Qurol sanoati

Qurol savdosi sifatida ham tanilgan qurol sanoati qurol va harbiy texnologiyalar ishlab chiqaradigan va sotadigan global sanoatdir. U ilmiy- tadqiqot, muhandislik, ishlab chiqarish va harbiy materiallar, jihozlar va inshootlarga xizmat koʻrsatish bilan shugʻullanadigan tijorat sanoatidan iborat. Qurol ishlab chiqaruvchi kompaniyalar, shuningdek, qurol sotuvchilari yoki harbiy sanoat deb ataladi. Harbiy sanoat vakillari davlatlar qurolli kuchlari va tinch aholi uchun qurol ishlab chiqaradi. Hukumat idoralari qurol-yarog ', oʻq-dorilar va boshqa harbiy buyumlarni sotib olish va sotish bilan ham qurol sanoatida ishlaydi. Arsenal — qurol va oʻq-dorilar — xoh xususiy yoki davlat mulki boʻlsin — har qanday kombinatsiyada ishlab chiqariladigan, taʼmirlanadigan va saqlanadigan yoki chiqarilgan joy. Qurol sanoati mahsulotlariga qurollar, artilleriya, oʻq-dorilar, raketalar, harbiy samolyotlar, harbiy mashinalar, kemalar, elektron tizimlar, tungi koʻrish moslamalari, gologramma qurollar, lazerli masofa oʻlchagichlar, lazer nishonlari, qoʻl granatalari, minalar va boshqalar kiradi. Qurol sanoati boshqa logistika va operatsion tizimlarni ham taʼminlaydi.

Stokgolm Xalqaro Tinchlik Tadqiqot Instituti (SIPRI) 2018-yilda qurol ishlab chiqarishga1822 mlrd dollar sarflanganini ma‘lum qildi. Bu harbiy xarajatlar jahon yalpi ichki mahsulotining 4 foizini tashkil qilgan 1990-yilga nisbatan nisbatan pasayishdir. Pulning bir qismi harbiy sanoatdan harbiy texnika va xizmatlar xarid qilish uchun sarflanadi. SIPRI maʼlumotlariga koʻra, 2018-yilda 100 ta eng yirik qurol ishlab chiqaruvchi kompaniyalar va harbiy xizmat koʻrsatuvchi kompaniyalarning (Xitoydan tashqari) umumiy qurol savdosi 420 milliard dollarni tashkil etgan. Bu 2017-yildagi sotuvdan 4,6 foizga koʻp boʻldi va eng yaxshi 100 ta qurol savdosining ketma-ket toʻrtinchi yil oʻsishini anglatadi. 2004-yilda xalqaro qurol savdosiga 30 milliard dollardan ortiq mablagʻ sarflandi (bu koʻrsatkich ichki qurol savdosini hisobga olmaganda). Institut maʼlumotlariga koʻra, 2014-18-yillarda asosiy qurollarni xalqaro oʻtkazish hajmi 2009-13-yillarga nisbatan 7,8 foizga va 2004—2008-yillarga nisbatan 23 foizga koʻp boʻlgan. 2014-18-yillarda beshta eng yirik eksportchi AQSh, Rossiya, Fransiya, Germaniya va Xitoy boʻlsa, beshta eng yirik importyor Saudiya Arabistoni, Hindiston, Misr, Avstraliya va Jazoir boʻlgan.

Koʻpgina sanoati rivojlangan mamlakatlar oʻzlarining harbiy kuchlarini taʼminlash uchun ichki qurol-yarogʻ sanoatiga ega. Baʼzi mamlakatlarda, shuningdek, oʻz fuqarolari tomonidan, birinchi navbatda, oʻzini himoya qilish, ov qilish yoki sport maqsadlarida foydalanish uchun qurol-yarogʻning qonuniy yoki noqonuniy ichki savdosi mavjud. Oʻqotar qurollarning noqonuniy savdosi siyosiy beqarorlikdan taʼsirlangan koʻplab mamlakatlar va mintaqalarda sodir boʻladi. Oʻq otish qurollari tadqiqoti maʼlumotlariga koʻra, dunyo boʻylab 100 ga yaqin davlatning 1000 dan ortiq kompaniyalari tomonidan ishlab chiqarilgan 875 million dona oʻqotar qurol dunyo boʻylab aylanmoqda.

Hukumatlar oʻz mamlakatlari armiyasiga yetkazib berish uchun shartnomalar tuzadilar; bunday qurol shartnomalari muhim siyosiy ahamiyatga ega boʻlishi mumkin. Siyosat va qurol savdosi oʻrtasidagi bogʻliqlik 1961-yilda AQSh prezidenti Dwight Eyzenxauer taʼriflagan harbiy-sanoat majmuasining rivojlanishiga olib kelishi mumkin, bu yerda qurolli kuchlar, savdo va siyosat Yevropaning koʻp tomonlama mudofaasining xarid qobiliyatiga chambarchas bogʻlangan. Baʼzilari ochiq, boshqalari xususiy boʻlgan turli korporatsiyalar koʻpincha milliardlab dollarga teng boʻlgan ushbu shartnomalar uchun taklif berishadi. Baʼzan, xalqaro Joint Strike Fighter uchun shartnomada boʻlgani kabi, raqobatbardosh tender jarayoni boʻlib oʻtadi, unda ishtirok etgan kompaniyalar tomonidan taqdim etilgan dizaynlarning mohiyati boʻyicha qaror qabul qilinadi. Boshqa paytlarda hech qanday savdo yoki raqobat boʻlmaydi.

Tarixi 

Yangi davrda Angliya, Fransiya, Niderlandiya va Germaniyaning baʼzi davlatlari qurol ishlab chiqarishda oʻzini-oʻzi taʼminlashga muvaffaq boʻldi, buning natijasida malakali ishchilar Portugaliya va Rossiya kabi chekka mamlakatlarga koʻchib oʻtdi.

Zamonaviy qurol-yarogʻ sanoati XIX asrning ikkinchi yarmida birinchi yirik harbiy-sanoat kompaniyalarining yaratilishi va kengayishi mahsuli sifatida paydo boʻldi. Kichikroq davlatlar (va hatto Rossiya va Yaponiya kabi yangi sanoatlashgan mamlakatlar) oʻzlarining mahalliy resurslari va imkoniyatlari bilan zamonaviy harbiy texnikani ishlab chiqara olmagach, ular tobora koʻproq xorijiy firmalar bilan harbiy texnika, masalan, jangovar kemalar, artilleriya buyumlari va miltiqlarni ishlab chiqarishni boshladilar.

1854-yilda Britaniya hukumati Elsvik ordnance kompaniyasiga oʻzining eng soʻnggi oʻqli artilleriya qismlarini yetkazib berish boʻyicha shartnoma tuzdi. Bu xususiy sektorni qurol ishlab chiqarishga yoʻnaltirdi, qolgan qismi esa koʻproq xorijiy mamlakatlarga eksport qilindi. Armstrong birinchi xalqaro qurol sotuvchilardan biri boʻlib, oʻzining qurol tizimlarini butun dunyo boʻylab Braziliyadan Yaponiyagacha boʻlgan hukumatlarga sotgan. 1884-yilda u Elsvikda harbiy kemalar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan kemasozlik zavodini ochdi — oʻsha paytda u jangovar kema yasashi va uni toʻliq qurollantirishi mumkin boʻlgan dunyodagi yagona zavod boʻlgan. Zavod koʻplab dengiz kuchlari, shu jumladan Yaponiya Imperator floti uchun harbiy kemalarni ishlab chiqargan. Bir nechta Armstrong kreyserlari 1905-yilda Tsusima jangida rus flotini magʻlub etishda muhim rol oʻynadi.

1861-yildagi Amerika fuqarolar urushida shimol janubga nisbatan kichik, ammo sezilarli ustunlikka ega edi, chunki u tumshuqli miltiqlarga qarshi foydalanish uchun (nisbatan kam sonli) nayzali miltiqlarni ishlab chiqarish qobiliyatiga ega boʻlgan.. Bu Gatling quroli kabi sanoatda ishlab chiqarilgan mexanizatsiyalashgan qurollarga oʻtishni boshladi.

Mudofaa sanoatidagi ushbu sanoat innovatsiyasi Prussiya tomonidan 1866- va 1870-71-yillarda Avstriya va Fransiyani magʻlubiyatga uchratganda qabul qilingan. Bu vaqtga kelib pulemyotlar qoʻshinlarga kira boshladi. Uning samaradorligining birinchi misoli 1899-yilda Bur urushi paytida va 1905-yilda rus-yapon urushi paytida tekshirib koʻrildi. Biroq, Germaniya qurol innovatsiyasi boʻyicha yetakchi boʻlgan va birinchi jahon urushida ittifoqchilarni deyarli magʻlub etgan holda bu yangilikdan foydalangan.

1885-yilda Fransiya savdoning bu borgan sari daromadli turidan foydalanishga qaror qildi va qurol eksportini taqiqlashni bekor qildi. Birinchi jahon urushigacha boʻlgan davr uchun meʼyoriy-huquqiy baza qurol eksporti yoʻlida ozgina toʻsiq qoʻyadigan laissez-faire siyosati bilan ajralib turardi. Birinchi jahon urushidagi qirgʻin tufayli qurol savdogarlari odium bilan „oʻlim savdogarlari“ deb hisoblana boshladilar va qurol sotishdan maksimal foyda olish uchun urushni qoʻzgʻatgan va davom ettirganlikda ayblandilar. Britaniyada bu ayblovlar boʻyicha oʻtkazilgan surishtiruv ularni tasdiqlovchi dalil topa olmadi. Biroq, urushga boʻlgan munosabatning dengiz oʻzgarishi, odatda, hukumatlar savdoni oʻzlari nazorat qilish va tartibga solishni boshladilar.

Qurol savdosi hajmi XX asrda sezilarli darajada oshdi va undan siyosiy vosita sifatida foydalanila boshlandi, ayniqsa Sovuq urush davrida AQSh va SSSR butun dunyo boʻylab oʻzlarining ishonchli vakillariga, xususan, uchinchi dunyo mamlakatlariga qurol yetkazib berdilar.

Sektorlar

Quruqlikka asoslangan qurol 
Ushbu toifaga engil qurollardan tortib ogʻir artilleriyagacha boʻlgan hamma narsa kiradi va ishlab chiqaruvchilarning aksariyati kichikdir. Koʻpchilik uchinchi dunyo mamlakatlarida joylashgan. Toʻpponchalar, pulemyotlar, tanklar, zirhli transport vositalari va boshqa nisbatan arzon qurollarning xalqaro savdosi katta. Xalqaro miqyosda nisbatan kam tartibga solish mavjud va natijada koʻplab qurollar uyushgan jinoyatchilik, isyonchi kuchlar, terrorchilar yoki sanksiyalar ostidagi rejimlar qoʻliga tushadi.

Kichik qurollar 
Xalqaro Amnistiya, Oksfam va Oʻq otish qurollari boʻyicha xalqaro harakat tarmogʻi tomonidan asos solingan qurollarni nazorat qilish kampaniyasi 2003-yilda muomalada 639 milliondan ortiq oʻqotar qurol borligini va 98 dan ortiq mamlakatlarda joylashgan 1135 dan ortiq kompaniyalar oʻq oʻqotar qurollarni ishlab chiqarganini maʼlum qildi.

Aerokosmik tizimlar 

Harbiy samolyotlar (har ikkala quruqlik va dengiz aviatsiyasi), oddiy raketalar va harbiy sunʼiy yoʻldoshlarni oʻz ichiga olgan bu bozorning texnologik jihatdan eng ilgʻor sektoridir. Bu, shuningdek, iqtisodiy nuqtayi nazardan eng kam raqobatbardosh hisoblanadi, butun bozorda bir nechta kompaniyalar hukmronlik qiladi. Eng yaxshi mijozlar va yirik ishlab chiqaruvchilar deyarli barchasi gʻarbiy dunyoda va Rossiyada joylashgan boʻlib, Amerika Qoʻshma Shtatlari birinchi oʻrinda turadi. Mashhur aerokosmik firmalar qatoriga Rolls Royce, Hindustan Aeronautics Limited, BAE Systems, Saab AB, Dassault Aviation, Sukhoi, Mikoyan, EADS, Leonardo, Thales Group, Lockheed Martin, Northrop Grumman, Technologeieson va Rayologeieson kiradi. Bundan tashqari,Yevrofighter kabi asosan qiruvchi samolyotlar ishlab chiqarish bilan shugʻullanadigan bir nechta koʻp millatli konsortsiumlar mavjud. 2001-yil oktabr oyida imzolangan tarixdagi eng yirik harbiy shartnoma Qoʻshma zarba beruvchi qiruvchi samolyotni ishlab chiqishni oʻz ichiga olgan.

Dengiz tizimlari 
Dunyoning baʼzi buyuk davlatlari global mavjudlikni taʼminlash uchun katta dengiz kuchlarini saqlab qolishadi, eng yirik davlatlar samolyot tashuvchilari, atom suv osti kemalari va ilgʻor havo hujumiga qarshi mudofaa tizimlariga ega. Harbiy kemalarning aksariyati anʼanaviy tarzda ishlaydi, ammo baʼzilari yadroviy quvvatga ega. Odatda rivojlanayotgan mamlakatlar tomonidan Gʻarb hukumatlaridan sotib olingan ikkinchi qoʻl dengiz kemalarining katta global bozori ham mavjud.

Kiberxavfsizlik sanoati 
Kiberxavfsizlik sanoati eng muhim mudofaa sanoatiga aylanmoqda, chunki kiberhujumlar 2013-yildagi NATO sharhida keltirilishicha, keyingi oʻn yil ichida mudofaa uchun eng katta xavflardan biri hisoblanadi. Shu sababli, kiberxavfsizlik sanoatiga doimiy ravishda oʻsib borayotgan raqamli qurilmalarga oʻtishni himoya qilish uchun, yangi dasturiy taʼminot ishlab chiqarish uchun yuqori darajadagi sarmoya kiritilgan. Harbiy sanoat uchun kuzatuv va razvedka maʼlumotlarini yigʻish uchun ishlatiladigan tizimlar uchun himoya vositalaridan foydalanish juda muhimdir.

Shunga qaramay, kiberhujumlar va kiberhujumchilar oʻz sohalarida Dynamic Trojan Horse Network (DTHN) Internet Worm, Zero-Day Attack va Stealth Bot kabi usullardan foydalangan holda yanada rivojlanmoqda. Natijada, kiberxavfsizlik sanoati axborot xavfsizligi (SIM), yangi avlod xavfsizlik devori (NGFW) va DDoS texnikasi kabi tizimlardan foydalangan holda kiberhujumlarga qarshi har qanday zaiflikni bartaraf etish uchun mudofaa texnologiyalarini yaxshilashga majbur boʻldi.

Kompyuterlar uchun tahdid kuchaygan sari kiberhimoyaga boʻlgan talab ortib boradi, natijada kiberxavfsizlik sanoati oʻsadi.

Xalqaro qurol uzatish 
SIPRI (Stokgolm xalqaro tinchlik tadqiqot instituti) tadqiqot instituti maʼlumotlariga koʻra, 2010-14-yillarda asosiy qurollarni xalqaro oʻtkazish hajmi 2005—2009-yillarga nisbatan 16 foizga yuqori boʻlgan. 2010—2014-yillarda beshta eng yirik eksportchi AQSh, Rossiya, Xitoy, Germaniya va Fransiya, beshta eng yirik import qiluvchilar esa Hindiston, Saudiya Arabistoni, Xitoy, Birlashgan Arab Amirliklari va Pokiston edi. 2009-13- va 2014-18-yillar oraligʻida Yaqin Sharqqa qurol oqimi 87 foizga oshdi, boshqa barcha mintaqalar: Afrika, Amerika, Osiyo va Okeaniya va Yevropaga oqimning kamayishi kuzatildi.

SIPRI 2014—2018-yillarda 67 ta davlatni asosiy qurol eksportchilarini aniqladi. Ushbu davrdagi eng yirik 5 ta eksportchi qurol eksportining 75 foizini tashkil qilgan. 2014-18-yillar oraligʻida oʻzgargan besh yirik qurol eksportchilarining tarkibi 2009-13-yillarga nisbatan oʻzgarishsiz qoldi, lekin ularning umumiy qurol eksporti 10 foizga koʻp boʻlgan. 2014-18-yillarda AQSh, Fransiya va Germaniyadan qurol eksportida sezilarli oʻsish kuzatilishi mumkin, Xitoy eksporti biroz oʻsdi va Rossiya eksporti kamaydi.

2014-18-yillarda 155 ta davlat (barcha mamlakatlarning toʻrtdan uch qismi) asosiy qurollarni import qilgan. Ushbu davr mobaynida eng yaxshi 5 oluvchi qurol importining 33 foizini tashkil etdi. 2014—2018-yillarda qurol-yarogʻ importining 35 foizi Saudiya Arabistoni, Hindiston, Misr, Avstraliya va Jazoirga toʻgʻri kelgan. Ulardan Saudiya Arabistoni va Hindiston 2009-13- va 2014-18-yillarda ham eng yaxshi import qiluvchi beshlikka kirdi.

2014-18-yillarda asosiy qurol-yarogʻlarni xalqaro oʻtkazish hajmi 2009-13-yillarga nisbatan 7,8 foizga va 2004-08-yillarga nisbatan 23 foizga koʻp boʻldi. Eng yirik qurol importchisi Saudiya Arabistoni boʻlib, asosan AQSh, Buyuk Britaniya va Fransiyadan qurol import qilgan. 2009-13- va 2014-18-yillar oraligʻida Yaqin Sharqqa qurol oqimi 87 foizga oshdi. Shuningdek, Hindiston, Misr, Avstraliya va Jazoirni oʻz ichiga olgan holda, 2014-18-yillar mobaynida eng yaxshi beshlik import qiluvchilar umumiy qurol importining 35 foizini olgan.

2022-yilgi Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi National Shooting Sports Foundation jamgʻarmasi aʼzolarining eksport litsenziyasini olish imkoniyatini bir oylik vaqtdan atigi toʻrt kungacha oʻzgartirdi. Bunga AQSh Savdo vazirligi va ITAR bilan aloqador agentliklarning Ukrainaga qurol yetkazib berishni tezlashtirishi sabab boʻlgan. Bundan tashqari, Ukrainada qurol sotib olish uchun ruxsat olish uchun zarur boʻlgan vaqt ham bir necha oydan bir necha kungacha qisqardi.

Dunyoning eng yirik qurol eksportchilari 
Raqamlar millionlarda ifodalangan SIPRI trend indikator qiymatlari (TIVs) hisob-kitoblari. Bu raqamlar haqiqiy moliyaviy oqimlarni anglatmasligi mumkin, chunki harbiy yordam koʻrsatilganda asosiy qurollarning narxi nolga teng boʻlishi mumkin. Quyida Stokgolm Xalqaro Tinchlik Tadqiqot Institutining hisob-kitoblari keltirilgan.

Umumiy global qurol eksporti soʻnggi 5 yilda 2010—2014-yillarga nisbatan qariyb 6 foizga oʻsdi va 2005—2009-yillarga nisbatan 20 foizga koʻtarilgan.

Eʼtibor bering, bir milliard dollardan past boʻlgan eksportchilar uchun reytinglar unchalik ahamiyatli emas, chunki ular bitta shartnomalar bilan oʻzgarishi mumkin. Yillik tebranishlarsiz eksport hajmining aniqroq tasviri 5 yillik harakatlanuvchi oʻrtacha koʻrsatkichlar orqali taqdim etiladi.

SIPRI bilan bir qatorda, xalqaro qurol-yarogʻ almashinuvi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etadigan yana bir qancha manbalar mavjud. Bularga qurol eksporti boʻyicha milliy hukumatlarning hisobotlari, oddiy qurollar boʻyicha BMT reestri va AQSh razvedka agentliklari tomonidan tuzilgan rivojlanayotgan mamlakatlarga qurol eksporti haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan AQSh Kongressi tadqiqot xizmatining yillik nashri kiradi. Turli xil metodologiyalar va taʼriflar tufayli turli manbalar koʻpincha sezilarli darajada farq qiladi.

Urushdan keyingi dunyodagi eng yirik qurol eksportchisi 

SIPRI „trend-indikator qiymatlari“ (TIV) dan foydalanadi. Bu qurollarning maʼlum birlik ishlab chiqarish xarajatlariga asoslanadi va transferning moliyaviy qiymatidan koʻra harbiy resurslarni oʻtkazishni anglatadi.

* 1991-yilgacha Sovet Ittifoqi

Dunyoning eng yirik qurol importchilari 
Birliklar 1990-yillardagi narxlarda millionlab AQSh dollarlarida ifodalangan Trend indikator qiymatlarida berilgan. Bu raqamlar haqiqiy moliyaviy oqimlarni anglatmasligi mumkin, chunki harbiy yordam koʻrsatilganda asosiy qurollarning narxi nolga teng boʻlishi mumkin.

Mamlakatlar urushga kirishi va chiqishi bilan qurol importi reytingi keskin oʻzgarib turadi. Eksport maʼlumotlari odatda kamroq oʻzgaruvchan boʻladi, chunki eksportchilar texnologik jihatdan ilgʻor va barqaror ishlab chiqarish oqimlariga ega. 5 yillik harakatlanuvchi oʻrtacha koʻrsatkichlar yillik tebranishlarsiz import hajmining aniqroq tasvirini taqdim etadi.

Asosiy qurol ishlab chiqaruvchilar roʻyxati 
Bu urush iqtisodiyotidan eng koʻp foyda koʻradigan dunyodagi eng yirik qurol ishlab chiqaruvchilar va boshqa harbiy xizmat kompaniyalari roʻyxati, ularning kelib chiqishi ham koʻrsatilgan. Maʼlumotlar Stokgolm Xalqaro Tinchlik Tadqiqot Instituti (SIPRI) tomonidan 2020-yil uchun chop etilgan roʻyxatga asoslangan.

Qurol nazorati 
Qurol nazorati oʻq oʻqotar qurollar, oddiy qurollar va ommaviy qirgʻin qurollarini ishlab chiqish, ishlab chiqarish, zaxiralash, tarqatish va ulardan foydalanish boʻyicha xalqaro cheklovlarni nazarda tutadi. Bu odatda hukumatlarni kelishuvlar va shartnomalar orqali bunday cheklovlarni qabul qilishga ishontirishga intiladigan diplomatiyadan foydalanish orqali amalga oshiriladi, garchi u rozi boʻlmagan hukumatlarga ham majburlanishi mumkin.

Qurollarni nazorat qilish boʻyicha muhim xalqaro shartnomalar 

 Kimyoviy va biologik qurollar boʻyicha Jeneva protokoli, 1925-yil
 1967-yilda imzolangan va kuchga kirgan Kosmos shartnomasi
 1972-yilda imzolangan Biologik qurollar toʻgʻrisidagi konvensiya. 1975-yilda kuchga kirdi
 Raketa texnologiyasini boshqarish rejimi (MTCR), 1987-yil
 1993-yilda imzolangan Kimyoviy qurollar toʻgʻrisidagi konvensiya. 1997-yilda kuchga kirgan
 Piyodalar uchun minalarga qarshi Ottava shartnomasi, 1997-yilda imzolangan. 1999-yilda kuchga kirgan
 2010-yil aprel oyida Rossiya va AQSh tomonidan imzolangan yangi START shartnomasi. 2011-yil fevral oyida kuchga kirdi.
 2013-yilda tuzilgan Qurol savdosi shartnomasi 2014-yil 24-dekabrda kuchga kirdi.

Manbalar 

Qurollar
Qurollarni cheklash shartnomalari