MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Suhravardiylik

Suhravardiylik, suhravardiya — tasavvuf tariqati. Asosiy gʻoyasi — odamlarning qalbi va ruhini poklashga undash. Asoschisi — Shahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy (1144—1234). 12-asr oxiri — 13-asr boshida Iroqda, Ikki daryo oraligʻi hududida zohidlik maktabi doirasida tarkib topgan. S. shaharliklar tariqati boʻlib, aʼzolari soni savdohunarmand ahli va jamiyatning oʻqimishli qatlamlari hisobiga koʻpayib borgan. Umar Suhravardiy sunniylik aqoidchisi boʻlib, moʻʼtadil sufiylik qarashlarini targʻib qilgan va Bagʻdodning siyosiy hayotida faol qatnashgan. Uning asarlari Abu Homid Gʻazoliy asarlari bilan birga S.ning gʻoyaviy asosi boʻlgan. Umar Suhravardiy 2 ta asar yozgan. Birinchisi, "Kashf alfidoyix alyoʻnaniyna va rashf annasaix animoniya" boʻlib, yunon falsafasini, jumladan, Aristotel peripatetizmini tanqid qilishga bagʻishlangan. Ikkinchisi, bizgacha yetib kelgan asari "Avorif ulmaorif" boʻlib, u 63 bobdan iborat, asosan, tasavvuf gnoseologiyasi, odobaxloqi, psixologiya amaliyotiga bagʻishlangan. Unda dunyoviy ilm bilan iloxiy ilmning uzviy bogʻlanishi tan olingan. Asarda "dunyoviy ilm — goʻyoki sut, iloqiy ilm esa — uning qaymogʻi" deb hisoblangan. Bu bilan muallif materiyaga qaraganda ruh yuqoriroq mavqega ega demoqchi. Bu kitob keyingi davrlarda yashagan barcha sufiylarning avlodlari uchun tasavvuf axloqi va amaliyoti masalalari boʻyicha qoʻllanma vazifasini oʻtagan. Asar arab, fors, nemis, ingliz tillarida ilgarilari ham, 20-asrda ham koʻp marta nashr etilgan. S. keyinchalik Hindiston (Sind, Panjob, Moʻlton, Gujarot)da tarkalgan va chishtiylik tariqati bilan bir qatorda eng taʼsirli tariqat sanalgan, dastlabki davrda bu mamlakatga kelib qolgan kamsonli musulmonlarni birlashtirishda muhim rol oʻynagan. S. Sharq mamlakatlarida keng tarqalib, har xil davrdagi allomalar unga oʻz hurmatlarini bildirishgan. Mas, Alisher Navoiy uni eʼzozlab tilga oladi. Shayx Saʼdiy Umar Suhravardiyni oʻzining ustozi deb bilgan. Amir Temurning piri Shayx Shamsiddin Kulol ham S. tariqatiga mansub edi.

S. 16—17-asrlarga kelib bir necha mustaqil oqimlar (shattariya, bahoiya, jaloliya, jamoliya, mahmudiya, davlatshohiya va boshqa oqimlar)ga bulinib ketdi.

Omonulla Fayzullayev.
Sfaks

Sfaks — Tunisning sharqiy sohilidagi shahar. Sfaks viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 248,8 ming kishi (1998). Shosse yoʻllar tuguni. Temir yoʻl stansiyasi. Oʻrta dengiz boʻyidagi port, chetga fosforit va qishloq xoʻjaligi. mahsulotlari chiqariladi. Oziqovqat, toʻqimachilik, kimyo (superfosfat ishlab chiqarish.), metallsozlik, koʻnpoyabzal sanoatlari korxonalari bor. Kustar usulda gilam toʻqiladi va saxtiyon teri ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi rayoni (zaytun plantatsiyalari) markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Sfaks rimliklar shahri oʻrnida 9-asrda bunyodga kelgan. Rim va Vizantiya davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklardan shahar devori (9-asr), saroylar, Katta masjid (9-asr) sakdangan. Xalq sanʼati muzeyi bor.
Sfalerit

Sfalerit (yun. sphaleros — aldamchi), pyx aldamchisi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi ZnS (67,1% Zn va 32,9% S). Izomorf aralashmalari: Fe(26% gacha), Mp (8,4% gacha), Si (15% gacha), Cd (9,2% gacha), In (2,5%gacha), Hg(35% gacha), Sn (2% gacha), Ti (1% gacha), Ga, Co, Ag. Temirga boy (10% dan koʻproq) turi marmatit, rangeiz va och ranglisi kleyofan deb ataladi. S. strukturasi — S atomlaridan tashkil toptan zich kubik holatda boʻlib, tetraedrik boʻshliqlarda Zn atomlari joylashgan, ZnSNing geksagonal modifikatsiyasi vyursit deb ataladi. S.ning aralashmalarsiz xili rangeiz va shaffof, tarkibida Fe borlari jigarrangdanqoragacha, Fe aralashmasi oz bulganlarining yashilsargʻish rangi Cdra, qizil rangi tarkibidagi Mp, Si, Ag, In va Ti ga bogʻliq. Olmosdek yaltiroq. Qattiqligi 3,4—4; zichligi 3,9—4,1 g/sm³. Moʻrt. Pyezoelektrik va piro elektrik xususiyatlarga ega. Asosan gidrotermal konlar (galenit, pirit, xalkopirit, arsenopirit, kvars, kalsit, barit, dolomit bilan birga) hamda choʻkindi konlarsh hosil boʻladi. Oksidlanish zonasida pyx sulfati (goslarit) va rux karbonati — smitsonitta, metamorfizmda sinkitta, franklinit, villemit va boshqa minerallarga aylanadi. S. rux uchun asosiy ruda boʻlib, undan yana Cd, In va Ga kabi qimmatbaho nodir metallar ham ajratib olinadi. S. Qurama togʻlari yon bagʻridagi (Oʻzbekiston, Tojikiston) qoʻrgʻoshinrux (Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopgan, Sardob), oltinkumush (Lashkarak, Qoʻshbuloq), mismolibden (Qalmoqqir), kassiteritsulfidli (Novgarzonsoy) va boshqa koʻpgina rudali konlarda gidrotermal sharoitda paydo boʻladi. Oʻzbekiston Gʻarbida Uchquloch, Oʻzbekiston janubida kolchedanpolimetalli Xondiza, Tozachorva (Hisor togʻlari) konlari mavjud.

Minerallar
Sfera

Sfera () — barcha nuqtalari fazoning biror O nuqtasidan bir xil R masofada yotadigan berk sirt, O nuqta Sfera markazi, Sfera markazini uning biror nuqtasi bilan tutashtiruvchi R kesma Sfera radiusi deyiladi. Sfera markazidan oʻtuvchi tekislik uni katta aylana boʻylab kesadi. Sferaga oʻtkazilgan urinma tekislik urinish nuktasiga oʻtkazilgan radiusga tik boʻladi. Yuzi 4πR2 ga teng. Fazoning Sfera bilan chegaralangan va uning markazini oʻz ichiga olgan qismi shar deyiladi. Sharning hajmi V — 4/3πR3 formula bilan ifodalanadi.

Yana qarang 

 Shar
 Aylana
 Geometriya
Sferik geometriya

Sferik geometriya - sfera ustida joylashgan geometrik shakllarni oʻrganuvchi matematik fan. Sferani tekislik bilan kesganda aylana, kesuvchi tekislik sfera markazidan oʻtsa, katta doira deb ataluvchi aylana hosil buladi. Diametral qaramaqarshi boʻlmagan har 2 nuqtadan faqat bitta katta doira oʻtkazish mumkin (1rasm, 1); katta doiralar sferaning geodezik chiziqlari boʻlib, toʻgri chiziqning planimetriyada bajargan vazifasiga oʻxshash rol uynaydi. Lekin tugʻri chiziqning istalgan kesmasi shu kesma uchlarining orasidagi eng kiska masofa boʻladi, sferada esa katta doira yoyi qoʻshimcha yoydan kichik bulgandagina eng qisqa masofa buladi (1rasmda AtV<AV). S.g.da parallel geodezik chiziklar mavjud emas; 2 ta katta doira hamisha 2 ta nuqtada kesishadi.

Sferadagi AV kesma uzunligi, yaʼni katta doiraning AtV yoyi unga mos kelgan markaziy burchak AOV bilan ulchanadi. 2 ta katta aylana yoylaridan tuzilgan ABC burchak V nuqtadan shu aylanalarga oʻtkazilgan urinmalar orasida A’V’S burchak bilan yoki OVA va O VS tekisliklar hosil qilgan ikki yokli burchak bilan ulchanadi (1rasm, 2).

Sferada 2 ta katta doira kesishib, turtta sferik ikki burchak hosil qiladi (1rasm, 3). Sfera radiusi R, ikki burchakning burchagi A (radianda) berilgan boʻlsa, yuzi Sq2R2A formula boʻyicha topiladi.

Har bir jufti karamaqarshi nuk,talarda kesishmaydigan 3 ta katta doira 8 ta sferik uchburchak hosil kiladi (2rasm, a). Ulardan birining elementlari maʼlum boʻlsa, qolganlarinikini topish mumkin. Shuning uchun, odatda uch tomoni ham katta doiraning yarmidan kichik bulgan uchburchak qaraladi (Eyler uchburchagi). Sferik uchburchakning a,, s tomonlari uch yokli OAVS burchakning yassi burchaklari bilan A, V, S burchaklari esa shu uch yokli burchakning ikki yokli burchaklari bilan ulchanadi (2rasm, b). Sferik uchburchaklarning xossalari tekislikdagi uchburchaklar xossalaridan ancha farq, kiladi. Planimetriyadagi uchburchaklar tengligining 3 alomati sferik uchburchaklar uchun ham urinli. Bundan tashkdri, mos burchaklari teng 2 sferik uchburchaklar teng boʻladi.

Har qanday sferik uchburchakda bitta tomon qolgan ikki tomon ayirmasidan katta va yigʻindisidan kichik, uchala tomon yigindisi hamisha 2 k dan kichik. Uning burchaklari yigʻindisi j uchun p < s < Zya tengeizlik urinli. Sferik uchburchakning yuzi R2e ga teng, bunda ye q s — l; R— sfera radiusi.

Yer sharining sirti, yulduzli osmon koʻrinishi sferaga uxshashligi uchun geodeziya va astronomiyada S.g.ning amaliy ahamiyati katta.
Sferik koordinatalar

Sferik koordinatalar sistemasi — uch oʻlchamli koordinatalar sistemasi boʻlib, fazodagi nuqtaning vaziyati uchta kattalik bilan () bilan aniqlanadi. Bu yerda  — koordinatalar boshigacha boʻlgan masofa,  va — mos holda zenit va azimutal burchaklar.

Zenit va azimut tushunchalari astronomiyada keng qoʻllaniladi. Zenit — ixtiyoriy tanlangan nuqta (kuzatish nuqtasi) dan vertikal yuqoriga yoʻnalgan boʻlib, fundamental tekislikda yotadi. Astronomiyada fundamental tekislik sifatida ekvator yotgan tekislik yoki ekliptika tekisligi olinadi. Azimut — fundamental tekislikdagi ixtiyoriy tanlangan nur bilan boshlangʻich kuzatish nuqtasi orasidagi burchak.

Boshqa koordinata sistemalariga oʻtish

Dekart koordinatalar sistemasi 

Agar nuqtaning sferik koordinatalari  berilgan boʻlsa, dekart koordinatalariga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:

 

Dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtish uchun esa:

 

Sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani:

 

Shunday qilib, dekart koordinatalaridan sferik koordinatalarga oʻtishdagi hajm elementi quyidagi koʻrinishga ega boʻladi:

Silindrik koordinatalar sistemasi 
Agar nuqtaning silindrik koordinatalari berilgan boʻlsa, sferik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
 

Yoki aksincha, sferik koordinatalardan silindrik koordinatalarga oʻtish uchun quyidagi formulalardan foydalaniladi:
 

Silindrik koordinatalardan sferik koordinatalarga oʻtish yakobiani :

Sferik koordinatalar sistemasida differensiallash va integrallash 
 nuqtadan  nuqtaga oʻtkazilgan vektor  ning uzunligi quyidagiga teng:

 
bu yerda
 
 
 
Sferik koordinatalar ortogonal hisoblanadi. Shu sababli ularning metrik tenzori diagonal koʻrinishda boʻladi:
 
 
 Yoy uzunligi differensialining kvadrati:
 
 Lame koeffitsiyentlari:
 

 Kristoffel belgilari :

Sferik koordinatalar sistemasida masofa 
Fazodagi vaziyati sferik koordinatalar sistemasida berilgan ikki nuqtaning joylashuvi quyidagicha boʻlsin:
 
U holda ushbu nuqtalar orasidagi masofani quyidagi formula orqali hisoblash mumkin:

Harakat tenglamasi 
Nuqtaning vaziyati sferik koordinatalarda quyidagi koʻrinishda berilgan boʻlsin:
 

U holda uning tezligi:
 
hamda tezlanishi:
 

ga teng boʻladi.

Burchak momenti:
 

 oʻzgarmas boʻlganda yoki  boʻlganda, moddiy nuqtaning harakat tenglamasi qutb koordinatalar sistemasiga oʻtadi.

Yana qarang 
 Eyler burchaklari
 Gipersferik koordinatalar

Manbalar 
 
 
 
 
 
 
 Python tilida yozilgan programma
Sferik trigonometriya

Sferik trigonometriya — mat. ning sferik uchburchaklarning tomonlari bilan burchaklari orasidagi bogʻlanishni urganuvchi bulimi. St. tekislik trigonometriyasidan ancha oldin vujudga kelgan. Toʻgʻri burchakli sferik uchburchaklarni yechish bilan yunon matematiklaridan Menelay (1-asr) va Ptolemey (2-asr) shugʻullangan. Ixtiyoriy sferik uchburchaklarning asosiy formulalarini oʻrta asr Sharqi olimlaridan Ibn Iroq va Abulvafo topgan. Sferik uchburchaklarni yechishning barcha hollarini Nasriddin Tusiy oʻrgangan (yana qarang Sferik geometriya).
Sferik uchburchak

Sferik uchburchak — sferadagi uchta katta aylana yuzining kesishuvidan hrsil boʻlgan uchburchak. Aslida Yer sirtida yasalgan oddiy uchburchak ham Cv. boʻladi. Sferik uchburchak koʻpincha astronomik va geodezik tadqiqotlarda qoʻllaniladi.
Sfinks

Sfinks, Sfinga — 1) yunon mifologiyasidagi qanotli yarim ayol, yarim urgʻochi sher; Fiva yaqinidagi qoya ustida yashab, yoʻlovchilarga topib boʻlmaydigan topishmoq aytib javob ololmagach, ularni yegan. Sfinks topishmogʻi ("Kim ertalab 4 oyoqlab, tushda 2 oyoqlab, kechqurun 3 oyoqlab yuradi?") javobini Edip topgan (uning javobi: "Inson bolalikda 4 oyoqlab, ulgʻayganda 2 oyoqlab va keksayganda 3 oyoqlab yuradi"); shu javobdan soʻng Sfinks qoyadan oʻzini tashlagan; 2) Qadimgi Misrda tanasi sherniki, kallasi odamniki (baʼzan hayvonniki) boʻlgan afsonaviy maxluq haykali. 

Shuningdek, sfinks ichida hech kim bilmaydigan sir yashiradigan yoki ichida alami bo'la turib doim kulib yuradigan kishilarni ta'riflash uchun ishlatiladigan so'z ham sanaladi ("Davinchining siri" kitobidan).

Sfinks so'zi yunonchadan olingan bo'lib bo'gish de'gan ma'noni anglatadi.
Sfinkter

Sfinkter (yun. sphingo — qisaman, sphinkter — siquvchi muskul) — halqasimon muskullar. S. organizmdagi tabiiy tashqi teshiklarni (mas, ogʻiz, tashqi chiqaruv teshigi) yoki naysimon aʼzoning bir qismidan ikkinchi qismiga (mas, meʼdadan oʻn ikki barmoq ichakka, qovukdan siydik chiqarish kanaliga) oʻtish yoʻlidagi tirqishlar qisqarganda ularni toraytiradi yoki berkitadi. S maʼlum taranglikda boʻladi. Koʻz yoy pardasi halqasimon muskuli ham S.ga kiradi. Baʼzi S.lar koʻndalangtargʻil, boshqalari silliq muskullardan tarkib topgan. S.larni vegetativ nerv sistemasi innervatsiyalaydi.
Sfragistika

Sfragistika (yun. sphragis — muhr) — tarix fanining muhrlarni oʻrganadigan sohasi. 18-asrda diplomatiyaning boʻlimi sifatida shakllana boshlagan. Vazifasi hujjatlarni tasdiqlashdan hamda ularning haqiqiyligini aniklashdan iborat boʻlgan. 19-asr oxiridan Sfragistikaning qad. davlat muassasalarining shakllanishi va rivojlanishi tarixini oʻrganadigan fan sifatidagi yangi davri boshlangan. Sfragistika davlat apparatidagi islohotlarni aks ettiruvchi muxrlarni xronologik tavsiflash asosida rivojlanib bordi. Sfragistika materiallari amaliy sanʼat, geraldika, numizmatika, onomastikani oʻrganishda, qad. arxivlarni aniqlashda muqim manbadir. Muhrni 10— 15-asrlarda faqat oliy hokimiyatdagi kishilar qoʻllagan va oʻz tipik belgilari bilan knyaz, yepiskop (Rossiya), shahar hokimi, mingboshi, noib, qozi, muftiy muhri (Oʻrta Osiyo) va boshqalarga boʻlingan

Yana qarang 

 Muhr (bosma shakl)
Ssenariy

Ssenariy () — 1) pyesa mazmunining qisqa bayoni, improvizatsiya teatri, tomoshasi, balet spektakllari, ommaviy tomosha va boshqa oʻyinlar yaratiladigan syujet tuzilishi; 2) kino sanʼati va televideniye vositalari yordamida gavdalantirib koʻrsatishga moʻljallangan adabiy asar. Dastlabki filmlarda syujetlar oʻta sodda boʻlib, qogʻozga tushirilmagan, film ijodkorlari ularni oʻz miyasida sakdagan. Keyinroq filmlar mazmuni chuqurlasha borgan sari ssenariy yozishga ehtiyoj tugʻildi. Ovozsiz kino davrida ssenariy shakli rejasxema tarzida boʻlib, suratga olinishi kerak boʻlgan obyektlargina kadrma-kadr belgilanib, qayerdan va qanday suratga olinishi koʻrsatilgan xolos. Ssenariylar „texnik“, „raqamli“, „temir“ nomlari bilan yuritilgan. Suratga olinayotgan voqea nimadan boshlanib nima bilan tugallanishi, aktyor oʻzini qanday tutishi, kadr nimani anglatishi qayd etila boshlagandan soʻnggina kinossenariy adabiyotning alohida janri sifatida kino asariga aylandi. Shunday qilib, XX asr boshlarida ssenariynavis (kinodramaturg) termini paydo boʻldi. Oʻzbek kinosining dastlabki yillarida L.Sayfulina, V. Sobberey, D. Bassaligo, N. Klado va boshqa ssenariychilar yetakchilik qilgan. Birinchi oʻzbek kinossenariychisi S. Xoʻjayev boʻlgan. Oʻzbekistonda ssenariy janrining rivojlanishida kinorejissyor Nabi Gʻoniyevning xizmatlari alohida. E. Hamroyev, A. Sharopovlar ham dastlabki oʻzbek ssenariychilaridan. Keyinchalik K. Yashin, S.Abdulla, A. Qahhor, M. Shayxzoda, T.Toʻla, R. Fayziy, O. Yoqubov, S. Ahmad, S. Abduqahhor, U. Nazarov, F. Musajonov, Sh. Boshbekov, U. Azim, O. Agishev, R. Muhammadjonov, M. Melkumov, K. Yormatov, Sh. Abbosov, Yu. Roziqov va boshqa yetakchi ssenariychilardan.

Adabiyotlar 
 Yoqubxoʻjayev, Anvar. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Havolalar 

Kino va video terminologiyasi
Sey Jan Batist

SEY (Say) Jan Batist (1767.5.1, Lion — 1832.15.11, Parij) — fransuz iktisodchisi, tadbirkor, yirik burjuaziya mafkurachisi, erkin savdo va davlatning iktisodiyotga aralashmaslik tarafdori. S. 1819-yilda Sanʼat va hunarmandlik milliy konservatoriyasida sanoat iqtisodiyoti kafedrasini boshqardi, 1831-yildan Kollej de Fransda siyosiy iqtisod professor A. Smit taʼlimotini targab etish va uni toʻliq izohlash bahonasida S. ustozining gʻoyalarini rivojlantirdi va toʻldirdi. S. iqtisodchilardan birinchi boʻlib boylikning mehnat nazariyasini naflilikka asoslangan subyektiv nazariya bilan almashtirishga urindi. U ishlab chiqarish. omillari nazariyasini asoslab qiymatni yaratish jarayonida mehnat, kapital va tabiat (koʻproq yer)ning teng ishtiroki gʻoyasini ilgari surdi. Ishlab chiqarish.ning omili narxi undan ishlab chikariladigan tovar narxi bilan, oxiroqibatda bu tovarga boʻlgan talab bilan belgilanadi. S. umumiy tovarlar ortikchaligi mavjud boʻlishi imkoniyatlarini inkor etadi. S. tomonidan ishlab chiqarish (taklif) oʻziga mos isteʼmol (talab)ni yuzaga keltirishi asoslangan bozorlar nazariyasi (bozorlar qonuni; "Sey qonuni" deb ham ataladi) taʼriflab berildi. Asosiy asarlari: "Siyosiy iqtisod risolasi" (1903), "Siyosiy iqtisod katexizisi" (1917), 6 jildli "Siyosiy iqtisod kursi" (1828 — 1830), "Toʻliq amaliy siyosiy iqtisod kursi" (1829) va boshqa
Estetik ehtiyoj. Estetik  anglash va shu asosdagi faoliyat jarayonining ibtidosi estetik ehtiyojga borib taqaladi. Estetik ehtiyoj inson hayotida roʻy beradigan barcha estetik hodisalarning asosi sifatida ham  tabiiy-biologik, ham ijtimoiy-maʼnaviy mohiyatga ega; «goʻzal nafs», nafosatga tashnalik, insonda estetik hissiyotni qoʻzgʻatish xususiyatini saqlab qolgan holda, keyinchalik uning butun umri mobaynida takomillashib boradi va estetik muhokama, estetik baho, estetik did va estetik idealning shakllanishiga xizmat qiladi

    

Fransiya kolleji akademik xodimlari
Sendberg Karl

SENDBERG (Sandburg) Karl (1878. 6.1, Geylsberg, Illinoys shtati — 1967.22.7, FletRok, Shimoliy Karolina shtati) — amerikalik shoir, folklorchi. Dastlabki toʻplami — "Chikago haqida sheʼrlar" (1916). "Gʻalla yanchuvchilar" (1918), "Tutun va poʻlat" (1920) va boshqa toʻplamlarida jiddiy ijtimoiy muammolar koʻtarilgan. S. sheʼriyati uchun urbanizmga xos obrazlilik, tilining "gazetabopligi", folklor qoʻshiqdariga yaqin boʻlgan erkin sheʼr yaratish maxrrati harakterlidir ("Amerikacha qoʻshiqlar toʻplami", 1927). U. Uitmen anʼanalarida yozilgan "Xalqmi ha!" dostoni yozuvchining 20-asr 30y.laridagi keskin ruhiy holatini ifodalaydi. Keyinchalik uning ijodida falsafiy lirika ustunlik qila boshlaydi ("Asal va tuz", 1963). "Xotiralar qoyasi" (1948) tarixiy romani hamda "Avraam Linkoln" tarjimai holi (1—6j.lar, 1926—39) mashhur.

Grammy mukofoti sovrindorlari
Syuan Zang

Syuan Zang (taxminan 600-664) - xitoylik sayyoh, Budda dini rohibi. 627-yil Changanda hindistonlik buddist olim Poʻmidoʻlo bilan tanishib, uning taʼsirida Hindistonga borishga axd qiladi. Tan davlati hududidan boshlangan (629) S.S.ning safari Turk xoqonligi taʼsiri ostidagi yoʻllardan oʻtgan. Xesi yoʻlagi (koridori), Ivergʻul (hozirgi Qumul, xitoycha Hami) orqali Turfonga kelgan. Bu yerda u Turfon (Gaochan) davlati xukmdori xuzurida boʻlgan. S.S. Qorashar, Kuchar, Aqsu, Muzrat dovoni, Issiqkoʻl, Taroz (Suye), Choch, Samarqand, Buxoro, Temir darvoza (Temenguan), Afgʻonistonning shim. viloyatlari, Hindukush togʻlari orqali Hindistonga borgan (630). U yerda barcha buddizm madaniyati markazla rini, mashhur ibodatxonalarni ziyorat qiladi. Hindistonning shim. sharqidagi Nalanda (Nalanto) ibodatxonasida 5-yil tahsil oladi. 640-yil bu yerda 18 mamlakatdan kelgan vakillar ishtirokida oʻtkazilgan katta xalqaro anjumanda maʼruza qilib yirik buddaviy rohiblar qatoridan joy oladi. S. S. koʻp noyob kitoblarni olib 645-yil Changanga qaytib keladi. Tan hukmdori Li Shimin (627—650 yillarda Tayzung nomi bilan taxtni boshqargan) uni Loyangdagi saroyiga taklif qilib, Markaziy Osiyodagi mamlakatlar, xalqlar, iqtisodiy ahvol va harbiy kuchlar haqida suhbatlashgan hamda bu haqda batafsil yozma maʼlumot berishni topshirgan. Bu davrda Tan sulolasi Turk xoqonligiga qarshi kurash olib borayotgani tufayli bunday maʼlumotlar nihoyatda zarur edi.

S.S.ning yoʻl xotiralari asosida yozgan "Da Tang siyuji" ("Buyuk Tang sayohatnomasi") asari Markaziy Osiyo xalqlari tarixini oʻrganishda muhim manbadir. S. S. bundan tashqari oʻzi bilan Hindistondan keltirgan kitoblarni xitoy tiliga tarjima qilish bilan shugʻullangan. Maʼlumotlarga koʻra, u jami 1335 bobdan iborat boʻlgan 74 ta asarni tarjima qilgan. S.S. Changʼandagi "Yuyxua shi" ibodatxonasida vafot etgan.

Sayyohlar
Sujet

Sujet (, kelib chiqishi  — predmet, buyum, narsa) — badiiy asar mazmunini tashkil etadigan, bir-biri bilan oʻzaro bogʻliqlikda kechadigan, qahramonlar oʻrtasidagi aloqalardan tarkib topgan voqealar tizimi. Barcha epik, dramatik va liroepik turdagi badiiy asarlarda sujet mavjud boʻladi. Har bir adabiy turda sujet oʻziga xos harakterga ega. Koʻpgina lirik asarlarda koʻzga yaqqol tashlanib turadigan sujet tizimi yoʻq. Ulardagi his-tuygʻu, oʻy-kechinmalar rivoji qaysidir maʼnoda lirik asar Syujetini tashkil etadi. Ayrim adabiyotshunoslar Syujetlilik umuman lirik turga xos xususiyat emas, deb hisoblaydi. Chunki, lirik asarda voqealar tizimi boʻlmasligi ham mumkin. Ayni choqda, S faqat voqealar tizimidan ham iborat emas.

Badiiy asarda tasvirlangan voqealar tizimining oʻzaro munosabatiga koʻra S asosan xronikal (voqeaband) va konsentrik (voqeaband boʻlmagan) turlarga boʻlinadi. Xronikal sujet da voqealar orasidagi vaqt munosabati yetakchilik qiladi (mas, D. D. Defont „Robinzon Kruzo“, Servantesning „Don Kixot“, Oybekning „Navoiy“, P. Qodirovning „Yulduzli tunlar“ asarlari). Konsentrik sujetda esa asarda tasvirlangan voqealar orasidagi sabab — natija muhim ahamiyat kasb etadi (mas, Pushkinning „Yevgeniy Onegin“, O. Yoqubovning „Muqaddas“, „Ulugʻbek xazinasi“ asarlari). Ammo badiiy asarlarda yuqoridagi sujetlarning har ikki turi uygʻunligidan tarkib topgan shakli koʻproq uchraydi (mas, Abdulla Qodiriyning „Oʻtgan kunlar“, Choʻlponning „Kecha va kunduz“ asarlari).

Badiiy asar Si tasvirlanayotgan voqelik va asarda ishtirok etadigan qahramonlar masalasiga bevosita bogʻliq. Chunki sujet asosidagi voqelikda qahramonlar harakat qiladi va eng muximi, haqiqiy badiiy asarlarda avvalo qahramonlar oʻz dardidunyosi bilan namoyon boʻladi. F. M. Dostoyevskiyning „Jinoyat va jazo“ romanida Raskolnikov, A. Qahhorning „Sarob“ romanida Saidiy, Togʻay Murodning „Otamdan qolgan dalalar“ romanida Dehqonqul obrazlari atrofida voqealar sanʼatkorona tarzda uyushtirilgan.

Badiiy asar sujeti ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya, yechim singari bir qator unsurlardan tarkib topadi. Masalan, Abdulla Qodiriyning „Mehrobdan chayon“ romanidagi Xudoyorxon bilan Anvarning toʻqnashuv epizodi asarning kulminatsion nuqtasi sanaladi. Soʻngra voqealar yechimi keladi. Badiiy asarda sujet unsurlari baʼzan turlicha hajm va turlicha tartibda kelishi mumkin. Shuningdek, ayrim asarlarda ekspozitsiya yoki yechim singari sujet unsurlari boʻlmasligi ham mumkin. Bu aslo kamchilik emas, aksincha, oʻquvchini badiiy tafakkurga chorlaydi, tasavvurini kengaytiradi. Baʼzi adabiyotshunoslar prolog (muqaddima) va epilog (xotima)larni ham sujet elementi sifatida koʻrsatadilar (A Qodiriy romanlarida bu unsurlar mavjud). Sujet kompozitsiya, konflikt, fabula kabi adabiy tushunchalar bilan ham mustahkam bogʻlangan.

Syujetning elementlari 
 Muqaddima
 ekspozitsiya
 harakatning rivojlanishi
 kulminatsiya
 tan olish
 epilog

Yana qarang 
 Fabula
 Ssenariy

Manbalar

Adabiyot 
 Izzat Sulton, Adabiyot nazariyasi, T., 1979; Quronov D., Adabiyotshunoslikka kirish, Andijon, 2002.
Syunik podsholigi

Syunik podsholigi - Armanistonning jan.sharqiy qismida mavjud boʻlgan davlat (10-asrning 2-yarmi — 12-asrlar). Asoschisi — Smbat; 970 y. podshoh deb eʼlon kilingan. 11-asrning 1yar mida Vasak I va Smbat II davrida ravnaq topgan. Syunik togʻ oʻlkasida 43 qalʼa, 48 monastir va 1000 dan ziyod qishloqboʻlgan. Aholining asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik va chorvachilik. Syunik podsholigi 1170 y. saljuqiylar tomonidan bosib olingan.

 

Armaniston: Tarix