MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qiyot

Qiyot — oʻzbek urugʻlaridan biri; XI—XII asrlarda Moʻgʻulistonda yashab koʻchmanchi chorvachilik bilan shug‘ullanganlar. 

XIII asrda qiyotlar Chingizxon yurishlarida ishtirok etganlar va XIII asr boshida Joʻjixon bilan Dashti Qipchoqqa keladilar. Oltin Oʻrda yemirilgach, XV asrda qiyotlar, Abdulxayrxon tuzgan Oʻzbek ulusi davlatiga kiradilar. Keyin qiyotlarni bir qismi Shayboniyxon bilan Movarounnahrga, qolgan qismi Elbarsxon bilan Xorazmga koʻchib oʻtishadi. Qiyotlar Buxoro va Xiva xonliklarida yuqori mansablarni egallashgan. Xorazmdagi qiyotlarni bir qismi qoraqalpoqlar tarkibiga kirganlar, Qiyotlar 3 ga boʻlingan: uch tamgʻali, taroqli, bolgʻali. Qashqadaryoning yuqori oqimi, Xorazm va Buxoro vohalari, shuningdek, Zarafshonning oʻrta oqimida qiyotlar XIX asr oxirlarida, XX asrning boshlarida, asosan, oʻtroqlashib, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Xorazmdagi qiyotlar XVII asr oxiri XVIII asr boshida Xorazmning gʻarbi-shimoli tomoniga chiqib yashaydi. Bu qiyotlar qoraqalpoq qiyotlari deyilgan. XVII asr oxirida Xorazm xonligining urush aslaha vaziri Qoraxon qiyot oʻgʻli Jolmatning qilmishi sababli Xorazmdan surigun qilinadi. Qoraxon qiyot oilasi va 3 oʻgli bilan Amudaryo orqali sharqqa tomon yoʻl oladi. Amudaryo shoxchasi Kofarnihon daryosi yoqasidagi Qabodiyon bekligiga kelib qolishadi.

Adabiyotlar 
 Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Qiyoq (cholgʻu asbobi)

Qiyoq (qad. turkiycha — qiya, egri), qil qiyoq — Koʻbizga yaqin qirgʻiz torlikamonli musiqa cholgʻusi. Choʻmichsimon kosaxonasi, sal egilgan dastasi, ot qilidan chiyra tilmasdan tortilgan 2 tori mavjud. Kosaxonaning pastki qismi teri bilan qoplanadi. Umumiy uz. 60—70 sm. Q.da xalq qoʻshiqlari va doston kuylariga asoslangan asarlar hamda dasturli kuylar ijro etiladi. U, shuningdek, qirgʻiz oqin dostonchilariga joʻrnavoz soz vazifasini ham bajaradi.

    

Torli asboblar
Qiyoq (oʻsimlik)

Qiyoq — q. Bardi.
Qizamiq

An'anaviy tibbiyot kitoblarida Amlaj nomi bilan tilga olingan amole, hind krijovnik yoki myrobalan hind tilida Anuleh va Anula, Panjobi va urdu tillarida Amle deb nomlanadi.U yeyiladigan mevalar beradi va o'sishi mumkin. balandligi taxminan 18 metrga va ba'zi hollarda, kamdan-kam 30 metrga etadi.

Amla xususiyatlari 
Bu o'simlik sovuq va quruq tabiatga ega. Bu daraxtning mevasi bu o'simlikning dorivor organlaridan biri bo'lib, efir moyi, qattiq yog' va S vitamini bu o'simlikning kimyoviy birikmalariga kiradi. U ovqat hazm qilish buzilishi, zaiflik va iktidarsizlikni davolashda qo'llaniladi. Bu meva yurak va aqlni mustahkamlaydi.

Shuningdek, bu o'simlik organizmning virus va bakteriyalarga qarshi chidamliligini va immunitetini oshiradi, qusishni oldini oladi, ishtahani oshiradi, ich tashlovchi va jinsiy quvvatni oshiradi. Bu meva barcha turdagi qon ketishni to'xtatadi va gemorroyni davolashda juda foydali.

Ushbu mevaning eng muhim ta'siri

 Ovqat hazm qilishdagi buzilishni davolash
 Aql va yurakni mustahkamlaydi
 Gemorroyni davolash
 Jinsiy quvvatni oshiradi
 Unutuvchanlik va melankoliyani yo'q qiladi
 Barcha turdagi qon ketishining oldini oladi
 Sochni mustahkamlaydi

Dehxoda lug'atida 
Bu oʻsimlik haqida Dehxoda lugʻatida shunday deyilgan: Amla yoki Amlaj. Mevasi Amla deb ham ataladigan hind daraxtining nomi. Uning ta'mi nordon va chiriyotgan va olxo'ri kattaligidagi kabi nozik va uning daraxti olxo'ri daraxtidan kichikroq. Uning barglari shoxning ikki tomonida mayda va qalin, uzun, goh shoxli, goh bir necha shoxli, yog‘ochlari chinordan qattiqroq bo'ladi:

 Gulning oyog'i sizga itoatda ko'tariladi
 Uni Amela va gullar bilan yuving.
 Nosir Xosrov

 Chunki siz buni shunday bilishni xohlamaysiz
 Sochingizni amla suvi bilan yuvdingizmi?
 Nosir Xosrov
Qizbibi majmuasi

Qizbibi majmuasi — Jondor tumani (Buxoro viloyati)dagi meʼmoriy yodgorlik (16—18-asrlar). Buxoro shahridan 30 km gʻarbda joylashgan. Majmua "Bibi Maxsumai pok" nomiga sazovor boʻlgan Ogʻoyi Buzurg — Qizbibi nomli mashhur qizning nomi bilan bogʻliq. Qizbibi ziyoratiga, dardlariga shifo izlab, asosan, ayollar kelgan. Qizbibi majmuasi keng qamrovli vazifalarni oʻtagan, anchagina murakkab tuzilishga ega boʻlgan meʼmoriy majmua namunasidir.

Meʻmorchiligi 
Majmuaning umumiy tarhi toʻrtburchakka yaqin, umumiy maydoni 0,5 ga. Shimoliy va janubiy hovlilar atrofida joylashgan darvozaxona, hujralar, ayvonli masjidxonaqoh, maqbara, quduq, hammom hamda shimoldagi xoli turgan binolardan iborat; hovli sahni pishiq gʻishtlar bilan qoplangan. Majmuaga peshtoqgumbazli darvozaxona (tarhi 4,3x4,4 m) orqali kiriladi; darvozaxona old tomonining ikki yoniga simmetrik yordamchi xonalar (2,1x1,8 m) qurilgan; darvozaxona yoʻlak (0,8x3,1 m) orqali gʻarbiy tomondagi xonalar bilan bogʻlangan: ularning biri maqbara, ikkinchisi chillaxona vazifasini oʻtagan; darvozaxonadan keng hovli (19x17 m)ga oʻtiladi.

Hovlining shimoliy tarafida kichikroq, darvozaxonaning chap yonida yirikroq hujralar joylashgan. Gʻarbiy tomondagi hujralar oʻrtasida keng supa, hammom, quduq mavjud. Hovlida majmuaning bosh mahobatli binosi — masjidxonaqoh (8,2x8,2 m) qad koʻtargan, u peshtoqgumbazli boʻlib, uning bosh peshtogʻi hovlining sharq tarafidagi Qizbibi maqbarasiga qaragan. Tashqi tarafidan masjidxonaqohning 3 ta burchaklariga guldastalar ishlangan; mehrob tomondagi 2 oʻtish ravogʻi uni hammom bilan bogʻlagan. Xonaqohning jan. da 9 ustunli ayvon (10,7x 11,6 m) joylashgan.

Majmuaning shimolidagi hovli (33x9 m) sahni masjid sahni bilan barobar. Masjid bilan maqbara oʻrtasidagi hovli (23x9 m) shimoliy hovlidan 60 sm past. Hovlining sharqiy tomoni (masjid roʻparasi)da qurilgan Qizbibi maqbarasi ikki xonadan iborat: shim. xona (4x2,8 m) balxiy gumbaz, sagʻanali xona (4,8x4,9 m) oddiy gumbaz bilan yopilgan, bezaksiz; faqat tashqi tarzining baʼzi joylari ganch suvoqqilingan; maqbaraning gʻarbiy tomoniga ayvon tutash.

Majmuadagi binolardan faqat masjid ayvonigina yogʻoch oʻymakorligi, yigʻma boʻlaklar orasiga qadalgan shishalar, tekis shiftdagi girih naqshlar bilan ziynatlangan. Majmuaning shimoliy sharqiy qismida darvozaxona bilan maqbara oraligʻiga keyinchalik oshxona, otxona va boshqalar yordamchi xonalar qurilgan (ular saqlanmagan). Majmuadan tashqarida, darvozaxonadan oldinroqda ham bir bino boʻlib, u chillaxona vazifasini oʻtagan. Unda ruhiy kasallikka chalinganlar davolangan. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra majmua (ayniqsa, chillaxona)ga faqat ayollar kirishi mumkin boʻlgan.

    
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qizil (shahar)

Qizil (1918 yil gacha — Belotsarsk, 1926 yil gacha — Xem Belder) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Tuva Respublikasi poytaxti (1991 yildan). Tuva soyligining sharqiy qismida, Katta Yenisey va Kichik Yenisey daryolarining quyilish joyida. Us a traktining oxirgi punkti. Aholisi 104,1 mingkishi (2002). Qizil 1914-yilda vujudga kelgan. 1921—44 yillarda Tuva Xalq Respublikasi poytaxti. 1944-yilda Tuva (Tiva) Xalq Respublikasi bilan birga SSSR tarkibiga kirgan. 1944-yilgacha shaharda faqat mayda sanoat korxonalari bor edi. Qurilish detallari, tikuvchilik ktlari; avtomobil maxsus jihozlari, koʻn, gʻisht, taxta tilish, pivo va sut zavodlari, mebel fabrikasi ishlab turibdi. Qizil yonida toshkoʻmir qazib olinadi. Til, adabiyot va tarix ilmiy tekshirish instituti, pedagogika instituti, musiqali drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Qizilda Osiyoning geografik markazi joylashgan boʻlib, bu nuqtaga obelisk oʻrnatilgan.

Manbalar 

Aholi punktlari
Tiva
Rossiya shaharlari
Qizil (daraxt)

Qizil () — qizildoshlarga mansub daraxt va butalar turkumi, mevali va manzarali, dorivor oʻsimlik. Shimoliy yarim shar mamlakatlarida 4 turi tarqalgan. 250 yilgacha yashaydi. Gʻarbiy Ukraina, Moldova va Kavkaz oʻrmonlarida ochiq qiyaliklarda va toʻqayzorlarda, Oʻzbekistonning togʻli hududlarida bir turi — erkak yoki oddiy Q. oʻsadi. Daraxtining boʻyi 9 m (butasi 4–5 m), poʻstlogʻi kulrang, sur yoki jigarrang. Barglari uzun, gullari mayda, sariq, ikki jinsli, barglari yozilguncha (martapr.) gullaydi. Asalarilar yordamida changlanadi. Sentabrda pishadi. Mevasi qizil, etli, choʻzinchoqroq, danakli. Tarkibida oshlovchi moddalar bor. Mevasi xomligicha ovqatga ishlatiladi, kompot, murabbo, marmelad va boshqalar turli konditer mahsulotlari tayyorlanadi. Yogʻochidan turli yogʻoch buyumlari tayyorlashda foydalaniladi. Togʻ qiyaliklarini oʻzlashtirish uchun ekiladi. Yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.

Ikki pallali oʻsimliklar
Mevalar
Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Shimoliy Amerika florasi
Qizil va oq gullar urushi

Qizil va oq atir gullar urushi (1455—1485) — Angliya taxti uchun plantagenetlar sulolasining 2 yoʻnalishi: Lankasterlar (Genrix VI) va yorklar (Eduard IV, Richard III) oʻrtasidagi fuqarolar urushi hisoblanadi. "Qizil va oq atirgullar urushi" deya nomlanishiga asosiy sabab tomonlardan biri, ya'ni Lankasterlarning ramzi qizil, ikkinchisiniki, ya'ni Yorklarniki esa oq rangda bo'lganligidir. Lankasterlarni iqtisodiy qoloq Shimoliy va Uels baronlari, yorklarni iqtisodiy taraqqiy qilgan Janubiy Sharqning yirik zodagonlari, dvoryanlar hamda shaharlik boylar qoʻllab quvvatlashgan.

Urushda ikkala sulola asosiy vakillari oʻlimidan keyin taxtni tyudorlar sulolasi egallagan. Genrix VII Tyudor qirol boʻlib tyudorlar sulolasiga asos solgan. U yorklar vorisi Eduard IV ning qiziga uylanib, gerbida qizil va oq gullarni birlashtirgan.

Urushning sabablari.

Urushning sabablari Angliyadagi og'ir iqtisodiy vaziyat (yirik patrimonial iqtisodiyot inqirozi va uning rentabelligining pasayishi), yuz yillik urushda Angliyaning mag'lub bo'lishi (1453) bo'lib, bu feodallarni Fransiya erlarini talon-toroj qilish imkoniyatidan mahrum qildi; 1451 yilda Jek Ked isyonini bostirish (qarang Cad Jek qo'zg'oloni) va u bilan birga feodal anarxiyaga qarshi bo'lgan kuchlar. Lankaster asosan qoloq shimolning baronlariga, Uels va Irlandiyaga, Yorkilarga - Angliyaning iqtisodiy jihatdan ancha rivojlangan janubi-sharqidagi feodallarga tayanar edi. Savdo va hunarmandchilikning erkin rivojlanishi, feodal anarxiyani yo'q qilish va mustahkam hokimiyatni o'rnatishga qiziqqan o'rta zodagonlar, savdogarlar va boy shaharliklar Yorkni qo'llab-quvvatladilar.

Lancaster qiroli Genri VI zaif (1422-61) davrida mamlakatni bir necha yirik feodallardan iborat klik boshqargan, bu esa aholining qolgan qismida norozilik uyg'otdi. Ushbu norozilikdan foydalanib, York gersogi Richard Richard o'zining vassallarini atrofiga to'plab, ular bilan Londonga yo'l oldi. 1455 yil 22 mayda Sent-Albans jangida u Skarlet Roza izdoshlarini mag'lub etdi. Tez orada hokimiyatdan chetlashtirildi, u yana isyon ko'tarib, ingliz taxtiga bo'lgan da'volarini e'lon qildi. O'zining izdoshlari armiyasi bilan u Blor Xit (1459 yil 23 sentyabr) va Shimoliy Xempton (1460 yil 10 iyul) da dushman ustidan g'alaba qozondi; ikkinchisi paytida u shohni qo'lga oldi, shundan so'ng u yuqori palatani o'zini davlat himoyachisi va taxt vorisi sifatida tan olishga majbur qildi. Ammo Genrix VI ning rafiqasi qirolicha Margaret va uning izdoshlari Ueykfildda kutilmaganda unga hujum qilishdi (1460 yil 30-dekabr). Richard butunlay mag'lub bo'ldi va jangda yiqildi. Dushmanlar uning boshini yulib, qog'oz tojda York devoriga qo'yishdi. Uning o'g'li Edvard Uorvik grafining ko'magi bilan Mortimers Xoch (1461 yil 2 fevral) va Totton (1461 yil 29 mart) da Lankasterlar sulolasining tarafdorlarini mag'lub etdi. Genri VI taxtdan tushirildi; u va Margarita Shotlandiyaga qochib ketishdi. G'olib shoh Edvard IV bo'ldi.
Qizil daraxt

Qizil daraxt — tropik mamlakatlarda oʻsadigan, yogʻochi qizil va jigarrang tovlanadigan daraxtlar turi. Janubiy Amerika va Afrikada oʻsadigan maxagoniya. Osiyoning sharqijanubidagi gunafsha hidli sappon daraxti yogʻochi jahon bozorida qadrlanadi. Yogʻochi juda pishiq, ogʻir, yaxshi silliqlanadi. Qizil daraxt yogʻochi qadimdan yuqori sifatli qimmatbaho mebellar, musiqa asboblari tayyorlashda va xonalarning ichki devorlarini qoplashda qoʻllanilgan. Tiss, qandagʻoch, sekvoyaning yogʻochi qizilligidan, baʼzan ular ham Qizil daraxt deb ataladi. Lekin ularda chin qizil yogʻochlik xususiyati yoʻq.
Qizil dengiz

Qizil dengiz — Hind okeanining materiklar oraligʻidagi dengizi. Afrika va Arabiston yarim orol oraligʻida. Misr, Sudan, Eritreya, Isroil, Iordaniya, Saudiya Arabistoni va Yaman davlatlari qirgʻoqlariga tutash. Bob ulMandab boʻgʻozi orqali Hind okeani, Suvaysh kanali orqali Oʻrta dengiz bilan tutashgan. Maydoni 460 ming km². Eng chuqur joyi 3039 m. Dengizning qirgʻoq chizigʻi tekis, shakli tektonik uzilma chegarasiga mos. Shimolida Suvaysh va Aqaba qoʻltiqlari, ular orasida Sinay yarim orol bor. Eng yirik oroli — Dahlak. Dengiz tubi relyefi xilmaxil, katta qismi soylik (chuq. 1000 m), uning oʻrta qismida tor va chuqur novlar bor. Chuq. 200 m gacha boʻlgan joylarda marjon va materik oroli koʻp. Dengiz tubining katta qismi kristalli zamindan iborat boʻlib, ustini 1–4 km qalinlikdagi ohaktosh va evaporitlar qoplagan. Iqlimi mussonli, biroq dengiz Arabiston yarim orol va Shim. Afrikadagi choʻllar oraligʻida joylashganligi uchun ancha quruq. Tez-tez changli tuman va saroblar boʻlib turadi. Qizil dengiz suvi iliq (32° gacha) va shoʻr (38—42%o) dengizlardan. Sababi Qizil dengizda bugʻlanish nihoyatda kuchli boʻlib, chetdan daryo quyilmaydi. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 0,6 m gacha). Chuqurlikdagi shoʻr suv Bob ulMandab boʻgʻozi orqali Hind okeaniga oʻtib turadi.

Qizil dengizda oʻsimlik turi kam, biroq hayvonot dunyosi xilmaxil. Dengizdan baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Muhim portlari: Suvaysh (Misr), PortSudan (Sudan), Jidda (Saudiya Arabistoni), Hudayda (Yaman) va boshqalar Dengizda suvoʻtlar toʻplanib, unga qizgʻish rang berishi sababli shunday nomlangan, degan taxmin bor.

Dengizlar
Suvaysh kanali
Qizil suvoʻtlar

Qizil suvoʻtlar — suvoʻtlar tipi. Bir hujayrali va koʻp hujayrali shakllari bor. Xromatoforida xlorofilldan tashqari, koʻkyashil pigment — fikotsian va qizil pigment — fikoeritrin mavjud. Qizil suvoʻtlarning harakatchan xivchinli davri boʻlmaydi. Tanasi ipsimon, shoxlangan (qalin), plastinkasimon, baʼzilari poya va barglarga boʻlingan. Rangi toʻq qizildan, qora, pushti, sargʻish va baʼzan koʻkimtir kulranggacha. Qizil suvoʻtlarning 600 turkumga mansub 3750 turi bor, ular bangiyalar va floridlar sinfiga boʻlinadi. Bu sinflar bir-biridan koʻpayish organlarining tuzilishi bilan farq qiladi.

Qizil suvoʻtlar koʻpincha dengizlarda (chuqur joylarida), kamdankam chuchuk suvlarda va tuproqda yashaydi. Qazilma formalari boʻr davri qatlamlaridan topilgan.

Anfeltsiya, gelidium, fillofora, furselyariya turlaridan agaragar, karragen, agaroid va boshqalar olinadi. Baʼzi turlari, mas., porfira isteʼmol qilinadi.

 

Organizmlar
Qizil tuproqlar

Qizil tuproqlar — nam subtropik iqlimli keng bargli oʻrmon va qisman tropik savannalarda shakllanadigan tuproq tipi. Ularda temir va alyuminiy oksidlari koʻp, kremnezyom va asoslar esa kam boʻladi. Qizil tuproqlarning ona jinsi ellyuviy, delyuviy va prolyuviy jinslardan iborat. Issiq va nam iqlim togʻ jinslarining intensiv nurashiga, alyuminiy silikatlarining erishiga sabab boʻladi. Chirindiga boy (4,5—12%). Temir oksidlari Qizil tuproqlarga qizgʻish va sargʻish tus beradi. Reaksiyasi kilotali yoki kuchsiz kislotali (rN 5,0—5,7), mexanik tarkibi ogʻir qumoq yoki loyli. Qizil tuproqlar Kaspiy dengizi boʻylaridagi jan.gʻarbiy va Qora dengiz boʻylaridagi sharqiy terrasalarda, Xitoyning markaziy va jan.sharqiy rayonlarida, Yevropa mamlakatlarida va boshqalar joylarda tarqalgan. Oʻzbekistonda qoldiq va qoyatoshli togʻlar yon bagʻirlarida, togʻlarga yaqin adirlarda uchraydi ("qizilkesak" olinadi). Qizil tuproqlarda choy, tamaki, tok, sitrus ekinlari va boshqalar oʻstiriladi.

Tuproqshunoslik
Qizil gʻozlar

Qizil gʻozlar, flamingolar — qushlar turkumi. Baʼzan laylaksimonlar turkumi tarkibiga kenja turkum maqomida ham kiritiladi. 6 turi maʼlum. Janubiy Gʻarbiy Yevropa, Afrika, Janubiy Gʻarbiy Osiyo, Janubiy va Markaziy Amerika hamda Shimoliy Amerikaning jan. qismida tarqalgan. Tanasi 91 — 120 sm, qanoti 43—49 sm, ogʻirligi 3–4 kg. Tumshugʻi katta, pastga qayrilgan. Jagʻining chetlarida shoxsimon plastinkachalar joylashgan boʻlib, suv yoki suyuqroq balchiqdan oziq moddalarni suzib olishiga yordam beradi. Oyoq va boʻyni uzun, barmoqlari orasida suzgich parda bor. Pushti, oq, yirik patlari qora. Dengiz va shoʻr koʻl qirgʻoqlariga koloniya boʻlib (baʼzan bir necha mingtasi birga) uya quradi. Oddiy qizil gʻoz Kaspiy dengizining shim.sharqiy qismi va Qozogʻistonning shoʻr koʻllari atrofi (odam borishi qiyin joylar) da yashaydi. Konussimon, balandligi 10—60 sm li uyasini balchiq yoki qumdan yasaydi. 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan 30—32 kun bosadi. Qizil gʻozlar urugʻ, suvoʻtlar, qisqichbaqasimonlar, mollyuska va suv hasharotlari bilan oziqlanadi.

Manbalar  

Qushlar
Serdar

Serdar (sobiq nomi Qizilarvot) — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi shahar. Kopetdogʻ togʻi etagida. Temir yoʻl stansiyasi. Ashxoboddan 219 km shim.gʻarbda joylashgan. Aholisi 34,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Vagon taʼmirlash va yogʻsut zavodlari, gilam fabrikasi, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi bor. Qizilarvot Toshkent — Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shaharga aylangan.

Manbalar 

Aholi punktlari
Turkmaniston shaharlari
Qizilart

Qizilart — Orqa Olay tizmasidagi dovon. Tizmaning sharqiy qismida. Qirgʻiziston va Tojikiston Respublikalari chegarasida. Balandligi 4280 m. Dovon orqali Olay vodiysidan Pomirga avtomobil yoʻli oʻtgan (Oʻsh—Xorugʻ trakti).

 

Oʻrta Osiyo
Dovonlar
Qizilboshlilar

Qizilboshlilar, Qizilboshlar — Erondagi koʻchmanchi turk qabilalari birlashmasi. Safaviylar davlatida shoh Ismoil I ning asosiy harbiy kuchi. Qizilboshlilar Kichik Osiyo, Suriya va Ozarbayjonda ham boʻlgan. Ular 12 shia imomi sharafiga 12 qizil yoʻllik matodan salla oʻrab yurishgan. Qizilboshlilar shialikdagi safaviya tariqatining asosiy harbiy tayanchi boʻlib, safaviya shayxlari boshchiligida qoʻshni, musulmon boʻlmagan mamlakatlarga (Gruziya, Trapezund imperiyasi va boshqalar) hujumlar qilib turishgan. 1502 yil ular Ismoil 1 Safaviy rahbarligida Oq qoʻyunlilar davlatini tormor qilib, Ismoilni shoh deb eʼlon qilishgan. Safaviylar davlatida Qizilboshlilar qisqa vaqt davlatni boshqarganlar. Saroy amaldorlari, viloyat noiblari va harbiy boshliqlar Qizilboshlilar zodagonlaridan tayinlangan, yirikyirik yerlar Qizilboshlilarga qaragan. Shoh Abbos I oʻtkazgan harbiy islohotlar (16-asr oxirida muntazam qoʻshin tuzilgan) dan soʻng Qizilboshlarning siyosiy mavqei pasaygan.

 

Turkiy xalqlar
Osiyo tarixi
Qizilgaza gʻori

Qizilgaza gʻori — Toytalash togʻining (Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmogʻi) shimoliyyon bagʻridagi gʻor. Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi Qiziltom qishlogʻidan 7 km sharqda, oʻrtacha 2430 m balandlikda joylashgan. Yuqori yura davriga oid gips qatlamlarida hosil boʻlgan. Gʻorning ikki kirish qismi mavjud. Birinchisi janubi-gʻarbda (eni 5 m dan ziyod, balandligi 1,5 m ga yaqin), ikkinchisi shimoli-gʻarbga qaragan (eni 3 m, balandligi 5 m ga yaqin). Gʻor murakkab tuzilishga ega. Bir necha xonalar va yoʻlaklardan tashkil topgan. Ularning eni 1,5 m dan 8 m gacha, balandligi 0,8 m dan 4 m gacha. Gʻor ichidagi temperatura 14°, yer yuzasiga yaqin joyda 28°, nisbiy namlik 96% (avgust). Q.gʻ.ning umumiy uz. 50 m, maydoni 300 m2, hajmi 700 m3ga yaqin.

    

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Qizilirmoq

Qizilirmoq (; ) — Turkiyaning shim. qismidagi daryo, Qizildogʻ togʻlaridan boshlanadi va Anadolu yassitogʻligi hamda Pontiya togʻlarini kesib oʻtib, Qora dengizga delta hosil qilib quyiladi. Uzunligi 1151 km, havzasining maydoni 77,1 ming km². Bahorda sersuv, yozda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi 170 m³/sek. Suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Oʻrta oqimida Xirfanli gidrouzeli (GES, uz. 75 km li suv ombori) qurilgan. Daryo vodiysida Sivas, Bafra shahrilari joylashgan.

Manbalar 

Turkiyadagi daryolar
Qizilishtonlar

Qizilishtonlar (Picidae) — qushlar oilasi. 224 turi maʼlum. Madagaskar, Avstraliya, Yangi Gvineya, Yangi Zelandiya va Polineziyadan boshqa hamma joida tarqalgan. Oʻzbekistonda 15 turi uchraydi. Tanasi 8—50 sm. Qizilishtonlar, asosan, daraxtda yashashga moslashgan. Oyogʻi kalta, barmoqlari oʻtkir tirnoqli. Koʻpchiligi mustahkam tumshugʻi, boʻynining kuchli muskulaturasi va baquvvat dum patlari yordamida daraxtga oʻrmalab chiqib, oziq izlaydi (bunda u daraxt poʻstlogʻi yoki yogʻoch qismini tumshugʻi bilan teshadi va uzun, chuvalchangsimon tili bilan hasharot yoki lichinkani tortib oladi). Sahroda hayot kechiruvchi turlari yerda oziqlanadi, baʼzilari daraxt shirasini soʻradi. Qizilishtonlar daraxt yoki gigant kaktuslarga, ayrimlari toshlar orasidagi iniga 3—7 ta tuxum qoʻyadi. Qizilishtonlar oʻrmon xoʻjaligiga hasharot va lichinkalarni yeb foyda, daraxt tanasini teshib zarar keltiradi.

Galereya

Manbalar

Oʻqish uchun 

 
 
 
 
 
 </ref>

Havolalar 

 Qizilishtonlarga oid suratlar va videolar — Internet Bird Collection 
 

Qushlar
Qizilolmasoy oltin koni

Qizilolmasoy oltin koni — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi kon. Angren shahridan shim.sharqda, Chatqol togʻlarining jan. yon bagʻrida joylashgan. Qizilolmasoy oltin konik. 1959-yilda ochilgan. 1975-yildan foydalanilmoqda. Konning umumiy maydoni 4 km, uz. 10 km chamasi boʻlgan kuchli minerallashgan (qalinligi 350 m gacha) zonadan iborat. Qamrovchi jinslar andezitdatsit formatsiyadagi vulkanitlarning yupqa (150 m cha) gʻilofidan va zamini slanetslarning ksenolitlari boʻlgan granitoidlardan tashkil topgan. Sanoatbop rudalanish, asosan, 3 ta yirik ruda tanalarida rivojlangan boʻlib, oʻlchamlari yoʻnalish boʻyicha uz. 200 dan 600 m gacha, yotish qiyaligining uz. 1500 m ga yetadi; oʻrtacha qalinligi 15–20 m. Oltinkumushli rudalanish konning vulkanogengidrotermalli turiga mansub boʻlib, koʻp bosqichlarda shakllangan. Qizilolmasoy oltin konik.da 100 dan ortiq mineral va ularning turlari aniqlangan, ulardan 70 tachasi rudali hisoblanadi. Rudali tanalar kvars (rudali tana hajmiga nisbatan 50—85%) va ularning turlari — ametist (safsar), xalsedon hamda kaltsit (15—45%)dan tuzilgan. Seritsit, muskovit, kaolinit, ortoklazlar kamroq. Rudali minerallar, asosan, piritdan, kamroq xalkopirit, galenit, sfalerit hamda rudali tana hajmining 3 — 5 dan 35%gacha tashkil qilgan xira rudalardan iborat. Mineral tarkibiga koʻra, rudalanish oltinkvarsli kam sulfidli formatsiyaga tegishli, kam boʻlsada, bir qancha tugʻma elementlar (Ai, A§, Si, V1, R) va slanetslar mavjud. Rudalanish kvarsli tomirlarda va kvarslangan qamrovchi jinslarda chegaralangan boʻlib, oltinning oʻrtacha miqdori 8,2 g/t, kumushniki 59 g/t ni tashkil qiladi. Rudali tanalar 2 ta shaxta yordamida 615 m gacha chuqurlikda ochilgan. Qizilolmasoy oltin konik.dan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.
Qizilogʻoch

Qizilogʻoch — (Kirov qoʻltigʻi) Kaspiy dengizining jan.-gʻarbiy qirgʻogʻidagi qoʻltiq. Maydoni 460 km², chuq. 2 m gacha. Suvda suzuvchi qushlar qishlaydigan joy. Qizilogʻoch qoʻriqxonasi tarkibiga kiradi.

Qoʻltiqlar
Ozarbayjon geografiyasi