MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Strukturaviy tilshunoslik

Strukturaviy tilshunoslik — tilshunoslik yoʻnalishlaridan biri; tilga nisbatan ilmiy qarashlar va uni tadqiq etish usullari majmui. Tilni aniq, ajralib turadigan struktur (tarkibiy) elementlar (lisoniy birliklar, ularning turkumlari va boshqalar)ga ega boʻlgan belgilar tizimi tarzida tushunish va tilni qatʼiy (aniq fanlarga oʻxshatib) formal tavsiflashga intilish mazkur qarashlar va usullar asosini tashkil etadi. St. oʻz nomini til strukturasiga boʻlgan alohida eʼtibori tufayli olgan. Til strukturasi (tuzilishi) esa, odatda, lisoniy tizimning muayyan sathlar doirasida iyerarxik (pogʻonali) bogʻlanishda joylashgan va tartibga solingan elementlari oʻrtasidagi munosabatlarni ifodalaydi. Tilni struktur jixatdan tavsiflash aniq bir matndan umumlashgan invariant (oʻzgarmas) birliklar (ran qoliplari, morfemalar, fonemalar)ni ajratish va ularni aniq, nutqiy boʻlaklar bilan munosabatini qatʼiy qoʻllanish qoidalari asosida aniqlashga imkon beruvchi tahlilni talab qiladi.

St. gʻoyalari asosida strukturaviy (formal) grammatika yuzaga keldi, mashina tarjimasi bilan bogʻliq masalalar kun tartibiga olib chiqildi va maʼlum darajada oʻz yechimini topdi. Tilshunoslikda matematik tadqiqot usullarining keng qoʻllanishiga imkon tugʻildi. St. garchi 20-asrning 20— 30y.larida alohida yoʻnalish sifatida shakllangan boʻlsada, uning dastlabki kurtaklari qad. hind tilshunosi Panini asarlarida, oʻrta asrlardagi universal grammatikalarda, R.Dekart va G.V.Leybnitsning falsafiy lingvistik grammatikalarida uchraydi. Strukturaviy tilshunoslikning paydo boʻlishida I.A.Boduen de Kurtene, F.F.Fortunatov, E.Sepir, L.Blumfild, ayniqsa, F.seSossyurning ilmiy izlanishlari va amaliy faoliyati muhim rol oʻynagan. Strukturaviy tilshunoslikning konsepsiya va metodlari uning ayrim maktablari (Praga lingvistik toʻgaragi — funksional tilshunoslik; Kopengagen maktabi — glossematja; Amerika maktabi — deskriptiv tilshunoslik) hamda bu maktablarga mansub boʻlmagan E.Benvenist, A.Martine, L.Kurilovich, Ye.D.Polivanov va boshqa olimlar tomonidan ishlab chiqilgan.

Strukturaviy tilshunoslikning 50y.largacha boʻlgan rivojlanish bosqichida tilni formal tavsiflash, uning mazmun jihatini inkor qilish, til tizimini matematik tizim sifatida tushunish ustunlik qilganligi sababli strukturaviy tilshunoslik qattiq tanqidga uchragan. 50y.lardan keyin esa lisoniy maʼnoni oʻrganish kuchayadi, maʼno-mazmunni tavsiflashning struktur usullari ishlab chiqiladi. Bu davrda fonologik tahlil usullari grammatika va semantikaga koʻchiriladi. Strukturaviy tilshunoslikning oʻzi esa yangi yoʻnalishlarga qushilib ketib, 70-yillarda alohida yoʻnalish sifatida barham topadi. Strukturaviy tilshunoslik ishlab chiqqan usullar adabiyotshunoslik, etnologiya, psixologiya, antropologiya, sanʼatshunoslik kabi ijtimoiy-gumanitar fanlarda boshqa usullar bilan yonma-yon qoʻllanilmoqda.

Adabiyot 
 Osnovnie napravleniya strukturalizma, M., 1964; Zasorina L.N., Vvedeniye v strukturnuyu lingvistiku, M., 1974; Revzin I.I., Sovremennaya strukturnaya lingvistika, M., 1977.
Strukturalar geologiyasi

Strukturalar geologiyasi - tektonikanknt bir boʻlimi; Yer poʻstida togʻ jinslarining joylashishi, paydo boʻlish qonuniyatlarini, ularning deformatsiyasi va yotish shakllarini oʻrganadi. S.g.da "Struktura" termini togʻ jinslarining fazodagi oʻrni va tektonik harakatlar natijasida ularning oʻzgarishi sifatida tushuniladi. Sg.ning asosiy vazifasi — deformatsiyani keltirib chiqaruvchi struktura shakllarining tashqi koʻrinishi (morfologiyasi) va jinslar siljishidagi kinematika jarayonini tadqiq etishdan iborat. Sg. turlicha struktura shakllari: qatlamlar, burmalar, darzliklar, uzilmalar, uzilishli buzilishlar (tashlama, siljima, surilma, sharyajlar) va magmatik hosilalarni oʻrganadi (qarang Tektonik strukturalar). Endogen jarayonlar natijasida vujudga kelgan tektonik struktura shakllaridan tashqari, ekzogen jarayonlaraa choʻkindilarning qatlanish jarayonida shakllangan sedimetatsion strukturalar hamda gravitatsion kuchlar (mas, suv osti siljimalari) yuzaga kelishi natijasida hosil boʻlgan gravitatsion strukturalar mavjud. Sg. foydali qazilmalarni razvedka qilysh va ularni qazib olish bilan bevosita birgalikda vujudga keldi va rivojlanmoqda. Sg. 19-asrda Kanada va AQShda (Ch.R. Van Xayz, Ch.Lizs va boshqa va R.Uillislar — tektonik uzilishlar, burmalar, klivajlar), Rossiyada (N.A. Golovkinskiy — Sharqiy Yevropa platformasida qatlamlarning gʻosil boʻlishi; A.P.Karpinskiy, V.A.Obruchev — Oltoy, Sayan, Ural togʻlarida rudali konlarning tuzilishi); Gʻarbiy Yevropada (A.Geym, M.Bertran, E.Argan — Alp togʻlarining surilma va burmalari) vujudga keldi. 20-asr oʻrtalarida Sg.ning rivojlanishiga rus geologlari N.S Shatskiy, A.L.Yanshin — platformalar, I.M.Gubkin — neftli strukturalar; A.V.Peyve, V.Ye.Xain — chukur yer yoriklari, burmalar va uzilish paydo boʻlishidagi gorizontal harakatlar, Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda Sg. rivojlanishiga foydali qazilma konlarini bashoratlash va izlash ishlarida keng qoʻllanilishiga A.V. hamda V. A. Korolevlar hissa qoʻshgan. S.g. geologiyaning geologik sʼyomka, geomorfologiya, stratigrafiya va litologiya, petrografiya, gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi foydali kazilmalar geologiyasi va konchilik ishlari kabi sohalari bilan uzviy bogʻliq. S.g. geotektonikaning nazariy masalalarini ishlab chiqishda muhimdir. Tarixiy analiz metodi yordamida strukturalarning shakllanish qonuniyatlarini aniklashda ham S.g.dan foydalaniladi. Struktura shakllari genezisini bilishda togʻ jinslarining deformatsiyasini oʻrganishning fizik metodlari keng qoʻllaniladi. Shunga koʻra togʻ jinslarining petrografik struktura va teksturalari togʻ jinslarining tektonik deformatsiyalari (togʻ jinslari tuzilishi)ni aks ettiradi. Mikrostrukturalarni oʻrganishni S.g.ning maxsus boʻlimi — petrotektonika tashkil qiladi. 20-asr oʻrtalaridan S. g. maʼlumotlariga suyangan global tektonika va geodinamika fanlari keng rivojlangan.
Studiya

Studiya ( — oʻqish, oʻrganish) — 
  Rassom yoki haykaltarosh ustaxonasi; 
  Rassom yoki aktyorlar tayyorlaydigan maktab; 
  Ijodiy faoliyat bilan bir qatorda sahna (yoki tasviriy) sanʼati asoslarini oʻrganadigan, asosan, yoshlardan tashkil topgan teatr (yoki rassomlar) jamoasi. Studiyaning professional va havaskorlik turlari bor; 
  Badiiy va boshqa filmlar yaratuvchi ijodiy va texnik kino xodimlari jamoasi; 
  Radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar olib boriladigan maxsus bino (radiostudiya, telestudiya); 
  Ovoz yozish xonasi. Musiqiy asarlar ijrolarini elektr (magnitofon kabi) va elektron (sintezator va boshqalar) vositalar yordamida yozib olib fonogramma tayyorlaydigan maxsus joy (masalan, „Tarona rekorde“ studiyasi va boshqalar).

    

en:Studio
id:Studio
nan:Chè-chok-só͘
da:Atelier
de:Atelier
ee:Ateljee
es:Estudio (arte)
eo:Studio
fr:Atelier d'artiste
fy:Atelier
gl:Estudio
hr:Umjetnički studio
io:Ateliero
lt:Studija
nl:Atelier
nb:Atelier
pl:Atelier
pt:Estúdio
simple:studio
sl:Ayelje
sh:Atelje
fi:Ateljee
sv:Ateljé
vi:Studio
tr:Stüdyo
cs:Výtvarný ateliér
bg:Художествено ателие
sr:Атеље
uk:Студія
he:סטודיו
ur:اسٹوڈیو
ar:مرسم
fa:استودیو
pnb:اسٹوڈیو
te:స్టుడియో
th:สตูดิโอ
zh:工作室
ja:スタジオ
ko:스튜디오
Stupa

Stupa (sanskritcha — choʻqqi) — asosan, dumaloq yoki toʻrtburchak shaklda qurilib, diniy marosimlarga moʻljallangan buddaviy meʼmoriy inshoot. Tarixiy manbalarda qayd qilinishicha, Buddaning jasadi kuydirilib, kuli 8 boʻlakka boʻlinib, maxsus qurilgan S.larga qoʻyilgan. Ular Hindistonning 8 shaharida — Rojagrix, Vaysali, Kapilavastu, Allakap, Ramgaram, Vetxadip, Kushinagar va Pippalivan sh.larida bor. Keyinchalik S.ga yodgorlik sifatida Buddaning muqaddas deb sanalgan aʼzolari (sochi, tishi va boshqalar) solingan qutichalar joylashtirilgan. S.larning ichi boʻshliq emas, yaxlit tosh, ohaktosh, xom gʻisht, paxsadan tiklangan, shakli minorasimon, qoʻngʻiroqsimon yoki sharsimon boʻladi. 4—5 sm dan bir necha m gacha. Dunyodagi eng baland S. Myanmaning Yangon shahridagi Shvedagon (poydevori 20 m, bal. 99 m) — meʼmorlik obidasi hisoblanadi. S.ning atrofi oʻralib, 4 ta darvoza qurilgan. Buddizm tarqalgan mamlakatlarda S.lar "dagoba", "suburgon", "chorton", "pagoda" deb nomlangan. Oʻrta Osiyo hududidagi S.lar 1—4-asrlarga oid boʻlib, asosan, jan. hududda joylashgan. Oʻzbekistondagi Zurmala minorasi, Ayritom, Krratepa, Fayoztepa, Dalvarzintepa qamda Ajinatepa (Tojikiston), Marv (Turkmaniston) S.lari ilmiy oʻrganilgan. Bahodir Turgʻunov.

Arxitektura
Buddizm
Wendell Meredith Stanley

Wendell Meredith Stanley (1904.16.8, Rijvill, Indiana shtati — 1971.15.6) — amerikalik biokimyogar va virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1941-yildan). Pristondagi Rokfeller instituti ilmiy xodimi (1932— 48), Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1948-yildan). Ilmiy ishlari enzimlar va oqsillar viruslarining tabiatini oʻrganishga oid. Ilk bor virusni mikrobiologiya uslubi bilan emas, balki J.D.Samner va J.Morton usuli bilan suyuq ekstraktni kristallab ajratib olgan. Virus bilan zararlangan bir tonna tamaki barglaridan bir necha g kristall holdagi tirik virus ajratib olishga muvaffaq boʻlgan va uning oqsil modda ekanligini isbotlagan (1935). Poliomiyelit virusini ajratib olib, tarkibini tekshirgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1946, J.X.Nortrop bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
	

AQShlik virusologlar
1904-yilda tugʻilganlar
16-avgustda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
15-iyunda vafot etganlar
Suaxili tili

Suaxili tili, kisuaxili yoki savohiliy - bantu tillarining sharqiy guruhiga mansub til. Eng avvalo suaxili xalqi shu tilda soʻzlashadi. Sharqiy va Markaziy Afrika mamlakatlarida tarqalgan (asosan, Birlashgan Tanzania Respublikasi, Keniya Respublikasi va Uganda Respublikasida ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy til hisoblanadi). Turli manbalarga koʻra, soʻzlashuvchilarning umumiy soni 35— 55 mln. kishi atrofida. Suaxili kiungu, kimvita, kingare, kiunguja, kitumbatu, kivumba kabi 20 ga yaqin lahjadan iborat. Suaxili taxminan 7—8-asrlarda Sharqiy Afrika qirgʻogʻi xalqlarining Afrika ichki hududlari va Sharq mamlakatlari bilan savdo aloqalari tufayli ijtimoiyiqtisodiy rivojlanishi jarayonida shakllana boshlagan. Turli davrlarda shu tilda kiamu, kimvita va kiunguja lahjalari ustunlik qilgan. Kiunguja lahjasi haqiqiy suaxili areali (Zanzibar o.) dan tashqariga chiqib, Sharqiy va Markaziy Afrikaga tarqalgan va adabiy tilga asos boʻlgan. Bantu tillari ichida suaxili katta miqdordagi arabizmlar (barcha soʻzlarning 40%) mavjudligi, qadimiy yozuv anʼanasiga egaligi bilan ajralib turadi. Suaxili 10—11-asrlardan arab grafikasi, 20-asr boshlaridan esa lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega.

 
Pll

Tillar
Suba

Suba — Keniya va Tanzaniyaning janubi-gʻarbiy qismida yashovchi xalq. Ularning soni taxminan 180 ming kishi. Basuba xalqining oʻz nomi. Xalq Bantu xalqlarini nazarda tutadi. Tanzaniyaning Mara mintaqasidagi Tarime tumanida ham o‘zlarini Suba deb ataydigan odamlar bor, biroq ularning bir etnik guruhga mansubligi aniq emas. Ularning tili juda oʻxshash.

Subaning ona tili — Ikisuba. Bugungi kunda xalq vakillarining aksariyati katoliklik. Xalq vakillari Viktoriya koʻlidagi 2 orolda — Rusinga va Mfanganoda istiqomat qilishgan va ular Keniyada joylashgan oxirgi qabila hisoblanadi. Qabilaning tili materikda yashovchi Subalarning muhim qismi orasida til oʻzgarishiga qadar yaqin atrofdagi Luo xalqi tomonidan katta taʼsir koʻrsatadi. Natijada ularning tili Qizil kitobga xavf ostida qolgan tillar qatorida kiritilgan. Ushbu lingvistik oʻzgarishlarga qaramay, Suba oʻzining etnik oʻziga xosligini saqlab qoldi.

Sohil boʻylab joylashgan suba xalqi oʻzlarini Uregi, Gvassi va Kaksingri deb atashgan. Ikkinchisi Mbita Point deb nomlangan kichik baliqchilar qishlogʻida yashaydi va Uregi tepaliklarida yashovchilar bilan chambarchas bogʻliq. Subalarning yana bir kichik guruhi — xuddi shu nomdagi baland togʻlarda yashaydigan gvasiylar. Ular koʻl yaqinida yashovchi suba qabilasining eng katta guruhidir. Bugungi kunda orollar va baland togʻlarning koʻplab aholisi hali ham Luganda tili bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan Suba lahjasini saqlab qolishgan, garchi koʻp jihatdan unga Luo xalqining tili kuchliroq taʼsir koʻrsatadi.

Subalarning aksariyati Mfangano orolida yashaydi. 2013-yildan beri Suba dekabr oyida Rojdestvo oldidan haftada ikki kun davomida Rusinga orolida yillik madaniy festival Rusinga festivaliga mezbonlik qiladi. 2018-yilda festivalda 13 davlatdan 8000 kishi qatnashdi . Mfangano orolida Abasuba Community Peace Museum va Mavanga gʻorlari joylashgan. Suba dastlab Ugandadan Viktoriya koʻli boʻylab koʻchib oʻtgan va Rusinga va Mfangano orollariga joylashgan. Boshqa kichik guruhlar XVIII asr boshlarida xuddi shu koʻl qirgʻogʻiga koʻchib oʻtdilar va joylashdilar. Orollarda qo‘nim topganlar o‘z nomiga „chula“ so‘zini qo‘shgan, bu „orol xalqi“ degan maʼnoni bildirgan. Boshqalar oʻzlarini Fangano deb atashgan.

Manbalar

Adabiyot va manbalar 

 Okoth-Okombo, Duncan (1999) 'Til va etnik oʻziga xoslik: Abasuba ishi', Keniya fanlar jurnali (seriya C, gumanitar va ijtimoiy fanlar) 5, 1, 21-38.
 Heine, Bernd va Brenzinger, Mathias (tahrirlar) (2003) „Afrika“, YuNESKOning yoʻqolib ketish xavfi ostidagi tillar Qizil kitobiga kiritilgan . (kirish pastki)
Subvensiya

Subvensiya (lot. subvenire — yordamga kelmoq) — Qonun hujjatlarida nazarda tutulgan tartibda muayyan maqsadlarga sarflash sharti bilan yuqori byudjetdan quyi byudjetga qaytarilmaslik sharti bilan ajratiladigan pul mablag`lari.Dotatsiyadan farqli ravishda aniq maqsadlarga yo'naltirilgan bo'ladi.
Subvensiya asosan Mintaqalarni rivojlantirtirish uchun va o'zini o'zi moliyaviy jihatdan to'la ta'minlolmaydigan hududlar uchun ajratiladi.

    
UzBender.Ru
Subirrigatsiya

Subirrigatsiya (sub... va irrigatsiya) — tuproq ostidan sugʻorish turi; grunt suvlari satxini sunʼiy koʻtarish yoʻli bilan tuproqning oʻsimlik ildizi tapqalgan qismini namlashga erishiladi. S. ni faqat komektordrenaj tarmogʻi qurilgan gidromorf va yarim gidromorf tuproklardagina qoʻllash mumkin. Ochiq zovurlarda toʻgʻon solish, yopiq drenajda gidrantlarni berkitish, shuningdek, ularni sugʻorish suvi bilan toʻldirib grunt suvlari sathi koʻtariladi. Masalan, Xorazm vohasida S. may oyi oʻrtalarida, ekinlar hali yosh boʻlib, odsiy usulda egatlar orqali suv berish uchun egat ochish qiyin boʻlgan davrda amalga oshiriladi. Fargʻona vodiysida sugorish tarmoqdarining etagida joylashgan xoʻjaliklarda avgust oyida suv tanqisligi sezilganda, shuningdek, yuzalatib suv berish sonini kamaytirishda S. dan foydalaniladi.
Sublitoral

Sublitoral (sub... va litoral) — okean va dengizlar tubining litoraldan bevosita pastrokda joylashgan qirgʻoq boʻyi qismi. Suv kaytgandan keyingi suv sathidan suv osti oʻsimliklari oʻsadigan eng pastki chegara (batial)gacha choʻzilgan. Suv havzasining tabiiy sharoitiga qarab S.ning kuyi chegarasi 40 m dan 150 m gacha chukurlikda yotadi. S. eni 10 yoki 100 m dan (Krra, Bering, Oxota dengizlari) to 1500—2000 m gacha (Barens dengizi). S. dagi oʻsimliklar qoʻngʻir, kizil va koʻk suvoʻtlardan, hayvonot dunyosi mollyuskalar, chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, ninaterililardan iborat. S. zonasidan umurtkasizlar ovlanadi. Ustritsasi, krablar, Uzoq Sharq dengizlarida — goloturiyalar muhim ahamiyatga ega. Treska, piksha, kambala ham ovlanadi, dengiz karami yigʻib olinadi.
Suboshi

Suboshi — lashkarboshi, sarkarda, oliy bosh qoʻmondon. Bu unvon Turk xoqonligida saltanat uchun qilgan buyuk xizmatlari, sarkardalik isteʼdodi bilan dong taratgan shaxslar (mas, Turk xoqonligida Kultegin, Moʻgʻilon, Inal qagʻan) gagina berilgan. Qoraxoniylar qoʻshinida Sdan rostgoʻylik, shijoat va botirlik, harbiy amaliyotlar chogʻida turli harbiy mahorat ishlata bilishlik talab qilingan. Saljuqiylar saltanatida "S." atamasi qabila boshligʻi, viloyat, oʻlka hokimi maʼnolarida qoʻllangan. Saljuqiylar sulolasi asoschisi Saljuq ham S unvoniga ega boʻlgan. Viloyat hokimlariga S unvoni qatori arabcha "amir" unvoni ham berilgan. S. sulton farmoniga muvofiq harbiy yurishga chiqqan. Usmonli turklar davlatida S. avvalgi mavqeini asta-sekin boy bergan, u chekka viloyatlarda mirshab vazifasini bajargan. Uning vazifasini bashbuk, miri ashiret, reye deb atalgan amaldorlar egallagan. Ayni shu maʼnoda S.ning Oʻrta Osiyoda ham faoliyat koʻrsatganligi tarixiy manbalarda aks etgan. Hozirgi Turkiyada yermulkni boshqaruvchi shaxs S. atamasi bilan ataladi.
Subsidiya

Subsidiya ( — yordam, nafaqa, qoʻllabquvvatlash) — davlat byudjeti, mahalliy byudjetlar mablagʻlari yoki maxsus fondlardan jismoniy va yuridik shaxslarga, mahalliy organlarga, boshqa davlatlarga beriladigan pul mablagʻi yoki natural shaklidagi yordam. Mablagʻlar koʻrinishidagi aniq manzilli Subsidiyalar bevosita, soliq yoki boshqa imtiyozlarni joriy etish bilvosita Subsidiya deb ataladi. Subsidiya davlat tomonidan qaytarib olmaslik sharti bilan ajratiladi. Subsidiyalar iqtisodiyotni diversifikatsiyalash (tarkiban oʻzgartirish), eksportimportni muvozanatlab turish, fantexnika yangiliklarini oʻzlashtirishni yoʻlga qoʻyish, milliy sanoatni oʻstirish, ayrim hududlarni rivojlantirish, konversiya va boshqa maqsadlarda ajratiladi. Jahon bozoridagi narxni ushlab turish uchun bozorga qoʻshimcha tovarlarni chiqarmaslik zarur boʻlganda davlat oʻz tovarlarini zaxiraga oʻtkazib turgan firmalarga Subsidiya berib, tovarlarni saqlab turish harajatlarini qoplaydi. Davlatning iqtisodiy dasturlarida ishtirok etadigan korxonalar ham Subsidiya oladi.

Tovarlar ishlab chiqarish, ishlar bajarish, xizmatlar koʻrsatish va ularni realizasiya qilishni moliyalashtirish yoki birgalikda moliyalashtirish yoki birgalikda moliyalashtirsh yoxud maqsadli harajatlarning oʻrnini qisman qoplash uchun byudjet tizimi byudjetlari hisobidan yuridik va jismoniy shaxslarga beriladigan pul mablagʻlari.
Substansiya

Substansiya (lot. substantia — mohiyat) — narsa va hodisalarning mohiyatini, asosini ifodalovchi tushuncha. Odatda, materiya, modda soʻzining sinonimi sifatida qoʻllaniladi. S. falsafada xilmaxil olamning, obyektiv reallikning, tabiat, jamiyat, inson va uning tafakkuri tarixini, inson bilimlarining natijalarini ham oʻziga qamrab oluvchi konkretlikning nazariy inʼikosi, bilish nazariyasining asosiy tushunchasi sifatida talqin etiladi. Bunday universal mohiyat muayyan narsa, hodisalar va ularning oʻzaro aloqadorliklari orqali namoyon boʻladi. Yunon faylasuflari S. deb narsalarning doimiy, tub va oʻzgarmas xususiyatini, asl mohiyatini anglashgan, universiteta aksidensiya tushunchasini qaramaqarshi qoʻyishgan. Keyinchalik sxolastlar butun mavjudotning asl mohiyatini tashkil etuvchi S. — xudodir degan gʻoyani ilgari surdilar (qarang Sxolastika). Olamning moddiy sababi va ilohiy S. haqidagi dualistik talqinni R. Dekart olgʻa surdi, u Spinoza falsafasida yanada rivojlantirildi. I. Kant Sni tafakkurning aprior shakli, yaʼni tajribadan olingan bilimlarni sintezlovchi shakli deb izohladi. Uning fikricha, S.ning doimiyligi barcha vaqt mobaynida oʻtkinchi boʻlgan narsalarga nisbatangina namoyon boʻladi. Gegel Sni narsalardagi oʻzgaruvchan, oʻtkinchi tomonlarning yaxlitligi sifatida taʼriflab, uni "har qanday haqiqiy rivojlanishning asosidir", deydi.

Sharq falsafasida Forobiy Sni eng umumiylik sifatida tushuntirgan. Ibn Sino Sni "substansional umumiylik va aksidental umumiylik"ning oʻzaro munosabati doirasida talqin etib, ularning birbiri bilan bogʻlanganligiga, biri ikkinchisisiz mavjud boʻla olmasligiga eʼtiborni qaratdi. Sni tushunishda ham materialistik, ham idealistik qarash bor. Materialistlar S. deb obyektiv reallikni, materiyani, idealistlar esa, xudoni, mutlaq gʻoyani, ruhni, umuman moddiy boʻlmagan asosni tushunadilar. Pozitivistlar Sni mavhum tushuncha sifatida taʼriflab, bu tushuncha tadqiqotchini chalgʻitib, uning fikrini yoʻq narsaga bogʻlab qoʻyadi, aslida odam xilmaxilliklar va ularning birliklaridan iborat, bunga esa moddiylik ham, maʼnaviylik ham kiradi deb hisoblashadi. Hozirgi zamon tabiatshunosligi uchun S. faqat rasmiy tushuncha boʻlib, hodisalarni ifodalovchi degan maʼnoni bildiradi.
Substrat

Substrat (lot. substratum — toʻshalma, asos) — 1) biologiyada — oʻtroq yashaydigan organizmlar yopishadigan asos; tashqi mugʻitning tayanch elementi, mas, bentosdagi organizmlar uchun suv tubi. S. mikroorganizmlar va oʻsimliklar uchun oziq muhiti ham boʻladi; 2) biokimyoda — ferment taʼsirida oʻzgaradigan modda.
Subtropik mintaqalar

Subtropik mintaqalar - Yerning har ikki yarim sharidagi geografik mintaqalar, 30° va 40° kengliklar orasida joylashgan. Sovuq oyning oʻrtacha temperaturasi 0° dan yuqori. Subtropik mintaqalarda yil boʻyi oʻsimliklar vegetatsiyasi davom etadi. Yoz bilan qishning havo temperaturasi katta farq qiladi. Yozda tropik, qishda moʻʼtadil havo massalari hukmron. Dengiz boʻyidan quruqlik ichiga kirib borgan sari yogʻin miqdori kamayib, iqlim kontinentallashib boradi. Subtropik iqlimning 2 turi mavjud: materik subtropik iqlim va okean subtropik iqlimi mavjud. Materik subtropik iqlimda yoz issiq va quruq, qish beqaror, nisbatan sovuq boʻladi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 24—30°, yanvarda 0— 4° boʻladi. Yogʻin 300–500 mm, togʻlarning shamolga roʻpara yon bagʻrilarida 800–1000 mm. Okean subtropik iqlimga havo temperaturasining yil davomida keskin oʻzgarmasligi, yozda ancha past (20° atrofida), qishda iliq (12° chamasida) tra boʻlishi xos. Sm.da tuproq, asosan, qizil hamda kulrangjigarrang, sariqqoʻngʻir tuproklar. Oʻsimlik dunyosi xilmaxil. Choʻl va chala choʻllardan doim yashil oʻrmonlargacha mavjud. Har bir materikda Sm.ning 3 asosiy — gʻarbiy okean boʻyi yoki oʻrta dengiz boʻyi, kontinental va sharqiy okean boʻyi sektorlari ajratiladi. Kontinental Sm. materikning ichki qismlariga xos. Ularda yogʻin kam (200–400 mm), yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0—4°, obhavo beqaror. Yoz issiq va quruq (28—30°). Yozda issiq 50° ga yetgani va qishda sovuq —10° dan past boʻlgani qayd etilgan. Yogin qish va bahorda yogʻadi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Termiz va Denov tumanlari shu mintaqada joylashgan. Asosan, choʻl va chala choʻl zonasiga kiradi. Su v bor yerlar oʻzlashtirilib, vohalarga aylantirilgan. Issiqsevar oʻsimliklar, jumladan, magnoliya, palma daraxti ekiladi, ingichka tolali paxta, shakarqamash, subtropik mevalar (limon, xurmo, apelsin va boshqalar) yetishtiriladi.Bu mintaqa materikning chekka shimoli va chekka janubida tarkib topgan. 

Geografiya
Subtropik oʻsimliklar

Subtropik oʻsimliklar - asosan, doim yashil, barg toʻkadigan baʼzi mevali daraxtlar hamda butalar. Bularga avokado, anjir, anor, apelsin, mandarin, limon, greyfrut, zaytun, xurmo, chilonjiyda (unobi), pista, mushmula, tok, dafna va boshqa kiradi. Su. mazali, toʻyimli va dorivor xususiyatga ega meva beradi. Mevasi yangiligicha, konservalangan hamda quritilgan holda isteʼmol qilinadi. S.oʻ. vegetatsiya davrining uzunligi, qishda tinim davriga oʻtishi bilan tropik oʻsimliklardan farqlanadi. Asosan, subtropik mintaqalarits yetishtiriladi. Oranjereya yoki transheyalarda, shuningdek, uy sharoitida oʻstiriladi. S.oʻ.ning sovuqqa chidamliligi turlicha. Masalan, limon sovuqqa chidamsiz, anjir, anor, xurmo chidamliroq. Oʻzbekistonda S.oʻ.ning baʼzi turlari (apelsin, mandarin, limon va boshqalar) oranjereya yoki transheyalarda, shuningdek, uy sharoitida oʻstiriladi. Soʻnggi yillarda subtropik mevalar Shreder nomidagi Bogdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasida, Toshkent viloyati Qibray tumanidagi limonariy shirkat xoʻjaligida, Surxondaryo viloyatidagi Denov oʻrmon xoʻjaligida va boshqa bir qancha viloyatlardagi ayrim xoʻjaliklarda, shuningdek, tomorqalarda oʻstirilib, koʻchatlari yetishtirilmoqda.

Adabiyot 
 Kulkov O. P., Muhamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari, T., 1968; Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989; Zaysev Yu. I., Sitrusovqe v komnate, T., 1990.

Rixsivoy Joʻrayev.