MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tabiiy geografik oblast

Tabiiy geografik oblast - tabiiy geografik rayonlashtirishnint taksonomik birligi. Landshaftlarni yoshi, qoplab yotgan yotqiziqlari, relyefi, gidrografik xususiyatlari, biotsenozlarning turlari va rivojlanish tarixi boʻyicha birlashtiradi. Odatda, tabiiy geografik oʻlkaning tarkibiy qismi (baʼzan sinonimi) sifatida qoʻllaniladi. Tabiiy geografik oblastg. turli zona va kichik zonalarga taallukli boʻlishi mumkin.
Tabiiy geografik rayonlashtirish

Tabiiy geografik rayonlashtirish — yer yuzasining ichki birligi va tabiatining oʻziga xos xususiyatiga ega hududiy boʻlinmalari sistemasi. T.g.r. — tabiiy geografiyanint sintez shakllaridan biri, yaʼni oʻziga xos ilmiy tadqiq qilish jarayonidir. T.g.r.ning obʼyekti — turli taksonomik qiymatga ega boʻlgan tabiiy hududiy komplekslar. Vazifasi esa, shu komplekslarni aniklash, xaritaga tushirish va maʼlum tartib bilan tavsiflab berishdan iborat. T.g.r. orqali geografik qobiqning tabiiyhududiy komplekslarga tabaqalanish sabablari, ularning bir butunligi, chegaralari, strukturasi va ularda kechadigan tabiiy geografik jarayonlar aniklanadi. Rayonlashtirish tabiiy muhitning barcha yoki deyarli barcha komponentlarini kamrab oluvchi belgilar majmui qamda relyef, iqlim, tuproq va shu kabi aniq bir xususiy belgilari boʻyicha amalga oshiriladi. Har bir regionga zonal (yer yuzasiga tushadigan quyosh radiatsiyasining kenglik boʻylab tarqalishi bilan belgilanadigan) va azonal (Yer poʻstining gipsometrik oʻrni, uning tarkibi va harakati, dengiz va quruqliklarning nisbati) omillar taʼsir etadi. T.g.r.ning nazariy asosini hududiy tabiiy geografik differensiatsiya qonuniyati tashkil etadi. Zonal belgilarga koʻra tabiiy geografik mintaqalar, tabiiy geografik zonalar va tabiiy geografik kichik zonalar, azonal belgilarga kura tabiiy geografik oʻlkalar va tabiiy geografik oblastlar ajratiladi. Raionlashtirishning soʻnggi bosqichi — tabiiy geografik rayon boʻlib, u har ikki — zonal va azonal sharoitlarga moye boʻlishi kerak. T.g.r.da maʼlum prinsip va metodlar (komplekslilik prinsipi, genetik birlilik, bir xillilik, hududiy umumiylik prinsiplari va bosh omil metodi, landshaft tipologik xaritani tahlil qilib hududiy komplekslarni aniklash metodika amal qilinadi. T.g.r.da aniklangan tabiiy hududiy komplekslarni maʼlum bir tartib bilan xaritada aks ettirish va tavsiflab berishda taksonomik birliklar sxemasidan foydalaniladi. Mas., Oʻrta Osiyo tabiiy geografik oʻlkasini rayonlashtirishda quyidagi sxema qabul qilingan: oʻlka — provinsiya — kichik provinsiya — okrug — rayon. T.g.r. masshtabiga koʻra 3 xil boʻladi: mayda masshtabli (oʻlka, zona, provinsiya kabi taksonomik birliklarni aniklash bilan bogʻliq boʻlgan va masshtabi 1:1000 000 dan mayda boʻlgan rayonlashtirishlar), oʻrta masshtabli (kichik provinsiya, okrug va rayon birliklari, masshtabi 1:1000 000 dan 1:100000 gacha) va yirik masshtabli rayonlashtirishlar (1:100000 va undan yirik masshtabli boʻlib, koʻproq kichik hududlarni tadqiq qilishda qoʻllaniladi va bevosita dala sharoitida toʻplangan maʼlumotlarga asoslanadi).
Tabiiy geografik xaritalar

Tabiiy geografik xaritalar — tabiatda sodir boʻladigan voqea va hodisalar (tabiat komponentlari)ni alohida yoki ularning qonuniy uygʻunligini (geografik joylashish holatini hamda ular orasidagi oʻzaro bogʻlanishni) tasvirlovchi mavzuli xaritalar. Tabiiy hodisalar xaritalari deb ham yuritiladi. Geologik, geofizik, geokimyo, geomorfologik, meteorologik va iqlim, gidrologik (quruqlik suvlari), okeanologik (okean va dengiz suvlari), tuprok, geobotanik, zoogeografik va boshqa maxsus mavzuli xaritalar (mas., dengiz va dare navigatsiya xaritalari), shuningdek, landshaft xaritalari T.g.x.ning asosiy tiplari hisoblanadi. Tasvirlanayotgan hodisalarni ilmiy tadqiq etish usuli va mavzuini umumlashtirish darajasiga qarab analitik (mas., iqlimning alohida elementlari), kompleks (sinoptik, topografik xaritalar) va sintetik (iqlimni rayonlashtirish xaritalari) T.g.x.ga boʻlinadi. Foydalanish maqsadlariga koʻra, oʻquv xaritalari, ilmiymaʼlumotnoma, targʻibot va tashviqot, operativ xoʻjaliklar, navigatsiya, kadastr, yoʻllar, turistik va boshqa xaritalarga, tasvirlanayotgan maydoniga koʻra dunyo, yarim sharlar, materiklar, okeanlar, aloxida davlatlar, respublikalar, viloyatlar va boshqa maʼmuriy birliklar xaritalariga boʻlinadi. Aniq maqsadlar uchun ixtisoslashtirilgan xaritalar, tabiiy resurelardan oqilona foydalanish, tabiatni muhofaza qilish, tabiiy geografik bashorat va h.k. xaritalar ham ishlanmoqda. T.g.x. tuzishda dala kuzatishlari va maxsus sʼyomka (landshaft va boshqalar) materiallaridan, shuningdek, aero va kosmik suratlardan keng foydalaniladi. Tabiiy obʼyektlarning shakli, oʻlchamlari, sifat va miqdor tavsiyalari hamda dinamikasini har taraflama aks ettirishda mavjud barcha xaritagrafik usullardan foydalaniladi.

1963-yilda Oʻzbekistonning birinchi „Tabiiy geografik atlasi“, 1982—85 yillarda 2 kiyemdan iborat „Oʻzbekiston atlasi“ ilmiymaʼlumotnoma nashr etilgan. 1994—2004-yillarda Oʻzbekistonning 1:1000000 va 1:1500000 masshtabli devoriy tabiiy, ekologik, iklim va tabiatni muhofaza kilish xaritalari, 1:2000000 masshtabli Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning tabiiy oʻquv xaritasi nashr etildi. Mayda masshtabli atlas xaritalari yangilandi.

Inson haritalardan qadimdan foydalanib kelingan hozirda ham keng
Tabiiy geografik oʻlka

Tabiiy geografik oʻlka - tabiiy geografik raionlashtirishning yirik birliklaridan. Tabiiy geografik oʻlka yirik tabiiy hududiy majmua boʻlib, maydoni bir n yuz ming km² dan mln. km²gacha boʻlishi mumkin. Tabiiy geografik oʻlka koʻp hollarda makrorelyef tuzilishi jihatidan yaxlit boʻlib, Yer poʻstining yirik morfostrukturasi (platforma, plita, qalkon, burmali oʻlka)ga toʻgʻri keladi. Mas., Sharqiy Yevropa tekislik oʻlkasi, Oʻrta Sibir yassitogʻlik oʻlkasi, Oʻrta Osiyo tekislik oʻlkasi, Oʻrta Osiyo togʻli oʻlkasi va h.k. Tabiiy geografik oʻlkalarni aniqlashda orografik va morfostrukturaviy xususiyatlardan tashqari makroiqlim va atmosfera jarayonlarining makroregional xususiyatlari, kengliklar boʻylab mintaqalanish kabi xususiyatlar ham eʼtiborga olinadi.
Tabiiy nitratlar

Tabiiy nitratlar - minerallar sinfi, azot kislotasining tabiiy tuzlari. Tabiiy nitratlarning asosiy minerallari; natriyli, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokaltsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturasi tabiiy karbonatlarnikiga oʻxshash, lekin barqarorligi kam. Tabiiy nitratlar, odatda xiralashgan tuzeimon massalar, yupqa qoplama dogʻlar sifatida va poʻstloqchalar kurinishida uchraydi. Barcha selitralar suvda yaxshi eriydi, sovitish xususiyatiga ega. Tabiatda Tabiiy nitratlar, asosan, 2 yul bilan: biogen va quyosh radiatsiyasi yoki chaqmoq chaqish taʼsirida atmosferadagi azotning oksidlanishi natijasida hosil buladi. Tabiiy nitratlar quruqissiq ikdim sharoitida toʻplanadi, aks holda ular suvda tez erib ketadi. Konlari Hindiston, Jazoir, Italiya, AQSH, Vengriya va boshqa mamlakatlarda bor. Chilida Tabiiy nitratlar galogenid, sulfat, selenat va baʼzi iodatlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Bu konlarda kaliy va natriy selitrasi asosiy zaxiralarni tashkil qiladi. Ishqorli Tabiiy nitratlar azotli organik jismlar va ishqorli tuzlar (mas., togʻ jinslari darzliklari va bushliklarida kaliy va natriy selitralarining uyumlari)ning oʻzaro taʼsiri natijasida hosil boʻladi. Hozirgi davrda Tabiiy nitratlar cheklangan miqdorda qazib olinadi, chunki azot birikmalarining asosiy massasi kimyoviy yoʻl bilan olinadi. Tabiiy nitratlarning koʻp tarqalganlari — natriy va kaliy selitralari, asosan, azot kislotasi ishlab chiqarish.da ishlatiladi. Tabiiy nitratlardan azotli oʻgʻitlar tayyorlashda foydalaniladi.
Tabiiy ftoridlar

Tabiiy ftoridlar - minerallar kichik sinfi, ftorli vodorod kislotasining oddiy va qoʻshaloq tuzlari. Turli tasnif boʻyicha 50 tacha mineral turini oʻz ichiga oladi; asosiylari flyuorit va kriolit. Tabiiy ftoridlar Na, K, Sa, Mg, A1 elementlari, kamyob yer elementlari (TR), kamroq Cs, Sr, Pb, Bi, V va boshqalarning ftor bilan tabiiy birikmasi. RnFm (flyuorit, villiomit NaF, sellait MgF2 va boshqalar) singari oddiy tip va R va M — kationlari boʻlgan RJMFJ murakkab tiplarga boʻlinadi. Oddiy Tabiiy ftoridlar mustahkam joylashgan koordinatsion kristall strukturaga ega, kub va geksagonal singoniyali. Murakkab Tabiiy ftoridlar quyidagi guruxlarni tashkil qiladi: ftoroalyuminatlar (mas., kriolit), ftorobor atlar (mas., ferruchit Na[BFJ), ftoroberillatlar (syanxualinit Li2Ca3[Si04]3 Be3F2), ftorosilikatlar (mas., mallardit Na2[SiF6]). Murakkab Tabiiy ftoridlarga, odatda, qoʻshaloq va uch qoʻshaloq ftoridlar: neyborit NaMgF3 va gagarinit NaCaTRF6 kiradi. Baʼzi tadqiqotchilar tomonidan ftoridlar sinfiga ftorkarbonatlar — bastnezit, parizit va topaz guruhi minerallari kiradi. Koʻpchilik Tabiiy ftoridlar kam tarkalgan boʻlib, eng koʻp uchraydigan — flyuorit, u turli genezisli konlarda mavjud. Tabiiy ftoridlar rangeiz yoki och rangli, shaffof, shishadek yaltiraydi. Qattikligi 4—5; zichligi 2—3,2g/sm³. Tabiiy ftoridlar vulkanlarning sublimatlarida (ferruchit, avogadrit, kriptogalit va boshqalar) vujudga keladi, granitlarning aksessorli minerallarida, ishqorli jinslar va ularning effuzivli analoglari (flyuorit)da uchraydi. Ular karbonatit (flyuorit), granitli pegmatit, greyzen, gidrotermal xreila (flyuorit), ishqorli granit va ularga bogʻliq boʻlgan metasomatitlar (kriolit, flyuotserit, gagarinit) hamda luyavrit, foyyait va urtitlar (villiolit) rivojlanishining kechki bosqichlari uchun xarakterlidir. Koʻplab alyumoftoridlar, kriolit (tomsenolit, ralstonit, paxnolit, veberit, xiolit va boshqalar)larning gidrotermal oʻzgarishida paydo boʻladi. Oksidlanish zonasida koʻpincha endogen Tabiiy ftoridlardan gipergenli: gearksutit, kridit, flyuyellit rivojlanadi, choʻkindi qatlamlarda flyuorit (ratovkit) uchraydi. Tabiiy ftoridlar dan flyuorit va kriolitlardan metallurgiya, keramika va kimyo sanoatida foydalaniladi. Basnezit va parizit kamyob yer elementlari olish manbasi hisoblanadi. Tabiiy ftoridlardan flyuorit Chatqol-Qurama regionidagi Novgarzon, Kenkol, Kaskana, Obirahmat (qazib olingan) va boshqa konlarda mavjud.
Tabinbogdooʻla

Tabinbogdooʻla - Oltoy togʻlarining janubi-sharqidagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi, MXR va Xitoy chegarasida, Argut daryosi havzasining yuqori qismida joylashgan. Eng baland joyi 4356 m (Nayramdal togʻi). Kam parchalangan, bir necha baland va oʻtish qiyin boʻlgan dovonlar mavjud. T.B.Oʻ. Oltoydagi muzlik markazlaridan biridir (jami muzlik maydoni 160 km²). Qad. va hozirgi zamon muzliklari ishi natijasida kelib chiqqan relyef shakllari (karr, sirk, trog, morena uyumlari) va qoyalar mavjud. Togʻ massivi gersin burmalanishi davrida hakllangan. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, davomli, yozi salqin, qisqa, yogʻingarchilik kam. Togʻ etaklarida past boʻyli qayinlar oʻsadi, balandroq joylari yaylov, undan yuqorida togʻ tundralari, tosh chochmalari mavjud. Janubiy yon bagʻrining daryo (Kobdo, Manas) havzalarida tilogʻoch oʻrmonlari bor.

Togʻlar
Mongoliya
Rossiya geografiyasi
Xitoy geografiyasi
Tabla

Tabla (arab, tabl — urma cholgʻu) — hind urma musiqa cholgʻusi. Ikkita — odatda kattaroq (past tovushli) dayyan hamda kichikroq (yuqori tovushli) bayyan deb ataluvchi nogʻorachalardan iborat. Yogʻoch, sopol yoki misdan ishlangan kosaxonalari 2 qatlamli teri bilan qoplanadi. Ijrodan avval bular terisi ustiga un, temir qirindisi va yelim aralashmasidan tayyorlangan maxsus kukun suriladi. Ijrochi T.ni qoʻl barmoklari va kaftlar bilan urib, turli usullar chaladi. T. yakkanavoz hamda turli mumtoz musiqa (jumladan, raga) ansambllarida asosiy joʻrnavoz cholgʻu sifatida keng qoʻllaniladi.
Tablan choʻqqisi

Tablan choʻqqisi — Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbidagi choʻqqi. Surxondaryo viloyatidagi Halqajar soyi havzasida; bal. 2426 m. Tablan choʻqqisi atroflari archazor.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Tablo

Tablo (lot. tabula — taxta) — yorugʻlik signallari yoki yozuvlar paydo boʻladigan elektr yoki elektron qurilma (shchit). Sanoat korxonalari yoki avtokorxonalardagi dispetcherlik xizmatida, stadionlar va sport maydonlarda, tijorat reklamalarida qoʻllanadi.
Tabor

Tabor (chexcha — tabor) — 1) chexlar, polyaklar, ruminlar, vengerlarda — qarorgoh, yuk ortilgan aravalar — oʻgʻruq; 2) oʻtmishda kazaklarda — oʻgʻruqi bor qoʻshin qarorgohi, urdusi; 3) bir qismi qarindoshlik rishtalari bilan bogʻliq boʻlgan koʻchmanchi loʻlilar (siganlar) guruhi.
Taboshar

Taboshar — 9—10 a.larda Iloq konlari guruhidagi metall koni. Qurama tizmasi jan.gʻarbiy yon bagʻridagi Qoramozor togʻining Tabosharsoy havzasida joylashgan. Konda 50 dan ortiq shaxta boʻlib, ularning koʻpchiligi qiya va tik holda, uz. 70 m gacha. Soyning oʻrta qismida rudaning uz. 1 km gacha, tarkibida har xil minerallar, kumush, qoʻrgʻoshin, baʼzan mishʼyak ham uchraydi. Soyning oʻng sohilida 20 tacha shaxta joylashgan, ulardan taxminan 1,5 km jan.rokda yana 8 ta yirik shaxta bor. Bir necha shaxta TabosharKonjoʻl yoʻli boʻylab ketgan.
Taboq

Taboq — noshirlik va matbaa mahsulotini oʻlchash birligi. Mualliflik tabogʻi, nashriyothisob tabogʻi, bosma taboq, qogʻoz tabogʻi kabi oʻlchov birliklari bor.
Tabriz

Tabriz, Tavriz — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Ajichay daryosi vodiysida, 1364 m balandlikda joylashgan. Sharqiy Ozarbayjon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,2 mln. kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim savdo va sanoat markazlaridan. Mashinasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Toʻqimachilik rivojlangan, ip va shoyi gazlamalar, gilamlar toʻqiladi. Universitetlar mavjud.Tabrizning ilk tarixi to'liq aniqlanmagan.Shahardagi eng qadimgi svilizatsiya belgilari mil.avv 1-ming yillikdagi temir davri qabr hovlisiga tegishli. Ular 1990-yillarning oxirida Moviy masjidining shimoliy tomonidan topilgan.Shahar ham mill.avv 714-yil deb yozilgan. Mill avv 714-yilda Ossuriya qiroli Sargon2 ning asarida Tariu yoki Tauris shaklida yozilgan. Shaharga 3—4-asrlarda Sosoniylar tomonidan asos solingan. 13-asr oxiri — 16-asr boshlarida Eron hududidagi turli davlatlarning poytaxti boʻlgan. 18—19-asr boshlarida Tabriz xonligining poytaxti. 19—20-asr boshlarida Qojar shohlari valiahdlari qarorgohi. Meʼmoriy yodgorliklardan Alishoh jome masjidi (1310—20), Koʻk masjid (1465) qoldiqlari saqlangan. Oʻrta asrlarda T. badiiy hunarmandchilik va tasviriy sanʼatning yirik markazi boʻlgan (Tabriz miniatyura maktabi).

Manbalar

Havolalar  
https://web.archive.org/web/20130517034733/http://algebra21.tabrizu.ac.ir/en/contents/AboutTabriz/Tabriz.City.html
https://web.archive.org/web/20130517034733/http://algebra21.tabrizu.ac.ir/en/contents/AboutTabriz/Tabriz.City.html
https://web.archive.org/web/20130517034733/http://algebra21.tabrizu.ac.ir/en/contents/AboutTabriz/Tabriz.City.html

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Tabriz miniatyura maktabi

Tabriz miniatyura maktabi — oʻrta asrlarda Tabrizda shakllangan tasviriy sanʼatdagi uslubiy yoʻnalish. Ilk namunalari 13-asr oxiri — 14-asrlarga mansub. Eng rivojlangan davri 16-asrning 30—40y.lariga toʻgʻri keladi. Tabriz miniatyura maktabim. sanʼatiga dastlabki davrda Sharq va Gʻarb. mamlakatlari, ayniqsa, Xitoy miniatyurasining taʼsiri kuchli boʻlgan. Keyinchalik bu sanʼat anʼanalari ijodiy oʻzlashtirilib, yangi obraz tuzilishi, ranglar gammasiga ega boʻlgan uslub yaratilgan. 14-asrda, ayniqsa, 16-asrda Tabriz kitobat sanʼatinit muhim markaziga aylangan. 15-asrda markaz Hirotga koʻchiriladi, Hirot miniatyura maktabining shakllanishiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. 16-asrda Tabriz safaviylarning markaziga aylangach, tasviriy sanʼat yana kjsaddi. Sulton Muhammad Tabriziy boshchiligidagi mahalliy rassomlarga Kamoliddin Behzodniit bosh qilib tayinlanishi, Hirot miniatyurasi anʼanalari bilan Tabriz miniatyura maktabim. anʼanalarining qoʻshilib ketishi yuksak darajadagi kitobat sanʼatini yuzaga keltirdi: badiiy shakl mukammallashdi, koʻp shaklli murakkab kompozitsiyalar yuzaga keldi, asarlar epik xarakterga ega boʻldi, tasvirda meʼmoriy manzara keng oʻrin egalladi, yangi serhasham bezaklari, nafis ritmi va yorqin boʻyoqlar tuzilishi oʻz navbatida miniatyuraning taʼsirchanligi va jozibasini oshirdi. Anʼanaviy ishqiy, mifologik mavzular oʻrnini saroy hayotini aks etgirishga intilish egalladi, mavzu doirasining kengayishi bilan rasmlarda demokratik ohanglar, xalq va uning urfodatlari, real kundalik hayoti va tabiat manzaralari ham oʻz aksini topdi, alohida varaklarda asarlar yaratildi, dabdabali portret yuzaga keldi. Sulton Muhammad, Ogʻa Mirak, Krsim Ali, Mir Sayd Ali va boshqalar Tabriz miniatyura maktabim.ning yirik vakillaridir. Tabriz miniatyura maktabim. namoyandalari "Shohnoma" (1524, SanktPeterburg), Nizomiyning "Xamsa"si (15-asr oxiri — 16-asr, Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), Rashiduddinning "Jomiʼ attavorix" (1528—29, Rossiya milliy kutubxonasida) va boshqa qoʻlyozma kitoblarni badiiy bezagan. Tabriz miniatyura maktabim. oʻrnini Isfahon miniatyura maktabi egalladi. Biroq Tabriz miniatyura maktabim. Eron, Turkiya, Hindiston miniatyura sanʼatiga yana koʻp yillar davomida taʼsir koʻrsatgan.

Elmira Ismoilova.

 

Eron miniatyura maktablari
Tabulatura

Tabulatura ( — taxta, jadval) — nota yozuvining ilk shakllaridan. Tabulatura muayyan musiqa asbobiga moʻljallangan boʻlib, unda musiqa asari jadval shaklida, musiqiy tovushlar esa harflar, raqamlar va boshqa maxsus belgilar yordamida ifodalanadi. Bu yozuv odatda pardali torli asboblar uchun qoʻllaniladi.

Tarixi 
Musulmon Sharqi musiqa ilmida tabulatura 10-asrdan maʼlum. Forobiy, Safiuddin al-Urmaviy, ash-Sheroziylar ud uchun, Komil Xorazmiy tanbur pardalariga moslashtirilgan tabulaturalarni yaratgan. Yevropada 14—18-asrlarda qoʻllanilib, organ, lyutnya, klavir kabi cholgʻular uchun moʻljallangan.

Yana qarang 
 Tanbur chizigʻi

Manbalar
Tavakkal

Tavakkal, Tavakkalxon, Tavakkul sulton (?— 1598) – Qozoq xonligi xoni (1582—1598). Shigʻayxonning oʻgʻli.

1581—82 yillarda Abdullaxon II saroyida xizmat qilgan. T. va otasi Shigʻayxon Abdullaxonning Toshkent va Turkistonning shayboniylardan boʻlgan hokimi Boboxon (Bobo sulton)ga va baʼzi qozoq sultonlariga qarshi kurashida katta yordam bergan. Shu xizmatlari tufayli 1575-yil Shigʻayga Xoʻjand viloyati tarxon yoki suyurgʻol tariqasida berilgan. Ofarinkent viloyati T.ga tuhfa qilingan (1582). Biroq xonning unga nisbatan muomalasi yomonlashganidan badgumon boʻlib Dashti Qipchoqqa qaytgan. Mustaqil boʻlish uchun Moʻgʻuliston va Buxoro xonligi bilan kurash olib borgan. Abdullaxonga qarshi kurashda yordam bergani uchun Boboxon Yassi va Sabron viloyatlarini unga suyurgol kilib bergan. T. Sharqiy Turkistondagi Chalish va Turfan viloyatlari ichki ishlariga aralashgan, bu viloyatlar hokimi uning koʻrsatmasi bilan tayinlangan. Rossiya bilan doʻstona aloqa oʻrnatishga harakat qilgan. Rossiya Oʻrta Osiyo xonliklari bilan muzokaralarda T.dan vositachi sifatida foydalanishga hamda T. bilan Eron shohi Abbos I oʻrtasida Buxoro xonligiga qarshi ittifoqchilik shartnomasi tuzilishi uchun koʻp uringan. 1594-yil yanvda podsho xukumati T.ga harbiy yordam berishni vaʼda qilgan. 1595-yil mayiyulda T. huzurida Velyamin Stepanov boshchiligidagi rus elchilari boʻlgan. Abdullaxon va uning oʻgʻli Abdulmoʻminxon vafotidan soʻng T. Movarounnahrni egallashga uringan. Ukasi Ishimxon bilan avval Toshkentni, soʻngra Samarqandni egallab, Buxoroga yurgan. Buxoro yaqinidagi jangda ogʻir yarador boʻlib Toshkentga qaytgan va oʻsha yerda vafot ettan.

Adabiyotlar 
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982;
 Axmedov B. A., Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV—XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.

1562-yilda tugʻilganlar
1598-yilda vafot etganlar
Kishilar
Qozoq xonlari
Tavkveri

Tavkveri — oʻrtapishar qadimgi gruzin vinobop uzum navi. Oʻzbekiston, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Tupi kuchli oʻsadi. Barglari yirik, choʻziq, besh boʻlmali. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi oʻrtacha, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi yumaloq, toʻq binafsharang, gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti kalin. Eti sersuv, xushtaʼm. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000° boʻlganda 140 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Hosildorligi 100—140 s/ga. Mildyu kasalligi bilan kuchli, oidium bilan oʻrtacha kasallanadi. Yengil vino, yuqori sifatli uzum sharbati tayyorlanadi. 

    
Uzum navlari
Tavois

Tavois (avvalgi nomi Arqud) – Navoiy viloyati, Qiziltepa tumanidagi qishloq.

Tarixi 
Tavois Buxoro vohasidagi tarixiy viloyat (rustoq) va shahar hisoblangan. Milodning boshlarida bu yerda otashkada va otashgoh boʻlgan. Arablar ilk marta bu joyda tovuslarni koʻrishgach, "Zot ut-tavois" — "Tovuslar egasi" deb nom berishgan. Tabariyning yozishicha, Tavoisda Qutayba ibn Muslimning maxsus qarorgohi boʻlgan. 730-yil 17 noyabrda Tavoisda arablar bilan turk xoqoni boshchiligidagi turkiylar va sugʻdiylarning birlashgan qoʻshini oʻrtasida shiddatli jang boʻlib oʻtgan. Bu jangda turkiylar yengilgan. Ilk oʻrta asrlarda Tavoisda jome masjidi va katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan. Tavois oʻrtasidan Abu Muslim arigʻi oqib oʻtgan. Tavois Buxoro — Samarqand katta yoʻlining ustida joylashgan boʻlib, Narshaxiyning yozishicha, qadimgi vaqtlarda har yili kuz faslida u joyda 10 kun nuqsonli mollarning bozori boʻlgan. Fargʻona, Choch (Shosh) va boshqa joylardan kelgan savdogarlar bu yerda savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Tavois ahli dehqonchilik ham qilgan, shu tufayli badavlat kishilar koʻp boʻlgan. Tavoisdan koʻplab ulamo va muhaddislar jumladan, Abu Bakr Ahmad ibn Muhammad at-Tavoisiy (? — 956) yetishib chiqqan. Soʻnggi oʻrta asrlarda Tavois 2 qishloqqa: Tavoisi Bolo va Tavoisi Poyonga boʻlingan. 19—20-asrlarda bu mavze Boʻion deb nomlangan. Tavois yaqinida ilk oʻrta asrlarga oid Shahri vayron tepaligi bor. Hozirda Tavoisga kiraverishda tovusga yodgorlik oʻrnatilgan.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966
 История ат Табари, T., 1987
 Abdulkarim as Samʼoniy, Nasabnoma (Al Ansob), Buxoro, 2003

Buxoro tarixi
Oʻzbekiston qadimiy shaharlari
Navoiy viloyati
Tavof

Tavof (arab. — atrofida aylanmoq) — Kaʼba atrofida aylanish jarayoni. Haj va umra marosimlari tarkibiga kiradi. Umra qiluvchilar 1 marta, hajga kelganlar 3 marta T. amalini ado etadi. Boshqa paytlarda ham, ayniqsa, juma kunlari va ramazon oyida, Makka axli va uning mehmonlari Kaʼbaga yuksak izzatehtirom yuzasidan uni T. qiladi. T.ning shartlari namoznint shartlari kabidir. T. qilishda Kaʼbaga yaqinlashilgach, uning Qora tosh joylashtirilgan burchagiga kelib, qoʻlini unga qarata choʻzadi va imkoniyat boʻlsa oʻpadi. Soʻng Kaʼba atrofida soat miliga qarshi tarzda 7 marta aylaniladi. Har safar maxsus duolar oʻqilib, gunoxlar kechirilishi soʻraladi.

Manbalar
Tavr togʻlari

Tavr togʻlari, Toros (turkcha Toros’lar) — Turkiyaning janubiy qismidagi togʻ sistemasi. Oʻrta dengiz sohili boʻylab taxminan 1000 km ga choʻzilgan. Kichik Osiyo va Sharqiy Tavr togʻliklarining janubidagi tizmalar. Eng baland joyi 3726 m (Temirqoziq choʻqqisi). Asosan, ohaktoshlardan, shuningdek, kristalli slanets va metamorfik jinslardan tuzilgan. Tavr togʻlarining markazida ayrim choʻqqilarning bal. 3000 m dan yuqori, relyefi alp tipli, qad. muzliklarning izlari saqlangan. Gʻarbiy qismida karst landshafti uchraydi. Shimoliy yon bagʻirlari tikanli butalar usadigan choʻl va dashtdan, janubiy yon bagri sernam boʻlganligidan doim yashil oʻrmon va butazorlardan iborat, yuqori qismi igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Tavr togʻlarini Dajla, Furot daryolari kesib oʻtadi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 

Togʻlar
Turkiya
Yuqori Mesopotamiya
Tavrika

Tavrika — qadimda (mil. av. 5-asrdan) tavrlar yashagan Qrim yarim orolningjan. qismi. Oʻrta asrlarda (15-asrgacha) Krimning barcha qismining atalishi.
Tavrlar

Tavrlar — Qrimning jan. qismi (Tavrika)ning eng qad. aholisi (mil. av. 9-asr — mil. 4-asr). Xoʻjaligi: chorvachilik, ovchilik, baliq ovlash, toʻqimachilik, jez quyish. T. qabilalari mustahkamlangan qishlokdarda yashashgan. Xersones, Bospor podsholigiga qarshi kurashishgan. Mil. 1-asrdan qoʻshni xalqlar (tavroskiflar va boshqalar) bilan aralashib ketgan.

 

Millatlar
Tarix