MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mahachqalʼa

Maxachqala [1857-yilgacha Petrovsk, 1857—1922-yillarda Petrovsk—Port, 1857-yildan shahar] — Dogʻiston Respublikasi poytaxti (1923-yildan). Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilidagi port. Temir yoʻl st-yasi. Katta Kavkazning etagida. Aholisi 337,2 ming kishi (1998). M. 1844-yilda Anji-Arka tepaligida pod-sho hukumati harbiy qismlarining Petrovsk tayanch istehkomi sifatida qurilgan. 1896-yilda Vladikavkaz, Rostov-Don va Boku shaharlari bilan temir yoʻl orqali birlashtirilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida neftni qayta ishlash va bochkasozlik zavodlari, ipyigiruv va tamaki fabrikalari, temir yoʻl ustaxonalari vujudga keldi. M. Dogʻistonning sano-at markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (elektr payvandlash uskunalari, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoq,lari uchun uskunalar ishlab chiqarish, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat (baliq-konser-va, vinochilik) korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. M. yonidan neft qazib olinadi. M. orqali Boku—RostovDon temir yoʻl liniyasi oʻtgan. Yirik binolari: "Dogʻiston" mehmonxonasi (1938), Hukumat uyi (1967), Drama teatri binosi va boshqa M.da Rossiya Fanlar akademiyasining Dogʻiston ilmiy markazi, universitet, politexnika, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va ped. institutlari, 5 teatr, Dogʻiston birlashgan muzeyi, Dogʻiston tasviriy sanʼat muzeylari bor.

Manbalar
Maxdum

Maxdum (arab. — xizmat qilinuvchi odam) — pir va ustozlarga beriladigan laqab. Odatda pir va ustozlarga oʻz muridlari va shogirdlari xizmat qilishgan. M.ni baʼzi joylarda pir, ustoz va ulamolarning oʻgʻillariga nisbatan ham ishlatadilar. Baʼzan M. soʻzi "maxsim" deb notoʻgʻri ishlatiladi. Naqshbandiylik tariqati shay-xlaridan Sayyid Ahmad Xojagi ibn Sayyid Jaloliddin Kosoniy Dahbediy "Maxdumi Aʼzam", yaʼni "Ulugʻ Maxdum" deb eʼzozlangan.

Manbalar
Maxdumi Aʼzam majmuasi

Maxdumi Aʼzam majmuasi - Samarqand viloyati Dahbed q.dagi meʼmoriy yodgorlik (16—19-asrlar). Majmua mashhur shayx, sufiylar namoyandasi Maxdumi Aʼzam nomi bilan bogʻliq. Asli fargʻonalik boʻlgan ul zot Samarqand hokimi Jonibek Sulton tomonidan Samarqandga taklif etilgan. Oʻgʻli Iskandar Sulton uni oʻzining piri deb eʼzozlagan. Maxdumi Aʼzam 78 yoshida shu Dahbed q.da vafot etgan. 1610-yilda Yalangtoʻsh Bahodir boshchiligida xonaqoh va daxma qurilgan. 17-asrda esa katta masjid qad koʻtargan. Keyinchalik Maxdumi Aʼzam avlodlari ham shu yerga dafn qilingan. Nodir Devonbegi tomonidan atrofi devor (balandligi 1,4 m) bilan oʻralib, taʼmir ipshari olib borilgan.

Majmua shim.da hazira, jan.da keng ayvonli katta masjid, yonida kichik masjid, sharqida darvozaxona, chillaxona va hujralardan tashkil topgan. Katta masjidxonaqoh 6 ustunli, 12 gumbazli, ayvoni 2 qatorli 14 ustundan iborat. Kichik masjidga uzun yoʻlak orqali oʻtilgan. Masjid 2 ustunli, vassa shiftli, ayvoni 4 ustunli, poy-ustunlari toshdan ishlangan. Haziradagi Maxdumi Aʼzam sagʻanasi (balandligi 1,7 m) kulrang marmar bilan qoplangan. Pastki qismidagi 9 ta marmar toshtaxtalar Maxdumi Aʼzam avlodlari, Yalangtoʻsh Bahodir va uning qizi Iqlimga tegishli boʻlib, keyingi yillardagi taʼmir vaqtida hammasi bir joyga toʻplangan. M.Maxdumi aʼzam majmuasi yaqinida minora va keng hovuz joylashgan. 1998-yilda majmua qayta tiklanib, atrofi obodonlashtirildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Maxmur

Maxmur (Mahmud) (tugʻilgan sanasi noma’lum —1844-yilda vafot etgan ) — oʻzbek satirik shoiri. Qoʻqon shahrida tugʻilgan va vafot etgan. Shoir va olim Mullasher Muhammad Akmal oʻgʻli. Uning asl ismi Mahmuddir. "Maxmur" nomi – unga yoqqanligi uchun adabiy taxallus sifatida oladi. U otasi dars bergan madrasada ta’lim olgan.

Maxmurning otasi, Qoʻqon yaqinidagi Boytuman qishlogʻidan boʻlgan Mullasher yoshligida Qoʻqonga koʻchib kelgan. Mullasher adabiyotga qiziqqan, oʻzi “Akmal” taxallusi bilan she’rlar yozgan. Madrasada dars bergan va shariat masalalari boʻyicha – maslahatchi-huquqshunos boʻlib xizmat qilgan. Mullasher olim va shoir sifatida obroʻ-e’tiborga ega boʻldi.

Maxmur bolalik chogʻidan kitobga oshno boʻlib, juda erta she’r yoza boshlagan. Qoʻqondagi Mir madrasada ta’lim olgan, keyinchalik Umarxon qoʻshinlarida xizmat qilgan. Otasi vafotidan keyin Maxmurning moddiy ahvoli yana ham ogʻirlashadi. Maxmur oʻz she’rlari (“Hoji Niyoz haqida kinoya”, “Maxdum qurama haqida satira” she’rlari) bilan zodagonlarni, ruhoniylarni, xonni mamlakatni parokanda qilishi, xalqni nochor ahvolga olib kelganini achchiq kinoyaga olgan.

Uning birgina “Hapalak” she’rida shu qishloqning hayoti haqida soʻz borsa-da, aslida butun xonlikning kirdikorlari tasvirlangan.

Maxmur XIX boshlarida she’riyatda feodal-klerikal yoʻnalishiga egalik qilgan shoir Fazliyga nafrat bilan boqadi. XIX asr oxiri XX asr boshlarida  Muqimiy, Zavqiy, Avaz Oʻtarlar Maxmurning satirik she’riyatining eng yaxshi an’analarini davomchilari boʻlishadi.

Rus tiliga tarjimalar 

 Махмур. Избранные произведения. Перевод Наума Гребнева (одно стихотворение — перевод Н.Ушакова) Изд-во АН УзССР, 1951. Тираж 5000

Adabiyotlar 

 Наум Гребнев. Другие слова. Избранные переводы из узбекской народной и классической поэзии. Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма. Ташкент, 1973
 Наум Гребнев. Истоки и устья. Переводы из узбекской поэзии. Изд-во Гафура Гуляма Ташкент, 1983. 360 с.
 Каюмов А., "Махмур", Тошкент, 1956.

Havolalar 

 Mahmur
 Maxmur va Gulxaniy
 Maxmur (Buyuk Sovet Entsiklopediyasi)

Oʻzbekiston tarixi
Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar
1844-yilda vafot etganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
Kishilar
Nestor Maxno

Maxno Nestor Ivanovich (1889.20.10, Gulyaypole shaharchasi, Zaporojye viloyati, Ukraina — 1934.6.7, Parij) — sovet rejimiga karshi Ukrainadagi milliy harakat — maxnochilik (1918— 21)ning harbiy va gʻoyaviy rahbari. 1905—07 yillarda Rossiyada boʻlgan inq-ilob davrida anarhistlar guruhiga kirgan. 1909-yil politsiya boshligʻini oʻldirgani uchun surgun qilingan. 1917-yil Fevral inqilobidan keyin qamoqdan ozod boʻlgach, Gulyaypoleda qurolli anarhistlar otryadini tuzgan. Okt. toʻntarishidan keyin dastlab Avstriya— Germaniya, S. V. Petlyura (1879—1926) va A. I. Denikin otryadlariga qarshi kurashgan. 1919-yil bahorda maxnochilik harakati Dnestrdan Don daryosigacha boʻlgan katta hududga tarqalib, qizil armiya va sovet rejimiga qarshi ommaviy qurolli kurashga aylangan. 35000 kishilik qoʻshin (asosan, otliklar) tuzilgan. 1920-yil bahor va yoz oylarida qizil askarlarga qarshi shiddatli janglar boʻlgan. 1920-yil noyabrda M. qoʻshiniga qarshi kurashga M.V. Frunze boshchiligidagi kizil armiya qismlari safarbar qilingan. 1920-yil dekabrda maxnochilarning Qrim guruhi tugatilgan. Turkistondagi ayrim qizil armiya qismlari ularga qarshi jangga tashlangan. Magʻlubiyatga uchragan M. kichik guruh bilan Ruminiyaga oʻtgan. Ke-yinchalik u Fransiyada yashab, SSSRga qarshi mafkuraviy kurashni davom ettirgan.

Manbalar 

1889-yilda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
Maxorka

Maxorka yoki Nicotiana rustica () — Solanaceae oilasining tamaki turkumiga mansub bir yillik oʻsimlik; texnika ekini. Vatani — Janubiy Amerika. Yevropaga 16-asrda, Rossiyaga 17-asrda keltirilgan. Polsha, Vengriya, Hindiston, Tunis, Rossiya, Ukraina, Belarus, Qozogʻistonda ekiladi. Oʻzbekistonda qadimdan xoʻjaliklarda maxsus oʻstirilgan. Hozirgi davrda Samarqand, Qashqadaryo vilo-yatlarida ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1,5 m gacha kirib boradi. Poyasi tik, gʻadir-budir, yuzasi qovur-gʻali, ichi gʻovak toʻqima bilan toʻlgan, balandligi 1,2—1,3 m. Bargi oddiy, yuraqsimon, tuxumsimon, bandli, yuzasi burishgan, yashil, sargʻish-yashil. Guli 2 jinsli, sariq yoki sargʻish-yashil, toʻpguli roʻvak. Oʻzidan changlanadi. Mevasi 2 pallali, koʻp urugʻli koʻsakcha. Urugʻi mayda. 1000 ta urugʻi vazni 0,25—0,35 g. Quritilgan bargida (KURUQ modda hisobida) 1 — 10% nikotin, 15—20% organik ktalar (5— 10% limon kta) bor. Urugʻi 7—8° da unib chiqadi. Oʻsimlik —2, —3° sovuqda nobud boʻladi. Yorugʻsevar, namsevar. Unumdor, toza tuproqlarda yaxshi hosil beradi.

M.ning quritilgan bargidan chekiladigan, hidlanadigan va chaynaydigan mahsulotlar olinadi, nikotin kislotasi (RR vitamini), ekinlar zararkunandalari va qoʻtirga qarshi dorilar, nikotin va limon ktasi ishlab chiqariladi. Urugʻining tarkibida 35—40% texnik moy boʻladi, lok-boʻyoq sanaotida va sovun ishlab chiqarishda ishlatiladi. Erta bahorda urugʻi parniklarga sepiladi, oʻsimlik 5—6 barg chiqarganda dalaga koʻchati 60x20, 70x20 sxemada ekiladi (baʼzan urugʻini bevosita dalaga ekish mumkin). Oʻsuv davrida 3—4-marta oʻtoq va chopiq qilinadi, 2-marta oziqlantiriladi. Hosil texnik jihatidan yetilganda yigiladi va maxsus quritish xonalarida saqlanadi. Bargi 35—40% namlikkacha kuritiladi va navlarga ajratiladi. Hosildorligi (quruq barg boʻyicha) 18—20 s/ga.

Halima Otaboyeva.

Yana q. 

 Tamaki

Manbalar
Maxraj

Maxraj (arab.) -1) kasr M. - bir birlik necha tub boʻlakka kopaytiruvchi koʻrsatuvchi son.

Manbalar
Maxsar

Maxsar (Carthamnus) — murakkab-guldoshlarga mansub bir, ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, moyli ekin. Aksariyati Oʻrta dengiz atroflari, Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda oʻsadigan 19 turi maʼlum. Dehqonchilikda C.tinctorius (boʻyokli M.) turi ekiladi. Vatani — Efiopiya va Afgoniston. Oʻrta Osiyoda qadimdan, Misr, Hindi-ston, Xitoyda miloddan avvalgi, Yevropada 18-asrdan yetishtiriladi. Yovvoyi hoddaoʻsishi kuzatilmagan. Hindiston, Turkiya, Eron, Xitoy, Yevropa mamlakatlari, AQSH va boshqa mamlakatlarda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda faqat Oʻzbekistonda — Jizzax, Toshkent, Sirdaryo viloyatlarida (lalmi yerlarida) ekiladi. Bir yillik issiqsevar, qurgʻoqchilikka juda chidamli ekin. Boʻyi 60— 120 sm, poyasi silliq, barglari nashtarsimon, tikanli va tikansiz. Toʻpguli savatcha, sariq, jigarrang. Mevasi pista, urugi oqish. 1000 dona urugi vazni 25—50 g. Asosan chetdan changlanadi. Oʻsuv davri 95—135 kun. Tuproqtanlamaydi. Urugi 1—2° da una boshlaydi, maysalari —6, —7° sovuqqa bardosh beradi. Urugi tarkibida 47—61% gacha oziq-ovqatga ishlatiladigan moy bor. Moyi yuqori si-fatli margarin, texnikada oqsariq boʻyoq va emallar tayyorlashda ham ishlatiladi (1950-yillarga qadar M. gullaridan tabiiy boʻyoq olish uchun ekilgan). Kunjarasi chorva mollari uchun yaxshi ozuqa. M. almashlab ekishda kuzgi bugʻdoy va makkajoʻxoridan keyin ekiladi. Yer kuzda 25—30 sm chuqurlikda haydaladi. Urugʻi kech kuzda yoki erta bahorda qatorlab (qator orasi 30—45 sm) ekiladi. 1 ga maydonga 6–10 kg urugʻ sarflanadi. Oʻsuv davrida oʻtoq qilinadi, kultivatsiyalanadi (1—2-marta). 2-marta mineral oʻgʻitlar bilan oziqlantiriladi. Urugʻi toʻla yetilganda don kombaynida oʻrib-yigʻib olinadi. Hosildorligi 8—14 s/ga va undan ortiq. Oʻzbekistonda 1950-yildan Milyutinskiy 114 navi ekiladi.

Zararkunandalari: maxsar ka-palagi, maxsar filchasi; kasalliklari fuzarioz, zang kasalligi.

Adabiyot 
 Momot Ya G., Kultura saflora v Oʻzbekistane, T., 1956.

Halima Otaboyeva.

Manbalar 

Dorivor oʻsimliklar
Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Maxsar ildiz filchasi

Maxsar ildiz filchasi (Mesogriocus petraeus Faust.) — qattiqqanotlilar yoki qoʻngʻizlar turkumining filchalar yoki uzunburunlilar (Cur-culionidae) oilasiga mansub hasharot. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Jan. Qozogʻistonda uchraydi. Qoʻngʻizi maxsar ekinining ildiz boʻgʻimini, yosh maysalarning pastki qismini kemirib zararlaydi. Natijada yosh nihollar qurib qoladi va ekinlar siyraklashadi. Qoʻngʻizining uz. 4,0—4,5 mm, rangi qora, tanasi ustida kulrang tangachalar, qornining ostki tomonida oqimtir tukchalari bor. Boshi kalta hartumchadan iborat. Qoʻngʻizlik davrida qishlaydi. Mart—apr. oʻrtalarida qishlab chiqqan qoʻngʻizlari maxsar maysalarini kemirib zararlaydi. Oʻsimliklar soʻliy boshlaydi yoki zararlangan joyidan sinib ketadi. Yiliga bir marta avlod beradi.

Kurash choralari : ekin maydonlarga fozalon (2,0—2,3 l/ga) yoki de-sis (2,5% emulgirlanuvchi konsentrata; 0,3—0,5 l/ga) purkaladi.

Manbalar
Maxsar kapalagi

Maxsar kapalagi (Myelois cinctipalpellachrestoph.) — maxsar ekinining eng xavfli zararkunandasi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Kapalagining qanoti ochilganda 2,5 sm, oq rangda, oldingi qanotining oldi tamonida kora doglari bor. Qurti uz. 2 sm, oqish. Tanasining birinchi boʻgʻimida xitinli boʻrtmasi bor. Qurt fazasida madaniy yoki yovvoyi maxsar poyasining pastki qismida, tuproqdan 2—10 sm yuqorida qishlaydi. Apr. oyida shu joy-ida gumbakka aylanadi. 10—26 kundan soʻng aprel oxiri va may oyining boshlarida kapalagi uchib chiqadi. Kapalaklari kechasi uchadi, tuxumini maxsarning gulbarglariga, gul savatchasiga qoʻyadi. 2—5 kundan keyin tuxumdan chiqqan qurtlari barg , koʻsak yoki poyaning ichiga kirib oziqlanadi. Zararlangan shonalar, koʻsaklar tushib ketadi. Iyun—avg .da katta yoshdagi qurtlar oʻsimlik poyasining pastki qismiga tushib, poyani teshib joylashadi, poyaning teshilgan joyining oʻzini ajratgan — ipak iplari bilan berkitib qoʻyadi va shu joyda qishlashga oʻtadi. Maxsar poyasining pastki qismini teshib, mavsumda bir marta avlod qoldiradi.

Kurash choralari: maxsarning sinib tushgan poyalarini va oʻsimlik qoldiklarini yoʻqotish; yerni chuqur shudgorlash.

Sulton Alimuhamedov.

Manbalar
Jalol Maxsumov

Jalol Nosirovich Maxsumov (1920—yil 12—may Toshkent, 2000—yil 20—may) – sovet olimi, rentgenradiolog, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi muxbir aʼzosi (1969), tibbiyot fanlari doktori (1952), professor (1954). Toshkent tibbiyot akademiyasini bitirgan (1942). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻt pufagi kasalliklarining klinik diagnostikasida bilitrast preparati yordamida xoletsistografiya qilish usulini amaliyotga tatbiq etgan. Ilmiy faoliyati, asosan, meʼda-ichak, oʻt yoʻllari va oʻpka kasalliklarini rentgenradiologik usulda aniqlashga, oʻpka kasalliklari hamda oʻsmalarni rentgen nurlari va gamma-nurlar bilan davolashga bagʻishlangan.

Biografiya 
1920—yil 5—dekabr kunida Toshkent shahrida tavallud topgan.

1937—1942 yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasida tahsil olgan. 1942—1945—yillarda Ulugʻ Vatan urushida harbiy shifokor sifatida ishtirok etgan. Urush harakatlari vaqtida snaryad parchasidan zararlangan. Demobilizatsiyadan keyin Toshkentga qaytib kelgan va oʻzini butunlay tibbiyot sohasiga bagʻishlagan.

1946—1980—yillarda Toshkent tibbiyot akademiyasida aspirant, 1949—yildan assistent, 1952—yildan dotsent, 1954—yildan professor, 1962—yildan radiologiya va tibbiy radiologiya kafedrasi mudiri lavozimlarida faoliyat olib borgan. Shu bilan birga, 1962—1975—yillarda Oʻzbekiston SSR Sogʻliqni saqlash vazirligining Ilmiy kengashi raisi, 1976—yilda esa bosh rentgenolog lavozimlarida ishlagan.

Ilmiy pedagogik faoliyat 
Maxsumovning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati rentgenologiya sohasidagi muammolar bilan bogʻliq boʻlib, u oshqozon saratonida shilliq qavat relyefining rentgen tasviridagi oʻzgarishlarni aniq tasvirlab berdi va bilitrast xoletsistografiya usulini ishlab chiqdi. 1960—yilda Oʻzbekiston radiologlar ilmiy jamiyati raisi boʻlgan.

Jalol Maxsumov oshqozon va oʻn ikki barmoqli ichak saratoni kasalliklarida rentgenologik diagnostikaning yangi usullarini ishlab chiqgan.

1952—yilda u tibbiyot fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun „O't pufagi kasalliklari diagnostikasi va bilitrastli xoletsistografiya“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1969—yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir aʼzosi, 2000-yilda esa Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining nur diagnostikasi va terapiyasi boʻlimining aʼzosi etib saylangan. Maxsumov rahbarligida bir yuz yigirmaga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, yetti monografiya yozildi, uning rahbarligida oʻttiz bitta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilindi. U Buyuk Tibbiyot Ensiklopediyasining uchinchi nashrida „Radiatsiya diagnostikasi“ boʻlimiga muharrirlik qilgan.

Jalol Maxsumov asosan radiologiya muammolariaga bagʻishlangan 200 ta ilmiya ish va 12 ta monografiyaga mualliflik qilgan.

Vafoti 
2000—yil 5—may kuni Toshkent shahrida vafot etgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1920-yilda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
5-dekabrda tugʻilganlar
20-mayda tugʻilganlar
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Toshkentda vafot etganlar
Mirqodir Maxsumov

Mirqodir Maxsumov (1924.4.6 -Toshkent — 1987.21.10) — diktor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr bilim yurtida (1938—40), Toshkent pedagogika institutida (1940—45, uzilishlar 6-n) taʼlim olgan. 1945— 87 yillar Oʻzbekiston radiosida diktor. M. xushovozligi, nutqining ravonligi, diksiyasining kuchliligi, til normalarini puxta bilishi bilan boshqa diktorlardan ajralib turgan. Uning kamyob tembrli ovozi, ifodali, maʼ-noli oʻqishi kuchli emotsional taʼsir kuchiga ega boʻlgan. Muhim siyosiy hujjatlar, targʻibiytashviqiy ahamiyatga ega matnlarni faqat M. oʻqigan. Ayniqsa, mumtoz sheʼriyat namunalarini radio va televideniye orqali katta mahorat, maʼnodor oʻqishi bilan shuxrat qozongan. Shuningdek, juda koʻp fil-mlarga ovoz berishda qatnashgan. M. "Muhabbat qoʻshigʻi" (1961), "Inson mehri" (1965), "Orzularing yoʻlida" (1973) kabi hikoyalar toʻplamlarining muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Maxsus internat maktablar

Maxsus internat maktablar - jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning umumiy oʻrta taʼlim muassasalari; q. Yordamchi maktab, Karlar maktabi, Koʻrlar maktabi.

Manbalar
Maxsus maktablar

Maxsus maktablar — jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlarning umumiy oʻrta taʼlim muassasalari. Vazi-fasi — rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlardagi nuqsonlarni tuzatish, bartaraf etib, ularning shaxsiyatini har jihatdan rivojlantirish va amaliy faoliyatga tayyorlash.

OʻzRda Maxsus maktablar xalq taʼlimi tizimida boʻlib, asosan, Xalq taʼlimi vazirligi ixtiyorida. Ular maktablarning umumiy tamoyillari asosida tashkil qilinadi, lekin tuzilishi, taʼlimtarbiya metodlari jihatidan oʻziga xos xususiyatlarga ega. Bunday maktablar maxsus oʻquv reja va dasturlari asosida ishlaydi. Eshitish, koʻrish qobiliyati va akli zaif bolalar uchun alo-hida darsliklar tuziladi.

Maxsus maktablarda taʼlim oliy maʼlumotli bakalavrdefektolog, defektologiya yoʻnalishi boʻyicha magistr (surdopedagog, tiflopedagog, oligofrenopedagog, logoped) tomonidan amalga oshiriladi. Maxsus maktablarda oʻquvchilar umumiy maʼlumot olish bilan birga hunar ham oʻrganadilar. Maxsus maktablar bolalar va oʻsmirlardagi nuqsonlarga qarab har xil turlarga boʻlinadi va oʻziga xos taʼlim metodlaridan foydalanadi. 

Maxsus maktablar:

 Yordamchi maktab
 Karlar maktabi
 Koʻrlar maktabi

Manbalar
Maxsus pedagogika

Maxsus pedagogika - jismoniy va ruhiy rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalarni tarbiyalash va oʻqitish haqidagi fan. Maxsus pedagogika jismoniy yoki ru-hiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning oʻziga xos oʻquvtaʼlim faoliyatlarini hisobga olgan holda ped.ning umumiy tamoyillari asosida rivojlanadi. Maxsus pedagogikaning bosh vazi-fasi jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning taʼlimtarbiyasini tashkil etishning ilmiy va nazariy asoslarini yaratish hamda shunga mos defektolog kadrlarni tayyorlashdan iborat. Maxsus pedagogika, shuningdek, bolalarni psixikpedagogik va klinik jihatdan oʻrganish, nuqson sabablarini aniqlash, pedagogik tasniflash va turlarga ajratish, maxsus taʼlim va tarbiya muassasalari sharoitida bolalarga individual muomala qilish, nuqsonli bolalarni jismoniy mehnatga tayyorlash kabi masalalarni ishlab chiqishdan iborat. Maxsus pedagogika qanday nuqsondagi bolalarni oʻrganishiga qarab surdopedagogika, oligofrenopedagogika, tiflopedagogika, logopediya kabi sohalarga boʻlinadi. Bularning har biri umumiy ped. tarmogʻini va barchasi birgalikda defektologiyani tashkil etadi. Oʻzbekistonda Maxsus pedagogika boʻyicha muay-yan ishlar amalga oshirildi. Jumladan, ped. institutlarining defektologiya fakultetlari uchun Q.Q.Mamedov, M. I. Soatov va P. M. Poʻlatovalar tomonidan "Oligofrenopedagogika asoslari", L. R. Moʻminova va M. Y. Ayupovalarning "Logopediya" qoʻllanmalari yaratildi. Bulardan tashqari, S. A. Aytmetova, M. Y. Ayupova, D. A. Gordiyenko, Q. Q. Mamedov, L. R. Moʻminova, P. M. Poʻlatova, V. S. Rahmonova, M. I. Soatov, R. Shomahmudova va boshqalarlarning jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalarning nuqsonlarini aniqlash, toʻgʻrilash va bartaraf etishning nazariy va amaliy masalalariga bagʻishlangan qoʻllanma, dastur, maʼruza matnlari, uslubiy tavsiya va maqolalari eʼlon qilingan.

Manbalar
Maxsus taʼlim

Maxsus taʼlim - ixtisoslik boʻyicha malakali ishlarni bajarish uchun zarur boʻlgan bilim va amaliy koʻnikmalar majmui (qarang Oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi, Oliy taʼlim).

Manbalar
Machay gʻori

Machay gʻori — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida joylashgan ibtidoiy odamlar manzilgohi (mil. av. 12—6ming yillik). Koʻhitang togʻi yaqinida, Machaydaryoning oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Oʻ. Islomov tomonidan oʻrganilgan (1970—71). M.gʻ.ning bal. 3,5-4 m, uz. 8 m, kengligi 10 m ga yetadi. Ikki madaniy qatlamdan iborat: ustki qatlam mezolit davriga, tepa qatlam — soʻnggi mezolit va ilk neolit davriga oid.

M.gʻ.dan mehnat qurollari, yovvoyi hayvonlarning suyaklari, oziq-ovqat qoldiklari chiqqan; ushbu madaniy qatlamning qalinligi 40 sm ga yetadi, bu esa shu gʻorda uzoq vaqt davomida ibtidoiy odamlar yashaganidan dalolat beradi. Mehnat qurollari tayyorlashda yovvoyi hayvonlarning suyaklaridan foydalanilgan. Qurollarni (teshkichlar, kamon oʻqlari) tayyorlash jarayoni birmuncha tezlashadi. Bundan tashqari, toshdan tayyorlanishi juda qi-yin boʻlgan teshikli igna, ponasimon va tishli asboblar va boshqa qurollar kabi tamomila yangi qurol shakllaridan foydalaniladigan boʻlgan. Tosh qurollar, paykonlar, botiq tigʻli qurollar, keskichlar va boshqa qurol turlarining soni ortgan.

Manbalar 

Gʻorlar
Arxeologiya
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Machaydaryo

Machaydaryo — Sheroboddaryoning Boysun tumanidagi Machay qishlogʻigacha boʻlgan bosh qismi. Boysun togʻidan (3922 m) boshlanadi. Uzunligi 44 km, havzasi 127 km².

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Surxondaryo viloyati
Machitli tizmasi

Machitli tizmasi — Toʻpolon daryoning irmogʻi Kishtut havzasi (Surxondaryo viloyati)da joylashgan tizma. Shoʻrob soyining yuqori oqimidan (Daldolitepa togʻi, 1937 m) boshlanib Xoʻja Kiyikkalon tizmasi (4022 m) yaqinida sharqqa keskin burilib, Xoʻja Kiyik tizmasiga (4396 m) tutashib ketadi. Eng baland joyi 3478 m (Machitli togʻi). Togʻ yon bagʻirlari kuchli parchalangan, suvayirgʻich qismi oʻtkir uchli karrlar, sirklar, qirrali qoyalar bilan murakkablashgan. Nurashga chidamli boʻlgan otqindi va metamorfik jinslar tik va qirrali yon bagʻirlarni vujudga keltirgan. Suvayirgʻich qismi (3000-3200 m)da och qoʻngʻir tuproqlarda shair, flamis, tulki quyruq, betaga, baʼzan kobreziya usadi. Oʻrtacha balandliklar (2000-3000 m)da betagali turli utlar va archazorlar tarqalgan. Quyi mintaqada (1200- 2000 m) turli oʻtli bugʻdoyiqzorlar siyrak archazorlar bilan birgalikda maj-mua hosil qiladi. Yaylov sifatida foydalaniladi, mahsuldorligi gektariga 3-8 s.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Machta

Machta (gollandcha angra mast — tik) — antennalar, signalizatsiya va aloqa asboblari (kurilmalari), projektorlar, yelkanlar, kuzatish maydonchalarini mahkamlash, simlarni tortish uchun moʻljallangan tik (vertikal) inshoot. M.ning metall (trubalar va burchakliklardan yasalgan), yogʻoch va temir-betonli xillari bor. Maxsus qurilmalar (ankerlar)ga mahkamlangan poʻlat tortqilar M.ni tik ushlab turadi. Kemalarda (kema tumshugidan keyin keladigan M. — fokmachta, ikkinchisi — grotmachta, kema oxiriga yaqin M. — bizanmachta), muqim (statsionar) kutarish kranlarida, elektr uzatish liniyalari va radioantennalarda, kontakt tarmoqlar va aloqa inshootlarida qoʻllaniladi.

Manbalar
Mashankoʻl

Mashankoʻl — Qoraqalpogʻiston Res-publikasining Qoʻngʻirot tumanidagi koʻl. Qoʻngʻirot shahridan 20 km shim.da. Maydoni 10 km² ga yaqin. Gʻarbdan sharqqa 4 km, shim.dan jan.ga 2 km choʻzilgan. Oʻrtacha chuq. 2 m, eng chuqur joyi 3 m. M. yosh kul. 20-asrning 2-yarmida Amudaryoning toshqin suvlaridan paydo boʻlgan. Suvi tiniq. Koʻl hududining 80% qamishzor. Turli baliq va ondatralar ovlanadi.

Manbalar