Dili

Dili – (tetum, indonez va ingliz Dili, port Díli) – Sharqiy Timorning poytaxti va eng yirik shahri. Timor orolining shimoliy sohilida, Kichik Sunda orollarining eng sharqiy qismida joylashgan. Dili Sharqiy Timorning asosiy porti va savdo markazi boʻlib, 193 563 kishidan iborat. Bu yerda Sharqiy Timor milliy qahramoni Nikolau Lobato (sobiq Komor aeroporti) nomi bilan atalgan xalqaro aeroport joylashgan. Shahar, shuningdek, atrofdagi hududlarni oʻz ichiga olgan Dili maʼmuriy viloyatining poytaxti hisoblanadi.

Tarixi 
1520-yilda Portugaliyaliklar tomonidan asos solingan, 1769-yilda Dilini Portugaliya Timori mustamlakasi markaziga aylantirgan. Bunga yangi gubernator Antonio Xose Telles de Menezesning muvaffaqiyatsiz harbiy harakatlari sabab boʻldi, u oʻz maʼmuriyatini ikki yil davomida isyonchilar qamalida boʻlgan Fort Lifaudan koʻchirishga majbur boʻldi. Ikkinchi jahon urushi davrida, Yaponiya tomonidan bosib olingan; Yil oxirida boshlangan Ittifoqchilarning havo hujumlaridan shahar katta zarar koʻrdi va shuning uchun uning aholisi deyarli butunlay tashlab ketildi. Orol ustidan nazoratni toʻgʻridan-toʻgʻri yapon ishgʻol maʼmuriyatidan portugallarga oʻtkazish, Avstraliya hukumatining qarshiliklariga qaramay, 1945-yil sentabr oyida boʻlib oʻtdi. Urushdan keyingi davrda shahar qayta qurildi, uning koʻp millatli aholisi barqaror oʻsib bordi va 1970-yillarning boshlariga kelib 10 ming kishiga yetdi. Iqtisodiyot va madaniyatda ijobiy oʻzgarishlar roʻy bermoqda: "Shahar gubernator saroyi, munitsipal kengash binosi, barokko cherkovi va obodonlashtirilgan dengiz sayrgohi bilan bezatilgan. Oʻzini maʼmuriy va tijorat markazi sifatida qayta tiklagan Dili alohida mavqega ega boʻlib, Portugaliya madaniy taʼsiridan bevosita taʼsir koʻrsatadigan asosiy ijtimoiy-etnik guruhlar eritilgan „soxta tigel“ ga aylandi. Mustamlakachilikka qarshi yirik qoʻzgʻolon (1961–1963) davrida poytaxti Batugada boʻlgan Birlashgan Timor-Dili Respublikasi tashkil etilganligi eʼlon qilindi, biroq u Portugaliya hukumati tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi. Qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchraganiga qaramay, mahalliy aholining ushbu va avvalgi noroziliklari metropoliten hokimiyatini islohotlar zarurligiga majbur qildi. 1963-yil noyabr oyida Sharqiy Timor oʻz maʼmuriyatiga ega boʻlgan chet el provinsiyasi maqomini oldi. U 60 tumanga va Dili munitsipal viloyatiga boʻlingan. Portugaliya Timorida dekolonizatsiya jarayoni 1974 yilda, Portugaliyada avtoritar rejim qulagandan keyin boshlangan. 1975-yil 28-noyabrda Sharqiy Timor mustaqilligi deklaratsiyasi eʼlon qilindi. Biroq toʻqqiz kundan keyin Indoneziya armiyasining boʻlinmalari mamlakatga bostirib kirdi va Sharqiy Timor Indoneziyaning 27-viloyati deb eʼlon qilindi.

Buning ortidan 1975-yildan 1999-yilgacha Indoneziya kuchlari va mustaqillik uchun kurashuvchilar oʻrtasidagi partizan urushi davom etdi, bu davrda oʻn minglab Sharqiy Timor va baʼzi chet ellik tinch aholi halok boʻldi. 1999-yilda BMT bosimi ostida Sharqiy Timorda oʻz taqdirini oʻzi belgilash boʻyicha referendum boʻlib oʻtdi. Natijada, aholining 78,5% mustaqillik uchun ovoz berdi va 2002-yil 20-mayda Dili Sharqiy Timor Demokratik Respublikasining yangi mustaqil davlatining poytaxti boʻldi.

Yodgorliklar va inshootlar 
Indoneziya harbiylari va mahalliy jangarilar tomonidan 1999-yildagi tartibsizliklarda koʻplab binolar vayron qilingan. Biroq, shaharda hali ham Portugaliya davrida qurilgan koʻplab uylar mavjud. Portugaliya sobiq gubernatori qarorgohi hozirda mamlakat bosh vazirining qarorgohi hisoblanadi. Bundan oldin Indoneziya gubernatori va BMTning Sharqiy Timordagi oʻtish davri maʼmuriyati tomonidan ham foydalanilgan.

Birlashtirish yodgorligi 
Katolik cherkovi Indoneziya istilosiga qarshilik markaziga aylandi. Buning xotirasiga Janubi-Sharqiy Osiyodagi eng katta sobori boʻlgan Dili Rim-katolik yeparxiyasining qarorgohi joylashgan Begʻubor Konsepsiya sobori qurilgan. 1976 yilda Sharqiy Timorning Indoneziya tomonidan qoʻshib olinishiga bagʻishlangan Birlashtirish yodgorligi ham mashhur. Haykal ustidagi odam anʼanaviy Timor kiyimida, bilagida singan zanjirlar bilan tasvirlangan, bu yodgorlik buzilmagan.

Transport 
Diliga Sharqiy Timordagi yagona xalqaro aeroport, Prezident Nikolau Lobato xalqaro aeroporti xizmat koʻrsatadi. Shuningdek, Baucau, Suai va Oecusse shaharlarida ichki reyslar uchun foydalaniladigan bir nechta uchish maydonchalari mavjud. Yaqin vaqtgacha Dili aeroportidagi uchish-qoʻnish yoʻlagi Boeing 737 yoki C-130 Hercules samolyotlaridan kattaroq samolyotlarni sigʻdira olmas edi, ammo 2008 yil yanvar oyida Portugaliyaning EuroAtlantic Airways aviakompaniyasi Lissabondan toʻgʻridan-toʻgʻri parvoz qilish uchun Boeing 757 samolyotidan foydalangan, uning 140 nafar aʼzosi boʻlgan. Portugaliya milliy gvardiyasi. Portugaliya hukmronligi davrida uzoqroq uchish-qoʻnish yoʻlagiga ega boʻlgan Bauka aeroporti xalqaro parvozlar uchun foydalanilgan, biroq Indoneziya bosqinidan soʻng u Indoneziya harbiylari tomonidan ishgʻol qilingan va fuqarolik harakati uchun yopilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil