MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dubna

Dubna — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1956-yildan). Dubna daryosining Volga daryosiga quyilish yeriga yaqin joyda, Moskva sh.dan 128 km shimolda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 67,4 ming kishi (1992). Xalqaro Birlashgan yadro tadqiqotlari instituti bor. D.dan Moskva nomidagi kanal boshlanadi (Katta Volga pristani). Ivankovo GES ishlab turibdi. 1960-yildan D. tarkibiga Ivankovo sh. ham kirgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Moskva viloyati shaharlari
Dubrovnik respublikasi

Dubrovnik respublikasi — oʻrta asrlarda muhim rol oʻynagan aristokratik shahar respublikasi. Adriatika dengiz sohilida joylashgan. Dubrovnik sh. (respublika markazi)ni, Dalmatsiyaning sohil boʻyi qismini, Mlet, Lastovo o.lari va b.ni oʻz ichiga olgan. D. r. Vizantiya (1205-yilgacha), Venetsiya (1358-yilgacha), Vengriya (1526-yilgacha), Turkiya (19-asrboshlarigacha)ning vassali boʻlsada, amalda 13-asrning 2-yarmidan mustaqil boʻlgan. 1806-yilda D. r.ni Fransiya bosib olib, respublikani bekor qilgan (1808-yil), hududini Illirii viloyatlari tarkibiga kiritgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duvaxon

Duvaxon, Tuvaxon (? - 1307) - Chigʻatoy ulusi xoni (1305—07). Baroqxonning oʻgʻli. Iqtidorli chingiziy shahzodalardan. Chigʻatoyxon avlodi. Xaydu ning sodiq ittifoqchisi, uning boshqa moʻgʻul davlatlariga qarshi yurishlarida muntazam ishtirok etgan. Xaydu vafoti (1303) dan soʻng uning oʻgʻli Chopar taxtga oʻtirgan. D. uning davrida ham dastlab bosh maslahatchi (otaliq) boʻlib turgan. Chingiziy shahzodalarning oʻzaro nizolariga xotima berish, moʻgʻullar saltanatini federatsiya shaklida boʻlsa ham tiklash uchun harakat qilgan. Rejaga koʻra, alohida mustaqil boʻlgan moʻgʻul davlatlari nomigagina bosh boʻlgan qoon qoʻl ostida oʻzaro totuv yashashlari lozim boʻlgan; moʻgʻullar saltanatining bu-tun hududida savdo qilish mutlaqo erkin boʻlishi kerak edi. Bu rejani qoon maʼqullaydi, biroq Oʻrta Osiyodagi chingiziy shahzodalar oʻrtasidagi nizolar bu rejani amalga oshirishga imkon bermagan. Chopar qoʻshini chigʻatoiy shahzodalar bilan jang qilib gʻalaba qozongan. Biroq D. bunda shahzodalarning tomonini olib, 1305-yil Choparni taxtdan agʻdarib uni oʻzi egallagan. Shundan soʻng chigʻatoy istilohi Oʻrta Osiyodagi moʻgʻullar davlatini anglatuvchi rasmiy nomga aylangan. "Chigʻatoy" davlatining harbiy kuchini tashkil etgan koʻchmanchilar sulolaning ajdodi Chigʻatoyxon nomi bilan chigʻatoylar deb atalganlar, keyinchalik Amir Temur va temuriylar davrida toʻliq shakllangan eski oʻzbek adabiy tili ham "chigʻatoy tili" deb atala boshlagan. Chingizxonning bironta oʻgʻli ham Chigʻatoy kabi xalq xotirasida shunchalik mustahkam oʻr-nashib qolmagan. Tarixchi Vassoning maʼlumotiga koʻra D. 1307-yil falaj xastaligidan vafot etgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bartold V. V., Sochineniya, t. 11(1), M., 1963; Mirzo Ulugʻbek. Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Faxriddin Hasanov.
Dugga

Dugga — Tunisdagi qad. Meʼmoriy yodgorliklar saqlangan shahar, mil. av. 4-asrda finikiyaliklar shahri nomi bilan mashhur boʻlgan. Mil. av. 2-asrda yuksak darajada rivojlanib, hashamatli shahar devorlari harobalari, Ateban maqbarasi (mil. av. 200 y., meʼmori karfagenlik Abarish; murabba tarxli, bal. 21 m.ga yaqin, 3 qatlamli minora tepasi piramidasimon shaklda tugallangan), Rim hukmronligi davri (mil. av. 46 y.)da esa kapitoliy forumi harobalari, Litsiniy termi (mil. av. 260 y., 370 yilda qayta qurilgan; koshin bilan bezatilgan), 3 ming tomoshabinga moʻljallangan teatr (mil. av. 168—169 y., diametri 63 m), sirk (mil. av. 224 y.), Sever Septimiy (mil. av. 205 y.) va Sever Aleksandr (mil. av. 226 y.) zafar arki, turar joy, qubbasimon sistern, Tanit (yoki yunonliklar) ibodatxonasi (mil. av. 222—223 yillar), puniyaliklar anʼanalari asosida qurilgan binolar saqlangan. D.dagi qurilishlarda asosan toshdan foydalanilgan, koʻp qismi haykal va koshin bilan bezatilgan. Hozir D.da Bardo milliy muzeyi tashkil etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dugdon

Dugdon — xonaki pillakashlik korxonasida xom ipakka tob beradigan dastgoq. Rom shaklida, tepadon, tagdon, munchoklik, goʻshlik, bagʻara kabi qismlardan iborat boʻlib, devcharx vositasida harakatga keltiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dugohi husayniy

Dugohi husayniy, Dugoh Husayn — 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida Husayniy maqomining Dugoh shoʻʼbasi; 2) Buxoro Shashmaqommda Dugoh maqomining nasr yoʻlidagi shoʻʼbalaridan biri; 3) Toshkent — Fargʻona maqom yoʻmaridagi turkum. U parda tuzilishi hamda kuy-ohanglar mushtarakligida turli vazn-usullar negizida 7 qismdan iborat turkumni hosil qiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duguylan harakati

Duguylan harakati (moʻgʻulcha du-guylan — toʻgarak) — 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshida moʻgʻul aratlarining Ichki Moʻgʻuliston (Xitoy) va 1903—05-yillarda Tashqi Moʻgʻulistondagi demokratik ozodlik harakati. Bironbir masalani muhokama etish chogʻida harakat qatnashchilari tenglik belgisi sifatida aylana boʻlib oʻtirib, har bir kishini fikr-mulohazasini eshitgach, hujjatga aylana boʻylab imzo chekishgan. Taypin qoʻzgʻoloni (1851—64) taʼsirida yuzaga kelgan. D. h. keng koʻlamga yoyilib Ichki Moʻgʻulistonning koʻp qismini qamrab olgan. 10 mingdan ortiq xonadonni oʻz safiga birlashtirib, ommaviy qoʻzgʻolonchilar harakatiga aylangan Ordosning Ushen, Otok va b. rayonlarida duguylanlar 3-yil (1905—08) davomida xalq hokimiyatining organi — xalq kengashlari (xitoycha guyxuy) hisoblanganlar. Ular mansabdan chetlashtirish, majburiyatlarni bekor qilish, soliklarni yigʻish, sud qilish, mansabdor shaxslarni tayinlash va b. bilan shugʻullanishgan. D. h. manjur-xitoy qoʻshinlari tomonidan bos-tirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dudbura

Dudbura (fors.) — 1) temirchilar koʻrasi (uchogʻi) yoki kulollar xumdonining tutunni tashqariga chiqarib yuboradigan karnayga oʻxshash qismi. Moʻri, moʻrkon deb ham ataladi; 2) koʻra (oʻchoq) ning shoxnayza (dam keladigan quvur) oʻrnatilgan qismi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duduqlanish

Duduqlanish — tutilib gapirish; nutq maromining buzilishi, harf va boʻgʻinlarni tutilib-tutilib yoki bir necha marta qaytarib talaffuz qilish. Koʻproq bolalarda uchraydi. Tugʻma irsiy omillar (alkogolizm, giyohvandlik), koʻpincha qoʻrqish, hayajonlanish (kamdan-kam hollarda taqlid qilish), homiladorlik davridagi turli zararli illatlarning homila jismiga taʼsiri, baʼzan goʻdaklikda endi nutq shakllanayotganda ruhiy kasalliklar bilan ogʻrish, bosh miya shikastlari va boshqa kasalliklar sabab boʻladi. Ayrim hollarda duduq bolaning beixtiyor qoʻl, oyoqlari qimirlab, yuz muskullari uchib turadi. Duduqlar uyalganda, hayajonlanganda koʻproq tutilib qoladi. Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinmasa, bola maktabga borganida D. yanada kuchayadi, ayniqsa, oʻsmirlar D.dan uyalib, kam gapirishga, oʻz fikrlarini bosh va qoʻl harakati bilan tushuntirishga intilishadi. D. yosh ulgʻaygan sari kamayib boradi, baʼzan D. umrbod saqlanib qoladi (yana q. Logopediya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duysburg

Duysburg — Germaniyadagi shahar, Shim. Reyn-Vestfaliya yerida. Reyn daryosining oʻng sohilida, Reyn-Xerne kanali boshlanishida joylashgan. Aholisi 523,3 ming kishi (1998). Germaniyadagi eng katta daryo portlaridan, den-giz kemalari ham kira oladi (yiliga 1 mln. t dan ziyod yuk ortiladi va tushiriladi). Temir yoʻl tuguni, Rur havzasining gʻarbiy "darvozasi", asosiy sanoat mar-kazlaridan biri. Metallsozlik, poʻlat konstruksiyalar i.ch., mashinasozlik, daryo kemasozligi, neftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, shahar atrofida toshkoʻmir konlari bor. D. porti oqali chetga koʻmir, koks, metallar, mashinalar chiqariladi; chetdan ruda, neft, yogʻochtaxta, gʻalla keltiriladi. Daryo kemasozligi va metall payvandlash institutlari bor. Shahar 13-asrdan maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duk

Duk, yik — momiq paxta yoki pilladan ip yigirish va pishitish moslamasi (qarang Urchuq).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukat

Dukat (lot. ducatus — gersoglik) — qad. kumush va oltin tanga (baʼzan, sexin yoki florin deb ham atalgan). Gʻarbiy Yevropaning bir qancha mamlakatlarida muomalada boʻlgan. D. dastlab Venetsiyada (1140), keyinchalik koʻpgina gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida zarb etilgan. 1559—1857-yillarda Germaniya va Avstriyaning davlat puli hisoblangan. Ogʻirligi 3,44 g atrofida. Gollandiyada 1875-yilgacha, Avstriya-Vengriya 20-asr boshlarigacha muomalada boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukirlar

Dukirlar, kokildor antilopalar— quvushshoxlilar oilasiga mansub sut emizuvchilar 2 ta urugʻining umumiy nomi. Tanasining uz. 55—145 sm, ogʻirligi 4–80 kg . Urgʻochisi erka-giga nisbatan yirikroq. Boshida bir tutam uzun yungi va bir juft kalta konussimon shoxi bor. Kokildor, yaʼni oʻrmon D. i urugʻiga 15 tur, butazor D.i urugʻiga 1 tur kiradi. Afrikaning Sah-roi kabirdan Janubrokdagi pasttekisliklari va togʻlaridagi oʻrmon va buta-zorlarida yashaydi. Barg va mevalar, baʼzan hasharotlar, qushlar va hayvonlarning oʻlimtiklari bilan oziqlanadi. Ovlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukidi-kashias

Dukidi-kashias - Braziliyaning jan.-sharqidagi shahar, Rio-deJaneyro shtatida. Aholisi 770,8 ming kishi (2000). Shtatning eng yirik sav-do va sanoat markazlaridan. Mashinasozlik, rangli metallurgiya, farmatsevtika, kimyo, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, neftni qayta ishlash zdi bor. Shaharga 16-asr oxirida asos solingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukkak

Dukkak — dukkakdoshlar mevasi; bitta urugʻchibargdan hosil boʻladi. Koʻpincha yuqorisidan pastgacha ikkita chok bilan ochiladi (noʻxat, loviya va b.), baʼzi turlarida ochilmaydi (qashqarbeda, sebarga, yeryongʻoq). Yeryongʻoqnnt dukkagi tuproq ichida yetiladi. D.da koʻpincha bir nechta urugʻ boʻlib, urugʻbandchalari bilan qorin chokiga birikadi. D.ning kattaligi, shakli va tuzilishi har xil: koʻpchilik turlarda toʻgʻri, yassi (noʻxat, loviya va b.), boshqalarida dumaloq, spiralsimon (beda). Ayrim tur oʻsimliklardan D. bir urugʻli boʻlaklarga boʻlinadi. Yovvoyi dukkakli oʻsimliklarning D. tez buralib ochiladi va urugʻlari sochilib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Botanika
Dukkakli don ekinlari

Dukkakli don ekinlari - don (urut) olish uchun ekiladigan oʻsimliklar; dukkakdoshlarning (Fabaceae) ka-palakgullilar kenja oilasiga (Papilionaceae) mansub; shuningdek, ulardan tuproq unumdorligini oshirish uchun almashlab ekishsa foydalaniladi. Dunyo boʻyicha D.d.e.ning 17 turkumiga mansub 60 dan ortiq turi maʼlum. Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda oʻris-noʻxat, soya, loviya, yasmiq, burchoq, vika, noʻxat, lyupin va b. tarqalgan. Poyasi tik (noʻxat), chirmashib (loviya), oʻrmalab (vika) yoki yer bagʻirlab (mosh, yasmiq) oʻsadi. Barglari murakkab patsimon yoki panjasimon. Ildizi har xil shaklda, gul tuzilishi kapalakgullilarniki singari. Mevasi — dukkak (2— 9 urugʻli). Urugʻi mayda (mas, yasmiq) va juda yirik, dumaloq, buyraksimon, yapasqi va b. shaklda, batamom yoki nuqtali rangli poʻstloq bilan oʻralgan. Urugʻining oʻziga xos belgisi — urugʻ ker-timining borligidir. Oʻrta Osiyo sha-roitida oʻsuv davri 60—90 kundan (oʻrisnoʻxat, yasmiq) 90—160 kungacha (noʻxat, soya, loviya) davom etadi. Gʻunchalash va gullash davrida yer ustki qismlari kuchliroq oʻsadi. Koʻpchilik D.d.e. mevalari birin-ketin, pastdan yuqoriga qarab joylashadi, shuning uchun urugʻlar baravar pishib yetiladi. Soya, loviya issiqqa ancha talabchan, maysalari 10—13°, lyupin, noʻxat urugʻlari 5—6°, yasmiq, burchoq 3—4° temperaturada unib chiqadi. Oʻrisnoʻxat, burchoq maysalari — 8°, soya — 4° gacha chidamli, loviya esa — G da nobud boʻladi. D.d.e. don toʻli-shishi va uning pishib yetilishi fazasida issiklikni koʻp talab qiladi. Soya, lyupin namga ancha talabchan. Noʻxat va burchoq qurgoqchilikka chidamli. D.d.e. yengil qumloq va qumoq tuproqlarda juda yaxshi oʻsadi. Noʻxat, vika hamda dukkaklilar neytral reaksiyali tup-roqlarda, loviya va soya nim nordon, lyupin nordon tuproklarda yaxshi usadi. D.d.e. fosforli-kaliyli oʻgʻitlarga talabchan. D.d.e. oziq-ovqat hamda ozuqa ahamiyatiga ega, oqsilga boy don olish uchun ekiladi. Doni, ayniqsa, toʻla pishib yetilmagan doni oqsil (12— 60%), uglevod (11—60%), yogʻ (0,5—52%; quruq modda hisobida), vitamin, karotinga boy. Pishib yetilgan doni be-vosita taomlarga ishlatiladi. Ulardan yorma, un tayyorlanadi. Dumbul mevalari sabzavot sifatida foydalaniladi. D.d.e. doni, kunjarasi, poyasi va po-xoli chorva mollari hamda parrandalar uchun qimmatbaho, proteinga boy ozuqadir. D.d.e. tuproqni azotga boyitadi va ekinlar uchun muhim oʻtmishdosh oʻsimlik hisoblanadi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida D.d.e. angʻiz yoki oraliq ekin sifatida (yakka oʻzini yoki boshoqdoshlar bilan qoʻshib kuz-qish va qish-bahor davrida) ekiladi. Koʻk massasi qoramol uchun ozuqa yoki koʻkat oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Koʻziboy Dushamov, Halima Otaboyeva.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dukchilik

Dukchilik, yikchilik - duk (yik) yasash kasbi. Gazlama qoʻlda toʻqilgan davrlarda bu kasb keng tarqalgan. Oʻtmishda deyarli barcha shahar va ayrim yirik qishloq bo-zorlarida D. doʻkonlari boʻlgan. Doʻkonda dukchi oʻz oʻgʻillari yoki 1—2 xalfa va shogirdi bilan ishlagan. Gazlama fabrikada toʻqila boshlagach, D. kasbi deyarli barham topdi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dulo

Dulo — qad. turkiy bulgʻorlar (protobolgarlar) urugʻi. Dunayboʻyi Bulgʻoriyasi tashkil etilgunga kadar maʼ-lum boʻlgan qad. xonlar sulolasi D.dan boshlangan. Birinchi Bulgʻor podsholigi vujudga kelgan paytdan eʼtiboran (681 y.) uning vakillari 739 y.gacha mamlakatni idora etgan. Sulolaning mashhur namoyandalari — Kubratxon (584—642), Asparux (643-701), Tervel (701-718).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkiy sulolalar
Renato Dulbecco

DULBEKKO (Dulbecco) Renato (1914) — amerikalik virusolog. Millati italyan, 1947-yildan AQSH da. Tarkibida dezoksiribonuklein kislota (DNK) boʻlgan onkogen viruslarning normal hujayralar bilan oʻzaro taʼsirlashish mexanizmini tadqiq qildi. Viruslar DNK si xujayra genomlarida joylashib, uning tarkibiy qismiga aylanib ketishini tajribada birinchi boʻlib isbotlab berdi. 8V40 virusining ts — mutanti xususiyatini aniqladi (1973). Nobel mukofoti laureata (1975).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar

AQShlik virusologlar
1914-yilda tugʻilganlar
2012-yilda vafot etganlar
22-fevralda tugʻilganlar
19-fevralda vafot etganlar
Dum

Dum — umurtqali hayvonlar tanasining keyingi qismi. D. suvda hayot kechiruvchi hayvonlarda tana bilan bir tekis qoʻshilib ketgan dumsuzgichni hosil qiladi. Koʻpchilik quruqlikda yashaydigan hayvonlarda D. harakatlanish funksiyasini bajarmaydi, faqat sudralib yuruvchilar va dumli suvda va quruklikda yashovchilar D.i harakatlanishga yordam beradi. Qushlarning D. qismi qisqa boʻlib, unga boshqaruv patlari birikkan. Sut emizuvchi hayvonlar (maymunlar, opossum, ayrim chumolixoʻrlar) D.i daraxt shoxlariga ilashish, sakrovchi hayvonlar (kenguru, qoʻshoyoq, yer tovushqoni)da D. tayanch va boshqaruv yoki parashyut (olmaxon, tyin) vazifasini bajaradi. Kitsimonlarning kalta D.ida suzgichlari joylashgan. Bir qancha sut emizuvchilar (odamsimon maymunlar) D.i yoʻqolib ketgan. Koʻp hollarda umurtqasiz hayvonlar tanasining keyingi qismi yoki oʻsimtasi ham D. deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zoologiya
Duma

Duma ( - fikrlamoq) — Rossiyadagi qonun chiqaruvchi-kengashuvchi, vakolatli muassasa (Boyarlar dumasi, Davlat dumasi); shaharning oʻzini-oʻzi boshqarish organlari (shahar dumasi). Pyotr I Dumani muassasa sifatida yo'q qilgan.  Taxminan 200 yil o'tgach, birinchi rus inqilobidan keyin Rossiya imperiyasining Davlat Dumasi tuzildi.  1993-yildan Davlat Dumasi Rossiya parlamentining quyi palatasi hisoblanadi.

Knyazlik va boyarlar dumasi 
Knyazlik dumasi knyaz huzuridagi doimiy kengash boʻlib, uning tarkibiga uning eng yaqin hamkorlari kiradi.  Odatda knyaz boyarlar bilan maslahatlashmasdan jiddiy qarorlar qabul qilmagan.  Ko'pincha ruhoniylarning vakillari fikrlarda qatnashdilar, ammo ularning vakillari doimiy bo‘lmagan. 

Boyar dumasi XIV asrda tashkil etilgan va knyazlik dumasining davomi boʻlgan, organ mustaqil rol oʻynamagan. U davlat kengashining ekvivalenti boʻlib, doimo podshoh bilan birga ishlagan, u bilan birga yagona oliy hokimiyatni tashkil etgan kuch hisoblangan. XVI asrdan boshlab Duma oʻzining aniq tarkibiga ega boʻldi. 1505 yil holatiga koʻra, Dumada 23 ta boyar, 6 ta saroy aʼzosi, 1 ta butler va 1 ta gʻaznachi bor edi.  Ularning umumiy soni  kamaydi va 21 kishini tashkil etdi. Bundan tashqari, Duma a'zolarining soni doimiy ravishda o'sib bordi (Mixail Fyodorovich davridan tashqari).  Boris Godunov davrida ulardan 30 nafari, notinch davrda 47 nafari, Mixail Fyodorovich davrida 19 nafari, Aleksey Mixaylovich davrida 59 nafari, Fyodor Alekseevich davrida 167 nafari bor edi. Podsho Duma raisi boʻlgan, lekin u yoʻqligida ham boyarlar qaror qabul qilishlari mumkin edi.  Avtokratiya shakllanishi davrida Duma majlislari kamroq o'tkazila boshlandi, a'zolar soni 1696—1697 yildagi 138 kishidan 48 kishiga kamaydi.    1713-yilda Duma o'z faoliyatini to'xtatdi.  "Boyarlar Duma" atamasi tarixchilar tomonidan XVIII—XIX asrlarda qo'llanilgan.

Rossiya imperiyasi 
Rossiya imperiyasining Davlat Dumasi Rossiya imperiyasining qonun chiqaruvchi, keyinchalik qonun chiqaruvchi vakillik instituti edi.  Birinchi rus inqilobidan keyin 1905-yil 6-avgustdagi manifestga muvofiq "qonunchilik takliflarini dastlabki ishlab chiqish va muhokama qilish, davlat daromadlari va xarajatlari ro'yxatini ko'rib chiqish bilan ta'minlangan maxsus qonunchilik instituti" sifatida tashkil etilgan.  Keyinchalik, 17-oktyabr manifestiga muvofiq, Duma qonun chiqaruvchi organga aylandi.

Yana qarang 

 Davlat dumasi

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumaloqkoʻl

Dumaloqkoʻl - 1970-yillargacha Amudaryoning quyi oqimida mavjud boʻlgan koʻl. Maydoni 720 ga, oʻrtacha chuq. 2,5 m boʻlib, maydonining 70%ni qamishzor tashkil etgan. Koʻl atrofini qalin toʻqayzorlar uragan. D. Amudaryoning kichik tarmoqlaridan kelgan suv hisobiga toʻyingan. Koʻldan tangabaliq, chavoq va qizilqanot baliqlar, ondatra ovlangan. Suv ostida vodorod sulfid gazi borligidan baliklar qirilib turgan. D. keyingi yillarda qurib qolgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Koʻllar
Oʻrta Osiyo
Dumba

Dumba — dumbali qoʻy zotlarining dum ildizi va dumgʻaza ostonasida, teri ostida hosil boʻluvchi yogʻ toʻplami (dumba yogʻi nomi bilan maʼlum). D.li qoʻylar 10—15 kg gacha, boʻrdoqiga boqilganda oʻta semiz qoʻchqorlar 40—45 kg gacha D. yogʻi toʻplaydi. D.li qoʻylar asosan qurgʻoqchil va dasht iqlimli zonalarda bo-qiladi. Organizmda D. toʻplanishi xususiyati qurgʻoqchil zona sharoitlariga moslashuv tarzida paydo boʻlgan. Yilning qulay kelishi va tabiiy oʻtloqlarning serhosil mavsumlarida, yem-xashak koʻp boʻlgan sharoitlarda qoʻylar tanasida D. va b. yogʻlar zaxirasini toʻplaydi. Qish fasli, noqulay ob-havo sharoitlari, ozuqa taqchilligi paydo boʻlganda D. oziq modda va suv manbai tarzida organizm ehtiyojlari uchun sarflanadi. Soʻyilgan qoʻylar D.sining yogʻi oʻzining toʻyimliligi, mazasi bilan ayniqsa Eron, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo mamlakatlarida qadrlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Amirov A. K., Myasosalnaya produktivnost ovets, razvodimix v Oʻzbekistane, T., 1981.
Nodar Dumbadze

Dumbadze Nodar Vladimirovich (1928.14.7 - Tbilisi - 1984.5.3) — gruzin yozuvchisi. Ilk hikoyalar toʻpla-mi — „Qishloq bolalari“ (1958). Dastlabki yirik asarlari — „Men, buvim, Iliko va Illarion“ (1960) qissasi va „Quyoshni koʻryapman“ (1962) romanida Ikkinchi jahon urushi yillaridagi gruzin qishloqlarining ogʻir hayoti aks etgan. „Quyosh kechasi“ (1967), „Oq bayroqlar“ (1972) romanlarida zamonaviy muhim ijtimoiyaxloqiy masalalar koʻtarilgan. „Abadiyat qonuni„ (1978)da insonning jamiyatdagi oʻrni, yashashning maʼnosi mavjud hayotiy lavhalar, shaxslar orqali aks ettirilgan. D. asarlari chuqur lirizm bilan sugʻorilgan, ularda dramatizm yumor bilan uygʻunlashib ketgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Quyoshni koʻryapman", 1969; "Qoʻrqmang onaginam", 1982; "Abadiyat qonuni", 1983 va b.). "Abadiyat qonuni" asari asosida oʻzbek tilida telespektakl yaratilgan (1985).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumba-jigar

Dumba-jigar — yaxna taom. Qad. chorvador qabilalarning oshxonasiga mansub. Qozoq va qirgʻiz pazandaligida "quyruq bovur" nomi bilan hozirgacha saqlanib keladi. Qoʻyning dumba va jigari yaxlitligicha alohida-alohida idishlarda sust olovda dumba 45 min., jigar esa 30 min. pishiriladi. Pishgan dumba va jigar sovutilgach, yaproqyaproq (qalinligi 1—2 sm, eni 2—3 sm, uz. 4—5 sm) qilib kesiladi. Likobchada bir boʻlak jigar ustiga dumba qoʻyilib, dasturxonga tortiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumbali qoʻylar

Dumbali qoʻylar - goʻshti va yogʻi uchun boqiladigan dagʻal va yarim dagʻal junli dumbali koʻy zotlari. Choʻl va chala choʻl mintaqalarida boqishga moslashgan, oʻt-xashak tanlamaydi, uzoq masofalarga haydashga chidamli. Asrlar davomida yaylov sharoitida boqilishi tufayli keskin ekologik sharoitlarga moslashgan. Yirik D.q.dan hisori, saraja, edilbey qoʻylari mashhur. Qoʻchqorlarining tirik vazni 110— 130 (baʼzan 180) kg gacha, sovliqlari 60– 85 kg (baʼzan 130 kg)gacha boradi. Dumbasi qoʻyning semizlik darajasiga qarab 6–15 kg, baʼzi zotlar (hisori qoʻylari) boʻrdoqilarida 45 kg gacha boʻlishi mumkin. Dumbasining shakliga qarab "doʻngalak quyruq", "tegirmon quyruq", "ayri quyruq", "ketmon quyruq", "solfi quyruq" deb yuritiladi. Bu zotlar yaxshi goʻsht beradi. D.q. soʻyilganda goʻsht chiqishi 53—60%, jun boʻyicha mahsuldorligi past — 2,0—2,2 kg jun beradi. Juni dagʻal va bir tekis boʻlmagani uchun dagʻal movut, gilam, kiygiz va b. mahsulotlar tayyorlanadi. D.q. sovliklaridan 120 kg gacha sut sogʻib olish mumkin. Serpushtligi 105— 120%. Eron, Afgʻoniston, Arabiston yarim orol mamlakatlarida, Kavkaz, Rossiyaning janubi, Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonda koʻproq boqiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumbullik

Dumbullik — 1) don ekinlari urugʻi (endosperm)ning yetilishi boshlanadigan faza; donning sut va mum pishish davri. Ekinlar gullaganidan 12—16 kun (sutka) oʻtganidan keyin boshlanadi, 7—15 kun davom etadi. Bu vaqtda urugʻda suv (50% ga qadar), eruvchan uglevodlar va azot birikmalari koʻp boʻladi. D. davrida murtak toʻliq shakllangan va endospermda oziq moddalar koʻp toʻplanadi (qarang Don); 2) pishmaganlik, xomlik, gʻoʻrlik (mevalarda).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumli amfibiyalar

Dumli amfibiyalar (Caudata Urodela) — amfibiyalar sinfining bir turkumi. D.a. Shim. yarim sharning oʻrta mintaqasida, bir nechta turi Jan. Amerikada tarqalgan. Hammasi boʻlib 150 ga yaqin turi bor. Ularning tashqi koʻrinishi kaltakesakka oʻxshaydi. Dumi uzun, oyoklari kalta, baʼzan rudiment xrlda (amfiumada), baʼzilari (siren)da oyoq boʻlmaydi. Oyoqlari suzishda ishtirok etmaydi. Tanasi va dumi yordamida suzadi. Boʻyi 100 sm cha. Siren, protey kabi turlarida jabra va yon chizigʻi umrbod saqlanib qoladi. Terisi silliq, mayda shilimshiq bezli boʻladi. D.a. koʻpincha suvda yashaydi; baʼzilari faqat koʻpayish uchun suvga tushadi. Baʼzi turlarida neoteniya sodir boʻladi. Bir qancha turlarida ichki urugʻlanish yuz beradi. Bunda erkagining spermatofori urgʻochisining kloakasidagi urugʻlik xaltasiga tushadi. 2 tadan bir necha yuztagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzilari tirik tugadi yoki tuxumdan bola ochadi. Mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Suvda va nam yerlarda hayot kechiradi. Asosan, Shim. yarim sharning oʻrta mintaqasida tarqalgan. Oʻzbekiston hududida D. a. uchramaydi. Akvariumda tritonlar boqiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil