Xenan provinsiyasi

Xenan (xitoycha:河南 - 'Janubiy daryo'; Henan yoki Honan) — Xitoyning dengizga chiqish imkoniyati yo'q provinsiyasi, mamlakatning markaziy qismida joylashgan. Xenan ko'pincha "Chjungyuan" yoki "Chjungzhou" (中州) deb ataladi, bu so'zma-so'z "markaziy tekislik" yoki "o'rta quruqlik" degan ma'noni anglatadi, ammo bu nom butun Xitoyga ham tegishli. Xenan Xitoy sivilizatsiyasi markazi bo'lib, 3200 yildan ortiq tarixga ega va taxminan 1000 yil oldin Xitoyning madaniy, iqtisodiy va siyosiy markazi bo'lib kelgan.

Xenan provinsiyasida ko'plab meros ob'ektlari, jumladan Shang sulolasi poytaxti Yin va Shaolin ibodatxonasi xarobalari joylashgan. Xitoyning sakkiz buyuk qadimiy poytaxtlaridan to'rttasi - Luoyang, Anyang, Kayfeng va Chjenchjou Xenanda joylashgan. Tayjichuan usuli ham bu yerda, ChenJiaGou qishlog'ida (Chen uslubi) boshlangan, shuningdek, Yang va Vu uslublari ham.

Provinsiyaning nomi (河南) "[Sariq] daryoning janubi" degan ma'noni anglatsa-da,] viloyatning taxminan chorak qismi XuanXe nomi bilan ham tanilgan Sariq daryoning shimolida joylashgan. 167 000 km2 (64 479 kvadrat milya)maydonga ega Xenan unumdor va zich joylashgan, Shimoliy Xitoy tekisligining katta qismini egallaydi. Uning qo'shni provinsiyalari - Shensi, Shansi, Xebey, Shandong, Anxuy va Xubey.

Xenan 2020-yil holatiga ko‘ra aholi soni bo‘yicha 99 milliondan ortiq aholiga ega bo‘lgan Xitoyning uchinchi o‘rinda turadigan provinsiyasidir. Xenan ham ahol turi bo‘yicha dunyoda yettinchi o‘rinda turadi va agar u o‘zi davlat bo‘lganida, Xenan Misr va Vetnamni ortda qoldirib, ko'p aholi bo‘yicha dunyoda 14-o‘rinni egallagan bo‘lardi.

Tarixi 
Shansi va Shensi provinsiyalari bilan bir qatorda Xitoy sivilizatsiyasining beshiklaridan biri sifatida keng e'tirof etilgan Xenan o'zining tarixiy farovonligi va davriy tanazzullari bilan mashhur. Iqtisodiy farovonlik uning keng unumdor tekisliklari va mamlakatning markazida joylashganligi natijasida yuzaga kelgan. Biroq, uning strategik joylashuvi Xitoydagi deyarli barcha yirik urushlardan aziyat chekkanligini anglatadi. Bundan tashqari, Xuanxe daryosining ko'p sonli toshqinlari vaqti-vaqti bilan katta zarar keltirdi. Ayniqsa, Kayfeng suv toshqini tufayli yetti marta Xuanxe daryosi loyiga ko‘milgan.

Geografik tuzilishi 
Xenan sharqda suv toshqinlari va g'arbda tog'lar bilan turli xil landshaftga ega. Viloyatning katta qismi aholi zich joylashgan Shimoliy Xitoy tekisligining bir qismini tashkil etadi, bu hudud "Xitoyning non savati" deb nomlanadi. Tayxang tog'lari Shansi shahridan qisman Xenanning shimoli-g'arbiy chegaralariga kirib, Loess platosining sharqiy chekkasini tashkil qiladi. G'arbda Xionger va Funiu tog'lari tog 'tizmalari va platolarning keng tarmog'ini tashkil qiladi, ular bir vaqtlar butun Xenanni qoplagan bir necha qolgan mo''tadil bargli o'rmonlardan birini qo'llab-quvvatlaydi. Mashhur Song tog'i va uning Shaolin ibodatxonasi mintaqaning uzoq sharqida, poytaxt Chjenchjou shahri yaqinida joylashgan. Uzoq janubda Dabi tog'lari Xubeyni Xenandan ajratib turadi. Shimoliy Xitoy tekisligidan ushbu tog'lar bilan ajratilgan Nanyang havzasi boshqa muhim qishloq xo'jaligi va aholi markazi bo'lib, madaniyati va tarixi Xenanning qolgan qismidan ajralib turadi va Xubeynikiga yaqinroqdir. Shimoliy Xitoyning qolgan qismidan farqli o'laroq, Xenanda cho'llanish muammo emas, ammo daryoda qumning ko'pligi sababli Sariq daryo yaqinidagi shaharlarda qum bo'ronlari keng tarqalgan. Dengiz sathidan 2413,8 metr balandlikda, Xenan provinsiyasidagi eng baland nuqta Laoyachanao (língíngāní) hisoblanadi.

Sariq daryo markaziy Xenan orqali o'tadi. U shimoli-g'arbdan Sanmenxia suv ombori orqali kiradi. Luoyangdan oʻtib, togʻlar oʻrnini tekislikka boʻshatib berdi. Haddan tashqari ko'p cho'kindi jinslar Loess platosidan yig'ib olgan loy tufayli hosil bo'ladi, daryo o'zanini ko'taradi va tez-tez suv toshqinlarini keltirib chiqaradi, bu esa mintaqaning yashash muhitini shakllantiradi. Biroq, yaqinda, to'g'on va to'g'onlarning qurilishi, shuningdek, suv resurslarining kamayishi toshqinlarga barham berdi. Xenan janubidagi Huay daryosi yana bir muhim daryo bo'lib, shimoliy va janubiy Xitoy iqlimi va madaniyatini ajratuvchi chegaraning bir qismi sifatida tan olingan.

Iqlimi 
Xenanda mo'tadil iqlimga ega, u Sariq daryoning janubida nam subtropik (Köppen Cwa yoki Cfa) va shimolda nam kontinental (Köppen Dwa) bilan chegaradosh. Sharqiy Osiyo mussoni tufayli issiq, nam yoz bilan ajralib turadigan o'ziga xos mavsumiy iqlimga ega va odatda keng Sibir antisiklonining ta'sirini aks ettiruvchi sovuqdan sovuq, shamolli va quruq qishga ega. Yanvarda oʻrtacha harorat muzlash chegarasi atrofida, iyulda esa 27-28 °C. Yillik yog'ingarchilikning katta qismi yozda tushadi.

Demografiyasi 
Taxminan 93,6 million aholiga ega Xenan Xitoyning Guangdong va Shandongdan keyin uchinchi eng zich joylashgan viloyatidir. Bu, shuningdek, dunyodagi aholi soni bo'yicha beshinchi submilliy bo'linmadir. Agar u o'z-o'zidan bir davlat bo'lsa, u Meksikadan keyin va Filippindan oldinda, dunyodagi eng ko'p o'n ikkinchi o'rinni egallagan bo'lar edi. Biroq, hukou tizimi Xenanni 103 milliondan ortiq aholiga ega Xitoyning eng gavjum viloyati sifatida ko'rsatadi, chunki u hozirda istiqomat qilayotgan viloyat o'rniga Henan mehnat muhojirlarini Henan aholisi deb hisoblaydi. Boshqa tomondan, Guangdong sifatida ko'rsatilgan. bor-yo'g'i 81 million kishiga ega, ammo boshqa viloyatlardan kelgan muhojirlar oqimi tufayli haqiqiy aholi soni 95 millionga yetadi.

Aholisi juda bir xil bo'lib, aholining 98,8% Xanlardir. Mo'g'ullar va manchularning kichik aholisi tarqoq qishloq jamoalarida, shuningdek, yirik shahar markazlarida mavjud. Jiangsi bilan bir qatorda, Xenan Xitoyda eng muvozanatsiz gender nisbatlaridan biriga ega. Xitoy hukumatining bir bola siyosati natijasida (ko‘pchilik ota-onalar yagona farzandning ayol bo‘lishini va homilani abort qilishini istamaydi) 2000-yilda jinslar nisbati 100 ayolga 118,46 erkakni tashkil etdi. Xenanda taqiqlangan va qonunni buzganlarga katta jarima solinadi. Bundan tashqari, faqat qiz farzandli oilalar hukumatdan yillik nafaqa oladi Ushbu sa'y-harakatlarga qaramay, muammo yanada og'irlashganga o'xshaydi. British Medical Journal 2009 yilgi tadqiqotiga asoslanib, 1–4 yosh guruhidagi har 100 qizga bu nisbat 140 dan ortiq oʻgʻil toʻgʻri keladi; bu kuchli mubolagʻa boʻlishi mumkin, chunki birdan ortiq bolali koʻplab oilalar oʻz qizlarini roʻyxatdan oʻtkazmaydilar. jarimalardan qutulish uchun hukouga.

Manbalar: