MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shurf

Shurf (nem.) — yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlgan vertikal, baʼzan qiya kon inshooti, chuq. 40 m gacha boʻladi. Yer yuzasidan foydali qazilmalarni izlash va razvedka qilish hamda muhandislik geol.si va gidrogeologik tadqiqotlar qilish maqsadida oʻtkaziladi. Foydali qazilmalarni qidirish, suvni chiqarib tashlash, shamollatish, materiallarni yuqoriga chiqarish, odamlarni pastga tushirib chiqarish maqsadlarida foydalaniladi. Mustahkam boʻlmagan togʻ jinslaridan oʻtadigan Sh.lar mustahkamlanadi, chuq. 10 m dan ortiqlari shamollatiladi. Sh.lar kvadrat yoki toʻgʻri toʻrtburchak, yumaloq shakllarda boʻladi.
Shuturangur

Shuturangur — xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Vatani Oʻrta Osiyo. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, oʻrtacha kertikli, biroz toʻrsimon burishgan. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik (boʻyi 24—25 sm, eni 18—20 sm), oʻrtacha ogʻirligi 450—600 g, 700—1200 g keladiganlari ham uchraydi, gʻujumi yirik, ovalsimon, toʻq qizil, eti tigʻiz, karsillaydi, poʻsti yupqa. Tarkibida qand miqdori 20—22%, nordonligi 4— 4,5%. Hosili faol harorat yigʻindisi 32003700*da 150—153 kunda, avgust oxiri — sentyabrning 1-yarmida pishib yetiladi. Hosiddorligi 80—120 s/ga. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi, konserva qilinadi. Uzoqjoylarga yuborishga chidamli.

    

Uzum navlari
Vladimir Shuxov

Vladimir Grigoryevich Shuxov [1853.16(28).8, hozirgi Belgorod viloyati, Grayvoron shahri – 1939.2.2, Moskva] – rus muhandisi, olim. Faxriy akademik (1929). Mehnat Qahramoni (1932). Moskva Oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1876). Neft sanoati texnikasi, qurilish ishlariga doir muhim asarlar muallifi. Texnikaning turli sohalariga oid ilmiy asarlari, loyihalagan inshootlari bilan fan va texnika rivojiga katta hissa qoʻshgan. Sh. loyihasi bilan (meʼmor M. F. Mauyer va Sh. rahbarligida) Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasining ogʻib qulay yozgan minorasi tiklangan (1932). U neft sanoati va quvur transporti texnologiyalariga katta hissa qo'shdi.

V. G. Shuxov dunyoda birinchi boʻlib bino va minoralar qurishda poʻlat toʻr qobiqlardan foydalangan. Shuxov arxitekturaga aylanishning bir varaqli giperboloid shaklini kiritib, dunyodagi birinchi giperboloid tuzilmalarni yaratdi.

Faoliyati 
Vladimir Shuxov 1924-yildan 1927-yilgacha – Neft quvurlari boʻyicha Davlat reja qoʻmitasining raisi. 1927-yilda Butunrossiya Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining aʼzosi etib saylangan. 1928-yilda Vladimir Grigoryevich SSSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi boʻlgan. 1929-yilda esa akademiyaning faxriy aʼzosiga aylangan. 1928-yilda u Moskva shahar kengashi deputati etib saylandi.

1929-yilda V. I. Lenin mukofoti bilan taqdirlangan. Oʻsha yili Shuxovga „RSFSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi“ faxriy unvoni berilgan. 1929-yildan 1931-yilgacha – Moskva mashinasozlik tresti konstruktorlik byurosining bosh muhandisi boʻlib ishlagan. 1935-yilgacha „Mosmashtrust“ obyektlarini loyihalash boʻyicha texnik maslahatchi boʻlgan.

V.G.Shuxovning qurilish texnologiyasi sohasidagi soʻnggi yirik yutugʻi 1932-yildagi zilziladan soʻng Samarqanddagi qadimiy Ulugʻbek madrasasining qayta tiklanishi boʻldi. Shuxov meʼmor M.F.Mauer bilan birgalikda Ulugʻbek madrasasining qulab tushgan sharqiy minorasini qaytadan tiklagan. Ushbu noyob operatsiya butun dunyoda mashhur boʻlgan.

Shuxov 79 yoshida yoshligida ishlab chiqqan neftni toʻliq qayta ishlash loyihasi amalga oshirilganiga guvoh boʻldi. Uning ishtirokida 1932-yilda Bokuda Sovet kreking zavodi ishga tushirildi. Ishning dastlabki haftalarida Shuxovning oʻzi ishlab chiqarish jarayonini kuzatib bordi.

Nafaqaga chiqqanida, u yolgʻiz hayot kechirdi va faqat doʻstlari hamda eski hamkasblari bilan uchrashib turgan.

Shuxov oʻz ixtirolariga boʻlgan barcha huquqlarni va barcha gonorarlarni Sovet davlati ixtiyoriga oʻtkazgan.

Vafoti 
V.G.Shuxov baxtsiz hodisa natijasida 85 yoshida vafot etdi. Tanasining 80% dan koʻprogʻi kuyish tashxisi bilan kasalxonaga yotqizilgan. Shifokorlar besh kun davomida uning hayoti uchun kurashdilar, ammo oltinchi kuni, 1939-yil 2-fevralda Shuxov vafot etgan. U Novodevichy qabristoniga dafn qilingan.

Manbalar 

1853-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
2-fevralda vafot etganlar
Rossiya olimlari
Kishilar:Madrasalar
Shugʻnon tizmasi

Shugʻnon tizmasi - Gʻarbiy Pomirdagi togʻ tizmasi. Tojikiston hududida. Gʻunt va Shohdara daryolari oraligʻida. Tizma gʻarbdan sharqqa 100 km ga choʻzilgan. Suvayirgʻich qismi qoyali, baʼzi joylari abadiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Muzliklarning umumiy maydoni 150 km²ga yaqin. Eng baland joyi — Qoyali choʻqqisi (5707 m). Bundan tashqari, Shavash, Jerani, Yaxcha, Zarkaz choʻqqilari, Nimosdara, Doʻzahsara dovonlari bor. Shugʻnon tizmasi granit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali; shuvoq, shoʻra, chalov, betaga va boshqalar oʻsimliklar oʻsadi. Yon bagʻirlarida koʻllar (Turintaygun, Dirimkoʻl, Rivakoʻl va boshqalar) bor. Qishi uzoq, sovuq; yozi qisqa, salqin. Daryo vodiylarida tol, terak, qayin, archa; quyi qismlarida mevali daraxtlar oʻsadi.

Togʻlar
Tojikiston
Shugʻnonlar

Shugʻnonlar (oʻzlarini xugnilar deb atashadi) — xalq. Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatining Shugʻnon tumanida yashaydi (yana qarang Pomir xalqlari).
Shuhrat (gazeta)

Shuhrat — milliy, adabiy, ilmiy, siyosiy gazeta. 1907-yil 1-dekabrdan haftada 2 marta chiqa boshlagan. Sahifalarida xurofotga qarshi maqolalar chop etilgan. Zamona talabiga javob beradigan kadrlar tayyorlash kerakligini targʻib qilgan. Gaz.da rasmiy muharrir Abdulla Avloniy deb yozilsada, ammo amalda unga Munavvarqori Abdurashidxonov rahbarlik qilgan. Mahmudxoʻja Behbudiy, Munavvarqori Abdurashidxonov, Tursunxoʻja Homidxoʻja oʻgʻli va Shoir Miskin Toshkandiylar gaz.ning asosiy mualliflari sanalgan. 

    
Gazetalar
Oʻzbekiston gazetalari
Vladimir Petrovich Shcheglov

Vladimir Petrovich Shcheglov (1904.15.6, Oryol viloyati Zarechye qishlogʻi — 1985.23.1, Toshkent) — astronom olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi matika fanlari doktori. Toshkent astronomiya rasadxonasida ilmiy xodim (1933—41), direktor (194183). Asosiy ilmiy ishlari noyob astronomik asboblar yordamida yudduzlarni kuzatib, aniq vaqtni belgilash va ular orqali joylardagi geografik uzunliklarning oʻzgarib borishini tekshirishga bagʻishlangan. Sh. Ulugʻbek rasadxonasining geografik koordinatalarini va asosiy asbobi oʻqining azimutini aniqlagan. Ya. Geveliyning mashhur "Yulduzlar osmoni atlasi"ni qayta nashr ettirib, unga Ulugʻbek zamonasidagi astronomiyaga oid maqola yozgan. Xalqaro astronomiya ittifoqi aʼzosi. Kichik sayyoralardan biriga uning nomi berilgan.

Manbalar 
 K voprosu o geograficheskix koordinatax i azimute sekstanta observatorii Ulugbeka v g. Samarqande, Astr. j.t. XXX, 1953; Astronomicheskiye azimutg zemnnx predmetov kak indikatorm vrashatelnix dvijeniy materikovnx blokov, Astr. j., t. 54, 1977; Ulugʻbek observatoriyasi, T., 1979; "Yan Geveliy. Atlas zvyozdnogo neba", T, 1981.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Nikolay Shchedrin

Nikolay Nikolayevich Shchedrin (1891.21.9, Pskov viloyati — 1974.7.12, Leningrad) — elektrotexnika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), texnika fanlari doktori (1946), professor (1941). Petrograd politexnika institutini tugatgan (1922). Muhandisloyihachi (1922—23), ilmiy pedagogik ishlar bilan shugʻullangan (1924—34). 1943-yildan Leningrad politexnika institutining Toshkent filialida Farhod GESning parallel ishlash turgʻunligini aniqlash ishiga rahbarlik qilgan. Leningrad politexnika institutida  professor (1944). Ilmiy ishlari, asosan, katta energetika sohasi — elektr tizimlarining noturgʻun rejimlari masalalariga oid. III. elektr energiyasining muhim masalalari boʻyicha nazariy va amaliy ishlarga asos solgan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Toshkent davlat texnika universiteti oʻqituvchilari
Rodion Shchedrin

Rodion Konstantinovich Shchedrin (1932.16.12, Moskva) — rus kompozitori, pianinochi, musiqa jamoat arbobi. Rodion Shchedrin 1932- yilda moskvada musiqachi oilasida tugʻilgan. Otasi bastakor va musiqa nazariyasi oʻqituvchisi edi. U Moskva xor maktabida tahsil olgan va 1955-yilda Moskva konservatoriyasini kompozitsiya
va fortepiano boʻyicha tahsil olgan. Uning birinchi yirik asarlari 20 yoshida yozilgan. Xalqq artisti (1981). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1955). Rossiya Kompozitorlar uyushmasi raisi (1973—90). Ijodida rus musiqa folklori („Faqat sevgi emas“ operasi, 1961; „Bukri toychoq“ baleti, 1960; „Jarang“ orkestr uchun konserti, 1968 va boshqalar), rus cherkov aytimlari („Tasvirlangan farishta“ liturgiyasi, 1991) va boshqalar ga keng murojaat qilib, ularni zamonaviy kompozitsiya texnikasi (aleatorika, sonorizm va boshqalar) bilan uygʻunlashtirgan. „Lolita“ (1993) operasi, „Karmensyuita“ (J. Bizening operasi asosida, 1967), „Anna Karenina“ (1972), „Chayka“ (1980), „Laycha yetaklagan xonim“ (1985) baletlari (hammasi M.GGʻlisetskaya uchun yaratilgan), 5 fortepiano (1954—99), 4 orkestr (1960—89), skripka, alt, violonchel, truba uchun konsertlari (1994—97), kamer va xor asarlari, kinofilmlar („Balandlik“, „NormandiyaNeman“ va boshqalar) uchun yozgan musiqalari mashhur. Yirik asarlariga ulugʻvorlik va teran fojiaviylik, shoironalik va joʻshqinlik, shoʻx yumor va oʻtkir hajviya xos. Davlat (1972), Rossiya Davlat mukofot (1992)lari laureati. Oʻzbekistonda „Karmensyuita“ va „Anna Karenina“ baletlari Navoiy teatritsa sahnalashtirilgan, konsert va kamer asarlari muntazam ijro etilmoqda.

 

Grammy mukofoti sovrindorlari
Viktor Shchekin

Viktor Andreyevich Shchekin (1889.1.2, Kursk gubernyasi – 1965.23.12, Toshkent) — seleksiyachi chorvador olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1945), professor (1947). Moskva universitetining yuridik fakulteti iqtisodiyot boʻlimini tugatgan (1912). Fransiya (1898–99), Germaniya (1909), Angliya (1911)da malaka oshirgan. Oʻrta Osiyo chorvachilik styasi boʻlim mudiri (1933–40), Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tekshirish institutida  yilqichilik boʻlimi boshligʻi (1940–45). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida  hayvonlar fiziologiyasi va chorvachilik kafedrasi mudiri (1949–65). Ilmiy ishlari yilqichilikda naslchilik seleksiya ishlari tahlili, zotlar tarixi; yangi duragay ish hayvonlari olish, chorva hayvonlari mahsuldorligini oshirish va boshqalar masalalarga bagʻishlangan. Oliy oʻquv yurtlari uchun bir necha darsliklar muallifi. 3 jilddan iborat "Qorabayir ot zoti" davlat naslchilik kitobini yaratgan.

Manbalar 
 Karabairm sennaya poroda loshadey, T., 1944; Karabair (V.S.Vixrev bilan hamkorlikda), T., 1947; Konevodstvo, T., 1952; Oʻzbekistonda qoramol zotini yaxshilash, T., 1958; Chorvachilik, T, 1964.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1889-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
1-fevralda tugʻilganlar
23-dekabrda vafot etganlar
Aleksandr Shcherbak

Aleksandr Mixaylovich Shcherbak (28-dekabr 1926, Stavropol oʻlkasi — 28-yanvar 2008 Sankt-Peterburg) — turkiyshunos olim.

Turkiya tilshunoslik jamiyati faxriy aʼzosi (1989), xalqaro finugor jamiyatining muxbir aʼzosi (1996), filol. fanlari doktori (1969). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Stavropol pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1948). 1951-yildan Rossiya Fanlar akademiyasi Lingvistik tadqiqotlar instituti Sankt-Peterburg boʻlimida katta (1961-yildan), yetakchi (1986-yildan), bosh (1991-yildan) ilmiy xodim. shahrining asosiy ilmiy ishlari turkiy tillar, xususan, oʻzbek tili tarixini oʻrganishga, turkiy tillarni qiyosiy tadqiq etishga va oltoyshunoslikka bagʻishlangan. "Qadimgi turkiy til lugʻati" ("Drevnetyurkskiy slovar", M., 1969)ning tuzuvchi va muharrirlaridan biri.

Manbalar 
 Grammaticheskiy ocherk yazika tyurkskix tekstov X—XII vv. iz Vostochnogo Turkestana, M.—L., 1961; 
 Grammatika starouzbekskogo yaznka, M.—L., 1962; 
 Vvedeniye v sravnitelnoye izucheniye tyurkskix yazikov, Sankt-Peterburg, 1994; 
 Ranniye tyurksko-mongolskiye yaznkovie svyazi (8—14 vv.), Sankt-Peterburg, 1997; 
 Tyurkskaya runika, Sankt-Peterburg, 2001.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1936-yilda tugʻilganlar
28-dekabrda tugʻilganlar
28-yanvarda vafot etganlar
2008-yilda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Dmitriy Ivanovich Shcherbakov

Shcherbakov Dmitriy Ivanovich (1893.1.1, Novozibkov, hozirgi Bryansk viloyati — 1966.25.5, Moskva) — geolog va geokimyogar, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1953). V.I. Vernandskiy va A.Ye.Fersmannat shogirdi. Tavriya (hozirgi Simferopol) universitetni tugatgan (1922). 1928—38 yillarda Tojikiston—Pomir, soʻngra Oʻrta Osiyo ekspeditsiyalarida ishlagan. 1930—38 yillarda M.V. Lomonosov nomidagi geokimyo instituti, 1938—41 yillarda SSSR Fanlar akademiyasi Geol. fanlari institutida  ishlagan. Butunittifoq mineral xom ashyosi institutida  sektor ilmiy rahbari (1943—48). SSSR Fanlar akademiyasi geol.geografiya fanlari boʻlimi akad,kotibi (195363). 1963 yildan SSSR Fanlar akademiyasi Ruda konlari geol.si, petrografiya, mineralogiya va geokimyo institutida  ilmiy rahbar, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Kola yarim orol, Baykal ortida geologik tadqiqotlar olib borgan. Ilmiy ishlari nodir elementlarga bagʻishlanib, Qirgʻizistonda surma va simob, Qoraqumda tabiiy oltingugurt, Kavkazda molibden, volfram va mishyak konlarini ochishda asos boʻlib xizmat qildi. Davlat mukofoti laureati (1965). Niobiy va tantal silikati Sh. nomi bilan shcherbakovit deb atalgan.

Kishilar
Olimlar
Geologiya
Kimyogarlar
1893-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
Aleksey Shchusev

Aleksey Viktorovich Shchusev (1873-yil 8-oktyabr, Kishinyov – 1949-yil 24-may, Moskva] – rus meʼmori, akademik (1943). Imperator Badiiy akademiyasining haqiqiy aʼzosi (1908), SSSR Fanlar akademiyasi akademigi (1943), toʻrt karra Stalin mukofoti laureati (1940, 1946, 1948, 1952). Shchusev rus va sovet meʼmorchiligining uchta davrida – inqilobdan oldingi neorus uslubida, 1920-yillardagi konstruktivizmda va 1930—1940-yillardagi Stalinistik meʼmorchilikda teng darajada muvaffaqiyatga erishgan yagona meʼmor hisoblanadi.

Hayoti 

Aleksey Shchusev Kishinyovda nafaqadagi zemstvo amaldori Viktor Petrovich (1824—1889) va Mariya Korneyevna Shchusev oilasida tugʻilgan. Ota va onasi Aleksey oʻn besh yoshida vafot etadi. Qarindoshlari va zemstvo yordami tufayli Aleksey va uning ukasi Pavel oʻrta maktabni muvaffaqiyatli tugatib, Sankt-Peterburgda oʻqishni davom ettirishga muvaffaq boʻlishdi. Toʻrt aka-uka Shchusevlar va ularning otasining birinchi nikohidan boʻlgan singlisi oliy maʼlumotga ega boʻlishdi. Pyotr (1871—1934) Afrikada shifokor va tadqiqotchi boʻldi, Pavel (1880—1957) qurilish muhandisi, Alekseyning Moskva koʻpriklarini loyihalash boʻyicha yordamchisi va vafotidan keyin uning arxivining saqlovchisi boʻldi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1891—1897). Kishinyov zemstvosidan yiliga 300 rubl miqdorida stipendiya oldi. Oʻqishning dastlabki uch yilida Shchusev G.I.Kotov , I.E.Repin va A.I.Kuindji sinflarida arxitektura va rassomlik kurslarida qatnashdi. Kotov koʻp yillar davomida Shchusevning ustozi boʻldi. 1895-yilda Shchusev Veselovskiy arxeologik ekspeditsiyasi bilan Oʻrta Osiyoga bordi. 1896-yilda Rostov, Kostroma va Yaroslavl qadimiy yodgorliklarini, Avstriya-Vengriya va Ruminiyaning Yevropa arxitekturasini oʻrgangan. Shchusev faoliyatida rus meʼmorligi anʼanalariga va neoklassitsizmga murojaat etib, oʻziga xos meʼmorlik uslubi yaratishga intilgan (masalan, Moskvadagi Qozon vokzali majmui, 1914-yilda boshlanib – 1941-yilda tugallangan).

1900-yillar boshida Shchusev, cherkov meʼmorchiligiga qoʻl urdi. Anʼanaviy tarixshunoslikdan Art Nouveau va rus uslubining motivlarini birlashtirgan oʻzining proto-modernistik badiiy uslubini yaratdi. 1918—1925-yillarda „Yangi Moskva“ loyihasi meʼmori, 1926—1929-yillarda Tretyakov galereyasi direktori boʻlgan. 1925-yilda Shchusev birinchi rejaning uchta arxitektura tanlovida ishtirok etdi. Bular Xarkovdagi Gosprom loyihalari va Moskvadagi Markaziy Telegraf va Davlat banki binolari loyihalari edi. Uchta loyiha ham ochiqdan-ochiq konstruktivist edi va uchtasi ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Shchusevning birinchi qurgan modernistik binolari Matsestadagi sanatoriy va Bryusov koʻchasidagi Moskva badiiy teatri rassomlari uchun turar-joy binosi hisoblanadi. Eng yirik loyihasi Qishloq xoʻjaligi xalq komissarligi binosi 1928—1929-yillarda A.Z.Grinberg va Shchusev tomonidan ishlab chiqilgan va 1933-yilda yakunlangan. 1940—1947-yillarda Toshkentda uning loyasi asosida Navoiy teatri qurib bitkazildi.

Adabiyotlar

Manbalar

Havolalar 
 Осуществлённые архитектурные проекты А. В. Щусева
Shensi

Shensi — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Xuanxe daryosining oʻrta oqimi havzasvda. Maydoni 195,8 ming km². Aholisi 35,9 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Sian shahri shahrida qadimdan dehqonchilik rivojlangan. Jami ekin maydonlarining yarmidan koʻprogʻiga donli ekinlar (bugʻdoy, tariq, sholi) ekiladi. Paxta, moyli oʻsimliklar yetishtiriladi. Janubiy dagi hududlarda yiliga 2 marta hosil olinadi. Bu yerda tung, lok daraxtlari, sitrus mevalar oʻstiriladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, qoramol boqiladi. Toshkoʻmir, temir rudasi, neft qazib chiqariladi. Qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari bor. Asosiy sanoat markazlari: Sian, Baotszi.

SH. hududining bir qismi mil. av. 6— 4-asrlarda Sin podshohligi tarkibida boʻlgan. 9-asrdan hozirgi nomi bilan ataladi.

 

Shensi
Shenyang

Shenyan, Mukden — Xitoyning shim.sharqiy qismidagi shahar, Xuanxe daryosi boʻyida. Lyaonin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (shahar atrofi bilan, 1998). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Sanoat markazi. Mashinasozlikning turli tarmoklari (sanoat jihozlari, transport vositalari, elektrotexnika motorlari ishlab chiqarish) rivojlangan. Rangli metallurgiya (qoʻrgʻoshin va rux eritish), kimyo, oynashisha, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet, madaniy muassasalar bor. Shahar Xouchen nomi bilan mil. av. 2-asrdan maʼlum. 1621-yilda shahrini manjurlar egallagan. 1625— 1912-yillarda Mukden deb atalgan. Sin sulolasi davrida (1644—1911) Xitoyning 2poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sh. va uning atrofida 9—14-asrlarda qurilgan saroy va ibodatxonalar saqlangan.

Manbalar

Havolalar  

Shenyang Government website 

 

Shenyang
Xitoyning viloyat markazlari
Davlatlarning sobiq poytaxtlari
Liaoningdagi shaharlar
Liaoning prefekturasi darajasidagi boʻlinmalari
Xitoyning milliy oʻrmon shaharlari
Shyaulyay

Shyaulyay (Šiauliai, 1795-yilgacha Saule, 1917-yilgacha rasmiy nomi Shavli) — Litvadagi shahar (1569-yildan). Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 146,5 ming kishi (2000). Shahar 15-asrdan maʼlum. Yirik korxonalari: velosiped, televizor, stanoksozlik, elektr konstruksiyalar ishlab chiqarish, shina taʼmirlash, koʻn zdlari; oziqovqat sanoati (goʻsht, sut, nonmakaron, pivo ktlari) korxonalari, uysozlik kti, trikotaj, koʻnattorlik, notoʻqima materiallar fabriklari, qandolat, koʻnpoyabzal, mebel ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Ped. instituti, teatr, "Aushra" tarixetnografiya muzeyi, fotografiya muzeyi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Uygʻonish davri Pyatro ir Povilo kostyoli (1595— 1625) saqlangan. 1976-yilda shahar markazida piyoda yurib sayr qilinadigan zona tashkil qilingan. Jamoat binolaridan Madaniyat saroyi va boshqalar bor.

Manbalar 
 

Litva
Shoʻr yerlar melioratsiyasi

Shoʻr yerlar melioratsiyasi - 21.59 guruh nima gap hammanikini bir xil boʻp qoladi buni koʻchirmelar man koʻchiryapman tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamidan qishloq xoʻjaligi ekinlari hosili va sifatini pasaytiruvchi suvda eriydigan ortiqcha zararli (zaharli) tuzlarni chiqarib tashlash jarayoni. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida Shoʻr yerlar melioratsiyasim. juda katta xoʻjalik ahamiyatiga ega, chunki qishloq xoʻjaligida foydalanilayotgan yerlarning qariyb 60—65% u yoki bu darajada shoʻrlangan (faqat Oʻzbekistonning oʻzida turli darajada shoʻrlangan yerlar maydoni 2,4 mln.ga dan (66,7%) ortiq). Shoʻr yerlar melioratsiyasim. gidrotexnik melioratsiya vaagrotexnika tadbirlari majmui orqali amalga oshiriladi. Meliorativ tadbirlar majmui shoʻr yuvishda suvni juda kam sarflagan holda tuproqdagi oʻsimlik uchun zarur oziq moddalar va ularning rivojlanishi uchun qulay tuproq suvfizik xossalarini saqlashda eng yuqori samarani taʼminlashi kerak. Tuproqdan namning bugʻlanish miqdorini tartibga soluvchi samarali drenaj, ratsional sugʻorish rejimi va agrotexnika (attmashlab ekish, yerlarni tekislash, tuproqqa ekish oldidan va qator oralariga ishlov berish va boshqalar)ni qoʻllash qayta shoʻrlanish imkonini keskin pasaytiradi. Shoʻr yerlar melioratsiyasim.da sugʻoriladigan uchastkalar va yer massivlari boʻylab ihota oʻrmon mintaqalari tashkil etish, tuproqning shoʻrlanish darajasiga koʻra kapital va profilaktik shoʻr yuvishning optimal muddatlari hamda normalarini toʻgʻri belgilash muhim ahamiyatga ega.

Gidromorf va oraliq tipdagi tuproqlarda shoʻri yuvilgan yerlarning qayta shoʻrlanishini bartaraf etish uchun suv berish rejimini belgilashda tuz profili, aeratsiya zonasidagi tuproqgrunt tuzilishi, grunt suvlari rejimi, ularning chuqurligi va minerallashish darajasi hisobga olinadi. Shunga muvofiq gidromodul boʻyicha rayonlashtirish uslubi, sugorish usullari va suv berish texnikasi takomillashtiriladi. Shoʻrxok yoki shoʻrlanishga moyil tuproklarda kimyoviy melioratsiya (ohaklash, gipslash, kislota eritmalaridan foydalanish) bilan qoʻshib olib boriladigan maxsus shoʻr yuvish texnologiyasi koʻllaniladi (yana qarang Yer shoʻrini yuvish).

Adabiyot 
 Kamilov O.K., Melioratsiya zasolyonnmx pochv Uzbekistana, T., 1985.
Shoʻra

Shoʻra — shoʻradoshlarga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Moʻʼtadil iqlimli zonalarda shahrining xushboʻy Sh., sassiq Sh., serbarg Sh. (), koʻk Sh. (С. ёкисигл.), qizgʻish Sh. (),oq Sh. (), dumbul Sh. () va boshqalar turlari tarqalgan. Boʻyi 10—100 sm, barglari bandli, uchburchak yoki tuxumsimon, gʻubor bilan qoplangan. Gullari roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. May — sentyabrda gullab urugʻlaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Oʻzbekistonda Sh. bahorgi begona oʻt sifatida deyarli barcha maydonlarda uchraydi.

Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; kultivatsiya; almashlab ekishni yoʻlga qoʻyish; dalaga chirigan goʻng, ekin ekishdan avval kimyoviy preparatlardan treflan, ekish davrida esa kotoran, kotofor, prometrin solish; makkajoʻxori ekiladigan dalalardagi shahriga qarshi agelon, atrazin yoki simazin qoʻllash.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Shoʻrabashot

Shoʻrabashot — Fargʻona vodiysidagi dehqonchilik bilan shugʻullangan qadimiy aholi yashaydigan shahar xarobasi (mil. av. 4—1-asrlar). Yodgorlik Qirgʻiziston Respublikasining Oʻzgan shahridan 8 km shim.gʻarbda joylashgan. Maydoni 70 ga. Sh. 3 qismdan iborat: ark, aholi yashaydigan asosiy qism va molqoʻy saqlanadigan va atrof hudud aholisi uchun notinchlik paytida yashirinadigan panagoh. Har bir qism alohida mudofaa devorlari bilan oʻralgan.

Qad. aholi sugʻorma dehqonchilik (uzum va beda yetishtirish) va chorvachilik (yilqichilik) bilan shugʻullangan. Manbalarning xabar berishicha, xitoylar ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlari (beda, uzum)ni shu yerdan olib ketib oʻzlashtirib olganlar. shahridan uyroʻzgʻor buyumlaridan tashqari ayollar taqinchoqlari (uzuk va munchoqlar) hamda surmatosh boʻyogʻi topilgan. Eng diqqatga sazovori terrakotadan yasalgan odamlar yuz qismi haykalidir. Haykallarning yuz qismi yalpoq va koʻzlari qisiq. Bu tasvirlar antik davr Fargʻona aholisi toʻgʻrisida birinchi ashyoviy hujjatdir. Bu shahar xarobasi qadimiy Fargʻonada hukm surgan Davan podsholigi davriga toʻgʻri keladi. Yozma manbalarda bu shahar Yu (Yuchen) shahri deb tilga olinadi. Aynan, bu shahar aholisi Fargʻona vodiysiga yurish qilgan xitoylarga juda qattiq qarshilik qoʻrsatgani haqida maʼlumotlar bor. Sh. Fargʻona vodiysida dehqonchilik madaniyatini oʻrganishda katta ahamiyatga ega yodgorlikdir.

Adabiyot 
 Zadneprovskiy Yu.A., Drevnezemledelcheskaya kultura Fergann, M.—L., 1962.