MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ivan Krilov

Ivan Andreyevich Krilov (; 1769-yil 13-fevral – 1844-yil 21-noyabr) – rus yozuvchisi, masalchi. „Pochta duxov“ (1789), „Zritel“ (1792) jurnallarini nashr ettirgan. 1786—1788-yillarda poytaxt dvoryanlarining axloqiy buzuqligini fosh etuvchi komediya („Gʻazabnok oila“, „Toʻpolonchilar“, "Qizlarga saboq va boshqalar), tragediya („Kleopatra“, „Filomela“), komik operalar („Bahodir Ilya“, 1870) yozgan. Hukumatga qarshi yozilgan „Trumf“ („Chimchilash“) tragediyasi (1799–1800) qoʻlyozma holida tarqatilgan. „Qalb“ qissasi (1792) da podsholik tuzumi va Yekaterina IIning yasama liberalizmi ustidan kuladi. 1809—1843-yillarda 200 dan optiq masallar yozgan. Birinchi „Masallar“ kitobi 1809-yil nashr qilingan. Ularda ijtimoiy illatlar fosh etilgan, zulm va zoʻrlik qoralangan („Boʻri bilan qoʻzichoq“, „Hayvonlar oʻlati“, „Boʻrilar va ovchilar“, „Dehqonlar va daryo“ va boshqalar), vazirliklarning qayta tashqil etilishi („Kvartet“), Arakcheyevning zolimligi tanqid qilingan („Baliqlar raqsi“). 1812-yildagi Fransiya-Rossiya urushi yillarida yozgan „Mushuk va oshpaz“, „Itxonaga kirib qolgan boʻri“, „Qargʻa va tovuq“, „Mushuk va Churtan baliq“ va boshqa masallarida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan. Asarlarida sofdil va mehnatsevar kishilar ulugʻlangan, dangasa, qoʻrqoq, ikkiyuzlamachilar tanqid qilingan. Masallari demokratik ruh bilan sugʻorilgan. Satirasi kuchli, tili oʻtkir va taʼsirchan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

1769-yilda tugʻilganlar
1844-yilda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
Rossiyalik yozuvchilar
Kriminologiya

Kriminologiya (lot. criminis -jinoyat va yun. logos — taʼlimot, tushuncha) — jinoyatchilik, uning sabablari, jinoyatchining shaxsi, jinoyatchilikning oldini olish yoʻllari, vositalari haqidagi fan. Mustaqil fan sifatida K. 20-asr oʻrtalarida jinoyat huquqi fanidan ajralib chikdi. Bu fanning vazariy asosi belgiyalik sotsiolog L. A. J. Ketle, italiyalik kriminalistlar Ch. Lombrozo, E. Ferri va boshqalarning taʼlimoti hisoblanadi.

K. jinoyatchilikni kishilarning jinoyatta oid qonun talablariga zid boʻlgan ijtimoiy xavfli qilmishlaridan iborat ijtimoiy hodisa sifatida tadqiqqiladi. Shuningdek, K. jinoyatchilikka oid maʼlumotlarni umumiy tarzda, shu bilan birga jinoyatlarning ayrim turlari va guruhlari boʻyicha hamda K.ga oid ayrim muammolar (mas, voyaga yetmaganlar jinoyatchiligi, retsidiv jinoyatchilik, guruh jinoyatchiligi) boʻyicha tekshiradi. Jinoyatchilik sabablari, yaʼni umuman jinoyatchilikka va muayyan jinoyatlarni sodir qilishga taʼsir etadigan ijtimoiy omillar, hodisalar, jarayonlar ham K. predmeti hisoblanadi.

K. jinoyatchi, yaʼni turli jinoyatlarni sodir etgan shaxslarning feʼlatvoriga biron-bir darajada taʼsir etuvchi ijtimoiy xususiyatlar hamda ijtimoiy ahamiyatga molik xususiyatlar, belgilar, sifatlar, aloqalar hamda munosabatlarni har tomonlama oʻrganadi. Jinoyatchilik va uning alohida turlarini aniq sotsiologik tadqiq qilish jinoyatchilik bilan turli ijtimoiy jarayonlar oʻrtasidagi bogʻliklikni belgilash va shu asosda uning oldini olish choralarini ishlab chiqish imkonini beradi. Hozirgi K. zavonaviy hisoblash texnikasi, shuningdek, boshqa bir-biriga bogʻliq fanlar — sotsiologiya, ijtimoiy psixologiya va shaxs psixologiyasi, pedagogika, iqtisodiyot va shahrik.ning yutuqlaridan keng foydalanadi. K.da hozirgi demokratik jamiyatda jinoyatchilikka qarshi kurashning asosiy yoʻnalishlaridan birini tashqil qiluvchi jinoyatlarning oldini olish muammosi muhim oʻrin tutadi.

Adabiyot 
 Usmovaliyev M., Karaqstov Y., Jinoyatchilikni oldini olishning kriminologik choralari, T., 1995; Antonyan Yu. M., Terrorizm. Kriminologicheskiye i ugolovno-pravovie issledovaniya, M., 1998.

Mamajon Usmovaliyev.

Manbalar
Krinitsa

Krinitsa — Polshadagi iqlim kurorti, Visla daryosi havzasida, NoviSonch togʻlaridan jan.-sharqda, 600 m balandlikda. Iqlimi moʻʼtadil nam, qishi yumshoq quyoshli (yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —5°) va yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 17°), yiliga 800 mm yogʻin yogʻadi. Karbonat angidridli mineral suvlar, torfli balchiq bilan davolanadi. 19-asr oʻrtalaridan boshlab kurort sifatida rivojlangan. Dam olish, turizm va togʻ changʻi sporti markazi.

Manbalar
Krio...

Krio... (yun. kryos — sovuq, muz) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, sovuq, past harorat, muzga aloqadorlik maʼnosini bildiradi (mas, krioskopiya).

Manbalar
Kriobiologiya

Kriobiologiya (krio... va biologiya) — past va oʻta past harorat (0° dan past, absolyut 0° ga yaqin)ning har xil biologik obʼyektlar va hodisalarga taʼsirini oʻrganadigan biol. fani. K.ning asosiy vazifasi past haroratda hayotning quyi chegarasini, organizmning sovuqqa va muzlashga chidamliligini aniqlash; salbiy haroratning orga-izmga zararli taʼsirini tadqiq qilish; xujayra va toʻqimalarni sovuq urishdan himoya qilish choralarini ishlab chiqishdan iborat. K.ning amaliy tomoni biologik obʼyektlar (mas, qon, toʻqimalar va organlar)ni uzoq muddat saqlash va sovuq, yordamida davolash (krioterapiya) metodlarini tadqiq qilish, sovuqqa chidamli oʻsimlik navlarini yaratish, oʻta sovuq sharoitda inson faoliyatini optimallashtirish uchun tavsiyalar ishlab chiqishdan iborat. K.ning ilmiy asoslari 19-asr oxirida rus fiziologi P. I. Baxmetyev tomonidan yaratilgan.

Manbalar
Kriogen texnikasi

Kriogen texnikasi - kriogen temperaturalar, yaʼni 120°K dan past temperaturalar hosil qilish, toʻtib turish va ulardan foydalanish texnikasi. Kriogen texnikasi vositalari: kriostat va shunga oʻxshash boshqa qurilmalar; suyultirilgan va qattiq holatga keltirilgan gazlar (kislorod, azot, geliy va boshqalar) ishlab chiqaradigan qurilma va apparatlar; bu gazlarni saqlash va tashish uchun idishlar; oʻta past temperaturalardan foydalanib izotop va gaz aralashmalariga ajratuvchi qurilmalar. Boʻlardan tashqari, kriogen vakuum vasoslari, oʻta oʻtkazuvchan kriogen generatorlar, dvigatellar va gazli sovitish mashivasi asosidagi solenoidlar, mikrosovitkichlar va boshqalar Kriogen texnikasi ning vositalari boʻlib xizmat qiladi. Kriogen texnikasi vositalari va usullardan energetikada, kriogen elektronikada, metallurgiya, atom, kosmik va raketa texnikasida, shuningdek, tibbiyotda (kriojarrohlik asboblari), biol.da (kriobiologiya), qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat sanoati va boshqalarda foydalaniladi. Kriogen temperaturalarni fan va texnikaning koʻp sohalarida qoʻllash natijasida Kriogen texnikasi ning bir necha mustaqil yoʻnalishlari, mas, krioelektronika, kriobiologiya va boshqa paydo boʻldi.

Manbalar
Kriolit

Kriolit (krio... va ... lit) — 1) ftoridlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Na,[AlFJ. Monoklin singoniyali, plastinkasimon, rangeiz, krrdek oppoq, baʼzan qizgʻish, hatto qora rangda ham uchraydi. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 2,5, zichligi 3 g/sm3. Oʻta ishqorli magmatik jinslar va ishqorli pegmatit hamda gidrotermal tomirlarda hosil boʻladi. Dunyoda sanoat ahamiyatga ega boʻlgan yagova koni Grenlandiya jan. (Ivigtut)da, shuningdek, bu mineral Kola ya. o. va Uralda ham uchraydi. Alyuminiy elektrometallurgiyasida va oyna-shisha sanoatida ishlatiladi; koʻpincha sunʼiy K.dan foydalaniladi; 2) muz va uning turli koʻrinishlarini kam ishlatiladigan nomi.

Manbalar
Kriolitozova

Kriolitozova (krio... va lithos -tosh; zone — mintaqa) — tuproq, togʻ jinslari temperaturasining manfiy koʻrsatkichlari va yer osti muzliklarining mavjudligi yoki mavjud boʻlish imkoniyatlari bilan tavsiflanuvchi litosfera (Yer poʻsti)ning yuqori qatlami shaklidagi kriosfera qismi. Mavjud boʻlish holatiga koʻra, K. koʻp yillik (bir necha yildan ming yilgacha) va mavsumiy (muayyan muddat tungish oblastlari)ga boʻlinadi. Koʻp yillik K., oʻz navbatida, quruqlikdagi suberal, muzliklar ostidagi subglyasial va dengiz, okeanlar akvatoriyasi ostidagi submarin K.ga boʻlinadi.

K. Oʻzbekistonda balandligi 2500 m dan ortiq boʻlgan togʻlar (Toshkent, Namangan, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari)da uchraydi.

Manbalar
Kriologiya

Kriologiya (yun. kruos — sovuq, muz va ... logiya) — kriosfera toʻgʻrisidagi fan.

Manbalar
Krioskopiya

Krioskopiya (krio... va yun. skopeo — qarayapman, kuzatayapman) — fizik-kimyoviy analiz usullaridan biri. Eritilgan moddaning mol. m.ni aniqlash usuli. Sof erituvchining muzlash temperaturasiga nisbatan eritma muzlash temperaturasining pasayishini oʻlchash.

Manbalar
Kriostat

Kriostat (krio... va yun. statos — turgʻun, harakatsiz) — ichida oʻzgarmas kriogen temperatura (120° K dan past) toʻtib turiladigan metall, shisha yoki plastmassadan yasalgan qurilma; kriogen texnikasi vositasi. Odatda, suyultirilgan yoki qotirilgan gazlar (azot, vodorod, geliy va boshqalar) bilan sovitiladi. K.dagi maxsus idishga solingan sovituvchi gaz bosimini oʻzgartirish bilan K. ga joylashtirilgan muhit temperaturasini oʻzgartirmay turish mumkin. K. tashqi muhit taʼsiridan yaxshi izolyasiya qilinadi (Dyuar idishi, termos singari). Suyultirilgan gaz solingan (mas, geliy — sovituvchi agent, azot — atrof muhitdan issiqlik kirishiga qarshilik koʻrsatadi) metall K. keng tarqalgan. Bunday K.larning korpusi bilan ichki qismlari orasidagi temperatura oʻzgarishlarini silfon baravarlashtirib turadi. Radiotexnika, optika, texnika va boshqalarda ishlatiladi.

Manbalar
Krioterapiya

Krioterapiya (krio... va terapiya) — sovuq, bilan davolash; biror aʼzoni muzlatmaydigan darajada sovitish. K. ogʻriq qoldirish, yalligʻlanishni kamaytirish, qon toʻxtatish va shishni yoʻqotish chorasi hisoblanadi.

Muz bosish, sovuq suvga hoʻllangan choyshabga oʻrash qadimdan davo sifatida qoʻllanilib keladi. Oʻt pufagi, chuvalchangsimon oʻsimta (appendiks), meʼda, meʼda osti bezi va boshqa aʼzolar yal-ligʻlanganda, badan lat yeganda, suyak singanda muzli xalta qoʻyiladi. Burun qovaganda, oʻpka, meʼda, ichakdan qon ketganda tegishli sohaga muzli xalta bosiladi. Gavda temperaturasini sunʼiy yoʻl bilan tushirish — gipotermiya yurak, yirik tomirlar, bosh miyani operatsiya qilishda tatbiq etiladi. K. ning muhim boʻlimlaridan biri — krioxirurgiyada kasal aʼzo yoki toʻqimalarni sovitish yoʻli bilan yemiriladi yoki olib tashlanadi. Buning uchun xloretil yoki kriogen asbob ishlatiladi. Boʻlar yordamida har xil darajadagi past haro-ratga erishish mumkin. Hozir krioaplikator, krioekstraktor kabi apparatlar qoʻllanadi.

Manbalar
Krioturbatsiya

Krioturbatsiya (krio... va lot. turbatio — gʻijimlangan, tartibsiz) — dispers togʻ jinslarining tekstura shaklida joylashishi. Bunda kesmadagi qatlamlar shakli girdob, bukilma, halqa va h.k. koʻrinishda boʻladi. Jinslarning dispers qatlamida haddan ortiqcha doimiy yigʻilgan namlikning muzlashi yoki erishidan dinamik deformatsiya taʼsirida vujudga keladi.

Manbalar
Kriofillar

Kriofillar (yun. kryos — sovuq, muz va ... fil) — turgʻun past haroratda yashovchi organizmlar. K. ga jan. va shim. qutb dengizlarida (ignaterililar, baliqlar, mollyuskalar), sovuq suvli daryo va soylarda (gulmoyi baliq, ayrim planariyalar va boshqalar), shuningdek, shim. kengliklar va baland togʻlarda hayot kechiradigan hayvonlar kiradi. Koʻpchilik K., odatda, harorat kam oʻzgarishiga moslashgan (stenotermlar) boʻladi. Masalan, bir qancha igvaterililar (ilondumlilar, dengiz koʻzachalari)ga suv haroratining G dan yuqori koʻtarilishi qaloqatli taʼsir etadi. Harorat koʻtarilganida sovuq suvlarda yashovchi ayrim baliqlarning harakatlanishi va oziqlanish intensivligi pasayadi. Kriofillik harorat koʻtarilgan sayin suvda eriydigan kislorod miqdorining kamayib borishi bilan bogʻliq. Arktika dengizlarida yashovchi ayrim baliqlar qonida suyuqlikning muzlash nuqtasini pasaytiruvchi moddalar (biologik antifrizlar) boʻladi. K.ga erigan qor suvlari, muz va qor ustida yashaydigan organizmlar (bir hujayrali suvoʻtlar, krioplankton, ayrim chuvalchanglar, hasharotlar) ham kiradi. K. suvoʻtlarning tez koʻpayishi, muz yoki qor rangining oʻzgarishiga sabab boʻladi. Kriofil oʻsimliklar k r io f i t l a r deb ataladi.

Manbalar
Kripto

Kripto... (yun. kryptos — maxfiy, yashirin) — oʻzlashma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, yashirin narsa, harakat yoki holatni anglatadi (masalan: kriptografiya, kriptorxizm).

Manbalar
Kriptozoy eoni

Kriptozoy eoni (yun. kryptos — yashirin va zoe — xayot) — geologik vaqtning eng katta oraligʻi, skeletli fauva qoldiklari uchramaydigan qatlamlardan iborat (qarang Tokembriy).

Manbalar
Kriptorxizm

Kriptorxizm (kripto...yashirin va yun. orhis — moyak, tuxum) — yorgʻoqda bitta (monorxizm) yoki ikkala moyakning boʻlmasligi; embrional rivojlanish anomaliyasi. Homila xromosomalari patologiyasi, ona va homiladagi gormonal yetishmovchilik, chov kanali nuqsonlari va boshqa omillar moyakning qorin pardasi orqasidagi boʻshlikdan yorgʻoqqa tushmay qolishiga sabab boʻladi. Hopmal holatda moyaklar homilaning 8—9 oyligida qorin boʻshligʻidan yorgʻoqqa tushadi, anomaliyada esa moyak yergʻoqdagi normal oʻrniga tushmay qoladi. Baʼzan moyak qorin boʻshligʻida yoki chov kanalida toʻxtab qoladi yoki notoʻgʻri toʻshadi, bunda chov kanalidan chiqib, yoʻnalishini oʻzgartiradi va chov, son sohasida yoki oldida, yo oralikda teri ostidajoylashadi. Gohida moyaklarning yorgʻoqqa tushishi choʻzilib ketib, bola 10—13 yoshga kirganida tugaydi. Bolada ikki yoklama K boʻlsa yoki tugʻma ikkala moyagi boʻlmasa, keyinchalik bepusht boʻlib qoladi (qarang Bepushtlik). K. bir yoki ikki tomonlama, shuningdek, alohida kasallik yoki bir qator endokrin kasalliklar belgisi boʻlishi mumkin.

Manbalar
Kristalli slanetslar

Kristalli slanetslar - toʻliq kristallangan metamorfik jinslar (qarang Slanetslar).

Manbalar 

Petrologiya
Kristallizatsion differensiatsiya

Kristallizatsion differensiatsiya — turli omillar (mas, gravitatsion choʻkish, konveksion harakat va boshqalar) tufayli kristallanish jarayonida hosil boʻlgan mineral fazalarning koʻchirilishi va ajralib chiqishi tufayli magma bilan kristallar oʻrtasidagi reaksiyaning normal kechishidagi oʻzgarish, yaʼni magmaning fraksion kristallanishi. Kristallizatsion differensiatsiya magma suyuqligi differensiatsiyasining asosiy mexanizmi hisoblanadi. Ayniqsa, u asosli va oʻta asosli jinslarda kristallanish mahsulotlarining poyma-poy choʻkishi tufayli intruziyalarning turli mineral tarkibidagi qavatlarga ajralish jarayonida yaqqol ifodalanadi.

Manbalar
Kristallizatsion suv

Kristallizatsion suv - mineral hosil boʻlishning tabiiy jarayonlarida ishtirok qiluvchi suv. Koʻp minerallarning hosil boʻlishida ularning tarkibiga joylashishning turli shakllarida kiradi. Agarda bu jarayon Yer poʻsti chuqur qismlaridan uning yuzasigacha koʻrib chiqilsa, bunda suvning kirish shakli asta-sekin, kapillyarli yoki plyonkalidan gidroksilli (ON), kristallogidratli koʻrinishda, hattoki seolitli shakligacha oʻzgaradi. Minerallar boʻyicha bu zonallik eng yuqori temperaturali biotit va muskovit [suvning 0,9 dan 0,5% gacha (ON) shaklida]dan mirabilit (Na2SO410H2O)ra4a (H2O shaklidagi suv miqdorining 56% mavjud) koʻrsatilgan. Kristallizatsion suv baʼzida hosil boʻlayotgan minerallarda gazli — suyuqli — qattiq aralashmalar koʻrinishida saqlanadi. Minerallar 300° dan past temperaturada qizdirilsa, issiqlik yutilishi natijasida Kristallizatsion suv ajralib chiqadi.

Manbalar 

 

Mineralogiya
Kristallitlar

Kristallitlar - 1) petrologiyada — kristallanayotgan jismning mayda joʻn shakli (embrionlar). Vulkanik shishalarda uchraydi. Ularning shakli turlichadir: globulitlar (sharikchalar, tomchilar); margaritlar (munchoklar ipi kabi); longulitlar (silindrik hosilalar); trixitlar (qilsimon); skopulitlar (oʻsimliklar poyalariga oʻxshash) va boshqa 2) metallshunoslikda — quyma metall yoki metall qotishmalarning oʻzaro zich bogʻlangan notoʻgʻri shakldagi mayda kristallar.

Manbalar 

 

Petrologiya
Metallurgiya
Kristallogidratlar

Kristallogidratlar (kristallar va gidratlar) — tarkibida suv boʻlgan kristall birikmalar (qarang Gidratlar).

Manbalar
Kristallografii singoniyalar

Kristallografii singoniyalar — bir xil simmetriyali komplekslar bilan tavsiflanuvchi simmetriya turlari (guruhlar, sinflar yigʻindisi). Kristallografii singoniyalar ning geometrik konstantalari a,, s; a, J5, % orqali ifodalanadi. Bunda a,, s — kristallografik oʻk/iap, a, /3, x — oʻqpar orasidagi burchaklar.

Kristallografiyada 3 toifaga kiruvchi 7 singoniya mavjud. Shulardan har biri faqat unga xos boʻlgan simmetriya elementlari birligiga egadir. Bu birliklar kub singoniyasi simmetriyasi faqat unga xos boʻlgan (planaksial) turining maksimal — 3Z44Z3-6Z2-•9RS dan simmetriya elementlarining tamoman yoʻqligi bilan farqlanadigan triklival singoniyaning sodda turigacha boʻladigan shaklidir.

Kristallografik sistema va simmetriya turlari yordamida kristallarning tarkibi, ularning fazoviy panjara turlari aniqlanadi.

Manbalar
Kristallografiya

Kristallografiya (kristallar va ... grafil) — kristallarning tuzilishi haqidagi fan; kristallarning paydo boʻlishi, tuzilishi, fizik xossalari, ularda boʻladigan oʻzgarishlarni oʻrganadi. K. ning vazifasi kristallarni tasniflash, ularni oʻrganishning maxsus usullarini ishlab chiqish va amalda ishlatish yoʻllarini izlab topishdan iborat. Kristallarning harakterli xususiyatlari ularning simmetriyasidir. Kristallarning simmetriyasi ularning shaklida, strukturasida va boshqa xususiyatlarida oʻz aksini topadi. K. matematika, fizika, kimyo, mineralogiya, metallshunoslik, texnika (radiotexnika, mexaniqa) fanlari bilan bevosita bogʻliq. K. qadimdan mineralogiya bilan uzviy bogʻlanib, kristallarni qirralash qonunlarini oʻrganuvchi mustaqil fan sifatida rivojlangan.

Zavonaviy K. 5 ta asosiy boʻlimlarga boʻlinadi: geom yetrik K. — kristallarning simmetriya™, strukturasi va morfologiyasini oʻrganadi; kristallogenez — kristallarninghosil boʻlishi va oʻsishini tekshiradi; kristallofizika — kristallarning optik, elektrik, mexanik, magnit va boshqa xossalarini tadqiq qiladi; kristallokimyo — kristallik moddalarning kimyoviy tarkibi, strukturasi, xossalari va morfologiyalari orasidagi bogʻlanish qonuniyatlarini, shuningdek, ularning qosil boʻlish jarayonlari va qonuniyatlarini oʻrganadi; amaliy K. — kristallarni oʻstirish usullari va apparaturalarini ishlab chiqadi hamda ulardan texnikada foydalaniladi. K. ning asosiy tekshirish usullariga goniometrik, kimyoviy, optik, rentgenostrukturaviy, elektronografik, neytronografik, kristallokimyoviy analizlar, kristallarni oʻstirish hamda ularni oʻlchash va boshqa kiradi.

Hozir bir qancha ilgor mamlakatlarda radiotexnika, elektronika, lazer texnikasi sohalarida keng ishlatiladigan pyezokvars (billur), yoqut va shahri k. kristallarni lab. va zavod sharoitida yaratilmoqda. Hozirgi kunda yangi yoʻnalish — kosmik K. rivojlanmokda.

Adabiyot 
 Sovremenvaya kristallografiya, t. 1, M„ 1979.

Manbalar
Kristallofizika

Kristallofizika, fizik kristallografiya — kristallografiya boʻlimi; kristallar va kristall agregatlarining fizik xossalarini, shuningdek, bu xossalarning tashqi taʼsirlar natijasida oʻzgarishini oʻrganadi. Bu xossalarga kristallar deformatsiyasi, mustahkamligi, issiqlik oʻtkazuvchanligi, sirt energiyasi, adsorbsiyasi, spektroskopiyasi, lyuminessensiyasi va magnit, shuningdek, oʻta oʻtkazuvchanlik, ferromagnetizm, segnetoelektr, piroelektr, pyezooptik, pyezoelektr va boshqa xossalari kiradi. Kristallarning fizik xossalari har xil optik yoʻnalishlarda birdek boʻlmaydi. Ularni simmetrik yoʻnalishlarda ekvivalent xossalarga ega boʻlgan bir jinsli va anizotrop muhit deb qarash mumkin (qarang Anizotropiya).

K.da anizotrop muhitning xossalarini miqdoriy ifodalashda matematik apparat — tenzor analizdan va guruhlar nazariyasidan foydalaniladi. Mas, ikki vektor kattalik (muhitning qutblanishi R va elektr maydon kuchlanganligi YE; tok zichligi j va elektr maydon kuchlanganligi £) yoki ikki psevdovektor kattalik (mas, magnit induksiyasi V va magnit maydon kuchlanganligi N)lar orasidagi oʻzaro bogʻliklikni tavsiflovchi anizotrop muhitning fizik xossalari (mas, dielektrik qabulchanligi, elektr oʻtkazuvchanligi, magnit kabul-chanligi, tenzorlari) ikkinchi tartib (rang) li qutb bilan aniqlanadi. Yuqori tartibli tenzorlar bilan anizotrop muhitning fizik xossalari, mas, pyezoelektr effekt, elektrostriksiya, magnitostriksiya, elastiklik va boshqa shunga oʻxshash xossalari aniqlanadi.

Kristall panjarasiaati har xil nuqsonlar (vakansiyalar, dislokatsiyalar, domenlar va h. k.) va ularni kristallarning fizik xossalari (plastikligi, mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, mexanik aslligi va boshqalar) ga taʼsiri urganiladi. Kristallardagi nuqsonlar ularning plastikligi, mustahkamligi, elektr qarshiligi va boshqa xossalariga taʼsir qiladi. Shuning uchun amalda ishlatiladigan maʼlum fizik xossali kristallarni topish K. ning asosiy masalalaridan biri hisoblanadi.

K. asosida kristallooptika vujudga keldi. K. yutuqlari tufayli qattiq jism fizikasi jadal rivojlana boshladi. U kristallokimyo bilan ham bevosita bogʻliq. K. ning oʻsha paytdagi holatini nemis fizigi V. Fogt (1850—1919) bayon qilgan, uning statik va dinamik nazariyasini M. Born rivojlantirgan. F. Ioffe K. ga maʼlum hissa qoʻshgan.

Kristallarning atom tuzilishini, tarkibi va strukturalarini atom va ion oqimlari orqali oʻrganishga, ularning fizik xususiyatlarini oʻzgartira olish imkoniyatlarini yaratishga oʻzbek fizik olimlaridan N. Yu. Toʻrayev, professor E. S. Parilis va boshqa ham katta qissa qoʻshdilar.

Adabiyot 
 Ioffe A. F., Fizika kristallov, M. — L., 1929; Vay Dj., Fizicheskiye svoystva kristallov i ix opisaniye pri pomoshi tenzorov i matrits [per. s angl.], M., 1967;Parilis E.S., Turayev N. Yu., Teoriya rasseyaniya ionov srednix energiy va poverxnosti monokristalla, T., 1970; Vasilyev D. M., Fizicheskaya kristallografiya, M., 1972.

Manbalar
Agatha Christie

Agata Mari Klarissa Kristi () (1891.15.9, Torki, Angliya — 1976) — ingliz yozuvchisi. Detektiv janr ustasi. 85 roman, 20 pyesa va koʻplab hikoyalar muallifi. K. eng yaxshi asarlarida ("Puaro tergov qiladi", 1924; "Kaminlar siri", 1925; "Rojer Ekroydning katl etilishi", 1926; "N yoki M?" 1941; "Qopqon", 1954; "Ayblov guvoxi", 1954 va boshqalar) jinoyat nafaqat dalillar asosida, balki qahramonlarning, chunonchi, belgiyalik izquvar Erkyul Puaroning botiniy tuygʻusi va sezgirligi tufayli ochiladi. K. asarlarining katta muvaffaqiyati syujetning qiziqarliligi, yechimning kutilmaganligi, personajlarning yorqinligi bilan izohlanadi. Asarlari 103 tilga tarjima qilingan.

Manbalar
Kristobalit

Kristobalit (Meksikadagi San-Kristobal koni nomidan) — kvars guruhiga mansub mineral. Kremnezyom (gil)ning boʻsh turi. Kimyoviy formulasi SiO2. Qattiqligi 6—7, zichligi 2,2 g/sm3. Rangi oq, tussiz. Shishasimon yaltiroq. Kristallari kub shaklida. 1470° da qizdirilgan kvars K. ga aylanadi. Ikki turi — a tetragonalli va r kubli K. farqlanadi. Koʻmir konlarining yer ostida tabiiy oʻt olishida, shuningdek, domna pechlari maʼlum temperaturaga yetgan joylarida sunʼiy K. paydo boʻladi.

Oʻzbekistonda K. Angren koʻmir koni rayonida yer osti yongʻinlari natijasida kvarsli qumtoshning qayta hosil boʻlishi hisobiga vujudga kelgan tridimit bilan birgalikda 1959-yilda aniqlangan.

Manbalar 

 

Minerallar