MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bort

Bort (gollandcha boort) — olmosning donador turlaridan biri. Juda mayda kristallchalar yoki shaklsiz donalardan iborat boʻlgan, juda mayda grafit zarralari yopishgan kulrang, baʼzan deyarli qora tusdagi aniq shaklsiz material. Yuqori sifatli abraziv material (jilvirtosh) sifatida’ togʻ jinslarini yemirishda va metallga ishlov berish sanoatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bort (kema)

Bort, kema borti (nem. bord) — 1) kema tanasi (korpusi) ning yon devorlarini hosil qiladigan qismlari va qoplamasi majmui. Kema quyrugʻidan tumshugʻiga tomon qaraladigan boʻlsa, chap tomondagi B. chap (bakbort), oʻng tomondagi B. oʻng (shtirbort) B. deb ataladi. Kemaning yuk koʻtaruvchanligi B. balandligiga bogʻliq boʻladi. B. ning suvdan chiqib turadigan qismi balandligi kemaning suzuvchanlik zaxirasini belgilaydi; kemaning ogʻish burchagi katta boʻlgan hollarda u kemaning turgʻunligiga va tananing boʻylama mustahkamligiga ham taʼsir qiladi. Kemaning oʻrta qismida B., odatda, tik (vertikal) qilib, baʼzan, tashqari tomonga, muzyorar kema va boshqa baʼzi xil kemalarda ichkari tomonga qiya qilib yasaladi; 2) kosmik kema, samolyotning ichi; 3) avtomobil kuzovi; 4) bilyard stolining yon devori.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi

Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi (kosmonavtikada) — kosmik uchish apparati (kosmik kema) bortiga oʻrnatiladigan elektron asbob. Vazifasi — bortdagi tizimlarning boshqaruvga doir buyruq (komanda)larni belgilangan aniq bir vaqtda berishi. Buyruqlarni berish dasturi, yaʼni buyruqlar ketmaketligi va orasidagi vaqt oldindan (mas, uchishga tayyorgarlik vaqtida) belgilab qoʻyilishi yoki parvoz paytida radioyoʻli orqali Yerdan uzatilishi mumkin. Agar buyruklar Yerdan uzatilsa, bortda kiritilayotgan dasturni xotirada saqlab qoladigan qurilma (xotira qurilmasi) zarur boʻladi. Bortdagi muvaqqat dastur qurilmasi d. q., odatda, yarimoʻtkazgichli elementlardan yasaladigan murakkab elektron tizimdan iborat. U radiosignallar yetib bormaydigan hollarda va Yer bilan qilinadigan radioaloqalar oraligʻida kosmik kemani boshqarishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortdagi hisoblash mashinasi

Bortdagi hisoblash mashinasi — suv osti va suv usti kemalari, aerodinamik va kosmik uchish apparatlari bortiga oʻrnatiladigan hisoblash qurilmasi yoki hisoblash mashinalari majmui. U harakatlanayotgan obʼyektga (mas, suv osti kemasiga) tashqaridan uzatiladigan hamda bortdagi radiolokatsion, radiotexnik, optik va boshqa tizimlardan keladigan turli axborotlarni ishlab chiqadi. Bu axborotlar obʼyektni va uning bortidagi tizimlarni boshqarish, ekipaj aʼzolarining sogʻligini va bortdagi tizimlarining ishga yaroqliligini nazorat qilib turish uchun zarur boʻladi. Bortdagi hisoblash mashinasi m. tezkor qurilma boʻlib, 1 sek. da bir necha oʻnlab ming amalni bajara oladi. Bortdagi hisoblash mashinasi m. sifatida elektron raqamli hisoblash mashinasi va baʼzan, gibrid hisoblash tizimiayan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bortovka

Bortovka — asosan zigʻir tolasi yoki ip toladan polotno urilishpa kalin qilib toʻqiladigan gazlama. Us t kiyimlarning qotirmasiga ishlatiladi (avra bilan astar orasiga qoʻyiladi). Kiyimni xushbichim qilib qotirib turadi. B. ning egiluvchanligini oshirish va choʻziluvchanligini kamaytirish maqsadida u appret (maxsus eritma) bilan pardozlanadi (qarang Appretlash).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borud

Borud, borut (turkiycha) — oʻq otar qurollar dorisi, porox. Maxsus tuz, oltingugurt va kumir birikmasidan iborat boʻlgan. Turkiy xalklar ajdodi — hunnular tomonidan (Xitoy bilan olib borilgan urushlar jarayonida) ixtiro qilingan deb taxmin qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fotima Boruxova

Fotima Boruxova (1916-yil 9-noyabr, SSSR Oʻzbekiston SSR Andijon — 2009-yil avgust, Isroil) — opera xonandasi (metsso-soprano), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1942), SSSR xalq artisti (1950). Fotima Boruxova birinchi oʻzbek operasi hisoblanmish Muxtor Ashrafiy va Sergey Vasilenkoning „Boʻron“ operasida Zebuniso roli va katta ashula janridagi bir qancha qoʻshiqlari bilan mashhur.

Biografiyasi

Yoshlik yillari 
Fotima Boruxova 1916-yilning 9-noyabrida Andijon viloyatida yahudiy oilasida tavallud topgan.

Boruxova ilk bor sahnaga (Andijonda) 12 yoshida chiqadi. 1930-yildan boshlab Andijon musiqali drama teatrida faoliyat koʻrsata boshlaydi. 1935-yildan Alisher Navoiy nomidagi Toshkent opera va balet teatrining solisti hisoblanadi.

Fotima Boruxova P. I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriyasi qoshidagi Oʻzbek opera studiyasida tahsil oladi (1940—1942). Oʻzbek davlat musiqali teatri (1935—39), Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1937—1957), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1957—79) yakkaxon xonandasi, kuchli va baland ovoz sohibasi boʻlgan. Oʻzbek musiqaviy merosi va kompozitorlar asarlarini badiiy jihatdan taʼsirchan darajada ijro etgan.

Karyerasi 
Fotima Boruxova 1937-yilda Moskvada boʻlib oʻtgan Oʻzbekiston sanʼatining birinchi dekadasida ishtirok etadi. 1939-yilda birinchi oʻzbek operasi M. Ashrafiy va S. Vasilenkolarning „Buran“ premyerasida Zebuniso partiyasini ijro etadi. Boruxovaning qaygʻuga toʻla bu qoʻshigʻi rejissyorning operadan koʻzlagan maqsadi, haqiqiy koʻngil kechinmalarini yaqol ochib beradi.

Boruxova ijod faoliyati davomida turli operalarda Oqjunus (Yevgeniy Brusilovskiy, „Er Targʻin“), Zebunniso (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, „Boʻron“), Layli (R. Glier, T. Sodiqov, „Layli va Majnun“), Polina (P. Chaykovskiy, „Pikovaya dama“), Folbin (A. Spendiarov, „Olmos“) rollarini ijro etgan. Uning ijodiy repertuaridan „Mehnat ahli“ (Halima Nosirova bilan birgalikda), „Kanalim“, „Chaman ichra“, „Yolgʻiz“ kabi xalq qoʻshiqlari ham oʻrin olgan.

Boruxova katta ashula janrida kuylovchi sanoqli oʻzbek ayol xonandalaridan biri hisoblanadi. Katta ashula janri Fargʻona vodiysiga xos boʻlgan oʻzbek anʼanaviy xalq-marosimlari kuylanadigan ashula yoʻli hisoblanadi.

1941-yilda nemis qoʻshinlari Moskvaga yaqinlashganda, Boruxova Moskva qoʻshinlarining eng oldingi konsert brigadasi tarkibida boʻlib, jangga ketayotgan askarlar va Moskva yaqinidagi kasalxonalarga yotqizilgan yaradorlar oldida bir necha bor nutq soʻzlaydi.

Fotima Boruxova 1979-yilda opera va balet teatrida oʻzining ijodiy faoliyatini yakunlaydi, ammo ijoddan keyin ham jamoat ishlarida faollik koʻrsatadi. Buxoro yahudiylar jamiyati tomonidan tashkil etilgan doʻstlik uchrashuvlarida faxriy mehmon sifatida ishtirok etadi. 1992-yilda esa Boruxova Isroilga koʻchib ketadi.

Vafoti 
Fotima Boruxova 2009-yilda Isroilda vafot etgan.

Mukofotlari 
Fotima Boruxova ikki karra Qizil Bayroq ordeni bilan, shuningdek, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan artist (1942) va SSSR xalq artisti (1950) unvonlari bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Bos Jagdish Chandra

BOS (Bose) Jagdish Chandra (1858.30.11, Bengaliya — 1937.23.11, Giridix, Bengaliya) — hind fiziologi va biofizigi. Kalkutta prezident kolleji professor Hozir uning nomi bilan ataladigan Kalkutta ilmiy tadqiqot instituti (1917) asoschisi va direktori. P. N. Lebedev bilan bir vaqtda mm va sm diapazonli elektromagnit toʻlqinli generator konstruksiyasini ishlab chiqqan; generator yordamida elektromagnit toʻlqinlari xususiyatlari va ularning oʻsimliklarga taʼsirini oʻrgangan. Bu tadqiqotlar yorugʻlikning elektromagnitlik xususiyatini tasdiklash uchun asos boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosvoldi

Bosvoldi — oʻrtapishar qovun navi, oʻrtacha kattalikda, uz. 20—23 sm, ogʻirligi 4—7 kg. Pusti oʻrtacha qalinlikda, sirti sal tilimtilim, toʻrsiz, rangi oqishsariq. Ustidagi gullarining chetlari notekis chizikli, keng ochyashil tasmasimon. Eti 4,5—5 sm, och yashil, gʻovak, sershira. Tarkibida 7— 8,6% kand, 3,5—4,5% saharoza, 8,5— 10% quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻi yirik, tuxumsimon, ochsargʻish. Ekilganda unib chiqqandan keyin 85—90 kunda pishadi.

Hosildorligi 170—250 s/ga. Fargʻona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida B.ning 2417 navi (K. I. Pangalo, M. K. Goldgauzen) ekiladi (Yana q. Qovun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qovun navlari
Bosim akkumulyatori

Bosim akkumulyatori — raketa dvigateli qurilmasining bir qismi (ballon). Unda yuqori bosimli gaz saqlanadi yoki generatsiyalanadi; gaz (havo, azot gazi, geliy gazi) bilan toʻldiriladi. Gazni generatsiyalash (generatsiya — yunoncha soʻz boʻlib, koʻpayish, paydo boʻlish maʼnolarini bildiradi) poroxning yonishi (porox Bosim akkumulyatori ) yoki suyuq yonilgʻining yonishi (suyuqlik Bosim akkumulyatori ) natijasida amalga oshadi. Bosim akkumulyatori dan dvigatelga yonilgʻi yuborish (mas, gaz bilan ishlaydigan avtomobillarda), pnevmoavtomatikani ishlatib yuborish va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim bilan ishlov berish

Bosim bilan ishlov berish — mashinasozlik texnologiyasida detallarga mexanik ishlov berish usuli. Bunda material (xom ashyo) bosim ostida qisiladi yoki choʻziladi. Presslash, bolgʻalash va choʻzish mashinalari yordamida bajariladi. Bunday ishlov berishda tayyor yoki xomaki (chala) detal hosil boʻladi. Mashinasozlik zavodlarida qullaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim datchigi

Bosim datchigi — gaz yoki suyuqlik bosimini mexanik, elektr yoki pnevmatik signalga aylantirib beradigan oʻlchov oʻzgartirgichi. Yuqori va past bosimlarga moʻljallangan xillari boʻladi. Yuqori (10 MN/m2 dan ortiq) bosimga moʻljallangan Bosim datchigi (mas, magnitoelastik va pyezoelektr Bosim datchigi ) oʻlchanadigan kattalik (qiymat)ni bevosita chiqish signaliga aylantirib beradi. Past bosimga moʻljallangan Bosim datchigi oldin bosimni mexanik siljishga aylantirib, keyin uni chiqish signaliga aylantiradi (qarang Datchik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosim ostida quyish

Bosim ostida quyish (metallurgiyada) — suyultirilgan material (metall, plastmassa, rezina aralashmasi va boshqalar) qolip (forma)ga bosim ostida haydaladigan quyish usuli. Suyuq material qolipning ichki boʻshliqlarini (yaʼni boʻlajak buyum shaklini) toʻldiradi va qotgandan soʻng buyum shaklini oladi. Bu usul aniq va murakkab buyumlar olish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosimli yer osti suvi

Bosimli yer osti suvi — artezian havzalaridagi har xil bosimli suv, yoriq — karst suvi va oqimda boʻlgan burgʻi qudugʻi orqali yer yuziga koʻtarila olmaydigan bosimli grunt suvi. Bunday suvlarning taʼminlanishi atmosfera yogʻinlarining yerga singishi va Yer qobigʻidagi qatlamlarning elizion (siqilish) harakati hisobiga yuz beradi. Tabiiy holda bunday suvlar tabiiy buloq, yuqori haroratli shoʻr suv va karbonat angidridli (SO2) suvlar koʻrinishida yer yuzasiga oqib chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosinqirash

Bosinqirash — uyqusirash uyquning buzilish xillaridan biri. Bunda kishi hadeganda uxlay olmaydi, uxlaganida ham har xil qoʻrqinchli tushlar koʻradi. Uyqusida gʻuldirab, tushunib boʻlmaydigan, mazmunsiz gaplar aytadi, gʻalati tovushlar chiqaradi. Ruhiy yoki jismoniy jihatdan qattiq charchagan kishilar, shuningdek ichki kasalliklar bilan ogʻrigan baʼzi bemorlar oʻqtinoʻqtin bosinqiraydi. Ayrim hollarda B. baʼzi ruhiy kasalliklarning ilk belgisi boʻlishi ham mumkin. B. odati bor kishilar, albatta, shifokorga uchrashib, tegishli maslahat olishlari, B. sababini aniqlab, davolatishlari lozim. Bosinqiraydigan kishilar yotishdan oddin kofe, achchiq choy ichish, shuningdek hayajonlanadigan kitob oʻqish yoki film koʻrishga odatlanmasliklari kerak. B.ning oldini olishda eng muhim vosita uyqu oldidan ochiq havoda sayr qilishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bositxon Zohidxon oʻgʻli

BOSITXON ZOHIDXON OʻGʻLI (taxallusi Haqiriy) (1878—Toshkent — 1959.22.5) — oʻzbek shoiri, tarjimon, tabib. Orifjonov bosmaxonasida musahhih (1908—18), Chinoz va Chimkent maktablarida oʻqituvchi (1918—30), Sharq qoʻlyozmalari instituti (hozirgi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti)da ilmiy xodim (1944—53). Oʻzbek va fors tillarida ijod etgan, arab tilini yaxshi bilgan. Gʻazal, muvashshax, murabbaa, musamman, tarjiʼband, muhammaslar yozgan. Sheʼrlaridan bayoz ("Bayozi Haqiriy", 1936) tuzgan. Gʻazzoliyning "Daqoiq ulaxbor" ("Nozik xabarlar") asarini oʻzbek tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan (1907, 1914). Xalq tabobatiga oid "Qonuni Bositiy" yoki "Qonun almabsut" ("Mukammal qonun", 1942) va "Istilohot ulatibbo fi intifoʼot alahibbo" ("Doʻstlar foydalanadigan tibbiy atamalar", 1944) kabi asarlar yaratgan. Qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 126).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosish qurilmasi

Bosish qurilmasi - 1) hisoblash texnikasida — axborotlarni oʻrama qogʻoz (rulon), lenta yoki varaqqa raqamlar yoki harflar — raqamlar bilan avtomatik tarzda bosadigan elektrmexanik qurilma. Bunday qurilmalar jumlasiga alfavitraqamli B.Q., elektr yozuv mashinkasi, telegraf apparati kiradi; 2) matbaada — bosma qolipdan matn, rasm va boshqalarning bir xil nusxasini olish (kitob, gaz. va jur.lar adadi, yaʼni tirajini bosish) uchun moʻljallangan matbaa mashinasi (qarang Bosma mashina).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma

Bosma— h) kashtadoʻzlikyaa chok turi. Mato ustiga ipni toʻgʻri yoki qiya toʻshab, ustidan 3 mm li qiya choklar bilan tikib chiqiladi. Bunda ip avval oʻngdan chapga toʻshalib, ustidan chapdan oʻngta tomon chok bostirib matoga mustahkamlanib chiqiladi; shu tariqa mato yuzasi sidirgʻa qoplanadi. B. chokining tashqi koʻrinishdan bir-biridan farq qiladigan bir necha xillari (kandaxayol, chindaxayol va boshqalar) bor. Yirik kashtalar (palak, soʻzana, choyshab, kirpech va boshqalar) va naqsh gullarini yaxlit kashta bilan toʻldirish maqsadida yuzaga kelgan. Toshkent, Buxoro, Shahrisabz, Samarqand va boshqalarda "dol" deb ataladi; 2) kulollikda buyumlarni bezashda (yogʻoch yoki rezinka, qadimda qovoq, turp, sabzi va boshqalardan yudduz, doyra, nuqta shaklida oʻyib tayyorlangan), matoga gul bosishda (yogʻoch) qoʻllaniladigan gul qoliplar yordamida tushiriladi; 3) zargarlikda qolipaki usulida yasalgan yoki bezalgan buyumlar; 4) araqi koʻrinishidagi ingichka va yupqa taxtachalar; meʼmoriy bezakda taxtalar chokini berkitish uchun qoʻllaniladi. Yuzasi oʻyma va boʻyama naqshlar bilan bezatilishi mumkin; chaspakning bir turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma (mato)

Bosma, bosma chakmon— jundan toʻqilgan mato va undan tayyorlangan ustki kiyim. Tuya yoki qoʻy juni urchuq (duk)da yigiriladi, soʻng boʻsh qilib toʻqiladi. Toʻqimaga maxsus ishlov beriladi: toʻqima qattiq yuzaga qoʻyilib, bir necha soat yalang oyoq bilan tepkilanadi, bu jarayon davomida toʻqimaga tez-tez issiq suv sepib turiladi. Shundan soʻng B. ham eniga, ham boʻyiga kirishadi. B. astarsiz qilib tikiladi. B.dan yogʻin oʻtmaydi. B. yaylovda, otulovda yurganda kiyiladi, ayniqsa choʻponlar uchun juda qulay.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Matolar
Bosma dam

Bosma dam — damnint bir xili. Temirchi, pichoqchi va taqachilar doʻkonida koʻraga yoki oʻchoqqa havo beradigan garmonsimon moslama. Damgar qoʻli bilan sardamni yuqoriga koʻtaribpastga tushirib turadi. Nozik buyumlar yasaladigan anjomsozlik va zargarlik ustaxonalarida hozir ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma yogʻoch

Bosma yogʻoch — toʻquvchilikda kadimdan ishlatiladigan yogʻoch asbob. Serbar shoyi, atlas va boshqa mato toʻqiydigan qoʻl doʻkon (dastaki dastgoh)ning dovoni (yogʻoch gʻaltagi) yaqinida tanda ustida turadi. Shodani (oʻrish ishlarini koʻtaribtushirib turadigan moslamani) bosib, tigʻga toʻgʻrilab beradi. Dastaki toʻquv dastgoxlarida hozir ham ishlatiladi.

Manbalar
Bosma mashina

Bosma mashina — kitob, gazeta, jurnal, broshyura, etiketka, plakat va boshqa matbaa mahsulotlari chop etiladigan mashina. Matbaa jihozlaridan asosiysi hisoblanadi. Dastlabki Bosma mashina (bosma stanok)ni nemis ixtirochisi I. Guttenberg 1441—45 yillarda ixtiro qilgan.

Bosma mashina ning asosiy uzellari: boʻyoqni qolipdan qogʻozga oʻtkazuvchi bosish apparati; qolipga boʻyoq surkash apparati, qogʻozni bosish apparatiga uzatuvchi va nusxalarni mashinadan chiqaruvchi qogʻoz oʻtkazish mexanizmi; bosilgan mahsulotlarni qabul qiladigan va ularga ishlov beradigan qoʻshimcha qurilma; mashinani boshqarish yuritmasi va tizimi.

Bosish usuliga koʻra, bosmaxona Bosma mashina si yuqori bosma, tekis bosma va chukur bosma xillarga boʻlinadi. Bosish qolipi va unga qogʻoz (yoki boshqa material)ni siqib turuvchi sirtning turiga koʻra, tigelli, tekis va rotatsion Bosma mashina lar boʻladi (rasm). Tigelli Bosma mashina da nusxalar ikki sirt — bosma qolip va qogʻozni qolipga siqib turuvchi tigelning oʻzaro taʼsiri natijasida olinadi. Unda blanklar, muqovalar, bezaklar bosiladi. Tekis Bosma mashina da bosma qolip bir tekislikda yotadi, qogʻozni shu qolipga silindr siqadi. U bezak va koʻp boʻyoqli bosmalar uchun moʻljallangan. Rotatsion Bosma mashina da qolip va unga qogʻozni siqadigan sirt silindr shaklida boʻladi; ular bir xil tezlikda aylanadi. Bunday mashinada gazeta, jurnal, kitob, blanklar, bilet va boshqa mahsulotlar bosiladi. Bosma mashina qogʻoz turiga qarab ham xillarga boʻlinadi: varaqlarga bosadigan va qogʻoz oʻrami (rulon) dan uzluksiz uzatib turiladigan qogʻozga bosadigan (rotatsion) mashinalar. Bosma mashina qogʻozdan tashqari temir, karton, oyna, plastmassa, toʻqimachilik materiallari va boshqalarga bosadigan xillarga ham boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma montaj

Bosma montaj — mikroelektron qurilmalar elementlari (qismlari)ni montaj qilish usuli. Bunda elektr ulashlar elektr oʻtkazuvchi yupqa metall lentalar (simlar) orqali amalga oshiriladi( q. Bosma plata). Bosma montaj elementlari oʻzgarmas va oʻzgaruvchan qarshiliklar, kondensatorlar, induksiya gʻaltaklari, transformatorlar, tranzistor va diodlar, rele, ulagichlar va almashlab ulagichlardan iborat. Radioelektronikada va, ayniqsa, kosmik apparatlarda mikroelektron qurilmalarni mumkin qadar ixchamlashtirishning juda katta ahamiyati bor. Bu sohada 3 omil; qurilmaning oʻlchami, puxtaligi va narxi muhim rol oʻynaydi. Mikroelektron sxemada 1 sm2 sathga elementlarni oʻzaro ulovchi 14 ga yaqin sim toʻgʻri keladi. Bunga erishish uchun koʻp qavatli Bosma montaj dan foydalaniladi. Oʻtkazgichlar (simlar) bir-biriga elektron nur yordamida payvandlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma plata

Bosma plata — bosma montaj usulida tok oʻtkazgichlari va kontakt "tugmachalari" oʻrnatilgan hamda metallangan (oʻtish) va metallsiz (mahqamlash) teshiklari qilingan plastinka. U getinaks, tekstolit va boshqa materialdan yasaladi. Plataga oʻrnatiladigan rezistorlar, diodlar, kondensatorlar va h.k. biror usulda (mas, fotokimyoviy usulda) yupqa va ensiz elektr oʻtkazuvchi lentalar yordamida bir-biriga ulanadi. Bosma plata radioelektron qurilmalarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma sxema

Bosma sxema — radioelektronika qurilmasining uzeli (qismi); bosma montaj usulida uning platasiga (qarang Bosma plata) rezistorlar, kondensatorlar, induktivlik gʻaltagi va h.k. tushiriladi. Radioapparatura, EHM va radioelektronika jihozlarini montaj qilishda qoʻllaniladi. Murakkab montaj ishlarini avtomatlashtirishga imkon beradi. Bosma sxema hosil qilish uchun, avvalo, radiodetallar oʻrnatiladigan dielektrik (mas, getinaks) plastina sirtiga montaj simlar uchun chuqurchalar qilinadi va ular maxsus metall eritmasi bilan toʻldiriladi. Metall eritmasi qotgandan soʻng radiodetallar oʻzaro puxta bogʻlanib qoladi. B. yeli radioelektronika asboblari oddiy sxema asosida qurilgan asboblardan ancha mustahkam boʻladi. Hozir ishlab chiqarilayotgan televizorlarda asosan Bosma sxema qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosma taboq

Bosma taboq — nashrning haqiqiy (amaldagi) hajmi oʻlchov birligi. Bichimi (formati) 60x90 sm boʻlgan qogʻoz varagʻining bir tomonidagi nusxa. Standart oʻlchamli va boshqa oʻlchamlarga ega boʻlgan qogʻozdagi nusxa shu oʻlchamlar uchun fizik Bosma taboq deb ataladi. Nashr mahsulotlarni hisobga olishda har qanday oʻlchamdagi qogʻoz uchun hisoblangan Bosma taboq 60x90 sm bichimdagi qogʻoz oʻlchov birligi sifatida olinib, shartli taboqlarga qayta hisoblanadi (yana qarang Mualliflik tabogʻi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosmachilik

Bosmachilik — Turkistonda sovet hokimiyati va bosqinchi qizil armiyaga qarshi olib borilgan qurolli harakatga shoʻro hukumati davrida berilgan rasmiy nom.

Etimologiya 
"Bosmachi" soʻzi aslida turkiy „bosmoq“ (hujum qilmoq) feʼlidan yasalgan. Xalq oʻrtasida „bosmachi“ deb harbiy birlikka aloqasi boʻlmagan jinoyatchi unsurlar, oʻgʻri va bezorilar tushunilgan. Shuningdek birovlarning yurtini bosib olgan bosqinchilarni ham „bosmachilar“ deyish mantiqan toʻgʻri keladi. 1918-yilning boshidan 1919-yil oʻrtalarigacha boʻlgan arxiv hujjatlarida „bosmachi“ soʻzi uchramasdan, uning oʻrniga „qaroqchi“, „bosqinchi“ iboralari qoʻllanilgan. 1919-yilning oʻrtalaridan boshlab avval vaqtli matbuotda, soʻngra rasmiy hujjatlarda „bosmachi“ va „bosmachilik“ iboralari keng ishlatilgan. Bu iboralar milliy ozodlik harakatining mohiyatini soxtalashtirish, ajdodlarimizning sovet rejimi va bolsheviklar hukmronligi hamda qizil armiyaning bosqinchilik siyosatiga qarshi olib borgan qurolli kurashlarini niqoblash uchun buyuk davlat shovinistlari tomonidan oʻylab topilgan hamda „banditlik“, „qaroqchilik“ degan soʻzlar bilan asossiz ravishda bir qatorga qoʻiilgan.

Afgʻonistondagi 
1979—89-yillarda SSSRning Afgʻonistondagi intervensiyasiga qarshi afgʻon xalqining olib borgan ozodlik kurashi qatnashchilarini ham dastlab sovet matbuoti „bosmachilar“ deb nomladi. Keyinchalik oʻz vatanining mustaqilligi uchun kurashgan afgʻon mujohidlari „dushmanlar“ deb ataldi.

Yana qarang 

 Turkiston general-gubernatorligi
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
 Ibrohimbek
 Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston tarixi
Tojikiston tarixi
Qozogʻiston tarixi
Qirgʻiziston tarixi
Bosmachilik
Rossiya fuqarolar urushi
Oʻrta Osiyo
Pan-millatchilik
Dehqonlar qoʻzgʻolonlari
Rossiya imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon
Sovet Ittifoqi ishtirokidagi urushlar
Oʻzbekiston ishtirokidagi urushlar
Sovet Ittifoqining bosqinlari
Antikommunistik tashkilotlar
Afgʻon fuqarolar urushi (1928–1929)