Stuxnet

Stuxnet () — birinchi marta 2010-yilda aniqlangan va 2005-yildan beri ishlab chiqarilishi taxmin qilingan zararli kompyuter qurti. Stuxnet nazorat qiluvchi va maʼlumotlarni yigʻish bilan shugʻullanuvchi (SCADA) tizimlarini nishoniga aylantituvchi hamda Eron yadroviy dasturiga jiddiy zarar yetkazish uchun ayblanuvchi dastur hisoblanadi. Hech bir davlat javobgarlikni ochiqchasiga tan olmasa-da, ushbu kompyuter qurti Amerika Qoʻshma Shtatlari va Isroil tomonidan birgalikda „Olimpiya oʻyinlari operatsiyasi“ deb nomlanuvchi hamkorlikda qurilgan kiberqurol ekanligi haqida keng qamrovli tushunchalar mavjud.

Stuxnet dasturi elektromexanik jarayonlarni avtomatlashtiruvchi, jumladan, yadroviy materiallarni ajratish uchun gaz sentrifugalarini boshqarish maqsadida ishlatilinuvchi dasturlashtiriladigan mantiqiy kontrollerlar (PLC) uchun maxsus ishlab chiqilgan. Zero-day zaifliklardan foydalangan holda, Stuxnet, dastlab, Microsoft Windows operatsion tizimi va tarmoqlaridan foydalanadigan mashinalarni nishonga olgan. Keyingi nishoni esa Siemens kompaniyasiga tegishli Step7 dasturi boʻladi. Stuxnet sanoat tizimlari haqida maʼlumot toʻplash va tez aylanadigan sentrifugalarning parchalanishiga sabab boʻlish orqali Eron PLC'larini buzganligi aytiladi.

Stuxnet dizayni va arxitekturasi domenga agnostik boʻlib, aksariyati Yevropa, Yaponiya va Qoʻshma Shtatlarda joylashgan zamonaviy SCADA va PLC tizimlariga (masalan, zavod yigʻish liniyalari yoki elektr stansiyalari) hujum qilish uchun platforma sifatida moslashtirilishi mumkin.

Xabar qilinishicha, Stuxnet Eron yadro santrifugalarining deyarli beshdan bir qismini vayron qilgan. Sanoat boshqaruv tizimlarini nishonga olgan holda, qurt 200 000 dan ortiq kompyuterlarga oʻzini yuqtiradi. Bunga qoʻshimcha sifatida, 1 000 ta mashina sistemalari buzilishiga olib keladi.

Stuxnet 3tamodulga ega: asosiy hujum yuki bilan bogʻliq barcha tartiblarni bajaradigan qurt; qurtning qayta taqsimlanadigan nusxalarini avtomatik ravishda ishga tushiradigan havola fayli hamda Stuxnet aniqlanishini oldini olish uchun barcha zararli fayllar va jarayonlarni yashirish uchun mas’ul boʻlgan rootkit komponenti. Odatda dastur, virusli USB drayver orqali nishonga olingan tizimga kiradi. Soʻng, qurt tarmoq boʻylab tarqaladi va PLCni boshqaradigan kompyuterlarda Siemens Step7 dasturini skanerlaydi. Ikkala mezon juftligi boʻlmasa, Stuxnet kompyuter ichida harakatsiz holatda qoladi. Agar ikkala shart ham bajarilsa, Stuxnet virusli rootkitni PLC va Step7 dasturlariga kiritadi, kodni oʻzgartiradi va PLCga kutilmagan buyruqlar beradi. Shu bilan birga foydalanuvchilarga normal operatsion tizim qiymatlari qatorini qaytaradi.

Kashf etilishi 
Sergey Ulasen tomonidan kashf etilgan Stuxnet, dastlab, Microsoft Windows tizimi orqali tarqatilgan va Siemens sanoat boshqaruv tizimlari uchun moʻljallangan edi. Garchi ushbu sanoat tizimlariga qilingan birinchi xakerlik hujumi va kiber urushning ilk ommaga maʼlum boʻlgan qasddan qilingan harakati boʻlmasa-da, sanoat tizimlariga josuslik qilish va ularga putur yetkazish uchun topilgan dastlabki zararli dastur va birinchi boʻlib dasturlashtiriladigan mantiqiy kontrollerni jalb qilgan rootkit boʻlgan.

Qurt dastlab begʻaraz tarqaladi, lekin faqat Siemens nazorat nazorati va maʼlumotlarni yigʻish (SCADA) tizimlariga moʻljallangan maxsus sanoat jarayonlarini nazorat qilish va kuzatish uchun moʻljallangan yuqori darajada ixtisoslashgan zararli dastur yukini oʻz ichiga oladi. Stuxnet ushbu qurilmalarni qayta dasturlash uchun foydalaniladigan Step-7 dasturiy taʼminotini oʻzgartirish orqali PLC larga yuqtirad.

Stuxnetning turli xil variantlari Erondagi beshta tashkilotni nishonga oladi, ehtimoliy maqsad Erondagi uranni boyitish infratuzilmasi ekanligi gumon qilinmoqda. Symantec 2010-yil avgust oyida butun dunyo boʻylab zararlangan kompyuterlarning 60 % Eronda ekanligini taʼkidlaydi. Siemensning taʼkidlashicha, qurt oʻz mijozlariga hech qanday zarar yetkazmagan, ammo embargo qilingan Siemens uskunasidan yashirincha sotib olingan Eron yadro dasturi Stuxnet tomonidan zarar koʻrgan. „Kasperskiy laboratoriyasi“ murakkab hujum faqat „davlat-davlat yordami bilan“ amalga oshirilishi mumkin, degan xulosaga keladi. F-Secure bosh tadqiqotchisi Mikko Hyppönen, mumkin boʻlgan milliy davlat yordami ishtirok etadimi, degan savolga, „Bu shunday koʻrinadi, ha“, deb rozi boʻladi.

Taʼsir osti mamlakatlar 
Symantec tomonidan Stuxnet-ning tarqalishini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, infektsiyaning dastlabki kunlarida asosiy zarar koʻrgan mamlakatlar Eron, Indoneziya va Hindiston edi:

Eron Stuxnet hujumidan keyin oʻzining kiberurush qobiliyatini „kuchaytirgani“ va Amerika Qoʻshma Shtatlari banklariga qarshi javob hujumlarida gumon qilingani haqida xabar berilgan edi

Ommaviy madaniyatda 

 "Castle" serialining 8-mavsumining 18-qismida Stuxnet MI6 tomonidan yaratilgani va uning versiyasi London elektr tarmogʻini oʻchirish uchun ishlatilgani taʼkidlab oʻtiladi.
 Troya oti — Mark Russinovich tomonidan yozilgan roman. Unda hikoyaning asosiy syujet chizigʻi sifatida Stuxnet virusidan foydalanish va Eronning dasturni chetlab oʻtishga urinishi tasvirlangan.
 "Ghost in the Shell: Arise" filmida Stuxnet kompyuter virusining nomi bilan atalgan turi boʻlib, Kusanagi va Manamurani yuqtirib, soxta xotiralarni implantatsiya qilishga imkon beradi.
 2017-yil iyul oyida MRSA (Mat Zo) Hospital Records orqali „Stuxnet“ nomli trekini chiqaradi.
 Ubisoft kompaniyasining 2013-yilda Tom Clancy's Splinter Cell : Blacklist videooʻyini qahramoni Sam Fisher mobil, havodagi shtab-kvartiradan („Paladin“) foydalanadi. Bu oʻyinning hikoya rejimida bir nuqtada Stuxnet tomonidan nishonga olingani aytiladi. Virus uning tizimlari ishdan chiqishiga va samolyotning okeanga qarab harakatlanishiga olib keladi.
 Michael Mann'''ning 2015-yilda suratga olingan „Blackhat“ filmida xaker tomonidan Gonkongning Chai Wan shahridagi yadro zavodida sovutish suvi nasoslarining portlashiga sabab boʻlgan virusga tegishli ekanligi koʻrsatilgan kod Stuxnet dekompilyatsiya qilgan asl kod namunasidir.

 Yana qarang 

 Manbalar 

 Adabiyotlar 
 
 
 
 Ralph Langner’s Stuxnet Deep Dive
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Kim Zetter, Countdown to Zero Day: Stuxnet and the Launch of the World’s First Digital Weapon''. New York: Crown Publishing Group, 2014. .

Zararli dasturlar
Zararli dastur
Internet culture
Kompyuter qurtlari
Kiberqurol