Markaziy Osiyo arablari

Oʻrta Osiyo arablari (arablar) — Oʻrta Osiyo mamlakatlaridagi kam sonli arab xalqlarining umumiy nomi. Arab o'ziga xosligini saqlab qolgan guruhlardan bo'lib, garchi umumiy tendentsiyasi salbiy bo'lishi1930-yillarda Markaziy Osiyo respublikalari hududiy chegaralanganidan keyin ko'plab etnik guruhlar bilan asta-sekin assimilyatsiya qilish bilan izohlanadi. SSSR parchalanganidan keyingi birinchi oʻn yillikda arablar milliyligini saqlab qolishga qiziqish yana kuchaydi. Bu, ayniqsa, soni jihatdan bir necha baravar ko'p bo'lgan Tojikiston arablarida yaqqol namoyon bo'ldi. Biroq, 2000-yillarda etnik o'zini o'zi anglash yana so'na boshladi. Oʻrta Osiyoda ildiz otgan arab guruhlarining umumiy soni 10 ming kishidan oshmaydi, shu jumladan Tojikistonda  4 ming (2010-yil, aholini roʻyxatga olish) va Oʻzbekistonda 2,5 ming kishini (1989-yil aholi roʻyxati) tashkil etgan. Turkmanistonda arablarning anʼanaviy turar joyi Chardjou va Deynau shaharlari yaqini boʻlgan.

Til 
Oʻrta Osiyo arablarining ona tili oʻzining tipologiyasi boʻyicha arab-mesopotamiya klasteriga yaqin. Ularning nutqini lingvistik va antropologik tahlili Markaziy Osiyo arablarining mintaqaga Mesopotamiya va Markaziy Arabistondan Eron va Afgʻoniston orqali kirib kelganligi haqidagi nazariyani tasdiqlaydi. Tarixan arablar fors tiliga oʻtishga koʻproq moyil boʻlgan. Biroq 18-asrdan keyin Marv va Zaravshon vohalarida ikkinchisining kamayishi bilan koʻplab arablar bu yerda kuchayib borayotgan turkiy tillarni (turkman va oʻzbek) oʻzlashtirdilar. Mintaqaning barcha arablari o'z ona tillarini saqlab qolishd. 1959-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Oʻrta Osiyo arablarining 34% ga yaqini arab tilida soʻzlashgan. Tojikiston aholisini oxirgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, arablarning 35,7 foizi arab tilida soʻzlashgan.

O'zbekistondagi arablar 
Bundan tashqari, deyarli barcha hozirgi arablar uchta tilda gaplashadi: rus, o'zbek, tojik. Markaziy Osiyo arab lahjalari arab tilining alohida tipologik kichik guruhi sifatida ajralib turadi. 20-asrda ular faqat bir necha aholi punktlarida saqlanib qolgan: Gʻijduvon viloyatining Jangori va Chaxdar qishloqlarida, Buxoro viloyatining Vobkent tumanidagi Arabxona va Surxondaryo viloyatining Jenov qishlogʻida. Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati Beshkent tumani Qamashi qishlogʻida arablar tojiklar va kosib loʻlilari bilan birga yashaydilar.

Tarixi 
Arab oilalari Oʻrta Osiyoga 7-asrdan 17-asrgacha bir necha guruh bo'lib kelgan. Oʻrta Osiyo arablari 2 subetnik guruhga boʻlinadi: shaymoniylar va sanoniylar. 7-8-asrlarda arab qoʻshinlari Oʻrta Osiyoga bostirib kirgach, viloyatning asosiy shaharlari Buxoro va Samarqandda yirik garnizonlarni joylashtirdilar. Solnomalar guvohlik beradiki, Buxoroda arab askarlari bosib olingan eroniyzabon aholining uylari va yerlarining yarmini olgan. Ammo 9-asr boshlariga kelib, bu guruh butunlay mahalliy eron tilida soʻzlashuvchi aholi bilan toʻliq assimilyatsiyaga uchragan. 15-asrda forslar va yot arablarning asta-sekin turklanishi jarayoni boshlandi, bu faqat Tojikiston hududida bo'lmagan.

Bir oz ko'proq vaqt o'tgach, birinchi arab ko'chmanchilari Amudaryoning chap qirg'og'ida o'zlarining etnik o'ziga xosligi va tilini saqlab qolishdi. Bu yerda keyingi istilolari uchun asosiy tayanch boʻlgan Marv va Balx hududlarida koʻplab arablar shaharlik va koʻchmanchi boʻlib, ular yirik qabila guruhlariga boʻlingan. Shaharlik o'troq arab aholisi mahalliy forszabon va turkiyzabon aholi orasida tezda tarqalib ketishdi, ko'chmanchi arab qabilalari esa qadimgi urf-odatlar va tilni oxirigacha deyarli 19-asr ohirigacha buzilmasdan saqlab qolishdi.

Rasmiy Rossiya chegarasi oʻrnatilgunga qadar Shimoliy Afgʻonistonning (Shibirgʻon va Balx viloyatlari) kam sonli, ammo jangari arab qabilalari 10-asrdan 19-asr boshlarigacha Amudaryo boʻylab kezib yurgan. Ular mahalliy aholi bilan deyarli aloqada bo'lmagan va shuning uchun o'z ona tilini yaxshi saqlab qolgan. Arablar bosimi ostida 1513-yilda oʻzbek sultonlari Janibek va Ubaydulla Amudaryoning chap qirgʻogʻida vaqtincha egallab olgan yerlarini tashlab ketishga majbur boʻladilar. Shu bilan birga, Jonibek Balx va Shibirgon arablariga Zaravshon vodiysi yerlariga — Samarqanddan Rabot Malikgacha (hozirgi. Kermine) yerlariga joylashishga ruxsat bergan.

Ular asosan garnizon jangchilari oilalari edi. Oxirgi oqim aʼzolari Afgʻoniston va Eron orqali Markaziy Osiyoga joylashdi. Oʻrta Osiyoda arab koʻchmanchilari Oʻzbekiston va Tojikistonning quruq subtropik vohalarini tanladilar. Ilgari arablar uzoq vaqtdan beri alohida shahar bloklarida ixcham yashashni afzal ko'rishgan. Qishloqlarda arablar ham oʻz qishloqlarini barpo etishni maʼqul koʻrganlar, ular oʻzbek, tojik yoki turkman qishloqlaridan maʼlum masofada yakka-yakka yoki guruh boʻlib joylashgan edi. Hozirgi vaqtda mintaqa aholisining tez o'sishi, migratsiyaning kuchayishi, yangi binolar va yirik kolxoz aholi punktlarining paydo bo'lishi tufayli arablar hamma joyda etnik guruhlar bilan aralashib ketishdi.

Markaziy Osiyo arablari, qoida bo'yicha, SSSRning Markaziy Osiyo respublikalariga xalqaro talabalar yoki yangi mustaqil davlatlarda sifatida kelgan XX asr arab muhojirlarini o'z ichiga olmaydi.

Adabiyotlar 

 Vinnikov I. N. SSSRdagi arablar: Sovet etnografiyasi, 4-jild, M.-L., 1940; Volin S. A., Markaziy Osiyo arablari tarixiga oid: Tr. IVAN, in. 36, M.-L., 1941-yil.