Laurentian kutubxonasi

Laurentian kutubxonasi (Biblioteca Medicea Laurenziana yoki BML) Florensiyadagi (Italiya) tarixiy kutubxona bo'lib, 11 000 dan ortiq qo'lyozma va 4 500 ta dastlabki bosma kitoblarni o'z ichiga oladi. Medici papasi Klement VII homiyligida San-Lorenso di Firenze Bazilikasi monastirida qurilgan kutubxona. U Medicilar endi shunchaki savdogarlar emas, balki aqlli va cherkov a'zolari ekanligini ta'kidlash uchun qurilgan. Unda Medici oilasining shaxsiy kutubxonasiga tegishli qo'lyozmalar va kitoblar mavjud. Kutubxona binosi Mikelanjelo tomonidan ishlab chiqilgan va mannerizm namunasi bo'lgan arxitekturasi bilan mashhur.

Kutubxonadagi barcha kitob qo'lyozmalari uning Codex Laurentianusda aniqlangan. Kutubxonada Florensiyaning Naguatl kodeksi, Rabula Injillari, Amiatinus kodeksi, Squarcialupi kodeksi va Safoning she'rlarini o'z ichiga olgan parcha-parcha Erinna papiruslari saqlanadi.

Arxitekturasi 
Laurentian kutubxonasi 1523-yilda foydalanishga topshirilgan va qurilishi 1525-yilda boshlangan. Ammo, Mikelanjelo 1534-yilda Florensiyani tark etganida, faqat o'quv zalining devorlari qurilgan edi. Keyin uni Tribolo, Vasari va Ammannati Mikelanjeloning rejalari va og'zaki ko'rsatmalari asosida davom ettirdilar. Kutubxona 1571-yilda ochilgan. Shu tarzda, kutubxona Mikelanjelo tomonidan bajarilgan qismlarni uning ko'rsatmalarini talqin qilishda ancha keyin qurilgan boshqalar bilan birlashtiradi. Laurentian kutubxonasi Mikelanjeloning eng muhim arxitektura yutuqlaridan biridir. Hatto Mikelanjeloning zamondoshlari ham Laurentian kutubxonasidagi innovatsiyalar va fazodan foydalanish inqilobiy ekanligini tushunishdi.Derazalarning hayratlanarli taqsimlanishi, shipning qurilishi va Vestibyulning nozik kirishini hech qachon yetarlicha maqtash mumkin emas. Jasorat va nafislik butun asarda va har bir qismda birdek ko'zga tashlanadi. Kornishlar, korbellar, haykallar uchun bo'shliqlar, shinam zinapoya va uning hayoliy bo'linmasi, butun bino, bir so'z bilan aytganda, oddiy muomala uslubiga o'xshamaydi, har bir kishi ularni ko'rib hayratda qoladi. - Giorgio Vasari.Ikki qavatli quattrocento monastiri kutubxona qo'shilishi bilan o'zgarishsiz qoldi. Shu sababli, Mikelanjelo rejasining ba'zi xususiyatlari, masalan, uzunlik va kenglik allaqachon aniqlangan. Shu sababli, ilgari mavjud bo'lgan devorlar va monastirlarda yangi devorlar qurilgan. Bu Mikelanjelodan foydalangan noyob uslub va naqshga olib keldi.

Vestibul 
Ritsetto nomi bilan ham tanilgan vestibyulning uzunligi 10,50 m, kengligi 10,50 m va balandligi 14,6 m (34,5 x 34,5 x 48 fut). U monastirning sharqiy tizmasidagi mavjud monastir kvartallari ustida qurilgan bo'lib, monastirlarning yuqori sathidan kirish mumkin. Dastlab, Mikelanjelo osmon yoritgichi qilishni rejalashtirgan, ammo Klement VII bu tomning oqishiga olib keladi, deb ishongan, shuning uchun g'arbiy devorga ruhoniy derazalar kiritilgan. Pietra- serena bilan o'ralgan, uchburchak yoki segmental pedimentlar bilan o'ralgan va devorga o'rnatilgan, juft ustunlar bilan ajratilgan, bo'sh toraytirilgan derazalar vestibyulning ichki qismini o'rab turadi.

Shift nurlariga mos keladigan pilasterlar bilan bo'g'imlangan, ko'rfazlardagi derazalar bilan yoritilgan, baland toraytirilgan vestibyul (Mikelanjelo dizayni bo'yicha 1559-yilda Bartolomeo Ammannati tomonidan bajarilgan) yuqoriga (va pastga) oqib chiqadigan zinapoya bilan to'ldirilgan. Kutubxona ko'pincha arxitekturada mannerizm prototipi sifatida tilga olinadi.

Zinapoya 
Dizayn bosqichida zinapoyalar rejasi keskin o'zgardi. Dastlab 1524-yilda birinchi dizaynda yon devorlarga ikkita zinapoya o'rnatilgan va o'qish xonasi eshigi oldida ko'prik tashkil etilgan edi. Bir yil o'tgach, zinapoya vestibyulning o'rtasiga ko'chirildi. Tribolo 1550-yilda bu rejani amalga oshirishga harakat qildi, ammo hech narsa qurishga erisha olmadi. Ammannati Mikelanjeloning g'oyalarini kichik loydan yasalgan model, kam material va Mikelanjeloning ko'rsatmalari yordamida o'z imkoniyatlarini maksimal darajada talqin qilish qiyinligini bilardi ammo buni bajarishga muvaffaq bo`ldi.

Zina o'quv zaliga olib boradi va vestibyul polining yarmini egallaydi. Markaziy zinalarning pillapoyalari qavariq va kengligi bo'yicha farqlanadi, tashqi tomoni esa tekis holatda qoladi. Markaziy zinaning uchta eng past bosqichi boshqalarga qaraganda kengroq va balandroq, deyarli konsentrik oval plitalarga o'xshaydi. Zinadan pastga tushganda, u uchta tomonga bo'linib ketadi.

O'qish xonasi 
O'quv zali 46,20 m, uzunligi 10,50 m, kengligi va 8,4 m. balandligi (152 x 35 x 28 fut)ni tashkil etadi. O'rta yo'lak bilan ajratilgan ikkita o'rindiq bloklari mavjud bo'lib, har bir o'rindiqning orqa tomoni ularning orqasidagi skameykalar uchun stol vazifasini bajaradi. Stollar devor bo'ylab teng masofadagi uzoqlikda joylashgan va deraza yorug`ligi bilan yoritilgan. Derazalar pilasterlar bilan o'ralgan bo'lib, ship va zaminning tartibini ifodalovchi ko'rfaz tizimini tashkil qiladi.

O'qish zali mavjud loyiha asosida qurilganligi sababli, Mikelanjelo o'quv zali devorlarining og'irligini kamaytirishga beixtiyor majbur bo'lgan. Va devor artikulyatsiyasidagi ramkalar va qatlamlar tizimi pilasterlar orasidagi bo'shliqlarning hajmini va og'irligini kamaytirgan.  

O'quv zalidagi kutubxonaning hozirgi yog'och pollari ostida 15 ta to'rtburchaklar qizil va oq terrakota taxta panellari mavjud. Ushbu panellar  yon tomonda, ketma-ket ko'rib chiqilganda, geometriyaning asosiy tamoyillarini namoyish etgan. Bu plitkalar dastlab rejalashtirilgan mebel ostida ko'rinadigan tarzda joylashtirilgan deb ishoniladi. Ammo bu mebel keyinchalik xonadagi o'qish stollari sonini ko'paytirish uchun o'zgartirilgan.

Izoh 

Risettoda tanqidchilar vestibyuldagi chuqurlashtirilgan ustunlar devorlarni vertikal tayanchlar orasiga cho'zilgan tarang teriga o'xshatishini ta'kidladilar. Bu xonaning inson tanasiga taqlid qilgandek ko'rinishiga olib keldi, bu Italiya Uyg'onish davrida ideal shakl deb hisoblangan. Binoning ustunlari, shuningdek, og'irlik kuchsiz elementlarga ko'tarilishi uchun korbellarda qo'llab-quvvatlangan. Tuzilishning beqarorligi tufayli tomoshabin tomning ustunlar yoki devorlar tomonidan qo'llab-quvvatlanishini farqlay olmaydi. Bu noaniqlik tuyg'usi derazalarning noan'anaviy shakllari va ayniqsa, barcha me'moriy elementlarning siqilgan sifati bilan kuchayadi, bu keskinlik va cheklangan energiya hissini yaratadi.

Gumbaz qismda klassik uslubdan foydalanish ayniqsa muhimdir. Kutubxonada chuqur ustunlar yuzaki ko'rinib turibdi. U qattiq va bezaksiz Dor tartibiga xos bo'lib, odatda erkaklarga xos xususiyatga ega deb hisoblanadi. Dorik ordeni Kolizey kabi Rim binolarida topilganidek, tartiblar ierarxiyasida bazaga joylashtiriladi, Ion, Kompozit va Korinf asta-sekin yengilroq va ko'proq bezakli va nazokatli bo'ladi. Biroq, chuqurroq o'rganish shuni ko'rsatadiki, Kompozit tartib qo'llaniladi, ammo xarakterli dekorativ akantus barglari va bosh harflarning diagonal volyutlari olib tashlanadi va ustunning yuqori qismi denude qilinadi. Arxitektura nuqtai nazaridan, olib tashlash - bu misli ko'rilmagan zo'ravonlik harakati va zamonaviy kuzatuvchilarni chetlab o'tmagan nafosat. 

Zinapoyaning dinamik haykali yuqori qavatdan lava kabi oqib chiqayotgandek ko'rinadi va vestibyulning zamin maydonini juda g'ayrioddiy tarzda qisqartiradi. Markaziy zalda konveks zinapoyalar kenglikda farq qiladi, bu esa butun tartibni bezovta qiladi.

Vestibyul va zinapoyadan keskin farqli o'laroq, o'quv zalining yon devorlardagi pilastrlar orasiga teng masofada joylashgan derazalari ko'p miqdorda tabiiy yorug'lik kiritib, osoyishta, sokin va tabiiy ko'rinish yaratadi.

Zamonaviy madaniyat 
Mark Rotkoning ta'kidlashicha, kutubxona zinapoyasidagi vestibyul va devorlar uning 1959-yilgi Seagram rasmlariga ta'sir qilgan.

To'plamlari 
1571-yilda Toskana Buyuk Gertsogi Kosimo I olimlar uchun hali tugallanmagan kutubxonani ochdi. To'plamga muhim qo'shimchalar uning eng mashhur kutubxonachisi, 1757-yilda tayinlangan va uning bosma kataloglarini nazorat qilgan Anjelo Mariya Bandini tomonidan kiritilgan.

Laurentian kutubxonasida XVII-XX asrlarga oid taxminan 11000 qoʻlyozma, 2500 papirus, 43 ostraka, 566 inkunabula, 1681 XVI asr nashrlari va 126527 bosma nashrlar mavjud. Asosiy to'plam 1589-yilda Jovanni Rondinelli va Baccio Valori tomonidan indekslangan 3000 ga yaqin qo'lyozmalardan iborat bo'lib, ular 1571-yilda kutubxonaning ochilishida parapetlarga (pluteya) joylashtirilgan. Ushbu qo'lyozmalarda Pluteus yoki Pluteo imzosi bor (Plut.). Ushbu qo'lyozmalarga o'n beshinchi asrda to'plangan Medici kutubxonasi kiradi, ular 1508-yilda Jovanni di Medici (Papa Leo X) tomonidan qayta sotib olingan va 1520-yillarda Giulio di Giuliano de' Medici (Papa Klement VII) tomonidan Florensiyaga ko'chirilgan. Medici kutubxonasi Franchesko Sassetti va Franchesko Filelfo tomonidan yig'ilgan to'plamlar, Leo X tomonidan sotib olingan qo'lyozmalar va San-Markodagi Dominikan monastirining kutubxonasi bilan kengaytirilgan.

Kutubxona g'arbiy yarim shardagi Azteklarning hayoti haqida fathdan oldingi ma'lumotlarning asosiy manbai bo'lgan Naguatl Florensiya kodeksini saqlaydi. Laurentian kutubxonasidagi boshqa taniqli qo'lyozmalar qatorida VI asrdagi Suriya Rabula Injillari ham bor. Lotin Vulgate Injilining saqlanib qolgan eng qadimgi qo'lyozmasini o'z ichiga olgan Codex Amiatinus, muhim erta musiqa qo'lyozmasi bo'lgan Squarcialupi kodeksi va Safo do'stining she'rlarini o'z ichiga olgan parcha-parcha Erinna papirus bor.

Manbalar 

Kutubxonalar