MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vampirlar

Vampirlar, arvoh shapalaklar yoki desmodsimonlar () – koʻrshapalaklar oilasi. Vampirlar baʼzan barg burunlilar oilasiga kenja oila sifatida kiritiladi. Tanasining uzunligi 6,5–9 sm. Yuqori jagʻidagi kurak tishlari yirik va oʻtkir; qoziq tishlari yaxshi rivojlangan; keyingi (oziq) tishlari mayda, qisman reduksiyaga uchragan. Ichagi kalta, oshqozoni choʻziluvchan boʻlib, birdaniga koʻp miqdordagi oziqni saqlashga moslashgan. Vampirlar urugʻi Janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Faqat issiq qonli hayvonlar qoni bilan oziqlanadi, odamga ham hujum qilishi mumkin. Kurak tishlari bilan oʻljasi terisini kesib, oqib chiqadigan qonni soʻrib oladi. Oʻljasi ogʻriq sezmaydi. Vampirlar soʻlagida qon ivishining oldini oladigan modda boʻladi. Vampirlar quturish kasalligining rezervanti (saqlovchisi) yoki tashuvchisi boʻlishi mumkin. Baʼzan vampirlar mollarga yetkazgan jarohat bitmasdan yiring boylaganida ular halok boʻladi. Katta yoki oddiy vampirlar () koʻp uchraydi. Ular chorvachilikka katta ziyon keltiradi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vampum

Vampum (indeyscha wampumpead — ipga tizilgan chigʻanoqlar, munchoq) — Shim. Amerikadagi indeys qabilalarida yodda saqlash va axborot uzatish vositasi. Xabar mazmuni chigʻanoklarning rangi, soni va oʻzaro joylashuvi bilan bildirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van

Van — Turkiya sharqida, togʻ oraligʻidagi oqmas shoʻr koʻl. Dengiz sathidan 1720 m balandlikdagi tektonik soylikda joylashgan. Mayd. 3764 km². Chuq. 145 m. Shoʻrligi 19,1%o. Koʻl suvi Subxon va Namrut vulkanlarining otilishi vaqtida chiqqan jinslar bilan toʻsilib qolgan. V.dan tuz olinadi, baliq ovlanadi va mahalliy kema qatnovi (Anqara — Tabriz temir yoʻl paromi) mavjud. Sharqiy sohilida Van sh. bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Koʻllar
Turkiya
Van (shahar)

Van — Turkiyadagi shahar, Van elining maʼmuriy markazi. Van koʻlining jan.-sharqiy sohilida joylashgan. Aholisi 153 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Q.x. rayoni markazi. Oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari bor. Mil. av. 9—6-asrlarda V. oʻrnida Urartu davlatining poytaxti — Tushpa joylashgan edi. Mil. av. 6—4-asrlarda Tushpa Axomaniylar, 4—2-asrlarda esa Salavkiylar davlati tarkibiga kirgan. Oʻsha davrdan shahar V. deb atalgan. Mil. av. 1-asrda V. ancha katta va mashhur shahar boʻlgan. 364 yilda Sosoniylar shohi Shopyp II ning qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan. 10-asrda Vaspurakan podsholigi tarkibidagi yirik shaharga aylandi. V.ni 1022 yilda Vizantiya, 1071 yilda Saljuqiylar davlati sultoni Alp Arslon qoʻshinlari, 14-asrning 2-yarmida Temur qoʻshinlari egalladi. 17-asrdan turklar qoʻliga oʻtdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Van (unvon)

Van — qadimda va oʻrta asrlarda Xitoy va Koreyadagi davlatlar hamda knyazliklarda hukmdor unvoni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadatlar

Vanadatlar — vanadiy (V) -oksid (V2O5) hosilalari boʻlgan. erkin holda ajratib olinmagan yoki beqaror ortovanadat H3VO4, pirovanadat H4V2O7, metavanadat HVO3, dekavanadat H6VinO2g, dodekavanadat H2V|2O31 va b. polivanadat kislotalarning tuzlari. V.ga vanadiy (1U)-oksid (VO2) hosilalari boʻlgan, erkin holda mavjud boʻlmagan H2V4O9, H4V2O6 va b. kislotalarning tuzlari ham kiradi. Ikkilamchi va uchlamchi qoʻsh V., jumladan granat strukturali ortovanadatlar — Na3Cr2V3Ol2, LiCa,Mg2V3Ol2 ham maʼlum. Tabiatda V. pintadoit Ca2V2O7-9HjO, rossit Sa (VO3)2-4H2O, pkkoit Ca3V,0O21(17H2O minerallari holida ham uchraydi. Vanadiy (U)-oksid ishqorda eritilganda V. hosil boʻladi. V. vanadiy i.ch.da muhim rol oʻynaydi [eritmadan Ca(VOj)2 va NH4VO3 shaklida ajratib olinadi]. V. lazer materiallar, lyuminoforlar, siyoh komponentlari, katalizatorlar i.ch. da, ip gazlama va ipakni boʻyashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy oksidlari

Vanadiy oksidlari - vanadiyning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: vanadiy (P)-oksid VO, vanadiy (Sh)-oksid V,O3, vanadiy (IV)-oksid VO2 (yoki V2O4) va vanadiy (V)-oksid yoki vanadat angidrid V2O5. Ulardan VO va V2O, — asos xossaga ega, VO, — amfoter, V,O da esa kislotalik xossasi bor. VO — yaltiroq kulrang modda boʻlib, kuchli qaytaruvchi, elektr tokini yaxshi oʻtkazadi, suvda erimaydi. V,O3 — yuqori temperaturada suyuqlanadigan qora kristall modda, suvda erimaydi, anorganik kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi, kuchli qaytaruvchi. VO2 (yoki V2O4) toʻq zangori, suvda erimaydigan, gigroskopik yaltiroq kristall modda. Vanadiy (IV)-okcho. ishqorlarda eriganida vanadatlar hosil boʻladi. Vanadat angidrid V,O5 ferrovanadiy, vanadiy, vanadatlar va b. turli vanadiy birikmalari i.ch.da oraliq mahsulotdir. U sulfat kislota olishda katalizator sifatida, maxsus shishalar, sirlar va qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar olishda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadiy rudalari

Vanadiy rudalari - tarkibida vanadiy boʻlgan mineral hosilalar. Vanadiyning miqdori i.ch.ning hozirgi talablariga javob beradigan va undan foydalanish iqtisodiy jihatdan fonda keltiradigan rudalar. Asosiy minerallari vanadinit, dekluazit, kuprodekluazit, karnotit, roskoelit. Titanomagnetit, magnetit, rutil va ilmenit rudali minerallarda qoʻshimcha holida uchraydi. Konlari magmatik, kontakt-metasomatik va gidrotermal. RF, JAR, AQSH, Kanada, Shvesiya, Finlandiya, Namibiya, Zambiyada yirik konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Metallurgiya
Mineralogiya
Vanadiy qotishmalari

Vanadiy qotishmalari - vanadiyning alyuminiy (A1), volfram (W), titan (Ti), sirkoniy (Zr), niobiy (Nb) bilan hosil qilgan maxsus qotishmalari. Su v va koʻp kislotalar taʼsiriga chidamli boʻladi. Toʻqimachilik, lok-boʻyoq, shisha sanoatida keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanadinit

Vanadinit (vanadiy element" nomidan) — vanadatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Pb5[(VO4)3Cl]. Geksagonal singoniyali. Prizma va piramida shaklidagi kristallar, kollomorf, dogsimon va buyraksimon, tolasimon ag-regatlar. Rangi qoʻngʻir, sariq-qoʻngʻir, qizil. Yaltirokligi olmossimon. Qattiq-ligi 3. S.ogʻ. 6,8—7,1. Qoʻrgʻoshin-vanadiy va polimetall konlari nurash zonasida hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Chatqol togʻlarida (Sijjak, Lochinxona), xorijiy mamlakatlarda Avstriya (Obir), Meksika (Simopan), Argentina (Venera), Angliya,AQSH (Oldyuma) va b. joylarda topil-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Van Anshi

Van anshi (Van Sze-fu) (1021 — 1086) — xitoylik islohotchi; 1070—74 va 1075—76 yillarda birinchi vazir. Dehqonlarga davlat tomonidan qarz berish tizimini joriy qilgan, yollanma qoʻshin oʻrniga harbiy majbu-riyat yoʻli bilan jamlanadigan muntazam armiya tuzishni taklif etgan, bozor narxlarini tartibga solishga uringan. Islohotlarning aksariyat qismi 1085 y. bekor qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Martin Van Buren

VAN BUREN (Van Buren) Martin (1782.5.12-1862) - AQShning 8-prezidenti (1837—41). Demokratlar partiyasidan. 1829-yil davlat kotibi, 1833—37 yillarda vitse-prezident boʻlgan.

Manbalar

Havolalar 

Prezidentlar
AQSh prezidentlari
AQSh vitse-prezidentlari
Van vey

Van Vey, Mo-sze 摩詰 (699 yoki 701, Tayyuan — 759 yoki 761, Sian) — xitoylik rassom, shoir va bastakor. Xitoy monoxrom (bir rangda ishlanadigan) manzara rassomligi asoschisi. Shoyi mato, devorga rasmlar ishlagan, bunda tushning rang tuslari, shaffoflik imkoniyatidan, chizgi chiziqlardan foydalangan. Goʻzal manzaralarida tabiatning koʻtarinki umumlashma obrazlarini yaratgan. Asarlari ("Qor ostidagi dars", "Szinanlik Fu Shen", "Qor yogʻganidan soʻng") nusxalarda saqlangan. Sheʼrlarida ham tabiatning nozik boʻyoq va tuslarini aks ettirgan. Ijtimoiy mazmundagi sheʼrlarida ideal davlat haqidagi orzu-oʻylari tarannum etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandalizm

Vandalizm ( — qadimgi sharqiy german qabilalaridan birining nomi) — moddiy va madaniy boyliklarni oʻylamay-netmay shafqatsizlarcha yoʻq qilib tashlash. Vandalizm tushunchasi 455-yilda german qabilalari Rimni talon-toroj qilib, koʻplab antik madaniyat obidalarini vayron etganligi tarixiga borib taqaladi. Keyinchalik u johillik, madaniyatsizlik maʼnolarida ham keng qoʻllanila boshlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandallar

Vandallar — qadimgi german xalqlarining sharqiy tarmogʻiga mansub kabila boʻlib, dastlab Yutlandiya yarim orolda, mil. av. 1-asrdan esa — Oder va Visla daryolari, shuningdek Sudet va Karpat toglari oraligʻidagi hududlarda yashashgan. Vandallar ikki qavmga (silinglar va xasdinglar) boʻlingan. Mil. 2-asrda Markoman urushida qatnashib, hozirgi Vengriya hududiga qadar siljiganlar. 4-asrda Pannoniyada oʻrnashib olgan vandallar Rimga yollanma askarlar yetkazib berishgan, ular orasidan iqtidorli sarkardalar ham (Stilixon) yetishib chiqqan. Vandallar alanlar va svevlar bilan birgalikda Gʻarbga yurish qilib (406-yil), Reyn daryosidan kechib oʻtishgan va butun Galliyani bosib oʻtib Ispaniyaga qadar borishgan (409-yil). Bu toʻgʻrida hozirgi Andalusiya (Vandalusiya) provinsiyasiping nomi hanuzgacha eslatib turadi. Silinglar Ispaniyada vestgotlar tomonidan deyarli tor-mor etilganlar, xasdinglar esa Geizerix rahbarligi ostida 429—439-yillarda Rim imperiyasiga qarashli Shimoliy Afrikani bosib olganlar va hozirgi Tunis hududida oʻrnashganlar. Vandallar qirolligi Rim imperiyasiga tobe yerlarda barpo etilgan birinchi german qirolligi edi. Vandallar floti Oʻrta dengizda hukmron boʻlib olgan. Vandallar 455-yil Rimni talon-toroj qilishgan, Balsar orollari, Sardiniya va Korsikani egallashgan. Vizantiya sarkardasi Velizariy 533—534-yillarda vandallar qirolligini zabt etgan. Vandallar tarixda oʻzlarining talonchilik, bosqinchiliklari bilan mashhur boʻlishgan. Shu tufayli madaniy qadriyatlarni bekordan bekorga yoʻq qilinishini anglatuvchi vandalizm tushunchasi paydo boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vandeya urushlari

Vandeya urushlari - 18-asr oxiridagi Fransiya inqilobi va Direktoriya davrida mamlakatning garbiy viloyatlaridagi isyonga qarshi Fransiya hukumatining olib borgan urushlari. 1793 ydagi isyonning asosiy oʻchogʻi boʻlgan Vandeya departamenti nomidan olingan. Isyonlarda dvoryanlar va ruhoniylar bilan bir qatorda dehqonlarning bir qismi ham ishtirok etgan. V. u. 1793-yilda oʻzining yuqori choʻqqisiga yetgan. V. u.dagi muhim voqea — 1795-yildagi Kiberon ekspeditsiyasi boʻlgan. Bu urushlar fransuz xalqiga qimmatga tushgan: har ikki tomondan 600 mingdan ortiq kishi halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Van Deyk Antonis

VAN DEYK (van Dyck) Antonis (1599.22.3, Antverpen— 1641.9.12, London) — flamand rassomi. 1609 y.dan X. Van Balendan taʼlim olgan, yoshligidan portret bilan shugʻullangan. 1616—20 yillarda P. Rubens ustaxonasida yordamchi boʻlib ishlagan, uning ijodidan taʼsirlangan. Angliya qiroli Yakov I saroyida ishlagan davri (1620—21)da barokko tipidagi portretini nihoyasiga yetkazdi ("Oilaviy portret", "P. Snay-dersning rafiqasi bilan portreta", 1621 va b.). Genuyaning zodagonlari tasvirlangan hashamdor portretlaridagi ajoyib kompozitsiyasi, teran qoramtir tuslarning goʻzalligi, zaminning tantanavorligida Venesiya maktabining taʼsiri seziladi. 1632 y.dan Londonda qirol Karl I saroyida rassom boʻlib ishladi. Qirol va uning oilasi ("Karl 1 ovda", taxminan 1635; "Karl I bo-lalari", 1637 va b.), saroy zodagonlari portretlarini yaratdi, ularda diqqatni holat, qomat va ranglar uygʻunligiga qaratdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Johannes Diderik van der Waals

Johannes Diderik van der Waals () (1837.23.11, Leyden — 1923.9.3, Amsterdam) — niderland fizigi. Real (ideal boʻlmagan) gazlar uchun holat tenglamasi (Van-der-Vaals tenglamasi)ni chiqargan. Nobel mukofoti laureati (1910).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Fizika
1837-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
23-noyabrda tugʻilganlar
9-martda vafot etganlar
Van-der-vaals kuchlari

Van-der-vaals kuchlari - q. Molekulalararo oʻzaro taʼsir kuchlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanj

Vanj — Tojikiston Respublikasi Togli Badaxshon muxtor viloyatidagi dare. Panj daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 103 km, havzasining mayd. 2070 km². Vanj, Yazgʻulom va Fanlar Akademiyasi tizmalaridagi doimiy qor va muzliklardan boshlanadi. Ikki irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi: ulardan chap irmoq Vanj tizmasining shim. yon bagʻrida 5500 m balandliqdagi muzlikdan, oʻng irmoq Fanlar Akademiyasi tizmasi gʻarbiy yon bagʻridagi muzlikdan boshlanadi. Gʻarbiy Pomir togʻlari, Vaij va Darvoz tizmalari orasidan oqib oʻtadi. V.ga Vanj va Darvoz tizmalaridan ham juda koʻp sersuv soylar keladi. V. 5—6 oy toʻlib oqadi, eng koʻp suv sarfi iyul—avg ., eng kam suv sarfi qish oylariga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha suv sarfi 50 m³/sek. V.da GES qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tojikistondagi daryolar
Vanj tizmasi

Vanj tizmasi — Pomirdagi togʻ tizmasi. Uzunligi 80 km, eni 15 km. V. t. Vanj va Yazgʻulom daryolari havzalari orasidagi suvayirgʻich. Sharqiy qismi baland (4500—5600 m), gʻarbiy qismi kambar. Vodiylari juda chuqur va tor. V. t., asosan, quyi paleozoyda hosil boʻlgan granit, gneys, kvarsit, marmar, shu-ningdek qumtosh, konglomerat kabi jinslardan tarkib topgan. V.t.da oʻsimlik siyrak; archa, naʼmatak, doʻlana oʻsadi, baʼzi yerlarida yaylovlar uchray-di. 4000 m dan yuqrridagi togʻ tepalari doimiy qor va muzlik bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy mayd. 221,1 km².

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Tojikiston
Vanilin

Vanilin (3-metoksi, 4-gidrooksibenzaldegid), SHN8O, — vanil hidi keladigan rangsiz, achchiq kristall modda. Mol. m. 152,15. Suyuqlanish temperaturasi 81—83", qaynash temperaturasi 284-285° (SO2 muhitida). temperatura koʻtarilganda parchalanmay, sublimatlanadi. Suvda oz eriydi, spirt, efir, xloroform va b. erituvchilarda yaxshi eriydi. V. vanil mevalarida glikozid holida uchraydi. Sintetik V. lignindan, gvayakol hamda evgenoldan olinadi. Oziq-ovqat, atir-upa sanoatida va tibbiyotda ishlatiladi. V.ning qand kukuni bilan aralashmasi "vanil shakari" muzqaymoq va turli qandolat mahsulotlari i.ch.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanil

Vanil — tropik mamlakatlarda oʻsadigan Vanilla oʻsimligi mevasi (qoʻzogʻi) dopini maxsus fermeitatsiyalash usuli bilan olinadigan oʻtkir xushboʻy modda. ziravor. Rangi oq, kukun holida ishlab chiqariladi. Murabbo, tort, muzqaymoq, kisel va b. tayerlashda oz miqdorda (uy sharoitida "pichoq uchida") V. qoʻshib mahsulotning taʼmini yaxshilash va xushboʻy qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Ziravorlar
Meksika oshxonasi
Vanini Julio Chezare

VANINI (Vanini) Julio Chezare (taxallusi Lyuchilio), (1585, Taurizano, Neapol yaqinida — 1619.9.2, Tuluza) — italiyalik faylasuf, ruhoniy. V. oʻz asarlarida qad. ateistlarni tanqid qilish bahonasida ulariing asl qarashlarini ochiqdan-ochiq bayon etgan. Unga koʻra, xudo tabiat bilan cheksiz borliq sifatida qoʻshilib, bir butunlikni tashkil qiladi. V.ning taʼkidlashicha, tabiat oʻz mohiyatiga koʻra harakatdan benasib, u oʻzidan tashqaridagi faol ilohiy kuchga muhtojdir. Xudo va tabiatning birligi ularning xech biriga putur yetkazmaydi. Olam yagona va abadiydir, lekin uning muayyan koʻrinishlari doimiy oʻzgarishda boʻladi. Ruh bilan modda ajralmasdir. Ruh abadiy emas, uning ibtidosi va intihosi bor. Har qanday moʻʼjizaviy hodisa mohiyatini inson aql-farosati orqali asoslab berish mumkin. V.ning fikricha, insondagi har qanday ruhiy jarayon iqlim, nasl-nasab, fazoviy jismlarning taʼsirida sodir boʻladi. Odamlar jussasidagi tafovut ulardagi maʼnaviy fazilat yoki illatlarni keltirib chiqaradi. V. ateizm va bidʼatda ayblanib, inkvizitsiya tomonidan gulxanda yoqib yuborilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vankel dvigateli

Vankel dvigateli - rotorporshenli ichki yonuv dvigateli. F. Vankel (F. Wankel, Germaniya) 1957-yilda loyi-halagan. V. d.da ish sirti maxsus egri shakl (epitroxoida shakli) da yasalgan silindr ichida koʻpyok/sh rotor (porshen) aylanadi. Rotorning valiga mahkamlangan tishli gʻildirakning ichki tishlari qoʻzgʻalmas shesternya bilan ilashgan. Rotor tishli gʻildirak bilan birgalikda shesternya atrofida dumalaydi. Shunda rotorning yoklari silindrning ichki epitroxoidasimon sirti boʻylab sirpanib, hajmi oʻzgaruvchi kameralar hosil qiladi. Jumladan, uch yoqli porshen silindr ichida qisish va kengayish (ish takti) kameralarini hosil qiladi. Qisish takti oxirida sham yordamida oʻt oldiriladi, ish takti oxirida ishlangan gazlar chiqarib yuboriladi, soʻrish takti boshlanadi. V. d.da gaz taqsimlash mexanizmisiz toʻrt taktli sikl bajariladi. Yonuvchi aralashma tayyorlash, oʻt oldirish, moylash, suv bilan sovitish, ishga tushirish ishlari oddiy ichki yonuv dvigatellarinikidan farq qilmaydi, lekin ulardan 2—3 marta yengil va ixcham boʻladi. Shesternya va tishli gʻildirak radiuslarining nisbati r:R=2:l. Amalda uch yoqpi V. d. avtomobillar, qayiqlar va b.ga oʻrnatiladi. Germaniya, Yaponiya va AQSH da koʻplab ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vankuver

Vankuver — Shim. Amerikaning gʻar-biy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Kanadaga qarashli. Mayd. 32,2 ming km. Yirik shahri va porti — Viktoriya. V. quyi mezozoyda vujudga kelgan. Relefi togʻli, bal. 2200 m gacha. Temir rudasi, tosh-koʻmir va b. foydali qazilmalar bor. Gʻarbiy qirgʻoqlarida ford koʻp. Iqpimi moʻʼtadil, dengiz iqlimi. 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar bor. Orolda Pasifik — Rim milliy parki joylashgan. Baliq ovlash va oʻrmonchilik rivojlangan. V. uni kashf etgan ingliz dengizchisi J. Vankuver (1758—98) nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vancouver

Vankuver — Kanadaning janubi-gʻarbidagi shahar, Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasida. Aholisi 631,486 kishi (2016). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Mamlakatning yirik sanoat, savdo-moliya markazi. Vankuver provinsiyada ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining qariyb yarmini beradi. Kanadaning Tinch okean sohilidagi eng yirik porti. Vankuver orqali chetga bugʻdoy, oʻrmon mahsulotlari, baliq va rangli metallar chiqariladi. Yogʻochsozlik, oziqovqat, neftni qayta ishlash, metallsozlik, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Oʻrmon, kon va oziq-ovqat sanoati uchun mashinalar ishlab chiqariladi. Universitet, konchilik muzeyi bor. Shaharga 1886-yilda asos solingan va ingliz dengiz sayyohi J. Vankuver nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Vanna

Vanna (nem. Wanna) — ichiga suyuq muhit (suv, eritma, erigan metall) solinadigan idish, shuningdek asosiy qismi shunday idishdan iborat boʻlgan apparat. Detallarga suyuq muhitda termik ishlov beriladigan qizdirish V.si, elektrolitik jarayonlar amalga oshiriladigan galvanik V., bemorlarni mineral suvlar bilan davolashda (qarang Vannalar), gigiyena maqsadlarida (maishiy korxonalar, turar joylarda) ishlatiladigan xillari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vanshli pech

Vanshli pech — 1) materiallar suyuq muhit (xlorli, uglerod oksidli, azot oksidli tuzlar va b.) li vannada qizdiriladigan pech. V.p.ning alangali va elektr xillari bor. Alangali V.p.da tigel (vanna) forsunka yoki gorelka alangasi bilan qizdiriladi. Elektr V.p.ning ikki turi bor: birinchisida issiklik vanna tashqarisida joylashgan qizdirish elementida, ikkinchisida issikdik suyuq muhitning oʻzida generatsiyalanadl. Suyuq muhitda qizdirishning afzalligi shuki, buyum tez va bir tekis qiziydi, sirti oksidlanmaydi. V.p. termik sexlarda metall detallarni toblash, boʻshatish, normallash, qattiq qizdirish va b. uchun ishlatiladi; 2) ish boʻshligʻi gorizontal yoʻialishda choʻziq vanna shaklida boʻlgan metall eritish pechi (mas., marten pechi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jacobus Henricus van 't Hoff

Jacobus Henricus van 't Hoff ()(1852.30.8, Rotterdam —1911.1.3, Berlin) — golland kimyogari, fizik kimyo va stereokimyo asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1895-yildan). Amsterdam (1878-yildan) va Berlin (1896-yildan) universitetlarining professor 1874—75 yillarda uglerod atomining toʻrttala valent kuchlari tetraedrning uchlariga yoʻnalgan degan fikrni olgʻa surdi va organik birikmalarning molekulalarida atomlarning fazoviy joylashuv nazariyasini birinchi boʻlib bayon etdi. V.-G. kimyoviy reaksiyalarning kinetikasi va termodinamikasi, suyultirilgan eritmalar nazariyasi sohasida yirik ishlar qildi. 1885—87 yillarda gaz qonunlarini suyultirilgan eritmalarga tatbiq qilish mumkinligini isbot etdi, eritmalardagi osmotik bosim qonunini taʼriflab berdi (1887), bu qonun V.-G. qonuni deb ataladi. V.-G. suv-tuz sistemalaridagi muvozanatni tadqiq etdi. Nobel mukofotining laureati (1901).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
Vantli konsgruksiyalar

Vantli konsgruksiyalar - q. Osma konstruksiyalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vantli koʻprik

Vantli koʻprik - daryolar ustiga quriladigan osma koʻprikning bir turi. Poʻlat arqon — vantlardan yasalgan osma (vant) ferma V. k.ning koʻtaruvchi elementa hisoblanadi; qulochi 300 m ga yetadi. Fermani poʻlat yoki temir-beton balkalar, balkalarni esa qiya vantlar va pilon (ustun)lar tutib turadi. V. k. daryolar ustidan oʻtadigan avtomobil yoʻllari uchun quriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vantuz

Vantuz (lot. ventosis — shamolli) — vodoprovod, isitish quvurlarida yigʻilib qolgan havo chiqarib yuboriladigan klapan. V. havo yigʻiladigan joylarga, odatda, suv quvurlarining yuqori nuqtalariga oʻrnatiladi. Vodoprovod tarmoqlari, isitish tizimlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Hasbrouck Van Vleck

John Hasbrouck Van Vleck () (1899.13.3, Midltaun - 1980) - amerikalik nazariyotchi fizik. Ilmiy ishlari magnetizm va qattiq jismning kvant nazariyasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, F. Anderson va N. Mott bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Vanxon Toʻgʻril

Vanxon toʻgʻril (12-13-asrlar) -hoz. Moʻgʻuliston, Yettisuv va Oltoy oʻlkasida hukmronlik qilgan kerey (kerait) qabilasi rahbari. Markaziy Osiyoning koʻpchilik qabilalari, shu jumladan moʻgʻullar ham V. T. qoʻl ostida boʻlgan. Shu paytlarda Markaziy Osiyoda oʻzaro ichki qabilalararo va qoʻshni davlatlar bilan mojarolar yuz berayotgan edi. Ayniqsa kerait va nay-manlar orasidagi ziddiyat kuchli edi. Moʻgʻullar naymanlarni qoʻllab-quvvatlashgan. V. T. bir oz vaqt Chingizxon bilan ittifoq tuzib, birga jang qilgan, lekin keraitlar va moʻgʻullar oʻrtasida bir-birlariga nisbatan dushmanlik tugilgan. Bunda naymanlar rahba-ri Tayonxon (V. T.ga ona tomondan qarindosh) moʻgʻullarga yordamlashgan. Nekunuysin mavzeida boʻlgan jangda V. T. oʻldirilib, kallasi Tayonxonga joʻnatilgan. V. T. avlodlari 13-asr boshlarida nayman va b. qabilalar bilan birga asosan Qozogʻiston yerlariga oʻrnashib, mahalliy turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil