Nana Asmaʼu

Nana Asmaʾu (toʻliq ismi: Asmaʾu bint Shehu Usman dan Fodiyo, () Fula malikasi, shoira, oʻqituvchi va Sokoto xalifaligi asoschisi Usmon dan Fodioning qizi edi. U Nigeriya shimolida hurmatga sazovor shaxs boʻlib kelmoqda. Baʼzilar uni Islom sharoitida ayollarning taʼlim va mustaqilligining namunasi, boshqalari esa Afrikadagi zamonaviy feminizmning asoschisi sifatida koʻrishadi.

Biografiya 
Nana Asmaʼu 1793-yilda tugʻilgan va Muhammad s.a.v ning sahobasi Asmo bint Abu Bakr sharafiga nomlangan. Bolaligida u Fulani urushini (1804-08) boshidan kechirgan, bu jihod yurishi, kuchli Islom imperiyasi boʻlgan Sokoto xalifaligini oʻrnatgan. Xalifalik asoschisi Usmon dan Fodioning (1754-1817) qizi va uning ikkinchi sultoni Muhammad Belloning (1837-yilda vafot etgan) oʻgay singlisi edi. 1805-yildan boshlab xalifaning oila aʼzolari, jumladan, xalifaning ayol qarindoshlari ham katta obroʻga ega boʻldilar. Nana Asmaʼu eng koʻzga koʻringan farzand boʻlsa-da, uning opa-singillari Maryam va Fotima hamda xalifaning xotinlari Oysha va Havva yangi davlatda katta adabiy va siyosiy rol oʻynagan.

Nana Asmaʾu otasi singari tafsir (Qur’onshunoslik) boʻyicha taʼlim olgan va umuminsoniy taʼlimga katta ahamiyat bergan. Dan Fodio va uning izdoshlari qodiriy soʻfiylarning namunasi sifatida ilm almashishni, ayniqsa, sunnatni, Muhammad s.a.v misolini taʼkidlaydilar. Oʻrgatmasdan oʻrganishni, ular bepusht va boʻshlik deb oʻylashdi. Shunday qilib, Nana Asmaʾu, xususan, ayollarni tarbiyalashga bagʻishlangan. Boshqa oila aʼzolari singari, u ham samarali yozuvchiga aylandi.

Yozuvchi va maslahatchi 
Arab va klassik dunyo klassikalarida yaxshi taʼlim olgan va toʻrt tilni, arab, fula, xausa va tamacheq tuareg tillarini yaxshi bilgan. Nana Asmaʾ Gʻarbiy Afrikadagi eng nufuzli musulmon davlatida yetakchi olim sifatida jamoatchilik obroʻsiga ega edi va bu unga keng miqyosda yozish imkoniyatini berdi. U Fulani urushidagi koʻplab urushlarning guvohi boʻlgan va oʻz boshidan kechirganlari haqida Vakar Gevayning „Sayohat qoʻshigʻi“ nasriy hikoyasida yozgan.

Sokoto xalifaligi madaniy va diniy inqilobiy harakat sifatida boshlanganligi sababli, uning rahbarlarining yozuvlari alohida oʻrin tutgan, bu orqali keyingi avlodlar, ham hukmdorlar, ham hukmronlar, oʻz jamiyatlarini oʻlchashlari mumkin edi. U xalifalikni qoʻlga kiritgandan soʻng ukasining maslahatchisi boʻldi va u ham xorijlik shahzodalarning olimlari bilan bahslashib, hokimlarga koʻrsatmalar yozib oldi.

Shoira 
Nana Asmaʾu oʻzining 40 yil davomida yozilgan 60 dan ortiq asari orasida arab yozuvida yozilgan arab, fula va xausa tillarida katta sheʼriyat asarlarini qoldirdi. Ularning koʻpchiligi tarixiy rivoyatlar boʻlsa-da, ularda nasihatlar, marsiyalar ham bor. Uning hidoyat sheʼrlari xalifalik asoslarini oʻrgatish quroliga aylandi. Asmaʾu ikkinchi xalifa Muhammad Bello bilan ham yaqin hamkorlik qilgan. Uning asarlari dan Fodioning sunnat va islom qonunlarining jamoat ideallari doirasida ayollar yetakchilari va ayollar huquqlariga kuchli urgʻu berishini oʻz ichiga oladi va kengaytiradi.

Ayollar taʼlimi 
Asmaʾuning saqlanib qolgan yozma asarlari islom taʼlimi bilan bogʻliq. Voyaga yetgan hayotining koʻp qismida u ayollarning diniy taʼlimiga mas’ul edi. Taxminan 1830-yildan boshlab u xalifalik boʻylab sayohat qilib, talabalar uylarida ayollarni oʻqitgan jajislar deb nomlangan oʻqituvchilar tarkibini yaratdi. Oʻz navbatida, bu jajilarning har biri Nana Asmaʾu va boshqa soʻfiy olimlarning asarlaridan, odatda, oʻqiladigan mnemonika va sheʼrlar orqali ƴan-taru yoki „birga yigʻilganlar, opa-singillar“ deb nomlangan bilimdon ayollarning hosilini tayyorlash uchun foydalangan. Shunday qilib, jajilar yangi davlat, yangi tartib va hatto ayollar jamoalaridan tashqarida ham islomiy bilimning timsoliga aylandi.

Qisman, bu taʼlim loyihasi yangi bosib olingan butparast asirlarni musulmon hukmron sinfiga qoʻshish usuli sifatida boshlandi. Biroq, u kengayib borayotgan xalifalik boʻylab sayohat qilgan kambagʻal va qishloqlarni, oʻqituvchilar tayyorlashni qamrab oldi.

Zamonaviy merosi 
Nana Asmaʾuning davom etgan merosi nafaqat uning adabiy faoliyatiga, balki Sokoto davlatining qadriyatlarini belgilashdagi roliga ham bogʻliq. Bugungi kunda Shimoliy Nigeriyada islomiy ayollar tashkilotlari, maktablar va majlislar zallari odatda uning nomi bilan atalgan. U 20-asrda ayollarning Islomdagi roli haqidagi munozaraga qayta kirdi, chunki uning merosi islom ulamolari va muhojirlar tomonidan Yevropadagi ilmiy munozaralariga olib kelingan.

Uning asarlarining qayta nashr etilishi va tarjimasi nasriy va sheʼrlarining sof adabiy ahamiyatiga eʼtiborni kuchaytirdi. U bir qancha tadqiqotlar mavzusi, jumladan Jan Boydning „Xalifaning singlisi: Nana Asmaʼu 1793-1865: Ustoz, shoir va islom yetakchisi“ (1989), „muhim kitob“ sifatida tavsiflangan boʻlib, u „mutaxassis boʻlmaganlar uchun yaxshi oʻqish imkonini beradi“. Nana Asmaʼuning „Aysha II uchun nolasi“ dan parcha Margaret Basbi tomonidan tahrirlangan "Afrikaning yangi qizlari " 2019-antologiyasiga kiritilgan.

2019-yilda Sokoto shtati gubernatori Aminu Vaziri Tambuval shtat yer va uy-joy vazirligiga Sulton jamgʻarmasi tomonidan tashkil etiladigan Sokoto shahridagi Nana Asmaʾu tibbiyot fanlari universitetini zudlik bilan koʻchirish uchun mos yer ajratishni buyurdi.

Yana qarang 

 Islomdagi ayollar
 Usmon va Fodio

Manbalar 

1864-yilda vafot etganlar
1793-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations