MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vositachi usuli

Vositachi usuli - oʻsimliklar seleksiyasidagi usullardan biri; ikki tur oʻsimlikning chatishmasligini uchinchi tur oʻsimlik yordamida bartaraf etish. Mas., agar A va V oʻsimlik turlari oʻzaro chatishmasa, u holda A tur oʻziga yaqin S tur bilan chatishtiriladi, olingan duragayni esa V tur bilan chatishtiriladi. V.u.ni birinchi boʻlib I.V. Michurin ishlab chiqqan va amalda tatbiq etgan. V.u. gʻoʻza seleksiyasida geografik uzok, tur ichida duragaylashda turlarning chatishmasligini bartaraf etish usullaridan biridir. Vositachi sifatida geterozigotali informatsiyaga ega duragaylarning birinchi boʻgʻinidan foydalanganda V.u. samarali boʻladi. Meksika gʻoʻzasini afrika-osiyo gʻoʻzasi bilan chatishtirib olingan bepusht duragayning xromosomalar yigʻindisini ikki karra koʻpaytirib, harknes diploid gʻoʻzasi bilan erkin chatishadigan geksaploid shakli yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vositachilik

Vositachilik (diplomatiyada) — ikki yoki bir necha davlatlar oʻrtasida muzokaralar olib borilishini yoʻlga qoʻyish va muzokaralar jarayonida ishtirok etib, ular muvaffaqiyatini taʼminlovchi vositalardan biri. V. vazifasini, odatda, nufuzli davlatlar, xalqaro tashkilotlar vakillari bajaradilar. Mashʼum "sovuq urush" tugallanib, Sharq bilan Gʻarb oʻrtasidagi munosabatlarda muxolifliqdan muloqotlarga oʻtilishi sharoitida mahalliy mojarolarni tinch yoʻl bilan hal qilish uchun V.dan keng foydalanilmoqda. Mas., BMTning , BMT Bosh kotibi, uning muovinlari, maxsus vakillari va maʼlum maqsadlarda tuzilgan missiyalari V. faoliyati tufayli turli mintaqalar (Afrikada — Angola va Namibiya, Lotin Amerikasida — Nikaragua va Salvador, Osiyoda — Kampuchiya, Yevropada — Bosniya)-da yuz bergan qurolli mojarolar toʻxtadi, Yevropa Ittifoqining qator aʼzolari, AQSH va Rossiya vakillaridan iborat sobiq Yugoslaviya boʻyicha aloqa guruhi Bosniya va Gersegovinada sodir boʻlgan urushni tugallashga erishdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zayniddin Vosifiy

Zayniddin Vosifiy (taxallusi; asl ismi Zayniddin Mahmud ibn Abduljamil) (1485/86, Hirot - 1551 yoki 1566, Toshkent) — adib. Munshiy oilasida tugʻilgan. V. arab tili, adabiyot, fiqh va b. bilimlarni puxta egallagan. Hirotda Shoxrux madrasasida tahsil koʻrgan (1511 y.gacha). Husayn Boyqaroning oʻgʻli Faridun Husaynga kotiblik, boshqa oʻgʻillariga muallimlik qilgan. 16 yoshida Navoiy bilan tanishgan. Ijodini Hirotda, Navoiy adabiy maktabida boshlagan. Shoh Ismoil taʼqibidan qochib, Movarounnahrga ketgan. Samarqand, Buxoroda yashagan (1512—15), soʻng Farqat (hoz. Parkent), Toshkent, Shahrisabzga sayohat qilgan. 1518 yilda Keldi Muhammadxon (Sulton Muhammad) tomonidan Shohruxiyaga chaqirilgan, 1525 yildan umrining soʻnggi yillarigacha Toshkentda yashagan.

V. Keldi Muhammadxonning Xurosonga yurishlarida qatnashgan (1528—29). 1540 yildan Baroqxon saroyida davlat hujjatlarini tuzgan.

V.ning ijodiy faoliyati 12—13 yoshidayoq boshlangan. Nasrning koʻpgina turlarida (maktub, ariza, hikoya kabi), badiiy, sajʼ uslubida yaxshi ijod qilgan. Rang-barang tashbehlar ishlatishdagi, ayniqsa muammo sanʼatidagi mahoratiga Alisher Navoiy yuqori baho bergan. V.ning bir qancha sheʼriy va nasriy asarlarini oʻz ichiga olgan "Badoyeʼ ul-vaqoe" ("Nodir voqealar", 1-qism, 1517—18; 2-qism, 1539) kitobida Xuroson, Movarounnahr, Turkiston va Erondagi 1532 y.gacha boʻlgan davrdagi ilmiy, adabiy, tarixiy va madaniy hayot aks ettirilgan. Ibn Sino, Jomiy, Navoiy, shuningdek Qosim Ali Qonuniy, Chaqar, Changiy, Us tod Hasan Udiy, Hofiz Basir, Us tod Shayxi Noyi kabi musiqashunoslar, ayrim davlat arboblari haqida muhim maʼlumotlar keltirilgan. Kitob Oʻrta Osiyo xalqlari tarixi va madaniyati haqida muhim manba hisoblanadi. Akad. B.L.Dorn, V.V. Bartold, prof. Yakubovskiy, Bertels, Ayniy va b. oʻz ilmiy tadqiqotlarida undan foydalanganlar. Mazkur asarda Toshkent va uning viloyatidagi siyosiy voqealar, adabiy muhit, xususan unda shoirlar, adiblar toʻplanishib mushoiralar oʻtkazgan Kaykovus chorbogʻi haqida qiziqarli voqealar bayon kilingan. Chorbogʻ shahar qoʻrgʻonidan tashqarida boʻlib, V. u yerda xon va sultonlar uchun shifoxona boʻlganligini ham yozgan. Toshkent va uning atrofida yashab ijod ettan shoirlar, rassomlar, xatgotlar va b. mashhur kishilar haqida, viloyat hududida foydalanib turilgan temir va feruza konlari toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan.

"Badoyeʼ ul-vaqoe"ning 83 baytdan iborat masnaviysida Toshkentning goʻzalligi, bogʻ-rogʻlari, havosi va zilol suvlari madh etilgan.

V. imom Qaffol Shoshiy maqbarasi eshigidan kiraverishda oʻng tomonga dafn etilgan.

As.: Badoyeʼ ul-vaqoe (Nodir voqealar; tarjimon N. Norkulov), T., 1979.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mamlakat Vosiqova

Vosiqova Mamlakat Sobirovna (1924. 25. 12 - Toshkent - 1997.12.1) -huquqshunos olima, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yurist (1974). Yuridik fanlari doktori (1978), professor (1986). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Adliya vazirining oʻrinbosari (1952—57), Oʻzbekistan Oliy Sudi raisining oʻrinbosari (1957—60). Oʻzbekiston Oliy Kengashi Prezidiumida yuridik boʻlim mudiri (1960—64), Oʻzbekiston Vazirlar Kengashi huzuridagi yuridik komissiya raisi (1964—70). Oʻzbekiston Adliya vaziri (1970—84). 1984-yildan Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida huquq asoslari kafedrasi mudiri. Uning bevosita ishtiroki va rahbarligida koʻp jildli qonunlar toʻplami va qonunlar majmuasi (1984) hamda oʻzbek tilida fuqarolik, jinoyat, jinoyat-protsessual, nikoh va oila kodekslariga sharxlar tayyorlanib nashr etilgan. "Shuxrat" medali bilan taqdirlangan (1994).

Manbalar
Vostok

Vostok — 1) Yer atrofidagi orbitada uchish uchun sobiq Ittifoqda yaratilgan bir kishilik kosmik kema (KK)larning nomi. "V."da 1961-yil 12 aprelda kosmonavt-uchuvchi Yuriy Gagarin dunyoda birinchi marta kosmosga parvoz qildi. KK Boyqonur kosmodromidan uchirildi. Yer atrofini bir marta aylanib, Yerga qoʻndirildi. Orbita perigeyi bal. 181 km, apogeyi bal. 327 km. "V." KKsi sfera shakldagi qoʻndiriladigan apparat (bu qism ayni vaqtda kosmonavt kabinasi ham hisoblanadi), bort apparatlari va tormozlaydigan harakat qurilmasi joylashtirilgan qismlardan iborat. KK oxirgi bosqichining uchiruvchi raketa bilan birga umumiy ogʻirligi 6,17 t, uz. 7,35 m, uchiruvchi raketasiz sof ogʻirligi 4,73 t, qoʻndiriladigan apparatning ogʻirligi 2,4 t va diametri 2,3 m. 1961 — 1963-yillarda 6 ta "V." 6 kosmonavtni kosmosga olib chikdi; 2) sobiq Ittifoqda KKlarni uchiradigan 3 pogʻonali eltuvchi raketa; uchala pogʻonada ham suyuq yonilgʻi ishlatiladi.

Manbalar
Votkinsk

Votkinsk - Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar (1935 yildan) Votka va Sharkan daryolari sohilida (Kama havzasi). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 104,7 ming kishi (1999). Votkinsk qad. metallsozlik zavodlari yonidagi qishloq oʻrnida vujudga kelgan (1759). Votkinsk rus kompozitori P. I. Chaykovskiyning vatani. Votkinskda mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, P. I. Chaykovskiy uymuzeyi bor. V.dan 30 km uzoqlikda, Kama daryosida Votkinsk GES qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Votum

Votum (lot. votum — xohish, iroda) — saylov yoki vakolatli muassasada saylovchilar koʻpchiligi tomonidan ifodalangan yoxud qabul qilingan fikr yoxud qaror. V.ning bir necha turlari mavjud:Ishonch V. i — parlament boshqaruv tizimi amalda boʻlgan davlatlar parlament amaliyotida qoida tariqasida hukumat yoki ayrim vazirning siyosiy yoʻli, muayyan tadbiri yoki qonun loyihasining quyi palata tomonidan maʼqullanishi. Ishonch V.i toʻgʻrisidagi masalani qoʻyish tashabbusi bilan hukumatning oʻzi, parlament fraksiyalari yoki deputatlar guruxlari chiqishi mumkin. Ishonchsizlik V.i— parlament boshqaruv tizimi amadda boʻlgan davlatlar parlament amaliyotida qoida tariqasida hukumat yoki ayrim vazirning siyosiy yoʻli, muayyan tadbiri yoki qonun loyihasining quyi palata tomonidan nomaʼqul deb topilishi. Mazkur V. toʻgʻrisidagi masala hukumatning oʻzi, parlament fraksiyalari yoki deputatlar guruhlarining tashabbusi bilan qoʻyiladi. Hukumatga ishonchsizlik V.i bildirilishi amalda hukumatning isteʼfoga chiqishiga va yangi hukumat tuzilishiga (yaʼii siyosiy tanglikka) yoxud parlament (quyi palata) tarqatib yuborilishiga hamda muddatidan avval parlament saylovlari oʻtkazilishiga sabab boʻladi. Maj-buriy V. — ayrim mamlakatlarda muomalaga layoqatli barcha fuqarolarning davlat hokimiyati organlariga saylovlarda, albatta, qatnashishini talab etuvchi yuridik majburiyat. Plyural V. — ayrim mamlakatlarda saylovchilarning muayyan toifalari saylovlarda 2 yoki undan ortiq ovozga ega boʻlishini taqozo etadigan tartib. Saylov V.i — parlament, prezident, munitsipalitetga saylovlar boʻyicha yakuniy natijalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Votchina

Votchina — 1) Rossiyada yer egaligining merosiy ravishda oʻtadigan qad. turi. 10—14-asrlar (knyaz, boyar, monastir V.si ), 13—15-asrlarda yer egaligining hukmron shakli. 15-asr oxirida pomestega qarshi turgan, lekin 16—17-asrlarda u bilan yaqinlashib, 18-asr boshida birlashib ketgan va yangi tur imeniye vujudga kelgan. Keyinchalik V. — har qanday feodal yer egaligi. 2) Rossiya tarixiy adabiyotlarida feodal yer egaligi majmuasi va u bilan aloqador tobe dehqonlarga boʻlgan huquqlarni anglatuvchi termin. V. sinonimlari — senoriya, manor, pomeste.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vofurush

Vofurush (fors, vo — ochiq, furush — sotuvchi) — 1) Turkistonda 20-asr boshlarigacha bozor va guzarlarda poyabzal sotuvchi doʻkondor. V.lar, odatda, mahsi, kovush, etik sotishgan, baʼzan oʻzlari ham poyabzal tayyorlashgan, kosiblardan arzon-garovga olib, qimmatroq narxda sotishgan. Xususiy hunarmandchilik davrida Turkiston bozorlarida V.lik avj olgan edi; 2) baʼzi shaharlarda, xususan Toshkentda egar olib sotuvchi doʻkondor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyaga yetmaganlar

Voyaga yetmaganlar — amaldagi OʻzR qonunchiligiga koʻra, 18 yoshga yetmagan fuqarolar. V.ye.ni tarbiyalash vazifasi — davlat burchi, fuqarolarning esa konstitutsiyaviy majburiyati hisoblanadi. OʻzR Konstitutsiyasida fuqarolar kabi V.ye.ning bilim olish, mehnat qilish, dam olish, mulqdor boʻlish kabi huquqlari taʼminlangan (36,40,41-moddalar). Oʻzbekiston Respublikasi FKda 14 yoshdan 18 yoshgacha boʻlgan V.ye.ning muomala layoqati belgilangan, ular ota-onalari, farzandlikka oluvchilari va homiylari roziligisiz mustaqil ravishda: 1) oʻz ish haqi, stipendiyasi va b. daromadlarini tasarruf etish; 2) fan, adabiyot yoki sanʼat asarining , ixtironing yoxud oʻz intellektual faoliyatining qonun bilan qoʻriqlanadigan boshqa natijasining muallifi huquqini amalga oshirish; 3) qonunga muvofiq kredit muassasalariga omonatlar qoʻyish va ularni tasarruf etish; 4) mayda maishiy bitimlarni hamda boshqa bitimlarni tuzishga haqpi ekanligi koʻrsatilgan, boshqa bitimlarni ular oʻz ota-onalari, farzandlikka oluvchilari yoki homiylarining yozma roziligi bilan tuzadilar. Ular roziligiga binoan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanayotgan yoki mehnat shartnomasi boʻyicha ishlayotgan 16 yoshga toʻlgan V.ye. muomalaga toʻla layoqatli deb eʼlon qilinishi mumkin (27-, 28-, 29-moddalar). V.ye. mehnatga oid munosabatlarda katta yoshdagi xodimlarga tenglashtiriladi, lekin mehnat muhofazasi, ish vaqgi, taʼtillar berish va b. mehnat shartlari boʻyicha qoʻshimcha imtiyozlardan foydalanadi. OʻzR Mehnat kodeksida 18 yoshga toʻlmagan shaxslarni ishga qabul qilishdagi kafolatlar, ularning mehnatga oid huquqlari va h.k. belgilab berilgan (239—247-moddalar). V.ye.ning jinoiy ishlarini yuritishda maxsus qonun meʼyorlari orqali qoʻshimcha huquqlar kafolatlangan (qarang Voyaga yetmaganlar javobgarligi). OʻzR Vazirlar Mahkamasi, viloyat, shahar va tuman hokimliklari huzurida Voyaga yetmaganlar ishi bilan shugʻullanuvchi komissiyalar tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyaga yetmaganlar javobgarligi

Voyaga yetmaganlar javobgarligi — 18 yoshga to'lmasdan jinoyat sodir qilgan shaxslarning javobgarligi, jinoyat qonuniga binoan tayinlanadigan, qat'iy cheklangan jazo turlari. O'zR jinoyat qonunida voyaga yetmaganlar sodir etadigan jinoyatlarning o'ziga xos xususiyatlari va b. holatlari e'tiborga olinib, alohida javobgarlik belgilangan. Bular: a) jarima; b) axloq tuzatish ishlari; v) qamoq; g) ozodlikdan maxrum qilish jazolaridan biridir. Ular jinoyatning turi va harakteriga qarab tayinlanadi va voyaga yetmaganlarga nisbatan jazoning boshqa turlari, qo'shimcha jazolar tayinlanishi mumkin emas (O'zR JK, 81-modda). Voyaga yetmasdan jinoyat sodir qilgan shaxslarga nisbatan tayinlanadigan jazo miqdori va muddatlari ancha qisqartirilgan. Axloq tuzatish ishlari 1 oydan 1 y. gacha muddat doirasida belgilanadi va bu jazoni o'tash uchun mahkumni o'zi yashayotgan joydan boshqa joylarga jo'natish mumkin emas. Qamoq jazosi 1 oydan 3 oygacha muddat doirasida tayinlanadi. Ozodlikdan mahrum qilish muddati ham voyaga yetmaganlar yoshi va jinoyatning ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab belgilanadi: u 16 yoshga to'lmaganlarga — uncha og'ir bo'lmagan jinoyat uchun — 3 y.gacha; og'ir jinoyat uchun — 6 y.gacha; o'ta og'ir jinoyat uchun — 10 y.gacha; 16 yoshdan 18 yoshgacha bo'lganlarga — uncha og'ir bo'lmagan jinoyat uchun — 4 y.gacha; ogir jinoyat uchun 7— y.gacha; oʻta ogʻir jinoyat uchun — 10 y.gacha muddat doirasida tayinlanadi va har qanday holda bu muddatlardan chetga chiqilishi mumkin emas (OʻzR JK 85- va 86-moddalari). Sud tomonidan ozodlikdan mahkum etishga hukm qilingan voyaga yetmaganlar jazoni Voyaga yetmaganlar tarbiya koloniyasida oʻtaydi. Voyaga yetmaganlarni javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilishning alohida qoidalari tadbiq qilinadi.

Shuningdek, jinoyati uchun 3 y.dan koʻp boʻlmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilingan yoki undan ham yengilroq boshqa jazo olgan voyaga yetmaganlarni sud javobgarlikdan yoki jazodan ozod qilib, jinoiy jazo hisoblanmagan quyidagi majburlov choralarini qoʻllashi mumkin: a) sud belgilaydigan shaklda jabrlanuvchidan uzr soʻrash; b) 16 yoshga toʻlgan shaxs zimmasiga yetkazilgan zararni oʻz mablagʻi hisobidan yoki mehnati bilan toʻlash yoki zararni bartaraf qilish majburiyatini yuklash; v) voyaga yetmaganni maxsus oʻquvtarbiya muassasasiga joylashtirish. Uning jinoyatlari haqidagi ishlarni yuritish tartibi umumiy qoidalar, shuningdek Oʻzbekiston Respublikasi JPK 548—564-moddalari asosida belgilanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     
→
Voqeanavis

Voqeanavis — 1) musulmon Sharki mamlakatlarida saroy mansabi. V. lar hukmdor topshirigʻiga binoan mamlakatda boʻlib oʻtgan barcha voqealarni kunma kun yozib borishgan. Shuningdek, elchilar huzurida ham V. mansabi boʻlgan, u safar kundaliklarini va elchixonadagi barcha yozuv-chizuv ishlarini olib borgan. Mas., Avrangzebning Buxoroga kelgan elchisi Zabardastxon huzurida Xoja Abdulmaʼoniy Balxiy V. mansabida boʻlgan. 2) Rasmiy yoʻl bilan qoʻyilgan maxfiy kuzatuvchi, aygʻoqchi, josus.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voqelik

Voqelik — tabiiy va ijtimoiy-tarixiy hodisalarni ifodalovchi obʼektiv reallik. Keng maʼnoda mavjud olamni, dunyoni, borliq mazmunini ifodalasa, tor maʼnoda tayin predmet, hodisa, jarayonlarni anglatadi. Falsafa tarixida V. turlicha talqin etilgan. Xususan oʻrta asr falsafasida ilohiyot bilan bogʻlab tushuntirilgan: 16—17-asr faylasuflari (T. Gobbs, R. Dekart) V.ni fazo va vaqtda" mavjud moddiylik sifatida talqin etdilar. V.ni mantiqiy bilishning muhim bosqichi deb hisoblagan Gegel, V. — oʻz-oʻzini anglashga intilgan mutlaq gʻoyaning muayyan holati, mohiyat va mavjudlikning birligidir, deb tushuntiradi. V.ka dialektik yondashish, uni bir butunlikda, umumiy va oʻzaro aloqadorlikda tekshirish undagi muhim yoʻnalish, bogʻlanishlarni anglashga imkon beradi. V.ni haqiqiy baholash, undan toʻgʻri xulosalar chiqarish V.ni oʻzgartirishning garovi sanaladi. Hayot jarayonlarini sinchkovlik bilan kuzatish va oʻrganish orqali V. mohiyatini toʻgʻri tushunish, uning rivojlanish tendensiyasini aniqlash, kelajakni oldindan koʻra olish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voha tuproqlari

Voha tuproqlari — sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi tuproqlar. Keng daryo vodiylari, togʻlararo soyliklar va togʻ etaklarining nishab tekisliklaridagi vohalarda tarqalgan. Oʻrta Osiyo V. t. qadimdan dehqonchilik qilib kelinayotgan hududlardagi tuproqlarning asosiy qismini tashkil etadi.

Sugʻorma dehqonchilik taʼsirida V. t. mutlaqo yangi belgilarga ega boʻlib boradi. Sugʻoriladigan yerlarga beriladigan suv bilan birga oziq moddalarga boy oqiziqlar keladi. Amudaryo suvlaridagi oʻrtacha yillik oqiziqlar miqdori Termiz sh. yonida 206 mln. t, Nukus sh. yonida esa 104 mln. t ni tashkil etadi. Oqiziqlarning asosiy qismi kanallarda choʻkib qoladi, shuning uchun sugʻorish shoxobchalarini tez-tez tozalab turish zarurati tugʻiladi. Zarafshon daryosi havzasidagi dalalarga sugʻorish suvi bilan birga har yili gektariga 10,8 — 17,8 t gacha oqiziq jinslar, jumladan, oʻrtacha 2350 kg/ga SaSO3 485 kg/ga K2O va 0,41 kg/gacha R2O5 oqib keladi. Sugʻoriladigan yerlarga kelib tushadigan agroirrigatsion yotqiziqlar miqdori yiliga 0,8—1,3 mm ga ortadi. Samarqand, Buxoro, Murgʻob va Xorazm singari qad. vohalardagi bunday yotqiziqlar qalinligi 1—2 m va undan ortiq.

Morfologik tuzilishi, agrokimyoviy, agrofizik, biologik xususiyatlari va meliorativ holatiga koʻra Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalaridagi V. t. turli tiplarga, yaʼni choʻl mintaqasining oʻtloqi-voha, botqoqivoha va taqirli-voha tuproqlariga, sur tuproqlari mintaqasining oʻtloqivoha, botqoqi-voha va sur tuproqli-voha tuproqlari tipiga mansub. Agroirrigatsion yotqiziqlar qalinligiga koʻra: yupqa (35— 50 sm), oʻrtacha (70—80 sm) va juda qalin (1 m dan koʻp) boʻlgan tuproqlarga ajratiladi.

V. t.ning paydo boʻlish jarayoni oʻziga xos zonal belgilarga ega. Bu jarayonni ikki asosiy bosqichga boʻlish mumkin. Birinchi bosqichda V. t.ning tabiiy belgilari (qoʻriqlik) saqlanib qoladi. Masalan, haydash va sugʻorish taʼsirida tusi, qalinligi, strukturasi, chimli va chim osti qatlamlarining joylanishi turlicha boʻlgan sur tuproqlardan zichligi, mexanik tarkibi deyarli bir xil, kulrangroq haydalma va yanada zichroq haydov osti qatlamlar shakllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bahodirov M., Tuproqshunoslik, T., 1971; Ermatov A. Q., Sugʻoriladigan dehqonchilik, T., 1983.

Abdurahim Ermatov.
     

Tuproqshunoslik
Voha chigirtkasi

Voha chigirtkasi, italiya chigirtkasi (Calliptamus italicus L.) — chigirtkalar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Erkagi tanasining uz. 14,5—24 mm, urgʻochisiniki 24—41 mm. Baquvvat tanasi toʻq qoʻngʻirdan och kulrang yoki sargʻish kulranggacha. Tuxumli koʻzachasining kattaligi 14—41 mm boʻlib, koʻpincha uvatlarga, dala, yoʻl chetlari, partav yerlardagi chimga qoʻyadi. Yevropa, Shim. Afrika, Xitoy, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Janubiy Oltoy oʻlkasi, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. V.ch. shuvoq-boshoqli oʻsimliklar oʻsadigan choʻllarga xos. Juda koʻpayib ketgan yillari gʻoʻza, dukkakli, poliz, boshoqli va b. ekinlarga zarar keltiradi (yana q. Chigirtka).

Manbalar  

Biologik turlar
Abdurahmon Vohid

Vohid Abdurahmon (1940.4.8, Jom-bang) — Indoneziyaning sobiq prezidenti (1999—2001). Jombangdagi islom maktab-internati (1964), Qohiradagi Al-Azhar universiteti va Bagʻdod universiteti (1970)ni tugatgan. Mehnat faoliyatini Jombang islom maktabida muallimlikdan boshlagan. 1972-yildan Jombangdagi Hoshim Ashuari universitetining ilohiyot fakultetida lektor va dekan, 1974—84 yillarda Jombang, soʻngra Jakartadagi islom internat maktabi direktori; ayni vaqtda Nahdat ul-Ulamo nohukumat islom tashkiloti aʼzosi, shu tashkilot Oliy diniy kengashining birinchi kotibi (1978—84); 1984 yildan tashkilot raisi. 1999 yil oktabrdan Indoneziya Respublikasi prezidenti. Xalq uygʻonish partiyasi asoschisi (1998).

Manbalar 

Prezidentlar

7-sentabrda tugʻilganlar
1940-yilda tugʻilganlar
30-dekabrda vafot etganlar
2009-yilda vafot etganlar
Vosit Vohidov

Vosit Vohidovich Vohidov (1917-yil 13-dekabr, Turkiston — 1994-yil 1-iyun, Toshkent) — jarroh, Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi akademik (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967). ToshMIni (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi) tugatgan (1939). ToshMI umumiy jarrohlik kafedrasi mudiri (1963-1975). 1975-yildan Toshkent jarrohlik ilmiy markazi direktori, ToshMI gospital xirurgiya kafedrasi mudiri. Asosiy ilmiy ishlari koʻkrak va qorin boʻshligʻi aʼzolari, yurak-tomir kasalliklari diagnostikasi va ularni jarrohlik yoʻli bilan davolashni takomillashtirishga bagʻishlangan. V. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib yurak, oʻpka, qon tomirlar va qiziloʻngachda operatsiyalar oʻtkazgan. Jahon jarrohlar assotsiatsiyasining haqiqiy aʼzosi (1971-yildan), „Oʻzbekiston tibbiyot jurnali“ bosh muharriri (1979—92). Toshkent jarrohlik ilmiy markazi, Toshkent shahri koʻchalaridan biri Vosit Vohidov nomi bilan ataladi.

Manbalar 

Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Shavkat Vohidov

Shavkat Vohidov (1932.11.10, Samarqand — 03.11.2008) — fizik olim, Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), "Koinot" ilmiy ishlab chiqarish boshqarmasi Bosh direktori (1980-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Kosmonavtika federatsiyasi prezidenti (1987-yildan), iqtidorli maktab oʻquvchilari Xalqaro aerokosmik maktabi tashkilotchisi va rahbari (1990-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, kosmonavtika, spektroskopiya, kristallografiya, radiotexnika va aloqa, asbobsozlikka oid. V. rahbarligida orbitadagi sunʼiy yoʻldoshlarga meteorlar, fazodagi chiqindilar yoki maxsus jismlar bilan taʼsir koʻrsatilganda shu hodisa qachon va qayerda sodir boʻlganligidan xabar beradigan ixcham yoʻldosh, shuningdek tabiiy ofatlar (sel, qor uyumining koʻchishi va b.) yuz berishidan xabar beradigan va oldini oladigan asboblar, qishloq xoʻjaligi uskunalari yaratildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi akademik
Hamid Vohidov

Hamid Fozilovich Vohidov (1925.10.12, Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumani — ????) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), falsafa fanlari doktori (1971), professor (1973), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent yuridik institutini tugatgan (1950). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti falsafa va estetika kafedrasi mudiri (1961—1979), Toshkent Davlat Universiteti falsafa kafedrasi mudiri (1979). Markaziy muzey Toshkent filialining direktori (1979—88). 1988-yildan Toshkent davlat sanʼat institutining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori va falsafa kafedrasining professor Ilmiy ishlari Urta Osiyo xalkdarining ijtimoiy-siyosiy va falsafiy fikri tarixi, maʼrifatparvarlik gʻoyalari muammolariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar  
 Hamid Vohidovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari