MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Radiologiya

Radiologiya (   ) inson va boshqa jonzotlar tanasida kasalliklarga tashxis qo'yish va ularni davolashga boshchilik qilish uchun tibbiy tasvirlardan foydalanadigan tibbiy fandir. U rentgenografiyadan boshlandi (shu sababli uning nomi radiatsiyaga ishora qiluvchi ildizga ega), ammo hozirda u xamma tasvirlash usullarini, shu bilan birga elektromagnit nurlanishdan ishlatilmaydiganlarni (misol uchun, ultratovush va magnit-rezonans tomografiya ) va boshqalarni qamrab oladi. kompyuter tomografiyasi (KT), floroskopiya va yadroviy tibbiyot, shuningdek pozitron emissiya tomografiyasi (PET). Interventsion radiologiya - bu yuqorida sanab o'tilganlar kabi tasvirlash texnologiyalari boshchiligida odatda minimal invaziv tibbiy muolajalarni qilishdir.

Radiologiyaning zamonaviy praktikani bir guruh bo'lib ishlaydigan xar hil sog'liqni saqlash yo'nalishlarni o'z ichiga oladi. Rentgenolog - bu aspiranturadan keyingi tegishli tayyorgarlikni tugatgan va tibbiy tasvirlarni ifodalaydigan, bu topilmalarni hisobot yoki og'zaki ravishda boshqa mutaxasislarga yetkazadigan va minimal invaziv tibbiy muolajalarni amalga oshirish uchun tasvirlashdan qo'llanadigan tibbiy shifokor. Hamshira bemorlarni ko'rish yoki protseduradan oldin va so'ngra parvarish qilish, jumladan, dori-darmonlarni qabul qilish, hayotiy belgilarni kuzatish va sedativ bemorlarni kuzatish bilan shug'ullanadi. Qo'shma Shtatlar va Kanada kabi ba'zi mamlakatlarda "radiologik texnolog" sifatida ham tanilgan radiograf, rentgenologning sharhlashi uchun tibbiy tasvirlarni ishlab chiqarish uchun murakkab texnologiya va joylashishni aniqlash usullaridan foydalanadigan maxsus o'qitilgan sog'liqni saqlash mutaxassisi. Shaxsning tayyorgarligi va amaliyot mamlakatiga qarab, radiograf yuqorida aytib o'tilgan tasvirlash usullaridan biriga ixtisoslashgan bo'lishi mumkin yoki tasvir haqida hisobot berishda kengaytirilgan rollarga ega bo'lmog'i lozimdir.
Radiologiya
Radiolokator

Radiolokator yoki radiolokatsiya stansiyasi — turli obʼyektlar (nishonlar)ni radiolokatsiya usulida kuzatish uchun moʻljallangan qurilma; radar. Asosiy elementlari: antennalar tizimi, uzatkich, yorugʻlik indikatorli qabul qilgich (priyomnik) va RhM (kompyuter). Havo, suv yoki qurukdikdagi turli obʼyektlarni kuzatishga imkon beradi.

R. birinchi marta 1936-yil Buyuk Britaniyaning jan.gʻarbiy qirgʻogʻida oʻrnatilgan. U faqat samolyotlarni aniqlashda qoʻllanilgan. 20-asr 50—60 yillarida raketa va kosmik texnikaning yaratilishi munosabati bilan ancha takomillashgan R.lar ishlab chikarila boshladi.

Vazifasiga koʻra, R.lar bir necha turga boʻlinadi. Bular, Mas, qavodagi harakatni boshqarish tizimining kosmik uchish apparatlarini izlaydigan R., havo hujumiga qarshi mudofaa Rlarida ishlatiluvchi boshqariladigan zenit raketalarini aniqlash yoki nishonga eltish R. i va boshqa Oʻrnatilish joyiga qarab, yerda, kemada, samolyotda, sunʼiy yoʻldoshda turadigan; texnik koʻrsatkichlari boʻyicha metrli, detsimetrli, santimetrli, millimetrli (MM) va boshqa, ish usuli va rejimlari boʻyicha — impulyeli va uzluksiz nurlatuvchi, kogerent hamda kogerentsiz ish rejimli va boshqa farq qilinadi. Muhim uzellarining parametrlari (uzatkichi, qabul qilgichi, antennasi, qabul qilingan signallarni qayta ishlash tizimi) boʻyicha ham xillarga boʻlinadi.

Yer sunʼiy yoʻldoshlarini kuzatadigan va ularning trayektoriyalarini oʻlchaydigan R.lar, boshqa sayyoragacha boʻlgan masofalarni, uning harakat parametrlari va boshqa fizik koʻrsatkichlarini oʻlchaydigan R.lar, bir necha ming km naridagi obʼyektlarni kuzatish uchun qisqa toʻlqinda ishlaydigan R.lar, Mas, ballistik raketa uchirilgan zahoti uning koordinatalarini taxminan aniqlash, yadro portlatishlarini sezish va boshqa maqsadlarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Radiolokatsiya

Radiolokatsiya (radio va lot. locatio — joylashish) — fan va texnikaning quruklik, suv yoki fazodagi obyektlarni radiotexnika usuli bilan topish va turgan joyini (vaziyatini) va boshqa parametrlarini aniqlash bilan shugʻullanadigan sohasi. Ishi radiotoʻlqinlar, akssado, signallar va boshqalarning toʻsiq (obyektlar)dan qaytishiga asoslangan Radiolokatsiyada oʻta yuksak chastotali radiosignallardan foydalaniladi.

Toʻlqinlar maxsus antennalar bilan obyekt tomonga tarqatiladi va qabul qilinadi. Radiolokatsiya uzatkichi toʻlqinlarni qisqaqisqa porsiyalar tarzida tarqatadi. Radiolokatsiya qabul qilgichi (priyomnigi) obyektdan qaytgan toʻlqinlarni qabul qiladi. Qaytgan toʻlqinlar asosida operator obyekt oʻrnini aniqlaydi. Radiolokatsiya st-yasidan obyektgacha boʻlgan masofa D= 0,5 ct (s=300000 km/sm — radiotoʻlqin tezligi, t — toʻlqinning obyektga borib qaytish vaqti). Radiolokatsiyadan har qanday obhavo sharoitida foydalanish mumkin. Radiotoʻlqinlarning biror obyektdan qaytish hodisasini birinchi marta G. Gers kuzatgan (1886—89). 1897-yil A. S. Popov radiotoʻlqinlar yoʻlini kesib oʻtuvchi kemaning signal kuchiga taʼsir etishini sezgan. Nemis muhandisi K. Xyulmayer, amerikalik muhandislar A. Teylor va L. Yung, angliyalik G. Breyt va M. Tyuv, sovet olimlari M. M. Lobanov, Yu. K. Korovin va boshqa fanni rivojlantirgan.

Qaytgan signallar boʻyicha obyektning uzoqligi ikki usul bilan oʻlchanadi. Birinchi (impulyeli) usuli impulsni nurlatish va obyekt qaytargan impulsning kechikish vaqtini nurlatilgan impulyega nisbatan oʻlchashga asoslangan. Ikkinchi usuli zondlash nurlatishi va obyektdan qaytishi bilan bogʻliq boʻlgan ikkita uzluksiz toʻlqinlar interferensiyasini kuzatishga asoslangan.

Obʼyektlarni pelenglash ularni bir punktdan kuzatib va toʻlqinlarni maʼlum masofaga surilgan antennada qabul qilib amalga oshiriladi. Bir punktdan kuzatiladigan Radiolokatsiya qurilmalarida signallar amplitudasini taqqoslash yoʻli bilan pelenglash usuli keng qoʻllaniladi. Oddiy holda antennaning ikki vaziyatdagi yoʻnaltirilgan diagrammasida obyektdan qaytgan signallar amplitudalarini taqqoslash yetarli; bunda signallarning ishorasi va qiymati boʻyicha farqi obyektga yoʻnaltirilgan signalning toʻgʻri yuboriladigan (xatolik nolga teng boʻlgandagi) signalga nisbatan ogʻish qiymati va ishorasi haqidagi xulosa chiqarishga imkon beradi.

Yana q. 

 Radiolokator
 Radiopelengator
 Ulʼtraqisqa toʻlqinlar

Manbalar
Radiolyuminessensiya

Radiolyuminessensiya — yadro nurlanishlar (azarralar, elektronlar, protonlar, neytronlar, unurlar va boshqalar) yoki rentgen nurlar uygʻotgan lyuminessensiya.

Manbalar
Radiolyarit

Radiolyarit — bir hujayrali planktonlar (radiolaria)ning nomi bilan atalgan kremniy tarkibli organogen choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibining 50% dan ziyodi radiolyariy skeletlaridan iborat. Radiolyariy chigʻanoqlari, asosan, kremniydan tashkil topgan. R. tarkibida fosfat, gil, alevrolit materiallari hamda diatomey, spikul, kremniyli gubka qoldiqdari uchraydi. Rangi kulrang, sargʻish, qizgʻish boʻlib, boʻsh yoki zich sementlashgan. R., asosan, geosinklinal, baʼzan platformalarda diatomit, trepel va yashmalar bilan birgalikda uchraydi.

Manbalar
Radiolyariyalar

Radiolyariyalar, nurlilar (Raliolaria) — soxta oyoqli bir hujayrali hayvonlar kenja sinfi. Oʻlchami 40 mkm dan 1 mm gacha. Dengiz planktoni. R. endoplazmasi ichki kapsula va mineral skelet bilan chegaralangan. Tanasidagi teshikchalaridan tashqariga ipsimon soxta oyoklari (psevdopodiylar) chiqib turadi. Yadrosi bitta, koʻp marta boʻlinib, 2 xivchinli erkin suzib yuradigan zoosporalar, ulardan R. hosil boʻladi. Jinssiz koʻpayadi. Asosan, suvi iliq dengizlarda tarqalgan. R. skeleti suv tubiga choʻkib, choʻkma jinslar tarkibiga kiradigan R. loyini hosil qiladi. Metallarga ishlov berish va jilvir qogʻozlar tayyorlashda foydalaniladigan trepel R. skeletidan iborat.

Manbalar
Radiomarkaz

Radiomarkaz — radioaloqa va radioeshittirishni amalga oshirish uchun moʻljallangan inshootlar va texnik vositalar (antennalar, uzatuvchi va qabul qiluvchi apparatlar, tovush yozish apparatlari, kuchaytirgichlar va boshqalar) majmui. Vazifasiga koʻra, qabul qiluvchi, uzatuvchi va qabul qiluvchiuzatuvchi turlarga ajratiladi. Uzatish va qabul qilishdagi xalaqitlarni kamaytirish uchun uzatuvchi va qabul qiluvchi R.lar bir-biridan va sanoat korxonalaridan uzoqroqqa joylashtiriladi. Qabul qiluvchiuzatuvchi R.lardan harbiy ishda, ekspeditsiyalarda foydalaniladi. Ularni, Mas, kemalarga joylashtirish mumkin (yana qarang Radiostansiya).

Manbalar
Radiometeorologiya

Radiometeorologiya (radio... va meteorologiya) — troposfera va stratosferalagi meteorologik sharoitlarning radiotoʻlqin (asosan, ultraqisqa toʻlqin)lar tarqalishiga taʼsirini, shuningdek, radiosignallar yordamida troposfera va stratosferadagi meteorologik hodisalarni oʻrganuvchi fan sohasi. Radiometeorologik tadqiqotlarga birinchi marta A. S. Popov oʻzining yashin qaytargich asbobini yaratish bilan asos soldi (1895). 20-asr 20yillarida ultraqisqa radiotoʻlqinlarning tarqalishi, asosan, troposferadagi meteorologik jarayonlarga bogʻliqdigi, shuningdek, radiotoʻlqinlarning troposferada tarqalishidan unda sodir boʻlayotgan jarayonlarni oʻrganish mumkinligi aniqdandi.

Radiotoʻlqinlarning atmosferada tarqalish nazariyasi 20-asr 50-yillarida rus olimi V. A. Fok tomonidan yaratildi. Atmosferaning Yer sathidan 5 km balandligidagi qismi radiotoʻlqinlarning tarqalishida asosiy hisoblanadi, chunki shu qismda atmosferadagi bosim, temperatura va namlik hamda gidrometeorologik xossalar (atmosferadagi namlik kondensatsiyasi — yomgʻir tomchisi, tuman, bulutlar) va har xil aralashmalar kabi oʻzgaruvchi omillar havoning sindirish koʻrsatkichi p ga taʼsir qiladi. Radiotoʻlqinlarning troposfera va stratosferada tarqalishida ular sinadi, yutiladi, qaytadi va sochiladi. Bunda har bir hodisaning intensivligi stratosfera va troposferaning kuzatilayotgan vaqtdagi holatiga bogʻliq. Bunday muhitda tarqalayotgan radiotoʻlqinlarni oʻrganish yoʻli bilan muhitning meteorologik holatini aniqlash mumkin, Mas, atmosfera dielektrik singdiruvchanligi ye ning vertikal va gorizontal taqsimoti radiotoʻlqinlar. bilan aniqlanib, havo namligi, temperaturasi, yogʻinlar intensivligi, bulutlardagi suv zarralari konsentratsiyasi va boshqa meteorologik elementlar aniqlanadi.

R.ning iklimi turlicha hududlarda i ning mavsumiy oʻzgarishini, atmosfera gazlarida yutilishi (rasmga q.) hamda bulutlar va yogʻinlarda kuchsizlanishini oʻrganuvchi sohasi radioiqlimshunoslik deyiladi. R.da radiolokatsiya usullari keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Radiometr

Radiometr (radio... va ... metr) — 1) elektromagnit nurlanish energiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi nurlanishning issiklik taʼsiriga asoslanadi. Quyosh radiatsiyasi, infraqizil nurlanish va boshqa nurlanishlarni tadqiq qilishda qoʻllaniladi (yana qarang Aktinometr, Pirgeliometr); 2) rad ioastronomiyada — radiotoʻlqinlar diapazonida (toʻlqin uzunligi 0,1 mm dan 1000 m gacha) astronomik obʼyektlarning nurlanishini tadqiq qilish uchun moʻljallangan radiotexnik qurilma. Radioteleskoplarning qabul qiluvchi qurilmasi sifatida, shuningdek, Yer sirtining issiklik haritalarini tuzishda qoʻllaniladi; 3) radioaktiv manbalarning faolligi (vaqt birligi mobaynida radioaktiv yemirilish aktlari soni) ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob; 4) akustikada — tovush nurlanishlari bosimi (tovushning radiatsion bosimi) ni, kengroq maʼnoda — tovush maydonining baʼzi muhim koʻrsatkichlari (tovush energiyasi zichligi, tovush intensivligi va boshqalar)ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob.

Manbalar
Radionavigatsiya

Radionavigatsiya (radio... va navigatsiya) — harakatlanadigan obyektlar (kema va samolyotlar) ni boshkarish va boshqariladigan obyektlarni toʻgʻrilashga doir amallar majmui; shunday masalalar bilan shugullanadigan ilmiytexnika fani. R. amallari radiotexnika vositalari va usullari yordamida bajariladi. Asosiy vazifasi — samolyot yoki kemaning turgan joyini aniqlash. Buning uchun obyekt yoʻnalishi va masofasini aniqlashga toʻgʻri keladi. R.da radiopelengator, radiomayoq yoki radiolokatsiya st-yasi va boshqa yordamida yoʻnalishni, masofani oʻlchash, panoram radiolokator ekraniga yer sirtining vizual tasvirini tushirish usullaridan foydalaniladi.

R. vositalarining ishi radiotoʻlqinlarning tarqalishi xususiyatidan foydalanishga asoslangan. R. vositalari hal qiladigan masalalariga qarab, xususiy navigatsiya masalalarini yechishni taʼminlaydigan R. qurilmalari (radiopelengatorp&r, radiokompaspar, radiomayak va boshqalar)ga va murakkab kompleks navigatsiya masalalarini yechadigan R. tizimlariga boʻlinadi. Foydalaniladigan radiotoʻlqin diapazoni boʻyicha radioaloka reglamentiga muvofiq boʻlgan; navigatsiya elementlarini oʻlchashda foydalaniladigan radiosignallar parametrlari boʻyicha — amplitudali, fazali, chastotali, vaqtli va kombinatsiyalashgan; vaziyat chizikdarini aniqlash usuli boʻyicha — burchak oʻlchagichli (azimutli), uzoqiik oʻlchagich (doiraviy) va kombinatsiyalashgan; navigatsiya axborotlarini taʼminlovchi harakatdagi obyektlar soni boʻyicha — oʻtkazish xususiyati chegaralangan va chegaralanmagan obyektlarni aniqlaydigan xillarga ajratiladi.

R. samolyot va kemalarni boshqarishda, qutqaruv ishlarida va xalq xoʻjaligida qoʻllanadi.

Manbalar
Radiopelengator

Radiopelengator (radio... va gollandcha peling — yoʻnalish) — uzatuvchi radiostansiya yoʻnalishini aniqlashga (pelenglashga) imkon beradigan radioqabul qurilmasi. R. pelenglanayotgan obyektdan tarqalayotgan radiotoʻlqinlarni qabul qiluvchi antenna — fiderli tizim (AFS) va qabul qiluvchi indikatordan iborat. Indikatorda qabul qilinayotgan radiotoʻlqinlar AFS da hosil qilayotgan oʻzgaruvchan elektr yurituvchi kuchlarning amplitudalarini taqqoslash (amplituda usuli bilan radiopelenglashda) yoki fazalar farqini oʻlchash (fazaviy usul bilan radiopelenglashda) natijasida pelenglanayotgan obyekt yoʻnalishi bilan hisob boshi deb qabul qilingan asosiy tekisliklar orasidagi burchaklar haqida maʼlumot olinadi. Universal (ikki koordinatali) R.da bu yoʻnalishni aniklovchi ikkala burchak, azimutal R.da ulardan bittasi (azimut) oʻlchanadi. Dengiz navigatsiyasida R. yordamida azimutni oʻlchash radiopelenglash deyiladi.

Oʻlchash ishlarining avtomatlashganlik darajasiga qarab, R. noavtomat i k (tovushli) — pelenglash obyektining signallari minimal va maksimal eshitilishiga qarab indikatsiyalaydigan; yarimavtomatik (vizual) — strelkali indikatorli yoki elektronnurli indikatsiyalaydigan; avtomatik — oʻlchanadigan parametrlarni raqamli hisoblaydigan xillarga boʻlinadi. Antenna xillarining oʻziga xosligi va amplituda usuli bilan radiopelenglashga asoslangan yoʻnalishli qabul hodisasini A. S. Popov qayd qilib oʻtgan. R. radioastronomiya, meteorologiya, dengiz, havo va kosmik navigatsiyada keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Radiopriyomnik

Radiopriyomnik (radio... va rus. priyomnik — qabul qilgich) — radiouzatkich yordamida fazoga tarqatilgan radiotoʻlqinlarni qabul qiladigan va kuchaytirib beradigan qurilma. Birinchi boʻlib A. S. Popov qabul qilingan signallarni telegraf lentasiga yozib olish uchun oʻz apparati sxemasiga Morze apparatinn ulagan. 1902-yilda Markoni firmasi (Italiya) magnitli detektor ishlab chiqardi. 1905-yilda R. Feosenden (AQSH) elektrolitli detektor yaratdi, 1906—08 yillarda kristalli detektor keng tarqaldi, natijada detektorli priyomniklar yasaldi. Rus radiohavaskori O. V. Losev 1922-yilda R. ning yangi tipi — kristadinni yaratdi. Katodli lampalar ishlab chiqarilgandan soʻng elektron lampali R. yaratildi. Dastlabki lampali R. Angliya va Fransiyada 1915-yilda paydo boʻldi. Keyinchalik regenerativ R., supergeterodin R., refleks R. yaratildi. 20-asr 50-yillarida tebranishlarni generatsiyalash va kuchaytirish uchun yarimoʻtkazgich asbob (tranzistor) lardan keng foydalanila boshlandi. Keyinchalik bosma sxemali R.lar racm boʻldi.

R. antennasida turli radiotoʻlqinlardan hosil boʻlgan e.yu.k. ichidan radiostansiya kerakli signallarni ajratadi, kuchaytiradi va tovush eshittirish apparati (radiokarnay, telefon, telegraf apparati va boshqalar)ga taʼsir qiluvchi ancha past chastotali e.yu.k.ga aylantiradi (detektorlaydi). Bu funksiyalarni R. tarkibiga kiruvchi, kerakli chastotaga sozlovchi chastotali selektiv rezonans zanjirlari (tebranish konturli elektr filtrlar, hajmiy rezonatorlar), elektr tebranishlarini kuchaytirgichlar va detektorlar bajaradi. Bulardan tashqari, R.da avtomatik rostlash zanjiri, qabul qilingan axborotlarni eshittirish (karnay, kineskop) va R. ishini tekshirish (oʻlchash asboblari, indikatorlar) jihozlari boʻladi.

Qabul qilinadigan signallarni modulyasiyalash (oʻzgartirish) turiga qarab, R. detektorli, amplitudali, chastotali, fazali yoki boshqa tipda boʻlishi mumkin. R. ishining asosiy koʻrsatkichlari: sezgirligi — kuchsiz radiosignallarni qabul qilish xususiyati; selektivligi — foydali signallarni begona radiochastotali tebranishlar (radioxalaqitlar)ni bir necha martagacha pasaytirib, ulardan ajratib olish xususiyati; barqarorligi — qoʻshimcha operatsiyalarni, Mas, sozlash, qayta ulash va boshqalarni bajarmay uzluksiz qabul qilishni taʼminlash xususiyati.

R. vazifasiga (radioeshittirish, televizion, aloqa, radiolokatsion va boshqalar), radiotoʻlqinlarni qabul qilish usuliga (supergeterodin, regenerativ va boshqalar), ish turiga (telegraf, telefon radiopriyomnigi va boshqalar), modulyasiyalash usuliga (qarang Modulyasiya), qabul qiladigan radiotoʻlqinlar diapazoniga, energiya bilan taʼminlanish usuliga (oʻzgaruvchan tok tarmogʻi, batareya va boshqalar) qarab xillarga ajraladi.

Har qanday R. quvvati, sezgirligi, signallarni tanlovchanligi va boshqa xususiyatlar bilan ifodalanadi.

Manbalar
Radioreleli aloqa

Radioreleli aloqa (radio... va rele) — qabul qilishuzatish radiostansiyalari zanjiridan iborat avtomatik radioaloka. Bir punktdan qabul qilingan signallar oraliq st-yada kuchaytirilib, ikkinchisiga uzatiladi. Styalar bir-biridan 40–60 km masofada quriladi. Radioreleli aloqada ultraqisqa toʻlqinlardan foydalaniladi. Radioreleli aloqa liniyalari katta sigʻimli (magistral), oʻrtacha sigʻimli (zonali), kam kanalli (temir yoʻl transporti, gaz quvurlari, neft quvurlari va boshqalarda qoʻllaniladigan) liniyalarga boʻlinadi. Har bir liniya imkoniyatini oshirish uchun bir necha (6 ta5 gacha) yuqori chastotali tarmoqlar qoʻllaniladi. Tarmoq lar mustaqil ishlaydi, lekin hammasi umumiy antennadan foydalanadi. Har qaysi tarmoqdan bir vaqtda 600—1000 telefonda gaplashish yoki 1 ta sifatli teledastur uzatish mumkin. Radioreleli aloqada yoʻnaltirilgan kuchli antennalardan foydalaniladi. Birinchi 5 ta telefon kanaliga moʻljallangan Radioreleli aloqa liniyasi 1935-yil AQSH da Nyu-York bilan Filadelfiya orasida qurilgan. Radioreleli aloqa shaharlararo telefon va telegraf aloqasi oʻrnatish, radio va televideniye dasturlarini uzok, masofalarga uzatish, teleboshqarish hamda teleoʻlchash signallarini uzatish maqsadlarida, harbiy ishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Radiospektrometr

Radiospektrometr [radio..., spektr va metr) — 510~5 m dan ortiq (tebranish chastotasi 3YU12 Gs dan kichik) boʻlgan toʻlqinlar uzunligidagi radiodiapazonda moddalarning yutish va nurlanish spektrlarini tadqiq qilish uchun moʻljallangan asbob. Asosiy qismlari: sezgir radiopriyomnik, zarur toʻlqinlarga sozlanadigan generator, spektrlarni tahlil qiluvchi analizator va qayd qilish qurilmasi. Radiospektrometrning asosiy koʻrsatkichlari: chastota boʻyicha ajrata olish (farqlash) xususiyati va sezgirligi (yaʼni maʼlum bir kuzatish vaqtidagina namoyon boʻluvchi, moddaning minimal yutuvchi zarralari soni bilan belgilanuvchi koʻrsatkich). Radiospektrometr radiospektroskopiya (lab. tajribalarida elektron paramagnit rezonans yoki yadroviy magnit rezonansni tadqiq qilish)da va radioastronomiya (Mas, kosmik radionurlanishlar spektrini tahlil qilish) da qoʻllanadi.

Manbalar
Radiospektroskopiya

Radiospektroskopiya (radio... va spektroskopiya) — qattiq, suyuq va gaz holatdagi moddalarni tadqiq qilish usullari majmui. Radiotoʻlqinlarning nurlanishi va rezonans yutilish spektrlarini oʻrganishga asoslanadi. Dastlab (1933) ammiakning inversion (qarang Inversiya) spektrini tadqiq qilishda qoʻllanilgan.

Optik spektroskopiya, infraqizil spektroskopiya va myossbauer uspektroskopiyadan farqli ravishda, R. energiyaning ichki kvantlari spektroskopiyasi hisoblanadi, shuning uchun unda energiyaning bir-biriga yaqin turgan satxlari orasidagi energiya oʻtishlari tadqiq qilinadi. R. usullari tadqiqotlarda foydalaniladigan fizik effektlarga bogʻliq boʻladi. Eng keng tarqalgan usullar; antiferromagnit rezonans, elektron paramagnit rezonans, ferromagnit rezonans, siklotron rezonans, yadroviy magnit rezonans, mikrotoʻlqinlar R.si, R. kvant genera h torlar va kuchaytirgichlar, lazerlar, molekulyar generatorlar, aniq vaqt va chastota standartlari va boshqalarning yaratilishiga asos boʻldi.

Yana q. 

 Radiospektrometr

Manbalar
Radiosport

Radiosport — sportning texnik turi, qisqa va ultraqisqa toʻlqinlarda havaskorlik radioaloqalarini oʻrnatish, radiogrammalarni tez qabul qilib olish va uzatish, "tulki ovi" i (pelengatorpriyomniklar yordamida maxfiy uzatgich — "tulki"ni izlash) va boshqa boʻyicha turli kompleks musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Xalqaro radiohavaskorlik ittifoqi (1925-yil tashkil etilgan)ga 128 mamlakat aʼzo (1987). Jahon chempionatlari 1925-yildan buyon oʻtkaziladi.

Oʻzbekistonda R. 1954-yildan paydo boʻlgan. Respublika R. chilari sobiqittifoq va jaxrn musobaqalarida muntazam qatnashib mukofotli oʻrinlarni egallaganlar. Yu. P. Kormayev, S. M. Kirvitskiy, G. G. Tursunov, S. D. Ju ; ravlev, S. Krasikov, M. V. Ribalov, Y. Rahimov R.ning rivojlanishiga katta hissa qoʻshdilar. Hozirgi vaqtda Toshkent shahri, Toshkent, Fargʻona, Andijon, Samarqand, Xorazm viloyatlarida radiotexnika maktablari, shuningdek, sporttexnika klublarida R. boʻyicha 200 ga yaqin seksiyalar ishlab turibdi.

Manbalar
Radiostansiya

Radiostansiya (radio... va stansiya) — axborotlarni radiotoʻlqinlar yordamida uzatish yoki qabul qilish uchun moʻljallangan texnik qurilmalar va apparatlar majmui. R.da radiouzatkich, radiopriyomnik, antennalar, tok manbai va sovitish qurilmalari, kabel yoki havo liniyalari, boshqarish punktlari va boshqa boʻladi. Uzatuvchi, qabul qiluvchi va qabul qiluvch iuzatuvchi R.lar bor. Uzatuvchi R. radioeshittirish (konsertlar, spektakllar va boshqalarni bir tomonlama uzatish uchun), televizion (televideniye dasturlarini uzatish uchun), magistral radioaloka (telegraf va telefon apparatlari yordamida radioaloka oʻrnatish uchun) hamda maxsus (radionavigatsiya, radioastronomiya va boshqa uchun) xillari bor. Ultraqisqa, qisqa, oʻrta va uzun toʻlqinlarda ishlaydi. Unda faqat radiouzatkich boʻladi (radiopriyomnik boʻlmaydi). Uzatuvchi televizion R.da ikkita radiouzatkich bor: biri tasvirni, ikkinchisi tovushni uzatadi. Qabul qiluvchi R. uzatuvchi R. signallarini qabul qiladi. Asosiy qismlari: antenna va radiopriyomnik. Muqim (statsionar) va Kuchma xillari bor. Odatda, koʻchma R. radiouzatkich bilan birga ishlatiladi. Qabul qiluvchiuzatuvchi R. ikki tomonlama aloqa qilishga imkon beradi. Asosiy qismlari: antenna, radiouzatkich, radiopriyomnik, tok manbai va qoʻshimcha qurilmalar. Signallarni galmagal uzatadigan va qabul qiladigan (simpleks) hamda bir vaqtda uzatibqabul qiladigan (dupleks) muqim va koʻchma xillari bor. Kuchma R. avtomobil, samolyot, kema va boshqalarga oʻrnatiladi. Muqim R. maxsus binoga joylashtiriladi.

Manbalar
Radiotelegraf aloqa

Radiotelegraf aloqa — telegraf aloqaning xabarlar (telegrammalar) radiotoʻlqinlar yordamida uzatiladigan turi. Dastlab (20-asrning 1choragi) xabarlar telegraf kodidan foydalanib uzatilgan. Radiotelegraf aloqada qoʻllanilgan apparatlar kam quvvatli uzatkichlar va qabul qilgichlardan iborat boʻlgan. Keyinchalik tezkor avtomatik uzatkich — transmitterlar va elektromexanik qayd qilish qurilmalari — ondulyatorlardan foydalanilgan. Harf teruvchi telegraf apparatlari yaratilganidan, radioaloqa va telegraf aloqa takomillashganidan, Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalana boshlanganidan soʻng Radiotelegraf aloqa ham ancha takomillashli. Simli telegraf aloqadan farqli ravishda Radiotelegraf aloqa koʻshimcha oraliq apparatlardan foydalanmagan holda xabarlarni uzoq masofalarga uzatishga imkon beradi. Uning yordamida harakatlanib turgan obʼyektlar (samolyotlar, kosmik kemalar va boshqalar) bilan aloqa oʻrnatish mumkin.

Manbalar