Temuriylar renessansi

Temuriylar renessansi davri Osiyo va Islom tarixida XIV asr oxiridan XVI asr boshlariga qadar davrni qamrab olgan tarixiy davr edi. Islomiy Oltin asrning asta-sekin pasayishidan soʻng Temuriylar sulolasi boshqargan Oʻrta Osiyoda joylashgan Temuriylar imperiyasi sanʼat va fanlarning qayta tiklanishiga turtki boʻldi. Mazkur harakat butun musulmon olamiga keng tarqaldi va soʻnggi oʻrta asr Osiyolariga katta taʼsir koʻrsatdi. Renessans soʻzi fransuzcha „qayta tugʻilish“ degan maʼnoni anglatadi va davrning madaniy tiklanish davri sifatida belgilaydi. Temuriylar davriga nisbatan mazkur atamadan foydalanish olimlar orasida noroziliklarni keltirib chiqardi, ularning baʼzilari buni temuriylar madaniyatining oqqush qoʻshigʻi deb bilishadi.

Temuriylar Renessans davri Yevropa Renessansi bilan bir vaqtda kechdi. U shon-sharaf nuqtayi-nazaridan Itaiyaning Kvadrosentosiga teng deya taʼriflanadi Temuriylar uygʻonish davri XV asrda, moʻgʻul bosqinlari va istilolari yakunlangach oʻz choʻqqisiga erishadi.

Fors-islom gʻoyalari asosida Temuriylar renessansi quyidagilarni oʻz ichiga oladi: Samarqandning qayta qurilishi, Amir Temur tomonidan Temur shaxmatining kashf etilishi, Shohruh Mirzo va rafiqasi Gavhar Shodbegimning Hirotdagi (Italiya madaniy Uygʻonish markazi Florensiyaga raqobatchi sifatida mashhur) hukmronligi, astronom va matematik olim Mirzo Ulugʻbek davri, shuningdek sanʼat homiysi Husayn Boyqaro tomonidan bir qator oʻquv dargohlarining qurilishi. Amir Temur hukmronligi davrida klassik fors sanʼatiga qiziqish qayta tiklandi. Yirik qurilish loyihalari boʻlmish mavzoley, madrasa va kutubxonalar qurildi. Matematik va astronomik tadqiqotlar oʻtkazish qayta tiklandi va XVI asr boshlariga kelganda oʻqotar qurollarni oʻzlashtirishga ham erishildi.

Temur hayotligidagi asosiy qurilish ishlari sifatida Shahrisabzdagi Yozgi saroy, Bibixonim jome masjidi va Ahmad Yassaviy maqbarasini koʻrsatish mumkin. Bu davrda Hirot shahri musulmon dunyosida ilmiy va badiiy hayotning muhim markaziga aylandi. Samarqand, shaharda amalga oshirilgan qayta qurish va yuksak eʼtibor natijasida Renessans va madaniyat markaziga aylandi 

Temuriylar Uygʻonish davri avvalgi Buyidlar sulolasining madaniy va badiiy taraqqiyotidan farq qilar edi, chunki bu mumtoz madaniyatning bevosita qayta tiklanishi emas, balki yanada keng tarqalgan turkiy va rasmiy til kabi fors tiliga ham yangi soʻzlashuv usublarini qoʻshish ham edi.    Temuriylar Uygʻonish davri Moʻgʻullar imperiyasidan meros qilib olingan  va Islomiy porox imperiyalari davridagi boshqa davlatlarga (Usmonlilar Turkiyasi va Safaviylar Eroni) sezilarli taʼsir koʻrsatgan.

Tarix 

Temuriylar imperiyasi Amir Temur tomonidan 1370-yilda Xulagular davlati vorislari boʻlgan bir necha kichik davlatlar bosib olingandan soʻng tashkil etilgan. Temuriylar shaharlsrni zabt etgandan soʻng, odatda mahalliy hunarmandlarning hayotini asrab qolib, ularni temuriylar poytaxti Samarqandga yuborganlar. XV asr boshlarida Temuriylar Forsni bosib olganlaridan soʻng, fors badiiy xususiyatlari moʻgʻul sanʼati bilan uzviy bogʻlandi. Keyinchalik Temur tomonidan shariat muassasalariga asos solinganligi Samarqandni Islom sanʼatining markazlaridan biriga aylantirdi. XV asr oʻrtalarida temuriylar madaniy hayotining markazi sifatida Hirot tanila boshladi. Samarqandda boʻlgani kabi, hunarmand va ziyolilar tez orada Hirotni sanʼat va madaniyat markaziga aylantira olishdi. Tez orada temuriylarning aksariyati fors madaniyatini oʻz madaniyati sifatida qabul qildilar.

Sanʼat 

Temuriylar sanʼati forslarning anʼanaviy „Kitobat sanʼati“ tushunchasini oʻzlashtirdilar va takomillashtirdilar. Temuriylar davrida yangicha sanʼat asarlari sifatida badiiy asarlarni qoʻlyozma hamda tasvirlar uygʻunlashuvi kuzatildi.. Ushbu illyustratsiyalar boy ranglari va nafis dizayni bilan ajralib turardi. Ushbu qoʻlyozmalarda tasvirlangan miniatyura rasmlari sifati tufayli Metropolitan Sanʼat muzeyi arxeologi va sanʼatshunosi Suzan Yalman taʼkidlaganidek, „Hirot maktabi“ qoʻlyozma rasmlariga koʻpincha fors rassomligining mantiqiy davomchisi sifatida qaraladi. Temuriy kumush bilan ishlov berilgan poʻlat koʻp holatda yuqori sifatli deya baholanmoqda. Rassomlik qoʻlyozmalar bilan cheklanib qolmadi, chunki temuriylarning koʻpgina rassomlari murakkab devoriy tasvirlarni ham yaratdilar. Ushbu devoriy tasvirlarning aksariyatida fors va xitoy badiiy anʼanalaridan kelib chiqqan landshaftlar tasvirlangan. Ushbu rasmlarning mavzusi boshqa madaniyatlardan olingan boʻlsa-da, temuriylarning devoriy tasvirlari oxir-oqibat oʻziga xos uslubda takomillashtirildi. Moʻgʻullar badiiy anʼanalari butunlay bekor qilinmaganligini XV asr temuriylar sanʼatida tasvirlangan inson siymosining yuqori uslubda tasvirlanganligi ana shu madaniyatdan kelib chiqqan.

Sulton Husayn Boyqaro hukmronligi davrida sanʼat yanada yuksaldi. U oʻz hukmronlik davrida ilm-fan xayrixohi va homiysi sifatida tanilgan edi. Sulton Husayn koʻplab mashhur maktablar barpo etdi; U Zahiriddin Muhammad Bobur tomonidan „keyingi davr Movarounnahr hukmdorlarining eng muhim va asosiysi“ hamda uning goʻzal saroyi va badiiy muhitga nisbatan saxiy homiyligi hayratga sazovor ekanligi eʼtirof etilgan.

Temuriylar meʼmorchiligi 
Temuriylar meʼmorchiligi Saljuqiylar meʼmorchiligining oʻziga xos jihatlaridan foydalangan. Murakkab chiziqli va geometrik naqshlarni tashkil etuvchi firuza va koʻk plitalar binolarning fasadlarini bezatgan. Baʼzan ichki qismi xuddi shunday bezatilgan boʻlib, rasmlari va nihoyatda yengilligi effektni yanada boyitgan. Temuriylar meʼmorchiligi Oʻrta Osiyoda islom sanʼatining eng yuqori choʻqqisi boʻldi. Amir Temur va uning vorislari tomonidan Samarqand va Hirotda barpo etilgan ajoyib va ulugʻvor binolar Hindistonda Xulagular sanʼat maktabining taʼsirini yoyishga yordam berdi va shu bilan taniqli moʻgʻul meʼmorchilik maktabini vujudga keltirdi. Temuriylar meʼmorchiligi hozirgi Qozogʻistondagi Ahmad Yasaviy maqbarasidan boshlanib, Amir Temurning Samarqanddagi Guri Amir maqbarasi bilan yakunlanadi. Guri Amir maqbarasi XIV asrdagi maqbarasi „firuza fors plitalari“ bilan qoplangan. Qadimiy Samarqand shahri markaziga yaqin joyda „fors uslubidagi madrasa“ (diniy maktab) va Ulugʻbek tomonidan yaratilgan „fors uslubidagi masjid“ ni koʻrish mumkin. Temuriy shahzodalar maqbarasi, savdo markazi va moviy plitali gumbazlari eng nozik va nafis namunalar sifatida taniqli. Eksenel simmetriya barcha temuriylarning asosiy inshootlariga, xususan, Samarqanddagi Shohizinda, Hirotdagi Musalla majmuasi va Mashhaddagi Gavhar Shod masjidiga xos xususiyatdir. Turli shakldagi ikki qavatli gumbazlar koʻpayib, tashqi tomonlari ajoyib ranglar bilan mujassamlangan. Amir Temurning mintaqadagi hukmronligi uning poytaxti va fors meʼmorchiligining Hindiston yarim oroliga taʼsirini kuchaytirdi.

Metallga ishlov berish, kulolchilik va oʻymakorlik 
Temuriylar imperiyasi ham sifatli metall buyumlar ishlab chiqargan. Odatda poʻlat, temir, jez va bronza xom ashyo sifatida ishlatilgan. Temuriylar kumush bilan quyilgan poʻlat ayniqsa, yuqori sifatli deb keltirilgan. Temuriylar imperiyasi qulaganidan soʻng, bir necha Eron va Mesopotamiya madaniyatlari Temuriylar metallurgiyasi anʼanalarini davom ettirdilar.

Xitoy uslubidagi keramika temuriylar hunarmandlari tomonidan ishlab chiqarilgan. Yashma toshi oʻymakorligi Temuriylar sanʼatida ham maʼlum darajada mavjud edi.

Ilm-fan 

Jamshid al-Koshiy matematika va astronomiya sohalariga eng katta hissa qoʻshgan olimlardan biri boʻlgan. U ham hukmdor Shohruh Mirzo, ham uning rafiqasi Gavhar Shod begim tomonidan birdek qo''lab-quvvatlangan. Ularning har ikklasi ham ilm-fan va madaniyat rivojiga nihoyatda qiziqish bilan qarashar edi.. Binobarin, ularning hokimiyat davri koʻplab ilmiy yutuqlar davriga aylandi.

Sulton Ulugʻbek hukmronlik davri imperiyaning ilmiy choʻqqisi sifatida tavsiflanadi. Uning hukmronligi davrida al-Koshiy har bir daraja uchun oʻta aniqlikdagi va har bir daqiqa uchun farqlarni oʻz ichiga olgan toʻrtta eng kichik raqamlar (sakkizta kasr hajmiga teng) uchun sinuslar jadvalini ishlab chiqdi. Shuningdek, u osmon sferasidagi koordinatlar tizimlari orasidagi oʻzgarishga oid, masalan, ekliptik koordinatalar tizimidan ekvatorial koordinatalar tizimiga oʻtish kabi jadvallarni ishlab chiqardi. Yer, Oy, Quyosh va Yulduzlar kabi samoviy jismlarning masofalari va oʻlchamlarini aniqlashda avvalgilar duch kelgan qiyinchiliklarni hal qilishni Sullam al-Sama muallifligida ishlab chiqilgan.

Ulugʻbek Samarqandda institutga asos solgan va u tez orada taniqli universitetga aylangan. Uning saltanati poytaxtidagi ushbu akademiyaga butun Yaqin Sharq va atrofdagi talabalar toʻplanishgan. Binobarin, Ulugʻbek Oʻrta Sharqning koʻplab buyuk matematiklari va olimlarini, shu jumladan Ali Qushchini bir joyga toʻplay oldi. Ali Qushchi astronomik fizikani tabiiy falsafadan mustaqil ravishda va Astronomiyaning falsafaga taxminiy bogʻliqligi toʻgʻrisida risolasida Yerning aylanishi uchun empirik dalillarni keltirgan. Ali Qushchining eng muhim astronomik asari — Astronomiyaning falsafaga bogʻliqligi . Aristotelizmning astronomiyaga aralashishiga qarshi chiqqan islom ilohiyotchilari taʼsiri ostida Ali Qushchi aristotel fizikasini rad etdi va tabiiy falsafani islom astronomiyasidan butunlay ajratib, astronomiyaning sof empirik va matematik ilmga aylanishiga imkon berdi. Bu unga Aristoteliya statsionar Yer tushunchasiga alternativalarni oʻrganish imkonini berdi, chunki u harakatlanuvchi Yer haqidagi gʻoyani oʻrganib chiqdi (garchi S. Smit hech bir islom astronomlari geliosentrik koinot nazariyasini taklif qilmagan deb taʼkidlamoqda)  .

Meros 
XV asr oxirlarida Temuriylar imperiyasi tanazzulga uchraganidan so'ng, Usmoniylar, Safaviylar sulolasi, Boburiylarl Hindistoni va boshqa imperiyalar bo'lgan porox imperiyalari o'zaro temuriylarning badiiy an'analarini davom ettirdilar.

Yana qarang 
 Temuriylar sanʼati
 Turko-fors anʼanalari
 Temuriylarning Yevropa mamlakatlari bilan aloqalari
 Samarqand yilnomasi

Manbalar 

Markaziy Osiyo madaniyati
Temuriylar davlati