Chhota Katra

Choto Katra (; Kichik Katra) Bangladeshning Dakka shahridagi Boburiylar davrida qurilgan ikkita Katradan biridir. U 1663-yilda Subahdar Shoistaxon tomonidan bunyod etilgan. Inshoot Buriganga daryosi boʻyida, Hakim Habibur Rahmon koʻchasida joylashgan. U amaldorlar va Shoistaxonning kengayib borayotgan oilasini joylashtirish uchun qurilgan. Chhota Katra Bara Katradan bir oz kichikroq, lekin rejasi oʻxshash va undan 185 metr sharqda joy olgan.

Etimologiyasi 
Katara choʻzinchoq hovli atrofida qurilgan yotoqxona shakliga ega boʻlib, ularni qurish ishlari Boburiylar tomonidan ushbu subkontinentga kiritilgan. Shimoliy Hindistonda, baʼzi hukmdorlar, Qirollik sudi aʼzolari va zodagonlarning uyi vazifasini oʻtagan. Biroq, bu atama arabcha Katara soʻzidan olingan boʻlishi ham mumkin, bu ustunli bino degan maʼnoni anglatadi yoki turar joy uchun ishlatiladigan buzilgan fransuzcha soʻz boʻlishi ham mumkin. Uning boshqa sinonimlari Chuttre (fransuz) va Chatrra (hindcha) boʻlib, ikkalasi ham soyabon degan maʼnoni beradi, ziyoratchilarni boshpana qiladigan joy uchun bu soʻzni qoʻllashgan.

Tarixi 
Chhota Katra 1663-1671-yillarda qurilgan. Shoistaxonning birinchi hukmronligi davrida, soʻngra Bengaliyalik Subahdar va uning nomi bilan atalgan meʼmorchilik uslubiga mos keladigan fuqarolik va diniy binolarning birlashmasi hisoblanadi. Bu shahar manzarasida muhim oʻrin tutgan boʻlib, Boburiylarning Dakkadagi mashhurligini koʻrsatgan.

1713-yilda Boburiylar poytaxti koʻchirilganidan beri Katra shahar bilan bir qatorda oʻz ahamiyatini yoʻqota boshladi, garchi Naib Nozim Jissaratxon bu yerda qisqa vaqt ichida oʻz saroyi, toʻgʻrirogʻi, 1765-yilda koʻp narsa qolmagan Nimtali qasrini qurdirgan boʻlsa ham bu shahar nufuzini asrab qola olmadi.

Inglizlar Choto Katraga baʼzi oʻzgarishlar kiritdilar, bir vaqtlar Dakkadagi birinchi ingliz oʻrta maktabi (1816) Padre Leonardo tomonidan tashkil etilgan, keyin esa birinchi oddiy maktab (1857) bunyod etilgan. Dakka navablari bu yerlarni bir muddat koʻmir va ohak quyish korxonasi uchun ijaraga olishgan. 1822-yilda Charles D’oyle tomonidan yozilgan hisoblar qisman saqlanib qolgan Bara Katraning goʻzalligidan dalolat beradi, u yerda hali ham kambagʻal aholi tomonidan talon-taroj ishlari amalga oshrilgan. Oʻtmishda arxeologiya boʻlimining mazkur inshootni oʻz qoʻliga olish va asl holatini qayta tiklash borasidagi urinishlari samarasiz boʻlib, madrasani boshqarayotgan odamlar binoning bir qismini noqonuniy egallab olgan va inshootni barbod qilgan.

Ushbu Katradan tashqarida, asosan mehmonxonalar yoki turar-joy anklavlari sifatida ham ishlatiladigan yana bir nechta inshoot tuzilmalari mavjud boʻlgan, masalan Mayya Katra, Muqim Katra, Navab Katra va boshqalar. Bu Katralar Boburiylar davrida qurilgan Bengal Dakka yoki boshqa joylarda turar-joylarning noyob naʼmunalaridandir.

Arxitekturasi

Tashqi koʻrinishi 
Katra toʻrtburchak shaklida boʻlib, tashqi koʻrinishi 101,20 m X 92,05 m va ichki qismi 81,07 m X 69,19 m ni tashkil etadi. Tashqi devorlarning qalinligi 0,91 m dan 1,00 m gacha yetadi, poydevor devorlarining maksimal qalinligi esa 1,22 m ga teng. Uning ikkita shlyuzi bor – shimolga va janubga qaragan. Janubiy qismida asosiy kirish joyi mavjud. Ikkala shlyuz, garchi yaqinda oʻzgartirilgan boʻlsa ham, yomon ahvolga tushib qolgan. Shuningdek, inshootning janubiy devorining ikki tashqi burchagida sakkiz qirrali ikkita minora joylashgan.

Hovli atrofidagi inshootlar koʻp marotaba qayta taʼmirlangan, rekonstruksiya qilingan. Strukturaning bir oz chidamliligi tufayli oʻzining koʻp qismini yoʻqotgan. Asl binoga koʻplab zamonaviy inshootlar qoʻshilgan. Daryo boʻyidagi uch qavatli darvoza baʼzi mustamlakachilik oʻzgarishlarini oʻzida saqlab qolgan. Uch qavatli derazalar va baland burchakli minoralar keyingi restavratsiya paytida mustamlakachilik qurilishini aks oʻzida ettiradi.

Ichki qismi 
Ichkarida Champa Bibi qabri bor, ammo uning shaxsi haqida toʻgʻri farazlar mavjud emas. Uning qoʻrgʻoni ichida vayron boʻlgan kichik masjid boʻlgan. Bir gumbazli kvadrat Champa Bibi maqbarasi, hozir roʻyxatga olingan boʻlib, bir vaqtlar Padre Choʻpon tomonidan vayron qilingan. Keyinchalik u arxeologlar tomonidan qayta tiklangan, ammo hozir Champatali doʻkonlari labirintlari ichida qolib ketgan. Charles D’Oyly (maqbarani masjid deb adashgan) tasvirlaganidek, u yupqa burchaklari boʻlgan koʻp plyonkali likopcha koʻrinishidagi gumbaz boʻlgan boʻlishi mumkin. Champa Bibi yo Shoistaxonning qizi yo keyinchalik turmushga chiqqan mahalliy kanizak edi. Shoista Xonning Champa Bibi avlodidan boʻlgan bengal merosxoʻrlari Choto Katrada uzoq yillar yashagan, chunki Shoista Xon Katraga egalik qilgan.

Yana qarang 

 Bangladeshdagi arxeologik joylar roʻyxati

Manbalar

Adabiyotlar 
 Mamun, Muntasir, Dakka: Smriti Bismritir Nagari, 3-nashr, sahifa №: 201–206,
 Rahmon, Mahbubbur. Arxitektor shahri . Dakka: Delvistaa fondi.ISBN 978-984-33-2451-1