MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Andijonkabel

"Andijonkabel" Aksiyadorlik Jamiyati — elektr texnika sanoati korxonasi, Andijon viloyatining Xonobod sh.da joylashgan. "Oʻzeltexsanoat" uyushmasi tarkibiga ki-radi. 1985—94 yillarda "Andijonkabel" i.ch. birlashmasi. 1994-yildan hoz. nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Turli markadagi kabellar, elektr usku-nalari va elektr tarmoqlari uchun sim-lar — mis, jez (mis va rux qrtishmasi), nikel simlari va simtoʻrlari, xalq is-te’moli tovarlari ishlab chiqaradi.1982—85 yillarda korxonaning 1-nav-bati, 1987-yilda 2-navbati qurilib, ishga tushirilgan. Korxonaning 2-navbati ishga tushirilgandan keyin quvvati yi-liga 823 ming km elektr simlari, 520 ming m2simtoʻrlar i.ch.ga yet-kazildi. 1988-yilda Finlandiyaning "Nokiya" fir-masida tayyorlangan liniyalar oʻrnatildi va yiliga 30 ming shartli km shahar tele-fon kabellari i.ch. oʻzlashtirildi. 1986-yilda korxonaning filiali boʻlgan To-polino roʻzgʻorbop kabel mahsulotlari zavodi ishga tushirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andijonnoma

"Andijonnoma" — Andijon viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Andijon shahrida oʻzbek tilida haftada 2-marta chiqadi. Dastlab „Qizil qoʻshchi va dehqon“ nomi bilan (1921-yil 30-maydan), keyinchalik turli nomlarda („Darxon“, „Paxta fronti“; 1938-91 yillarda „Kommunist“) nashr qilingan. 1992-yildan hozirgi nomda. Gazetada turli davrlarda Choʻlpon, Asqad Muxtor, Saida Zunnunova, Olimjon Xoldor kabi yozuvchilar, taniqli tar-jimon Rustam Abdurahmonov faoliyat koʻrsatgan. Turli yillarda tahririyatda mehnat qilgan Gʻulomjon Zaynobitdinov, Obloqul Egamov, Karimjon Yoʻldoshev, Yusufjon Gʻiyosov, Sobirjon Shokarimov, Muhammadjon Abdukarimov, Muqimjon Niyozov, Mahmudjon Norxoʻjayev, Rahbarxon Fayziboyeva, Toʻlqinboy Satimov, Abdumutal Abdullayev, Zahriddin Muhitdinov, Foziljon Siddiqov, Maxpiratxon Tojixalilo-valar Respublikada xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi, Respublikada xizmat koʻrsatgan jurnalist faxriy unvonlariga sazovor boʻlishgan. Gazeta tah-ririyati tashabbusi bilan 1970-yillarda tashkil etilgan ishchi va qishloq muxbirlari maktabini 2000-yilga qadar 1000dan ziyod tinglovchi bitirdi."Andijonnoma" Andijon viloyatining oynasi sifatida bu yerda boʻlayotgan yirik qurilishlarning borishi haqida ba-tafsil maqolalar yoritgan. Jumladan, Andijon suv ombori qurilishi, Katta Fargʻona kanali qurilishi, toʻqimachilik va yengil sanoat qurilishlari, „An-teks“ hamda boshqa qoʻshma korxonalar qurilishlari doimiy ravishda gazetaning diqqat markazida turgan. 2000-yil 31-mayda „A.“ va „Andijanskaya pravda“ gaz.lari birlashgan taxririyati tashkil etildi. Tahririyatda iqtisodiyot, agro-sanoat, xatlar va ommaviy ishlar, ij-timoiy masalalar va maʼnaviyat hamda sport boʻlimlari ishlab turibdi. Oʻzbek tilidagi gaz.ning adadi 4 mingdan ortiq (2000).

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston gazetalari
Andijonsoy

Andijonsoy — Andijon viloyatining Qoʻrgʻontepa, Jalaquduq va Andijon tumanlaridan oqib oʻtuvchi, eramizdan avvalgi 2-ming yillikda paydo boʻlgan qadimiy kanal. Andijon viloyatining koʻpgina tumanlarining ekinzorlarini suv bilan taʼminlashga xizmat qiladi. Geograf Anatoliy Reyngard Andijonsoyni (Shahrixonsoy bilan birga) sunʼiy yaratilgan daryo sifatida xarakterlagani bois, u koʻpincha daryo deb nomlanadi.

Andijonsoy tarixan Oʻsh mahallalari ichidan oʻtib, Andijonga kirib borgan.
Andijonsoyga suv Qoradaryodan quyiladi.

Gidrografik xususiyati 
Andijonsoyning umumiy uzunligi 76,7 kilometr, suv oʻtkazish imkoniyati 45,0 m³/s. Andijon — Janubiy temir yoʻl stansiyasi hududidagi oqim tezligi 0,5 m/s ni tashkil qiladi.

Andijonsoy qadimiy kanal boʻlib, paydo boʻlishi eramizdan avvalgi 2-ming yillikka toʻgʻri keladi. Kanal Andijon adirlarini kesib oʻtuvchi vodiy orqali oʻtadi. S. Bogatiryovning taʼkidlashicha, kanallar nomidagi "soy" oʻzagi eski daryolar va qurib qolgan irmoqlar negizida barbo etilgan daryolarni anglatadi. Hozirgi Andijonsoy vodiysi hududi boʻylab avvallari tabiiy Akbura daryosi oqib oʻtgan. Uning kanali keyinchalik Andijonsoy kanaliga tutasha boshlagan (hozirda Akbura yuqori oqimdan arib oʻtmoqda). Suv oqimi mavjud boʻlgan davrda tektonik koʻtarilish tufayli Andijonsoy uch pogʻonali vodiy hosil qilgan.

Andijonsoy suv quyilish joyidan yuqori qismda mustaqil daryo sifatida, Qoradaryoning suvi quyilishidan unchalik ham qaram boʻlmagan holda harakatlanadi. Bu yerda Andijonsoy asosiy shlyuz berkilgan taqdirda ham qurib qolmaydi va hech qachon muzlamaydi (Qoradaryoning oʻzida qirgʻoq boʻylab qisqa muddatli muz hosil boʻlishi mumkin).

Kanal oqimi 
Andijonsoy taxminan 800 metr balandlikdan Andijon suv omboriga suv zahiralash uchun Qoradaryoni toʻsib turuvchi Kampirravot toʻgʻonidan boshlanadi.

Kanal gʻarbga tomon oqadi. Andijon shahridan yuqorida esa shimoli-gʻarbga buriladi, soʻngra shahar hududidan shimoliy yoʻnalish boʻylab oʻtadi. Shaharning quyi qismida yana gʻarbga yoʻnaladi, kanal tugash qismidagi qolgan suvlar 460 metr balandlikda joylashgan Katta Fargʻona kanaliga quyiladi.

Xoʻjalikda foydalanish 
Qoʻrgʻontepa, Jalaquduq, Andijon, Oltinkoʻl tumanlaridagi ekinzorlarni suv bilan taʼminlaydi. Shuningdek, kanalning suvi Andijon shahrida Andijon biokimyo zavodining ehtiyoji va gulzorlarni sugʻorish uchun ishlatiladi.

Andijonsoydan Ishkol, Joʻraboy, Dehqon, Yangi Koʻtarma, Qatortol, Koʻk Gumbaz, Xoʻtan, Qoʻshariq, Derivatsiya kabi 10 ga yaqin katta-kichik kanallar va 30 ga yaqin mayda dahanalar suv oladi. Andijonsoyda 6 ta yirik suv taqsimlash inshootlari qurilgan (ulardan 3 tasi telemexanika vositalari bilan jihozlangan). Andijonsoydan Andijon tumanidagi va viloyatning boshqa sharqiy hamda gʻarbiy tumanlaridagi, shuningdek, Yomonadir mavzeidagi ekinzorlarga nasoslar yordamida suv chiqariladi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Andijon viloyati kanallari
Oʻzbekistondagi daryolar
Kanallar
Andiz

Andiz (Inula) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar tur-kumi. 100 ga yaqin turi bor. A. asosan Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 9 turi uchraydi. Boʻydor A. (kora A.- I. helenium va sariq A.- I. grandis) turlari koʻproq tarqalgan. Bu turlarning poyalari baland boʻyli (1- 2,5 m), bir oz qirrali, tukdor; ildizpo-yasi (tanasi) yoʻgʻon; barglari butun, cheti notekis, poyaning quyi qismida yirik (uz. 40-50 sm, eni 20-25 sm), yuqorisida esa maydaroq (uz. 10-30 sm, eni 3-12 sm); guli savatcha, gulbandi yoʻgʻon, chetda-gi gullari urugʻchili, oʻrtadagilari esa ikki jinsli, sariq. Iyunning oxiridan sentabr gacha gullaydi. Adir va togʻlarda 500-2000 m gacha balandlikda oʻsadi. Kora A. ildizpoyasi tarkibida 3% gacha efir moyi, 44% gacha inulin, saponin va boshqa moddalar bor. Ildizpoyasining kaynatmasi balgʻam koʻchiruvchi dori si-fatida ishlatiladi. Sariq A. ham ta-bobatda siydik haydovchi dori oʻrnida qoʻllaniladi. Sariq A. ildizpoyasidan esa levulyoza (fruktoza) olinadi. A.ning baʼzi turlari xushmanzarali.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andisha

Andisha — axloqiy tushuncha. Oʻzaro muomalada sharm-hayo, bosiqlik va muloyimlik bilan munosabatda boʻlishni talab qiladi. A.li odam birovlarning izzat-nafsiga tegmaydi, kattalar, oqsoqollar hurmatini joyiga qoʻyadi; oʻta bosiqlik bilan fikr yuritib biror ishni hal qiladi. A. sharm-hayo, uyat, istihola, iffat, ibo kabi odob tushunchalari bilan uzviy bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andorra-la-Velya

Andorra-la-velya — Andorra davlatining poytaxti. Sharqiy Pireney togʻlari orasida, Valira daryosi (Ebro havzasi) boʻyida, 1000 m balandligida joylash-gan. Aholisi 21,7 ming kishi (1996). Ispaniyani Fransiya bilan bogʻlaydigan avtomobil yoʻlidagi savdo-transport manzili. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, GES, radiostansiya bor. Xalqaro miqyosdagi turizm markazi. Esdalik bu-yumlari (suvenir) ishlab chiqariladi. Shahar 9-asrda tashkil topgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 1580-yilda qurilgan bino (hozirgi Hukumat qarorgohi) va cherkov (11-asr) bor.

Katalan tili rasmiy tildir, lekin ispan va fransuz tillarida ham gaplashiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andoqsoy

Andoqsoy — Navoiy viloyati Xa-tirchi tumani hududidagi soy. Oktogning janubiy yon bagʻrida 1400 m balandlikdan boshlanib, janubiga oqadi. A.ning yuqori qismida vodiysi tor (50-70 m) va chuqur (150 m), 2-3 terrasasi bor. Janubiy roqda soy ikki tarmoqqa boʻlinib soʻngra yana qoʻshiladi. Sel kelgan vaqtlarda A. Okdaryogacha yetib keladi. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi (Dara qishlogʻi yaqinida) 80-100 l/sek, aprelda 200 l/sek.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Andradit

Andradit — granatlar guruhiga kiruvchi mineral. Boshqa granatlardan tarkibida kalsiy va temir borligi bilan farq qiladi. Birinchi marta topgan va tafsilotini yozgani uchun portugaliyalik mineralog olim d’Andradning nomiga qoʻyilgan. Qoʻngʻir-qizil va yashilroq kri-stallardan iborat. Qattiqligi 6,5-7,5. S. ogʻ. 3,6. A. zargarlikda va uy jihozlari (mebel)ga sayqal berishda ishlatiladi. A. Oʻzbekistonning koʻp yerlarida skarn va metamorfik togʻ jinslarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Minerallar
Zargarlik
Andreevlar shirkati

Andreevlar shirkati ("An-dreevskoye tovarishestvo") —19-asr oxi-ri — 20-asr boshlarida Oʻzbekiston iqtisodiyotida hukmron boʻlgan, ajnabiy va rus kapitalining qudratiga tayangan yirik aksiyadorlik jamiyati. A.sh.ni 1912-yil Oʻzbekistondagi yirik sarmoya-dorlar Rus-Osiyo banki ishtirokida tash-kil etganlar. Bunga "Aka-uka Knoplar savdo uyi" firmasi tashabbuskor boʻlgan. A.sh.ning dastlabki asosiy kapitali 750 ming soʻm boʻlib, 1915-yilda 5 mln. soʻmga yetgan. A.sh. 1917-yil 31 paxta tozalash, 6 paxta yogʻi va sovun ishlab chiqarish zavodlariga egalik qilgan. A.sh. Rossiyada-gi "Salomas" aksiyadorlik jamiyatining faoliyatida qatnashgan. "Salomas"ning 20% aksiyasi 1917-yil A.sh. qoʻlida boʻlgan. A.sh. dehqonlar yetishtirgan paxtaning katta qismini arzon garovga xarid qilib, tolasini Rossiya va Polshaga so-tar, chigitidan yogʻ va sovun tayyorlar edi. A.sh. 1918-yil mart — aprel oylarida Sovet hokimiyati tomonidan natsionalizatsiya qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Kuzma Andrianov

Kuzma Andrianovich Andrianov (1904.15.12, Kalinin viloyatining Kon-drakovo qishlogʻi −1978.13.3, Moskva) — kimyogar, akademik (1964). Kremniy organik polimerlar kimyosining asoschilaridan biri. Ilk bor poliorganosiloksanlarni sintez qilgan. Issiqqa chidamli kremniyorganik polimerlar va ular aso-sida materi-allar olish usulini ishlab chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyogarlar
Androgenez

Androgenez (yun. andros — er-kak va … genez) — jinsiy koʻpayish xili. Bunda murtakning rivojla-nishida faqat urugʻ hujayra yadrosi ishtirok etadi. A. ayrim hayvonlar (mas, gabrobrakon yaydoqchilari) va oʻsimliklar (makkajoʻxori, tamaki)da tuxum hujayra yadrosi urugʻlanishidan oldin nobud boʻlganida (psevdogamiya) yoki tuxum hujayraning yadrosiz qismi urugʻlanganida (merogoniya) roʻy beradi. Tuxum hujayra yadrosiga fizik yoki kimyo-viy yoʻl bilan taʼsir etish orqali sunʼiy A.ni paydo qilish mumkin. A. natijasida hosil boʻlgan gaploid organizmning yashovchanligi past boʻladi. Diploid A. urugʻlangan tuxum hujayraning dast-labki boʻlinishi sitotomiyasini birga qoʻshish orqali olinadi. A.dan irsiyla-nishda yadroning ahamiyatini tekshirish, gomozigot yoki bir jinsga mansub boʻlgan organizmlarni olish maqsadida foyda-lanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androgenlar

Androgenlar — erkaklar jin-siy bezi gormonlari (testosteron, an-drosteron va androstenolon); moyak toʻqimasida sintezlanadigan erkaklar gormonlari turkumini va bir qator kamroq faoliyatga ega buyrak usti bezi poʻst qavati mahsulotlarini oʻz ichiga oladi. Bu turkumga kiradigan 30dan ortiq tabiiy birikmalar kashf etilgan. A. sperma, qon va siydiqda boʻladi, erka-klar ikkilamchi jinsiy belgilarining rivojlanishini taʼminlaydi. Jinsga xos taʼsirdan tashqari, A. organizm me-tabolizmiga anabolik naf koʻrsatadi, oqsillar sintezini kuchaytiradi, orga-nizmda azot ushlanishini oshiradi. Tib-biyotda jinsiy faoliyat buzilganda va klimakteriya dav-rida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andromeda

Andromeda — yunon miflarida Habashiston podshosi qizi. Otasi A.ni mamlakatni vayron qilayotgan dengiz maxluqiga qurbonlikka beradi, biroq A. ni Persey xalos etadi. Rivoyatlarga koʻra, A. vafotidan soʻng yulduz turkumiga aylangan (yulduz turkumi nomi shundan olingan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Andromeda (yulduz turkumi)

Andromeda — yulduz turkumi; osmonning Shimoliy yarim sharida Persey va Pegas yulduz turkumlari orasida joylashgan. Uchta 2-kattalikdagi ravshan yulduzi bor. A.da mashhur spiral galaktika — Andromeda tumanligi boʻlib, uni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yulduz turkumlari
Andromeda tumanligi

Andromeda tumanligi — bizga eng yaqin spiral galaktika M 31ning nomi. Galaktikamiz bilan turdosh, lekin ikkisi ham bir xil spiral sinfga kiri-shi toʻla hal etilmagan. Andromeda tumanligi oʻlchamlari 517va tuzilishi u qaysi diapazonda kuza-tilganiga keskin bogʻliq. Optik dia-pazondagisi diametri 74 kpk. Massasi Galaktikamiz massasidan deyarli 1,5-marta katta. Mutlaq kattaligi — 22. Kosmik teleskoplar yordamida unda 100 ga yaqin rentgen manbalar borligi topil-gan. Ularning koʻpchiligi Andromeda tumanligi ning yadro va tekislik tashkil etuvchi qismidan oʻrin olgan. Uning tarkibida kamida 30000 ta planetar tumanliklar, 400 ta sharsimon toʻdalar, mingga yaqin tarqoq yulduz toʻdalari boʻlib, bugun qator gaz — chang bulutlari, yulduzlarning tugʻilish oʻchoqlari, „yangi yulduzlar“, sefeidlar kuzatilmoqda. Andromeda tumanligi yaqinida 7 ta uning yoʻldosh — galaktikalari aniq topilgan. Ular asosan elliptik va turli mitti ga-laktikalardir. Andromeda tumanligi, bizning Galaktika va ular atrofida yana 30 ga yaqin galak-tikalar fizik va dinamik bogʻlangan mahalliy guruhni tashkil etadi. Andromeda tumanligi haqida birinchi bor arab falakiyotshu-nosi Al-Soʻfi (9-asr) yozib oʻtgan, chunki u oddiy koʻzga ravshan kichik bulut tarzida koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

NGC obyektlari
Andromedidlar

Andromedidlar — meteor oqimi. Radianti Andromeda yulduz tur-kumida joylashgan, birinchi marta 1872-yilda kuzatilgan. 1845-yilda parchalanib ketgan Biela kometasi bilan bogʻliq. 20-asrda bu oqimda meteorlar ancha kamaygan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Astronomik obyektlar
Andronovo madaniyati

Andronovo madaniyati — miloddan avvalgi ikkinchi ming yillikning ikkinchi yarmi va birinchi ming yillikning boshida yashagan chorvachilik va dehqonlar qabilalarining arxeologik madaniyat. Andronovo madaniyati yodgorliklari Minusinsk, Shimoli-sharqiy va Markaziy Qozogʻiston, Ob daryosining yuqori oqimi, Chelyabinsk viloyatining oʻrmon va dashtlarida, qisman Oʻzbekiston, Kirgʻiziston yerlarida tarqalgan. Bu madaniyatga oid yodgorlikni birinchi bor 1914-yilda Ya. A. Tugarinov Achinsk stansiyasi yaqinidagi Andronovo qishlogʻida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida topgan va 1920-23 yillarda S. A. Teplouxov uni Andronovo madaniyati nomi bilan fanga kiritgan. Andronovo madaniyati ga doir yodgorliklar dastlab S. P. Tolstov tomonidan 1938-yilda qadimgi Xorazmning Koʻkcha daryo sohillaridan topib oʻrganildi va unga tozabogʻyop mada-niyati nomi berilgan. Keyinchalik Ya. F. Gʻulomov va A. Asqarovlar bu madaniyatga doir yodgorliklarni Zarafshonning quyi oqimi rayonlaridan topib oʻrgandilar. Bu davr mozor va manzilgohlari Toshkent atrofida, Moʻminobod (mozor qoʻrgʻoni)da (Samarqand viloyati), Fargʻona vodiysida (Karamkoʻl, Vodil mozorlari), Qayroqqumda koʻplab oʻrganilgan. Andronovo madaniyati aholisi yarim yertoʻla shaklidagi kulbalarda yashagan; mozorlari yorma goʻr boʻlib, murdalar oyoq-qoʻllari bukilgan, chapga yonboshlatilgan, boshi janubiy-gʻarbga qaratilgan holda, koʻpincha kiyim-kechagi, jezdan yasalgan bezak buyumlari bilan dafn etilgan. U davr qabilalari daryo boʻylarida dehqonchilik, adirlarda chorvachilik bilan shugʻullangan. 1997-yil Tojikistondagi Kizilsuv daryo havzasidan Andronovo madaniyatiga doir yodgorlik — jamoa boʻlib dafn qilingan bolalar qabri topildi. 10-11 yoshli bolaning oyoqlari yonidan chiqqan koʻplab jez munchoqlar, ilgaksimon kumush taqinchoqlar, sopol idishlar muhim ilmiy ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Yuriy Andropov

Yuriy Vladimirovich Andropov (1914, Stavropol oʻlkasi — 1984.9.2, Moskva) — KPSS MK bosh kotibi (1982—84), sobiq Ittifoq Oliy Kengashi raisi (1983-yildan), 1947-yildan Kareliya KP(b) MK 2-kotibi. 1951—52 yillarda KPSS MKda ishlagan. 1953— 57 yillarda Ittifoqning Vengriyadagi elchisi; sovet qoʻshinlarining Vengriyaga kiritilishida qoʻli boʻlgan (1956). 1957-yildan KPSS MK boʻlim mudiri. 1962-67 va 1982-yil maydan KPSS MK kotibi. 1973-yildan KPSS MK Siyosiy byurosi aʼzosi (1967-yildan nomzod). 1967—82 yillarda Ittifoq davlat xavfsizligi qoʻmitasi raisi; bu paytda A. rahbarligi ostida gʻayri fikrlovchilar va inson huquqlarini himoya qilish harakatiga qarshi repressiv chora-tadbirlar (qamash, fuqarolikdan mahrum qilish va boshqalar) amalga oshirildi. Bosh kotib sifatida partiya va davlatdagi inqirozni maʼmuriy usullar bilan toʻxtatishga uringan

Manbalar

Havolalar 

1914-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
9-fevralda vafot etganlar
15-iyunda tugʻilganlar
Androsteroma

Androsteroma — buyrak usti bezi poʻst qavatining oʻsmasi. Kasallik-ka xos belgilar: qizlarda klitor giper-trofiyasi, tuk bosish, sut bezlarining takomillashmasligi, hayz koʻrmaslik, muskullarning haddan tashqari rivoj-lanib ketishi, oʻgʻil bolalarda vaqtidan ilgari balogʻatga yetish, tez oʻsish. Ayollarda 30-40 yoshlarda uchrab, ovozning dagʻallashishi, girsutizm, sut bezlarining kichiklashishi, bachadon atro-fiyasi, klitorning kattalashishi, hayz koʻrishning toʻxtashiga, baʼzan kallikka olib boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androsteronlar

Androsteronlar (yun. andros -erkak va stereo — baquvvat qilaman) — siydik bilan tashqariga chiqadigan erkak jinsiy gormoni — testosteronning oʻzgarishi natijasida hosil boʻladigan organik moddalar; shu gormonga oʻxshash taʼsir etadi. A.ning siydikdagi kon-sentratsiyasini aniqpash endokrin bez kasalliklari diagnostikasida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Androtsey

Androtsey (yun. apeg — erkak va oikia — uy) — guldagi changchilar (mikro-sporofillar) yigʻindisi. Bir gulning A.dagi changchilar soni shu gul mansub boʻlgan oʻsimlik turiga qarab har xil (bittadan bir necha yuzgacha) boʻlishi mum-kin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andhra

Andhra

1) Jan. Hindiston xalqlaridan biri (qarang Telugu);
2) Hindistonning jan.da qadimda mavjud bo‘lgan davlat (qarang Satavaxanlar davlati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andhra Pradesh

Andhra-pradesh — Hindiston shtati. Hindiston yarim orol sharqida, Bengaliya qoʻltigʻi sohilida, 1956-yil telugu (andhra) xalqi yashaydigan viloyatlardan tashkil qilingan. Maydoni 277 ming km². Aholisi 66,4 mln. kishi (1991). Aholisining asosiy qismi hinduizm dinida; musul-monlar 10% chamasida. Maʼmuriy markazi va eng yirik shahri — Haydarobod. Mamlakatning muhim dehqonchilik rayoni. Asosan Dekan yassi togʻligida joylash-gan. Sohil qismi pasttekislik. Shimolida Gat togʻlari tarmoqlari bor (bal. 1680 m). Iqlimi tropik mussonli. Yogʻin asosan yozda yogʻadi. Aholining 70%dan koʻprogʻi dehqonchilik bilan mashgʻul. Yerlar mayda dehqonlar qoʻlida. 10-11 mln. ga yer (shtat maydonining 40% chasi) ishga solingan. Shundan 1/4 qismi sugʻoriladi. Asosiy oziq-ovqat ekini — sholi. Shtat tamaki, kanakunjut yetishtirishda yetakchi oʻrinda. Shuningdek shakarqamish, yer yongʻoq, paxta va boshqa ekiladi. Chorvachilik yor-damchi ahamiyatga ega (qoramol, asosan ot-ulov oʻrnida ishlatiladi). Shtatning yer osti boyliklari anchagina boʻlsa ham, koʻp qismi ishga solinmagan. Vishakhapatnam shahri yaqinida marganes, Nelluru viloya-ti yaqinida slyuda, Singareni shahri yonida koʻmir qazib chiqariladi. Grafit konlari mavjud. Vishakhapatnamda kemasozlik korxonasi va neft zavodi, oziq-ovqat va toʻqimachilik korxonalari, qogʻoz fabrikasi, sement zavodlari bor. Kimyo-farmatsev-tika preparatlari ishlab chiqariladi. Oʻrmon boyliklaridan foydalaniladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Andhra-pradesha temir yoʻl transporta yaxshi rivojlangan. Aso-siy dengiz portlari — Vishakhapatnam (mamlakatning asosiy portlaridan biri), Kakinada, Machilipatnamdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anevrizma

Anevrizma (yun. aneurysma — ken-gayish) — tomir devorining choʻzilishi va boʻrtib chiqishi natijasida qon to-mir yoki yurak boʻshligʻining chegaralangan kengayishi. Miokard infarkti, atero-skleroz, zaxm va boshqa kasalliklar, shuning-dek shikastlanish (travmatik A.) sabab boʻladi. Haqiqiy va soxta A. kuzatiladi. Haqiqiy A. arteriya devorining shikast-lanmay kengayishidan, soxta A. esa tomir shikastlanganda devori yorilib, atrof-dagi toʻqimalarga qon quyilishidan vu-judga keladi. Tomir devorining tugʻma nuqsonlari ham A.ga olib kelishi mum-kin. Arterial, venoz va arteriovenoz (arteriya va vena tomirlari teshigining bir-biriga tutashib qolishi) A. farq qilinadi. Duksimon va qopchiqsimon shakldagi A. koʻp uchraydi. Belgilari A.ning oʻrni, hajmi va boshqa omillarga 519bogʻliq. Koʻpincha kasallik belgilari yaqqol koʻrinmaydi (simptomsiz kechadi). A. zararlangan tomir oziqlantiradigan toʻqimalarning qon bilan taʼminlanishi buzilishiga sabab boʻladi, u kattalashib ketganda yaqin joylashgan aʼzo va toʻqi-malarni ezib qoʻyishi mumkin. A. yurakka yaqin joylashgan boʻlsa, yurak faoliyati buziladi. Baʼzan A.ning yorilishi va qon ketishi kuzatiladi. A. odatda jarroqlik usuli bilan davolanadi.

Manbalar
Anemiya (oʻsimlik)

Anemiya (Anaemia) — qirqquloqdoshlarta mansub koʻp yillik sporali oʻsimliklar turkumi (urugʻi). Sporasiz barglari patsimon. Spora-li barglarining yaproklari qisqargan, oʻqtomiri uzaygan. Sporalari bar-gning faqat eng pastidagi bir juft yaproqchalarida joylashgan. 140dan ortiq turi bor. Shundan 96 ga yaqini Amerika, Afrika va Madagaskarning 520tropik yerlarida keng tarqalgan, bir turi Hindistonda oʻsadi, 50 ga yaqin turi qazilma holda uchraydi. A.ning changi va barg izlari Turkiston va boshqa joylarning yura va, asosan, boʻr qatlamlaridan koʻplab topilgan. Oʻzbekistonda A.ning 10 tacha qazilma turi maʼlum. Ularning kupchili-gi Hisor togʻlari, Fargʻona vodiysining janubiy hududlari, Fargʻona togʻlarining shimoliy qismi, Buxoro, Xiva depressiyasining yura va bur qatlamlaridan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemiyaga qarshi moddalar

Anemiyaga qarshi moddalar -gemoglobin va qizil qon tanachalari miqdorini oshirish, shuningdek anemi-yani davolashda ishlatiladigan dorilar. Anemiyaga qarshi moddalar m.dan temir, kobalt, mis preparatlari, sianokobalamin (V12 vitamin) va folat kislota (V, vitamin) tibbiyot ama-liyotida kup qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemograf

Anemograf, anemorumbograf (yun. anemos — shamol, gropho — yozaman) — shamol tezligi va yunalishini qayd qiluvchi Oʻziyozar asbob. Shamol tezligini ham sezuvchi kism vazifasini anemo-metr, yunalishini koʻrsatuvchi qism va-zifasini esa flyugerka (pirpirak) utaydi. A. sezuvchi qismlarining koʻrsatishi qayd qiluvchi kiyemga elektr toki yordamida (tutashma A.), baʼzan, mexanik va ma-nometrik usullarda oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemometr

Anemometr (yunoncha. anemos — shamol, metreo — oʻlchov) — shamol va gaz tezligini (baʼzan, yoʻnalishini ham) oʻlchovchi asbob. Shamol va gaz tezligi ularning taʼsirida aylanuvchi kosalarning aylanish soniga qarab aniqlanadi. Shamol va gaz tezligini manometrik usulda yoki elektr usulda ham aniqlash mumkin (qarang Termoanemometr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil