Britaniya monarxlari

Hozirgi Buyuk Britaniya qirollik gerbining ikkita versiyasi mavjud. Umumiy versiya chapda, Shotlandiya versiyasi esa oʻngda. Umumiy versiyaning qalqonida Angliya birinchi va toʻrtinchi chorakda, Shotlandiya ikkinchi chorakda va Shimoliy Irlandiya uchinchi chorakda ifodalangan. Shotlandiya versiyasining qalqonida Angliya qirollik qurollari va Shotlandiya qirollik qurollari almashtiriladi.
Britaniya monarxlari Angliya qirolligi va Shotlandiya qirolligi oʻrtasida siyosiy ittifoq 1707-yil 1-maydan beri mavjud boʻlgan. Angliya va Shotlandiya 1603-yil 24-martdan beri shaxsiy ittifoq tuzishgan edi. 1801-yil 1-yanvarda Buyuk Britaniya qirolligi va Irlandiya qirolligi birlashdi, natijada Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya birlashgan qirolligi tashkil topdi.

Birlashgan qirollikning monarxiyasi odatda Britaniya monarxiyasi deb ataladi, konstitutsiyaviy boshqaruv shakli boʻlib, unga koʻra Birlashgan Qirollikning davlat boshligʻi — monarx hukmronlik qiladi.

Monarx va ularning yaqin qarindoshlari turli rasmiy, tantanali, diplomatik va vakillik vazifalarini bajaradilar. Monarxiya konstitutsiyaviy boʻlganligi sababli, monarx partiyasiz tarzda amalga oshiriladigan faxriy unvonlar berish va bosh vazirni tayinlash kabi funksiyalar bilan cheklangan. Monarx, shuningdek , Britaniya qurolli kuchlari boshligʻi hisoblanadi. Hukumat ustidan yakuniy ijro etuvchi hokimiyat hali ham qirollik vakolati orqali va rasmiy ravishda boʻlsa-da amalga oshiriladi. Bu vakolatlardan faqat parlamentda qabul qilingan qonunlarga muvofiq cheklovlar doirasida foydalanish mumkin.

Britaniya monarxiyasi oʻzining kelib chiqishini X asrga kelib Angliya va Shotlandiya qirolliklariga birlashgan Anglo-Sakson Angliyasi va ilk oʻrta asr Shotlandiyasining kichik qirolliklariga taqaydi. 1066-yilda Angliya normandlar tomonidan bosib olindi. Shundan soʻng Uels ham asta-sekin Anglo-Normandlar nazoratiga oʻtdi. Jarayon XIII asrda Uels qirolligi Angliya qirolligining „mijoz“ davlatiga aylanganda yakunlandi. Ayni paytda ingliz monarxining siyosiy vakolatlarini qisqartirish jarayonini boshladi. 1603-yildan boshlab Angliya va Shotlandiya qirolliklari yagona suveren tomonidan boshqariladi. 1649-yildan 1660-yilgacha monarxiya anʼanasi uch qirollik urushidan keyin Angliyaning respublika tomonidan buzildi. 1689-yildagi Huquqlar toʻgʻrisidagi Bill va uning Shotlandiyadagi hamkasbi 1689-yildagi „Huquq toʻgʻrisida daʼvo“ qonuni monarxiya hokimiyatini yanada qisqartirdi va Rim katoliklarini taxtga vorislik qilishdan chetlashtirdi.
1707-yilda Angliya va Shotlandiya qirolliklari birlashtirilib, Buyuk Britaniya Qirolligi tashkil etildi va 1801-yilda Irlandiya Qirolligi Buyuk Britaniya va Irlandiya Birlashgan Qirolligini tashkil qilish uchun qoʻshildi. Britaniya monarxi 1921-yilda eng katta hajmda dunyoning toʻrtdan bir qismini egallagan ulkan Britaniya imperiyasining rahbari edi.
1926-yilgi Balfur deklaratsiyasi Britaniya imperiyasi  Millatlar Hamdo'stligi doirasida alohida, o'zini o'zi boshqaradigan mamlakatlar yo'lini  tan oldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda Britaniya koloniyalari va hududlarining aksariyati mustaqil bo'lib, imperiyani amalda yo'q qildi. Jorj VI va uning vorisi Yelizaveta II Hamdo'stlik rahbari unvonini unga mustaqil a'zo davlatlarning erkin birlashmasi ramzi sifatida qabul qildi. Birlashgan Qirollik va boshqa o'n to'rtta mustaqil suveren davlatlar o'zlarining monarxlari bilan bir xil shaxsga ega bo'lganlar Hamdo'stlik davlatlari deb ataladi. Monarx umumiy bo'lsa-da, har bir mamlakat suveren va boshqalardan mustaqildir va monarx  har xil, o'ziga xos va rasmiy milliy unvon va uslubga ega.

Qirolicha Anna 1702-yil 8-martdan beri Angliya qirolligi, Shotlandiya qirolligi va Irlandiya qirolligini boshqarib kelgan. 1707-yil 1-mayda Angliya va Shotlandiya siyosiy ittifoqidan keyin u Buyuk Britaniya qirolligining monarxi boʻldi. Uning umumiy hukmronligi 12 yil 146 kun davom etdi. Qirolicha Anna va qirol Jorj I amakivachchalar edi, chunki ikkalasi ham Jeyms I ning nevaralari edi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Ashley, Mike (1998). The Mammoth Book of British Kings and Queens. London: Robinson. .
 Bagehot, Walter; edited by Paul Smith (2001). The English Constitution. Cambridge University Press.
 Brazier, Rodney (1997). Ministers of the Crown. Oxford University Press.
 Brock, Michael (September 2004; online edition, January 2008). "William IV (1765–1837)". Oxford Dictionary of National Biography. Oxford University Press. Retrieved 22 April 2008 (subscription required).
 Castor, Helen (2010). She-Wolves: the Women who Ruled England Before Elizabeth. Faber and Faber.
 Cannon, John; Griffiths, Ralph (1988). The Oxford Illustrated History of the British Monarchy. Oxford: Oxford University Press. 
 Crabbe, V.C.R.A.C. (1994). Understanding Statutes. Cavendish Publishing. 

 Buyuk Britaniya