MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Rentgenologiya

Rentgenologiya (rentgen va ... logiya) — tibbiyot sohasi; aʼzolar va sistemalar tuzilishi hamda funksiyalarini tekshirishda, kasalliklar rentgenodiagnostikasida rentgen nurlaridan foydalanish masalalarini oʻrganadi. R.rentgen nurlari kashf etilishi bilan yuzaga kelgan. R. odam morfologiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid bir qancha masalalarni ishlab chiqishda, shuningdek, sogʻliqni sakdashni amaliy rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Rentgenologik metod kasalliklarni aniqlashda yetakchi usullardan hisoblanadi (qarang Rentgenodiagnostika). R.ning 20-asrning ikkinchi yarmidagi rivoji fan va texnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq. Hozirgi R. oldida tibbiyot sohasidagi rentgen texnikasini va kasalliklarni tekshirish metodikasini takomillashtirish, kasalliklarni rentgen nurlari bilan aniqlash nazariyasini rivojlantirish, turli organlarning rentgenogrammasi va flyuorogrammasini hosil qiladigan avtomatik qurilmalarni yaratish, angiografiya va limfografiyani rivojlantirish, elektrorentgenografiyani amalda tatbiq etish, bemorlarni rentgenologik tekshirishdan oʻtkazishda ularni rentgen nurlaridan muhofazalashni kuchaytirish kabi muqim masalalar turibdi.

R. bilan radiologiya tarixan oʻzaro jips bogʻlangan boʻlib, bu bogʻliklik, Mas, intlar, ilmiy jamiyatlar, jurnal va boshqa (rentgenoradiologiya tarzida) nomlanishida oʻz aksini topgan. Koʻpgina mamlakatlarda R. maʼnosini "radiologiya" termini ishlatiladi. R.fani tibbiyot intlarining R. va radiologiya kafedralarida oʻqitiladi.

Oʻzbekistonda ilk bor 1921-yil Oʻrta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetida rentgen kabineta, 1923 yildan bu kabinet negizida alohida R. boʻlimi tashkil etildi. Keyinchalik birinchi oʻzbek rentgenologiyalaridan 3. Egamberdiyev, S. Nosirov va boshqa shu sohada faoliyat koʻrsata boshladilar. 1958-yil Toshkentda Oʻzbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilishi, ToshTI, SamTI, Pediatriya tibbiyot instituti, Andijon tibbiyot instituti, Respublika vrachlar malakasini oshirish institutida R. kafedrasi ochilishi munosabati bilan R. fani rivojlandi. Bunda J. M. Abdurasulov, J. N. Maxsumov, Sh. Mirgʻaniyev, A. R. Mansurov, K. Otabekova kabi olimlarning xizmati katta.

Manbalar
Rentgenometriya

Rentgenometriya (rentgen va... metriya) — jiyemga yoki tirik organizmga yutilgan rentgen va gammanurlar miqdori (dozasi) ni hisoblash va oʻlchash bilan shugʻullanadigan soha. R. da koʻllaniladigan usul va asboblar (rentgenometrlar) rentgen va gammanurlanishning ionlovchi taʼsiriga asoslangan. R. usullari tibbiyot, harbiy ish, sanoatda keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Rentgenoskopiya

Rentgenoskopiya (rentgen va ... skopiya), flyuoroskopiya — obʼyektning rentgen tasviri rentgenoskopik ekranda kuzatiladigan rentgenologik tadqiqot; rentgenodiagnostikannt asosiy usullaridan biri. Odatdagi R. qorongʻi xonada olib boriladi. Televizion R.da tasvir elektronoptik oʻzgartirgich bilan kuchaytirilib, televizionekranga uzatiladi. Koʻp hollarda R. rentgenografiya bilan birga qoʻllanadi.

R.da organlarni harakatda va har xil proyeksiyada osongina kuzatish mumkin. Mayda detallarni aniqlashda rentgenografiya usuli R.ga Karaganda afzalroqdir.

Manbalar
Renting

Renting (ing. renting) — mashina va uskunalarni keyinchalik sotib olmaslik sharti bilan qisqa muddatga (1 yilgacha) ijaraga olish. Lizingta Karaganda ijara haqi qimmat turadi, bu esa R. kompaniyalarining ijara harajatlari va xatari yuqori boʻlishi bilan bogʻliq (yana qarang Xayring).

Manbalar
Reologiya

Reologiya (yun. rheos — oqish, oqim va ... logiya) — moddalar (jismlar)ning oquvchanligi va deformatsiyalanishi bilan bogʻliq jarayonlarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. R. da turli qovushqoq, plastik materiallarning qaytmas qoldiq deformatsiyasi va oqishi bilan bogʻliq jarayonlar hamda siljish (elastiklikning keyingi taʼsiri va kuchlanish relaksatsiyasi) hodisalari koʻriladi. R. iborasini ilk bor amerikalik olim Yu. Bingam kiritgan va rasman 1929-yilda qabul qilingan. R. muammolari texnikada turli i.ch. jarayonlari texnologiyasini yaratishda, har xil materiallar (metall, polimer, grunt, beton, oziqovqat mahsulotlari va boshqalar)ga taallukli loyihalash va konstruktorlik hisoblash ishlari va boshqalarda kup uchraydi.

R.ning bir necha boʻlimlari mavjud. Nazariy R. (fenemologik R. yoki makroreologiya) ni tutash muhitlar mexanikaSining bir qismi deb karash mumkin. U gidromexanika va deformatsiyalanuvchi qattiq jismlar mexanikasi orasidagi oʻrinni egallaydi. R. jiyemga taʼsir etuvchi mexanik kuchlanishlar bilan ular hosil qilgan deformatsiyalar orasidagi munosabatlarni va ularning vaqt boʻyicha oʻzgarishlarini aniqlaydi. Tutash muhitlar mexanikasidagi materiallarni bir jmneli va tutash, degan farazlarga binoan nazariy R.da qattiq, suyuq va boshqa jismlarning deformatsiyalanishi va oqishiga taallukli turli chegaraviy masalalar yechiladi. Materiallarning reologik holatini ifodalash uchun mexanik modellar tuzilib, ulardan polimerlarning mexanik xususiyatlarini, qattiq jismlardagi ichki ishqalanishni va real jismlarning boshqa xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi. Eksperimental R. (reometriya) moddalarning turli reologik xususiyatlarini maxsus asboblar va sinash mashinalari yordamida urganadi. Mikroreologiya mikrohajmlar (Mas, dispers tizimlardagi dispers fazasi zarrachasi) dagi deformatsiya va oqish jarayonlarini urganadi.

Bioreologiya odam va hayvonlardagi har xil biologik suyuqlik (Mas, qon va boshqalar) ning oqishi, turli toʻqimalar (mushak, suyak, kon tomirlari) dagi deformatsiyalarni urganadi.

R. asosida I. Nyutonning qovushqoq suyuqliklar harakatiga qarshilik qonunlari, NavyeStoks, J. Maksvell, U. Tomson va boshqalarning tadqiqotlari yotadi. Bu fanning rivojlanishiga oʻzbek olimlari H. Rahmatullin, J. Fayzullayev (suyukliklar R.si), T. Rashidov, T. Shirinquyaov, Gʻ. Hojimetov (qattiq jism va gruntlar R.si) va boshqa hissa qoʻshishgan.

Gʻaibnazar Hojimetov.

Manbalar
Reometr

Reometr (lot. reos — oqim va metro — oʻlchayman) — gaz sarfini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi kapillyar naychadagi yoki boshqa drossellovchi (bosimni pasaytiruvchi) qurilmadagi gazning sarfi bilan chizikli (bevosita) bogʻliq boʻlgan gaz bosimining pasayishi (bosimlar farqi) ni oʻlchashga asoslangan.

Manbalar
Reomyur gradusi

Reomyur shkalasi — normal bosimda muzning erish temperaturasi nol gradus, suvning qaynash temperaturasi esa 80 gradus deb olinadigan temperatura shkalasi. Reomyur shkalasi birligi — Reomyur gradusi (°R). U atmosfera bosimida muzning erish nuqgasi va suvning qaynash temperatura intervalining 1/80 qismiga teng, yaʼni 1°R=1,25°, fransuz olimi R. A. Reomyur (1683 — 1757) taklif etgan (1730). Yana k Gradus.

Manbalar 

 

Fan
Reofil hayvonlar

Reofil hayvonlar (yun. rheos oqim va ... fil) — oqar suvlarda: daryo, soylar, dengizning suv koʻtarilib qaytadigan sayoz va doimiy oqim taʼsirida boʻlgan qismida yashashga moslashgan organizmlar. Ayrim Reofil hayvonlar butun hayotini, boshqalari faqat muayyan rivojlanish davrini oqar suvlarda oʻtkazadi. Mas, ayrim kunliklar, buloqchilar, ninachilar, oʻtkinchi baliqlar lichinkasi oqar suv bilan bogʻliq. Reofil hayvonlarning koʻpchiligi kam harakat, filtrlab oziqlanadi (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, koʻp tukli halqalilar, moʻylovoyoq qisqichbaqasimonlar).

Manbalar
Reparatsiya

Reparatsiya (genetikada) – fizikkimyoviy omillar taʼsirida zararlangan DNK molekulasi tabiiy (nativ) strukturasining oʻz-oʻzidan qayta tiklanishi. Reparatsiya barcha organizmlar hujayrasi uchun xos boʻlib, hujayraning maxsus fermentlari ishtirokida amalga oshiriladi. Reparatsiya ultrabinafsha va ionlovchi nurlar taʼsirida zararlangan bakteriyaning DNK molekulalarida yaxshi oʻrganilgan. Reparatsiyaning 3 xil asosiy mexanizmi: fotoreparatsiya (fotoreaktivatsiya), ekssizion reparatsiya va postreplikativ reporatsiya aniqlangan. Fotoreparatsiya ultrabinafsha nurlar taʼsirida DNK molekulasida hosil boʻladigan siklobutan dezoksiribopirimidin – fotoliaza fermenti yordamida parchalanishidan iborat. Ekssizion reparatsiya – DNKning zararlangan joyini aniqlash, uni kesib tashlash va matritsa asosida kesilgan joyni qayta sintez qilib, DNK zanjirining izchilligini tiklash. Postreplikativ reparatsiya replikatsiyagacha DNKda paydo boʻlgan, lekin ekssizion replikatsiyada barcha jarohatlangan joylarni tiklash imkoniyati boʻlmagan takdirda ishga tushadi. Bunday hollarda jarohatlangan molekulalarning yangilanishi bir zanjirli kemtik (nuqsonli) molekulalarning paydo boʻlishiga olib keladi; nativ (tabiiy) strukturani tiklash esa rekombinatsiya orqali amalga oshiriladi.

Reparatsiya jarayonining fermentlari reduplikatsiya, rekombinatsiya va mutatsion jarayonlar reaksiyalarini kataliz qilishda ham ishtirok etadi. Mutatsion jarayonda hujayrada xatolikka yoʻl qoʻyishga moyil boʻlgan induksion reparatsiyaning oʻziga xos tipi ishga tushadi. Natijada DNK ning tabiiy strukturasi tiklanadi, ammo undagi genetik axborotda xatoliklar paydo boʻladi. Reparatsiyaga toʻsqinlik qiluvchi mutatsiyalar koʻpincha mutatsion jarayonning tezligini oshirishi yoki kamaytirishi mumkin. Bir qator irsiy kasalliklar (pigmentli kseroderma, ataksiya – teleangiektaziya, progeriya) reparatsiyasi sistemasi nuqsonlari bilan bogʻliq. reparatsiyada nuqsonlarga ega boʻlgan va jarohatlovchi omillarga nisbatan juda sezgir bakteriya va zamburugʻ shtammlaridan genetik toksikologiyada indikatorlar sifatida foydalaniladi. Radiobiologiyada reparatsiya tushunchasi ultrabinafsha va ionlovchi nurlardan zarar koʻrgan biologik obʼyektlarning qayta tiklanishidan iborat. Koʻp hujayrali organizmlarda reparatsiya nurlanishidan zararlangan organ va toʻqimalarning regeneratsiyasi shaklida namoyon boʻladi.

Abdukarim Zikiryoyev.

Manbalar
Sarqand tumani

Sarqand tumani — Almati viloyatining shimoli-sharqiy qismida joylashgan maʼmuriy hudud. Maydoni 24,4 ming km2. Aholisi 40,533 kishi, oʻrtacha zichligi 1 km2-ga 1,6 kishidan toʻgʻri keladi (2013). tumanning maʼmuriy markazi — Sarqand shahri.

Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 40,533 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining milliy tarkibini quyidagi jadvaldan koʻrishingiz mumkin (2010):
 qozoqlar — 32 601 kishi (78,00 %)
 ruslar — 8 027 kishi (19,21 %)
 tatarlar — 449 kishi (1,07 %)
 olmonlar — 238 kishi (0,57 %)
 chechenlar — 182 kishi (0,44 %)
 boshqalari — 299 kishi (0,39 %)
 Jami — 41 696 kishi (100,00 %)

Iqlimi 
Oqsuv tumanining iqlimi kontinental. Qishi sovuq. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −7 — 10 °C, iyulmiki 20 — 22 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 450 – 550 mm, togʻli hududlarda 700 – 800 mm.

Ijtimoiy soha 
Umumiy bilim beruvchi 31 maktab, kasbiy-texnik maktab, gumanitar kolledj, bolalar bogʻchasi, 2 kutubxona, 2 muzey, 4 madaniyat uylari faoliyat yuritadi. Tibbiyot sohasidan 3 kasalxona (shuning ichida tuman markaziy kasalxonasi), 9 qishloq shifokorlik ambulatoriya, 21 feldsher-akusherlik punkt, 2 san.-epidemioligik stansiya aholiga xizmat qiladi. Tuman hududi orqali Almati — Oʻstkemen avtomobil magistrali va Turkiston — Sibir temir yoʻli oʻtadi.

Manbalar 

Qozogʻiston tumanlari
Almati viloyati
Reparatsiya (maʼnolari)

Reparatsiya:

 Reparatsiya (genetikada) — fizikkimyoviy omillar taʼsirida zararlangan DNK molekulasi tabiiy (nativ) strukturasining oʻz-oʻzidan qaytatiklanishi.
 Reparatsiya (xalqaro huquq) (lot.
Reparatsiya (xalqaro huquq)

Reparatsiya (lot. raparatio — qayta tiklash) (xalqaro huquqda) — moddiy xalqarohuquqiy javobgarlik turi; davlatning boshqa davlatga yetkazgan zararini pul bilan yoki boshqacha shaklda qoplashi. R. ni natural shaklida, pul yoki boshqa moddiy kompensatsiya shaklida yoki bir vaqtning oʻzida restitutsiya (gʻayriqonuniy egallab olingan va olib ketilgan mol-mulkni qaytarish) va zararlarni qoplash shaklida qoʻllash mumkin. R.ni amalda 1919-yilgacha mavjud boʻlgan kontributsiyapgm farqlash kerak. Hozirgi xalqaro huquqqa koʻra, davlatning agressiv urush boshlanganligi uchun moddiy javobgarligi, yaʼni harbiy R. muhim ahamiyatga ega. Jumladan, 1945-yilgi Qrim (Yalta) konferensiyasi va Berlin konferensiyasi qarorlarida Germaniyaning R. toʻlashi, 1947-yil sulh shartnomalarida esa, Ikkinchi jahon urushida Germaniya ittifoqchilari boʻlgan davlatlarning R. toʻlashi nazarda tutilgan.

Manbalar
Repatriatsiya

Repatriatsiya (lotincha: repatriatio — vatanga qaytish) — urush oqibatida vatanidan tashqariga chiqib qolgan harbiy asirlar va fuqarolarni, shuningdek, fuqarolik huquqi tiklangan muhojirlarni oʻz vataniga qaytarish. R. odatda, xalqaro shartnomalar asosida amalga oshiriladi (Mas, harbiy asirlarni R. qilish). Shuningdek, shartnomadan tashqari asosda ham boʻlishi mumkin. Bu holda R. qilish imkoniyati manfaatdor davlat yoki davlatlar qonunlarida nazarda tutilgan boʻlishi kerak.

Manbalar
Repellentlar

Repellentlar (lot. repellens — oʻzidan qochiruvchi, qaytaruvchi) — pestitsidlar guruhiga kiradigan kimyoviy preparatlar. Hasharotlarni ular oziqlanadigan oʻsimliklardan, shuningdek, hayvonlar va odamlardan qochirishda qoʻllaniladi. R., asosan, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini zararkunandalardan, odamlarni va hayvonlarni qon soʻruvchi xasharotlardan himoya qilishda ishlatiladi. Hayvonlar va oʻsimliklardan olingan R. (hidli oʻtlar, oʻsimlik moylari va boshqalar)dan qadimdan foydalanib kelingan. Hozir amaliyotda, asosan, uzok, muddat taʼsir etadigan kimyoviy (sintetik) preparatlar — oddiy va murakkab efirlar, spirtlar, aldegidlar, efir moylari va boshqa qoʻllaniladi. R. hasharotlarning hid sezish, sanchishsoʻrish organlariga taʼsir etib, ularni izdan chiqarish, shuningdek, oʻsimliklarning hasharotlarni jalb etadigan hidlarini yoʻqotish (Mas, limon moyi) asosida taʼsir koʻrsatadi. R. issiq qonli hayvonlar uchun kam zaharli qisoblanadi va shuning uchun amalda keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Reper

Reper (frans. gerege — belgi, nishon, dastlabki nuqta) — 1) (geodeziyada) — asosiy sathiy yuzaga nisbatan nivelirlash orqali balandligi anik,langan nuqtani mahkamlash belgisi.

R.ning fundamental va oddiy xillari bor. Fundamental R. 1 darajali nivelir yoʻllarida har 50—80 km oraliqda, 2darajali yoʻlning muhim joylarida va dengiz hamda okeanlar suvi sathini oʻlchash joylarida, gruntlar qatlamiga tik oʻrnatilgan temirbeton ustunlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Oddiy R. (devoriy R.) barcha nivelir yoʻllarida har 5 — 7 km da gruntlar qatlamiga, mustahkam bino yoki inshootlar devoriga oʻrnatiladi. R. balandligining uzoq muddatga oʻzgarmay saqlanishini taʼminlashda ularning asosi, gruntining mavsumiy muzlash chuqurligini hisobga olgan holda oʻrnatiladi. Oʻzbekiston hududida R. balandligi Kronshtadt futshtogi (koʻpriktoʻsinida maxkamlab qoʻiylgan mis plastinkaga tushirilgan gorizontal shtrix)ga nisbatan hisoblanadi va maxsus "Balandliklar roʻyxati"ga yozib qoʻyiladi.

Mamlakat hududida oʻrnatilgan fundamental va oddiy R. jami davlat nivelir tarmogʻini tashkil qiladi. Davlat nivelir tarmogʻining R.lari topografik sʼyomkalarni bajarishda, qurilishda va turli tadqiqot ishlarida yer nuqtalarining balandligini aniqlashda boshlangʻich nuqta (tayanch) boʻlib xizmat qiladi. 2)artilleriyada — moʻljalga olinadigan nishonga toʻgʻrilashda foydalaniladigan qoʻshimcha nuqta. Bevosita nishonni moʻljalga olishning imkoni boʻlmagan yoki noqulay boʻlgan hollarda R.dan foydalaniladi; 3)matematikada — maʼlum tartibda olingan va umumiy bosh nuqtadan chiquvchi hamda bir tekislikda yotmaydigan chizikli bogʻlanmagan vektorlar. Ularning soni fazo oʻlchoviga teng boʻlishi kerak. Chiziqli algebra R. bazis deb yuritiladi. Differensial geometriyada fazoviy egri chiziqning har bir nuqtasi bilan bogʻlangan qoʻzgʻaluvchan R. muhim. Bu egri chiziqning qaralayotgan nuqtasidagi urinmasi, bosh normali va binormali boʻyicha yoʻnalgan birlik vektorlaridan iborat.

Manbalar
Repertuar

Repertuar (frans. repertoir, lot. repertorium — roʻyxat, izohlash) — drama teatri, musiqali teatr, estrada konserti yoki ayrim artist tomonidan ijro etiladigan asarlar majmui. R. uslubi va janriga koʻra ham farqlanadi (romantik R., komediya R.i), "zamonaviy R.", "mumtoz R." tushunchalari boʻladi.

Manbalar
Reperforator

Reperforator (re... va lot. perforare — burgʻilash, teshiklar ochish) — telegraf apparatidan kelayotgan elektr signallarini qabul qilishda qogʻoz lentaga oʻsha signallarga mos ravishda avtomatik tarzda teshiklar ochib turadigan telegraf qurilmasi. R. lentada uni tortib turish uchun moʻljallangan teshiklarni ham ochib turadi. Teshiklar ochish bilan birga lentaga telegramma kodi belgilarini ham bosib turadigan R. ham bor. U telegrammaning manzilini oʻqishni osonlashtiradi. R. telegrammalarni kayta qabul qilishuzatish bilan shugʻullanuvchi telegraf st-yalarida ishlatiladi.

Manbalar
Repetek qoʻriqxonasi

Repetek qoʻriqxonasi — Sharqiy Qoraqumning markaziy qismidagi qoʻriqxona. Turkmanobod (sobiq Chorjoʻy) shahridan 70 km janubda. Qumli choʻlning tabiiy majmuini qoʻriqlash va oʻrganish uchun 1928-yilda Repetek qumli choʻl st-yasi (1912) negizida tashkil etilgan. Oʻrta Osiyoning issiq joylaridan biri (eng baland harorati 50°; yillik yogʻin 114 mm). Maydoni 34,6 ming ga. Boshqa qoʻriqxonalardan joʻyakjoʻyak, doʻng barxanlar va ular majmui, shuningdek, Qoraqum choʻlida oʻsadigan asosiy oʻsimlik turkumlari (oq va qora saksovul, qandim, cherkez, quyonsuyak, borjok, quyonquyruq, yaltirbosh, choʻlkuchala, lolaqizgʻaldoq, sassiqquray, ilonchoʻp, tuyayaproq, shirach va boshqalar) bilan ajralib turadi. Hayvonot dunyosi ham xilmaxil. 1000 turdan ortiq hasharot (qoʻngʻizlar, kapalaklar, kanalar, chumolilar va boshqalar), sudraluvchilardan 13 tur kaltakesak (agama, gekkon, echkiemar va boshqalar), 8 tur ilon (charxilon, oʻqilon, koʻlbor ilon va h.k.), dasht toshbaqasi, 196 tur qush (xoʻjasavdogar, qizilishton, qargʻa va boshqalar), sut emizuvchilardan 20 tur (quyon, yumronqoziq, qoʻshoyoq, jayron, qoraqol va q.k.) yashaydi.

Adabiyot 
 Rustamov A. K., Repetekskiy zapovednik. M., 1971.

Abdushukur Xonazarov.

Manbalar
Repetitsiya

Repetitsiya (lot. repetitio — qaytarish) — 1) teatr, estrada, sirk tomoshalari, konsert dasturlari, ayrim chiqishlar, sahnalarni (rej. rahbarligida) koʻp marta (butunlay yoki qisman) takrorlash orqali tayyorlashning asosiy shakli; 2) klavishli va boshqa musiqa asboblarida bir tovushning tez takrorlanishi; 3) fortepiano mexanizmi xususiyati, u bir tovushning oʻzini tez takrorlash imkoniyatiga ega; oddiy (sekundiga 6—8) va murakkab (sekundiga 12) zarbli R. qilish mumkin boʻlgan fortepianolar mavjud.

Manbalar
Ilya Repin

Ilya Yefimovich Repin (Ilja Jefimovitš Repin, Ілля Юхимович Рєпін); [1844.24.7 (5.8), Chuguyev, hozirgi Harkov viloyati — 1930.29.9, Kuokkala, Finlandiya, hozirgi Leningrad viloyatidagi Repino] – rus rassomi, 19-asr realistik sanʼatining yirik namoyandasi. Peterburg Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1864–71; 1894–1907-yillar dare bergan, 1898–99 yillar rektor). Rossiya boʻylab va chet ellarga bir necha bor sayohat qilgan. 1878-yildan peredvijniklar safida. Repinga oʻqish davrida Ivan Kramskoy, tanqidchi Vladimir Stasovlar kuchli taʼsir koʻrsatgan; inqilobiy demokratlar estetikasi bilan tanishgan Repinuning ongli tarafdorlaridan biriga aylandi. Repin ijodi oʻzining xalqchilligi, insonparvarligi yuksak gʻoyaviyligi va mahorati bilan ajralib turadi. Repindagi kuzatuvchanlik va joʻshqinlik, holat, imoishoralardan obrazlarning x,issiy tasvirlashda moqirona qoʻllash uning asarlarida koʻzga tashlanadi. Koʻp qirrali ijodi (portret, janrli va tarixiy kartinalar, ofort, litografiya, kichik rasmlar)da oʻz davrining qarama-qarshiliklaushi aks ettirdi, xalqning mashaqqatli turmushi, qudratini tasvirladi: "Burlaklar Volga boʻyida" (1870–73, Rus muzeyida), "Tavbadan bosh tortish" (1879–85) va "Kutmagandilar" (1884– har ikkalasi ham Tretyakov galereyasida); "Zaporojyeliklar turk sultoniga xat yozishmoqda" (1878–91), "Malika Sofya" (1879), "Ivan Grozniy va uning oʻgʻli Ivan" (1885) kabi asarlarida tarixiy voqealar taʼsirchan ifodalangan; portretlarvda jamiyatdagi turli kishilarning kuchli ijtimoiy va psixologik harakteristikasi, yorqin tipik obrazlari yaratilgan: "Vladimir Stasov" (1873), "A. F. Pisemskiy" (1880), "M. P. Musorgskiy" (1881), "L. N. Tolstoy" (1887), "I. P. Pavlov" (1924) va boshqa Shuningdek, Repinning kjsak mahorati grafikada ham namoyon boʻldi ("Qizaloq Ada", 1882; "Neva prospekta", 1887 va boshqalar), rassom qalami naturani uning bor jozibasi bilan bera olgan. Repin memorial muzeyi bor (1940). Sankt-Peterburgdagi Rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutiga Repin nomi berilgan.

Manbalar 

Rossiya kishilari
Rektorlar
Replikatsiya

Replikatsiya DNK — nuklein kislotalarning oʻz-oʻzidan hosil boʻlish jarayoni, R. tufayli genetik axborotning aniq koʻchirilishi va naslga utishi taʼminlanadi. R. mexanizmining asosida DNK molekulasining DNK matritsasi (qolipi)da yoki RNK molekulasining RNK matritsasida fermentativ reaksiyalar yordamida sintezlanishi yotadi. Bu reaksiyalarni amalga oshiradigan fermentlar orasida 1 sek.da 1000 tagacha nukleotidni sintezlaydigan (bakteriyalarda) DNK polimeraza fermenti muhim oʻrinni egallaydi. DNK molekulasi yarim konservativ xususiyatga ega, yangi hosil boʻlayotgan 2 ta DNK molekulasidagi zanjirlarning biri "eski", boshqasi "yangi" boʻladi. R. birligi replik o n hisoblanadi. Termin F. Jakov va S. Brenner tomonidan taklif qilingan. Prokariotlar genomi, odatda, bitta, eukariotlar genomi juda koʻp replikonlardan tashkil topgan. Tirik organizmlarda in vivo sharoitida boradigan R. oʻta aniq jarayon hisoblanadi. Nuqgali mutatsiyalarni vujudga keltiradigan xatoliklar juda kam boʻlib, avlodga nisbatan har bir nukleotid uchun 10’ dan yuqori boʻlmaydi. Eukariotlarda R. birmuncha sekin (sekundiga 100 nukleotid), ammo bir vaqgning oʻzida bir DNK molekulasining bir necha nuktasida amalga oshadi. R.ni xromosomalar sonining 2 baravar ortishi ham deyiladi. Bu jarayon asosida DNK R.si yotadi.2ta bir hil qosh spiralli malekulani hosil bolishiga olib keladigan DNK malekulasidan aniq nusxa kochirish jarayoni replikatsiya deb ataladi

Yana qarang 

 Mitoz
 Meyoz
 DNK

Manbalar
Reportaj

Reportaj (ing. report — yetkazmoq, xabar qilmoq) — jurnalistikaning informatsion janr turi. Bu janrda jurnalist (reportyor) bevosita oʻzi ishtirok etgan, shohidi boʻlgan, koʻrgan voqeahodisalar haqida zudlik bilan yorqin, atroflicha xabar beradi. Bunda, odatda, muallif voqealarni oʻz tilidan bayon etadi. R.da barcha informatsion janrlar (lavha, hisobot, suhbat va sh.k.) unsurlari qoʻshilib ketadi. Unda badiiy obrazlar, tarixiy dalillardan keng foydalaniladi.

Ommaviy axborotaloqa vositalari turiga (matbuot, radioeshittirish, telekoʻrsatuv) qarab materiallarni R. orqali yoritishning ayrim oʻziga xos xususiyatlari bor. Matbuotda (asosan, gaz.da) R. vokeaband va mavzuli (turli vaqtda boʻlgan voqealar bir mavzuga birlashtirilib bayon etiladi) boʻlishi mumkin. Bunday R.lar, odatda, voqealar boʻlib oʻtgan joylardan olingan fotosuratlar bilan bezatiladi. Matbuotda fotoreportajlar ham keng tarqalgan. Radio orkali beriladigan R.da voqealar obrazli, jonli soʻzlar bilan tavsiflanib, hamma vaqt xronologik izchillik saqlanadi. Telekoʻrsatuvlardagi R.da ekranda namoyish etilayotgan voqealar sharhlab beriladi.

Manbalar
Repressor

Repressor (lot. repressor — cheklovchi, toʻxtatib turuvchi) — operondagi genlar transkripsiyasini, hujayrada fermentlar taʼsirini toʻxtatadigan regulyator oqsil. Natijada tegishli RNKning sintezi, binobarin, operon kodlayotgan fermentlarning hosil boʻlishi toʻxtaydi. R. regulyator gen nazorati ostida har bir hujayrada 10— 20 ta molekuladan, faol, yaʼni operator bilan bevosita bogʻlanish imkoniyatiga ega boʻlgan yoki nofaol holatda sintezlanadi. Faol R.ning xrsil boʻlishi indutsital (hujayraga maxsus past molekulali moddalar — induktorlar tushganida sintezlanadigan) fermentlar uchun xos. Induktor R. ga bogʻlanganida R.ning faolligi kamayishi tufayli tegishli fermentning sintezi boshlanadi (induksiya). Nofaol R.lar (aporepressorlar) hosil boʻlishi esa repressobel fermentlar uchun xos. Aporepressor hujayraga past molekulali moddalar (korrepressorlar) tushib qolganida faollashadi. Bunda operon kodlaydigan ferment sintezi toʻxtaydi (repressiya). Odatda, indikator bilan korepressor birgalikda bitta umumiy termin — effektor deb ataladi.

Manbalar