MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mesrop Mashtots

Mesrop Mashtots (361-440) - arman olimi, maʼrifatparvar, arman alifbosining asoschisi. Shoh saroyida mirzo boʻlib xizmat qilgan, keyinchalik ruhoniylik yoʻliga oʻtgan. 387 yilgi bitimga asosan Armaniston 2 qismga boʻlinadi. Mamlakatning katta qismi Eronga oʻtadi. Xoz. Armaniston hududida qolgan armanlarga faqat suryoniy maktablarida oʻqish va shu tildan foydalanishga ijozat etiladi. Yunon tili taqiqlanadi. Milliy alifbo va yangi adabiyot yaratish ehtiyoji kuchayadi. Mesrop Mashtots arman tilining tovush tizimini oʻrganib, shu asosda arman alifbosini tuzadi (405—406). Bu alifbo 16 a.dan beri oʻzgarishsiz qoʻllanib kelmoqda. Mesrop Mashtots "Injil"ni arman tiliga tarjima qilgan, xristianlikning pandnasixatlari haqida kitob yozgan.

Manbalar 

Armaniston: Tarix‎
Messa

Messa (frans. messa, mitto— yuboryapman) —1) katolik xristianlarda asosiy ibodatlardan biri (liturgiya)ning nomi. Xristianlarning eʼtikrdiga koʻra, M. jarayonida ibodat qiluvchilar Iso Masihga qoʻshilish orqali oʻz gunoxlaridan xalos boʻladilar. Injil parchalarini oʻqish, diniy aytimlarni kuylash hamda Iso Masihni hayoti va oʻlimini ifodalovchi maxsus harakatlardan iborat. M.ni oʻtkazish tartibi va tarkibi koʻp asrlar davomida shakllanib, 16-asrda hozirgi koʻrinishga ega boʻldi; 2) Uygʻonish davridan boshlab Yevropa madaniyatida eng yirik diniy mussha janri, lotin matnlariga aytiladigan vokal yoki vokal-cholgʻu turkumi. "Oddiy" (missa ordi-narium), "tantanavor" (missa solemnis) hamda "qisqa" (missa brevis) turlari mavjud. "Oddiy" M.da asosiy qismlarning nomlari — "Kyrie eleison" ("Xudo oʻzing kechirgin"), "Gloria" ("Shon-sharaflar boʻlsin"), "Gredo" ("Ishonaman"), "Sanktus" ("Muqaddas") va "Benedictus" ("Marhamatli"), "Agnus Dei" ("Xudo arzandasi") — matnning boshlangʻich soʻzlaridan olingan. Dastlab bir ovozli, grigorian xoraln asosidagi aytimlardan iborat boʻlgan. Keyinchalik, kompozitorlar yaratgan koʻp ovozli M.lar rivoj topgan (ilk namunalaridan biri — G. de Mashoning toʻrt ovozli M.si, 1364). O. Lasso, Palestrina, keyingi davrda I.S. Bax, V. Motsart, L. Betxoven, F. Shubert, A. Brukner, 20-asrda I. Stravinskiy, B. Britten, B. Martinu, F. Pulenk, K. Penderetskiylar va boshqalarning M. lari mashhur. Motam M.si — rekviyemdir.

Manbalar
Messian Olivye Ejen Prosper Sharl

Messian Olivye Ejen Prosper Sharl (1908.10.12, Avinon - 1998, Parij) — fransuz kompozitori, organchi va pedagog , 20-asr klassik musiqasi namoyandalaridan. Parij konservatoriyasini tugatgan (1930). Ayni shu yerda va boshqa oʻquv yurtlarida dare bergan: shogirdlari orasida P. Bulez, K. Shtokxauzen, Ya. Ksenakis kabi 20-asr musiqasining yirik namoyandalari mavjud. 1936-yilda "Yosh Fransiya" kom-pozitorlar guruhini tashkil etgan. M. butkul ijodiy yoʻli jarayonida diniy qadriyatlar (fortepiano uchun "Chakaloq Iso qiyofasiga 20 nigoq", 1944; xor va orkestr uchun "Kichik liturgiyalar", 1944; Messa, 1950 va boshqalar), hind mumtoz (raga) musiqasi ("Turantalila" simfoniyasi, 1948; fortepiano uchun "4 ritmik etyud"lari, 1950 va boshqalar), dunyo qushlari ovozlarini (orkestr uchun "Qushlar uygʻonishi", 1953; fortepiano uchun "Qushlar katalogi", 1959 va boshqalar) oʻziga asos etib tanladi. Musika nazariyasiga doyr dareliklar, "Mening musiqiy tilim texnikasi" kitobi muallifi.

Manbalar
Messina

Messina — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya orolning shimoli-sharqiy sohilida. Messina provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 236,6 ming kishi (2001). Messina iqtisodiy ahamiyati boʻyicha orolda 2-oʻrindagi shahar. Transport yoʻli paromi orqali Apennin yarim orol sohilidagi shaharlar bilan bogʻlangan. Kimyo, oziqovqat, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari mavjud. Universitet (1548), dengiz biologiyasi instituti, botanika bogʻi, muzey bor. Messinada tez-tez zilzila boʻlib turadi, eng kuchlisi 1908-yilda boʻlgan. Harbiy dengiz bazasi. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarda qurilgan cher-kov, sobor, favvoralar saqlangan. Shaharga miloddan avvalgi 730 yilda asos solingan. Miloddan avvalgi 493 yilgacha Zankla, oʻsha yildan Messina deb atalgan.

Manbalar
Messina boʻgʻozi

Messina boʻgʻozi — Oʻrta dengizdagi boʻgʻoz, Apennin yarim oroli bilan Sitsiliya oroli oraligʻida. Ioni dengizi bilan Tirren dengizini birlashtirib turadi. Uzunligi 40 km chamasida, kengligi 3,5—22 km. Eng sayoz joyining chuqurligi 115 m. Ssilla va Haribda girdoblari bor. Yirik portlari: Messina va Rejodikalabriya (Italiya).

Manbalar 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Merkuriy (xudo)

Merkuriy — Qad. Rim afsonalarida Yupiternint oʻgʻli, tijorat, sanʼat, kasb-hunarlar xudosi, sayyoxlar homiysi. Yunonlardagi Germes bilan kiyoslanadi. M. boshida safar qalpogʻi, oyogʻida patli shippak, qoʻlida tayoq bilan tasvirlangan.

Manbalar
Messina zilzilasi

Messina zilzilasi - Italiyaning Messina shahri yaqinida roʻy bergan zilzila. 1908-yil 28 dekabrda sodir boʻlgan. Italiya tarixidagi eng kuchli va tala-fotli zilzilalardan biri. U dastlab soat 5 dan 21 min. oʻtganda uncha kuchli boʻlmagan yer silkinishlari bilan boshlandi. 10 minutcha davom etgan kucheiz silkinishlardan keyin 2 min. oʻtgach, asosiy zilzila sodir boʻldi. Bir zumda imoratlar quladi, dengizda, Sitsiliya, Kalabriya qirgʻoqlarida sunami roʻy berdi. Bir necha min.dan keyin Messina shahrining koʻp joylarida yongʻin boshlandi. Zilzila oqibatida taxminan 84 ming kishi halok boʻldi. Messina zilzilasi magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha taxminan M-7,5 ga teng boʻlgan. 12 ballik MSK-64 shkalasi boʻyicha zilzila kuchi taxminan 10 ballga teng deb hisoblandi.

Adabiyot 
 Taziyev G., Kogda zemlya drojit, M., 1968.

Manbalar 

 

Zilzilalar
Messiya

Messiya (qad. yahudiycha mashiax — Xudo tomonidan tanlab olingan mumtoz shaxs, paygʻambar, maxdiy) - Yahudiy dini, Hinduiy dini, Zardusht dini, Buddaviy dini, Xristian dini, Islom dini, Bobiy dini, Bahoiy dini va boshqa din va e'tiqodlarda kelajakda kelishi kerak bo'lgan, Xudo tarafidan ilohiy xabar yetkazilib, Elchi qilinadigan odam. 

Yahudiy dinida - Mashiax

Hinduiy dinida - Kalki

Zardusht dinida - Saoshyant

Buddaviy dinida - Maytreya

Xristian dinida - Xristos

Islom dinida - Mahdiy

Bobiy dinida - Mahdiy

Bahoiy dinida - navbatdagi Ilohiy Mazhar ayni shu status(Navbatdagi payg'ambar)ni bildiradi.

Manbalar
Mesxeti tizmasi

Mesxeti tizmasi (Ajariya -Imereti, Ajariya-Axalsixe) — Gruziyaning Kichik Kavkaz togʻ sistemasidagi tizma. Qora dengizning Ajariya sohilidan Kura daryosining Borjomi darasigacha 150 km ga choʻzilgan. Bal. 2850 m gacha (Mepisskaro). Choʻkindi jinslardan tashkil topgan. Keng bargli, igna bargli oʻrmonlar, togʻ yaylovlari bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Meta ...

Meta ... (yun. meta — orasida, keyin, oralatib) — qoʻshma soʻz boʻlagi; oraliqda ekanligini, nimadandir keyin kelishini, boshqa biron narsaga oʻtishini bildiradi (mas, metabolizm, metagenez).

Manbalar
Meta-

Meta-, ORTO-, PARA- (qisqartmada m-, o-, n-) — ikki oʻrinbosarlarning, asosan, benzol yadrosida joylashgan holatini (1, 2-orto, 1,3-meta, 1,4-para) belgilash. Metan qatori birikmalarning nomlanishida ham shahrik. belgilashlar qabul qilingan. "Orto" va "meta" prefikslari kislotalar va ularning turli darajada gidratlangan hosilalarining trivial nomlanishida qoʻllanadi. Kislotalarning orto-shakllarida markaziy atomdagi ON guruhlarining soni eng koʻp boʻladi. Masalan, H4SiO4[Si(OH)4] — ortosilikat kislota yoki baʼzi organik kislotalarning gidratlangan shakllari, mas, NS(ON)3— ortochumoli kislota, S(ON)4—ortokarbonat kislota (koʻrsatilgan kislotalar efirlar koʻrinishidagina barqaror). Kislotalarning metashakllari — ortokislotalarning degidratlangan shakllaridir, mas, H2SiO3 — metasilikat kislota. "Para" prefiksi polimerizatsiya mahsulotlarini nomlashda qoʻllanadi, mas, (CN)n — paratsian, (SN3SNO)p — paraaldegid.

"Orto" va "para" prefikslari vodorodning ikki holatini belgilashda ham qoʻllanadi.

Manbalar
Metabazitlar

Metabazitlar (meta... va yun. basis — asos) — asosli magmatik jinslarning metamorfizmi natijasida hosil boʻlgan metamorfik togʻ jinslari. M.ga metamorflashgan diabazalar, gabbro, dioritlar va baʼzan slanets va amfi-bolitlar kiradi (qarang Metamorfik togʻ jinslari). M. Oʻzbekistonning Hisor, Chatqol, Kurama, Nurota, Sulton Uvays togʻlarida dayka, qatlam va tomirlar shaklida uchraydi.

Manbalar
Metabolizm

Metabolizm ( - metabole — oʻzgarish) — hujayralarda sodir boʻladigan fermentativ reaksiyalar majmui. Metabolizmda organik hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan moddalar va energiya xosil boʻladi. "Metabolizm" termini, koʻpincha, moddalar va energiya almashinuvining hujayrada kechadigan bosqichlarini ifodalash uchun ishlatiladi. Bu jihatdan Metabolizm tor maʼ-noda oraliq almashinuvni, yaʼni moddalarning xujayra ichida oxirgi mahsulotga aylanishini ifodalaydi. Oziq moddalar hujayraga tushgach, bir qator kimyoviy oʻzgarishlarga uchraydi. Bunday reaksiyalarning muayyan tartibda ketma-ket roʻy berishi metabolitik yoʻl, hosil boʻlgan oraliq mahsulotlar metabolitlar deyiladi. Metabolizm anabolizm va katabolizmdan iborat. Anabolizmda hujayralar va toʻqimalar tarkibiga kiruvchi moddalar sintezlanadi, hujayra tarkibi yangilanadi. Anabolitik reaksiyalar, asosan, qaytarilish reaksiyalaridan iborat boʻlib, ular erkin kimyoviy energiya sarf boʻlishi orqali boradi (qarang Qaytarilish reaksiyalari). Katabolitik reaksiyalar, asosan, oksidlanish reaksiyalaridan iborat boʻlib, unda murakkab moddalar birmuncha oddiy molekulalargacha parchalanadi va energiya ajralib chiqadi (qarang Oksidlanish reaksiyalari). Metabolizmning bu ikki tomoni oʻzaro chambarchas bogʻlangan.

Yana q. 

 Katabolizm
 Anabolizm
 Assimilyasiya
 Dissimilyasiya

Manbalar
Metabolitlar

Metabolitlar — oʻsimlik va hayvonlarning hujayralari, toʻqimalari hamda organlaridagi almashinuv jarayonida (qarang Metabolizm) hosil boʻladigan moddalar. Assimilyasiya va dissimilyasiya jarayenlarida ishtirok etadi. Koʻpincha M. qonga tushgach, funksiyalarning gumoral regulyasiyasida qatnashib, biokimyoviy va fiziologik jarayonlarga faol taʼsir etadi.

Manbalar
Metagalaktika

Metagalaktika (meta... vo galaktika) — yulduz sistema (galaktika)lari majmui. Koinotning zamonaviy teleskoplar bilan kuzatsa boʻladigan (bular mlrd.ga yaqin) galaktikalarning hammasi M.ning bir qismi. Galaktikamiz yoki somon yoʻli sistemasi M.dagi yulduz sistemalaridan biridir. Teleskoplar quvvati oshgan sari uzok, masofadagi obyektlar tadqiq qilina boshlandi. M. hech qanday obyekt boʻlmay, koinotning shartli ravishda olinayotgan qismi xolos. Galaktikalar asosan turli fizik bogʻlangan toʻdalarni va guruxlarni tashkil qiladi. Guruhlar ikki yoki undan ortiq yulduz sistemasidan; oʻnlab, yuzlab va, hatto, minglab galaktikalarni oʻz ichiga olgan toʻdalardan, oʻn minglarcha galaktikadan tuzilgan tumanliklardan iborat boʻladi. Mas, bizning Galaktika va unga yaqin joylashgan boshqa (taxminan 150 ta) galaktikalar mahalliy galaktikalar guruhi deb ataladigan toʻdaga kiradi. Bu toʻdalarning toʻdalari ham mavjud boʻlib, ularning massalari kamida bir necha ming trillion Quyosh massasiga teng. Ushbu oʻtatoʻdalar M.ning e ng yirik fizik obyektlari hisoblanadi. Ular shakli deyarli disksimon boʻlgani sababli adabiyotda "Zeldovich quymoklari" deb ham ataladi.

Oʻtatoʻdalar gigant boʻshlikdarni chegaralab turadi. Natijada M.ning eng katta masshtabdagi tuzilishi "arining uyasi"ni eslatadi. Oʻtatoʻdadan iborat "devorlar" orasidagi oʻrtacha masofa kamida bir necha oʻn million parsekka teng boʻladi. Galaktikalararo fazoda yakkalangan yulduzlar, kosmik elektromagnit nurlar, kosmik chang (galaktika toʻdalari orasidagi fazoda) mavjud. M.ning bizga maʼlum boʻlgan chegarasi (qismi) dagi oʻrtacha modda zichligi 10-3’+10-30 g/sm3.

M. oʻlchamini "qizilga siljish" z qiymati orqali ifodalash qulay. Zamonaviy teleskoplar va ularga oʻrnatilgan oʻta sezgir kameralar yordamida taxminan z = 5 qiymatida ayrim kvazarlarni (tugʻilishi endi boshlangan galaktika yadrosini) kuzatish mumkin. Bu "nuqtalarda" Koinotning kengay-ishi tezligi deyarli 280 ming km/sek ga teng boʻlib, ular M.ning shartli chegarasida kuzatiladi. Koinotning z>5 boʻlgan fazosi tarkibi va tuzilishiboʻyicha nazariyotchi astrofizik va kosmologlar yangi modellar ustida ish olib bormoqdalar (yana qarang Koinot, Kosmogoniya, Kosmologiya).

Salohiddin Nuritdinov.

Manbalar
Metagenez

Metagenez (meta... va ... genez) — avlodlarning ikkilamchi nayel gallanishi shakllaridan biri. M.da jinsiy koʻpayadigan individlar nasli jinssiz koʻpayadigan individlar nasli bilan almashinib turadi.

Manbalar
Metagenez (jarayon)

Metagenez (yun. meta — keyin va genesis — vujudga kelish, paydo boʻlish) — choʻkindi togʻ jinslarining qayta oʻzgarishi jarayonlari majmui, jinslar litosferaning yanada chuqurroq gorizontlariga choʻkib borishi natijasida bosim va traning tobora ortishi sharoitida vujudga keladi. "M." terminini taʼriflashda olimlar oʻrtasida yagona fikr yoʻq. Bu terminni dastlab (1957) taklif qilgan geolog N. B. Vassoyevich uni togʻ jinslari regional metamorfizmining sinonimi deb hisoblagan. Agar katagenezda jin-slarning ayrim komponentlari oʻzgarsa, M.da barcha mineral oʻzgarishga uchraydi. Mas, gilsimon minerallar slyudaga, alyuminiy gidroksidi korun-dga, gidrogyotitlar gematitga aylanadi va h.k. Ayni vaqtda mineral donachalarining oʻzaro oʻsishi kuchayadi, biroq qatlamsimon teksturasi koʻpincha saqlanib qoladi.

Manbalar
Metakril kislota

Metakril kislota, (a-metilpropen kislota, ss-metil akril kislota), CH2=C(CH3)— COOH- Mr- 86 toʻyinmagan tarkibida  2 ta qoʻsh bogʻ mavjud.Oʻtkir hidli rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 16°, qaynash temperaturasi 163°, zichligi 1015 kg/sm3 (20°da), suvda va organik erituvchilarda eriydi. Metakril kislota natriy amalgamasi bilan izomoy kislotagacha qaytariladi, asoslar va spirtlar bilan metakrilatlar hosil qiladi. Oson polimerlanib, polimetakril kislotaga aylanadi. Sanoatda atsetonga sianid kislota taʼsir ettirib olinadi. Metakril kislota karboksilat kauchuklar, organik shisha poliakril yelimlar, ion almashinuvchi smolalar, metakrilatlar, poliakril kislota ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Kislotalar
Metall bogʻ

Metall bogʻ — kimyoviy bogʻning bir turi, metallning kristall panjara tugunlarida (uchlarida) joylashgan musbat zaryadli ionlar bilan elektron gaz (valent elektron)ning oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga keladi. Metallar oʻziga xos eng muhim fizikkimyoviy xossalari bilan boshqa oddiy va murakkab moddalardan farq qiladi. Bu xossalar faqat metallargagina mansub boʻlgan metall boglanish mavjudligi tufayli namoyon boʻladi. Metall atomida valent elektronlar soni oz, lekin elektronlar bilan toʻlmagan orbitallar koʻp. Valent elektronlar metall atomining yadrosi bilan ancha boʻsh bogʻlanganligi sababli kristall panjara ichida erkin harakat qiladi. Bu elektronlar harakati gaz qonunlariga boʻysunganligi uchun ularni elektron gaz deb ataladi. Demak, nisbatan ancha kam miqdordagi valent elektronlar koʻp miqdordagi metall ionlarini oʻzaro bogʻlab turadi. Metall bogʻ metallar, metall qotishmalari va intermetall birikmalar uchun tavsifli boʻlib, nafaqat ularning qattiq kristallarida, balki suyuq va amorf holatlarida ham saqlanib qoladi.

Manbalar
Metallar korroziyasi

Metallar korroziyasi - metallarning atrofidagi muxit bilan kimyoviy yoki elektrokimyoviy taʼsirlashuvi oqibatida yemirilishi. Asosan 3 bosqichdan iborat: reaksiyaga kirishuvchi moddalarning fazalar chegarasiga — reaksiya zonasiga kelishi; reaksiya; reaksiya mahsulotining reaksiya zonasidan chetlashishi. Bu bosqichlarning har biri, oʻz navbatida, elementar bosqichlardan iborat. Metallar korroziyasi kimyoviy va elektrokimyoviy xillarga boʻlinadi. Kimyoviy Metallar korroziyasi metallarning oksidlanishi va oksidlovchi komponentning qaytarilishidan iborat. Bunday korroziya elektr oʻtkazmaydigan agressiv mu-hitda sodir boʻladi. Elektrokimyoviy Metallar korroziyasi metallarning elektr toki utkazadigan suyuq muhitda — elektrolitlar eritmasida yemirilishi. Bunda metall zarralari elektrolit eritmasida eritmaga oʻtadi.

Metallar korroziyasi yemirilish harakteriga kura, quyidagi turlarga boʻlinadi: tekis, mahalliy, kristallitlararo va korrozion darz. Korroziya natijasida har yili yigʻilgan va inson ishlatadigan barcha metallarning 1—1,5% i yoʻqoladi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun baʼzi tadbirlar koʻriladi (mas, legirlovchi elementlar: xrom, nikel va boshqa qoʻshiladi).

Manbalar
Metallar strukturasi

Metallar strukturasi - metallarning ichki tuzilishi manzarasi; oddiy koʻz bilan yoki lupa va mikroskopda, rentgen nurlari yordamida aniqlanadi. Oddiy koʻz bilan yoki lupa orqali koʻrinadigan Metallar strukturasi makrostruktura, mikroskopda koʻrinadigani mikrostruktura, rentgen nurlari yordamida aniqlanadigani rentgenostruk-tura deyiladi. Makrostruktura ni aniqlashda namunaga reaktiv eritma (kuchsiz kislota eritmasi) taʼsir ettiriladi, yaʼni xurushlanadi, metallning ayrim komponentlariga reaktiv turlicha taʼsir etganidan namunada makrorelyef hosil boʻladi. Bunday na-muna sirti makroshlif deb ataladi. Quyma metallning makrostrukturasi dendrit tuzilishida boʻladi. Quyma metall bosim bilan ishlansa, dendritlar choʻzilib, tolalar hosil qiladi. Bunda metall makrostrukturasiga qarab, deformatsiyalanganlik darajasini va tolalarning yoʻnalishini aniqlash mumkin. Maxsus xurushlash usullaridan foydalanib, metallning bir jinsligini, ichki nuqsonlari (darz, aralashma, gʻovak va boshqalar) ni bilish mumkin. Makrostrukturani tekshirish usuli sanoatda va ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllaniladi.

Metallarning mikrostruktur as i. Texnik metallarning hammasi nomuntazam shaklli mayda kristallar — donalardan tuzilgan. Bularni optik yoki elektron mikroskop yordamidagina koʻrish mumkin. Mikro-strukturani aniqlash uchun metalldan namuna qirqib olinib, bir tomoni koʻzgudek yaltiratiladi; unga reaktiv eritma taʼsir ettiriladi. Bunda namuna sirtida mikrorelyef (mikroshlif) hosil boʻladi. Mikroshlif mikroskopda kuzatilsa, mikrostrukturasi yaqqol koʻrinadi. Mikrostrukturani oʻrganish metallar sifatini baholashning asosiy usullaridan biridir.

Metallarning rentgenostruk-turasi ni aniqlash uchun rentgenografiya usulidan foydalaniladi. Bu usul metall kristall panjarasidagi bir qator atomlarning rentgen nurlarini difraksiyalashga asoslangan (qarang Kristall panjara, Metallografiya).

Ld..Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.

Manbalar
Metallar texnologiyasi

Metallar texnologiyasi - metallarni olish, ulardan turli detal va buyumlar tayyorlash usullarini oʻrganadigan fan; bunday usullar majmui. Metallar texnologiyasi tarixi juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Tosh qurollar yasashdan metall qurollarhyasashga oʻtilishi insoniyat tarixida muxim ahamiyat kasb etdi. Arxeologik kuzachishlar shundan dalolat beradiki, odamh|yetall qurol yasashda dastlab misdan fDdalangan (choʻkich, xanjar, ixcham bolta, k^yza va19274-28 yillarda V. Pauli va A. Zommerfelid metallarning paramagnit kirituvchanlik "anomaliyasi" va issiqlik sigimini elektron nazariya asosida/gushuntirdi, 1930-yilda esa L. Landau metallardagi diamagnetizm oʻq-yoy uchlari neolit davrida, yaʼtg"hodisasini asoslab berdi.miloddan avvalgi 4—3 ming yillikda yasalgan). Ibtidoiy odam dastlab tabiiy misni eritish, quyish va uni bolgʻalab har xil shakl berish, misni sovuqlayin ishlash usullarini bilgan. Inson asta-sekin tarkibida boshqa metallar boʻlgan rudalarni kulolchilik oʻchoqlarida eritib, metallar olishning yangi-yangi usullarini bilib oldi. 6-asr ga kelib metall eritish oʻchogʻi (gorn), 16-asrda domna pechi, 19-asrda martenʼ pechi, 20-asrda elektr metall eritish pechlari paydo boʻldi, metallga ishlov berish usullari ham astasekin takomillashib bordi (bosqonlar, pres-slar, metall kesish va qirqish sta-noklari paydo boʻldi). Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi 3 ming yillik oxirlaridan sof misni eritib, quyib, bolgalab, asosan, bezak buyumlar yasashgan, asta-sekin qalay, kumush, oltin va boshqa rudali metallarni eritish, quyish va qizdirib ishlash usullari oʻrganib olingan; ayniqsa, zargarlik, qurol-aslaha yasash rivojlangan. Hozir ham temirchilik ustaxonalarida puflama metall eritish oʻchoqlari (gornlar) va qoʻlda bolgʻalash usullari saqlanib qolgan (qarang Metallurgiya, Metallshunoslik).

Metallar texnologiyasining asosiy boʻlimlari: quymachilik, metallarni bosim bilan ishlash, payvandlash, kesib ishlash as os lari va metallmaye m ater iall ar d an mashinasozlik dv i gatell arini ishlab chiqarish asoslari (qarang Metallarni ishlash, Metallshunoslik). Metallar texnologiyasi fizika, kimyo va boshqa fanlarga asoslanadi.

Manbalar
Metallar fizikasi

Metallar fizikasi - metall va krtishmalarning atom tuzilishi hamda fizik xossalarini oʻrganish bilan shu-gʻullanadigan fizika boʻlimi; qattiq jism fizikasinint tarkibiy qismi. 20-asrboshlarida nemis olimi P. Drude metallarning tuzilish modelini taklif qilib, bu model yordamida ularning elektr va issiqlik oʻtkazuvchanligini tushuntirdi. Shu modelga koʻra, metall atomlari oraligʻi "elektrongaz" bilan toʻlgan. X. Lorents bu nazariyani rivojlantirdi va unga gazlar kinetik nazariyasikya tatbiq qildi. Natijada metallar tuzilishiga oid Drude — Lorents nazariyasi yuzaga keldi.

Metallar fizikasi metallshunosliknint nazariy asosini tashkil qiladi, metallar, turli qotishmalar olishda hamda ularga mexaniktermik ishlov berish va ishlatish jarayonida paydo boʻladigan fizik jarayonlarni oʻrganadi. Bunda, ayniqsa, metallarning atom tuzilishi va kristall panjarasyani, shuningdek, elektronlar harakatini oʻrganish mu-himdir. Metallar fizikasi metall musbat ionlarini davriy (yoki kvazidavriy) elektrostatik maydonda harakatlanuvchi elektronlardan iborat, deb tushuntiradigan kvant nazariya boʻlimi; metall va krtishmalarning muvozanatlik sharti, ulardagi turli jarayonlar kinetikasi boʻlimi; turli sharoitda (nagruzka, temperatura, nurlanish taʼsirida) yangi materiallar yaratish, metall va krtishmalarning mustahkamligi hamda plastikligini oʻrganish boʻlimidan iborat.

[[Metallarning kvant nazariyasi da metallarning elektr, magnit, baʼzi hollarda mexanik tafeilotlari tax^il qilinadi. Bunda metallarning elektron tuzilishi rentgenoskopiya, galvanomagnetik tekshirish, termoelektr effektlar va boshqa usullar bilan oʻrganiladi.

Metall va qotishmalarning muvozanatlik shartlari (holat diagrammasini tuzish va sof metallar uchun faza oʻtish nuqtalarini aniqlash) termodinamika krnunlariga asoslanadi. Bunda yuqori (yuz ming atm gacha) bosimda fazalar muvozanati va fazalar oʻzgarishi kinetikasi oʻrganiladi. Rentgen spektral taxlili, elektron mikroskopiya va neytronografiya usullari Metallar fizikasining rivojlanishida, ayniqsa, yangi strukturali metall va qotishmalar olishda muhim ahamiyatga ega (yana q. [[Metallar).

Manbalar
Metallarni qaytarish

Metallarni qaytarish - qaytarilish reaksiyasi yordamida rudalardan metallarni ajratib olish jarayoni. Bunda qaytaruvchi sifatida metallarga qaraganda kislorodga yaqinroq element yoki moddalar ishlatiladi. Agar qaytarilgan metall eritma holida boʻlsa, jarayon osonlashadi, chunki erish jarayoni erkin energiyani kamaytiradi. Domna pechidagi jarayonda toza temir emas, balki uglerodning temirdagi eritmasi — choʻyan hosil bulishiga ham sabab shu.

Kimyoviy nuqtai nazardan qaraganda Metallarni qaytarish atomga yoki atomlar guruhiga elektronlar birikishidan iborat. Shu sababli, elektroliz yoʻli bilan metallar olish jarayoni, mas, mis sulfat (CuSO4)ning suvdagi eritmasini elektroliz qilib toza mis, alyuminiy oksidi (A12O3) eritmasini elektroliz qilib esa toza alyuminiy olish ham Metallarni qaytarishdir.

Manbalar