MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Alkadiyenlar

Alkadiyenlar — tarkibida ikki qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar oʻta tez polimerlanish xususiyatiga ega. Eng oddiy vakili — divinil (qarang Diyen uglevodorodlar)

Qoʻsh bogʻlarning joylashishiga qarab alkadiyenlar quyidagi uch turga boʻlinadi:

 Kumulyatsiyalangan yoki tutashgan diyenlar. Bu tor diyenlarda ikkala qoʻsh bogʻ ham bitta uglerod aioraiga birikkan boʻladi. Ularning birinchi vakili CH2=C=CH2 alien deb atalgani uchun, koʻpincha, kumulyatsi­yalangan diyenlar alien uglevodorodlar deb ham ataladi.
 Konyugirlangan diyenlar yoki oralatma qoʻsh bogʻli diyenlar. Bu tupr diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ orasida bitta oddiy bogʻ joylashgan boʻladi. Masalan, CH2=CH~CH=CH2 divinil.
 Ajratilgan qo 'sh bogʻli diyenlar. Bu tur diyenlarda ikkita qoʻsh bogʻ ikki va undan ortiq oddiy bogʻ bilan ajratilgan boʻladi:
I I

>C = C-(CH2)n-C = C <

Nomenklaturaasi. Xalqaro oʻrinbosarli nimenklatura bilan atalganda diyenlar toʻyingan uglevodorodlarning hosilasi deb qaraladi, qoʻsh bogʻlarning oʻrni qoʻsh bogʻ tutgan uglerod atomining raqami bilan koʻrsatiladi va alkanlarning nomi oxiridagi -я oʻrniga -diyen soʻzi qoʻshib oʻqiladi. Baʻzan diyenlar tarixiy nomenklatura bilan ataladi. Quyida baʻzi diyenlarning tarixiy, ratsional va xalqaro oʻrinbosarli nomenklaturalar boʻyicha atalishi keltirilgan:

Tarixiy Ratsional Xalqaro oʻrin-

nomen- nomenkla- bosarli nomen­klatura tura klatura

H2C=C=CH2 alien 1,2-propadiyen

H2C==CH—CH=CH, eritren divinil 1,3-butadiyen H2C=CH-CH2-CH2-CH=CH2 diallin 1,5-geksadiyen

Diyen uglevodorodlarning fizikaviy va kimyoviy xossalari. Diyen uglevodorodlarning fizikaviy xossalari 13-jadvalda keltirilgan.

Kumulyatsiyalangan va ajratilgan diyenJar kimyoviy xossalari jihatidan dlkcnlaiga yaqin. Ular biriktirish reaksiyalariga alkenlarkabi oson kirishadilar. Masalan:

Br

• H2 =C = CH2 + Br2 CH2 — S = CH2 +Br2 -"CH2 — C-CH2

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkalimetriya

Alkalimetriya (arab, alqaly -ishqor va yun. metreo — oʻlchayapman) — ishqor miqdorini aniqlashda hajmiy analizning neytrallanish reaksiyasiga ayeoslangan usuli. Bunda tekshirilayotgan eritmaga maʼlum konsentratsiyali kis-lota oz-ozdan qoʻshib boriladi. Reaksiyaning oxiri ilgaridan qoʻshib qoʻyilgan indikator rangining oʻzgarishiga qarab bilinadi. Ishqor miqdori sarflangan kislota miqdoriga qarab aniqlanadi. Eritmalar rangli boʻlsa, titrlash usu-lidan foydalaniladi. A.dan eritmadagi ishqor, soda kabi aralashmalar miqdorini, suvning qattiqligini aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkaloidlar

„Alkaloidlar“ — oʻsimliklarda, kamdan-kam hollarda hayvonot organizmida uchraydigan va asos xossasiga ega boʻlgan azotli organik birikmalar. Shular jumlasidan morfinni birinchi marta (1806) nemis aptekari Sertyurner koʻknori shirasi (afyun)dan ajratib oldi. Shundan keyin olimlar oʻsimliklar ta-nasida neytral va kislota xossasiga ega boʻlgan kimyoviy birikmalargina emas, balki asos xossasiga ega boʻlgan moddalar ham mavjud degan xulosaga keldilar. 19-asrda strixnin, xinin, kofein, atro-pin, efedrin va boshqa ajratib olindi. 20-asrning 60-yillarda 1000 dan ziyod tabiiy va sunʼiy yoʻl bilan olingan A. maʼlum edi. A. oʻsimliklar hayotini boshqarib turadigan faol moddalardir. Aksariyat A. rangsiz kristall moddalar boʻlib, kimyo-viy tabiatiga koʻra halqasida azot atomlari boʻlgan geterotsiklik birikmalar hisoblanadi. Oddiy A. tarkibida 10 ga yaqin, murakkablarida 50 dan ziyod ugle-rod atomlari buladi. A. sulfat, xlorid, salitsilat, oksalat va boshqa kislotalar bilan kristall tuzlar hosil qiladi; bu jara-yondan ularni tozalash va olishda foyda-laniladi. A.ga ishqoriy xossa beradigan element azotdir. A. sohasida Oʻzbekiston olimlaridan akademiklar S. Yu. Yunusov va O. S. Sodiqovning oʻz shogirdlari bilan bu soxdda qilgan ishlari ancha salmoqlidir. S. Yu. Yunusov kashf etgan qonuniyatga koʻra, A. erta bahorda oʻsimlikning yer usti qismlariga, kuz faslida bir yillik oʻsimliklarning urugʻiga, koʻp yillik oʻsimliklarning esa piyozi, ildizi va urugʻiga miqdor jihatidan eng koʻp yigʻiladi. 1943-93 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida S. Yu. Yunusov rahbarligida 29 oila-345ga mansub 266 oʻsimlik turi oʻrganilib, ulardan 913 alkaloid ajratib olindi. Turli guruhlarga kiruvchi 518 yangi al-kaloidning tuzilishi aniqlandi. Si-tizin, galantamin, likorin kabi prepa-ratlarning ishlab chiqarish texnologiyasi koʻrsatib berildi, xolinesterazaga qarshi dezok-sipeganin gidroxlorid preparati Toshkent kimyo farmatsevtika zavodida ishlab chiqarila boshlandi. Aritmiyaga qarshi diterpin alkaloidi asosida prepa-ratlar olishning yangi yoʻnalishlari ochildi. Bu preparatlardan allapinin tibbiyot amaliyotida qoʻllana boshladi. Tibbiyot-biologiya tadqiqotlari uchun bir qator bioreaktiv preparatlar (bi-bikulin, akonitin, geliotrin, imperi-alin) olishga muvaffaq boʻlindi. Ayni vaqnda yana bir yangi yoʻnalish — zaharli zamburugʻlardan alkaloidlar ajratib olish ustida tadqiqot ishlari olib borilmoqda. Tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda yuzdan ortiq A. (mor-fin, kodein, kofein, efedrin, strixnin, kolhamin, atropin, kokain, galantamin, sitizin va q.k.) qullanilmoqda. A.ning baʼzilari (mas, anabazin va nikotin sulfat) qishloq xoʻjaligida insektitsid sifatida ishlatiladi. Kashandalik va bangilikning „sababchisi“ ham A.dir. Tarkibida A. boʻlgan begona oʻsimliklarning baʼ-zilari (mas, kukmaraz va kampirchopon) gʻalla ekinlari orasida oʻsadi, don bu oʻsimliklar urugʻidan tozalanmay isteʼ-mol qilinsa, odam va hayvonlar ogʻir kasalliklarga chalinishi mumkin. Ad:. Orexov A. P., Ximiya alkaloidov, M., 1955; Itogi issledovaniya alkaloi-donosnix rasteniy, T., 1993.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkenlar

Alkenlar — tarkibida qoʻshbogʻ boʻlgan toʻyinmagan uglevodorodlar. Alkenning juda koʻp molekulalari oʻzaro birikib (polimerlanish reaksiyalariga kirishib), yuqori molekulali birikmalar hosil qiladi. Koʻpgina muhim polimerlar (polietilen, polipropilen, polistirol, poliizopren) shu yoʻl bilan olinadi (qarang Toʻyinmagan uglevodorodlar).

Olefinlar (frans. deﬁ ant — moy hosil qiluvchi, lot. oleum — moy va facio — qilyapman), alkenlar — toʻyinmagan uglevodorodlarning gomo-logik qatori, umumiy formulasi SpN2p. Zanjiri ochiq boʻlib, bitta qoʻsh boglidir. Atsiklik birikmalarga ki-radi. O.ning eng oddiy vakili etilen SN2=SN2 boʻlganligidan ular etilen uglevodorodlari deb ham ataladi. Etilen va uning yaqin gomologlari (propilen SN2=SN—SN3, butenlar S4N8, amilenlar S5N|0 va boshqalar) koʻpincha alki-lenlar deb yuritiladi. O. Jeneva no-menklaturasiga muvofiq tegishli toʻyingan uglevodorodlarning nomiga qarab ataladi, faqat „an“ qoʻshimcha oʻrniga „en“ qoʻllaniladi va zanjirdagi qoʻshbogʻ oʻrni raqamlar bilan koʻrsatiladi. Butendan boshlab O. qatorida struktura izomeriyasi mavjud; bundan tashqari, molekulasida qoʻshbogʻ borligidan O. geometrik izomerlar holida ham boʻlishi mumkin (qarang Izomeriya). O. fizik xossasiga koʻra, toʻyingan uglevodorodlardan kam farq qiladi. Ularning qaynash temperaturasi alkanlarga Karaganda ancha past, zichligi esa bir-muncha yuqori. Kuyi O. (S2N4 dan S4N8 gacha) gaz, keyingilari S]8N36 gacha su-yuklik, undan yuqorisi qattiq moddalardir. Barcha O. rangeiz, suvda de-yarli erimaydi, spirtda oz eriydi, uglevodorod va efirlarda yaxshi eriydi. O.ning qoʻshbogʻiga vodorod, galo-genlar, vodorod-galogenidlar, suv osonlikcha birikadi (bunda moysimon suyuklik hosil boʻladi; O.ning nomi ham shundan olingan). O. oson izomerlanib, polimerlanib va sopolimerlanib qimmatbaho mahsulotlar hosil qiladi (qarang Poliolefinlar, Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen). Yuqori alkillanish qobiliyati O.ning muhim xossasi hisoblanadi (qarang Izooktan). O. sanoatda, asosan, neftni qayta ishlash mahsulotlari va tabiiy gazlardan olinadi. O.ning kimyoviy reaksiyalarga kirishish xususiyati yuqoriligi, arzonligi tufayli ulardan neft-kimyoviy sin-tezda plastmassalar, sintetik kauchuklar, kimyoviy tolalar va boshqa muhim sanoat mahsulotlari olishda foydalaniladi.

Manbalar
Alkid smolalar

Alkid smolalar, poliefir smolalar — kup atomli spirtlarning koʻp asosli kislotalar bilan polikonden-satlanishidan hosil boʻladigan polimerlar. Alkid smolalar jumlasiga gliftal smolalar (ftal angidrid bilan glitserin asosida olinadi) va pentaftal smolalar (ftal angidrid bilan penta-eritrit asosida oli-nadi) kiradi. Alkid smolalar metallarni sirlashda va elektr tokini oʻtkazmaydigan materi-allar ishlab chiqarishda lok oʻrnida ish-latiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillar

Alkillar — toʻyingan alifatik uglevodorodlarning bir valentli radikallari. Koʻpincha R harfi bilan belgilanadi, baʼzan Alk deb koʻrsatiladi. Alkillar radikallari birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi boʻladi. Birlamchisiga metil CH3-, ikkilamchisiga izopropil (CH3)2CH-, uchlamchisiga uchlamchi-butil (CH3)3C- misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kimyoviy birikmalar
Alkillash

Alkillash — organik moddalarga bir valentli alkil guruhlarini kiri-tish. A. reaksiyasiga komponentlarning konsentratsiyasi va oʻzaro nisbati, kata-lizatorlar hamda temperatura va boshqa omillar taʼsir qiladi. Texnikada A. yoʻli bilan yuqori oktanli yonilgʻi (izooktan va boshqalar), benzol gomologlari (kumol, etilbenzol va boshqalar) va koʻpgina boshqa birikmalar oli-nadi. Shuningdek A.dan boʻyoq, dorivor moddalar, oddiy va murakkab efirlar, maxsus uglevodorodlar va boshqa moddalarni sintez qilishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkillovchi moddalar

Alkillovchi moddalar — yogʻ qatori uglevodorodlarining bir valentli radikallarini organik birikmalar molekulalariga kiritish xususiyatiga ega boʻlgan moddalar. Alkillovchi moddalar dori vosi-talari olishda qoʻllaniladi. Ular si-tostatik taʼsir etuvchi moddalar boʻlib, oʻsmalarni davolashda immuno-depres-santlar (novembixin, siklofosfin va boshqalar) sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkogol psixozlari

Alkogol psixozlari, metal-kogol psixozlar — alkogolizma" roʻy beradigan ekzogen-organik ruhiy kasalliklar majmui. Alkogol psixozlari surunkali alkogo-lizmning oʻrta va soʻnggi bosqichlarida etil spirtining organizmda parchalanishi vaqtida hosil boʻladigan zaharli moddalar taʼsirida moddalar almashi-nuvining buzilishidan vujudga kelgan metabolitlarning markaziy nerv siste-masiga zaharli taʼsir etishi natijasida kelib chiqadi. Alkogol deliriysi, „oq alahlash“ (ong xiralashuvi, koʻrish, eshitish va boshqa gallyutsinatsiyalar, betokatlik, turli somatik va nevrologik xastaliklar), alkogol gallyutsinozi (boshqalar taxdid solayotganday tuyuladigan eshi-tish gallyutsinatsiyasi va hokazo). Oʻtkir va surunkali, shuningdek rashk vasvasasi koʻproq uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkogolli ichimliklar

Alkogolli ichimliklar — tarkibida vino spirti boʻlgan ichimliklar — araq, uzum vinolari, mevadan qilingan vinolar, boʻza, musallas, pivo va boshqa (qarang Spirtli ichimliklar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkogolyat va fenolyatlar

Alkogolyat va fenolyatlar -spirtlar va fenollarning gidroksil guruhidagi vodorod atomining metallga almashinishidan hosil boʻlgan kat-tik moddalar. Spirtda yaxshi eriydi. Alko-golyatlar ishqoriy va ishqoriy-yer metallarni spirtda eritish yoʻli bilan olinadi, fenolyatlar esa fenollar bilan ishqorlar suvli eritmalarining oʻzaro taʼsir-lashuvi natijasida hosil boʻladi. Suv taʼsirida A. va F. spirt va ishqorga par-chalanadi. A. va F. organik kimyoda turli xil sintetik birikmalar olishda va ka-talizator sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkor

Alkor, togʻzira (Athamanta macro-phylla) — ziradoshlar oilasiga mansub oʻq ildizli koʻp yillik rezavor oʻsimlik. Boʻyi 1-2 m. Yoshiga qarab har yili bit-tadan 15 tagacha poya chiqaradi. Barglari murakkab, qalin. Toʻpgullari soyabon, mu-rakkab, poyasining uchida joylashgan. Har bir soyabonchada 20 tacha gul boʻladi. Ildi-zi yoʻgʻon. Urugʻlari mayda, tuxumsimon, uz. 4-6 mm. A. iyun — iyulda gullaydi, avgust- sentabrda urugʻi pishadi. Oʻrta Osiyo florasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 1500-2800 m balandlikdagi togʻ yonbagrlarida oʻsadi. Toshkent, Namangan, Fargʻona va Surxondaryo vilo-yatlarida tarqalgan. A., ayniqsa, uning urugʻi, guli va barglari xushboʻy efir moylariga nihoyatda boy (1,67%). Shuning uchun A.ni mahalliy aholi rezavor 349oʻsimlik sifatida taomga ishlatadi. A. qoʻshilgan sut mahsulotlari uzoq vaqt (15-20 kun) gacha achimaydi. Uning so-yada yoki oftobda quritilgan bargi va urugʻlari bodring, pomidor, karam, olma, qovun, tarvuz va boshqalarni tuzlash uchun ishla-tiladi. A.ning oʻziga xos xushboʻy hidi uzoq saqlanib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ziradoshlar
Alla (qoʻshiq)

Alla — 1) bolani uxlatish jarayo-nida yakkaxonlik uslubida aytiladigan qo‘shiq. O‘zbek, uyg‘ur va tojik xalqlari orasida A. nomi bilan yuritiladi. Odatda oddiy kuylar bilan, baʼzida rechitativ tarzda, beshik yoki belanchakni tebratish surʼatiga mos ravishda ijro etiladi. Matni, asosan, to‘rtlik; ijro uslubi erkin, badihago‘y. A. onaning bolaga bo‘lgan mehr-muhabbati, umid va orzulari, yaxshi niyat va tilaklarini anglatish bilan birga ruhiy kechinmalarini ham ifo-dalaydi. Shu bois baʼzi A. namunalari yig‘i ohanglariga yaqin bo‘ladi; 2) beshik to‘yi jarayonida beshikni olib kirayotgan ayollar tomonidan aytiladigan qo‘shiq. Ijro xususiyatlari bayramona maro-sim kayfiyatiga mos; tantanavor doira usuli jo‘rligida kuylanishi mumkin; 3) O‘zbekistonning baʼzi hududlarida A. nomi bilan aytiladigan marosim qo‘shiqlari. Masalan, Buxoro viloyati Olot va Qorako‘l tumanlari hamda Xorazmda dafn marosimi jarayonida navbat bilan ayollar (yoki maxsus chaqirilgan allachi-go‘yanda, xalfa) tomonidan badiha uslu-bida aytiladigan qo‘shiq va b. Ayrim tax-minlarga ko‘ra, A. nomi "Alloh" so‘zidan kelib chiqib, Yaratgandan chaqaloqni o‘z panohida asrashni iltijo qilishga nis-bat bilan bog‘liq. Anʼanaviy A. xususiyat-laridan o‘zbek bastakorlari (T. Jalilov, Yu. Rajabiy, F. Sodiqov) va kompozi-torlari (A. Muhamedov, Ik. Akbarov, S. Yudakov) ijodiy foydalanishgan.Ad: Alaviya M., O‘zbek xalq marosim qo‘shiqlari, T., 1974; Romanovskaya Ye., Stati i dokladi. Zapisi muzikalnogo folklora, T., 1959; Tursunov N., Buxoro udumlari, T., 1994.R. Choriyev

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allantois

Allantois, embrion qovugʻi (Al-lantois) — sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar — amniotalarning embrion pardalaridan biri. Orqa ichak-dan hosil buladi, amnion bilan seroz par-da orasida joylashadi. Embrionda nafas olish, chiqarish va oziqlantirish vazifa-sini bajaradi. Sudralib yuruvchilar va qushlarda A. yaxshi rivojlangan. Sut emi-zuvchilarda embrion bachadonda taraqqiy etganligidan A. bir qancha oʻzgarishlarga uchraydi va yuldosh (platsenta) shaklla-nishida qatnashadi. A. devoridagi bir talay qon tomirlari embrion bilan tashqi muhit yoki embrion bilan ona organizmi ur-tasida gaz almashinuvini taʼminlaydi. Embrion rivojlanishining soʻnggi dav-rlarida A.ning embrionda qolgan qismi qovuqqa aylanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alla-prima

Alla-prima (ital. alia prima) -rangtasvir ishlash usullaridan. Bunda rassom moʻyqalam bilan ishlanayotgan yuzaga rang surtmalarini qurib ulgurmasidan ishlab, imkoniyat boricha bir rang sur-tmasida tez bajarishi lozim. Rassomdan bir harakat bilan kerak rang tuyimini olish va kerak joyga kerakli hajm va shaklda bera olish talab etiladi. A.-p.usulining oʻziga xos xususiyati — u asar ranglarini toza, tiniq boʻlishini, boʻyoq qatlamining chidamliligini taʼminlaydi. Bu usulda koʻp vaqt talab qiladigan, katta mav-zu, salmoqli, mujassamoti mu-rakkab asar yaratilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maurice Allais

ALLE (Allais) Moris (1911.31.05-2010.9.10) — fransuz iqtisodchisi, iqtisodiy nazariyadagi neoliberal yoʻnalish vakili, professor (1944). 1954-yildan Ilmiy tadqiqotlar milliy markazida ilmiy xodim. Iqtisodiyotda davlat tomonidan dastur-lashtirishni xususiy korxonalarning raqobati bilan birga qoʻshib olib borishga asoslangan „raqobatli rejalashtirish“ gʻoyasi asoschisi. A. davlatning iqtisodiyotga haddan ortiq aralashuviga qarshi chiqadi. Bu hol, uning fikricha, ijtimoiy vositalarni behuda sarf-lash, erkinliklarni cheklash va boshqa salbiy oqibatlarga olib keladi. Ikkinchi tomondan, u cheklanmagan raqobat erkinligi tamoyilini amalta oshirishga ham qarshi chiqadi, chunki bu tamoyil monopoliyalarning paydo boʻlishi, soʻngra ularning hukmronligiga olib keladi. „Raqobatli rejalashtirish“ gʻoyasi esa muvozanat vazifasini bajarishi mumkin. Ilmiy ishlari bozorlar nazariyasi, moddiy resurslardan samarali foydalanish va boshqa masalalarga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1988).

Manbalar 

1911-yilda tugʻilganlar
31-mayda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Parijda tugʻilganlar
Iqtisodchilar
Allegretto

Allegretto (ital. allegretto, allegi-oning kichraytirilgan shakli) — musiqada: 1) oʻrtacha tezlikdagi (allegroga nisbatan sekinroq) sur’at; 2) shu sur’atda ijro etiladigan musiqa asari yoki uning qismi. Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida, koʻproq, sur’at sifatida ishlatiladi: Ik. Akbarovning 1-kvarte-ti (1-qismi) va 3-kvarteti (2-qismi), S. Yudakovning „Maysaraning ishi“ opera-sidagi Hidoyatxon qoʻshigʻi va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allegro

Allegro (ital. allergo — quvnoq, xushchaqchaq) — musiqada: 1) tez sur’at; 2) shu sur’atda ijro etiladigan musiqa asari yoki uning qismi. Odatda sonata, kvartet, simfoniya va boshqalarning 1-(baʼzan, 4 va boshqalar) qismi. Sonata A.si — sonata-simfonik turkumi bosh (birinchi) yoki soʻnggi qismining mumtoz tuzilmasi (qarang Sonata shakli). Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida keng ishlatiladi. Mas, Ik. Akbarovning „Shoir xotirasiga“ poemasi, R. Hamroyevning 1-simfoniyasi (1-qism), „Maftuningman“ kinofil-mida Sharif qoʻshigʻi (M. Burhonov) va boshqa; baletda: 3) jadal ijro etiladi-gan mashqlardan tuzilgan mumtoz rake mashgʻulotining bir qismi. Turli ayla-nishlar va sakrash malakasini takomil-lashtirishga yordam beradi; 4) Yevropada sakrama va oyoq uchida yurish harakatlariga asoslangan mumtoz raks. Barcha joʻshqin raqslar A. sur’atida yaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allellar

Allellar (yun. allelon — bir-birini oʻzaro), allelomorflar, allel genlar — bir genning gomologik xromo-somalarning oʻzaro bir xil joy (lokus)laridagi boʻlishi mumkin boʻlgan har xil holatlari. A. maʼlum bir belgining rivojlanishini nazorat qilib, uning alternativ (bir-birini inkor etuvchi) ifodalanishiga sabab boʻladi. „A.“ atamasini daniyalik olim V. Iogansen taklif etgan (1909). Aksariyat genlar faqat ikki: dominant va resessiv A.ga ega. Diploid organizmlarning somatik hujayralarida har ikkala, gametalarda esa faqat bitta allel boʻladi. Barcha holatlarda ham maʼlum genning domi-nant alleli taʼsiri shu genning reses-siv allelinikidan ustun keladi. A.ning dominantlik xususiyati ularning oʻzaro allellik taʼsiriga, genoti-pik muhit va tashqi sharoitlarga bogliq. Dominant va resessiv A. gomozigo-gpalik (SS yoki ss) yoki geterozigotalik (Ss) holatlarida ishtirok etishlari mumkin. Bundan tashqari genning koʻp allellilik seriyalari ham uchraydi. Bunday holda ham dominant allel bosh harf bilan, al-lellarning barcha resessiv seriyalari esa turli nishonlar qoʻyilgan kichik harflar bilan belgilanadi.

Manbalar 

Biologiya
Allellar koʻpligi

Allellar koʻpligi (nem Allele multiple) — bir xromosoma lokusidagi bitta gendan mutatsiya natijasida vujudga kelgan allellar guruhi. Allellar koʻpligi organizmning muayyan xususiyatlarini belgilab beradi. Allellar koʻpligi ni ifodalovchi belgilar quyidagilardan iborat: 1) doimo muayyan genlar bilan bogʻlangan boʻlishi, yaʼni ular bilan genlar oʻrtasidagi krossingoverning har doim bir xilda turishi takrorlanadi; 2) ikkita allel birga zigotada duch kelganida ham ular bilan bogʻliq boʻlgan irsiy effekt kuchaymasligi, yaʼni allel taʼsirining oʻrtacha boʻlishi; 3) birinchi boʻgʻin gametalarida ularning ajralib ketishi, yaʼni bir genning ikki allelini egallagan geterozigotadan allellarning boʻlinayotgan gametalarga borishi. Mutatsiya natijasida oʻzgargan genlarning maʼlum bir allellar guruhiga mansubligi quyidagi hollarda maʼlum boʻladi: a) oʻzgargan genlardan kelib chiqqan feno-tiplar oʻxshash boʻlganida; b) oʻzgargan genning bir juft allelini egallagan geterozigota fenotipi ikki alleldan biriga oʻxshaganda yoki oʻrtacha boʻlganda; v) struktura jihatidan mustahkam tuzilish bilan bogʻliq boʻlmagan allellar turli gametalar boʻyicha boʻlinib turganda. Genotipik muhit Allellar koʻpligi faoliyatiga kuchli taʼsir qiladi. Bu taʼsir baʼzi bir allellar faoliyatiga xos boʻlishi ham mumkin. Allellar koʻpligi guruhida dominantlik da-rajasi mutatsiyaning chekka resessiv tipidan boshlab ortib boradi; boshqa guruhlarda dominantlik turlicha roʻy be-radi. Shu sababdan har bir gomozigotali va geterozigotali genotip boshqa feno-tipni belgilashi ham mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allelopatiya

Allelopatiya (yun. allelon — oʻzaro, pathos — taʼsir) — turli organizmlarning har xil moddalar ajratib chiqarish orqali oʻzaro taʼsir koʻrsatishi. Mas, ayrim mikro-organizmlar antibiotiklar ishlab chiqarib boshqa mikroorganizmlar rivojlanishini zaiflashtiradi yoki ularni butunlay nobud qiladi; ayrim yuksak oʻsimliklarning moddalar alma-shinuvi jarayonida hosil qilgan zaharli moddalari boshqa oʻsimliklarga taʼsir etib, oʻsimlik faoliyatini kuchaytiradi yoki pasaytiradi; hasharotlar esa yuksak oʻsimliklarga taʼsir qiluvchi moddalar ishlab chiqaradi va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allellar (uglevodorod)

Allellar (1-2-diyenlar) — qoʻshbogʻi ketma-ket joylashgan diyen uglevodorodlar. Eng oddiy vakili — al-len gazi (SN2=S=SN2)ning suyuqlanish temperaturasi — 136,2°, qaynash temperaturasi — 34,5°, U natriy ishtirokida qizdirilganda izomerlanib, metilatsetilen SN3-CsCH hosil boʻladi. Oddiy A. oson po-limerlanib, siklobutan hosilalari olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allergen

Allergen — allergik reaksiyalarni keltirib chiqaruvchi modda. Allergenlar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: noin-feksion Allergenlar — maishiy, epidermal Allergenlar, oʻsimlik gullarining changlari, oziq-ovqat, dori-darmonlar, turli xil kimyoviy moddalar. Infeksion Allergenlar — bakteriyalar, zamburugʻlar, viruslar va boshqa Maishiy Allergenlar — uy changi, par yostiq patlari, dafniya, kutubxona changlari. Epi-dermal Allergenlar — yovvoyi va uy hayvonlari (it, mushuk, ot, qoʻy va boshqalar) juni, qazgʻogʻi. Dori Allergenlari: 0,9% li fiziologik eritma va glyukozadan tashqari deyarli hamma dorilar. Oʻsimlik gullarining changi 35 mkm dan kichik boʻlsa va oʻzida allergenlik xususiyatini namoyon etsa, shamolda uzoq masofaga ucha oladigan boʻlsa, al-lergik kasallik paydo qilishi mumkin. Bunday oʻsimliklarga ermon, burgon, makka, yalpiz va boshqa kiradi. Oziq-ovqat Allergenlari: har xil oziq-ovqat mahsulotlari (sut, tuxum, asal, baliq, yongʻoq, mosh, noʻxat, sitrus mevalar, shokolad va boshqalar). Kimyoviy Allergenlar — turli xil poroshoklar, pastalar, ursol (soch boʻyogʻi tarkibidagi modda), benzin, benzol va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil