MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tunlamlar

Tunlamlar, tungi kapalaklar () — tangaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. 25 mingga yaqin turi maʼlum. Kapalaklari oʻrtacha va mayda (3—5 sm), krramtir, oldingi qanotlarida bir xil naqshi bor, qorni tuklar bilan qoplangan. Kapalaklarning ogʻiz apparati soʻruvchi, qurtlariniki kemiruvchi tipda. Qurtlarining koʻpchiligi yalangʻoch, gʻumbagi qizgʻishjigarrang yoki qoʻngʻir. Kapalaklari gul va daraxt shirasi bilan oziqlanadi. Yangi qoʻygan tuxumi sargʻimtiroqish. Qurtlarida 3 juft koʻkrak oyogʻining birinchi boʻgʻimida va 10 juft qorin oyogʻining 1—8 boʻgʻimida nafas olish teshigi joylashgan. T., asosan, kechasi uchadi. Oʻsimlik qoldiqlari yoki tuproqqa 300 tagacha tuxum qoʻyadi. Baʼzi T. qurtlari tuproqda yashab, oʻsimlik ildizlari yoki poyasining ildiz boʻgʻizlarini kemiradi (mas., koʻk qurt tunlami, undov tunlami). Ayrimlari oʻsimlik bargi, shonasi, guli, koʻsagiga zarar yetkazadi (mas., karadrina, koʻsak qurti, beda tunlami va boshqalar).

Hammaxoʻr T.dan karam tunlami karam, lavlagi, noʻxat va boshqa ekinlarni; janubida tarqalgan koʻsak qurti va karadrina gʻoʻza, makkajoʻxori, noʻxat, pomidor va boshqalarni; Uzoq Sharq va Oʻrta Osiyoning jan.ida tarqalgan oʻtzor tunlami, asosan, turli ekinlarni, markaziy rayonlarda uchraydigan gamma tunlami zigʻir va lavlagini; kuzgi tunlam qand lavlagi va kuzgi gʻalla ekinlarini; janub yoki yovvoyi tunlam — sabzavot va boshqa ekinlarni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydigan mingdevona T.i, shuvoq T.i, janub poya T.i va boshqa ekinlarga koʻp zarar keltiradi.

Kurash choralari: begona oʻtlar yoʻqotiladi, yer chuqur haydaladi, oʻsimlik qator oralari yumshatiladi, almashlab ekish joriy etiladi, urugʻlar ekishdan avval dorilanadi, entomafaglardan foydalaniladi, qurtlarga qarshi ekinlar insektitsidlar bilan ishlanadi va h.k.

Adabiyot 
 Xoʻjayev Sh. T., Gʻoʻza tunlami va unga qarshi kurash, T., 1982; Adilov Z.K., Primeneniye trixogrammi dlya borbi s sovkami na xlopchatnike v usloviyax Uzbekistana, T., 1986.

Hayvonlar
Tunnel effekti

Tunnel effekti — mikrozarralar (elektron, atom va boshqalar) ning potensial toʻsiq (zarraning potensial energiyasi uning toʻliq energiyasidan katta boʻlgan soha)dan oʻtish hodisasi. Tunnel effekti toʻsiq sohasida zarra impulyelari (va energiyalari)ning sochilishi deb tushuntirish mumkin bulgan kvant effektidir. Kvant tabiatga ega bulgan mikrozarraning toʻliq energiyasi potensial energiyasidan kichik boʻlsada, uning toʻsiqdan oʻtish ehtimolligi noldan katta zarralarning toʻlqin xossalariga asoslangan. Agar mikrozarra kengligi g boʻlgan potensial urada v tezlik bilan harakatlansa, u har soniyada oʻrtacha vGʻr marta ura devoriga yakinlashadi. Tunnel effekti toʻsiqning shaffoflik koeffitsiyenti bilan izoxlanib, uning sodir boʻlish ehtimolligi iGʻr kattalikning toʻsiqning shaffoflik koeffitsiyenta D ga koʻpaytmasiga teng. D potensial toʻsiqning kengligi va balandligiga bogʻliq boʻlib, toʻsiqdan oʻtgan zarralar sonining toʻsiqqa ichkaridan urilayotgan zarralar soniga nisbati orqali aniqlanadi. Potensial toʻsiq qancha tor va zarra energiyasi toʻsiqning balandligiga qancha yaqin boʻlsa, Tunnel effekti ehtimoli shuncha yuqori boʻladi. Tunnel effekti tufayli avtoelektron emissiya hodisasi, qattiq jismning elektron oʻtkazuvchanligi, termoyadro reaksiyalari va boshqa sodir boʻladi. Tunnel effektni oʻrganish yarimoʻtkazgichli tunnel diodlarini yaratishga va amalda qoʻllashga imkon beradi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Tunuka

Tunuka — metall ni prokatlab tayyorlanadigan yupqa yumshoq poʻlat list. Listning qalinligi, eni va uzunligi boʻyicha standartlab qoʻyiladi (qarang Standartlash). Qalinligi odatda 0,21—0,30 mm va 0,30—0,48 mm, 0,45—1,0 mm boʻladi. Tashqi koʻrinishiga koʻra, ruxlangan oq va ruxlanmagan qora T.lar farklanadi. T. listlari issiq holatda 8 tadan, sovuq holatda 4 tadan qoʻyib prokatlanadi. Listlarni sovuqlayin prokatlash usuli keng tarqalgan. T.ni zanglash (korroziya) dan asrash uchun sirtiga himoya qatlami (rux, xrom, maxsus lok va boshqalar) qoplanadi. T.lar imorat tomlarini yopishda, turli roʻzgʻor buyumlari (manti qasqon, samovar karnay va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladi.
Tunshapalaklar

Tunshapalaklar () — koʻrshapalaklar kenja turkumining bir urugʻi. 60 dan ortiq turi bor. Arktika, Antarktika va baʼzi orollardan tashqari hamma joylarda tarqalgan. Tanasining uz. 3,5— 8 sm, yungi qoʻngʻirjigarrangda. Qulogʻi uzun va uchli. Tunda faol. Hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi gʻorlarda, baʼzilari kovaklar va koya yorikdarida yashaydi. Oʻzbekistonda 5 turi, jumladan, oʻtkir quloqli T. Toshkent atrofida, Nurota togʻ oldi hududlari, Qashqadaryo va Surxondaryo vodiysida; uzun barmoqli T. Amudaryoning quyi oqimi va Nukus sh. atrofida; moʻylovli T. Fargona vodiysi, Toshkent va Samarqand viloyatlarida; uzun dumli T. Samarqand sh. atrofida; 3 xil rangli T. Chirchiq va Surxondaryo vodiysidagi gʻorlarda koloniya boʻlib yashaydi. 

 

Hayvonlar
Tupayyalar

Tupayyalar (Tupaiidae) — primatlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Lemurlarga yaqin, biroqsoddaroq tuzilgan, baʼzi belgilari bilan uzunoyoqlilarga oʻxshaydi. Shuning uchun baʼzi olimlar T.ni haishrotxoʻrlarp kiritishadi. 5 urugʻni va 13 turni birlashtiruvchi 2 kenja oilasi: as l T. va pat dumli T. bor. Asl T. dumi baroq, patdumlilarniki taqir, uchida bir tutam tuklari boʻladi. T. tanasi 10— 25 sm, dumi 20 sm cha. Tashqi koʻrinishi olmaxonlarni eslatadi, faqat tumshugʻi choʻziqroq. Moʻynasi qalin, yumshoq, toʻq qoʻngʻir, sargʻishjigarrangda. Tishlari 38 ta, 1—4 bola tugʻadi. Hindiston, Hindixitoy, Xitoy, Filippin va Malayya arxipelagida tarqalgan. Oʻrmonlarda yashaydi. Asosan, hasharotlar va boshqa umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.
Andrey Tupolev

Tupolev Andrey Nikolayevich (1888.29.10, Kaliningrad viloyati — 1972.23.12, Moskva) — rus aviakonstruktori, akademik (1953), generalpolkovnikmuxandis (1968), 3 marta Mehnat Qahramoni (1945, 1957, 1972), Moskva oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1918). N. Ye. Jukovskiy bilan birga Aerodinamika intini tashkil qilgan (1918), shu institut tarkibida samolyotlar, torpeda katerlari va aerochanalar yaratish bilan shugʻullanuvchi tajriba konstruktorlik byurosini tuzgan (1922) va uni boshkargan. Tupolev rahbarligida 100 dan ortiq tipdagi harbiy va fuqarolar samolyotlari, shu jumladan, ANT25, TU-104 samolyotlari (birinchi reaktiv fuqaro samolyoti), TU114, TU144 (tovushdan tezuchar fuqarolar samolyoti) yaratilgan. T. samolyotsozlikka duralyuminiyni tatbiq qilish ishlariga rahbarlik qilgan (1922—24). T. samolyotlarida 78 jahon rekordi oʻrnatilgan, 28 noyob uchib oʻtishlar (shu jumladan, ANT4 samolyotida "Chelyuskin" paroxodi ekipajini qutqarish, ANT25 samolyotida V. P. Chkalov va M. M. Gromovning Shimoliy qutb orqali AQSH ga qoʻnmay uchishi) bajarilgan. 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1888-yilda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
23-dekabrda vafot etganlar
Tuproq gorizonti

Tuproq gorizonti (tuproq qatlami) — tuproqning rivojlanish jarayonida tabiiy shakllangan va ajralib turgan qatlami. Maʼlum qalinlikka ega gorizontlar bir-biridan morfologik belgilari, shuningdek, fizik xossalari, mexanik, kimyoviy hamda mineralogik tarkibi bilan farq qiladi. Har bir qatlam tuproqning hosil boʻlish va rivojlanish tarixini oʻzida yaqqol aks ettiradi. Tuproq qatlamlari majmui tuproq kesmasi (profili)ni hosil qiladi. Tuproq gorizonti bosh harflar — A, B, C, gorizontcha (qatlamcha)lar esa indeksli harflar bilan belgilanadi. Chirindi moddalari asosan, ustki chirindili qatlamda (chirindili akkumulativ yoki eluvial gorizont deb atalib, A harfi bilan belgilanadi) hosil boʻlib, toʻplanadi va baʼzi tuproqlarda suvda eriydigan mineral hamda organik moddalar bu qatlamdan yuviladi, tuproqning mineral qismi yemiriladi. Bundan pastda oʻtkinchi — shimilma (B; illuvial yoki metamorfik) qatlam joylashgan boʻlib, unda eluvial qatlamdan yemirilgan mineral modda mahsulotlarining yuvilgan maʼlum qismi toʻplanadi. Tuproq profili ona jins gorizonti (C) bilan chegaralanadi.

Havolalar 
 Tuproq gorizontlari 

 

Tuproqshunoslik
Tuproq zonasi

Tuproq zonasi - zonal va unga yondosh intrazonal tuproqlar egallagan hudud. Tuproq tiplari shim.dan janubga, shuningdek, tekislikdan balandlik (togʻlik)ka koʻtarilish bilan astasekin oʻzgarib boradi va har qaysi joyda oʻziga xos tipdagi Tuproq zonasini hosil qiladi. Tuproq zonasi tushunchasi tuproq tiplari, tuproqiklim va qishloq xoʻjaligi. ekinlarini hududda rnlashtirishda qatʼiy birlik sifatida qoʻllaniladi. Yer yuzida Tuproq zonasilari maʼlum tabiiy qonun asosida tarqalgan. Har bir Tuproq zonasi muayyan bir geografik zonada uchraydi. Tuproqning bu xilda joylashganligini dastlab V.V. Dokuchayev va N.M.Simbirsev aniklagan. Tuproq gorizontal va vertikal zonallik qonunlari asosida hosil boʻlgan, lekin tuproq tiplarining zonallik qonuni asosida tarqalishi mahalliy sharoitlar — togʻlar, gidrogeologik va geologik xususiyatlarga koʻra, qisman oʻzgarishi mumkin. Tuproq zonasi juda kattaligi va bir zonaning turli qismlarida bioiklim sharoiti turlicha boʻlganidan har bir zonada tuproq qoplami bir xil emas. Tuproqning intrazonal qonun asosida tarqalishi mahalliy sharoitga xos turli tabiiy omillar taʼsiriga bogliq. Mas., sur tuproq zonasidagi gidrogeologik omillar taʼsirida paydo boʻlgan oʻtloqi, shoʻrxok va botqoqi tuproklar intrazonal tuproqlardir. Yer yuzida Shimoliy yarim sharda (shim.dan jan. ga) quyidagi gorizontal tuproq zonalari uchraydi: tundra tuproklari; podzol tuproqlar; oʻrmondasht tuproklari; qora tuproklar; kashtan tuproklar; choʻl tuproklar; sur tuproklar; qizil tuproklar. Har qaysi zonada intrazonal tuproklar ham bor.

Tuproqshunoslik
Tuproq nam sigʻimi

Tuproq nam sigʻimi - tuproqning nam tutish xususiyatini xarakterlovchi kattalik; tuprok, massasi yoki hajmiga nisbatan foizlarda ifodalanadi. Tuproq nam sigʻimis.ning asosiy turlari: toʻla (tuproq kovaklari suv bilan toʻla); umumiy (grunt suvlari chuqur boʻlgan joylarda yer ustidan sugʻorilganda va grunt suvlari yaqin joylarda suv tuproq tagidan berilgan sharoitda tuproqda nam uzoq saqlanib turadi); kapillyar (tuproq gorizontlaridagi muvozanatda turgan namlik tuprok, kapillyar hoshiya chegaralarida joylashib, shu gorizontlarning grunt suvlar sathidan qanday balandlikda turishiga bogʻliq holda oʻzgarib turadi); dala (eng kichik, chegaralangan dala, nisbiykapillyar osilgan namning eng koʻp miqdori); maksimal molekulyar (tuprokdagi qattiq zarrachalar yuzasida tortishish kuchlari taʼsirida ushlanib turgan eng koʻp namlik miqdori). Dala va kapillyar nam sigʻimlari qishloq xoʻjaligi. ekinlari optimal sugʻorish rejimini hamda melioratsiya uchun zarur suv normalarini xisoblab chiqishda katta ahamiyatga ega. Bu qishloq xoʻjaligi. ekinlarining yaxshi oʻsishi va hosildorlikning oshishini taʼminlaydi. Dala nam sigami 1 m qalinlikdagi galli tuproq uchun, odatda, massasiga nisbatan 25%, ogʻir qumoqli tuproqda 22%, oʻrtacha qumoklida 19%, yengil qumoklida 16%, qumloqida 13% va qumlida 10% atrofida boʻladi. Masalan, gʻoʻza tuproq nami dala nam sigʻimining 65—70% ni tashkil etganda yaxshi rivojlanadi.

    

Tuproqshunoslik
Tuproq nordonligi

Tuproq nordonligi, tuproq kislotaliligi — tuproqning asosiy xususiyatlaridan biri; bunga tuproq eritmasit vodorod ionlari, shuningdek, tuproq singdiruvchi kompleksida vodorod va alyuminiy almashinuvchi ionlarining mavjudligi sabab boʻladi. Tuproq nordonligi oʻsimliklar hayotida, tuproq mikroflorasi hayot faoliyatida, moddalarning bir holatdan boshqasiga aylanishida, moddalar migratsiyasi gʻamda toʻplanishida katta ahamiyatga ega. Vodorod (N) ionlarining holatiga koʻra Tuproq nordonligi 2 xil: aktual (faol) va potensial (passiv, "yashirin") boʻladi. Tuproqning aktual nordonligi eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining teskari logarifmidan iborat boʻlgan rN kattaligi bilan ifodalanadi. rN 7 ga teng boʻlganda tuproq eritmasining reaksiyasi neytral, undan past boʻlganda nordon, undan yuqori boʻlganda ishqoriy deb ataladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi turli tuproklarda har xil (rN 3,5—9 va bundan yuqori). Qora tuproqlar neytral aktualga yaqin, sur tuproklar esa, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga, shoʻrxoklar, ayniqsa, sodalilari kuchli ishkrriy reaksiyaga ega. Oʻsimliklar tuproq reaksiyasiga turlicha talabchan. Kuchsiz nordon yoki kuchsiz ishkrriy reaksiyali tuproklar eng qulay hisoblanadi. Yuqori nordonlik koʻpgina ekinlar va mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Tuproqning optimal reaksiyasi bugʻdoyga 6— 7, bedaga 7—8, gʻoʻzaga 6—7,3, makkajoʻxoriga 6—7. Tuproqning potensial nordonligi tuproq qattiq fazasi bilan bogʻliq boʻlib, tuproqning tuzli eritmalar bilan oʻzaro taʼsirida tuz kationlari vodorod hamda alyuminiy ionlarini siqib chiqaradigan sharoitlarda yuzaga chiqadi. Siqib chiqarish tarziga qarab potensial nordonlikning almashinuvchi va gidrolitik shakllari bor.

Mineral oʻgʻitlar turini tanlashda Tuproq nordonligi darajasini hisobga olish lozim.

Oʻrta Osiyo tuprokdari karbonatlarga boyligi sababli, asosan, kuchsiz ishqoriy reaksiyaga ega. Shuning uchun fiziologik jihatdan nordon oʻgʻitlarni qoʻllash tuproq reaksiyasini nordonlashtirmaydi. Ortiqcha nordonlikka qarshi tuproqqa ohak, ishqoriylik kuchli boʻlsa gips solinadi.

    

Tuproqshunoslik
Tuproq ostidan sugʻorish

Tuproq ostidan sugʻorish - tuproqning oʻsimlik ildizi tarqaladigan qatlamini yer osti quvurlari orqali namlash; sugʻorishning istiqbolli usullaridan biri. Bu usulni sabzavot, texnika ekinlari yetishtirishda, bogʻlarda, tokzorlarda va boshqalarda qoʻllash samaralidir. Tuproq ostidan sugʻorishda suvni anchagina iqtisod qilishga (30—40%) erishiladi. Tuproq ostidan sugʻorishda suv kam meʼyorda, ammo tez-tez beriladi, bu esa oʻsimliklarning yaxshi rivojlanishiga qulaylik tugʻdiradi. Sugʻorishning bu usulida oʻsimliklarning ildiz sistemalari tarqaladigan zonada nam zaxiralari eng koʻp toʻplanadi, ustki qatlam (0—15 sm) esa quruq holda qoladi yoki bir qadar namlanadi. Natijada tuproq betida qatqaloq hosil boʻlmaydi, ustki qatlamdan havoning yaxshi oʻtishi taʼminlanadi, begona oʻtlarning oʻsishi va koʻpayishiga sharoit boʻlmaydi. Tuproq ostidan sugʻorish uchun tuproq yuqori kapillyarlik xususiyatiga ega boʻlishi, suv beriladigan uchastka tekis boʻlishi shart. Bu usulni yirik donador, toshloq va shoʻrlangan tuproqda qoʻllash mumkin emas. Namlagich sifatida teshikchalari boʻlgan sopol, plastmassa va boshqa quvurlardan foydalaniladi. Suv berish tarziga qarab Tuproq ostidan sugʻorish bosimli, bosimsiz va vakuumli boʻlishi mumkin. Bosimli Tuproq ostidan sugʻorishni qoʻllash boʻyicha birinchi tajribalar Oʻzbekistonda 20-asrning 30-yillar oxiri — 40-yillarning boshlarida SoyuzNIXI ning Markaziy tajriba melioratsiya styasida, keyinroq Oqqovoq agrotexnika tajriba styasida oʻtkazilgan. 60—70-yillarda Tuproq ostidan sugʻorish texnologiyasi va konstruksiyasi turli tuproq tiplarida oʻrganildi. Tuproq ostidan sugʻorishning tajriba — ishlab chiqarish tizimlari Mirzachoʻl va Jizzax choʻlining oʻzlashtirilgan yerlarida (kam shoʻrlangan suroʻtloqi yengil tuproqlarda), ularning eng yiriklari Sirdaryo viloyatida 50—200 ga maydonda qurilgan.

    

Qishloq xoʻjaligi
Gidrologiya
Tuproqshunoslik
Tuproq tasnifi

Tuproq tasnifi — tuproklarni muayyan belgilar asosida taksonomik birliklarga boʻlish. Hozirgi zamon genetik Tuproq tasnifi tuproq xrsil boʻlishi, rivojlanishi, evolyutsiyasi jarayonlari va xususiyatlarini oʻzida aks ettirgan tuproq profilining tuzilishiga asoslangan. Asosiy tasniflash birligi — tuproq genetik tipidir. Hozirgi zamon tasnifida 100 dan ortiq tuproq tiplari ajratilgan boʻlib, ular oʻz navbatida tipchalar, turkum, tur va xillarga boʻlinadi. Tuproq diagnostikasi, yaʼni obyektiv belgilar sistemasi tasnifning eng muhim qismi boʻlib, tuproqni tasnifning barcha taksonomik darajalarida ajratishga imkon beradi. Tuproqni amaliy (agrar, ishlab chiqarish., meliorativ, oʻrmonchilik va boshqalar) jihatdan gurugʻlarga ajratish katta ahamiyatga ega. Yagona xalqaro Tuproq tasnifi ishlab chiqilmagan. FAO, YUNESKO tomonidan (1968—74) dunyo tuproq xaritasini tuzishda birinchi dunyo tuproq sistemasini yaratishga urinib koʻrildi.

Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalari tuproqlari sugʻoriladigan tuproklar tarzida tasniflanadi. Yangi Tuproq tasnifida sugʻorish taʼsirida tuproq jarayonlari xarakterining tubdan oʻzgarganligini hisobga olib, ular alohida tuproq tipi sifatida ajratilgan. Bunda tuproqning zonal joylanish holati, sugʻorish taʼsirida oʻzgarganlik darajasi, avtomorflik va gidromorflik sharoitlari eʼtiborga olinadi. Zonal joylanish holati sugʻoriladigan tuproqning maʼlum kenglik zonasi yoki balandlik mintaqasiga mansubligini koʻrsatadi. Shunga koʻra, Oʻrta Osiyoning tekislik qismi sur tusli qoʻngʻir, qumli choʻl, taqirli va taqir, shuningdek, gidromorf sharoitda ularga yoʻldosh oʻtloqi, botqoqioʻtloqi va botqoqi tuproqlar tarqalgan ch>;l zonasi sifatida qaraladi. Balandlik mintaqasi sistemasining quyi qismi — togʻ oldi va togʻ etagi tekisliklarida och tusli tipik va toʻq tusli sur tuproqlar, daryo vodiylari hamda sazlarda esa sur tuproq mintaqasining gidromorf, oʻtloqi, botqoqioʻtloqi va botqoqi tuprokdari rivojlangan. Bu zona va mintaqachar sharoitida rivojlangan sugʻoriladigan tuproqlar profilida tabiiy zonal tuproqning baʼzi belgi va xususiyatlari saqlanadi. Shu asosda sugʻoriladigan tuproqlarning quyidagi tiplari ajratilgan (1974): choʻl zonasining oʻtloqivoha, botqoqivoha va taqirli voha; sur tuproklar mintaqasining oʻtloqivoha; botqoqivoha, sur voha tuprokdari. Voha tuproqlarining rivojlanish etapi yoki bosqichlari tipchalar bilan ifodalanadi. Tuproklar oʻzining tabiiy tuproq belgilarini saqlagan holda, yaʼni tip darajasida sugoriladigan sur tuproqlar, sugʻoriladigan sur tusli qoʻngʻir tuproklar va shu kabi deb, agar tuprokda yangi sharoitga xos boʻlgan belgilar paydo boʻlsa, tipcha darajasiga boʻzvoha, taqirli voha tuproklar va shu kabi deb ataladi. Bundan ham kichik taksonomik birlikka, yaʼni turkum va xillarga shoʻrlanish, shoʻrtoblanish, tuproq hosil qiluvchi ona jins, granulometrik tarkibiga qarab ajratiladi.

Adabiyot 
 Azimboyev S, Tuproq va uning turlari, T., 1986.

Sobirjon Azimboyev.

    

Tuproqshunoslik
Tuproq xaritasi

Tuproq xaritasi - muayyan hudud tuprok katlamining maʼlum masshtabda kichraytirilgan tasviri. Tuproq xaritasi bir necha xil boʻladi. Umumiy Tuproq xaritasida tuprok genetik guruxdarining geografik tarqalishi tasvirlanadi; tuprok melioratsiyasi xaritalarida koʻshimcha ravishda tuprokning meliorativ, yaʼni filtrlash va boshqa xususiyatlari ham koʻrsatiladi; tuprok eroziyasi xaritalarida tuproqning eroziyaga uchraganlik darajasi, eroziya xavfi bor maydonlar va h.k. tasvirlanadi; tuproq agrokimyosi xaritalari oʻsimlik ozuka moddalari hamda mikroelementlar miqdorini va oʻsimlikning rivojlanishi uchun boshqa zarur sharoitlarni aks ettiradi. Tuproq xaritasi tuprokdarning Yer yuzasida tarkalishini (tiplari va kelib chiqish belgilariga qarab ajratilgan boshqa taksonomik birliklarni), ularning oʻziga xosligi va, tuprok qosil boʻlish sharoitiga bogʻliq holdagi xususiyatlarini koʻrsatadi; shuningdek, asosiy agrar ishlab chiqarish. xususiyatlari (granulometrik tarkibi, shoʻrlanganligi, shoʻrtobligi, eroziyaga uchraganlik darajasi va boshqalar) haqida maʼlumot beradi. Vazifasiga muvofikT.x. harxi.i masshtabli boʻlishi mumkin.

    

Tuproqshunoslik
Tuproq eritmasi

Tuproq eritmasi - tuprokning suyuk tarkibiy kismi; unda mineral va organik moddalar erigan holda boʻladi. Tuproq eritmasining tuproq namlanganlik darajasiga karab kapilyar, gravitatsion va pardasimon shakllari mavjud. Tuproq eritmasi juda oʻzgaruvchan boʻlib, u oʻsimliklar oziqlanishida va tuprok moddalarning aylanishida, tuprok hosil boʻlish jarayonida, fizikkimyoviy, biokimyoviy reaksiyalarning borishida ishtirok etadi. Tuproq eritmasida oʻsimliklar uchun zarur oziq moddalar (ammoniyli tuzlar, nitratlar, shuningdek, fosfor, kaliy, kaltsiy, magniy va boshqa elementlarning suvda eruvchi tuzlari), gazlar (O2, SO2, N, NH3) va organik moddalar mavjud. Tuproq eritmasida tuzlarning koʻp boʻlishi uning osmotik bosimini oshirib, oʻsimlikning tuprokdan nam va oziq moddalarni shimishini qiyinlashtiradi va fiziologik chanqoklikka sabab boʻladi. Tuproq eritmasining reaksiyasi uning eng muhim xususiyatidir. Agar tuproq muhiti juda nordon yoki ishqorli boʻlsa, ekinlarning oʻsishi va rivojlanishiga salbiy taʼsir etadi. (k. Tuproq nordonligi).

Tuproqshunoslik
Tuproqning kimyoviy tarkibi

Tuproqning kimyoviy tarkibi — tuprokdagi mineral, organik, organikmineral va baʼzi kimyoviy elementlar. Tuproqning mineral kismi birlamchi (kvars, dala shpatlari, amfibollar, piroksin, slyuda va h.k.) va ikkilamchi (montmorillonit, kaolinit, gidroslyuda va h.k.) minerallardan tashkil topgan. Tuproqning organik qismi gumusdan iborat. U gumin, fulvo kislotalar hamda gumin moddalardan tarkib topgan boʻlib, elementlar tarkibi doimiy emas. Och tusli sur tuproqlarning A gorizontidagi gumus miqdori 1 —1,5, azot 0,08—0,14% ni, tipik boʻz tuproqlarda esa 1,5—3,5 va 0,1—0,2% ni, taqirda 0,3—0,8 va 0,03—0,06% ni, sur tusli qoʻngʻir tuprokdarda 1% gacha va 0,07% dan kamroqni tashkil etadi. Tuproq eritmasida organik va mineral moddalar hamda gazlar bor. Erigan moddalar ion, molekulyar va kolloid shakllarda mavjud boʻladi. Eritmada mineral birikma anionlaridan KQ, NQ, gazlardan SO2, O2 va h.k., organik birikmalardan — organik kislotalar, qand, aminokislotalar, spirtlar, fermentlar, oshlovchi moddalar va boshqa, organikmineral moddalardan — gumus kislotalari, polifenollar, kichik molekulyar organik kislotalar va h.k.ning boʻlishi xarakterli. Tuproqning gazsimon qismi (hajmiy foizlarda) 78,1 N, 19—21 O2, 0,1—1,0 SO2 dan iborat; qoʻshimcha sifatida ammiak, gleyli va botqoqtuproqlarda esa vodorod sulfid, metan va vodorod uchraydi (yana qarang Tuproq).

Xushvaqt Nomozov.

    

Tuproqshunoslik
Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti

Tuproqshunoslik va agrokimyo instituti — yirik ilmiy muassasa. Toshkent shahrida joylashgan. Dastlab 1920-yilda Turkiston universiteti qoshida tashkil etilgan. 1932-yilda Butunittifoq Paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti (SoyuzNIXI)ning oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik Markaziystyasigaaylantirildi. 1943— 60 ylarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tuproqshunoslik instituti, 1961—64 yillarda Oʻrta Osiyo Paxtachilik davlat qoʻmitasinig Tuproqshunoslik instituti, 1965—72 yillarda OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vazirligining Tuprokshunoslik ilmiy tadqiqotlar instituti, 1973—98 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tuprokshunoslik va agrokimyo ilmiy tadqiqotlar instituti. 1998-yil 24 iyuldan Oʻzbekiston Respublikasi Yer resurslari davlat qoʻmitasi tarkibida. Institutda (2004): tuproqlar genezisi va geografiyasi; yirik masshtabli xaritagrafiya; tuproklar fizikasi va texnologiyasi; tuproklar kimyosi, fizikkimyosi va mineralogiyasi; agrokimyo; shoʻrlangan tuproqlar genezisi va melioratsiyasi; tuproq unumdorligini boshqarish va baholash; tuproklar bioekologiyasi; tuproq informatikasi; analitik markaz boʻlimlari, shuningdek, tuproq muzeyi, ilmiy kutubxona va tajriba maydonchasi faoliyat koʻrsatadi.

Institutining asosiy ilmiy yoʻnalishlari: tuproklar evolyutsiyasi va tuproq qoplami oʻzgarishlarining genetikgeografik xususiyatlari; tuproq unumdorligi modellarini va tuproq qoplami haqida maʼlumotlar bankini tuzish, tuproklar ekologik holatining oʻzgarishlarini aniqlash, tuproq unumdorligini oshirish va uni boshqarish yoʻllarini ishlab chiqish; eroziyaga uchragan, zichlashgan, gumus holati yomonlashgan tuproqlarning meliorativ holatini yaxshilash; shoʻrlangan tuproqlarni shoʻrsizlantirish usullarini ishlab chiqish, qishloq xoʻjaligi. yerlari tuproqlari monitoringini yuritish va boshqa Institut faoliyati A.N. Rozanov, M. A.’ Pankov, M. A. Orlov, A. 3. Genusov, Ya. M. Nosirov, V. B. Gussak, S. A. Kudrin, B. V. Gorbunov, N. V. Kimberg, S. A. Roʻjov, I. N. Felitsiant, A. A. Dimo, V. A. Kovda, O. K. Komilov, H. Maxsudov, Ye. K. Kruglova, A. M. Rasulov, M. U. Umarov, J. Sattorov, T.S. Zokirov, I. T. Turopov, R.Q. Qoʻziyev kabi olimlarning nomlari bilan bogʻliq. Institutda aspirantura, doktorantura bor. Ilmiy ishlar, monografiyalar nashr kiladi. Respublikadagi oliy oʻquv yurtlari, xorijiy mamlakatlar ilmiy muassasalari bilan ilmiy aloqalarga ega. Bonn universiteti (GFR) bilan YUNESKO doirasida va suv resurslaridan samarali foydalanish dasturi boʻyicha hamkorlik kiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi