MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aye-aye

Aye-aye, Madagaskar qoʻloyogʻi (Daubentonia madagascariensis) – qoʻloyoqlilar oilasining yagona turi, lemurlar, ya’ni chala maymunlar kenja turkumiga mansub. Koʻrinishi maymunlarga oʻxshamaydi, 1860-yilda lemurlarga yaqinligi aniqlangan. Tanasining uz. 40 sm, baroqdumi 60 sm. Juni qattiq, qoramtir kulrang yoki qora. Boshi va quloqlari katta, oyoqlari bir xil uzunlikda. Bosh barmogʻi boshqa barmoqlariga qarshi qoʻyilmagan. Faqat keyingi oyoqlaridagi bosh barmoqlar tirnogʻi yassi. Madagaskarning shimoli-sharqidagi bambuk oʻrmonlari chakalakzorlarida yakka yoki juft boʻlib yashaydi. A.-asr– tungi hayvon, kunduzi baland daraxtlarning uchidagi shoxlar orasida quruq novda va barglardan yasagan uyasida ux-laydi. Hasharotlar, qushlarning tuxumi, bambukning yosh novdalari, shakar qamish va mango mevasi bilan oziqlanadi. Tabiiy yashash muhiti buzilishi tufayli A.-asrning yoʻqolib ketish xavfi tugʻilgan. Hozir A.-asr uchun Kusi-Mangabe orolida qoʻriqxona tashkil etilgan. A.-asr Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotning Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayer Alfred Juls

AYER (Auyeg) Alfred Juls (1910.29.10) – ingliz faylasufi, ne-opozitivizm vakili. Vena toʻgaragi gʻoyalarini targʻib qilgan. Soʻnggi asarlarida tilshunoslik falsafasiga oid tamoyillar koʻproq koʻzga tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyom

Ayyom (arabcha, yavm va kun soʻzining koʻpligi) – bayram oldi va bayram kunlari. Qutlugʻ va tabarruk kunlar ma’nosida ulugʻ ayyom (ulugʻ kunlar) deb qoʻllanilgan. "Ulugʻ ayyom" iborasi bilan bir qatorda, oʻzbek xalqida "ayyomlari qutlugʻ boʻlsin", "ayyomingiz muborak boʻlsin" tarzida bayram bilan qutlash, yaxshi tilaklar tilab, bir-birlariga mu-rojaat qilish odat boʻlib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyor

Ayyor, ayyorlar (arab. – mugʻombir, daydi, yalangoyoq, maxfiy ish olib bo-ruvchi) – 1) Iroq va Eron shaharlarida 9–11-asrlarda diniy va siyosiy tusdagi gʻalayonlarda faol ishtirok etgan gʻoziylarning bir tabaqasi. Masalan, saffo-riylar qoʻshinining tarkibiy qismini al-mutatavviʼa ("koʻngillilar") tash-kil qilgan, ularni kamsitib A. deb ("muttahamlar" maʼnosi ham bor) atash-gan. A. tabaqasi yersiz va qochoq dehqonlar hisobiga safini toʻlatib borgan. A. mamlakat siyosiy hayotida muhim rol oʻynaganlar. Jangda alohida jasorat, shijoat koʻrsatgan A. yuqoriroq tabaqaga – sarhanglar qatoriga oʻtkazilgan; 2) oʻrta asrlarda oʻzaro jang qiluvchi ikki mamlakatning biridan ikkinchisining orqa tomoniga, shuningdek dushman qoʻshini orasiga maxfiy ravishda yubo-rilib, unda hiyla-nayrang ishlatib qutqu solish, qoʻshinning orasini buzish, eng ke-rakli kishilarni aldab yoʻldan urish yoki qoʻlga tushirish kabi ishlar bilan 235shugʻullanuvchi shaxs.Oʻtmishda xon (bek)liklar oʻrtasidagi oʻzaro nizo-janjallarda A.lar katta xizmat qilgan. Masalan, Mehtarbodi Yaldoyi Samarqandiy, Chor Zoʻlobiy, Dogʻuli, Xavoriq ("Abomuslim" dostonida), Ka-mak Kayyoniy ("Jamshid" dostonida), Yosuman (A. Navoiyning "Farhod va Shi-rin" dostonida) va boshqa; 3) mugʻombir, "tul-ki", oʻz foydasi uchun zimdan ish qiluvchi shaxs; 4) badiiy adabiyotda shoʻx, dilra-bo, nozli, sehrgar, oʻziga rom etuvchi yor (maʼshuqa).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayil

Ayil – ot, eshak, xachirning egar-jabdugʻini maqkam tutib turadigan tas-ma. Uzunligi 1,5 m cha, eni 7–8 sm, ikki uchida toʻqasi boʻladi. Egar ustidan tortib bogʻlanadigani jun yoki ipdan toʻqiladi va ichki A. deyiladi. Egar toʻshagi ustidan uriladigani qayishdan yasalib, push-ton yoki bosma A. deyiladi. AYINSHIQ – kiyim bezagi; qoraqalpoq bolalari kiyimiga taqiladi. A. matodan uchbur-chak shaklda tayyorlanib, turli xil gulli kashtalar tikib bezatiladi, munchoqlar qadaladi. Keyinchalik unga kichkina tu-morcha ham qadab qoʻyish urf boʻlgan. A. qadimdan yosh bolalar yelkasiga taqilgan. Oʻtmishda qoraqalpoq ayollari ham A.dan bezak sifatida foydalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayir

Ayir, ayri, ayrilish – suvayirgʻich, togʻ tizmalari, daryolar, yoʻllarning boʻlingan, tarmoqlangan joyi; soy, dara va boshqa joy nomlari tarkibida ham uchraydi. Mas, Ayirkoʻl, Ayirtov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirboshlash

Ayirboshlash (iqtisodiyotda) – kishilarning mehnat faoliyati yoki mahsulotlarini oʻzaro almashtirishlari. A. iqtisodiy faoliyatning bir turi, ishlab chiqarish bilan isteʼmolni bir-biriga bogʻlab turuvchi vosita hisoblanadi. A. oʻziga xos maxsus faoliyat turi boʻlib, amaliyotda savdo-sotiqdan iboratdir. Bu faoliyat bilan maxsus kishilar guruhlari shugʻullanadilar. A.ning iqtisodiy aso-sini ijtimoiy mehnat taqsimoti tashkil etadi, xarakteri va shaklini ishlab chiqarish belgilaydi. Oʻz navbatida A. ham ishlab chiqarishning rivojlanishiga taʼsir koʻrsatadi.A. kishilik jamiyati tarixida ij-timoiy mehnat taqsimoti, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadigan qabilalarning bir-biridan ajralishi tufayli kelib chiqdi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar oʻsib, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadigan qabilalarda tay-yorlangan mahsulotlar ularning oʻz ehtiyojlaridan ortib qoladigan boʻldi, bu qabilalarda oʻzlari ishlab chiqara olmaydigan buyumlarga ehtiyoj oʻsa bosh-ladi. Shu davrda dehqonchilik va chorvachilik mahsulotini A. vujudga keldi. Bu A. tasodifiy harakterga ega edi. Mehnat taqsimoti chuqurlashib, hunarmandchilik qishloq xoʻjaligidan ajralib chiqqach, qishloq xoʻjaligi va hunar-mandchilik ixtisoslashgan bir necha tarmoqqa ajralib ketdi. Natijada ishlab chiqaruvchilar maʼlum turdagi mahsulot tayyorlashga oʻtdilar va ularni boshqa mahsulotlarga almashtirish bilan oʻz ehtiyojlarini qondira boshladilar. Keyinchalik ular A. uchun mahsulot tayyorlab, tovar ishlab chiqaruvchilarga aylandilar. A. ilgari tasodifan, oʻqtin-oʻqtin boʻlsa, keyinchalik, u muhim ishga, muntazam faoliyatga aylandi.Tovar ishlab chiqarishning oʻsishi va A.ning ken-gayishining paydo boʻlishiga olib keldi. Bir tovar ikkinchisi bilan pul yordamida bilvosita ayirboshlandi. Har xil to-varlarni miqdor jihatdan almashti-rishda ularning tabiiy xususiyatlari (shakli, rangi, ogirligi, hajmi) emas, balki ayirboshlash qiymati asos boʻladi. A. maʼlum nisbat va mutanosiblikda yuz beradi, yaʼni bir tovar boshqasiga maʼlum miqdoriy nisbatda ayirboshlanadi.Tarixan A.ning ikki turi mavjud: a) barter yoki natural A. Bunda bir tovar boshqasiga toʻgʻridan toʻgʻri, lekin ma’lum miqdoriy nisbatda ayirboshlanadi. Mas, bir qop bugʻdoy – 2 kg metall; b) tovar ayirboshlash yoki savdo-sotiq. Bunda bir tovar boshqasiga pul vositasida almashiladi. Tovar pulga almashganda sotish yuz bersa, shu pulga boshqa tovar xarid etilganda sotib olish yuz beradi. Har ikki amalning yaxlitligidan 236oldi-sotdi paydo boʻladi. Barter an’anaviy iqtisodiy tizimga xos, lekin xoʻjalik aloqalari izdan chiqqan, pul qadrsizlanib, oʻz obroʻsini yoʻqotgan kezlarda qaytadan paydo boʻladi.Tovar A. bozor iqtisodiyotiga xos, u A.ning ilgʻor hammabop usuli boʻlib, nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham amal qiladi.Ahmadjon Oʻlmasov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirboshlash shartnomasi

Ayirboshlash shartnomasi – mulk qilib olish va topshirish maj-buriyati ifodalangan shartnoma. Bunga koʻra, har bir taraf boshqa tarafga bir tovarni boshqa tovarga almashtirib beradi. Ayirboshlash shartnomasiga nisbatan tegishincha oldi-sotdi toʻgʻrisidagi qoidalar qoʻllaniladi. Bunda har qaysi taraf almashtirish yoʻli bilan topshirish majburiyatini olgan tovar sotuvchi va qabul qilish maj-buriyatini olgan tovarni sotib oluvchi hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi, 497-modda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirish

Ayirish – arifmetikada qoʻshishga teskari amal. Yigʻindi va ikki qoʻshiluvchidan biri ma’lum boʻlganida A. amali bajarilib, ikkinchi qoʻshiluvchi aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayirma

Ayirma – 1) ayirish amalining natijasi; 2) arifmetik progressiya Ayirma A.ning boshqa matematik ma’nolari ham bor.

Yana qarang 

 Qoʻshish
 Koʻpaytma

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiq oʻyin

Ayiq oʻyin (ayiqbozlik) – xalq tomoshalarining bir turi. A.oʻ. Oʻzbekistonda qadimdan mashhur. 19-asrda Buxoroda Ikrom bobo degan atokush ayiqboz oʻtgan. U bir qora ayiq bilan ikki maymun oʻynatgan. Ayiq oʻz egasining aytganini itoatkorlik bilan bajarib, to-moshabinlarga yengilgina oʻkirar, ta’zim qilar, ayiqboz bilan kurashar, maymunlar bilan quvlashardi. Bundan tashqari, u tan-noz ayolning oynaga qarab pardoz qilishi, dangasaning yumalab yotishi, ayolning bola emizishi, kampirning harakatlari kabi kulgili oʻyinlarni bajargan. Shoʻrolar davrida ham anchagacha A.oʻ. davom etib keldi. Mas, asakalik Melivoy Mirsa-idovning ayiq oʻynatishi juda maroqli boʻlgan. 50-yillardan A.oʻ. sirk tomosha-sining tarkibiy qismiga aylandi. Key-ingi yillarda oʻshlik Sherali polvon Oʻtbosarov (1904–85), xorazmlik Rustam Matjonov (1963), namanganlik Ne’mat-jon Mamatovlar (1939) ijodi diqqatga sazovor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqlar

Ayiqlar () — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Eng yirik yirtqichlar, boshi katta, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Panjalari kuchli rivojlangan, tovonida yuradi. Dumi kalta, kalin juni orasida deyarli sezilmaydi. Koʻpchilik ayiqlar oʻsimlikxoʻr yoki aralash oziqlanadi. Ayiqlar odamga tegmaydi. Faqat oziq tanqis boʻlganida, keksa va yarador ayiqlar odam uchun xavfli hisoblanadi. Oq ayiq esa haqiqiy yirtqich boʻlib, odam uchun xavfli. Ayiqlarning 4 uruqqa mansub 7 turi mavjud. Qoʻngʻir ayiq () Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Amerikaning oʻrmonli oʻlkalarida tarqalgan. Tanasining uz. 2,5 m, ogʻirligi baʼzan 750 kg ga yetadi. Oʻzbekistonning togʻ oʻrmonlarida oqtirnoqli qoʻngʻir ayiq () uchraydi. Qoʻngʻir ayiq okt,- noyabrdan mart — aprelgacha daraxtlar kovagi, toshlarning ostidagi kovaklarda, tabiiy chuqur joylar yoki oʻzi qazigan iniga tushib qishki uyquga ketadi. Urgʻochilari uyada 2-3 ta, baʼzan 1 yoki 4 ta nimjon bola tugʻadi. Qora ayiq, Himolay ayigʻi ()ning tanasi birmuncha kichik va xipcharoq, quloqlari yirik, juni qora, faqat koʻkragining oldingi tomonida tasmaga oʻxshash oq juni boʻladi. Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoning ara-lash va keng bargli subtropik urmonlarida yashaydi. Qora ayiq ham qoʻngʻir ayiq singari mevalar, oʻsimliklarning barglari va yosh novdalari, turli hasharotlar va hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Oq ayiq () Arktika muzliklarida yashaydi, asosan tyulenlar, hayvonlarning murdalari bilan oziqlanadi. Qishda uxlamaydi. Tanasining uz. 3 m, ogʻirligi 750 kg gacha keladi. Baribal () Shimoliy Amerikada tarqalgan, juni silliq, tanasining uz. 1,5-1,8 m, ogʻirligi 120-150 kg ga yetadi. Janubiy Osiyoning tropik va subtropik oʻrmonlarida Malayziya ayigʻi (), Hindiston va Seylonda labdor ayiq (), Janubiy Amerikada koʻzoynakli ayiq () uchraydi. Koʻpchilik ayiklar moʻynasi va yogʻi uchun ovlanadi. Lekin barcha turlarining soni keskin kamayib ketayotganligi tufayli aksari mamlakatlarda muhofaza qilinadi. Ayiqlarning 5 turi Xalqaro Qizil kitobga, qoʻngʻir ayiq Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Bogdanov O. P., Redkiye jivot-nie Oʻzbekistana, Toshkent, 1991.
 Naumov S. P., Umurtqali hayvonlar zoologiyasi, Toshkent, 1995.

Hayvonlar
Ayiqmurut

Ayiqmurut, xirsmurut () – ra’nodoshlar oilasiga mansub past boʻyli daraxt. Oʻrta Osiyo (Fapbiy Tyanshan, Pomir-Oloy)da tarqalgan. Toshkent, Samarqand, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida oʻsadi. A. noqulay, suvsiz, toshloq sharoitda, quruq togʻ yon bagʻirlarida va hatto qoyalarning yoriqlarida ham uchraydi. Aprelda gul-lab, avgustning oxiri va sentabr boshlarida pishadi. Mevasi dumaloq, qattiq, dia-metri 2–3 sm. A.ning mevasi uzilib, 10–12 kun oʻtgach, yumshab shira tortga-nidan soʻng iste’mol qilinadi. Meva-sining qaynatmasidan tomoq ogʻrigʻini davolash va yuqumli kasalliklarning oldini olishda foydalaniladi. A.dan payvandtag sifatida, yangi nok navlari yetishtirishda, quruqtuproqli janubiy togʻ yon bagʻirlarini oʻzlashtirishda va man-zarali oʻsimlik sifatida foydalanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Ayiqtovondoshlar

Ayiqtovondoshlar (Ranunculaceae) – ikkipallalilar sinfining ayritojlilar kenja sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. A. asosan koʻp yillik (ba’zilari bir yillik) oʻt. Buta yoki chala buta turlari ham uchraydi. Bar-glari ketma-ket (ba’zi turlarida qarama-qarshi) oʻrnashgan, koʻpincha yon bargchasiz, panjasimon – oʻyma yoki qirqma, oddiy (ba’zilarida murakkab). Gullari ikki jinsli, koʻpchilik turlarida toʻgʻri (akti-nomorf), ayrim turlarida qiyshiq (zigo-morf). Gulqoʻrgʻoni oddiy yoki qoʻshqavat. Sallagul (Paeonia), suvyigʻar (Aquilegia), parpi (Aconitum), isfarak (Delphinium), ayiktovon (Ranunculus) kabi turkumlarga mansub oʻsimliklarning gulkosasi, koʻpchilik turlarida esa gultojlari ham besh bargli. Aksariyat turlarida changchi va urugʻchilar koʻp. Mevalari – bargak yoki yongʻoqcha, kamdan-kam hollarda koʻsakcha shaklida. A.ning 1500 ga yaqin turi bor. Tropik zonadan boshlab shimolidagi barcha mintaqalarda uchraydi. Markaziy Osi-yoda 200 dan ziyod turi (25 turkumi) bor. Oʻzbekistonda A.ning ayiktovon, isfa-rak, pufanak (Anemone), adonis (Adonis), suvyigʻar kabi turkumlariga mansub juda koʻp turlari oʻsadi. Ba’zilari, mas, sal-lagul, isfarak, suvyigʻar xushmanzara oʻsimlik, ayrimlari esa, mas, adonis, ayiqtovon, parpilar dorivor oʻsimlik. A.ning ayiqtovon, parpi singari tur-kumlariga mansub turlarning tarkibida zaharli moddalar (alkaloid va glikozidlar) bor. Shu sababli bundam oʻsimliklar oʻsgan oʻtloqlarda mol boqish xavfli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayiqoʻt

Ayiqoʻt (Tithymalus rapulum) – sutlamadoshlar oilasiga mansub tuga-nakli koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 8–25 sm. Poyasi yakka, silindrsimon. Barglari mayda, yassi. Mevasi (koʻsagi)ning uz. 4–5 mm, shakli tuxumsimon. Martda gullab, iyunda meva beradi. Toshkent, Samarqand va Buxoro viloyatlaridagi adir va togʻ zonalarida oʻsadi. A.ning tu-ganaklarida 5% gacha smola va 0,5–0,6% kauchuk boʻlib, smola tarkibida uchuvchan zaharli modda bor. A.ning quritib may-dalangan yer osti qismi (tuganagi) xalq tabobatida sil kasalligini davolashda, shuningdek, surgi sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aykinit

Aykinit – mineral. Kimyoviy formulasi PbCuBiCj. Ignasimon tuzi-lishga ega. Qattiqligi 2–2,5. S ogʻ. 6,1–7,1. Qoʻrgʻoshin yoki poʻlat rangida, usti xira. Qizil, qizgʻish-sariq va zangori ranglarda tovlanadi. Kvarsli gidroter-mal yertomirda uchraydi. Mis, qoʻrgʻoshin va vismut xom ashyosi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma

Aylanma, girdob – dengiz, daryo, anhor va shahrik. suvining ust qismida so-dir bo‘ladigan uyurma harakat. A. ko‘pincha qarama-qarshi oqimlar to‘qnashadigan joyda ro‘y beradi. Daryo va anhorlardagi A. o‘zanning tuzilishiga, uning tubida toshlar mavjudligiga va boshqa omillarga bog‘liq.

Manbalar
Aylanma vositalar

Aylanma vositalar (mablagʻlar) – korxona (xoʻjalik)ning xoʻjalik faoliyatini moliyalash uchun foydalanadigan pul mablagʻlari; Aylanma vositalar aylanma ishlab chiqarish fondlari va muomala fondlaridan tashkil topadi. Aylanma ishlab chiqarish fondlari ishlab chiqarish jarayonida bir marta ish-tirok etadi, har bir ishlab chiqarish davrida butun-lay iste’mol qilinadi, oʻz natural sha-klini oʻzgartiradi, uning qiymati yetish-tirilayotgan mahsulotga toʻliq oʻtadi va mahsulot sotilishi bilan pulga aylanadi (xom ashyo, materiallar, kelgusi davr xa-rajatlari, arzon baho anjomlar va boshqalar).Muomala fondlari – mahsulotning korxonadan chiqib to sotilishiga qadar muomala jarayonida band boʻlgan vo-sitalar (sotuvga chiqariladigan tayyor mahsulot qiymati, kassadagi naqd pul mablagʻlari va bankdagi hisobvaraqsa turgan mablagʻlar). Aylanma fondlarning muomala fondlari bilan bi-rikishi iqtisodiy jihatdan asosli boʻlib, mablagʻlarning muomala va ishlab chiqarish sohalarida taqsimlanishini nazorat etishga imkon beradi.Aylanma vositalar hosil boʻlish manbalariga koʻra korxonaning oʻz Aylanma vositalar ga va qarzga olingan (jalb qilingan) Aylanma vositalar ga boʻlinadi. Korxonaning oʻzA.v. yillik moliya re-jasiga muvofiq ishlab chiqarish zaxiralari, tu-gallanmagan ishlab chiqarish, tayyor mahsulot zaxi-ralari barpo etish uchun zarur boʻlgan minimal ehtiyojlar asosida belgila-nadi. Korxona oʻz Aylanma vositalar ining rejasidagi summasi normativ deb ataladi. Kat-ta daromad oladigan korxonalar katta miqdorda oʻz Aylanma vositalar fondini barpo etadi. Qarzga olingan Aylanma vositalar mablagʻlarga boʻlgan vaqtinchalik ehtiyojlarni qondirishga moʻljallanadi. Bankdan kredit olish va passivlarning ayrim turlari (kredi-torlik qarzdorligi va boshqalar) dan foydala-nish hisobiga hosil qilinadi. Aylanma vositalar dan 239samarali foydalanganlikning muhim koʻrsatkichi – ularning aylanuvchanli-gi, ya’ni Aylanma vositalar ning aylanish soni va bir aylanishning kun hisobidagi davri-dir. Aylanish soni mahsulotni sotishdan olingan yillik tushumni Aylanma vositalarning oʻrtacha yillik qiymatiga boʻlish yoʻli bilan topiladi.Aylanma vositalar ning aylanuvchanligini tezlash-tirish xalq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Chunki bu holda Aylanma vositalar ga boʻlgan ehtiyoj kamayadi, pul va moddiy resurslardan sa-marali foydalaniladi.Ahmadjon Oʻlmasov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma kapital

Aylanma kapital – kapital (ishlab chiqarish fondlari)ning har bir ishlab chiqarish siklida "I sarf etiladigan va qiymati ishlab 4 chiqarilgan tovarda toʻliq oʻtadigan qismi. Sarflangan Aylanma kapital miqdori kapi-talning doiraviy aylanishi oxirida tovar sotilishi bilan pul shaklida ishlab chiqaruvchi qoʻliga qaytadi. Xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi va boshqa, shuningdek ish kuchi sotib olishga sarflanadigan hara-jatlar Aylanma kapital ga kiradi (qarang Kapital).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma naqsh

Aylanma naqsh – doira, halqa, aylanma shakllar asosida tuzilgan oʻsimliksimon naqsh; band, barg, gulcha va boshqalardan tashkil topgan, chirmashgan gulcham-bar koʻrinishiga ega. Amaliy bezak san’atida, ayniqsa, Xivada aylanma islimiy nomi bilan mashhur. Yogʻoch, ganch, tosh, mis va boshqa buyumlar bezagida keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma pech

Aylanma pech – yotiq silindr shaklidagi (dumaloq) sanoat pechi. Aylanma pech boʻylama oʻqi atrofida aylanadi yoki te-branadi. Metallarni suyuklantirish, materiallarni quritish, bolgʻalash yoki shtamplash uchun metall xom ashyoni qizdirish, metall buyumlarga issiqlik ishlovi berish, sement pishirish va boshqa maqsadlar uchun moʻljallangan. Pechning aylanib turishi natijasida issiqlik bir tekis taqsimlanadi, shuning uchun pechning ichki qoplamasi uzoqqa chi-daydi. Aylanma pechda material yoki buyumlar yonilgʻining yonish mahsulotlari, elektr toki yoki elektr yoyi bilan qizdiriladi. Quritish va issiqlik ishlovi berish (termik ishlash)da material pechning bir boshidan kiritilib, ikkinchi boshidan chiqariladi; bunday pechlar uzluksiz ish-lashi mumkin. Suyuklantirish Aylanma pechlari davriy ravishda ishlaydi, chunki shixta solish va suyuq me-tallni tushirish pay-tida pechni toʻxtatish kerak boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma plug

Aylanma plug – egat va joʻyaklar hosil qilmasdan shudgorlaydigan plug. Umumiy ramaga mahkamlangan, chap va oʻngga agʻdaradigan korpuslari boʻladi. Aylanma plugning har qaysi oʻtishidan soʻng uning ramasi burish mexanizmi yor-damida boʻylama oʻq atrofida 90° ga buri-ladi. Aylanma plug traktorga oʻrnatib ishlatiladi. Agregatni traktorchi boshqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylanma harakat

Aylanma xarakat – bu xarakatda jismning barcha nuqtalarining xarakat trayektoriyalari aylanalardan iborat bo'lib, ularning markazi esa aylanish o'qi deb ataladigan to'gri chiziqda yotadi.Jismlar xarakatini tekshirishda, ularning vaziyatini boshqa, shartli ravishda qo'zg'almas deb qabul qilingan jismga nisbatan aniqlash kerak.Jismlarning fazodagi vaziyatini aniqlashga imkon beradigan, qo'zg'almas jism bilan bog'langan koordinatalar tizimini fazoviy sanoq tizimi deb ataladi.Tanlab olingan fazoviy sanoq tizimidagi xar bir nuqtaning o'rnini uchta x, y, z koordinatalar orqali ifodalash mumkin. Koordinata boshidan A nuqtagacha yo'naltirilgan kesma radius-vektor deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylant

Aylant, sassiq daraxt (Ailanthus) – aylantdoshlar (simarubdoshlar) oi-lasiga mansub daraxtlar turkumi, 10 tacha turi ma’lum. Shar-qiy Osiyo va Hindistonda koʻproq tarqalgan. Ukraina, Qrim, Shimoliy Kavkaz, Belarus va Oʻrta Osiyoda novcha A. yoki Xitoy zaranggi (A. altissima) degan bir turi xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Shu tur Oʻzbekistonda (umuman Oʻrta Osiyoda) ham oʻstiriladi. A.ning barglari yirik, pat-simon murakkab, badboʻy. Gullari mayda, ikki jinsli (ba’zi turlarida bir jin-sli), shingil toʻpgullarga yigʻilgan A. tez oʻsadi. Deyarli barcha turlari mebel tayyorlashda, qurilish materiali sifatida, buyumlar yasashda hamda qogʻoz tayyor-lashda ishlatiladi. Xitoyda A. bargi bilan aylant ipak qurti boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manzarali daraxtlar
Aylant ipak qurti

Aylant ipak qurti (Philosamia cynthia) – tovuskoʻzlilar oilasiga man-sub kapalak. Qanotlari yoyilganda 110–130 mm, jigarrang, yoʻl-yoʻl, oʻrtasida yarim oysimon oqish dogʻlari bor. Janubi-240Sharqiy Osiyoda tarqalgan, Janubiy Yevropaga ham keltirilgan. Qurtlari aylant, na-starin, kanakunjut va boshqa oʻsimliklar bar-gi bilan oziqlanadi. Gʻumbagi qishlaydi. Aylant ipak qurti q. Xitoy, Yaponiya, Hindistonda boqiladi, lekin katta sanoat ahamiyatiga ega emas. Bitta pillasi 60 m ga yaqin ipak ip beradi. Aylant ipak qurti q. laboratoriya hayvoni sifatida ham boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aylantiruvchi moment

Aylantiruvchi moment – ay-lanayotgan jismning burchak tezligini oʻzgartiruvchi tashqi ta’sirlar oʻlchovi. U aylanish oʻqi (Mayl)ga nisbatan jismga ta’sir etuvchi barcha kuchlarning momentlari yigʻindisiga teng (qarang Kuch momenti). Ayl.m. vektori aylanish oʻqida yotadi. Yoʻnalishi parma qoidasiga muvofiq to-piladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shaken Aymanov

Shaken Kenjatoyevich Aymanov (1914.15.2 – 1970.23.12) – qozoq aktyori va rejissyor Qozoq milliy badiiy kinosining boshlovchilaridan. 1933-yildan M.Avezov nomidagi Qozoq drama teatrida, 1940-yildan kinoda ishlagan. "Jambul", "Abay qoʻshiqlari", "Nayzatosh etagida" va boshqa filmlarda suratga tush-gan. Uning "Sevgi haqida qissa" fil-mi bilan Qozogʻistonda muntazam badiiy filmlar ishlash odat tusiga kirdi. Janr jihatdan xilma-xillik, milliylikka, muammolar ahamiyatiga e’tibor bilan filmlar ishlash A. ijodiga xos. Mashhur filmlari: "Sahro qizi" (K. Gakkel bilan hamkorlikda), "Biz shu yerda yashaymiz", "Otalar yeri", "Bir tumanda", "Atamanning tugatilishi" va boshqa 1984-yildan "Qozoqfilm" A. nomi bilan yuriti-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1914-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
23-dekabrda vafot etganlar
Sovet erkak aktyorlari
SSSR xalq artistlari
Aymara

Aymara – Boliviya, Peru va Chi-lida yashovchi indeys xalqi. Umumiy soni 2,55 mln. kishi (1992). Aymara tilida soʻzlashadi, dini – katolik, le-kin hayotida qadimgi din qoddiqlari katta oʻrin egallaydi. A.lar dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek baliqchilik bilan shugʻullanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aborigenlar
Aymara tili

Aymara tili – aymara xalqining tili. Boliviyadagi 3 ta rasmiy tilning biri. An’anaga koʻra indeyslar tillarining kechumara (kechua-aymara) oilasiga mansub. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar

Tillar
Maygoʻzal Aymedova

Maygoʻzal Aymedova (1941.28.5) – turkman aktrisasi. 1964-yildan Ashxo-bod Yosh tomoshabinlar teatrida. 1961-yildan filmlarda suratga tushgan. Eng yaxshi rollari: Jahon („Toshqal’adagi hodisa“), Ogʻulkiyik („Kelin“), Ortiqgul („Ayol otni egarlaganda“), Oqjamol („Yoʻq!“ deyishni bil"), Jamol („Jamol daraxti“) va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1941-yilda tugʻilganlar
28-mayda tugʻilganlar
Sovet aktrisalari
SSSR xalq artistlari