MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Palinologiya

Palinologiya (yunoncha: paline — mayin chang va ...logiya) — botanikaning oʻsimlik changi va sporasini oʻrganadigan tarmogʻi. "P." terminini ingliz paleo-botaniklari X. Xayd va D. Uilyame (1944) taklif qilgan. Palinomor-fologiya P.ning asosiy tarmogʻi boʻlib, spora va chang donalarining shakli, tuzilishi va rivojlanishini tekshiradi. P. chang va sporaning krbi-gʻini, morfologiya va anatomiyasini oʻrganadi. Palinologik tekshirishlar sitologiya, genetika, morfologiya, fizika, kimyo va matematika fanlari yutuklariga asoslangan holda mikroskop, elektron mikroskop va rentgen nurlaridan foydalanib oʻtkaziladi.

Yer sharining qobigʻini oʻrganishda, undagi qazilma boyliklarni qidirishda, shuningdek, oʻsimliklar va iqlim tarixini aniqlashda P. maʼlumotlaridan foydalaniladi.

Manbalar
Palitra

Palitra (frans. palette) — 1) rassom ishlash jarayonida boʻyoqlarni aralashtiradigan moslama (P.da rassom boʻyoklarni aralashtirib yaratayotgan asari uchun kerakli rangni hosil qiladi); yogʻoch, metall, chinni (fayans)dan yupqa qilib toʻrtburchak yoki oval shaklida tayyorlanadi; 2) koʻchma maʼnoda — rassomningrangtasvir (ranglar tanlash va ishlatish) uslubi hamda alohida rangtasvir asari uchun xos boʻlgan ranglar toʻplami.

Manbalar
Pallavlar

Pallavlar — Janubiy Hindistondagi Shimoliy Tamilnad hududida qadimda mavjud boʻlgan P. davlati (milodiy 3—9-asrlar) ni boshqargan sulola. P.ning 3 sulolasi maʼlum (3—6asrlar; 6-asr oxiri —8-asr oʻrtalari; 8-asr oʻrtalari — 9-asrlar). P. Narasimxa I davrida (7-asr) ravnaq topgan, u Vatapidagi Gʻarbiy Chalukyalarni tormor qilgan va Seylon (hozirgi Shri Lanka)ga zafarli yurish uyushtirgan. Poytaxti — Kanchi shahri boʻlgan. 893 yil P. davlati Chola davlati tomonidan tugatilgan. P. xonadoniga mansub vassal hokimlar 10—13-asrlarda ham boʻlgan.

Manbalar
Pallada

Pallada (belgisi: ) (yunon xudosi Afina Pallada nomi bilan atalgan) — asteroid (kichik sayyora). Tartib №2; diametri 583 km. Nemis astronomi G. Olbers 1802-yilda kashf etgan. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka oʻzgaradi. Oʻrtacha yulduz kattaligi 8,0. P.ning orbita tekisligi bilan ekliptika tekisligi orasidagi burchagi (orbita ogishi) /=34°48’.

Manbalar
Palladio Andrea

PALLADIO (Palladio) (haqiqiy familiyasi di Pyetro) Andrea (1508.30.11, Paduya (?) - 1580.19.8, Vichensa) — italyan meʼmori. Soʻnggi uy-gʻonish davri namoyandasi. Qad. va renessans anʼanalari asosida shahar saroylari (Vichensadagi Kyerikati palatssosi, 1550), shahar tashqarisidagi villalar (Vichensa yaqinidagi "Rotonda", 1551—67), ibodatxona (Venetsiyadagi Il-Redentore, 1592-yilda tugallangan), teatrlar (Vichensadagi Olim-piko teatri, 1580—85) barpo etish us-lubini ishlab chiqqan. Order tizimini ijodiy qoʻllagan holda binolarni shaqar yoki tabiat bilan oʻzaro bogʻlashga erishgan. P. ijodi va uning "Meʼmorlik haqidagi toʻrt kitob" traktati (1570) palladiochilik rivojiga imkon yaratdi, 17—18-asrlar Yevropa meʼmorligi yuksalishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar
Pallali gʻoʻza

Pallali gʻoʻza, qaychibarg gʻoʻza (Gossypium lobatum Gent) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi D7, xromosomalar soni 2p=26. 1956-yilda kashf qilingan. P.gʻ.ning vatani — Meksika (Michoa-kan shtati). P.gʻ. — ingichka, boʻyi 8 m gacha yetadigan och yashil daraxt; yuqoriga yoʻnalgan oʻsuv shoxlari koʻp. Hosil shoxlari kalta; gullari barg qoʻltigʻidan chiqadi. Gʻoʻza yulduzchasimon tuklar bilan qoplangan. Barglari yirik, och yashil, qalin tukli. Barg plastinkasi bilinar-bilinmas 3 boʻlakchaga (keng qirrali uchburchak shaklda) boʻlingan. Barg shira bezi bitta, silindr shaklida, och yashil. Yonbarglari yirik (9 mm gacha), tezda toʻkilib ketadi. Gullari yirik, qoʻngʻiroqsimon, gulbargi och qizil, olcha rang dogʻlari bor, tashqi tomonining cheti toʻq qizil. Kosachasi uzun uchburchak tishli. Gulyonbarglari mayda, toʻkilib ketmaydi. Koʻsaklari may-daroq, 3 chanoqli, ingichka silindrsimon, oʻtkir ko-nussimon shaklda, sirtida koʻzga aniq tashlanadigan bezchalari bor. Chigiti uzunchoq, 3–4 mm uzunlikdagi qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. P.gʻ. fotodavriy oʻzgarishlarga taʼsirchan. Shiraga chidamli. Chigiti qattiq — toshchigit. Uch boʻlma bargli gʻoʻzaga payvand qilingan P.gʻ. yaxshi rivojlanib gullaydi. Meksika gʻoʻzasining yovvoyi shakllari bilan oson chatishib, bepusht duragaylar hosil qiladi. Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar
Palos

Palos, sholcha — ikki tomonlama naqsh hosil qilib qoʻlda yoki mashinada toʻqib tayyorlanadigan patsiz gidam. Ip, jun, sunʼiy tolalardan toʻqiladi. Odatda, yer (pol)ga toʻshaladi. Gazlama toʻqish usulida arqoq ipini 2 xil koʻrinishda (vertikal tirqishli va tirqishsiz) matalishi vositasida ba-jariladi. Arqoq ipini bu usulda matalishi turli (handasiy va islimiy) naqshlar, ifodali tasvirlarni aniq hosil qilish imkonini beradi. Dunyoda Bolgariya, Hindiston, Eron, Ruminiya, Turkiya P.lari mashhur. Sharq mamlakatlari (Hindiston, Eron va boshqalar), jumladan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston hududida P. tayyorlash qad.dan keng tarqalgan, rang-barang goʻzal P.lar yaratilgan. Rangli asos yoki qalin arqoq ipi yordamida yaratilgan naqshlar zaminda bir oz boʻrtib mayin yotadi, yoddan toʻqilgan mujassamotda yoʻl-yoʻl qatorlar, yirik zinasimon naqshlar, urugʻ tamgʻasi tasvirlari, hayvon shakllari koʻp uchraydi. P. koloritida qizil rang ustun turadi. Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, Xiva va boshqa joylarda fabrikalarda tayyorlanadi. Sirdaryo, Qashqadaryo va boshqa joylarda qoʻlda qad. anʼanaviy va zamonaviy usullarni qoʻllab P. toʻqish rivojlangan.

Manbalar
Paluba

Paluba (slavyancha luba — yoʻnilgan taxta) — kemalarning suv oʻtkazmaydigan gorizontal yogʻoch yopmasi. Yuqori va pastki P.larga boʻlinadi. Yuqori P. umumiy mustahkamlikni va koʻndalang biqolikni taʼminlaydi. Pastki P. kemani balandligi boʻyicha bir necha qismga ajratadi, uning mustahkamligini oshiradi, turli yuk va toʻlqinlar zarbini oʻziga qabul qiladi. P.da xizmat va turar joy xonalari, mexanizm va jihozlar joylashadi. Poʻlat kemalarda P. poʻlat listlardan qilinib, boʻylama va koʻndalang bogʻlovchilar bilan mustahkamlanadi. P.ning kema bortiga tegib turadigan joylari uzunasiga qalin poʻlat toʻshamadan yasaladi. Kema korpusida bir yoki bir necha P. va platforma boʻladi.

Manbalar
Palma

Palma, Palma-demalorka — Ispaniyadagi shahar, Malorka o. (Balear o.lari)da. Balear Orollari viloyati va Baleares provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 319,1 ming kishi (1998). Aeroporta xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, kemasozlik, oynashisha sanoati korxonalari, universitet bor. Gilam ishlab chiqariladi. Shaharga 3-asrda asos solingan. 13—15-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. P. va uning atrofi dengiz iqlim kurorti. Turizm markazlaridan.

Manbalar
Palmadoshlar

Palmadoshlar, palmalar ( yoki ) — bir pallali daraxtsimon oʻsimliklar oilasi. Tropik va qisman subtropiklarda oʻsadigan 240 tacha turkumi, 3400 tacha turi maʼlum. P.ning koʻp turlari Osiyoda (Indoneziya), Afrika va jan. Amerikada, P.ning past boʻyli turi esa Yevropada tarqalgan. Koʻpincha shoxlamay tik oʻsadi. Tanasining boʻyi 60 m cha, diametri 1 m ga yetadi. Baʼzi turlari butasimon, lianasimon (300 m gacha). Barglari patsimon, daraxtsimonlarida tana uchida tuda boʻlib, butasimonlarida esa yer bagirlab osilib yotadi. Barglarining uz. hatto 15 m cha. P. bir va ikki uyli oʻsimlik. Ayrim turlari har yili, baʼzilari faqat bir marta gullab mevalaydi. Toʻpguli yirik, oq, sargʻish yoki koʻkish, ayrim jinsli, baʼzan qoʻsh jinsli mayda gullardan iborat. Mevalari — quruq yoki etli danak: kamroq rezavor-mevasimon, baʼzilari mayda, boshqalari esa kichik xandalakdek keladi. P. 5—12 yoshida gullaydi, 30—50 yil yashaydi.

P. 2 oilachaga boʻlinadi. Koʻpgina P.ning mevasi yeyiladi. Xom mevasidan kokos suti olinadi. Pusti archilgan mevalaridan yogʻ va margarin olishda foydalaniladi (moyli palma). Poya tolalaridan juda pishiq arqon, barg tolalaridan savat, shlyapalar toʻqiladi. Poyasining kraxmalli oʻzagidan sago (sago palmasi, mavrikiya palmasi) olinadi. Finikiya palmasippnt mevasi isteʼmol qilinadi.

P. Kavkazning Qora dengiz sohillarida, Gʻarbiy Gruziyada, Qrimning jan. soqillarida, Turkmanistonning gʻarbiy qismida va boshqa yerlarda qadimdan manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. P. urugʻidan, baʼzi turlari parhishlab koʻpaytiriladi.

Manbalar 

 

Bir pallali oʻsimliklar
Olof Palme

PALME (Palme) Ulof (1927.30.1 - Stokgolm — 1986.28.2) — Shvetsiya bosh vaziri (1969-76 va 1982-1986). 1963-yildan bir qancha vazirliklarni boshqargan. Sotsial-demokratik ishchi partiyasi raisi (1969 yildan). Xalqaro nodavlat tashkiloti — "Qurolsizlanish masalalari boʻyicha mustaqil komissiya" ("P. komissiyasi")ga rahbarlik qilgan. Terrorchi tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar
Henry John Temple

PALMERSTON (Palmerston) Genri Jon Templ (1784—1865) — vikont, Buyuk Britaniya bosh vaziri (1855—58 va 1859 yildan). Tashqi ishlar vaziri (1830-34, 1835-41, 1846-51). Ichki islohotlar oʻtkazishga qarshi chiqqan. Tashqi siyosatda "Kuchlar muvozanati" tarafdori. P. hukumati 1857—59 yillarda Hindistondagi Sipohiylar qoʻzgʻoloni va Xitoydagi Taypin qoʻzgʻolonini bostirishda, Qrim urushi (1853—56) ni keltirib chiqarishda qatnashgan.

Manbalar
Palmetta

Palmetta (frans. palmette — palma bargi kabi bezash) — mevali da-raxtlar shoxlariga shakl berish turlaridan biri. Asosan, pakana payvandtaglarda oʻstirilgan olma daraxtlarida qoʻllaniladi (qarang Daraxshlarga shakl berish).

Manbalar
Palmetta (naqsh)

Palmetta (frans. palmette) — palma daraxti bargisimon meʼmoriy be-zak, naqsh turi. P.lar hoshiyalar, devor bezaklarida qoʻllaniladi. Dastlab qad. Sharq va Yuno-niston, keyinchalik Italiya orn;ali Yevropa mamlakatlari meʼmorligida qoʻllangan. P. nusxalari amaliy sanʼatda turli idish, gazlama va boshqalarni badiiy bezashda foydalaniladi.

Manbalar
Palmira

Palmira ( Tadmur; Palmira oromiychasi: 𐡶𐡣𐡬𐡥𐡴 Tadmor; , ) — Suriyaning shimoli-sharqiy qismidagi qadimiy shahar. Karvon savdosi va hunarmandchilikning yirik markazi. Milodiy 1—3-asrlarda ancha rivojlangan. Arxeologik qazishmalar natijasida antik shaharning rejali qurilgan koʻchalari, ibodatxona, qabriston, haykallar, mozaika, naqshlar topilgan.

Manbalar 

 

Suriya tarixi
Qadimiy shaharlar
Levant
Palmitin kislota

Palmitin kislota, geksadekankislota.SN (SN2)|4SOON — bir asosli toʻyingan karbon kislota, rangsiz kristallar. Mol. m. 256,43; su-yuklanish temperaturasi 62,9°, qaynash temperaturasi 105°, suvda erimaydi, spirt, benzol, atsetonda 20° da oz, 60°da yaxshi eriydi. Tabiatda keng tarqalgan toʻyingan yogʻ kislota. Barcha tabiiy yogʻlarda trigli-serid holida uchraydi. Palma moyida 32—40%, soya moyida 6,5%, mol yogʻida 25%, choʻchqa yogʻida 30% Palmitin kislota boʻladi. Palmitin kislota spermatset, asalari muminnng asosiy tarkibiy qismidir. Palmitin kislota tirik orga-nizmda koferment A ishtirokida biosintezlanadi.

Palmitin kislota yogʻdan sovunlanish reaksiyasi asosida olingan kislotalar aralashmasini rektifikatsiyalab yoki qayta kris-tallash yoʻli bilan olinadi. Palmitin kislota yuvuvchi vositalar, surkov moylari va plasti-fishtorlar olishda, tuzlari boshqa kislota tuzlari bilan birgalikda emulgator sifatida kosmetik preparatlar va xoʻjalik sovuni tayerlashda ishlatiladi. Baʼzi efirlari boʻyoq va sintetik detergent lar olishda, stearin kislota bilan birgalikda sham tayerlashda qoʻllanadi (yana qarang Yogʻlar, Oʻsimlik moylari).

Manbalar 

    

Kislotalar
Palpatsiya

Palpatsiya (lot. palpatio — silash), paypaslash — vrachning bemorni tekshirish usuli; bunda yuza toʻqimalar va chuqur joylashgan aʼzolarni muntazam paypaslab, mas, terining temperaturasi va namligi, baʼzi ichki aʼzolarning kattakichikligi, joylanishi, yuzasi kanday ekanligi va konsisten-siyasi, tomir urish xususiyatlari, shuningdek, P.ga nisbatan bemorning re-aksiyasi (mas, ogʻriq sezishi) aniqlanadi. Bimanual (ikki qoʻl yordami-da), yuzaki (qorin boʻshligʻidagi aʼzolar kasalligida paypaslash), chuqur (tekshirilayotgan aʼzoni qoʻl bilan chuqur bosib paypaslash) va boshqa xillari bor. Suyaklar, boʻgʻimlar, muskullar, limfa tugunlari, oʻsmalar, yuza joylashgan kon tomirlar ham paypaslab tekshiriladi. Oʻpka kasalliklarini (mas, zotiljam), homilador ayollarda homilaning kattakichikligini aniqlashda P.dan foydalaniladi. Qorindagi aʼzolar: meʼda, ichak, jigar, taloq, buyrakni tekshirishda P. usuli muqim ahamiyatga kasb etadi, chunki bunda shu aʼzolar haqida aniq fikrga ega boʻlinadi.

Manbalar
Pampa

Pampa, Pampas (kechua indeyslari tilida pampa — oʻtloq) — 1) Janubiy Amerikadagi, asosan, oʻt oʻsimliklari oʻsadigan baʼzi bir tekisliklarning nomi. Aslida Argentina hududining 29—39° j.k.lar orasi va gʻarbda Sʼyerras-de-Kordova togʻlarigacha boʻlgan joylar P. deyiladi. Yer yuzasi sharqida botqoqli pasttekislik. Gʻarbidadyunalar uchraydi; jan.sharqida togʻlar bor (eng baland joyi 1250 m). Iqlimi subtropik, gʻarbida kontinentalroq iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi 19—24°, iyulniki 6—10°. Iillik yogʻin 800–950 mm, gʻarbida 300–500 mm. Jan.dan kuchli shamol (pamperos) esib turadi. Oqar suv kam. Eng yirikdaryosi — Parana va uning irmoklari. Tuprogʻi sharqida qiz-gʻish-qora, gʻarbida boʻzjigarrang tuproq. Hozirgi vaqtda P.ning tabiiy oʻsimliklari deyarli butunlay yoʻq qilinib, oʻrni ekinzor (bugʻdoy, makkajoʻxori) va yaylovga aylantirilgan. P. Argenti-naning asosiy iqtisodiy rayoni. 2) Janubiy Amerika jan.ning tekislik qismlarida oʻsuvchi subtropik dasht oʻsimliklari.

Manbalar
Pampangan

Pampangan, pampango, kapampanganlar — Filippindagi Pampanga viloyati (Luson o. markazi va jan.gʻarbiy qismi)dagi xalq. Umumiy soni 2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Filippin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar. Anʼanaviy mashgʻulotlari — sugʻorma dehqonchilik va qoramolchilik. Hunarmandchiligi — kulolchilik (Xitoy taʼsirida), temirchilik, kashtachilik, toʻqimachilik.

Manbalar
Pamfiliya

Pamfiliya — qadimda Kichik Osiyoning jan.dagi (hozirgi Turkiyaning jan.) tarixiy viloyat. Axomaniylar davlati (miloddan avvalgi 6-asrdan), Aleksandr (miloddan avvalgi 4-asrning 2yarmidan), Ptolemeylar, Salavkiylar, Pergam davlatlari tarkibiga kirgan; miloddan avvalgi 133 yildan ular bilan birga Rimga boʻysundirilgan. Mil. 43 y. Likiya va P. Rim provinsiyasini tashkil etgan.

Manbalar 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Pamflet

Pamflet (ing. pamphlet — qoʻldagi bir varaq) — biror siyosiy tuzum, ijtimoiy voqelik, u yoki bu toʻda hamda guruhlar faoliyatini, xatti-harakatlarini fosh qiluvchi hajviy-tanqidiy publitsistik asar. Pamflet boshqa hajviy janrlardan badiiy toʻqimaning ozligi, aniq hujjatlarga, tarixiy hujjatlarga asoslanishi bilan farq qiladi. Pamfletda jamiyatdagi, turli shaxslar xarakteridagi nuqsonlar achchiq kinoya, oʻtkir sarkazm vositalari bilan fosh etiladi. Pamfletning ilk namunalari antik davrda yaratilgan
Pamfletlar koʻpincha kichik xajmdagi asarlar (maqola, ocherk va boshqa tarzda) boʻlgan. Keyinchalik katta hajmdagi badiiy asarlar ham Pamflet usulida yaratildi.
 (J. Svift "Gulliverning sayohatlari" romani, B. Brexptnng "Mister Uining martabasi" pyesasi va boshqalar). P. janr sifatida Reformatsiya davrida shakllandi (M.Lyuter, Erazm Rotterdamskiy). 19—20-asrlarda V. Gyugo, E. Zolya, G. Mann, L. N. Tolstoy va boshqa P.lari keng tarqaldi. Uzbek adabiyotida Abdulla Qodiriy ("Lahmi kadid", "Sa-namparast tentaklar"), Gʻafur Gʻulom ("Sharaf qoʻlyozmasi"), Abdulla Qahhor ("Baron Fon Ring") P.lari maʼlum.

Manbalar
Pan...

Pan... (yun. pan — hamma, barcha) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. "Butunjahon", "umumjahon" soʻzlaridagi kabi muayyan voqea-hodisa, hukmronlik va shahrik.ning butun, barcha tomonlarini qamrab olinishini ifodalaydi (mas, pandemiya, panteizm).

Manbalar
Pana joy

Pana joy (harbiy ishda) — kishilarni turli zaharlovchi moddalar, snaryad, aviatsiya bombasi, atom qurollari va h.k.dan muhofaza qilish uchun moʻljallangan muhandislik inshooti. Pana joy yogʻoch, beton, temir-beton yoki toshdan quriladi. Aholi yashaydigan joylarda, odatda, aholini muho-faza qilish uchun alohida qurilgan yoki fuqaro va sanoat binolarining yertoʻlalarida qurilgan turli xil Pana joylar boʻladi. Qoʻshinlarning shaxsiy tarki-bini himoya qilish uchun esa vzvod, rota, artilleriya va minomyot batareyalari, kuzatish vatibbiy punktlaruchun kotlovan yoki yer osti Pana joylar quriladi. Kotlovan tipidagi Pana joylarning ustiga toʻkilgan tuproqning qalinligi 150 sm va undan qalin, yer osti tipidagi Pana joy ustidagi tuproqning qalinligi 4 m va undan qalin boʻlishi lozim. Dala sharoitidagi Pana joylar 20— 30 kishi va undan koʻproqqa moʻljallab quriladi (yana qarang Bombapana).

Manbalar
Panama (shahar)

Panama — Panama Respublikasi poytaxti. Aholisi 669 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial, sernam iqlim. Oʻrtacha yillik temperatura 27°. Yillik yogʻin 1500–2000 mm. Panama kanaliga Tinch okean tomondan kiraverishdagi dengiz porti, transport yoʻli va shosse yoʻl orqali Karib dengizi boʻyidagi Kolon porti bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Shahar 1519-yilda indeyslarning Panama qishlogʻi yonida ispanlar tomonidan bunyod etilgan. 1903-yildan mamlakat poytaxti. Panama iqtisodiyoti kanaldagi kema qatnoviga xizmat koʻrsatish va port faoliyati bilan uzviy bogʻliq. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, mebel, sement sanoati korxonalari mavjud. Esdalik buyumlari ishlab chiqariladi. Panama universiteti, Panama akademiyasi va boshqa akademiyalar, muzeylar, opera va drama teatrlari, konservatoriya va boshqalar bor. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

Panama
Transkontinental shaharlar
Panama boʻyni

Panama boʻyni - Markaziy Amerikaning Panamadagi eng tor qismi, Shimoliy Amerika va Janubiy Amerika mate-riklarini bir-biri bilan birlashtirib turadi. Atlantika okeanining Karib dengizi va Tinch okeanning Panama qoʻltigʻi oʻrab turadi. Eng keng joyining eni 48 km. Sertepa tekislik boʻlib, eng baland joyi 180 m, suvay-irgʻichning eng past joyi 87 m. Tropik oʻrmonlar va savannalar bor. Panama boʻyni orqali Panama kanali qazilgan.

Manbalar
Panamaliklar

Panamaliklar — xalq, Panamaning asosiy aholisi (2,23 mln. kishiga yaqin). Umumiy soni 2,3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar va mulatlar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Manbalar
Pangasinanlar

Pangasinanlar - Filippin (Pangasinan viloyati, Luson o.)dagi xalq. 1,45 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez til tarmogʻiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Manbalar
Pangenezis

Pangenezis (pan... va ... genez) -naslda oldingi avlodlar belgilarining paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin (1868) nazariyasi. P.ga bino-an, organizmning hamma hujayralari oʻzidan juda mayda zarrachalar — gemmulalar ajratib chiqaradi. Gemmulalar jinsiy organlarda toʻplanib, jinsiy hujayralarni hrsil qiladi. Ular orqali belgilar (jumladan, yangidan qosil qilingan) irsiylanadi. P. nazariyasi qad. natur faylasuflar (Demokrit, Gippokrat) tasavvurlariga oʻxshab ketadi. P. orqali Darvin jinsiy va jinssiz koʻpayish hamda regeneratsiyani tushuntirishga harakat qildi. F. Galton (1871) va boshqa olimlar P. nazariyasini tajribada tekshirib koʻrib, inkor qilishdi. Golland oli-mi X. De Frizning (1889) hujayra ichi P.i nazariyasiga binoan, organizm xususiyatlarini belgilovchi "pangenlar" hujayra yadrosida boʻladi; faqat hujayra tuzilishini belgilovchi genlargina sitoplazmaga chiqadi.

Manbalar
Pangolinlar

Pangolinlar, yashcherlar (Pholidota) — yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Filogenetik jihatdan qad. hasharotxoʻrlarning bir tarmogʻi. P. ix-tisoslashgan guruh, ayrim anatomik xususiyatlariga koʻra, chala tishlilarga yaqin. Gavdasining uzunligi 30 sm dan 88 sm gacha, dumi 35—80 sm, ogʻirligi 4,5–27 kg. Gavdasi orqa va yon tomondan yirik muguz tangachalar bilan qrplangan. Tumshugʻi uzun konussimon. Oyoqlari 5 barmoqli, tirnoklari kuchli rivojlangan, oʻtkir. Tili chuvalchangsimon (uz. 25 sm gacha), hasharotlarni tutish uchun xizmat qiladi. Asosan, chumoli va termitlarni terib yeydi. Tishlari boʻlmaydi. 1 ta oila, 1 ta urugʻ va 7 ta turi maʼlum. Afrika va Jan.-Sharkiy Osiyoda tarqalgan. Oʻrmon, butazor va savannalarda yashaydi. Yerda va da-raxtlarda kechasi hayot kechiradi, kun-duzi ini va daraxt kovagida yashiri-nib yotadi. Xavf tugʻilganida sharga oʻxshash yumaloq boʻlib oladi. Yilda 1-marta 1 ta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti va hech qanday asossiz shifo-baxsh hisoblanadigan muguz tangachalari uchun ovlanadi. Mahalliy aholi shu tangachalardan qar xil buyumlar yasaydi. Ayrim turlarining soni juda kamayib ketgan.

Manbalar
Pandemiya

Pandemiya (yun. pandemos — yoppasiga, xalqaro) — epidemik kasallikning bir mamlakat, bir necha mamlakat, qitʼa yoki kontinentda yoppasiga tarqalishi. Pandemik tarqalish havo-tomchi yoʻli bilan yuqib, inkubatsion davri qisqa yuqumli kasalliklarga xos. Gripp kasalligi bunga misol boʻla oladi.

Manbalar 

 

Karantin
Tibbiyot
Yuqumli kasalliklar
Pandemiya
Pandemiya qilingan kasalliklar
Pandiron masjidi

Pandiron masjidi - Qashqadaryo viloyati Pandiron qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Masjid tepalikka qurilgan. Bosh tar-zi chuqur ravoqli, peshtoqli, pastak gumbazli darvozaxonadan 3 gumbazli xonaga oʻtiladi. Xonalar murabba tarqli (tashqi tomoni 12,5 x 11,6 m, ichki tarhi 10x10 m). Uch tomoniga qurilgan ayvonlar saqlanmagan. Xonalarning yon tomonlarida kichik ravoqli eshik, tepasiga tobadonlar ishlangan. Xonaqoh gumbazi (diametri 4,15 m) qalqonsimon bagʻallarga tayangan. Pandiron masjidi pishiq gʻisht(26—27 x 5 sm)dan, ganch qorishmasida qurilgan. Pandiron masjidi oʻziga xos mahalliy meʼmorlik uslubi, mahobati va nisbati bilan ajralib turadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Pandus

Pandus (frans. pante douce— nishab, qiyalik) — binoning eshigi, darvozasiga kiriladigan nishab maydoncha; baʼzan zinapoya vazifasini oʻtaydi. Oʻrta Osiyo hududidagi qadimgi shahar qalʼa va koʻshklarga panduslar orqali koʻtarilgan. Togʻlar orasida joylashgan turar joylarga maxsus panduslar ishlangan (Samarqanddagi Xoʻja Doniyor maqbarasida, Qashqadaryo viloyati Gʻilon qishlogʻida, Nurota togʻ etaklaridagi qoʻrgʻon va qalʼalarga chiqishda, Surxondaryodagi "Bibishoy" koʻprigi, Bu-xoro arki darvozasi oldidagi panduslar va boshqalar). Zamonaviy meʼmorlikda jamo-at, sanoat binolari, transport inshootlari, garaj kabilar qurilishida panduslardan foydalanilmoqda.

Manbalar 

 

Arxitektura
Panevejis

Panevejis () — Litvadagi shahar. Nyavejis daryosi (Nyamunas irmogʻi) boʻyida. Panevejis tuguni. Axrlisi 132 ming kishi (1995-yil)- Shaharning asosiy korxonalari: kineskop, kabel, avtokompressor, elektrotexnika, shisha, metall buyumlar, qand-shakar, aralash yem zavodlari, spirt, goʻsht, sut va zigʻir tola kombinatlari, mebel va tikuvchilik fabrikalari. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. P. 1503-yildan maʼlum.

Manbalar
Panel

Panel (nem. Paneel) — 1) qurilish konstruksiyasining zavodda tayyorlanadigan yirik oʻlchamli yassi elementi. P. tayyorlanayotganda deraza va eshik oʻrinlari qoldiriladi; 2) devor va boshqalarning bezak qoplamasi (yogʻoch, plastmassa, moy-boʻyoqli va boshqalar); 3) koʻcha chetida piyo-dalar uchun asfalt-beton, tosh va boshqalardan toʻshalgan yoʻlkalar; 4) elektr shchitlari, boshqaruv pultlari, radiotexnik qurilmalar, asboblar va boshqalarning signal, nazorat, oʻlchash va boshqa apparatlari joylashtirilgan qismi; 5) fermaning asosiy nagruzkani qabul qiladigan ikki qoʻshni uzeli orasidagi qismi.

Manbalar
Panj

Panj — Amudaryonint yuqori qismi. Vaxsh daryosi quyilgan joygacha shu nom bilan ataladi.

Manbalar 

 
Tojikistondagi daryolar
Afg‘oniston daryolari
Panja

Panja — bilaguzuk turi; rangbarang (odatda, koʻzli va boshqalar) munchoklar yoki marjonlar orasiga kumush va zarhallangan yaproq, gʻuncha va boshqa shakllar te-rib tayyorlanadi. Rang jihatdan taʼsirchan va marjonga oʻxshagan turli shakldagi bezakli taqinchoqyaratiladi. P.ni ayollar va bolalar bilaklariga taqadi. Qadimda va oʻrta asrlarda yomon koʻzdan asrashi maqsadida tosh va sopoldan qoʻl (panja) shaklidagi osilchoklar qilingan. 2—3 yoshdanqizlar metalldan yasalgan bilaguzuklar taqishgan.

Manbalar 

    

Zargarlik
Kiyim