Poykend jangi

Poykend jangi — 729 yilda Turkash xoqonligi va uning soʻgʻd ittifoqchilari qoʻshinlari bilan Umaviylar xalifaligi qoʻshinlari oʻrtasida Buxoro yaqinidagi Poykend shahrida boʻlib oʻtgan jangdir. 728-yilda turkashlar koʻmagida Oks daryosi boʻylab soʻgʻd shahzodalari katta qoʻzgʻolon koʻtardi. Arab qoʻshini Xuroson hokimi Ashras ibn Abdulloh as-Sulamiy boshchiligida uni bostirish uchun yurish qildi. Buxoroga hujum paytida u turkashlar tomonidan o‘rab olingan va suvdan uzib qoʻyiladi. Arablar uchun juda muvaffaqiyatsiz boʻlgan bir qator toʻqnashuvlar sodir boʻladi va ularning qoʻshini toʻliq magʻlub boʻlishlariga oz qoladi, lekin oxir-oqibat, al-Horis ibn Surayj va Qatan ibn Qutayba boshchiligidagi avangardning harakatlari tufayli arablar qurshovni yorib o‘tib, Buxoroga yetib keldi va shaharni qamalga oldi.

Urush foni 
Movarounnahr viloyati (arab. „Maverannahr“) 7-asr oʻrtalarida arablar Fors va Xurosonni istilo qilgandan soʻng xalifa al-Volid I davrida (705-715) umaviylar sarkardasi Qutayba ibn Muslim tomonidan bosib olingan . Ammo mahalliy eron va turkiy aholi va avtonom mahalliy hukmdorlarning sodiqligi shubha ostida boʻlib qoladi. 719-yilda mahalliy hokimlar xitoylar va Turkash xoqonligidan xalifalikka qarshi harbiy yordam soʻraydilar  . 720 yilda turkashlar mintaqadagi musulmonlarga qarshi qator hujumlar uyushtirdilar. Farg‘ona vodiysi ustidan nazorat yo‘qolgan bo‘lsa-da, asta-sekin umaviylar hokimlari tartibsizliklarni bostirish va mahalliylashtirishga muvaffaq bo‘ladilar . 724-yilda Umaviylar hokimi Muslim ibn Said al-Kilobiy va uning qoʻshini Fargʻona vodiysini oʻz qoʻllariga qaytarishga urinib, turkashlardan ogʻir magʻlubiyatga uchraydilar („Chanqoqlik kuni“). Bu magʻlubiyat arablarni mudofaaga oʻtishga undaydi .

Jang 
Mavorounnahrda inqirozga yuz tutgan xalifa Hishom ibn Abdul-Malik (723-743) keskin choralar koʻrdi: Xuroson alohida viloyatga boʻlinib, boshqaruv tajribali lashkarboshi Ashras ibn Abdulloh as-Sulamiy  zimmasiga yuklatildi. Oʻzidan oldingi xalifa Asad ibn Abdulloh al-Qasriy singari, u soliq tizimini qayta koʻrib chiqish orqali mahalliy arab va arab boʻlmagan aholining sadoqatini qozonishga harakat qiladi. Biroq ko‘p o‘tmay, bu siyosat o‘zgartirib — balki xalifaning bosimi tufayli — va Hishom tomonidan yuborilgan soliqchilarning to‘lamaydiganlarga nisbatan qo‘llagan shafqatsiz choralari, ayniqsa, eronlik va mahalliy zodagonlar orasida Oks (Amudaryo) daryosida umumiy qo‘zg‘olonga olib keldi. Keyinchalik qoʻzgʻolonchilar arablarga qarshi qoʻshinni shaxsan boshqargan Turkash xoqon Sulukdan yordam soʻrab murojaat qilganligi sababli, uning arablar uchun xavfi sezilarli darajada oshadi. Bu vaqtga kelib, butun Mavorounnahrda arablar qoʻlida faqat Samarqand va Zarafshon daryosi boʻyidagi ikkita qalʼa — Qamarja va Dabusiya qolgan edi .

Turkashlarga qarshilik koʻrsatish uchun Ashras Xuroson hududida Umaviylarning yaxshi tayyorgarlik koʻrgan qoʻshinini toʻpladi va ularni Amudaryo boʻyidagi Amulga yoʻnaltiradi. Mavorounnahrda Qutayba ibn Muslimning oʻgʻli Qatan qoʻmondonligi ostidagi avangard qoʻshin daryo boʻylab olib oʻtib, mustahkam qarorgoh quradi, biroq soʻgʻd-turkash qoʻshini kelishi tufayli kelish hududini qatʼiy toʻsib qoʻydi. Arab qoʻshinlarining faqat kichik bir qismi daryoning narigi tomonida oʻtadi. Qatan kuchlari aslida turkashlar tomonidan nomaʼlum qamalga olingan edi. Koʻchmanchilar otryadlari kichik otryadlarda Amudaryodan oʻtadi. Ashras oʻz otliqlari qoʻmondonligini Tabit Kutnaga topshiradi, u bosqinchilarni yengib, qoʻshinini Amulga olib borishga muvaffaq boʻldi. Turkash qo‘shinlari daryodan o‘tib, bosqinchilarga Oks orqali xavfsiz joyga qochib ketishga imkon beradi. Nihoyat, Ashras o‘z qo‘shinlarini daryodan o‘tkazib, Qatan bilan xabarlashib, Buxoroga hujum boshlaydi. Arablar turkashlarning hujumlariga qarshi kurashib, Buxorodan 30 km janubda joylashgan Poykent savdo shahriga yetib borishga harakat qildilar. Oʻz qoʻshinlari shaharda qarorgoh qurgandan soʻng, turkashlar va soʻgʻdlar vohani toʻsib, arablarni suvsiz qoldirishadi  .

Qoʻshin suv tanqisligi ostida qolgan arab qo‘shini Poykentni tark etib, Buxoro tomon yo‘l oladi. Oldinda Qatan oʻz qoʻshini bilan edi. 6000 ga yaqin arab xos qoʻshiniga turkash va soʻgʻdlar hujum qilganda, ular qoʻshinning asosiy qismini yoʻqotishgandi. Ashras va Qatan ikki kundan keyin yana uchrashguncha bir-birlarini oʻlik deb oʻylashdi. Shu paytgacha arablarga sodiq qolgan Samarqand hukmdori Gurek endi turkashlar tomoniga oʻtadi. Chanqoqlikdan charchagan arab avangardlari atigi 700 kishi halok boʻlgan boʻlsa-da, oʻzini magʻlub boʻlgandek his etadi. Shu oʻrinda, at-Tabariyning yozishicha, keyinchalik Xurosonda qoʻzgʻolon koʻtargan Banu Tamim al-Horis ibn Surayj arablarni „chanqab oʻlgandan koʻra, qilich bilan oʻldirish ulugʻroqdir“ degan hayqiriq bilan ilhomlantirgan"  . Uning daʼvatidan ruhlangan Tamim va Qays qabilalarining al-Horis va Qatan qo‘mondonligidagi otliq qo‘shinlari turkash saflarini yorib o‘tib, suv manbalariga yetib borishi Ashrasning Buxoroga hujumini davom ettirishiga imkon yaratdi  .

Asoratlar 
Poykent atrofidagi qator janglardan soʻng turkashlar shimolga Samarqandga chekinib, Qamarja qalʼasiga hujum qiladilar, Ashras esa oʻz qoʻshinlari bilan Buxoroni qamal qilib, unda qishlaydi . Ammo xalifalik va xoqonlik oʻrtasidagi urushlar toʻxtamaydi va arablarning mavqei beqaror boʻlib qoladi: 730 yil boshida Ashrasning yangi tayinlangan vorisi Junayd ibn Abdurrahmon al-Murriy oʻz mavqeini mustahkamlashga kirishadi. Buxoro vohasida boʻlgan yetti ming otliq qoʻshin bilan Amuladan chiqib ketishga majbur boʻlishadi. Yo‘lda turkashlar hujumiga uchrab, arab qo‘shinlarini amalda yo‘q qilishadi . Buxoro Ashras yoki Junayd qoʻl ostida arablar tomonidan bosib olingan boʻlsa-da, keyingi yili ikkinchi arab qoʻshiniTaxtaqoracha dovoni jangida yoʻqotishlar qildi va bu arablarni Mavoraunnahrda qolgan mulklarini nazorat qilishdan mahrum qildi . Arablar 739-741 yillargacha oʻz mavqelarini tiklay olmadilar, toki voliy Nasr ibn Sayyor xoqonlikning zaiflashganidan foydalanib, Samarqandgacha boʻlgan yerlarni xalifalikka qaytarmaguncha  arablar mavqei sust boʻlib qoldi.

Manbalar 
Tojikiston tarixi
Qirgʻiziston tarixi
Qozogʻiston tarixi
Poykend
Janglar