MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shukrulla Yoʻldoshev

Shukrulla Ubaydullayevich Yoʻldoshev (1935-yil 11-aprel, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), texnika fanlari doktori (1982), professor (1983), O‘zbekiston qishloq xo‘jalik fanlari akademiyasi akademigi (1991).

Biografiyasi 
Shukrulla Yoʻldoshev 1935-yil 11-aprel Toshkentdagi „‘Eski Juva“’ dahasining „Hazrati Imom“ mahallasida tugʻilgan. 1957-yilda Toshkent politexnika institutining mexanika fakultetini tugatgan. 1957—1959-yillar  Toshkentdagi 3-sonli avtobazada mexanik, katta muhandis, 1959—1962-yillarda Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish institutida aspirant, kichik ilmiy xodim, 1962—1964-yillarda  Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot institutida  katta ilmiy xodim, 1974—1976-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, 1977—1983-yillarda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida dotsent va kafedra mudiri, 1983—1987-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha prorektor, 1987—1991-yillarda „Mexanizatsiya“ markazining prorektori, 1991—1995-yillarda O‘zbekiston qishloq xo‘jalik fanlari akademiyasi vitse-prezidenti, Prezidium a’zosi, akademik, 1997—2004-yillarda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida kafedra mudiri vazifasida faoliyat olib borgan. 2004-yildan Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti Gidromeliorativ ishlarni mexanizatsiyalash kafedrasi professori. 1995—2000-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati.

Oilasi 
Oilali, 3 nafar farzandi bor.

Ilmiy faoliyati 
Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash, ularga texnik xizmat koʻrsatish, paxta terish mashinalarining texnikaviy darajasini oshirish, ish kursatkichlarini yaxshilash masalalariga bagʻishlangan. 1963-yil Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida „‘Иследование износа некоторы трушихся пар хлопковы марин“ mavzusida nomzodlik, 1982-yil Leningrad qishloq xoʻjalik institutida ( hozirgi Sankt-Peterburg davlat agrar universiteti) „Оценка показателей и повишение технического уровия уборочной техники“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan.1977-yilda dоtsеnt, 1983-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. 674 ta ilmiy maqolalari (bulardan 67 tasi xorijiy davlatlarda chop etilgan), 4 ta darslik, 5 ta monografiya,  29 ta ixtirolar uchun patentlar muallifidir.

Mukofotlari 
„Mustaqillik“ nishoni (1992), „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvoni (1992), „O‘zbekiston belgisi“ nishoni (1997), „Oʻzbekiston mustaqilligiga 20 yil“ (2011), „O‘zbekiston mustaqilligiga 25 yil“ (2016),  va I daraja „Mehnat faxriysi“ (2018) koʻkrak nishoni bilan taqdirlangan.

Manbalar

Havolalar  
 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1935-yilda tugʻilganlar
11-aprelda tugʻilganlar
Oʻzbekiston olimlari
Qishloq xoʻjaligi sohasi olimlari
Fan doktorlari
Professorlar
Toshkent davlat texnika universiteti bitiruvchilari
Ergash Yoʻldoshev

Ergash Yoʻldoshev (1924.1.5, Chust tumani — 1991.8.1, Toshkent) — xonanda (dramatik tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1958). Oʻzbek anʼanaviy ijrochilik uslublarini M. Uzoqovdan oʻrgangan. Ijodiy faoliyatini Chust tumani kolxoz — sovxoz teatrida boshlagan (1939—41). Yangiyoʻl teatri (1942-45), Toshsovet teatri (1945—47) artisti, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1948—58), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1958—82)da yakkaxon xonanda. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida dars bergan (1982—88). Ijrochilik sanʼatida opera vokal texnikasi, oʻzbek anʼanaviy xonandalik uslublari uzviy bogʻlanib ketgan. Na-fasi keng, baland pardalarni ravon va mohirona egallagan. Musiqali dramalarda Qodir, Norboʻta (S. Abdulla; T. Jalilov, „Tohir va Zuhra“, „Oftobxon“), Gʻirdak (H. Olimjon; Yu. Rajabiy, „Muqanna“) va b. obrazlarni yaratgan; operalarda Omon (T. Sodiqov, Yu. Rajabiy, D. Zokirov, B. Zeydman, „Zaynab va Omon“), Choʻpon (S. Yudakov, „Maysaraning ishi“), Niyoz (M. Yusupov, „Xorazm qoʻshigʻi“), Moniy (M. Ashrafiy, „Dilorom“), Qodir (T. Sodiqov, R. Glier, „Gulsara“) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Repertuaridan maqom yoʻllari („Dugoh“, „Bayot“ va boshqa), katta ashula, xalq („Tanavor“, „Zor etding“) va oʻzbek bastakorlarining („Ey, sarvi ravon“, „Dutorim“, „Oʻynab oʻting, shabbodalar“, „Oʻzbekistondan“ va boshqa) ashula, yalla va qoʻshiqlari oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1924-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
1-mayda tugʻilganlar
8-yanvarda vafot etganlar
Jamilaxon Yoʻldosheva

Jamilaxon Turgunboyevna Yoʻldosheva (1955.26.6, Rishton tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1983). 1972-yildan Rishton tumanidagi 40-maktabda ish yurituvchi, 1973-yildan boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Y. oʻquvchilarning mustaqil fikrlash qobiliyatini oʻstirishga alohida ahamiyat beradi, darsda test va noanʼanaviy dars usullaridan, yangi pedagogik texnologiyalardan unumli foydalanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Muhabbat Yoʻldosheva

Ushbu maqola aktrisa haqida. Yozuvchi haqida Muhabbat Yoʻldosheva (yozuvchi) maqolasiga qarang.

Muhabbat Yoʻldosheva (1923.8.3 – Toshkent – 2018.6.4) – Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1939 yildan Respublika yosh tomoshabinlar teatrida ishlaydi. U yaratgan obrazlarning aksariyati ijobiy boʻlib, uning qahramonlari hayotiyligi, samimiyligi, dramatik kuchi, inson psixologiyasini chuqur his qila bilishi va uning ruhiy holatini to-moshabinga toʻliq yetkaza olishi bilan ajralib turadi. „Qamar“ (X. Qosimov) spektaklidagi Qamar uning sahnadagi ilk rolidir. Eng yaxshi rollari: Zolushka („Zolushka“), Gerda („Qor malikasi“), Gʻujumoy („Qovoqvoy va Chanoqvoy“), Moʻʼtabar („Mardlar qissasi“), Galya („Amu qahramonlari“), Juliya („Veronalik ikki yigit“), Yeremeyevna („Noraso“), Dora xola („Tom togʻaning kulbasi“), Ona („Shum bola“) va b. U, shuningdek, travesti rollar ustasi. Telespektakllarda Buviniso („Elmurod“), Xosiyat xola („Erk“), Ona („Qoraqalpoq qizi“), Sora („Gʻulgʻula“), Muloyim xola („Qaynona“), Halima („Xoji afandi uylanarmish“) kabi obrazlar yaratgan. „Mehnat shuhrati“ ordeni (1997), „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1994).

Manbalar
Hayitgul Yoʻldosheva

Hayitgul Yoʻldosheva (1948.8.10, Amudaryo tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Leningrad universiteti kimyo-biol. fakultetini tugatgan (1972). 1973-yildan Amudaryo tumanidagi 30-oʻrta maktabda (1975—85 yillar 48-oʻrta maktabda) kimyo-biol. oʻqituvchisi. Yoʻldosheva kimyo fanidan darelarni chuqurlashtirilgan dastur asosida olib boradi. U test sinovlari asosida tashkil qilingan sinflarda dars-maʼruza, darssuhbat, seminar usullarini qoʻlladi; bu usullar oʻquvchilarning mustaqil fikrlashi, bilim doirasini kengayishida oʻz samarasini koʻrsatdi.

Manbalar 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Yoʻldoshlilar

Yoʻldoshlilar, yuksak sutemizuvchilar (Euteria, yaʼni Placentalia) — sut emizuvchilar kenja sinfi. Haqiqiy yoʻldoshi bor; xaltasi boʻlmaydi. Embrioni bachadonda rivojlanadi. Birmuncha rivojlangan, yaʼni mustaqil sut ema oladigan bola tugʻadi. Tishlari 2 xil (sut va doimiy tishlar) boʻlib, 2-marta almashinadi. Bosh miya katta yarim sharlari yaxshi rivojlangan, soʻgal tana orqali oʻzaro birlashgan. 18 ta: hasharotxoʻrlar, junqanot-lilar, qulqanotlilar, primatlar, chalatishlilar, pangolinalar, tovush-qonsimonlar, kemiruvchilar, kitsimonlar, yirtqichlar, kurakoyoqlilar, nayburunlilar, hartumlilar, damanlar, sirenlar, soʻgaloyoqlilar (baʼzan juft tuyoklilarga kiritiladi), toqtuyoqlilar, jufttuyoqlilar turkumi bor.

Manbalar
Yoʻl-yoʻl kitlar

Yoʻl-yoʻl kitlar (Balaenopteridae) — kitlar turkumining bir oilasi. Tishsiz (moʻylovli) kitlar kenja turkumiga mansub. Tomogʻi va qornida tana boʻylab uzunasiga ketgan 12 dan 114 tagacha teri burmalari (yollar) joylashgan (nomi shundan olingan). Kit ogʻzini ochganda teri burmalari yoyilib, ogʻiz boʻshligʻi kengayadi, bu esa koʻp oziq tutishga yordam beradi. Tanasining uzunligi 7,5 m dan (kichik Yoʻl-yoʻl kitda) 33,3 m gacha (koʻk kit). 6 turi: koʻk kit, finval, seyval, brayd, kichik va bukri kit turlari bor. Ogʻzining har tomonidan 270— 430 ta shox plastinka (kit moʻylovlari) joylashgan. Ular yordamida Y.-y. k. suvdan mayda organizmlarni suzib oladi. Y.-y. k. barcha okeanlarda keng tarqalgan. 2—3 yoshida voyaga yetadi. Faslga qarab turar joyi oʻzgarib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yilcha. 2—2,5 yilda bitta bola tugʻadi. Bolasi onasidan 4 marta kichik. Bolasini 8 oy emizadi. Bu kitlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Masalan, 1 ta koʻk kit 20 t moy, 30—40 t goʻsht, 1 t jigar va boshqa mahsulotlar beradi. Hozirda Y.-y. k. soni keskin kamayib ketganligi tufayli ularni ovlash taqiqlangan.

Manbalar
Yoʻllar

Yoʻllar — transport vositalari va piyodalar harakatlanishi uchun moʻljallangan yer sirtidagi maxsus tayyorlangan qismlar; yoʻlovchilar va yuklarni tashiydigan yuk koʻtarish-tashish inshootlari (Mas, Kanat yoʻl). Relssiz va relsli xillari bor. Relssiz Y.ga mamlakatning yoʻl tarmogʻini tashkil etuvchi avtomobil yoʻli, velosiped yoʻli va b. kiradi. Relsli Y.ga yer polotnosiga yotqizilgan relsli yoʻllar (qarang Temir yoʻl), tayanchlarga mahkamlangan relsbalkali osma Y. (qarang Monorelsli pul) kiradi. Y. sanoat va qishloq xoʻjaligi korxo-nalarida, omborlarda aholi yashaydigan joylar, maʼmuriy iqtisodiy va sanoat markazlari oʻrtasida transport aloqalarini taʼminlaydi (yana q. Transport).

Manbalar
Yoʻllugʻ tegin

Yoʻllugʻ tegin (7-asr oxiri - 739) — Turk xoqonligi xoqoni (734—739), ilk turkiy tarixchi, yozuvchi va shoirlardan biri. 

Bilga xoqonning vafotidan soʻng oʻzini Ijan xoqon deb atagan. Tan imperiyasiga (Xitoy) 3 marta elchilar yuborgan. Uning davrida davlatda barqarorlik vaqtinchalik xukm surgan. Kultegin (732), Bilga xoqon bitiklari (735)ning muallifi boʻlgan. Ushbu bitiklar jahon adabiyotchilari tomonidan yuksak baholangan, yozuvlarda oʻsha davr tarixiy voqealari haqqoniy yoritilgan.

Adabiyot 
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Qadimiy hikmatlar, T., 1987.

Manbalar 

Tarixchilar
Turkiy shoirlar
Turkiy tarixchilar
Turkiy hukmdorlar
Yoʻloʻtan

Yoʻloʻtan —Turkmanistonning Mari viloyatidagi shahar (1939 yildan). Yoʻloʻtan tumani markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Murgʻob daryosining quyi oqimida, Mari sh.dan 61 km janubda, Mari — Sarhadobod yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 27 ming kishi (1999). Yoʻloʻtan 1939 yil gacha temir yoʻl stansiyasi yonidagi aholisi, asosan, savdo-sotiq bilan shu-gʻullanadigan qishloq boʻlgan. 1940—60 y.larida Yoʻloʻtan yaqinida Sariyozi suv om-bori qurilgan. Shaharda paxta tozalash zavodi, trikotaj, ip yigiruv fabrikalari, sut zavodi, mol fermalari bor. Paxta urugʻchiligi va seleksiyasi boʻyicha ilmiy tadqiqot instituti faoliyat koʻrsatadi. 6 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona, maishiy xizmat koʻrsatish va savdo shoxobchalari bor.

Manbalar 

Aholi punktlari
Turkmaniston shaharlari
Yoʻrma

Yoʻrma — badiiy chok turi; kashtadoʻzlirda zanjirsimon koʻrinishga ega. Igna, ilmoqli bigiz bilan tikiladi. Y. chokida tikilganda matoning oʻng tomonida halqalar zanjiri, teskari tomo-nida esa toʻgʻri chiziqlar hosil boʻladi. Ilmokli bigiz bilan kashta tikayotganda matoning eng quyi qismidan boshlab yuqoriga tomon tikiladi. Dastlab bigiz sanchilib matoning orqa tomoniga oʻtkaziladi, unga kashtadoʻz orqa tomonidan bir qoʻl bilan tutib turgan ipni ilintirib ipni matoning oʻng tomoniga chiqaradi, bigiz yana sanchiladi, mato yuzasida halqa hosil boʻladi... shu tarzda halqalar zanjiri vujudga keladi. Igna bilan tikkanda yuqoridan pastga tomon tikiladi. Ignaga oʻtkazilgan ip mato yuzasida bir qoʻl bilan ushlab turiladi, sanchilib chiqqan igna bilan halqa hosil qilinadi. Y. choki bilan koʻpgina jiyaklar, bezak buyumlarning hoshiyalari, shuningdek, katta kashtalarning ayrim qismlari tikiladi. Y. choki tikuv mashinada qam tikiladi, mashina choki popur nomi bilan mashhur. Buxoro, Samarqand, Qashqadaryoda kashtalarning asosiy qismi shu chokda tikiladi.

Manbalar
Yoʻrmadoʻzlik

Yoʻrmadoʻzlik — kashtadoʻzlik turi; badiiy buyumlar (doʻppi, choyshab, gulkoʻrpa, kirpech, zardevor va b.), kiyimlarga yoʻrma chokda gul (naqsh) tikish kasbi. Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan. 19-asr gacha Buxoro, Xiva shaharlarida, 19-asrning 2-yarmidan Toshkent va Qoʻqonda keng tarqalgan. Charm va movut buyumlarga (kamar, pichoq va qilich qinlari, kitob muqovalari), ovchilar kiyimlari, poʻstinlarga bezak kashta gullar yoʻrma chok bilan tikilgan. Tikuv mashinalari (popop) da tikish usuli oʻzlashtirilgach, qoʻlda tikish kamaydi.

Manbalar
Yoʻrgʻa tuvaloq

Yoʻrgʻa tuvaloq (Chlamydotis undulata) — tuvaloqsimonlar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 1,1 kg dan 2,4 kg gacha; qanoti 350–450 mm. Boʻynida uzun patlardan iborat „yoqa“ boʻlishi bilan boshqa tuvaloqlardan farq qiladi. Patlari sargʻish qum rangida, boshqarish patlarida qoramtir qoʻngʻir koʻndalang yoʻllarining boʻlishi uni choʻl sharoitida yirtqichlardan pana qiladi. Yerda tez (soatiga 35–40 km gacha) yuguradi. Shim. Afrika, Arabiston ya. o., Kichik, Gʻarbiy va Oʻrta Osiyo, Jan. Qozogʻiston, Gʻarbiy Moʻgʻuliston va Sinszyanning choʻl va yarim choʻl mintaqalarida tarqalgan.

Oʻzbekistonda Qizilqum va ochiq dashtlarda uchraydi. Arealining janubiy qismida oʻtroq yashaydi; shim. qismidan Arabiston, Gʻarbiy Osiyo va Turkmanistonga qishlash uchun uchib keladi. Asosan, hasharotlar, qisman oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Yer yuzasiga uya qura-di: aprel — may oylarida 1—3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini faqat modasi bosadi. Shim. hududlardan qishlov joyiga avgust—sent. oylarida uchib ketadi. Ov qushlari qatoriga kiradi. Soni keskin kamayib ketgani tufayli Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
Yoʻsinsimonlar

Yoʻsinsimonlar, moxsimonlar () — yuksak oʻsimliklarning bir boʻlimi. Baʼzi olimlar arxegonial oʻsimliklar sinfi deb hisoblaydi. Y.da chin ildiz va oʻtkazuvchi toʻqima boʻlmaydi. Tuban Y. tallomli, birmuncha murakkablari esa poya va bargli. Y.da yashil oʻsimlik jinsiy boʻgʻin gametofit, jinssiz boʻgʻin sporofitdan ustunlik qiladi. Jinsiy urchish anteridiy va arxegoniy yordamida sodir boʻladi. Anteridiyda hosil boʻlgan 2 xivchinli spermatozoid suv orqali harakatlanib, arxegoniy tomonga intiladi va tuxum hujayrani urugʻlantiradi. Urugʻlangan tuxum hujayra (zigota) rivojlanib, sporangiy hosil qiladi.

Y. paleozoy erasidan maʼlum. Suvoʻtlarning qadimiy vakillaridan kelib chiqqan. Ikkita sinfi — jigarsimon (Hepaticae) va yaproqsimon (Musci) yoʻsinlar bor. Yer yuzida 40000 ga yaqin turi maʼlum. Y.dan torf hosil boʻlgan.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Yoʻtal

Yoʻtal — murakkab reflektor holat, ixtiyoriy yoki gʻayriixtiyoriy ravishda tez nafas chiqarish harakati; nafas aʼzolarining himoyalanish-tozalanish reaksiyalaridan biri. Yoʻtal markaziy nerv sistemasi (yoʻtal markazi uzunchoq miyada joylashgan) tomonidan idora etiladi. Nafas yoʻllari va oʻpka yalligʻlanganda, shuningdek, nafas yoʻllariga chang, toʻzon va boshqa yot narsalar tushganida yoʻtal paydo boʻladi. Baʼzan nafas yoʻllari shilliq qavatining „qichishishi“dan yoki bezovtalanish va zoʻriqishdan (asabiylashish tufayli) yoʻtal yuzaga keladi. Yoʻtal vaqtida, avvalo chuqur nafas olinadi, soʻng nafas muskullari taranglashadi, hiqildoqdagi ovoz yorigʻi esa berkiladi — koʻkrak boʻshligʻida yuqori bosim vujudga keladi. Shundan keyin toraygan ovoz yorigʻi orqali kuchli havo oqimi yuqori bosim bilan ketma-ket tashqariga otilib chiqadi va, ayni vaqtda, u oʻpkadan balgʻam yoki yot zarralarni ilashtirib haydab keladi.

Tasnifi 
Yoʻtal uzun-qisqaligiga qarab xurujli (koʻkyoʻtalda), davriy (bronxitda), toʻxtovsiz, qisqa (plevritda); tovushiga koʻra — xirillagan (hiqildoq shikastlanganda va isteriya vaqtida), boʻgʻiq (tovush boylamlarining yalligʻlanishi va yaralanishida); balgʻam hosil boʻlishiga qarab — hoʻl (balgʻam keladi) va quruq boʻladi. Yoʻtal tez va qattiq tutganda koʻkrakni ogʻritishi, bemorni halloslatishi va hatto uyqu bermasligi mumkin. Mudom va bot-bot yoʻtal tutishi oʻpka emfizemasi, yurak-oʻpka yetishmovchiligiga olib keladi. Yoʻtalni bartaraf etish uchun vrachga murojaat qilish lozim.

Davolash 
Asosan, yoʻtalga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, balgʻam koʻchiradigan, yoʻtal markaziga taʼsir etadigan dorilar beriladi. Quruq yoʻtalda ogʻriqni va yoʻtalni qoldiruvchi dori-dormonlar tavsiya etiladi. Vrach tavsiyasiga koʻra, tomoqqa, koʻkrak sohasiga gorchichnik qoʻyiladi, issiq sutga asal qoʻshib ichiriladi, dorili ingalyasiya qilinadi. Yoʻtal koʻkyoʻtal, gripp va boshqa infeksion kasalliklar belgisi boʻlishi mumkin, shu sababli, yoʻtalganda ogʻizga dastroʻmol tutish zarur (uni tez-tez yuvib, dazmollab turish kerak).

Manbalar

Yana qarang 
 Sunʼiy yoʻtal

Nafas yoʻli kasalliklari
Yoʻqlov

Yoʻqlov, joʻqlov, yoʻqlandi — qarindosh-urugʻ, doʻst-tanishlarning maʼlum munosabat bilan hol-ahvol soʻrash, qutlash uchun bir-birinikiga borish odati. Y. kishilarni qadr-oqibatga oʻrgatadigan milliy anʼanadir. Y.ning baʼzi xillari: kelinni yoʻqlash — qiz uzatilgach, 7—8 kun oʻtgandan soʻng uning opa-singil, kelinoyilari maxsus dasturxon tayyorlab, kelinni yoʻqlaydilar. Farzand koʻrgan ayolni Y.da maxsus tayyorlangan dasturxon ustiga kiyimlik, chaqaloqqa kiyim-kechak qoʻyib boriladi. Safardan qaytganni Y.da haj, uzoq savdo safaridan, armiya, oʻqish, kurort yoki sayohatdan qaytib kelgan kishini yoʻklab boriladi. Y.ning turlaridan biri bemorni kasalxonaga yoki uyga borib yoʻqlashdir. Y. bilan borganlar aziz mehmonlar sifatida kutiladi, ziyofat bilan kuzatiladi (bemorni Y. bundan mustasno). Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida, asosan, chorvachilik bilan shugʻullanib kelgan koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi aholi oʻrtasida vafot etganlarni eslab yigʻlash (joʻqlov) saqlanib qolgan. Y.da vafot etgan odamning qarindosh-urugʻlari qayerda yashamasin, oʻlim xa-barini eshitgach, jonliq (qoʻy, echki) olib, musibatxonani yoʻklab eshikdan aza toʻrtliklarini aytib, yigʻlab kiradi. Baʼzi joylarda yigit oʻlgan boʻlsa, ot yasatiladi, marhumning kiyimlari ot ustiga qoʻyilib, ayollar uning atrofida yigʻlab, marhumni yoʻklaydilar. Marhumga qilinadigan Y.larning Oʻrta Osiyo iklim sharoitiga moslashtirilganlari ham koʻp. Masalan, laylak kelganda, birinchi qor yoqqanda (qoryogʻdi), oʻrik gullaganda, gullar ochilganda, tut pishigʻida, qovun-uzum pishigʻida va b. vaqtlarda ham marhumni eslab turish odat boʻlgan. Bu odatlarning aksariyati islomgacha boʻlgan eʼtiqodlarning qoldiklaridir.

Manbalar
Yoʻgʻon ichak

Yoʻgʻon ichak — odam va umurtqali hayvonlar ichagining bir qismi; oʻng yonbosh sohasida bevosita ingichka ichakdan keyin boshlanib orqa chiqaruv teshigi (anus) bilan tugaydi. Evolyusiya jarayonida umurtqali hayvonlar yoʻgʻon ichagining shakli oʻzgargan: tuban umurtqalilar, reptiliylar va qushlarda Yoʻgʻon ichak qisqa, u bilan ingichka ichak oʻrtasida aniq chegara yoʻq. Togʻayli va ikki xil nafas oluvchi baliqlar, quruqda va suvda yashovchilar, sudralib yuruvchilar Yoʻgʻon ichak kloakaga tutashadi. Koʻpchilik sut emizuvchilar, xususan, odamda Yoʻgʻon ichak koʻrichak (appendiks oʻsimtasi bilan), chambar ichak (koʻtariluvchi, koʻndalang, tushuvchi va sigmasimon qismlari bilan) va toʻgʻri ichakdan iborat. Odam yoʻgʻon ichagining uz. 1,5–2 m boʻlsa, diametri ingichka ichakka nisbatan ikki hissa katta. Uning devori esa shilliq, shilliq osti qavati, muskul va seroz pardadan iborat. Shilliq pardada koʻndalang joylashgan burmalar boʻlib, unda shilliq ishlovchi mayda bezlar va limfoid toʻqimalar mavjud. Uzunasiga yoʻnalgan muskul tolalari lentasimon tarqalganidan ichakdagi moddalar sekin (16—18 soat) yoʻnaladi. Yoʻgʻon ichakning koʻtariluvchi qismida ovqat qoldigʻining bir qismi va suv shimiladi. Ovqat tarkibidagi kletchatka Yoʻgʻon ichakda par-chalanib, uning maʼlum bir qismi shimiladi. Axlat, asosan, Yoʻgʻon ichakda shakllanib toʻgʻri ichakda yigʻiladi va ixtiyoriy boʻshalish roʻy beradi. Yoʻgʻon ichak kasalliklaridan appenditsit, kolit, proktit va b. kuzatiladi.

Manbalar
К (kirill)

K — oʻzbek kirill alifbosining oʻn ikkinchi harfi. Yaqin til orqa, jarangsiz, portlovchi undosh tovushi. Soʻz boshi (koʻl, koʻz), oʻrtasi (tulki, ukki) va oxiri (tilak, bilak)da kelishi mumkin. Baʼzi soʻzlar oxirida kelib, egalik qoʻshimchasi olganda jaranglilashadi va g tovushiga aylanadi (yurak+im — yuragim; tilak+i — tilagi). Shahar shevalarida, baʼzi hollarda, k tovushi y talaffuz etiladi (yurak — yuray, etak — etay), oʻgʻuz guruhiga oid shevalarda soʻz boshida jaranglilashib g tovushini beradi (kel — gel, koʻrdim— goʻrdim). Unlilar orasida juft xolda ham (mas, ikki) kelishi mumkin. Avesto, Urxun-Yenisey, sugʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab, lotin alifbosi asosidagi yozuvda oʻziga xos koʻrinishga ega. Bular jadvalda keltirildi.

Manbalar 

Kirill alifbosi harflari
Kabalaka

Kabalaka (Kabala, Kabalak) — kad. shahar, Kavkaz Albaniyasining poytaxti (6-asrgacha). Yirik savdo markazi (15-asrgacha). Safaviylar tomonidan vayron qilingan (16-asr). K. haqidagi ilk maʼlumotlar Pliniy va Ptolemey asarlarida, shuningdek, kad. gruzin va arab manbalarida uchraydi. Chuxur-Kabali qishlogʻi (Ozarbayjon) yonida K. arki harobalari saqlangan boʻlib, u 25 ga mayd.ni egallaydi. Arqdan sharqrokda ibodatxona va shahriston (50 ga dan ziyod) joylashgan. 1926, 1944—45-yillarda arxeologik kazish ishlari olib borilgan.

Manbalar
Kabanatuan

Kabanatuan — Filippindagi shahar, Luson o.da. Nueva-Esixa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 218 ming kishi (2000). Mamlakatning muhim sholichilik rayoni markazi. Oziqovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Kabardinlar

Kabardinlar (oʻzlarini adigelar deb ataydilar) — xalq. Rossiya tarkibidagi Kabarda-Balkariya Respublikasida (364 ming kishi), Krasnodar, Stavropol oʻlkalarida hamda Shimoliy Osetiyada ham yashaydi. Rossiyada umumiy soni 386 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kabardincherkas tilida soʻzlashadilar. Dindorlari, asosan, sunniy musulmonlar, pravoslavlar ham bor.

Manbalar 

Millatlar
Kabachka

Kabachka, qovoqcha (Cucurbita pepo var. giraumontia) — qattiq poʻstli qovoklar guruhiga mansub sabzavot ekini. Bir yillik, bir uylik, palakpoyasi qisqa oʻsimlik. Gretsiya va Italiya K.lari turlari bor. Mevasi shakli uzunchoq, silindrsimon, ogʻirligi 350—400 g ., sirti silliq, tuyey och yashil, toza pishganda novvotrang . Mevasi 40—45 kunda yetiladi. Tarkibida (%) quruq modda — 4,9, shu jumladan, qand — 2,55, oqsil — 0,55, yogʻ — 0,13, kalsiy, fosfor va klechatka bor. 2—4 kunlik yosh mevasi sirkalash uchun,yetilgan mevalari pazandachilikda va konserva sanoatida ishlatiladi, yirik mevalari yangiligida chorva mollariga beriladi (1 kg =0,07 ozuqa birligi) va silos qilinadi. Tabobatda uning guli kaynatilib, suvi yaralarni muolaja qilishda qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda Grek 110 navi ekiladi. Urugʻlari tuproq harorati 12—15° ga yetganda 5—7 sm chuqurlikda ekiladi. 1 ga maydonga oʻrtacha 2,5 kg urugʻlik sarflanadi. Erta hosil yetishtirish uchun koʻchatini tuvaklarda oʻstirib, qorasovuklardan keyin 20—25 kunligida ochiq maydonlarga ekish mumkin.

Botir Azimov.

Manbalar
Kabve

Kabve (1967-yilgacha Broken-Xill) — Zambiyadagi shaqar. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Qoʻrgʻoshin, pyx, vanadiy olinadi va eritiladi. Q.x. mahsulotlarini qayta ishlash markazi (makkajoʻxori, tamaki, goʻsht chorvachiligi). Shahar 1902-yilda polimetall rudalar konining ishga tushirilishi munosabati bilan qurila boshlagan. K.dagi konlardan birida qad. odamning kalla suyagi topilgan (1921).

Manbalar