MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jean-Jacques Rousseau

(; 28-iyun 1712-yil, Jeneva — 2-iyul 1778-yil, Ermenonvil, Parij yaqinida) — fransuz faylasufi, maʼrifatparvari, yozuvchisi va bastakori. Fransuz sentimentayaizmining yirik vakili. Malay, xattot, murabbiy, musiqa oʻqituvchisi va boshqa ishlarda ishlagan. Parijda Denis Diderot rahbarligida tayyorlangan ensiklopediyaga musiqaga oid maqolalar yozgan. 1741-yilgacha Shveysariyada yashagan, keyin Parijga ketgan. 1762-yil „Emil, yaʼni Tarbiya toʻgʻrisida“ nomli pedagogik romani va „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ siyosiy risolasi chop etilgach, dindorlar tomonidan taqibga olingan  Fransiyani tark etgan. 1770-yil u yana Parijga qaytib kelib notalarni koʻchirish bilan shugʻullangan. „Fanlar va sanʼatlar haqida mulohazalar“ (1750) asarida tengsizlik va zulmga asoslangan oʻz davridagi tamaddunni tanqid qilib, uning oʻrniga „tabiiy holat“ni qoʻygan. Uning gʻoyalari keyinchalik „Odamlar orasida tengsizlikning kelib chiqishi va asoslari haqida mulohaza“ (1755) asarida oʻz ifodasini topgan. „Ijtimoiy shartnoma toʻgʻrisida“ risolasida (1762) ideal jamiyat manzarasini tasvirlagan.  ingliz parlamentarizmini qoralab, xalq suverenitetini, xalq hokimiyatini himoya qilgan. Pedagogik masalalariga bagʻishlangan „Emil, yaʼni Tarbiya haqida“ (1762) asarida sxolastik taʼlim va tarbiya usullarini tanqid qilgan, maktabning eng birinchi vazifasi haqiqiy inson va fuqaroni tarbiyalashdir deb uqtirgan. Bolalarda mustaqil fikrlash tarafdori boʻlgan. ning asarlari („Harbiy asirlar“, 1743; „Yuliya, yaʼni Yangi Eloiza“, 1761; „Iqror“, 1766—69; „Yolgʻiz xayolparastning sayri“, 1777—78 va boshqalar) Yevropa adabiyotida psixologizmning vujudga kelishiga sabab boʻlgan. Sheʼrlar, dostonlar, operalar („Kishloqlik jodugar“, 1752—53) yozgan, bir pardali lirik sahna asari „Pigmalion“ — melodramaning ilk namunasi hisoblanadi.  gʻoyalari koʻpgina mamlakatlar ijtimoiy tafakkuriga va adabiyotiga taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar 

1712-yilda tugʻilganlar
1778-yilda vafot etganlar
Faylasuflar
Yozuvchilar
Kishilar
Shota Rustaveli

Shota Rustaveli (12-asr) — gruzin shoiri. Yangi gruzin tili asoschisi. Biografiyasiga oid maʼlumotlar „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon” dostoni (1712) muqaddimasida uchraydi. Shoir Gruziyada Tamara (1184—1213) va uning eri David Soslani xukmronligi davrida davlat xazinachisi boʻlgan. „Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon” dostoni jahon adabiyoti durdonalaridan biri. Unda ijtimoiy, axloqiy masalalar adibning yuksak ideallari bilan qoʻshib talqin qilingan. Asarda qahramonlik, chin insoniy muhabbat, oliyhimmatlik, poklik ulugʻlangan, zulmkorlik qoralangan. Turli xalq vakillari — Avtandil (arab), Tariel (hind) obrazlari orqali xalqlar doʻstligi madh etilgan. Neston — Darijon misolida esa ayollarga xos ajoyib insoniy fazilatlar umumlashtirilgan. Asar qahramonlari baxt va adolat tantanasi uchun kurashuvchi kishilar boʻlib, ularda 12-asrda Gruziyada yashagan ilgʻor kishilarning eng yaxshi fazilatlari mujassamlashgan. Shoir qoʻrqoq va ikkiyuzlamachi shoxlarni qoralagan. Ammo insonparvar podsho boshchiligidagi yagona, birlashgan, kuchli davlat tuzilishini orzu qilgan.

Shota Rustaveli jahon adabiyotida birinchi boʻlib, savdogarlar hayotining real kartinasini chizgan va uni ideallashtirilgan saroy ritsarlari hayotiga qarama-qarshi qoʻygan. Shaxs erkinligi, fikr va tuygʻular erkinligi madh etilgan. Umumbashariy gʻoyalarni birinchi oʻringa qoʻyib, qahramonlar psixologiyasi, voqealar mohiyatini chuqur ocha bilgan. Qadimiy milliy madaniyatni, folklorning eng yaxshi anʼanalarini oʻzlashtirib, gruzin sheʼriyatini yuqori pogʻonaga koʻtargan. Shota Rustavelining poetik nutqi majoziyligi, hikmatlarga boyligi bilan ajralib turadi. Asari jahon xalqlari tillariga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan (Mirtemir, Shayxzoda hamkorlikda, 1959). Toshkentning markaziy koʻchalaridan biriga Shota Rustaveli nomi berilgan.

Adabiyot 
 Baramidze A., Shota Rustaveli, M, 1966.
 Inogʻomov R., Gruzin adabiyotining quyoshi, T., 1966.
 Yoʻlbars terisini yopingan paxlavon, T., 1959.

Manbalar 

 
Shoirlar
Rustavi

Rustavi — Gruziyadagi shahar (1948-yildan). Kura daryosi boʻyida. Tbilisi shahridan 27 km jan.sharkda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 162 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). R.da qora va rangli metallurgiya korxonalari, "Azot" va "Ximvolokno" kimyo i.ch. birlashmalari, kransozlik, qurilish va yoʻl mashinalarini taʼmirlash, taʼmirlashmexanika, metall konstruksiyalar, sement, "Sentrolit" zdlari, uysozlik, temirbeton buyumlar, kurilish materiallari, yogʻochsozlik korxonalari, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi.

Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, stadion, sport majmui mavjud. R. yonida Tbilisi issiqlik elektr st-yasi bor. Shahar metallurgiya zdi qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Shaharning Kura daryosi chap sohilidagi shemila 13-asrda moʻgʻullar tomonidan vayronaga aylantirilgan qad. shaharning qoldiqlari aniqlangan.

Manbalar
Rustam

Rustam — Oʻrta Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotidagi anʼanaviy obraz; mardlik, pahlavonlik haqidagi mifologik tushuncha va epik idealning ramziy ifodasi. Bu obraz fors afsonalari va "Shohnoma"da Eron himoyachisi sifatida naql etilsa, turkiy xalqlar eposi va afsonalarida Afrosiyobning bobosi — Turning avlod — ajdodidan deb taʼriflanadi va u Turonni chet el bosqinchilaridan himoya qiladi. Rustam obrazida toʻgʻrilik, mehribonlik, adolatparvarlik hamda soddadillik kabi axloq meʼyorlari mujassamlashgan.

Manbalar 

 

Adabiy qahramonlar
Mifologiya
Mifologik qahramonlar
Rustam mehtar Yusufalizoda

Rustam mehtar Yusufalizoda (1860-yil — Andijon — 1933-yil) — sozanda (surnay), mehtar.

Biografiyasi 

Rustam mehtar Yusufalizoda 1860-yilda Andijonda dunyoga kelgan. Soz chalishni otasi Yusufali mehtardan va buxorolik Hojimat mehtardan oʻrgangan. Yoshligidan nogʻora, karnay va dutorda mashq qilgan boʻlsada, asosan, surnayda mohir ijrochi boʻlgan.

Rustam mehtar Yusufalizoda surnayda „Haqqoniy“, „Larzongul“, Koʻcha bogʻi", „Charx“, „Surnay navosi“ singari kuylar hamda oʻnlab maqom yoʻllarini ijro etgan. Uni „Rustam soz“ deb ham chaqirishgan. Rustam mehtar oʻgʻli Odilbek Rustamov 1895-yili Andijon shahrida tugʻilgan. Odilbek surnaychi (mehtar) boʻlgan.

Repertuaridan „Haqqoniy“, „Voy, joney“, „Layzongul“, „Koʻcha bogʻi“, „Charx“ kabi kuylar hamda oʻnlab maqom yoʻllari oʻrin olgan.

Andijon nogʻoraxonasining mehtari ham boʻlgan. Rustam mehtar Yusufalizoda ijrochilik anʼanalarini uning shogirdlari — Ashurali mehtar va oʻgʻli O. Rustamov davom ettirishgan.

Manbalar
Alibek Rustamov

Alibek Rustamov, Alibek Rustamiy (1931-yil 15-may, Yangiyoʻl shahri, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2013-yil 5-oktyabr, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, manbashunos, tilshunos, filologiya fanlari doktori (1968), professor (1968). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995).

Biografiyasi 
Alibek Rustamov 1931-yil 15-may Yangiyoʻl shahrida tugʻilgan. 1955-yilda Oʻrta Osiyo universiteti sharq fakultetining eron-afgʻon boʻlimini tugatgan. 1956—1957-yillarda shu universitetning tilshunoslik kafedrasida laborant, 1957—1959-yillarda aspirant, 1960-yilda oʻqituvchi, 1959—1961-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti katta ilmiy xodimi (1960-61), 1961—1965-yillarda Toshkent davlat universiteti sharq fakulteti dotsenti, 1965—1990-yillarda respublika rus tili va adabiyoti pedagogika instituti umumiy tilshunoslik kafedrasining mudiri, 1991—1999-yillarda Toshkent sharqshunoslik instituti turkiyshunoslik kafedrasining mudiri, 2000—2013-yillarda kafedra professori lavozimida faoliyat yuritgan. 2013-yil 5-oktyabr Toshkentda 82 yoshda vafot etgan. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Ilmiy faoliyati 
150 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi. Alibek Rustamov asarlari turkiyshunoslik hamda umumiy tilshunoslikning amaliy va nazariy masalalariga, qadimgi turkiy (oʻzbek) tili va yozuvi, Navoiy asarlari tilini oʻrganishga, uslub va uslubshunoslik, aruz sheʼr tizimi, mumtoz adabiyot terminlari tadqiqiga bagʻishlangan, olim, shuningdek, ilmiy va badiiy tarjima bilan shugʻullangan. Atoulloh Husayniyning „Badoye us-sanoye“ asarini forschadan oʻzbekchaga, Alisher Navoiyning „Mahbub ul-qulub“ asarini ruschaga tarjima qilgan. 1981-yilda „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ni tuzishda qatnashgan. Olim tomonidan „Mahmud Zamaxshariy“ (1971), „Aruz haqida suhbatlar“ (1972), „Qofiya nima?“ (1975), „Navoiyning badiiy mahorati“ (1979), „Navoiy tilining grammatik xususiyatlari“ (1984), „Soʻz xususida soʻz“ (1987), „Hazrati Navoyiyning maʼnaviy olami“ (2014) kitoblari chop etilgan. Alisher Navoiyning merosini chuqur oʻrganish, uning ijodidagi yuksak gumanistik gʻoyalarni keng targʻib qilishda Alibek Rustamov alohida hissa qoʻshgan. Olim „Yosh kuch“ jurnalida „Navoiyxonlik“ (1987—1988) rubrikasi, „Gulxan“ jurnalida „Ali bobo oʻgitlari“ (1987—1988) rubrikasi va Oʻzbekiston televideniyesida „Navoiyxonlik“ rubrikasida turkum suhbatlar olib borgan. Shuningdekm ukalari Botirbek, Karimbek, Saidbek Hasanovlar bilan hamkorlikda „Alisher Navoiy. Arbaʼin“ (1991), „Husayn Boyqaro“ (1991), „Alisher Navoiy. Siroju-l-muslimiyn“ (1993), „Fitrat. Oʻzbek klassik musiqasi va uning tarixi“ (1993), „Nuri Muhammadiy va Nurnoma“ (1996) risolalarni tayyorlashgan.

Mukofotlari 
1998-yilda „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar
Boboqul Rustamov

Boboqul Rustamov (1928.20.10— Samarqand — 2004.10.3) — terapevt va parazitolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsattan vrach (1968), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1968). SamTIni tugatgan (1948). Shu institut gospital terapiya kafedrasida ordinator (1948—51), assistent (1951—55), dotsent (1957—68), ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1964—66), tibbiyot parazitologiyasi ilmiy tadqiqot instituti direktori (1966—75), SamTI gospital terapiya kafedrasi mudiri (1977—95), 1995-yildan professor Ilmiy ishlari gastroenterologiya va parazitologiyaning dolzarb masalalariga bagʻishlangan. Gipertoniya kasalligida meʼda va meʼda osti bezining funksional oʻzgarishlarini tadqiq qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Odilbek Rustamov

Odilbek Rustamov (1895 — Andijon — 1968) — sozanda (surnay, nogʻora), mehtar, Rustam mehtar Yusufalizodaning oʻgʻli. 1927—60 yillarda (turli vaqtlarda) Andijon teatrida ishlab, yosh xonanda, sozanda, raqqos(a)larga taʼlim bergan. Buzruk, Segoh, Dugoh, Iroq maqomlarining surnay yoʻllarini, shuningdek, "Adoiy", "Miskin", "Gul oʻyin" kabi ommabop raqs kuylarini mahorat bilan ijro etgan. Oʻzbekiston radio qoʻmitasi (1956) va Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida (1963) Rustamov ijrosida 70 dan ortiq kuy yozib olingan.

Manbalar 

1895-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
Toshtemir Rustamov

Toshtemir Rustamov (1906, Chimkent viloyati, Qorabuloq qishlogʻi — 1943.18.8, Smolensk obl. Dorogobuj rni, Aleksino qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. 1942-yildan frontda. 1083-oʻqchi polki (Gʻarbiy front 5-armiyaning 312-oʻqchi diviziyasi)ning oʻqchisi. Rustamov 1943-yil 18 avgustda Smolensk obl.ning Dorogobuj rnidagi Borisovka qishlogʻi uchun boʻlgan jangda oʻz tanasi bilan dushman dzoti ambrazurasini berkitgan. 1944-yil 3 iyunda (oʻlimidan soʻng) Kaxramon unvoni berilgan. Toshkent shahri va Sayram tumanidagi maktablardan biriga Rustamov nomi berilgan.

Manbalar 

 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1906-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
18-avgustda vafot etganlar
Husni Rustamov

Husni Rustamovich Rustamov (1910.21.3, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1967). Kime fanlari doktori (1954), professor (1955). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1932). Urush qatnashchisi (1941—45). Toshkent Politexnika instituti fizik-kimyo kafedrasi mudiri(1945 — 86), profkonsultant (1987-yildan). Asosiy ilmiy ishlari kislotaasos katalitik reaksiyalarining kinetikasi va mexanizmi hamda adsorbsiya jarayonlarini oʻrganishga oid. R. metallarni ekstraksiya va choʻktirish yoʻli bilan ajratish jarayoni muvozanati, kinetikasi va mexanizmini tekshirish natijasida kobalt, nikel va volframni turli qoʻshimchalardan tozalash va ularni bir-biridan ajratish texnologiyalarini ishlab chiqdi. Maktab va oliy oʻquv yurtlari uchun kimyodan darslik va qoʻllanmalar muallifi.

Manbalar 
 Umumiy ximiya [darslik], 2nashr, T., 1969; D.I.Mendeleyevning davriy qonuni va elementlar davriy sistemasi, T., 1969; Fizik kimyo [darslik], T., 2000; Texnologik jarayonlarning fizik-kimyoviy asoslari [darslik], T., 2001; Fizik kimyodan masalalar va misollar toʻplami. T., 2003.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kimyogarlar
Abera Rustamova

Abera Ruziyevna Rustamova (1953.12.8, Romitan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Kogon tumanidagi 1maktabda mat. oʻqituvchisi. Darsda yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Rustamxon

Rustamxon — oʻzbek qahramonlik romantik dostonlari turkumiga mansub asar. taxminan 15—16-asrlarda yaratilgan. Maʼlum gʻoya va voqelikka asoslangan epik syujet negizida yaratilgan 5 ta doston („Murodxon“, „Rustamxon“, „Sultonxon“, „Oftob pari“, „Rustamning yaralanishi“) dan iborat. Ular bosh qahramon Rustamxon va uning qarindoshlari (onasi Huroyim, xotini Oftoboy, otasi Sultonxon, bobosi Murodxon), yurti (Oqtosh) atrofida birlashgan. Rustamxon dostonlarida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surilgan, mardlik, chin sevgi, adolat ulugʻlangan. Rustamxon turkumi dostonlaridan „Murodxon“ (1928) va „Rustamxon“ (1937) Fozil Yoʻldosh oʻgʻliga yozib olinib, nashr etilgan (1965). Rustamxonning Mallaboy Hoshimov, Melash Ermatov, Olim Haqqulov kabi dostonchilardan yozib olingan variantlari ham bor. Ular Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutining folklor arxivida saqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Obidova M., „Rustam“ turkumidagi dostonlar, Toshkent, 1982.

Oʻzbekiston adabiyoti
Rustoq

Rustoq (fors. — qishloq) — Oʻrta Osiyo, Eron va qisman arab mamlakatlarida qoʻllanilgan tarixiygeografik tushuncha. Qishloq, shahar, ovul, bozor, oʻzlashtirilgan oʻlka, oʻtroq aholi yashaydigan joy, ekin maydoni, obodonlashtirilgan shahar kabi maʼnolarga ega. Oʻrta Osiyo va Eron moʻgʻullar tomonidan istilo etilgach, Rustoq oʻrniga «tuman» atamasi qoʻllanila boshlagan.

Manbalar 

Maʼmuriy birliklar
Rus-tuzem maktablari

Rus-tuzem maktablari (rus. tuzemets — mahalliy aholi) — Turkistonda Okt. toʻntarishiga qadar mahalliy aholi bolalari uchun ochilgan boshlangʻich rus maktablari. Uni ochishdan asosiy maqsad oʻlkani ruslashtirish edi. Turkiston generalgubernatori K.P. fon Kaufman "musulmon va rus maktablarining ajralib turishi"ni iqtisodiy va siyosiy jihatdan zararli deb hisobladi. Bu gʻoyani Kaufmanning izdoshi generalleytenant N.O. Rozenbax davom ettirib, ibtidoiy turdagi yangi maktablar — Rus-tuzem maktablarim. tarmogʻini yaratish loyihasini ishlab chiqdi. Birinchi rustuzem maktabi 1884-yil 19 dekabrda Toshkentda ochilgan. Unda 41 bola oʻqigan. 1891-yil Xivada, 1894-yil Buxoroda ham ochilgan. Ularning soni 19-asr oxirida 100 dan oshgan. Rus-tuzem maktablarim.da taʼlim muddati 4 y. boʻlgan. Rus-tuzem maktablarim. ruscha va mahalliy sinflarga boʻlingan. Rus tili, oʻqish, yozish, hisob, geom., tarix, boshlangʻich oʻzbek tili, arab tili va islom dini asoslari oʻqitilgan. Rus tili, hisob, yozuv, geom., tarix darslarini rus oʻqituvchisi, oʻzbek tili, arab tili, islom dini asoslarini oʻzbek muallimi oʻqitgan. Saidrasul Saidazizovning "Us todi avval" (1902), Aliasqar Kalininning "Muallimi soniy" (1903), S.M.Gramenitskiyning 3 qismdan iborat oʻqish kitoblari Rus-tuzem maktablarim. oʻquvchilarining asosiy darsliklari boʻlgan. Ayrim Rus-tuzem maktablarim. qoshida kattalar uchun (rus grammatikasi asosini oʻrgatish maqsadida) kechki maktablar, koʻchmanchi aholi uchun esa internatlar tashkil kilingan. Keyinchalik 2 y.lik va ayollar uchun ham Rus-tuzem maktablarim. ochilgan. Rus-tuzem maktablarim. mahalliy aholining bir qismiga oʻsha davr uchun ilgʻor boʻlgan madaniyat yutuqlaridan baxramand boʻlish imkonini yaratgan.

Manbalar
Rus-turk urushlari

Rus-turk urushlari (18—19-asrlar) — Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida Qora dengiz va uning atrofidagi hududlarga egalik qilish uchun olib borilgan urushlar:1) 1735 — 39 yillardagi urush. Qora dengizga chiqish va qrimtatarlarning talonchilik yurishlariga chek qoʻyish uchun Rossiya (Avstriya bilan ittifoklikda) tomonidan olib borilgan. Rus qoʻshinlari Azov, Ochakov, Xotin, Yassini, 2 marta Qrimni egallagan. Belgrad sulh shartnomasi (1739)ga koʻra, Rossiya Azovni oʻziga qaytarib olgan;2)1768 — 74 yillardagi urush. Rossiya oʻz qoʻshinlarini Polshadan olib chiqib ketishni rad etgandan keyin Turkiya tomonidan boshlangan. Ruslar tomonidan Larga va Kagulda turk qoʻshinlari va Chesma jangida turk floti tormor etilgan, Qrim egallangan. Kuchuk—Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Rossiya Janubiy Ukrainaning Janubiy Bug daryosigacha boʻlgan hududini va Qora dengizga erkin chiqish huquqini olgan;3) 1787 — 91 yillardagi urush. Turkiya tomonidan Qrim va boshqa hududlarni qaytarib olish maqsadida boshlangan. A.V.Suvorov qUmondonligidagi rus qushinlari Kinburn, Fokshana, Rimnik, Izmailda, F.F.Ushakov qoʻmondonligidagi rus floti Kaliakriyada gʻalaba qozongan. Yassi sulhi (1791)ga kura, Qrimning Rossiyaga qoʻshilishi tasdiklangan va rusturk chegarasi Dnestr daryosidan deb belgilangan;4) 1806—12 yillardagi urush. Shimoliy Qora dengiz buyi va Kavkazdagi sobiq mulklarni qaytarib olish va Bolkrnda Rossiya taʼsirining yoyilishi munosabati bilan Turkiya tomonidan boshlangan. Rus qoʻshinlarining gʻalabalari va MM.Kutuzovnyat diplomatik sanʼati Buharest tinchlik shartnomasi (1812)ni imzolanishiga olib kelgan. Unga koʻra, Bessarabiyaning Rossiyaga qoʻshilganligi tasdiklangan;5) 1828—29 yillardagi urush. Gretsiya milliy ozodlik inqilobi (1821—29) tufayli Usmonli turk imperiyasida vujudga kelgan siyosiy inqiroz natijasida kelib chiqqan. Rus qoʻshinlari Zakavkazyeda Kare va Arzirumni egallagan, Bolgariyada turk qoʻshinlarini tormor etib, Konstantinopolga yaqinlashib kelgan. Adrianopol sulh shartnomasi (1829)ga koʻra, Kavkazning Qora dengiz sohillari (Batumidan tashqari), Axalsix rayoni Rossiyaga oʻtgan. Gretsiya mustaqillikka erishgan. Moldova, Valaxiya va Serbiyaga muxtoriyat huquqi berilgan.

6) 1877—78 yillardagi urush. Bolkrnda milliy ozodlik harakatining kuchayishi va xalqaro munosabatlarning keskinlashuvi natijasida boshlangan. Asosiy voqealari: Shipkadagi jang, rus qoʻshinlari tomonidan Plevna va Kare (Zakavkazye)ning qamal qilinishi va egallanishi, 1878-yil qishida rus armiyasining Bolqon togʻlari orqali utib, ShipkaSheynovoda, Filippopolda gʻalaba qozonishi, Adrianopolning egallanishi. SanStefano sulxi (1878) bilan urush tugagan. Sulh qarorlari Berlin kongressi (1878)da qayta kurib chiqilgan. Unga koʻra, Ruminiya, Serbiya va Chernogoriya mustaqillikka erishgan. Bolgariya turk mustamlakasidan ozod boʻlgan. Janubiy Ukraina, Bessarabiya, Qrim, Shim.

Gʻarbiy Kavkaz, Kavkazning Qora dengiz boʻylari, Jan.Gʻarbiy Gruziya va Turkiya Armanistonning shim. qismi Rossiyaga qoʻshib olingan.

Manbalar
Rusudana

Rusudana — Gruziya malikasi (1222—45). Malika Tamara (1184— 1213)ning qizi. R. Gruziyaning 6salib yurishida qatnashishi xususida Rim papasi bilan kelishib olgandi, lekin bu rejani amalga oshishiga 1225-yilda xorazmshoh Jaloliddin Manguberdi boshchiligidagi qoʻshinning Gruziyaga kirib kelishi xalaqit bergan. Jaloliddin R.ga kishi yuborib, unga uylanmoqchi ekanligini, oʻzini podshoh deb tan olishlarini hamda birgalikda moʻgʻullarga qarshi kurashishlari lozimligini bildiradi.

Nasaviyning yozishicha, R. Jaloliddin nasroniy diniga oʻtsagina uning taklifini qabul qilajagini shart qilib qoʻyadi. Xorazmshoh bu shartni katʼiyan rad etgan va jangni boshlab yuborgan. U Sharqiy Gruziyani 1225-yilda zabt etgan. Moʻgʻullar istilosi davrida R. moʻgʻul qoonigatobe boʻlgan (1235). Gruziya oʻlpon toʻlab, moʻgʻullarning harbiy yurishlarida qoʻshin yuborish majburiyatini olgan.

Manbalar
Rus-fors urushlari

Rus-fors urushlari (19-asr) -Zakavkazyem hukmronlik qilish uchun Rossiya bilan Eron oʻrtasidagi urushlar: 1) 1804—13 yillardagi rus koʻshinlarini Zakavkazyedan olib chiqib ketish haqidagi ultimatum rad etilgach, Eron tomonidan boshlangan. Rus qoʻshinlari bir necha gʻalabalarga erishgan va Shimoliy Ozarbayjon hududini egallagan. 1813-yil oktabrda Eron Guliston sulh shartnomasini tuzishga majbur boʻlgan. Unga koʻra, Eron Dogʻistonni, Shimoliy Ozarbayjon ning Rossiyaga qoʻshilganligini tan olgan; 2) 1826—28 yillardagi Sharqiy Zakavkazyeni qaytarib olish maqsadida Eron tomonidan boshlangan. Rus qoʻshinlari Naxichevan, Yerevan, Tabrizni egallagan. 1828-yil fevralda Rossiya bilan Eron oʻrtasida Turkmanchoy shartnomasi tuzilgan. Unga koʻra, Yerevan va Naxichevan xonligi Rossiyaga oʻtgan.

Rus-fors urushlari u. natijasida Shimoliy Ozarbayjon va Sharqiy Armaniston Rossiyaga qoʻshilgan.

Manbalar
Rus (davlat)

Rus, Rus yeri — Dnepr daryosi sohilining oʻrta qismida tashkil topgan sharqiy slavyan davlatining dastlabki nomi (9-asr). 12-asr boshigacha Kiyev Rusi xududining nomi. 12—13-asrlardaKds. Rus yerlari va knyazliklarining nomi. 13-asrdan Belaya R., Malaya R. va boshqa joy nomlari paydo boʻlgan. "R." atamasi sobiq Qad. Rus davlatining shim.sharqiy yerlari nomini anglatib, "ruslar" tushunchasining asosiga aylangan.

Manbalar
Ruta

Ruta (Ruta) — toshbaqatol oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻp yillik oʻt va chala buta. 60 ga yaqin turi bor, asosan, Oʻrta dengiz atrofida uchraydi. Bargi 2—3 marta patsimon qirqilgan, ketmaket joylashgan. Gullari sargʻishyashil, mayda, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi dumaloq koʻsak. Quritilmagan P. zaharli boʻlib, yoqimsiz hidi bor. Quritilgan gullari atirgul hidini eslatadi. Yer ustki qismi tarkibida efir moyi (0,1—0,15%), rutin va boshqa moddalar bor. Dorivor oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Manbalar 

    

Dorivor oʻsimliklar
Ruta (naqsh)

Ruta — ikki tomonga ulanuvchi naqsh taqsimp; naqsh mujassamotini oʻrab turadigan hoshiya naqsh. Amaliy bezak sanʼatining deyarli barcha turlari (naqqoshlik, ganch va yogʻoch oʻymakorligi, miskarlik, gilamchilik va h.k.)da keng qoʻllanadi. R.ning kengligi naqsh mujassamotida turlicha boʻlishi mumkin, uning ketmaket hamda toʻnkarma usulda ulanadigan xillari mavjud. Ketmaket ulanuvchi R.lar 1, 2, 3 yoʻnalishli boʻlib, har bir yoʻnalish bittadan chiqish nuqtasiga ega boʻladi. Toʻnkarma R.ning taqsim asosini usta 2 buklangan qogʻozga chizadi, buklangan qogʻozni ochganda toʻnkarma R. axta (ulgi)si hosil boʻladi; unda 1—2, baʼzan 3 chiqish nuqtasi boʻlishi mumkin, bunday R.da 3chiqish nuqtasi (odatda, oʻrtada boʻladi) boʻsh joylarni toʻldirishga xizmat qiladi. 2 chiqish nukali R.larda "aylanma nusxa" deb ataladigan kompozitsiya ham uchraydi (yaʼni 2 nuqtadan chiqqan novdalar halqa hosil qiladi), toʻldiruvchi boʻlaklar ham novdalarning oʻrnashgan joyiga moslab chiziladi.

Manbalar
Rutil

Rutil (lot. rutilus — sargʻishqizil) — oksidlar sinfiga mansub mineral. TiO2 titan oksidining 3 polimorf modifikatsiyasidan biri. Izomorf shaklida Fe, Cr, Nb, Ta, V, Sn qoʻshimchalari boʻladi. Ta2O5 qoʻshimchasi 47% gacha boʻlsa stryuverit; Nb2O5 (42% gacha) — ilmenorutil, temir qoʻshilsa — nigrin deb ajratiladi; Tetragonal singoniyada kristallanadi. Kristallari prizmatik, ustunsimondan ninasimon shaklgacha. Rangi qizgʻishqoʻngʻir, toʻq qoʻngʻir, sargʻish, koʻkimtir, qora, baʼzan yashil boʻladi. Qattiqligi 6,5. Zichligi 4200 kg/m³. Moʻrt R. — titan rudalarining muhim komponenti, lokboʻyoq va elektrod i.ch.da, zargarlikda qoʻllaniladi.

Manbalar 

 

Minerallar
Rutullar

Rutullar (oʻzlarini mix abdir deb atashadi) — xalq. Dogʻiston (Rutul va Axta tumanlari) va Ozarbayjon (Nuxa tumani)da yashaydi. ~90 ming kishi. Rutul tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

Manbalar

Havolalar 
 Rutulia.com — Rutul axborot-tahliliy portali.