MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ali Joʻb Noyi

Ali joʻb noyi (taxallusi „Joʻb“-quduqkov) (15-16-asrlar) — marvlik sozanda-bastakor. Marv hukmdori Qozoqxon saroyida yashab, ijod etgan. Oʻzbek musiqasi tarixida u oʻzining qator peshrav va naqshlari bilan mashhur. Ayniqsa Husayniy maqomi yoʻli (Turkiy zarb usuli)dagi Hisoriy peshravi dil-rabo (bu asar nayga nis-batan chortorda yoqimli sado berishi tufayli Chortori naygir nomi bilan ham) mashhur edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Nasafiy

Ali Nasafiy (14-asr) — nasaflik (qarshilik) binokor usta. Samarqanddagi Shohizinda ansambliga kirgan Ali Nasafiy maqbarasini qurgan (14-asrning 70-80-yillari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kishilar
Sanʼatkorlar
Tarixiy shaxslar
Samarqand
Ali Nasafiy maqbarasi

Ali Nasafiy maqbarasi (14-a) — Shohizinda ansambli tarkibida. Nasaf (qarshi)lik binokor usta Ali Nasafiy qurgan (14-asr 70-80-yillar). Maqbara 11 -12-asrlarda qurilgan bi-nolar oʻrnida bunyod etilgan. Zangori — koʻk peshtoqli maqbara, „Nomsiz — 1“, „Alim Nasafiy maqbarasi“ nomlari bilan ham mashhur. Murabba xonasi ikki kavat gumbaz bilan yopilgan, 16 qirrali gardishga oʻrnatilgan tashqi gumbaz uzoqdan koʻzga tashlanadi. Boʻrtma naqsh ishlab, sirkori parchin bilan bezatilgan goʻrxona murabba tarhli (3,45x3,45 m), bal. 1,75 m, balxi gumbaz bilan yopilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Binolar
Samarqand
Ali posho tepelena

Ali posho tepelena, Ali Posho Yanina (taxminan 1744-1822.5.2) — Tepelena (jan. Albaniya) dan chiqqan alban mulkdori. Bolqon yarim orol ning katta qismiga hokimlik qilgan. Usmonli turk saltanatida markaziy hokimiyatning za-iflashganidan foydalanib, 1787-yil Yani-na shahrini (Shim. Gresiyada) egallagan, soʻng Albaniya va Gresiyaning 1,5 mln. kishi yashaydigan katta qismini ham oʻziga tobe etgan (1812). Oʻzining shaxsiy qoʻshini va floti boʻlib, xorijiy davlatlar bilan oʻzaro aloqalar oʻrnatgan. A. P. T. mul-klarida oʻzaro nizolar barham topgan, savdo yoʻllari bexavotir boʻlgan. 1820-yil iyulda Turkiya sultoni Mahmud II A. P. T. ga qarshi urush ochgan va ushbu urush jara-yonida A. P. T. maglubiyatga uchrab, halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Sulton

Ali sulton (1416-?) — Turfonning birinchi sultoni. 1469-yil Turfonni sultonlik deb eʼlon qildi, uning siyosiy-iqtisodiy qudratini oshirdi. A. S. davrida qishloq xoʻjaligi va hunarmandchilik ancha rivojlandi. Korizlar koʻpaydi, ekin maydonlari kengaydi, don mahsuloti chetga chiqarila boshlandi. A. S. Qoju, Lyukchun bekliklarini, 1473-yilda Qumul (Xomi) sultonligini ish-gʻol qilib, oʻz sultonligiga birlashtiradi, Xitoy Min imperatorligi qoʻl ostidagi Guanju, Shaju sh.larini oʻz hududiga qoʻshib olib, Gʻarb bilan Sharq oʻrtasidagi savdoni, Ipak yoʻliga hukmronlikni ham oʻz qoʻliga oladi. A. S. 1491-yilga kelib Xitoy devorining gʻarbiy darvozasi tashqarisidagi oʻn bir shaharni egallab oladi, uning ichidagi Suju, Guanju sh.lariga ham bir necha bor bostirib kirib, Min imperatorli-gini bevosita tahdid ostida qoldiradi. Uygʻur yerlarining sharqiy qismida A. S tashkil qilgan mazkur Turfon sul-tonligi 15- 16-asrlarda oʻz ravnaqining choʻqqisiga chiqqan edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1416-yilda tugʻilganlar
Ali shatranjiy samarqandiy

Ali shatranjiy samarqandiy (14-asrning 2-yarmi; asl nomi Ali Tabriziy) — shatranj ustasi. Jahon shaxmat adabiyotiga kat-ta hissa qoʻshgan. Amir Temur davrida unga teng keladigan shaxmatchi boʻlmagan. Shatranj toʻgʻrisida yozib qoldirgan risolasida 60 ta mansuba toʻplagan, shulardan 19 tasini oʻzi tuzgan. A. Sh. S. risolasidagi „Shatranji kabir“ taf-318siloti Abulfath Ahmad Sijziy kitobidagi bayonning oʻzganasidir. „Shatranji kabir“ning ayni shu koʻrinishi Temurning sevgan oʻyini boʻlgan. Tabrizda, keyinchalik Eron, Ozarbayjonda yashagan xoja Ali Tabriziyni Xondamir oʻsha davrda shuhrat topgan shaxmatchi sifa-tida taʼriflaydi. A. Sh. S. Amir Temur uyushtirgan shaxmat majlislarining do-imiy ishtirokchisi boʻlgan. Bir vaqtda 4 kishi bilan 4 ta taxtada gʻoyibona oʻynay olgan. Xoja Ali Tabriziy Amir Temurning farmoni bilan usta shatranjchi sifa-tida Samarqandga olib kelingach, A Sh. S. nomi bilan shuhrat topgan. Ad:. Muhiddinov M., Sohibqiron dona surganda, T., 1996.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ali Shoshiy

Ali shoshiy (15- a.) - toshkentlik shoir. Turkiy va fors tilida she’rlar yozgan. Ayniqsa, muammo aytishga mohir boʻlgan. Yozgan she’rlari bizgacha yetib kel-magan, ammo Davlatshoh Samarqandiyta aytgan mashhur muammosi bizgacha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Ali Shunqor

Ali shunqor (15- a. 2- yarmi) -shoir va sozanda-bastakor. Alisher Na-voiy va Darvishali Changiylarning ta’-kidlashicha, A. Sh. noyob iste’dodlardan boʻlib, bir necha bayoz va devonlar tuzgan, bir qancha musiqa asarlari yaratgan. U oʻz gʻazallariga musiqa bastalab, oʻzi kuy-lagan. Dugoh maqomining Turkiy zarb usulidagi "Savti Begumiy" va "Naqshi Begumiy" kabi taronalari bilan shuhrat qozongan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Shoirlar
Islom Alibekov

Islom Maybosovich Alibekov (1945.15.4, XXR Sin’szyan-Uygʻur muxtor tumani, Chugunchaq sh.) — teatr rassomi, Qoraqalpogʻiston xalq rassomi (1987). Olmaota badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1962-69). Olmaotadagi Respu-blika yosh tomoshabinlar teatrida ras-som (1969-72); 1972-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya tea-trida bosh rassom. A.ning qoraqalpoq teatrlari uchun yaratgan sahna bezaklari asar ruhi va rejissor gʻoyasiga monandligi bilan ajralib turadi. A.ning, shuningdek rangtasvir („Q. Soipov portreti“, 1973; „Uchrashuv“, 1977 va boshqalar), haykaltaroshlik („Baxt“, „Ertak“- ikkalasi ham shamot, 1980 va boshqalar) asarlari bor. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1984).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1945-yilda tugʻilganlar
15-aprelda tugʻilganlar
Lapas Alibekov

Lapas Alibekovich Alibekov (1939, Oqbuloq qishlogʻi, hozirgi Jizzax viloyati, Zomin tumani — 2020-yil, Samarqand) – tabiiy geograf. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2000), geografiya fanlari doktori (1988), professor (1990). Samarqand Davlat Universiteti biologiya-geografiya fakultetini tugatgan (1962), shu universitet geogra-fiya ftida geoekologiya va tabiiy geogr. kafedrasi mudiri (1990-yildan). Ilmiy faoliyati geogr. va ekologiya fanining insoniyat oldida turgan eng xavfli mu-ammolaridan biri – choʻllashish jara-yonlarining mexanizmlarini oʻrganishga bagʻishlangan.

Biografiyasi 
Lapas Alibekov 1938-yilning 10-sentyabrida Jizzax viloyati Zomin tumanida tugʻilgan. 1956-yildan 1961-yilga qadar Samarqand davlat universitetida, geografiya fakultetida taʼlim olgan. Soʻng Ukrainaning Lvov davlat universitetida aspiranturada oʻqigan hamda nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Dastlabki mehnat faoliyatini 1972-yilda SamDU ning umumiy tabiiy geografiya kafedrasiga mudirlik qilishdan boshlagan. Koʻp yillik mehnat faoliyati natijasida pedagoglik kasbi bilan birga ilmiy tadqiqotlar ham olib borgan. 1988-yilda „Togʻ va pasttekislik landshaftlarining oʻzaro taʼsiri: Markaziy Osiyo misolida“ mavzusida geografiya fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. Lapas Alibekov 1990-yilda „Togʻ va tekislik landshaftlarining oʻzaro aloqasi“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.
Ish faoliyati paytida professor L. Alibekov uch yuzdan koʻproq ilmiy maqolalar, oʻndan ortiq monografiya, darslik va oʻquv qoʻllanmalar yaratgan. „Zarafshon togʻ tizmalari va unga tutash tekisliklar landshafti hamda tuproq tiplari“ („Landshaft i tip zemel Zarafshanskogo uщelya i prilegayuщix ravnin“), „Hayot yoʻllari“ („Polosa jizni“), „Sahrolar saxovati“ („Щedrost pustini“) kabi yirik ilmiy ishlari uni dunyo ilmiy jamoatchiligiga tanitdi. Manba.
Lapas Alibekov bir qancha vaqt davomida NATOning atrof-muhit muhofazasi komissiyasi aʼzosi vazifasida faoliyat olib borgan. Olimning choʻllanish, geoekologiya, togʻ-tekislik geosistemalari oʻrtasida moddalar almashinuvi, atrof-muhit muhofazasi sohalari boʻyicha maqolalari xorijiy ilmiy jurnallarda nashr etilgan
L.Alibekovga ilmiy-tadqiqot ishlaridagi xizmatlari natijasida „Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi“ faxriy unvoni berilgan. Lapas Alibekov 2020-yil 82 yoshida Samarqandda vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jizzaxda tugʻilganlar
Olimlar
Geograflar
Oʻzbekiston olimlari
2020-yilda vafot etganlar
1939-yilda tugʻilganlar
Kishilar
Aligarx

Aligarx – Hindistonning shimoli qismidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida. Aholisi 480 ming kishi (1991). Aligarx va avtomobil yoʻllari tuguni. Ipgazlama, oyna, metallsozlik korxonalari bor. Aligarx rayonining savdo markazi (gʻalla, paxta, shakarqamish). Aligarxda har yili yarmarka oʻtkaziladi. 1524-yilda qurilgan qal’a (fort) saqlanib qolgan. Musulmonlar universiteti (1920-yildan) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aligote

Aligote — oʻrtapishar, vinobop uzum navi. Fransiya xalq seleksiyasida yaratilgan. Tupi oʻrtacha, baʼzan zaifroq oʻsadi. Bargi toʻgarak, uch boʻlakchali, arra tishli. Barg orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, ogʻirligi 100-110 g, gʻujumi tigʻiz, yirik (dia-metri 12-16 mm), koʻkish-oq, jigarrang dogʻlari bor. Kurtaklari yozilganidan to hosili pishguncha vegetatsiya davri 321130-150 kun davom etadi. Faol harorat yigʻindisi 2600°-2850° da avgust ning oxirida pishadi. Tarkibida 25% qand bor. Hosildorligi 100-150 s/ga. Ka-salliklarga chidamli, sovuqqa bardoshi oʻrtacha. Hosilidan sof va shampan vi-nolar, konyak uchun spirt tay-yorlanadi. Oʻzbekistonning hamma vilo-yatlarida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Uzum navlari
Alidada

Alidada (arab, al-idoda — chizgʻich) — sonlarni koʻchiruvchi metall chizgʻich. U burchak oʻlchaydigan astro-nomik va geodezik asboblar doirasi markazidan oʻtadigan oʻqqa oʻrnatilib, ikki uchiga verner yoki mikroskop joy-lashtiriladi. Shular yordamida doira chetida koʻrsatilgan sonlarni kerakli aniqlikda yozib olish mumkin. A. burcha-klarni hisoblash uchun xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abat Aliyev

Abat Aliyev (1930.25.10, Chimboy tumani) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1992). Nukus pedagogika institutini tamomlagan (1951). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimidagi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1974-76), „Yerkin Qaraqalpaqstan“ gazetada boʻlim mudiri (1976-81), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining mas’ul kotibi (1991-92). Aliyev „Yoshlik kuchi“ (1956), „Bizning ovul yigiti“ (1961), „Haqiqat shajarasi“ (1973), „Mening Guljamolim“ (1974), „Umr tashvishlari“ (1987), „Koʻrmaganimiz koʻp ekan“ (1991), „Hayotning qizigʻi“ (1993) kabi hikoya, povest va romanlar muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtiyor Aliyev

Baxtiyor Toshkentboyevich Aliyev (26-may 1938 Toshkent) — changchi, bastakor, Oʻzbekiston xalq artisti (1983). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtini (1955), Toshkent davlat madaniyat institutini (1995) tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining ashula va raqs ansambli (1955), „Bahor“ ansambli (1956-yildan) sozandasi, musiqa rahbari (1965-88 va 1992-yildan). Aliyev repertuaridan oʻzbek musiqa merosi namunalari („Bayot I, III, V“, „Soqiynomai savti kalon“ va boshqalar) oʻrin olgan. Bastakor sifatida 400 dan ortiq raqs va koʻshiklar — „Toshkent goʻzali“, „Guldasta“, „Qirq qiz“, „Ona madhi“ (B. Brovsin bilan), „Baxt qushi“, „Oq oltin“ (N. Zokirov bilan), „Badaxshon qizi“, „Dil nolasi“, „Bahor nashidasi“, „Mukarra-maxonim oʻynasa“ va boshqa, shuningdek „Chang uchun rapsodiya“ muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
26-mayda tugʻilganlar
Komil Aliyev

Komil Maʼrufovich Aliyev (1905.25.7-1939.10.9) — jurnalist, oʻzbek matbuotida feletonchilik asoschila-ridan biri. Faoliyatini „Turkiston“ („Qizil Oʻzbekiston“) gazetada (1924-yildan) boshlab, turli vazifalarni (muxbir, boʻlim mudiri, mas’ul kotib) bajargan. 1925—27 yillarda „Ozod Buxoro“, 1936—37 yillarda „Ilgʻor Surxon uchun“ viloyat gaz.larida ishlagan. Aliyev asosan feleton-chilik bilan shugʻullangan. U feletonlarini „Kakra“, „Nor yigit“ taxalluslari bilan yozgan. Feleton, tanqidiy maqola va reportajlardan iborat „Bomba“ va „Davr dushmanlari“ (1932) toʻplamlari chop etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1905-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
Mamat Aliyev

Mamat Aliyev (1934.13.9, Samarqand tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Samarqand Davlat Universitetning tarix fakultetini tugatgan (1958). 1958-90 yillarda Shahrisabz, Samarqand tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, maktab direktori oʻrinbosari, maktab direktori. 1991-yildan Tayloq tumanidagi 11-maktab direktori. Aliyev faoliyati davrida maktab moddiy texnika bazasi mustahkamlandi, maktabning yangi binosi ishga tushirildi, limonariy qurildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Iroda Aliyeva

Iroda Mirzaxonovna Aliyeva (17-dekabr 1929, Toshkent — 7-iyun 1989, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent sanʼat institutini bitirib (1951), Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatrida ishladi (1951-72), 1972-89 yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida aktrisa. Nasiba („Ogʻriqtishlar“), Muqaddas („Chin muhabbat“), Shirin („Bir sevgi afsonasi“), Guzin („Turkiya haqida hikoya“), Kamola (R. Tagorning „Halokat“ romani asosida yaratilgan inssenirovka — „Gang daryosining qizi“), Maryam („Jazoir, mening vatanim“), Asal („Sarvqomat dilbarim“), Nazokat („Parvona“) rollarida Aliyeva muvaffaqiyat qozondi va lirik rollar ijrochisi sifatida tanildi. Yuksak texnika, mukammal sahna nutqiga ega boʻlgan Aliyeva qahramonlarining dunyoqarashi va ichki kechinmasini oʻziga xos sharqona xususiyat, nazokat bilan ifodalashga erishgan. Kinoaktyor teatr-studiyasida Nina (A. Kason, „Yetti faryod“, 1973), Enaga (A. Korneychuk, „Platon Krechet“, 1974) va boshqa rollarni ijro etdi. Kinoda: „Akmal, ajdaho va malika“ (1980), „Akmalning yangi sarguzashtlari“ (1983) filmlarida yalmogʻiz kampir obrazini yaratdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1929-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
7-iyunda vafot etganlar
Nazira Aliyeva

Nazira Nasriddinovna Aliyeva (31-dekabr 1912, Toshkent — 19-iyun 1980) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Boku teatr texnikumini (1927), Moskva davlat teatr sanʼati institutini (1934) tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti katta oʻqituvchisi (1945-yildan), kafedra mudiri (1949-66), dotsenti (1961-yildan).

A. 1935-41 yillarda M. Azizbekov nomidagi Ozarbayjon davlat akademik drama teatrida Soʻlmas (J. Jabborli, „Oʻt kelini“), Durdona (Husayn Jovid „Siyovush“), Juletta (U. Shekspir, „Romeo va Juletta“) obrazlarini ozarbayjon tilida yaratdi. 1934, 1941-48 yillarda Hamza nomidagi teatrda Dezdemona (U. Shekspir, „Otello“), Xolisxon, Jamila (Hamza, „Xolisxon“, „Boy ila xizmatchi“), Shirmon (I. Sulton, „Burgutning parvozi“), Saodat (Komil Yashin va Amin Umariy „Hamza“) kabi yirik rollarni ijro etdi. „Sepsiz qiz“ (Aleksandr Ostrovskiy), „Alisher Navoiy“ (Uygʻun, I. Sulton), „Dengizdagilar sharafiga“ (Boris Lavrenev) spektakllariga rejissyorlik qilgan.

„Oʻlim qudugʻi“, „Uyqusiz tunlar“, „Mahallada duv-duv ran“ filmlarida oʻynagan. M. Shamxalovning „Qaynona“ komediyasini, M. Urdubodiyning „Kilich va qalam“ romanini oʻzbek tiliga tarji-ma qilgan. „Sahna nutqining ravon va aniq boʻlishida muhim shartlar“, „Oʻzbek sahna nutqining baʼzi texnik elementlari“ ilmiy-metodik ishlar, „Sanʼat — mening hayotim“ esdaliklari muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jun-20-1980-3573543/

Oʻzbekiston xalq artistlari
Alijon Gʻijjakiy

Alijon Gʻijjakiy (15-asr 2-yarmi) – hirotlik sozanda-bastakor, hofiz. Darvishali Changiyning ta’kid-lashicha, A. F. "oliy majlislarning fu-sunkori", noyob iste’dod sohibi boʻlgan. Maqomdagi olti ovozning bir yoʻlida ishlangan murakkab kuyi, Turkiy zarb usulidagi "Juft hilolqamar"i, Davr shohi usulidagi "Savti dugoh"i A. Gʻ.ning oʻz zamonasidagi yetuk san’atkorlardan biri ekanligini koʻrsatadi. U naqshlarining koʻpini ustozi Us t a Shodiga bagʻishlagan. Bastakorning musiqiy asarlarini sozanda, xonandalar sevib ijro etishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin

Alizarin, 1,2-digidrooksiantra-xinon, SIN8O4 — zarg‘aldoq-qizil kristall. Mol. m. 240,20. Suyuqlanish temperaturasi 290°, qaynash temperaturasi 430°. Suvda yomon, etil spirtda o‘rtacha eriydi; benzol, sirka kislota, ishqorlarda yaxshi eriydi. Alizarin ro‘yan o‘simligi (Rubia tinctorium) ildizida glyukozid holda uchraydi. Birinchi marta 1869 yilda nemis kimyogarlari K. Grebe va K. T. Liberman tomonidan sintez qilingan. Sanoatda sintetik «Alizarin 323» ishlatiladi. Alizarin ko‘p valentli metallar (mas, alyuminiy) bilan rangli tuzlar hosil qiladi. Alizarin analitik kimyoda ko‘p metallarning ionlarini aniqlashda, ba’zi bo‘yoqlarni sintez qilishda yarim mahsulot sifatida ishlatiladi; uning alyuminiyli loki badiiy bo‘yoqlar tayyorlashda va poligrafiyada qo‘llaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alizarin boʻyoqlar

Alizarin boʻyoqlar — aliza-rin va boshqa poligidrooksiantraxinonlar hosilalari. Ularning koʻpchiligi aliza-ringa nitrat kislota, sulfat kislota va boshqa reaktivlar taʼsir ettirib oli-nadi. Gazlamalarni qizil, binafsha va pushti ranglarga boʻyashda foydalaniladi. Koʻp valentli metallarning rangli tuzlari holida suvda erimaydigan juda mustahkam lok olishda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-izoh

"Al-izoh" — haftalik diniy, adabiy, ilmiy, siyosiy jurnal. Toshkentda "Ulamo" jamiyati tomonidan chop etilgan. Birinchi soni 1917-yil 19-iyunda chiqqan. Mudarris Abdumalikhoji Abdunabi oʻgʻli muharrirlik qilgan. Maqolalar koʻproq diniy masalalar boʻyicha savol-javoblar shaklida berilgan. Islomda bidʼat va xurofotga qarshi turishga intilgan. „Al-izoh“da mulla Muhammadazim Roʻzimuhammad oʻgʻli, mulla Hamidxoʻja, Said Maqsudxon, mulla Toshpoʻlat qori, mulla Pirmuhammad oʻgʻli, Saidahmad Vasliy, mulla Mirzo Oxunjon maxsum, mulla Tursunmuhammad aʼlam Turkistoniy va boshqa qatnashgan. 1918-yil martidan chiqishdan toʻxtagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alicante

Alikante — Ispaniyadagi shahar va port, Oʻrta dengiz sohilidagi kurort. Alikante provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 261 ming kishi (1991). Yogʻ-moy, tamaki, kimyo, metallsozlik, sement, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Chetga vino va meva-sabzavot mahsulotlari chiqariladi. A. qadimda rimliklar qishlogʻi boʻlgan. Arablar hukmronligi davrida al-Lukant deb atalgan. 1490-yilda shahar maqomini olgan. Meʼmoriy yodgorliklardan oʻrta asrda qurilgan Santa-Barbara qasri, ratusha binosi (17-18-asrlar) va San-Nikolas de Bari (17-asr) cherkovi saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikor ipak

Alikor ipak — eski pillakashlikda dukurma pilladan qoʻlda tortilgan ipak. U toza pilla ipagidan 5-6 bara-var yoʻgʻon boʻladi. Undan jujuncha, toʻnli shoyi toʻqilgan. Pillakashlik mexanizasiyalashgach, dukurmadan ik-kinchi navli ipak olinadigan boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alikoʻsh

Alikoʻsh — neolit davriga mansub manzilgoh (mil. av. 8-6-ming yillik). Erondagi Musiyon sh. yaqinida. Amerika ekspeditsiyasi tomonidan 1961 va 1963-yillarda qazishma ishlari olib borilgan. Quyi qatlamlardan paxsa uy qoldiqlari, koʻplab chaqmoqtosh qurollar topilgan. Aholi ovchilik va terimchilik, qisman dehqonchilik (bugʻdoy va arpa donlari to-pilgan) bilan mashgʻul boʻlgan, echki xonakilashtirilgan. Keyinchalik, dehqonchilik va chorvachilik xoʻjalikda asosiy oʻrinni egallagan, qoʻy xonakilashtirilgan, obsidiandan yasalgan qurollar tarqala boshlagan, mil. av. 6-ming yillik boshlarida sopol buyumlar paydo boʻlgan. A. dagi topilmalar Yaqin Sharqning pastte-kislik mintaqalarida ishlab chiqaruvchi iqtisodiyotning qanday vujudga kelganini aniqlashda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Eron milliy asarlari
Orif Alimahsumov

Orif Alimahsumov (21-may 1927, Toshkent −14-fevral 2005) — xonanda va sozanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Dast-lab buvasi Usta Qoʻchqordan ommaviy kuy va qoʻshiqlarni, xonanda E. Haydarovdan katta ashula, Yunus Rajabiy va F. Sodiqovdan maqom yoʻllarini oʻrgangan; Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1967).Oʻzbek estrada teatri (1956-57), Oʻzteleradio (1957-86)da yakkaxon, Oʻzteleradio huzuridagi Yunus Rajabiy nomidagi makom ansambli (1976-79 va 1983-86), etnografik ansambl (1979-83) badiiy rahbari, ayni paytda Yangiyoʻl shahri Madaniyat uyi maqomchilar ansambli rahbari (1972-78), Toshkent davlat konservatoriyasi (1983-85), Toshkent davlat sanʼat institutida (1986-yildan) katta oʻqituvchi, dotsentyabr Alimahsumov tabiatan diapazoni keng, kuchli, lekin mayin ovozga ega. Xonandalikning turli uslu-blari, ayniqsa, ishkamiy anʼanalarini puxta oʻzlashtirgan. Hajman yirik, baland avjli ashula, katta ashula va maqom yoʻllarini ravon va erkin kuylaydi. „Shashmaqom“, „Oʻzbek xalq musiqasi“ va boshqa qator filmlarda maqom va katta ashula yoʻllarini ijro etgan. Xalqaro musiqa anjumanlari (Moskva, 1971; Samarqand, 1978, 1983 va boshqalar)ning konsertlari qatnashchisi. „Sogʻlom avlod uchun“ (1997), "El-yurt hurmati" (2000) ordenlari bilan mukofotlangan..

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq xofizlari
1927-yilda tugʻilganlar
21-mayda tugʻilganlar
Alimentar distrofiya

Alimentar distrofiya (lot. alimentarius — ovqatga aloqador), shish kasalligi — yolchib ovqatlanmaslik oqibatida roʻy beradigan kasallik. Moddalar almashinuvining jiddiy buzilishi, ozib ketish, darmonsizlik, teri osti yogʻ qavati (kletchatkasi)ning shishishi, assit, ichki aʼzolar va toʻqimalar funksiyasining buzilishi bilan kechadi. Alimentar distrofiya ga organizmda oqsil yetishmasligi, shu bilan birga, boshqa noqulay omillar (sovuq, jismoniy va ruhiy tanglik) sabab boʻladi. Davosi: quvvatga qirgʻizadigan va yengil hazm boʻladigan ovqatlar, vi-taminlar beriladi. Bemor ovqatni oz-ozdan, sutkada 6-7 bor, boʻlib-boʻlib is-teʼmol qilishi zarur. Ogʻirroq hollarda oʻrinda yotib davolanish, shuningdek glyu-koza va qon quyish tavsiya etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimentar isitma

Alimentar isitma — emadigan bolalarga toʻgʻri kelmaydigan ovqat berish natijasida gavda temperaturasining koʻtarilishi. Ovqatda oqsil ortiqcha boʻlib, suv kam boʻlsa, mas, quruq yoki quyuq sut yaxshi suyultirilmay berilsa, sogʻlom bola ham isitmalashi mumkin. Emadigan bola organizmiga ortiqcha osh tuzi kirishi natijasida ham Alimentar isitma kuza-tiladi. Yetarli miqdorda suv ichirilishi bilan temperatura pasayib, asliga keladi. Alimentar isitma asosan organizmning suvsizlanishiga bogʻliq. Bunda isitma chiqishiga suvning mutlaq kamligi emas, balki ovqat bilan kirgan oqsil va suv oʻrtasidagi nisbatning buzilishi sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alimkent

Alimkent -Toshkent viloyati Oqqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1967-yildan). Tumanning sharqiy qismida joylashgan, Tuman markazidan 12 km uzoqlikda. Yaqin temir yoʻl bekati Kuchlikdan 9 km. Toshkent shahridan 42 km gʻarbda joylashgan. Aholisi 28,000 kishidan koʻp (2021). Alimkentda Paxta tozalash zavodi, maktablar, maktabgacha taʼlim maskanlari, Masjid, qishloq oilaviy poliklinikasi, Dehqon bozori va savdo doʻkonlari bor. Aholi tarkibini Oʻzbeklar, Qozoqlar, Ruslar, Tatarlar va boshqa millatlar tashkil qiladi. Alimkent 2 ta asosiy mahallaga boʻlinadi: „Yoshlik“, „Zarafshon“ va „Qoʻrgʻontepa“.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Oqqoʻrgʻon tumani