MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Rim huquqi

Rim huquqi — Qadimgi  Rim huquq tizimi. Xususiy huquq va umumiy huquqni o'z ichiga olgan. Unda mulkiy munosabatlar, ashyoviy huquqlar, turli bitimlar, shartnomaga asoslangan va asoslanmagan majburiyatlar, meros huquqi va boshqa masalalarga oid qoidalar mukammal ishlab chiqilgan. Rim imperiyasining yuksalishi, uning boshqa davlatlarni bosib olishi bilan faqat rimliklarga tegishli boʻlgan bu qonun - qoidalar talabga javob bermay qoʻydi. Buning ustiga nafakat Rimda, shuningdek, Yevropa mamlakatlarida ham tovar, pul munosabatlarining jadal rivojlanishi, birinchi galda, turli davlatlar fuqarolari oʻrtasidagi mulkiy, savdo - sotiq munosabatlariga tegishli qoidalarni qayta koʻrib chikishni talab qilardi. Bu yangi Rim huquqi tarkibida xalqlar huquqi tizimining paydo boʻlishiga olib keldi. Ushbu huquq Rimliklar va Rimlik boʻlmagan shaxslar o'rtasidagi munosabatlar tatbiq qilindi, Rim xususiy huquqi, xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyatning mumtoz huquqi hisoblangan. Koʻpgina mamlakatlar Rim huquqidan namuna olganlar.

Manbalar
Riman Georg Fridrix Bernhard

Riman Georg Fridrix Bernhard (1826.17.9, Quyi Saksoniya — 1866.20.7, Italiya) — nemis matematigi, fizikada nisbiylik nazariyasi vujudga kelishiga zamin yaratib bergan olim; mat.da kompleks oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasini rivojlantirdi va unda geometrik usullarni takomillashtirdi. Riman sirtlari nomli tushunchani fanga kiritdi. Sonlar nazariyasida fundamental natijalarga erishdi. R.ning toʻplamlar nazariyasi va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyasi yaratilishida xizmati katta. R. topologiyaning asosiy gʻoyalarini ilgari surdi. R. integrali tushunchasi toʻplamlar va haqiqiy oʻzgaruvchilar funksiyalari nazariyalarida katta rol oʻynaydi. R. asarlari 19 va 20-asrlar matematikasining koʻpgina sohalari rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar
Riemann geometriyasi

Riemann geometriyasi (), elliptik geometriya — noyevklid geometriyalaryagsh biri. Aksiomalari Yevklid geometriyasinkt aksiomalaridan farq qiladi. Uch oʻlchovli R.g.ning asosiy obʼyektlari: nuqta, toʻgʻri chiziq va tekisliklar; asosiy tushunchalari: mansublik tushunchasi (Mas, toʻgʻri chiziqning tekislikka mansubligi), nuqtalarning toʻgʻri chizikda joylashish tartibi va figuralarning kongruentligi. R.g.ga koʻra, har qanday 2 nuqta orqali 1 ta toʻgʻri chiziq oʻtadi, bir tekislikdagi har qanday 2 toʻgri chiziq 1 nuqtada kesishadi (yaʼni R.g.da "parallel" toʻgʻri chiziklar mavjud emas), nuqtalarning toʻgʻri chiziqda joylashish tartibi aylanadigan nuqtalarning joylashish tartibiga oʻxshash boʻladi. Riman tekisligida har qanday 2 toʻgʻri chiziq bir nuqtada kesishadi, sferada esa toʻgʻri chiziqlar rolini oʻtaydigan har 2 katta doira 2 nuqtada kesishadi; tekislikda yotgan toʻgʻri chiziq uni 2 sohaga ajratmaydi va h.k.

R.g. haqidagi maʼlumot B. Riman tomonidan 1854-yil eʼlon qilingan. Bu eng toʻla oʻrganilgan noyevklid geometriyadir.

Manbalar
Riman fazosi

Riman fazosi (matematikada) — bir xil tabiatli narsa va hodisalarning har qanday tutash majmuasini fazo deb qarash goyasi. Birinchi marta B. Riman 1854-yilda ilgari surgan. Bunda qaralayotgan hodisani boshqalaridan ajratib turuvchi miqdorlar "fazo"dagi nuqta koordinatalari sifatida qabul qilinadi. Masalan, koʻk, qizil, sariq ranglarni olsak, talab qilingan rang oʻsha ranglarning intensivligini belgilovchi x, u, z lardan tuzilgan quyidagi formula bilan aniqlanadi: P=xK+yK+zC.

Bu fazo chiziqlari uzunliklarini oʻlchashda (cheksiz) kichik qadamlar usulini qoʻllash uchun chizikdagi biror nuqtadan unga cheksiz yaqin istalgan boshqa nuqtagacha boʻlgan masofani aniklovchi qonunni bilish kifoya. Masofalar oʻlchashning bu qonuni metrikami aniqlash deyiladi. Agar bu qonun Yevklid fazosidat uzunlik oʻlchash qonunidan hech farq qilmasa, eng sodda hol yuz beradi, yaʼni bunday fazo oʻzining "cheksiz kichik" soxasida Yevklid fazosidir. Boshqacha aytganda, bu fazoning cheksiz kichik sohalaridagina Yevklid geometriyasnning qonunqoidalari roʻy beradi. Masofalar ana shunday qoida boʻyicha oʻlchangan fazo Riman fazosi boʻladi, uning geometriyasi esa Riman geometriyasianr. Ichki geometriyali istalgan silliqegri sirt Riman fazosiga eng sodda misoddir. Sirtning ichki geometriyasi (uzunlik, burchak va yuzni oʻlchash, sirtni egish) Rimanning ikxi oʻlchovli geometriyasidir, chunki silliq sirt oʻzining har bir nuqtasining kichik fazo atrofida shu nuqtaga urinma tekislikdan kam farq qiladi. Uch oʻlchovli Riman fazosi kichik sohalarda Yevklid fazosi boʻlib, katta sohalarda uning xossalari Yevklid fazosi xossalaridan farq qiladi. Mas, uch oʻlchovli Riman fazosida qaralgan shar ustidagi aylana uzunligi uning radiusiga proporsional emas, uchburchaklarning yigʻindisi 180° ga teng boʻlmasligi mumkin va h.k.

Riman geometriyasi va Lobachevskiy geometriyasi Riman fazosiga yaqqol misol boʻladi.

Riman fazosi tushunchasi matematikaning turli sohalarida, mexanika va fizikada keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Nikolay Rimskiy-Korsakov

Nikolay Andreyevich Rimskiy-Korsakov (18-mart 1844-yil, Tixvin — 21-iyun 1908-yil, hozirgi Leningrad viloyati) — rus kompozitori, pedagog, dirijyor, musiqa jamoat arbobi. “Qudratli toʻda”ning aʼzosi. Peterburg konservatoriyasida professor (1871-yildan). “Qor qiz” (1881), “Sadko” (1896), Shoh “Sulton haqida ertak” (1900), “Oltin xoʻrozcha” (1907) kabi operalarda rivoyat, afsona va ertaklarga keng murojaat etib, xalq orzu va niyatlari, hayotbaxsh tabiat goʻzalligini madh etgan.

Tarixiy mavzularga asoslangan “Pskovlik qiz” (1872), “Shoh qayligʻi” (1898) va boshqa operalari bilan erksevarlik, xalqchillik gʻoyalarini olgʻa surgan, rus musiqali dramasini yuksak pogʻonaga koʻtargan. Rimskiy-Korsakov — garmoniya va orkestrlashning mohir ustasi. Sharq mavzularidagi “Antar” (1868) va “Shahrizoda” (1888), “Ispancha kaprichchio” (1887) kabi asarlarida programmali simfonik musiqa taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Uning 2 ta “Rus xalq qoʻshiqlari” toʻplami (1877, 1882), “Garmoniyadan amaliy darslik” (1886), “Orkestrlash asoslari” (1913) va boshqa asarlari rus va jahon kompozitorlik ijodiyotiga samarali taʼsir etdi.

Manbalar 

Kompozitorlar
Rus kompozitorlari
Ring

Ring (ing. ring — doira) — boks tushiladigan kvadrat maydoncha (6x6 m). Atrofi himoya arqonlari bilan oʻralgan boʻlib, ular burchaklardagi ustunchalarga tortiladi. Poli yumshoq material bilan qoplanadi, sirpanmaydi. Bal. 75— 125 sm. 1838-yildan Angliyada racm boʻlgan.

Manbalar
Ringgit

Ringgit — Malayziya milliy pul birligi. 1967-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 sen. Xalqaro ifodasi — MYR. Valyutalar kursi boʻyicha IP. =252 soʻm 79 tiyin; 1 AQSH dollari = 3,8 R. (2003, may).

Manbalar
Rinologiya

Rinologiya (yun. rhinos — burun va ... logiya) — otorinolaringologiyaning burun anatomiyasi, fiziologiyasi va patologiyasini, shuningdek, burun kasalliklari, ularni davolash va oldini olishni oʻrganadigan boʻlimi.

Manbalar
Rinoskopiya

Rinoskopiya (yun. rhinos — burun va ... skopiya) — burun boʻshligʻi, devori va yutqinni koʻrib tekshirish usuli. "R." terminini chex fiziologi I.Chermak (1860) tatbiq etgan. R.da burunkergich va peshonaga taqiladigan maxsus oynakdan foydalaniladi.

Manbalar
Rio-Bermejo

Rio-Bermejo () — Janubiy Amerikadagi daryo, Paragvay daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1600 km, havzasining maydoni 133 ming km². Markaziy And togʻlarining sharqiy yon bagirlaridan boshlanib, Gran-chako tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 340 m³/sek. PresidensiyaRoka shahrigacha kichikroq kemalar qatnaydi.

Manbalar 

Argentinadagi daryolar
Boliviyadagi daryolar
Rio Grande (daryo)

Rio Grande, Río Bravo del Norte yoki Río Bravo — AQSH va Meksikadagi daryo. 2000 km masofada, yaʼni El-Paso shahridan to daryo quyilish joyigacha ikki davlat orasidagi chegara vazifasini oʻtaydi. Uzunligi 3,051 km (1896 milya), havzasining maydoni 472,000 km2. Qoyali togʻlardan boshlanib, qurgʻoqchil platolardan, baʼzida tor daralardan oqib borib, Meksika qoʻltigʻiga quyiladi. Oʻrta oqimida oʻrtacha suv sarfi 570 m³/sek, quyilish yerida 15–20 m³/sek. Suvining deyarli hammasi sugʻorishga sarflanadi. Yirik suv omborlari qurilgan. Ayrim qismlarida kema qatnaydi.

Manbalar
Rio-kolorado

Rio-kolorado (— qizil daryo) — Argentinadagi daryo. Uzunligi 1200 km dan ziyod, havzasining maydoni 350 ming km². And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi RioGrande va Barrankas daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Patagonianing shim. qismidagi chuqur qurgʻoqchil vodiyni kesib oʻtib, Atlantika okeanining ElRinkon qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 140 m³/sek., bahor oylarida toshadi. Quyilish yeridan boshlab 320 km masofada kema qatnaydi.

Manbalar 

Argentinadagi daryolar
Rio-negro

Rio negro ( — qora daryo) — Argentinadagi daryo, Patagoniyaning shim. qismida. And togʻlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanuvchi Neuken va Limay daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi Neuken irmogʻi boshlangan joyidan 1300 km, havzasining maydoni 146 ming km². Patagoniyaning qurgʻoqchil tekisliklaridan oqib oʻtib, Atlantika okeaniga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yoz boshlarida toshadi. Ayrim qismlarida kema katnaydi. GES, suv omborlari qurilgan.

Manbalar 

Argentinadagi daryolar
Rioni

Rioni () — Gruziyadagi daryo. Uzunligi 327 km, havzasining maydoni 13400 km². Katta Kavkazning Bosh yoki Suvayirgʻich tizmasining jan. yon bagʻridan boshlanadi. Kutaisi shahrigacha togʻlar orasidan okib, soʻng Kolxida pasttekisligiga chiqadi. Qora dengizga quyilish joyida delta hosil qiladi. Kor va muzlikdan, quyi okimida yomgʻirdan suv oladi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 405 m³/sek. Daryoga Rioni, Gumat GESlari qurilgan. Rioni vodiysining bosh qismidan Osetiya harbiy yoʻli oʻtgan. Rioni boʻyida Oni, Kutaisi, Poti shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Gruziyadagi daryolar
Rioni pasttekisligi

Rioni pasttekisligi — Kavkazdagi pasttekislik. Gruziyadagi Rioni daryosining quyi oqimida (qarang Kolxida pasttekisligi).

Manbalar
Rinofima

Rinofima (yun. rhinos — burun va phyma — oʻsimta, shish) — burun terisida oʻsimta paydo boʻlishi. Koʻproq burun uchi va qanotlarida yuzaga keladi. Asosan, 40—50 yoshdagi erkaklarda uchraydi. R.ga alkogolizm, surunkali meʼdaichak kasalliklari va tashqi muhitning zararli omillari — chang, tez-tez sovqotish va boshqa sabab boʻladi. Kasallikda burun uchida toʻq qizil yoki koʻkimtirqizgʻish, gʻadirbudur dumaloq oʻsma hosil boʻladi. Bemorni operatsiya qilib davolanadi.

Manbalar
Risberma

Risberma (gollandcha rijs — chiviq va berm — doʻng) — kanal yoki daryo oʻzanining suv ayirgichdan keyingi mustahkamlangan suv oʻtkazadigan qismi. Bevosita suv oʻzanini yuvilib ketishdan asraydi, kuchli suv oqimini kuchsizlantiradi, uning tezligini pasaytiradi va bir maromda tutib turadi. R.ning suv ayirgichga taqalib turadigan qismi beton va temirbeton plitalardan qilinib, egiluvchan armatura bilan biriktiriladi, shuningdek, ichiga shagʻal toʻldirilgan sim toʻrlardan ham qilinadi. R.ning orqa qismi gabion, shoxshabba, tosh uyumi va boshqa vositalar bilan mahkamlanadi.

Manbalar
Risling

Risling (nem. Riesling), Reyn rislingi — vinobop oʻrtapishar uzum navi. Reyn daryosi vohasida xalq seleksiyasida yaratilgan qad. navlardan biri. R. jahondagi tok ekiladigan barcha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda, Moldaviya, Ukraina, Qozogʻiston va Ozarbayjonda ham ekiladi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargining diametri 14— 16 sm, yumaloq, besh boʻlmali, tusi toʻq yashil, arra tishli, ters tomoni siyrak tukli. Guli ikki jinsli. Hosili faol harorat yigʻindisi 2700—3000° boʻlganda 155—170 kunda, avgust boshlarida pishadi. Uzum boshi silindrkonussimon, boʻyi 12—15 sm, eni 6—8 sm, vazni 100—130 g. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, och yashil, eti sershira, tarkibida 17—19% qand, 8—9% kislota bor.

Hosildorligi 80—100 s/ga (Oʻzbekiston sharoitida eng yuqori hosildorlik 290 s/ga). Qurgʻoqchilik va sovuqqa bardoshi yuqori, kasallik va zararkunandalarga chidami past. R. uzumidan, umuman, ovqat ustida ichiladigan yengil oq vinolar, mashhur Reyn va Model yengil vinolari, Oʻrta Osiyoda esa kuchli va desert vinolar tayyorlanadi.

Manbalar 

    
Uzum navlari
Risola

Risola (arab. — xat, xabar) — 1) muayyan kasbhunar va uning tartibqoidalariga oid kitobcha, ustav (Mas, kulollik R.si, novvoylik R.si); 2) kichik hajmli kitob, broshyura; 3) biror ilmiy masalaga bagʻishlangan asar, traktat.

Manbalar
Risorjimento

Risorjimento (ital. Risorgimento, aynan — uygʻonish) — italyan xalqining chet el hukmronligiga qarshi va parchalangan Italiyani birlashtirishga qaratilgan milliy ozodlik harakati. Shuningdek, ushbu harakat sodir boʻlgan davr: 18-asr oxiri — 1861-yil; R. 1870-yil Italiya qirolligiga Rimni qoʻshib olinishi bilan yakunlangan. R.ning eng muhim voqealari — 1848—49, 1859—60 yillardagi inqilob; R.ga rahbarlik qilish uchun respublikachi demokratlar (yetakchilari J. Madzini, J.Garibaldi va boshqalar) va liberallar (yetakchilari K.Kavur va boshqalar) oqimlari oʻzaro kurashganlar. Liberal oqim ustun kelib Italiya konstitutsion monarxiya shaklida birlashtirilgan.

Manbalar
Toʻxtapoʻlat Risqiyev

Risqiyev Toʻxtapoʻlat Tursunovich (1944.3.11 — Toshkent — 2014.29.10) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (1995), texnika fanlari doktori (1993). ToshDUni tugatgan (1970). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ishlagan (1970-72). Fizika-texnika institutida ilmiy xodim, laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (197292). Oʻzbekiston Resublikasi Fan va texnika davlat komiteti raisining birinchi oʻrinbosari (1992—93, 1994—97). Oʻzbekiston Respublikasi prezidentining fan, taʼlim va ijtimoiy muammolar masalalari boʻyicha davlat maslahatchisi (1993—94, 1997—2003). 2003-yildan 2010-yilgacha Oʻzbekiston Respublikasining Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Qoʻshma Qirolligidagi favqulodda va muxtor elchisi. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda yuqori konsentratsiyalashtirilgan quyosh energiyasidan foydalangan hodda xususiyatlari oldindan belgilangan yangi materiallarni yaratish texnologiyalariga oid.

Manbalar 

 

Oʻzbekistonning Birlashgan Qirollikdagi elchilari
Oʻzbekiston olimlari
Oʻzbekiston yetakchilari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Turor Risqulov

Turor Risqulov (1894-yil 14(26)-dekabr, Yettisuv (hozirgi Olmaota) viloyati Verniy uyezdi Sharqiy Toʻrgʻay boʻlisi (volosti) — 1938-yil 10-fevral, Moskva) — davlat va jamoat arbobi. Merke shahridagi rustuzem maktabi (1910) va Pishpek (hozirgi Bishkek)dagi xoʻjalik maktabini tugatgan (1914). Turkistonda podsho Rossiyasiga qarshi 1916-yilda koʻtarilgan milliy ozodlik harakatida qatnashgan. Toshkentdagi oʻqituvchilar seminariyasida oʻqigan (1916—1917). Qozoq (qirgʻiz) yoshlarining inqilobiy tashkilotini tuzishda ishtirok etgan (1917-yil yozi). Turkiston ASSR sogʻliqni saqlash komissari (1918—1919), Turkiston kompartiyasi Musulmonlar byurosi raisi (1919—1920), Turkiston ASSR MIK raisining birinchi oʻrinbosari (1919-yil oktabrdan), raisi (1920). Risqulov Moskvaga chaqirib olinib, unga RSFSR Milliy ishlar xalq komissarligining ikkinchi oʻrinbosari, komissarliknnig Ozarbayjondagi muxtor vakili lavozimlari (1920-yil avgust — 1922-yil iyul) berildi. Keyin oʻz yurtiga qaytarildi va u Turkiston ASSR Xalq Komissarlari Soveti raisi vazifasida ishlay boshlatsi (1922-yil sentyabr — 1924-yil yanvar). 1924—1925-yillarda u yana Moskvaga chaqirib olindi, Komintern (Kommunistik Internatsional) ijroiya qoʻmitasida, (aoliyat koʻrsatdi (Oʻrta Sharq boʻlimi prining yordamchisi, Mongoliyada… favqulodda vakil). Soʻng VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetiga yuborilib, „Yenbekshi kazax“ gazeta masʼul muhariri qilib tayinlandi (1926-yil 10-apreldan). RSFSR XKS raisining oʻrinbosari (1926—1937).

Risqulov tarix, iqtisod, siyosat, jurnalistika sohasida oʻzbek, qozoq, rus tillarida asarlar yozdi. „Yettisuv masalalari“ (Toshkent, 1923), „Inqilob va Turkistonning tub aholisi“ (1917—1919) (Toshkent, 1925, 1qism), „Oʻrta Osiyo dolisining 1916-yil qoʻzgʻoloni“ (Kizil Oʻrda, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1927), „Qirgʻiziston“ (MoskvaLeningrad, 1929), „Turksib“ (1930) kabi kitoblari shular jumlasidandir.

Risqulov 1937-yil 21-mayda hibsga olingan. Turkistondagi „Ittihodi taraqqiy“ millatchilik tashkilotiga aloqadorlik va „panturkizm“da ayblanib, 1938-yil otishga hukm qilingan. 1956-yil oqlandi. SSSR parchalangach, Risqulovning ilmiy merosi Turkiston xalqlariga qaytarildi. Uch jildli asarlari Olmaotada rus tilida chop etildi. Tavalludining 100 yilligi keng nishonlandi (1994).

Manbalar 

[Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida]
Ritmik gimnastika

Ritmik gimnastika, Aerobika — musiqa sadolari ostida ijro etiladigan bir qancha jismoniy mashqlar (yurish, yugurish, sakrash va boshqalar). Sogʻlomlashtirish maqsadida qoʻllaniladi. Barcha yoshdagi kishilar (erkaklar, ayollar, bolalar) shugʻullanishi mumkin. Rimik gimnastika. 1960-yillarda AQShda vujudga keldi. Oʻtgan asrning 70-yillari oʻrtalaridan Oʻzbekistonda ham ommalasha boshladi.

Manbalar 

 

Tibbiyot
Riton

Riton (yun. rhyton, rheo — oqaman dan) — ichimlik ichiladigan shoxsimon kad. idish. Yunon va Rim tarixchilari R. Hindistondan tarqalgan deb hisoblaydilar. R. bir oz egilgan va ichi kovak boʻlib, hayvonlarning shoxlari, metall, sopol, yogoch va boshqalardan tayyorlangan. Baʼzi R.larning pastki uchi hayvonlarning boshiga oʻxshatib bezatilgan. R. Qad. Eron, Baqtriya va Rimda ham mashhur boʻlgan. Qad. Niso shahrini qazish paytida fil tishidan yasalgan R.lar (2-asr) topilgan. Ularning pastki uchiga afsonaviy hayvonlar, avliyolar tasviri va ogʻiz tomoniga mifologik syujetlar boʻrttirib ishlangan. Niso R.lari parfiyalik ustalarning yuksak sanʼat asarlaridan hisoblanadi. Kavkazda ichimlikni R.da ichish hozir ham mavjud.

Manbalar
Ritor maktabi

Ritor maktabi — Yunoniston va Rimda keng yoyilgan oliy gumanitar maktab: 3 bosqichli taʼlim tizimining yuqori choʻqqisi. Mil. av. 3-asrda Yunonistonda va mil. av. 1-asrda Rimda tarqalgan. Antik davr oxirigacha saqlangan. Boshlangʻich oʻrta va grammatik maktabdan soʻng, Ritor maktabida chiroyli soʻzlash sanʼati, notiqlik mahoratini egallash oʻrgatilgan. Ularda notiklik sanʼatidan tashqari yosh notiqlarning dunyoqarashini shakllantirishga yordam beradigan turli fanlar, xususan, ritorika, huquqshunoslik, tarix, adabiyot, falsafa oʻqitilishiga eʼtibor qaratilgan. Mark Tulliy Sitseron va Mark Fabiy Kvintilianlarning "Notiklik sanʼati boʻyicha oʻgitlar" kitobi Ritor maktabini boshqarishda foydalaniladigan asosiy qoʻllanma hisoblangan. Ular Ritor maktabini rivojlanishning yangi bosqichiga olib chikdilar va Rimda bu maktablarning davlat tasarrufiga oʻtishini taʼminladilar. Rim imperiyasining soʻnggi davrlarida, siyosiy tuzumning notiklik sanʼatiga bogʻliqlik darajasi bir kdsar susayganligi sababli Ritor maktabining mavkei pasaydi va tortishuvli masalalarni hal etish vositasiga aylanib qoldi.

Manbalar
Ritorika

Ritorika (yunoncha: rhetorike — notiqlik) — notiqlik sanʼati; keng maʼnoda umuman badiiy nasr haqidagi fan. Mil. av. 5—4-asrlarda Yunonistonda yuzaga kelib, mil. av. 3—2-asrlarda tizimli fan shaklini olgan. Mil. av. 1-asrda Rimda tarqalgan. 5 qismdan iborat boʻlgan: materialni topish, joylashtirish, soʻz bilan ifodalash (3 uslub: yuqori, oʻrta, pastki hamda uslub koʻtarinkiligining 3 vositasi: soʻz tanlash, soʻzlarni biriktirish va uslubiy figuralar xaqidagi taʼlimot), yodlash, talaffuz. Qadimgi davrda Aristotel (Sitseron, Kvintilian ijodida) ishlab chiqilgan, oʻrta asrlarda va yangi davrda (Rossiyada Lomonosov ijodida) rivojlantirilib, 19-asrda adabiyot nazariyasiga qoʻshilib ketgan. Keyinchalik "Ritorika" termini dabdabali, quruq safsatani anglatgan (qarang Voizlik sanʼati).

Manbalar
Rif respublikasi

Rif respublikasi — Shimoliy Marokashdagi togʻli Rif viloyati qabilalarining harbiy-siyosiy birlashmasi. Rif qabilalarining 1921—26 yillardagi ispan va fransuz mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik urushi jarayonida tuzilgan. Oliy qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat — Milliy majlis boʻlgan. Unga prezident Abdulkarim rahbarlik qilgan. Hukumat aʼzolari 5 kishidan iborat boʻlgan. Qoidlar ichki ishlar vazirligiga va qabila ishlarini nazorat qiluvchi Respublika kengashiga boʻysungan. Aholidan olingan soliqlar, asosan, armiyaga sarflangan. Rif respublikasi ispan va fransuz qoʻshinlariga uzoq vaqggacha zarba berib kelgan. Biroq ularning birgalikda qilgan hujumlariga bardosh berolmay magʻlub boʻlgan (1926-yil 27 may).

Manbalar
Rifey

Rifey (lotincha: Ri phaei montes — Rifey togʻlari; qad. geograflar Ural togʻlarini baʼzan shunday ataganlar) — kechki pjembriyga mansub yirik stratigrafik boʻlinma. Geologik yoshi 1650—570 mln. yil boʻlgan, kam oʻzgarishga uchragan togʻ jinslaridan iborat; kembriy davri [q. Kembriy sistemasi (davri)] bilanalmashgan. R. 1945-yil rus geologi N.S. Shatskiy tomonidan Janubiy Uralda aniqlangan. taxminan yuqori proterozoy (qarang Proterozoy "guruhi") ga muvofiq keladi. R. tarkibida 4 ta boʻlinma mavjud: quyi, oʻrta, yuqori va vend. Soʻnggi boʻlinmaga mustaqil majmua sifatida qaraladi va koʻpincha terminal R., yoki vendomi deb ataladi. Shu 4 boʻlinmaning har biri tarkibida R. yotqiziklarini boʻlimlarga ajratish va korrelyasiya qilishda asos boʻladigan koʻkyashil suvoʻtlar qoldiklari (stromatolitlar)ning oʻziga xos majmuini koʻrish mumkin.

R.ning dengiz va quruqlikdagi yotqiziklari barcha materikda tarqalgan. Platformalar R.da paleozoydagiga nisbatan kichiroq maydonni egallagan. Ular yassi quruqlikdan iborat boʻlib, ustidagi qad. jinslar yuvilib ketgan. Nuragan jinslar esa bukilmalarda toʻplana borgan. Geosinklinal sistemalarning tashqi bukilmalarida qumtoshli jinslar bilan birga gilli karbonatli, baʼzan flish (Tyanshanda) yotqiziklari vujudga kelgan. Okean tubidagi Yer pusti ichki bukilmalarida suv osti vulkan mahsulotlari yigʻilgan. R. oxirida keng maydonlarda motsslar yotqizilgan. R.da arid (quruq) ikdim boʻlganligi uchun qizil yotqiziqlar toʻplangan. Biroq yuqori R.ning 2-yarmida va terminal R.da koʻp oʻlkalarda muzlik yotqiziklari uchraydi.

R.ning kabonatli jinslarida koʻplab stromatolitlar mavjud. Qatlamlarni ajratishda mikrofitolitlar muhim ahamiyatga ega. R. choʻkindilarida stratigrafik ahamiyatga ega boʻlgan akritarxlar mavjud. R.da umurtqasizlarning dastlabki tiplari paydo boʻlib, erta paleozoyda ravnaq topgan. R.ning yuqori qismida skeletsiz koʻp hujayrali hayvonlar uchraydi. Halqali chuvalchanglar yaxshi namoyon boʻlgan.

Foydali qazilmalardan R. choʻkindilarida temir rudasi, fosforitlar, ayrim joylarda qoʻrgʻoshinrux, Ekvatorial Afrikada mis, kobalt va uran rudalari mavjud. Sibir platformasida terminal R.da gazkondensatlar va neft uyumlari aniqlangan.

Manbalar
Riflar

Riflar — Shimoliy Marokashning togʻli viloyatidagi barbarlar. 1,25 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Barbar tilida soʻzlashadilar. Ikkinchi til — arab tili. Dindorlari — sunniy musulmonlar. 18-asrning boshlarida R. arablar tomonidan bosib olindi. Ular 17—18-asrlar, ayniqsa, 19-asr va 20-asrning boshlarida fransuz va ispan mustamlakachilari tomonidan asoratga solingan. 1921—26 yillar mustamlakachilarga qarshi milliy ozodlik kurashi olib borib Rif respublikasi tuzishgan. Asosan, dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.

Manbalar
Riflar (dengiz)

Riflar — sayoz joylarda dengiz tubining suv ostidagi yoki suv yuzasidan koʻtarilib turgan balandliklari. Dengiz tubidagi qoyalar yoki qirgʻoqlarning yemirilishidan, marjon qurilmalaridan, ohakli suvoʻtlar qoldiqlaridan hosil boʻladi. R., asosan, ekvatorial va tropik dengizlarda, suv temperaturasi 20° dan yuqori boʻlgan, kuchli toʻlqinlar boʻlmaydigan hududlarda tarqalgan. Toʻsiq P., qirgʻoq P., halqasimon P. (atollar) ajratiladi. Avstraliyaning shim.sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi uz. 200 km li Katta Toʻsiq rifi eng katta rifdir.

Manbalar