MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bernulli sxemasi

Bernulli sxemasi — ehtimollar nazariyasip" qoʻllaniladigan tajribalarning mustaqil takrorlanishini ifodalovchi asosiy matematik modellardan biri. Bernulli sxemasi Misolida ehtimollar nazariyasining muhim qonunlari (mas, katta sonlar qonuni) ochilgan. Ya. Bernulli nomi bilan atalgan.

Yana q. 

 Bernulli

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernulli tenglamasi

Bernulli tenglamasi — gidrodinamikaning asosiy tenglamasi. Suyuqlik oqimi barqaror (statsionar) boʻlganda suyuqlikning oqish tezligi v bilan bosimi r orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bernulli tenglamasi ga koʻra suyuqlik koʻndalang kesimi oʻzgaruvchan gorizontal quvurdan oqayotgan boʻlsa, quvurning tor joylarida suyuqlikning tezlign kattaroq, bosimi kichikroq va, aksincha, quvurning keng joylarida bosimi kattaroq, tezligi kichikroqboʻladi. Bernulli tenglamasi gidravlika masalalarini yechishda, mas, quvurning biror koʻndalang kesimidan vaqt birligida oqib oʻtayotgan suyuqlik (yoki siqilgan gaz) miqdorini hisoblashda ishlatiladi. Buning uchun Pito naychasi yordamida suyuqlikning bosimi aniqlanadi. Bernulli tenglamasi ning gidravlika va texnika, gidrodinamikada muhim ahamiyati bor. Hajm birligidagi suyuqlik energiyasining saqlanish qonunidan foydalanib D. Bernulli chiqargan (1738).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bernshteyn Eduard

BERNSHTEYN (Bernstein) Eduard (1850.6.1 Berlin 1932.18.2) - Germaniya sotsialdemokratik partiyasining yetakchilaridan biri. Partiya markazin organi "Sotsial-demokrat" gaz.ning muharriri (1881—90). 90- yillar oʻrtasidan marksizm bilan aloqasini uzdi, uning nazariy asoslarini eskirgan, deb keskin tanqid qildi. Kapitalizm inqirozi muqarrarlign, proletariat inqilobi va diktaturasi haqidagi Marks taʼlimotini, ilmiy sotsializm nazariyasini rad etdi. B. ishchilarsinfi ishlab chiqarishni sotsialistik asosda uyushtirishning uddasidan chiqa olmaydi, sinfiy kurash esa supa boradi. lsb taʼkidladi. Rossiyada Oktabr toʻntarishidan keyin lemipizmga va sotsializm qurilishiga qarshi mafkuraviy kurash olib bordi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beros

Beros (yun., bobilcha Belrushu) (miloddan avvalgi taxminan 350—280) — bobillik tarixchi, maʼbud Marduk ibodatxonasi kohini. Bobildagi harbiy harakatlar munosabati bilan Yunonistonga qochib borib. Kos o.da astrologiya maktabi ochgan. Vataniga qaytgach, mahalliy rivoyatlar va tarixiy anʼanalar asosida podsho Antiox 1 ga atab yunon tilida Bobil tarixini yozgan. B. asarlari bizning davrimizgacha yetib kelmagan. Asarning (koʻp holda faktlar buzib koʻrsatilgan) ayrim parchalari antik va Vizantiya tarixchilari asarlaridan joy olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bersim

Bersim, misr sebargasi (Trifolium alexandrinum) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, yemxashak ekini. Baʼzan koʻkat oʻgʻit uchun ham ekiladi. Misr, Pokiston, Hindiston, AQShda, shuningdek Oʻzbekistonning sholikor hududlarida keng tarqalgan. B. oʻqildizli (1 —1,5 m gacha chuqurlikka kiradi) oʻsimlik. Poyasining balandligi 80—100 sm, sershox, toʻgʻri oʻsadi. Barglari mayda, uzun bandda joylashgan. Toʻpgulli yumaloqchoʻziq (uz. 2—4 sm), gullari oq, pushti, sargʻish rangda. Mevasi bir urugʻli dukkak. Uruglari yaltiroq sariq rangda (1000 dona urugining vazni 2,8—3,5 g). Urugʻi 6— 8° da unib chiqadi. Pichani yumshoq, xushxoʻr. Tarkibida 9,3% protein, 2.4% yog, 46,0% uglevodlar bor. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Kuzda yoki bahorda ekiladi. Uruglik ekish meʼyori 12–16 kg/ga. Gullay boshlaganda oʻriladi. Hosildorligi 70—80 s/ga, bir yilda uchturt bor oʻriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Bertels

Bertels Yevgeniy Eduardovich (1890.13(25). 12, Peterburg1957.7.10, Moskva) — sharqshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi (1956). Turkmaniston Fanlar akademiyasi (1951) faxriy aʼzosi. 

Oʻzbekistonda (1944) va Tojikistonda (1946) xizmat koʻrsatgan fan arbobi, professor (1928), filologiya fanlari doktori (1935). Peterburg universitetining ququqshunoslik (1914) va sharq (1918) fakultetlarini tamomlagan. Fanlar akademiyasi Osiyo muzeyi (keyinchalik Sharqshunoslik instituti)da (1918—42, 1946-yildan umrining oxirigacha), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida, ayni vaqtda Oʻrta Osiyo davlat untida (1942—46) ishlagan. B. Yaqin va Oʻrta Sharqxalqlari, ayniqsa turkiy xalklar madaniyati, tili, adabiyoti, tarixiga oid nlmiy ishlar yaratgan. Sufnylik tariqati va adabiyotiga ayuhida eʼtibor bergan. Mazkur sohalar boʻyicha matnshunoslik maktabi asoschilaridan biri. Firdavsiy (1935), Nizomiy (1940), Navoiy (1948), Jomiy (1949) ijodi haqida monografiyalar yaratgan. Nizomiyning "Iskandarnoma" asarining ilmiytanqidiy matnini tayyorlagan (1948), Firdavsiy "Shohnoma"sining ilmiytanqidiy matnini tayyorlashda rahbarlik qilgan. Fors, oʻzbek, tojik, turkman adabiyotlari tarixidan ocherklar yozgan (1928—35). Oʻzbek yozuvchilari, jumladan Oybek va uning "Navoiy" romani haqida ilmiy tadqikrtlar olib borgan.

Manbalar 
 Izbrannie trudi 1t. 1—5], Moskva, 196086.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bertels Yevgeniy Eduardovich (Bibliograficheskiye ocherki o deyatelyax obshestvennix nauk Oʻzbekistana], |t. 1], T., 1976.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kishilar
1890-yilda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekistonlik sharqshunoslar
Rossiyalik sharqshunoslar
Shohnoma
Bertilon Alfons

BERTILON (Bertillon) Alfons (1853.22.4 Parij 1914.13.2) - fransuz yuristi, sud identifikatsiyasi metodik tizimining ijodkori. Mazkur tizim antropometriya, tasviriy portret, signalitik fotosurat va alohida belgilarni hisobga olish kabilardan iborat, 1890-yildan eʼtiboran deyarli barcha mamlakatlarda qullanilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marcellin Berthelot

Pierre Eugène Marcellin Berthelot (; 1827.25.10—Parij 1907.18.3)—fransuz kimyogari va jamoat arbobi. Termokimyo asoschilaridan biri. Glitserin bilan yogʻ kislotalaridan tabiiy yogʻlarga yaqin birikmalarni sintez qilgan. Glitserinning uch atomli spirt ekanligini, etilendan sulfat kislota ishtirokida etil spirt olish mumkinligini isbotlagan (1854), B. oddiy uglevodorodlardan metan, etilen, atsetilen, benzol va boshqalarni sintez qilgan. 1867-yilda vodorod yodid bilan organik moddalarni kaytarishning umumiy usulini ishlab chiqqan. B. yoqilgʻilarning issiqlik berish qobiliyatini oʻlchash uchun kalorimetrik bombani ixtiro qilgan. B. 1861—63 yillarda fransuz kimyogari L. Pean de SenJil bilan hamkorlikda spirt va kislotalardan murakkab efir hosil boʻlish tezligi ustida ishlar olib borib, kimyoviy kinetikata muhim hissa qoʻshgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1827-yilda tugʻilganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
18-martda vafot etganlar
Kimyogarlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Bertolle Klod Lui

BERTOLLE (Berthollet) Klod Lui (1748.9.12, Talluar, Savoyya1822.6.11, Parij) — fransuz kimyogari, Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1780), kimyoviy muvozanat qaqidagi taʼli.motga asos solgan olimlardan biri. Ammiak (1785), sianid kislota (1786), vodorod sulfid (1788) tarkibini aniqlagai. Gazlamalarni xlor bilan oqartirishni tavsiya etgan va uning nomi bilan yuritiladigan bertolle tuzi— kaliy xlorat (KS1O3) olish usulini kashf qilgan, uzluksizlik prinsipini kimyoga tatbiq etgan. B. fransuz burjua revolyutsiyasi vaqtida oʻqdori (porox), loʻlat va boshqa mahsulotlar ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyishda ishtirok etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertolle tuzi

Bertolle tuzi — kaliy xlorat KClO3, ning ikkinchi nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bertollidlar

Bertollidlar — tarkibi doimiy va karrali nisbatlar qonuniga mos kelmaydigan kimyoviy birikmalar. K. Bertolle nomi bilan atalgan (qarangDaltonidlar va bertollidlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berton

Berton—kechki serhosil olxoʻri navi. Amerikadan keltirilgap. Daraxti oʻrtacha kattalikda, balandligi 5–6 m. Bargi teskari tuxumsimon, qalin, toʻq yashil. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (40—60 g), toʻq binafsha rangda. Eti tigʻiz, xushxoʻr, taʼmi nordonroq. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati ekilgandan keyin 6yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi, sentabrda pishadi. Tarkibida 11,5% qand bor. Tupi 60–150 kg hosil beradi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, sharbatlar, jem, murabbo tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — fan va texnika sohasidagi mukofot. Ayrim olim yoki olimlar guruhiga ilmfan taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshadigan, yuksak amaliy ahamiyatga molik boʻlgan, respublika ilmfani va texnikasining jahon yutuklari darajasiga chiqishini taʼminlaydigan tadqiqotlar; respublika ilmiytexnika dasturlari, loyihalarini amalga oshirishda jiddiy natijalarga erishganlik; oʻz koʻrsatkichlariga koʻra eng yaxshi jahon namunalari darajasidagi yoki ulardan yuqori boʻlgan texnika, materiallar va texnologiyalarning yangi turlarini ishlab chiqqanlik, joriy etganlik va ishlab chiqarishda oʻzlashtirganlik; moddiy, tabiiy, mehnat resurslarining koʻplab tejalishini, atrof muhit muhofazasini taʼminlovchi texnologiyalarni yaratganlik va joriy etganlik; Oʻzbekistonning maʼnaviy merosi va uni rivojlantirish istiqbollarini, jamiyatning madaniy va ijtimoiy taraqqiyotini chuqur anglashga koʻmaklashadigan ijtimoiygumanitar fanlar sohasidagi alohida muhim yutuqlar; jamoatchilik tomonidan keng eʼtirof etilgan, uch va undan ortiq marta nashr qilingan, oʻzida yangi ilmiy gʻoyalarni mujassamlashtirgan, oliy oʻquv yurtlari uchun moʻljallangan original darsliklar uchun beriladi. Dastlab OʻzSSR Davlat mukofoti sifatida 1967-yil 6-sentabrda taʼsis etilgan. 1991-yil 5-martdan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 13-fevraldagi qarori bilan taʼsis qaroriga oʻzgartirishlar kiritilgan. Mukofotga takdim etilgan ishlarni tavsiya qilish, muhokamadan, ekspertizadan oʻtkazishni tashkil etish va mukofotlash bilan bogʻliq boshqa ishlarni bajarish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Fan va texnika sohasida Beruniy (Abu Rayhon Beruniy) nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tuzilgan. Mukofot Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni bilan har 3 yilda Mustaqillik bayrami arafasida beriladi. Mukofotlanganlarga Abu Rayhon Beruniy tasviri tushirilgan faxriy nishon va tegishli guvohnoma topshiriladi. 1996 i.ga qadar 407 kishi shunday mukofotga sazovor boʻlgan.
 

Oʻzbekiston: Taqdirlash belgilari
Beruniy ziji

Beruniy ziji — Beruniy tuzgan yulduzlar jadvali. Unda 1029 ta yulduzning koordinatalari va yulduz kattaliklari berilgan. K. Ptolemey va arab olimi asSoʻfi jadvallariga asoslanib tuzilgan; unda yulduzlarning vaziyatlari ekliptik koordinata tizimida (Q10’ aniqlikda) berilgan. Beruniy oʻz zijini Gʻazna sultopi Masʼudga atab yozgan "Masʼud qonuni" asariga (1030-yil) kiritgan. Beruniy ziji birinchi marta "Masʼud qonuni"ning bir necha qoʻlyozmalari asosida Hindistonning Haydarobod shahrida arab tilida nashr qilingan. Rus tilida birinchi marta 1962-yil bosildi. Oʻzbekistonda rus va oʻzbek tillarida 1973-yil nashr qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jöns Jacob Berzelius

Yene Yakob Berselius (Jöns Jacob Berzelius) (1779.20.8 Veversunda — 1848.7.8, Stokgolm) — shved kimyogari va mineralogi. Upsal universiteti meditsina doktori (1802). Stokgolm universiteti professor (1807), Stokgolm Fanlar akademiyasi aʼzosi (1808), prezidenti (1810) va doimiy kotibi (1818-yildan). Atomizm nazariyasini tajribada asoslash, uni rivojlantirish va kimyoga tatbiq etishda B.ning xizmati katta boʻldi. Oksidlarni analiz qilib, karrali nisbatlar qonuninn boyitdi. 1818-yil 46 element atom massasi kirgan jadvalini eʼlon qildi. Berzelius nazariy qarashlarining asosi kimyoviy yaqinlikning elektr tabiati haqidagi taʼlimotdir. B. Gizinger bilan birgalikda barcha tuzlar kislota va asoslardan iborat degan xulosaga keladi. Ikkala olim turli minerallarni tekshirib, 1803 i. seriyni, 1817-yil selenii, 1828-yil toriyni ochishadi. B. 1824—25 yillarda erkin holdagi kremniy, titan, tantal va sirkoniylarni birinchi boʻlib oldi. 1815-yil baʼzi bir organik kislotalarning formulalarini koʻrsatib berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bersh baliq

Bersh baliq (Lucioperca volgensis)— okunsimonlar oilasiga mansub baliqlar turi, uz. 25—45 sm, ogʻirligi 2 kg gacha. Qora, Azov, Kaspiy dengizlariga quyiladigan daryolar etagida yashaydi. Sudak baligʻiga oʻxshash, 3—4 yoshda voyaga yetadi. Aprel—may oylarida daryoning sayoz joylariga tuxum qoʻyadi. Yosh baliqlar suvdagi umurtqaslz jonivorlar bilan va keyinroq mayda baliqlar bilan oziqdanadi. Bersh baliq kam ovlanadi, tuzlangan holda isteʼmol qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besaragota tizmasi

Besaragota tizmasi — Nurota tizma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmogʻi, Navoiy viloyatida joylashgan. Eng baland joyi 556 m. Uzunligi 12 km. Jan.gʻarbiy yon bagʻirlari Nurota vodiysiga sekin-asta kiyalanib boradi va kuruq soylar bilan parchalangan. Shim.sharqiy yon bagʻirlari Nurota tizmasi yonidagi pastqamlikka tik tushgan. Paleogen va neogenning ohaktosh, qumtosh, gil va konglomeratlaridan tuzilgan. Tizmaning quyi yon bagʻirlari och boʻz, yuqori qismi esa tipik boʻz, mayda shagʻalli tuproqlar bilan qoplangan. Tuproqpar eroziyaga berilganligi tufayli yer usti tuzilishi oʻrqirli. Yon bagʻirlarida asosan shuvoq, efemerlardan suvrang, qoʻngʻirbosh, yaltirbosh, arpaxon va boshqa keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Navoiy viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Bess

Bess — axomaniylarning Baqtriya va Sugʻdiyonadagi satrapi (hokimi). Axomaniylar naslidan. Miloddan avvalgi 333 yil Aleksandr qoʻshinlari bilan Doro III qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan Gavgamela jangoʻda Eron otliq lashkariga qoʻmondonlik qilgan. Eron qoʻshinlari yengilgach, B. Spitamen, Oksiart, Datafarn kabi lashkarboshilar hamda Doro III bilan birgalikda Sugʻdiyonaga chekinadi va qarindoshi Doro III ni xoinona oʻldirib, oʻzini axomaniylar davlatining oliy hukmdori—Artakserks IV deb eʼlon qiladi. Aleksandr unga qarshi Ptolemey Lag boshchiligida lashkar yuboradi. Ptolemey Lag B. turgan qishloqni qurshab olib, qishloq ahlidan uni tutib topshirishni talab qiladi, aks holda barchalarini oʻldirib, qishloqning kulini koʻkka sovurajagini aytadi. Shunda mazkur qishloq ahli Ptolemey Lag lashkariga qarshilik koʻrsatmaydi. Ptolemey Lag B.ni tutib boʻyniga sirtmoq solib, qipyalangʻoch holda Aleksandr qoʻshini oʻtadigan yoʻl boʻyida qoldiradi. Aleksandr oʻsha yoʻldan ketayotib B.ga koʻzi tushadida, undan nega oʻz qarimdoshi va podshohini oʻldirganini soʻraydi. Shunda B. Doroning mulozimlari qutkuvi bilan hamda Aleksandrning koʻnglini olish uchun shunday qilganini aytadi. Aleksandr gʻazablanib, B.ning burun va quloklarini kesishni, soʻng uni Ekbatana (Hamadon)ga yuborib, oʻsha yerda midiyaliklar va forslar koʻz oldida qatl etishni buyuradi.

Baʼzi olimlarning (Sh. Kamoliddinov) fikricha, B. asir olingan joy hozirgi Qashqadaryo viloyatidagi Uzunqir qalʼasi harobasi oʻrnida boʻlgan, bu qalʼa chekinayotgan sugʻdiylarning butun armiyasini sigʻdira olgan. Amudaryodagi Shoʻrob kechuvidan Uzunqir qalʼasigacha 240 km boʻlib, oʻrta asr karvonlari uchun 8 kunlik yoʻl boʻlgan. Yunonmakedon otryadi bir necha yerda toʻxtab dam olgach, bu masofani 4 kunda bosib oʻtgan. B. oʻshanda Uzunqirdan 650 m jan.da joylashgan mahalliy hokimning qarorgohi—Sangirtepa qalʼasiga yashiringan boʻlsa kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—nachala XIII vv., T., 1996, s. 17; Arrian, Poxod Aleksandra, M.—L., 1962.

Qatl qilingan hukmdorlar
Bessa

Bessa (frans. baisse — pasaytirmoq)— birja chayqovchiligi; qimmatbaho qogʻozlar kurs i yoki tovarlar narxini pasaytirish maqsadida amalga oshiriladi. Narxlarni lasaytirishga intiladigan tadbirkor qimmatbaho qogʻozlar yoki tovarlarni maʼlum muddatga sotadi. Kelishilgan muddat va uning ijrosi oʻrtasidagi davr mobaynida bozorda narx tushib ketsa, kelishuvni bajarish muddati kelishi bilan chayqovchisotuvchi qogʻozlar yoki tovarlarni yanada arzonroq narxda xarid qilib, oʻz kontrageptiga shartlashilgan yuqori narxlarda topshirib, foyda olishi mumkin. Shunday qilib, kelishuv tovar yoki qogʻozlarni amadda yetkazib bermay turib ham kurs farqini toʻlash bilan tugaydi. Kurs yoki narx pasayishidagi farq sotuvchi foydasiga, narx koʻtarilganda esa xaridor foydasiga hal boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessel Fridrix Vilgelm

Bessel Fridrix Vilgelm (1784.22.7, Minden, Germaniya — 1846.17.3, Kenigsberg)—nemis astronomi, geodezisti va matematigi. Astrometriya asoschilaridan biri. U 20 yoshligidayoq Gapley kometasi orbitasini hisoblab chiqdi. B. rahbarligida Kenigsberg untida rasadxona qurildi; u umrining oxirigacha shu rasadxona direktori boʻlib ishladi. B.ning astrometrik oʻlchashlar sohasidagi birinchi katta ishi 17-asr 40—50- yillari ingliz astronomi J. Bradleyning yulduzlar jadvalini tuzish uchun bajargan kuzatish natijalarini qayta ishlashga bagʻishlandi va u 1818-yilda "Astronomiya asoslari" nomi bilan chop etildi. B. 1821—33 yillarda Reyxenbax meredian doirasida 75000 yulduz oʻrnini yuqori aniklikda oʻlchadi va "Kenigsberg jadvallari"ni tuzdi. B. birinchilar qatorida yulduzlar parallakttl, shu bilan birga, ulargacha boʻlgan masofalarni aniklzdi. U Sirius va Protsion yulduzlarini bir necha yil kuzatib, bu yulduzlarning yoʻldoshlari bor, deb faraz qildi. Uning taxminlari keyinchalik tasdiqlandi: 1862-yilda Siriusning, 1896-yilda Protsionning yoʻldoshi borligi aniqlandi. B. 1831—41 yillarda rus olimi I. Ya. Bayer bilan birgalikda Sharqiy Prussiyada trangulyatsiya ishlarini bajarib, meridianning bir darajasi uzunligini oʻlchab Yer sferoidi elementini aniqladi. Bu element geodeziyada 100 yilga yaqin ishlatildi va Bessel elementi deb ataldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessel yili

Bessel yili — tropik yil. Quyoshning aberratsiya hisobga olingan oʻrtacha uzunlamasi ropparaso 280° ga teng vaqtdan boshlab hisoblanadi va bu vaqt Yer yuzining biron bir ixtiyoriy nuqtasi uchun bir xil boʻladi. Bessel yili davomiyligi tropik yil davomiyligi bilan barobar, yaʼni: T„q365, 24219879— 0,00000614 T ga teng. Bunda T—1900-yildan keyin oʻtgan yuz yilliklar soni. Nemis astronomi F. V. Bessel nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer Genri

BESSEMER (Bessemer) Genri (1813.19.1, Charlton 1898.15.3, London)—ingliz ixtirochisi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1879). Suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli (bessemer jarayoni)ni ishlab chiqqan (1856). Aylanib turuvchi konverternp yaratgani uchun patent olgan (1860). Ixtirolari uchun B.ga 100 dan ortiq patent berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer jarayoni

Bessemer jarayoni, choʻyanni bessemerlash—yoqilgʻi ishlatmay suyuq choʻyandan poʻlat olish usuli. Ingliz ixtirochisi G. Bessemer taklif kalgan (1856). Kislota asosidagi oʻtga chidamli gʻishtdai terilgan konverter (bessemer konverteri)da amalga oshiriladi. Konverterni gorizontal vaziyatga keltirib, unga suyuq choʻyan quyiladi, soʻngra ostidagi teshikdan havo haydalib, bosimi astasekin orttira boriladi. Konverter vertikal vaziyatga kelganda bosim 2—2,5 at ga yetkaziladi. Suyuq choʻyan qatlamidan havo oʻtib, choʻyandagi qoʻshimchalar (kremniy, marganes, uglerod) oksidlanadi va ancha issiqlik ajraladi, natijada metalldagi qoʻshimchalar kamayadi va temperatura koʻtariladi. Konverterdagi metall temperaturasini va kimyoviy tarkibini oʻzgartirib, reaksiyalarni boshqarib turish mumkin. Bessemer jarayoni da poʻlat 3 bosqichda olinadi. Bessemer jarayoni 15—20 min. davom etadi. Maxsus ruda kerakligi, kislorodkonverter jarayoni taraqqiy etishi bilan Bessemer jarayoni avvalgi amaliy ahamiyatini yoʻqotgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer poʻlati

BESSEMER POʻLATI — maxsus tarkibli (B1, B2 markali) choʻyanni (qarang Bessemer choʻyani) bessemer konverterida qayta ishlab olinadigan poʻlat. Sovuklayin yaxshi kesiladi, oson payvandlanadi va bolgʻalanadi. Rels, shveller, balka, bolt, truba (quvur) va sim kabi prokat mahsulotlari ishlab chiqarishda keng qoʻllaniladi (qarang Loʻlat).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bessemer choʻyani

BESSEMER CHOʻYANI — choʻyanning maxsus xili; tarkibida kremniy va marganes odatdagi choʻyannikidan koʻproq, fosfor bilan oltingugurt esa ozroq boʻladi. B1, B2 markalari bor. Asosan, poʻlat olish uchun ishlatiladi (qarang Choʻyan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bestujev qoramol zoti

Bestujev qoramol zoti — goʻshti va suti uchun boqiladigan zot. Vatani Rossiya.

18-asr oxiri — 19-asr boshlarida mahalliy sigir zotlarini shortgorn, golland, simmental va boshqa zotlar bilan chatishtirib yetishtirilgan (nomi zotdor mollar yetishtirish ishlariga asos solgan zavodchi Bestujev familiyasidan). Rangi targʻilqizil, tanasi choʻzinchoq, suyaklari baquvvat. Boshida, koʻkrak qafasida, qorniyaa oq dogʻlar uchraydi. Buqalarining tirik vazni 750–900 kg, sigirlariniki 500–550 kg, 3000—3800, baʼzan 4500 kg gacha sut beradi. Sutining yogʻlilik darajasi 3,8—4,1%, eng yuqorisi 5,5%. Bestujev qoramol zoti. Tez yetiladi. Soʻyilganda goʻsht chiqishi 60%. Bestujev qoramol zoti. Rossiyaning Ulyanov, Samara, Penza va boshqa viloyatlarida keng tarqzlgan. Oʻzbekistonda faqat xususiy xoʻjaliklarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besuyak

"Besuyak" — 1) oʻzbek xalq sirk sanʼati janrlaridan. 18—19-asrlarda taraqqiy topgan; 2) tanani egibbukish mashqining ustasi, muallaqchi. 19-asr oxiri—20-asr boshida Solih Poʻlatov, Mirbuva, Nosir Niyozmat kabi yirik "B."lar oʻtgan. Hamdamxon bachcha, Dakanxon, Joʻracha singari taniqli raqkrs(a)lar ham "B", boʻlishgan. "B", orqaga egilib boshni oyoqlar orasidan oldinga chiqarib olish, oyoklarni yozib, "koʻprik" boʻlish, kalla, tana, qoʻl va oyoqlarni navbatmanavbat halqalar orasidan oʻtkazish, orqaga egilib, kipriklari bilan yerdagi kumush tangani olish, oyoqyaarni boʻyinda chalkashtirib, qoʻl bilan yurish kabi murakkab akrobatik shakllarni mohirona bajaradi. "B", tomoshalari bozor maydoni, sayilgoh va toʻyxonalarda kichik sholcha ustida surnay yoki doira joʻrnavozligida koʻrsatilgan. Keyinchalik "B".lar anʼanasini akauka Rahmon va Parzin Abduxalilovlar, Karim Zarifov, Rasuljon Rahmonov va boshqa davom ettirdilar. "B".ning ayrim shakllari hozirgi oʻzbek sirki tomoshalarida ham uchraydi. Yana q. Akrobatika.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Besshatir

Besshatir — qad. oʻbalar (mozorqoʻrgʻonlar) majmuasi (miloddan avvalgi 7—4-asrlar). Qozogʻiston Respublikasining Olmaota viloyati, Qapchigʻay qishlogʻidan 116 km sharqda, Ili daryosining oʻng qirgʻogʻidan 3 km uzoqlikda, Jelshagʻir togʻi etaklarida joylashgan. Bu yerdai 2 km masofaga choʻzilgan 31 ta oʻba aniqlangan. 1957—61 yillarda Yettisuv arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. B. oʻbalari Yettisuvdagi saklarning ijtimoiy-maishiy, xoʻjalik tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil