MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Buxoro karvonsaroyi

Buxoro karvonsaroyi () — Ozarbayjon poytaxti Boku shahrining tarixiy markazi boʻlmish Icheri shaharda joylashgan qadimiy binolardan biri. XV asrning soʻngida bunyod etilgan. U shuningdek, Ozarbayjonda saqlanib qolgan 7 ta mashhur karvonsaroylardan biridir. Hozir bu obida ichida ozarbayjon milliy taomlari tayyorlanadigan maxsus restoran joylashgan. Bashennaya (yoki Qüllə) koʻchasida; Multani karvonsaroyi roʻparasida; Qız qalʼa yaqinida joylashgan.

Tarixi 
Aytishlaricha, Markaziy Osiyo hamda Ozarbayjon xalqlari orasida azaldan nafaqat madaniy, diplomatik, balki savdo-sotiq borasida ham muayyan aloqalar o’rnatilgan. Jumladan, bu borada Buxoro bilan mustahkam hamkorlik yoʻlga qoʻyilgan. Buyuk ipak yoʻlining bir tarmogʻi Boku shahridan oʻtganligi sababli, Buxorolik (Oʻrta Osiyolik) savdogarlar bu shaharga tez-tez kelib turishgan. Ular, asosan, shu karvonsaroyda qo’nim topishgani uchun unga Buxoro nomi berilgan bo’lishi mumkin, deb taxmin qilinadi. Buxoro va uning qarshisidagi Multani karvonsaroylarida, asosan, Markaziy Osiyo va Hindiston mamlakatlaridan (jumladan Pokistondan) kelgan savdogarlar toʻxtab oʻtishgan.

Tadqiqotlarning ko'rsatishicha, ushbu tarixiy yodgorlik XV asrda Bokuga kelgan savdogarlar tomonidan qurilgan. Boshida bir qavatli qilib bunyod etilgan karvonsaroyga, keyinchalik ikkinchi qavat qurib bitkazilgan. 1964-yili binoda restavratsiya ishlari oʻtkazilgan. Unda karvonsaroy binosi ortiqcha qo'shimcha qismlardan xalos etilgan. Hozirda bir qavatli karvonsaroyning baʼzi qavatlari yer ostida qolgan deb taxmin qilinadi .

Bu yerda koʻplab sovet filmlari tasvirga olingan. “Brilliant qoʻl”, “Qaynona”, “Arshin mol-olon”, “Amfibiya odam” ana shular jumlasidandir.

Hozirda bu obida ichida ozarbayjon milliy taomlari tayyorlanadigan maxsus restoran joylashgan.

Meʼmorchiligi 
Karvonsaroy qurilishi, meʼmoriy koʻrinishi jihatidan Buxorodagi tarixiy yodgorliklarni esga soladi. Unchalik ham katta boʻlmagan binoning rejasi kvadrat shaklida boʻlib, kirish qismi peshtoq bilan belgilangan. Sakkiz qirrali hovli atrofi bir qavatli ayvonchalar va 18 ta hujralar bilan oʻralgan. Hovlining butun perimetri boʻylab uchli kamarlar joylashgan.

Karvonsaroy hovlisi dam olishga moʻljallangan boʻlib, unda marmardan qurilgan kichkina hovuz, uning atrofida esa keksa chinorlar bor. O'zining asl shaklida saqlanib qolgan XV asrning hovuzi, favvoradan oqib tushayotgan suvga qaramay, hovuzdagi suv darajasi barqaror boʻlib turishi bilan qiziq.

Hozirda karvonsaroy devorlari qadimgi Ozarbayjon gilamlari, turli xil devoriy bezaklari, Boku manzaralari tasvirlangan rasmlar bilan bezatilgan.

Manbalar

Havolalar 

Karvonsaroylar
Heaviside funksiyasi

Heaviside funksiyasi (birlik pogʻonasimon funksiya, "pogʻonacha", Oliver Heaviside sharafiga shunday nomlangan) — qismiy uzluksiz funksiya boʻlib, argumentning manfiy qiymatlarida nolga, musbat qiymatlarida esa birga teng. Odatda,  nuqtada bu funksiya aniqlanmagan, lekin uning aniqlanish sohasi haqiqiy sonlar oʻqining hamma sonlarini oʻz ichiga olishi uchun, bu nuqtada oldindan aniqlab olinadi. Umuman olganda esa, Heaviside funksiyasining nol nuqtada qanday qiymat qabul qilishi deyarli hech qanday ahamiyat kasb etmaydi. Shuning uchun Heaviside funksiyasining turli taʼriflaridan foydalanish mumkin, masalan:

 

Heaviside funksiyasini, Ayverson qavslari orqali juda qulay koʻrinishda yozish mumkin:
 

Heaviside funksiyasi signallarni qayta ishlashda, maʼlum bir vaqt oraligʻida bir holatdan boshqa holatga oʻtgan signallarni aniqlashda foydalaniladi. Matematik statistikada esa, bu funksiya, empirik taqsimot funksiyasini yozishda ishlatiladi.

Heaviside funksiyasi Dirakning delta-funksiyasidan olingan integral hisoblanadi. Yaʼni, . Yoki buni quyidagicha koʻrinishda ham yozish mumkin:

Diskret koʻrinishi 
Heaviside funksiyasini butun  sonli argumentning funksiyasi koʻrinishida ham aniqlash mumkin:
 
bu yerda  — butun son.

Diskret birlik impuls:

Yozishda 
Koʻpincha birlik funksiyani integral koʻrinishda yozish qulay va foydali boʻladi:

θ(0) 
Funksiyaning nol nuqtadagi qiymati ,  yoki  kabi koʻrinishlardan biri orqali oldindan tanlab olinadi. Eng koʻp qoʻllaniladigan variant — , chunki, simmetriya qonunlariga binoan, birinchi tur uzilish nuqtasida funksiyaning qiymatini mos holda bir tomonlama chegaralarning oʻrta arifmetigi bilan aniqlash qulay, bundan tashqari, ushbu holda Heaviside funksiyasi  bilan bogʻlangan :
 

Nol nuqtadagi qiymatini funksiyada oshkor holda koʻrsatish ham mumkin:

Fourier almashtirishi 
Heaviside funksiyasidan olingan hosila — bu Dirakning delta-funksiyasidir. Demak, Delta-funksiyadan integral olsak, Heaviside funksiyasini beradi:
 .

Shundan soʻng, Delta-funksiyaning integraliga Fourier almashtirishlarini qoʻllab, Heaviside funksiyasi uchun quyidagi ifodani hosil qilamiz:
 
yaʼni
 
(yoyilmadagi nolinchi chastotaga toʻgʻri keluvchi ikkinchi had, Heaviside funksiyasining yuqoriga doimiy oʻsishini koʻrsatadi, bunday boʻlmaganda, toq funksiya hosil boʻlgan boʻlardi).

Yana qarang 
 Green funksiyasi
 Delta-funksiya
Buxoro amirining saroyi (Jeleznovodsk)

Buxoro amirining saroyi (dachasi) () — Rossiyaning Jeleznovodsk shahridagi ikki qavatli sharqona saroy (dacha). Buxoro amirligi hukmdori Abdulahadxon tashabbusi va rus imperatori Nikolay II ning ruxsati bilan 1907-yildan boshlab qurila boshlangan va Olimxon hukmronligi davrida, 1912-yili qurib bitkazilgan.  Amirning Rossiyadagi ikkinchi yirik qarorgohi (unga tegishli bo'lgan birinchi saroy Qrimning Yalta shahrida joylashgan). Hozirda u Rossiyaning Federal ahamiyatga ega meʼmoriy yodgorligidir.

Tarixi 

Markaziy Osiyo hududida temir yoʻl oʻtkazilgandan soʻng, Abdulahadxon yoz oylarini Kavkaz va Qrimda oʻtkazishga odatlanib qolgan. Uning tashabbusi bilan, ushbu hududlarda sharqona saroylar qurilgan. Kavkazning Jeleznovodsk shahrida qad koʻtara boshlagan saroy, Abdulahadxonning oʻgʻli, amir Olimxon hukmronligi davrida qurib bitkazilgan. U 5 yil, 1907—1912-yillar davomida barpo etilgan.

Aytishlaricha, Buxoro amiri hech qachon Kavkazdagi saroyiga tashrif buyurmagan. Mahalliy afsonalarga koʻra, xurofotli amir, saroy qurilishi paytida, ustalardan biri yuqoridan yiqilib, qulab tushganini bilib Jeleznovodskga borishga sovigan.

Saroy 1913-yil Romanovlar sulolasi hukmronligining 300 yilligi xotirasiga, imperatritsa Mariya Feodorovnaning xayriya jamiyatiga tortiq etilgan. Turli yillarda unda sanatoriy (1914-yil; 1920—1937-yillarda — Buxarin nomidagi; 1937—1941-yillarda — 41-sonli; 1945—1970-yillarning boshida — Telman nomidagi, Udarnik nomli; 1970-yillarning boshidan to yaqin yillarga qadar — Telman nomidagi birlashgan sanatoriyning 2-korpusi) va urush yillarida harbiy gospital (1915—1918-yillarda, Birinchi jahon urushi yillarida, Rossiya ofitserlari gospitali; Ikkinchi jahon urushi yillarida — evakuatsiya gospitali) joylashgan.

1942—1943-yillarda Shimoliy Kavkazdagi harbiy harakatlar paytida binoga zarar yetgan. Keyingi yillarda saroy bir necha marotaba qayta tiklangan. Buning natijasida, xizmat ko'rsatadigan binolarga olib borgan yogʻoch osma koʻprik bizgacha saqlanib qolmagan. Saroy hududi yopiq koridorga aylantirilgan. 1-qavatdagi fasad devoriga zamonaviy kesikli derazalar o'rnatilgan. Ichki hovlisining koʻrinishi sanatoriy klubi qurilishi sabali boshqacha koʻrinishga kelib qolgan.

Buxoro amirlarining sobiq saroyi Rossiya hukumati tomonidan XX-asr boshlaridagi Federal ahamiyatga ega me'moriy yodgorlik sifatida davlat himoyasiga olingan.

2018-yilda unda investorlar koʻmagida restavratsiya ishlarini boshlash (2019-yildan) va mehmonxona ochish rejalashtirilgan (2020-yilda).

Meʼmorchiligi 
Saroy oddiy tarxda qurilgan boʻlib, uning ichida juda ko'p zinapoyalar, yo'laklar va o'tish joylari bo'lgan. Binoning old qismida dabdabali bezatilgan qaʼbulxona joylashgan. Qaʼbulxonada shift bezaklari saqlab qolingan, saroy mehmonxonasida esa koshinkor plitkalar bilan bezatilgan katta kamin bizgacha yetib kelgan.

Asosiy binoning orqa qismida yana bir qurilish bizgacha yetib kelgan. Bu haram uchun moʻljallangan bino boʻlib, u saroy bilan osma yogʻoch koʻprik orqali bogʻlangan. Saroy hududida otxonalar, ekipajlar uchun xonalar va boshqa xoʻjalik inshootlari boʻlgan.

Manbalar 

Saroylar
Buxoro papaxi

Buxoro papaxi (Buxoro papagʻi, Buxoro papagi, Buxoro shlyapalari, Qorakoʻl) ()  — koʻpgina kavkaz xalqlarining erkaklar uchun moʻljallangan milliy bosh kiyimi. Moʻynali kavkaz papaxasi turlaridan biri. Eng qimmat va sharafli papaxdir. Tikilishiga koʻra prizmasimon yoki konussimon turlari mavjud. Qora, kulrang yoki jigarrangda boʻlishi mumkin. Tikilgan materialning nomiga koʻra, umumiy nom bilan Buxoro papaxi deb atalib kelinadi. Ularni faqat Bek mulkining vakillari, shuningdek badavlat kishilargina kiyib yurishgan. Bunday bosh kiyimlar shahar zodagonlariga ham xos boʻlgan.

Sovet generallarining hamda siyosiy byuro vakillarining bosh kiyimlari faqatgina qorakoʻldan tikilgan. Rossiya Prezidenti Vladimir Putinning 2020-yilda chiqarilgan qaroriga muvofiq, armiya generallari ushbu bosh kiyimini kiyib yurishdan mahrum qilinganlar. Hozirgi kunda, Rossiyada, qorakoʻldan tikilgan bosh kiyimlarini faqatgina Rosgvardiya generallari, papaxalarni esa — Federal xavfsizlik xizmati va Favqulodda vaziyatlar vazirligi generallarigina kiyib yurish huquqiga egadirlar.

Tarixi 
Tarixdan maʼlumki, papaxaning tikilishi uchun, unga atalgan qorakoʻl moʻyna mahsuloti Buxorodan (Oʻrta Osiyodan) olib kelingan. Qorakoʻl soʻzi Zarafshon daryosi yoqasida, Oʻzbekistonda joylashgan vohalardan biri boʻlmish Qorakoʻl vohasi nomidan kelib chiqqan. Tarixdan, qorakoʻl zoti qoʻzilarining terisini tugʻilishidan bir necha kun (1—3 kun) oʻtgach soʻyib olish odat tusiga kirgan. Kavkazda oltin qorakoʻl moʻynasidan tikilgan bosh kiyim ayniqsa qadrlanib kelinmoqda.

Ozarbayjonda shish shlyapalar, urish papaxi, papaxa bey nomlari bilan ham mashhur. Salataviya avarlari va lezginlar uni chechenlar bosh kiyimi, qoʻmiqlar va dargʻinlar esa uni osetinlar bosh kiyimi, laklar esa tsudaxarlar bosh kiyimi deb hisoblashgan. U Shimoliy Kavkazdan Dogʻistonga kirib kelgan degan taxminlar ham mavjud. Bunday papaxa bosh kiyimning tantanali shakli boʻlib, uni asosan yoshlar kiyishgan, ularni tez-tez almashtirib turishgan. Hozirda Buxoro papaxi Ozarbayjonda modadan chiqqan boʻlib, ularni yoki yoshi kattalar, yoki islom dini vakillari (mullalar) kiyib yurishadi.

Manbalar 

Bosh kiyimlari
Van Halen

Van Halen — Amerikalik rock guruh. Van Halen 1974-yil, Pasadena, Kaliforniyada tashkil topgan.

Diskografiya 
 Van Halen (1978)
 Van Halen II (1979)
 Women and Children First (1980)
 Fair Warning (1981)
 Diver Down (1982)
 1984 (1984)
 5150 (1986)
 OU812 (1988)
 For Unlawful Carnal Knowledge (1991)
 Balance (1995)
 Van Halen III (1998)
 A Different Kind of Truth (2012)

Manbalar

Havolalar 

Hard rock guruhlar
Glam metal guruhlar
Grammy mukofoti sovrindorlari
Qoʻshiqlari Billboard Hot 100 xit-paradida eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan ijrochilar
Aerosmith

Aerosmith — Amerikalik rock guruh. Aerosmith 1970-yil, Boston, Massachusettsda tashkil topgan.

Diskografiya 
 Aerosmith (1973)
 Get Your Wings (1974)
 Toys in the Attic (1975)
 Rocks (1976)
 Draw the Line (1977)
 Night in the Ruts (1979)
 Rock in a Hard Place (1982)
 Done with Mirrors (1985)
 Permanent Vacation (1987)
 Pump (1989)
 Get a Grip (1993)
 Nine Lives (1997)
 Just Push Play (2001)
 Honkin' on Bobo (2004)
 Music from Another Dimension! (2012)

Manbalar

Havolalar 

Hard rock guruhlar
Glam metal guruhlar
Blues rock guruhlar
MTV Europe Music Award sovrindorlari
Grammy mukofoti sovrindorlari
Qoʻshiqlari Billboard Hot 100 xit-paradida eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan ijrochilar
Whitesnake

Whitesnake — Ingliz rock guruh. Whitesnake 1978-yil, Middlesbrough, Cleveland, Angliyada tashkil topgan.

Diskografiya 
Trouble (1978)
Lovehunter (1979)
Ready an' Willing (1980)
Come an' Get It (1981)
Saints & Sinners (1982)
Slide It In (1984)
Whitesnake (1987)
Slip of the Tongue (1989)
Restless Heart (1997)
Good to Be Bad (2008)
Forevermore (2011)
The Purple Album (2015)
Flesh & Blood (2019)

Manbalar

Havolalar 

Hard rock guruhlar
Glam metal guruhlar
Blues rock guruhlar
Qoʻshiqlari Billboard Hot 100 xit-paradida eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan ijrochilar
Nataxtari

Nataxtari () — Gruziyadagi qishloq.

Manbalar

Gruzin qishloqlari
Robbie Coltrane

Anthony Robert McMillan OBE (30-mart 1950-yil — 14-oktabr 2022-yil) — Robbie Coltrane nomi bilan tanilgan britaniyalik aktyor va yozuvchi. Uch karra BAFTA muokofoti sovrindori. 2006-yilda drama sohasidagi xizmatlari uchun Britaniya imperiyasi ordeni (OBE) bilan taqdirlanib ritsarlik unvoni berilgan. Harry Potter film qismlarida (2001-2011) Rubeus Hagrid rolini ijro etib jahonda mashhurlikka erishgan.

Saralangan filmografiyasi

Manbalar

Havolalar 

 

Britaniya imperiyasi ordeni sohiblari
2022-yilda vafot etganlar
Magnit maydonining uyurmaviyligi

Magnit maydonining uyurmaviyligi

Eksperimental tekshirishlardan maʼlumki, zaryadning harakati natijasida magnit maydon paydo boʻlganidek, elektr maydonning oʻzgarishi natijasida ham magnit maydon paydo boʻladi.

Harakatlanuvchi zaryadga magnit maydon biron yoʻnalish boʻyicha taʼsir qiladi. Demak, magnit maydonni xarakterlovchi vektor  orqali belgilanib, magnit maydon kuchlanganligi deyiladi. Shunday qilib, elektr maydon kuchlanganligi  oʻzgarishi, zaryad tezligi  va magnit maydon kuchlanganligi  orasidagi bogʻlanishni tekshirib koʻrish lozim. Shu maqsadda bizga maʼlum boʻlgan qonunlarni ifodalovchi differensial tenglamalarni eslaylik:
 

 

Elektr maydonning oʻzgarishini biilish uchun (2) ni vaqt boʻyicha differensiallaymiz:
 

U vaqtda (1) ga asosan
 

Divergensiyasi nolga teng boʻlgan vektorning uyurmaviy vektor ekanligi maydon nazariyasidan maʼlum, demak,
 

Bu yerda  vektor elektr maydonning oʻzgarishi va zaryadning harakati bilan bogʻlangan magnit maydonni xarakterlovchi vektor boʻlishi lozim. Magnit maydon kuchlanganligining oʻlchamligini elektr maydon kuchlanganligining oʻlchamligi bilan bir xil deb olaylik. Shu maqsadda tezlik oʻlchamligiga ega boʻlgan aniq konstanta kiritib, uni  orqali belgilaylik. U vaqtda  va (3) ga muvofiq:
 

Bu ifoda elektrodinamikaning asosiy differensial tenglamalaridan biri hisoblanadi. Mazkur differensial tenglama harakatlanuvchi zaryad bilan oʻzgaruvchi elektr maydonning uyurmaviy magnit maydon hosil qilish qonunini ifodalaydi.

Harakatdagi zaryadning uyurmaviy magnit maydon hosil qilish qonuni odatda Bio-Savar-Laplas qonuni deb yuritiladi. Oʻzgaruvchi elektr maydonning uyurmaviy magnit maydon hosil qilish qonuni baʼzan magnitoelektr induksiya qonuni deb yuritiladi. Shunday qilib, (4) differensial tenglama birgalikda olingan shu ikki qonunning umumiy matematik ifodasidir.

Shunisi diqqatga sazovorki, (2) va (4) tenglamalar maʼlum darajada bir-biri bilan bogʻlangandir. Haqiqatdan, (4) tenglikning chap va oʻng tomonidan divergensiya olaylk. Vektor uyurmasining divergensiyasi nolga tengligi sababli

 

Endi zaryad saqlanish qonunining ifodasi (1) nazarga olinsa,
 

 

Bu ifodani integrallash natijasida  ga ega boʻlamiz, bu yerda —faqat nuqta funksiyasi boʻlib, vaqtga bogʻliq emas. Agar zaryad joylashgan joyda dastlab (shu paytni boshlangʻich vaqt momenti deylik) hech qanday zaryad yoʻq edi () desak, uning elektr maydoni ham boʻlmagan  deb hisoblaymiz, u holda , demak, .

Yana qarang 
 Elektromagnit induksiya qonuni
 Zaryadning saqlanish qonuni
 Zaryad taqsimoti

Adabiyotlar 
 R.X.Mallin, Klassik elektrodinamika, Oʻqituvchi, T., 1974
Elektromagnit induksiya qonuni

Elektromagnit induksiya qonuni yoki Faradayning induksiya qonuni

Modomiki zarralarning kinetik energiyasi oʻzgarishi ularning tezligi bilan bogʻlangan ekan, biz darhol harakat tezligi va elektromagnit maydon kuchlanganliklari orasidagi bogʻlanishni ifodalovchi quyidagi formulaga murojaat qilamiz:
 

Mazkur tenglamadan tok zichligini aniqlaymiz:
 ;(1)

Bu tenglamaning ikki tomonini  vektorga skalyar koʻpaytirib chiqamiz:
 

Har qanday  vektor uchun quyidagini yozish mumkin:
 

demak,
 
 

Maydon nazariyasidan maʼlumki, vektor koʻpaytmaning divergensiyasi uchun , demak, , demak, (. Endi (2)-tenglamani quyidagicha yozib olaylik:
 

	yoki
 

Mazkur ifodani zaryadlar va elektromagnit maydonlar joylashgan ixtiyoriy hajm boʻyicha integrallab chiqamiz:

Integrallash hajmining oʻzgarmasligi tufayli va Gauss-Ostrogradskiy formulasi asosida yuqoridagi ifoda shunday yoziladi:
 

Shu topilgan natija gʻoyat katta ahamiyatga ega. Agar soʻnggi tenglikning chap tomonidagi birinchi had hajmdagi elektromagnit maydon energiyasining vaqt birligidagi oʻzgarishi, ikkinchi had hajm chegaralangan yopiq sirtdan vaqt birligida oʻtayotgan elektromagnit energiya oqimi, uchinchi had elektromagnit maydon taʼsiri natijasida hajmdagi zarralar kinetik energiyasining vaqt birligidagi oʻzgarishi deb qabul qilinsa, (1) va (3) ga asosan energiya saqlanish qonuni quyidagi shaklni oladi:
 

Bu muhim formula elektrodinamikada energiya saqlanish qonunini ifodalaydi.

Energiya saqlanish qonunining (4) ifodasiga muvofiq, (3) dan koʻramizki,
 

Integrallash hajmi ixtiyoriy qilib olingan edi, demak,
 

Bu natija har qanday E va H vektorlar uchun toʻgʻridir, demak
 
yoki
 

Bu ifoda elektrodinamikaning asosiy differensial tenglamalaridan biridir. Mazkur differensial tenglama magnit maydon oʻzgarishi natijasida uyurmaviy elektr maydon paydo boʻlishi qonunini ifodalaydi. Bu qonun elektromagnit induksiya qonuni deb ham ataladi.

Yana qarang 
 Elektromagnit maydon energiyasi
 Magnit maydonining manbasizligi
 Elektromagnit impuls oqimining zichlik tenzori

Adabiyotlar 
 R.X.Mallin, Klassik elektrodinamika, Oʻqituvchi, T., 1974

Havolalar  
 A simple interactive Java tutorial on electromagnetic induction
 R. Vega Induction: Faraday’s law and Lenz’s law — Highly animated lecture
 Notes from Physics and Astronomy HyperPhysics at Georgia State University
 Faraday’s Law for EMC Engineers
 Maxwell, James Clerk (1881), A treatise on electricity and magnetism, Vol. II, Chapter III, § 530, p. 178. Oxford, UK: Clarendon Press. ISBN 0-486-60637-6.
 Tankersley and Mosca: Introducing Faraday’s law.
 Elektrodinamika
Faraday
 Elektromexanika
Faraday elektromagnit induktsiya
Liénard–Wiechert potensiallari

Liénard–Wiechert potensiallari - berilgan traektoriya boʻylab harakatlanadigan nuqtaviy elektr zaryadi yaratgan maydon potentsialining Lorentz-invariant ifodasi. Ular Lorentz kalibrovkasi asosida yozilgan bitta zarra uchun Maksvell tenglamalarining vakuumdagi aniq yechimidir.

Bu tenglamalarni Alfred-Marie Liénard (1898) va Emil Wiechert (1900) bir-biridan mustaqil ravishda olishgan.

Taʼrifi 
Liénard-Wiechert potensiali formulalaridagi barcha kattaliklar, shu jumladan zarra tezligi va uning radius vektori , quyidagi tenglama orqali aniqlanadigan  vaqtda olinadi:
 
 — kechikish vaqti deb ham ataladi.

Maydon potensiallarining koordinata boshidagi qiymati quyidagi ifodalar bilan beriladi (SGS sistemasida):
 

 

bu yerda  — zarra tezligi,  — uning radius-vektori,   — [[skalyar potensialth> — yorugʻlik tezligi.

Umuman olganda, agar potensiallarni fazoning ixtiyoriy  nuqtasida aniqlamoqchi boʻlsak, potensiallar uchun formulalarni bitta 4-potensial ifodasiga birlashtirish mumkin:

 

bu yerda  — zarraning  vaqt momentidagi 4-tezligi , 4-vektor   kattalik — zarraning  vaqt momentidagi radius-vektori.

Yana qarang 
 Kechikuvchi potensiallar
 Nuqtaviy zaryad kechikuvchi potensiali
 Vakuumda elektromagnit maydon
 Maksvell tenglamalari

Adabiyotlar 
 A.A.Abdumalikov, Elektrodinamika, Choʻlpon, T., 2011
Britaniya imperiyasi ordeni

Britaniya imperiyasi ordeni (Order of the British Empire) −1917- yilda qirolicha Elizabeth II ning bobosi — qirol Georg V tomonidan taʼsis etilgan davlat mukofoti. Mukofot 5 ta darajadan iborat bo‘lib, ulkan kasbiy yutuqlar va mamlakat nufuzini oshirishdagi saʼy-harakatlar uchun topshiriladi. Ushbu mukofotga loyiq koʻrilgan erkaklar ritsar, ayollar xonim unvoniga ega boʻladi. Mukofotni turiga qarab Britaniya qirollik oilasi aʼzolari topshiradi.

Toifalari 

 GBE — Buyuk Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordenli ritsar yoki Dame
 KBE yoki DBE — Ritsar qoʻmondoni yoki Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni qoʻmondoni
 CBE — Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni qoʻmondoni
 OBE — Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni xodimi
 MBE — Britaniya imperiyasining eng zoʻr ordeni aʼzosi

Manbalar

Havolalar
Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi

Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi () — 1898-yilda suʼratga olingan qisqa metrajli hujjatli film. Ozarbayjon kinematografi tarixidagi ilk suratga olingan 4ta kinosyujetlardan biri, ilk hujjatli filmdir. U 1898-yilning 2-avgustida, Ozarbayjondagi birinchi ommaviy film namoyishida va 1900-yili Parijda boʻlib oʻtgan Butunjahon koʻrgazmasida "Jonli fotosuratlar" toʻplami ostida keng ommaga namoyish etilgan.

Tarixi 
Kinosyujet, kinematografiya paydo boʻlishidan 3 yil oʻtmay turib, 1898-yilning 27-iyulida Boku shahrida suratga olingan boʻlib, unda Buxoro amirligi hukmdori Abdulahadxonning Bokudan Krasnovodsk shahriga „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida joʻnab ketishi oldidan oʻtkazilgan vidolashuv marosimi aks etgan. Film rejissori va operatori Aleksandr Mishon.

Ushbu film ilk marotaba 1898-yilning 2-avgustida Bokuda namoyish etilgan. Bu Ozarbayjondagi birinchi ommaviy film namoyishi hisoblanadi. Shu kunning oʻzida, Aleksandr Mishon, 3 ta kinoxronika va 1 ta hujjatli filmdan tashkil topgan oʻzining ilk mualliflik dasturini namoyish etgan. Ushbu dasturga quyidagi filmlar kirgan: „Bibi-Xeybatdagi neft favvorasidagi yongʻin“, „Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi“, „Buyuk knyaz Aleksey“, „Kavkaz raqsi“ va „Qoʻlga tushdi“.

1898-yilning 2-avgustida Kaspiy gazetasida quyidagi eʼlon bosib chiqarilgan: „1898-yilning 2-avgustida, yakshanba kuni, Vasilev-Vyatskiy sirk-teatrida, fotosuratchi A. M. Mishon, Parijda boʻlib oʻtadigan dunyo koʻrgazmasi uchun Oʻrta Osiyo va Kavkazning jonli fotosuratlar toʻplamini, muhandis I. Carpentier tomonidan yasalgan, aka-uka Lyumerlar tomonidan yaxshilangan "Kinematograf"da, faqat bir marotaba namoyish etadi.Boshqa rasmlar qatorida quyidagilar namoyish etiladi: 1. Bibi-Xeybatdagi neft favvorasidagi yongʻin 2. Aʼlohazrat Buxoro amirining „Buyuk knyaz Aleksey“ paroxodida vidolashish marosimi. 3. Kavkaz raqsi. 4." Qoʻlga tushdi " — Boku shahar bogʻidagi kulgili voqea. Tafsilotlar afishalarda koʻrsatilgan. Kechki soat 9 da boshlanadi.“

Filmlar 1900-yilda Parijda boʻlib oʻtgan Butunjahon koʻrgazmasida "Jonli fotosuratlar" toʻplami ostida katta muvaffaqiyat bilan namoyish etiladi. Keyinchalik ular Parij kino arxiviga topshirilgan va hozirgacha u yerda saqlanib kelinmoqda.

Filmlarni Ozarbayjonda birinchi ommaviy namoyish etilgan kun, 2-avgust sanasi, Ozarbayjon Prezidenti Haydar Aliyevning 2000-yil 18-dekabrdagi qaroriga muvofiq, Ozarbayjon milliy kinosi kuni deb eʼlon qilingan va 2001-yildan eʼtiboran milliy bayram sifatida nishonlanib kelinmoqda.

Manbalar 

Qisqa hajmli filmlar
Hujjatli filmlar
Ozarbayjon filmlari
Emmanuelle Charpentier

Emmanuelle Marie Charpentier (; 11-dekabr 1968-yilda tugʻilgan) — mikrobiologiya, genetika va biokimyo boʻyicha fransiyalik professor hamda tadqiqotchi. 2020-yilda Charpentier va Jennifer Doudna „genomni tahrirlash uslubini ishlab chiqqanliklari uchun“ kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi.

Manbalar

Havolalar 

 
 Emmanuelle Charpentier biografiyasi 
 Umeå universiteti: Emmanuelle Charpentier
 Emmanuelle Charpentier

Kimyogarlar
Yashayotgan insonlar
Jennifer Doudna

Jennifer Anne Doudna (; 19-fevral 1964-yilda tugʻilgan) — amerikalik biokimyogar. 2020-yilda Doudna va Emmanuelle Charpentier „genomni tahrirlash uslubini ishlab chiqqanliklari uchun“ kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi.

Manbalar

Havolalar 
 
 
 

Kimyogarlar
Yashayotgan insonlar
20-asr amerikalik olimlari
21-asr amerikalik olimlari