MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ravishdosh

Ravishdosh — feʼlning ravishga xos vazifada qoʻllanish uchun maxsuslashgan shakli. Ravish harakatning belgisini bildirib, uning biror xususiyatini koʻrsatadi. Ravishlar harakatni ifodalovchi har qanday feʼl bilan qoʻllana oladi. Ular, asosan, harakatning belgisini, jumladan, paytini, maqsadini, sababini bildirib, gapda hol boʻlib yoki ergash gapning kesimi vazifasida keladi. Hozirgi oʻzbek tilida Ravishning bir necha shakllari bor, ular quyidagi qoʻshimchalar yordamida yasaladi: — (i)b — oʻqib, koʻrib; — a, — y—kula-kula, yigʻlay-yigʻlay; — gach (—kach, — qach), —kelgach, tikkach, chiqqach; — gani (—kani, — qani) — koʻringani, toʻkkani, soqqani; — guncha (—kuncha, — quncha) — borguncha, choʻkkuncha, taqquncha kabi. Ravishning boʻlishsiz shakli — may, — masdan qoʻshimchalari bilan yasaladi: oʻqib— oʻqimay, oʻqimasdan kabi.

Manbalar
Ravnaq Pahlavonquli

Ravnaq Pahlavonquli (1725—Xorazm — 1805) — shoir. Xivadagi Shergʻozixon madrasasida oʻqigan. Dastlab Xiva xoni Abulgʻozi Soniy (1742—47) ni maqtab sheʼrlar yozgan. 1768-yilda taxtga oʻtirgan Gʻoyibxon taʼqibidan qochib, bir necha yil sarson-sargardonlikda yurgan. Soʻng Xiva madrasalaridan birining hujrasida faqirlikda hayot kechirgan. Oʻzbek, fors va arab tillarida, asosan, lirik janrlarda ijod qilgan. Yagona qoʻlyozma devoni bizgacha yetib kelgan. U 286 sheʼr — 5251 misra: 258 gʻazal, 22 muhammas, 5 qasida va 1 mustazoddan iborat. Sheʼrlarining asosiy mavzui insonga va ijtimoiy hayotga munosabat masalalaridir. R. gʻazal janrini tematik jihatdan boyitgan. Gʻazallarida insoniy ishq-muhabbatni, tabiat va hayot goʻzalliklarini madh etish bilan birga davr va taqdirdan, zamona nosozliklaridan shikoyat qilgan. Navoiy (14 ta), Fuzuliy (3 ta), Mashrab, Xurramiy va boshqalarning gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. R. qasidalari anʼanaviy uslubdan farq qilib, muayyan shaxs yoki voqeaga emas, shoir yashab turgan ijtimoiy hayotga bagʻishlangan, ularda amaldorlar insofga chaqirilgan ("Muncha javring degil..." va boshqalar). R. sheʼrlari gʻoyaviy va badiiy jihatdan qimmatli. "Devoni Ravnaq" nomli qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №922).

Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 3j., T., 1978.

Manbalar 

    

Shoirlar
Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Shergʻozixon madrasasida tahsil olganlar
Ravon (qishloq)

Ravon — Fargʻona viloyati Soʻx tumanidagi qishloq, tumanning maʼmuriy markazi. Soʻx daryosining oʻng sohilida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Furqat (62 km). Viloyat markazi (Fargʻona)gacha — 116 km. Aholisi 5,9 ming kishi (2003). Soʻx daryosidan suv oladi. R.da tuman hokimiyati binosi, tuman tashkilotlari, umumiy taʼlim maktablari, litsey, dehqon bozori, madaniyat saroyi, markaziy stadion, markaziy kasalxona bor. Madaniy, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Soʻx tumani telestudiyasi, „Sadoi Soʻx“ gaz. taxririyati faoliyat kursatadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Oʻzbekiston aholi punktlari
Fargʻona viloyati
Fargʻona viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Soʻx tumani
Soʻx tumani aholi punktlari
Ravondiy

Ravondiy, Abu Bakr Najmiddin Muhammad (?, Isfahon — 1206-yildan sung vafot etgan) — fors tarixchisi. 1174—84 yillarda Hamadonda fiqh va xattotlikdan taʼlim olgan. 1181—89y.larda saljuqiylar sultoni Toʻgʻrul II (1175—94) saroyida xattot, 1190-yildan Hamadon amiri Faxriddin Alaviy ugʻillarining tarbiyachisi. 1206-yil Koʻnya shahriga koʻchib oʻtgan va kup utmay vafot etgan. R. Koʻnya sultoni Gʻiyosiddin Kayxusravga bagʻishlab "Rohat ussudur va oyat ussurur" ("Koʻngillar rohati va sevinch alomati") asarida, asosan, Saljuqiylar davlatining 11-asr boshidan 1199-yilgacha bulgan tarixi bayon qilingan. Asar oxiriga esa xattotlikka oid qoʻllanma, ov va shaxmat uyiniga doir boblar ham kiritilgan. R.ning bu asari — Saljukiylar davlatining 1160—99 yillardagi tarixi buyicha asosiy manbadir. 15-asrda asar turk tiliga tarjima kilingan. 1921-yil Londonda nashr qilingan.

Manbalar
Rabot neft koni

Rabot neft koni — Tojikiston Respublikasi Soʻgʻd viloyatining jan.sharqidagi kon. Konning geologik tuzilishini K. P. Kalitskiy, V. N. Veber va boshqa urgangan. Rabot neft konik.da paleozoy, yura, bur, paleogen, neogen va turtlamchi davrlarga mansub jinslardan tuzilgan yotqiziklar mavjud. Paleozoy jinslari toʻq kulrang qumli argillitlar, yura jinslari kulrang gillar va mayda donador qumtoshlardan, bur yotqiziqdari qizgʻish konglomerat, qumtosh, gillar, oq va kulrang ohaktoshlardan tuzilgan. Paleogen yotqiziqlari oq gips, ohaktosh, qumtosh, yashil va kizil rangli gillardan iborat. Neft shu jinslar orasidan topilgan. Kondagi neftning s.ogʻ. 0,827— 0,879. Tarkibida 0,65—0,80% oltingugurt, 6,55—7,72% parafin mavjud.

Manbalar
Ravoq

Ravoq (Arka) — toqning bir turi; bino devorlaridagi deraza va eshik oʻrinlarining yuqori qismiga qoʻyiladigan mehrobiy yoysimon qurilma. Ravoq yoʻnilgan, tabiiy yoki sunʼiy toshlar, beton, temirbeton, yogʻoch va poʻlat singari materiallardan ishlanadi. Ravoqning tayanch qismi tovon, markaziy ponasimon gʻishti yoki toshi esa qulf deb ataladi. Ravoqlar shakliga koʻra: yakka markazli, yarim aylana shaklli, baland markazli taqasimon, bir necha markazli nayzasimon, tuxumsimon boʻladi. Hozirgi zamon inshootlarida ichki kuchlanishlarni kamaytirish maqsadida ravoqlar 2—3 sharnirli qilib ishlanadi. Ustunlarga tiralgan bir xil hajm va shakldagi ravoqlar qatori qatorak (arkada) deb nomlangan.

Ravoqlar dastlab Qadimgi Sharq meʼmorligida vujudga kelgan. Qadimgi Rim meʼmorligida keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo meʼmorligida ravoqning turli xil mumtoz namunalari yaratilgan. Gumbazli binolarning xonalari koʻrkam, keng chiqishi ichkaridagi ravoqlarga bogʻliq boʻlgan. Ravoqlar bino yoʻlaklari, deraza va eshik tepalari hamda devorning gumbaz osti qismida boʻlgan. Ichki sathi turli shakldagi xona devorlarini ravoqlar yordami bilan doira shakliga keltirilgan. Gumbaz tomni baland koʻtarib yopishda devorlar oʻrniga yengil ravoqlar oʻrnatilgan. Gumbaz ustunlar yoki ustiga oʻrnatilgan ustunlar ham bir-biriga ravoqlar yordamida bogʻlangan. Agar ravoqning qanoti keng boʻlsa, uning asosi yoʻgʻon, tepasi ingichka qilib zinali ravoq qurilgan. Gumbaz osti ravoqi eshik yoki yoʻlak tepasiga oʻrnatiladigan ravoq bilan bir joyga toʻgʻri kelsa, uni qoʻsh ravoq deyiladi. Katta gumbaz tomlar ustiga oʻrnatiladigan ravoqlarning kurkam chiqishi uchun koʻp qatlamli qilib qurilgan. Boʻyi va eni bir xil boʻlgan chorsi xonalarning devorlari ustiga 8—12 ravoq va katta gumbaz tomlarda 16 ravoq gacha oʻrnatilgan.

Kvadrat xona tomonlariga bittadan ravoq oʻrnatilsa, chortoq deb nomlangan. Devorlar ustiga 8 ravoq oʻrnatib, ular tepasidan oʻtgan halqa devorga yana 16 kichik ravoqlar joylashtirish mumkin.

11—17-asrlar meʼmorligidagi ravoqlarning murakkab tuzilishlari gʻishtlarning oʻziga xos terilishi bilan bogʻliq boʻlgan. Oʻzbekiston meʼmorligidagi nayzasimon ravoqlarning 100 dan ortiq turi borligi aniqlangan. Xalqustalari amalda 1, 2, 3 va 4 markazli ravoqlar qurilish uslubidan foydalangan. Zamonaviy qurilishlarda ravoqlarning oʻziga xos tuzilishlari yaratilmoqda (koʻprik, jamoat binolari va boshqalar).

Manbalar

Adabiyot 
 Булатов М. С. Геометрическая гармонизация в архитектуре Средней Азии IX-XV веков, М., 1978.

Arxitektura
Ravshan

ʻʻRAVSHAN’’ — ʻʻGoʻroʻgʻli’’ turkumi dostonlaridan. Hodi Zarifov Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olgan (1928). Doston bir necha bor nashr etilgan. Doston Goʻroʻgʻlining nevarasi Ravshanning xosiyatli uzukda Shirvon malikasi Zulxumorning suratini koʻrib, oshiq boʻlishi va uni izlab safarga otlanishi voqeasidan boshlanadi. Asarda qahramonning maʼshuqaga erishish yoʻlidagi sarguzashtlari orqali erkin muhabbat vafo va sadoqat ulugʻlangan vatanga mehr, elyurt dushmanlariga shafqatsizlik gʻoyalari ilgari surilgan. Dramaturg Komil Yashin shu doston syujeti asosida ʻʻRavshan va Zulxumor’’ pyesasini yozgan (1957). Dostonning 1972-yilgi matnini nemis professor Karl Rayxl nemischaga tarjima qilgan. Tarjima asar Bonn universiteti "Osiyo tadqiqotchilari" toʻplamida kitob shaklida toʻliq nashrdan chiqqan (1985).

Nashri: Ravshan, T., 1970, 1972.

Manbalar
Ravshaniylar harakati

Ravshaniylar harakati — Boburiylar davlatidagi afgʻonlarning diniy qarshilik harakati (taxminan 1560 — 1638). Uni musulmonlarning ravshaniy degan mazhabi boshqargan (mazhab nomi uning asoschisi Boyazid Ansoriyning laqabi — Pir Ravshandan olingan). Katta qiyinchilik bilan bostirilgan. Ravshaniylar harakati boburiylarning harbiy qudratiga putur yetkazgan, afgʻon davlati taraqqiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan va afgʻonlarning etnik jihatdan jipslashuviga yordam bergan.

Manbalar
Ravshanlik

Ravshanlik (yorugʻlik texnikasida) — yorugʻlik manbaining berilgan yoʻnalish boʻyicha yorugʻlanishini ifodalovchi kattalik. Sirti biron-bir yoʻnalish boʻyicha yorugʻlanayotgan elementning R.i shu elementning koʻrilayotgan yoʻnalishdagi yorugʻlik kuchining shu elementning tanlangan yoʻnalishiga tik tekislikka proyeksiyasi sirtiga nisbati bilan oʻlchanadi. R. Xalqaro birliklar tizimi SI da kdm~2 da ifodalanadi; 2) energetikada — energetikfotometrik kattaliklar tizimida R. kattaligini energetik R. deyiladi.

Manbalar
Mansur Ravshanov

Mansur Temirovich Ravshanov (1937.4.7, Qarshi) — aktyor, rejissor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). Surxondaryo teatrida avval aktyor, keyinchalik rejissor, bosh rejissor (1963–74, 1975-yildan), 1974–75 yillar Qashqadaryo teatrida bosh rejissor "Alpomish" (S. Abdulla; T. Jalilov), "Boy ila xizmatchi", "Maysaraning ishi", "Jononga bordim bir kecha" (Hamza), "Alisher Navoiy" (I. Sulton, Uygʻun), "Parvona" (Uygʻun), "Nurxon" (Komil Yashin), "Ajab savdolar" (H. Gʻulom; Manas Leviyev), "Kelinlar qoʻzgʻoloni" (S. Ahmad), "Oʻz arizasiga koʻra" (Oʻlmas Umarbekov), "Makr va muhabbat" (Friedrich Shiller), "Momo yer", "Oq kema" (Ch. Aytmatov), "Kelin va kuyov" (M. Bayjiyev), "Amir Temur va Yildirim Boyazid" (K. Abdunabiyev), "Alpomishning qaytishi" (U. Azim) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1937-yilda tugʻilganlar
4-iyulda tugʻilganlar
Raga

Raga, rag (sanskritcha:  राग — rang, istak) — hind va pokiston xalqlari mumtoz musiqa janri. Ragalar oʻzbek maqomlari singari muayyan tovushqator (txat), ohang tuzilmalari (pakar) va usul (tal) jihatidan bir-biridan farqlanadi. Ragalar Bheyrav, Malkuns, Megh, Dipak kabi nomlar bilan, ularning shoxobchalari esa ragniylar deb ataladi. Raga Oʻrta asrdan maʼlum boʻlib, tarixiy jarayon davomida yangi kuy va asarlar bilan boyitildi. Hind musiqa olimlari ragalarni muayyan ruhiy va axloqiy taʼsiri jihatidan ajratadilar. Kunning muayyan vaqtlari (ertalabki, tushki raga va h.k.), yil fasllarida ijro etiladigan ragalar bor. Raga ansambli tarkibiga, odatda, yakkaxon xonanda yoki yakkanavoz sozanda, usul beruvchi urma cholgʻu ijrochisi va boshqa sozandalar kiradi. Har bir raga asosiy mavzuni bayon etuvchi vazmin surʼatdagi qismdan boshlanib, asta-sekin tezlashib boradi, turli nolalarga boy, erkin rivojlanadigan hamda avj olib keladigan qismlar orqali namoyon boʻladi.

Manbalar
Rad

Rad (rad  soʻzlaridan) — yutilgan nurlanish dozasi. Birliklar tizimiga kirmagan. Massasi 1 g boʻlgan moddaga yutilgan har qanday nurlanishning 100 erg energiyasiga teng. Rad bilan belgilanadi. 1 rad = 100 erg/g yoki 1 rad=2,38810~6 kal/g=10"2J/kg.

Manbalar
Radian

Radian ( soʻzidan) — uzunligi radiusga teng boʻlgan yoyga mos burchak. Bir radian taxminan 57°17’44,8"ga teng. π (Pi) radian 180 gradusga teng. Butun aylana 2*π radian bilan oʻlchanadi. Mas, 30°, 45°, 60°, 90°, 180° burchaklar mos holda , , , ,  radianga teng. Trigonometriya funksiyalarning argumenti, odatda, radian bilan ifodalanadi.

Yana qarang 

 Burchak
 Radius
 π (Pi)
 Daraja (burchak)

Manbalar 

SI hosilaviy birliklari
Radiant

Radiant (lot. radians — nurlanuvchi) — meteor moddalar galasiga tegishli meteorlar ("uchar yulduzlar") izini orqaga davom ettirganda ular kesishadigan osmon sferasidagi nuqta. Meteor chaqnashi, odatda, Quyosh atrofidan umumiy orbita boʻylab aylanayotgan meteorlar oqimida roʻy beradi va bir necha tun davomida osmon sferasining biror qismida kuzatiladi. Osmon sferasida kuzatilayotgan meteor galasidagi meteorlar goʻyo R.dan chiqayotgandek koʻrinadi.

Manbalar
Radiator

Radiator (lot. radio — nurlanaman, nur tarqataman) — 1) turar joylar, jamoat va ishlab chiqarish binolarini isitish tizimlarida qoʻllaniladigan isitish asbobi. Choʻyan, poʻlat, chinni va keramikadan yasaladi. Seksiyalari bir-biri bilan birikkan kanalli trubalar tizimidan iborat, trubalar ichida suv yoki bugʻ aylanib turadi. Suv yoki bugʻ aylanish kanali boʻyicha bir, ikki va koʻp kanalli xillari bor. Trubalar issiqlikni eng koʻp tarqatadigan shaklda yasaladi. Havo trubalar orasidagi boʻshliqdan oʻtib qiziydi va xonani isitadi. Isituvchi panellar deb ataluvchi shtamplangan poʻlat R.lar ham keng ishlatilmoqda; 2) ichki yonuv dvigateli silindrlarining suv gʻiloflaridagi isigan suvni yoki moylash tizimidagi qizigan moyni sovitib beradigan, latundan yasalgan qurilma; 3) radioelektronikada — yarim oʻtkazgichli asboblar, integral sxemalar, rezistorlar va boshqa elektron qurilmalardan issiqlikni olib ketadigan qurilma. Asosan, alyuminiy qotishmalari, mis, magnit va berilliy krtishmalaridan tayyorlanadi. Plastinkali, shtirli, simli va boshqa turdagi R.lar boʻladi.

Manbalar
Radiatsion genetika

Radiatsion genetika — genetik soning bir boʻlimi; organizmlarni rentgen nurlari yoki radioaktiv elementlar bilan nurlantirish natijasida ularda ruy beradigan irsiy oʻzgaruvchanlik (mutatsiya)ni oʻrganadi. 20-asr boshlarida nurlarning hujayra va organizmning turli funksional holatiga taʼsiri (hujayralarning boʻlinishi, koʻpayish, qon shaklli elementlarining oʻzgarishi va h.k.) haqida dastlabki maʼlumotlar olindi. Olimlardan G.A.Nadson va G.S. Filippov, amerikalik genetik Myollerlar tomonidan (1925—27) ion nurlar irsiy oʻzgaruvchanlik — mutatsiyaga qodir ekanligi tajribada isbotlandi (qarang Mutagenez). Ana shu ilmiy tadqiqotlar R.g.ning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. Sunʼiy mutatsiyalar hosil qilish, yaʼni organizmga nur taʼsir ettirish yoʻli bilan irsiyatni eksperimental oʻrganish usuli ishlab chiqildi. Nur taʼsirida vujudga kelgan mutatsiyalar irsiy oʻzgaruvchanlikni va turli organizmlarning irsiy potensiyasini oʻrganish bilan birga, radiatsiyaning irsiyatga taʼsirini, uning eng kichik strukturasi — gen haqida maʼlumot olish imkonini berdi (qarang Gen).

R.g. usullari asosida mikroorganizmlar seleksiyasi sohasida olib borilgan tadqiqotlar natijasida antibiotiklarning yangi shtammlari va ulardagi biologik faol moddalar aniqlandi. 20-asr oʻrtalariga kelib ionlovchi nurlarning odam organizmiga taʼsirini oʻrganish katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega boʻldi. Odam organizmini nurlarning salbiy taʼsiri (jumladan, irsiy apparatga taʼsiri)dan saqlash, shuningdek, organizmni nurlanishdan himoya etuvchi moddalarni ishlab chiqish R.g.ning dolzarb masalalaridandir. Odam organizmining reparatsiyalovchi fermentlar yordamida nurlanishning salbiy taʼsirini qaytarish imkoniyati tugʻildi. Muhitda nurlanishning ortishi mutatsiyalarning koʻpayishiga, bu esa oʻz navbatida irsiy kasalliklar, mayibmajruhlik va xavfli oʻsmalarning paydo boʻlishiga olib keladi.

Keyingi yillarda kosmik R.g. muvaffaqiyatli rivojlanmoqda. Kosmik nurlar bilan kosmik uchish omillarining mikroorganizmlar, oʻsimliklar, hayvonlar va odamga birgalikda koʻrsatadigan taʼsiri qonuniyatlari oʻrganilmoqda.

Manbalar
Radiatsion gigiyena

Radiatsion gigiyena — radioaktiv moddalar va ionlovchi nurlarning inson organizmiga taʼsirini oʻrganadigan fan, gigiyenaning bir boʻlimi. Radioaktiv moddalar bilan ishlaydigan kishilar va umuman aholini nurlanishdan saqlash uchun sanitariyagigiyena qonunqoidalarini ishlab chiqadi.

R.g. mustaqil fan sifatida 1946-yil (AQShning Tinch okeanda oʻtkazgan yadro quroli sinovidan soʻng) yuzaga keldi. R.g., asosan, ionlovchi nur manbalari boʻlgan korxona yoki muassasalar binosi, hududi va h.k.ning dozimetriyasi masalalari bilan shugʻullanadi, radioizotoplar, rentgen apparatlari, gamma nurlar bilan ishlaydigan ishchilarning individual dozimetriyasini nazorat qiladi, mehnat gigiyenasi muammolarini hal qilish va atom sanoati korxonalari, uran, toriy konlari, kimyo, metallurgiya, mashinasozlik va boshqa sanoat korxonalari ishchilarining radiatsion xavfsizligini taʼminlash tadbirlarini koʻradi. Shuningdek, tashqi muhit (havo, yer, suv va oʻsimliklar) ni radioaktiv moddalar bilan ifloslanish jarayonlari va bu muhitning aholi sogʻligʻiga, inson nasliga taʼsirini oʻrganadi. Radioaktiv moddalar bilan zararlangan oziq-ovqat mahsulotlarini sanitariya-ekspertiza qilish usullarini ishlab chiqadi va radioaktiv chiqindilarni yoʻqotish ustidan sanitariya nazorati olib boradi.

Manbalar
Radiy

Radiy (lot. radius — nur, Radium), Ra — Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub radiaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 88, atom massasi 226,0254. Radiy massa jihatidan Yer poʻstining 1010% ini tashkil qiladi. Radiy 1898-yilda Mariy va Perriy Kyurilar tomonidan uran rudasida uranning radiaktivlik xossalarini oʻrganish paytida kashf etilgan. Radiy ikkinchi radiaktiv elementdir (birinchisi poloniy). Uran rudasining 1 t sida 0,34 g gacha Radiy boʻladi. Radiy ning massa soni 213,215 va 219—230 boʻlgan 14 ta izotopi maʼlum. Bulardan eng uzoq mavjud boʻluvchi 226Ra(T1/2=1620-yil). 1910-yilda Radiy Kyuri va Radiy Debyern Radiy tuzlarini simob katod bilan elektrolizlab Radiy amalgamasini, undan simobni haydab sof Radiy olishga muvaffaq boʻldilar. Sof Radiy havoda tez oksidlanadigan kumushdek oq metall. Suyuqlanish temperaturasi 700— 960°, qaynash temperaturasi 1140°, zichligi 5,5 g/sm³. Radiy va uning birikmalaridan doim chiqadigan nur elektr va magnit maydonida 3 tarkibiy qismga (a, r va unurlarga) ajraladi. Radiy kimyoviy xossalari jihatidan bariyga oʻxshaydi. Havoda Radiy sirti radiy nitrid Ra3N2ning qora pardasi bilan qoplanadi. Metall Radiy suvga taʼsir etganida vodorod ajralib chiqib, kuchli ishqor — radiy gidroksid Ra(OH)2 hocil boʻladi. Radiy tuzlari oq rangli, lekin ular asta-sekin radioaktiv parchalanib, vaqt oʻtishi bilan sariq yoki jigarrang tuye oladi. Radiyning bir qancha kompleks birikmalari maʼlum.

Radiyning oʻsimlik organlari va toʻqimalarida toʻplanishi mineral moddalarning yutilish umumiy krnunlariga boʻysunadi va oʻsimlik turi hamda uning oʻsish sharoitiga bogʻliq. Odatda, Radiy oʻt oʻsimliklarning iddizi va yaprokdarida koʻproq boʻladi. Poʻstloq va yogʻochlikda ayniqsa koʻp.

Radiy odam va hayvonlar organizmiga ovqat hamda suv orqali oʻtadi. Odam organizmiga bir kechakunduzda kiradigan 226Ra ning miqdori 2,310~12 kyurini tashkil etadi. Organizmdagi Radiyning 80% ga yaqini (u kimyoviy xossasiga koʻra, Sa ga yaqin) suyak toʻqimalarida tuplanadi. Organizmda Radiy miqdori koʻpayib ketsa, osteoporoz, suyakning oʻz-oʻzidan sinishi va shish kasalliklari kabi yomon oqibatlarga sabab boʻladi. Tuprokda Radiy miqdori 1 10 7— 10~8 kyuri/kg dan oshib ketsa, oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi qiyinlashadi. Radiy yorqin boʻyoqlar tayyorlashda, radon olishda koʻplab ishlatiladi. Radiy tuzlari oʻgʻitga oz miqdorda qoʻshilsa, paxta, kungaboqar, lavlagi, sabzi, bodring va boshqa oʻsimliklarning unumdorligi oshadi.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Radikal

Radikal (lot. radix — ildiz) — tub, qatiy va keskin choralar, harakatlar, dasturlar tarafdori.

Manbalar
Radikal (matematika)

Radikal (lot. radix — ildiz) (matematikada) — ildiz chiqarish amalining belgisi. R. algebraning maxsus boʻlimlarida boshqa maʼnoda ham ishlatiladi.

Manbalar
Radio...

Radio... (lot. radio — nurlanaman, nur tarqataman) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. Radioga aloqadorlikni (Mas, radiopeleng, radiostansiya) yoki radioaktivlik hamda radiatsiyaga tegishlilikni (Mas, radiobiologiya, radiokimyo) bildiradi.

Manbalar
Radioaktiv karotaj

Radioaktiv karotaj — burgʻi quduqlarining geofizik tadqiq qilish metodlari majmui. Radioaktiv (ionlashtiruvchi) nurlanishni qayd qilishga asoslangan. Radioaktiv karotaj metodining 2 ta asosiy guruhi mavjud: ukarotaj va neytronli karotaj. Oʻz navbatida, ukarotaj metodlari togʻ jinslarining tabiiy radioaktivligi (radioaktivli rudalarni izlash va razvedka qilish) bilan bogʻliq boʻlgan unurlarning intensivligini (energetik spektrini ham) oʻlchashga va u nurlari manbai bilan nurlangan jinsda vujudga keladigan ikkilamchi u nurlanishning intensivligini oʻlchashga boʻlinadi, u burgʻi qudugʻiga ikkilamchi ukvantlari detektori bilan birga tushiriladi. u— ukarotaj jins zichligini aniqlashda (xususan, kumir konlarida) va ogʻir metallarning bir komponentli rudalarini sinashda qoʻllaniladi. Rentgenoradiometrik karotaj murakkab mineral tarkibli ogʻir metallar rudasini sinash uchun ishlatiladi. Gammaneytronli karotaj esa tarkibida berilliy elementi mavjudligini aniqlashda foydalaniladi.

Manbalar
Radioaktiv minerallar

Radioaktiv minerallar — tarkibida tabiiy radioaktiv elementlar Yer poʻstidagi oʻrtacha miqdordan koʻproq boʻlgan minerallar. Tarkibida uran, toriy yoki shu ikkala element boʻlgan 250 ga yaqin Radioaktiv minerallar maʼlum. Ular tarkibida asosiy komponent sifatida uranli minerallar yoki toriyli minerallar mavjud boʻlgan Radioaktiv minerallar hamda radioaktiv elementlar izomorf aralashma (uran va toriy tarkibli minerallar) holida boʻlgan Radioaktiv minerallarga boʻlinadi.

Uranli minerallar 2 guruhga boʻlinadi. Biri uran oksidi — uraninit UO2 va uning silikati — koffinit U(SiO4)]x(OH)4xﬂ aH iborat. Nasturan (uraninitning turi) va koffinit gidrotermal va ekzogen uran konlaridagi sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan asosiy minerallardir. Uraninit minerali pegmatit va albitlarda ham uchraydi. Uranning kukunsimon oksidlari va gidrooksidlari turli uran konlarining oksidlanish zonalarida toʻplamlar hosil qiladi (qarang Uran rudalari). Pegmatitlarda, shuningdek ayrim gidrotermal konlarda uran titanatlari (Mas, brannerit va boshqalar) boʻlishi aniqlangan. Ikkinchi guruhi tarkibida U+6 boʻlgan minerallarni oʻz ichiga oladi. Bular gidrooksidlar (bekkerelit, kyurit, uranofan, kazolit), fosfat lar (otenit, torbernit), arsenatlar (seynerit) vanadatlar (karnotit), molibdatlar (iriginit), sulfatlar (uranopilit), karbonatlar (uranotalit)dan iborat boʻlib, ularning hammasi uran konlarining oksidlanish zonasida tarqalgan.

Toriyli minerallar — toriy oksidi (torianit) va toriy silikati (torit) tabiatda kam tarqalgan. Ular granit, siyenit va pegmatitlarda aksessor minerallar sifatida uchraydi.

Uran va toriy tarkibli minerallari — titanatlar (davidit), titanotantalniobatlar (samarskit, kolumbit, piroxlor), fosfatlar (monatsit), silikatlar (sirkon) — otqindi va choʻkindi togʻ jinslarida koʻplab tarqalgan boʻlib, ularning tabiiy radioaktivligiga sababchidir. Radioaktiv minerallarning koʻpchiligi metamikt holatda boʻladi. Avtoradiogrammalar hosil qilish Radioaktiv minerallarga xos xususiyatdir. Radioaktiv minerallarda barqaror izotoplarning boʻlishi ulardan geologik hosilalarning mutlaq geologik yoi/ini aniqlashda foydalanishga imkon beradi (qarang Geoxronologiya).

Manbalar
Radioaktiv rudalar

Radioaktiv rudalar — tarkibida radioaktiv elementli (238U, 235U va 232Th radioaktiv qatorining uzoq muddat yashovchi izotoplari) minerallar mavjud boʻlgan rudalar (qarang Uran rudalari, Toriy rudalari).

Manbalar