Xitoy — Pokiston munosabatlari

Xitoy — Pokiston munosabatlari Xitoy va Pokiston oʻrtasida 1951-yilda oʻrnatilgan ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir. Oʻshandan beri har ikki davlat ham doʻstona munosabatlarni saqlashga katta eʼtibor qaratadi. Ikki davlat muntazam ravishda oliy darajadagi tashriflar almashib, turli shartnomalar imzolaydi. XXR Pokistonga iqtisodiy, harbiy va texnik yordam koʻrsatadi, mamlakatlar bir-birini yaqin strategik ittifoqchi deb biladi. Mamlakatlar oʻrtasidagi harbiy hamkorlik 1966-yilda, 1972-yilda strategik ittifoq tuzilib, 1979-yilda iqtisodiy hamkorlik boshlandi. Xitoy Pokistonning eng yirik qurol yetkazib beruvchisi va uning ikkinchi yirik savdo hamkori hisoblanadi. Xitoy Pokistonga oʻzining fuqarolik yadroviy dasturini ishlab chiqishda yordam bermoqda. Xitoy bilan yaqin munosabatlarni saqlab qolish Pokiston tashqi siyosatining markaziy qismidir. Xitoy Sovet Ittifoqining Afgʻonistondagi fuqarolar urushiga aralashuvi boʻyicha Pokiston pozitsiyasini qoʻllab-quvvatladi. Xitoy Pokistonni NATO va AQSh manfaatlariga mintaqaviy muvozanat sifatida qaraydi. Xitoy Pokistonning Kashmirga egalik qilish boʻyicha pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlaydi, Pokiston esa Shinjon, Tibet va Tayvanga egalik qilishda Xitoyni qoʻllab-quvvatlaydi. Frigatlar uchun boshqariladigan raketalar yaratishdan tortib qiruvchi samolyotlarni birgalikda ishlab chiqarishgacha boʻlgan qoʻshma qurol ishlab chiqarish loyihalari ishga tushirilishi bilan harbiy hamkorlik kengaydi. Xitoy Pokiston infratuzilmasini, jumladan Gvadardagi suv portini rivojlantirishga sarmoya kiritmoqda. Ikki davlat erkin savdo shartnomasini imzolagan. Pokiston musulmon davlatlari bilan hamkorlikda Xitoy uchun asosiy koʻprik boʻlib xizmat qiladi. Pokiston, shuningdek, Xitoy va Gʻarb oʻrtasidagi tafovutni bartaraf etishda muhim rol oʻynaydi va Richard Niksonning 1972-yilda Xitoyga tashrifini osonlashtirdi. Davlatlar oʻrtasidagi davlat chegarasining uzunligi 523 km.

Mamlakatlar oʻrtasidagi munosabatlarni Pokistonning Xitoydagi elchisi shunday taʼriflagan: „Togʻlardan baland, okeanlardan chuqur, poʻlatdan kuchli, koʻzdan aziz, asaldan shirin va hokazo“ (Togʻlardan baland, okeanlardan chuqurroq va hokazo., poʻlatdan kuchli, koʻzdan aziz, asaldan shirin va hokazo).

Mamlakatni taqqoslash

Tarixi 

Pokiston Xitoy bilan doʻstona va mustahkam aloqalarga ega. Ikki davlat oʻrtasidagi uzoq yillik aloqalar hamisha oʻzaro manfaatli boʻlib, qarashlar birligi va oʻzaro manfaatlar ikki tomonlama munosabatlarning markaziy aloqa nuqtasi boʻlib qolmoqda. 1962-yilda Xitoy-Hindiston urushi tugaganidan beri Pokiston Xitoyga Tayvan, Shinjon va Tibetga egalik qilish kabi siyosiy masalalar boʻyicha koʻp yordam berdi va Xitoyning inson huquqlari siyosatini qoʻllab-quvvatladi.

Xitoy rahbariyati Pokistonning asosiy masalalar boʻyicha doimiy qoʻllab-quvvatlashini tan oladi. Pokiston Xitoyga Gʻarb bilan rasmiy aloqalarni oʻrnatishda yordam berdi, bu aloqalar 1972-yilda Richard Nikson tashrifidan keyin tiklandi. Pokiston Xitoy bilan keng koʻlamli harbiy va iqtisodiy loyihalar boʻyicha hamkorlik qilmoqda, chunki u Xitoyni Hindiston va Qoʻshma Shtatlar siyosatiga qarshi muvozanat deb biladi. Pokiston Xitoyga musulmon dunyosi davlatlari oʻrtasida diplomatik aloqalarni kengaytirishga yordam bermoqda. Xitoy mintaqaviy muammolarni hal qilishda Pokistonga ham izchil yordam beradi. 2008-yilda Pokiston-Hindiston qarama-qarshiligi paytida Xitoy urush boʻlsa Pokistonni qoʻllab-quvvatlashini bildirdi. Xitoy Pokistonning yadroviy dasturiga asbob-uskunalar yetkazib beradi va bu mamlakatda yadro texnologiyasini rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlaydi.

Diplomatik aloqalar 

1951-yil 21-mayda Xitoy Respublikasi 1949-yildagi materik ustidan nazoratni yoʻqotganidan koʻp oʻtmay Pokiston va Xitoy oʻrtasida diplomatik munosabatlar oʻrnatildi. Kommunistik mafkurani rad etganiga qaramay, Pokiston mintaqada Hindiston taʼsiriga qarshi muvozanat yaratish umidida Xitoy bilan yaqin munosabatlar oʻrnatishga kirishdi. Hindiston Bosh vaziri Javoharlaʼl Neru ham Xitoy bilan yaqinroq munosabatlar oʻrnatishga intilgan. Biroq, 1962-yilda Xitoy va Hindiston oʻrtasidagi chegaradagi taranglik urushga aylanar ekan, Xitoy va Pokiston bir-biri bilan yaqin hamkorlik qila boshladi. Xitoy va Hindiston oʻrtasidagi urush tugaganidan bir yil oʻtib, Pokiston chegaradagi kelishmovchiliklarni tugatish va diplomatik munosabatlarni yaxshilash uchun Shaksgama vodiysini Xitoyga berdi. Oʻshandan beri, dastlab Hindiston siyosatini birgalikda rad etishdan iborat boʻlgan mamlakatlar oʻrtasidagi norasmiy ittifoq uzoq muddatli munosabatlarga aylandi, bu ikki davlatga foyda keltirdi va diplomatik, iqtisodiy va harbiy aloqalarning kengayishiga taʼsir qildi. Xitoy Pokistonga keng iqtisodiy va siyosiy yordam bera boshladi.

1970-yillarda Pokiston armiyasi Amerika yordami va qurol-yarogʻiga toʻliq qaram edi, bu AQShning Afgʻonistondagi Sovet urushida islomiy jangarilarni yashirin qoʻllab-quvvatlashi davrida ortdi. 1971-yilda AQSh prezidenti Richard Nikson Bangladesh mustaqillik urushi paytida Pokistonni qoʻllab-quvvatladi. 1990-yillarda sovet qoʻshinlari Afgʻonistondan olib chiqilgach va Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, AQSh Pokistonga nisbatan sovuqqonlik koʻrsatdi va sobiq sovetparast Hindiston bilan mustahkam aloqalar oʻrnatishga eʼtibor qarata boshladi. 1990-yilda AQSh Kongressi tomonidan qabul qilingan Pressler tuzatishi Pokiston yadroviy qurol yaratishga urinayotganidan qoʻrqib, AQShning Pokistonga barcha harbiy va iqtisodiy yordamini toʻxtatdi. Afgʻonistondagi Sovet urushi paytida Pokistonning amerikaliklarga koʻrsatgan yordamini hisobga olsak, koʻplab pokistonliklar amerikaliklar Hindistonni tanlaganini xiyonat deb bilgan. Bu, shuningdek, amerikaliklarning Pokiston yadroviy dasturiga salbiy munosabatda boʻlishi va Hindistonning atom qurollarini sinovdan oʻtkazishiga betaraf munosabatda boʻlishi rolini oʻynadi. Bu voqealardan soʻng Pokiston Xitoy bilan geosiyosiy ittifoq foydasiga tanlov qildi, Pokiston rahbariyati Amerikaning mintaqadagi taʼsirini xitoylar muvozanatlashi kerakligi haqida bayonot berdi. 2001-yilda AQShning Afgʻonistondagi urushi boshlanishi bilan Pokiston rahbariyati yana bir bor AQSh bilan emas, balki Xitoy bilan doʻst boʻlish yaxshiroq degan xulosaga keldi. 2001-yil 11-sentabr xurujlaridan keyin Pokiston Xitoydan keng iqtisodiy va harbiy yordam oldi. Bu bilan Xitoy Pokistonni mintaqadagi Amerika va Hindiston taʼsiriga qarshi muvozanat sifatida iqtisodiy va harbiy jihatdan mustahkamlashga umid qilgan.

Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik 
Xitoy — Pokiston bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

Harbiy aloqalar 

Ikki davlat oʻrtasida kuchli harbiy hamkorlik yoʻlga qoʻyilgan. Ushbu harbiy ittifoq mintaqadagi Hindiston va Amerika taʼsiriga qarshi turishga intiladi. Bundan oldin Sovet Ittifoqi siyosatiga qarshi qaratilgan edi. 1962-yildan beri Xitoy Pokiston armiyasini harbiy texnika bilan taʼminlab turish, harbiy zavodlar qurish, texnologik yordam koʻrsatish va Pokistonning mavjud harbiy obyektlarini modernizatsiya qilishda koʻmaklashuvchi doimiy tayanch boʻlib kelgan.

Pokiston Xitoyning Chengdu J-10 qiruvchi samolyotlarining asosiy xaridori (Rossiya maslahatchilari ishtirokida yaratilgan, NPO Saturn kompaniyasining rus va xitoylik (litsenziyalangan) ishlab chiqarish dvigatellari ishlatiladi; samolyotlarni ishlab chiqish dasturi 2006-yil oxirida maxfiylashtirildi), bu samolyotlar Amerikadagi analoglaridan afzal.Xitoy va Pokiston bir nechta qoʻshma qurol tizimlari loyihalarida ishtirok etmoqda, jumladan:

 JF-17 Thunder qiruvchi-bombardimonchi samolyotining yaratilishi;
 Hongdu JL-8 va Hongdu L-15 oʻquv samolyotlari;
 MBT 2000 tanklari.

Xitoy strategik ahamiyatga ega Hormuz boʻgʻozining ogʻzida joylashgan Gvadardagi dengiz portini rivojlantirish boʻyicha eng yirik investor hisoblanadi. Qoʻshma Shtatlar va Hindiston Xitoyning ushbu loyihadagi ishtirokiga salbiy munosabatda, chunki kelajakda bu Gvadarda Xitoy harbiy bazasini yaratishga va Hind okeanida Xitoy suv osti kemalari va harbiy kemalarini joylashtirishga olib kelishi mumkin. Biroq, Gvadar portining qurilishi hozirda Pokiston va Singapur hukumatlari ishtirokidagi koʻp tomonlama diplomatik qarama-qarshilik tufayli nomaʼlum muddatga kechiktirilmoqda.

Xitoy Pokistonning yadroviy infratuzilmasini rivojlantirishda muhim rol oʻynaydi, ayniqsa Gʻarb davlatlari Pokistonga uranni boyitish uchun materiallar va asbob-uskunalarni sotib olishni qiyinlashtirish uchun eksport nazoratini qabul qilganidan beri yaqin ittifoqchilik amalga oshmoqda. Xitoy, shuningdek, Pokistonni yadroviy qurol dasturini rivojlantirish uchun uskunalar bilan taʼminladi va Pokistonning plutoniy ishlab chiqarishida muhim rol oʻynaydigan Xushob yadro reaktorini qurishga yordam berdi. Xitoy Milliy Yadro korporatsiyasining shoʻba korxonasi Pokistonning uranni boyitish qobiliyatini kengaytirishga qaratilgan saʼy-harakatlariga 5000 ta buyurtma halqali magnitlarni taqdim etish orqali hissa qoʻshdi, bu sentrifugalarning yuqori tezlikda aylanishiga yordam beradigan asosiy podshipnik komponentlaridan biri. Xitoy Chashmadagi atom elektr stansiyasini qurib bitkazish uchun ham texnik va moddiy yordam koʻrsatmoqda. Bundan tashqari, Xitoy pokistonliklarga raketa texnologiyasini taqdim etgan. Bularning barchasi Pokistonga 2011-yildan boshlab 100 ga yaqin yadro kallaklariga ega yadroviy davlatga aylanish imkonini berdi.

Xitoy „Al-Qoida“ ning Pokistondagi taʼsiri kuchayib borayotganidan xavotirda va unga terrorizm muammosini yengishda yordam berish uchun qoʻshni davlat hududida harbiy bazalar oʻrnatishga intilmoqda.

Iqtisodiy aloqalar 

Pokiston va Xitoy oʻrtasidagi iqtisodiy hamkorlik jadal rivojlanmoqda. Yaqinda erkin savdo shartnomasi imzolandi. Harbiy va texnologik bitimlar ikki davlat oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlarda hamon ustunlik qilmoqda, lekin soʻnggi yillarda Xitoy Pokiston iqtisodiyoti va infratuzilmasini rivojlantirishga sarmoyasini sezilarli darajada oshirishga vaʼda bergan. Shu qatorda Xitoy elektr stansiyalari, yoʻllar va aloqa markazlarini qurish orqali Pokiston infratuzilmasini rivojlantirishga yordam bermoqda. Ikkala davlat ham iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashdan manfaatdor va transchegaraviy savdo oʻsishini ragʻbatlantirishga vaʼda berdi. Ushbu eʼlon Xitoyning Pokistonning moliyaviy va energetika sektoriga sarmoya kiritilishiga olib keldi. Pokistonga esa Xitoyda erkin savdo zonasi berildi. Pokiston va Xitoy oʻrtasidagi iqtisodiy munosabatlar asosan Xitoyning Pokiston iqtisodiyotiga kiritgan sarmoyasidan iborat. Xitoyning iqtisodiy qudrati oshishi Pokistonda keng koʻlamli loyihalarni amalga oshirish imkonini berdi. Lekin Pokistonning Xitoydagi sarmoyasi pastligicha qolmoqda. 2011-yilda Xitoyning Kingho Group kompaniyasi xavfsizlik nuqtai nazaridan Pokistondagi yirik konchilik kelishuvini bekor qildi.

Markaziy razvedka boshqarmasi faktlar kitobiga koʻra, Xitoy Pokiston importining 19,8 % (savdo hamkorlari orasida 1-oʻrin) va eksportning 10,9 % (savdo hamkorlari orasida 2-oʻrin) ga toʻgʻri keladi. 2013-yil holatiga koʻra, mamlakatlar oʻrtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 12 milliard AQSH dollarini tashkil etdi. Natijada Xitoy Pokistonning ikkinchi yirik savdo sherigiga aylandi.

Xronologiya 

1950-yil — Pokiston Xitoy Xalq Respublikasini tan olgan uchinchi nokommunistik va birinchi musulmon davlatga aylandi.

1951-yil — Pekin va Karachi diplomatik munosabatlar oʻrnatdi.

1956-yil — Pokiston Bosh vaziri Husayn Shahid Suhravardi va Xitoy Bosh vaziri Chjou Enlay Pekinda Xitoy va Pokiston oʻrtasidagi doʻstlik shartnomasini imzoladilar.

1962-yil — Xitoy va Hindiston oʻrtasida Xitoy-Hind urushi boshlandi.

1963-yil — Pokiston Trans-Qoraqurum traktini Xitoyga berib, chegaradagi kelishmovchiliklarga barham berdi.

1970-yil — Pokiston AQShga 1972-yilda Niksonning Xitoyga tashrifini tashkil qilishda yordam berdi.

1978-yil — Shimoliy Pokistonning togʻli qismini Gʻarbiy Xitoy bilan bogʻlaydigan Qoraqurum avtomagistrali rasman ochildi.

1980-yillar — Xitoy va AQSh Sovet qoʻshinlariga qarshi kurashayotgan afgʻon partizanlariga Pokiston orqali yordam beradi.

1986-yil — Xitoy va Pokiston yadroviy hamkorlik boʻyicha keng qamrovli kelishuvga erishdilar.

1996-yil — Xitoy Prezidenti va Kommunistik partiya Bosh kotibi Jiang Zemin davlat tashrifi bilan Pokistonga keldi.

1999-yil — Panjob viloyatida Xitoy yordami bilan qurilgan 300 megavatt quvvatga ega atom elektr stansiyasi qurib bitkazildi.

2001-yil — Xitoy-Pokiston qoʻshma korxonasi, MBT-2000 (Al-Xalid) MBT qurib bitkazildi.

2002-yil — Gvadar chuqur dengiz portining qurilishi boshlandi, Xitoy asosiy investor sifatida qatnashdi.

2003-yil — Pokiston va Xitoy Lahordagi Moʻltan yoʻlida uy-joy qurish uchun 110 million dollarlik shartnoma imzoladi.

2006-yil — Xitoy va Pokiston erkin savdo shartnomasini imzoladilar.

2007-yil — Xitoy-Pokiston qoʻshma korxonasi koʻp maqsadli qiruvchi samolyot — JF-17 Thunder (FC-1 Fierce Dragon) rasman ishlab chiqarildi.

2008-yil — Pokiston Xitoy Olimpiya mash’alasini Islomobod sport stadionida, xavfsizlik nuqtai nazaridan qattiq qoʻriqlash ostida kutib oldi.

2008-yil — Pokiston va Xitoy Xitoyning temir yoʻl tarmogʻini Gvadar porti bilan bogʻlash uchun Qorakoram avtomagistrali orqali temir yoʻl qurishga kelishib oldilar.

2008-yil — F-22P fregati Pokiston harbiy-dengiz kuchlarida xizmatga kirdi.

2009-yil — ISI (xalqaro razvedka tashkiloti) Pokistondan boshpana izlagan bir necha uygʻur terroristini hibsga oldi.

2010-yil — Pokiston va Xitoy qoʻshma aksilterror mashgʻulotlarini oʻtkazdilar.

2010-yil — Xitoy suv toshqini boʻlgan Pokistonga 250 million dollar xayriya qildi va qutqaruv operatsiyalarida yordam berish uchun 4 ta harbiy qutqaruv vertolyotini yubordi.

2010-yil — Xitoy Bosh vaziri Ven Jiabao Pokistonga tashrif buyurdi. 30 milliard dollardan ortiq bitimlar imzolandi.

2011-yil — Pokiston oʻzining 250 JF-17 momaqaldiroq qiruvchi floti uchun Xitoydan havodan havoga SD 10 raketalarini sotib olishi kutilmoqda.

2013-yil — Gvadar portining boshqaruvi avval Singapurning PSA International kompaniyasi tomonidan boshqarilganidan soʻng, Xitoyning Overseas Port Holdings davlatiga topshirildi va bu Hindiston uchun katta tashvish tugʻdiradi.

2013-yil — Xitoy Bosh vaziri Li Ketsyan Pokistonga tashrif buyurdi. Xitoy va Pokiston oʻrtasidagi savdo 2012-yilda birinchi marta 12 oylik koʻrsatkichga — 12 milliard dollarga yetdi.

2013-yil — 2013-yil 5-iyulda Pokiston va Xitoy Pokistonning Arab dengizidagi Gvadar portini va Xitoyning shimoli-gʻarbiy qismidagi Shinjondagi Qashgʻarni bogʻlaydigan Pak-Xitoy iqtisodiy koridorini tasdiqladilar. 18 milliard dollarlik loyiha 200 km uzunlikdagi tunnel qurilishini ham oʻz ichiga oladi.

2013-yil — 2013-yil 24-dekabrda Xitoy Karachidagi yirik atom energetikasi loyihasi qurilishini moliyalashtirish uchun 6,5 milliard dollar majburiyat olganini eʼlon qildi, loyiha har biri 1100 megavatt quvvatga ega ikkita reaktorga ega boʻladi.

2014-yil — Xitoy Bosh vaziri Pokistonga, asosan, energiya, infratuzilma va Gvadar portini kengaytirish uchun 31,5 milliard dollar sarmoya kiritilishini eʼlon qildi. The Express Tribune maʼlumotlariga koʻra, dastlab 15-20 milliard dollarlik loyihalar boshlanadi, jumladan Lahor-Karachi avtomagistrali, Gvadar portini kengaytirish va energetika sektori loyihalari Gadanida va Tar koʻmir konlari yaqinidagi oltita koʻmir loyihasini oʻz ichiga oladi. Gazetaning taʼkidlashicha, hukumat Pekinning xavotirlarini bartaraf etish va 38 ta qoʻlga kiritadigan provinsiyadagi investitsiya rejasini amalga oshirish maqsadida Pokistonning Balujiston shahridagi Xitoy rasmiylariga ahmoqona xavfsizlikni taʼminlash vazifasini ham Pokiston armiyasiga topshirgan.

2014-yil — 2014-yil 22-may payshanba kuni Pokiston va Xitoy hukumatlari Lahorda metro poyezdi loyihasini ishga tushirish boʻyicha kelishuv imzoladilar, deya xabar beradi Express News. Uzunligi 27,1 kilometr boʻlgan „Orange Line“ deb nomlangan yoʻl 1,27 milliard dollarga quriladi.

2014-yil — 2014-yil 8-noyabrda Pokiston va Xitoy, xususan, Xitoy-Pokiston iqtisodiy koridoriga oid 19 ta bitim imzoladilar, Xitoy umumiy qiymati 42 milliard dollarlik sarmoya kiritishga vaʼda berdi. Pokiston Xitoyga Shinjon mojarosiga qarshi kurashda yordam berishga vaʼda berdi.

2015-yil — 2015-yil 20-aprel kuni Xitoy Prezidenti va Kommunistik partiyasi Bosh kotibi Si Szinpin, birinchi xonim hamda yuqori martabali amaldorlar va ishbilarmonlardan iborat delegatsiya hamrohligida Pokistonga tashrif buyurdi. Bu Xitoy oliy rahbarining 9 yillik tanaffusdan soʻng Pokistonga birinchi tashrifi va Si Szinpinning 2015-yildagi birinchi xorijiy safaridir. 51 ta oʻzaro anglashuv memorandumlari, jumladan, „Pokiston Xitoy iqtisodiy koridori“ rejasi ham imzolangan.

2015-yil — Pokiston mamlakatlar oʻrtasidagi mustahkam doʻstlikni xotirlash maqsadida Pokiston va Xitoy bayroqlari tushirilgan 20 rupiylik tangalarni muomalaga chiqara boshladi.

Manbalar 

Xitoyning ikki tomonlama aloqalari
Pokistonning ikki tomonlama aloqalari
Xitoyning tashqi siyosati
Pokistonning tashqi siyosati
Xalqaro munosabatlar