MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Trillion

1 000 000 000 000 (bir trillion yoki mingta milliard) oʻn ikkilik sanoq sistemasida 1 va 12 ta nol bilan ifodalanuvchi sondir. Shuningdek, bir trillion 999 999 999 999 va 1 000 000 000 001 sonlari orasida joylashgan natural son.

Matematikada  
1000000000000 = 1012
 1000000000000 sonining umumiy boʻluvchilar soni 168 ta (oʻzini hisobga olmaganda) boʻlib, ular quyidagilardir:  1 2 4 5 8 10 16 20 25 32 40 50 64 80 100 125 128 160 200 250 256 320 400 500 512 625 640 800 1000 1024 1250 1280 1600 2000 2048 2500 2560 3125 3200 4000 4096 5000 5120 6250 6400 8000 10000 10240 12500 12800 15625 16000 20000 20480 25000 25600 31250 32000 40000 50000 51200 62500 64000 78125 80000 100000 102400 125000 128000 156250 160000 200000 250000 256000 312500 320000 390625 400000 500000 512000 625000 640000 781250 800000 1000000 1250000 1280000 1562500 1600000 1953125 2000000 2500000 2560000 3125000 3200000 3906250 4000000 5000000 6250000 6400000 7812500 8000000 9765625 10000000 12500000 12800000 15625000 16000000 19531250 20000000 25000000 31250000 32000000 39062500 40000000 48828125 50000000 62500000 64000000 78125000 80000000 97656250 100000000 125000000 156250000 160000000 195312500 200000000 244140625 250000000 312500000 320000000 390625000 400000000 488281250 500000000 625000000 781250000 800000000 976562500 1000000000 1250000000 1562500000 1600000000 1953125000 2000000000 2500000000 3125000000 3906250000 4000000000 5000000000 6250000000 7812500000 8000000000 10000000000 12500000000 15625000000 20000000000 25000000000 31250000000 40000000000 50000000000 62500000000 100000000000 125000000000 200000000000 250000000000 500000000000 1000000000000 
 Ushbu sonning umumiy boʻluvchilar yigʻindisi 1499694822171 ga (oʻzini hisobga olmaganda) teng boʻladi.
 Shuningdek, ushbu son ikkilik sanoq sistemasida 1110100011010100101001010001000000000000 ga, uchlik sanoq sistemasida 10112121011201102102111001 ga, toʻrtlik sanoq sistemasida 32203110221101000000 ga, beshlik sanoq sistemasida 112341000000000000 ga, oltilik sanoq sistemasida 2043221010301344 ga, sakkizlik sanoq sistemasida 16432451210000 ga, oʻn ikkilik sanoq sistemasida 141981B87854 ga, oʻn oltilik sanoq sistemasida E8D4A51000 ga, yigirmalik sanoq sistemasida 1J15000000 ga hamda oltmishlik sanoq sistemasida LQ0T ga tengdir.

Fanda

Boshqa sohalarda

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 
 Trillion soni xossalari numberempire.com saytida (inglizcha)

Trillion
Trilobitalar

Trilobitalar (Trilobita) -qirilib ketgan qadimgi boʻgimoyokdilar sinfi. Ilk kembriy davri dengizlari choʻkmalaridan maʼlum; paleozoyda qirilib ketgan. T. kembriy va ordovik davrida keng tarqalgan; barcha dengizlarda yashagan. Gavdasi 10—800 mm. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan; ovalsimon yassi. Har bir boʻgʻimi qorin tomonida bir juftdan ikki shoxli oyoqlari boʻlgan. Oyoklar asosida joylashgan jabralar yordamida nafas olgan. Boshi ustki tomonidan qalqon bilan krplangan. Fasetkali koʻzlari yaxshi rivojlangan. T. boʻgʻimoyoklilar evolyutsiyasini tushuntirishda, ularning qazilma qoldiklari esa paleontologiya va stratigrafiyada katta ahamiyatga ega. Qadimda yashagan T.ning 10000 turi maʼlum.
Trinidad

Trinidad — Atlantika okeanidagi orol, Janubiy Amerikaning shim.sharqiy qirgoklari yaqinida. Trinidad va Tobago davlatining asosiy qismi. Maydoni 4,8 ming km². T. materikdan ajralib chiqqan. Relyefi shimolida togʻli (eng baland joyi 940 m), krlgan qismi tektonik. Sharqiy qismida botqokliklar, janubida balchiq vulkanlari bor. Iklimi subekvatorial, oʻrtacha oylik tralar 25—27°. Yillik yogʻin 1200–3800 mm. Daryolari qisqa, sersuv. Doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Foydali qazilmalardan tabiiy asfalt, neft va gaz konlari topilgan. Shakarqamish, tamaki, sholi ekiladi. Kofe, kakao, sitrus mevalar plantatsiyalari bor. Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib, 1498-yil X. Kolumb yetib borgan, shundan keyin T.ni mustamlakaga aylantirish jarayoni boshlangan.
Trinitrotoluol

Trinitrotoluol, trotil, tol, C7H5 O6N3 — portlovchi modda; rangsiz, lekin saqlanganda sargʻayadigan kristall. Mol. m. 227,13. Atseton va benzolda yaxshi, suvda oz eriydi; suyuqlanish temperaturasi 80,85°, zichligi 1641 kg/m3 (25° da). Kimyoviy barqaror, uzoq vaqt mobaynida parchalanmaydi va portlash xususiyatini yoʻqotmaydi. Portlaganda koʻp miqdorda zaharli uglerod (II)oksid (CO) hosil boʻladi. T. toluolni nitrat va sulfat kislota aralashmasi bilan nitrolab hosil qilinadi. T. oʻqdorilarda va portlatish ishlarida qoʻllanadi.

Manbalar
Trio

Trio (lot. tria — uch) — 1) uch sozanda yoki xonandadan tashkil topgan ansambl (mas., skripka, violonchel va fortepianodan iborat ansambl yoki "Setora" guruhi); 2) shu ansamblga moʻljallangan musiqa asari, kamer musiqa janri. Dastlab triosonata shaklida (17—18-asrlar, A. Vivaldi, A. Korelli va boshqalar), keyinchalik sonata turkumi tarzida (L. Betxoven, F. Shubert, I. Brams, P. Chaykovskiy, D. Shostakovich va boshqalar) rivoj topdi. Oʻzbekistonda M. Burhonov, Ik. Akbarov, G. Mushel, I. Hamroyev, U. Musayev, V. Saparov, A. Ergashev va boshqa turli T.lar yozishgan; 3) baʼzi cholgʻu asarlari (marsh, skerso va boshqalar)ning oʻrta qismi.
Tarobulus al-Gʻarb

Tarobulus al-Gʻarb () yoki Tripoli () — Liviya poytaxti. Oʻrta dengiz sohilida. Aholisi 595 ming kishi (1990-yillar boshlari). Iqlimi subtropik, quruq. Oʻrta dengiz atrofiga xos iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 27°. Yillik yogin 370 mm.

T. — mamlakatning eng yirik shahri, savdosanoat va moliya markazi. Yirik dengiz porti. Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. T.da mamlakat sanoat korxonalarining 3/4 qismi joylashgan. Toʻqimachilik, koʻnteri, neftni kayta ishlash, oziq-ovqat (un tortish, baliq konservalash, tamaki, yogʻmoy) sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam, kiyim, poyabzal, badiiy buyumlar tayyorlanadi. Dengizdan baliq ovlanadi. Universitet, tabiat tarixi va arxeologiya muzeylari, teatr bor. T.da har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi.

Qadimda T. oʻrnida finikiyaliklarning koloniyasi Ea sh. boʻlgan. Ularning Ea, Sabrata va LeptisMagna koloniyalari "Tripolis" (yun. "Uch shahar") deb atalgan. Keyinchalik Ea shu nom bilan atala boshlagan. Mil. av. 105 yildan Rim, mil. 5-asrda vandallar, 6—7-asrlarda Vizantiya qoʻl ostida boʻlgan. 643 yildan arablarga oʻtgan. 1551 — 1911-yillarda Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1911-yilda Italiya qoʻshinlari bosib olgan. 1943-yilda shaharni inglizlar egallagan. 1951-yil dekabrda Liviya mustaqillikka erishgach, T. uning poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Mark Avreliy zafar arki (164 y.), qalʼa (16-asr), qirol saroyi, masjidlar saqlangan.
Tarobulus ash-Shom

Tarobulus ash-Shom ( Ṭarābulus aš-Šām) yoki Tripoli — Livanning shimoliy qismidagi shahar va Livanning Bayrutdan keyingi ikkinchi katta shahri. Shimoliy Livan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishi (1994). Oʻrta dengiz sohilidagi port. Chetga sitrus mevalar, paxta chikariladi. Iroqdan neft quvuri oʻtkazilgan. Neftni qayta ishlash, oziq ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Dengizdan baliq ovlanadi.

T. finikiyaliklar tomonidan mil. av. 2ming yillikda bunyod etilgan. 636-yil dan arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 1916—1918 yillarda Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1920 yildan Livanga koʻshilgan. T. — Livandagi sunniylik yoʻnalishidagi musulmonlarning asosiy diniy markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan Katga masjid (13-asr), Burtasiya masjidmadrasasi (14-asr), Sakrakiya masjidmaqbarasi, karvonsaroylar, bozorlar saqlangan.
Tripolitaniya

Tripolitaniya —Liviyadagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1ming yillikning 1yarmida T.ning sohil boʻyi qismida finikiyaliklarning 3 ta koloniyasi — Sabrata, LeptisMagna va Ea [shundan yun. Tripolus (aynan — 3 shahar) nomi olingan] barpo etilgan. Mil. av. 5-asr oʻrtasi — 3-asr oxirida Karfagenga, 218— 201 yillarda Numidiya, mil. av. 2-asr oxiri — mil. 5-asrda Rimga, soʻngra — vandallar, keyinchalik Vizantiyaga tobe boʻlgan. 7-asrdan arablar hukmronligi ostida. 16-asr — 1911-yillarda Usmonli turk imperiyasi, soʻngra 1943-yilgacha — Italiyaning Liviya mustamlakasi tarkibida. 1951—63 yillarda Liviya kirolligining 3 viloyatidan biri.
Tripolye madaniyati

Tripolye madaniyati - eneolit davriga oid arxeologik madaniyat. Kiyev yaqinidagi Tripolye qishlogʻi nomi bilan atalgan. Sharqiy Karpat yoni va Oʻrta Dnepr boʻylarida tarqalgan. Ruminiyada Kukuteni madaniyati deb yuritiladi. Tripolye madaniyati yodgorliklarini 19-asrning oxirida arxeolog V. V. Xvoyko ochgan. Arxeolog T.S. Passekning davrlashtirishi boʻyicha Tripolye madaniyati 3 ta bosqichga: ilk (mil. av. 4ming yillik), oʻrta (mil. av. 4ming yillik oxiri —3ming yillikning 1yarmi), sunggi (mil. av. 3ming yillikning 2yarmi)ga boʻlinadi. Tripolye madaniyati qishloqlari doyra yoki tuxumsimon shaklda joylashgan boʻlib, markazida qolgan ochiq joy mollar uchun qoʻton vazifasini oʻtagan. Turar joylar koʻndalang toʻsiqlar bilan alohida xonalarga ajratilgan. Xonalardan don yanchayotgan ayol haykalchasi, yorgʻuchoq, bugʻu shoxidan yasalgan motiga (ketmonsimon asbob), yirik xumlar, tandir va boshqa xoʻjalik anjomlari, naqsh solingan sopol idishlar, mis buyumlar (bolta, toʻrt qirrali bigiz, qarmoq, xanjar) topilgan. Tripolye madaniyati vakillari misni Bolqon ya.odan olib kelishgan. Tripolye madaniyati vakillari, asosan, chorvachilik, dehqonchilik, shuningdek, ovchilik va baliq ovlash bilan shugullangan.

 

Arxeologiya
Tripslar

Tripslar (Physopoda, yaʼni Thysanoptera) — hasharotlar turkumi (qarang Pufakoyoqlilar).
Tristandakunya

Tristandakunya — Atlantika okeanining janubiy qismidagi 4 vulkan orolidan iborat orollar guruhi. Buyuk Britaniya mulki. Eng katta oroli —Tristan (maydoni 117 km²) vulkan konusidan iborat boʻlib, bazalt va traxit yotqiziqlaridan tuzilgan. Bal. 2060 m gacha. 1961—1962-yillarda kuchli otilgan. Aholi baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punkti —Edinburg. 

Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1506-yilda portugaliyalik dengizchi sayyoh Tristan da Kunya borgan. Orollar uning nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Orollar
Tritiy

Tritiy (yun. tritos, lot. Tritium), T. (yoki 3N) — vodorodning massa soni 3 boʻlgan radioaktiv izotopi. 1934-yilda ingliz olimlari Ernest Rezerford, M.L. Olifant va P. Xarteklar kashf qilishgan. Tritiy yadrosi 1 ta proton va 2 ta neytrondan iborat. Tritiy faol, yarim yemirilish davri T1/2q 12,26 yil Tabiatda atmosferaning yuqori qatlamlarida kosmik nurlar neytronlarining azot atomlariga taʼsir etishidan hosil boʻladi va yomgʻir bilan yer yuziga tushadi. Tritiy yadro reaktorlarida litiy 6Li ni neytronlar bilan nurlatib olinadi(3 LiQnq “,TQ 2 Ne ). Tritiy termoyadro sintezi reaksiyalarida muhim komponent sifatida, shuningdek, kimyoviy, biologik va gidrologik tadqiqotlarda ishlatiladi.

Yana qarang 
 Izotop indikatorlar

Manbalar
Trixinellyoz

Trixinellyoz — odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalligi; yumalok, chuvalchanglar sinfiga mansub trixinellalar qoʻzgʻatadi. Yetuk trixinellalar 1,5–4 mm kattalikda boʻlib, odam yoki hayvonning ichak shilliq qavatida parazitlik qiladi, urgochisi ingichka ichakda tirik lichinkalar tugʻadi va ular ichak shilliq qavatidan qon tomirlariga oʻtadi, qon aylanish sistemasi orqali koʻndalangtargʻil muskullarga joylashadi; shu joyda spiralga oʻxshab oʻralib oladi, oʻsib, ohakli kapsula hosil qiladi. Sogʻlom kishilar kasallangan hayvon goʻshtini chala pishirib isteʼmol qilganda zararlanadi. Odamga T., asosan, choʻchqa yoki ov hayvonlari (ayiq, morj, boʻrsiq) goʻshti orqali yuqishi mumkin.

Inkubatsion davri 2—3 hafta. Kasallik yuqqanda dastlab bemorning temperaturasi koʻtariladi, koʻzi qizaradi, yorugʻlikdan qoʻrqadi, muskullari, baʼzan korni ogʻriydi, ichi ketadi va h.k. Qovoklar, yuz salqiydi, baʼzan koʻz butunlay yumilib qolishi mumkin. Shuning uchun T. xalq orasida "yuz salqishi" deb yuritiladi.

Bemor kasalxonada davolanadi. T. ning oldini olish uchun choʻchqalarni sanitariyagigiyena qoidalari asosida boqish, ularning oʻlimtik kemiruvchilar yeyishiga zinhor yoʻl qoʻymaslik zarur.
Trixofitiya

Trixofitiya (yun. trichos — qil, soch va phyton — oʻsimlik), qirma temiratki (moyxoʻrak) — zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasallik. T. ni parazit zamburugʻlarning bir necha turi qoʻzgʻatadi. Ulardan ayrimlari faqat odamda parazitlik qilib, T.ning yuzaki shaklini keltirib chiqaradi. Boshqalari, asosan, hayvonlar (sichqon, kalamush, sigir, ot, qoʻy va boshqalar)da parazitlik qiladi; T. bilan zararlangan odamlarda uning chuqur shakli paydo boʻladi.

Yuzaki T. bilan, asosan, bolalar, ayrim hollarda kattalar, ayniqsa, ayollar kasallanadi. Bunda teri va boshning sochli qismi, kamroq soqol va moʻylov kasallanadi. Kasallik sogʻlom odamga bemordan yoki uning buyumlari (bosh kiyim, taroq va boshqalar)dan oʻtadi. Zamburugʻ tushgan terida 5—7 kundan soʻng dumaloq qizil yalligʻlangan dogʻ paydo boʻlib, tezda kattalashadi va qipiklanadi. Boshning sochli qismidagi zamburugʻlar teridan tezda sochga oʻtadi. Soch tolalarining tusi oʻzgaradi, moʻrtlashadi, zararlangan joydagi tolalar toʻkilib ketadi, tirnoqlar ham zararlanadi.

Chuqur T.da odam badanida va boshning sochli qismida, soqol, moʻylovlarda yiringli yara (qarang Abssess) paydo boʻladi. Ular ogʻrib, bemorning umumiy ahvoli yomonlashadi, baʼzan temperaturasi koʻtariladi. Agar vaqtida davolanmasa, soch toʻkilib ketadi. T.ning chuqur shakli koʻpincha sut sogʻuvchilar va choʻponlarda kuzatiladi. Hozirgi jinsiy yoʻl bilan yuqadigan qov soha T.si ham aniklangan. T. bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Teri T.si qisqa vaqt ichida tuzalib ketadi. Soch va tirnoq T.si uzoq davolanishni taqozo etadi.

Chuqur T.ning oldini olish uchun sichqon va kalamushlarga qarshi kurash olib boriladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Trombon

Trombon (ital. trombone — katta truba) — mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Nayi (uz. 300 sm) 2 marta qayrilgan, karnayi konussimon shaklga ega. Metall mundshtuk orqali havo yordamida ijro etiladi. Uzaytirib qisqartiriladigan ([kulis],nayi suriluvchan, sugtrombon) va ventil mexanizmli turlari mavjud. 16-asrdan orkestr tarkibiga kirgan. Tovushi kuchli.Alt, tenor, bas kabi turlari mavjud. Xromatik tovushqatorga ega. Yakka, ansambl va simfonik, puflama sozlar, estrada orkestrlarida keng qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda Trombon ijrochiligi va taʼlim tizimida A. Morozov, S. Qozoqboyev, A. Vergilesovlar tanilgan.
Trop

Trop (yun. tropos — nutqning oʻzgarishi, boshqacha tuye olishi) — nutqning ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshirish maqsadida soʻz va iboralarning koʻchma maʼnoda qoʻllanishidan iborat poetika va stilistika tushunchasi; shunday maʼnoda qoʻllangan soʻz va iboralarning umumiy nomi. Bunda odatiy tarzda maʼlum bir predmet (hodisa, jarayon, xususiyat va boshqalar) nomini atovchi soʻz, soʻz birikmasi muayyan nutq vaziyatida boshqa predmet (voqea, jarayon va boshqalar) ni bildirish uchun qoʻllanadi; hosila soʻz, yaʼni koʻchma maʼnodagi soʻz oʻzining kelib chiqishiga asos boʻlgan soʻz (soʻz birikmasi) bilan oʻxshashlik yoki aloqadorlik jihatdan bogʻliq boʻladi. Ular orasida maʼlum darajada miqdoriy yoki sifatiy tafovutlar boʻlishi mumkin. Masalan, "burgut" soʻzi qushning nomi boʻlish bilan birga, shu qushning odatiy sifatlari, xususiyatlari (shiddatkorlik, koʻzi oʻtkirlik, qoʻrqmaslik)ga ega boʻlgan kishining tavsifi sifatida ham qoʻllanadi. "Stadion gʻoliblarni olqishladi", "tirnoqqa zor boʻlmoq" iboralaridagi "stadion" va "tirnoq" soʻzlari ham asl maʼnosidan boshqacha maʼnoda qoʻllangan. T.ning koʻp tarqalgan turlari: istiora (metafora), metonimiya, sinekdoxa, majoz (allegoriya), kinoya, sifatlash (vasf, epitet), kichraytirish (litota), mubolagʻa (giperbola), jonlantirish (tashxis, intoq), perifraza va boshqa "T." termini dastlab yunon faylasufi Aristotel tomonidan ayrim T.larni, xususan, metaforani oʻrganish jarayonida sillogizm shaklini ifodalash maqsadida qoʻllangan (mil. av. 4-asr). Strukturaviy tilshunoslik, matn lingvistikasi kabi tilshunoslik tarmoqlarining yuzaga kelishi T.ga boʻlgan munosabatni tubdan oʻzgartirdi. Natijada T. semantik transpozitsiya (maʼnoviy koʻchish)ning hosilasi tarzida oʻrganiladigan boʻldi. Oʻzbek tilshunosligida T.ning mazkur koʻrinishlari alohida-alohida tadqiqotlarning manbai boʻlib, badiiy matnlar asosida atroflicha oʻrganilgan.

Adabiyot 
 Lingvistika i poetika, M., 1979; Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983.

Ibodulla Mirzayev.
Tropizm

Tropizm (yunoncha: τρόπος, tropos — burilish, yoʻnalish) — o'simlik organlarining ta'sir etuvchi omil tomon yo'nalgan holda o'sishi yoki omilga nisbatan teskari yo'nalishda o'sishi orqali namoyon bo'ladigan harakat . Tropizm qoʻzgʻatuvchilarning taʼsiriga qarab fototropizm (bir tomonlama yoritilishi tufayli), geotropizm (Yerning tortish kuchi taʼsirida), gidrotropizm (tuproq namlanishining yoki havo muhitining har xilligi tufayli) va boshqalarga boʻlinadi. Tropizmni keltirib chiqargan taʼsirot yoʻqotilganda oʻsimlik ilgarigi holatiga qaytishga harakat qiladi. Oʻsimlik taʼsirot tomonga burilib oʻssa — musbat, uning aksi boʻlsa — manfiy tropizm deyiladi.

Yana q. 

 Geotropizm
 Avtotropizm

Manbalar
Tropik mintaqalar

Tropik mintaqalar — Shimoliy va Janubiy yarim sharlarda subtropik va subekvatorial mintaqalar oraligʻida joylashgan 2 geografik mintaqa. Tropik mintaqalarning materik qismi uchun choʻl va chala choʻl landshafti, okeanlarga esa suvning shoʻrligi (36%o) va yuqori temperaturasi xos. Tropik mintaqalarda quyosh nurlari tik tushgani va bulutning kam boʻlganidan quyosh radiatsiyasi koʻp. Natijada harorat yil boʻyi yuqori boʻladi. Eng issiq oyning oʻrtacha temperaturasi quruqliklarda 30–35°, eng sovuq oyniki 10° dan pastga tushmaydi. Yillik yogʻin 50–200 mm (faqat sharqiy okean boʻyi mussonli zonasida 1000–2000 mm gacha). Materiklarda Tropik mintaqalarning quyidagi sektorlari: sernam oʻrmon landshaftli sharqiy okeanboʻyi, siyrak oʻrmon va butazorlardan iborat sharqiy oʻtish, choʻl va chala choʻl landshafti ustun boʻlgan materik ichkarisidagi va gʻarbiy okeanboʻyi sektorlari farq qilinadi. Sharqdan gʻarbga borgan sari oʻsimliklar dunyosi ham oʻzgarib boradi: aralash (doim yashil va barg toʻkuvchi) oʻrmonlar, mussonli oʻrmonlar (qarang Tropik oʻrmonlar), siyrak oʻrmon va savannalar, quruq oʻrmon va kserofil butalar, chala choʻl va choʻl oʻsimliklariga oʻtib boradi. Muvofiq ravishda faunasi ham oʻzgaradi. Okean va dengiz suvlarida bugʻlanish koʻp boʻlganligi sababli kislorod va planktonlar siyrak. Tropik mintaqalardagi koʻpchilik yerlar xoʻjalik jihatidan kam oʻzlashtirilgan, aholi siyrak.

Manbalar 

Mavsumlar
Tropiklar

Tropiklar (yun. tropikos (kyklos) burilish doirasi), madorlar — yer yuzasida ekvatordan 23°27’ shimolida va janubiy da oʻtkazilgan faraziy parallel doiralar. Ekvatordan shimolida Shimoliy T. yoki Saraton madori, janubida Janubiy T. yoki Jadiy madori joylashgan. Quyosh qar bir T.da faqat bir marta: shimoliy tropikda 22-iyunda, janubiy tropikda 22-dekabrda zenitda (tik tepada) turadi. T. orasidagi joylarda Quyosh yiliga 2-marta zenitdan oʻtadi. Shimoliy tropikdan shimolida va janubiy tropikdan janubida Quyosh hech qachon zenitga kelmaydi, T.dan kaytadi.

...TROPIYA (yun. tropos — burilish; yoʻnalish) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi: burilish, biror tomonga yoʻnalganlik maʼnolarini bildiradi (mas., anizotropiya, izotropiya).

Geografik terminlar
Lev Trotskiy

TROTSKIY (Bronshteyn) Lev Davidovich (1879.26.10, Xerson gubernyasi, Yanovka qishlogʻi — 1940.21.8, Mexikoning Koyoakana chorbogʻi) — siyosat va davlat arbobi. 1896-yildan sotsial-demokratik harakatda. 1904-yildan bolsheviklar va mensheviklar fraksiyalarini birlashtirish uchun kurashdi. 1905-yil "permanent" (uzluksiz) inqilob nazariyasini ishlab chiqdi. T.ning fikricha, Rossiya proletariati burjua inqilobini amalga oshirgach, inqilobning sotsialistik bosqichini boshlaydi, bu inqilob jahon proletariatining yordami bilangina gʻalaba qozonadi. RSDRPning eng radikal qanotiga mansub boʻlgan. 1908—12 yillarda "Pravda" gaz. muxarriri. 1917-yil Petrograd harbiy inqilobiy komiteti raisi sifatida Oktyabr toʻntarishinn amalga oshirishning asosiy tashabbuskori va rahbarlaridan biri. RSFSR tashqi ishlar xalq komissari (1917. 25.10—1918.22.2). Qizil armiyaning asoschilaridan, Fuqarolar urushining koʻp frontlarida bu armiyaning xarakatlariga shaxsan rahbarlik qilgan, repressiyalarni keng qoʻllagan. 1917—27 yillarda MK aʼzosi. 1917 i. oktabr va 1919—26 yillarda MK Siyosiy Byurosi aʼzosi. Yetakchi boʻlish uchun Iosif Stalin bilan kechgan keskin kurash T.ning magʻlubiyati bilan tugagan (1924-yil). T.ning qarashlari (trotskizm) RKP(b)dagi "mayda burjuacha ogʻish" deb eʼlon kilingan. 1927-yil T. 75 nafar faol tarafdori (L. B. Kamenev, G. Ye. Zinovyev va boshqalar) bilan birga partiyadan oʻchirilgan, Olmaotaga surgun qilingan, 1929-yil chet elga chikarib yuborilgan. Turkiya (1929—32), Fransiya (193335) Norvegiya (193537), Meksika (1937—40)da yashagan. I.V. Stalinga qarshi gʻoyaviy kurash olib borib, uni Oktyabr gʻoyalarining xoini deb atagan. 1938-yil 4-Internatsional tuzish tashabbusi bilan chiqqan. Asosiy asarlari: "Yangi yoʻl" (1924), "Lenin haqida" (1924), "Oktyabr saboqlari" (1924), "Rus inqilobi tarixi" (1931—33), "Permanent inqilob" (1928—29), "Adabiyot va inqilob" (1923), "Mening xayotim" (1930), "Stalin" (1940) va boshqalar. NKVD agenti R. Merkoder (ispan) tomonidan oʻldirilgan. T. Turkistonni sovetlashtirishga alohida eʼtibor qaratgan shoʻro arboblaridan edi. U Fargʻona viloyatiga kelgach (1922-yil 10 iyun), istiqlolchilarga qarshi boshlangan qizil armiyaning jang harakatlarini shaxsan boshqarib, qoʻrboshilarga qarshi shafqatsiz jazo choralarini qoʻllatgan. T.ning buyrugʻi bilan istiqlolchilarni tormor etish uchun Qurolli kuchlar Oliy bosh qoʻmondoni S. S. Kamenev Fargʻona vodiysi va Buxoroga (1921—23-yil), S. M. Budyonniy Andijonga (1922-yil avgust) yuborilgan. T.ning Turkistondan soʻng Afgʻoniston orqali Hindistonni bosib olish va Sharqda ommaviy inqilob uyushtirish gʻoyasi bor edi.

Adabiyot 
 Arxiv Trotskogo [Kommunisticheskaya oppozitsiya v SSSR (19231927)], t. 14, M., 1980; Doycher I., Trotskiy v izgnanii, M., 1991; Vasetskiy N. A., Trotskiy. Opit politicheskoy biografii, M., 1992.