MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
MONUA

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Angolada kuzatuvchilar missiyasi ― 1997-yil 30-iyundagi United Nations Security Council Resolution 1118 rezolyutsiyasiga muvofiq Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi tomonidan tashkil etilgan. Angoladagi tinchlik jarayoni muvaffaqiyatsizlikka uchragani uchun BMT Bosh kotibi BMT Xavfsizlik Kengashiga MONUA mandati uzaytirilmasligi haqida maʼlum qildi. Missiya 1999-yil 26-fevralda United Nations Security Council Resolution 1213 shartlariga muvofiq rasman tugatildi.

MONUA Angoladagi soʻnggi tinchlikparvar missiyasi boʻlib, undan oldin yana uchta tinchlikparvar missiyasi boʻlgan: UNAVEM I, II va III.

Angoladagi fuqarolar urushi 1974-yildan 2002-yilgacha davom etgan va Afrikadagi eng uzoq davom etgan mojarodir. 1988-yildan beri Moviy dubulgʻalilar Angolada prezident Xose Eduardo dos Santos tegishli boʻlgan UNITA va MPLA kommunistik harakati oʻrtasidagi mojaroda kuzatuvchilar sifatida ishtirok etishdi.

Missiyaning boshida 1997-yilda BMT tinchlikparvar kuchlari 17 mamlakatdan taxminan 3500 askar, kuzatuvchi va politsiya xodimlaridan iborat edi. 1999-yilda bu raqam 400 taga kamaydi. Oʻn yetti nafar MONUA xodimi mojaroda halok boʻldi.

Oʻshandan beri MONUA faoliyati toʻxtatildi, BMT tinchlikparvar kuchlari Angolada endi yoʻq.

Yana qarang 

 Angoladagi fuqarolar urushi
 BMTning tinchlikparvar missiyalari va operatsiyalari roʻyxati

Manbalar

Havolalar 
 United Nations Observer Mission in Angola (MONUA)
Afrikada 1990-lar
Boeing 777

Boing 777 — Boing Tijorat Samolyotlari tomonidan ishlab chiqilgan Amerikaning uzoq masofali keng fyuzelyajli samolyotidir. 777 soni Boingning boshqa keng fyuzelyajli samolyotlari, ikki dvigatelli 767 va toʻrt dvigatelli 747 samolyotlaridan farqlanib turishi uchun qoʻllaniladi. Bu samolyot 8 ta yirik aviakompaniyalar bilan maslahatlashgan holda ishlab chiqilgan va 1990 — yil yanvar oyida boʻlib oʻtgan birinchi uchrashuvda eʼtiborga olinib, 1990-yil 14-oktabrda United Airlines buyurtmasi bilan ishga tushirilgan. Uning ilk prototipi 1994-yil 9-aprelda ishlab chiqarilgan va birinchi marta 1994-yil 12-iyunda parvoz qilgan. Uzoqroq masofali variantlar 2000-yil 29-fevralda sotuvga chiqarildi va birinchi marta 2004-yil 29-aprelda yetkazib berildi.

U oʻnta oʻrindiqli joyga ega boʻlib, odatda 301 dan 368 yoʻlovchiga moʻljallangan 3 toifali sigʻimga ega. U katta diametrli turbofan dvigatellari, har bir asosiy qoʻnish moslamasida oltita gʻildirak, toʻliq dumaloq fyuzelyaji va pichoq shaklidagi quyruq konusi bilan mashxurlikka ega. Boing 777 simli boshqaruvga ega birinchi Boeing samolyotidir. U dastlab Airbus A340 va McDonnell Duglas MD-11 bilan raqobatlashdi, ikkalasi ham hozirda ishlab chiqarilmayabdi va 2012-yil holatiga koʻra Airbus A350 va A330-900 bilan raqobatlashadi.

Maksimal uchish ogʻirligi 545,000-660,000 lb (247-299 t) boʻlgan original Boing 777 ikkita fyuzelaj uzunligida ishlab chiqarilgan: Ushbu 777 klassika General Electric GE90, Whitney PW4000 yoki Rolls-Royce Trent 800 dvigatellari tomonidan quvvatlangan. Uzoq masofali 777-300ER, 2004-yilda, ultra uzoq masofali 777-200LR 2006-yilda va 777F yuk tashuvchisi 2009-yilda xizmat koʻrsata boshlagan. 2013-yil noyabr oyida Boingning  -8 va -9 versiyalari ishlab chiqilishi eʼlon qilindi, ularning ikkalasi ham qanot uchlari yigʻiladigan kompozitga va General Electric GE9X dvigatellariga ega.

777 boshqa keng fyuzelyajli samolyotlarga qaraganda koʻproq buyurtma qilingan va yetkazib berilgan. Aprel 2022-yil holatiga koʻra, 60 dan ortiq mijoz barcha turdagi 2108 ta samolyotga buyurtma bergan, 1683 tasi yetkazib berilgan. Eng keng tarqalgan va muvaffaqiyatli varianti 777-300ER boʻlib, 838 ta ushbu samolyotga buyurtma berilgan va 832 tasi yetkazib berilgan. 2018-yilning mart oyiga kelib, 777, Boiing 747 ni ortda qoldirib, eng koʻp ishlab chiqarilgan keng fyuzelyajli Boing samolyotiga aylandi. 2018-yil holatiga koʻra,, 163 ta samolyot bilan Emirates eng yirik operator edi. 2021-yil holatiga koʻra , 777 samolyoti 31 aviahalokat va hodisalarda ishtirok etgan, shu jumladan, 8 ta korpusda yoʻqotishlarga uchragan (5 tasi parvoz paytida va 3 tasi yerda), 541 tasi halok bilan tugagan va 3 ta samolyot oʻgʻirlab ketilgan.

MANBALAR 

1. Boing Buyurtma va yetkazib berishlar (har oy yangilanadi) Boing Kompaniyasi. Aprel 30, 2022. 2022-yil 10-mayda olindi.

2. Boing Buyurtma va yetkazib berishlar (har oy yangilanadi) Boing Kompaniyasi. Iyul 31, 2022. 2020-yil 11-avgustda olindi.
Passam

Passam (ingliz. passam) — Nigeriyaning sharqiy qismida, asosan Kpasam qishlogʻida va uning atrofida yashovchi odamava-ubangi xalqi, ular Benue daryosining janubida, Jalingo shahridan shimoli-sharqda va Yola shahridan gʻarbda joylashgan. Numan avtomagistrali — Jalingo (Adamava shtatining Numan tumani [en]). Mumuye , Yendang, Vaka, Teme, Kumba, Bali, Gengle va Kugama xalqlari til va madaniyat jihatidan passam xalqiga eng yaqin — ularning yashash joylari Passam etnik hududidan janubda joylashgan.

Joshua Project veb-saytida [en] eʼlon qilingan hisob-kitoblarga koʻra, Passam aholisining soni taxminan 28 000 kishini tashkil qiladi.

Passam xalqi Niger-Kongo katta oilasining Adamava-Ubangi oilasining Kpasam tilida gaplashadi. Bu til „balo“, „kpasham“, „maya“, „nyisam“, „passam“ nomlari bilan ham tanilgan. Dunyo tillarining etnolog maʼlumotnomasida keltirilgan Adamava tillari tasnifida Kpasam tili Bali , Kugama , Yendang va Yotti tillari bilan birgalikda Leko — Nimbari filialining Mumuye-Yandang guruhining Yandang kichik guruhchasiga kiradi.. Bali tiliga yaqin, ehtimol Kpasam va Bali bir xil Kpasam-Bali tilining ikkita dialektlaridir. Etnolog maʼlumotnomasida  chop etilgan maʼlumotlarga koʻra, Kpasam tilida soʻzlashuvchilar soni 3000 ga yaqin. Oʻz ona tillaridan tashqari, Passam xalqi vakillari Nigeriya shimoli va sharqida keng tarqalgan hausa va fula tillarida (Nigerian Fulfulde), shuningdek, Markaziy Chad Bachama tillarida ham soʻzlashadilar..

Passam aholisining aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga amal qiladi (65 %), katta qismi nasroniylikni qabul qilgan (25 %), passamliklar orasida musulmonlar soni nisbatan kam (10 %).

Manbalar
Smørrebrød

Smorrebrod ( — "saryogʻ surtilgan non'") — sendvich koʻrinishidagi Daniya anʼanaviy taomidir. Odatda „rugbrod“ deb ataladigan qora non boʻlagiga sariyogʻ, margarin surtib, ustidan yogʻ, salat, tovuq, tunes baligʻi, mol goʻshti, pomidor va boshqala terib chiqiladi. Ushbu gazakning hududlardan kelib chiqib turli koʻrinishi mavjud. Xususan bodring, ikra va boshqa ingredientlar qoʻshiladigani. Smorrebrod odatda pichoq va vilka bilan yeyiladi.

Dastlab, bu taomning ichiga pishloq va kolbasa solingan. Uning oʻzi esa tushlik tanaffuslarida xodimlar isteʼmol qiladigan gazak boʻlgan. Smorrebrod 1880-yillarning boshlarida, Kopengagendagi kichik restoranlarda paydo boʻla boshlaganidan soʻng mashhurlikka erishdi Daniya taomlanish marosimiga koʻra, smorrebrodlarni vilka va pichoq yordamida avval baliq, keyin goʻsht, keyin pishloq bilan ketma-ketlikda isteʼmol qilish kerak.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Erhard Gorys. Smørrebrød // Das neue Küchenlexikon. Von Aachener Printen bis Zwischenrippenstück. — München: Deutscher Taschenbuch Verlag, 1997. — S. 505. — 599 S. — ISBN 3-423-36008-9.
 Charles Sinclair. smørrebrød // Dictionary of Food: International Food and Cooking Terms from A to Z. — Second Edition. — London: A & C Black, 2004. — P. 536. — 632 p. — ISBN 978-1-4081-0218-3.

Havolalar 

 Die Welt: Bizning non va yogʻimiz Daniyadan raqobatchi topadi )
bolalar oshxonasi
 Sandviçlar
NORSAR

NORSAR () — 1968-yilda Norvegiya va Qoʻshma Shtatlar oʻrtasidagi zilzilalar va yadroviy portlashlarni bartaraf etish boʻyicha kelishuvga binoan yaratilgan seysmik antennalar majmuasi.

1973-yilda NORSAR AQSH-dan tashqarida ARPANET kompyuter tarmogʻiga ulangan birinchi tizim boʻldi.

Oslo shimolida Xjeller qishlogʻida joylashgan.

Manbalar

Havolalar 
 
Seysmologiya
Olimpiya stadioni (Rim)

Olimpiya stadioni (ital. Stadio Olimpico) — Rim shahrida joylashgan futbol stadioni.  «Italiya forumi» sport majmuasining tarkibiga kiradi. Italiya Milliy Olimpiya qo'mitasiga tegishli. Oʻyingoh Rimning ikkita futbol klubining uy arenasi hisoblanadi: Roma va Lazio.

Asosiy maʼlumotlar 
1968- va 1980-yilgi Yevropa chempionatlari final oʻyinlari (2020-yilgi Yevropa chempionatininh guruh bosqichida 3 ta oʻyin va pley-offda 1 ta oʻyin boʻlib oʻtdi), shuningdek, 1990-yilgi Jahon chempionati finaliga mezbonlik qilgan.

Stadion 4 marta (1977, 1984, 1996, 2009) Yevropa kubogi/UEFA Chempionlar ligasi finaliga mezbonlik qilgan.

Rim Olimpiya stadionidan ko'ra Yevropa asosiy turnirining finaliga  Londonning Uembli stadioni koʻproq mezbonlik qilgan - 7 marta (1963, 1968, 1971, 1978, 1992, 2011, 2013).

Olimpiya stadioni faqat sport turlariga moslanganiga qaramay, musiqiy konsertlar ham boʻlib turadi. Xususan, 1998-yil 6-iyunda Claudio Baglionining konserti bo'lib o'tadi, bu konsert hanuzgacha Olimpikoda jami 100 000 dan ortiq tomoshabin yigʻilgani munosabati bilan rekord oʻrnatgan,  bunda yordam bergan omil sahna stadionning markazida joylashgani va tomoshabinlar sahna atrofiga oʻrnatilgan o'rindiqlarda oʻtirgani bilan izohlanadi.

Tribunalar 

Stadionning hozirgi sig'imi 72.698 bo'lib, quyidagicha taqsimlangan:
Tribuna Monte Mario – 16,555
Tribuna Tevere – 16,397
Distinti Sud Ovest – 5,747
Distinti Sud Est – 5,637
Distinti Nord Ovest – 5,769
Distinti Nord Est – 5,597
Curva Sud – 8,486
Curva Nord – 8,520

Oʻtkazilgan musobaqalar 
 1960-yilgi yozgi Olimpiya o'yinlari
 1968-yilgi futbol boʻyicha Yevropa chempionati
 1974-yil Yengil atletika bo'yicha Yevropa chempionati
 1975-yil yozgi Universiada
 1977-yil Yevropa kubogi finali
 1980-yilgi futbol boʻyicha Yevropa chempionati
 1984-yil Yevropa kubogi finali
 1987-yil yengil atletika bo'yicha jahon chempionati
 1990-yilgi Jahon chempionati
 1996-yil UEFA Chempionlar Ligasi finali
 2001-yil yozgi Deaflimpiya o'yinlari
 2009-yil UEFA Chempionlar Ligasi finali
 2020-yilgi futbol boʻyicha Yevropa chempionati

Mashhur xalqaro futbol musobaqalari

Futbol boʻyicha Yevropa chempionati 1968 
Stadion Euro-1968 o'yinlari o'tkaziladigan joylardan biriga aylanib, unda uchta o'yin o'tkazilgan.

Futbol boʻyicha Yevropa chempionati 1980 
Stadion Euro-1980 o'yinlari o'tkaziladigan joylardan biriga aylanib, unda toʻrtta o'yin o'tkazilgan.

Futbol boʻyicha Jahon chempionati 1990 
Stadion 1990-yilgi Jahon chempionati o'yinlari o'tkaziladigan joylardan biriga aylanib, unda oltita o'yin o'tkazilgan.

Futbol boʻyicha Yevropa chempionati 1980 
Stadion Euro-1980 o'yinlari o'tkaziladigan joylardan biriga aylanib, unda toʻrtta o'yin o'tkazilgan.

Manbalar 

Italiya futbol stadionlari
Patxen

Patxen (Vyetnam) Pà Thẻn — patxen , xit. odd. , pinyin bātiān; xit. odd.jánbāhēng, pinyin bāhēng , Xitoyda "toʻqqiz yao urugʻi " deb ham ataladi) — janubiy Xitoy va Vyetnam shimolida yashovchi xalq. Umumiy soni taxminan 52 ming kishi. Xitoy hukumati XXR patxenni Yao millatiga mansub Buni guruhining bir qismi deb hisoblaydi, Vyetnamda patxenlar mamlakatning rasman tan olingan 54 ta xalqidan biri hisoblanadi.

Tarqalishi va tarkibi 
Patxen ikki sub-etnik guruh sifatida ifodalanadi — , Sanszyan patxenlari va Lipin patxenlari.

Jami 47 000 ga yaqin aholisi boʻlgan Sanszyan patxen Guansi- Chjuan avtonom tumanining Sanszyan, Longsheng, Runan va Linguy okruglarida (41,200 kishi, 2000, tahminan), shuningdek, Vyetnamning Tuyen Kuang va Xa Giang provinsiyalarida (5569 kishi, 1999 — roʻyxatga olish yili) yashaydi.  Patxenlar oʻtmishda Vyetnam hududiga Xitoydan koʻchib kelgan deb hisoblanadi, ammo koʻchish vaqti haqidagi taxminlar turli mualliflar tomonidan farq qiladi. Shunday qilib, Ethnologue maʼlumotlariga koʻra, bu 1368-1644-yillarda va Xitoy operatsiyasiga koʻra, keyinchalik — 1700 va 1800-yillar oraligʻida sodir boʻlgan.

Jami 5160 (2000 ga yaqin) aholisi boʻlgan Lipin Patxen Guychjou provinsiyasining Lipin okrugida yashaydi.

Tili 
Miao-Yao oilasiga mansub aholi patxen tilida soʻzlashadi. Myao , Dun , Xitoy, chjuan yoki Day ikkinchi til sifatida ishlatiladi. Vyetnamning Patxen dialekti alohida til hisoblanishi mumkin. Patxen tili uchun piktografik yozuv mavjud edi, biroq u hozir yoʻq.

Anʼanaviy turmush tarzi 
Asosiy mashgʻuloti — qishloq xoʻjaligi.

Ayollar libosida quyosh va olovni anglatuvchi qizil rang ustunlik qiladi. Oy taqvimiga koʻra 5-yanvarda anʼanaviy olov bayrami nishonlanadi. Ular anʼanaviy eʼtiqodlarga, shu jumladan ajdodlarga sigʻinishga, animizmga, Xitoy patxeniga — shuningdek, daosizmga eʼtiqod qiladilar.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Dunyo xalqlari va dinlari: Entsiklopediya / Ch. ed. V. A. Tishkov. Tahririyat xodimlari: O. Yu. Artemova, S. A. Arutyunov va boshqalar — M.: Buyuk rus entsiklopediyasi, 1998, — 928 b.
 Xitoy tarixi : darslik / ed. Meliksetov. — tahrir. Moskva un-ta, 1998. — 736 b.
 Sharq dinlari tarixi Vasilev L.S. : darslik. talabalar uchun nafaqa. universitetlar. — M.: Yuqori. maktab, 1988. — 416 b.

Havolalar 

 Yazik patxen
 Pa Keyin etnik xalqi Ha Giangning odatiy olovli raqs festivali
Ravil Abdrshin

1925-yilda Orenburg viloyati Novomusino qishlogʻida tugʻilgan. Millati Tatar. 1942-yil iyul oyida Kattaqoʻrgʻon pedagogika bilim yurtini imtiyozli diplom bilan tugatib, Samarqand viloyati, Kattaqoʻrgʻon shahridagi maktabda oʻqituvchi boʻlib ishladi.

Xizmatlari 
Sovet Armiyasiga Kattaqoʻrgʻon tuman harbiy qismdan xizmatga chaqirilgan. Serjant 1943-yil fevral oyidan boshlab, 40-armiya 69-mexanizatsiya brigadasi, 1-mexanizatsiya oʻqchi bataloni pulemyotchilar otradiga qoʻmondonlik qildi.

1943-yil 22-sentyabrda serjant Ramil Abdrshin oʻz otryadi bilan birgalikda Dneprni kesib oʻtadi va Abdrshin qoʻmondonligi ostidagi otryad birinchi boʻlib mudofaaga kirishadi, shunigdek boshqa barcha boʻlinmalarning Dneprga muvaffaqiyatli oʻtishni taʼminlaydi.

Jangda otryad boshligʻi Abdrshin ogʻir yarador boʻladi, 1943-yil 8-noyabrda ogʻir jarohati tufayli vafot etadi.

U koʻrsatgan qahramonliklari uchun 1943-yil 17-noyabrda SSSR ning Oliy Kengashi Prezidiumi Farmoni bilan serjant Abdrshin Ravil Sovet Ittifoqi Qahramoni, Jasorat (Medal Za otvagu) unvoniga sazovor boʻlgan.

Manbalar

Xotira 
Koʻrsatgan qahramonligi uchun Zarubintsy qishlogʻida Qahramonlar sharafiga yodgorlik oʻrnatilgan, shuningdek, Samarqand viloyatining Kattaqoʻrgʻon shahridagi 3-maktabga qahramon xotirasiga yodgorlik lavhasi oʻrnatilgan.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari

1925-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
Kishilar
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Sakai xalqi

Sakai ― Indoneziyaning Sumatra shahridagi Riau provintsiyasining ichki hududlarida malaytilida gapiruvchi  ovchilar va yigʻuvchilar qabilalari. Baʼzilari haligacha Sumatraning chekka hududlarida koʻchmanchi hayot kechirmoqda, aksariyati esa urbanizatsiya jarayoni tufayli Sumatraning shahar va qishloqlarida joylashdilar.

Nazariyalardan biriga koʻra, ular otolga kelgan malaylar tomonidan mamlakatning ichki qismiga siqib chiqarilgan protomalaylar va negritlar avlodlaridir. Boshqa tomondan, ular XIV asrda Gasib daryosi havzasiga ichki joylarga koʻchib oʻtgan Minangkabau millatiga mansub qabilalardan boʻlib, oʻzlarini Pagaruyung knyazligidan kelib chiqqan deb hisoblashadi.

Qishloq joylarda sakaylarning aksariyati qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Sakaylar soni boʻyicha aniq maʼlumotlar faqat kebupatan Bengkalis boʻyicha mavjud — 1993-yilda Indoneziya Xalq farovonligi vazirligi ularni 5 ming kishini tashkil etishini takidlagan etdi.

Manbalar 

Sumatra Xalqlari
Avstriya xalqlari
Gulchehra Rixsiyeva

Gulchehra Rixsiyeva Shavkatovna (1971, Toshkent viloyati) — oʻzbek tili va adabiyoti boʻyicha mutaxassis, filologiya fanlari nomzodi, professor. Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti rektori. Respublika Oliy taʼlim kengashi aʼzosi, Oʻzbekiston Respublikasi Gender tengligi boʻyicha komissiya aʼzosi, Erasmus+ Oliy taʼlim islohoti boʻyicha ekspertlar jamoasi aʼzosi (HEREs)

Biografiyasi 
1971-yil Toshkent viloyati Zangiota tumanida shifokorlar oilasida tavallud topgan.
1993-yilda Toshkent davlat universitetini tamomlagan
2000-yildan Toshkent davlat sharqshunoslik universitetida faoliyat yuritib keladi.

2000-2004-yillarda Toshkent davlat sharqshunoslik universitetida katta oʻqituvchi, 2004-2009-yillarda boʻlim boshligʻi, 2009-2018-yillar Ilmiy ishlar boʻyicha prorektor, 2019-yilda Oʻzbekiston Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Fan, taʼlim va sogʻliqni saqlash masalalari qoʻmitasi raisi oʻrinbosari lavozimida faoliyat koʻrsatgan.2019-yil iyul oyidan Toshkent davlat sharqshunoslık universiteti rektori.

Faoliyati 
Oʻzbek tili va adabiyoti, oʻzbek tilini chet elliklarga oʻqitish, Taʼlim sifatini oshirishda Erasmus+ ICM loyihalari, Taʼlim sifatini taʼminlash, ilmiy salohiyatni oshirish masalalari boʻyicha 300 dan ortiq ilmiy ishlar, monografiyalar muallifi. Bir qancha Xalqaro ilmiy konferensiyalar ishtirokchisi: Turkiya; Xitoy, Yaponiya, Rossiya, Vengriya, Polsha, Xorvatiya, Belgiya, Buyuk Britaniya, Koreya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Italiya, Malayziya, Fransiya, Ispaniya, Singapur, Hindiston, Saudiya Arabistoni, Misr

Networking va aʼzoliklar 
Oʻzbekiston Respublikasi Gender tengligi boʻyicha komissiya aʼzosi (2019-2021), Erasmus+ Oliy taʼlim islohoti boʻyicha ekspertlar jamoasi aʼzosi (HEREs) (2012-h.v.), Respublika Oliy taʼlim kengashi aʼzosi (2021-h.v.),

Asosiy ilmiy faoliyati 

 „Sharqshunoslik“ ilmiy jurnali bosh muharriri (2019-h.v.)
 „Sharq mash’ali“ ilmiy jurnali bosh muharriri (2019-h.v.)
 „Turkologiya“ ilmiy jurnali bosh muharriri (2021-h.v.)

Mukofotlari 

„Xalq taʼlimi aʼlochisi“ koʻkrak nishoni (2006)

„Xitoy — Oʻzbekiston munosabatlarining 25 yilligiga qoʻshgan hissasi uchun“ koʻkrak nishoni (2017)

„Shanxay hamkorlik tashkilotining 20 yilligi“ esdalik medali (2021)

„Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligining 30 yilligi“ esdalik nishoni (2021)

„Turizm fidoyisi“ koʻkrak nishoni (2023)

Kyungdong universiteti Faxriy professori (2023)

„Oʻzbekiston — Ozarbayjon hamkorligiga qoʻshgan hissasi uchun“ statuetkasi (2023)

Manbalar 

Oʻzbekiston professorlari
Senatorlar
Oʻzbekistonlik olim ayollar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Samo xalqi

Samo (oʻz nomi — sanu), boshqa nomlari: samogo, san, ninisi, — Janubiy-Sharqiy kichik guruh mande (Brooks 1989: 24) tilida soʻzlashuvchi xalq(Brooks 1989: 24). Mali va Burkina-Faso hududida yashaydi. 1990-yillarning oxiridagi maʼlumotlarga  koʻra, axoli soni 319 ming kishini tashkil etar edi, ulardan 240 ming kishi Burkina-Fasoda yashagan.

Tarix 
Samo etnogenezi qadimgi Mali davlati (XIII-XVI asrlar) davridagi Mandingoslarning kengayishi va ularning Senufo va Bobo avtoxton aholisi bilan aralashishi bilan bogʻliq edi. Burkina-Fasodagi Matya, Sembla va Samo Guan va Malidagi Duuni Djo subetnik guruhlarini oʻz ichiga oladi. Ular oʻzlarini tilda gapirishadi.

Din 
Samoning katta qismi sunniy musulmonlardir, aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga — tabiatning unumdorligi va kuchlariga sigʻinishga amal qiladi. Nay va nogʻoralar joʻrligida niqobli raqslar va qoʻshiqlar keng tarqalgan boʻlib, ajdodlarga sigʻinish bilan bogʻliq marosimlarga hamroh boʻladi.

Anʼanaviy iqtisodiy faoliyat 
Anʼanaga koʻra, ular qoʻlbola dehqonchilik (joʻxori, tariq, sholi, paxta, yeryongʻoq, shirin kartoshka, dukkaklilar), chorvachilik (qoramol, echki, qoʻy, parrandachilik), mavsumiy ovchilik bilan shugʻullanadilar. Hunarmandchilik — temirchilik, kulolchilik, toʻquvchilik rivojlangan. Korandalik qoʻshni mamlakat plantatsiyalarida keng tarqalgan.

Jamiyat 
Samo oilasi katta boʻlib, patriarxaldir. Nikoh patrilokaldir. Qarindoshlik hisobi patrilineal.

madaniyat 
Samoning madaniyati Senufo va Bobo xalqlari va boshqa Mandingo xalqlari madaniyati elementlarini birlashtiradi.

Uy-joy va hayot 
Aholi punktlari ixcham yoki tarqoq. Turar joy toʻrtburchaklar shaklida, tekis tomli yoki dumaloq, konusimon tomi oʻt va palma barglari bilan qoplangan. Minorasimon  guruh don omborlari xarakterlidir. Samo aholi punktibaland devorlar bilan oʻralgan boʻlib, bir necha kirish qisimlari bor edi. Darvozalar juda kichik va past edi, odamlar kiraverishda egilishlari kerak edi. Uylarda bir nechta kirish qismlari bor edi (Klein 2001: 53).

Anʼanaviy ayollar kiyimlari — yorqin, tikilmagan yubka, erkaklar uchun Yevropa uslubidagi liboslar ustunlik qilar edi.

Oziq-ovqat — karite yogʻi va achchiq souslar

Musiqa-anʼanaviy musiqa asboblaridan biri hushtak. Ularda guruhlarga toʻplanib oʻynashr edi. Hushtak muhim musiqiy va marosim roliga ega edi. Bu sudraluvchilar terisiga oʻralgan mavhum inson qiyofasi edi. Xuddi shunday hushtaklar Bobo halqida bor edi (Libin 1977-1978: 25).

Adabiyotlar 

 Andrianov B.V., Arseniev V.R. 1999. Self. Dunyo xalqlari va dinlari / Bob. ed. V. A. Tishkov. Moskva: Buyuk rus entsiklopediyasi. 466-467-betlar.
 Broks G.E. 1989-yil. Atlantika hoʻl fazasidan hozirgi kungacha Mande populyatsiyasi harakati, tijorat tarmoqlari va turar-joy naqshlari boʻyicha ekologik istiqbollar. Afrikadagi tarix. jild. oʻn olti. B. 23-40.
 Klein MA 2001-yil. Qul savdosi va markazlashmagan jamiyatlar. Afrika tarixi jurnali. jild. 42. yoʻq. bitta. B. 49-65.
 Libin L. 1977-1978-yillar. Metropolitan muzeyidagi musiqa asboblari. Metropolitan muzeyi sanʼat byulleteni, yangi seriya. jild. 35. yoʻq. 3. 2-48-betlar
 Mali Xalqlari
 Burkina-Faso Xalqlari
Sabra isroilliklar

Sabras ― (birlik „sabra“ (kaktus), ibroniycha hđr‎; birlik erkak r. „tzabar“, ayol r „tsabarit“, koʻplik erkak r. „tsabarim“, pl. ayol. „zabariyot“) Isroilda tugʻilgan yahudiylar uchun atama.

2017-yil holatiga koʻra, isroillik yahudiylarning 76 % Sabralar, 45 % ikkinchi yoki undan koʻp avloddagi Sabralardir.

Terminning tarixi 
Bu atama birinchi marta 1931-yil 18-aprelda jurnalist Uri Keysari tomonidan Doar ha-Yom gazetasida chop etilgan „Biz kaktus barglarimiz!“ maqolasida ishlatilgan; maqolada u tubjoy isroilliklarning yangi repatriantlarga nisbatan tashqi magʻrur munosabatiga qarshi chiqdi. Tikanli choʻl oʻsimligi (Tikanli nok) bilan qiyoslash, shirin va mayin mevasi tikanli poʻst bilan qoplangan boʻlsa, Kibbutznik sabraning tashqi koʻrinishi „tikanli“, lekin ichi „yumshoq“ va „shirin“ ekanligiga ishora qiladi.

Siyosiy maʼnoda, sionistik harakat bu atamani „yangi yahudiy“ ni maqtash uchun ishlatgan, uning qiyofasi XX-asrning boshida yaratilgan. Chet elda tugʻilgan va stereotipik tasvirga koʻra, „burjua“, „yangi yahudiy“ boʻlgan yahudiylarning „eski“ turiga qarama-qarshi boʻlib, koʻchmanchi, haydovchi va mehnatkashlarning turini ifodalaydi. „Keksa yahudiy“ oʻzini himoya qilish uchun hech narsa qilmadi, sabra esa qoʻlida qurol bilan vatanni himoya qiladi.

"Ibroniycha" „tsabar“ soʻzi aslida jargon edi, lekin asta-sekin Isroilning fuqarosi yahudiyni tasvirlash uchun xizmat qiladigan tartibga aylandi. Bu soʻz jargon boʻlgan paytda, urgʻu birinchi boʻgʻinga, meʼyorlashtirilganda esa, aksariyat zamonaviy ibroniycha soʻzlardagidek, oxirgi boʻgʻinga tushdi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 yahudiy etnoslari
Sionizm
 Isroil Jamiyati