MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Atmosferadagi temperatura inversiyasi

Atmosferadagi temperatura inversiyasi – atmosferaning ma’lum qatlamlarida temperaturaning balandlikka qarab orta borishi. Pastki che-garasi, qalinligi va inversiya quvvati (temperaturalar farqi) bilan ifodalanadi. Atmosferadagi temperatura inversiyasi i. bulutlarning quyuqlanishiga, at-mosferadagi vertikal harakatlarga va boshqa hodisalarga bevosita katta ta’sir koʻrsatadi. Quyidagi turlarga boʻlinadi: 1. Radiatsion inversiya; bunda yer sirti kuchli nurlanish natijasida qattiq soviydi, soʻngra Yerga yaqin havo qatlamining pastki qismi ham yuqori qismiga qaraganda kuchliroq soviydi va yer sirti yaqinida inversiya hosil boʻladi. Bunday jarayonlar sutkaning tungi soatlarida kuchli boʻladi. 2. Yerga yaqin in-versiya; bunda iliq havo massasi sovuq 759sirt ustiga siljiganda uning pastki qismi issiqligining bir qismini yer sirtiga beradi, natijada Yerga yaqin havo qatlamida inversiya hosil boʻladi (mas, iliq dengiz havosining quruqlik ustida harakatlanishi). 3. Choʻkish in-versiyasi; bu hodisa erkin atmosferada antitsiklonli ob-havoda koʻproq kuza-tiladi. Bundan tashqari, sovuqhavo bilan iliq havoni ajratuvchi zonada frontal, togʻli hududlarda esa orografik inver-siya hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadan tashqi astronomiya

Atmosferadan tashqi astronomiya – amaliy astro-fizikaning zamonaviy boʻlimi; aso-san Yer atmosferasi ta’siri tufayli uning sirtidan kuzatish qiyin boʻlgan toʻlqin uzunlik (X) diapazonlarida tadqiqot olib borish maqsadida kos-mosga chiqariladigan maxsus teleskop va ilmiy asboblarni yaratish hamda ku-zatuv natijalarini taxlil qilish bilan shugʻullanadi. Xususan, atmosferadagi kislorod va suv butlari X q 1 sm gacha boʻlgan radionurlarning yutilishi, op-tik nurlarning 20 – 30% susayishi, u<3000 X soha nurlari N, N2,O,, O2, O3 va boshqa atom, molekula hamda ionlarda yutilishi osmon jismlarida roʻy berayot-gan fizik jarayonlarni toʻla oʻrganishga halal beradi. Atmosferadan tashqi astronomiya a. usullari yordamida hozir radio, infraqizil, optik, ultra-binafsha, rentgen va gamma diapazonlarda kosmosdan kuzatish ishlari olib borilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferaning issiqlik balansi

Atmosferaning issiqlik balansi – atmosferaga kelgan va undan chiqqan issiqlik tengligi. Atmos-feraning nurlanish balansi R, atmos-ferada suv bugʻlari kondensatlanishi tufayli ajralib chiqqan issiqlik hr (h – kondensatsiya yashirin issiqligʻi, g– yogʻinlar yigʻindisi), yer sirtidan turbulent almashinuv natijasida atmos-feraga berilgan issiqlik R, havoning gorizontal yoʻnalishda koʻchishi (advek-siya) tufayli kelgan issiqlik oqimi (A) Atmosferaning issiqlik balansi b.ni tashkil qiladi. Issiqlikning advektiv koʻchishi odatda ek-vatordan qutblarga qarab yoʻnalgan boʻladi, shuning uchun bu jarayon tufayli yuqori ken-gliklardagi havo issiqlik oladi, quyi kengliklarda esa issiqlik yoʻqotadi. Atmosfera sirkulyatsiyasi va okean sir-kulyatsiyasi tufayli havo temperaturasi uzluksiz ravishda quyi kengliklarda pasaymaydi, yuqori kengliklarda koʻtarilmaydi, ya’ni issiqlikning advektiv koʻchishi nati-jasida muvozanatlashib turadi. Shunga koʻra butun atmosferaning oʻrtacha yillik temperaturasi turgʻun boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferaning nurlanish balansi

Atmosferaning nurlanish balansi – atmosferada yutilgan va chiqarilgan nurlanish oqimlarining algebraik yigʻindisi. Atmosferada yutilgan nurlanish miqdori chiqarilgan nurlanish tufayli undan ketuvchi oqim miqdoriga nisbatan kam boʻladi. Shuning uchun Atmosferaning nurlanish balansi b. hamma vaqn manfiy boʻladi. Atmosfera manfiy nurlanish balansining 75 foizi atmosferadagi suv bugʻlarining quyuqlanishi tufayli ajralib chiqqan issiqlik hisobiga va 25 foizi yer sirtidan turbulent yoʻl bilan atmosferaga oʻtgan issiqlik hisobiga qoplanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmofil elementlar

Atmofil elementlar – yer atmosferasi uchun xos boʻlgan kimyoviy elementlar. Elementlarning geokimyoviy tasnifiga muvofiq, Atmofil elementlarga: vodorod, azot va inert gazlar (geliy, neon, argon, krip-ton va radon) kiradi. Litosferaning 47% ini tashkil qiladigan kislorod esa litofil elementlar jumlasidandir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atoiy

Atoiyning tug'ilgan yili hali hamon noma'lumligicha qoldi. Atoiy (15-asr, Balx) – turkiy shoir. Yassaviy avlodidan. Samarqand, Buxoro va Balxda yashagan. 

Turkiy, fors va arab adabiyotlarini chuqur oʻrgangan. Turkiy va fors tillarida ijod qilgan. Navoiy "Majolis un-nafois" asarida A. hayoti va ijodi haqida toʻxtalib: "Mavlono Atoiy Balxda boʻlur erdi. Ismoil ota farzandlaridindur, darveshvash va xushxulq, munbasit (ochiq chehrali) kishi erdi. Oʻz zamonida she’ri atrok (turkiy tilda soʻzlovchilar) orasida koʻp shuhrat tutti. Bu matla’ aningdurkim: 

Ul sanamkim suv yaqosinda paritek oʻlturur, Gʻoyati nozuklukindin suv bila yutsa boʻlur...

Mavlono koʻp turkona (sodda, ravon) aytur erdi...", - deydi. Navoiy "Nasoyim ul-mahabbat min shamoyim ul-futuvvat" ("Muhabbat shabadalari") asarida Ismoil ota Ahmad Yassaviyning inisi Ibrohim otaning oʻgʻli ekanini aytadi. A. devonining muqovasida va qoʻlyozmaning oxirida "Devoni Shayxzoda Atoyi" deb qayd etilishi ham A.ni shayxlar oilasidan kelib chiqqan deyishga asos beradi. Navoiyning xabar berishicha, A. Ulugʻbek saroyi shoirlari orasida ham boʻlgan. A. gʻazalnavis – lirik shoirdir. Uning gʻazallarida muhabbat mavzusi bilan bir qatorda may ham kuylanadi. Mayda hayot zavqi, uning barcha goʻzalliklari va lazzatlari vasf etiladi. May A.da Umar Xayyom ruboiylari va Hofiz gʻazallaridagi kabi hayot timsolidir. A. lirikasida xalq iboralari, ta’birlar, maqol va matallar, ertak mavzulariga oid soʻzlar koʻp. Gʻazallarini, asosan, aruzning ramal bahrida yozgan; vazni yengil, misralari qisqa, soʻzlari oddiy, uslubi sodda va ravon. Shuning uchun ham uning she’rlari xalq qoʻshiqlariga aylanib ketgan. A. tajohuli orifona, laf va nashr kabi tasvir vosita va usullari ham yaratgan. Shoir ijodi bizgacha toʻla yetib kelmagan. Devonining taxminan 16-asrda koʻchirilgan, 260 gʻazalni oʻz ichiga olgan qoʻlyozma nusxasi Sankt-Peterburgda saqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Turkiy shoirlar
Atoll

Atoll (maldivcha atolu soʻzidan) – halqasimon marjon orollari. Ochiq dengizlarda uchraydi. Atoll choʻkkan vulkan orollari qirgʻogʻidagi marjon riflaridan paydo boʻlgan. Tropik kengliklarda ochiq dengizda, ayniqsa Tinch okeanning markaziy qismida, ba’zida arxipelag tarzida uchraydi. Koʻpincha Atoll halqasi ichidagi suv (chuq. 100 m dan oshmay-di) dengiz bilan tutashib, qoʻltiq hosil qiladi. Ular uncha katta boʻlmaydi, faqat ayrimlari halqasining diametri 50 km va undan oshadi. Ba’zi Atoll qoʻltigʻi kemalar toʻxtashi uchun qulay.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Atom artilleriyasi

Atom artilleriyasi – oddiy va kimyoviy qurol bilan ham, yadro zaryadi bilan ham ta’minlangan snaryadlarni yer ustidagi va dengizdagi nishonlarga otish uchun moʻljallangan artilleriya ti-zimi. Birinchi namunasi AQShda tayyor-langan 280 mm li toʻp hisoblanadi. 1983-yilda Nevada shtati poligonida bu toʻpni sinash uchun 360 kg ga yaqin massali atom snaryadi otilgan va u 11 km masofada 150 m balandlikda portlagan. Uning port-lash ekvivalent quv-vati 15 ming t tro-til boʻlgan (yana qarang Yadro kurollari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom va molekulalar difraksiyasi

ATOM VA MOLEKULALAR DIF-RAKSIYASI – kristallardan turli azimutal burchaklarda maksimum, mi-nimumlar hosil qilib, atom va mo-lekulalarning sochilishi. A. va m. d. ularning toʻlqin xususiyatiga ega ekan-ligini namoyon qyladigan hodisa. De-Broyl tenglamasiga asosan v tezlik bilan harakatlanayotgan atom va molekulalarning toʻlqin uzunligi teng, bunda: t – atom yoki molekula massasi, h – Plank doimiysi, Ye – energiyasi. Yengil atom va molekulalar (N,, N2, Ne, SO2)ning issiqlik harakati tezligi (Maksvell taqsimoti)ga mos keladigan de-Broyl toʻlkin uzunligi kristall panjaradagi atomlar orasidagi masofaga taxminan teng, shuning uchun kristallning sirti difraksiya panjarasi boʻla oladi. Dif-raksiya hodisasining oddiy nazariyasiga asosan uzunligi X ga teng toʻlqinlar kri-stalldan sochilib, v burchak yoʻnalishida maksimal intensivlikka ega boʻlishi uchun rik q 2rfsin9 shart bajarilishi ke-rak. Bu yerda p – difraksiya maksimumi tartibi, d – kristall davri, 8 – tusha-yotgan nur (atomlar) bilan atom tekisligi orasidagi burchak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom dvigateli

Atom dvigateli, yadro dviga-teli – atom yadrolarining parchalanish reaksiyasi natijasida reaktorda ajra-lib chiqadigan issiqlik energiyasini mexanik yoki elektr energiyaga aylanti-rib beradigan issiqlik dvigateli. Atom dvigateli transport vositalarida, suv osti kemalarida, atom muzyorarlarida qoʻllaniladi (qarang Yadro kuch kurilmasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom (qutblanuvchanlik)

Atom, ION VA MOLEKULA-LARNING QUTBLANUVCHANLIGI – tashqi elektr maydoni ta’sirida elektronlar buluti, atom yadrosi, mo-lekula va ionlar markazlarining bir-biriga nisbatan siljishi. Umumiy qugblanish atom qutblanish ra, elektron qugblanish re va oriyentatsiya qutblanishi ro yigʻindisiga teng: ra – atom yadro-sining tashqi maydondagi manfiy qutb tomon siljishi, rz– elektronlar bulu-tining elektr maydonidagi musbat qutb tomon siljishi, ro – tugʻma dipolli mo-lekulalarning maydon qutblari tomon mos tartibda joylashishi. Qutblanish 762natijasida qutblanmagan molekula qutblangan molekulaga aylanadi, tugʻma dipolli molekulalarning qutbliligi oshadi. Qutblanish natijasida vu-judga kelgan dipol induksiya dipoli deyiladi. Induksiya dipoli momenti t ta’sir koʻrsatuvchi maydonning kuch-langanligi Ye ga mutanosib: t = aYe, a – qutblanuvchanlik; har qaysi zarracha (molekula, atom)ning qutblanuvchanlik xossasini ifodalaydi. Anionlarda yadroning elektron qavatiga ta’siri kuchsizroq, shu sababli anionlar tashqi elektr maydoni ta’sirida osonroq qutblanadi va ularning zaryadi hamda radiusi qancha katta boʻlsa, shuncha oson qutblanadi. Kationlarning qutblash xossasi ham bor, bu xossa kationning za-ryadiga toʻgʻri, radiusiga teskari mutano-sib.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom kvant sonlari

Atom kvant sonlari – kvant mexanika qonunlariga muvofiq harakatlanayotgan atomning uzluksiz boʻlmagan fizik qiymatlarini belgilash uchun ishlatiladigan sonlar. Mas, atomning energetik holati bosh kvant soni p qiymati bilan belgilanadi. Atomdagi harakat miqdori momenti orbital kvant soni F, magnit momenti s, magnit kvant soni t bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom soati

Atom soati (kvant soati) – vaqtni oʻlchashda ishlatiladigan qurilma. A. yeda vaqtni oʻlchash uchun oʻzgarmas dav-riy jarayon sifatida atomlarning xusu-siy teb-ranishlaridan foydalaniladi. Atom soatida "mayatnik" vazifasini atomlar bajaradi. Atomlar bir energiya sathidan ikkinchi energiya sathiga oʻtganda ularning nurlanish chastotasi Atom soati yurishini rostlab turadi. Atom soati vaqtni astronomik usullardagidan ham aniqroq oʻlchashga imkon beradi (xatolik 10~" – 10~13). Hozir qoʻllanilayotgan atom etalonlarida seziyning atom dastalaridan foydalanilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom spektrlari

Atom spektrlari – erkin yoki kuchsiz bogʻlangan atomlarning (bir atomli gazlar yoki bugʻlar) elektromagnit toʻlqin chiqarganda (nurlanish Atom spektrlari) yoki yutganda (yutilish Atom spektrlari) paydo boʻladigan optik spektrlari. Atom spektrlari chiziqchiziq, ya’ni alohida-alohida joylashgan spek-tral chiziqlardan tashkil topgan. Atom spektrlari nurlanishning koʻrinuvchi, ultrabinaf-sha va infraqizil sohalarida kuzatiladi. Nurlanish Atom spektrlari atomni turli yoʻllar bilan uygʻotilganda (yorugʻlik, elektronlarning urilish va hokazo) hosil boʻladi. Yutilish Atom spektrlari uzluksiz spektrli yorugʻlik atomar gazlar yoki bugʻlardan oʻtganda pay-do boʻladi. Atom spektrlari spektral asboblar yorda-mida kuzatiladi. Ionlarning Atom spektrlari katta chastotalar tomoniga surilgan boʻlishi bilan neytral atomlarning A. sdan farq qiladi.Atom spektrlaridagi spektral chiziqlar ma’lum qonuniyatlarga boʻysunadi va sodda hollarda spektral seriyalar hosil qiladi. Har bir spektral seriya yuqori energetik sathlardan pastdagi yagona energetik sathga mumkin boʻlgan kvant oʻtishlari natijasida yuzaga keladi. Vodorod atomidagi spektral seriyalar ayniqsa ajralib turadi. Vodorod atomida Layman, Balmer, Pashen, Breket, Pfund va Hamfri seriyalari aniqlangan. Bu seriyalardagi toʻlqin sonlarini quyidagi formula yordamida topish mum-kin: bunda R = 109677,58 sm"1 –Ridberg doimiysi, pk va p– kvant oʻtishlari boʻlayotgan energetik sathlarining bosh kvant sonlari. Layman, Balmer, Pashen, Breket, Pfund va Hamfri seriyalari uchun pk mos ravishda 1, 2, 3, 4, 5, 6 ga teng. Bunday seriyalar boshqa elementlar atomlari uchun ham kuzatiladi. Elementning atom soni oshib borishi bilan seri-yalardagi spektral chiziqlar soni ham oshib boradi va murakkab koʻrinishga ega boʻladi. Elementlar Atom spektrlarining uziga xosligi modda tarkibini aniqlashda, ulardagi spektral chiziqlar ravshanligining 765atomlar konsentratsiyasiga bogʻliqligi – element miqdorini aniqlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom toʻqnashuvlari

Atom toʻqnashuvlari – atom zarralarining yadro tuzilishi va holati oʻzgarmagan holda oʻzaro ta’sirlashuv jarayoni. Atom toʻqnashuvlari gazlardagi elektr razryadlarida, plazma fizikasi va boshqa jarayonlarda muhim oʻrin tutadi. Zarralarning oʻzaro ta’sir etish vaqtida ularning umumiy kinetik energiyasi oʻzgarmay saqlanishi yoki ichki energiyasi oʻzgarishi natijasida kinetik energiya muvozanati saqlanmasligiga qarab, Atom toʻqnashuvlari elastik va elastikmas toʻqnashuvlarga; elastikmas Atom toʻqnashuvlari oʻz navbatida 1- va 2-tur toʻqnashuvlarga boʻlinadi. 1-tur toʻqnashuvlar natijasida zarralarning kinetik energiyasi ka-mayadi va aksincha, 2-tur toʻqnashuvlarda ularning kinetik energiyasi oʻz ichki energiyalari hisobiga ortadi. 1-tur ela-stikmas toʻqnashuvlarga elektronlar, ionlar va atomlar urilishi yoki yorugʻlik yutilishi natijasida gazning ionlashish va uygʻonish jarayonlari kiradi. 2- tur elastikmas toʻqnashuvlarga rekombina-siya (qarama-qarshi zaryadli zarralarning neytrallashishi), uygʻotilgan atom va elektron orasidagi urilishlar kiradi. Bunday urilishlar natijasida atom normal holatga qaytadi, elektron esa qoʻshimcha kinetik energiyaga ega boʻladi. Elastik Atom toʻqnashuvlari ga elektronlar va ogʻir zar-ralarning sochilishi hamda bir jinsli gaz atomi va ioni oʻrtasidagi elektron almashish jarayoni kiradi. Atom toʻqnashuvlari shu ja-rayonning effektiv koʻndalang kesimi o va uning toʻqnashuvchi zarralar nisbiy tezligiga bogʻliqligi bilan ifodalanadi. Elastik Atom toʻqnashuvlari qonuniyati bir oz murakkab. Kichik tezlikdagi elektronlar va yengil atom zarralari (N, Ne atomlari va ney-tron) Atom toʻqnashuvlari kvant mexanika qonunlariga, ogʻir zarralar va katta tezlikdagi elek-tronlar klassik mexanika qonunlariga boʻysunadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik

Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (AEXA; MAGATE) — atom energiyasidan foydalanish boʻyicha hukumatlararo tashkilot, BMTning Nyu York konferensiyasi qaroriga binoan tashkil etilgan. Nizomi 1956-yil sentyabrda qabul qilinib, 1957-yil 29 iyulda kuchga kirgan. Bosh qarorgohi — Vena shahri (Avstriya)da. AEXAga 114 mamlakat (1997-yil) a’zo. AEXA maxsus tashkilotlar qatoriga kirishiga qaramay, alohida maqomga ega emas. BMT bilan uning aloqalari 1957-yil 14 noyabrda BMT Bosh Assambleyasi bilan imzolangan bitimga muvofiq amalga oshiriladi. Ushbu bitim va AEXA Nizomiga asosan agentlik har yilda kamida bir marta faoliyati toʻgʻrisida BMT Bosh Assam-bleyasi yoki zarurat paydo boʻlganda uning Xavfsizlik Kengashi oldida hisobot beradi. Agentlikning asosiy maqsadi 770atom energiyasidan tinchlik yoʻlida foy-dalanish sohasida xalqaro hamkorlikni rivojlantirishdan iborat. Turli mam-lakatlarda oʻz ilmiy tadqiqot laboratoriyalari bor. AEXA rivojlanayotgan davlatlarga yadro xavfsizligi va radiatsion himoya uchun zarur boʻlgan asbob-uskunalar bilan yordamlashadi. AEXAning asosiy fao-liyatiga kiradigan sohalar: qurol-yarogʻ ishlab chiqaradgan yadro texnologiyasini qattiq nazoratgaolish; yadro energetika-si sohasida yordam koʻrsatish; radioaktiv chiqindilarni toʻgʻri va xavfsiz koʻmish; shu sohaga oid Norma va Qoidalarni eks-pert-yuristlar yordamida tayyorlash; ilmiy tadqiqot dasturlarini qoʻllab-quvvatlash; avari-yalarga oid dasturlar ishlab chiqish; qishloq xoʻjaligida yadroviy usullar va radioaktiv mod-dalar yordamida hosildorlik va tuproq unumdorligini oshirish; qishloq xoʻjaligi va chorva-chilikda hasharotlar va kasalliklarga qarshi kurashda yordam berish va boshqa Oʻzbekiston Respublikasi 1994-yil 21 yanvar da AEXAga a’zo boʻlib, xalqaro standartlarni tan olish, atom energiyasidan xalq xoʻjaligida foydalanish, radioaktiv moddalar bilan xavf-xatarsiz ishlashda xalqaro standartlar, qonun-qoidalarga rioya qilishni oʻz zimmasi-ga olgan. Agentlik oliy organi — Bosh konferensiya a’zo davlatlarning vakil-laridan tashkil topgan va har navbatdagi sessiyaga yigʻiladi. Nizom boʻyicha navbatdan tashqari sessiyalar oʻtkazish ham koʻzda tutilgan. AEXA Boshqaruvchilar kengashi agentlik ishlab chiqqan dastur, atom energiyasi sohasida umumiy siyosat va boshqaruv ishlarini amalga oshiradi. Mazkur kengash tarkibiga 35 davlat va-killari kiradi.

Manbalar 

Xalqaro tashkilotlar
Kimyo
Aton

Aton ("Quyosh gardishi") – qadimgi Misr afsonasidagi quyosh xudosi. Quyosh gardishi koʻrinishida tasvirlangan. Amenxotep IV podsholigi davrida (miloddan avvalgi 1419 –taxminan 1400) A. Misrning yago-na xudosi deb e’lon qilinib, boshqa xu-dolarga sigʻinish man etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Atonal musiqa

Atonal musiqa (yun. a – inkor qoʻshimchasi va tonal – ton) – 20-asr boshlaridan Yevropa mamlakatlarida odat tu-siga kirgan tonallik, lad, garmoniya va boshqalarning oʻta erkin oʻzgaruvchanligiga asos-lanib yaratiladigan musiqa. Atonal musiqa konso-nans va dissonans kontrasti, modulyatsi-yalarni inkor etadi. Ayrim Atonal musiqa parchalari soʻnggi romantiklar va impressio-nistlar ijodida uchraydi. 20-asr boshida Avstriya kompozitori A. Shyonberg, uning shogirdlari A. Vebern, A. Berg va boshqa ijodida an’anaviy yevropacha ladtonallik asosidan toʻla yoki qisman voz kechish natijasida Atonal musiqa yoki R. Kolish (1896 – 1978) tomonidan kiritilgan atonallik tushunchasi yuzaga kelgan. Atonal musiqani ma’lum darajada dodekafoniya texnikasi tartiblashtirgan. Undan Oʻzbekiston kompozitorlari kino, telekoʻrsatuv, te-atr musiqasi va boshqalarda foydalanmoqdalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atonallik

Atonallik (yun. a – inkor qoʻshimchasi va tonal – ton) – tonalliknm, aniqrogʻi musiqaning lad asosini inkor etish bilan bogʻliq keng ma’nodagi atama, Avstriya skripkachisi va kompo-zitori R. Kolish (1896–1978) tomonidan aynan skripkada noaniq ijroga nisba-tan ilk bor qoʻllanilgan. Musiqa san’atining ob’ektiv asoslarini, musiqiy hamohanglikpar tabiatini va garmoniya 773qonunlarini inkor etadi hamda tovushlarning ixtiyoriy birikmalari yoki mu-ayyan kompozitsiya tizimlari (mas, dode-kafoniya qoidalari) bilan almashtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atribut

Atribut (lot. atributum – baxsh etaman) – 1) ob’ektning zarur, muhim, xos xususiyati,muayyan jismning aynan shu jism ekanligini belgilovchi xususiyatlari. (mas, falsafada materiya A. i – harakat); 2) grammatikada – ay-nan aniqlovchi (gap boʻlagi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atributsiya

Atributsiya (lot. atributio – nisbat bermoq) – badiiy asar (rasm, haykal va boshqalar)ning asilligini, mualli-fini, yaratilgan joyi, vaqtini aniqlash. San’atshunoslikda asarning uslubi va yaratilish xususiyatlari (material, kom-pozitsiya, ijodkorning oʻziga xos uslubi va hokazo) tahliliga asoslanadi. Dastlab mutaxassislarning tajribaviy bilimi va hissiy xulosalariga asoslangan A. 19-asr oxiridan ilmiy uslubiy taxlil, kim-yoviy va fizik tadqiqotlar (makro- va mikrosuratga olish, rentgenografiya, infraqizil, ultrabinafsha nurlar va boshqalar) natijalariga tayanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atrobon

Atrobon – otashparastlarning ibodatxonalarida doimo yonib turadi-gan muqaddas olov – "azarxoʻrro"ga oʻtin tashlab, kulini olib turadigan ruhoniylar. Olovga topinuvchi otash-parastlar A.larga hadyalar keltirib, ular orqali muqaddas olovdan madad soʻraganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atropatena

Atropatena (yoki Kichik Midiya, Aderbigan) – Janubiy Ozarbayjonning yunoncha nomi. A. qadimgi Midiyaning shimoliy qismini (hozirgi Talish toglari, Arake daryosi va Urmiya koʻllari hududini) oʻz ichiga olgan. A. shu joyning miloddan avvalgi 4-asrdagi hokimi – Atropat (Axomaniylar satrapi) nomidan olingan. Antik davr muarrixlarining A. haqida bergan ma’lumotlari A.ni ilk kuldorlik davlati va zardushtiylik dinining asosiy mar-kazlaridan biri deb hisoblash imkonini beradi. 7-asrda A. Arab xalifaligi tomo-nidan fath etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Eron imperiyalari va qirolliklari
Attashe

Attashe (frans. – aynan, berkitilgan) – 1) 1-diplomatik martaba. Attashe martabasi deyarli barcha davlatlar qonun hujjatlariga binoan tashqi ishlar vaziri buyrugʻi bilan diplomatik vakolatxonalar va idoralarning 2 – 3 yillik ish tajribasi boʻlgan xodimlariga beriladi; 2) harbiy, harbiy-dengiz, harbiy-havo Attashelari – oʻz mamlakati tegishli qoʻshinlar turlarining Attashe xizmat kilib turgan boshqa bir davlat qurolli kuchlari hududidagi diplomatik vakolatxonasining lavozimdor shaxslari, ular diplomatik vakilga barcha harbiy masalalar boʻyicha yordam koʻrsatishadi. Mavqeiga koʻra, harbiy Attashelar diplomatga tenglashtirilib, diplomatik korpus tarkibiga kiritiladi va diplomatik imtiyozlar va daxleizlik huquqiga ega boʻladi; 3) savdo, moliya, qishloq xoʻjaligi, fan va texnika, baliqchilik, shuningdek madaniyat hamda matbuot boʻyicha attashe – diplomatik vakolatxonaning mazkur sohalarga oid masalalar bilan shugʻullanuvchi xodimlari, diplomatik imtiyozlar va daxlsizlik huquqiga, matbuot boʻyicha attashe esa diplomat martabasiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attenyuator

Attenyuator (frans. attenuer – kuchsizlantirish) – elektr kuchlanishi, tok kuchi, elektr yoki elektromagnit te-branishlarining kuvvatini bir me’yorda, bosqichma-bosqich yoki muayyan qiymatgacha pasaytiruvchi kurilma. A. alohida ku-rilma sifatida, oʻlchash asboblari yoki b. asboblar bilan birga tayyorlanadi. Reostat va potensimetrsan farqi rostlash jara-yonida A.ning kirish qismlari orasidagi qarshilik oʻzgarmasligidan iborat. A. asosan yuqori chastotali oʻlchov asboblarida, mas, standart signallar generatori va radiokomparatorlarda koʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attestat

Attestat (lot. attestor — guvohlik beraman) — q. Shahodatnoma.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attestatsiya

Attestatsiya (lot. attestatio – guvohnoma) – xodimning malakasini, oʻquvchilarning bilim darajasini bel-gilash; mahsulot, ish oʻrinlari sifatini aniqlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attika

Attika — qadimgi Oʻrta Yunonistonning janubi-sharqida joylashgan viloyat. Yunon rivoyatlariga koʻra, Afina atrofida Attikaning siyosiy birlashuvi shoh Tesey davrida sodir boʻlgan; aslida bu jarayon bir necha asrlarga choʻzilgan. Miloddan avvalgi VI asrga kelib Afina Attikada mutlaq iqtisodiy va siyosiy ustunlikka erishgan. Hozirgi Gretsiyada Attika shu nomdagi maʼmuriy-hududiy birlik — nom (markazi — Afina).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil