Koʻp tarmoqli texnik va iqtisodiy hamkorlik uchun Bengal koʻrfazi tashabbusi

Koʻp tarmoqli texnik va iqtisodiy hamkorlik uchun Bengal koʻrfazi tashabbusi (KTTIHBKT; ) Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyoning yetti davlatidan iborat xalqaro tashkilot boʻlib, ushbu tashkilot mamlakatlarida umumiy hisobda 1,73 milliard kishi istiqomat qiladi. Umumiy yalpi ichki mahsuloti 4,4 trillion AQSH dollarini tashkil etadi (2022-yil). KTTIHBKT aʼzo davlatlar — Bangladesh, Butan, Hindiston, Myanma, Nepal, Shri-Lanka va Tailand — Bengal koʻrfaziga qaram davlatlar qatoriga kiradi.

Hamkorlikning oʻn toʻrtta ustuvor sektori aniqlandi va ushbu sektorlarga eʼtibor qaratish uchun bir nechta KTTIHBKT markazlari tashkil etildi. KTTIHBKTda erkin savdo shartnomasi muzokaralari olib borilmoqda (taxminan 2018-yil).

Rahbarlik mamlakat nomlari alifbo tartibida almashtiriladi. Doimiy kotibiyat Bangladeshning Dakka shahrida joylashgan.

Tarixi 
1997-yil 6-iyunda Bangkokda BHShT-IH (Bangladesh, Hindiston, Shri-Lanka va Tailand iqtisodiy hamkorligi) nomi ostida yangi submintaqaviy guruh tashkil etildi. 1997-yil 22-dekabrda Bangkokda boʻlib oʻtgan maxsus vazirlar yigʻilishiga Myanma qoʻshilganidan soʻng, guruh „BHMShT-IH“ (Bangladesh, Hindiston, Myanma, Shri-Lanka va Tailand Iqtisodiy Hamkorligi) deb oʻzgartirildi. 1998-yilda Nepal kuzatuvchiga aylandi. 2004-yil fevral oyida Nepal va Butan toʻliq aʼzo boʻlishdi.

2004-yil 31-iyulda boʻlib oʻtgan birinchi sammitda guruh KTTIHBKT yoki „Koʻp tarmoqli texnik va iqtisodiy hamkorlik uchun Bengal koʻrfazi tashabbusi“ deb oʻzgartirildi.

Maqsad 
Bengal koʻrfazi qirgʻoqlari boʻylab Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlari oʻrtasida texnologik va iqtisodiy hamkorlik boʻyicha KTTIHBKTning 16 ta asosiy sektori mavjud.

 Savdo va investitsiyalar;
 Transport va aloqa;
 Energiya;
 Turizm;
 Texnologiya;
 Baliqchilik;
 Qishloq xoʻjaligi;
 Jamoat salomatligi;
 Qashshoqlikni yumshatish;
 Terrorizm va transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurash;
 Atrof-muhit va tabiiy ofatlarni boshqarish;
 Odamlar oʻrtasidagi aloqa;
 Madaniy hamkorlik;
 Iqlim oʻzgarishi.

2005-yilda Dakkada boʻlib oʻtgan 8-Vazirlar yigʻilishida 7 dan 13 gacha sektorlar qoʻshilgan boʻlsa, 2008-yilda Nyu Delida boʻlib oʻtgan 11-Vazirlar yigʻilishida 14-sektor qoʻshilgan.

Aʼzo davlatlar har bir sektor boʻyicha yetakchi davlatlar sifatida belgilangan.

 Taʼlim kasbiy va texnik sohalarda oʻquv va ilmiy-tadqiqot vositalari bilan taʼminlash uchun bir-birlari bilan hamkorlikni taʼminlaydi
 Umumiy manfaatlarga ega boʻlgan iqtisodiy, ijtimoiy, texnik va ilmiy sohalarda faol hamkorlik va oʻzaro yordamni ragʻbatlantirish
 Aʼzo mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy oʻsishini oshirishga yordam beradi.

Doimiy kotibiyat 
Dakkadagi KTTIHBKT Doimiy Kotibiyati 2014-yilda ochilgan va Hindiston uning xarajatlarining 32 foizini tashkil qiladi. KTTIHBKTning hozirgi Bosh kotibi butanlik elchi Tenzin Lekphell va sobiq Bosh kotib bangladeshlik M Shahidul Islom edi. Birinchi Bosh kotib shri-lankalik Sumit Nakandala edi.

Raislik 
KTTIHBKT raislik uchun alifbo tartibidan foydalanadi. KTTIHBKT raisligi Bangladeshdan (1997—1999) boshlab almashildi.

Aʼzo davlatlar

Aʼzo davlatlar rahbarlari 
Liderlar davlat yoki hukumat boshliqlari boʻlib, ular konstitutsiyaga koʻra mamlakat hukumatining bosh ijrochi organi hisoblanadi.

KTTIHBKT ustuvor tarmoqlari 
Saʼy-harakatlarga yetakchilik qilish uchun tayinlangan yetakchi davlatlar bilan 14 ta ustuvor yoʻnalish belgilandi: Tashkilot hamkorlikning 15 ta ustuvor yoʻnalishiga ega, jumladan:

 Savdo va investitsiyalar;
 Transport va aloqa;
 Energetika;
 Turizm;
 Texnologiya;
 Baliqchilik;
 Qishloq xoʻjaligi;
 Sogʻliqni saqlash;
 Qashshoqlikka qarshi kurash;
 Terrorizm va transmilliy jinoyatchilikka qarshi kurash;
 Atrof-muhit va tabiiy ofatlarni boshqarish;
 Odamlar oʻrtasidagi aloqa;
 Madaniy hamkorlik;
 Iqlim oʻzgarishi;
 Moviy iqtisodiyot.

2022-yil 30-martda boʻlib oʻtgan virtual KTTIHBKT Kolombo sammitida hamkorlik tarmoqlari sonini noqulay 14 tadan boshqariladigan 7 tagacha qisqartirish, qayta tashkil etish va rekonstruksiya qilish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.

 Savdo, investitsiyalar va rivojlanish — Bangladesh;
 Atrof-muhit va iqlim oʻzgarishi — Butan;
 Xavfsizlik va energiya — Hindiston;
 Qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat xavfsizligi — Myanma;
 Odamlar bilan aloqa — Nepal;
 Fan, texnologiya va innovatsiyalar — Shri-Lanka;
 Ulanish — Tailand.

KTTIHBKT erkin savdo shartnomasi (KESHDSh) 
KTTIHBKT Erkin Savdo Hududi Doimiy Shartnomasi (KESHDSh; ) barcha aʼzo davlatlar tomonidan tomonlarga savdo va investitsiyalarni ragʻbatlantirish, KTTIHBKT mamlakatlari bilan savdo qilish va ularga yuqori darajada sarmoya kiritish uchun investitorlarni jalb qilish maqsadida imzolangan. Keyinchalik, tovarlar va xizmatlar savdosi, investitsiyalar, iqtisodiy hamkorlik, savdoni osonlashtirish va kam rivojlangan mamlakatlarga texnik yordam koʻrsatish sohalarida muzokaralar olib borish maqsadida doimiy rais sifatida Tailandda "Savdo muzokaralari qoʻmitasi" (SMQ; ) tuzildi. Tovarlar savdosi boʻyicha muzokaralar yakunlangach, SMQ xizmatlar savdosi va investitsiyalar boʻyicha muzokaralarni davom ettiradi.

2019-yil 7 va 8-noyabr kunlari Hindistonning Visakxapatnam shahrida birinchi KTTIHBKT portlar konklavi sammiti boʻlib oʻtdi. Ushbu sammitning asosiy maqsadi dengiz oʻzaro taʼsirini kuchaytirish, port orqali ulanish tashabbuslari va aʼzo mamlakatlar oʻrtasida ilgʻor tajriba almashish uchun platforma yaratishdir.

2022-yilda sammitda mintaqaviy va ichki aloqalar uchun asos boʻladigan transport aloqasi bosh rejasi deklaratsiyasi qabul qilindi.

Osiyo taraqqiyot banki (OTB) bilan hamkorlik 
Osiyo taraqqiyot banki (OTB) 2005-yilda 2014-yilda yakunlangan „KTTIHBKT Transport infratuzilmasi va logistika tadqiqotlari“ (KTILT) boʻyicha hamkor boʻladi.

KTTIHBKT sammitlari

Loyihalar 

 Sohilda tashish
 Elektr tarmoqlarini oʻzaro bogʻlash
 Mintaqaviy ofatlar monitoringi va ogohlantirish tizimi
 Yoʻl va temir yoʻl — Sharqqa ulanish loyihalari.

Yana qarang 

 Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari uyushmasi
 Osiyo hamkorlik muloqoti
 Osiyo taraqqiyot banki

Manbalar

Havolalar 

 KTTIHBKT erkin savdo shartnomasi
 2018-yildagi KTTIHBKT Sammiti
Hindistonning tashqi siyosati
Bangladeshning tashqi siyosati
Xalqaro tashkilotlar