MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Persepol

Persepolis, Persipolis, Taxt-e Jamshid — Sheroz shahri (Eron)dan 50 km shim.-sharqda joylashgan qadimgi shahar. Miloddan avvalgi 6-asr oxirida barpo etilgan Ahamoniylar davlatining poytaxt shaharlaridan biri. Miloddan avvalgi 330-yil Aleksandr (Iskandar) tomonidan bosib olinib, yondirilgan va shahar tashlandiq holga kelgan. P.da asosiy qazishma ishlari 20-asrning 30-yillaridan olib borilgan. Togʻ etagida bunyod etilgan mahobatli meʼmoriy-haykaltaroshlik majmui (miloddan avvalgi taxminan 520—450 yillar) atrofi gʻishtdan qurilgan 2 qatorli devor bilan oʻralgan; tantanalar oʻtkazilgan zal — Apadana deb nomlangan. Doro va Kserksning tosh relyeflar bitilgan saroylari, haramxona binosi, Jahon darvozasi, Shoh zali („Yuz us-tunli“) harobalari aniqlangan. Axomaniy podshoxlarining bitiklari va elam tilida yozilgan minglab sopol parchalari topilgan. P.ning gʻarb tomonida katta otashgohning qoldiqlari saqlangan. P. saroyi qabulgohidan Arabiston, Turon, Hindiston, Habashistondan kelgan elchilar, sarbozlar, savdogarlar, xunarmandlarning yuzlab su’ratlari toshga oʻyib tasvirlangan, yozuvlarda ifodalangan.

Hamidjon Homidov.

Manbalar 

Arxeologiya
Eron tarixi
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Persona grata

Persona grata (lot. persona grata — matlub shaxs) —1) muayyan davlatga diplomatik vakillik nomzodi shu davlat hukumati tomonidan maʼqullangan kishi; 2) Kuchma maʼnoda — xayrixox.lik bilan qaraladigan odam.

Manbalar
Persona non grata

Persona non grata (lotincha: persona pop grata — nomatlub shaxs) — 1) biror davlatga diplomatik vakil etib tayinlanishiga oʻsha davlat hukumati tomonidan rozilik berilmagan yoki ishonchni yoʻqotgan va chaqirib olinishi lozim boʻlgan diplomatik vakil. Persona non grata deb eʼlon qilish mazkur diplomat, uning oila aʼzosi yoki diplomatik vakillikning boshqa biror xodimini shu mamlakat hududida bundan buyon boʻlishi nomatlub deb topilganligini bildiradi. Bunday qarorga kelish davlat tomonidan oʻzining tegishli odamini aytilgan muddatda chaqirib olishni taqozo etadi, agar muayyan muddat belgilanmagan boʻlsa, iloji boricha tezroq chaqirib olish chorasi koʻrilishi kerak. Agar talab bajarilmasa diplomati mahalliy maʼmurlar xususiy shaxs deb eʼlon qilib, unga oddiy xorijiy fuqaro sifatida munosabatda boʻladilar; 2) koʻchma maʼnoda — xayrixohlik bilan qaralmaydigan odam.

Manbalar
Personaj

Personaj (lot. persona — shaxs) — sanʼat va badiiy adabiyotda muallif tomonidan tasvir etilgan shaxs. P.lar asar voqealarida qatnashuvi, tasvirlanishi va umumlashtirilishi darajasiga koʻra asosiy P.lar, yordamchi P.lar, epizodik P.larga boʻlinadi. Badiiy asar voqealarining boshidan oxirigacha faol qatnashgan va yozuvchining asosiy gʻoyaviyestetik niyatini tashuvchi shaxslar asosiy P.lar hisoblanadi. Ular asarning bosh qahramoni deb ataladi. Barcha voqealarda toʻla qatnashmasada, yozuvchining gʻoyaviy niyatini toʻlaroq ochishga xizmat qiladigan faol obrazlar yordamchi P.lardir. Asarning makrostrukturasida yanada kamroq qatnashadigan shaxslar epizodik P. boʻlib qolaveradi. Epizodik P.lar asosiy qahramon tabiatidagi muhim xususiyatlarni ishonarli yoritishga xizmat qiladilar.

Yozuvchi munosabatiga qarab P.lar ijobiy yoki salbiy shaxslar tarzida tasvirlanadi. Badiiy asarda bunday qaramaqarshi qahramonlarning ifo-dalanishi adabiyotning azaliy muammosi boʻlmish hayotning yaxshilik va yomonlikdan iborat ekanligiga ishoradir. P.lar orqali hayot hodisalari turli darajada ifodalanadi. Chukur va mukammal tasvirlangan, umumlashtiruvchi kuchga ega boʻlgan P. tip darajasiga kutariladi. Tip badiiy asarda ishtirok etuvchi P.larning eng oliy choʻqqisini egallaydi. Tipga kura, kamroq umumlashma quvvatiga ega P.lar obraz yoki harakter deb yuritiladi.

Manbalar 

en:Character (arts)
Personalizm

Personalizm (lot. persona — shaxs) — falsafiy yoʻnalish. Unga koʻra, odam fiqolovchi mavjudot emas, harakat qiluvchi, muayyan mavqeni egallovchi shaxsdir. P. 20-asrning boshlarida Rossiya (N. A. Berdyayev, L. Shestov) va AQSH da (B.P.Boun) vujudga kelgan. P.ning markazida shaxs tushunchasi turadi. Xususan, bilish nazariyasida shaxs bilish jarayonining ishtirokchisi sifatida qaraladi. Shu maʼnoda Nitsshepyap keyin barcha falsafa u yoki bu darajada shaxslashtirilgan. Falsafiy antropologiyani ham P.ning namoyon boʻlishi shakli deb hisoblash mumkin. Etikada P. deganda individual qadriyatlarni boshqa axloqiy qadriyatlardan afzal deb hisoblash tushuniladi.

Kengroq maʼnoda, shaxsiyat — bu inson mavjudligining eng yuqori shakli sifatida tan olinadigan falsafiy munosabat. Shu bilan birga, shaxsiyatni Individualizmdan farqlash kerak. Lakroix, Jan (falsafachi), "inson har doim boshqa shaxslar yashaydigan dunyoda yashaydi, „men“ biri boshqalar bilan, ikkinchisi esa „men“ bilan" degan. Shaxsiyat — bu tashqariga chiqishi kerak boʻlgan ichki tarkib. Bu hech qanday tarzda „men“ ni inkor etmaydi: biz boshqalarni haqiqatda qanchalik koʻp sevsak, oʻzimizni shunchalik yaxshi koʻramiz, oʻzimizni shunchalik sevamiz, boshqalarni ham shunchalik sevamiz". Shuning uchun biz shaxsiyatning turli shakllari mavjudligi haqida gapirishimiz mumkin, ular orasida ateistik personalizm ham bor boʻlishi mumkin. J.Lakroixning fikricha, "personalizm so‘zning to‘g‘ri maʼnosida falsafa emas. Yoki, agar xohlasangiz, bir xil ilhom bilan oziqlanadigan, lekin undan turli xil, koʻp jihatdan bir-biriga oʻxshamaydigan taʼlimotlarni keltirib chiqaradigan bir emas, balki bir nechta falsafiy shaxsiyat tushunchalarining mavjudligini uchratish mumkin: masalan, boshqa koʻp narsalarni eslatib oʻtmaganda shaxsiyatning ateistik va nasroniy tushunchalari mavjud.

Manbalar
Perspektiva

Perspektiva (lot. perspicio — aniq koʻraman) — 1) mavjud borliqni inson idrok etganidek biror tekis yuza (qogʻoz, taxta, devor va boshqalar) da fazoviy holati va ularning boʻlaklarini kuzatish nuqtasidan uzokdashuvini tasvirlash tizimi. Realistik tasviriy sanʼatning asosini tashkil qiladi. Real jism (buyum)larning makondagi turli holat va koʻrinishining tuzilishi, hajmining oʻziga xos belgilarini toʻgʻri tasvirini yaratish imkonini chiziqli P. bersa, xavo (rang) P. jism (buyum)larning kuzatish nuqtasidan uzoklashib borishi natijasida rangi va chegaralarining oʻzgarishini toʻgʻri va ishonarli tasvirini ishlashga xizmat qiladi. Rassomlik sanʼatida kuzatish P.si ishlatiladi. Voqelikni asboblarsiz ko`z qanday ko`rsa, shunday qilib qoʻlda chizishga asoslanadi. Yana "teskari P." iborasi boʻlib, unda real borliqni notoʻgʻri tasvirlash, yaʼni uzokdagi buyumlarni katta qilib ishlash (P. qonunlariga eʼtibor bermay ishlash) maʼnosini anglatadi. Buni ikona sanʼatida koʻrish mumkin. Yuno-niston (Evklid risolasi, miloddan avvalgi 3-asr) va Qad. Rim (miloddan avvalgi 1-asr meʼmor va na-zariyotchilari) da P.ga oid qimmatli fiqolar bayon qilingan. Uygʻonish davridagina P. ilmiy asosda oʻrganila boshlandi. Paolo Uchchello, Leonardo da Vinchi, A. Dyurerlar P. rivojiga kata hissa qoʻshdilar; 2) odamning narsalarni koʻrib idrok etishiga mos ra-vishda ularni tekislikda tasvirlash usuli. Meʼmorlikda, qurilishda loyihalarni chizishda, narsalarning aksonometriyasinn yaratishda, quriladigan bino, inshoot yoki yasaladigan buyumni tabiiy holda tasvirlashda foydalaniladi. P. biror bir nuqtada tutashadigan chiziqdar (nurlar) yorda-mida hosil qilinadi; 3) chiziqdi P. — fazoviy shakllarni tekislikda markaziy proyeksiya yordamida tasvirlash usuli. Bunda fazodagi R nuqta (rasmga q.) tekislikda OR toʻgʻri chiziqning tekislik bilan kesishish nuqtasi boʻlgan R’nuktaga proyeksiyalanadi (O nuqta — P. markazi); 4) havo P.si narsa (buyum) muayyan masofadan kuzatilganda rangi oʻzgarishi va kiyofasidagi anikdik bu-zilishini ifodalaydi; 5) kelajak uchun tuziladigan reja.

Manbalar
Pert

Pert — Avstraliyaning jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Gʻarbiy Avstraliya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,3 mln. kishi (1999). Suon daryosining Hind okeaniga quyilish joyidagi port (yillik yuk ortib-tushirish 15 mln.t). Temir yoʻl stansiyasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Ogʻir va transport mashinasozligi, kimyo, toʻqimachilik, oziqovqat sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1829-yilda asos solingan.

Manbalar 

Avstraliya shaharlari
Peru oqimi

Peru oqimi — Tinch okeanidagi sovuq yuza oqim. Gʻarbiy Shamollar oqimining tarmogʻi. Suv temperaturasi 15—20°, oqim tezligi 0,9 km/soat. Suv sarfi 10—20 mln. m³/sek. 45° va 4° j.k.lar oraligʻida Peru va Chilining gʻarbiy qirgʻoklari boʻylab jan.dan shimolga tomon oqadi. Baʼzi mualliflar sohil boʻyi va okean okimlarini hamda Janubiy Peru-Chili oqimini ajratadilar. 4° j.k.da Peru oqimi gʻarbga burilib Janubiy Passat oqimiga qoʻshiladi.

Manbalar
Perujino Pyetro

PERUJINO (Perugino; asli Vannuchchi, Vannuci) Pyetro (1445/1452, fevral, Chitta-della-Pyeve,Umbriya — 1523, mart, Fontinyano) — italyan rassomi, Umbriya maktabi namoyandasi. Pyero della Francheska, niderland us-talari, shuningdek, A. Verrokkodan (1470-yildan uning Florensiyadagi us-taxonasida ishlagan) taʼsirlangan. P.ning yaratuvchanlik hissi bilan toʻliq rangtasviri mayin kompozitsiya rit-mi va Umbriyaning olis adirlarini aks ettiruvchi hissiyotli manzarali zamini bilan ajralib turadi; fazo kurilishidagi aniklik va vazminlik uning asarlariga alohida uygʻunlik baxsh eta-di: "Avliyo Petrga kalitni topshirish", 1481—82, Vatikandagi Sikst kapella-sida; "Isoga motam", taxminan 1494—95, Uffitsi galereyasida; "Xochga mixlash", 1496, Santa Mariya Maddalena dei Pats-si, Florensiyada; koʻplab madonnalar obrazlari) va boshqa P. ijodi shogirdi Rafael kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
Peruliklar

Peruliklar, peruanlar — xalq. Peruning asosiy aholisi (13,7 mln. kishi). Umumiy soni 13,82 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va mulatlar. Ispan va kechua tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. P. kadimda madaniyati kjsak boʻlgan inklarning avlodlari hisoblanadi.

Manbalar
Max Perutz

PERUTS (Perutz) Maks Ferdinand (1914.19.5 Vena — 2002.6.2) — ingliz biokimyogari (asli avstriyalik). 1936-yildan Kembrij universitetida ishlagan. London qirollik jamiyati (1954), Amerika sanʼat va fan akademiyasi (1963), Avstriya Fanlar akademiyasi (1963) akademik, Kembrij universitetining molekulyar biologiya laboratoriyasi mudiri (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulyar biologiya bilan bogliq. Izomorf almashtirish (ogʻir metallar atomlarini oqsil molekulasiga kiritish) metodini ishlab chiqqan (1953). Rentgen-strukturaviy taxlil qilish, izomorf almashtirish usullari hamda kompyuter texnologiyasi yordamida gemoglobin molekulasi strukturasini aniklagan va uning modelini yaratgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1962, J. K. Kendryu bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1914-yilda tugʻilganlar
19-mayda tugʻilganlar
2002-yilda vafot etganlar
6-fevralda vafot etganlar
Perforatsiyalar

Perforatsiyalar (lot. perforatio — teshish, kirib olish) — 1) oʻsimliklarda oʻtkazuvchi va toʻrsimon naylar devoridagi teshiklar. P. orkali oziq eritmalar bemalol oʻtadi. P. qirqquloqlarda koʻp, koʻpchilik gulli oʻsimliklarda oddiy (oʻtkazuvchi nay boʻgʻimida bitta umumiy teshik) boʻlishi mumkin. Ayrim lishayniklarda P. — tallom poʻstlogʻi bir qismining halok boʻlishi tufayli vujudga keladigan teshikdan iborat boʻlib, gaz almashinuv vazifasini bajaradi. 2) tibbiyotda — kovak aʼzolar devo-rining teshilishi. Patologik jarayonlar natijasida, mas, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasi yoki ingichka va yoʻgʻon ichaklardagi yaraning teshilishi; 3) xirurgik yul bilan suyakda teshik ochish.

Manbalar
Perfuziya

Perfuziya (lot. perfusio —quyish) — qon tomirlari orqali qon, qon oʻrnini bosuvchi suyukliklar, fiziologik eritma yoki boshqa biror suyuklik yuborish. Tibbiyotda aʼzo va toʻqimalarni koʻchirib oʻtqazishda, shuningdek, aʼzo funksiyasini yoki turli moddalarning ajratib olingan aʼzoga taʼsirini oʻrganishda qoʻllanadi.

Manbalar
Perxlorat kislota

Perxlorat kislota, HClO4 -rangsiz, havoda tutovchi gifoskopik suyuklik. Suvdagi eritmasi kaliy perxlo-ratga sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Perxlorat kislota xlorning kislorodli kislotalaridan eng barqarori va maʼlum kislotalar ichida eng kuchlisi hisoblanadi. Kuchli oksidlovchilardan. Oddiy temperaturada reaksiyaga kirishmaydi, qizdirilganda, konsentrlanganda reaksiyaga shiddatli kirishadi. Organik moddalar bilan reaksiyaga kirishganida portlash yuz beradi. Murakkab rudalarni parchalashda, minerallarni analiz qilishda, katalizator sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Kislotalar
Perxloratlar

Perxloratlar — perxlorat kislota tuzlari; tarkibida SYU4 ioni boʻlgan moddalar. Metall P. xloratlarni elektrolitik oksidlash yoʻli bilan olinadi. Mas, kaliy xloratni ehtiyotlik bilan qizdirilsa, disproporsiya natijasida kaliy perxlorat hosil boʻladi. Barcha elektr musbat elementlarning P.i maʼlum. Faqat kichik zaryadli kat-ta kationlarning P.i (CsCiO4, RbCIO4, KSYU4) suvda oz, boshqa me-tallarning P.i yaxshi eriydi. Perxlorat ion SYU~ tetraedrik shaklga ega. Permanganat ion, sulfat ion, ftor-borat ionlar ham tetraedrik shaklli. Shu sababli ayni metallning perxlorati uning permanganati, sulfati va ftor-borati bilan izomorf kristallar hosil kdpadi. Perxlorat ionning eng muhim xossalaridan biri, u kompleks birikmaning ichki sferasiga ligand sifatida kirmaydi. Shuninguchun komplekslar olishda dastlabki modda sifatida metall ionlarning P.idan foydalaniladi. P., asosan, oksidlovchi, portlovchi moddalar komponenti sifatida, shuningdek, pirotexnikada qoʻllanadi.

Manbalar
Peseta

Peseta (ispancha peso — vazn, boʻlak) — 1) Ispaniya pul birligi. 1868-yildan muomalaga kiritilgan. 1P.=100 sentimo. Xalqaro ifodasi ESP. Xalqaro va-lyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =188,2 P.; 10P.=36 soʻm (2002, fevral). 2002-yildan yevro muomalaga kiritilishi bilan P. muomaladan toʻxtatildi; 2) Andorra pul birligi. 1.P.=100 santimo.

Manbalar
Yakov Pesin

Yakov Yefimovich Pesin (1914.31.3, Belorussiyaning Bixov shahri — 1998.30.6, Toshkent) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Yuridik fanlari doktori (1972), professor (1974). Moskva yuridik institutini tugatgan (1939). Toshkent yuridik institutida katta oʻqituvchi, kafedra mudiri, direktor oʻrinbosari, dekan (1949-yildan). Ilmiy ishlari oila huquqi, fuqarolik protsessi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Peso

Peso (ispancha peso — vazn, boʻlak) — 1) Argentina pul birligi. 1970-yildan muomalaga chikarilgan. 1P. = 100 sentavo. Xalkaro ifodasi ARP. 1 AQSH dollari = 2,89 P. (2003, may); 2) Meksika pul birligi. Sh.=100 sentavo. Xal-karo ifodasi MXR. 1AQSH dollari = 10,77 P. (2003, mart); 3) Filippin pul birligi. 1970-yildan muomalaga chiqarilgan. 1 P.=100 sentavo. Xalkaro ifodasi RNR. 1 AQSH dollari =55,07 P. (2003, mart); 4) Chili pul birligi. 1851-yildan muomalaga chiqarilgan. 1P.=100-sentabr Xalqaro ifodasi CLP. 1 AQSH dollari = 706,5 P. (2003, may). Shuningdek, Boliviya, Kolumbiya, Kuba, Urugvay davlatlari pul birliklari ham P. ataladi.

Manbalar
Pessejiktepa

Pessejiktepa — neolit davri manzilgohi (miloddan avvalgi 6-ming yillik). Turkmanistondagi Geoktepa rayon markazi yonida joylashgan. Pessejiktepadan xom gʻishtdan ishlangan uylar, sajdagoh, freskalar, tosh qurollar, sopol idishlar chiqqan.

Yana qarang 
Joytun madaniyati Pessejiktepedan dastlabki sajdagohlar yani ibodatxonalar ham uchraydi

Manbalar 

    

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Johann Pestalozzi

Johann Heinrich Pestalozzi (1746.12.1, Syurix - 1827.17.2, Brugg) — shveysariyalik pedagog, boshlangʻich taʼlim nazariyasi asoschisi. Karolinum kollegiumining ikki kursini tugatgan. Neyxofda "Kambagʻallar uchun muassasa", Stans shahrida yetimxona, Burgdorf va Iverdonda institutlar ochgan va ularga rahbarlik qilgan. P. fikricha, tarbiyaning maqsa-di insonlarning barcha tabiiy kuchlari va qobiliyatlarini har tomonlama va uygʻun oʻstirishdan iborat. Uning elementar maʼlumot nazariyasiga koʻra, tarbiyalash oddiy elementlardan boshlanib, asta-sekin murakkabroq darajaga koʻtarilib borishi kerak. P. bolalarga ilk bor hisob, oʻlchash va nutqni oʻrgatish me-todikasini ishlab chikdi, boshlangʻich taʼlimga geom., geogr., rasm solish, ashula, gimnastikadan oddiy maʼlumotlarni kiritib, uning mazmunini kengaytirdi. Asosiy asarlari: "Lingard va Gertruda" (1781—87), "Oqqush qoʻshigʻi" (1826), "Gertruda oʻz bolalarini qanday qilib oʻqitadi" (1801).

Manbalar 

1746-yilda tugʻilganlar
12-yanvarda tugʻilganlar
1827-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Petyofi Shandor

PETYOFI (Petoﬁ ) Shandor (1823.1.1, Kishkyoryosh — 1849.31.7, Fexeredxaza) — venger shoiri. Lirikasida va-tanparvarlik, oddiy xalq turmushi haqidagi qaygʻusi yetakchi oʻrinda. "Yanosh botir" epik dostoni (1844)da jasur, olijanob dehqon yigitining qiyinchiliklarni yengib, maqsadga yetishuvi tasvirlangan. "Yoʻlbars va sirtlon" (1845) dramasi, "Jallodning arqoni" romani (1846), "Saroy va kulba" (1847), "Havoriy" (1848) dostonlari va boshqa asarlarida isyonkor shoir tuygʻulari, mehnatkash xalqning orzu, intilishlari aks etgan. "Yanosh botir" (1965) dostoni, "Tanlangan asarlari" (1973) uzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Petrov muzligi

Petrov muzligi - Tyanshandagi muzlik (Qirgʻiziston). Oqshiyroq toflarida, Norin daryosining bosh irmogʻi Qumtor daryosi boshlanadigan joyda. Maydoni 73,9 km². Uzunligi 14,3 km, eni quyi qismida 1,8 km gacha. A. V. Kaulbars ekspeditsiyasida (1869) qatnashgan topograf Petrov nomi bilan atalgan.

Manbalar 

 

Qirgʻiziston geografiyasi
Muzliklar
Petrodvorets

Petrodvorets (1944-yilgacha Petergof) — Rossiya Federatsiyasi Leningrad viloyatidagi shahar. Sankt-Peterburg shahar maʼmuriyatiga qarashli, Fin qoʻltigʻining janubiy sohilidagi pristan. Petrodvorets stansiyasi (Noviy Petergof). Soatsozlik zavodi bor. Aholisi 81,8 ming kishi (1998). Saroybogʻ muzey qoʻriqxonasi, P.dagi dastlabki qurilishlar Pyotr I buy-rugʻiga binoan, 1709-yilda boshlangan. Podsho bu yerda yozgi qarorgoh yaratishni maqsad qilgan. Unda dunyoga mashhur saroy-bogʻ ansamblini vujudga keltirishda xorijdan chaqirilgan koʻplab meʼmor va bogʻbon, rassom, naqqosh, haykaltarosh va boshqa mutaxassislar kat-nashgan. Ansamblning markazi — Katta Saroy. U dengiz boʻyidagi tepalikka dastlab ikki qavatli qilib solingan (1714—28), 1747—52 yillarda saroyni V. V. Rastrelli barokko uslubida kayta kurgan va kengaytirgan. Saroyning janubiy tomonida 5 favvorali Yuqori bogʻ (15 ga), shimoliy tomonida Pastki bogʻ (102,5 ga) joylashgan (ikkalasi ham 1714— 25). Pastki bogʻda ulkan favvoralar majmuoti bor. Saroy qarshisiga katta sharshara qurilgan boʻlib, u koʻplab favvoralar, tillarang jez haykallar, barelyeflar, vazalar bilan bezatilgan. Katta sharshara "Samson choʻmichi" deb atalgan hovuzga oqib tushadi. Hovuz oʻrtasida "Sher ogʻzini yirtayotgan Samson" nomli monumental haykallar gu-ruhi joylashgan "Choʻmich" atrofiga italyan favvoralari ("Kosalar") va kolonnalar (1803) oʻrnatilgan. Katta sharshara atrofidan turli tomonga qaratib toʻgʻri va uzun xiyobonlar qurilgan. Shimoliy tomonga ketgan 2 ta xiyobon kanalni aylanib, "Choʻmich"dan dengiz tomonga, shimoli-gʻarbga ketgan xiyobonlar "Momohavo" favvorasiga va Ermitaj paviloniga (1721—26, meʼmor I. F. Braunshteyn) olib boradi. Shim.-sharqqa ketgan xiyobon "Odamato" favvorasiga va Monplezir saroy majmuasiga (1714—26) olib boradi. 18-asrda va 19-asr oxirida saroy va pavilonli, manzarali bogʻlar yaratilgan [Angliya bogi, 1774—94, meʼmor J.Kvarengi, Aleksandriya bogʻi, 1826—29, meʼmor A. A. Menelas, Aleksandr bogʻi (1830)]. 1941—44 yillarda, urush davrida ne-mis fashistlari tomonidan vayron qilingan P. dastlabki loyiha asosida qayta tiklandi. 14 favvora va kaskad (zinapoyali ariq)lar ishga tushirildi, saroy va pavilonlar taʼmirlandi.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Petrozavodsk

Petrozavodsk — Kareliyadagi shahar (1777-yildan). Kareliya Respublikasi poytaxti. Temir yoʻl tuguni. Onega koʻlidagi port. Aholisi 282,3 ming kishi (1998). P. Kareliyaning muhim sanoat markazi (respublika yalpi sanoat mah-sulotining 1/4 qismini beradi). Asosiy sanoat tarmoqpari: mashinasozlik va metallsozlik. "Petrozavodskbummash", Onega traktor, stanoksozlik, kemasozlik, radio zavodlari, uysozlik va taxta tilishmebel kombinatlari, slyuda fabrikasi bor. Yengil, oziq-ovqat (shu jumladan, baliq) sanoatlari mavjud. P.da Rossiya Fanlar akademiyasining Kareliya filiali, Petrozavodsk instituti, ped. institut, 4 teatr, oʻlkashunoslik va tasviriy sanʼat muzeylari ishlab turibdi. P.ga 1703-yilda asos solingan. Ikkinchi jahon urushi davrida vayron boʻlgan P. qayta qurildi. Shaharda klassitsizm uslubida qurilgan 18-asrga oid binolar ansambli saqlangan.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Petrokimyo

Petrokimyo — petrografiya {petrologiya) sohasiga oid fan, magmatik togʻ jinslari va jins hosil qiluvchi minerallarda ki-myoviy elementlarning taqsimlanishini oʻrganadi. "P." tushunchasini rus oli-mi A. N. Zavaritskiy taklif ettan (1944). P. mustaqil fan sifatida petrografiya va kimyo fanlari chegarasida vujudga keddi. Togʻ jinslari tabiiy kompleksining kimyoviy oʻziga xos xu-susiyatlarini qiyoslash yoʻli bilan ularning turli-tumanligi sabablari aniqlanadi, kimyoviy tasnifi tuziladi. P. tadqiqotlari natijalaridan magmatik va kristallizatsion differensiatsiya hodisalarini, assimilyasiya jarayonlarining magmatik kompleksdagi jinslar mutanosibligiga taʼsirini, ruda hosil boʻlishi bilan magmatizmning bogʻliqligini oʻrganishda foydalaniladi.

Manbalar
Petroley efiri

Petroley efiri — toʻyingan ali-fatik uglevodorodlar (85% gacha 5 ta va 6 ta uglerodli uglevodorodlar) aralashmasi. Rangsiz suyuqlik, qaynash temperaturasi 30—80°, zichligi 650–700 kg/m3; tarkibida olefin va aromatik uglevodorodlar, oltingugurt, suv va mexanik aralashmalar boʻlmasligi zarur. Neft yoki gidrokreking mahsulotlarining yengil fraksiyasidan, shuning-dek, katalizator ishtirokida SO2va N2 dan sintez yoʻli bilan olinadi. Smolalar, yogʻlar, efir moylari va boshqalarni eri-tishda erituvchi sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Petrologiya

Petrologiya (yun. petros — tosh va ...logiya) — togʻ jinslari toʻgʻrisidagi fan. Bir guruh olimlar (F. Yu. Levinson-Lessing, D. S. Belyankin va boshqalar) P. va petrografiyanch sinonim deb, baʼzi olimlar esa (mas, A. N. Zavaritskiy) petrografiya togʻ jinslarini faqat taʼriflaydi, P. esaularning petrografik taʼriflarga va tajriba natijalariga asoslanuvchi genetik qismlari va nazariy tuzilishini oʻrganadi, deb hisoblaydilar.

Manbalar 

 

Geologiya
Petropavlovsk qalʼasi

Petropavlovsk kalʼasi (rasmiy nomi Sankt-Peterburg qalʼasi; 1914— 17 yillar Petrograd qalʼasi) — Sankt-Peterburgda, Zayachye o.dagi qalʼa. 1703-yil 16. (27) mayda asos solingan. Pyotr I tuzgan loyiha asosida dastlab loy va yogʻochdan qurilgan, 18-asrning 30—40-yillari tosh bilan qoplangan. 6 bastion oʻzaro devorlar bilan tutashtirilgan. Bastion devorlarining balandligi 10–12 m, kengligi 20 m. Petropavlovsk qalʼasidan qamoqxona sifatida foydalanilgan. Hozir muzey. Petrovskiy va Nevskiy darvozalari, Petropavlovsk sobori, kronverk, zarbxona va boshqa muhta-sham binolar Petropavlovsk qalʼasining tarixiy va meʼmoriy yodgorliklari hisoblanadi. Petropavlovsk qalʼasida Pyotr 1 va boshqa rus imperatorlarining kab-rlari bor. Qalʼadagi imoratlar, sagana toshlari klassitsizm uslubida ishlangan. Bayram kunlari Narishkin bastio-nida toʻp otiladi.

Manbalar
Petropavlovsk-kamchatskiy

Petropavlovsk-kamchatskiy (1822—1924-yillarda — Petropavlovskiy port) — Rossiya Federatsiyasi Kamchatka viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Kamchatka yarim orolning sharqida. Tinch okeanning Avacha buxtasi sohilidagi port. Aholisi 198,9 ming kishi (1998). Tral bilan baliq ovlash va muzxonali flotiliya ba-zasi. Kema verfi; kema taʼmirlash, kema taʼmirlashmexanika, baliq-kon-serva zavodlari va boshqa bor. Qurilish mate-riallari ishlab chiqariladi. Rossiya Fanlar akademiyasining Vulkanologiya instituti, Tinch okean baliq xoʻjaligi va okeanografiya institutining Kamchatka boʻlimi, pedagogika instituti, Uzok, Sharq baliq sanoati va xoʻjaligi texnika institutining filial i, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, telemarkaz mavjud. Petropavlovsk-kamchatskiyga 1740-yilda ikkinchi Kamchatka ekspeditsiyasi asos solgan. Shaharning nomi ekspe-ditsiyaning "Svyatoy Apostol Pyotr" va "Svyatoy apostol "Pavel" kemalari nomidan olingan.

Manbalar