MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abjad

Abjad — 1) qadimgi arab alifbosi tarkibidagi harflardan tuzilgan va har qaysi harfning son qiymatini eslab qolish uchun yasalgan sakkizta soʻzning birinchisi va shartli umumiy nomi. Bu soʻzlar: abjad, havvaz, hutti, kalaman, saʼufas, qarashat, saxxaz, zazagʻ. Asli-da arab harflarining mazkur tartibi finikiya va oromiy harflaridan kelib chiqqan boʻlib, ular muayyan sonlarni ifodalaydi. Finikiya-oromiy alifbosida 400 dan keyingi sonlarni ifoda qilish uchun tav (400) harfiga boshqa harflar qoʻshilgan. Masalan, tavqof (500), tavresh (600), tavshin (700), tavtav (800), tav-tavqof (900) va hokazo Arablar esa mazkur sakkizta soʻzning ol-dingi oltitasini 22 harfdan iborat fi-nikiya-oromiy alifbosi asosida tuzib, harflarning son ifodalarini 1000 ga yetkazish uchun finikiya-oromiy alifbosida boʻlmagan oltita arab harflaridan A.ning keyingi ikki soʻzini (saxxaz, zazagʻ) yasaganlar. Harflarni sonlar bilan va sonlarni harflar bilan ifoda qilish A. va jimal hisobi ismlari bilan atalib, qad. vaqtlarda sonlarni, mas, koʻpaytirish jadvalini yodlashni osonlashtirgan. Bundan tashqari, Sharq, shu jumladan oʻzbek mumtoz adabiyotida biror muhim hodisaning sanasini esda tutishni osonlashtirish uchun sonlar harflar bilan ifodalangan. Oʻzbek adabiyotida A. dan maxfiy yozuvlar yozishda ham foyda-lanilgan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida A. hisobi 20-asr boshlarigacha qoʻllangan; 2) boshlangʻich, ilk maʼnosiga ham ega; 3) musiqada — Yaqin va Oʻrta Sharq musiqa ilmida tovush (parda, nagʻma)lar yozilishi va ularning nisbatlari aniqlanishida A. tizimidan foydalanilgan.

Manbalar
Xalil Abjalilov

Xalil Galiyevich Abjalilov [1896.17(29)9 — 1963.18.3] — tatar aktyori. Aktyorlik faoliyatini „Shirkat“ truppasida (1916) boshlagan. Orenburgda „Sharq teatri“ga asos soldi (1919). 1920—23 yil larda Buxoro va Xivada oʻzbek havaskor teatrlarini tuzishda kat-nashdi. 1928-yildan Sh. Kamol nomidagi teatr (Qozon)da ishladi. Xalil (Sh. Kamol, „Qargʻa inida“), Xoʻja Nasriddin (Isanbet, „Xoʻja Nasriddin“), Hofiz (Battol, „Roʻmolga bitilgan maktub“), Qirol Lir (U. Shekspirning shu nomli asari) kabi yirik rollarni ijro etgan. A. 1924—27 yillarda oʻzbek kinostudiyasi filmlarida qatnashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abzal

Abzal (fors. — asbob, ish quroli) — 1) ishlash, yasashda foydalaniladigan asbob: sartaroshlik Abzallari — ustara, qayroq, oyna va boshqa; duradgorlik Abzallari — tesha, poytesha, randa, arra va boshqa; 2) ot-arava Abzallari — egar, yugan, boʻyinturuq va boshqalar.

Manbalar
Rem Abzalov

Rem Abzalov (1914 — Toshkent — 1983) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻqchi rotaga komandirlik qilgan (1942-45). Abzalovga Vengriyada, 1944-yilning oktabr oyida Dunay boʻyidagi Dunapatay rayoni uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan. Urushdan soʻng Toshkentga qaytgach, tuman harbiy komissariatida (1945-60), Toshkent elektrotexnika texnikumida (1969) ishlagan. Toshkentdagi Harbiylar qabristonining qahramonlar xiyoboniga dafn etilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
7-fevralda vafot etganlar
1983-yilda vafot etganlar
1914-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar

Harbiy qabristonga dafn etilganlar (Toshkent)
Abidjan

Abidjan — Kot-d’Ivuardagi shahar (1960-83 yillarda poytaxt) va asosiy port. Abidjan departamentining maʼmuriy markazi. Gvineya qoʻltigʻi sohilida. Maydoni qariyb 20 km². Aholisi shahar atrofi bilan 2 mln. kishi (1985), asosan afrikaliklar. Abidjan — Afrikadagi zamonaviy shaharlardan. Abidjanga 19-asrning 80-yillarida fransuzlar asos sol-gan. 1934-yildan Fransiyaning Fil Suyagi Qirgʻogʻi mustamlakasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning tashqi savdosi Abidjan orqali olib boriladi. Abidjan Gʻarbiy Afrikaning eng yirik portlaridan biri, xalqaro aeroport bor. Oziq-ovqat, nef-tni qayta ishlash (Gʻarbiy Afrikadagi eng katta neftni qayta ishlash zavodi), yengil sanoat korxonalari mavjud. Universitet, Dakardagi Qora Afrika institutining fili-ali, bir necha teatr, kutubxonalar, radio-stansiya, telemarkaz va boshqa bor.

Manbalar 

Kot-dʼIvuar
Shaharlar
Abiogen tabiat

Abiogen tabiat — geografik qobiq taraqqiyotining organik dunyosiz utgan dastlabki davri tabiati. Yer taraqqiyotining arxey va protero-zoy eonlarida tabiat Abiogen tabiat boʻlgan. Abiogen tabiat 2,5-3 mlrd. yildavom etgan deb taxmin qilinadi. Bu davrda tabiat Yer poʻstidagi birlamchi togʻ jinslari, havo va suvlardan tashkil topgan. gʻoz. vaqtda Oy, Uto-rud (Merkuriy) va Zuhra (Venera) sayyo-ralari tabiatini Abiogen tabiat deyish mumkin.

Manbalar
Abissal

Abissal (yunoncha: abyssos — tubsiz) — dengiz tubining 3000-6000 m chuqurlikka toʻgʻri keladigan qismi. Oke-an tubining 75% ga yaqin qismini egal-laydi. A.da yashash muhiti turgʻun, harorat 1-2°, suvning shoʻrligi 35‰, gidrosta-tik bosimi 300-600 atm ga yaqin, butun-lay qorongʻi boʻladi. Quyosh nuri yetib bor-masligi tufayli A.da yashil oʻsimliklar boʻlmaydi, hayvonlardan okean yuzasi-dan choʻkadigan detrit holidagi organik qoldiqlar va boshqa hayvonlarning murdasi bilan oziqlanadigan goloturiyalar, dengiz yulduzlari, dengiz nilufarlari, ayrim ikki tavaqali mollyuskalar, koʻp tuk-li chuvalchanglar, qisqichbaqasimonlar, bulutsimonlar va bir qancha baliqlar uchraydi. Mikroorganizmlar saprofit bakteriyalar va ayrim zamburugʻlardan iborat. A.da doimiy hayot kechiradigan koʻpchilik organizmlar gidrosta-tik bosimning oʻzgarishiga juda sezgir boʻlganidan suvning sayoz joylarida uch-ramaydi.

Manbalar
Abissal yotqiziqlar

Abissal yotqiziqlar — hozirgi za-monda Tinch, Atlantika va Hind okeanlari tubining katta (90%) qismida hosil boʻlgan choʻkindilar. Bunday yotqiziklar koʻpincha 3 km dan ortiq chuqurlikda oksidlanish muhitida paydo boʻladi. Abissal yotqiziqlar: 1) mayda hayvon organizmlarining skletlaridan; 2) quruqlikdan shamol yoki dengiz oqimi natijasida keltirilgan mineral zarrachalardan, suv osti va suv usti vulkan jinslaridan, kosmik chan-glardan tashkil topadi. Suv organizmlarining okean tubida tezda parchalanib ketishi uchun kimyoviy sharoit boʻlmasa, u holda organik balchiqlar hosil boʻladi. Lekin organizmlar okean tubida kam boʻlsa yoki oksidlanish muhitida ularning skeletlari tezda erib ketsa, u holda koʻproq anorganik mineral yotqiziqlar vujudga keladi. Agar bu yotqiziklar tar-kibida temir boʻlsa, temirning oksid-lanishi natijasida loy choʻkindilari qizil rangga boʻyaladi.

Manbalar
Abissal tekisliklar

Abissal tekisliklar — chek-ka dengizlarning okean soyliklari va botiklaridagi chuqur suv osti yassi va sertepa tekisliklari. Okean qaʼri va oʻtish zonasida keng tarqalgan: Yassi Abissal tekisliklar okean va chekka dengiz soyliklarining chetki qismlariga toʻgʻri keladi. Sertepa Abissal tekisliklar okean tubining katta qismini egal-laydi. Yassi Abissal tekisliklar Atlantika okeanida koʻp tarqalgan. Sertepa Abissal tekisliklar relefining parchalanganligi bilan ajralib turadi. Sertepa Abissal tekisliklar Hind va Tinch okeanlarida Atlantika okeaniga nisbatan koʻproq uch-raydi.

Manbalar
Abissiniya

Abissiniya — Efiopiyaning gʻayri-rasmiy nomi, aslida bu soʻz arabcha „al-habasha“ soʻzidan kelib chiqqan. Sharq xalqlari juda qadim zamonlardan Habasha, Habashiston deb atab kelgan, baʼzi adabiyotlarda hozir ham shunday ataladi.

Manbalar
Abituriyent

Abituriyent ( — ketishga otlangan) — koʻp mamlakatlarda oʻrta oʻquv yurtini tamomlayotgan kishi. Abituriyent soʻzi 50-yillar oxiridan yangi maʼno kasb etib, oliy oʻquv yurtiga kiruvchi maʼnosida ham ishlatila boshladi.

Manbalar
Abkayk

Abkayk — Saudiya Arabisto-ni sharqiy qismidagi shahar. Aholisi qariyb 10 ming kishi. Temir yoʻl stansiyasi. Yaqin Sharqda neft qazib olinadigan muhim markazlardan (qarang Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi). A.dan turli tomon-ga 6 ta magistral neft quvuri tortil-gan, jumladan Arabiston yarim orol. ni kesib oʻtuvchi „Taplayn“ neft quvuri Livanning Sayda shahrigacha boradi. Neft kimyosi sanoati rivojlanmoqda; oltingugurt ishlab chiqaruvchi zavod bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ablyatsiya

Ablyatsiya (qad. lot. ablatio — olib ketmoq) — 1) qaynoq gaz oqimining qattiq jism sirtidan moddalarni sidi-rib ketishi (eroziya, sublimatsiya, erish tufayli). Kosmik apparatlar va eltuvchi raketalarning bosh qismlari atm.ga kir-ganda ularni himoya qilish tadbiri, shu-ningdek raketa dvigatellari kameralarining sovitilishi Ablyatsiyaga asoslanadi; 2) muzlik yoki qor qoplamining erishi, bu-glanishi yoki mexanik parchalanishi (sha-mol uchirishi, aysberglarga ajralishi va hokazo) natijasida massasining kamayishi. Asosan iqlimiy omillarga bogʻliq. Namoyon boʻlishiga qarab Ablyatsiyaning 3 ta turi farq qilinadi: muz osti, ichki va yuza Ablyatsiya Muz osti Axi Yerning ichki issiqligi muz ostiga chiqishidan, ichki Ablyatsiya muzning ishqalanishi, suv va havo sirkulyatsiyasi natijasida, yuza Ablyatsiya esa asosan quyosh radiatsiyasidan vujudga keladi. „Ablyatsiya“ atamasi baʼzan „yuza qatlamning yuvilishi“ sinonimi sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Abo

Abo (arab. — jun mato) — erkaklarning uzun ustki kiyimi (kalta yeng, paxtasiz, avrasi jun yoki ip matoli). Qadim Sharqda uni koʻpincha qalandar va darvishlar kiygan. A. Turkistonga islom dinining tarqalishi natijasida kirib kelgan. U toʻn maʼnosida 7-asrdan maʼlum. A. nomi turkiy adabiyotda 14-asr shoiri Sayfi Saroyining „Guliston“ asarida kiyim maʼnosida tilga olingan. Bu kiyimni 14-15-asrlarda yuqori tabaqa kishilari kiygan. 20-asrning 20- yillarigacha Samarqand va Buxoro amaldorlari kimmatli gazlamalardan kashta tikib, toshlar qadab bezatilgan A. kiygan. A.ning noyob namunalari mu-zeylarda saqlanmoqda. 20-asrning 70-80- yillaridan sanʼatkorlarning sahna kiyimi sifatida kiyishi urf boʻldi.

Manbalar 

Kiyimlar
Abolitsionizm

Abolitsionizm (lotincha: abolitio -yoʻqotish, bekor qilish) — 1) biror qonunga barham berish uchun qilinadigan ijtimoiy harakat; 2) qora tanlilarni Qullikdan ozod qilish harakati. A. 18-asr da AQSH, Fransiya va Buyuk Britaniyada paydo boʻlib, 19-asrning 1- yarmida avj olgan. AQShdagi A. jamiyatlari quldorlikka qarshi targʻibotni kuchaytirdilar. A. ziyolilar, fermerlar va ishchilarni birlashtirdi. U 1861-65-yillarda AQShda boʻlib oʻtgan fuqarolar urushini tayyor-lashda muhim rol oʻynadi. Bu urush na-tijasida AQSH janubidagi quldorlikka chek qoʻyildi; 3) Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa ayrim mamlakatlarda mustamlakalardagi kuldorlikni bekor kilish uchun olib borilgan kurash harakati.

Manbalar
Abonement

Abonement (frans. abonnement) — biror narsa (teatrdagi oʻrin, kutubxona, telefon va sh.k.)dan muayyan muddatgacha foydalanish huquqi, shuningdek bu huqukni beruvchi hujjat. Kutubxona A.i kitobxonlarga matbuot asarlarini maʼlum muddat davomida kutubxonadan tashqarida foydalanish huquqini beradi.

Manbalar
Abonent

Abonent (frans. aboner — obuna boʻlmoq) — abonementdan foydalanuvchi shaxs yoki muassasa, tashkilot.

Manbalar
Abonentlar telegraf aloqasi

Abonentlar telegraf aloqasi — telegraf apparatlari orqali korxona va muassasalar oʻrtasida mustaqil telegraf aloqasi oʻrnatish. Abonentlar telegraf aloqasi oʻrnatish uchun avtomat yoki dastaki telegraf stansiyasi va telegraf apparatlaridan tashqari maxsus chaqirish va raqam terish moslamalari ham boʻlishi kerak. Telegraf apparatlari aloqa liniyasi (yoʻli) orqali telegraf stansiyasiga ulanadi. Telegraf stansiyasining ishlash tarzi avtomat telefon stansiya (ATS)ning ishlash tarzidan farq qilmaydi. Abonentlar telegraf aloqasi a. axborotlarni kecha-kunduz ayir-boshlash imkoniyatini beradi (yana qarang Teleks).

Manbalar
Abordaj

Abordaj (frans. abordaqe, bord — kema borti — qiri) — eshkakli va yel-kanli kemalar bir-biriga yaqin kelganda, ikkala tomon askarlarining kemalarga oʻtib, yuzma-yuz jang qilish usuli (19-asrgacha). A. usuli eshkakli qayiqlar bilan ham katta kemalarga nisbatan odatda tun-da qoʻllanilgan. Artilleriyaning uzoq, masofaga oʻq uzish va tez otish qobiliyati kuchayishi, tez-yurar kemalarning pay-do boʻlishi tufayli A. oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Manbalar
Aborigenlar

Aborigenlar (lotincha: aborigine — qadimdan, boshdan) — 1) biror mamla-kat, oʻlkaning qadimdan oʻsha joyda yashab kelayotgan tub aholisi. Qad. Rim rivoyatlariga koʻra, Apennin togʻlari etaklari-dagi Latsiyada yashovchi qad. qabila A. deb atalgan; 2) oʻsimlik va hayvonlarning bir joyning oʻziga qad. dan xos boʻlgan mahalliy, jaydari nav va zotlari (qarang Avtoxtonlar).

Manbalar 

  

Aborigenlar
Abortiv infeksiya

Abortiv infeksiya — 1) (tibbiyotda) yuqumli kasallikning roʻy-rost yuzaga chiqmay, qisqa vaqt davom etishi; 2) (mikrobiologiyada) bakteriya hujayrasiga bakteriofag yuqtirilgach, fag zarralarining koʻpaymasligi, bak-teriyaning erib ketmasligi. Bakteriyalar hujayrasini turli moddalar bilan dori-lash, och qoldirish, kalsiy ionlarining boʻlmasligi ularda fagning koʻpayishiga toʻsqinlik qila oladi.

Manbalar
Abr

Abr (fors. — bulut) — bezak turi. Tarhi bulutsimon koʻrinishda; amaliy bezak sanʼatida, jumladan, abrbandi usulida tayyorlanadigan gazlamalar (shoyi, atlas), meʼmorlik, kulollik, muqovasozlikda ayniqsa koʻproq uchraydi.

Manbalar
Abraziv asboblar

Abraziv asboblar (keskichlar) -abraziv materiallardan maʼlum shak-lda tayyorlanadigan asboblar. Abraziv asboblarning qattiq(mas, silliqlash doirasi, qayroqtosh) va yumshoq (mas, jilvir lat-ta) xillari boʻladi. Bular metall, tosh, shisha, taxta, rezina, charm, marmar kabi tabiiy va sunʼiy materiallar sirtini silliqlashda hamda togʻ jinslarini par-malashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Abraziv asboblar ishlab chiqaradigan Toshkent abraziv zavodi bor.

Manbalar
Abraziv ishlov berish

Abraziv ishlov berish — abra-ziv asboblar yordamida metallar, shisha, yogʻoch va boshqa materiallarga mexanik ishlov berish. Abraziv ishlov berish b. jumlasiga silliklash va yaltiratish, xoninglash, ishqalash, charx-lash, oʻlchamiga yetkazish va boshqa usullar ki-radi (yana qarang Abraziv materiallar).

Manbalar
Abraziv materiallar

Abraziv materiallar, abra-zivlar (lot. abrasio — qirtishlamoq) — mayda donador yoki kukunsimon qattiq materiallar. Ulardan charxtosh, jilvir, qayroq va boshqa tayyorlanadi. Abraziv materiallar tabiiy va sunʼiy xillarga boʻlinadi. Olmos, korund, kvars va boshqa tabiiy; elektr ko-rund, kremniy karbid (karborund), bor karbidlar sunʼiydir. Sanoatda sunʼiy Abraziv materiallar keng qoʻllaniladi. Sunʼiy korund yoki elektr korund, asosan, alyuminiy (Sh)-oksiddan iborat, u tabiiy jinslar (giltuproq va boshqalar)ni elektr pechlarda eri-tib olinadi. Elektr korund juda qattiq material, 2050°S gacha temperaturaga chidaydi. Birmuncha qovushoq, oʻtkir qirrali dona-chalar tarzida uvalanadi. Elektr korund tarkibida alyuminiy (Sh)-oksid koʻpaysa, qattiqligi va qovushoqligi ortadi. Tar-kibidagi alyuminiy (Sh)-oksidning miqdoriga koʻra elektr korundlar ikki xil boʻladi: 1 — oq elektr korund (98 — 99%, shartli belgisi — EB), 2 — normal elektr korund (91%dan kam emas, shartli belgisi — E). Kremniy karbid elektr pechda qum va toshkoʻmir aralashmalariga kremniy karbid hosil boʻlishini tezlash-tiruvchi qoʻshimcha materiallar qoʻshib, 1800 — 1850°S gacha qizdirib olinadi. Kremniy karbid elektr korundga nisba-tan ham qattiq, ham moʻrt. Kremniy kar-bid ikki xil boʻladi: 1 — qora kremniy karbid (qum — 95% dan 97% gacha, shart-li belgisi — K4), 2 — koʻk yashil kremniy karbid (qum — 97%, shartli belgisi — K4). Bor karbid qattiqligi olmosga yaqin material. U texnik borat kislota va neft koksidan iborat shixtani eri-tib olinadi. Qoʻngʻir-qora rangli kukun tarzida ishlab chiqariladi. Abraziv asboblarning xillari: 1 — Yassi silliklash doirasi; 2 — konus do-ira; 3 — oʻymali disk; 4 — silliqlash diski; 5 — halqa; 6 — silindrik kosacha; 7 — konussimon kosacha; 8 — minerallar uchun moʻljallangan silindrik; 9 — si-lindrik silliklash kallagi; 10 — ko-nussimon; 11 — gumbazeimon; 12 — sharsimon; 13 — kvadrat shaklli choʻzinchoq; 14 — uch qirrali; 15 -doiraviy; 16 — pichoqsimon; 17 — trapesiya shaklli; 18 — qavariq-botiq; 19 — xoninglash uchun moʻljallangan qayroqtosh. Abraziv materiallarning asosiy koʻrsatkichlari: qattiqligi (MN/m2), mustahkamligi va qovushoqligi, abraziv donalarining shakli, abrazivlik (jilvirlash) xususi-yati, donadorligi.

Manbalar
Abraziv-impulsli ishlov

Abraziv-impulsli ishlov -qarang Ultratovush bilan ishlov berish.

Manbalar
Abraziv-suyuqlikli ishlov

Abraziv-suyuqlikli ishlov — tarkibida erimagan abraziv do-nalar boʻlgan suyuqlik oqimini ishlanadigan sirtga katta tezlikda yoʻnaltirib, oldingi ishlovdan qolgan izlarni yoʻqotish. Bu usul quyma va toblangan metallarni turli sirtqi shikastlardan tozalashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Abrazion terrasa

Abrazion terrasa — abraziya na-tijasida hosil boʻlgan dengiz tubining sohil qismi. Abrazion terrasaning koʻndalang kesi-mi qavariq egri chiziqdan iborat boʻlib, qirgʻoqda qiyaligi kam. Qadimgi Abrazion terrasa koʻmilgan (suv ostida qolgan) yoki dengiz sathidan koʻtarilgan boʻladi. Bir necha koʻtarilgan Abrazion terrasa majmui terrasalangan tekisliklarni hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Abraziya

Abraziya (lot. abrasio — qirish) — biror aʼzo boʻshligʻidagi massani uning ichki devori bilan birga qirib olib tash-lash; mas, bachadon shilliq qavatini qirish; A. abort chogʻida bachadonda homila boʻlaklari qolganda, platsentar polip tufayli qon ketganda, tugʻrukdan soʻng yoʻldosh yoki homila pardasi boʻlaklari qolganda qoʻl bilan tozalash imkoniyati boʻlmagan hollarda qoʻllaniladi. Tanosil aʼzolari yalligʻlanganda, bachadon fibromiomasida, bachadondan tashqari homiladorlikda, isitma bilan kechadigan abortda A. qilinmaydi.

Manbalar
Abraziya (maʼnolari)

Abraziya:

 Abraziya (lot.
 Abraziya (geologiya) (geologiyada) — to‘lqin ta’sirida dengiz, ko‘l va yirik suv om-borlari qirg‘og‘ining yemirilishi va te-kislanishi.
Abraziya (geologiya)

Abraziya (geologiyada) — toʻlqin taʼsirida dengiz, koʻl va yirik suv om-borlari qirgʻogʻining yemirilishi va te-kislanishi. Yemirilishdan paydo boʻlgan jinslar suv bilan yuvilib dengiz tubiga choʻkadi. A. tezligi qirgʻoqning geologik tuzilishi hamda toʻlqin kuchiga bogʻliq. A. natijasida abrazion terrasa paydo boʻladi. Abrazion terra-saning kengayi-shi natijasida A. asta-sekin soʻnadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Abramov muzligi

Abramov muzligi — Olay tizmasining jan. yon bagʻridagi muzlik. Koʻksuv (Kizilsuvning irmogʻi) havzasida. Maydoni 22,8 km², uz. 10 km. Muzlikning toʻyinish havzasi keng muz hosil boʻlish mintaqasi — sirkdan iborat. Muzlik 4960 m ba-landlikdan boshlanib, muzlik tili 3600 m balandlikkacha tushadi. Abramov muzligining eng qalin joyi 160 — 170 m, oʻrtacha qalinligi 110 m. Muzlik tilining harakat tezligi sutkasiga 20 — 30 sm, lekin har 10-11 yilda bir marta muzlik tilining harakati sutkasiga 2 m ga yetadi. 1972 — 73 yillarda muzlik tilining quyi qismi 625 m ga surilgan. Abramov muzligida 19-asr oxiridan muntazam tadqiqot ishlari olib borilmoqda.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Muzliklar
Abrband

Abrband — atlas va shohining tanda ipiga maxsus usulda gul (naqsh) chizib, boʻyab beruvchi usta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abrbandi

Abrbandi (fors-toj.) — atlas, shoyi tanda iplariga gul (naqsh) solish usuli. Bu usul qoʻl mehnatiga asoslangan: naqshdor qilib boʻyaladigan tanda iplarini oldin qatqoziqqa oʻrab, har 40 — 50 — 60 liviti bir qat qilib qatlanadi. Uning orasiga abrbandi choʻpsa solib, qoʻlqoziqlarga tarang tortib bogʻlab, livitlari yoziladi. Keyin tandaning yuzi boʻylab gullar chiziladi. Bu gullar bir necha rangda boʻlishi va har bir rang alohida bosqichma bosqich boʻyalishi lo-zim: livitlarning bir rangda boʻyaladigan joylari ochiq qoldirilib, boshqa joylari abr iplar bilan oʻrab boʻgʻiladi va boʻyoqqa solib bir necha minut saqlanadi. Ipak-ka rang yaxshi singishi uchun achchiqtosh eritmasi (achchiqqozon)ga solib olinadi va quritiladi. Soʻng boʻyoq ichgan livitlar boʻgʻiladi, boshqa livitlari yechilib, ikkinchi xil boʻyoqqa boʻyaladiganlari ochiq qoldirilib, boshqalari yana mahkam boʻgʻilib, boʻyoqqa solinadi va hokazo Tanda ipining abr boʻgʻilmay qolgan, ammo mayda gullar tushadigan joyi kosa boʻyoqda boʻyaladi. Tandaning hammasi boʻyalib, achchiqtoshga solinib quritilgach, juft-langan livitlar qayta tortiladi. Gul berilgan naxlar (eniga) yoziladi va matoning butun guli toʻliq shakl oladi. Gul solingan tandaga gula koʻtarib, tigʻdan oʻtkazilgandan soʻng, toʻqish uchun dastgohga solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abrbandxona

Abrbandxona — atlas va shoyi tanda iplari boʻyaladigan korxonaning abrband (usta) ishlaydigan boʻlimi.

Manbalar
Abreklar

Abreklar (osetincha abirayeg, abreg — darbadar, yoʻltoʻsar soʻzidan) — oʻtmishda Shimoliy Kavkaz xalqlarida urugʻ dargohidan haydalib, sargardonlik va yoʻltoʻsarlik bilan hayot kechirgan kishilar. Rus imperiyasi Shimoliy Kavkazni bosib olgan vaqtlardan rus bosqinchilariga 8qarshi yakka holda kurashganlarning barchasi shu nom bilan atalgan.

Manbalar
Abri bahor

Abri bahor (fors- bulut) — kitobat sanʼatiaa qoʻlyozma kitob sahifalarini bezash sanʼati; shuningdek shu usulda yaratilgan tasvir. Maxsus idishdagi da-raxt yelimining suvdagi eritmasiga yelim va boshqalar bilan aralashtirib tayyorlangan turli rangdagi boʻyoklar moʻyqalam yor-damida navbati bilan (toʻq rangdan och rang-ga qarab) so-iladi. Maxsus taroq vositasida turli rasm (tasvir)lar hosil qilib taralgan yelim yuzasidagi boʻyoqlar ustiga sur qogʻoz yopiladi; bir necha daqiqadan soʻng u ohista olinib, qogʻozdagi suyuqlik oqib tushishi uchun bir uchidan osib qoʻyiladi, keyin soya joyda quritiladi. Abri bahorning egri-bugri chiziqli mavhum gullaridan tashqari mujassamotga ustalar turli handasiy shakllar, oʻsimliksimon mavzular, hatto sheʼriy parchalar ham kiritishgan. Abri bahor gullari biri ikkinchisini takrorlamagan. Faqat mohir ustalargina aynan bir naqshni bir necha mar-ta takroran yaratishga erishgan. Ustalar tomonidan tilla zarralar bilan ishlangan Abri bahor qogʻozi ham tayyorlangan. Qoʻlyozma ki-toblarni bu usulda bezatish Hirot kito-bat sanʼatida taraqqiy etdi, 16 — 17-asrlarda keng tarqaldi. Tabriz, Qazvin, Isfahon va boshqalarda shu usulda bezatib tay-yorlangan qoʻlyozmalar uchraydi. Xoz. kunda unutilib ketgan Abri bahor sanʼatini qaytadan tiklashga urinishlar boʻldi. Jumladan, Oʻzbekistonda 1991-yil Abri bahor sanʼatini tiklagan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutining bir guruh ilmiy xodimlari (A. Madraimov, Sh. Muhammadjonov, M. Salimov va boshqalar) shu usulda bezatilgan bir necha qoʻlyozma kitoblarni qayta tikladilar.

Manbalar
Abri navbahor

Abri navbahor (Bahor buluti) — qora toʻp-toʻp, momaqaldiroqli bulut. Turkiston oʻlkasida aprel—iyun oylarida koʻp kuzatiladi. Jala tarzida qattiq yomgʻir, doʻl yogʻadi.

Manbalar
Abris

Abris (nem. abrip — chiziq, xomaki rasm) — 1) reproduktiv litografiyaga — koʻchirilayotgan tasvir qiyofasi; shaffof material — plyur (yelim kat-lamli shaf-fof qogʻoz), kalka yoki jelatin plyonkaga maxsus tush bilan chiziladi; 2) geodezi-yada — dala sharoitida qoʻlda chizilgan va oʻlchamlar koʻrsatilgan xomaki chizma; 3) harbiy ishda yoʻlning xomaki rejasi. A. jang boshlanishiga oz vaqt qolganda yoki havo yomon paytlarda harbiy muta-xassislar tomonidan koʻz bilan chamalab chiziladi. Yoʻl qogʻozda toʻgʻri chiziq bilan koʻrsatiladi. Yoʻlda uchraydigan narsalar (koʻpriklar, quruqdan aylanib va suvdan kechib oʻtiladigan joylar) nuqta yoki kichik doira bilan koʻrsatiladi. Chiziq bilan koʻrsatishning iloji boʻlmasa, qogʻozning bir chetida qisqa sharh beriladi. A., odatda, harita oʻrnida ishlatiladi.

Manbalar
Abru

Abru (fors. — qosh) — oʻzbek badi-iy kashtachiligida qoʻllaniladigan bez-ak. Shakli tutash qoshga oʻxshaydi. Doʻppi jiyaklariga yoʻrma usulida tikiladi.

Manbalar
Abruy

Abruy (unvoni; qadimgi turkcha Ala, xitoycha Abo — katta maʼnosida, asl ismi — Toʻramon) (? — taxminan 585, Poykend) — kadivarlar qoʻzgʻoloni rahbari.

Baʼzi tarixchilarning fikricha, turk xoqoni Mugʻon (Muqon) bilan Sugʻd kanizagidan tugʻilgan shahzoda Toʻramonning unvoni Abo xoqon (fors. Abruy) boʻlgan. A. Sharqiy turk xoqonligidagi taxt uchun kurashlarda magʻlub boʻlgach, onasi, xotini, bolachaqasidan ajragancha, ozgina tarafdorlari bilan Zarafshon vohasiga qochib kelib qoʻzgʻolon koʻtargan. Buxoro aholisi A.ni Poykend shahri hokimi etib tayinlagan. Qoʻzgʻolon bostirilgach, A. qiynab oʻddirilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki. M., 1967.

585-yilda vafot etganlar
Ashina sulolasi
Turkiy hukmdorlar