Abdullah Cevdet

Abdullah Cevdet Karlıdağ (1869-yil 9-sentyabrda tugʻilgan, Arapgir, Malatya — 1932-yil 29-noyabr, Istanbul) — Usmonlilar imperiyasining soʻnggi yillari va Usmonli imperiyasining tashkil topishi davrida yashab oʻtgan turk siyosatchisi, mutafakkiri, oftalmolog, shoir va tarjimon edi.

Usmonli va Turkiyadagi "Gʻarbchilik" harakatining yetakchi namoyandalaridan biri boʻlib. Uning gʻoyalari Ikkinchi Konstitutsiyaviy davr mentalitetini shakllantirishda katta taʼsir koʻrsatdi. Abdulloh Jevdet, keyinchalik Ittifoq va Taraqqiyot Qoʻmitasiga aylanadigan Ittihod-i Usmoniy Jamiyatining (boshqalari Ibrohim Temo, Ishoq Sukuti, Mehmet Reshit va Hikmet Emin) besh asoschisidan biri edi. Biroq, uning hayoti siyosiy maydonda faoliyatini davom ettirish bilan emas, balki fikrlash generatori, gʻoyalar egasi sifatida davom etdi. U oʻz davridagi asosiy fikir munozralar oqimi doirasida oʻz qarashlarini rivojlantirib, tafakkur tarixida alohida oʻrin egalladi. U Turkiyada birinchi marta ayollar va ishchi aholining haq-huquqlarini himoya qiluvchi ziyolilardan boʻlgan. U tibbiyot, falsafa, sotsiologiya va siyosat sohalarida yetmishdan ortiq asar muallifilik va tarjimonlik qilgan.

Hayoti 

U 1869-yil 9-sentyabrda Arapgirda tugʻilgan. U asli kurd boʻlib, Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u 1867-yilda tugʻilgan Uning otasi Diyarbakirga kelgan birinchi batalyon kotiblaridan biri Hacı Ömer Vasfi edi. Boshlangʻich taʼlimni Hozat va Arapgirda tamomlab, oilasi bilan Harputga koʻchib boradi. 1885-yilda Maʼmuretülaziz (Elaziğ) harbiy litseyini tamomlagan.

Oʻn besh yoshida Istanbulga borib, Kuleli harbiy tibbiyot litseyiga oʻqishga kirdi. Uch yildan soʻng uni tugatgandan soʻng, Harbiy tibbiyot bilim yurtida oʻqishni davom ettirishga erishdi.

Tibbiy faoliyati 
Tibbiyot fakultetida talabalik davrida unga maktabda hukmron boʻlgan biologik materialistik tendentsiyalar taʼsir koʻrsatdi, U Lyudvig Büxnerning oʻziga katta taʼsir koʻrsatgan " Kraft und Stoff " kitobining bir qismini " Fizyolociya-i Teffektur " (1890) nomi bilan turk tiliga tarjima qilgan, chunki unda biologik materialistik qarashlar oʻz tilida tushuntirilgan va buni hamma tushunishi mumkin edi. Uning tarjimalariga nisbatan qaratilgan bir qancha turli raddiyalar yozilgan. Lekin u oʻz fikirlash yoʻlidan qaytmadi va oʻsha yili u miya funksiyalari boʻyicha " Dimağ " kitobini nashr etdi. Keyingi yili esa oʻz qarashlarini davom ettirgan holda u oʻzining "Oʻyin-kulgi va falsafa" asarining dastlabki adabiy shaklini tayyorladi, unda islom olimlari va biologik materialist faylasuflarning gʻoyalarini uygʻunlashtirishga harakat qildi va bunga erishdi ham. Maktabdagi soʻnggi yilida biologik materializm va miya funksiyalari haqida " Fizyolociya ve Hifz-i Sıhhat-i Dimâğ " va " Melekat-i Akliyye " nomli yana ikkita kitobini nashr etgan Abdulla Jevdet jurnallarda Maorif, Musavver Cihon va Tasvirli xuddi shu mavzularda maqolalar yozdi.

U falsafiy gʻoyalarni jamiyatga faqat siyosat orqali yetkazish mumkin, deb hisoblagan. Shu fikr bilan u turli siyosiy harakatlarda qatnashdi. 1889-yilda toʻrt doʻsti bilan birgalikda " Ittihod-i Usmoniy Cemiyeti " deb nomlangan jamiyatni tuzdilar. Keyinchalik Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasiga aylangan bu jamiyat 1908-yil inqilobini boshlab berdi va 1918-yilgacha davlat boshqaruvida hukmronlik qildi. Turkiyaga qarshi olib borilgan tashviqotning yetakchi namoyandalaridan biri boʻlgan Abdulla Jevdet oʻqish davrida siyosiy faoliyati tufayli bir necha marta hibsga olindi va bir muddat maktabdan chetlashtirildi.

U tibbiyot bilim yurtida oʻqib yurgan chogʻlarida adabiyotga qiziqib, Abdulhaq Hamidning iltimosiga koʻra sheʼrlarini jamlab kitob holiga keltiradi. Namiq Kamol, Recaizoda Mahmut Ekrem, Abdülhak Hamid va Xolit Ziyoning taʼsirlari uning "Oʻmer Jevdet" nomi bilan nashr etgan  birinchi asarlarida oʻsha paytda yaqqol koʻzga tashlanadi. 1890-yilda bosib chiqarilgan ilk sheʼriy kitobi " Hech narsa " boʻlsa undan keyin soʻng u " Tuluat „ (1891) va “Maʼsumlik" (1893) sheʼriy kitoblarini ham nashr etdi. U 1894-yil iyul oyida tibbiy taʼlimni tugatdi va oftalmolog boʻldi.

Surgun vaqtidagi yillari 

Maktabni tugatgach, Istanbuldagi Haydarpasha Numune kasalxonasida ish boshladi. Vabo epidemiyasi tufayli oʻsha yilning noyabr oyida vaqtinchalik topshiriq bilan Diyarbakirga yuboriladi; Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasining Diyarbakir boʻlimini tuzdi. U bu shaharda boʻlganida Mehmet Ziyo Beyning (Gökalp) oʻz joniga qasd qilishga nisbatan muammoga aralashgan va qutqarib qolgan va Ziyo Goʻkalpning jamiyatga qoʻshilishi tashabbuskori boʻlgan.

Shu bilan birga, u Byuxnerning " Natur und Geist " asarini Gorilla nomi bilan tarjima qilgan. Uning „Donolik musulmonning yoʻqolgan mulkidir“ asarini ham taqdim etdi.

1895-yilda Istanbulga qaytib kelganida, Ittifoqchilik harakatlari xavfli deb koʻrindi va u fitnada ayblandi va hibsga olindi va uni poytaxtdan uzoqroqqa koʻchirish uchun koʻz shifokori sifatida Tripoli markaziy kasalxonasiga olib kelindi. Lekin u yerda jamiyat nomidan ishini davom ettirdi. U bir yarim yil xizmat qilganidan keyin qamoqqa tashlangan. Toʻrt oydan keyin ozod boʻlgach, Fizanga surgun qilinganini bilgach, avval Tunisga qochib ketdi; U yerdan 1897-yilda Fransiyaga joʻnadi.

Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasining ikki guruhga boʻlinganini koʻrdi va Mizanji Murat va uning doʻstlari Serhafiye Ahmed Jaloleddin Posho oʻrtasida imzolangan shartnomaga koʻra Istanbulga qaytdi. Jenevaga borib, Tunali Hilmi va Dr. Cherkez Mehmet Reshit kabi yosh turklar bilan uchrashdi. Ikki firqaga boʻlingan Yosh turklardan Ahmet Rizo Bey boshchiligidagi guruhga qoʻshildi. Is'hoq Sukuti bilan birgalikda uyushma organi boʻlmish Usmonli gazetasini turk-fransuz tillarida nashr etgan va jamiyatdagi zulmga qarshi maqolalar yozgan. Shu bilan birga u, Gʻarb asarlaridan tarjimalar qilgan; tarjima qilgan asarlar orasida Shillerning Giyom Tell dramasi bor. Keyinchalik bu asar uchun yozgan soʻzboshini " Iki Emel " nomi bilan kitob holida nashr ettirdi. Shuningdek, u Vittorio Alfierining " Della Tirannide " (1789) kitobini " Istibdad " nomi bilan tarjima qilgan. Uning Jenevada nashr etgan sheʼriy kitoblaridan birida badiiy gʻamxoʻrlikdan koʻra siyosiy intilishlar bilan yozilgan " Xriyat "da ozodlik, vatanparvarlik mavzulari va ularning deyarli barchasi  Abdulhamid II haqida sheʼrlar yozgan, uni ozodlikka dushmanlikda ayblagan.

Eʼlon qilgan maqolalaridan bezovta boʻlgan Sulton Abdülhamit, siyosiy maqolalar yozmaslik va Istanbulga qaytmaslik sharti bilan uni Vena elchixonasi shifokorligiga tayinlashni taklif qildi va bu taklifni qabul qildi. Buning isboti sifatida uning Abdulhamitning jurnalisti boʻlganligi va gazetani yopgani va Venada doktorlik unvonini qabul qilgani aytilgan; Boshqa tomondan, gazetani yopish evaziga oladigan pulni boshqa nashr faoliyatlarini davom ettirish uchun qabul qilganliklari ham aytilmoqda. U 1903-yilgacha Vena elchixonasida shifokor sifatida ishlagan. Bu burchi davomida u maʼlum darajada muxolifatda qolgan boʻlsa-da, sheʼriyat bilan koʻproq shugʻullanib, ramziy sheʼriyat davralarida qiziqish bilan kutib olingan kitoblar nashr ettirdi.

U 1903-yilda oʻzining siyosiy faoliyatini yashirincha davom ettirayotganini saroyga maʼlum qilgan elchi Mahmut Nedim Poshoga shapaloq urganidan keyin Avstriyadan chiqarib yuborilgan. Jenevaga qaytib, Ethem Ruhi Bey bilan uchrashdi; Usmonlilar ittifoqi va inqilob jamiyatini tuzdi va tashkilot organi sifatida Usmonli gazetasini qayta nashr etdi.

1904-yilda " Ictihod " nomli bosmaxonaga asos solgan. U oʻz bosmaxonasida gʻarbparast asarlar nashr ettirdi va " Ictihod " nomli jurnalni bosib chiqarishni boshladi. Garchi bu jurnal 1904-yildan 1932-yilda vafotigacha vaqti-vaqti bilan toʻxtatilgan boʻlsa-da, bu jurnalni Jenevada, Misrda va Istanbulda Chehd, Ishhod, Ishtihod, Alem, Eski Ijtihod nomi bilan kezib yurdi

Abdulla Jevdetga misrlik islohotchi diniy olim Muhammad Abduhning ham gʻoyalari taʼsir qilgan va u 1905-yilda Jenevada oz vaqtga uchrashish imkoniga ega boʻlgan. Oʻsha yili Usmonlilar hukumatining bosimi natijasida Shveysariya hukumati uni quvib chiqarganida, u bosmaxonani Qohiraga koʻchirdi.

U Qohiradagi xususiy tadbirkorlik va markazsizlashtirish jamiyatining muhim aʼzosiga aylandi. 1906-yilda boshlangan Erzurum qoʻzgʻolonini qoʻllab-quvvatlovchi bir qancha maqolalar yozgan va huquqiy jihatdan hambildirgi manosida baʼzi soliqlarni bekor qilish bilan konstitutsiyaviylik talabini bildirgan olgan edi Konstitutsiyaviy monarxiya eʼlon qilingach ham negadir u zudlik bilan uyiga qaytmadi, bir muddat Misrda qoldi.

Uning maqsadi Sharq va Gʻarb oʻrtasida fikr almashish uchun sharoit yaratish edi. Shu maqsadda u Shekspir, Shiller, Bayron, shuningdek, Saʼdiy, Mavlono va Xayyomni tarjima qilgan. 1908-yilda Reynhardt Dozining ikki jildlik Essai sur l’Histoire de l''' Islamisme (Islomchilik tarixi boʻyicha esse) asarini " Islom tarixi " nomi bilan tarjima qilib nashr ettirdi. Islomni va Islom paygʻambarini qattiq tanqid qilgan bu kitob Usmonli jamoatchiligida katta gʻazabga sabab boʻldi; 1910-yil fevral oyida taqiqlangan, musodara qilingan va mavjud nusxalari Galata koʻprigidan otilgan va yoʻq qilingan. Abdulloh Jevdet Bey bu asarni musulmon tarixchilarga Dozi xatolarini tuzatishi uchun tarjima qilganini daʼvo qildi.

 Vatanga qaytish va sulh yillari 
1910-yilda Istanbulga qaytib keldi. U oʻzining " Ijtihod Evi " bosmaxonasiga asos solgan. " Kutubxona-i Ictihod " turkumini nashr ettirdi. " Ijtihod'' " jurnalini 24-sonidan boshlab nashr etishda davom etdi. Uning Cagʻalogʻludagi uyi ziyolilar tez-tez kelib, munozara qiladigan joyga aylandi va bu xususiyat Abdulla Jevdet Bey vafotigacha davom etdi. Oʻlimidan soʻng shaxsiy kutubxonasi va arxivini qizi Gul Karlidag saqlab qoldi. Qimmatbaho asarlar bugungi kungacha saqlanib qolgan Cağalogʻlidagi Ictihad Evi ning yuqori qavatida, u foydalangan mebel va boshqa buyumlar bilan birga saqlanadi.

Ittifoq va Taraqqiyot boshqaruviga tanqidiy munosabati tufayli bosimga uchragan Abdulla Jevdet Bey 1914-yilda jurnalni chop etishni toʻxtatishga majbur boʻldi. "Ikdam" gazetasiga bir muddat imzosiz bosh maqolalar ham yozdi. Bosqin yillarida Sadr vazir Damat Ferit Posho tomonidan Sogʻliqni saqlash Bosh boshqarmasiga tayinlangan Abdulla Jevdet Bey, faoliyati davomida birinchi marta ayollarga fohishaxona guvohnomasini berish amaliyotini boshlagan va jamoatchilikning salbiy reaksiyasidan soʻng ishdan olib tashlangan. U Britaniya Entuziastlar Jamiyatini tashkil etishda yuqori darajada o'z faoliyatini davom ettirgan, shuningdek Kurd Teali Jamiyatida ham ishlagan. „Elita“ insonlarni yetishtirishga qaratilgan taʼlim va biologik materializmnining gʻoyalarini yoqlab chiqib uni himoya qilgan Abdulla Jevdet Bey, jumhuriyat tashkil topishidan bir necha yillar oldin yozuvlar masalasida ham fikirlar bildirib lotin harflariga oʻtish zarurligini taʼkidlagan va ayollar huquqlari haqidagi fikrlari bilan eʼtiborni tortdi. U bahoiylik haqida tayyorlagan turkum maqolalari bilan diniy doiralarning noroziligiga sabab boʻlgan va jinoiy javobgarlikka tortilgan.

Asarlari

Sheʼriy kitoblar 

 Har doim (1890)
 Aybsizlik qabri (1890)
 Tuluat (1891)
 Aybsizlik (1894)
 Qahriyat (1906)
 Qorli togʻdan ovoz (1931)
 Fikrlash musiqasi (1932)
 Rafale de Parfums : Sonnets (1904)

Nasriy kitoblari 

 Ramazon bogʻlari (1891)

Fikrlash ishlari 

 Miya (1890)
 Physiolacya-i Tafakkur (1892)
 Fan va falsafa (1897)

Tarjimalar 

 Veberning „Asrlar panoramasi“
 Gustav Le Bonning „Asrimiz falsafasi“
 Xayyomning „Ruboiyati“
 Mavlono devonidan saylanmalar
 Gustav Le Bonning „Kecha va ertaga“ (1921).
 Gustav Le Bonning „Ilm-i Ruh-i İçtimai“ (1924)
 Gustav Le Bonning „Jarrohlik ruhi“ (1931)
 Jan Meslierdan, „ Aql-idrok Selim (Aqliy xudosizlik katexizmi)“ (1928)

Manbalar

Havolalar 

 Istanbul Cagʻalogʻlu Chatalcheshme koʻchasidagi Ijtihod uyi binosi

Turkiyalik jurnalistlar
1932-yilda vafot etganlar
1869-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations