MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kanar orollari

Kanar orollari — Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Afrikaning shim.-gʻarbiy sohilidan 100–120 km uzoqda. Ispaniya tarkibidagi muxtor viloyat. Mayd. 7,3 ming km. Asosiy orollari: Gran-Kanariya, Tenerife. Fuerteventura, Lansarote. Maʼmuriy markazi — Las-Palmas. Relyefi togʻlik, eng baland joyi 3718 m (Tenerife o.dagi Teyde vulkani). Soʻngan va harakatdagi vulkanlar bor. Iklimi tropik, passat iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 300– 500 mm. Yon bagʻirlari doim yashil butazorlar, baʼzan oʻrmonlar bilan qoplangan. Endemik oʻsimlik turi (ajdar daraxti, kanar xurmosi va qaragʻayi) koʻp. Banan, kartoshka, sitrus mevalar, tamaki, uzum yetishtiriladi, donli va dukkakli ekinlar ekiladi. Chorvachilik rivojlangan. Baliq ovlanadi. K.o. Atlantika okeanidagi muhim tranzit baza. Yirik shaharlari:Las Palmas va Santa Cruz de Tenerife. Teyde milliy parki tashkil etilgan. Dengizboʻyi iqlim kurortlari mavjud.

Manbalar 

Arxipelaglar
Kanar oqimi

Kanar oqimi — Atlantika okeani shimoliy qismining sharqidagi sovuqoqim. Kengligi 400–600 km. Shim. Atlantika oqimining tarmogʻi boʻlib, Pirenei yarim oril va Afrikaning shimoli-gʻarbiy qirgoklari boʻylab shim.dan janubiga tomon harakatlanadi. Suvining temperaturasi 12° dan 26° gacha. Tezligi 0,9—1,8 km/soat. Suv sarfi 16 mln. m3/sek. Suvining shoʻrligi 36—36,8%s. Janubida Shimoliy Passat oqimiga qoʻshilib ketadi, bir kismi esa Gvineya qoʻltigʻi tomonga buriladi.

Manbalar
Kanareyka

Kanareyka (Serinus canaria) — chumchuqsimonlar turkumining vyuroklar (yuroklar) oilasiga mansub qush. K.ni ispanlar 15-asrning oxirlarida Kanar orollaridan Yevropaga olib kelishgan (nomi shundan olingan). Tabiatda Kanar, Madeyra va Azor o.larida tapqalgan. Tanasining uz. 12—14 sm. Narining patlari sargʻish-yashil, modasi yashil. Oʻrmon, bogʻ va butazorlarda yashaydi. Daraxtlarda uya yasab, 3—5 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir yilda 2 marta joʻja ochadi. Oʻsimliklar urugʻi va mevalari bilan oziqlanadi. Yaxshi sayragani uchun xonadonlarda ham boqiladi. K.ning har xil sayroqi va dekorativ (kokildor, jingalak patli, bukri) zotlari chiqarilgan. Yovvoyi K. har u xil ovozlarga taqlid qila oladi.

Manbalar 

Qushlar
Kanat

Kanat (rus. — arqon) — poʻlat sim yoki oʻsimlik tolalari, mineral yoki sintetik iplardan eshilib tayyorlanadigan egiluvchan buyum. Tayyorlanish usuliga koʻra, K. pishitilgan, pishitilmagan va oʻrilgan turlarga boʻlinadi. Poʻlat K., odatda, 0,3—0,4 mm diametrli pishiq simlardan dumaloq va shakldor qilib tayyorlanadi Eshilgan dumaloq K. 1 oʻrimli (spiral), 2 oʻrimli (trosli) va 3 oʻrimli (kabeltli) boʻladi. K. qayishqoq va chidamli boʻlishi uchun oʻrtasiga tolali (tabiiy yoki sintetik ip) yoki metall oʻzak eshiladi. Eshilgan tutamda simlarning nuqtaviy, chiziqli yoki aralash tegadigan, shuningdek, bir tomonga pishitiladigan, yarmi chapga, yarmi oʻngga pishitiladigan K. turlari boʻladi. Pishitilmagan K. poʻlat simlar yoki spiral K.lar tutamidan iborat boʻlib, ustidan sim bilan oʻraladi, yo boʻlmasa qisqich bilan qisiladi. Metallmas K. tabiiy (paxta, jut, asbest) yoki sintetik (kapron, neylon, perlon va b.) tolalardan tayyorlanadi.

Manbalar
Kanat yoʻl

Kanat yoʻl — tayanchlar orasiga tortilgan poʻlat kanatlarda harakatlanadigan vagonetka, oʻrindiq (kreslo) yoki kabinalarda yuk va odamlarni tashishga moʻljallangan osma inshoot. Togʻli, oʻtish qiyin boʻlgan joylarga, daryo, koʻllar ustiga, avtomobil yoʻllari yoki temir yoʻllarni eng qisqa masofada oʻtkazish kerak boʻlgan joylarga, shuningdek, transport harakati tigʻiz shaharlarga quriladi. Vazifasiga koʻra, yuk, odam, aralash (ham yuk, ham odam) tashiydigan; tuzilishiga koʻra — 1, 2 kanatli, uzluksiz harakatlanadigan va mayatnikli xillarga boʻlinadi. Yuk tashish Kanat yoʻli 2 kanatli yoki uzluksiz harakatlanadigan qilib quriladi. 2 kanatli yoʻlda vagonetka aravachasi tortuvchi kanat yordamida koʻtaruvchi kanatda harakatlanadi. Yuk ortish va tushirish st-yalari orasiga har 100–150 m da tirgaklar oʻrnatiladi, tortuvchi kanatni chigʻir (lebyodka) harakatlantiradi. Unda soatiga 450 t gacha yuk tashish mumkin vagonetkalarning tezligi 1 – 10 m/s. Kanatli koʻtargich deb ataladigan Kanat yoʻl ham bor. Bunday inshootlardan yukli avtomobillarni tik joylardan oʻtkazib qoʻyish uchun foydalaniladi. Odam tashiydigan Kanat yoʻlda soatiga 1800 tagacha odam tashish mumkin vagonetkalarning tezligi 1,5–11 m/s. Kanat yoʻldan bir yoʻla odamlar va yukni tashishda ham foydalanish mumkin. Urmon xoʻjaligi va konchilikda bunday Kanat yoʻllar, ayniqsa, samarali. Odamlar chiqarib va tushirib ketiladigan bir kanatli (odatda, halqasimon) Kanat yoʻl ham bor, Bunda kanatga bir yoki ikki oʻrinli kabina mahkamlab qoʻyiladi. Bunday yoʻllar togʻli kurort joylarda qoʻl keladi. Shatakka olib yuradigan bir kanatli yoʻllar ham bor. Masalan, changʻichi changʻida turgan holda prujinalanuvchi osmaga tayanib oladi. Kanat yoʻl Oʻzbekiston, Kavkaz, Qrim va Yevropaning koʻp mamlakatlarida mavjud.

Manbalar
Sergey Kanash

Sergey Stepanovich Kanash (1896.23.9 – Toshkent – 1975.30.10) — seleksioner olim, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi (1952) va VASXNIL (1948) akademik, Oʻzbekiston (1944) va Tojikiston (1946) Respublikalarida xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi. Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1925). Turkiston seleksiya stansiyasida seleksioner, assistent (1925 – 29), SoyuzNIXIning Markaziy seleksiya stansiyasi sektor mudiri (1930-38), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1939–41), direktori (1942–57), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi va biol. fanlari boʻlimi raisi (1956–60), Butunittifoq gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot instituti direktori (1960–64). Kanash gʻoʻzaning serhosil, viltga va gommozga chidamli 8517, 8582, 8427, S-460, S-1579, S-1622, 18819, S-450555, S–1472, S–1225 va boshqalar navlarini yaratdi; ilmiy ishlari gʻoʻza biol.si, seleksiyasi va urugʻchiligi, har xil xromosomali gʻoʻza turlarini duragaylash usullari masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

 Mejvidovaya gibridizatsiya v predelax raznoxromosomnix vidov xlopchatnika, M. – T., 1932.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Kanberra

Kanberra — Avstraliya Ittifoqi poytaxti. Shahar atrofi bilan alohida maʼmuriy birlik — Avstraliya poytaxt hududini tashkil etadi. Mamlakatning jan.-sharqiy qismida, Berli-Griffin koʻli sohilida joylashgan. Iqlimi subtropik kontinental iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 5,9°, yanvar niki 20,7°. Oʻrtacha yillik yogʻin 620 mm. Aholisi 340 ming kishi (2007).

Mamlakatning muhim maʼmuriy, madaniy va ilmiy markazi. 1927 yildan parlament va hukumat qarorgohi. Avtomobil yoʻllari va avia aloqalar tuguni, temir yoʻl stansiyasi. K.da hukumat idoralari, milliy va chet el monopoliyasi va savdo firmalari vakolatxonalari joylashgan. Oziq-ovqat, yengil, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Iqtisodida turizm muhim oʻrin egallaydi. Avstraliya milliy universiteti, tex. kolleji, oʻrmonchilik akademiyasi, Avstraliya FA, Milliy kutubxona, konservatoriya bor. K. yaqinidagi Maunt-Stromlo togʻida yirik astronomiya rasadxonasi joylashgan. Shahar 1913 yildan amerikalik meʼmor — U. B. Griffin rejasi boʻyicha poytaxt shahar sifatida qurila boshlagan. Parlament uyi (1927), Milliy universitet (1952) va b. turli meʼmoriy binolar (1975) zamonaviy uslubda qurilgan.

Manbalar 

Avstraliya
Kange

Kange — Shim. Koreyadagi shahar, Tonnagan daryosi sohilida. Chagando provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 210 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Transport yoʻllari tuguni. Taxta tilish va yogʻochsozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. K. yaqinida grafit, toshkoʻmir, mis va b. foydali qazilma konlari topilgan. GES qurilgan.

Manbalar
Kangyuy madaniyati

Kangyuy madaniyati - arxeologik madaniyat, q. Qangʻ madaniyati.

Manbalar
Kandak

Kandak — oʻrta asrlarda Nasafdan Termizga boradigan karvon yoʻlida joylashgan shaharcha. K. haqida ilk.bor Tabariy maʼlumot bergan. 751—752-yillarda Kesh shohi Ixshid bu yerda Abu Dovud Xolid ibn Ibrohim boshchiligidagi arab qoʻshinlariga qurolli qarshilik koʻrsatgan. "K." atamasi "kand" sugʻdiycha "kat"ning turkiycha shakli boʻlib "qalʼa" yoxud "kichik shahar" maʼnosini beradi. E. V. Rtveladzening fikricha, K. hozirgi Oqrabot oʻrnida boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda u karvon yoʻlida joylashgan muhim strategik punkt hisoblangan. 16-asrda uning oʻrnida katta karvonsaroy boʻlgan, 20-asr boshida — burchaklarida minoralari boʻlgan qalʼa. K.dan 10— 11-asrlarga oid sopol buyumlar topilgan.

Manbalar
Kandakori

Kandakori — kandakor usta naqsh tushirib bezatgan buyum yoki idish (K. lagan, K. oftoba).

Kandakori usulida bezatilgan oftoba (1976, usta M. Madaliyev, Qoʻqon).

Manbalar 

 

Sanʼat
Kandalaksha qoʻltigʻi

Kandalaksha qoʻltigʻi - Oq dengizning shimoli-gʻarbidagi qoʻltiq. Kandalaksha va Kareliya sohillari oraligʻida. Uz. 185 km, eni 67 km gacha. Chuqurligi gʻarbiy qismida 40 m, sharqida 350 m gacha. Orol koʻp. Qirgʻoqlari qoyali. K. q.ga Niva, Kovda daryolari quyiladi. Suvining temperaturasi yuzasidan yozda 18,5° gacha, qishda —1 dan 1,5° gacha. Shoʻrligi 8%s chamasida. Noyabr oʻrtalaridan may oyigacha muz bilan qoplanadi. Har yarim sutkada dengiz suvi 2,2 m gacha koʻtariladi. Seld, treska, nerpa ovlanadi. Portlari: Kandalaksha, Kovda, Unba. K. q.ning orollari va sohilida Kandalaksha qoʻriqxonasi joylashgan.

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Innokentiy Kandalov

Innokentiy Ivanovich Kandalov [1891.21.1(2.2), Yeniseysk - 1962.30.9, Moskva] — gidrotexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1952), professor (1952), texnika fanlari doktori (1962). Petrograd politexnika institutini tugatgan (1917). Volxov GES qurilishida (1919—27), Dneproqurilish (1927—33), Chirchiqqurilish, Svirqurilishda (1933—49), Moskva energetika institutida (1949-yillan) ishlagan. Asosiy ilmiy ishi gidrotexnik qurilishni tashkil etish masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1891-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
30-sentabrda vafot etganlar
Kandaxayol

Kandaxayol — chok turi; kashtadoʻzlikda keng tarqalgan. K. chokida toʻshama ip tik yoki yotiq boʻladi. 2 turi farqlanadi: toʻshama ip ustidan chatiladigan chok qiyalatib ustma-ust tushiriladi, kashta tayyor boʻlganda novdadan toʻqilgan savat kabi koʻrinadi; ikkinchi xilida kashtadoʻz birinchi qatorni oldingi kashta xili tarzida tikib chiqqach, ikkinchi va keyingi katorlarni oldingi qator ostki qismidan oʻtkazib tikadi, shu tarzda toʻshama ip ustida diagonal yoʻnalishda ilon izi chiziqlar hosil boʻladi. Yirik badiiy buyumlar (palak, soʻzana, choyshab va b.) ham shu choqda kashtali qilib bezatilgan.

Manbalar
Kandela

Kandela ( — sham) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yettita asosiy birliklardan biri — yorugʻlik kuchi birligi; Kandela bilan belgilanadi. 1979-yil qabul qilingan. U 540-YU12 Gs chastotali monoxromatik nurlanish chiqarayotgan, yorugʻligining energetik kuchi kuzatilayotgan yoʻnalishda 1/683 Vt/sr ga teng boʻlgan manbaning yorugʻlik kuchi.

Yorugʻlik kuchi birligi turli davrlarda turlicha atalib kelingan. Mas, 1881-yildan boshlab yorugʻlik kuchi birligi sham deb atalgan. Bir sham qotish temperaturasidagi toza platinaning 1 sm2 yuzasidan nurlanayotgan yorugʻlik kuchiga teng.

SI asosiy birliklar

Manbalar
Kandi

Kandi (singal tilida Maxa-Nuvara —buyuk shahar) — Shri Lankadagi shahar. Maxaveli-Gang daryosi boʻyida. Markaziy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 105 ming kishidan ziyod (1990-yillaroʻrtalari). Temir yo'l stansiyasi. Kandi— choy plantatsiyalari rayonining muhim markazi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Hunarmandchilik rivojlangan (bronzadan turli buyumlar yasaladi). Buddizm diniga eʼtiqod qiluvchilar ziyoratgohi: Zuba (Dalada Maligava) xrami, 13—18-asrlarga oid saroy va monastirlar sak,langan. Kandi yaqinida, Peradeniyada botanika bogʻi va Davlat universitetining bir necha fti bor. Kandi 15-asrdan 1815-yilgacha soʻnggi mustaqil singal davlati poytaxti boʻlgan. 12, 14, 18—19-asrlarda kurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Milliy muzey bor.

Manbalar
Kandil

Kandil, Kandil sinap — kechpishar olma navi. Yevropa mamlakatlari, Qrim, Gruziya, Ozarbayjonda koʻp ekiladi. Oʻzbekistonga 19-asrning 90-y.larida Qrimdan keltirilgan va sanoat ahamiyatidagi bogʻlar barpo etishda asosiy nav hisoblangan. Daraxti baland (9–12 m), shox-shabbasi ixcham oʻsadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 10—12-yili hosil beradi (18—20-yili toʻliq hosilga kiradi). Apr.ning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi chiroyli, silindrsimon, 100—120 g, baʼzan 200—250 g, poʻsti och sariq, eti oq, oftobga qaragan tomoni och qizil, sersuv, nordon-shirin (11,5% qand, 0,38% kislota, 0,27% kul moddalari). Mevasi avgust oxiri — sent. boshlarida teriladi, fevral—martgacha yaxshi saqlanadi. Namgarchilik yetarli va yezda kuchli shamollar boʻlmaydigan hududlarda yaxshi oʻsadi va koʻp hosil beradi. Oʻgʻitlarga, sugʻorishga talabchan.

Bir tupidan 500–600 kg gacha qosil olinadi. Mevabandi uzun (22–30 mm) boʻlgani sababli mevalari shamolda toʻkilishga moyilroq. Sovuqqa chidamli. K. sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan, eksportbop eng yaxshi xoʻraki navlardan biri. Kech hosilga kirishi sababli 20-asrning 70-y.laridan Oʻzbekistonda kam ekiladi.

Manbalar
Kandir

Kandir — Qurama tizmasining suvayirgʻich qismidagi dovon. Bal. 2141 m. Ohangaron va Fargʻona vodiylarini qoʻshib turadi; dovonga Kandirsoy vodiysidan boriladi. Dovondan yozgi togʻ yaylovlariga qoʻy-echkilar haydab oʻtiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Dovonlar
Kandirsoy

Kandirsoy — Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shimoliyyon bagʻridan boshlanadi. Uz. 21 km. Havzasining maydon 96 km, oʻrtacha bal. 1550 m. Oʻrta oqimida Oqtosh, Koʻnikti, Toshbuloq va b. soylar qoʻshiladi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sar-fi 0,61 m3/sek., bahor oylarida 2,50 m3/sek. Quyi oqimida bir necha ariqlarga boʻlinib ketadi. Ohangaron daryosigacha yetib bormaydi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekistondagi daryolar
Kaneydian

Kaneydian, Kaneydian-River () — AQShdagi daryo, Arkanzas daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1500 km chamasida, havzasining mayd. 124 ming km. Sangrede-Kristo tizmasi (Qoyali togʻlar) yon bagʻirlaridan boshlanib, Buyuk va Markaziy tekisliklardan oqadi. Suv sarfi keskin oʻzgarib turadi. Bahor oylarida daryo toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 200 m3/sek. Sugʻorishda foydalaniladi. K. irmogʻi — Nort-Kaneydian daryosi boʻyida Oklaxoma-Siti sh. joylashgan.

Manbalar 

AQShdagi daryolar
Elias Canetti

Elias Canetti (1905.25.7, Ruschuk, Bolgariya — 1994.14.8, Syurix, Shveysariya) — avstriyalik yozuvchi. Birinchi asari — "Koʻr boʻlish" (1931) romanida tartibsiz, harob dunyo manzaralari tasvirlangan, K.ning tasvirlashicha, odamlar bu dunyoda oʻz aqlsizliklari tutquni boʻladilar. "Toʻy" (1932), "Shuhratparastlik komediyasi" (1934) pyesalari va b. esselarida omma ruhiyati qonunlarini rivoyat shaklidan foydalangan holda ochib bergan. "Mahkum etilganlar" (1955) pyesasida K. ijodining asosiy mavzularidan biri — inson hayoti cheklanganligidan noroziligi bayon etilgan. Madaniy-falsafiy esselardan iborat "Omma va hokimiyat" (1960) kitobida Yevropa fashizmi ildizlarini koʻrsatib berdi. Bundan tashqari, yozuvchining maqola va hikmatli soʻzlardan iborat "Qaydlar" (1965), "Inson viloyati" (1972), 3 jildli memuar kitobi ("Qutqarilgan til","Qulokdagi mashʼala", "Karovchilar") va b. asarlari bor. Nobel mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1905-yilda tugʻilganlar
25-iyulda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
14-avgustda vafot etganlar
Kanzas (daryo)

Kanzas — AQShdagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi. Qoyali togʻlarning togʻ oldi platolaridan boshlanuvchi Smoki-Xill va Repablikan daryolari qoʻshilishidan yuzaga keladi. Uzunligi 278 km (Repablikan daryosi bilan birga 1200 km chamasida), havzasining mayd. 158,8 ming km. Yuqori va Markaziy tekisliklardan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 225 m3/sek. Bahor oylarida toshadi. Sugʻorishda foydalaniladi. K. buyida Topika, Kanzas-Siti (quyilish joyida) sh.lari joylashgan

Manbalar 

AQShdagi daryolar
Kanzas-siti

Kanzas-siti - AQShning markaziy qismidagi shahar, Missuri shtatida, Kanzas daryosining Missuri daryosiga quyilish yerida. Aholisi 441,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Q.x. rayonining muhim savdo markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari — oziqovqat, metallsozlik. Poʻlat quyish, mashinasozlik, radioelektronika, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari, universitet bor. Shaharga 19-asrda asos solingan. Amalda K.-S. Kanzas shtatidagi xuddi shunday nomlanuvchi shahar bilan birlashib ketib, 1,5 mln.dan ortiq aholiga ega boʻlgan aglomeratsiyani tashkil etadi.

Manbalar
Kaniz

Kaniz, kanizak — 1) qullik sharoitidagi erksiz (sotib olingan, urushda oʻlja qilingan va h.k.) ayol; 2) podsho saroyidagi xizmatkor ayol.

Manbalar
Taʼtil

Taʼtil ( — yilning eng issiq davri) 1) umumiy oʻrta taʼlim maktablarida oʻquv yili choraklari orasidagi kuzgi, qishgi, bahorgi va oʻquv yillari orasidagi, oʻrta maxsus, kasb-hunar va oliy oʻquv yurtlarida semestrlar orasidagi tanaffuslar. Oʻzbekistonda ularning muddati va davomiyligi OʻzR Xalq taʼlimi hamda Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirliklari tomonidan belgilanadi; 2) baʼzi mamlakatlarda parlament ishida tanaffus.

Manbalar
Kanin yarim oroli

Kanin yarim oroli - Rossiya Federatsiyasining shimoliy (Arxangelsk viloyati)dagi yarim orol. Barens dengizining Chyosha qoʻltiqchasi bilan Oq dengiz orasida joylashgan. Maydon 10,5 ming km. Eng baland joyi 242 m. Aholisi baliq ovlash va bugʻuchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

Yarim orollar
Rossiya geografiyasi
Kanifol

Kanifol (Kichik Osiyodagi Kolofon sh. nomidan olingan) — ignabargli daraxtlarning qattiq smolasimon tarkibiy qismi. Moʻrt, shishasimon, och sariq rangdan toʻq jigarranggacha boʻlgan shaffof smola. Suyuqlanish temperaturasi 100—140°, qaynash temperaturasi 250°, yumshash temperaturasi 40—75°, kristallanish temperaturasi 95-110°, zichligi 1,07—1,09 g/sm3. Tarkibida 60—92% smolasimon kislotalar (asosan, abiyetin kislota), 0,5— 12% toʻyingan va toʻyinmagan yogʻ kislotalar, 8—20% neytral moddalar (seskvidivatriterpenoidlar) boʻladi. Mineral va organik asoslar taʼsirida tuzlar (kanifol sovun), mas, C|9H2,COONa hosil qiladi. Spirtlar bilan (koʻp atomlilari bilan osonroq) kanifol efirlarini beradi. K.ni metallarning oksidlari (ZnO,CaO, A12O3, VaO va b.) bilan qoʻshib qizdirilsa, sikkativ sifatida qoʻllaniladigan rezinatlar hosil boʻladi. Kislorod taʼsirida oson oksidlanadi. K. sintetik kauchuk, lateks, bitum emulsiyalari i.ch.da emulgator, yelim komponenti, sovun i.ch.da yogʻlarga qoʻshimcha (10% gacha) sifatida qoʻllaniladi. Kalsiyli, ruxli, alyuminiyli, marganetsli va kobaltli tuzlari — sikkativlar.

Manbalar
Kanishka I

Kanishka I — Kushon podsholigining hukmdori (78—123). Uning davrida mamlakat hududi hozirgi Oʻrta Osiyoning jan. qismi, Afgʻoniston, Pokiston, Shim. Hindiston va keyinroq Sharqiy Turkistonning bir qismini oʻz ichiga olgan. K.I Qangʻ davlati bilan ittifoqda boʻlib Sharqiy Turkistonda Xitoyga qarshi turgan. Xususan, K.I mil. 90 yilda Qashqarni 70 ming otliq qoʻshin bilan qamal qilgani maʼlum, biroq ozuqa zahiralarining yetishmasligi sababli qamalni boʻshatishga majbur boʻlgan. K.I davrida saltanat yuksak darajada taraqqiy etgan. Viloyatlarni podsho noiblari — satrap (kshatrap)lar boshqargan. Bu davrda Shimoliy Hindiston va Oʻrta Osiyo madaniyati ravnaq topgan; Sharq mamlakatlari va Rim imperiyasi bilan savdo va madaniy aloqalar oʻrnatilgan. Pul islohoti oʻtkazilib, oltin, kumush va mis tangalar zarb qilingan. K.I davrida Kushon-Baqtriya tili davlat tili sifatida qabul qilingan. Kashmirda 4-budda sobori (yigʻini) chaqirilgan. Bu yigʻinda buddizmning yangi mazhabi — mahayana rasmiylashtirilgan. Budda ibodatxonalari qurilgan, shuningdek, otashparastlik, hinduizm, aqidaparastlik va b. diniy eʼtiqodlar tarqalgan. Uning davrida yunon, eron va hind madaniyati va dini bir-biri bilan aralashib ketgan. Oʻzi ham buddizm eʼtiqodini qabul qilgan va uning aholi oʻrtasida keng tarqalishiga homiylik qilgan. Oʻz davlati poytaxtini Purushapur (hoz. Peshovar) ga koʻchirgan. K.I Kashmirda Kanishkapur sh.ni bunyod etgani haqida maʼlumotlar bor.

Adabiyot 
 Bongard-Levin T.M., Ilin T.F., Drevnyaya Indiya, M., 1969; Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000.

Manbalar 

 

Kishilar
Davlat yetakchilari
Tarixiy shaxslar
Kankan

Kankan (frans. cancan — shovqinsuron) — fransuzcha raqs, asli Jazoirdan kirib kelgan. 19- a.ning 30—yillarida Parijda bal raqsi sifatida paydo boʻlgan. Oʻlchovi 2/4, surʼati tez, chaqqon. Sakrash, oyoqni siltab oldinga koʻtarish kabi harakatlar xosdir. Fransuz mumtoz operettasi (J.Offenbax), keyinchalik fransuz estradasi (kafeshantanlar)da keng tarqalgan.

Manbalar
Cannes

Cannes yoki Kann, Fransiya janubidagi kurort shahar hisoblanadi. Ushbu shahar Oʻrta dengiz boʻyidagi portdir. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi. Yozi iliq va quruq (iyulning oʻrtacha harorati 22,6°), qishi yumshoq (yanv.ning oʻrtacha harorati 9,3°). Yillik yogʻin 800 mm. Fransiya Rivyerasi kurortlari guruhi tarkibida. 1946-yildan boshlab Cannesda har yili xalqaro film festivallar oʻtkaziladi. Turizm rivojlangan. Turistlar va dam oluvchilarga xizmat koʻrsatish bilan bogʻliq boʻlgan sanoat korxonalari mavjud. Shuningdek, teatr va konsert zallari, sport inshootlari, suzish havzalari bor.

Manbalar
Kanna jangi

Kanna jangi - Jan.-Sharqiy Italiya (Apuliya viloyati)da, Ofanto daryosining quyilish joyi yaqinidagi qishloq (Kanna) atrofida boʻlgan jang. 2-Puni urushi davrida, Gannibalnit _ Karfagen armiyasi qanotlardan zarbalar berib 70 ming kishilik Rim armiyasini qurshab olib qirib tashlagan (mil. av. 216.2.8).

Manbalar 

Janglar
Kanna kiyik

Kanna kiyik (Taurotragus oryx) -kuvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchi hayvonlarning bir turi. Gavdasining uzunligi 3,5 m, yagʻrinidan 1,8 m gacha, ogʻirligi 900 kg gacha. Dumi 60 sm gacha, uchi popukli. Shoxlari uzun, burama, tomogʻida teri burmasi bor. Juni och kulrang , sargʻish, K.k. Sharqiy va Jan. Afrikada tapqalgan; gala boʻlib yashaydi. Oʻtlar, daraxt va butalar bargi bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 8,5—9 oy, bitta bola tugʻadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi.

Manbalar
Kannada tili

Kannada tili () — kannara xalqi tili; Hindistonning Maysur (Karnataka) shtatida tarqalgan. Dravid tillari guruhiga mansub. Grammatik qurilishiga koʻra, agglyutinativ, yangi soʻzlar va grammatik formalar suffikslar yordamida hosil qilinadi. Gapda soʻzlar tartibi qatʼiy — kesim gapning oxirida keladi. Yozuvi brahmi alifbosi asosida.

Manbalar 

Tillar
Kannara (xalq)

Kannara, k a n n a d a, (oʻzlarini kannadiga deb ataydilar) — xalq. Hindistondagi Karnataka shtatining asosiy aholisi. 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kannada tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizm diniga eʼtiqod qiladi, musulmon-sunniylar va jayniylar ham bor.

Manbalar
Kannibalizm (biologiya)

Kannibalizm - hayvonlarda oʻz turi individlarini yeyish hodisasi; tur ichidagi yirtqichlik. 1300 dan ortiq tur hayvonlarda aniqlangan. K., odatda, noqulay sharoitda, populyasiyalar zichlashib ketganida, oziq yoki suv yetishmaganda roʻy beradi. Urgʻochi hayvonlar erkaklariga nisbatan K.ga moyil boʻladi. Un qoʻngʻizi (Fenebrio) juda koʻpayib ketganida oʻz tuxumlarini yeb, populyasiyadagi individlar soni keskin oshib ketishining oldini oladi. K. evolyusiya jarayonida tur uchun foydali moslanish tariqasida kelib chiqqan. Mac., qoraqurt va beshiktervatarlarning urgʻochisi otalanishdan soʻng erkagini yeb qoʻyadi. Amerika salamandri ochiqqanida oʻzi qoʻriqlayotgan tuxumlardan bir qismini yeb qoʻyadi. Ayrim yaydoqchilarning parazit lichinkasi xoʻjayini tanasidagi oʻz inilarini yeydi, chunki oziq faqat bitta parazit uchun yetadi. Ayrim yirtqich baliqlar yosh baliqchalarni yeyishi bilan oziq uchun raqobatni kamaytiradi. K. kemiruvchilar, koʻpchilik yirtqich hayvonlar, primatlar va b. orasida ham uchraydi. Shunday qilib, K. populyasiyadagi individlar sonini oziq resurslariga moslashtirib turadigan, turning yashab qolishiga imkon beradigan moslanishdan iborat.

Manbalar