MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qizilsoy

Qizilsoy – Toshkent viloyati Parkent va Yuqori Chirchiq tumanlaridagi soy.

Tavsifi 
Uzunligi 54 km. Havzasining maydoni 363 km. Chatqol tizmasining gʻarbiy tarmogʻidan, Chatqol biosfera qoʻriqxonasi hududidagi Qizilnura togʻidan yarim km janubi gʻarbda, dengiz sathidan 3080 m balandlikda boshlanadi. Yuqori oqimi (chap irmogʻi Oqtoshsoyning quyilishigacha) Boshqizilsoy deb ataladi. Quyi qismida suvi sugʻorishga sarflanadi, Krasnogorskdan gʻarbroqda Toshsoy yaqinida esa butunlay qurib qoladi.

Asosan, qor, qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi quyilishidan 1,46 m³/sek. Suvga toʻlosh davri fevral—mart, eng kam suv sarfi avgust—sentabrda kuzatiladi 2,22—0,11 m³/sek.

Irmoqlari 
Qizilsoygs Supatoshsoy, Tegirmontoshsoy, Tariqlar, Minorasoy, Oqtoshsoy, Kulpaksoy, Soʻxtasonsoy, Gauxana (Gauxansoy), Qoznakoʻksoy, Mudroqsoy, Taxtaxoʻjasoy irmoqlari kelib quyiladi. Krasnogorsk yaqinida Qizilsoyga Chavlisoy irmogʻi quyiladi.

Arxeologik yodgorliklar 
Daryoning yuqori oqimining, oʻng qirgʻogʻida (Nevich qishlogʻi hududida) Boshqizilsoy rasmlari sifatida tanilgan, qadimgi asrlarga oid 600 dan ortiq petrogliflar topilgan. Chizmalarda odamlar, uy va yovvoyi hayvonlar, dumaloq quyosh ramzlari, shuningdek, ovchilik, chorvachilik, diniy marosimlar tasvirlangan. Qoya rasmlaridan uncha uzoq boʻlmagan togʻ tizmasining tepasida saklarning ibodatxonalari joylashgan.

Boshqizilsoyning chap qirgʻogʻida, Namdonak qishlogʻidan 4 km janubi-gʻarbda, nomsiz tepa bor. 1969-yilda SSSR FA Geografiya institutining Pritashkent geomorfologik otryadi tomonidan kashf etilgan. Yaqin atrofda, Boshqizilsoy va Yettiriksoy oraligʻida Eskiteps nomi bilan mashhur qal’a izlari boʻlgan katta aholi punkti saqlanib qolgan. Yigʻilgan materiallar eramizning birinchi asrlaridan XIII asrgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga oladi. Yodgorlik 1963-yilda Chotqol-qurama otryadi tomonidan rasman qayd etilgan. Xuddi shu otryad Eskitepa roʻparasida, daryoning chap qirgʻogʻida joylashgan Challaktepa aholi punktini qayd etgan. Challaktepa balandligi 45 m, diametri 60 m. Bu yodgorlikdan topilgan materiallar milodiy IV-VI asrlarga toʻgʻri keladi. Yana bir nomsiz tepa 1969-yilda Qizilsoyning chap qirgʻogʻi boʻylab quyi oqimda, Oʻrtasaroy sovxozidan 1 km janubda topilgan. Bu yodgorliklar koʻpchiligi toʻliq oʻrganilmagan.

Bundan tashqari, Qizilsoy va Qorasuv qoʻshilishi yaqinida ikkita aholi punkti joylashgan boʻlib, oqimdan 400 m pastda va janubi-sharqda 500 m masofada joylashgan: birinchisi nomsiz tepalik, ikkinchisi Qirqboʻron nomi bilan mashhur. Ikkala yodgorlik ham 1940-yilda A. I. Terenojkin tomonidan topilgan. Nomi nomaʼlum aholi punkti 2 m qalinlikdagi madaniy qatlamga ega boʻlib, uning ustiga toshlar va lyosslar qoʻyilgan. Undan topilgan tarixiy materiallar milodiy I-III va X-XII asrlarga taaluqli. 1973-yilgacha hech qanday qazish ishlari olib borilmagan. Qirqboʻron toʻrtburchak shaklidagi xaroba boʻlib, shimoliy qismida qalʼa qoldiqlari, eramizning IV-VII va X-XII srlariga oid madaniy qatlamlarga ega.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Parkent tumani daryolari
Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Qizilsoy (Qashqadaryo viloyati)

Qizilsoy — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Havzasida qizgʻish tusli gil yotqiziqlari tarqalganligi uchun Qizilsoy deb ataladi. Uzunligi 15 km. Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy yon bagʻridan (2600 m) boshlanadi. Ohaktosh, qumtosh, gips, gil va lyossimon jinslardan tuzilgan. Qizilsoy vodiysining yon bagʻirlari qiya va tekis, qoyali yon bagʻirlari juda kam. Vodiysida archa oʻrmonlari, zirk va itburun butalari, bugʻdoyiq, shuvoq va efemerlar oʻsadi, oʻtloqlar bor. Bahorda suvi koʻpayadi. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi. Soy vodiysi chorva uchun yaylov.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Qizilsuv (daryo, Tojikiston)

Qizilsuv — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo. Panj daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 230 km, havzasining maydoni 8630 km. Vaxsh tizmasi tarmogʻining jan. yon bagʻrida, 2840 m balandlikda boshlanadi. Oʻng irmogʻi (Shakildara daryosi) ning quyilishigacha Mullokoni, pastroqda, oʻng irmogʻi Safedobning quyilish joyigacha Safedsangob, undan keyinroq, oʻng irmogʻi Talxobning quyilishigacha — Shoʻrobdaryo (Surxob) nomlari bilan maʼlum. Qizilmozor shahri dan quyiroqda daryo suvi uning chap irmogʻi Yaxsuv bilan birga (Panjga quyilgungacha) sugʻorishga sarflanadi. Buning uchun keng tarmoqlangan kanal, kollektorlar sistemasi tashkil etilgan. Asosiy irmoqlari: chapdan — Tira, Obimozor, Kaliksoy, Shoʻrak, Yaxsuv, oʻngdan — Safedob, Talxak, Toirsuv (oxirgisi shoʻr). Qor, qisman yomgir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri fevral— martda boshlanib iyun—iyulda tugaydi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Boboxonshoid qishlogʻi yonida 82 m3/sek. dan (koʻp suvli yilda) 15,1 m3/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Samanchi qishlogʻi yonida 146 m3/sek. dan 66 m3/sek. gacha.

 

Tojikistondagi daryolar
Qizilsuv (daryo)

Qizilsuv — Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalaridagi daryo. Uzunligi 235 km, havzasining maydoni 8380 km². Qirgʻizistonning Orqa Olay tizmasidan boshlanib, Olay vodiysi boʻylab oqadi. Aylama daryosi quyilgungacha Qorasuv deb ataladi. Tojikistonda Muksuv bilan qoʻshilib Vaxsh daryosining oʻng irmogʻi — Surxobni hosil qiladi. Quyilish joyidan 86 km da oʻrtacha suv sarfi 40,6 m³/sek.

Manbalar  

Tojikistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Qizilsuv gʻori

Qizilsuv gʻori — Qashqadaryo viloyati Qamashi tumani hududidagi gʻor. Toshqoʻrgʻon qishlogʻidan 6 km shimoli-sharqsa, Qizildaryo vodiysida, 2160 m balandlikda. Yuqori yura davriga mansub gips qatlamlarida hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi gʻarb tomonida (eni 6 m, balandligi 2 m dan ziyodroq). Gʻorning tuzilishi yoʻlak shaklida, eni 2 m dan 7 m gacha, balandligi baʼzi joylarida 0,4—0,8 m, ayrim joylarida 3–6 m ga yetadi. Sahnida shipdan qulab tushgan tosh parchalari uyumlari bor. Gʻor sahni ichkariga tomon koʻtarilab boradi. Shipi va devorlaridan suv tomib turadi. Havo temperaturasi kirish qismida 18°, ichkarisida 8°, nisbiy namligi 99% (iyul oyida). Gʻorning umumiy uz. 110 m, sahni 230 m2, hajmi 700 m3ga yaqin.

    

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Qiziltepa (shahar xarobasi)

Qiziltepa — miloddan avvalgi 9—4-asrlarga oid shahar xarobasi. Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumani hududida, Qizilsuv daryosining oʻng sohilida. G. A. Pugachenkova rahbarligidagi Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan oʻrganilgan (1971-yil). Q. rejasi toʻrtburchak shaklida (420×360 m) boʻlib, maydoni 16 ga. Q. jan.sharq va jan.gʻarb tomondan poydevori 10 m qalinlikda, (paxsa va xom gʻishtdan) asosi doira shaklida boʻlgan tekis minoralari bor qalin devor bilan oʻralgan. Devor va minoralarda oʻq otish shinaklari bor. Devor atrofiga xandak qazilgan. Q. uch qismdan iborat: 1) Q.ning jan.gʻarbiy qismidagi bal. 10 m ga yaqin tepalikka quqilgan ark va hukmdorlar saroyi; 2) shaharning oʻz hududi; 3) shaharning jan.sharqiy devoridan tashqarida joylashgan, umumiy maydoni 4—5 gektar boʻlgan hudud. Tadqiqotlar Q.da hayot 3 asosiy davrga boʻlinganini koʻrsatadi. Q.1 (miloddan avvalgi 9—7-asrlar); Q.2 (miloddan avvalgi 7—5-asrlar); Q.Z (miloddan avvalgi 5—4-asrlar). Q.2 davrida hayot birmuncha rivojlangan. Bu davrda Q.ga kishilar koʻplab koʻchib kela boshlagan. Qalʼa qoʻrgʻonida paxsa va xom gʻishtdan qator hashamatli imoratlar qurilgan.

Q.dan har xil qurollar (yorgʻuchoq hovoncha, oʻgʻir dasta, oʻroq), toʻq qizil rang angob bilan sirlangan silindrsimon tirgakli idish, uy hayvonlari suyaklarining koʻplab topilishi dehqonchilik, kulolchilik va chorvachilikning jadal yuksalganidan darak beradi.

Miloddan avvalgi 4-asrda Q. Aleksandr (Iskandar Maqsuniy) qoʻshinlarining yurishi vaqtida butunlay vayron qilingan.

Ad.\ Arshavskaya 3. A., Rtveladze E. V., Xakimov 3. A., Srednevekovne pamyatniki Surxandari, T., 1982.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Surxondaryo viloyati
Qizilurugʻ

Qizilurugʻ, Qizilurugʻ — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavotkartoshkachilik tajriba st-yasida yaxshilangan (V.F.Kuznetsova, M.I. Sinda, P.N.Dudko). Shakli tuxumsimon, oʻrtacha kattalikda (ogʻirligi 2,5—3,6 kg, uz. 26—28 sm). Sirti tekis, toʻri yirik, och yashil, uch tomoni sargʻimtir. Poʻsti qattiq, etining qalinligi 4—4,5 sm, toʻq sa*riqqizil, poʻstiga yaqin qismi yashil, shirin, hidsiz. Tarkibida qand miqdori 10,1 — 12,2%, saxaroza 6,7 — 8,9%, quruq modda 12,9—14,4%. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqandan keyin hosili 80—92 kunda pishadi. Hosildorligi 200—260 s/ga.

Uzoq joylarga yuborishga yaroqli. Qoqi solinadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Toshkent vohasida keng tarqalgan.

    
Qovun navlari
Qizilcha (zogʻoza)

Qizilcha — q. Zogʻoza.
Qizilchoʻl qoramol zoti

Qizilchoʻl qoramol zoti — suti uchun boqiladigan zot. 18-asr oxirlarida Ukrainaning Zaporojye viloyatida kulrang choʻl qoramollarini qizil ostfrisland, anglen, shortgorn, nemis qizil qoramol zoti va vilstermash zotlari bilan uzoq yillar chatishtirib chiqarilgan. 1941-yilgacha nemis qizil mollari nomi bilan yuritilgan. Qizilchoʻl qoramol zotiz.ning tana tuzilishi mustahkam, boʻyi oʻrtacha balandlikda, tusi qizil (koʻpchiligining boshi va tanasida oq qashqasi bor). Sigirlarining vazni 450500 kg, buqalariniki 800900 kg, buzoqlari 30–35 kg tugʻiladi, 6 oylik boʻlganda 160–190 kg. Sigirlari oʻrtacha 3000–4000 kg, sersutlari 10—12 ming kg gacha sut beradi, yogʻliligi 3,7—3,9%. Goʻsht mahsuldorligi qoniqarli. Novvoslarining oʻrtacha kundalik vazn oʻsishi 800—900 g, soʻyim chiqimi 55—57%. Jahondagi koʻpgina mintaqalar va mamlakatlarda tarqalgan va ularning hududiy xillari, buqa tizimlari va sigirlar oilalari yaratilgan, seleksiya ishlarida samarali foydalanilmoqda.

Oʻzbekistonga 1882-yilda olib kelingan va Toshkent viloyatidagi "Qoplonbek" xoʻjaligida urchitilgan, respublikaning iklim sharoitiga moslashgan podalar guruhlari shakllantirilgan. Naslchilik zdlari va naslchilik xoʻjaliklarida zot xususiyatlari takomillashtirilmoqda. Buxoro, Xorazm, Navoiy, Qashqadaryo, Surxondaryo, Qoraqalpogʻiston hamda Jizzax va Sirdaryo viloyatlarining choʻl hududlarida, Turkmanistonda boqiladi; Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan zotlar orasida salmogʻi boʻyicha 2-oʻrinni egallaydi.

Adabiyot 
 Nosirov U., Qoramolchilik, T., 2001.

Ubaydulla Nosirov.
Qiziloʻzan

Qiziloʻzan — Erondagi daryo. Uz. 750 km, havzasining maydoni 56,2 ming km². Zagros togʻlaridan boshlanadi. Elbursning gʻarbiy tizmalarini kesib oʻtgan joyda Shohrud daryosi bilan qoʻshilgach, Safidrud deb nomlanadi va Kaspiy dengiziga quyiladi. Shohrud daryosiga qoʻshilgan joyda gidrouzel (bal. 100 m li toʻgʻon, GES, suv ombori) qurilgan. Suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Deltasida Resht shahri joylashgan.

Erondagi daryolar
Qiziloʻngach

Qiziloʻngach — odam va hayvonlarda ovqat hazm qilish sistemasining halqum bilan meʼda oʻrtasidagi qismi. Qushlarda Q. kengayib, jigʻildonni hosil qiladi. Odamda Q. orqa koʻks oraligʻida joylashgan 23—25 sm uzunlikdagi muskulli naychadan iborat boʻlib, koʻkrak qafasidan diafragma teshigi orqali qorin boʻshligʻiga oʻtadi va meʼdaga ulanadi. Q. devori shilliq, shilliq osti va muskul qavatlardan iborat. Shilliq qavati burmalarga yigʻilgan boʻlib, ovqat luqmasi oʻtayotganida tekislanadi. Q. tashqi tomondan biriktiruvchi toʻqima bilan qoplanganligi sababli ovqat luqmasi oʻtayotganida koʻndalang diametrini osonlikcha oʻzgartira oladi. Yutilgan ovqat luqmasi Q. peristaltikasi tufayli meʼdaga, keyin ovqat hazm qilish sistemasining hamma qismiga oʻtadi. Peristaltika — muskullarning tartib bilan qisqarishi ovqat hazm qilish sistemasining barcha qismida boʻladi. Yutinganda Q. mus-kullari reflektor qisqarishi tufay-li ovqat luqmasi yuqoridan pastga yoʻnaladi. Q.ning yalligʻlanishi ezo-fagit deyiladi. Bunga qaynoq va ach-chiq ovqatlar yeyish, kislota, ish-qorlar taʼsiri, shuningdek, turli dori hamda spirtli ichimliklarni surunkasiga isteʼmol qilish sabab boʻladi (yana qarang Ovqat hazm qilish sistemasi).
Qizilqiyoq

Qizilqiyoq (sichqonchoʻp) - boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasining boʻyi 25—60 sm. Barglari yapaloq. Toʻpguli kumushsimon oq silindrik tigʻiz roʻvakka yigʻilgan. Mevasi don. Mart-apr. boshlarida oʻsa boshlaydi, bahordan kuzgacha gullab, mevalaydi. Urugʻlari oson sochiladi va shamol bilan tarqaladi. Ildizpoyala-ri tuproqqa 30—40 sm gacha kiradi. Uzun novdalari qishlaydi. Bedapoya-larda, gʻoʻza, gʻalla va boshqa sugʻoriladigan ekinlar orasida uchraydi. Shuningdek, ariq yoqalari va juda ser-nam joylarda ham oʻsadi. Kurash choralari: yerni 15—30 sm chuqurlikda haydaladi; ildizpoya-lar yoʻqotiladi; dalapon sepiladi.

Manbalar  

Oʻsimliklar
Qizilqir

Qizilqir — neolit, jez davriga mansub arxeologik yodgorliklar majmuasi. Vobkent daryosining qad. adogʻi, Buxoro shahridan 40 km shim.-gʻarbda joylashgan. 1953-yilda Ya.Gʻ. Gʻulomov tomonidan qayd etilgan. 1953—60 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutining Mohondaryo arxeologik ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan arxeologik qazishmalar oʻtkazilgan. Tadqiqotlar natijasida Q. arxeologik majmuasi 4 davrga mansub 4 ta yodgorlivdan iboratli-gi aniqlangan. Ulardan davr jihatdan eng qad.si neolit davri (miloddan avvalgi 4—3-ming yillik)ga oid manzilgoh va mik-rolit (mayda tosh) qurollar yasash us-taxonasining oʻrni boʻlgan. Yodgorlik sahnidan qoʻplab chaqmoqtosh, aqiq, oq xaltsedon va shaffof tosh jinslaridan ishlangan mikrolit qurollar qayd etilgan. Ular Kaltaminor madaniyatish xosdir.

2-yodgorlik alohida-alohida 2 tepalik (qarang-1 va Q.-2)dan iborat. Q.-1 neolit davri manzilgohidan 400– 500 m jan.-gʻarbda joylashgan. Yodgor-lik doira shaklidagi tepalik boʻlib, diametri 82–84 m, balandligi 3,5 m. U sha-gʻalli doʻnglik ustiga qurilgan 6 xonali binodan iborat qoʻrgʻon shaklida qurilgan. Bino atrofi qalin (2,4 m) paxsa devor bilan oʻralgan, maydoni 23,5x23,5 m. Devor 3 m gacha yaxshi saqlangan. Paxsa devor tikkasiga yorilmasligi uchun 20—55 sm qalinlikdagi paxsa qatoriga ustiga bir qator 44x48x10 sm li xom gʻisht terilgan. Qoʻrgʻonning darvozasi jan. tomonda boʻlgan. Ichkariga eni 2 m li torgina uzun (sahni 7,5—4,5 m) yoʻlak orqali kirilgan. Binoning asosiy qismining chor atrofi yoʻlaksimon (boʻyi 13,7 m, eni 2,75 m) uzun xonalar bilan oʻralgan, 9x9 m li kvadrat shakldagi katgagina zaddan iborat boʻlgan. Q.1 dan tosh yorgʻuchoqlar, xum, suvdon, koʻza, tovoq, sopol haykalchalar, qora chiroq, sopol qozon, urchuq toshlar va boshqalar xil roʻzgʻor buyumlari topilgan. Q.1 da hayot milodiy 3-asrda tugagan. Q.1 qoʻrgʻonining markaziy zali devori ostidan miloddan avvalgi 2 ming yillikning 2 yarmi (jez davri)ga mansub qabr qazib ochilgan. Bu yodgorlik Q. majmuiga 3^pgorlik boʻlib, undan boshoqsimon chizma naqsh bilan qoplangan 2 dona sopol tuvak topiladi. Bu topilma Tozabogʻyop madaniyatita mansubdir.

Q.2, Q.1 dan taxminan 1 km janubida joylashgan yarim yertoʻla tarzidagi qadimiy chayla xarobalaridan iborat. Maydoni 600 m2. Q.2 da chaylalarning old tomonidan oʻchoqlar, xoʻjalik oʻralari, sopol idishlar (tovoq, tova, xumcha, qozon va boshqalar), roʻzgʻor buyumlari (yogʻlogʻi, yorgʻuchoq, temir pichoq, qayroq, urchuqtoshlar va boshqalar), bezaklar (uzum boshi va musht shakllaridagi 2 marjon va boshqalar) va turli qurollar (uch parrakli temir paykon, mis bigiz va boshqalar), shuningdek, sopol haykalchalar, kumush tanga va boshqalar topilgan. Q.2 shubhasiz Q.1 qoʻrgʻonida istiqomat qilgan aholining yozgi turar joylarining xarobasi edi.

Adabiyot 
 Gulyamov Ya.G., Arxeologicheskiye rabotn k zapadu ot Buxarskogo oazisa. Trudn Instituta istorii i arxeologii, vnp. 8, T., 1956.
Qizilqiya

Qizilqiya () — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi shahar (1938-yildan). Fargʻona vodiysining jan. chekkasida. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 31,8 ming kishi (1999). Qirgʻizistonning koʻmir (qoʻngʻir koʻmir) qazib olish markazlaridan biri. Tamaki fermentatsiyasi, yogʻmoy zdlari, goʻsht, qurilish materiallari (oʻtga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi) ktlari, poyabzal f-kasi ishlab turibdi. Konchilik oʻrta maxsus, tibbiyot bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 

Aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Oʻsh viloyati
Qizilquyruq

Qizilquyruq — gultojixoʻrozdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi (baʼzi turlari yovvoyi holda oʻsadi). Boʻyi 30—120 sm. Iyun iyulda gullab, iyul sentabrda meva tugadi. Chorvachilikda sifatli yemxashak. Gektaridan 250—300 s gacha silosbop koʻkpoya, 10—12 s gacha urugʻ olinadi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Gullar
Manzarali o‘simliklar
Bargli sabzavotlar
Janubiy Amerika o‘simliklari
Janubiy Amerika bog‘ o‘simliklari
Qizilquloq

Qizilquloq — qurbaqaboshlar urugʻiga mansub kaltakesak. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston choʻllarida tarqalgan. Tanasi 24 sm cha. Usti qum rang, sargʻish va kulrang dogʻli, toʻrsimon naqshli; qorin qismi oq, koʻkragida qora dogʻlari bor (bu dogʻlar yosh individlarida boʻlmaydi). Q. qum tepaliklarning pastki qismida bir necha uya qaziydi va undan qishda urchish davrida foydalanadi. Uyasiga boshqa kaltakesaklarni kiritmaydi. Yozda qumga koʻmilib yotadi. Xavf sezganda dushmanini choʻchitish uchun ogʻzini katta ochib, ogʻiz chetidagi qizil va yashil tusda tovlanadigan teri pardani yoyib yuboradi (nomi shundan). Yilda ikki marta 2—6 tadan tuxum qoʻyadi. Hasharotlar va ularning lichinkasi, baʼzan oʻsimlik bargi va mevalari bilan oziqlanadi.
Qizilqum fosforit majmuasi

Qizilqum fosforit majmuasi — fosforit konsentratlari ishlab chiqaradigan zamonaviy yirik konboyitish korxonasi. Boyitilmagan fosforit uni, kuydirilgan fosforit konsentrati va boshqalar mahsulotlar ishlab chiqaradi. Majmuaga Oʻzbekiston Respublikasi hukumatining 1997-yilda Markaziy Qizilqumdagi JeroySardara fosforit koni (mineral zaxirasi 223,9 mln. t, 100% li R205miqdori 45,5 mln. t) negizida Qizilqum fosforit majmuasini barpo etish toʻgʻrisidagi qaroriga koʻra asos solindi, korxona qurilishi va fosforit konini oʻzlashtirish NKMKga topshirildi. Shu yilning oʻzida majmuaning 1navbatini qurish va Toshkura konida fosforit rudalari qazib olish boshlandi.

1998-yil aprelda majmuaning yillik loyiha quvvati 300 ming t 16— 18% R205(boyitilmagan fosforit uni) boʻlgan 1navbati mahsulot ishlab chiqara boshladi. 2 yildan kamroq muddatda majmua 1 navbatining 1bosqichi qurilishi tugallandi. Natijada respublika korxonalarida oddiy ammoniylashgan superfosfat va ammofos ishlab chiqarish uchun chetdan fosorit xom ashyosini sotib olish toʻxtatildi.

Majmuada 1998—2001-yillarda "quruq" va "hoʻllangan" usullarda fosforitni boyitishning kombinatsiyalashgan texnologiyasi ishlab chiqildi, tarkibida 26—28% R205boʻlgan kuydirilgan fosforit konsentratini ishlab chiqarish, oʻzlashtirildi. NKMK mutaxassislari va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi olimlari bilan hamkorliqda tarkibida fosfori kam boʻlgan fosforitlardan fosforli kompleks va organikmineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish dala sharoitlarida agrokimyoviy sinovdan oʻtkazish texnologiyasini yaratish, ularni sanoat miqyosida joriy etishgacha boʻlgan ishlar amalga oshirildi. 2002—2003-yillarda tarkibida 12— 15% R205boʻlgan kambagʻal fosforitlardan organikmineral oʻgʻitlar (superfosfat va azosuperfosfat) ishlab chiqarish ning soddalashtirilgan texnologiyasi yaratildi va respublika kimyo sanoati korxonalarida joriy etildi ("Navoiy elektrokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyati, Samarqand kimyo zavodi va boshqalar).

2004-yil noyabrda Respublika hukumatining maxsus qaroriga koʻra, 2004—06 yillarda Qizilqum fosforit majmuasim.ning 1navbatini kengaytirish va rekonstruksiya qilish loyihasining 2bosqichini amalga oshirish va yuvilgan kuydirilgan (28% R205) hamda yuvilgan quritilgan (20% gacha R205) konsentratlari ishlab chiqarish ga oʻtish, majmuaning yillik quvvatini 800 ming t fosforit mahsulotiga yetkazish ishlari boshlandi...

2018-yil 14-dekabrda Olmaliq konmetallurgiya kombinati (OKMK) tarkibida boʻlgan. 2022-yil 4-martdan OʻzKimyoSanoat AJ tasarrufiga oʻtgan. Amaldagi rahbari(29.06.2022): Samadov Farrux Xamzayevich.
Qizilqum qoʻriqxonasi

Qizilqum qoʻriqxonasi — Buxoro viloyatida Amudaryoning oʻrta oqimida, daryoning ikkala sohilida joylashgan. Turkmaniston bilan chegaradosh. Maydoni 10311 ga, shu jumladan, oʻrmon bilan qoplangan maydon 5338 ga, 800 ga maydoni qumli choʻl, 1883 ga toʻqayzor. Daryo sohillari boʻylab shim gʻarbdan janubi-sharqqa 30 km ga, sharqdan gʻarbga 3 km ga choʻzilgan. Vazifasi qoʻriqxona hududidagi oʻsimlik va hayvonot olamini oʻrganish, ilmiy tekshirish ishlarini olib borish va boshqalar Qoʻriqxona toʻqayzor va qumli choʻllardan tashkil topgan. Iklimi keskin kontinental, havoning quruqligi, haroratning oʻzgarib turishi, yogʻingarchilik miqdorining kamligi bilan ajralib turadi. Yogʻinlarning asosiy qismi (85—87%) qish va bahorda yogʻadi. Maksimal harorat yozda 41—44°, qishda 20—21°. Tuproqlari qumli, taqirsimon, allyuvial oʻtloqi, oʻtloqibotqoqi tiplardan iborat. Qoʻriqxona hududida oʻsimliklarning 15 turi: turangʻi, qamish, qizilmiya, jiyda, saksovul, qandim, cherkez, efemerlar, Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan Bobrov astragali, Korolkov shirachi, qizilqum kovragi oʻsadi. Qoʻriqxona hayvonot dunyosi boy va xilmaxil. Umurtqali hayvonlarning 359, suv havzalarida baliqlarning 27, suvda hamda quruqlikda yashovchilarning 2, sudralib yuruvchilarning 28, qushlarning 267 va sut emizuvchilarning 35 turi bor. Buxoro bugʻusi (xongul), jayran, barxan mushugi, burgut (Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan), chiyaboʻri, yovvoyi choʻchqa (toʻngʻiz), choʻl mushugi, tulki, amudaryo tustovugʻi, kabutar, qora qargʻa, janubiy va toʻqay bulbullari uchraydi. Buxoro bugʻusi alohida muhofaza qilinadi.

Qoʻriqxonada uning hayvonot va oʻsimliklar dunyosini saqlash, koʻpaytirish, oʻrganish boʻyicha ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan tadqiqot ishlari olib boriladi.

Tabiat
Oʻzbekiston geografiyasi
Ekologiya
Buxoro viloyati
Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Qizilqum halqa yoʻli

Qizilqum halqa yoʻli — (R57) davlat ahamiyatiga molik avtomobil yoʻli. Navoiy viloyatining Karmana shahridan boshlanib, Qalqonota — Deboland — Nurota shahri — Qoʻshquduq — Boymurot — Uchtepa — Utemurot — Tomdibuloq aholi punktlari orqali oʻtib Zarafshon shahrida Navoiy— Uchquduq magistral yoʻli (A379)ga tutashgan. Yoʻl qurilishi 1969-yilda boshlanib, _" 1976-yilda toʻliq foydalanishga topshirilgan. Qurilish sarfxarajatlari Respublika Qishloq xoʻjaligi vazirligi tomonidan mablagʻ bilan taʼminlangan (oʻsha davrda "Hayot yoʻli" deb nomlangan). Umumiy uz. 477 km, shundan 22 km asfaltbeton toʻshamali, 455 km qora toʻshamali, toifasi: 3 km — I darajali, 2 km — II darajali, 26 km — III darajali, 446 km — IV darajali. Yoʻl hozirgi davrda Navoiy avtoyoʻl birlashmasiga qaraydi. Yil boʻyi barcha transport turlarining uzluksiz harakati taʼminlangan. Qizilqum halqa yoʻli yil, ayniqsa, qish faslida chorva mollarini yemxashak bilan taʼminlashda, qorakoʻlchiliyut rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Yoʻlda sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish yuklari tashiladi, yoʻlovchilarga avtotransport xizmatlari koʻrsatiladi.
Qizilqumit

Qizilqumit (Qizilqumda topilgan, nomi shundan) — murakkab oksidlar guruhiga mansub yangi mineral. 1981-yilda topilgan. Tarkibi shreyerit (U2T130,)ga oʻxshash. Albitlashgan uglerodli-kremniyli jinslarda uchraydi. Q. kremniyli slanetslarning oʻta ingichka oʻzaro kesishgan tomirchalarida xlorit, pirit, rutil bilan birgalikda uchraydi. Q. donachalari prizmatik gabitusga ega, uz. 0,01 mm dan 0,2 mm gacha. Shaffof emas. Rangi qora, yaltirashi shisha kabi, baʼzan mumsimon koʻrinishgacha yaltiraydi. 320—390° da qizdirilganda rutilga aylanadi.