Nom yozuvi

Nom yozuvi (vyet. chữ nôm,  字喃/𡨸喃/𡦂喃, ) — xitoy ierogliflari asosida vujudga kelgan vyetnam yozuvi. Hozirgi kunda eskirgan yozuv turi hisoblanadi. Bugungi kunda vyetnamliklar tomonidan qo'llanilmaydi. Nom yozuvi o'rniga kuong yozuvi qo'llaniladi.

Nom yozuvida tegishli xitoycha belgilar ishlatilgan (  ), shuningdek, Vyetnam belgilar Xitoy modeliga muvofiq ishlab chiqilgan. Nom yozuvi eng qadimgi yodgorliklari 13-asrga tegishli. Skript Vyetnam elitasi tomonidan asosan vetnam tilidagi adabiy matnlarni yozish uchun ishlatilgan (rasmiy hujjatlar ko'p hollarda vetnam tilida emas, balki klassik xitoy tilida yozilgan, ammo ti-nomga rasmiy maqom berishga urinishlar qilingan).

Hikoya 

Vyetnam ming yildan ortiq vaqt davomida (miloddan avvalgi 111 yildan milodiy 938 yilgacha) Xitoy hukmronligi ostida bo'lgan, natijada ananaviy xitoy tili rasmiy ish yuritish tili sifatida qabul qilingan. .

Vyetnamcha so'zlarni yozish uchun xitoycha belgilardan foydalanish birinchi marta 8-asr oxirida mamlakatni xitoylardan vaqtincha ozod qilishga muvaffaq bo'lgan milliy qahramon Phung Hungning vafotidan keyin nomida qayd etilgan. Sarlavha uchun belgilar (kāi) bố cái ("ota va ona", "ota-ona") yoki vua cái ("buyuk shoh") ga mos kelishi mumkin. 10-asrda Din sulolasining asoschisi (968-979) o'z mamlakatini Daykovyet deb ataydi. Bu nomdagi ikkinchi belgi xitoycha belgilarning Vyetnam tiliga moslashuvining yana bir qadimiy namunasidir, garchi uning ma'nosini bildiruvchi so'z noma'lum  .

1970-yillargacha Vyetnam yozuvining bizgacha yetib kelgan eng qadimiy yodgorligi 1343-yilga oid toshdagi yozuv boʻlib, unda xitoycha harflar bilan yozilgan 20 ga yaqin qishloqlar nomi yozilgan. Biroq, 1970 yilda Vyetnam olimlari Bao An binosida ( Vin Phu provinsiyasi) 1209 yilga oid bitiklar topilganligi haqida xabar berishdi, unda 18 ta xitoycha belgilar, qishloqlarning nomlari va guruch yerlarini sovg'a qilgan odamlarning ismlari yozilgan.

Vyetnam tilidagi birinchi asar 1282 yilda, adliya vaziri Nguyen Tuyen timsohlardan himoya qilish uchun Qizil daryoga otilgan she'r yozganida yaratilgan  . 13-asr oxirida Chang sulolasi davrida nom yozuvida tizimlashtirilib, qoʻllanila boshlandi.

Qoida tariqasida, faqat yuqori qatlam aholisi nom yozuviga ega edi, chunki u xitoycha belgilarni o'rgatishda yordamchi sifatida ishlatilgan. Vetnam yozuvi paydo bo'lgandan so'ng, sezilarli darajada adabiyot yaratildi va bir qator mashhur yozuvchilar, jumladan XV asr shoiri Nguyen Chay (miloddan avvalgi 1380-1442) paydo bo'ldi. ), bizgacha yetib kelgan birinchi sheʼriy toʻplamini (“Ona tilidagi sheʼrlar toʻplami”) yozgan. 18-asrda Nguyen Duning " Qiynoqqa uchragan ruhning nolasi " she'ri va shoira Xo Xuan Xuongning she'rlari paydo bo'ldi. Ko'pgina asarlar qishloqlarda og'zaki ravishda uzatilgan, shuning uchun hatto savodsizlar ham adabiyotga ega bo'lgan.

Shu bilan birga, rasmiy hujjatlar asosan an'anaviy xitoy tilida yozilgan. Xo sulolasining qisqa muddat hukmronligi (1400–1407), xitoy tili tugatilib, Vyetnam tili rasmiy tilga aylangani bundan mustasno edi. Biroq, Xitoyning keyingi istilosi bu amaliyotga barham berdi. Le sulolasi davrida (1428-1788), ijtimoiy noroziliklar paytida milliy til va yozuvga o'tish talabli ilgari surildi, bu esa 1663, 1718 va 1760 yillarda uning taqiqlanishiga olib keldi. Tay Son sulolasi hukmronligi davrida (1788-1802) yozuvga rasmiy maqom berishga oxirgi urinish qilingan, ammo keyingi Nguyen sulolasi (1802-1945) hukmdorlari status-kvoni qaytarishgan. Gia Long, Nguyen sulolasining asoschisi, dastlab chi-nomdan foydalanishni qo'llab-quvvatladi, ammo u hokimiyatni qo'lga kiritgandan so'ng qisqa vaqt ichida Klassik Xitoyga qaytdi.

19-asrning ikkinchi yarmidan boshlab , fransuz mustamlakachilari an'anaviy xitoy tilidan foydalanishni cheklashni yoki oddiygina taqiqlashni boshladilar. Masalan, ularning buyrug‘i bilan 1915 va 1918-1919 yillarda xitoy tilini bilishga urg‘u berilgan davlat lavozimlariga an’anaviy imtihonlar o‘tkazilmagan. Xitoy tili (demak, xitoy yozuvi) qoʻllanilishining kamayishi ham nom yozuvining yoʻq boʻlib ketishiga olib keldi, chunki bu yozuv tizimlari chambarchas bogʻliq edi. Muqobil yozuv tizimi, kuok ngy, mustamlaka hokimiyati tomonidan qo'llab-quvvatlandi va tobora ko'proq standartlashtirildi va keng tarqaldi, bu esa 20-asrning o'rtalarida ty-nomaning yo'q bo'lib ketishiga olib keldi.

Tasniflash

Iyerogliflarni ixtiro qilgan 
Ixtiro qilingan ierogliflarni quyidagilarga bo'lish mumkin:

 Semantik-fonetik, ikki qismdan iborat. Birinchi qism (qarzga olingan ieroglif yoki ildiz) so'z (yoki so'zning ma'nosi) tegishli bo'lgan semantik kategoriyani, ikkinchi qismda (qarz olingan yoki ixtiro qilingan ieroglif) so'zning taxminiy tovushini ko'rsatadi. Masalan, 𠀧 ( ba, “uch”) 巴 (fonetik qism) va yī (semantik qism) dan iborat. Bu ixtiro qilingan ierogliflarning eng keng tarqalgan guruhidir.
 O'xshash ma'noga ega so'zlarni bildiruvchi ikkita xitoycha belgidan iborat murakkab semantik belgilar. Misol uchun, 𡗶 ( trời - "osmon", "osmon") 天 ("osmon") va 上 ("yuqori") dan iborat.
 Asl xitoycha so'z bilan semantik yoki fonetik jihatdan bog'liq bo'lishi mumkin bo'lgan o'zgartirilgan xitoycha belgilar. Misol uchun, 𧘇 ( ấy - "bu") belgisi xitoy 衣 soddalashtirilgan shakli bo'lib, fonetik jihatdan unga bog'liq. 爫 belgi ( làm - "ish", "ish") xitoychaning 為 va semantik jihatdan u bilan bog'liq.

Standartlashtirish 
1867 yilda islohotchi Nguyen Truong To nom yozuvini standartlashtirishni taklif qildi (bir vaqtning o'zida klassik xitoy tilini yo'q qilish bilan birga), lekin u куок ам хан ты deb atagan yangi tizimni taklif qildi. imperator Tu Duk tomonidan rad etilgan.

Nom yozuvi hech qachon rasman standartlashtirilmagan, natijada yozma ravishda Vetnam so'zi turli belgilar bilan ifodalanishi mumkin. Masalan, тьы so'zining o'zi, xitoy tilidan o'zlashtirilgan, xitoy (xitoycha belgi), 字 (ixtiro qilingan "murakkab-semantik" belgi) yoki 𡨸 (ixtiro qilingan "semantik-fonetik" belgi) sifatida 𡦂 mumkin. Yana bir misol béo ("yog'", "yog'") so'zi bo'lib, u kabi yoki kabi 脿 mumkin (kō⿰kĠ). Ikkala belgi ham o'ylab topilgan va semantik-fonetik tuzilishga ega, ular orasidagi farq fonetik qismda ( 表 報 ).

Kompyuterlashtirish 
Vyetnam tilida zamonaviy lotin yozuvida yozish orqali nom yozuvida yozish imkonini beruvchi ko'plab dasturlar mavjud:

 HanNomIME ( Windows ) ti-nom va xitoycha belgilarni qo'llab-quvvatlaydigan klaviatura simulyatoridir.
 WinVNKey ( Windows ) — chi-nom va soddalashtirilgan va anʼanaviy xitoycha belgilarni qoʻllab-quvvatlaydigan koʻp tilli vetnamcha klaviatura.
 Vetnam klaviaturasi to'plami Mac OS X da ty-nomda yozish imkonini beruvchi dasturdir.
 Mojikyo - bu xitoy, yapon va koreys belgilarni qo'llab-quvvatlaydigan dastur

Shriftlar:

 VietUnicode (yoki bu yerda ) - Unicode formatidagi ty-nom shriftlari.

Lug'atlar:

 Nom fondi
 Chunom.org

Eslatmalar

Adabiyot 

 DeFransis, Jon (1977). Vetnamdagi mustamlakachilik va til siyosati . Gaaga: Mouton.
 Xannas, Vm. C. (1997). Osiyoning orfografik dilemmasi . 4-bob, Vetnamcha. Gonolulu: Gavayi universiteti matbuoti. ISBN 0-8248-1842-3
 Chjou Youguang (kíngín, 1998) Bijiao wenzi xue chutan (“yozuv tizimlarining qiyosiy tahlili”). Pekin: Yuven Chubanshe.
 Ch'en, Ching-ho (n.d. ). Quốc-Ngữ tilida talaffuzi bilan Chữ Nôm skriptlari to'plami . Tokio: Keio universiteti.
 Nguyễn, Đình Hoa (2001). Chuyên Khảo Về Chữ Nôm = Nôm belgilar haqida monografiya . Vestminster, CA: Vetnam tadqiqotlari instituti, Vyet-Hok pub. Bo'lim . ISBN 0-9716296-0-9
 Nguyen, N. B. (1984). Chữ Nom tadqiqotlari holati: Vetnamning demotik yozuvi . Vetnam tadqiqotlari bo'yicha maqolalar. [Fairfax, VA]: Indochina instituti, Jorj Meyson universiteti.
 O'Xarrou, S. (1977). "Chữ-Nôm" bo'yicha manbalarning qisqacha bibliografiyasi . Gonolulu: Osiyo to'plami, Gavayi universiteti.

Havolalar 

 Omniglotdagi Ty-nom
 Nhat-Nam veb-saytida ty-nom haqida maqola. RU
 Nomni saqlash jamg'armasi
 Tự điển Hán Nom, Nom Na Xanoy
 Vetnam yozuv tizimi, xalatning xitoycha, yaponcha va vetnamcha yozuv tizimlari
 Chữ Nom belgilar indeksi, Jeyms Kempbell
 Tự Điển Chữ Nôm Trich Dẫn, Viện Việt-Học
 Vấn đề chữ viết nhìn từ góc độ lịch sử tiếng Việt, Trần Trí Dõi