MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yonish kamerasi

Yonish kamerasi - gazsimon, suyuq yoki qattiq yoqilgʻilarni yoqish uchun moʻljallangan boʻshliq. Davriy ishlaydigan (porshenli ichki yonuv dvigateli) va uzluksiz ishlaydigan (gaz turbinali dvigatel, turboreaktiv dvigatel) suyuklikli raketa dvigatellari va b. xillarga boʻlinadi. Porshenli ichki yonuv dvigatel i da silindr qopqogʻi bilan yuqori (eng chekka) holatdagi porshen asosi oraligʻi Yo. k. hisoblanadi. Yo. k.ning bir necha turi bor. Gaz turbinali dvigatellarda (qarang Gaz turbinasi) Yo. k. kompressor bilan turbina orasidagi gazhavo yoʻlida joylashgan. Bunda Yo. k.ga kiradigan havo ikki qismga boʻlinadi: birinchisi Yo. k.ning old tomoniga yoʻnalib, asosiy yonilgʻi massasining yonishini; ikkinchi qismi aralashish zonasida yonish mahsulotlariga qoʻshilib, boshlangʻich zonada yonmay qolgan yonilgʻining yonishini taʼminlaydi. Dvigatelning quvvati, tejamliligi Yo. k.ning shakliga, hajmiga va unda joylashgan sham (svecha)lar (karbyuratorli dvigatelda) yoki forsunkalar (dizel dvigatelida) soni va vaziyatiga bogʻliq.

Manbalar
Yonlab suzarlar

Yonlab suzarlar, har xil oyoqlilar (Amphipoda) — qisqichbaqasimonlar turkumi. Tanasining uz. 1—2 sm dan 28 sm gacha, koʻpincha ikki yon tomondan siqiq. 1—2 koʻkrak boʻgʻimi boshi bilan qoʻshilib ketgan. 2 juft oldingi koʻkrak oyoqlarida qisqichlari, barcha oyoqlarida jabralari boʻladi. Qorin boʻlimida 3 juftdan ikki shoxli suzgichlari va sakrovchi oyoqlari bor. Sayoz suvda yonida suzadi (nomi shundan olingan). 4500 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchiligi dengiz va chuchuk suv havzalari tubida yoki planktonda, ayrim turlari tuproqsa hayot kechiradi. Chuchuk suv havzalarida, ayniqsa, Baykal koʻlida Yo. s.lar koʻp (240 tur). Hammaxoʻr, faqat planktonda yashaydigan turlari orasida yirtqichlari bor. Kit bitlari (Guamidae) kitlarda ektoparazitlik qiladi. Tuxumlari urgʻochisi koʻkragidagi tuxum xaltasida rivojlanadi. Chuchuk suvlarda Gammarus avlodi turlari keng Tapkalgan. Yo. s. suv hayvonlari, ayniqsa, baliqlarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Yonoq

Yonoq — yuzning bir qismi. Koʻz kosasining past, yuqori jagʻ suyagidan ust tomoni; tayanchi — yonoq suyagi. Yuz suyaklari ichida eng qattigʻi, yuqori jagʻ suyagini chakka, peshona suyaklariga hamda ponasimon suyakka birlashtiradi va kallaning yuz qismini miya joylashgan qismiga biriktirib turadi.

Manbalar 

Odam boshi va boʻyni
Yonuvchi aralashma

Yonuvchi aralashma - dvigatellarda yonilgʻi bilan havo (oksigen)ning maʼlum nisbatdagi aralashmasi. Yo. a. karbyuratorli ichki yonuv dvigateli (IYOD) da silindrdan tashqarida (karbyuratorda) benzin bugʻlari bilan havo (oksigen)dan, gaz bilan ishlaydigan IYOD da gaz bilan havodan, dizel dvigatellarida silindrga kiritilgan qisilishidan qizigan havo bilan unga purkalgan dizel yonilgʻisidan hosil boʻladi. Yo. a. tarkibidagi 1 kg yonilgʻiga toʻgʻri keladigan havo (oksigen) miqdoriga qarab, meʼyordagi (1:15), suyuq (1:18), suyuqlashgan (1:16,5), quyuklashgan (1:13) va quyuq(1:12) xillarga boʻlinadi. Bu miqdor IYODga tushadigan yuk (nagruzka)ga qarab tanlanadi. Mas, dvigatelni ishga tushirishda quyuq, ortiqcha yuk bilan ishlashda (tepalikka koʻtarilishda) quyuklashgan, tekis yoʻlda bir maromda harakatlanishda meʼyordagi (normal), pastlikka tushishda suyuqlashgan va salt ishlashda suyuq Yo. a. hosil qilinadi. Avtotraktor dvigatellarida sovuq dvigatelni ishga tushirishda soʻriladigan havo yoʻlini toʻsib (zaslonka yordamida), boshqa hollarda esa akselerator tepkisi (pedali)ni bosib boʻshatib Yo. a. miqdori rostlanadi.

Manbalar
Yonuvchi slanetsiar

Yonuvchi slanetsiar - qagtiq kaustobiolitlar guruhiga mansub foydali qazilma. Tarkibi organik (massasining 10—30 dan 50—70% gachasi sapropel yoki gumussapropel) va mineral (gilli, kremniyli va b.) qismlardan iborat. Quruq haydalganda koʻp miqdorda kimyo mahsulotlari manbai hisoblangan slanets moyi, yonuvchi gazlar va smola suvi olinadi. Yo. s, asosan, kalsit, dolomit, gidroslyudalar, montmorillonit, kaolinit hamda 10—30% organik birikmalardan tuzilgan. Suv koʻkatlari va gumuslarning miqdoriga qarab sapropelitli hamda gumitsapropelitlilarga boʻlinadi. Sapropelitli Yo. s. gumitsapropelitlilardan tarkibida vodorodning koʻpligi (8—10%) va gumin kislotalarning kamligi (0,5%) bilan farq qiladi. Smola 30% gacha boʻladi va issiklik berish quvvati 3500—4000 kkal/kg gacha. Yo. s hosil boʻlishiga koʻra dengiz, laguna va koʻl sapropelitlariga boʻlinadi, tarkibiga qarab esa gil, karbonat, kremniyli boʻlishi mumkin. Yo. s. paleozoy, mezozoy va kaynozoyning hamma geologik sistemalari yotqiziklarida mavjud. Tektonik jihatdan qaraganda Yo. s. asosan platformalarda, kamroq geosinklinal oblastlarda tarqalgan. Yer sharida Yo. s.ning umumiy potensial resurslari 450 trln. t deb baholanadi, shundan 431 trln. t. A K Shlya. Oʻzbekistonda Yo. s. Boysun va Yakkabogʻda topilgan. Eng yirik konlari Estoniya, Belarus, Rossiya (shimgʻarbi), Ukraina (Boltish), Qozogʻiston, AQSH (Kolorado, Yuta, Vayoming), Kanada, Xitoy, Braziliya, Angliya va b. davlatlarda bor. Yo. sdan sanoatda moy va gaz olishda qamda qattiq yoqilgʻi sifatida, slanetsli smolalardan kimyoviy xom ashyo (fenol, plastifikator, ixtiol va b. olinadi), chiqindisi (kuli)dan qurilish materiali (sement va b.) sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Yonuvchi tabiiy gazlar

Yonuvchi tabiiy gazlar - Yer poʻstining choʻkindi gʻilofida erkin toʻplamlar hamda erigan (neftda va qatlam suvlarida), tarqoq (jinslarda shimilgan) gaz kondensata va qattiq (gazogidrat uyumlarida) holda uchraydigan metan qatoridagi uglevodorodlar va uglevodorod boʻlmagan komponentlar aralashmalari. Yo. t. g .ga asosan metan (85—90%), etan, propan, butan, izobutan va pentan kiradi. Yo. t. g .dan olinadigan energiya jahrn energetika balansining 22% ni tashkil etadi. Tabiatdagi barcha gazlarnit asosiy kismi (90% dan ortiq) Yo. t. g .dan iborat. Yo. t. g . konlari 1,5 km dan chuqurda joylashganda deyarli faqat metandan, qisman uning gomologlari (etan, propan, butan), azot, argon goho karbonat angidridi va vodorod sulfidi qoʻshimchalaridan iborat boʻladi. Chuqurlik ortishi bilan metan gomologlarining miqdori koʻpayib boradi. Gaz kondensata konlarida metanga nisbatan uning gomologlari koʻproquchraydi. Baʼzi bir gaz konlarida karbonat angidridi, vodorod sulfidi va azotning koʻpligi kuzatiladi. Yo. t. g . konlari hamma geologik sistemalar yotqiziqlarida, proterozoyning oxiridan boshlab turli chuqurliklarda, koʻpincha 3 km gacha uchraydi. Yo. t. g . choʻkindi togʻ jinslaridagi organik moddalarning katagenik qayta oʻzgarishidan hosil boʻladi (qarang Yer pusti gazlari) va migratsiya yoʻllaridagi tutqichlarda toʻplanadi. Gaz uyumlari tuzilishiga koʻra massiv va qatlamli boʻladi. Katlamli uyumlarda gaz maʼlum qatlam (kollektor)da toʻplanadi, massiv uyumlarda esa maʼlum qatlamlarda toʻplanmaydi. Qatlamli uyumlarning qubbali turi koʻproq tarqalgan. Yo. t. g .ning dunyo boʻyicha zaxirasi kontinent, shelf zonalari va sayoz dengizlarda joylashgan. Yo. t. g .ning jahondagi zaxirasi 113 trln. m3 dan koʻproq (1992). Eng yirik gaz konlari Rossiya, AKSH, Eron, Niderlandiya, Jazoir, Turkmaniston, Oʻzbekiston (Shoʻrtan) da bor. Yo. t. g . iqtisodiy jihatdan eng tejamli yonilgʻi hisoblanadi. Yonish issikligi oʻrtacha 32,7 MJ/m’ (7800 kkal/m3). Elektr styalari, metallurgiya, sement va shisha sanoatida, qurilish materiallarini i.ch.da, kommunal maishiy ehtiyojlarda, xonadonlarni gazlashtirishda keng ishlatiladi. Yo. t. g . tarkibidagi uglevodorodlar metil spirti, formaldegid, atsetaldegid, sirka kislotasi, atseton va organik birikmalarni i. ch.da xom ashyo hisoblanadi. == Adabiyot ==
 Shirkovskiy A. I., Razrabotkam ekspluatatsiya gaz i gazokondensatnix mestorojdeniy, M., 1979; Sokolov V. A., Gazi zemli, M., 1966; Jijchenko B. P., Uglevodorodnie gazi nedra, M., 1984.

Manbalar
Yongʻin

Yongʻin — bir zumda shiddat bilan roʻy beradigan va tez tarqaladigan yonish jarayoni. Moddiy boyliklarni yoʻqotadi va inson hayoti uchun xavf soladi. Yongʻinga, asosan, olovdan ehtiyotsizlik bilan foydalanish, elektr va gaz asboblaridan hamda ishlab chiqarish jihozlaridan foydalanishning qoida va meʼyorlarini buzish, moddalar (materiallar) ning oʻzoʻzidan alangalanishi sabab boʻladi. Tashqi (ochiq), mas, choʻl, oʻrmon, neft va gaz favvoralari Yongʻini; ichki (berk), mas, shaxta, bino ichidagi Yongʻin xillarga boʻlinadi. Yongʻin ishgʻol qilgan fazoni shartli ravishda zonalarga: faol yonish, issiqlik taʼsir etuvchi va tutun bilan qoplash zonalariga boʻlinadi. Faol yonish zonasi (Yongʻin oʻchogʻi) yuqori issiqlik va tutun hosil qiladi. Bunda materiallar koʻpincha atmosfera havosining kislorodi bilan oʻzaro taʼsirlashib tutaydi, alangalanadi, natijada issiqlik va tutun hosil boʻladi. Yonayotgan qurilmalar va materiallar issiklik taʼsirida qiziydi va alangalanadi, yonmaydiganlari deformatsiyalanadi. Bu zonadagi eng yuqori tra tashqi Yongʻinda sodir boʻlib, qattiq materiallar 1000°—1250°, suyukliklar 1100°—1300°, yonuvchi gazlar 1250°—1350° tra chiqaradi. Faol yonish zonasini boshqa zona — issiqlik taʼsir etuvchi zona qurshab oladi. Uning issiqlik taʼsiri taxminan 60—80° pastroq boʻlib, atrofdagi obyekt va insonlar uchun xavfli boʻladi. Yongʻin vaqtida ajralib chiqadigan yonish mahsuloti (tutun) bilan qoplash zonasini hosil qiladi. Tutun tarkibida, odatda, azot, kislorod, uglerod oksidi, karbonat angidrid, suv bugʻlari, kul va b. moddalar boʻladi. Tutun tarkibiga kiruvchi toʻla va chala yonish mahsulotlari juda zaharli, ayniqsa, polimer materiallar yonganda oʻta zaharli boʻladi. Baʼzi hollarda chala yongan mahsulotlar, mas, uglerod oksidi kislorod bilan yonuvchi va portlashga xavfli aralashma hosil qilishi mumkin. Yongʻin bilan kurashishda oʻt oʻchirish texnikasidan foydalaniladi.

Havolalar  
Yong'inga qarshi zamonaviy uskuna va vositalar

Manbalar
Yongʻindan saqlanish tadbirlari

Yongʻindan saqlanish tadbirlari — yongʻinning oldini olish va tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik tadbirlari majmui. Sanoat va fuqarolar obʼyektlarini loyihalash va qurishda bu tadbirlar koʻzda tutiladi, obʼyektlardan foydalanish davrida ularga rioya qilinadi. Texnologik qurilmalar va elektr uskunalar tizimining yongʻinga nisbatan xavfeizligini taʼminlash; oʻtga chidamli qurilmalarni tanlash, suv bilan taʼminlash yoʻllarini qurish; bino yoki inshootlarning bir qismidan qoʻshni qismiga yongʻin tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun yongʻinga qarshi devor (brandmauer)lar, yonmaydigan yopma va pardalar qurish ishlari Yo. s. t.ga kiradi. Yongʻinga qarshi devorlar qurish mumkin boʻlmagan hollarda yongʻinga qarshi zonalar, yaʼni binoning oʻtga chidamli materiallardan qurilgan va seksiyalarga ajratilgan uchastkalari hosil qilinadi. Paxta sanoati korxonalari yongʻinga qarshi kurash qoidalariga rioya qilgan holda shamolning aksariyat yoʻnalishi boʻyicha turar joy rnlaridan keyin quriladi. Paxta omborlari va b. katta inshootlar shamolning aksariyat yoʻnalishi ularning diagonali boʻyicha oʻtadigan qilib quriladi va bu yoʻnalish boʻyicha avval yongʻin chiqish xavfi koʻproq boʻlgan obʼyektlar, keyin uchqun chiqish xavfi boʻlgan binolar joylashtiriladi. Paxta omborlari yoki buntlari orasida yoki ular bilan boshqa binolar orasida yongʻin yetib bormaydigan darajada masofa qoldiriladi. Mas, paxta omborlari orasi 30 m dan, paxta buntlari orasi 20 m dan kam boʻlmasligi kerak. Sanoat korxonalari xrvlilarida moyli lattaputtalar yigʻishtirilib, alohida ajratilgan joylarda saqlanishi lozim. Yongʻin chiqqanligini va uning oʻchogʻini aniklash uchun yongʻin signalizatsiyasi vositalari (yongʻin bildirgichlari, aloqa liniyalari va b.) oʻrnatiladi. Zamonaviy binolar yongʻinga qarshi avtomatik (drencherli yoki sprinklerli) tizimlar bilan jihozlanadi. Bunda binoning shiplariga oʻrnatilgan datchiklar xona ichidagi temperatura keskin koʻtarilganda yoki tutun konsentratsiyasi koʻpayganda signal beradi va suv yoki gazli oʻt oʻchirish tizimini ishga tushiradi. Koʻpgina samolyot va kemalar ham ana shunday tizimlar bilan jihozlanadi. Yongʻin koʻpincha kishilarning beparvoligi va ehtiyotsizligi oqibatida, mas, yongan xavfeizligi yoki xavfeizlik texnikasiga rioya qilinmaganda, gaz plitalari yoqiq holda, elektr qizdirish asboblari ulangan holda qarovsiz qoldirilishi oqibatida kelib chiqadi. Korxona va idoralarning ichiga oʻt oʻchirgichlar, oʻt oʻchirish shlanglari, hovlilarida oʻt oʻchirishga tegishli anjomlar saqlanadigan shchitlar oʻrnatiladi. Yo. ye t. va oʻt oʻchirish bilan bogliq masalalar bilan maxsus tashkilot (yongʻin muhofazasi tashkiloti) shugʻullanadi (yana q. Oʻt oʻchirish, Oʻt oʻchirish texnikasi).

Manbalar
Yongʻoq qurti

Yongʻoq qurti (Sarrothypus rausculana Srsh.) — yongʻoqmevalilar zararkunandasi. Kapalagi 8–9 mm, qanoti yozilganda 13–23 mm. Qanoti kulrang . Tuxumi 0,5 mm. Qurti 16 mm gacha, qizgʻish yoki och yashilqoʻngʻir, uzun tuklar bilan siyrak qoplangan, boshi va koʻkrak oyoklari qoʻngʻir. Gʻumbagi 11 mm, jigarrang , usti oq, osti yaltiroq. Yongʻoq qurti, asosan, Oʻrta Osiyo va Jan. Qozogʻistonda tarqalgan. Yongʻoq mevasini va yosh novdalarini zararlaydi. Qurttushgan yongʻoq pishmasdan toʻkiladi. Yongʻoq qurti daraxt poʻstlogʻi ostida va yoriqlarida pilla oʻrab qishlaydi, erta koʻklamda gʻumbakka aylanadi, kapalaklari apr.da ucha boshlaydi. Tuxumini xom yongʻoqqa 1—2 tadan qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlar yongʻoq magʻzini yeydi. Yongʻoq qurti yiliga 2—3 avlod beradi.

Kurash choralari: daraxt tanasiga qurt ushlagich — dorilangan poxol, qop belbogʻ bogʻlab qoʻyiladi. Yongʻoq qurti kapalagi uchish davrida (birinchi avlodi may, ikkinchi avlodi iyun — iyul oylari) daraxtga zalon (2,4— 4l/ga), detsis (0,5—1,0 l/ga) kabi insektitsidlarning 0,2—0,3% eritmasi purkaladi.

Manbalar
Yongʻoqdoshlar

Yongʻoqdoshlar () -yopiq urugʻlilar toifasiga mansub ayri tojbargli daraxtlar oilasi. Barglari yirik, toq patsimon, efir moyli. Gullari bir jinsli, changchi gullari kuchaladan iborat. Urugʻchi gullari novda uchida bittadan yoki bir nechtadan joylashgan. Gulqoʻrgʻoni oddiy, 4 bargchali. Urugʻchi guli 2 mevabargchali. Mevasi oshlovchi moddalarga boy qalin poʻst bilan oʻralgan. Magʻzi burishgan, yirik urugʻpallali. 50 ga yaqin turi bor. Osiyoning sharqida va Amerikaning tropik qismlarida koʻp oʻsadi. Oʻzbekistonda yongʻoq turkumiga mansub 1 ta turi yovvoyi holda oʻsadi. Magʻzida 77% gacha yogʻ bor. Bargidan, meva poʻstidan toʻq jigarrang boʻyoq va vitaminlar olinadi. Yogʻochi mebel tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yongʻoqmevalilar

Yongʻoqmevalilar - yongʻoq va yongʻoqsimon meva beruvchi daraxt turlarining baʼzi adabiyotlarda uchraydigan umumiy nomi. Yongʻoq, bodom, pekan, pista, leshchina, kashtan, funduk, sibir kedri kabi oʻsimlik (daraxt)lar Yo. dir Yo.m.ning deyarli barchasi kattakatta maydonlarda yovvoyi holda oʻsadi. Yo. oʻsgan tabiiy oʻrmonzorlardan yongʻoklari (mevasi) terib olinadi. YOP, Yob — Xorazm vohasidagi oʻrta va kichik kanal. Baʼzan ariq ham Yop deyiladi (Qoraqalpogʻiston va Gʻarbiy Qozogʻistonda — jap.) Tojikistonning ayrim joylari (Togʻli Badaxshon)da daryoni Yo. deyishadi. Oʻzbekiston va Turkmanistonda Yo. soʻzidan tarkib topgan nomlar koʻp: Boʻzyop, Polvonyop, Kaltaminoryop va h. k.

Manbalar
Yopinchiq

Yopinchiq — ayollar boshi ustidan yopadigan kiyim; ayollar qomatini kishi koʻzidan yashirib turadigan keng toʻrtburchak shaklidagi mato. Rangbarang ip (ipak) bilan kashta tikib, piston, nozik, koʻzlar qadab bezatiladi. Toʻylarda va koʻchaga chiqqanda Yo. tutilgan. Yo. kishilik kiyimi boʻlishi bilan birga kelinlar sepiga ham kiritilgan, nikoh libosining asosiy qismiga aylangan. Oʻzbekiston hududida Yo.ning paranji, sarandoz, jelak va b. turlari mavjud. Yelkaga tashlab yuriladigan yengi uzun chopon shaklidagi turi mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida yuzaga kelgan. Oʻzbekiston hududidan topilgan qad. davr madaniy yodgorliklari (mayda sopol haykalchalar) bu yerda qadimdan Yo. boʻlganligini koʻrsatadi; kushanlar davrida Yo. chetlari (bari va etagi) aylana shaklidagi metall nishonlar bilan hoshiyalanib, keyinroq qora magʻiz va yoqasida 1—2 uchburchakli qaytarma bilan bezatilgan. Islom dini hukmronligi davridan boshlab boshga (baʼzan qora toʻr bilan yuzni berkitgan holda) yopa boshlaganlar; shu tarzda paranjining dastlabki nusxalari paydo boʻlgan (16—17-asrlar). 18—19-asrlarda keng Tapkalgan, 20-asr oʻrtalarigacha saqlangan. 20-asr oʻrtalaridan yana Yo. urf boʻla boshladi, faqat Fargʻona vodiysida Yo. oʻrniga katta gulli (shol) roʻmollardan foydalaniladi.

Manbalar 

    

Kiyim
Yopishqoq bakterioz

Yopishqoq bakterioz - gʻoʻzaning bakterial kasalligi. Koʻsaqlar yetilayotgan davrda hasharotlar (beda qandalasi va b.) jarohatlagan joyida zamburugʻ va bakteriyalar taʼsirida paydo boʻladi. Natijada tola chiriydi, bijgʻiydi va koʻsakdan qoʻngʻirsargʻish yelim shira — yopishqoq modda ajralib turadi (nomi shundan). Kasallik avj olganda tola butunlay yoki qisman qoʻngʻirsariq, sanoatda foydalanib boʻlmaydigan yopishqoq holga keladi. Kasallik kuchsizroq boʻlganda tola shakli qisman oʻzgaradi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqasida Yo. b. hamma yerda uchrab, uning tarqalishida beda qandalasining ishtiroki katta. Kurash choralari: beda qandalasiga qarshi xlorofos yoki karbofos, piretroidlardan ambushning 25%li (0,6 kg/ga), sherpaning 25% li emulgirlanuvchi konsentrati (0,3 kg/ga) purkaladi.

Manbalar
Yopishqoq baliqlar

Yopishqoq baliqlar (Echeneidae) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasining uz. 30—90 sm. U barcha tropik va subtropik okeanlarda tarqalgan. Orqa suzgichi bosh tomoniga surilib, soʻrgʻich hosil qilgan. Yo. b. soʻrgʻichida 14 dan 27 tagacha plastinkalari boʻladi. Plastinkalar yordamida ular turli baliqlar, dengiz toshbaqalari, kitlar terisiga va kemalar ostiga yopishib oladi. Ayrim turlari erkin hayot kechiradi. 7 urugʻi va 7 turi mavjud. Plankton va qisman boshqa hayvonlar terisidagi parazitlar bilan oziqlanadi. Baʼzan kichik baliklarni ovlaydi.

Manbalar
Yopishqoq oʻt

Yopishqoq oʻt () — govzabondoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Guli havorang , koʻk, baʼzan oq. Mevasi gʻadirbudur, uchi ilmoqchali oʻsimtalar yoki dagʻal tuklar bilan qoplangan. Yer yuzida 50 ga yaqin turi bor. Shundan 19 tasi Oʻzbekistonda choʻl, adir va togʻ zonalaridagi quruq, ayniqsa qum va shagʻalli yerlarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Ayrim turlari ekinlar orasida begona oʻt holida uchraydi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yopishqoqlik

Yopishqoqlik, -oquvchan moddalar (suyuqliklar va gazlar)ning ulardagi bir qismning ikkinchi qismga nisbatan harakatiga (siljishiga) qarshilik koʻrsatish xossasi. Yopishqoq oqishning asosiy qonunini I. Nyuton topgan (1687). SI tizimida dinamik Yo. birligi p — Pas (SGSda — puaz)da ifodalanadi. Turgʻunlashgan laminar oqishda doimiy trada gazlar va normal (nyuton suyukliklari deb ataluvchi) suyukliklarning Yo.i oʻzgarmas kattalik; u tezlik gradiyentiga bogʻliq boʻlmaydi. Erigan metallar ham odatdagi suyukliklar kabi Yo.ga ega boʻladi. Suyuq geliy alohida Yo. xossasiga ega. 2,172 K trada u oʻta oquvchan holatga oʻtib, uning Yo.i nolga teng boʻlib qrladi. Molekulyarkinetik nazariya Yo.ni molekulalarning harakati va oʻzaro taʼsiri xususiyatlari bilan tushuntiradi.

Manbalar 

Materialshunoslik
Yopiq aksiyadorlik jamiyati

Yopiq aksiyadorlik jamiyati — aksiyalari faqat oʻzining taʼsischilari yoki oldindan belgilab qoʻyilgan boshqa shaxslar oʻrtasida taqsimlanadigan jamiyat (qarang Aksiyadorlar jamiyati).

Manbalar
Yopiq biotexnik tizim

Yopiq biotexnik tizim (kos monavtikada) — kosmik kemaning tashqi muhit bilan modda almashinmaydigan, lekin tashqaridan energiya oladigan va uni oʻsha miqdorda sarflaydigan tizimi. Bir qancha tirik organizmlar majmuidan iborat; ularning modda almashinuv maromi birbiriga moslangan boʻladi. Zich (germetik) yopiq tizimda odamlarning yashashi uchun shart boʻlgan moddalar (oziqovqat, suv va kislorod) biokompleksga kiradigan tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, odam va b.)ning yashash jarayonida hosil boʻladigan chiqindilarni qayta ishlab tayyorlanadi. Yo. b. t.ni tuzishda biokompleksga kiruvchilar sonini imkon boricha kam olish, modda almashinuvini tezlashtirish, bu aylanma jarayondan chetga chiqib qoladigan moddalar paydo boʻladigan jarayonlarni bartaraf qilish lozim va h. k. Odamlarning uzoq muddat (mas, 1 yil) Yo. b. t.da yashashi mumkinligi amalda sinab koʻrilgan.

Manbalar
Yopiq drenaj

Yopiq drenaj — gorizontal drenaj turi.

Manbalar
Yopiq sugʻorish tizimi

Yopiq sugʻorish tizimi -sugʻoriladigan maydonlarga suv uzatadigan quvurlar tarmogʻi. Quvurlar 0,6—1,5 m chuqurlikda (quvur ustigacha) yoki yer yuzasiga yotqiziladi. Yer osti quvurlari oʻtirmaydigan va koʻpchimaydigan qumlik, shagal va sh. k. mustahkam gruntlarga yotqiziladi. Suv tekkanda oʻtiradigan gruntlarda avval transheya qazib suv quyiladi, koʻpchiydigan gruntlarda esa quvur tagiga 20 sm dan kam boʻlmagan qalinlikda qum solinadi. Yo. s. t. uchun asbestsement, temirbeton, polietilen, metall va shu kabi quvurlardan foydalaniladi. Suv uzatish usuli boʻyicha Yo. s. t. bosimli (suv nasos yordamida beriladi) va oʻzioqar bosimli (joyning tabiiy nishabi hisobiga bosim hosil boʻladi) sugʻorish shoxobchalariga boʻlinadi, odatda, bunga nishablik 0,025 dan yuqori boʻlgan joylarda erishiladi. Quvurlardagi suvning minimal oqim tezligi loyqachoʻkindilarni oqizib ketishni, maksimal tezligi esa sugorish toʻxtatilgandan soʻng quvurlarni choʻkindilardan yuvib, chiqarib tashlashni taʼminlashi lozim. Bosimli Yo. s. t.ning asosiy elementlari: suv manbai (daryo, kanal, suv ombori, yer osti suvlari va b.); nasos stansiyasi, suv tarqatgich quvurlar tarmogʻi; yomgʻirlatish va sugʻorish mashinalari; koʻchma yoki koʻchmas suv quyish quvurlari; quvurlar yoʻlidagi inshootlar va ochib-berkitadigan qurilmalar; suv tashlama va oqova kanallari.

Oʻzioqar bosimli Yo. s. t. bosimli shoxobchadan faqat nasos st-yasining yoʻkligi bilan farq qiladi. Yo. s. t. konstruksiyasi boʻyicha koʻchmas, yarim koʻchma va koʻchma boʻladi. Koʻchmas tizimlarda suv bosim ostida doimiy gidrantlar oʻrnatilgan suv quvurlarga beriladi, ular orqali esa koʻchmas sugʻorish mashinalari yoki boshqa sugʻorish qurilmalariga oqib keladi. Yarim koʻchma Yo. s. t.da suv yomgʻirlatish qurilmalari yoki suvni tuproq ichidan tomchilab yoki egatlarga oqizib beradigan joʻmraklarga doimiy yer osti va koʻchma yer usti suv quvurlaridan beriladi. Kuchma quvurli sugʻorish tarmogʻi yer yuzasiga yotqiziladigan yigʻma suv quvurdan iborat; uni osongina boʻlaklarga ajratib, boshqa joyga koʻchirish mumkin. Sugʻorma dehqonchilik zonasida oʻzi oqar bosimli sugʻorish shaxobchalari eng koʻp qurilgan. Masalan, Mirzachoʻlda 65 ming ga, Dalvarzin choʻlida 35 ming ga dan koʻproq yer shu usulda sugʻoriladi (2001). Yo. s. t. sugʻorma dehqonchilikni kompleks mexanizatsiyalash talablariga toʻla javob beradi, unumdor sugʻorish texnikasini qoʻllashga imkon yaratadi; Yo. s. t. da f.i. k. ochiq sugʻorish tarmoqlarinikiga qaraganda ancha yuqori boʻlib (0,95—0,98), ariq va kanallar bilan band boʻladigan yerlardan ham foydalanishga imkon beradi. Yo. s. t.da yerdan foydalanish koeffitsiyenti 0,92—0,98 ga teng .

Sharif Hamdamov, Nikolai Soloxin.

Manbalar
Yopiq televizion tizim

Yopiq televizion tizim -uzatuvchi kameralari qabul qiluvchi qurilmalar bilan mahalliy aloqa kabel liniyalari yordamida tutashgan televizion tizim. Tasvir va tovush signallarini uzatuvchi televizion eshittirish tizimlaridan Yo. t. t.ning farqi shuki, unda faqat tasvir signallari uzatiladi. Uning uzatish kamerasida ogʻdirish tizimi boʻlgan uzatuvchi kamera (superortikon yoki vidikon) va videosignallarni oldindan kuchaytirgich qurilma joylashtirilgan. Kamera masofadan turib yoki avtomatik tarzda boshqariladi. Ulardan eng oddiysi bir kanalli Yo. t. t. hisoblanadi. U uzatuvchi kamera va qabul qiluvchi qurilmalardan iborat. Uzatuvchi va qabul qiluvchi trubkalarning ogʻdiruvchi tizimlariga qabul qiluvchi qurilmada joylashgan umumiy generatordan tok keladi. Yo. t. t.dan sanoatda, transportda, tibbiyot va b.da turli amaliy masalalarni yechishda foydalaniladi.

Manbalar
Yopiq toʻplamlar

Yopiq toʻplamlar (mat.) - barcha limit nuqtalarini oʻz ichiga olgan toʻplamlar. Yo. t. misollari: 1) [a, b] kesma; 2) sonlar oʻqi, p oʻlchovli metrik fazodagi sanokli nuqtalardan iborat toʻplam; 3) tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq yoki kesma nuqtalari toʻplami; 4) tekislikdagi aylana yoki oʻrab turgan aylanasi bilan olingan doyra.

Manbalar