MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kulash Bayseitova

Kulash Bayseitova (Gulbahrom) (1912.19.4 (2.5) - Olmaota - 1957.6.6) — qozoq opera xonandasi (lirik-koloraturali soprano). Toshkent davlat konservatoriyasida taʼlim olgan. Qozoq drama teatri (1930 — 34), Musiqali teatr (1934 — 37), Qozoq opera va balet teatri (1937-yildan)da ishlagan. Kizjibek ("Qizjibek"), Xadicha ("Jalbir"), Akjunus ("Er Targin"), Ajar ("Abay"), Sora ("Birjon va Sora") va boshqa partiyalarning birinchi ijrochisi. Birinchi boʻlib qozoq opera sahnasida mumtoz opera qahramonlarini (Tatyana, "Yevgeniy Onegin", Chiochiosan, "Madam Baterflyay") yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1912-yilda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
Sovet aktrisalari
SSSR xalq artistlari
Bayt

Bayt (arab. — uy) — ikki misra sheʼr. 1) Sharq xalqlari sheʼriyati gʻazal, qasida, masnaviy va boshqa janrlari B.dan tuziladi. Tarjiʼband va tarkibbandlarda bandlarni bir-biriga bogʻlovchi B. vosita B. deyiladi. Mas, Navoiyning "Gʻaroyib ussigʻar" devonida "Ketur soqiy, ul mayki, subgʻi alast, Aning nashʼasidin koʻngul erdi mast" deb boshlangan tarjiʼbandi (10 band, 200 misra)ning har biri "Harobot aro kirdim oshifta hol, May istarga ilgimda sinsin safol"B.i bilan tugallangan. Badiiy ijodda bir B.li mustaqil sheʼrlar ham bor; 2) bezak va naqsh mujassamotlaridan biri. Bezak sanʼati, xususan amaliy sanʼat (miskarlik, kulollik, rixtagarlik va boshqalar)da keng qoʻllaniladi. Roʻzgʻor buyumlari (kosa, choynak, piyola, lagan, oftoba va h.k.) va meʼmoriy obidalar bezaklariga oʻtmishda koʻpincha sheʼriy misralardan husnixat (kufiy, suls, nasx, nastaʼliq, rayhoniy) bilan B. bitilgan. B. buyumga oʻziga xos nafosat, badiiylik baxsh etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayt ul-Muqaddas

Bayt ul-muqaddas (arab.- muqaddas uy) — Quddus (Iyerusalim) shahrida qadimdan mavjud boʻlgan, xristianlar va yahudiylarda muqaddas hisoblangan ibodatxonalar; shu munosabat bilan Quddus shahrining oʻzi ham B. ul-M. deb nom olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytulloh

Baytulloh (arab. - Allohning uyi) - Makka shahridagi

Ka’ba binosi. Uning boshqa nomlari ham bor. Masjidu-

l-harom, Baytu-l-a’tiq, Qibla, Xonai Ka’ba. «Allohning

uyi» deganda Allohning manzili yoki maskani emas, balki

Allohga ibodat qilinadigan joy, qiblagoh ma’nosida tushunmoq kerak. Shu ma’noda yer yuzidagi masjidlarning

har birini ham «Allohning uyi» deb atash mumkin. Baytullohni

«Makkatulloh» deb atash noto‘g‘ridir.

Manbalar

Adabiyotlar
Baytulmol

Baytulmol (arab. – mol-mulk uyi) – islom mamlakatlarida davlatga qarashli va davlat tasarrufiga oʻtkazilgan mol-mulklar saqlanadigan hamda ular yuzasidan davlat hisobkitob ishlari amalga oshiriladigan maxsus bino. B.ni dastlab xalifa Umar ibn al-Xat-tob (ra) taʼsis qilgan (7-asr). Undagi boyliklar asosan xiroj, jizya, zakot, xums kabi soliqlardan toʻplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytur

Baytur — arqogʻi (qarang Arqoq) juft qilib chiyratilgan, aksari qizil (baʼzan, toʻq koʻk) ipdan toʻqiladigan gazlama. Ilgari Qashqardan keltirilar, qisman Andijon, Oʻzgan va Oʻshda ham toʻqilar edi. Hozir toʻqilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baytqoʻrgʻoniy

Baytqoʻrgʻoniy — oʻrtapishar qovun navi (Toshkent shahri yaqinidagi Baytqoʻrgʻon qishlogʻi nomidan). Shakli tuxumsimon, yirik, uz. 30 — 36 sm, ogʻirligi 4 – 6 kg . Sirti tekis, dagʻalroq, yoppasiga toʻr bilan qoplangan, tusi sariq. Poʻsti qalin, eti oq, yumshoq, sershira, qalinligi 4,5 — 5 sm. Urugʻi unib chiqqanidan soʻng 85 — 93 kunda pishadi. Tarkibida 7,3 — 9,4% qand bor. Hosildorligi 200 — 300 s.ga. Uzoq joylarga yuborish va saqlashga chidamli. B. Toshkent, Sirdaryo va Buxoro viloyatlarida ekiladi (qarang Qovun).

Manbalar

  

Qovun navlari
Badoye ul-lugʻat

Badoyi al-lugʻat („Ajoyib lugʻat“) — Alisher Navoiyning sheʼriyatini izohlash uchun tuzilgan oʻzbekcha-forscha lugʻat. Muallifi — Tole  Xaraviy.1500-yillarda Sulton Husaynning topshirigʻiga binoan tuzilgan. „Badoyi al-lugʻat“da mingga yaqin soʻz va iboralar berilgan. Hajmi — 180 bet. 1—10-betlarida lugʻatchilik va bu lugʻat haqida maʼlumot berilgan. Unda ot, sifat, son va olmoshlar bosh kelishikda, feʼllar masdar shaklida koʻrsatilgan. „Badoyi al-lugʻat“ lugʻatchilik taraqqiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Prof. A. K. Borovkov tomonidan oʻrganilib, nashr ettirilgan (1961).

Muallifi 
"Badoyi al-lugʻat"ning  muallifi boʻlmish Tole al-Imoniy al Xaraviy haqida maʼlumotlar yoʻq.Lugʻat qoʻlyozmasi bilan tanishgan kishi Tole Xaraviyning oʻqimishli kishi boʻlganiga ishonch hosil qiladi.Uning fors,turk va arab tillarini bilgani,adab ilmlarini egallagani lugʻat kirishining qofiyali saj bilan yozilganidan koʻrinib turadi.Adab ilmlarini egallagan kishilarning xati ham chiroyli boʻlgani uchun lugʻatning muallifi saroy (devoni)da xizmat qilgan deyish mumkin.Alisher Navoiy muallifni oʻzining "Majolis-un-nafois" kitobida shoir sifatida tilga oladi.

Tuzilishi 
Lugʻatdan jami 854 soʻz oʻrin olgan.Har bir soʻz oʻzining maʼnolari va shu maʼnolar tasdigʻi uchun keltirilgan misollar illyustratsiyalar bilan birga mustaqil maqolani tashkil qiladi,hamda qoʻlyozmada uning bosh soʻzi sifatida lugʻat matnidan ajratilib, qizil siyoh bilan bitilgan, baʼzan esa ustiga chiziq ham tortib qoʻyilgan.Soʻzlar harakatlarsiz.Lugʻatda soʻzlar birinchi harfi boʻyicha arab alifbosi tartibida keladi va har bir harf bilan boshlangan soʻzlar birgalikda "bob" deb ataladi.

Qoʻlyozmasi 
Lugʻatning bizgacha yetib kelgan birgina qoʻlyozmasi Leningraddagi Saltnkov-Shchedrin kutubxonasida mavjud.Bu yagona nusxa 1705-1706 yilda koʻchirilgan.

Nashri 
Professor A.K-Borovkov "Badoyi al lugʻat" faksimile nashrini oʻz tarjimasi va kirish qismi bilan birga nashr qilgan.Bu nashr turkologlar,ayniqsa,navoiyshunoslar uchun muhim qoʻllanma vazifasini oʻtab keldi.Uning ilmiy va amaliy qiymati hali ham kamaygan emas.

Manbalar
Bazaltli qatlam

Bazaltli qatlam - Yer poʻstining quyi qatlami. Konrad yuzasi bilan Moxorovichich yuzasi oraligʻida joylashgan. Bazaltli qatlamda boʻylama seysmik toʻlqinlarning tarqalish tezligi (6,5 — 7,5 km/sek)dan kelib chiqib qatlam gabbrotsom tuzilgan deb ehtimol qilinadi.

Manbalar
Bayot (qabila)

Bayot, bayotlar — qad. oʻgʻuz qabilalaridan biri. Turkman tili lahjasida soʻzlashgan. 9 — 10-asrlarda qay qabilasi bilan birga Dashti Qipchokda yirik oʻgʻuz qabilalari ittifoqiga bosh boʻlgan. 16-asr boshida shim. turkman qabilalari tazyiqi ostida B.ning katta guruhi Sharqiy Xurosondan Amudaryoning oʻrta oqimi atroflari va Qorakoʻl vohasiga (Buxoroning gʻarbida) koʻchib kelishgan. 20-asrda turkman, ozarbayjon, oʻzbek xalqlari tarkibiga kirgan. 1920-yilda Oʻzbekistonda (Qorakoʻl tumani va Buxoro atroflarida) 1460, 1924-yilda Turkmanistonda 10,5 ming B. roʻyxatga olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Millatlar
Turkiy xalqlar
Bayer

"Bayer" — Germaniyadagi kimyo kompaniyasi, 1863-yilda tashkil topgan. 1992-yilgacha Germaniyaning "I. G. Farbenindustri" kimyo konserni tarkibiga kirgan. Oʻgʻitlar, oʻsimliklarni zararkunandalar va kasalliklardan himoya qilish vositalari, urugʻlik dorilanadigan preparatlar va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi, agrokimyoviy xizmat koʻrsatadi. Jahondagi 150 dan ortiq mamlakatlar bilan hamkorlik qiladi. 1992-yildan Oʻzbekistonda vakolatxonasi ochilgan. Aylanma kapitali 48,6 mlrd. marka, 141 ming ishchi-xizmatchi ishlaydi (1997).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayt ul-Hikmat

Bayt ul-hikma (yoki „Xizonat ul-hikmat“) — olimlarni birlashtirgan ilmiy muassasa. Xalifa Horun ar-Rashid (766 — 809) Bagʻdodda tashkil etgan. Oʻzbekcha asarlarda „Bilim uyi“ yoki „Donishmandlar uyi“ deb yuritiladi. Muhammad Xorazmiy xalifa Maʼmun davri (813 — 833)da „Bilim uyi“dagi juda boy kutubxonaga boshchilik qilgan. Kutubxonada hind, yunon, suryoniy, arab, fors tillarida 400 ming jildda qoʻlyozma kitob saqlangan. Xorazmiy oʻsha kitoblardan foydalanib, hind usulida ilmi hayʼat (astronomiya)ga oid „Ziji Xorazmiy“ asarini yozgan. Hind raqamlari asosida hozirgi arab raqamlarini soddalashtirgan, kengaytirgan va birinchi marta arab tilini bayon etib, uning keng tarqalishiga hissa qoʻshgan.

Tarjima ishlarida turli mamlakatlardan kelgan olim va tarjimonlar, jumladan Turkiston olimlaridan Ahmad Fargʻoniy, Muhammad Xorazmiy, Abbos ibn Sayd Javhariy va Ahmad ibn Abdulloh Marvaziylar qatnashgan. Bu yerda olimlar chet tildagi murakkab tushunchalarni berishga qodir arab atamashunosligini yaratishga va uni boyitishga katta hissa qoʻshdilar.

Manbalar 

 

Fan
Iroq tarixi
Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib

Bayhaqiy Abulfazl Muhammad ibn Husayn al-Kotib (995—1077) — tarixchi olim. Nishopur madrasalarida tahsil koʻrgan. Mahmud Gʻaznaviy saroyida kotib (1021). "Ziynat ul-kuttob" ("Kotiblar ziynati") va 30 jildli "Tarixi oli Maxmud" ("Mahmud xonadoni tarixi") nomli asarlar yozgan. "Tarixi oli Mahmud" asarining Mahmud Gʻaznaviy oʻgʻli Masʼud hukmronligi (1030—41) ga oid qismigina saqlanib qolgan boʻlib, u "Tarixi Masʼudiy" va "Tarixi Bayhaqiy" nomi bilan ham mashhur. Bu asar Toshkentda soʻz boshi va izohlar bilan rus tilida nashr qilingan (1962).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tarixchilar
Bayhaqiy Zahiriddin Abulhasan Ali ibn Zayd

Bayhaqiy Zahiriddin Abulhasan Ali ibn Zayd (1106, Sabzavor — 1174) — olim, tabib va shoir. 1142 — 54 yillarda Nishopurning bir necha masjidlarida mudarrislik qilgan. Chuqur bilimi va yuksak insoniy fazilatlari tufayli xalq hurmatini qozongan. B. arab va fors tilida 70 dan ortiq asar yozgan boʻlib, ulardan eng mashhurlari — "Kitob al-aruz" ("Aruz kitobi"), "Kitob azhor ashjor al-ashʼor" ("Sheʼriyat daraxtlari gullari haqida kitob"), "Kitob atimat al-marzo" ("Xastalar taomi haqida kitob"), "Kitob asomiy al-adviya va xavosiho va manofiʼiho" ("Doridarmonlar nomi, xususiyati va foydalari haqida kitob"), "Kitob fil-hisob" ("Hisob haqida kitob"), "Mashorib attajorib" ("Tajribalar manbai"), "Tarixi Bayhaq" ("Bayhaq viloyati tarixi"), "Tatimma "Sivon al-hikma" ("Hikmat javoni"ni toʻldiruvchi kitob"), "Javomiʼ ahkom an-nujum" ("Yulduzlar harakati qonuniyatlari") va b. Bulardan "Tatimma "Sivon al-hikma" Assijistoniyning "Sivon al-hikma" ("Hikmat javoni") nomli asarini toʻldiruvchi bir kitob boʻlib, oʻrta asrlarda islom olamida mashhur ensiklopedik asarlar sirasiga kiradi. Unda 10 — 12-asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Markaziy Osiyoda yashab ijod etgan 111 yirik allomaning tarjimai holi bilan bir qatorda tarixiy, joʻgʻrofiy va etnografik maʼlumotlar ham mavjud. "Tatimma "Sivon al-hikma", "Tarixi Bayhaq" va "Javomiʼ ahkom an-nujum" asarlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakalavr

Bakalavr (lot. baccalaria – vassalning yer-mulki) – koʻp mamlakatlardagi dastlabki ilmiy daraja. Oʻrta asrda Gʻarbiy Yevropa universitetlarida taʼlimning birinchi bosqichini tugallagan talabalarga berilgan. Oʻzbekistonda "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonun va "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" (1997) ga muvofiq universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlarining 1bosqichi – bakalavriatni tugatganlarga B. darajasi beriladi hamda davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi, kasb-hunar faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beradigan diplom topshiriladi. Baʼzi xorijiy mamlakatlar (mas, Fransiya)da oʻrta maʼlumotga ega boʻlib, oliy oʻquv yurtiga kirib oʻqish huquqiga ega boʻlgan shaxs ham B. deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakalavriat

Bakalavriat – koʻp mamlakatlarda oliy taʼlimning dastlabki bosqichi. Oʻzbekistonda B. mutaxassisliklar yoʻnalishi boʻyicha fundamental va amaliy bilim beradigan tayanch oliy taʼlimdir. Oʻqish muddati kamida 4 yil Bakalavrlik dasturi tugallangandan soʻng, bitiruvchilarga bakalavr darajasi berilib davlat attestatsiyasi yakunlariga koʻra davlat tomonidan tasdiqlangan namunadagi oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi diplom topshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqanas (daryo)

Bakanas — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi daryo. Uz. 240 km, havza maydoni qariyb 25,1 ming km². Chingiztov tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Balxash-Olakoʻl botigʻidagi qumliklarga singib ketadi. Asosan qordan toʻyinadi. Ayrim yillari qurib qoladi. Suvi sugʻorishga sarflanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Qozogʻistondagi daryolar
Bakbo qoʻltigʻi

Bakbo qoʻltigʻi (Tonkiy qoʻltigʻi) – Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq, Xitoy va Vyetnam qirgʻoqlariga tutash, ochiq dengizdan Leychjou yarim orol va Xaynan o. orqali ajralgan. Uzunligi 330 km, kengligi 241 km. Chuq. 40 – 82 m. Suv koʻtarilishi sutkalik (5,9 m gacha). Xayfon porti joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qoʻltiqlar
Bakelit

Bakelit – rezolning eski nomi. B.ga toʻldirgichlar (yogʻoch qipigʻi, qogʻoz, asbest) aralashtiriladi va hosil boʻlgan massani press-qoliplarda qizdirib ishlash yoʻli bilan elektr izolyatsiyalash materiallari va mexanik xossalari yuqori boʻlgan zanglamas buyumlar tayyorlanadi. Ixtirochi– belgiyalik amerika kimyogari L. Bakeland (1863 – 1944) nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baken

Baken (gollandcha baken) – suv betida qalqib turadigan belgi, mayoq; langarga bogʻlangan boʻladi. Suv yoʻllarida kema harakatiga xavf soladigan joylarni va kemalarning oʻtishi uchun eng qulay yoʻllarni koʻrsatish uchun qoʻyiladi. B. piramida, konus yoki shar shaklida yogʻoch yoki poʻlatdan ishlanadi. Elektr lampochka, kerosin lampa yoki atsetilen fonuslar bilan yoritiladi. Kema projektorining nuri tushganda yarqirab koʻrinadigan boʻlishi uchun B. sirtiga baʼzan qirrali koʻzgular qoplanadi. Avtomatik B.lar oʻchibyonib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oybarchin Bakirova

Oybarchin Abbosovna Bakirova (1950-yil 27-iyun Andijon — 2020-yil 20-mart Toshkent) — aktrisa, yuzdan ortiq kino va multfilm qahramonlariga ovoz bergan. Oʻzbekiston xalq artisti (2000).

Tarjimai holi 
Oybarchin Bakirova 1950-yil 26-iyun kuni Andijonda sanʼatkorlar oilasida dunyoga kelgan. Abbos Bakirov va Qamara Burnashevalarning qizi. 1971-yili Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini „Drama va kino“ fakultetin tugatgan. Oybarchin Bakirova institutda aktrisalik mahorati boʻyicha X. M. Kojevnikov, sahna nutqi boʻyicha Nazira Aliyeva, sahna xarakteri boʻyicha Arsen Ismoilovlardan taʼlim olgan. 1971—1972-yillar Kattaqoʻrgʻon drama teatrida ishlagan. Oybarchin Bakirova 1973-yildan „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasining aktrisasi boʻlib faoliyat yuritgan.

Oybarchin Bakirova oʻzbek sanʼatkorlari oilasida dunyoga kelgan. Uning otasi Abbos Bakirov teatr va kino aktyori, onasi esa teatr aktrisasi va xonanda boʻlgan. Ular uzoq yillar Andijondagi musiqali drama teatrida faoliyat yuritgan.

Ijodi 
Oybarchin Bakirova aktrisalikni birinchi kurs talabalik yillarida Anatoliy Qobulovning „Yoz yomgʻiri“(1968) filmida epizodik rol oʻynashdan boshlab, birin-ketin rollar ijro etgan. F.Zaynutdinovning „Orzular ogʻushi“ filmidagi Halima opa, F.Davletshinning „Amirning xufyona sayohati“ filmidagi Sharofat, A.Hamroyevning „Vodiylik kelin“dagi Nuriniso, R. Malikovning „Klinika“sidagi doktor Zaripovlar uning kinodagi birinchi rollari boʻldi. Uning koʻpchilik kinotomoshabinlarning nazariga tushishida kinorejissyor M. Abzalov boʻlgan, kinodramaturg R.Muhamadjonov ssenariyasi asosida 1986-yilda suratga olingan „Armon“ badiiy filmidagi Boyxotin roli katta muvaffaqiyatga erishgan. Oybarchin Bakirova ushbu roli uchun 1987-yil Oʻzbekiston kinomatografchilar taʼsis etgan „Billur kinokamera“ mukofoti bilan taqdirlangan. Oybarchin Bakirova Oʻzbekiston Teleradiokompaniyasining dublyaj guruhlarida faol ishtirok etib, „Bahor tarovati“, Yoz yomgʻiri", „Mahobxorot“, „Muhammadun Rasululloh“, „Mirza Gʻolib“, „Muhabbat Qahvasi“, „Oshin“, „Ishq Ertagi“, „Aliya“, „Ishkomli uy“ singari kinoseriallarga ovoz bergan. Kinodagi eng yaxshi rollari: Surayyo („Orzular ogʻushida…“), vrach Valiyeva („Kasalxona“), Sarviniso („Vodillik kelin“), Xolida („Marhumga hurmat“), Gulsara („Ertangi kunga intilish“), Sharofat („Amirning xufiyona sayohati“), Zaynab xola („Alif Laylo“), Boyxotin („Armon“) va boshqa Shuningdek, telefilmlar („Gulobod va Feruz“, „Yoʻl boʻlsin“, „Nozigim“ hamda videofilmlar („Ayol zoti“, „Fazliy“)da ham rollar ijro etgan. Bakirova oʻz qahramonlarining milliy harakteri, taqdirini, ularning maʼnaviy goʻzalliklarini, ruhiy ulugʻvorligini, qaygʻu-alamlari, sevgi va vafosini, nozik his-tuygʻularini tomoshabinga yetkazishda oʻziga xos ijro uslubi bilan ajralib turadi.

Vafoti 
Oybarchin Bakirova 2020-yilda vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Mukofoti 
Oybarchin Bakirova 2000-yilda „Oʻzbekiston Xalq artisti“ unvoni bilan taqdirlangan.

Manbalar 

2020-yilda vafot etganlar 1950-yilda tug'ilganlar

Andijonda tugʻilganlar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Bakovul

Bakovul, bukovul – 1) Chingizxon davrida va temuriylar saroyida taom va ichimliklar tayyorlovchi oshpazlar boshligʻi; 2) Oltin Oʻrda xonligida qoʻshinga maosh-ulufa ulashish, oʻljalarni taqsimlash singari vazifalarni bajaruvchi yuqori mansabdor. Bakovulning hurmat-eʼtibori juda yuqori boʻlgan, unga tumanbegi va mingbegilar ham boʻysungan; 3) Buxoro amirligida saroy dasturxonchisi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval oʻzi totib koʻruvchi bosh oshpaz.

Lugʻaviy maʼnosi 
Bakovul, bukovul – podshoh, xon, va lashkarlarga ovqat tayyorlash ustidan nazorat olib boruvchi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o‘zi tatib ko‘ruvchi mansabdor, bosh oshpaz (XV asr va undan keying davr).

Etimologiyasi 
Eski oʻzbek tilida bakovul (xon dasturxonchisi yoki bosh oshpaz), soʻzovul (qochoq askarlarni oʻz toʻdasiga qaytaruvchi amaldor), tamogʻchi (tamgʻa bosuvchi, boj oluvchi amaldor), tunqotar (tungi qorovul, amal nomi), chovush (xudoychi, eshik ogʻasi), eshikogʻasi (darvoza soqchisi), yasovul (intizom uchun mas’ul), ayogʻchi // ayoqchi (soqiy, may quyuvchi), bitikchi (xat yozuvchi, kotib), bovurchi (oshpaz), borschi (yoʻlbars oʻynatuvchi), olgʻinchi (toʻplovchi), oʻzanlar (cholgʻu chalib, yalla, ashula qiluvchi shaxslar), oʻtmakchi(novvoy) kabi unvon, mansab nomlarini bildiruvchi quyidagi kasb-hunar nomlari ham bugungi kunga kelib tarixiy soʻzga aylandi.

Bovurchi – Chingizxon davrida ta’sis qilingan saroy amallaridan biri, aniqrog‘i oziq-ovqat va ichimlik mutasaddisi. Keyinchalik u (oziq-ovqat tayyorlash, tatib ko‘rish va tortish uchun mas’ul amaldor) bakovul deb atalgan. Qarshi tumanida Bovurchi qishlog‘i qayd qilingan. Bu so‘z etnonimga ham aylangan.

Vazifasi 
Bakovul – tarixda podshoh, xon va lashkarlarga ovqat tayyorlash ustidan nazorat olib boruvchi, hukmdorga taom tortishdan oldin uni avval o‘zi totib ko‘ruvchi mansabdor, to‘ylarda taom tayyorlovchi oshpaz, pazanda. To‘y va bayram munosabati bilan o‘tkaziladigan kurash, poyga, uloq kabi musobaqalarini boshqaruvchi.

Yana qarang 

 Bavurchi
 Choshnigir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Bakolod

Bakolod – Filippindagi shahar va Gimaras boʻgʻozidagi port, Negros o. shimoli-gʻarbida. Gʻarbiy Negros provinsiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 364 ming kishi (1990). Shakar ishlab chiqaradigan va eksport qiladigan markaz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakron Muhammad ibn Najib

Bakron Muhammad ibn Najib (12-asr oxiri — 13-asr boshi) — geograf va haritashunos. B. gazlamaga chizilgan "Olam shakli" — dunyo haritasini 1209-yilda Muhammad Xorazmshoh Alovuddin ibn Takashga (1200 — 1220-yillarda hukmronlik qilgan) takdim etgan. Haritaning oʻzi yoʻqolgan, ammo oʻsha haritaga ilova qilingan batafsil izohot — "Jahonnoma" qoʻlyozmasi saqlanib qolgan (Osiyo xalqlari instituti qoʻlyozmalar fondi. Sankt-Peterburg, shifr S — 612). "Jahonnoma"dan maʼlum boʻlishicha, harita rangli qilib ishlangan va uning shartli belgilari boʻlgan: shaharlar kichik doirachalar bilan, dengizlar yashil rangda, daryo va soylar och qizil rangda, togʻlar toʻq qizil, choʻl va qumliklar sariq, shimolidagi qorli oʻlkalar oq rangda koʻrsatilgan. Barcha nomlar qizil rangda yozilgan. Haritaga meridian va parallellar ham chizilgan. "Jahonnoma"da 600 ta nomga izoh berilgan. B. dunyo haritasi va izohotni tuzishda oʻzidan oldin shu sohalarda ham tadqiqot oʻtkazgan Abu Rayhon Beruniy, Nosir Hisrav asarlaridan foydalanganini uqtirib oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baktar

Baktar – oʻrta asrlarda Turkiston xalqdari harbiy qoʻshinida jangchilar kiygan sovut; temir simdan toʻqilgan va ustidan ipak, baxmal qoplangan maxsus urush kiyimi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial kasalliklar

Bakterial kasalliklar, bakteriozlar (oʻsimliklarda) — oʻsimliklarda bakteriyalar qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. Bakteriyalar taʼsirida oʻsimlik organizmidagi hayotiy jarayonlar buziladi, toʻqima va hujayralarning fiziologik funksiyasi hamda tuzilishi oʻzgaradi. Gʻoʻza, tamaki, pomidor, kartoshka, karam, bodring, piyoz, sabzi, gʻalla ekinlari, mevalar va tokni zararlaydi va qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Bakteriozlarning bir necha xili farqlanadi: chirish (toʻqimalarning yumshab, qurishib, parchalanib ketishi, ildiz chirishi); dogʻlar (barg yoki yosh novdalar va mevalarda dogʻlar paydo boʻlishi); kuyish (gul, tuguncha, barg va novdalarning qoʻngʻir tusga kirib, qorayishi); bakterial rak (ildiz, poya yoki novdalarda shish hamda yaralar paydo boʻlishi); shira oqishi (gommoz). Bakteriyalar oʻsimlik ichiga barg ogʻizchalari, nektar ajratuvchi bez teshiklari yoki jarohatlangan joylardan kirishi mumkin. Bakteriya organizm ichiga kirgach, hujayralararo toʻsiqni eritib, toʻqimalararo yoʻllar bilan tarqaladi. Natijada toʻqima chirigan kartoshka va sabzi ildizmevasi kabi yumshab qoladi. Kasallikning bunday kechishi parenximatoz (toʻqima kasalligi) deb ataladi. Boshqa tur bakteriyalar oʻsimlikning oʻtkazuvchi nay tutam (tomir)larida tarqalib, tomirlar bakteriozini qoʻzgʻatadi. Bunda oʻsimlik faqat naylarning tiqilib qolishi tufayli emas, balki bakteriyalar ajratgan zaharli moddalar — toksinlar taʼsiridan ham soʻliydi. Kasallangan oʻsimlik qoldiqlari bor tuproq asosiy infeksiya (yuqum) manbai hisoblanadi. Bakteriozlar urugʻlik, kasallangan oʻsimlik qoldiqlari, shamol, shuningdek atmosfera yogʻinlari, hasharotlar va b. bilan tarqalishi mumkin. Doʻl barg va poyalarni shikastlab, bakteriozning tezda avj olishiga sabab boʻladi.

Kurash choralari: hosil yigʻib olingach, oʻsimlik qoldiqlarini ildizi bilan birga yoʻq qilish, shuningdek qabul qilingan almashlab ekish qoidalariga rioya qilish; kasalliklarga chidamli navlarni ekish. Agrotexnika choratadbirlari kutilgan natijani bermasa, unda maxsus kimyoviy preparatlar — pestitsidlardan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial filtrlar

Bakterial filtrlar – suyuqliklarni suzib (filtrlab) bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlardan tozalash uchun qoʻllaniladigan har xil apparatlar. Ular vakuum taʼsirida ishlaydi. Shisha, kaolin, sellyulozadan tayyorlanadi. Isitib boʻlmaydigan suyuqliklar (dorilarning eritmalari, zardoblar va boshqalar)ni sterillash, daryo va havzalar suvidagi mikroorganizmlarni aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterial oʻgʻitlar

Bakterial oʻgʻitlar – tarkibida ekinlar uchun foydali tuproq mikroorganizmlari boʻlgan preparatlar. Bakterial oʻgʻitlar tuproqqa solinganda oʻsimlik ildizi zonasida biokimyoviy jarayonlarni kuchaytiradigan va oʻsimlikning ildiz orqali oziqlanishini yaxshilaydigan mikroorganizmlar manbai hosil boʻladi. Bakterial oʻgʻitlar mikroorganizmlari oʻsimliklarning azot, fosfor va boshqa elementlar bilan taʼminlanishini yaxshilaydi. Ular oʻsimliklar uchun zarur biologik faol moddalar (auksinlar, vitaminlar va boshqalar)ni sintez qilish qobiliyatiga ega. Bundan tashqari, Bakterial oʻgʻitlar kasallik tugʻdiruvchi zamburugʻlarning kushandasi boʻlib, oʻsimliklarni kasallanishdan saqlaydi. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida 1935-yildan boshlab qoʻllanilgan. B.oʻ.dan azotobakteriya, nitragin, fosforobakterin va boshqa ishlatiladi. Urugʻlik ekish oldidan Bakterial oʻgʻitlar bilan dorilanadi Bakterial oʻgʻitlar quruq binoda 0" dan 10° gacha haroratda zavod idishlarida saqlanadi va bir mavsum davomida foydalaniladi.

Manbalar