MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kaetani Leone

KAETANI (Caetani) Leone (1869.12.9, Rim — 1935.24.12, Vankuver) — italyan islomshunosi. 1891 y. Rim universitetini sharq filol.si ixtisosi boʻyicha tugatgan. Yakin va Oʻrta Sharq mamlakatlari boʻylab koʻp marta safar qilgan. K. ilk islom tarixi boʻyicha asarlar nashr etgan. U islomning kelib chiqishi aholining koʻchishi bilan bogʻliq degan nazariyani ishlab chiqqan, unga koʻra, Arabistondan koʻchmanchi qabilalar tabiiy-geografik sharoitlarning oʻzgarishi tufayli vaqt-vaqti bilan daryo oraligʻi, Palastin, Suriyaga koʻchib borib, u yerlarda shaharlar va davlatlarga asos solishgan. K. islomning paydo boʻlishini Arabiston aholisining ana shu koʻchish harakati oxirgi bosqichi bilan bogʻliq deb hisobladi.

Manbalar
Kayuta

Kayuta (gollandcha kajuit) — kemaning ekipaj aʼzolari yoki yoʻlovchilari uchun turar joy. Zamonaviy kemalardagi K.da ekipajlar uchun 1 — 2 ta, yoʻlovchilar uchun 1—4 ta oʻrin boʻladi. K. bir yoki bir necha xonalardan (mas, kabinet, yotoqxona, vannaxonalardan) iborat boʻlishi mumkin.

Manbalar
Kahrabo

Kahrabo — tabiiy organik birikma, igna bargli daraxtlarning qazilma smolasi. Kimyoviy formulasi S40N64O4. Oltingugurt qoʻshimchalari bor. Moʻrt. Qattiqligi 2,0—2,5. Zichligi 1000–1100 kg/m3. Tarkibi 76—81% uglerod, 10—10,5% vodorod, 7,5—13% kislorod, shuningdek, bir oz oltingugurt va azotdan tashkil topgan. Rangi turli tusli: sariq, qizgʻish jigarrang , bir oz yashil. Smolasimon yaltiraydi. Shaffof va yarim shaffof. Yaxshi jilolanadi, movutga surkalsa elektrlanadi. Yonganda xushboʻy hid tarqatadi. K. ichida oʻsimlik va hasharot qoldiqlari boʻlishi mumkin. Bunday xillaridan tayyorlangan taqinchoq va yodgorliklar yuqori baholanali. Eng yirik konlari Boltiqboʻyi mamlakatlarida paleogen va neogen davri jinslarida, Belarus, Ukraina, shuningdek, Polsha, Daniya, Shvetsiya, Angliya, AQSH va b. joylarda bor. Dunyodagi eng yirik K. koni Kaliningrad yaqinida. Past sifatli K.dan oz miqdorda kahrabo kislotasi, yogʻi, tibbiyotda ishlatiladigan preparatlar, lok, zamazka olinadi.

K.dan qadimda taqinchoq va b. zebziynat buyumlari tayyorlangan. K.ning eng yaxshi turlari qimmatbaho tosh. Shuningdek, K. noyob imoratlarni bezashda ishlatiladi.

Manbalar 

Bezak toshlari
Kahrabo kislota

Qahrabo kislota (CH2)2(CO2H)2 — ikki asosli organik kislota. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 118, suyuqlanish temperaturasi 183°, qaynash temperaturasi 235°.

Suvda, etil va metil spirtda yaxshi, efirda yomon eriydi. Qoʻngʻir koʻmir va turli smolalar (mas, qahrabo va b. oʻsimliklarda) bor. K.k. qahraboni quruq haydab, sintetik usulda etilen bromiddan olinadi. Fotografiyada, tibbiyot, analitik kimyoda, baʼzi plastmassalar olishda va b. sohalarda ishlatiladi. Chigitni ekishdan, bugʻdoy, qand lavlagi va b. urugʻini sepishdan oldin K.k.ning kuchsiz eritmasida namlansa, urugʻ yerdan erta va tekis unib chiqib, tez rivojlanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Kvadrant

Kvadrant (lot. guadrans — chorak, toʻrtdan bir qism) — 1) astronomiyada: a) qad. astronimik asbob; osmon yoritqichlarining ufkdan balandligi, yoritqichlar orasidagi burchak masofalar oʻlchanadi. K. yoyi aylana uzunligining 1/4 qismi boʻlib, gradus va minutlar bilan shtrixlangan. Oʻrta asrda Sharq astronomlari K.dan keng foydalanishgan. Oʻrta asr Sharq astronomlari asarlarida turli K.lar (sinus K., devoriy K. va b.) bayon qilishgan; b) osmon yoritqichlarining qad. haritalarida uchraydigan yulduz turkumi. U Hoʻkizboqar va Ajdar yulduz turkumlarini oʻz ichiga oladi; 2) matematikada — tekislik oʻzaro 2 perpendikulyar toʻgʻri chiziqning kesishishidan hosil boʻlgan 4 soha (burchak) ning biri, doyra K.i — markaziy burchagi 90° boʻlgan sektor, doiraning turtdan bir qismi; 3)harbiyda — artilleriya qurollarida nishonni moʻljalga olish asbobi, optik moʻljalga olish moslamalari yaratilgunga qadar qoʻllanilgan.

Manbalar
Kvadrat (maʼnolari)

Kvadrat:

 Kvadrat (lot.
 Kvadrat (matbaa) (matbaada) — shriftlarni,nabor eni va balandligini hamda kitob hoshiyasi va b.
Kvadrat (matbaa)

Kvadrat (matbaada) — shriftlarni,nabor eni va balandligini hamda kitob hoshiyasi va b.ni oʻlchashda ishlatiladigan chizikli oʻlchov birligi. K. 48 punktga yoki taxminan 18 mm (18,0412 mm) ga teng .

Manbalar
Kvadrat uchhad

Kvadrat uchhad - 2 darajali koʻphad, yaʼni ax2+x+s (1) koʻrinishidagi ifoda; bunda pfO. Ifodani kompleks sonlar maydonida chizikli koʻpaytuvchilarga ajratish mumkin:ax2 +bx+c=a(x—xl)(x—x2), bunda xt, ds3—(1) ifodaning nollari K. u. ni ax + be + s koʻrinishda ham tasvirlash mumkin. K.u.ni bunday tasvirlashdan haqiqiy oʻzgaruvchining kvadrat funksiyasi grafigini yasashda, bu funksiyaning eng katta (a>0) va eng kichik (a<0) qiymatlarini topishda foydalaniladi.

Manbalar
Kvadratik xato

Kvadratik xato — biror miqdorni oʻlchash natijasida qilingan xatolar boʻyicha la bilan hisoblanadigan miqdor. K. x. qancha kichik boʻlsa, oʻlchash natijalari shuncha aniq boʻladi.

Manbalar
Kvadratik chegirma

Kvadratik chegirma (r- modul boʻyicha) — x2= a (mod p) taqqoslama yechimga ega boʻlgan hollar moduli boʻyicha r bilan oʻzaro tub boʻlgan a soni; taqqoslama yechimga ega boʻlmaganda esa, r modul boʻyicha r bilan oʻzaro tub boʻlgan a soni K. ch. boʻlmaydi. Agar r tub son boʻlsa, u holda r modul boʻyicha keltirilgan chegirmalar sistemasidagi sonlarning yarmi K.ch. boʻladi, yarmi esa kvadratik chegirma boʻlmaydi, yaʼni unisi ham, bunisi ham r-tadan boʻladi. K.ch. va kvadratik chegirmamaslarni bilib olish uchun Eyler kriteriysidan foydalaniladi. Bu masala Lejandr va Yakobi simvollari yordamida osongina hal qilinadi. Mac: 13 modul boʻyicha 1, 3, 4, 9, 10 va 12 sonlari K. ch. boʻladi. 2, 5, 6, 7, 8, 11 sonlari kvadratik chegirmamas hisoblanadi.

Manbalar
Kvadratik chetlashish

Kvadratik chetlashish -x,, ...,xp miqdorlarning biror a sonidan qanchalik farq qilishini koʻrsatuvchi 1 " 2 — T. (xfc — d) formula bilan hisoblanadigan miqdor. Bu miqdor a = —!—~—- da oʻzining eng kichik qiymatiga erishadi. Tasodifiy miqdor % ning K.ch.i a; ga teng (qarang Ehtimollar nazariyasi).

Manbalar
Kvadratik oʻrta

Kvadratik oʻrta - bir necha sonlar (ar ag , ..., ap) kvadratlarining arifmetik oʻrta qiymatidan olingan kvadrat ildiz natijasi: K = a}+a1+..lag Musbat sonlarning K. oʻ. si ulardan eng kichigi bilan eng kattasi orasidagi miqdordir.

Manbalar
Kvadratura

Kvadratura (lot. quadratura — kvadrat shakl berish):

1) matematikada — berilgan shakl yuzasidagi kvadrat birliklar soni; 

2) berilgan figuraga tengdosh kvadrat yasash; 

3) integral yoki yuzani hisoblash; 

4) astronomiyada — osmon gumbazida Yer, Quyosh va yuqori sayyoralarning oʻzaro holatlaridan biri.

Manbalar
Kvadratura formulalari

Kvadratura formulalari -integral ostidagi funksiyaning baʼzi nuqtalardagi qiymatlariga qarab aniq integralni hisoblash formulalari. K.f.ga Simpson formulasi, Kotes formulasi va b. misol boʻla oladi. Eng sodda K.f.dan biri trapetsiya formulasidir: f(x)dx =a

Manbalar
Kvadrupol

Kvadrupol (lot. quadrum — toʻrtburchak, kvadrat va polos — qutb) — ishoralari musbat va manfiy, miqdor jihatdan bir xil boʻlgan zaryadlarning kvadrat shakl uchlariga ketma-ket joylashishidan tashkil topgan sistema. K. dipol momentlari teng , zaryad ishoralari qarama-qarshi va bir-biridan maʼlum masofada joylashgan ikkita dipol (zaryad) dan iborat. K.ning asosiy harakteristikasi K. momentdir. K. dipol momenti Q=2e/a, bu yerda ye — elektr zaryad, /— dipollar orasidagi masofa, a—dipol oʻlchami. K.dan uzoqlashgan sari, bunday sistemaning elektr maydon kuchlanganligi masofaning toʻrtinchi darajasiga teskari proporsional holda kamayib boradi: £■= I/W. K. moment dipol momenti nolga teng boʻlgan atom sistemalarda, molekulyar birikmalarda hosil boʻladi. K. taʼsir 1/L5 kattalik, dipol taʼsir esa 1/L6 kattalik bilan ifodalanadi. Shuning uchun K. taʼsirda energiya kuchli boʻladi. K. momentning vaqt boʻyicha oʻzgarishi natijasida K. nurlanish vujudga keladi. K. tushunchasi kvant mexanika, yadro fizikasi, elektronika, termodinamikada keng qoʻllaniladi.

Manbalar 

Elektromagnetizm
Kvazarlar

Kvazarlar (ing. quasistellar radiosource — kvaziyulduzli radiomanba) — burchak oʻlchamlari juda kichik kosmik obʼyektlar. Galaktikamizdan ancha uzoqda joylashgan kuchli nurlanish manbai boʻlib, optik diapazonda xira yulduzsimon koʻrinishga ega. Ilk bor 1960-yil radionurlanish manbai sifatida topilgan va keyinchalik ularni 16t—18t koʻrinma kattalikdagi optik xira yulduz ekanligi maʼlum boʻlgan. Tez orada K.ning spektral chiziqlari qizilga keskin ravishda siljiganligi aniqlandi. Masalan, 3C273 eng yorugʻ kvazar hisoblanib, uning qizilga siljishi 0,158 ga teng, yaʼni bizdan ungacha boʻlgan masofa 630 megoparsek (Galaktikamiz oʻlchami 30 kiloparsek). Bugunga qadar 2000 ga yaqin K. topilgan. K. bizdan kosmologik masofada joylashib, Koinot kengayishi jarayonida qatnashadigan asosiy obʼyektlar hisoblanadi. Keyingi vaqtda topilgan kvazarning qizilga siljishi 5,0 dan katta boʻlib, u bizdan deyarli nur tezligi bilan uzoqlashib bormoqda. Kvazar elektromagnit nurlanish spektri boʻyicha sekundiga 1045—1047erg energiya tarqatadi. Afsuski, bunday kuchli nurlanish mexanizmi maʼlum emas. Koʻpchilik nazariyotchilar fikricha: 1) bu — protogalaktika gazining markazdagi oʻtamassiv qora oʻraga akkretsiyasi tufayli ajralayotgan energiyadir; 2) K. Koinotning uzoq qismida tugʻilayotgan boʻlajak "chaqaloq" galaktikalarning yadrolari hisoblanadi. Oxirgi fikr OʻzMU Astronomiya kafedrasida protogalaktikalarning nochiziqli modellarini tuzish va ularning gravitatsion beqarorliklarini topish borasida analitik hamda sonli hisob-kitob usullarida koʻrsatib berilgan. Eng uzoq K.ni Maydanak balandtogʻ rasadxonasi Oʻzbekiston FA Astronomiya instituti, Oʻz MU bilan hamkorlikda gravitatsion linzalarni zaryad yigʻuvchi matritsalar usuli bilan olib borilayotgan dasturi yordamida kuzatishmokda.

Salohiddin Nuritdinov.

Manbalar
Kvazi...

Kvazi... (lot. quazi — goʻyo, xuddi) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi; "mavhum", "soxta", (mas, kvaziolim), "deyarli", "yaqin" (mas, kvazizarralar, kvazioptika, kvaziimpuls, kvazipullar) kabi maʼnolarni ifodalaydi.

Manbalar
Kvazizarralar

Kvazizarralar — kondensatlanuvchi (bir holatdan ikkinchi holatga oʻtuvchi) muhitlar (qattiq jism, suyuq geliy) ning elementar uygʻonishlari. Ular oʻzlarini kvant zarralardek tutadi. K. tushunchasini fanga 1940 yilda L. D. Landau kiritgan. Kondensatlanuvchi muhitlar xossalarini shu muhitni tashkil qilgan molekulalar, atomlar, ionlar va elektronlarning xossalari orqali nazariy jihatdan tavsiflash va tushuntirish ancha qiyin. Chunki hajm birligi 1 sm3 dagi zarralar soni koʻp (1022—1023) va bu zarralar oʻzaro kuchli taʼsirlashadi. Zarralarning taʼsirlashishi tufayli kondensatlanuvchi muqitning toʻla energiyasi (ideal gazniki singari) ayrim zarralar energiyalari yigʻindisidan iborat boʻlmaydi. Uning zarralari kvant mexanika qonunlariga boʻysunadi. Shu sababli, kondensatlanuvchi muhitning kvant nazariyalarida maxsus tushuncha — K. tushunchasi paydo boʻldi. Real zarralar singari K. ham energiya, impuls va yelmyalari bilan ifodalanishi mumkin. Har xil energiya holatlari orasidagi oʻyinlar, umuman olganda, barcha elektronlar harakatiga taʼsir qiladi. Kondensatlanuvchi sistema sathlaridan birining uygʻonishi shu joyning oʻzidagina qolmay, balki sistemadagi qoʻshni elektronlarga uygʻonish toʻlqini koʻrinishida uzatiladi, u maʼlum chastota v va toʻlqin uzunligi X ga ega boʻladi. Kvant mexanikada K. deb ataladigan hamda energiyasi hv va impulsi p=h/X (u kvaziipuls deb ataladi) boʻlgan kvant mos keladi. Buni bir oz boshqacharoq tushuntirish ham mumkin: kondensatlanuvchi sistemaning har bir navbatdagi uygʻonish holatiga oʻtishi yangi K. ning paydo boʻlishi deb qaraladi. K. energiyasi sistema satxlari energiyalari farqiga teng .

Manbalar
Salvatore Quasimodo

Salvatore Quasimodo (1901.20.8, Sirakuzi — 1968.14.6, Neapol) — italyan shoiri. Ijodi 20-yillar oxirida boshlangan. 30-yillarda yolgʻizlik va hayotdan zerikishlik (germetizm) ruhida asarlar ("Suv va Yer", 1930; "Gʻarq boʻlgan goboy", 1932; "Erato va Apollion", 1936; "Sheʼrlar", 1938) yaratgan. Fashizmga qarshi kurash yillarida oʻz sheʼriyatida mavjud ijtimoiy hayotga murojaat etgan ("Kunma-kun", 1947). "Hayot—tush emas", (1949), "Soxta va tabiiy maysa" (1954), "Tengsiz zamin" (1958) va b. asarlari vatanparvarlik, fuqarolik mavzularida. Nobel mukofoti laureati (1959).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Kvazistatsionar jarayon

Kvazistatsionar jarayon (lot. quasi — deyarli va stationarius — doimiy, oʻzgarmas) — muayyan chegaralangan sistemada juda katta tezlikda tarqalayotgan jarayon; bunda jarayon tarqalayotgan vaqt ichida sistema holati oʻzgarmay qoladi. K.j. juda tez tarqalganidan tarqalish vaqti hisobga olinmaydi. Masalan, berk elektr zanjirining biror qismida oʻzgaruvchan tashqi e.yu.k.taʼsir qilganida oʻsha joyda kuchlanish va tok uncha oʻzgarmay qoladi, bunday holdagi tok kvazistatsionar tok deyiladi. K. j.da sistemaning barcha qismi holatlarining oʻzgarishi bir xil vaqt qonuniga boʻysunadi. K. j. tushunchasini mexanik, termodinamik va b. sistemalarga joriy qilish mumkin, mas, poʻlat sim temperaturasi tashqi muhit taʼsiri tufayli sim boʻylab tez tarqaladi.

Manbalar
Kvanju

Kvanju — Koreya Respublikasining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Cholla-Namdo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,3 mln. kishi (1995). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, oziq-ovqat (jumladan, tamaki mahsulotlari), harbiy, mashinasozlik, kimyo sanoati korxonalari, universitet bor.
1980 yil may oyida Kvanju shahrida mamlakat tarixidagi eng yirik hukumatga qarshi namoyishlardan biri Chun Du Xvan harbiy hukumatiga qarshi bo'lib o'tdi.  Nutq ishtirokchilari uch kundan ortiq vaqt davomida shaharni nazorat qilib, mamlakat hukumatiga jamiyatni demokratlashtirish va korrupsiyada aybdor yuqori martabali amaldorlarni jazolash talablarini ilgari surdilar;  mamlakat rahbariyati kuch ishlatgan, qurbonlarning umumiy soni kamida 100 kishini tashkil etadi va ba'zi ma'lumotlarga ko'ra 2000 ga etadi.

Manbalar
Kvant generator

Kvant generator - majburiy nur lanish hodisasiga asoslangan monoxromatik elektromagnit toʻlqinlar generatori. Ishlashi tashqi nurlanish taʼsirida atomlar, ionlar va molekulalarning oʻzidan fotonlarni chiqarishiga asoslangan. OʻYUCH (oʻta yuqori chastota) diapazondagi birinchi K.g . 1955 yilda N. G. Basov va A. M. Proxorov hamda AQSH olimlari J. Gordon, X. Seyger va Ch. Tauns tomonidan (bir-biridan mustaqil) yaratilgan. Unda faol muhit sifatida ammiak molekulalari NH3 dastasi ishlatilgan, shu sababli u molekulyar generator deb yuritiladi. Hozir molekulyar generatorlarda ammiak molekulalaridan tashqari formaldegid molekulalari, sianid kislota molekulalari, vodorod atomlari, suv, deyteriylangan ammiak molekulalari va b. ishlatiladi. Molekulyar generatorlarning kamchiligi spektr chiziqlarining murakkab tuzilishidadir. Har bir spektr chiziqning oʻzi bir-biriga juda yaqin joylashgan chiziqlar toʻplamidan iborat boʻlib, ularni radiospektroskoplarda ajratish qiyin. Radiodiapazondagi K.g .ning alohida xususiyati — tebranish chastotasi so turgʻunligining yuqoriligidir (Dyu/sh—10~13). Shuning uchun ulardan chastotaning kvant standarti sifatida foydalaniladi. Optik diapazonda ishlaydigan K. g . 1960-y.larda paydo boʻlib, lazer deb ataladi. Lazerning faol muhiti turlicha boʻlib, unda: kristall, shisha, gaz, suyuqlik, yarimoʻtkazgichlar ishlatilgan. K.g . juda qisqa diapazonda yorugʻlik toʻlqinlari tarqatadi. Birinchi qattiq jism (yoqut) li K.g . — lazerni 1960 yilda amerikalik fizik T. Meyman, neon — geliy (Ne — Ne) gazli generatorni amerikalik fiziklar A. Javan, U. Bennet va D. Garriot yaratdilar. Optik K. g . yorugʻlik manbalaridan oʻzining oʻta yuqori monoxromatligi (yaʼni chastotasining turgʻunligi) va nurlanish quvvati bilan farq qiladi. Gazli K. g . uzluksiz tartibda 5 kVt gacha nurlanish quvvatiga ega. Qattiq jismli generator esa 1013 Vt gacha nurlanish quvvatiga ega. K.g . radiofizika, optika va texnikaning turli sohalarida qoʻllaniladi.

Manbalar
Kvant kuchaytirgich

Kvant kuchaytirgich - uygʻongan atom, molekula va ionlarning majburiy nurlanishi hisobiga radiodiapazondagi elektromagnit toʻlqinlarni kuchaytiradigan qurilma. 1956-yilda AQSH da oʻta yuqori chastotali elektromagnit toʻlqinlar va tebranishlarni kuchaytiruvchi paramagnit kristallardan yasalgan kvant kuchaytirgichlar yaratildi. K.k.ning ishi atomdagi elektronlar energiyasining kvant mexanika qonunlariga asosan oʻzgarishiga bogʻliq. Shuning uchun erkin elektronlari oqimi klassik mexanika qonunlariga boʻysunuvchi oddiy kuchaytirgichlardan, lampali kuchaytirgichlardan farq qiladi. K.k.larda ishtirok etuvchi paramagnit ionlarning soni oʻzgarmaganligi sababli ularda miqdoriy oʻzgarish shovqini boʻlmaydi. U past temperaturada ishlanganligi tufayli uning issiqlik shovqini kichik (shovqin, asosan, spontan — oʻz-oʻzidan nurlanish bilan bogʻliq), sezgirligi juda yuqori. K. k.larda elektromagnit toʻlqin faol muhitdan oʻtib uygʻongan faol markaz hisobiga oʻz energiyasini koʻpaytiradi. K.k.ning boshqa kuchaytirgichlardan afzalligi — xususiy shovqinlarining pastligi va yuqori darajada sezgirligidir. K.k.lari radiofizika qurilmalari harakteristikalarining turgunligi, sezgirligi, quvvatini oshiradi, optikada oʻta kuchli monoxromatik yorugʻlik manbai hosil qiladi. Ulardan muhitning yorugʻlik taʼsirida oʻzgarishini oʻrganishda, rangli va hajmiy tasvirlarni olishda, tibbiyotda, nozik koʻz operatsiyalarini amalga oshirishda, texnikada hisoblash mashinalari elementlarini tuzishda, materiallarni qayta ishlashda, aloqa va lokatsiya maqsadlarida, kimyoviy reaksiyalarni boshkarishda va xalq xoʻjaligining turli soqalarida foydalaniladi.

Manbalar
Kvant sonlar

Kvant sonlar — atom yadrosi, atom, molekulalar va boshqa kvant sistemalar, shuningdek, elementar zarralar, gipotetik zarralar, kvarklar va glyuonlarning energetik holatlari va fizik xossalarini ifodalovchi butun yoki yarim butun sonlar. Kvant sonlar tushunchasi fizikaga dastlab atom spektrini oʻrganishda kiritilgan. Atomdagi bogʻlangan elektronlarning holatlari 4 kvant sonlar bilan ifodalanadi; elektronning yadrodan oʻrtacha uzoqligini ifodalaydigan bosh 

Kvant raqamlari - atomlardagi elektronlarning xususiyatlarini tavsiflovchi raqamlar. To'rtta kvant soni mavjud:

Asosiy kvant soni (n): Bu kvant soni elektronning energiya darajasini tavsiflaydi. n qiymati qanchalik katta bo'lsa, energiya darajasi shunchalik yuqori bo'ladi. n ning mumkin bo'lgan qiymatlari 1, 2, 3, 4.....

Orbital kvant soni (l): Bu kvant soni elektron orbitalning shaklini tavsiflaydi. l ning qiymatlari 0 dan n-1 gacha. ning mumkin bo'lgan qiymatlari 0,1,2...... n-1

Magnit kvant soni (m): Bu kvant soni kosmosdagi elektron orbitalning yo'nalishini tavsiflaydi. m ning qiymatlari -l dan l gacha, shu jumladan 0.

Spin kvant soni (s): Bu kvant soni elektronning spinini tavsiflaydi. s qiymati +1/2 yoki -1/2 bo'lishi mumkin.

To'rtta kvant soni birgalikda atomdagi elektronni aniq belgilaydi. Bosh kvant soni n elektronning energiya darajasini belgilaydi. Orbital kvant soni l elektron orbitalning shaklini aniqlaydi. Magnit kvant soni m elektron orbitalning fazodagi yo'nalishini aniqlaydi. Spin kvant soni s elektronning spinini aniqlaydi.

Kvant raqamlari muhim ahamiyatga ega, chunki ular atomning elektron konfiguratsiyasini aniqlash uchun ishlatilishi mumkin. Elektron konfiguratsiyasi atomdagi elektronlarning joylashishini tavsiflash usulidir. Elektron konfiguratsiyasi atomning kimyoviy xossalarini bashorat qilish uchun ishlatilishi mumkin.

Kvant raqamlari atomlardagi elektronlarning harakatini tushunishda ham muhimdir. Misol uchun, kvant raqamlari nima uchun elektronlar faqat ma'lum energiya darajalarida mavjud bo'lishi mumkinligini va nima uchun elektronlar yadro atrofida faqat ma'lum usullar bilan aylanishi mumkinligini tushuntirish uchun ishlatilishi mumkin.

Kvant raqamlari atomlarning faolligi va ionlanish energiyasi kabi xususiyatlarini tushuntirish uchun ham ishlatiladi.

Kvant raqamlari kvant mexanikasining asosiy qismi bo'lib, materiyaning atom va subatomik darajadagi xatti-harakatlarini tavsiflovchi nazariyadir. Kvant mexanikasi murakkab va mashaqqatli mavzu, ammo u atrofimizdagi koinotni tushunish uchun zarurdir.
Kvant evolyusiya

Kvant evolyusiya (lotincha: quantum -qancha) — yirik taksonlar (oila, turkum, sinf va b.)ning shakllanishida evolyusiyaning yuqori izchilligini tushuntiruvchi konsepsiya. K. e. konsepsiyasini Amerika paleontologi J. Simpson taklif etgan (1944). K. e. jarayonida organizmlarning boshlangʻich guruhi oʻzining avvalgi adaptiv zonaga moslashishini yoʻqotadi; soʻngra tezda noadaptiv holatni bosib oʻtib yangi adaptiv zonaga moslanuvchi kompleks belgilarni hosil qiladi yoki nobud boʻladi. K. e. konsepsiyasiga koʻpchilik olimlar shubha bilan qarab, organizm yashash joyining oraliq tiplaridan foydalanish orqali yangi muhitga asta-sekin moslashganligini tan olishadi.

Manbalar
Kvant elektrodinamika

Kvant elektrodinamika -mapdon kvant nazariyasiiiig elementar zarralarnit elektromagnit maydon bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganuvchi boʻlimi. Klassik elektrodinamikaaa elektromagnit maydonning faqat uzluksiz xossalari hisobga olinsa, K.e.da elektromagnit maydonning uzlukli (diskret) xossasi ham eʼtiborga olinadi. 1900 yilda M. Plank mutlaq qora jism nurlanishida monoxromatik yorugʻlik diskret energiya (kvant) holida boʻlishini gipoteza tarzida aytgan. 1905 yilda A. Eynshteyn elektromagnit nurlarning tarqalishi va yutilishi kvantlangan boʻlishini, 1917 yilda esa fotonning nurlanishi va yutilishi ehtimolligi tushunchasini ifodalab berdi. P. Dirak 1927 yilda nurlanishning kvant nazariyasini yaratdi. P. Dirak tenglamasi elektronlarning elektromagnit maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashuvini hal qilib, elektronlarning fotonlarni chiqarishini, tormoz nurlanishni, elektron-pozitron juft annigilyasiyasi va b. hodisalarni tushuntirdi. V. Pauli, V. Geyzenberg , E. Fermi va b. olimlar K. e. masalalarini hal qilish uchun bir qancha sxemalarni taklif etdi. Atomlarning gʻalayonlanishi, vakuumning qutblanishi ham K. e. ning asosiy masalalari hisoblanadi. Zaryadli zarralar elektromagnit maydonda boʻlmaganda maydon xossalarini kvant mexanikanit umumiy usullari bilan tahlil qilish mumkin.

K. e. real fizik jarayonlar roʻy beradigan (toʻlqin vektori) vakuumda tekshirishlar olib boradi. Vakuum holatda maydon eng kam energiyaga ega boʻladi, unga energiya berilsa, maydon uygʻongan holatga oʻtadi, yaʼni zarralar paydo boʻladi. Zarralarning paydo boʻlishi va yoʻqolishi (boshqa zarraga aylanishi) kvant mexanikada ikkilamchi kvantlash usuli bilan tushuntiriladi. Elektromagnit nurlanish bilan zaryadli zarralarning oʻzaro taʼsiri K.e. da zarralarning fotonlar yutishi va chiqarishi bilan tushuntiriladi. Klassik elektrodinamikada tushuntirish mumkin boʻlmagan jismlarning issiqlik nurlanishi, rentgen nurlar sochilishi, atomlarning fotonlar chiqarishi va yutishi, tashqi maydonda elektronlar sochilishi va h.k. masalalar K. e. da muvaffaqiyatli hal qilingan. K. e. zamonaviy fizikaning koʻpgina sohalarida keng qoʻllaniladi, u lazerlarnn, termoyadro plazmalarni olishda, zaryadlangan zarralar tezlatkichlari qurilmalarini hisoblashda asos boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar
Kvant elektronika

Kvant elektronika - fizikaning majburiy nurlanish hodisasiga asoslanib, elektromagnit tebranishlarnk va toʻlqinlarni generatsiyalash (hosil qilish) va kuchaytirish usullarini, shuningdek, kvant generator va kvant kuchaytirgich xossalarini hamda ularning qoʻllanishini oʻrganuvchi sohasi. Klassik elektronikada elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlar M. Faradey kashf etgan elektromagnit induksiya hodisasi asosida hosil qilinadi. Elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlarni kuchaytirish esa elektron asboblar va kuchaytirgich kaskadlarida zaryadlangan zarralar oqimi yordamida amalga oshirilsa, K.e. da bu jarayonlar toʻgʻridan-toʻgʻri uzviy bogʻlangan faol modda va optik rezonator (ikki koʻzgu) yordamida amalga oshiriladi. Hozirgi zamon K.e.si 1916 yilda A. Eynshteyn kashf etgan nurlanishni oʻz-oʻzidan (spontan) va majburiy nurlanish (induksiyalangan) ga ajralishi hodisasiga asoslangan.

Manbalar