MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Davlat boshligʻi

Davlat boshligʻi — davlatning ichki va tashqi ishlariga oliy rahbarlikni amalga oshiruvchi shaxs yoki organ. Monarxiya boshqaruvi shaklidagi davlatlar (Buyuk Britaniya, Shvetsiya, Yaponiya)da D.b. monarx (qirol, podsho, imperator) boʻlib, uning hokimiyati hukmron xonadon bir vakilidan 2-vakiliga qonunda belgilangan tartibda oʻtadi. Respublika boshqaruvi shakli amalda boʻlgan davlatlarda koʻpincha prezident D.b. hisoblanadi. U bevosita fuqarolar tomonidan saylanishi (Rossiya, Fransiya, Meksika va b.), fuqarolar vakillari tomonidan pogʻonali asosda saylanishi (AQSH, Argentina) yoki prezident saylash uchun tashkil qilingan organ tomonidan saylanishi (mas, Germaniya) yoxud parlament tomonidan saylanishi (Chexiya) mumkin. Deyarli barcha davlatlar konstitutsiyalarida D.b.ga juda keng vakolatlar berilgan: u hukumat boshligʻini va vazirlarni tayinlaydi, qurolli kuchlar oliy bosh qoʻmondoni hisoblanadi, mahkumlarni afv etish va veto huquqiga ega boʻladi, fuqarolarni orden va medallar bilan taqdirlaydi, parlamentlarning sessiyalarini chaqiradi va h.k. Ayrim davlatlarda unga parlamentni yoxud uning quyi palatasini tarqatib yuborish huquqi ham berilgan. Parlamentar respublikalarda D.b.ning barcha vakolatlarini uning nomidan hukumat amalga oshiradi (qarang Prezidentlik boshqaruvi).

Oʻzbekistan Respublikasida davlat va ijro etuvchi hokimiyat boshligʻi prezidentdir. U ayni vaqtda Vazirlar Mahkamasining Raisi hisoblanadi (qarang Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti).

Yana qarang 

 Prezident
 Monarx

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davlat apparati
Davlat rahbarlari
Monarxiya
Hokimiyat lavozimlari
Davlat rahbarlarining havo transporti
Davlat buyurtmasi

Davlat buyurtmasi - davlat talabi bilan (shartnoma yoki kelishuv asosida) korxona, tashkilot, xoʻjaliklarga muayyan mahsulot turini belgilangan muddatlarda i.ch. va yetkazib berish, davlat ehtiyojlari uchun tegishli xizmatlar koʻrsatish, shuningdek, i.ch., noishlab chiqarish va ilmiy tadqiqot ishlarini bajarish va b.; iqtisodiyotni davlat tomonidan boshqarish (tartiblash) vositalaridan biri. D.b. asosan umumdavlat va ijtimoiy vazifalarni hal etish, ilmiytexnikaviy dasturlarni bajarish, mamlakat mudo-faasini mustahkamlash va iqtisodiy mustaqillikni taʼminlash, ijtimoiy i.ch.ni rivojlantiruvchi eng muhim ilmiy tadqiqotlar va ilmiy ishlanmalarni amalga oshirish, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetkazib berish, davlatning markazlashgan mablagʻlari hisobidan i.ch. va ijtimoiy sohalar uchun yangi quvvatlar, obʼyektlar yaratish va b. maqsadlarda beriladi. D.b. davlat organlari (tashkilotlari) tomonidan tanlov (tender) asosida joylashtiriladi. Uni bajarish maxsus shartnoma bilan kelishiladi va birinchi navbatda ijtimoiy ehtiyojlarni qondirish moʻljallanadi. D.b.ni bajarish korxonalarga muayyan imtiyozlar yaratadi, davlat xom ashyo taʼminoti, ish oʻrinlari va mahsulot sotilishini kafolatlaydi. Davlat korxonaga zarur moddiy resurslarni buyurtmachi sifatida yetkazib beradi va korxo-nadan mahsulotni kelishilgan narxlarda xarid qiladi. Mamlakatlar bozor iqtisodiyotiga oʻtishi bilan D.b. ning hissasi keskin kamayib boradi. Ammo baʼzi doiralar (mas, mudofaa, fan, sogʻliqni saqlash, bolalar isteʼmoli mollari i.ch. va b.)da D.b. saqlanib qoladi. Masalan, hozirgi Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligi ekinlaridan faqat paxta va don uchun (1996 y.dan xoʻjaliklarda yetishtirilgan paxta tolasi va don boʻyicha 50% darajasida) D.b. saqlanib qolgan.

Erlis Aliqulov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat gerbi

Davlat gerbi — davlat ramzlaridan biri. Unda davlatning milliysiyosiy, iqtisodiy xususiyatlari, ijtimoiy va davlat tuzumi, geografik va b. belgilari oʻz ifodasini topadi. Gerb davlat bayroqlarida, muhrda, rasmiy blanklarda, muhim hujjat, pul va davlat zayomlarida, baʼzi binolarda tasvirlanadi. Davlat gerbining mazmuni konstitutsiya yoki maxsus qonun bilan belgilanadi (jahondagi davlatlar gerblari tasviri haqida tegishli maqolalarga q.).

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbining rangli va oq-qora tasviri "Oʻzbekistan Respublikasi Davlat gerbi toʻgʻrisida"gi qonun (1992-yil 2 iyul)da tasdiqlangan.

Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi quyidagi koʻrinishga ega: togʻlar, daryolar va soʻl tomoni bugʻdoy boshoqlaridan, oʻng tomoni esa chanoqlari ochilgan gʻoʻza shoxlaridan iborat chambarga oʻralgan gullagan vodiy uzra quyosh zarrin nurlarini sochib turadi. Gerbning yuqori qismida respublika hurligining ramzi sifatida 8 burchak tasvirlangan boʻlib, uning ichki qismida yarim oy va yulduz tasviri bor. Gerbning markazida baxt va erksevarlik ramzi — qanotlarini yozgan Xumo qushi koʻrinadi. Gerbning pastki qismida respublika Davlat bayrogʻini ifoda etuvchi chambar lentasining bantida "Oʻzbekiston" deb yozib qoʻyilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Davlat gerbi va uning tasvirini aks ettirish lozim boʻlgan hollar, shu bilan bogʻliq tartib-qoidalar yuqoridagi qonunda belgilangan.

Yana qara 

 Gerb
 Davlat bayrogʻi

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat departamenti

Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat departamenti — AQShda tashqi ishlar vazirligi vazifalarini bajaruvchi tashqi siyosat mahkamasi (1789-yildan). Departamentlar ichida Amerika Qoʻshma Shtatlari davlat departamenti birinchi oʻrinda turadi. Uni davlat kotibi boshqaradi. U prezident va vitse-prezidentdan keyingi mansabdor shaxs hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat dumasi

Davlat dumasi:

1) Rossiya imperiyasida 1906—1917-yillarda qonun chiqaruvchi vakolatli muassasa. 1905-yil 17-oktabr Manifesti bilan taʼsis qilingan. 1917-yil 6(19)-oktabrda Muvaqqat hukumat tomonidan tarqatib yuborilgan.

2) Rossiya Federatsiyasining 1993-yildagi konstitutsiyasiga koʻra Federal majlis ikki palatasidan biri. Deputatlarning yarmi siyosiy partiyalar va ijtimoiy harakatlar roʻyxatlari boʻyicha, qolgan yarmi majoritar tizimga muvofiq bir mandatli okruglar boʻyicha 4 yilga saylanadi.

Yana qarang 

 Duma

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat zayomlari

Davlat zayomlari — byudjeti pul toʻplash maqsadida davlat nomidan sotish uchun chiqariladigan, davlatning qarzdorligini tasdiqlovchi qimmatli qogʻoz. Qarzni qoplash muddatlariga koʻra qisqa muddatli (1 yil), oʻrta muddatli (2—5 yil) va uzoq muddatli (5 va undan ortiq yillik) Davlat zayomlarilari boʻladi. Daromadliligiga qarab foizli va yutuqli, tarqatilish joyiga qarab mamlakatning ichki va xorijiy davlatlarga kredit tarzida beriladigan tashqi zayomlar mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat immuniteti

Davlat immuniteti (daxlsizligi) — davlatning xorijiy yurisdiksiya (sudlov ishlarini olib borish ququqi)dan daxlsizligi, xalqaro huquq qoidalaridan biri. Unga koʻra, davlat va uning organlariga xorijiy davlat sudida daʼvo qoʻzgʻatilishi, davlat mulki hisobidan toʻlov undirilishi, mulki xatlab qoʻyilishi mumkin emas. 
Bir davlatning boshqa davlatni sudga javobgar sifatida (davlatni o'zi bunga rozilik bergan holdan tashqari) tortishi mumkin emasligi/ Davlat immuniteti davlatga va uning mulkiga tatbiq etiladi. Davlat mulki majburiy olish (egallash), vaqtincha taqiqlab qo'yish (xatlab qo'yish) va boshqa chora ko'rish obyekti bo'lishi mumkin emas.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat imtihoni

Davlat imtihoni - OʻzRda oliy, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarida bitiruv imtihoni. Tibbiyot, ped., qishloq xoʻjaligi institutlari va oʻrta maxsus hamda kasbhunar oʻquv yurtlari, konservatoriya, madaniyat institutlari, jismoniy tarbiya institut va oʻrta maxsus hamda kasb-hunar oʻquv yurtlarida bitiruvchilar, odatda, ijtimoiy siyosiy fanlarning biridan va asosiy ixtisoslikka tegishli 2—3 fandan D. i. topshiradilar; universitet, iqtisodiyot va teatr oliy oʻquv yurtlarini bitiruvchilar ijtimoiy siyosiy fanlarning biridan D. i. topshirish bilan birga, diplom ishi himoya qiladilar.

Oliy texnika oʻquv yurtlarida D. i. oʻrniga diplom loyihasi, badiiy intlarda diplom ishi himoya qilinadi. D. i.ni oliy oʻquv yurtlarining davlat imtihon komissiyasi hamda oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarining davlat ixtisos komissiyasi oʻtkazadi. Komissiya tarkibiga quyidagilar kiradi: rais — muayyan ixtisosdagi yirik mutaxassis yoki olim (mazkur oʻquv yurtida ishlamaydigan) va komissiya aʼzolari — oliy oʻquv yurtlarida: rektor yoki prorektor, fakultet dekani yoki uning oʻrinbosari, kafedra mudiri, professor va dotsentlar; oʻrta maxsus va kasb-xunar oʻquv yurtlarida — direktor (direktor oʻrinbosari), ixtisoslikka tegishli fanlardan bir necha oʻqituvchi. D. i.ga oʻquv rejasining barcha talabini bajargan shaxslar qoʻyiladi. D. i.da qoʻyilgan baho komissiyaning yopiq majlisida koʻpchilik ovoz bilan tasdiklanadi. Oʻquv yurtini bitiruvchiga tegishli mutaxassislikni berish masalasi D. i.ni topshirish asosida hal qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat yoʻl harakati xavfsizligi xizmati

Davlat yoʻl harakati xavfsizligi xizmati (Oʻzbekiston Respublikasida) — yoʻl harakati xavfsizligini taʼminlash qoidalariga rioya etilishi ustidan nazorat qiluvchii, harakatni tartibga solib turuvchi idora; Oʻzbekiston Respublikasi ichki ishlar vazirligi tarkibidagi bosh boshqarma. Oʻzbekistonda dastlab 1936-yilda ichki ishlar xalq komissarligining IshchiDehqon militsiyasi bosh boshqarmasi tarkibida "Davlat avtomobil inspeksiyasi" tashkil etildi. Bu inspeksiya turli yillarda GAI — DAN (Davlat avtomobil nazorati) nomi bilan atab kelindi. 2001-yil may oyidan D.y.h.x.x. deb yuritila boshlandi. Qoraqalpogʻiston Respublikasi ichki ishlar vazirligi, Toshkent shahar ichki ishlar Bosh boshqarmasi va viloyatlar ichki ishlar boshqarmalari tarkibida yoʻl harakati xavfsizligi boshqarmalari, shahar, tuman ichki ishlar boshqarma va boʻlimlari tarkibida avtomototransport vositalarining texnik holati, ulardan foydalanish meʼyorlari va qoidalariga amal qilishni nazorat etuvchi guruhlar tuzilgan. D.y.h.x.x. oʻz faoliyatida "Yoʻl harakati xavfsizligi toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasining qonuni (1999-yil 19 avgust), Oʻzbekiston Respublikasining Maʼmuriy javobgarlik toʻgʻrisidagi kodeksi va 2001-yil 1 martdan kuchga kirgan yangi tahrirdagi "Yoʻl harakati qoidalari"ga asoslanadi. D.y.h.x.x. zimmasiga yoʻl harakatini tartibga solish, harakatlanish xavfsizligini taʼminlash, haydovchi va piyodalar tomonidan "Yoʻl harakati qoidalari"ga rioya etilishini nazorat qilish, jamoat tartibini saqlash, ichki ishlar idoralarining boshqa xizmatlari bilan birgalikda jinoyatchilikka qarshi kurash, avtomototransport vositalarining texnik holati, ulardan foydalanish qoidalariga amal qilishni nazorat etish, transport vositalarini roʻyxatga qoʻyish, roʻyxatdan chiqarish, haydovchilik guvohnomalari berish kabi vazifalar yuklatilgan. D.y.h.x.x. tarkibiga oliy va oʻrta maxsus maʼlumotga ega boʻlgan, shuningdek, Oʻzbekistan Respublikasi ichki ishlar vazirligi Akademiyasining maxsus fakultetini tamomlagan mutaxassislar qabul qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat kengashi

Davlat kengashi — 1) ayrim xorijiy mamlakatlar (Fransiya, Ispaniya, Belgiya, Niderlandiya, Lyuksemburg, Ekvador, Gretsiya, Kolumbiya)da asosiy davlat muassasalaridan biri, u yo oliy maʼmuriy adliya organi, yo konstitutsiyaviy nazorat organi, yo boʻlmasa baʼzi mamlakatlarda bir vaqtning oʻzida davlat boshligʻi huzuridagi maslahat organi hisoblanadi; 2) Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya, XXR, Koreya Respublikasida hukumatning rasmiy nomi; 3) 1810—1906 yillarda Rossiya imperiyasida qonun chiqaruvchi oliy maslahat organi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat kotibi

Davlat kotibi — (nem. Staatssekretär — “Davlat kotibi”) — davlat lavozimi va/yoki martaba. Ko'pincha milliy organ, markaziy boshqarma yoki vazirlik rahbari, hukumat a'zosi, vazir o'rinbosari yoki yordamchisi shtat kotibi deb ataladi. Rossiya davlat lavozimlarining nomenklaturasida, qoida tariqasida, davlat kotibi va davlat kotibi o'rtasida farqlanadi, lekin ularning chet ellik hamkasblarini rus tiliga o'tkazishda (masalan, ingliz davlat kotibi, fransuz kotibi d'Etat), u yerda ma'lum bir o'zboshimchalikdir. Nemis va rus atamalariga bir oz aniqroq inglizcha yozishmalar ingliz tilida State Secretary deb ifodalanadi.

Yevropa va Amerikaning bir necha davlatlarida oliy davlat amaldorlarining nomi:

•AQShda — Davlat departamenti, yaʼni tashqi siyosiy mahkamasining rahbari;

•Buyuk Britaniyada — ichki ishlar, mudofaa, Shotlandiya ishlari boʻyicha va sh.k. ayrim mahkamalarning boshligʻi;

•Belgiyada D.k. amalda vazirlarning oʻrinbosari hisoblanadi;

•Meksika va Lotin Amerikasining boshqa baʼzi mamlakatlarida vazirlar D.k. deb nomlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat moliyasi

Davlat moliyasi — davlat ixtiyorida pul jamgʻarmalarining tashkil etilishi, taqsimlanishi va sarflanishi sohasidagi moliyaviy munosabatlar. D.m.ning mablagʻlari umummilliy manfaatlar yoʻlida sarflanadi, davlatning funksiyalarini bajarishga xizmat qiladi. D. m. pul jamgʻarmalari, moliya mexanizmi, davlatning moliyaviy institutlari (idoralari) va moliya siyosatini oʻzida mujassamlashtiradi. D. m. tarkiban davlat byudjeti, mahalliy (munitsipal) byudjetlar, davlat korxonalarining moliyasi (ularning byudjeti), hukumatga qarashli maxsus jamgʻarmalar, davlat krediti (davlat qarz olgan va qarzga beradigan vositalari) kabi turlarga bulinadi.

Birinchi marta "D. m." atamasi 16-asrda Fransiyada ishlatila boshladi. Oʻsha davrda D. m. turli soliqlar tarzida maydonga keldi. Yirik davlatlarning vujudga kelishi va ular harajatlarining ortib borishi bilan nakd pulga ehtiyoj oʻsdi, natijada xalqdan olinadigan soliqlar, asosan, pul shaklida yigʻib olinadigan boʻldi, majburiy soliklar va zayomlar davlat zayomlari bilan almashindi. Buning oqibatida D. m.ning murakkab tizimi vujudga keldi.

Hoz. vaqtda davlatning iqtisodiy va moliyaviy siyosatini amalga oshirishda D. m. katta ahamiyatga ega. U takror i. ch. jarayonlarini taʼminlash, xalqning moddiy va maʼnaviy turmush farovonligini oshirish, davlat organlarini mablagʻ bilan taʼminlash, mamlakat iqtisodiyotini oʻstirish, xalq xoʻjaligini, ijtimoiy sohani moliyalashtirish, iqtisodiyotni investitsiyalash, aholini ijtimoiy himoya qilish, milliy xavfsizlikni taʼminlash, davlatni idora qilish va b. da yetakchi vosita hisoblanadi. Mavjud barcha korxonalar va xalq xoʻjaligi tarmoqlari moliyasi D.m. va moliya tizimi zaxiralarining asosiy manbaidir.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat monopoliyasi

Davlat monopoliyasi - jamiyatda muayyan iqtisodiy faoliyatni amalga oshirish, ayrim tovarlarni i.ch. yoki baʼzi tovarlar savdosi boʻyicha davlatning yagona egalik qilish huquqi. Ayrim mamlakatlarda katta foyda beradigan spirtli ichimliklar, tamaki mahsulotlari, qurol-yarogʻlar i.ch., pul bosib chiqarish, eksport va import nazorati va b. D. m. hisoblanadi. Davlat oʻz monopoliyasi boʻlgan faoliyat turini yashirin amalga oshirishga yul qoʻymaslik choratadbirlarini koʻradi. Masalan, Oʻzbekistan Respublikasida davlat mulki hisoblanadigan va uning tasarrufida boʻlgan, xususiylashtirilishi va sotib olinishi mumkin boʻlmagan boyliklar, korxonalar, molmulk turlari hamda guruhlari roʻyxati OʻzR Oliy Majlisi qarori bilan (1995 y. 31-avgust) belgilab qoʻyilgan (qarang Monopoliya, Monopoliyaga qarshi konunchilik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat mulkini boshqarish

Davlat mulkini boshqarish - shaxslar va davlat idoralari tomonidan qonunchiliqda belgilangan huquq va vakolatlar doirasida davlat mulki egasi (egalik, foydalanish, tasarruf etish) vazifalarini bajarish. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi va 1990-yil 31 oktabrda qabul qilingan "Oʻzbekiston Respublikasida mulkchilik tugʻrisida" qonuniga koʻra davlat mulkini xalq nomidan (maʼmuriy-hududiy tuzilma aholisi nomidan) tegishli xalq deputatlari kengashi va ular vakolat bergan davlat organlari tasarruf etadi va boshqaradi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi mulkini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti, Oʻzbekiston Respublikasi hukumati yoki ular vakolat bergan davlat organlari tasarruf etadi va boshqaradi, maʼmuriy-hududiy tuzilmalarda davlat mulki (kommunal mulk)ga nisbatan mulkchilik huquqini mahalliy hokimiyat idoralari amalga oshiradi. Respublika yoki mahalliy hokimiyat idoralari egaligida boʻlgan mulk xoʻjalik yuritish yoki joriy boshqarish huquqi bilan yuridik shaxslarga berilishi mumkin. Koʻpgina rivojlangan mamlakatlarda davlat korxonalari davlat mulkining muhim obʼyektlariga kiradi va ularni tarmoq vazirliklari boshqaradi, Moliya vazirligi nazorat qiladi. Ayrim mamlakatlarda D.m.b. bilan shugʻullanadigan maxsus vazirliklar taʼsis etilgan.

Oʻzbekiston Respublikasida bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida islohotlarni amalga oshirish davomida 1994-yilda Vazirlar Mahkamasining Davlat mulkini boshqarish va xususiylashtirish qoʻmitasi (1992) hamda Moliya vazirligi huzuridagi Davlat mulki fondi negizida davlat boshqaruv organi — Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulkini boshqarish va tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash davlat qoʻmitasi (Davlat mulki qoʻmitasi) tashkil etildi. Davlat mulki qoʻmitasi davlat korxonalar va b. mulkka, korxonalarning ustav fondidagi davlat hissasiga toʻgʻri keladigan aksiyalar paketi va paylarga mulkchilik huquqini amalga oshiradi. Davlat mulki qoʻmitasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston hududidagi va chet ellardagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mulki obʼyektlarini boshqarish va tasarruf etish; davlat siyosati qonunchiligi asosida davlat korxonalari, koʻchmas mulk obʼyektlarini va ular joylashgan yer maydonlarini xususiylashtirishi, davlat tarmoq, mintaqa boʻyicha xususiylashtirish dasturlarini ishlab chiqish, davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonlarini tarmoqlararo va mintaqalararo muvofiqlashtirish; Davlat mulki qoʻmitasining hududiy boʻlinmalariga rahbarlik; xususiylashtirishni va tadbirkorlikni qoʻllabquvvatlash hamda investitsiyalarni jalb etish sohasida davlat siyosatini amalga oshirishni taʼminlaydigan bozor infratuzilmalari va muassasalarini barpo etish va b. vazifalarni bajaradi.

Abdulla Abduqodirov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat naslchilik zavodi

Davlat naslchilik zavodi — qishloq xoʻjaligi hayvonlarining maʼlum bir zotini takomillashtirishga ixtisoslashgan oliy toifadagi naslchilik xoʻjaligi; chorvachilikda biror zot bilan uzok, vaqt davomida seleksiya ishi olib boradigan asosiy xoʻjalik. Har qaysi naslchilik zavodida elita va I klass talablariga javob beradigan sof zotli, sermahsul mollarning podasi boʻlishi kerak. Naslchilik zavodlarida naslchilik ishlari 5—10 yil va undan ham ortita moʻljallab tuziladigan istikbol seleksiya-naslchilik ishi rejasi asosida olib boriladi. D.n.z. ning asosiy vazifasi tanlangan molning zotdorligi va mahsuldorlik sifatlarini takomillashtirishdan, shuningdek, naslchilik xoʻjaliklariga nasldor yosh mollar yetishtirib berishdan iborat.

Naslchilik zavodida mollar bir xil tanlash asosida sof zotlarni urchitish usuli bilan koʻpaytiriladi, mavjud zotlar yaxshilanadi va yangi, qimmatli liniya va oilalar yaratiladi. Qarindosh urchitishni har xil darajada qoʻllash bilan birgalikda, zotni tubdan yaxshilash va yangi zot yaratish maqsadida murakkab hamda qon quyish va chatishtirishning boshqa usullari qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda 42 ta naslchilik zavodi boʻlib, 17 tasi qoramolchilik, 18 tasi qorakoʻlchilik, 2 tasi qoʻychilik, 3 tasi yilqichilik, 1 ta echkichilik va 2 tasi choʻchqachilik bilan shugʻullanadi (2002). Naslchilik zavodlarida yetishtirilgan, oʻstirilgan yosh mollar oʻz podalarini hamda boshqa naslchilik xoʻjaliklarining podalarini toʻldirib boradi, eng sermahsul sigirlardan olingan buqachalar bilan naslchilik korxonalarini taʼminlaydi. OʻzRda naslchilikni rivojlantirishda muhim ishlarni amalga oshirgan xoʻjaliklar koʻp. Xususan, Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumani "Savay" D.n.z. 1929 yilda tashkil etilgan. 1970-yillarda xoʻjalikda Avstriya, Rossiyaning Smolensk viloyatidan keltirilgan shvits zotli gunajinlarni mahalliy zebusimon mollari bilan chatishtirish natijasida ularning yangi qoʻngʻir tipi chiqarildi. Xoʻjalikda koʻp yillik tajribalar natijasida sermahsul sigirlarning 28 oilasi yaratilgan. Respublikada turli viloyatlarda joylashgan qoramolchilik D.n.z.da qora-ola, shvits, qizil choʻl, bushuyev zotlari urchitilmoqda. Ularda takomillashtirilayotgan 12 ming boshdan ortiq zotli qoramol bor (2002).

Izatulla Eshmatov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat naslchilik korxonasi

Davlat naslchilik korxonasi — Oʻzbekistonda naslchilik ishlari bilan shugʻullanuvchi muassasa. Chorvachilikda "Naslxizmat" Respublika naslchilik uyushmasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Qibray tumani Tuzel qishlogʻida joylashgan. 1956 yil 28 dekabrda Toshkent davlat otchilik korxonasi (stansiyasi) oʻrnida chorva hayvonlarini sunʼiy urugʻlantirish st-yasi sifatida tashkil etilgan. Asosiy vazifasi viloyat, tuman naslchilik birlashmalari, xoʻjaliklarni sermahsul naslli buqalar urugʻi bilan taʼminlaydi. Korxona oʻzida boqiladigan qora-ola, shvits, kizil choʻl va b. kora-mol zotlari buqalaridan urugʻ oladi, uning sifatini baholaydi, shisha naychalarga joylaydi va muzlatadi. 1968 yildan urugʻlar suyuq azotda (—196°) granula holida muzlatiladi va xoʻjaliklarga yetkazib beriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat naslchilik nazorati

Davlat naslchilik nazorati — mamlakat miqyosida chorvachilik sohasida naslchilik ishlarini nazorat qilish majmui. Tarmoqda yagona ilmiytexnika siyosatini amalga oshirish, davlat va mintaqaviy dasturlarni ishlab chiqish va amalga oshirishni tashkil etish, naslchilikdagi meʼyoriy hujjatlar va qoidalarni tasdiqlash, nasldor hayvonlarni, naslchilik xoʻjaliklari va podalarini tegishlicha davlat kitobida va davlat reyestrida roʻyxatga olish, naslchilik sohasida seleksiya, biotexnologiya va genetik injeneriya usullarini qullash shartlarini belgilash, naslchilikni davlat yoʻli bilan ragʻbatlantirish, seleksiya maqsadlari uchun noyob zotlar genofondini saqlab qolish choratadbirlari va b.ni qamraydi. Oʻzbekistonda D.n.n. ishlari Respublika Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 12 iyuldagi qarori asosida tashkil etilgan. D.n.n.ni Respublika Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Chorvachilikda naslchilik ishlari bosh davlat inspeksiyasi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hamda viloyatlar hokimliklaridagi naslchilik ishlari boʻyicha davlat inspeksiyalari olib boradi. Oʻzbekiston Respublikasining 1995-yil 21 dekabrda qabul qilingan "Naslchilik toʻgʻrisida" qonunida Oʻzbekistonda birinchi marta D.n.n.ning asosiy vazifalari va huquqiy asoslari belgilab berilgan.

Izatulla Eshmatov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlat obligatsiyalari

Davlat obligatsiyalari — davlat tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻoz turi: D.o.ni sotib oluvchilar — aholi, firmalar, banklar va turli tashkilotlar investorlar hisoblanadi. [[Obligatsiyalarni sotishdan tushgan pul davlatning daromadini tashkil etadi, ammo u davlatning qarziga ham aylanadi (qarang Davlat qarzi). D.o. muayyan muddatlar uchun chiqariladi. Turli mamlakatlarda qisqa muddatli, oʻrtacha muddatli va uzok. muddatli D.o. mavjud. Muddati kelgach, obligatsiyalarni davlat kaytadan sotib oladi. D.o. daromad keltiruvchi qimmatli qogʻozlar turiga kiradi. Daromad shakliga koʻra D.o.ning yutuqli obligatsiyalar (obligatsiyalarga tegadigan daromad pul yutugʻi shaklida boʻlgani sababli unga foiz toʻlanmaydi), foizli obligatsiyalar (obligatsiyalarga ularning qiymatiga nisbatan foiz hisobida pul toʻlanadi) vadiskontli obligatsiyalar (obligatsiyalar sotilganda nominalidan pastroq narxda sotiladi, ular qaytadan sotib olinganda nominalisummasida pul toʻlanadi) kabi turlari bor. D.o. daromadlari oldindan qatʼiy kafolatlanadi.

D.o. daromadli qogʻozlar boʻlganidan ularni sotish, garovga qoʻyish va kapital sifatida ishlatish mumkin. Oʻzbekistonda 1992-yil 1 iyulda 20 yil muddat bilan yutuqli obligatsiyalar chiqarildi (ularni sotish va sotib olish vaqtincha toʻxtatilgan). Respublikada 1996-yildan dastlabki qisqa muddatli D.o., 1997-yil mart oyidan boshlab 6 oylik qisqa muddatli D.o. chiqarildi (yana qarang [[Obligatsiya).

Sadir Salimov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil