Neyming

Neyming termini aslida ingliz tilidagi “to name” (nomlash, nom berish) so‘zidan olingan bo‘lib, XIX asr oxirlarida marketologiya sohasiga kirib keldi va nom yaratish faoliyatiga nisbatan ishlatildi.

O‘tgan asrdan boshlab dunyo iqtisodiyotida bozor raqobatining tobora kuchayib borishi tadbirkorlik faoliyati obyektlari, korxona, firma, iste’mol tovarlariga nom berish, nomni dunyo brendi darajasiga ko‘tarish masalasiga jiddiy yondashuvlarni taqozo qila boshladi. Mana shu ehtiyoj marketologiyada neyming xizmatining yuzaga kelishiga olib keldi va uni kasbiy faoliyat darajasiga ko‘tardi. Faoliyat sohalariga ko‘ra hatto neymingning reklama neymingi, ilmiy, siyosiy, diniy; tashqi va ichki kabi turlari ham ajratiladi.

Ayrim olimlar neymingni gender, yosh,  milliy xususiyatlar asosida ham  tasniflash mumkinligini e’tirof etishdi. Shuningdek, paraneyming, ya’ni rasmiy bo‘lmagan, noxolis neyming, o‘zgalar yaratgan nomni o‘zgartirib berish holati (mas., xitoy ishbilarmonlari tomonidan o‘z mahsulotiga “ADIDAS” nomini “ABIBAS” tarzida o‘zgartirib berilishi) ham amal qilishini ko‘rsatishdi.  Anglashiladiki, neyming keng ma’noda nomlash, nom berish jarayonini anglatsa-da, har bir sohaning nom yaratish, ya’ni o‘z neymingini ajratish mumkin.  Ushbu monografiyada xususiy tijorat neymingi bilan bog‘liq masalalar – o‘zbek tilida tadbirkorlik faoliyati obyektlari, korxona, firma, iste’mol tovarlariga berilgan nomlar (ergonimlar) o‘rganiladi va lingvistik jihatdan tahlil qilinadi.

Neyming termini o‘zbek tilida nomlash, nom berishga nisbatan ishlatilsa-da, ma’no doirasi, qo‘llanish obyektiga ko‘ra undan farq qiladi. O‘zbek tilida nomlash, nom berish so‘zlari borliqdagi har qanday narsa-predmet, voqea-hodisa, belgi-harakat, miqdor kabilarga nisbatan ishlatiladi. Ammo neyming faqat tadbirkorlik faoliyati obyektlari, korxona, firma, iste’mol tovarlari, ularning markasi (brendi)ni nomlash hodisasini qamrab oluvchi terminologik birlik bo‘lib, tilshunoslikka ham aynan shu ma’nosida kirib keldi va bugungi kunda tadbirkorlik faoliyati obyektlari, korxona, firma, iste’mol tovarlarini nomlashning lingvistik jihatlarini o‘rganuvchi yo‘nalish – neyming lingvistikasida ham faol ishlatilmoqda.  Yaratilgan maqolalar neym, nom yaratyvchilar esa  neymerlar deb atalmoqda.

Manbalarda neyming terminiga turlicha tavsif berilganligiga guvoh bo‘lamiz. Neyming marketologiyaning tayanch terminologik birligi bo‘lgani bois shu soha lug‘atlarida atroflicha tavsiflangan. Jumladan, A.P.Pankruxinaning “Маркетинг: большой толковый словарь” nomli lug‘atida neyming terminiga quyidagicha izoh berilgan: “Neyming (ingl. to name – atash, nom berish) – nom hosil qilish bo‘yicha kasbiy faoliyat bo‘lib, buyurtmachi nuqtayi nazaridan o‘ziga xos nomlanishga ehtiyoji bo‘lgan barcha narsalarga nisbatan muvofiq nom tanlash (qidiruv, o‘ylab topish)ni anglatadi”.

“Энциклопедия маркетингга ” saytida neyming terminiga quyidagicha tavsif  berilgan: “Neyming (ingl. “name” – “nom”) – lingvistikaning fonosemantik va psixoanaliz vositalaridan foydalanish asosida kompaniya va savdo marka (brend)lari nomlarini yaratish jarayonidir”.

“Финансовый словарь”da neyming tashkilot, loyiha va internet-saytlar uchun jarangdor, esda qolarli va aniq nom yaratish bilan bog‘liq ishlar majmuyi sifatida tavsiflangan.

“Викисловарь”da ham neymingga kompaniya, mahsulot, loyihalar uchun jarangdor, esda qolarli va aniq nom yaratish, nomlash sifatida izoh berilgan.