MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qapagʻon xoqon

Qapagʻon xoqon (? 716) - Turk xoqonligi hukmdori (691—716). Uning ismi Oʻrxun bitiktoshlarida Qapagʻan, Xitoy yilnomalarida esa Mochjo shaklida uchraydi.

U Ikkinchi Turk xoqonligining asoschisi boʻlmish akasi Eltarish xoqon vafot etgach, 691 yilda xoqonlik taxtiga oʻtirgan. Qishloq xoʻjaligi davrida xoqonlik yana Markaziy Osiyoning eng yirik davlatiga aylangan. Qishloq xoʻjaligi dastlabki faoliyatini Tabgʻach (Xitoy)ga hujum uyushtirish bilan boshlagan. U 693—706 yillar oraligʻida Eltarish xoqonning oʻgʻillari — Bilga xoqon va Kultegin bilan birgalikda Xitoydagi Xuanxe daryosi havzalari hamda Shanʼdun (Xitoyning shim.sharqi) oʻlkasiga yurish qilib, 23 ta shaharni qoʻlga kiritganligi qadimiy turkiy bitiktoshlarda qaydetilgan. 699 yilda bir qism xoqonlik qoʻshinlari jan.gʻarbga, Temir qapigʻgacha yetib kelgan, 710 yilda esa Buxoro, Sugʻd, Toxariston oʻlkalariga istilochilik yurishlari uyushtirayotgan arablar bilan toʻqnash kelgan. Qishloq xoʻjaligi 700 yilda Bilga xoqon rahbarligida Tangut oʻlkasiga (Shim.Gʻarbiy Xitoy — Tibetning shim.) qoʻshin yuboradi va boʻysundiradi. 701 yilda xoqonlik qoʻshinlari Xitoyning shim.gʻarbidagi Olti Chub Sugʻdaq oʻlkasiga yurish qiladi va OʻngTutuq rahbarligidagi 50 ming kishilik Xitoy qoʻshinini magʻlub etadi. Qishloq xoʻjaligi davrida yirik turkiy qabilalardan 699 yilda turgashlar, 703 yilda basmillar, 705— 706 yillarda bayirqular, 709 yilda chik va azlar, 710 yilda qirgʻizlar va turgashlarga qarshi qoʻshin tortilib ular qaytadan Turk xoqonligi tarkibiga qoʻshib olinadi. Qishloq xoʻjaligi hukmronligi da7 vomida xoqonlik va Markaziy Osiyoda katta nufuzga ega boʻlgan bir qancha yirik qabilalar orasida toʻqnashuvlar yuz bergan. Bitiktoshlarda 711 yilda turgash, 711—714 yillarda qarluq, 714 yilda az, 715 yilda izgil, 715—716 yillarda oʻgʻuz va toʻqqiz tatar singari qabilalar bilan jang olib borilgani hikoya qilinadi.

Xitoy yilnomalarida qayd etilishicha, 716 yilda Qishloq xoʻjaligi Toʻgʻla (Tola) daryosi boʻyida bayirqu urugʻi ustidan gʻalaba qozonib, poytaxt Oʻtukanga qaytayotganda yoʻdda yetarli xavfsizlik chorasi koʻrilmagani bois pistirmaga duch keladi va mazkur qabilaga mansub jangchi tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
716-yilda vafot etganlar
Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Qaragʻay

Qaragʻay — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub igna bargli daraxtlar va butalar turkumi. Asosan, Shimoliy Amerika va Yevrosiyoning oʻrmon zonasida, kamroq Shimoliy yarim sharning tropik va subtropik togʻlarida tarqalgan. 100 ga yaqin turi maʼlum. Rossiyada yovvoyi holda 12 turi va introduksiyalangan 70 turi uchraydi. Oʻzbekistonda Q. yovvoyi hodda oʻsmaydi. Uning qora Qaragʻay, tilogʻoch, pixta va kedr kabi turkumlarining pallas yoki qrim Q.i oddiy Q., shrenk Q.i turlari oʻstiriladi. Pallas yoki qrim Q.ining boʻyi 15—20 (30) m gacha. Shoxshabbasi keng, uzun. Ignabarglari 8— 15 sm, ingichka, qalami, toʻq yashil, qattiq, oʻtkir uchli. Qubbasi yirik, uz. 6—10 sm, eni 4—5 sm, tangachalari rombsimon, yaltiroq, qoʻngʻirsargʻish. Q. issiqsevar, yorugʻsevar oʻsimlik. 150—500 (600) yilgacha yashaydi. urugʻidan koʻpaytiriladi. Shahar koʻchalari, xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Q.ning barcha turlari yogʻochi mebelsozlikda, qurilishda, taxta tayyorlash, smola va skipidar olishda ishlatiladi.

Oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Qaragʻaydoshlar

Qaragʻaydoshlar — ochiq urugʻlilar tipiga mansub oila. Ignabargli daraxt va butalardan tashkil topgan. Q.ning urugʻchi qubbalari kichik qoplovchi va katta tangacha barglardan iborat. Qubba yetilgach, yogʻoch lanadi. U butunligicha yoki boʻlinib toʻkiladi. Koʻpchilik turlari changida ikkita havo pufakchalari bor. Urugʻlari qanotli, urugʻ kurtaklari esa teskari. Urugʻchi va changchi qubbalari doimo bir oʻsimlikning oʻzida joylashadi. 2000 dan ortiq turni oʻz ichiga olgan 9 turkumi bor. Koʻpchilik turlari Shimoliy yarim sharning oʻrta mintaqasida tayga oʻrmonlarini hosil qiladi. Oʻzbekistonda qaragʻay, qora qaragʻay, tilogʻoch, pixta va kedr kabi turkumlarning bir necha turlari uchraydi. Toshkent va boshqalar shahar koʻchalarida ayrim dekorativ turlari oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

 

Oʻsimliklar
Qaragʻan

Qaragʻan — dukkaqdoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi butalar yoki past boʻyli daraxtlar turkumi. Sharqiy Yevropa va Osiyoda 70 turi maʼlum. Rossiyaning Yevropa qismi, Oʻrta Osiyo, Xitoy va Sayanda 37 turi tarqalgan. Choʻl, dasht, daryo qirgʻoqlari, togʻ yon bagʻirlari va siyrak oʻrmonlarda oʻsadi. Koʻpgina turlari ekiladi. Qadimdan ekiladigan va eng koʻp tarqalgan daraxtsimon Q. yoki sariq akatsiya () turi (buta)ning (kam hollarda daraxt koʻrinishida uchraydi) boʻyi 0,5–2 m. Barglari ketmaket yoki toʻptoʻp boʻlib joylashgan, gullari sariq, ikki jinsli, toʻpgulga yigʻilgan. Ildiz tizimida azot toʻplovchi tuganaklari bor. Sovuq va qurgʻoqchilikka chidamli. Q.ning barcha turlari bogʻlarda, xiyobonlarda manzarali oʻsimlik hamda yashil devorlar hosil qilish, ihota mintaqalari yaratish, jar boʻylarini mustahkamlash uchun ekiladi. Urugʻidan koʻpayadi.

 

Bir pallali oʻsimliklar
Qaragʻanda koʻmir havzasi

Qaragʻanda koʻmir havzasi — Qozogʻiston Respublikasi Qaragʻanda viloyatidagi koʻmir havzasi. Umumiy maydoni 3600 km, uz 120 km (gʻarbdan sharqqa tomon), eni 30–60 km, shundan 2000 kmmaydonda koʻmir qatlamlari mavjud. Qaragʻanda koʻmir havzasih. Qozogʻiston past togʻlarida joylashgan. Koʻmir koni 1833-yilda topilgan; Spassk mis eritish zavodi ehtiyojlari uchun 1854-yildan kustar usulida qazib olingan. 1920-yilda geologik qidiruv ishlari boshlanib, birinchi ekspluatatsiyarazvedka shaxtasi qurilgan. Havzadan reja boʻyicha foydalanish 1930-yildan boshlangan. Urush yillari (1941—45) va urushdan keyingi davrda geologiyaqidiruv ishlari jadallashdi. 1954-yilda havzaning geologiksanoat bahosi hisoblab chiqilgan. 1940—65 yillar mobaynida 64,7 mln. t qoʻngʻir koʻmir qazib olingan; ochiq usulda qazib olinadigan 595 mln. t qoʻngʻir koʻmir razvedka qilingan. 1968-yil havzaning asosiy uchastkalarida qidiruvrazvedka ishlari tugallandi. Qaragʻanda koʻmir havzasih. geologik jihatdan Qaragʻanda sinklinoriysi tarkibiga kiradi va kembriy, ordovik, silur, devon, karbon, yura va kaynozoy togʻ jinslaridan tashkil topgan. Koʻmir qatlamlari karbon va yura yotqiziqlarida joylashgan. Koʻmir qatlamlarining qalinligi gʻarb yoʻnalishida 1200 m dan Verxnesokursk sinklinalida 3800 m gacha boʻladi. 4500 m gacha boʻlgan qalin toshkoʻmir sistemasi (davri)ga mansub koʻmirli qatlam ostida ohaktosh, tuffit, yashil va koʻkkulrang gilli slanetslardan tashkil topgan quyi vizening terektin qatlami yotadi. Karbon yotqiziqlarida 80 dan ortiq koʻmir qatlami boʻlib, 30 tasi sanoat ahamiyatga ega. Havzadagi koʻmirning asosiy qismi toshkoʻmir sistemasi choʻkindilaridan tashkil topgan. Ishchi qatlamlarning qalinligi 0,7—2,5 m chamasida, ayrim hollarda 7–8 m. Qatlamlar murakkab tuzilishga ega. Koʻmirlar ochiq gumusli, toshkoʻmir. Kokslanadigan koʻmirning 1/3 qismi oson boyitiladi. Qolganlari kuli koʻpligi va qiyin boyitilishi sababli energetikada ishlatiladi. Koʻmirning kulliligi 8—25% dan 20— 45% gacha, kam oltingugurtli (oltingugurt miqsori baʼzan 1% dan oshadi), fosfor miqdori 0,01—0,1%. Namligi 3—6%; yonuvchi massaning yonish issiqligi 2,935,6 MJ/kg (170008500 kkal/kg). Metamorfizm darajasiga koʻra, havza koʻmirlari G, J, KJ, K, K2, OS markalariga taallukli. Yura davri koʻmiri qoʻngʻir koʻmir boʻlib, qatlamlarining qalinligi 5,34 m. Qoʻngʻir koʻmir tarkibida 13% kul, 1,5% oltingugurt, 27—56% yonuvchi modda bor; issiqlik quvvati 6944—8500 kkal/kg. Koʻmir 200–600 m chuqurlikda qazib olinadi. Qaragʻanda koʻmiri Qaragʻanda, Orsk, Magnitogorsk metallurgiya zdlarida, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Ural, Gʻarbiy Sibir sanoatida ishlatiladi. Qaragʻanda koʻmir havzasih.da koʻmirdan tashqari yuqori sifatli yer osti suvlari, olovbardosh loy, qurilish toshlari, gips, qum, ohaktosh va mergellarning maʼlum miqsordagi zaxiralari mavjud. Qaragʻanda koʻmir havzasih. yirik sanoat rayoni hisoblanadi. Qaragʻanda shahridan tashqari, uning hududida sanoat markazlari — Saran, Shaxtinsk, Abay shahrilari joylashgan. U yerda kon mashinasozligi, metallurgiya, kimyo, energetika va sanoatning boshqa tarmoqlari rivojlangan.
Qarindoshlik

Qarindoshlik (huquqda) — insonlar oʻrtasida qon jihatdan oʻzaro bogʻliqlik, aloqadorlik. Kishilar oʻrtasida qonqarindoshlik va urugʻaymoqlik aloqalarining mavjudligi muayyan huquqiy oqibatlar yuz berishiga (huquqlar va majburiyatlar paydo boʻlishiga) sabab boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasining OiLa kodeksida Q. tushunchasiga taʼrif berilgan. Ushbu kodeksning 57-moddasiga koʻra, bir umumiy uchinchi shaxsdan (ajdoddan) kelib chiqqan shaxslar qarindoshlar hisoblanadi. 2 shaxs oʻrtasida toʻgʻri shajara boʻyicha Q.ning yaqinligi Q. darajasi bilan belgilanadi. Toʻgʻri shajara boʻyicha Q. oʻzaro farqlanadi.

Oʻzbekiston oila huquqi boʻyicha, Q. munosabatlarining mavjudligi oʻzaro shaxsiy hamda mulkiy huquqlar va majburiyatlarni yuzaga keltiradi (ota-onalarning oʻz farzandlariga boʻlgan huquqi, aliment huquq va majburiyatlari, yaqin qarindoshlar oʻrtasida nikoh qayd etilmasligi va h.k.). Fuqarolik huquqida Q. ota-onaning oʻz voyaga yetmagan farzandlariga qonuniy vakillik qilishi huquqlari va majburiyatlarini keltirib chiqaradi. Vorislik munosabatlari qonun boʻyicha meros ochilgan hollarda Q. aloqalariga koʻra tartibga solinadi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 68bobida (1134— 1157-moddalar) qonun boʻyicha vorislik munosabatlari va ularni tartibga solinishiga doir qoidalar belgilangan. Ushbu qoidalarga koʻra, qonuniy vorislik Q.ning darajasi (vorislik navbatlari)ga asoslanadi. Shunga koʻra, Q. aloqalarining yaqinuzoqliligiga qarab vorislikning beshta navbati belgilangan. Oldingi navbatda turgan vorislarning yoʻqligi, ularning merosdan voz kechishi yoki mahrum etilganligi navbatdagi vorislarga meros olish xuquqini beradi.

Q. mehnat huquqida ham ahamiyatlidir. Mas, 16 yoshga toʻlmagan oʻsmirlarni ishga qabul qilish uchun uning otasi yoki onasi yozma rozilik berishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksining 77-moddasi). Yakin Q. aloqasida boʻlgan shaxslarning bitta davlat korxonasida birga ishlashlari taqiklanadi (Mehnat kodeksining 79-moddasi). Bu qoidadan istisnolar Oʻzbekiston Respublikasining hukumati tomonidan belgilanishi mumkin. Ota yoki ona xavfli mehnat sharoitida ishlayotgan oʻz farzandini ishdan boʻshashini talab qilishi mumkin (Mehnat kodeksining 247-moddasi).

Q. aloqalari ijtimoiy taʼminot huquqida ham ahamiyatga ega. Bunda boquvchisini yoʻqotganlik pensiyasi, ijtimoiy nafaqalarning ayrim turlarini tayinlash chogʻida (qarang Qaramogʻda boʻlish) marhum boquvchi shaxs bilan uning qaramogʻida boʻlib kelgan voyaga yetmaganlar oʻrtasida Q.ning mavjudligi asos qilib olinadi (Oʻzbekiston Respublikasining "Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida"gi Qonunining 19-moddasi). Q. boshqa hollarda ham huquqiy ahamiyatga ega.

Shoira Yoʻldosheva.

    

Huquq
Qariqiz

Qariqiz — murakkabguldoshlar oilasiga mansub ikki yillik begona oʻglar turkumi. Yevrosiyoning moʻʼtadil ikdimli mintaqalarida 10 turi maʼlum. Oʻzbekistonda uchraydigan bir yillik yalangʻoch urugʻli Q. turi (А.1эю$регцҳп ]ххг е1. 8эг§.)ning poyasi tik, olabula qirrali, xira qizgʻish, serbarg. Boʻyi 60—150 sm, barglari yirik, bandli, usti yashil, osti kulrang momiq tukli. Ildiz oldi barglarining boʻyi 50 sm gacha, yuraksimon. Oʻrama barglari uchi bigizsimon. Gullari toʻq qizil naysimon, ikki jinsli, savatcha toʻpgul hosil qiladi. Q.larning yosh ildizlarida uchraydigan inulin moddasi (oshlovchi modda hamda efir moyi ham mavjud) xalq tabobatida terlatuvchi, siydik haydovchi vosita. Chorvachilikda yemxashak sifatida ishlatiladi. Tashlandiq (zax va soya) yerlarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi.
Urug'larida 25-30%  yog' mavjud. Ildiz tarkibida inulin, efir moylari, yog'li moy, taninlar, stigmasterol, sitosterol, achchiqlanish, oqsil, yog 'kislotalari: stearik, palmitik mavjud.

Ikki pallali oʻsimliklar
Ildizmevalar
Dorivor oʻsimliklar
Qarluq (qishloq)

Qarluq — Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumanidagi qishloq, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Shoʻrchi razʼyezdi (23 km). Q. dan Termizgacha 140 km. Aholisi 10 ming kishidan ziyod (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Oltinsoy daryosidan suv oladi. Q. da "Sharob" aksiyadorlik jamiyati, qoʻshma, kichik korxonalar, Oltinsoy meva quritish zavodi, avtokorxona, paxta tozalash, gʻisht zdlari, MTP, sanoat korxonalari, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kasb-hunar kolleji, madaniyat uylari va klub muassasalari, markaziy kutubxona bor. Ashula va raqs dastasi, qoʻgʻirchoq teatri faoliyat koʻrsatadi. Stadion, sport zallari, futbol, voleybol, qoʻl toʻpi maydonlari mavjud. Markaziy kasalxona, kattalar va bolalar poliklinikalari, tumanlararo travmatologiya va ortopediya markazi ishlab turibdi.
Qarmatlar

Qarmatlar — ismoiliylar asosiy shoxobchalaridan birining tarafdorlari. Q harakati 9-asr oxirida Iroq janubida vujudga kelgan. Suriya va Yamanga tarqalgan dehqonlar, koʻchmanchi badaviylar va hunarmandlardan tashkil topgan. Harakat oʻz nomini uning rahbari va tashkilotchisi Hamdon ibn alAshʼasning laqabi Qarmat (yohud Qarmatiya)dan olgan. Uning maʼnosi manbalarda turlicha ("kalta oyoq", "qizil koʻz" va boshqalar) izohlangan. Biroq Hamdongacha ham Qarmatiya nomi bor edi, binobarin Hamdon oʻz laqabini oʻsha davrda mavjud boʻlgan shialikning biron bir tashkiloti nomidan olgan deb hisoblash mumkin. Q abbosiylar xalifaligiga qarshi qoʻzgʻolonlarga boshchilik qilgan. Q yerga jamoa egaligini, umumiy (qullardan tashqari) tenglik gʻoyalarini targʻib etishgan. Ular islom marosimlarini bajarmagan, shariat qoidalarini tan olmagan, ularda masjidlar boʻlmagan. Q. musulmonlarning ziyoratgohlari (mas, Kaʼba va u yerdagi qora tosh — hajar alasvad)ni bidʼat deb hisoblaganlar. 899 yil Q. Bahraynni bosib olib, AlAqsoda (Sharqiy Arabiston) oʻz davlatini tuzgan, bu davlat 11asr oxirigacha mavjud boʻlgan. 930 yil haj vaqtida Q Makkaga hujum qilib, uni talontoroj etishgan, hajga borganlarning koʻpini oʻldirishgan, bir qismini qul qilishgan, u yerdagi qora toshni oʻlja qilib olib ketishgan (20 yildan soʻng qaytib berishgan). Bu hol keng xalq ommasini Q.dan chetlashtirdi. 11-asr oxiri — 12-asr boshlarida Iroq va Eronda ularga qarshi shiddatli kurash boshlangan va Q. harakati bostirilgan. Keyinchalik Q. ismoiliylarning boshqa oqimlariga qoʻshilib, yoʻqolib ketgan.

 

Islom tarixi
Shia oqimlari
Bahrayn hukmdorlari
Qarnob choʻli

Qarnob choʻli — Zarafshon daryosi oʻrta oqimining chap sohilidagi toʻlqinsimon tekislik. Samarqand va Navoiy viloyatlari hududlarida. Gʻarbdan sharqqa 120 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha eni 40–50 km. Oʻrtacha balandligi 300 m (markaziy qismida 350 m, sharqiy qismida 450 m).

Yer yuzasi tekislik. Janubiy sharqsan shimoli-gʻarbga bir necha qator tepalar choʻzilgan. Ular bir biridan quruq soylar bilan ajralgan. Qator tepalar shimolida Ziyovuddin va Zirabuloq togʻlariga tutashadi. Choʻl gʻarb tomon pasayib Toshloqqum va Uchqum choʻllariga qoʻshilib ketadi. Iqlimi quruq va keskin kontinental. Oʻrtacha yillik temperatura 16°. Yanvar oyining oʻrtacha temperaturasi —15°, —20°. Iyul oyida 40—45° ga yetadi. Yillik yogʻin oʻrtacha 165 mm. Q v.da och tusli boʻz, boʻzqoʻngʻir tusli taqir, shoʻrxok, qum va qumoq tuproqlar keng tarqalgan. Oʻsimliklardan qumli va qumoq yerlarda shuvoq, selin, oq saksovul kabi galofitlar oʻsadi, taqirlarda siyrak shoʻralar uchraydi. Bahorda choʻlni efemerlar qoplab oladi. Qarnob choʻlidan yil davomida qorakoʻl qoʻylarni boqish uchun yaylov sifatida foydalaniladi. Tabiiy yaylovlarda pichanning oʻrtacha hosildorligini oshirish uchun 10,5 ming ga maydonda saksovulzordan iborat sunʼiy yaylovlar vujudga kelgan.

    

Oʻzbekiston geografiyasi
Choʻllar
Qaror

Qaror (huquqda) — 1) davlat organi yoki mansabdor shaxsning oʻz vakolati doirasida muayyan maqsadga erishish yoʻlida qabul qiladigan va biror oqibat keltirib chiqaradigan hujjati. Qaror, odatda, ijro etuvchi hokimiyat organi tomonidan qabul qilinib, u ana shu organning oʻz vazifalarini amalga oshirish vositalari va yoʻllarini nazarda tutgan boshqaruv vaziyatini tahlil etish hamda baholashga oid erki ifodasi hisoblanadi. Qaror ijro etuvchi hokimiyat tegishli organi kompetensiyasi doirasida qabul qilinadigan meʼyoriy yoki individual (aniq huquqiy hujjat koʻrinishida yuridik rasmiylashtirilishi natijasida shaxs yoki vaziyatga taalluqli) huquqiy ahamiyat kasb etadi. Boshqaruv faoliyatini amalga oshirish jarayonida uzoq muddatli va muayyan soha bilan bogʻliq faoliyatni (ishlarni) istiqbolli loyihalash yuzasidan qarorlar, masalan, maqsadli dasturiy qarorlar, joriy asosiy faoliyatni amalga oshirish boʻyicha tezkor, protsessual, uslubiy, tavsiyaviy, individual va shahrik. qarorlar qabul qilinishi mumkin. Qarorda uni amalga oshirish muddatlari va ijrochilari aniq belgilab qoʻyilgan boʻladi. U qabul qilinishidan oldin loyihasi tayyorlanib, muhokama qilinishi maqsadga muvofiqdir; 2) fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlari boʻyicha sud tarkibi yoki sudya chiqaradigan huquqiy hujjat (qarang Sud qarori.).
Qaroqchitogʻ

Qaroqchitogʻ — Nurota togʻlarining jan.tarmoqlaridan biri. Janubiy sharqdan shimoli-gʻarbga 40 km ga choʻzilgan. Eni 10–15 km. Oʻrtacha balandligi 700–800 m, eng baland joyi 1103 m. Janubiy dan Zarafshon daresi, shimolidan Sangzor — Nurota botigʻi bilan chegaradosh. Shimoli-gʻarbda Oqtov, janubi-sharqda Gʻubdin togʻlaridan Zarafshon daryosining oʻng irmoqlari bilan ajralgan. Uning shimoliy gʻarbiy qismida Zarafshon daryosining oʻng irmoqlaridan biri Sagʻanaq koʻndalang kesib oʻtgan. Yon bagʻirlari koʻplab quruq soy va jarliklar bilan kesilgan. Paleozoy davri slanets, qumtoshlaridan tashkil topgan antiklinal strukturadir. Iqlimi kontinental. Boʻz tuproklarda dasht oʻsimliklari tarqalgan.

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qarta

Qarta — otning yogʻli yoʻgʻon ichagi va undan maxsus tayyorlanadigan yaxna taom. Ot goʻshtining qarta qismi yaxshilab ishqab yuviladi. Shilliq pardasi tozalanib hidini ketkazish uchun qatiqqa yoki zardobga bir kun botirib qoʻyiladi. Yuvib tozalangan Qartani, katta katta boʻlaklarga boʻlib, tuz, murch, zira va uzum sirkasi sepib, 10 soatgacha salqin yerga olib qoʻyiladi. Tayyor masalliq qaynab turgan suvga solinib pishiriladi. Shoʻrvasiga piyoz, sabzi, dafna yaprogʻi, tuyilmagan murch kabi ziravorlar qoʻshib, 2 soat sust olovda mildiratib qaynatiladi. Pishgan Qarta sovitilib, salatlar bilan birga dasturxonga tortiladi.

Baʼzan Qartaning ichi agʻdarilib, tozalab yuviladi, ochilgan qarta yuzasiga tasmasimon kesilgan son goʻshti, toʻsh yogʻi qoʻyilib, ruletga oʻxshab oʻraladi va chetlari hamda oʻrtasi qalin ip bilan bogʻlanib, qozondagi sovuq suvga solib, 2—2,5 soat mildiratib qaynatiladi. Sovitib, yaproqlab kesib isteʼmol qilinadi.

Oʻzbek taomlari
Qozoq oshxonasi
Qirg'iz oshxonasi
Qoraqalpoq oshxonasi
Milliy taom
Go‘shtli taomlar
Qarun

Qarun — Erondagi daryo, Shatt ulArab daryosining chap irmogʻi. Uz. 820 km, havzasining maydoni 60 ming km². Zagros togʻlaridan boshlanib, tor dara va soyliklardan, quyi oqimida Mesopotamiya pasttekisligida oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 770 m³/sek. Bahorda suvi koʻpayadi. Daryodan sugʻorishda foydalaniladi, qisman tunnel orqali Isfahon vohasiga oqiziladi. Ahvoz shahrigacha kema qatnaydi.

Alfavit boʻyicha daryolar
Erondagi daryolar
Qarchigʻaysimonlar

Qarchigʻaysimonlar — kunduzgi yirtqichlar turkumi oilasi. Uzunligi 20—114 sm. Qanotlari keng; uchi panjasimon yoyiluvchan, uzoq vaqt uchishga moslashgan. Har xil muhitda yashay oladigan 217 turi maʼlum. Antarktika va Arktikadan tashqari barcha hududlarda tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida 14 urugʻ (boltayutarlar, joʻrchilar, tasqaralar, qumoylar, burgutlar, arixoʻrlar, skopalar, sorlar, kalxatlar, boʻktargilar, qirgʻiylar, yaʼni qarchigʻaylar va boshqalar)ga mansub 32 turi uchraydi.

 

Qushlar
Qarshi magistral kanali

Qarshi magistral kanali — Qarshi dashti hududidan oʻtuvchi, Amudaryo va Qashqadaryoni bogʻlovchi asosiy sugʻorish kanali. Sovet davrida qazilgan boʻlib hozir ikki davlat Oʻzbekiston (Qashqadaryo viloyati) va Turkmaniston (Lebap viloyati) hududida joylashgan.

Tavsif 

Kanal Amudaryo daryosi, Turkmanistonning Lebap viloyati janubiy hududida joylashgan Doʻstlik shahridagi Pulizindan porti yonidan boshlanadi. Kanal shimoli-sharqiy yoʻnalishda qurilgan boʻlib, Turkmaniston va Oʻzbekiston chegarasini kesib oʻtadi. Kanal Qashqadaryo deb ataladigan shaharcha yaqinidagi Qashqadaryoga tutashgan joyda tugaydi. Ogʻiz Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati Qarshi tumani hududida joylashgan.

Kanalning uzunligi 290 km. Sohillar 100 km dan ortiq betonlangan. Maksimal suv oqimi 195-220 m³/s ga yaqin boʻlib, suv kuchli nasoslar bilan 6 bosqichda 132 metr balandlikka koʻtarib beriladi.

Kanal boshidan taxminan 80 km uzoqlikda Tallimarjon suv ombori joylashgan boʻlib, u tizimdan suv oladi. Suv omboriga ulanishdan oldin 132 m balandlikdagi farqni bartaraf etish uchun moʻljallangan oltita nasos stantsiyasi mavjud. Tizim umumiy quvvati 450 MVt boʻlgan 36 ta nasos agregatini oʻz ichiga oladi. Bundan tashqari, asosiy kanal boʻylab oqim tortishish kuchi bilan amalga oshiriladi va suv omboriga boradigan filial yettinchi nasos stantsiyasi bilan jihozlangan.

Kanalning birinchi navbati qurilishi 1965-yilda boshlanib, 1973-yilda qurib bitkazildi. Qurilishdan maqsad paxtachilikni rivojlantirish uchun Qarshi dashtining qurgʻoqchil hududlarini Amudaryo suvlari bilan taʼminlashdan iborat. Kanal Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyatining Nishon, Qarshi, Gʻuzor, Koson va boshqa tumanlarida 218 ming gektardan ortiq yerni sugʻorish imkonini beradi.

Manbalar

Adabiyotlar 
Tallimarjon suv ombori",Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Q harfi.Toshkent:Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi,2000—75—76 bet.
Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Qashqadaryo suv havzasi
Turkmaniston kanallari
Qashqadaryo viloyati kanallari
Lebap viloyati bino va inshootlari
Qarshi namozgohi

Qarshi namozgohi, Koʻk gumbaz — Qarshi shahridagi meʼmoriy yodgorlik (1590—91). Xonaqoh peshtoqgumbazli (qoʻsh gumbazning tashqi gumbazi qulab tushgan), peshtoqning ikki yonida simmetrik 4 tadan joylashgan xonalar balxi gumbazli. Bosh tarzidagi peshtoq koshinlar bilan bezatilgan, kitobalariga Qurʼon oyatlari bitilgan; Abdullaxon nomi va sanasi zikr etilgan yozuvlar saqlangan. Bino oldi tomonidan namozxonlar uchun maydon ajratilgan.

    
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qarshi
Qarshi qamali

Qarshi qamali (1512-yil) — safaviylar qoʻshini va Bobur lashkarlari tomonidan shaharni qamal qilinishi. Safaviylar qoʻshiniga shoh Ismoil I vaziri amir Najmi Soniy qoʻmondonlik qilgan. Bobur shayboniylarga qarshi turishga ojizlik qilgach, Ismoil I dan koʻmak soʻragan va bu qoʻshin (60 ming kishi) bilan yurtiga qaytgan (1512-yil sentabrokt.). Qarshi hokimi Shayxim mirzo (Ubaydullaxonning togʻasi) shaharni qattiq himoya qilgan. Bundan gʻazablangan shia lashkarboshisi Najmi Soniy shahar qoʻlga olinsa qatli om etishga qaror qiladi. Tarixchilarning yozishicha, Bobur va hatto qizilboshlilar amirlari ham shahar ichida hazrat Ali avlodiga mansub sayyidlar borligini aytib Najmi Soniydan qatli om oʻtkazmaslikni iltimos qilishlariga qaramasdan Qarshi egallangach, 15 ming kishi qilichdan oʻtkazilgan (shoir Binoiy ham shu qirgʻinda halok boʻlgan). Movarounnahr aholisi bundan gʻazablanib qizilboshlilar qoʻshiniga qarshi oyoqqa turgan. Gʻijduvon jangida (1512-yil 12-noyabr)gi magʻlubiyatdan soʻng qizilboshlilar qoʻshini Movarounnahrni tark etgan.