MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Saskachevan

Saskachevan — Kanadaning markaziy qismidagi provinsiya. Maydoni 651 ming km². Ahrlisi 1,01 mln. kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Rijayna sh. S. hududining aksari qismi Lavrentiy qirlarida, jan. esa Buyuk tekisliklarda joylashgan. Eng katta daryosi — Saskachevan. Shim.sharqi igna bargli oʻrmonlar, jan.gʻarbi oʻrmondasht va dashtdan iborat. Mamlakatdagi qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlarning 1/3 qismi Saskachevan Kx.da eksport uchun bugʻdoy yetishtiriladi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi; parrandachilik rivojlangan. Kaliy tuzlari, neft, geliy, mis, uran rudalari qazib olinadi. Ozik,ovqat, kimyo, neftni qayta ishlash, kora metallurgiya, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, yogʻochsozlik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari bor. S. orkali TransKanada temir yoʻl va avtomobil yoʻllari, neft va gaz quvurlari oʻtgan.

Manbalar 

 

Saskachevan
Sassaparil

Sassaparil, sassaparel, sarsaparel (Smilax) — piyozdoshlar oilasiga mansub tikanli doim yashil lianalar turkumi. Asosan, Oʻrta dengiz atroflarida, shuningdek, Osiyo va Shimoliy Amerikaning tropik va subtropik va moʻʼtadil hududlarida oʻsadigan 200 dan ortiq turi maʼlum. Kavkazda S.ning (S. excelsa), Primorye oʻlkasida (S. oldhamii — Oldgem S.) turlari oʻsadi. Meksikada oʻstiriladigan tibbiyot Si (S. medica), xitoy Si (S. china) va shifobaxsh (S. S. utilts) qadimdan tibbiyotda ishlatiladi. Gullari bir jinsli, mayda. Mevasi kizil, 1—3 urugʻli rezavor. Gajagi bilan oʻralib oʻsadi. Mayiyunda gullab, mevasi oktabrnoyab. oylarida pishadi. Urugʻi va ildizidan koʻpayadi.

Manbalar
Sassiq popishaklar

Sassiq popishaklar (Lepipidae) — koʻkqargʻasimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Bir turi — sassiq popishak maʼlum. Yevrosiyo va Afrikada tarqalgan. Qishlash uchun Shimoliy hududardan jan.ga uchib ketadi. Oʻzbekistonning dasht, togʻ va togʻ oldi hududlarida uchraydi. Tanasining uz. oʻrtacha 28 sm, qanotlari 13,5—15 sm, vazni 70 g gacha. Pati oqqora yoʻl-yoʻl, sargʻish jigarrang. Boshida toji (popugi) bor. Tumshugʻi ingichka, bir oz pastga egilgan. Mart oyida uchib keladi. Uyasini eski daraxtlar, imoratlar, kovaklar, qoyalar va boshqa yerlarga quradi. Badboʻy hid tarqatadi (nomi shundan olingan). Aprel—mayda 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 15—20 kun bosadi. Bolalarini 22—23 kun davomida hasharotlar va ularning lichinkalari bilan boqadi. Keyingi yillarda eski kovakli daraxtlarning kesib yoʻq qilinishi Sassiq popishaklar sonining kamayib ketishiga olib keldi. Muhofaza qilinishi lozim.

Manbalar
Sassiq tumov

Sassiq tumov, ozena - burun boʻshligʻining surunkali kasalligi. St., odatda, burun chigʻanoqlari shilliq pardasi va suyak skeletining juda yupqalashib ketishi (atrofiya) va burun shilliq pardasidan ajralib, tezda qaloqqa aylanuvchi badboʻy quyuq shilimshiqchiqishi bilan kechadi. (qarang Burun). Bunda burundan nafas olish qiyinlashadi, burun va tomoq qichiydi, yoʻtal paydo boʻladi, hid bilish pasayadi yoki butunlay yoʻqoladi. Atrofiya koʻz yoshi — burun kanali shilliq pardasiga ham tarqalgani uchun koʻz yoshi xaltachasiga infeksiya kirib, dakriotsistit yuzaga keladi; Yevstaxiy nayi shilliq pardasiga oʻtganda esa otit (qarang Qulots) roʻy beradi, jarayon hiqildoq va traxeyaga (qarang Nafas) tarqalganda ovoz xirillab chiqib, nafas olish qiyinlashadi. Kasallik koʻpincha bolalar va oʻsmirlarda uchraydi. Bemor, albatta, vrachga murojaat qilishi shart.

Manbalar 

Kasalliklar
Alifbo boʻyicha kasalliklar
Burun kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Sassiqkovrak

Sassiqkovrak (Ferula foetida) -ziradoshlar oilasiga mansub monokarp oʻt. Poyasi yoʻgʻon, boʻyi 1,5–2 m. Oʻrta Osiyodagi choʻl va yarim choʻllarda, shuningdek, Eron va Afgʻonistonda oʻsadi. Aprelda gullab, may oyida meva tugadi va quriydi. Har tupi 200 g gacha urugʻ beradi. Pishgan mevasi tarkibida protein, azotsiz ekstraktov moddalar, iddizida kraxmal, yelimsmola bor. S. dorivor oʻsimlik. Yelimsmolasi zararli hasharotlarni yoʻqotishda koʻllanadi.

Manbalar 

Ziradoshlar
Sassiqkoʻl

Sassiqkoʻl — Qozogʻistondagi koʻl, Balxash koʻlidan sharqroqda, 347 m balandlikdagi BalxashOlakoʻl soyligida joylashgan. Maydoni 735 km², oʻrtacha chuq. 3,3 m, eng chuqur joyi 4,7 m. Suv sathi 3 m gacha oʻzgarib turadi. Noyab.da muzlab, aprel boshlarida eriydi. Koʻlga Tentak va Qorakoʻl daryolari quyiladi. Sdan Uyali koʻliga suv quyiladi. Baliq, ondatra ovlanadi.

Manbalar 

 

Qozogʻiston koʻllari
Sassiqqoʻngʻizlar

Sassiqqoʻngʻizlar (Carabidae) -yirtqich qoʻngʻizlar kenja turku miga mansub qoʻngʻizlar oilasi. 20 mingdan ortiqturi maʼlum. Uzunchoq tanasining uz. 2–3 mm dan 50–80 mm gacha. Rangi, odatda, kora, metallsimon tovlanadi. Moʻylovi qilsimon yoki ipsimon; oyoklari yuguruvchi, panjalari 5 boʻgʻimli. Koʻpchilik turlari yer ustida yoki tuproqning yuza qatlamlarida yashaydi. Tunda faol. Lichinkalari tuproqsa yashaydi. S. koʻpgina qishloq xoʻjaligi zararkunandalari (hasharotlar, mollyuskalar, shilliqlar, chuvalchanglar, tunlam qurtlari va boshqalar) bilan oziqlanib, ular sonini tartibga solishda samarali natija beradi. Saprofog (oʻsimlik qoldiqlari bilan oziqlanuvchi) S. tuproq hosil boʻlish jarayonida faol ishtirok etadi. Baʼzi S oʻsimlikxoʻr (fitofag) boʻlib, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklariga zarar yetkazadi. Oʻrta Osiyoda 40 dan ortiq turi uchraydi, jumladan, eng koʻp tarqalganlari: Bembidon guadripustulatum, V. almum, Tachys angustulus, Tachyura tetraspila, Colosoma daserticola, C. auropunctatum drungaricum, Broscus punctatus, Pterostichus cupreus va boshqa Biologik qarshi kurash tizimida tangaqanotlilarga Colosma va Pterostichus; koʻk qurt (kuzgi tunlam) va boshqa tunlamlarga Broscuspunctatus va V. semistriatus urugʻining vakillaridan, toq ipak qurtga qarshi Colosoma vusorpapgadan foydalaniladi.

Manbalar
Sati

Sati — hindlarning xurofiy odati. Unga koʻra, beva ayollar vafot etgan eri bilan birga oʻtda kuydirilgan. J. Neru yozishicha, bu odat qad. skif qabilalarida urf boʻlgan. Qad. sanskrit qonunlari S.ni rasman qoralagan. Akbar uni man etishga astoydil harakat qilgan. Hind maʼrifatchisi va faylasufi Ram Moxan Roy (1772—1833) va Bengaliya jamoat arbobi Dvarxant Tagor S.ni qonun yoʻli bilan bekor qilishga erishdilar (1829). Hindiston Respublikasining konstitutsiyasiga binoan, eski qad. xurofotlar qatorida S odati ham mutlaqo qonunga zid deb eʼlon qilingan.

Manbalar
Satin

Satin (frans. satin) — paxta ipi yoki kimyoviy toladan toʻqiladigan gazlama. Xuddi atlasta oʻxshab toʻqiladi, lekin atlasning oʻngiga tanda iplari koʻproq chiqib turadi, yaʼni S.ning oʻngida arkok iplari koʻproq boʻladi. Har metr S.ning ogʻirligi —90—150 g. S. ayol va erkaklar koʻylagi, astarlik va boshqa uchun ishlatiladi.

Manbalar 

    

Matolar
Satira teatri

Satira teatri, Abdulla Qahhor nomidagi Respublika satira teatri — Oʻzbekistondagi yagona hajv teatri. Toshkent shahrida joylashgan. 1986-yil "Gap egasini topadi" dasturi bilan ochilgan. "Tobutdan tovush" (Abdulla Qahhor) teatrning birinchi spektakli. M.Xoʻjayev, X.Saʼdiyev, N. Otaboyevlar teatr tashkilotchilaridir. T.Sodiqov, L.Saʼdullayev, G.Saʼdullayeva, H.Musaboyev, Sh.Rasulov, Sh. Roʻzioxunov, A.Ibotulinalar teatrning birinchi aktyorlari. Hayotdagi salbiy illatlarni, shaxslar harakteridagi nuqson va kamchiliklarni fosh qilish va masharalash, yangilik va yaxshilikka undash teatr ijodining asosiy xususiyatidir. "Sabil qoddi" (F.Musajonov), "Janjal" (Shukrullo), "Mayiz yemagan xotin" (A.Qaxdor asari asosida M. Boboyev asari), "Kulol va qaroqchi" (Mehmon Baxti), "Afandi va azroil" (Yu.Aliyev), "Temir xotin" (Sh.Boshbekov), "Davlat bolalari" (R.Muhammadjonov), "Oltin joʻja sarguzashtlari" (V.Orlov), "Qovurilgan oʻrdak parvozi" (Tafuk al Hakim, Toʻra Mirzo), "Oybolta va Toshpoʻlat" (R.Qodirov, A.Qayumov), "Yolgʻonchi darkor" (D.Psafos), "Adashganlar" (T. Muhiddin), "Besh kunlik kuyov" (Shuxrat), "YO shoh, yo Afandi, yo..." (Sh.Azimzoda) va boshqa teatrda sahnalashtirilgan eng yaxshi spektakllardir. Teatr jamoasi teztez viloyatlarga chiqadi va spektakllardan tashqari teatrlashtirilgan satirik tomoshalar uyushtirib turadi. X. Saʼdiyev, E.Karimov, R. Karimova, B. Ixtiyorov, S.Devonov, T.Sodiqov, M.Nurmatov, Z.Ismoilova, A.Ibotulina, B.Umurzoqova, O.Egamberdiyeva, E.Joʻlliyev kabilar teatrning yetakchi aktyorlaridir. Badiiy rahbari va direktori — Mavlon Xoʻjayev.

Mohina Ashirova.

Manbalar 

Toshkent shahridagi teatrlar
Satif

Satif — Jazoirning shim.sharqiy qismidagi shahar. Satif viloyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990y.boshlari). Temir yoʻl stansiyasi. Oziqovqat, sement, kimyo sanoati korxonalari bor. Gilam toʻqiladi. Shaharga mil. av. 1-asrda asos solingan.

Manbalar
Satlaj

Satlaj, Sutlej (quyi qismida Panjnad) — Pokiston, Hindiston va Xitoydagi daryo, Hind daryosining eng katta (chap) irmogʻi. Uzunligi 1450 km, havzasining maydoni 395 ming km². Tibet togʻligidagi Kaylak tizmasidan boshlanadi. Himolay togʻlarining shim. etagidagi tor daralardan oʻtgach, Panjob tekisligidan oqadi. Yirik irmoklari: Bias va Chinob. Oʻrtacha suv sarfi Rupar sh. yaqinida 500 m³/sek., yoz oylarida 20 ming m³/sek.ga yetadi. Suv oqimini tartibga solish maqsadida toʻgʻonlar, togʻlardan tekislikka chiqqan qismida BhaqraNangal gidrotexnika kompleksi qurilgan. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Ayrim qismlarida kema qatnaydi. S boʻyida Nangal, Bahavalpur sh.lari joylashgan.

Manbalar 

Xitoydagi daryolar
Pokistondagi daryolar
Hindistondagi daryolar
Satrap

Satrap (yun. satrapes, qad. fors, xshatrapavan — viloyat xazinachisi) — qad. va ilk oʻrta asrda Erondagi (viloyat) satrapiya boshligʻi. Forslardan tayinlangan. Satrapiyadagi barcha rasmiymaʼmuriy ishlarni boshqarsan, soliqlarni oʻz vaqtida yigʻib, podshoh xazinasiga topshirish, aholini turli qurilish ishlariga majburan jalb etishni taʼminlagan. S. satrapiyaning oliy sudyasi vazifasini ham oʻtagan. U kumush va mis tanga, chaqa pullar zarb etish huquqiga ega boʻlgan.

Manbalar
Satrapiya

Satrapiya, satraplik — ayrim davlatlar (Axomaniylar, Salavkiylar, Parfiya va Sosoniylar)da satraplar boshqargan harbiymaʼmuriy okrug. S.ga satraplardan tashqari harbiy boshliklar ham tayin etilgan, ular chegara, yoʻllarni qoʻriklagan, oʻgʻrilik va bosqinchilikka qarshi kurashgan. Mas, Kir II va Doro I davrida Axomaniylar davlatiga kirgan oʻlkalar aloxdda S.ga boʻlib idora etilgan. Doro I S.ning toʻla roʻyxatlarini Bihistun kitobalari hamda Naqshi Rustam kitobalarida mixxat bilan yozdirgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston xududlarida ham alohida S.lar boʻlgan. Har bir S. belgilangan miqdorda soliq toʻlashga majbur boʻlgan. Koʻpchilik S.larning oʻz qonuni, urfodati boʻlgan, oʻz tilida soʻzlashgan.

Adabiyot 
 Gerodot, Istoriya v devyati knigax. L., 1972.

Manbalar
Joʻraqul Sattorov

Joʻraqul Sattorovich Sattorov (1938.1.10, Kattaqoʻrgʻon tumani Kallaqoʻrgʻon qishlogʻi) — agrokimyogar, tuproqshunos olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1980), professor (1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1990). ToshDU biol.tuproqshunoslik fakultetini tugatgan (1962). Shu Institutda aspirant (1962—65), assistent (1966), katta oʻqituvchi (1967), dotsent (1968), kafedra mudiri (1968—95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti direktori (1987—95), Samarqand universiteti rektori (1955—99). 1999-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari Davlat qoʻmitasi Tuproqshunoslik va agrokimyo institutida boʻlim mudiri.

Ilmiy ishlari tuproq melioratsiyasi, tuproqshunoslik, agrokimyo va ekologiya, global muammo boʻlgan choʻllashish jarayonining tuproq qatlamiga taʼsiri, suv omborlarining choʻkindi loyqalaridan qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida foydalanish masalalariga bagʻishlangan. S. sulfat tuzlari bilan shoʻrlangan yerlarni kuzqish oylarida yuvishning ilmiy asosini yaratdi, gʻoʻza va uning naviga qarab oʻgʻit berish sistemasini ishlab chiqsi, "nav" agrokimyosi" asos soldi.

Manbalar 
 Melioratsiya — tuproq unumdorligining garovidir, T., 1970; Sort, pochva, udobreniye i urojay, T., 1988; Nitratreduktiaznaya aktivnost i otzivchivost xlopchatnika na azotnie udobreniya, T., 1991; Agroximiya fosfora, T., 1992; Pochva — udobreniye v xlopkovodstve Oʻzbekistana, T., 1994.

    

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Hamza Sattorov

Hamza Sattorov (1949.1.8, Ohangaron tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1979). 1979-yildan Ohangaron tumanidagi 27maktabda geogr. oʻqituvchisi. Maktabda geogr. fani kabinetini tashkil etgan va koʻrgazmali qurollar bilan boyitgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Maryamoy Sattorova

Maryamoy Saidovna Sattorova (1964.14.5, Shahrisabz) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Musiqadan ilk saboqni E. Boymurodovdan olgan. Toshkent konservatoriyasini anʼanaviy xonandalik ixtisosligi boʻyicha (F. Mamadaliyev sinfida) tugatgan (1990). Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1988—2000), "Oʻzbeknavo" birlashmasida (2000-yildan) yakka xonanda. Diapazoni va nafasi keng, kuchli va yorqin ovoz sohibasi. Repertuaridan oʻzbek mumtoz ashula yoʻllari ("Chorgoh", "Feruz", "Samarqand ushshogʻi", "Suvora", "Saraxbori Dugoh" kabi), 20-asr bastakor ("Munojot", I. Ikromov; "Soginurman", "Yor oʻlmasin", F. Mamadaliyev; "Tengi yoʻq", O. Hotamov va boshqalar) va kompozitorlar ("Ayriliq", D.

Omonullayeva va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. S. ijro etgan ashulalar 2 ta grammplastinka (1983, 1984) va 3 ta kompakt disk (1996, 2003)ga yozilgan. Uning ijodiga bagʻishlab Oʻzbekiston televideniyesi tomonidan 2 ta telefilm suratga olingan (1997, 2000). Yevropa mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Sattorxon

Sattorxon (1867/68, Qorabogʻ 1914.17.11, Tehron) — Eron xalq qahramoni. Yoshlik chogʻlaridanoq shohga qarshi kurash olib borayotganlar safiga qoʻshilgan. S. bir necha marta quvgʻinga uchragan. U 1905-yilda Eronda kutarilgan inqilobiy harakatning faol ishtirokchisi va ilhomchisi boʻlgan. 1908—09 yillarda boʻlib oʻtgan Tabriz inqilobiga boshchilik qilgan. S mohir harbiy tashkilotchi va yoʻlboshchi sifatida keng xalq ommasi orasida shuhrat qozongan.

Manbalar
Sattorxon Abdugʻafforov

Sattorxon Abdugʻafforov (1843, Chimkent — 1901, Toshkent) — maʼrifatparvar olim, tarixchi.

S. Abdugʻafforov Qoʻqon xonligining yirik ulamosi (mudarris) oilasida Chimkent tugʻilgan. Toshkentdagi Shukurxon madrasasini tugatgan (1862). Arab va fors tillarini yaxshi bilgan, rus tilini oʻrgangan. 1864-yilgacha Chimkent shahri muftiysi, 1873—1876-yillarda Chimkentdagi birinchi rus-tuzem maktabi oʻqituvchisi. 1876-yil aprelda Qoʻqon shahri qozisi etib tayinlangan. Sattorxon qozilik lavozimidan maʼrifatparvarlik gʻoyalarini targʻib qilish yoʻlida foydalangan, dunyoviy bilimlarni targʻib qilgan, natijada ruhoniylar tomonidan qattiq taʼqib ostiga olingan. 1881-yil Sattorxon Qoʻqonni tark etishga majbur boʻlgan. 1883-yil „Turkiston viloyatining gazeti“ga ishga kirgan, Yevropa madaniyati va dunyoviy bilimlarni targʻib qiluvchi bir qancha maqolalar yozgan. 1884—1889-yillarda Toshkent oʻqituvchilar seminariyasida oʻzbek va fors tillaridan dars bergan. Sattorxon rus imperatorining maorif sohasidagi ayrim tadbirlarini tanqid qilgan. 1899-yilgacha Chimkent qozisi boʻlib ishlagan, keyin Toshkentga qaytib kelgan. Sattorxon oʻzining maʼrifatparvarlik faoliyatini Furqat, Muqimiy, Zavqiylar bilan hamkorlikda olib borgan. Sattorxonning ijtimoiy qarashlari uning „Musulmon eshonlari“, „Rossiya istilosiga qadar Qoʻqon xonligining ichki ahvoli haqida qisqacha ocherk“ nomli risolalarida, koʻpgina maqola va nutqlarida oʻz ifodasini topgan.

Adabiyot 
 Olim Usmon, Oʻzbekistonda rus tilining ilk targʻibotchilari, T., 1962;
 Savitskiy A. I., Sattarxan Abdulgaffarov prosvetiteldemokrat, T., 1965.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

Manbalar 

 

Tarixchilar
 Oʻzbek tarixchilari
1843-yilda tugʻilganlar
1901-yilda vafot etganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Shukurxon madrasasida tahsil olganlar
Saturn (maʼnolari)

Saturn:

 Saturn, Zuhal — Quyosh sistemasidagi 9 ta katta sayyoralardan biri; Quyoshdan uzoqligi boʻyicha 6sayyora.
 Saturn (raketa) - "SATURN" — Amerikaning 1964—67 y.
 Saturn (xudo) — Qad. Rim mifologiyasida ekinlar xudosi, dehqonchilik homiysi.
Saturn (raketa)

"SATURN" — Amerikaning 1964—67 yillarda yaratilgan 2 va 3 bosqichli seriyali eltuvchi raketalari (ER) nomi va ularni ishlab chiqish dasturi; "Apollon" kosmik kemasi, "Skayleb" orbital stansiyasi va baʼzi yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda qoʻllanilgan. "S1" va "S.1B" — ikki bosqichli ER. "S.1B" — "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofidagi orbitaga uchirishda qoʻllanilgan. Start oldi massasi 590 t, diametri 6,5 m, uzunligi 68,3 m. Maksimal foydali yuki 18,1 t. "S.5" — uch bosqichli ER, "Apollon" kosmik kemalarini Yer atrofi va Oy atrofi orbitalarida hamda kosmonavtlarni Oyga eltishda qoʻllanilgan. Start oldi massasi 2950 t, maksimal foydali yuki 140 t ga yaqin, diametri 10,1 m, uz. 85,6 m.

Manbalar
Saturn (xudo)

Saturn — Qad. Rim mifologiyasida ekinlar xudosi, dehqonchilik homiysi. S. Italiyaning juda qad. podshosi hisoblangan, u xalqni dehqonchilikka, sohibkorlikka oʻrgatgan. Uning davri yalpi tenglik, maʼmurchilik va tinchlik barqaror boʻlgan "oltin asr" zamonasi edi. S. sharafiga har yili dekabr oyida dabdabali va quvnoq saturnaliya bayrami oʻtkazilgan. S. uzun soqolli va qoʻlida oʻrogʻi boʻlgan odam shaklida tasvirlangan. Mil. av. 3asr oxiri va 2-asr boshidan S.ga sigʻinish yunonlar xudosi Kronosga sigʻinish bilan qoʻshilib ketdi.

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Saturnaliya

Saturnaliya (lot. Saturnalia) — Qad. Rimda har yili Saturn sharafiga nishonlanadigan bayram. Qishki teng kunlik chogʻida hosil yigʻib olingach, oʻtkazilgan. Bayram karnaval tusida boʻlib, unda kullar xojalari bilan "teng" hisoblanganlar, hatto xojalari ularga mulozamat ham qilgan, faqirfuqarolarga pullar tarqatilgan. S. marosimi, birbiriga sovgʻa berish odati xristianlarning Rojdestvo bayrami udumlarida saqlanib qolgan.

Manbalar
Satyagraxa

Satyagraxa (sanskritcha — haqiqat qatiylikda) — hind xalqining ingliz mustamlakasi davridagi kurash shakllaridan biri. M. Gandi tomonidan 20-asr boshida ishlab chiqilgan. Bunda kurashning turli xil usullari, mutlaqo tinchlik vositalari — mitinglar oʻtkazish, hukumatga arznomalar bilan murojaat qilish, ish tashlashlar uyushtirish, hukumat farmoyishlarini bajarmaslik, solikdarni toʻlamaslik, hokimiyat bilan hamkorlik qilmaslik, unga itoat etmaslik va umuman kuch ishlatmasdan kurashishni bildiradi. S. dastlab M. Gandi tomonidan 20-asr boshida Janubiy Afrikadagi hindlarni tahqirlash siyosatiga qarshi oʻtkazildi. Gandi 1915-yilda Ahmadobod shahrida S gʻoyalarini targʻib etuvchi markaz "Satyagraxa ashram"ni tuzdi. 1918—22 ylarda mamlakatda koʻtarilgan xalq ozodlik harakati davridan boshlab S. oʻtkazish keng tuye oldi. S. tufayli Gandi Hindistonning siyosiy hayotida katta shuhrat qozondi. Mamlakatda xalq milliy ozodlik harakatining gʻalaba qilishida Gandining S usuli muhim rol oʻynadi.

Manbalar
Saudiylar

Saudiylar — 1) Saudiya Arabistonidagi hukmdor sulola; asoschisi — Muhammad ibn Saud. 1927-yilgacha S. — Najd amirlari; 1927—32 yillarda — Hijoz va Najd hamda ularga qoʻshilgan viloyatlar qirollari; 1932-yildan — Saudiya Arabistoni qirollari (podsholari);

2) Saudiya Arabistoni arablari — xalq, Saudiya Arabistonining asosiy aholisi (13,25 mln. kishi, 1990y.lar oʻrtalari). Shuningdek, Quvaytda (50 ming kishi) ham yashaydilar. Arab tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmonlar (sunniylar va shialar).

Manbalar
Sauna

Sauna (sauna), fin hammomi — hammomning quruq issiq havoli turi. Qad.dan Finlandiyada mavjud boʻlgan; S. qurish 20-asr 70y.laridan Gʻarbiy Yevropada, keyinroq boshqa yerlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham rasm boʻldi. S.ning odam organizmiga taʼsiri tralar farqiga asoslangan: issiqxonadagi qaynoq quruq havo (tra 90—140°, havo namligi 5 — 15%) sunʼiy hovuz yoki tabiiy suv havzasi (koʻl yoki daryo) suvining sovuq havosi bilan almashinadi. Issiqxonada yaxshigina qizib terlagan kishi birdaniga sovuq suvga tushgach, tralar farqi hisobiga kapillyarlardan organizmdagi zararli moddalar tirsillab chiqib ketadi. Shunda odam yengil nafas ola boshlaydi. S.da yuvinish kishi organizmini chiniqtiradi va maʼlum darajada davolaydi. S.dagi yuqori trani kishi organizmi bugʻi oʻta nam boʻlgan (namlik 80—90%, tra 70—90°) rus hammomidagiga nisbatan osonroq qabul qiladi. S.da yuvinish kishi organizmi uchun juda foydali va yoqimli muolaja, lekin uning ham oʻz meʼyori bor: yuvinish mobaynida issiqxonaga 2—3 martadan ortiq kirmaslik kerak: har bir kirish oldidan kamida 15 min. tanaffus qilish lozim. Ayniqsa, sogʻligi uncha yaxshi boʻlmaganlar: oshqozon yarasi borlar, yuragi xastalar, qon bosimi baland yoki past kishilar, astma xastaligiga duchor boʻlganlar, semiz va qari kishilar juda ehtiyot boʻlishlari lozim. Ogʻiroyoq ayollar va bolalar Sda yuvinishi mumkin emas. S. issikxonasining devorlari va terlash supalari igna bargli daraxt yogʻochidan qilinadi. Shuning uchun S.da oʻziga xos oʻrmon havosining hidi ufurib turadi. S.gaz, oʻtin, koʻmir va, asosan, elektr pech bilan qizdiriladi. Pech ustiga oʻrtacha kattalikdagi qora toshlar terib qoʻyiladi. Toshlar qizigach, chatnab kishini shikastlamasligi uchun ularning ustiga sim toʻr oʻrab qoʻyiladi. S.da bir haftada bir marta yuvinish yaxshi samara beradi.

Oʻrta Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistondagi qad. hammomlarda ham xuddi S.dagidek quruq havoli issiqxona boʻlgan, lekin suvli hovuz boʻlmagan (yana qarang Hammom).

Manbalar
Sautport

Sautport (sobiq GoldKost) — Avstraliyaning dengiz boʻyi iqlim kurorti, Tinch okean sohilida, Brisben shahridan janubda. Avstraliyada eng yirik suv sporti, turizm va dam olish zonasi (maydoni 120 km² dan ortiq). Aholisi 391,2 ming kishi (1999). S. tarkibida 20 dan ortiq aholi punktlari mavjud. Dam olish zonasi sifatida 1952-yildan rivojlanmoqda. Delfinariy, ornitologiya qoʻriqxonasi, muzeylar bor.

Manbalar
Sautxempton

Sautxempton — Buyuk Britaniyaningjan. qismidagi shahar. Aholisi 212 ming kishi (1990y.lar oxiri). LaMansh boʻgʻozi sohilidagi yirik yoʻlovchi tashuvchi va savdo porti. S.da kemasozlik, elektrotexnika, avtomobilsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar 10-asrdan maʼlum. 10—12-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Iklim kurorta. S yaqinida yirik neftni qayta ishlash zavodi, neft kimyosi va aviasozlik korxonalari qurilgan.

Manbalar
Safaviylar davlati

Safaviylar davlati - Oʻrta Sharqda safaviylar boshqargan davlat (1502—1736). Ardabil hukmdori Ismoil oq qoʻyunlilar va ularning ittifoqdoshlari ustidan gʻalaba qozonishi natijasida barpo etilgan. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Arab Iroqi (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan. Safaviylar, asosan, qizilboshlilarga tayangan. 16-asrgacha poytaxt Tabrizda boʻlib, 1548-yil Qazvinga koʻchirilgan. Davlat dini shialik boʻlgan. Shoh Tahmosb I davrida koʻchmanchi qabilalar taʼsiri kuchayib, Safaviylar davlatida xalq qoʻzgʻolonlari avj olgan. 1535-yil Xurosondagi xalq qoʻzgʻolonidan foydalangan Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni bosib olgan. Tahmasp I Kavkazorti, Kurdiston, Iroqni qaytarib olish uchun Usmonlilar bilan tinimsiz urushlar olib borgan. Tahmasp I vafotidan soʻng boshlangan oʻzaro urushlar natijasida Safaviylar davlati inqirozga uchrab, mayda mulklarga boʻlinib ketgan. Bundan foydalangan Usmonlilar Safaviylar davlatining shim. qismini, oʻzbek xonlari Xurosonni bosib oldi. Bu vaqtga kelib qizilboshlilar Abbos I atrofiga birlashgan. 1597-yil Xuroson oʻzbeklardan tortib olingan. Harbiy islohot oʻtkazilgan. Poytaxt Isfahonga koʻchirilib, unda va boshqa shaharlarda qurilish ishlari olib borilgan. 1603—1607-yillar Luriston, Armaniston, Gruziya, Ozarbayjon Usmonlilardan qaytarib olingan. 1623-yil Bagʻdod ham qoʻshib olingan. Savdo va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Abbos II ning vafotidan soʻng Safaviylar davlati yana inqirozga uchray boshlagan. 18-asr boshlarida Afgʻonistondagi safaviylar hokimi Mir Vays oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan. 1722-yil uning oʻgʻli Mahmud Safaviylar davlatining ancha qismini birlashtirgan. Safaviylarning afgʻonlar va usmonlilarga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borgan sarkardasi Nodirshoh safaviylar sulolasini taxtdan agʻdarishi bilan Safaviylar davlati barham topgan.

Manbalar 

 

Tarixiy davlatlar
Eron tarixi
Eron imperiyalari va qirolliklari