MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ramakrishna

Ramakrishna (haqiqiy nomi Gadadhar Chatterji) [1836.18.2, boshqa manbalarga koʻra 1834.20.2, Kamarpukur (Gʻarbiy Bengaliya) — 1886.16.8, Kalkutta] — qind diniy mutafakkiri, jamoat arbobi. Vivekanandaning maʼnaviy ustozi. Shankaraning advaytavedantasini Ramanuja taʼlimoti bilan birlashtirishga intildi. Hindiston va butun insoniyatning uygʻonishi uchun yagona din kerak, deb hisoblab, barcha dinlarning maʼnaviy yaqinligini targʻib qilgan. R.ning fikricha, har bir inson oʻzining xudoga nisbatan muhabbatini tarkidunyochilik yoʻli bilan emas, balki shu real dunyoda oʻz burchini ado etish yoʻli bilan izhor etishi kerak. Hind milliy harakati mafkurasiga katta taʼsir koʻrsatgan. 1897-yil R. shogirdlari uning gʻoyalarini targʻib qilish uchun "R. missiyasi" jamiyatini tashkil qilganlar, bu jamiyat hozirgacha ish olib boradi.

Manbalar
C. V. Raman

Chandrasekhara Venkata Raman (1888.7.11, Tiruchchirappalli — 1970.21.11, Bengaluru) — hind fizigi. Hindiston Fanlar akademiyasi aʼzosi va uning prezidenta (1934-yildan). Madras universitetida taʼlim olgan (1903—07). Kalkutta universitetida ishlagan (1917—33). 1933-yildan Bengalurudagi Fan instituti direktori, 1933-yildan oʻsha yerdagi Raman ilmiy tadqiqot instituti direktori. Ilmiy ishlari optika, akustika, molekulyar fizika va kristallar fizikasiga oid. P. hind fizigi K.S. Krishnan (1898—1961) bilan hamkorlikda (rus olimlari L.I.Mandelshtam, G.SLandsbergdan mustaqil tarzda) yorugʻlikning kombinatsion sochilishi hodisasini kashf etdi va nazariy jihatdan asosladi (1928). R. yorugʻlik difraksiyasi, ultratovush toʻlqinlar, kristallar fizikasi, atom yadrosi tuzilishi va boshqa sohalarda ham ilmiy ishlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (1930).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Ramapiteklar

Ramapiteklar (Ramapithecus) -qirilib ketgan odamsimon maymunlar. 2 turi maʼlum. Pastki jagʻ suyaklari qoldiqlari va tishlari Hindistonda yuqori miotsen yotqiziqlaridan topilgan (1934). R. qoldiqlari Sharqiy Afrika (Keniya, 1962), Yevropa (Vengriya, Turkiya)dan ham topilgan. Tishlarining morfologik xususiyatlariga koʻra, R. avstralopiteklarga yaqin turadi. R.ning absolyut yoshi 13—14 mln. yilga teng. R. avstralopiteklarning ajdodi hisoblanadi. Lekin keyingi yillarda koʻpchilik tadqiqotchilar R.ni orangutanlarga yaqinlashtirib, ularni odam ajdodlari qatoridan chiqarishni taklif qilishmoqda.

Manbalar
Ramayana

„Ramayana“ — sanskrit tilidagi qadimgi hind eposi. Muallifi Valmiki deb taxmin qilinadi. Miloddan avvalgi 4-asrda Sharqiy Hindistonda yaratilgan, xalq ogʻzaki ijodida toʻldirilgan va qisman oʻzgarib, milodning 2-asriga kelib toʻliq shakllangan. Dostonda Quyosh sulolasiga mansub afsonaviy shoh Ramaning qahramonliklari, uning zulm va adolatsizlikka qarshi kurashi bayon etiladi. Odamxoʻr dev (rakshas)lar podshosi Raavan tomonidan Ramaning rafiqasi Sitaning oʻgʻirlab ketilishi va Sitani qutqarish uchun Ramaning Raavan bilan janglari „Ramayana“ning markaziy voqeasini tashkil etadi. Oʻrta asrlarda „Ramayana“ vishnuizmning muqaddas kitoblaridan biri boʻlgan. „Ramayana“ 7 kitobdan iborat, 1–7-kitoblari til va mazmun jihatdan boshqalaridan farq qiladi hamda bu fakt asarga keyinchalik qoʻshimchalar qilinganini tasdiqlaydi. „Ramayana“ Hindistonda „Mahabharata“ dan keyin turadigan mashhur asar. Uning syujetlari mumtoz hind adabiyotida qoʻllangan. 14–17–asrlarda qator yangi xind, dravid tillariga tarjima qilingan. „Ramayana“ning turli variantlari Tibet, Xitoy, ayniqsa, Janubi Sharqiy Osiyo mamlakatlarida asrlar davomida tasviriy sanʼat hamda xalq teatrlari uchun sevimli syujet manbai boʻlib xizmat qilgan. Dostonni Muhammad Ali Ahmedov oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Shuningdek, „Ramayana“ asosida hind kinoustalari yaratgan videofilm oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyot 
 Rama haqida qissa [Premchand bayonida], T., 1970; Maxabharata, Ramayana, M., 1974; Serebryakov I.D., Ocherki drevneindiyskoy literaturi, M., 1971; Ramayana. Qadimgi hind eposi, T., 1978.
Ramz

Ramz (arab. — ishora qilmoq) (badiiy adabiyotda) — voqelikni badiiy aks ettirishning shartli usuli; badiiy shartlilik shakllaridan. Ramz majozdan farq qilib, mazmuni obrazli qurilishi bilan bogʻliq boʻladi va koʻpmaʼnoliligi bilan ajralib turadi. Ramz barcha xalqlar folklori va adabiyotida qadimdan mavjud. Ramziy obrazlar muayyan tizimni tashkil etadi va ayrim hollarda koʻpchilik xalqlar adabiyoti va sanʼatida mushtarak mazmunni ifodalaydi. Mas, sher — mardlik, tulki — makkorlik, boʻri — ochkoʻzlik va boshqa Adabiyot tarixida asrlar davomida ishlatilib kelinayotgan ramziy obrazlar tizimi ham mavjud; gul — goʻzallik, maʼshuqa; bulbul — oshiq; sariq rang — mahzunlik, qora rang — motam ramzi va boshqa Ijodkorlar anʼanaviy Ramzlar bilan bir qatorda tabiatdagi har bir hodisa va detal (Mas, bulut, buloq, chaqmoq va boshqalar)dan ramziy tasvir uchun foydalanadilar. Bunda u yoki bu narsa tasvir jarayonida yozuvchi maqsadiga xizmat qiluvchi muayyan ramziy maʼnoga ega boʻladi.

Xalq ogʻzaki ijodiyoti va mumtoz adabiyotda keng koʻlamda ishlatilgan ramziy tasvir usuli hozirgi adabiyotda ham muvaffaqiyatli qoʻllanilmoqda.

Manbalar
Ramz Bobojon

Ramz Bobojon (taxallusi; asl ism-sharifi Bobojonov Ramz, 1921. 2.12, Toshkent) — shoir va dramaturg. Oʻzbekiston xalq shoiri (1981). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1971). Toshkent pedagogika instituti (1944) va shu institut aspiranturasi (1955)ni tugatgan. „Lenin uchquni“ (hozirgi „Tong yulduzi“) gazetasida boʻlim mudiri, muharrir, Yozuvchilar uyushmasida maslahatchi (194959), Yozuvchilar uyushmasi pravleniyesi kotibi (1960—63; 1968—80), Badiiy adabiyot nashriyoti direktori (1963— 67), Oʻzbekiston „Vatan“ jamiyati pravleniyesi raisi (1981—86) lavozimlarida xizmat qilgan.

Ijodi 1936-yildan boshlangan. „Sheʼrlar“ (1939), „Hadya“ (1940), „Oltin kamalak“, „Vodiyni kezganda“ (1949), „Tanlangan asarlar“ (1958), „Sevgi sirlari“ (1963), „Sheʼrlar“ (1965), „Senga, sevgilim“ (1969), „Muxabbatga taʼzim“ (1980), „Sening mehring“ (1997), „Surayyo yulduzidan shuʼlalar“ (2001) sheʼriy kitoblar muallifi.

Ramz Bobojon doston janrida ham ijod etib, „Qadrdon doʻstlar“ (1948), „Birinchi parvoz“ (1955), „Bobom bilan suhbat“ (1967), „Obi hayot“ (1969), „Hindiston onasi“ (1972), „Bahs“ (1973) singari liroepik asarlar yaratgan.

„Togʻa-jiyanlar“ (1961), „Insu jins yoki Tirik murdalar“ (1972), „Zuhraning maktublari“ (1975) komediyalari, shuningdek, „Yusuf va Zulayho“ musiqali dramasi (1981) respublika teatrlari sahnalarida qoʻyilgan. „Zuhraning maktublari“ komediyasi „Loʻlini aldab boʻlmaydi“ nomi bilan Moskvadagi „Romen“ teatrida sahnalashtirilgan. „Yusuf va Zulayho“ musiqali dramasi asosida esa 5 seriyali televizion film yaratilgan.

Ramz Bobojon G. Ibsen („Arvoxlar“), A. T.Tvardovskiy („Vasiliy Tyorkin“), M.I.Aliger („Zoya“), Nabi Hizriy („Sevgim, sevgilim“) va boshqa adiblarning asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. „Elyurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar

Havolalar  
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 7-noyabr 1972-yil
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 16-noyabr 1972-yil
 

Shoirlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
William Ramsay

William Ramsay () (1852.2.10, Glazgo — 1916.23.7, Xau-Uikom) — ingliz kimyogari va fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1988). Bristol (1880—87) va London universiteti professor (1887—1913). Ilmiy ishlari fizik, anorganik va organik kimyoga oid. Suyukliklarning mol.m. ni ularning sirt tarangligiga koʻra aniqlash usulini (1883) taklif qilgan. J.U.Rele bilan hamkorlikda argonni kashf etgan (1894). U. Kruks bilan hamkorlikda Yerda geliy mavjudligini isbotlagan (1895). M.U.Travers bilan hamkorlikda neon, kripton va ksenonni kashf qilgan (1898). F. Soddi bilan hamkorlikda radioaktiv elementlarning oʻz-oʻzidan yemirilishi va boshqa elementlarning izotoplariga aylanishini amalda aniqlagan (1903). Ilk bor turli metallarga azarracha taʼsir ettirib, ularni sunʼiy ravishda boshqa elementlarga aylantirishga urinib koʻrgan. Mikrotorozi ixtiro qilgan (1910). D.I.Mendeleyevga bogʻliq boʻlmagan holda koʻmirni yer ostida gazga ailantirish gʻoyasini olgʻa surgan (1912). London kimyo jamiyati prezidenti (1907—09). Nobel mukofoti laureati (1904).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1852-yilda tugʻilganlar
2-oktyabrda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
23-iyulda vafot etganlar
Rami

Rami (Boehmeria), xitoy chayon oʻti, qichitqon — gazandadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik lub tolali usimliklar turkumi. Vatani — Xitoy. Yaponiya, Shimoliy Hindiston, Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlarida koʻp ekiladi. R.ning 90 dan ortiq turi bor, ulardan ikkitasi: oq P. (B.nivea Hook) va yashil P. (B.utilis Blume) keng tarqalgan. Issiqsevar, namsevar oʻsimlik. Oq R. barglarining pastki tomoni oq tuklar bilan krplangan. Yashil R.da bu belgi sezilmaydi. Ikkala turi ham tola olish maqsadida ekiladi. R. buyi 1–3 m ga boradi, juda tez oʻsuvchi bir qancha tik poyalardan iborat (bir tupda 50 tadan ortiq poya rivojlanadi). Bargi uz. 7—21 sm, navbatmanavbat joylashgan, barg Rami, bandining uz. 7—10 sm. Urugʻi juda mayda. R.ning tolasi yuqori texnologik sifatga ega, kanop tolasiga nisbatan 4 marta, paxta tolasiga nisbatan 7 marta pishiq. Tolasidan gazlama tukiladi, poyabzal ishlab chiqarishda, balikchilikda ishlatiladi. 19-asrning 60-yillaridanSharqiy Gruziyaga keltirilgan. 20-asrning 30-yillarida Oʻzbekiston lub tolali ekinlar tajriba stansiyasiaa kanop, kendir, jut bilan bir katorda R.ni ustirish tajribalari olib borilgan. Sugʻorib ekiladi, ekilgandan keyin ikkinchi yildan boshlab bir yilda uch marta (oʻsish boshlanishi davrida 60— 70 kun oralatib) oʻrib olinadi. Hosildorligi quruq poya boʻyicha 500—800 s/ga va undan ortiq. Tolasi yashil poyalardan ajratib olinadi, tola chiqishi 22,5%.

Manbalar 

    

Gazandadoshlar
Jean-Philippe Rameau

Jean-Philippe Rameau (; 1683.25.9, Dijon 1764.12.9, Parij) — fransuz kompozitori va musiqashunos. Zamonaviy garmoniya nazariyasining asoschisi ("Garmoniya haqida traktat", 1722; "Garmoniyaning kelib chiqishi", 1750 va boshqalar). Kompozitorlik ijodida fransuz (J.B.Lyulli) va italyan (A.Vivaldi, D.Skarlatti) musiqa yutuqlarini mujassam etib, klassik musiqa uslubini shakllanishiga muhim hissa qoʻshgan. Klavesin uchun pyesalarda qad. (allemanda, kuranta kabi) va zamonaviy (menuet va boshqalar) bal raqslarini hamda milliy (rigodon, tamburin) raqs kuylarini nozik did va yuksak mahorat bilan qayta ishlagan. R.ning opera (lirik tragediyalar), operabalet va baletlari fransuz musiqali teatrida butun bir davrni tashkil etib, K.V. /l/okning opera janri islohotiga zamin yaratgan. Bularning ayrimlari ("Nazokatli Hindiston", 1735; "Zoroastr", 1749 va boshqalar)da Sharq mavzulariga murojaat etgan. Bir necha kantata, motet, cholgʻu ansambl va boshqa asarlarni yozgan.

Manbalar 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Santiago Ramón y Cajal

Santiago Ramón y Cajal (1852.1.5, Petilya, Navarra — 1934.17.10, Madrid) — ispaniyalik gistolog. Valensi, Barselon, Madrid (1892—1922) universitetlari professor Neyron nerv sistemasining morfologik birligi taʼlimotining asoschisi (1894). Ilmiy faoliyati koʻz toʻr pardasi, orqa miya, miyachaning tuzilishi, shuningdek, shikastlangan nervning tiklanish masalalariga oid. Nobel mukofoti laureati (1906, Camillo Golgi bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
1852-yilda tugʻilganlar
1-mayda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
17-oktabrda vafot etganlar
Ramses II

Ramses II (taxtga oʻtirgandan soʻng —Us yerma at-Rasotepen-Ra) — Misr firʼavni (miloddan avvalgi 1290—24). Misrning 14-asr boshida Falastinda yoʻqotgan mavqeini qayta tiklagan. Xettlar bilan uzok, muddat kurashgan; keng miqyosda qurilishbunyodkorlik ishlari olib borgan: Abidos, Fivada (Ramesseum) ibodatxonalar. Karnaka va Luksordagi inshootlar, Abu Simbaldagi har 2 gʻor ibodatxonasi, Edfu ibodatxonasi va boshqa

Manbalar
Ramstedt Gustav Yon

RAMSTEDT (Ramstedt) Gustav Yon (1873.22.10, Tammisari — 1950.25.11, Xelsinki) — fin oltoyshunos — tilshunosi. Xelsinki universiteti professor (1917—41). Moʻgʻul tillarini qiyosiytarixiy oʻrganishning hamda qiyosiytarixiy oltoyshunoslikning asoschilaridan biri. R. 1898-yildan boshlab bir qancha yillar davomida Volga va Kuma daryolari boʻylari, Mongoliya hamda Kushka atrofida ekspeditsiyalarda boʻlib, moʻgʻul, qalmoq, chigʻatoy tillari va folklori boʻyicha materiallar toʻplagan, ularni turkiy parallellari bilan qiyoslagan holda eʼlon qilgan. R. moʻgʻul va turkiy tillari boʻyicha tadqiqot olib borib, "Moʻgʻul va turkiy tillarida feʼl yasalishi", "Oltoy tillarida son", "Oltoy tillarining qarindoshligi haqida" singari ilmiy asarlari bilan oltoyshunoslik nazariyasiga asos solgan; qalmoq tili boʻyicha "Qalmoqlugʻati", "Qalmoq tili va uning dialektlari" kabi asarlar yaratgan. R. uraloltoy tillarining genetik qarindoshligi haqidagi fikrlarga qarshi chiqqan, koreys va yapon tillarini oltoy tillari guruhiga kiritgan. Oltoy tillaridagi tovush va shakliy oʻxshashliklar qaqidagi toʻliq maʼlumot uning "Koreys tili boʻyicha etimologik tadqiqotlar" (1—2j., Xelsinki, 1949— 53) asarlarida bayon qilingan.

Manbalar 
 Vvedeniye v altayskoye yazikoznaniye. Morfologiya, M., 1957.
Rana sanga

Rana sanga, Sangram Singh (?—1528) — rojput, Boburning Hindistondagi eng kuchli raqibi. R.S.ning asosiy mulki Mevar edi. Mandu sultonlarining hokimiyati zaiflashgach, R.S. undan Rantanbur, Arangpur, Bxilsan va Chandiri kabi keng viloyatlarni tortibolgan. Bobur Kobuldaligida R.S. unga kishi yuborib, "Agar hukmdor Dehyai viloyatiga kelgudek boʻlsalar, men Agraga ketaman" degan. Biroq Bobur 1526-yil Ibroqim Loʻdiyni yengib, Deush va Agrani olgach, R.S. unga qarshi chiqib (1527-yil), Kandar qalʼasini qamal qilgan va uni egallagan. R.S. bilan Bobur oʻrtasidagi sal qiluvchi Kxanua jangi 1527-yil 13 martda yuz berdi. Jangda Bobur koʻllagan tulgʻama usuli va artilleriya ish berdi. Jangda Bobur toʻla gʻalabaga erishdi. R.S. bir yildan soʻng vafot etgan.

Manbalar
Rang (tasviriy sanʼat)

Rang ( tasviriy sanʼatda) — rangtasvirning asosiy ifoda va tasvir vositasi. R. orqali rassom mavjud borliqni oʻziga xos xususiyatlari bilan haqqoniy aks ettiradi. Jahon sanʼati taraqqiyotida borliq R.ini aks ettirishning turli uslub va tizimlari shakllangan, biroq hammasining asosida R.larni bir-biri bilan aralashtirib, yangi R. hosil qilish uslubi yotadi. 7 xil kamalak (spektr) R.ini bir-biriga aralashtirish orqali 280 dan ortiq R. tuslanishini hosil qilish mumkin. R. inson ruhiyatiga kuchli taʼsir etuvchi vosita boʻlib, u insonda quvonch va mayuslik, tetiklik yoki gʻamginlik, xotirjamlik yoki bezovtalik tuygʻularini uygotishi mumkin. Rassom uchun R.ning ana shu kuchi muhim omil boʻlib, ular asarning gʻoyaviyplastik yechimida muxim rol oʻynaydi.

Tabiatdagi bor R.lar axromatik va xromatik R.larga boʻlinadi. Axromatik R.larga oqdan toʻq qoragacha boʻlgan boʻyoqlar, qolganlari xromatik (kizil, sariq, koʻk va h.k.) R.larga kiradi. Xromatik R.lar oʻz navbatida issiq (qizil, sariq, zargʻaldoq) va sovuq (koʻk, moviy, binafsha), shuningdek, har ikkisiga kiruvchi (binafsha, yashil) R.larga ajratiladi. Rangtasvirda issiq va sovuq R.larning oʻzaro uygʻunligi asarning rang tizimi — koloritni tashkil qiladi, shuningdek, asar kompozitsiyasini tashkil etuvchi unsur va vosita hisoblanadi. Iliq P. yaqinlik, sovuq R. uzoqlik tuygʻusini berishi asarda masofani kursatish (ayniqsa, manzara janri)da koʻl keladi.

Tasviriy sanʼat tarixida R.dan foydalanish jamiyat taraqqiyoti bilan birga rivojlanib borgan. Ibtidoiy jamoa rassomi oʻz "asar"ini mavjud tabiiy R. (yogʻoch koʻmiri, olov kuyasi)dan foydalanib ishlagan, jamiyat rivoji bilan R. — pigment va bogʻlovchilar ortib borgan, Rang (tasviriy sanʼat)ch. usuli rivojlangan: quldorlik davrida murakkab R. (akvarel, tempera, enkaustika) texnologiyasi ishlab chiqilgan. Oʻrta asrlar oxirida moyboʻyoq texnologiyaSi paydo boʻlgan, shu davrdan R. tuslanishi ham ortib avvalgi lokal, yassi R. oʻrnini nursoya yordamida oʻzgaruvchi, tuslanuvchi R.lar tizimi egallagan. Buyumlarning toʻlaqonli hajmli koʻrinishini aks ettirish, fazoviy boʻshliqni R. orqali oʻzlashtirish kuchayib borgan. 19-asr 60—70-yillaridan yorqin (spektr) R.larga yaqin R.larni yonmayon qoʻyish asosida kartinalar yaratila boshlandi. Bunday asarlarni maʼlum masofadan kuzatish lozim. Avangard sanʼati (abstrakt sanʼat, simvolizm, syurrealizm va boshqalar)da R. majoziy, ramziy mazmunga ega boʻldi, koʻp hollarda asarning asosiy mazmuni va gʻoyasini tashkil etdi. R.lar oʻlchami, shakli, oʻrni oʻzida sirli, falsafiy mazmunni yoritishga karatildi.

Manbalar
Rang ajrata olmaslik

Rang ajrata olmaslik yoki daltonizm — odam koʻzining qisman rang ajrata olmasligi, irsiy nuqson. Yosh bolalarda uchraydigan kasallik. Atrof-muhitdagi ranglarni koʻz toʻr pardasining kolbachasimon hujayralari sezadi. Ular ranglarni sezuvchi 3 ta har xil element boʻlib, har biri 3 ta asosiy rangning (qizil, koʻk yoki binafsha) faqat bittasini sezadi. Shu 3 rangdan qaysi birini sezadigan element boʻlmasa, odam oʻsha rangni koʻrmaydi. Rang ajrata olmaslik tugʻma yoki hayot davrida orttirilgan boʻlishi mumkin. Tugʻma rang ajrata olmaslik daltonizm deb atalib (ingliz olimi Dalton uni mufassal tasvirlab bergan), asosan, erkaklarda uchraydi. Bunda bemor qizil hamda yashil ranglarni ajrata olmaydi. Binafsha rangni ajrata olmaslik kamroq uchraydi. Ranglarni butunlay koʻrmaslik rang ajrata olmaslik yoki monoxromaziya deyiladi. Bunda rang-barang dunyo bir xilda kulrang boʻlib tuyuladi. Daltonizm nasldan-naslga (masalan, otadan qizi orqali oʻgʻil nabirasiga) oʻtadi.

Hayotda orttirilgan rang ajrata olmaslik koʻz va markaziy nerv sistemasining baʼzi kasalliklari (oʻsma, shikastlar, glaukoma, koʻrish nervi atrofiyasi)da roʻy berib, bunga uchchala rangni sezishning pasayishi yoki butunlay yoʻqolishi sabab boʻladi. Hayotda orttirilgan Rang ajrata olmaslikni oʻz vaqtida davolab, ranglarni ajratishni tiklash mumkin.

Manbalar 

Kasalliklar nima qilish kerak nima maslahat berasiz
Rangkoʻl

Rangkoʻl — Pomirdagi koʻl. Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatida. Sharqiy Pomirda, 3782 m balandlikda. Maydoni 7,8 km². Eng chuqur joyi 2,5 m. Qirgʻoqlari yassi, ayrim joylari botqoq. Suvi baʼzan chuchuk, baʼzan shoʻrroq. Uzukdaryo orqali gʻarbidagi Shoʻrkoʻl bilan birlashib turadi. Sohillarida yaylovlar bor.

Manbalar 

 

Koʻllar
Tojikiston
Rangli bosma

Rangli bosma — qogʻoz, mato yoki boshqa materialga koʻp rangli tasvirlar (rangli fotosuratlar, rangtasvir asarlari, rangli matnlar va boshqalar) ni bosish usuli. Maxsus bosma qolip (forma)lar yordamida amalga oshiriladi. Bosma qoliplar soni boʻyoqlar soni (ikki, toʻrt va boshqalar)ga bogʻliq boʻladi. Rangli bosmada asosan, ofset bosma, chuqur bosma va tekis bosma usullaridan ham foydalanish mumkin. Rangli bosma 19-asr oxirida paydo boʻlgan.

Har xil rangli original (asl nusxa)dan koʻplab nusxa koʻchirishda har qaysi rang uchun ayrimayrim klishe (3 yoki 4 klishe) tayyorlab olinadi. Buning uchun fotografik usulda original ranglarni uch asosiy rangga ajratib, negativ olish va har bir negativdan bittadan klishe tayyorlash kerak. Original ranglarini xillarga ajratish yorugʻlik filtridan foydalanib bajariladi. Shundan keyin qolip va zarur boʻyoqlar tayyorlab olinadi. Uch asosiy rang (sariq, kizil va koʻk)ni turli nisbatda aralashtirib, istalgan rangni olish mumkin. Och rang hosil qilish uchun belila ham ishlatiladi. Mas, toʻrt rangli tasvirni bosishda oldin sariq rang, keyin kizil va koʻk ranglar, oxirida kulrang (ton) bosiladi. Rangli bosmada 2,4 va 10 rangni bir yoʻla bosadigan rangli bosma mashinalari qoʻllaniladi.

Manbalar
Rangli metallar

Rangli metallar — temirdan boshqa barcha metallarning sanoatdagi nomi. 5 guruhga boʻlinadi: yengil metallar; ogʻir metallar; qiyin suyuklanadigan metallar; asl metallar; nodir metallar. Yengil Rangli metallarga alyuminiy, magniy, titan, natriy, berilliy, litiy, bariy, kalsiy, stronsiy va kaliy (zichligi 0,53—5 g/sm³); ogʻir Rangli metallarga mis, nikel, qoʻrgʻoshin, qalay, kadmiy, kobalt, rux, margimush, surma, vismut, simob (zichligi 5—13,6 g/sm³); qiyin suyuqlanadigan Rangli metallarga volfram, molibden, niobiy, tantal, xrom, sirkoniy va boshqa; asl Rangli metallarga oltin, kumush, platina, osmiy, iridiy, rodiy, ruteniy va palladiy; nodir Rangli metallarga tarqoq metallar (talliy, galliy, germaniy, indiy, reniy, gafniy, rubidiy, seziy), siyraker metallar (skandiy, ittriy, lantan va lantanoidlar), radioaktiv metallar (texnetsiy, fransiy, poloniy, radiy, aktiniy, toriy, protaktiniy, uran va barcha transuran elementlar) kiradi.

Rangli metallarning koʻpchiligi tabiatda sof holda uchraydi. Mas, alyuminiy oʻz rudalarida A12O3 va A1(ON)3 tarkibli birikmalar holida boʻladi. Rudalardan gidrometallurgiya usulida avval A12O3, undan esa elektroliz yoʻli bilan alyuminiy olinadi.

Mis tabiatda, asosan, tog jinslari tarkibida mis sulfidlari va oksidlari tarzida uchraydi. Mis rudasi boyitilgandan keyin uni suyuqlantirib shteynni bessemerlash usuli bilan xomaki mis, xomaki misni termik usulda tozalab yoki elektroliz qilib sof mis olinadi. Magniy tabiatda har xil birikmalar, minerallar, magniy rudalari tarkibida uchraydi. Magniy rudalari jumlasiga magnezit, dolomit, karnallit va boshqa kiradi. Bu rudalar (Mas, magnezit)dan magniy oksid MgO olinadi, magniy oksiddan uglerod ishtirokida xlor oʻtkazish yoʻli bilan magniy xlorid MgCl2 hosil qilinadi, u elektroliz qilinib, xomaki magniy olinadi. Uni qayta suyuqlantirib yoki sublimatsiya yoʻli bilan sof magniy olinadi. Boshqa Rangli metallar ham tegishli usullarda shu metallarning rudalaridan ajratib olinadi.

Rangli metallar va ularning qotishmalari xalq xoʻjaligida, aviatsiya sanoatida, raketasozlik, elektrotexnika va radiotexnikada asosiy konstruksion material hisoblanadi.

Adabiyot 
 Oʻrmonov F., Eshmuhamedov A., Oʻrta Osiyoning rangli metallari, T., 1976; Toʻraxonov A.S., Metallar texnologiyasi, T., 1974.

Manbalar