MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Asos (matematika)

Asos (mat.) – 1) geometriyada – geometrik shakllar qismi. Masalan, teng yonli uchburchak, trapesiya, piramida, prizma, konus A.lari, perpendikulyar A. va h. k; 2) algebrada – daraja asosi, yaʼni dara-jaga koʻtarilayotgan son.

Manbalar
Asos boʻyoqlar

Asos boʻyoqlar – asoslarning xossalarini namoyon qiluvchi organik boʻyoqlar. Tarkibida aminoguruhlar boʻladi. Asos boʻyoqlar turli rangli yorqin boʻyoqlar. Ular asosan qogʻoz, teri, yogʻoch 702va b.ni boʻyashda qoʻllaniladi. Asos boʻyoqlar va fosfor-volframmolibden kislota tuzlari poligrafiyada keng ishlatiladi. Poliakrilonitril tolalarni boʻyash uchun qoʻllaniladigan Asos boʻyoqlar juda yorqin va mustahkam boʻladi.

Manbalar
Asosiy vositalar

Asosiy vositalar uzoq muddatli aktivlar — bu kompaniya egalik qiladigan va oʻz faoliyatida daromad olish uchun foydalanadigan uzoq muddatli moddiy xususiyatlar. Bir yil ichida asosiy vositalarni isteʼmol qilish yoki naqd pulga aylantirish kutilmaydi. Asosiy vositalar kapital, asosiy vositalar sifatida ham tanilgan. Ular odatda kompaniyaning balansida joriy aktivlardan pastroqda koʻrsatiladi. Ushbu aktivlar korxonaning normal faoliyatida qayta sotish uchun emas, balki mahsulot ishlab chiqarish yoki xizmat koʻrsatish maqsadida kompaniya tomonidan saqlanadi. Masalan, mashinalar, binolar, patentlar yoki litsenziyalar kompaniyaning asosiy vositalari boʻlishi mumkin. Asosiy vositani chindan ham „tuzatish“ shart emas, chunki uni koʻchirish mumkin emas. Koʻpgina asosiy vositalar doimiy ravishda koʻchib oʻtishga yoki hatto ish joyidan olib chiqib ketilishga imkon beradi. Shu sababli, noutbuk yoki mebelni asosiy kapital deb hisoblash mumkin, agar ularning qiymati kapitallashuv limitidan yuqori boʻlsa.

Manbalar
Asosiy ishlab chiqarish

Asosiy ishlab chiqarish, asosiy tarmoq– korxona ishlab chiqarish tuzil-masi va ixtisoslashuvining rejali yoʻnalishini belgilaydigan tarmoq. Xom ashyoni tovar mahsulotiga aylantirishda hal qiluvchi rol oʻynaydi. Xom ashyoni ishlab chiqarishga tayyorlab beruvchi, ishlab beruvchi, tayyor mahsulotga aylantiruvchi sexlarni oʻz ichiga oladi. Odatda, Asosiy ishlab chiqarish ch. yalpi va tovar mahsuloti, mehnat va moddiy vosi-talar sarfi, pul tushumlarida eng katta salmoqqa ega boʻladi. Asosiy ishlab chiqarish korxonalari oʻz ixtisoslashuviga koʻra paxtachilik, gʻallachilik, bogʻdorchilik, qoʻychilik va boshqa yoʻnalishlarga ega boʻlishi mumkin (qarang Ishlab chiqarishning ixtisoslashuvi).

Manbalar
Asosiy kapital

Asosiy kapital – kapitalning asosiy ishlab chiqarish vositalari (mashina, as-bob-uskuna, ishlab chiqarish binolari va uskunalari)ni oʻz ichiga oluvchi, iqtisodiy jihatdan oʻz qiymatini ishlab chiqarilgan to-varlarga asta-sekin va uzoq muddatda oʻtkazib boruvchi qismi. Asosiy kapital pul shaklida uskuna, mashina-mexanizmlar, bino-in-shootlar va boshqa jahongir iborat boʻlib, ular sotib olingan paytdagi bozor narxi bilan hisoblanadi. Asosiy kapital qiymatining bir qismi har yili mahsulotning ishlab chiqarish va sotish harajatlariga kiradi va amor-tizatsiya ajratmalari tarzida maxsus amortizatsiya fondida jamgʻariladi. Asosiy kapital hajmiga karab mehnatning kapital bilan qurollanishi darajasini baholash mumkin (Asosiy kapital qiymati ishlovchilar soniga taqsimlanadi). Asosiy kapital tarkiban ikki qismga boʻlinadi: mehnat qurollarida gavdalangan kapital (mashina-mexa-nizmlar); ishlab chiqarishning moddiy sharoitini yaratishda gavdalangan kapital (bino, inshoot, qurilma va hokazolar). Bu qismlar nisbati ishlab chiqarishning turli sohalarida har xiddir (qarang Kapital).

Manbalar
Asosiy materiallar

Asosiy materiallar – tayyorlanadigan mahsulot tarkibiga kiradigan va uning asosini tashkil etadigan materiallar. Mas, non mahsulotlari tayyorlashda ishlatiladigan un, mashina qismlari ishlab chiqarishda zarur boʻladigan metall, kiyim-kechaktikish uchun sarflanadigan gazlama va hokazo.

Manbalar
Asosiy ton

Asosiy ton – 1) asosiy chastotalar hosil qilgan tovush toni; har qanday tovush manbai faqat asosiy chastotada te-branib qolmasdan, ayni vaqtda unga kar-rali boʻlgan yuqori chastotalar (garmoni-kalar)da ham tebranadi. Garmonikalarga tegishli tovushlar obertonlar deyiladi. 2) Musiqada – tabiiy tovushqatorning boshlangʻich (eng pastki) tovushi; Asosiy ton oʻzidan hosil boʻladigan obertonlar (to-703vush aks sadolari) uchun tayanchlik vazifa-sini oʻtaydi. 3) Akkordning eng pastki tovushi. 4) Musiqiy tuzuk(lad)ning bosh pogʻonasi. Yana qarang Tonika.

Manbalar
Asosiy fondlar

Asosiy fondlar, korxonalarning asosiy fondlari– ishlab chiqarishga uzoqxizmat qiladigan, oʻz natural buyum shaklini uzoq vaqt oʻzgartir-magan holda ishlab chiqarish jarayonida bir necha bor qatnashadigan mehnat qurollari va vositalari. Odatda Asosiy fondlarga ishlab chiqarishda bir yildan ortiq xizmat koʻrsatadigan molmulk kiritiladi (rivojlangan kapitalistik davlatlarda Asosiy fondlar oʻrniga asosiy kapital tushunchasi qoʻllaniladi). Asosiy fondlar oʻz qiymatini tayyor mahsulotga asta-sekin, bir necha yillik ishlab chiqarish jarayonida qismlar bilan oʻtkazadi, mahsulot sotilgach, korxonaga pul sha-klida qaytib keladi (qarang Amortizatsiya ajrat-malari). Asosiy fondlar qiymat jihatidan korxonaga qoʻyilgan pul boʻlsa, moddiy jihatdan bino, inshootlar, mashina-uskuna va boshqalardan iborat. Asosiy fondlarning qiymat ifodasi buxgalteriya balansida asosiy vositalar deb yurtiladi. Asosiy fondlardatutgan oʻrniga qarab Asosiy fondlar asosiy ishlab chiqarish va asosiy noishlab chiqarish fondlariga boʻlinadi. Asosiy ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida mahsulotlar yaratishda qatnashadi. Ular tarmoqlararo taqsimlanishi jihatidan sanoat, qurilish, transport, qishloq xoʻjaligi fondlaridan iborat boʻladi, texnologik jihatdan aktiv va passiv fondlarga boʻlinadi. Aktiv fondlar mahsulot yaratishda bevosita qat-nashuvchi mehnat qurollaridan, passiv fondlar ishlab chiqarishning moddiy sharoiti boʻlgan qurilmalar, binolar, inshootlar, omborlar va boshqalardan iborat. Mod-diy-natural tarkibiga koʻra Asosiy fondlar quyidagi guruhlarga ajratiladi: binolar, inshootlar; uzatma qurilmalar; quvvat mashinalari va jihozlari; ish ma-shinalari va jyhozlari; transport vosi-talari; ishlab chiqarish va xoʻjalik inventari; ulov va mahsuldor chorva; mevali bogʻlar va da-raxtlar; yerlarni yaxshilashga sarflangan kapital harajatlar. Asosiy noishlab chiqarish fondlariga uy-joy binolari, maktablar, klublar, davolash muassasalari va boshqa kiradi. Qishloq xoʻjaligi korxonalarida Asosiy fondlar balansida irrigatsiya-meliorasiya fondlari qiymati alohida bandda koʻrsatiladi (ular inshootlar tarkibida hisobga kiritiladi). Xoʻjaliklarning Asosiy fondlar buxgalteriya hisobida 01 raqamli hisobvaraqda qayd etiladi, natural hamda qiymat koʻrsat-kichlarida hisobga olinadi. Natural koʻrsatkichlar (dona-si, Vt hisobidagi quvvat, m2 hisobidagi sathi va boshqalar) Asosiy fondlarning sifat va miqdori tarkibi, xoʻjaliklarning ishlab chiqarish imkoni-yatlari, sotib olingan texnika yoki bino, inshootning qurilgan vaqti haqida tasavvur beradi. Asosiy fondlar qiymati joriy narxlarda yoki qiyosiy narxlarda hisoblanadi. Hisobga olish asosiy vositalarning barcha koʻrinishlarini turlar boʻyicha taqqoslashga, ularning jami qiymatini, ulardagi yangi tayyor mahsulotga oʻtadigan eskirish darajasini aniqlashga im-kon beradi. Asosiy fondlar real miqdori mamla-katning iqtisodiy salohiyatini, ishlab chiqarish quvvatini koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi xalqxoʻjaligi barcha tarmoqlarining asosiy ishlab chiqarish fondlari amaldagi (joriy) narxlarda 1993-yilda 19218,1 mlrd. soʻmni tashkil etgan.Ahmadjon Oʻlmasov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspak

Aspak (fors, asp – ot va ak – cha qoʻshimchasi) – mis idish (choydish, of-toba, qumgʻon, koʻza, togʻora kabi)larning qopqogʻini va dastasini idish tanasiga biriktiradigan qismi. Idish tanasiga maxsus mis mixlar bilan kadaladi. A.ni rixtagar ustalar birinjdan quyib yasaydilar.

Manbalar
Asparagin kislota

Asparagin kislota (aminokax-rabokislota), HO2CCH(NH2)CH2CO2H — rangsizkristallar, dikarbonamino-kislotalardan biri, Mol. m. 133,1. Asparagin kislota hayvon va oʻsimlik oqsillari tarkibida koʻp miqdorda uchraydi, ularda azot moddalarining almashinuvida muhim rol oʻynaydi. U pirimidin asoslari hosil boʻlishida, mochevina sintezida ham ishtirok etadi. Barcha organizmlarda erkin holda hamda oqsil lar tarkibida mavjud boʻlganligi uchun uni sintez qilib olish mumkin. Asparagin kislotaning amidlanishidan asparagin hosil boʻladi. Asparagin kislotani ilk bor 1868-yilda G. Ritxauzen konglutin va legumin oqsillaridan ajratib olgan.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Aminokislotalar
Kislotalar
Asparux

Asparux (Isperix, Ispor, Aspi-rek) (? – 701) – qadimgi turkiyzabon bulgʻorlar xoni (643 – 701), ilk sla-vyan-bolgar davlati (681 – 1018) asoschisi. A. bulgʻor qabilalari ittifoqi yoʻlboshchisi Kubratxon (Qorotxon)ning uchinchi oʻgʻli boʻlgan. A. koʻchmanchi bulgʻorlarning bir qismi bilan Azov boʻyidan xazarlar tazyiqi ostida Bes-sarabiyaga, soʻngra Dunayning Vizantiyaga qarashli ung sohilidagi yerlarga oʻtgan. 679 yil Meziya viloyatiga koʻchgan, mahalliy slavyanlar ustidan gʻalaba qozongan, Do-bruja va uning atrofidagi yerlarga yoyilib, hozirgi Shimoliy Bolgariyadagi yetti slavyan qabila ittifoqini va boshqa ayrim qabilalarni boʻysundirib Vizantiya tan olishga majbur boʻlgan yagona, qudratli davlat barpo etgan (681) (qarang Birinchi Bulyur podsholigi).

Manbalar

Kishilar
Davlat yetakchilari
701-yilda vafot etganlar
Aspekt

Aspekt (lotincha: aspectus – tur) – hodisa, tushuncha, istiqbol qarab chiqiladigan muayyan nuqtai nazar.

Manbalar
Aspidistra

Aspidistra (Aspidistra) – mar-varidguldoshlar oilasi (convallariaceae)ra mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Himolay togʻlari va uning sharqiy to-monlarida tarqalgan. 7 turi bor. A. po-yasi ostidan boʻgʻizbarglar hosil qiladi. Gullari mayda. Oʻzbekistonda bir turi (A. clatior) xushmanzara oʻsimlik sifatida xona va oranjereyalarda oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aspidlar

Aspidlar (Elapidae) – ilonlar oilasi, 41 – 43 urugʻga boʻlingan 181 turi bor, barchasi zaharli. Ustki jagʻida zahar oqib tushadigan egatchali bir juft tishi bor. Zahari kuchli, nervni falaj-lovchi ta’sir koʻrsatadi, ba’zan odamni oʻldiradi. A.ning yonoq qalqoni, rudi-ment oyoqlari boʻlmaydi, oʻpkasi bitta. A. tropik va subtropik mintakalarda, xu-susan Afrika, Janubiy Osiyo va Avstraliya, Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda kapcha yoki qoshiqbosh ilon turi uchraydi. A. asosan yerda, ba’zi turlari daraxtda yashaydi. Baqalar, boshqa ilonlar, mayda kemiruvchilar bilan oziqdanadi. A.ga kapcha ilonlar, mambalar, yovuz ilonlar va boshqa kiradi.

Manbalar
Aspirant

Aspirant (lot. aspirans – biror nar-saga intiluvchi) – ilmiy yoki ilmiy-pedagogik ishga layoqati boʻlgan hamda ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti as-piranturasitsa nomzodlik dissertatsi-yasi ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borayotgan oliy ma’lumotga yoki magistr darajasiga ega mutaxassis.

Manbalar
Aspirantura

Aspirantura () – uzluksiz ta’lim tizimining tarkibiy qismi, oliy malakali ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar (fan nomzodlari) tayyorlash shak-li. Oʻzbekistonda Aspirantura 1930-yillarda tashkil etilgan. Aspirantura Oʻzbekiston Respublikasi Fan va texnika davlat komiteti hamda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) bilan kelishilgan holda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Hay’ati, vazirlik va idoralar hay’atining qarori bilan ilmiy tadqiqot institutlari, oliy oʻquv yurtlari va boshqa ilmiy muassasa hamda tashkilotlarda tegishli mutaxassisliklar boʻyicha ochi-ladi. Aspirantura ishlab chiqarishdan ajralgan va ajralmagan holda tashkil qilinadi. Aspiranturada ilmiy tadqiqot ishlari olib borish muddati ishlab chiqarishdan ajralgan holda 3 yil, ishlab chiqarishdan ajralmagan holda 4 yildan oshmasligi kerak. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga 30 yoshgacha, ishlab chiqarishdan ajralmagan holdagi Aspiranturaga esa 40 yoshgacha boʻlgan ilmiy hamda ilmiy-pedagogik ishga layoqatli muta-xassis va magistrlar qabul qilinadi. Aspiranturaga kiruvchilar urnatilgan tartibda kirish imtihonlarini topshiradilar. Aspiranturadan ajralgan holdagi Aspiranturaga qabul qilinganlarga stipendiya toʻlanadi. Aspirantlar oʻz ilmiy faoliyatlarini ilmiy tadqiqot instituti yoki oliy oʻquv yurti il-miy kengashi tomonidan tasdiklangan ilmiy mavzu asosida tuzilgan shaxsiy ish rejasiga muvofiq tashkil etadilar. Aspirantlarga ularning ilmiy faoliyatlariga rahbarlik qilish uchun fan doktori va professorlardan ilmiy rahbarlar tayin-lanadi. Ba’zi hollarda, istisno tarzida, shu sohada ma’lum ilmiy muvaffaqiyatga erishgan hamda doktorlik dissertatsiyasi ustida ilmiy tadqiqot olib borayotgan katta ilmiy xodim yoki dotsent ilmiy unvoniga ega fan nomzodlari ham ilmiy rahbarlikka tayinlanishlari mumkin. Aspirantlar dissertatsiya mavzulari boʻyicha ilmiy izlanishlarini ilmiy tadqiqot institutlari va oliy oʻquv yurtlarining laboratoriya, kafedra va boshqalar ilmiy boʻlimlarida olib boradilar. Zaruriyat tugʻilgan hollarda ular shar-tnoma asosida rivojlangan mamlakatlar ilmiy markaz va oliy oʻquv yurtlariga yuborilishi mumkin. Aspirantlar nom-zodlik dis-sertatsiyalarini ixtisos-lashtirilgan ilmiy kengashlarga himoya uchun taqdim etihdan odsin OAK tomonidan belgilangan nomzodlik imtihon (minimum)larini topshirishlari zarur. Ilmiy va ilmiy-pedagog kadrlar tayyor-lash shakllaridan biri – idora ichida va idoralararo maqsadli Aspirantura ham mavjud. Maqsadli Aspiranturaga tuzilgan shartnoma asosida muassasa va tashkilotlar tomonidan yuboriladigan oliy ma’lumotli muta-xassislar va magistrlar tanlov asosida qabul qilinadi. Aspirantura asosan akademik va malakaviy imtihonlarni topshirish hamda ilmiy tadqiqot ishlari natijalarini, ya’ni nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilish bilan yakun-lanadi. Dissertatsiyani muvaffaqiyatli himoya qilganlarga OAK qarori bilan te-gishli fan sohasi boʻyicha "fan nomzodi" ilmiy darajasi berilib, davlat tomo-nidan tasdiqlangan namunadagi diplom topshiriladi. M. Toshpoʻlatov.

Yana qarang 

 Fan nomzodi
 Magistr
 Bakalavr

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asriy parallaks

Asriy parallaks – Quyosh ti-zimining fazodagi harakati natijasida yulduzlarning parallaktik silji-shi. Parallaktik siljish yulduzning koʻrinma ravshanligi (t), Quyosh apeksidan uzoqligi (Ya) va galaktik kengligi (b) ga bogʻliq. Agar X q 90° boʻlsa, parallaktik siljish maksimal qiy-matga ega boʻladi. Bu holda Asriy parallaksni oʻrtacha Asriy parallaks deyiladi I -p I.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assambleya

Assambleya (frans. assemblee – majlis) – 1) majlis; 2) bir qator mam-lakatlarda davlat hokimiyati oliy orga-nining, shuningdek ayrim xalqkaro tash-kilotlar oliy organining nomi (mas, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qudrat Asrorov

Qudrat Asrorov (1953.29.7, Surxondaryo vil. Sherobod shahri) – musav-vir-kulol. Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). A. ijodida Surxon vohasining mehnatkash xalqi, goʻzal ta-biati oʻz aksini topgan; milliy kulollik san’atini rivojlantirdi (koʻza, gul-don, xum va boshqalar), yangi shakl va mavzular bilan boyitdi. Ayniqsa, "Gʻijjakchi", "Do-irachi", "Surnaychi", "Rubobchi", "Buvi", "Ip yigiruvchi", "Ayol" va boshqa asarlarida milliylik ufurib turadi. A. asarlari bilan respublika va xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Germaniya, Hindiston, Yaponiya va boshqalar) koʻrgazmalarida ishtirok etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assa

Assa (yuqori oqimida – Ters) (, Asa) – Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyatidagi daryo. Uzunligi 253 km, havzasining maydoni 9210 km². Qoratov tizmasidan boshlanib, Talas daryosidan gʻarbroqda Moʻyinqumga singib ketadi. Qor, muzlik, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi togʻdan chiqaverishda 12 m/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qirgʻizistondagi daryolar
Qozogʻistondagi daryolar‎
Assalomu alaykum

Assalomu alaykum (arabcha — sizga tinchlik, salomatlik tilayman) — musulmonlar oʻzaro uchrashganda ishlatiladigan salomlashuv iborasi. Salom qabul qiluvchi „Va alaykum assalom“ („Sizga ham tinchlik, salomatlik tilayman“), deb javob qaytaradi. Assalomu alaykum tanigan va tanimagan musulmonlarga beriladi. Kichik yoshdagilar yoshi ulugʻlarga, ulov mingan odam piyodaga, piyoda ketayotgan kishi oʻtirganga, ozchilik koʻpchilikka salom beradi. Assalomu alaykum koʻpchilik huzuriga kirib oʻtirishda ham aytiladi. Assalomu alaykumni kishi eshitadigan qilib muloyim tarzda aytish lozim. Assalomu alaykum oʻzaro muomala, munosabatning boshi boʻlib, oʻziga xos iliqlik, samimiyat, ochiq koʻngillilik baxsh etadi. Assalomu alaykumni oshkora aytish kishilar oʻrtasida muhabbat paydo etib, oʻrtadagi gina va kuduratlarni ketkazadi. Oʻzidan kattalarga hurmat, kichiklarga shafqat yuzasidan salom-alik qilish kishilarimiz uchun axloqiy mezon boʻlib qolgan. Assalomu alaykum deyish sunnat, javob qaytarish esa vojibdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya

Assimilyatsiya ( – birikish, oʻzlashtirish, oʻxshatish) – (biologiyada) tirik organizmlar uchun xos boʻlgan moddalar almashinuvining bir tomoni, tashqi muhitdan olinadigan moddalardan organizm uchun zarur murakkab moddalar hosil boʻlishi. Assimilyatsiya – tiriklikning eng asosiy xususiyatlaridan biridir. Assimilyatsiya jarayonida organizmning oʻsishi, rivojlanishi va yangilanishida energiya manbai sifatida foydalaniladigan moddalar toʻplanishi ta’minlanadi. Termodinamika nuqtai nazaridan organizmlar ochiq sistema boʻlib, ularga tashqi muhitdan energiya kelib turadi. Tirik organizmlar uchun quyosh nuri dastlabki energiya manbai hisoblanadi. Yer yuzida uchraydigan barcha tirik organizmlar energiya manbalaridan foydalanish xususiyatlariga koʻra avtotrof va geterotrof guruhgaajratiladi. Faqat avtotroflar (yashil oʻsimliklar) quyoshning energiyasidan fotosintez jarayonida organik moddalar (uglevodlar, oqsillar, yogʻlar) sintez qilishi mumkin. Xemosin-tezlovchi mikroorganizmlardan tashqari barcha organizmlar (geterotroflar) tayyor organik moddalarni Assimilyatsiya qiladi, ya’ni ulardan energiya manbai yoki qurilish materiali sifatida foydalanadi. Assimilyatsiya jarayonida geterotroflar organizmida oqsillar dastlab aminokislotalargacha parchalanadi, ya’ni biologik individuallik xususiyatini yoʻqotadi, soʻngra har bir organizmning oʻzi uchun xos boʻlgan oqsillar sintezlanadi. Tirik organizmda uni tashkil etuvchi qismlarning yangilanishi parchalanish (dissimilyatsiya) va sintezlanish (assimilyatsiya) tufayli toʻxtovsiz davom etadi. Masalan, katta yoshdagi odam organizmida oqsillar taxminan 2,5 yil davomida toʻliq almashinadi. Assimilyatsiyaning institutensivligi va bu jarayonning dissimilyatsiyaga nisbati organizmlar turi hamda yoshiga bogʻliq. Assimilyatsiya organizmlar oʻsayotgan davrda, ya’ni yosh hayvonlar organizmida, oʻsimliklarning butun hayoti davomida jadal kechadi. Assimilyatsiya anabolizm jarayoniga oʻxshash, lekin undan oziqning iste’mol qilinishi va organizmda oziq moddalarning toʻplanishi, ya’ni hujayradan tashqarida boradigan jarayonlarni ham oʻz ichiga olishi bilan farq qiladi.

Yana q. 

 Metabolizm
 Dissimilyasiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Biologiya
Assimilyatsiya (etnografiya)

Assimilyatsiya - 

1) o‘xshashlik, aynanlik, qo‘shilish, o‘zlashtirish;

2) (etnografiyada) — bir xalqning o‘z tili, madaniyati, urf-odatlari va b.ni yo‘qotib, ikkinchi xalqqa qo‘shilib ke-tishi (qarang Millat);

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assimilyatsiya (petrografiya)

Assimilyatsiya (petrografiyada) — magmaning yon atrofidagi boshqa jin-slarni oʻzlashtirish jarayoni. A.da mag-ma boshqa jinslarni toʻliq yoki qisman eritib oʻzining tarkibini oʻzgartiradi. A. magma differensiatsiyasiga sabab boʻlishi mumkin. Magma va uni oʻrab tur-gan jinslarning kontrastli tarkibi, magmaning yuqori harorati va undagi uchib ketuvchi komponentlarning koʻpligi A. uchun qulay sharoit hisoblanadi. Gibrid magma kristallanib togʻ jin-si hosil boʻladi. Ba’zi tadqiqotchilar (H. M. Abdullayev va b.) A. jarayoni me-tallogenik ixtisoslashishning omi-li sifatida muhim rol oʻynaydi deb hisoblaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asso (shahar xarobalari)

Asso – Turfon vodiysi (hozirgi XXR hududi)dagi qadimgi shahar harobalaridan biri; rus sayyohlari G. Ye. Grumm-Grjimaylo va D. A. Klemenslarning koʻrsatishicha, A. daryo sohilida joylash-gan, keyinchalik shaharning koʻp qismi qum ostida qolib ketgan, faqat shahar oʻrdasining harobalarigina saqlanib qolgan. U tevarak-atrofi qalin devor bilan oʻralgan toʻrtburchakli qal’aga oʻxshaydi. Oʻrdaning asosiy qismi bir necha qavat, tepasi gumbaz shaklida. Oʻrdaning ichi (hovlisi)da qurbonlik qilinadigan supacha saqlangan. Uy-imoratlarning qurilish usuli Buxorodagi Varaxsha xa-robalariga oʻxshab ketadi. A. va Turfon vodiysidagi boshqa harobalar uygʻur idiqutparining davriga oid boʻlib, moʻgʻullar hukmronligi davrida ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. Faqat Chigʻatoy xonlarining hukmroiligi davridagi-na (14– 16-asrlar) Sharqiy Turkiston shaharlari tushkunlikka uchrab, harobaga aylandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Accom

Accom — Hindistonning shim. -sharqidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlari etagida. Maydoni 78,5 ming km². Aholisi 22,3 mln. kishi (1991), yarmi-dan koʻprogʻini assomlar, 18% ni bengal lar tashkil etadi. Maʼmuriy markazi — Dispur sh. Qadimda va ilk oʻrta asrlarda A. hududi Kamarupa deb atalgan. Angliya -Birma urushlari (19-asr) natijasida A. Angliyaning Hindistondagi mulklariga qoʻshib olingan. 1950-yildan Hindiston Respublikasi shtati. Shtat aholisining 9/10 qismi Brahmaputra va Surma vodiysida, qolganlari togʻli viloyatlarda yashaydi. A. hududining yarmi pasttekislik, qolgan qismi bal. 3826 m gacha boʻlgan Assom togʻlaridan iborat. Tez-tez zilzi-la boʻlib turadi. Iqlimi tropik, musson iqlim, sernam. Dunyoda eng koʻp yogʻin tu-shadigan joy. Yiliga 12500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar va bu-tazorlar bor. A. Hindistonda choy yetish-tiradigan va sholi hamda jut ekishga ix-tisoslashgan mayda dehqon xoʻjaliklari oʻlkasidir. Aholining 80% ga yaqini qishloq xoʻjaligida ishlaydi. A. yer maydonining 15% iga ekin ekiladi. Butun Hindistonda yetishtiriladigan choyning yar-miga yaqinini A. beradi. Loviya, shakarqamish, tamaki, paxta, kunjut, indov va xantal ekiladi. A.ning ishlab beruvchi sano-ati nisbatan yirik choy fabrikalaridan, faner va yashik ishlab chiqaradigan kor-xonalar, objuvoz va yogʻ korxonalari, Dhubridagi gugurt fabrikasidan iborat. Digboy va Naharkatiya Hindistonda neft chiqariladigan muhim rayondir. Neft qazib olish va qayta ishlash A. sanoatining asosiy tarmoqlaridan biri. Koʻmir (Margerita) va ohaktosh qazib chiqarish mahalliy ahamiyatga ega. 709Brahmaputra vodiysi boʻylab oʻtadigan temir yoʻl A.ni Hindistonning boshqa qismlari bilan bogʻlaydi; Brahmaputradan Dibrugarhgacha kema qatnaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil