MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Polimorfizm

Polimorfizm (poli... va yun. morphe — shakl) — baʼzi moddalarning turli kristall strukturali holatlarda boʻlish xossasi. Shu xrlatlarning har biri polimorf modifikatsiya deyiladi. Har bir modifikatsiya tuzilishi va fizik xossalari jihatidan bir-biridan farq qiladi. Ular a, r, u va boshqa yunon harflari bilan belgilanadi. P. 1798-yilda kashf qilingan.

Oddiy moddalar, shuningdek, organik va anorganik birikmalar P. xusu-siyatiga ega. Mas, uglerod (S) tashki koʻrinishi va fizik xossalariga koʻra bir-biridan keskin farq qiladigan kubik (olmos) va geksagonal (grafit) modifikatsiyalarga ega. Kimyoviy ele-mentning tuzilishi va xossalari turlicha boʻlgan ikki yoki undan ortiq oddiy modda holida mavjud boʻla olishi allotropiya deyiladi.

Har bir polimorf modifikatsiya maʼlum temperatura va bosimda turgʻun boʻladi. Modda beqaror, metastabil (tormozlangan, toblangan, oʻta sovitilgan) holatda uzoq vaqt saqlanishi mumkin. Pekin modda to maʼlum omil taʼsir ettirilguncha (muayyan temperatura va bosim soxalari chegarasida) bu holatda boʻla oladi. Ikki modifikatsiyaning turgʻun sohasi umumiy chegaraga ega boʻlsa, beqaror xrlatdan turgʻun holatga oʻtish qaytar (enantiotrop) almashinish, umumiy chegaraga ega boʻlmasa, qaytmas (monotrop) almashinish boʻladi. Masalan, rombik tizimda kristallanadigan aragonit (SaSO3) qizdirilsa, trigo-nalsingoniyada kristallangan kalsit (SaSO3) ga aylanadi. Pekin kalsitni qizdirish yoʻli bilan aragonitga aylantirish mumkin emas.

P. hodisasini oʻrganish yer osti boyliklarini izlab topishga va ularning paydo boʻlish xususiyatlarini toʻgʻri aniklashga imkon beradi.

Manbalar
Polimorfizm (biologiya)

Polimorfizm (biologiyada) — bir tur doirasida koʻrinishi bilan oʻz-aro farq qiladigan bir necha individlar boʻlishi. Agar bunday individlar 2 ta boʻlsa, dimorfizm (mas, jinsiy dimorfizm) deb ataladi. Koʻpchilik gidroidlar koloniyasi bitta koloniyada har xil gidrantlar rivojlanishi bilan bogʻliq. Masalan, sifonoforalarda gonofor (jinsiy), gastrozoid (oziqlanuvchi), palpon (ayiruvchi), nektofor (suzuvchi) poliplar mavjud. Zang zamburugʻlarning har xil oʻsimliklarda rivojlangan mevali tanasi, spo-ralarining koʻrinishi va fiziologiyasi bir-biridan keskin farq qiladi. Xuddi shu xildagi P. digenetik soʻrgʻichlilar lichinkasi uchun xos boʻlib, pleyomorfoz deyiladi. Ayrim jinsli hayvonlarda P. bir jinsga mansub individlarning har xil koʻrinishga ega boʻlishidan iborat (mas, shiralarning urgochilari, kok-sidlarning erkaklari orasida qanot-sizlari va qanotlilari boʻladi). Jamoa boʻlib yashovchi hasharotlarda P. koloniya yoki oilada individlarning vazifasi boʻyicha guruxlarga boʻlinishi demakdir. Chigirtkalar va ayrim ka-palaklar qurtlari sonining ortishi bilan ular rangi, tuzilishi va xulq-atvorida paydo boʻladigan farq qiluvchi belgilar populyasiyalar zichligi oʻzgarishi bilan bogʻliq P.ga misol boʻladi. Genetikada P. tushunchasi populya-siyalarda aniq fenotipik farq qiluvchi belgilarga ega boʻlgan individlarning 2 yoki undan koʻproq genotipik sinfining doimiy saqlanishini anglatadi. Bunday farqyashash muhitining bir xil boʻlmasligi bilan bogʻliq boʻlib, populyasiya genetik strukturasining moslanish orqali ixtisoslashuvini aks ettiradi. P. turli genetik mexa-nizmlar: bir jinsga mansub individlarning geterogenligi, geterozigot formalarning moslanishdagi afzalligi orkali saqlanib turadi.

Manbalar
Linus Pauling

Linus Carl Pauling (; 1901.28.2, Portlend — 1994.19.8) — amerikalik fizik va kimyogar, jamo-at arbobi. Falsafa doktori (1925; Kaliforniya (1931), Stanford (1969—74) universitetlari professor, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Amerika kimyogarlar jamiyati raisi (1948-yildan). Kristall panjaralardagi „defekt struktura“ tipi tushunchasini joriy etgan. Amerikalik fi-zikkimyogar D. Slayter bilan birga mo-lekulalar strukturasini tasvirlash va oʻrganishning kvant-mexanik bogʻlar usulini ishlab chiqqan. Ksenon birikmalarini (XeF6 va XeFg) sintez qilish usulini koʻrsatib bergan (1933). Oqsillarni strukturaviy tahlil qilish usuliga asos solgan (J. D. Benal va U. L. Bregg bilan). Oqsil molekulasining a-spiral tuzilishini ifodalab bergan (R. Korn bilan). Kamkrnlik kasalligi (ane-miya)ning kelib chiqish sabablarini oʻrgangan. Dezoksirobonuklein kislota (DNK)ning 3 ta polidezoksiribonuk-leotid zanjirdan iborat gipotetik modelini ishlab chiqqan. Paguosh kon-ferensiyasi tashkilotchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1954).

Manbalar 

Kimyogarlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
1901-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
Polinez tillari

Polinez tillari - avstronez tillari oilasining alohida guruhi; Okeaniya tillaridan (jami 30 ga yaqin). Polineziyada (tub aholi tillari), shuningdek, Melaneziya va Mikroneziyaning chekka orollarida (tashki poli-nez tillari) tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 1 mln. kishidan ortiq. Polinez tillari tonga (tonga va niue) tillari va asl polinez tillari guruhchalariga, asl polinez tillari esa samoa-tashki (samoa, tuvalu, tokelau, futuna, uvea, pukapuka, shuningdek, barcha tashki polinez tillari) va shar-qiy polinez tillariga (maori, gavay, taiti, rarotongo, rapanui, tuamotu va boshqalar) ajratiladi.

Polinez tillari grammatik qurilishi jihatidan analitik tillardan. Fonetikasida 5 ta unli va 8 tadan 12 tagacha undosh tovush bor. Gapni tashkil etuvchi eng muhim birlik lugʻaviy maʼno bildiruvchi mustaqil soʻz hamda uning oldida yoki ortida joylashuvchi xilma-xil yordamchi (grammatik maʼno bildiruvchi) soʻzlar majmuidan iborat. Gapda soʻz tarti-bi bir qadar erkinroq: koʻp tillarda ega kesimdan keyin, baʼzilarida esa ran boshida keladi; aniqlovchi aniklanmishdan keyin keladi. Soʻz yasalishining keng tarqalgan turlari soʻz qoʻshish va soʻz takroridir.

Polinez tillari 19-asrgacha yozuvga ega boʻlmagan; 19-asrdan bir qancha adabiy Polinez tillari lotin alif-bosi asosidagi yozuvga ega boʻldi. 20-asrning oʻrtalarigacha Polinez tillari yaxshi oʻrganilmagan. 20-asr Urtalaridan ushbu tillarni sinxron tarzda hamda qiyosiytarixiy oʻrganish boshlangan.

Anvar Ismoilov, Abduvahob Madvaliyev.

Manbalar
Polineziya

Polineziya ( — orol) — Okeaniyadagi orollar. Tinch okeanning markaziy qismida, 23°30’ shahrik. — 28° j.k. va 176° shq.u. — 109°20’ gʻ.u.lar oraligʻida. Polineziya tarkibida Tonga, Gavayi, Tuvalu, Feniks, Tokelau orollari, Kuk arxipelagi, Gʻarbiy Samoa, Sharqiy Samoa, Layn, Tubuai, Markiz orollari, Pasxa orol, Jamiyat orollari, Tuamotu orollari va boshqa bor. Maydoni 26 ming km². Orollarning aksari qismi vulkan otilishi natijasida paydo boʻlgan yoki marjon orollardir. Vulkan orollari relyefi togʻlik (eng baland joyi 4205 m, Gavayi oroldagi Mauna-Kea soʻngan vulkani), marjon orollarining yer usti yassi va pasttekislik. Gavayi, Samoa va Tonga orollarida harakatdagi vulkanlar mavjud. Foydali kazilmalardan fosforit, boksit konlari bor. Orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Iqlimi ekvatorial, tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha yillik temperatura 22—26°. Yillik yogʻin 1500 mm dan 3500 mm gacha, kuchli dovullar boʻlib turadi. Orollar doim yashil subekvatorial va tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, shamolga teskari yon bagʻirlar savannalardan iborat. Sohillarda kokos palma-si, non daraxti, pandanuslar usadi. Kofe, kakao, kauchukli daraxtlar oʻstiriladi. Shakarqamish, ananas, sholi, yams, maniok yetishtiriladi. Dengiz hayvonlari ovlanadi, marvarid olinadi. Xalqaro turizm rivojlangan. Polineziya orollari yevropaliklarga 16-asr oxiridan maʼlum.

Manbalar
Polineziya kichik oblasti

Polineziya kichik oblasti -Avstraliya quruqlik zoogeografik oblastining kichik oblasti. Polineziya kichik oblastio.ga Yangi Zelandiya kichik oblastitsan shimolida joylashgan Tinch okean o.lari va arxipelaglari (Gavayi o.dan tashqari) kiradi. Polineziya kichik oblastio. faunasida barcha o. fau-nasiga oʻxshab endemik turlar koʻp, sut emizuvchilar kam. Quruqlikda sut emi-zuvchilardan qoʻlqanotlilar (shomshapalaklar, uzunqanotlilar, katta qanotlilar) hamda odamlar bilan birga kelib qolgan mayda kemiruvchilar uchraydi. Kushlar nisbatan xilma-xil, ayniqsa, kaptarlar va suvda suzuvchi qushlar (albatroslar, baliqchi qushlar va boshqalar) kup. Bu yerda katta oyokli tovuklar, toʻtilar, kakkular, asalxoʻrlar, boyqushlar, qaldirgʻochlar, salangalar, moshaklar, lochinlar ham tarqalgan. Sudralib yuruvchilar, asosan, daraxtlar tanasida suzib kelib qolgan. Ulardan gekkonlar va ssinklar, sohil yaqinida dengiz ilonlari koʻpchilikni tashkil etadi. Chuchuk suv baliklaridan utkinchi formalar (mas, ilonbaliq) keng tarqalgan. Polineziya kichik oblastio. faunasidan quruqlikda yashab, dengizda koʻpayadigan palma oʻgʻrisi qisqichbaqasi koʻp uchraydi. Polineziya kichik oblastio.ning gʻarbiy qismi (Melaneziya orollari guruhi) faunasi sharqiy qismiga nisbatan xilma-xil. Masalan, Taiti va Markiz o.da qushlar, sudralib yuruvchilar bor, lekin qoʻlqanotlilar yoʻq. Pasxa o. faunasi yana ham kam sonli bulib, suv qushlari va odam bilan kelib qolgan bir necha tur hasharotlar, urgimchaklar va mollyuskalardan iborat. Melaneziya faunasining xilma-xilligini ular bir vaqtlar katta quruklik bilan bogʻlanganligidan deyish mumkin. Koʻpchilik hayvonlar (echki, mushuk, chuchqa, quyon) Yevropa va Shimoliy Amerikadan odam bilan birga kelib qolgan.

Manbalar
Polinom

Polinom (poli... va lot. nomen — nom) — koʻphadning boshqacha nomi.

Manbalar
Poliolefinlar

Poliolefinlar — olefin katori (etilen, propilen, butilenlar va boshqalar)dagi toʻyinmagan uglevodorodlarning polimerlanishidan hosil boʻladigan sintetik polimerlar. P.ning fizik-mexanik va kimyoviy xossalari ularning tabiatiga va olinish usuliga bogʻliq. P. ishlab chiqarilish koʻlami va turli sanoat tarmoqlarida qoʻllanishi jihatidan sintetik polimerlar ichida birinchi oʻrinda turadi (yana qarang Polietilen, Polipropilen, Poliizobutilen).

Manbalar
Polipeptidlar

Polipeptidlar — koʻp sonli aminokislotalar qoldigʻidan iborat peptidlar.

Manbalar
Poliplar

Poliplar (yun. polypus — koʻpoyoqli) — yakka yoki koloniya boʻlib oʻtroq yashovchi boʻshliqichlilarning umumiy nomi. Asosan, dengizlarda (gidralar — chu-chuk suvlarda) tarqalgan; oʻlchami bir necha mm dan bir necha m gacha. Gavdasi silindrsimon, yuqori tomonida pay-paslagichlar bilan oʻralgan ogʻzi joylashgan. Pastki "tovon" tomoni bilan sub-stratga (yakka yashovchi P.) yoki koloniya poyasiga (koloniya boʻlib yashovchi P.) yopishadi. Koʻpchilik koloniya boʻlib yashovchi P. tashqi yoki ichki ohak yoki organik skeletga ega. Harakatlanishi, asosan, paypaslagichlarining choʻzilishi yoki qisqarishidan iborat. Ayrim yakka yashovchi P. (gidralar, aktiniyalar) substratda sekin siljishi mumkin. Nasl gallanishi orqali koʻpayadigan boʻshliqichlilarda P. jinssiz nayel boʻlib, faqat kurtaklanish yoki koʻndalang boʻlinish orqali koʻpayadi va P. yoki meduzalar hosil qiladi.

Manbalar
Poliplar (oʻsik)

Poliplar — surunkali yalligʻlanish natijasida shilliq pardaning maʼlum qismida paydo boʻladigan soʻrgʻichsimon oʻsiklar. Burun, ichak, meʼda, bachadon va tananing boshqa boʻshliqdaridagi shilliq pardaning gipertrofiyalanishi oqibatida vujudga keladi. Kelib chiqishiga koʻra, qon P.i (bachadonda qolib ketgan yoʻldosh parchasi atrofidagi qon individlaridan hosil boʻla-di), yoʻldosh P. i (bachadonda qolib ketgan yoʻldosh parchasidan oʻsib chiqa-di), yumshoq P. (shilliq pardaning mahalliy yalligʻlanish giperplaziyasi tufayli paydo boʻladi) farq qilinadi. Meʼda, ichakdagi P. baʼzida ogʻriqsiz kechib, faqat shu aʼzolar biror kasallik tufayli operatsiya qilingandagina uni koʻrib qolish mumkin. Baʼzan yaraga aylanib qonaydi, ovqat hazm qilish qiyinlashib qoladi. Burundagi P. nafas yoʻlini toʻsib qoʻyadi. Zaruriyat boʻlsa, operatsiya qilinadi.

Manbalar
Poliploidiya

Poliploidiya (poli- Ko'p va yun.{ploidiya} eidos — koʻrinish, shakl) — tirik organizmlar hujayrasidagi xromosomalari sonining ularning gaploid miqdoriga nisbatan 3 yoki undan koʻproq marta oshib ketishi. Bunday hujayra yoki undan rivojlangan organizm poliploid deyiladi. Xromosomalar soni 3-marta oshganida triploid, 4-marta oshganida tetraploid deyiladi. Poliploid organizm otaona organizmga nisbatan yirik va kuchli boʻladi. P. oʻsimliklar orasida keng Tap-kalgan; madaniy oʻsimliklar, odatda, poliploid boʻladi. P. hayvonlar orasida ayrim qisqichbaqasimonlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, as-karidalarda uchraydi. Sunʼiy P. yuqori harorat, nurlanish, kimyoviy moddalar (kolxitsin va boshqalar) taʼsir et-tirib hosil qilinadi. P. katta amaliy ahamiyatga ega. Poliploid oʻsimliklar yirik va serhosil boʻladi. P. dan oʻsimlik navlari xususiyatini yaxshilash, yirik va serhosil navlar yetishtirishda keng foydalaniladi.

Rus olimi B. L. Astaurov tut ipak qurti ikki xil zotining duragaylaridan serpusht tetraploid zotni yetish-tirgan. Ana shu asosda Astaurov ayrim jinsli hayvonlarning poliploid formalari partenogenez va gibridizatsiya usuli bilan kelib chiqishi mumkinligini amalda isbot qildi.

Manbalar
Polipropilen

Polipropilen — propilennmg termoplastik polimeri [—CH2—CH2(CH3)—]„; rangsiz kristall modda. Mol. m. 30000—500000. Suyuqlanish temperaturasi 172°, zichligi 920–930;kg/m3. Kislotalar, ishqorlar, erituvchilar va anorganik yemiruvchi muhitlarga chidamli. Benzol, organik erituvchilar va efirda eriydi. Polipropilen propilenni oddiy temperatura va 10—40 atm. bosimda katalizator ishtirokida polimerlab olinadi. Polipropilen mahsulotlari puxta va yeyilmaydi, dielektrik. Tolalar, plyonkalar, idishlar, agressiv muxitlar uchun quvurlar, sovitkich va radio detallari ishlab chiqarishda qo'llanadi.OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

Manbalar 

Plastiklar
Polipropilen tolalar

Polipropilen tolalar - polipropilen eritmasidan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Polipropilen tolalarning elastikligi, egilishga mustahkamligi poliamid tolalarnikidan yuqori, ammo yemirilishga chidamliligi pastroq. Polipropilen tolalar kislotalar, ishkrrlar, organik erituvchilar taʼsiriga barqaror, issiqlik va elektrizolyasion xossalari yaxshi. Issiqqa va yorugʻlik nuriga nisbatan chidamsiz. Polipropilen tolalardan choʻkmaydigan arqonlar, toʻrlar, filtrlovchi va tiqma materiallar, brezentlar, gilamlar va boshqa tayyorlanadi.

Manbalar
Poliptix

Poliptix (yun. polyptychos — koʻp qavatli yoki taxtachalardan tuzilgan) — 1) koʻp tabaqali 3 dan ortiqtasvir yoki relyefli buklama: rassom yoki rassomlar guruhi tomonidan yaratilgan asar;2) umumiy gʻoya, yagona rang va kompozitsiya jiqatidan birlashgan bir nechta kartina.

Yevropa mamlakatlarida ibodatxona mexroblari uchun ishlangan ikona asarlari ham koʻp qismli boʻlib, P.ning yorqin namunasidir. P. asarlari alohida qismlarda ishlanib birlashtirilishi yoki bir yuzaga ishlanib hoshiya yoki chiziklar bilan bir necha qismlarga ajratilishi mumkin. 16-asrdan Gollandiya, Germaniya va boshqalarda ibodatxonalar uchun "Injil"dan olingan syujetlarga kompozitsiyalar, koʻp qismli asarlar ishlash keng yoyildi. Mas, aka-uka Van Eyklar P.ning yorqin namunasini yaratgan.

Oʻzbekistonda P.ning ilk namunasi 19-asr oxirlarida qurilgan ibodatxonalar meqroblari uchun yaratilgan iko-nastaslardir.

Manbalar
Polis

Polis (yun. polis, lot. civitas) — shahar-davlat. Yunoniston va Qad. Italiyada jamiyat va davlatni ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy tashkil etishning alohida shakli. P. davlat apparati toʻla huquqli erkak fuqarolarning xalq majlisi (apella, ekklesiya), kengash (gerusiya, areopag, bule, senat) va turli saylanuvchi mansabdor shaxslar (magistratlar) dan tashkil topgan. P.lar oligarxik (mas, Sparta) yoki demok-ratik (mas, Afina) boʻlgan. P.dagi shahar aholisining bir qismi (meteklar, perieklar, har qanday huquklardan mahrum boʻlgan qullar) fuqarolar tarkibiga kiritilmagan va huquqsiz boʻlgan. P. Yunonistonda miloddan avvalgi 4-asrning boshida (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi 5-asr), Rimda miloddan avvalgi 3—1asrlarda (eng rivojlangan davri miloddan avvalgi 5—3-asrlar) inqirozga uchragan.

Manbalar
Polis (maʼnolari)

Polis:

 Polis (yun. polis, lot.
 Polis (shartnoma) (frans. police, ital.
Sugʻurta shartnomasi

Sugʻurta shartnomasi - jismoniy yoki yuridik shaxs (sugʻurta qildiruvchi) bilan sugʻurta tashkiloti (sugʻurtalovchi) oʻrtasida vujudga keladigan fuqarolik huquqiy munosabatlar asosi. Sugʻurta boʻyicha majburiyatlar shartnoma tuzish yoki majburiy sugʻurtani rasmiylashtirish orqali vujudga keladi. Sugʻurta shartnomasi yozma shaklda tuzilishi lozim. Sugʻurta shartnomasi bitta hujjatni tuzish asosida yoki sugʻurtalovchi tomonidan sugʻurta qildiruvchiga uning yozma arizasi yoki ogʻzaki murojaatiga binoan imzolanadi. Sugʻurta shartnomasining shartlarini oʻz ichiga olgan sugʻurta polisi (guvohnomasi) topshirish yoʻli bilan tuzilishi mumkin. Sugʻurtalovchi shartnoma tuzish chogʻida sugʻurtaning alohida turlari boʻyicha Sugʻurta shartnomasining oʻzi ishlab chiqqan shakllarini qoʻllashga haqli.

Sugʻurta shartnomasining muhim shartlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksida (929 modda) belgilab qoʻyilgan. Mulkiy Sugʻurta shartnomasida sugʻurta qildiruvchi bilan sugʻurtalovchi oʻrtasida: 

sugʻurta obʼyekti boʻlgan muayyan mol-mulk yoxud boshqa mulkiy manfaat toʻgʻrisida; yuz berishi ehtimoli tutilib sugʻurta amalga oshirilayotgan voqea (sugʻurta hodisasi)ning xususiyati toʻgʻrisida; sugʻurta puli miqdori toʻgʻrisida; sugʻurta tovoni miqdorini aniklash tartibi haqida, agar shartnomada uni sugʻurta pulidan oz miqdorda toʻlash mumkinligi nazarda tutilgan boʻlsa; sugʻurta mukofotining miqdori va uni toʻlash muddati; shartnomaning amal qilish muddati haqida kelishuvga erishilishi lozim. Shaxsiy Sugʻurta shartnomasida taraflar oʻrtasida: sugʻurtalangan shaxhgʻaqida; sugʻurtalangan shaxs hayotida yuz berishi ehtimoli tutilib sugʻurta amalga oshirilayotgan voqea (sugʻurta hodisasi)ning xususiyati; sugʻurta puli miqdori; sugʻurta mukofotining miqdori va uni toʻlash muddatlari; shartnomaning amal qilish muddati va boshlar a xaqida kelishuvga erishilishi lozim.

Sugʻurta shartnomasi tuzilayotganda sugʻurta qildiruvchi oʻziga maʼlum boʻlib, sugʻurta hodisasi yuz berishi ehtimolini va uning yuz berishi tufayli kutilajak zarar miqdori (sugʻurta xavfi)ni aniqlash uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan xarakatlarni sugʻurtalovchiga xabar berishi shart. Sugʻurta shartnomasi boʻyicha taraflar oʻz majburiyatlarini bajarmaganda yoki lozim darajada bajarmaganda qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan tartibda va asoslarda javobgar boʻladi. Sugʻurta shartnomasi amal qilishining boshlanishi, muddatidan oldin bekor boʻlishi yoki oʻz-oʻzidan haqiqiy hisoblanmasligi hollari qonunda koʻrsatilgan. Umrbod Sugʻurta shartnomasi 20 yoshdan 70 yoshgacha boʻlgan fuqarolar bilan tuziladi. 1guruh nogironlari bilan bunday shartnoma tuzilmaydi.

Manbalar
Polisintetik tillar

Polisintetik tillar - sintetik tillarnnnt turi. Bunday tillarda barcha grammatik maʼnolar, odatda, morfemalari davomli ketma-ket joylashgan soʻz tarkibida beriladi. Polisintetik tillar, asosan, ergativ qurilishga (gapda ish-harakat bajaruvchisi hamda obʼyektning aloqida maxsus kelishikda boʻlishidan iborat sintaktik tuzilma) ega boʻlgan chukchakamchatka, eskimosaleut, abxaz-adigey tillari, shuningdek, Shim. va Markaziy Amerikadagi koʻplab indeys tillaridir. Affikslarning eng koʻp miqdordagi tizmasi (shaxs, son, zamon, mayl, harakat usuli va boshqalarni ifodalovchi qoʻshimchalar) feʼl soʻz shakllarida uchraydi. Feʼl soʻz shakli Polisintetik tillarda, odatda, toʻliq gap mazmunini anglatadi. Mas, chukcha tilida "mitvinni-ekvetirkin" feʼl soʻz shakli "biz toʻrlarni qoʻriklayapmiz" degan maʼnoni bildiradi.

Manbalar
Polisomalar

Polisomalar (poli... va yun. soma — tana), poliribosomalar — oqsil sintezining translyasiya bos-qichida informatsion RNK (iRNK) molekulasida ketma-ket joylashib olgan ribosomalr majmui. P.dagi har bir ribosoma bitta oqsil molekulasini sintezlaydi. Shuning uchun P. soni xujayrada oqsil biosintezi jadalligining koʻrsatkichi hisoblanadi. P. en-doplazmatik toʻr naychalari membranalari bilan bogʻlangan boʻlishi (bogʻlangan ribosomalar) yoki gialoplazmada erkin joylashishi (erkin ribosomalar) mumkin. Bogʻlangan ribosomalarda hujayradan tashqariga chiqariladigan oqsillar, erkin ribosomalarda esa hujayraning oʻz faoliyati uchun zarur boʻlgan oqsillar sintezlanadi. Oqsil sintezi tugallanga-nidan keyin P. iRNK molekulasidan ajralib, sitoplazmaga tushadi (yana qarang Ribosomalar, Biosintez).

Manbalar
Polispast

Polispast (yun. polyspastos — koʻp arqonlar bilan tortiladigan) — bir necha qoʻzgʻaluvchan va qoʻzgʻalmas bloklar hamda shu bloklar orqali oʻtkazilgan poʻlat arqonlar (troslar)dan iborat yuk koʻtarish qurilmasi. P. yordamida koʻtariladigan yukning vazni bloklar va poʻlat arqonlar tarmogʻiga tarqaladi, shuning uchun yukni koʻtarish uncha qiyin boʻlmaydi. P. koʻpincha yuk koʻtarish mashinalari (mas, yuk koʻtarish kranlari)ning bir qismi hisoblanadi. Baʼzan, P. chigʻir (lebedka) bilan birlashtirib yasaladi. Yengil yuklarni koʻtarishda P.ning oʻzidan mustaqil tarzda foydalanish mumkin. P. qurilish, portlar va uy-roʻzgʻorda ishlatiladi.

Manbalar
Polistirol P

POLISTIROL [-SN2-SN (S6N5)-]P —stirolnpng chiziqli polimeri, rang-siz yoki sargʻish shishasimon shaffof modda, mol. m. 30000—500000, zichligi 1060 kg/mh shishalanish temperaturasi 93°. Sanoatda stirolni polimerlab olinadi. Dielektrik xossasi yuqori, aromatik uglevodorodlarda, keton, efir va aldegidda eriydi; spirtda erimaydi; suv, kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli. P. ni quyish, presslash va boshqa usullar bilan qayta ishlab olish mumkin. Shnekli pressda ishlov berib yupqa elektr izolyasiya plyonkalari (stirofleks) tayyorlanadi. Karbonat angidrid gazi, azot bilan koʻpiklashtirib penoplast hosil qilinadi. Yuqori chastotali dielektriklar tayyorlashda, uy-roʻzgʻor va texnika buyumlari ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Polisulfidlar

Polisulfidlar - tarkibida nisbatan koʻproq oltingugurt atomi tutgan sulfidlar. Ishqoriy metallar P.i (maye Na2S2, Na2S5) va ishqoriy-yer metallar P.i barqarorroq hisoblanadi. Tarkibidagi oltingugurtning miqdoriga qarab sariq rangdan qizil ranggacha boʻladi. Kislotalar taʼsirida P. oltingugurt ajratib chiqarib parchalanadi. P. sulfidlarning konsentrlangan eritmalariga oltingugurt kukuni qoʻshib qaynatish nati-jasida xreil qilinadi. Charm, boʻyagichlar, polisulfid kauchuklar va boshqa ishlab chiqarish da qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kimyo
Politeizm

Politeizm (poli… va yun. theos – xudo), koʻpxudolik – koʻp xudolarga eʼtiqod qilish. Monoteizm (yakkaxu-dolik)ning aksi. Qadimgi Misr, Yunoniston, Rimdagi dinlar Politeizmga asoslangan dinlardir.

Manbalar
Poliuretanlar

Poliuretanlar — makromolekulalarining asosiy zanjirida takrorlanuvchi uretan guruhi —OCONH— boʻlgan yuqori molekulali birikmalar. P. xossalariga kura poliamidlarga yaqin turadi. Glikollarni diizotsia-natlar bilan birgalikda bosqichsimon mexanizm boʻyicha polimerlab olinadi. P. kislotalar, mineral va organik moylar, benzin va oksidlovchilar taʼsiriga chidamli. P. penoplast, kauchuk, yelim, plyonka, korroziyabardosh qoplama, sintetik tola olishda qoʻllanadi.

Manbalar
Polifagiya

Polifagiya (poli... va ... fagiya) — 1) odamlarda, mechkaylik — ovqatni haddan tashqari koʻp isteʼmol qilish. P. sogʻlom odamda energiya va oqsilga talabning oshishi (uzoqochlikdan, ogʻir jismoniy mehnat va yuqumli kasalliklardan soʻng) yoki ayrim kasalliklar (qandli diabet, buqoq va boshqalar), shuningdek, gipotalamusdagi ovqatlanish markazining qoʻzgʻalishi tu-fayli (mas, nevrozlar, aqli zaiflik-da) paydo boʻladigan soxta ochiqish hissi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin; 2) hayvonlarda, hammaxoʻrlik (zoologiya); hayvonlar (polifaglar)ning xilma-xil oʻsimlik va hayvonlar bilan oziqlanishi. Masalan, oʻtloq parvonasi qurti 160 turga yaqin oʻsimlik, sariq oʻrmon chumolisi yuzlab tur hasharotlar va boshqa umurtqasizlar hamda ayrim oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Baqalar, qur-baqalar, kaltakesaklar, koʻpchilik yirt-qich qushlar (kalxatlar, burgutlar), sut emizuvchilar (boʻrilar, tulkilar) P. hisoblanadi. P. ovqat hazm qilish sistemasida muayyan anatomik, biokimyo-viy va fiziologik moslanishlar (mas, xilmaxil fermentlar boʻlishi) bilan bogʻliq. P. hayvonning oziq kam boʻlgan chekka shimol yoki choʻl sharoitida yashab qolishiga imkon beradi. Hayvonlarning bir xil yoki bir necha xil oziq bilan oziqlanishi monofagiya yoki stenofagiya deyiladi.

Manbalar