Haptik aloqa

Haptik aloqa — bu ogʻzaki boʻlmagan muloqotning bir tarmogʻi boʻlib, u odamlar va hayvonlarning teginish hissi orqali muloqot qilish va oʻzaro taʼsir qilish usullarini anglatadi. Tegish beshta sezgining eng murakkab va eng samimiyidir. Teginish yoki haptiklar, qadimgi yunoncha „haptikos“ soʻzidan kelib chiqqan holda aloqa uchun juda muhim; yashash uchun juda muhim maʼnolarini aglatadi.

Tegish homilada rivojlanadigan birinchi sezgidir. Chaqaloq haptik sezgilarining rivojlanishi va uning koʻrish kabi boshqa sezgilarning rivojlanishi bilan qanday bogʻliqligi koʻplab tadqiqotlarning maqsadi boʻlgan. Inson chaqaloqlari koʻrish va eshitish qobiliyatini saqlab qolsa ham, teginish hissi boʻlmasa, tirik qolishda juda katta qiyinchiliklarga duch kelishlari kuzatilgan. Tegish orqali, hatto koʻrish va eshitishsiz ham seza oladigan chaqaloqlar, odatda, ancha yaxshi holatda boʻladi.

Kichkintoylarda boʻlgani kabi, shimpanzelarda ham teginish hissi juda rivojlangan. Yangi tugʻilgan chaqaloqlarda ular yomon koʻradi va eshitadi, lekin onalariga qattiq yopishadi. Garri Xarlou rezus maymunlari ishtirokida munozarali tadqiqot oʻtkazdi va maymunlar yumshoqroq mato bilan oʻralgan simli oziqlantirish moslamasi boʻlgan „terri mato onasi“ bilan tarbiyalanganligini kuzatdi. Taktil stimulyatsiya va qulaylik darajasini taʼminlagan, kattalar kabi oddiy onasi boʻlganlarga qaraganda sezilarli darajada hissiy jihatdan barqaror edi. Tajriba uchun u chaqaloqlarga kiyimli surrogat ona va oziq-ovqat solingan shisha tutgan simli surrogat ona sovgʻa qildi. Maʼlum boʻlishicha, rezus maymunlari koʻp vaqtlarini zigʻir matosidan tikilgan onasi bilan, bir shisha oziq-ovqat bilan surrogat sim orqali oʻtkazgan, bu ularning teginish, iliqlik va qulaylikni rizqdan afzal koʻrganliklaridan dalolat beradi. 

Tegish turli xil shakllarda boʻlishi mumkin, baʼzilari jismoniy va psixologik farovonlikka yordam beradi. Issiq, mehrli teginish ijobiy natijalarga olib kelishi mumkin, zoʻravonlik esa oxir-oqibat salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Tegish hissi odamga turli xil his-tuygʻularni boshdan kechirishga imkon beradi: zavq, ogʻriq, issiqlik yoki sovuq. Tegishning eng muhim jihatlaridan biri jismoniy yaqinlikni yetkazish va kuchaytirish qobiliyatidir. Tegish hissi shaxslararo munosabatlar uchun haptik aloqaning asosiy komponentidir. Tegish ijobiy, oʻynoqi, nazorat, marosim, vazifa bilan bogʻliq yoki qasddan boʻlmagan kabi koʻplab shartlarga koʻra tasniflanishi mumkin. Urish, surish, tortish, chimchilash, tepish, boʻgʻish va qoʻl urish jismoniy zoʻravonlik kontekstida teginish shakllaridir.

Kategoriyalari 
Heslin besh haptik toifani belgilaydi:

• Funktsional/professional

vazifaga yoʻnaltirilganligini ifodalaydi

• Ijtimoiy/odobli

marosimdagi oʻzaro taʼsirni ifodalaydi

• Doʻstlik/iliqlik

oʻziga xos munosabatni ifodalaydi

• Sevgi/yaqinlik

hissiy bogʻlanishni ifodalaydi

• Jinsiy aloqa/qoʻzgʻalish

jinsiy niyatni ifodalaydi.

Maʼnolari 
Jons va Yarbrou tomonidan olib borilgan teginish tadqiqoti teginishning 18 xil maʼnosini aniqladi, ular yetti turga boʻlingan: ijobiy taʼsir (hissiyot), oʻynoqilik, nazorat, marosim (ritualistik), gibrid (aralash), vazifa bilan bogʻliq va tasodifiy teginish.

Ijobiy taʼsir 
Ushbu teginishlar ijobiy his-tuygʻularni bildiradi va asosan yaqin munosabatlarga ega boʻlgan odamlar oʻrtasida sodir boʻladi. Ushbu teginishlarni qoʻllab-quvvatlash, qadrlash, qoʻshish, jinsiy qiziqish yoki mehr sifatida tasniflash mumkin. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, quchoqlashish stress gormoni kortizol darajasini pasaytirishi mumkin.

• Qoʻllab-quvvatlash: tarbiyalash, tinchlantirish yoki himoya qilishni vaʼda qilish uchun xizmat qiladi. Bunday teginishlar, odatda, bir odamning qaygʻuga duchor boʻlgan boshqasiga gʻamxoʻrlik koʻrsatishini deyarli talab qiladigan yoki aniq afzal koʻradigan holatlarda sodir boʻladi.

• Minnatdorchilik: Boshqa odam qilgan ishi uchun minnatdorchilik bildirishda sodir boʻladi (qoʻl tashlash).

• Qoʻshilish: Birgalikda boʻlish harakatiga eʼtibor qaratish va psixologik yaqinlikni taklif qilishdir.

• Jinsiy: Jismoniy joziba yoki jinsiy qiziqishni bildirishdir.

• Sevgi: boshqasini tan olishdan tashqari umumiy ijobiy munosabatni bildirishdir.

Oʻynoqi 
Ushbu teginishlar oʻzaro taʼsirni yengillashtirishga xizmat qiladi va ikki tomonlama xabarni bildiradi, chunki ular har doim ogʻzaki yoki ogʻzaki boʻlmagan oʻyin signalini oʻz ichiga oladi, bu xatti-harakatni jiddiy qabul qilish kerak emasligini koʻrsatadi. Ushbu teginishlarni yanada mehrli va tajovuzkor deb tasniflash mumkin.

• Oʻynoqi mehr: oʻzaro munosabatlarni yengillashtirish uchun xizmat qiladi. Ijobiy xabarning jiddiyligi oʻyin signali bilan kamayadi. Bu teginishlar masxara qilishni anglatadi va odatda oʻzaro boʻladi.

• Oʻynoqi tajovuz: oʻynoqi mehr kabi, bu teginishlar oʻzaro taʼsirni yengillashtirish uchun ishlatiladi, ammo oʻyin signali tajovuzni koʻrsatadi. Bu teginishlar oʻzaro emas, balki kimdandur boshlanadi.

Nazorat 

Ushbu teginishlar qabul qiluvchining xatti-harakati, munosabati yoki his-tuygʻularini boshqarishga xizmat qiladi. Ushbu teginishlarning asosiy xususiyati shundaki, deyarli barcha teginishlar taʼsir oʻtkazmoqchi boʻlgan shaxs tomonidan boshlanadi. Ushbu teginishlarni muvofiqlik, eʼtiborni jalb qilish va javobni eʼlon qilish sifatida tasniflash mumkin.

• Muvofiqlik: boshqa odamning xatti-harakatiga toʻgʻridan-toʻgʻri taʼsir qilish va koʻpincha, munosabat yoki his-tuygʻularga taʼsir qilish.

• Diqqatni jalb qilish: sensorli qabul qiluvchining idrok eʼtiborini biror narsaga yoʻnaltirish uchun xizmat qilish.

• Javobni eʼlon qilish: boshlovchining hissiyot holatiga eʼtibor qaratishi va taʼkidlashi; bilvosita soʻrovlar boshqasining javobiga taʼsir qiladi.

Ritualistik 
Bu teginishlar salomlashish va ketishdan iborat. Ular yoʻnaltirilgan oʻzaro taʼsirda va undan tashqarida oʻtishlarni amalga oshirishga yordam berishdan boshqa vazifani bajarmaydi.

• Salomlashish: Uchrashuvning ochilishida boshqasini tanib olish harakatining bir qismi sifatida xizmat qiladi.

• Ketish: Uchrashuvni yopish harakatining bir qismi sifatida xizmat qiladi.

Gibrid 
Ushbu teginishlar yuqorida tavsiflangan ikki yoki undan ortiq maʼnoni oʻz ichiga oladi. Bu teginishlarni salomlashish/mehr-muhabbat va ketish/mehr-muhabbat sifatida tasniflash mumkin.

• Salomlashish/mehr-muhabbat: mehr-muhabbatni bildirish va uchrashuv boshlanganini tan olish.

• Ketish/mehr-muhabbat: mehr-muhabbatni bildirish va uchrashuvni tugatish uchun xizmat qiladi.

Vazifa bilan bogʻliq 
Ushbu teginishlar vazifani bajarish bilan bevosita bogʻliq. Ushbu teginishlarni yana quyidagicha tasniflash mumkin:

• Tashqi koʻrinishga havola: tashqi koʻrinish haqida ogʻzaki izohda aytilgan tana qismi yoki artefaktni koʻrsatish.

• Instrumental yordamchi: vazifani bajarishning keraksiz qismi sifatida paydo boʻladi.

• Instrumental intrinsik: Oʻz-oʻzidan va tashqarida vazifani bajarish, yaʼni yordamchi teginish.

Tasodifiy 
Bu teginishlar beixtiyor qabul qilinadi va hech qanday maʼnoga ega emas. Martin tomonidan chakana savdo kontekstida olib borilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, tasodifan boshqa xaridorlar tomonidan orqadan tegib ketgan erkak va ayol xaridorlar doʻkondan tegmagan odamlarga qaraganda tezroq chiqib ketishgan va brendlarni salbiyroq baholaganlar, natijada tasodifiy shaxslararo teginish effekti paydo boʻlgan.

Hissiyotlarga taʼsiri 
Yaqinda tadqiqotchilar teginish gʻazab, qoʻrquv, baxt, hamdardlik, sevgi va minnatdorchilik kabi turli xil his-tuygʻularni bildirishini koʻrsatdi. Bundan tashqari, subʼektlarning his-tuygʻularni yetkazish qobiliyatining aniqligi hissiyotning yuz va ogʻzaki tasvirlariga mutanosib edi.

Depressiya kattalardagi teginishdan mahrum boʻlish bilan bogʻliq va tadqiqotlar koʻrsatishicha, teginishdan mahrum boʻlish va ovqatlanish buzilishi oʻrtasida bogʻliqlik mavjud. Voyaga yetgan erkaklar oʻrtasida bir jinsli teginishga qarshi kuchliroq ijtimoiy taqiqlar tufayli erkaklar ayollarga qaraganda teginishdan mahrum boʻlish ehtimoli koʻproq.

Madaniyat 
Madaniyat ichida sodir boʻladigan teginish miqdori asosan madaniyatning nisbatan yuqori yoki past kontekstiga asoslanadi.

Yuqori aloqa 
Yuqori aloqa madaniyatida koʻp narsalar ogʻzaki aytilmaydi, lekin jismoniy teginish orqali ifodalanadi. Misol uchun, Lotin Amerikasida yonoqdan oʻpish — salomlashishning juda keng tarqalgan usuli, ammo Shimoliy Yevropaliklar orasida salomlashishning kam uchraydigan shakli. Turli madaniyatlarda turli xil namoyish qoidalari mavjud, his-tuygʻularning namoyon boʻlish darajasi ham turlichadir. Madaniy namoyish qoidalari, shuningdek, odamlarning oʻzaro aloqalar paytida shaxsiy makonini, qarashlarini va jismoniy aloqalarini baham koʻrish darajasiga taʼsir qiladi. Janubiy Amerika, Lotin Amerikasi, Janubiy Yevropa, Afrika, Rossiya, Yaqin Sharq va boshqalar kabi yuqori aloqa madaniyatida odamlar koʻproq jismoniy aloqani baham koʻrishadi. Yuqori aloqa madaniyatlarida uzoq qarashlar, uzoq quchoqlashlar orqali muloqot qiladilar.

Past aloqa 
Qoʻshma Shtatlar, Kanada, Shimoliy Yevropa, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Osiyo kabi past aloqa madaniyatlari kamdan-kam teginishni, kattaroq jismoniy masofani, tanani bilvosita yoʻnaltirishni (oʻzaro taʼsir paytida) va ozgina umumiy qarashlarni afzal koʻradi. Tailand madaniyatida doʻstning yuzidan oʻpish Lotin Amerikasiga qaraganda kamroq tarqalgan. Remland va Jons muloqot qilayotgan odamlar guruhlarini oʻrganib chiqdi va Angliya (8 %), Fransiya (5 %), Gollandiyada (4 %) va italyan (14 %), yunon (12,5 %) namunalariga nisbatan teginish kamdan-kam ekanligini aniqladi.

Ichki farqlar 
Turli madaniyatlarda teginish chastotasi ham sezilarli darajada farq qiladi. Xarper bir nechta tadqiqotlarga ishora qiladi, ulardan biri qahvaxonalarda teginishni oʻrganadi. Bir soatlik oʻtirish davomida Puerto-Rikoliklar uchun 180 ta, fransuzlar uchun 110 ta, inglizlar uchun hech qanday teginish va amerikaliklar uchun 2 ta teginish kuzatildi. (Xarper, 297). Biror kishi odatdagidan koʻra tez-tez teginishini bilish uchun, avvalambor, bu madaniyatda nima normal ekanligini bilish kerak. Yuqori teginishli mamlakatlarda yonoqdan oʻpish xushmuomalalik bilan salomlashish, Shvetsiyada esa manmanlik deb hisoblanishi mumkin. Jandtning taʼkidlashicha, baʼzi mamlakatlarda qoʻllarini ushlab turgan ikki erkak doʻstona mehr belgisi boʻladi, Amerika Qoʻshma Shtatlarida esa xuddi shu teginish kodlari gomoseksual sevgining ramzi sifatida talqin qilinishi mumkin.

Manbalar

Havolalar 
• Kinesika

• Proksemika

• Muomala layoqati

• Hissiyot

Psixologiya
Aloqa