MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gʻijduvon (futbol klubi)

„Gʻijduvon“ – Oʻzbek futbol klubi, Buxoro viloyati, Gʻijduvon shahri.

1991-yilda „Zarangar“ nomi bilan jamoa faoliyati boshlangan. 1993-yildan boshlab Gʻijduvon nomi bilan atalib keladi. 2013-yildan klub professional jamoa sifatida qayta jonlangan.

Tarixi 
1992-yili Oʻzbekiston chempionatining Birinchi ligasida oʻynay boshlagan va soʻnggi, 16-oʻrinni egallab (17 oʻyindan soʻng musobaqani tark etgan) Ikkinchi liga tarkibiga qoʻshilgan.

Keyingi yillarda Buxoro viloyati chempionati va Oʻzbekiston Ikkinchi ligasida ishtirok etgan. Klub bir muddat vaqtincha faoliyatini toʻxtatgan, biroq 2013-yilda qayta tiklangan.

2014-yilgi mavsumda Oʻzbekiston Birinchi ligasida toʻp surgan. Final bosqichiga yoʻllanmani qoʻlga kirita olmagan klub, soʻnggi bosqichda Gʻarbiy guruhda 12 jamoa orasida 11-oʻrinni qayd etgan.

2015-yilda Birinchi liga bahslarida ham ishtirok etadi. Dastlabki bosqich natijalariga koʻra Gʻarbiy guruhda 8-oʻrinni qayd etib, final bosqichida qatnashish huquqini qoʻlga kiritgan va musoboqada soʻnggi, 16-oʻrindan joy olgan.

2016-yilgi mavsumda Birinchi ligada 18 ta jamoa orasida 15-oʻrinni egallagan. Klub 2017-yilgi mavsumni Buxoro viloyati chempionati va Ikkinchi liga bahslarida oʻtkazgan. 2018-yilgi mavsumdan boshlab „Gʻijduvon“ yana Oʻzbekiston Pro ligasi (2017-yilgacha Birinchi liga deb atalgan, mamlakat futbol olamida saviyasi va ahamiyati boʻyicha 2-oʻrin) aʼzosiga aylangan.

2024-yilgi mavsum oldidan jamoa tarkibi bir necha tajribali futbolchilar hisobiga kuchaytirildi va tajribali murabbiy, Tojikistonlik Hakim Fuzaylov jamoa bosh murabbiyi sifatida ish boshlagni maʼlum qilingan. 2024-yil 5-fevralda jamoaning rasmiy logosi ham oʻzgargani eʼlon qilngan. Gʻijduvon mavsum oldi yigʻinlardagi oʻrtoqlik oʻyinlarida ham yaxshi natijlar qayt etgan. Keyinchalik OʻzPFL Gʻijduvon jamoasini qarzdorliklarni oʻz vaqtida bartaraf etmagani va liga litsenziyalash talablariga javob bermagani uchun Oʻzbekiston Pro ligasida ishtirol etmasligini maʼlum qilgan. 2024-yil 14-martda Gʻijduvon 2024-yilgi mavsumda professional va yarim professional turnirlarda moliyaviy muammolar sababli ishtirok eta olamasligi maʼlum qilingan.

Mahalliy musoboqalar tarixi

Jamoa tarkibi

Hozirgi tarkibi

U21 jamoasi

U19 jamoasi

Murabbiylar shtabi

Murabbiylar

U19

U21

Manbalar

Havolalar 
 Zarangar klubi footballfacts.ru maʼlumotlar bazasida
 Gʻijduvon klubi footballfacts.ru maʼlumotlar bazasida
 Gʻijduvon klubi teams.by bazasida

Oʻzbekiston futbol klublari
Buxoro viloyati futbol klublari
Buxoro viloyatida sport
Gʻijduvon
1991-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
San-Fermin

San-Fermin, Sanfermines - Pamplonada (Navarra poytaxti) sakkiz asrdan koʻproq vaqt davomida oʻtkaziladigan va har yili bir hafta — 6-iyuldan 14-iyulgacha davom etadigan fiesta. Fiesta Avliyo Fermin kuni arafasida 6-iyul kuni tushda XVI asr binosi — munitsipalitet balkonidan uchirilgan chupinasodan (raketa) boshlanadi.

San-Ferminda birinchi marta 1923-yilda qatnashgan Xeminguey festival muhitiga singib ketgan va 1959-yilgacha muntazam ravishda tashrif buyurgan. Fiesta Ernest Xemingueyni „Quyosh ham chiqadi“ romanini yozishga ilhomlantirdi. Bu haqiqat mashhur boʻlib, har yili minglab xorijiy sayyohlarni Pamplonaga jalb qildi. Hozirgi kunda, turli manbalarga koʻra, har iyul oyida shaharga bayram uchun 1 milliondan 3 milliongacha odam keladi.

San-Fermin, birinchi navbatda, ensierro — 12 gʻazablangan buqadan qochish bilan mashhur. 216 soatdan ortiq bayramning chorak soatini ensierro tashkil etadi. Qolgan vaqtlar kechayu kunduz oʻyin-kulgi, marosim bayramlari, karnavallar, ulkan qoʻgʻirchoqlar yurishlari, liboslar namoyishi, koʻcha rassomlarining chiqishlari, buqalar jangi boʻlib oʻtadi.

Ertalabki mashhur buqalardan qochish paytida deyarli har yili jiddiy baxtsizliklar, baʼzida inson qurbonlari (odatda mast xorijliklar) sodir boʻladi.

Nishonlanishi 
San-Fermin dastlab 10-oktabr kuni nishonlangan. Ammo keyinroq, kuzgi yomgʻir ostida nishonlashdan charchagan odamlar bayramni yilning yettinchi oyining yettinchi kuniga koʻchirishga qaror qilishgan.

Manbalar

Havolalar 

Iyul oyi bayramlari
Yozgi bayramlar
Pamplona madaniyati
Ispaniya bayramlari
Ukrainada mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish kuni

Ukrainada mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish kuni () — bu har yili 7-dekabrda Ukrainada nishonlanadigan milliy kasb bayrami.

Tarixi va nishonlanishi 
2000-yil 25-noyabrda respublikaning poytaxti Kiev shahrida Ukrainaning ikkinchi prezidenti Leonid Danilovich Kuchma har yili 7-dekabrda Ukrainada yangi „Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish kuni“ bayramini nishonlashni buyurgan 1250/2000-sonli farmonni imzoladi. Prezident farmonida ushbu yangilikning sabablari tushuntirilgan: „Xalq hokimiyatini rivojlantirish, jamoatchilik munosabatlarini demokratlashtirish va Ukraina davlatchiligini mustahkamlash uchun mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishning katta ahamiyatini hisobga olgan holda …“.

Eslatib oʻtamiz, ushbu farmonning imzolanishi bilan davlat rahbari „Mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish kuni“ga faqat rasmiy maqom berdi, chunki ukrainaliklar uni Ukraina Oliy Radasi 1990-yil 7-dekabrdagi „Ukraina SSR xalq deputatlari mahalliy kengashlari va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish organlari toʻgʻrisida“ gi qonunni qabul qilgan kundan boshlab oʻn yil davomida nishonlab keladi. Oʻshandan beri bu sana shahar, qishloq, posyolka, tuman va viloyat kengashlarida ishlovchilarning kasb bayramiga aylandi.

„Ukrainada mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish kuni“, agar yilga qarab, dam olish kuniga toʻgʻri kelmasa, ishlamaydigan kun hisoblanmaydi.

Yana qarang 
 Oʻzini oʻzi boshqaradigan cherkov
 Talabalar hukumati

Manbalar

Havolalar 
 День местного самоуправления на Украине в «Календаре праздников»
 У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ «Про День місцевого самоврядування»
2000-yilda paydo boʻlgan
Kasb bayramlari
Ukraina bayramlari
7-dekabr bayramlari
Alifbo boʻyicha bayramlar
Ukrainada mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish
Chantu

Chantuu, chantu () — oyratlar guruhiga mansub moʻgʻul etnik guruhlaridan biri. Moʻgʻullashgan oʻzbeklar va uygʻurlar avlodlari. Ular Moʻgʻulistonning Kobdo viloyatining Buyant somonida yashaydilar.

Etnonim 
Kelajakda „Chantu“ nomi Xitoydan kelgan koʻchmanchilar tomonidan saqlanib qoldi va hozirda Moʻgʻulistonning gʻarbiy qismida istiqomat qiluvchi oyrat tilida soʻzlashuvchi etnik guruh nomiga aylandi.

Qashqar oʻzbeklari va Sharqiy Turkiston uygʻurlarini xitoylar „chantu“ deb atashadi, bu odatda „katta boshli“ yoki „oʻralgan bosh“ deb tarjima qilinadi yaʼnicholmonchilar, chunki barcha qoshgʻarliklar boshlariga salla oʻrashadi". Chantu etnonimi Chantou shaklida ham maʼlum. Qalmoqlar chantu etnonimi tashuvchilarni „xotan“ deb atagan.

M. Pevtsov oʻtroq Bugʻur, Korla va Qorashar chantularini taʼriflab, ularni doʻlanlar deb ham atalishini payqagan. Shu bilan birga Shinjonning doʻlanlari moʻgʻul millatiga mansub uygʻurlarning etnik guruhidir.

Qayta joylashtirish 
Moʻgʻulistonda quyidagi umumiy familiyalarning tashuvchilari yashaydi: Chantuu, Chantu, Oʻzbek, Uygar. Sanab oʻtilgan familiya egalarining aksariyati anʼanaviy ravishda Xovod viloyatida istiqomat qiladi. Ulardan tashqari Uygur, Uygurjin, Uygarjin. familiyalarining tashuvchilari ham maʼlum.

Yana qarang 

 Xotonlar
 Dolanlar

Manbalar
Ukraina quruqlik qo‘shinlari kuni

Ukraina quruqlik qoʻshinlari kuni (ukraincha „Den Suxoputnix vіysk Ukraїni“) ― har yili 12-dekabrda mamlakatda nishonlanadigan Ukraina quruqlikdagi qoʻshinlarining barcha xodimlari va harbiy xizmatchilari uchun milliy kasb bayramidir.

„Ukraina quruqlik qoʻshinlari kuni“ Ukraina rasmiy taqvimida nisbatan yaqinda, ikkinchi ming yillikning oxirida, 1997-yilda paydo boʻldi (1996-yildagi „Ukraina Qurolli Kuchlari toʻgʻrisida“gi Ukraina qonunining 4-moddasiga muvofiq Prezident farmoni asosida Ukraina Qurolli Kuchlari Quruqlik Qoʻshinlari tashkil etilganidan keyingi yil), 1997-yil 18-oktabrda mamlakat poytaxti qahramon-shahar Kievda, Ukrainaning ikkinchi Prezidenti Leonid Danilovich Kuchma 1167/97-sonli „Ukraina quruqlikdagi kuchlari kuni toʻgʻrisida“gi farmonni imzoladi, unda har yili 12-dekabrni Ukrainada nishonlash belgilandi. Leonid Kuchmaning Prezident farmonida, xususan, ushbu bayram joriy etilgani aytilgan: „Ukraina Qurolli Kuchlarining eng koʻp sonli boʻlimi sifatida Ukraina quruqlikdagi qoʻshinlarining davlat mudofaa qobiliyatini taʼminlashdagi xizmatlarini hisobga olgan holda“.
2009-yilda Ukrainaning uchinchi Prezidenti Viktor Andreyevich Yushenko harbiylarni Quruqlikdagi qoʻshinlar kuni bilan tabriklar ekan, quyidagi soʻzlarni aytgani bejiz emas:Sizga sodiq xizmatingiz va mashaqqatli mehnatingiz uchun Ukraina davlati nomidan minnatdorchilik bildiraman. Ishonamanki, sizning saʼy-harakatlaringiz tufayli xalqimiz tinchligi va osoyishtaligi, Ukrainaning hududiy yaxlitligi va suvereniteti hamisha ishonchli himoya qilinadi… Quruqlikdagi qoʻshinlar Ukraina armiyasining asosi sifatida mamlakat mudofaa qobiliyatini taʼminlashda hal qiluvchi rol oʻynaydi…Ukraina quruqlikdagi qoʻshinlariga quyidagilar kiradi: Mexaniklashtirilgan va tank qoʻshinlari, Raketa qoʻshinlari va artilleriya qoʻshinlari, Armiya aviatsiyasi, Aeromobil qoʻshinlar, Havo mudofaasi qoʻshinlari. Ushbu harbiy sohalarning baʼzilari ham oʻzlarining tor kasbiy bayramlariga ega, masalan: Tankchi kuni, Raketa kuchlari va artilleriya kuni, Havo mudofaasi kuni va boshqalar. Shunga qaramay, Ukraina armiyasining bosh qoʻmondoni quruqlikdagi kuchlarning turli boʻlinmalari oʻrtasida qurol-yarogʻlarning birodarligini mustahkamlash uchun ularga qoʻshimcha ravishda „Ukraina quruqlik qoʻshinlari kuni“ ni yaratishni zarur deb hisobladi.

Manbalar

Yana qarang 
 Quruqlikdagi kuchlar kuni
 Ukraina Qurolli Kuchlari kuni

Havolalar 
 Про День Сухопутних військ України | від 18.10.1997 № 1167/97
1997-yilda paydo boʻlgan
Ukraina quruqlikdagi qoʻshinlari
Kasb bayramlari
Ukraina bayramlari
Alifbo boʻyicha bayramlar
12-dekabr bayramlari
Charrua

Charrua () — hind xalqi, La-Plata pasttekisligining sharqiy qismida, asosan, zamonaviy Urugvay hududida, shuningdek Argentinaning shimoli-sharqida va Braziliyaning janubida yashagan.

Charrua tili tupi-guarani tiliga (tupi tillari oilasining eng katta tarmogʻi) tegishli edi.

Tarixi 
Charruaning yevropalik mustamlakachilar bilan aloqa qilishdan oldingi hayoti haqida juda kam narsa maʼlum. XVI asr boshida Charrua qabilasi bilan birinchi boʻlib yevropalik portugallar yoki Xuan Diaz de Solis boshchiligidagi ispan ekspeditsiyasi aʼzolari uchrashgan. Charrualar yevropaliklarga qattiq qarshilik koʻrsatdilar, lekin asta-sekin oʻz yerlaridan quvib chiqarildilar, magʻlubiyatga uchradilar va yoʻq qilindi.

Tirik qolgan Charrua — ularning aksariyati ayollar va bolalar — Montevidiya oligarxiyasining uylarida qul boʻlishdi. Toʻrt charrua (ruhoniy Senakua Senake, Vaymak Piru rahbari, Takuabe — yovvoyi otlarni tinchituvchi yosh chavandoz, shuningdek, uning homilador kelini Gyunusa) 1833-yilda kapitan de Kurel tomonidan qul qilib olingan (ular unga taqdim etilgan). Parijda ular ekzotik zotning namunalari sifatida namoyish etildi va keyinchalik ular sirkka sotildi. Ularning barchasi bir yil ichida vafot etdi. Faqat yangi tugʻilgan qiz omon qolgan. U mahalliy Charrua qabilasidan boʻlgan oxirgi ayol edi. Charrua hindulari uchun "Los últimos charrúas " („Soʻnggi Charruas“) deb nomlangan yodgorlik Montevideoning Prado bogʻida joylashgan

Charrualar sonining keskin kamayishi 1831-yilda Urugvayning birinchi prezidenti Xose Fruktuoso Rivera va Toskana davrida sodir boʻldi. Rivera dastlab Charrua hindulari bilan yaxshi munosabatda boʻlgan boʻlsa-da, oq aholining oʻsishi va kengayish istagi jangovar harakatlarga olib keldi. 1831-yilda Fructuoso Rivera uchta asosiy epizoddan iborat boʻlgan „La Campaña de Salsipuedes“ deb nomlanuvchi genotsid kampaniyasini uyushtirdi. Charrua hindularining birinchi halokati 1831-yil 11-aprelda sodir boʻlgan va xiyonat tufayli amalga oshgan. Fruktuozo Rivera qabila boshliqlarini bilar edi va ularni keyinchalik Salsipuedes deb nomlangan daryo yaqinidagi kazarmalariga chaqirdi. Hududni himoya qilish uchun ularning yordamiga muhtojligini va ular birlashishlari kerakligini aytdi. Biroq urugvaylik askarlar hindlarga hujum qilishdi. Keyingi ikkita hujum yigʻilishda boʻlmagan yoki qochishga muvaffaq boʻlgan hindularni yoʻq qilish uchun qilingan.

6565-raqamli Vaimak Piru skeletining qoldiqlari hanuzgacha Parijda Inson muzeyida saqlanmoqda.

Zamonaviylik 
Charrua alohida xalq sifatida saqlanib qolmagan boʻlsa-da, Urugvay va Argentinaning Entre-Rios provinsiyasining zamonaviy mestizolari orasida ularning avlodlari koʻp (2001-yil holatiga koʻra, Charruaning aralash kelib chiqishi 676 avlodi bor edi). Urugvay milliy futbol jamoasi Los Charrúas laqabiga ega.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Charrúa // Tsuruoka — Sherbot. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1957. — S. 53. — (Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : [v 51 t.] / gl. red. B. A. Vvedenskiy ; 1949—1958, t. 47).
 
Braziliyadagi etnik guruhlar
Glize 536

Glize 536 (Gliese 536, GJ 536, HD 122303) — Virgo yulduz turkumidagi yagona yulduz. U Quyoshdan 32,71 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan.

Kuzatish moslamasisiz qaraganda koʻrinmaydi. Osmonda moʻljal olish mumkin boʻlgan eng yaqin yulduz bu Sunbula (Syrma).

Bu M1 spektral tipidagi qizil mitti yulduz. GJ 536 magnit faolligi Quyoshnikiga oʻxshash, ammo undan qisqaroq — 3-yil (Quyosh uchun — 11-yil).

Glize 536 Quyosh tizimiga eng yaqin yulduzlar roʻyxatiga kiritilgan.

Hozirgi vaqtda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (IAU — International Astronomical Union) nisbatan yaqinda kashf etilgan yulduzlarga teleskop yoki rasadxona nomi va seriya raqamidan iborat „navbatchi“ nomlar oʻrniga yangi nomlar berishni faol ravishda amalga oshirmoqda. Chalkashliklarga yoʻl qoʻymaslik uchun 2016-yilda Xalqaro Astronomiya Ittifoqi yulduzlarning nomlarini tizimlashtirish uchun Yulduz nomlari boʻyicha ishchi guruhini (WGSN) tashkil etdi. Vikipediya sahifalarida bu funktsiyani qisman „Xalqaro astronomiya boʻyicha IAU qoʻllanmasi“ ga kiritilgan va 2015-yilda IAU tomonidan yaqinda kashf etilgan yulduzlar va sayyoralarni nomlash uhun tashkil etilgan „NameExoWorlds“ kampaniyasida ishtirok etgan „Nippy“ Astro-klubi (Astro-Club „Nippy“) oʻz zimmasiga olgan.

Sayyora tizimi 
2016-yil noyabr oyida Kanar orollari Astrofizika instituti (Ispaniya) astronomlari Alexandro Suares Maskarenyo va Rafael Rebolo qizil mitti Glize 536 orbitasida aylanib yurgan super-yer Glize 536 b (GJ 536 b) ni kashf etdilar. Sayyora 5,4 Yer massasiga ega va 8,7 kunda ona yulduz atrofida bir marta aylanadi. Glize 536 b yashashga yaroqli zonadan tashqarida va unda hayot imkonsiz. Astrofiziklarning taʼkidlashicha, tizimda katta ehtimollik bilan, kattaroq orbitalarda 100 kundan bir necha yilgacha boʻlgan davrlarda asosiy yulduz atrofida aylanadigan yana bir nechta kichik massali sayyoralar mavjud.

Manbalar

Havolalar 
 
Sunbula (yulduz turkumi)
Sunniylar

Sunitlar () — moʻgʻullarning Nirun boʻlimi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. Hozirgi vaqtda Ichki Moʻgʻulistonning Shilin-Gol viloyati hududida yashaydigan janubiy moʻgʻul etnik guruhi. Baʼzi boshqa moʻgʻul xalqlariga ham kiritilgan.

Etnonim 
Sonod (sunit) soʻzi moʻgʻulcha shönö (oʻrta moʻgʻulcha süni) soʻziga koʻplik affiksini qoʻshish orqali hosil boʻlgan, bu ularning oʻrmon zonasida yashashi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Moʻgʻul tilidan shönö kecha deb tarjima qilingan.

Tarixi 
Moʻgʻullarning maxfiy tarixida Chingizxonning ajdodlari Kayduning uchta oʻgʻli boʻlganligi, eng kichigi Chaochjin Ortegay boʻlganligi aytiladi. Uning kenja oʻgʻlidan Sonid qabilasi paydo boʻlgan. Shunday qilib, XI asrning oʻrtalarida sunniylar paydo boʻldi. XII asr oxirigacha sunniylar taygada oʻrmon xalqlari bilan birga yashagan. Kabtorun shoxchasi sunniylar orasida tilga olinadi. Ular paydo boʻlganidan beri mahalliy moʻgʻullarning Nirun boʻlimining bir qismi boʻlgan. XIII asr boshlarida Buyuk Moʻgʻul davlatining tashkil topishi bilan sunniylarning bir qismi minganlarga tobe boʻlib qoldi, qolganlari bir necha guruhlarga boʻlinib, chap va oʻng qanotlarga kirdilar. Tuluy vafotidan keyin Ogedey oʻgʻliga asosan sunniylardan iborat boʻlgan bir mingan berdi. Buyuk Xon avlodlari hukmronligi ostida boʻlgan ikkinchisi, bir muddat moʻgʻul tuprogʻida yashagan. Biroq Moʻgʻuliston davlati Yuan qulagandan soʻng sunniylar Chaxar Tumen tarkibiga kirdi va chap qanotning toʻrt otokidan biri hisoblana boshladi. Chaxar tumenlar tarkibiga avgalar , avganarlar, aoxanlar, daurlar, durben xuxetslar (durbetlar), xeshigtenlar, mu-myanganlar, naymanlar, onnigutlar, xuchitlar, sunnitlar, uzumchilar, shuningdek, oʻratlar kirgan. XVI asr boshlarida chaharlar sharqqa hijrat qilganlarida, sunniylar ular bilan birga ketib, Xinganning janubiy yonbagʻirlariga joylashdilar va XVI-XVII asrlar boshida gʻarbga koʻchib oʻtib, oʻz yurtlariga qaytdilar. XVII asrda janubiy Moʻgʻulistonning manjurlar tomonidan bosib olinishi bilan sunniylar daryoning oʻrta oqimining janubiy yerlariga kelishdi. Kerulen Xalxa Shola Setsen Xon homiyligida. 1638-1639-yillarda sunniylar yana oʻz vatanlariga qaytishdi. Sunniylardan Qing hokimiyati Silingol parhezining bir qismi sifatida ikkita xoshunni tashkil etdi, ular hozirgacha yashaydilar.

Qayta joylashtirish 
Buryatlarning etnik guruhlari orasida quyidagi klanlar qayd etilgan: selenga buryatlari orasida sunud, xususan tabangutlar (sunud (sungud) jinsi); Xuxur (kichik turkum) Sunit xori-buryat urugʻi Sharaid tarkibida

Hozirgi vaqtda sunniylar Ichki Moʻgʻulistonning Shilin Gol viloyatining Sunid Yuqi, Sunid Zuoqi va Eren Xoto shahar tumanlari xoshunlari hududida yashaydi.

Moʻgʻulistonda sunniylar Sharqiy viloyatning Xalxgol somonida va Suxbaator viloyatining Asgat somonida roʻyxatga olingan. Sunniylar Xalxa moʻgʻullari, darigʻlar  va darxatlar orasida qayd etilgan.

Yana qarang 

 Sunid Yuqi
 Sunid-Zuoqi

Manbalar
Keles (tuman)

Keles tumani — Turkiston viloyatining janubida joylashgan. Maydoni 3,4 ming km2 (viloyatning 2,6 %). 2018-yil 8-iyunda tashkil topgan. Aholisi 145,263 kishi (2022). Tumanning maʼmuriy markazi — Abay qishlogʻi.

Aholisi 
Tuman aholisi 2022-yilgi maʼlumot boʻyicha 145,263 kishini tashkil qildi. Aholisining oʻrtacha zichligi 1 km²-ga 42,1 kishidan toʻgʻri keladi. Tuman aholisining asosiy qismini qozoqlar tashkil qiladi — 93 % tashkil qiladi, shuningdek oʻzbeklar, ruslar, tojiklar va boshqa millatlar ham istiqomat qilishadi.

Milliy tarkibi 
2022-yil 1-yanvar oyidagi statistikaga koʻra tuman aholisi 145 263 kishi tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibi quyidagicha:

 Qozoqlar – 134 411 kishi 
 Oʻzbeklar – 7 731 kishi 
 Turklar – 877 kishi 
 Uygʻurlar – 408 kishi 
 Ruslar – 299 kishi 
 Kurdlar – 277 kishi 
 Boshqalar – 1 260 kishi

Maʼmuriy boʻlinishi

Iqlimi 
Iqlimi keskin kontinental, qishi iliq, yozi issiq va qurgʻoq. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −3-9 °C, iyulda 24°-26 °C. Yogʻingarchilikning yillik miqdori gʻarbiy qismida 450 mm, sharqiy qismida 650 mm.

Manbalar 

Qozogʻiston tumanlari
Janubiy xochining BPsi

Janubiy xochining BPsi (BP Crucis, GX 301-2) — havorang gipergigant va pulsardan tashkil topgan rentgen qoʻshaloq yulduzi.

Qoʻshaloq tizim 
Janubiy Xochning BPsi GX 301-2 rentgen manbasining optik analogi hisoblanadi. Qoʻshaloq tizim 41,5 kunlik davr bilan juda eksantrik orbitadagi massiv gipergigant va neytron yulduzdan iborat. Ob’ektgacha boʻlgan masofa 3 va 4 kpk orasida boʻlishi taxmin qilinmoqda. Yulduz kuchli qizarishni boshdan kechiradi: K diapazonida infraqizil yulduz magnitudasi 5,72 ni tashkil qiladi.

Gipergigantdan pulsarga qadar massaning oʻtishi mavjud boʻlib, u akkretsiyalangan disk shaklida toʻplanadi. Bunday jarayonda 37 dan 48 k eV gacha boʻlgan elektron energiyasida siklotron effekti paydo boʻladi.

Oʻzgaruvchanligi 
Tizim optik va rentgen spektral diapazonlarida oʻzgaruvchanlik belgilarini koʻrsatadi. Tutilishlar kuzatilmasa-da, rentgen diapazonidagi yorugʻlik jismlar oʻzaro orbitada harakat qilganda oʻzgaradi, perimarkazda kuchli rentgen chaqnashlari paydo boʻladi. Optik oʻzgaruvchanlik 0,08 magnitudagacha boʻlgan amplituda bilan kuzatiladi. Bunday oʻzgaruvchanlik gipergigantning aylanishi paytida koʻrinadigan sirtdagi ellipsoidal oʻzgarishlar, shuningdek Alfa Oqqush tipidagi oʻzgaruvchanlik bilan bogʻliq deb hisoblanadi. Toʻgʻri psevdodavr 11,9 kun, shuningdek, orbital davrga mos keladigan kichik oʻzgarishlar ham mavjud.

Xususiyatlari 
Janubiy xoch BPsi Quyoshdan taxminan 43 baravar kattaroqdir, u shuningdek, Galaktikadagi eng kuchli yulduzlardan biridir, taxminiy bolometrik yorqinligi Quyoshnikidan 470 ming marta katta, radiusi 70 quyosh radiusiga teng.

Neytron yulduzi, ehtimol, massiv neytron yulduzlarining bir turi boʻlib, uning massasi kamida 1,85 quyosh massasi boʻlishi mumkin. Ehtimol, massasi ham 2,5 quyosh massasidan oshmaydi, bu neytron yulduzning holat tenglamasidan olingan nazariy chegaradir. Pulsarning aylanish davri 685 sekundni tashkil qiladi, lekin magnit maydon mavjudligi sababli kuchli sekinlashuv belgilarini, shuningdek, akkretsiyalangan disk bilan oʻzaro taʼsiri tufayli tartibsiz tezlanish belgilarini koʻrsatadi. Hisob-kitoblarga koʻra, sekin aylanadigan neytron yulduzini atigi oʻn yil ichida akkretsiyalangan diski bilan oʻzaro taʼsir qilish orqali hozirgi aylanish tezligiga ega boʻlgan holatga keltirish mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 Swift/BAT transient monitor results
Α Oqqush turidagi oʻzgaruvchilar
Rentgenli qo'shaloq yulduzlar
Pulsarlar
Janubiy xoch (yulduz turkumi)
Oq-moviy gipergigantlar
Energiya resurslarini nazorat qilish va hisobga olishning avtomatlashtirilgan tizimi

Elektr energiyasini tijorat hisobini yuritishning avtomatlashtirilgan tizimi — elektr energiyasining (quvvat) tijorat hisobini taʼminlaydi.

Elektr energiyasini (quvvatni) tijorat hisobi — elektr energiyasi miqdorini oʻlchash va quvvat hajmini aniqlash, yigʻish, saqlash, qayta ishlash, ushbu oʻlchovlar natijalarini uzatish va ishlab chiqarish, shu jumladan hisoblash yoʻli bilan ishlab chiqarilgan energiya miqdori,  isteʼmol qilingan elektr energiyasi (quvvat) va yetkazib berilgan elektr energiyasi yaʼni quvvati boʻyicha oʻzaro hisob-kitoblarni amalga oshirish, shuningdek, koʻrsatilgan taʼminot bilan bogʻliq xizmatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni ishlab chiqarish jarayonidir.

Energiyani hisoblash tizimlari turar-joy, savdo va sanoat obyektlarida elektr va issiqlik isteʼmolini hisobga olish imkonini beradi. Tizimlar uy, tumanlar, shaharlar, yagona dispetcherlik va moliya markazlari boʻlgan aholi punktlari darajasida energiya resurslarini isteʼmol qilishni hisoblashi mumkin.

Tizim vazifalari 

 Har bir oʻlchov punkti (guruhi) uchun belgilangan tijorat oraliqlarida elektr energiyasini isteʼmol qilish (boʻshatish) boʻyicha tijorat hisob maʼlumotlarini avtomatik ravishda yigʻish.
 Maʼlumotlar bazasida quvvat sifati parametrlarini saqlash.
 Elektr energiyasi isteʼmolini (boʻshatish) koʻp tarifli hisobga olishni taʼminlash.
 Energiya isteʼmoli chegaralariga rioya etilishi ustidan nazoratni taʼminlash.
 Operatorning iltimosiga binoan hisoblangan parametrlarni terminalga va / yoki bosib chiqarish qurilmasiga chiqarish.
 Uni sozlash imkoniyati bilan yagona tizim vaqtini saqlash.

Belarus Respublikasida (TKP 308-2011 ga muvofiq) ASKUE (elektr energiyasi tijorat hisobining avtomatlashtirilgan tizimi) energiya taʼminoti tashkiloti obyektlari yoki abonentga tegishli boʻlgan oʻlchashning hududiy taqsimlangan nuqtalariga berilgan toʻplamga muvofiq elektr energiyasini (quvvatni) isteʼmol qilish va (yoki) ishlab chiqish jarayonini jamlashni avtomatlashtirish, ulashish, qayta ishlash, aks ettirish, hujjatlashtirish uchun texnik ba dasturiy taʼminot tizimidir.

Yana qarang 

 AISKUE

Manbalar 

 o'lchash texnikasi
 aqlli uy
 uy-joy kommunal xo'jaligi