MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Geometrik izomeriya

Geometrik izomeriya (kimyoda) — fazoviy izomeriyaning bir turi; molekulada uglerod atomlarini oʻzaro birlashtiruvchi oʻq boʻylab ularning aylanishini istisno qiladigan qoʻshaloq bogʻ yoki sikl mavjudligidan uglerodning har bir atomi bilan har xil ikkita atom yoki radikal bogʻlanganda roʻi beradigan hodisa.

Bir izomerning molekulasidagi xlor atomlari qoʻsh bogʻning bir tomoniga, ikkinchi izomerning molekulasida esa ikkala tomoniga joylashgan. G. i. sis va trans izomeriya deb ham ataladi. Sis va trans izomerlar fizik va kimyoviy xossalariga koʻra bir-biridan farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik nivelirlash

Geometrik nivelirlash - ikki nukta orasidagi nisbiy balandlikni aniqlash. Nivelir asbobi bilan gorizontal chiziq oʻtkazish orqali bajariladi. Bunda/4 va V — joydagi nuqtalar. / — asbob gorizonti. Nivelir reykalari nul tomoni bilan balandlik belgisi ustiga qoʻyiladi. Nuqtalar orasidagi nisbiy balandlik h=a— b ifodasidan topiladi (a, b — orqadagi va oldindagi reykalardan olingan sanoqlar).

Asbob va refraksiya xatoliklarini kamaytirish maqsadida nivelirlash ikki nuqta oʻrtasidan amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik optika

Geometrik optika - optikaning yorugʻlik nurlari haqidagi tasavvurlar asosida optik nurlanish (yorugʻlik)ning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganadigan boʻlimi. G. o. qonunlari manbadan chiqayotgan yorugʻlikning toʻlqin uzunligi atrofdagi narsalarning oʻzlariga xos oʻlchamlaridan koʻplab marta kichik boʻlgan holdagina oʻrinli boʻladi. Bu holda yorugʻlik nuri degan taxminan tushunchani ishlatish mumkin. Yorugʻlik nuri sifatida yorugʻlik energiyasi oqimi tarqalayotgan chiziq tushuniladi. Hyp diafragmalar yordamida hosil qilinadi. Deyarli yoyilmasdan tarqaluvchi yorugʻlik nuriga misol qilib lazer nurini koʻrsatish mumkin.

Mustaqil tarqaluvchi yorugʻlik nurlari haqidagi tasavvur qad. dunyo fani davridayoq vujudga kelgan edi. Yunon olimi Evklid nurning toʻgʻri chiziqli tarqalish va yorugʻlikning koʻzgudan qaytish qonunini kashf qildi. 17-asrda bir qator optik asboblar (kuzatish trubasi, teleskop, mikroskop va b.) kashf qilinishi va ularning keng qoʻllanishi munosabati bilan G. o. juda tez rivojlana boshladi. Shu davrda golland matematigi V. Snell va R. Dekart tomonidan yorugʻlik nurlarining ikki muhit chegarasida sinish qonunlari tajriba asosida kashf qilindi. 17-asr oʻrtalaridayoq fransuz olimi P. Ferma G. o.ning asosiy prinsipini quyidagicha ifodalagan edi: ikki nuqta orqali oʻtuvchi yorugʻlik nuri shu nuktalar oraligʻida eng qisqa vakt ketadigan yoʻl boʻylab yuradi. 18-asrdan boshlab optik sistemalarining hisoblash usullari takomillasha borgan sari G. o. amaliy fan sifatida rivojlana bordi.

G. o.da ozgina tushuncha va qonunlar (yorugʻlik nuri toʻgʻrisida tasavvur, yorugʻlikning qaytishi va sinishi qonunlari)ga asoslanib, koʻpgina muhim amaliy natijalarni olish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik progressiya

Geometrik progressiya — har bir hadining oldingi hadiga nisbati oʻzgarmas boʻlgan sonlar ketma-ketligi. Bu nisbat G. p. mahraji deyiladi. Nomi quyidagi xossasidan kelib chiqqan: musbat sonlardan tashkil topgan G. p.ning har bir hadi ikki qoʻshnisining geometrik oʻrtasida" iborat. G. p.da har bir son oldingi sonni doimiy songa koʻpaytirib aniqlanadi (2, 8, 32, 128,… q =4). Maxraji q boʻlgan G. p. hadlari q, aq, aq2, aq* va h. k. p — hadi a=aq"~x, bu yerda a — Geometrik progressiyaning birinchi hadi.

Geometrik progressiyaning qatiy taʼrifi: at-a va l=2 dan boshlab a=an_Kq. Masalan, shaxmat taxtasining birinchi katagiga 1 dona, 2-katagiga 2 dona, 3-katagiga 4 dona va h. k., keyingi katakka avvalgisidan ikki marta koʻp bugʻdoy donasi qoʻyilsa, jami bugʻdoy donalari soni 5"64=264—1 ta boʻladi.

Mahraji — \<q<\ boʻlgan G. p.lar cheksiz kamayuvchi deyiladi, chunki |d,|>|v2|>|a3|>… Bu holda p cheksiz oʻsganda Sn yigʻindi -TZ\ miqdorga intilib, u cheksiz kamayuvchi G. p.ning yigʻindisi deyiladi. Bundan, mas, 0,66666666… cheksiz oʻnli kasr 2/3 ga tengligi kelib chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik uslub

Geometrik uslub (sanʼatda) — yunon sanʼati taraqqiyotining ilk bosqichlari (mil. av. 9—8-asrlar)dagi badiiy uslub. Ayniqsa vaza rassomligi, qisman mayda shakllar haykaltaroshligi, gliptika va amaliy bezak sanʼati (idishlar, qurollar va b.)da yuksak darajaga koʻtarilgan. Naqshlar (aylana, burma, xoch, uchburchak va b.) aniq va qatiy, uslubning rivojlangan davrida (Dipilion vazalari, mil. av. 8-asr) odam qiyofasi sodda, sof geometrik shakllarda tasvirlangan. Zargarlik buyumlaridagi kichik boʻrtma tasvirlar va haykalchalar ham shu uslubda tayyorlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik yasashlar

Geometrik yasashlar - geometrik figuralarni maʼlum asboblar yoki vositalar yordamida yasash haqidagi taʼlimot. G.ya. masalasi asosan toʻgʻri chiziqlar, koʻpburchaklar, aylanalar va b.ni yasashdan iborat. Bular asbob va vositalar (mas, chizgʻich, sirkul, goʻniya, bir tomonli chizgʻich va h.k.) yordamida bajariladi. G.ya., odatda, tekislikda va fazoda yasash usullariga boʻlinadi. Tekislikda G.ya. bilan N. N. Lobachevskiy shugʻullangan. Fazoda G. ya. chizma geometriya usullari bilan bogʻliq. Tekislikda ham, fazoda ham G. ya. maʼlum aksiomalarga, boshqacha aytganda, yasalishi jihatidan juda sodda boʻlgan elementar masalalarga keltiriladi. G.ya.ning asosiy usullari: nuqtalarning geometrik oʻrnini topish, geometrik almashtirishlar, jumladan, gomotetiya usuli, oʻxshashlik usuli, algebraik usul.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik oʻlchashlar

Geometrik oʻlchashlar - chiziqning uzunligi, burchakning kattaligi, figuraning yuzi yoki hajmini taʼriflash va hisoblash. Oʻlcham tushunchasiga asoslanadi. Figuraning oʻlchami tayin oʻlchov byrligi va uning ulushlari bilan qamrab hisoblanadi. Bushga shakl koʻchirilganda oʻlchami oʻzgarmasligi (invariantlik), figuralar qoʻshilganda oʻlchamlari ham qoʻshilishi (additivlik) xossalariga asoslaniladi. Agar chekli qadamda oʻlcham aniq topilsa, u ratsional son boʻladi. Aks holda (mas, tomoni 1 ga teng kvadratning diagonali oʻlchanganda) Arximed aksiomasi qoʻllanib, oʻlcham avval taqriban topiladi, soʻng ulushlar cheksiz maydalanib limitga oʻtiladi. Egri chiziqlar va sirtlar oʻlchami (mas, aylana uzunligi, shar hajmi) shu usulda taʼriflanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik oʻrta

Geometrik oʻrta - ya ta musbat sonlar (v,, a2, av ..., ap)ning shu sonlar koʻpaytmasidan olingan l darajali arifmetik ildizi. Mas, musbat a va b sonlarning G. oʻ.si — g = Jab . g . oʻ. har doim a bilan b orasida yotadi. U a:q=q:b shartni qanoatlantirgani uchun oʻrta proporsional (mutanosib) ham deyiladi. Diametri AV-AS+SV boʻlgan aylanada CD perpendikulyar uzunligi a=|LS| va =\VS\ kesmalarning G. oʻ.si boʻladi. Bu aylana radiusi a va b ning arifmetik oʻrtasi boʻlgani uchun har doim Jab < t^b-. Bu kabi tengeizlik pta musbat sonning G. oʻ.si g = -J^ -ag ...a„ bilan arifmetik oʻrtasi uchun ham oʻrinli (Koshi tengsizligi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik qator

Geometrik qator - geometrik progressiya hadlaridan tuzilgan qator:  Bu qator |q|<1 da yaqinlashuvchi boʻladi va uning yigʻindisi ga teng.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Algebra
Geomexanika

Geomexanika (geo... yermexanikasi) (togʻ jinslari mexanikasi) — tabiiy va texnologik omillar taʼsiridan togʻ jinslarining fizik-mexanik xossalari, zoʻriqish holati, deformatsiyalanishi va yemirilishini oʻrganadigan fan. Taʼsir etuvchi omillarning asosiylari termik (Yerning sovishi va isishi) va mexanik (gravitatsiya, Yerning aylanishi natijasida hosil boʻladigan markazdan qochuvchi kuchlar, koinot jinslarining tortilishi) jarayonlar hisoblanadi. G.ning asosiy vazifasi Yer poʻsti ayrim uchastkalarining zoʻriqqan deformatsion holati (kattiq, suyuq va gaz holatidagi fazalari)ning oʻzgarishini tushuntirish va kelajakda boʻladigan oʻzgarishlarni bashorat qilishdan iborat. G. togʻ jinslari mexanik xususiyatlarining paydo boʻlish obyektiv qonuniyatlarini va Yerning maʼlum qismlarining siljishi, mustahkamlanishi va yemirilishi sabablarini oʻrganadi. G. 19- va 20-asrlar boʻsagʻasida geofizikanint bir boʻlimi sifatida geol. va mexanika fanlarining tutashgan sohasida vujudga kelgan. Muhandislik geol.si, yaxlit muhit mexanikasi, gidro va gaz-mexanika, termodinamika bilan ham aloqador. Bu fanlarning metodlari G. tadqiqotlarida keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geosiyosat

Geosiyosat, geografik siyosat — siyosatshunoslikdagi nazariya. Geosiyosat atamasi muayyan bir mamlakat oʻrni, tabiiy boyliklari, iqlimi va boshqa geografik omillarining davlat tashqi siyosatiga (geografik-siyosiy strategiyasi va hokazoga) muayyan taʼsirini ifodalash uchun ishlatiladi. Geosiyosat tushunchasini birinchi bor R. Chellen (Shvetsiya) ilmiy muomalaga kiritgan. Geosiyosat nazariyasi XIX asr oxiri va XX asr boshlarida F. Ratsel (Germaniya), A. Mexen (AQSh), X. Makkinder (Buyuk Britaniya) tomonidan ishlab chiqilgan, geosiyosat Kissinjer, Z. Bjezinskiy (AQSh) va b. tomonidan hozirgi dunyodagi siyosiy jarayonlarga tadbiqan rivojlantirilgan. Geosiyosatga oid ilmiy qarashlarga davlatning geografik joylashuvi (makoni) bilan uning ichki va tashqi siyosati oʻrtasidagi uygʻunlik prinsipi asos qilib olinadi. Oʻzbekiston oʻz tashqi siyosatida maʼlum darajada geosiyosatning asosiy tamoyillarini ham hisobga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2018-yil.

Siyosat
Siyosatshunoslik
Siyosatshunoslik nazariyalari
Fanlar
Geostrofik shamol

Geostrofik shamol - (geo ... va yun. strophe — burilish, aylanish) — ishqalanish kuchi boʻlmagan, gorizontal bosim gradiyent kuchi S bilan Yer aylanishining ogʻdiruvchi kuchi A muvozanatlashgan sharoitda havoning tekis va toʻgʻri chiziqli gorizontal harakati. G. sh. parallel toʻgʻri chiziqli izobaralar boʻylab Shim. yarim sharda bosim gradiyentidan oʻng tomonga va Jan. yarim sharda chap tomonga toʻgʻri burchak ostida ogʻib yoʻnaladi. G. sh. tezligi gorizontal bosim gradiyenti dr ga proporsional. Bir xil bosim gradiyentlarida u havo zichligi r ga va geografik kenglik sinusiga teskari proporsional. Agar tezlikni m/s va bosim gradiyenti gektopaskalda (har 111,2 km da) ifodalansa: 4,8Ar G. sh. — gradiyent shamoluptt xususiy holi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geosferalar

Geosferalar ( - geo va  - sfera) — Yerni tashkil etgan konsentrik qobiklar. Yerning ustidan markaziga tomon atmosfera, gidrosfera, Yer poʻsti, mantiya, yadro Geosferalarlari ajratiladi. Ichki va tashqi Geosferalar farq qilinadi. Tashqi Geosferalar atmosfera va gidrosfera, ichki Geosferalar Yer poʻsti, mantiya va yadrodan iborat.

Geosferalarning ichki tuzilishi toʻgʻrisidagi tasavvurlar geofizika maʼlumotlariga asoslangan. Yer poʻsti mantiyaning ustida joylashgan va undan Moxorovichich yuzasi bilan ajralgan. Yer poʻstining qalinligi okeanlar tubida 3–12 km, kontinental zonada oʻrtacha 35 km, eng qalin joyi togʻliklar ostida 50–84 km. Moxorovichich yuzasining tagida 2900 km chuqurlikda Yer mantiyasi oʻrnashgan. U ikkiga — yuqori va quyi mantiyaga ajraladi. Yuqori mantiyaning kalinligi 850–900 km, quyi mantiyaniki — 2000 km ga yaqin. Mantiyaning Yer poʻsti ostida joylashgan qismi substrat deb yuritiladi. Yer poʻsti substrat bilan birgalikda litosferani tashkil etadi. Yuqori mantiyaning pastki qismi boʻlgan astenosferaning massasi yuqori darajada plastik boʻlganligidan seysmik toʻlqinlar oraliq qatlamlarga qaraganda sekinroq tarqaladi. Astenosfera quyi mantiyadan Golitsin qatlami bilan ajralgan. Bu katlamda seysmik toʻlqinlar tez harakatlanadi. Yer yadrosi tashki va ichki yadroga boʻlinadi. Bular oraligʻida qalinligi 300 km ga teng oʻtish zonasi joylashgan. Yer yadrosining radiusi 3500 km ga yaqin. Ichki yadroda seysmik toʻlqinlarning tezligi oʻzgarmaydi. Koʻpchilik tadqiqotlarga koʻra yadro va mantiyaning quyiqismi yupqa konsentrik qatlamlardan tuzilgan, agregat holati bir xil, zich, qayishqoq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotektura

Geotektura (geo... va lot. tectura — qoplam) — Yerning eng yirik relyef belgilari: materiklar va okean botiklari. Relyefning G. elementlari umumsayyoraviy (planetar) kuchlar bilan bogʻliq. Ular Yer poʻsti strukturalarining shakllanishida qatnashadigan boshqa jarayonlar bilan oʻzaro taʼsirda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermal resurslar

Geotermal resurslar - Yer qaʼri issiqligi zaxirasi. Gidrogeotermal (termal suvlar) va petrogeo-termal (350° va undan ortiq darajagacha qizigan quruq togʻ jinslari) resurslarga boʻlinadi. G. r.ning sanoati taraqqiy etgan mamlakatlar yoqilgʻi-energetika balansidagi ulushi oʻrtacha 5-10%. Gidrotermal resurslardan issikliq manbai sifatida (40° dan 100— 150° gacha boʻlgani) va elektr quvvati i.ch.da (150° dan 300° gachasi) foydalaniladi [Italiya (Toskana), AQSH (Kaliforniya), Yangi Zelandiya, Yaponiya (Xokkaydo o.), Meksika, Rossiya Federatsiyasi (Gʻarbiy Sibir, Shimoliy Saxalin)da]. Oʻzbekistonda Fargʻonada artezian iliqsuv havzalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermik gradiyent

Geotermik gradiyent - har 100 m ga chuqurlashgan sari Yer poʻstidagi togʻ jinslari temperaturasining koʻtarilib boradigan miqdori. G. g . turli joyda yer yuzasining shakli, togʻ jinslarining issiqlik oʻtkazuvchanligi, yer osti suvlarining aylanib yurishi, vulkan oʻchoqlariga yaqinligi, Yer poʻstida yuz beradigan turli kimyoviy reaksiyalarga koʻra oʻzgaradi. Chuqurlashgan sari temperaturaning koʻtarilib borish qonuniyati Yer kaʼridan yuzasiga tomon issiqlik oqimi mavjudligini koʻrsatadi. Bu oqimning miqdori G. g .ning issiqlik oʻtkazuvchanlik koeffitsiyenti koʻpaytmasiga teng . Koʻpin-cha, G. g . miqdori 0,5 dan 20° gacha oʻzgarib, urtacha 3° ga tengdir. Anomal G. g . (30-40°/km va undan ortiq) miqdori Talas—Chatqol—Qurama va Sharqiy Qirgʻiziston maydonlariga taalluqli, past G. g . (20—25°/km) Fargʻona, Norin anomal zonalari, Shim. va Oʻrta Tyanshanning markaziy qismlari, Jan. Tyanshanning baʼzi bir qismlariga xos. G. g .ning Urtacha miqdori (27— ZG/km) Norin botigʻining gʻarbiy qismida kuzatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermik pogʻona

Geotermik pogʻona - Yer poʻstining metr hisobidagi chuqurlik intervali, bunda temperatura har bir intervalda G ga ortib boradi. Oʻrta hisobda Geotermik pogʻona 30-40 m ga toʻgʻri keladi, kristall jinslarda esa bir necha marta katta (120— 200 m gacha). Chuqurligi va joylashgan oʻrniga qarab 5 dan 150 m gacha (bevosita oʻlchash mumkin boʻlgan joylarda) oʻzgarib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotermik oʻlchashlar

Geotermik oʻlchashlar - parmalangan quduqlarda geotermik gradiyentni aniqlashda hamda qator razvedkaqidirish va texnik masalalarni yechishda qoʻllaniladigan usullar. G. oʻ.da asosan quduqqa tushiriladigan qarshilikli elektr termometr ishlatiladi. Bu asbobning ishiga mis elektr qarshiligining temperaturaga nisbatan mutanosib Oʻzgarishi asos qilib olingan. Burgʻilash suyuqligi va togʻ jinslarining har xil temperaturaga ega boʻlganligi uchun issiqlik holati muvozanatga kelgandan soʻng , yaʼni burgʻilash tamom boʻlgandan bir necha kun oʻtgandan soʻng geotermik gradiyent oʻlchanadi. Issiqlik diagrammalarida chuqurlik oshishi bilan temperaturaning umumiy oʻsishi va gaz, neft, kumir, sulfid maʼdanlari bilan bogʻliq ayrim anomaliyalar namoyon boʻladi. Olingan maʼlumotlar karotaj natijalarini tahdil qilishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotexnologiya

Geotexnologiya (geo... va texnologiya) — foydali qazilmalarni Yer qaʼridan qazib olishning maxsus kimyoviy, fizik-kimyoviy, biokimyoviy va mikrobiologik yoki ularning yotgan joylarida qaytadan ishlash metodlari. G. yer ostida odamlar ishtirokisiz bajariladi. Foydali qazilmalar G.da burgi qudugʻi orqali qazib oli-nadi. G. ga yer ostida kumirni gazlashtirish, bakterial ishkrrsizlantirish, oltingugurtni eritish, qattiq holdan gaz holatiga oʻtuvchi jinslarni haydash, vulkan jinslari va issiq suvlardan minerallarni ajratish, neft va neft mahsulotlarini termik yoʻl bilan olish va b. misol boʻladi. Dunyo boʻyicha oltingugurtning 2/3 qismi kuchli isitilgan suv yordamida yer ostida rudali jismlardan eritib olinadi, bunda uning sifati yuqori boʻladi (99,99%). Shu yoʻl bilan 80-90° da eriydigan asfalt, bura (tanakor), ozokerit (togʻ mumi) va b. eruvchi minerallarni qazib olish mumkin. G. sanoat rudasi kam boʻlgan va tarqoq elementlar bor konlarda ishlatiladi. G. ilmiy yoʻnalish boʻlib, foydali qazilmalarni ajratib olishning optimal texnologiyasi bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotropizm

Gravitropizm (Geotropizm) (geo... va yun. tropos — burilish, yoʻnalish, qayrilish) — oʻsimlik organlarining yer tortish kuchi yoʻnalishiga qarab Yer markaziga nisbatan muayyan holat olishi. Gravitropizm musbat, yaʼni toʻgʻri (mas, ildizning pastga qarab oʻsishi) va manfiy, yaʼni teskari (mas, poyaning yuqoriga qarab oʻsishi) boʻladi. Gravitropizm tufayli oʻsimliklarning ildizi tuproqqa kirib boradi.

Yana q. 

 Tropizm

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofizik anomaliyalar

Geofizik anomaliyalar - Yer fizik maydoni qiymatining togʻ jinslari fizik xususiyatlaridagi farqi va ular tuzilishi hamda tarkibining bir xil emasligi sababli umumiy (normadagi) qiymatdan ogʻishi. G. a.ga qarab Yerning ichki tuzilishi va Yer poʻstini, ayniqsa uning yuqori qismini oʻrganadilar. G. a. maydonning geologik tuzilishiga, togʻ jinslari tarkibiga, yer yoriqlariga bogʻliq. G. a.ning intensivligi yer yuzasining har bir nuqtasida kuzatilayotgan va normadagi (nazariy) fizik maydoni koʻlami qiymatining farqi bilan belgilanadi. Bu geologik tuzilishi bir xil jinsdan deb faraz qilingan va Yer qaʼri moddalari fizik xususiyatlarining tegishlicha taqsimlanishi asosida hisoblab chiqiladi. Gravitatsion, magnit, seysmik, termik, elektr, radioaktiv va b. anomaliyalar farq qilinadi. Yerning normal gravitatsion, geomagnit va geotermik maydonlari eng koʻp tadqiq etilgan. G. a. ularning tabiatini aniqlash, Yerning chuqur qatlamlarini oʻrganish, foydali qazilmalarni bashoratlash, qidirish va razvedka qilish maqsadida oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofizik yoʻldosh

Geofizik yoʻldosh - Yer sunʼiy yoʻldoshi (YESY) orbitasidan turib, Yerning geofizik parametrlari — atmosferasining zichligini, geomagnit maydonini, radiatsion maydonini tadqiq etish uchun uchirilgan sunʼiy yoʻldosh. Shunday turdagi birinchi YESY — sobiq Ittifoqda 1958 yilda uchirilgan Yerning uchinchi sunʼiy yoʻldoshi edi. 1964 yil va undan keyingi yillarda AQSH orbital geofizik rasadxonalari seriyasini, qutb yogʻdulari hamda kutb "qalpoq" lari (muzliklari)ni tadqiq qilish uchun qutbiy orbital geofizik rasadxonalarni uchirdi. Baʼzi hollarda YESYlaridagi oʻlchashlar yer sirtidagi st-yalardan oʻlchashlar maxsus dasturi bilan uygʻunlashtirilgan holda amalga oshirildi. G. y.lari ichida meteorologik YESY alohida oʻrin tutadi. Geofizik kuzatishlar orbital st-yalardan amalga oshiriladigan kompleks tadqiqotlar dasturining tarkibiy qismi ham boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofizik razvedka usullari

Geofizik razvedka usullari — foydali qazilma konlarini qidirish va razvedka qilish maqsadida Yer qobigʻi tuzilishini fizik usullar bilan oʻrganish; geofizikat tarkibiy qismi. G. r. u. tabiiy maydonlar (gravitatsion, magnit, elektr, seysmik, termik, yadroviy nurlanishlar)ni oʻrganishga asoslanadi. Bu maydonlar parametrlari yer ustida, havoda va yer osti (shaxta va burgʻi quduqlari)da oʻlchanadi. Olingan maʼlumotlar geologik strukturalar, ruda va b. konlarning joylashishini aniqlash, asosiy koʻrsatkichlarini oʻrganishda ishlatiladi. G. r. u.da tabiiy va sunʼiy hosil qilinadigan fizik maydonlardan foydalaniladi. Tabiiy maydon usullari nisbatan arzon va bir xildagi, oson solishtiriladigan maʼlumotlar bergani uchun katta hududlardagi ishlarda koʻllaniladi. Bu usul qimmatbaho burgʻilash va togʻ ishlarining aniq yoʻnalishlarini belgilab, ularning samaradorligini oshiradi. Shuning uchun rekognossirovka ishlarida asosan tabiiy maydonli G. r. u. (magnitorazvedka), kichik hududlardagi ishlarda asosan sunʼiy fizik maydonlar (seysmorazvedka) qoʻllaniladi. Qoʻllaniladigan fizik maydonlar tabiatiga qarab, G. r. u. quyidagi xillarga boʻlinadi: Yer tortish kuchi maydonini oʻrganuvchi gravimetrik razvedka; Yer tabiiy magnit maydonini oʻrganuvchi magnitorazvedka; Yerning tabiiy elektr maydonini, asosan, sunʼiy hosil qilinadigan oʻzgarmas va oʻzgaruvchan elektromagnit maydonlarni oʻrganuvchi elektrorazvedka; portlovchi moddalarni portlatish yoki mexanik zarblarda hosil qilinadigan va Yer qobigʻida tarqaluvchi seysmik tebranishlar maydonini oʻrganuvchi seysmorazvedka; togʻ jinslarining issiqlik oʻtkazuvchanligi orasidagi farqqa asoslanib, burgʻi quduqlaridagi temperaturani oʻrganuvchi geotermik razvedka; togʻ jinslari va rudalarning tabiiy radioaktiv nurlaiishini oʻrganuvchi yadro geofizikasi; burgʻilash quduqlaridagi fizik maydonlarni urganuvchi karotaj; burgʻilash quduqlari oraliqlaridagi ruda gavdalarini aniqlashga asoslangan burgʻi quduqlari geofizikasi. G. r. u., ayniqsa, gʻovak qatlamlar ostidagi, chuqur joylashgan, dengiz va okeanlar tubi ostida yotgan foydali qazilma konlarini qidirish va razvedka qilishda muhim oʻrin tutadi (yana q. Geologik qidirish)....

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofitlar

Geofitlar (geo... va yun. phyton — oʻsimlik) — yangilanuvchi kurtaklari va zaxira oziq moddalari yer osti organlarida toʻplanadigan koʻp yillik oʻt oʻsimliklar (kartoshka, piyozguldoshlar, ildizpoyali bugʻdoydoshlar). G. oʻsimliklarning hayotiy shakllaridan biri boʻlib, kriptofitlar guruhiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geofon

Geofon (geo... va ...fon) — Yer qobigʻining yuqori qatlamlarida tarqaladigan tovush toʻlqinlarini qabul qiluvchi apparat. Ichiga ikkita egiluvchan yupqa metall plastinka orasiga mahkamlangan zalvar massa joylashtirilgan qutidan iborat. Yer qatlamida tarqalayotgan tovush tebranishlari yerga tegib turgan quti korpusini tebrantiradi, quti ichidagi zalvar massa esa inersiya hodisasi tufayli qimirlamay turadi. G. koʻpincha vibrograf kabi ishlaydi. Maʼlum uzunlikdagi tovush toʻlqinlarini tutib oladigan asosiy elementa pyezokvars kristalidan iborat G. pyezogeofon deb ataladi. Elektr-mexanik oʻzgartirgichlar, kuchaytirgich va tebranishlarni qayd qiluvchi ossillograf bilan taʼminlangan G. seysmograf deyiladi. G. togʻ jinslarini, dengiz tubini akustik jihatdan tekshirishda, konda qutqaruv ishlarini olib borish va b.da qoʻllaniladi. Konlarda eshitish qiyin boʻlgan tovush signallarini tutib qayd qiladigan maxsus magnitofon moslamali G. geomagnitofon deb ataladi. Unda konda avariyaga uchragan konchilar turgan joyni aniqlash uchun avariya yuz bergan joydan kelayotgan signallar magnit lentaga yozib olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoxronologik shkala

Geoxronologik shkala - umumiy stratigrafik shkala birliklariga ekvivalent boʻlgan geoxronologik boʻlimlarning iyerarxiya (quyi boʻlimlarning yuqori boʻlimlarga bosqichma-bosqich boʻysunish) sistemasi.

Geoxronologik boʻlimlar ilmiy jihatdan kuraviy miqyosda tarqalgan, ammo kesimlarning toʻliq emasligi va izoxron satxlarni kuzatish usullarining chegaralanganligi sababli faqat yirik geoxronologik boʻlimlargina keng miqyosda belgilangan. Radiologik geoxronometriya maʼlumotlari boʻyicha hozirgi vaqtda fanerozoy eratema, sistema, boʻlim, yarus, davrlarining hamda bir qancha zamon va asrlarning davom etgan vaqti aniqlangan. Radiologik yoshni aniqlash tokembriy G.sh. uchun ayniqsa muhim, chunki tokembriy uchun hozirgacha umumiy qabul qilingan boʻlimlar yoʻq (qarang Geoxronologiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geotsentrik koordinatalar

Geotsentrik koordinatalar - osmon jismlari (Quyosh, Oy, sayyoralar va b. jismlar) koordinatalarining Yer markaziga nisbatan aniqlanadigan tizimi. Xususan, sunʼiy yoʻddoshlarning koordinatalari ham G. k.da ifodalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil