MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Borjomi darasi

Borjomi darasi — Gruziyadagi chuqur dara. Kichik Kavkazning Mesxeti va Trialeti tizmalari oraligʻida. Daradan Kura daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 60 km, chuq. 1500 m. Yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli daraxtlar oʻsadi. Darada Borjomi kurorti joylashgan.

Borjomi darasining asosiy diqqatga sazovor joyi Gruziyadagi eng katta milliy bog' bo'lgan Borjomi-Xaragauli milliy bog'idir. Bogʻda yovvoyi tabiat va oʻsimlik turlari, jumladan, qoʻngʻir ayiq, silovsin, bugʻu va yovvoyi choʻchqalar koʻp. Borjomi darasiga tashrif buyuruvchilar piyoda yurish, lager, baliq ovlash va boshqa ochiq havoda sayr qilishlari mumkin. Bu hudud shifobaxsh xususiyatiga ega bo‘lgan va mashhur Gruziya brendi bo‘lgan Borjomi mineral suvini ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan mineral buloqlari bilan ham mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borzaya

Borzaya, borzi — ovchi (iskovuch) itlarning bir zoti (qarang Tozi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boridlar

Boridlar — borning metallar bilan birikmasi. B. metall temperaturasi koʻtarilishi bilan elektr qarshiligi ortishi, elektr va issiqni yaxshi oʻtkazishi, metallga oʻxshab yaltirashi va metallmas (yarimoʻtkazgichlik xossasi) moddalarga xos fizik xossalari bilan boshqa birikmalardan farq qiladi. Titan, sirkoniy, gafniy, vanadiy, niobiy, tantal, xrom, molibden, volfram kabi yuqori trada eriydigan metallarning hamda kalsiy, stronsiy, bariy kabi ishqoriy metallarning B. i maʼlum. Rux, kadmiy, oltin, kumush, simob, galiy, indiy, talliy, qoʻrgʻoshin, qalayi B. hosil qilmaydi. B. bir necha usulda olinadi. Kimyoviy barqarorligi, asosan, B. panjaralaridagi borbor bogʻlanish kuchlari bilan belgilanadi. Geksaboridlar (MeV6) va dodekaboridlar (MeV,2) kimyoviy jihatdan eng barqaror B. hisoblanadi. Koʻpgina B. kislotaga chidamli, mas, TaV2 ga hatto qaynaydigan zar suvi ham taʼsir qilmaydi. B. oʻta qattiq (mikroqattiqligi 20—30 Gn/m2), uzilishga mustahkamligi (380 Mn/m2), olovbardoshligi yuqori. B. radioelektronika, yadro texnikasi, metallurgiya, mashinasozlik va asbobsozlikda ishlatiladi. Ulardan reaktiv dvigatel detallari, gaz turbina parraklari yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Godunov

Boris Godunov (taxminan 1552 1605. 13 (23).4) — rus podshosi (1598-yil dan), boyar Fyodor Godunovning ugli. Ivan IV saroyida tarbiyalangan. Ivan IV vafot etgach (1584), shoh Fyodorning (1584—98) yagona regenti boʻlib qoladi va amalda mamlakatni boshqardi. Ivan IV siyosatini davom ettirdi. Podsho Fyodor vafot etgach (1598), Zemskiy sobor Boris Godunovni podsho qilib sayladi. Boris Godunov Polsha bilan boʻlgan sulh muddatini uzaytirib, Shvetsiyaga qarshi urush boshladi (1590—93). Natijada Livon urushi (1558—83) davrida qoʻldan ketgan Yam, Oreshek, Ivangorod va boshqa shaharlarni Rossiyaga qaytarib oldi. Boris Godunov davrida Sibir va mamlakatning jan. rayonlarini mustamlakaga aylantirish boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borisov

Borisov — Belarusning Minsk viloyatidagi shahar (1795-yil dan). Borisov stansiyasi. Berezina daryosi boʻyidagi pristan. Aholisi 150,7 ming kishi (1999). Mashinosozlik ("Ekran" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo va kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari ishlab turibdi. Musika asboblari, billur ishlab chiqariladi. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. B. ga 1102-yilda asos solingan, 12a, oxirida Litva, soʻngra Polsha, 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borispol

Borispol — Ukrainaning Kiyev viloyatidagi shahar (1956-yildan), Kiyevdan 35 km jan.sharkda. Borispol stansiyasi. Aholisi 52 ming kishi (1991). Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. B. da Kiyev shahrining xalqaro aeroporti joylashgan. Shahar 1590-yil dan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borlash

Borlash — poʻlat yoki boshqa metalldan tayerlangan buyumlar sirtini bor bilan toʻyintirish. B. natijasida buyum sirti qattiqlashadi, issiqqa va yeyilishga chidamliligi oshadi. Detalni suyuqlantirilgan bura (Na2B4O7) ga botirib, elektroliz usulida (detalkatod, grafit—anod) B. usuli koʻproq qoʻllaniladi. Detal suyuq burada 6—8 soat saqlangach (930° da), uning 0,15— 0,25 mm sirtqi qatlami borga toʻyinadi. Baʼzan, buraga bor karbid (30— 40%) yoki kremniy karbid (30%) qoʻshiladi. B. vakuum pechda yoki gaz muhitida ham oʻtkazilishi mumkin. Borlangan detallar maxsus usulda toblanadi. B. usuli nasoslarning vtulkalari, shtamplar, pressqoliplar, roliklar va boshqa tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borli oʻgʻitlar

Borli oʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan holatda bor boʻlgan kimyoviy birikmalar; mikro>tm/yalarning bir turi. Borning har xil tuproqdagi miqdori (1 kg tuproq hisobida) 1,5 mg dan 150 mg gacha boradi. Oʻrta Osiyoning karbonatli tuproqlarida suvda qaynatilganda erib chiqadigan (suvli soʻrim) borning miqdori 1 kg tuproqqa 1 mg dan kam boʻlgan hollardagina Borli oʻgʻitlar ni kullash kerak. Borli oʻgʻitlar sifatida borat kislota, bordatolitli oʻgʻitlar, bormagniyli oʻgʻitlar, borli superfosfat, bura (tanakor) va boshqa qoʻllaniladi. Borli oʻgʻitlar ekish paytida boshqa mineral oʻgitlar bilan birgalikda tuproqqa qatorlab solishda, oziqlantirishda va urugʻlarni kimyoviy dorilar bilan birgaqoʻshib changlatishda (1,1 — 1,7 kg/ta hisobida) ishlatiladi. Ekish oldidan urugʻlarni ishlashda (1s urugga 0,005%—0,5% li eritmasidan 6—8 l) sarflanadi.

Manbalar
Borliq

Borliq — obyektiv mavjud reallikni ifodalovchi falsafiy tushuncha. U moddiy predmet olamidangina iborat emas. Borliq turli darajada namoyon boʻladi: organik va noorganik tabiat, biosfera, ijtimoiy borliq, obyektiv ideal borliq (madaniy qadriyatlar, ilmiy bilimning umumiy prinsiplari, tushunchalari va h.k.), inson turmushi. Borliq falsafa tarixida turlicha talqin qilingan. Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida Kindiy, Forobiy, Ibn Sino, Umar Xayyom, Ibn Rushd kabi mutafakkirlar borliq ni ikkiga — vujudi mumkin va vujudi vojibga boʻladilar. Ularning falsafasida borliqning dastlabki sababchisi Alloh (vujudi vojib), lekin Alloh bilan borliq ni bir-biridan ajratib tasavvur qilib boʻlmaydi, bular sababoqibat shaklida bir-birlari bilan uzviy bogʻliq, degan tushuncha yotadi.

Real va xayoliy borliq oʻrtasida alohida tafovut bor. Real borliq mavjudlikni, xayoliy borliq mohiyatni belgilaydi. Real borliq narsalar, jarayonlar, shaxslar, xattiharakatlar va boshqa ning realligini bildiradi; u makon va zamon harakteriga ega, u alohida, betakror. Xayoliy borliq (gʻoya maʼnosida) vaqtinchalik, haqiqiy, tajribaviy harakteridan mahrum, u fakt boʻla olmaydi; u qatʼiy oʻzgarmas (qotib qolgan), abadiy mavjud (N. Gartman). Xayoliy borliq bu maʼnoda qadriyat, gʻoya, matematik va mantiqiy tushuncha sifatida yuzaga chiqadi. Platon unda chin, xususiy „real“ borliq ni koʻradi. Umumiy maʼnodagi borliq dan muayyan borliq farq qiladi. Geraklit fikricha, hech qanday qotib qolgan borliq yoʻq, doimo oʻzgaruvchan borliq bor. Metafiziklar „haqiqiy“ borliq transsendent, narsa oʻzidadir deb biladilar. Barcha mavjud narsalarning yigʻindisini, umuman olamni borliq deb ataydilar. J. Berkli, D. Yum borliq faqat subyektda, ongdagina mavjud deb biladilar. Baʼzi faylasuflar borliq ni qandaydir dunyoviy ruhning, gʻayri moddiy kuchning koʻrinishlaridan iborat, deb hisoblaydilar. Xususan Gegel falsafasida borliq mutlaq gʻoyaning oʻzligidan, mavhumlikdan konkretlikka tomon yuksalib boruvchi dastlabki, bevosita va juda noaniq bosqichi hisoblanadi. Borliq ni ruhmahsuli sifatida qarash 19-asr oxiri — 20-asr boshidagi falsafaga ham xos  L. Feyerbax, A. I. Gersen, N. G. Chernishevskiy borliq obyektiv, u harakatdagi materiya bilan bogʻliq deb taʼkidlaydilar. Baʼzi falsafiy oqimlar mavjud olamning realligini, borliq ning obyektivligini eʼtirof etadilar. Borliqning eng muhim xususiyati — moddiyligida ekanligini alohida taʼkidlaydilar. Hozirgi zamon ontologiyasiga koʻra, borliq — barcha mavjudotning turli tuman koʻrinishlari bilan aynandir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Falsafa
Falsafa taʼlimi
Borliq
Frank Borman

Frank Frederick Borman II (oʻqilishi: Frenk Frederik Borman Ikkinchi; 14-mart 1928-yilda tugʻilgan) — AQSH kosmonavt-uchuvchisi. Harbiy havo kuchlari polkovnigi. „Gemini 7“ kosmik kemasida (Jim Lovell bilan birga, 1965, dekabr) Yer atrofida 206-marta aylandi. „Apollon 8“ kosmik kemasida (Bill Anders va Jim Lovell bilan birga, 1968 dekabr) dunyoda birinchi marta Oy atrofida 10-marta aylandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yashayotgan insonlar
1928-yilda tugʻilganlar
Amerikalik fazogirlar
Bormashina

Bormashina — tishni davolash va sunʼiy tish qoʻyishda tishni silliqlash va tozalash uchun moʻljallangan kesuvchi asbob (bor) ni aylantiruvchi tibbiy apparat. Oyokda, elektr motor va turbina yordamida ishlatiladigan xillari bor. Elektr B. da borning aylanish chastotasi 30 ming ayl/min; turbinali B. da esa 350 ming ayl/min. Turbinali B. da kompressor yordamida qisilgan havo 0,250,35 MN/m2 (2,5— 3,5 kgk/sm2) bosim ostida yuboriladi. B. dan zargarlik va boshqa baʼzi sohalarda ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Born

Max Born () (11-dekabr 1882, Vrotslav, Polsha — 5-yanvar 1970, Gyottingen, GFR) — nemis fizik-nazariyotchisi, kvant mexanika yaratuvchilaridan biri. 1933-yildan Angliya, 1953-yildan GFR da. Kvant mexanikani statistik nuqtai nazardan sharxlab bergan. Asosiy ilmiy ishlari kristall panjarasining dinamik nazariyasiga, atom fizikasiga, optika, tabiiy fanlar falsafasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1882-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
11-dekabrda tugʻilganlar
5-yanvarda vafot etganlar
Borneol

Borneol, bornil spirt, SSHN„O—bitsiklik terpenlar guruhiga mansub ikkilamchi spirt. Mol. m. 154,25; kamfora hidli, rangsiz kristall modda. Zichligi 1020 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 208,5’, qaynash temperaturasi 212°. Ikki izomeri maʼlum. Borneo va Sumatra o.laridagi Dryoba lanops camphora daraxtida, shuningdek baʼzi moylar tarkibida boʻladi. B. spirt, efir, benzol va ligroinda eriydi; suvda kamroq eriydi. B. dan turli reaksiyalar yordamida kamfora, kamfen va ularning turli hosilalari olinadi. B. va uning efirlari kamfora ishlab chiqarish da, atirupa sanoatida va oziq-ovqat essensiyasi tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bornxolm

Bornxolm — Boltiq dengizining jan.gʻarbidagi orol. Daniyaga qarashli. Maydoni 588 km². Aholisi 45,2 ming kishi (1993). Eng katta shahri va porti — Ryonne. Yer yuzasi sertepa tekislik, balandligi 162 m gacha, sohil boʻyi qumtepalardan iborat. Kaolin va gil konlari bor. Granit qazib olinadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar, yaylovlar bor. Don ekish, qoʻychilik, baliq ovlash muhim oʻrin tutadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borobudur

Borobudur (Borobudur) — Yava oroli (Indoneziya) dagi Budda ibodatxonasi, meʼmoriy yodgorlik. 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida tosh bulakla’ri (andezit)dan tabiiy tepalikda 9 qatlamli, pogʻonali koʻrinishda piramidalar (balandligi 31,5 m, asos uz. 123 m) dan hashamatli stupa qurilgan. Unda 504 Budda haykallari va 1460 boʻrtma tasvirlarda Budda hayoti aks ettirilgan. Qatlamlar shakliga koʻra, 2 qismga boʻlinadi. Quyi qismi qatlami 5 murabba tarx^i, yuqori qismi qatlami 3 aylana tarhli. Qatlamlar peshayvonli qilib qurilgan. B. ga sharqiy zinopoyadan chiqiladi. Har qatlamdagi peshayvonning kiraverishi chuqur ravoqli boʻlib, oʻymaboʻrtma naqsh va tasvirlar ("kala—makara") ishlangan. Yuqoriga zinapoyalar orqali koʻtariladi. Zinapoyalarning ikki tomonidan to markaziy stupagacha toshdan sherlarning shakllari ishlangan. Peshayvonlarning devorlari va toʻsiqlaridagi toshlarga boʻrtma tasvirlar ishlangan (unda Buddaning boshdan kechirganlari hikoya qilingan). Yuqoridagi 3 aylana stupalari qoʻngʻiroqcha shaklida boʻlib, ularning har biri ichiga Buddaning haykallari qoʻyilgan. Tepasidagi bosh stupada esa juda katta Budda haykali bor. B. urta asrlar Indoneziya sanʼatining nodir namunasi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Indoneziya meʼmoriy yodgorliklari
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Pyotr Borovskiy

Pyotr Fokich Borovskiy (; 27-may (eski taqvimda 8-iyun) 1863 — 15-dekabr 1932) — jarroh va parazitolog, Oʻzbekistonda oʻpka patologiyasi asoschilaridan biri; tibbiyot fanlari doktori (1891), professor (1920), Mehnat Qahramoni (1927). Toshkent harbiy gospitalida jarroh va bakteriologik laboratoriya boshligʻi (1892—1910), Qizil Yarim oy jamiyati kasalxonasida jarroh. (1910—20), 1920-yildan umrining oxirigacha Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti jarrohlik kafedrasining mudiri boʻlgan. Tibbiyot fani tarixida birinchi boʻlib (1898) yomon jarohat (leyshmanioz) mikrobini topgan. Qovuqqa chok solish (tikish)ning yangi usulini taklif qilgan.

Borovskiy sharafiga Toshkent shahar P.F.Borovskiy nomli tibbiyot kolleji va shu kollej joylashgan koʻcha nomlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Sergey Borodin

Sergey Petrovich Borodin [1902. 25.9 (8), Moskva—1974. 22.6, Toshkent) — rus yozuvchisi. Oʻzbekiston xalq yozuvchisi (1973). 1941-yilgacha Amir Sargijon taxallusi bilan ijod qilgan. V. Ya. Bryusov nomidagi adabiyot institutini tugatib (1926), xalq ogʻzaki ijodi bilan shugʻullangan. Buxoro, Samarqandga uyushtirilgan folkloretnografiya ekspeditsiyalarida qatnashgan (1923— 26). 1950-yildan Toshkentda. "Soʻnggi Buxoro" (1931), "Misrlik" (1932) romanlari va "Us t a qushchi" hikoyalar toʻplami (1934) Oʻrta Osiyo xalklari hayotiga bagʻishlangan. "Samarqand osmonida yulduzlar" turkumidagi (1953— 73) asarlarida ham Oʻrta Osiyo xalqlarining 14-asr oxiri — 15-asr boshlaridagi hayoti aks ettirilgan. Biroq ularda baʼzi tarixiy shaxslar obrazi soxtalashtirilib, bir yoqlamalikka yoʻl qoʻyilgan. Tarixiy roman — "Dmitriy Donskoy" (1941) muallifi. B. ning ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1968).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston xalq yozuvchilari
Rossiyalik yozuvchilar
1902-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
25-sentabrda tugʻilganlar
22-iyunda vafot etganlar
Borodino xazinasi

Borodino xazinasi — jez dav/n/yodgorligi (miloddan avvalgi 14—13-asrlar). Bessarabiya xazinasi nomi bilan ham yuritiladi. 1912-yil BelgorodDnestrovskiy shahri yonidagi Borodino qishlogʻi yaqinidan topilgan. Borodino xazinasi asosan kumush buyumlarga oltin suvi bilan ishlov berilgan qurolaslahalardan iborat. Ular qabila boshligʻi yoki lashkarboshiga tegishli boʻlsa kerak deb taxmin qilinadi. Borodino xazinasi jangovar tosh boltalari shakl jihatidan Kavkaz boltalarini eslatadi. Borodino xazinasi nayzalariga oʻxshash nayzalar Volga boʻyi, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirdagi jez davri yodgorliklarida uchrab turadi. Borodino xazinasi gurzilari koʻproq Qora dengiz boʻyi va Kavkaz qabilalarining gurzilarini eslatadi. Bu oʻxshashliklar jez davrida yashagan Bessarabiya qabilalarining Qora dengiz shimoli, Kavkaz, Volga boʻyi va Gʻarbiy Sibir rayonlari, shuningdek Bolqon ya. o. qabilalari bilan madaniy aloqada boʻlganligidan dalolat beradi. Borodino xazinasi buyumlari Moskvadagi Tarix muzeyida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boronalash

Boronalash, borona bosish — tuproqni yuza yumshatish va ekinni parvarish qilish usullaridan biri. B. erta koʻklamda yer haydalgandan keyin, ekishdan oldin oʻtkaziladi. B. haydalgan yer betini yumshatish, tekislash, kesak va palaxsalarni maydalash, qatqaloqni buzish, urugʻni koʻmish (urugʻ yer betiga sepilganda), mineral oʻgʻitni tuproqqa aralashtirish, oʻsimliklarni parvarish qilish — koʻp yillik oʻt va kuzgi gʻalla ekinlari maydonini erta bahorda yumshatish maqsadida utkaziladi. Tuproqning fizik holati va granulometrik tarkibiga qarab B. 5—8 sm chuqurliqda oʻtkaziladi. B. tuproq kapillyarlarini buzadi, uni qurib qolishdan sakdaydi, tuproqning suv oʻtkazuvchanligi hamda havo almashinishini yaxshilaydi, mikrobiologik jarayonlarni tezlashtiradi, oʻsimliklar oʻzlashtiradigan moddalarni tuplash uchun sharoit yaratadi, bir yillik begona utlarni yoʻqotadi, koʻp yilliklarini ildizi bilan yer betiga tirmalab chiqarib, yigʻishtirib olishni yengillashtiradi. B. da turli xildagi boronalar qoʻllaniladi. Takroriy va oraliq ekinlar ekish uchun yerni tayyorlashda B. shudgorlash bilan bir vaqtda tuproqdagi namni koʻproq saqlab qolish uchun oʻtkaziladi; tuproqni yaxshi yumshatish maqsadida haydash iziga diagonal yoki koʻndalang boronalanadi. Bunda tuproqning ustki (8—Yusm) qavati yumshab, yer betiga koʻtarilishi kamayadi, koʻkarayotgan begona oʻt quriydi. B. samaradorligining eng asosiy shartlaridan biri — borona usullarini toʻgʻri tanlash hamda uni utkazish vaqtidir. Tuproqning maydalanish (uvalanish) darajasi boronalash tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Paykal uzunasiga koʻra diagonal yoki koʻndalang boronalanganda yer yaxshi tekislanadi. B. sifati tuproqning kam kukunlanishi, yetarli darajada yumshatilishi va shudgor sathining tekislanishi, qiytiq yerlarning yoʻqligiga qarab belgilanadi.

Abdurahim Ermatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bororganik birikmalar

Bororganik birikmalar — bor atomining organik radikallar bilan hosil qilgan birikmalari. Bororganik birikmalar ga RB(OH)2 va R2B(OH) (bu yerda R alifatik, alitsiklik va aromatik oʻrinbosarlar va ularning funksional hosilalari) koʻrinishdagi bororganik kislotalar hamda RBH2, R2BH va R,B kabi moddalar kiradi. Bororganik birikmalar ikki xil yoʻl bilan: 1) litiy va magniyorganik birikmalarga borat kislota efirlari va bor galogenidlar taʼsir ettirib; 2) tuyinmagan uglevodorodlarni gidroborlab olinadi. Bororganik birikmalar reaktiv dvigatellar uchun yoqilgʻi sifatida ishlatadigan borgidridlar olishda, toʻyinmagan birikmalarni polimerlashda katalizator sifatida, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida va azoboʻyoqlar tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boroxoro

Boroxoro — Xitoy gʻarbidagi togʻ tizmasi, gʻarbiy uchi Qozogʻiston hududida. Sharqiy Tyanshan togʻ tizimiga kiradi. Ili daryosi bilan Ebi Hyp koʻli havzalari oʻrtasida. Uzunligi 250 km. Balandligi 4359 m gacha. Kristall va metomorfik togʻ jinslaridan tuzilgan. Yon bagʻirlarida 1800 m balandlikkacha tog dashtlari, 2800 m gacha qoraqaragʻay oʻrmonlari, eng yuqorisida alp oʻtloqlari bor, choʻqqilari doim qor va muzliklar bilan qoplanib yotadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Borromini

Borromini, Borromino (Borromini), asli Kastelli Franchesko (1599.25.9, Bissone, Shveysariya — 1667. 3.8, Rim) — italyan meʼmori. Barokko namoyandasi. Mumtoz orderlardan erkin foydalanib, yangi bezak qismlarini tanlab, bino tarzi tuzilishini va qurilish rejalarining murakkab shakllarini yaratgan. Asosiy ishlari: Rimda bunyod etilgan SanKarlo alle Kuatro Fontane (1634—67), Sant—Ivo alla Sapiyensa (1642—60), Sant—Andrea delle Fratte (1656; tarzi — 1816) cherkovlari, Sant—Anyeze in Agone cherkovining tarzi (1653— 55), Barberini (1625—63) va Falkonyeri (1639—41) saroylari va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borsakelmas

Borsakelmas — Orol dengizining shimoliy gʻarbiy qismidagi orol. Qozogʻistonning Kiziloʻrda viloyatida. Uzunligi 27 km, eni gʻarbda 11,5 km, sharkda 2,5 km. Maydoni 133 km² (1961). Qirgʻoqlari asosan tekis, past, janubiy qirgʻogʻi bir oz baland va qoyali. Yer yuzasi tepalik va soyliklardan iborat pasttekislik. Aksari qismining balandligi 100 m, eng baland joyi 113 m. B. da doimiy va muvaqqat koʻllar, sohilida shoʻr koʻllar uchraydi. Orolning shimoliy yarmi qumli pasttekislik, unda qum tepalari va taqirlar koʻp. Borsakelmas asosan paleogen (yuqori eotsen) ning mergelli va qumli gillari hamda kvarsli qumlaridan, janubiy eng baland qismi quyi va oʻrta oligotsenning gil, alevrit va qumtoshlaridan tashkil topgan. Orolning shimoliy va sharqining gil yotqiziqlari ustini golotsenning choʻkindi jinslari qoplagan. Iqdimi kontinental; iyulning oʻrtacha temperaturasi 26°, yanvarniki — 11°, oʻrtacha yillik yogʻin 120–160 mm. Borsakelmas da koʻproq boʻzqoʻngʻir tuproqlar, taqirli tuproqlar, shoʻrxoklar tarqalgan. Siyrak choʻl oʻsimliklari, koʻproq shuvoq, shoʻra, burgan, shoʻrtob va shoʻrxok yerlarda qiyoq, qamish oʻsadi, ondasonda saksovulzorlar uchraydi. Qumli yerlarda qizilcha, kauchukli xondrilla, yantoq, yovvoyi suli oʻsadi. Bahorda qoʻngʻirbosh, lola, bugʻdoyiq, ravoch kabi efemer oʻsimliklar oʻsadi. B. da sut emizuvchilarning 13 turi, parrandalarning 202 turi, sudralib yuruvchilarning 8 turi yashaydi. Shuningdek xos hayvonlardan qoʻshoyoq, olaxurjun, yumronqoziq, saygʻoq, jayran, qulon, tulki, tipratikan, dumaloqbosh kaltakesak, zaharli qalqontumshuq ilon, chiporilon, suvilon, parrandalardan bulduriq, yilqichi, suv burgutlari, miqqiy, toʻrgʻay, qarqunoq, qargʻa, zogʻcha, chumchuqlar bor. Toʻqayzorlarda oʻrdak, loyxoʻrak, baliqchi qushlar, dengiz boʻyida qoravoylar galagala boʻlib yashaydi. B.da oʻsimlik va hayvonlarni saqlash va koʻpaytirish maqsadida 1939-yilda Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgan. 1961-yildan eʼtiboran dengiz sathining pasayishi natijasida orolning maydoni kengayib bormoqda, hozirda u quruqlik bilan tutashdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻrta Osiyo
Qozogʻiston
Orollar
Orol dengizi
Borsakelmas (shoʻrxok)

Borsakelmas — Ustyurt platosidagi shoʻrxok. Amudaryo deltasidan gʻarbda, B. botigʻining tubida joylashgan. Mutlaq balandligi janubi-sharqiy qismida 63 m, shimoli-sharqida 63 – 67 m, shimoli-gʻarbida 87 – 89 m. Maydoni 1000 km². Oʻsimlik qoplami deyarli yoʻq. Shoʻra va qorabaroq oʻsadi. Borsakelmasda tuzli qatlamning qalinligi 16 m dan 27,5 m gacha. Qatlamning asosiy qismini balchiqli tuz tashkil qiladi, baʼzan gidroslyudali gil qatlamchalari ham uchraydi. B.ning tagida neogenning gil qatlami joylashgan. Minerallardan osh tuzi (galit), astraxanit, glauberit, epsomit, tenardit uchraydi. Asosan osh tuzi bilan astraxanit tarqalgan. B.dagi osh tuzining zaxirasi 12,8 mlrd. t. Borsakelmas tuz xom ashyosi asosida Qoʻngʻirot soda korxonasi qurilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Borsakelmas botigʻi

Borsakelmas botigʻi — Shimoliy Ustyurt platosidagi botiq. Shimolida Oqtumshuq, janubida Markaziy Ustyurt koʻtarilmalari, sharqda Olambek guruhidagi bukilmalar, gʻarbda Yorqinboy monoklinal koʻtarilmasi bilan chegaralangan. Shimoli-gʻarbda Som botigʻi bilan tutashgan. Jan.sharqdan shimoli-gʻarbga choʻzilgan. Uz. 200 km, eni 150 km. Botikda paleozoy yotqiziqlari 6000 – 7000 m, mezokaynozoy yotqiziqlari 4500 – 5000 m chuqurliqda joylashgan.

Borsakelmas botigʻining Gʻarbida Agʻini bukilmasi, shimolida Quvanish bukilmasi bor. Quvanish bukilmasida 3000 m dan ziyod chuqurlikda gaz konlari topilgan.

Manbalar 

 

Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Borsakelmas qoʻriqxonasi

Borsakelmas qoʻriqxonasi () — Orol dengizining Borsakelmas o.dagi qoʻriqxona. Qozogʻiston Respublikasi Qiziloʻrda viloyatida. 1939 yilda tashkil etilgan. Maydoni 20 ming ga. Saksovulzorlar va yulgʻunzorlar bor. Orolda saygʻoq, jayran kadimdan yashab kelgan, lekin koʻplab ovlanishi natijasida qirilib ketgan. 1939—50 yillarda Borsakelmas qoʻriqxonasi ga Betpakdala va Sarisuv atroflaridan erkak va urgʻochi saygʻoqlar, 1950 yilda Qoraqalpogʻistondan jayranlar, 1953-yilda Bodxiz qoʻriqxonasi (Turkmaniston) dan qulonlar keltirilgan. Hayvonlar orol sharoitiga moslashib, koʻpayib bormoqda. Borsakelmas qoʻriqxonasi tashkil etilgandan boshlab, saygʻoq, jayran, qulon, qirgʻovul va b.ning ekologik sharoitlarini oʻrganish va ularni koʻpaytirish sohasida tadqiqotlar olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻiston geografiyasi
Ekologiya
Orol dengizi