MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kateter

Kateter (yun. katheter — nay) — nay shaklidagi tibbiy asbob; kovak tomirlar, nafas va siydik yoʻllari, limfa tomirlari va b.ga yuborib, ularni kateterlash uchun qoʻllaniladi. Yoʻgʻonligi har xil metall, rezina, sintetik K.bor. Turli maqsadda ishlatilishiga koʻra, qon tomir K.i (arterial, venoz, limfa yoʻllari), siydik hamda nafas yoʻli, shuningdek, bronx K.lari farq qilinadi. K.ni ishlatishdan oldin, albatta, maxsus usullar bilan zararsizlantiriladi (qarang Sterillash). K.dan koʻpgina davolash hamda tekshirish maqsadlarida foydalaniladi. Siydik yoʻlini kateterlash maxsus malaka talab etadi.

Manbalar
Katin

Katin (Katin oʻrmoni) — Smolenskdan 14 km gʻarbda, Gnyozdovo temir yoʻl stansiyasi atrofida joylashgan mavze. 1930-y.larda ommaviy qatagʻon qurbonlari — sovet fuqarolari koʻmilgan joy. 1940-yil bahorida NKVD organlari 1939-yil kuzida asir olinib Kozelsk lagerida saqlanayotgan 4 mingdan ziyod polyak ofitserlarini K.ga keltirib yoʻq kilganlar. 1989-yil K.da memorial yodgorlik oʻrnatilgan.

Manbalar
Kationlar

Kationlar (yun. kata — pastga va ion— harakatlanuvchi) — musbat zaryadli ionlar; elektr maydonida manfiy elektrod — katod tomon harakatlanadi.

Manbalar
Katla

Katla — Islandiya jan.dagi harakatdagi vulkan. Bal. 970 m. Bazalt lavalaridan tuzilgan. Mirdalsyyokyudl muzligining jan.-sharqiy qismi bilan qoplangan. Muz ostidagi otilishlar muzning intensiv erishiga olib keladi va buning natijasida qoʻshni xududlarni suv bosadi. Oqim katta miqdorda piroklastik materiallarni oqizib chiqarib, zandrlar koʻrinishida K. atrofiga yoyadi. 10-asrdan boshlab 14 marta kuchli otilishlar kuzatilgan, ulardan soʻnggilari 1918, 1934 va 1955-yillarda boʻlgan.

Manbalar 

Vulqonlar
Katmai

Katmai — Aleut tizmasining shim. qismidagi harakatdagi vulkan. Alyaska yarim orolda. Bal. 2047 m. Andezit va datsitlardan tuzilgan. 1912-yil 6-iyunda portlash harakteridagi kuchli otilish roʻy bergan; krateri oʻrnida diametri 1,5 km, chuq. 1200 m boʻlgan koʻlli vulkan ogʻzi hosil boʻlgan. Soʻnggi marta 1921-yilda otilgan. Katmay milliy parki tarkibida. Yon bagʻrining pastki qismi igna bargli va mayda bargli oʻrmonlar, butazorlar, yuqori qismi tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Shim.-sharqiy yon bagʻrida muzliklar bor. Faunasi tarkibida alyaska qoʻngʻir ayigʻi; 150 turga mansub qushlar uchraydi. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Katmandu

Katmandu — Nepal poytaxti. Mamlakatning iqtisodiy va madaniy markazi. Baghmati daryosi sohilida, 1360 m balandlikda joylashgan. Iklimi mussonli, tropik togʻ iklimi, iyulning oʻrtacha temperaturasi 24,5°, yanvarniki 18,3°. Yillik yogʻin 1400 mm. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Aholisi shahar atrofi bilan 420 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

K.ga 724 yilda asos solingan, dastlab Kantipur deb atalgan. K. nomi 16-asr oxirida qurilgan Kastamandap ibodatxonasi nomidan olingan. K. 12—18-asr oʻrtalarigacha hozirgi Nepal xududida mavjud boʻlgan turli knyazliklarning poytaxti boʻlib keldi. 1769-yildan Nepal davlatining poytaxti.

K. — transport yoʻllarining muhim tuguni. Havo yoʻllari orqali Nepalning boshqa shaharlari, shuningdek, Hindiston, Bangladesh, Myanma, Tailand bilan bogʻlangan. Yengil va oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxona koʻp, hunarmandchilik korxonalari va ustaxonalar ham bor. Badiiy oʻymakorlik va zargarlik buyumlari tayyorlanadi. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, remont-mexanika, kulolchilik korxonalari, gʻishtcherepitsa zavodi va b. mavjud. Universitet, kollejlar, Qirollik akademiyasi, Milliy, Markaziy kutubxonalar, Milliy teatr va muzey, gospital va boshqa bor.

K. — Buddizm dini markazlaridan. Meʼmoriy yodgorliklari: Katx Mandir (Kastamandap) pagodasi (1596), saroy va ibodatxonalar majmui (15—18-asrlar), saroy (20-asr), Bhismena minorasi (1834) va b. Shahar yaqinida Bodxnatx stupasi va Svayambxunatx meʼmoriy-skulptura majmuasi (mil. av. 3-asr), Pashupatinatx ibodatxona majmuasi (13-asr) saqlangan.

Manbalar
Katovul

Katovul — Xiva xonligid&ti mansablardan biri. Qalʼaning shikastrextlari uchun javobgar boʻlgan shaxe. Buxoroda ham K. mansabining maʼnosi shunday boʻlgan.

Manbalar
Katod

Katod (yun. kathodos — pastga yoʻnalish, qaytish) —1) tok manbaining manfiy qutbiga ulanadigan elektr va radiotexnika asboblari, elektrolitli vanna va b. qurilmalarning elektrodi. K.ni 1834 yilda ingliz fizigi M. Faradey taklif qilgan. Tashqi taʼsir natijasida K.dan elektronlarning chiqishiga qarab, uning termoelektron, sovuq, fotoelektron turlari farqlanadi; 2) tok manbai — galvanik elementlar yoki akkumulyatorning manfiy qutbi; 3) elektrvakuum asboblar va gaz razryadli lampalarda elektronlar manbai. 

Katod ( yunon tilidan "pastga tushish; qaytish") - elektron yoki elektr qurilma yoki qurilmaning elektrodi , tashqi kontaktlarning zanglashiga olib keladigan elektronlar harakati unga qarab yo'naltirilganligi bilan tavsiflanadi.

Adabiyotda katod belgisining boshqa belgilanishi mavjud - "-" yoki "+", bu, xususan, ko'rib chiqilayotgan jarayonlarning xususiyatlari bilan belgilanadi. Elektrokimyoda "-" katod qaytarilish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod , "+" anod  esa oksidlanish jarayoni sodir bo'ladigan elektrod ekanligi umumiy qabul qilinadi [3] [4] . Elektrolizatorning ishlashi paytida (masalan, misni qayta ishlashda ), tashqi oqim manbai elektrodlardan birida ortiqcha elektronni (salbiy zaryad) ta'minlaydi, bu erda metall kamayadi, bu katoddir. Boshqa elektrodda elektronlarning etishmasligi va metallning oksidlanishi ta'minlanadi, bu anoddir. Shu bilan birga, galvanik element ishlayotganda(masalan, mis-sink), elektrodlardan birida elektronlarning ko'pligi (va manfiy zaryad) tashqi oqim manbai tomonidan emas, balki metall oksidlanish reaktsiyasining o'zi (ruxning erishi), ya'ni galvanik bilan ta'minlanadi. Agar yuqoridagi ta'rifga amal qilsangiz, hujayra salbiy anodga ega bo'ladi. Tashqi zanjirdan o'tadigan elektronlar qaytarilish reaktsiyasiga (mis) sarflanadi, ya'ni musbat elektrod katod bo'ladi. Shunday qilib, yuqoridagi rasmda "+" bilan belgilangan galvanik elementning katodi ko'rsatilgan, unda mis kamayadi. Ushbu talqinga ko'ra, batareya uchun anod va katodning belgisi oqim oqimining yo'nalishiga qarab o'zgaradi.

Elektrotexnikada musbat zaryadlarning harakat yo'nalishi oqim yo'nalishi deb hisoblanadi, shuning uchun vakuum va yarimo'tkazgichli qurilmalarda va elektroliz hujayralarida oqim musbat anoddan manfiy katodga o'tadi va elektronlar , aksincha, aksincha. , katoddan anodgacha.

Manbalar
Katolitsizm

Katolitsizm (,  - katholikos - umumiy, asosiy) — xristianlikdagi asosiy oqimlardan biri. Katolitsizm diniy taʼlimot va cherkov tashkiloti sifatida 1054-yilda cherkovlarning boʻlinishidan keyin vujudga keldi.XVI asrda Katolitsizmdan protestantizm ajralib chiqdi. Katolik cherkovi qatʼiy markazlashgan, yagona markazi Vatikan, uning birdan-bir boshligʻi — Rim papasi. Katolitsizm xristianlikning asosiy aqida va marosimlarini eʼtirof etadi. Ayni vaqtda oʻziga xos aqidalari ham bor.

Katolitsizm muqaddas ruh faqat xudo-otadan emas, balki xudo-oʻgʻildan ham paydo boʻlgan, Rim papasi Isoning yerdagi noibi, u din va axloq ishlarida gunoh qilmaydi, uning hokimiyati jahon soborlari hokimiyatidan yuqori turadi deb hisoblaydi. Katolitsizm faqat muqaddas yozuv (Bibliya)ni emas, balki muqaddas rivoyatni ham diniy taʼlimotning manbai deb biladi. Katolitsizmda, pravoslaviyedan farqli ravishda, muqaddas rivoyatga katolik cherkovlari jahon soborlarining qarorlari va papaning fikrlari ham qoʻshilgan. Ruhoniylarning uylanmasligi, Bibi Maryam bokira boʻla turib Isonni tugʻishi, uning jismi osmonga koʻtarilib ketishi aqidasini eʼtirof etish, eʼtiqod timsoliga aʼrof aqidasini qoʻshish Katolitsizmga xos xususiyatdir.

Katolitsizm uchun marosimlarni tantanali oʻtkazish, jafo chekkanlarni, avliyolarni izzat-hurmat qilish harakterlidir. Katolitsizmda ibodat asrlar davomida lotin tilida olib borilgan, II Vatikan sobori (1962—65) ibodatni milliy tillardaoʻtkazishga ruxsat bergan. Katolitsizmga koʻproq Foma Akvinskiyning diniy qarashlari asos qilib olingan.
link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Distribution_of_Catholics.png|thumb|300x300px|Katoliklar
Katolitsizm jahon siyosatida muayyan rol oʻynaydi.’ Katolik cherkov koʻp sonli ruhoniylar, monaxlik ordenlari, klerikal partiyalar, missionerlik tashkilotlari va b.ga ega. Cherkov statistikasiga koʻra, katoliklar 900 mln.ga yaqin kishi. Italiya, Ispaniya, Portugaliya, Fransiya, Belgiya, Avstriya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida Katolitsizm hukmron diniy taʼlimot hisoblanadi. Polsha, Vengriya, Chexiya, Slovakiya va Kubada katoliklar dinga ishonuvchi aholining koʻpchiligini tashkil etadi. 20-asrning 60-y.laridan Katolitsizm aqidalari, marosimlari, tashkilotlari va siyosati zamon talablariga moslashtirilmokda.

Yana qarang. 

 Katolik cherkovi
 Protestantizm
 Xristianlik

Manbalar
Katorga

Katorga (soʻnggi yun. katergon — galera — eshkakli harbiy kema) — mahbuslarni ogir jismoniy mehnatga jalb qilish bilan bogʻliq boʻlgan jazo turlaridan biri. Oʻrta ayerlarda vujudga kelgan. Rossiyada 18-asr boshida paydo boʻlgan. K.ga hukm qilinganlar mehnatidan qalʼalar qurishda, flotda, konchilik (Nerchinsk K.si)da foydalanishgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshida markaziy K. turmalari tizimi koʻrinishida mavjud boʻlgan (1917-yil Rossiyadagi fevral inqilobidan soʻng bekor qilingan).

Manbalar
Etyenn Mark Katrmer

Etyenn Mark Katrmer (Quatremere) (1782.12.7 - Parij - 1857.18.9) — fransuz sharqshunosi. Yozuvlar akademiyasi aʼzosi, Ruan universiteti yunon adabiyoti prof. (1815), Kollej de Fransda som tillari hamda jonli sharqtillari maktabida fors tili prof. (1819). Ibn Xaldun, Rashiduddin, Makriziy asarlarini ilmiy oʻrganib, nashr ettirgan. Xrestomatiyasida Alisher Navoiyning "Muhokamat ullugʻatayn" va "Tarixi muluki Ajam"ini eʼlon qilgan (1841). K. bundan tashqari, Sharq mamlakatlari, koʻproq Misr tarixi, tarixiy geogr.si va adabiyotiga oid asarlar muallifi.

Manbalar 

1782-yilda tugʻilganlar
1857-yilda vafot etganlar
18-sentabrda vafot etganlar
12-iyulda tugʻilganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Katta Avstraliya qoʻltigʻi

Katta Avstraliya qoʻltigʻi -Hind okeanidagi qoʻltiq. Avstraliyaning jan. qirgʻogʻi yonida. Peysli va Banke burunlari oraligʻida. Mayd. 1335 ming km. Chuq. 5690 m gacha. Sharqiy qismida Spenser va Sent-Vinsent qoʻltiklari quruqlik ichiga ancha kirib borgan. K. A. q.ning sharqiy qismida Kenguru o. bor. Dengiz suvi 3,6 m gacha koʻtariladi. Yirik porti — Adelaida.

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Katta Ayiq

Katta Ayiq () yoki Katta Yetti Ogʻayni, Katta Yetti Qaroqchi — osmonning shimoliy yarim sharida Olam qutbiga yaqin joylashgan yulduz turkumi. Uning 7 ta yorugʻ yulduzi (ravshanligi 2-3 kattalikda) ning turishi choʻmichga oʻxshaydi. Kishilar juda qadim zamondan (taxminan 100 ming yillar ilgari) ajratib kuzatishgan. Oʻzbekiston hududida yil boʻyi koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Katta ayiqli koʻl

Katta ayiqli koʻl - Kanadaning shim.-gʻarbidagi koʻl. Mayd. 30,2 ming km, chuq. 137 m gacha. Tektonik-muzlik iatijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Qirgʻoklari tik, qoyali, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Koʻldan Katta Ayiqli daryo oqib chiqib, Makenzi daryosiga quyiladi. Okt. oyidan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi. Baliq ovlanadi. Portlari — Port-Radiy, FortFranklin.

Manbalar
Katta Andijon kanali

Katta Andijon kanali, Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomidagi Katta Andijon kanali — Fargʻona vodiysida barpo qilingan yirik sugʻorish inshooti. Namangan, Andijon, Fargʻona viloyatlar h

ududidan oʻtadi. Uzunligi 109,1 km. Bosh qismida suv sarfi 300 m³/s (amalda 200 m³/s). Uchqoʻrgʻon sh. yaqinida Norin daryosidan boshlanadi. Markaziy Fargʻona boʻylab Bagʻdod tumani chegarasiga yetib boradi. Shimoliy Bagʻdod kollektoriga tashlama bilan tugaydi. Kanal qurilishida Katta Fargʻona kanalining chap sohil rostlagichi suvolgich bosh inshoot tarzida foydalanilgan. Umumiy sugʻorish mayd. 140,6 ming ga. Kanalning magistral qismida va tarmoklarida 706 har xil inshootlar (koʻprik, dyuker, akveduk, quloqlar va hokazo), kanal Qoradaryoni kesib oʻtish joyida yirik Chinobod dyukeri qurilgan. 2,5 km masofadagi tezoqar qismi oʻzaniga beton toʻshama yotqizilgan. Kanal qurilishi 1966 yilda boshlangan va dastlab Markaziy Fargʻona kanali deb atalgan. 1970 yilda Katta Andijon kanali toʻla ishga tushirilgan. Uning Oxunboboyev (uz. 23 km), Achchiqkoʻl (uz. 22 km), Soʻx (23 km) tarmoklari suvi Markaziy Fargʻonadagi eskidan oʻzlashtirilgan va ilgari Katta Fargʻona kanalidan sugʻorilgan 80 ming ga yerni va yangi oʻzlashtirilgan 61 ming ga yerni suv bilan taʼminlaydi.

Kanal suvidan Namangan viloyatining Uychi, Namangan tumanlari (44,0 ming ga); Andijon viloyatining Baliqchi, Ulugʻnor, Shahrixon, Asaka tumanlari (44,6 ming ga); Fargona viloyatining Oxunboboyev, Uchkoʻprik, Bagʻdod va Rishton tumanlari (52,0 ming ga) ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi. Kanalga 1977 yilda Oʻzbekistonda irrigatsiya qurilishining faol namoyandalaridan biri Buzrukxoʻja Usmonxoʻjayev nomi berilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Katta Antil orollari

Katta Antil orollari - Antil orollari arxipelagining gʻarbiy qismi, Vest-Indiyada. Tarkibida Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko o.lari bor. Umumiy mayd. 209 ming km.

Manbalar 

Arxipelaglar
Shimoliy Amerika
Katga artezian havzasi

Katga artezian havzasi - Avstraliyaning eng yirik artezian havzasi. Dunyoda kattaligi jihatdan 2-oʻrinda. (Gʻarbiy Sibir havzasidan keyin). Mayd. 1736 ming km. Karpentariya qoʻltigʻi sohilidan Darling daryosi oʻrta oqimigacha 2200 km, gʻarbdan sharqqa 1800 km ga choʻzilgan. Qad. kristalli zaminning bukilgan qismida joylashgan, bu yerda choʻkindi jinslarning qalinligi 2500 m gacha. Suv mezozoyning qum-toshli qatlamlarida uchraydi. Suvi koʻpincha minerallashgan, 2000 m gacha chuqurlikda yotadi. Eyr koʻli va uning atrofida (bu yerlar dengiz sathidan 12 m past) yer yuziga bulok, tarzida chiqqan. Chuqurlashgan sayin suvning temperaturasi har 32,5 m da G ga oshib boradi. Eng yuqori temperatura (110°) Kvinslend shtatidagi burgʻi qudugʻida qayd qilingan.

Manbalar
Katta Besmel togʻlari

Katta Besmel togʻlari — Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Bobotogʻ tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻrida, shimolida Argʻamchi va jan.da Fayzova jarliklari oraligʻida joylashgan. Eng baland joyi 1292 m. Asosiy balandliklar 900-1100 m. Kichik Besmel togʻining eng baland joyi 1196 m. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan, uz. 16 km. Bobotogʻ tizmasi bilan koʻndalangiga tutashadi. Katta besmel togʻlari boʻr davrining qumtosh, ohaktosh, alevrolit, konglomerat, gips jinslaridan, suvayirgʻich qismi paleogenning qattiq ohaktoshlaridan tuzilgan. Shuning uchun ham togʻlarning oʻq qismi tik koʻrinishga ega. Togʻlar kuchli parchalangan, quruq jar va soylar koʻp uchraydi. Etaklaridagi Argʻamchi va Fayzova jarliklari tubida kam debitli buloqlar mavjud. Suvning shoʻrligi har l.da 1—2 g. Suvayirgʻichning shimoli-sharqiy qismida kamroq parchalangan yalangliklar uchraydi. Oddiy va toʻq boʻz tuproqlar yengil mexanik tarkibli. Baʼzi joylarda tub jinslar usti ochilib qolganligi tufayli tuproq umuman yoʻq. Yon bagʻrining boʻz tuproqlar tarqalgan joylarida rang, qoʻngʻirbosh, qoʻziquloq, shuvoq, toʻq boʻz tuproqlarda shuvoq bilan birga pista oʻsadi. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga 2—3,5 s.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Katta Bolxon togʻlari

Katta Bolxon togʻlari - Turkmanistonning gʻarbidagi togʻ tizmasi. Kichik Bolxon togʻlarilan Oʻzboyning quruq oʻzani va Kopetdogʻ tizmasining gʻarbiy chekkasi ajratib turadi. Uz. qariyb 70 km, bal. 1880 m gacha (Arlon togʻi). Shim. yon bagʻri juda tik va janubiy yon bagʻri nisbatan qiya antiklinoriydan iborat. Gʻarbiy davomi Kaspiy boʻyi tekisligining eng yangi yotqiziqlari ostida qolgan. Asosan, yura va boʻr davrlarining ohaktosh va qumtoshlaridan tuzilgan. Yon bagʻirlari, ayniqsa shimoliy yon bagʻri oʻsimlik oʻsmaydigan qoyalardan iborat. Etagidan 800 m balandlikkacha choʻl, chala choʻl, togʻ dashti landshaftiga ega, siyrak archazorlar uchraydi. Jan. yon bagʻrini daralar kesib yuborgan. Kichikroq maydonlarda lalmikorlik bilan shugʻullaniladi. Bu yerda doimiy oqar suvlar yoʻq. Yaqinida neft va ozokerit konlari bor.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Katta Viktoriya choʻli

Katta Viktoriya choʻli () — Avstraliyaning jan. qismidagi choʻl, 26—30° j.k.lar oraligʻida. Mayd. 300 ming km. Sharqda Styuart tizmasidan gʻarbda Shoʻr koʻllar deb atalgan tekislikkacha 1200 km ga choʻzilgan. Kengligi 550 km gacha, oʻrtacha bal. 150–300 m. Yer yuzasi joʻyakli qumlardan iborat boʻlib, ular boshoqli oʻsimlik ildizlari bilan mustahkamlangan. Pastqam joylarida akatsiya va past boʻyli evkaliptlar oʻsadi. Yillik yogʻin 125–250 mm. Choʻlda suv deyarli yoʻq, shu sababdan yurish juda qiyin. K.V.ch.ni birinchi marta 1875-yilda ingliz tadqiqotchisi E. Jaylos kesib oʻtgan. Milliy park bor.

Manbalar
Katta juz

Kattajuz, Ulugʻ juz (Uli juz, uyshun) — Yettisuv (Qozogʻiston)dagi xoʻjalik va geografik jihatdan ajralib turuvchi hudud. Katta juz hududida miloddan avvalgi 7—4-asrlarda saklar ittifoqi, 3—2asrlarda Usun qabilalar ittifoqi, undan soʻng Gʻarbiy Turk xoqonligi, qarluqlar davlati va boshqa vujudga kelgan. 16-asr boshlarida Katta juzning shakllanish jarayoni yakunlangan. Katta juz dugʻlot, qoʻngʻirot, qipchoq, olchin, qangʻli, alban, jaloyir, sirgʻali, shanshqili, uyshun va boshqa qabilalar birlashmasidan iborat boʻlib, Toshkent xoniga boʻysungan. Katta juz aholisi, asosan, koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullangan. Koʻchmanchilar oʻtroq qishloq dehqonlari bilan chambarchas bogʻlangan. 16—18-asrlarda Katta juz hududida bir necha xonliklar tashkil topib, ular tashqi dushmanga qarshi kurashda maʼlum rol oʻynagan. Bu kuchlarni bartaraf qilmoq niyatida Oʻrta juz xoni Tovkaxon (1680—1718) ham uchchala juzlikni birlashtirishga muvaffaq boʻldi, lekin bu birlik uzoqqa choʻzilmadi. 1752-yil Rossiya Omskdan Petropavlovsk orqali Orenburggacha oʻz mudofaa chegarasini kuradi. U 11 istehkom, 33 qoʻriqchilik posti va 42-mayoqni oʻz ichiga olib, 3642 kazak joylashtirilgan. 1798-yil Katta juzning bir qismi Toshkent hokimi Yunusxoʻja ixtiyoriga oʻtdi. Katta juz hududida Kenesari qoʻzgʻoloni kuchayib (1837—41), u bostirilgach, Katta juz 1847-yil rus qoʻshinlari tomonidan bosib olinadi; oʻrniga Sibir, Orenburg va Ural kazak qoʻshinlari joylashtiriladi. 19-asr Katta juzning qozoq aholisi 550 mingga yaqin kishini tashkil qilgan.

Adabiyot 
 Velyaminov-Zernov V. V., Istoricheskiye izvestiya o kirgizkaysakax i snosheniyax Rossii s Sredney Aziyey so vremeni konchini Abulxayrxana (1748—65), t. 1— 2, Ufa, 1853; Asfendiarov S. D., Istoriya Kazaxstana, t. 1, Alma-Ata — M., 1935; Tinishpayev M., Materiali k istorii kirgiz-kazakskogo naroda, T., 1925.

Manbalar 

Katta juz
Qozoq qabilalari
Katta Zond orollari

Katta Zond orollari - Maloy arxipelagiiint asosiy qismi. Mayd. 1,4 mln. km. Tarkibida Sumatra, Java, Kalimantan, Sulavesi o.lari bor. Katta Zond orollarida Indoneziyaning katta qismi, Malayziya va Bruneyning bir qismi joylashgan. Relyefi togʻli, bal. 4101 m gacha (Kinabalu togʻi). Faol vulkan harakatlari boʻlib turadi. Oʻsimligi, asosan, ekvatorial oʻrmonlardan iborat. Qalay rudasi va neftning yirik konlari bor. Tropik dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.

Yana qarang 

 Kichik Zond orollari

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Katta ilmiy xodim

Katta ilmiy xodim - Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalari va oliy oʻquv yurtlarida ilmiy unvon va lavozim. K.i.x. unvoni tanlov boʻyicha yoxud attestatsiya tartibi asosida ilmiy tadqiqot boʻlimi (boʻlinmasi, sektori, lab.) mudiri, bosh ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, K.i.x. yoxud ilmiy kotib lavozimiga tayinlangan, kamida 3 y.lik ilmiy ish stajiga, ixtirolarga yoki bosma ilmiy asarlarga, shu jumladan, dissertatsiya ximoyasidan keyin eʼlon qilingan ilmiy asarlarga ega va ana shu lavozimlarda kamida 1 y. muvaffaqiyatli ishlagan fan d-rlari va nomzodlariga beriladi. K. i. x. unvonini, qaysi idoraga boʻysunishidan qatʼi nazar, respublika oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalari ilmiy (ilmiy-texnika) kengashlarining tavsiyasiga binoan, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi. K. i. x.larga belgilab qoʻyilgan namunadagi attestatlar topshiriladi. 2001 y. Oʻzbekistonda 415 kishi K. i. x. unvoniga ega boʻlgan.

Manbalar
Katta it

Katta it (lot. ) — osmon sferasining Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Orionning jan.-sharq tomonida joylashgan. Teleskopsiz koʻrinadigan eng yorugʻ yulduzi Siriusdir. Oʻrta Osiyo hududining markaziy va janubiy rayonlarida koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Katta masjid

Katta masjid (Jome masjid) — Jazoirdagi meʼmoriy yodgorlik (1096). Tarhi 45,5x33 m, asosiy oʻqi qiblaga qaragan 11 nefli. Hovlisi kichikroq boʻlib, devorlari Marokash (Magʻrib)dagi Qutubiya masjidini eslatadi. Masjid xonasidagi taqasimon qator ravoqlar ikki qatorli ustunlarga tayangan. Mehrob ravogʻining bezagi kungurali. Minorasi (shim.-sharqiy burchagida) 1322-yilda toʻrtburchak shaklda qayta qurilgan. K.m. yorqin va sodda koʻrinishi bilan ajralib turadi. Unda yogʻoch oʻymakorligining 11-asrga oid noyob namunasi saqlangan.

Manbalar 

Jazoir meʼmoriy yodgorliklari
Katta Namangan kanali

Katta Namangan kanali — sugʻorish inshooti. Namangan viloyati hududida Norin daryosidagi Uchqurgʻon GES toʻgʻoni hosil qilgan suv omboridan boshlanadi. Uz. 162 km, bosh qismida suv sarfi 61,8 m3/s. 1970—79 yillarda qurilgan (Namangan shahrigacha boʻlgan 54 km uzunlikdagi 1-navbati 1976-yilda bitkazilgan; 2-navbati Namangan shahridan Tojikiston Respublikasi chegarasigacha davom etadi, uz. 108 km). Sirdaryoning oʻng sohilboʻyi togʻ oldi qismi boʻylab Pop sh. (Olmossoy)gacha yetib boradi. Kanal 47 ming ga (ilgaridan sugʻorilgan 19,2 ming ga, yangi ochilgan 27,8 ming ga) yerni sugʻoradi. Katta Namangan kanali trassasi Shimoliy Fargʻona kanalidan 6-7 km masofada unga parallel holda oʻtadi. Kanal gidrometrik postlar, gidrotexnika inshootlari bilan jihozlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Gidrologiya
Namangan viloyati
Kanallar
Katta Noʻgʻay oʻrda

Katta Noʻgʻay oʻrda - 16-asr 2-yarmida Noʻgʻay Oʻrdadan ajralib chiqqan noʻgʻaylar davlati. Volgadan Ural daryosigacha choʻzilgan Kaspiy boʻyidagi hududni egallagan. Moskvaga vassal boʻlgan. 1634-yil Volganing oʻng qirgʻogʻiga oʻtib Kichik Noʻgʻay oʻrdasida koʻchmanchilik tarzida hayot kechirishgan.

Manbalar
Katta opera

Katta opera — 1) opera janri, 19-asrning 20-y.larida Fransiyada yuzaga kelgan (L. Ober, "Portichidagi soqov ayol", 1828 va b.). Ulugʻvorligi, qahramonlik va romantik koʻtarinki ruhi, dramatizm, musiqiy-ifodaviy vositalarning yorqinligi, bezakdorligi hamda katta orkestr, xor va balet jamoalaridan foydalanishi bilan farqlanadi. Asosan, tarixiy mavzularda yaratilgan. Yirik vakili — J. Meyerber; 2) Parijdagi opera va balet teatrining nomi (k,. "Grand opera" teatri).

Manbalar