MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Inshootlar gidravlikasi

Inshootlar gidravlikasi, muhandislik gidravlikasi — gidravlika boʻlimi. Gidrotexnika inshootlari (toʻgʻonlarning suv tushirmasi, suv boʻshatmasi, kanallar, novlar) dan oʻtayotgan suv harakatini hisoblash nazariyasini va shu insho-otlarning suv oqimi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadi. Inshootlarning asosiy oʻlchamlari va eng qulay shaklini aniqlash I. g . ning muhim vazifasi. I. g . da suyuklikning gʻovak muhitda harakatlanishi (filtrlanishi), toʻlqinlarning inshootlarga taʼsiri, toʻgʻonlar va gidrouzellar qurish vaqtida suv oqimini vaqtincha oʻtkazib turish masalalari ham oʻrganiladi (qarang Gidromexanizatsiya).

I. g . da suv oqimining koʻndalang dirkulyasiyasini hosil qilish yoʻli bilan dare oʻzanlarini rostlab turishning nazariy asoslari va usullari, suvni tosh va beton tashlab boʻgʻish nazariya-si, hisoblash va b. muhandislik masa-lalari ishlab chiqshtadi. Unda suyukliklar mexanikasining umumiy qonunlarini qoʻllash bilan birga eksperimen-tal tadqiqotlardan ham keng foydalaniladi. Katta tezlikdagi suv oqimini, suv oqimi aeratsiyasini, kavitatsiyasinn tekshirish, yuqori bosimli inshootlarni hisoblash va b. tad-birlar I. g . ning muhim masalalari hisoblanadi.

Oʻzbekistonda I. g . masalalari bilan Irrigatsiya ilmiy i.ch. birlashmasi olimlari shugʻullanadi. Unda gidrotexnika inshootlarining maqbul konst-ruksiyalarini yaratish va joylashtirish usullari ishlab chiqilgan va sugʻoriladigan dehqonchilikka keng joriy qilingan, berk drenaj uchun drenalarning konstruksiyalari, vertikal drenaj quduqlari majmualari va ularni avtomatlashtirish vositalari ishlab chiqilgan. Sirdaryo suv havzasini avtomatik boshqarish tizimi yaratilgan, melioratsiyaga doir boshqa salmoqli ishlar qilingan va b.

Manbalar
Inshootlar dinamikasi

Inshootlar dinamikasi, inshootlar tebranishlari nazariyasi — qurilish mexanikasi boʻli-mi. Inshootlarning tashqi dinamik kuchlar (titrash, zarba va b.) taʼsiriga chidamliligi, mustahkamligi va ustuvorligini hisoblash usullarini oʻrganadi. Mashinalarning ishlashi, koʻchalardagi transport qatnovi, yer qimirlashi, portlash va b. inshootlarning tebranishiga sabab boʻladi, mus-tahkamligi va ustuvorligiga taʼsir qiladi. Inshootlarni loyihalashda bular hisobga olinadi. Inshootlarning mustahkamligi va ustuvorligi masalalari statik va dinamik hisoblar hamda tegishli tadqiqotlar asosida hal qilinadi.

Tadqiqot usullariga koʻra, I. d. eksperimental va nazariy xillarga boʻlinadi. Eksperiment al I. d. da inshootlarning oʻzi va modeli bilan tajribalar oʻtkazib, inshootlarga tushadigan dinamik nagruzkalar hamda materiallar va qurilmalarning xa-rakteristikalari oʻrganiladi; inshootlarni hisoblash sxemalarining toʻgʻriligi va tebranishlarni kamaytirish usularining samaradorligi tekshiriladi. Nazariy I. d. da ek-sperimental I. d. sinovlari natijalariga asoslanib, dinamik nagruzka taʼsiri ostida inshootda vujudga keladigan majburiy tebranishlar (sil-jish, ichki zoʻriqish va kuchlanishlar) amplitudalarini, inshootlarning erkin (xususiy) tebranishlari chastotasi va shakllarini aniqlash usullari ishlab chiqiladi. Tebranishlarning hisobiy qiymatlari inshootlarning mustahkamlik va ustuvorlik talablarida keltirilgan ruxsat etilgan qiymati bilan, shuningdek, titrashlarning inson salomatligiga zararli taʼsiri haqidagi ogohlantirishlar bilan taq-qoslanadi. I. d. usuliga asosan ishlab chiqilgan dinamik hisoblashlar inshootlarning puxta va kup ga chidamli materiallarini tejashni taʼminlashga imkon beradi.

Oʻzbekistonda I. d. ga oid ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston FA Mexanika va inshootlarning seymik mustahkamligi intida, Toshkent arxitektura va qurilish institutida olib boriladi. Mas, Mexanika va inshootlarning seysmik mustah-kamligi institutida inshootlarning mus-tahkamligi sunʼiy zilzila taʼsirida tekshirilib, bu sohada muhim masalalar hal qilinadi. Dunyoda ilk bor yer osti inshootlar dinamikasi yaratildi va hayotga tadbiq qilindi.

Tursun Rashidov.

Manbalar
Inʼyeksiya

Inʼyeksiya (lot. injectum — tashlamoq) (tibbiyotda) — dori vab. eritmalarni organizm toʻqimalari, tomirlari va boʻshliqlariga kiritish. Dori va b. eritmalar teri ichiga, teri ostiga, muskul orasiga, venaga, plevra va boʻgʻim boʻshligʻiga, orqa miya kanaliga, arteriya ichiga, suyak ichiga yuboriladi.

I. uchun ishlatiladigan asboblar (shprits, kovakli igna va h. k.), shuningdek, igna sanchiladigan joy sinchiklab dezinfeksiya kdlinishi kerak. Dori moddalarning faqat steril erit-malari I. qilinadi.

Manbalar
Inʼyeksiya (maʼnolari)

Inʼyeksiya:

 Inʼyeksiya (lotincha:
 Inʼyeksiya (geologiya) (geol.
Inʼyeksiya (geologiya)

Inʼyeksiya (geol.) — magmaning turli togʻ jinslari, yer boʻshliklari, darzlari va choʻkindi jinslarning kotlami oraliqlariga joylashishi. I. terminini birinchi boʻlib amerikalik olim R. O. Deli (1914) ishlatgan. Magma slanetslarning oraliqlarini toʻldirib, inʼyeksion gneyslar hosil qiladi. I. tokembriy jinslariga xos boʻlib, Oʻzbekistonning magmatik jinslar keng tarqalgan rayonlarida uch-raydi.

Manbalar
Inʼikos

Inʼikos (falsafada) —obʼyektlarning oʻzaro taʼsiri natijasida modda, energiya va axborot almashishi jarayoni. I. ning eng sodda shakli mexanik oʻzaro taʼsirdir. Mas, tuproqda yotgan tosh tuproqda oʻz izini qoddiradi. Jonli organizmlarda I. ning mu-rakkabroq turi — taʼsirlanish hodisasi sodir boʻladi. Masalan, yomgʻir chuvalchangiga issiq jismni tekkiz-sangiz, issiqlik haqidagi informatsiya (axborot) chuvalchangga taʼsir qiladi va buning oqibatida chuvalchang tanasini issiqlikdan olib qochadi. Bu oddiy himoyalanish refleksidir. Murakkab jonli organizmlarda psixik I. roʻy beradi. Bu I. ning oliy shaklidir. Odamlar orasida esa soʻzlar orqali fikr almashish hodisasiga asoslangan ijtimoiy I. mavjud. Ijtimoiy guruhlarning oʻzaro taʼsiri oqibatida ijtimoiy I. ning murakkab shakllari namoyon boʻladi.

I. murakkab fizik, kimyoviy, biologik, psixik va ijtimoiy jarayon boʻlib, bu jarayonda ishtirok etuvchilar oʻrtasida modda, energiya va axborot almashinish hodisasi roʻy beradi.

Borliqning tuzilish holatiga mos ravishda I. ham turli xil boʻladi. Noorganik holatda mexanik, fizik va kimyoviy I. turlari uchrasa, organik holatda esa biologik I. taʼsirlanish, murakkab reflektiv jarayonlar, in-stinktlar, irsiy oʻzgarishlar koʻri-nishida namoyon boʻladi. Ijtimoiy holatda esa insonning ruhiy, ijodiy, intellektual faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan jamoaviy xattiharakatlarida, ijtimoiy oʻzgarishlarda, umumbashariy miqyosidagi muammolarning vujudga kelishi shaklida roʻy beradi. Mas, hozirgi zamonda butun sayyoramiz mikyosida vujudga kelgan ekologik vaziyat ham jamiyat faoliyatining tabiatdagi I. idir.

Sharq falsafasidagi inson oʻzining har bir nooʻrin xattiharakatlari uchun qaysidir bir paytda javob berishi muqarrar ekanligi haqidagi hikmatli ran "har qanday taʼsir oʻzining aks taʼsiriga egadir" degan maʼnoni beradi.

I. ning oniy, bir lahzali, davomiy, uzoq muddatli va zanjirli kechuvchi turlari bor.

Baxtiyor Toʻrayev.

Manbalar
In (tarixiy davlat)

In, Shan — mil. av. 14—11-asr lardagi qad. Xitoy davlati. Anyana yaqini (Xenan viloyati) dan arxeologlar soʻnggi I. davriga oid toshbaqa kosasi va hayvon suyaklariga yozilgan fol ochish yozuvlari, jezdan yasalgan qurollar (qilich, kamon oʻqining uchi, bolgʻa, pichoq, nina, bigiz, belkurak) topilgan. I. da dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanishgan. Davlat boshida xon — van turgan. I. xonligi koʻp vaqg juda kup kabilalar (tufan, mafan, syan, chjou va b.) bilan urush olib borgan. Mil. av. 11-asr da Chjou qabilasi I. dagi ichki nizolardan foydalanib uni bosib olgan.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Xitoy
Inchuan

Inchuan, Ninsya — Xitoyning shim. qismidagi shahar. Ninsya-Xuey muxtor rayonining maʼmuriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Aholisi 943,4 ming kishi (1998). Xuanxe daryosidagi pristan. Sugʻoriladigan qishloq xoʻjaligi rayoni markazida joylashgan; chorva mahsulotlari bozori. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor.

Manbalar
Inqilob

Inqilob, revolyutsiya — tabiatning biron-bir hodisasi, jamiyat yoki ongning rivojlanishida roʻy beradigan chuqur sifat oʻzgarishi (masalan, ijtimoiy Inqilob, shuningdek, geologik, sanoat, fan-texnika, madaniyat, fizika, falsafa va hokazo dagi Inqilob). Inqilob soʻzi koʻpincha ijtimoiy-siyosiy tuzumni qoʻqqisdan, zoʻrlik bilan oʻzgartirish maʼnosida ishlatiladi, u asta-sekin, evolyusion tarzda oʻzgartirishlarning aksidir.

Manbalar
Inqiroz

Inqiroz — taraqqiyotda orqaga ke-tish, tanazzul. Har qanday obyekt oʻzining rivojlanishi mobaynida paydo boʻlish, ulgʻayish, pasayish va halok boʻlish bosqichlaridan oʻtadi. Har qanday tizim (obyekt)ning nisbatan yuqori darajada shakllangan holatidan quyi darajadagi holatga oʻtish jarayoni I. davri deyiladi. Ijtimoiy ti-zimlardagi I. larga differensial yondoshish kerak. Iqtisodiy, siyosiy, ijtimoiy, maʼnaviy sohalardagi I. lar, odatda, mustaqil roʻy beradi, baʼzan esa hammasi kompleks tarzda ba-ravar boʻladi. Bunday holda jamiyatning umumiy I.i boshlanadi.

Manbalar
Io

Io — Yupiter sayyorasining eng katta yoʻldoshlaridan biri, 1610-yil da G. Galiley ochgan. Yupiterdan 422 ming km uzoqlikda, siderik aylanish davri 1 sutka 18 soat 28 min. Diametri 3630 km. Atmosferasi bor, vulqonlar otilib turadi.

Manbalar
Ion almashinuvi

Ion almashinuvi — tutashgan ikki faza oraligʻida ionlarning qaytar almashinish jarayoni. Geterogen I. a. (ionlar almashinadigan sorbsiya) da eritmadagi qattiq faza — ionit sirtidagi ionlar bilan almashinadi. Bir ion, mas, N+ bilan toʻyingan ionit boshqa ionlar, mas, Na+ va Sa2+ boʻlgan eritmaga tutashganda eritma bilan ionit orasida ionlar almashinadi. Bunda eritmadagi Na+ va Sa2+ konsentratsi-yasi kamayadi va shunga ekvivalent miqdorda N+ ionlari paydo boʻladi. Geterogen I. a. dan bugʻ qozonlariga beriladigan suvni tuzsizlantirish, gidrometallurgiya, kimyo va farmatsevtika sanoatida keng foydalaniladi (qarang Ionitlar).

Manbalar
Ion almashtiruvchi smolalar

Ion almashtiruvchi smolalar — yuqori molekulali sintetik (polimer) organik ionitlar. Ular erimaydi, elektrolit eritmalari organik erituvchilarda chegaralangan miqdorda boʻkadi, suvli va suvsiz organik erit-malarda ion almashtiradi. Ionitlarning umumiy tasnifga muvofiq, I.a.s. kation almashtiruvchi (polikislotalar), anion almashtiruvchi (poliasoslar) va amfoter yoki bipolyar (poli-amfiliotlar) turlarga boʻlinadi. Kation almashtiruvchi smolalar kuchli va kuchsiz kislotali, anion almashtiruvchi smolalar esa kuchli va kuchsiz asosli boʻladi. Smolalarda faqat bir xil ionogen guruhlar (mas, sulfoguruh) boʻlsa — monofunksional guruhlar deb, har xil ionogen guruhlar boʻlsa — polifunksional guruhlar deb ataladi.

I. a. s. ga erimaydigan polielektrolitlarayeb qarash mumkin. Polivalent (koʻp zaryadli) ion mol. katta boʻlganidan amalda qarakatlanmaydi. I. a. s. poli-merlanish, polikondensatlanish yoʻli bilan yoki ionit xossalariga ega boʻlmagan polimerii kimyoviy ishlash yoʻli bilan olinadi. I. a. s. suv tarkibidagi tuzni ketkazish, nodir elementlarni ajratib olish, organik va anorganik sintez mahsulotolarini tozalashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Ion asboblar

Ion asboblar (elektron asboblar) — elektr vakuumli gaz razryadli asboblar. Ishi siyraklashtirilgan gazlar orqali elektr toki oʻtishi na-tijasida hosil boʻladigan jarayonlarga asoslanadi. I. a.ning eng sodda xili anod (qizdirilgan yoki sovuq katodli) boʻlib, uning elektrodlari inert gazlarga (geliy, neon, argon, kripton, ksenon) va simob bugʻlari bilan toʻldirilgan shisha yoki keramika ballonlar ichiga joylashtirilgan boʻladi. Asbob elektrodlariga kuchlanish berilganda qizdirilgan katoddan chiqayotgan elektronlar ballondagi gaz atomlari (molekulalari) bilan toʻqna-shib oʻz energiyalarini beradi. Kuchlanishning maʼlum qiymatida elektronlar energiyasi gaz atomlarini uygʻotishga va ionlashtirishga yetarli boʻlib qoladi. Shu paytda gaz razryadlari hosil boʻladi. Hosil boʻlgan mus-bat zaryaddi gaz ionlari muxitdagi elektronlar zaryadini qoplaydi. Shu sababli I. a. kichik ichki karshilik tufayli oʻzidan oʻn minglab amperli toklarni oʻtkazish qobiliyatiga ega boʻladi. I. a. kuchlanishni barqarorlash, elektr tokini oʻzgartirish (toʻgʻrilash), elektr energiyasini yorugʻlik energiyasiga aylantirish, elektr zan-jirlarni kommutatsiyalash (qayta ulash) va b. uchun ishlatiladi. Gazotron, ignitron, stabilitron, tiratron I. a. jumlasiga kiradi.

Manbalar
Ion bogʻ

Ion bogʻ, elektrovalent bogʻ, geterovalent bog — kimyoviy bogʻ turlaridan biri, qaramaqarshi zaryadli ionlar oʻrtasidagi elektro-statik oʻzaro taʼsir kuchiga asoslanadi. I. b. elektromanfiylik jihatidan bir-biridan katta farq qiladigan ikki element orasida vujudga keladi. Bunday bogʻlar ishqoriy metallarning galogenidlarida koʻproq hosil boʻladi. LiF birikmasidagi litiy bilan ftor orasidagi bogʻ bunga yaqqol misol boʻla oladi. Har qaysi ion oʻz atrofida elektr maydoni hosil qiladi. Shu sababli I. b. li molekulalar geteropolyar birikma deb ataladi. Ge-teropolyar birikmalar hamma agregat holatlarda ionlik tavsifini saqlab qoladi. Mas, NaCl birikmasi gaz, suyuq va qattiq holatlarning hammasida ham Na+ va Cl ionlardan tarkib topgan va ular orasida I. b. mavjud.

Manbalar
Ion kanallari

Ion kanallari, ion oʻtkazuvchi kanallar —tirik hujayra va hujayra organoidlarining lipoproteid tabiatli membranalarida, membrananing har xil modda va ionlarga boʻlgan tanlab oʻtkazuvchanlik xossasini taʼminlovchi molekulyar sistemalar (Na+, K+ va Ca2+ kanallari, mitoxondriya va bakteriya hujayrasi membranasidagi proton kanallari). Ion kanallari dastlab nerv hujayrasi membranasida, keyinchalik boshqa toʻqimalarda hamda sitoplazmik membranalar komplekslari, sitoxromoksidazalar, rodopsin va boshqalar tarkibida qayd etilgan. Oqsillar membranani "teshib oʻtib", ion oʻtkazuvchi sistema hosil qiladi. Ion kanallarining tanlab oʻtkazish xususiyati uning geometrik parametrlari, ichki devori va boʻshligʻida joylashgan kimyoviy guruhlar xususiyatiga bogʻliq. Ion kanallari orqali transport faol (energiya sarfi orqali) va passiv (membrananing ikki tomonidagi elektrokimyoviy potensiallar farqi orqali) boʻladi. Bitta ion kanali orqali bir sek. da 107 — 10" ion oʻta oladi. Bir qancha birikmalar ion kanali elementlari bilan birikib, kanalning chala oʻtkazuvchanlik xususiyatini buzadi (chayonlar va ilonlar zaharidagi toksinlar, ayrim baqalar terisidan ajraladigan batroxotoksin, tetradotoksin va tetraetilammoniy). Ayrim tuban molekulali birikmalar, mas, antibiotiklar (gramitsidin A, alametitsin, amfoteritsin) yordamida membranada ion kanallarini hosil qilish mumkin. Bu birikmalarning zahar sifatida taʼsiri membrana oʻtkazuvchanligining oshib ketishi tufayli hujayradagi ion muvozanatining buzilishi bilan bogʻliq.

Manbalar
Ion kristallar

Ion kristallar - zarralari, asosan, ion bogʻlar yordamida birikkan kristallar. Bir atomli va koʻp atomli ionlardan iborat bo'lishi mumkin. Bir atomli ionlardan tuzilgan I. k. ga ishqoriy va ishkrriy-yer metallari galogenidlari (NaCl, CsCl, SaGʻ2)ning kristallari, koʻp atomli ionlardan tuzilgan I. k. ga shu metallarning nitratlari, sulfatlari, karbonatlari, fosfatlari, silikatli va b. tuzlari misol bo'la oladi. Bunday kristallar musbat zaryadli metall ionlari hamda bir nechta atomlardan tuzilgan manfiy zaryadli kislota qoldiqlaridan tashkil topgan. Kislota qoldiqlari oʻzaro birlashib uzun zanjirlar, qavatlar, shuningdek, boʻshliqlarida metall ionlari joylashgan uch oʻlchamli pan-jaralar (mas, silikatlarning kristall tuzilishi) hosil qilishi mumkin.

Manbalar 

Kristallar
Ion mikroskop

Ion mikroskop — ionlar oqimi yordamida oʻrganilayotgan obyektning kattalashtirilgan tasvirini olishga moʻljallangan asbob. I. m. da ionlar oqimi oʻrganilayotgan obyekt atomlari (molekulalari)da sochiladi va energiya yoʻqotadi. Natijada obyektdan chiqayotgan zarralar elektrostatik va magnit linzalar orqali maʼlum energiyaga yoki fotoplyonkalarga fokuslanadi va kattalashtirilgan tasvir hosil qilinadi. Shu tasvirdan oʻrganilayotgan obyekt tizimi, tarkibi va b. xususiyatlari aniqlanadi.

Manbalar
Ion proyektor

Ion proyektor, avtoion mikroskop — qattiq jism sirtining bir necha mln. marta kattalashgan tasvirini beradigan linzasiz ion-optik asbob. Amerikalik fizik E. V. Myuller 1951-yil da ixtiro qilgan. I. p. yordamida kristall panjaradagi ayrim atomlarning joylashishini kuzatish mumkin. Bunda ingichka ignaning uchligi mus-bat elektrod va bir vaqtning oʻzida oʻrganilayotgan obyekt boʻlib xizmat qiladi. Asbob ichiga toʻldirilgan gaz atomlari (yoki molekulalari) uchlik yakinida kuchli elektr maydon bilan ionlashtiriladi; bunda gaz atomlari uchlikka oʻzining elektronlarini beradi.

Manbalar
Ion radiuslar

Ion radiuslar — ion kristallarda yadrolararo masofalarni taxminan aniqlash uchun qoʻllaniladigan ionlarning shartli tavsiflari. Elementlar Ion radiuslarning qiymati ularning Mendeleyev davriy sistemasida joylashgan oʻrniga bogʻliq. Ulardan kristallar kimyosida turli birikmalar kristallarining tuzilish qonuniyatlarini aniqlash uchun, geokimyoviy jarayonlarda ionlarning almashinuv hodisalarini oʻrganish uchun keng foydalaniladi. Ion radiuslar qiymatining bir-biridan farqlanadigan bir nechta tizimi mavjud, ammo bu qiymatlar taxminan yaqin. Ilk bor Ion radiuslar 20-asrning 20-yillarida Norvegiya olimi Victor Moritz Goldschmidt tomonidan aniqlangan boʻlib, u ftor va kislorod ionlarining (0,133 va 0,132 nm) ref-raktometrda oʻlchangan qiymatlariga, amerikalik L. Poling tizimi kislorod ioni radiusining qabul qilingan qiymati (0,140 nm)ga asoslangan, rus olimlari N. V. Belov va G. B. Boki yillarning keng tarqalgan tizimiga koʻra, bu ion radiusi qiymati 0,136 nm, K. Shennon tizimida 0,12 nm ga teng deb qabul qilingan.

Manbalar
Ion emissiya

Ion emissiya — qattiq jism (emitter) ni qizdirganda, yoritilganda yoki elektron va ion bilan bombardimon qilganda, ular sirtidan manfiy va musbat ionlarning otilib chiqishi. Ionning emitterdan chiqishi uchun ion yetarli darajada kinetik energiyaga ega boʻlishi kerak. Bu energiya miqdori emitter xususiyatlariga va tashqi sharoitga bogʻliq. Ion kinetik energiya-sining oʻzgartirilishiga qarab, I. e. termoin emissiya, ion-ion emissiya, elektronion emissiya, fotodesorbsiya turlarga boʻlinadi.

Termoion emissiyada jism qizdirilib ion energiyasi oʻzgartiriladi va natijada emitter sirtidan ionlar chiqadi. Maʼlum vaqtda emitter sirtidan chiqayotgan ionlar nj ning shu sirtdan ajralayotgan neytral zarralar p0 ga nisbati termoion emissiyaning miqdor harakteristikasi hisoblanadi. Agar emitter kuchli elektr maydoni (YE—10° V/sm) da boʻlsa, emitterdan ionlarning chiqishi past tralar (T < 20°) da boʻlishi mumkin (avtoion emissiya). Termoion emissiya, ayniqsa, ion manbalaridan ion oqimini olishda, shuningdek, fizik kimyoviy tadqiqotlarda radikal, molekula va atomlarning ionlash potensialini, ion va neytral zarralar desorbsiyasini va b. ni aniqlashda muhimdir. Emitternishon sirtiga ion dastasi (birlamchi zarralar) yoʻnaltirilganda ion-ion emissiya sodir boʻladi. Bunda ni-shondan ionlar va elektr neytral zarralar (ikkilamchi zarralar) otilib chiqadi. Ikkilamchi zarralar oqimi p2 ning birlamchi zarralar oqimi ya, ga nisbati ion-ion emissiya koeffitsiyenta deyiladi. Bu kattalik nishon xu-susiyatiga, birlamchi ionlar turiga, energiyasiga va h. k. ga bogʻliq. Ion-ion emissiya adsorbsiya, kataliz jarayonlarini oʻrganishda, sirtning xossalarini aniqlash (qarang Ion mikroskop) va b. da qoʻllaniladi. Emitterga elek-tronlar urilishidan ionlarning otilib chiqishi tufayli elektron-ion emissiya sodir boʻladi. Bun-day jarayon emitterga adsorbsiyalangan zarralarni oʻrganishda muhimdir. Fotodesorbsiya emitter yorugʻlik taʼsirida ionlashib, undan ionlar ajralib chiqadi. Masalan, quvvati 108 —109 Vt/sm2 boʻlgan lazer nuri emitterga tushganida intensiv fotodesorbsiya kuzatiladi. I. e. qattiqjismlarning xossalari va tarkibini tekshirish uchun kerak boʻladigan turli asboblarda foydalaniladi.

Dilshod Nazirov.

Manbalar
Ioni dengizi

Ioni dengizi - Oʻrta dengizning markaziy qismi, Bolqon va Apennin yarim orollari hamda Krit va Sitsiliya orollari oraligida. Otranto boʻgʻozi orqali Adriatika dengizi bilan, Messina boʻgʻozi orqali Tirren dengizi bilan qoʻshilgan. Yirik qoʻltiqlari: Patraikos, Korinf va Taranto. Sharqida Ioni orollari bor. Maydon 169 ming km. Chuq. 4000 m dan ortiq (eng chuqur joyi 5121 m). Suv temperaturasi fevralda 14°, avgustda 25,5°. Shoʻrligi 38% orol Baliq (skumbriya, kizil tunets, kambala, kefal) ovlanadi. Yirik portlari: Patri, Kerkira — Gretsiyada, Taranto, Kataniya — Italiyada.

Manbalar 

 

Dengizlar
Ioni orderi

Ioni orderi, ioniy orderi — yunon meʼmorligida (mil. av. 5-asr) vujudga kelgan asosiy 3 orderlardan biri. Yunonlarning ioni kabilasi yaratgan, nomi ham shundan. I. o. ning koʻrinishi sodda va nafis. Oʻzbekistonda 19—20-asrlarda Yevropa uslubida qurilgan binolarning ustun (kolonna)lari I. o. asosida ishlangan (yana q. Meʼmoriy orderlar).

Manbalar
Ioni orollari

Ioni orollari — Ioni dengizidagi bir tuda orol. Bolqon ya. o. ning gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida, Gretsiyaga qarashli. Bir necha yirik (Kerkira, Lefkas, Kefaliniya, Zakinf) va koʻpgina mayda orollardan iborat. Mayd. 23 ming km. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Orollarning yer yuzasi togʻli (eng baland joyi 1628 m), ohak-tosh va gilli slanetslardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, qulay buxtalar bor. Togʻ oldilari va sohildagi pasttekisliklarning tuprogʻi unumdor; bu yerlarda zaytun, tok, sitrus oʻsimliklar oʻstiriladi. Togʻ yon bagʻirlarida koʻproq makvis oʻsadi, ayrim joylarda dub oʻrmonlari saqlangan. Aholisi qoʻychilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi, vodiylar sitrus plantatsiyalari, tokzorlar bilan band. I. o. da Kerkira, Argostolion, Zakintas sh.lari, dengiz boʻyi iqlim kurortlari bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Arxipelaglar
Yunoniston
Ionitlar

Ionitlar, ion almashtiruvchilar, ion almashtiruvchi sorbentlar — elektrolit eritmalarga taʼsir ettirilganda ion almashtira oladigan, tarkibida ionogen va (yoki) kompleks hosil qiladigan guruhlar tutgan polimer yoki anorganik moddalar. Koʻpchilik I. — amorf yoki kristall holdagi, amalda erimaydigan qattiq moddalardir. Kimyoviy tabiatiga koʻra, ular organik, anorganik, mineralorganik, kelib chiqishiga koʻra, tabiiy va sunʼiy I. ga boʻlinadi. Organik I. ga ion almashtiruvchi smolalar, kimyoviy faollashtirilgan koʻmir, torf, sellyuloza, anorganik I. ga alyumosilikatlar (seolitlar, permutitlar) va koʻp valentli metallarning gidroksidlari, fosfatlari, sianidlari misol boʻla oladi. I. elektrolitlar (tuzlar, kislotalar va ishqorlar) eritmasidan musbat yoki manfiy ionlarni (kationlarni yoki anionlarni) yutib, ularning o'rniga ana shunday zaryadli boshqa ionlarni ekvivalent miqdorda chiqara oladi.

Almashinuvchi ionlar zaryadining ishorasiga karab, I. kationitlar va anionitlarga bo'linadi. Kationitlarda faol kislota guruh (—SO3H, — COOH va b.) bor, ular vodorod ionlarini (yoki musbat zaryadlangan boshqa ionlarni) metall ionlarga almashtira oladi. Anionitlarda asos xossalari bor. Aksariyati — tarkibida faol asos guruhi (—NH2, —NH—, Ns) boʻlgan yuqori molekulali polimer birikmalardir; ular gidroksil ionlarini (yoki manfiy zaryadlangan boshqa ionlarni) erigan tuz yoki kislota anionlariga almashtira oladi. I. ni bir necha marta ishlatish mumkin. Ular suvni yumshatish, tabiiy suvlardan nodir metallar (oltin, uran, ittriy va b.) ni ajratib olishda, oziq-ovqat, kimyo sanoatida turli moddalarni ajratish va tozalashda qoʻllaniladi. Analitik kimyoda, oʻta sof moddalar i.ch. da, biologik faol moddalar, oqsillar, viruslar, DNK va RNK kabi moddalarni ajratishda, shuningdek, tibbiyotda (qonni zaharli moddalardan tozalashda) ishlatiladi.

Manbalar
Ioniya faylasuflari

Ioniya faylasuflari - mil. av. 6—4-asrlarda Ioniyada yashagan yunon faylasuflari. Ular — Fales, Anaksimandr, Anaksimen (Milet maktabi), efeslik Geraklit, apolloniyalik Diogen. Asosiy gʻoyalaridan biri mavjudotning birligi, barcha narsalar muayyan ibtido (suv, havo, olov) dan paydo boʻlganligi toʻgʻrisidagi fikrdir. I. f. naturfalsafasiga gilozoizm xos.

Manbalar
Iononlar

Iononlar — siklogeksen qatorining toʻyinmagan ketonlari; rangsiz, xushboʻy suyuqliklar. Spirtda yaxshi eriydi. I. jumlasiga ionon va uning gomologlari (metilionon, iron va ularning izomerlari) kiradi. I.ning bir necha izomeri bor, ulardan izomerining hidi juda yoqimli. Iononning suyultirilgan eritmalaridan binafsha hidi keladi. Atir-upa, xushboʻy sovunlar, oziqovqat essensiyalari va A vitamin i. ch.da qoʻllaniladi.

Manbalar