Ko'zlar bog'langan holda shaxmat o'ynash uslubi(Blindfold chess)

Koʻzlar  bogʻlangan holda  shaxmat oʻynash uslubi,  oʻyinchilar donalarning holatini koʻrmaydigan va ularga tegmaydigan shaxmat oʻyini turidir. Bu oʻyinchilarni boʻlaklarning pozitsiyalarining aqliy modelini saqlashga majbur qiladi. Harakatlar maʼlum bir belgilar tizimi  orqali bildiriladi.

Ushbu shaxmat turi  asrlar davomida moʻjizaviy deb hisoblangan, ammo hozirda bir vaqtning oʻzida bir nechta  oʻyinni kuzatib boradigan odamlar  eʼtirof etilmoqda. Bir vaqtning oʻzida koʻr-koʻrona oʻynashda vositachi odatda oʻyinchilar oʻrtasidagi harakatlarni bir-biriga yetkazib turadi.

Yaqin oʻtmishda 
Koʻzi bogʻlangan holda shaxmat oʻynash birinchi marta shaxmat tarixida juda erta oʻynalgan, ehtimol birinchi oʻyinni Yaqin Sharqda Said bin Jubayr – 665-714) oʻynagan.  Yevropada shaxmatning ushbu turi  kuchsizroq raqibga duch kelganda hatto shaxmat ustasining ham qobiliyatlarini cheklash yoki shunchaki oʻzining yuqori qobiliyatlarini namoyish qilish vositasi sifatida mashhur boʻldi.

HJR Myurrey oʻzining „ Shaxmat tarixi“ kitobida koʻrinmas shaxmatning yana bir turini qayd etgan.Unda Oʻrta osiyolik ikki chavandoz ot mingan holda, doska yoki dona ishlatmasdan shaxmat yurishlarini ogʻzaki aytgan holda  shaxmat oʻynayotganliklari tasvirlangan.

Yevropada birinchimarotaba koʻzni bogʻlab oʻynash 1266-yilda Florensiyada boʻlib oʻtgan 1783-yilda buyuk fransuz oʻyinchisi André Danican Philidor bir vaqtning oʻzida uchta  oʻyin oʻynash qobiliyatini katta muvaffaqiyat bilan namoyish etdi, gazetalar uning yutugʻini taʼkidlab, tunda uxlashda qiynalayotgan paytda yotoqda taxtani tasavvur qilishni oʻrgatdi.

Pol Morfi 1858-yilda Parijda sakkizta eng kuchli oʻyinchiga qarshi kurashadi va ajoyib natija bilan oltita gʻalaba va ikkita durang qayd etdi. Ushbu  shaxmatning boshqa dastlabki ustalari Lui Polsen, Jozef Genri Blekbern (bir vaqtning oʻzida 16 tagacha oʻyinda  koʻzini bogʻlab oʻynagan) va birinchi jahon chempioni Vilgelm Shtaynits edi, u 1867-yilda Dandida bir vaqtning oʻzida oltita oʻyinda ishtirok etib, uchtasida gʻalaba qozonib, uchta durang qayd etgan. Bu shaxmat ustalari tomonidan yaxshi daromad manbai sifatida koʻrilgan. 1870-yillarda koʻzi berkitilgan holda shaxmat  oʻynagani bilan mashhur boʻlgan birinchi ayol futbolchilardan biri Ellen Gilbertdir .

Vaqt oʻtishi bilan shaxmatning ushbu turida yangi-yangi rekordlar qayd etila boshladi. 1900-yilda Garri Nelson Pillsberi Filadelfiyada bir vaqtning oʻzida 20 ta oʻyin oʻtkazdi; Bir vaqtning oʻzida 15 ta shaxmat va 15 ta shashka oʻyinini oʻynashga urinib koʻrib rekordni yangiladi. Chexoslovakiyalik futbolchi Richard Reti va rossiyalik jahon chempioni Aleksandr Alekxine rekordni sezilarli darajada oshirdi.

20-asr tarixi 
1924-yilda Nyu-Yorkdagi Alamac mehmonxonasida Alekhine juda kuchli raqiblarga (Isaak Kashdan va Hermann Shtayner) qarshi bir vaqtning oʻzida 26 ta koʻzi bogʻlangan holda  oʻyin oʻtkazdi, 16 gʻalaba, 5 magʻlubiyat va 5 durang natija qayd etdi. Bu, ehtimol, oʻsha paytdagi koʻrsatilgan natijalarning  eng kuchlisi edi. Keyingi yilning fevral oyida  Parijda u  har biri toʻrt oʻyinchidan iborat 28 jamoa bilan toʻqnash keldi, 22 gʻalaba, 3 magʻlubiyat va 3 durang bilan ajoyib natijaga erishdi. Oʻsha yili Reti San-Pauluda bir vaqtning oʻzida 29 oʻyinchi bilan oʻynab, bu rekordni yangiladi va voqeadan keyin portfelini tashlab ketganidan keyin xotirasi yomonligi haqida fikr bildirdi.

1934-yil 16-iyulda Chikagoda Alekxine 32 ta  oʻyin oʻtkazib, 19 gʻalaba, 4 magʻlubiyat va 9 durang bilan yangi jahon rekordini oʻrnatdi. Edvard Lasker ushbu tadbirga hakamlik qildi.

20-asrning qolgan qismida saqlanib qolgan umumeʼtirof etilgan jahon rekordini 1937-yil 20-sentyabrda Edinburgda koʻzi bogʻlangan holda bir vaqtning oʻzida 34 ta shaxmat oʻyinini oʻynagan Jorj Koltanovski oʻrnatgan. U 13 soat davomida 24 oʻyinda gʻalaba qozongan va 10 ta oʻyinda magʻlub boʻlgan. Rekord Ginnesning rekordlar kitobiga kiritildi. Keyinchalik Migel Najdorf ham, Yanos Flesch ham bu rekordni yangilaganliklarini daʼvo qilishdi, ammo ularning harakatlari Koltanovskiniki kabi toʻgʻri nazorat qilinmadi. Najdorfning Argentinaning Rosario shahridagi birinchi rekordi 40 raqibga qarshi boʻlib, 36 gʻalaba, 1 durang va 3 magʻlubiyat qayd etgan.  1947-yilda San-Pauluda 39 gʻalaba, 4 durang va 2 magʻlubiyat qayd etgan holda 45 ta raqibga qarshi oʻyin oʻtkazdi. Ginnesning rekordlar kitobi Najdorfning rekordini tan olmaydi, chunki u goʻyo hisoblar jadvaliga kirish imkoniga ega boʻlgan va har bir taxtada bir nechta raqiblar boʻlgan. Koltanovski shunday sharoitda 100 ta oʻyinni boshqarishi mumkinligini aytdi. Biroq, Najdorfning rekordi boshqa manbalar tomonidan qonuniy deb hisoblanadi. Vengriyalik Yanosh Flesh 1960-yilda Budapeshtda 52 ta raqib oʻynab, 31 gʻalaba, 3 durang va 18 magʻlubiyat bilan bu rekordni yangilaganini daʼvo qildi. Biroq, bu rekord urinish Fleschga davom etayotgan oʻyinlar natijalarini ogʻzaki sanab oʻtishga ruxsat berilganligi tufayli biroz pasayib ketdi. Bundan tashqari, u juda qisqa vaqt ichida, taxminan besh soat davomida boʻlib oʻtdi va koʻplab qisqa oʻyinlarni oʻz ichiga oldi.

Yana bir shu sohadagi rekord 1960-yilda San-Fransiskoda Koltanovski tomonidan oʻrnatildi, u bir harakatni 10 soniya ichida amalga oshirish orqali  56 ta ketma-ket oʻyin oʻynadi. Koʻrgazma 50 gʻalaba va 6 magʻlubiyat bilan 9 soat davom etdi.

21-asrning 24 soatlik koʻzni bogʻlab oʻynalgan shaxmat rekordlari 
Yangi Yevropa rekordi 2010-yil noyabr oyida Germaniyaning Sontheim shahrida 35 ta raqibga qarshi oʻynagan germaniyalik Mark Lang tomonidan 23 soat davomida 19 gʻalaba, 13 durang va 3 magʻlubiyat bilan oʻrnatildi.

Bir yil oʻtib Lang 2011-yil noyabr oyida Sontheimda yana bir bor 46 raqib bilan bir vaqtda va koʻzlari bogʻlangan holda, 25 gʻalaba, 19 durang va 2 magʻlubiyat bilan jahon rekordini yaxshiladi.

2016-yilning 3-dekabr kuni oʻzbekistonlik shaxmatchi Timur Gareyev 48 ta raqib bilan koʻzida bogʻich va velosipedda oʻtirgan holda oʻynadi va natijada 35 gʻalaba, 7 durang va 6 magʻlubiyat qayd etildi.

Sogʻliq bilan bogʻliq muammolari 
Koʻp manbalarda ushbu uslub shaxmat oʻynash qobiliyatini kuchaytirish  usuli sifatida tavsiya etilgan boʻlsa-da, SSSRda 1930-yilda bir vaqtning oʻzida koʻzlar bogʻlangan holda oʻynaladigan shaxmat  oʻyinlari tashkil etish  rasman taqiqlangan, chunki ular sogʻliq uchun xavfli hisoblanadi.  Mixail Botvinnikning maʼlum qilishicha bu turdagi oyin oddiy shaxmatga nisbatan oʻyinchini juda toliqtiradi

Psixologiya 
Gʻayrioddiy vizual-fazoviy qobiliyat va kuchli xotirani talab qilishini hisobga olsak, shaxmatning bu turi 1893-yilda Alfred Binetning tadqiqotlaridan boshlab, 1965-yilda shaxmat grossmeysteri va psixoanalitik Ruben Finening ishini davom ettirib, psixologiyada katta izlanishlarga olib keldi. va 20-asrning oxirida ushbu shaxmat turi psixologiyasi boʻyicha tajribalarni tavsiflovchi bir nechta ilmiy maqolalar bilan yakunlandi. Umuman olganda, ushbu tadqiqot shuni koʻrsatadiki, koʻzlari bogʻlangan shaxmatchilarning hal qiluvchi fazilatlari ularning egallagan bilimlari va ongda vizual-fazoviy operatsiyalarni amalga oshirish qobiliyatidir.

Zamonaviy holat 
Bugungi kunda yil davomida oʻtkaziladiganshu kabi shaxmat turnirlari mavjud boʻlib, eng yuqori darajadagi tadbir 2011-yilgacha Monte-Karloda oʻtkazilgan Melody Amber turniri edi. Zamonaviy oʻyinchilardan Vladimir Kramnik, Vishvanatan Anand, Aleksey Shirov va Aleksandr Morozevich 1996 va 2007 yillardagi Amber turnirlarining muqobil gʻoliblari boʻlgan koʻzi bogʻliq holda oʻynaladigan  shaxmatda ayniqsa kuchli ekanliklarini isbotladilar. Oʻshandan beri Levon Aronyan uch marta Amberni yutgan va 2012-yilgi SportAccord World Mind Games musobaqasida  koʻzi berkitilga holda shaxmat oʻynash boʻyicha gʻalaba qozongan.

2009-yilda Eliot Xerst va Jon Knottning “ Tarix'','' Psixologiya'', ''Texnikalar'', ''Chempionlar'', ''Jahon rekordlari'' va ''Muhim oʻyinlar ” kabi kitoblari nashr etildi. U AQSh shaxmat federatsiyasi, Amerika shaxmat jurnalistlari va US Chess Trust homiyligida 2009-yilning eng yaxshi shaxmat kitobi uchun Fred Kramer mukofoti sovrindori boʻldi.