MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fuzayl Maxdum

Fuzayl maxdum - Abdugʻafurbek oʻgʻli, Hoji Abdulkarim (19-asrning soʻnggi choragi, Karmana — 20-asrning 30-yillari) — Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlaridan biri. Yirik ulamo sifatida Buxoro amirligida shuhrat qozongan. 20-asr boshlaridan Qrrateginda beklik qilgan.

Buxoro bosqinidan soʻng Sharqiy Buxoroga qizil armiya qismlari bostirib kelganida Fuzayl Maxdum Qorategin qoʻrboshisi sifatida Ibrohimbeknint asosiy oʻrinbosari hisoblangan. 1921-yilda uning koʻl ostida 3 ming yigitdan iborat 26 ta qoʻrboshilar dastalari harakat qilgan. U Qorategin va Sherobod muzofotlarida qizil armiyaga qarshi kurash olib borgan. Fuzayl Maxdum 1921-yil martda Darvoz (markazi — Qalʼayi Xumb)ni ozod etib, bu yerda bolsheviklar hukmronligiga barham bergan.

Fuzayl Maxdum Garm shahrida miltiqsozlik, oʻqdori yasash, harbiy kiyimlar tikish ustaxonalari ochgan. U oʻzi boshqargan viloyat hududida mustaqil siyosat yuritgan. Sadriddin Ayniynint yozishicha, "Fuzayl Maxdum oʻz davlatini mustahkamlash uchun qogʻoz aqcha ham bosib chikargan".

Qorategin va Darvoz qizil askarlar tomonidan bosib olingach, 1923-yil avgust oyida Fuzayl Maxdum kichik miqdordagi askarlari bilan Afgʻonistonga oʻtib ketgan. Keyinchalik u bir necha marta Sharqiy Buxoro hududiga qaytib, qizil askarlarga keskin zarbalar bergan.

Keyinchalik Hoji Abdulkarim nomi bilan Sharqiy Turkiston (Qashqar)dagi milliy ozodlik kurashida faol qatnashgan. 20-asrning 30-yillari oʻrtalarida u Qashqardagi sovet elchixonasiga topshirilgach, sovet rejimi tomonidan qatl qilingan.

Yana q. 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

Adabiyot 
 Sadriddin Ayniy, 2j., T., 1964; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Qahramon Rajabov.

 

Qoʻrboshi
Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Fuke Jan

FUKE (Fouquet) Jan (taxminan 1420 Tur — 1481.8.11) — fransuz rassomi, Fransiyada Ilk Uygʻonish davri sanʼati asoschilaridan. 1440—45 yillar Parijda yashagan. 1445—47 yillar orasida Rimda boʻlgan (A. Filaretedan emal texnikasini, L.Alberti asarlarini oʻrgangan), Mazachcho va F. Anjelikolardan ilhomlangan. 1475-yildan qirol saroyida rassom. F.ning diniy va tarixiy mavzudagi kitob miniatyuralarida voqealar real tasvirlangan, asarlari mayin koloriti, mahorat bilan qoʻllangan perspektivasi bilan ajralib turadi ("Katta fransuz xronikalari", J. Bokkachchoning "Taniqli erkak va ayollar hayoti", fransuz tilida, 1458). F. yaratgan portretlar oʻta hayotiyligi bilan ajralib turadi (Karl VII; kansler G.Jyuvanel dez Yursen va boshqalar). Shuningdek, F. nafis koloriti va rasmi bilan ajralib turuvchi diniy kompozitsiyalar ("Madonna goʻdak bn" diptixining chap boʻlagi, taxminan 1451, Nafis sanʼatlar qirollik muzeyida, Antverpen va boshqalar) muallifi hamdir.
Fukidid

Fukidid (Thukydides) (miloddan avvalgi taxminan 460—400) — yunon tarixchisi. Afinalik badavlat aslzoda oilasida tutilgan; qarindoshlaridan unga Frakiya sohilidagi oltin konlar meros qolgan. Yaxshi taʼlim olgan, oʻz zamonasining faylasuf va tabiatshunoslari bilan yaxshi aloqada boʻlgan. F. siyosiy hayotda faol qatnashgan. Peloponnes urushi davrida (424 yil) strateg va Frakiya sohillari yaqinidagi Afina eskadrasi qoʻmondoni. Biroq, Sparta sarkardasi Brasidning Amfipolni egallab olishiga toʻsqinlik kila olmagani uchun Afinada qattiq qoralanib, quvgʻin qilingan. Vatanidan olisda 20 yil quvgʻinlikda yurgan F. uzining tarixiy asari uchun material toʻplagan. 404 yil urush tutashi bilan Afinaga qaytib kelgan. Peloponnes urushi tarixiga (miloddan avvalgi 411 yilgacha) bagʻishlangan "Tarix" asari (8 kitobdan iborat) antik davr tarixshunosligining eng goqori choʻqqisi hisoblanadi.
Fuko mayatnigi

Fuko mayatnigi - Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishini tasdiqlovchi tajribani namoyish qiladigan qurilma. Fuko mayatnigi uzun sim yoki ipga osilgan ogʻir yuk bulib, u har qanday vertikal tekislikda tebrana olishi kerak. Agar Fuko mayatnigini vertikaldan ogʻdirib, qoʻyib yuborilsa, unga taʼsir qiluvchi ogʻirlik kuchi va ipning taranglik kuchi hamma vaqt mayatnikning tebranish tekisligida yotadi hamda bu tekislikni yulduzlar bilan bogʻlangan sanoq tizimiga nisbatan bura olmaydi. Yerda turgan va Yer bilan birga aylanayottan kuzatuvchi Fuko mayatnigi ning tebranish tekisligi Yerga nisbatan uning aylanishiga teskari yunalishda sekin burilayotganini koʻradi. Xuddi shu hol Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishini isbotlaydi. Uzunligi 67 m boʻlgan birinchi Fuko mayatnigini fransuz fizigi J.B.L.Fuko 1851-yilda Parijdagi Panteon binosiga oʻrnatdi. SanktPeterburgdagi Isaak ibodatxonasiga oʻrnatilgan Fuko mayatnigining uz. 98 m boʻlgan.
Kenichi Fukui

Kenichi Fukui (1918.4.10, Nara prefekturasi — 1998.9.1, Kyoto) — yapon kimyogari. Yaponiya Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1983). Kioto universitetini tugatgan (1941), shu universitet professor (1951-yildan). Asosiy ilmiy tadqiqotlari kvant kimyosiga oid. Chegara orbitalar nazariyasiga asos solgan (1952), oraliq holat yoki faollangan kompleksning shakllanishi toʻgʻrisidagi tushunchalarni rivojlantirgan (1954—57), oʻz nazariyasini koʻp markazli faollangan komplekslar va turli katalitik reaksiyalarda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1981; Roald Hoffmann bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
4-oktyabrda tugʻilganlar
1918-yilda tugʻilganlar
9-yanvarda vafot etganlar
1998-yilda vafot etganlar
Fukuoka

Fukuoka — Yaponiyadagi shahar. Kyusyu o.ning shim.gʻarbida. Fukuoka prefekturasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 1,34 mln. kishi (2000). Xakata qoʻltigʻi soxilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aviatsiya, kemasozlik va elektronika mashinasozligi, oziq-ovqat, metallsozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oynakeramika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Milliy badiiy buyumlar (uyinchoklar, matolar) ishlab chiqariladi. Baliq ovlash floti bazasi. Untlar, ibodatxonalar bor. Turizm rivojlangan. F. yaqinida tosh kumir koni topilgan.

Yaponiya shaharlari
Fula

Fula, fulbe, fulfulde, fulani, ful, pyol, tukul o r — kongokordofan tillark oilasining gʻarbiy atlantik tarmogʻiga mansub, Gʻarbiy Afrikada Atlantika okeani qirgʻoqlaridan Chad koʻligacha boʻlgan hududda (Nigeriya, Gvineya, Mali, Kamerun, Senegal, BurkinaFaso, Niger va boshqa mamlakatlarda) tarqalgan til. Baʼzi hududlarda, ayniqsa, Gvineya va Shim. Kamerunda qabilalararo, urugʻlararo aloqa vositasi boʻlib xizmat qiladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 23 mln. kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Asosiy laxjalari: futatoro (Senegal), futajallon (Gvineya), masina (Mali), shim. Nigeriya (Nigeriya), adamaua (Gʻarbiy Nigeriya, Kamerun).

F.ning fonetik belgilari: undoshlar tizimida jarangsiz, jarangli, boʻgʻiz, burun undoshlari farklanadi; unlilar kiskalik — choʻziklik boʻyicha ajratiladi. F. tuzilishi, asosan, sintetik, qisman agtlyutinativ xususiyatga ega.

F.da 17— 19-asrlarda diniy, tarixnavislik, maishiy mazmundagi matnlar yaratish maksadida arab yozuvining ajamiy deb nomlangan turidan foydalanilgan; 20-asrning 2yarmida lotin grafikasi asosidagi yozuv keng tarqaladi, folklor matnlari, marosim va epik sheʼriyat namunalari nashr etiladi. Shunday boʻlsada, umumiy adabiy meʼyor mavjud emas.

Adabiyot 
 Koval A. I., Zubko G. V., Yazik fula, M., 1984.
Fumar kislota

Fumar kislota - q. Malein va fumar kislotalar.

 

Kislotalar
Fumarollar

Fumarollar (ital. Fumarola) — Yer qaʼridan qaynoq vulkan gazlari hamda suyuq holatga aylangan suv bugʻlari oqib chiqadigan yoriq va teshiklar. Magmadan ajralib chiqqan qaynoq gazlar (N2O, HCL, HF, SO2, CO2, CO, H2S va boshqalar) birlamchi, hali sovib ulgurmagan lava okimlari va piroklastik yotqiziqlardan chiqqan gazlar i k kilamchi F. lar deyiladi. F. kraterlarda, vulkanning yuqori va pastki qismlarida boʻladi. F.dan gazlarning chikishi bosim ostida sodir bulib, ovoz chiqarib turadi. temperatura pasayishi bilan suv bugʻlari suyuq holatga aylanadi; termodinamik sharoitga bogʻliq holda, unda birgalikda ajralayotgan baʼzi gazlar hamda yonatrofdagi jinslar bilan reaksiyaga kirishish natijasida hosil boʻladigan va Yer yuzasiga kutarilayotganda birga olib chiqilgan gaz va moddalar eriydi, harakatdagi vulkanlar rnida gidrotermal eritmalar hosil boʻladi. Dengiz ostida vulkanik gazlarining otilib chikishi suv osti F. deyiladi.
Fumigantlar

Fumigantlar (lot. fumigantis — tutaydigan, dudlaydigan) — ekinlar zararkunandalari va kasallik qoʻzgʻatuvchilarini dudlash usuli bilan yukrtishda qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar. Pestitsidlar guruhiga mansub. F. suyuq, qattiq va gaz holida ishlab chiqariladi. Uchuvchan, tez bugʻlanadi, havoda oson tarqaladi, singib kirish, alangalanish va boshqa xususiyatlarga ega. Baʼzi preparatlar, mas, oltingugurt preparatlari havo harorati yuqori (25° dan ortiq) boʻlganda gaz holiga aylanib taʼsir koʻrsatadi. Fosfororganik insektitsidlar zararkunandalarga bugʻ holida taʼsir koʻrsata oladi. Gaz holidagi F. xonalarga maxsus apparat yoki ballonlar yordamida purkaladi, suyuklari tunuka tovalarga quyilib, gazlamalarga sepilib yoki shimdirilib xonalarga osiladi, qattiqlari zararsizlantiriladigan xonalarga bir tekisda sepiladi.
Funafuti

Funafuti — Tuvalu davlati poytaxti, Funafuti atollida. Tinch okean sohilidagi port. Aholisi 4,0 ming kishi (1995). Chetga kopra chiqariladi. F. yaqinidan baliq ovlanadi.
Fungitsidlar

Fungitsidlar (lot. fungus zamburugʻ va caedo — oʻldiraman) — qishloq xoʻjaligi ekinlari kasalliklariga qarshi qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar, pestitsidlarttt bir guruhi. F. oʻsimliklar kasalligi qoʻzgʻatuvchilarini yoʻq qiladi, ularning rivojlanishini batamom yoki qisman toʻxtatadi.

Kimyoviy xususiyatlariga qarab F. anorganik (bordo suyuqligi, ohakoltingugurt qaynatmasi, tuyilgan va kolloid oltingugurt, mis kuporosi, temir kuporosi, misning xlor oksidi va boshqalar) va organik (kaptan, vektra, karatan, topaz, bronotak va boshqalar) birikmalariga, shuningdek, antibiotiklar qatoriga kiradi. Kasallik qoʻzgʻatuvchilariga taʼsir etishiga koʻra, F. himoyaviy (oldini olish) va davolovchi turlarga boʻlinadi. Himoyaviy F. oʻsimliklarning zararlanishi va kasallik tarqalishi oldini oladi, asosan, qoʻzgʻatuvchilarning boʻlinish (koʻpayish) organlarini yoʻqotadi. Davolovchi F. oʻsimlik kasallanganidan keyin zamburugʻ mitseliysi, qoʻzgʻatuvchining koʻpayish organlari va qishlaydigan bosqichlariga taʼsir etib, ularni nobud kiladi.

Oʻsimlik toʻqimalari ichida tarqalish xususiyatiga koʻra, sirtdan va singib (ichdan) taʼsir koʻrsatadigan turlarga boʻlinadi. Sirtdan taʼsir etuvchi F. oʻsimlik sirtidagi kasallik qoʻzgʻatuvchilariga bevosita tegib, ularni nobud qiladi. Ularning samaradorligi taʼsir qilish muddati, miqdori (dozasi), ishlov berilgan sathdan ushlanib qolish darajasi, tuproqhavo sharoitlariga bogʻliq. Singib taʼsir etuvchi F. oʻsimlik toʻqimasiga barg, tana (poya), ildiz orqali oʻtib, kasallik qoʻzgʻatuvchilariga taʼsir etadi yoki oʻsimliklarda modda almashinuvi jarayonida qoʻzgʻatuvchilarning rivojlanishini toʻxtatadi; samaradorligi oʻsimlik toʻqimalariga singish tezligi (qisman meteorologik sharoitlarga bogʻliq) bilan belgilanadi. Ishlatilish sharoitlariga koʻra, F. urugʻlikni dorilashda, tuproqdagi kasallik qoʻzgʻatuvchilarini yoʻqotishda, oʻsimliklarning tinim davrida (erta bahor — kurtak koʻkargunicha, kech kuz va qishda qoʻzgʻatuvchilarning qishlaydigan bosqichlariga), vegetatsiya davrida (asosan, yozda kasalliklarning oldini olish preparatlari), omborlarni dudlash va purkashda qoʻllaniladigan turlarga boʻlinadi.

Hozirgi davrda 200 dan ortiq F. maʼlum, ularning 1500 dan ortiq birikmalari va preparatlari dust, emulsiya konsentratlari, suspenziya, kukun, hoʻllanuvchi kukun, aerozol, pasta koʻrinishida ishlab chiqariladi. F.ni ishlatish usullari: purkash, changlatish, sepish, urugʻlikni dorilash, urugʻlikni va omborlarni gazlash (fumigatsiya) va boshqa F. bilan ishlashda texnika xavfsizligiga amal qilish lozim.

Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida 90-yillardan boshlab Yaponiya, Germaniya, AQSH, Shveysariya, Hindiston firmalarida hamda "Navoiy elektrokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyatidya ishlab chiqarilgan yuqori samarador F. qoʻllanilmoqda. Koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan, Oʻzbekistonda F.ni qoʻllash qonun bilan tartibga solinadi.

Adabiyot 
 Fungitsidi, T., 1980; Oʻzbekiston Respublikasida ishlatish uchun ruxsat etilgan oʻsimliklarni himoya qilish vositalari roʻyxati, T., 2003.

Abdukarim Zikiryoyev.
Funduk

Funduk, funduk, (Corylus maxima Mill.) — qayindoshlar (qayingullilar oilasi)ga mansub buta yoki daraxt. Oʻrmon yongʻogʻining yirik mevali bir turi. Janubiy Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻrta va Janubiy Yevropa, Turkiya, AQSH, Kavkaz, Qrim va boshqa joylarda oʻstiriladi. Boʻyi 3–10 m, bir uyli, guli ayrim jinsli, changchisi (otalik guli) kuchalasimon toʻpgulga, urgʻochisi (onalik guli) yakka-yakka yoki 2—3 tadan yigʻilgan. Sentabrda pishadi; mevasi (yongʻogʻi) yirik, choʻzinchoq, poʻsti yupqa. Magʻzi tarkibida 52—71% yogʻ, 12—18% oqsil va 3—10% uglevod bor.Funduk magʻzi qovurilgan yoki xom holida yeyiladi.Qa

andolatchilik sanoatida ishlatiladi, yogʻ olinadiFnduk u. urugʻidan, parxish, bachki ildizlaridan koʻpaytiriladi. Koʻchatlari 8x6 yoki 8x10 m sxemada ekiladi. Shakl berishda tupida 8—10 asosiy novda qoddiriladi. Koʻchati oʻtkazilgach, 4—6da li hosilga kiradi. Hosildorligi 10—30 s/ga.

Manbalar 

 
Daraxtlar
Biologik turlar
Manzarali daraxtlar
Yevropa o'simliklari
Yevropa bog‘ o‘simliklari
Funikulyor

Funikulyor (lot. funiculus — arqon) — qiya yoʻnalishda, qisqa masofada yuk va yoʻlovchilarni vagonlarda tashiydigan tor (1000 mm) izli temir yoʻl. Vagonlari elektr dvigatel, chigʻir (lebyodka) va poʻlat arqon (kanat) vositasida harakatlantiriladi. F.dan birinchi marta 1854-yilda Italiya(Genuya) va Avstraliya (Zommering)da foydalanilgan. 20-asr boshlarida Nijniy Novgorod (Rossiya), Kiyev (Ukraina) shaharlari va boshqa shaharlarda paydo boʻlgan. Keyinchalik boshqa shaharlarga tarqalgan. F.ning asosiy qismlari: relsli iz, pastdagi va yukrridagi styalar (baʼzan oraliq stya ham boʻladi), vagonlar. F. avariya tormozlari, signalizatsiya, aloqa va blokirovka vositalari bilan taʼminlanadi. F. bir izli (koʻp tarqalgan), ikki izli va uch izli; bir vagonli va koʻp vagonli boʻlishi mumkin. Bir vagon bir izdan koʻtarilganda, ikkinchi vagon boshqa izdan pastga tushadi, F. izlarining oʻrtacha uzunligi — 400 (baʼzan 1500 mm dan oshishi ham mumkin), qiyaligi — 0,78, vagonlarga 60— 200 kishi sigʻadi, harakatlanish tezligi 2–5 m/sek. F. shaharlar, kurort joylarda, togʻli mamlakatlar (Shveysariya, Italiya, Avstriya, Ukraina, Gruziya, Rossiya va boshqalar)da bor (2005).
Funksionalizm

Funksionalizm - 20-a. meʼmorligidagi bino va inshootlarning maishiy ehtiyojlar, i.ch. talablariga javob beradigan qilib qurishni talab etuvchi yoʻnalish. F. qurilish texnikasi yutuqlaridan keng foydalandi, yangicha loyhalash usullariga eʼtibor qaratdi.

F. 20-a. boshida paydo boʻldi. Asoschilari — amerikalik meʼmor L.G.Salliven va F.L.Rayt. F. ratsionalizm tarafdorlari boʻlgan Gʻarbiy Yevropa meʼmorlari tomonidan qoʻllabquvvatlandi, kridalari Fransiyada Le Korbyuzye, Germaniyada meʼmorlar V. Gropius, L. Mis van der Roe, X.Meyer va b. tomonidan rivojlantiriddi va targʻib qilindi. F. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari, AQSH va Yaponiyada keng tarqalib, "xalqaro uslub"ga aylandi.

"F." atamasi ilk bor shvetsiyalik meʼmorlik nazariyotchisi 3. Gidion tomonidan qoʻllangan. 1930-y.lardan Finlandiya (A.Aalto va b.), Shvetsiya (S.Markelius va b.)da F.ga asoslangan mamlakatning milliy xususiyatlariga moslashtirilgan usullar ishlab chikildi. 2 jahon urushidan keyin 1939—45 ylarda vayron boʻlgan shaharlarni tiklashsa F. taʼsiri kayta jonlandi, birok "xalqaro uslub" butunlay barham topdi. F.ning asosiy talablariga brutalizm, neoklassitsizm tarafdorlari qarshi chiqdi.

Zamonaviy meʼmorlik nazariyasida F. ustalarining merosi (asosan, 1930y.lar meʼmorligi bilan bogʻliq boʻlgan tamoyillar)ni diqqat bilan oʻrganish anʼanalari ustunlik qiladi, ayni bir paytda F. tarafdorlarining ijtimoiy utopik (meʼmorlik yordamida jamiyatni oʻzgartirishga umid qilgan) qarashlari tanqid qilindi.

Adabiyot 
 Gropius V., Granitsi arxitekturi, [per. s nem.], M., 1971; Vsemirnaya istoriya arxitekturi, t. 11, M., 1973.
Funksiya

Funksiya ( — „bajarish“, „amalga oshirish“) (tilshunoslikda) — muayyan til, til birligi, lisoniy shaklning u yoki bu vazifani bajarish qobiliyati; tilning kishilik jamiyatidagi roli, vazifasi; til tizimining barcha sathlarida uning birliklari oʻrtasidagi bogʻliqlik yoki munosabatlar. Til birligi funksiyasini belgilash uning muayyan til (til tizimi)dagi rolini aniqlashni koʻzda tutadi, mas, gapda kommunikativ (biror narsa, voqea haqida xabar berish) va nominativ (ushbu voqeani atash) funksiyalar ajratilishi mumkin. Har bir til birligi maʼlum maqsad uchun xizmat qiladi, yaʼni muayayn funksiyani (vazifani) bajaradi, shuning uchungina boshqa til birligidan farq qilgan holda mavjud boʻladi. Til birliklarining koʻplab funksiyalari — oʻxshatish, ajratish, farqlash funksiyalari ajratiladi; ana shu funksiyalarga muvofiq ravishda til birliklarining oʻzlari ham farqlanadi, ajratiladi. Masalan, fonema turli soʻz va morfemalarni farklash yoki ular orasiga chegara qoʻyish uchun xizmat qiladi.

Funksiyalar nafaqat til birliklarini, balki tilning oʻzini tizim sifatida tavsiflashda ham oʻrganiladi. Tilning asosiy funksiyalari: kommunikativ (muomala, aloqa qilish funksiyasi), bilish, aks ettirish, shakllantirish, aloqa oʻrnatish, nominativ (borlikdagi narsa va hodisalarni nomlash, atash), ekspressiv (ifoda, bayon funksiyasi), apellyativ (murojaat, undash, daʼvat funksiyasi) va boshqa Til funksiyalari qatorida uning sathiy funksiyalari — fonologik, morfologik va boshqa funksiyalari ham koʻrsatiladi. Funksional nuqtai nazardan til tizimi koʻp oʻlchovli tuzilma boʻlib, uning namoyon boʻlish shakllari (ogʻzaki va yozma til), ijtimoiy maqsadvazifasi (adabiy til, ijtimoiy guruxlar tillari, argo va boshqalar), estetik yunalganligi (poetik til) va boshqa jihatlari farklanadi.

Manbalar
Funksiya (maʼnolari)

Funksiya:

 Funksiya (matematika) — matematikaning eng muhim va umumiy tushunchalaridan biri.
 Funksiya (lot.
Funksiya (matematika)

Funksiya — matematikaning eng muhim va umumiy tushunchalaridan biri. Funksiyaning turlari koʻp boʻlib, eng koʻp qoʻllaniladigani bu chiziqli funksiyadir yaʼni . Oʻzgaruvchi miqdorlar orasidagi bogʻlanishni ifodalaydi. Funksiyani aniqlovchi qonuniyatlar f,g,v,T, va yana boshqa harflari bilan belgilanadi. , Bunda  - argument,  esa funksiya hisoblanadi

Manbalar 

Funksiya
Funksiyalar nazariyasi

Funksiyalar nazariyasi - mat.ning funksiyalar umumiy xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Funksiyalar nazariyasi haqiqiy oʻzgaruvchining Funksiyalar nazariyasi va kompleks oʻzgaruvchining Funksiyalar nazariyasiga boʻlinadi (qarang Analitik funksiya). Haqiqiy oʻzgaruvchining Funksiyalar nazariyasi, oʻz navbatida, metrik, deskriptiv, konstruktiv nazariyalar (qarang Konstruktiv matematika) ga boʻlinadi. Deskriptiv nazariya toʻplamlar nazariyasining Yevklid fazosida nuqtali toʻplamlar tuzilishini oʻrganadigan boʻlimidir. Quyida esa funksiyalarning metrik nazariyasi qaraladi. Klassik matematik analiz, asosan, uzluksiz funksiyalar bilan bogʻliq boʻlgan masalalari, shuningdek uzlukli funksiyalarni oʻrganishni taqozo qiladigan turli fizik masalalar va boshqa matematika fani oldiga uzluksiz funksiyalarga nisbatan umumiyroq funksiyalarni tekshirish masalasini qoʻydi. Funksiyalarning metrik nazariyasiga R. Ber, F.Riss, fransuz matematiklari E.Borel, A.Lebeg, rus matematiklari D.F.Yegorov, N.N.Luzin, KM.Kolmogorov, D.Ye.Menshov, oʻzbek olimlaridan TA Sarimsoqov, S.H. Sirojiddinov va boshqa katga xissa qoʻshgan.
Funt

Funt (lot. pondus — vazn, ogarlik) — 1) ingliz oʻlchov tizimida asosiy massa birligi. 1 bilan belgilanadi. 1 F. (savdoda)=0,409512 kg =1 kadok; 1F. (dorixonada) =0,35832336 kg; 2) rus oʻlchov tizimida massa birligi: 1F.=0,40951241 kg =1/40 pud.

Oʻlchov birliklari
Funt (maʼnolari)

Funt:

 Funt (lot. pondus — vazn, ogarlik) — 1) ingliz oʻlchov tizimida asosiy massa birligi.
 Funt (pul birligi) (lot. pondus — vazn, ogʻirlik, tarozi toshi) — MAP pul birligi.
Funt (pul birligi)

Funt (lot. pondus — vazn, ogʻirlik, tarozi toshi) — MAP pul birligi. 1F.=100 piastr=1000 millim. Xalqaro ifodasi EGP. Oʻzbekston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kursi boʻyicha 1F.=163 soʻm 34 tiyin (2003, may). Shuningdek, Gibraltar (GIP, 1F. = 100 pens), Irlandiya (IEP, 1 F. = 100 pens), Kipr (CYP), Livan (LBP), Suriya (SYP) va Sudan (SDP) pul birliklari ham (hammasi = 100 piastr) F. deb yuritaladi.
Fuat Köprülü

Mehmet Fuat Köprülü, Mehmet Fuod Koʻpruluzoda (1890.4.12, Istanbul — 1966.28.6) — turk adabiyotshunos olimi, tarixchi va davlat arbobi. Istanbul universiteti professor (1913). Turkiya tashqi ishlar vaziri (1950; 1956). Heydelberg (1927), Sorbonna (1937), Afina (1938) va boshqa koʻplab universitetlarning faxriy doktori. Istanbul huquq maktabini tutatgan. "Shayx Gʻolibga" (1908) sheʼri bilan tanilgan, 28 yoshidan boshlab Istanbul universitetining adabiyot ftida (1913—43), shuningdek, Turkiyaning boshqa oliy oʻquv yurtlarida turk adabiyoti tarixi, madaniyat tarixi, ilohiyot tarixi va boshqa fanlardan dare bergan. Turkiy xalqlar adabiyoti va madaniyati tarixi boʻyicha fundamental tadqiqotlar yaratgan. Turkiyada zamonaviy adabiyotshunoslik faniga asos solgan. "Burungi adabiyot" (1924), "Milliy adabiyot tarixining ilk mubashshirlari va Devoni turkiyi basit", "Turk adabiyoti tarixi" (1928), "Baxshi, turk tili va adabiyoti haqida tadqiqotlar" (1934), "Yangi usmonli adabiyot tarixi" (1935), "Alisher Navoiy" (1941) kabi 20 dan ziyod monografiyalar eʼlon qilgan, "Turk xalq shoirlari" (1939; 1940; 1962) antologiyasini tuzgan. F.K. Oʻrta Osiyo xalklari adabiyoti, tili va madaniyati tarixiga, ayniqsa Yassaviy, Boqirgʻoniy, Navoiy, Bobur va boshqa shoirlar ijodiga, folklor asarlariga bagʻishlangan 500 dan ziyod maqolalar muallifi. F. K. ning tasavvuf adabiyoti namoyandalariga bagʻishlangan "Turk adabiyotida ilk mutasavviflar" (1919) asari 8-marta nashr etilgan. F.K. Yassaviy izdoshlaridan Sulton Ahmad Haziniy (16-asr) haqida ilk marotaba maʼlumot bergan. V. Bartoldning "Islom madaniyati tarixi" kitobini turk tilida nashrga tayyorlagan. Ayrim maqolalari oʻzbek tilida chop etilgan.

Adabiyot 
 Fitrat, Tanlangan asarlar, 2j., T., 2000; Gordlevskiy V. A., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1961.

 

Adabiyotshunoslar
Furatsillin

Furatsillin — bakteriyalarga qarshi kuchli taʼsir etuvchi dori. Grammusbat va grammanfiy mikroorganizmlar (stafilakokklar, streptokokklar, dizenteriya tayokchasi) ga taʼsir qiladi. Suvda kam eriydi, mazasi sal taxir, mayda kristall sariq poroshok. F. eritmasi va mazi yiringli yallimanishlarni (yaralarda, kuyganda va boshqalar) davolashda ishlatiladi. F. ayrim antiseptik preparatlar tarkibiga kiradi.
Furfurol

Furfurol (lot. furfur — kepak, qipiq va oleum — moy), C5H4O2 — yangi yopilgan javdari non xidi keladigan geterotsiklik aldegid; sargʻish moysimon suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi — 36,5°, qaynash temperaturasi 161,7°, zichligi 1159 kg/m3; suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. F.ning kimyoviy xossalari benzoat aldegidnikiga oʻxshaydi. Oʻsimlik materiallari (mosh, makkajoʻxori oʻzagi, sholi qipigʻi)ni gidrolizlab olinadi. F. furfuril spirt, tetragidrofurfuril spirt, tetragidrofuran, furan smolalari, divinil, sanoat yelimlari olishda ishlatiladi. F.ning baʼzi hosilalari tibbiyotda furatsillin sifatida qoʻllanadi.
Furye Jan Batist Jozef

FURYE (Fourier) Jan Batist Jozef (1768.21.3, Oser 1830.16.5, Parij) — fransuz matematigi, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1817). Oserdagi harbiy maktabni tugatgan, oʻsha maktabda, keyin Politexnika maktabida oʻqituvchi boʻlib ishlagan (1796—98). Dastlabki ilmiy ishlari algebraga doyr. Asosiy ilmiy ishlari matematik fizikaga oid. Uning qattiq jismlarda issiqlikning tarqalishi nazariyasi toʻgʻrisidagi ilmiy ishi matematik fizikaning rivojlanishi tarixida alohida oʻrin tutgan. "Issiklikning analitik nazariyasi" asarida u issiklik oʻtkazuvchanlikning differensial tenglamasini chiqargan va uni yechish usulini tavsiya etgan. F.ning oʻzgaruvchilarni ajratish usuli keyinchalik S. D. Puasson, M. V. Ostrogradskiy va boshqa olimlar ishlarida rivojlantirildi.

 

Matematiklar