MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ishga tiklash

Ishga tiklash — mexnat shartno-masi gʻayriqonuniy ravishda bekor qilingan yoki xodim konunga xilof tarzda boshqa ishga oʻtkazilgan hollarda uning avvalgi ishga tiklanishi. Xodim ish beruvchining oʻzi, sud yoki boshqa vakolatli organ tomonidan ishga tiklanadi. Bunda ish beruvchi xodimga yetkazilgan zararni qoplashga majburdir. Zararni qoplash: xodimga majbu-ran progul qilgan vaqti uchun ish beruvchi haq toʻlashi shart ekanligidan; mehnat shartnomasi bekor etilganligi, yaʼni xodim ishdan boʻshatilganligi yoki boshqa ishga oʻtkazilganligi ustidan shikoyat qilish bilan bogʻliq qoʻshimcha xarajatlar (mutaxassislardan maslahat olish, ish yuritish, yoʻl kira va h. k.) uchun hamda xodim koʻrgan maʼnaviy zarar uchun kompensatsiya toʻlashdan iborat. Maʼnaviy zarar uchun tulanadigan kompensatsiya miqdori ish beruvchining xatti-harakatiga berilgan bahoni hisobga olgan holda, sud tomonidan belgilanadi, lekin bu miqdor xodimning oylik ish haqidan kam boʻlmasligi shart. Shuningdek, konunga xilof ravishda mehnat shartnomasi bekor etilgani yoki boshqa ishga oʻtkazilgani tufayli progul qilishga majbur boʻlgan vaqt uchun xodimga oʻrtacha ish haqi yoxud kam haq toʻlanadigan ishni bajargani uchun ish haqi oʻrtasidagi farq toʻlanadi, lekin majburiy progul muddati bir yildan osh-masligi kerak. Xodimning iltimosiga koʻra, sud uni I.t. oʻrniga majburan progul qilgan vaqti uchun ish haqi, maʼnaviy zarar, ishdan boʻshatish yoki boshqa ishga oʻtkazish yuzasidan sudga shikoyat qilish bilan bogʻliq xarajat pulidan tashqari, kamida 3 oylik ish haqi miqdorida qoʻshimcha qaq undirib berishi mumkin (OʻzR Mehnat kodek-si, 111 —122-moddalar); xodim qonunsiz asoslarga muvofiq yoki belgilangan tartib buzilgan holda ishdan boʻsha-tilib, korxona, muassasa, tashkilotning tugatilganligi tufayli uni ishga tiklab boʻlmaydigan hollar baʼzan yuzaga keladi. Bu holda sud ishdan boʻshatishni notoʻgʻri deb topib, xodimning daʼvosi boʻyicha mazkur korxona, muassasa va tashkilotni tugatish komissi-yasiga yoki ularni tugatish haqida qaror qabul qilgan organ ga, zarur hollarda esa korxonaning huquqiy vorisiga murojaat etib, ular zimmasiga bir yilga qadar davom etgan majburiy progul vaqti uchun xodimga ish haqi toʻlash majburiyatini yuklaydi. Ayni vaqtda sud korxona, muassasa, tashkilot tugatilganligi munosabati bilan xodimni ishdan boʻshatilgan, deb topadi va u qoʻshimcha yordam olish kafolatidan foydalanadi. Umuman, xodim I.t. boʻyicha daʼvo bilan uni ishdan boʻshatish haqidagi buyruqdan koʻchirma berilgan vaqtdan boshlab bir oy ichida sudga shikoyat qilishi mumkin.

Manbalar
Ishdan boʻshatish

Ishdan boʻshatish - mehnat shartnomasining mehnat qonunchiligida koʻrsatilgan asoslar boʻyicha bekor boʻlishi. I.b.ning 3 turi mavjud: xodimning tashabbusiga koʻra; maʼmuri-yat tashabbusi bilan; taraflar ixtiyoriga bogʻliq boʻlmagan holatlarga koʻra. Xodim oʻzi istagan vaqtda ishdan boʻshab ketishi haqida ish beruvchini 2 hafta oldin yozma ravishda ogohlantirishi lozim. Oʻzaro kelishilsa, bu muddat qisqaroq qilib belgilanishi mumkin. Ariza xodimning ishni davom ettirish imkoni yoʻqligi (mas, oʻquv yurtiga qabul qilinganligi, pensiyaga chiqqanligi, saylab qoʻyiladigan lavozimga saylanganligi va b. sabablar) bilan boglik boʻlsa, u iltimos qilgan vaqtda ishdan boʻshatilishi lozim (OʻzR Mehnat kodeksi, 99-modda). Mehnat shartnomasi kanday muddatga tuzilganidan qatʼi nazar, xodim ish beruvchi tomonidan asosli ravishda ishdan bushatilishi zarur. Mehnat kodeksida mazkur asoslar (100-modda), mehnat shartno-masini ish beruvchi tashabbusi bilan bekor qilish (100—102-modda), mehnat shartnomasini taraflar ixtiyoriga boglik boʻlmagan holatlar boʻyicha bekor qilish (106-modda), uni bekor qilishni rasmiylashtirish (107— 108-modda), I.b. nafaqasini toʻlash (109-modda) va ish haqini toʻlash muddatlari (110-mod-da)ga oid qonunqoidalar belgilab berilgan.

Manbalar
Ishemiya

Ishemiya (yun. ischo — toʻxtataman, aemia — qon), mahalliy kamqonlik, mahalliy anemiya — orga-nizmning biror qismi, aʼzo yoki toʻqimaning qonga yolchimasligi. I.ning angiospastik (tomirlar spazmidan kelib chiqadigan), obturatsion (arteriyaga tromb yoki embol tiqilishidan paydo boʻladigan) va kompression (tomirning qisilib yoki bosilib qolishiga aloqador) turlari bor. I.da mikrodirkulyasiya jarayoni buziladi. Mayda tomirlar puchayib qoladi, arteriyaning toraygan joyidan pastki qismida qon bosimi pasayadi va tomir devori tuzuk oziqlana olmaydi, toʻqima hajmi kichrayadi, temperaturasi pasayadi. Toʻqimaga kislorod yetishmay, moddalar almashinuvi va funksiya buziladi, ogʻriq sezgilari paydo boʻladi. I. toʻsatdan roʻy berib, uzoq davom etadigan boʻlsa, toʻqima nekrozi yoki infarkt kuzatilishi mumkin.

Ishemiya organ joyining oqarishi, uning haroratining pasayishi, sezuvchanlikning buzilishi (uyqusizlik hissi, qichishisj, "g'oz terisi" ni emaklash hissi), ogʻriq sindromi, qon oqimining tezligi va organ hajmining pasayishi, toʻsiq ostida joylashgan arteriya sohasidagi qon bosimining pasayishi; organ yoki toʻqimalarning ishemik hududida kislorod kuchlanishining pasayishi, toʻqima suyuqligi shakllanishining pasayishi va toʻqima turgorining pasayishi, organ yoki toʻqimalarning funktsiyasining buzilishi, distrofik oʻzgarishlar.

. Ishemiya yuzaga kelishi mexanizmlari va sabablariga koʻra  asosiy turlari

  Ishemiyaning asosiy turlari-siqilish, obsturativ va angiospastik.

   Siqish ishemiyasi-arteriyalarning tashqi tomondan ligature, chandiq, oʻsimta, begona jism va boshqalar bilan siqilishi natijasida yuzaga keladi.

   Obstruktiv ishemiya-arteriyalarning aterosklerotik blyashka, tromb yoki emboliya bilan toʻliq yopib qoʻyish yoki qisman torayish natijasidir

   Angiospastik ishemiya arteriyalarning spazmi tufayli yuzaga keladi,

Spazmga:hissiy taʼsir (qoʻrquv, hayajon, gʻazab), jismoniy omillar (sovuq, travma, mexanik tirnash xususiyati), kimyoviy vositalar, biologik stimullar (bakterial toksinlar) va boshqalar.

sabab boʻladi. Spazm asab refleks mexanizmlariga yoki qon tomir silliq mushaklariga stimulyatorlarning bevosita taʼsiriga (vazopressin, angiotensin II, endotelinning taʼsiri) asoslangan boʻlishi mumkin.

Manbalar
Ishias

Ishias ( — „son“), bel-dumgʻaza radikuliti — quymich nervi kasalligi. Koʻpincha sovqotish, jismoniy zoʻriqish, turli infeksiyalar va shikastlanishlar, moddalar almashinuvining buzilishi sabab boʻladi. Oʻrta yashar va keksa kishilarda uch-raydi. Asosan, quymich nervi va uning tarmoqlari borgan qism ogʻriydi. Ogʻriq umurtqa pogʻonasining bel qismiga va oyoq orqasiga ham tarqalib, vaqt-vaqti bilan, ayniqsa, bemor hapakat qilganda zoʻrayadi.

Birlamchi va ikkilamchi, shuningdek, oʻtkir va surunkali (vaqt-vaqti bilan qoʻzib turadigan) ishias farq qilinadi. Gripp, revmatizm, bezgak, brutsellyoz, sil kabi kasalliklar; koʻrgʻo-shin, mishyak, alkogoldan zaharlanish; moddalar almashinuvining buzilishi (podagra, diabet, avitaminoz), shuningdek, har xil shikastlar birlamchi ishiasga sabab boʻlishi mumkin. Umurtqa pogʻonasi, umurtqalar orasidagi disklar, dumgʻaza-yonbosh va chanoqson boʻgʻimlari kasalliklari, shuningdek, ginekologik va urologik kasalliklarda ikkilamchi ishias kuzatiladi. Surunkali ishias bahor va kuzda zoʻriqadi, uzoq davom etganda boldir hech narsa sezmaydi va Axill payi refleksi yoʻqoladi.

Doim zax joyda ishlovchi kishilarda koʻproq uchraganligi uchun xalq ishiasni ham bod, goho oyoq ogʻrigʻi deya beradi.

Davosi: zoʻriqqan vaqtida oʻrinda yotish buyuriladi, issiq qilinadi, ogʻriq qoldiruvchi dorilar, parafin, balchiq qoʻyish, uqalash va boshqa fizioterapiya usullari tavsiya etiladi. Chimyon (Fargʻona), Chortoq, Jalolobod, Jayronxona (Termiz) kabi kurortlarda davolanish ham yaxshi foyda beradi (yana q. Radikulit).

Manbalar
Ishim

Ishim yoki Esil () — Qozogʻiston va Rossiya Federatsiyasidagi daryo. Irtiitknt chap irmogʻi. Uzunligi 2450 km, havzasining mayd. 177 ming km². Qozo-gʻiston past togʻlaridan boshlanadi. Ostona sh.dan quyida daryo vodiysi kengayadi. Quyiroqda Gʻarbiy Sibir tekisligiga chiqadi va Ishim dashtidan oʻtadi. Qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish yeridan 215 km da 56,3 m³/sek, eng kupi 686 m³/sek. Vyacheslav va Sergeyev suv omborlari kurilgan. Ishim ichimlik suvi bilan taʼminlaydi, sugʻorishda foydalaniladi. Noyabr boshlarida muzlab, aprel—mayda muzdan boʻshaydi. Petropavldan yuqoriga 270 km va Vikulovo qishlogʻidan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Ishim boʻyida Ostona, Derjavinsk, Yesil, Petropavlovsk, Ishim shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Qozogʻistondagi daryolar
Ishim xazinasi

Ishim xazinasi - qad. buyumlar majmuasi. 1911 y. Achinsk sh.dan 50 km shim.da Ishimka qishlogʻi yaqinida, taygadagi botqoqliklar orasidagi orolchadan topilgan. Bu yer mil. av. 1ming yillikdan boshlab ming yillar davomida aholi tomonidan ziyorat qilinadigan qurbongoh hisoblangan. Xazinadagi narsalar maʼbudlarga qilingan sovgʻalar va qad. shamanlik marosimlari bilan bogʻliqboʻlgan. I.x., asosan, qurol-aslaha — temir qilichlar, xanjarlar, nayzalar, kamon oʻqi uchlari (jez, temir), temir koʻzgular (mahalliy va Xitoyda ishlangan), "hayvoniy uslub"da bajarilgan tumor — zeb-ziynatlardan iborat. I.x.dagi oʻzga yurtlardan keltirilgan turli buyumlar moʻyna yetkazib beruvchi mahalliy tayga ovchilarining uzoq oʻlkalar bilan savdo aloqalaridan dalolat beradi. I.x. Krasnoyarsk oʻlkashunoslik muzeyida saqlanmoqda.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Ishimbay

Ishimbay — Rossiya Federatsiyasining Boshqirdiston Respublikasidagi shahar (1940 yildan), Oq Idil daryosi (Kama irmo-gʻi)ning har ikkala sohilida. Ufadan 166 km janubdagi temir yoʻl stansiyasi (Ishim-bayevo). Aholisi 71,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Neft qazib olinadi va qayta ishlanadi. Neft, neft asbob-uskunalari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Ishimxon

Ishimxon, Esimxon, Yesimxon, Ishim Sulton (1565 — 1628) — Qozoq xonligi xoni (1598—1628). Shi-gʻayxonning oʻgʻli, Tavakkalning ukasi va vorisi. Abdullaxon II bilan ugli Ab-dulmoʻminxon oʻrtasidagi nizolardan foydalanib akasi bilan Turkiston va Toshkentni egallagan (1598), bu shaharlar qozoklar qudratining markaziga aylangan, chunki Yettisuvda ularni qalmoqlar siqib chiqarmoqda edi. Abdul-moʻminxon taxtga oʻtirganda (1598) uning amakivachchasi Hazora sulton Toshkentda isyon koʻtarib, oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. Uni Jonibek sulton oʻgʻli Rustam sulton qoʻllab-quv-vatlagan. Abdulmoʻminxon katta qoʻshin bilan isyonni bostirib qaytgan. Abdul-moʻminxon vafotidan soʻng I. akasi bilan Toshkent va Movarounnahrni boʻysundirishga harakat qilgan. Dastlab ular Toshkentni, soʻngra Samarqandni egallab, Buxoroga yurish qilishgan. Biroq, Buxoro yaqinidagi jangda Tavakkal ogʻir yaralanib, Toshkentda vafot etgach, bu urinish behuda ketgan. Maxmud ibn Valshtt yozishicha, Toshkentni I. qoʻlidan ozod qilishda koʻrsatgan xizmatlari uchun Buxoro xoni Vali Muhammad 1607-yil Toshkent shayxlari, ula-mo-yu fuzalolariga inʼomlar berib, suyurgʻolpar tortiq qilgan. I. Imomqulixon bilan Toshkent, Turkiston va Sir-daryo boʻyidagi hududlarga egalik qilish uchun uzoq muddat muntazam urushlar olib borgan.

I. Moʻgʻulistonlati chigʻatoiylardan Chalish va Turfon hokimi Abdurahimxon bilan ittifoqchilik va qarindoshlik munosabatlarini oʻrnatgan, xusu-san, uning qiziga uylangan, Abdurahimxon esa I.ning ukasi Kuchuk sultonning qiziga uylangan. Buning natijasida I. Chalish va Turfonni Ab-durahimxon bilan birga boshqargan. I.ga tobe qozoq urutlari bir necha yillar mobaynida ushbu hududdagi yaylovlarda koʻchib yurganlar. I. va unga tobe urugʻlar Sharqiy Turkistondagi chigʻatoiylar oʻrtasidagi nizolarda ishtirok etganlar (1619—25). 1625-yil I. Turkistonga qaytib ketgan. Xorazmdagi taxt uchun kurashlar davrida Abulgʻoziy Bahodirxon I. huzuriga qochib borgan (1627). 1627-yil I. qalmiklar ustiga yurish qilgan paytda, Toshkent xoni Tursun Muhammad koʻp sonli qoʻshini bilan I.ning Turkiston atrofidagi oʻrdusiga hujum qilib, koʻplab ayollar va yosh bolalarni asir olib Toshkentga qaytgan, soʻngra Sayramga tobe Sayyid soʻkmas mavzeida qalmiqlar yurtidan qaytayotgan I.ga qarshi chiqqan. Jangda I. gʻolib kelgan, Toshkentga qochgan Tursun Muhammadni yaqin amaldorlari va qoʻshini isyon koʻtarib qatl etishgan (1628). I. Tursun Muhammadning kallasini Imomqulixon huzuriga yuborgan. Buning evaziga Imomqulixon maxsus yorliq bilan Toshkent, Turkiston va Sir-daryo boʻyidagi boshqa shahar, qalʼalarni I.gatuhfa qilgan. I. vafotidan soʻng Buxoro qoʻshinlari Toshkentni egallagan. Uni boshqarish Boqi Muhammadning oʻgʻli Abdulla sultonga topshirilgan.

Manba: Mahmud ibn Vali, More tayn, T., 1977.

Ad: Axmedov B. A., Istoriko-geografi-cheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969; Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar
Ishkamish

Ishkamish (18-asrgacha Iskimisht, Sikimisht) — Afgʻonistonning shim.sharqida joylashgan tarixiy shahar. Oqsaroy (Qunduzdaryo) daryosi irmogʻining yuqori oqimida, Qunduz sh.dan 190 km jan.sharqda joylashgan. Xitoy yilnomasi — "Tanshu" da Siki-mi-siti sh. deb qayd etilgan (659-yil). "Hudud ul-olam"ta koʻra, 10-asrda I. dehqonchilik rivojlangan, moʻl-koʻl don yetishtiruvchi keng nohiya boʻlgan. 19-asrda mahalliy aholi oʻrtasida I. atrofidagi togʻli viloyatni "Esk-mushk" yoxud "Eshk-mushk" deb atash urf boʻlgan. I. tekis yerlar, koʻplab yaylov, oʻtloqlari boʻlgan keng vodiyda joylashgan. I.ning aholisi, asosan, oʻzbeklardan iborat boʻlib, ular dehqonchilik, chorvachilik va toʻqimachilik, shuningdek, tuz savdosi bilan shugʻullangan. Tabariyning yozishicha, 8-asrda I.da Vaxsh Xashon deb ataluvchi chashma boʻlgan. 709-yil shu chashma yonida Qutayba ibn Muslim Bodxiz sh.ning turkiylardan boʻlgan hokimi, Tohariston aholisining arablarga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari Nizak tarxonnhh oyoq-qoʻlini dorga mixlash yoʻli bilan qatl etgan. Amir Temur va Temuriylar davrida I. butun Badaxshon kabi Temuriylar saltanatiga vassal qaramlikda boʻlgan. 15-asr oxiri — 16-asr boshlarida (1445—96), soʻngra (1507—08) bu yerda temuriy Badiuzzamon bilan Xusravshoh, Boburnmng ukasi Nosir Mirzo bilan Badaxshon beklari oʻrtasida harbiy qarakatlar sodir boʻlgan. 16-asr boshida I.ni Shayboniyxon egallagan, uning vafotidan soʻng Badaxshon 80 yil mobaynida temuriy mirzo Sulaymonshoh qoʻlida boʻlgan. Faqat 1584-yilga kelib uni Abdullaxon //egallagan. Ashtarxoniylar davrida I. dastlab Abdulaziz sultonga, soʻngra (1631-yildan) Xusrav sultonga iqto qilib berilgan; keyinchalik Muhammad Muqim sulton va Mahmudbiy otaliq davrida I. Qunduzga tobe boʻlgan. 18-asrning 1-yarmida I. yoriylar sulolasi bilan Kattagon oʻzbeklari oʻrtasida ku-rash maydoniga aylangan. 1713—14-yil Mir Yorbekning ikkinchi oʻgʻli va vorisi Yusuf Alixon I.ni Kunduz hokimi qoʻlidan tortib olgan. 1718—20-yilda Mahmudbiyning vorisi Yusufbiy I.ni yana Kunduzga tobe etgan. Biroq yoriylardan Mir Ziyovuddin Ili oʻlkasidan kelgan qalmiklar yordamida uni oʻziga boʻysundirgan. Shundan buyen I. yoriylar, keyinchalik, Durroniylar davlati va Afgʻoniston tarkibida.

Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Ishkashim

Ishkashim, Shikasim, Saka-sem (mahalliy aholi talaffuzida Shikoshum) — Togʻli Badaxshondagi tarixiy tuman va shahar. Panj daryosining yuqori oqimida joilashgan. "Saka" va "sama" soʻzlari hind-oriy tillarida "Saklar mamlakati" maʼno-sini bildiradi. 10-asrda I. Vohon hokimligining markaziy shahri boʻlgan. 14-asrda Marko Polo Skasem, yaʼni I. deb ataluvchi katta viloyat haqida soʻzlab, uning aholisining tili boshqalardan farq qilishini qayd etgan. Darhaqiqat I. va Vohon tili qoʻshni viloyatlar tillaridan hozirgacha ajralib turadi. Qadimda I. Vohon zardushtiylarining diniy markazi rolini oʻtagan. I. atrofidan mil. av. 8—6-asrlarga oid mozorqoʻrgʻon topilgan. Undagi dafn udumi zardushtiylikning mahalliy koʻrinishi talablariga koʻra, amalga oshirilgan, uning tarkibiga qad. pomirliklarning togʻ echkisiga sigʻinishi amallari ham kirgan. Ilk oʻrta as-rlarda vohonliklar Olov va Quyoshga sigʻinganlar. I.da "Ramuzd" soʻzi Quyoshni anglatib, u zardushtiylar xudosi Ahuramazda nomini oʻzgartirilgan shakli boʻlgan.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv. T., 1996.

Manbalar 

 

Tojikiston shaharlari
Tarixiy viloyatlar
Ishkoshimlar

Ishkashimlar — Afgʻonistonning shim. togʻli hududida hamda Tojikiston Respublikasining Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatiyaa yashaydigan kichik xalq (qarang Pomir xalqlari).

Manbalar 

 

Millatlar
Osiyo
Ishkom

Ishkom — toklarni koʻtarib oʻstirish uchun poya va bagʻazlardan qurilgan arksimon soʻri. Toshkent vohasi va Fargʻona vodiysida koʻp qoʻllanadi. I. uchun, asosan, 2—3 yillik toʻgʻri oʻsgan, yoʻgʻonligi 8—10 sm, 5–6 m uzunlikdagi qora tol novdasidan poya tayyorlanadi (poyalar poʻstlogʻi shilib tashlanadi). Poyalar tok qatorlarining har ikki tomoniga tupidan 0,5 m qochirib har 1 — 1,5 m oraliqda yerga qadab chiqiladi (poyalar bilan toklar oʻrtasida 50-50 sm oraliq qoldiriladi). Ikkala tomondagi poyalar egilib, uchlari bir-biriga chalkashtirib bogʻlanadi. I.ning bal. 2,5–3 m. Yerga qadalgan poyalarga koʻndalangiga yoʻgʻonligi 4—5 sm boʻlgan tol xodalaridan 50—70 sm oraliqda 4—5 qator bagʻaz bogʻlab chiqiladi. Na-tijada yoysimon I. hosil boʻladi. Bunda ikkita I. oraligʻida joylashgan tok novdalarining yarmi bir tomonga, ikkinchi yarmi ikkinchi tomonga taralib, bagʻazlarga bogʻlanadi. I.ga koʻtarilgan toklarni parvarish qilishda mexani-zatsiyadan toʻla foydalanib boʻlmaydi, har 3—4 yilda I.ni yangilab turishga toʻgʻri keladi. Uni qurish va har yili taʼmirlash uchun koʻplab mehnat va ash-yolar sarflanadi. Shuning uchun koʻproq voish deb ataluvchi takomillashgan usuldan foydalaniladi.

Manbalar
Ishkoshim tizmasi

Ishkoshim tizmasi - Pomir togʻli oʻlkasining jan.-gʻarbidagi (To-jikiston Respublikasi) Shoxdara tizmasining gʻarbiy davomi. Shim.da Xorugʻ sh. yaqinidan jan.da Panj daryosining oʻng sohili boʻylab (meridianal yoʻnalishda) davom etadi. Uzunligi 100 km chamasida. Eng baland joyi 6096 m (Mayakovskiy choʻqqisi). Hoz. zamon muzliklari bor. Uchlamchi davr alp burmalanishida koʻtarilgan. Asosan, gneys, amfibolit va b. metamorfik jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida dasht va choʻl oʻsimliklari oʻsadi, chuqur vodiylarda ondasonda archa uchraydi. Qaynoq mineral buloklar bor. Garmchashma bulogi atrofi balneologik kurort.

Manbalar 

Togʻlar
Tojikiston
Ishlab chiqarish

Ishlab chiqarish — jamiyatning yashashi va taraqqiy etishi uchun zarur boʻlgan moddiy boyliklar (turli iqtisodiy mahsulotlar)ni yaratish jarayoni; ishlab chiqarish omillarini isteʼmol va investitsiyalar uchun moʻljallangan tovarlar va xizmatlarga aylantirish. Ishlab chiqarish inson hayotining tabiiy sharoiti va boshqa faoliyat turlarining moddiy asosidan iborat. Kishilik jamiyati taraqqiyotining hamma bosqichlarida Ishlab chiqarish zarur. Uning mazmunini mehnat jarayoni belgilaydi. Ishlab chiqarish jarayoni 3 element — mehnat, mehnat ashyolari va mehnat vositalari boʻli-shini taqozo etadi. Ijtimoiy Ishlab chiqarish ishlab chiqarish vositalari Ishlab chiqarish va is-teʼmol buyumlari Ishlab chiqarishdan tashkil to-padi. Bu boʻlimlarning har biri koʻplab xoʻjalik tarmoqlaridan iborat boʻlib, ularda turli Ishlab chiqarish vositalari va isteʼ-mol buyumlari yaratiladi. Birinchi boʻlimning ikkinchi boʻlimga nisbatan ustunligi kengaytirilgan takror Ishlab chiqarish iqtisodiy qonunining ifodasidir. Ishlab chiqarish faqat mahsulot Ishlab chiqarishdan iborat boʻlmay, balki taqsimot, ayirboshlash va isteʼmolnya oʻz ichiga oladi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi, avvalo, Ishlab chiqarish qurollarining oʻzgarishi va mukammallashishidan boshlanadi. Ishlab chiqarishning rivojlanishi jamiyat hamma aʼzolarining farovonligini muntazam oshira borish va har tomonlama rivojlantirishga imkon beradi.

Manbalar
Ishlab chiqarish amaliyoti

Ishlab chiqarish amaliyoti - oʻquv mashgʻulotlari turi. Unda oʻquvchi (talaba)lar korxona, tibbiy, pedagogik, ilmiy tadqiqot va boshqa muassasalarda oʻquv dasturlarida belgilangan i.ch. vazifalarini mustaqil ravishda bajaradilar. I.ch.a. talaba yoki oʻquvchilar nazariy bilimlarini amaliy yoki unumli mehnat bilan boglab, ularda koʻnikma va malakalar hosil qiladi. I.ch.a. muddati muayyan oʻquv yurtining tasdiqlangan oʻquv rejasida belgilanadi.

Manbalar
Ishlab chiqarish birlashmasi

Ishlab chiqarish birlashmasi, kombinat — ixtisoslashgan bir butun ishlab chiqarish-xoʻjalik majmui. Uning tarkibiga oʻzaro ishlab chiqarish aloqalari va markazlashgan yordamchi hamda xizmat koʻrsatish korxonalariga ega boʻlgan zavod, fabrika, loyiha-texnologiya va boshqa tashkilotlar kiradi. Ishlab chiqarish birlashmasi tarkibiga kiruvchi ishlab chiqarish boʻlinmalari yuridik shaxs hisoblanmaydi. Ilmiy-texnika taraqqiyoti imkoniyatlaridan toʻla foydalanish asosida ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish, kooperatsiyalash, kombinatsiyalash va b.ni tadbiq etish asosida tashkil etiladi. Ishlab chiqarish birlashmasi bir qancha afzalliklarga ega boʻlib, odatda, ularda moddiy-texnikaviy, moliyaviy va mehnat resurslari samarali ishlatiladi, zamonaviy ilmiy-texnika yutuqlari qoʻllanib, ishlab chiqarishni, mehnatni, boshqaruvni takomillashtirish (boshqa-ruv apparatini qisqartirish, uning koʻp bosqichliligiga barham berish) imkoniyati tugʻiladi. Ishlab chiqarish birlashmasining muhim vazifalaridan biri texnika taraqqiyotini tezlashtirish va mahsulot sifatini oshirishdan iborat. Ishlab chiqarish birlashmasiga bosh korxonaning boshqaruv apparati rahbarlik qiladi. Ishlab chiqarish birlashmasini bosh direktor (direktor) boshqaradi. Ishlab chiqarish birlashmasi huzurida ishlab chiqarish boʻlimlari rahbarlari va kasaba uyushmasi vakillaridan iborat maslahat organi makrmiga ega boʻlgan Direktorlar kengashi faoliyat koʻrsatadi. Bosh direktor kengash raisi hisoblanadi.

Chet mamlakatlar sanoatida Ishlab chiqarish birlashmasi koʻrinishidagi majmualar butun bir tarmoqni yoki kichik tarmoklarni qamraydi va ishlab chiqarishning texnologik, yagona xom ashyo bazasi yoki texnologik jarayonlarning ketma-ketligi, turdoshligi tamoyillari asosida shakllanadi.

Oʻzbekistonda Ishlab chiqarish birlashmasi 1960-yillar boshlaridan ishlab chiqarish jihatidan oʻzaro bogʻliq, asosan, bir xil mahsulot ishlab chiqaradigan kichik korxonalarni yetakchi bosh korxona rahbarligida birlashtirish negizida firmalar koʻrinishida tashkil etilgan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, bozor munosabatlariga oʻtilishi va shunga bogʻliq holda mulkchilik munosabatlarining oʻzgarishi natijasida zamonaviy talablarga javob bermay qolgan koʻpgina Ishlab chiqarish birlashmasilari tugatildi. Ularning baʼzilari esa yangicha mulkchilik munosabatlariga asosan qaytatashkil etildi. Mas, Chkalov nomidagi "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik jamiyati, Toshkent "Toʻqimachilik" ishlab chiqarish birlashmasi va b.

Ishlab chiqarish birlashmasi iqtisodiy jihatdan asoslab tashkil etilgan taqdirda ishlab chiqarish va mehnatni tashkil etish samaradorligi oshadi, mahsulot tannarxi kamayadi, foyda va rentabellik darajasi ortadi.

Manbalar 

Zavodlar
Kombinatlar
Fabrikalar
Chala maqolalar