʻysa, D. t.ga yoʻl qoʻyiladi. Quyidagilar D.t. choralari boʻlishi mumkin:1) javobgarga tegishli boʻlgan va uning oʻzida yoki boshqa shaxsda turgan mol-mulk yoxud pul summasini xatlash; 2) javobgarning muayyan harakatlarni amalga oshirishini taqiqlash; 3) boshqa shaxslarning javobgarga mol-mulk berishini yoki unga nisbatan boshqa majburiyatlarni bajarishini taqiqlash; 4) mol-mulkni xatlashdan chiqarish toʻgʻrisida daʼvo qoʻzgʻatilgan taqdirda, uni sotishni toʻxtatish; 5) agar qarzdor ijro hujjati yuzasidan daʼvo tartibida nizolashayotgan boʻlsa va bunday nizolashishga qonun hujjatlarida yoʻl qoʻyilsa, bu hujjat boʻyicha undiruvni toʻxtatish. Ish haqini, daromadni, pensiya va stipendiyani xatlash orqali D. t. ga yoʻl qoʻyilmaydi. Zarur hrllarda sud D. t. chorasining bir necha turini qoʻllashi mumkin, lekin umumiy summa daʼvo bahosidan oshib ketmasligi kerak. D. t. toʻgʻrisidagi ariza ishni koʻrayotgan sudya (sud) tomonidan tushgan kuniyoq javobgarni va ishda ishtirok etuvchi boshqa shaxslarni xabardor qilmagan holda hal etiladi (FPK, 248—258-moddalar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil