MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nodir metallarning qotishmalari

Nodir metallarning qotishmalari — nodir elementlar bilan boshqa elementlarni qoʻshib suyuqlantirish natijasida hosil boʻladigan qotishmalar. Nodir metallarning qotishmalariq. uchun umumiy xossalar — issiqbardoshlik, korroziyabardoshlik, olovbardoshlik va boshqa Eng koʻp ishlatiladigan Nodir metallarning qotishmalariq. jumlasiga vanadiy qotishmalari, volfram qotishmalari, molibden qotishmalari, niobiy qotishmalari, reniy qotishmalari, tantal qotishmalari, sirkoniy qotishmalari va boshqa kiradi. Bu qotishmalar mashinasozlik, asbobsozlik, raketasozlik va sanoatning koʻpgina boshqa tarmoqlarida ishlatiladi.

Manbalar
Nodir elementlar

Nodir elementlar, siyrak elementlar — yer qatlamida juda kam uchraydigan elementlarning shartli nomi. Ular 45 ga yaqin metalldan iborat. Chunonchi: litiy (Li), rubidiy (Rb), seziy (Cs), berilliy (Be), radiy (Ra), galliy (Ga), indiy (In), talliy (TI), germaniy (Ge), vanadiy (V), niobiy (Nb), tantal (Ta), selen (Se), tellur (Te), poloniy (Ro), molibden (Mo), volfram (W), reniy (Re), skandiy (Sc), ittriy (Y), lantan (La) va 14 lantanoid, aktiniy (As), toriy (Tp), protaktiniy (Ra), uran (U) va inert gazlar. Nodir elementlar nisbatan yangi yoki nisbatan kam oʻzlashtirilgan elementlardir. Nodir elementlarning aksarisi Yer poʻstida oz, baʼzilari koʻp uchraydi, hatto ularning Yer poʻstidagi miqdori turmushda va texnikada eng koʻp qoʻllanadigan elementlarni-kidan ancha ortiq ekanligi maʼlum. Mas, bir vaqtlar "nodir" hisoblangan titan . elementining Yer poʻstidagi miqdori tabiatdagi uglerod, azot kabi elementlarnikidan ancha ortikdir. Barcha Nodir elementlar Yer poʻstining massa jihatidan 0,2%ini tashkil qiladi. Togʻ jinsining 1 t sida oʻrtacha 65 g litiy, 46 g seriy, 150 g vanadiy, 220 g sirkoniy boʻladi. Nodir elementlar koʻpincha, Yer poʻstida 2 ta, 3 ta, 4 ta element bilan birga uchraydi. Mas, 1 guruhga mansub Li, Rb, Cs III guruhga oid Se, Y kabi nodir-yer elementlari bilan, IV guruhga oid Ge Zr bilan, V guruhga oid Nb Ta bilan, IV guruh elementi — Mo esa W bilan birgalikda uchraydi.

Oʻrta Osiyodagi Nodir elementlarning deyarli barchasi tarkibi murakkab ma'danlarda uchraydi. Angren konidan qazib olinadigan ko'mir tarkibida galliy, germaniy, vanadiy, molibden, reniy elementlari mavjud. Olmaliqdagi Qalmoqqir metall konidagi ma'dan tarkibida esa molibden, reniy kabi Nodir elementlar uchraydi. Bu elementlar juda oz miqdorda bulganligi sababli ularni boyitish va ajratib olishning samarali usullari va texnologiyalari hozircha ishlab chiqilmagan. "Qizil-qumnodirmetalloltin" konserniga qarashli hududlarda uran va boshqa aktinoid elementlar bor. Ayni vaqtda sanoat miqyosida faqat uran birikmalari ajratib olinadi. Nodir elementlardan xalq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega boʻlgan qotish-malar olishda, optik asboblar va boshqa yasashda keng foydalaniladi.

Ad.h Dalimov T. N., Shayakubov T. Sh., Trotskiy V. I. va boshqa, Geologiya i poleznie iskopayemie respubliki Oʻzbekistan, T., 1998; Bukin V. I., Ichumnov M. S, Safonov V. V., Pererabotka proizvodstvennix otxodov i vtorichnix resursov, soderjashix redkiye, blagorodnie i svetnie metalli, M., 2002.

Omonulla Xoʻjayev.

Manbalar
Nodir-yer elementlari

Nodir-yer elementlari, siyrak-yer elementlari —Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhida joylashgan kimyoviy elementlar: ittriy Y, lantan La va 14 ta lantano-idlar. Baʼzan skandiy Sc ni ham shu elementlar jumlasiga kiritiladi. N.-yer e. tabiatda oʻzaro birga uchraydi, kimyoviy xossalari ham oʻxshash. Kumush kabi oq, havo kislorodi taʼsirida oksid parda hosil qilganligi sababli qorayadi. 2 guruhchaga boʻlinadi: seriy guruhchasi (La, Ce, Pr, Nd, Sm, Eu) va ittriy guruhchasi (Y, Gd, Tb, Dy, Ho, Er,Tm, Yb, Lu).

Manbalar
Bozorboy Nodirov

Bozorboy Nodirov (1937.7.4, Nukus) — qoraqalpoq xonandasi (dramatik tenor). Qoraqalpogʻiston (1977) va Oʻzbekiston (1982) xalq artisti. Kuchli va jarangdor ovoz sohibi. Nukus sanʼat bil im yurtida oʻqituvchi (1969-yildan), Berdaq nomidagi musiqali drama va komediya teatrida yakkaxon xonanda (1975—93). Opera sahnasida Onegin (P. Chaykovskiy, "Onegin"), Aleko ("Aleko", S. Raxmaninov), Josus ("Ajiniyoz", N. Muhammaddinov) kabi rollarni ijro etgan. Konsert reper-tuaridan qoraqalpoq xalq ("Jeti asi-rim", "Gulzar", "Tarlan", "Nigo-rim" va boshqalar) va bastakorlar ("Elim bor", "Jigirma beste", "Xalqim", "Tugan jerge", K. Abdullayev va boshqalar) qoʻshikdari oʻrin olgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1987).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Turdi Nodirov

Turdi Nodirov (1936.5.10, Toshkent) — kinorej.-operator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1973). Moskva kinematografiya institutini tugatgan (1959). "Oʻzbekfilm"da operator (1959—61), Oʻzbekiston ilmiyommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor-operator (1961—86), direktor (1976—86). 1989—2002-yillar "Oʻzbekiston videomarkazi" da rejissyoroperator, 2002-yildan Oʻzbekiston kino arboblari birlashmasi raisining birinchi oʻrinbosari. Ijodiy faoliyatini 1959-yil "Mahallada duv-duv ran" filmiga ope-ratorlik qilishdan boshlagan. "Zangori olov kishilari" hujjatli filmi (1960) N.ning hujjatli kinodagi birinchi ishidir. U oʻz ijodi davomida 130 dan ortiq ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar yaratdi ("Salom, bahor", "Oltin toʻy", "Tojixon bilan uchrashuv", "Askiya", "Registon", "Oʻn uch qaldirgʻoch", "Kanadada sakkiz kun", "Oltin Bengaliya", "Xalq oʻyinlari" va boshqalar). Operatorga xos kuzatuvchanlik, voqelikka ijodiy yondashuv, hozirjavoblik, lavhadagi har bir epizodni tez ilgʻab olish, suratga olish jarayonida improvizatsiya bilan ishlash N, ijodiga xosdir. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1975).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Nodir-Uzlat

Nodir-uzlat, Mahjur, Sharif (taxalluslari; ismi Muhammad Sharif) (1743 — hozirgi Kosonsoy tumani — ?, taxminan Qoʻqon) — shoir va xattot. Kosonda oʻqib, savod chiqargan, kotiblik qilgan. Soʻng Qoʻqonga kelgan va shu yerda yashab kelgan. Nodira uni oʻz panohiga olib, saroyda xattot etib tayinlagan. Nodir-Uzlat turkiy va forsiyda ijod qilgan, gʻazal, masnaviy, ruboiy, muvashshax, tarjiʼband, taʼrix, oʻlan janrlarida 13 ming misradan koʻproq sheʼrlar hamda "Haft gulshan" dostonini (1824—25) yozgan. Lirikasi, asosan, ishqiy-falsafiy sheʼrlardan iborat. Xalq ogʻzaki ijodi bilan yozma adabiyot aloqalari uning oʻlanlarida yorqin aks etgan. Devon tuzgan. "Haft gulshan" dostoni Nodiraga bagʻishlangan. Asar 5842 misra — qamd, naʼt, chahor yor taʼrifi, shoir axvoli va dostonning yozilish sabablari bayoni (kirish) hamda 7 mustaqil sheʼriy hikoyadan iborat. Asarda malika Nodiraning mamlakat obodonchiligi va ilmfan rivojiga qoʻshgan hissasi, uning yuksak insoniy fazilatlari aks ettirilgan. Shuningdek, baxtli hayot va odil shoh gʻoyalari ilgari surilgan. Dostonda bosh mavzu — sevgi, sadoqat tasviri birinchi oʻrinda turadi. "Haft gulshan" hamda Devonning qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Qoʻqon adabiyot muzeyi (inv. № 1462, 88), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №1801, 10114) fondida saqlanadi.

Manbalar 
 Haft gulshan, T., 1961.

Adabiyot 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Oʻzbek adabiyoti tarixi. [5 j.li], 4-j., 1978; Gʻafurjonova T., Nodir va uning "Haft gulshan" dostoni, T., 1982.

    

Shoirlar
Nodirshoh Muhammad

Nodirshoh Muhammad (1883.9.4 — 1933.8.9) — Afgʻoniston podshosi (1929—33); 1973-yilgacha Afgʻonistonda hukmronlik qilgan sulola asoschisi. Afgʻonistonning mustaqillik urushida (1919) muqim rol oʻynagan (qarang Ingliz-afgʻon urushlari). 1919—24 yillarda harbiy vazir, 1924—26 yillarda Pa-rijda elchi; 1926-yil isteʼfoga chiqib Fransiyada yashagan. 1929-yil vataniga qaytib Bachai Saqoga qarshi kurashga boshchilik qilgan. 1929-yil oktabrda Afgʻoniston podshosi (qiroli) deb eʼlon qilingan. Suiqasd natijasida oʻldi-rilgan.

Manbalar 

    

Barakzoilar sulolasi
20-asr afgʻon hukmdorlari
20-asr afgʻon siyosatchilari
Afgʻoniston podsholari
Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)
Noyevklid geometriyalar

Noyevklid geometriyalar - Yevklid geometriyasidan farqli boʻlgan barcha geometriyalar. Mas, Lobachevskiy geometriyasi, Riman geometriyasi, Minkovskiy geometriyasi va q. k. Tekislikda 9 ta, fazoda esa 27 ta geometriya mavjud.

Manbalar
Nozemalar

Nozemalar (Nosema) — mikrospo-ridiyalar tipiga mansub bir hujayralilar urugʻi. 120 ga yaqin turi bor. Hayvon toʻqimalari, organlari yoki orga-nizmini zararlaydi. Tipik turi ipak qurti nozemasi sporanti 2 yadroli spora hosil qiladi. Tut ipak qurtida peb-rina (qorason) kasalligi paydo qilib, qurtlarning yalpi qirilib ketishiga sabab boʻladi. Asalari nozemasi asalarida ichburugʻ paydo qiladi; arilar oilasining yoppasiga qirilib ketishiga sabab boʻladi. Odam ham nozematoz bilan zararlanishi va halok boʻlishi mumkin.

Manbalar
Nozigardon

Nozigardon (fors. — boʻyin bezagi) — zargarlik buyumi; ayollarning boʻyinga taqadigan taqinchogʻi. N. markaziy turunj, uning 2 yonidan 2 ta dan 4 ta murabba shaklli, 1 tadan uchburchak shaklli yaproqchalarning oʻzaro 5—6 qatorli zanjirlar bilan bir maromda maʼlum oralikda birikishidan hosil boʻladi; yaproqchalarning yon tomonlariga baliq va boshqa shaklli shokilalar osiladi. Turunj va yaproqchalar bir tomonlama sirkori usulida ishlanib, oʻsimliksimon naqshlar bilan bezatiladi, baʼzan koʻzlar qadaladi. Marka-ziy turunjga bir-biriga qarab turgan qanotlarini yozayotgan ikki qush shakli oʻrnatiladi. Samarqandlik ustalar yasagan N. yengil koʻrinishga ega; turunj va yaproqchalar panjarali (toʻrsimon) usulda yasalib, zigʻiraklar, baʼzan feruza koʻzlar bilan ziynatlangan.

Manbalar 

Zargarlik
Kiyim
Noziknihol

Noziknihol, kosmos, kosmeya () — murakkabgullilar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi, ekma gul turi. 25 tacha turi Amerikada uchraydi. Boʻyi 1 m cha, po-yasi shoxlangan, bargi qoʻsh patsimon qirqilgan; toʻpguli uzun gulbandli sa-vatcha, gullari oq, pushti, qizil, ikki jinsli. Mevasi tez toʻkiladigan pis-tacha. Urugʻlari mart—aprel boshlarida ochiq yerga ekiladi. Oʻzbekistonda Meksikadan olib kelingan bir yillik qoʻshpatli H.() va sa-riq gulli N. () manzarali oʻsimlik sifatida bahorda ekiladi. Gulzorlarda oʻstiriladi, guldastalar yasash uchun ishlatiladi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Nozil

Nozil, Nozil Xoʻjandiy (taxallusi; ism-sharifi Avazmuhammad ibni Hojimuhammad) (1788, Xoʻjand — 1876, Qoʻqon) — shoir. Dastlabki maʼlumotni Xoʻjandsa olgach, umrining oxirigacha Qoʻqonda yashagan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Asarlarining mavzui boy va rang-barang. Xajviy asarlari Maxmur hajviyasiga hamohang. Hajviy sheʼrlarini "Hashviyot-noma" kitobiga jamlagan. Asar 3297 misra —100 hajviy sheʼr: 49 muham-mas, 33 gʻazal, 12 musaddas, 3 ruboiy, 1 murabbadan iborat. Shularning 91 tasi oʻzbek tilida. Ularda amaldorlar, makkor shaxslar, takabbur boylar, mayxoʻrlik va bangilik tanqid qilingan.

N. xalq maqollari va hikmatli soʻzlarni toʻplab, toʻrtliklar yaratgan va ularni "Zarbulmasal" deb nomlagan. Asar oʻzbek va tojik tillarida. 3000 irsolul masal ruboiyni oʻz ichiga olgan. Unda odamiylik, mehr-muhabbat ulugʻlangan, kamchilik va nuqsonlar tanqid qilingan. Asardagi hikmatli soʻz va maqollarning koʻpchiligi Gulxaniyda uchramaydi. N. asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshu-noslik intida (inv. №12080), Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. №1033) saqlanadi.

Ad.h Shodiyev E., Alisher Navoiy va Xoʻjand shoirlari, T., 1981.

Manbalar 

    

Shoirlar
Nozim Mulla Bilol

Nozim Mulla Bilol (1825, Gʻulja — 1899, Yorkent) — uygʻur shoiri. Gʻulja madrasasida oʻqigan. Xattotlik qilgan. Arab, fors tillarini yaxshi bilgan. 1851-yil "Gʻazaliyot"devoninituzgan. Manjur-xitoy bosqinchilariga qarshi 1864—67 yillardagi Ili qoʻzgʻoloniga bagʻishlangan "Kitobi gʻazot dar mulki Chin" ("Chin imperiyasidagi urushlar haqida kitob", 1876) tarixiy dostonida uygʻur xalqining milliy qahramoni Sodir Polvon jasoratini madh etgan. Xalq hikoyasi asosida yozilgan "Chong moʻza Yusufxon" ("Choʻqqi kulohli Yusufxon", 1881) dostoni va "Nozugum" (1882) qissasida adolat va erkinlik, kishilarning baxt-saodat va yorqin kelajak yoʻlidagi kurashi aks etgan.

Manbalar 

    

Uygʻur shoirlari
Nozim Hikmat

Nozim Hikmat  (Nazim Hikmet Ran) (1902.20.1, Saloniki - 1963.3.4, Moskva) — turk shoiri va jamoat arbobi. Turk sheʼriyatiga yangi ritm va erkin sheʼr janrini olib kirgan. Harbiy-dengiz bilim yurtida oʻqigan. "Qirq haromilar asiri" sheʼri (1920) Turkiyaning mustamlakachilik kishanlariga tushayotganiga qarshi yozilgani uchun inglizlar va sulton saroyi tomonidan taʼkib etilgan. N. H. R. shu yili inglizlar zabt etgan Istanbulni tark etib, Anatoliyaga koʻchib oʻtadi. Gʻarb davlatlarining mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurash gʻoyalari taʼsirida Moskvaga kelib (1922), Sharq xalqlari mehnatkashlari kommunistik universitetida oʻqiydi. Vataniga qaytgach (1924), adabiy faoliyat bilan shugʻullanadi. 1927-yil kommunistlar va ularga maslakdosh kishilarning kuvgʻin qilinishi bilan N. H. R yana shoʻrolar mamlakatiga keladi. Shoirning "Quyosh ichganlar qoʻshigʻi" nomli dastlabki sheʼriy toʻplami Bokuda chop etiladi (1928). N. H. R. budavrda V. V. Mayakovskiy estetikasi taʼsirida intim tuygʻular tasviridan ongli ravishda qochib, minbar sheʼriyat namunalarini yaratadi. Shu yili Turkiyaga qaytib, gazeta tahriri-yatida ishlaydi, N. H. R. shu yillarda "835 satr" (1929), "Varan-3" (1930), "Sasini yoʻqotgan shahar" (1931) sheʼriy toʻplamlari, "Jiokonda va SiYa-u" (1929) romani, "Benerji oʻzini nega oʻldirdi?" (1932) sheʼriy romani, "Bosh chanogʻi" (1932), "Unutilgan odam" (1935) pyesalarini yozib, nafaqat Turkiya, balki yer yuzida roʻy berayotgan muxim voqealarga munosabat bildirishga urinadi.

N. H. R. umrining aksar qismini quvgʻinda oʻtkazgan va jami 17 yil qamoqda yashagan. Shu davrda u 20-asrning oʻziga xos poetik tarixi — "Inson manzaralari" (1941) epo-peyasi, "Turmadan xatlar" sheʼriy turkumi, "Bir sevgi afsonasi" (1965) hamda "Yusuf va Zulayho" pyesalarini yaratgan.

1950-yil jahon jamoatchiligi N. H. R.ning ozod etilishiga erishdi. U yana shoʻrolar mamlakatiga koʻchib kelib (1951), adabiy va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullanadi. "Turkiyada" (1952), "Anoyi" (1955), "Bekat" (1958), "Tartyuf-59" (1959), "Damokl qilichi" (xotini S. Tulyakova bilan hamkorlikda, 1960) singari pyesalar, sheʼr va dostonlar yozadi.

Oʻzbekistonda N. H. R. ijodiga qiziqish 1928-yildayoq boshlangan. Gʻafur Gʻulom, Shayxzoda, Mirtemir va boshqa N. H. R.ning koʻplab asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. "Turkiya haqida hikoya" pyesasi hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatrida, "Bir sevgi afsonasi" pyesasi asosidagi balet esa Navoiy nomidagi davlat akademik kat-ta teatrida sahnalashtirilgan.

N. H. R. Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari harakatining qatnashchisi, Jahon Tinchlik Kengashi byurosi (1951) va hayʼati (1959) aʼzosi, Xalqaro tinchlik mukofoti sovrindori (1950).

Manbalar 
 Sheʼrlar, Poema, Pyesa, T., 1953; Bir sevgi afsonasi, T., 1955; 65 sheʼr, T., 1962; Surur [roman], T., 1966; Inson manzaralari, T., 1982; Qon gapirmas [roman], Oshiq bulut [ertaklar], T., 1987.

Adabiyot 
 Babayev A., Nazim Xikmet, M., 1957; Fish R., Nazim Xikmet, M„ 1968. Naim Karimov.
Nozimaxonim

Nozimaxonim (1870, Toshkent — 1924) — shoira. Oʻzbek ayollari orasidan chiqqan birinchi jurnalist-publitsist. Tatar, arab va fors tillarini oʻrgangan. Orenburg va Qozonda chiqib turgan matbuotni muntazam kuzatib borgan. Yevropa adabiyoti va madaniyati bilan tanish, erkparvarlik gʻoyalaridan bahramand boʻlgan. Oʻzbek va fors mumtoz adabiyotini, ayniq-sa, Saʼdiy, hofiz asarlarini oʻqigan.

Sheʼr va maqolalari 1900-yildan matbuotda bosilgan. 20 yoshlarida shoira „beshyogʻochlik Nozimaxonim“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Taraqqiyot, maʼrifat va madaniyatni tashviq etuvchi sheʼr va manzumalari, jaholat, bidʼat-xurofotni fosh etuvchi asarlari, zamonasidagi ijtimoiy tengsizlik va avj olgan milliy istibdoddan keskin norozilik bayon qilingan oʻtkir hajviy sheʼrlari „Shuhrat“, „Sadoyi Turkiston“, „Taraqqiy“ kabi gaz.larda muntazam chiqib turgan. Shoira mehnatkash xalqning milliy ozodlik harakatini qoʻllab-quvvatlagan, xotin-qizlarning jamiyatdagi roli va oʻrni haqida asarlar yozgan, jaholat va zulm poymol etgan oʻzbek ayolining milliy, insoniy haqhuquklarini talab qilib chiqqan („Insonga qancha erk darkor?“, „Ilm va maorif borasida bir-ikki soʻz“, „Xotinlar huquqiga oid“ va boshqalar).

Nozimaxonim sheʼriyati 1905—17 yillar oʻzbek adabiyotining yetakchi tamoyillarini aniklashda, 20-yillar oʻzbek sheʼriyatining harakterli xususiyatlarini belgilashda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Qosimov B., Milliy uygʻonish, T., 2002.

Manbalar 

Shoirlar
Nozir

Nozir (arab. — nazoratchi) — 1) qilinayotgan harakatning toʻgʻriligini, qonun, qaror va nizomlarning bajar-rilishini nazorat qiladigan mansab-dor shaxs, inspektor; 2) Turkistonda 20-asr boshlariga qadar merosni saklovchi homiy; 3) BXSR va XXSRda vazirlikni boshqaruvchi masʼul shaxs — vazir. N.lar kiritilgan hukumat Nozirlar shoʻrosi deb atalgan va u oliy ijroiya qoʻmitasi sanalgan; 4) baʼzi arab mamlakatlari (Mas, Misr)da viloyat boshligʻi.

Manbalar
Noiniy Bokiyayi

Noiniy Bokiyayi (16-asrning 2-yarmi — 17-asr) — oʻrtaosiyolik sozanda, shoir va musiqashunos. Oʻrta Osiyo va Shimoliy Hindistonda yashagan. Kavkabiy Buxo-riyning izdoshi. Fors tilida bitilgan sheʼriy devon, falsafiy risola va "Zamzamayi vaxdat" ("Mushtarak navolari") musiqa risolasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida sakdana-di (inv. №10266/11, taxminan 1654). Risola debocha, muqaddima, 6 bob va xulosadan iborat. Unda musulmon Sharq madaniyatida rivoj topgan Oʻn ikki ma-qom tizimi (6 ovoza, 24 shoʻʼba, 48 goʻsha) va hind mumtoz musiqa parda tu-zilmalari (6 raga, 30 ragini va boshqalar), musiqa janrlari (dubayt, peshrav, kor, amal, shuningdek, gita, xand, xayal, farsi va boshqalar), maqom va ragalarning mazmun doirasi, ijro etish sharoitlari (muayyan vaqti) masalalari yori-tilgan. Mazkur risolada, ayniqsa, muallifning Oʻrta Osiyo va Shimoliy Xindiston mintaqalari musiqa anʼanalarining oʻzaro munosabatlari (yaqinligi) masalasiga eʼtibori ahamiyatlidir.

Manbalar 

    

Shoirlar
Noin-ula

Noin-ula — hun zodagonlari qabristoni (miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asr boshi). Shimoliy Moʻgʻulistondagi Noin-Ula togʻida (Ulan Batordan 130 km shim.da) joylashgan. 1924—25 yillarda arxeolog P. K. Kozlov, keyinchalik MXR Fanlar komiteti tomonidan qazishma ishlari olib borilgan. Qabristonda 200 dan ortiq kvadrat shakldagi katta mozorqoʻrgʻonlar (balandligi 2 m gacha) bor. Mozorqoʻrgʻonlardan hunlar davri madani-yatini aks ettiruvchi boy topilmalar chiqqan. Bu davrda hun zodagonlari Xi-toydagi Xan sulolasi bilan yaqin mada-niy va qarindoshlik aloqalarida boʻlganlar. Mozorqoʻrgʻonlardagi qabrlar xodalardan ishlangan. Qabrlardan hunlarga tegishli qurol-yarogʻ, roʻzgʻor ashyolari, kiyim-kechak, sanʼat buyumlari bilan birga xitoyliklarga oid koʻplab jez, nefrit, usti loklangan yogʻoch buyumlar va katta miqdorda ipak matolar topilgan. N.-U. dan chiqqan yuksak badiiy qimmatga ega boʻlgan jun matolar, ayniqsa, diqqatga sazovor; ular Baqtriya, Parfiya, Kichik Osiyodan keltirilgan boʻlib, Sharq bilan Gʻarb oʻrtasida bu davrda Buyuk ipak yoʻli or-qali olib borilgan qizgʻin savdo alo-qalari natijasida hunlarda paydo boʻlgan.

Manbalar
Noib

Noib (arabcha — oʻrinbosar, yordamchi) — oʻrta asrlarda musulmon davlatlarida tobe oʻlka yoki viloyat hokimi. Noiblar, odatda, oliy hukmdorning oʻrinbosari hisoblangan. 

Oltin Oʻrdada noib xonning yirik viloyatlaridagi yordamchisi (Masalan, Xorazmda). 

 Muhammad Xorazmshoh toʻngʻich farzandi Jaloliddin Manguberdiga Gʻazni, Bomiyon, Gʻur, Bust, Takinobod, Zamindavor hamda qoʻshni Hind yerlarini boshqarishga bergan, biroq Jaloliddinni Urganchdan uzoqlashtirmaslik maqsadida Quzbar Malikni nomi zikr etilgan mamlakatlarga shahzodaning noiblari etib yuborgan. 
 Amir Temur saltanatida sohibqironning farzandlari, nevaralari, yaqin safdoshlari turli oʻlka va viloyatlarga noib etib tayinlangan. Noib unga ishonib topshirilgan hududning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy holati uchun masʼul hisoblangan. 
 Ozarbayjonda Oktabr inqilobidan (1917) oldingi mahallalar (magallar) boshligʻi. 
 Usmonli turklar sultonligida qozi va mulla oʻrinbosari. 
 XX asrda noib atamasi Eron va Afgʻonistonda turli harbiy unvonlarni anglatgan (Masalan, "noy-yebe avval" — katta leytenant, "noyebe sarhang" — podpolkovnik).

Manbalar 

 

Lavozimlar
Nokaut

Nokaut (ing. knock — zarba, out — chetlatish) — raqibining bergan zarbasi tufayli bokschining bosh aylanishi, garangsirash, baʼzan hushini yoʻqotish holati. N. holatiga tushgan sportchi jangni davom ettira olmaydi. Boks uchrashuvi davomida raqiblardan birining olgan jarohatidan qrn ketishi toʻxtamasa, hakam tibbiyot xodimlari xulosasiga koʻra, unga nisbatan "texnik N." eʼlon qilishi va uchrashuvni tuxtatishi mumkin. Jangni N. bilan yutkazgan bokschiga, odatda, kamida 3 oygacha muso-baqalarda qatnashishga ruxsat etshshaydi.

Manbalar
Nokdaun

Nokdaun (ing. knock — zarba, down — qulatish) — boksda raqibining kuchli zarbasidan bokschining ga-rangsib, oʻz harakatlarini boshqara olmay qolishi va bir necha soniya jangni davom ettirishga qodir emasligi. Bunda bokschi 10 sek. ichida (hakam "toʻqqiz"gacha sanaganda) uchrashuvni davom ettirish holatiga kela olmasa, uning ra-qibi nokaut bilan gʻalaba qilgan hisoblanadi.

Manbalar
Noktyurn

Noktyurn (frans. nocturne — tungi) — 1) 18-asr Yevropada, asosan, puflama yoki torli va puflama sozlar ansambllari uchun kechki ochiq havoda ijro etiladigan syuita shaklidagi kichik pyesalar turkumi (Mas, V. Motsart, Y. Gaydn asarlari); 2) 19-asrdan kuychan, lirik harakterdagi, koʻpincha tun ob-razi va sokinligi bilan yoʻgʻrilgan musiqa asari. Sekin yoki oʻrtacha surʼatda boʻlib, oʻrta qismi jonliroq. N.ning ilk namunasi fortepiano uchun J. Fild (Angliya) tomonidan yaratilgan, F. Shopen ijodida yetuk badiiy rivoj topgan. N. ayrim cholgʻular, shuningdek, ansambl (A. Borodinning 2-torli kvartetidagi N.), orkestr (Mas, K. De-byussining N.lari) uchun ham yozilgan. N. baʼzan vokal musiqada ham uchraydi (J. Rossini, M. Glinka va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan A. Kozlov-skiyning "Lola" Fargona syuitasida, G. Mushelning "Kashmir afsonasi" ba-letidagi N.; X. Izomov, B. Zeydman, S. Varelaslarning fortepiano pyesalari, I. Akbarov, M. Yusupovlarning vokal asarlaridan N. va uning xususi-yatlaridagi lavhalar oʻrin olgan.

Manbalar
Nola (musiqa)

Nola — musiqa bezaklaritsan biri. Ashula aytganda soʻzning bir boʻgʻinida ovozni tebratib choʻzish. Koʻproq lirik kuylar ijrosida qoʻllaniladi.

Manbalar
Nom

Nom (mantiqda) — til ifodasi. Predmet (atoqli N.) yoki bir guruh predmetlar (umumiy N.)ni anglatadi. Bunda predmet keng maʼnoda tushuniladi. Atoqli N.lar ayrim predmetlarning N.lari (Mas, "Bobur", "Oʻtgan kunlar" muallifi) hamda bir guruh predmetlarning umumlashgan N.lariga (Mas, "insoniyat") boʻlinadi. Guruhlar N.ini umumiy N. (Mas, "inson")dan farqlash lozim. Sodda yoki elementar N.lar va murakkab N.lar boʻladi. Sodda N.lar boshqa N.lardan yoki tilning boshqa maʼnoli ifo-dalaridan tuzilmaydi. Murakkab N.lar esa maʼno kasb etuvchi qismlardan tu-zilgan boʻladi ("insoniyat" — sodda N. boʻlsa, "xrzirgi insoniyat" murakkab N.). Formallashgan tillarda atoqli N.larning analogi konstantadir; predmetlarning atoqli N.lariga individ konstantalar, guruhlarnint atoqli N.lariga guruh konstantalar mos boʻladi. N.lar va ular bilan bogʻliq boʻlgan munosabatlar (avvalo N. bilan u ifoda etadigan predmet urtasidagi munosa-bat)ni mantiqiy semantika oʻrganadi.

Manbalar
Noma (kasallik)

Noma (yunoncha: nime — tarqaluvchi), "suvli rak" — gangrena tarzida kechadigan kasallik; atrofidagi toʻqimalarga tez tarqaladi. Koʻpincha yuzning yumshoq toʻqimalari, orqa teshik atrofi, kamdankam hollarda boʻyin, qoʻl-oyoq barmoklari terisi kasallanadi. Odatda, ogʻir yuqumli kasalliklarni boshidan kechirgan nimjon, darmonsiz bolalarda, baʼzan kattalarda ham uchraydi. N.da kasallangan soha shilliq qavatida koʻkimtir-qizil dogʻ boʻladi. Jarayon yumshoq toʻqimaning hammasiga juda tez shikayet yetkazadi. Be-morning umumiy ahvoli ogʻirlashadi, qarorati koʻtariladi va h.k. N.ning hech bir rakka oʻxshash alomatlari yoʻq, faqat toʻqimalar nobud boʻlishiga koʻra, uni "suvli rak" deb atashadi; odatda, N. hoʻl gangrena deb ham yuritiladi.

Manbalar