MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Serussit

Serussit, oq qoʻrgʻoshin rudasi — karbonatlar sinfiga mansub mineral, qoʻrgʻoshin karbonati. Kimyoviy tarkibi RSO3; oz miqdorda Sa, Zn, Sr, Mg aralashgan boʻladi. Romb singoniyada kristallanadi. Aragonitning strukturaviy analogi. Kristallari psevdogeksagonal-dipiramidal, ustunsimon va boshqa shakllarda. Donador, kukunsimon, tolasimon agregatlar hosil qiladi. Rangsiz, oq, kulrang , qora, kamdan-kam qoʻngʻir, koʻk, yashil tusda. Olmosdek, baʼzan shishasimon yaltiraydi, shaffof. Qattiqligi 3—3,5, zichligi 6,4—6,6 g/sm3. Juda moʻrt. Qoʻrgʻoshinli tomirlarning yer sathiga yaqin zonalarida karbonatli suvlarning galenitga taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Sinonimi: akruzit, qoʻrgʻoshin shpati. Qoʻrgʻoshin olinadigan ruda hisoblanadi. S. 10—11-asrlardan maʼlum boʻlib, qoʻrgʻoshinning oson ishlov beriladigan rudasi sifatida foydalanilgan. RF (Oltoy), Qozogʻiston, AQSH va Avstraliyada konlari bor. Oʻzbekistonda Qoʻrgʻoshinkon, Lochinkon, Jan. Darboza konlarida topilgan.

 

Bezak toshlari
Minerallar
Sestodozlar

Sestodozlar — sestodalar va ularning lichinkalari qoʻzgʻatadigan invazion kasalliklar (gelmintozlar). Odam va hayvonlarda uchraydi. Sestodalarning yetilgan (tasmalik) shakllari odam hamda hayvonlar ichagida yashaydi va urchiydi, ular tuxumi axlat bilan tashqi muhitga chiqadi va lichinka davri oraliq xoʻjayin (choʻchqa, hoʻkiz, baliq va boshqalar) tanasida kechadi. Sestoda lichinkalari — finnalari (qarang Finka) odamga chala pishirilgan baliq, qoramol goʻshtini isteʼmol qilganda oʻtadi. Ular odam ingichka ichagida jinsiy yetiladi va parazitlik qiladi. Sestodalarning exinokokk shakli odam va oʻtxoʻr hayvonlarning jigar, oʻpka, miya, koʻmik va h.k. aʼzolarida parazitlik qiladi. Yetuk sestodalar qoʻzgʻatadigan kasalliklar birmuncha yengilroq kechib, baʼzan hazm aʼzolari va nerv sistemasi faoliyati buziladi. Sestoda lichinkalari qoʻzgʻa-tadigan exinokokkoz, sistitserkoz, senuroz kabi kasalliklar ancha ogʻir oʻtadi. Kasallikning shakliga qarab davolanadi. Oldini olish uchun gusht mahsulotlarini yetarli pishirib isteʼmol qilish, uy hayvonlari (itlar) bilan yaqin muloqotda boʻlmaslik, oqar suvlar va oʻtloq joylarni ifloslan-tirmaslik, shaxsiy va ovqatlanish gigiyenasiga qatʼiy rioya kilish, bemorlarni toʻla-toʻkis davolash zarur.

Hayvonlarda avitellinoz, moniyezioz, senuroz, sistitserkoz, exinokokkoz va boshqa uchraydi. Ichak S.ida ovqat hazm qilish buziladi, exino-kokkozda jigar, oʻpka sohalarida ogʻriq paydo boʻladi, qoʻylar senurozida esa harakatni boshqarish buziladi. Kasal hayvonlar oʻsmaydi, ozadi. Kasallik antigelmintlar bilan davolanadi. Oldini olish va kurash choralari gelʼmintsizlantirish va veterinariyasanitariya qoidalariga rioya qilishdan iborat.
Sefeidalar

Sefeidalar — ravshanligi vaqt boʻyicha tekis va davriy oʻzgarib turadigan, pulsatsiyalanuvchi fizik oʻzgaruvchan yulduzlar. Sefey yudduz turkumidagi 8 yulduz nomi bilan ataladi. Ravshanligi, odatda, 0,5 dan 6-yulduz kattaligigacha. Ravshanligining oʻzgarish davri har bir sefeida uchun oʻzgarmas va aniq. Oʻzgarish davrining uzunligi, koʻrinma yulduz kattaligi, spektri, temperatura va radius ning oʻzgarishi turli S.da har xil. S. gigant va oʻta gigant yulduz boʻlib, spektri Gʻ va G sinfiga mansub.

Nazariyaga koʻra, vodorodning "yonishi" natijasida kizil gigant yulduzda geliyli "yadro" hosil boʻladi. Yadroning gravitatsion siqilishida temperatura va bosimning ortishidan yulduz kengayadi. Bosim oʻsishi keskin kattalashib, kengayayotgan yulduz muvozanat holatidan chiqib ketadi va shu qadar kengayadiki, yadrosidagi bosim qobigʻidagi bosimdan kam boʻlib qoladi. Natijada S.ning tebranishi vujudga keladi. Bu tebranish siqilish davrida ionlashgan Ne neytral holatga oʻtib, chiqayotgan yorugʻlik energiyasi yoʻlini toʻsi-shi sababli toʻplanadigan energiya bilan taʼminlanadi. Sefeidaning mutlaq kattaligi qancha ortiq boʻlsa, ravshanligining oʻzgarish davri ham shuncha uzun boʻladi. Bu bogʻlanishni amerikalik astronomlar Livitt va X. Shepli aniqlashgan (1918). S.ning oʻzgarish davri bilan mutlaq yulduz kattalikla-rining oʻzaro bogʻliqligidan ulargacha boʻlgan masofalar hisoblanadi.
Sefey

Sefey (lot. ) — osmonning Shimoliy qutbi yaqinidagi yulduz turkumi; Kichik Ayiq, Oqqush, Kaltakesak, Jiraf va Ajdar yulduz turkumlari orasida joylashgan; 1784-yilda kashf qilingan. Eng ravshan yulduzi 3-yulduz kattaligida; S.ning 8 yulduzi oʻzgaruvchan boʻlib, sefeidalar deb ataluvchi oʻzgaruvchan yulduzlar sinfining nomi shu yulduz bilan bogʻliq. Oʻzbekiston hududida yil boʻyi koʻrinadi.

Yulduz turkumlari
Szinan

Szinan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Shandun provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,53 mln. kishi (1999). Rezina sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik (xususan, stanoklar, sanoat jihozlari, avtomobillar i.ch.), metallurgiya, kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat, qogʻoz, toʻqimachilik sanoati korxonalari ishlab turibdi.
Szin

Szin — Vengriyaning Borsod-Abaúj-Zemplén okrugidagi qishloq.

Manbalar

Havolalar 

 Street map (vengercha) 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Vengriya
Aholi punktlari
Szyansi

Szyansi — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Yanszi daryosining oʻng sohilida. Maydoni 164,8 ming km². Aholisi 41,9 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Nanchan sh. Yer yuzasi markaziy va shim. kismida allyuvial pasttekislik, qolgan qismi togʻlik, eng baland joyi 1696 m. Iqlimi subtropik mussonli iqlim. Yillik yogʻin 1400–1700 mm. Togʻlar oʻrmonlar bilan qoplangan. Iqgisodiyotida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekini — sholi. Bugʻdoy, arpa, batat, dukkaklilar, paxta, jut, shakarqamish ekiladi. Sitrus mevalar yetishtiriladi. Qoramol, choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Volfram, toshkoʻmir, rux, qoʻrgʻoshin qazib olinadi. Toʻqimachilik, mashinasozlik, kimyo, oyna-shisha, metallurgiya, qogʻoz sanoati korxonalari bor. S. qadimdan oʻzining chinni buyumlari bilan mashhur. Bu yerda Xitoyda eng katta chinni fabrikasi joylashgan. Daryolarida kema qatnaydi.

S. hududida mil. av. 7—4-asrlarda Si, Yue, Chu podshohliklari boʻlgan. Mil. av. 3-asrda Sin imperiyasi tarkibidagi Szyutszyan viloyati edi. 13-asrda Xitoyni moʻgʻullar bosib olgach, S. provinsiyasi tarkib topgan.

 

Szyansi
Szyansu

Szyansu — Xitoyning sharkay qismidagi provinsiya. Yanszi daryosi quyi oqimi havzasida. Sharqiy Xitoy va Sariq dengizlar bilan oʻralgan. Maydoni 102,6 ming km². Aholisi 71,8 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Nankin sh. Shanxay sh. alohida maʼmuriy birlik. S. Xitoyning aholi zich yashaydigan provinsiyasi.

S., asosan, Shimoliy Xitoy tekisligida joylashgan. Iklimi tropik, mussonli iklim. Yillik yogʻin 600–1200 mm. Buyuk kanal Yanszi daryosini S. hududidagi koʻllar bilan bogʻlaydi. S. — iqgisodiy jihatdan rivojlangan industrialagrar rayon. Iktisodiyotida Shanxay sh. muhim oʻrin tutadi. Koʻmir, temir rudasi, apatit, kaolin qazib chiqariladi. Toʻqimachilik, metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekini — sholi. Bugʻdoy, arpa, makkajoʻxori, batat, dukkaklilar, sabzavot ham ekiladi. Paxtachilik rivojlangan. Choʻchqa, parranda boqiladi. Baliq ovlanadi.

Qadimda S. hududida man va xuayi qabilalari yashagan. S. mil. av. 8—4-asrlarda Si, U, Yue, Chu podshoxliklari tarkibida boʻlgan, 17-asrda Xitoyni manjurlar bosib olgandan soʻng bu yerda Szyannan viloyati tashkil topdi, keyinroq u S. provinsiyasi deb ataldi.

 

Szyansu
Karl Ziegler

Karl Ziegler (1898. 26.11, Xelze - 1973.11.8) - nemis kimyogari. Marburg universitetini tugatgan (1920). Geydelberg universiteti professor (1927— 36), Galladagi Kimyo instituti direktori (1936— 43). Myunxendagi koʻmirni oʻrganish boʻyicha Kayzer Vilgelm instituti (1943—69), ayni vaqtda 1947-yildan Axendagi Oliy texnika maktabi direktori. Asosiy ilmiy ishlari organik kimyo va yuqori molekulyar polimerlar kimyosiga oid. Dinitrillarni siklizatsiyalab makrotsiklik ketonlar olish usulini topgan (1933) (Sigler reaksiyasi). Litiy-alkillar bilan nitrillarning oʻzaro taʼsiri natijasida iminonitrillar hosil boʻlishini kashf etgan (1934). Kyoni-ga tuzi — glutamin aldegid hosilalaridan azulenlar olish usulini ishlab chiqqan (1955). Nobel mukofoti laureati (1963; J. Natta bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1898-yilda tugʻilganlar
26-noyabrda tugʻilganlar
1973-yilda tugʻilganlar
11-avgustda vafot etganlar
Siklamen

Siklamen, alp fialkasi () — navroʻzguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ekma gul. Oʻrta dengiz va Gʻarbiy Osiyoda 15 turi, Qrim va Kavkazda 8 turi maʼlum. Madaniy holda eng koʻp tarqalgani fors siklameni. Boʻyi 40—50 sm, barglari koʻp, barg bandi uzun. Okt.—martda gullaydi, gullari yirik, gul shoxida gullaydi, rangi oq, pushti, binafsha, qizil.

Chetdan changlanadi. Urugʻidan urugʻlari iyul—avgustda ekiladi, 20-25 kunda unib chiqadi. Koʻchatlari 2—3 marta yashiklarga koʻchirib oʻtkaziladi, bahorda tuvaklarga ekiladi, Manzarali oʻsimlik sifatida xonadonlarda oʻstiriladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Sikloida

Sikloida (yun. kykloeides — doira-simon) — tekislikda bir toʻgʻri chiziq boʻylab sirpanmay gʻildirovchi aylanadagi nuqta chizadigan yassi egri chiziq. Aynala S.ning yasovchisi deb ataladi. Nuqga aylananing oʻzida yotsa, od-diy S., aylana ichida yotsa, qisqartirilgan S., aylana tashqarisida yotsa, uzaytirilgan S. hosil boʻladi. Mas, qordan yasalgan tepalik sirt S. shaklida boʻlsa, undan tez sirpanib tushiladi. S. sirtida tebranib harakatlanayotgan ogʻir sharchaning tebranish davri uning amplitudasiga bogʻliq boʻlmaydi. Bu xossadan foydalanib X. Gyuygens mayatnikli soat yasagan. S.ga doyr dastlabki tadqiqotlarni 16-asrda G. Galiley olib borgan. Keyinchalik R.Dekart, B.Paskal ham S. bilan shugʻullanishgan. S. texnika va mexanizmlar nazariyasida qoʻllanadi.
Siklon

Siklon (yun. kyklon — aylanuvchi) — atmosferaning past bosimli oblasti. Asosan, ikki xil havo massasi chegarasida (havo frontida) yuzaga kelib, S. markazida havo bosimi eng past, chekkalarida yuqori boʻladi. Shamol atrofdan S. markazi tomon esadi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsirida shamollar Shimoliy yarim sharda soat strelkami harakati yoʻnalishiga teskari, Janubiy yarim sharda soat strelkasi yoʻnalishida harakatlanadi. S. markazida bosim 950—960 mbar, baʼzida 920—930 mbar boʻladi. Past bosimli oblastni oʻrab turgan izobaralar diametri bir necha yuz km dan 2—3 ming km. gacha yetadi. Ana shu maydonda havo aylanma harakat qiladi. Kuchli shamollar esib, tezligi 20 m/sek. va hatto 30 m/sek.dan xam oshadi. Havo S. markaziy qismidan yuqoriga harakat qilgani uchun unda kupincha havo bulutli boʻladi. Havo uyurma harakat qilganidan S.ga Yerning turli kengliklaridan har xil havo massalari oqib keladi. Shuning uchun ham havo temperaturasi turli qismlarida turlicha boʻladi. Shimoliy yarim sharda S.larning old tomonida shamollar jan., jan.-gʻarbdan esgani uchun havo iliq boʻladi, atmosfera bosimi pasayadi, havoda budut koʻpayib, yogʻin yogʻadi. S. markazi oʻtgandan keyin shim. va shim.gʻarbdan sovuq shamol keladi. Qishda yomgʻir qorga aylanib, antitsiklon boshlanadi. Tropiklardan boshqa joylarda yogʻinning asosiy qismi aynan S.da yogʻadi. Shakllanishining dastlabki boskichida S. troposferaning quyi qisminigina oʻz ichiga oladi. Yetilgan S. butun troposferani qamrab olishi va hatto stratosferaning quyi qismiga tarqalishi mumkin. S.lar moʻʼtadil mintaqalarda, asosan, gʻarbdan sharqqa harakatlanadi. S.ning oʻrtacha tezligi 30–45 km/soat, baʼzida a 100 km/soatga yetadi. S. oʻtgan hududda atmosfera bosimi va shamol bilan birga havo temperaturasi, namligi, bulut va yogʻin miqdori ham oʻzgaradi. Tropik kengliklarda vujudga keladigan tropik siklonlar diametri kichikroq (100–300 km), markazida bosim 950 mbar, baʼzan 900 mbardan ham past boʻladi. Shu sababli bunday Slarda bosim farqi juda katta boʻlganidan kuchli shamollar — dovullar esadi (qarang Toʻfon). Shamolning nihoyatda tez esishi va koʻp yogʻin yogʻishi oqibatida dengizlarda kuchli toʻlqinlar koʻtariladi, quruklikda katta vayronagarchiliklarga sabab boʻladi. Oʻzbekistonga Atlantika okeanidan keladigan S.lar qishda iliq, yomgʻirli, qorli ob-havo keltiradi.
Silindr

Silindr ( — val, gʻal-tak):

Matematikada 

silindrik sirt va ikkita parallel tekislik bilan chegaralangan jism. Parallel tekisliklarning silindrik sirt bilan chegaralangan qismlari Silindrning asoslari deb ataladi. Agar Silindrning asoslari doiralardan iborat boʻlsa, bunday Silindr doiraviy Silindr deyiladi. Silindrni chegaralovchi silindrik sirtning parallel tekisliklar orasidagi qismi silindrning yon sirti deyiladi. Agar silindrik sirt yasovchilari Silindr yasovchisiga perpendikulyar boʻlsa, u toʻgʻri Silindr deb ataladi.

Texnikada 
mashina va mexanizmlarning mexanik ish energiyasini suyuqlik yoki gazning bosim energiyasiga yoki, aksincha, aylantirib beradigan detali. Ichki silindrik boʻshligʻida porshen yoki plunjer harakatlanib, porshenning goh u tomonidagi, goh bu tomonidagi boʻshliq hajmini oʻzgartirib turadi. Agar porshenning faqat bir tomonidagi boʻshliqsan foydalaniladigan boʻlsa, Silindrning bir tomoni qopqoq bilan berkitiladi, agar ikkala tomonidagi boʻshliqdan foydalaniladigan boʻlsa, ikkita qopqoq va porshenni polzunga tutashtiruvchi shtok koʻzda tutiladi. Gidravlik (suyuklikli) va pnevmatik (havoli) yuritmalarda (metall kesish stanoklari, presslar, koʻtargichlarda), shuningdek, baʼzi porshenli mashinalarda Silindr alohida detal tarzida qilinadi. Koʻp silindrli porshenli mashinalar (ichki yonuv dvigatellari va boshqalar)da koʻpincha Silindrlar umumiy blokka birlashtiriladi. Bunda Silindrlar bir qator (qatorli dvigatel), maʼlum burchak ostida (V-simon dvigatel) yoki roʻparama-roʻpara (oppozit dvigatel) joylashtiriladi. Aylanma harakatlanuvchi nasoslar va gidromotorlarda Silindr koʻpincha oʻqqa radial yoki parallel ravishda rotorta joylashtiriladi.

Avtomobillarning ichki yoruv dvigatellari Silindrlarida bevosita yonilgʻi yonganda hosil boʻladigan gazlarning kengayish bosimidan foydalaniladi. Silindr ichida porshen ilgarilama-qaytma harakatlanib turadi. Krivoship-shatunli mexanizm porshenning ilgarilamaqaytma harakatini tirsakli valning aylanma harakatiga aylantirib beradi.

Yana qarang 

 Geometriya
Sin (sulola)

Sin (aynan — toza) — Xitoyda hukmronlik qilgan mazkur imperatorlari sulolasi (1644— 1911). S. sulolasi hukmronligini 4 ta yirik davrga boʻlish mumkin: 1) manjurlarning Xitoyga bostirib kirganidan Min davlati chegaralarida S. tuzumini oʻrnatilishigacha (1644—83; Shunchji va Kansi hukmronligi); 2) 17-asrning 80-yillaridan 18-asrning 70-yillarigacha — Xitoyda S. tuzumining nisbatan turgʻun ichki siyosati va Xalxadagi moʻgʻul knyazliklari, Amurdagi rus qishloqlari, Jungʻor xonligi, Tibet, Sharqiy Turkiston, Vyetnam, Birma, Nepal va boshqalarga nisbatan bosqinchilik yurishlari (Kansi, Yunchjen va Syanlun hukmronliklari) davri; 3) 18-asrning 70-yillaridan 19-asrning oxirigacha, yaʼni S. monarxiyasi 20-asr oʻrtalarida kapitalistik davlatlar agressiyasi natijasida ichki nizolarning kuchayishi (Syanlun, Szyatsin, Daoguan, Syanfin, Tunchji, Guansyuy hukmronliklari) dav-ri; 4) 1894—95 yillardagi Yaponiya— Xitoy urushidan Sinlarning taxtdan voz kechgunlarigacha boʻlgan davr. S. im-periyasi imperialistik davlatlarning yarim mustamlakasiga aylangan. Sinxay inqilobi natijasida S. sulolasi hukmronligi agʻdarib tashlangan (soʻnggi manjur imperatori Pu I 1912-yil 12 fevralda taxtdan rasman voz kechgan).

Sin sulolasi imperatorlari 

1. Shunchji (1638-1644-1661).

2. Kansi (1654-1661-1722).

3. Yunchjen (1678-1722-1735).

4. Syanlun (1711-1735-1796-1799).

5. Szyatsin (1760-1796-1820).

6. Daoguan (1782-1820-1850).

7. Syanfen (1831-1850-1861).

8. Tunchji (1856-1861-1875).

9. Guansyuy (1871-1875-1908).

10. Pu I (1906-1908-1912-1967).

Yana q. 

 Xitoy

Shodmon Vohidov, Alisher Qodirov "Sharqning mashhur sulolalari".
Sindao

Sindao — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Shandun provinsiyasida. Aholisi 6,99 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Sariq dengiz boʻyidagi yirik dengiz porti. Mamlakatning toʻqimachilik (ip va jun gazlama, zigʻir, trikotaj) sanoati markazi. Transport va boshqa mashinasozlik, radiotexnika, metallurgiya, kimyo, elektronika, rezina, oziq-ov-qat, koʻn-teri, sement sanoati korxonalari mavjud. Baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi. Okeanografiya ilmiy tadqiqot instituta, dengiz muzeyi bor.
Sinizm

Sinizm (lotincha: Kynismos — kiniklar taʼlimoti) — jamiyat madaniyati, uning maʼnaviy va ayniqsa, axloqiy qadriyatlarini nazar-pisand qilmaslik, umum eʼtirof etgan axloq-odob meʼyorlariga nafrat bilan munosabatda boʻlish; behayolik, yuzsizlik.
Sinkit

Sinkit — oddiy oksidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnO. Odatdagi aralashmalari: MgO (9% gacha), RO (5,3% gacha) va FeO (1,1% gacha). Geksagonal singoniyada kristallanadi. Odatda, donador toʻplamlar holida uchraydi, kristallari siyrak. Rangi toʻq sarikdan toʻq qizilgacha. Kam uchraydi. Qattiqligi 4—5; zichligi 5,6—5,7 g/sm3, yarim oʻtkazgich. Olmosdek yaltiraydi. Shaffof, moʻrt. Villemit, franklinit va boshqa kamyob minerallar bilan birga kontakt-metasomatik konlardagi qayta kristallangan ohaktoshlarda uchraydi. Zn rudasi sifatida AQShning skarn tipidagi Franklin konida qazib chiqariladi; baʼzi qoʻrgʻoshin-rux konlarida ham topilgan.

 

Bezak toshlari
Minerallar
Georgiy Sinkoburov

Georgiy Ivanovich Sinkoburov (1919.15.6, Krasnodar — 2000.18.12, Toshkent) — Oʻzbekistan xalq artisti (1979). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1950—89 yillar Rus yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Ferdinand ("Makr va muhabbat"), Sasha ("Ikki kapitan"), Listovskiy ("Yetuklik attestati"), Zaxarov ("Abdulla Nabiyev"), Antifol Efesskiy ("Xatolar komediyasi"), Alibobo ("Alibobo va qirq qaroqchi"), Podxolyuzin ("Qoʻynidan toʻkilsa qoʻnjiga") kabi rollari bilan tanilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekiston xalq artistlari
1919-yilda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
18-dekabrda vafot etganlar
Sinxay

Sinxay — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Maydoni 721 ming km². Aholisi 5,03 mln. kishi (1999), aksari qismi xitoylar, shuningdek, tibet, dungan, qozoklar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Sinin sh. Yer yuzasi, asosan, togʻ va tekisliklardan iborat. Saydam soyligi shimdan Nanshan va Oltintogʻ, jan. dan Kunigun togʻlari bilan oʻralgan. Ja-nubrokda Tibet togʻligining shim.-sharqiy kismlari joylashgan. Iklimi keskin kontinental, qishi sovuq va yozi salqin. Yillik yogʻin 300–500 mm. Yanszi, Xuanxe, Mekong daryolarining boshlanish qismlari S. hududida. Koʻl koʻp, eng yirigi — Kukunor. S. — Xitoyning iqtisodiy jihatdan kamroq rivojlangan provinsiyasi. Qishloq xoʻjaligida yaylov chorvachiligi yetakchi. Asosan, qoʻy va echki boqiladi. Chorva-chilikning asosiy mahsuloti — jun va goʻsht. Dehqonchilik bilan daryo vodiylarida shugʻullaniladi. Donli ekinlar, shuningdek, raps, kartoshka va poliz ekinlari yetishtiriladi. Neft, toshtuz, qoʻrgoshin va rux rudalari konlari topilgan. Neftni qayta ishlash zavodlari, metallurgiya va mashinasozlik sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari mavjud. Qadimda provinsiya hududida jun, keyinroqtufon qabilalari yashagan. 1417-asrlarda moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida Xitoy nazorati ostiga oʻtgan. 1928-yildan Xitoyning S. provinsiyasi.

 

Sinxay
Sin Shixuandi

Sin Shixuandi, asl ismi In Chjen (mil. av. 259—210) — Sin saltanati podshosi (mil. av. 246— 221), Xitoy imperatori (mil. av. 221—210). Sin hukmdorlari xonadoniga mansub boʻlgan. Xitoydagi olti ta podsholikni bosib olib, mil. av. 221-yil yagona markazlashgan Sin imperiyasini barpo etgan va oʻzini birinchi Xitoy imperatori — Sin Shixuandi deb eʼlon qilgan. Uning davrida, mil. av. 215/214-yildan Buyuk Xitoy devorini ilgari mavjud boʻlgan chegara istehkomlari bilan yaxlit holga keltirish jarayoni boshlangan. Sin Shixuandi qoʻlida qonun chiqarish, oliy ijroiya va sud hokimiyati toʻplangan. Oʻz hokimiyatiga nisbatan har qanday tankidiy munosabatlarga barham berish maqsadida mil. av. 213-yil xususiy shaxslar qoʻlida saqlanayotgan gumanitar adabiyotlarni yoqish haqida farmon chiqargan. Mil.av.212-yil S.Sh. imperator hokimiyatiga qarshi xalqni koʻtarmoqchi boʻlgan 460 ta konfutsiylik arboblarini qatl ettirgan. S.Sh. davrida zulm kuchaygan, uning vafotidan soʻng xalq qoʻzgʻolonlari koʻtarilib Sin imperiyasi barham topgan. Imperator hozirgi Sian yaqinidagi dafn etilgan yeri bilan shuhrat qozongan; maqbarani 700 ming asir-qul barpo etgan. Sin Shixuandi oʻlimidan soʻng ham harbiy kuchga tayanish uchun 6 ming jangchisi va otlarning boʻy baravar kat-tlikdagi haykallarini yasashni buyurgan. Sin Shixuandi vafot etganida barcha haykallar ham u bilan qoʻshib koʻmilgan. 1974-yil S.Sh. dafn etilgan joydan jangchilar va otlarning boʻy baravar kattalikda ishlangan terrakota haykallari (taxminan mil. av. 210-yil) topilgan.

Tarix
Xitoy
Xitoy tarixi
Xitoyliklar
Imperiyalar
Imperiyalar tarixi
Imperatorlar
Maqbaralar
Haykallar
Buyuk Xitoy devori
Konstantin Siolkovskiy

Siolkovskiy Konstantin Eduardovich [1857.5(17).9, Ryazan viloyati — 1935.19.9, Kaluga] — aviatsiya, aerodinamika va raketalar dinamikasi sohasidagi rus olimi va ixtirochisi; bolaligida ogʻir kasallikdan keyin kar boʻlib qolib, oʻqishni davom ettirolmagan. 1879-yilda oʻqituvchilik unvoniga imtihon topshirgan. Borovsk (Kaluga gubernyasi) dagi uyezd bilim yurtida mat. va geometriyadan dars bergan (1880— 98). 1880-81 yillarda bu sohadagi mavjud ixtirolardan bexabar "Gazlar nazariyasi" ilmiy ishini yozib, unda gazlar kinetik nazariyasi asoslarini tavsifladi. 1897-yilda Rossiyada birinchi aerodinamik truba qurgan. Keyinroq dunyoda birinchi boʻlib raketa nazariyasiga va suyuq yonilgʻili raketa dvigateli nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari 3 muammoga: metall aerostat (dirijabl)ni ilmiy asoslash (1885— 92), aeroplanning suyriligi (1894-yilda eʼlon qilingan), sayyoralararo raketalar (1896-yildan) ga bagʻishlangan. Uchishda reaktiv harakatdan foydalanish gʻoyasi birinchi marta S. tomonidan 1883-yilda bayon etilgan. S. 1903-yilda "Reaktiv asboblar bilan fazoni tadqiq etish" asarida birinchi boʻlib raketa harakati fazoda va tortishish maydonida oʻzgaruvchan massali jism harakatiga oʻxshashligini, sayyoralararo aloqada raketalardan foydalanish mumkinligini asoslab berdi. 1929-yilda "Kosmik raketa poyezdlari" asarida bosqichli raketa harakati nazariyasini yaratdi. Yerga sunʼiy yoʻddosh boʻladigan raketa masalasi bilan birinchi boʻlib shugʻullandi, Yerdan tashqarida st-yalar qurish fikrini ilgari surdi. Oydagi kraterga S. nomi berilgan.
Sirkad ritmlar

Sirkad ritmlar (lotincha: circa — yaqin va dies — kun) — bir kecha-kunduzlik ritmlar; biologik jarayonlar va hodisalarning xar 20—24 soatda takrorlanib turishi. 24 soatdan koʻproq vaqgdan soʻng takrorlanadigan Sirkad ritmlar faqat eksperimental sharoitda (doimiy harorat va yorugʻliqsa) koʻpchilik oʻsimlik, hayvonlar va odamda kuzatiladi. Olimlar fik-richa, Sirkad ritmlar tabiiy boʻlmagan, yaʼni doimiy sharoit taʼsirida irsiy sutkalik ritm asosida yuzaga chiqadi. Mas, doimiy sharoit organizm uchun qulay boʻlganida hayvon odatdagiga nisbatan ertaroq harakatchan boʻlib qoladi; sharoit noqulay boʻlganida esa ilgarigi 24 soatlik ritm kechika boshlaydi. Sirkad ritmlar organizmning hayot faoliyatiga taʼsir qilishi (mas, hasharotlarning tuxum qoʻyishi, oʻsimliklar bargi holatining oʻzgarishi) yoki ayrim fiziologik jarayonlarga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Doimiy sharoitda Sirkad ritmlar organizm funksiyalariga bir xil taʼsir etmaydi. Mas, odamda gavda harorati, bedorlik va uyqu davrlari ritmi farq qiladi. Bu holat organizmda kasallik paydo qilishi mumkin (mas, kosmik parvozda).
Sirkan ritmlar

Sirkan ritmlar (lot. circa -yaqin, yonida, annus — yil), yillikka oʻxshash ritmlar, sirkannulal ritm — biologik jarayonlar va hodisalarning taxminan 10 oydan 13 oygacha muddat ichida takrorlanib turishi. Faqat doimiy lab. sharoitida koʻzga tashlanadi. Sirkan ritmlarning tashqi muhit davriyligidan farq qilishi ularning endogen yoʻl bilan kelib chiqqanligini koʻrsatadi.