MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jinoyatda ishtirokchilik

Jinoyatda ishtirokchilik - ikki yoki undan ortiq shaxsning qasddan jinoyat sodir etishda birgalashib qatnashishi. J. i.ning bajaruvchi, tashkilotchi, dalolatchi, yordamchi kabi turlari bor. Jinoyatni bevosita sodir etgan shaxc — bajaruvchi, jinoyatga tayyorgarlik koʻrilishiga yoki jinoyat sodir etilishiga rahbarlik qilgan shaxc — tashkilotchi, jinoyat sodir etilishiga qiziqtiruvchi shaxc — dalolatchi, jinoyat sodir etilishiga koʻmaklashgan, shuningdek, jinoyatchini jinoyat sodir etish quroli, izlari va vositalarini yoxud jinoiy yoʻl bilan qoʻlga kiritilgan narsalarni yashirishga, shuningdek, bunday narsalarni olish va oʻtkazish toʻgʻrisida oldindan vaʼda bergan shaxc — yordamchi hisoblanadi. J. i. oddiy ishtirokchilik, murakkab ishtirokchilik, uyushgan guruh, jinoiy uyushma shaklida boʻladi, 2 yoki undan ortiq shaxsning oldindan til biriktirmay jinoyat sodir etishda qatnashishi — oddiy ishtirokchilik, oldindan til biriktirib jinoyat sodir etilishida ishtirok etishi — murakkab ishtirokchilik deb topiladi. Ishtirokchilik nafaqat tugallangan jinoyatda, balki shu bilan birga jinoyatga tayyorgarlikda va jinoyat qilishga qasd etishda ham namoyon boʻladi. Oʻzbekiston Respublikasi JKda jinoyatda ishtirok etganlik uchun javobgarlik doirasi, J. i.ning shakllari uchun qoʻllaniladigan jazo belgilab berilgan.Uyushgan guruh yoki jinoiy uyushma tashkil etgan yoki ularga rahbarlik qilgan shaxslar shu guruh yoki uyushma sodir etgan barcha jinoyatlar uchun, basharti, bu jinoyatlar ularning jinoiy niyati bilan qamrab olingan bo‘lsa, javobgarlikka tortiladilar.

Manbalar 

Jinoyatchilik
Jinoyatlar
Jinoyat huquqi
Jinoyat ijroiya kodeksi

Jinoyat ijroiya kodeksi (JIK) — jinoiy jazolarni ijro etish va oʻtash tartibi hamda shartlarini belgilab beruvchi jinoyat ijroiya qonun hujjatlari majmui. Oʻzbekistan Respublikasi JIK 1997-yil 25 aprelda tasdiqlanib, shu yil 1 oktabrdan amalga kiritilgan. JIK umumiy va maxsus qismlardan, 9 boʻlim, 34 bob, 197 moddadan iborat. Ularda, shuningdek, JIKga muvofiq qabul qilinadigan boshqa qonun hujjatlarida jinoiy jazoni, boshqa jinoiy-huquqiy taʼsir choralarini ijro etish prinsiplari, tartibi va shartlari koʻrsatilgan; mahkumlarning huquqiy maqomi; mahkumlarni axloqan tuzatish vositalari hamda ularni qoʻllash; mahkumlarni jazoni oʻtashdan ozod qilish; jazoni ijro etuvchi muassasa va organlar faoliyati tartibi; mahkumlarni axloqan tuzatishda davlat hokimiyati va fuqarolar oʻzini oʻzi boshqarish organlari, korxona, muassasa, tashkilotlar, jamoat birlashmalari va fuqarolarning ishtiroki belgilab berilgan.

Manbalar
Jinoyatlarni tasniflash

Jinoyatlarni tasniflash - jinoiy harakatga aniq jinoiy-huquqiy baho berish. Bunda jinoiy qilmish belgilarining jinoyat qonunida nazarda tutilgan jinoyat tarkibi belgilariga muvofiqligi aniqlanadi. J. t. dastlab tergov organlari tomonidan, yakuniy ravishda esa sud hukmi bilan amalga oshiriladi. Amaldagi jinoyat huquqida J. t.ning 2 asosiy guruhi nazarda tutilgan. Bular: 1) jinoyatlarni obʼyektiga qarab tasniflash; 2) jinoyatlarni ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab tasniflash.

Oʻzbekiston Respublikasining JKda jinoyatlar oʻz xususiyati va ijtimoiy xavflilik darajasiga koʻra: ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan; uncha ogʻir boʻlmagan; ogʻir; oʻta ogʻir jinoyatlarga boʻlingan. Ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyatlarga: qonunda ozodlikdan maxrum qilishga nisbatan yengilroq jazolar nazarda tutilgan jinoyatlar; qacddan sodir etilib, qonunda eng ogʻir jazo sifatida 3 y.dan koʻp boʻlmagan muddatga ozodlikdan maxrum qilish nazarda tutilgan jinoyatlar; ehtiyotsizlik oqibatida sodir etilib, qonunda 5 y.dan koʻp boʻlmagan muddatga ozodlikdan maxrum qilish tarzida jazo nazarda tutilgan jinoyatlar kiradi. Uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatlarga: qacddan sodir etilib, qonunda eng ogʻir jazo sifatida 3 y.dan ortiq, lekin 5 y.dan koʻp boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan; ehtiyotsizlik oqibatida sodir etilib, qonunda eng ogʻir jazo sifatida 5 y.dan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazo nazarda tutilgan jinoyatlar kiradi. Qasddan sodir etilib, qonunda ogʻir jazo sifatida 5 y.dan ortiq, lekin 10 y.dan koʻp boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan jinoyatlar ogʻir jinoyatlarni tashkil etadi. Qasddan sodir etilib, qonunda 10 y.dan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum qilish yoki oʻlim jazosi nazarda tutilgan jinoyatlar oʻta ogʻir jinoyatlar hisoblanadi. J. t. barcha jinoyatlarni ularning xususiyati, ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab muayyan turkumlarga boʻlish imkoniyatini berish bilan birga, javobgarlikni belgilash, adolatli jazo tayinlash, qonuniylik va insonparvarlik tamoyillarini amalga oshirishning muhim sharti hisoblanadi.

Manbalar
James Jeans

Sir James Hopwood Jeans (11-senatbr 1877 — 16-sentabr 1946) — ingliz fizigi, astronomi va matematigi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1906), Qirollik astronomiya jamiyati prezidenta (1925—27). Asosiy ilmiy ishlari nazariy fizika (gazlar kinetik nazariyasi, nurlanish nazariyasi) va astrofizikaga doyr. James Jeans mutlaq qora jism spektrida energiyaning tarqalish formulasini chiqardi. Astronomiya boʻyicha — James Jeans tez aylanayotgan suyuq jismlar evolyusiyasi natijasida qoʻshaloq yulduzlar paydo boʻlishi yoki jismning yassilanib spiral tumanliklar paydo boʻlishi nazariyasini ilgari surdi. James Jeansning qator ishlari yulduzlarning ichki tuzilishi va evolyusiya nazariyasiga bagʻishlangan. James Jeans kosmogonik gipoteza muallifi.

Manbalar

Havolalar 
The Dynamical Theory of Gases
1906. Theoretical Mechanics
1908. Mathematical Theory of Electricity and Magnetism
1947. The Growth of Physical Science
Jins

Jins (biologiyada) — jinsiy koʻpayishni taʼminlaydigan hamda erkak va urgʻochi organizmlarni farq qilishga imkon beradigan belgilar majmui. Hayvonlarda J. belgilari organizmning morfologik, fiziologik, biokimyoviy xususiyatlari, murakkab xattiharakatlari va boshqa orqali namoyon boʻladi. J. belgilari birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi jinsiy belgilar (jinsiy bezlar, jinsiy yoʻllar va boshqalar) gametalar xosil boʻlishi va urugʻlanishni taʼminlaydi. Ikkilamchi jinsiy belgilar (tana oʻlchami va tuzilishi, boshi, pat yoki jun rangi, tarkibi va boshqalar) jinsiy koʻpayishda muayyan ahamiyatga ega. Erkaklik jinsiy bezlari (urugʻdonlar) spermatozoidlar, urgʻochilik jinsiy bezlari (tuxumdonlar) tuxum hujayralari ishlab chiqaradi. Spermatozoidning tuxum hujayra bilan qoʻshilishi tufayli zigota hosil boʻladi. Zigotadan yangi organizm rivojlanadi. Jinsiy bezlar ishlab chiqaradigan jinsiy gormonlar organizmning rivojlanishi, ikkilamchi jinsiy belgilarning shakllanishi va fiziologik jarayonlarning boshqarilishida muhim ahamiyatga ega. Ayrim jinsli organizmlarda urgʻochilik (tuxum) va erkaklik (urugʻ) gametalari urgʻochi va erkak organizmlarda hosil boʻladi. Germafrodit organizmlarda (qarang ) urgʻochilik va erkaklik jinsiy bezlari bitta organizmning oʻzida rivojlanadi. Gulli oʻsimliklar gulining tuzilishiga koʻra bir J.li va ikki J.li boʻladi (qarang Gul). Bir J.li gullar bitta oʻsimlikning oʻzida (qarang Bir uyli oʻsimliklar) yoki boshqa-boshqa oʻsimliklarda (qarang Ikki uyli oʻsimliklar) joylashgan boʻlishi mumkin. Baʼzan bitta oʻsimlikning oʻzi bir jinsli va ikki jinsli gullarga ega boʻladi (qarang Poligamiya). J. jinsiy xromosomalar nazorati ostida rivojlanadi. Sut emizuvchilar urgʻochisi hujayrlarida ikkita jinsiy (XX) xromosomalar, erkagi hujayralarida bittadan X va U xromosomalar boʻladi. Jinsiy koʻpayishda urgʻochi organizm faqat bir xil, yaʼni X xromosomaga ega boʻlgan gameta (tuxum hujayra)lar, erkak organizm esa ikki xil, yaʼni X va U xromosomalarga ega boʻlgan gameta (urugʻ hujayra)lar hosil qiladi. Urugʻlanish jarayonida X va U xromosomaga ega boʻlgan urugʻ hujayralarning X xromosomali tuxum hujayra bilan qoʻshilish imkoniyati teng boʻladi. Shuning uchun urugʻlanishdan soʻng XX va XU xromosomali zigotalar, yaʼni urgʻochi va erkak organizmlar teng nisbatda hosil boʻladi. Ana shu jarayon tufayli tabiatda urgʻochi va erkak organizmlarning oʻzaro teng nisbati saqlanib qoladi.

Bakriddin Zaripov, Ochil Mavlonov.

Yana qarang 

 Germafroditizm

Manbalar
Jins (geologiya)

Jins (geologiyada) — muayyan belgi va xossalarga ega boʻlgan struktura, modda (maye, togʻ jinslari).

Manbalar
Jins (musiqa)

Jins (musiqada) — oʻtmish Sharq musiqa ilmida bir nechta boʻʼdlar qoʻshilishidan xrsil boʻladigan musiqa tovush qatori. Asosan 4 va 5 pogʻonali gupyhlapga ajratiladi; 3, 6—7 pogʻonali ham boʻlishi mumkin. Jamlar tarkibiga kirib, ularning pastki yoki yuqoridagi qismini tashkil etadi (yana q. Ajnos).

Manbalar 

 

Musiqa teoriyasi
Jins bilan birikib irsiylanish

Jins bilan birikib irsiylanish — genlari jinsiy xromosomalari joylashgan belgilarning irsiylanish hodisasi. Bu hodisa amerikalik T. Morgan va uning shogirdlari tomonidan dastlab kapalaklarda kuzatilgan, keyinchalik drozofilada batafsil oʻrganilgan. Drozofilada geterogametali jinsning Uxromosomasi oʻzida boshqa belgilarning genlarini deyarli saqlamaydi, yaʼni irsiy jihatdan inert boʻladi. Shu sababdan X-xromosomada oʻz allel juftiga ega boʻlmaydi. Drozofilada koʻzning qizil rangi dominant A geni, oq rangi esa uning retsessiv alleli orqali boshqarilishi hamda ularning X-xromosomada joylashganligi aniqlangan. Qizil koʻzli erkak drozofila pashshasi oq koʻzli urgʻochi pashsha bilan chatishtirilganida ularning avlodi (F1,)da faqat oq koʻzli erkak pashshalar va faqat qizil koʻzli urgʻochi pashshalar paydo boʻlgan. Bunda gomogametali ona organizmning XA-xromosomasi ham erkak, ham urgʻochi pashshalarga, geterogametali ota organizmning yagona XAxromosomasi esa urgʻochi pashshalarga oʻtganligini koʻramiz.

Odamda daltonizm,gemofiliya kasalliklarining belgilari jins bilan birikib irsiylanadi. Ikkala kasallik ham retsessiv genlar tomonidan boshqariladi, bu genlar X — xromosoma da joylashgan.

Morgan va uning shogirdlari jinsga birikkan holda nasldan naslga o'tishni kiritdilar.Ularning qayd etishicha gen faqat autosomada emas,balki jinsiy xromosomalarda ham joylashgan.Shunday genlar ishtirokida rivojlangan belgilar jinsga bog'liq holda irsiylanadi.y-xromosomaga joylashgan genlar faqat otadan o'g'il bolalarga o'tadi.

Manbalar
Jins hosil qiluvchi minerallar

Jins hosil qiluvchi minerallar — togʻ jinslari tarkibiga doimiy asosiy komponent sifatida kiruvchi minerallar. Silikatlar eng koʻp tarqalgan (Yer pusti massasining qariyb 75% ini tashkil etadi). Minerallarning xillari 3000 dan ziyod boʻlishiga qaramay faqat 100 dan ortiqrogʻi J. h. q. m., ulardan 60 tachasi eng koʻp tarqalgan. J. h. q. m. asosiy, ikkinchi darajali va aksessor minerallarga boʻlinadi. Asosiy minerallar yaxshi oʻrganilgan, ular togʻ jinslarining nomini aniqlashda muhim omil hisoblanadi. Ikkinchi darajalilarining borligi yoki yoʻqligi togʻ jinsining nomini aniqlashga taʼsir etmaydi. Har qaysi togʻ jinsi guruhi oʻziga xos minerallarga ega. Magmatik togʻ jinslari uchun dala shpatlari, kvars, slyudalar, piroksenlar, olivinlar; choʻkindi togʻ jinslari uchun gips, angidrit, gidroslyudalar, galit, kaolinit, galluazit, kalsiy va b.; metamorfik togʻ jinslariga kianit, andaluzit, sillimanit, glaukofan va b. harakterli. Magmatik va metamorfik togʻ jinslaridagi J. h. q. m. ularning qosil boʻlish sharoitini bilishda muhim hisoblanadi. Bir xil togʻ jinslari uchun asosiy hisoblangan minerallar boshqa togʻ jinslarida ikkinchi darajali rolni oʻtashi mumkin. J. h. q. m. togʻ jinslarining fizik xossalarini belgilaydi. Shuning uchun ham J. h. q. m.ni oʻrganish ilmiy (ayniqsa geofizik tadqiqotlarda) va amaliy ahamiyatga egadir.

Manbalar
Jinsiy bezlar

Jinsiy bezlar, gonadalar - odam va hayvonlarda jinsiy hujayralar (tuxum va spermatozoidlar) hamda jinsiy gormonlarni hosil qiluvchi aʼzolar. J. b. jinsni belgilaydi. Ayollar jinsiy bezi tuxumdon odamda kichik chanoq boʻshligʻida, koʻpchilik sut emizuvchilarda buyrakning orqa Femida joylashgan. Tuxumdonning poʻstloq va magʻiz (miya) qavati boʻlib, unda koʻplab follikulalar mavjud, ularning har birida bitta tuxum yetiladi. Tuxumdonda estrogenlar, progestinlar, relaksin va b. gormonlar hosil boʻladi. Erkaklar jinsiy bezi — moyak odamda va talaygina sut emizuvchilarda urugʻ xaltachasi (yorgʻoq)da, boshqa hayvonlarda qorin boʻshligʻida joylashgan. Moyakda testosteron va b. gormonlar ishlab chiqaradigan erkak jinsiy hujayralari (spermatozoidlar) va b. maxsus xujayralar yetiladi.

Umurtqali va umurtqasiz hayvonlarning boshqa vakillarida J. b.ning joylanishi va tuzilishi xilmaxil. J. b.ning sekretor faoliyati gonadatrop gormonlar orqali boshqariladi.

Yana qarang 

 Gormonlar
 Jinsiy gormonlar

Manbalar 

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Ichki sekretsiya bezlari
Jinsiy boʻgʻin

Jinsiy boʻgʻin - q. Protalliy.

Manbalar
Jinsiy gormonlar

Jinsiy gormonlar - odam va umurtqali hayvonlar jinsiy bezlarida ishlanadigan biologik faol moddalar. Birlamchi jinsiy belgilar (gonadalardan tashqari) va ikkilamchi jinsiy belgilar namoyon boʻlishini taʼminlaydi. J. g . kimyoviy tuzilishiga koʻra, steroidlar va polipeptidlarga ajratiladi. Steroid gormonlar androgenlar, estrogenlar va progestinlar (gestagenlar)ga boʻlinadi.

Erkaklar jinsiy gormonlari — androgenlar urugʻdonning maʼlum hujayralarida sintezlanadi; molekulasi 19 uglerod atomidan iborat. Eng asosiysi — testosteron. Ayollar jinsiy gormonlari — estrad iol , estron tuxumdon follikulalarida ishlab chiqariladi, ular 18 uglerod atomidan tuzilgan; progestinlar tuxumdonning sariqtanasida va b. struktur elementlarda sintezlanadi. Molekulasi 21 uglerod atomidan tashkil topgan. Eng asosiysi — progesteron. J. g . buyrakning magʻiz qavatida, homiladorlikda esa platsentada ham ishlanadi. J. g . organizmning erkaklik yoki urgʻochilik harakterini belgilaydi. Organizm balogʻatga yetishi davrida J. g . jinsiy hisni shakllantirish hamda markaziy nerv sistemasini faollashtirish funksiyasini bajaradi. Estrogen va gestagen gormonlarning oʻzaro taʼsiri tufayli otalangan urugʻ hujayra bachadonga oʻrnashib (qarang Implantatsiya), homiladorlik va tugʻruqning maromida kechishini taʼminlaydi. Bevosita tuxumdonda sariq tanada, shuningdek, bachadon va b. aʼzolarda hosil boʻladigan oqsil tabiatli J. g .dan relaksin (homiladorlikni saqlaydi, bachadon tonusini susaytiradi hamda chanoq suyagi boʻgʻimlari boylamini boʻshashtiradi); urugʻdon, urugʻ kanalchalari va tuxumdon follikulalarida yetiladigan ingibin (gipofizda follikulni stimullovchi gormon ajralishini boshqaradi) muhim ahamiyatga ega. J. g . tibbiyotda endokrin, akusher-ginekologik kasalliklarni davolash hamda koʻkrak bezi, prostata bezida xavfli oʻsmalar hosil boʻlishi jarayonining oldini olish maqsadida qoʻllaniladi.

Manbalar
Jinsiy yetilish

Jinsiy yetilish, voyaga yetish, pubertat davr (lotincha: pubertas — boʻyiga yetish, jinsiy yetilish) — odam (qarang Balogʻatga yetish) va hayvonlarda organizmning jinsiy koʻpayish qobiliyatiga ega boʻlgan individual rivojlanish davri. J. ye.dan soʻng reproduktiv davr keladi. Tana oʻlchami, umrning qisqa yoki uzoq boʻlishi hamda J. ye. vaqti oʻrtasida bogʻlanish mavjud. Qisqa umr koʻradigan mayda hayvonlar erta jinsiy yetiladi. Maye, 30—35 sutka umr koʻradigan boshaylangʻichlilar 4—5 sutkada, mayda baliq — gambuziya hayotining 1-yili, oʻn yillab umr koʻradigan yirik baliqlar 5—15-yilda va hatto undan ham kechroq voyaga yetadi. Koʻpchilik qushlar hayotining 1- yoki 2-yili jinsiy yetiladi. Oposeium, koʻrsichqon va b. baʼzi hasharotxoʻrlar, koʻrshapalaklar, tovushqonlar va jayralar 10-yil umr koʻradi, umrining 1-yili voyaga yetadi. Yalqovlar, chumolixoʻrlar, pangolinalar, kurakoyoqlilar 15—30-yil yashaydi, 2—5-yilda voyaga yetadi. Ammo xuddi shuncha umr koʻradigan boʻrisimonlar 6—8 oyda voyaga yetadi. 30-yil gacha umr koʻradigan yirik yirtqichlar (pantera, yoʻlbars, leopard, arelon) 3—5-yilda, 60—70-yil yashaydigan fillar 12—20-yilda, tuban maymunlar 2—4-yilda, odamsimon maymunlar 8—10-yilda voyaga yetadi. Koʻpchilik hayvonlar urgʻochisi erkaklariga nisbatan erta voyaga yetadi. Maymunlarda J. ye. davri bir necha oyga, odamda bir necha-yilga choʻziladi.

Manbalar
Jinsiy jinoyatlar

Jinsiy jinoyatlar — jinsiy erkinlik va daxlsizlikka jinoiy tarzda tajovuz qilish. Jinoyat huquqiga binoan, jamiyatda shakllangan jinsiy axloq qonun-qoidalarini qoʻpol ravishda buzgan shaxslar qonunga koʻra tegishlicha jazolanadi. Oʻzbekiston Respublikasi JKga muvofiq, quyidagi qilmishlar J. j. sirasiga kiradi: nomusga tegish; jinsiy ehtiyojni zoʻrlik ishlatib, gʻayritabiiy usulda qondirish; besoqolbozlik; ayolni jinsiy aloqaga majbur etish; 16 yoshga toʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilish. Bu xil jinoyatlar, odatda, jabrlanuvchiga zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib, ruhiy zaifligidan, yoshligidan foydalanib sodir etiladi. J. j. uchun qattiq jazo belgilangan (Oʻzbekiston Respublikasi JK 118—121, 128—129 moddalar).

Manbalar
Jinsiy koʻpayish

Jinsiy koʻpayish - urgʻochi va erkak jinsiy hujayralar — gametalarning qoʻshilishidan hosil boʻladigan zigotadan yangi organizmning rivojlanishi, organizmlar koʻpayishining har xil shakllari. Jinsiy koʻpayishda genetik jihatdan har xil gametalarning urugʻlanish jarayonida qoʻshilishi tufayli bir-biriga oʻxshamaydigan organizmlar paydo boʻladi, yaʼni urugʻning oʻzgaruvchanligi ortadi. Evolyusiya jarayonida Jinsiy koʻpayishning kelib chiqishi gametalarning differensiatsiyasi va organizmlarda jinsiy belgilarning rivojlanishi bilan bogʻliq. J. k. barcha eukariotlar uchun xos boʻlsada, biroq hayvonlar va yuksak oʻsimliklarda koʻp uchraydi. Infuzoriyalar va ayrim bakteriyalar uchun xos boʻlgan konʼyugatsiya jarayoni ham irsiy material almashinuvidan iborat boʻlgani tufayli genetik jihatdan Jinsiy koʻpayishga yaqin turadi. Jinsiy koʻpayishning partenogenez shakli evolyusion jihatdan keyinroq paydo boʻlgan. Hayvonlar orasida ayrim jinsli turlari bilan bir qatorda germafroditlar ham koʻp uchraydi. Gametalarning shakli, katta-kichikligi va harakatchanligiga binoan Jinsiy koʻpayishning izogamiya, oogamiya, geterogamiya shakllari boʻladi.

Yana qara 

 Jinssiz koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish

Manbalar
Jinsiy sovuqlik

Jinsiy sovuqlik, frigidlik — seksual taʼsirotga javoban erotik hisning sustligi (qarang Seksopatologiya). J. s. deganda ayollar xulq-atvoridagi xatti-harakatlar, jumladan, jinsiy maylning susayishi va jinsiy qoniqish — xush yoqish (orgazm) sezgisining aynishi tushuniladi. J. s.ning bir necha xili tafovut qilinadi: birlamchi (konstitutsional) — J. s. jinsiy maylning norasoligi tufayli yuzaga keladi; retardatsion J. s. — seksual hisning yoshga mos holda rivojlanmasligi; psixogen J. s, bunda J. ska psixik omillar sabab boʻladi; simptomatik J. s. — asabiy, ruhiy yoki boshqa biror kasallik natijasida roʻy beradi; endokrin J. s. jinsiy bezlarning kam-koʻstligi yoki endokrin kasalliklar (diabet, gipotireoz, Bazedov kasalligi) sabab boʻladi; genital - retseptiv J. s. — jinsiy aʼzolarning jiddiy kasalliklarida kuzatiladi; jinsiy diskomfort — ayolning jismoniy yoki ruhiy ojizligi tufayli roʻy beradi; J. s.ning aralash xili yuqorida keltirilgan omillarning turli koʻrinishlari tufayli sodir boʻladi. J. s.ni davolash koʻpincha yaxshi natija beradi. Har qanday holatda ham vrach seksopatolog bilan maslahatlashib, uning koʻrsatmalariga amal qilish lozim.

Adabiyot 
 Xodakov N. M., Yosh kelin-kuyovlarga [2-nashri], T., 1986; Salimov E., Lazzatlanish sanʼati, T., 1997.

Manbalar
Jinsiy tanlanish

Jinsiy tanlanish — bir qancha xayvonlarda tabiiy tanlanish shakllaridan biri. J. t. bir xil (odatda, erkak) jinsga mansub individlarning (maye, erkaklar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan) boshqa jins bilan qoʻshilish imkoniga ega boʻlishdagi oʻzaro munosabatlardan iborat. Ikkilamchi jinsiy belgilari (maye, pati, rangi, yirtqich tishlari va shoxlari) kuchli rivojlangan erkak hayvonlar boshqalariga nisbatan qarama-qarshi jinsni koʻproq jalb qiladi, binobarin koʻproq koʻpayish imkoniyatiga ega boʻladi. J. t. tushunchasini ilk bor Ch. Darvin taklif etgan. J. t. orqali tur uchun mutlaqo foydasiz, hatto zararli belgilar (maye, bugʻular erkagining yirik shoxi, baʼzi nari qushlarda juda uzun dum) ning paydo boʻlishini tushuntirib beradi. J. t. yashash, yaʼni hayot uchun zarur sharoit (oziq-ovqat, joy va b.)ga ega boʻlish uchun kurashdan iborat boʻlmaydi. J. t.da magʻlub individ yashab qoladi, hatto gʻolibdan ham uzoqroq umr koʻrishi, kelgusi mavsumda gʻolib boʻlishi ham mumkin. Koʻpchilik hayvonlar va barcha oʻsimliklarda J. t. boʻlmaydi. J. t. filogenetik rivojlanish omili sifatida eng yuksak rivojlangan hayvonlar, asosan qushlar va sut emizuvchilarda namoyon boʻladi.

Manbalar
Jinsiy xromosomalar

Jinsiy xromosomalar — ayrim jinsli organizmlarda har xil jinslarga kiruvchi individlarning kariotiplaridagi farqlarni belgilovchi xromosomalar. X (iks) bilan belgilangan ikkita bir xil jinsiy xromosomalarga ega boʻlgan organizmlar gomogametali jins deb ataladi. Odam, sut emizuvchilar, bir qancha hasharotlar, maye, drozofilada urgʻochisi gomogametali, yaʼni XX xromosomali, erkaklari geterogametali hisoblanadi. Geterogametali jins xromosomalari XU (XU tipi) yoki yagona X xromosomaliga (XO tipi) ega boʻladi. Meyozda gomogametali jins faqat bir xil, yaʼni X xromosomali gametalarni, geterogametali jins teng miqdorda X va U xromosomali gametalarni hosil qiladi (XU tipida). XO tipida hujayralarning teng yarmi xromosomali, qolgan yarmi jinsiy xromosomaga ega boʻlmaydi. Tuxum hujayra X xromosomali urugʻ xujayra bilan urugʻlanganida zigota XX xromosomali boʻlib, undan urgʻochi organizm, U xromosomali urugʻ bilan urugʻlanganida esa zigota XU xromosomali boʻlib, undan erkak organizm rivojlanadi. Qandala va chigirtkalarning urgʻochisi gomogametali (XX), erkaklari, aksariyat hollarda, geterogametali (XO) boʻladi. Qushlar, kapalaklar, ayrim sudralib yuruvchilar, suvda va quruqlikda yashovchilarning urgʻochilari geterogametali (XU), erkaklari gomogametali (XX)dir. Bunday hollarda tuxum hujayralar X yoki U xromosomaga, urugʻ hujayralari esa faqat bir xildagi X xromosomaga ega boʻladi.

Yana qara 

 Jins

Manbalar
Jinssiz koʻpayish

Jinssiz koʻpayish - organizmlarning jinsiy jarayon sodir boʻlmaydigan, jinsiy hujayralar ishtirok etmaydigan koʻpayish usuli. Jinssiz koʻpayish ayniqsa bir hujayrali organizmlar orasida koʻp uchraydi, ammo koʻpchilik koʻp hujayralilar: zamburugʻlar, oʻsimliklar va hayvonlar ham jinsiy koʻpayish xususiyatiga ega. Jinssiz koʻpayish faqat toʻgarak chuvalchanglar va mollyuskalarda uchramaydi, boʻgʻimoyoqlilar va umurtqalilarda istisno tariqasida (poliembrioniya shaklida) uchraydi. Jinssiz koʻpayish ona organizmdan uning bir qismini ajralib chiqqan, yangi qiz organizmga aylanishi, shuningdek, koʻpayish vazifasini bajaradigan maxsus tuzilmalar (bir hujayralilarda — sporalar, gʻovaktanlilarda — gemmulalar, mshankalarda — statoblastlar) hosil qilib, keyinchalik yangi qizlik organizmini hosil qilish orqali sodir boʻlishi mumkin. Nemis biologi M. Gartman (1924) va ayrim biologlar jinssiz koʻpayish agam sitogoniya, yaʼni jinssiz hujayralarning teng ikkiga va koʻp marta (shizogoniya) boʻlinishi (bir hujayralilarda) va ayrim hujayralar sporalarning boʻlinishi (koʻp hujayrali oʻsimliklarda) tarzida sodir boʻlishini koʻrsatishadi. Ona organizmdan uning bir kiyem hujayralari ajralishi orqali koʻpayish vegetativ koʻpayish deyiladi. Odatda, bir turning oʻzida jinssiz koʻpayish bilan birga jinsiy koʻpayish ham boʻladi. Shuning bilan birga bitta tur bir necha xil usulda jinssiz koʻpayish mumkin. Masalan, oʻsimliklar spora hosil qilish, novdasi, ildizmevasi, tuganagi orqali; gʻovaktanlilar tashqi va ichki kurtaklar (gemmulalar, statoblastlar) orqali koʻpayadi. Jinssiz koʻpayish jinsiy koʻpayish bilan gallanib turishi mumkin (qarang Nasl gallanishi).

Yana qara 

 Jinsiy koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish

Manbalar