Dengiz toshbaqasi

Dengiz toshbaqalari deb (Chelonioidea superoilasi) Testudines va Cryptodira turkumiga mansub sudralib yuruvchilardir. Dengiz toshbaqalarining yetti xil turi ajratib koʻrsatiladi: Avstraliya yashil toshbaqasi (Natator depressus), Yashil toshbaqa (Chelonia mydas), Bissa (Eretmochelys imbricata), Atlantika ridleyasi (Lepidochelys kempii), Loggerxed yoki karetta (Caretta caretta) va Zaytun toshbaqa (Lepidochelys olivacea). AQSH suvlarida mavjud boʻlgan dengiz toshbaqalarining barchasi (yuqorida sanab oʻtilganlarning barchasi, Avstraliya yashil toshbaqasidan tashqari) yoʻqolib ketish xavfi ostidagi turlar toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq yoʻqolib ketish va/yoki xavf ostida boʻlganlar roʻyxatiga kiritilgan. Dengiz toshbaqalarining yettinchi turi Avstraliya, Papua-Yangi Gvineya va Indoneziya suvlarida mavjud boʻlgan yashil toshbaqadir. Dengiz toshbaqalarini qattiq qobiqli (cheloniid) va teri qobiqli (dermochelyid) toifalariga ajratish mumkin. Dengiz toshbaqalari turlari yuqorida sanab oʻtildi. Teri qobiqli toshbaqalarga — Terili toshbaqa (Dermochelys coriacea) kiritilishi mumkin.

Tavsif 
Yetti turdagi dengiz toshbaqalarining har biri uchun urgʻochilar va erkaklar bir xil oʻlchamda; ularda jinsiy dimorfizm yoʻq. Umuman olganda, dengiz toshbaqalari quruqlikdagi yoki chuchuk suvdagi turlariga qaraganda koʻproq fusiform tana tuzilishiga ega. Ikkala uchidagi bunday torayib ketish uning hajmini pasaytiradi va dengiz toshbaqalari boshqa koʻplab toshbaqalardan farqli oʻlaroq, bosh va oyoq-qoʻllarini himoya qilish uchun qobiqlariga torta olmasligini anglatadi. Biroq sodda tana tuzilishi ishqalanish va suvda tortishni kamaytiradi va dengiz toshbaqalariga osonroq va tezroq suzish imkonini beradi.

Terili dengiz toshbaqasi eng katta dengiz toshbaqasi boʻlib, uzunligi 2-3 m (6-9) fut) uzunligi, 1-1,5 m (3-5 fut) va ogʻirligi 700 kg gacha (1500 funt). Boshqa dengiz toshbaqalari turlari kichikroq, asosan 60-120 sm (2-4 fut) uzunlikda boʻladi.

Dengiz toshbaqalarining bosh suyagi suyak bilan oʻralgan yonoq mintaqalariga ega. Garchi bu holat eng qadimgi qazilma sudralib yuruvchilarda (anapsidlar) topilgan holatga oʻxshab koʻrinsa-da, bu dengiz toshbaqalarida yaqinda paydo boʻlgan xususiyat boʻlib, ularni anapsidlarga bogʻlashning ilmiy ahamiyati yoʻq.

Taksonomiya va evolyutsiya 
Dengiz toshbaqalari, boshqa toshbaqalar bilan birga, Testudines tartibining bir qismidir. Dengiz toshbaqasidan tashqari barcha turlar Cheloniidae oilasiga kiradi. Chelonioidea superoilasi nomi va Cheloniidae oilasi nomi qadimgi yunoncha soʻzdan kelib chiqqan:  (khelone). Terili dengiz toshbaqasi esa Dermochelyidae oilasining yagona aʼzosi.

Dengiz toshbaqalarining kelib chiqishi soʻnggi yura davriga (150 million yil oldin) borib taqaladi. Ularning eng qadimgi vakili erta boʻr davridan Desmatochelys padillai hisoblanadi.

Dengiz toshbaqalarining oyoq-qoʻllari va miyalari ularning ovqatlanishiga moslashish uchun rivojlangan. Ular ovqatni ushlab turish, surish va oziqlantirish uchun oyoq-qoʻllaridan foydalanadilar. Bu ularga yanada samarali ovqatlanishga yordam beradi.

Tarqalishi va yashash joyi 
Dengiz toshbaqalarini qutb mintaqalaridan tashqari barcha okeanlarda uchratish mumkin. Yashil dengiz toshbaqalari faqat Avstraliyaning shimoliy qirgʻogʻida yashaydi. Atlantika ridleyasi (Lepidochelys kempiiAtlantika ridleyasi faqat Meksika koʻrfazida va Amerika Qoʻshma Shtatlarining sharqiy qirgʻogʻida yashaydi.

Dengiz toshbaqalari odatda kontinental suvlarda uchraydi. Hayotning dastlabki uch-besh yilida dengiz toshbaqalari koʻp vaqtlarini dengiz oʻtlari boʻyralarida suzuvchi pelagik zonada oʻtkazadilar. Ayniqsa, yashil dengiz toshbaqalari koʻpincha Sargassum toʻshaklarida uchraydi, ular dengiz oʻtlari orasidan oziq-ovqat, boshpana va suv topadi. Dengiz toshbaqasi voyaga yetganidan soʻng qirgʻoqqa yaqinlashadi. Uyalash mavsumida urgʻochilar qumli sohillarga tuxum qoʻyish uchun qirgʻoqqa keladi.

2020-yilda COVID-19 virusi natijasida inson faoliyatining pasayishi dengiz toshbaqalarining uyalarini koʻpayishiga olib keldi. Tailandning baʼzi hududlarida gʻayritabiiy darajada koʻp uyalar paydo boʻldi va Floridada ham xuddi shunday hodisa sodir boʻldi. Bu holatni ifloslanish va inson taʼsirining kamayishi bilan tushuntirish mumkin.

Hayotiylik sikli 

Dengiz toshbaqalarining jinsiy yetuklikka yetishi uchun oʻnlab yillar kerak boʻladi. Yetuk dengiz toshbaqalari koʻpayish joylariga yetib borish uchun minglab kilometrlarni bosib oʻtishlari mumkin. Dengizda juftlashgandan soʻng, katta yoshli urgʻochi dengiz toshbaqalari tuxum qoʻyish uchun quruqlikka qaytadilar. Dengiz toshbaqalarining har xil turlari turli darajadagi filopatiyani namoyish etadi. Kamdan-kam holatlarda, urgʻochilar tuxumdan chiqqan sohilga qaytadilar. Bu har ikki-toʻrt yilda bir marta sodir boʻlishi mumkin.

Yetuk uya quruvchi urgʻochi deyarli har doim tunda sohilga chiqadi va uya yaratish uchun mos qum topadi. U orqa qanotlari yordamida 40-50 sm chuqurligida dumaloq teshik qazadi. Teshik qazilgandan soʻng, urgʻochi yumshoq qobiqli tuxumlari bilan uyasini toʻldirishni boshlaydi. Turlarga qarab, odatda 50-350 tagacha tuxum qoʻyishi mumkin. Uya qoʻygandan soʻng, u yana qum bilan toʻldiradi, sirtni qayta shakliga soladi va tekislaydi, soʻngra koʻzga koʻrinmas holga kelguncha oʻsimliklar bilan bekitib qoʻyadi. U shuningdek, uyalarni qazishi mumkin. Butun jarayon 30 dan 60 daqiqagacha davom etadi. Keyin u tuxumlarni qarovsiz qoldirib, okeanga qaytadi.

Urgʻochilar bir mavsumda 1-8 marta tuxum qoʻyishlari mumkin. Urgʻochi dengiz toshbaqalari suvda juftlashish va quruqlikda tuxum qoʻyish oʻrtasida almashinadi. Dengiz toshbaqalarining aksariyat turlari alohida-alohida uya quradilar. Ammo ridley dengiz toshbaqalari arribada (kelish) deb nomlanuvchi qirgʻoqqa ommaviy ravishda keladi.

Dengiz toshbaqalarining jinsi haroratga bogʻliq, yaʼni rivojlanayotgan dengiz toshbaqasining jinsi u taʼsir qiladigan haroratga bogʻliq. Issiqroq haroratda urgʻochi, sovuqroq harorat esa erkak tuxumdan chiqadi. Tuxum 50-60 kun davomida inkubatsiya qilinadi. Bitta uyadagi tuxumlar qisqa vaqt ichida birga chiqadi. Dengiz toshbaqalarining bolasi tuxum qobigʻidan ajralib, qumni qazib, dengizga sudraladi. Dengiz toshbaqalarining aksariyat turlari tunda tuxumdan chiqadi.

Fiziologiya

Osmoregulyatsiya 
Dengiz toshbaqalari okean uchun gipotonik ichki muhitni saqlab turadi. Gipotoniklikni saqlab qolish uchun ular ortiqcha tuz ionlarini chiqarib yuborishlari kerak. Boshqa dengiz sudralib yuruvchilari singari, dengiz toshbaqalari ham tanani ortiqcha tuzdan tozalash uchun maxsus bezga tayanadi, chunki sudraluvchilar dengiz suviga qaraganda yuqori ion konsentratsiyasiga ega siydik ishlab chiqara olmaydi. Dengiz toshbaqalarining barcha turlari orbital boʻshliqda dengiz suviga qaraganda koʻproq tuz konsentratsiyasiga ega boʻlgan koʻz yoshlarini ishlab chiqarishga qodir boʻlgan lakrimal bezga ega.

Terili dengiz toshbaqalari dengiz toshbaqalarining boshqa turlariga nisbatan osmotik muammoga duch kelishadi, chunki ularning asosiy oʻljasi meduza va boshqa jelatinli plankton boʻlib, ularning suyuqliklari dengiz suvi bilan bir xil tuz konsentratsiyasiga ega.

Chiqish jarayonida yoʻqolgan suvni toʻldirish uchun baliqlar okeanga kirgandan soʻng darhol dengiz suvini ichishga bogʻliq. Tuz bezlari tuxumdan chiqqandan keyin tezda boshlanadi, shuning uchun yosh dengiz toshbaqalari okeanga kirgandan soʻng darhol ion va suv muvozanatini oʻrnatishi mumkin.

Shoʻngʻish fiziologiyasi 
Dengiz toshbaqalari oʻpkalari boʻlgan havo bilan nafas oluvchi sudraluvchilardir, shuning uchun ular muntazam ravishda nafas olish uchun yuzaga chiqadilar. Dengiz toshbaqalari koʻp vaqtlarini suv ostida oʻtkazadilar, shuning uchun ular uzoq vaqt nafas olishlari kerak. Shoʻngʻish davomiyligi koʻp jihatdan faoliyatga bogʻliq. Dengiz toshbaqasi odatda suv ostida 5-40 daqiqa vaqt oʻtkazishi mumkin, uxlayotgan dengiz toshbaqasi esa 4-7 soat davomida suv ostida qolishi mumkin.

Nafas olish uchun sirtga chiqqanda, dengiz toshbaqasi bir marta portlovchi va tez nafas olish bilan oʻpkasini tezda toʻldirishi mumkin. Ularning katta oʻpkalari kislorodning tez almashinuvini taʼminlaydi va chuqur shoʻngʻish paytida gazlarni ushlab turmaydi.

Sovuqni hayratda qoldirish — bu dengiz toshbaqalari sovuq okean suviga tushganda sodir boʻladigan hodisa (), bu toshbaqalarning yer yuzasiga suzib chiqishiga olib keladi va shuning uchun ularning suzishini imkonsiz qiladi.

Ekologiya

Parhez 
Dengiz toshbaqalari, Kemp ridley, zaytun ridley va qirgʻiy dengiz toshbaqalari butun hayoti davomida hamma narsa bilan oziqlanadi. Omnivor toshbaqalar turli xil oʻsimlik va hayvonot dunyosini, jumladan dekapodlar, dengiz oʻtlari, dengiz oʻtlari, gubkalar, mollyuskalar, knidarlar, echinodermalar, qurtlar va baliqlarni isteʼmol qilishi mumkin. Biroq, baʼzi turlar maʼlum oʻljaga moslashgan.

Yashil dengiz toshbaqalarining dietasi yoshga qarab oʻzgaradi. Voyaga yetmaganlar hamma narsa bilan oziqlanadilar, ammo ular yetuk boʻlgach, faqat oʻtxoʻr boʻlib qoladilar. Ushbu dietani oʻzgartirish yashil dengiz toshbaqasining morfologiyasiga taʼsir qiladi. Teri dengiz toshbaqalari deyarli faqat meduzalar bilan oziqlanadi va meduzalar populyatsiyasini boshqarishga yordam beradi.

Odamlar bilan munosabat 
Dengiz toshbaqalari butun dunyo boʻylab ovlanadi, lekin koʻplab mamlakatlarda koʻpchilik turlarini ovlash noqonuniydir. Dunyo boʻylab dengiz toshbaqalarining katta qismi oziq-ovqat uchun ovlanadi. Dunyoning koʻp qismlari uzoq vaqtdan beri dengiz toshbaqalarini mazali taom deb hisoblashgan. 1700-yillarda Angliyada dengiz toshbaqalari yoʻq boʻlib ketish arafasida boʻlganda, koʻpincha toshbaqa shoʻrvasi sifatida isteʼmol qilingan. Miloddan avvalgi V asrga oid qadimgi Xitoy matnlarida dengiz toshbaqalari ekzotik delikates sifatida tasvirlangan. Dunyo boʻylab koʻplab qirgʻoq jamoalari oqsil manbai sifatida dengiz toshbaqalariga bogʻliq boʻlib, koʻpincha bir vaqtning oʻzida bir nechta dengiz toshbaqalarini yigʻib oladi va kerak boʻlgunga qadar ularni orqalarida tirik saqlaydi. Sohil xalqlari isteʼmol qilish uchun dengiz toshbaqalarining tuxumlarini yigʻadilar.

Qadimgi yunonlar va qadimgi rimliklar oʻzlarining elitalari tomonidan ishlatiladigan turli xil buyumlar va bezaklar uchun, masalan, taroq va choʻtkalar uchun dengiz toshbaqalarini (birinchi navbatda, qirgʻiy dengiz toshbaqasidan) qayta ishlaganlar. Terisi poyabzal va turli xil charm buyumlar sifatida foydalanish uchun qadrlanadi.

Ekotizimlar uchun ahamiyati 

Dengiz toshbaqalari yashash joylarining ikkita turida asosiy rol oʻynaydi: okeanlar va sohillar/qumtepalar. Dengiz toshbaqalari, shuningdek, sariq tanga bilan simbiotik munosabatlarni saqlab turadi, bunda baliq dengiz toshbaqasining qobigʻida oʻsadigan suv oʻtlarini yeydi.

Tabiatni muhofaza qilish holati va tahdidlar 

IUCN Qizil roʻyxati dengiz toshbaqalarining uchta turini „yoʻqolib ketish xavfi ostida“ yoki „yoʻqolib ketish xavfi ostida“ deb tasniflaydi. Qoʻshimcha uchta tur „zaif“ deb tasniflanadi. Yassi dengiz toshbaqasi „maʼlumotlar yetishmasligi“ deb hisoblanadi, yaʼni maʼlumotlar yoʻqligi sababli uning saqlanish holati aniq emas. Dengiz toshbaqalarining barcha turlari dengiz toshbaqalari va dengiz toshbaqalari mahsulotlarining xalqaro savdosini cheklovchi CITES I ilovasida keltirilgan.

* ESA dengiz toshbaqalarini turlari boʻyicha emas, balki populyatsiyasi boʻyicha boshqaradi.

Yirtqichlar va kasallik 
Dengiz toshbaqalarining oʻlimining aksariyati hayotning boshida sodir boʻladi. Dengiz toshbaqalari odatda bir vaqtning oʻzida 100 ga yaqin tuxum qoʻyadi, lekin oʻrtacha hisobda uyadan faqat bitta tuxum balogʻat yoshiga qadar omon qoladi. Yenotlar, tulkilar va dengiz qushlari uyalariga bostirib kirishi mumkin yoki tuxumdan chiqqandan keyin bir necha daqiqa ichida ular okeanga birinchi yugurishda yeyishi mumkin.

Fibropapillomatoz kasalligi dengiz toshbaqalarida shish paydo boʻlishiga olib keladi. Dengiz toshbaqalari uchun xavf tugʻdiradigan koʻplab narsalar tabiiy yirtqichlar boʻlsa-da, odamlarning doimiy oʻsib borayotgan mavjudligi bilan dengiz toshbaqalari turlariga borgan sari koʻproq tahdidlar paydo boʻldi.

Dengiz toshbaqalari nafas olish uchun suv yuzasiga chiqishi kerak. Baliqchining toʻriga tushib, ular suvga chiqa olmaydi va shu tariqa choʻkib ketadi. 2007-yil boshida Bengal koʻrfazida toʻrdan keyin bir necha oy davomida deyarli mingga yaqin dengiz toshbaqalari tasodifan oʻldirilgan.

Toshbaqalarni istisno qiluvchi qurilmalar (TED) qisqichbaqalar toʻrlarida dengiz toshbaqalarining ovlanishini 97 foizga kamaytirdi.

Brakonerlik 

Dengiz toshbaqalari uchun yana bir katta tahdid — qora bozorda tuxum va goʻsht savdosi. Bu butun dunyo boʻylab muammo, lekin ayniqsa Xitoy, Filippin, Hindiston, Indoneziya va Lotin Amerikasi qirgʻoq boʻyidagi davlatlarni tashvishga solmoqda. Hisob-kitoblarga koʻra, Meksikada yiliga 35 000 dengiz toshbaqasi oʻldirilgan, Nikaraguada ham xuddi shunday.

Iqlim oʻzgarishi 
Iqlim oʻzgarishi dengiz toshbaqalariga ham tahdid solishi mumkin. Sohillardagi qum harorati tuxumda rivojlanayotgan dengiz toshbaqasining jinsini aniqlaganligi sababli, haroratning koʻtarilishi juda koʻp urgʻochi tugʻdirishi mumkin degan xavotir bor. Biroq, iqlim oʻzgarishi dengiz toshbaqalarining jinsi taqsimotiga qanday taʼsir qilishi va boshqa qanday tahdidlarni keltirib chiqarishi mumkinligini tushunish uchun koʻproq tadqiqotlar talab etiladi.

Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, dunyodagi iqlim oʻzgarishi dengiz toshbaqalarining jinsini oʻzgartirmoqda. 2018-yil yanvar oyida joriy biologiya „Dunyodagi eng yirik dengiz toshbaqalari populyatsiyalaridan birining ekologik ogohlantirishi va feminizatsiyasi“ tadqiqoti dengiz toshbaqalarining erkak tugʻilgandan koʻra koʻproq urgʻochi boʻlib tugʻilishini koʻrsatdi. Olimlar Buyuk toʻsiq rifi yaqinidagi koʻplab dengiz toshbaqalarining bolalaridan qon namunalarini oldilar. Ushbu tadqiqotdan oldin erkak va ayolning nisbati juda normal edi.

Neft toʻkilishi 
Dengiz toshbaqalari neftning ifloslanishiga juda taʼsirchandir, chunki neftning suv yuzasida qolishga moyilligi va neft ularning hayot aylanishining har bir bosqichida ularga taʼsir qilishi mumkin. Yogʻ dengiz toshbaqalarining ovqat hazm qilish tizimiga kirganda zaharlashi mumkin.

Reabilitatsiya 
Yaralangan dengiz toshbaqalari Florida shtatining Boka Raton shahridagi Gumbo Limbo tabiat markazi, Shimoliy Surf shahridagi Karen Beasli dengiz toshbaqalarini qutqarish va reabilitatsiya qilish markazi kabi professional tashkilotlar tomonidan qutqariladi va tegishli muolaja qilinadi (va iloji boʻlsa, okeanga qaytariladi).

Qoʻshimcha oʻqish

Manbalar