Kathakali

Kathakali - klassik hind raqsining asosiy shakli sanaladi. Bu sanʼatning „hikoyali pyesa“ janri, ammo anʼanaviy erkak aktyor-raqqosalarning rang-barang makiyaji va liboslari bilan boshqalardan ajralib turadi. U Keralaning janubi-gʻarbiy qismidagi malayalam tilida soʻzlashuvchi mintaqada joylashgan boʻlib, deyarli butunlay Malayali xalqi tomonidan qoʻllaniladi va qadrlanadi.

Kathakalining ildizlari aniq emas. Kathakalining toʻliq rivojlangan uslubi taxminan XVII asrda paydo boʻlgan, ammo uning ildizlari maʼbadda va xalq sanʼatida (masalan, Krishnanattam va Kalikut Zamorin qirolligining diniy dramasi) janubi-gʻarbiy Hindiston yarim orolida joylashgan boʻlib, ular kamida XVIIasrda kuzatilishi mumkin. Milodiy 1-ming yillik. Kathakali spektakli, Hindistonning barcha klassik raqs sanʼatlari singari, gʻoyalarni ifodalash uchun musiqa, vokal ijrochilar, xoreografiya va qoʻl va yuz imo-ishoralarini sintez qiladi. Biroq, Kathakalining farqi shundaki, u qadimgi hind jang sanʼati va Janubiy Hindistonning sport anʼanalarini ham oʻz ichiga oladi. Kathakali, asosan, hind ibodatxonalari va monastir maktablarida rivojlangan boshqa klassik hind raqslaridan farqli oʻlaroq, uning badiiy shaklining tuzilishi va tafsilotlari hind knyazliklarining saroylari va teatrlarida rivojlanganligi bilan ham farqlanib turadi. 

Kathakalining anʼanaviy mavzulari — xalq hikoyalari, diniy afsonalar va hind dostonlari va Puranalardagi ruhiy gʻoyalari ham mavjud. Vokal ijrosi anʼanaviy ravishda Sanskritlangan Malayalam tilida ijro etilgan. Zamonaviy kompozitsiyalarda hind Kathakali truppalari ayollar rassomlarini oʻz ichiga olgan va Shekspir kabi Gʻarb hikoyalari va pyesalari moslashtirilgan.

Etimologiyasi va nomenklaturasi 
Kathakali atamasi katha (malayalamchadan) olingandir, „hikoya yoki suhbat yoki anʼanaviy ertak“ degan maʼnoni anglatadi va kaḷi „ijro“ yoki „oʻyin“ degan maʼnoni anglatadi. Raqs yaxshilik va yomonlik oʻrtasidagi abadiy kurashni anglatadi.

Tarixi 
Kathakalining elementlari va jihatlari Natya Shastra kabi qadimiy sanskrit matnlaridan olingan. KathakaliBharataga tegishli boʻlib, uning birinchi toʻliq toʻplami mil.avv. 200 yillarga toʻgʻri keladi.  Idoralar, ammo taxminlarga koʻra mil.avval. 500 yillari orasida oʻzgarib turganligi aytiladi.

Natya Shastra matnining eng koʻp oʻrganilgan versiyasi 36 bobga tuzilgan 6000 ga yaqin oyatlardan iborat. Matn, deydi Natalya Lidova, Taṇḍava raqsi (Shiva) nazariyasi, rasa nazariyasi, bhava, ifoda, imo-ishoralar, harakat qilish texnikasi, asosiy qadamlar, tik turish — bularning barchasi raqsning bir qismidir. Hind klassik raqslari, shu jumladan Kathakali, raqs va ijrochilik sanʼati, bu qadimiy hind matnida taʼkidlanadi, ruhiy gʻoyalar, fazilatlar va muqaddas bitiklarning mohiyatini ifodalash shaklidir.

Qadimgi ijro sanʼatlariga havolalar: Kutiyattam va Krishnanattam 

Farli Richmond va boshqa olimlarning fikriga koʻra, Kathakali kostyumlar kabi koʻplab elementlarni baham koʻradi, masalan, Kutiyattam (klassik sanskrit dramasi) va oʻrta asrlar davri Krishnanattam kabi qadimiy hind sahna sanʼati bilan, garchi batafsil tekshirish farqlarni koʻrsatsa ham. Kutiyattam, deya qoʻshimcha qiladi Richmond, „Hindistondagi eng qadimiy doimiy ijro etiladigan teatr shakllaridan biri va bu qadimgi dunyoda saqlanib qolgan eng qadimgi sanʼat turi boʻlishi mumkin“. Kutiyattam, anʼanaga koʻra, hind ibodatxonalari uchun maxsus ishlab chiqilgan va biriktirilgan teatrlarda, ayniqsa Shiva va keyinchalik Krishnaga bagʻishlangan teatrlarda namoyish etilgan. Ushbu teatrlarning dizaynlari odatda qadimgi Natya Shastrada „ideal“ sifatida tavsiya etilgan oʻlchamlar va meʼmorchilikka mos keldi va ularning baʼzilari 500 tomoshabinni oʻz ichiga olishi mumkin edi.

Spektakl old tomonda aktyor-raqqosalarni oʻz ichiga oladi, oʻngdagi fon sahnasida musiqachilar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadi (tomoshabinning chap tomonida) va sahnaning old tomonida vokalchilar (tarixiy ravishda ular mikrofon va dinamiklar yoshidan oldin tomoshabinlar tomonidan eshitilishi mumkin edi). Odatda, barcha rollarni erkak aktyor-raqqosalar ijro etishadi, garchi zamonaviy spektakllarda ayollar Kathakali anʼanalarida mamnuniyat bilan qabul qilingan.

Kostyumlari 

Klassik hind raqslari ichida Kathakali bosh kiyimlar, yuz niqoblari va yorqin boʻyalgan yuzlardan iborat eng murakkab kostyumga ega. Odatda Kathakali truppasini spektaklga tayyorlash uchun bir necha kechki soatlar ketadi. Kostyumlar Kathakalining mashhurligini kattalarnikidan ham oshirdi, bolalar spektaklning ranglari, boʻyanishi, yorugʻligi va ovoziga singib ketishdi yaʼni mazza qib tomosha qilishadi.

Xarakter turlari, deydi Zarrilli, hind falsafasining qadimgi Samxya maktabidagi Guna shaxsiyat nazariyasini aks ettiradi. Bu falsafaga koʻra, dunyodagi hamma narsa va mavjudotlarda doimo mavjud boʻlgan va hozir ham mavjud boʻlgan uchta Guṇa bor. Bu uchta Guṇa sattva (yaxshilik, konstruktiv, uygʻun, fazilatli), rajas (ehtiros, maqsadsiz harakat, dinamik, xudbinlik) va tamas (zulmat, halokat, xaotik, yovuzlik) dir. Bu uchta gunaning barchasi (yaxshi, yomon, faol) hamma va hamma narsada mavjud, hindlarning dunyoqarashiga koʻra, bu nisbat har xil. Ushbu gunalarning oʻzaro taʼsiri kimningdir yoki biror narsaning xarakterini belgilaydi va Kathakalidagi kostyumlar va yuz boʻyoqlari koʻpincha aktyor-raqqosalarga murakkablik va chuqurlik berish uchun turli xil rang kodlarini birlashtiradi.

Aktyorlik 

Koʻpgina klassik hind sanʼatlari singari, Kathakali ham aktyorlik kabi xoreografiyadir. Aytishlaricha, bu sahnada ijro etish eng qiyin uslublardan biri boʻlib, yosh rassomlar sahnada ijro etish imkoniyatiga ega boʻlgunga qadar oʻz rollariga bir necha yil tayyorgarlik koʻrishadi. Aktyorlar „imo- ishora tilida“ gaplashadilar, bunda personaj dialogining soʻz qismi „qoʻl belgilari (mudralar)“ orqali, his-tuygʻular va kayfiyat esa „yuz va koʻz“ harakatlari orqali ifodalanadi. Shu bilan birga, fonda vokalchilar spektaklni ritmik tarzda kuylashadi, orkestr chalayotgan zarbalarga mos keladi va shu bilan ansamblni jarangdor birlikka birlashtiradi.

Yana qarang 

 Koodiyattam
 Krishnanattam
 Mohiniyattam
 Chakyar koothu
 Nangiar koothu
 Garudan Thookkam
 Ottan Tullal
 Koothambalam
 Kerala Kalamandalam
 Panchavadyam
 Kabuki
 Pekin operasi
 Yoʻq
 Bugaku

Manbalar