MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shahar aholisi

Shahar aholisi - shahar va shaharchalarda yashaydigan kishilar. Shahar va qishloq aholisi nisbati urbanizatsiya darajasini koʻrsatgan. Uning asosiy koʻrsatkichi mamlakat yoki mintaqa aholisining necha foizi shaharlarda yashashini ifodalaydi. Biroq aholi manzilgohlarini qishloq yoki shaharlarga ajratish mezoni barcha mamlakatlarda turlicha bo'lgan.

Yer yuzi aholisining deyarli yarmi shaharlarda istiqomat qilgan. Shahar aholisining oʻsib borishiga — qishloqlarga shahar maqomining berilishi, shaharlar hududining qoʻshni qishloq joylari hisobida ortib borishi va qishloqlardan shaharlarga aholining koʻchib kelishi (migratsiyasi) hamda Shahar aholisining tabiiy koʻpayishi sabab boʻlgan. Soʻnggi yillarda Oʻzbekistonda Shahar aholisining oʻsish surʼati pasayib ketgan. Qishloq aholisining shaharliklarga nisbatan koʻpayishi yuqoriligi natijasida Shahar aholisi ulushi pasayib ketishi tobora ortib borgan Oʻzbekistonda Shahar aholisining sekin oʻsishiga tashki migratsiya va aholi tabiiy oʻsishining pasayishi (asosan, tugʻilishi) sabab boʻlgan.
Shaharcha

Qishloq — maʼmuriy-hududiy birlik, shahar aholi manzilgohlari tiplaridan biri. Shaharchalar dunyoning barcha mamlakatlarida ham mavjud emas. Oʻzbekistonda yaqin vaqglargacha mazkur aholi manzilgohlari shahar tipidagi posyolkalar deyilgan. Manzilgohlarga Shaharcha maqomi berilishi uchun sanoat korxonalari, temir yoʻl stansiyalari va boshqalar muhim iqtisodiy obʼyektlar yonida joylashgan hamda aholisi kamida 2000 kishi boʻlishi va ularning 2/3 qismini ishchi, xizmatchilar va ularning oila aʼzolari tashkil etishi lozim. Shuningdek, aholisi 500 kishidan iborat boʻlgan, biroq istiqbolli yoki uzoq rayonlarda joylashgan muhim aholi manzilgohlari hamda aholi 2000 kishidan kam boʻlmagan dam olish va davolanish maskanlari boʻlgan (rekreatsiya ahamiyatli) turar joylar ham Shaharchalarga kiritiladi. Ularning viloyatlar boʻyicha taqsimlanishi ham bir xil emas: Toshkent viloyatida — 18, Qoraqalpogʻiston Respublikasida — 16, Samarqand viloyatida — 12, Namangan viloyatida —11, Fargʻona viloyatida — 10, Jizzax viloyatida — 8, Navoiy, Surxondaryo va Xorazm viloyatlarida — 7 tadan, Sirdaryo va Andijon viloyatlarida — 5 tadan, Qashqadaryo viloyatida — 4, Buxoro viloyatida —8 shuningdek, Toshkent shahri kengashiga qarashli 1 ta Shaharcha (Ulugʻbek) bor. Shaharcha aholisi shahar aholisining 11,6% (1087 ming) ni tashkil etadi (2003). Shaharchalar aholisi soni boʻyicha ham oʻzaro farq qiladi. Eng kichik Shaharcha — QublaUstyurt (Qoʻngʻirot tumanida) aholisi 0,7 ming kishi boʻlsa, eng katta Xonqa Shaharchasi aholisi 35,9 ming kishi. Shaharchalar, asosan, qishloq tumanlari markazi vazifasini bajaradi. Shuningdek, konchilar (Gʻozgʻon, Qoratov, Polvontosh, Olamushuk, Ingichka va boshqalar), sanoat korxonalari (Kimyogarlar, Iskandar, Oltiariq va boshqalar), temir yoʻl stansiyalari (Xovos, Oltinkoʻl, Yangi Margʻilon va boshqalar), ilmiy tadqiqot intlari (Ulugʻbek) Shaharchalari mavjud.
Shahzoda masjidi

Shahzoda masjidi - Istanbuldagi meʼmoriy yodgorlik (1548). Meʼmori Xoʻja Sinon. Shahzoda masjidi murabba tarhli, markaziy gumbazli xonaqoh (38x38 m) va hovuzli hovlidan iborat. Xonaqoh bal. 37 m, gumbazining diametri 9 m; unga yarim gumbazlar tutashgan va burchaklari kichik gumbazlar bilan yopilgan. Xonaqohda markaziy gumbaz tomon yarim gumbazlarning bir maromda pogʻonama-pogʻona yuksalib borishi va ularning oʻzaro uygʻunligi binoga mahobatlilik baxsh etgan. Xonaqohning old tomonida murabba tarhli hovli joylashgan, hovlining toʻrt tomoniga bir qavatli, gumbazli galereya qurilgan, ustunlari qizil va oq toshlardan bunyod etilgan. Qirrali 2 baland tik minora xonaqoh va hovli tutashgan yoʻnalishda joylashgan, xonaqohga kichik peshtoqli 3 eshik orqali kiriladi.

 
‎

Turkiya meʼmoriy yodgorliklari
Istanbul
Shahzoda orollari

Shahzoda orollari, Qizil adalar — Marmar dengizigtyat shimoli-sharqiy qismidagi orollar (9 ta) guruhi. Istanbul shahri yaqinida, Turkiya hududi. Maydoni 10,8 km². Bogʻ va tokzorlar barpo qilingan. Dengiz kurorti koʻp.

Turkiya
Arxipelaglar
Shahzoda Eduard oroli

Shahzoda eduard oroli - Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya, San-Lavrentiy qoʻltigʻidagi shu nomli orolda. Maydoni 5,6 ming km². Aholisi 139,9 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi va asosiy porti — Sharlottaun shahri Eng baland joyi 137 m. Igna bargli va keng bargli oʻrmonlar bor. Shimoliy sohillarida milliy bogʻlar tashkil etilgan. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Kartoshka, shuningdek, sabzavot va mevalar, tamaki yetishtiriladi. Chorvachilik rivojlangan. Aholi moʻynachilik bilan shugʻullanadi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonchilik va yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Turizm rivojlangan. Materik bilan temir yoʻl paromi orqali bogʻlangan.

Shahzoda Eduard oroli
Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui

Shahidlar xotirasi jamoat fondi – Toshkent shahrining Yunusobod tumanidagi Boʻzsuv kanali boʻyida (Amir Temur shoh koʻchasi boʻylab joylashgan). Majmua barpo etilgan joy 20-asr 40-yillariga qadar Toshkent shahrining xilvat chekkasi boʻlgan, 40-yillarda xuddi shu joydagi 3 ta qatlgoxda shoʻrolar tomonidan millatning ilgʻor vakillari, begunoh vatandoshlar qatl qilingan. Qatagʻon qurbonlari xotirasiga bagʻishlab sobiq qatlgoh oʻrnida Shahidlar xotirasi yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti I. A. Karimov tashabbusi bilan bunyod etilgan (2000). Maydoni 17 ga dan ortiq muntazam tartibli loyihalangan yamyashil pastibaland hududni Boʻzsuv kanali ikkiga ajratgan, ikki qirgʻoqni kanal ustiga qurilgan koʻprik (uz. 100 m) birlashtiradi. Majmua markazida tik ustunlarga oʻrnatilgan feruza rang qovurgʻali gumbazli ayvon (rotonda, bal. 27 m) metall qurilmalardan ishlanib gozgʻon marmari bilan qoplangan, poygumbazi ganchkori muqarnaslar bilan ziynatlangan; gumbaz ichi ganch oʻymakorligida ishlangan. Gumbaz ostidagi handasiy shakllardan naqshlar hosil qilib bezatilgan marmar polda nefritdan ishlangan ramziy sagʻana atrofga sukunat taratib turadi; sagʻana shahid ketgan vatandoshlarning ramziy qabridir. Shuningdek, 2002-yilda shu hududda qad koʻtargan „Qatagʻon kurbonlari xotirasi“ muzeyi majmuaning tarkibiy qismiga kiradi.

Yana qarang 

 Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeyi
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

Manbalar
Shahnoz

Shahnoz — 1) Oʻn ikki maqom tizimida olti ovozaning biri; 2) GulyorShahnoz turkumining ikkinchi ashulasi. Uning asosida "Fargʻonacha Shahnoz" ashulasi ham yaratilgan, M. Mahmudov uni yakkaxon xonanda, xor va orkestr uchun "Vatan Shahnozi" nomi bilan qayta ishlagan.
Shahri Gʻulgʻula

Shahri gʻulgʻula, Shahri Gulgula — qadimiy shahar xarobasi (mil. av. 1-asr — mil. 4—5-asrlar). Janubiy Surxon suv omborining gʻarbiy qirgʻogʻida, Qumqoʻryun shahri (Surxondaryo viloyati)dan shim.da joylashgan. Sh. Gʻ.ning katta qismini suv yuvib ketganligi uchun umumiy maydoni aniq emas. 3-4 m qalinlikdagi madaniy qatlam aniqlangan. Kushonlar davriga oid sopol idishlar, qadimiy Rimda ishlangan marmar niqob topilgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Arxeologiya
Surxondaryo viloyati
Shahrisabz dostonchilik maktabi

Shahrisabz dostonchilik maktabi — 20-asr boshlarigacha oʻzbek dostonchiligida mavjud boʻlgan oʻziga xos ijrochilik yoʻli. Bu maktabning ayrim xususiyatlari ulkan xalq baxshisi Abdulla Nurali oʻgʻli ijodi va repertuarida saqlanib qolgan. Shahrisabz dostonchilik maktabim.ga mansub baxshilar dostonlarni shoʻx, quvnoq, koʻtarinki ruhda kuylashlari, kuylarining yoqimliligi bilan ajralib turganlar. Abdulla shoir 19-asrning shahrisabzlik mashhur dostonchilari Xidir shoir, Ernazar shoirlar bilan bogʻliq boʻlgan Rajab shoirning shogirdidir. Abdulla shoir ijrosi folklorshunoslar tomonidan koʻp kuzatilgan boʻlsada, uning repertuaridagi 10 dan ortiq doston deyarli yozib olinmagan. Shoirdan umrining soʻnggi yillarida yozib olingan "Alpomish" dostoni u kuylab kelgan variant xususiyatlarini oʻzida mukammal saqlay olmagan. Biroq uning boshqa baxshilardan farq qiluvchi ijro usullari Shahrisabz dostonchilik maktabim. haqida muayyan tasavvur bera oladi.

Adabiyot 
 Jirmunskiy V.M., Zarifov X.T., Uzbekskiy geroicheskiy epos, M., 1947.

    

Oʻzbek dostonchilik maktablari
Shahrisabz konserva aksiyadorlik jamiyati

„Shahrisabz konserva“ aksiyadorlik jamiyati — oziqovqat sanoati korxonasi. Shahrisabz shahrida joylashgan. "Oʻzmevasabzavotuzumsanoat xolding" kompaniyasi tarkibiga kiradi. Asosan., qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan: tomat pastasi, meva va uzum sharbatlari, sabzavot konservalari ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi 1943-yilda boshlangan, 1947-yilda dastlabki konserva mahsulotlari ishlab chiqargan. 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1996-yilda korxonada "Mevalar kamalagi" Oʻzbekiston—Britaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi. Korxonaning ishlab chiqarish tizimida pomidor sexi (sutkalik quvvati 1131,2 t pomidorni qayta ishlash; tomat pastasi), meva sexi (olma, behi, nok, shaftoli kompotlari), sharbat sexi (olma, uzum, rovoch sharbati), sabzavot sexi (bodring va pomidor konservalari) va boshqalar yordamchi sexlar mavjud. Shahrisabz konserva aksiyadorlik jamiyati sexlari 90-yillardan boshlab Italiya, Vengriya, Germaniyada ishlab chiqarilgan zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan. Shuningdek, korxonada yiliga 750 ming dona tunuka banka tayyorlaydigan sex bor. Tayyorlangan mahsulotlar, asosan, ichki bozorda sotiladi, chet ellarga — Rossiya, Ukraina, Belarus davlatlariga (tomat pastaning 30%) eksport qilinadi.

2003-yilda 42834,1 ming shartli banka konserva, shu jumladan, 2197,4 ming banka sabzavot, 33548 ming banka tomat, 7088 ming banka meva konservalari ishlab chiqarildi.
Shahriston

Shahriston — Sharqda oʻrta asrlarda shaharlarning markazi, mudofaa devori bilan mustahkamlangan asosiy qismi.

Saroy (baʼzan ark), jome masjid, yopiq (tim) yoki ochiq bozor, bosh maydon — registon, muhim maʼmuriy binolar, hukmdor va uning yaqinlarining qoʻrgʻonlari, shuningdek, oddiy aholi xonadonlari va boshqalar boʻlgan. Ilk davrlarda unda bogʻ, ekinzorlar ham boʻlgan. qadimiy Buxoro shahri arkdan alohida qurilgan (Narshaxiyning yozishicha, arkning bir darvozasidan ark oldidagi maydon — registonga, 2-darvozasidan shahristonga chiqilgan).

Shahristonlar yirik asosiy koʻchalar bilan bir necha dahalarga boʻlingan. Masalan, Buxoro shahriida gʻarbdan sharqqa, shimoldan janubga oʻtgan koʻcha shahristonni 4 teng qismga boʻlgan. shahristonda dastlab dehqonlar, arab istilosidan keyin savdo va hunarmandchilik rivoj topgach, savdogarlar, hunarmandlar (hokim tabaqa bilan bir shahristonda) yashaganlar. Keyingi asrlarda shahriston atrofida tashqi shahar — rabod qurilgan. Markaziy Osiyoda qoʻsh — ichki va tashqi rabod bilan oʻralgan shahriston ham boʻlgan (masalan, Binkat).

Bir-biriga yaqin shaharlar guruhi ham shahriston deb atalgan.

 

Arxitektura
Shahriston dovoni

Shahriston dovoni - Turkiston tizmasidagi dovon. Shdlan Xoʻjand— Dushanba trakti oʻtadi (Tojikiston). Dovon atrofi gersin burmalanishi davrida hosil boʻlgan, paleozoyning slanets va ohaktoshlaridan tuzilgan. Eng baland joyi 3378 m. Dovon orqdli Ustrushona shahri va Ayniy qishlogʻini (Zarafshon vodiysida) birlashtiruvchi trakt oʻtadi. Shahriston dovonida qish sovuq va uzoq davom etadi, yozi qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 10,3°, yanvarniki —11,4°. Yiliga 339 mm yogʻin yogʻadi.

 

Tojikiston
Dovonlar
Shahrixonsoy

Shahrixonsoy - Andijon va Fargʻona viloyatlaridagi magistral kanal. Kampirravot gidrouzelidan boshlanadi. 1887-yilda qurilgan. Uzunligi 120 km. Boshlanish qismida suv oʻtkazish imkoniyati 110 m³/s; Katta Fargʻona kanali bilan kesishgan joyida 30 m³/s. shahrida Asaka shahri yonida 2 elektr stansiya kanal suvi (40 m³/s) bilan ishlaydi. Kanaldagi suv 8 yirik gidrouzellar orqali taqsimlanadi. 1976-yildan rekonstruksiya ishlari olib borilmoqda. Kanal sel, Oqbura va Aravon daryolaridagi toshqin hamda qishki tashlama suvlarni qabul qilishga xizmat qiladi, bu suvlar kanal orqali Asaka uzeligacha keladi. Trassaning 62 km da Sh. Aravonsoy daryosi bilan qoʻshilib ketadi va shu yerdan (Nayman rostlagichigacha) daryoning qadimiy oʻzanida oqadi. Janubiy Fargʻona kanali bilan birgalikda Andijon, Fargʻona viloyatlari va Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati (127,5 ming ga) yerlarini sugʻoradi. Andijon viloyatida Katta Fargʻona kanali bilan kesishgan joyigacha faqat shahrining oʻzidan 68 ming ga yer sugoriladi.

Oʻrta Osiyo
Kanallar
Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni

Shahrixon-xoʻjaobod gazneft koni — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi kon. Andijon shahridan 16 km jan.sharqda. 1947-yil ochilgan, 1953-yilda foydalanishga topshirilgan. Kon kenglik boʻyicha choʻzilgan Shahrixon togʻ tizmasining gʻarbiy qismida, 720–750 m balandlikda. Shahrixon va Xoʻjaobod burmalariga boʻlingan asimmetrik tuzilishga ega boʻlgan antiklinal strukturada joylashgan. Andijon burmasining gʻarb tomonida surilma amplitudasi 300–350 m ga yetadi. Konda jami 194 ta quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Hozirgi kunga kelib kondagi 1, 3, 8gorizontlardan tashqari hamma gorizontlardan neft va gaz toʻliq chiqarib olingan. 1gorizont baqtriya seriyasining quyi qismida 380–720 m chuqurlikda ochilgan. Asosan, turli oʻlchamli qumtoshlardan tuzilgan, konglomerat, alevrolit, gil qatchalari bilan qavatlanadi. Neft uyumi chegarasida gorizont qalinligi 30–40 m. 3gorizont sumsar qatlarining yuqori qismidagi gil jinslar ichida joylashgan mayda zarrali qumtoshlardan tarkib topgan. Kalinligi 16–25 m, foydali qalinlik 7–10 m. 3gorizontdagi qatlam suvlarining minerallashganlik darajasi 6,9—56,7 g/l, xlorkaltsiy tipga mansub. Tarkibida mikrokomponentlardan yod 2,7—13,3 mg/l, brom 1,5–2 mg/l. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Shved tili

Shved tili — german tillarining shim. (skandinaviya) guruhchasiga mansub til; Shvetsiya, Finlandiya, Norvegiya, Daniyada, shuningdek, AQSh va Kanadada tarqalgan. Shvetsiya Qirolligining rasmiy tili, Finlandiya Respublikasining 2 rasmiy tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 10 millionga yaqin (Shvetsiyaning oʻzida 8,6 milliondan ortiq) kishi (oʻtgan asrning 90-yillari).

SH.t.ning 6 ta lahja guruhi bor: svey (Shvetsiyaning markaziy hududi — Melaren koʻli atrofi), yot (jan.gʻarbiy hududlar), norland (shim. hudud), sharqiy shved (Botnik qoʻltigʻi qirgʻoqlari), gutni (Gotland oroli), jan. shved (Skone viloyatidagi dan tiliga yaqin). 1645-yilda Norvegiyaning Xaryedalan va Yemtland viloyatlari Shvetsiyaga qoʻshib olingach, u yerlarda aralash shvednorveg shevalari shakllangan.

SH.t. fonetikasi choʻziq va qisqa tovushlar (unlilar va undoshlar)ning , musiqiy urgʻuning mavjudligi bilan ajralib turadi. Grammatik xususiyatlari: otlarda umumiy va oʻrta jins (rod), birlik va koʻplik son, 2 ta kelishik (umumiy va qaratqich), aniqlik va noaniqlik shakllari va boshqalar mavjud; feʼllar 4 xil tuslanishga ega; mayl, zamon, nisbat kategoriyalari boʻiicha oʻzgaradi. Soʻzlar gapda qatʼiy tartibda joylashadi.

Tarixiy rivojlanishida 2 davr: qadimiy Shved tili (9-asrdan 1525-yilgacha — Shvetsiya mustaqillikka erishguncha) va yangi Shved tili (1525-yildan) davrlari farkdanadi. Eng qadimiy yozma yodgorliklari 9—12-asrlarga mansub, runik yozuvdya bitilgan yodgorliklardir. Lotin grafikasidagi qadimiy qoʻlyozmalar 13-asrga mansub. Shved tilidagi dastlabki bosma asar 1425-yilda nashr etilgan. qadimiy shved yozma tili 14—15-asrlarda yot lahjasi asosida shakllangan; hozirgi adabiy til esa 16—17-asrlarda svey shevalari (asosan, Stokgolm shevasi) negizida shakllana boshlagan. Yozuvi lotin grafikasi asosida unga 3 ta harf (Å, Ä, Ö) qoʻshgan holda yaratilgan.

Manbalar 

  

Tillar
Shvedlar

Shvedlar — xalq, Shvetsiyaning asosiy aholisi (8,06 mln. kishidan ortiq). Umumiy soni 9,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari) Shved tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar (asosan, lyuteranlar). Shved xalqi mil. 1-ming yillikda Skandinaviyada yashagan shim. german qabilalari (svionlar, gautlar, yotlar va boshqalar) bilan birlashish natijasida, ilk oʻrta asr Shved davlatining shakllanish davrida (9—11-asrlar) tarkib topgan. Sh. etnogenezida finlar va saamlar maʼlum rol oʻynagan. Sh., asosan, sanoatda, qisman qishloq xoʻjaligida band.
Shveysariyaliklar

Shveysariyaliklar - Shveysariya aholisining umumiy nomi. German-shveysariyaliklar (4,22 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari), fransuz-shveysariyaliklar (1,16 mln. kishi), italyanshveysariyaliklar (230 ming kishi) va retoromanlar (60 ming kishi)dan iborat. Shunga koʻra, nemis, fransuz, italyan va retoroman tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar, qisman katoliklar.
Albert Schweitzer

Shveyser Albert (1875.14.1, Kayzersberg, Elzas — 1965.4.9, Lambarene, Gabon) — nemis-fransuz mutafakkiri, hayot falsafasi namoyandasi, ilohiyotchi, shifokor, musiqashunos va organchi. Strasburg, Berlin, Parij universitetlarini tugatgan. 1899 yildan falsafa, 1900 yildan ilohiyot, 1913 yildan tibbiyot doktori. 20-asr boshlarida konsert berib yuradigan organchi sifatida shuhrat qozondi. I.S. Bax ijodini oʻrganishga bagʻishlangan asarlar yozdi. 1913 yil rafiqasi — hamshira Elen Breslau bilan birga oʻz mablagʻi hisobiga Gabonning Lambarene qishlogʻida shifoxona ochib, umrining oxirida AQShga borib, universitetlarda maʼruzalar oʻqib turdi; oʻnlab untning faxriy doktori, Fransiya Axloqiy va siyosiy Fanlar akademiyasining (1952), Angliya Qirollik tibbiyot jamiyatining (1955) aʼzosi. SH. dunyoqarashi boʻyicha, hayot — tabiat yaratgan eng oliy neʼmat sifatida buyuk hurmatga sazovordir. Uning aqidasi "men — hayotman, hayotlar ichida yashashni istaguvchi hayotman" shiorida oʻz ifodasini topgan. Sh. nazdidagi ezgulik — tirik jonni saqlab qolish, hayotga qoʻmaklashish; yovuzlik esa — jonlini jonsiz qilish, hayotga zarar yetkazish. Har bir shaxs shu tamoyiliga amal qilganidagina, u odam va olam uygʻunligiga, yaxlitligiga erishadi. Toʻgʻri, tabiatda bir hayot 2hayot hisobiga yashaydi, har narsaning qushandasi bor, lekin Sh. faqat hayotni "isrof qilish"ga qarshi. Sh. olgʻa surgan hayotga ehtirom axloqiy taʼlimoti insonni shafqatli, muruvvatli zot boʻlib umr kechirishga chorlaydi. Ayni paytda u zamonaviy insonda ekologik madaniyatning yuksalishiga, umumjahon axloqiy muhit — etosferaning yaratilishiga xizmat qiladi. Asosiy asarlari: "Kantning din falsafasi" (1899), "Raymardan Vredegacha. Iso Masih hayotini oʻrganish tarixi" (1906), "I.S.Bax" (1905), "Madaniyat falsafasi" (1923), "Nasroniylik va jahon dinlari" (1923), "Havoriy Pavelning mistikasi" (1929), "Hind mutafakkirlarining qarashlari" (1995).

Manbalar
Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi

Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi — mamlakatning tabiiy fanlar boʻyicha oliy ilmiy muassasasi. 1739-yil Stokgolm shahrida tashkil etilgan. "Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi dokladlari", yilnoma hamda matematika, astronomiya, fizika, kimyo, geografiya, mineralogiya va geologiya, botanika, zoologiya. boʻyicha axborotlarni nashr etadi. Kutubxonasi (17-asr boshlarida tashkil etilgan)da 2 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 1901-yildan fizika, kimyo, 1962-yildan iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofotlarini berish boʻyicha qaror chiqaradi.

Fanlar akademiyalari
Julian Schwinger

Shvinger Yulius (Julius) (1918.12.2, Nyu-York 1994) — amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Amerika fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi. Kolumbiya universitetida (1939), Berkli, Kembrij, Chikago va Boston universitetlarida ishlagan. Garvardunt professor (1947—72). Los Anjeles universiteti professor (1972-yildan). Amaliy ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, yadro kuchlari nazariyasi, sochilish va nurlanish nazariyasiga oid. Kovariant koʻrinishdagi kvant elektrodinamikastt birinchi boʻlib bayon qilgan. Sochilish nazariyasi uchun variatsion usulni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1965; Richard Feynman va Shin'ichirō Tomonaga bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Sheva

Sheva (fors. — harakat tarzi, tarz, usul) — tilning fonetik, grammatik va lugʻaviy jihatdan oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan eng kichik hududiy koʻrinishi — sezilarli lisoniy tafovutlari boʻlmagan bir yoki bir necha aholi maskani (odatda, qishloq)da yashovchilarning soʻzlashuv vositasi sifatida qoʻllanadi. Sheva — bu boshqa Sheva tizimlaridan fonetik, grammatik, soʻz yasalishi va lugʻaviy belgilariga koʻra farqlanuvchi lisoniy tizim sifatida mavjud boʻladi. Mas, qipchoq lahjasining mangʻit yoki saroy shevasi, qarluq lahjasiga mansub margʻilon shevasi va boshqalar oʻzbek tilining eng kichik hududiy koʻrinishlari hisoblanadi. Alohida Shevalar birikib, lahjasi tashkil etadi.

Shevalar tizimining murakkablik darajasi, asosan, ekstralingvistik omillar: Shevaning alohidalanish (ajralib qolish) darajasi, muayyan Sheva vakillarining boshqa Shevalar va tillarning vakillari bilan aloqa qilish darajasi, adabiy tilning shahriga taʼsiri va shahrik.ga bogʻliq. Alohida ajralib qolgan Shevalarda uning vakillari bilan atrofdagi aholi oʻrtasida aloqalarning yoʻqligi (geografik yoki siyosiy sabablar, atrofdagi aholining til, madaniyat, diniy eʼtiqod jihatdan ayni Sheva vakillaridan keskin farklanishi tufayli), sheva vakillarining anʼanaviy turmush tarzini saqlab qolishga astoydil intilishi oqibatida Sheva juda sekinlik bilan oʻzgaradi, katta va kichik yoshdagilarning tilidagi farq sezilarsiz darajada boʻladi. Adabiy tilning yoki boshqa shahrining kuchli taʼsiri ostida boʻlgan shahrida aholining turli guruhlari nutqiga xos boʻlgan, birbiriga qarama-qarshi qoʻyilgan va turli darajada farqlanadigan anʼanaviy (qad.) va yangi qatlamlar ajralib turadi.

Milliy til tushunchasining hajmi va qoʻllanish doirasi keng boʻlib, lahja va Shevalarni ham qamrab oladi. Shevalar adabiy til tushunchasiga kirmaydi, biroq ular tilning quyi shakli va tarmoqlari hisoblanib, adabiy tilni boyitish uchun xizmat kiladi. Adabiy til meʼyorlarining takomillashuvi, fan va madaniyat taraqqiyoti, shahar bilan qishloq oʻrtasidagi tafovutlarning kamayib borishi kabi ekstralingvistik omillar tufayli Shevalar ham asta-sekin oʻz hususiyatlarini yoʻqota boradi.

Shevalar tilshunoslikning dialektologiya boʻlimida oʻrganiladi. Oʻzbek Shevalarini oʻrganishga Gʻozi Olim Yunusov, Ye.D. Polivanov, A.K. Borovkov, V.V. Reshetov, F. Abdullayev, ShevaShoabdurahmonov, A. Ishayev, S. Otamirzayeva, O. Madrahimov va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Ad.: Reshetov V.V., Sh oabdurahmonov Sheva, Oʻzbek dialektologiyasi, T., 1978. Abduvahob Madvaliyev.

Yana q. 

 Lahja
 Tilshunoslik
Sheguy

Sheguy — Gʻarbiy turk xoqonligi hukmdori (610—618). 

Mashhur turk xoqoni Qorachurin (Tardu; 576—603) xoqonning oʻgʻli, Tun yabgʻuning (619— 630) akasi. Sh. davrida xoqonlik qoʻshinlari jan.gʻarbiy hududlarda faol harakat yurita boshlagan. U Bahrom Chubin tomonidan Eronga buysundirilgan (589). Amudaryoning yuqori havzalaridagi viloyatlarni qaytadan xoqonlik tarkibiga kiritgan va Eronning shim.sharqiy viloyatlariga hujum uyushtirib, Sosoniylar ustidan yirik gʻalabaga erishgan va Isfahon, Ray kabi shaharlarni qoʻlga kiritgan. Sh. oʻz hokimiyatini mustahkamlash uchun boshqaruvda bir qator oʻzgarishlarni amalga oshiradi. Xususan, Gʻarbiy Turk xoqonligiga tobe sulolalar oʻrniga bevosita xoqonlik tomonidan tayinlangan noiblar qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

    
Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi