MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toriy rudalari

Toriy rudalari - tarkibidagi Th sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda boʻlgan tabiiy mineral hosilalarning shartli nomi. Th ning xususiy konlari nomaʼlum: odatda, polimetall rudalar majmuidan Nb, Ta, Zr, U, kamyob yer elementlari va boshqalar bilan birgalikda yoʻlyoʻlakay qazib olinadi. Bunday rudalarda Th ning miqdori 0,01 dan 0,1% gacha boʻladi. Ularning barchasi ishqorli magmatik jinslar bilan aloqador. Asosiy minerallari: monatsit (ThO2 28% gacha), torit (ThO2 77% gacha), torianit [(Th,U)O2 45—93%]. Toriyli konlarning genetik tiplari orasida endogen va ekzogen konlar farq qilinadi. Endogen konlar guruhida pegmatit (Bankroft — Kanada), karbonatit (MauntinPass—Kaliforniya), gidrotermal (Stinkampskraal — JAR), albitit, skarn va magmatik konlar maʼlum. Ekzogen konlar turly (ellyuvial, allyuvial, zamonaviy va koʻmilgan dengizqirgʻoq — boʻyi) monatsitli sochmalardan tashkil topgan. Ular toriyning asosiy manbasi hisoblanadi. Yirik dengizqirgʻoqboʻyi sochmalar Hindistonda va Braziliyada maʼlum. 

 

Metallurgiya
Energetika
Mineralogiya
Torit

Torit — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ThSiO4. T.ning turlari: oranjit (toʻq sariq rangli shaffof turi); uranotorit (UO2 10% gacha); torogummit (N2O 15% gacha); ferritorit (Fe2O3 13% gacha); kaltsiotorit va fosfor tarkibli T — auerlit. Undan tashqari, T. tarkibida aralashma sifatida (ThO2 77% gacha), A1, Ti, Mn, U, TR, Fe, Sa, R hamda kamyob yer elementlari mavjud. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Odatda, donador agregatlar koʻrinishida boʻladi. Koʻpchilik T.lar metamikt mineral (qarang Metamikt minerallar). Rangi qora, qizgʻishqoʻngʻir, toʻq sariq. Qattiqligi 4,5—5, zichligi 4,1—6,7 g/sm3. Kuchli radioaktiv (qarang Radioaktiv minerallar). T. shaffof, anizatrop, moʻrt, yogʻdek yaltiraydi. Granitlarda, baʼzan ishqorli togʻ jinslarida, pegmatitlarda va gidrotermal tomirlarda aksessor mineral tarzida uchraydi. T.lar, odatda, katta uyumlar hosil qilmaydi, kassiterit, sirkon bilan birga sochmalardan olinadi. Toriy rudasi (qarang Toriy rudalari). Oʻzbekistonda ChatqolQurama regionining granitoidlarida aksessor mineral holida uchraydi.

Minerallar
Tork

Tork (uz, gʻuz) — Markaziy Osiyolik oʻgʻuzlar qabila uyushmasidan ajrab chiqib, Volgaboʻyi va Janubiy Rus dashtlariga borib joylashgan koʻchmanchi turkiy qabila.

Rus yilnomalarida torki (turklar) deb yuritilgan ushbu qabila nomi Vizantiya manbalarida uz shaklida uchraydi. Shuningdek, rus yilnomalarida torklar "chernie klobuki" ("qora qalpoqlilar") tarzida ham tilga olinadi. Torklar 860—870-yillarda Volgaboʻyi, Janubiy Rus dashtlarida hukmron boʻlgan turkiy pecheneglarni (bijanaqlarni) yengib ularning oʻrnini egallaydi va Kiyev Rusi davlatiga katta tahlika tugʻdiradi. IX asr oxirlarida ular Don daryosidan Dneprgacha choʻzilgan Qora dengiz boʻyidagi keng dashtlarni egallaydi. Baʼzan tork xonlari Kiyev Rusi bilan ittifoqchilikda qoʻshni qabilalarga qarshi harbiy yurishlarda qatnashgan. Jumladan, knyaz Vladimir I bilan birgalikda 985-yil Volga bulgʻorlariga qarshi jangda ishtirok etganliklari rus yilnomalarida qayd etiladi. 1036-yilda pecheneglarning yengilib, Janubiy Rossiya dashtlaridan chekinishlarida torklarning xizmati katta boʻladi. 1048-yildan boshlab esa torklarning bir qismi Kiyev Rusining ittifoqchisi sifatida Kiyev atroflariga koʻchgan. Biroq, rus knyazlari birlashib, torklarni bu yerdan siqib chiqarishga muvaffaq boʻladi. 1060-yil toʻsatdan uyushtirilgan hujum natijasida magʻlubiyatga uchragan torklar gʻarbga chekinadi. Baʼzi Vizantiya tarixchilari ularning 600 ming kishi boʻlganligini qayd etadi. torklar 1065-yilda Vizantiya va Dunay bulgorlari qarshiligini sindirib, Dunay daryosini kechib oʻtadi va Bolqondagi Trakiya va Makedoniyani talon-toroj qilib, Saloniki va Peloponnesgacha yetib boradi. Lekin, oʻsha paytda yuz bergan qattiq sovuqdan qirilgan torklar ustiga-ustak pecheneglarning hujumlari natijasida katta yoʻqotishga uchraydi. Bir qism torklar 1068-yil Vengriyaga qarshi harakat qiladilar. Ortiq siyosiy kuch sifatida ahamiyatini yoʻqotgan torklarning bir qismi Vizantiya qoʻshiniga olinadi. Ular qisman Bolqonda turli joylarga tarqaladilar, bir qismi esa Janubiy Rusga qaytib, Kiyev atrofida joylashadi. Ular bu yerda asrlar davomida slavyanlashib ketadi. Sharqiy Yevropada tork etnonimi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari saqlanib qolgan. Jumladan, Torchev, Torchesk shaharlari, Torki, Torchin, Torchitsoʻ, Torkov, Torkin qishloqlari, Torch, Torcha irmoqlari va shunga oʻxshash boshqa joy nomlari tork (turk) qabilasi bilan aloqadordir.

Torklarning bir qismi Markaziy Osiyoda qolib (ular bu yerda uz deb yuritiladi), bu yerdagi bir necha turkiy xalqlar shakllanishida ishtirok etadi. Jumladan, ular oʻzbek xalqi etnik shakllanishida qatnashib, keyingi asrlargacha oʻz etnik nomini saqlab qoladi. Xususan, uz etnonimi "92 oʻzbek urugʻi" roʻyxatidan joy olgan. Shuningdek, Oʻzbekistonning bir necha viloyatlarida (Qashqadaryo, Samarqand) uz urugʻi vakillari yashaydigan qishloqlar vujudga kelgan. Ularning asosiy qismi hozirda Qarshi choʻlining Koʻkdala, Oʻtamayli, Xushali, Shoʻrbozor, Xarduri, Alotun kabi qishloqlarda yashaydi. Ular oʻzlarini mahalliy tilda "toʻrt daha iz" deb ataydi. Chunki ular bir otaning 4 ta oʻgʻlidan.

 

Oʻzbek qabilalari
Gʻuzlar

Gʻuzlar - koʻp maʼnoli soʻz:
 Gʻuzlar — X-XIII asrlarda Shimoliy Qoradaryo boʻylariga koʻchib oʻtgan turkiy qabilalarda biri.
 Gʻuzlar — oʻrta asrlardagi turkiy qabilalar, hozirgi turk, ozarbayjon, gagauz va turkmanlarning ajdodlari.

Izoh
Torli musiqa cholgʻulari

Torli musiqa cholgʻulari, xordofonlar — musiqa cholgʻu asboblari guruhi; tovush manbai sifatida mopnap qoʻllaniladi. Keng tarqalagan torli asboblar qatoriga gitara, sitor, bas gitara, skripka, violonchel, alt, banjo, mandolina, arfa, balalayka kabi asboblarni kiritish mumkin. Oʻzbekiston hududida koʻp uchraytigan torli asboblar rubob, dutor, tor, gʻijjak, chang va qomusdir. Tovush chiqarish usuliga qarab torlikamonli (kamon yoki smichok bilan chalinadigan skripka, gʻijjak kabi), torlimezrobli (mezrob yoki nohun yordamida chalinadigan tanbur, ud, rubob), torlichertma (dutor, doʻmbira, qonun), torliurma (chang, fortepiano) kabi asosiy turlarga ajratiladi.
Tormoz nurlanish

Tormoz nurlanish - zaryadlangan zarralarning elektr maydonida yoyilishi jarayonida ularning kinetik energiyasini elektromagnit toʻlqinlar energiyasiga aylanishi. Tormoz nurlanish zarralarni (elektron, proton va boshqalar) moddalardan oʻtish jarayonida, kosmik fazoda yukrri energiyali zarralarni oʻzaro toʻqnashuvlarida, elektr va magnit maydonlaridagi xarakatida va boshqa jarayonlarda hosil boʻladi.

Tormoz nurlanish jadalligi (intensivligi) hajm birligidagi atomlar soniga, zarra tezlanishi kvadratiga, modda yadrosi zaryadi kvadratiga toʻgʻri, zarraning tinch holatdagi massasi kvadratiga teskari proporsional. Shuning uchun bu jarayon yengil zarralarning katta elektr zaryadli atom yadrolari maydonida tormozlanish uchun oʻrinli. Masalan, elektronning Tormoz nurlanish i protonnikidan mln. martalab kuchli boʻladi (proton massasi 1836 elektron massasiga teng). Tormoz nurlanish olishda ogʻir yadroli moddalar (R, Ai, Pt, W va boshqalar) qoʻllaniladi.

Rentgen trubkasidan chiqadigan rentgen nurlari, elementar zarralar yemirilishida hosil boʻladigan ukvantlar, shuningdek, zaryadlangan zarralar tezlatkichning magnit maydonida harakatlanganida ular chikargan fotonlar Tormoz nurlanishga misol boʻla oladi. Zarralar tezligi yoruglik tezligiga yaqinlashganda Tormoz nurlanish jadalligi keskin oshadi; bu zarralarga yuqori energiyani berishni qiyinlashtiradi. Tormoz nurlanish Yerning magnit maydonida harakatlanayotgan kosmik zarralarning energiyasini kamaytiradi.

Tormoz nurlanish spektri uzluksiz. Past chastotali Tormoz nurlanish intensivligi modda yadrosi zaryadiga va elektronlarning boshlangich energiyasiga deyarli bogʻliq emas. Tormoz nurlanish spektral zichligi, chastotaning qiymati shqts2/k boʻlganda keskin nolga intiladi. Tormoz nurlanish intensivligining burchaklar boʻyicha taqsimlanishi, v q ^jr~ va 0° orasida taqsimlangan boʻladi. Amaliyotda Tormoz nurlanishning ultrabinafsha, rentgen spektrlari keng qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Sokolov A. A., Ternov I. M., Relyativistskiy elektron, M., 1974; Berestetskiy V. B., Lifshits Ye. M., Pitayevskiy L. P., Kvantovaya elektrodinamika, M., 1990.
Tornado

Tornado — atmosferada vujudga keladigan, tez-tez takrorlanib turadigan juda kuchli quyunning amerikancha nomi. Tezligi sekundiga bir necha oʻnlab m ni tashkil etadi. Tornado, asosan, AQShning sharqiy, janubi-sharqiy qismida koʻproq kuzatiladi. Tornadoning balandligi 800–1500 m ga yetib soat miliga qarshi harakatlanib, diametri quruqlikda yuzlab, dengizda oʻnlab m ni tashkil etadi va u 40–60 km masofani bosib oʻtadi.
Torob

Torob — Buxoro viloyati Jondor tumanidagi qadimiy qishloq. Ilk oʻrta asrlarda Torob qishlogʻida muhaddislardan Abu Fazl Maxdiy ibn Ishkob at-Torobiy tugʻilgan va Abu Rajo Ahmad ibn Yaʻqub al-Poykandiy at-Torobiy yashagan. Bu qishloqda Mahmud Torobiy tugʻilgan va 1238-yilda Mahmud Torobiy qoʻzgʻoloni boshlangan. Torob qoʻzgʻolonchilarning dastlabki tayanch manzili boʻlgan. Buxoro amirligi davrida Torob Xayrobod tumani tarkibiga kirgan.

Adabiyot 
 Abdulkarim asSamʼoniy, Nasabnoma (AtAnsob), Buxoro, 2003.
Toron

Toron (Polygonum coriarium Grig.) — torondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizi yoʻgʻon, baquvvat, poyasi sershox. Guli oq, yirik toʻpgulda joylashgan. Oshlovchi moddalar olinadigan eng yaxshi oʻsimlik. Ildizida koʻn sanoatida ishlatiladigan tannin bor. T. togʻlar (Jungʻoriya Olatovi, Tyanshan, Pomir-Olay)da dengiz yuzasidan 1400–2800 m balandlikda usadi. Ekilmaydi.

 
Turkum:Ikki pallali oʻsimliklar
Torondoshlar

Torondoshlar (Polygonaceae) -ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻt, buta va yarimbuta oʻsimliklar oilasi. Barglari ketma-ket oʻrnashgan, tekis qirrali. Gullari, asosan, ikki, baʼzan, bir jinsli, mayda, toʻpguli shingilsimon, boshoqsimon. Gulqoʻrgʻoni 3—6 boʻlakchali bir yoki ikki qavat. Changchisi 3—9 ta, urugʻchisi 2—4 ustunchali. Mevasi — uch qirrali yongʻoqcha. 30—35 turkumi, 1000 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 7 turkumi bor. Hammasining tarkibida tannin mavjud (mas., toron, otquloq va rovoch).

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Toronto

Toronto — Kanadaning sharqiy qismidagi shahar. Ontario provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,4 mln. kishi (2001, shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). Transport yoʻllari tuguni. Ontario koʻli sohilidagi port, okean kemalari ham kira oladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim savdosanoat, moliya va madaniy markazi. Katta T.da mamlakat sanoat mahsulotining 1/4 qismi ishlab chiqariladi. Asosiy sanoat tarmoklari: umumiy mashinasozlik, metallsozlik, elektrotexnika, radio elektronika, poligrafiya, kimyo, texnikrezina. Shuningdek, farmatsevtika, koʻnpoyabzal, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoatlari ham rivojlangan. Metropoliten qurilgan. 2 unt, Ontario qirollik muzeyi, badiiy galereya bor.

T. oʻrnida 17-asrda indeyslar qishlogʻi, 18d.da fransuzlarning savdo manzilgohi, keyinroq fort boʻlgan. 1793-yilda inglizlar kelib oʻrnashgan (1834-yilgacha Yorkdebatalgan). 1793—1841-yillarda inglizlar mustamlakasi Yuqori Kanadaning maʼmuriy markazi. 1837— 38 yillarda mustamlakachilarga qarshi kurash markazi boʻlgan.

Meʼmoriy yodgorliklaridan yogʻoch devorlar va York qalʼasi qoldiqlari, sud binosi va boshqa sakdangan. Zamonaviy binolardan 72 qavatli bino va bal. 553 m li teleminora kurilgan.
Evangelista Torricelli

Torrichelli (Torricelli) Evanjelista (1608.15.10, Faensa — 1647. 25.10, Florensiya) — italyan fizigi va matematigi. Otasining ismi Gaspare Torricelli Onasining ismi Caterina Angetti. Galileo Galiley shogirdi — B. Kastelli qoʻlida taʼlim olgan. "Qattiq jismlarning harakati haqida traktat" (1641) kitobida G. Galileyning harakat haqidagi gʻoyasini rivojlantirdi. Galiley vafotidan soʻng uning vorisi sifatida gersog Toskaneskiy saroyida matematik, ayni paytda Florensiya universitetida matematika professor (1642). T. 1643-yilda tajriba yoʻli bilan simobli barometrni kashf qilgan (qarang Barometr). T. usti ochiq idish devoridagi teshikdan suyuklikning oqib chiqish tezligi T. formulasi: i q ^2gh ni keltirib chiqargan, bunda: h — teshik markazidan suyuqlik sathigacha boʻlgan balandlik, g — ogʻirlik kuchi tezlanishi. Bunga binoan, sathlari bir xil boʻlgan har qanday suyuklik idish teshigidan bir xil tezlikda chiqadi, degan xulosaga kelgan.

Manbalar
Torf

Torf () — botqoqlik oʻsimliklarining oʻta namgar va havo kirib borishi qiyin boʻlgan sharoitda tabiiy chirishi va chala parchalangan qoldiklarining toʻplanishidan hosil boʻladigan foydali qazilma, yoqilgʻi. Torfning organik moddasi turli darajada parchalangan oʻsimlik qoldiqlaridan iborat. Torf yer ustida yoki mineral yotqiziqlar qoplami ostida birinchi oʻn m lardagi chuqurlikda yotadi. Chirindi (gumus) Torfga qoramtir rang beradi. Kimyoviy tarkibi Torf hosil qiluvchi oʻsimliklarning kimyoviy tarkibiga va Torfning parchalanish darajasiga boglik boʻlib, unda 50—60% uglerod, 5— 6,5% vodorod, 30—40% kislorod, 1— 3% azot, 0,1—1,5% oltingugurt bor. Torfga xos xususiyatlar: tabiiy sharoitda juda koʻp nam (88—96%) saqlash, gʻovaklik (96—97% gacha) va boshqa Torfning teksturasi bir jinsli, baʼzan qatlamli, strukturasi, odatda, tolasimon va plastik. Rangi sariq yoki qoʻngʻirqora. Torfning quruq holatda zichligi (0,3 g/sm3 gacha), issiqlik oʻtkazish koeffitsiyenti kam, gaz yutish xususiyati esa koʻp boʻladi. Torfning dunyodagi zaxirasi 500 mlrd. t boʻlib, konlarining maydoni dunyo boʻyicha 176 mln. ga. Torf tez uvalanishidan uzoqqa tashib borish kiyin. Shuning uchun mahalliy yoqilgʻi sifatida foydalaniladi. Briketlangan hodda tashish kulay. Torf yirik elektr styalari, issiklik elektr markazlari xamda zd va fka qozonxonalarida yoqish uchun ishlatiladi. Torfdan qurilish materiallari (plitalar) ham tayyorlanadi. Gazlashtirish va chala kokslash yoʻli bilan kimyoviy moddalar olinadi. Torfda va ohak aralashmasini tayyorlashda torfammiakli oʻgʻitlar ishlab chiqarish.da, sabzavotchilik va gulchilikda biologik yoqilgʻi, chorvachilikda toʻshama sifatida, tibbiyotda davolash muolajalarida ishlatiladi. Torf konlari barcha materiklarda: Shimoliy yarim sharda — Gʻarbiy Sibir va gʻarbga tomon Atlantika okeanining sohillarigacha hamda Shim. Amerikaning shim.sharqiy qismida bor. Janubiy yarim sharda esa Jan.

Sharqiy Osiyo olaridagina topilgan.

Yana q. 

 Torf sanoati
Torqopchigʻay

Torqopchigʻay — Qashqadaryo viloyati va Turkmenistan jan.gʻarbidagi soy. Hisor tizmasining Kattapoy tarmogʻi yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadi. Oqboshtogʻ va Qorabaland togʻlarini kesib oʻtadi. Qarshi choʻliga yetmasdan tugaydi. Uzunligi 205 km. Bahorda toshadi (suv sarfi 1 m³/sek. chamasida), yozda qurib qoladi. Tepaqoʻton kaliyli tuz konlaridan oqib oʻtgani uchun suvi shoʻr. T.dan Dehqonobod tumanidagi Torqopchigʻay qishlogʻi aholisi va xoʻjaliklari suv oladi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Turkmanistondagi daryolar
Torgʻoq

Torgʻoq, choʻl torgʻoq (Chettusia gregaria) — balchiqchilar kenja turkumining rjankalar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 32 sm gacha, ogʻirligi 190 g ga yaqin. Patlari qora, oq va sargʻish xolli koʻngʻir kulrang tusda. T. — choʻl qushi. Ilgari Rossiya, Ukraina va Qozogʻistonning choʻl mintaqalarida ancha keng tarqalgan edi. Hozirgi Shim.Sharqiy Afrika, Pokiston jan.da, Xindistonning shim.gʻarbida qishlaydi. Inini yerga yasab, 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 25 kun bosadi. Hasharotlar, baʼzan oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Choʻllarning oʻzlashtirilishi, chorva mollari T. uyalarini bosib ketishi sababli soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda migratsiya davrida uchraydi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

    

Qushlar
Totalitarizm

Totalitarizm ( — yaxlit, toʻliq) — 1) davlat boshqaruv shakllaridan biri (totalitar davlat). Totalitarizmda jamiyat hayotining barcha sohalari ustidan davlatning yalpi, toʻla (total) nazorati oʻrnatiladi, konstitutsiyaviy huquq va erkinliklar tugatiladi, bir shaxs, ijtimoiy guruhning (harbiylarning yoki bir partiyaning) yakkahokimligiga soʻzsiz boʻysuniladi, muholafat va oʻzgacha fikrlovchilar qatagʻon qilinadi (20-asrning 20-yillari oxiridan boshlab fashistlar Italiyasidagi, natsistlar Germaniyasidagi Totalitarizmning turli shakllari, SSSRdagi kommunistik rejim, Ispaniyadagi frankizm va boshqalar); 2) etatizm, avtoritarizmni oqlovchi siyosiy tafakkur yoʻnalishi. 20-asrning 20-yillaridan Totalitarizm Germaniya va Italiyadagi fashistlarning rasmiy mafkurasiga aylangan.

Manbalar 

 

Siyosiy teoriya
Totim

Totim () — pistadoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi. Bir yoki ikki uyli; daraxt, butalardan, baʼzan, daraxtsimon lianalardan iborat. Boʻyi 0,5–12 m (baʼzan 20 m gacha). Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari mayda, toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi kichik danakcha. 60 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 250) turi maʼlum. Iyun—iyulda gullab, sentabrokt.da meva tugadi. Asosan, Shimoliy Amerika, Sharqiy Osiyo, Afrika va Janubiy Yevropada tarqalgan. Oshlovchi T. Qrim, Kavkaz, Pomir, Olay va boshqa togʻlarda oʻsadi. Bargida 13—25% oshlovchi modda — tannid bor. T. boʻyoq va dorivor moddalarga boy. Oʻsimlikning mum va lok beradigan, zaharli, manzarali va boshqa turlari bor. Barglari, ildizlari, poʻstlogʻi, yosh novdalari va mevalari boʻz, teri, jun va ipakni boʻyash uchun ishlatiladi. Oʻzbekistonda 1 yovvoyi va 3 ta madaniy turi bor.

Ikki pallali oʻsimliklar
Ziravorlar
Totonaklar

Totonaklar — Meksikadagi indeys xalqi. 200 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Penuti tillariga qardosh tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar. Qadimda T. Meksikaning Atlantika okeani sohillarida yashashgan. Verakrus shtatidagi Taxina madaniyatini (2ming yillik boshi) yaratuvchilari T. deb hisoblashadi. 14-asrdan atsteklar qoʻl ostida boʻlib ularga oʻlpon toʻlashgan. 16-asr boshida ispanlar tomonidan boʻysundirilgan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.

    

Aborigenlar
Toxar tillari

Toxar tillari — hind-evropa tillari oilasiga mansub qarindosh oʻlik tillar guruhi.

"Tohar A" va "toxar B" deb ataluvchi tillarni oʻz ichiga oladi (baʼzi adabiyotlarda ular "sharkiy toxar" va "gʻarbiy toxar" tillari yoki yozma manbalar topilgan joyga nisbatan "qarashar tili" va "kucha tili" deb ham ataladi). "Toxar tillari" shartli atama boʻlib, u 1907-yil nemis olimi F. Myuller tomonidan fanga kiritilgan. Uning shartliligi shundaki, Toxar tillari da soʻzlashuvchilar oʻz davrida qanday atalganligi nomaʼlum hamda ularning mil. av. toxarlar (Toxariston xalqi)ga aloqasi yoʻq. Shu bilan birga, Toxar tillari ning qad. turkiy til va sharqiy eroniy tillar bilan yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatuvchi dalillar ham bor.

Toxar tillarida (har ikkalasida) yozilgan matnlar 5—8-asrlarga mansub boʻlib, ular 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Sharqiy Turkiston (XXR ning Sintszyan viloyati)ning Kucha sh., Turfon va Karashar voxdlaridan topilgan. Matnlar yaratilgan davrda toxar A tili turkiyzabon xalklar hamda toxar B tilida soʻzlashuvchi xalq oʻrtasida keng isteʼmolda boʻlmagan, faqat buddaviylik ibodatlari oʻtkaziladigan yozma adabiy til xisoblangan. Toxar A tilining Turfon va Qarashar vohalaridan topilgan matnlariga toxar B tilida, shuningdek, qad. turkiyuygʻur tilida yozilgan tushuntirish belgilari shundan dalolat beradi. Toxar B tilidagi matnlar ham Sintszyanning turli hududlaridan — Kucha shaxridan, toxar A matnlari uchragan sharqiy viloyatlardan topilgan. Toxar B tilidagi ayrim qoʻlyozmalar oʻrtasida dialektal tafovutlarning mavjudligi ushbu tilning qoʻlyozmalar yaratilgan davrgacha ham keng isteʼmolda boʻlganligini koʻrsatadi.

Toxar tillari fonetik tizimi bir kancha undosh fonemalarning kattiklikyumshoklik ziddiyatida boʻlishi, urgʻusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi bilan tavsiflanadi. Morfologiyasida otlarning 3 grammatik jins kategoriyasiga, 3 xil son — birlik, ikkilik, koʻplik sonlarga egaligi, 9 kelishik bilan oʻzgarishi, feʼllarning 3 shaxs, 3 xil son, 3 zamon va 4 mayl shakllariga ega boʻlishi kuzatiladi. A va B Toxar tillari tilning har bir sathida oʻzaro oʻxshashliklar bilan bir qatorda muayyan tafovutlarga ham ega boʻlgan.

Toxar tillari ning yozma yodgorliklari qad. hind yozuvi brahmining Markaziy Osiyoda tarqalgan alohida (qiya) shaklida bitilgan. Dastlabki yodgorlik 1892-yil Rossiyada S. F. Oldenburg tomonidan nashr etilgan. Keyinchalik (19-asr boshidan 50y. larigacha) nemis olimlari E. Zig va V. Zigling toxar matnlarini atroflicha oʻrganib, bu tillarning hindevropa tillariga mansubligini koʻrsatib berdilar, yozma yodgorliklar toʻplamlarini nashr etdilar.

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.
 

Markaziy Osiyo tillari
Toxariston

Toxariston, Toʻxoriston - hozirgi Janubiy Oʻzbekiston, Janubiy Tojikiston, Shimoliy Afgʻonistonni oʻz ichiga olgan tarixiy viloyat. 

Shim.da Hisor togʻlari, Jan.da Hindukush, Gʻarbda Murgʻob va Herirud daryolari, Sharqda Pomir bilan chegaralangan. "T." nomi mil. av. 2-asrda YunonBaqtriya podsholigini tugatgan koʻchmanchi qabilalardan biri — toxarlar nomidan olingan. Fors va arab tarixchi, geograflari (9—13-asrlar) "T." atamasini 5-asrdan 13-asrgacha qoʻllagan. T. mil. 1—4-asrlarda Kushon podsholigi tarkibiga kirib, uning oʻzagini tashkil qilgan. Kushon podsholigi parchalangach, T. alohida mulklarga boʻlinib ketgan. 7-asr boshida Syuan Szanning soʻzlariga koʻra, T. 27 ta alohida mulk: Balx (Baqtriyaning sobiq poytaxti), Qunduz (Shim. Afgʻonistonda), Termiz, Chagʻoniyon, Xuttal va boshqalardan iborat boʻlgan. 5 —6 a.larda T. mulklari eftaliylarta, 7-asrda Turk xoqonligiga tobe bulgan. 618 y. turk xoqoni Tun yabgʻu (618 — 630) T.ni toʻngʻich oʻgʻli Tardushodga topshirgan. U yabgʻu unvoni bilan T.da hukmronlik qilgan turkiy sulola asoschisi boʻlgan. 8-asrning 1yarmida T.ni arablar zabt etgan. Keyinchalik u Tohiriylar, Safforiylar, Somoniylar, Gʻuriylar davlati tarkibiga kirgan. 13-asr boshida T. moʻgʻullar istilosi natijasida vayron qilingan. Oʻzbek va tojik arxeologlari, Fransiya, Italiya, Yaponiya va boshqa mamlakatlarning olimlari olib borgan tadqiqotlar T. Oʻrta Sharqning yirik iqtisodiy va madaniy markazi boʻlganligini koʻrsatdi. T. Oʻrta Osiyoning boshqa viloyatlari, Hindiston, Yaqin va Uzoq Sharq bilan savdomadaniy aloqalar oʻrnatgan. Kushonlar va ilk oʻrta asrlarda T. Markaziy Osiyoda buddaviylik, shuningdek, moniylikning rivojlanishi va tarqalishida muhim rol oʻynagan. 9—13-asrlarda T. islom madaniyati va ilmining markazlaridan biri boʻlgan.

Adabiyot 
 Bartol d V. V., Toxaristan, Sochineniya, t.Z, M., 1965; 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazoʻchnoʻm istochnikam IX — nachalo XIII vv., T., 1996.
 Gʻaybulla Boboyorov.

 
Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Tosh

Tosh:

1) tarozi yordamida jismlar massasini oʻlchash, tortish uchun moʻljallangan, turli shakl va ogʻirlikdagi yuk, qadoq tarozi tosh, yaʼni ogʻirlik oʻlchovi; odatda, shayinli tarozida oʻlchanib, quyidagi toʻplami qoʻllaniladi: 10 mg, 20 mg, 50 mg, 100 mg, 200 mg, 500 mg, 1 g, 2 g, 5 g, 10 g, 50 g, 100 g, 200 g, 500 g. Savdosotiqda va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan tarozilarda bulardan katta massali T.lar ham qoʻllaniladi; 

2) masofa oʻlchov birligi, amir (yoki podsho) ning choparlari yoʻl uzunligani oʻlchayotganda har bir 8000 qadamga bir T. qoʻyib ketishgan. Agar 1 qadam q0,75 m boʻlsa, unda 1 T. q 800000,75 mq6000 m q 6 km boʻlgan.