Basij

Basij (    , ), Niru-ye Moghāvemat-e Basij    , ), toʻliq nomi Sâzmân-e Basij-e Mostaz'afin (    , ),  Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusining (IIQK) beshta kuchlaridan biri. Bu kuch Basij deb nomlanadi; uning a'zosi forschada basiji deyiladi. 2019-yil iyul holatiga ko‘ra G'ulomrizo Sulaymoniy Basij qo'mondoni.

1979-yilda Eron inqilobi yetakchisi Oyatulloh Humayniy buyrug‘i bilan Eronda tashkil etilgan bo‘lib, dastlab Humayniy tomonidan Eron-Iroq urushida jang qilishga chaqirilgan harbiylashtirilgan ko‘ngillilardan iborat edi.  Akbar Hoshimi Rafsanjoniyning soʻzlariga koʻra,dastlab bu tashkilot mustaqil boʻlgan, 1981-yilning 17-fevralida Eron parlamenti  tomonidan Inqilob Qo‘riqchilari Korpusiga rasman kiritilgan va shundan so‘ng ularning oʻrtasidagi xizmatlararo raqobatga barham beriladi.

Bugungi kunda kuchlar ko'pincha, rasmiy imtiyozlar evaziga ko'ngilli sifatida qo‘shiluvchi eronlik yoshlardan iborat. Basijiylar ichki xavfsizlikni taʼminlash, jamiyat ustidan davlat nazoratini o‘rnatish, huquqni muhofaza qiluvchi organlarga ko‘maklashish, ijtimoiy xizmatlar koʻrsatish, ommaviy diniy marosimlarni tashkil etish, axloqiy me'yorlarni tartibga solish, norozilik namoyishlarini bostirish kabi faoliyat bilan shugʻullanuvchi yordamchi kuch sifatida xizmat qiladi. Bu kuch 2009 yilgi Eron saylovlaridagi keng tarqalgan norozilik namoyishlarida tez-tez ko‘rinish bergan hamda 2017-2018 yillardagi Eron noroziliklariga aralashgan.  Basijiylar o'zlarining  Eron Oliy Rahbariga sodiqliklari bilan mashhur hamda IIQKga bo'ysunadilar va uning rahbariyatidan buyruq oladilar. Eronning deyarli har bir shahrida basijiylarning mahalliy tashkiloti bor.

Basij IIQKning bir qismi bo'lib, AQSh, Bahrayn va Saudiya Arabistoni hukumatlari tomonidan terrorchi tashkilot sifatida tan olingan.

Tarixi 
Oliy rahbar Oyatulloh Ruhulloh Xumayniy 1979-yil noyabr oyida, Eron inqilobi davrida yoshlar militsiyasini tashkil etishga chaqirdi. Basij 1980-yil 30-aprelda tashkil etilgan. Unga 18 yoshdan oshgan va 45 yoshdan kichik erkaklar qo‘shilishlari mumkin edi.

Eron — Iroq urushi paytida yuz minglab odamlar Basijga ko'ngilli bo'lishdi, ular orasida 12 yoshli bolalar va yoshi saksondan oshgan ishsiz qariyalar ham bor edi. Bu ko'ngillilar shialardagi shahidlikka muhabbat, urush safarbarligida vatanparvarlik ruhi singdirilgan kishilar, ko'pincha kambag'al, dehqonlardan iborat bo‘lgan. Ular maktablarga tashriflar davomida hamda ommaviy axborot vositalari orqali faol rag'batlantirilgan. Urush paytida Islom Inqilobi Qo‘riqchilari Korpusi Basij a'zolaridan ishchi kuchini jalb qilish uchun manba sifatida foydalangan. Basijiylar mina maydonlarini tozalagani yoki dushmanning shiddatini pasaytiruvchi jonli to'lqinlar sifatida foydalanilganligi bilan mashhurlashgan. Taxminlarga ko'ra, bu taktikani qo'llash oqibatida o'n minglab odamlar halok bo'lgan.

Odatiy jonli to‘lqin taktikasi basijiylar uchun (ko'pincha juda yengil qurollangan hamda artilleriya yoki havo kuchlari tomonidan qo'llab-quvvatlanmagan) saf bo‘ylab oldinga yurish edi. Talofatlar ko'p bo'lsa-da, taktika ko'pincha Iroq muntazam armiyasining yomon tayyorgarlikdan o'tgan a'zolariga qarshi qo'llanilganda ish beradi.

Dilip Hiroga ko‘ra, 1983-yilning bahoriga kelib basijiylar 2,4 million eronlikni qurol ishlatishga o‘rgatgan va 450 ming nafarini frontga jo‘natgan.  1985-yilda IRNA Hojjatulislom Rahmoniydan iqtibos keltirgan holda basijiylar sonini 3 millionga yaqin, deb ko‘rsatadi. Tehron byurosi 1986-yilning dekabrida frontdagi basijiylarning eng yuqori soni 100 000 ekanini ta'kidlaydi.

Tiklanish 
The New York Times gazetasining yozishicha, Eron 1998-yilgi futbol bo‘yicha jahon chempionati yo‘llanmasini qo‘lga kiritganidan so‘ng o‘z-o‘zidan paydo bo‘lgan bayramlar va 1999-yil iyulidagi talabalar noroziliklaridan keyin, islomiy hukumat ko‘chalar ustidan nazoratni qo‘ldan chiqarganini sezdi hamda Basijni qayta faollashtiradi.  GlobalSecurity.org bir oz boshqacha vaqt jadvalini keltirib, u 2005-yilda qayta tiklangan, deb ma'lumot beradi .

Eron hukumati basijiylarni saqlab qolish uchun bir qancha rejalar tuzgan. Bu rejalar orasida Basij rivoji (Basij-e-Sazandegi) kabi g‘oyalarga urg‘u berilgan.  Eron politsiyasi va Ansor-e-Hizbulloh bilan bir qatorda basijiylar Erondagi talabalar namoyishlarini bostirishda faol ishtirok etmoqda. Basijiylar baʼzan ansorlardan koʻproq “intizomli” boʻlib, urmasliklari yoki hech boʻlmaganda namoyishchilarni tez jarohatlamasliklari bilan ajralib turadilar. Boshqa manbalarga ko‘ra, Ansor-i Hizbulloh Basijning bir qismi deyiladi. 

Boshqa fikrlarga asosan, Basijning Eron — Iroq urushida Eronni himoya qilish bo'yicha jangovar missiyasidan hozirgi ichki xavfsizlik tashvishlarigacha bo'lgan o'zgarishi uning obro'-e'tibori hamda mazmunining yo'qolishiga olib kelgan.

2009-yilgi saylov noroziliklari 
2009-yilgi prezidentlikka muxolifat nomzod Mir Husayn Musaviy shu yilgi Eron saylovlarida yuz bergan norozilik namoyishlari chog'ida basijiylar tomonidan amalga oshirilgan zo'ravonliklarni qoraladi. 2009-yilgi saylovlardan keyin Basijning yomon ishlashi haqida ham xabarlar bor.  Bu qo'mondon Husayn Taibning almashtirilishi hamda Basijning o‘sha yil oktyabr oyida Inqilobiy Korpusning quruqlikdagi kuchlariga rasmiy integratsiyalashuviga sabab bo'lgan, deb hisoblanadi. Namoyishlar ortidan Basij qo'mondoni Hojjatulislom Husayn Taib zo'ravonliklarda sakkiz kishi halok bo'lganini va 300 kishi yaralanganini bildirdi. 

2010-yili Eronda tadqiqot olib borayotgan norvegiyalik talaba avtobusda ketayotganida bo‘linma tomonidan o‘g‘irlab ketilgandan so‘ng Basij lageri ichida dahshatli vahshiyliklarga guvoh bo‘lganini aytadi. Talaba Norvegiya elchixonasi xodimlariga bergan ma'lumotlariga ko'ra, u hibsga olingan siyosiy muxoliflarning "ichaklari kesilgani, yoqib yuborilgani va tartibsizliklarni nazorat qiluvchi yuk mashinasi tagida ataylab bostirilgani"ga guvoh bo'lgan. 

Norozilik namoyishlari chog'ida oliy rahnamo Ali Xomanaiy o'z mavqeini saqlab qolishga qaratilgan yangi harbiylashtirilgan Haydaryan kuchini yaratdi; Haydaryon boshqaruvi a'zolarining bir qanchasi basijiylardan chiqqan.

Suriya fuqarolar urushi, 2011-yildan hozirgi kungacha 
G‘arb tahlilchilarning fikricha, 2013-yil dekabrida Eronning minglab harbiylashtirilgan Basij jangchilari Suriyaga joylashtirilgan. Suriyaning Eron uchun geosiyosiy ahamiyati va uning muhim ittifoqchi sifatidagi roli basijiylarning hozirga qadar davom etayotgan Suriya fuqarolar urushida ishtirok etishiga turtki bo'ldi. Hizbulloh jangchilariga o'xshagan Basij militsiyasi Suriya armiyasi bilan isyonchi kuchlarga qarshi ish oli boradi. Bunday ishtirok mintaqadagi bir qator davlatlar, xususan, Isroil va Turkiya uchun yangi tashqi siyosiy muammolarni keltirib chiqaradi. Chunki Eronning ta'siri Suriya mojarosida mamlakatda mafkuraviy va moliyaviy ta'siridan ham ortib bormoqda. Basijning Suriya fuqarolar urushidagi ishtiroki mintaqada Eronning hukmronligini taʼminlash maqsadida Eron tashqi siyosatida ishonchli kuch sifatida militsiyaning faol qoʻllanishini aks ettiradi [  ] va Suriyadagi fuqarolar urushi  Suriya ozodlik armiyasi rahbari Salim Idrisni xavotirga qo‘yadi.

Tashkilot va a'zolik 
Basij Islom Inqilobi Qo'riqchilari Korpusining beshinchi bo'limini tashkil qiladi. U Imom Husayn brigadalari va Imom Ali brigadalari (xavfsizlik tahdidlari bilan shug'ullanuvchi bo‘linmalar)ni o‘z ichiga oladi.  Basijning kichik guruhlariga Basij boshlang'ich o'quvchilar  [ Basij-e Danesh-Amouzi ], Basij talabalari [ Basij-e Daneshjuyi ], Basijlari universiteti, Basij davlat xizmati ( Basij-e Edarii ) va Basij qabilalari kiradi. Tehron byurosi, shuningdek, "Basijiylar uyushmasi" ( Basij-e Asnaf ) va "Basijiy mehnatkashlari" ( Basij-e Karegaron )ni ham sanab o'tadi. Basijiylar soni bo'yicha hisob-kitoblar turlicha bo'lib, uning rahbariyati tashqi manbalarga qaraganda yuqoriroq raqamlarni keltirmoqda. Rasmiy hisob-kitoblarga ko‘ra, 23,8 mln.  2020 yilga kelib Eron atrofida 54 000 ta baza bor edi.

Rahbarlar 
Hozirda Basijga 2019-yilda G‘ulomhusayn G‘aybparvar o‘rniga kelgan G‘ulomrizo Sulaymoniy qo‘mondonlik qilmoqda.

Vazifalari va faoliyati 
“Ozodlik” radiosiga ko‘ra, urush oxiriga kelib, basijiylarning aksariyati xizmatni tark etib, ko‘p yillar frontda bo‘lganidan keyin odatiy hayot tarziga qaytishgan. 1988-yilga kelib Basij nazorat punktlari soni keskin kamaydi , lekin basijiylar hali ham hijobga rioya qilishni nazorat etishar, ayollarni kiyinish qoidalarini buzganliklari uchun hibsga olishar va yoshlarni aralash jinsdagi partiyalarga ishtirok yoki qarama-qarshi jinsdagi qarindoshlar bilan jamoat joylarida yurganlik uchun qamashda davom etishardi. 

Vazifalar viloyatga qarab farq qiladi. Basijiylar sharqiy chegara hududlarida giyohvand moddalar savdosi bilan shug'ullanuvchilarga, Hurmuzg'on, Bushehrda hamda Iroq bilan chegarada kontrabandachilarga qarshi joylashtirilgan. 

1988-yilda kollej kampuslarida " Vestoksifikasiya " va hukumatga qarshi potensial talabalar tashviqotiga qarshi kurashish uchun Basijiy kollej tuzilmalari tashkil etildi.

Ashuro brigadalari 1993-yilda tuzilgan. Ushbu islomiy brigadalar ham Inqilob soqchilari, ham basijiylardan tashkil topgan va 1998-yilga kelib ularning soni 17 000 kishiga yetgan.

Golkar  fikricha, basijiylar davlat mafkurasini targ‘ib qilish, siyosiy kampaniyalarda tashviqot mashinasi boʻlib xizmat qilish, diniy boshqaruvni oqlash, siyosatchilarni himoya qilish, islom axloqi va qoidalarini tatbiq etish uchun ishlatiladi. Ular Eron Islom Respublikasining millionlab informatorlarga ega bo'lish haqidagi umumiy rejasining bir qismidir. Basijiylar muxolifatga ham putur yetkazadi, masalan, qo'zg'olon va namoyishlarni bostirishda asosiy rol o'ynaydi. 

Urushga tayyorgarlik ko'rish uchun basijiylarga shahidlikning foydalari haqida tushuncha beriladi.

A'zolarning imtiyozlari va profili 
Xabar qilinishicha, Basij a'zolari uchun imtiyozlar orasida eronlik erkaklar uchun zarur bo'lgan 21 oylik harbiy xizmatdan ozod qilish, universitetlarda ajratilgan o'rinlar hamda kichik miqdordagi stipendiya kiradi.  Basij a'zolari a'zo bo'lmaganlarga qaraganda ko'proq davlat lavozimlarini, ayniqsa, hukumat nazorati ostidagi muassasalarda xavfsizlik bilan bog'liq lavozimlarni egallashlari mumkin. Ba'zilar Basijga haqiqiy diniy e'tiqodlari tufayli qo'shilgan bo'lsa, boshqalari Basijga a'zolik imtiyozlaridan foydalanish, shuningdek, universitetga kirish uchun yoki davlat ishlarida ko'tarilish vositasi sifatida qo'shilgan.

Siyosat 
Nazariy jihatdan basijiylar Eron konstitutsiyasi bilan siyosatda ishtirok etishlari taqiqlangan, biroq uning rahbariyati, ayniqsa, 2005-yilda prezident Mahmud Ahmadinajod saylovi paytida, hatto undan keyin ham basijiy sifatida faol bo‘lgan, deb hisoblanadi.  O'tgan saylovlarda militsiya a'zolari ham qattiqqo‘l, ham islohotchilarga ovoz bergan. Prezident Ahmadinajod militsiya a'zolari tomonidan sezilarli darajada faol qo'llab-quvvatlangan, ko'pchiligi uning prezidentligi davridagi siyosatidan foyda ko'rgan.  Oliy Rahbar Xomanaiy Basijni “Eron xalqining eng katta umidi” va “beg‘ubor daraxt” deb ta’riflagan.

Yana qarang 

 Axloq patruli
 Eron Hizbullohi
 Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi
 Neda Agha-Soltanning o'ldirilishi
 Suriya fuqarolar urushidagi qurolli guruhlar ro'yxati
 Zahra Bani Yag'ub

Manbalar

Adabiyotlar 
 Golkar, Saeid. (2012) Paramilitarization of the Economy: The Case of Iran's Basij Militia, Armed Forces & Society, Vol. 38, No. 4
 Golkar, Saeid. (2015) Captive Society: The Basij Militia and Social Control in Iran. Woodrow Wilson Center Press and Columbia University Press.

Havolalar
 Video Archive of Basij
  – The Basij in the Universities