Ozarbayjonlarning Armanistondan deportatsiyasi (1947—1950)

Ozarbayjonlarning Armanistondan deportatsiyasi () — SSSR Vazirlar Kengashining 1947-yil 23-dekabrdagi 4083-son Farmoniga muvofiq amalga oshirilgan 1947—1950-yillarda Armaniston SSR ozarbayjon aholisini koʻchirish.

Ozarbayjon aholisini Armaniston SSRdan deportatsiya qilish 
1945-yilda SSSR Turkiyaga Kars va Ardagan ustidan hududiy daʼvolar qilgan. Mamlakatlar oʻrtasidagi munosabatlardagi qarama-qarshilik Stalin vafotigacha davom etdi. 1953-yilgacha bu daʼvolarni isbotlash uchun tayyorgarlik davom etgan va Stalinning chet el armanlariga Sovet Armanistoniga (repatriat) koʻchib oʻtishni taklif qilish qarori muhim qadam boʻldi. Sovet Ittifoqining Turkiyani SSSR taʼsir doirasiga jalb qilish rejalarida Sovet Armanistoni Turkiyaning sharqiy chegarasida eng qulay harbiy-geografik pozitsiyani egallagan. Sovet rahbariyatiga koʻra, ozarbayjonlar Turkiya bilan kutilayotgan mojaro yuzaga kelgan taqdirda „beshinchi kolonna“ga aylanishi mumkin. Vladislav Zubka buni Stalinning Armaniston SSR ozarbayjon aholisini deportatsiya qilishga qaror qilganining asosiy sababi deb hisoblaydi, bu 1947-yil 23-dekabrdagi SSSR Vazirlar Kengashining 4083-sonli qaroriga muvofiq 1947-1950-yillarda amalga oshirilgan . Ushbu qarorning bandlaridan birida:Armaniston SSR Vazirlar Kengashiga ozarbayjon aholisining Ozarbayjon SSR Kura-Araks pasttekisligiga koʻchirilishi munosabati bilan boʻshagan binolar va turar-joy binolaridan Armaniston SSRga kelgan xorijiy armanlarni koʻchirish uchun foydalanishga ruxsat berilsin.Ko‘chirish tafsilotlari SSSR Vazirlar Kengashining 754-sonli qarorida ham belgilab qo‘yilgan.Ushbu qarorga ko‘ra, ko‘chmanchilarga kolxoz ko‘char mulkining o‘zlariga tegishli qismi ajratilib, bu mulkni yangi yashash joyiga tekin tashish taʼminlanishi kerak edi. Armaniston hududida qolgan koʻchar mulkning qiymati ozarbayjonlarning yangi turar joyidagi kolxozlarga toʻlanishi kerak edi. Migrantlarga bir qancha imtiyozlar, shuningdek, oila boshlig‘i uchun 1000 rubl, oilaning har bir aʼzosi uchun 300 rubl miqdorida qaytarib olinmaydigan naqd pul nafaqalari taqdim etilgan. Armaniston SSR Vazirlar Kengashi muhojirlarga chiqish joylaridagi uylarini sotishda yordam berish majburiyatini olgan.

Tarixchi Vladislav Martinovich Zubokning soʻzlariga koʻra, Armaniston SSR Kommunistik partiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi Grigoriy Arutyunovning taklifi bilan soni 400 ming deb baholangan arman repatriatlariga joy bo‘shatish maqsadida Stalin Armaniston SSRning ozarbayjon aholisini Ozarbayjonga deportatsiya qilish toʻgʻrisida buyruq bergan. Vladislav Zubkning so‘zlariga ko‘ra, Armanistonga 90 ming arman kelgan. Ozarbayjonlar paxtachilik jadal rivojlanayotgan Ozarbayjonning Kura-Araks pasttekisligiga koʻchib oʻtishga majbur boʻldilar va ularning oʻrinlari rejaga koʻra armanlar tomonidan bosib olindi.

Ozarbayjon SSRning Kura-Araks pasttekisligiga 100 mingga yaqin kishi uch bosqichda, jumladan 1948-yilda 10 ming, 1949-yilda 40 ming va 1950-yilda 50 ming kishini joylashtirish rejalashtirilgan edi. Biroq, Ozarbayjon SSR hududida qurilish ishlari uchun yetarli mablagʻ ajratilmaganligi sababli, bu rejalar qisqa vaqt ichida amalga oshirilmadi. Ozarbayjon SSR Vazirlar Kengashining murojaati asosida koʻchirish dasturiga tuzatish kiritildi va 1954-yilgacha uzaytirildi.

Baʼzi ozarbayjon mualliflari koʻchirishni arman repatriantlarining qaytishi bilan, armanlar esa, oʻz navbatida, Ozarbayjonda yangi yerlarni oʻzlashtirish zarurati bilan bogʻladilar. Viktor Shnirelmanning soʻzlariga koʻra, bu repressiv chora emas edi va Stalin oʻlimidan soʻng ozarbayjonlar avvalgi uylariga qaytishdi. Ozarbayjonlik mualliflarning fikricha, M. Allohverdieva va A. Aleskerning koʻchirilishiga Kura-Araks pasttekisligida sugʻoriladigan yerlarning sezilarli darajada kengayishi va shu munosabat bilan Zakavkaze va Oʻrta Osiyo respublikalari, shuningdek, boshqa viloyatlardan ozarbayjonlarning respublikaga koʻchirilishi sabab boʻlgan.

Manbalar

Havolalar 

 Jamil Hasanli : SSSRning urushdan keyingi Turkiyaga hududiy daʼvolari yoki janob S.ning „real boʻlmagan rejalari“. Sarkisyan . IA Regnum, 2011 yil 8 avgust
 Jamil Hasanli : Armanistonning Ozarbayjon va Gruziyaga hududiy daʼvolari. Ozarbayjonlarning Armanistondan deportatsiyasi . IA Regnum, 2011 yil 10 avgust

Ozarbayjonning zamonaviy tarixi
SSSR tarixi
Xalqlar deportatsiyasi