MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dumli qoʻylar

Dumli qoʻylar - teri olish va juni uchun boqiladigan, dumba oʻrnida 12—24 umurtqadan iborat dumi boʻlgan qoʻylar. Zotiga qarab dumi qisqa, oriq ("qotma"); uzun, oriq; qisqa, yogʻli; uzun, yogʻli boʻladi. Romanov qoʻy zotining dum umurtqasi 12 tagacha, yogʻsiz, echki dumiga oʻxshash, reshetilov, sigay va barcha merinos zotlarining dum umurtqasi 24 tagacha, uzun, qotma, sirti jun bilan qoplangan. Qorakoʻl qoʻylarining dumi yogʻli, uzun, uchi deyarli yogʻsiz. Keyingi yillarda dumbapi qoʻylar junini yaxshilash maqsadida merinos qoʻylari bilan chatishtirib qotma va yogʻsiz dumli duragay qoʻylar olinmoqda. Bu qoʻylar mahalliy sharoitga chidamli, junining sifati yaxshi (qarang Qoʻychilik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumlupinar

Dumlupinar — Gʻarbiy Anadoludagi qishloq. Grek-turk urushi davrida D. yonida Mustafo Kamol (qarang Otaturk) koʻmondonligi ostidagi turk armiyasi 1922-yil 30-avgustda grek bosqinchilari ustidan gʻalaba qozongan. Bu gʻalaba Antanta davlatlarining bosqinchi qoʻshinlariga qarshi turklarning zafarli yurishini boshlab bergan. Shu isim Eski Turkiy tilda Toʻngli Bungar (Toʻngli Buloq) soʻzlaridan yaralgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumpalma

Dumpalma (Hyphaene) — palmadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 30 dan ortiq turi bor, ayniqsa, Afrikada, MARda koʻp tarqalgan. Shoxshabbasi keng yoyilgan. Barglari shoxlarining uchida yelpigʻichsimon joylashgan. Toʻpguli kuchalasimon, gullari ayrim jinsli, sargʻish yoki qizil. Mevasi danakli, eti yumshoq, shirin. D.ning mashhur turlari: asl dum-palma (N. thebaica) va dasht dum-palmasi (N. coriacea). Asl D. Misrning daryo sohillaridagi oʻrmonlarda, dasht D.si esa Sharqiy Afrika savannalarida, Madagaskar orolida oʻsadi, ular tropik mamlakatlarda koʻplab ekiladi. Bargidan savat, boʻyra va chipta toʻqiladi hamda toʻshaklarga solinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumparast

Dumparast, uzunquyruq (Terpsiphone paradisi) — chumchuqsimonlar turkumining pashshaxoʻrlar oilasiga mansub qush. Kattaligi chumchuqdek. Narining ikkita dum pati juda uzun, 50 sm gacha yetadi. D. nomi shu tariqa yuzaga kelgan. Jan. Manchjuriya va Primoryedan Oʻrta Osiyogacha tarqalgan. Oʻzbekistonda (Fargʻona vodiysi, Toshkent, Samarqand, Surxondaryo viloyatlariga) kech bahorda kelib, kuz boshlarida uchib ketadi. D. togʻ hamda togʻ etaklaridagi oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Daraxtda uya quradi. 4—5 dona tuxum qoʻyadi. Turli hasharotlar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda alohida muhofazaga muhtoj.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumper

Dumper (ing . dump — agʻdarmoq) — sochiluvchan yuk (qum, shagʻal va b.)larni yaqin (2 km gacha) masofaga tashish uchun moʻljallangan ixcham oʻziagʻdarar mashina. Chaqqonligi, ish unumdorligi yuqoriligi, yukni tez ortish va boʻshatish imkoni borligi, qayrilib olishi shart emasligi (ikkala yoʻnalishda ham bir xil tezlikda harakatlana olishi) bilan oddiy (katta) oʻziagʻdarar mashinalardan farq qiladi. D. kuzovi haydovchi oʻrindigʻining oldida joylashgan, haydovchining oʻrindigʻi buriladigan qilib yasalgan, boshqarish qurilmalari D.ni orqaga ham haydashga imkon beradigan qilib tuzilgan. D. qurilishda, sanoat korxonalarida, aeroport va vokzallarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumpkar

Dumpkar (ing . dampcar) — yuklarni qisqa masofaga (2 km gacha) tashib, oʻzi agʻdaradigan tepasi ochiq vagon. D.da kumir, ruda, qurilish materiallari va b. tashiladi. D. kuzovi pnevmatik yoki gidravlik qurilma yordamida yukni yon tomonga agʻdaradi. D.ga 60—180 t gacha yuk ortish mumkin. Boshqa vagonlardan afzalligi shuki, u istalgan yukni 1,5 min. da agʻdarishga imkon beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumsiz amfibiyalar

Dumsiz amfibiyalar (Salientia, Ecaudata, Anura) — amfibiyalar sin-fining bir turkumi. 2500 turi maʼlum. Keng tarqalgan, amfibiyalarning eng yuqori tuzilgan guruhi. Tuzilishi baqaga oʻxshaydi. Tanasi kalta, yapaloq va keng; dumsiz, oyoklari yaxshi rivojlangan, orqa oyogʻi oldingisiga nisbatan ancha uzun boʻlib, sakrab yurishga moslashgan. Itbaligʻida dastlab orqa oyoklari, keyin oldingi oyoklari paydo boʻladi. Boʻyni juda qisqaligidan boshi tanasidan yaqqol ajralib turmaydi. D. a., asosan, xasharotlar bilan oziqlanadi. Tuxumi (uvildirigʻi) suvda urugʻlanadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan itbaligʻi jabra orqali nafas oladi, suvda yashashga moslashgan. Umurtqalarining tuzilishidagi tafovutlarga qarab D. a. 6 ta kenja turkumga boʻlinadi: 1) birlamchi dumlilar — juda qadimgi D.a. boʻlib, hozir qirilib ketgan, qoldiqlari qazilma holida uchraydi; 2) sill iqoyoq baqalar; 3) uvilloq baqalar — pipalar, pixli baqalar va b.; 4) sassiq baqalar, 5) qurbaqalar — baqaqurulloqlar, qisqaboshli baqalar va b; 6) baqalar — tor ogʻizli va kurak oyoqli baqalar va b. D. a.ning tipik vakillari baqa va qurbaqatr. Oʻzbekistonda yashil qurbaqa va koʻl baqasi tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dumgʻaza

Dumgʻaza (sacrum) — 1) beshta dumgʻaza umurtqasidan tarkib topgan yaxlit suyak; 15—16 yoshgacha umurtqa oraliq togʻaylaridan iborat boʻladi, keyinchalik suyaklanib, bir butun D. su-yagiga aylanadi. D.ning ikki yonboshidagi quloqsimon yuzasi yonbosh suyagining shu xil yuzasi bilan birlashib, chanoq boʻshligʻini hosil qilishda ishtirok etadi. D. umurtqalarining kesimtalaridan vujudga kelgan teshiklar orqali qon tomir va nervlar oʻtadi; 2) hayvonlarda bir necha umurtqadan tuzilgan dum suyagi va ustidagi goʻsht bilan yogʻ ham D. deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Dunayevskiy

Isaak Osipovich Dunayevskiy [1900.18(30). 1, Loxvitsa, hozirgi Poltava viloyati — 1955.25.7, Moskva] — kompozitor, dirijyor, Rossiya xalq artisti (1950). Zamonaviy rus operetta hamda musiqali kinokomediya asoschilaridan, qoʻshiq janrining yirik ustasi. 12 ta operetta, 3 balet, kantatalar, dramatik spektakllarga musiqalar yozgan. Ayniqsa, "Quvnoq yigit-qizlar", "Darvozabon", "Sirk", "Kapitan Grant bolalari", "Boy kelin", "Volga-Volga", "Kuban kazaklari" kabi filmlar uchun yaratgan, simfonizm bilan yoʻgʻrilgan musiqalari va qoʻshiqlari ommaviylashgan. Ijodiy uslubi kuychanlik va xatto garmoniyalari ohangdorligi, xilma-xilligi, jaz ritmlaridan unumli foydalanilganligi bilan ajralib turadi. Ommabop qoʻshiq janrining yangi turlarini kashf etgan: qoʻshiq — marsh ("Sport marshi", "Entuziastlar marshi", "Quvnoq sha-mol haqida qoʻshiq" va boshqalar), qoʻshiq — vals ("Maktab valsi", "Vals kechasi") va boshqalar D. ga bagʻishlangan "Dunayevskiy ohanglari" nomli film ishlangan (1963). Oʻgʻli Maksim D. (1945, Moskva) — otasi anʼanalari davomchisi, "Yemelyaning baxti" (1975), "Kapitan Grant bolalari" (1987) kabi myuzikllar, 30 dan ortik, filmlar ("Xayr, Meri Poppinz", "Uch mushketyor" va boshqalar)ga esda qolarli musiqalar yaratgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1900-yilda tugʻilganlar
1955-yilda vafot etganlar
Bastakorlar
30-yanvarda tugʻilganlar
25-iyulda vafot etganlar
Dunay

Dunay () — Yevropadagi daryo, uz. jihatidan Volgadan keyin 2-oʻrinda. Uzunligi 2850 km, havzasining maydoni 817 ming km².Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Mojariston, Xorvatiya, Serbiya, Ruminiya, Bolgariya, Moldova va Ukraina Boshlanish joyi quyilish joyidan 678 m baland. Shvarsvald togʻlarining (Germaniya) sharqiy yon bagʻridan boshlanib Qora dengizga katta delta hosil qilib quyiladi. Germaniya, Avstriya, Slovakiya, Vengriya, Xorvatiya, Serbiya, Bolgariya, Ruminiya, Ukraina hududlaridan oqib oʻtadi. Dunay oqish tavsifiga koʻra yuqori, oʻrta va quyi Dunayga boʻlinadi. Yuqori Dunay (Vena shahrigacha) — togʻ daryosi, chuqur va tor vodiydan oqadi. Oʻzanining kengligi 350 m gacha. Oʻrta Dunay (Venadan Temir Darvoza tangisigacha) Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysi keng (5–20 km). Togʻ va tepalarni kesib oʻtgan joylarda tangilar (Vengriya Darvozasi, Vishegrad yoʻlagi, Temir Darvoza va boshqalar) hosil qilgan. Bu joylarda oʻzani 150 m gacha torayib, chuq. 20–70 m ga yetadi. Dunayning Serbiya-Ruminiya chegarasi boʻylab oʻtgan Jerdap deb ataluvchi 120 km uzunlikdagi vodiysi juda tor (0,6—1,5 km). Daryoning serostona va tezokar joylaridagi oʻzani kemalar harakatini ancha qi-yinlashtiradi. Quyi Dunay (Temir Darvo-zadan quyilishigacha) Quyi Dunay tekisligidan oqadi. Vodiysining kengligi 7–20 km. Quyilish joyidan 80 km yuqorida deltasi (maydoni 3500 km²) boshlanadi. Delta qismida 3 ta asosiy tarmoqqa boʻlingan.

Dunayning rejimi murakkab: bahorda toʻlib oqadi, yoz va kuzda toshib, qishda suvi kamayadi. Oʻrtacha suv sarfi yuqori oqimida 420 m³/sek, oʻrta oqimida 1900 m³/sek, quyilish joyida 6430 m³/sek. Bir yilda keltirgan suvining oʻrtacha hajmi 203 km. Dunay Qora dengizga yiliga 120 mln. t. oqiziq va mineral moddalar keltiradi. Kish so-vuq kelganda 1,5 oygacha muzlaydi. Dunayning 300 irmogʻi bor, shundan 34 tasida kema qatnaydi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Inn, Drava, Sava, Morava; chapdan — Morava, Tisa, Olt, Seret va Prut. Dunayning iqtisodiy ahamiyati katta. Daryodan transport qatnovi, gidroenergiya olish, sugʻorish, shahar va sanoat markazlarini suv bilan taʼminlashda foydalaniladi, baliq ovlanadi. 2 ta yirik GES (Ruminiya va Serbiya chegarasida), GESlar kaskadi (Avstriya va Germaniyada) bor. Deltasida qamishzor koʻp. Regensburg shahridan (Germaniya) boshlab Dunayda yil davomida kema qatnaydi. Dare boʻyida 100 dan ortik. port, shahar va pristan joylashgan. Eng yiriklari: Regensburg , Vena, Bratislava, Budapesht, Belgrad, Ruse, Galats, Izmail va boshqa

Dunay — xalqaro daryo. Dunayda kema katnash rejimi haqidagi 1948-yilda qabul qilingan konvensiyaga koʻra kemalar daryoda erkin suzish xuquqiga ega; Dunayboʻyi davlatlaridan boshqa davlatlarning harbiy kemalari qatnashi man etilgan; konvensiyaning bajarilishini nazorat qiluvchi Dunay komissiyasi (barcha Dunayboʻyi davlatlari aʼzo) tuzilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Germaniyadagi daryolar
Avstriyadagi daryolar
Slovakiyadagi daryolar
Vengriyadagi daryolar
Xorvatiyadagi daryolar
Serbiyadagi daryolar
Ruminiyadagi daryolar
Bolgariyadagi daryolar
Moldovadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Dunay madaniyati

Dunay madaniyati – neolit, eneolit va jez davri arxeologik yodgorliklari. Arxeologik tadqiqotlar Oʻrta Dunay havzasi (hozirgi Avstriya, Vengriya va Chexiya hududlari) yirik madaniyat markazlaridan biri boʻlganini koʻrsatadi. Dunay madaniyati Dunay boʻyida yashagan qabilalar hayotiga oid. Bu davrlarda kulolchilik keng rivojlangan. Sopol idishlar naqshlar bilan bezatilib, oq, sariq, qizil ranglar bilan boʻyalgan. Ayol haykalchalari koʻp topilgan. Bu davrlarda aholi, asosan, ovchilik, ibtidoiy dehqonchilik va xonaki chorvachilik bilan shugʻullangan. Oybolta, tesha, toʻrt qirrali mis bigiz va boshqa mehnat qurollari paydo boʻlgan, ot qoʻlga oʻrgatilgan. Mis halqalar, bilaguzuk va boʻyin taqin-choqlari, turli shakldagi joʻmrakli, qulokli, dastali, oyokli sopol idishlar bu davr madaniyatining asosiy yodgorliklaridir. Topilgan xilma-xil jez qurollar, bezaklar, oltin va kumush isirgʻa va boshqa taqinchoqlarning xu-susiyatiga koʻra, bu davrda metall ishlash texnikasi ancha rivojlangan. Dunay boʻyi aholisi Misr va Mesopotamiya bilan yaqin madaniy aloqada boʻlgan. Dunay madaniyati zaminida Galshtat madaniyati vujudga kelgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Dunasr

Dunasr (fors, du — ikki va arab, nasr — yordam, gʻalaba) — anʼanaviy mumtoz musiqa shakllarining tarkibiy tuzilmasi; kuy rivojini taʼminlovchi vositalardan biri. D., asosan, maqom yoʻllari, shuningdek, bastakorlik ijodiyotiga molik ashula va cholgʻu namunalarida uchraydi; unda odatda boshlangʻich kuy tuzilmasi (sarxat yoki daromad) bir oktava balandlikka koʻchirilib (oʻzgarmay yoki qisman oʻzgargan xrlda) takrorlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunbuloq

Dunbuloq — Qirgʻizistonning Oʻsh viloyatidagi qad. turar joy harobasi (Oʻzgandan 5 km shim.da, Yassi daryosining chap sohilida). Mayd. 30x270 m. Ichki qoʻrgʻonining mayd. 90x50 m. Uch tomoni xandaq bilan oʻralgan, toʻrtinchi tomoni jar. Arxeologik qazishlar natijasida D.ning qalin madaniy qatlami (10 m atrofida) ochilgan. U 3 bosqichdan iborat. Birinchisi mil. av. 3—1-asrlarga oid, undan chiziqli och qizil naqsh solingan kulolchilik buyumlari topilgan; ikkinchisi milodning dastlabki asrlariga oid; unda sopol idishlar bilan birga boʻrtma naqsh solingan idishlar, yorgʻuchoq, idish boʻyagich hamda tosh va suyaqsan ishlangan zeb-ziynat buyumlari koʻp uchraydi; uchinchisi 6— 8-asrlarga oid; bu bosqichda qoʻlda yasalgan va chiziqli, qabariq va kungurali naqshlar solingan idishlar tarqalgan. D. yodgorliklari Fargʻona vodiysi qabilalarining antik va ilk oʻrta davrlariga oid dehqonchilik madaniyatini aniklashga yordam beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dungan tili

Dungan tili — dunganlar tili. Sino-tibet tili oilasiga mansub. Bu til vakillari Shinjon viloyati (Xitoy) va Markaziy Osiyoda (asosan Qirgʻizistonda, qisman Qozogʻiston va Oʻzbekistonda) istiqomat qiladi. Dungan tilida taxminan 70 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). Dungan tili tarkibida turkiy, arab, fors tillaridan oʻzlashtirilgan soʻzlar koʻp. Yozuvi kirill alifbosi asosida.

Manbalar

Tillar
Dunyo (maʼnolari)

Dunyo:

 Dunyo — 1) barcha materiya shakllarining bir butun majmui, yer kurrasi va undagi barcha mavjudot; 2) moddiy boyliklar majmui; 3) maʼlum bir ijtimoiy tuzumga, oʻziga xos madaniy, ijtimoiytarixiy xususiyatlarga ega boʻlgan kishilik jamiyati (mas, qadimgi D.
 Dunyo (biologiya) (biologiyada) — organizmlar sistemasit eng yuqori taksonomik kategoriya.
Dunyo (biologiya)

Dunyo yoki olam — biologiyada organizmlar sistemasining eng yuqori taksonomik turkumi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunyo vaqti

Dunyo vaqti — boshlangʻich meridianning oʻrtacha Quyosh vaqti. Boshlangʻich meridian qilib shartli ravishda Grinvich (Buyuk Britaniya) rasadxonasidagi meridian olinadi. D. v. yarim tundan hisoblanadi va Toshkent vaqtidan 5 soat kech boʻladi (mas, Toshkentda soat 17 boʻlganda D. v. 12 boʻladi). Astronomik yillik jurnal va taqvimlarda astronomik hodisalarning yuz beradigan payti D. v.da beriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunyo okeani

Dunyo okeani — Yer sharini oʻrab turgan suv qoplami (qarang Okean).

Manbalar  

Geografiya
Okeanlar
Dunyoviy chiziq

Dunyoviy chiziq - nisbiylik nazariyasida toʻrt oʻlchovli fazoda moddiy zarraning harakati trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Toʻrt oʻlchovli fazo koordinatalari (x, u, z) ga vaqt koordinatasi (?) ham qoʻshiladi. Toʻrt oʻlchovli fazoda har qanday zarra harakatini oʻziga mos D. ch. bilan solishtirish mum-kin. Bu chiziqda yotgan nuqta (dunyoviy nuqta) vaqt oraligʻida zarra harakati koordinatasini ifodalaydi. Xususiy holda zarraning tekis va toʻgʻri chiziqli harakatiga toʻgʻri D. ch. mos keladi. D. ch. tushunchasidan maxsus va umumiy nisbiylik nazariyasida keng foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Fizika
Dunyoviy efir

Dunyoviy efir — qadimda butun dunyo boʻshligʻini, shu jumladan jismlardagi atomlar va molekulalar oraligʻini ham toʻldirib turadi, deb taxmin qilingan yaxlit muhit (qarang Efir).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunimsar

Dunimsar — 1) ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 1 man ning 1/16 ulushiga teng . Oʻrta Osiyoda keng qoʻllangan. Ogʻirlik oʻlchov birligi manning ulushli qiymati ishlatilgan va joyiga qarab har xil bulgani uchun D.ning qiymati ham har xil boʻlgan. Buxoroda 2,5 ucmop ham D. deb yuritilib, 54 g ga teng boʻlgan (1 D.=2,5 istor = 2,5-21,6 g = 54 g). Buxoroning 25,6 kg li mani boʻyicha 1 D.= 1,6 kg boʻlgan. 19-asrda katta D. katta (16 pudli) manning 1/16 ulushi, yaʼni 16,38 kg boʻlgan va 1 pud deb, kichik D. kichik (8 pudli) manning 1/16 ulushi, yaʼni 8,19 kg bulgan va 0,5 pud deb yuritilgan. D. Toshkent, Fargʻona, Xoʻjand va b. viloyatlarda qariyb qullanilmagan; 2) bugʻdoy ekiladigan yer maydonini ham taxminan belgilashda qoʻllanilgan birlik; 1 D. bugdoy ekiladigan yer maydoni 1 D. maydon hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunit

Dunit (Yangi Zelandiyadagi Dun togʻi nomidan) — uta asosli intruziv tog jinsi. Struktursi-to'liq kristalli.Teksturasi-massiv.Asosan olivindan (85—100%) iborat. Qoʻshimchalari xromit va magnetit. Rangi qora, toʻq va och yashil. D. bor joyda platina, nikel, kobalt, xrom, talk, xrizotil-asbest konlari uchraydi. D. odatda qisman serpentinlashgan boʻladi. Oʻzbekistonda Tomdi togʻlarining shim.-gʻarbida kichik linzasimon shaklda topilgan. RF (Ural, Baykalboʻyi), Armaniston va b. joylarda uchraydi. D.dan oʻtga chidamli materiallar tayyorlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Duns Scotus

DUNS SKOT (Duns Scotus) Ioann (taxminan 1266, Makston, Shotlandiya — 1308.8.11, Kyoln) — shotland sxolast ilohiyotchisi, faylasuf. Uning taʼlimoti (skotizm) tomizmga karshi edi. Foma Akvinskiyni keskin tanqid qildi. Falsafa bilan ilohiyotni birbiridan ajratishga, falsafani cherkov taʼ-qibidan xalos qilishga urindi. D. S.ning qarashlari oʻz davrida Rim papasi hukmronligiga qarshi qaratilgan kuchlar manfaatini yokladi.

Manbalar
Duntinxu

Duntinxu — Xitoy sharkidagi kul. Szyanxan tekisligida, Yanszi daryosining ung sohil vodiysida joylashgan. Qirgʻoklari past, botkrklashgan. Maydoni qish oylarida 4—5 ming km dan yoz oylarida 10—12 ming km ga yetadi. Suv sathi mavsumiy, 10–15 m gacha uzgaradi. Chuq. 8 m gacha. D.ga kema qatnaydigan Syanszyan, Yuanszyan, Lishuy va Szishuy daryolarining suvi quyiladi. Yanszi daryosi oqimini (5 ta irmogʻi orqali bogʻlangan) tartibga solib turadi, yoz (may— sent.)da daryoning 40 dan 60% gacha tosh-qin suvlarini qabul qiladi. Koʻlda kema qatnaydi, baliq ovlanadi. D. atrofida sholichilik bilan shugullaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dun-xu

Dun-xu ("Sharqiy xu") — qadimda Sharqiy Moʻgʻuliston va Jan. Manjuriyada yashagan qabilalar guruhining xitoycha nomi. Mil. av. 3-asr oxirida xunlar tomonidan tor-mor etilgan. D.-x.larning qolgan-qutganlari keyinchalik uxuanlar va syanbi nomi bilan mashhur boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dunxuan

Dunxuan — Xitoydagi qad. shahar, Gansu provinsiyasining chekka gʻarbida. D. 1-ming yillikda Xitoyni Jan. va Gʻarbiy Osiyo orqali Yevropa bilan bogʻlaydigan Buyuk ipak yoʻlida muhim man-zil boʻlgan. D.dan 14 km jan.-gʻarbda gʻorlarga joylashgan budda monastiri — Syanfodun ("Mingta Budda gʻori"; 353—366) bor. 480 ga yaqin gʻor saqlanib qolgan (eng kattasi Mogao, 366). 1899 y. gʻorlardan birida Xitoy, Hindiston, Markaziy Osiyo va Kichik Osiyo ya. o.da yashagan xalqlar tilida yozilgan 20 mingdan ortiq qoʻlyozma topilgan. 1907 y. bu topilmalarning koʻp qismi A. Steyn ekspeditsiyasi tomonidan Angliyaga olib ketilgan va Britaniya muzeyiga topshirilgan, bir qismi Pekin kutubxonasida saqlanmoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Xitoy shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Duo

Duo — xudoga iltijo qilib, oʻzi yoki boshqalar uchun uzoq umr, baxt, najot tilash va yomonlikni qaytarishni soʻrash. Bunda D. qiluvchi maʼlum bir xattiharakatni ado etadi (mas, musulmonlarda ikki qoʻlini yuziga tortib fotiha qiladi). D. barcha dinlarning asosiy elementlaridan biri hisoblanadi. U ibtidoiy davrda soʻzning sehrli kuchiga ishonish, uning yordamida ilohiy kuchlardan foydalanish mumkin degan ishonch asosida shakllangan. D.ni qaysi tilda qilishning ahamiyati yoʻq. Lekin islom dini aqidasi boʻyicha, agar talaffuzini oʻrniga qoʻya olsa va mazmunidan ogoh boʻlsa, duoni arab tilida qilish afzaldir. D.ning ikki turi boʻladi. Birinchisi, "maʼsura", yaʼni matni Qurʼon, hadis yoki boshqa diniy manbalarda aniqbelgilab qoʻyilgan D.lar. Ularni buzmay, qoʻshmay, qanday koʻrsatilgan boʻlsa oʻsha tarzda oʻqiydilar. Ikkinchisi, "muhtaraa", yaʼni D. matnini oʻzi toʻqib, erkin holatda iltijo qilish. But, sanam va soxta maʼbudalarga yolvorib iltijo qilish ham D. turiga kiradi. Islom aqidasi boʻyicha, farzand ato etish, shifo berish, baloqazodan asrash, insoftavfiq kabi hojatlar faqat Allohning oʻzidan soʻraladi. Undan boshqadan soʻrashlik shirk va kufr sanaladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duobasoy

Duobasoy — Surxondaryo viloyati Sariosiyo va Uzun tumanlaridagi soy. Yuqori oqimida Chormogolsoy, quyi oqimida Choshsoy deb nomlanadi. Toʻpolon suv omboriga quyiladi. Boysuntogʻ tizmasining Xoʻjapiryon va Xursand-togʻ tarmoklari sharqiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 50 dan ortiq irmogʻi bor. Uzunligi 33 km, suv toʻplash mayd. 244 km. D. yuqori va oʻrta oqimida nishabi katta, chuqur va tor vodiyda tez oqadi. Havzasi nisbatan baland va nam havo oqimlariga roʻpara joylashganli-gidan yogʻin koʻproq yogʻadi. Shu sababli D.da suv ancha koʻp, oʻrtacha suv sarfi 5 m3/sek chamasida. D. qor-muzliklardan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri may—iyunda boʻladi, dekabr—yanvarda suvi kamayadi. D.dan Chosh qishlogʻi suv ichadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekistondagi daryolar
Duodenostaz

Duodenostaz — oʻn ikki barmoq ichak (qarang Ingichka ichak) harakat faoliyatining buzilishi. Bunda ichakda suyuq boʻtqaga oʻxshash ovqat luqmasi (ximus) turib qoladi. Oʻn ikki barmoq ichak yoʻlining mexanik sabablarga koʻra qisman toʻsilib qolishi (yalligʻlanish, oʻsma va h. k. tufayli), unda nerv taʼminotining buzilishi va b. sabab boʻladi. Meʼda va ichak sohasida ogʻriq, ayniqsa ovqat isteʼmol qilgandan soʻng koʻngil aynishi, qusish kuzatiladi. Rentgenologik, fibroskopik, monometrik va b. tekshirishlar asosida tashhis qoʻyiladi. Kasallik asosan jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duoyi bad

Duoyi bad (forscha — qargʻish) — kimnidir qargʻab, uning zarariga qilingan duo. Masalan: ota-ona qargʻishi, mazlum qargʻishi va hokazo. Hadisi sharifda ota-ona, musofir va mazlum (zulm qilingan)larning duolari shaksiz qabul qilinishi taʼkidlangan. Badduoning ziddi — duoyi xayrdir. Duoyi xayrda kimnidir alqab yoki olqishlab, uning haqqiga qilingan duo tushuniladi. Paygʻambarlardan Nuh (as) oʻz qavmlarini Duoibad qilganlar. Natijada ularga Alloh taolo toʻfon balosini yuborgan. Islom dinida badduo  qilish tavsiya etilmaydi. Bir inson yoki hatto farzand yomonlik qilib, koʻp zarar keltirgan taqdirda ham, uning shaʼniga faqat duoyi xayr qilib, Yaratgandan unga insof-tavfiq soʻrashlik ulugʻ insoniy fazilatlardan ekanligi uqtiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duotuzi

Duotuzi, manglaytuzi — yakka holda peshonaga, juft holda chakkaga taqiladigan taqinchoq; ziynat buyumi. Xorazm ayollarining yomon koʻzdan asrovchi tumori. Tuzilishi yengil shabaka usulidagi aylanma naqshlar bilan qoplangan zarhallangan kumush turunj shaklida boʻlib, atrofi zigʻiraklar bilan xr-shiyalangan. Quyi qismiga shokilalar oʻrnatilgan. Yuzasiga qurʼon oyatlari bitilgan koʻk rangli shishadan, atrofi feruza koʻzlar bilan oʻralgan sadafdan jilolab tayyorlangan xillari ham bor, shuningdek, ichiga duo yozilgan qogʻozcha soladigan sadafdan tayyorlangan huqqacha — quticha turi ham uchraydi. D. bosh kiyimiga ilgak bilan mustahkamlanadi. Hozir urfdan qolgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zargarlik
Kiyim
Duoxonlik

Duoxonlik — duo oʻqish, dam solish bilan shugʻullanish. Islom anʼanalari boʻyicha Qurʼoni karim va xadisi shariflarda koʻrsatilgan muayyan duolar oʻqib turiladi. Ayni vaqtda man-tiqsiz, poyma-poy soʻzlarni oʻzicha oʻqib dam solish hollari ham uchraydi. Islom dini nuqtai nazaridan bulardan birinchisi ruxsat etilgan boʻlib, uni toʻgʻri oʻqib, koʻrsatilgan tartibda ijro etish mumkin; ikkinchisi esa mutlaqo man etiladi va u bilan shugʻullanish firibgarlik, aldamchilik va gunoh hisoblanadi. Umuman D. kasbi bilan kifoyalanib, jismoniy yoki akliy mehnat bilan shugʻullanmaslik sharʼan salbiy xususiyatlardan biridir (yana qarang Azayimxonlik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dupleks aloqa

Dupleks aloqa (lotincha: duplex — ikki tomonlama, qoʻsh) — ikki tomonlama elektr aloqa usuli; bunda xabarlarni bir vaqtning oʻzida ham uzatish, ham qabul qilish mumkin. D. a. punktlarining har birida uzatuvchi va qabul qiluvchi ikki apparat yoki uzatish va qabul qilish zanjirlari bir-biridan ajratilgan bitta apparat boʻladi (qarang Simpleks aloqa).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil