Qirgʻizistonlik oʻzbeklar



Qirgʻiziston Oʻzbeklari 
Qirgʻiziston Oʻzbeklari aholining koʻpligi boʻyicha ikkinch oʻrnni egallaydi.

Tarixi 
Oʻzbeklar Qirgʻizistoning asosan janubiy qismlarida azaldan yashab kelgan. Tarixda janubiy qirgʻizistoning siyosiy iqtisodi, madaniy sohalarida oʻzbeklar katta oʻrin tutgan. Oʻshning 3000 yillik tarixini oladigan boʻlsak har bir davrda oʻz oʻrniga ega.
Miloddan keyingi arablarni olamizmi yoki Temuriylar davlatini olamizmi, Qoraxoniylar davrini olamizmi Qoʻqon xonligini.
Oʻzbeklarning bu yerdagi tarixiy meʼmoriy obidalari talaygina yaqin tarixdagi oʻzbek halqining qahramoni shox va shoir davlat arbobi Zahiriddin Muhamad Bobur Oʻsh shahri markazidagi sulaymon togʻining choqqisiga oʻzining hujrasini bunyod qilgan va Oʻsh shahriga tez-tez kelib turgan. Bu yerda ijod ham qilgan oʻzining „Boburnoma“ asarida shunday deydi Oʻsh shahri Andijondan 40 charirim uzoqlikda joylashgan shahar aholisi mehmon doʻst, savdogor, hunarmand deydi. Oʻsh aholisining milliy tarkibi haqida lom-lum demaydi chunki bunga hojad boʻlmagan Andijon aholisi singari hammasi oʻzbeklar boʻlgan negaki Boburni hechqanday toʻaqinliklarsiz kutib olgan va hechqanday ixtiloflar boʻlmagan. Bobur etti uhlab tushiga kirmagan hozirgi holatlar oʻzbeklarning boʻlinib ketishi.

Yaqin tarix 
1924-yili ruslar hozirgi Qirgʻizistonni egalab olishgan u davrda janubiy Qirgʻiziston Qoʻqon xonligiga qarashli boʻlgan,
ruslarning olib borgan statitikasiga qaraganda birgina Oʻsh shahrining aholisi 90 % oʻzbeklar, qolgani ruslar boʻlgan.
 1924-yil 90 % Oʻzbeklar

Hududiy bolinishi 
Hozirgi kunda Qirgʻizistonda 1 000 000 yaqin Oʻzbeklar yashaydi
 1959 218,6 ming (10,6 %)
 1970 332,6 ming (11,3 %)
 1979 426,2 ming (12,1 %)
 1989 550,1 ming (12,9 %)
 1999 665,0 ming (13,8 %)
 2009 768,4 ming (14,3 %)
 2022 999,3 ming (14.4%)

1-yanvar 2016-yil holatiga oʻzbeklar soni 878 ming 615 odamni tashkil etgan. Oʻzbeklar Qirgʻiziston aholisining 14,6 foizini tashkil etgan.

1-yanvar 2018-yil holatiga oʻzbeklar soni 918 ming 262 odamni tashkil etgan. Oʻzbeklar Qirgʻiziston aholisining 14,7 foizini tashkil etgan.

Madaniyati 
Qirgʻizistondagi oʻzbeklarning madaniyati oʻchogʻi bu 1914-yili Rahmonberdi Madazimov tomonidan tashkil etilgan Bobur nomli Oʻsh oʻzbek akademik musiqali drama teatridir.

Qirgʻzistonda tavallud topgan taniqli oʻzbeklar 
 Alihontoʻra Sogʻuniy — Sharqiy Turkistonning birinchi Prezidenti.
 Rahmonberdi Madazimov (1875—1933) — Qirgʻiziston janubidagi teatr harakatining asoschisi, Bobur nomli Oʻsh oʻzbek akademik musiqali drama teatrining asoschisi, tashkilotchisi, badiiy rahbari, yozuvchi.
 Oʻrinboy Rahmonov (1910—1980) — Bobur nomli Oʻsh oʻzbek akademik musiqali drama teatrining asoschisi, artist va shoir
 Boltihoji Sultonov (1884-1919) — Qirgʻizistonning atoqli davlat, siyosat va jamoat arbobi, Oʻsh uezdi rahbari oʻrinbosari (1918-1919), Janubiy Qirgʻizistonda sovet hokimiyatini oʻrnatish uchun kurash rahbarlaridan biri, Oʻsh shahar militsiyasining asoschisi va birinchi boshligʻi (5-fevral 1918-yil).
 Joʻraxon Rahmonov (1918—1977) — sovet sanʼatkori, Bobur nomli Oʻsh oʻzbek akademik musiqali drama teatrining asoschilaridan biri, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, Vatan urushi ordeni sohibi.
 Azizullo Izzatullayev (1925 — 1991) — Oʻzbekistonning davlat va jamoat аrbobi, Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumani ijroiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1962-1983-yillar), „Vatan urushi“ va „Hurmat belgisi“ ordenlari sohibi.
 Davlatbek Rahmonov (1949 — 2006) — Oʻzbekiston prokuraturasi tizimi xodimi, Andijon viloyati prokurori yordamchisi va jamoat аrbobi, Andijon tumani Kengashi deputati, jinoyatchilik va korrupsiyaga qarshi kurash olib borgan va qurboni boʻlgan.
 Sultonov Muxtor Nasrullayevich (1926—1998) — Oʻzbekistonning atoqli davlat va jamoat arbobi, Oʻzbekiston Ichki ishlar vaziri birinchi oʻrinbosari (1979-1985), (1989-1991), militsiya general-mayori, 20 dan oshiq orden va medallar bilan taqdirlangan.
 Darvishbek Rahmonov (1952) — Toshkent viloyati "Qaldirgʻoch" namunali sirk truppasi asoschisi, tashkilotchisi, badiiy rahbari, Oʻzbekistonning taniqli sirk sanʼati аrbobi, Shuhrat medali sohibi.
 Alouddin Mansur — Qurʼonni oʻzbek tiliga izoh berib tarjima qilgan islomshunos.
 Solijon Sharipov — birinchi oʻzbek fazogiri.
 Orzubek Nazarov — bokser, 7 karra jahon chempioni.
 Dildorbek Rahmonov — (1941) — Bobur nomli Oʻsh Davlat akademik oʻzbek musiqali drama teatrining artisti, jurnalist va shoir.
 Azimjon Asqarov — inson xuquqlari himoyachisi.
 Mavluda Asalxoʻjayeva — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼatkor
 Shavkat Rahmon — Oʻshlik Oʻzbek shoiri
 Tursunboy Adashboyev — Ozbek shoiri va tarjimon
 Mirsaid Mirrahimov — Oʻzbek qardiologi.
 Nasimiy Rahmonov — (1978) — „Aziya“ MChJ bosh direktori, Respublika Saxa (Yakutiya), Neryungri shahrining „Churapchi“ bozorining direktori, huquq himoyachisi, Neryungri tumani oʻzbek diasporasining rahbari.
 Alisher Soipov (1981—2007) — taniqli jurnalist, Ozodlik, BBC radiolarining muhbiri. Amerika Ovozi radiosining Markaziy Osiya boʻyicha yetakchi muxbiri. „Siyosat“ gazetasi hamda „Fargʻona“ informatsion saytining oʻzbek ximati bosh redaktori.
 Dostonbek G'aribiy (1994 - yil) – Qirg'izston o'zbeklari ichidagi qalami o'tkir yosh shoirlardan. Hozirda youtube tarmog'ida faoliyat yuritadi []

Adabiyotlar 

 Большая советская энциклопедия v 30-ti tomax, 3 izdanie, gl. red. A.M. Proxorov, M.: Sovetskaya Ensiklopediya Москва, 1969—1978.
 „Geroi sotsialisticheskix poley“. — Москва, 1957
 „Geroi Sotsialisticheskogo Truda“: bibliogr. slov. T.1. — Москва, 2007.
 Muzalevskiy M.V. Geroi Sotsialisticheskogo Truda. Bibliograficheskiy slovar. — M.: RITs „Kavaler“, 2008. — T. 2. — 200 s.
 „Kirgizstan“ uluttuk ensiklopediyasi: Bashki red. Asanov Ү. A. K 97. B.: Mamlekettik til jana ensiklopediya borboru, Бишкек.
 Borbugulov M., Osh oblasti ensiklopediyasi, Frunze, 1989.
  
   i 
  
  
  
  
   UDK 351/354. BBK 66,3 (2Ki). ,  i 
 http://www.stat.kg/ru/opendata/category/312/

Manbalar

Havolalar 

 Demograficheskie tendensii, formirovanie natsiy i mejetnicheskie otnosheniya v Kirgizii
 Alla Anarov
 Natsionalniy sostav naseleniya Kirgizstana 2012-2016 godi
 Uzbeki Kirgizstana
 Etnicheskiy sostav Kirgizstana: russkix stanovitsya menshe, uzbekov — bolshe
 Kratkiy statisticheskiy spravochnik „Kirgizstan“

Qirgʻiziston