MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Spartak

Spartak (miloddan avvalgi 71-yil) — Qadimgi Rimda koʻtarilgan qullarning yirik qoʻzgʻoloni rahbari. Frakiyalik shohlar xonadoniga mansub boʻlgan. Rimliklarga asir tushib, qul qilib sotib yuborilgan va Kapuyadagi gladiatorlar maktabiga olingan. Bir guruh gladiatorlar (taxminan 70 kishi) bilan  Vezuviyga ko'chgan. Tez orada uning lashkari qochoq qullar va ozod ijaradorlar hisobiga koʻpayib 10 ming kishiga yetgan. Spartakka qarshi yuborilgan rimliklar otryadlari (dastlab 3 ming, soʻngra 10 ming kishi) tormor qilingan. Qoʻzgʻolon Italiyaning janubiy viloyatlariga tez tarqalgan. Spartak oʻz armiyasini (taxminan 70 ming kishi) Apuliya va Lukaniya tomon boshlagan. Spartak armiyasi Rim harbiy tartibotiga asosan tashkil etilgan. U qattiq harbiy intizom oʻrnatgan. 72-yilda Rim senati Spartakka qarshi 2 armiya yuborgan, biroq Spartak qoʻshini ularni boʻlib yuborib, tormor keltirgan. Spartak armiyasi Adriatika dengizi sohili boʻylab butun Italiyani va Sizalpin Galliyasi (hozirgi Shimoliy Italiya)ni bosib oʻtgan va Mutina yaqinidagi jangda Rim prokonsuli Kassiy qoʻshinini yenggan. Spartakning rejasi, aftidan, qullarni Italiyadan olib chiqib ketish boʻlgan. Biroq Kassiy ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng u qoʻshinni janubiy tomon qaytargan. Rimda qoʻzgʻolonchilarga qarshi kurashish uchun 6 ta yangi legion tashkil etiladi, qoʻmondon etib yirik siyosiy arbob Krass tayinlanadi. Krass armiyasi qoʻzgʻolonchilar bilan jangga kirishmay, ularni taʼqib etgan. Spartak Sitsiliyaga oʻtib olish uchun kemalar yetkazib berish haqida kilikiyalik qaroqchilar bilan kelishgan. Lekin qaroqchilar Spartakni aldashgan: Spartak armiyasi eson-omon Messina boʻgʻoziga yetib kelganda, u ortidagi Italiyadan ajralib qolgan (Krass dengizdan dengizgacha uzunligi 55 km, kengligi va chuqurligi 4,5 m xandaq qazishni, uni devor bilan mustahkamlashni buyurgan). Spartakchilar bu istehkomni yorib oʻtganlar, shturm chogʻida qoʻzgʻolonchilarning taxminan 2/3 qismi halok boʻlgan. Spartak armiyani tezda toʻldirib uning sonini 70 ming kishiga yetkazgan, soʻngra Brundiziya tomon yoʻl olgan, maqsadi Gretsiyaga oʻtib olish edi. Rim senati Spartakka qarshi Pompey Gney va Mark Lukull boshchiligida qoʻshin yuborgan. Rim armiyalarini oʻzaro qoʻshilib harakat qilishlaridan xavfsiragan Spartak Krase bilan Apuliya va Lukaniya chegarasida hal qiluvchi jang qilishga majbur boʻlgan (71 y. bahori). Spartak armiyasi (taxminan 60 ming kishi) tormor keltirilgan, Spartak jangda halok boʻlgan. Taxminan 6 ming qoʻzgʻolonchi Rimdan Kapuyaga boradigan yoʻl boʻylab oʻrnatilgan dorlarga chormixlab qoʻyilgan. Qoʻzgʻolon tarqoq holda yana bir necha yil davom etgan. Spartak qoʻzgʻoloni Rimda hokimiyatni imperatorlik boshqaruvi shakli oʻrnatilishini tezlashtirgan. Chunki quldorlar qulchilik tuzumini saqlab qolish uchun kuchli davlat hokimiyati zarurligini anglaganlar.
Spartokiylar

Spartokiylar — Bospor podsholari sulolasi (mil. av. 438— mil. av. taxminan 2-asr), Eng mashhurlari: Spartok I (mil. av. 438—433), Levkon I (mil. av. 389/388 — 349/348), Perisad I (mil. av. 4-asr).

 

Tarix
Boris Spasskiy

Boris Vasilyevich Spasskiy (1937.30.1, Leningrad) — shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1956), jahonning 10chempioni (T. V. Petrosyan ustidan gʻalaba qozongan, 1969—72). Koʻp xalqaro turnirlar gʻolibi. 1976-yildan Fransiyada yashaydi.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Shaxmatchilar
Rossiya shaxmatchilari
Spektakl

Spektakl ( — tomosha) — teatr sanʼati asari. Postanovkachirej. boshchiligida teatr jamoasi (aktyorlar, rassom, kompozitor, baletmeyster va h.k.) tomonidan yaratiladi. Spektakl asosida pyesa (opera va balet kompozitor partiturasi, libretto, ssenariy) mazmuni bilan belgilanuvchi gʻoyaviy niyat yotadi. Tanlangan pyesaning talqin rejalari, dekoratsiya va liboslarning eskizlari, rollar taqsimoti teatr badiiy kengashida muhokama qilinadi. Rej. pyesa va obrazlarning talqin vositalarini muayyan gʻoya va badiiy shaklga boʻysundiradi, Spektaklning koʻrinishlari, yechimi va ramziy ishoralarini rassom bilan hamkorlikda hal qiladi. Aktyorlar bilan ishlash, mizansahnalarni belgilash, sahnaviy obrazlar va ular oʻrtasidagi munosabatlarni shakllantirish Spektakl yaratish jarayonining hal qiluvchi shartlaridan biridir. Spektakl sintetik asar boʻlgani uchun undagi bezak, jihoz, libos, pardoz, musiqa va raqs vositalari, chiroklar va turli effektlar uni yanada boyitadi. Yana q. Teatr, Rejissyorlik sanʼati, Aktyorlik sanʼati.
Spektrogelioskop

Spektrogelioskop (spektr, gelio... va yun. skopey — qarayman) — Quyosh sirtini vizual kuzatishga imkon beradigan spektral astronomik asbob. S. katta spektroskopmonoxromatordan iborat; uning kirish tirkishi tekisligiga uzun fokusli obyektiv yoki koʻzgu yordamida Quyosh tasviri tushiriladi, chikish tirkishi esa Kuyosh spektridan baʼzi spektral chiziq (odatda, kizil vodorod chizigʻi Na) ni ajratib oladi. Tirqishlar ketma-ket joylashganligi tufayli kuzatuvchida koʻrish taassuroti yoʻqolmasligi uchun ikkala tirkish ham sinxron tebranma harakatga keltiriladi. Natijada kuzatuvchi Quyosh atmosferasini yoki Kuyosh gardishidan tashqarida hosil boʻladigan protuberansgar, xromosfera va boshqalarni kuzatishga muvofiq boʻlinadi. Tirkish oʻrniga prizma oʻrnatish ham mumkin; u motor vositasida aylantiriladi va Quyosh gardishining tasviri boʻlaklarga boʻlib kuzatiladi. S. birinchi marta 1891-yil amerika olimi E. Xeyl va fransuz astronomi A. Delandr konstruksiyalari asosida yaratilgan.
Aleksandr Spendiarov

Aleksandr Afanasyevich Spendiarov (Spendiaryan) – (1871.20.10 (1.11), Ukraina, Kaxovka shahri – 1928.7.5, Yerevan] – arman kompozitori, dirijyor, jamoat arbobi. Armaniston xalq artista (1926). Arman musiqasining klassigi, milliy simfonizm ("Erivan etyudlari", 1925 va boshqalar) va opera ("Almast", 1928) yaratuvchisi. Simfonik, vokalsimfonik, xor va boshqa asarlar muallifi. Armaniston opera va balet teatriga Spendiarov nomi berilgan (1939). Yerevanda Spendiarov uymuzeyi mavjud. 11 jildli mukammal asarlari toʻplami nashr etilgan (1943–85). Toshkentda 1953-yilda "Almast" operasi sahnalashtirilgan.

Armaniston sanʼati
Michael Spence

Michael Spence (1943, Montkler, AQSH, NyuJersi shtati) — asli kanadalik amerikalik iqtisodchi. Prinston (1966) va Oksford (1968) universitetlarini tugatgan. Garvard universitetida iqgisodiyot doktori. Asimmetrik axborotli bozorlar, mehnat bozori, tashqi signallar nazariyalari sohalaridagi tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (2001, J. Akerlof, J. Stiglits bilan birga). SPENSER (Spenser) Gerbert (1820.27.4, Derbi shahri 1903, 8.12, Brayton shahri) — ingliz faylasufi va sotsiologi, pozitivizm asoschilaridan biri. F. Bekondai keyin umumiy bilim tizimini yaratishga uringan olim hisoblanadi. S. oʻzining asosiy asari 10 j.li "Sintetik falsafa tizimi" kitobi ustida uzok, ishladi (1862—96)!Ibtidoiy madaniyatni oʻrganishga muayyan hissa qoʻshdi. Kont izidan borib sotsiologiya asosiga evolyusiya gʻoyasini qoʻygan. Uning "Sotsiologiya asoslari" asarining oʻzagini biologik va ijtimoiy organizmlar oʻrtasida oʻxshashlik mavjud, degan qoida tashkil etadi. S. karashlarida evolyusiontarixiy yondoshuv strukturalifunksional va tizimli yondoshuvlar bilan qoʻshilib ketgan. Uning fi kricha, ijtimoiy organizm 3 ta asosiy "tizim"dan iborat: "regulyativ", "hayot uchun vositalar ishlab chiquvchi", "taqsimlovchi". "Regulyativ" tizimni tahlil etar ekan, S. eʼtiborni "ijtimoiy nazorat" vositalariga qaratadi. Xususan, u siyosiy boshkaruvni ijtimoiy nazoratning bir turi sifatidagina tushuntirgan. Bu tartibotlar ibtidoiy jamiyatdayoq mavjud boʻlgan shakllardan yuzaga kelgan va astasekin rivojlanib borgan. Har qanday ijtimoiy tartibot ijtimoiy harakatlarning mustahkam tuzilmasi sifatida shakllanadi. S. shaxsning rivojini evolyusiyaning oliy maqsadi va taraqqiyotning asosiy mezoni deb bildi, sinfiy kurashni qoraladi. S. sotsiologik taʼlimotining baʼzi goyalari (jamiyatning organik konsepsiyasi, muvozanat nazariyasi va boshqalar) ni zamonaviy sotsiologiya maktablari puxta oʻzlashtirgan.

Manbalar 

Olimlar
Yashayotgan insonlar
20-asr amerikalik olimlari
21-asr amerikalik olimlari
Sperma

Sperma ( sperma — urug, pusht), shahvat — odamda jinsiy alokada erkaklardan, shuningdek, erkak hayvonlardan ajraladigan suyuklik; erkaklik jinsiy bezlari ishlab chiqaradi. Quyuq, och kulrang, yopishqoq, hidli, Sperma spermatozoid va urugʻ suyuqligʻidan iborat. Sperma tarkibida oqsillar, yogʻlar, uglevodlar, kalsiy, kaliy, natriy tuzlari va boshqa organik, anorganik moddalar boʻladi. Sperma balogatga yetish davrida paydo boʻlib, voyaga yetganda koʻpayadi va yosh ulgaygan sari kamaya boradi. Har bir jinsiy aloqada ajralgan Sperma miqdori har xil turlarda turlicha: odamda 2—6 ml, buqada oʻrtacha 4—5 ml, otda 60—100 ml, choʻchqada 250 ml gacha, qoʻchqorda 1 — 1,5 ml. Spermadagi spermatozoid miqdori hayvonlarning yashash sharoitiga qarab ham har xil (qoʻchqorda 30% ga, buqada 14% ga yaqin, ot va choʻchqada 7—8%) boʻladi.

Spermaning urugʻlantirish taʼsiri spermatozoidning miqdori va sifatiga bogʻliq. Organizmning baʼzi patologik holatlarida Spermada spermatozoid boʻlmasligi (azoospermiya), miqdorining kamayishi (oligospermiya), harakatsiz (nekrospermiya) yoki gʻayritabiiy holatda (teratospermiya) boʻlishi mumkin. Sperma bepushtlik sababini aniqlashda sud tibbiy ekspertizasida tekshiriladi. Sperma sifatini baholash, uni suyultirish, saqlash, tashish va olish usullari qishloq xoʻjaligi. hayvonlarini sunʼiy qochirishda muhim ahamiyatga ega.

Yana qarang 
 Spermatozoid
 Urugʻlanish

Odam anatomiyasi
Spermatozoid

Spermatozoid (sperma va yun. zoon — tirik organizm va eidos — koʻrinish) — odam, hayvon va koʻpchilik oʻsimliklarning erkaklik jinsiy hujayrasi. Odam va hayvonlarda urugʻdonda pushthujayrasi (spermatogoniylar)p,dm hosil boʻladi. Spermatozoidning boshchasi, boʻyni, tanasi va dumi boʻladi. Odam va koʻpgina umurtqasiz hamda umurtqali hayvonlar Si xivchinli yoki dumli boʻlib, ular yordamida harakat qiladi. Baʼzi chuvalchanglar, mingoyoqlar, qisqichbaqasimonlar va kanalar Si dumsiz va turli shaklda, amyobasimon harakatlanadi. S. uzunligi bir necha oʻn mkm dan yuzlab mkm gacha, hasharotlarda bir necha mm. Gistokimyoviy usullar yordamvda S. tanasida oksidlanishqaytarilish fermentlari, glikogen, fosfolipidlar va ATF borligi aniklangan. Bu hol S. tanasi energiya manbai ekanligidan dalolat beradi. Muxit temperaturasi, osmotik bosimi, kislotaliligining oʻzgarib turishi S. funksiyasining buzilishi va tezda gʻalok boʻlishiga olib keladi. S. miqdorining kamayishi (oligozoospermiya) koʻpincha bepushtlikka sabab boʻlishi mumkin.

Oʻsimliklarda harakatchan S. (anterozoid)lar anteridiylarda hosil boʻladi. Koʻpchilik urugʻli oʻsimliklar Si xivchinsiz, faol harakatlanmaydi; ular spermiylar deb ataladi. Yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar, ayrim tuban zamburugʻlar, yoʻsinlar, qirqquloqlar, qirqboʻgʻimlar, plaunlar, sagovniklar va ginkgo Spermatozoidining 2 va undan koʻproq xivchini boʻladi. Spermatozoidlar sellyuloza qobigʻining boʻlmasligi, koʻpincha mayda (ayrim sagovniklarda yirik) boʻlishi bilan oʻsimliklarning boshqa hujayralaridan farq qiladi.

Yana q. 

 Tuxumhujayra
 Sperma
Roger Wolcott Sperry

Roger Wolcott Sperry (20-avgust 1913 – 17-aprel 1994) — amerikalik psixolog va neyrofiziolog. Obermin kolleji (Ogayo shtati) va Chikago universitetida oʻqigan; shu untda, Garvard universiteti, Kaliforniya texnologiya institutida professor Ilmiy izlanishlari nerv sistemasining tuzilishi, koʻrish neyrofiziologiyasi, komissurotomiya (chap va oʻng bosh miya yarim sharlarini biriktirib turuvchi yoʻllarni jarroxdik usulida kesish) asoratlari, chap va oʻng miya yarim sharlarining vazifalarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1981, David H. Hubel va T. Vizal bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1913-yilda tugʻilganlar
20-avgustda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
17-aprelda vafot etganlar
Spessartin

Spessartin [Germaniyadagi Fapbiy Bavariyaning Shpessart (Spessart) platosi nomidan] — granatlar guruxiga mansub mineral, tarkibida marganets boʻlgan alyumogranat. Kimyoviy formulasi Mn3Al2[Si04]3 boʻlib, izomorf aralashmalar (Fe2+, Mg2+, Sa2+ hamda Y 3+)ga ega. S.ning ferrospessartin, kalsiyli va berilliyli (VeO 0,4% gacha) turlari maʼlum. Kub singoniyali kristallari boshqa granatlarnikidek, lekin zich donador agregatlar holida ham uchraydi. Rangi och pushtidan qoʻngʻirqizilgacha. Kattikdigi 7—7,5; zichligi 3,8—4,2 g/sm³. S. koʻpincha granitli pegmatitlar da, metamorfik togʻ jinslari va skarnlarda, qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladigan olovrang qizgʻish, pushtisargʻish turlari pegmatitlarda uchraydi. Oʻzbekistondagi pegmatit va slanetsli maydonlarda keng tarqalgan.

 

Minerallar
Zargarlik
Spetsiya

Spetsiya, La Spetsiya — Italiyaning shimoliy qismidagi shahar. Spetsiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 91 ming kishi (2001). Liguri dengizi sohilidagi port. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik), neftni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Mamlakatda eng yirik issiklik elektr stansiyasi qurilgan. Dengiz va arxeologiya muzeylari bor. Shahar 12-asrdan maʼlum. 14—16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan. Harbiy dengiz bazasi.
Spidometr

Spidometr (ing. "speed" — "tezlik" va "meter" — "metr") — transport mashinalarining harakat tezligini (km/soatda) ko'rsatadigan asbob. Magnit induksiyali va mexanik xillari bor. Magnit induksiyali S. mashinaning uzatmalar qutisidagi ikkilamchi val bilan birikkan oʻzgarmas magnit maydonining S. mili biriktirilgan disk yoki silindrda induksiyalanadigan uyurma toklar magnit maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashuviga asoslangan. S. mili mashinaning harakat tezligiga mos ravishda buriladi. Mexanik S. markazdan qochma kuchga asosan ishlaydi (yana Taxometr). S. mexanik yoki elektr usulda mashina transmissiyasi yoki gʻildiraklaridan harakatga keltiriladi. S.ning bir uzeliga  transportning oʻtgan yoʻlini koʻrsatuvchi hisoblash mexanizmi oʻrnatiladi.
Spika

Spika — Sunbula yulduz turkumining eng ravshan ayulduzi. Yulduz kattaligi 1,0. S. deyarli ekliptikada joylashgan; u gigant yulduz emas, ammo diametri boʻyicha Quyoshdan 5 marta katta, 740 marta yorugʻ va uvdan 58,28 parsek (190 yorugʻlik yili) uzokda joylashgan. 

 

Yulduzlar
Spin

Spin (ing. spin — aylanmoq) — kvant tabiatga ega boʻlgan elementar zarralar impulsining xususiy momenti. Elementar zarralarning xususiy magnit momenti S. magnit momenti deb ataladi. Atom yadrosi (va baʼzan atom) harakat miqdorining xususiy momenti ham S. deb ataladi. "S." tushunchasini 1925-yilda amerikalik fiziklar J.Ulenbek va S. Proton Gaudsmitlar kiritgan. "S." terminining qoʻllanilishiga sabab, dastlab elektronni oʻz oʻqi atrofida ailanuvchi zaryadlangan sharcha deb tasavvur kilingan. Impulsning xususiy momenti va xususiy magnit momenti ana shu harakat tufayli mavjud, deb hisoblangan. Zarralar S. i shu zarralar boʻysunadigan statistika bilan bir qiymatli bogʻlangan. Kvant mexanikada "S." toʻgʻrisidagi tushunchalar V. Pauliga tegishli. Pauli koʻrsatganidek (1940) maydonining kvant nazariyasiga asosan butun Sli zarralar Boze— Eynshteyn statistikasita (bozonlar), yarimbutun Slilar esa Fermi— Dirak statistikasiga (fermionlar) boʻysunadi. Fermionlar, mas, elektronlar uchun Pauli prinsipi toʻgʻri, bozonlar uchun esa oʻrinsizdir.

Zarralar Si relyativistik effektdir (buni P. Dirak isbotlagan). Elektronda S. va S. magnit momentining mavjudligi Dirak tenglamasidyan kelib chiqadi.

Ad.L.Bogolyubov N. N., Shirkov D. V., Kvantovie polya, M., 1980.
Spinor

Spinor (ing. spin — aylanmoq) — tayin koordinatalar tizimida ishorasigacha anikdangan qiymatlar qabul qiladigan matematik miqdor. Bir koordinatalar tizimidan ikkinchisiga oʻtilganda bu qiymatlar maxsus qonun boʻyicha oʻzgaradi. Amalda S. fazoviy koordinatalari orqali tekshiriladi. S.lar kvant mexanikasining koʻp masalalarida qoʻllaniladi (qarang Spinor hisobi).
Spiral galaktikalar

Spiral galaktikalar - tashki koʻrinishi spiralni eslatuvchi gigant yudduz sistemalari. Teleskopda kuzatilganda katta ravshan yadrosi koʻrinadi, uning atrofini yadrodan boshlanuvchi spiralsimon bir necha shoxobcha oʻrab turadi. S.g. koʻpincha bir tomonga oʻralgan ikki shoxobchadan iborat boʻladi. Baʼzan daraxt shoxchalariga oʻxshash erkin shoxobchali S.g. kuzatiladi. Hatto bitta tarmokli S. g. mavjud. Hamma shoxobchalar deyarli bir tekislikda, yaʼni Galaktikaning aylanish tekisligida joylashgan. Andromeda tumanligi ham, bizning Galaktika ham S.g. (Somon yuliijj ayrim qismlari ikkiga ajralgan holda koʻrinadi) hisoblanadi. Astronomik kuzatishlardan Quyosh sistemasi spiral tarmoklar orasidagi oralikda joylashganligi anikdangan. Ayrim S.g. (mas, NGC 1300) da tarmoklar yadrodan emas, balki u bilan "koʻprik" vositasida bogʻlangan va undan bir necha oʻn parsek masofadan boshlanadi. Bunday S.g. uzilgan S.g. deb ataladi. S.g. oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Aylanish tezligini oʻlchab, galaktikalarning massasini taxminan hisoblab chiqarish mumkin (yana qarang Galaktika, Galaktikalar).
Spiritualizm

Spiritualizm (lot. spiritualis ruhiy) —ruh voqelikning birlamchi asosi, materiyadan mustaqil mavjud boʻlgan alohida nomoddiy substansiya deb hisoblovchi falsafiy qarash. falsafiy termin sifatida fransuz olimi V. Kuzen (1792—1867) ishlatgan. Xudoning mavjudligiga va jonning abadiyligiga ishonuvchi barcha diniy eʼtiqodlar oʻzining moqiyatiga koʻra S. ga kiradi. 19—20-asrlarda fransuz va italyan falsafasidagi bir necha maktab va oqim S. deb atalgan. Idealizmning sinonimi sifatida ham ishlatiladi.
Spitak zilzilasi

Spitak zilzilasi - 1988-yilning 8-dekabr ertalab Armanistonning togʻli rayonida sodir boʻlgan dahshatli zilzila hisoblanadi. Magnitudasi 7,0 ball, kuchi 9 balldan ortiq boʻlgan. Zilzila oʻchogidan ajralib chiqqan energiya 10" joulga teng boʻlib, yer yuzasida yoriqlar, koʻchki va oʻpirilmalar hosil qilgan. Baʼzi yoriqlarning uzunligi 4—5 kilometrga choʻzilgan. Kuchli seysmik tebranishlar imoratlarni tiklab boʻlmas darajada xonavayron qilgan. Natijada Spitakdan tashqari 20 ga yaqin shahar, 342 ta qishloq juda katta zarar koʻrgan. 170 dan ortiq sanoat korxonalari ishdan chiqqan. Imoratlar tagida 25 ming kishi halok boʻlib, 19 ming kishi jarohat olgan va 514 ming kishi uysiz qolgan. Kommunikatsiya inshootlari buzilgan.
Splenomegaliya

Splenomegaliya (yun. splen ta loq va megas — katta) — taloq (qora jigar)ning kattalashuvi. Koʻpincha taloq kasalliklari (oʻsmalar, kistalar, abssesslar)da, umumiy infeksiyalar (sepsiz, bezgak, ich terlama, tepkili terlama va boshqalar)da, qon (mas, leykoz, limfogranulematoz) va jigar kasalliklarida kuzatiladi. S. taloqda qon aylanishining buzilishi (mas, trombozlar), taloq funksiyasining kuchayishi (gipersplenizm) va boshqa asoratlarga olib keladi.

Davosi: operatsiya kilib taloq olib tashlanadi (splenektomiya).
Split

Split — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi sohilidagi port. Aholisi 190 ming kishi (1998). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Atrofidagi shaharlar bilan yirik sanoat tugunini tashkil qiladi. Kemasozlik, sement, kimyo, oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, GES mavjud. S.da Biologiyaokeanografiya ilmiy tadqiqot instituti, dengiz, arxeologiya va boshqa muzeylar, badiiy galereya bor. Turizm markazi va iqlim kurorti. Qad. Rim meʼmorligi — imperator Diokletian saroyi (taxminan 300 y.) va renessans meʼmorligi yodgorliklaridan ratusha, cherkovlar (11—16-asrlar) saqlangan. S. yakinida Salona antik shahar (mil. av. 2-asr — mil. 4-asr) krldiklari topilgan.
Spodumen

Spodumen (yun. spodumentos — kulga aylangan, spodos — kul) — zanjirli silikatlarning kichik sinfiga, piroksenlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi LiAl[Si2O6]. Monoklin singoniyali; 1 — 10 sm, baʼzan 1 m va undan ortiq uzunlikdagi prizmatik kristallar hosil qiladi. Kulrang, sargʻish, yashil, pushti, baʼzan rangeiz boʻladi. Shishasimon yaltiraydi. Tiniq pushti va binafsha rangpushti tusdagilari k u n s i t, zumrad rangyashili giddenit deb ataladi. Qattiqligi 6,5—7; zichligi 3,1—3,2 g/sm³. S. boshqa piroksenlardan nur sindirish koʻrsatkichining kichikligi bilan farqlanadi. Granitli pegmatitlarda kvars, mikroklin, albit, berill, lepidolit, tantalit, baʼzan pollutsitlar bilan birga uchraydi. Tez oʻzgaruvchan boʻlib, evkripit agregatlariga (LiAlSiO4) yoki albit bilan seritsitga aylanadi. Nurash poʻstida gilli minerallar hosil qiladi. S. litiy rudalarining asosiy minerallaridir; kunsit bilan giddenit qimmatbaho toshlar hisoblanadi. Xorijda Madagaskar o., AQSH, Braziliya, Myanma va Afgʻonistonda maʼlum. Oʻzbekistonda Chatqol, Ketmonchi, Lolabuloq, Oltintogʻ, Sulton Uvays togʻlari, Kirqbuloq pegmatitlarida oʻrganilgan. S. xorijda elektr keramikasi ishlab chiqarish.da foydalaniladi. Tiniq, chiroyli rangli turlari bezak toshlar va hatto qimmatbaho toshlar sifatida ham ishlatiladi.

 

Minerallar
Zargarlik
Spondilyoz

Spondilyoz (yun. spondylos — umurtqa) — umurtqa pogʻonasining surunkali kasalligi. Umurtqalarning suyak toʻqimalari yuzasida oʻsimtalar oʻsib ketishi tufayli umurtqalar shaklining oʻzgarishi. Moddalar almashinuvining buzilishi organizmda ohak tuzlarining koʻp yigʻilishiga sabab boʻladi. Koʻpincha keksalarda umurtqa pogʻonasiga koʻp yil davomida ogʻirlik tushib borishi va yosh ulgʻayishi bilan moddalar almashinuvining buzilishi oqibatida roʻy beradi. Erkaklarda ayollarga nisbatan koʻp uchraydi. Yoshlarda S.ning vujudga kelishiga umurtqa pogʻonasining qiyshayishi sabab boʻladi, chunki bunda ogʻirlik umurtqa pogʻonasiga bir xilda tushmaydi. Baʼzan S. ich terlama yoki revmatizm kasalligi oqibatida ham vujudga kelishi mumkin.

Sda umurtqa pogʻonasi ogʻrib, ayniqsa uning boʻyin va bel qismida harakatlanish buziladi. Ogʻriq, asosan, uyqudan turganda roʻy beradi, bunday hollarda harakat qilish ancha qiyin boʻladi, bel ogʻriydi, baʼzida qirsillaydi. Bemor kerishgandan soʻng harakat qilish osonlashadi, ogʻriq yoʻqoladi. Ogʻriq koʻpincha huruj bilan kechib, obhavo oʻzgarganda koʻpayadi, bunda boʻyin, koʻkrak va bel umurtqalarining surunkali radikulita paydo boʻlishi mumkin.

S.ning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, dam olish va mehnat rejimiga rioya qilish, fizkultura va sport bilan muntazam shugʻullanish kerak.

S.ni davolashda massaj, davo gimnastikasi, ratsional ovqatlanish va har xil fizioterapevtax muolajalar buyuriladi.
Spondilit

Spondilit — umurtqa pogʻonasining surunkali yalligʻlanishi. Koʻpincha sil kasalligi sabab boʻladi. Zaxm, aktinomikoz, stafilokokk infeksiyasi (umurtqa pogʻonasining oʻtkir va surunkali osteomiyelitm), revmatizmga aloqador artrit va boshqa kasalliklarda S. kamroq uchraydi.

Sil S.ida umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimida, zaxm S.ida boʻyin boʻlimida, revmatizmga aloqador S.da bel va koʻkrak boʻlimlarida oʻzgarish roʻy beradi. Sil Si aksari 10 yoshgacha boʻlgan bolalarda, zaxm S.i 40—50 yoshlarda, revmatizmga aloqador S. 20— 30 yoshlarda boshlanadi. Kasallik, odatda, astasekin, bemorga bilinmasdan rivojlanadi.

S.da umurtqalar tanasi yemirilib, umurtqa pogʻonasining shakli oʻzgaradi. Umurtqa pogʻonasining burchak hosil qilib qiyshayishi — bukrilik S.ning eng tavsiflovchi belgisidir. Umurtqalar tanasi bir tekis yemirilganda yon tomonga qiyshayish (skolioz) roʻy berib, koʻproq umurtqa pogʻonasining bel boʻlimida kuzatiladi (qarang Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi).

S.da umurtqa pogʻonasi va uni oʻrab turgan muskullardagi tinimsiz kuchli ogʻriq umumiy sil intoksikatsiyasi belgilari: lanjlik, holsizlik, gavda temperaturasining koʻtarilishi va oriqlab ketish bilan birga kechadi. Kasallik ogʻirlashganda umurtqa pogʻonasining shakli oʻzgaradi (bukrilik), koʻpincha uni oʻrab turgan toʻqimalarda oqma yaralar paydo boʻlib, orqa miyaning zararlanishi kuzatiladi. Jarayon soʻngandan keyin ogʻriq yoʻqoladi, bemorning umumiy ahvoli yaxshilanadi. Biroq buni sogʻayish deb boʻlmaydi. Odatda, infeksiyaning "yashirin" oʻchoqlari boʻlib, ular kasallikning qaytalanishiga olib kelishi mumkin.

S.ga kliniklab. va rentgenologik tekshiruvlar asosida diagnoz qoʻyiladi. Bemor antibakterial preparatlar, ortopedik metodlar (gips karavot, korset va umurtqa pogʻonasini fiksatsiya qilishning boshqa metodlari) bilan, shuningdek, sanatoriykurortda davolanadi. Baʼzan operatsiya qilishga toʻgʻri keladi.