MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tatarlar

Tatarlar — xalq, Tataristonning asosiy aholisi (2,012,571 kishi, 2010-yil oʻrtalari). Rossiya Federatsiyasining Boshqirdiston, Mari Respublikasi, Mordoviya, Udmurtiston, Chuvashiston respublikalari, Nijniy Novgorod, Kirov, Penza va boshqa viloyatlarida ham yashaydi. Shuningdek, turkiy tilda soʻzlashuvchi Sibir (sibir tatarlari), Qrim (qrim tatarlari) va boshqa qavmlarni ham tatarlar deb atashadi. Umumiy soni — 7 mln. kishi. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni (qrim tatarlaridan tashqari)  5,310,649 kishi (2010-yillar oʻrtalari). Tatar tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

Birinchi marta "Tatar" etnonimi 6—9-asrlarda Baykal koʻlining janubi-sharqiy sohillarida yashovchi koʻchmanchi moʻgʻul qabilalari orasida uchragan. Moʻgʻullar istilosi davri (13-asr)da "Tatar" nomi Yevropaga maʼlum boʻlgan. Turkiy tilli qabilalarning Ural yoni va Volga boʻyiga kirib borishi mil. 3—4-asrlarga toʻgʻri kelib, gunshar va boshqa qabilalarning Sharqiy Yevropaga istilosi davri bilan bogʻliq. Tatarlar ugor-fin xalqlari bilan aralashib ketgan. 5— 7-asrlarda turkiy qabilalar Turk xoqonligi bosqini munosabati bilan Gʻarbiy Sibir, Volga boʻyi va Ural yoni mintaqalariga qayta kirib kelishgan. 7— 8-asrlarda Azov boʻyidan Volga boʻyiga bulgʻorlar kelib, turkiylar va mahalliy ugor-finlar bilan birga Volga-Kama Bulgʻoriyasi davlatini tuzganlar. 15— 16-asrlardagi davlatlar (Qozon, Astraxon, Qrim, Sibir va boshqa xonliklar) davrida tatarlarning alohida guruhlari — Oʻrta Volga boʻyi va Ural yoni (Qozon tatarlari, misharlar), Astraxon tatarlari, Sibir tatarlari, Qrim tatarlari va boshqa tatarlar shakllana boshlagan.

Millatlar
Rossiyadagi etnik guruhlar
Ozarbayjondagi etnik guruhlar
Tatevi

Tatevi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik, ilmiy tadqiqot natijasida Echkiemar va Parkent navlarini chatishtirib chiqarilgan (S. A. Pogosyan, E. L. Martirosyan). Tupi kuchli o‘sadi. Barglari oʻrtacha, toʻgarak, besh boʻlmali.

Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, tigʻiz yoki oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi juda yirik, yumaloq, pushti, usti mum/ubor bilan qoplangan. Poʻsti qalin. Eti goʻshtdor, sersuv. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3380° boʻlganda 158— 162 kunda pishadi. Novdalari yaxshi yetiladi. Sovuqqa chidami past. Hosildorligi 165—195 s/ga.

Uzum navlari
Oganes Tatevosyan

Oganes Karapetovich Tatevosyan (1889.1.3, Yerevan — 1974.3.7, Moskva) — manzarachi rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1945). Moskva rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurtida taʼlim olgan (1911— 17). 1917— 66 ylarda Oʻzbekistonda, 1966-yildan Moskvadayashagan. ManzaraustasiboʻlganT. asarlarida Oʻzbekiston tabiatini, uning mehnatkash xalqini, Sharkni — qad. Samarqand va Buxoroni oʻziga xos tarzda tasvirladi: "Eski Samarqand" turkumi ("Peshin. Koʻcha manzarasi", 1915; "Registon maydoni tush paytida", 1916; "Tunda choyxona", 1916; "Sherdor Madrasa oldida", 1917 va boshqalar), "Sayil" (1918), "Bogʻ yoʻli" (1928), "Qovun bozori" (1929), "Kattaqoʻrgʻon suv ombori kurilishida" (1940), "Baxrr" (1961), "Bahor. Toshkentning chekkasi" (1961), "Baxrr tashvishlari" (1962) va boshqa Plakatlar, natyurmortlar ("Lolalar", "Atirgullar", 1947; "Mevalar", 1950 va boshqalar) yaratgan. Asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1889-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Tatlar

Tatlar, totlar — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Asosan, Dogiston (12,9 ming kishi; jami 19,4 ming kishi, 1990y.lar oʻrtalari) va Ozarbayjon (10,2 ming kishi)da hamda Eronda yashaydilar. Tat tilida soʻzlashadi. Dindorlari — iudaistlar, sunniy musulmonlar, xristian-monofisiylar. Dehqonchilik, bogʻdorchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

 

Millatlar
Tatra togʻlari

Tatra togʻlari — Karpat togʻlaridagi eng baland togʻ massivi. Chexiya, Slovakiya va Polsha hududlarida joylashgan. Uzunligi 65 km, eng baland joyi 2655 m (GerloxovskiShtit togʻi). Granit, gneys va ohaktoshlardan tuzilgan. Tatra togʻlarida alp relyef shakllari, morenalar, kar koʻllari keng tarqalgan. Karst gʻorlari (Belanskaya, Anabastrova b.) uchraydi. Tatra togʻlari yon bagʻirlarida 1800 m balandlikkacha qoraqayin, oqqaragʻay, qaragʻay, tilogʻoch oʻrmonlari, undan balandda butazorlar, alp va subalp oʻtloqlari bor. Tatra milliy bogʻi, meteorologik rasadxona tashkil qilingan. Turizm rivojlangan. Kurort koʻp, qishki sport markazi.

Togʻlar
Henry Taube

Henry Taube (1915.30.11, Saskatun, Kanada — 2005.16.11 Palo-Alto) — amerikalik kimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1959). Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1961). Stanford universitet professor (1962-yildan). Asosiy ilmiy ishlari elektronlar koʻchishi reaksiyalari tadqiqotiga oid. Ilk bor (1940-yil oxirlarida) suvdagi eritmada solvatlangan kation mavjudligini (3 valentli xrom ioni misolida) isbotlagan. Kompleks birikmalarning suvdagi eritmalari beqarorligi bilan ularning elektron tuzilishi orasidagi bogʻliqlikni aniklagan (1952). Molekulyar azot ruteniy kompleksining suvdagi eritmasi koordinatsiyasida bir molekula suvning oʻrnini egallashi mumkinligini isbot qilgan (1967). Nobel mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
30-noyabrda tugʻilganlar
1915-yilda tugʻilganlar
16-noyabrda vafot etganlar
2005-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Taungu

Taungu — Myanmaning jan.sharkidagi oʻrta asr davlati. Sitaun daryosi sohilidagi tepalik ustiga qurilgan istehkom (taungu) sifatida 1280-yil vujudga kelgan. Taungu sh. atrofida barpo etilgan. 1347-yil T. hokimi qirol unvonini qabul qilgan. Ava davlati qulagach (1527), T. yagona, yirik, mustaqil Birma davlati bulib qolgan. 16-asrda uning hokimlari parchalangan Birmani T. atrofida birlashtirishga uringanlar. Qirol Bayinnaun bunga erishgan. Uning davrida (1551—81) Birma kuchli davlatga aylangan.
Charles H. Townes

Charles Townes (1915.28.7, Grinvill, Janubiy Karolina) — amerikalik fizik, kvant elektronika asoschilaridan biri. Grinvild (1931—37), Kaliforniya texnologiya instituti (1937—39) da oʻqigan. Kolumbiya universitetida (1948-yildan; 1950-yildan professor), Massachusets texnologiya institutida  (1961—66 yildan professor) ishlagan. Kaliforniya universitetida fizika boʻlimi boshligʻi (1967-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kvant elektronikaga oid. N.G.Basov va A.M.Proxorovdan mustaqil tarzda birinchi kvant generatori — mazerni yaratgan (1954). Amerikalik fizik A.Shavlov bilan birgalikda optik kvant generatori — lazernm yaratish mumkinligini asoslab bergan (1958). Kvant elektronika va chizikli boʻlmagan optika usullarini astrofizikata qoʻllab, boshqalar bilan hamkorlikda kosmosdagi mazer effektini ochgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1964; Nikolay Basov va Aleksandr Proxorov bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1915-yilda tugʻilganlar
Tausagʻiz

Tausagʻiz, togʻsaqich () — qoqidoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Ildizi yoʻgʻon, sertarmoq. Poyasi koʻp shoxlanmagan, boʻyi 20—50 sm, barglari navbatlashib joylashgan, uchi sariq savatcha bilan tugaydi. Savatchasida 30—50 ta sariq, tilsimon, ikki jinsli gullari oʻrnashgan. Mevasi pistacha. T. Qozogʻistonda Qoratogʻ tizimining toshli va shagʻalli yon bagʻirlarida oʻsadi. Quruq ildizining 9—28% ini kauchuk tashkil etadi. Kauchukning sifati tropikda oʻsadigan geveya kauchugidan yuqori. T.dan 1948-yilgacha keng miqyosda kauchuk olish uchun foydalanilgan; sunʼiy kauchuk ishlab chiqarish. yoʻlga qoʻyilgandan keyin fakat ilmiy maqsadlarda ishlatila boshlandi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti xodimlari S.X. Chevrenidi va O. N. Bondarenko (1948) Fargʻona vodiysida yangi T. oʻsimligini topishib, unga Oʻzbekiston tausagʻizi deb nom berishgan.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Tautomeriya

Tautomeriya (yun. tautos xuddi oʻzi va meros — ulush, qism)— qaytar izomeriya hodisasi. Bu jarayonda ayni birikmaning 2 va bir necha izomeri bir-biriga aylanib turadi. Tautomeriya  — dinamik izomeriya. Agar kimyoviy sistemada izomer — tautomer muvozanat qaror topgan boʻlsa, unda har qaysi izomerdan maʼlum va oʻzgarmas miqdor boʻladi. Bu sistemadagi ayrim izomerlar miqdori tashki va ichki omillar (erituvchi, tra, eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasi va boshqalar)ga bogʻliq boʻladi. T., asosan, organik birikmalarda uchraydi. Unga koʻp hollarda molekuladagi vodorod hamda qoʻsh bogʻ oʻrnining oʻzgarishi sabab boʻladi. Tautomeriyani oʻrganishda kimyoviy va fizik usullar qoʻllanadi. Tautomeriya texnika va tirik organizmlar uchun muhim ahamiyatga ega. Koʻpgina kimyo texnologiya jarayonlari (ayniqsa, dori va boʻyoq moddalar sintezi) Tautomeriya hodisasi bilan chambarchas bogʻliq.
Tafakkur (jurnal)

"TAFAKKUR" — ijtimoiy-falsafiy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli-bezakli jurnal. 

1994-yildan Toshkentda nashr etiladi. Muassisi — Oʻzbekiston Respublikasi Maʼnaviyat va maʼrifat kengashi. 

Jurnalining asosiy vazifasi xalqimizning boy maʼnaviymadaniy merosi, sharqona va umuminsoniy qadriyatlar asosida mamlakat, millat kelajagini belgilaydigan ilgʻor gʻoyalarni yuzaga chiqarish, shuningdek, milliy qadriyatlarimiz va ulugʻ mutafakkirlarimiz merosidan xalqimizni baxramand qilish, islom dinidagi insonparvarlik gʻoyalarining yosh avlod qalbidan joy olishiga koʻmaklashishdan iborat. "Oliy mezonlar", "Millat va maʼnaviyat", "Tarix va taraqqiyot", "Xazina", "Sharqu Gʻarb falsafasi", "Taqdirdagi tadbirlar", "Yangi asr muammolari", "Nasr javohirlari" kabi ruknlar ostida koʻplab qiziqarli maqolalar, hikoya hamda novellalar eʼlon qilinadi.

"T." oʻziga xos mahorat maktabi hamdir. Taxririyatda Ozod Sharafiddinov, fizikamatematika fanlari doktori, professor Abdulla Aʼzam, Muhammad Yusuf, isteʼdodli shoir va jurnalistlardan Sirojiddin Sayyid, Murtazo Qarshiboyev kabi ijodkorlar mehnat qilgan. Oʻrtacha adadi 5—7 ming nusxa (2004). Bosh muharriri — Erkin Aʼzam.

    

Jurnallar
Oʻzbekiston jurnallari
Tafsir

Tafsir (arabchadan — sharh, tushuntirish, ochib berish, izoh) — islom anʼanasiga asosan Qurʼon oyatlarini sharhlash, tushuntirib berish. Qurʼon oyatlarini tafsir qilish Muhammad sollallohu alayhi va sallam davrida vujudga kelib, bu ilm Muhammad sollallohu alayhi va sallamdan sahobalarga, sahobalardan tobeʼinlarga meros qoldi. Sahobalar va tobeʼinlar asrida Tafsir ogʻzaki rivoyat va nakl shaklida boʻlib, taʼlif qilib yozilmagan. Abu Bakr Siddiq, Umar ibn Xattob, Usmon ibn Affon, Ali ibn Abu Tolib, Abdulloh ibn Abbos, Abdulloh ibn Masʼud va boshqa mashhur tafsirchi boʻlganlar. Tafsirdan birinchi kitob yozgan shaxs Abdumalik ibn Jurayjdir (8-asr). Muhammad ibn Jarir Tabariy, Yahyo ibn Salom, Abu Bakr Nisoburiy va boshqa mufassirlar tafsir yozishda shuhrat topdilar. Tafsir qilishning rivojlanishi jarayonida Tafsirning turli uslublari (saxih hadislar va sahobalarning qavllari bilan tafsir qilish; oʻz fikri va ijtihodi bilan tafsir qilish; oyatning zoxiriy maʼnosiga qaramay, uning maxfiy ishoralari taqozosi bilan tafsir qilish) paydo boʻldi. Keyinchalik tafsirning yoʻnalishlari koʻpayib ketdi. Hozir dunyoda Qurʼoni karimga 1700 dan ortiq Tafsir yozilganligi maʼlum.

Oʻzbekiston hududidan chiqqan Abu Mansur Moturidiy mashhur tafsirchilardan hisoblanadi. U Qurʼon oyatlarini ahl assunna valjamoa nuqtai nazaridan tafsir qilgan. Abu Lays Samarqandiy, Zamaxshariy, Faxriddin Roziy, Maxmud Nasafiylar ham Tafsir yozishda mashxur boʻlganlar. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda Qurʼoni karimni oʻzbek tiliga tarjima va Tafsir qilish imkoniyati tugʻildi. Bu sohada shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, shayx Abdulaziz Mansur, Alouddin Mansur kabi ulamolarni misol qilib keltirish joiz.

Havolalar
William Howard Taft

William Howard Taft (1857.15.9 — 1930.8.3) — AQSH davlat arbobi. Yell kolleji (1874—78) va Sinsinnatidagi yuridik maktabda (1878—80) oʻqigan. Advokat, sudya boʻlgan. 1901—04 yillarda Filippin o.lari gubernatori. 1904—08 ylarda T. Ruzvelt hukumatida harbiy vazir. 1909—13 yillarda respublikachilar partiyasidan saylangan AQSH prezidenti. T. hukumati Lotin Amerikasi davlatlarini AQShga karam ettirish yoʻlini tutgan. 1912-yildagi prezident saylovida magʻlubiyatga uchragan. Birinchi jahon urushi yillarida (1914—18) mehnat masalalari boʻyicha Milliy harbiy boshqarma rahbari. 1921-yildan AQSH Oliy sudi raisi. Shtatlar huquqini himoya qilish bahonasida sanoatda bolalar mehnatidan foydalanishni cheklashga qarshi boʻlgan.

Manbalar

Havolalar 

1857-yilda tugʻilganlar
15-sentabrda tugʻilganlar
1930-yilda vafot etganlar
8-martda vafot etganlar
AQSh prezidentlari
Amerikalik siyosatchilar
Taftazoniy

Taftazoniy (toʻliq ismi Muhammad ibn Umar Saʼdiddin atTaftazoniy) (1322, Niso yaqinidagi Taftazon qishlogʻi — 1392.12.8, Samarqand) — qomusiy olim. T. qariyb 30-yil (1340-yildan 1372-yilgacha) davomida Hirot va Movarounnahrning turli shaharlaridagi madrasalarda falsafa va mantiqdan dars bergan. Soʻngra Temur daʼvatiga binoan Samarqandga kelib, saroyda xizmat qilgan va umrining oxirigacha shu saroyda yashab ijod bilan shugʻullangan. T.ning nazariy merosi oʻrta asrlar fanining barcha sohalarini oʻz ichiga olgan boʻlib, Qurʼon tafsiridan boshqa asarlari arab tilida yozilgan. Buasarlardan 14—16-asrning 2yarmigacha Movarounnahr va uning atrofidagi madrasalarda oʻquv qoʻllanmasi sifatida foydalanilgan. Mantiq, huquq, mat., astronomiyaga doir asarlar yozgan. Bizgacha "Sharh alaqoid" (Abu Hafs Nasafiyning "Aqoid anNasafiy" asariga sharh) "Tahzib almantiq valkalom" ("Mantiq va kalomga sayqal berish"), "asSaʼdiya" (13-asr oxiri va 14-asr 1yarmida yashagan Kotibiyning mantiqqa oid "ashShamsiya" risolasiga yozilgan sharh), "almutavval" (Nutq sanʼatiga oid "Keng talqin"), "Muxtasar almaoniy" (ritorikaga oid "Qisqacha maʼnolar"), "alIrshod alhodiy" (arab tili grammatikasiga oid "Yoʻl boshlovchi rahbar"), "Maqosid attolibin" (falsafa va kalomga oid "Tolibi ilmlarning maqsadlari"), "Risola fi zavoye almusallas" ("Uchburchakning burchaklari haqida risola") kabi asarlari yetib kelgan. T. oʻzidan oddin oʻtgan mutafakkirlarning asarlariga turli sharhlar yozgan. Jumladan Naysaburiyning "Arifmetika haqida quyoshiy risola" asariga 2ta sharh yozgan: birinchisi — "Quyosh risola" (1389), ikkinchisi — "Uchburchak burchaklari haqida risola" boʻlib, birinchisining geometrik qismini sharhlaydi.

Adabiyot 
 Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001.

Sevara Saburova.

 

Madrasalarda mudarrislik qilganlar
Taxallus

Taxallus (arabcha: تخلّص — o‘zini-o‘zi qutqarish, ozod qilish; xalos boʻlish) — biror ijodkor (shoir, yozuvchi, rassom, olim va shu kabi) yoki siyosiy arbobning oʻzi uchun tanlab olgan boshqa, ikkinchi nomi.

Har bir muallif taxallusini muayyan maqsadlarni koʻzda tutgan holda qoʻllaydi. Masalan, omma oʻrtasida oʻz ijodini taʼkidlab koʻrsatish, oʻz ism-familiyasidan qoniqmaslik, muayyan xavf-xatar, taxdiddan qochish, yashirinish va boshqalar.

Sharq sanʼati va adabiyoti namoyandalari, katta olimlari oʻzlariga turli narsalarga, sifat va xususiyatlarga ishora tarzida (Ulugʻbek — Muhammad Taragʻay, Navoiy, Lutfiy, Bobur, Mujrim Obid, Munis, Zavqiy), mashgʻuloti, kasbiga nisbatan (Gulxaniy, Charxiy), tugʻilgan yoki yashagan joyiga nisbatan (Buxoriy, Qoshgʻariy, Margʻinoniy, Nasafiy, Taroziy, Xorazmiy, Xoʻjandiy, Chustiy, Shoshiy, Yugnakiy, Yassaviy), yashash tarzi yoki qismatiga ishora sifatida (Gadoiy, Gʻaribiy, Uzlat, Muqimiy, Furqat) va boshqa omillarga karab taxallus olganlar yoki tanlaganlar.

Sharqda ham, gʻarbda ham koʻpchilik ijodkorlar faqat taxallusi bilan mashhur boʻlishgan. Masalan, Beruniy — Abu Rayhon Muhammad ibn Ahmad, Navoiy — Gʻiyosiddin oʻgʻli Alisher, Muqimiy — Muhammad Aminxoʻja oʻgʻli, Oybek — Muso Toshmuhammad oʻgʻli, Yashin — Komil Nuʼmonov, Chustiy — Nabixon Xoʻjayev; Stendal — Anri Mari Beyl, Jorj Sand — Avrora Dyupen va boshqa baʼzi shoirlar birdan ortiq taxallus bilan (Navoiy — Foniy; Mujrim — Obid; Nodir — Uzlat — Mahjur; Nodira — Maknuna — Komila kabi), baʼzan bir necha shoir bir taxallus bilan ("Navoiy" taxallusli 10 ga yaqin shoir boʻlgan) ijod qilganlar.

Sharq mumtoz adabiyotining deyarli barcha namoyandalari, koʻpchilik olimlar va baʼzi siyosiy arboblar maʼlum taxallusga ega boʻlishgan. Taxallus qoʻllashning adabiyotshunoslikda ahamiyati katta: bayoz, devon, majmua kabi qoʻlyozma manbalar matnlarida qoʻllangan taxallus tufayli tegishli asarlarning mualliflari aniqlangan.

Navoiy taxallusning shu maʼnodagi ahamiyatini "Lison ut-tayr" asarida quyidagicha izohlaydi:Sahna debosiyu nazm inshosidur,

Kim taxallus nozimi tam’osidur.

Bu kim oni birla topti imtiyoz

Ne varaqkim, nazm qildi avin roz.

Kim bu Saʼdiy yo Nizomiyning durur,

Yo bu Xusravning, bu Jomiyning durur.
Hozirgi kunda taxallusning shoir yoki yozuvchi oʻz ismi va familiyasini qoʻshimchasiz qoʻllagan koʻrinishi uchraydi: Gʻafur Gʻulom, Abdulla Qahhor, Izzat Sulton, Jamol Kamol, Usmon Azim va boshqa.

Manbalar
Taxiatosh

Taxiatosh — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar. 1953-yil Bosh Turkman kanali quruvchilari ishchi posyolkasi sifatida vujudga kelgan. Amudaryoning chap sohilida, muhim transport yoʻllari yoqasida joylashgan. Aholisi 50,9 ming kishi (2004) Shaharda 14ta millat vakillari yashaydi. Transport yoʻli stansiyasi. Nukusdan 17 km uzoqlikda. Shaharning shim. va jan. qismlarida qad. sugʻorish kanallarining oʻzanlari saqlangan.

T. Qoraqalpogʻistonning energetika va sanoat markazi. Taxiatosh IESi Qoraqalpog'iston Respublikasi va Xorazim viloyatini elektr energiyasi bilan ta'minlaydi. Shahar issiqlik elektr styasi Oʻrta Osiyo elektr sistemasiga tutashtirilgan.

"Taxiatoshdon" aksiyadorlik jamiyati, maxsus yoʻlkoʻprik boshqarmasi, "Rosenergo" qoʻshma korxonasi, "Qusshishq" parrandachilik korxonasi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

T.da 22 umumiy taʼlim maktabi (10354 oʻquvchi), bolalar musiqa maktabi, 3 kasbhunar kolleji (transport, qurilish va iqtisodiyot kollejlari, 2974 oʻquvchi), markaziy kutubxona va uning 8 ta filiali, 4 klub muassasasi, madaniyat va istirohat bogʻi faoliyat koʻrsatadi. 2 kasalxona (220 oʻrin), kattalar va bolalar poliklinikalari, ayollar konsultatsiyasi, ruhiy kasalliklar dispanseri, Urush va mehnat faxriylari va "Aydoʻn jol" sanatoriylari mavjud. "Xalmq dauisiʻ" (qoraqalpoq tilida) gaz. chiqariladi. T. maxsus yoʻlkoʻprik boshqarmasi "Buxoro—Nukus—Qoʻngʻirot— Beynov" avtomagistralining Ustyurtdagi (Qoʻngʻirot —Beynov) qismida qurilish ishlarini olib bormoqsa. T.dan Nukusga avtobus va poyezd qatnaydi.

Manbalar

Havolalar  

Qoraqalpogʻiston shaharlari
Taxiatosh gidrouzeli

Taxiatosh gidrouzeli — Amudaryoning quyi qismida qurilgan gidrotexnika inshooti; qurilish 1966-yilda boshlangan, 1976-yilda qurib bitkazilgan. Tuproqli toʻgʻon va toʻsiqli darvozalardan iborat. Toʻgʻonning umumiy uz. 1650 m, eni 32 m, bal. 8 m. Darvozali kismining uz. 470 m, 25 darvozadan iborat, har bir darvozaning uz. 16 m. Suv sathi toʻgʻon tagidan oʻrtacha 5,2 m ga koʻtariladi. Gidrouzel darvozalari toʻliq ochilganda undan 10500 m³/sek suv oʻtishi moʻljallangan. Ikki oxirgi darvoza baliq oʻtkazishga moslab qurilgan. Gidrouzel toʻgʻoni Amudaryoning ikkala sohilini bogʻlaydigan koʻprik vazifasini ham bajaradi. Avtomobillar qztnaydi. Gidrouzelning chap yonboshida shlyuz qurilgan. Uning boʻyi 65 m, eni 18 m. T.g. barpo etilishi bilan daryoning oʻng qirgʻogʻidan boshlanadigan Qizketgan kanaliga 7 darvozali suv chiqargichrostlagich qurildi. Har bir darvozaning uz. 10 m. Rostlagichning maksimal suv sarfi 425 m³/sek. Toʻgʻondan 300 m quyidagi daryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadigan Suelli kanaliga suv beradigan suv uzatish kanali qazilgan. Gidrouzel Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyatida qariyb 1 mln.ga yerlarni sugʻorish imkoniyatlarini beradi.
Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi

Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Taxiatosh shahridan 4 km uzoqlikda, Amudaryoning chap qirgʻogʻida qurilgan. Shahar va stya qurilishi 1956-yil boshlanib, styaning 12 MVt quvvatli birinchi agregati 1961-yil 10 sentabrda ishga tushirilgan. Shu yili styaning oʻrnatilgan quvvatlari 28 MVt birinchi navbati qurilishi nihoyasiga yetkazilgan. 1964-yilda uning 24 MVt quvvatli 2navbati ishga tushirildi. 1969-yilda 200 MVt quvvatli 3navbat, 1974-yilda 110 MVt quvvatli 4navbati ishga tushirildi. 1980—1985-yillarda styaning 1 va 2 navbatlari demontaj qilindi. 1990-yilda 420 MVt quvvatli 5 va 6 navbati tamomlandi va styani kengaytirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Styada oʻrnatilgan quvvatlar 730 MVt ni tashkil etadi. Quvvatlar 220, PO, 35 kV kuchlanishlarda uzatiladi. Oqar suv bilan taʼminlangan. Asosiy yoqilgʻisi tabiiy gaz, zahira yoqilgʻisi mazut. 2003-yilda 2905 mln. kVt•soat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Stansiya Oʻzbekiston Respublikasining yagona energetika sistemasiga ulangan.

Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Oʻzbekenergo
Qoraqalpogʻiston
Taxin pashshalar

Taxin pashshalar (Tachinidae) -ikki qanotli, qisqa moʻylovli tekinxoʻr pashshalar oilasiga mansub etnomofag hasharotlar. 5000 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 3–20 mm, uzun va qattiqtuklar bilan qoplangan (ikkinchi "tipratikan ggashsha" nomi ham shundan). Lichinkasi oyoqsiz, chuvalchangeimon, oqish. Gʻumbagi yopiq, soxta pillada joylashgan. Taxin pashshalarning hamma turlari hasharotlarning (asosan ichki, baʼzan tashqi) paraziti. Lichinkasi turli tunlam qurtlarida, qoʻngʻizlari lichinkasi voyaga yetgan hasharotlarda va qandalalar tanasida parazitlik qiladi. Hayvon — xoʻjayin tanasida yoki tuproqda gʻumbakka aylanadi. Voyaga yetganlari oʻsimlik gul shirasi va bargidagi shira bilan oziqlanadi. Havo ochiq kunlari aktiv. Baʼzi turlari kolorado va yapon qoʻngʻizlariga, ipak qurti hamda b. zararkunandalarga qarshi kurashish maqsadida iqlimlashtirilgan. Ulardan Gonia cilipeda turi ayniqsa tajovuzkor. Taxin pashshalarning shu turi gʻoʻza va kuzgi tunlam qurtlarini 5—20%gacha yoʻqotadi.
Tahmosb I

Shoh Tahmosb yoki Tahmosp I (1513.3.3, Isfahon sh. yaqinidagi Shohobod qishlogʻi — 1576.14.5, Qazvin) — safaviylar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1524— 76). Ismoil I Safaviyning oʻgʻli. 10 yoshligida taxtga chiqqan, hokimiyat amalda qizilboshlilar qabila sardorlari qoʻlida boʻlgan. Keyinchalik ulgʻaygach, ular bilan kurashib markaziy hokimiyatni mustahkamlagan. Safaviylar davlatiga Shirvon (1538), Shaki (1551)ni qoʻshib olgan. 1544-yil Humoyunga Hindiston taxtini qaytib olishida yordam bergan, buning evaziga Qandahorni olgan. Turkiya bilan uzoq muddaturush olib borgan (1534—55). Ayni vaqtda T. Xurosonda oʻzbek xonlari bilan deyarli tinimsiz urush qilgan. 1565-yil tam/a soligʻini bekor qilgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1513-yilda tugʻilganlar
1576-yilda vafot etganlar
Eron tarixi
Taxmon

Taxmon — xona devoridagi koʻrpatoʻshak yigʻib qoʻyiladigan maxsus joy. Oʻrta Osiyo turar joy meʼmorligida mehmonxona toʻrining oʻrtasiga (2 yoni tokchali, chinnilar terilgan), yotoqxonaning 2 yoniga (oʻrtasi tokchali, kiyimlar taxlangan) ishlangan. T.ning eni va boʻyi taxlanadigan koʻrpa va sandiq joylanishiga moʻljallangan. Yuqori qismi ravoq va toʻrtburchak shaklda qurilib, ganchkori bezak, muqarnas kosachalar va turli rangdagi yorqin bezaklar bilan pardozlangan. 

    

Arxitektura
Taxo

Taxo, (), yoki Teju (, ), Tagus — Ispaniya va Portugaliyadagi daryo, Pirenei yarim orolda eng uzun. Uzunligi 1010 km, havzasining maydoni 81 ming km². Meseta yassitogʻligini sharqdan gʻarbga tomon kesib oʻtib, quyi oqimida Portugaliya pasttekisligidan oqadi va Atlantika okeaniga estuariy hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sart. fy Portugaliya bilan Ispaniya chegarasi yaqinida 438 m³/sek., noyabrdan mart oyigacha sersuv. T.ga GES va suv omborlari qurilgan. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyilish joyidan boshlab 185 km masofada kema qatnaydi. T. boʻyida Toledo (Ispaniya) va Portugaliya poytaxti Lissabon sh.lari joylashgan.

Manbalar 

Ispaniyadagi daryolar
Portugaliyadagi daryolar