MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Agrofizika

Agrofizika, agronomik fizika — oʻsimliklarning hayot sharoitlarini fizik usullar bilan tadqiq etish va ular hayot faoliyatining fizik jarayonlari haqidagi fan. Agrofizika ekinlarining hosildorligi va tezpisharligini oshirish uchun tashqi muhitning fizik xususiyatlarini oʻrganadi va ularni boshqarish usullarini ishlab chiqadi. A.ning boʻlimlari: tuproq fizikasi (tuproq havosi fizikasi, tuproq gidrofizikasi, tuproqning qattiq qismi fizikasi, issiqlik va boshqalar); havoning yer atrofi qatlami fizikasi (aerodinamik, radiatsion va boshqa koʻrsatgichlar); oʻsimliklar radiobiologiyasi va yorugʻlik fiziologiyasi, shuningdek, qishloq xoʻjaligi ekinlarining oʻsishi va rivojlanishi uchun qulay tabiiy sharoitlar yaratish maqsadida ekinlarga hamda tashqi muhitga faol taʼsir koʻrsatadigan agrofizik usullar, vositalar. A. fan sifatida 20-asrda shakllangan va hozirgi zamon tabiatshunosligi, ayniqsa, biofizika, shuningdek, mat., elektronika, kibernetika va boshqa fanlarning nazariy yutuqlari negizida rivojlandi, natijada oʻsimliklarning oʻzida va tashqi muhitda sodir boʻladigan 169jarayonlarni miqdoriy baholash imkoniyatlari yaratildi. A.ni rivoj-lantirishda K. A. Timiryazev, D. N. Pryanishnikov, N. A. Kachinskiy, A. A. Rode (Rossiya), E. Rassel (Buyuk Britaniya), V. Shou (AQSH) va boshqa katta hissa qoʻshgan. Agrofizik tadqiqotlarda vegetatsion va dala usullari qoʻllaniladi, tashqi muhit sharoitlarini oʻrganish uchun aniq oʻlchov asboblari ishlatiladi. Tadqiqot natijalaridan tuproqning suv, havo, issiqlik rejimlarini yaxshilashda, optimal ekish usullari va muddatlarini, tuproqqa ishlov berish, sugʻorish meʼyorlari va boshqalarni belgilashda foyda-laniladi. A. tadqiqotlari xulosalari, ayniqsa, ekinlarning hosildorligini programmalashda va dala ishlari sifa-tini baholashda katta ahamiyatga ega. Fitotron, oranjereya, issiqxonalarda iqlimni boshqarish, tuproq issiqlik ba-lansipi, oʻsimlik transpiratsiyasi, ularga oziq moddalar va suvning shimilishi tezligini oʻlchaydigan asboblar yara-tilgan. Agrofizik asboblarni qoʻllash yirik omborxonalarda kartoshka va me-valarni saqlash jarayonlarini avtomat-lashtirish, nobudgarchilikni kamaytirish, mahsulot sifatini buzmay saqlash, chiqindilar miqdorini ka-maytirish imkoniyatini beradi. Dehqonchilik va oʻsimlikshunoslikning fizik muammolari Tuproqshunoslik va agrokimyo ilmiy tadqiqot instituti, Oʻzbekiston paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti, oliy oʻquv yurtlari kafedralarida oʻrganiladi. Abdurahim Ermatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrofirma

Agrofirma — mahsulot ishlab chiqarish, uni qayta ishlash va sotish, xizmat koʻrsatish tizimidagi korxonalarni yagona boshqaruv asosida birlash-tirgan agrosanoat korxonasi. A. qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish, qayta ish-lash va yetkazib berish jarayonlaridagi barcha ishlarni yaxlit tizim orqali oʻz vaqtida muvofiqlashtirish, mehnat unumdorligini koʻtarish, xom ashyo no-budgarchiligini kamaytirish, shuningdek koʻrilgan foyda hisobidan yirik investitsiyalarni amalga oshirish hamda foydani A. tarkibidagi korxonalar oʻrtasida taqsimlashga imkoniyat yaratadi. A. mahalliy resurslardan unumli foydalanishni taʼminlaydi, uning tar-kibiga yordamchi tarmoqlar va kichik kor-xonalar ham kirishi mumkin. Oʻzbekistonda xukumat farmoyishi bilan keyingi yillarda „Beshariq“ (Fargʻona viloyati), „Oqoltin“ (Sirdaryo viloyati), „Romitan“ (Buxoro viloyati) va boshqa A.lar tashkil etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrofon

Agrofon (yun. agros — dala, lot. fundus — muhit) — tuproqning fizik va kimyoviy xossalari, unumdorligi jihatidan agronomiya talablariga mos holati; tuproqning agronomik xossalari majmui. Har bir uchastkaning A. ini bilish qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil yetishtirish uchun agrotexnika hamda me-liorativ tadbirlar majmuini toʻgʻri va tabaqalab amalga oshirish imkonini beradi. A. kjeak yoki past darajada boʻlishi mumkin. Ekinlarni toʻgʻri almashlab ekish, mahalliy va mineral oʻgʻitlardan unumli foydalanish, qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishtirish texnologiyasiga toʻgʻri amal qilish yoʻli bilan yuksak A. bar-po etiladi. Mas, yuksak A. sharoitlarida gʻoʻza serhosil, sogʻlom oʻsadi, kasallik va hasharotlarga chidamli boʻladi, tola va chigit sifati yaxshilanadi. Agrofon ishlarida tadqiqot maqsadlariga qarab A. sunʼiy yaratiladi. Seleksioner olimlar yangi nav yaratishda va urugʻchilik ishlarida maxsus tayyorlangan A.larda ish olib boradilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agroelektronika

Agroelektronika — agro-axborotlarni toʻplash va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini boshqarishga oid elektronika bilimlari va vositalari majmui. Asosiy vazifalari: qishloq xoʻjaligi boshqaruvi va hisob-kitob ishlarini kompyuter zan-jirlari orqali tahlil etish; tuproqning mexaniq fizik-kimyoviy parametrlarini tezkor usullarda aniqlash va ulardan amalda foydalanish; issiqxonalar, omborlar, chorvachilik ishlari va dehqonchilik mahsuloti ishlab chiqarish texnologi-170yasini mikroelektron asboblar yordamida boshqarish; maxsus A. qurilmalarini loyihalash va yaratish, ulardan agronomiya ishlarida kengroq foydalanish; avtomat-lashgan maxsus ilmiy-texnik agroaxbo-rot markazlarini tashkil etish va ularga xizmat koʻrsatish; qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining sifat koʻrsatkichlarini aniqlash va tahlil qilishning tezkor usullarini yaratish; qishloq xoʻjaligi ekologiyasiga oid ishlarni oʻrganishning elektron usullarini yaratish va boshqa Asosiy maqsadi — qishloq xoʻjaligini elektronlashtirish tizimlarini ishlab chiqish va ulardan foydalanish. A. mikroelektronikaning yutuqlari asosida rivojlanib, dehqonchilik ishlarini kengaytirish va hosildorlikni boshqarishda qoʻllanilmoqda. Turli mikroelektron datchiklar, elektron boshqaruv tizimlari, kompyuterlar va maxsus elektron qurilmalar A.ning texnikaviy asosini tashkil etadi. Rivoj-langan mamlakatlarda A. qurilmalari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida keng qoʻllaniladi. Hozirgi vaqtda A. asbobsozligiga toʻla asos yaratilgan, turli mikroelektron oʻlchov asboblari, uzoqdan turib boshqarishning yirik elektron tizimlari, qishloq xoʻjaligiga oid ilmiy-texnika axborotlarini toʻplash, saqlash va ishlov berishga doir kom-pyuterlashtirilgan murakkab tizimlar yaratilgan boʻlib, hosildorlikni oshirishda, sugʻorish tizimlarini takomil-lashtirishda va boshqa iqtisodiy masalalarni hal etishda ijobiy rol oʻynamoqda. Biroq Oʻzbekistonda ommaviy tarzda qoʻllanilganicha yoʻq. Bionika qurilmalarining yaratilishi natijasida A. istiqbolda yanada ri-vojlanadi va hosildorlikni oldindan boshqarish va oshirish texnologiyasi yara-tiladi. Bionikaga asoslangan A. kela-jak fanidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrooʻrmon melioratsiyasi

Agrooʻrmon melioratsiyasi — tuproqning meliorativ holatini va iqlim sharoitini daraxt ekish yoʻli bilan yaxshilashga qaratilgan tadbirlar majmui. Qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil olishga salbiy taʼsir qiluvchi qurgʻoqchilik, garmsel, shuproq eroziyasi, qum koʻchishlari kabi tabiat hodisalariga qarshi amalga oshiriladi. Agrooʻrmon melioratsiyasi agrotexnik, gidrotexnik, kimyoviy va qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa turlari bilan birga yerlarni tubdan yaxshilashga xizmat qiladi hamda ularning tabiiy sharoitlariga uzoq muddat taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekistonda birinchi marta togʻ yon bagʻirlarida selga qarshi daraxtzorlar barpo qilishni 1880-yilda N. I. Korolkov Samarqand yaqinida (Omonqoʻton), 1889-yilda S. Yu. Rauner Toshkent yaqinida (Oqtosh) boshlagan edilar. Agrooʻrmon melioratsiyasi ayniqsa, yangi oʻzlashtirilayotgan yerlar (Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Markaziy Fargʻona)da keng rivoj topdi. Oʻzbekiston hududining yirik uch tabiiy zonasida — vodiylarda (ihota, kanal boʻylari, yoʻl yoqalaridagi daraxt-zorlar), togʻlarda (suv eroziyasi va selning oldini olish maqsadida togʻlar yon bagʻrini oʻrmonga aylantirish) va qumli choʻllarda (aholi punktlarini va ekin-zorlarni qum koʻchishidan himoya qilish, yaylovlar unumini oshirish maqsadida daraxt va butalar ekish va sh.k.) ekma oʻrmonzorlar yaratilmoqda (qarang Ihota oʻrmonzorlari). Hamma katta sugʻorish ka-nallari (Janubiy Mirzachoʻl, Katta Fargʻona, Qarshi, Amu-Buxoro va hokazo) boʻylab, shuningdek, suv omborlari atrofida da-raxtzorlar barpo qilingan. Oʻzbekistonda qumliklarni oʻzlashtirish ishlari 30 — 40-yillarda boshlangan. Koʻchma qumlarni fitome-lioratsiya bilan mustahkamlash usullari ishlab chiqildi. Shu yoʻl bilan Buxoro vohasining choʻlga tutash yerlarini qum bosishdan saqlash uchun Qizilqum etaklarida uz. 120 km boʻlgan „Buxoro toʻsigʻi“ deb ataluvchi daraxtzor mintaqasi bar-po etildi. Kumloq yerlarni kompleks oʻzlashtirishda turli texnologik usullar (mas, fitomelioratsiya, qumlarni maxsus kimyoviy moddalar bilan mustahkamlash va hokazo) keng qoʻllaniladi. Orol dengizining qurigan qismidagi qumliklarni mustahkamlashda Agrooʻrmon melioratsiyasi usullaridan keng 171foydalanilmoqda. Har yili 10-12 ming ga maydonlarda oʻrmonzorlar bar-po etilmoqda. Koʻkalamzorlashtirilgan maydonlar 70 mingga (1997). Agrooʻrmon melioratsiyasi sohasidagi tadqiqotlar Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti (1948) da, Toshkent agrar universitetining oʻrmonshunoslik kafedrasida, qishloq xoʻjaligi taj-riba stansiyalarida olib boriladi.

Adabiyotlar 
 Qayimov, Abduxalil. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agtelek

Agtelek (Baradla-Domitsa) — Yev-ropadagi eng yirik karst gʻorlaridan biri, Slovakiya Krasi (ohaktoshli plato)da joylashgan. Gʻorga Slovakiya tomondan ham (nomi — Domitsa), Vengriya tomonidan ham (Baradla) kiriladi. Umumiy uz. 25 km chamasida (shundan 15 km Vengriyada). Koʻp sonli yer osti zallarida sta-laktit va stalagmitlar, koʻllar, yer osti daryolari (Stiks, Axeron) bor. Gʻor tu-ristlar ziyorati uchun jihozlangan. A.da sanatoriy, konsert zali ishlab turipti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aguaskalentes

Aguaskalentes - Meksikaning markaziy qismidagi shtat, San-Pedro daryosidan sug‘oriladigan platoda. Mayd. 5,5 ming km. Aholisi 720 ming kishi (1990). Maʼmuriy markazi — Aguaska-lentes sh. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi (bug‘doy, makkajo‘xori, loviya, sabzavot, meva yetishtirish, chorvachilik) yetakchi o‘rinda. Konchilik sanoati ham bir muncha rivoj-langan. Polimetall rudalari qazib oli-nadi.

Manbalar
Aguaskalentes (shahar)

Aguaskalentes - Meksikaning markaziy qismidagi shahar, Aguaska-lentes shtatining ma’muriy markazi. Aholisi 293 ming kishi (1990). Temir yoʻl tu-guni. To‘qimachilik (ip gazlama, movut), oziq-ovqat (un tortish, meva konserva), neftni kayta ishlash sanoati korxona-lari bor. Keramika buyumlari ishlab chiqariladi. Q.x. rayonining savdo marka-zi. A. yaqinida issiq mineral suvli ku-rort (shahar nomi ham shundan) bor. A. ga 1575 yilda asos solingan. 18-asrga oid me’-moriy yodgorliklar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Meksika shaharlari
Aguda

Aguda (1068 — 1123) — Xitoydagi Szin davlatining asoschisi va birinchi imperatori (1115 — 23). 1113-yilda kidanlarga oʻlpon toʻlovchi Vanyanlarning chjurchjen urugʻiga boshchilik qildi. 1114-yilda kidanlarga karshi urushib ularning qal’alarini egalladi. 1115-yilda oʻzini imperator deb eʼlon qildi va sulo-la nomini Szin („Oltin“) deb atadi. 1116-yilda Manchjuriyani butunlay bosib oldi, 1123-yilda esa Shimoliy Xitoydagi kidanlarning Lyao saltanatini ham boʻysundirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1068-yilda tugʻilganlar
1123-yilda vafot etganlar
Agullar

Agullar — Dogʻiston Respublikasining janubi-sharqidagi baland togʻli tumanlarda yashovchi xalq; qariyb 14 ming kishi; MDHda jami 19 ming kishi (1992). A. tili Kavkaz tillari oilasining Dogʻiston guruhiga kiradi. Agul tilida soʻzlashadi. Dindorlari — mu-sulmon-sunniylar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas

Agulyas, Agulyash (portugalcha agulha — igna) — Afrikaning eng janubidagi burun (qarang Igna boʻrni).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agulyas (soylik)

Agulyas, Igna boʻrni soyligi — Atlantika va Hind okeanlari chegarasida okean tubining pasaygan qismi. Jan.dan Afrika-Antarktika tizmasi, shimolidan Janubiy Afrikaning materik yon bagʻri bilan chegaralangan. Tubi shim. yarmida te-kis (chuq. 2500 m), janubida esa parchalangan (chuq. 4000 — 5000 m, ayrim joylarida 6000 m gacha). Shimoli-sharqida Agulyas qiri bor (u yerda chuq. 2500 m). Grunti ki-zil gildan, shimoli va Agulyas qirida foraminiferali balchiklardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adab

Adab (arab.) — 1) yaxshi xulq, tarbiya, xushmuomalalik, hayotni toʻgʻri tushunish, toʻgʻri yashashni oʻrgatish maʼnosida. Oʻzbek tilidagi „odob“ Adab soʻzining koʻplik shaklidir. Adabiyot soʻzi oʻzagi ham Adabdir. 12-asrda „ilmi adab“ yoki „ilmi bade“ atamasi vujudga keldi. Bu soʻz sanʼatidagi badiiy vositalar, usullar va turlarni oʻrgatishga bagʻishlangan. Oʻsha davrda adabiyot soʻzi keng maʼnoda umuman kitoblar, risolalar, maqolalar, yaʼni koʻpchilikning oʻqishi uchun yozilgan asarlarni bildirgan. Tor maʼnoda esa yozma badiiy adabiyotni anglatgan. Hozir Adab arab mamlakatlarida badiiy adabiyot maʼnosida ishlatiladi; 2) tasavvufda 172tariqatdan saboq beruvchi pir yoki shayx va saboq oluvchi murid yoki solihning rioya qilishi zarur boʻlgan qonun-qoidalar nazarda tutiladi. Shayxlar va solihlar adabi xususida koʻplab asarlar yozilgan.

Adabiyotlar 
 Qodirov, Muhsin. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabi usul

Adabi usul — xalq sanʼatkorlarining oilada, hamkasblar oʻrtasida, jamiyatda oʻzini tutishi boʻyicha ogʻzaki va yozma qoidalar. Adabi usul qoidalari sozanda, xonanda, suxanpardoz, masharaboz, qiziqchi, qoʻgʻirchoqboz, dorboz, nayrang-boz va boshqalarning risolalarida maʼlum darajada ifoda topgan. Ammo koʻpgina qoidalar avloddan avlodga ogʻzaki oʻtib kelgan boʻlib, shogirdlarga (shogirdlik 10 yilgacha davom etgan) kasb oʻrgatish jarayonida singdirilgan. Adabi usul sanʼatkor jamiyatning turli tabaqalariga (boyga ham, kambagʻalga ham) xizmat qila oli-shi, oʻz gʻururini yerga urmasligi, oʻrda adabi, Madrasa adabi, mehmonxona adabi (Yusufjon qiziq iboralari)ni bilishi, toʻy egasi, sayilboshi berganiga koʻnishi, ortiqcha tama qilmasligi, har qanday sharoitga chidab, tomoshani lozim saviyada koʻrsatishi, ustozni hurmat qilishi, hamkasblar oʻrtasida izzat-ikromni saqlay bilishi, toʻydan tushganlarni taqsim qilish chogʻida talashmasligi, nogiron, jismonan zaif kishilar ustidan kulmasligi, oʻzini pokiza, ruhan tetik olib yurishi, hech kimsaga ozor bermasligi, qoʻlidan kelganicha muhtojga yor-dam berish kabi qoidalarni oʻz ichiga oladi. Ogʻzaki va yozma Adabi usul qoidalariga rioya qilish truppa rahbari (kalanpo, oqsoqol), sanʼatkorlar uyushmasi boshligʻi (mehtar) hamda hukumat vakili (gʻolibboshi, mirshabboshi) tomonidan nazorat qilib turilgan. Adabi usul qoidalarini buzganlar toʻdadan haydalish, jarima toʻlash yoʻli bilan jazolangan. Muhsin Qodirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Madrasalar
Adabiyot muzeyi (Toshkent)

Adabiyot muzeyi, Alisher Navoiy nomidagi Davlat adabiyot muzeyi (Toshkent sh.) — madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa. 1940-yilda Alisher Na-voiy tavalludining 500 yilligi mu-nosabati bilan Respublika koʻrgazmasi 174tariqasida tashkil topgan. 1944 — 68 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabi-yot instituti boʻlimi, 1968 — 78 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi, 1978 — 91 yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi H. S. Sulay-monov nomidagi Qoʻlyozmalar institutining muzey boʻlimi. 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Adabiyot muzeyi. Muzey ekspozitsiyasi 40 xonaga joylashgan, 8 boʻlimdan iborat. Jamlanmasida qariyb 34 ming koʻrgazma bor (1997). Muzeyda oʻzbek adabiyotiga oid asarlar, qoʻlyozma va toshbosma kito-blar, xalq hofizlarining ovoz yozuvlari, naqqoshlik sanʼatiga doir koʻrgazmalar (yogʻochdan ishlangan panjara, A. Fayzul-layev, 1968), 10-asrga oid sopol buyumlar mavjud. Muzey koʻrgazmalari temuriylar davri ekspozitsiyasi bilan, oʻzbek adabiyoti tarixi ekspozitsiyalari esa Alisher Na-voiy ijodidan boshlangan: „Hamsa“ning qoʻlyozma, foto va koʻchirilgan nusxalari, dostonlarga ishlangan miniatyuralar, rasm va bezaklar, shoir hayotiga oid por-tretlar, haykallar, harita, kitob, har xil sovgʻa va albomlar, lagan, koʻzachalar bor. Buxorolik 14 qiz tomonidan Navo-iy, Farhod va Shirin, Layli va Majnun rasmlari zar bilan tiqilgan gilam (1968) muzeyga alohida koʻrk bagʻishlaydi. Jo-miy xonasiga shoir asarlarining turli davrda kuchirilgan nusxalari qoʻyilgan. Muzeyning boshqa xonadagi koʻrgazmalari orasida Hofiz, Nizomiy, Firdavsiy, Xusrav Dehlaviylarning bir qancha qoʻlyozmalari bor. Bobur hayoti va ijodiy faoliyati haqidagi koʻrgazmalar ichida „Bobur haykali“ (haykaltarosh A. Grish-chenko, 1968) va ipak bilan tiqilgan „Bobur portreta“ (chevar F. Saydaliyeva, 1974) alohida oʻrin tutadi. Muzeyda Zebunni-so, Turdi, Nodira, Uvaysiy, Mahzuna va boshqa sheʼrlaridan namunalar, qoʻlyozmalar va asarlariga ishlangan tasvirlar, na-moyonlar bor. Muzeyning hozirgi zamon ada-biyotiga bagʻishlangan xonalariga „20-asr oʻzbek adabiyoti“, „Istiqlol davri oʻzbek adabiyoti“ ekspozitsiyalari joylashti-rilgan. 200 dan ortiq oʻzbek shoir va yozuvchilari ijodiy yoʻlini yorituvchi koʻrgazmalar qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi muzeylar
Oʻzbekistondagi adabiy muzeylar
Adabiyot muzeyi (Farg‘ona)

Adabiyot muzeyi, Fargʻona vi-loyat Gʻafur Gʻulom nomidagi adabiyot muzeyi — madaniy-maʼrifiy va ilmiy muassasa (Qoʻqon shahri). 1960-yilda asos so-lingan. 1966-yilda Fafur Gʻulom nomi be-rilgan. Muzey ekspozitsiyasi 7 boʻlimdan iborat. Koʻrgazmalarida Qoʻqon xonligining 18-19-asrdagi tarixiy, ijtimoiy-madaniy hayotiga, Gʻoziy, Maxmur, Hoziq, Uvaysiy, Nodira, Mahzuna, Maʼdan, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Hamza va boshqa hayoti, ijodiga oid materiallar (shaxsiy buyumlar, asarlarning qoʻlyozmalari, toshbosma nusxalari, hozirgi nashrlari, suratlar, arxiv hujjatlari va boshqalar); Abdulla Qahhor, Sobir Abdulla, Fafur Gʻulom, Husayn Shams, Usmon Nosir, Amin Umariy va boshqa ijodini aks ettiruvchi mate-riallar bor. Muzeyda Navoiy asarlarining Qoʻqonda koʻchirilgan nusxalari, Nizomiy, Umar Hayyom, Saʼdiy, Hofiz, Bedil kabi mumtozlar asarlarining nodir qoʻlyozmalari, fors, ozar shoirlarining sheʼrlaridan tuzilgan bayon va maj-mualar, tazkiralar, Sankt-Peterburg, Boku, Istanbul, Orenburg, Qozon, Ufa, Boqchasaroy va boshqa joylarda chop etilgan gazeta va jurnallar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy aloqa

Adabiy aloqa — adabiy-ijodiy munosabat. Adabiy aloqa qadimdan mamlakatlar, xalqlar va buyuk ijodkorlarning oʻzaro hamkorligini, hamfikrligini taʼminlovchi omil boʻlgan. Hozirda Adabiy aloqaning adabiy haftaliklar, adabiyot va sanʼat oʻn kunligi, uchrashuvlar singari yangi shakllari mavjud. Adabiy aloqalar mushoira, tazmin, iqtibos kabi badiiy ijod shak-llarida ham yaqqol namoyon boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy anʼana

Adabiy anʼana — dunyoni badiiy idrok etish, bilish sohasida davrdan-davrga, avloddan-avlodga oʻtib kelgan adabiy tajribalar: estetik qarashlar, tasviriy vositalar, tildagi obrazlilik, emotsionallik va uslubdagi rang-baranglik. Oʻtmish yozuvchilarining ijod tajribasida sinalgan, ustuvor va muqim gʻoyaviy-badiiy boyliklarni yosh boʻgʻin oʻz davri talabiga kura qayta ishlab, ijodiy rivojlantiradi. Adabiyot va sanʼatda anʼana tarixiy hodisa bulib, muayyan davr ijtimoiy-badiiy xususi-yatlarini aks ettiradi. Oʻzbek adabiyoti eskirmagan, zamon sinovidan utgan, barhayot, ilgʻor anʼanaga suyanadi. Ilgʻor Adabiy anʼana hamma vaqt novatorlikka chorlaydi. Binobarin anʼana va novatorlik orasida mantiqiy aloqa bor. Ularni bir-biridan ajratib, ham tasavvur qilib boʻlmaydi. Biz uchun anʼana hisoblanadigan koʻp gʻoya va mayllar uz vaqtida yangilik sanalgan. Mas, Nizomiy uchun qisman yan-gilik boʻlgan „Hamsa“ yaratish Navoiy uchun anʼana edi. Shu bilan birga Navoiy „Hamsa“si oʻtmishdoshlarining takrori, taqlidi emas. Unda zamonasining uziga xos gʻoyaviy-estetik masalalari yori-tilgan va „Hamsachilik anʼanasi“ yangi bosqichga koʻtarilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida tazkira-chilik anʼanasi ham mavjud edi. Alisher Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Fazliy kabi adiblar ayrim asarlarini Sharq tazkirachilik anʼanalariga qatʼiy 180amal qilib yaratganlar. Zahiriddin Muhammad Boboʻrning „Boburnoma“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shaja-rai tarokima“ kabi asarlari, Munis, Ogahiy, Bayoniy, Mirzaolim Mushriflarning tarixiy yilnomalari ham maʼlum adabiy-tarixiy anʼanalar asosida yaratilgan. Oʻzbek adabiyotida 20-asrda vu-judga kelgan roman janrining rivojiga katta hissa qushgan Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Odil Yoqubov, Pirimqul Qodirov, Oʻtkir Hoshimov, Omon Muxtorov va boshqa sanʼatkorlar ja-hon adabiyotidagi ilgʻor anʼanalarga su-yanganlar. Ortiqboy Abdullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy yodgorlik

Adabiy yodgorlik — biror xalqning muayyan davrdagi hayoti, tili va madaniyati, urf-odatlari haqida maʼlumot beruvchi ogʻzaki yoki yozma adabiyot namunasi. Adabiy yodgorlik muayyan adabiyotning paydo boʻlishi va shakllanishida muhim adabiy-tarixiy ahamiyatga ega. Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilig“, Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“, Ahmad Yugnakiyning „Hibat ul-haqoyiq“ asarlari turkiy xalqlarning mushtarak Adabiy yodgorlikgi, tilshunoslik, adabiyotshunoslik, tarix, etnografiyaga oid qimmatli manbalardir. Ularning bizgacha qoʻlyozma nusxalari yetib kelgan. Adabiy yodgorliklarning baʼzilari, mas, „Toʻmaris“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Gerodotning „Tarix“ kitobi, „Shiroq“ afsonasining mazmuni yunon tarixchisi Polienning „Harbiy hiylalar“ kitobi orqali yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 j.li, 1-j. T., 1977; Rahmonov N., Toshga bitilgan kitoblar, T., 1983.
Adabiy muhit

Adabiy muhit — ijodiy muhit. Muayyan joyda yashab ijod etgan yirik shoir va adiblar taʼsirida yuzaga keladi. Adabiy muhitning vujudga kelishi albatta yirik ijodkorlar faoliyati, ular yaratgan ijodiy maktablar bilan bogʻliqdir. Masalan, Hirot Adm. (Lutfiy, Navoiy, Jomiy va boshqalar), Qoʻqon Adabiy muhit (Gulxaniy, Maxmur, Nodira, Uvaysiy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy, Xaziniy va boshqalar) yirik shoirlar faoliyati, ijodiy taʼsirida yuzaga kelgan. Adabiy muhit adabiy oqimlar va yoʻnalishlardan farq qiladi. Bir Adabiy muhitda bir necha okim va yoʻnalish boʻlishi mumkin. Adabiy muhit boshqa joylardagi adib va shoirlardan Uziga xosligi, ijodiy alohidaligi, badiiy fikrlash tarzidagi betakrorligi kabi xususiyatlari bilan ajralib turadi. Toshkent, Buxoro, Samarqand, Kattaqoʻrgʻon, Xiva, Qoʻqon, Andijon, Shahrixon Adabiy muhit mavjud boʻlib, ularning yetuk vakillari yaratgan asarlar oʻzbek adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil