MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Proteksionizm

Proteksionizm (lotincha: protectio -panalash, xrmiylik) – davlatning ichki bozorni chet el raqobatidan himoya qilish va tovar ishlab chikaruvchilarning tashqi bozorga chiqishini ragʻbatlantirishga qaratilgan iqtisodiy siyosati. Yevropada kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davri (XVI-XVIII asrlar)da paydo boʻldi va yuzaga kelayotgan sanoatni rivojlantirishga yordam koʻrsatdi. Oʻsha davrda Proteksionizm import sanoat mahsulotlari uchun yuqori boj va oʻz sanoat mahsulotlari uchun eksport mukofotlari belgilashda yaqqol koʻrinadi. Ayni paytda tanqis xom ashyo importi uchun bojlar bekor qilingan holda, shunday muhim xom ashyo va mahsulotlar uchun eksport bojlari joriy qilingan. Dastlabki bosqichda Proteksionizm mamlakatlarni industriyalashtirishga xizmat qilgan va ijobiy rol oʻynagan. I va II jahon urushi yillarida va, ayniqsa, 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida Proteksionizm siyosati kuchaydi. Urushdan keyingi yillarda iqtisodiyotning baynalminallashuvi sharoitlarida rivojlangan mamlakatlarda oʻta Proteksionizmdan voz kechish va tashqi savdoni erkinlashtirishga oʻtish yuz berdi, lekin jahon iqtisodiyotida Proteksionizm hamon davlat tomonidan tartibga solishning taʼsirchan quroli boʻlib qolmoqda. Jahonda iqtisodiy integratsiyaning borishi jamoaviy Proteksionizmni paydo etdi (Yevropa Ittifoqi, OPEK va boshqalar). Rivojlangan mamlakatlarda oʻz fermerlarini koʻllab-quvvatlash va ichki oziq-ovqat bozorini himoya qilishga qaratilgan agrar Proteksionizm keng qoʻllaniladi. Jahon savdo tashkiloti Proteksionizm tadbirlarini bir qadar cheklashga qaratilgan siyosat olib boradi. Bu tashkilotga aʼzo mamlakatlar bojxona boji miqdorini import qilinadigan tovarlar qiymatining 10% dan oshirmaslik tartibiga rioya qilishlari kerak. Jahon xoʻjaligida globallashuv jarayonlari milliy bozorlarning jahon bozoriga integratsiyalashuviga olib kelmoqda. Milliy bozorlarning erkinlashtirilishi milliy iqtisodiyotning yuksalishini taʼminlaydi va Proteksionizm siyosatining ahamiyatini pasaytiradi. Oʻzbekistonda ham tashqi savdoni davlat tomonidan tartibga solishda Proteksionizm siyosati qoʻllaniladi. Bu siyosat asosida import oʻrnini bosuvchi va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantirish, eksport toʻlovlarini kamaytirish, ichki bozorni sifatli tovar bilan taʼminlash, tashqi savdoni mamlakat iqtisodiyoti manfaatlariga toʻla boʻysundirish strategiyasi turadi.

Manbalar
Proterozoy

Proterozoy (yun. proteros — ancha erta va goye — hayot) — tokembriynknt yuqori (arxeydan soʻnggi) stratigrafik guruhi (qarang Geoxronologiya). taxminan 640—560 mln. yil avval 80 mln. yil ichida hosil boʻlgan yotqiziklarni qamrab olgan. "P." terminini amerikalik geolog E. Emmons (1888-yil) arxey va kembriy oraligʻidagi yotqizikdarni belgilash uchun taklif qilgan. P.ning umumiy qabul qilingan stratigrafik boʻlinish sxemasi yoʻq. Keyingi yillarda P.ni stratigrafik boʻlimlarga ajratishda tari-xiy geologik jinslarning absolyut yoshini aniqlash va paleontologik me-todlar qoʻllanilmoqda. Ayrim mutaxas-sislar P.ni 2, boshqalar 3 yoki 4 boʻlimga ajratadilar. Rossiyada P. 3 boʻlimdan iborat, deb qabul qilingan. Ular stromatolit va mikrofitolitlar gu-ruxlarining tarqalishi bilan farqlanadi. P. yotqiziqlari ayrim rayonlar uchun alohida sxemalar (svita, seriya)ga boʻlinadi. P. yotqiziklari turli tartibli va har xil darajada metamorfizm ga uchragan jinslardan tarkib topgan. Granitlashgan, magmatitlashgan jin-slar ham uchraydi. P. yotqiziqlarining yuqrri qismida organik qoldiqlar — yashil suvoʻtlar va bakteriyalarning mahsuloti: stromatolit va mikrofi-tolit (onkolid, katagrafiya va boshqalar) uchraydi. Aniq nomlangan va toʻla oʻrga-nilgan hayvonot qoldiklari P. yotqi-ziqdarining yuqori boʻlimi bilan kembriy davri chegaralaridagina uchraydi. Ular siyrak tarqalgan chuvalchang va meduzasimonlardan iborat. Foydali qazilmalardan P. yotqiziklarida, asosan, temir, marganets, nikel, kobalt, mis, xrom, polimetall, uran, oltin rudalari hamda olmos uchraydi. Oʻzbekistonda P. yotqiziqlari Hisor, Tomdi, Sulton Uvays va boshqa togʻlarda tarqalgan. Bu jinslarda koʻpgina qazilma boyliklar uchraydi.

Manbalar 

 

Geologiya
Protest

Protest (lotincha: protestor — oshkora isbotlayman) — prokurorning norozilik hujjati. Oʻzbekiston Respublikasida P. qonunga zid boʻlgan hujjatni qabul qilgan organga yoki mansabdor shaxsga, shuningdek, yuqori organga yoxud yuqori mansabdor shaxsga, sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qarori ustidan protsessual qonunda belgilangan tartibda beriladi. P. berilgan vaqtdan boshlab 10 kundan kechiktirmay koʻrib chiqilishi shart. Qonunbuzarlikni darhol bartaraf etish talab qilingan alohida hollarda prokuror P.ni koʻrib chiqishning qisqartirilgan muddatini belgilashga haqli. P.ni koʻrib chiqish natijalari toʻgʻrisida 3 kun ichida prokurorga yozma ravishda maʼlum qilinadi. P. kollegial organ tomonidan koʻrib chiqiladigan hollarda majlis kuni haqida prokurorga maʼlum qilinadi va u majlisda ishtirok etishga haqlidir. P. shu hujjatni qabul qilgan yoki yuqori turuvchi organ (mansabdor shaxs) tomonidan rad etilganda, shuningdek, P. qonunda belgilangan muddat ichida koʻrib chiqilmagan taqdirda, prokuror ana shu hujjatni gʻayriqonuniy deb eʼtirof etish toʻgʻrisidagi ariza bilan 1 oy ichida sudga murojaat etishga haqli. Ariza sudda koʻrib chiqilgunga qadar berilgan hujjatning amal qilishi toʻxtatib turiladi. Sudning hukmi, hal qiluv qarori, ajrimi va qaroriga nisbatan keltirilgan apellyasiya, kassatsiya, xususiy va nazorat tartibidagi P. ishni sudda koʻrish boshlangunga qadar P. bergan prokuror tomonidan, shuningdek, yuqori turuvchi prokuror tomonidan oʻzgartirilishi, toʻldirilishi yoki chaqirib olinishi mumkin.

Gʻafur Abdumajidov.

Manbalar
Protestantizm

Protestantizm ( norozi boʻlish, kelishmaslik) — xristianlikdagi 3 asosiy oqimdan biri (katolitsizm va pravoslaviye bilan birgalikda). Reformatsiya davri (16-asr)da katolitsizmdan ajralib chiqqan. Protestantizm asoschilari — M. Lyuter, J. Kalvin, U. Svin-gli. Protestantizm cherkov, sektalarni, kalvinchilik, lyuteranlik, anglikan cherkovlari, metodistlar, baptistlar, adventistlar-ni, shuningdek, koʻpgina mustaqil oqimlarni birlashtiradi. Protestantizm ruxoniylarning inson bilan xudo oʻrtasidagi vositachilik rolini inkor etadi. Protestantizm da ruxoniylar bilan oddiy dindorlar farqlanmaydi. Murakkab cherkov iyerarxiyasi yoʻq, toat-ibodat soddalashtirilgan, monaxlar boʻlmaydi, ruhoniylarning oila qurishi man etilmaydi. Protestantizm, asosan, AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Skandinaviya mamlakatlarida, Niderlandiya, Shveysariya, Avstraliya, Kanada, Boltiqboʻyi mamlakatlari (Estoniya, Latviya)da tarqalgan. Protestantlarning umumiy soni 750 mln. ga yaqin.

Yana 

 Katolitsizm
 Xristianlik
 Reformatsiya

Manbalar
Gazniqob

Gazniqob (gaz va niqob soʻzlaridan) — nafas organlari, yuz va koʻzni zaharli radioaktiv moddalar va bakterial vositalar taʼsiridan himoya qiluvchi asbob. Filtrlovchi va izolatsiyalovchi turlarga boʻlinadi. Filtrlovchi gazniqobni 1915-yili Nikolay Zelinskiy ixtiro etgan. U gazni tozalaydigan quticha, niqob-shlem va ularni tutashtiruvchi naychadan iborat boʻlgan. Bunday gazniqob atrofdagi zaharli havoni tozalab beradi. Izolatsiyalovchi gazniqob regenerativ patron, nafas olish qopchasi, karkas, niqob-shlem va tutashtiruvchi naychadan iborat. Bunday gazniqob komplektida ampulali quticha, sumka va boshqalar boʻladi. Izolatsiyalovchi gazniqobda tashqaridagi havodan foydalanilmaydi, uning regenerativ patronidagi kislorod bilan nafas olinadi.

Manbalar
Protiy

Protiy — vodorodning eng yengil (massa soni 1) va eng koʻp tarqalgan turgʻun izotopi. P. atomining yadrosi 1 ta protondan tashkil topgan.

Manbalar
Protistologiya

Protistologiya (yun. protistos — eng birinchi va ... logiya) — biologiyaning bir hujayrali organizmlar — protistlarni oʻrganadigan boʻlimi. "Protistlar" terminini 1866-yilda nemis olimi E. Gekkel kiritgan va koʻp hujayrali oʻsimliklar va hayvonlar bilan bir katorda bakteriyalar, eng sodda hayvonlar, bir hujayrali suv-oʻtlar va tuban zamburugʻlarni oʻz ichiga olgan Protistlar dunyosini taklif etgan. Hozir ayrim olimlar Protistlar dunyosiga faqat eukariot organizmlar: eng sodda hayvonlar, ayrim suvoʻ-tlar va zamburugʻlarni kiritishadi. Boshqa bir guruh olimlar Protistlar dunyosiga yadroli barcha suvoʻtlar va tuban zamburugʻlarni ham kiritishni taklif etishadi. "Protsitlar" termini baʼzan protozoologiya sinonimi sifatida ham qoʻllanadi.

Manbalar
Proto...

Proto... (yun. protos — birlamchi, ilk) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, birlamchilik, dastlabki asos maʼnolarini (mas, protoplazma, prototip) yoki cherkovning asosiy mansab va unvonlaridagi yuqori darajani bildiradi (mas, protoirey).

Manbalar
Protobolgarlar

Protobolgarlar — turkiy xalq. 4-asrda Sharqiy Yevropa dashtlarida yashashgan. 7-asrning 2yarmida P.ning bir qismi Kama daryosi va Oʻrta Volgaga tarqalgan (Volga—Kama bulgʻorlari); boshqa qismi (Asparux boshchiligida) Bolqon yarim orolga kirib borib, slavyan qabilalari bilan birgalikda 681 yil Birinchi Bulgʻor podsholiginj barpo etishgan. Keyinchalik slavyanlar bilan aralashib ketib, hozirgi bolgarlarttt etnogenezida katnashganlar.

Manbalar
Protozoologiya

Protozoologiya (lot. protozoa — eng sodda hayvonlar va ... logiya) — zoologiyaning bir hujayrali hayvonlarni oʻrganadigan boʻlimi (qarang Protistologiya).

Manbalar
Protonefridiylar

Protonefridiylar (proto... va nefridiylar) — yassi va toʻgarak chuvalchanglar, nemertinlar, ayrim halqali chuvalchanglar, lansetniklar, foronidlar va baʼzi mollyuskalar lichinkasi uchun xos boʻlgan ayirish organlari. P. 1 ta yoki bir necha shoxlangan naychalar va ular ichida joylashgan bir tutam kipriklarga yoki 1 ta (yoki bir nechta) xivchinga ega boʻlgan hujayradan iborat. Moddalar almashinuvi mahsulotlari filtrlanib uchki hujayralar boʻshligʻiga oʻtadi va kipriklar yoki xivchinlar yordamida naylarga haydaladi. Kipriklar va xivchinlarning bir meʼyorda ishlashi tufayli suyuklik P.ning naychalari orqali oqib oʻtib turadi. Naychalarda hosil boʻlgan siydik asosiy nayga tushadi va u yerdan maxsus teshiklar orqali tashqi muhitga chiqariladi. Soʻrgʻichlilar, ogʻiz aylangichlilar va ayrim b. hayvonlarda P. siydik toʻplanadigan maxsus organ — qovuqqa ochiladi; siydik u yerdan qovuq devori qisqarishi tufayli tashqi muhitga, tikanboshlilar va priapulidlarda esa jinsiy naylarga chiqariladi.

Manbalar
Protoplazma

Protoplazma (yun. protos — birinchi va plazma) — tirik hujayraning sitoplazma va yadrodan tashkil topgan tarkibiy qismi. Protoplazma tushunchasi koʻpincha sitoplazma bilan bir xil maʼnoda, notoʻgʻri ishlatiladi. Protoplazma terminini birinchi marta chex olimi Ya. Purkinye (1839) fanga kiritgan. Elektron mikrospokda tekshirishlar natijasida Protoplazma faqat suyuqlikdan emas, balki murakkab tuzilishga ega boʻlgan organoidlar va hujayraning ichki membranalaridan tashkil topganligi aniklandi. Hozirgi bu termin kam qoʻllanadi.

Manbalar
Protoplastlar

Protoplastlar (proto... va yun. plastos — hosil boʻlgan, shakllangan) — oʻsimliklarda uchraydigan, poʻstsiz, faqat hujayra membranasi bilan oʻralgan hujayralar. Hujayra membranasi sitoplazmani oʻrab turadi. P.ni hujay-ra injeneriyasida foydalanish uchun sunʼiy hosil qilinadi. Oʻsimlik hujayralarini klonlash va yaxlit oʻsimlikni regeneratsiya qilishda ham foydalaniladi. Poʻstsiz boʻlgani tu-fayli P.dan har xil oʻsimlik hujayralarini duragaylashda foydalanish mumkin. P. mikroorganizmlarda mutatsiyalar natijasida, antibiotiklar va zararli omillar taʼsirida ham hosil boʻlishi mumkin.

Manbalar
Protorenessans

Protorenessans (yun. protos - bi-rinchi, frans. Renaissance — uygʻonish) — Uygʻonish davri sanʼatiga zamin yaratgan Italiya madaniyatining ilk bosqichi (13—14-asr boshlari). "P." atamasi shveysariyalik tarixchi Ya. Burkhard tomonidan ilk bor qoʻllanilgan. P. erkin shaharlarning jadal rivojlanib kengayishi, ishlab chikaruvchi kuchlar va savdosotiqning oʻsishi bilan bogʻliq. Sanoat va madaniyat gurkirab taraqqiy eta boshladi, dunyoviy fanlarga qiziqish va antik merosga eʼti-bor ortdi. Bu oʻzgarishlar Florensiya, Piza, Siyena, Genuya, Milanda, ayniqsa, Venetsiyada juda sezilarli boʻldi. Yangi davr sanʼatining ilk belgilari adabiyot (Dante, Petrarka, Bokachcho), meʼmorlik (Arnolfo di Kambio va boshqalar), xaykaltaroshlik (N. Pizano va boshqalar), rassomlik (P. Kavallini, Jotto) sanʼa-tida namoyon boʻla boshladi. Jumladan, Kavallini gotika shakllariga xotir-jamlik va muvozanat kiritsa, Jotto di-niy mavzularni hayotiy aks ettira boshladi, fazoviy kenglikni oʻzlashtirib tasvirlanuvchilarning salobatli va ulugʻvor qiyofalarini yaratdi, insoniy munosabatlar — xudbinlik va olijanoblikni ishonarli aks ettirdi (Jottoning Paduyadagi del Arena kapellasiga ishlagan devoriy rasmi, 1303—1305).

Manbalar
Prototip

Prototip (proto ... va tip) — badiiy obraz (tip)ga asos boʻlgan real shaxs. Avtobiografik va memuar asarlarda, lirika va hujjatli nasrda, shuningdek, portret sanʼati va haykal-taroshlikda boshqa janrlardagiga nis-batan kengroq foydalaniladi. Oshkora shartlilikka asoslangan fantastika, romantizm va boshqa uslublarga Karaganda realizmda P. sanʼatkorga voqelikni ba-diiy oʻzlashtirish uchun hayotiy material boʻlib xizmat qiladi. Badiiy asar qahramoni bir yoki bir necha P.li boʻlishi mumkin. P. bilan badiiy obraz orasidagi farq har xil. Bu, asar janri va yoʻnalishi, muallifning indi-vidualligi bilan bogʻliq. Romantik asarlarda muallif koʻproq badiiy toʻqimagaerk berib, P. xayotiga oid faktlarni yo keskin kamaytiradi yoki jiddiy oʻzgartiratsi (Abdulla Qodiriy "Oʻtgan kunlar" va boshqalar). Hujjatli nasrda esa, aksincha, obraz P.ga eng yuqori darajada yaqinlashtirilib, muallif real (hayotiy) shaxsga oid asoslardan koʻp uzoklashmaydi, ayrim hollarda, hatto joy va qahramon nomlarini ham aslidagiday saqlaydi (B. Polevoyning "Chin inson qissasi", N. Safarovning "Uzoqni koʻzlagan qiz" asari va boshqalar). Bunday hollarda P. haqida gapirishning oʻzi shartlidir. Ammo har ikki holatda ham badiiy obraz P.ga nisbatan ancha keng va sermaʼno boʻladi. Chunki muallif P. hayoti va harakteriga oid fakt va xususiyatlarni hayotdagi boshqa shunday kishi (yoki P.)lar harakteri va turmushidagi faktlar bilan, shuningdek, oʻz qarashlari va ideallari bilan ham boyitadi. P.li obrazda ham muallif hayot hodisalarini tipiklashtirish va umumlashtirishda badiiy toʻqimadan foydalanadi. Bu esa unga hayotda oʻzi koʻrgan-bilgan voqeahodisalardan, real shaxs (P.)lar hayoti faktlaridan samarali foydalanib, haqqoniy va toʻlaqonli badiiy obrazlar yaratish imkonini beradi. Badiiy obraz P.lari tadqiqotchilarni sanʼatkor ijodxonasi va asarning yaratilishi tarixi bilan qiziktiradi. Bu ishtadqiqotchidan oʻziga xos nazokat talab etadi.

Manbalar
Protrombin

Protrombin (yun. pro — ilgari va trombin) — qon plazmasidagi murakkab oqsil (glikoproteid). P. jigarda K vitamin ishtirokida sintezlanadi. Qon ivish jarayonida P.dan trombin fermenti hosil boʻlib, u tromb shakllanishini tezlashtiradi. P. yetishmaganda gemorragii, diatez kasalligi kelib chiqadi.

Manbalar
Protuberans

Protuberans (lot protubero -boʻrtmoq) — Quyosh gardishi yaqinida osmon sahnida kuzatiladigan choʻgʻlangan gaz buluti. Quyosh gardishiga proyek-siyalanganda P. qora tolalar tarzida koʻrinadi. Tola gardish chetida boʻlganda, uning bir qismi osmon sahnida yorugʻ P.ga aylanadi. Quyosh toʻla tutilgan paytlarda P.ni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin. P.dagi modda zichligi taxminan 1sm³ da 1010 atom, kinetik temperaturasi 8000—15000°, mutlaq turbulent tezligi 4 – 10 km/s, magnit maydoni kuchlanganligi 100—200 gauss. P.ning fizik xususiyati Quyosh xromosferasiga oʻxshash. P.lar tashqi koʻrinishi va hara-kat tasnifiga koʻra, sokin, eruptiv, faol turlarga boʻlinadi. P.ning oʻrtacha uz. 200 ming km, balandligi 50 ming km, qalinligi 5 ming km gacha, ichki qatlamlarining tezligi ~ 10 km/s; 1 — 2 kundan bir necha oygacha mavjud boʻladigan P.lar sokin P.lardir. Eruptiv P.lar esa sokin P.lardan birdaniga paydo boʻlib, ichki qatlamlarining Quyosh sirtidan tashqariga chiqish tezligi bir necha km/s ga tenglashadi. Natijada eruptiv P.larning rivojlanishi bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. P.larning xossalari hali toʻliqaniklanmagan. Lekin P.larning zichligi Quyosh toji zichligidan taxminan 100-marta koʻp, temperaturasi esa 20-marta kam. temperaturaning bunday farqi Quyosh tojidan P. ga proton va ionlarning intensiv oʻtishiga sabab boʻladi.

Manbalar
Profag

Profag (yun. pro — ilgari va ... fag) — bakteriya hujayrasida xromosoma bilan bir vaqtda replikatsiya kilinadigan urta miyona bakteriofag genomi; bakteriofagning latent (yashirin) infeksiyasiz shakli. Odatda, bunday fag genomi P. holatga utishdan oldin bakteriya xromosomasining muayyan qismiga birikib oladi, baʼzan birikmasdan bakteriya hujayrasida DNK halqasi shaklida joylashadi. Fag genomi bilan birikkan bakteriya lizogen bakteriya deyiladi. P.ning hujayrani yemiradigan geni repressiya qilinganligi (taʼsiri tuxtatilgani) tufayli bakteriya uchun zararsiz bulib qoladi. P. holatga oʻtgan fag genomi bakteriya xromosomasi bilan birga replikatsiya qilinadi. Ammo lizogen bakteriyalardan ayrimlari (mln. dan bittasi)da induksiya yuz berishi, yaʼni P. yana bakteriya hujayrasini zararlaydigan formaga oʻtib qolishi mumkin. P. induksiyasi tezligi ayrim omillar (mas, ultrabinafsha nurlar) taʼsirida tezlashishi mumkin. P.faggeno-mi kodlashtiradigan fermentlar yorda-mida katalizlanadi. P. induksiyasida fag genomiga bakteriya xromosomasining ayrim qismlari (P. xromosomaga birikkanida) yoki bakteriya DNK si parchalari (P. xromosomaga qoʻshilmaganida) kirib qolishi mumkin. Bunday faglardan maxsus va umumiy trans-duksiya sohasidagi tajribalarda foy-dalaniladi.

Manbalar
Profilaktoriy

Profilaktoriy — davolashpro-filaktika muassasasi. Aholini ishdan ajralmagan holda davolaydi, dam olish uchun sharoit yaratadi. Yirik ishlab chiqarish korxonalari qoshida kasaba uyushmasi tashkilotlari tomonidan tashkil qilinadi. P.ga kunduzgi (kechasi ishlaydiganlar uchun), tungi (kunduzi ishlaydiganlar uchun) sanatoriylar, parhez oshxonalari va boshqa kiradi. P. ish qobiliyatini saqlashga, kasalliklar kamay-ishiga imkon beradi. Umumiy terapiya (ichki kasalliklarni davolaydigan) va, maxsus ixtisoslashtirilgan (asosan, maʼlum bir kasalliklar, mas, silni davolaydigan) P.lar bor. P.da davolanish uchun beriladigan yoʻllanma bepul yoki chegirilgan miqdorda boʻladi.

Manbalar
Aleksandr Proxorov

Aleksandr Mixaylovich Proxorov (1916.28.6 (11.7), Aterton shahri, Avstraliya – 2002.8.1 Moskva) — rus fizigi, kvant elektronika asoschilaridan biri, akademik (1966-yil). Ikki marta Mehnat Kaxramoni (1969, 1986). Leningrad universitetini tugatgan (1939). Ilmiy ishlari paramagnit mazer, ochiq rezonator, gazodinamik va qattiq jismli tezlatkichlar, plazmalar fizikasi va boshqalarga oid. Nikolay Basov bilan hamkorlikda (Charles H. Townes | dan mustaqil ravishda) birinchi kvant generator – ma-zerni yaratgan (1954). Xodimlari bilan paramagnit mazerlarni yaratish usullarini rivojlantirgan (1957–58). Lazer texnikasida keng qoʻllanila boshlagan ochiq rezonatorlar gryasini (1958) va gazodinamik lazer gʻoyasini (1967) ilgari surgan. U infraqizil va koʻrinadigan nurlanishlarning qudratli lazerlarini yaratish, bu lazer nurlanishlarning moddalar bilan oʻzaro taʼsirlari toʻgʻrisidagi fundamental ishlar muallifi. Katta Sovet Ensiklopediyasining 3-nashri (1969–1978), Katta Rossiya Ensiklopediyasi (1996-yildan) Bosh muharriri. Nobel mukofoti laureati (1964; Nikolay Basov va Charles H. Townes bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
2002-yilda vafot etganlar
11-iyulda tugʻilganlar
1916-yilda tugʻilganlar
8-yanvarda vafot etganlar
Protsessual muddatlar

Protsessual muddatlar (OʻzRda) — JPK da koʻrsatilgan protsessual harakatlarni bajarish muddatlari. Protsessual muddatlar protsess ishtirokchilarining huquq va qonuniy manfaatlarini taʼminlashga qaratilgan. Mas, jinoyat sodir etishda gumon qilingan shaxs uzogʻi bilan 72 soat ushlanib turishi, ehtiyot chorasi sifatida qamoqda saqlash mudsati oʻta murakkab ishlar boʻyicha Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining ruxsati bilan 1 yilgacha uzay-tirilishi, sud hukmi ustidan shikoyat 10 kun ichida berilishi mumkin (JPK 226, 245, 500moddalar). Protsessual muddatlar soat, sutka va oylar bilan hisoblanadi, ularning oʻtishi oqibatlari, uzaytirish va tiklash tartiblari JPK 39-bobida bayon etilgan.

Manbalar
Protsessual huquq

Protsessual huquq (OʻzRda) -huquq tizimi normalarining bir kismi; sudda ishlarini yuritish jarayonida, shuningdek, surishtiruv va dastlabki tergovda ishtirokchilar va boshqa manfaatdor shaxslarning FPK, XPK, JPK va MJKda nazarda tutilgan huquklari. Protsessual huquq Oʻzbekiston Respubli-kasining Konstitutsiyasida belgilangan shaxsiy huquq va erkinliklarni zaruratsiz va asossiz cheklanmasligiga xizmat qiladi. Protsessual huquqlar demokratik harakterda boʻlib, daʼvo va nizolar-ni, xuquqbuzarlik, shu jumladan, jinoyat ishlarini tez va toʻgʻri tekshirish, ularni asosli, qonuniy va odilona hal qilishni kafolatlaydi. Protsessual huquq yuridik shaxslarga ham oʻz manfaatlarini himoyalash vositasi sifatida beriladi.

Jinoyat ishlari boʻyicha gumon ostidagi shaxs va ayblanuvchiga tegishli Protsessual huquqlarning eng muhimi himoyalanish va himoyachining yordamidan foydalanish huquqidir. Keng maʼnoda Protsessual huquq fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlarini hal etish tartibidan iborat.

Manbalar
Protsion

Protsion — Kichik It yulduz turku-mining eng yorugʻ a yulduzi. Vizual yulduz kattaligi 0,4. Quyoshdan uzoqligi 3,5 parsek, yorituvchanligi undan 7,7-marta katta. P. qoʻshaloq yulduz.

Manbalar 

 

Yulduzlar
Pierre-Joseph Proudhon

Pierre-Joseph Proudhon (1809.15.1, Bezanson — 1865.19.1, Parij) — fransuz sotsialista, anarxizm nazariyotchisi. Proudhon kommunizm dushmani boʻlgan, jamiyatni inqilobiy qayta qurish nazariyasiga qarshi chiqqan. Kommunizm gʻoyasini u "bemaʼni gʻoya", "davlatni ulugʻlash", "yovuzlik va istib-dod jamiyati", "qashshoklik dini", "qashshoklik falsa-fasi" deb bilgan. Proudhoning 2 jildli "Iqtisodiy ziddiyatlar tizimi yoki Qashshoqlik falsa-fasi" kitobi Marksning unga javob tar-zida yozgan "Falsafa qashshoqligi" asari (1847) tufayli mashhur boʻlib ketgan. Proudhon sinflarning iqtisodiy hamkorligi loyihasini va "davlatni yoʻqotish" toʻgʻrisidagi oʻz nazariyasini ilgari surgan. "Mulkka egalik nima?" asari (1840)da bu savolga "Mulkka egalik — oʻgʻirlikdir" deb javob bergan.

Manbalar 

15-yanvarda tugʻilganlar
1809-yilda tugʻilganlar
1865-yilda vafot etganlar
19-yanvarda vafot etganlar
Prujina

Prujina () — qisilganda hosil boʻladigan elastik kuch hisobiga mexanik energiya hosil qiladigan va turtkilarni yumshatadigan detal. Taʼsir qiluvchi kuch turiga qarab, egiluvchan (Prujina oʻqiga perpendikulyar kuchlarni qabul qiluvchi, buraluvchi, choʻziluvchi, siqiluvchi va boshqalar), plastinkasimon, spiralsimon, vintsimon, tarelkasimon, halqasimon va boshqa xillarga boʻli-nadi. Prujina oʻramining kesim yuzi shakliga qarab, doyra, kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak, bir necha simlar oʻralgan xillari bor. Prujina, asosan, tarkibiga uglerod va marganets, kremniy, xrom qoʻshilgan poʻlat, plastmassa, latun, bronza va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Prujina soat mexanizmlarida, temir yoʻl buferlari, tirkash qurilmalari, amortizator va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllaniladi.

Yana qarang 

 Ressora

Manbalar
Prus tili

Prus tili — boltiq tillaridan biri, baʼzan uni nemis tilining prus shevalaridan farqlash uchun qad. prus tili deb ham atashadi. Prus tili Boltiqboʻyining jan.-sharqida, Visla daryosining sharqida tarqalgan; 2-ming yillikning boshlarida uning tarqalish hududi to-rayadi. 18-asr boshida esa Prus tili ulik tilga aylanib, pruslarning avlodlari nemis tilida soʻzlasha boshlaganlar.

Prus tilining 14—16-asrlardan saqlanib qolgan yodgorliklari — 800 soʻzli nemischa-pruscha, 100 soʻzli pruscha-nemischa lugʻatlar, bir qator hujjatlar, sheʼriy parchalar hamda nemis tilining prus shevalari va polyak tilidan oʻtgan oʻzlashmalar bu til haqida muayyan tasavvur uygʻotadi.

Yana qara 

 Pruslar
 Prussiya

Manbalar 

 

Tillar
Pruslar

Pruslar — boltiq qabilalari guruhi. Boltiq dengizining jan. sohilida yashashgan. 13-asrda Tevton ordeni tomo-nidan boʻysundirilgan. Pruslar nomidan Prussiya atamasi kelib chiqqan.

Yana qara 

 Prus tili
 Prussiya
 Germanlar

Manbalar