Richard Rorty

Richard McKay Rorty (1931-yil 4-oktyabr — 2007-yil 8-iyun) - amerikalik faylasuf. U falsafa tarixi, zamonaviy analitik falsafa boʻyicha Chikago va Yel universitetida tahsil olgan. Rorty Prinston universitetida falsafa professori, Virjiniya universitetida Gumanitar fanlar professori Kenan ilmiy darajalarida va Stenford universitetida qiyosiy adabiyot professori lavozimlarida ishlagan. Uning "Falsafa va tabiat ko‘zgusi" (1979), "Pragmatizm oqibatlari" (1982), „ Favquloddalik, ironiya va birdamlik“ (1989) kabi eng mashhur asarlari bor.
Rorty uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan tashqi dunyodagi obyektlarning toʻgʻri ichki tasviri bilim uchun zaruriy shart degan fikrni rad etdi. Rorty buning oʻrniga bilim ichki va lingvistik ish, bilim faqat oʻz tilimizga tegishli ekanligini taʼkidladi. Rorti tilning o‘tkinchi va tarixiy lug‘atlardan tashkil topganligini taʼkidlaydi va „… lug‘at inson tomonidan yaratilgani uchun, haqiqatlar ham shunday“ degan xulosaga kelgan.

Tarjimayi holi 
Richard Rorti 1931-yil 4-oktabrda Nyu-York shahrida tug‘ilgan. Uning ota-onasi Jeyms va Winifred Rorti faollar, yozuvchilar va sotsial-demokratlar boʻlgan. Uning onasi tomonidan bobosi Valter Rauschenbusch 20-asr boshidagi Ijtimoiy Xushxabar harakatining asosiy vakili boʻlgan.
Uning otasi voqealarni oldindan bilishini daʼvo qilib chiqishi sababli Rorty oʻsmirlik davrida depressiyaga tushib qoldi va 1962-yilda obsesif nevroz uchun olti yillik psixiatrik tahlilni boshladi. Natijada, oʻsmirlik davrida Rorti oʻzining „Trotskiy va yovvoyi orkide“ nomli qisqacha avtobiografiyasida Nyu-Jersidagi qishloq orkidelarining goʻzalligi va estetik goʻzallik va ijtimoiy adolatni uygʻunlashtirish istagini yozgan. 14 yoshida Chikago universitetiga oʻqishga kiradi, u Yerda falsafa boʻyicha bakalavr va magistr darajasini oldi (Richard MakKeon qoʻl ostida tahsil oldi), Yel universitetida falsafa fanlari doktori (1952-1956) darajasini oladi. U akademik Ameli Oksenberg (Harvard universiteti professori) bilan turmush quradi. Amerika Qoʻshma Shtatlari armiyasida ikki yil xizmat qilgandan soʻng, 1961-yilgacha Uellsli kollejida uch yil dars beradi.
Rorti 21 yil davomida Prinston universitetida falsafa professori bo‘lgan. 1981-yilda u „Genius mukofoti“ nomi bilan tanilgan MakArtur stipendiyasi gʻolibi boʻlgan. 1982-yilda Virjiniya universitetida Gumanitar fanlar boʻyicha Kenan professori boʻlgan. 1998-yilda Rorti Stenford universitetida qiyosiy adabiyot professori boʻladi va u yerda akademik faoliyatining qolgan qismini oʻtkazadi.

Percyning sil kasalligi 

Percy 1941-yilda Nyu-York shahridagi Kolumbiya universiteti shifokorlar va jarrohlar kollejida psixiatr doktorlik darajasini oladi. 1942-yilda Bellevyuda otopsiya o'tkazayotganda sil kasalligiga chalinadi. U tibbiy karyerasini tark etishga va shaharni tark etishga majbur bo'ladi. Persi bir necha yil davomida Nyu-York shtatidagi Adirondak tog'laridagi Saranak ko'lidagi Trudeau sanatoriysida davolanadi. U o'z vaqtini uxlab, o'qish va radioda Ikkinchi Jahon urushi haqidagi yangiliklarni eshitish bilan o'tkazadi. U urushda qatnashgan va xorijda jang qilayotgan akalariga havas qilardi. Percy daniyalik ekzistensialist faylasuf Soren Kierkegor hamda Fyodor Dostoevskiy, Gabriel Marsel, Jan-Pol Sartr, Frans Kafka va Tomas Manning asarlarini o'qib, fanning inson mavjudligining asosiy sirlarini tushuntirish qobiliyatiga shubha qila boshlagandi.

1944-yil avgust oyida Percy ancha sog'lig'ini tiklagandan so'ng Tryudoni tark etadi. U Nyu-York shahriga Kolumbiya huquq fakulteti dekani va Persining do'sti Huger Jervini ko'rish uchun bordi. Keyin u Nyu-Jersi shtatining Atlantik-Siti shahrida dengiz flotidan ta'tilda bo'lgan ukasi Phin bilan ikki oy yashaydi. 1945-yil bahorida Kolumbiyaga patologiya o'qituvchisi sifatida qaytib keladi va Huger Jervi bilan birga yashashga qaror qildi. May oyida rentgenografiya kasalligining qayta tiklanishini aniqladi. 12-aprelda Gaylord Farm sanatoriyasida qolish uchun Konnektikut shtatining Uollingford shahriga poyezdga chiqadi.

Yillar o'tib, Percy o'z kasalligi haqida o'sha paytdagidan ko'ra ko'proq mehr bilan o'yladi: "Men sil kasalligiga chalingan eng baxtli odam edim, chunki bu menga Bellevyudan chiqib, tibbiyotni tark etishga imkon berdi".

Persi 1988-yil 10-martda prostata saratoni bo'yicha operatsiyani o'tkazdi, ammo u allaqachon atrofdagi to'qimalar va limfa tugunlariga metastazlangan edi. 1989-yil iyul oyida u Minnesota shtatining Rochester shahridagi Mayo klinikasida o'z shifokorlariga eksperimental dori vositalaridan foydalanish uchun ko'ngilli bo'ldi. Persi saraton kasalligiga chalingan interferon va fluorourasil dorilarining ta'sirini sinab ko'rish uchun tadqiqotga yoziladi. Foote bilan yozishmalarida Persi doimiy sayohat va kasalxonada yotishdan hafsalasi pir bo'lganini aytdi: "Kasalxonalar hech kim uchun joy emas, kasal odam uchun ham joy emas". Davolanish natijalari bir kun kelib boshqalar uchun qadrli bo'lishi uchun u Mayoda davolanishni imkon qadar davom ettirishga qaror qildi.

U 1990 yilda 74 yoshga to'lishidan o'n sakkiz kun oldin Kovingtondagi uyida prostata saratonidan vafot etdi. U Luiziana shtatidagi Sent-Benedikt shahridagi Sent-Jozef Benediktin abbatligida dafn etilgan. U 1990-yil 16-fevralda, o'limidan uch oy oldin, Abbey monastir jamoasining dunyoviy a'zosiga aylandi.

Mukofot va unvonlari 

 1973-yil Guggenxaym stipendiyasi
 1981-yil MakArtur stipendiyasi
 1983-yil Amerika sanʼat va fanlar akademiyasiga saylangan
 2005-yil Amerika falsafiy jamiyatiga saylangan
 2007-yil Tomas Jefferson medali, Amerika falsafiy jamiyati

Bibliografiyalari 

 Muallif sifatidagi

 Falsafa va tabiat koʻzgusi. Prinston: Prinston universiteti nashriyoti, 1979-yil.
 Pragmatizmning oqibatlari . Minneapolis: Minnesota universiteti matbuoti, 1982-yil.
 Favquloddalik, ironiya va birdamlik . Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 1989-yil.ISBN 978-0521353816
 Falsafiy maqolalar jildi. I-IV:
 Ob’ektivlik, nisbiylik va haqiqat: falsafiy maqolalar I. Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 1991-yil.ISBN 978-0521353694
 Heidegger va boshqalar haqidagi insholar: falsafiy maqolalar II . Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 1991-yil.
 Haqiqat va taraqqiyot: falsafiy maqolalar III . Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 1998-yil.
 Falsafa madaniyat siyosati sifatida: falsafiy maqolalar IV . Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 2007-yil.
 Aql, til va metafalsafa: ilk falsafiy maqolalar Eds. S. Lich va J. Tartalya. Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 2014.ISBN 978-1107612297 .
 Mamlakatimizga erishish : XX asr Amerikasida soʻlchi fikr . Kembrij, MA: Garvard universiteti nashriyoti, 1998 yil.ISBN 978-0674003118
 Falsafa va ijtimoiy umid . Nyu-York: Pingvin, 2000-yil.
 Bosslarga qarshi, oligarxiyalarga qarshi: Richard Rorti bilan suhbat . Chikago: Prickly Paradigm Press, 2002-yil.
 Dinning kelajagi Janni Vattimo bilan Ed. Santyago Zabala. Nyu-York: Kolumbiya universiteti nashriyoti, 2005-yil.ISBN 978-0231134941
 Bugungi kun uchun axloq: falsafa va din oʻrtasida umumiy zamin topish . Nyu-York: Kolumbiya universiteti nashriyoti, 2005-yil.ISBN 978-0231150569
 Paskal Engel bilan haqiqatdan nima foyda, tarjima. Uilyam MakKuayg, Nyu-York: Kolumbiya universiteti nashriyoti, 2007-yil.
 Falsafa va faylasuflar haqida: nashr etilmagan maqolalar 1960-2000, Ed. WP Małecki va Chris Vopa tomonidan, CUPress 2020
 Pragmatizm anti-avtoritarizm sifatida, Ed. E. Mendieta, soʻzboshi Robert B. Brandom, Garvard UP 2021-yil,

 Muharrir sifatidagi

 Lingvistik burilish, Falsafiy usulda insholar, (1967), ed. Richard M. Rorti, Chikago universiteti matbuoti, 1992, (kirish va ikkita retrospektiv insho)
 Tarixda falsafa . ed. R. Rorty, JB Schneewind va Kventin Skinner tomonidan, Kembrij: Kembrij universiteti nashriyoti, 1985 (R. Rortining inshosi, „Falsafa tarixshunosligi“, pp. (29-76)

Adabiyotlar 

 Ulf Shulenberg, Romantizm va pragmatizm: Richard Rorti va sheʼriylashtirilgan madaniyat gʻoyasi, 2015-yil
 Marianne Janak, Tajriba deganda nimani nazarda tutamiz, 2012-yil
 Marianne Janak, muharrir, Richard Rortining feministik talqinlari, 2010-yil
 Jeyms Tartaglia, Richard Rorti: tanqidiy baholashlar, 4 jild, 2009-yil
 Nil Gross, Richard Rorti: Amerika faylasufining yaratilishi, 2008-yil
 Gross, Nil. 2019. Richard Rorti: Amerika faylasufining yaratilishi. Chikago universiteti matbuoti.
 Rortining qayta tavsiflash siyosati / Gideon Kalder, 2007-yil
 Rorti va tabiat koʻzgusi / Jeyms Tartaglia, 2007-yil
 Richard Rorti: Pragmatizm va siyosiy liberalizm / Maykl Bekon, 2007-yil
 Richard Rorti: siyosat va qarash / Kristofer Voparil, 2006-yil
 Richard Rorti: uning falsafasi muhokama qilinmoqda / Andreas Viet, 2005-yil
 Richard Rorti / Charlz B Guignon., 2003-yil
 Rorty / Gideon Kalder, 2003-yil
 Richard Rortining Amerika eʼtiqodi / Taub, Gad Shmuel, 2003-yil
 Axloqiy ironist: Kierkegaard, Rorty va taʼlim izlanishlari / Rorer, Patrisiya Jan, 2003-yil
 Falsafani individuallashtirish usuli sifatida qilish: Rorti va Kavellni oʻqish / Kvak, Duck-Ju, 2003-yil
 Richard Rorty / Alan R Malachowski, 2002-yil
 Richard Rorti: tanqidiy dialoglar / Metyu Festenshteyn, 2001-yil
 Richard Rorti: taʼlim, falsafa va siyosat / Maykl Peters, 2001-yil
 Rorty va uning tanqidchilari / Robert Brandom, 2000-yil
 Rorty haqida / Richard Rumana, 2000-yil
 Falsafa va erkinlik: Derrida, Rorti, Habermas, Fuko / Jon Makkamber, 2000-yil
 Pragmatistning taraqqiyoti?: Richard Rorti va Amerika intellektual tarixi / Jon Pettegrew, 2000-yil

Manbalar

Havolalar 
 
 UCIspace @ the Libraries digital collection: Richard Rorty born digital files, 1988-2003
 Internet Encyclopedia of Philosophy entry
 Stanford Encyclopedia of Philosophy entry
 Rorty audio, "Dewey and Posner on Pragmatism and Moral Progress, " University of Chicago Law School, April 14, 2006.
 PhilWeb’s entry for Richard Rorty An exhaustive compilation of on-line links and off-line sources.
 Rorty essays published in Dissent (magazine)
 Rorty audio , informative interview by Prof. Robert P. Harrison, Nov. 22, 2005.
 Rorty interview, "Against Bosses, Against Oligarchies, " conducted by Derek Nystrom & Kent Puckett, Prickly Paradigm Press, Sept. 1998.
 Rorty interview, The Atlantic Monthly, April 23, 1998.
 Rorty Memorial Lecture by Jürgen Habermas, Stanford University, Nov. 2, 2007.
 Rorty eulogized by Richard Posner, Brian Eno, Mark Edmundson, Jürgen Habermas, Daniel Dennett, Stanley Fish, David Bromwich, Simon Blackburn, Morris Dickstein & others, Slate Magazine, June 18, 2007.
 „The Inspiring Power of the Shy Thinker: Richard Rorty“ by Hans Ulrich Gumbrecht, TELOS, June 13, 2007.
 Richard Rorty at Princeton: Personal Recollections by Raymond Geuss in Arion, Winter 2008
 Rereading Rorty by Albrecht Wellmer in Krisis, 2008.

Fan faylasuflari
Adabiyot faylasuflari
Taʼlim faylasuflari
Madaniyat faylasuflari
Ontologlar
Metafiziklar
Metafaylasuflar
Epistemologlar
Amerikalik ateistlar
2007-yilda vafot etganlar
1931-yilda tugʻilganlar