Lozanna shartnomasi

Lozanna shartnomasi () 1922-23 yillardagi Lozanna konferensiyasida muzokaralar olib borilgan va 1923-yil 24-iyulda Lozanna, Shveytsariya saroyida imzolangan tinchlik shartnomasi, 1924-yil 1924-iyulda rasmiy mojaroda imzolangan. Shartnoma birinchi jahon urushi boshlanganidan beri Usmonli imperiyasi va Ittifoqdosh Fransiya Respublikasi, Britaniya imperiyasi, Italiya Qirolligi, Yaponiya imperiyasi, Gretsiya Qirolligi va Ruminiya Qirolligi oʻrtasida dastlab mavjud boʻlgan mojaroni rasman hal qildi. Shartnomaning asl matni fransuz tilida. Bu Usmonli erlarini boʻlib tashlashni maqsad qilgan muvaffaqiyatsiz va ratifikatsiya qilinmagan Sevr shartnomasidan keyin ikkinchi tinchlik urinishi natijasi edi. Avvalgi shartnoma 1920-yilda imzolangan, biroq keyinchalik uning shartlariga qarshi kurashgan Turk Milliy Harakati tomonidan rad etilgan. Yunon-turk urushi natijasida Izmir qaytarib olindi va 1922-yil oktyabr oyida Mudanya sulh shartnomasi imzolandi. U yunon-turk aholi almashinuvini taʼminladi va fuqarolarning Turk boʻgʻozlaridan (harbiy boʻlmagan fuqarolarni) cheklovsiz oʻtishiga ruxsat berdi. Shartnoma Turkiya tomonidan 1923-yil 23-avgustda imzolandi va boshqa barcha imzolagan davlatlar tarafidan 1924-yil 16-iyulgacha ratifikatsiya qilindi.

Shartnoma 1924-yil 6-avgustda, ratifikatsiya yorliqlari Parijda rasmiy ravishda saqlash uchun topshirilgandan keyin kuchga kirdi. Amnistiya deklaratsiyasi 1914—1922-yillarda sodir etilgan jinoyatlar, xususan, arman genotsidi uchun daxlsizlik huquqini berdi. Tarixchi Hans-Lukas Kizerning taʼkidlashicha, „Lozanna hetero-etnik va hetero-diniy guruhlarni quvib chiqarish va yoʻq qilish boʻyicha keng qamrovli siyosatni soʻzsiz maʼqulladi“.

Dastlabki vaziyat 

Kichik Osiyodagi yunon qoʻshinlari olib chiqib ketilgandan va Mustafo Kamol Otaturk boshchiligidagi turk armiyasi tomonidan Usmonli sultoni quvib chiqarilgandan soʻng, Turkiya milliy harakatining Anqaradagi Kemalist hukumati 1920-yilgi shartnoma bilan berilgan hududiy yoʻqotishlarni rad etdi. Sevr ilgari Usmonli imperiyasi tomonidan imzolangan, ammo ratifikatsiya qilinmagan. Britaniya Sharqiy Anadoluda kurd davlatini yaratishga intilib, Mesopotamiya va Kirkukdagi turk taʼsirini susaytirmoqchi boʻlgan. Dunyoviy kamalistik ritorika 1915-yilgi arman genotsididan omon qolgan armanlarning kelajagi haqidagi xalqaro xavotirlarning bir qismini yoʻqotdi va kurdlarning oʻzini oʻzi belgilashini qoʻllab-quvvatlash ham xuddi shunday kamaydi. 1923-yilda imzolangan Lozanna shartnomasiga koʻra, Turkiyaning neftga boy arab yerlariga Usmonlilar davridagi daʼvolaridan voz kechishi evaziga Sharqiy Anadolu hozirgi Turkiya tarkibiga kirdi.

Muzokaralar Lozanna konferentsiyasida boʻlib oʻtdi. İsmet İnönü Turkiyaning bosh muzokarachisi edi. Oʻsha paytdagi Britaniya tashqi ishlar vaziri Lord Kerzon ittifoqchilarning bosh muzokarachisi, Elefterios Venizelos esa Gretsiya nomidan muzokaralar olib bordi. Muzokaralar koʻp oylar davom etdi. 1922-yil 20-noyabrda tinchlik konferensiyasi ochildi; shartnoma sakkiz oylik mashaqqatli muzokaralardan soʻng 24-iyul kuni imzolandi va Turkiya bir necha bor olib chiqib ketdi. Ittifoqchilar delegatsiyasi tarkibida Amerika Qoʻshma Shtatlari Oliy komissari lavozimida ishlagan va Turkiyaning saʼy-harakatlarini qoʻllab-quvvatlagan amerikalik admiral Mark L. Bristo ham bor edi.

Shartlar 
Shartnoma 143 ta moddadan iborat boʻlib, asosiy boʻlimlarni oʻz ichiga olgan:

Shartnoma Turkiya Respublikasining mustaqilligini, shuningdek, Turkiyadagi yunon pravoslav nasroniy ozchiligini va Gretsiyadagi musulmon ozchilikni himoya qilishni nazarda tutgan. Biroq, Turkiyaning xristian aholisining koʻpchiligi va Gretsiyaning musulmon aholisi Gretsiya va Turkiya tomonidan imzolangan Gretsiya va turk aholisi almashinuvi toʻgʻrisidagi oldingi konventsiyaga binoan allaqachon deportatsiya qilingan edi. Faqat Konstantinopol, Imbros va Tenedos yunon pravoslavlari (oʻsha paytda taxminan 270 000 kishi), va Gʻarbiy Frakiyaning musulmon aholisi (1923-yilda taxminan 129 120 kishi) bundan mustasno edi. Shartnomaning 14-moddasida Imbros (Gökçeada) va Tenedos (Bozcaada) orollariga „maxsus maʼmuriy tashkilot“ berilgan, bu huquq Turkiya hukumati tomonidan 1926-yil 17-fevralda bekor qilingan. Turkiya Kiprning yoʻqolishini ham rasman qabul qildi (u 1878-yilda Berlin kongressidan keyin Britaniya imperiyasiga ijaraga berilgan, ammo de-yure Birinchi jahon urushigacha Usmonlilar hududi boʻlib qolgan). Misr va Angliya-Misr Sudani (ikkalasi ham 1882-yilda „Urabi qoʻzgʻolonini bostirish va tartibni tiklash“ bahonasi bilan Britaniya qoʻshinlari tomonidan bosib olingan, biroq de-yure Birinchi jahon urushigacha Usmonlilar hududi boʻlib qolgan) Britaniya imperiyasiga berildi. 1914-yil 5-noyabrda ularni bir tomonlama qoʻshib olgan, Mosul viloyati taqdiri Millatlar Ligasi orqali belgilanishi qoldirildi. Turkiya, shuningdek, Italiya-Turkiya urushidan (1911—1912) keyin 1912-yilda Ouchy shartnomasining 2-moddasiga binoan Italiya Turkiyaga qaytarishi shart boʻlgan Dodekan orollariga boʻlgan barcha daʼvolaridan ochiqchasiga voz kechdi.

Shartnomaning qisqacha mazmuni 
Lozanna shartnomasi I. Tinchlik shartnomasi

Chegaralar 

Shartnoma Gretsiya, Bolgariya va Turkiyaning chegaralarini belgilab berdi. Xususan, shartnomada Egey dengizidagi (asl matnda Sharqiy Oʻrta er dengizi) turk qirgʻoqlaridan uch mil uzoqlikdagi barcha orollar, orollar va boshqa hududlar, Imbros, Tenedos va Quyon orollari bundan mustasno, Gretsiyaga berilishi koʻzda tutilgan. Ikkala maqolada ham alohida belgi borki, agar boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa, Turk suvereniteti Kichik Osiyo sohillaridan uch milya uzoqlikda joylashgan. Imbros va Tenedosning yunon aholisi aholi almashinuviga kiritilmagan va Turkiyadagi ozchiliklarni himoya qilish shartlariga muvofiq himoyalangan boʻlar edi (38-modda).Turkiya tomonidan Gretsiyadan talab qilingan urush tovonlari haqidagi asosiy masala Gretsiyaning Karaağachni Turkiyaga berishga rozi boʻlishidan soʻng tark etildi. Turkiya, shuningdek, Dodekanes orollari boʻyicha barcha daʼvolarini rasman voz kechdi (15-modda); Kipr (20-modda); Misr va Sudan (17-modda); Suriya va Iroq (3-modda); va (Anqara shartnomasi bilan birga) oxirgi ikki davlatning chegaralarini belgilab oldi.1918-yil 30-oktabrda Mudros sulh shartnomasi imzolanganda ham Turkiya nazorati ostida qolgan Arabiston yarim orolidagi Suriya va Iroqning janubidagi hududlar shartnoma matnida aniq belgilanmagan. Biroq 3-moddada Turkiyaning janubiy chegarasining taʼrifi Turkiyaning ularni rasman berganligini ham anglatardi. Bu hududlarga Yaman Mutavakkiliy Qirolligi, Asir va Hijozning Madina shahri kabi qismlari kiradi. Ular 1919-yilning 23-yanvarigacha turk qoʻshinlari tomonidan ushlab turilgan. Lozanna shartnomasining 25 va 26-moddalariga binoan Turkiya 1920-yil Trianon shartnomasining tegishli qoidalarini rasman tan olib, Dunay daryosidagi Adakale orolini Ruminiyaga rasman berdi. 1878-yilgi Berlin Kongressidagi diplomatik tartibsizliklar tufayli orol texnik jihatdan Usmonli imperiyasining bir qismi boʻlib qoldi. Turkiya, shuningdek, 1912-yildagi Ouchi shartnomasining 10-moddasida (1923-yil Lozanna shartnomasining 22-moddasiga binoan) belgilangan Liviyadagi imtiyozlaridan voz kechdi.

Shartnomalar 
Koʻpgina kelishuvlar orasida Qoʻshma Shtatlar bilan Chester konsessiyasi bilan alohida kelishuv mavjud edi. Qoʻshma Shtatlarda shartnomaga bir nechta guruhlar, jumladan Lozanna shartnomasiga qarshi qoʻmita (COLT) qarshi chiqdi va 1927-yil 18-yanvarda Qoʻshma Shtatlar Senati 50-34, olti ovoz bilan shartnomani ratifikatsiya qilishdan bosh tortdi. Konstitutsiya talab qilgan uchdan ikki qismidan kam. Natijada Turkiya konsessiyani bekor qildi. Bundan tashqari, Turkiya besh yil muddatga huquqiy masalalar boʻyicha toʻrtta yevropalik maslahatchi oʻrnatishga majbur boʻldi. Maslahatchilar Turkiyadagi huquqiy islohotni kuzatishlari kerak edi. Agar taklif qilingan islohotlar amalga oshirilmagan boʻlsa, maslahatchilar shartnomasi yangilanishi mumkin edi. Keyinchalik, Turkiya yangi Turkiya konstitutsiyasi ustida ishladi va eʼlon qildi va Turkiya adliya tizimini Shveytsariya Fuqarolik Kodeksi, Italiya jinoyat qonuni va Germaniya Tijorat qonunlarini oʻz ichiga olgan holda, besh yil yakunlanishidan oldin mamlakatni isloh qildi.

Amnistiya deklaratsiyasi 

Shartnomaning „Amnistiya deklaratsiyasi“ deb nomlangan VIII ilovasi 1914—1922-yillar oraligʻida sodir etilgan „siyosiy voqealar bilan bogʻliq“ har qanday jinoyatlarning aybdorlariga daxlsizlik huquqini berdi. Shartnoma shu tariqa, arman genotsidi, ossuriyalik genotsid va yunon genotsidi kabi jinoyatlar uchun Usmonli urush jinoyatchilarini taʼqib qilish harakatlariga chek qoʻydi va genotsidlar uchun jazosiz qolishni belgiladi.

Meros 

Lozanna shartnomasi yangi Turkiya Respublikasining suverenitetini Usmonli imperiyasining vorisi davlati sifatida xalqaro tan olinishiga olib keldi. Shartnoma natijasida Usmonli davlat qarzi Turkiya va sobiq Usmonli imperiyasidan chiqqan davlatlar oʻrtasida taqsimlandi. Boʻgʻozlar toʻgʻrisidagi konventsiya oʻn uch yil davom etdi va 1936-yilda uning oʻrniga Boʻgʻozlar rejimi toʻgʻrisidagi Montre konventsiyasi qabul qilindi Shartnomadagi bojxona cheklovlari koʻp oʻtmay qayta ishlab chiqilgan. Yunoniston uchun shartnoma Megali gʻoyasi orqasida turtki boʻlgan turtki, zamonaviy Gretsiya Kichik Osiyodagi 3000 yilgacha yunon tilida soʻzlashuvchilar yashaydigan va Sharqiy Rim tilining oʻzagini tashkil etgan hududlarni qamrab olishi kerak degan tushunchani tugatdi. Imperiya tarkibiga kirgaan Hatay viloyati Lozanna shartnomasiga koʻra Fransiyaning Suriya mandati tarkibiga kirdi, lekin 1938-yilda Hatay davlati sifatida mustaqillikka erishdi, keyinchalik 1939-yildagi referendumdan soʻng Turkiyaga qoʻshildi. Siyosiy amnistiya Turkiyaning yangi rejimi muxoliflariga berildi, ammo hukumat 150 ta istisno qilish huquqini saqlab qoldi. Turkiyaning 150 ta muhim shaxslari (asosan Usmonlilar sulolasining avlodlari) asta-sekin fuqarolikni oldi. Ulardan oxirgisi 1974-yilda fuqarolikni oldi. Lloyd Jorj shartnomani „jasur, qoʻrqoq va sharmandali taslim boʻlish“ deb eʼlon qildi. Tarixchi Norman Naimark shunday deydi: „Lozanna shartnomasi XX asr davomida aholini ularning irodasiga qarshi koʻchirish uchun hal qiluvchi xalqaro pretsedent boʻlib xizmat qildi“.

Tarixchi Ronald Grigor Sunyning taʼkidlashicha, shartnoma „deportatsiyalar yoki hatto qotil etnik tozalashning aholi muammolarining potentsial yechimi sifatida samaradorligini tasdiqladi“. Tarixchi Hans-Lukas Kizerning taʼkidlashicha, „Lozanna nemis revizionistlari va boshqa koʻplab millatchilarni halokatli jalb qilgan holda, turli etnik va hetero-diniy guruhlarni haydab chiqarish va yoʻq qilish boʻyicha keng qamrovli siyosatni soʻzsiz maʼqulladi“.

Fitna nazariyalari 
Lozanna shartnomasi Turkiyada bir qancha fitna nazariyalarining paydo boʻlishiga sabab boʻldi. Shartnomaning bir asr davomida amal qilishi uchun imzolangani va shartnomada Turkiyaning tabiiy boyliklarni qazib olishiga doir „maxfiy moddalar“ borligi iddao qilindi. 2010-yillarda paydo boʻlgan bir fitna nazariyasiga koʻra, shartnoma 2023-yilda tugaydi va Turkiyaga bor va neft qazib olishga ruxsat beriladi.

Yana qarang 

 Yunon genotsidining qisqacha tavsifi
 Birinchi jahon urushidan keyin

 Gretsiya qochqinlari
 Ozchiliklar shartnomalari
 Gretsiyadagi musulmon ozchilik
 Gretsiya va Turkiya oʻrtasidagi aholi almashinuvi
 San-Remo konferentsiyasi
 Lozanna yodgorligi va muzeyi shartnomasi
 Dodecanese turklari
 Turkiyadagi fitna nazariyalari
 Gʻarbiy Frakiya turklari

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 Kieser, Hans-Lukas (2023). When Democracy Died: The Middle Eastʼs Enduring Peace of Lausanne (Demokratiya oʻlganida: Yaqin Sharqning Lozannadagi mustahkam tinchligi). Kembrij universiteti matbuoti.

Manbalar

Havolalar 

 Full text of the Treaty of Lausanne (1923)

Birinchi jahon urushidan keyin Turkiyada
Majburiy migratsiya
Turkiya shartnomalari
Lozanna
Birinchi jahon urushi shartnomalari
Gretsiya Qirolligi shartnomalari
Turkiyaning mustaqillik urushi shartnomalari
Ruminiya-Turkiya munosabatlari
Birlashgan Qirollik shartnomalari
Fransiya Uchinchi Respublikasi shartnomalari
Italiya Qirolligi shartnomalari (1861—1946)
Yaponiya imperiyasining shartnomalari
Ruminiya Qirolligi shartnomalari
Yugoslaviya Qirolligi shartnomalari
Millatlar Ligasi shartnomalari
Gretsiyaning tinchlik shartnomalari
Grek-Turkiya urushi (1919—1922)
Buyuk tarixiy Ruminiya
Jazosizlik