MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nutq

Nutq — tilning fikr ifodalash va almashish jarayonlarida amal qilishi, tilning alohida ijtimoiy faoliyat turi sifatidagi muayyan yashash shakli. Nutq deganda uning ogʻzaki (ovozli) va yozma ravishda namoyon boʻlishidagi jarayonlar, yaʼni soʻzlash jarayoni va uning natijasi (xotirada saqlangan yoki yozuvda qayd etilgan nutqiy fikrlar, asarlar) tushuniladi.

Lingvistik nazariyada nutq tushunchasi muayyan til jamoasida qabul qilingan ifoda vositalari tizimi hisoblangan mavhum til tushunchasiga hamda ijtimoiy borliq (hayot)ning eng harakterli koʻrinishlaridan boʻlgan aniq, bir qadar umumiyroqtil tushunchasiga qaramaqarshi qoʻyiladi. Boshqa odamlar xulqatvori va faoliyatiga taʼsir koʻrsatish maqsadida ularga axborot, xabar yetkazishga xizmat qiladigan asl nutq (tashqi nutq), yaʼni gapirish, til belgilarining eshitish aʼzolari tomonidan idrok qilinadigan (ovoz yozib oluvchi uskunalar yordamida qayd etiladigan va qayta takrorlanadigan) artikulyasiyasi tarzida yoki ushbu belgilarning yozuvda shartli aks etishi tarzida yuzaga chiqadi.

Asl nutq („tashqi nutq“) bilan bir qatorda ichki nutq ham bor. U soʻzlovchi ongida bilishga yordam beradigan turli xil masalalarni muhokama qilish va hal etishga qaratiladi. Ichki nutq tashki nut asosida, tovush yoki yozuv qoʻllanmagan holda, faqat ovozli ntqdagi soʻzlar haqidagi aniq tasavvurlar bilan kechadigan ak/shy jarayonlar tarzida amalga oshadi. Yozma nutq ogʻzaki nutqdan bir qadar shakllanganligi, soʻzlarning oʻta sinchkovlik bilan tanlab olinishi, grammatik jihatdan aniq, lekin murakkab shakllanganligi, ogʻzaki nutq uchun xos boʻlgan ohang, mimika va qoʻl harakatlarining bevosita qoʻllana olmasligi bilan farqlanadi. Nutqning monologik (qarang Monolog) va dialogik (qarang Dialog) turlari mavjud.

Nutq aloqa-aralashuv vazifasidan tashqari yana boshqa vazifalar, chunonchi, poetik vazifa ham bajarishi mumkin. Nutqning alohida koʻrinishi oʻqishdir.

Har bir kishining nutq individual, oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻladi; vaholanki, asosiy til unsurlari — lugʻat tarkibi va grammatik qurilishi yakka shaxslargagina tegishli boʻlmay, umumnikidir, yaʼni muayyan til jamoasiga umuman taalluqyai boʻladi. Nutq kishi tafakkuri, uning ongi bilan chambarchas bogʻliqdir. Nutqda kishining oʻy-fikrlari shakllanadi va mavjud boʻladi. Nutq tufayli va nutq asosida borliqni umumlashgan holda mavxumiy aks ettirish, individuallik doirasidan chiqib, jamoatchilik mahsuliga aylanadigan mantiqiy tushunchaviy fikrlash mumkin boʻladi. Nutq kishi ruhiyatining boshqa jihatlarini, uning sezgilari, idroki, xotirasi, oʻyxayollari, hissiyoti, irodasi va boshqalarning namoyon boʻlishi va amal qilishida, kishi ongining rivojlanishida ham katta ahamiyatga ega. Nutq qoʻllanish sohasiga qarab badiiy nutq ilmiy nutq rasmiy nutq kabi shakllarga ega boʻladi. Har qanday shaklda va har qanday holatda ham aniklik, ravonlik, soddalik, taʼsirchanlik nutqning eng muhim belgilari boʻlib qolishi kerak.

Adabiyotlar 

Abduvahob Mavdaliyev OʻZME Birinchi jild . Toshkent . 2000-yil
Nutq aʼzolari

Nutq aʼzolari, nutq apparati — odam organizmining nutq tovushlari hosil boʻlishida qatnashadigan turli qismlari. Til, lab, yumshoq tanglay, hiqildoq muskullari va nafas muskulaturasidan tashkil topgan pe-riferik nutq apparati faoliyatini bosh miya poʻstlogʻi boshqaradi. Aktiv Nutq aʼzolariga til, lab, yumshoq tanglay, passiv Nutq aʼzolariga esa tishlar, qattiq tanglay, burun boʻshligʻi kiradi. Nutq aʼzolari 3 qismdan iborat: 1) nafas yoʻli — nutq apparatining quyi qismi; 2) hiqildoq — nutq apparatining oʻrta qismi; 3) tomoq, ogʻiz va burun boʻshliqlari — nutq apparatining yuqori qismi. Nutq apparatining quyi qismi (nafas yoʻli) tovush chiqarish uchun asos boʻlib xizmat qiladi. Nutq apparatining yuqori qismi — boʻgʻiz va tomoq, ogʻiz va burun boʻshlikdari muhim Nutq aʼzolari boʻlib, nutq tovushlarining rang-barang turlarini hosil qiladi.

Manbalar
Nufar

Nufar, sariq nilfiya (Nyphar) — nilfiyadoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Koʻp yillik, ildizpoyasi yoʻgʻon. Bargi qalin, yuraksimon, uzun bandli, suv yuzida suzib turadi. Guli yakka (diametri 4—5 sm), sariq, 10 ga yaqin (boshqa maʼlumotlarda 25) turi bor. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi koʻllarda 2 turi oʻsadi. Shundan cap i q N. (N. luteum) Oʻzbekiston suvlarida oʻsadi. Ildizida alkaloidlar (nufurin), tannidlar, kraxmal bor. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Manbalar
Nufus

Nufus - q. Aholi.

Manbalar
Nutsellus

Nutsellus (lot. nucella — yongʻoqcha), urugʻkurtak magʻzi — urugʻlioʻsimliklar urugʻkurtagining markaziy kismi (yadrosi); qirqquloqsimonlarning megasporangiyiga oʻxshaydi. N. ichida megasporotsit shakllanadi va uning yadrosi 4 ta yadro hosil qilib boʻlinadi, natijada 4 ta megaspora rivojlanadi. Shundan 3 tasi nobud boʻladi, bittasi esa urgʻochi gametofitga aylanadi. Baʼzi gulli oʻsimliklarning 4 yadroli hujayrasi 2 yadroliga aylanadi yoki butunlay boʻlinmaydi, gametofit esa bitta ikki yadroli hujayradan (ikkinchisi oʻladi) yoki 4 yadrolidan vujudga keladi. Urugʻda saqlanib qolgan N. p ye -rispeam deb ataladi.

Manbalar
Branislav Nušić

NUSHICH (Nuship) Branislav (1864.8.10 - Belgrad - 1938.19.1) - serb yozuvchisi, dramaturgi. Serbiya Fanlar akademiyasi akademik (1933). 1915—18 yillarda muhojirlikda yashagan. Oʻtkir hajviy asarlarida Serbiyada siyosiy tuturiqsizliklarni, saylovlarning soxtaligini, politsiya byurokratizmini qattiq qoralagan ("Xalq deputati", 1883; "Proteksiya", 1888; "Oddiy kishi", 1899 va boshqalar). "Ramazon oqshomlari" (1898, hikoyalar toʻplami), "Tashula" (1902) qissasi sharq ekzotikasi mavzuiga ba-gʻishlangan. N. "Bir ming toʻqqiz yuz oʻn beshinchi yil" (1916) asarida vatan-parvarlarning Birinchi jahon urushiga na-fratini ifodalagan. "Mister dollar" (1932), "Iztirob chekkan oila" (1935), "Doktor" (1936), "Murda" (1937) komediyalari N. satirik isteʼdodining yangi parvozi boʻlgan. N. ijodi hajviy va yumoristik pafosining kuchliligi bilan jahon adabiyotida muhim oʻrin tu-tadi va koʻplab yozuvchilar ijodiga sa-marali taʼsir koʻrsatib kelmoqda. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Tarjimai holim", 1970; "Kikandon mashmashalari", 1981 va boshqalar).

Manbalar
Nuevoleon

Nuevoleon — Meksikaning shim.-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 64,5 ming km². Aholisi 3,8 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Monterrey shahri Shtatning gʻarbiy va jan. qismini Meksika togʻligi, keng maydonlarni platolar egallagan. Iqlimi tropik, qishi quruq iklim. Oʻrtacha oylik temperaturalar 15° dan 28° gacha. Yillik yogʻin 300–600 mm.

N.-L. — Meksikaning nisbatan rivojlangan shtatlaridan. Sanoati yetakchi oʻrinda (mamlakatda ishlab chiqariladigan sanoat mahsulotining 15%). Foydali qazilma konlariga boy. Sanoatining yetakchi tarmogʻi — qora va rangli metallurgiya. Metallsozlik va kimyo sanoatlari ham rivojlangan. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik yetakchi oʻrinda. Paxta ekiladi. Mevachilik rivojlangan. Sitrus mevalar plantatsiyalari bor.

Manbalar
Nuer

Nuer (oʻzlarini naas deb atashadi) — Janubiy Sudan (1,6 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Efiopiyaning qoʻshni tumanlarida (100 ming kishi) yashovchi nilotlar guruhiga mansub xalq. Togonaas tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qilishadi. Asosiy mashgʻulotlari — yaylov chorvachiligi (zebu, qoʻy, echki), dehqonchilik (makkajoʻxori, loviya, yer yongʻoq, kunjut, tamaki), terimchilik, ovchilik, baliq. ovlash. Hunarmandchilik sohalari — temirchilik, kulolchilik, terini qay-ta ishlash, palma barglarini toʻqish.

Manbalar
Nuqta (matematika)

Nuqta (matematikada) — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyani izchil bayon qilishda Nuqta, odatda, boshlangʻich tushunchalardan biri sifatida qabul qilinadi. Hozirgi zamon mat.sida har xil fazolarni tashkil qiladigan turli elementlar Nuqta deb ataladi (Mas, i-oʻlchovli evklid fazosida "-ta sonlardan hosil boʻlgan tartiblangan toʻplam Nuqta deb ataladi).

Matematikaning koʻp sohalarida maxsus nom bilan ataladigan Nuqtalar uchraydi. Mas, geometriyada egri chiziqlarning asosiy nuqtalari oʻrganiladi; qaytish Nuqtasi, yakkalangan Nuqta, egilish Nuqtasi, burchak Nuqta (matematika)

Toʻplam nazariyasida qaralayotgan toʻplam xossalarini tavsiflovchi Nuqta lar tekshiriladi: limit Nuqta, chegaraviy Nuqta, zichlik Nuqtasi, differensial tenglamalar yechimlarining maxsus Nuqtalari va h.k.

Manbalar
Nuqtavor

Nuqtavor — nuqtalar asosida yaratilgan naqsh.

Manbalar
Nuqtali vergul

Nuqtali vergul — ustma-ust joylashgan nuqta va verguldan tashkil topgan, ikki unsurli tinish belgilaridan biri (;). Oʻzbekcha matnlarda 19-asr oxirlaridan qoʻllana boshlagan. Hozirgi oʻzbek imlosida Nuqtali vergul quyidagi oʻrinlarda qoʻllanadi:

 bogʻlovchisiz qoʻshma gap tarkibida maʼno jihatdan bir-biriga yaqin boʻlmagan gaplar orasida (Qalandarovning taklifi, shubhasiz, oʻtmaydi; unda raisning obroʻyi tushadi);
 gapdagi uyushiq boʻlaklar murakkab boʻlib, ular maʼlum guruhlarga ajratilganda, shu guruhlar orasida (Bogʻimizda shaftoli va olma; qovun va tarvuzlar pishib yotibdi. Majlisda talaba va oʻqituvchilar; muhandis va farroshlar qatnashishdi);
 yarim qavs bilan ajratilgan raqam yoki harflardan keyingi gaplar oxirida (Hozirgi asosiy vazifa quyidagilar: a) dare jad-valini tuzish; b) oʻqituvchilarni orox, lantirish; v) grafikka rioya qilish va boshqalar);
 murakkab (aralash) qoʻshma gaplar orasida (Yer koʻkarmas, el yashna-mas, boʻlmasa koʻk tomchisi; Qaydan olein sheʼrni shoir, boʻlmasa ilhomchisi (A. Toʻqay).

Yana qarang 

 Ikki nuqta

Adabiyotlar 
 Nazarov K., Oʻzbek tili punktuatsiyasi, T., 1976.

Manbalar
Nuh

Nuh () — Qur’onda nomi zikr qilingan paygʻambarlardan biri. Injildagi Noyga toʻgri keladi. Qur’onga koʻra, Alloh Nuhni oʻz qavmiga paygʻambar qilib yuborgan. Nuh oʻz qavmi ichida uzoq umr koʻrdi, yaʼni, 950 yil yashadi (Ankabut surasi, 14-oyat). U turli iloxlarga, butlarga sigʻingan qavmini toʻgʻri yoʻlga boshlab, faqat Allohga ibodat qilishga daʼvat etdi. Lekin qavm uning soʻziga kirmadi, uni masxara qildi. Nuhning daʼvatiga hatto oʻzining xotini va bir farzandi ham ishonmadi. Shunda Nuh Allohdan yordam berishni, kofirlarni jazolashni soʻradi (Shuaro surasi, 118-119-oyatlar). Alloh uning iltijosini qabul etib, Nuhga kema yasashni va barcha jonivorlardan bir juftdan olib kemaga joylashtirishni buyurdi. Keyin osmondan juda koʻp yomgʻir yogʻdirdi, yerning hamma tomonidan ham suv chiqartirdi. Osmon suvi bilan yer suvi qoʻshilib ulkan toʻfon paydo boʻldi. Toʻfonda barcha kofirlar halok boʻldi, faqat kemadagilar sogʻ qoldilar. Toʻfon boshlanishidan oldin Nuhning farzandlaridan biri kemaga chiqmadi. Nuhning otalik mehri qoʻzgʻab, oʻgʻlini kemaga chiqishga undadi. Allohga kufr keltirgan farzand esa, otasiga rad javob aytib imon keltirishdan yana bosh tortdi va toqqa chiqib jon saqlamoqchi boʻldi, lekin u ham halokatga uchradi (Hud surasi, 45-47-oyatlar). Suv pasaygandan keyin kema Judiy togʻi ustida toʻxtadi. Kema togʻ tepasiga kelib toʻxtab, yer toʻfon suvini yutib bitirgach, Alloh Nuhni kemadan yerga tushishga buyurdi. Nuh va unga iymon keltirgan kishilar kemadan tushishdi. Bu zamin Musil degan yurt edi. Nuh qissasini bayon qiluvchi Nuh surasi ham nozil boʻlgan.

Adabiyot 
 Paygʻambarlar qissasi, T., 1993.

Manbalar 

Paygʻambarlar
Islom paygʻambarlari
Nuh Ibn Asad

Nuh Ibn Asad (? — 841) — somoniylardan boʻlgan Samarqand hokimi (820—841). Tohiriylars&n Abdulla ibn Tohir bilan birga xalifalikpsh musta-qil siyosat yurgazishga intilgan, Is-shaxriy va Ibn Havqallarnnng yozishicha, xalifa Muʼtasim (833—842) bundan norozi boʻlib Abdulla ibn Tohirga noma yuborib, uni koyigan. Abdulla bu xatni Samarqandga joʻnatgan. N. ibn A. oʻzining javobida Movarounnahrda 300 ming qishloq borligini, har bir qishloq bitta sarboz va bitta navkar berishga qodir ekanligini koʻrsatib oʻtadi. Bu bilan u xalifadan qoʻrqish kerak emasligi, chunki faqat Movarounnaqrning oʻzigina 600 ming sarboz va  navkardan iborat qoʻshin toʻplay olishini bildirgan. Bu davrda koʻchmanchi turkiy qabilalar Shoshga koʻp hujum qilib turardi. Shosh Yahʼyo ibn Asad ix-tiyorida edi. Uning iltimosiga koʻra, N. ibn A. 840 yil Isfijobning turkiy qabilalaridan boʻlgan hokimiga qarshi qoʻshin tortgan. Bu urush N. ibn A. ning gʻalabasi bilan tugagan. Balozuriyning yozishicha, bu vaqtda N. ibn A. ekinzorlar, tokzorlar, bogʻlar, qishloklar va shaharlarni koʻchmanchilarning hujumidan saqlaydigan katta mustahkam devor qurishni buyurgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Samarqand hukmdorlari
Somoniylar
841-yilda vafot etganlar
Nuh ibn Mansur

Nuh Ibn Mansur, amiri Rashid (963 — Buxoro — 997) — Somoniylar davlatining amiri (976—97), amir Mansur ibn Nuhnpsh oʻgʻli. Otasining vafotidan soʻng taxtga oʻtirdi (976 yil 26-sentabr). Siyosiy va harbiy sohada is-lohotlar oʻtkazgan. Muhammad ibn Abdulloh ibn Aziz vazir, Abulhasan Sim-juriy sipohsolor (bosh qoʻmondon) boʻldi. Siyosiy jarayonlarda turk lashkarboshilarining mavqei kuchaygan. N.ibn M.ning lashkarboshisi Foyiq Raboti Malik yaqinida boʻlgan jangda ataylab yengilgan va qoraxoniylar hukmdori Bugʻroxon (Horun ibn Muso) Buxoroni urushsiz ishgʻol qilgan (992). Biroq, Bugʻroxon kasallik tufayli Qashqarga qaytib ketayotganda yoʻlda vafot etgan (992). N. ibn M. Amul (Chor-joʻy)dan qaytib, Buxoroni qayta egallagan. Bu paytda Somoniylar davlatiga qarashli Xuroson Abu Ali Simju-riy (Abulhasan Simjuriyning oʻgʻli) va Foyiq, Gʻazna va Hirot viloyatlari Sabuktegin qoʻlida boʻlgan.

N.ibn M. bilan Sabuktegin oʻrtasida Kesh va Naxshabda oʻzaro uchrashuv boʻlib, unda Sabuktegin somoniylarni qoʻllabquvvatlashga vaʼda bergan. Gar-diziyning yozishicha, Sabukteginning 20 ming kishilik qoʻshini Abu Ali Simjuriy (997 yilv.e.) va Foyiq as-karlariga Hirot atrofida kuchli zarbalar bergan. N.ibn M. Buxoroga qaytgan. Biroq uning Somoniylar davlatini tanazzuldan saqlab qolish yoʻlidagi harakatlari oʻz natijasini ber-madi. Qoraxoniylarning Buxoroga 996 yil qilgan hujumlari oqibatida Sabuktegin bilan Bugʻroxonning vorisi Nasr Iloqxon oʻrtasida N. ibn M.ning ishtirokisiz muzokaralar oʻtkazilib, somoniylarga Movarounnahrning faqat markazi qoldiriladi.

N.ibn M. saroyida shoir Daqitsiy ijod qilgan. Mashhur tabib Abu Ali ibn Sino 16 yoshida N.ibn M.ni davolab, oʻsha davrda Sharqdagi eng boy kutubxona sanalgan Somoniylar davlatining kutubxonasida mutolaa qilish imkoniyatiga ega boʻlgan.

Adabiyot 
 Abu Sa’id Gardizi, Zayn alaxbar., T., 1991.

Manbalar
Nuh ibn Nasr

Nuh Ibn Nasr, amiri Hamid, Abu Muhammad (? — Buxoro — 954) — Somoniylar davlatining amiri (943— 954), amir Nasr II ibn Ahmadning oʻgʻli. Otasi 30 yil hukmronlik qilgach, tiriklik paytida taxtni unga topshirgan (943 yil 10-aprel). Buxoro krzisi, fiqh ilmining bilimdoni Abulfazl Mar-vaziy (946 yilv.e.) uning vaziri boʻlgan. N.ibn N. mamlakatda keng yoyilgan qar-matiylar harakatini bartaraf etish choralarini koʻrgan. Movarounnaxrdagi bu harakat rahbari Muhammad ibn Ahmad Naxshabiyni Buxoroda dorga ostirdi. Biroq Somoniylar davlatining moliyaviy ahvoli ogʻirlashganligi uchun u soliq va turli tushumlarni koʻpaytirishga majbur boʻlgan. Mamlakatda isyon va gʻalayonlar kuchaygan. Narshaxiyning yozishicha, hatto uning ama-kisi Abu Ishoq Ibrohim ibn Ahmad Iroqdan kelib, Nishopur amiri Abu Ali Sagʻoniy yordamida Buxoro taxtini egallab olgan (947 yil). Oradan koʻp oʻtmay N.ibn N. Samarqanddan qaytib, taxtni qaytarib olgach, markaziy hokimi-yatga qarshi isyon koʻtargan qarindosh-urugʻlarini jazolagan, Marvdagi isyonlarni ham bostirgan. Ammo u Abu Alini avval Chagʻoniyon, soʻngra Xurosonga hokim qilib (652) tayinlashga majbur boʻlgan. Somoniylar davlati inqirozini toʻxtatishga harakat qilgan. Narshaxiy oʻzining "Buxoro tarixi" asari (943—944)ni unga bagʻishlagan. Ogʻir ka-sallikdan soʻng Buxoroda vafot etgan.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1993.

Manbalar
Abu Muhammad

Abu Muhammad — kunya bo'lib, "Muhammadning otasi" degan ma'noni anglatadi.

 Abu Muhammad Sobit al-Bunoniy (vaf. 745) — musulmon zohidi, hikmatli soʻzlari va ibodatga muhabbati bilan mashhur.
 Abu Muhammad Sulaymon al-Amash (680-765) - tobeyin, olim, mashhur muhaddis va qori.
 Abu Muhammad Muso al- Hadiy (764—786) — Abbosiylar sulolasidan bo'lgan Bagʻdod xalifasi.
 Abu Muhammad Abd al-Malik (Ibn Hishom) (vaf. 834) — Basralik arab olimi.
 Abu Muhammad Abdulloh ad-Dorimiy (797-868) - hadis ilmining mutaxassisi, imom, hofiz ul-Qur'on, shayxul-islom.
 Abu Muhammad Abdulloh ibn Qutayba (828-889) — islom dinshunosi, mashhur Qurʼon tafsir olimi, muhaddis, faqix, faylasuf, tarixchi, yozuvchi, tilshunos.
 Abu Muhammad Sahl at-Tustariy  (818-896) - ilk tasavvufning fors ilohiyotchisi.
 Abu Muhammad Abdulloh ibn Muhammad (vaf. 912) — Kordova amiri (888—912), Muhammad I ning oʻgʻli, al-Munzirning ukasi, Umaviylar sulolasi vakili.
 Ubaydalloh al-Mahdiy (873-934) - Fotimiylar xalifaligi asoschisi, ismoiliylar imomi.
 Abu Muhammad al-Hasan ar-Ramahurmuziy (vaf. 971) — muhaddis, hofiz ul-Qur'on, qozi, shoir, “al-Muhaddis al-Fosil beyna ar-Ravi val-Va’iy” kitobi muallifi.
 Abu Muhammad Ali ibn Hazm (994-1064) — Andalusiyalik ilohiyotchi, musavvir va faqix, zohiriy mazhabi vakili, shoir va tarixchi.
 Abu Muhammad al- Bagʻoviy (1041 yoki 1044—1122) — shayx ul-islom, «Sharh as-sunna», «Maolim at-tanzil», «Masabih as-sunna» kabi asarlar muallifi.
Nuh Ibn Yazidal-Marvaziy Abu Asoma

NUH ibn YAZID al-MARVAZIY Abu Asoma (? — 789/90) — oʻrtaosiyolik ilk qomusiy olimlardan biri. Marv shahrining krzikaloni boʻlgan; turli fanlarni puxta egallaganligi tufayli alJome laqabini olgan. U Marvda 4 ta fan: hadisshunoslik, fiqh, arab tili grammatikasi va sheʼriyatidan dars bergan. Samʼoniynint yozishicha, u Marvda birinchi boʻlib hanafiya maz-habi boʻyicha toʻplam (jome) tuzgan, Marvda hamda Xuroson va Iroqning boshqa shaharlarida koʻplab shogirdlari boʻlgan.

Adabiyot 
 Kamoliddinov Sh. S, "Kitobalansab" Abu Sa’da Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993.

Manbalar
Nuhuft

Nuhuft (fors. — yashirin, hufiya) — Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻba.

Manbalar
Nyu...

Nyu... (ing. new — yangi) — inglizcha qoʻshma soʻzlar, asosan toponimlarning birinchi qismi boʻlib, "yangi" maʼnosini bildiradi (Mas, Nyu-York, Nyu-Deli).

Manbalar
Nyu-Bransuyk

Nyu-bransuyk - Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya, Atlantika okeani sohilida, Maydoni 72,9 ming km². Aholisi 756,6 ming kishi (2002), aksari qismi fransuz-kanadaliklar. Maʼmuriy markazi — Frederikton shahri Aholisining katta qismi shaharlarda yashaydi.

I.-B.ning yer yuzasi qir va payettekisliqdan iborat. Hududining 75% oʻrmon. Foydali qazilmalardan mis, nikel, qoʻrgʻoshin, rux, kumush rudalari konlari bor. Yogʻoch tilish, sellyu-lozaqogʻoz sanoati rivojlangan.

N.-B. hududiga dastlab, 1604-yilda fransuzlar borib oʻrnashgan. 1794-yildan Buyuk Britaniya mustamlakasi, 1867-yildan Kanada tarkibiga kirgan.

Manbalar 

 

Nyu-Bransuyk
Nyu-York (maʼnolari)

Nyu-york:

 Nyu-York — #REDIRECTNew York

Toponimlar
 Nyu-York — AQShning eng katta sanoat, moliya, savdo-transport hamda siyosiy va madaniy markazi, dunyodagi eng yirik shaharlardan biri.
 Nyu-York — AQShning shimoli-sharqidagi shtat, shu shtatda Nyu-York shahri joylashgan.
 Nyu-York — Ukrainaning Donetsk viloyatida joylashgan shahar tipidagi posyolka.
Nyukasl

Nyukasl — Avstraliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Yangi Janubiy Uels shtatida. Tasman dengizi sohilidagi port. Aholisi 479,3 ming kishi (1999). Avstraliyadagi yirik kumir havzasi markazi. Qora metallurgiya, kemasozlik, avtomobilsozlik, kimyo sano-ati korxonalari, universitet bor. N. porti orqali chetga koʻmir chiqariladi.

Manbalar
Nyukasl (shahar)

Nyukasl — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.-sharqiy qismida. Tayn-end-Uir metropoliten grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 283,5 ming kishi (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Tayn daryosining Shimoliy dengizga quyilish joyidagi port. Mamlakatning savdo-moliya va sanoat markazlaridan. Kema-sozlik va kema taʼmirlash, elektrotexnika sanoati korxonalari, universitet, fan va texnika muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 12—19-asrlarda qurilgan ratusha, qasr, sobor, temir koʻprik va boshqa saqlangan.

Manbalar
Nyukom Saymon

NYUKOM (Nyukomb, Newcomb) Saymon (Simon) (1835.12.3, Uollis, Yangi Shotlandiya — 1909.11.7 Vashington) — amerikalik astronom. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1869), London qirollik jamiyati aʼzosi (1877), Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1896). Garvard universitetini bitirgan (1858) Asli kanadalik, 1853-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan. Asosiy ilmiy ishlari katta sayyoralar harakatini oʻrganishga, astronomik doimiylarni aniqlashga, yulduzlarning aniq vaziyatlarini belgilab beruvchi kataloglar tuzishga oid. Aberra-sion vaqt, nutatsiya va pretsessiya doimiylarining N. tomonidan topilgan son qiymatlari hozir ham qoʻllaniladi. N. mohir fan targʻibotchisi ham boʻlgan. Uning mashhur "Umumiy maʼnodagi astronomiya", "Hammabop astronomiya" kitoblari nashr qilingan.

Manbalar
Nyumont mayning

"NYUMONT MAYNING" (ing. -yangi togʻ konlari) — jahondagi oltin qazib chiqaradigan va sotadigan yirik korporatsiya. Markaziy boshkaruv idorasi AQShning Kolorado shtata Denver shahrida. "N.M." 1921-yilda AKD1ning Delaver shtatida taʼsis etilgan. Faoliyatining dastlabki yillarida foydali qazilmalarni (asosan, nikel, mis, kumush, oltin, kumir va boshqalar) qidirish, kdzib olish va ishlab chiqarish bilan shugʻullangan.

20-asrning 80-yillaridan boshlab korporatsiya oltin ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. 2002-yilda bir yilda oltin ishlab chiqarish hajmini 270 t ga, mis ishlab chiqarishni 8 mln. t ga yet-kazib, dunyoda 1-oʻringa chiqib oldi. Korporatsiya oʻz faoliyati davomida ishlab chiqarishni kengaytirishga, yangi konlarni qidirib topishga, rudadan ajratib olinadigan oltin miqdorini koʻpaytirishga, ishlatiladigan texnika va texnologiyani takomillashtirishga katta eʼtibor beradi. Natijada 1 unsiya (31,4 g) oltin ishlab chiqarish tannarxini jahondagi eng past miqsorga — 175 dollarga pasaytirishga erishdi. Korporatsiya konlari AQShning Shimoliy Nevada va Kaliforniya shtatlari, Peru, Indoneziya, Avstraliya, Meksikada joylashgan. Oʻzbekistonda "Zarafshon—Nyumont" qoʻshma korxonasini tashkil etgan.

"N.M." har yili jahon bozorida 1,4 mlrd. AQSH dollari miqdorida oltin sotadi. Jami ishchixizmatchilar soni 10 mingdan ziyod.

Manbalar
Nyuton (oʻlchov birligi)

Nyuton — Xalqaro birliklar tizimi SI da kuch va ogʻirlik oʻlchov birligi:  bilan belgilanadi. 1 kg massali jismga 1 m/s2 tezlanish bera oladigan kuchga teng. Isaak Nyuton sharafiga qoʻyilgan.

Manbalar 

SI hosilaviy birliklari
Nyuton binomi

Nyuton binomi - ikki qoʻshiluvchi yigʻindisining ixtiyoriy butun musbat darajasini qoʻshiluvchilar darajalari yigʻindisi koʻrinishda ifodalovchi formula. Binomial koeffitsiyentlari arifmetik uchburchak tashkil qiladi.

Nyuton binomi formulasi I. Nyutondan ancha avval ham maʼlum boʻlgan. Masalan, Umar Xayyom (11 — 12-asrlar), Jamshid Koshiy (14—15-asrlar) binomial koeffitsiyentlarni hisoblash qoidasini bilganlar. I. Nyuton esa binom yoyilmasini ixtiyoriy koʻrsatkich uchun umumlashtirgan. Nyuton binomi matematik analiz, sonlar nazariyasi, ehtimollar nazariyasi va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Nyuton suyuqligi

Nyuton suyuqligi - I. Nyutonning qovushqoq ishqalanish qonuniga muvofiq oqadigan qovushqoq suyuklik. Laminar oqimda h=P/Q qovushqoklik-ka ega boʻladi, bunda, R — oqish, sil-jish tezligi, Q — laminar oqim tez-ligi gradiyenti, h — suyuqlik moleku-lyar tabiatiga bogʻliq fizik-kimyoviy doimiy kattalik. Suyuq holatdagi barcha molekulyar moddalar, ularning aralashma va eritmalari (suv, metall eritmasi, tuzlar, shisha va h.k.) N. era kiradi. R va Q kattaliklari kichik su-yuqliklar N.s boʻlmaydi, bunday suyuqliklarga polimerlar eritmasi, yum-shash temperaturasidagi shisha va h.k. kiradi.
Kopchilik suyuqliklar qovushqoqlik  tezlik gradiyentiga bogliq bolmaydi

Manbalar