MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shoʻradoshlar

Shoʻradoshlar () — ikki urugʻpallali oʻsimliklar sinfining chinnigulnamolar qabilasiga mansub oila. Koʻproq bir yillik oʻt, baʼzan buta, chala buta yoki daraxtlardan iborat. Poyasi sersuv. Barglari ketmaket joylashgan. Gullari koʻrimsiz, toʻgʻri, ikki yoki bir jinsli, mayda toʻpgullarga yigʻilgan. Baʼzi shahrida mevani oʻrab turgan gulqoʻrgʻon oʻzaro tutashib toʻpmevalar hosil qiladi. Sh. urugʻ murtagi taqasimon yoki spiralsimon. 2 katta ( va 8a18o1o1s1eaye) oilaga boʻlinadi. Koʻpincha shoʻrxok yerlarda, choʻl va chala choʻllarda, dashtlar va dengiz qirgʻoqlarida tarqalgan. Koʻpchilik Sh. — begona oʻt. Oʻrta dengiz sohillarida, Osiyo va Afrika choʻllarida shahrining 105 turkumga mansub 1600 turi uchraydi. Oʻzbekistonda 45 turkumga oid 180 ga yaqin turi oʻsadi. Shulardan saksovul, shoʻra, shoʻrak va boshqalar turlari chorvachilikda katta ahamiyatga ega.

Ikki pallali oʻsimliklar
Shoʻrajriq

Shoʻrajriq — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yyllik ildizpoyali oʻt. Poyalari yer bagʻirlab oʻsadi. Barglari ingichka qalami, yassi. Toʻpguli boshoqsimon roʻvakdan iborat. Boshoqchalari 5—6 gulli, changisi 2 ta, urugʻchisi patsimon. Iyun — avgustda gullab, meva beradi. Tekisliklardagi shoʻ^xoklarda shoʻrlangan qumlarda oʻsadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Sifatli yemxashak beradi.

    

Bugʻdoydoshlar
Shoʻrak

Shoʻrak — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt, butacha, buta va past boʻyli daraxt oʻsimliklar turkumi. Barglari navbatlashib joylashadi, etli. Gullari ikki jinsli. 150 turi maʼlum. Koʻpincha Yevrosiyo, Afrika, Amerika va Avstraliyada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning shoʻrxok, shoʻrtob va qumloq yerlarida oʻsadi. shahrining cherkez, boyalish kabi turlari tuya, qoʻy va echkilar uchun qimmatli ozuqa. Baʼzi turlari koʻchma qumlarni mustahkamlash uchun ekiladi va yoqilgʻi sifatida foydalaniladi, baʼzilari (mas, cherkez) dorivor.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Shoʻrbuloqsoy

Shoʻrbuloqsoy (Oltikoʻl, Sarmichsoy, Buragansoy, Shahristonsoy) — Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati va Oʻzbekiston Respublikasi Sirdaryo viloyatining janubidagi daryo. Uzunligi 92 km, havzasining maydoni 712 km². Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Shahriston dovonidan (3270 m) boshlanadi. Bosh qismida (chap irmogʻi boʻlgan Qumbel jilgʻasining quyilish joyigacha) Oʻrtakoʻl, undan quyiroqda (Shahriston qishlogʻigacha) Oltikoʻl, keyin Sarmichsoy, Nijoni qishlogʻidan quyida Havotag va Oʻzbekiston hududiga oʻtgach Nurbuloqsoy, Uchqoʻrgʻon qishlogʻidan quyida Sh. deb ataladi. Quyilish qismi Xovos temir yoʻl stansiyasidan 4 km shim.gʻarbda. Asosiy irmoqlari oʻngdan — Kusavli, chapdan — Yaskaksuv. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Yaskaksuvning quyilish joyidan pastroqda, Shahriston qishlogʻidan 2 km yuqorida — 1,1 m³/sek. Eng koʻp yillik suv sarfi 1,50 m³/sek, eng kam yillik suv sarfi 0,740 m³/sek. Toʻlinsuv davri apreldan avgustgacha. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

Boʻragansoy 
BOʻRAGANSOY — Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi soy. Shahriston dovonidan boshlanib, shim. yoʻnalishda oqadi va Xovos temir yoʻl stansiyasiga yetmasdan, 4 km shim.sharqda tugaydi. B. boshlanishida Oltinkoʻlsoy, yuqori oqimida B., oʻrta oqimida Shahristonsoy, quyi oqimida Sarmichsoy, Shoʻrbuloqsoy deb ham ataladi. Uzunligi 92 km, havzasining maydoni 712 km². B.ning umumiy uz. 40 km boʻlgan 21 ta mayda irmogʻi bor. B. muz, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri aprelda boshlanib, avgustda tugaydi. B.ning 75—80% oqimi shu davrda oqib oʻtadi. Suv sarfi may oyida keskin ortib iyunda 620 l/sek gacha yetadi, iyuldan esa kamayadi. Kishda suvi kamayadi, baʼzan qurib qoladi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 190 l/sek. Yozgi toʻlinsuv davrida suvining loyqaligi 4,7 kg/m3 gacha ortadi. Qishda suv yuzasi muzlaydi.

Oʻzbekistondagi daryolar‎
Tojikistondagi daryolar‎
Shoʻrbuta

Shoʻrbuta — shoʻradoshlar oilasiga mansub chala buta. Boʻyi 50—150 sm. Poyasi tuklar bilan qoplangan. Barglari navbatlashib joylashadi, mayda, seret. Toʻpguli yoyiq roʻvaksimon. Gullari ikki jinsli. Iyul — sentyabrda gullab, meva beradi. Oʻzbekistonda shoʻrxok yerlarda, ekinlar orasi va boshqalar yerlarda begona oʻt holida uchraydi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Shoʻrva

Shoʻrva — suyuq ovqat turi.
Tayyorlash usuliga koʻra, shoʻrvaning qovurma shoʻrva va qaynatma Shoʻrva;

Qovurma shoʻrva 
Qovurma shoʻrva — qoʻy yogʻi kubik qilib toʻgʻraladi va qozonga solib chalaroq eritiladi. Goʻsht boʻlaklarga boʻlinib, yogʻ bilan birga qizarguncha, soʻngra toʻgʻralgan piyoz va pomidor qoʻshib yana 7—10 daqiqa qovuriladi, kartoshka solib bir-ikki aylantiriladi va suv quyiladi. Suv qaynab chiqquncha qozonga tuz, bir dona qizil qalampir, toʻgʻralgan ukrop va kashnich solinadi. Shoʻrva qaynab chiqqach, olovi pasaytirilib, yana 1 soatcha mildiratib qaynatiladi.

Qaynatma shoʻrva 
Qaynatma shoʻrva — qoʻy goʻshti (toʻshi, qovurgʻasi, ozgina yogʻi) qozondagi sovuq suvga solib qaynatiladi. Shoʻrvaning koʻpigi olinmaydi (piyoz solingach, koʻpigi oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketadi). Shoʻrvaga piyoz bilan birga archilgan butun sabzi, toʻgʻralgan pomidor, tuz va ziravorlar solinadi. Shoʻrva 40—50 daqiqa qaynagach, archilgan butun kartoshka solinadi va olov pasaytirilib, mildiratib qaynatiladi. Kartoshka pishishi bilan, shoʻrva olovdan olinib, dasturxonga kosalarda tortiladi.
Solinadigan masalligʻiga koʻra sholgʻom Shoʻrva, noʻxat Shoʻrva, doʻlmali Shoʻrva, vermishel Shoʻrva, shovul Shoʻrva, karam Shoʻrva, kabi yigirmadan ortiq turi bor.

 

Taomlar
Oʻzbek oshxonasi
Dunyo oshxonasi
Shoʻrkul suv ombori

Shoʻrkul suv ombori - Buxoro viloyatidagi suv ombori. Zarafshon daryosidan maxsus qazilgan kanal orqali kuzqish mavsumida toʻldiriladi. 1977—80 yillarda qurilgan. Umumiy hajmi 170 mln.m3, toʻgʻoni bal. 14,5 m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 35 m³/s. Buxoro viloyatidagi Gʻijduvon, Navoiy viloyatidagi Konimex va boshqalar tumanlardagi 35 ming ga ekinzorlarni sugʻoradi.

Suv omborlari
Shoʻrlangan tuproqlar

Shoʻrlangan tuproqlar - tarkibida suvda oson eriydigan zararli tuzlar 0,1% yoki suvli soʻrimdagi quruq qoldiq miqdori 0,25% (0,3%)dan koʻp boʻlgan tuproklar. Shoʻrlangan tuproqlar, asosan, quruq iqlimli mamlakatlar (Pokiston, Hindiston, Xitoy, AQSH, Oʻrta Osiyo, Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya va boshqalar)da kattakatta maydonlarda, shuningdek, shoʻrlanmagan tuproqlar orasida esa, kichikroq massivlarda dogʻ koʻrinishida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Janubiy Qozogʻistondagi sugʻoriladigan maydonlarning yarmidan ortigʻi, oʻzlashtiriladigan yerlarning 75— 80%ga yaqini turli darajada shoʻrlangan. Tuproqning shoʻrlanganlik darajasi zararli tuzlarning umumiy miqdoriga koʻra (gips, miqsori olib tashlangan holda) belgilanadi. Shu belgiga asosan, Shoʻrlangan tuproqlar kuchsiz (zararli tuzlar miqdori 0,1—0,2%), oʻrtacha (0,2—0,4%), kuchli (0,4—0,8%), juda kuchli shoʻrlangan (shoʻrxoklar; 0,8% dan koʻp) xillarga boʻlinadi. Tabiiy Shoʻrlangan tuproqlar kimyoviy tarkibi (shoʻrlanish tipi)ga koʻra xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali, xloridsodali, sodali, sulfat yoki xloridgidrokarbonatli (ishqoriy yer elementlari) shoʻrlangan yerlarga boʻlinadi.

Tuproq shoʻrlanishining salbiy oqibatlari oldini olish uchun sugʻorish rejimini toʻgʻri taʼminlash, kuchli shoʻrlangan tuproqlarni katta normalarda yuvish, shoʻrlanish jarayoni yoʻnalishini tubdan oʻzgartirish uchun drenajlar yordamida grunt suvlarning sunʼiy oqimini vujudga keltirish zar}f (yana qarang Shoʻr yerlar melioratsiyasi).

 

Tuproqshunoslik
Shoʻroi islom

"SHOʻROI ISLOM" — siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy gazeta. "Shoʻroi islomiya" jamiyatining nashri. 1917-yil 16-mayda Toshkent shahrida haftada 2—3 marta chop etilgan. Muharriri A. Battol. Gaz.da Ismoil Obidiy, Nushervon Yovushev, Olim Boyburov, Munavvarqori Abdurashidxonov, Shokirjon Rahimiy va boshqalar ziyolilar faol qatnashgan. Gaz.ning asosiy maqsadi aholining siyosiy va ijtimoiy faolligini oshirishdan iborat boʻlgan. Gaz. 1917-yil iyunda moddiy muammolar tufayli oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻlgan. Gaz.ning 2 ta soni Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.

Yana qarang 

 Shoʻroi islomiya
 Oʻzbekiston milliy kutubxonasi

    

Gazetalar
Shoʻroi Islomiya

"SHOʻROI ISLOMIYA" ("Islom kengashi") — Turkiston taraqqiyparvar ziyolilarining ijtimoiysiyosiy tashkiloti (jamiyati). 1917-yil 14 martda Toshkentda tuzilgan va 1918-yil bahorigacha faoliyat olib borgan. Unga dastlab Abdulvohidqori Abduraufqori oʻgʻli, keyinchalik Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev rais qilib saylangan. Tashkilot faoliyatida Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Mustafo Choʻqay, Ahmad Zakiy Validiy, Islom Sulton Shoahmedov, Toshpoʻlat Norboʻtabekov kabi maʼrifatparvarlar faol qatnashgan. Tashkilot tashabbusi bilan Butun Turkiston musulmonlarining 1-qurultoyi oʻtkazildi (1917-yil aprel). Qurultoyda qabul qilingan tashkilot dasturida oʻlka musulmonlari orasida islohotlar oʻtkazish gʻoyalarini tarqatish, mintaqadagi barcha musulmonlarni yagona fikr va maslak asosida birlashtirib, Turkistonga muxtoriyat maqomini berish uchun kurash vazifasi qoʻyilgan. 1917-yil aprel oyidayoq tashkilotning Samarqand, Qoʻqon, Namangan, Andijon, Margʻilon, Skobelev (Fargʻona), Marv, Turkiston, Oqmachit, Oʻsh va boshqalar shaharlarda shoʻbalari tuzilgan. Tashkilot "Shoʻroi islom" nomli gaz. ham chiqargan. 1917-yil mobaynida Turkiston musulmonlarining yana 3 qurultoyi oʻtkazilgan. Biroq taraqqiyparvar ziyolilar (jadidlar) bilan eskilik tarafdorlari boʻlgan ayrim ulamolar (qadimchilar) oʻrtasidagi kelishmovchiliklar "SH.i." tashkiloti safida tarafkashlik yuz berishiga olib keldi. 1917-yil iyunda tashkilotdan bir guruh ulamolar ajralib chiqib, Qoʻqon va Toshkentda yangi jamiyat — "Shoʻroi ulamo"ta asos solishgan. Turkiston va Qozogʻiston musulmonlarining Toshkentda oʻtgan qurultoyi (1917-yil 17—20 sentyabr)da har 2 tashkilot oʻzaro birlashganligini eʼlon qilgan boʻlsa ham, aslida tom maʼnodagi birlashuv boʻlmagan. Oktyabr toʻntarishilan soʻng "SH.i." oʻz qarorgohini Toshkentdan Qoʻqonga koʻchirishga majbur boʻlgan (1917-yil noyabr). Tashkilot aʼzolari Turkiston muxtoriyati hukumatini tuzishda faollik koʻrsatishgan. Muxtoriyat hukumatini bolsheviklar agʻdargach, tirik qolgan "SH.i." aʼzolari taʼqibga uchragan. "SH.i." tashkiloti sovet rejimi tomonidan taʼqiqlansa ham, uning Nosirxon Toʻra, Sadriddinxon Sharifxoʻjayev, Mirodil Mirzaahmedov va boshqalar faollari Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat saflariga qoʻshilib, istiqlolchilarning gʻoyaviy mafkurachilari sifatida faoliyat koʻrsatishgan.

Yana qarang 

 Shoʻroi islom
 Jadidchilik

Oʻzbekistonning sobiq siyosiy partiyalari
Shoʻrsuv

Shoʻrsuv — Fargʻona viloyati Oʻzbekiston tumanidagi shaharcha (1934-yildan). Olay togʻlarining shim. chekkasidagi adirda. Shoʻrsuvsoy vodiysida. Qoʻqon shahridan 35 km jan.gʻarbda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yaypan (12 km). Aholisi 3 ming kishiga yaqin (2004).

Shaharcha Shoʻrsuvsoy vodiysida neft va pirit (oltingugurt kolchedani) konlari topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Sh. yon atrofidagi konlari qadimiydan maʼlum boʻlgan. Bu yerdan topilgan arxeologik yodgorliklar qadimiy konchilik ishlaridan dalolat beradi. 19-asrning 1-yarmida Shoʻrsuv konlari Qoʻqon xonligining mulki boʻlib, bu yerdan oltingugurt, achchiqtosh, togʻ mumi qazib olingan. shahrida gʻisht zavodi, sopol idishlar xom ashyosi — qizil tuproqni kukun qiladigan zd, taʼmirlashmexanika, oltingugurt maydalash sexlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Umumiy taʼlim maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, tibbiy muassasalar, profilaktoriy mavjud. Yaypan—SH., Qoʻqon — Sh. yoʻnalishlarida avtobuslar qatnaydi. Sh. yaqinida Shoʻrsuv neft koni bor.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Oʻzbekiston tumani
Oʻzbekiston tumani aholi punktlari
Shoʻrtepa

Shoʻrtepa — oʻrta asrlar (78, qisman 10—12 va 15alar)ga mansub arxeologik yodgorlik, koʻshkli qishloq xarobasi. Toshkentning shim.sharqiy qismida, Qorasuv anhoridan Tovkat arigʻi bosh olgʻan yerda joylashgan. Bal. 7 m li koʻshk va unga tutashgan qishloq xarobasining bir qismi saqlangan. 1887-yil N. P. Ostroumov tomonidan qayd etilib, qazishlar oʻtkazilgan. 1949-yilda I. Baishev va V. M. Masson kuzatishlar olib borgan. 1968-yil Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi shahrida olib borgan qazishlari tufayli 7—8-asrlarga mansub moddiymadaniyat ashyolari bilan bir qatorda koʻshkning meʼmoriy va qurilish jihatlari aniqlangan. Sh. 8-asr boshlarida arab xalifaligi istilosi natijasida vayron boʻlib, ancha vaqt xaroba holida yotgan. 10—12-asrlar va 15-asrda shahrida hayot qisqa vaqt tiklangan. 1865-yil 9 may kuni shahrida Toshkent mudofaachilari bilan general Chernyayev boshliq rus qoʻshinlari oʻrtasida qattiq jang boʻlgan. Toshkentlik muarrix Muhammad Solih "Tarixi jadidai Toshkand" nomli asarida bu jang haqida mufassal bayon qilgan.

Adabiyot 
 Buryakov Yu.F., Kasnmov M. R., Rostovsev O.M., Arxeologicheskiye pamyatniki Tashkentskoy oblasti, T., 1973; Oʻrinboyev A., Boʻriyev O., Toshkent Muhammad Solih tavsifida, T., 1983.

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Shoʻrtepa neft-gaz koni

Shoʻrtepa neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyati Muborak tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 20 km shim. sharqda. 1961-yilda ochilgan va 1967-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi choʻl tekisligidan iborat. Shoʻrtepa strukturasi subkenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinal burmadan iborat. Struktura jan.sharkda Shumak burmasi bilan chegaralanadi va kichikroq sinklinal orqali Shoʻrsoy strukturasiga ulanib ketadi. Burma asimmetrik tuzilishga ega boʻlib, ikki: shim. va sharqiy qubbalardan iborat. Shoʻrtepa neft-gaz konig.k.da jami 13 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Paleozoy erasi jinslari 40 m gacha ochilgan, slanets, argillit va qumtoshlardan tarkib topgan. Yura davri yotqiziqlari terrigen, karbonat va tuzgips qatlaridan, boʻr davri gravelit, qumtosh, ohaktosh, alevrolitlardan tuzilgan. Sanoat miqyosidagi neft va gaz quyi boʻr davri yotqiziqlaridagi 12 va 13-gorizontlarda joylashgan. 12gorizont apt yarusining (qalinligi 50–60 m) qumtosh va gravelit jinslaridan tarkib topgan, 1230–1500 m chuqurlikda ochilgan. Foydali qalinligi 16–27 m, Gazlilik maydoni 12410 ming m2. 13gorizont 1285–1500 m chuqurlikda ochilgan, qumtosh, gravelit, alevrolit va gil jinslardan tarkib topgan. Qalinligi 210–238 m. Janubiy blokning 13gorizontida gaz qalpoqli neft uyumi mavjud, gazlilik qavati 60 m. Gorizontlardagi qatlam suvlarining turi gidrokarbonat-natriyli, sulfatnatriyli va xlornatriyli. Minerallashganligi 1,5—9,4 g/l. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.
Shoʻrtoblar

Shoʻrtoblar — tuproqlar tipi; yuvilmaydigan suv rejimi sharoitida tuproq singdirish kompleksida natriy (singdirish hajmining 10— 14% dan 70% gacha) toʻplanganda (tuproq eritmasi yoki grunt suvidan oʻtadi) shakllanadi (shoʻrtoblanish jarayoni). shahrida tabiiy holda qora shuvoq, izen, shoʻra va boshqalar oʻsimliklar oʻsadi. Afrika, Osiyo, Shimoliy va Janubiy Amerika, Avstraliyada uchraydi. Tuzlar tarkibiga koʻra, sodali va sodasulfatli, xloridsulfatli boʻladi. Tuzlarning joylashish chuqurligiga nisbatan shoʻrxokli Sh. (suvda oson eriydigan tuzlar 5—20 sm chuqurlikda joylashgan), shoʻrxoklangan Sh. (20—40 sm) va yuvilgan Sh. (60—80 sm) mavjud. Sh. namlanganda kuchli disperslanadi, tuproqning strukturasiz massasi boʻkadi va suv oʻtkazmaydi, quriganda esa zichlashib, palaxsapalaxsa yorilib ketadi. shahrining meliorativ holatini yaxshilash uchun kaltsiy tuzlari, ayniqsa, gips solinadi. Bunda kaltsiy tuproq singdirish kompleksidagi natriyning oʻrnini olib, tuproq strukturasining tiklanishiga imkon yaratadi. Sodali shahriga gips solish, ayniqsa yaxshi natija beradi. Xloridsulfatli shahrini plantaj haydash, oʻt oʻsimliklar (ayniqsa, ildiz sistemasi kaltsiy birikmalariga moyil boʻlgan dondukkakli)ni ekish yoʻllari bilan oʻzlashtirish mumkin. Ad.: Pochvovedeniye, M., 1988.

    

Tuproqshunoslik
Shoʻrtan gaz-kondensat koni

Shoʻrtan gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyatidagi kon. Qarshi shahridan 40 km jan.sharqda. 1974-yilda ochilgan. Chorjoʻy tektonik pogʻonasiga tegishli Beshkent egilmasida braxiantiklinal koʻrinishidagi Shoʻrtan strukturasida joylashgan. Yuqori yura davrining kelloveyoksford yotqiziqlari mahsuldor hisoblanadi. Gazkondensat 15NR, 15R va 15PR gorizontlarida ochilgan. Gorizontlar kulrang ohaktoshlardan hamda zichlashgan, darzli, dolomitlashgan ohaktoshlardan iborat, qalinligi 316–542 m. Gazli qismining foydali qalinligi 118 m. Gaz uyumidan yuqorida joylashgan qalinligi 341–546 m boʻlgan kimerijtiton tuz jinslari regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Mahsuldor qatlam 2735–3170 m chuqurlikda yotadi. Suv tarkibi xlorkaltsiyli, minerallashganligi 122,1 — 129,0 g/l. 1999-yilgacha olingan tabiiy gaz miqdori 245,2 mlrd. m³, gaz kondensati 12,4 mln. t. Kondagi gazda etan miqdori yuqori, gazni qayta ishlab, bu qimmatbaho elementni ajratib olish maqsadga muvofiq. Etan polimer, kauchuk, boʻyoq va doridarmonlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shoʻrtan gazidan ajratib olingan etanni qayta ishlab, polietilen olish maqsadida Shoʻrtan gazkimyo majmuasi bunyod etildi.
Shoʻrtoʻgʻoy

Shoʻrtoʻgʻoy, Shoʻrtoʻqay - jez davriga oid arxeologik yodgorlik. 6 ta alohida joylashgan tepaliklardan iborat. Shim. Afgʻonistonda, Koʻkcha daryosining Amudaryoga quyilish joyida, Amudaryoning chap qirgʻogʻida joylashgan. Yodgorlikda 1975—76 yillarda fransuz arxeologlari (B. Lion, A.P. Frankfor, M.N. Pottiye) ilk bor arxeologik tadqiqotlar oʻtkazganlar. Yodgorlikka mansub 2 ta tepalikdagina (150*50m; 200x50 m) qazishmalar olib borilgan. Qolgan tepaliklar toʻliq oʻrganib chiqilmagan. Moddiy topilmalar (sopol idishlar boʻlaklari, taqinchoqlar, oʻq uchlari va boshqalar) va inshootlar qoldiqlari Sh. makoni Shimoliy Hindistondagi Xarappa madaniyati vakillari tomonidan barpo etilganligini koʻrsatdi.

SH. makoni mil. av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yilliklarda xarappaliklarning Oʻrta Osiyoning turli hududi bilan boʻlgan iqtisodiymadaniy aloqalarida muhim oraliq punkti vazifasini bajargan. Xususan, bu yodgorlik orqali tranzit ahamiyatga ega boʻlgan muhim yoʻllar oʻtgan. Sh. orqali Badaxshondagi lojuvard konlari mahsulotlari Shimoliy Hindistonga yetkazib berilgan. Jez davrida Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Panjikent yaqinida joylashgan Sarazm, Zarafshon vohasidagi Qarnob konlari, Janubiy Oʻzbekistondagi Sopolli va boshqalar makonlarni Shimoliy Hindiston bilan bogʻlovchi asosiy aloqa yoʻli Sh. orqali oʻtgan. Bu makon orkali Amudaryoning chap qirgogʻi boʻylab Quyi Zarafshon vohasi va Amudaryoning quyi oqimiga qarab ketuvchi yoʻl ham oʻtgan.

shahrining yuqori madaniy qatlamlaridan jez davri Dasht madaniyatiga mansub moddiy topilmalar topilgan. Ularga asoslanib Sh. makoni mil.av. 2-ming yillik oʻrtalariga kelib mahalliy chorvador qabilalar taʼsiriga tushganligi haqida fikr yuritish mumkin. Ad.: Rtveladze E. V., Velikiy shelkoviy put, T., 1999.

Oʻktam Mavlonov.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Shoʻrxoklar

Shoʻrxoklar — yuqori qatlamida 1% dan koʻproq suvda oson eriydigan tuzlar (xlorid, sulfat, karbonat va boshqalar) koʻp boʻlgan tuproq tiplari guruhi. Sh. Markaziy Afrika, Osiyo, Avstraliya, Shimoliy Amerika, Kaspiyboʻyi pasttekisliklari, Shimoliy Krim va Oʻrta Osiyo choʻl zonasida va och tusli boʻz tuproqlar mintaqasida tarqalgan. Dasht, choʻl, chala choʻllarning terlaydigan suv rejimi va quruq iqlim sharoitida minerallashgan grunt suvlarining bugʻlanishi va tuproqlarning shoʻrlanishi natijasida shakllanadi. shahrida tibiiy holda faqat galofitlar (shoʻrsevar oʻsimliklar) oʻsadi. Sh. 2 tipga ajratiladi: avtomorf Sh. — yuqori gorizontda tarkibida (0,5—1%) yengil eriydigan tuzlar (xloridlar, sulfatlar) boʻlgan shoʻrlangan ona jinsning yuqoriga chiqishi va g i d romorf Sh. — tuproqgrunt suvlari tarkibidagi (6—8% va undan yuqori) tuzlarning suv bilan birga kapillyarlar orqali yuqoriga koʻtarilib, toʻplanishi. Oson eruvchi tuzlar tarkibiga koʻra, shahrining xloridli, sulfatxloridli, xloridsulfatli, sulfatli, sodasulfatli, sulfatsodali va sodali, kationlar tarkibiga bogʻliq holda natriyli, magniynatriyli, kaltsiynatriyli, magniyli va kaltsiyli xillari farqlanadi. Birlamchi va ikkilamchi shoʻrlangan Sh. farqlanadi. Birlamchi shoʻrlangan Sh. tabiiy boʻlib, dengiz, koʻl qirgʻoqlari, daryo vohalari va quyilish joylari, shuningdek, shoʻrlangan jinslar chiqib qolgan yerlarda rivojlanadi, ikkilamchi shoʻrlangan Sh. esa notoʻgʻri sugʻorish natijasida paydo boʻladi. shahrini oʻzlashtirishda grunt suvlar sathi drenajlar yordamida pasaytiriladi va tuproqdagi tuzlar yuviladi (qarang Yer shoʻrini yuvish). shahrini oʻzlashtirishda dastlabki yillari sholi (tuproqning 1 — 1,5 m chuqurlikdagi qavatini shoʻrsizlantiradi), keyin sabzavot, donli ekinlar, gʻoʻza, yemxashak ekinlari va boshqalar ekiladi, qoʻyechki va tuyalar boqish uchun yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyot 
 Rabochev I. S., Melioratsiya zasolennnx pochv srednego techeniya Amudari, Ashxabad, 1964; Pankov M.A., Meliorativnoye pochvovedeniya, T., 1974.

Xushvaqt Namozov.
Shoʻrchi

Shoʻrchi — Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumanidagi shahar (1976-yildan), tuman markazi. Transport yoʻli stansiyasi. Termizdan 122 km shim.sharqda, Surxon vohasining oʻrta qismidagi tekislikda joylashgan. Sh. yonidan Surxondaryodan suv oladygan Qumqoʻrgʻon kanali oqib oʻtadi. Aholisi 21,3 ming kishi (2003). 5—8 va 9—12-asrlarda Sh. hududida Barangi qishlogʻi boʻlganligi toʻgʻrisida Kudain va Ibn Xurdodbeh asarlarida qayd etilgan. 11—12-asrlarda Barangida bir necha masjid boʻlgan.

shahrida "Don mahsulotlari", "Shoʻrchipaxta" aksiyadorlik jamiyatlari, bosmaxona, MTP, aholiga maishiy xizmat koʻrsatish uyushmasi, "Shoʻrchimebel" kompaniyasi, pillakashlik fabrikasi, 2 non zavodi, "Istiqlol" poyabzal ishlab chiqarish korxonasi, respublika miqyosidagi yirik elevator, tegirmonlar, kichik va qoʻshma korxonalar, firmalar ishlab turibdi. Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, 2 ta maxsus internat, ixtisoslashtirilgan internat maktabi mavjud. 9 ta kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi, kommunal xoʻjaligi, tibbiyot, yengil sanoat, maishiy xizmat ko'rsatish, agro sanoat, iqtisodiyot kollejlari) bor. Tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, shahar kutubxonasi, koʻzi ojizlar kutubxonasi, madaniyat va istirohat bogʻi(charog'on bog'i), tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi.

Oʻzbekiston shaharlari
Shoʻrchi tumani
Shoʻrchi neft-gaz koni

Shoʻrchi neft-gaz koni - Navoiy viloyati Qiziltepa tumanidagi kon. Qorovulbozor temir yoʻl stansiyasidan 55 km shim.sharkda. 1964-yilda ochilgan va oʻsha yili foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi tekislikdan iborat, 257–368 m balandliqda joylashgan. Shoʻrchi maydoni Kogon koʻtarilmasi halqasining ichki qismida boʻlib, shim.sharqiy yoʻnalishda choʻzilgan asimmetrik braxiantiklinal burmadan iborat. Struktura janda Okjar, shim.gʻarbda Qoraiz burmalari bilan chegaralangan, ular oraligʻida sinklinal egilmalar mavjud. 12gorizont shipi boʻyicha burma oʻlchami 7x3 km, bal. 120 m. Shoʻrchi neft-gaz konig.k.da jami 28 ta quduq qazilgan boʻlib, yura, boʻr, paleogen va neogen davri jinslari ochilgan. Kon koʻp qatlamli konlar turkumiga mansub. Sanoat miqyosidagi neftgazlilik boʻr davrining 13gorizontida (gaz uyumi) va yuqori yura davrining 15 va 16gorizontlarida (gaz va neft uyumi) aniqlangan. 13gorizont qumtoshlardan tarkib topgan, qalinligi 66–89 m. 15gorizont 690–760 m chuqurlikda ochilgan. Kelloveyoksford yarusining qumtoshlari va ohaktoshlaridan tuzilgan. Qalinligi 31–49 m, foydali qalinligi 2,8—4,5 m, gʻovakliligi 18%. Gazneft uyumi qatlamli, gumbazli, tektonik toʻsilgan tipga mansub. 16gorizont kelloveyoksford yarusining pastki qismida joylashgan boʻlib, gil va gravelit qatlari bilan navbatlangan qumtoshlardan tashkil topgan. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.