MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Asalxoʻr

Asalxoʻr () — suvsarlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasining uz. 68 — 75 sm, dumi 17 — 20 sm. Oyoqlari kalta, panjalari keng boʻlib, kuchli tirnoqlari yerni kovlash uchun moslashgan. Junlari siyrak va qattiq. Tanasining pastki tomoni qora-oq, ustki tomoni oqish. Afrika, Old, Oʻrta va Janubiy Osiyo (Hindiston)da tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston janubida uchraydi. Uyada hayot kechiradi, 3 — 4 ta bola tugʻadi. Mayda umurtqalilar va hasharotlar, jumladan arilar va asal bilan oziqlanadi. Juda noyob, kam oʻrganilgan, muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Asalxoʻrlar

Asalxoʻrlar (Meliphagidae) — sayroqi chumchuqsimonlar oilasi, uz. 10 — 35 sm. Tumshugʻi ingichka, bir oz egilgan. Tili yordamida gul nektarini soʻrib oladi. 160 — 170 ga yaqin turi bor, Yangi Gvineya, Avstraliya, Yangi Zelan-diya, Okeaniya va Gavay o.larida, bir turi Janubiy Afrikada tarqalgan. Daraxtlar va butalarda yashaydi. 1 — 4 tadan tuxum qoʻyadi. Juda chiroyli ohangda sayraydi. Gul nektari, changi, hasharotlar va mayda mevalar bilan oziqdanadi. Oʻsimliklarni changlatib foyda keltiradi. 2 turi va 2 kenja turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalshirali oʻsimliklar

Asalshirali oʻsimliklar, nektarli oʻsimliklar — asalari nektar va gulchangi yigʻib oladigan yopiq urugʻli oʻsimliklar, asalarilarning asosiy oziq bazasi. Nektarni gultoji yoki gulkosa barglar, tuguncha devori yoki gul oʻrnida joylashgan maxsus nektar bezlari ishlab chiqaradi. Ayrim oʻsimliklarda bunday bezlar barg bandi yoki gulyon barglari-da, hatto poyada ham joylashgan. Nektar miqdori oʻsimlik turiga bogʻliq. Masalan, bitta gul ishlab chikaradigan nektar miqdori Coryanthe turkumiga mansub tropik oʻsimlik — arxideyada 30 g gacha, joʻkada — 0,15 — 7,46 mg, kash-karbedada — 0,16 mg ga teng. A.oʻ. gulidan yigʻilgan nektar va gul changini asalarilar va asalarisimonlar oilasiga mansub b. hasharotlar asalga va pergaga aylantiradi. Ayrim oʻsimliklar nektar bilan birga qatronga oʻxshash modda ham ajratadi. Arilar bu moddadan propolis (asalari yelimi) ishlab chiqaradi. A.oʻ.ning ne-ktar ishlab chiqarish xususiyati evolyutsiya davomida kelib chiqqan boʻlib, oʻsimliklarning hasharotlar orqali chetdan changlanishga moslashuvidan iborat. Chetdan changlan-gan oʻsimliklar koʻp hosil beradi va ancha 688sifatli urugʻ qoddiradi. Koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlari, mas, oziq-ovqat va yem-xashak ekinlaridan grechixa, esparset, sebarga, beda, qashqarbeda, vika va boshqa; moyli va efir moyli oʻsimliklar — kungaboqar, raps, anis, koriandr, yalpiz; tolali ekinlar — gʻoʻza, kanop; turli xil me-vali daraxtlar, poliz va sabzavot ekinlari, sitrus oʻsimliklari, uzum va boshqa koʻp nektar hosil qiladi. Nektar ishlab chiqarish va hasharotlarning nektar yigishi A.oʻ.ning gullagan vaqtiga toʻgʻri keladi. Nektar ishlab chiqarishning boshlanishi va uning miqdori iqlim, tuproq va ob-havo sharoitiga bogʻliq. Oʻzbekiston sharoitida A.oʻ.ning yuzlab turi oʻsadi, ular orasida koʻp miqdorda nektar ajratib amaliy ahamiyatga ega boʻlganlari bir necha oʻn turdan iborat. Asalshirali oʻsimliklar botanik yoki xoʻjalik belgilariga, gullash muddati (mas, ba-horgi, yozgi, kuz-gi) va oʻsadigan joyi yoki boshqa belgilariga qarab tasnif qilinadi. 1 ga may-donda hosil qiladigan nektar miqdori boʻyicha quyidagi oʻsimliklar amaliy ahamiyatga ega: joʻka va dala zarangi — 1000 kg, ingichka bargli zarang — 200 kg gacha, tol — 150 kg gacha, sariq akatsiya — 350 kg ga yaqin, mevali daraxtlar (olma, nok, olxoʻri, olcha, gilos) — 20 — 30 kg, rezavor mevalardan smorodina — 60 kg, malina — 200 kg, oʻtlardan grechixa — 60 — 90 kg, moyli ekinlardan kungaboqar — 30 — 40 kg; tolali ekinlardan gʻoʻza — 30 — 40 kg, yem-xashak ekinlaridan espar-set — 90 — 400 kg, qashqarbeda — 300 kg, sebarga — 100 — 150 kg, beda — 100 kg nektar ishlab chiqaradi. Har xil muddatda gullaydigan oʻsimliklarni oʻstirish orqali bir joyning oʻzida surun-ka-siga bir necha oy yoki mavsum davomida asal yigʻish mumkin. Oʻzbekiston sharo-itida erta bahordan kech kuzgacha asal yigʻish uchun asalarilar bahorda efimer oʻsimliklar oʻsadigan dashtga, bahorning oxiri va yoz oylarida togʻ oddi va togʻ zo-nalari hamda ekinzorlarga koʻchiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asama

Asama — Yaponiyaning Xonsyu o.dagi soʻnmagan vulkan. Dzyosinʼetsu-Ko-gen milliy parki hududida joylashgan. Mutlaq balandligi 2542 m. Tez-tez kul otilib turadi. 1783-yildagi otilishida katta halokat keltirgan. Oxirgi marta 1958-yilda otilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asar

Asar (arab. — iz, biror narsadan qolgan,biror narsa haqida darak beruvchi) — 1) biror narsadan qolgan yoki undan darak beruvchi belgi; nishon, iz; 2) Muhammad (sav) dan qolgan barcha sunnatlar; 3) olim, yozuvchi, rassom, bastakor va boshqa ijodining mahsuli. Unda ijodkorning maqsad va fikri muayyan tarzda gavdalanadi (mas, ilmiy A., adabiy A., musiqa, rasm, haykal va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asarxaddon

Asarxaddon (ossuriycha Ashshu-raxiddin) — Ossuriya podshosi (miloddan avvalgi 680 — 669). Fuqarolar urushi natijasida taxtga utirgan. Savdogarlar, kohinlar tabaqasiga tayangan. Otasi Sinaxerib tomonidan vayron etilgan Bobil shahrini tiklagan, bir necha shaharlarga ilgarigi imtiyozlarini qaytargan, ibodatxonalar foydasiga soliqlar joriy qilgan. 679 yil A. qoʻshinlari kimmeriylar bilan toʻqnashgan. A. Arabistonda (676), Fini-kiya va Misrda (675 — 671) urushlar olib borgan. Memfis shahrini egallab, Misr podshosi unvonini olgan. 673 — 672 yilda qochoq qullar va erkin fuqarolar yashiringan Shubriya (Urartu chegarasida)ga yurish qilgan. Oʻsha yillarda skiflar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan midi-yalik Kashtariti qoʻzgʻoloni natijasida Midiya Ossuriyadan ajrab chiqqan. A. Ossuriya taxtini oʻgʻli Ashshurbanipalga, Bobilni esa boshqa bir oʻgʻli — Shamash-shumukinga vasiyat qilib qoldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asas

Asas (turkiycha) — hukmdor saroyi, qarorgohi yoki lashkargohi posboni, tun-gi soqchi. Alisher Navoiy asarlarida faol qoʻllanishda boʻlgan; „Oqibat bir kun asaslar bordilar va ani zindondin band bila sudrab chiqardilar“ („Mahbub ul-qulub“, 79).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asati

Asati — qovun navlari (asad oy-ida pishadi). Dehqonchilikda A.-VIR 3806 (K. I. Pangalo, M. K. Goldgauzen) va Toshkent asatisi (populyatsiya) navlari ekiladi. Shakli tuxumsimon, oʻrtacha 689kattalikda, uz. 25-27 sm, ogʻirligi 4-7 kg. Poʻsti yupqa, sirti ingichka va tutash toʻrlar bilan qoplangan. Rangi och sariq, zargʻaldoq, yoʻl-yoʻl tilimli dogʻlari bor. Eti oq, qalinligi 5 — 5,5 sm, ser-shira, shirin, tarkibida 10% gacha qand bor. Urugʻi yirik, och sariq. Eqilganda unib chiqqanidan keyin 83 — 98 kunda (Toshkent vohasida ekiladigan Toshkent asatisi navi 65 — 70 kunda) birinchi hosili pishadi. Hosiddorligi 250 — 300 s/ga. Toshkent, Fargʻona, Andijon vi-loyatlarida A. 3806 ekiladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, qovun qoqi tayyorla-nadi (yana qarang Qovun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qovun navlari
Asaxi simbun

"Asaxi simbun" ("Tong quyoshi"), "Asaxi" — yapon tilida chiqadigan kundalik gazeta. "Asaxi simbuneya" konserni 1879 yildan Osakada, 1888 yildan Tokioda nashr etadi. Keyingi yillarda Nagoya, Kitakyusyu va Sapporoda ham chiqadi. Tonggi va kechki nashrlari umumiy adadi 8 mln. dan ortiq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest

Asbest (yunoncha: asbestos -luvchan va ingichka (0,5 mkm gacha) tolalarga ajralish xususiyatiga ega boʻlgan tolasimon minerallar nomi. Ikki guruhga — serpentinlarga (xrizotil-as-best) va am-fibollarga (amfibol-asbest) boʻlinadi. Xrizotil-asbest (butun dunyoda olinadig etadi) sanoatda muhim ahamiyatga ega. Bu mineral oʻtda kuymaslik (erish temperaturasi 1500°), tovush va elektr energi-yasini oʻtkazmaslik xususiyatlariga ega. Sanoatda qoʻllanishi jihatidan A. 3 turga boʻlinadi: 1) tolalari 8 mm dan uzun bulgan A. (toʻqimachilik asbesti); gazlamalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Bunday gazlamalardan oʻtga chidamli kiy-imlar, teatr pzrdalari, brezent hamda avtomobil tormoz lentalari, filtr va boshqa asborezina buyumlar ishlanadi; 2) to-lalarining uz. 2 mm dan 8 mm gacha boʻlgan A.; asbotsement buyumlar, shifer, kanali-zatsiya, suv, neft, gaz quvurlari, asbest kartoni, qogʻoz, issiqlik va elektr izo-lyatsiyalari tayyorlash uchun ishlatiladi; 3) tolalarning uz. 0,2 mm dan 2 mm gacha boʻlgan

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Asbest (shahar)

Asbest — Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1933-yildan). Asbest (shahar) stansiyasi. Aholisi 84,9 ming kishi (1992). Asbest sanoati markazi (Bajenov asbest koni asosida). Asbest ruda boyitish kombinati, asbest texnikasi buyumlari zavodi, Asbest ilmiy tadqiqot instituti, konchilik texnikumi, tibbiyot va musiqa bilim yurtlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Asbest iplar

Asbest iplar — asbest tolalariga paxta tolalarini oʻrib, pishitib olinadigan mahsulot. Bir necha Asbest iplar oʻrib pishitilsa, asbest shnurlar hosil 690boʻladi. Asbest iplar va asbest shnurlar zichlagich va issiqlik oʻtkazmaydigan material si-fatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbest-sement buyumlar

Asbest-sement buyumlar – asbest va sement qorishmasidan tayyor-lanadigan qurilish materiallari. List-simon, quvursimon xillarga boʻlinadi. Tomga yopiladigan shakldor listlar va yassi plitalar hamda plitachalar turar joy, jamoat va ishlab chiqarish binolari tomiga yopishda ishlatiladi. Presslab tayyorlan-gan va presslanmagan naqshli pardozlash plitalari turar joy va jamoat binolarining yordamchi xonalarini pardozlash-da, devor panellariga qoplashda ishlati-ladi. Maxsus ishlarga moʻljallangan bu-yumlarga ventilyatsiya qutilari, issiqlik izolyatsiyasini mexanik shikastlanishlardan saqlaydigan yarim silindrlar, metropolitenning gumbazeimon ele-mentlari va boshqa kiradi. Quvursimon A.-s. b.ga vodoprovod quvurlari (bosimli va bosimsiz), gaz quvurlari va oʻtish kuvurlari kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asbopoʻlat listlar

Asbopoʻlat listlar – ikki-ta maxsus asbestlatek qogʻozi orasiga perforatsiyalangan (teshik-teshik) kar-kas qoʻyib hosil qilingan mahsulot. Listning har ikki tomoniga grafit qoplangan. Avtotraktor dvigatellarining detallarini yigʻishda zichlovchi qistirma sifatida ishlatiladi. Asbopoʻlat listlar qalinligi 1,75 mm gacha qilib ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asvon

Asvon (qadimgi nomi Siyena) – MARdagi shahar. Nilning oʻng sohilida, As-von viloyatining ma’muriy markazi. Aholisi 196 ming kishi (1986). Temir yoʻl stan-siyasi, daryo porti, avtomobil yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, kimyo va charm poy-abzal sanoati korxonalari bor. A. atro-fida yirik sanoat-energetika rayoni bar-po etilgan. Shahar yaqinida eski va yangi baland Asvon toʻgʻoni bor. Mineral oʻgʻit zavodi, GES qurilgan. A. yaqinida temir ru-dasi qazib chiqariladi. Metallurgiya sa-noati rivojlangan. Qohira osori atiqa muzeyining filiali, botanika bogʻi bor. Kurort joy. Turizm markazi va ismoi-liylarning diniy ziyoratgohi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aholi punktlari
Misr shaharlari‎
Misrdagi Rim yodgorliklari
Asvot

Asvot (arab.–savt, – tovush, ovoz soʻzining koʻpligi – tovushlar, ovozlar) – 1) tabiatda sodir boʻladigan tovushlar; 2) musiqada: cholgʻularda hosil eti-ladigan tovushlar; 3) vokal musiqa ma’nosida ishlatiladigan inson ovozi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asli va Karam

„Asli va Karam“ – xalq dostoni. Turkiylarning oʻgʻuz guruhiga mansub qavmi orasida aytib kelingan. Ayniqsa, Xorazm vohasida mashhur, shuningdek, Turkmaniston, Ozarbayjon, Eron, Armaniston, Kurdiston va Iroqda ham maʼlum.

„Asli va Karam“ qaysi variant yoki versiyada ijro etilmasin, uning asosiy mundarijasi chin sevgi-muhabbat gʻoyasini tarannum etishdan iborat. Uning koʻpchilik ishqiy-romantik dostonlardan farqi shundaki, agar boshqa dostonlar qahramonlari uzoq davom etgan judolik va turli-tuman sarguzashtlardan soʻng topishib, murod-maqsadlariga erishsalar, „Asli va Karam“da ikki sevishganning taqdiri fojia bilan tugaydi. „Asli va Karam“ning eng mukammal oʻzbekcha varianti Xonqa tumanida yashagan Soʻna xalfadan yozib olingan boʻlib, Xorazm xalqiga xos boʻlgan mahalliy xususiyatlarga boy. Bunda faqat ikki sevishgan qalb sarguzashtigina emas, balki XVI asr davri ham maʼlum darajada aks ettirilgan. Buni doston qahramonlarining diniy eʼtiqodi, turmushga nisbatan munosabatlari, shuningdek Xorazm oʻzbeklari etnik madaniyatiga xos jihatlardan ham anglash mumkin. „Asli va Karam“ dostoni ilgari baxshilar tomonidan kuylab kelingan boʻlsa, XX asrga kelib, xalfalar repertuaridan ham oʻrin olgan. Xivalik shoira va xalfa Xonim suvchi bu dostonni mukammal yod bilgan va toʻy-sayillar, xotin-qizlar davralarida ham mahorat bilan kuylagan.

Adabiyotlar

Manbalar
Asimmetriya

Asimmetriya – simmetriyaning boʻlmasligi yoki buzilishi.

Manbalar
Asimptotik ifoda

Asimptotik ifoda – f(x) funksiya approksimatsiyasining bir turi. Yoyilmaga qoʻshimcha hadlarni qoʻshish yor-damida aniqroq Asimptotik ifoda hosil qilish mum-kin. Natijada funksiyalar chekli yoki cheksiz asimptotik qatorlarga yoyiladi. 694Agar funksiya yoyilmasidagi har bir had oʻzidan oldingi hadga nisbatan cheksiz kichik boʻlsa, u holda funksiya asimpto-tik qatorga yoyilgan deyiladi. Koʻpincha, berilgan asimptotik qatorning chekli sondagi hadlari bilan chegaralanish kifoya.

Manbalar
Asir

Asir – 1) urush vaqtida dushman qoʻliga tushib, ozodlikdan mahrum etil-gan kishi; 2) biror kimsa yoki narsaga berilib ketgan, shaydo boʻlgan kishi; 3) maftun; 4) bandi, qul.

Manbalar
Asiriy

Asiriy (18-asr 2- yarmi – 19-asr boshlari) – shoir va tarjimon. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. 2 asarining qoʻlyozmasi saqlangan. Nasimiy hayotiga bagʻishlangan "Qissai Sayd Nasimiy" dostoni (1774)da shoir ijodi yuksak baholanadi. "Nuh manzar" ("Toʻqqiz manzara") asarini forsiydan turkiyga ijodiy tarjima qilgan. Unda an’anaviy "Sherzod va Gulshod" qissasi va u bilan bogʻliq 9 hikoya keltirilgan. Qissa oʻzbek tilida nashr etilgan. A. qoʻlyozmalari Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shche-drin nomidagi kutubxona (inv. № TNS – 85), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 4015)da saqlanadi.

Manbalar

 

Shoirlar
Asiriy (shoir)

Asiriy (taxallusi; asl ismi Toshxoʻja oʻgʻli) (1864 – Xoʻjand – 1915/16) – turkiy shoir. Qoʻqonda ma-drasada oʻqigan (1882 – 90). Otasidan toshtaroshlikni oʻrganib, umrining oxi-rigacha shu kasb bilan shugʻullangan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Mum-toz shoirlar, ayniqsa Bedil an’analarini davom ettirgan. She’rlari gʻoyaviy-badiiy yetuk. Javhariy va boshqa zamondoshlari A.ni erksevar, noziqtab, shirinsuxan shoir, "ilm-fan ahlining sha’mi" deb ta’riflagan. A. gʻazal, masnaviy, ruboiy, qita va boshqa janrlarda ijod qilgan. She’rlarida insoniy muhabbatni kuylagan, jaholatni qoralab, ilm-ma’rifatni targʻib etgan.

Manbalar

  

Shoirlar
Asigʻ

Asigʻ (turkiycha) – qoraxoniylar tasarrufidagi yerlarda, Chigʻatoy ulusi va Oltin Oʻrda xonligida qilingan sarf-harajatga nisbatan ortiqcha daro-696madning farqidan iborat mablagʻ, kirim, foyda.

Manbalar
Askar

Askar: 1) davlat va mamlakat muhofazasi yoki harbiy yurishlarda ishtirok etuvchi harbiy xizmatchi, qurolli jangchi; 2) davlatning qurolli kuchlari majmui yoki uning bir qismi; qoʻshin. Arab tilining kuchli taʼsiriga qaramay askar istilohi Oʻrta Osiyo turkiy tillarida, xususan, oʻzbek adabiy tilida asosan XV asrdan cherik, sipoh, lashkar istilohlari qatori „qoʻshin, lashkar“ maʼnosida keng qoʻllanishda boʻlgan. XX asr oxirlaridan askar koʻproq „jangchi, harbiy xizmatchi“ maʼnosini ifodalash uchun ishlatiladi.

Manbalar
Askariy

Askariy – oʻrtapishar, mayiz-bop, urugʻsiz, xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga ki-radi. Asl vatani – Eron. Armaniston, Turkmaniston, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekistonning ayrim viloyatlarida ekiladi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi yirik, choʻzinchoq, silliq, arra tishli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, shingillari tigʻizligi oʻrtacha. Gʻujumi urugʻsiz, oʻrtacha, och sariq. Poʻsti yupqa, gʻuborli. Eti sershira, mazasi yoqimli. Hosili faol harorat yigʻindisi 2800 – 3000da 120– 130 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 59 – 90 s/ga. Sovuqqa bardoshi past. Ragʻa va un shudring bilan ka-sallanadi. Yangiligida iste’mol etiladi, mayiz solinadi.

Manbalar

  

Uzum navlari
Askariy mirzo

Askariy mirzo (1512-1558) – Mevat va Qandahor hokimi (1530–51). Boburiylardan. Boburning uchinchi oʻgʻli. Komron Mirzo qutquvi bilan bobu-riylar hukmdori Humoyunga qarshi bir necha marta isyon koʻtargan va nihoyat Ko-bul yaqinida boʻlgan jang (1551)da asir olinib, oʻzining talabiga koʻra hajga joʻnatilgan. 1558-yil yoʻlda olamdan oʻtib, Makkadagi qabristonga dafn etilgan.A. she’riyatga ixlosmand boʻlib, for-siy va turkiy tillarda gʻazallar bitgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asketizm

Asketizm ( - asketes – biror narsa bilan mashgʻul boʻlish) – qarang Zohidlik.
Zohidlik, asketizm — tarki dunyochilik, saqlanish. Xudoning marhamatiga musharraf boʻlish uchun tarki dunyo qilish zarurligi haqidagi diniy tasavvur. 3. xristianlikda monaxlikda koʻrinsa, islomda darvishlik, chilla oʻtirish, roʻza tutish, zikr tushish kabilarda namoyon boʻladi. Tasavvufda 3. Allohning zikriga xalal beruvchi barcha narsalarni tark etish demakdir. Bunda Allohga shirk keltirishdan saqlanish va ibodatda riyodan xoli boʻlish; barcha gunoxlardan va harom narsalardan saqlanish va nihoyat ortiqcha dunyoviy ashyolarga mexr qoʻymaslik nazarda tutiladi. Shariat va tariqat odoblariga bu xilda rioya etishni Bahouddin Naqshband, Ahmad Yassaviy, Xoʻja Ahror, Najmiddin Kubro va b. targʻib etganlar.

Manbalar 

Islom
Tasavvuf
Asklepiy

Asklepiy (yun. Asklepios) – yunon afsonasida tabobat xudosi, Apollon oʻgʻli. A. qadimdan tabiblar va do-ridarmon tayyorlovchilarning homiysi hisoblangan. A. ibodatxonalari shi-foxona sifatida dong taratgan. A.ga e’tiqod miloddan avvalgi 5-asrdan boshlab kuchay-ib, ayniqsa Epidavr shahrida tarafdorlari koʻp boʻlgan. Miloddan avvalgi 3-asrga kelib A.ga e’tiqod Rimga ham yoyilgan.

Manbalar

Mifologik qahramonlar
Askoxitozlar

Askoxitozlar – oʻsimliklarda Ascochyta turkumiga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. A. oʻsimlik barglarida turli rangda kat-ta-kichik doglar, poyasida yaralar paydo qiladi, oʻsimlik urugʻi va mevasini zararlaydi, kasallangan barglar qurib toʻkiladi, shoxlari quriydi, mevasi yetilmaydi, zararlangan urugʻlik unmaydi. Aksariyat dukkakli don ekinlari, zigʻir, mevali daraxtlar, rezavor meva-lilar zararlanadi. Kurash choralari: al-mashlab ekish, ekinni azotli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish, kasallikka chidamli navlarni ekish, ekishdan oldin urugʻlikni dorilash, oʻsimlik qoldiqlarini daladan chiqarib tashlash va yoʻqotish (qarang Zamburugʻli kasalliklar).

Manbalar
Asl manba

Asl manba – biror asar yoki matnning sharhlanmagan, boshqa tilga tarjima, tahrir qilinmagan (muallif tuzatishlari va tahriri bundan mustas-no) asl nusxasi. Ular fanda eng ishonchli hujjat hisoblanadi; mas, Navoiy, Bobur va boshqalarning asarlari asl nusxasi va hokazo.

Manbalar
Asl nusxa

Asl nusxa – 1) biror narsa yoki asarning asli (koʻchirilgan nusxadan farqli oʻlaroq); 2) muallifning oʻz qoʻli bilan yoki yozuv texnikasida yozilgan, matbaa usulida koʻpaytirishga moʻljallangan matni, rasm, fotosurat, chizma va boshqalar.

Manbalar
Asl qora

Asl qora, Kizlyar qorasi, Prosko-veysk qorasi– oʻrtapishar vinobop uzum navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan Shimoliy Kavkazda chiqarilgan. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kattalikda, besh boʻlakchali, arra tishli, orqasi bir oz tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha, si-lindr-konussimon, vazni 150 – 250 g, shingil va gʻujumlari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, koʻk-binafsha, kattaligi oʻrtacha (16 – 18 mm). Eti pushti, shirin, sersuv (tarkibida 27% gacha qand bor). Asl qora kurtak yozgandan boshlab faol harorat yigʻindisi 2890°da 140 kunda pishadi. Hosildorligi 100– 120 s/ga. Asosan, Shimoliy Kavkazda rayonlashtirilgan. Oʻzbekistonda Toshkent va Sirdaryo viloyatlarida ekiladi. Spirti past qizil vi-nolar va sharbatlar tayyorlanadi.

Manbalar

 

Uzum navlari
Asma

Asma, Qrim qora uzumi–xalq se-leksiyasi yoʻli bilan yaratilgan oʻrta-pishar hoʻraki uzum navi. Kuban va Krimda oʻstiriladi. Tupi kuchli oʻsadi, bargi yirik, uch boʻlmali, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, dumaloq yoki choʻziq. Gʻujumi yirik, pillasimon, toʻq binafsha-qora. Poʻsti qalin, eti sershira, hosili faol harorat 3050 – 3300°da 160 – 175 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 80–120 s/ga. Kasalli-701klarga chidami oʻrtacha, sovuqqa bardoshi past. Uzoq saqlash va uzoqqa yuborishga chi-damli. Oʻzbekistonda rayonlashtirilmoqda (1995-yildan).

Manbalar

 

Uzum navlari
Asmoʼ un-Nagʻam

Asmo’ un-Nagʻam (arab. – to-vush (nagʻma)larning otlari], Asomiy nagʻamot – 10 –12-asrlarda Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida jam’ut-tom (qarang Jam)ni tashkil etuvchi jinslar va to-vushlarning maxsus atamalari. Asmo’ un-Nagʻam jins va tovushlarga nisbatan qoʻllanilgan yunoncha atamalarning arabchaga soʻzma-soʻz tarjimasi boʻlib, ba’zi sharq qoʻlyozma manbalari (mas, Forobiyning "Kitob ul-musiqo al-kabir" – "Musiqa haqida katta kitob" asari)da ularning yunoncha muqobili ham keltiriladi (459-b.dagi jadvalga q.). Asmo’ un-Nagʻam musiqa amaliyotida qoʻllanilmaganligi sababli, keyinchalik (12–13-asrlardan boshlab) musiqa naza-riyasida ham unutilib ketgan.

Manbalar
Asmera

Asmera (Asmara) – Eritreyaning poytaxti. Dengiz sathidan 2300 m balandlikda. Aholisi 344 ming kishi (1989). Mamlakatning yirik savdo-sanoat va transport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, keramika, metallsozlik korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Universitet bor.

Manbalar

Eritreya
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Aso-muso

Aso-muso, hassa-muso (Abelia corymbosa) – shilvidoshlar oilasining abeliya turkumiga mansub sershox va ser-barg buta. Tanasining poʻsti kulrang, titilgan, ba’zan tanadan qisman ajral-gan. Poyasi olti qirrali. Barglari qisqa bandli, ellipssimon (1,5 – 6 sm), cheti tekis, ba’zilari kungurador. Gullari bir nechtadan (koʻpincha uchtadan) boʻlib, toʻpgulga yigʻilgan; kosacha qaytaqisi (5 – 8 mm kenglikda) toʻrt (ba’zan uch) boʻlakli; toj-bargi oqish, 10–15 mm uzunlikda, changchilari toʻrttadan boʻlib toj naychasining ichida joylashgan; urugʻchisi bitta, urugʻchi ustunchasi nay-chadan bir oz chiqib turadi. Mevasi bir oz choʻziq va yapaloq (5 – 8 mm uzunlik-da), tukli, faqat Oʻrta Osiyo (Tyanshan togʻlari) uchun xos endemik oʻsimlik. A. Kirgʻiztov, Talas, Sharqiy Chatqol, Susa-mir va Fargʻona togʻlari (Moylisoy, Ars-lonbob)ning yongʻoqzor va archazorlarida uchraydi. Yogʻochi qattiq boʻlganidan juda qadrlanadi.

Manbalar
Asos

Asos – mantiqiy tafakkurning muhim shakli hisoblangan xulosa chiqarishning tarkibiy qismlaridan biri. Chinligi amaliyotda tekshirilgan va isbotlangan ma’lum fikrni ifodalaydi. Undan noma’lum fikrni – xulosani keltirib chiqarish uchun foydalaniladi. Induktiv xulosa chiqarishda asos miqdori chegaralanmagan boʻlib, tayin bilimlarni ifodalaydi va umumiy xulosa keltirib chiqarish uchun xizmat qiladi. Deduktiv xulosa chiqarishda, aksincha asos sifatida umumiy bilimlardan foydalaniladi va ular tayin bilimlar haqida xulosa chiqarishga xizmat qiladi. Deduktiv xulosa chiqarishda asosning miqdori chegaralangan boʻladi. Mantiqiy tafakkurning isbotlash shaklida esa asos dalil, argument shaklida keladi va isbotlanishi lozim boʻlgan tezisni asoslash uchun keltiriladi. Asosning chinligi xulosa yoki tezisning chin boʻlishi uchun muhim shartlardan biridir, lekin bundan tashqari hukmlar bir-biri bilan toʻgʻri bogʻlangan va tartib bilan keltirilgan boʻlishi lozim. Aks holda toʻgʻri asosdan notoʻgʻri xulosa chiqishi mumkin. Umuman ilmda, turmushda, har qanday munozara va muhokamada, biror fikrni isbotlash yoki biror xulosaga kelish uchun foydalaniladigan fikr asos deb yuritiladi.

Manbalar