Strategik razvedka

Strategik razvedka - bu strategiyani ishlab chiqishga taʼsir qiluvchi davlat, tashkilot yoki boshqa ijtimoiy hamjamiyatning strategik salohiyati va strategik niyatlari toʻgʻrisida maʼlumot olish uchun qoʻllaniladigan razvedka faoliyati.

Bu razvedka faoliyatining eng yuqori shakli boʻlib, uning samaradorligi uni amalga oshiruvchi davlat yoki tashkilotning hayotiyligiga bogʻliq. Strategik darajadagi razvedka maqsadlar va vazifalarni belgilashni amalga oshiradi, maʼlumotlarni qidiradi, ajratib oladi va qayta ishlaydi, ahamiyatsizlarini qoldirib, uning eng muhim yoki strategik tarkibiy qismlarini aniqlaydi va natijasini davlatning yoki tashkilotning eng yuqori siyosiy va harbiy rahbariyatiga taqdim etadi.

„Strategik razvedka“ tushunchasi 19- asrning birinchi yarmida, nemis harbiy mutafakkiri va nazariyotchisi Karl Klauzevits oʻzining „Urush toʻgʻrisida“ asarida „strategiya“ va „urush“ kabi tushunchalarni aniq belgilab berganida shakllandi. Urushni hujum va mudofaa sifatida muvaffaqiyatli rejalashtirish uchun davlatning yuqori siyosiy va harbiy rahbariyati uchun strategik ahamiyatga ega boʻlgan maʼlumotlarni olishga qodir boʻlgan razvedka kerakligi aniq boʻldi. Iqtisodiy, siyosiy, diplomatik va harbiy razvedka faoliyatining bir turi sifatida bir xil strategik razvedka, shubhasiz, birinchi davlatlar mavjudligi bilan bir vaqtda u yoki bu shaklda mavjud boʻlib, ularning tabiiy strategik ehtiyojlariga xizmat qilgan.

Strategik razvedka amalga oshiriladigan ijtimoiy sohalar 

 jamiyat
 iqtisodiyot
 siyosat
 diplomatiya
 din
 fan
 taʼlim
 ommaviy axborot vositalari
 kommunikatsiyalar
 strategik geografiya
 mafkuraviy soha
 qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat
 harbiy soha

Strategik razvedka olib boriladigan geografik hududlari 
Amalga oshirilgan:

 havoda
 yerda
 yer osti
 okeanlar suvlarida
 suv ostida
 kosmosda

Strategik razvedka turlari 

 yopiq razvedka
 Diplomatik razvedka
 Milliy tashqi razvedka
 Harbiy tezkor va strategik razvedka
 Biznes strategik razvedka
 Nodavlat strategik razvedka

Milliy strategik razvedkaning maxsus turlari 

 Raketa hujumi haqida ogohlantirish tizimi, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari.
 Kosmosni boshqarish tizimi, Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari.
 Amerika Qoʻshma Shtatlari dengiz kuchlarining strategik dengiz havo razvedkasi va kuzatuv tizimi

Strategik razvedka maʼlumotlari manbalari 
Strategik razvedka maʼlumotlarining manbalarida ochiq va yopiq maʼlumotlar boʻlishi mumkin.

Strategik razvedkada qoʻllaniladigan maʼlumotlar turlari:

 Ilmiy axborot - fan yutuqlari, sogʻliqni saqlash, ilmiy kadrlar va ularni tayyorlash, fanning ishlab chiqarish va ilmiy-tadqiqot ishlarini rivojlantirishga koʻmaklashish qobiliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
 Geografik maʼlumotlar, jumladan topografiya, ob-havo, iqlim, gidrografiya va okeanografiya.
 Kommunikatsiya haqida maʼlumot; strategik logistika: aloqa yoʻllari, transport oqimlari, yoʻllar, koʻpriklar, tunnellar, togʻ dovonlari, boʻgʻozlar va boshqalarning holati, joʻnash va kelish punktlari, markazlashtirilgan nuqtalar - transport yoʻnalishlarining toʻplanish va kesishish joylari, muvofiqlashtirish va tarqatish markazlari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar.
 Iqtisodiy maʼlumotlar, jumladan, sanoat, moliya, band va ishsiz ishchi kuchi va boshqalar haqida maʼlumot.
 harbiy maʼlumotlar.
 Sotsiologik maʼlumotlar, jumladan, aholi, din, taʼlim, milliy anʼanalar va xalq maʼnaviyati haqidagi maʼlumotlar.
 Siyosiy maʼlumotlar, jumladan, hukumat tizimi, siyosiy partiyalar, tashqi siyosat va boshqalar haqidagi maʼlumotlar.
 Mamlakatdagi siyosatchilar va nufuzli yetakchilar, muxolifat yetakchilari va boshqalar haqida ma’lumot.

Strategik razvedka faoliyati shakllari 
Tarixiy jihatdan strategik razvedka faoliyatining ikki shakli mavjud edi:

 rasmiy ruxsat berilgan vakolatli yoki qonuniy razvedka
 rasman taqiqlangan maxfiy yoki noqonuniy razvedka

Huquqiy strategik razvedka 
Huquqiy strategik razvedka rasmiy ravishda, milliy, xalqaro qonunchilik yoki davlatlar yoki tashkilotlar oʻrtasidagi ikki tomonlama shartnomalar asosida amalga oshiriladi. Ushbu huquqiy strategik razvedka faoliyatiga quyidagilar kiradi:

 diplomatik razvedka
 harbiy diplomatik razvedka
 ilmiy tadqiqot faoliyati
 jurnalistika
 xorijiy mamlakatlardagi madaniy vakolatxonalar
 diniy tashkilotlarning missionerlik faoliyati
 xorijiy mamlakatlarga sayohat va ekspeditsiyalar
 insonparvarlik missiyalari

Noqonuniy yoki yashirin strategik razvedka 
Noqonuniy yoki yashirin strategik razvedka milliy/xalqaro qonunchilikni buzgan holda amalga oshiriladigan noqonuniy faoliyatdir. Noqonuniy strategik razvedka kontrrazvedka idoralari tomonidan qonuniy ravishda bostiriladi. Noqonuniy razvedka jinoiy huquqbuzarlik hisoblanadi va uni amalga oshirgan shaxslar milliy/xalqaro qonunchilikka muvofiq ularning noqonuniy faoliyati aniqlanishi, hibsga olinishi, surishtiruvi va sudlanishi kerak. Qonuniy asosli dalillar bazasi mavjud boʻlganda, noqonuniy razvedka faoliyati bilan shugʻullangan shaxslarni qidirish Interpol tomonidan amalga oshiriladi.

Qora ofis xizmati 
Pochtani ushlash, koʻrib chiqish, olib qoʻyish yoki nusxalash va agar pochtada shifrlangan xabar boʻlsa, uning shifrini ochish bilan shugʻillanuvchi maxsus idoralar tarixda ham mavjud boʻlgan. Strategik darajadagi maʼlumotlar zudlik bilan davlatning yuqori siyosiy va harbiy rahbariyatiga yetkazilgan. Taxminlarga koʻra, Qora kabinet maxfiy davlat xizmati sifatida 17-asrda Fransiyada paydo boʻlgan. Keyinchalik shunga oʻxshash xizmatlar boshqa mamlakatlarda ham ishlay boshlagan.

Pochta yozishmalarini ushlash va koʻrib chiqish xabarlar shifrlana boshlanishiga olib keldi va bunga javoban Qora idoralar xodimlarida professional davlat shifrini ochish xizmati paydo boʻldi. Bu, oʻz navbatida, davlat tuzilmalarining yaratilishiga sabab boʻldi, ular kasbiy asosda, fanning turli sohalari mutaxassislarini jalb qilgan holda, turli hajmdagi axborotni shifrlash va uzatish usullari va vositalarini yaratish bilan shugʻullanganlar.

Qarama-qarshi razvedka faoliyati 
Strategik darajadagi ayrim maʼlumotlar davlat siri boʻlib, qonuniy ravishda chet davlatlar, uchinchi tomon manfaatdor tashkilotlar va jismoniy shaxslar tomonidan tajovuzlardan himoyalanishi va himoya qilinishi kerak.

Noqonuniy razvedka faoliyatini bostirish kontrrazvedka idoralari tomonidan amalga oshiriladi.

Kontrrazvedka oʻz davlati hududida chet el fuqarolarini yollash bilan ham shugʻullanadi va shu bilan razvedka xarakteridagi maʼlumotlarni olishi mumkin, yaʼni razvedka funksiyalarini bajaradi.

Strategik razvedka xodimlarini kasbiy tayyorlash

Rossiya Federatsiyasi 
Rossiya Federatsiyasi Tashqi razvedka xizmati uchun kadrlar tayyorlashni amalga oshiradi

 Tashqi razvedka akademiyasi

Qurolli Kuchlar Bosh shtabi Bosh boshqarmasi ofitserlarini maxsus tayyorlash:

 Rossiya Federatsiyasi Mudofaa vazirligining Harbiy akademiyasi, Moskva | Rossiya Mudofaa vazirligi
 Strategik maxfiy razvedka fakulteti
 Agent-operativ razvedka fakulteti
 Akademiyada - adyunktura va oliy akademik kurslar
 Cherepovets radioelektronika oliy harbiy maktabi, Cherepovets
 Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi Harbiy akademiyasining razvedka boʻlimi
 6-Markaziy tadqiqot instituti, Moskva | Markaziy ilmiy-tadqiqot instituti - 6
 18-Markaziy tadqiqot instituti, Moskva | Markaziy ilmiy-tadqiqot instituti – 18

Strategik razvedkani amalga oshiruvchi davlat tashkilotlari

Buyuk Britaniya 

 Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi | Tashqi ishlar idorasi | TIV va DS|| FCO |Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi
 mustaqil hukumat razvedka agentligi
 tashqi siyosat boʻlimi, hukumatning „toʻrtta asosiy“ boʻlimlaridan biri
 boʻlim boshligʻi - Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik ishlari boʻyicha Davlat kotibi | Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik ishlari boʻyicha Davlat kotibi
 shtab-kvartirasi: King Charlz koʻchasi, Whitehall, London, FCO asosiy binosi, Uaytxoll, London
 Jargon I London
 Jargon II Uaytxoll
 Jargon III Tashqi ishlar vazirligi
 Jargon IV Tumanli Albion | ... Tumanli Albion sohilida

Isroil 

 Mossad

Portugaliya Respublikasi 
Strategik razvedkani amalga oshiruvchi yetakchi milliy agentliklar quyidagilardir:

 ashqi ishlar vazirligi | | Vazirio dos Negocios Estrangeiros
 tashqi ishlar vaziriga boʻysunadi
 <Milliy Mudofaa vazirligi| | Ministério da Defesa Nacional
 mudofaa vaziriga bo'ysunadi
 Portugaliya Respublikasining axborot tizimi | |Sistema de Informações da República Portuguesa
 Bosh vazirga hisobot beradi;
 Rahbar: Portugaliya Respublikasi axborot tizimi agentligi bosh kotibi

 Portugaliya Respublikasining axborot tizimi |Sistema de Informações da República Portuguesa - umumiy fuqarolik va harbiy sohalarda strategik razvedka va kontrrazvedkaning ikkita mustaqil razvedka xizmati faoliyatini muvofiqlashtiruvchi ixtisoslashgan davlat organi; bu:
 Axborot va xavfsizlik xizmati | NIB | | SIS | Segurança
 tashqi operativ va strategik razvedkani amalga oshiradi; kontrrazvedka funksiyalarini bajarish orqali ichki davlat xavfsizligini ta'minlaydi
 Mudofaa strategik axborot xizmati | SSIO | | SIED| Defesa Estrategicas Informações Service
 harbiy operativ va strategik razvedka ishlarini olib boradi

Rossiya Federatsiyasi 
Rossiya Federatsiyasida milliy manfaatlar uchun strategik razvedka davlat ixtisoslashtirilgan idoralari tomonidan amalga oshiriladi:

 Rossiya Federatsiyasi Tashqi razvedka xizmati SVR
 Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabining GRU Bosh razvedka boshqarmasi

Amerika Qo'shma Shtatlari 
Qo'shma Shtatlarda milliy manfaatlar uchun strategik razvedka davlat ixtisoslashgan departamentlari tomonidan amalga oshiriladi:

 Markaziy razvedka boshqarmasi |CIA | Central Intelligence Agency
 Milliy xavfsizlik agentligi | NSA | National Security Agency
 Mudofaa vazirligi Razvedka boshqarmasi DIA | Defense Intelligence Agency

Fransiya Respublikasi 
Fransiyada milliy manfaatlar uchun strategik razvedka ixtisoslashgan davlat organlari tomonidan amalga oshiriladi:

 DRM Federativ Respublikasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabining Harbiy razvedka boshqarmasi
 1992-yil 16-iyundan - strategik va taktik razvedkani amalga oshiruvchi harbiy davlat razvedka tashkiloti; Qurolli Kuchlarning barcha bo'linmalarining razvedka faoliyatini muvofiqlashtirish uchun javobgardir; fransuz razvedka hamjamiyatining a'zosi; Rossiya Federatsiyasi Qurolli Kuchlari Bosh shtabi boshlig'iga bo'ysunadi.
 bosh qarorgohi Parijda
 DGSE tashqi xavfsizlik bosh boshqarmasi
 Bosh qarorgohi Parijda joylashgan Fransiya Mudofaa vazirligiga bo'ysunuvchi tashkilot

Davlat kontrrazvedka tashkilotlari

Buyuk Britaniya 

 Xavfsizlik xizmati | MI5 || Security Service
 hukumat qarshi razvedka agentligi

Isroil 

 Isroil umumiy xavfsizlik xizmati  | Shabak || shb"k | שב"כ | שרות הביטחון הכללי |  Sherut ha-Bitahon ha-Klali | Shin-bet
 bevosita Bosh vazirga hisobot beradi

Rossiya Federatsiyasi 

 Rossiya Federatsiyasi Federal xavfsizlik xizmati | Rossiya FSB

Amerika Qo'shma Shtatlari 

 Federal tergov byurosi | FBI || Federal Bureau of Investigation

Fransiya 

 DPSD mudofaa xavfsizligi boshqarmasi
 Davlat harbiy kontrrazvedka xizmati, Fransiya razvedka hamjamiyatining a'zosi
 maqsadi: Fransiya Qurolli Kuchlari joylashgan joylarda faoliyatni amalga oshiradi, shuningdek, sanoat xavfsizligi sohasida iqtisodiy kontrrazvedka funksiyalarini bajaradi.
 hukumatga bo'ysunadi
 boshliq - direktor
 shtab-kvartirasi: Fort de Vanves, Stalingrad bulvari 141, Parijning G'arbiy Faubourgi Malakoff, Hauts-de-Seine departamenti
 tashkil etilgan: 1981-yil 20-noyabr
 oldingi: 1948-yil 31-yanvar, Qurolli Kuchlarning yagona xavfsizlik xizmati | SSFA
 DGSI ichki xavfsizlik bosh boshqarmasi
 Bosh qarorgohi Parijda joylashgan Fransiya Ichki ishlar vazirligiga bo'ysunuvchi tashkilot

Qiziq faktlar 

 Xyu Strechenning ta'kidlashicha, "strategiya" tushunchasining o'zi birinchi marta harbiy leksikaga 19-asrning buyuk nemis harbiy mutafakkiri va nazariyotchisi Karl Klauzevits tomonidan kiritilgan.
 1912—1913-yillarda dunyoda birinchi marta rossiyalik samolyot konstruktori Igor Sikorskiyning loyihasi bo'yicha Rigada "strategik razvedka uchun yirik samolyot sifatida" og'ir to'rt dvigatelli "Rus ritsar" samolyoti qurildi.

Manbalar:

Yana qarang 

 harbiy razvedka
 Harbiy strategik razvedka
 Global strategiya
 Diplomatik razvedka
 Rezident (maxsus xizmatlar)
 Strategiya
 Davlat strategiyasi
 harbiy strategiya
 Strategik rejalashtirish

Adabiyotlar 

 

 

 Geosiyosat va geostrategiya. - M., 2002-yil.
 

 

 

 

 Dmitrenko V. V. 

 

 Kokarev K. A. Sovet maxsus xizmatlari va Sharq // Osiyo va Afrika bugungi kunda. - 2014. - No 5. - B. 77.
 

 

 

 

 

 

 
Pages with unreviewed translations