MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Geya

Geya — yunon mifologiyasida Yer xudosi. Olimp xudolaridan ilgarigi eng qad. maʼbuda. Oʻz-oʻzidan osmon (Uran), dengiz (Pont) va togʻlarni yaratgan. Uranni er qilib olgan. Oʻlardan xudolarning birinchi avlodi — 6 erkak titan va 6 ayol titan tugʻilgan, ularning orasida Zevsning ota va onasi — Kronos va Reya ham boʻlgan. G. Olimp xudolarining hayotida faol ishtirok etmasa ham, ularga dono maslahatlar berib turgan. Vakt utishi bilan G. takdir hukmini biladigan qad. donishmandlik homiysi sifatida eʼzozlangan, shu sababli uni Femida bilan tenglashtirishgan. G. obrazi qisman Demetra va Kibelaaa gavdalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Gyoteborg

Gyoteborg, Yyoteborg (got qalʼasi; germanlarning got qabilasi nomidan) — Shvetsiyaning jan.-gʻarbidagi shahar. Gyota-Elv daryosining Kattegat boʻgʻoziga quyilish joyida. Gyoteborg-Boxus lenining maʼmuriy markazi. Aholisi 433 ming kishi (1997, shahar atrofi bilan 761 ming kishi). G.ga 17-asr boshida asos solingan. 18—19-asrlarda tashqi savdo shahri sifatida tez oʻsdi. 18-asr oxirida Gyote kanali qazilgach, G.ning transport mavqei yanada yaxshilandi. G. aholisining soni va sanoat mahsuloti i. ch. boʻyicha Shvesiya poytaxtidan keyin 2-oʻrinda. G. portining yillik yuk ortib tushirishi 25 mln. t Temir yoʻl va suv yoʻllarining muhim tuguni. Asosiy sanoat tarmoklari: mashinasozlik (jumladan avtomobilsozlik), metallsozlik, kemasozlik (mamlakatda quriladigan kemalarning 2/3 qismi), toʻqimachilik sanoatlari. Elektrotexnika uskunalari, sharikli podshipniklar, dizel dvigatellari va turli xil mashinalar ishlab chiqariladi. Ip gazlama, trikotaj, tikuvchilik fabrikalari, neftni qayta ishlovchi zavod; universitet, politexnika va savdo institutlari, muzeylar, sobor (1802—15-yillar) bor. Har yili xalqaro sanoat yarmarkalari oʻtkazib turiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shvetsiya shaharlari
Gyotit

Gyotit (nemis shoiri I. Gyote nomi bilan atalgan) — gidroksidlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi FeOOH. Suv taʼsirida gidrogyotit (limonit)ga aylanadi. Rombik singoniyali. Turli shakldagi (ignasimon, ustunsimon) kristallar va agregatlar holida uchraydi. Rangi toʻq qoʻngʻir, qizgʻishqoʻngʻir. Yaltiroqligi olmossimondan metallsimongacha. Qattiqligi 4,5—5,5. S. ogʻ. 4,0—4,4. Rudali konlarning nurash zonasida va choʻkindi togʻ jinslarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonning barcha rudali konlarida uchraydi. Temir olinadigan ruda. RF (Jan. Ural), Ukraina (Kerch yarim orol) da konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Göttingen universiteti

Gyottingen universiteti, Georg Avgust nomidagi Gyottingen universiteti () — Germaniyaning yirik universitetlaridan biri. 1737-yil Gyottingen shahrida tashkil etilgan. 19-asr boshlarida madaniy va milliy siyosiy harakat markazlaridan biriga aylangan. Mashhur professorlar (matematik G. Gauye, tarixchi F. Dalman, filologlar aka-uka Ya. va B. Grimmlar) faoliyati tufayli universitetda tarix, siyosiy, tabiiy va mat. fanlari yetakchi mavqega ega boʻldi. G.u. da B. Riman, F. Kleyn, D. Gilbert, G. Minkovskiy kabi matematiklar ishlagan. Universitet teologiya, yuridik va siyosiy fanlar, tibbiyot, falsafa, iqtisod, ijtimoiy fanlar, tabiiy mat., oʻrmonchilik, qishloq xoʻjaligi va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 30 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 2 mln.dan ortiq asar saqpanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olmoniyadagi universitetlar‎
Gzak

Gzak, Gza, Kzak — qipchoqlar xoni (12-asr oxiri), Konchaknchng ittifoqchisi. Knyaz Igor Svyatoslavichning hujumini qaytarishda (1185) hamda Konchakning Rusga qilgan yurishida qatnashgan. Knyaz Igor ustidan gʻalaba qozongandan keyin G. qoʻshini Putivl sh. atroflarida harakat qilgan. "Igor polki jangnomasi"da eslatib oʻtilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gialoplazma

Gialoplazma (yun. hyalos — shisha va plazma), asosiy modda — hayvon va oʻsimlik hujayrasi sitoplazmasining yorugʻlik mikroskopida koʻrinadigan strukturaga ega boʻlmagan qismi. Elektron mikroskopda Gialoplazmaning ultrastrukturasi — membranalari, ribosomalari koʻrinadi. Bu strukturalar oraligʻida matriks, baʼzan G. deb ataladigan gomogen sitoplazma boʻladi. Gialoplazmaning bu qismi tarkibiga oqsillar, RNK, polisaharidlar, lipidlar va b. kiradi.
Elektron mikroskop ostida gialoplazma gomogen va mayda donador tuzilishga ega. Sitoplazmaning fizik-ximik xususiyatlarini o‘rganish gialoplazmaning murakkab kolloid sistema ekanligini tasdiqlaydi. Gialoplazmada turli biopolimerlar: oqsil, nuklein kislota, polisaxaridlar va boshqa moddalar bo‘ladi. Bu sistema zol (suyuq) holatdan gel holatiga yoki aksincha, gel holatdan zol holatga o‘tishi mumkin.
Elektron mikroskopik tadqiqotlar gialoplazma tartibli joylashgan ko‘p tarkibli sistema ekanligini ko‘rsatdi. Gialoplazma tuzilmalarsiz modda ko‘rinsa ham unda fibrillyar, ipsimon oqsil molekulalar hosil bo‘lishi yoki parchalanishi mumkin.
Masalan: oqsil tubulinlarning ayrim molekulalari gialoplazmada ma’lum sharoitda naysimon strukturaga aylanishi yoki parchalanishi aniqlangan. Gialoplazmada glikolitik fermentlar, karbonsuv metabolizmi fermentlari, oqsil va lipid metabolizmining fermentlari, RNK va turli ionlar uchraydi. Gialoplazma hujayraning turli tuzilmalarini o‘zaro bog‘laydi. Hujayra uchun zarur bo‘lgan moddalarnnig hammasi, xususan, aminokislotalar, yog‘ kislotlari, nukleotidlar, karbonsuv, turli ionlar, ATF hujayraning turli tuzilmalariga gialoplazma orqali yetkazib beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Giatsint

Giatsint — silikatlar sinfiga mansub mineral. Sirkonnut shaffof, toʻq qizil, toʻq sariq yoki qoʻngʻir rangli turi, kuchli olmossimon yaltiroq. G.ning rangi ushbu nomdagi gulni eslatadi (nomi shundan). Eng sifatli G.lar Tailand, Vyetnam, Shri Lanka, JAR, Rossiya [Saxa (Yakutiya), Ural]da olinadi. Shuningdek, Ukrainada ham uchraydi. Qimmatbaho tosh.

Manbalar 

Javohirlar
Alifbo boʻyicha minerallar
Gibberellinlar

Gibberellinlar - oʻsimliklarning oʻsish jarayonlarini boshqaruvchi tabiiy moddalar (fitogormonlar guruhi). Yapon olimi Ye. Kurosava 1926-yilda kashf etgan. Kimyoviy tabiatiga koʻra tarkibida 19 yoki 20 ta uglerod atomi tutgan tetratsiklik mono-, di- va tri-karbon kislotalardir. 70 ga yaqin G. maʼlum. Ular GA, GA va sh.k. belgilanadi. G. oz miqsorda yuksak oʻsimliklar tarkibida koʻp tarqalgan. G. ni zamburugʻlar, koʻpgina bakteriyalar, suvoʻtlar ham sintez qiladi. Odatda, oʻsimlik toʻqimalarida uning 1 kg ogʻirligiga nisbatan 0,01 dan 1,4 mg gacha G. boʻladi. Eng faol G.dan biri - gibberellin kislota bir necha mamlakatlarda mikrobiologiya sanoatida ishlab chiqariladi. G. hujayralarning boʻlinishi va kengayishi hisobiga oʻsimlik organlari oʻsishini tezlashtiradi, nuklein kislotalar va oqsillar sintezini faollashtiradi, gullashni tezlashtiradi, barg va mevalarning qarishini sekinlashtiradi. Urugʻlik, tuganaklar, piyozchalarning tinim davrini qisqartiradi. K-Xda urugʻsiz uzum navlari hosildorligini, zigʻir va kanop tolasi uzunligini oshirish, urug, tuganak va ildizpoyalar unib chiqishini tezlashtirish maqsadlarida qoʻllaniladi. Masalan, uzumning Qora kishmish naviga guldan tushgandan keyin, gʻoʻralari moshdek boʻlganda 50–100 mg/l konsentratsiyali G. eritmasi bilan ishlov berilganda (uzum boshi eritmaga botirib olinadi yoki tokzorlarga purkaladi) hosildorlik 25—50% ortadi. Odam va hayvonlar uchun zararsiz.

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibbonlar

Gibbonlar (Hylobatidae) — kichik odamsimon maymunlar oilasi. Oldingi oyoqlari haddan tashqari uzun (yoyilganida 2 m gacha). Dumi yoʻq, kichkina quymich qadogʻi bor. 2 urugʻi: asl G. (Hylobates)ra 6 tur, nisbatan yirik siamang yoki yopishgan barmoqlilar (Symphalangus)ra 1 tur (S. Syndactylus) kiradi. Asl G. erkagi tanasining uz. 40— 64 sm, vazni 4—8 kg, siamanglarniki — 47—60 sm, vazni 9,5—12,5 kg (20 kg gacha). Jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlanmagan. Yungi qalin, rangi har xil: kulrang yoki sargʻish-qoʻngʻir tusdan qora ranggacha (sidirgʻa tusli G. va siamangda). Asl G.— Janubiy Xitoy, Hindixitoy, Sumatra, Yava, Kalimantan o.larida; siamang esa Sumatra o. va Malakka ya. o.da tarqalgan. G. juft yoki 6 tadan, baʼ-zan 20—30 tadan boʻlib daraxtlarda yashaydi, juda yengil va tez harakat qiladi.
Turlari va jinsiga qarab, gibbonlarning mo'yna rangi to'q jigarrangdan och jigarranggacha va qora va oq rang o'rtasidagi ranglar bilan farq qiladi, garchi butunlay "oq" gibbon kamdan-kam uchraydi.
Oʻsimliklarning mevasi, barglari, kurtaklari, gullari, hasharotlar, qushlarning tuxumi, joʻjalari bilan oziqlanadi. Uya qurmaydi, shoxlardagi qalin. barglar ustida uxlaydi. Ovozi, ayniqsa katta boʻgʻiz xaltalariga ega boʻlgan qora G. va siamangda juda baland. Boʻgʻozlik dari 210—235 kun. 5— 10 yoshida jinsiy voyaga yetadi, 30—35 yil yashaydi. Qalpoqchali gibbon (N. pileatus), bir xil tusli gibbon (N. concolor), kloss gibbon (N. Klossii) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Josiah Willard Gibbs

GIBBS (Gibbs) Jozayya Uillard (1839.11.2 - Nyu-Xeyven — 1903.28.4) — amerikalik nazariyotchi-fizik, termodinamika va statistik mexanika asoschilaridan biri. Termodinamik jarayonlarni geometrik tushuntirish usulini ishlab chiqqan. Termodinamik potensial usulini ishlatishni birinchi boʻlib boshlab bergan. Termodinamik potensiallarni molekulyar-kinetik nazariyaga asosan tushunish imkoniyatini beradigan statistik mexanikani vujudga keltirgan. G. yaratgan termodinamik sistemalar muvozanati nazariyasi — Gibss fazalar qoidasini keltirib chiqardi. U bir qancha tenglamalar (G.— Gelmgols, G.— Dyugem, G.ning adsorbsion tenglamasi) ni ishlab chiqqan. Statistik fizikaning asosiy qonuni — G. taqsimotini kashf etgan. Yorugʻlikning mexanik va elektromagnit nazariyalari masalalari bilan ham shugʻullangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

20-asr amerikalik olimlari
19-asr amerikalik olimlari
Gibbs paradoksi

Gibbs paradoksi (klassik mexanikada) — bir xil gaz holati oʻzgarganda ham sistema enyaroliyasining oʻzgarmay qolishi. Bir-biridan toʻsiq bilan ajratilgan idishdagi gazlar aralashtirilganda ularning har biri kengayib, idishning butun hajmiga tarqaladi. Bunda sistemaning entropiyasi ortadi, chunki qaytmas jarayon sodir boʻladi. Vaholanki, gaz bir xil boʻlsa, toʻsiqni olib tashlaganda sistemaning holati umuman oʻzgarmaydi va sistema entropiyasi ham oʻzgarmaydi. Klassik mexanika asosida qilingan hisob ana shunday natijaga olib keladi. Kvant statistikadagi zarralarning ayniylik prinsipi G. p.ni hal qildi, yaʼni bir xil gazlar aralashganda entropiyaning oʻzgarmasligini isbotladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibbs taqsimoti

Gibbs taqsimoti - bu termostat (muhit) bilan issiqlik muvozanatidagi zarrachalarning makroskopik termodinamik tizimining holatini taqsimlash . Klassik holatda, tarqatish zichligi teng bo'ladi:

 

Bunda  - o'rnatish  kanonik o'zgaruvchilar  zarralar (  koordinatalar va  impulslar),  - tashqi parametrlar to'plami;  tizimning Gamiltonianidir, -taqsimot parametridir. Qiymati  tarqatish moduli deb ataladi. Tarqatish moduli ekanligini ko'rsatish mumkin ,   bu yerda -mutlaq harorat, -Boltsman doimiysi.                      -normallashtirish sharti asosida aniqlangan parametrdir , bundan kelib chiqadi

 

-holat integrali deb ataladi.

Gibbs taqsimotining quyidagi parametrlari ko'pincha qo'llaniladi:

 

bu yerda  tizimning erkin energiyasi deb ataladigan narsadir.

Kvant holatida energiya darajalarining hisoblangan to'plami qabul qilinadi va taqsimot zichligi o'rniga tizimning u yoki bu holatda bo'lish ehtimoli hisobga olinadi:

 

Normalizatsiya sharti shaklga ega , shuning uchun

 

holatlarning integraliga o'xshash va holatlar yig'indisi yoki bo'linish funktsiyasi deb ataladi.

Adabiyot 

 Bazarov I. P., Gevorkyan E. V., Nikolaev P. N. Termodinamika va statistik fizika. Muvozanat tizimlari nazariyasi. - M.: MGU, 1986. - 312 b.
 Kvasnikov IA Termodinamika va statistik fizika. Muvozanat tizimlari nazariyasi. Statistik fizika. - 2-jild. - M .: URSS, 2002. - 430 b.
 Kubo R. Statistik mexanika. — M.: Mir, 1967. — 452 b.
 Sivuxin DV Umumiy fizika kursi. - 5 t.da. - T. II. Termodinamika va molekulyar fizika. - M.: FIZMATLIT, 2005 yil.
 Terletskiy Ya.P. Statistik fizika. - 2-nashr. - M .: Oliy maktab, 1973. - 277 p.
 Nozdrev V. F., Senkevich A. A. Statistik fizika kursi. - 2-nashr. - M .: Oliy maktab, 1969. - 288 b.

Havolalar 
Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida yaratildi.
Gibraltar boʻgʻozi

Gibraltar boʻgʻozi — Pirenei yarim orolning janubiy chekkasi (Yevropa) bilan Afrikaning shim.-gʻarbiy uchi oʻrtasidagi boʻgʻoz. Atlantika okeanini Oʻrta dengiz bilan birlashtirib turadi. Uzunligi 65 km, eni 14—44 km, chuq. 1181 m gacha, eng sayoz joyi farvaterida 53 m. Shim. da Gibraltar qoyasi, jan.da yunon afsonalariga koʻra, Gerakl (Gerkules) oʻrnatgan Gerkules ustunlari deb nomlanuvchi Jabal-Muso togʻi bor. Suvning ostki qismi (oʻrtacha temperaturasi 13,5°, shoʻrligi 33%o) Atlantika okeaniga, ustki qismi (oʻrtacha temperaturasi 17°, shoʻrligi 36%o) Oʻrta dengizga okadi. Gibraltar boʻgʻozi qulay geografik oʻrin egallaganligi uchun iqtisodiy va strategik jihatdan muhim ahamiyatga ega. Shim.da Alxesiras va jan.da Tanjer porti bor. Gibraltar boʻgʻoziga kiraverishda Buyuk Britaniya mulki — Gibraltar joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Gibrid raketa dvigateli

Gibrid raketa dvigateli (GRD) — gibrid yonilgʻi (qattiq yoqilgʻi va suyuq yonilgʻi aralashmasi)da ishlaydigan raketa dvigateli; G. r. d.da qattiq yoqilgʻi zaryadi yonish kamerasida turadi, uning ustiga suyuq yonilgʻi (oksidlovchi) yuboriladi. Yonish kamerasida yoqilgʻi bilan oksidlovchi kimyoviy reaksiyaga kirishadi (yana q. Suyuq yonilgʻili raketa dvigateli, Hattiq yoqilgʻili raketa dvigateli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibrid hisoblash mashinasi

Gibrid hisoblash mashinasi — raqamli va analog hisoblash mashinalari (REHM va AEHM) asosida tashkil topgan qurilma. G. h. m.da axborot analog va raqamli koʻrinishda ifodalanadi. AEHM va REHM lar hisoblash va boshqaruvga oid arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi hamda ularni bir koʻrinishdan boshqa koʻrinishga oʻtkazadi, turli masalalarni aniq yechadi, ularning ish unumdorligini oshiradi.

G. h. m.da masala 2 qismga boʻlib yechiladi: bir qismi REHM yordamida, ikkinchi qismi esa AEHM da hal qilinadi. REHM da aniklik darajasi yuqori boʻladigan masalalar yechilib, qolgan qismi AEHM da yechiladi. Chiziqsiz tenglamalarni hisoblash qiymati, bir-biriga yaqin katta sonlar ayirmasini hisoblash, koordinatalarni oʻzgartirish, vaqt birligida oʻzgaruvchan qiymatlarni integrallash kabi koʻplab amallar REHM da yechiladi. Tez oʻzgaruvchan jarayonlarni aks ettiruvchi chiziqli differensial tenglamalarni yechish, aniklik darajasi kichik boʻlgan empirik bogʻlanishlarni tekshirish va boshqaruv jarayonida aniq obyekt bilan bogʻlanish uchun AEHM ishlatiladi (yana q. Analog hisoblash mashinasi, Raqamli hisoblash mashinasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gibridologik taxlil

Gibridologik taxlil - organizm irsiy xususiyatlarini duragaylash, soʻngra duragay avlod belgilarini oʻrganish usuli (qarang Duragaylash). G.t. asoschisi — chex tabiatshunosi G. Mendel (1828—84). G.t.da belgi rivojlanishida qatnashuvchi genlar soni (monogen yoki poligenligi), shuningdek ularning oʻzaro taʼsir harakteri, birikkanlik darajasi, krossingover foizi, oʻrganilayotgan belgilar buyicha shakllarning geterozigotaligi aniqlanadi.

G.t. oʻsimlikka tatbiq qilishdagi asosiy tamoyillar: duragaylash uchun boshlangʻich ota-ona oʻsimlik sifatida G.t. qilinayotgan oʻsimlik (mas, gʻoʻza) genetik kolleksiyasining gomozigotali hamda oʻrganilayotgan belgilari muqobil (keskin)lik holati bilan ajralib turadigan, oʻzidan changlangan (inbred) liniyalaridan foydalanish; ota-ona liniyalarini resiprok chatishtirish va birinchi avlod — Gʻ, duragayini olish; dominantlik xususiyati hamda belgi rivojlanishiga ona organizmning belgilovchi taʼsirini aniqlash; ikkinchi avlod Gʻ2 duragaylarini va bekross taʼsirini oʻrganish. Tahlil natijalari asosida belgining genetik tuzilishi toʻgʻrisidagi farazni olgʻa surish; oʻzidan changlangan Gʻ2 va Gʻ3 (takroriy chatishtirish — bekross natijasida olingan) avlodlarini keyingi boʻgʻinlar davomida ota-ona genlari allellarining gomozigota holatiga keltirilgan turli juftlariga ega boʻlgan, nazariy kutilgan liniyalar olingunga qadar oʻrganish.

Sharifjon Toʻrabekov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giga...

Giga... (yun. gigas — ulkan) — karrali birliklarning nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha. Asosan birlikdan mlrd. (109) marta kattalikni bildiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigant sayyoralar

Gigant sayyoralar - katta 9 sayyora (Venera, Yer, Mars, Merkuriy, Neptun, Pluton, Saturn, Uran va Yupiter) ichida diametri kattaroq boʻlgan ulkan (gigant) sayyoralar: Neptun, Saturn, Uran, Yupiter. Bularning ichida diametri (ekvatorial diametri) eng kattasi — Yupiter — 141700 km. Qolganlarining diametri: Saturn — 120200 km, Uran — 50700 km, Neptun — 49500 km (yana q. Sayyoralar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigant yulduzlar

Gigant yulduzlar - oʻlchamlari katta (10—1000 Ro Quyosh radiusiga teng), yorqinligi yuqori (100—1000 Lo) boʻlgan yulduzlar (qarang Yulduzlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Astronomiya
Gigantizm

Gigantizm (yun. gigas, gigantos — ulkan), ulkanlik, darozlik — odam boʻyining haldan tashqari baland boʻlishi, patologii oʻsishi. Gipofizda oʻsish gormonining koʻp ishlanib chiqishi sabab boʻladi. G. koʻproq erkaklarda, oʻsmirlik davrida uchraydi. Boʻyi 1,75 m dan baland kishilar novcha, 2 m dan balandlari daroz hisoblanadi (qarang Akromegaliya). G.ni baland boʻylilik bilan yanglishtirmaslik lozim. G.ning yevnuxoid xilida barmoqlar, qoʻl-oyoq panjalari katta boʻladi, lekin ikkilamchi jinsiy belgilar va jinsiy aʼzolar yaxshi rivojlanmaydi. Baʼzan tananing ayrim-aʼzosigina katta yoki uzun boʻladi, bu qisman G. deyiladi. Gigant odamlar hamisha sogʻlom boʻlavermaydi, ular bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, tez charchash, qoʻl-oyoklari ogʻrishidan shikoyat qilishadi. Muskullari oldiniga baquvvat boʻlishi mumkin, keyinchalik esa kuchsizlanib qoladi. Xotira, ruhiy faoliyat hamda jinsiy funksiyalarning buzilishi, shuningdek gormonal oʻzgarishlar (qalqonsimon bez, meʼda osti bezi, jinsiy bezlarda) kuzatiladi. Ularning buy-basti mutanosib boʻlmaydi, oyoq-qoʻli, ayniqsa oyogʻi uzun boʻladi, boshi hiyla kichik koʻrinadi. Agar bola tengqurlaridan ancha baland boʻlsa, vrachga murojaat qilib, tegishli maslahatlar olish lozim. Gormonal preparatlar, nur bilan davolash koʻpincha yaxshi naf beradi.

Manbalar  

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Gigantopiteklar

Gigantopiteklar () — qirilib bitgan yuksak primatlar urugʻi. G.ning suyak qoldiqlari (pastki va yuqori katta oziq, tishlari)ni birinchi marta 1935-yil Jan. Xitoyda erta pleyston qatlamlarida Gollandiya olimi Kengsvald topgan. Bu topilma kaynazoyning toʻrtlamchi davriga mansub. 1959-yilda Xitoy olimlari Pey Ven Chjun va Li ham Guansi viloyatidagi gʻorlardan G.ning uchta butun pastki jagʻlari va juda koʻp tishlarini topishgan. G.ning primatlar turkumidagi sistematik oʻrni toʻliq aniqlanmagan, baʼzi belgilariga kura G. pongidlarga, boshqa belgilari bilan gominidlarga yaqin. Baʼzi olimlarning fikricha, G. ikki oyoqda yerda yuradigan maymunlar boʻlgan, ammo tanasining keskin yiriklashuvi tufayli gominidlardan chetlashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Geologiya
Gigaflop

Gigaflop — superkompyuter (tezkor kompyuter)ning ish tezligini belgilovchi koʻrsatkich. 1 G.= 109 aial/s, yaʼni superkompyuter 1 sek.da 1 mlrd. arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi. Yaqin kelajakda bu koʻrsatkich bir necha teraflop (tflop) ga teng boʻladi. 1 Tflop = 1012amal/s, yaʼni kompyuter 1 sek.da bir necha trillion amal bajarishi mumkin. Ish unumdorligi 1 teraflop boʻlgan superkompyuter, taxminan 10 mln. shaxsiy kompyuter ishini bajaradi (qarang Kompyuter).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigro...

Gigro... (yun. hygros — nam, hoʻl) — qoʻshma. soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼnosi namlik, namgarchilikka oidligini anglatadi (mas, gigrometr, gigroskopiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroma

Gigroma (gigro... yun. ota — toʻplanish) — boʻgʻim oldi yoki sinovial xaltacha (payni qoplovchi parda)larda suyuqlik toʻplanishi; bunday xaltachalar aksari tirsak va tizza boʻgʻimlari atrofida paylar yepishadigan joyning ustida boʻladi. G. surunkali kechadigan bursit yoki tendovaginit asorati hisoblanib, qoʻl yoki oyoqning doimo urilib yoki ishqalanib turadigan qismlarida paydo boʻladi. G. sharsimon shaklda boʻlib, astasekin kattalasha boradi, baʼzan tovuq tuxumidek keladi. Vaqtida davolanmasa yiringlashi yoki yorilishi mumkin. G.ning soʻrilib ketishiga qaratilgan doridarmonlar va fizioterapevtik muolajalar buyuriladi, bular yordam bermasa, jarrohlik usuli bilan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrometr

Gigrometr ( «suyuq» +  «oʻlchayman») — havo namligini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. Asbobga asos qilib olingan usulga bogʻliq holda G. quyidagi xillarga boʻlinadi: absorbsion, tarozili yoki mutlaq soch tolali, tasmali, diffuzionmanometrli, kondensatsion, elektrolitik, spektral G.lar va psixrometr. Mas, tarozili G. yordamida mutlaq namlik (g/m3) gigroskopik moddaning nam havodan suv bugʻini singdirishiga asosan aniqlanadi. Meteorologik amaliyotda soch tolali, tasmali G.lar va psixrometr koʻproq ishlatiladi. Soch tolali G.da yogʻsizlantirilgan soch tolasi havo namligining oʻzgarishi natijasida uzayadi yoki qisqaradi. Uning shkalasi 0 dan 100 gacha boʻlaklarga boʻlingan. Havoning namligi ortsa, G.dagi soch tolasi uzayadi, asbob mili oʻngga buriladi, havoda suv bugʻi kamayganda soch tolasi qisqarib, mil chapga buriladi, shkala koʻrsatkichiga qarab namlik aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroskopik suv

Gigroskopik suv - togʻ jinslari zarralarining yuzasini oʻrab turuvchi bir molekulali pardasimon suv. Togʻ jinslari zarralari yuzasida molekulyar va elektr kuchlar yordamida ushlanib turib, bir joydan ikkinchi joyga bugʻ holatda harakat qiladi. Togʻ jinslaridagi miqdori foizlarda ifodalanadi. G.s. gil, soz tuproqlarda yaxshi ushlanib turadi, qum, qumtosh, shagʻal-toshlarda uncha ushlanmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigroskopiklik

Gigroskopiklik (gigro... va yun. skopeo — kuzataman) — materiallarning havodagi namlikni yutish xossasi. Suvda xoʻllanadigan (gidrofil) kapillyar-gʻovak tuzilishli materiallar (yogʻoch, don va b.); suvda yaxshi eriydigan moddalar (osh tuzi, shakar, baʼzi kimyoviy birikmalar) va b. gʻovak materiallar G. xususiyatiga ega. Gʻovak materialning namni yutish darajasi havoning namligiga bogʻliq boʻladi. Masalan, yogʻoch uchun eng yuqori gigroskopik namlik (Wrar)~30% (massa boʻyicha), don uchun — 3(5%. Har qaysi material uchun G. xossasini bilish juda muhim (uni tashish, saqlash, quritish, namlashda asqotadi). Baʼzi gigroskopik materiallar (mas, konsentirlangan sulfat kislota)dan havoni quritish uchun foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrostat

Gigrostat (gigro... va ...stat) — ish kamerasida havoning zarur nisbiy namligini sunʼiy hosil qilish va uni uzoq vaqt saqlab turish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi havoni namlagich va quritgich kameralari orqali majburiy aylantirish (sirkulyatsiyalash) ga asoslangan. Gigrometrlar, radiozondlar va b.ni tekshirishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gigrofillar

Gigrofillar (gigro... va ... fil) — sernam sharoitda yashashga moslashgan quruqlik organizmlari. G., odatda, botqoqlashgan maydonlar, nam oʻrmonlar, daryo oʻzanlari suv havzalarining qirgʻoqlari va sernam tuproqlarda (yomgʻir chuvalchanglari va b.) yoki chiriyotgan daraxtlarda (hasharotlar, koʻpoyoqlilar) yashaydi. Sernam joylarda oʻsadigan oʻsimliklar gigrofitlar deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil