MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Iksod kanalar

Iksod kanalar (Ixodidae) - parazit kanalar oilasi. Och I. k. ning kat-taligi 1—10 mm. Tanasi elastik kutikula bilan qoplangan. Oziklanganda kutikulasi choʻzilish xususiyatiga ega. 1000 ga yaqin turi bor. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda, ayniqsa tropik va subtropik mintaqalarda, Oʻrta Osiyoda esa Hyalomma, Ornithodorus va b. urugʻlarining turlari keng tarqalgan. Yovvoyi va uy hayvonlarining qonini soʻradi. Bir qancha turlari odamlarga ham yopishadi. I. k. odamlari kana ensefaliti, tulyaremiya; qishloq xoʻjaligi xayvonlarida piraplazmoz va b. infeksi-on kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi. I.k. dan it kanasi (Ixodes ricinus), tayga kanasi (I. persulcatus) shim. mintaqalarda keng tarqalgan xav-fli parazitlar boʻlib, Oʻrta Osiyoda uch-ramaydi. Voyaga yetgan kanalar — yirik hayvonlarning qonini soʻradi; lichinkalari mayda sut emizuvchilardan kemiruvchilarga va qushlarga yopishib parazitlik qilib yashaydi. I. k. 10 min-gga yaqin, tropik mintakada uchraydigan ayrim turlari 30 mingtagacha tu-xum qoʻyadi.

Manbalar
Iktin

Iktin (Iktinos) — yunon meʼmori. Mil. av. 5-asr ning 2-yarmida yashab ijod etgan. 447—432-yil larda Parfenonni (Kallikrat bilan hamkorlikda), Afina orolidagi va Yelevsindagi Telasteri-onni kurgan. I. loyiqasi bilan qurilgan Bassdagi Apollon ibodatxonasi (taxminan mil. av. 430-yil) da Korinf orderi (qarang Meʼmoriy orderlar) dastlab namoyon boʻlgan. U qurgan doriy va ioniy or-derlarining shakllari uygʻunlashtirilgan.

Manbalar
Ilashuvchi oʻsimliklar

Ilashuvchi oʻsimliklar - nov da gajaklari bilan turli narsalarga ilashib oʻsadigan oʻsimliklar. Yovvoyi tok, qovoq va b. I. oʻ. dandir.

Manbalar
Ilvasin

Ilvasin — goʻshti uchun ovlanadigan yovvoyi qushlar. Qirgʻovul, karqur, kaklik, bedana, yovvoyi oʻrdak, chumchuq, kaptar, tuvaloq, chugʻurchiq va sh.k. qushlarning umumiy nomi. I. toʻr, tuzoq yoki miltiq bilan ovlanadi. I.lar goʻshtidan, asosan, shoʻrva, kabob, dimlama, . palov va b. tansiq taomlar tayyorlanadi.

Manbalar
Qor qoploni

Qor qoploni yoki ilvirs () – mushuksimonlar oilasiga mansub panteralar urugʻiga kiruvchi yirtqich hayvon. Gavdasining uzunligi 103–130 sm, dumi 80–105 sm. Erkaklari tanasining ogʻirligi 44–55 kg, urgʻochilariniki 35–40 kg. Qoplonga oʻxshash, lekin juni kulrang-sargʻish qoramtir xolli boʻlishi bilan undan farq qiladi. Yungi qalin va paxmoq boʻladi. Markaziy va Oʻrta Osiyoning baland togʻli hududlarida 2 000 m balandlikda, doimiy muzliklar chegarasida uchraydi. Qishda birmuncha pastroqqa – ignabargli daraxtzorlar mintaqasiga tushadi. Kun botish bilan, baʼzan kunduzlari faol boʻladi. 1–5 tagacha, odatda, 2–3 ta bola tugʻadi. Togʻ tuyoqli hayvonlari (asosan, togʻ qoʻylari), baʼzan quyon, sugʻur kabi hayvonlar bilan oziqlanadi. Soni va turi toʻxtovsiz qisqarib bormoqda. Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Mushuksimonlar
Ilgak

Ilgak — 1) koʻtarish mashinalarining yukni ilib koʻtarish uchun moʻljallangan egik shoxli detali; yuklarni yoki yukni qamrash moslamalarini koʻtarish mashinalarining poʻlat arqoni (kanat) ga yoki zanjirlarga ilishda foydanalaniladi. Yengil (75 kg gacha) yukka moʻljallangan. I. bir yoki ikki shoxli boʻlib, poʻlatdan bolgʻalab yoki quyib tayyorlanadi, ogʻir yuklarni koʻtarish uchun alohida plastinkalardan yigʻib tayyorlanadigan I. lar ishlatiladi; 2) transport mashinalariga tir-kama (pritsep) ni ulash uchun moʻljallangan detal; mas, traktorga tirkamani ulaydigan I.; 3) eshik va dera-zalarni yopish uchun ishlatiladigan moslama; 4) kiyim-boshga qadaladigan moslama; 5) biror narsani ilib, osib qoʻyish uchun xizmat qiladigan bir uchi kayrilgan moslama, ilmoq. Masalan, goʻshtni, qaymoq solingan kosa chambaragini osib qoʻyish uchun ishlatiladi. Bunday I. ni yogʻochdan ham qilish mumkin.

Manbalar
Ilgarilanma harakat

Ilgarilanma harakat - qattiq jismning eng sodda harakati; bunda jism sirtidan oʻtkazilgan istalgan toʻgʻri chiziq shu jismning harakati vaqtida oʻziga oʻzi parallel harakatlanadi. Boshqacha aytganda I. h. — qattiq jismning hamma nuqtalari bir xil trayektoriya chizib harakatlanishi. I. h. qilayotgan qattiq jismning hamma nuqtalari oʻzaro parallel trayektoriyalar chizadi, har bir nuqtasi tezlik va tezlanish, yoʻnalish va miqdor jihatdan har doim bir-day boʻladi. Shuning uchun I. h. qilayotgan qattiq jismdagi hamma nuqtalarning harakatini tekshirib oʻtirmasdan biror nuqtasining harakatini tekshirish kifoya. Demak, qattiq jismning I. h. kinematikasi nuqta kinemati-kasidan farq qilmaydi (qarang Kinematika).

Yoʻlning toʻgʻri chizikli qismidagi harakat, mas, teplovoz shatuni, gʻildirak oʻqlari, porshenlar va b. harakati I. h. dir. Mas, mexanizmning AV va CD krivoshiplari aylanganda VS sterjen I. h. qiladi.

Manbalar
Ildam kaltakesak

Ildam kaltakesak (Eremias velox) — chin kaltakesaklar oilasining turi. Eron, shim.-gʻarbiy Xitoy, Kavkaz, Rossiyaning jan. hamda Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda I.k. ni shoʻrxok taqirlar, qumli choʻllar, toʻqay, chakalakzor, ariq va hovuzlar boʻyida uchratish mumkin. Tanasining uz. 8,5 sm gacha, dumi tanasidan 1,4—2 marta uzun. Gavdasining usti kulrang, toʻq jigarrang yoki qoramtir, orqa tomonida tana boʻylab ketgan bir necha qator qora xollari bor. Qorin tomoni oq, dumining osti qizil. Har xil hasharotlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi may — iyulda, hatto avgust boshlarigacha 2—3 marta 3—5 tadan tuxum qoʻyib koʻpayadi.

Manbalar 

 aniq malumot sifatira kiritildi. Ildam koaltakesak kechki paytlarda qorongʻu tushishida avval erkak kaltakesaklar chirillaydi
Ildiz (matematika)

Ildiz (matematikada) — 1) sonning ildizi — a sonining ya-darajali ildizi — ya-darajasi a ga teng boʻlgan son. Ikkinchi darajali I., odatda, kvadrat I., uchinchi darajali I. esa kub I. deyiladi. Haqiqiy sonlar sohasida manfiy sondan olingan kvadrat I. mavjud emas. Sonning manfiy boʻlmagan kvadrat ildizi shu sonning arifmetik ildizi deyiladi. 2) tenglamaning ildizi — i{x)—aoxf+ +a1x”~’ + ... +ya4=0 koʻrinishidagi algebraik tenglamaning ildizi argumen-/ining shu tenglamani qanoatlantiruvchi qiymati. t(x)=0 tenglamaning ildizi t(x) koʻphadning ildizi (yoki noli) deyiladi. Kompleks sonlar sohasida har qanday koʻphad kamida bit-ta I.ga ega. Agar a soni t(x) koʻphadning ildizi boʻlsa, koʻphad (x—a) ga qoldiqsiz boʻlinadi.

Manbalar
Ildiz ajratadigan moddalar

Ildiz ajratadigan moddalar — oʻsimlik hayot faoliyati jarayonida ildizlar orqali atrof muhitga ajralib chiqadigan organik va mineral moddalar. Ildizlarning moddalar chiqarishi normal fiziologik funksiyadir. I.a.m. tarkibida oʻsimlik orga-nizmida kechadigan moddalar almashi-nuvida qatnashadigan barcha moddalar boʻladi. Mineral birikmalardan karbonat kislota, kaliy, kalsiy, magniy, natriy ionlari, sulfatlar, ammoniy xloridlar, fosfatlar va b. bor. Organik birikmalardan: sand, fermentlar, aminokislotalar, vshpaminlar, organik kislotalar, fitonsidlar, al-kaloidlar uchraydi. Ildizning modda ajratish intensivligi va ajralgan moddaning tarkibiy qismi yorugʻlik, harorat, atrof muhit namligi, yil va sutka, oʻsimlikning oʻsish va rivojlanish fazalari, fiziologik holati, qaysi turga mansubligiga bogʻliq. I.a.m. tarkibidagi karbonat angidrid gazi va b. kislotali birikmalar tuproqdagi qiyin eriydigan oziq moddalar hamda oʻgʻitlarni oʻsimlik oʻzlashtiradigan shaklga oʻtkazishda qatnashadi va tuproq eritmasi kislotalik darajasini oʻzgartirib turadi. Qand, aminokislotalar va mineral elementlar rizosfera mikroorganizmlari (ildiz atrofida toʻplanadigan mikroorganizmlar) uchun oziq boʻlib xizmat qiladi va moddalar almashinuvi mahsulotlari orqali oʻsimlikning oʻsish va rivojlani-shiga taʼsir koʻrsatadi. Fiziologik faol moddalar — vitaminlar, fermentlar, fitotsidlar, alkaloidlar oʻsimlikka va tuproq mikroorganizmlariga taʼsir qilib, ular hayot faoliyatini kuchaytiradi yoki, aksincha, susaytirib qoʻyadi, bedaning qari ildizlari ajratadigan saponin alkaloidi bedazordagi oʻsimlik tupi qalinligini siyraklashtirib yuboradi va bedaning oʻrniga ekiladigan ekinning oʻsish va rivojlanishini susaytiradi. Shunga koʻra, gʻalla-gʻoʻza-beda almashlab ekishda bedani bir dalaning oʻzida 2—3 yildan ortiq oʻstirishga yoʻl qoʻymaslik kerak.

Abdukarim Zikriyeyev.

Manbalar
Ildiz taraladigan qatlam

Ildiz taraladigan qatlam — oʻsimlik ildiz tarmogʻi joylashgan tuproq qatlami. Q.x. da ekiladigan bir yillik oʻsimliklar ildizining asosiy qismi (80% ga yaqini) haydalma, baʼzan esa haydalma osti qatlam (60—80 sm)da tarqaladi. Shuning uchun beriladigan oʻgʻitlar faqat haydalma qatlamga solinadi. Suv berish meʼyorlarini hisoblashda gʻoʻza vegetatsiyasining birinchi davri (meva tugishgacha) uchun avtomorf tuproqlarda 70 sm, meva tugish davri uchun esa 100 sm chu-qurlik I.t.q. deb olinadi. Dukkakli ekinlardan beda ildizi tuproqqa 7— 10 m va undan ortiq kirib boradi. Meva daraxtlaridan olmaning ildizi qalin qavatli boʻz tuproq yerlarda 6 m chuqurlikkacha, tarqalish doirasi esa 12 m dan ortadi, ildiz taralish doirasi shox-shabbalar doirasidan 1,5—2 marta katta boʻladi.

Manbalar
Ildiz tukchalari

Ildiz tukchalari - ildizning uchki qismidagi mayda tukchalar. I. t. soʻrgʻich vazifasini oʻtaydi. Ular qari ildizlarda yoʻqolib, yosh ildizlarda paydo boʻla boradi (yana q. Ildiz).

Manbalar
Ildiz chirishi

Ildiz chirishi, rizoktonioz — qishloq xoʻjaligi ekinlarining ildizi va poyaning ildiz, boʻgʻzi qismi kasalligi. Makka-joʻxori, gʻoʻza, sabzavot, poliz ekinlari, kanop, tok va boshqa kasallanadi. Kasallikni Rhizoctonia Solani Kuhn. zam-burugʻlari va baʼzi bakteriyalar koʻzgʻa-tadi. Ildiz qorayib, chirib ketadi, ildiz boʻgʻzida qoramtir-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi, ular bir-biri bilan koʻshilib, ildizni halqa shaklida oʻrab oladi, ayrim hollarda oʻq ildiz va yon ildizlar ingichkalashadi. Poʻstloqning zararlangan joylari yoriladi, oʻsimlik soʻlib, qurib qoladi. Qoʻzgʻatuvchilar tuproqda saqlanadi va rivojlanadi. Gʻoʻza, kartoshka, bugʻdoy, javdar, qand lavlagi, sabzi, bodring, qovun, qovoq, karam Ildiz chirishi dehqonchilikka katta zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda gʻoʻzaning Ildiz chirishi keng tarqalgan kasallik, hamma yerda uchraydi. Bu kasallik tufayli har yili 250—300 ming ga maydonda chigit xatosiga, baʼzan butun maydonga qaytadan ekiladi. Chigit chiri-shi, maysalarning chirishi, oʻsimlik nihollarining birinchi rivojlanish fazasidayoq chirishi kabi koʻrinishlari bor. Gʻoʻzada Ildiz chirishi ning boshlanish davrida (agar tuproq namligi kamayib, havo harorati koʻtarilsa) nihollarining bir qismi sogʻayib ketadi. Biroq koʻpchilik oʻsimliklar ildiz boʻgʻzida parazit zamburugʻ taʼsiridan vujudga kelgan uzunchoq poʻkaklashgan dogʻlar — kasallik belgisi saqlanib qoladi.

Kurash choralari: yerlarni tekislash, tuproqqa sifatli ishlov berish, urugʻlikni optimal chuqurlikka ekish, tuproq qatqalogʻiga qarshi kurash, urugʻlikni dorilash, parniklar tuproqlarini fungitsidlar bilan dorilash.

Adabiyot 
 Mavlonov O., Gʻoʻzaning ildiz kasalligi va unga qarshi kurash, T., 1979.

Manbalar
Ildiz chiqarish

Ildiz chiqarish - a sonning p darajali ildizi (<![a=xh dan x ni topish. Kvadrat va kub I.ch. uchun u mumiy qoidalar mavjud. I. ch. uchun (ya=2; 3) hisoblash chizigʻi, maxsus jadvallar va taqribiy formulalar (Nyuton binomi formulasidan kasr koʻrsatkichlar uchun chiqarilgan formulalar) dan foydalaniladi. I.ch. ning grafik va nomog-/shshalardan foydalanish usullari ham bor.

Manbalar
Ildizmevalilar

Ildizmevalilar, ildizmevalar — isteʼmol qilinadigan qismi (mevasi) ildizda boʻladigan ekin (sabzavot) lar; Sershira ildizi, yaʼni ildizmevasi uchun ekiladi. Koʻpgina I. oziq-ovqat va yem-xashak ekini hisoblanadi. Bir yillik I. ga rediska, ikki yillik I. ga sabzi, lavlagi, sholgʻom, bryukva, petrushka, selderey, turp kiradi. Ikki yillik I. urugʻi sepilgan yili toʻpbarg chiqarib, ildizmeva hosil qiladi, ikkinchi yili gulpoya chiqarib urugʻ beradi. I. ning mevasi gʻoyat yirik boʻlishi bilan ajralib turadi, mas, yapon turpining ogʻirligi 16—30 kg ga, pastki barglari uzunligi, 1 m ga boradi. Ildizmevada shakar (qand lavlagi, bryukva), inulin (sachratqi), kraxmal (qatron), vitaminlar (sabzi, sholgʻom, rediska) toʻplanadi. I. yaxshi ishlov berilgan, unumdor, namgarchilik yetarli yerlarda moʻl hosil beradi.

Manbalar 

Ildizmevalar
Ildizoyoqlilar

Ildizoyoqlilar (Rhisopoda) -sarkodalilar kenja sinfiga mansub bir hujayrali hayvonlar. Tanasining uzunligi bir necha mkm dan 3 mm gacha (ayrim foraminferalarda 2—3 sm gacha). Harakatlanish va oziqni tutish organi soxta oyoqlar, ayrim turlari va jinsiy hujayralarda xivchinlari ham boʻladi. Bir qancha turlari (chigʻanokli amyobalar, foraminferalar) da tashqi skeleti — chigʻanogʻi bor. Ikkiga boʻli-nish, ayrim turlari jinsiy gametalar kopulyasiyasi orqali koʻpayadi. Keng tarqalgan, asosan, dengiz va chuchuk suvlarda, torfli botqoqlik va tuproqda uchraydi. Baʼzi turlari parazit. Amyobalar, chigʻanoqli amyobalar, foraminferalar turkumlariga boʻlinadi.

Manbalar
Ildizpoya

Ildizpoya (rhizoma), yertana — baʼzi koʻp yillik oʻtlarning yer ostidagi shakli oʻzgargan poyasi. Tashqi koʻrinishi va yer ostida boʻlishi bilan ildizga oʻxshasada, lekin ozuqa moddalar toʻplashi bilan ildizdan farqlanadi. I. vegetativ koʻpayish uchun xizmat qiladi, bu xususiyat, ayniqsa, begona oʻtlar (gʻumay, qamish, ajriq va b.) ga xosdir.

Manbalar 

Botanika
Ilek

Ilek (, Elek, ) — Qozogʻiston va Rossiya Federatsiyasidagi daryo. Ural daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 623 km. Havzasining mayd. 41300 km. Mugʻojar togʻining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi qariyb 40 m3/sek. Dare qayirlari oʻtzor, changalzor va oʻrmonlar bilan qoplangan. Asosan, qordan toʻyinadi. Noyabrning 2-yarmida muzlab, aprel ning 2-yarmida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmogʻi — Xobda. I. sohilida Oqtoʻba sh. joylashgan. I. hav-zasida fosforit konlari bor.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Qozogʻistondagi daryolar
Ilesha

Ilesha — Nigeriyaning janubi-gʻarbidagi shahar. Aholisi 351 ming kishi (1993). Transport yoʻllari tuguni. Savdohunarmandchilik markazi. Kakao, dukkaklilar qayta ishlanadi. Palma moyi ishlab chiqariladi. Ilesha yaqinidan oltin olinadi.

Manbalar 

 

Nigeriya
Ilyos

Ilyos alayhissalom — Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Ilyos oʻz qavmi Baʼl nomli oltindan yasalgan butga sigʻinib, zalolatga botgach, ularni hidoyat yoʻliga daʼvat etish uchun paygʻambar qilib yuboriladi. Ammo ular daʼvatni qabul qilmaydilar. "Bani Isroil"ni hido-yat yoʻliga sola olmay umidlari uzilgan Ilyos parvardigordan oʻz jonini olib, mashaqqatdan xalos etishni soʻraydi. Alloh unga qavmini isloh qilish yuklatilganligini, binobarin jonini olmay, oʻrniga soʻragan narsasini muhayyo etishni vaʼda qiladi. Ilyos ga 3 yilgacha yomgʻir yogʻdirish-yogʻdirmaslik ixtiyori beriladi. Qurgʻoqchilik boshlanib xalq qahatchilikka uchraydi, begunoh hayvonu qushlar ham nobud boʻlib, daraxtlar quriydi. Shundan soʻng qavmning iltijosi bilan Ilyos va Alyasa (a.s) Allohga yolvorib duo qilgach, koʻkda bulut paydo boʻlib yomgʻir yogʻadi. Xiyonatkor qavm esa yana aqdini buzib zalolat yoʻliga kiradi. Rivoyatda Ilyos pirovardida samoga kutarilib ketgani aytiladi. Bibliyadagi Iliya toʻgʻrisidagi hikoyatlarda ham shunday mazmun bor.

Manbalar 

 

Paygʻambarlar
Ilyosxoja

Ilyosxoja (14-asr) - Moʻgʻuliston xoni (1363—65). Tugʻluq Temurnknt oʻgʻli. I. ga Sharqiy Turkiston, Yettisuv, Tyanshan etaklari, Irtish va Emil daryolari atrofidagi yerlar qaragan. 1361-yil kuzida otasi Movarounnahrga zafarli yurish qilib, I. ga Movaro-unnahr hukumatini boshqarib turishni topshirgan. Moʻgʻullarning Movaro-unnahrdagi hukmronligini saqlab qolish maqsadida bir necha marta Amir Temur va Husayn (qarang Husayn ibn Musal-lab) ga qarshi jang qilgan. 1364-yil hozirgi Shahrisabz tumanining Namaton qishlogʻi yaqinida I. Temurbek hamda amir Husayn boshliq qoʻshin bilan boʻlgan jangda asirga tushgan. Biroq, asir olgan sipohlar uni bir nechta beklari bilan qoʻyib yuborgan. Koʻp sonli lashkar bilan takroran Movarounnahrga harbiy yurish qilgan I. 1364-yil yozida Toshkent va Chinoz oraligʻida Amir Temur va amir Husayn bilan qayta jangga kiradi va harb tarixidan Jangi loy ("Loy jangi") deb nom olgan ushbu toʻqnashuvda gʻalaba qozongan va Samarqandga yurish qilgan, biroq sarbadorlar va shahar aholisi qarshiligiga uchrab Movarounnahrni tashlab qochgan (qarang Sarbadorlar qoʻzgʻoloni). 1365-yil I. Qaboqin mavzeida Sohibqiron va amir Husayn bilan boʻlgan navbatdagi jangda magʻlub boʻlgan va Jeta tomonga qochgan. U yerda I. dugʻlat aymogʻining sardori, taxt daʼ-vogari Qamariddin tomonidan oʻldirilgan. I. ni Chigʻatoy ulusshshnt poytaxti boʻlgan Olmaliq (Yettisuvdagi koʻhna shahar)da otasi Tugʻluq Temurxon qabri yoniga dafn qilishgan.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
Ili

Ili — Xitoy va Qozogʻistondagi daryo. Sharqiy Tyanshandan Tekes va Kunges daryolari nomi bilan boshlanib, Sinszyanda (Xitoy) birga qoʻshiladi va Balxash koʻliga quyiladi. Uzunligi (Tekes bilan birga) 1439 km, Kunges va Tekesning qoʻshilgan yeridan hisoblansa 1001 km. Havzasining mayd. 140 ming km². Oʻngdan yirik Qosh irmogʻi qoʻshilgandan keyin I. kengayadi va sersuvroq boʻlib oqadi. Quyilish joyida uzun va tor delta hosil qilgan. Qor va muzliklardan suv oladi. Dek. da muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv capfi quyilish joyida 329 m³/sek. Qapchigʻay GES va suv ombori qurilgan. I. katta irrigatsiya ahamiyatiga ega. Asosiy irmoqlari: Qosh (Xitoyda), Xoʻrgoʻs (oʻngdan), Chilik, Charin, Talgʻar, Qaskelen, Kruti (chapdan). Gʻulja sh. dan Qozogʻistonning Baqanas pri-stanigacha kema qatnaydi.

Manbalar 

Xitoydagi daryolar
Oʻrta Osiyo
Qozogʻistondagi daryolar
Ili inqilobi

Ili inqilobi (1944-49) - uygʻur xalqining milliy ozodlik harakati. Gomindan hukumatining 10 ming ot yetkazib berish haqidagi farmonidan gʻazabga kelgan Nilqa tumanining chorvadorlari 1944 y. kuzida Gʻani va Akbar botirlar rahbarligida tuman markaziga qujum qilib, uni ishgʻol qildi. Qoʻzgʻolonni Ili viloyatining barcha aholisi qoʻllabquvvatladi. Tez orada Gʻulja gomindanchilardan tozalandi. Gʻuljada 12 noyabr da Alixontoʻra boshchiligida muvaqqat hukumat tuzildi. Yangi hukumat ChanKayshi hukuma-tini tanimasligini, xitoycha "Sin-szyan" nomini bekor etib, Sharqiy Turkiston respublikasi tuzilganligini eʼlon qildi. 1945 y. 5 yanvar da 9 mod-dadan iborat dastur qabul qilinib, unda Sharqiy Turkistonda Xitoy istibdodi asoratini yoʻqotish, millatlarning teng huquqliligiga asoslangan respublika tuzumini joriy etish, demokratik islohot oʻtkazish, sogʻliqni saqlash, maorifni rivojlantirish, milliy kadrlar yetishtirish va-zifalari qoʻyildi. Inqilobiy hukumat muntazam milliy armiya tuzdi (1945). Milliy armiya Ili, Tarbagʻatoy va Oltoy viloyatlarini gomindanchilardan ozod etdi (1945 y, oxiri). Shundan soʻng Chan Kayshi hukumati yon bosishga majbur boʻldi. 1946 i. 6 iyunda xalq vakillari bilan markaziy hukumat vakili oʻrtasida 11 moddadan iborat tinchlik bitimi imzolandi. Sharqiy Turkiston aholisining demokratik xuqukdarini eʼtirof etgan bitimning tuzilishi I. i. ning katta gʻalabasi edi. 1946 y. ning iyulida bitimga muvofiq koalitsion hukumat tuzildi. Xalq saylash va saylanish huquklarini oldi. Lekin, 1947 y. mayda Chan Kayshi bitimni buzib, Maxsud rahbarligida Sinszyan hukumatini tashkil etdi. Ammo, Sharqiy Turkiston respublikasi 1949 y. Xitoy Xalq Respublikasi tashkil etilgunga qadar mustaqil siyosat olib bordi.

Manbalar 

 

Uygʻurlar tarixi
Ili sultonligi

Ili sultonligi - Ili qoʻzgʻoloni davrida Sharqiy Turkistonda tashkil topgan uygʻur-tungan davlati. Tunganlardan Toji oxun, uygʻurlardan Muazzamxon hukumat boshligʻi qilib tayinlandi. Ikkalasi kelishib, farmon chiqarish huquqiga ega boʻlishdi. Kengashda davlatning quyi organlariham saylandi. I. s. da maxsus harbiy idora va muntazam qoʻshin boʻlmagan, urush harakatlari boshlanganda, aholi oʻz ot-ulovi, oziq-ovqat va qurollari bilan yetib kelgan. Hukumat manjur mansabdorlari va Xitoy askarlarining yerlarini dehqonlarga bepul taqsimlab berdi, kambagʻal dehqonlarni urugʻlik uchun gʻalla, yem-xashak va ot-ulov bilan taʼminladi. Koʻp soliklarni bekor qildi. 1871-yil Ili oʻlkasini Yettishahar hukmdori Yoqubbek tomonidan ishgʻ-ol etilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida, bu yerni podsho Rossiyasi egalladi. Shu bilan I. s. tugatildi. 1881-yil gi Peterburg shartnomasiga muvofiq, Ili oʻlkasi Xitoyga qaytarib berildi.

Manbalar
Ili qoʻzgʻoloni

Ili qoʻzgʻoloni (1864-66) - Xitoydagi taypin qoʻzgʻoloni taʼsirida Sharqiy Turkistondagi tungan va uygʻurlarning milliy ozodlik harakati. 1863-yil oxirida Ili jonjuni (volisi) ga tunganlarni qirib tashlash haqida Pekindan yuborilgan maxfiy koʻrsatma qoʻzgʻolonga sabab boʻldi. Qoʻzgʻolon tezda bostirilib, uning rahbarlari qatl etildi. Biroq, xalq harakati toʻxtamadi. 1864-yil oktabrda Ili aholisi ustma-ust soliklarga qarshi Abdu-rasul Hakimbek rahbarligida yana qoʻzgʻolon koʻtardi. Qoʻzgʻolonchilar Gʻul-janing xitoylar yashaydigan mahalla-siga toʻsatdan kechasi hujum qilib, koʻp qurol-aslahalarni oʻlja oldi. Tezda Tikas, Chilpanza qoʻrgʻonlarini ishgʻ-ol qildi. 1865-yil 20 dekabrda Bayandoy qalʼasi portlatildi. 1866-yil boshlarida manjur askarlarining asosiy qismi joylashgan Gʻulja qalʼalari ham qoʻlga olindi. Shunday qilib, 1866-yil 23 yanvarda Ili oʻlkasining barcha tumanlari manjurlardan tozalandi. Ili qoʻzgʻoloni davomida uygʻur va tunganlarning mustaqil davlati — Ili sultonligi tuzilgan.

Manbalar 

Qoʻzgʻolonlar
Iliada

„Iliada“ (Ilias) — yunon epik dostoni. Gomer yozgan deb taxmin qilinadi. Aftidan, mil. av. 13-asr dagi Ilion, yaʼni Troya urushi haqidagi rivoyatlar asosida 9—8-asrlarda paydo boʻlgan. Gekzametr (musaddas) oʻlchovida yozilgan (15700 misraga yaqin). „I.“ ning bosh qaxramoni — Axill. Buyuk yoʻlboshchisi Agamemnon tomonidan haqoratlangan „Axillning qahri“ doston mavzuining asosini tashkil etadi. Unda yakkama-yakka qahramonona jang manzaralari, qamal qilingan Troyadagi hayot lavhalari, maʼbudalarning Olimpdagi munozaralari mutoyibali tasvirlangan. Asar Qodir Mirmuhamedov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1988).

Manbalar
Iliamna

Iliamna — Alyaskadagi eng yirik koʻl. Mayd. 2100 km, uz. 125 km, kengligi 30 km. Aleut tizmasining shim. tar-mogʻida, muzlik-tektonik qarakatlar natijasida yuzaga kelgan soylikda joylashgan. Shim. va gʻarbiy qirgʻoqlari past, jan. va sharqi tik. Bering dengizining Bristol qoʻltigʻiga Kvichak daryosi orqali quyiladi. Baliq ovlanadi.

Manbalar
Ion Iliescu

Ion Iliyesku (1930.3.3, Oltenitsa) — Ruminiya davlat va siyosat arbobi. Buharest politexnika institutini tugatgan. 1946—67 yil larda Ruminiya Kommunistik yoshlar ittifoqi MK, talaba kommunistlar assotsiatsiyasi ittifoqida turli lavozimlarda ishlagan. 1957 yildan Oliy milliy majlis deputati. 1967—71 yil larda Ruminiya kommunistik yoshlar ittifoqi MK birinchi kotibi va yoshlar ishlari boʻyicha vazir. 1968 yildan Ruminiya KP MK aʼzosi. 1971 yildan Ruminiya KP MK kotibi. 1974—79 yil larda uyezd partiya komitetlarida ishlagan. 1979—84 yil larda suv xoʻjaligi milliy kengashi raisi, hukumat aʼzosi. N. Chaushesku siyosatiga karshi chiqqanligi uchun 1984 yil Ruminiya KP MK tarkibidan, Oliy milliy majlis deputatligidan chiqarilgan. Ilmiy-texnika adabiyotlari nashriyoti direktori boʻlib ishlagan. 1989 yil 26 dekabr dan N. Chaushesku agʻdarilgandan keyin tuzilgan Milliy qutqarish fronti kengashi raisi, 1990 yil 13 fevral dan Muvaqqat milliy kelishuv kengashi raisi. 1990—96 yil va 2000 yil dekabr dan Ruminiya prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Ilikxonlar

Ilikxonlar, elokxonlar - Movarounnahrni idora qilgan (999—1212) Qoraxoniy hukmdorlarining umumiy nomi (qarang Krraxoniylar).

Manbalar
Illiriy tili

Illiriy tili - mil. av. Za. da yashagan Illiriylar yozma yodgorliklari tili. Hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Bu til haqida yozma yodgorliklarda saqlanib qolgan koʻpgina geografik nomlar, shaxs ismlari va glossalarga asosan, shuningdek, Apennin yarim orol janubidan topilgan messap (bu yozuvni mutaxassislar Illiriy tili deb hisoblaydilar) yozuv yodgorliklari asosida maʼlumotberiladi. Shuningdek, qad. yunon, kelt, german va, ayniqsa, alban tillarida Illiriy tili unsurlari uchraydi.

Manbalar 

Tillar
Illiriylar

Illiriylar — Hind-yevropa tillariga mansub qad. qabilalar. Bolqon yarim orolning Shim.-Gʻarbida (dalmatlar, ardiyeylar, pannoniyaliklar va boshqalar) va Apennin yarim orolning Jan.sharqida (yapiglar, messaplar va boshqalar) yashaganlar. I. miloddan avvalgi 3-asrning oxiri — miloddan avvalgi 1-asr oxirlarida rimliklar tomonidan boʻysundirilgan va romanlashtirilgan.

Manbalar 

 

Millatlar
Tarix