MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Burgalar

Burgalar () — qon soʻruvchi hasharotlar turkumi. Uzunligi 1–6 mm, urgʻochisi erkagidan yirikroq. Tanasi ikki yondan kuchli siqilganligidan hayvonlarning yungi va pati orasida yengil va tez harakat qiladi. Qanotlari ikkilamchi reduksiyaga uchragan. Koʻpchilik turlarining bir juft oddiy koʻzi bor. Ogʻiz organi kesuvchi — sanchuvchi — soʻruvchi tipda. Oyoqlari (ayniqsa keyingisi) yaxshi rivojlangan, sakrovchi. Urgʻochilari pol tirqishlari, toʻshamalar osti, devor yoriqlari yoki kemiruvchilar iniga bir necha oʻnta tuxum qoʻyadi. Tuxumlardan oyoqsiz, chuvalchangsimon, tanasi tuk bilan qoplangan qurtlar chiqadi. Ular pilla ichida gʻumbakka aylanadi. Qurtlar hayvonlarning organik qoldiqlari va chirindilar, jumladan B. axlati bilan oziqlanadi. B. 3 yilgacha, odam burgasi esa 2 yilgacha yashaydi. 1400 ga yaqin turi, shundan 310 turi Oʻrta Osiyoda uchraydi. B. issiq qonli hayvonlar va odamda parazitlik qiladi. 

Keng tarqalgan turlari: 

 odam burgasi ()
 it burgasi () 
 kalamush burgasi () 
 olaqurt () 

Odam va kalamush Burgalari odamga oʻlat va terlama kasalligi qoʻzgatuvchilarini yuqtiradi.

Baʼzi B. gelmintlarning oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Odam B.i qarovsiz qolgan uylarda koʻp uchraydi. Qarshi kurash choralari: uy-joylarni toza tutish, polni karbolning 2—5%li eritmasi bilan yuvish, devor va poldagi yoriqlarni kerosinga hoʻllangan latta bilan artish, B. uchraydigan joylarga piretrum va xlorpikrin sepishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgan supurgi

Burgan supurgi — makka supurgi () — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, sershox, boʻyi 30—150 sm, tanasi zangori tuklar bilan qoplangai. Barglari nishtarsimon, yassi, uchlari oʻtkir. Gullari boshoqsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi yumaloqyongʻoqcha. Oʻqildizi tarmoklangan. Iyuldan sentabrgacha gullab mevalaydi. Birtupi Yumingdonagachaurugʻ beradi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ekinzorlardagi Burgan supurgi kultivatsiya, tuproqni motigalash yoʻli bilan yoʻqotiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Burgana

Burgana — Olay toglarining shim. tizmalaridan biri. Shim. yon bagʻri Oʻzbekiston, jan. yon bagʻri Qirgʻiziston hududida. Gʻarbdan sharqqa 25–26 km ga choʻzilgan, eni 16 km. Eng baland joyi 1064 m. Asosan ohaktosh, slanes va intruziv jinslardan tarkib topgan. Iqgsimi quruq. B.da choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Shim. yon bagʻrida ozokerit, oltingugurt va neft konlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgana togʻlari

Burgana togʻlari — Fargʻona vodiysida, sharqda Soʻx daryosi va gʻarbda Achchiqsuv soyi vodiylari oraligidagi togʻlar. Oʻrtacha balandligi 650–900 m, eng baland joyi 1000 m. Balandligi shim. dan janubi-ga tomon ortib boradi. Yuqori neogen va quyi toʻrtlamchi davrlarning konglomerat, qumtosh, gil, shagʻaltoshlaridan tashkil topgan, yuzasi qumloq va qumoklarning yupqa qatlami bilan qoplangan. Burgana togʻlari yon bagʻirlari quruq soy oʻzanlari bilan kuchli parchalangan. Markaziy qismida atrofga nisbatan ancha (100–120 m) koʻtarilgan, yuzasi yassi, yon bagʻirlari ancha qiya boʻlgan balandliklar mavjud.

Burgana togʻlari shimolida Isfara va Sux konus yoyilmalari oraligʻidagi pastqamliqdan keskin koʻtarilgan, etagida ensiz prolyuvial shleyf vujudga kelgan. Janudida esa Burgana togʻlari Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻirlaridan adir orti pastqamligi bilan ajralgan. Burgana togʻlarining shimoliy yon bagarlarida och boʻz, janubida esa tipik boʻz tuproqlar tarqalgan, mayda shagʻal uchraydi. Oq shuvoq, efemerlar oʻsadi. Asosan yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Burganli madaniyati

Burganli madaniyati — soʻnggi jez va ilk temir davrlari (miloddan avvalgi 1 min g yillik boshi —6—4-asrlar)ga oid arxeologik madaniyat. Toshkent yaqinidagi Burgashshsoy sohilidan topilgan manzilgoh nomi bilan atalgan. Toshkent viloyatidagi Ohangaron daryosining irmoqlari hamda Joʻn va Salor kanallarining shoxobchalari havzalarida tarqalgan. Burganli madaniyati ga oid dastlabki yodgorliklar 1934-yil arxeolog G. V. Grigoryev tomonidan Qovunchitepaning ostki qatlamlaridan topilgan. 1940-yil A. I. Terenojkin Burganlisoyda olib borgan qazish ishlaridan soʻng Burganli madaniyati alohida mustaqil madaniyat ekanligini aniqlagan. Burganli madaniyati qadimda Toshkent regionida yashab, koʻchmanchi chorvachilikdan oʻtroq dehqonchilikka oʻtgan aholi madaniyati hisoblanadi. Bu madaniyatga oid eng yirik manzilgoh Ohangaron daryosi boʻyida boʻlib, u xom gʻishtdan qurilgan mustahkam mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. Undagi yarim yertoʻlalar kvadrat, toʻgʻri toʻrtburchak va tuxumsimon shaklda boʻlib, eshigi daryo tomon qaragan. Ular ichidan oʻchoqlar, turli sopol idish boʻlaklari va hayvonlar suyagi bilan toʻla oʻralar topilgan. Bu davr aholisi xoʻjaligida chorvachilik bilan bir qatorda, dehqonchilik ham muhim rol oʻynagan (manzilgohlardan koʻplab jez oʻroq, tosh omoch va yorgʻuchoqlar chiqqan), ov va baliqchilik esa ikkinchi darajali ahamiyatga ega boʻlgan. Bu davr hunarmandchnligi (kulolchilik, temirchilik, toʻquvchilik va boshqalar) ancha sodda. Sopol idishlar, asosan qoʻlda yasalib, sirtiga qizil rang berilgan va baʼzi geometrik shakllar ham chizilgan. Ayrim idishlar ichki qismida dagʻal jun mato izi saqlanib qolganligi ularning mato qoliplarda tayyorlanganligini koʻrsatadi. Paykon, xanjar, pichoq, taqinchoq, ustara, bigiz, qoshiq, bel kabi jang va mehnat qurollari, uyroʻzgʻor, zebziynat buyumlari ham jezdan yasalgan. Burganli madaniyati yodgorliklari Fargʻona vodiysidagi Chust madaniyati, Surxondaryodagi Kuchuktepa, Mirshodi, Bandixon, Jarqoʻton, Jan. Turkmanistondagi Yoztepa va Shim. Afgʻonistondagi Tilyaatepa yodgorliklariga koʻp jihatdan oʻxshashdir. A. A. Asqarov va M. Filanovich Shosh moddiy madaniyat tarixini Shoshtepa materiallari asosida 2 bosqich — Burganli madaniyati ning tugallanish bosqichi (miloddan avvalgi 6—4-asrlar) va Burganli madaniyati ningQovunchi madaniyatiga oʻtish bosqichi (miloddan avvalgi Z— 2-asrlar) ga ajratadi.

Ad..Buryakov Yu. F., Qosimov M. R., Rostovsev O. M., Toshkent oblastining arxeologik yodgorliklari, T., 1975; Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982; Duke X. I., Tuyabuguzskiye poseleniya Burgulyukskoy kulturi, T., 1982.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Burganlisoq

Burganlisoq — Toshkent viloyati Urta Chirchiq tumanidagi soy (eski kanal). Qorasuv (Toshkent kanali)dan suv olib, ilgari Ohangaron daryosiga quyilgan, hozir Tuyaboʻgʻiz suv ombori (Toshkent dengizi)ga kuyiladi. Uzunligi 7 km. B. suvidan sugorishda foydalaniladi, uning oʻzaniga sizot suvlar, ortiqcha (oqova) suvlar ham qoʻshiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,57 m³/sek. B.da ekinlarni sugʻorish davri (iyun — avgust) da oʻrtacha 1,2 m³/sek suv okadi. Sugorishda B.ning ahamiyati yildanyilga kamayib bormoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgansoy

Burgansoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanilagi soy, Tasmachisoyning chap irmogʻi. Oqtogʻning janubiy yon bagʻridan 1600 m balandlikdai Qoragʻachsoy nomi bilan boshlanadi, quyi oqimida Olmasavan deb ataladi. Uz. 23 km, havzasining maydoni 34,7 km². Soyga 50 dan ortiq irmoq qoʻshiladi. Burgansoyning yuqori oqimida vodiysi tor, daryo koʻp joylarida chuqur daralar orqali oʻtadi. Quyi oqimida vodiy 500-800 m gacha kengayadi. Burgansoy erigan qor, yomgʻir va bulok suvlaridan toʻyinadi. Mavlon qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv capfi 275 l/sek. Bahor (mart — may) oylarida oʻrtacha suv sarfi 1 m’/sek gacha yetadi, yillik oqimning 60—75% shu davrda oqib oʻtadi. Boshqa fasllarda 50—100 l/sek gacha kamayadi. Baʼzan sel oqimlari kuzatilib, suv sarfi sekundiga 16,2 m³ gacha koʻpayadi.

Manbalar 

Navoiy viloyati
Oʻzbekistondagi daryolar
Burgansoy rasmlari

Burgansoy rasmlari — Nurota togʻ tizmasining jan. yon bagʻridagi Tasmachisoyning chap irmogʻi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar. Navoiy viloyati Xatirchi tumani hududida. 1980- yillarda arxeolog M. Xoʻjanazarov tomonidan topilgan, oʻrganilmoqda. Tadqiqotchilarning fikricha, Burgansoy rasmlari ning eng kad.lari miloddan avvalgi 2-ming yillikka mansub, miloddan avvalgi 6—1-asrlarga oidlari ham uchraydi. Rasmlar qattiq buyumlar bilan uriboʻyib, asosan soya, shakl koʻrinishi va oddiy chiziqlar usulida ishlangan; ularda odamlar, buqa, ot, tuya, toʻngʻiz, qoplon, boʻri va boshqa hayvonlar tasvirlangan (ayniqsa, sherlar tasviri diqqatni oʻziga tortadi); ovchilik, chorvachilik, qad. ajdodlarning turmushi bilan bogʻliq ayrim lavhalar mohirona ifodalangan. Burgansoy rasmlari shu yerdagi xalqning qad. madaniyati, tarixini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgas

Burgas — Bolgariyaning sharqidagi shahar, Qora dengizning Burgas qoʻltigʻi sohilida. Burgas viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 215 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni, mamlakatning Varna shahri bilan teng keladigan asosiy portlaridan. Xalqaro aeroport bor. B. orqali chetga tamaki, hoʻl meva, mevasabzavot konservalari chiqariladi. B.da neftkimyo, yogʻochni qayta ishlash kombinati, oziq-ovqat sanoati, elektr kabeli, transport mashinasozligi, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Baliq ovlash markazi. Kurort shahri. Kimyotexnologiya instituti, teatrlar, suratlar galereyasi bor. Shaharga 3-asrda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgomistr

Burgomistr (nem. Bürgermeister) — ayrim mamlakatlar (Germaniya, Belgiya, Niderlandiya, Avstriya) mahalliy boshqaruv organlarida oliy mansabdor shaxs. B.lar mazkur organlarda yetakchi rol oʻynaydi: markaziy hukumat vakili hisoblanadi, munitsipal (mahalliy) xizmatchllarni ishga tayinlaydi va ishdan boʻshatadi; byudjet tuzish va uni bajarish ishlariga boshchilik qiladi. B. Germaniyaning koʻpchilik yerlarida munitsipal kengashlar yoxud bevosita aholi tomonidan saylanadi (Germaniyaning Bavariya va Baden-Vyurtemberg yerlarida) yoki bevosita hukumat tomonidan tayinlanadi. Kuyi Saksoniya va Shim. Vestfaliya yerlarida asosan vakillik vazifalarini bajaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgundiya

Burgundiya — Fransiyaning Sena daryosi havzasidagi tarixiy viloyat. B. hududida Kotd’Or, Sona va Luara, Nyevr, Yonna departamentlari joylashgan. Maydoni 31,8 ming kv.km. Aholisi 1.6 mln.dan koʻproq kishi (1990- yillar oʻrtalari). Asosiy shahri — Dijon. Oʻrta ayerlarda Gʻarbiy Yevropadagi turli davlat va hududlar B. deb atalgan: qirolliklar (5—6-asrlarda markazi Lion shahri boʻlgan qirollik, 10—14-asrlarda markazi Arl shahri boʻlgan qirollik), graflik, 9—15-asrlarda gersoglik (markazi — Dijon) boʻlib, 1477 i. Fransiya qirolligi tarkibiga kirgan. 1790-yilgacha B. provinsiya huquqiga ega boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgundlar

Burgundlar — german qabilasi. Ikki qirollik: 1) 5-asr boshlarida Reyn daryosi havzasida (436 yil gunnlar bosib olgan); 2) 5-asr oʻrtalariga kelib esa Rona daryosi havzasida (534 yil franklar bosib olgan) barpo etganlar. Burgundiya nomi shu qabila nomidan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burgut (yulduzlar turkumi)

Burgut — osmon ekvatori atrofida Delfin, Oʻqyoy, Qavs, Dalv yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan yulduzlar turkumi. Belgisi , umumiy yuzasi taxminan 652 kv. gradus, undagi 70 dan ortiq yulduzni teleskopsiz koʻrish mumkin. B. yulduzlari bahor, yoz va kuzda koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduz turkumlari
Burgutli dovoni

Burgutli dovoni — Turkiston tizma togʻlarining suvayirgʻich qismidagi dovon. Oʻzbekiston Respublikasi bilan Tojikiston Respublikasi chegarasida joylashgan. Balandligi qariyb 2960 m. Burgutli dovoni orqali Sangzor vodiysidan Zarafshon vodiysiga piyoda yoki ulovda oʻtish mumkin. Sangzor daresining yuqori oqimidagi Koʻkjarsoy orqali koʻtarilib Burgutli dovoni dan Zarafshon daryosi vodiysiga (Ziddi, Mingdona qishloqlari) Kozboysoydagi yoʻl bilan tushiladi. Burgutli dovoni dan iyun—sentabr oylarida foydalanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Tojikiston
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Burdaguy

Burdaguy, Bardagvi, Pardagvi (qad. yun. pandoki — mehmonxona) — Amudaryoning qad. kechuvi hamda Iskandar Maqduniy tomonidan kurilgan qalʼa nomi. B.da hunarmandlar, xususan kema va qayiq yasovchilar yashaganlar, ular "shoh kechuvi"dan oʻtuvchilarga xizmat koʻrsatishgan. B. 15-asrda yirik shahar boʻlib, hatto Termiz bilan raqobatlashgan. 17-asr manbalarida B. kechuvi Yargox yoxud Yardagʻu shaklida uchraydi. Iskandar aynan mana shu kechuv orqali asosiy qoʻshini bilan Amudaryodan oʻtgan deb hisoblanadi. Kushon podshaligiiing soʻnggi davrida vujudga kelgan B. shahri ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda yuksalgan, 20-asr boshida ham B. arkida hayot soʻnmagan. Bu yerdan arablardan avvalgi davrga mansub podshoning taxtda oʻtirgan holdagi tasviri tushirilgan sopol parchasi topilgan. B. kechuvidan, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan shim. tomon qad. yoʻllar boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Burdenko

Nikolay Nilovich Burdenko [1876. 26. 4 (8.5), Penza viloyati Kamenka qishlogʻi — 1946. 11.1, Moskva] — jarpox, Rossiyada neyroxirurgiya fani asoschilaridan biri. Akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1939), Tibbiyot Fanlar akademiyasining 1prezidsnti (1944—46), tibbiy xizmat generalpolkovnigi (1944). 1 va 2-jahon urushlari qatnashchisi: Armiya bosh jarrohi (1941—46), Ilmiy ishlari markaziy va periferik nerv sistemasining oʻsmasi, miyada qon aylanishining buzilishi, miya shishi hamda harbiydala jarrohligi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

1876-yilda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
11-yanvarda vafot etganlar
8-mayda tugʻilganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Buret

Buret — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyatidagi yuqori paleolit davriga oid manzilgoh. Angara daryosining oʻng qirgʻogʻida, Suxoy oʻzanida, Buret qishlogʻi yaqinida joylashgan. A. P. Okladnikov topib oʻrgangan (1936. 1937, 1939). Paleolit davriga doyr tosh va suyakdan qilingan buyumlar bilan bir qatorda karkidon, mamont, shimol bugusi, zubr va boshqa hayvonlar suyaklari hamda 4 turar joy qoldigʻi, 1 qush va 5 ayol haykalchasi topilgan. Ularning orasida moʻynadan korjoma koʻrinishida tikilgan kiyim kiyib olgan ayol haykalchasi juda noyob topilmadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Bureya

Bureya (; , evenklar tilida birra — daryo) — Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasi va Amur viloyatidagi daryo. Amur daryosining chap irmogʻi. Oʻng Bureya va Chap Bureya daryolarining koʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 623 km, havzasining maydoni 70,7 ming km². Bureya yuqori oqimida togʻ daryosi boʻlib, quyi qismida ZeyaBureya tekisligiga chiqadi. Asosan yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bureya oktabrda muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmoqlari — chapda Urgal, Tirma. oʻngda — Tuyun, Niman. Bureya da quyilish joyidan 197 km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi 940 m³/sek., eng yuqori darajadagisi 18100 m³/sek. Yogʻoch oqiziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Bureya tizmasi

Bureya tizmasi — Uzoq Sharqning janubida, Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasidagi togʻ tizmasi. Urmi, Amgun va Bureya daryolarining suvayirgʻichi. Granit, gneys, slanes, shuningdek choʻkindi va effuziv jinslardan tarkib topgan. Kryaj va oʻrtacha balandlikdagi togʻlardan iborat. Bureya daryosining bosh qismidan Tirma daryosining yuqori oqimiga qarab meridional yoʻnalishda choʻzilgan. Uz. kariyb 400 km. Bal. jan.da 1000– 1100 m dan shim.da 1600–2071 m gacha. Yon bagʻrining pastki qismi igna bargli va keng bargli oʻrmon bilan, togʻ etagi va yon bagʻirlari dubzorlar bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Burj

Burj — Quyoshning yillik koʻrinma harakati doirasidagi oʻn ikki yulduz turkumining nomlari. Bu soʻz zodiak yulduzi turkumlari Dayav, Hut. Hamal, Savr, Javzo, Saraton, Asad, Sunbula, Mezon, Aqrab, Qavs, Jadiylarga nisbatan qoʻllaniladi (jadvallarga q.). Ular Quyoshning yillik koʻrinma harakat yoʻli (ekliptika) boʻylab joylashgan. Har birida Quyosh taxminan bir oycha boʻladi. B. yulduz turkumlaridan Quyosh sistemasining deyarli barcha sayyoralari, kometalari va Oyning ham koʻrinma harakat yoʻllari oʻtadi. Yunonistonda B. turkumlarini alohida ajratib, ularni maxsus belgilar bilan ifodalashgan. Shunga koʻra, osmon gumbazida bahorgi (Hamal) va kuzgi (Mezon) tengkunlik, yozgi (Saraton) va qishki (Jady) Quyosh turish nuqtalari ham oʻsha belgilar bilan belgilanadi. Presessiya hodisasi sababli oʻtgan 2 ming yil ichida bu nuqtalar surilib, qoʻshni yulduz turkumlariga oʻtib ketgan boʻlishiga qaramay, shu belgilar, shuningdek Saraton va Javzo tropiklari deb ataluvchi nomlar ham saqlanib qolgan.

Turkiy xalqlarda oylarning nomi ham B. nomidan olingan. Bahor fasli — burji obiy (hamal—22-martdan, savr—21-apreldan, javzo— 21-maydan), yoz fasli — burji noriy (saraton — 22-iyundan, asad—232-iyuldan, sunbula —23 avgustdan), kuz fasli — burji bodiy (mezon—24-sentabrdan, aqrab—23 oktabr man, qavs—23-noyabrdan), qish fasli — burji hokiy (jady—22 dekabrdan, dalv— 20-yanvar

dan, hut—19-fevraldan) deb atalgan. 12 yillik muchal yillari boshi hamalayan hisoblanadi (qarang Zodiak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yil
 Burj
Burj (qurilma)

Burj — devorga tashqi tomondan tirgak sifatida ishlangan qurilma. Qalʼa devorlariga tutashgan minora shaklidagi qoʻshimcha bino. Burjlar ustida va ichkarisida maxsus xonalar boʻlishi mumkin. Mudofaa maqsadida qurilgan maxsus Burjlar ham boʻlgan. Buxoro, Xiva meʼmorligida koʻp qoʻllanilgan. Baʼzan oʻrniga qarab guldasta, minora deb ham nomlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Burjiy taqvim

Burjiy taqvim — 365 kunlik quyosh taqvimi. Sharq falakiyotshunoslari tomonidan ishlab chiqilgan (11-asr). Burjiy taqvim oylari yulduz turkumlari nomi bilan atalgani uchun "burjiy" (yaʼni yulduz turkumlari — arabcha "burj" yoki hozirgi tasavvurda astronomik taqvim) deb nom olgan (qarang Burj).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burjiylar

Burjiylar — Misrda hukmronlik qilgan pkkm mamluklarsupopaol (1382— 1517)dan ikkinchisi. Misr sultoni Qalovun (AlMalik alMansur) ularni Qohira qalʼasining burjiga (minorasiga) joylashtirgani boisidan shunday deb atalganlar. Sulola vakillari: AlMalik azZohir Barquq (1382-89, 1390-99), AlMalik anNosir Faraj (1399-1405, 140512), AlMalik alMansur Abdulaziz (1405), AlXalifa alMustaʼiyn (1412)|, AlMalik alMuayyid Shayx (1412—21), AlMalik alMuzaffar Ahmad II (1421), AlMalik azZohir Tatar (1421), ApMalik asSolih Muhammad III (1421—22), AlMalik alAshraf Barsboy (1422—38), AlMalik alAziz Yusuf (1438), AlMalikazZohir Chaqmoq (1438—53), AlMalik alMansur Usmon (1453), AlMalik alAshraf Aynol (1453—61), AlMalik alMuayyid Ahmad III (1461), AlMalik azZohir Xushqadam (1461—67), AlMalik azZohir alBoy (1467), AlMalik azZohir Tambargʻo (1467—68), AlMalik alAshraf Qoytboy (1468—96), AlMalik anNosir Muhammad IV (1496— 98), AlMalik azZohir Qonsuh I (1498—1500), AlMalik alAshraf Jonboʻlod (1500—01), AlMalik alOdil Tumanboy I (1501), AlMalik alAshraf Qonsuh II alGʻuriy (1501—16), AlMalik alAshraf Tumanboy II (1516—17) (Yana q. Bahrishshr, Mamluklar davlati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Misr tarixi
Burjuaziya

Burjuaziya (frans. bourgeoisie — shaharliklar) — savdo, sanoat, kreditmoliya va boshqa tadbirkorlik faoliyati natijasida daromad oluvchi ijtimoiy sinf. B. anʼanaviy jamiyat qaror topgan sharoitda, 16—20-asrlardagi inqilob va islohotlar natijasida yuzaga kelib, muhim iqtisodiy va siyosiy taʼsirga ega boʻldi, sanoatlashgan jamiyat va bozor iqtisodiyoti, liberalizm va demokratiya qadriyatlari qaror topishiga koʻmaklashdi. Rivojlangan mamlakatlardagi B. yirik moliya va sanoat B.sidan (unga boshqaruvchilarning oliy qatlami ham kiradi), sarmoyadorlik va tadbirkorlik vazifalarini birga qoʻshib, ish yurituvchi oʻrta B. qatlamidan hamda mayda B.dan tashkil topgan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda B. turli qatlamlarining shakllanishi jamiyatni modernizatsiya qilish jarayoni bilan bevosita bogʻliqdir. Sotsialistik tuzum oʻrnatilgan mamlakatlarda B. sinf sifatida tugatilgan edi. Bunday mamlakatlarda bozor iqtisodiyoti va fuqarolar jamiyatining shakllanishi jarayonida xususiy mulkdorlar va tadbirkorlardan iborat ijtimoiy qatlam qayta tiklanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burish doirasi

Burish doirasi — lokomotiv yoki vagonni bir izdan ikkinchi izga oʻtkazuvchi yoki shu izda 180° burib qoʻyuvchi qurilma. Asosan, temir yoʻl izlari (relslar) dan iborat. Burish doirasi atrofi beton bilan mustahkamlangan dumaloq chuqurlikka oʻrnatiladi; u chuqurlik markazidagi oʻq yordamida aylanma izlarda harakatlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burishlar

Burishlar (burishkilar, burushaskilar, vershikilar) — xalq, Shim.gʻarbiy Hindistonning togʻli joylarida yashaydi. 50 mingga yaqin kishi. Oʻziga xos yozuvsiz til (burushaski)da gaplashadi. Dindorlari — asosan musulmon shialar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burishtiruvchi dorilar

Burishtiruvchi dorilar — yalligʻlangan joydagi ogʻriqni kamaytiruvchi dorilar. Shuning uchun Burishtiruvchi dorilar yalligʻlanishga qarshi ishlatiladigan dorilar bilan birga qoʻllaniladi. Burishtiruvchi dorilar yalligʻlangan yoki kuygan joyga qoʻyilganda toʻqimalarning yuza qatlamida oqsillarni qisman ivitib. ichkaridagi toʻqimalarni turli taʼsirotlardan saqlaydigan oqsil parda hosil qiladi. Koʻpgina oʻsimliklar (eman poʻstlogʻi, sariqchoy oʻsimligi, mavrak bargi, moychechak guli, shumurt va chernika mevasi va boshqalar)dan olinadigan oshlovchi moddalar, shuningdek baʼzi bir anorganik moddalar — vismut, qoʻrgʻoshin, alyuminiy birikmalari burishtiruvchi xususiyatga ega. Bu moddalardan tayyorlangan dorilar chayish (mas, burunhalqum yalligʻlanganda), kuygan. jarohatlangan, yorilgan joylarga qoʻyish va meʼdaichak yoʻli kasalligida ichish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burka sulton

Burka sulton, Buruj oʻgʻlon, Burunj oʻgʻlon, Burish oʻgʻlon (?—1480) — Joʻjyuson avlodidan boʻlgan ulus sultoni. Burka sulton ulusi Sirdaryoning quyi oqimidagi yerlardan iborat boʻlgan. Abulxayrxon Dashti Qipchoqning sharqiy qismini boʻysundirish uchun olib borgan kurashi davri (1431—46)da Burka sulton unga itoat etishdan bosh tortgan. Abulxayrxon 15-asrning oʻrtalarida Joʻjixon avlodidan boʻlgan sultonlarning koʻpchiligini magʻlub etgach, Burka sulton ham unga boʻysunishga majbur boʻlgan, soʻng Burka sulton Katta Oʻrda xoni Ahmadxon (?—1481) yordamida Abulxayrxonning vafoti (1469)dan keyin taxtga oʻtirgan Haydarxonga qarshi urush ochib, uni tormor keltirgan. Abulgʻoziy Baxodirxonshpg yozishicha, Burka sulton 15-asrning 80-yilgacha oʻz ulusini mustaqil idora etib, Abulxayrxonning nabirasi Shayboniyxon tomonidan tunda toʻsatdan qilingan hujum vaqtida halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
1480-yilda vafot etganlar
Qozoq sultonlari
Burloqlar

Burloqlar (rus. burlaki — soldovchilar) — 16—19-asrlarda Rossiyada dare kemalarini eshkak va arqon yordamida qoʻlda tortib sudrovchi yollanma ishchilar. Asosan noqoratuproq gubernyalardagi obrok toʻlovchi dehqonlardan yollangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burmaboʻyin

Burmaboʻyin (jynx torquUla) — kizilishtonlar turkumiga mansub qush. Afrika, Osiyo va Yevropada tarqalgan. Oʻzbekistonda oʻtroq yashamaydi (bahorda kelib, kuzda Hindiston va Eronga uchib ketadi). B. siyrak oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Boʻyining uz. 20 sm gacha boʻladi. Tuxumini daraxtlar kovagiga qoʻyadi, qushlarning tashlandiq uyalaridan foydalanadi. 6—12 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni, asosan urgʻochisi, u ovqatlanishga ketganda erkagi bosadi. B. chumolilar, oʻsimlik shiralari va boshqa hasharotlar bilan oziqlanadi. Hasharotlarni uzun va yopishqoq tili bilan poʻstloq orasidan yoki uyasidan tutib oladi. B. biror narsadan qoʻrqsa, boshi bilan boʻynini parmadek buraydi, shuning uchun u "burmaboʻyin" deyilgan.

Manbalar