MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Burchak oʻlchagich

Burchak oʻlchagich — mashina detallari, keskich va oʻlchov asboblarining ikki tekisligi orasidagi burchakni oʻlchaydigan asbob. Nonius (qoʻshimcha shkala)li va optik xillari bor. N o niusli B.oʻ. 0° dan 120°gacha darajalarga boʻlingan yarim doyra 2, qoʻzgʻalmas chizgʻich /, vintli oʻq 8 da aylanadigan chizgich 6 dan iborat (rasm). Harakatlanuvchi chizgʻichga yarim doyra aylanasida sirpanuvchi nonius 5 mahkamlangan. Mahkamlagichlar 3 va 4 yordamida noniusli chizgʻich kerakli vaziyatda mahkamlanadi. 90°dan 180° gacha burchaklarni oʻlchash uchun tekshirilayotgan buyumning oʻlchanayotgan burchagi tekisligiga chizgʻich 1 va 6 lar toʻgʻrilanadi. Burchakning katgaligi yarim doyra va nonius shkalalaridan aniqlanadi. 0° dan 90° gacha burchaklarni oʻlchash uchun harakatlanuvchi chizgʻich 6 ga qoʻshimcha burchaklik kiygiziladi. Bu holda oʻlchanayotgan burchak tekisligiga qoʻzgʻalmas chizgich / bilan burchaklik 7ning tomonlari toʻgʻrilanadi. Optik B.oʻ. (mas, oʻlchash mikroskoplari)da burchak geometrik optika qonunqoidalariga asoslanib oʻlchanadi. Burchaklarni oʻlchashda adilak, kvadrant, proyektor, transportir kabi asboblardan ham foydalaniladi. burchak kattaliklarini ifodalaydigan birliklar. Asosiy yassi burchak oʻlchov b::rligi — gradus. Kichikroq burchaklar gradus ulushlari — minut (1/60 gradus) va sekund (1/3600 gradus)da oʻlchanadi. Osmon jismlarining holatlari va harakatlarini kuzatishda, hayotiy va texnik masalalarni hal qilishda B.oʻ.b.dan foydalaniladi. Burchakni oʻlchash boʻyicha alohida soha, yaʼni trigonometriya fani boʻlmagan davrgacha burchak oʻlchashga tegishli maʼlumotlar astronomiya zijlarida berilar edi. Mat. va astronomiya tarixidan 13—15-asrlarda yuzga yaqin zij yaratilganligi maʼlum. Zijlar orasida Muhammad Muso Xorazmiy ziji oʻrta asr Sharqida yaratilgan eng qad. zij hisoblanadi. Xorazmiyning zijida oltmishli sanoq tizimida bir darajadan oralatib berilgan sinuslar jadvali va bitta kasr belgisi boʻlgan kotangenslar jadvali bor. Yassi burchaklarni oʻlchash birligi sifatida radian ham qabul qilingan (mas, 30° li burchak ts/6 radianta teng). Burchak tezligi sekundga radian (rad/s) da, fazoviy burchak stereadin (sr)da oʻlchanadi.

Manbalar
Burchak oʻlchovlari

Burchak oʻlchovlari 1) geodezik ishlarni bajarishda B.oʻ. teodolit yordamida amalga oshiriladi. Gorizontal burchaklar yuqori aniqlikda (oʻrta kvadratik nuqsoni — 0.5"—1,0"), aniq (2"—1") va texnikaviy aniqlikda (10"—30") oʻlchanadi. Teodolit yordamida vertikal burchaklarni ham oʻlchash mumkin; 2) kon ishlarida uncha aniklikni talab qilmaydigan marksheiderlik sʼyomkalarida gorizontal va vertikal burchaklar hamda masofalar kon burchak oʻlchagichi — taxeometr yordamida oʻlchanadi; 3) mashinasozlikda burchaklar prizmatik burchak oʻlchovlari, burchakliklar, konussimon kalibrlar, andazalar, tangens va sinus chizgʻichlari (lineykalari), noniusli burchak oʻlchagichlar, optik burchak oʻlchagichlar, boʻlish kallagi, teodolitlar, kvadrantlar, goniometrlar va boshqa asbob hamda moslamalar yordamida oʻlchanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchaktishlar

Burchaktishlar, burchak tishli tritonlar (Hynobius) — dumli amfibiyalar urugʻi. Tanglay tishlari burchak shaklida qayrilgan. 18 ta turi bor. Sharqiy Osiyo va Sibirda tarqalgan. Sibir burchaktishi yoki toʻrt barmoqli triton (Hynobius Keyserlingii) ning uz. 13 sm gacha, dumi 6 sm ga yaqin, tanasining orqa va yon tomonlari boʻz rangda, ustida mayda xollari va och rang yoʻllari bor. Oʻrta Osiyo (Pomir va Samarqand)da Turkiston B.i (N. turcestanicus) tarqalgani toʻgʻrisida maʼlumot bor. Turkiston B.i barmogining 5 ta boʻlishi bilan boshqa turlardan farq qiladi. B. quruqlikda yashaydi, urchish davrida suvga tushadi. Erkagi spermatozoidlar bilan toʻla spermatoforini, urgʻochisi esa 7—50 uvuldiriqli uzunchoq diriddoq xaltachasini suvga tashlaydi. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. B. turli umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burchmulla zilzilasi

Burchmulla zilzilasi — 1959-yil 24 oktabrda soat 23 dan 40 min. utganda sodir boʻlgan. Zilzila kuchi epitsentrda 8 ball, Toshkentda 5 ball. Magnitudasi M=5,8, epiiyentr 13 km chuqurlikda joylashgan.

Burchmulla zilzilasi oʻchogʻidan tarqalgan kuchli seysmik toʻlqinlar Burchmulla, Obirahmat, Yusufxona, Bogʻiston va Nanay qishloqlaridagi maktab, kasalxona, bolalar bogʻchalari, dam olish uylarini qattiq shikastlantirgan.

Yerda yoriqlar paydo boʻlib, togʻlardan koʻchgan tosh, shagʻallar yoʻllarni toʻsib qoʻygan. 60 kun davomida silkinishlar (5—6 ball) qaytarilib turgan. Bu davrda kup turar joylar vayron boʻldi. Zilzila oqibatlarini oʻrganish natijasida uning oʻchogʻi Piskom seysmogen yer yoriqlari zonasida joylashganligi aniqpangan. Qayta zilzila silkinishlari ichida eng kuchlisi (6 ball) 25 va 28 oktabrda sodir boʻldi. Bu zilzilalar epitsentrlari Chorvoq suv ombori ostida joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Burchmulla xazinasi

Burchmulla xazinasi — soʻnggi jez davriga oid moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkeit viloyati Boʻstonliq tumaniyaagn Burchmulla qishlogʻi yaqinidan topilgan (1955). Burchmulla xazinasi topilmalari mil. av. 2—1-ming yilliklar mobaynida yaratilgan 1 nayza uchi, 4 paykon va 3 ot yugani toʻqasidan iborat. Nayza uchi (uz. 31 sm) ikki tigʻli, zoʻgʻatasi dumaloq, zoʻgʻata novi yon tomonlarida nayza dastasiga bogʻlashga moʻljallangan teshikchalar bor. Paykonlar 2 parrakli, yaproqsimon. Toʻqalar tugmasimon boʻlib, 2 tasining ilgagi kichkina, 1 tasiniki kattaroq. Burchmulla xazinasi yodgorliklari boshqa hududlardan topilgan Andronovo madaniyati yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshash. Burchmulla xazinasi Oʻzbekiston FA ning Arxeologiya instituti fondida saqdanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Burchoqdoshlar

Burchoqdoshlar(dukkakdoshlar, Fabaceae, Leguminosae) — ikki urugʻ pallali oʻsimliklarning bir oilasi. Yer yuzining hamma mintaqalarida keng tarqalgan. Baʼzan B.ni 3 kenja oila — mimozadoshlar (Mimosaceae), sezalpindoshlar (Caesalpiniaceae) va kapalakguldoshlar (Papilionaseaye yoki Fabaceae)ra ajratiladi. B.ning barglari koʻpincha ketmaket joylashgan, odatda, yon bargli va murakkab. Gullari asosan boshoqsimon, shingilsimon yoki kallaksimon toʻpgullarda oʻrnashgan, odatda zigomorf, ayrimlarida aktinomorf. Mevasi — dukkak.

B.ning 12000 turni birlashtirgan 500 turkumi (Oʻzbekistonda 528 turni uz ichiga olgan 57 ta turkumi) bor. B.dan oqsilga boy boʻlgan mosh, noʻxat, loviya, soya, yer yongʻoq oziq-ovqat uchun, toʻyimli oʻtloq oʻsimliklaridan beda, sebarga, esparset yemxashak uchun koʻplab ekiladi.

B. orasida texnikada ishlatiladigan qimmatbaho mahsulotlar olinadigan, balzamli va qimmatbaho yogʻoch olinadigan daraxtlar bor. Yer yongʻoq, Sano, qashqarbeda, shirinmiya, shildirbosh, oqquray, afsonak kabilardan olinadigan alkaloidlar, glyukozidlar, smolalar, vitaminlar va organik kislotalar tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Choʻllarda uchraydigan qizboltir, oqmiya, achchiqmiya kabilar zaharli hisoblanadi. B.ning baʼzi zaharli turlari (derris, lonxokarpus) insektitsid sifatida ishlatiladi.

Kup B. (akatsiya, gledichiya, tuxumak va b.) manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. B.ga mansub koʻp oʻsimliklarning ildizida atmosfera azotini oʻzlashtiradigan azotobakter yashaydi. Shuning uchun B. azot birikmalari kam boʻlgan tuproqda ham yaxshi oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Burchoqdoshlar
Leonard Bure

Leonard (Leon, Lev) Leonardovich Bure (1887.21.6 — Samarqand — 1943.30.12) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1939). Ijodini manzara va hajviy (karikatura) asarlar yaratish bilan boshlagan. 1911-yilda Samarqand Fuqarolar kengashi zalida namoyish etgan 100 ta hajviy asari chorizmning mustamlakachilik siyosatini fosh etadigan asarlar boʻlgani uchun taʼqib ostiga olingan. "Eski Buxoro" (1907), "Buxoroda uch kishining qatl etilishi" (1907, yana bir nusxasi 1940), "Samarqanddagi Sherdor madrasaning hovlisi" (1913. yana bir nusxasi J 929), "Registon maydoni" (1917; 264betdagi rasmga q.), "Amir Temur maqbarasi" (1918), "Ulugʻbek madrasasining hovlisi" (1926) asarlari Oʻzbekistonning oʻtmishiga va msʼmoriy yodgorliklarini tasvirlashga bagishlangan. "Mashrab", "Mushfiqiy", "Bigiz" hajviy jurnallarida faol qatnashgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1887-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
30-dekabrda vafot etganlar
Buryat solnomalari

Buryat solnomalari — sharqiy buryatlarning tarixiy yodnomalari. Yilnomalar va qisqacha tarixiy ocherklarning oraliq shakli koʻrinishida boʻlgan. Buryatlar uchun tushunarli boʻlgan adabiy moʻgʻul tilida yozilgan. Selenga (I. Lombotsirenov, 1868), xorin va aga (T. Toboyev, 1863, V. Yumsunov, 1875, Xobituyev, 1887), barguzin (N. Saharov, 1887) buryatlari solnomalari mashhur. Buryat solnomalari mualliflari tarixiy yodnoma, bitiklar, Dasht dumalari arxivi hujjatlari, xalq rivoyatlari, afsonalaridan foydalanganlar. Yumsunov (qad. davrdan 19-asrgacha boʻlgan voqealar) va Toboyev (1860-yilgacha boʻlgan maʼlumot) solnomalari eng mukammal va sermazmun. Saharov solnomasi 1740—1886-yillarni oʻz ichiga oladi. Buryat solnomalari yuqori feodal tabaqavakillari tomonidan tuzilgani uchun shularning sinfiy mafkurasini ifodalaydi. Xalkning turmushiga oid faktlarni yilmayil, izchil bayon etilganligi katta qimmatga ega. Buryatlar Sibirda oʻziga xos bunday adabiy yodgorlikka ega boʻlgan yagona xalqdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buryat tili

Buryat tili () — buryatlar tili. Moʻgul tshlari guruhiga mansub. Buryat tilida soʻzlovchilar soni 500 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Grammatik kurilishiga koʻra agglyutinativ. Unlilar tizimi singarmonizm qoidalariga boʻysunadi; qisqa va choʻziqlari mavjud. Buryat tili uziga xos boy lugat tarkibiga ega. 20-asr boshlarigacha buryatlarning oʻz yozuvi bulmagan. 18-asrdan ish yuritish va savod chiqarishda eski moʻgʻul yozuvidan foydalanilgan. 1931-yilda lotin alifbosi asosida yozuv yaratilgan, 1939-yildan esa Kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan. Zamonaviy buryat adabiy tili 30-yillar 2-yarmida xori dialekti asosida shakllangan.

Yana q. 

 Moʻgul tili

Manbalar

Tillar
Buryatlar

Buryatlar () (oʻzlarini baryaat deb ataydilar) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Buryatiya Respublikasining asosiy aholisi (250 ming kishi), Rossiya Federatsiyasida 421 ming kishi, umumiy soni 520 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Buryatlar Mongoliyaning shimolida va Xitoyning shim.sharqida ham yashaydilar. Mongoloid irqiga mansub. Buryat tilida soʻzlashadi. Buryatlar orasida asosan budda — lamaizm, shuningdek xristianlik (pravoslaviye) tarqalgan, eng qad. diniy eʼtiqodlar (shamanizm) ham saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Millatlar
Burqutlar

Burqutlar — oʻzbek qabilalaridan biri. B. asosan Zarafshon vohasida (hozirgi Poyariq. Narpay, Navoiy, Gʻijduvon tumanlarida), qisman Mirzachoʻlda (Jizzax yaqinida) joylashgan. 18-asrning 50- yillarida B. Buxoro xonligiga qarshi katta qoʻzgʻolon koʻtargan. Qoʻzgʻolonni hukumat qoʻshinlari bostirgach, B.ning bir qismi Zarafshon vohasidan Hisor vodiysiga koʻchirilgan. Oʻzbekistonda yashagan B. oʻtroqlashib, mahalliy aholi bilan aralashib ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burqutsoy

Burqutsoy, Otchisoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Qoratogʻning jan. yon bagʻridan (800 m), Burqut qishlogʻi yaqinidan boshlanadi. Uzunligi 18 km, havzasining maydoni 84 km². Yogʻin juda kam yogʻadigan past togʻlardan boshlanganidan B. juda kamsuv. Soyda yogʻingarchilik paytidagina boshdanoyoq suv oqadi, boshqa vaqtlarda deyarli qurib qoladi. B. Zarafshon daryosiga yetmasdan Oʻrtaovul va Bahrin qishloqlari yaqinida tugaydi. B.ga oʻngdan birgina Xonaqasoy irmogʻi quyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekistondagi daryolar
Burgʻi

Burgʻi — burgʻilashda ishlatiladigan qurol. Ish organi togʻ jinslarini bevosita yemiruvchi (kesuvchi) keskich yoki koronka. B. 6 qirrali yoki dumaloq, yaxlit yoki ichi kovak, uchiga tomon ingichkalashib boruvchi sterjendan iborat. Togʻ jinslarini portlatishda portlovchi moddalarni joylash uchun chuqurcha va kovak (shpur)lar oʻyishda, quduqlarni burgʻilashda ishlatiladigan xillari boʻladi. Togʻ jinsining qattiqyumshoqligi, strukturasi va boshqa fizik xossalariga qarab har xil burgʻilash koronkalari ishlatiladi (qarang Burgʻilash jihozlari).

Manbalar
Burgʻi qudugʻi

Burgʻi qudugʻi — yer qatlamlarini oʻrganish va ulardagi foydali qazilmalarni, mineral yoki chuchuk suvlarni aniqlash va ularni chiqarib olish uchun, shuningdek kavlanadigan quduq. Burgʻi qudugʻi yer yuzasida, yer osti togʻ inshootlarida burgʻi qurilmasi yordamida shpur kavlash uchun turli burchak ostida parmalanadi.

Burgʻi qudugʻi ning ogʻzi, tubi (zaboy) va stvoli boʻladi. Burgʻi qudugʻi diametri, odatda, 59– 1000 mm, chuqurligi bajaradigan vazifasiga qarab har xil boʻladi. Togʻ jinslari oʻpirilib tushmasligi uchun quduq devorlari poʻlat quvurlar bilan mustahkamlanadi. Kuduq ogʻzi bajaradigan vazifasiga koʻra armatura, surib ochiladigan maxsus qopqoq bv berkitib qoʻyiladi.

Burgʻi qudugʻi tadqiqot — yer poʻstini oʻrganish uchun; ekspluatatsion; yordamchi — suyuqlik haydovchi, kuzatuv, pyezometrik, ventilyatsion; maxsus — yaxlatuvchi, drenaj, tamponlovchi, portlatuvchi — portlovchi moddalarni quduq ichiga joylash uchun; qurilish — turli qurilmalar, koʻpriklar, qoziqli nasoslar va boshqa qurish uchun; togʻtexnik — togʻ inshootlarini qurish va ekspluatatsiya qilish uchun kavlanadigan quduklarga boʻlinadi.

Tadqiqot Burgʻi qudugʻi haritalash, strukturalarni qidirish, tayanchgeologik, tayanchtexnologik, parametrik, rudalarni izlash va razvedka qilish uchun burgʻilanadi. Ekspluatatsion Burgʻi qudugʻi neft, gaz va yer osti suvlarini chiqarib olish uchun bajariladi.

Dunyoda eng chuqur quduq Kola ya. o.da (12000 m dan ortiq) kavlangan. Oʻzbekistonda ChustPop hududida (chuq. 5670 m), Mingbuloq (Namangan viloyati) neft konida (6000 m dan ortiq) Burgʻi qudugʻi kavlangan. Shahar va qishloqlarni suv bilan taʼminlash, ekin maydonlarini sugʻorish uchun chuq. 150–4000 m li Burgʻi qudugʻi kavlangan.

Manbalar
Burgʻilash

Burgʻilash — quduq parmalash, chuqurcha va kovak (shpur)lar qazish jarayoni. Geologik va geofizik tekshirishlar oʻtkazish, foydali qazilmalarni qidirish, qazib olish, muhandislik geologik izlanishlarni bajarish va boshqa ishlarda qoʻllaniladi. Burgʻilashda maxsus asboblar yordamida togʻ jinslari yemiriladi (maydalanadi). Maydalangan jins boʻlaklari tashqariga chiqarib tashlanadi, natijada kovlanayotgan quduq, chuqurcha yoki kovak chuqurlasha boradi. Kuduq, chuqurcha yoki kovak devori qazish jarayonida mustahkamlanadi. Burgʻilashning paydo boʻlgan vaqtini aniqlash juda qiyin. Misrliklar 6000-yil ilgari Burgʻilashdan piramida qurishda foydalanganlar, qad. rimliklar Burgʻilashda qoshiqsimon kovlagich ishlatganlar, 2000-yil ilgari esa xitoyliklar tuz qazib olishda Burgʻilashdan keng foydalanganlar. Rossiyada burgʻi kovaklaridan osh tuzi olishda foydalanilgan. Markaziy Osiyo hududida ham maʼdanlar qazib olishda kadimdan Burgʻilash usulidan foydalanilgan. Neft konlarining koʻplab topilishi Burgʻilashning tez rivojlanishiga olib keldi.

Qazish usullariga koʻra, Burgʻilash zarbiy, aylanma, kolonkali boʻladi. Shtanga yoki arqonning uchiga mahkamlangan parmani koʻtarib tashlash yoʻli bilan quduq qazish zarbiy Burgʻilash deb ataladi. Zarbiy Burgʻilash 17-asrda birinchi marta Xitoyda shoʻr suvlar va yonuvchi gazlarni chiqarishda qoʻllanilgan. Aylanma harakat qiluvchi parma bilan kovak qazish aylanma Burgʻilash deb ataladi. Bunda maydalangan jins boʻlaklari kovaqda toʻxtovsiz aylanib turuvchi suyuq loy, suv yoki bosim ostidagi havo yordamida tashqariga chiqariladi. Aylanma Burgʻilash 3 xil boʻladi: 1) rotorli Burgʻilash — burgʻilash kuvurlari burgʻilanayotgan vaqtda shtanga uchiga mahkamlanib kovak ichiga tushiriladi va yer yuziga oʻrnatilgan dvigatel yordamida aylanma harakat qiladi; 2) turbinali Burgʻilash— bunda tog jinslarini parchalovchi asbobni aylanma harakatga keltiruvchi dvigatel kovak ichida boʻladi; u turbobur deb ataladi. U doimo yuqori bosimda kovakda aylanib turuvchi suyuq loy yordamida ishlaydi. Dvigatel elektr toki yordamida harakatlansa, elektrobur deyiladi; 3) kombinaiiyalangan (aralash) Burgʻilash — bunda Burgʻilash uskunasi aylanma va zarbiy agregatlar bilan taʼminlangan boʻladi. Ikkinchi agregat asosan qattiq jinslarni parchalashda hamda Burgʻilash jarayonida chigir ishdan chiqib qolganda qoʻllaniladi. Halqasimon parma bilan kovak kovlanib, undan silindr shaklidagi choʻzinchoq jins boʻlaklari (kern) chiqarib olinsa, bunday Burgʻilash kolonkali Burgʻilash deb ataladi. Burgʻilash xalq xoʻjaligining koʻpchilik tarmoqlarida, muhandislik, geologik va meliorativ ishlarda, rudali va rudasiz maʼdanlarni qidirishda, shaxtalardagi havoni almashtirishda, suvni tortib olishda. portlatish ishlari va boshqalarda qoʻllaniladi.Sharoshkali, Koronkali, Shneklai burg'ulash usullari mavjud

Manbalar
Burgʻilash bolgʻasi

Burgʻilash bolgʻasi - shpurlar (baʼzan, quduqlar) burgʻilashda va sunʼiy qoplamalar (asfalt, beton)ni buzishda ishlatiladigan zarbiy (pnevmatik) mashina. Baʼzan dvigateli benzin bilan ishlaydigan motoperforatorlar ishlatiladi. Dastaki (massasi 10— 30 kg), kolonkali (massasi 50—70 kg, burgʻilash karetkasi yoki avtouzatkichli kolonkalarga oʻrnatiladi); teleskopli (massasi 30—50 kg li, yuqoriga yoʻnalgan shpurlarni burgʻilaydi) xillari bor. Titrash va shovkinning zararli taʼsirini kamaytirish uchun ularni soʻndiruvchi moslamalardan foydalaniladi.

Manbalar
Burgʻilash jihozlari

Burgʻilash jihozlari — burgʻilashyya ishlatiladigan turli asbobuskuna va qurilmalar (burgʻilash asbobi, burgʻilash bolgʻasi, burgʻilash koronkasi, burgʻilash qurilmasi, burgʻilash minorasi va boshqalar). Burgʻilash asbob i ning asosiy elementa iskana (rasm, 1 va 2). U oʻz ogʻirligi bilan sharoshka (tishli ish jihozi) tishlarini togʻ jinsiga botirib, uni maydalaydi; mayda jins stvol (quvur)dan yuqoriga oqayotgan loyli aralashma bilan tashkariga chiqib ketadi. Sharoshka oʻz oʻqi atrofida aylanadi. Turli qattiqlikdagi togʻ jinslarini burgilash uchun sharoshka tishlari har xil shaklda yasaladi. Yumshoqva oʻrtacha qattiqlikdagi togʻ jinslarini burgilash uchun tishlar uzun va oʻtkir, qattiq togʻ jinslarini burgilash uchun esa mayda qilinadi. Burgilash bolgʻasi aylanma zarba berib, kovak (shpur)lar burgʻilaydigan mashina. Uning elektr va siqilgan havo bilan ishlaydigan xillari bor. Siqilgan havo bilan ishlaydigan burgʻilash bolgʻasi shtokli porshen yordamida burgʻining yuqori qismiga zarba beradi; har bir zarbadan keyin burgʻi oʻz-oʻzidan 10—15° buriladi, natijada u tog jinslari orasida qisilib qolmaydi. Qattik va juda qattiq tog jinslarida shpurlar burgʻilash uchun ogirligi 15– 35 kg li burgʻilash bolgʻasi ishlatiladi. Burgilash koronkasi togʻ jinsini yemiruvchi silindrik gʻildirakcha shaklidagi koronkali quvurning uchi (rasm, 3). Uning chidamliligini oshirish uchun pastki uchiga olmos yoki pobedit oʻrnatiladi. Burgilash kuril masi — quduklar burgʻilaydigan muqim (statsionar) yoki Kuchma asbob (iskana)li qurilma. Uning muqim turlaridan biri kopyor, 150—200 t gacha yuk koʻtara oladigan chigir, burgilash quvurlarini aylantiruvchi rotor va loyqa suyuklikni tortuvchi nasosdan iborat. Razvedka quduqlarini burgʻilashda ichki yonuv dvigatellari ishlatiladi. Agar burgʻilash qurilmasi but quvvati bilan ishlasa, elektr motorli reduktor oʻrniga bugʻ mashinasi va, baʼzan, bugʻ nasoslari oʻrnatiladi. Kuchma burgilash qurilmasi asbobuskunalari bir umumiy ramaga yigilib, katta yuk avtomashinasiga, rezina gildirakli yoki zanjirli (gusenitsali) traktorga oʻrnatiladi.Burgʻilash minorasi — quduqlar burgʻilash uchun kuriladigan inshoot; u burgʻilash qurilmasining asosiy elementi. Burgilash minorasi 300 t gacha yuk koʻtara oladigan toʻrt kirrali metall konstruksiyalardan iborat. Uni 10–15 km masofagacha koʻchirish mumkin. Poydevori beton yoki yogochdan yasaladi. Iskananing necha marta tushibchiqishi va burgʻilanadigan quduqning chukurligiga qarab, minora 30–60 m chamasi balandlikda quriladi.

Manbalar
Burgʻilash karetkasi

Burgʻilash karetkasi — yer osti konlarida shpur va quduklar burgʻilashda ishlatiladigan koʻchma qurilma. Aylanma burgʻilash, aylanmazarbiy burgilash, zarbiyburilma burgilash, gorizontal va vertikal burgilash qurilmalariga; Harakatlanishiga koʻra pnevmatik, gʻil.diraklirelyeda harakatlanadigan yoki gusenitsali va oʻziyurar xillarga boʻlinadi. Burgʻilash karetkasi konlarni ochib borishda va tozalash zaboylarida (kameralardagi rudalarni uzatishda) ishlatiladi.

Manbalar
Burgʻilash minorasi

Burgʻilash minorasi — burgʻi kudugi ustiga oʻrnatiladigan koʻtarish inshooti. Burgʻilash asbobi, zaboy dvigatellari, quduq devorini mustahkamlash quvurlarini tushirish va koʻtarish uchun moʻljallanadi. Koʻpincha metall konstruksiyali boʻladi. Burgʻilash minorasi, odatda, polistpast va tushirishkoʻtarish operatsiyalarini mexanizatsiyalash vositalari hamda burgʻilash quvurlari joylashtiriladigan kasseta bilan jihozlanadi. Burgʻilash minorasi ning balandligi quduqning loyihada koʻrsatiladigan chuqurligiga qarab 9 m dan 58 m gacha boʻladi. Burgʻilash minorasi 3—4 qirrali yoki kesik piramida koʻrinishida, shuningdek A simon shaklda quriladi. Minora traktorlar yordamida bir joydan ikkinchi joyga suriladi yoki alohida uzellarga ajratilib, yangi joyda qayta yigʻiladi.

Manbalar
Burhon mirzo

Burhon mirzo (?—1549) - Shirvon viloyatida safaviylar hukmronligiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1547—49) rahbari; J538 yil safaviylar taxtdan agʻdargan shirvotioxlar sulolasiga mansub. B. M. shoh Tahmasp I ning Shirvon noibi Alqas Mirzoga qarshi olib borayotgan kurashi hamda Eron bilan Turkiya oʻrtasida urush boshlanganidan foydalanib qoʻzgʻolon koʻtargan (1547) va oʻzini shirvonshoh deb eʼlon qilgan. Qoʻzgolonda asosan dehqonlar ishtiroketgan. B. M. qoʻzgʻolonga qadar Turkiya bilan til biriktirgan boʻlib, uning madadiga tayangan. Ammo, qoʻzgʻolon B. M. vafotidan keyin shafqatsiz bostirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhon sulton

Burhon sulton (...1557) - Buxoro xoni (1552—57), shayboniylardan. Shayboniyxonnchit nabirasi Muhammad Yorga sherik sifatida Buxoro taxtiga oʻtiradi. B. S bir tuhmat sababli 1554-yil Muhammad Yorni qatl ettiradi. Barok,xon Movarounnahrni toʻla egallash maqsadida 1555-yil Buxoroga B. S ustiga yurish qilib, shaharni qamal qiladi. Qamal juda ogʻir kechib 3 oy davom etadi. B. S yordam soʻrab Abdullaxon II ga odam yuboradi va unga Buxoroni berib, xizmatiga kirishga tayyor ekanligini maʼlum qiladi. Abdullaxon II Forob yonida Baroqxon qoʻshinini yengib gʻalaba qozonadi. B. S esa vaʼdasiga vafo qilib Abdullaxonga Buxoroni topshiradi va oʻzi Qorakoʻlga ketadi, biroq oradan bir yarim oy oʻtgach B. S shartni buzib, Buxoroga yurish qiladi. Abdullaxondan choʻchib qolgan Baroqxon B. S bilan doʻstlashib, unga yordamga oshiqadi. Abdullaxon sulh tuzishga majbur boʻlib, yana Afgʻoniston tomonlarga qaytib ketadi. Abdullaxon ikki gʻalaba (Buxoro va Samarqand)ni qoʻlga kiritgan oʻsha kezlari B. S Karmanaga (Abdullaxon II ning yerlari) hujum qilib, qalʼani qoʻlga kirita olmagach, Buxoroga qaytib ketadi. Abdullaxon II uning ilgarigi xiyonatkorligi hamda bu qiligʻi qasosi bahonasida Buxoro ustiga qoʻshin tortib, 1557-yil iyulida shaharni qattiq qamal qiladi. Qamal choʻzilib, qamaldagilar ahvoli ogʻirlasha borgach, B. S. Abdullaxon II bilan sulh tuzishga majbur boʻladi. Sulh tuziladi va shu kechasi sirli ravishda B. S ham oʻldiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993.
Burhoniddin

Burhoniddin (15-asr) -oʻzbek shoiri. Alisher Navoiy "Majolis unnafoioda B. haqida maʼlumot berib, "Hiriy shahrining buzurgzodalaridindur, donishmand va xushtaʼb va sabukruh kishidir", deb baholagan.

U Shohrux Mirzo madrasasida dars bsrgan. Muammo janrida shuhrat topgan. Abulqosim Bobur Mirzoga bagʻishlab "Javohir ulasmo" muammo risolasini yozgan. Navoiy va Darvesh Alilarga atab ham muammolar bitgan. 1469-yilda Husayn Boyqaro Navoiyni muhrdor tayin etganida yozgan bagʻishlov muammosi mashhurdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil