MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vyacheslav Leysek

Vyacheslav Vyacheslavovich Leysek (asl ismi František Václav Lejsek; 1857, Chexiya — 1935, Toshkent) — harbiy kapelmeyster, kompozitor. Praga konservatoriyasini tugatgach, Turkistonga kelib harbiy kapelmeyster boʻlgan (1878). Oʻsha davrdayoq Markaziy Osiyo xalqlari kuylarini toʻplash va puflama cholgʻular orkestri uchun qayta ishlashga kirishgan. L. yaratgan "Osiyocha popurri" (1890) chet ellarda (1891, Chexiyada) ijro etilgan birinchi oʻzbek ohanglariga asoslangan kompozitorlik asarlaridan. 1918-yilga qadar Toshkentdagi "Lira" xor jamiyati, "Turkiston musiqa jamiyati"ni boshqargan. 1920— 30 yillarda Toshkent musiqa texnikumida oʻqituvchilik, "Matbuotchilar" klubida torli cholgʻular orkestriga rahbarlik qilgan. 50 yillik ijodiy faoliyati davomida oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, tatar va boshqa xalqlarning kuy va qoʻshiqlarini toʻplagan, ayrim oʻzbek kuylarini ("Rajabiy", "Munojot", "Boljuvon" va boshqalar) puflama cholgʻular orkestri uchun qayta ishlagan.

Manbalar
Leytenant

Leytenant (frans. lieutenant) — koʻpgina mamlakatlarda kichik ofitserlarning harbiy unvoni. Fransiyada 15-asrda paydo boʻlgan; boshligʻi vazifasini vaqtinchalik bajarib turgan ofitserni Leytenant deb atashgan. 17-asrning 2-yarmidan Fransiya va boshqa Yevropa davlatlari armiya va flotidagi mansab. Leytenant mansabi Rossiya flotida 18-asrning boshidan mavjud boʻlgan. Sobiq Ittifoq qurolli kuchlarida 1935-yillarda Leytenant va katta leytenant, 1937-yillarda kichik Leytenant unvoni joriy qilingan. 

Oʻzbekistan Qurolli Kuchlarida Leytenant, kichik leytenant va katta leytenant unvonlari mavjud. Adliya, bojxona, avtomobil nazorati, ichki ishlar, favqulodda hodisalar vazirligi va boshqalarda ham bu unvon bor.

Yana qarang
Harbiy unvonlar

Manbalar 

 

Harbiy unvonlar
si:Lieutenant
Leytmotiv

Leytmotiv, leytmavzu, leytohang (nem. Leitmotiv — yetakchi ohang) — musiqa asarida muayyan badiiy obrazning musiqiy inʼikosi sifatida bir necha marta takrorlanadigan ohang (kuy) iborasi, baʼzida butun kuy yoki garmonik (akkordlar) majmui. Musiqiy-sahnaviy asar (opera, balet, oʻzbek musiqali dramasi va boshqalar)larda, odatda, asosiy qahramonlar, shuningdek, muhim narsa (deylik — ishq, dramaturgik konflikt va boshqalar), muayyan hodisa yoki his-tuygʻu va boshqalarning musiqiy taʼrifi sifatida ishlatiladi. Yevropa musikasida 17-asrdan paydo boʻlib, 19-asrdan boshlab opera (K.M. Veber, M.Glinka, J.Bize, ayniqsa, R.Vagner, N.RimskiyKorsakov va boshqalar), balet (A.Adan, L.Delib, ayniqsa, P.Chaykovskiy va boshqalar), dasturli cholgʻu musiqa (G.Berlioz, R.Shtraus va boshqalar)da keng joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlik ijodiyotida turli kompozitorlar tomonidan bir obrazni (mas, Alisher Navoiyni — "Saraxbori Navo" orqali) gavdalantirishda L. tamoyillaridan foydalaniladi. L. ata-masi adabiyot asarlari taxlilida ham syujetning takrorlanadigan holatiga nisbatan, keng maʼnoda esa — odam faoliyatining hukmron omili maʼnosida ishlatiladi. Toʻxtasin Gʻafurbekov.

Manbalar
Leysin

Leysin (leyko...), aminoizokapron kislota, - monoaminomonokarbon aminokislota (qarang Aminokislotalar); rangsiz kristall modda. Mol.m. 131,18, suyuqlanish temperaturasi 293—295° (parchalanish bilan), sovuq suvda yomon eriydi, 1820-yilda fransuz olimi A.Brakonno muskul toʻqimasidan olgan. Hayvon va oʻsimlik organizmidagi oqsillar tarkibiga kiradi. Odam va hayvon organizmida sintezlanmagani sababli almashtirib bulmaydigan aminokislotalardan biri hisoblanadi. Ovqatda L. boʻlmasa, azot balansi buziladi va yosh bolalar oʻsmay qoladi. Jigar kasalliklari, anemiya, baʼzi psixik kasalliklarni davolashda boshqa aminokislotalar bilan birga ishlatiladi.

Manbalar
Leysit

Leysit (leyko...) — jins hosil qiluvchi mineral (karkasli alyumosilikatlar tarkibida), kimyoviy tarkibi KAlSi,OJ. Analsimga izostrukturali. Diamorfizm xususiyatiga ega boʻlib, oddiy temperaturada tetragonal, 605° dan yuqorida kub singoniyada kristallanadi. Kristallarining tomonlari toʻgʻri tuzilgan — poliedrik boʻladi. Rangsiz, kulrang , och sariq. Qattikligi 5—6, zichligi — 2,5 g/sm3, moʻrt. Kaliyga boy effuziv va gipabissal togʻ jinslarida uchraydi. Oʻzgarganda soxta leysit, analsit, seritsit, kaolinit, epileysitga aylanadi. Shisha sanoatida foydalaniladi.

Manbalar
Leyshmanioz

Leyshmanioz — odam va xayvonlarda uchraydigan kasallik. Koʻproq tropik va subtropik iqlimli mintakalarda qayd etiladi. Leyshmaniyalar qoʻzgʻatadi va iskabtoparlar orqali yuqadi. Infeksiya manbai kemiruvchilar hisoblanadi. Teri leyshmaniozi (qarang Yomon jarohat) va ichki aʼzolar visseral leyshmaniozi farq qilinadi. Visseral leyshmanioz "kalaazar" deb ham yuritiladi. Kasallikning bu turi bilan koʻproq bolalar kasallanadi (birinchi boʻlib kasallik qoʻzgʻatuvchisini topgan ingliz vrachi U.Leyshman nomidan olingan). U surunkali kechadi, ichki aʼzolar jiddiy zararlanadi; dam-badam isitma xuruj qilishi, jigar va taloqning nihoyatda kattalashuvi, anemiya va juda oriklab ketish kasallikka xos alomatlardir. Koʻpincha, oʻlim hollari kuzatiladi. Davolash uchun tarkibida surma bor preparatlar (solyusurmin, stibanol, neostibodan va boshqalar) qoʻllaniladi. Oldini olish iskabtopar va kemiruvchilarni qirishdan iborat. Shaxsiy himoya vositasi — repellentlardan foydalaniladi.

Manbalar
Leyshmaniyalar

Leyshmaniyalar (Leishmania) — kinetoplastidlar turkumiga mansub xivchinlilar urugʻi. Uzunligi 2—4 mkm. Ayrim sut emizuvchilar (odam, itlar), sudralib yuruvchilar hujayralarining ichki paraziti. Teri va ichki organlar hujayralarini jarohatlab "yomon yara" (teri leyshmaniozi) va "kalaazar" (visseral leyshmanioz) deb ataladigan kasalliklarni paydo qiladi. Qon soʻruvchi iskaptoparlar orqali tarqaladi. Odam xujayrasida parazitlik kiladigan davrida (leyshmanial davri) xivchini boʻlmaydi, iskaptopar organizmida xivchini qaytadan tiklanadi (leptomonad davri). Odamda 3 turi: teri leyshmaniozini paydo qiladigan tropik L. (L.tropika), teri shilimshigʻini paydo kiladigan braziliya leyshmaniyasi (L.brasilien sis), visseral (ichki) leyshmaniozni paydo kiladigan Donovan Leyshmaniyalar (L.donovani) parazitlik qiladi. Tabiatda L. tarqalishining asosiy manbai yumronqoziqlar hisoblanadi. Oʻzbekistonning ayrim jan. hududlarida tropik L. "yomon yara" paydo qiladi.

Manbalar
Lek (pul birligi)

Lek — Albaniya Respublikasi pul birligi. 1947-yildan muomalaga kiritilgan. 1 L.=100 kindarkin. Xalqaro ifodasi ALL. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =129,47 L. (2003, mart).

Manbalar
Le Korbyuzye

Le Korbyuzye (Le Corbusier — taxallusi, ismi Sharl Eduar Jannere, Jeanneret (1887.6.10, La ShodeFon, Shveysariya — 1965.27.8, Rokbryun — Kap-Marten, Var) — fransuz meʼmori, sanʼat va meʼmorlik nazariyotchisi, rassom, dizayner. Meʼmorlikdagi naturalizm va ratsionalizm oqimi asoschilaridan. 1918-yil purizm nazariyasini ishlab chiqqan. Shaharsozlikda oʻziga xos uslubda "Nurafshon shahar" gʻoyasi (1930) va "modulor" tizimi (1942—48)ni yaratgan. Le. K. loyihalari asosida jahonning koʻpgina mamlakatlari (Fransiya, Yaponiya, Rossiya, Hindiston va boshqalar)da turli binolar qurilgan. Meʼmorlikka oid 30 dan ortiq kitob muallifi. BMT binosi (1946— 47, Nyu-York), Toʻqimachilar saroyi va shahar muzeyi (1954—56, Axmadobod), Chandigarx shahri (Hindiston) bosh loyihasini va undagi binolar (1956— 57)ni yaratdi.

Binolarni tekis tom bilan qoplash, oynalarini ingichka (lentasimon) qilib oʻrnatish, binoning pastki qavatida ochiq tayanchlardan foydalanish, erkin loyiha qoʻllash (Marselodagi turar joylar, 1947—52) Le K. yaratgan loyihalaridan boʻlib, binoning plastik jihatdan muhit erkinligi va egiluvchanligiga intildi.

Manbalar
Leksema

Leksema (yunoncha: lexis — soʻz, ifoda) — til qurilishining leksik maʼno anglatuvchi lugʻaviy birligi. Leksema bildiradigan maʼno soʻzning material qismi: maʼlum tovush kompleksini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmun-mundarija. Har qanday Leksema oʻzining fonelshlari ifodalagan maʼnosi va grammatik xususiyatlari birligidan iborat. Bunday birlik soʻz va iboralarda mavjud. Ularga nisbatan glossema, lugʻaviy morfema atamalari ham ishlatiladi. Mas, uy Leksemasining leksik maʼnosi. — „kishi yashaydigan bino“, yugurmoq Leksemasining leksik maʼnosi — „bir joydan ikkinchi bir joyga shiddat bilan harakatlanmoq“ va boshqa Shunga koʻra, ular lugaviy (semantik) maʼno jihatdangina emas, balki fonetik va grammatik jihatdan ham oʻrganiladi.

Yana qarang 
 Tilshunoslik

Manbalar
Leksikologiya

Leksikologiya (leksika va …logiya) — tilshunoslikning til lugʻat tarkibi, yaʼni muayyan bir tilning leksikasini oʻrganuvchi boʻlimi. L. har bir soʻzni yolgʻiz holda emas, balki boshqa soʻzlar bilan bogʻliq holda oʻrganadi. L. tilshunoslikning leksikografiya, frazeologiya, semasiologiya yoki semantika, etimologiya, stilistika hamda soʻz yasalishi haqidagi taʼlimot kabi sohalari bilan chambarchas bogʻliq. L.ning asosiy muammolaridan biri soʻzning mustaqil til birligi sifatida mavjudligi masalasidir. L.da soʻzlarning maʼno jihatdan oʻzaro bogʻlangan, yaʼni monosemiya, polisemiya, sinonimiya, antonimiya, soʻz maʼnolarining erkin yoki bogʻliq holda boʻlishi kabi masalalari ham oʻrganiladi. Leksika muayyan bir tizim sifatida koʻrilganda, soʻz maʼnolari va tushunchalarning oʻzaro bogʻliq holda boʻlishi koʻzda tutiladi. L. lugʻat tarkibining amalda ishlatilishi va taraqqiyoti qonuniyatlarini, soʻzlarning uslubiy jihatdan tasnifiy tamoyillarini ishlab chiqadi. Shuningdek, soʻzlashuv va adabiy tillarda foydalanish meʼyorlarini, professionalizm, dialektizm, arxaizm, neologizm, leksikalashgan soʻz birikmalarini meʼyorlashtirish kabi masalalarni tahlil etadi hamda bular haqida muayyan xulosalar chiqaradi.Leksikalogiya va morfologiya aynan soʻz oʻrganiladigan maxsus ikki boʻlim hisoblanadi.(Roʻziboyeva Nigora Nurmuhammadovna)

Leksikologiya atama yunoncha 2 soʻzning jamlashuvi natijasida vujudga keladi: „soʻz yoki soʻz uchun“ va- „oʻrganish“. Boshqa maʼnoda „oʻrganish, mulohaza yuritish, tushuntirish, mavzu“ degan maʼnoda ham ishlatilishi mumkin. Etimologiya fan sifatida aslida leksikologiyaning diqqat markazidir. Leksikologiya soʻzlarning maʼnosini va ularning semantik munosabatlarini oʻrganganligi sababli, koʻpincha soʻzning tarixi va rivojlanishini oʻrganadi. Etimologlar qarindosh tillarni qiyosiy usul yordamida tahlil qiladilar, bu tilshunoslarga ajdodlarning fonologik, morfologik, sintaktik va hokazolarni tiklashga imkon beradigan texnikalar toʻplamidir, ularning qarindosh materiallarini taqqoslash orqali zamonaviy tillarning tarkibiy qismlari va kelib chiqishini oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 Tursunov U. va boshqa, Hozirgi oʻzbek adabiy tili, T., 1965;
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-j., T., 1966;
 Mirzayev M.va boshqa, Oʻzbek tili, T., 1970.

Manbalar
Leksiya

Leksiya ( — oʻqish), Maʼruza — oʻquv yurtlarida yoki omma orasida biror mavzu yuzasidan ogʻzaki bayon tarzida oʻtkaziladigan mashgʻulot.

Manbalar
Leloi

Leloi, Le Txay To (1385.10.9-Teysxin, Markaziy Vyetnam — 1433.1.8) — Vyetnam xalqining Xitoyga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari (1418— 27), Dayvyet davlati hokimi (1428— 33), Le sulolasi (1428—1789) asoschi-si. 1427-yilda bosqinchilarni mamlakatdan quvib chiqargan. Xo sulolasi (1400—07) tomonidan amalga oshirilgan islohotlarga oʻzgartirishlar kiritgan. L.L. davrida aholi roʻyxatga olingan, kodeks tuzilgan va armiya qaytadan tashkil etilgan.

Manbalar
Luis Federico Leloir

Leluar Luis Federiko (1906.6.11 — Parij—1987.2.12) — argentinalik biokimyogar. Buenos-Ayres universitetini tugatgan (1932), Kembrij (1935—36) va Sent Luis (AQSH) universitetlarida ishlagan. Biokimyo tadqiqotlari instituti rektori (1947-yildan), Buenos-Ayres universiteti professor (1962-yildan). Asosiy tadq-iqotlari uglevodlar biokimyosiga oid. Birinchi qand nukleotidi — uridin-difosfatglyukozani (1951), purin va pirimidin hosilalariga taalluqli juda koʻp nukleotiddifosfatqandlarni (NDFqandlar) kashf qilgan (1950—60). Shu kashfiyotlarga asoslanib koʻpgina uglevodlar, jumladan, glikogen (1959) va kraxmal (1960) biosintezi mexanizmini tushuntirib bergan. Nobel mukofoti laureata (1970).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1906-yilda tugʻilganlar
6-noyabrda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
2-dekabrda vafot etganlar
Le-man

Le-man — Fransiyaning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Sarta daryosi sohilida. Sarta departamentining maʼmuriy markazi va Men tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 150,6 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Avtomobilsozlik, aviasozlik, toʻqimachilik, kimyo sanoati, televizorlar ishlab chiqarish korxonalari, badiiy muzey bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (11—12-asrlar) va cherkovlar (10—14-asrlar) saqlangan.

Manbalar
Lemma

Lemma (yun. lemma) — matematikada bir yoki bir necha teoremalarni isbotlashda foydalaniladigan yordamchi jumla (mulohaza). L. atamasini yunon geometrlari kiritgan. Arximed asarlarida koʻp uchraydi.

Manbalar
Lemniskata

Lemniskata (lot. lemniscatus — lentalar bilan bezatilgan) — yotiq sakkiz sonini eslatadigan yassi egri chiziq; toʻrtinchi va undan yuqori tartibli algebraik egri chiziq; fokuslar Gʻ, (-a, O) va Gʻ2 (a, O)dan masofalari hosilasi a2 ga teng boʻlgan nuqtalarning geometrik oʻrni. Toʻgʻri burchakli koordinatalarda tenglamasi: (x2+y2)2-2a2(x2-y2)—Q, qutbiy koordinatalarda tenglamasi: p2=2a2cos2(p. Birinchi marta Ya.Bernulli koʻrib chiqqan (1694).

Manbalar
Lemurlar

Lemurlar, chala maymunlar, makilar (Lemuroidae) — primatlar turkumiga mansub sut emizuvchilar kenja turkumi. Tanasining uz. 12—72 sm, juni kalin, yaltiroq. Tumshugʻi choʻziq, koʻzi va quloklari katta, koʻpchiligining dumi uzun. 2 juft sut bezlari, 9 taga yaqin hid bilish moʻylovi bor. Madagaskar L.ining kalla suyagi choʻziq, boshqa turlari (lorilar)da qisqa. Orqa oyoqlari oldingisidan uzun (ayniqsa, sakrovchi turlarida). Oyoq va qoʻl barmoqlari daraxt shoxlariga osilib yurishga moslashgan. Boʻgʻozlik davri 3— 5 oy. 1 ta bola tugʻadi. Lemursimonlar va lorisimonlar oilasiga boʻlinadi. Tunda faol, kunduzi daraxt kovaklarida yoki uyasida uxlaydi. L.Afrikaning tropik oʻrmonlari, Madagaskar oroli, Jan.-Gʻarbiy Osiyo, Shri Lanka va Zond o.larida keng tarqalgan. L. har xil mevalar, barglar, hasharotlar, qushlarning tuxumi va joʻjasi bilan oziqlanadi. 

18-19-asrlardagi lemur tadqiqotlari taksonomiya va namunalarni yigʻishga qaratilgan edi. Lemur ekologiyasi va xulq-atvori boʻyicha zamonaviy tadqiqotlar 1950- va 1960-yillargacha boshlanmadi.  Dastlab 1970-yillarning oʻrtalarida Madagaskardagi siyosiy muammolar toʻsqinlik qilgan boʻlsa, 1980-yillarda dala tadqiqotlari qayta boshlandi. Lemurlar tadqiqot uchun muhimdir, chunki ularning antropoid primatlar bilan boʻlgan ajdodlari xususiyatlari va xususiyatlarining aralashmasi primatlar va inson evolyutsiyasi haqida tushuncha berishi mumkin.  Koʻpgina lemur turlari yashash joylarini yoʻqotish va ov qilish tufayli yoʻqolib ketish xavfi ostida qolmoqda. Koʻpgina lemur turlari soʻnggi 2000-yil ichida inson faoliyati tufayli yoʻq boʻlib ketgan va ular birgalikda "subfossil lemurlar" deb ataladi.  Bular odatda saqlanib qolgan lemurlardan kattaroq boʻlib, eng kattasi Arxeoindris gorillaning oʻlchamiga teng.  Fady kabi mahalliy urf-odatlar odatda lemurlar va ularning oʻrmonlarini himoya qilishga yordam bergan boʻlsa-da, noqonuniy daraxt kesish, iqtisodiy mahrumlik va siyosiy beqarorlik tabiatni muhofaza qilish harakatlariga toʻsqinlik qiladi. Ushbu tahdidlar va ularning soni kamayib borayotgani sababli, Xalqaro Tabiatni Muhofaza qilish Ittifoqi (IUCN) lemurlarni dunyodagi yuqori yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan sutemizuvchilar deb hisoblaydi va 2013-yil holatiga koʻra barcha lemur turlarining 90%gachasi yovvoyi tabiatda yoʻq boʻlib ketish xavfiga duch kelayotganini qayd etiladi.  keyingi 20-25 yil ichida. Madagaskarning biologik xilma-xil faunasini koʻrsatadigan eng mashhur tur sifatida, lemurlar Madagaskarning sharqiy qismidagi Atsinanana yomgʻir oʻrmonlari kabi Jahon merosi obʼektlarida Madagaskarda ekoturizmning paydo boʻlishiga yordam berdi. Bundan tashqari, Lemur tabiatni muhofaza qilish jamgʻarmasi va Dyuk Lemur markazi  kabi tabiatni muhofaza qiluvchi tashkilotlar tobora koʻproq mahalliy hamjamiyatlarni barqaror qishloq xoʻjaligi va oʻrmon oʻstirish tashabbuslarini qoʻllashga ragʻbatlantirish, ekologik dasturlar uchun bandlik imkoniyatlarini kengaytirish, lemurni saqlash kabi jamiyatga asoslangan yondashuvlarni amalga oshirishga intilmoqda.  yashash joylari, shuningdek, lemurlar haqida jamoatchilikni xabardor qilish va qadrlashga yordam beradi.

Manbalar
Chala maymunlar

Chala maymunlar (Prosimii) maymunlar kenja turkumi. Tuzilishi va gavda oʻlchami har xil. Koʻpchiligining keyingi oyoqlari oddingilariga nisbatan uzun. Juni qalin, yumshoq. Koʻz kosalari bir biridan uzoqroqda joylashgan. Burun teshigi burnining uchki qismiga vergulsimon ochiladi. Sut bezlari soʻrgʻichlari 1—3 juft, tishlari 18—38 ta. Miyasi burmalari nisbatan kam. 6 oila 52 turi mavjud. Tropik Afrika (lorisimonlar), Madagaskar oroli (lemurlar, indriysimonlar, qoʻloyokdilar), Osiyo va Malayziya arxipelagida (tupayyasimonlar, lorisimonlar, uzuntovonlar) uchraydi: tungi yoki shomgi, kunduzgi hayvonlar. Koʻpchiligi daraxtda kichik guruh boʻlib, juft yoki yakka holda yashaydi. Hammaxoʻr, boʻgozlik davri 2— 5 oy, 1—4 (koʻpincha 1) ta bola tugʻadi. Lemursimonlar va lorisimonlar tutqinlikda ham kupaya oladi.

Manbalar 

 

Biologik turlar
Lena

Lena (; , , ) — Sharqiy Sibirdagi daryo. Uzunligi 4400 km, havzasining maydoni 490 ming km². Baykal tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Laptevlar dengiziga delta hosil qilib quyiladi. Yuqori oqimi va havzasining anchagina qismi Baykal boʻyi va Zabaykalyening togʻli rayonlari hamda Oʻrta Sibir yassitogʻlarida. Yuqori oqimida lena vodiysi tor (1 – 10 km), qirgʻoqlari baland, quyirokda vodiysi 30 km gacha kengayadi, qirgʻoqlari Yakutsk shahrigacha baland, qoyali, pasttekisliklardan iborat. Asosiy irmoqlari: chapda Nyuya, Vilyuy, oʻngda Kirenga, Vitim, Olyokma, Aldan. Oʻrtacha suv sarfi 17 ming m³/sek. Oktabrda muzlab iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. UstKut shahridan quyilish joyigacha muntazam kema qatnaydi. Asosiy port va pristanlari: Osetrovo, Kirensk, Lensk, Olyokminsk, Pokrovsk, Yakutsk, Sangar. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Philipp Lenard

Philipp Lenard () (1862.7.6, Presburg, hozirgi Bratislava — 1947.20.5, Messelxauzen) — nemis fizigi. Katod nurlarini va ularning xossalarini oʻrgangan. Ult rabinafsha nurlanish xossalarini, fotoeffekt hodisasini, fotoelekt-ronlar tezligi faqat yorugʻlik chastotasi p ga bogʻlikligini tajribada koʻrsatib berdi, fosforessensiya mexanizmini va metallar xossalarini, suvning balandlikdan tushishda elektrlanishini va shuʼlaning elektr oʻtkazuvchanligini tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1905).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nemis fiziklari
1862-yilda tugʻilganlar
7-iyunda tugʻilganlar
1947-yilda vafot etganlar
20-mayda vafot etganlar
Irving Langmuir

Irving Langmuir (1881.31.1, Bruklin, Nyu-York shtati — 1957.16.8, Falmut, Massachusets shtati) — amerikalik fizik va kimyogar. Ilmiy ishlari gazlardagi elektr razryadlar, termoelektron emissiya, vakuum texnikasi va boshqalarga oid. Emission tok zichligini ifodalaydigan formulani taklif etgan (1913). Metall sirtlar bilan tutashuvchi gaz va bugʻlarning termik ionlanishini tekshirgan (1924). Atomar vodorodni hosil qilgan (1911) va uning alangasida metallarni payvandlash jarayonini ishlab chiqqan. Birinchi kondensatsion bugʻ simobli vakuum nasosni yasagan (1916). Qattiq sirtlarda gazlar adsorbsiyaskni oʻrganib, adsorbsiya chegarasi mavjudligini aniqlagan va adsorbsiya izotermasi tenglamasini taklif qilgan (1909—16). L. monomolekulyar adsorbsion qatlamlar tuzilishini tekshirgan, kolloid sistemalarning nazariy masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1932).

Manbalar 

 

Kimyogarlar
16-avgustda tugʻilganlar
31-yanvarda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Lend-liz

Lend-liz (ing. lend — qarz berish, lease — ijaraga topshirish) — qurol-yarogʻ, oʻqdori, strategik xom ashyo, oziq-ovqat va shahrik.ni berish (qarzga yoki ijaraga) tartibi; Lend-liz asosida AQSH Ikkinchi jahon urushi davrida gitlerchilarga karshi koalitsiya boʻyicha ittifoqchilarga yuqoridagilarni yetkazib berib turgan. Lend-liz toʻgʻrisidagi qonun 1941-yil 11-martda AQSH kongressida kabul qilingan. Lend-liz boʻyicha AQShning harajatlari ana shu kundan 1945-yil 1-avgustgacha 46 mlrd. dollarga yetgan. Oʻz navbatida, AQSH ham urush yillari Lend-liz boʻyicha bergan mahsulotlari hisobiga ittifoq davlatlardan 7,3 mlrd. dollarlik turli mahsulotlar olgan. Lend-liz boʻyicha mol yetkazib berish urush yillarida AQShda ishlab chiqarishni sezilarli darajada kengaytirishga olib keldi

Manbalar
Yelena Lenina

Yelena Lazarevna Lenina (1890.9.4, Tomsk — 1980, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1934-yildan Maksim Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida ishlagan. Eng yaxshi rollari: Madam Ksidas ("Intervensiya"), Vasilisa Karpovna, Melanya ("Tubanlikda", "Yegor Bulichyov va boshqalar"), Kruchinina, Kabanixa ("Aybsiz aybdorlar", "Momaqaldiroq"), Miller xonim ("Makr va muxabbat"), Missis Xiggins ("Pigmalion"), Toʻrayeva ("Sotqinlar"), Hoji ona, Hojar ("Boy ila xizmatchi", "Paranji sirlari"), Hosiyat ("Sharq tongi") va boshqa L. ijrosiga harakterli rollar yaqin boʻlib, yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi, tashqi ifoda vositalari va nut-qining mukammalligi bilan ajralib turadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
1890-yilda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
Leningrad jangi

Leningrad jangi (1941 10 7 - 1944.9.8) — Ikkinchi jahon urushi davridagi jang. 1941-yilning iyul-sentabrda kuch jihatdan ustunlikka ega boʻlgan nemis fashist qoʻshinlarining "Shimol" armiya guruhi, sovet qoʻshinlari qarshiligini yengib, Leningrad shahri atrofiga va Ladoga koʻli sohiliga chiqishgan hamda bu bilan shaharni mamlakat ichkarisidan ajratib qoʻyishgan. 900 kunlik qamal paytida Leningrad fronti qoʻshinlari Boltiq dengizi floti kuchlari va Ladoga harbiy flotiliyasi dushmanning barcha hujumlarini qaytarishdi. Leningrad xalqi vahshiylarcha bomba tashlashlar, ocharchilik va sovuq havoga qaramay, frontga yordam bergan. Shaharni va qoʻshinni taʼminlash "Hayot yoʻli" (Ladoga koʻli) orqali amalga oshirilgan. 1943-yil yanvarda Ladoga koʻlining jan. qirgʻogʻi boʻylab choʻzilgan qismi qamaldan boʻshatilgan. 1944-yilning martida nemis fashist qoʻshinlari Leningraddan 220–280 km nariga uloqtirib tashlangan. 1944-yil iyun-avg. oylarida Viborg va Svir-Petrozavodsk operatsiyalari vaqtida fin qoʻshinlari tor-mor keltirilgan va bu bilan Leningradga shim.dan boʻlajak xavf bartaraf qilingan.

Manbalar
Lenta (maʼnolari)

Lenta:

 Lenta - 
Lenta Italiyaning Piemont mintaqasida joylashgan kommunadir.
 Lenta (toʻqimachilik) (lot.
Lenta (toʻqimachilik)

Lenta (lot. linteus — zigʻir tola, polotno) — 1) toʻqimachilikda turli toʻqimachilik materiallari (yigirish sanoati uchun moʻljallangan xom ashyo, ensiz xom mato)ning nomi (qarang Pilta); 2)toʻqima L. turli tolalardan maxsus toʻquv dastgohlarida tasma koʻrinishida tayyorlanadi. Ayollar koʻylagi, shlyapalar va boshqalarni bezash, ordenlar uchun ishlatiladi, sochga taqiladi; 3) geodezik L. — eni 12 –20 mm, uz. 20–50 m boʻlgan poʻlat yoki invardan tayyorlangan uzunlik oʻlchanadigan geodezik asbob; 4) konveyer L. — bir vaqtda yuk koʻtaruv va tortuvchi organlarning ishini bajaruvchi konveyerning tashkiliy qismi. Rezinalangan matoli va trosli xillari bor. Matoli L.ning matosi 0,2 — 0,3 mm qalinlikdagi ip gazlama va sintetik materiallar (kapron, lavsan, viskoza) dan tayyorlanib 3 dan 10 mm gacha qalinlikda rezina qoplanadi. Eni 100 dan 2400 mm gacha, baʼzan 3600 mm boʻladi. Trosli L. issiq va abraziv materiallarni tashishda ishlatiladi. Trosslarining diametri 2,1 — 11,6 mm, mustahkamlik chegarasi — 1sm eniga 7—60 kN, eni 800 mm gacha, qalinligi 0,6 — 1,2 mm boʻladi; 5) izolyasiya L. — smola, lok, moy va boshqa elektr oʻtkazmaydigan modda shimdirilgan, bir tomoni yopishqoq ensiz mato. Elektr simlari ulangan va boshqa joylarni oʻrashda ishlatiladi; 6) poʻlat L. — prokatlash stanoklarida eni 600 mm gacha, 0,005 – 4 mm qalinlikda prokatlab olinadigan polosa poʻlat. Uglerodli yoki legirlangan poʻlatdan tayyorlanadi. Shtamp buyumlar, payvand trubalar, soat prujinalari, elektr pechlari va asboblarning qizish elementlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar