MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Baxshi

Baxshi (; ; ; ; bagʻsha — ustod, maʼrifatchi; sanskritcha bhikshu — qalandar, darvesh):

1) xalq dostonchisi. Qoʻshiq va dostonlarni yoddan kuylovchi, aytuvchi, avloddan-avlodga yetkazuvchi sanʼatkor. Baxshi soʻzi baʼzan shaman maʼnosida ham qoʻllanadi. Dostonchilarni esa yuzboshi, soqi, sannovchi, jirov deb ataydilar. Baxshilar, asosan, ikki toifaga — ijrochi va ijodkor Baxshilarga boʻlinadi. Ijro-ch i Baxshilar, asosan, ustozidan oʻrgangan dostonlarni juzʼiy oʻzgarishlar bilan aynan kuylasalar, ijodkor Baxshilar ogʻzaki epik anʼana asosida dostonning oʻz variantlari, hatto ular asosida yangi dostonlar ham yaratadilar. Bunday Baxshilar shoir deb ham yuritiladi. Mas, Ergash shoir, Fozil shoir, Poʻlkan shoir, Abdulla shoir, Xidir shoir va boshqa Baxshi doston va qoʻshiqdarni qoʻbiz, doʻmbi-ra, dutor kabi sozlar joʻrligida kuy-laydi. Xorazm Baxshilari dostonlarni asosan, dutor, qisman tor bilan ijro etadilar, ularga gʻijjak va boʻlamonda sozchilar joʻr boʻladilar. Doston kuylash, shogʻird yetishtirishda qatiy tartib, qonun-qoidalarga rioya qilingan (yana q. Dostonchilik); 

2) moʻgʻullar istilosi davrida budda dinidagi qalandarlarni, uygʻur alifbosi asosida turli hujjatlar tuzuvchi idora xodimlarini, moʻgʻullardajarrohlarni.Chigʻatoy ulusi, Oltin Oʻrda, Qozon va Qrim xonliklarida kotiblarni, Boburiylar davlatidagi harbiy qismlarning hisobkitob ishlarini olib boruvchi va ularga maosh toʻlovchi yirnk amaldorlarni, Buxoro xonligida maʼmuriy binolar qurishda mablagʻ (sarf-xarajat) hisobini olib boruvchi kishilarni, turkmanlarda urut oqsoqollarini ham Baxshi deb atashgan.

Yana q. 

 Dostonchilik
 Oqin
 Oshiq

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dostonchilik
Baxya

Baxya (fors.) — toʻgʻri chok: 1) rangli yoʻgʻon (paxta yoki ipak) ipdan tiqilgan chok. Mahsi, etik, tufli va boshqa bu-yumlarga tiqiladi; 2) kiyim-kechakning toʻgʻri chok bilan bostirilgan qirgʻogʻi, cheti; 3) chevarlikda keng tarqalgan va asosiy chok. Tayyorlanayotgan buyumlarning barcha asosiy qismlarini biriktirib tikishda qoʻllaniladi; 4) meʼmorlikda gʻisht terish va boshqalarda hosil boʻladigan chok.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batsillalar

Batsillalar (lot. bacillum — tayoqcha) — sporalar hosil qiladigan tayoqchasimon bakteriyalar. Oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi. B. saprofitlar (kasalliktarqatmaydigan, zararsiz) va patogen mikroblar (kasallik tarqatuvchilar) deb ikki guruhga boʻlinadi. Saprofitlar tabiatda koʻp uchraydi. Patogen B.ga kuydirgi, qoqshol va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatuvchi mikroblar kiradi. B. organik moddalarni mineral moddalarga aylantirishda qatnashadi. Ayniqsa pektinlar hosil boʻlishida ularning ahami-yati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bachadon boʻyni eroziyasi

Bachadon boʻyni eroziyasi – bachadon boʻyni shilliq qavatining yuza shikastlanishi. Bachadon boʻyni eroziyasi eta koʻpincha jinsiy aʼzolardati shishlanish kasalliklari (kolpit va boshqalar) sabab boʻladi; bu kasalliklarda bachadondan koʻp chiqindi ajraladi, bundan tashqari, bachadon boʻynidagi bezlar ham koʻp shilliq ajratadi, natijada shilliq qavat yuzasi bichilib, shilinadi. Bachadon boʻyni eroziyasi e. abort, tugʻruq vaqtida bachadon boʻyni shilliq qavatining zararlanishi, shuningdek gormonal jarayonlarning buzilishidan ham yuzaga kelishi mumkin. Shilliq qavatning zararlangan yuzasi (ch i n eroziya) tezda bachadon boʻyni kanalidan oʻsib chiqqan silindrik epiteliy bilan qoplanadi – soxta eroziya vujudga keladi. Kasallik uzok, vaqtgacha (oylab, yillab) hech qanday belgisiz kechishi mumkin. Uni qancha barvaqt anikdansa, tez va oson davo qilinadi; kechiktirib yuborilsa, xavfli oʻsmaga aylanib ketishi mumkin Bachadon boʻyni eroziyasi e.ning oldini olish uchun jinsiy aʼzolarning turli yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida davolash, eng muhimi muntazam ravishda yiliga ikki marta tibbiy koʻrikdan oʻtib turish lozim.

Manbalar
Bachadon tushishi

Bachadon tushishi – bachadon va diloqning oʻz oʻrnidan pastga siljishi bilan kechadigan kasallik; bunda bachadon toʻla (jinsiy teshikdan chiqib ketadi) yoki qisman (jinsiy teshikdan bachadon boʻyni chiqadi xolos) tu-shishi mumkin. Koʻproq yoshi kattaroq ayollarda kuzatiladi.

Ichki jinsiy aʼzolarni oʻz oʻrnida ushlab turadigan chanoq tubi muskullari faoliyatining buzilishi, qorin ichki bosimining ortishi, jinsiy aʼzolarning rivojlanmay qolishi, tugʻ-ruq asoratlari, organizm toʻqimalarining boʻshashishi va boshqa sabab boʻladi. Bachadon tushishi natijasida chanoqdagi boshqa aʼzolar: qovuq, toʻgʻri ichak devori ham siljiydi. Bachadon tushganda belda ogʻriq pay-do boʻladi, koʻp oqchil keladi, yurish qiyinlashadi. Agar bachadon toʻla tushgan boʻlsa, bemor siyishga qiynaladi, chunki siydik yoʻli bekilib qoladi, bunda kuchli ogʻriq, baʼzan bachadonning yalligʻlanish kasalliklari va bachadon boʻynida turli yarachaqalar hosil boʻli-shi kuzatiladi. Bemorning ahvoliga qarab davo tayinlanadi, zaruriyat boʻlsa operatsiya qilinadi. Hozirgi vaqtda operatsiya yangi – laparoskop apparati yordamida yengil oʻtkazilmoqda. Operatsiya qilish mumkin boʻlmasa, bachadon xalqasi (kolso)dan foydalanish tavsiya etiladi, buni faqat vrach (ginekolog) buyuradi. Bachadon tushishining oldini olish uchun, uning ilk alomatlari sezilganda dar-hol ginekologga koʻrsatish va buyurganlarini (jismonan zoʻriqmaslik, davo fizkulturasi bilan shugʻullanish, qorin devori boʻshashgan boʻlsa, bandaj taqish va boshqalar) bekam-koʻst bajarish lozim; bunda eng muhimi chilla davri tartibiga qatiy rioya qilishdir.

Bachadon tushishi hayvonlarda hamuchraydi. Bunda bachadon agʻdarilib, tashqariga chiqib qoladi. U, asosan, hayvonlarning vaqtidan oʻtib tugʻishi, buzoq va yoʻldoshning qiyinlik bilan tortib olinishi, hayvon tuqqandan keyin toʻlgʻoqning zoʻrayishi natijasida sodir boʻladi. B. tushganda jinsiy yoriqdan qizil goʻshtdor narsa chiqib, pochaning yuqorisigacha osilib qoladi. Oʻz vaqtida yordam berilmasa, bachadon qorayib, toʻq qizil rangga kiradi, soʻng nekroz hosil boʻladi. Davolash: sigirning chanoq to-monini yelkasiga qaraganda balandroq qilib qoʻyib, bachadondan yoʻldosh aj-ratiladi. Toʻlgʻoqni pasaytirish uchun 1% li novokain eritmasidan 20 – 30 ml yuboriladi. Bachadon achchiqtosh eritmasi yoki kaliy permanganatning kuchsiz (1:4000 – 6000) eritmasi bilan yuviladi. Bachadonni toʻgʻrilash uchun qin lablariga yaqinroq joyni qoʻl bilan qisib, chanoq boʻshligʻiga kirgiziladi.

Manbalar
Bachadondan tashqari homiladorlik

Bachadondan tashqari homiladorlik – urugʻlangan tuxum hujayraning bachadondan tashqarida taraqqiy etishi. Urugʻlangan tuxum hujayraning payvandlangan joyiga qarab, homila bachadon nayining oʻzida (Bachadondan tashqari homiladorlik h.ning shu xily eng koʻp uchraydi), tuxumdon yoki qorin boʻshligʻida, shuningdek bachadonning rudimentar shoxida rivojlanishi mumkin. Bachadon naylarida yalligʻlanishga xos oʻzgarishlar (chandiq va boshqalar) boʻli-shi oqibatida ular oʻzining asosiy funkiiyasi, yaʼni urugʻlangan tuxum hujayrani bachadon boʻshligʻiga oʻtkazish qobiliyatini yoʻqotadi (qarang Homshshdorlik), natijada urugʻlangan tuxum hujayra shu joyning oʻzida taraqqiy etadi. Koʻpincha ayollar jinsiy aʼzolari kasalliklari (polip, oʻsma va boshqalar), infantilizm (jinsiy aʼzolarning yetilmay qolishi), bot-bot bola oldirish, bolani uzoq vaqt emizish va boshqa sabab boʻladi. Kasallikning kechishi va belgilari uning xili, bos-qichi hamda homiladorlikning muddatiga bogʻliq. Bachadondan tashqari homiladorlik h.ning hamma xilida ham kindan qonli chiqindi ajraladi, baʼzan qon ketishi, qorin pastila ogʻriq, boʻshashish, bosh aylanishi, koʻngil aynishi, rang oʻchishi kuzatiladi. Bachadondan tashqari homiladorlik h. bachadon nayida boʻlsa, homiladorlikning 4 – 6 haftasida nay yoriladi, bunda qorin pastila chidab boʻlmaydigan ogʻriq boʻlib, hatto hushdan ketish mumkin. Koʻp qon ketishi tufayli qon bosimi pasayadi, tomir tez, lekin bilinar-bilin-mas u radi. Ogʻirroqhollarda shok roʻy berishi mumkin. Bachadondan tashqari homiladorlik h.ga gumon qilinganda ayol darhol kasalxonaga yotqiziladi va jarroxlik usuli bilan davolanadi. Operatsiyadan keyin maʼlum muddatgacha yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida da-volatish, vaqt-vaqti bilan muntazam tibbiy (asosan akusherginekolog) koʻrikdan oʻtib turish Bachadondan tashqari homiladorlik h.ning oldini olishda juda muhim ahamiyat kasb etadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
Skyorovya I. S.Shevchenko T. K., Aktualnoʻe problemoʻ akusherskoy patologii, T., 1990.
Bachki

Bachki – 1) oʻsimlik ildizidagi kurtaklardan yoki tana ostidan oʻsib chiqadigan novdalar. B.larning oʻsib chi-qishi tabiiy vegetativ koʻpayishning bir usulidir. Yantoq, pechak, olcha, ol-voli, terak, qayragʻoch, boʻztikan B.lar orqali koʻpayadi. Bunday koʻpayishda oʻsimliklarning tuproq orasidagi po-yasi bilan birga ildizlari ham kurtaklanib, poya chiqaradi; 2) ustki kiyim (chopon, chakmon, yaktak va boshqalar)ning tagi tor kelganda oldi va orqa qismi orqasiga kiritiladigan uloq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Botanika
Bashadar qoʻrgʻonlari

BASHADAR QOʻRGʻONLARI - Togʻli Oltoy oʻlkasining yaylov va choʻllarida yashagan (miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmi) chorvador skif qabilalarining qabristoni. Bashadar qoʻrgʻonlari  Oltoyning Qorakoʻl daryo vohasida joylashgai Kulada qish-logʻi yaqinidagi Bashadar degan joydan topilgan. 1950-yilda professor S. I. Rudenko tekshirgan, 60 dan ortiq qoʻrgʻon borligi aniqlangan. Ulardan 2 tasi ochilgan. Qoʻrgʻonlar doyra shaklida. Bal. 1,5 – 2 m, diametri 40 – 60 m ga yetadi. Bashadar qoʻrgʻonlari da yogʻoch harilar toʻshalgan, tomiga 50 — 60 sm qalinlikda daraxt poʻstlogʻi toʻshamasi va 1 m qalinliqda shox-shabba yopilgan maxsus xona topildi. Xonaning shipi qora namat bilan qoplangai. Bu xonaga moʻmiyolangan murda solingan tobut qoʻyilgan. Murda va u bilan birga kumilgan buyumlar yaxshi saqlangan. Bashadar qoʻrgʻonlari  urugʻ yoki qabila oqsoqollarining mo-zorlari boʻlib, ularda suyak va jezdan ishlangan yoy oʻqi, zeb-ziynat buyumlari, kiyim-kechak qoldiklari, moʻmiyolangan murda va bosh suyaklari yorilgan 10 otning skeleti topildi. Ularning egar va yuganlari oltin qoplama naqshlar bilan bezatilgan. Shuningdek, ikkita yogʻoch tobutda erkak va ayol murdasi va 14 ot skeleti ham topildi. Ikkala tobut va ularning qopqoqlari hayvon su-ratlari bilan bezatilgan. Erkak tobutiga qator ketayotgan 4 yoʻlbars va burama shoxli bugʻu surati solingan. Ayol tobuti qopqogʻiga ham 4 yoʻlbars, pastrogʻiga esa 2 bugʻu, 3 arhar va 2 toʻngʻiz surati chizilgan. Tobut devoridagi yoʻlbars suratlari ustiga gul solingan hoshiyali namat yopilgan. Murdalarning kamari va qindagi shamshiri ham saqlangan. Biroqmo-zor bir vaqtlar talangani uchun undagi qimmatbaho buyumlar, otlarning egar, yuganlaridagi oltin va kumush taqinchoqlar yoʻqolgan. Bashadar qoʻrgʻonlari da topilgan bu sanʼat buyumlari Sibirning uzoq oʻtmish madaniyatidan, Togʻli Oltoy aholisining qadimdan Yaqin Sharq va Old Osiyo bilan iqtasodiy va madaniy aloqada boʻlganidan dalolat beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Osiyo tarixi
Qutlugʻ Basharov

Qutlugʻ Basharov (1925.31.12, hozirgi Olmaota viloyati Malaaksu qishlogʻi) — grafik rassom, Oʻzbekiston xalq rassomi (1975). Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi faxriy aʼzosi (1997). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1952 — 56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1982). Asosan linogravyura, litografiya, akvarel usuli da ishlangan dastgoh va kitob grafikasi asarlari bilan tanilgan. B. asarlarida bezatilayotgan asar, badiiy asar harakternoʻy ochib berishga institutiladi, obrazlar ruhiyatini chuqur sritadi. Dastgoh grafikasiga mansub triptixlari, avtolitografiya turkumlari flomaster bilan qogʻozga ish-lagan "Oʻzbekiston musiqasi va raqslari" turkumi (1973), portretlar ("Alisher Navoiy", 1968; "Abu Rayhon Beruniy", 1972; "Akmal Ikromov" va boshqalar), rangli gravyura turkumlari ("Insonga tinchlik kerak", 1983; "Sharq ayollari", 1984)bor. Rangtasvirda ham samarali ijod qildi: "Navoiyning hayoti va ijodi (1995), Amir Temur 660 yilligiga moybuyoq asarlari turkumlari ("Amir Temur lashkarboshi", "Amir Temur portreti" va boshqa, 1996) va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Bashorat

Bashorat (arab. — xushxabar, suyunchi xabar) — ilmiy bilishning bir shakli, hali fanga toʻla maʼlum boʻlmagan, imkoniyat tariqasidagi hodisalar, turli jarayonlar toʻgʻrisida oldindan fikr aytish. B. ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi, shundan kelib chiqadi. Har bir fan B. uchun boy material beradi. Mas, astronomiyadagi bili ml ar Oy va Quyosh tutilishi muddatini bir necha yil oldin aiiq qilib belgilash imkonini berdi; kimedagi bilimlar asosida hali topilmagan elementlar oldindan aytildi va h. k. Nazariy va tajriba maʼlumotlarini umumlashtirish, hodisalar qonuniyatlari va aloqasini hisobga olish asosida oldindan aytish ijtimoiy hayotda, fan rivojida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baya-mare

Baya-mare (Rumin tili: Baia Mare; Venger tili: Nagybanya; Nemis tili: Frauenbach)  — Ruminiya shim.dagi shahar, Maramuresh judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 150 ming kishi (1989). Konchilik sanoati rayoni markazi. Rangli metallurgiya (mis, oltin, kumush, qoʻrgʻoshin) sanoati rivojlangan. Kime, mebel ishlab chiqarish, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shahar 1329-yildan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan Shtefan minorasi (15-asr) va boshqa saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayamo

Bayamo — Kubaning sharqiy qismidagi shahar, Granma provinsiyasining maʼmuriy markazi, Bayamo daryosi boʻyida. Aholisi 125 ming kishi (1990). Bayamo  tugun i. Shakarkamish, kofe, kakao, don ekinlari, msvalar yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. B.da oziq-ovqat (asosan shakarqand zavodlari), toʻqi-machilik, tamaki, qurilish materiallari ishlab chiqarish sanoati korxonalari bor. Shaharga 1513-yilda asos so l in gai.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Kuba shaharlari
Bayamon

Bayamon — Puertorikodagi shahar, Bayamon munitsipal okrugining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishi (1990). Neftni qayta ishlash, ma-shinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, sement sanoati korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayan shirey

Bayan shirey, Banans, Ag shirey — kechpishar vinobop uzum navi. Vatani — Ozarbayjon. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli usadi. Bargi katta (diametri 19 — 22 sm), toʻgarak, besh, boʻlakchali, bargining usti silliq, orqasida tuklar deyarli yoʻq, cheti oʻtkir arra tishli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda, silindr-konussimon, tigʻizligi oʻrtacha, ogʻirligi 200—250 g . Gʻujumi oʻrtacha (10 – 18 mm), yumaloq, sargʻish-yashil, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3500° boʻlganda (kurtak yozganidan boshlab 165 kunda) yetiladi. Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 120—200 (yaxshi qaralganda 350) u/ga, kasalliklarga chidami oʻrtacha. Bu nav Zakavkazye, Oʻrta Osiyo, Shim. Kavkaz, Ukrainada rayon-lashtirilgan. Oʻzbekistonning hamma hududlarida yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. Koʻproq novda qoldirib, uzunroq qoʻyib kesiladi. Asosan vino mah-sulotlari va sharbat olish uchun yetishtiriladi (qarang Tok).

Havolalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uzum navlari
Teshaboy Bayandiyev

Teshaboy Bayandiyev (1931.19.12, Toshkent) — teatrshunos olim. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼ-at arbobi (1981). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1994). Toshkent davlat sanʼat institutipi tugatgan (1954). 1954—59 yillar Qoraqalpogʻiston davlat filarmoniyasida badiiy rahbar. 1968—74 yillar Toshkent davlat sanʼat institutida dotsent, fakultet dekani, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1974-85), 1992-yildan professor vazifasini bajaruvchi oʻqituvchi. 1986—92 yillar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi Tarix, til va adabiyot institutining katta ilmiy xodimi. Ilmiy faoliyati asosan qoraqalpoq va oʻzbek teatri muammolariga bagʻishlangan. "Qoraqalpoq qizi", "Nevara" nomli pyesalarning muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliy Bayanov

Anatoliy Viktorovich Bayanov (1930.20.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining filol. ftini tugatgan (1952). 1952—88 yillarda Namangan pedagogika instituti, Lsninobod pedagog xodimlar malakasiii oshirish instituti, Chelyabinsk va Toshkent shahri hamda tumanidagi maktablarda ishlagan. 1988—98 yillarda Toshkent tumanidagi 4maktab rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Pedagogik faoliyati davomida oʻz tajribasiga suyangan holda 50 ga yaqin metodik qullanmalar yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1930-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar
Baqa joʻxorisi

Baqa joʻxorisi, torol (Lepidium latifolium L.) — krestguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi tik usadi (40 —100 sm), suyet shoxlanadi. Barglari yaxlit, choʻzinchoq, arra tishli. Gullari oq, shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi qoʻzoqcha (1,5 – 2 mm). Ildizi oʻq ildiz. Maydan avgustgacha gullaydi va mevalaydi, iyun va sentabrda urut-laydi. Urugʻidan va bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari 15 — 25° da unadi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibirda koʻp tarqalgan. Xalq tabobatida dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda gʻallazor, bedapoya, paxtazorlarda, ariq boʻylari, partov yerlar, bogʻ va dalalarda begona oʻt sifatida uchraydi. Ekin qator oralariga ishlov berish, oʻtoq qilish bilan yoʻqotiladi (yana q. Tunbosh).

Manbalar
Baqalar

Baqalar, baqasimonlar (Ranidae) — dumsiz, suvda hamda quruqlikda yashovchilar oilasi. Tanasining uz. 3 sm dan 20 sm, baʼzan 32 sm gacha. Tishlari yuqori jagʻlarida joy-lashgan. Tanasi ixcham, orqa oyoqlari nisbatan uzun (sakrovchi). 46 urugʻi 555 turi maʼlum. Jan. Amerika, Jan. Avstraliya va Yangi Zelandiyadan tashqari yer yuzining hamma qitalarida keng tarqalgan. Evolyatsiya jarayonida sodir boʻlgan adaptiv radiatsiya tufayli bu oila bir necha filogenetik guruhlarga, 8 kenja oilaga boʻlingan. Ularning asosiysi asl baqalar (Rana) urugʻi 200 turni, shu jumladan uz. 32 sm, ogʻirligi 3,5 kg keladigan goliaf baqasini (R. goliaph) va hoʻkiz-baqani oʻz ichiga oladi. Asl baqalarning orqa oyoqlaridagi barmoqlari orasida pardasi, tilining orqa erkin uchida ayrisi boʻladi. Oʻlja ushlayotgan baqalar tilining orqa tomonini otadi. Asl baqalar, yashil (oʻt) baqa (R. temporaria), hovuz baqasi (R. esculenta, yaʼni R. lessonae), oʻtkir tumshuq baqa (R. arvalis, yaʼni R. terrestris) Yevropaning sharqiy qismida uchraydi. Oʻrta Osiyo, jumladan Oʻzbekistonda asl baqalarning faqat bir turi — koʻl baqasi (R. ridibunda) tarqalgan. Bu tur Kavkaz, Qozogʻiston va Yevropa mamlakatlarida ham uchraydi. Koʻl baqasining suvda yashaydigan shakli yashil, quruqlikda yashaydigan shakllari esa qoʻngʻir tusda boʻladi. Baqalarning bir qancha turlari (oʻtkir tumshuq baqa, yashil baqa), suv havzalari yaqinidagi nam joylarda yashab, faqat koʻpayish davrida suvga tushadi, boshqalari (mas, koʻl baqasi) asosan suvda yashaydi va oʻrmon hamda dasht mintaqalaridagi suv havzalarida tarqalgan. Baqalar odatda juda harakatchan bulib, faol hayot kechiradi. Qanotli hasharotlar, yirik baqalar esa mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Ayrim baqalar suv havzalari tubidagi balchikda, boshqalari quruqlikdagi pana joylarda yashaydi. Asosan suv havzalariga tuxum qoʻyib koʻpayadi. Urgʻochisi 500 dan 11 minggacha tuxum qoʻyadi. Koʻpchilik baqalar koʻpayish davrida har xil ovoz chiqarib sayraydi. Baqalar ovozi har bir tur va jineda oʻziga xos boʻladi. Ayrim baqalar (mas, kul baqalar) koʻpchilik mamlakatlarda pishirib isteʼmol kilinadi. Baqalar lab. tekshirishlari uchun asosiy obyekt hisoblanadi. Shim. Amerikada uchraydigan leopard baqalar Xalqaro Qizil ki-tobga kiritilgan. Baqa koʻzining orqa tomonida joylashgan nogʻora pardasi eshitish organi hisoblanadi. Erkak baqalar boshining ikki yonida tovushni kuchaytiradigan kulrang pufaklar — rezonatorlar boʻladi. Baqalar urchish davrida vaqillagan ovoz chiqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqaterak

Baqaterak — toldoshlarga mansub daraxt (qarang Terak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqatishlar

Baqatishlar () - burchaktishlilar oilasiga mansub suvda hamda qurukdikda yashovchilar urugʻi. Tanglayidagi tishlari baqalarnikiga oʻxshash koʻndalang qisqa qator boʻylab joylashgan. Oldingi oyoqlarida 4 tadan, orqa oyoqlarida 5 tadan barmoqlari boʻladi. Tanasi yashil-kulrang yoki qoʻngʻir tusda, uz. 25 sm gacha. B. togʻlardagi tubi toshloq soylarda 2500 m gacha balandlikda tarqalgan. Har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, chuvalchanglar bilan oziqlanadi. Kunduzi toshlar ostiga bekinib oladi, kechasi faol ov qiladi, baʼzan quruqlikka ham chiqadi. Urgʻochisi 50 — 100 ta tuxum qoʻyadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. 5 yilda voyaga yetadi. 2 turi maʼlum. Sichuan B.

() Xitoyda tarqalgan. Yettisuv B. ()HHHr uz. 20 sm. Jun-gʻor Olatovi (Tyanshan) endemigi Kizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Baqachanoq

Baqachanoq (Anodonta) — ikki pal-lalilar sinfiga mansub mollyuskalar urugʻi. Plastinka jabralilar turkumi sadafdorlar oilasiga kiradi. Chigʻanogʻining uz 20 smgacha. Chigʻanogʻida qulfli tishlar boʻlmasligi tufayli tishsiz de-yiladi. Baqachanoq Yevropa, Shimoliy Afrika, Oʻrta Osiyo (jumladan Oʻzbekiston) va Sibirdagi oqmaydigan yoki sekin oqadigan chuchuk suv havzalarida yashaydi. 50 ga yakin turi maʼlum. Chigʻanogʻi ikkita palladan iborat. Terisi tananing ikki yonida mantiya hosil qiladi, chigʻanogʻi chetida boʻrtib chiqqan naychasimon 2 ta sifoni bor. Suv tana boʻshligʻiga ostki sifondan kirib, ustki sifondan chiqib ketadi. Baqachanoq suv oqimi orqali nafas oladi va oziqlanadi. Ayrim jinsli, germafrodit turlari ham uchraydi. Tuxumlari jabrasiga yopishib rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi (gloxidiy) sifon chiqarib, baliqdar terisiga yoki jabrasiga yopishib olib parazitlik qiladi. Lichinka suv ostiga tushib voyaga yetadi. Lichinkasi va yosh Baqachanoqlar baliqlar uchun oziq hisoblanadi. Chigʻanogʻi va goʻshti uy hayvonlariga yem sifatida beriladi. Chigʻanogʻi boshqa sadafdorlarnikiga nisbatan yupqa boʻlganidan sadaf olish uchun foydalanilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqachinorsoy

Baqachinorsoy (Kalqonotasoy) -Navoiy viloyati Navoiy tumanidagi soy. Koratogʻning jan. yon bagʻridan 850 m balandlikdan boshlanadi va Zaraf-shon daryosiga yetmasdan, Qalqonota qishlogʻi yonida tugaydi. Uzunligi 28 km, hav-zasining maydoni 142 km². B. juda kamsuv, asosan buloq suvlaridan tuyinadi, faqat yogʻingarchilik paytlarida toʻlibroq oqadi. Bahorda B.dan koʻpincha sel keladi. Eng yirik irmogʻi Bironsoy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar