MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gʻuncha

Gʻuncha — oʻsimliklarning gul kur-tagi, yozilganda gulga aylanadi. Gʻ. oʻsimliklarning oddiy barg kurta-gidan yirikligi va uchining toʻmtoqligi bilan farq qiladi. Gʻ.da gulning barcha qismlari shakllangan. Barg qoʻltigʻidan hosil boʻlgan Gʻ. (gul boʻrtmasi) oʻsib rivojlanib, to yozilguncha oʻtgan davr gʻunchalash davri deb ataladi. Bu davr oʻsimlik turiga xos asosiy belgi hisoblanadi. Xalq orasida ishlatib kelinayotgan (ayrim oʻsimliklarga nisbatan) shona soʻzi ham aslida gʻuncha mazmunini beradi, shuning uchun gʻunchalash davri shonalash davri deb ham yuritiladi.

Botanika
Gʻurak

Gʻurak, Gurek (7-asr oxiri — taxminan 737) — Sugʻd ixshidi (podshosi) (710—737) va arablarga qarshi koʻta-rilgan qoʻzgʻolon rahbari. Tarxunsh birodari. Qutayba ibn Muslim ra.h-barligidagi arab qoʻshini bilan Katta-qoʻrgʻon yaqinidagi Arbinjon mavzeida shiddatli jang qilgan (712). Sugʻdiylar Samarqandga chekinishga majbur boʻlishgan. Gʻ. Shosh podshosi, turklar xoqoni va Fargʻona ixshidiga elchilar yuborib, yordam soʻragan. Ammo Qutayba Gʻ.ka yordamga kelayotgan turk xoqonining qoʻshiniga qoʻqqisdan hujum qilib tor-mor keltirgan va Samarqandni qamal qilgan. Bir oylik qamaldan soʻng Samarqand taslim boʻlgan. Gʻ. bilan Qutayba oʻrtasida sulhtuzilgan. Unga koʻra, Gʻ. arablarga bir yoʻla 2 ming, yiliga esa 200 ming dirham hisobida xiroj toʻlashi, 30 ming nafar odam beri-shi, shaharda birorta ham askar saqlamaslik, ichki shaharni boʻshatib, unda minbari bilan masjid bino qili-shi, otashparastlik ibodatxonasini buzib, butlarini topshirish kabi shartlarni bajarishi lozim boʻlgan. Bularning evaziga Qutayba Gʻ.ni samarqand, Kesh va Nahshabga hokim etib tayinlaydi. Shunday qilib, u arablarga mute noib boʻlib qoladi. 720 yil Sugʻd aholisi arab istilochilariga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan, unga Gʻ. va Panjikent hokimi Devashshich boshchilik qilgan. Gʻ. Xitoy imperatoriga xat yozib harbiy yordam soʻragan, biroq yordam kelmagan. Xuroson noibi Saʼid Xarashiy bosh boʻlgan arablar qoʻshini qoʻzgʻolonni bostirish uchun koʻp kuch sarflagan. Saʼid Xarashiyning qoʻzgʻolonchilar bilan olib borgan muzokaralari natijasida Gʻ. boshliq sugʻd zodagonlarining bir qismi arablar tomonga oʻtgan. Kuchlar boʻlinib ketgach, Xoʻjanddagi jangda qoʻzgolon-chilar yengilgan. Sulh tuzilgach, katta mablagʻ evaziga omon qolgan. 400 sav-dogardan tashqari, deyarli barcha qoʻzgʻolonchilar xiyonatkorona qirib tashlangan. Taxminlarga koʻra, Gʻ. arablarga qarshi yurishlarning birida halok boʻlgan.

Adabiyot 
 Manba: Istoriya at-Tabari, T., 1987.
 Samarqand tarixi, 1-j., T.. 1971.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Samarqand tarixi
Gʻurbat

Gʻurbat (taxallusi; asl nomi Ab-dulla Maxdum Karimberdi oʻgʻli) (1850/53 — Fargʻona viloyati Beshariq tumani — 1918) — shoir. Qoʻqonda Muhammad Alixon madrasasida oʻqigan. Oʻzbek va tojik tillarida diniy-tasavvufiy va dunyoviy mavzularda ijod qilgan. Asarlarining katta qismini lirik gʻazallar tashkil etadi. Ularda dunyo norasoligidan nola-faryod qilgan, ilohiy va insoniy muhabbatni, yaxshi xulqlarni, ilm-maʼrifatni ulugʻlagan, yaramas feʼl-atvorli kishilarni hajv qilgan ("Ohkim shod ayla-mas...", "Qoʻlimda pora yoʻq...", "Gulo, ovorai har du jahon qilding..." va boshqalar). Uning Qoʻqon-Namangan-Andijon sayohatlari haqidagi xotiralari mashhur. Gʻurbat sheʼrlaridan devon (10 ming misraga yaqin) tuzgan. Unga 442 gʻazal, 25 muxammas, 12 ruboiy, 7 murabbaʼ, 3 marsiya, 1 taʼrix va 2 chorbayt kirgan. "Devoni Gʻurbat" qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. №10067).

Adabiyot 
 Rahmatova D., Muqimiy izdoshlari(Gʻurbatva Rojiy), T., 1978; Qayyumov P.. Tazkirai Qayyumiy, T., 1998.

 

Shoirlar
Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Muhammad Alixon madrasasida tahsil olganlar
Gʻuriylar

Gʻuriylar — Suriylar xonadoniga mansub Gʻur sultonlari sulolasi (1148— 1206). Aka-uka Gʻiyosiddin Muhammad (1162—1203) va Shihobiddin (Muʼiziddin yoxud Muhammad Gʻuriy; 1203— 06) davrida Gʻ. hozirgi Afgʻonistonning deyarli barcha hududini, shuningdek, Hindistonning Sind, Panjob, Banoras va boshqa viloyat va shaharlarini bosib olgan. Gʻuriylar davlatining markazi Gʻur viloyati, poytaxt shaharlari feruzkoʻh va Gʻazni boʻlgan. Xorazmshohlar davlati bilan kurashga kirishgan Gʻuriylar tor-mor keltirilgan, ularning davlati esa parchalanib ketgan (1206).

Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Eron imperiyalari va qirolliklari
Sunniy sulolalar
Afgʻoniston sulolalari
Gʻurraklar

Gʻurraklar (ing. Streptopelia)— kaptarsimonlar turkumiga mansub bir necha tur qushlarning umumiy nomi.

Tavsifi 
Tanasi oʻrtacha 14 sm dan 30 sm gacha boʻladi. Yaltiramaydi, tomogʻida qora dogʻlar bor. Dumi uzun. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda bir urugʻga mansub 4 turi (qumri, oddiy gʻurrak, togʻ gʻurragi, musicha) uchraydi. Daraxt, buta va binolar peshtogʻiga uya quradi. Yilda 2—3-marta va undan ham koʻp 2 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini nari va modasi navbat bilan 13—14 kun atrofida bosadi. Gʻurraklar asosan, donlar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari ov obʼyekti hisoblanadi.

Nomlanishi 
Gʻurrak yaʼni Streptopelia kaptarning bu turi 1855-yilda fransuz ornitologi Charles Lucien Bonaparte tomonidan fanga kiritilgan. Bu nom qadimgi yunoncha strétos (streptós) soʻzma-soʻz tarjima qilinganda burmalangan degan maʼnoni anglatadi, lekin kengaytmasi bilan oʻralgan metall yoqali va péleia (peleia) yovvoyi kaptar degan maʼnoni anglatadi. Bundan tashqari, 1855-yilda ingliz zoologi George Robert Grey bu turni Streptopelia risoria deb nomlagan.

Soni 
Oʻtmishda koʻp boʻlgan, bir necha yuz mingtagacha uyalagan. Oʻtgan asrning 80-yillarida Qizilqum choʻlidagi Tomdi vohasida soni har 10 gektarga 4,3 tadan togʻri kelgan. Bu koʻrsatkich Zarafshon vohasida 9,6 dan 18 tagacha, Buxoro chegarasida – 12 ta boʻlgan. Keyingi 30 yilda soni keskin kamaygan. Qarshi shahrida oxirgi 25 yilda kunduzgi hisob boʻyicha 128 tadan 4 tagacha kamaygan. Toshkentda 2015-yilda faqat bir juft borligi aniqlangan. 2015-yil bahor va yozda Qashqadaryo va Samarqand, Jizzax, Sirdaryo, Navoiy va Buxoro viloyatlarida kuzatishlar olib borilganda, ushbu turga mansub qush bitta ham uchramagan. Rossiya va Qozogʻistonda ham ularning soni 80—90% gacha kamyib ketgan boʻlsa, Yevropada oxirgi 16 yil ichida 30—49% gacha kamayganligi maʼlum.

Tarqalishi 
Ushbu tur asosan Afrikada uchraydi, biroq bir nechta kichik turlari tropik janubiy Osiyoda uchraydi. Osiyoning gʻarbiy Tyan-Shan va gʻarbiy Pomir-Oloyning pasttogʻlari, Sirdaryo, Amudaryo, Qashqadaryo va Zarafshon daryolarining vodiylari, Sherobod, Surxondaryoda tarqalgan. Oʻzbekistondan tashqarida esa Yevropa, Sibirning janubi, Old va Oʻrta Osiyo, Afrika shimoli Senegalning sharqiy tomonidan tortib Sudangacha tarqalgan.

Manbalar 

Hayvonlar

Qushlar
Qizil kitobga kiritilgan jonivorlar
Gʻurumsaroy jangi

Gʻurumsaroy jangi - Toshkent hokimi Yunusxoʻja bilan Qoʻqon xoni Olimxon qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang (1801). Yunusxoʻja fargʻonani bosib olish maqsadida harbiy yurish qilgan. U Qoʻqon aholisi va qoʻshinining yordamiga koʻz tikkan edi. Olimxonning buyrugʻiga koʻra, Xoʻjand hokimi Rajab qushbegi oʻz qoʻshini bilan Sirdaryoning oʻng sohi-liga oʻtgan va tunda Samgʻar va Qami-shqoʻrgʻon orqali oʻtib ertasi kuni Gʻurumsaroyga yetib kelgan. Bu yerga Yunusxoʻja qoʻshini dovonni chetlab oʻtib Chodak yoʻli orqali kelgan, ayni vaqtda Sirdaryoning soʻl qirgʻogʻida Gʻurumsaroyning qarshisida Olimxonning ilgʻor harbiy qismi paydo boʻlgan. Rajab qushbegi Qoʻqonning oq yalovini koʻtargan otliq tugʻbegi atrofiga 50 ta oʻqchini joylashtirib, Yunusxoʻja otliqlarining yalovga qilgan hujumini qaytargan. Rajab qushbegi otliqlarining qarshi hujumi raqib qoʻshini saflarini toʻzitib yuborgan, natijada Yunusxoʻja magʻlu-biyatga uchragan. Yunusxoʻja jang may-donini tashlab qochgan. Olimxon katta oʻlja va koʻplab asirlarni qoʻlga kiritgan.

 

Janglar
Toshkent tarixi
1801
Gʻoʻza biti

Gʻoʻza biti, poliz biti — tengqanotli xartumlilar turkumi oʻsimlik bitlari oilasiga mansub hasharot. Barcha paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Tirik tugʻib koʻpayadigan qanotsiz urgʻochisining (erkagi boʻlmaydi) tuxum shaklidagi (ovalsimon) tanasi 1,25 — 2,1 mm. Shira naychalari qora. Voyaga yetgan bitlar va lichinkalarning rangi mavsum va oʻzi yashayotgan oʻsimlik rangiga bogʻliq holda oʻzgaradi. Moʻylovlari 6 boʻgʻimli, sariq, uz. tanasining 2/3 qismigacha; koʻzi qora; oyoqlari sariq. Lichinkasi voyaga yetgan urgʻochisidan kichikligi va tanasining yorqin rangi bilan farq qiladi. Nimfasi och kulrang . Qanotli urgʻochilar tanasi choʻziqroq (1,2—1,9 mm), boshi va koʻkragi qora, qorni sargʻish yoki toʻq yashil, qanotlari tiniq; qanoti lichinkaning ikkinchi yoshida shakllana boshlaydi. Gʻoʻza bitining jinsiy avlodi yoʻqolgan boʻlib, rivojlanish sikli toʻliq emas; partenogenez yoʻli bilan (qiz holicha, urugʻlanmasdan) koʻpayadi, yaʼni urgʻochilari 20—60 lichinka tugadi. Qanotsiz urgʻochilar, baʼzan esa lichinka holida sovuqqa chidamli begona oʻtlar (asosan gulxayrining ildiz boʻgzi yaqinidagi barglar)da qishlaydi. Qishlov davrida ularning koʻpchiligi nobud boʻlib, bahorgacha juda kam qoladi. Apr.da Gʻoʻza biti juda jadal koʻpayib, ular orasida qanotli individlar ham paydo boʻla boshlaydi. Qanotlilari har tarafga tarqalib, begona oʻtlarga oʻtadi va gʻoʻza nihollarini ilk rivojlanish davrida zararlaydi. mavsumda 20 ga yaqin avlod beradi. Gʻoʻza biti barg shirasini soʻradi va ular bujmayib, qurib qoladi. Kuzda paxta tolasi hasharot ajratgan modda tufayli bir-biriga yopishib ifloslanadi va shu yerda saprofit zamburugʻlarning rivojlanishiga sharoit yaratiladi. Natijada tola qorayib, buziladi (qora shira). Kurash choralari: begona oʻtlarni yoʻq qilish, oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olish, gʻoʻzaga insektitsidlar purkash.

Manbalar  

Hasharotlar
Biologik turlar
Gʻoʻza tunlami

Gʻoʻza tunlami, koʻsak qurti (S1opyoyea o§o1eTa Gʻ. yoki NeIo.1.18 aptp§ega N.) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Paxta ekiladigan mamlakatlarda tarqalgan. Gʻoʻza tunlamining qurti 120 dan ortiq oʻsimlik turini zararlaydi, ayniqsa, Tojiknston, Oʻzbekiston va Ozarbayjonda katta zarar yetkazadi. Qanotlari yoyilganda 30–40 mm; oldingi qanoti kulrang sariq, buyraksimon, yumaloq dogʻli, orqa qanoti sargʻimtiroq, qoʻngʻir hoshiya-li, oʻrtasida toʻq rangli oysimon dogʻlari bor. Erkagi urgʻochisiga nisbatan ochiqroq rangda. Tuxumi och sargʻish, oʻziga xos radial "qobirgʻalari" bor. Qurtining rangi och yashildan to qiz-gʻish-qoʻngʻirgacha, uz. 35–40 mm; boshi sariq, koʻkrak qalqoni marmarsimon naqshli. Tanasi boʻylab uchta keng yoʻl oʻtadi, qorni oqish. Gʻumbagi qizgʻish-jigarrang, uz. 15–20 mm. Gʻoʻza tunlamining gum-bagi tuproqda 10—15 sm chuqurlikda qishlaydi. Havo harorati oʻrtacha 18— 20° boʻlganda gumbakdan kapalaklar yoppasiga uchib chiqa boshlaydi. Oʻrta Osiyoda birinchi avlod kapalaklarining uchib chiqishi 1 —1,5 oy (apr.may) davom etadi. Gʻoʻza tunlami gʻoʻzaga shonalash boshlanganda oʻta boshlaydi, ungacha birinchi boʻgʻin pomidor, noʻxat, makkajoʻxori va begona oʻtlar (bangidevona, gʻoʻzor)da rivojlanadi. Kapalaklar oʻsimlik bargi va hosil organlariga 1—3 tadan tuxum qoʻyadi. Bitta urgʻochi kapalak oʻrtacha 500, baʼzan esa 1000 gacha tuxum qoʻyishi mumkin. Yoz oylarida bir avlodning rivojlanishi uchun 25—35 kun kifoya. Oʻrta Osiyoda 3—4 avlod beradi. Yosh barglar, shona va gʻunchalarni, yosh koʻsaklarni yeydi (ikkinchi nomi ham shundan). Bitta qurt 10—24 hosil elementiga zarar yetkazishi mumkin.

Kurash choralari: Agrotexnik kurash tadbirlaridan chilpish davrida chilpilgan qismni yigʻishtirib, daladan tashqariga chiqarib tashlash, zararlangan makkajoʻxorilarni silos uchun sut — dumbul davri boshlaridayoq, yaʼni qurtlar gʻumbaklanish uchun tuproqqa tushmasidan oldinroq oʻrib olish. Biologik kurash tad-b i r l a r i : tuxumlariga qarshi 5—6 kun oralatib uch marta 60+80+60 ming dona/ga hisobida trixogramma tarqatish; qurtlariga qarshi 7—8 kun oralatib gabrobrakon xoʻjayin-parazitni 1:20; 1:10; 1:5 nisbatida qoʻllash.

Kimyoviy kurash: gʻoʻzaga insektitsidlar purkash.
Gʻoʻza uzuntumshuq qoʻngʻizi

Gʻoʻza uzuntumshuq qoʻngʻizi, meksika gʻoʻza uzunburuni (Apgpopotsh §gapsN$ Vop.) — qattiq-qanotli (qoʻngʻiz)lar turkumiga mansub hasharot. AQSH va Markaziy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 5,0— 5,5 mm, yosh qoʻngʻizlar sargʻish-qoʻngʻirdan toʻq jigarranggacha, yoshi kattalari esa asosan, qora tusda. Xartumchasi ingichka, yaltiroq, uzun (uzunligi tanasining yarmigacha), tuxumi, lichinkasi, gʻumbagi oq. Gʻoʻzaning xavfli zararkunandasi. Oʻzbekistonda karantin obʼyekti hisoblanadi. Kurash choralari: karantin.

Manbalar 

 
Qoʻngʻizlar
Gʻoʻssoy

Gʻoʻssoy — Samarqand viloyati Urgut tumanidagi soy. Uzunligi 18 km. Zarafshon tizmasining Chaqilikalon tarmogʻidan Murinak dovoni yaqinidan boshlanadi. Dargʻom kanaliga borib qoʻshiladigan Selxona (Moʻminobod) soyiga quyiladi. Qor, yomgʻir, buloq suvlaridan toʻyinadi. Gʻ. yon-atrofidagi Childuxtaron va Chakchakidon gʻorlari arxeologik ahamiyatga ega. Soy vodiysida Gʻoʻs, Soygʻoʻs qishloqlari joylashgan.

 
Oʻzbekistondagi daryolar
Ҳ (kirill)

Ҳ, ҳ — oʻzbek kirill alifbosining oʻttiz beshinchi harfi. Boʻgʻizda hosil boʻluvchi, sirgʻaluvchi, jarangsiz undoshni ifodalaydi. Qoʻllanishiga koʻra, uncha faol emas, asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda yoziladi. Soʻzning boshi (havas, himoya, hunar), oʻrtasi (ahvol, mohir, qahramon) va oxiri (guvoh, Olloh, sulh)da har qanday tovush-harf bilan yonma-yon kela oladi. Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan bir qancha yozuvlarda (avesto, sugʻd, arab, lotin kabi) oʻziga xos belgi-shakllarga ega.

 

Kirill alifbosi harflari
Habbul-muluk

Habbul-muluk, habbul-malik (Sgo1op) — sutlamadoshlarga mansub bir uyli buta yoki kichik daraxtlar turkumi. Ikkala yarim sharning tro-pik va subtropik oʻrmonlarida, asosan, Amerikada 700 ga yaqin turi tarqalgan. Boʻyi 4–6 m gacha (ayrim hollarda oʻt), barglari ketma-ket joylashgan, tishli, egilgan, koʻproq kulrang-yashil yoki yaltiroq. Gullari yashilroq, boshoqchaga yigʻilgan, bir yoki ikki jinsli. Mevasi chanoq. Jan.Sharqiy Osiyoda oʻsadigan, Shrilan-ka, Filippin va boshqa tropik mamlakatlarda ekiladigan S. I§1sht turi kichik daraxt yoki buta, urugʻida 50% gacha tibbiyotda ishlatiladigan kroton yogʻi bor. Urugʻi zaharli. X-M.ning S.ye1i1epa va S.saksagSha turlari poʻstlogʻida xushboʻy, achchiq dorivor kaskarilla moddasi mavjud. Undan liker ishlab chiqarish va tamakini fermentatsiyalashda foydalaniladi. Koʻpgina turlarining smolali sharbati zaharli; ayrim turlarining shar-batidan lok olinadi.
Habib Asadullo

Habib Asadullo (1941, Maymana shahri) — afgʻon yozuvchisi, adabiyotshunos. 70— 80-yillar dari adabiyotida vujudga kelgan "Yangi sheʼr" oqimining taniqli namoyandalaridan. Kobul universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1961). Dastlabki hikoyalar toʻplami — "Uch mardikor" (1966). Asarlarining asosiy mavzusi oddiy mehnatkashlarning ogʻir hayoti haqida. Ilmiy ishlari mumtoz va hozirgi zamon dari adabiyoti tarixiga bagʻishlangan. "Oqbadan" (yoki "Oydin", 1965), "Kishanlarni par-chalovchilar" (1975), "Tun va qamchin" (1978), "Oqshom ila diydor" (1982), "Qizil maktub" (1983), "Oʻroqlar va qoʻllar" (1983—84), "Zulmat bilan vidolashuv" (1985), "Soʻnggi orzu" (1986) va boshqa asarlar muallifi.

Manbalar 
 Oydin, T., 1982.

 

Adabiyotshunoslar
Habib Saʼdulla

Habib Saʼdulla (taxallusi; asl nomi Saʼdullayev Habibulla) (1942.5.4, Namangan) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1999). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1992). Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan (1971). "Mushtum" jurnalida musahhih (1966—67), maktab oʻquv-chilari gaz.da adabiy xodim (1967—68), "Namangan haqiqati" gaz. da boʻlim mudiri, muharrir oʻrinbosari (1968— 73), Namangan viloyat Yozuvchilar uyushmasida rais (1973—90), viloyat Madaniyat ishlari boshqarmasida boshliq (1990—98). Dastlabki sheʼrlar toʻplami — "Okeandan shabada" (Usmon temur bilan hamkorlikda, 1969). Shundan soʻng H.S.ning "Bahor bilan suhbat" (1975), "Muloqot" (1979), "Yana ostonangda" (1982), "Ehtirom" (1984), "Bogʻlar yurtin bolasimiz" (1988), "Tazarru", "Koʻchamdan jonon oʻtganda" (1992), "Kosonsoy karvonlari" (1993), "Uchqoʻrgʻonning uch xirmoni" (1996), "Ramazon munojoti" (1997), "Nur qadri" (1998) sheʼriy kitoblari nashr etilgan. H.S. sheʼrlarida oʻzi mansub boʻlgan avlodning oʻzgarib borayetgan voqelikdan olgan taassurotlari va shu voqelikka munosabati oʻz ifodasini topgan. Shoirning urush mavzusiga bagʻishlangan "Tugʻilgan yilim", "Onaizor" va "Tirik qurbonlar" dostonlari avtobiografik xususiyatga ega. Bundan tashqari, H. S. "Usmon atlas", "Zamin sadosi", "Yettinchi qita", "Eʼtiqod", "Chust rivoyati", "Adib taqdiri", "Jarohat" singari dostonlarni ham yozgan. H.S.ning "Yusuf va Zulayho" (1975), "Mehr quyoshi" (1985) dramalari va "Rahmat, igʻvogar" (1989) komediyasi viloyat teatrida sahnalashtirilgan. "El-yurt xurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, 2 j.li, T., 2002. Ad.: Xudoyberdiyev E., Habib Saʼdulla, T., 2004.

 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekiston xalq shoirlari
El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Habibiy (adabiyotshunos)

Habibiy (taxallusi; asl nomi Abdulxoliq Oxunzoda oʻgʻli) (1910, Qandahor shahri — 1984, Kobul) — afgʻon adabiyotshunosi. Afgʻon-pushtu tili va adabiyotining yirik tadqiqotchisi. Kobul untida professor H. pushtu tili va adabiyotining qad. davrlaridan to 20-asr oxirlarigacha boʻlgan taraqqiyot bosqichlari, qad. afgʻon yozma yodgorliklari. umuman pushtunlarning madaniyati, folklori, tarixiy taraqqiyoti, mumtoz va hozirgi zamon adabiyoti, undagi badiiy-uslubiy yoʻnalishlar, shuningdek, Afgʻonistonning tarixiga oid pushtu, dari, urdu va arab tillarida yozilgan kitob. risola va muammoli masalalarga bagʻishlangan maqolalar, darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi. 40-yillarda afgʻonshunoslikda ilk bor 2 j.li pushtu adabiyoti tarixining 1-jildini yozgan va uni nashrga tay-yorlagan. Keyinchalik H. 3 jildli "Afgʻoniston adabiyoti tarixi", 2 jildli "Afgʻoniston tarixi" (dari tilida) kitobini yaratgan. Pushtunlarning qad. adabiy-tarixiy yozma yodgorligi — "Yashirin xazina" kito-bini topib, ilmiy sharh va tadqiqiy materiallar bilan dari tilida nashr qildirgan. H.ning tarixiy va vatanparvarlik mavzuidagi sheʼr, hikoya, qissa va dramatik asarlari ham bor ("Fidokorlik", "Toʻrpekey" va boshqalar).

 

Adabiyotshunoslar
Muqim Habibov

Muqim Azizovich Habibov (1916 — Andijon — 1979.21.11) — dirijyor, bastakor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Namangan musiqa bilim yurtini tugatgan (1936). 1934—52 yillar Andijondagi turli teatrlarda dirijyor, 1952-yildan Andi-jon teatrish dirijyor, 1958—78 yillarda bosh dirijyor. "Burgutning parvozi" (I.Sulton), "Tuhmatchilar jazosi" (Hamza), "Qasoskor ona" (M.Bobo-yev) kabi spektakllarga musiqa basta-lagan, bir qancha qoʻshiqlar yozgan, musiqali drama spektakllariga dirijyorlik qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Gʻulom Habibullayev

Gʻulom Habibullayev (1938.20.5, Boyovut tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1962). 1958-yildan Boyovut tumanidagi 5-, Oqoltin tumanidagi 2-maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1980—98 yillarda Oqoltin tumanidagi 2-maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, direktor, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1938-yilda tugʻilganlar
Havo bilan isitish

Havo bilan isitish - xonalar ni qizigan havo yordamida isitish. Havo qizdirgich, havo aylanadigan quvurlar, havo haydovchi va soʻruvchi qurilmalar, havoni ochib-yopish kla-panlaridan tashkil topgan. Havo issiq suv, bugʻ, yoqilgʻi va elektr quv-vati yordamida qizdiriladi. Qizigan havo polga, shipga yoki devorga oʻrnatiladigan agregatlar yordamida xonalarga yuboriladi.

H. bilan i.ning retsirkulyatsion (foy-dalanilgan issiq havodan yana foydalaniladigan) va ventilyatsiya bilan qoʻshilgan xillari mavjud. Birinchi usulda qizdiriladigan havo istilayotgan xonaning oʻzidan olinadi. Ikkinchi usulda esa havoning bir qismi tashqaridan, qolgan qismi xonaning oʻzidan olinadi. Tashqi va ichki havoning hajmini istalgan nisbatda oʻzgartirish mumkin. Qizdiriladigan havoni faqat tashqaridan oladigan tizimlar ham bor. Bunday tizimlar, mas, bitta havo qizdirgich bilan bir necha xonadonni isitishda qoʻllaniladi (bunday holda sirkulyatsiya orqali havoning bir xonadondan ikkinchi xonadonga oʻtishi maqsadga muvo-fiq emas). Ish jarayonida zararli gaz yoki chang chiqadigan sanoat binolarida ham sirkulyatsiyadan foydalanilmaydi. H. bilan i. tizimlarida havoning harakati havo qizdirgichdan oldingi va keyingi temperaturalar hamda havo zichligi farqi evaziga tabiiy holatda yoki mexanik haydash tufayli sodir boʻladi. Keyingi holda elektr ventilya-torlardan foydalaniladi.

H. bilan i.ning boshqa markaziy isi-tish tizimlaridan afzalligi shunda-ki, bunda metall kam sarflanadi (chunki suv yoki bugʻ bilan isitish tizimlaridagi singari metall isitish jihozlari va quvurlaridan foydalanilmaydi). H. bilan i. ventilyatsiya bilan qoʻshilganda bir yoʻla xonadagi havoni moʻʼtadillashtiradi (konditsirlay-di). Sanoat binolari sexlarida, jamoat binolarida, xonalari koʻp boʻlgan binolarda (agar qurilish kon-struksiyalari boʻshliqlaridan havo kanali sifatida foydalanishning imkoni boʻlsa) H. bilan i. koʻproq samara beradi. H. bilan i., asosan, jamoat va sanoat binolarini isitishda qoʻllanadi. Rossiya, AQSH va boshqa rivojlangan davlatlarda H. bilan i. tizimi turar joy binolarida ham qoʻllana boshladi.
Havo jangi

Havo jangi — qiruvchi aviatsiyaning dushman samolyotlari va uchuvchi-siz hujum vositalarini havoda tor-mor qilishga qaratilgan jangovar harakatining asosiy turi. Havo jangi hujumkorlik va mudofaa, yakka holda va guruh tarzida boʻladi. Hujumkbrlik tarzidagi Havo jangini qiruvchi samo-lyotlar va qisman qiruvchi-bombardimonchi aviatsiya olib boradi. Qiruvchi samolyotlarning Havo jangi havodagi nishonga yaqinlashish, bir va bir qancha shiddatkor hujum va manyovrlardan iborat. Hujum qilish Havo jangining hal qiluvchi bosqichidir. Havo jangida dushman samolyotlarining hujumi qaytarilibgina qolmasdan, ular urib ham tushiriladi.
Havo shari

Havo shari – erkin aerostatning eskicha nomi. Dastlabki aerostatlar shar shaklida boʻlgani uchun shunday atalgan (qarang Aerostat). Uning ogʻirligi 500 kg gacha boʻladi. Uning tepaga koʻtarilish tezligi 15 km/soat dan 20 km/soat gacha boʻladi.

Paydo boʻlishi 
1783-yilda fransuz fizigi Jozef Mongolfye
uylardagi pechkalarning quvuridan chiqayotgan
tutunlar yuqoriga qarab harakatlanayotganiga eʼtibor
qaratadi. Soʻng akasi Etenn bilan birgalikda har
xil mato va qogʻozlardan katta qop yasab ichiga issiq
tutun toʻldiradi. Qopga savat bogʻlab unga qoʻy, oʻrdak
va xoʻrozni mindiradi. Va hayvonlar uchib ketadi.
Ularning parvozi sakkiz minut davom etadi. Keyinrog
havoga inson parvoz qildi. Issiq havo bilan toʻldirilgan havo
sharlarini mongolfyerlar deb atay boshlashdi. Havo sovigandan
soʻng parvoz yakuniga yetardi. Hozir mongolfyerlar savatiga
gorelka va yonuvchi gaz baloni oʻrnatilgan. Hatto bolalarning
uchuvchi shariga oʻxshagan yengil gaz bilan toʻldirilgan sharlar
ham paydo boʻldi. 2002-yilda amerikalik Stiv Fosset havo sharida
yer yuzini aylanib chiqdi.
Havo hujumidan mudofaa

Havo hujumidan mudofaa(qisq. HHM) — dushmanning havo hujumi vositalaridan himoya qilishni (mudofaani) taʼminlash boʻyicha koʻriladigan chora-tadbirlar majmuidur. Zenit raketa qoʻshinlari, zenit artilleriyasi, qiruvchi aviatsiya va boshqa kuch va vositalar yordamida amalga oshiriladi.

Asosiy vazifasi 
Havo hujumidan mudofaa majmuining asosiy vazifasi dushman havo hujumi boshlanishini aniqlash, u haqida ogohlantirishdan hamda dushmanning zarbdor uchoqlari va vositalarini havoda yoʻq qilishdan iborat. Bundan tashqari, dushmanning havo razvedkasi vositalariga, havo desantlariga qarshi parvoz chogʻida kurash olib borishga, havoda hukmronlikni qoʻlga kiritishda qatnashishga qodir. Ana shu vazifalarni bajarish uchun Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlari tinchlik davrida jangovar navbatchilikda turadi. Urush davrida esa quruqlikdagi qoʻshinlarning havo hujumiga qarshi qoʻshinlari va qismlari hamda harbiy havo kuchlari bilan birgalikda respublika va Qurolli Kuchlarning Havo hujumidan mudofaa m. yagona tizimini tashkil etadilar.

Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari).

Manbalar