MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kimvrlar

Kimvrlar — german qabilalari. Yutlandiya yarim orolda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrning oxirida tevtonlar bilan birgalikda jan. tomon yurib Rim respublikasi hududiga bostirib kirgan; miloddan avvalgi 101 yilda Versella (hozirgi Verchelli) boʻsagʻasida G. Mariy tomonidan tor-mor etilgan. Kimvrlar "podshosi" Boyoriks halok boʻlgan. Kimvrlarva tevtonlarning bu bosqini qad. germanlar tomonidan Rimga kilingan bosqin edi.

Manbalar 

 

Millatlar
Tarix
Kimgansan

Kimgansan (koreyscha kimgan -olmos, san — togʻ), Olmos togʻlari — Sharkiy Koreya togʻlarining shim. qismi, Shim. Koreyada. Uzunligi 80 km chamasida, eng baland joyi 1638 m. Granit jinslardan tuzilgan parallel tizmalardan iborat. Tor daryo daralari bilan oʻyib yuborilgan. Turli-tuman manzarali relyef shakllari, sharsharalar uchraydi. Yon bagʻirlari dub va aralash oʻrmonlar bilan qoplangan. Volfram, molibden, nikel, mis, temir ruda konlari bor. Qoyalarni oʻyib Budda haykallari yasalgan. Kurort koʻp. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Kim Dae-jung

Kim de jung (1925.3.12, Moxpxo — 18.8.2009, Seul) — Koreya Respublikasi prezidenti. "Konguk" universitetini tugatgan (1953). 1960 va 1963—72 yillarda Milliy kengash deputati. 1971 va 1987 yil mamlakat prezidentligiga oʻz nomzodini qoʻygan. 1987 yildan Tinchlik va demokratiya partiyasi raisi. 1988 yildan Milliy kengash, deputata va unda oppozitsiya yetakchisi. s. 1995 yildan Yangi siyosat uchun milliy kongress partiyasi prezidenti. 1997 yil dekabrdan Koreya Respublikasi prezidenti. Nobel tinchlik mukofoti laureati (2000).

Manbalar 

1925-yilda tugʻilganlar
3-dekabrda tugʻilganlar
18-avgustda vafot etganlar
2009-yilda vafot etganlar
Kimyoviy belgilar

Kimyoviy belgilar - kimyoviy elementlarning shartli belgilari. Har bir element lotincha nomining birinchi harfi bilan yoki birinchi va keyingi biror harfi bilan belgilanadi, mas, uglerod (Sagopeit)ning kimyoviy belgisi — S, kalsiy (Sa1ssht)niki — Sa, kadmiy (Sadmiy)niki — Cd, mis (Sirgat)niki — Si va h.k. Har bir belgi elementning bir atomini yoki uning atom massasisiga son jihatdan teng boʻlgan ogʻirlik miqdorini bildiradi. Masalan, S uglerodning bir atomini yoki 12 ogʻirlik qismini, O kislorodning bir atomini yoki 16 ogʻirlik qismini bildiradi va h.k. K. b. birikmalarning tuzilishini va kimyoviy reaksiyalarning borishini sxema tarzida ifodalash uchun ham xizmat qiladi (yana q. Mendeleyev davriy sistemasi).

Manbalar
Kimyoviy bogʻ

Kimyoviy bogʻ yoki kimyoviy bogʻlanish — ikki yoki undan ko'p atomlarning oʻzaro taʼsiri natijasida kimyoviy barqaror sistemalar (molekulalar, radikallar, molekulyar ionlar, komplekslar, kristallar va b.) hosil boʻlishi.
Asosan, 2 xil boʻladi:

 Atom (kovalent) bogʻ — kimyoviy xossalari jihatidan bir-biriga oʻxshash yoki xossalari bir-biriga yaqin boʻlgan atomlar oʻrtasidagi bogʻ. Bu bogʻ har qaysi atomdan bittadan elektron oʻzaro taʼsir etib, shu atomlarga tegishli birlashtiruvchi elektron juftligini hosil qilishi natijasida yuzaga keladi. Bu bogʻ oddiy moddalarning (H2, O2 va b.), murakkab moddalarning (CH4, H2O, NH4Cl va b.) va organik birikmalarning molekulalariga xos. Kovalent bogʻlar 2 atom uchun umumiy boʻlgan elektronlarning 2 jufti bilan yuzaga kelsa — qoʻshaloq, 3 jufti bilan yuzaga kelsa — uchlik kovalent bogʻ deb ataladi; Struktura formulalarda ular 2 ta yoki 3 ta chiziqcha bilan koʻrsatiladi. Masalan, H2C=CH2 — etilen, HC≡CH — atsetilen, H—C≡N — vodorod sianid va hokazo.
 Ion (elektrovalent yoki geteropolyar) bogʻ — elementlarning atomlaridan biri elektron berib (yoʻqotib), musbat ionga aylanadi. Ikkinchi element atomi esa bu elektronni qabul qilib, manfiy ionga aylanadi; Soʻngra bu musbat va manfiy ionlar oʻzaro bog'lanib molekula hosil qiladi. Bunday molekulaning musbat va manfiy qutbi boʻlgani uchun u, geteropolyar yoki ion bogʻlanishli molekula deyiladi. Ion bogʻ xossalari bir-biridan katta farq qiladigan elementlar — asl metallar bilan metallmaslarning atomlari orasida (masalan: natriy xlorid NaCl yoki kalsiy ftorid CaF2 molekulasida) yuzaga keladi. Mendeleyev davriy sistemasining 1-guruh metallari 1 zaryadli (ion valentligi +1), 2-guruh metallari 2 zaryadli (ion valentligi +2) ionlar hosil qiladi. Galogenlar, davriy sistemaning 7-guruh elementlari elektron qabul qilib, manfiy zaryadlangan (ion valentligi -1) 1 valentli ionlar, kislorod va xossalari oʻnga oʻxshash elementlar esa 2 ta elektron qabul qilib manfiy zaryadlangan (ion valentligi -2) 2 valentli ionlar hosil qiladi.

Kimyoviy bogʻlarning yuqorida keltirilgan asosiy xillari orasida oraliq shakllari ham bor.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy ingibitorlar

Kimyoviy ingibitorlar - kimyoviy reaksiyalarni sekinlashtiruvchi yoki toʻxtatib qoʻyuvchi moddalar. Faol markaz yoki faol zarrachalar ishtirokida boradigan katalitik va zanjir reaksiyalarda qoʻllaniladi. K.i. reaksiya jarayonida katalizatorning faol markazlarini toʻsadi yoki faol zarrachalar bilan taʼsirlashib, zanjirni davom ettira olmaydigan nofaol radikallar hosil qiladi va natijada reaksiyaning toʻxtashiga sabab boʻladi. K.i. sistemaga reaksiyaga kirishuvchi moddalarning konsentratsiyasiga nisbatan juda kam miqdorda (10~2— 10 s mol) qoʻshiladi. K.i. nomaqbul jarayonlarni, mas, metallarning korroziyalanib yemirilishini, yoqilgʻi, surkov moylari va oziq-ovqat mahsulotlarining oksidlanishini sekinlashtirish yoki toʻxtatishda keng qoʻllaniladi. Reaksiyalarning sekinlashuvi yoki toʻxtashi K.i,ning miqdoriga, tabiatiga va reaksion muhitga, qoʻshilgan vaqtga, temperaturaga va K.i. samaradorligiga taʼsir qiluvchi boshqa moddalar borligiga bogʻliq. Korroziya ingibitorlari metallarni korroziyadan saqlash uchun korrozion faol muhitga qoʻshiladi. Ular metall yuzasiga yutiladi yoki metall ionlari bilan qiyin eruvchi birikmalar hosil qiladi. Bu birikmalar metall yuzasida oʻta yupqa parda hosil qilib, uni himoyalaydi. Mashina detallarini saqlash va tashish vaqtida korroziyadan himoyalash uchun K.i. keng qoʻllaniladi. Metallarni korroziyadan saqlash uchun K.i. yoqilgʻi, moy va polimer qoplamalarga ham qoʻshiladi.

Oziq-ovqatga xushboʻy hid beradigan va uning oksidlanishini toʻxtatadigan tabiiy K.i. sifatida zira, zigʻirak, marmarak, mavrak va b. dorivorlar qadimdan ishlatilib keladi. Tabiiy yogʻ va moylardagi ingibitorlar (tabiiy K.i.), mas, tokoferollar yogʻ va moyni tozalash vaqtida yoʻqoladi, shuning uchun tozalangan yogʻ va moyga odatda K.i. qoʻshiladi, xom paxta moyi yoki soya moyi ham shu maqsadda ishlatiladi. K.i.ning taʼsirini boshqa moddalar, mas, sitrat (limon) va askorbat kislotalar kuchaytirishi mumkin.

Polimerizatsiya ingibitorlari monomerlar saqlanganda yoki qayta haydalganda ularning polimerlanishini toʻxtatadi yoki sekinlatadi. Oltingugurt, fenollar, tannin, kanifol, mis tuzlari va b. polimerizatsiya ingibitorlaridir.

Manbalar
Kimyoviy kinetika

Kimyoviy kinetika (yunoncha: κίνησις — harakatlanuvchi), kimyoviy reaksiyalar kinetikasi — fizik kimyoning kimyoviy reaksiyalarni vaqt mobaynida kechadigan jarayon sifatida oʻrganadigan boʻlimi. Bu jarayon mexanizmi uni amalga oshiradigan sharoitlarga bogʻliq. Kimyoviy kinetika kimyoviy reaksiyalarning tezligi, yoʻnalishi, oʻtkazish sharoitlari orasidagi oʻzaro bogʻliqlik qonuniyatlari va ularga taʼsir etuvchi omillarni tadqiq qiladi. Murakkab kimyoviy reaksiyalar mexanizmini oʻrganish kechayotgan jarayon qanday elementar bosqichlardan iboratligini va bu bosqichlar oʻzaro qay tarzda bogʻliqligini, qanday  mahsulotlar hosil boʻlishini va boshqani aniqlashga imkon beradi. Kimyoviy kinetika elementar reaksiyalarni faol zarrachalar (erkin atomlar va radikallar, ionlar va ion radikallar, taʼsirlangan molekulalar va boshqa) ishtirokida oʻrganadi. Molekulalar va kimyoviy bogʻlar tuzilishini kinetik tadqiq qilish natijalaridan foydalanib kimyoviy kinetika molekulalar Reagentlarining tuzilishi hamda ularning reaksiyaga kirishish krbiliyatini aniqlaydi. Kimyoviy kinetikaning faol toʻqnashish va faol kompleks nazariyalari mavjud. Faol toʻqnashish nazariyasiga koʻra, kimyoviy oʻzgarish boʻlishi uchun toʻqnashuvchi molekulalarning energiya zahirasi maʼlum minimumdan kam boʻlmasligi shart. Bunday molekulalar faol molekulalar deyiladi. Bu na-zariyaning matematik ifodasi: K= =Aye~Ye/yu(Arrenius tenglamasi); K—tezlik konstantasi (yoki solishtirma tezlik); R — universal gaz doimiysi; T — absolyut temperatura; Ye — aktivlanish energiyasi — aktiv molekulalar energiyasi zahirasining yigʻishshsi; A — proporsionallik.

Aktiv kompleks nazariyasiga muvofiq, AV+SA -" S+V koʻrinishida reaksiya borayotgan boʻlsa, A—V bogʻi darhol uzilmaydi va A—S bogʻi ham darhol hosil boʻlmaydi. AV va S moddalari bir-biriga yaqinlashganda A—V bir-biridan uzoqlashadi va A—S birbiriga yaqinlashib boradi. Maʼlum bir paytda ABC kompleksi vujudga keladi. Soʻng aktiv kompleks parchalanib, reaksiya mahsulotlariga aylanadi. Bu nazariya aktivlanish energiyasining mohiyatini tushuntirib beradi va reaksiyalar (hozircha oddiy reaksiyalar)ning tezligini nazariy hisoblash yoʻlini koʻrsatadi. Yuqorida bayon etilgan 2 nazariya birbiriga zid emas, balki bir-birini toʻldiradi. Kinetik tad-qiqotlar kimyo fanining mustaqil boʻlimlari (kataliz, fotokimyo, plazmakimyo, radiokimyo, elektrokimyosh b.)ga muhim tarkibiy qism boʻlib kiradi. Kimyoviy kinetika oʻz tadqiqotlari va nazariy umumlashmalarida matematika, kibernetika, atom va molekulyar fizika, kvant kimyosi, spektroskopiya, analitik kimyo va b.ning yutuqlaridan foydalanadi. Kimyoviy kinetikaning kinetik maʼlumotlari va nazariy konsepsiyalari atmosfera va gidrosferaning ekologik modellarini tuzishda, koinotda sodir boʻladigan jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllaniladi.

Manbalar 

Kimyoviy kinetika
Kimyoviy melioratsiya

Kimyoviy melioratsiya - kimyo viy yoʻl bilan tuproqning xususiyatlarini yaxshilash va qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligini oshirish tadbirlari tizimi. K.m. da tuproqning ildiz tarqaladigan qatlamidan ekinlar uchun zararli tuzlar ketkaziladi; nordon muhitli tuproqlarda vodorod va alyuminiy, shoʻrtob tuproqlarda natriy (ularning tuproq singdirish majmuida boʻlishi tuproqning kimyoviy, fizik-kimyoviy va biologik xususiyatlarini yemonlashtiradi va unumdorligini pasaytiradi) miqdori kamayadi.

K.m. qadimgi davrdan maʼlum, lekin uning samarali usullarini atroflicha ishlab chiqish va izlanishlar 19-asrda boshlandi. 20-asrda K.m. ning asosiy usullari: tuproklarni ohaklash, gipslash va nordonlashtirish nazariyalari yaratildi. Tu proqni ohaklash or-qali qishloq xoʻjaligi ekinlariga taʼsir etadigan zaharli ortiqcha tuproq nordonligi yoʻqotiladi va tuproq unumdorligi oshiriladi; asosan, gleylanish izlari boʻlgan podzol va chimli-podzol tuproqlarda qoʻllanadi; tuproqning fizik xususiyatini yaxshilaydi. T u p r o q ni gipslash tuproqning haddan tashqari ishqoriyligini, shoʻrtobligini ketkazadi; shoʻrtoblarda gips taʼsirida singdirilgan natriy kalsiyga almashinadi; solodlar va solodlashgan shoʻrtobli tuproqlar K.m.si tuproqqa Sa(SON)2 solib, vodorod ionini kalsiyga almashtirib, kolloid kompleksini mahkamlashdan iborat.Tuproqlarni nordonlashtirish da oʻnga nordon kimyoviy moddalar: sodali shoʻrtob tuproklarda kalsiy birikmalarining erishini oshiradigan va sodani neytrallaydigan sulfat kislota, oltingugurt, temir sulfat, alyuminiy sulfat va b. solinadi. Shuningdek, tuproq xususiyatlarini tubdan yaxshilashga olib keladigan organiq va mineral oʻgʻitlarni katta dozalarda solish ham K.m.ga kiradi. K.m.ning muhim vositalaridan biri — ildiz tarqaladigan qatlamni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan xrlatdagi fosfor bilan boyitishdan iborat.

K.m. dehqonchilik madaniyati yuqori boʻlgan, oʻsimliklar oʻzining normal oʻsishi va rivojlanishi uchun zarur suv, oziq moddalari va b. omillar bilan yetarli darajada taʼminlangan sharoitda yaxshi samara beradi. K.m.ni melioratsiyaning boshqa turlari — sugʻorish, suvni qochirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurashish, shoʻr yerlarni yuvish bilan birgalikda qoʻshib olib borish maqsadga muvofiq.

Sobir Aeimboyev.

Manbalar
Kimyoviy muvozanat

Kimyoviy muvozanat – toʻgʻri va teskari reaksiyalar tezligi tenglashgan holat. Masalan, N2+3H2 p±2NH3 reaksiyasida azotning vodorod bilan birikish (toʻgʻri reaksiya) tezligi ammiakning azot va vodorodga parchalanish (teskari reaksiya) tezligiga teng. K.m. sodir boʻlganda reaksiya goʻyoki toʻxtab qolgandek koʻrinadi, aslida ikkala reaksiya ham davom etadi, biroq bu reaksiyalarning biri ikkinchisining natijasini yoʻqqa chiqaradi. Mohiyatiga koʻra, K.m. dinamik muvozanatdir. Oʻzgarmas muhit (kislotali yoki asosli) va sharoitda (temperatura, bosim) reaksiyaga kirishayotgan moddalar konsentratsiyasining oʻzgarmasligi K.m.ning muhim belgisidir. K.m.ni oʻrganish nazariy tadqiqotlar va turli amaliy masalalarni hal qilishda katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Kimyoviy radikallar

Kimyoviy radikallar, erkin radikallar — kimyoviy reaksiyalarda, odatda, bir birikmadan boshqa birikmaga oʻzgarmasdan oʻtadigan atomlar guruhi. Mas, CH3-(metil) radikali: 2CH3I+2Na>CH3CH3+2Nal. Kimyoviy radikallar juda qisqa vaqt (mas, SN3 0,004 sek) erkin holda boʻladi. Geterogen katalizda, tirik organizmdagi fermentatsiya jarayonlarida, yonish va portlash reaksiyalarida, kreking , piroliz va polimerlanish jarayonlarida Kimyoviy radikallar muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Kimyoviy reaktivlar

Kimyoviy reaktivlar, kimyoviy reagentlar — kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish uchun ishlatiladigan moddalar. Turlari: oʻta toza K.r.; kimyoviy toza K.r.; kimyoviy analiz uchun qoʻllanadigan toza K.r.; toza K.r., tozalangan K.r., texnik K.r. Tarkibiga koʻra, K.r., anorganiq, organiq va radioaktiv izotoplar bilan nishonlangan K.r.ga, ishlatilishiga koʻra, organiq — analitik reagentlar, kompleksonlar, fiksanallar, rN — indikatorlar va b.ga boʻlinadi. K.r. solingan idish yorligʻi yoki oʻralgan qogʻozga uning tozalik darajasi, ishlatilishi, qoʻshimchalar miqdori va saqlanish shart-sharoiti yozib qoʻyiladi. K.r.ning aksariyati zaqarli, tez alangalanadi, baʼzilari portlaydi. Shu sababli, K.r.ni ishlatishda va saqlashda tegishli qoidalarga rioya qilish zarur. Havoda tez buziladigan ayrim preparatlar vodorod yoki inert gaz toʻldirilgan germetik ampulalarda, baʼzilari kerosinda (mas, ishqoriy metallar — Na, K) saqlanadi.

Manbalar
Kimyoviy sintez

Kimyoviy sintez - oddiy moddalardan kimyoviy usulda murakkab moddalar olish. Ayniqsa, organiq kimyoda katta ahamiyati bor. Plastmassa, boʻyagich moddalar, sintetik kauchuk va boshqa ishlab chiqarish Kimyoviy sintez asosida amalga oshiriladi va rivojlanadi.

Manbalar
Kimyoviy tenglamalar

Kimyoviy tenglamalar - kimyoviy reaksiyalarning kimyoviy formulalar, belgilar va son koeffitsiyentlari yordamida berilgan qisqacha ifodasi. Kimyoviy tenglamalar tenglik alomatining chap tomoniga reaksiya uchun olingan moddalarning formulalari, oʻng tomoniga esa reaksiya natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarning formulalari yoziladi. Reaksiya natijasida atomlarning umumiy soni oʻzgarmaydi, shuning uchun tenglik alomatining chap va oʻng tomonidagi har bir element atomlarining soni teng boʻlishi shart. Kimyoviy tenglamalar tuzishda moddalarning massasi va massaning saqlanish qonuniga asoslaniladi. Mas, vodorod bilan kisloroddan suv hosil boʻlish reaksiyasi tenglamasi quyidagicha ifodalanadi: 2H2O+O2= =2H2O. Reaksiyada 2 mol (4 g) vodorod 1 mol (32 g) kislorod bilan birikib, 2 mol (36 g) suv hosil qiladi. Kimyoviy tenglamalar lab. va ishlab chiqarishda muayyan reaksiyani amalga oshirish uchun zarur boʻlgan har xil hisoblarni oʻtkazishga imkon beradi.

Manbalar
Kimyoviy termodinamika

Kimyoviy termodinamika -fizik-kimyoning moddalar tarkibi, tuzilishi va hosil boʻlish sharoitlari ularning termodinamika xossalariga bogʻliqligini oʻrganadigan boʻlimi.

Kimyoviy termodinamikaning muhim yoʻnalishlaridan biri termokimyoviy va fazaviy muvozanatlar, eritmalar, jumladan, elektrolit eritmalar, elektrod jarayonlari nazariyasi, moddalar yuzasida roʻy beradigan hodisalar termodinamikasi va boshqalarni oʻrganadi. Termodinamikaning uchta asosiy qonuni mavjud. Birinchi qonuni termokimyoning asosi boʻlib, termokimyoning asosiy qonuni — Gess qonuni uning muhim davomidir. Termodinamikaning ikkinchi qonuni kimyoviy muvozanatlar xaqidagi taʼlimotdir. Kimyoviy muvozanatlarni hisoblashda termodinamikaning uchinchi qonuni va oʻnga bogʻliq boʻlgan Plank (nemis fizigi) pastuloti katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Kimyoviy texnologiya

Kimyoviy texnologiya - tabiiy xom-ashyo, sanoat chiqindilari, shuningdek, sintetik yarim mahsulotlarni kimyoviy yoʻl bilan qayta ishlab, isteʼmol mahsulotlari va ishlab chiqarish vositalariga aylantirishning iqtisodiy va ekologik jihatdan qulay usullari va jarayonlari haqidagi fandir. Kimyoviy texnologiya usullari va jarayonlarining fizik-kimyoviy sharoitlarini tekshirish, texnologik jarayonlarning sxemalarini ishlab chiqish, asbob va uskunalarning tuzilishi va ularni tayyorlash uchun zarur materiallarni aniqlash Kimyoviy texnologiyaning vazifasidir. Har qanday Kimyoviy texnologiya jarayonining asosiy elementlari — xom-ashyo, energiya, asbob va uskunalardir. Kimyo, metallurgiya, qurilish materiallari, yoqilgʻi, toʻqimachilik, kon, oziq-ovqat va boshqa sanoat tarmoqlarida Kimyoviy texnologiya usullaridan foydalaniladi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish usullari va jarayonlarining umumiy, muhim asoslari va qonuniyatlarini oʻrganadigan umumiy Kimyoviy texnologiya ham mavjud. Kimyoviy texnologiya tayyor mahsulot olish maqsadida xom-ashyo va yarim mahsulotni tayyorlash, uning holati, xossalari, shaklini maʼlum ishlab chiqarish vositalari yordamida oʻzgartirish usullari va jarayonlarini oʻrganadi. Kimyoviy texnologiya anorganik moddalar texnologiyasi (kislota, ishqor, soda, tuz, mineral oʻgʻitlar va boshqalar...) va organik moddalar texnologiyasi (sintetik kauchuk, plastmassa, kimyoviy tolalar, boʻyagich moddalar, spirt, organik kislotalar va boshqa sanoati) ga boʻlinadi.

Manbalar
Kimyoviy tok manbalari

Kimyoviy tok manbalari -kimyoviy reagentlarning oksidlanishqaytarilish reaksiyalari energiyasi hisobiga elektr toki ishlab chikaradigan qurilmalar. Dastlabki Kimyoviy tok manbalarim. Volt ustuni, Leklanshe elementi boʻlgan. Uning asosini elektrolit bilan kontakt hosil qiladigan ikki elektrod (biri oksidlagich, ikkinchisi qaytargich) tashkil qilgan. Elektrodlar orasida potensiallar farqi — elektr yurituvchi kuch (oksidlanish-qaytarilish reaksiyasining erkin energiyasiga mos) hosil boʻladi. Kimyoviy tok manbalarim. elektr kimyoviy tizimlariga koʻra, galvaniq elementlar va akkumulyatorlarga, ishlatilishi va energiyani elektr tarmogʻiga uzatilishi boʻyicha birlamchi, ikkilamchi, zahira va elektr kimyoviy generatorlarga boʻlinadi. Birlamchi Kimyoviy tok manbalarim. ga kimyoviy reagentlar energiyasidan foydalaniladigan galvanik elementlar va batareyalar kiradi. Musbat va manfiy elektrodlar suyuq yoki pastasimon elektrolit shimdirilgan gʻovak membrana-separator bilan ajratiladi va butun foydalanish davomida elektrik jihatdan bogʻlangan boʻladi. Ikkilamchi Kimyoviy tok manbalarim.ga akkumulyator va akkumulyatorlar batareyasi kiradi. Bunda kimyoviy reagentlar energiyasidan koʻp marta foydalaniladi. Zahira Kimyoviy tok manbalarim. da kimyoviy reagentlar energiyasidan fakat bir marta foydalaniladi. Bunday Kimyoviy tok manbalarim.larda, elektrolit saqlab qoʻyiladi va kerak boʻlganda ishlatiladi. Elektrolit elektrodlar orasida suyuq holatda (shisha, plastmassa va boshqa idishlarda) yoki qattiq holatda (elektr oʻtkazgich qoʻymay) saqlanadi. Ishlatish oldidan suyuq elektrolit ampulalarining uchi sindiriladi, qattiq elektrolit esa qizdirib eritiladi. Elektr - kimyovii generatorlar tashqaridan keladigan kimyoviy reagentlar (gazeimon yoki suyuq) energiyasini oʻzgartirishdan qosil boʻladigan elektr tokini uzoq, vaqt toʻxtovsiz generatsiyalash xususiyatiga ega. Ularning yuqori, past, oʻrta temperaturali, suyuq va gaz reagentli turlari bor. Bunday generatorlar kosmik obʼyektlarda, elektromobillarda muqim (statsionar) qurilmalar va boshqalarda ishlatiladi.

Manbalar
Kimyoviy tolalar

Kimyoviy tolalar — tabiiy va sintetik polimerlardan olinadigan tolalar. Dastlabki xom ashyoga qarab sintetik (sintetik polimerlardan olinadigan, mas, poliamid, poliakrilonitril tolalar) va sunʼiy (tabiiy polimerlardan, mas, sellyuloza va uning efirlaridan olinadigan tolalar) turlarga boʻlinadi. Anorganiq birikmalardan olinadigan tolalar (shisha, bazalt, kvars tolalari)ni ham baʼzan Kimyoviy tolalarga qoʻshishadi. Sanoatda ishlab chiqariladigan Kimyoviy tolalar turlari: 1) uzun yakka tola; 2) shtapel tola (ingichka tolalarning kalta boʻlaklari); 3) filament iplar (bir talay ingichka va juda uzun tolalarning eshilgan tutami). Kimyoviy tolalar qanday maqsad uchun ishlatilishiga qarab toʻqimachilik va texnika iplariga boʻlinadi. Ularning koʻpchiligi pishiq, gʻijimlanmaydi, yorugʻlik, namlik, zamburugʻlar, bakteriyalar, kimyoviy moddalar va issiq taʼsiriga chidamli. Kimyoviy tolalarni tabiiy tolalarga aralashtirib ishlatish mumkin. Kimyoviy tolalar ishlab chiqarish uchun elastik va uzun, tarmoqsiz yoki kam tarmoklangan, makromolekula hosil qiluvchi polimerlar ishlatiladi. Bu tolalar yetarlicha katta molekulyar massaga ega boʻlib, eritilganda va qizdirilganda parchalanmasdan suyuqlanadi. Kimyoviy tolalarni ishlab chiqarish jarayoni: yigiriladigan eritmalar tayyorlash; tola olish va tolaga shakl berish; tolani pardozlashdan iborat. Kimyoviy tolalar arzonligi va sifati (mexaniq xossalari: mustahkamligi, elastikligi, yeyilishi, kirishimligi) tabiiy tolalarga nisbatan yaxshi boʻlgani uchun tobora koʻp ishlab chiqariladi. 1990-yilda butun dunyoda tayyorlangan tabiiy tolalarga nisbatan 1,5 barobar koʻp miqdorda (26 mln. t ga yaqin) Kimyoviy tolalarishlab chiqarilgan boʻlsa, 2000-yilda tabiiy tolalarga nisbatan 2,5 barobar koʻp miqdorda (45—50 mln.t) Kimyoviy tolalar ishlab chiqarildi. Kimyoviy tolalar turli sohalarda tabiiy ipak, zigʻir tolasi, jun oʻrnida, gazmollar, trikotaj, qoʻlqop va paypoqlar, gilamlar, arqonlar, maxsus ish kiyimlari ishlab chiqarishda tabiiy tolalar bilan birga ishlatiladi. Oʻzbekistonda "Navoiy Azot" zavodida nitron tola. Fargʻona kimyoviy tolalar zavodida atsetat tola va texnik maqsadlar uchun kapron tola ishlab chiqariladi.

Manbalar
Kimyoviy formulalar

Kimyoviy formula — moddalarning sifat va miqdor jihatidan tarkibi va tuzilishini kimyoviy belgilar, shuningdek, sonlar, harflar va boshqa bilan berilgan ifodasi. Kimyoviy formulalar modda qanday elementlardan tashkil topganligi, bu elementlar oʻzaro qanday nisbatda birikkanligini hamda moddaning tuzilishini koʻrsatadi. Masalan, suvning formulasi H2O uning tarkibi vodorod (H) va kislorod (O) dan iborat ekanligini, bu elementlar 2:1 nisbatda birikkanligini; natriy sulfat Na2SO4 esa uning molekulasi natriy (Na), oltingugurt (S) va kislorod (O)dan tashkil topganligini, bu elementlar 2:1:4 nisbatda birikkanligini; aluminiy sulfid A12S3 esa 2 atom aluminiy (A1) ga 3 atom oltingugurt (S) toʻgʻri kelishini koʻrsatadi (yana qarang Kimyoviy belgilar).

Kimyoviy formulalar uch xil boʻladi: empirik, ratsional va struktura formulalar. Empirik formulalar modda molekulasidagi atomlarning umumiy sonini koʻrsatadi. Mas, sulfat kislota H2SO4, etan S2N6, etil spirti S2N6O va hokazo Ratsional formulalarda maʼlum sinfga kiruvchi atomlar guruhi ajratib koʻrsatiladi. Masalan, etan SN3SN3 yoki SN3— SN3, etil spirti S2N5ON yoki S2N5— ON va h.k. Struktura formulalar esa moddaning tarkibini, molekuladagi atomlarning joylashish tartibini hamda ushbu atomlar orasidagi kimyoviy bogʻlarning qanday taqsimlanganligini koʻrsatadi.

Manbalar
Kimyoviy ekvivalent

Kimyoviy ekvivalent - kimyoviy elementning massa miqdori. U vodorodning 1 (aniqrogʻi 1,008) massa qismini yoki kislorodning shoʻnga yarasha 8 massa qismini biriktiradi yoki uning oʻrnini oladi. Elementning atom massasini valentligiga boʻlib, ekvivalentini topish mumkin: E = ^ ; bu yerda E — ekvivalent, V — valentlik, A — atom massasi. Kimyoviy ekvivalent tushunchasining muhimligiga sabab shuki, elementlar bir-biri bilan Kimyoviy ekvivalentiga proporsional miqdorda oʻzaro birikadi. Gramm-ekvivalent son jihatdan gramm hisobidagi Kimyoviy ekvivalentga teng.

Manbalar