MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Amfisbenalar

Amfisbenalar, halqali kalta-kesaklar (Amphisbae nidae) — kaltakesa-klar oilasi; 17 tacha uruqqa boʻlinadigan 120 tacha turi bor. Ular, asosan, tropik Amerika bilan Afrikada tarqalgan. Besh turi Ispaniya va Portugaliyada, bittasi Eronda uchraydi. Tuzilishi yerni kov-lashga va yer ostida yashashga moslashgan. Tanasi silindr shaklida, halqalarga boʻlingan, oyoklari yoʻqolib ketgan yoki oldingisi rudiment holda qolgan; terisi qattiq tangachalari yoʻq; koʻzi kichkina va teri bilan qoplangan, eshituv aʼzosi rivojlanmagan; bitta chap oʻpkasi bor. Yomgʻir chuvalchangi singari, yerni kov-lab tor yoʻl ochadi va toʻmtoq dumi bilan oldinga harakat qiladi. Shuning uchun ular ikki boshli kaltakesak deb ham yuritiladi. A.ning koʻp turlari chumo-li va termitlar uyasida yashaydi. Turli hasharotlar, qirqoyoq va yer ostida yashovchi umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Tuxu-mini oʻz uyasiga yoki termit va chumolilar iniga qoʻyadi. Hirot, ibijara, chipor A. bu oilaning tipik vakili hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfiumalar

Amfiumalar (Amphiumidae) -dumli amfibiyalar turkumining oilasi. Ikki turi bor. Ular AQShning sharqiy qismida tarqalgan. Tanasi 1 m cha. Oyoklari va undagi 2-3 ta barmoqlari yaxshi rivojlanmagan. Kichkina koʻzlari yupqa teri ostida. 4 juft ichki jab-rasi va jabra yoriklari umrbod saqlanib qolgan, umuman chala itbaliq holida boʻladi. Ikki turi — ugorsimon A. (A. means) va uch barmoqli A. (A. tridactyla) sholipoya va koʻlmak suvlarda balchiqqa koʻmilib yoki botqoq yerlardagi uyasida yashaydi. A.- tungi hayvon. Turli umurtqasizlar, mayda baliklar bilan oziqlanadi. Yozning oxi-rida 40-150 tacha tuxum qoʻyadi. Itbaligʻi noyabrda tuxumdan chiqadi. Lichinkasi 4 yoshida jinsiy voyaga yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfiteatr

Amfiteatr (yun. amphitheatron — ikki tomonlama tomosha) — 1) qadimgi Yunon va Rimda ommaviy tomoshalar, teatr spektakllari koʻrsatiladigan mahobatli bino. A.- oʻrtasidagi maydoni ellips shaklidagi ulkan inshoot; uning tomoshabinlar uchun moʻljallangan qator-qator oʻrindiqlari pastdan yuqoriga zina shaklida koʻtarilib boradi. A.da arklar, ustunlar va ular orasida gumbazli galereyalar boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfora

Amfora (lot. amphora, yun. am-phoreus — soʻzidan: amphi — ikki to-mondan, phero — koʻtarib boraman) — antik davrda ishlatilgan yuqori qismi keng, tag qismi va ogʻzi tor, ikki dasta-li, sopol, baʼzan metalldan tayyorlan-gan idish. Vino, yogʻ saqlash va tashishda, baʼzan ziyofatlarda bezatilgan Amfora turlaridan foydalanilgan. Boʻyama naqshlar, tasvirlar bilan bezatilgan, qadimgi va klassi-sizm davriga oid Amforalar badiiy qimmatga ega. Arxeologik qazilmalar Oʻrta Osiyo hududida ham (jumladan, Surxondaryo hududida topilgan, miloddan avvalgi 3-2 asrga mansub) Amforasimon idishlar tayyorlanganligini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfoterlik

Amfoterlik (yunoncha: amphoteros — ikkalasi; har ikkisi) — baʼzi element oksidlari va gidroksidlarining (amfolitlar deb ham ataladi) muhitga qarab ham kislota, ham asos xossalarini namoyon qilishi. Tipik amfoter birikma si-fatida suv molekulasini koʻrsatish mum

kin. Undagi kislotalik va asos (ishqor)lik xossalari reaksiyaga kirishuvchi ikkinchi tarkibiy qism xususiyatiga bogʻliq. Kuchli kislotalar bilan A. xosa-siga ega bulgan birikma asos holida va, aksincha, ishqorlar bilan kislota holida reaksiyaga kirishadi. Kuchsiz borat ks-lota oʻzidan kuchliroq ortofosfat kiso-ta bilan reaksiyaga kirishganda asos rolini bajarib, VRO4 tuzini hosil qiladi. Metall gidroksidlaridan A. alyuminiy, galliy, rux, qalay gidroksidlarda va boshqada uchraydi. Bulardan galliy gidroksidi suvdagi eritmasining kislotalik va asoslik xossalari jihatidan dissotsiyalanish konstantalari bir-biriga deyarli teng. Organik amfoter birikmalarga karboksil guruhlari boʻlgan aminokis-lotalar misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amhara

Amhara, amara — Efiopiyada yashovchi xalq (21 mln. kishi, 1992 i.)-Amhara tilida soʻzlashadi, dini xristian. A.lar, asosan, dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Ularda kulolchilik, toʻqimachilik, yogʻoch oʻymakorligi rivoj-langan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amhara tili

Aramey tili, Amara tili yoki Arab tillari bilan chalkashtirmaslik kerak. 
Amhara tili — som tillari guruhiga mansub til. Efiopiya aholisining anchagina qismi Amhara tilida gaplashadi. Bu til sintaksisi Efiopiyaning ikkinchi adabiy va davlat tili hisoblanadi. Amhara tilida faqat uchta suz turkumi: ot, feʼl, yuklamagina aniq farqlanadi. Urgʻu kuchsiz. Amhara yozuvida 296 belgi mavjud. Amharalar tomonidan birinchi til sifatida soʻzlashiladi va Efiopiyaning yirik shaharlari va shaharchalarida yashovchi boshqa aholi uchun umumiy til boʻlib xizmat qiladi.

Bu til Efiopiya federal hukumatining rasmiy ish tili boʻlib xizmat qiladi, shuningdek, Efiopiyaning bir qancha federal hududlarida rasmiy yoki ish tili hisoblanadi. 2018-yil holatiga koʻra 31,800,000 ona tilida soʻzlashuvchilar va yana 25,100,000 ikkinchi tilda soʻzlashuvchilar bilan amhara tili (Oromodan keyin) Efiopiyaning ikkinchi eng koʻp soʻzlashiladigan ona tilidir, lekin jami soʻzlashuvchilar soni boʻyicha eng keng tarqalgan. Bu, shuningdek, dunyodagi ikkinchi eng koʻp gapiriladigan semit tilidir (arab tilidan keyin). Amharcha Geʽez yozuvidan oʻsgan tizim yordamida chapdan oʻngga yoziladi. Undosh-unli qatorlari birlik sifatida yoziladigan segmental yozuv tizimi abugida (አቡጊዳ) deb ataladi. Grafemalar fidäl (ፊደል) deb ataladi, bu „skript“, „alifbo“, „harf“ yoki „belgi“ degan maʼnoni anglatadi. Amhar tilini lotin alifbosiga oʻtkazish boʻyicha umumiy qabul qilingan rimlashtirish yoʻq. Quyidagi boʻlimlardagi amhar misollarida Efiopiya semit tillarida ixtisoslashgan tilshunoslar orasida keng tarqalgan bitta tizim qoʻllaniladi.

Manbalar
Amen

Amen — Fransiya shim.dagi shahar. Somma daryosi bo‘yida. Somma de-partamentining ma’muriy markazi va Pikardiya tarixiy o‘lkasining eng katta shahri. Aholisi 136 ming kishi (1990). Temir yoʻl tuguni. To‘qimachilik sanoati (ipgaz-lama, duxoba va trikotaj to‘qish), metal-lurgiya, mashinasozlik va kimyo zavodlari bor. Qadimda A. (Samarobriva) da gal-larning ambian qabilasi (shahar nomi shundan) yashagan. A. tarixiy voqealarga boy. Shahar Ikkinchi jahon urushi davrida qattiq shikastlangan. Uni qayta tiklash-da tarixiy qiyofasi asrab qolingan. Fransiyada eng katta Notr-Dam gotika sobori (13—15-asrlar) hamda 13—18-asrlarga oid boshqa me’moriy yodgorliklar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
An gʻoʻza navlari

An gʻoʻza navlari — Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimliklar eksperimental biol.si institutida yaratilgan oʻrta tolali gʻoʻza na-vlari. „AN“ indeksi ruscha „Akademiya nauk“ („Fanlar Akademiyasi“) suzlaridan olingan. Bu guruhdan rayonlashtirilgan navlar: AN-402 — yovvoyi Meksika gʻoʻzasini radiofosfor eritmasida ishlash usuli bilan chikarilgan (1974; N. Nazirov, F. Joniqulov, H. Qambarov, J. Dadajonov). 1978-yildan rayonlashtirilgan. AN-Boyovut 2 — Toshkent 1 navi popu-lyatsiyasi tarkibini ajratish usuli bilan yaratilgan (S. S. Sodiqov). 1983-yildan rayonlashtirilgan. AN-Samarqand — 108-F va AN-401 navlarini duragaylab yara-tilgan (1974; O.Jalilov, N. Nazirov, S. T. Toʻxliyev, D. M. Boboyev). 1980-yildan rayonlashtirilgan. AN-410 — Toshkent 1 va AN-401 radiomutant navini chatish-tirishdan olingan avlodni yakka tanlash usulida chiqarilgan (J. Dadajonov). 1991-yildan rayonlashtirilgan. AN-510 — AN-505 va SL-2366 navlarini chatishti-rish yoʻli bilan yaratilgan (D. Akkujin, P. Ya. Popova, R. N. Nurmatov). 1991-yildan rayonlashtirilgan. AN — Oʻzbekiston 3-AN-Oʻzbekiston 1 va 108-F navlarining tabiiy duragaylanishi hamda qayta-qayta yakka tanlash usuli bilan yaratildi (N. R. Faqirov, I. N. Odilxujayev, 1976). 1980-yildan rayonlashtirilgan. Bu gʻoʻza navlarining hosil shoxlari 1 — 1,5 tipli. Bir koʻsakdagi paxta vazni 5,0-8,5 g. Vegetatsiya davri 125-135 kun. Vertitsillyoz viltga chidamli, tolasi oq, 35-38% tola beradi. Tolasi 4-tipga mansub.

Adabiyotlar 
 Sultonmurod Narimov va Fazliddin Saʼdullayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabazis

Anabazis — shoʻradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik utlar va chala buta oʻsimliklar turkumi (qarang Biyurgʻun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabaptistlar

Anabaptistlar (yun. anabaptizo — qayta choʻqintiraman) — 16-asrda Ger-maniya va Shveysariyada paydo bulgan plebeylar (yuqsillar) harakati taraf-dorlari. A. cherkov erkin bulishi, uning ishlariga davlat aralashmasligi va kishi esini tanigandan keyin choʻqintirilishi lozim degan talabni olga suradi. A. „yaqinda qiyomat boshlanib, hammayoq agʻdar-tuntar boʻladi“, deb ishonar, sud, xukumatga itoat etishni, harbiy xiz-matni rad qilardilar. Germaniyadagi dehqonlar urushi (1524-26) va Tomas Myunser taʼsirida A. bir qismi faol inqilobiy harakatga oʻtdi. A. taʼli-moti Germaniya, Niderlandiya va Shvey-sariyada tez yoyildi. Dehqonlar urushi magʻlubiyatga uchragach, A. taʼqib ostiga olindi. Taʼqib qilishlar 18-asr ga qadar davom etdi. A.ning qarashlari ayrim protestant mazhablari aqidalariga sin-gib ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabar

Anabar — Saxa (Yakutiya) Respubli-kasidagi daryo. Uzunligi 939 km, havzasining maydoni 100 ming km². Oʻrta Sibir yassi-togʻligining shimolidan boshlanib, dastlab tilogʻochli oʻrmon-tundradan oqadi. Quyi oqimida A. vodiysi kengayadi va Shimoliy Sibir pasttekisligini kesib oʻtib, Laptevlar dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 610 m³/sek. Sentabr oxirida muz-lab, iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. Katta irmoqlari: Kichik Kuonamka va Uja. A.da ryapushka, omul kabi baliklar bor. Quyi qismida kema qatnaydi. A. havzasida olmos konlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Anabena

Anabena (Anabaena Bory) — koʻk-yashil suvoʻtlar boʻlimiga mansub oʻsimliklar turkumi. Koʻpincha chuchuk suv va tuproqda oʻsadi. A. qulay sharoitda tez koʻpayib, suvning „gullashi“ga sabab boʻladi. A.ning bir necha turi havodagi erkin azotni oʻzlashtirib, turli murak-kab organik birikmalar hosil qilish xususiyatiga ega. Shuning uchun ulardan tuproq unumdorligini oshirishda foy-dalaniladi. Oʻrta Osiyo suv havzalari va tuproqlarida A.ning 60 ga yaqin turi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabioz

Anabioz (yun. anabiosis — tiril-tirish, hayotga qaytarish) — organizmning hayot jarayonlari (moddalar alma-460shinuvi va boshqalar) juda sekinlashgan, yaʼni uning tirikligi sezilmaydigan dara-jaga oʻtgan holati. A.ni birinchi marta 1701-yilda golland biologi A. Levenguk hasharotlarda aniqlagan. A. organizmlar rivojlanishining turli bosqichlarida yashash sharoitining keskin yomonlashishi (past harorat, qurgʻoqchilik) tufayli so-dir boʻlishi mumkin. A. evolyutsiya davo-mida organizmning noqulay tashqi muhit sharoitiga moslashuvidan iborat. A. koʻpchilik organizmlarning rivojlani-shi jarayonida normal holat hisoblanadi. Masalan, bakteriyalar va zamburugʻlarning sporasi, oʻsimliklarning urugʻi, bir hujayrali hayvonlarning sistasi ancha uzoq muddat davomida tiriklik xusu-siyatini saqlab qolib, qulay sharoit tugʻilganida hayot faoliyatini qaytadan boshlaydi. A. holatida umurtqasiz hayvonlar (gidralar, chuvalchanglar, mol-lyuskalar, hasharotlar) oʻz tanasidagi suvning 1/3, hatto 1/2 qismini yoʻqotadi. 0°dan past haroratda sut emizuvchilarning qishki uyqusi ham A.ga oʻxshab ketadi. Lekin A. moddalar almashinu-vining keskin pasayganligi bilan karaxtlik va qishki uyqudan farq qiladi. A. hodisasidan tirik quruq vaksinalar tayyorlashda, toʻqima va organlarni kon-servatsiya qilishda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anabolizm

Anabolizm (yun. anabole — koʻtarilish) — hujayralar va toʻqimalar tarkibiy qismlarining hosil boʻlishi va yangilanishida tirik organizmlarda kechadigan barcha kimyoviy jarayonlar majmui. A.ning aksi boʻlgan katabo-lizmda esa birmuncha oddiy moddalardan murakkab moddalar sintezlanib, ener-giya jamgariladi. Biosintez uchun zarur boʻlgan energiya (asosan ATF shaklida) biologik oksidlanish katabolitik re-aksiyalarida yetkazib beriladi. A. orga-nizmlarning oʻsish davrida (hayvonlarda yoshlik davrida, oʻsimliklarda — umr boʻyi) jadal kechadi. Fotosintez plane-tar ahamiyatga ega boʻlgan eng muhim A. jarayoni hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anadir

Anadir () — Rossiya Federatsiyasining Magadan viloyati Chukotka muxtor okrugidagi daryo. Uzunligi 1150 km. Havzasining maydoni 191 ming km². Anadir yassi togʻligidan boshlanib, Bering dengizining Anadir qoʻltigʻiga quyiladi. Bosh qismida togʻlar orasidan, quyirokda tekislikdan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 1680 m³/sek. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Qishda muzlaydi. Eng katta irmoqlari: chapdan — Belaya, Tanyurer, oʻngdan — Yablon, Yeropol, Mayn. A.da 570 km masofada kema qatnaydi. Quyi oqimida baliq ovlanadi. 1648-yilda sayyoh S. I. Dejnyov A.ning quyilish yerigacha yetib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Anadir (shahar)

Anadir — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1965-yildan), Chukotka muxtor okrugi markazi. Anadir qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 16,5 ming kishi (1992). Oziq-ovqat korxonalari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Anadir atrofidan kumir, oltin qazib olinadi. Bugʻuchilik rivojlangan, baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Anadir yassitogʻligi

Anadir yassitogʻligi — Rossiya Federatsiyasining shimoli-sharqidagi yassitogʻlik. Ma-gadan viloyati Chukotka muxtor okrugida. Anadir daryosining yuqori oqimi va uning irmogʻi Yurumkuveem havzasida. Uzunligi 400 km ga yaqin, eni 130 km (Qutb do-irasida). Mutlaqbal. 800-1100 m, janubi-sharqida Shchuchiy va Osinovskiy (1221 m gacha) tizmalari eng baland tizmalar-dir. Yuzasi tekis. Gilli slanes, qumtosh, ohaktosh, bazalt, andezit va datsitlardan tarkib topgan. Koʻp qismi togʻ tundrasi va buta tundrasi bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anadir qoʻltigʻi

Anadir qoʻltigʻi — Bering dengizining shimoli-gʻarbiy qismidagi qoʻltiq. Chukotka yarim orol va Osiyo materigi oraligʻida. Dengizdan kiraverishda eni 400 km. Uzunligi 278 km. Chuq. 105 m gacha. Anadir qoʻltigʻi ga Anadir daryosi quyiladi. Sohilida Anadir porti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Onadoʻli yassitogʻligi

Anadolu (Anatoliya) yassitogʻligi – Turkiyadagi yassitogʻlik. Kichik Osiyo togʻligining ichki qismi. Uz. (sharqdan gʻarbga) 700 km, eni (shimolidan jan.ga) 400 km. Shimolidan Pontiya, janubidan Tavr togʻlari oʻrab turadi. Yas-sitoglik bir qancha tekislik hamda berk 461botiqlardan iborat, ularni togʻ tizmalari bir-biridan ajratib turadi. Koʻp qismining mutlaq balandligi 900–1500 m. Eng baland yeri – Erjiyos soʻngan vulkani (3700 m). Dasht va chala choʻldan iborat. Iqlimi yarim quruq kontinental. Eng koʻp tarqalgan tabiiy oʻsimligi – tikanakli pastak yostiqsimon buta. Voha dehqonchiligi va chorvachilik rivojlan-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiya
Geografiya
Anakondalar

Anakondalar (Eunectus) — boʻgʻma ilonlar urugʻi. Hozirgi ilonlarning eng yirigi — uz. 10 m gacha (qayd qilingan uz. 11,43 m). Sargʻish-kulrang tanasi orqa tomondan 2 qator yirik doira shakli-dagi qoʻngʻir, yon tomonlardan bir necha qator mayda oqish dogʻlar bilan qoplangan. 3 turi tropik. Janubiy Amerikaning daryo, koʻl va botqoqliklarida tarqalgan. Od-diy A. (Ye. murinus) kuproq uchraydi. A. suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi, suv tu-bida uzoq, tura oladi. Suv ostida burun teshiklari klapanlar bilan bekiladi. A. har xil mayda umurtqalilar (kemiruvchilar, tuyoqlilar, toshbaqalar, qushlar, yosh timsohlar), baʼzan uy hayvonlari bilan oziqlanadi, kamdan-kam odamga hujum qiladi. Qurgʻoqchilik mavsumida balchiqqa koʻmilib karaxt boʻlib oladi. Tuxumdan tirik tugʻish (baʼzan tuxum qoʻyish) orqali koʻpayadi. 28dan 42 taga-cha tuxum qoʻyadi. Tuxumlardan darhol yosh ilonlar chiqib, suvga tushib ketadi. A. tutqinlikda 28 yilgacha (oʻrta hisobda 5-6 yil) yashaydi. Terisi, goʻshti va yogʻi uchun ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaksagor

Anaksagor (miloddan avvalgi taxminan 500-428) — yunon faylasufi, riyoziyot va falakiyot olimi, Afina falsafa maktabining asoschisi. Xudosizlikda ayblangan (u Kuyosh choʻgʻ holatidagi jismdan iborat, deb uqtirgan). Buzilmas unsurlar — narsalarning „urugʻ“lari haqidagi taʼlimotni ilgari surgan (keyinchalik ular gomeomeriya deb atalgan). Uningcha, olam bunyodkori aql (nus) boʻlib, unsurlarni tartibga solib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qadimgi Yunoniston faylasuflari
Qadimgi Yunoniston matematiklari
Qadimgi Yunoniston fiziklari
Ochlik tufayli vafot etganlar
Epistemologlar
Matematika tarixi
Falsafa tarixi
Metafiziklar
Matematika faylasuflari
Plyuralist faylasuflar
Fan faylasuflari
Abderitlar
Anaksimandr

Anaksimandr (miloddan avvalgi taxminan 611 — 545) — yunon faylasufi, Milet maktabi namoyandasi. „Tabiat haqida“- dastlabki yunon falsafiy asari muallifi. Fapesning shogirdi. Koinotning geotsentrik modelini, ilk geogr. haritasini tuzgan. Odamning „boshqa turdagi hayvonot“ (baliqlar)dan kelib chiqqanligi gʻoyasini bayon qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qadimgi Yunoniston asronomiklari
Qadimgi Yunoniston kartograflari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Qadimgi Yunoniston fiziklari
Qadimgi Miletliklar
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Anaksimen

Anaksimen (miloddan avvalgi 585-525) — yunon faylasufi. Milet maktabi na-moyandasi. Anaksimandrning shogirdi. Uning fikricha, borliqning asosi havo boʻlib, uning quyuqlashuvi va siyrakla-shuvidan barcha narsalar yuzaga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qadimgi Miletliklar
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Anal bezlar

Anal bezlar — sut emizuvchi hayvonlarda teri bezlarining max-sus guruhi boʻlib, orqa ichak boʻshligʻiga yoki anal teshik yoniga ochiladi. Ter va yogʻ bezlaridan hosil boʻladi. Asosan sassiq modda chiqarib, dushmanlarini choʻchitishga yoki hayvon egallab turgan maydonni belgilashga xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analgeziya

Analgeziya (yun. analgesia — hissizlik) — 1) mutlaqo ogʻriq sezmaslik. Periferik nervlar, orqa yoki bosh miyaning baʼzi kasalliklarida, talamus zararlanganda kuzatiladi. Tuygʻu, harorat kabi sezgilarning buzilishi bilan birga roʻy beradi; 2) ogʻriqsizlantirish — farmakologik vo-sitalar va boshqa taʼsirotlar orqali vujudga keltirilgan ogʻriqsizlanish. Bunda se-zishning boshqa xillari zararlanmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analeptiklar

Analeptiklar — uzunchoq miyadagi nafas olish va tomirlarni harakatlantirish markazlarini faol-lashtiruvchi moddalar (kofein, kordia-min, korazol, kamfora va boshqalar). Markaziy nerv sistemasiga taʼsir etib, organizmning hayotiy faoliyatini oshirish, aqliy va jismoniy ish qobiliyatini kuchayti-rish xususiyatiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analiz va sintez

Analiz va sintez (yun. analysis -ajratish va synthesis — birlashtirish) — kishilar dunyoni bilish jarayonida ishlatadigan, oʻzaro chambarchas bogʻlangan tekshirish usullari. Analiz fikran yoki amalda narsa va hodisani tarkibiy boʻlaklarga boʻlish, sintez esa mazkur 462boʻlaklarni fikran yoki amalda bir bu-tun qilib birlashtirish, narsani yaxlit holda tadqiq etishdir. Inson atrofini oʻrab turgan va xilma-xil xususiyatlarga ega boʻlgan ob’ektiv borliq murak-kab va shu bilan birga tayin narsa hamda hodisalardan ibo-rat. Ularni oʻrganish va bilish uchun tarkibiy qismlarga aj-ratish, yaʼni analiz (tahlil) etish lozim. Lekin ushbu usul yordamidagina ularni toʻla bilish mumkin emas, binobarin uni sintez bilan toʻldirish zarur. Sintez analiz natijalariga tayangan holda nar-sa yoki hodisani bir butun qilib bir-lashtiradi. A. va s. oʻzaro bogʻliq boʻlib, analizsiz sintez chuqur bilim bermaydi, ayni vaqtda sintez vositasida yakunlan-magan analiz ham yetarli emas. A. va s. qilish faoliyatining markazi — bosh miya katta yarim sharlarining poʻstidir, lekin mazkur faoliyat ijtimoiy ishlab chiqarish ja-rayonida va asosidagina paydo boʻladi va amalga oshiriladi. Fikrlash jarayonida A. va s. abstrakt (mavhum) tushunchalar yordamida yuzaga keladigan va abstraksiya, umumlashtirish va hokazo bilan mustahkam bogʻlangan mantiqiy tafakkur usullari sifatida namoyon boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analizator

Analizator, optikada — yorugʻlikning qutblanish xususiyatini aniq-lovchi asbob. Yassi-qutblangan yorugʻlikni topishda va uning qutblanish tekisligini aniqlashda kutblovchi pri-zmalar, polyaroidlar va turmalin pla-stinkalaridan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analizatorlar

Analizatorlar (fiziologi-yada) — yuksak darajadagi hayvonlar va odam nerv tuzilmalarining murak-kab sistemasi. A. tashqi muhit va or-ganizmdagi taʼsirotlarni idrok etib, tahlil (analiz) qiladi. A. tushunchasini I. P. Pavlov kiritgan (1909). Kela-digan axborot reseptorlar — sezuvchan (afferent) nervlar oxirlarida kabul qilinadi. Reseptorlar qoʻzgʻatuvchi taʼ-sirot energiyasini nerv impulslariga oʻtkazadi, soʻngra bular nerv sistemasining oʻtkazuvchi yoʻllari orqali A.ning oliy (markaziy) boʻlimlariga — bosh miya poʻstlogʻi qismlariga oʻtadi. A. axbo-rotning asosiy qismini atrof muhitdan oladi. Bueksteroreseptiv A. deyiladi. Bularga eshituv, koʻruv, hid, taʼm bilish, tuygu aʼzolari kiradi. Boshqa A. orga-nizmning ichki muhiti holatini tahlil qiladi (interoreseptiv A). Vestibulyar va tayanch harakat apparati, qon bosi-mining darajasi ular nazorati ostida boʻladi. A. murakkab tuzilishga ega boʻlib, mi-yani organizmdan tashkaridagi, shuning-dek uning ichidagi hodisalar toʻgʻrisida batafsil axborot bilan taʼminlaydi. A.ning vazifasi shuki, ularning yordamida hayvon tashqi hamda ichki muhitdagi foydali va zararli taʼsirlarni ajra-tib, hayot sharoitiga yaxshiroq moslashadi. Birorta A. buzilganda (shikastla-nish, kasallik tufayli) mashq jarayonida boshqa A.ning imkoniyatlari kengayadi. Masalan, koʻzi ojiz kishilarda eshitish, tuygʻu, bosim va temperaturani sezish qobiliyati rivojlangan boʻladi. Odam ongi borli-gidan unda A.ning ahamiyati yanada katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik geometriya

Analitik geometriya — geome-triya boʻlimi; unda sodda geometrik ob-razlar (nuqtalar, toʻgʻri chiziqlar, tekisliklar, ikkinchi tartibli egri chiziqlar va sirtlar) koordinatalar usuli asosida algebraik vositalar bilan oʻrganiladi. Koordinatalar usulining mohiyati quyidagicha: a tekislikda oʻza-ro per-pendikulyar Ox va Ou toʻgʻri chiziqlarni chizamiz, ularda musbat yoʻnalishlarni, koordinata boshi O nuqtani va masshtab birligi ye ni tanlab olamiz. Bu holda a tekislikda toʻgʻri burchakli Dekart koor-dinatalar tizimi Oxu berilgan deyila-di; Oxabssissalar oʻqi, Ou esa ordina-talar oʻqi deyiladi. Tekislikdagi ixti-yoriy M nuqtaning holati OMx va OMu kesmalarning (tegishli ishora bilan olin-gan) uzunliklari x va u bilan bir qiymatli aniqlanadi. Abssissasi x va ordinatasi u boʻlgan M nuqta M(x, u) kabi belgilanadi. Shua tekislikda biror chiziq olingan boʻlsa, unga tegishli nuqtalarning va faqat shu nuqtalarning koordinatalari 463Gʻ(x, u)=O tenglamani qanoatlantirsa, bu tenglama L chiziq tenglamasi deyiladi. Tekislikdagi A.g .da toʻgʻri chiziqlar, ikkinchi tartibli egri chiziqlar (el-lips, parabola, giperbola) batafsil oʻrganiladi. Fazoda ham Dekart koor-dinatalar tizimi kiritiladi va turli chiziqlar, tekisliklar, ikkinchi tartib-li sirtlar ularning tenglamalari vosi-tasida oʻrganiladi. A.g .ning asosiy gʻoyasi R. Dekartnt „Geometriya“ (1637-yil) kitobida birinchi marta toʻla bayon etilgan. A.g. taraqqiyotiga yana P. Ferma, G. Leybnits, I. Nyuton, L. Eyler katta hissa qoʻshganlar. A.g. metodlari matematika, mexanika, fizika va boshqa fanlarda keng qoʻllaniladi. Tursun Azlarov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil