MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dayaklar

Dayaklar — Indoneziya, Malayziya va Bruneydagi xalqlar guruhi (ngadjular, klemantanlar, ibanlar, kenyalar va b.), Kalimantan o.ning tubjoy aholisi. 3,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga amal qilishadi. Xristianlar va musulmon sunniylar bor. D.ning deyarli barchasi qoʻl mehnatiga asoslangan dehqonchilik bilan mashgʻul. Ovchilik, baliqchilik va terimchilik oʻtroq D.da qoʻshimcha mashgʻulot sanaladi. D.ning qishloqlari, asosan, daryo qirgʻogʻining sayoz joylarida joylashgan. 100—500 aholiga moʻljallangan qishloqlarda 50 tagacha oila yashaydigan anʼanaviy uzun uylar bilan bir qatorda 1—5 oila uchun qurilgan uylar ham bor. D.ning ayollari bilan bir qatorda erkaklari ham be-zak buyumlariga oʻch. D. orasida tishlarni qoraytirish va arralatish, shuningdek, badanga turli rasmlar solish (tatuirovka) keng tarqalgan. 19-asr oxirigacha "kalla ovi" udum boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayanxon

Dayanxon (asl ismi — Botu Munke; u "umumiy xon" maʼnosidagi D. faxriy unvoni bilan mashhur boʻlgan) (taxminan 1460 — taxminan 1543) — moʻgʻul xoni (taxminan 1479 yildan). Uzoq vaqt davom etgan ichki kurashlardan soʻng butun Moʻgʻulistonni oʻz hukmronligi ostiga birlashtirgan. 1488 yil oʻzini "ulugʻ yuan qogʻoni" deb eʼlon qilgan. Xitoy ustiga bir necha bor harbiy yurishlar uyushtirgan. D. ning katta qoʻshini (100 ming kishi), behisob chorvasi va mulki boʻlgan. Xangay togʻlari yaqinidagi Xalxada koʻchib yurgan. Moʻgʻulistonni birlashtirish ishiga unga katta yordam bergan mashhur malika Manduxay xotun D.ning xotini edi. D. vafotidan soʻng uning mol-mulki oʻgʻillari oʻrtasida taqsimlab olingan, Moʻgʻuliston esa bir necha xonliklarga parchalanib ketgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daqyonus

Daqyonus, Daqqiyunus — qad. Rim imperatori Diokletian (boshqa bir manbalarga koʻra Detsiy) ismini musulmon Sharqida keng tarqalgan rivoyatlar (xususan, "Ashobu Kahf") da sharqona atalishi. Markaziy Osiyoda arablar istilosiga qadar mavjud boʻlgan shahar harobalari, tangalar va b.ni qad.ligini anglatish uchun "D.dan qolgan" degan ibora ishlatilgan. Xorazm viloyatida joylashgan bir qator qad. shaharlarga hozirgacha afsonaviy shoh — Daqqiyunus asos solgan deb nisbat berishadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daqiqiy

Daqiqiy (asl ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad) (956, Balx — 980, Buxoro) — Somoniylar davrining eng koʻzga koʻringan fors shoirlaridan biri edi. U birinchi boʻlib Eron milliy dostoni “Shohnoma”ni yaratishga kirishgan, biroq 977-yilda atigi 1000 misrani tamomlagandan soʻng oʻldirilgan. Uning ijodini zamondoshi Firdavsiy davom ettirdi.

Ismi  
Daqiqiyning ismi Muhammad ibn Ahmad, otasining ismi Abu Mansur bo'lib, to'liq ismi Abu Mansur Muhammad ibn Ahmad Daqiy edi. U manbalarda odatda Daqiqiy (arab va fors tillarida “aniq” degan maʼnoni anglatadi) taxallusi bilan mashhur.
Daqiqiy yoshligida oʻqish uchun Buxoroga kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashab qolgan. U somoniy amirlaridan Mansur ibn Nuh (961—76 yillar hukmronlik qilgan) hamda Abulqosim Nuh ibn Mansur (976—997 yillar hukmronlik qilgan) saroyida xizmat qilgan. Daqiqiy sharq adabiyotida mavjud lirikaning barcha janrlarida sheʼrlar yozgan. Eski manbalarda uning qasida, gʻazal, ruboiy, qitʼa, bahoriyot, chiston singari janrlardagi asarlardan tarkib topgan devoni borligi taʼkidlangan. Lekin hanuzgacha shoirning qoʻlyozmasi topilmagan. Shoir merosidan ayrim namunalar tazkira va lugʻatlardagina saqlanib qolgan. D. qasidagoʻylik va gʻazalnavislikda ustod sanʼatkor darajasiga koʻtarilgan. U oʻz sheʼrlarida doʻstlikni, muhabbatni, maʼrifatni kuylagan; qasidalarida donishmand, odil podsho boshchiligidagi markazlashgan davlat uchun kurash gʻoyasini ifodalagan. Bundan tashqari Daqiqiy Abulqosim Nuh ibn Mansur Somoniy topshirigʻi bilan qadimgi ajdodlar tarixi haqida "Shohnoma" yozishga kirishadi. Ammo 1000 baytdan iborat "Arjasp va Gushtasp" dostonini yozib tugatgan paytida oʻz gʻulomi tomonidan oʻldiriladi. Keyinchalik Firdavsiy bu dostonni oʻz "Shohnoma"siga kiritgan. Asarda Zardushtning paydo boʻlishi, Gushtasp va boshqa ayonlar uning dinini qabul qilishlari, Turon podshohi Arjaspning bu voqeadan noroziligi hamda Gushtasp bilan Arjasp oʻrtasidagi urush hikoya qilingan. Mazkur jangnoma Eron va Turon xalqlari tarixini, jumladan, zardushtiylik dinining paydo boʻlishini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bertels Ye. D., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., 1960.

Hamidjon Homidiy.
Dagʻal jun

Dagʻal jun — tarkibi har xil tipdagi dagʻal (tivit, oraliq tola) jun tolasi, quruq va ulik tolalardan tashkil topgan, kokilchasimon tuzilishdagi jun. D. j. tolasining ingichkaligi va uzunligi turlicha boʻlishi bilan ajralib turadi. D. j.ning sifati tola tiplarining oʻzaro nisbati, uzunligi va ingichkalik koʻrsatkichlariga bogʻliq. Tivit tola qiltiq tolaga nisbatan koʻproq boʻlsa, jun qoplamida quruq tolalar boʻlmasa, jun yumshoq va sifatli boʻladi hamda yuqori (1-nav)ga kiritiladi. D. j. mahalliy dagʻal jun beruvchi qoʻy (qarang Dagʻal junli qoʻylar) va echki (qarang Dagʻal junli echkilar) zotlaridan, tuyalardan va b. hayvonlardan olinadi. D. j. beruvchi qoʻylar juni yiliga ikki marta — bahor va kuzda qirqib olinadi. Bahorgi va kuzgi jun standartlar asosida baholanadi. Bahorgi jun chiqishi kuzgi junga nisbatan koʻp va sifati yaxshi boʻladi. Dagʻal junli qoʻylar qoʻzisi juni tugʻilgan yilning oʻzida kuz fasliga borib, 4—6 oyligida birinchi bor qirqimga keladi. Oʻzbekiston chorvachiligida qorakoʻlchilik va goʻsht-yogʻ beradigan dumbali, yaʼni dagʻal jun beruvchi qoʻychilik yetakchi soha. Respublikamizda asosan sifatli gilambop, namatbop va shinelbop D. j. yetishtiriladi (qarang Jun.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻal junli echkilar

Dagʻal junli echkilar - mayin junli angor echkisidan boshqa barcha echkilar. Bularning juni tivit aralash, dagʻal va uzun boʻladi. Echkilarining vazni 45–46 kg, takalarniki 60–70 kg, 100 bosh echkidan 130—140 uloq olish, yaxshi parvarishlash bilan yiliga ikki marta bolalatish mumkin. Tuqqan echkini 5—6 oy sogʻib, 125– 250 kg sut olinadi. Sutining yogʻliligi 3,5—3,9%. D.j.e. qora, koʻk, malla, burul va ola boʻladi. Mahalliy sharoitga juda chidamli, togʻ va choʻl sharoitiga moslashgan, Oʻzbekistonning deyarli hamma tumanlarida urchitiladi. Juni dagʻal boʻlgani uchun tivitigina tarab olinadi. Oʻzbekistonning jaydari echkilaridan yiliga 70—300 g, Pop, Nurota va Chust rayonlaridagi qora echkilardan 400—570 g. ayrimlaridan 800—1200 g tivit olinadi. Echki tivitining yoʻgʻonligi 10—19 mk, undan qimmatbaho trikotaj, Kashmir va Orenburg roʻmollari toʻqiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻal junli qoʻylar

Dagʻal junli qoʻylar - qoʻylarning dagʻal jun beradigan zotlari. Mahsuldorlik belgilari va xoʻjalik ahamiyatiga koʻra D.j.q. teri va sut beruvchi zotlar (qorakoʻl, reshetilov, malich va b.), goʻshtdor-yogʻdor dumbali zotlar (hisori, edilbiy, jaydari, qozoqi, qirgʻiz va b.), poʻstinbop teri beruvchi zotlar (romanov, kulundin, kalta junli shimol qoʻylari va b.), goʻsht-jun va sut beruvchi zotlar (balbas, bozax, lezgin, tushin, shirvon va b.)ga boʻlinadi. D.j.q. yiliga 50 kg gacha sut (yogʻliligi 6—7%) beradi. Oʻzbekis-tonda boqiladigan qorakoʻl, jaydari va hisori qoʻy zotlari qora, malla, qoʻngʻir, jigarrang, ola, oq boʻlib, boshi, qulogʻi, oyoklari, ayrimlarining (mas, hisor zoti) qorni qisqa, yoʻgʻon, yaltiroq, uch qismi oʻtkir jun bilan qoplangan. Juni tivit, qiltiq, oraliq jun tolalari koʻpincha quruq va ulik jun aralashgan yogʻli jun birikmasidan iborat. Bu xildagi junlar qalin movut, sholcha, gilam toʻqishda, shuningdek, kigiz bosishda ishlatiladi. D.j.q. juni yiliga ikki marta — bahor va kuzda qirqiladi. Bahorgisida tivit koʻproq, qiltigʻi kamroq, tolasi uzun, sifati kuzgi jundan yaxshi-roq boʻladi. Yiliga sovliklardan 0,8— 2,0 kg, qoʻchqorlardan 1,2—3,5 kg jun qirqib olinadi, sof jun chiqishi 80% ga boradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻal ozuqa

Dagʻal ozuqa, dagʻal xashak — oʻsimliklardan tayyorlanadigan quruq xashak. Tarkibida kletchatka miqsorining koʻpligi (25—40%) boʻlishi bilan ajralib turadi. D.o. (pinan, somon, toʻpon, shulxa va b.) oʻtxoʻr hayvonlar qishki ratsionining zaruriy qismini tashkil etadi, mollar isteʼmol etadigan ozuqa moddalarning deyarli yarmi D.o.dan olinadi. Bu guruhga kiradigan ozuqalar ratsionning zarur hajmini taʼminlagan holda ozuqa hazmini yaxshilaydi. D.o.dan pichan shu guruhdagi boshqa ozuqalarga qaraganda toʻyimliroq. Yoʻngʻichgʻa, beda esparset, oqsoʻxta, bugʻdoyikdan tayyorlangan 100 kg pichanda 45—50 ozuqa birligi bor, protein, mineral moddalar, uglevodlar, karotinga boy. Mollarga D.o. berish miqdori ularning yoshi va mahsuldorligiga qarab belgilanadi. Sogʻiladigan sigirlar uchun D.o. meʼyori tirik vaznning 100 kg ga 2—2,5 kg miqdorida belgilanadi. Sigirlarda sut mahsuldorligi koʻpayishi bilan ratsionda D.o. hissasi shirali ozuqalar hisobiga kamaytiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagʻalkanop

Dagʻalkanop, gʻoʻzor (Abutilon theophrasti Medic.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, tukli, boʻyi 40— 250 sm. Barglari yirik, uzun bandli, keng tuxumsimon, sertuk, navbatma-navbat joylashgan. Gullari bandi uzun, sariq yoki toʻq sariq, yirik, besh boʻlakli. Mevasi qobirgʻali qoʻngʻirsariq koʻsakcha. Oʻq ildizi 1 m dan koʻproq chu-qurlikka yetadi, yon ildizlari bor. Iyul—sentabrda gullab, avgust—okt.da me-valaydi. Bir tupi 1800 gacha urugʻ beradi. Issiqsevar, yorugʻsevar oʻsimlik. Maysalari aprel

da paydo boʻladi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik yerlarida tarqalgan. Gʻoʻza va boshqa chopiq qilinadigan ekinzorlar, bedapoyalar, shuningdek, yoʻl yoqalari, bogʻlarda oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daha

Daha (fors—oʻnlik): 

 oʻrta asrlarda Markaziy Osiyo va Eronda oʻn kishidan iborat jangovar boʻlinma. Buxoro amirligi va Qoʻqon xonligidagi bunday harbiy boʻlinma boshligʻi dahaboshi, dahboshi deb atalgan;
 Oʻrta Osiyo xonliklarining qishloq joylari va yirik shaharlaridagi maʼmuriy-hududiy birlik. Bir necha qishloqlar bir Dahaga birlashtirilgan, yirik shaharlar esa bir necha Dahaga boʻlingan. Unda bir nechta mahalla, bir yoki bir nechta Madrasa, masjid, bozor, hammom va boshqa jamoat binolari boʻlgan. Daha ni oqsoqol (mingboshi) boshqargan. Mas, Toshkentda Koʻkcha, Beshyogʻoch, Sebzor va Shayxontohur Dahalari boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Даҳа – йўл тармоғининг қизил чизиқлари билан чегараланган кўчалараро ҳудуд,  даха  аҳолисига кундалик хизмат кўрсатиш объектлари билан бирлаштирилган гуруҳлар.
Daha (ibodat)

Daha — eshonlarning xonaqoxlarida boʻlib oʻtadigan oʻn kunlik toat-ibodat. Dahaning eng kattasi ramazon oyida oʻtgan. Muridlar (erkak va ayollar) eshon huzuriga kelib, Daha talab etgan vazifalarni bajarishgan, oʻz murshidlarining pand-nasihatlarini tinglab, undan yana "vird" (koʻrsatmalar) olib tarqalganlar. Tasavvuf taʼlimotida Dahaga oʻtirish xudo oldida tavba qilish, gu-noxlarni yuvish, xudoning rahmatiga erishish hisoblangan. Daha 3 davrga; ra-mazonning birinchi oʻn kunligi — "dahayi rahmat", ikkinchi oʻn kunligi — "dahayi magʻfirat", uchinchi oʻn kunligi — "dahayi itqun minannor"ga (Alloq roʻzadorlarning gunoxlarini kechirib, ularni doʻzax azobidan qutqaradi, degani) boʻlingan. Daha ramazondan boshqa baʼzi oylarda ham oʻtgan, ammo unga xo^lagan kishilar, koʻproq ayollar borgan. Taqvodorlar uchun xonaqoh ichida boʻzdan pashshaxonaga oʻxshagan boʻlmalar qurilgan. Dahaga oʻtirganlar uning ichiga kirib, roʻza tutib, kechgacha har xil duolar oʻqiganlar. Bu holat "eʼtikof" deb ham yuritiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daha (ipak qurti)

Daha — qurt boqishda ipak qurtinnnt toʻrtinchi-beshinchi yoshini anglatuvchi davr. Ipak qurti D. si havoning haro-rati 23—24° va nisbiy namligi 65— 70% boʻlganda 8—9 kunga choʻziladi. Har quti urugʻdan chiqqan qurtlar bu davrda 60—70 m2 joyni egallaydi. Kichik va katta D.lar boʻladi. Kichik D. ipak qurtlarining toʻrtinchi yoshga oʻtgan davri boʻlib, bunda pilla oʻraguncha beriladigan bargning 17% ini yeydi, ogʻirligi 5,5 marta, hajmi 3—4 marta ortadi. Katta D. ipak qurtlarining be-shinchi yoshga oʻtgan davri boʻlib, bunda ular beriladigan bargning 75% ini yeydi, ogʻirligi 4—5 marta, hajmi 2,5— 3 marta ortadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahana

Dahana — 1) daraning ogʻzi; 2) daryoning etagi; 3) koʻchaning kiraverish joyi; 4) boʻgʻoz; 5) ariq yoki kanal boshlangan joy, yaʼni toʻgʻon boshi, quloq; biron katta arikdan keladigan suvni taqsimlash uchun ariqning koʻndalangiga toʻsin (kunda) tashlanar, shu toʻsinning bir necha joyi kertib qoʻyilar edi. Ana shu kertik D. deyilgan. Har bir kertikdan chiqqan suv bir ariqdan oqqan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahana va qayroqqum mozorlari

Dahana va qayroqqum mozorlari — soʻnggi jez davri (mil. av. 2-ming yillikning oxirgi choragi — 1-ming yillikning boshlari) qabilalarining yodgorligi. Arxeologlar A. P. Okladnikov (1954) va B. A. Litvinskiy (1955—56) tomonidan oʻrganilgan. Fargʻona vodiysining shim.-gʻarb tomonidagi Qayroqqum choʻli va Asht tumani (Tojikiston)ning Dahana qishlogʻidan topilgani uchun shu nom bilan yuritiladi. D. va Q.m.da olib borilgan arxeologik qazishlar vaqtida 10 qabr ochib tekshirilgan. Qabrlar taxta toshlardan yasalgan tobut (sarkofag)lardan iborat. Mayyitlar bukchaytirilgan holda yonbosh bilan qoʻyilgan. Har bir qabrdan sirti naqshlangan sopol parchalari, jez bilaguzuklar, qoʻngʻiroqsimon isirgʻalar, koʻplab munchoqlar topilgan. D. va Q. m.ga oid yodgorliklar oʻzining naqshi, shakli, ishlanish usuli bilan Jan. Sibir, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyo choʻllarida keng tarqalgan Andronovo madaniyatiga oʻxshash ekanligini koʻrsatadi. D. va Q.m.da dafn etilgan ajdodlarimiz qabrlaridan topilgan ashyolardan maʼlum boʻlishicha, ularning hayotida chorvachilik muhim rol oʻynagan. Ular Fargʻona vodiysiningChust madaniyati qabilalari bilan yaqin aloqada boʻlganlar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahanak

Dahanak (fors — ogʻiz soʻzidan) — pichoq dami qinni kesmasligi uchun pichoq qinining ogʻziga kiydiriladigan metall. Mis yoki kumushdan yasaladi. Misdan yasalgani misdahanak deb ataladi. Kumushdan qilinganini miskarlar, koʻpincha, chiroyli naqshlar bilan bezatadilar, baʼzan unga feruza yoki qaqiq kabi qimmatbaho toshlar oʻrnatadilar. Toshkent pichoqsozlari D.ni sarak deb yuritishadi. Hozir koʻpincha mis yoki jezdan yasaladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahanasoy

Dahanasoy (yuqori oqimida Shogan, Arikli, Bosmandisoy, oʻrta oqimida Yangiariq, Mozorsoy, Shirinsoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy, Sirdaryonsng chap irmogʻi. Turkiston tizma togʻining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 108 km, havzasining mayd. 780 km. D. qor, yomgʻir, koʻproq buloq va qisman kichik muzliklar suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1,82 m3/sek, quyi oqimida 1,22 m3/sek. Oqimi yil davomida oylar boʻyicha kam oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri may-iyunda kuzatiladi. D. suvi asosan sugʻorishga sarflanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tojikistondagi daryolar
Dahandam

Dahandam, pudagich (fors.) — puflab dam beradigan naysimon asbob. Ikki xil boʻladi: 1) toʻgʻri D. bilan koʻra (oʻchoq) alangasi yirikroq bezak buyumlariga, minerallarga puflanadi; 2) egri D. bilan (bir tomoni qayrilgan boʻladi) nozik — koʻra alangasi eritib yuboradigan buyumlarga, mas, uzuk bandi, zirak kabilarga, minerallarning juda mayda kristallariga chiroq alangasi puflanadi (shuning uchun Qoʻqon, Margʻilonda chiroq dahandam deb ataladi). Issiqqa chidamli metalldan yasaladi. D.dan metall buyumlarni kavsharlashda, togʻ jinslari yoki minerallar tarkibini oʻrganishda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahbed

Dahbed – Samarqand viloyati Oqdaryo tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Dahbed Miyonqolning sharqida, Oqdaryoning chap sohilida joylashgan. Dahbed nomi fors. dah – oʻn, bed – tol dan deb talqin qilinadi. Dahbed yaqin temir yoʻl stansiyasi – Zarafshondan 9 km. Aholisi 7400 kishi (2000). Paxta qabul qilish punkti, MTP, xususiy tikuvchilik korxonasi, mexanizatsiyalashgan koʻchma qurilish korxonasi bor. Dahbedni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtgan. Dahbedda tarixiy obidalardan Maxdumi Aʼzam majmuasi (16-asr; 1996—1998-yillarda taʼmirlangan) saqlangan. 3 umumiy taʼlim maktabi, Samarqand mexanika iqtisodiyot kolleji, kasb-hunar maktabi, 2 kutubxona, madaniyat markazi mavjud.

Tarixi 
Shayboniyxon hukmronligi (1500-1510) davrida Dahbed nomi ilk bor Ofarinkent tumanidagi qishloq sifatida tilga olinadi. Dahbedning paydo boʻlishi XVI asrning birinchi yarmida Fargʻona vodiysining Kosonsoy shahrida yashagan Sayid Ahmad Jaloliddin Kosoniyning (1461–1542) nomi bilan bogʻliq. Jaloliddin Kosoniy Samarqand hukmdorlaridan boʻlgan shayboniy Jonibek Sultonning taklifiga koʻra Miyonqolga koʻchib oʻtadi. Kosoniy bu hududda dastlab oʻn dona tol ekkan. Natijada u zot yashagan mavze „Dahbed“ (forschadan tarjima qilganda „oʻnta tol“ degani) nomi bilan atala boshlagan. Fargʻona vodiysining Koson qishlogʻidan shayx Mahdumi Aʼzamning Dahbedga koʻchib kelishi bilan ushbu joy mashhur boʻlib ketadi. Mahdumi Aʼzamning qabri ham Dahbedda boʻlib, keyinchalik Samarqand hokimi Yalangtoʻsh Bahodir Mahdumi Aʼzam qabri yaqinida xonaqoh qurdirgan. Mangʻitlar hukmronligi davrida pishiq gʻishtdan masjid va darsxonadan iborat 34 hujrali madrasa barpo etilgan. Shayboniylar davrida Dahbedning bir necha darvozasi boʻlgan. Mavze devor bilan oʻralgan va ular orasida Juq mozori nomli darvoza mashhur edi. Dahbedning shimoliy tomonida joylashgan bu darvozaga yaqin joyda Safeduk qishlogʻi boʻlgan. Qishloqni keyinchalik daryo yuvib ketgan. Qishloqda shayx Xoʻja Is’hoqning qabri va xonaqosi boʻlgan. Mozorni Oqdaryo suvlari yuvib ketishi xavfi tugʻilgach, Xoʻja Is’hoqning mozori Bogʻi Balandga koʻchirilgan. Shayboniylar, ashtarxoniylar, mangʻitlar hukmronligi davrida atrofdagi yerlar Kichik Soʻgʻd deb ham atalgan, uning markazi Dahbed boʻlgan. Manbalarga koʻra, XIX asrda Dahbed va uning atrofida 1206 ta xonadon va 45 ta masjid boʻlgan. Dahbed kichik boʻlishiga qaramay, XVI asrda Mahdumi Aʼzamiyon boshchilik qilgan soʻfiylik – naqshbandiyaning markazi hisoblangan.

Dahbed oʻz tarixida juda koʻp turli xil voqealarni boshdan kechirgan. Masalan, Ashtarxoniy Abdulazizxon davrida (1645—1680) qoʻzgʻolonchilarning markazi boʻlgan. 1892—1893-yillarda Dahbed qishlogʻida Sartarosh, Shaxob, Safeduk, Tongotar, Achidoqar, Oynaqoʻrgʻon, Beshtut, Kattaqoʻrgʻon, Xonaqoh, Temirchi, Kattasolin, Qozi, Kichiksolin, Kichikqoʻrgʻoncha, Bozorjoy, Dehqon, Soʻfi kabi guzarlar boʻlgan. Hozirgi kunda Dahbed qishlogʻida Ulugʻbek, Navoiy 1, Navoiy 2, Ibn Sino mahallalari mavjud.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston
Shaharchalar
Oqdaryo tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Dahbedi

Dahbedi — qovunning ertapishar navi. Shakli tuxumsimon, dum tomoni toʻmtoq, uz. 15—25 sm, ogʻirligi 1,7—3 kg. Sirti tekis, sertoʻr. Tusi och yashil. Poʻstining qalinligi oʻrtacha. Etining qalinligi 3,5—4,5 sm, och yashil, kuvrak, xushxoʻr, tarkibida 8—10,5% qand, shu jumladan 5,4—6,7% saharoza bor. Urugʻxonasining yarmini urugʻdonlar egallaydi. Urugʻi ekilganidan keyin 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida ekiladi. D.dan qovun-qoki ham solinadi (qarang Qovun).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahiston madaniyati

Dahiston madaniyati, Arxaik Dahiston madaniyati — Oʻrta Osiyoning jan.-gʻarbida, Kaspiy den-gizi boʻylarida qadimda mavjud boʻlgan arxeologik madaniyat (mil.av.2-ming yillik oxiri — 1-ming yillikning 1-choragi oxiri). Hoz. Astrobod (Eron) atrofidagi jez davriga mansub yodgorliklar bilan genetik aloqadorligi ku-zatiladi. Misriyon tekisligida D. m.ga oid bir qancha vohalar tadqiq etilgan. Tekshirishlar natijasida Atrek daryosidan suv olgan, kengligi 5–7 m, uz. 50–60 km ga yetgan magistral kanallarga asoslangan sugʻorish tizimlari aniklangan. Dehqonchilik xoʻjalikning yetakchi tarmogʻi boʻlgan, bunga yorgʻuchoq, chaqmoqtosh va temir oʻroqlarning koʻplab topilganligi dalil boʻla oladi. Jezdan qurol-yarogʻ (shamshirlar va paykonlar) yasashgan. Sopol idishlar kulolchilik charxida yasalgan. Misriyon vohasida istehkomli va istehkomsiz qishloqlar boʻlganligi aniqlangan, ulardan baʼzilari (mas, Izzatquli — 50 ga ga yaqin) juda katta boʻlgan. In-shootlar, asosan, juda yirik xom gʻishtdan qurilgan. Izzatqulida markaziy istehkom beshburchak shaklda boʻlib, atrofida turar joy qoldiklari saqlangan, qishloq chetidagi bir nechta joyda xumdonlar topilgan. Boshqa bir yirik yodgorlik — Madovtepaning ham tarhi shunga oʻxshash. Qishloq markazi xuddi Izzatqulidagi kabi istehkom boʻlib, uning hozirgi saqlangan bal. 13 m, madaniy qatlamining qalinligi 6,5 m ni tashkil etadi. D. m.ga oid topilmalar Kaspiy boʻyining butun jan.-sharqiy qismidan ham aniqlangan. Bu ushbu madaniy-tarixiy viloyatni Avesto va soʻnggi yozma manbalardagi Girkaniya bilan bogʻlash imkonini beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Dahkat

Dahkat, Dukenttepa — oʻrta asr shahar harobasi (6—16-asrlar). Ohangaron daryosi irmogʻi Dukentsoyning oʻng qirgʻogʻida, Angren sh.dan taxminan 8 km shim.dagi Dukent qishlogʻida joylashgan. D. oltin va kumush konlariga boriladigan yoʻl yoqasidagi mustahkam qalʼa-shahar hisoblangan. Sharq manbalari (mas, "Hudud ul-olam", 10-asr)da yozilishicha, D. Shoshning obod shaharlaridan sanalgan, D. harobasini 1958-yil arxeolog V. D. Jukov tekshirib, kumush tangalar topgan. Yu. F. Buryakov arxeologik qazish va kuzatuv ishlari olib borgan (1959, 1960, 1966), D. ark (mayd. 0,5 ga) va shahriston (mayd. 7,5 ga) dan iborat boʻlgan. Arkning bal. 6– 8 m. Ilk oʻrta asrga oid sargish, och kizil rang bilan boʻyalgan sopol (Mingoʻrik topilmalariga oʻxshash), shisha buyumlar, yorgʻuchoqlar, burama kumush bilaguzuklar (10— 12-asrlar), kumush va mis tanga xazinalari (11 — 12; 13— 16-asrlar) topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahliz

Dahliz — meʼmorlikda turar joy va mehmonxonalarga tutash qurilgan qoʻshimcha xona. Asosan, 3,5 mʼli, bolor (toʻsin)li kichik xona boʻlib, koʻpincha, bir xona yoniga yoki ikki xona oʻrtasiga quriladi, shu xonalarga dahliz orqali kiriladi. Uch, toʻrt xonani bogʻlovchi, ikki yonida va kirish eshigining qarshi tomonida ichki eshiklarga ega boʻlgan dahlizlar uchraydi. Dahlizlarda poyabzal, ustki kiyimlar yechib qoʻyiladi. Dahliz ichki xonalarga sovuq yoki issiq havo kirishiga ham maʼlum darajada toʻsqinlik qiladi. Dahliz sharq mamlakatlarida keng tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxitektura
Daho

Daho (arab.) — favqulodda kuchli akl, xotira va ijodiy isteʼdod; bilim saviyasi, dunyoqarashiga koʻra oʻz davri darajasidan ilgari ketgan shaxs. D.lar fan-texnika, madaniyat, xususan badiiy ijodiyot sohasida muayyan millat, davlat miqyosida emas, balki umumbashar, jahon miqyosidagi muhim kashfiyotlar qilishga, ilmiy, badiiy asarlar yaratishga qodir boʻladi. Masalan, Ibn Sino (tabobat), Forobiy (falsafa), Beruniy (mat.), Ulugʻbek (falakiyot), Imom Buxoriy, Ahmad Yassaviy (tasavvuf) kabi benazir al-lomalar ilm-fanda, eʼtikrdda buyuk kashfiyotlar yaratganlar. Amir Temur, Bobur insoniyat tarixida oʻchmas iz krldirgan va ijtimoiy taraqqiyotni yangi bosqichga koʻtargan saltanatlarga asos solganlar.

D.lar yaratgan asarlar muayyan sohada burilish yasagan, yangi yuqori bosqichga oʻtish uchun xizmat qilgan. Chunki ular ilgari ilm-fanda, ijodda mutlaqo nomaʼlum yangiliklarni ochganlar. Mas, Alisher Navoiy asarlari tur-kiy xalqlar adabiyoti va tili taraqqiyoti uchun burilish nuqtasi boʻlgan. "Hamsa", "Chor devon", "Muhokamat ul-lugʻatayn va b. asarlari jahon madaniyati taraqqiyotiga muhim hissa boʻlib qoʻshilgan. D.lik buyuk iqtidor va yuksak ijtimoiy ong mahsulidir. D.lar dohiy deb ham aytiladi. Qad. D.lik {geniallik) ilohiy marhamat sifatida baholangan (Platon, neoplatonizm va b.). 19—20-asrlarda D. va ijodning turli tomonlarini psixologik hamda ijtimoiy tadqiq qilish rivojlandi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil