MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ilmiy-yordamchi bibliografiya

Ilmiy-yordamchi bibliografiya — bibliografiya turi; ilmiy va ixtisosli ilmiy yordamchi faoliyatiga yordam berishga xizmat qiladi. Alohida xizmat kŏrsatish sohalari bilan uzviy bogʻliq, shu tufayli u hamisha aniq kitobxonlar guruhiga ega. I.-yo. b. mutaxassis, ilmiy xodimlarga ularni qiziktirgan masalalarga oid adabiyotlar haqida toʻliq maʼlumot beradi; zarur hollarda asarning mazmunini ham (annotatsiya, referat yordamida) yoritib beradi. I.-yo. b.da bibliografiyaning universal, retrospektiv; tarmoq kundalik yoki retrospektiv; oʻlkashunoslik kundalik yoki retrospektiv va b., shaxsiy I.-yo.b. turlari jamlanadi.

Manbalar
Ilmiy-ommabop adabiyot

Ilmiy-ommabop adabiyot -xalq ommasini fan va texnika masalalari, yutuqlari hamda fan arboblari tarjimai xollari bilan tanishtirish uchun moʻljallangan nashrlar (kitob, risola, jurnal va boshqalar). Bu nashrlar ilmiy masalaning mohiyatini toʻla saqlagan holda uni keng omma uchun tushunarli uslubda bayon etadi, oʻquvchining gʻoyaviy-ilmiy saviyasini oʻstirishga, dunyoqarashini kengaytirishga yordam beradi.

I.-o.a. tarixi kitob bosish ixtiro qilinganidan koʻp asarlar muqaddam (Xitoyda mil. av. 12—10-asrlardan, qad. Misrda mil. av. 2ming yillikning oʻrtalaridan) boshlangan. Oʻrta Osiyoda Abu Nasr Forobiy ("Ilmlarning kelib chiqishi va tasnifi"), Abu Rayhon Beruniy ("Mineralogiya"), Abu Ali ibn Sino ("Donishnoma", "Tib qonunlari"), adabiyotshunos Olim Sha-rafiddinov ("Navoiy hayoti va ijo-di") asarlari I.o.a.ning ayni namunalari boʻla oladi.

Oʻzbekistonda I.-o.a. nashr etish ishi keyingi 60—70 yilda keng avj oldi. Respublikada bunday kitob va risolalarni "Oʻzbekiston", "Fan", "Oʻqituvchi", Abu Ali ibn Sino nomidagi tibbiyot nashriyoti, "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti chiqaradi. Mazkur nashriyotlarda "Fan haqida suhbatlar", "Salomatlik— tuman boylik", "Yosh faylasuflar kutubxonasi" kabi turkumlarda I.-o.a.lar nashr etiladi. Respublikada "Fan va turmush", "Tafakkur" jur.lari ilmiy-ommabop vaqtli nashrlar sanaladi.

Manbalar
Ilmiy-ommabop kino

Ilmiy-ommabop kino – ilmiy kino turi. Barcha ilm jabhalari – fan, texnika muvaffaqiyatlari targʻib qilinadi, ijtimoiy-siyosiy va madaniy qayotning turli jihatlarini aks ettiradi. Ilk bor 1897-yilda koʻrsatilgan. Ilmiy publitsistika va kinojurnal shaklida boʻladi. Tabiat va jamiyat taraqqiyoti qonuniyatlarini xulosalab koʻrsatadi, murakkab ilmiy muammolarni ommaga tushunarli qilib yetkazadi. Oʻzbekistonda imiy-ommabop kino ishlab chiqaruvchi Oʻzbekiston Respublikasi ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasi bor. „Gʻoʻza zararkunandalariga qarshi kurash“ (rejissyor N. Saidov), „Xalqobod“ (rejissyor I. Gibalevich), „Oʻzbek atlasi“ (rejissyor S. Davlatov), „Suv keldi“, „Turnalar choʻli“ (rejissyor D. Salimoye) va boshqalar filmlar shu studiyada ishlab chiqarilgan.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Film janrlari
Ilova

Ilova — 1) bayon etilgan asosiy fikr yoki rasmiy hujjatga qoʻshimcha izoh, tafsilot. Masalan, qarorning ilovasi; 2) kitob, gazeta yoki jurnalga qoʻshib chiqarilgan alohida nashr. Masalan, "Mushtum" jurnalining, "Afandi" gazetasining ilovasi

Manbalar
Iloilo

Iloilo — Filippindagi shahar. Iloilo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 366 ming kishi (2000). Panay o.ning jan.-gʻarbiy sohilidagi port. Shakar eksport qiladigan markazlardan. Kema remonti, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari bor.

16—17-asrlarga oid (Ispaniya mustamlakachiligi davridagi) meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

Manbalar
Iloklar

Iloklar (ilokanlar) — Filippindagi xalq. Aholisi 7,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ilokan tilida gaplashadilar. Dindorlari — katoliklar. Asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanishadi.

Manbalar
Ilon (yulduz turkumi)

Ilon (lot. ) — ekvatorni kesib oʻtuvchi yulduzlar turkumi. Belgisi . Uni Ilon eltuvchi yulduzlar turkumi kesib, bosh va quyruq qismga aj-ratadi. Mezon, Sunbula, Hoʻkizboqar, Shimoliy Toj, Gerkules, Burgut, Qalqon va Qavs yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Bahor va yozda koʻrish mumkin.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Ilon zahari

Ilon zahari — zaharli ilonlarning zahar bezidan chiqadigan sargʻish yoki och yashil, hvdsiz tiniq suyuklik. Quritilgan I.z.ning 70—90% i murakkab oqsil moddalar, qolgani anorganik moddalardan iborat. Zahar tarkibida erkin aminokislotalar, yogʻlar, yogʻ kislotalar, har xil tuzlar bor; natriy, kalsiy, kaliy, rux, magniy, fosfor, kremniy, temir, kumush kabi elementlar ham uchraydi. I.z.da 15 ga yaqin oqsil moddalar borligi elektroforsz usulida aniqlanib bu moddalarning biologik xossalari turlicha ekanligi qayd qilingan. Ulardan biri odam yoki hayvonni oʻldirsa, ikkinchisi qonni ivi-tadi, uchinchisi qizil qon tanachalarini yemiradi, boshqasi esa organizmga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi. Koʻzoynakli ilon zaharidan nervga taʼsir etadigan modda — neytrotoksin, koʻlbor ilon va charx ilon zaharidan bir qancha fermentlar ajratib olingan. Ilon chaqqan odamning zaharlani-shida ana shu maxsus toksinlar va baʼ-zi- fermentlar asosiy rol oʻynaydi. Yaxshilab quritilgan va havo kirmaydigan qorongʻi joyda saqlangan I. z. 15—20 yilgacha barcha xossalarini saqlab qoladi.

Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining organizmga taʼsiri ham bir xil emas, mas, koʻzoynakli ilon zahari, asosan, nerv sistemasiga, koʻlbor ilon, charx ilon va boʻsh ilon zahari esa, asosan, kon tomir devori va qonga taʼsir etadi. Bu ilonlar chaqqanda jarohatlangan joy va uning atrofi zahardagi gemorragik moddalar taʼsirida shishadi va qattiq ogʻriq paydo boʻladi. I. z.ning taʼsiri odamning kaysi jo-yini ilon chaqqaniga ham bogʻliq. Koʻkrak yoki boʻyinni chaqsa, juda xavfli, chunki bu qismda yirik qon tomirlar koʻp.

Ilon chaqqanda koʻriladigan eng asosiy choralardan biri organizmga kirgan zahar miqdorini kamaytirishdir. Buning uchun ilon chaqqan joy mahkam ushlanadi va qattiq siqib, jarohatdan qon chiqariladi. Qonni ogʻiz bilan ham soʻrib olish mumkin, lekin ogʻiz boʻshligʻida yarachaqa boʻlmasligi kerak. Ilon oyoq yoki qoʻlni chaqsa, zahar badanga tez tarqalmasligi uchun, ularni mutlaqo qimirlatmaslik kerak. Qaysi ilon chaqsa, organizmga oʻshaning zaharidan tayyorlangan maxsus zardob yuboriladi. Bunday zardoblar Toshkentdagi Vaksina va zardoblar ilmiy tad-qiqot institutida tayyorlanadi.

I.z.dan tayyorlangan preparatlar shi-fobaxsh dori sifatida ishlatiladi, mas, vipraksin, nayasin va viprosallar yalligʻlanishga qarshi va ogʻriqsizlantiruvchi xossalarga ega boʻlib, revmatizm va nerv kasalliklarini davolashda qoʻllaniladi. I. z.dan ajratib olingan fermentlar nuklein kislotalar va oqsil moddalar strukturasini, organizmning baʼzi ferment sistemalarini, oqsillar almashinuvida oraliq moddalar hosil boʻlishini oʻrganishda koʻllanilmoqda. Oʻzbekiston FA Biokimyo institutipa. Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlar zaharining kimyoviy tarkibi va taʼsiri oʻrganiladi.

Ilonlardan har 25—30 kunda bir marta zahar olinadi. Oʻzbekistonda uchraydigan ilonlardan kuzoynakli ilon (kapcha ilon) va koʻlbor ilon (gyurza)da koʻp, charx ilon va boʻsh ilon (qalqontumshuq ilon)da kamroq, choʻl qora iloni (gadyuka)da juda kam zahar boʻladi. Har galda koʻpi bilan 0,1 g quruq zahar olish mumkin.

Adabiyot 
 Karimov 3. N., Ilon zahari tibbiyot xizmatida, T., 1967.

Manbalar
Ilon yili

Ilon yili — muchal yil hisobida oltinchi yil nomi (qarang Muchal).

Manbalar
Ilon eltuvchi

Ilon eltuvchi (lot. ) — ekvatorning ikki tomonida joylashgan katta yulduzlar turkumi. Belgisi . Ilon yulduzlar turkumini kesib oʻtgani va Yerdan qaraganda goʻyo uni koʻtarib ketayotgandek koʻringani uchun shunday ataladi. Ilon, Gerkules, Burgut, Qavs va Aqrab yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzi 2kattalikda. Yoz paytlarida yaxshi koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Ilon oʻyin

Ilon oʻyin — ilonlar bilan tomosha koʻrsatiladigan qad. sirk janri. Hindistonda paydo boʻlgan. Zaharli ilon surnay chalib oʻynatiladi, ogʻzi, qulogʻiga "kiritadi", yelka va qoʻllarida oʻrmalatadi; boʻgʻma ilonni badaniga oʻrab, "bellashadi". Hozir ham Xindiston, Pokiston, Bangladesh, Myanma, Shri Lanka kabi sharq mamlakatlarida surnay chalib zaharli ilon oʻynatiladi. Markaziy Osiyoda ham I.oʻ. qadimdan maʼlum. Arxeologik qazilmalarda Dalvarzintepa (Surxondaryo)dan ilonlar bilan oʻralgan bolaning , Oltintepa (Turkmaniston)dan sochlari oʻrnida ilonlar tasvirlangan maʼbuda hay-kalchalari topilgan. Oʻzbek sirkida G. Mingboyeva, Sh. Rajabova, F. Egamberdiyev, R. Matchonov va b. I. oʻ. koʻrsatishadi.

Manbalar 

Sanʼat
Ilonbosh

Ilonbosh ( yoki ) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliq. Tanasining uz. 15—120 sm, vazni 7 kg gacha. Asl vatani tropik Afrika, gʻarbiy va jan.sharqiy Osiyo, Amur daryosi havzasi. Yassilashgan boshi tangachalar bilan krplangan bulib, ilon boshiga uxshaydi. Orqa va anal suzgichlari uzun. I.ning atmosfera havosidan nafas olishga imkon beradigan jabra usti organi bor.

I.  Amur daryosi havzasida tarqalgan. Tanasining uz. 85 sm gacha, vazni 7 kg gacha. Botqoqlashgan va hatto ifloslangan kulmak suv havzalarida yashay oladi, suvsizlikka bir necha kun chidaydi. 3 yoshida voyaga yetadi, iyun — iyul oylarida urchiydi. Urgochilari suv yuzasida poya va barglardan yasalgan uyaga oʻrtacha 7300 uvildiriq tashlaydi, erkagi bu tuxumlarni qoʻriklaydi. Yirtqich, 20-asrning 60-yillarida Oʻzbekiston suv havzalariga tasodifan kelib krlgan. Ovlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Ilonburgut

Ilonburgut (Circaetus gallicus) — yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaylar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 67—72 sm, vazni 1,5—2 kg . Tanasining ustki tomoni xira qoʻngʻir, ostki tomoni oqish, yirik qoʻngʻir xollari bor. Koʻzlari sariq va yirik.

Yevropa, Osiyo va Shim. Afrikada uch-raydi. Oʻzbekistonda daraxt va qoyalarga uya quradi. Bitta oqtuxum qoʻyadi. Urgʻochisi 45 kun tuxum bosadi. Joʻjasi 70—90 kunda uchirma boʻladi. Ozigʻining asosiy qismini har xil ilonlar, kaltakesaklar tashkil etadi. Noyob tur boʻlgani uchun Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
Ilonboʻyin toshbaqalar

Ilonboʻyin toshbaqalar, ter rapinlar (Chelidae) — toshbaqalar oilasi. Uzun boʻyni va boshini yon tomondan egib, kosasining ostiga yashiradi. Avstraliya I. t.i (Cheloﬁ na longicollis) boʻynining uz. tanasining uz.ga teng keladi. Kosasi, odatda, bir oz yassi. 10 urugi, 30 dan ortiq turi maʼlum, Jan. Amerika, Avstraliya va Yangi Gvineyada tarqalgan, Etxoʻr. 15— 20 dona tuxum qoʻyadi. Ayrim turlari ovlanadi. Bir turi Tabiatni Muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
Ilonkaltakesaklar

Ilonkaltakesaklar (Ophiomo rus) — ssinklar oilasiga mansub kal-takesaklar urugʻi. Gavdasi ilonsimon, oyoqlari kuchsiz rivojlangan yoki boʻlmaydi. Uzunligi 20 sm gacha. Pastki harakatchan qovogʻida tiniq tuynukchasi ooʻladi. 9 turi maʼlum, Yevrosiyoning togʻ va choʻl mintaqalarida tarqalgan. Tuproqni kavlab qurgan inlarida yashaydi, yer yuzasiga kam chiqadi. Turkmanistonda uchraydi, Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Ilonlar

Ilonlar (Ophidia yoki Serpentes) - tangachalilar kenja turkumi. Qadimgi Ilon qazilma qoldigʻi (uzunligi 11 m gacha) boʻr davridan maʼlum. Ilonning ajdodi echkemarlarga oʻxshash kaltakesaklar boʻlganligi taxmin qilinadi. Tanasi ingichka va uzun, uzunligi 8 sm dan 10 m gacha, muguzeimon qalqon va tangachalar bilan qoplangan. Oyoq kamari suyaklari boʻlmaydi, ayrim Ilonda chanoq va orqa oyoqlari rudimenti saqlanib qolgan. Umurtqalari 141 dan 435 tagacha. Tush suyagi bo'lmaydi, qovurgʻalari harakatchan. Koʻzini shaffof qovoqlar qoplab turadi. Quloq teshigi va nogʻora pardasi boʻlmaydi, o'rta qulogʻi sodda tuzilgan. Tili uzun, ayrisimon, yakobson organi bor. Bosh skeletining yuz suyaklari elastik paylar orqali oʻzaro birikkan bo'lib, yirik o'ljani yutayotganida ogʻzining keng ochilishiga imkon beradi. Tishlari ingichka, oʻtkir, orqaga egilgan; oʻljani ushlab turish uchun xizmat qiladi.

Zaharli Ilonning yuqori jagʻlarida zahar tishlari bo'ladi. Tishlar sirtidagi egatcha yoki ichidagi nay orqali zahar bezidan zahar oʻlja tanasiga oqib keladi. Ichki organlari asimmetrik joylashgan.

Oʻpkasi, odatda, bitga; siydik pufagi boʻlmaydi. Erkagining quyiqish organlari bir juft xaltachalardan iborat boʻlib, anal teshigidan orqaroqda, terisining ostida joylashgan. Yilda bir necha marta tullaydi, bunda terisining sirtqi qavati paypoq yechilganidek yaxlit koʻchib tushadi.

Ilonning 3000 ga yaqin turi 13 oilaga boʻlinadi. Asosiy oilalari: suv ilonlari, aspidlar, dengiz ilonlari, qora ilonlar, chuqurchaboshlilar, soʻqirilonlar, torogʻizlilar, boʻgʻma ilonlar, qalqondumlilar. Yer yuzida, Antarktidadan tashqari, hamma joyda uchraydi. Odatda, yer ustida qalin oʻt-oʻlanlar orasida, daraxtlarda, koʻp turlari choʻllarda, ayrim turlari suvda yashaydi. Yirtqich, oʻljani tirikligicha yoki oldin zaharlab yoki boʻgʻib oʻddirib keyin yutadi. Tuxum qoʻyadi, ayrimlari tuxumdan tirik tugʻadi. Ilon tabiatda kemiruvchilar, mollyuskalar va hasharotlar sonini cheklab turishda katta ahamiyatga ega.

Ilon zaharidan tibbiyotda foydalaniladi. Baʼzi Ilon terisi charm sanoatida qoʻllaniladi. Ayrim Ilon odam uchun xavfli, biroq ular hech qachon birinchi boʻlib hamla qilmaydi.

Oʻzbekiston hududida Ilonning 20 gacha yaqin turi tarqalgan, ulardan kapcha ilon, koʻlbor ilon, dasht qora iloni, qalqontumshuq,charx ilonlari zaharli hisoblanadi. Koʻpchilik turlarining soni keskin kamayib ketmoqda. Xalqaro tabiatni muhofaza qilish jamiyati Qizil kitobiga 16 tur va kenja turi kiritilgan.

Manbalar 

Hayvonlar
Ilonlikoʻl

Ilonlikoʻl — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi koʻl. Sirdaryoning oʻng sohilida, Dalvarzin choʻlida, Yangixayot qishlogʻidan 5 km jan.sharqda. Mayd. (180 ga) va chuq. (3–4 m) oʻzgarib turadi. Sirdaryoning qoldiq oʻzani oʻrnida hosil boʻlgan. I.ga ekinzorlarning tashlama suvlari va sizot suvlar quyiladi. Qoʻlda qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻtlari oʻsadi. Suvi nisbatan shoʻr. I.da baliqchilikni rivojlantirish imkoniyatlari katta.

Manbalar
Ilonsoy

Ilonsoy — Samarqand viloyati Samarqand tumanidagi soy. Zarafshon togʻ tizmasining tarmogʻi — Qoratepa togʻlarining shim. yon bagʻridan boshla-nuvchi 40 ga yaqin irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Samarqand sh.dan oʻtuvchi Dargʻom kanaliga (chapdan) quyiladi. Uzunligi 24 km. Ilonsoy, asosan, yomgʻir va buloqlardan toʻyinadi. Baxrr oylarida sersuv boʻladi, etak qismi yozda koʻpincha kurib qoladi. Ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Ilonsoy rasmlari

Ilonsoy rasmlari - Zarafshon tizmasining shim. yon bagʻridagi Ilonsoy darasidan topilgan qoyatosh rasmlari (soyning chap qirgʻogʻi boʻylab joylashgan). Samarqanddan 15–16 km jan. da. 1938-yilda I. Suharev, 1965—70-yillarda G. Shatskiy, R. Ravshanov, M. Xoʻjanazarovlar tomonidan oʻrganilgan. Ilonsoy rasmlari mil. av. 1mingy.likning 2-yarmi, mil. 1ming yillikka mansub, shuningdek, keyinchalik yaratilgan rasmlar ham uchraydi. Rasmlar tosh va metall qurollar yordamida sharpa, shakl va chizma tarzda chekma usulda oʻyib ishlangan. Hayvonlardan togʻ echkisi, kiyik, ilon, it, ot, tuya va b., chavandozlar, odam shakli, turli narsa (oʻq-yoy)lar tasvirlangan, shuningdek, arab yozuvlari ham uchraydi. Ilonsoy rasmlari shu hududda yashagan elatlar madaniyati, tarixini oʻrganishda qad. sanʼat obidasi sifatida katta badiiy qimmatga ega.

Galereya

Adabiyot 
 Shatskiy G. R., Risunki na kamne, T., 1983.

Manbalar
Ilonchisoy

Ilonchisoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining sharqiy tarmogʻi — Qoʻytosh togʻlarining shimoliyyon bagʻridan (1500 m) boshlanuvchi 15 ga yaqin kichik irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Shimoliy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 32 km, havzasining maydoni 47 km. Boshlanishida Oqbuloqsoy deb, Oqtepa qishlogʻi yonida unga Yomchisoy qoʻshilgach, Ilonchisoy deb ataladi.

Xonbandi togʻini kesib oʻtgach, Uchquloch shaharchasidan 1 km shimoli-gʻarbda tugaydi. Ilonchisoy qor, mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimning 70—80% mart — aprelda oqib oʻtadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 200—250% l/sek. Ilonchisoydan sugʻorishda foydalaniladi.

Foydalanish 
Ilonchisoy suvi yon-atrofdagi qishloqlarga ekinlarni sugʻorish uchun asosiy suv manbai hisoblanadi. Uning suvlari mashhur „Forish uzumlari“ yetishtiriladigan uzumzorlar, poliz ekinlari, daraxtzorlar va chorva uchun sarf boʻladi. U boshlanish nuqtasidan tuproqqa singgib yoʻq boʻlib ketkuncha quyidagi qishloqlarni kesib oʻtadi:

 Katta Bogʻdon q.
 Sayyod q.
 Usta-Qishloq q.
 Ilonchi q.
 Jayraxona q.
 Oqtepa q.
 Toʻqay q.
 Damariq q.
 Xonbandi sh.cha

XX asrda hozirgi Xonbandi shaharchasi yonidagi Pasttogʻ darasiga toʻgʻon qurilib suvidan sugʻorish uchun foydalanilgan.

Manbalar 

 

Jizzax viloyati
Oʻzbekistondagi daryolar
Ilonoʻtti

Ilonoʻtti — Molguzar va Nurota togʻlari orasidagi togʻ yoʻlagi, Sangzor daryosining tor vodiysi (Jizzax viloyatida). Uz. 16-18 km, eni 200-500 m, eng tor joyida oʻzanning kengligi 30 m. Mutlaq balandligi 450-550 m. Togʻ yon bagʻirlarining mutlaq balandligi 65-700 m. Ilonoʻttining kadimiy turkiy nomi Temir qapigʻ („Temir darvoza“) boʻlgan. Bundan tashqari „Jizzax yoʻli“, „Sangzor vodiysi“ kabi tarixiy nomlari ham bor.

Ilonoʻttida mahalliy togʻ — vodiy shamoli esib turadi. Shamolning oʻrtacha tezligi sekundiga 2,3—2,8 m, eng kuchli esganda 25-28 m ga yetadi. Ilonoʻttining ikki yon bagri tik koʻtarilgan. Quyi paleo-zoyning slanets, qumtosh, marmarlashgan ohaktosh, porfiritlari (Molguzar togʻlari yon bagʻri) bilan intruziv jinslar — granit granodioritlardan (Quytosh togʻlari yon bagʻri) tuzilgan. Sangzor vodiysi oʻrta pleystotsenning boshlarida daryoning Molguzar togʻlarini yuvishi va uni kesib (yorib) utishi natijasida vujudga kelgan. Oʻsha davrda Mirzachoʻl xududining tektonik harakatlar tufayli bukilishi daryoning shu tomonga qarab oqishiga sabab boʻlgan.

Ilonoʻttidan Toshkent — Samarkand avtomobil yoʻli va temir yoʻl oʻtgan. Avtomobil yoʻlini qurish yon bagʻir hisobiga amalga oshirilganligi tufayli u ancha tik va keskin burilishlarga ega.

Tog yoʻlagi sohibqiron Amir Temur nomi bilan atalib, u yerda sayohatchilar va yoʻlovchilar dam olishi uchun mehmonxonalar, choyxonalar va boshqalar infratuzilmalarni qurish rejalashtirilgan (3-jild, 593-b.dagi suratga q.).

Manbalar 

 

Vodiylar
Oʻzbekiston geografiyasi
Jizzax viloyati
Ilorin

Ilorin — Nigeriyaning jan.gʻarbidagi shahar. Kvara shtatining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Aholisi 441 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat sanoati korxonalari, tamaki va gugurt fabrikalari bor. Kulolchilik buyumlari ishlab chiqariladi.

Manbalar 

Nigeriya
Ilotlar

Ilotlar (yun. heilotai) — Spartaka dehqonchilik bilan shugʻullangan oʻtroq aholi. I. davlat mulki hisoblanib, toʻla huquqli grajdanlar — spartiatlarning yer uchastkalariga biriktirib qoʻyilgan. Bu tabaqa Peloponnesning ilgarigi aholisini doriylar tomonidan boʻysundirilganligi natijasida shakllangan boʻlsa kerak.

Manbalar
Iloq

Iloq () — hiloldoshlar oilasiga mansub ildizpoya koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—20 sm, poyasi uch qirrali, barglari ensiz, gullari koʻrimsiz. Mevasi qoʻngʻir. Ildizpoyasi 10— 20 sm chuqurlikka joylashib, har 10—20 sm dan poya chiqaradi. Shuning uchun ildizpoyasining boshlangan va tugagan joyini topish qiyin. I. qalin va chigal toʻr ildiz hosil qilib, qumni koʻchmaydigan qiladi. Oʻrta Osiyodagi barcha qumli choʻllarda har xil buta va oʻtlar bilan birga poyonsiz I. zorlar hosil qiladi. I. fevralda koʻkarib, martda gullaydi, mayda urugʻi pishib, poya va barglari quriydi. I., asosan, vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi. I. toʻyimli ozuqa, tarkibida (gullash davrida) 20% cha oqsil, 3,1% moy, 24,4% kletchatka boʻladi. Qizilqum oʻtloqlarida I. qoʻylar bahorgi ovqatining 85% ini, yozdagisining 70% ini tashkil qiladi.

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Iloq (tarixiy viloyat)

Iloq — tarixiy viloyat. Toshkent viloyatining jan. qismida. Ohangaron daryosi (13-asr boshlariga qadar I. deb atalgan) havzasida boʻlgan. Qad. dehqonchilik va konchilik mintaqalaridan. Mil. 5-asrdan mustaqil davlat sifatida maʼlum. I. hukmdorlari „Iloq deh-qonlari“ unvoni bilan yuritilib, katta iktisodiy va siyosiy mavqega ega boʻlgan. 6—7-asrlarda ZZ/oshga qoʻshilgan. 9—10-asrlarda 17 shahar boʻlgan. Aholisi dehq-onchilik, chorvachilik, keng koʻlamda maʼdan qazish va hunarmandchilik bilan shugʻullangan. I. aholisi jangovarligi va erksevarligi bilan mashhur boʻlgan. I.da davlat zarbxonasi boʻlgan. 10-asr oxirlarida I. Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. Moʻgʻullar istilosidan soʻng I. yerlari jaloyirlar kabilasi tasarrufiga oʻtgan. I. nomi 14-asr dan manbalarda uchramaydi. Poytaxti Tunkat sh. boʻlgan.

Manbalar 

Tarixiy viloyatlar
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Iloq zarbxonasi

Iloq zarbxonasi - Iloqda tanga pul zarb qilish uchun Tunkat sh.da qurilgan korxona (8-asr). Ilok konlaridan oltin va kumushning koʻp qazib chiqarilishi tanga zarb qilinadigan maxsus korxona tashkil qilish zaruratini tugʻdirgan. Ilokda 8—9.-a.larda "Maʼdan ash-Shosh" zarbxonasida koʻplab kumush dirhamlar zarb etilgan. Tangalarda sof kumushning koʻpligi sababli I. tangalari 9-asrda boshqa mamlakatlarga ham tarqalgan. Arxeologik qazishlarda shim.da Shvetsiya va Nor-vegiyadan tortib jan.da Armanistongacha boʻlgan hududda Iloq tangalari xazinalari topilgan. Tarixiy manbalarga koʻra, 10-asrda Movarounnaqrda davlat zarbxonalari faqat Samarqandda va Iloqning poytaxti Tunkatdagina boʻlgan. I. z.da pullar mahalliy muomalalar uchun misdan, umumdavlat xa-zinasi uchun qimmatbaho metallardan zarb qilingan. I.z.da chiqarilgan oxirgi tangalar 11-asrning 2-yarmiga oid.

Manbalar
Iloq konlari

Iloq konlari - Jan. Chatqol va Qoramozor togʻlarida joylashgan qad. konlar. Jez davridan maʼlum boʻlgan. Oltin, feruza, kumush, mis, qoʻrgʻo-shin, qalay, turli rangli javohirlar, boʻyoq hamda chinni tayyorlashda ishla-tiladigan gil qazib chiqarilgan. I.k. nodir metallari, ayniqsa, yuqori sifatli kumush bilan shuxrat qozongan. Mil. av. 1ming yillikning 2-yarmida mil. 10-asrlargacha mashhur boʻlgan. Sharq geo-graflari I.k.ni Afgʻonistondagi eng mashhur "Yangi Panjshir" kon nomi bilan ataganlar. Shuningdek, ular bu yerda Koʻhisim (Kumush togʻ) koni ham borligini qayd etishgan. I.k.dan oltin qazib chiqarish ikkinchi oʻrnida turgan. Arxeologik va geologik tadqiqotlarga koʻra, Beruniy ham I.k.ni "Feruza koni" deb tilga olgan. I.k.da 2,5 mln. m3dan ortiq boʻlgan qazish ishlari oʻtkazilgan, shundan 50% kumush, 25% oltin olish uchun qazilgan. I.k,larining oltin konlari — Qizilolma, Qoʻshbuloq, Oqturpoq, Sartabutkon, Feruza konlari — Oʻngurlikon, Oqturpoq, Feruzakon, kumush va noyob metall ruda konlari — Konimansur, Qoratoshqoʻton, Konsoy va b. boʻlgan. 11-asrdan boshlab I.k.da ruda qazish ishlari susayadi. Moʻgʻullar istilosi davrida kon ishlari deyarli toʻxtagan.

Amir Temur davrida I.k.ni ishga tushirishda birmuncha jonlanish yuz bergan, ammo keyinchalik kon ishlari yana toʻxtab qolgan. 1920-y.lardan ke-yingina qad. I.k. oʻrnida Chatqol — Qu-rama sanoat rni vujudga keldi.

Manbalar
Iloqiy Sharafutdin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf

Iloqiy Sharafutdin Abu Abdulloh Muhammad Ibn Yusuf (?, Iloq — 1068) — oʻrtaosiyolik tabib, Ibn Sinoning shogirdlaridan. Buxoroda taʼlim olgan. Tib va tib tarixiga oid "Kulliyoti tibbi Iloqiy" ("Iloqiy tabobati haqidagi risolalar toʻplami"), "Fusul Iloqiy fi kulliyot tibb" ("Tabobat xaqidagi risolalar toʻplamida Iloqiy boblari"), "Muolajati Iloqiy" ("Iloqiyning davo usullari"), "Muxtasari Iloqiy" ("Iloqiy muxtasari") kabi asarlar yozgan. "Kitob ul-asbob val-alomot" ("Sabablar va belgilar haqida kitob") asarida turli kasalliklarning kelib chiqishi, sabablari, belgilari, ularni aniqlash va davolash usullari bayei ztilgan. Buasarning qoʻlyozmasi Bayrut va Iskandariya ku-tubxonalarida saqlanadi. I.ningasarlari oʻz davrida tabiblar uchun muhim qoʻllanma boʻlgan. Hind olimi Muhammad Aʼzamxon Chashtiy tabobatga oid "Iksiri Aʼzam" ("Aʼzam obi hayoti") asarini yozishda I. asarlaridan foydalangan.

Manbalar
Ilohiyot

Ilohiyot (arab. — xudo toʻgʻrisidagi taʼlimot) — diniy aqidalar va ular haqidagi ilohiy koʻrsatmalarni oʻz ichiga olgan asosiy diniy taʼlimot. Islomda Ilohiyat ilk shakllanish davridan boshlab kalom deb nom olgan.

Manbalar