MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dolgoprudniy

Dolgoprudniy - Rossiya Federatsiyasining Moskva viloyatidagi shahar (1957 yildan). Moskva sh.dan 18 km shimolidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 73,1 ming kishi (1995). Mashinasozlik, nafis organik sintez zavodlari, kema remonti-mexanika zavodi, teatr jihozlari fabikasi, Moskva fizika-texnika instituti, Gidrometeorologiya xizmati Bosh boshqarmasi, Markaziy aerologiya rasadxonasi bor. 30-y.larda D.da dastlabki dirijabl kurish verfi qurilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Moskva viloyati shaharlari
Dolerit

Dolerit (yun. doleros — aldamchi) — kaynotip magmatik togʻ jinsi, intruziv tog jinslariga nisbatan yuzaroqda hosil boʻladi. Ichki tuzilishi ofit, poykilofit, intersertal, tashqi tuzilishi massiv, baʼzan toshbodom. Rangi krramtir kulrang. Mineral tarkibiga koʻra D.ning olivinli, asl va leykodolerit xillari mavjud. D.ning effuziv analogi bazalt deb ataladi. Asosan, plagioklaz, piroksen, ozroq olivindan iborat. D. bazalt tarkibli lava oqimlari markaziy qismining asta-sekin sovishidan hosil boʻladi. Gipabissal intruziv jinslar (dayka, sill) koʻrinishida uchraydi. Kontinent lar, okean osti Yer pusti, orollar trapp formatsiyalarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Nurota, Tomdi, Boʻkantov, Molguzar togʻlarida uchraydi. D. bilan mis, nikel, kobalt, polimetall (qoʻrgʻoshin, pyx) va b. konlar bogʻliq. D. qurilish materiali sifatida ham ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Dolivo-Dobrovolskiy

Dolivo-dobrovolskiy Mixail Osipovich (1862.21.12, Peterburg — 1919.15.11, Germaniya) — rus elektrotexnigi. Uch fazali tok texnikasini ixtiro qilgan (1888). Germaniyadagi Darmshtadt oliy texnika bilim yurtida oʻqigan (1881—84). D.-D. uch fazali asinxron dvigatelni yaratgan, bir qancha elektr mashina va apparatlar (uch fazali transformatorlar, fazometr, kuchlanish boʻlgichi, ishga tushirish reostatlari, oʻlchash asboblari va b.) ni loyihalagan. Frankfurt-Maynda 1891-yilda oʻtkazilgan Xalqaro elektrotexnika koʻrgazmasida birinchi marta uch fazali oʻzgaruvchan tok energiyasini uzoq masofaga (=170 km ga) uzatish mumkinligini isbotlagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nu'monbek Dolimov

Nu'monbek Dolimovich Dolimov (1906.1.2. - Toshkent - 1977.10.7) - geograf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Toshkent kechki pedagogika institutini tugatgan (1940). Geogr. fanlari nomzodi (1944), dotsent (1945). Oʻrta Osiyo davlat universiteti (keyinroq Toshkent Davlat Universiteti deb atalgan) geografiya fakulteti dekani (1945—68). Ilmiy faoliyati Oʻzbekiston tabiatini oʻrganishga, lugʻatlar, tabiiy geografiyadan darsliklar, oʻquv geografik haritalari, atlaslar yaratishga bagʻishlangan. Oʻquv adabiyotlarini oʻzbek tiliga tarjima qilishda qatnashgan.

Manbalar 
 Geografik terminlarning qisqacha ruscha-oʻzbekcha lugʻati, T., 1953; Oʻzbekiston geografiyasi, T., 1962 (hammuallif); Oʻzbekiston tabiiy geografiyasi, T., 1986 (hammuallif).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1906-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
1-fevralda tugʻilganlar
10-iyulda vafot etganlar
Subutoy Dolimov

Usmonbek (Subutoybek) Dolimovich Dolimov  (1907.23.1 - Toshkent — 1991.24.5) — adabiyotshunos-pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1939). Ped. fanlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, shoʻba mudiri (1943—57). Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi (1957—62), dotsent (1963-yildan). Oliy va oʻrta maktablar uchun darslik ("Vatan adabiyoti", 1965) va uslubiy qoʻllanmalar ("Oʻzbek adabiyoti tarixini oʻqitish metodikasi", 1976; "Adabiyot oʻqitish metodikasi", 1978) muallifi. Ogahiy (Gʻ. Karimov bilan hamkorlikda), Almaiy, Lutfiy ("Gul va Navroʻz"), Gulxaniy ("Zarbul-masal") asarlarini, folklorga oid "Keng uyning kelinchagi"ni (1976) nashrga tayyorlagan. "Qobusnoma"ni oʻzbek tiliga tarjima qilgan (1986).

Manbalar 
 Umr saboqlari, T., 1982.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sulton Dolimov

Sultonbek Aminovich Dolimov  (1915.5.5 — Toshkent — 1992.12.11) — topograf anatom, xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1962), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1969). Tosh MI ni tugatgan (1937), Surxondaryo viloyati kasalxonasining bosh vrachi va xirurg (1937—39). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. ToshMI operativ xirurgiya kafedrasi dotsenti (1948—69), professor, ayni vaqtda oʻquv ishlari (1962—65) va davolash ishlari (1967— 72) buyicha prorektor, 1972-yildan Oʻrta Osiyo pediatriya tibbiyot instituti (xoz. Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) prorektori. Surunkali meʼda yarasining modeli va morfologiyasi ustida tadqiqot olib borgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toʻrabek Dolimov

Toʻrabek Nu'monovich Dolimov (1936.18.8 — Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995). Geol.-mineralogiya fanlari doktori (1981), professor (1985) N. Dolimovning oʻgʻli. ToshDUni tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Geol. va geofizika institutida aspirant (1962), ilmiy xodim (1965 — 83). 1973—74 yillarda Oʻzbekistan Geologiya vazirligi qoshidagi Oʻrta Osiyo geol. va mineral xom ashyo institutida shoʻʼba mudiri. 1983 yildan ToshDU geol. fakultetida kafedra mudiri, dekan (1985-87). ToshDU ilmiy ishlar boʻyicha prorektori (1987—95), 1995 yildan hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti rektori. Ilmiy ishlari burmalangan oʻlkalardagi vulkan jinslarining petrologiyasi va Tyanshanning geodinamikasiga bagʻishlangan.

Oʻzbekiston "Xalq birligi" harakati raisi (1995 yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati (1995 yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997 yildan), "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 
 Fatsialnost granitnix formatsiy, T., 1972; Vulkanogennie formatsii Oʻzbekistana, T., 1971; Riftogenez v istorii razvitiya paleozoid, T., 1988; Kisliy vulkanizm skladchatix oblastey na primere Sredinnogo i Yujnogo TyanShanya, T., 1981; Istoriya magmatizma Tyan-Shanya, T., 1989.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Dolinsk manzilgohi

Dolinsk manzilgohi - Nalchik sh. yaqinidagi Dolinsk shaharchasidan topilgan jez davri (mil. av. 2-ming yillik) yodgorligi. Qazish ishlari Shimoliy Kavkaz ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan (1930, 1932—33). Har xil kattalikdagi kulba qoldiqlari topilgan. Kulbalar tomi va devorlari chetandan, usti somonli loy bilan suvalgan. Har bir kulbada bir necha tandirsimon oʻchoq qoldigʻi, gʻalla saqlanadigan oʻra, kuygan suyak, sopol siniqlari, tosh qurollar uchraydi. Kvars, obsidian va chaqmoqtoshdan yasalgan pichoq, qirgʻich, oʻroq qadamalari va oyboltalar topilgan. D. m.da mozorqoʻrgʻonlar koʻp. Kulbalar va qabrlardan topilgan ashyolar qad. dolinskliklar chorvachilik va ibtidoiy dehqonchilik bilan shugʻullanganini koʻrsatadi. Ularning ijtimoiy tuzumi matriarxat davridan patriarxat davriga oʻtish bo-sqichida boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolomit

Dolomit  (fransuzcha. mineralogi Dolomit Dolomye nomidan) — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaCO3•MgCO3 Oz miqdorda temir, marganes, kobalt, baʼzan mis, bariy, qo'rg'oshin va b. bo'ladi. Singoniyasi trigonal. Romb, donador, buyraksimon shakllarda uchraydi. Rangi kulrang oq, sariq, kulrang-yashil. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 3,5—4. Zichligi 2,9 g/sm3. Tabiatda keng tarqalgan. Dolomit konlari Rossiya (Ural), Ukrainada bor. Oʻzbekistonda Dolomit gidrotermal, polimetall konlarida (Xondiza, Uchquloch, Qoʻrgʻoshinkon va b.) kvars, barit, pirit, sfalerit, galenit bilan yertomirlar hosil qilgan. Zirabuloq va Ziyovuddin togʻlarida silur davri, Chatqol, Qurama va Nurota togʻlarida devon davri choʻkindi jinslarida Dolomitning qalin qatlamlari mavjud. Dolomit metallurgiya, kimyo sanoatida flyus, termoizolyasiya materiali sifatida va qurilishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Zara Doluxanova

Zara Doluxanova (Zarsi Agasyevna; 1918.15.3, Moskva - 2007.04.12, Moskva) — opera va asosan kamer yoʻnalishdagi arman xonandasi (metsso-soprano). Armaniston (1952) va Rossiya (1956) xalq artisti. Yerevan opera va balet teatri (1939—40), Butunittifoq radio va televideniyesi (1944 y.dan), Moskva filarmoniyasida (1959 y.dan) yakkaxon xonanda. Nihoyatda keng diapazonli ovoz sohibasi. Mukammal vokal texnika, nozik did va musiqiy ifodaviylik, oʻziga xos talqin D.ijrosiga xos. Yevropa, Amerika va Osiyo mamlakatlarida (jumladan, Oʻzbekistonda ham) bir necha marta gastrolda boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolchin

Dolchin, dorchin (Cinnamomum Cassia Blume) — lavrdoshlar oilasiga mansub daraxt. Jan. Xitoy, Vyetnam, Laos, Shri Lanka, Indoneziya (Yava, Sumatra) va Lotin Amerikasida ekiladi. Doim yashil oʻsimlik. Bargi kalin, guli mayda. Yosh daraxtining poʻstlogʻini quritib, dolchin tayyorlanadi. D. tarkibida 75—90% dolchin aldegidi, 1 — 2% efir moyi, 2—3% oshlovchi moddalar, 1,35% kalsiy oksalat va siamanin borligi aniqlangan. Oziq-ovqat sanoatida ziravor sifatida, farmatsevtikada va atir-upa i.ch.da (dolchin moyi) ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dolmenlar

Dolmenlar (bretoncha tol — stol va men — tosh) — soʻnggi neolit va ilk jez davriga oid dafn inshootlari. Marhumlarni "doimiy uy" bilan taʼminlash maqsadida har biri bir necha tonna ogʻirlikdagi katta tosh boʻlaklari va toshtaxtalar tik holda yerga oʻrnatilib, usti katta xajmdagi bir yoki bir necha massiv toshtaxtalar bilan yopilgan. D.ning ichiga alohida boʻlmalar yasab marhum oʻtirgan holda dafn etilgan. D.ning ichki devorlariga va shiplariga qabartirib naqshlar va boʻyoq bilan suratlar ishlangan. D.ning ichiga ulik koʻmish, dafn etilgan murdalarga "oziq-ovqat olib kirish" va qaytib chiqish uchun janub yoki sharq tomonlarida maxsus toshtaxtadan qilingan "eshik"lari boʻlgan. D.ning ichiga yuz yillar davomida oʻlik koʻmilgan. "Jon" va "ruh"larning kiribchiqib turishi uchun "eshik"lari teshib qoʻyilgan. D. Yevropa, Osiyo va Afrika qitalarida topilgan. D. Krim, Kavkazning Kora dengiz sohillarida, Oʻzbekistonda topildi. 1955 yilda Oʻzbekiston FA ning akad. Ya. F. Gʻulomov boshchiligidagi arxeologiya otryadi Jizzax sh. yaqinidagi Qulfsar degan qad. qabristonda D.ni topdi. Uning ikki tomoni ochiq, atrofi tosh terib oʻrab qoʻyilgan, tepasidagi toshtaxtada qurbonlik qilingan hayvon qoni izi bor. Qulfsar qabristonida topilgan D. jez davriga oid degan xulosaga kelindi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dom

Dom — biror jonivor (qush, hayvon)ni tirik tutish maqsadida qoʻyilgan tuzoq, toʻr, qopqon. Turli usul va shakllarda yasaladi. Mayna, saʼva kabi qushlarni tirik tutish uchun maxsus qafaslardan foydalaniladi, qashqir, tulki, kiyik kabi hayvonlar uchun qopqon qoʻyiladi, xavfliroq hayvonlar uchun esa chuqur qaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dom (birlik)

Dom — qad. hind ogʻirlik oʻlchov birligi; Akbarshoh (16-asr oxiri) davrida 1 D. — 20,963 g boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerhard Domagk

DOMAGK (Domagk) Gerhard (1895.30.10, Lagov, Brandenburg — 1964.24.4, Kyonigsfeld, Shvarsvald) — nemis patologi va mikrobiologi. Bakteriyalar qoʻzgʻatadigan kasalliklarni kimyoviy preparatlar bilan davolash ustida tadqiqot olib borgan. Soʻzakni davolash uchun birinchi samarali dori — dolmigon (dimetilaminosulfo-akridin) ishlab chiqqan (1934), sil va oʻsmalarni kimyoviy usulda davolash uchun yangi preparatlar topgan. Sulfanilamid preparatlarning bakteriyalarga qarshi taʼsir koʻrsatishini asoslab bergan va davolash amaliyotida joriy etgan. Nobel mukofoti laureati (1939).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1895-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
30-oktabrda tugʻilganlar
24-aprelda vafot etganlar
Domenlar

Domenlar (frans. domaine — bu yerda sohalar, qismlar) — magnit, elektr yoki elastiklik xossalari bilan yoxud zarralarning tartibli joylashganligi yoki elastiklik xossalari bilan yoxud zarralarning tartibli joylashganligi yoki yoʻnalganligi bilan bir-biridan farqlanuvchi bir jinsli muhit soxalari. Ferromagnit va antiferromagnit D., segnetoelektr D., Gann D.i, elastik D., suyuq kristallardagi D. va b. xillari mavjud. Ferromagnetiklarning spontan magnitlanganligi (atomlar magnit momentlarining parallel yoʻnalganligi) sohasi (oʻlchami 10~s— 10~2 sm) — ferromagnit D.ni, segnetoelektriklarning spontan magnitlanganligi sohasi (oʻlchami 10~5 — 10~3sm) — segnetoelektr D.nihosil qiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domestikatsiya

Domestikatsiya (lot. domesticus - uyga, yaʼni xonaga tegishli) — q. Xonakilashtirish.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominanta

Dominanta (lotincha: dominantis — ustuvor) — (musiqada) major-minor tizimidagi tovushqatorning 5-pogʻonasi va shu pogʻonada tuzilgan akkord turi. Y raqami yoki lotincha D harfi bilan belgilanadi. Yevropa koʻpovozlik tonal musiqasida muhim garmonik funksiya boʻlib, musiqa bayonining tonika (asosiy tayanch parda) ga intilishini kuchaytiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominanta (maʼnolari)

Dominanta:

 Dominanta (lot.
 Dominanta (fiziologiya) — (fiziologiyada) har qanday tashqi va ichki taʼsirga organizmlarning muvaqqat javob reaksiyasini belgilovchi, oʻzaro bogʻlangan nerv markazlarining ustuvor sistemasi.
Dominanta (fiziologiya)

Dominanta — (fiziologiyada) har qanday tashqi va ichki taʼsirga organizmlarning muvaqqat javob reaksiyasini belgilovchi, oʻzaro bogʻlangan nerv markazlarining ustuvor sistemasi. D. toʻgʻrisidagi taʼlimotning asosiy kridalarini 1911—23 yillarda rus fiziologi A. A. Uxtomskiy koʻrsatib bergan. U bir xil reflektor hara-katlarning tormozlanishi bilan birga sodir boʻladigan, organizmning muayyan faoliyatini bajarishga yashirin tayyorligini belgilaydigan "dominant markaziy konstelyasiya" toʻgʻrisidagi tushunchani ilgari surdi. D. asoslovchi qoʻzgʻalish asosida paydo boʻladi. Biror nerv markazida qoʻzgʻalishning paydo boʻlishi boshqa markazda sezilarli tormozlanishga olib keladi. D. ning oziqlanish, jinsiy muhofaza va b. xillari mavjud. D, bahorda baqalar qonida gormonlar konsentratsiyasining oshishi ularda kuchli opichlash refleksini paydo qiladi. Shu sababdan terining qitiqlanishi ularda mudofaa refleksi oʻrniga oldingi oyoklarni bo'quvchi muskullar tarangligini oshi-ruvchi refleksii paydo qiladi. Shunday qilib, D. da oʻta qoʻzgʻalgan markaz boshqa markazlar faoliyatini oʻzgartirib, oʻziga boʻysundiradi va nerv sistemasining bir-butun yaxlit sistema sifatida faoliyatini taʼminlaydi. D. xatti-harakatlarni yoʻnaltiruvchi sifatida bir qancha murakkab psixik hodisalarning fiziologik asosi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominantlik

Dominantlik (lot. dominans — hukmron, ustun) — allellarning gomo va geterozigota holatlarida belgilarning fenotipik namoyon boʻlishi. Gen allellarining oʻzaro munosabat shakli D.da bir allel boshqa allel ustidan toʻliq (toʻliq D.) yoki toʻliqsiz (chala D.) ustunlik qiladi. "D" tushunchasini genetika faniga G. Mendel kiritgan. D. qiluvchi allellar (genlar) katta harflar (A, V), retsessiv allellar kichik harflar (a, v) bilan ifodalanadi. Organizmlar genetipida dominant genlarning yigʻilishi koʻpchilik hollarda hayotchanlikni oshirishga, xoʻjalik jihatdan qimmatli belgilarni yaxshilashga imkon beradi. D. tibbiyot va qishloq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominika (orol)

Dominika — Kichik Antil o.lari arxipelagidagi Shamolli o.lar guruhiga mansub vulkanik orol. Orolda Dominika davlati joylashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Orollar
Shimoliy Amerika
Dominikanlar

Dominikanlar - xalq, Dominikana Respublikasining asosiy aholisi. Umumiy soni 7,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan Dominikana Respublikasida 7,1 mln. kishi. Shuningdek, AQSH va Gaiti va b.da ham yashaydi. Dominikanlarning tili yerli indeys kabilalari tillarining taʼsirida birmun-cha oʻzgargan ispan tilidir. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dominion

Dominion (ing . dominion, lot. dominium — qaram yer) — ingliz qiroli (qirolicha)ni davlat boshligʻi deb tan olib kelgan va Britaniya imperiyasi tarkibida boʻlgan davlat. Unga generalgubernator tayin qilingan. Dastlabki D.lar — Kanada (1867 y.dan), Avstraliya Ittifoqi (1901 y.dan), Yangi Zelandiya (1907 y.dan) va b. Hamdoʻstlik tuzilganidan keyin, garchi koʻpgina sobiq D.lar unga kirib, avvalgidek ingliz qirolichasini davlat boshligʻi deb hisoblasalarda (Kanada, Yangi Zelandiya va b.), D. atamasi qoʻllanilmaydigan boʻldi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domitsian

Domitsian (Domitianus) (51rim96) — Rim imperatori (81-yildan). Fla-viylar sulolasidan. Byurokratik apparatni mustahkamlashi va senat huquqlarini cheklashi bilan aristokratiyaning karshiligiga uchragan. Detsebal boshchiligidagi daklarpzm yengilgan (89-yil). Saroydagi fitna natijasida oʻldirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domkrat

Domkrat (gollandcha dommekracht) — ogʻir yuklarni vaqtinchalik koʻtarib beradigan mexanizm. Harakatlanish tarziga koʻra reykali, vintli, gidravlik va pnevmatik xillarga boʻlinadi. D. ixchamligi, massasining kichikligi, koʻtarish tezligining kamligi (0,01—0,25m/min.) va koʻtarish balandligi (0,15—1 m) bilan ifodalanadi. Max-sus ishlarga moʻljallangan D. bir necha yuz t gacha yukni bir necha m balandlikkacha koʻtara oladi. D. mashinalarning gʻildiragini almashtirishda, taʼmirlash, yuk ortish-tushirish ishlarida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domla

Domla — 1) maktabxona pyarlari, oʻgʻil bolalarga taʼlim-tarbiya bergan ziyolilar; 2) masjid imom-xatiblarining xalq tomonidan yuritiladigan nomi; 3) oliy, oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida fanning biror sohasidan darak beruvchi shaxslar (prof., dotsent, assistent, katta oʻqituvchi va oʻqituvchi)ga nisbatan qoʻllaniladigan atama; 4) biror soha (mas, fan va madaniyat)da obroʻ-eʼtibor qozongan, ilgʻor dunyoqarashi, eʼtiqodi va b. fazilatlari bilan uzgalarga namuna boʻladigan bilimdon, muhtaram shaxs.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domla Halim

Domla halim, Ibodov Domla Halim (1878, Buxoro — 1940, Toshkent) — ustoz xonanda va sozanda. Oʻzbekistan xalq hofizi (1931). Toʻquvchi oilasida tugʻilgan. 10 yoshidan doyra chertib, xalq qoʻshiqlarini aytgan. Dastlab Sharafxon Ustozdan, keyin Ota Jalol, Ota Gʻiyos kabi atokli sanʼatkorlardan taʼlim olgan. 19 yoshidan noyob, nihoyatda keng diapazonli (b—g2 orasidagi), kamyob lirik ovozi, ijro mahorati bilan xalq orasida shuxrat qozongan. 1921 yildan Buxoro musiqa maktabida (bu maktab keyinchalik Domla Halim Ibodov nomida) oʻqituvchi. Oʻzbek musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot instituta (1928, Samarqand) da T. Sodiqov, M. Ashrafiy, M. Burhonov kabi kompozitorlar, Sh. Sohibov, F. Shahobov singari maqomdon xonandalarga taʼlim bergan. 1931 yildan umrining oxirigacha Oʻzbekistan radiosida xizmat qildi. Ijro uslubi nafisligi, kuylarni aniq va erkin kuylashi, ayniqsa keng nafasi bilan ajralib turgan. D. H. Buxoro Shashmaqomi yoʻllaridan asosan savtlar (Qashqarchai Moʻgʻulchai Segoh, Savti Sarvinoz, Iroq, Moʻgul-chai Dugoh, Nasrulloyi, Qashqarcha, Ushshoq va b.)ni baland (katta) avjlar bilan kuylagan. Shu bois, xalq va sanʼat axli orasida "Avjlar ustasi", "Savtxon" deb nom chiqargan. 1937 yil Moskvada oʻtkazilgan Oʻzbek sanʼati dekadasining qatnashchisi. Uning repertuaridagi asarlar gramplastinkalarga, folk-lorshunos Ye. Romanovskaya tomonidan notaga yozib olingan (1935) va musiqa-shunoslar tomonidan oʻrganilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domna gazi

Domna gazi, koloshnik gazi — domna pechlarida asosan uglerodning chala yonishidan xreil boʻladigan gazlar. Choʻyan olishda toshkoʻmir koksidan chikadigan D. g .ning oʻrtacha tarkibi: uglerod (1U)oksid (karbonat angidrid) 12—20%, uglerod (P)-oksid (is gazi) 20—30%, vodorod 1—4%, metan 0,5% gacha va azot 55—58%. Kislorod bilan tozalangan 1 m3 D. g . yonganda 850— 1100 kkal issiklik ajraladi. D. g .dan turli pechlar va bugʻ qozonlarini qizdirishda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domna pechi

Domna pechi, domna — temir rudalaridan choʻyan olinadigan shaxta pech. Beton poydevorga oʻrnatilgan silindrik kojuxdan iborat. Kojux ichiga pech tagligi (leshad) ni hosil qiluvchi oʻtga chidamli gʻisht terib chiqiladi. Pechning pastki qismida gorn va furma bor. Gornda choʻyan va shlak oqib chiqadigan teshiklar qilingan. Shaxta silindrik koloshnik bilan tugaydi. Chuyan oqib chiqadigan teshik sathidan koloshnik yuqorisidagi yuklash konusigacha bulgan masofa D. p.ning foydali balandligi deyiladi. Ana shu balandlik orasidagi hajm foydali hajm deb ataladi. Foydali hajmdan foydalanish koeffitsiyenti D. p. ishining asosiy texnik-iqtisodiy kursatkichi bulib, u pechda 1 sutkada eritib olinadigan 1 t chuyanga tugʻri keladigan foydali xajmni ifodalaydi. U qanchalik kichik bulsa, pech shunchayaxshi ishlaydi. YirikD. p.ning ish unumdorligi sutkasiga 10000 t dan ortiq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domra

Domra — rus xalq torli tirnama sozi. Olimlarning taxminlariga koʻra, turkiy xalqlarning doʻmbira cholgʻusi negizida paydo boʻlgan. Kvarta yoki kvinta boʻyicha sozlanadi. Ovozi yoqimli, diapazoni 2,5 oktava. Qad. turi 16—17-asrlarda skomorox (masharaboz) lar oʻrtasida keng tarqalgan. 1896—1908 y.lari qayta ishlanib, 3 va 4 torli D.lari rus xalq cholgʻulari orkestri hamda turli ansambllar tarkibiga kiritilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Domye Onore Viktoryen

Onore Viktoryen Domye (1808.26.2, Marsel- 1879.11.2, Vilmondua, Parij yaqinida) — fransuz rangtasviri ustasi, grafik rassomi va haykaltaroshi; tanqidiy realizmning yirik vakili. 1814-yildan Parijda; 20-y.larda rasm, rangtasvirdan taʼlim olgan, litografiya sanʼati asoslarini oʻrgangan. 1830-yil inqilobidan keyin siyosiy karikaturalar, hajviy rasmlar yaratgan, ular alohida varaqlarda yoki bezakli nashrlarda bosilgan. Siyosiy arboblarning oʻtkir syujetli byustlari (1830—36, 36 ta byust saqlangan) keyinchalik portret-sharjlar yaratish uchun asos boʻlgan ("Oltin kesimning mashxur kishilari", 1832—33). D. litografiya asarlarida ("Qonun chiqaruvchilar uyasi", "Biz hammamiz halol odamlarmiz, keling quchoqlashaylik", "Bunisini ozodlikka chiqarsa boʻladi", 1934; "Transnonen koʻchasi" va b. turkumlar) bagʻritosh, manman, ikkiyuzlamachi hukmdorlarni qattiq tanqid ostiga olgan. 1834-yildan keyin D. asosan maishiy hajviy rasmlar ishlash bilan chegaralana boshlaydi ("Rober Maker", 1836—38; "Marhamatli burjua", 1846—49 va b.). D. rangtasviri romantizm bilan bogʻliq, obrazlarning oʻtkir tavsifi, erkin va mohirona jamlangan lirik va joʻshqin harakatli rang tizimi, nursoya oʻyinidagi keskinlik asarlariga alohida joziba baxsh etgan ("Qoʻzgʻolon", 1848; "Barrikadadagi oila" va b.). Oddiy xalqning ichki qudrati va maʼnaviy goʻzalligini ifoda etgan "Kir yuvuvchi" (1859), "Uchinchi klass vagoni" (1862— 63) va b., diniy mifologik mavzuda kompozitsiyalar, portretlar, Don Kixotga bagʻishlangan qator asarlar yaratgan ("Don Kixot", 1868 va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil