MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nijniy tagil

Nijniy tagil - Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1917-yildan). Oʻrta Ural togʻlarining sharqiy yon bagʻrida, Tagil daryosi (Ob havzasi) boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 399,6 ming kishi (1998). Qora metallurgiya (metallurgiya kombinati va boshqalar), mashinasozlik, vagonsozlik, shuningdek, kimyo va koks-kimyo sanoatlari („Uralximplast“ ishlab chiqarish birlashmasi) rivojlangan, harbiy texnika ishlab chiqariladi. Mis rudasi qazib olinadi. Pedagogika instituti, 2 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat va boshqa muzeylar bor. N.T.ga 1722-yilda asos solingan. Oʻsha yerda konchilik rivojla-nishi bilan vujudga kelgan.

Manbalar
Nizak tarxon

Nizak tarxon, Abul Xayyoj (? —706) — Koʻhistondagi Bodxiz shahrining merosiy hokimi (7-asr oʻrtasi). Balxdagi Navbahor ibodatxonasining bosh kohini Barmakni (qarang Barmakiylar) oʻldir-gach (652), Balx va Toharistonning amaldagi hokimi. Mahalliy hokimlarning arab bosqinchilariga qarshi ku-rashiga rahbarlik qilgan. Balxdan jan. dagi Dara-i Gaz vodiysidagi togʻ tepasida qurilgan tosh qalʼa (Barbar yoxud Farazdaz) Nizak tarxon tomonidan arablarga qarshi mudofaa maqsadida bunyod etilgan. 701 yil Nizak tarxon Sugʻd podshosi Tarxunning chaqirigʻiga koʻra, Termizga, Xalifalikdan ajralib chiqqan Sobit ibn Qutba va Muso ibn Abdullohga yordam berish uchun kelgan. 706 yil Qutayba ibn Muslim bilan sulh bitimi imzolagach, arablarning Movarounnahr shaharlariga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan. Biroq arablarning muvaffaqiyatlaridan xavfsirab, ularga qarshi kurashga otlangan. Nizak tarxon Balx sipohbadi, Marvarud shohi Bazam, Toliqon shohi Saxrek (Suxrob ?), Foryob shohi Tursul va Juzjon shohi al-Juzjoniyga noma yoʻllab, ularni kurashga daʼvat etgan va roziligini olgan. Xulm yoʻlagi (tor dara)da boʻlgan jangda Qutayba gʻolib chiqqach, Nizak tarxon Bagʻlon yaqinidagi Fanj Joh bulogʻi boʻyiga chekingan. Qutayba unga qarshi ukasi Abdurahmonni ilgʻor qilib joʻnatgan, Nizak tarxon togʻdagi al-Kurza qalʼasiga joylashib mustah-kam istehkom barpo etgan. Qalʼaga fa-qat birgina tor soʻqmoq yoʻl orqali chiqilgan. Qutayba qalʼani 2 oy qamal qilgan. Qalʼadagilarning oziqovqat zaxirasi tugagan, kishilar orasida chechak kasali tarqalgan. Qutayba Nizak tarxon oldiga elchisini yuborib unga omonlik, daxlsizlik berish haqida yolgʻon vaʼda qilgan. Bunga ishongan Nizak tarxon qalʼadan chiqib kelganda uni hibsga olgan va 700 ta safdoshi bilan qatl ettirgan.

Adabiyot 
 Istoriya at-Tabariy, T., 1987; Ka-mal iddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po arabo-yazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Nizomiddin ahmad hirotiy

Nizomiddin ahmad hirotiy (1549—94) — hind tarixchisi. Akbar davrida yuqori harbiy lavozimlarni egallagan, 1585-yil Gujarotda baxshi (ar-miyaning bosh intendanti), 1593-yildan davlat baxshisi. "Tabaqoti Akbariy" nomli katta asar muallifi (1593-yil yozib tugatilgan), unda 30 ga yaqin turli manbalardan foydalanilgan. Asarda boburiy podshoh Akbar hukmronligi tarixi bilan bir qatorda Gʻazni, Gʻur, Dexli sultonlari, Bahmaniylar davlati, Gujarot sultonligi, Malva, Bengaliya, Sind, Kashmir va Hindis-tondagi boshqa musulmon davlatlari tarixi bayon etilgan

Manbalar
Nizomiddin Shomiy

Nizomiddin Shomiy (? - taxminan 1412) — Temuriylar davri tarixchi olimi.

Oʻrta Osiyo hamda Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlarining 14-asrdagi hayotiga oid maʼlumotlarni yozib qoldirgan. Adabiyotlarda Shomiy nisbasi bilan mashhur boʻlsada, baʼzan Shanbi Gʻozoniy nisbasi bilan qam uchraydi (Shom, Shanb yoki Shanbi Gʻozon — Tabriz yaqinidagi mavze). N.shahrining hayoti va tarixnavislik faoliyati haqida toʻliq maʼlumot yoʻq. Ilmiy ada-biyotda mavjud boʻlgan juda oz maʼlumot esa uning Amir Temur farmoni bilan yozilgan asari "Zafarnoma"dan olingan. N.shahrining "Zafarnoma" asari anik, manbalar va muallif oʻz koʻzi bilan koʻrgan voqealar asosida yozilgan.

Ad.: Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma.., 1996.

Manbalar 

Tarixchilar
Gollandiya (tarixiy davlat)

Gollandiya (Holland) - oʻrta asr grafligi, soʻngra tarixiy Niderlandiya tarkibidagi viloyat, 17—18-asrlarda Birlashgan viloyatlar respublikasi (viloyat nomi bilan uni koʻpincha Gollandiya, Gollandiya respublikasi deb qam atashadi) tarkibida. Hozirgi Niderlandiya (uni, shuningdek, norasmiy ravishda G. deb ham atashadi) tarkibi 2 viloyatga — Shimoliy G. va Janubiy G.ga boʻlingan.

Manbalar 

Niderlandlar
Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy

Nizomiy Aruziy Ibn Samarqandiy (11-asrning 90-yillari — Samarqand — 1160) — adib, adabiyotshunos olim. Kotib, shoir, munajjim, tabib sifatida ham tanilgan. Aruzni puxta egallagani uchun Aruziy nomi bilan ham mashhur boʻlgan. 1111-yilda Sharq mamla-katlari boʻylab sayohat qilgan. Balx, Hirot, Tuye, Nishopur shaharlarini kezib, Afgʻonistonning Gʻur va Bomiyon viloyatlarida shansabiylar sulolasida 45 yil xizmat qilgan. Bizgacha "Majmaʼ unnavodir" ("Nodirlar majmuasi") yoki "Chahor maqola" ("Toʻrt maqola", 1156— 57) deb nomlangan asarigina yetib kelgan. Asar muqaddima va 4 maqoladan iborat. Muqaddimada kitobning yozilish sabablari, maqsadi aytilgan. Asosiy qismidagi maqolalarda dabirlik ilmining mohiyati va yetuk dabir si-fatlari; sheʼr ilmining mohiyati va shoirning salohiyati; ilmi nujumning mohiyati va munajjimning bilimi, tibbiyot ilmining mohiyati, tabiblik, tabibning vazifalari haqida fikr yuritilgan. Har bir maqola muallif tomonidan ilgari surilgan gʻoya va fikrlarni aks ettiruvchi 10—12 hikoyat bilan ziynatlangan. N. A. har bir kasbga taʼrif berganda, shu kasb egasining maʼnaviy qiyofasi va bilimi qanday boʻlishi lozimligini uqtiradi. Ayniqsa, kitobdagi ikkinchi ma-qola — "Sheʼr ilmining mohiyati, shoir saloqiyati"da ijodkor burchi, masʼuliyati, uning oʻziga talabchan, hamisha izlanishda, oʻrganishda boʻlishi, yosh ijodkorlarga gʻamxoʻrlik qilishi kerakligi aytilgan. Badiiy asarda shakl va mazmun birligi, sheʼriyatning inson tafakkuriga taʼsiri, badiiy-estetik, taʼlim-tarbiyaviy ahamiyati, uning inson kamolotiga, estetik di-diga taʼsiri borasida ham qimmatli fikrlar bor. Asar Oʻrta Osiyo va Xuro-son xalqlari ilm-fani, madaniyati, yozuvchishoirlar hayoti va ijodini oʻrga-nishda muhim manbadir. "Majmaʼ unnavodir"ning dunyo qoʻlyozma xazinalarida 12 ta qoʻlyozma va bir necha toshbosma nusxalari mavjud. Istanbul nusxasi eng moʻʼtabar nusxa hisoblanadi. Ingliz olimi Eduard Braun xuddi shu nusxani ingliz tiliga tarjima qilgan (1899). Eron olimi M. Muinning tanqidiy matni asosida asarni S. Bayevs-kiy va 3. Vorojeykina rus tiliga (1963), asl forsiy nusxadan M. Hasaniy oʻzbekchaga (1985) qisqartirib tarjima qilganlar.

Manbalar 

 Nodir hikoyalar, T., 1985.

Adabiyot 
 Bertels Ye.E., Izbrannie trudi, t. 1, Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M, 1960 Abdull ayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

Begali Qosimov.

 

Shoirlar
Adabiyotshunoslar
Kishilar
Adiblar
1160-yilda vafot etganlar
Nizomiy Hoʻqandiy

Nizomiy xoʻqandiy (taxallusi; asl ism-sharifi Nizomiddin Muhammadaminxoʻja oʻgʻli) (17-asr oxiri — 18-asr boshi) — shoir. Buxoroda tahsil koʻrgan. N.X.dan falsafiy mazmundagi "Majmuat ul-maqosid" ("Maqsadlar majmuasi") nomli kitob, 300 ga yaqin gʻazal va muhammaslardan iborat sheʼrlar toʻplami qolgan. Uning ayrim sheʼrlari toshbosma usulda bosilgan bayozlarda ham uchraydi. N.X. asarlarida oʻz zamonidagi illatlarga nafrat koʻzi bilan qaraydi, insoniy tuygʻularni, muhabbat va sadoqatni uluglaydi. Sheʼrlari ravon, sodda tidda yozilgan.

Adabiyot 
 Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961.

Manbalar 

Shoirlar
Raʼno Nizomova

Raʼno Hoshimovna Nizomova (1935.25.12, Qoʻqon) — raqqosa, baletmeyster, pedagog. Oʻzbekiston xalq ar-tisti (1974). Toshkent xoreografiya bilim yurtini mumtoz raqs boʻlimini (1954), Toshkent madaniyat institutining rejissyorlik boʻlimini (1982) tugatgan. 1954—57 yil Navoiy teatrida, 1957—78 yillar "Bahor" ansamblida yetakchi raqqosa (ayni vaqtda 1956-yildan repetitor-baletmeyster va badiiy rahbar oʻrinbosari). "Nargiz" bolalar ashula va raqs ansamblining tashkilotchisi (1978), badiiy rahbari va baletmeyster (1989-yilgacha). 1980-yildan Toshkent madaniyat institutining xoreografiya boʻli-mida oʻqituvchi (1992-yildan professor).

Raʼno Nizomova ("Pomircha raqs Navoiy teatrining "Oqqush koʻli", "Uyqudagi goʻzal", "Yetti goʻzal", "Esmeralda", "Jizel" va boshqa spektakllarida balet partiyalarini ijro etgan. N.ning ijodi serqirra boʻlib, Far-gʻona, Buxoro, Xorazm uslubidagi oʻzbek mumtoz, xalq zamonaviy raqslarini, qardosh va xorijiy xalqlar raqsini bir maromda mahorat bilan ijro etgan. N. repertuaridan "Bahor" ansamblida "Pilla", "Jonon", "Rohat", "Tanavor", "Fargʻona ruboiysi", "Asta qiyolab oʻtdi", "Oʻyna Raʼno", "Buxorocha raqs", "Togʻli Badaxshon raqsi", "Zav-qim kelur", "Shoʻx qiz", "Oʻynasin" kabi hamda afgʻon, hind, pokiston, polyak va boshqa xalqlar raqslari oʻrin olgan. Baletmeyster sifatida "Lolalar", "Yoshlik valsi", "Soqiynomai Bayot", "Dilxiroj", "Oʻzbekiston qizlari", "Duxtari zebo" va boshqa raqslarni sahnalashtirgan. Avstriya, Chexoslovakiya, Indoneziya, Yaponiya, Hindiston, Pokiston, Kanada, Misr va boshqa mamlakatlarda gastrolda boʻlgan.

Manbalar 
 Havaskorlik bolalar va raqs ansambllarini tashkil qilish va ularning faoliya-ti (hamkorlikda), T., 1985.

Oʻzbekiston xalq artistlari
Nizomulmulk

Nizomulmulk (1017-yil, Tuye – 1092-yil, Nahovand) – Saljuqiylar davlati arbobi Abu Ali al-Hasan ibn Ali ibn Ishoq at-Tusiyning unvoni, „Nizomulmulk“, yaʼni mulkning nizomi, tartibi nomi bilan shuhrat qozongan. Nishopur va Marvda oʻqib, voyaga yetgach, Balxga borib, Ali ibn Shodon xizmatiga kiradi. Keyinchalik u Dovud ibn Mikoilga dabir boʻladi. Saljuqiylar shohi Alp Arslon saroyida vazirlik mansabigacha koʻtariladi. 1072-yil Alp Arslon oʻldirilgach, uning oʻgʻli, 17 yoshlik Malikshoh (1072–1092-yillar) saroyida Nizomulmulk vazirlik qilib, qariyb davlatning hamma ishlarini oʻzi olib borgan. Malikshox uni oʻz homiysi – otabek deb atagan. Nizomulmulk mamlakatda yirik mulkdorlar va qabila boshliqlarining ayirmachilik (separatistik) harakatlariga qarshi kurashib, davlatni boshqarish ishlarini markazlashtirish siyosatini oʻtkazgan. 1067-yil Bagʻdodda „Nizomiyya“ aqoid va huquq madrasasini qurdiradi. 1091-yil „Siyosatnoma“ („Siyar ul-muluk“) asarini yozadi. Unda davlat boshqaruviga aloqador qariyb hamma qoida va qonunlar, usul va vositalar, qozi va qozixona ishlari, qoʻshin va sarbozlar, xizmatchi va shaxsiy sarbozlar masalalari, saroydagi soqchilaru posbonlar vazifalari, ularning maoshlari, pochta va aygʻoqchilik (razvedka) ishlari, ularning moddiy jihatlari, hatto shohning oilaviy ishlari, soliq va hiroj, zakot va vaqf masalalari ham oʻrin olgan. Asarning asosiy gʻoyasi shundan iboratki, vazir Nizomulmulk shoh va hokimlarni adlu insofga, sulh va muruvvatga, davlatni oqilona boshqarib, qatʼiy qoida va tartib oʻrnatishga, amaldorlarni vijdonli, pok, halol va iymonli boʻlishga, mamlakat obodonligi, uning ahli farovonligi, tinchlik va totuvligini taʼminlash uchun harakat qilishga daʼvat qiladi. Nizomulmulk Bagʻdod safari yoʻlida yollangan qotil tigʻidan halok boʻladi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Nizomulmulk, Siyosatnoma yoki Siyar ul-muluk, Toshkent, 1997-yil.

Tarixiy shaxslar
Osiyo tarixi
1017-yilda tugʻilganlar
1092-yilda vafot etganlar
Nizomxoʻjayev Jamol

Nizomxoʻjayev Jamol (1921.15. 12 -Toshkent — 1992.26.9) — opera xonan-dasi (bariton), Oʻzbekiston xalq artista (1964). Moskva Oʻzbek opera studiyasida taʼlim olgan (1938—39), Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1950). Navoiy teatrida solist (1939— 83), shuningdek, Toshkent madaniy-oqartuv bilim yurtida oʻqituvchi (1961— 87). N. musiqali dramalarda Qodir (Yashin, M.Muhamedov; R.Glier, "Gul-sara") va boshqa, oʻzbek operalarida Nav-fal (R. Glier va T. Sodiqov, "Layli va Majnun"), Boʻron (S. Vasilenko va M.Ashrafiy, "Boʻron"), Farhod (V. Uspenskiy va G.Mushel, "Farhod va Shirin"), Niyozmatbek, Ardasher (M. Ash-rafiy, "Shoir qalbi", "Dilorom"), shuningdek, mumtoz operalarda Eska-milo (J. Bize, "Karmen"), Tomskiy (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi"), Gryaznoy (N. Rimskiykorsakov "Shoh qayligʻi") kabi partiyalarni ijro etgan. Opera ijrochiligida milliy ashula ijro uslubini uygʻunlashtirishga intilgan. Oʻzbek xalq ashulalari ("Laylodin ortiqsan", "Qoshlari qalamlar" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Dugoh", "Dugoh taronasi", "Ushshoq" kabi) va zamonaviy qushiklar ("Vatanga mehr", "Illy tong hamdam", "Assalom" va h.k.) N. ijodida muhim oʻrin tutadi.

Manbalar
Nizomshohlar

Nizomshohlar - Shim.-Gʻarbiy Dekandagi Ahmadnagar davlatini boshqargan sultonlar sulolasi (1490—1633). Asoschisi — Malik Ahmad Bahriy, bahmaniylar lashkarboshisi. U oʻzini mustaqil deb eʼlon qilib nizomshoh unvonini qabul qilgan. Burhon 1 (1509— 53) davrida N. nihoyatda kuchaygan, boburiylar bilan kurash olib borganlar. Akbar N.dan Berar viloyatini tortib olgan. 1633-yil soʻnggi nizomshoh Husayn-shoh III (1630—33) boburiylarga asir tushgan va ular 1636-yil Ahmadnagarni oʻz davlatlariga qoʻshib olganlar.

Manbalar
Niigata

Niigata — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning gʻarbiy sohilida, Sinano da-ryosi quyilishida. Niigata prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 501,3 ming kishi (2000). Yirik dengiz porti (yiliga 20 mln. t yuk ortib-tushiriladi). Neft qazib olish va uni qayta ishlash hamda neft kimyosi markazi. Metallurgiya, elektronika va transport mashinasozligi, toʻqimachilik (ipak va sunʼiy matolar ishlab chiqarish), taxta tilish, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi, universitet bor.

Manbalar 

 

Yaponiya shaharlari
Nikaragua (maʼnolari)

Nikaragua:

 Nikaragua - 
Nikaragua (Nikaragua Respublikasi) poytaxti — Managua shahri.
 Nikaragua (koʻl) — Markaziy Amerikadagi eng katta koʻl, Nikaragua davlati hududida.
 Nikaragua (Nicaragua), Nikaragua Respublikasi (Republika de Nicaragua) — Markaziy Amerikadagi davlat.
Nikaragua (koʻl)

Nikaragua — Markaziy Amerikadagi eng katta koʻl, Nikaragua davlati hududida. Maydoni 8430 km, uz. 160 km, eni 70 km gacha. Eng chuqur joyi 70 m. Tektonik botikda, dengiz sathidan 32 m balandlikda joylashgan. Suv sathi yil davomida oʻzgarib turadi. Tinitapa daryosi orqali Managua koʻli bilan bogʻlangan. N. suvi San-Xuan daryosi orqali Karib dengiziga oqadi (qadimda N. qoʻltiq boʻlgan deb ham tax-min qilinadi, chun-ki dengiz faunasi saqlangan). Qirgʻoqlari pasttekislik. Koʻlning gʻarbiy qismida Ometepe vulkani (1556 m) bor. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi.

Manbalar
Nikaraguanlar

Nikaraguanlar - xalq, Nikaraguaning asosiy aholisi (3,5 mln. kishi). Umumiy soni 3,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va kreollar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar, bir kismi — protestantlar.

Manbalar
Nikelin

Nikelin, qizil nikel kolchedan i — arsenidlar sinfiga man-sub mineral. Kimyoviy tarkibi NiAs. Aralashma sifatida So, Fe, Sb, S va boshqa boʻladi. Geksagonal singoniyali kri-stallari kam uchraydi, koʻpincha dona-dor yaxlit yoki tayoqchasimon massalar hosil qiladi. Rangi och qizil, metal-lsimon yaltiroq. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 5,5—6,0. Zichligi 7600–7800 kg/m3. Elektr tokini yaxshi oʻtkazadi. N. magmatik va gidrotermal mis-nikel-kumush va uran-vismutli rudalarda uchraydi. Yer yuzasidagi katlam sharoitlarida osongina ikkilamchi mineral annabergitga aylanadi. Germaniya, Rossiya Federatsiyasi, AQSH, Kanada va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Kattaroquyumlari toʻplangan joyda nikel olish uchun muhim ruda hisoblanadi.

Manbalar
Nikellash

Nikellash — metall buyumlar sir-tiga nikel qoplash. Odatda, nikel 1 — 2 mkm dan 40—50 mkm gacha qalinlikda qoplanadi. Elektrolit, kimyoviy va kontakt usullari bor. Eng koʻp tarqalgani elektrolit usuli (qarang Galvanotexnika). Bunda uchta asosiy kompo-nentdan iborat elektrolitlar: buyum sirtida elektrsizlanuvchi ionlar man-bai hosil qilish uchun sulfat kislo-tali nikel (70—280 g/l); katod katla-mida kislota katlamini rostlash uchun borat kislota (30 g/l); anodlarning normal erishini osonlashtiruvchi osh tuzi (5—15 g/l) dan foydalaniladi. Kimyoviy usulda natriy gipofosfatdan foydalaniladi. Elektrolit usulida N. qiyin boʻlgan sirtlar shu usulda nikellanadi. Kontakt usulida 40 g/l borat kislota qoʻshilgan nikel xloriddan foydalaniladi. Vaqt oʻtishi bilan nikellangan buyumlar sirti xiralashib krladi. Shuning uchun, koʻpincha, nikel katlami ustiga xrom qatlami ham qoplanadi (qarang Xromlash). N.dan tibbiyot asboblari, avtomobil, velosiped va boshqa mashina qismlarini bezash yoki korro-ziyadan saqlashda foydalaniladi.

Manbalar
Nikelli qotishmalar

Nikelli qotishmalar - asosini nikel tashkil qiladigan qotishmalar. Nikelli qotishmalar bosim ostida yaxshi ishlanadi va stanoklarda oson kesiladi. 19-asr oxi-ridan boshlab plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan mis-nikel qotishmalari keng ishlatila boshladi. Magnit jihatdan yumshoq materiallarga tegishli Ni (40—85%) ning temir bilan ferromagnit qotishmalari texnikada katta rol oʻynaydi. Texnik nikel, kremniyli nikel, xromel, alyumel, nixrom, permalloy kabi Nikelli qotishmalar koʻp ishlatiladi.

Texnik nikel — suyultirilgan toza nikelga oz miqdorda magniy, marganets va kremniy qoʻshilib, aralashmalardan tozalab olinadi. Korroziyabardosh, atmosfera taʼsiriga tur-gʻun qotishma. U kimyo va oziq-ovqat sanoatida, elektrotexnikada, aniq mexanika asboblari yasashda ishlatiladi. Kremniyli nikel — texnik toza nikeldan marganets, mis, oltin-gugurt, uglerod va fosfor aralashmalarini yaxshilab tozalab olinadi. U ra-diolampalar, elektr-vakuum asboblari yasashda qoʻllaniladi. Xromel — nikelning asosan xrom bilan qotishmasi va alyumel — nikelning asosan alyuminiy bilan qotishmasi; termoelektr yurituvchi kuchi yuqori. Shuning uchun ulardan 1000° gacha temperaturani oʻlchay-digan termoparalar yasaladi. Permalloy — nikelning asosan temir bilan qotishmasi; magnit oʻtkazuvchanligi yuqori, kuchsiz maydonlarda ham oson magnitlanish va magnitsizlanish xos-sasiga ega material; u elektrotexnika apparatlarining qismlarini yasashda ishlatiladi. Mexanik xossalarining yaxshiligi, kimyoviy tarkibiga qarab fizik-kimyoviy xossalarining turlicha boʻlishi tufayli Nikelli qotishmalar texnikaning turli sohalarida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Nikel rudalari

Nikel rudalari - tarkibidagi nikelni sanoat miqyosida ajratib olish iqtisodiy foydali boʻlgan ta-biiy mineral hosilalar. Nikel rudalarining sulfidlimis va silikatli turlari boʻladi. Hozirgi tarkibida nikel boʻlgan 100 dan ortiq mineral maʼlum. Sulfidli-mis Nikel rudalariga, asosan, pirrotin, pentlandit, xalkopirit va magnetit, ikkinchi darajali va kamyoblariga pirit, xromit, kubanit, millerit, polidimit, platinoid minerallar va boshqa kiradi. Bu ruda konlarining aksari qismi tokembriy kris-talli qalqonlar va qad. platformalarga mansub magmatik hosilalarga tegishli. Yaxlit va xol-xol rudalar qatlam va to-mirsimon tana, linza va tomir koʻrinishida joylashgan. Qalinligi 50 m gacha, baʼzan 300 m gacha. Sulfidli rudalarda nikelning miqdori 0,3 dan 4% gacha boʻladi. Rudadan nikel va misdan tashqari bir qancha boshqa elementlar ham ajratib olinadi. Konlari RF (Norilsk, Pechenga), Kanada, Avstraliya va Jan. Afrikada bor. Silikatli Nikel rudalari ultrabazitlar nurash poʻstining boʻsh gilsimon hosilalaridan iborat. Ularda Ni 4% gacha va undan yuqori boʻladi. Asosiy minerallari: garniyerit, non-tronit, nepuit, revdinskit, kerolit, serpentin, gidrogetit, gyotit, asbolan, gidroxlorit. Silikatli rudalar orasida temirli, magneziyali, kremniyli, gil-tuprokli turlari mavjud. Konlari Gretsiya, Turkiya, Rossiya Federatsiyasi (Norilsk va Tuvada), Ukraina va boshqa joylarda bor. Oʻzbekistonda Toshqazigan (Quljuqtov) ko-nida mavjud.

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Nikeya imperiyasi

Nikeya imperiyasi - Konstantinopol salibchilar tomonidan bosib olingach, Kichik Osiyoda vujudga kelgan davlat. Vizantiya imperiyasidan 1204-yil oxiri — 1205-yil boshlarida ajralib chiqqan uchta grek markazlaridan biri (Nikeya imperiyasi Epir podsholigi va Trapezund imperiyasi). Poytaxti — Nikeya (hozirgi Iznik). 1261-yil Nikeya imperiyasi imperatori Konstantinopolni egallab poytaxtini shu yerga koʻchirgan. Natijada Vizantiya imperiyasi qayta tiklangan.

Manbalar 
 Ozbekiston milliy ensiklopediyasi

 1261-yil nikeya imperatori Mixail VIII Paliolog lotin salibchilarini Konstantinopoldan quvib chiqarib oz hokimiyatini urnatdi va 1453-yilgacha Mehmet II fotih Konstantinopolni fatx qilgunigacha Paliologlar silolasi sharqiy rim imperiyasini boshqarib kelishdi
Nikitin Afanasiy

Afanasiy Nikitin (ruscha: Афанасий Никитин; XV asr (?), Tver – 1475) — rus sayyoxi, tverlik savdogar. 1466-yil Tver shahridan chiqib jan.ga ketayotgan karvonlar bilan birga Volga daryosi va Kaspiy dengizi orqali Darbandga, Shemaxa xonligi orqali Bokuga yetib kelgan. Sungra Eron orqali yurib 1469-yil Xoʻrmuz shahriga, undan Arabiston dengizini suzib utib Hindistonga yetib borgan va oʻsha yerda kariyb 3 yil yashagan. Vataniga qaytishda Afrika sohilida (Somali), Arabiston yarim orolda (Maskat) boʻlgan. Soʻngra yana Eron shaharlari orqali yurib Trabzon shahriga yetib boradi. Qora dengizni suzib oʻtib, 1472-yil Kafa (Feodosiya) shahriga, undan Kiyevga yetib borgan. 

Tverga qay-tishda vataniga yetmasdan oʻsha yili kuzda Smolensk shahri yaqinida vafot etgan. Sayohat davomida N. Hindistonning ijtimoiy tuzumi, davlatni boshqarish, xoʻjalik hayoti, dini, xalqining urf-odati, qisman tabiati haqida xil-ma-xil maʼlumotlar toʻpladi. Hindiston va Eronda barcha koʻrgan-kuzatganlari haqidagi xotiralarini, shuningdek, Shri Lanka, Xitoy va boshqa mamlakatlar haqida boshqalardan eshitganlarini "Uch dengiz osha" kundalik daftariga yozib qoldirgan. Undagi aniq faktik materiallar Hindistonning oʻsha davrdagi ijtimoiy hayoti haqida muhim manbadir. Tver shahrida 1955-yilda N.ga xaykal qoʻyilgan.

Adabiyot 
 Vitashevskiy M.N., Stranstviya Afanasiya Nikitina, M., 1972.

Manbalar
Aleksandr Nikolayev

Aleksandr Ivanovich Nikolayev (1922.22.11, Ryazan viloyati — 1994.26.11 — Toshkent) — immunolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1949), shu institut biokimyo kafedrasida katta laborant (1949—50), Harbiy akademiyaning maxsus kursi oʻquvchisi (1950—52), Toshkent tibbiyot akademiyasi, soʻngra farmatsevtika institutida oʻqituvchi (1952—58), Oʻzbekiston onkologiya va radiologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (1958—68), Toshkent tibbiyot akademiyasining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1968—75), 1975-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) pediatriya tibbiyot instituti biokimyo kafed-rasi mudiri. Ilmiy ishlari umumiy immunologiya, autoimmunopatologiya va biokimyo masalalariga oid.

Manbalar 
 Immunnie reaksii pri ximioterapii, T., 1969; Metodi opredeleniya autoan-titel i ix sravnitelnaya otsenka, T., 1971 (hamkorlikda); Eksperimentalnie i klinicheskiye aspekti autoimmunopatologii, T., 1974.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Mykolaiv

Mykolaiv () — Ukrainadagi shaqar, Mykolaiv viloyati markazi (1937-yildan). Qora dengizning Bug qoʻltiqchasi chap sohilida. Janubiy Bug va Ingul daryolarining qoʻshilgan joyida. Dengiz va dare porti. Temir yoʻl tuguni. Aeroporta bor. Axoliyey 508 ming kishi (1997). Mykolaiv Ukrainaning janubidagi muhim sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik (xusu-san, kemasozlik). Yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari, mebel sanoatlari rivojlangan. Glinozyom zavodi ishlab turibdi. 2 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, filarmoniya, telemarkaz, oʻlka-shunoslik, badiiy, kemasozlik va flot muzeylari mavjud. Mykolaiv 1784-yilda isteh-kom sifatida vujudga kelgan. Shahar Ikkinchi jahon urushi yillarida vayron qilingan. 1946—50 yillarda toʻla tiklandi. Mykolaivda klassitsizm usulida qurilgan dengizchilar gimnaziyasi va kazarmalar (18-asr), Nikola cherkovi, Ofi-serlar majmui, rasadxona (19-asr) bi-nolari saqlangan.

Manbalar