MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tuz koʻli

Tuz koʻli — Anadolu yassitogʻligidagi oqmas shoʻr koʻl, Turkiyada. Dengiz sathidan 899 m balandlikda joylashgan. Maydoni qish va bahor oylarida 1600—2500 km², chuq. 2 m gacha. Yozda qurib qoladi va koʻl tubi 2 m gacha qalinlikda tuz bilan qoplanadi. Suvining 34% hajmi tuz (asosan, №S1)dan iborat. Koʻldan osh tuzi olinadi. Jan. va gʻarbiy qirgoklari yaqinida shoʻrxoklar bor. 

 

Koʻllar
Turkiya
Tuz tektonikasi

Tuz tektonikasi - Yer pusti choʻkindi qatlami deformatsiyalarining burmalangan tipi boʻlib, ularning asosida yoki kesimning oʻrta qismida yetarli darajadagi yirik (100 m va undan koʻp) tuz yotqiziqlari (tosh tuzi, kaliyli tuzlar) mavjud. Tuz qatlamlarini qoplab yotgan togʻ jinslari notekis (har xil qalinlikda) boʻlganligi sababli, notekis bosim ostida tuz qatlamlari egilishi, choʻzilishi va bir joydan ikkinchi joyga siljishi mumkin. Togʻ hosil boʻlish jarayonida, ular orasida tuz qatlamlari ham oʻziga xos gumbazsimon bukilmalar hosil qiladi. Katta qalinlikdagi tuz qatlamini qoplab yotgan qatlamning notekis bosim ostida siqilishi natijasida u plastik holatga oʻtadi va bosim koʻp tomondan kam tomonga surila borib, hajmi bir necha km ga yetadi, silindr shaklida yuqoriga qarab bir necha km ga koʻtarilib boradi. Tuz tektonikasi rivojlanishining birinchi bosqichida tuz gorizontal yoʻnalishda harakat qiladi va gumbazsimon shaklni oladi. Bu shakl "tuz yostigʻi" deyiladi. Tuz harakati davom etib, "tuz yostigʻi", uni qoplab turgan togʻ jinslarining choʻzilishi natijasida sinadi va turli yostiqchalar paydo boʻladi. Bular tuz harakatini yengillashtiradi va tuz gorizontal yoʻnalish oʻrniga shu yoriqlar orqali yuqoriga qarab harakat qiladi. Bu jarayonda togʻ jinslarini ham oʻzi bilan koʻtarib yuboradi vatuz gumbazlarini hosil qiladi. Tuzning plastik holda choʻzilib yuqoriga koʻtarilishi natijasida tuz ostidagi togʻ jinslari egilib, konsedimentatsion boʻshliqlar hosil qiladi. Tuz tektonikasining mukammal oblastlariga Kaspiy yoni botigʻi gʻamda Meksika qoʻltigʻi va sohillari botigʻi kiradi. Tuz tektonikasi namoyonlari turli davrlar: kechki tokembriy (Janubiy Avstraliya) — neogen (Tojikiston depressiyasi) yotqiziqlarida kuzatiladi. Oʻzbekiston jan. da juda katta (1500 m gacha) qalinlikdagi tuz qatlamlarining ustki relyefi soylik va tepaliklar boʻlgani uchun Tuz tektonikasi bu joylarda juda yaxshi rivojlangan. Tuz tektonikasini oʻrganish tuz ostida yashirinib yotgan gaz va neft konlarini qidirib topishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Tuzkon

Tuzkon – Jizzax viloyatidagi koʻl. Jizzax shahridan 56 km shimoli-gʻarbda. Nurota tizmasining tarmogʻi – Pistali togʻdan sharqroqda joylashgan.

Koʻl suvining temperaturasi yil davomida oʻzgarib turadi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 0,2°, aprelda 13,2°, iyulda 27,5°, oktabrda esa 16,4°. Suvi kuchli minerallashgan: shimoliy qismining suvi tarkibida 4,0 g/l, janubiy qismida 4,9 g/l tuz bor. Arnasoyning butunlay chiqindi suvlardan hosil boʻlgan boshqa suv omborlaridan farqli oʻlaroq, Tuzkon koʻli inson faoliyati natijasida sezilarli darajada oʻzgargan boʻlsa-da, qadimgi tabiiy kelib chiqishiga ega.

Geografiyasi 
Tuzkon koʻli Jizzax viloyatining Forish tumanida, Jizzax shahridan 56 kilometr shimoli-sharqda, Qizilqum choʻlining oʻta sharqiy qismida joylashgan. Arnasoy tizimida Tuzkon shimoli-gʻarbda Aydarkoʻl bilan tutashib, eng janubiy joyni egallaydi. Koʻl shimoli-gʻarbiy-janubiy-sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan va taxminan uchburchak shaklida. Koʻlning hozirgi uzunligi 35 kilometr, kengligi 22–25 km, sharqiy qirgʻoqdagi qoʻltiqlarni hisobga olgan holda – 35 km gacha uzaygan. Tizimdagi boshqa koʻllar singari Tuzkonning ham doimiy konturi yoʻq. Suv sathi 15–20% ga oʻsgan. Shimoli-sharqdagi qirgʻoq chizigʻi koʻplab tor va uzun sayoz qoʻltiqlarni hosil qilib, qattiq chuqurlashgan. Ulardan baʼzilari alohida suv omborlariga bogʻlangan. Suv kengliklari koʻpincha shoʻr botqoq bilan oʻralgan. Koʻlning bu qismi ham orolchalarga toʻla. Unga choʻl tekisligi tutashgan, baʼzi joylarda saksovul oʻsgan, qamishzorlar uchrab turadi. Janubda qirgʻoq konturi tekislangan. Tuzkonga janubiy uchida shoʻr daryo Kli (quyi oqimidagi Sanzara nomi), Oqbuloq va Markaziy Golodnostepin kollektorlari quyiladi. Katta suv omboridan uncha uzoq boʻlmagan joyda Togʻay va Tuzchiquduqkoʻl shoʻr koʻllari joylashgan. Atrofi botqoq. Janubi-gʻarbiy qirgʻogʻi pastroq Pistalitau tizmasi (Nurota tizmasining tirmagi) bilan qoʻshiladi.

Tarixi 
1969-yilgacha Tuzkon kichik koʻl boʻlib, suv sathining keskin mavsumiy tebranishlarini boshdan kechirgan, baʼzan butunlay qurib qolgan. Gidrogeolog N. A. Kenesarinning fikricha, bu Orol-Kaspiy davrining yirik havzasidan saqlanib qolgan qoldiq suv havzasi boʻlgan.

1969-yilda Chordara suv omboridan suvning (21 km³) halokatli oqishi natijasida tabiiy koʻl bogʻlangan Aydar chuqurligi toʻldirildi. Keyinchalik intensiv quritish suv tizimining ekologik holatiga salbiy taʼsir koʻrsatganligi sababli, 1980-yilda Aydarkoʻl va Tuzkon oraligʻidagi toʻgʻon sozlanishi drenajli toʻgʻon bilan toʻsilgan. 1994-yilda yangi katta hajmdagi (9,3 km³) oqizishdan soʻng, oʻtish joylari vayron boʻldi, Tuzkonning shimoliy qirgʻogʻi qisman suv ostida qoldi va ikkita koʻl ancha uzunlikda tutashdi.

Manbalar 
Koʻllar
Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekiston koʻllar
Tuzkon madaniyati

Tuzkon madaniyati - neolit davrida baliq ovlash, ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan qabilalar madaniyati (mil. av. 4—3ming yillik). Tuzkon manzilgohlari Mohondaryo arxeologiya ekspeditsiyasi aʼzosi Oʻ.I. Islomov tomonidan topib oʻrganilgan (1960—61). Mohondaryo Zarafshon daryosining qad. oʻzani boʻlib u Buxoroning Qorakoʻl tumani orqali Qizilqumdan oʻtib Amudaryoga quyilgan. U oʻz yoʻlida bir qancha koʻllar hosil qilgan. Neolit odamlari shu koʻllar atrofida manzilgohlar qurishib shu yerda hayot kechirishgan. Bu yerdan 36 ta manzilgoh topilib, shundan 2 tasida madaniy qatlamlar va chayla qoldiqdari topilgan. Keyingi jez davriga kelib Mohondaryo suvlari kamayib, hosil qilingan koʻllar tuzkonlarga aylangan. Hozir bu joylar Kichik Tuzkon va Katta Tuzkon makonlari nomlari bilan yuritiladi (qarang Kaltaminor madaniyati, Darvozaqirliklar chaylasi).

Arxeologiya
Tuzlar (mineral)

Tuzlar, tabiiy tuzlar — choʻkindi tuz konlarini hosil qiluvchi, suvda tez erish hususiyatiga ega boʻlgan, shoʻr va achchiqshoʻr taʼmli minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi — xloritlar va natriy, kaliy, magniyning sulfatlari. Tout tuzi (galit), silvin, karnallit, kainit, poligalit, longbeynit, mirabilit, tenarditlar muhim tuzlar sirasiga kiradi. Hosil boʻlish vaqti va sharoitiga qarab T. konlari 3 tipga boʻlinadi. Yer yuzasidan ozmikoʻpmi chuqurlikda joylashgan qattiqT.ning yirik qatlamlari yoki shtok va gumbazeimon yotqiziqlari boʻlib, ilgarigi geologik davrlar mobaynida hosil boʻlgan choʻkindi qazilma konlari. Dunyo boʻyicha T. kazilmalarining 30% shu tipdagi konlarga toʻgʻri keladi. Chuqurlikdagi tabiiy T.ning yer osti suvlari taʼsirida erib chiqib ketishi natijasida hosil boʻladigan tuzli manbalar vanamakoblar. Bu konlardan choʻktirish yoʻli bilan tosh tuzining 50% dan ortigʻi qazib olinadi. Zamonaviy tuz konlari (shoʻr koʻl, qoʻltiq va lagunalar) Yer yuzida keng tarqalgan boʻlib, bu tipga xoz. zamon dengiz va okeanlari ham kiradi. T. ning 20% shu tipdagi konlardan qazib olinadi.
Tuyduk

Tuyduk () — uzunchoq ochiq nay shaklidagi anʼanaviy turkman puflama cholgʻusi boʻlib, bir necha turi bor. Tarixiy jihatdan xalq dostonlari ijrosi bilan bog‘liq.

Tarixi 
Turkman xalq cholg‘u asboblarining kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar xalq og‘zaki ijodida keng o‘rin olgan. Koʻpincha, anʼana ildizi yunonlarga taqaladi: masalan, turkmanlarning yana bir xalq cholgʻusi — dutorning paydo boʻlishi Platonga, tuydukning kelib chiqishi Zulqarnaynga (Iskandar Zulqarnayn) bogʻliq. Oʻrta Osiyo mintaqasining qadimiy arxeologiyasida tuydukning namunalari keng tarqalgan. Bu cholgʻuni chalish, asosan, hududning turk-oʻgʻuz va arab-fors musiqa anʼanalariga uyqash boy musiqa anʼanalari bilan bogʻliq.

Tuyduk turlari 

 Gargi-Tuyduk — nayning (uzunligi 75-80 mm, diametri 18-20 mm) yuqori uchiga mushtuk — metall silindr (uzunligi 50 mm) taqiladi; nay tanasida 6 ta chalish teshigi mavjud — 5 ta old tomonda, 1 ta orqa tomonda. Ovozning „xira“ (kuchsiz) tembri ovoz chiqarishning xususiyatlari bilan izohlanadi.

 Dilli-Tuyduk — tilchali cholgʻu. Nay tanasining (uzunligi 160 mm, diametri 6-8 mm) ikkala uchi ochiq (yuqori qismi yopiq turi ham uchraydi). Unda 5 ta chalish teshigi mavjud: 4 ta old tomonda, 1 ta orqada. U shaklidagi tilcha nay tanasining yuqori chetidan 5-10 mm masofada kesiladi. Ovozi oʻtkir, biroz pirqirab chiqadi.

 Gosha-dilli-Tuyduk — dilly-Tuydukning qoʻshaloq turi. Hajmi, tuzilishi va akustik xususiyatlariga koʻra bir xil boʻlib, kesik tilchali 2 ta qamish naychadan iborat; ularning sozlanishidagi ozgina farq tufayli oʻziga xos tovush tebranishi yuzaga keladi. Ovozi boshqa tuyduk turlariga qaraganda mayinroq.

Yana qarang 

 Svirel
 Sibizgʻa
 Nay (uzunchoq fleyta)

Manbalar 

Musiqa asboblari
Tuynuk

Tuynuk — bino devori, shiftiga maxsus ishlangan teshik: toʻrtburchak, doyra shaklida boʻladi. T. xona ichiga yorugʻlik tushishini, havo almashinib turishini taʼminlaydi. Ayrim kulba, oʻtovlarda hamda mahalliy oshxona, tandirxonalarda shiftga, devorning yukrri qismiga ishlangan T.lar tutun chiqishiga xizmat qiladi. Masjid, madrasa, tim, toqi kabi binolarda T. panjara bilan bezatilgan. Harbiy istehkom va qalʼa devorlarida T. dan oʻq otish, dushmanni kuzatish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

 

Arxitektura
Tuygʻu organlari

Tuygʻu organlari, tuyish organlari — teri, tayanchharakat apparati (muskullar, pay va boshqalar), baʼzi shilliq qavatlar (lab, til va boshqalar) dagi masxus retseptorlar. Tuygʻu organlari yordamida organizm tashqi muxit turli omillarining kompleks taʼsiri (mexanik taʼsirot, tra, ogʻriq)ni qabul kidali. Tuygʻu organlari terida notekis tarqalgan; sezish xususiyati yuqori boʻlgan sohalar (odam qoʻlining barmoqlari, lab, jinsiy aʼzolar va boshqalar) da ular koʻp. Erkin nerv oxirlari Tuygʻu organlarining eng koʻp tarqalgan turidir. Tuygʻu organlarining turlitumanligi, ular sathi va muvaqqat qoʻzgʻalishining oʻziga xosligi organizmning xilmaxil taʼsirotlarni seza olishiga imkon beradi.
Tukal xonim

Tukal xonim (? 1408) - Amir Temurning xotinlaridan biri. Moʻgʻuliston xoni Xizrxoʻjaning qizi. 1397-yil Sohibqiron Konigilda katta toʻy qilib, Tukal xonimni oʻz nikohiga kiritgan. Tukal xonim haramda (xon qizi boʻlgani tufayli) Saroymulkxonimdan keyingi oʻrinda, yaʼni "kichik xonim" deb atalgan. 1397-yil Sohibqiron Tukal xonim sharafiga Samarqandda "Bogʻi dilkusho"ni barpo qilgan.
Tukan (yulduz turkumi)

Tukan — osmonning jan. qismida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,8 koʻrinma yulduz kattaligiga teng. T.da Galaktikamizning yoʻldoshlaridan biri — Kichik Magellan Buluti joylashgan. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi. 

 

Yulduz turkumlari
Tukli arilar

Tukli arilar () — asalarisimonlar oilasiga mansub hasharotlar urugʻi. Uzunligi 3,5 sm gacha, tanasi qalin va uzun tuklar bilan qoplangan. Tuklar sariq, qora yoki oqish belbogʻ hosil qiladi. 300 ga yaqin turi bor, Afrika va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda, asosan, togʻli va togʻ oldi hududlarda uchraydi. Jamoa boʻlib yashaydi; uyasini quruq oʻsimliklar, yoʻsinlar va boshqa bilan aralashgan mumdan yerga kuradi. Oilasi bir yillik, bitta yirik urgʻochi va bir qancha mayda urgochi ishchilardan iborat. Erkagi yoz oxirida paydo boʻlib, urgʻochisini urugʻlantirgandan keyin halok boʻladi. Urugʻlangan yosh urgʻochisi qishlab qoladi; bahorda uya qurib, yangi oilaga asos soladi. Yosh urgʻochi qoʻygan tuxumlardan faqat ishchi Tukli arilar chiqadi. Voyaga yetgan ishchi tukli arilar in qurishni davom ettiradi; qurtlar uchun nektar va chang yigʻadi. Oiladagi tukli arilar soni bir necha oʻntadan minggacha, tropik xududlarda 2 500 gacha yetadi. Tukli arilar asosiy yemxashak ekinlari (qizil sebarga, beda va boshqa dukkaklilar)ning changlatuvchilari.

Manbalar
Tul

Tul, yesir, beva — eri vafot etib, bolalari bilan qolgan ayol. T. shariat boʻyicha eridan qolgan mulkning (merosxoʻrlar va bolalarning ozkoʻpligini hisobga olib) 1/4 — 1/8 miqdorini (hashtiyak) olgan, agar qayta turmush qurmoqchi boʻlsa, idda muhlatini oʻtkazgandan soʻng erga tekkan. Baʼzi hollarda yosh bolalarni yetim qilmaslik hamda mulkning boʻlinib ketmasligini koʻzlab vafot etgan kishining ukasi yoki qarindoshi T.ga uylangan.
Tula (shahar)

Tula — Rossiya Federatsiyasi Tula viloyatidagi shahar, viloyat markazi, qahramon shahar, Upa daryosi (Oka irmogʻi) boʻyida. Moskvadan 193 km jan.da. Transport yoʻli tuguni. Aholisi 519 ming kishi (1998). Shahar 4 maʼmuriy tumanga boʻlingan.

T. 1146-yildan maʼlum boʻlib, Ryazan knyazligi tarkibida edi. 1503-yildan Moskva davlati tarkibida. 16—17-asrlarda Rus davlatining jan. chekkasidagi muhim mustahkamlangan istehkom. 17-asrda mahalliy temir rudasi asosida T. temirchilik sanoatining markazi boʻlib qoldi. 1712-yilda Pyotr I buyrugʻi bilan T.da Rossiyada dastlabki qurol-aslaha zdi kurildi. 1777-yildan T. Tula namestnichestvosi markazi, 1796-yildan gubernya markazi, 19-asrda T.da qurolaslaha ishlab chiqarish. rivojlangan. T. 1929—37 yillarda Moskva viloyati tarkibida. 1941-yilning okt,— dekabr oylarida T. nemis fashistlaridan qahramonona mudofaa qilindi. 1976-yil 7 dekabrda T.ga qahramon shahar faxriy unvoni berildi.

T. — Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Sanoatining asosiy tarmoklari: kora metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (kombayn zdi, mashinasozlik, konchilik va transport mashinasozligi, qurolaslaha zdlari motoroller va samovarlar ishlab chikariladigan "Shtamp" zdi), kimyo (kimyo tolalari, plastmassa va boshqalar), yengil, oziq-ovqat sanoatlari, qurilish materiallari va musiqa asboblari ishlab chiqarish. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, unt), 3 teatr, oʻlkashunoslik, badiiy, qurol-aslaha (1724-yildan) muzeylari, sirk, filarmoniya mavjud.
Tula viloyati

Tula viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat, Rossiya Yevropa qismining markazida joylashgan. Maydoni 25,7 ming km². Aholisi 1675,7 ming kishi (2002), asosan, ruslar (95,4%), shuningdek, ukrain, belorus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 81,4%. Tarkibida 23 maʼmuriy tuman, 21 shahar va 49 shaharcha bor. Markazi – Tula shahri. Boshqa yirik shaharlari – Novomoskovsk, Uzlovaya.

Tula viloyati Oʻrta Rossiya kirlarining (bal. 293 m gacha) shimolida joylashgan. Yer yuzasi qiya toʻlqinsimon tekislik. Qoʻngʻir kumir, temir ruda, oltingugurt kolchedani, gips, tosh tuzi, fosforitlar, qurilish materiallari konlari mavjud; mineral buloqlar bor.

Iqlimi mo'tadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 10°, iyulniki 19°. Yiliga 500 mm gacha yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 180–190 kun. Daryolarining koʻp qismi Oka havzasiga (Zusha, Ista, Upa, Cherepet, Osyotr va boshqalar) mansub. Don daryosining yuqori oqimi viloyat hududidan oʻtadi. Tula viloyati keng bargli oʻrmon va oʻrmondasht zonasida joylashgan. Tuproqlari shimoli-gʻarbida chimlipodzol, markaziy qismida boʻz oʻrmon, janubida aynigan qoratuproqlar. Oʻrmonlari (asosan, dub, qaragʻay) hududining yarmiga yaqinini egallaydi. Shimolida 20%, janubdagi 70% gacha yerlari haydaladi. Sanoatining asosiy tarmoklari: mashinasozlik va metallsozlik (Tula viloyatida Rossiya koʻprik kranlarining 37% hamda sanoat jihozlari, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, mudofaa maxsuloti, mototsikl va motorollerlar va boshqa ishlab chiqariladi), elektroenergetika, kimyo (mineral oʻgʻitlar, sintetik kauchuk, kimyo tolasi), kora metallurgiya, yengil va oziq-ovqat sanoatlari; qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qoʻngʻir kumir qazib olinadi ("Tulaugol" ishlab chiqarish. birlashmasi). 3 issiqlik elektr styasi ishlab turibdi.

Xalq badiiy hunarmandchiligi: badiiy toʻr toʻqish (Belev shahri) va loydan naqshinkor oʻyinchoqlar yasash (Filimonovo qishlogʻi) rivojlangan.

Yirik korxonalari: "Kombaynoviy zavod", "Tulamashzavod", "Kran" (Uzlovaya), "Azot" (Novomoskovsk), "Ximvolokno" (Shchyokino), "Tulachermet" aksiyadorlik jamiyatlari, "Shtamp" mashinasozlik zavodi, patron zavodi (Tula), sintetik kauchuk zavodi (Yefremov). Asosiy sanoat markazlari – Tula, Novomoskovsk, Shchyokino, Uzlovaya, Yefremov, Donskoy shaharlari.

Qishloq xoʻjaligi gʻallachilikchorvachilik yoʻnalishda. Sutgoʻsht chorvachiligi, parrandachilik, choʻchqachilik rivojlangan. Gʻalla (bugʻdoy, grechixa, javdar) ekiladi, shuningdek, ozuqa ekinlari, qand lavlagi, kartoshka yetishtiriladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik ham rivojlangan. Temir yoʻli uzunligi 1103 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uzunligi 5076 km. Viloyat hududida avtomobil yoʻllari zich. Oka daryosida kema qatnaydi (Aleksin shahridan). Viloyatda 49 sanatoriykurort muassasalari bor. Krainka balneobalchiq kurorti mashhur. Tula viloyatida Polenovo va Yasnaya Polyana muzey-usadbalari faoliyat koʻrsatadi. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 7 muzey, 4 teatr ishlab turibdi.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Jondor Tulenov

Jondor Tulenov (1928.12.1, hozirgi Janubiy Qozogʻiston viloyatining Sayram tumani — 2002.29.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Falsafa fanlari doktori (1962), professor (1963). Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Oliy oʻquv yurtlari ijtimoiy fanlap oʻqituvchilarining malakasini oshirish instituti professor (1971—72). 1972-yildan Toshkent pedagogika instituti falsafa kafedrasining mudiri, ayni paytda 1977—85 yillarda institutning ilmiy ishlar boʻyicha prorektori. Ilmiy ishlari dialektika, bilish nazariyasi, ijtimoiy falsafa masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1981). "Shuxrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

Manbalar 
 Hayot falsafasi, T., 1993; Qadriyatlar falsafasi, T., 1997; Maʼnaviyatimizning hayotbaxsh qudrati, T., 1999; Falsafiy madaniyat va maʼnaviy kamolot, T., 2000; Dialektika nazariyasi, T., 2001.

Ad. Tashpulatov A., Burabayev M., Akademik Jandar Tulenov (filosofiya jizni i tvorchestva), Almati, 2002.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tuliy

Tuliy (yun. Thule — Tule, qadimgi geograflar Yerning shim. chegarasi deb hisoblagan yarim afsonaviy mamlakat nomidan olingan, lot. Thulium), Tm — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhidagi lantanoidlartl mansub kimyoviy element. Tartib rakami 69, atom massasi 168,9342, zichligi 9,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1545°, qaynash temperaturasi 1730°. Yer poʻstining massa jihatdan 2,710~4% ni tashkil etadi. Sunʼiy usulda olingan radioaktiv izotopi 170Tt tibbiyotda rentgenodiagnostikada, texnikada yupka devorli detallarni yoritishda qoʻllanadi.

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Tulixon

Tulixon, Tuli, Tuluy (taxminan 1192—1230) — Chingizxonnchng kenja oʻgʻli, otasining harbiy ishlar boʻyicha bosh maslahatchisi, sarkarda. Moʻgʻullar davlatinint 4 udusidan birining egasi. T. ulusi 50 ming xonadondan iborat boʻlgan. T. "yeke(baligʻ)noʻyon" (ulugʻ janob, xoja) va "ezden" (hukmdor) kabi unvonlar bilan atalgan, u otasi mulki(yurt)ga merosxoʻr boʻlgan. 1211 — 15 yillarda Chingizxonning Shim. Xitoyga qilgan yurishlarida akalari (Joʻji, Chigʻatoy, Oʻqtoy) bilan birga qatnashgan. Moʻgʻullar istilosi davrida otasi bilan Buxoroni egallagan (1220). 1220-yil Tagʻochor noʻyon bilan 80 ming kishilik qoʻshinga bosh boʻlib Xurosonning Marv, Nishopur, Hirot kabi shaharlari, Tuye, Sabzavor, Jojarm, Niso, Obivard, Saraxs, Qof viloyatlarini 3 oy davomida bosib olib vayron qilgan. Soʻnfa otasi farmoniga koʻra, Toliqon, soʻng Badaxshon viloyatlari sari yoʻnalib otasi oʻrdusiga kelib qoʻshilgan. Chingizxon vafotidan soʻng (1227) 129 minglik moʻgʻul qoʻshinidan 104 ming nafari hamda Moʻgʻuliston, Xitoy, Qirgʻizlar yeri T. ixtiyoriga berilgan. 1229-yildagi moʻgʻul shahzodalari, noʻyonlari qurultoyi Chingizxonning 3oʻgʻli Oʻqtoyni buyuk qoon (xon) etib taxtga oʻtirganligini qonuniylashtirmaguncha T. otasining udeli — XalxaMongoliyani boshqargan. 1229—30 yillar Xitoy yurishidan qaytishda yoʻlda kasal boʻlib vafot etgan. Moʻgʻul tilida "tuli" — koʻzgu maʼnosini bildiradi. T. vafotidan soʻng "koʻzgu" atamasini qoʻllash taqiklangan, uning mulkiga xotini Surxuktani (kerayit malikasi, xristian dinida boʻlgan) egalik qilgan. T. moʻgʻullar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlgan. Bu avlod vakillaridan ulugʻ qoonlar chiqqan (1248—1634). T.ning oʻgʻli Huloku Erondagi elxoniylar sulolasiga asos solgan. Ichki Moʻgʻulistonda hanuzgacha T.ning maqbarasi deb hisoblanadigan koʻhna ibodatxona mavjud.

Manba.Rashia addin, Sbornikletopisey, t. 1—3, M., 1952—1960; Karpini P, Istoriya mongolov, M., 1957.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t.2(1), M., 1963; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

 

Osiyo tarixi
Mongoliya
Kishilar
Tulkilar

Tulkilar () — boʻrisimonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar urugʻi; tanasining uz. 40—90 sm, dumi 60 sm cha. Tanasi choʻziq, oyoklari nisbatan kalta. Uzun dumidagi moʻynasi baroq. Juni sariqdan to kumushqizgʻish (deyarli qoramtir) tusgacha. T.da mavsumiy va geografik dimorfizm kuchli namoyon boʻladi. 6— 11 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Avstraliyaga ham olib kelingan. Oʻzbekistonda 2 turi (oddiy tulki, korsak) uchraydi. Ularning oziqlanish va yashash joyi xilmaxil: oʻrmontundradan boshlab sahro mintaqasigacha. In quradi. Asosan, kemiruvchilar, sut emizuvchilar va qushlar bilan oziqlanadi. Odatda, 4—6 ta, baʼzan 17 tagacha bola tugʻadi; eng yirik vakili oddiy tulki. Tanasining uz. 90 sm gacha, dumi 60 sm cha. Kechqurun qorongʻi tushishdan oldin faol boʻladi. Moʻynasi moʻyna sanoatining asosiy xom ashyosi hisoblanadi. T.ning qoramtir rangli moʻynasi ayniqsa yuqori baholanadi.T. ovchilik va parrandachilik xoʻjaliklariga birmuncha ziyon yetkazadi. Ular kemiruvchi zararkunandalar sonini kamaytirib, qishloq xoʻjaligi. va tibbiyotga katta foyda keltiradi.

 

Hayvonlar
Tulkiquyruq

Tulkiquyruq (Prangos Lindl.), yugʻon — soyabonguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda Ohangaron vohasi va Chimyon togʻlarida koʻproq xashakbop T. yoki shashir (P.pabularia) va Chimyon T.i (P.tschimganica B. Fedtsch.) uchraydi. Xashakbop T.ning boʻyi 2 m ga boradi. Iddizi yoʻgʻon, silindrsimon, poyasining yuqori qismi qalqonsimon, shoxlangan; shoxlari qaramaqarshi yoki halqasimon joylashgan. Yaproklari 40 sm gacha, ellipssimon, 4—5 marta patsimon qirqilgan. Soyaboni 10 —20 nurli, soyabonchalari 10—15 gulli. Oʻrama barg va bargchalari 5—10 ta, kalamibigizsimon. Mayiyul oylarida gullab uruglaydi. Loy tuprokli toshloq yerlarda, butalar orasida usadi. 

 
Ziradoshlar
Tuluza

Tuluza — Fransiyaning jan. qismidagi shahar. Yuqori Garonna departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 398,4 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Garonna daryosi boʻyidagi port. Aviatsiya, raketasozlik, radioelektronika, kimyo, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, rassomlik va haykaltaroshlik muzeylari bor. Kosmik tadqiqotlar markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan 11 —18-asrlarga oid binolar, xususan, roman cherkovi (11 —13-asrlar), romangotika sobori (12—16-asrlar) va boshqa saqlangan. T. oʻrnida mil. av. gallar qabilasining manzilgohi boʻlgan.