Susuz yaz

Quruq yoz () — Metin Erksan direktori tomonidan psixologik drama elementlariga ega turk filmi.

Bu film keyinchalik turk kinosining eng koʻp talablangan va mashhur aktrisalaridan biriga aylangan Xulya Koʻchugit uchun film debuti boʻldi.

Sujet 
Film voqealari Izmir viloyatidagi qishloqlardan birida boʻlib oʻtadi. Usmon oʻz buloqini bahorda toʻsishga qaror qildi, chunki u suvga tayangan barcha dehqonlarni qoʻllab-quvvatlash uchun yoz juda quruq boʻlishini biladi. Ukasi Hasan uni buloqni toʻsmaslikka undaydi, lekin istar-istamas u bilan birga boradi. Dehqonlar undan norozi. Ular huquqiy nizo qoʻzgʻatadilar. Usmonga kelishmovchilik hal boʻlgunga qadar buloqni ochiq saqlash buyuriladi, lekin u bu buyruqqa boʻysunmaydi. Hasan qoʻshnilariga rahmi kelib, baʼzan toʻgʻonni ochsa, Usmon tezda uni yopadi.

Bu orada Hasan Bahor ismli yosh qizni koʻnglini ovlaydi va unga uylanadi. Ularning nikoh oqshomida Usmon ularning yotoqxonasiga kirib, 10 nafar farzandi boʻlgach, ajrashishni buyuradi. Hasan mast akasini toʻxtatish uchun deraza oldiga bir komod qoʻyishi kerak. Usmon devordagi yoriqni topib, tugallanishini kuzatadi.

Fermerlardan biri Usmonning itini oʻldiradi, bu esa aka-ukalarni yana zoʻravonliklarning oldini olish uchun tunda qoʻriqlashga undaydi. Oʻsha kechasi ikki fermer toʻgʻonni portlatib yubordi. Usmon va Hasan diversantlarni taʼqib qilmoqda. U bir necha marta oʻq uzib, fermerlardan birini oʻldiradi. U Hasanni qotillik uchun aybdor ekanligiga ishontiradi va Hasan ancha yoshroq va engilroq jazo oladi deb daʼvo qiladi.

Hasan 24 yilga ozodlikdan mahrum etildi, bu muddat 8 yilga qisqartirildi, chunki u gʻazablangan edi. Usmon uning yoʻqligidan foydalanib, Bahar tomon oldinga siljiydi. U Hasanni unutgandek qilish uchun uning xatlarini yoʻq qiladi. Mahbus eri bilan bir xil qamoqxonada oʻldirilganida, Bahorning ranjiydi. U fermadan qochib, onasiga qaytadi. Usmon uni qaytishga koʻndiradi va Hasanning bevasi boʻlgani uchun hamma narsaning yarimi unga tegishli ekanligini tushuntiradi.

Hasan oʻlmadi va oxir-oqibat afv etildi. Qamoqdan qaytayotib, Usmon uni qanday aldaganini bilib qoladi. U toʻgʻridan-toʻgʻri ukasi bilan yuzma-yuz boradi. Usmon avvaliga bolta bilan chopayotgan Bahorga qarata otadi. U Hasanni qayta-qayta otadi, lekin u akasini agʻdarib, uni choʻktirishga muvaffaq boʻladi. Usmonning jasadi suvdan mahrum boʻlgan fermer xoʻjaliklari darvozasi ustidan yuviladi.

Rollarda 

 Ulvi Doʻgʻon — Hasan, bosh qahramon, Usmonning ukasi
 Hulya Kochyugit — Bahor, Hasanning xotini
 Erol Tosh Hasanning ukasi Kojabash Usmon rolida
 Haqki Haktan — Veli Sari
 Alaettin Oltok
 Zeki Tyuney
 Yavuz Yalinqilich

Ishlab chiqarish 
Film oʻzi moslagan hikoya muallifi Necati Cumali bir vaqtlar yurist boʻlgan joyda, Izmirning Urlin tumanidagi Bademler qishlogʻida suratga olingan. Hikoya muallifning oʻsha yillardagi kuzatishlari asosida yaratilgan. Suv va yer bahslari mavzusiga bagʻishlangan filmda qishloq aholisi qoʻshimcha sifatida ishtirok etdi. 1963-yilda boshlangan suratga olish ishlari katta guruh tomonidan toʻqqiz oyda yakunlandi.

Shundan soʻng film toʻxtatildi va rejissyor Metin Erksan va prodyuser hamda bosh aktyorlardan biri Ulvi Doʻgʻan oʻrtasida cheksiz tortishuvlar boshlandi. U kinoteatrga havas bilan kirib, uni mashina yukxonasida yashirincha Yevropaga olib borgan va Berlin kinofestivaliga oʻz ismini Metin Erksan qilib oʻzgartirgan liboslar dizayneri va stilisti edi. Film festivalning Oltin mukofotini qoʻlga kiritib, Evropada katta muvaffaqiyatlarga erishganida, hukumat bu safar filmga oʻz obroʻsini qaytarishga qaror qildi, ammo bu hech qachon amalga oshmadi.

Mukofotlar va nominatsiyalar 
Film 14-Berlin xalqaro kinofestivalida „Oltin ayiq“ bosh mukofotini, shuningdek, 29-Venetsiya kinofestivalida Biennale mukofotini oldi. Film 37-Oskar mukofotlari marosimida xorijiy tildagi eng yaxshi film nominatsiyasida Akademiya mukofotiga nomzod boʻlgan birinchi turk filmi boʻldi, ammo qisqa roʻyxatga kiritilmadi.

Meros 
Film butun dunyo bilgan birinchi turk filmi boʻldi. Bu Erksan ilgari "Ilonlar qasosi"  filmida koʻrsatgan egalik mavzusini davom ettiradi.

Bu film Turkiya Madaniyat va turizm vazirligi maʼlumotlariga koʻra „Turkiyaning 100 ta eng yaxshi filmi“ roʻyxatida birinchi oʻrinda turadi.

Manbalar 

Turk tilidagi filmlar
Turkiya filmlari
1964-yil filmlari