MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Beklarsoy

Beklarsoy — Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Qoʻshrobod tumani va Navoiy viloyati Nurota tumanlaridagi soy. Yuqori oqimida Ustuqsoy, oʻrta oqimida Beklarsoy, Oqchopsoy, quyi oqimida Oʻrgʻanchi deb ataladi. Mirishkor togʻlari (Nurota tizmasi)ning janubiy yon bagʻridan boshlanib, shimoldan janubga tomon oqadi. Irmogʻi koʻp. Uzunligi 41 km, suv toʻplash maydoni 180 km², oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,53 m³/sek. Suvining asosiy qismi bahorda oqadi. Kuz va qishda suvi kamayib, koʻpincha qurib qoladi. Beklarsoyda baʼzan jaladan soʻng kuchli sel oqimi kuzatiladi.

Umumiy tavsif 
Soy uzunligi 41 km, suv toʻplash maydoni 180 km². Yangi Oqchob qishlogʻi yaqinida oʻrtacha suv oqimi tezligi 0,714 m³/s. Daryo qor va yomgʻirning erigan suvlari bilan toʻyinadi.

Yangi Oqchob qishlogʻi uchun yil davomida suv oqimi 22,5 million m³, oʻrtacha oqim moduli 3,97 l/s⋅km², oqim qatlami 125 sm/yil. 1964—2002-yillardagi kuzatishlar natijasiga koʻra, oqimning oʻzgaruvchanlik koeffitsienti 0,739 (yillik davr uchun). Sugʻorish uchun yillik suv oqimi 13 million m³ dan ortiqni tashkil qiladi.

Oqimi 
Soy Shimoliy Nurota tizmasining janubiy yon bagʻiridan boshlanadi. Manbadan shimoli-gʻarbiy yoʻnalishda oqadi, keyin janubi-gʻarbga buriladi. Soy qirgʻogʻida pastda Ustuk aholi punkti joylashgan. Bu yerdan daryo umumiy gʻarbiy yoʻnalishga yoʻnaltirilgan boʻlsa-da, oqim boʻylab koʻplab burmalarni hosil qiladi.

Nakki posyolkasi yaqinidagi Tiktoshga quyilish hududida suv oqimi Beklar nomini oladi.

Foydalanish 
Soydan qadimdan Beklar, Oqchob, Yangi Oqchob kabi qishloqlar suv ichadi. Beklarsoy vodiysida 16-asrda qurilgan Abdullaxon bandi (tugʻoni) qoldiqlari saqlangan.

Abdullaxon bandi 
Abdullaxonbandi suv ombori oʻrta asr sugʻorishda muhandislik-texnika ilmining ajoyib namunasidir. 1580-yillarda Buxoro xoni Abdulaxon II buyrugʻi bilan barpo etilgan. Toʻgʻon qoldiqlari birinchi marta 1913-yilda Qishloq xoʻjaligi vazirligining yerni yaxshilash boshqarmasi bilan jihozlangan Buxoro ekspeditsiyasining bir qismi boʻlgan Nikolay Dimo tomonidan qayd etilgan. 1957—1962-yillarda tarixiy obida Yahyo Gʻulomov rahbarligida Oʻzbekiston Tarix va arxeologiya institutining Maxandaryo arxeologik guruhi tomonidan tadqiq qilingan.

Toʻgʻonning uzunligi tepada 85 m, poydevorida 73 m, balandligi 14,5 m. Uning qalinligi asta-sekin tepada 4,5 m dan poydevorda 15,3 m gacha kengayib boradi, bu suv bosimini yaxshiroq ushlab turishga yordam beradi.

Abdullaxonbandi toʻgʻonining suv ombori Qamar, Aqchab, Urganchi, Rabot, Jilantamgʻali va Saykechar qishloqlarini ularga tutash yerlar orqali suv bilan taʼminlagan. XVI asrda bu yerda oʻrtacha 1-1,2 ming gektar yer sugʻorilgan. Keyinchalik Abdullaxon bandini Kattayorning shiddatli oqimi yorib yubordi. Toʻgʻonning 2/3 qismi hozirgi kungacha saqlanib qolgan, kanyonning chap qirgʻogʻidan yana uchdan bir qismi butunlay vayron boʻlgan.

Manbalar 

Navoiy viloyati daryolari
Samarqand viloyatidagi daryolari
Oʻzbekistondagi daryolar
Beklaroʻt

BEKLAROʻT (Echinophora sibthorpiana) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 50 sm cha. Barglari murakkab, patsimon qirqilgan, bandi tarnovsimon. 5 — 6 tacha sargʻish gullari kichik soyabon toʻpgulni, ular esa yirik (murakkab) soyabon toʻpgulni hosil qiladi. Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Eron va Kichik Osiyoda tarqalgan. Adirlarda oʻsadi. Iyulda gullab, avgustda meva tugadi. Barglari mayda shoxchalari bilan birga xushboʻy ziravor sifatida ovqatga solinadi, baʼzan qatiqqa qoʻshib ham ichiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Toʻlqin Bekmurodov

Toʻlqin Fayziyevich Bekmurodov (1935.18.4, Toshkent) — energetika va mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), texnika fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva energetika institutini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori oʻrinbosari (1980–90), shu birlashmaning tizimli tadqiqotlar instituti laboratoriya mudiri (1997-yildan), Qarshi davlat universiteti rektori (1992—97). Ilmiy ishlari informatika, hisoblash texnikasi va avtomatlashgan boshqarish tizimlariga doir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Amo Beknazarov

Amo (Ambarsum) Ivanovich Beknazarov (11892.19(31).5, Yerevan - 1965.27.4, Moskva) — aktyor, rejissyor, ssenariychi. Armaniston xalq artisti (1935). Birinchi filmi — "Sharmandayu sharmisor" (1924, A. Kazbegining "Padarkush" romani asosida). Beknazarov 1925-yildan arman milliy kinematografiyasiga boshchilik qildi. Birinchi arman badiiy filmi "Nomus"ni yaratdi (1926, Aleksandr Shirvonzodaning shu nomli romani asosida, ssenariysi Beknazarovniki). Beknazarovning ovozsiz kino davrida yaratgan eng yaxshi filmlaridan yana biri "Vulkrn ustidagi uy" (1929)dir. "Pepo" (1935), "Zangezur" (1938), "David Bek" (1944), "Hovlitoʻyi" (1955, Abdulla Qahhor asari asosida), "Nasriddin Xoʻjandda" (1960, ssenariysi Beknazarovniki, rejissyor E. Karamyan bilan hamkorlikda) kabi ovozli filmlarida Beknazarov oʻta iqtidorli rejissyor sifatida namoyon boʻldi. Beknazarov ijodi qator respublikalarning milliy kinematografiyasi taraqqiyotiga va Armaniston, Gruziya, Ozarbayjonda rejissyorlik sanʼatining shakllanishiga taʼsir qildi. "Armanfilm" kinostudiyasi 1966-yildan Beknazarov nomi bilan ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston kinosi
Sovet erkak aktyorlari
Bekobod sement kombinati

Bekobod sement kombinati — Oʻzbekistondagi qurilish materiallari sanoatining yirik korxonasi. Bekobod shahrida. 1913-yilda Xilkova (hozirgi Bekobod) sement zavodi sifatida kurila boshlagan. 1926-yil ishga tushirilgan. 1956-yil asbotruba zavodi bilan birlashtirilib, kombinatga aylantirilgan. 1959-yildan beri kombinat 2-marta rekonstruksiya qilindi. Uning 5 ta texnologik liniyasi bor. Sement, tekis va toʻlqinsimon shifer taxtalar, asbotsement quvurlari ishlab chiqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekobod shamoli

Bekobod shamoli - Turkiston oʻlkasidagi kuchli shamollar. Fargʻona vodiysining gʻarb tomonidagi (eni 9 – 40 km, uz. 70 – 75 km li) Fargʻona yoʻlagi (Xoʻjand yoʻlagi) orqali esadi. Vodiydan Sirdaryo viloyati tomon esadigan sharqiy va jan.sharqiy shamol Bekobod shamoli yoki "Xovos shamoli", Fargʻona vodiysi tomon esadigan shamol esa "Qoʻqon shamoli" deyiladi. Fargʻona vodiysi shim.sharq va jan.dan baland 3000’ — 5000 m togʻlar bilan oʻralgani uchun vodiyning havosi boshqa joylarnikidan farq qiladi. Shim.dan keladigan arktika sovuq havo oqimi Sirdaryo viloyatidagi Dalvarzin choʻli hududlariga kelganda past bosimli (970 mb) iliq havo bilan toʻqnashadi. Bu vaqtda Fargʻona vodiysidagi baland bosimli (985 mb) sovuq havo gʻarbga yoʻnaladi va Fargʻona yoʻlagidan qisilib chiqib, Xovos tomon katta kuch bilan esadi. Arktikadan kelgan sovuq havo Fargʻona vodiysiga kirib borganda Qoʻqon shamoli hosil boʻladi. Yozda vodiydagi issiq havo yuqoriga koʻtariladi, uning oʻrniga Sirdaryo viloyati va Dalvarzin choʻli hududlaridagi havo yoʻlak orqali vodiy ichkarisiga kirib boradi. Bir yilda oʻrtacha 52 kun shunday kuchli shamol esadi, koʻpincha noyabr da boshlanib martda tugaydi. Shamolning tezligi 15 – 20 m/sek, baʼzan 45 m/sek. Bekobod shamoli 2 kundan 5 kungacha davom etadi va qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Bekobod shamoli ariq va kanallarni qumga koʻmib, avtomashina, vagon, daraxtlarni yiqitgan, telefon va telegraf ustunlarini agʻdarib tashlagan paytlar ham boʻlgan. Shamol kuchli esganda changtoʻzon koʻtariladi. Imoratlar ustidagi shifer va tunukalar koʻchib ketadi, deraza oynalari sinadi. Bekobod shamolidan Sirdaryo viloyati hamda Fargʻona vodiysi — Qoʻqrn atrofidagi ekinlar zarar koʻradi. Ayniqsa bahorda gʻoʻzalarni nobud qiladk. Tuproqning unumdor ustki kismini shamol olib ketishidan yerlar yaxshi unum bermaydigan boʻlib qoladi. Bekobod shamoli kuchini kamaytirish uchun dalalar 100 – 120 m enlikda kartalarga boʻlinadi, keyin 5 – 10 m joy qoldirib ihota daraxtlari ekiladi. Daraxtlar shamolning kuchini kesadi, tuproq namining bugʻlanib ketishini va oʻsimliklar orqali suvning bugʻlanishini kamaytiradi, yerga yaqin qatlamda havoning nisbiy namligini oshiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekon

Bekon () — maxsus usulda semirtirilgan (goʻsht-yogʻi qatlamlanib joylashgan) choʻchqaning nimtalangan goʻshtidan tayyorlanadigan mahsulot. 2—2,5 oylik choʻchqalar 7 oygacha boqilib bekon goʻshti olinadi. Tuzlangan bekon va dudlangan bekonga boʻlinadi. Aksariyat, choʻchqaning toʻsh, son qismi goʻshtidan tuzlangan bekon va suyagi ajratilgan qovurgʻa goʻshtidan, shuningdek tuzlangan bekondan dudlangan bekon tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bektemir

Bektemir — Toshkent viloyatining sobiq Bektemir tumanidagi shaharcha (1960 — 81), tumanning maʼmuriy markazi boʻlgan. Bektemir 19-asr oʻrtalarida vujudga kelgan (1981 — 90 yillarda Narimonov deb atalgan), 1990-yildan Bektemir va unga yondosh hududlar Toshkent shahrining Bektemir tumani.

Yana q. 

 Bektemir tumani
 Bektemir (shaharcha)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bektoshiya

Bektoshiya — Turkiya va Albaniyada tarqalgan sufiylik tariqati. Kichik Osiyoda 13-asr oxiri — 14-asr boshida mahalliy turk koʻchmanchi va oʻtroq aholisi orasida paydo boʻlgan. Tariqatning nomi yarim afsonaviy Hoji Bektosh Rumiydan boshlanadi.

B. tariqatining haqiqiy asoschisi daydi vaʼzxon va qalandar Hoji Bektosh Vali Nishopuri Xurosoniy (1208 — 1270) hisoblanadi. Uning silsilasi esa turkistonlik shayx Ahmad Yassaviyga, undan esa shia imomi Muso al-Kozimga taqaladi. B. aʼzolari shialardek hazrati Ali va 12 imomga sigʻinadilar, ayniqsa 6-imom Jaʼfar as-Sodiqqa eʼtiqod qiladilar. Hoji Bektosh Kichik Osiyoda tez shuhrat qozongan. Bu tariqat koʻproq qishloq aholisi orasida qoʻllab-quvvatlandi. Vaqti kelib B. keng tarmoq yoygan tashkilotga aylandi, oʻzining belgisi va maxsus kiyimiga ega boʻldi. B. tariqatining qatiy uyushgan jamoaga aylanishida "Ulugʻ pir" Balim Sultonning (1516-yil v. e.) taʼsiri kattadir. Ilmiy adabiyotda uni "Ikkinchi pir" (Piri soniy) deb atashadi. Balim Sulton oʻzini Hoji Bektosh Rumiyning avlodi deb eʼlon qilgan va tariqat tuzilishiga aloqador bir qator islohotlarni amalga oshirgan. B. ayni Balim Sulton zamonida keng tarqaldi. Yanicharlar (Turkiyadagi imtiyozli piyoda askarlar) orasida yoyilib, ular orqali davlat ishlariga oʻz taʼsirini kuchaytirdi. 1826-yilda Sulton Mahmud II yanicharlar korpusini tugatgach, B. faoliyati taqiqlanadi. Uning yirik rahnamolari qatl etildi. B. tarafdorlari esa Bolqonga va Albaniyaga tarqalib ketdi. Lekin hozir ham B.tarafdorlarini Turkiya va Iroqda uchratish mumkin. B. turk xalqining diniy dunyoqarashi shakllanishiga jiddiy taʼsir qilibgina qolmay, uning madaniyati, musiqasi va ayniqsa adabiyotining ham rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

Mahmudxoʻja Nuritdinov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shia oqimlari
Bekshayx

Bekshayx — qoraqalpoq urugʻlaridan. B. oʻn toʻrt urugʻ qoraqalpoq qabilasiga mansub. B.lar Dovqora pasttekisligining chekkasidagi Koʻkoʻzakdan sharqda joylashgan Oqjoqis nomli tarixiy mavzeda yashaganlar. B. urugʻi 19-asr oʻrtalarida 180 xoʻjalikdan iborat boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekoʻgʻlisoy

Bekoʻgʻlisoy — Toshkent viloyati Bekobod tumanidagi soy. Qurama tizmasining gʻarbiy etagidan, 1000 m balandlikdan boshlanib, janubi-gʻarbga — Sirdaryo tomonga oqadi. Bekoʻgʻlisoy 4 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi, uz. 13 km. Bekoʻgʻlisoy juda kamsuv, yogʻingarchilik paytidagina toʻlib oqadi. Bekoʻgʻlisoy Bekoʻgʻli qishlogʻidan oʻtib qurib qoladi. Bekoʻgʻlisoy suvidan qisman sugʻorishda foydalaniladi.

Manbalar

  

Oʻzbekistondagi daryolar
Bel

Bel — tananing bir qismi; bel umurtqalari (orqa oʻsiqlari bilan), ularga yopishgan va ulardan boshlangan muskullar (qorin boʻshligʻining orqa devori)dan iborat. B.ni yuqoridan koʻkrak qafasining pastki chegarasi — 12-qovurgʻa, pastdan — yonbosh suyaklarining tepa qirrasi, oʻrtadan — bel umurtqalarining oʻtkir qirrali oʻsiqlari va yonboshdan — 11-qovurgʻa uchidan yonbosh suyaklarining tepa qirrasiga oʻtkazilgan vertikal chiziq chegaralab turadi. B.da gavdani tikka ushlab turuvchi muskul tutamlari, ularni qoplagan pardalar, yogʻ qatlamlari, qon tomirlari, nerv tolalari bor. Gavdaning tik turishida, shuningdek qaddi-qomat shakllanishida B.ning ahamiyati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Anatomiya
Bel (mehnat quroli)

Bel, belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (ba’zan temir) botiq xili shagʻal, qum, koʻmir, ohak, ganch kabilarni surish, yuklash va b.da; kichik yuzli B. (kapcha) devor (paxsa) urishda; taxtafanerdan yasaladigan B. (kurak) qor kurashda, gʻalla, yemlarni toʻplashda ishlatiladi. B.ning harbiy ishda foydalaniladigan (mas, okop, blindaj qazishda ishlatiladigan) xili ham bor.

Bel, belkurak — mehnat quroli; temirdan yasaladigan yogʻoch (baʼzan temir) dastali asbob. Bir necha xili boʻlib, oʻtkir uchlisi ariqochish, yer chopish va qazish, agdarish, yumshatishda; yuzi botiq xili shagʻal, qum, koʻmir, ohak, ganch kabilarni surish, yuklash va boshqalarda; kichik yuzli B. (kapcha) devor (paxsa) urishda; taxtafanerdan yasaladigan B. (kurak) qor kurashda, gʻalla, yemlarni toʻplashda ishlatiladi. B.ning harbiy ishda foydalaniladigan (mas, okop, blindaj qazishda ishlatiladigan) xili ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bel (togʻ qismi)

Bel — togʻning oʻtish oson boʻlgan pastroq qismi. Oʻrta Osiyo xalqlari tillarida B., dovon (ovgʻa), aqba, oshuv, art, koʻtal koʻpincha bir maʼnoda keladi. Samarqand viloyatining baʼzi bir joylarida B. bi dovon terminlari farq qilinadi: togʻdan oshiladigan yoʻlning eng baland qismi B., undan pastroqdagi maydoncha esa dovon deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bel (birlik)

Bel — elektrotexnika, radiotexnika va akustikada energiya yoki quvvatlar nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik. B bilan belgilanadi. Bel  ikki W va W2 energiyalar nisbati logarifmidir: N=lg (W, W2); bunda: W, beriladigan miqdor, W2 — oʻlchanadigan miqdor. Bel ning ulushi desibel deyiladi. A. Bell nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bela IV

Bela IV (1206 1270) - Vengriya qiroli (1235-yildan). Arpadlar sulolasidan. Moʻgʻullar tomonidan magʻlubiyatga uchragach (1241) qochgan; moʻgʻullar ketgach (1242), mayda va oʻrta dvoryanlarga bir qancha imtiyozlar bergan. Venesiya bilan Dalmatsiya shaharlari uchun (1243 — 44), Chexiya qiroli Prjemisl II bilan Avstriya va Shtiriya uchun (1253 — 54, 1260) urush olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belangi

Belangi, bel ogʻrigʻi, lyumbago — belning toʻsatdan qattiq ogʻrib qolishi. Asosan, ogʻir yuk koʻtarish yoki keskin harakat qilish tufayli umurtqa pogʻonasi muskullariga haddan tashqari zoʻr kelganda roʻy beradi. Umurtqa pogʻonasi boylamlarining choʻzilishi, orqa miya ildizlarining qisilishi va organizmning qattiq sovuq qotishi ham B.ga sabab boʻladi. Shuningdek, revmatizm boʻlgan bemorlarda yoki umurtqalararo togʻaylarning nuqsonlari oqibatida ham roʻy beradi. B.da aksari belning bir tomoni ogʻrib, bir oz jismoniy zoʻriqqanda, harakat qilganda, yoʻtalganda, aksirganda kuchayadi. Bel bosib koʻrilganda bezillab turadi, bemor qaddini kutara olmay qoladi. Ogʻriq odatda bir necha soatdan 4 — 5 kungacha tutadi. Bel ogʻrigʻi tutganda tekis va qattiq oʻrinda qimirlamay yotish va vrach tavsiyasiga binoan ogʻriq qoldiruvchi va yalligʻlanishga qarshi dori-darmonlar qabul qilish, malhamlar bilan iylash, gorchichnik qoʻyish tavsiya etiladi. Ogʻriq bir oz kamaygach fizioterapiya buyuriladi. B.ning oldini olish uchun jismoniy zoʻriqishga, keskin harakat qilishga, organizmning qattiq sovuqqotishiga yoʻl qoʻymaslik va unga sabab boʻladigan omillarni vaqtida bartaraf etish zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belanchak

Belanchak — bolani tebratib ovutiladigan yoki uxlatiladigan maxsus moslama. Odatda, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarning orom olishi uchun yasaladigan maxsus moslama. Taxta yoki temirdan tayyorlanadi. Atrofi uncha baland boʻlmagan toʻsiq-panjarali toʻgʻri toʻrtburchak yoki murabba shaklida boʻlib, rang-barang boʻyoqlar bilan boʻyaladi, ustidan lok surtiladi. To‘rt burchagidan arqon bogʻlab, daraxtga bogʻlanadi, uy shipi va boshqalarga osiladi. Bolani yotqizishdan avval ichiga toʻshak, yostiq solinadi.

Ramz 
Belanchak ramziy ma’noda farzand kutish motivini ham anglatadi. 

Ushbu so‘zning ko‘chma ma’nosi sifatida ,,O‘zbek tilining izohli lug‘ati” I jildida ,,Dunyoga kelish uchun sabab  bo‘luvchi, voyaga, kamolga yetkazuvchi; allalovchi narsa haqida” deya ta’rif berilgan. Masalan, Abdulla Oripovning quyidagi misrasi mavjud: 

“Ketmasin boshimizdan also baxt belanchagi”.

Etimologiyasi 
Bu so‘z bela so‘zidan  -n qo‘shimchasi bilan yasalgan otga kichraytirish-erkalash qo‘shimchasi hisoblanadigan -chak qo‘shimchasini qo‘shib yasalgan.

Belanchaklarni yasash 
Arqonlardan yasalgan belanchaklar o‘zbek xalqi tomonidan azaldan foydalaniladi. Shuningdek, arqonlar yordamida taxta osib qo‘yiladi. Ushbu jarayonda ehtiyotkorlik bilan harakat qilish ma’qul, chunki arqon parchalanishi mumkin. Arqonning parchalanmasligi uchun o‘rindiqning yon tomonida 4 ta teshik teshiladi va arqonlar bog‘lanadi. Shundan so‘ng uchlari mahkam o‘rnatiladi, tugun bilan mahkam bog‘lanadi. Arqon cho‘zilganligi sababli bola undan sakrab tushib ketmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Belaya veja pushchasi

Belaya veja pushchasi, Belaya Veja oʻrmoni — Bug, Neman va Pripyat daryolari suvayirgʻichlari hududidagi yirik oʻrmon massivi. Belarus bilan Polsha chegaralarida joylashgan. Umumiy maydoni 150 ming ga (jumladan Belarusning Grodno va Brest viloyatlari hududida 87,6 ming ga). B.Belaya veja pushchasi ning sharqiy qismi (Belarus hududi)da 1939-yilda davlat qoʻriqxonasi tashkil etilib (umumiy maydoni 87,6 ming ga), 1957-yildan ovchilikqoʻriqxona xoʻjaligiga aylantirilgan, 1991-yildan Belarus milliy bogʻi. B.Belaya veja pushchasi ning 81,5% hududi asrlar davomida kesilmagan qayin, dub, qaragʻay, archa va boshqalardan iborat oʻrmon. B.Belaya veja pushchasi  13-asrdan Polsha qirollarining ov qoʻriqxonasiga aylantirilgan. 14-asrda zubrlarni ovlash chegaralangan, 1802-yildan butunlay taqiqlangan. Birinchi jahon urushi yillarida zubrlarning hammasi qirib yuborilgan. 1929-yilda Germaniya va Shvesiyadan 8 zubr keltirilib, pitomnik tashkil etilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin olimlarning saʼyharakatlari bilan zoti toza zubrlar populyatsiyasi qayta tiklandi. B.Belaya veja pushchasi  oʻzining zubrlari bilan jahonga mashhur. B.Belaya veja pushchasi da 55 dan koʻp turdagi hayvonlar (bugʻu, choʻchqa, olmaxon, tulki, qunduz va boshqalar), 212 turdagi qushlar (kaptar, qora laylak, karkur va boshqalar) bor. 900 turdagi oʻsimliklar (jumladan 109 turdagi kam uchraydigan va 21 turdagi yoʻqolib borayotgan oʻsimliklar) muhofaza qilinadi. B.Belaya veja pushchasi  da yovvoyi hayvonlar ekologiyasi oʻrganiladi, ulardan samarali foydalanish bilan birga hayvonlar va foydali oʻsimliklarni muhofaza qilish, qayta tiklash ishlari amalga oshiriladi. Ovchilik qoʻriqxona xoʻjaligida "B.Belaya veja pushchasi " tabiat muzeyi tashkil etilgan. B.Belaya veja pushchasi ning gʻarbiy qismi (Polsha hududi)da 1947-yil Belovej xalq bogʻi qoʻriqxonasi barpo etilgan (umumiy maydoni salkam 58 ming ga; tabiat muzeyi ham bor). B.Belaya veja pushchasi da 1991-yil 8 dekabrda sobiq "Qizil imperiya" — SSSRning parchalanganligi qayd qilindi.

Oʻlmas Sobirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bila Tserkva

Bila Tserkva (Біла Церква) — Ukrainaning Kiyev viloyatidagi shahar (1925-yildan). Ros daryosi boʻyida. Belaya serkov stansiyasi. Aholisi 205 ming kishi (1999). Shahar 1155-yildan maʼlum, 1363-yildan Litva va Polsha, 1793-yildan Rossiya qoʻl ostida boʻlgan. Belaya serkovda rezina (shu jumladan shina), mashinasozlik (qishloq xoʻjaligi mashinalari va elektrotexnika) sanoati, qurilish materiallari, yengil sanoat korxonalari bor. Belaya serkov instituta, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, "Aleksandriya" dendroparki mavjud. Iqlimiy va balneologiya kurorti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina shaharlari
Belgaon

Belgaon (Belgaum) — Hindiston jan.dagi shahar, Karnataka shtatining shim.gʻarbida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 326 ming kishi (1991). Dekan yirik paxtachilik rayonining savdo-sanoat markazi. Ip gazlama, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Alyuminiy eritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Belgi (maʼnolari)

Belgi:

 Belgi (soʻz) — moddiy, hissiy ravishda idrok etiladigan predmet, voqea yoki harakat.
Belgi (soʻz)

Belgi — moddiy, hissiy ravishda idrok etiladigan predmet, voqea yoki harakat. Bu harakat bilishda koʻrsatmalar, ishoralar sifatida yoki boshqa predmet, xususiyat, munosabatlarda namoyon boʻladi. Belgi tushunchasi falsafa, mantiq, tilshunoslik, psixologiya, sotsiologiyada tahlil qilinadi, yaʼni inson faoliyatini tadqiq qilish bilan bogʻliq boʻlgan hamma fanlarda muhim oʻrin tutadi. Antik faylasuflar (Platon, Aristotel, stoiklar), 17 — 18-asrlarning mutafakkirlari (Lokk, Leybnits, Kondilyak) bilishda belgilarning roliga katta eʼtibor berar edilar. 19 — 20-asrlarda tilshunoslik va matematik mantiq belgini tadqiq qilishga koʻp yangilik kiritdi. Belgi haqida maxsus Fan — semiotika vujudga keldi. Belgilar til va gʻayritil Belgilariga boʻlinadi. Gʻayritil Belgi ham oʻz navbatida belginusxalar, belgialomatlar, belgisignallar va h.k.ga boʻlinadi. Belgining axborot uzatish jarayoni bilan aloqasi muhimdir. Biron moldiy obʼyektdan iborat boʻlgan Belgi boshqa biron narsani belgilash uchun xizmat qiladi. Belgining predmet maʼnosini, mazmun maʼnosini, ekspressiv maʼnosini aniqlamasdan turib Belgini tushunish mumkin emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tushunchalar
Belglar

Belglar — 1) Sena va Reyn daryolari oraligʻida yashagan shim.sharqiy gall qabilalari. Rimliklarga dastlab Yuliy Sezar yurishlari munosabati bilan maʼlum boʻlgan. Qadimda jasur xalq sanalgan (Strabonning xabar berishicha, 300000 kishilik qoʻshin tuza olganlar); rimliklarga qattiq qarshilik koʻrsatganlar; miloddan avvalgi 57 — 46-yillarda Sezar legionlari tomonidan boʻysundirilgan. B.ning mashhur qabilalari: remlar, nervilar, bellovaklar, svessonlar, ambianlar, morinlar, menapiyalar, kaletlar, veliokasslar, viromanduylar, aduatuklar, eburonlar, treverlar, atrebatlar, toksandralar, sekvonlar. Avgust davrida (miloddan avvalgi 16y.) Belgika provinsiyasi barpo etilgan. Gumanistlar tomonidan 16-asrda qayta istilohga kiritilgan Belgika atamasidan Belgiya nomi kelib chiqqan; 2) qadimda Yevropaning qita qismidan Jan. Angliyaga koʻchib oʻtgan kelt qabilalari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgorod

Belgorod — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Belgorod viloyati markazi. Severskiy Dones daryosi boʻyida. Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 315,2 ming (1999). 1237-yildan maʼlum. Sanoatining eng muhim tarmoqlari: binokorlik materiallari ishlab chiqarish (sement zavodi, asbestotsement, boʻrohak kombinatlari), mashinasozlik (energetika, kimyo, asbobsozlik, elektrotexnika, radioelektronika sanoati). Oziq-ovqat, kimyo, mebel sanoati korxonalari, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar, "Kursk jangi" muzey-dioramasi, yirik issiqlik elektr markazi bor. Belgorod orqali Shebelinka — Moskva gaz quvuri oʻtadi. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, telemarkaz bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari