MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sixote-alin meteoriti

Sixote-alin meteoriti — SixoteAlin togʻining gʻarbiy tarmoqlari ustiga 1947-yil 12 fevralda tushgan meteorit. Ogʻirligi 70 t; asosan, temirdan iborat. Kimyoviy tarkibi (massaga nisbatan % hisobida): temir (Gʻe) 93,29, nikel (Ni) — 5,94, kobalt (So) — 0,38, mis (Si) — 0,03; fosfor (R) — 0,56, oltingugurt (S) — 0,28 va boshqa Tushgan paytida Xabarovsk va Primorye oʻlkalarida juda yorugʻ bolid holida koʻringan. Bolidning harakat yoʻnalishida quyuqchangli iz qolgan. Yer sathidan taxminan 6 km balandlikda bolid portlab, mayda (1 mm dan 1 m gacha) boʻlaklarga parchalanib ketgan va 3 km² maydonga meteorit yomgʻiri sifatida tushgan. Bu yerda umumiy ogʻirligi taxminan 27 t boʻlgan 350 ta har xil meteorit boʻlaklari topilgan (1970).

Meteoritlar
Sitszyan

Sitszyan, Xi daryo, Si-Kiang  Chjutszyan, Marvaridli daryo — Xitoyning jan.sharqiy qismidagi daryo. Uzunligi 2160 km, havzasining maydoni 437 ming km². Yunnan togʻligidan boshlanib, Nannin togʻlarining jan. etaklari boʻylab oqadi va Beyszyan hamda Dunszyan daryolari bilan maydoni 16,9 ming km² li delta hosil qilib Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 8 ming m³/sek., yezda sersuv. Teztez suv toshqinlari boʻlib turadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Uchjou shahridan boshlab kema qatnaydi. Deltasida Guanchjou dengiz porti joylashgan.

Xitoydagi daryolar
Sitsiliya (orol)

Sitsiliya — Oʻrta dengizdagi eng yirik orol, Italiya tarkibida. Maydoni 25,4 ming km². Apennin yarimorolidan janubda joylashgan, undan Messina boʻgʻozi bilan ajralgan. Qirgʻoqlari tik, kam parchalangan. Relyefi togʻ va qirlardan iborat. Sitsiliyada Yevropada eng baland harakatdagi Etna vulqoni (3340 m) va bir nechta soʻngan vulqonlar bor. Sharqiy va gʻarbiy sohil qismi akkumulyativ tekislik. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Oltingugurt, neft, gaz va boshqa foydali qazilma konlari topilgan. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengizga xos iqlim. Sohilboʻyi tekisliklarda oʻrtacha temperatura yanvarda 11 — 12°, iyulda 27—28°, togʻlarda 4—8° va 20—24°. Etna choʻqqisida yilning 9 oyi davomida qor saqlanadi. Tekisliklarda yillik yogʻin 400–600 mm, togʻlarda 1200–1400 mm. Tuproqlari togʻ jigarrang va qizil tuproq. Tabiiy oʻsimliklari deyarli qolmagan. Makvis chakalakzorlari va oʻrmonlar uchraydi. Sitsiliya qadimda yunon madaniyati markazlaridan biri edi. Ilk oʻrta asrlarda Sitsiliya vandallar (5-asr), ostgotlar (6-asr), Vizantiya (535-yildan), arablar (9-asr), 11-asrda normannlar qoʻl ostida boʻlgan.

Orollar
Italiya
Sichuan

Sichuan — Xitoydagi provinsiya, Yanszi daryosining yuqori oqimida. Maydoni 488 ming km². Aholisi 84,93 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Chendu sh. S.ning sharqiy qismida Sichuan soyligi bor, bu yerning tuprogʻi unumdor, aholisi zich. Gʻarbida SinaTibet togʻlari joylashgan. Iklimi subtropik iqlim. Daryolari sersuv, gidroenergiya zaxirasiga boy, eng yirigi — Yanszi. Tog yon bagʻirlari oʻrmon, togʻ tepalari subalp oʻtloushri. Chuqur vodiylarda subtropik oʻsimliklar usadi. S. — Xitoyning xoʻjaligi rivojlangan provinsiyasi. Mamlakatda yetishtiriladigan gʻallaning 12% ni beradi. Asosiy ekinlari: sholi, makkajoʻxori, bugʻdoy, gaolyan, raps, arpa, batat. Shakarkamish, tamaki, paxta, choy va sitrus mevalar ham ekiladi. Qadimdan ipak qurti boqiladi. Chorvachilik mahsulotlari eksport qilinadi. S.da kon sanoati rivojlangan. Toshkoʻmir, temir rudasi, tosh tuzi, asbest, oltin, surma, neft, tabiiy gaz kazib olinadi. GESlar qurilgan. Qora metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, qurilish materiallari, oziq-ovqat korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan.

Sichuan
Sichqon yili

Sichqon yili — muchal yil hisobida 1-yil nomi (qarang Muchal).
Sichqon qushlar

Sichqon qushlar (Coliformes) -qushlar turkumi. 6 turni birlashtirgan bitta oilasi bor. Uzundum Sichqon qushlar tanasi 38 sm cha (dumi bilan), ogirligi 42— 56 g. Tumshugʻi va oyogʻi qizil, yelkasidagi patlari yashil tusda tovlanadi. Tanasining boshqa qismlarida patlari kulrang yoki qoʻngʻir tusda. Ensasida koʻk dogʻi, boshida kokili bor. Oyogʻidagi toʻrtta barmogʻi ham oldinga qaragan, biroq 1 va 4si orqaga qayrilishi mumkin. Daraxtda toʻti qushlarga oʻxshab tumshugʻi bilan shoxlarga ilashib olib yuradi, yerda ham chaqqon harakatlanadi. Uyasini daraxt va butalarga quradi, 2—3 ta tuxum qoʻyadi, tuxumlarni ikkala jins navbat bilan 12—15 kun bosadi. Afrikaning Sahroi Kabirdan jan.roqda joylashgan hududlarida tarqalgan. Butazorlar, oʻrmon chetlari va bogʻlarda gala boʻlib yashaydi. Oʻsimlik urugʻi, mevasi, kurtagi va boshqa bilan oziqlanadi. Baʼzi Sichqon qushlar mevalarUzun dumli ni yeb bogʻlarga ziyon sichqon qush. keltiradi.

 

Qushlar
Sichqonsimonlar

Sichqonsimonlar () — kemiruvchilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 5 sm dan 48,5 sm gacha. Dumi uzun, koʻpchiligida yungsiz. 120 ga yaqin urugʻi, 480 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 10 urugʻi (sichqonlar, kalamushlar, qumsichqonlar, dala sichqonlari va boshqalar) va 19 turi uchraydi. Jumladan, uy sichqoni, kulrang kalamush va turkiston kalamushi keng tarqalgan. Sichqonlar va kalamushlarning ayrim turlari sinantrop. Barcha S. in qaziydi, qishki uyquga ketmaydi. Qishi iliq mintaqalarda yil davomida bolalab, bir necha marta 1 tadan 22 tagacha bola tugʻadi. Tabiiy sharoitda 1 — 3 yil yashaydi. Tunda va shomda faol hayot kechiradi. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmonchilik va oziq-ovqat zaxiralariga ziyon keltiradi. S. 20 ga yaqin infeksion kasalliklar, jumladan, oʻlat, sichqon isitmasi, leptospiroz kabi kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining tabiiy tashuvchisi. Koʻpchilik turlaridan genetik va etologik tadqiqotlarda foydalaniladi. Sichqonlar va kalamushlarning sof liniyalari — lab. hayvonlari.

 

Hayvonlar
Siqiluvchanlik

Siqiluvchanlik — har tomonidan taʼsir etuvchi kuchlar taʼsirida modda (gaz, suyuqlik va qattiq jism)ning oʻz hajmini oʻzgartirish xususiyati. Tabiatda mavjud moddalarning barchasi S xususiyatiga ega. Agar moddani qisish natijasida unda kimyoviy, tuzilish va boshqa jihatdan oʻzgarishlar yuz bermasa, tashqi taʼsir toʻxtatilganidan keyin u dastlabki holatiga qaytadi (qaytar S.) Gazlar (bugʻlar) va suyukliklarda S. qaytmas boʻlishi mumkin. Pnevmatik va gidravlik asboblarning ishi ana shu xossaga asoslanadi. Qattiq jismlarda kovaklar, darzlar va tuzilishidagi boshqa nuqsonlar boʻlsa, qaytar S. fakat yuqori bosimda yuz beradi (mas, tog jinslari uchun yuqori bosim — 2 — 5 kbar; 1 kbar = 108 N/m2). S. — moddalarning xossalari ularning atomlararo (molekulalararo) masofalarga bogʻlik^igi toʻgʻrisida fikr yuritishga imkon beradigan muhim koʻrsatkich. Issiqlik mashinalarining ishini hisoblashda, kimyoviytexnologik jarayonlar, portlash hodisasi, aero va gidrodinamik effektlar va boshqa hodisalarni oʻrganishda gazlar (bugʻlar), suyuqliklar va qattiq jismlarning S. xossasini bilish juda zarur.
Sigʻnoq (shahar)

Sigʻnoq, Sunax, Sugʻnoq, Soʻnoqota, Soʻnaq qoʻrgʻon — Sirdaryoning quyi oqimi boʻylarida, Qiziloʻrda (Qozogʻiston)ning jan.da joylashgan qad. shahar. Oʻtroq, madaniy viloyatlar bilan dasht oʻrtasidagi chegarada mil. av. 3-asrda bino etilgan. U 10-asrda oʻgʻuzlarta tegishli boʻlgan. 11-asr oʻrtalaridan yirik savdo shahri, qipchoqlar poytaxti sifatida mashhur. 1219 y. yetti kunlik qamaldan soʻng S. moʻgʻullarning Joʻjixon boshchiligidagi qoʻshini tomonidan vayron qilingan, lekin 14-asrda qayta tiklanib, 14-asr oʻrtasida Oq Oʻrda poytaxtiga aylangan. 15-asrda S. oʻzbek xonlarining poytaxt shahri boʻlgan, 16-asrda esa qozoq xonlari tasarrufiga oʻtgan. 14—16-asrlarda S.da tangalar zarb etilgan, koshin parchalari bilan bezatilib pishiq gʻishtdan ishlangan imoratlar (madrasa, masjid, maqbaralar) qurilgan. Manbalarda S haqida 18-asrdan keyin maʼlumot uchramaydi. Shahriston (10 ga)ni uragan mudofaa devori va uning 15 minorasi harobalari va rabod (taxminan 13 ga) ni muhofaza qilgan tuproq tepa, shuningdek, 14—16-asrlarga oid bir qancha binolarning qoldiqlari saqlangan.

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qozogʻiston tarixi
Skagerrak boʻgʻozi

Skagerrak — Boltiqdengizini Shimoliy dengiz bilan birlashtiruvchi boʻgʻoz, Yutlandiya yarim orolning shim.gʻarbiy qirgʻogʻi bilan Skandinaviya yarim orol oraligʻida. Uzunligi 225 km, eni 60—150 km, eng chuqur joyi 809 m (Norvegiya novi). Janubiy qismida sayozliklar bor. Baliqovlanadi. S. boʻyida Oslo sh. joylashgan. 

 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Skadar koʻli

Skadar koʻli, Shkoder — Bolqon yarim oroldagi eng katta koʻl. Maydoni 356–398 km² (mavsum boʻyicha oʻzgaradi). Eng chuqur joyi 44 m. Skadar koʻlidan Buna daryosi oqib chiqib, Adriatika dengiziga quyiladi. Kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. Koʻlning jan.sharqiy sohilida Shkoder sh. (Albaniya) joylashgan.
Skayleb

SKAYLEB ( — osmon laboratoriyasi) — bortida astronavtuchuvchisi boʻlgan, kosmik fazoda, Yer atrofida uchishga moʻljallangan amerika orbital st-yasi nomi. 1973-yil "SKAYLEB" "Saturn5" ER yordamida (uchinchi bosqichsiz) orbitaga chiqarilgan. "SKAYLEB"ni uchirishdan maqsad uni orbitada "Apollon"ga tutashtirish, insonning uzoq muddat kosmik uchish sharoitiga adaptatsiyasini va Yerga tortilish readaptatsiyasini oʻrganishga moʻljallangan tibbiybiologik tekshirishlar oʻtkazish, Quyoshni kuzatish, Yerning tabiiy resurelarini oʻrganish, texnik eksperiment oʻtkazish. Dastlabki orbitaning perigeyi 434 km, apogeyi esa 437 km ga teng boʻlib, ekvatorga ogmaligi 50°, davri 93,2 minutni tashkil etadi. "SKAYLEB"ning massasi 77 t, uz. 25 m, maksimal diametri 6,6 m. Stya blokida yashash boʻlmasi, lab., yotoqxona, tibbiyot, dam olish xonalari, oshxona, ovqatlanish xonasi, turli mashq va tajribalar oʻtkazish boʻlmalari mavjud.

Yana q. 

 Orbital stansiyasi
 Apollo 11
 Apollon (kosmik kema)
Skalpel

Skalpel (lot. scalpellum — pichoqcha) — jarrohlik amaliyotida toʻqima va aʼzolarni kesishda ishlatiladigan kichikroq maxsus metall pichoqcha. Uzunligi 12—15 sm, kesadigan qismi kalta va dastasi uzunroqboʻladi. S. kesuvchi yuzaning tuzilishiga qarab yassi qorinchali S, koʻz skalpeli, oʻtkir uchli S, toʻgʻri S, stomatologik S. farq qilinadi. Hozirgi lazer va ultratovush S.lari hamda "elektrskalpellar" mavjud. S. oʻtkir, ushlashga qulay, oson tozalanadigan va sterillanadigan boʻlishi kerak.

Manbalar 

Jarrohlik asboblari
Skalyar koʻpaytmasi

Skalyar koʻpaytmasi – nolga teng boʻlmagan a va b vektorlar uzunliklari bilan ular orasidagi burchak koʻpaytmasiga teng miqdor. a va b vektorlarining skalyar koʻpaytmasisi odatda quyidagicha belgilanadi:

 
 
 

Skalyar koʻpaytmasi a*b = |a|*|b|cos formula yordamida aniqlanadi.
Georg Skanderbeg

SKANDERBEG (Scanderbeg, Skenderbeu) Georg Kastrioti (Kastrioti) (taxminan 1405—1468.17.1) — alban xalqining usmonli turklar asoratiga qarshi ozodlik kurashi rahbari, Albaniyaning milliy qahramoni. Knyaz Kastrioti xonadoniga mansub boʻlgan. Goʻdakligida turk sultoni Murod II ga garovomonat qilib berilgan, keyinchalik uning qoʻshinida xizmat qilgan. Sarkardalik iqtidori tufayli bey unvonini va Iskandar Makduniy sharafiga Iskandar (Iskandarbey yoxud buzilgan shaklda — S.) nomini olgan. Sultonga qarshi kurashish uchun yashirin suratda tayyorgarlik koʻrgan, uning ichki va tashqi dushmanlari bilan aloqa oʻrnatgan, Ya. Xunyadi bilan muzokaralar olib borgan. Nish yaqinidagi jangda (1443-yil 3 noyabr) venger qoʻshinlari sulton qoʻshini ustidan gʻalaba qozongandan soʻng, S. 300 suvoriy bilan turklar qarorgohini tark etib Dibruga kelgan va ozod dehqonlarni turk mustamlakachilariga karshi ozodlik kurashi ga daʼvat etgan. Petrelya, Petralba, Stelyushi, Torchan, Svetigrad qalʼalaridan turk garnizonlarini kuvib yuborgan. Alban mulkdorlarini birlashtirishga harakat qilgan, koʻngilli xalq lashkarlarini asosini dehqonlar tashkil etgan muntazam armiyaga aylantirgan. S. rahbarligida alban xalqi 24 yil mobaynida usmoniylarga qarshilik koʻrsatgan. S. Lej shahrida vafot etgan. Albaniyada uning nomida orden taʼsis etilgan. Tiranadagi markaziy maydon S. nomi bilan ataladi.

17-iyulda vafot etganlar
1468-yilda vafot etganlar
Skandinaviya togʻlari

Skandinaviya togʻlari - Skandinaviya yarim oroldagi togʻlar, asosan, Shvetsiya va Norvegiya hududida. Shim.sharkdan jangarbga 1700 km masofaga choʻzilgan. Eni 600 km gacha. Eng baland joyi 2469 m (Galxyopiggen choʻqqisi). St. tektonik yoriqlar oʻrnida yuzaga kelgan chuqur vodiy va fordlar bilan ajratilgan alohida togʻlik, yassitoglik va tizmalardan iborat. Relyefi qad. muzliklar faoliyati natijasida ancha tekislangan. Hozirgi relyefining shakllanishida suv eroziyasi, nival mintaqada esa qor va muzliklar harakati yetakchi rol oʻynaydi. Skandinaviya togʻlarida Yevropaning materik qismidagi eng yirik muzliklar joylashgan. Toglar kaledon burmalari jinslari va Boltik, qalqonining gʻarbiy qismiga mansub jinslardan tuzilgan. Temir, mis rudalari, titan, pirit konlari bor. Iqlimi sernam dengiz iqdimi. Daryolari qisqa va sersuv. Tektonik harakatlar va muzlik natijasida paydo boʻlgan koʻl koʻp. Togʻ yon bagʻirlari janubida 900–1100 m gacha, shimolida 300–500 m gacha tayga oʻrmonlari bilan qoplangan. Gʻarbiy yon bagʻirlarida namlik kattaligi sababli botqoqlik va torfli yerlar koʻp. Togʻ taygasi mintaqasidan yuqori qismi togʻ tundrasi va oʻtloqlar. Ulardan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Skandinaviya yarim oroli

Skandinaviya yarim oroli - Yevropaning shim.gʻarbidagi yarim orol. Shim.dan jan.ga qariyb 1900 km ga choʻzilgan, eni 800 km gacha (Yevropada eng yirik yarim orol). Boltiq, Shimoliy, Norvegiya va Barens dengizlari suvi oʻrab turadi. Materikdagi chegarasi shartli ravishda Botnik qoʻltigʻidan Varangerford qultigʻigacha boʻlgan joydan oʻtgan. Skandinaviya yarim orolio.da Norvegiya, Shvetsiya va Finlandiya shim.gʻarbiy qismi joylashgan. Shimoliy va gʻarbiy qirgʻoklari fordlar bilan kuchli parchalangan, arxipelag va orol koʻp. Yarim orolning jan. qismi Skagerrak boʻgʻozi va Boxus qultigʻi orqali ikkiga ajralgan. Sharqi va janubidagi past, qiya sohil qismi kichikroq buxtalar bilan parchalangan. Skandinaviya yarim orolio.ning gʻarbiy va shim. qismida Skandinaviya togʻlari (eng baland joyi — 2469 m, Galxyopiggen togʻi), sharqida pastroq Norland yassitogʻligi (eng baland joyi 800 m), janubida morenali pasttekislik, undan janubroqda gʻarb, sharq va jan.dan sohilbuyi pasttekisliklari bilan chegaralangan gumbazsimon Smoland qiri (eng baland joyi 377 m) bor. Skandinaviya yarim orolio. Boltiq qalqoni va kaledon burmali strukturasida joylashgan. Materik muzlanishining Yevropadagi markazi hisoblangan Skandinaviya yarim orolio.dagi muzning qalinligi ayrim joylarda 1500 m ga yetgan. Foydali qazilmalardan temir, mis rudalari, titan va qoʻrgʻoshin, shelf qismida neft konlari bor. Skandinaviya yarim orolio.ning aksari qismi moʻʼtadil mintaqa, chekka shim. qismi subarktika mintaqasida. Gʻarbida qishi yumshoq dengiz iqlimi (yanv.ning oʻrtacha temperaturasi shimolida —4°dan janubida 2° gacha), yozi birmuncha salqin (8—14°). Yillik yogʻin 1000–3000 mm. Skandinaviya togʻlari tepalarida yanvar ning oʻrtacha temperaturasi —16° gacha, iyulda 6— 8°. taxminan 5000 km² maydon muz bilan qoplangan. Skandinaviya yarim orolio.ning sharqiy qismida moʻʼtadil iqlim kontinental iqlimga oʻtib boradi, yanvar ning oʻrtacha temperaturasi shimda —15° dan janubida —3° gacha, iyulniki 10—17°, yillik yongʻin 300–800 mm. Daryo koʻp, sersuv, serostona. gidroenergiya zaxirasiga boy. Koʻl kup, ular tektonik harakatlar va muzlik natijasida vujudga kelgan. 40% dan ortiq maydoni oʻrmon. Gʻarbida torf botqokdiklari, janubida aralash va keng bargli oʻrmonlar bor. Chekka shimoli tundra. Yarim orolda oʻrmon hayvonlaridan los, tulki, kuyon, shimolida bugʻu yashaydi. Qush koʻp. Qirgʻoqqa yaqin suvlari baliqqa boy.

 

Yarim orollar
Yevropa
Skarnlar

Skarnlar (shvedcha skarn, aynan — loy, chiqindi) — metasomatik togʻ jinslari. Ohaktoshli magnezialtemirli silikatlar va alyumosilikatlardan tarkib topgan; magmatik togʻ jinslarining yuqori trali kontakt oreoli zonasida karbonatli jinslarning qaynoq magmatogen eritma vositasida magma, intruziv yoki boshqa alyumosilikat jinslar bilan oʻzaro kimyoviy taʼsiri natijasida hosil boʻladi. SaMgFe silikatlari va alyumosilikatlari (diopsidgedenbergit qatorining piroksenlari va grossulyarandradit qatorining granatlari)dan tuzilgan ohaktoshli S. va tarkibida magniyli minerallar (forsterit, diopsid, shpinel, flagopit) boʻlgan magnezial S. farqqilinadi. Ohaktoshli S. ohaktoshlarning alyumosilikat jinslari bilan tutashgan joyida 10–12 km gacha chuqurlikda magmatik bosqichdan keyin hosil boʻladi. Magnezial S. dolomitlarning magma bilan oʻzaro taʼsiri natijasida yoki katta (10–12 km dan ziyod) chuqurlikda magmatik bosqichdan soʻng alyumosilat jinslar bilan tutashgan joyida vujudga keladi. S. koʻpincha kontakt (tutashgan) linzasimon va qatlamsimon yotqiziqlarda, baʼzan karbonat yoki alyumosilikat jinslarda naysimon yoki tomirsimon jinslar shaklida uchraydi; skarn jinslar koʻproq zonal tuzilishga ega. S.da ruda (ayniqsa, temir, mis, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, molibden va boshqalar) va nometall foydali qazilmalar (flyugopit, boratlar va boshqalar)ning yirik toʻplamlari boʻladi. Shunga koʻra, konlarning alohida turi — skarn konlari farq qilinadi; bunday konlar sanoat ahamiyatiga ega. S. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Nurota, Zirabuloq, Qoratepa, Chatqol, Qurama togʻlaridagi volfram, molibden, polimetall va temir konlari S. bilan bogʻliq. Xorijda Rossiya Federatsiyasi (Magnitogorsk temir rudasi koni), Qozogʻiston (SokolovSarbay temir rudasi koni), Kavkaz (Tirnauz volframmolibden koni) va boshqa joylarda; noruda konlardan boratlar, flagopit konlari mavjud.

Petrologiya
Skafandr

Skafandr [yun. skaphe — qayiq va aner(andros) — odam] — uchuvchi, kosmonavt, astronavt va gʻavvoslarning germetik kiyimi. Odamning havosi siyrak atmosferada, kosmik fazo va suv ostida ishlashiga imkon beradi, atmosfera rejimini (bosim, tra, namlik va gaz tarkibini) maʼlum darajada saqlab turadi. S.ning qutqaruv ishlari va kosmik parvozlar uchun moʻljallangan xillari bor. Qutqaruv Si samolyot yoki kosmik kema kabinasining germetikligi buzilganda, juda balandda katga tezlik bilan uchish paytida katapultalanganda hamda yuqori va past trali sharoitda uchuvchi va kosmonavtlarnig hayotini saqlab qolish uchun ishlatiladi. U yumshoq germetik kiyimbosh, qattiq shlem, etik va qoʻlqopdan iborat. Havo S. ichiga siqiq havo manbai (mas, dvigatel kompressori)dan keladi. Havo berk kontur boʻylab aylanib yuradigan (regeneratsion) S. ham bor. Bunda havo maxsus moslamalar bilan tozalab turiladi. Kosmik S. kosmonavtning ochiq kosmik fazoda yoki boshqa sayyora sirtida uzok, muddat boʻlishini taʼminlaydi. Bunday S.qattiq yoki yumshoq boʻlishi mumkin. Kosmonavt mustaqil tizimdan yoki kosmik kema bortidagi tizimdan shlang orqali kislorod bilan taʼminlanadi. Bunday S.da traning keskin oʻzgarishi va radiatsiyadan kosmonavtni asrovchi qobiq boʻladi. U harakatlanish va oriyentatsiya vositalari bilan, kosmonavtning ahvoli va asosiy fiziologik koʻrsatkichlarini Yerdan turib nazorat qilib borishga imkon beradigan biotelemetrik tizim bilan taʼminlanishi shart. Gʻavvoslar kiyadigan S. rezinalangan matodan tikiladi, shlemi metalldan yasaladi; u juda chuqur suvda ishlashga imkon beradigan zirhli apparat bilan taʼminlanadi.
Yuriy Skvorsov

Yuriy Aleksandrovich Skvorsov (1898.23.3 Toshkent 1968.21.2) - geolog va geomorfolog. Geologiya mineralogiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatib (1929), shu universitet qoshidagi Tuproqshunoslik institutida ishlay boshlagan. 1944-yildan universitet geografiya fakultetining tabiiy geografiya kafedrasida professor Ilmiy ishlari turtlamchi davr geologiyasi, geomorfologiyasi, dala tadqiqotlari metodikasiga bagishlangan.

Manbalar 

 Golodnaya step (v soavtorstve), T, 1957.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1898-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
21-fevralda vafot etganlar
Skilur

Skilur (yun. Skiluros) — skiflar podshosi (mil.av. 2-asr). S. davrida Skifiya tarkibiga Jan. Bug va Dnepr daryolarining quyi oqimi boʻyidagi yerlar va poytaxti Skiflar Neapoli (hozirgi Simferopol hududi) boʻlgan Qrim dashtlari kirgan (qarang Neapol). Skiflarga tobe etilgan Olviyada S. tanga zarb ettirgan, mahalliy savdogarlar yordamida gʻalla (bugʻdoy)ni xorijiy mamlakatlarga chiqargan, davlat hududini kengaytirishga, qad. shahar-davlat — Xersonesdan Qrim sohili va boshqa mulklarni tortib olib, dengizga chikishga harakat qilgan. Bunga erishish uchun u sarmatlarga mansub roksolanlar bilan harbiy ittifoq tuzgan, biroq Xersones Pont podshosi Mitridat Yevpator homiyligiga oʻtgan. Mitridat bilan boʻlgan urush davrida S. vafot etgan, Skifiya mil.av. taxminan 108—107 yillarda maglubiyatga uchragan.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Skin-effekt

Skin-effekt (ing. skin teri, qobiq va effekt) (sirtiy effekt) — oʻzgaruvchan tok va u bilan bogʻliq boʻlgan elektromagnit toʻlkinlarning muhit ichiga kirgan sari soʻna borishi. Buning natijasida, mas, oʻzgaruvchan tok oʻtkazgichning koʻndalang kesimi boʻyicha yoki magnit oqimi magnit oʻtkazgichning koʻndalang kesimi boʻyicha bir tekis taqsimlanmaydi. Yetarlicha yuqori chastotalarda tok, asosan, oʻtkazgichning yupka sirtki qatlami (skinqatlami)da oqadi va amalda uning chuqur qatlamlari (ichi)da boʻlmaydi. Oʻtkazgich kancha yoʻgon va oʻzgaruvchan tok chastotasi kancha yuqori boʻlsa, taqsimlash shuncha keskin farq qiladi. Elektromagnit toʻlqinning amplitudasi ye marta kamayadigan masofa kirish chukurligi yoki skinqatlam deyiladi.

Skin-effekt elektromagnit toʻlqinlar oʻtkazuvchi muhitda tarqalayotganda uyurma toklar vujudga kelib, elektromagnit energiyasi bir qismining issiqlikka aylanishiga asoslangan. Bu elektr va magnit maydonlari kuchlanganligi va tok zichligining kamayishiga, yaʼni toʻlqinning soʻnishiga olib keladi.

Elektromagnit maydon chastotasi v va oʻtkazgichning magnit singdiruvchanligi |x qancha yuqori boʻlsa, oʻzgaruvchi magnit maydoni vujudga keltirayotgan uyurma tokning elektr maydoni ham shuncha kuchli boʻladi. Oʻtkazgich oʻtkazuvchanligi o qancha katta boʻlsa, tok zichligi va hajm birligidan ajralayotgan quvvat ham shuncha yuqori boʻladi. v, p. va a qancha katta boʻlsa, soʻnish shuncha kuchli boʻladi, Skin-effekt aniq kuzatiladi.

Tok chastotasi va materialning xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan skinqatlami qalinligi 8 va tok eltuvchi (elektron)larning erkin yugurish yoʻli / orasidagi munosabatga qarab, normal Skin-effekt ("1) va anomal Skin-effekt (5"0 xillarga boʻlinadi. Anomal Skin-effektda elektromagnit toʻlqinlarning soʻnishi miqdor jihatdan boshqacha boʻladi. Skin-effekt metallar, plazma va boshqalarda sodir boʻladi. Amalda undan keng foydalaniladi. Xususan, elektromagnit ekranlarining ishi, poʻlat buyumlarning yuzalarini toblash Skin-effektga asoslangan.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Skif tili

Skif tili — hindevropa tillari oilasidagi eroniy tillarning shim.sharqiy guruhiga mansub til; mil. av. 8—7-asrlardan mil. 4-asrgacha Qora dengizning shim. qirgʻogʻidan sharqqa Xitoy chegarasigacha boʻlgan choʻldasht hududlarda yashagan qad. skiflar tili (bungacha skiflarning ajdodlari turkiyzabon boʻlgan). Skif tilida qad. yaxlit yozuv yodgorliklari saqlanib qolmagan. Yunoncha matnlarda uchragan va atoqli otlar, joy nomlari, qabila, urugʻ nomlari Skif tilining eroniy tillarga mansubligini koʻrsatadi. Ularni tahlil qilish uchun eroniy tillar, eng avvalo, Skif tilining davomchisi hisoblangan osetin tili materiallari asos, vosita boʻlib xizmat qiladi.

Tillar