MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻtarilish va pasayish

Koʻtarilish va pasayish (astronomiyada) — Oy va Quyoshning tortish kuchi taʼsirida Yerdagi dengiz sathining va atmosfera bosimining davriy oʻzgarishi hamda Yer qobigʻi (litosfera) ning deformatsiyalanishi. Suv sathi 6 soat 13 min. davomida koʻtari-ladi va shuncha vaqt davomida pasayadi. Bu hodisa har 12 soat 25 min.da takrorlanib turadi. Koʻtarilishni hosil qiluvchi kuch (Gʻ) koʻtarilishni hosil qiluvchi jism (Gʻ’ jism — Oy va Quyosh) ning Yer sathidagi va markazidagi teng massali zarralarning tortishish kuchi farqiga proporsional. K. va p. kuchi gʻ=~rG formula bilan ifodalanadi. Bunda |x - zarra massasi, g -zarraning Yer markazidan uzoqligi, t - Gʻ’ jism massasi, R— Gʻ’ jismning Yer markazidan uzoqligi, /=6,67108 sm/g sek2 — butun olam tortishish do-imiysi (qarang Butun olam tortishish qonuni). Quyoshning massasi Oyga qaraganda juda katta boʻlishiga qaramay, Yer bilan Oy oʻrtasidagi masofadan 400 baranar uzoq boʻlganligi uchun Quyoshning Gʻkuchi Oynikiga nisbatan 2,17-marta kichik. Tor oʻzaygan koʻrfazlarda eng katta koʻtarilish sodir boʻladi, mas, Penjinsk gubernyasidagi Oxota dengizida K. va p. amplitudasi 13 m gacha boradi. Kanadaning sharqida (Fandi qoʻltigʻida) Atlantika okeani sathi 18 m gacha, Yerning qattiq "qobigi" esa 50 sm gacha koʻtarilishi mumkin. K. va p.ning amplitudasi hamda tasnifi Yer, Oy, Quyoshlarning oʻzaro joylashishiga, geografik kenglik va mahalliy sharoitlarga (mas, dengizning chuqurligiga) bogʻliq boʻladi. Yerning oʻz oʻqi atrofida sutkali aylanishi, Yer, Oy va Quyoshning oʻz orbitalari boʻylab qiladigan harakatlari natijasida K. va p. hodisasi Yerning har bir nuqtasida har xil kattalikda sodir boʻladi. K. va p. sathining tebranishini mareograf asbobi bilan kuzatib boriladi. Dengiz kemalariga xizmat koʻrsatish uchun maxsus "Koʻtarilish jadvallari" tuziladi. Atmosferada koʻtarilish tebranishlarining davriyligi 12 soat, atm. bosimining oʻzgarishi kam, ekvatorial zonadagina eng yuqori (1 Mbar gacha) boʻladi. K. va p. taʼsirida atmosferaning bosimi sutka va oy davomida sezilarli darajada oʻzgarib turadi. Yerning tortish kuchi taʼsirida Oyda sodir boʻladigan koʻtarilishlar Oyning oʻz oʻqi atrofida aylanishini sekinlashtirganki, oqibatda u Yerga bir tomoni bilan oʻgirilib qolgan. Oyning Yer atrofi aylanish tezligidan Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanish tezligining katta boʻlishi Yerdagi sutkalar uzunligining yil sayin ortib borishiga olib kelmokda.

Abdusalom Latipov.

Manbalar
Koʻtarilish suv elektr stansiyasi

Koʻtarilish suv elektr stansiyasi (PES) — dengizlarning koʻtariluvchi suv energiyasini elektr energiyaga aylantiruvchi gidroelektr stansiya. Oy va Quyosh gravitatsion kuchlarining suv massasini tortishi natijasida dengiz sathi bir sutkada ikki marta: har kuni bir vaqtda dam koʻtariladi, dam pasayadi. Qirgʻoqdan uzoqda suv sathining oʻzgarishi 1 m dan oshmaydi, qirgʻoq yaqinida esa 13 m gacha borishi mumkin. PES, asosan, dengiz qirgʻogʻiga quriladi; bunda tabiiy (koʻrfaz) yoki sunʼiy yaratilgan koʻllar qirgʻogʻiga quriladi. Suv koʻtarilish va pasayish vaqtida dengiz bilan koʻl orasida suvning bosimlari farqi hosil boʻladi. Natijada gidroturbivaning ish gʻiddiragini va u orqali elektr energiya ishlab chiqaradigan gidrogeneratorlarning rotorini aylantiruvchi bosim vujudga keladi. PES daryo st-yasining birgalikda ishlashi iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻladi; bunda daryo elektr st-yasi suv kutarilish kamaygan vaqtdagi PESda ishlab chiqariladigan elektr energiya kamayishini baranarlab turadi. Birinchi PES 1966-yilda Fransiyada Rans daryosi estuariga qurilgan. Rossiyada Barens dengiziga, XXRda Shanzay shahri yaqiniga qurilgan.

Manbalar
Koʻtarilma oqim

Koʻtarilma oqim - koʻl, dengizlarda suvning yuqoriga koʻtarilib chiqishi. Shamol koʻl, dengizning yuza qismidagi suvni haydab ketib, suv sathi pasayganda pastdan suv koʻtarilib chiqadi. Moʻʼtadil mintaqalardagi koʻllarda qish boshida yuzadagi suv sovib, ogʻirlashib pastga toʻshadi va uning oʻrniga pastdan yengilroq iliq suv chiqadi. Natijada koʻtarilma va pasayma oqim vujudga keladi.

Manbalar
Koʻtarish krani

Koʻtarish krani — yuklarni koʻtarib, maʼlum masofaga tashiydigan, davriy ishlaydigan mashina. Koʻtarish krani koʻtarish konstruksiyasi (koʻpriksimon yoki konsol ferma, minora, machta, strela), asosiy yuk kutaruvchi mexanizm (chigʻir. telfer), kuch qurilmalari, elektr jihozlar, yoʻvaltiruvchi va tu-tib turuchi elementlar (zanjirlar, qavatlar), yukni qamrab oladigan qurilmalar (ilgak, elektromagnit, greyfer va boshqalar) dan tashkil topgan. Konstruktiv alomatlari va ishlash sxemalariga koʻra, Koʻtarish kranining statsionar va Koʻchma; buriladigan va burilmaydigan xillari bor. Vertikal oʻq atrofida aylanib ishlaydigan Koʻtarish krani buriladigan kran deyiladi; boʻlar oʻzgarmas qulochli (quloch — aylanish oʻqi bilan yukning osilit nuqtasi orasidagi gorizontal masofa) va oʻzgaruvchan qulochli boʻladi. Buriladigan Koʻtarish kranit. yilda harakatlanadigan, velosiped kran, pnevmatik gildiraqli, zanjir tasmali, avtomobilga oʻrnatilgan, devorga oʻrnatilgan, shuningdek, pontonga oʻrvatiladigan (suzib yuradigan), kemaga oʻrvatiladigan turlarga boʻlinadi. Bunda kranning buriladigan qismi portalga (portal kran), qoʻzgʻaluvchi yoki qoʻzgʻalmaydigan kolonvaga yoxud buriladigan doiraga tiraladi. Baʼzi kranlarda minora (minora kran) yoki machta (machtali kran) koʻrinishida boʻladi. Burilmaydigan Koʻtarish krani ga koʻprik kran, kran balka, kabelli kran va boshqa kiradi. Yuklar gorizontal yoʻnalishda toʻgʻri chiziqli ilgarilama tashiladigan Koʻtarish krani koʻprik kran deyiladi. Koʻtarish krani tovar stansiyalari, omborlar va dengiz portlarida koʻprik kranning bir turi — toʻrt oyoqli kranlar ishlatiladi. Koʻprik kranlar bir balkali va ikki balkali kran-balkalarga boʻlinadi. Koʻtarish krani qoʻlda va mexanik (bug, elektr, suyuqlik, havo, ichki yonuv dvigatellari yordamida) harakatlantiriladigan turlarga boʻlinadi. Hozir qoʻlda, bugʻ va havo yordamida harakatlantiriladigan Koʻtarish krani kam ishlatiladi. Koʻtarish kranining asosiy tafsiloti uning yuk koʻtaruvchanligi hisoblanib, u (mas, suzib yuruvchi burilmaydiganda) 1500— 2500 t gacha boradi. 3-d sexlari va omborlarda konsol fermali konsol Koʻtarish krani ishlatiladi; bunda konsol ferma bir relyeli osma yoʻlda galtaqlar yordamida siljiydigan vertikal tirak ramalarga mahkamlanadi. Qurilish va montaj ishlarida derrikkran l a r (strelali minora kranlar), yirik qurilishlarda, ochiq konlarda, yuklarni gorizontal yoʻnalishda 1500 m gacha masofaga tashishda kabelli kranlar ishlatiladi. Bunda koʻtaruvchi kanat ikkita qoʻzgʻalmas yoki qoʻzgaluvchan tirakminoraga tortiladi; yuklarni koʻtarish va tushirish mexanizmi bilan jihozlangan aravacha shu qavatda siljiydi. Qurilish ishlarida minora kranlar ishlatiladi. Koʻchma kranning minorasi temir yoʻlda yoki yerda harakatlanuvchi gildiraqli yoki zanjir tasmali aranaga tayanadi va 100 t gacha yuk kutaradi. Statsiovarniki — 400 t gacha yuk koʻtaradi, strelasining qulochi 50 m gacha, yuk koʻtarish balandligi 150 m gacha boʻladi.

Adabiyot 
 Krani strelovie pnevmokolesnie i gusenichnie, M., 1975; Zalenskiy V. S, Ivanov A. I., Qurilish mashinalari va asbob-uskunalari, T., 1977; Gruzopodʼyomnie mashini, M., 1978.

Manbalar
Koʻtarish kuchi

Koʻtarish kuchi – aerodinamik (gidrodinamik) Koʻtarish kuchi— suyuqlik yoki gazlarning ularda harakatlanayotgan jiyemga taʼsir etuvchi kuchi. Koʻtarish kuchi jismning harakat yoʻnalishiga tik taʼsir qiladi. Muhit (gaz yoki suyuqlik)ning jism (massa, samolyot) orqali nosimmetrik oqib oʻtishi tufayli Koʻtarish kuchi vujudga keladi. Quyidagi formula orqali topiladi: , bunda, F— koʻtarish kuchi,  — muhitning zichligi,  va  — jism tezligi,  — harakterli yuzi (mas, samolyot qanotining kundalang profil yuzi), , — jism shakliga bogʻliq boʻlgan oʻlchamsiz koeffitsiyent. Samolyotda Koʻtarish kuchi quyidagicha hosil boʻladi. Samolyot qanoti havo oqimiga parallel yoki unga nisbatan kichik burchak (ataka burchagi) ostida qiyaroq oʻrnatilsa, havo oqimi qanot profilidan oʻtadi. Bunda kanotning ustki tomonidagi havo pastki tomonidagi havodan tezroq harakat qiladi va qanotning pastki tomonidagi havo bosimi ustkisidan ortiqroq boʻladi, natijada samolyot yuqoriga koʻtariladi. Ataka burchagi 15° dan ortganda Koʻtarish kuchi kamaya boradi. Koʻtarish kuchi uchish apparatlari, kemalar, oʻqaviy kompressorlar, turbina va boshqa koʻtaruvchi sirtlarining muhim harakteristikasi hisoblanadi.

Yana q. 

 Bernulli tenglamasi
 Arximed qonuni – gidrostatik (Arximed) Koʻtarish kuchi — suyuqlik yoki gazlarga botirilgan jiyemgnna taʼsir etuvchi kuch.

Manbalar
Koʻchaband

Koʻchaband — q. Barrikada.

Manbalar
Koʻchat

Koʻchat — koʻchatzorlarda, parnik va issiqxonalarda yetishtiriladigan va koʻchirib, asosiy maydonga oʻtqaziladigan nihol. K.lar oʻsimliklarning urugʻi, danagi, qalamchasini ekib va payvand qilib yetishtiriladi. Bogʻ, oʻrmon va boshqa yaratish uchun K. tayyorlashda urut, danak va novda qalamchalari (tok, anjir va boshqalar)dan, shuningdek, payvand qilish usullaridan (qarang Koʻchatzor) foydalaniladi.

Sabzavot K.lari parnikparla urugʻidan maxsus romlar ostida yetishtiriladi. Ertagi karam urugʻi dekabr—yanv.da, oʻrtagisiniki mart — aprel boshlarida, ertagi pomidor urugʻi fevral boshlarida, baqlajon, qalampir va kechki pomidor urugʻlari fevralning 2-yarmi — martning boshida parnikka, bodring urugʻi ivitilmasdan martning 2-yarmida tuvakchalarga ekiladi. 1 gektarga yetarli K. olish uchun karam va pomidor uruglaridan 300—400 g. baqlajon urugʻidan 600 g; qalampirnikidan 800—1000 g sarflanadi. Urugʻlar unib chiqib, maysalagach, niholdar maxsus joyga 5x5 sm (karam), 6 x 6 (pomidor), 4x5 va 5x5 (qalampir), 6x6 (baqlajon) sm sxemada qayta koʻchatlab chiqiladi.

Karam, qalampir va baqlajon K.lari 4—5, pomidor K.lari esa kamida 6—7 barg chiqarganda ildizlariga yopishib turgan loy — nam tuprogʻi bilan koʻchirib olinib, ob-havo sharoitiga qarab, ochiq maydonlarga (dalaga) yoki hosil yetishtiriladigan himoyali joyga ekiladi va darhol sutoriladi.

K. yetishtirib oʻstirish usulida urugʻlik sarfi bevosita dalaga ekishga nisbatan 3—5-marta kamayadi, parvarish ishlari yengillashadi, hosili 30—40 kun oldin yetilib pishadi.

Botir Azimov.

Manbalar 

 

Qishloq xoʻjaligi
Koʻchatzor

Koʻchatzor — mevali, rezavor-mevali va boshqa oʻsimliklar koʻchatlar yetishtiriladigan yer uchastkasi. Odatda, K. Z boʻlimdan iborat boʻladi. Birinchi boʻlimda urugʻdan payvandtag yetishtiriladi. Buning uchun olma, nok va behi urugʻlari gektariga 30–40 kg normada ekiladi. Tok, anor, anjir, smorodina, malina va boshqa mevalar koʻchatlari ham qalamchasidan shu boʻlimda yetishtiriladi. Urugʻdan chiqqan niholdar kelgusi yil erta bahorda ikkinchi boʻlimga koʻchiriladi (qator orasini 70—75 sm, qatordagi tup orasini 20— 25 sm qilib ekiladi), tana yoʻgʻonligi 0,8—1 sm ga yetganlari iyul—sentabrda kurtak payvand qilinadi. Danakli meva niholdari urugʻli meva niholdariga qaraganda tez oʻsganidan, ularning danaklari (gektariga oʻrik danagi 180– 800 kg, shaftoli danagi 500–700 kg, olcha, gilos danagi 60–150 kg) toʻgʻridan-toʻgʻri K.ning ikkinchi boʻlimiga ekiladi, oʻsha yiliyoq urugʻli meva nihollari bilan bir vaqtda payvand qilinadi. Kelasi yili erta koʻklamda payvand qilingan joyning ustki qismi kesib tashlanadi, kurtakdan koʻkargan novdaga shakl beriladi (yana qarang Payvandlash). Shunday qilib, K.da qalamchasidan yetishtirilgan koʻchatlar bir yilda, danakli meva koʻchatlari 2 yilda va urugʻli meva koʻchatlari 3 yilda oʻtqazishga tayyor boʻladi. K.ning uchinchi boʻlimida payvandtag yetishtirish uchun urugʻ, payvandtagga ulash va vegetativ koʻpaytirish uchun qalamcha olinadigan daraxtlar va butalar oʻstiriladi. Keyingi yillarda 3-boʻlimda dusen, paradizka va jaydari behi koʻchatlari oʻstirilmoqda. Ularga payvandlangan meva daraxtlari pakana boʻlib, barvaqt hosilga kiradi. Oʻzbekistonda akademik R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining viloyatlarda joylashgan filiallarida yirik K.lar mavjud. Shuningdek, shirkat, pudrat va yakka xoʻjaliklardagi K.larda turli xil mevalar koʻchatlari yetishtiriladi.

Adabiyot 
 Mir za yev M. M., Sobirov M. K,., Meva va tok koʻchatlari yetishtirish, T., 1982; Mirzayev M., Sobirov M. Q., Oʻzbekistonda tokchilik, T., 1979.

Reimboy Masharipov.

Manbalar
Koʻchiriq

Koʻchiriq — baxshi (parixon) tomonidan kishilarni goʻyo turli kasalliklardan xalos qilish maqsadida oʻtkaziladigan gʻayriilmiy amal. Ilgari ruhiy yoki asab kasalligi yovuz ruxlar — jin yoki parilarning kishiga yetkazgan zarari oqibati deb qaralgan. Ayrim kishilar jin yoki parilarni haydab chiqarish, tanadan koʻchirib tashlash orqaligiva bemorni davolash mumkin, deb hisoblaganlar. Ushbu marosim koʻp holdarda kasal kishining xonadonida oʻtkaziladi. Marosim oʻtkaziladigan kuni ziyon yetkazgan ruxlarga atab qurbonlik (asosan, qoʻy-qoʻzi, echki, uloq baʼzida tovuq) soʻyilgan; baxshi hayvon qonidan bir piyola olib kasalning peshovasiga, chakkasiga, koʻkragiga, qorniga, kaftiga, tovonining yuqori qismiga surtgan. K. va unga ishonish juda qad. boʻlib, "Avesto"da ham tilga olingan va dunyodagi barcha xalqlarda turli shakllarda uchraydi. Islom dini K.ni qattiq qoralaydi. K. hozir kam uchraydi.

Manbalar
Koʻchirma gap

Koʻchirma gap — ogʻzaki va yozma nutqda leksik va grammatik xususiyatlari oʻzgartirilmay, aynan oʻzicha berilgan oʻzganing gapi. Koʻchirma gapda oʻzga gapining asosiy mazmuni aks etadi, muallif gapida esa Koʻchirma gap kimga tegishli ekanligi, unga xos xususiyat, qanday maqsad va tarzda aytilgani va boshqa qoʻshimcha tavsifiy maʼlumotlar beriladi. Koʻchirma gap muallif gapidan avval („Kuch haqiqatda“, — dedi Sohibqiron), uning oʻrtasida (Sunboʻla sapchib oʻrnidan turdi-da: „Hayriyat, tushim ekan“, — dedi hansirab) yoki undan keyin (Otam gapni shartta kesdilar: „Bugoʻngi ishni ertaga qoʻyma“) keladi. Koʻchirma gap muallif gapidan tinish belgilari yordamida ajratiladi. Koʻchirma gap badiiy asarda nutqning taʼsirchanligi, ifodaliligini oshiradi, asar qahramoni xususiyatlarini ochishga xizmat qiladi. Oʻzganing gapi har doim aynan, koʻchirma gap tarzida berilavermaydi (qarang Oʻzlashtirma gap).

Manbalar
Koʻchki

Koʻchki — 

1) togʻlarda yon bagʻirning yuqori qismida yigʻilib qolgan qorning shiddat bilan pastga otilib tushishi, tarma. Togʻ yon bagʻrida koʻplab toʻplanib qolgan qor qaytadan kristallanadi va qattiq sovuqdan torayadi; oqibatda qor qatlami ichida boʻsh qatlam paydo boʻladi. Biron tovush, salgiva mexanik kuch taʼsirida yoki qor tagi eriganda K. vujudga keladi. Kuchli K.da 1,5—2 mln. m3 gacha qor koʻchib tushadi; togʻdan tushgan qorning qalinligi 60 m gacha yetishi mumkin. Kor K.lari Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Alp, Kordilyera, Himolay togʻlarida koʻp roʻy berib turadi. Baʼzan qishloqlar, aloqa yoʻllari, togʻlardagi oʻrmonlarga katta zarar yetkazadi;

2) togʻ jinslarining ogʻirlik kuchi taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga surilib tushishi (qarang Surilma); 

3) togʻ bir qismining qulab tushishi (qarang Togʻ qulashi).

Manbalar
Koʻchma maʼno

Koʻchma maʼno — soʻzning oʻz asosiy maʼnosi bilan metonimik (qarang Metonimiya), metaforik (k,. Metafora) aloqadorlik, vazifaviy umumiylik yoki qandaydir assotsiativ (oʻzaro oʻxshash) belgilar bilan bogʻliq ikkilamchi, hosila maʼnosi. Demak, soʻzning toʻgʻri maʼnolaridan boshqalari uning Koʻchma maʼnolaridir. Ongimizda qandaydir xususiyatlari, belgilari bilan bir-biriga yaqin boʻlgan ikki predmet yoki hodisani chogʻishtirish, oʻxshatish Koʻchma maʼnoga asos qilib olinadi, yaʼni biror predmet yoki voqea-hodisa haqida aniq, yorqin tasavvur hosil qilish uchun unga boshqa biror predmet yoki voqeaning belgisi koʻchiriladi, oʻxshatiladi. Mas: kishining bolaligini "gʻuncha", yomon baho olishni "yiqilmoq" soʻzi bilan ifodalash, "Oybek asarlarini oʻqidim" deyish oʻrniga "Oybekni oʻqidim" deyish, "samovar" soʻzini choyxona maʼnosida ishlatish Koʻchma maʼnoga misol boʻla oladi. Koʻchma maʼno adabiy asarning badiiy qimmatini, ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshiradi. Lekin lugʻat tarkibidagi barcha soʻzlar ham Koʻchma maʼnoda qoʻllanavermaydi. Mas, aksariyat kasb-hunar atamalari, ilmiy terminlar Koʻchma maʼnoda deyarli ishlatilmaydi.

Manbalar
Koʻchma televizion stansiya

Koʻchma televizion stansiya -agregat va jihozlari maxsus avtomashinaga oʻrnatilgan televizion stansiya. Bir, ikki, uch, toʻrt televizion kamerali boʻladi. Oq-qora va rangli tasvirda oʻzatiladi. Koʻchma televizion stansiya s tarkibiga avtomashinaga oʻrnatilgan televizion apparatura (olib chiqiladigan oʻzatuvchi televizion kamerali) eshittirishni tovush bilan birga olib borish uchun olib chiqiladigan mikrofonli jihozlar, telemarkaz bilan aloqa qilish uchun uzatkich va boshqa kiradi. Koʻchma televizion stansiya sdan telemarkazga televizion signallar radioreleyli aloqa liniyasi boʻyicha yoki yer ostiga yotqizilgan koaksial kabellar boʻyicha oʻzatiladi. Koʻchma televizion stansiya s. teatr, muzey, kosmodrom, majlis zallari, zavod, fabrika, stadion va boshqa joylardan televizion koʻrsatuvlar olib borish uchun moslashtirilgan. Reportaj olib borishda televizion kamera va mikrofonlar reportaj olinadigan joyga oʻrvatilib, maxsus kabellar orqali avtomashinadagi kuchaytirgich va oʻzatuvchi jihozlar bilan tutashtiriladi.

Manbalar
Koʻchma sirk

Koʻchma sirk — doimiy turar joyi bulmagan va oʻz tomoshalarini koʻchib yurib namoyish etadigan sirk jamoasi. Koʻchma sirk tomoshalari uchun moʻljallangan bino (vaqtincha yigʻma materialdan qurilgan) "shapito" deb yuritiladi. Sirk tomoshalarining alohida turi sifatida 19-asrning 1-yarmida avval Amerikada, keyinchalik Yevropada keng tarqalgan. Turkiston oʻlkasida Koʻchma sirk tomoshalari ilk bor 19-asrning oxiri 20-asrning boshlarida koʻrsatilgan. Ularda oʻzbek sanʼatkorlari bilan bir katorda Yevropa va Rossiya sirki ustalari, shuningdek, Sharq mamlakatlari, jumladan, Xitoy, Hindiston, Yaponiyadan kelgan artistlar ishtirok etishgan. 20-asrda Koʻchma sirk tomoshalari Oʻzbekistonning turli shahar va olis qishloqlarida uyushtirilib, rang-barang sirk janrlaridan namunalar namoyish etilgan. Hozirgi kunda Koʻchma sirk tomoshalari Erkin Toshkanboyev rahbarligidigi "Sahnadagi sirk" koʻchma korxonalari direksiyasi tomonidan faol amalga oshirilmokda. Poʻlat Toshkanboyev.

Manbalar
Koʻchma elektr stansiya

Koʻchma elektr stansiya - agregat va jihozlari transport vositalari (avtomobillar, vezdexod va boshqalar) ga oʻrvatiladigan issiqlik yoki atom elektr stansiyasi. Koʻchma elektr stansiya yeda birlamchi dvigatel, generator, boshqarish pulti, kabellar, avtomatika, signalizatsiya kurilmalari va boshqa jihozlar boʻladi. Issiqlik Koʻchma elektr stansiya yeda harakatlantiruvchi dvigatel sifatida dizel (qarang Dizel elektr stansiyasi) yoki gaz turbinasi (qarang Gaz turbinali elektr stansiya)dan foydalaniladi. Atom Koʻchma elektr stansiya yeda esa bug turbivasi birlamchi harakatlantirgich boʻlib xizmat qiladi. Koʻchma elektr stansiya s.ning quvvati oʻnlab kVt dan bir necha oʻnlab MVt gacha boʻladi. Suzib yuruvchi elektr stansiyalar ham Koʻchma elektr stansiya s.ga kiradi. Koʻchma elektr stansiya sdan, koʻproq, elektr liniyalari yetmagan rayonlarni elektr bilan taʼminlashda, ekspeditsiya, qishloq xoʻjaligi vasos stansiyalari, tegirmon va qurilishda foydalaniladi.

Manbalar
Koʻchmanchi chigirtka

Koʻchmanchi chigirtka (osiyo chigirtkasi, toʻqay chigirtkasi, qamishzor chigirtkasi, botqoqlik chigirtkasi, Locusta migratoria L.) — gala boʻlib yashovchi chigirtka turi. Yevrosiyodan Afrika, Avstraliyagacha boʻlgan joylarda, Yevropaning janubiy qismi, Zakavkazye, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir janubiy va Uzoq Sharqda tarqalgan. Oʻrta rus (Koʻchmanchi chigirtka rossica), afrika (Koʻchmanchi chigirtka migratorioides), sharq(. m. manilensis) va asl Koʻchmanchi chigirtka (Koʻchmanchi chigirtka migratoria) kenja turlari mavjud; asosan, hamma ekinlarni, ayniqsa, bo-shoklilarni koʻp zararlaydi. Koʻchmanchi chigirtka rivojlanishida ikki: tuda boʻlib yashovchi juda serharakat lichinkalik hamda gala boʻlib yashovchi qanotli bosqichlarni utadi. Lichinkalari toʻdasi (koʻliga) oziq qidirib maʼlum yoʻnalishda harakat qiladi va oʻz yulida uchragan koʻkatlarni yeb bitiradi. Ular soni siyraklashganda gala boʻlib yashash va koʻchib yurish xususiyatini yoʻqotib, yakka yashovchi chigirtkalar paydo boʻladi.

Manbalar
Koʻchmanchilik

Koʻchmanchilik — jamiyatning ijtimoiy guruh hayoti va nasl-nasabini saqlash va tirik qolish uchun tinimsiz koʻchib yurishidir. Odatda koʻchmanchi turmush tarzini olib boradigan urugʻ va qabila rishtalari asosida shakllangan ijtimoiy guruhlarning bunday turmush tarzi koʻchmanchilik deb ataladi.

Koʻchmanchilikda iqlim va geografik sharoitga qarab odamlar va hayvonlarning tekislikka tushib togʻlarga koʻtarilishi, toʻgʻrirogʻi, hayvonlarning shu tarzdagi tabiiy hayotga moslashishi (boshqacha aytganda, hayvoniy instinkti) nazarda tutiladi. Ushbu mavsumiy koʻchish yoki geografik sharoitga moslashishga intilish koʻp jihatdan tirikchilik manbai boʻlgan chorvachilik bilan bogʻliq. Xalqlar hayotida dehqonchilikka asoslangan hayotga oʻtishdan oldin chorvachilik bilan shugʻullaniladi va buning tabiiy natijasi oʻlaroq hayvonlarni parvarish qilish va oziqlantirish kerakligi tufayli koʻchmanchilar tabiiy hayotga moslashishga majbur boʻladilar.

Turkiy xalqlarda koʻchmanchilik 
Turkiy xalqlar dastlab askar va maʼmurlar sifatida oʻrnatilayotgan yangi tartibni uzoq vaqt yoqlamadilar. Chunki koʻchmanchilikdan oʻtroq hayotga oʻtilishi ularning siyosiy hukmronligi va hattoki mavjudligini tugashiga olib keladi degan qarashga ishonishar edi. Ular, shuningdek, urbanizatsiyani dangasalik sifatida qabul qilgan edilar. XI asrda koʻchmanchi oʻgʻuzlar shahar aholisini Yatuk yaʼni dangasa deb taʼriflashgan.

Turkiy xalqlarning koʻchmanchiligi faqat yashash uchun emas, balki mavsumiy tabiiy hayotga moslashishdir. Darhaqiqat, tabiatga maʼno berish jarayoni yashash, anʼanalar va eʼtiqodlar bilan bogʻliq dunyoqarashlariga katta taʼsir koʻrsatgan. Masalan, erkak echkilar yoʻruklarda taka deb ataladi. Shu sababli, Gʻarbiy Oʻrta yer dengizi va Janubiy Egey yoʻruklarining xalq raqslari Taka mintaqasining milliy raqslari deb ataladi. Bu raqs xalq orasida „Teke Zortlatması“ deb nom olgan.

Dunyo boʻylab tarqalgan koʻchmanchi xalqlar 

 Ababdeh
 Afarlar
 Bedevi
 Beja
 Chukchi
 Fulalar
 Himba
 Hmong
 Hint-Oriylar
 Mitanni
 German qabilalari
 Slavyanlar
 Dangarlar
 Rigvedij qabilalari
 Eron xalqlari
 Alanlar
 Dahae
 Baxtiyoriylar, Eronda
 Baseri, Eronda
 Eftaliylar
 Kuchilar
 Parniler
 Partlar
 Sarmatlar
 Shihler
 Qalmoqlar
 Kurumbar
 Kurtler
 Maasailer
 Mojar
 Moken
 Mo'gullar
 Mrazig, Tunis
 Nenetler
 Nuer
 Nukaklar
 Sarakatsani
 Somali xalqlari
 Tibetliler
 Toubou
 Tuareg
 Turkiy xalqlar
 Avarlar
 Bulgarlar
 Tatarlar
 Kumanlar
 Xunlar
 Qipchoqlar
 Hazarlar
 Bijanaklar
 Saljuqiylar
 Wu Hu
 Qazoqlar
 Qirg'izlar
 No'g'aylar
 Qashg'aylar
 Turkmanlar
 Yo'ruk
 Somiylar

Manbalar 

Qabilalar
Koʻchmas mulk birjasi

Koʻchmas mulk birjasi, Respublika koʻchmas mulk birjasi (RKMB) — koʻchmas mulk savdosi bilan shugʻullanadigan yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1994 y, 29-apreldagi qarori bilan tashkil etilgan. Asosiy vazifasi davlat mulklarini ochiq auksion, tanlov va birja savdolari orqali xususiylashtirish, zavonaviy koʻchmas mulk bozorini yaratish, mulkdorlar sinfini shakllantirish. Markaziy boshqaruv idorasi Toshkent shahrida. Qoraqalpogʻiston Respublikasi va 12 viloyatda, Toshkent shahrida filiallari bor. RKMB va uning filiallari davlat obyektlarini ochiq savdolar orqali xususiylashtirish, respublikada yaxlit koʻchmas mulk bozorini yaratish, jahon talablari darajasida ochiq savdolarni tashkil etishni yoʻlga qoʻyish bilan shugʻullanadi. 2001-yilda RKMB 2101 ta (695 ta kimoshdi, 1389 ta birja, 17 ta tanlov savdolari) savdo tadbiri oʻtkazdi. 26168 ta obyekt boʻyicha (koʻchmas mulk, qurilishi tugʻallanmagan obyektlar, uy-joy qurish uchun umrbod egalik qilib meros qoldirish xuquqi bilan yer maydonlari, uy-joylar, avto-ulovlar, undiruvga qaratilgan mulklar) jami 14502,8 mln. soʻmlik bitimlar qayd etilgan (2000-yilda 19850 obyekt; 8262,5 mln. soʻm).

RKMB chet el firmalari va kompaniyalari hamda ularning vakolatxonalari, barcha xorijlik sarmoyadorlar bilan aloqani yoʻlga qoʻygan.

Nozimbek Matqosimov.

Manbalar