MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abdulla Nurali oʻgʻli

Abdulla Nurali oʻgʻli (1874 — Qashqadaryo viloyati Kitob tumani Qaynar qishlogʻi — 1957) — baxshi-shoir. Oʻzbekiston xalq dostonchisi (1938). Yoshligidanoq choʻponlardan doʻmbira chertishni oʻrgangan.

Hayoti 
Abdulla shoirning hayoti va ijodi haqida so'z yuritganda, eng avvalo, uning “Do'mbiram” she’ridagi  misralarni eslamoq joizdir: 

Joyim Qaynarbuloq, tog'lar orasi,
O'zim Nurali podachining bolasi.

Oddiy kambag'al oilasidan chiqqan Abdulla yoshligini shunday eslaydi: “To'qqiz yoshimda otam o'ldi. Sherali, Po'lat degan akalarimning qaramog'ida qoldim. Yorboy degan boy yiliga bir botmon bug'doy beraman, deb akalarimdan meni o'ziga yetimlikka oldi. O'n olti yoshga yetganimda Yorboyning bosh cho'poni bo'lib, yetimlik haqimni o'zim oladigan bo'ldim. Do'mbira chertish, termalar aytishni cho'ponlik paytlarimda mashq qilar edim. Yillar o'tib borar, men to'ylarda baxshi shoirlardan eshitganlarimni takrorlab, do'mbira mashqiga solib yurar edim. Bashir qishlog'ida katta to'y ekan, xo'jayinimdan so'rab o'sha to'yga bordim. Shu to'yda Rajab shoirga yaqin bo'lib, unga shogird tutindim, u bilan to'y-ma’rakalarda ishtirok qilib yurdim”.

Ijodiy faoliyati
19-asr 2- yarmi va 20-asr boshlarida yashagan Shaxrisabz dostonchilik maktabining yirik vakili Rajab shoirga shogird tushdi. Undan dostonchilik yoʻllarini oʻrgandi va 25 yoshida mustaqil dostonchi boʻlib yetishdi. 1937-yilda Moskvada oʻtkazilgan oʻzbek adabiyoti dekadasiga va 1938-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan xalq ijodchilari olimpiadasiga qatnashib, muvaffaqiyatga erishdi. „Alpomish“, „Saydimxon“, „Malika ayyor“, „Avazxon“, „Hilomon“, „Qironxon“, „Kuntugʻmish“, „Yusuf bilan Ahmad“ kabi xalq dostonlarini kuylagan, zamonaviy mavzularda termalar yaratgan. U qahramonlik dostonlarini shoʻx aytishi, kuylarining yoqimliligi bilan boshqa dostonchilardan ajralib turgan.

Asarlari
Abdulla shoir yaratgan termalar mavzu jihatdan nihoyatda rang-barangdir. Uning “Go'ro'g'li tilidan”, “Navruz”, “Shuni aytadi”, "Unutmagin”, “Terim polvoni”, “Aytishuv”, “Ko'chma, elim”, “Kuylarim”, "Do'mbiram”, “Otangman”, “Cho'pon qo'shig'i”, “Zamon bu”, “Dangasa”, “Yo ramazon” kabi termalari "Kunlarim”, “Jongul va Ali”, “Mardonning do'sti” kabi dostonlari xalqimizning bebaho mulkiga aylanib qoldi. Shoirning juda ko'p termalarida vatanparvarlik, insoniylik ulug'lanadi, qaxramonlikka da’vat etiladi, qo'rqok va xoinlar, el boyligini talovchilar ayovsiz fosh etiladi.

Manbalar

Havolalar
Surxondaryo xalq dostonchilik an'nalari va ularning etnografiyasi
Abdulla Nurali o'g'li haqida ma'lumotlar

Shoirlar
Doston
Dostonchilik
Abdulla Toʻqay

Abdulloh Toʻqay ( taxallusi; asl ismi Toʻqayev Abdulloh Muhammadorifovich) (1886.14.4, Qozon gubernyasi Qushlovich qishlogʻi (Archa tumani) — 1913.2.4, Qozon) — tatar shoiri, publitsist. 1902-yildan sheʼrlar yoza boshlagan. 1905-yil harf teruvchi boʻlib ishlagan. „Fiker“ (Fikr) gaz. va „Al-asr al-jadid“ („Yangi asr“) jur.ga sheʼr, feleton va publitsistik maqolalar yozib turgan. Abdulloh Toʻqay 1907-yil G. Kamolov bilan hamkorlikda „Yashen“ satirik jurnali chiqaradi. 1910-yil „Yalt-yolt“ jur.da ishlaydi. Tatar xalqining ozodlik uchun kurashi „Ozodlik haqida“, „Tekinxoʻrlarga“, „Dunyo bu“, „Ketmay-miz“, „Tovush“, „Turmush“ kabi sheʼrlari, „Mahoraba va davlat dumasi“ maqolasi va boshqalarda yorqin aks etgan. Abdulloh Toʻqay tatar adabiyotida tanqidiy realizmga, bolalar adabiyotiga asos soldi. Zamonaviy tatar adabiy tilini yaratuvchilardan biri boʻldi. Taraqqiyotga toʻsqinlik qiluvchi eskilik sarqitlariga, mutaassiblikka qarshi kurash, ilgʻor maʼrifat-parvarlik gʻoyalarini ilgari surish shoir ijodining muhim mavzularidir. Abdulloh Toʻqay tatar sheʼriyatining gʻoya va mazmunigagina emas, shakli, ifoda vositalariga ham yangiliklarni joriy qildi. Xususan, uning xalq ohanglari va qoʻshiqlariga moslab yozgan sheʼrlarining ruhi Turkistondagi milliy, ijtimoiy uygʻonishga hamohang boʻldi. Abdulla Toʻqay sheʼrlari dastlab 1913-yilda oʻzbek tiliga tarjima qilinib, darsliklarga kiritilgan („Tuvgon til“ — Avloniy, „Turkiy guliston“, T., 1913 va boshqalar). Tataristonda Abdulloh Toʻqay nomidagi respublika davlat mukofoti taʼsis etilgan (1966). Qozon shahridagi markaziy maydonga Abdulla To'qay nomi berilgan, uning haykali o'rnatilgan. Undan tashqari Qozon metropolitenining shahar markazidagi bekati Abdulla To'qay nomida. Qozon shahrining katta bir ko'chasiga ham uning nomi berilgan. Toshkentdagi koʻchalardan biriga Abdulloh Toʻqay nomi berilgan.

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, T., 1961.

Adabiyotlar 
 Nurullin I. Z., Abdulla Toʻqay (Adabiy portret), T., 1985.

Tatar yozuvchilari
Shoirlar
Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi ilk oliy mukofoti. 1991-yil 6-fevralda taʼsis etilgan. Ushbu mukofotning taʼsis etilishi mustaqillik yoʻlida jonini fido etgan oʻzbek adibining xotirasini tiklabgina qolmay, millat gʻururi, shaʼni, maʼnaviyati uchun kurashgan ajdodlarga nisbatan koʻrsatilayotgan xalq ehtiromining namunasi boʻldi. Bu mukofot adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasida yaratilgan, milliy istiqlol gʻoyalarini yorqin badiiy shakllarda aks ettirgan, Oʻzbekistonning buyuk tarixini va hozirgi yuksalish jarayonlarini haqqoniy obrazlar orqali gavdalantirgan va keng jamoatchilik tomonidan tan olingan yetuk asarlar uchun beriladi. Mukofotga soʻnggi turt yil mobaynida yaratilgan, eʼlon qilingan, alohida kitob shaklida nashr etilgan, koʻrgazmaga qoʻyilgan, mamlakatimizda ommaviy ravishda nashr va ijro etilgan adabiyot, musiqa, teatr-sahna, kinematografiya, televideniye asarlari kurib chiqish uchun qabul qilinadi. Bu mukofotga taqdim etish toʻgʻrisidagi qarorlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalar, respublika va xalqaro jamoat tashkilotlari rahbar organlari tomonidan qabul qilinadi. Oʻzbekiston Respublikasining boshqa Davlat mukofotiga ilgari sazovor bulgan asarlar bu mukofotga tavsiya etilmaydi. Bir mukofotga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi lozim. Mukofotga sazovor bulgan ijodkorlarga yorliq va faxriy nishon topshiriladi. Abdulla Qodiriy nomidagi uchta Davlat mukofotining har biri 80 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofot puli mualliflar jamoasi oʻrtasida (agar ular bir ijodkordan koʻp boʻlsa) teng ulushlarda taqsimlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevral qarori bilan mukofotni berish tartibi takomillashtirildi. 

1997-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har uch yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida beriladigan boʻldi. Bu mukofotga ilk bor (1994) yozuvchi Togʻay Murod (Togʻay Mentorov), haykaltaroshlar Ilhom Jabborov va Kamol Jabborov, rassomlar Lutfulla Abdullayev, Alisher Mirzayev sazovor boʻlganlar.

Manbalar 

 

Mukofotlar
Abdulmannon kotib Abdulvahhob oʻgʻli

Abdulmannon kotib Abdulvahhob oʻgʻli (1880, Toshkent — 1945) — xattot. Abdulmannon kotib Abdulvahhob oʻgʻli tomonidan nastaʼliq xati bilan koʻchirilgan 20 dan ortiq qoʻlyozma Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanmoqda. Bular orasida Navoiyning „Hamsa“ (1905) va „Majolis un-nafois“ (1917), Mirzo Salimbekning „Kashkuli Salimiy“ (1912), Binoiyning „Bogʻi eram“ (1917), Afzal Pirmastiyning „Afzal ut-tazkor“ (1917) kabi asarlari bor.

Manbalar 

1880-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
Gʻafur Abdumajidov

Gʻafur Abdumajidov (1928.28.6, Samarqand) — huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1987). Yuridik fanlari doktori (1983), professor (1985). Toshkent yuridik institutini bitirgan. Respublika prokurori huzuridagi alohida muhim ishlar boʻyicha tergovchi (1951-yildan), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri (1961-66). Ichki ishlar vazirligi Toshkent oliy maktabi kriminalistika kafedrasi mudiri (1974-yildan). 1991-95 yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi boshligʻining oʻrinbosari, 1995-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining sudyasi. Abdumajidovning ilmiy faoliyati jinoyatlarni tekshirish nazariyasi va amaliyotining muammolariga bagʻishlangan. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy komissiyasi tarkibida Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (Asosiy qonuni) loyihasini ishlab chiqishda qatnashgan. „Oʻzbekiston davlat va huquq tarixi“, „Jinoyat huquqi“ va boshqa darsliklar hammuallifi. "Shuhrat" medali bilan taqdirlangan (1995).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar
Huquqshunoslar
Abdussalom al-Muborakpuriy

Abdussalom al-Muborakpuriy (toʻliq nomi — Abulhuda Muhammad Abdussalom ibn ash-Shayxxon Muhammad) (1872-1924) — hadisshunos, tarixchi. Hindistondagi Muborakpur qishlogʻida ziyoli, taqvodor oilada dunyoga kelgan. Qurʼoni Karim, hadisi sharif, tafsir, fiqh, tarix, hikmat va tabobat ilmlari boʻyicha zamonasining eng yirik allomalaridan taʼlim olgan. 22 yildavomida boshlangʻich va oliy madrasalarda, soʻng umrining oxirigacha „Dor ul-hadis ar-rahmoniyya“ universitetida mudarris. Uzoq yillar olib borgan tadqiqotlariga tayanib, islom ilmi va tarixga doir bir qancha asarlar yaratgan. Ulardan „Siyrat al-Imom alBuxoriy“ islom olamida mashhur boʻlib, qadis ilmi va muhaddislar xususidagi asarlarning eng batafsili va mukammali hisoblanadi. Bu asar 1955-86 yillarda Banorasda ikki marta nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Manbalar
Abelyar Pyer

Peter Abelard (1079-1142) — fransuz faylasufi, ilohiyotchisi va shoiri. Sxolastik mantiq asoschilaridan. A. har bir hodisani koʻr-koʻrona eʼtiqodga asoslangan holda emas, balki fikr yuritish asosida baholashni targʻib etganligi uchun cherkov vakillarining gʻazabiga duchor boʻlgan. A. „ha va yoʻq“ asarida xristian din i nazariyotchilari qarashlarining bir-biriga qaramaqarshi ekanligini ochib bergan. A. taʼlimoti 1121 va 1140-yillardagi soborlarda muhokama etilgan. Universaliy (umumiy tushuncha) tabiati haqidagi munozarada keyinchalik konseptualizm deb atalgan taʼlimotni rivojlantirdi. A.ning Eloizaga boʻlgan fojiaviy muhabbati oʻzining „Mening koʻrgan-kechirgan musibatlarim“ avtobiografik asarida bayon etilgan.

Manbalar
Abonent yoʻli

Abonent yoʻli, telefon aloqa yoʻli — muassasa va xonadonlarga oʻrnatilgan telefon apparatini ikki simli kabel telefon stansiyasi bilan bogʻlovchi aloqa liniyasi (yoʻli). Uch qism: magistral, taqsimlash va bevosita ulash qismlaridan iborat. Magistral qism stansiyadan to tashqi taqsimlash qutisigacha yer ostidan oʻtkaziladi. Taqsimlash qismi tashki taqsimlash kutisidan ichki (xona ichidagi) taqsimlash qutisigacha tortiladi. Bevosita ulash qismi ichki qutini abonentning telefon apparati bilan bogʻlaydi. Telegraf stansiyasi bilan apparat oʻrtasidagi aloqa yoʻli ham Abonent yoʻli deb ataladi. Abonent yoʻli shaharlarda 1-2 km dan oshmaydi. Qishloq sharoitida va shahar chetida ochiq sim yoʻllarini ham Abonent yoʻli sifatida ishlatish mumkin.

Manbalar
Aborigen gʻoʻza

Aborigen gʻoʻza (lot. aborigine — avvaldan) — gʻoʻzaning cheklangan hududda oʻsadigan tur, xil va formalari. Meksikaning shimoli-gʻarbida oʻsadigan davidzon gʻoʻzasi, Galapagos o.ning unumsiz toshloq zonalarida oʻsadigan klotssh gʻoʻzasi, faqat Braziliya togʻlarida uchraydigan mustelinum gʻoʻzasi Aborigen gʻoʻza turlariga kiradi. Barcha yovvoyi Aborigen gʻoʻza turlari qimmatli genetik material boʻlib, qator foydali xoʻjalik xususiyatlariga ega (qurgʻoqchilikka, shoʻrga, past temperaturaga chidamli va hokazo), shuning uchun ulardan genetika-seleksiya ishlari amaliyotida keng foydalaniladi.

Manbalar
Abrbandi choʻpsa

Abrbandi choʻpsa (fors.) — abrbandichmlik ishida qoʻllaniladigan asbob (uz. 2 m, yoʻgʻonligi 20 sm boʻlgan silliqyogʻoch — choʻp). Ishlatilishi: ikki Abrbandi choʻpsa abrbandi qilish uchun qatlangan tanda qati orasiga solinib, ikki chetiga keltiriladi, ikki uchidan tirqish ip bogʻlab, qoʻlqoziqlarga tortiladi, ostiga tirgak qoʻyiladi va unga tandaning livitlari yoyib qoʻyilib, yuziga gullar chiziladi.

Manbalar
Abruy qoʻzgʻoloni

Abruy qoʻzgʻoloni — 6-asrning 80-yillarida mahalliy tabaqa — dehqonlarga va savdo aristokratiyasiga qarshi Quyi Sugʻd (hozirgi Buxoro viloyati) aholisi kambagʻal tabaqasining koʻtargan qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonga Abruy boshchilik qilgan. 10-asrda yashagan Buxoro tarixchisi Narshaxiyning xabar berishicha, Buxoro aholisi Abruyni Boykand (Poykend) shahriga hokim qilib tayinlaydi.

Abruy qoʻzgʻoloni dan zarar koʻrgan dehqonlar va mulkdorlarning koʻpchiligi Turk xoqonligi qoʻl ostidagi Taroz va Turkiston shahri larigʻa qochib borib, Turk xoqoni Qorachurindan qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurashda yordam soʻraydilar. Qorachurin oʻgʻli Sheri Kishvar (Elbars yoki Elarslon) boshchiligida Buxoroga katta lashkar yuboradi. Natijada qoʻzgʻolon bostiriladi. Buxorodagi yerlar yana oʻz egalari — dehqonlarga qaytarib beriladi.

Manbalar
Abstrakt sanʼat

Abstrakt sanʼat (lotincha: abstractus — mavhum), abstraksionizm -tasviriy sanʼatdagi oqim. Rangtasvir, haykaltaroshlik, grafikada asosan real narsa va hodisalarni tasvirlashni rad etadi. 20-asr 10-yillarida Yevropamamlakatlarida vujudga kelib, 40-yillarning oxiri — 60-yillarning boshida keng tarqaldi. Dastlabki namunalari rus V. Kandinskiy, K. Malevich, fransuz R. Delone va boshqa rassomlar tomonidan yaratildi. Keyinroq ukrain A. Arxipenko, rumin K. Brinkushi va boshqa abstrakt haykaltaroshlik tajribalariga murojaat qildi.

Birinchi jahon urushidan keyin abstrakt shakllarni meʼmorlik, bezak sanʼati, dizaynga tatbiq etishga, ularni mat. va muhandislik qoidalari asosida qurishga intilishlar kuzatildi (V. Tatlin, A. Pevzner, N. Gabo konstruksiyalari). Ikkinchi jahon urushi davrida AQShda „sof psixik avtomatizm“, gʻayriixtiyoriy subʼyektov turtki, tasodifiy rang va sifatlar uygʻunligini asosiy usul qilib olgan abstrakt ekspressionizm maktabi (rassom J. Pollok, M. Tobi va boshqalar) yuzaga keldi. 50-yillar Yevropa, Amerika mamlakatlari tasviriy sanʼatida As. ustun yoʻnalishga ay land i. 60-yillarda As. („Opart“ kabi) koʻrinishlari rivojlandi.

Oʻrta Osiyo, jumladan Oʻzbekiston hududida qadimdan yaratilgan tasviriy va amaliy bezak sanʼati namunalaria ham As. koʻrinishlari uchraydi. Ularda afsonaviy firdavs bogʻlari oʻzining ramziy ifodasini topgan. Ayniqsa, kitobat sanʼatidagi abri bahor usulida yaratilgan qoʻlyozma kitob bezaklari, abrbandi usulida tayyorlangan atlas va boshqa matolarning gullari bu sanʼatning namunasidir.

Oʻzbekistonda tom maʼnodagi As.ga xos xususiyatlar 20-asrning 10-yillaridan paydo boʻla boshladi va keyinchalik bir qator rassomlar (S. Fedorchenko, V. Ufimsev va boshqalar) diqqatini oʻziga jalb etdi. Soʻnggi yillarda bu sanʼat taʼsiri qisman N. Shin, A. Kedrin, B. Jalolov ijodida seziladi.

Manbalar
Abu Ali Sagʻoniy

Abu Ali Sagʻoniy (Chagʻoniy) (? −955) — Sagʻoniyon (Chagʻoniyon) hukmdori. 939 yildan somoniylarning Xurosondagi noibi. 945 yil noiblikdan boʻshatilgani uchun amir Nuhga qarshi quzgʻolon koʻtarib, yangi noib Ibrohim ibn Simjoʻrni Xurosondan quvib chiqargan. Amir 948 yil dekabrda sulh tuzib, uni qayta noiblikka tayinlagan boʻlsada, koʻp oʻtmay bu qarorini bekor qilgan. Shunda A. A.S. buvayhiylar yordamida amirga qarshi qoʻzgolon koʻtargan, ammo Abdulmalik ibn Nuh davri (954-961)da Xurosonni tashlab ketishga majbur boʻlgan.

Manbalar 

955-yilda vafot etganlar
Abu Bashar Mato ibn Yunus Nasroniy Nasturiy

Abu Bashar Mato Ibn Yunus Nasroniy Nasturiy (? — 940) — olim, tarjimon. Xalifa Roziy zamonida (934 — 940) bir necha vaqt Bagʻdodda turgan. Aristotelning „Kitob ul-ibora“, „Mabhas ul-Buhron“ asarlariga sharhlar yozgan, „Poetika“ kitobini suryoniychadan arab tiliga, „Maso ul-olam“ kitobining baʼzi muqaddimalarini, Yahyo ibn Serafionning „Kunnosh“ asarini, Platon, Iskandar Afrodiziy va boshqa olimlarning asarlarini arab tilidan suryoniy tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 

 

940-yilda vafot etganlar
Olimlar
Abu-Dabi

Abu Dabi, Abu Zabi – Birlashgan Arab Amirliklarining poytaxti. Abu Dabi amirligining ma’muriy va savdo-transport markazi. Aholisi 921 ming kishi (2013). Fors qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neft qazib olinadigan rayonning markazi. Neft qayta ishlanadi. Baliq ovlanadi. Fors qoʻltigʻi boʻyida Zayd dengiz porti bor. Port orqali asosan neft, neft mahsulotlari va siqilgan gaz eksport qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

BAAning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Abu Dulaf Misʼar ibn Muhalhil al-Xazrajiy Yanbuiy

Abu Dulaf Misʼar Ibn Muhalhil al-Xazrajiy Yanbuiy (10-asr) — sayyoh, geograf va shoir. Asli Madina shahriga tobe xazraj qabilasidan. 10-asrning 1-choragida Buxoroga kelgan. 914 — 942 yillarda Somoniylar amiri Nasr ibn Ahmad saroyida xizmat qilgan. U 942 yilda Buxoroga kelgan Xitoy elchilariga hamroh boʻlib Sharqiy Turkiston, Tibet va Xitoyga borgan, shuningdek Eron va Hindistonga ham sayohat qilgan. Yettisuvda qarluqlarning yogʻochdan qurilgan ibodatxonasi borligini va uning devorlariga chizilgan oʻtmish podsholarining rasmlarini koʻrganligini yozgan. Uning tarixiy geogr.ga oid „Risolat ulavval“ („Birinchi risola“) va „Risolat ul-uxro“ („Ikkinchi risola“) asarlari borligi maʼlum. Bular Movarounnahr, Xitoy va Hindistonning tarixiy geografiyasiga oid tarixiy manba sifatida muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

Sayyohlar
Kishilar
Shoirlar
Abu Mansur Hasan ibn Nuh Qumriy

Abu Mansur Hasan Ibn Nuh Qumriy — tib olimi. Somoniylar amiri Mansur Ibn Yahyoning shaxsiy tabibi boʻlgan. Abu M. H. buxorolik boʻlgani uchun „Buxoriy“ nisbasi bilan ham tanilgan. Abu M. H. tabobat ilmida Ibn Sinoshsht ustozi. „Kitob ilal ul-ilal“ („Kasalliklar sabablari kitobi“), „Kitob gʻino va mano“ („Hayot va oʻlim haqida kitob“) kabi arab tilida yozilgan bir qancha asarlarning muallifi. Bularning keyingisi esa inson organizmida paydo boʻladigan har xil kasalliklar, ularning dorilari va davolash usullariga bagʻishlangan. Bu asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar
Abu Maʼshar Jaʼfar ibn Muhammad ibn Umar al-Balxiy

Abu Maʼshar Jaʼfar Ibn Muhammad Ibn Umar Al-Balxiy (? — 886) — xurosonlik munajjim (astrolog). Oʻrta asrda Yevropada „Albumasar“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Bagʻdodga yaqin yerda Ali ibn Yahyo ibn Munajjimning „Aql xazinasi“ deb nom olgan shaxsiy kutubxonasidan bahramand boʻlish bilan birga, uning moddiy yordamida ilmi nujumni oʻrganishga kirishgan. Abu Maʼshar 100 yildan koʻproq umr koʻrgan va 30 dan ortiq asar yozgan. Uning „Madxal ilo ilmi ahkom in-nujum“ („Yulduz hukmi haqidagi ilmga kirish“) nomli asari Yevropada keng tarqalgan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida uning „Muxtasar dar ilmi nujum“ („Yulduzlar ilmi haqida qisqacha bayon“) asarining qoʻlyozma nusxasi saqlanadi. Astrologiyaga oid bu kichik asarda hafta kunlari sanalib, kunning qaysi vaqtida qaysi sayyora qayerda turishi va kunning maʼlum bir soatida qanday ishlarni boshlash mumkin va mumkin emasligi bayon etiladi. Abu Maʼshar hadis va diniy ilmlar bilan ham shugʻullangan.

Manbalar 

 

886-yilda vafot etganlar
Abu Muslim Harakati

Abu Muslim Harakati — 747 −750 yillarda arab xalifaligining sharqiy qismi — Movarounnahr va Xurosonda umaviylar hukmronligiga qarshi koʻtarilgan harakat. Unga Abu Muslim boshchilik qilgan. Harakatning asosiy kuchi shahar hunarmandlari va qishloq mehnatkashlari, Movarounnahr va Xurosonning mahalliy zodagonlari, umaviylar siyosatidan norozi boʻlgan Xu-rosondagi arab muxolifatchi guruhlari va qullar edi. Umaviylarga qarshi harakatni kuchaytirish maqsadida Abu Muslim Marv yaqinidagi Safizanj, Mo-xuvon (Mahon) va Shavvol qishloqlarini qarorgohga aylantirib, xalifalikka qarshi tashviqot olib boradi. Abu Mus-lim soliqlarni qisqartirish va maj-buriy hashar ishlarini bekor qilishga vaʼda beradi. Shu sababli harakat ayrim joylarda mulkdorlarga qarshi keskin tus oladi. 747 yil dekabr- 748 yil yanvarda Abu Muslim umaviylarning Xurosondagi voliysi Nasr ibn Sayyorni yengib, Marv shahrini, 748 yilda Nishopur va Tus shaharlarini egallaydi. 748 yilda xalifalikning poytaxti Damashqqa yurish qiladi, 749 yilda Nahovand yaqinida umaviylarni tor-mor etib, 750 yil boshlarida Katta Zab daryosi boʻyida hal qiluvchi gʻalabaga erishdi va xalifa Marvon IIni taxtdan olib tash-ladi. Uning oʻrniga paygʻambar(sav)ning amakisi Abbos avlodidan boʻlgan Abul Abbos as-Saffoh (750 — 754) xalifa boʻladi. Shu bilan xalifalik abbosiylar qoʻliga oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abu Nasr Qubaviy

Abu Nasr Qubaviy Axmad ibn Muhammad ibn Nasr (forscha: ابو نصر قباوى‎; 11 — 12-asrlar) — quvalik tarixchi va tarjimon. 1128 — 29 yillarda Narshaxiyning „Taʼrixi Buxoro“ („Buxoro tarixi“) asarini arab tilidan fors tiliga tarjima qilgan. Tarjima qilish jarayonida unga Buxoro tarixiga doir katta tarixiy ahamiyatga molik maʼlumotlarni ham kiritgan. Bu asarning bir necha qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

Manbalar 

Kishilar
Tarixchilar
XI asr tarixchilari
Abu Nuvos

Abu Nuvos Abu Ali Hasan ibn Honi Hakamiy (762, Ahvoz — 813, Bagʻdod) — arab shoiri. Abbosiylar davrining buyuk shoirlaridan.

Hayoti 
Abu Nuvasning bolaligi Basrada o‘tgan, u yerda yoshligidayoq u taniqli adiblar va olimlar bilan tanishgan. Uning otasi oxirgi ummaviy xalifa Marvarid II qo‘shinida xizmat qilgan. SHoirning onasi fors bo‘lgan. Kufa madrasalarida taʼlim olgan. Sheʼrlarining goʻzalligi, purhikmatliligi jihatidan hatto Umru ul-Qaysga tenglashtirilgan. Mayparastligi tufayli el ichida "Shaʼir ul-Hamra" ("Ichkilik shoiri") degan nom olgan. Hayotining asosiy qismini Bagʻdodda oʻtkazgan, xalifalar – Horun ar-Rashid, Al-Amin va Al-Maʼmun bilan juda yaqin munosabatda boʻlgan.

Ijodi 
Abu Nuvas hajviya va marsiyalar yozgan. U mustaqil ov qasidalari – tardiyatning yaratuvchisi hisoblanadi, chunki unga qadar ov tasvirlari qasidalarda faqat tarkibiy element sifatida mavjud bo‘lgan. Ammo Abu Nuvasga shuhratni uning hamriyati – may haqidagi she’rlari, Abu Nuvasda mustaqil janrga ilk bora aylangan butun boshli ziyofat qasidalari keltirgan. Xorun ar-Rashid saroyida qabul qilingan, bir qancha vaqt amir al-Xasib saroyida yashagan, so‘nggi yillarini esa Bag‘dodda xalifa al-Aminning saroy shoiri sifatida o‘tkazgan. Abu Nuvas obrazlarining rang-barangligi, uning nihoyatda kuzatuvchanligi, cheksiz she’riy fantaziyasi, uslubining aniq-ravshan va soddaligi arablar orasida o‘rta asrning eng buyuk shoirlaridan biri sifatida shuhrat qozonishiga sabab bo‘lgan.  Mavzularining birxilligiga qaramay (ayniqsa xamriyat janrida), shoir  har safar yangi ifodali obrazlar topgan. Ijodida ishqiy va axloqiy mavzu yetakchi oʻrin tutadi. Uning "Devoni" Qohirada qaytaqayta nashr etilgan (1898).

Manbalar 

3.</ref>

762-yilda tugʻilganlar
813-yilda vafot etganlar