Idiolekt

Idiolekt (,  „oʻziniki, shaxsiy, zoʻr“ va " men gapiraman" dan) — bir kishi tomonidan ishlatiladigan tilning bir variantidir. U oʻziga xos tanlangan soʻz va grammatik qoliplarda, shuningdek, oʻsha shaxsga xos boʻlgan soʻzlar, iboralar, idiomalar yoki talaffuzlarda ifodalanadi.

Har bir insonning oʻziga xos idiolekti bor. Nutqda hech kim ishlatmaydigan baʼzi maxsus soʻzlarning qoʻllanilishidan koʻra, soʻz va jumlalarning kombinatsiyasi oʻziga xos hisoblanadi. Idiolekt osongina ekolektga — bir oilaga xos boʻlgan tilning dialekt variantiga aylanishi mumkin.

Sud tilshunoslari matn (yozma yoki ogʻzaki) gumondagi shaxs tomonidan yaratilganmi yoki yoqligini aniqlash uchun idiolektdan foydalanishlari mumkin. Derek Bentli daʼvo qilgan iqrornoma uning idiolektiga mos kelmadi va matnning zamonaviy tahlili uning oʻlimidan keyingina undan kechirim soʻrashga sabab boʻldi (begunoh boʻla turib qatl etilgan). Unabomber oilasi uning idiolektini tanib qolishdi va politsiyaga oʻz shubhalari haqida xabar berishdi.

Idiolektlar nutqda koʻpincha sezilmas boʻlsa-da, ularning baʼzilari, ayniqsa taniqli va mashhur kishilar tomonidan qoʻllanilganda, koʻpincha taxalluslar shaklida tarixga kiradi. Masalan, tez-tez „say hey“ iborasini ishlatadigan Villi Meys (Say-Hey Kid) laqabi yoki Ernesto „Che“ Gevara argentinaliklarga xos soʻzdan tez-tez foydalangani uchun kubalik quroldoshlaridan oʻz laqabini olgan.

Idiolekt va til 
Bu muammo boʻyicha turli qarashlarga koʻra, idiolektlar hokimiyat (masalan, lugʻat nashriyoti) tomonidan himoyalangan baʼzi mavhum standartlashtirilgan til gʻoyalari asosida paydo boʻladi yoki tillar idiolektlar toʻplamidir va shuning uchun faqat individual foydalanish chorrahasidagina mavjud. Haqiqat, agar mavjud boʻlsa, bu ikki qarama-qarshi qarash oʻrtasidagi davomiylikda yotishi mumkin boʻlsa-da, ularning har biri til tahlili uchun samarali modeldir. Birinchi farazda anʼanaviyroq ilmiy yondashuv ifodalangan.

Idiolekt haqidagi ikkinchi tushuncha tilning evolyutsiyasini genetik model boʻyicha oʻrganish uchun asos boʻldi: turning (oʻziga xos tilning) mavjudligi umumiy xususiyatga ega boʻlgan koʻplab organizmlarning (idiolektlarning) mavjudligi bilan bogʻliq. Turning evolyutsiyasi alohida organizmlardagi oʻzgarishlarning natijasidir. Idiolektlar boshqa idiolektlar bilan aloqa qilish orqali oʻzgaradi va oʻzlarining hayoti davomida ham, avloddan-avlodga ham oʻzgarib boradi.

Umuman olganda, tillar yosh miyaning oʻrganish qobiliyatiga qarab tanlanishi kerak. Ammo idiolektlar, ayniqsa, turli odamlar oʻrtasidagi aloqa tez-tez boʻlib borayotgan hozirgi zamonda shunday oʻzgarish qobiliyatiga egaki, tilning anʼanaviy ravishda lingvistik tadqiqotlar uchun material boʻlgan tizimli xususiyatlari doimiy harakatda (oʻzgarishda) boʻladi.

Bugungi kunda idiolektlarga asoslangan aloqaning umumiy nazariyasi mavjud emas. Biroq, eng muhimi, til avvaldan shakllangan anʼanami yoki u har bir muloqotda yangidan yaratiladimi, hamma odamlar uchun umumiy boʻlgan va ularning bir-biri bilan muloqot qilishiga imkon beruvchi kognitiv qobiliyatlar mavjud. Ramziy muloqotga xos boʻlgan ushbu vositalar vaziyatni baholash va kerakli maʼlumotlarni taqdim etish qobiliyatini, qisqa va uzoq muddatli xotiraga kirish imkoniyati, oʻtmishdagi voqealarni farqlash va tushunish qobiliyati, shuningdek, boshqa odamning ham miyasi oʻz ichki holatini ifodalash uchun bu va boshqa vositalardan foydalanishini anglash qobiliyati va boshqa odamning ichki holati ifodalarini tushinish kabilarni oʻz ichiga oladi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Idiolect // Stanford Encyclopedia of Philosophy

Sotsiolingvistik
Dialektologiya
Pages with unreviewed translations