MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yamayka valyuta tizimi

Yamayka valyuta tizimi, Yamayka bitimi — 1976-yil yanvarda Kingston (Yamayka)da Xalqaro valyuta fondi (XVF) aʼzolari boʻlgan mamlakatlar vakillari kengashida tuzilgan bitimga muvofiq tashkil topgan va 1978-yil apreldan kuchga kirgan jahon valyuta tizimi. Yamayka bitimi XVF ustaviga oʻzgarishlar kiritdi va ilgari BrettonVuds bitimi (1944) dan farq qiladigan (bu bitimga koʻra XVF aʼzolari boʻlgan mamlakatlar oʻz valyutasi kursini dollarga yoki oltinga nisbatan belgilar edi) infratuzilma tamoyillarini belgiladi. Birinchidan, oltinga va ikki zaxira valyuta — AQSH dollari va Buyuk Britaniya funt sterlingiga asoslangan oltin deviz standarti 1969-yildan amalga kiritilgan SDR (maxsus qarz olish huquqlari) standarti bilan almashtirildi va uning valyutalar paritetlari hamda valyutalar qursi asosini tashkil etishi belgilab qoʻyildi. Uning shartli qiymati 5 valyuta (AQSH dollari, GFR markasi, Shveysariya franki, Angliya funt sterlingi, Yaponiya iyenasi)dan iborat valyuta savati bilan aniqlanadigan boʻldi. Bu valyutalar XVF Ustaviga koʻra, "erkin almashtiriladigan valyutalar" deb nomlandi.

Ikkinchidan, Yamayka valyuta tizimit. oltinning valyuta birliklari qiymati meʼyori tarzidagi vazifasini, qogʻoz pullarning oltin taʼminotini bekor qildi. Natijada oltinning qatiy baholari tugatildi va oltin jahon puli mavqeini yoʻqotdi. Yamayka valyuta tizimit. doirasida oltinning pul funksiyalarini bajarishga barham berilgani qonunlashtirildi. Uchinchidan, banklarga oltinni xususiy bozorlarda shakllangan narxlarda erkin sotib olish va sotish imkoniyati berildi.

Mamlakatlar oʻrtasidagi valyuta munosabatlari ularning milliy pul birliklarining suzib yuruvchi ("sirgʻaluvchi") kurslariga asoslanadigan boʻldi, yaʼni Yamayka valyuta tizimit. har bir mamlakatga oʻz valyuta kursi uchun istalgan rejimni tanlash huquqini berdi. Bu bilan suzuvchi valyuta kurslari rejimi qonunlashtirildi va mamlakatlar 1973-yil martidan shu rejimga oʻtdilar. Valyuta kurslari tebranishlari asosiy 2 omil: valyutalarning ichki bozordagi xarid qobiliyatining real qiymati nisbatlari bilan, ikkinchidan, xalqaro bozorlarda milliy valyutalarga boʻlgan talab va taklif nisbati bilan belgilanadigan boʻldi. Bu nisbatlar kapitalning mamlakatlararo stixiyali oqib oʻtishi natijasida oʻzgarib turadi.

YA.v.t.ning amal qilishi bir qator murakkab muammolarni keltirib chiqaradi. Yuridik jihatdan oltinning pul funksiyasi bekor qilinganiga qaramay, u favqulodda jahon puli va ishonchli zaxira aktivi maqomini saqlab kelmoqda. Jahon boʻyicha markaziy banklar va xususiy tezavratorlar qoʻlida 60 ming t dan koʻproq oltin alohida likvid tovar sifatida saqlanadi (yana qarang Yevro, Yevropa valyuta bitimi).
Yamal yarim oroli

Yamal yarim oroli (nenetscha ya - yer va mal — oxiri) — Rossiya Federatsiyasi Gʻarbiy Sibirning shimolidagi yarim orol. Mayd. 122 ming km². Yer yuzasi tekislik. Uzunligi 700 km. Eng baland joyi 84 m. Eni 240 km gacha. Koʻp yillik muzloq gruntlar, gidrolakkolitlar, termokarst, botiklar va boshqalar relyef shakllari tarqalgan. Qirgʻoqlarining kattagina qismi dengizdan qum tillari bilan ajralib turgan pasttekislik, unchalik chuqur boʻlmagan qoʻltiqlardan iborat. Koʻl koʻp (Yarroto, Yambuto, Neyto va boshqalar). Tundra oʻsimliklari bilan qoplangan; janubida oʻrmonli tundra bor. Hayvonlardan lemming, pesets, shimol bugʻusi mavjud; qushlardan qur, qutb boyqushi, yoz kunlari koʻplab gʻoz va oʻrdaklar uchib keladi. Bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash rivojlangan. Gaz konlari topilgan. Ob qoʻltigʻi qirgʻogʻida dengiz kemalari toʻxtaydigan joy — Noviy port bor.

 

Rossiya geografiyasi
Orollar
Yaman togʻlari

Yaman togʻlari, Jabal - Arabiston yarim orolning janubi-gʻarbiy qismidagi togʻlar, Yaman Respublikasi va Saudiya Arabistoni hududida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 500 km masofaga choʻzilgan. Eng baland joyi 3600 m. Kristall va vulkanli jinslardan tuzilgan palaxsali yassi choʻqqili massivlardan iborat. Soʻngan vulkanlar bor. Yaman togʻlari chuqur vodiylar bilan kesilgan. Yon bagʻirlari Qizil dengiz va Adan qoʻltigʻiga tik tushadi, shimoli-sharqda Rub ulXoli choʻli tomon pasayib boradi. Quruq dasht, choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Vaqtincha oqar suvlar va daryo vodiylarida butazorlar bor.

Togʻlar
Osiyo
Yamato

Yamato — Yaponiyada mil. 3-asrning 2-yarmida vujudga kelgan qabila ittifoqi; markazi hozirgi Nara shahri atrofida boʻlgan. 4-asr oʻrtalariga kelib mamlakatning katta qismini oʻziga tobe etib birlashtirgan, shu bilan birga kumaso va ebisu qabilalari qisman boʻysundirilgan. Ya. qabila ittifoqi negizida asta-sekin ilk oʻrta asr Yapon davlati shakllangan. Yaponiyada ilk temir davriga oid arxeologik madaniyatni (mil. 3-asr oxiri — 6-asrlar) ham "YA." atamasi bilan atash qabul qilingan.
Yamin Muhammad

Yamin Muhammad (1903.23.8, Savaxlunto, Sumatra — 1962.17.10, Jakarta) — indonez yozuvchisi va siyosiy arbobi. Yangi indonez sheʼriyati va dramaturgiyasi asoschilaridan. Indonez sheʼriyatiga sonet shaklini olib kirgan. 1919-yildan yoshlar harakati va bir qator radikal partiyalar faoliyatida ishtirok etgan. Indoneziyada mustaqillik eʼlon qilingach (1945), parlament aʼzosi, adliya va maorif vaziri. Asarlarida indonez xalqini milliy birdamlikka va mamlakatni qaytadan tiklashga daʼvat etgan ("Indoneziya — mening vatanim" sheʼrlar toʻplami, 1929; "Ken Arok va Ken Dedes" dramasi, 1934 va boshqalar). Shekspir, Tagor asarlarini indonez tiliga tarjima qilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng tarixiy, siyosiy va iqtisodiy mavzularda asarlar yaratgan.

Adabiyot 
 Sikorskiy V., Indoneziyskaya literatura, M., 1965.
Yams

Yams — yamsdoshlar oilasiga mansub bir pallali chirmashib oʻsadigan oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, tuganak ildizmevali ekin. Vatani — Myanma. Tropik va subtropik mintaqalarda 250 ga yaqin turi tarqalgan. Gʻarbiy Zakavkazye va Uzoq Sharq oʻrmonlarida Ya.ning 2 yovvoyi turi, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida tezpishar navlari oʻsadi. Jahon mamlakatlari boʻyicha Ya. maydonlari 3,8 mln.ga, hosildorligi 96,03 s/ga, yalpi hosili 36,9 mln. (1999). Janubiy Osiyo, Shimoliy Amerika mamlakatlarida, Afrikada katta maydonlarda yetishtiriladi. Ya.ning koʻp turlari kraxmalga boy boʻlgan yirik tuganaklar hosil qiladi. Tuganaklari oq, qizil, binafsha rangda. Bir tuganagi vazni 2— 2,5 kg. Koʻpgina mamlakatlarda kartoshka kabi ovqatga ishlatiladi. 

 
Bir pallali oʻsimliklar
Ildizmevalar
Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Yamayka florasi
Yamusukro

Yamusukro — Kot-d’Ivuar Respublikasi poytaxti. Abidjan shahridan 260 km shimolida joylashgan. Aholisi 189 ming kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Prezident qarorgohi, "Partiya uyi" Ya.da joylashgan. Shahar atrofida kofe, kakao, yams, banan plantatsiyalari bor va boshqalar qishloq xoʻjalik ekinlari ekiladi.
Yana

Yana — Saxa Respublikasidagi daryo. Yuqori Yana tizmasining shim. yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi Dulgalax va Sartang daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Shim.ga tomon oqa borib Laptevlar dengiziga quyiladi. Uzunligi 1490 km, havzasining mayd. 238 ming km². Kazachye qishlogʻidan oʻtgach, Ya. 5300 km²ga yaqin maydonga ega boʻlgan delta hosil qiladi. Asosan, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1000 m³/sek. Okt. oʻrtalaridan may oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Ya.ning 890 km qismida kema qatnaydi. Kema qatnovi atigi uch oy davom etadi. Ya.ning Adicha (715 km) va Bitantay (586 km) kabi yirik va bir qancha mayda irmoqlari bor. Asosiy pristanlari: Verxoyansk, Batagay, UstKuyga; quyilish qismida — Nijneyansk porti.

Rossiyadagi daryolar
Yana-indigirka pasttekisligi

Yana-indigirka pasttekisligi — Laptevlar va Sharqiy Sibir dengizlari sohilidagi pasttekislik. Gʻarbda Omoloy daryosi vodiysidan sharqda Indigirka daryosigacha 700 km dan ortiq masofaga choʻzilgan. Eng serbar joyi 300 km. Koʻpchilik joylarda bal. 100 m (ayrim qoldiq qirlarning bal. 350–500 m). Gʻovak dengiz va quruqlik yotqiziqlari hamda qalin muzlar bilan qoplangan. Kattagina qismida tundra oʻsimliklari oʻsadi. Ya. Yana-indigirka pasttekisligi kuchli botqoqlashgan. Termokarst koʻl koʻp.
Leoš Janáček

Leoš Janáček (; 1854.3.7, Moraviya, Gukvaldi — 1928.12.8, Ostrava) — chex kompozitori, folklorshunos, dirijyor, musiqa jamoat arbobi, pedagog. Chexiya FAakad. (1912). 20-asr musiqa (opera) sanʼatining yirik namoyandasi. Pragadagi Organ maktabi, Leypsig va Vena konservatoriyalarida taʼlim olgan (1874—80). Brnoda Organ maktabini tashkil qilgan, shu yerda professor va direktor (1881 yildan). Ya. 40 yil davomida moravan xalq qoʻshiqlarini toʻplab, minglab namunalarini nashr etgan va oʻrgangan, chex folkloristikasiga asos solgan ("Moravan xalq qoʻshiqlarining musiqiy xususiyatlari", 1901 va boshqalar). 20-asr milliy kompozitorlik maktabi asoschisi boʻlgan Ya.ijodida chex va moravan xalqlar musiqa anʼanalari hamda zamonaviy musiqa uslublari uygʻunlashgan. 9 opera ("Uning oʻgay qizi", 1903; "Katya Kabanova", 1921; "Ayyor tulkicha sarguzashtlari", 1923; "Makropulos giyohi", 1925 va boshqalar), "Glagolik messa" oratoriyasi va diniy mavzudagi kantatalar, "Simfoniyetta" va boshqalar simfonik asarlar, kamer ansambllar, vokal turkumlar va boshqalar muallifi. Brnodagi opera teatri hamda Nafis sanʼatlar akademiyasiga Ya. nomi berilgan. 1948 yildan Brnoda Ya. ijodiga bagʻishlangan musiqa festivali oʻtkazilmoqda.

Manbalar 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Xurshida Yanboyeva

Xurshida Ibniaminovna Yanboyeva (1924.7.6, Toshkent) — terapevtkardiolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980). Tibbiyot fanlari doktori (1967), professor (1971). I.V.Sechenov nomidagi 1-Moskva Tibbiyot institutini tugatgach (1948), Toshkent tibbiyot akademiyasi sanitariyagigiyena va pediatriya ftlari gospital terapiya kafedrasida vrachordinator (1949—54), assistent (1955—60). Oʻzbekiston Oʻlka tibbiyot ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim (1960—66), Toshkent tibbiyot akademiyasi Markaziy ilmiy tadqiqot laboratoriya mudiri (1966—69), Toshkent tibbiyot akademiyasi 2davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasida professor (1969—75), ayni vaqtda respublika kardiologlar ilmiy jamiyatining raisi boʻlgan. Ilmiy ishlari kardiologik va revmatologik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 
 Revmaticheskiye poroki serdsa, T., 1965; Revmatoidnsh artrit, T., 1975 (T.S.Soliyev bilan birgalikda); Ocherki kardiologii jarkogo klimata, T., 1975 (Z.I.Umidova, G.Korolyov bilan birgalikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Chen-Ning Yang

Yang Chjennin (1922.22.9, Xefey, Xitoy) — xitoy fizigi; AQSHda ishlagan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1965), professor (1955). Milliy untni tugatgan (1942). Falsafa fanlari doktori (1948). Chikago universitetida (1948—49), Prinston universitetida (1949—65) ishlagan. Nyu-York universiteti professor (1966) va Nazariy fizika instituti direktori (1967-yildan). Ilmiy ishlari statistik fizika, maydon kvant nazariyasi, elementar zarralar fizikasiga oid. Amerikalik fizik R. Mills bilan hamkorlikda kalibrlash prinsipini tavsiya etgan va vektor mezon maydoni nazariyasini ishlab chiqqan (1954). Kuchsiz oʻzaro taʼsirda juftlik saqlanish qonunining buzilishi (1956, T. Li bilan), betayemirilishda nafaqat juftlik, balki yakka zaryad bogʻlikdigi ham sakdanmasligi (1957, T. Li va R. Eme bilan) haqidagi gipotezani ilgari surgan. Shu yili (L. D.Landau va A. Salomdan mustaqil ravishda) kombinatsiyalangan juftlikning saqlanishi haqidagi gʻoyani ilgari surdi (T. Li bilan hamkorlikda). Pionni nuklon va antinuklondan iborat sistema deb hisoblab, elementar zarraning birinchi tarkibiy modelini tavsiya etdi (1949, E. Fermi bilan hamkorlikda). Kuchsiz oʻzaro taʼsir oraliq vektor bozonlar vositasida uzatiladi, degan gʻoyani ilgari surdi (1960, T. Li bilan). Nobel mukofoti laureati (1957).

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari
Yangi Angliya

Yangi angliya — AQShning shimsharqiy qismida tarixiy tarkib topgan hudud nomi. Ya.A.da Massachusets, Konnektikut, RodAylend, NyuXempshir, Vermont, Men shtatlari joylashgan. Mayd. 172,6 ming km². Aholisi 15,2 mln. kishidan ziyod (2002). Eng muhim sanoat, savdomoliya va madaniyat markazi va porti — Boston shahri Yuqori malakali mutaxassislar mehnati talab etiladigan sanoat tarmoqlari rivojlangan. Iqtisodiy faol aholining 1/3 qismi ishlab beruvchi sanoat tarmoqlarida band. Yangi angliya shahar aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan taʼminlashga ixtisoslashtan.

"YA.A." nomi shu hududdagi Shimoliy Amerika sohillarini tadqiq etgan (1614) ingliz kapitani J.Smit tomonidan berilgan. Hududni mustamlakaga aylantirish, asosan, 17-asrning 20-yillaridan boshlangan. Ya.A. inglizlarning Amerikadagi mustamlakalari orasida iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan hududi edi. Ya.A. aholisi 1775—78 yillarda Shimoliy Amerika mustaqilligi uchun va 1861—65 yillardagi fuqarolik urushida faol ishtirok etgan.
Yangi angren issiqlik elektr stansiyasi

Yangi angren issiqlik elektr stansiyasi — Oʻzbekiston energetika tizimidagi yirik issiqlik elektr st-yasi; unitar korxona. Toshkent viloyati Angren shahri yaqinidagi Nurobod shaharchasida joylashgan. st-yaning oʻrnatilgan quvvati 2100 MVt, har biri 300 MVt quvvatli 7 energoblokka ega. st-ya qurilishi va tayyorgarlik ishlari 1976-yilda boshlangan. 1985-yil 3 aprel

da st-yaning 1energobloki foydalanishga topshirilgan. 1995-yil 23 avgustda 7energoblok ishga tushirilgan. Energobloklarning asosiy yoqilgʻisi 1blokdan 5blokkacha — koʻmir va gaz, rezerv yoqilgʻi — mazut; 6 va 7bloklarda — gaz, zaxira yoqilgʻi — mazut. Fargʻona vodiysi, Toshkent shahri va OlmaliqOhangaron sanoat rayoni korxonalarini elektr quvvati bilan taʼminlaydi. Quvatlar 220 va 500 kV elektr uzatish liniyalari orqali tarqatiladi. 2003-yilda 5588,5 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi, isteʼmolchilarga 132 ming Gkal issiqlik energiyasi berildi.

Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Oʻzbekenergo
Yangi ahd

Yangi ahd — Bibliyaning bir qismi. Qadimgi ahddan farqli ravishda faqat xristianlikda eʼtirof etiladi. 4 injil va boshqalar muqaddas yozuvlar toʻplamidan iborat. Yunon tilida yozilgan. Unda Iso Masihning yerdagi hayoti, u chekkan azob-uqubatlar, koʻrsatgan moʻʼjizalari, tirilishi va boshqalar haqidagi rivoyatlar, pand-nasihatlar bor. taxminan 1-asrning 2-yarmi — 2-asr boshlarida yaratilgan. Yangi ahd xristianlikning paydo boʻlishi tarixini oʻrganishda muhim manbalardan hisoblanadi.
Yangi gvineya

Yangi gvineya (; ) — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi orol. Kattaligi boʻyicha dunyo. da 2-oʻrinda (Grenlandiyadan keyin). Mayd. 829 ming km²(baʼzi maʼlumotlarga koʻra 771,9 ming km²). Uzunligi 2000 km dan ziyod, eni 700 km gacha. Gʻarbiy qismi Indoneshya, sharqi PapuaYangi Gvineya davlatlari hududi.

Orolning qirgʻoqlari egribugri, quruqlik ichkarisiga ancha oʻyib kirgan qoʻltiqlar bor. Janubiy sohili yassi, qumli, shimoliy baland. Ya.G.ning markaziy qismidan gʻarbdan sharqqa choʻzilgan togʻ tizmalari kesib oʻtadi. Eng baland joyi 5029 m (Jaya choʻqqisi). Harakatdagi vulkanlar bor. Janubiy qismi keng pasttekislik. Ya.G.ning burmali zamini proterozoy va yuqori paleozoy jinslaridan tuzilgan, usti dengiz choʻkindilari bilan qoplangan. Iqlimi shimolida ekvatorial, janubida subekvatorial, togʻ tepalarida nival iqlim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik oʻrtacha yogʻin tekisliklarda 1000 mm dan, togʻlarda 4000 mm dan ziyod. Tez-tez dovul boʻlib turadi. Daryolari sersuv, quyi qismida kema qatnaydi. Sernam tropik oʻrmonlar flora va fauna turlariga boy. Janubida savannalar uchraydi. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Makkajoʻxori, yams, batat ekiladi. Kofe, kakao, kokos palmasi, kauchuk daraxtlari plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Yirik shaharlari: PortMorsbi, Madang, Sorong, Jayapura. Orolga yevropaliklardan dastlab 16-asrning 1-yarmida portugal dengizchilari borgan.

 

Orollar
Okeaniya
Osiyo orollari
Yangi gebrid orollari

Yangi gebrid orollari — Tinch okeanning janubi-gʻarbiy qismidagi arxipelag (qarang Vanuatu).
Yangi global tektonika

"YANGI GLOBAL TEKTONIKA", litosfera plitalari tektonikasi — Yer litosferasini harakatdagi blokplitalar sistemasidan iborat deb qarovchi eng yangi geologik gipoteza. "YA.g.t."ning asosiy prinsiplari shotland geologi A.Xolms tomonidan belgilanib, unda O.Ampfererning Yer poʻsti ostidagi oqim gipotezasi, J.Jolining radiogen gipotezasi va A.Vegenerning materiklarning suzib yurishi toʻgʻrisidagi gipotezalarini birlashtirdi. "YA.g.t."ga muvofiq, litosfera kam yopishqoqpikka ega boʻlgan astenosfera ustida bir qancha plitalarga boʻlingan. Plitalarning chegarasi eng yuqori tektonik, seysmik va vulkanli faol zonalardir. Ushbu chegaralar boʻylab plitalarning bir-biriga nisbatan qarama-qarshi tomonga siljishi, biri ikkinchisining ustiga yoki ostiga siljishi yoki gorizontal siljishi sodir boʻladi. Okean oʻrtaliq tizmalarining rift zonalarida plitalar bir-biridan ajraladi va oraliq joy astenosferadan koʻtarilib chiqqan bazaltli magma bilan toʻladi. Chuqur suv osti novlarida bir plita ikkinchi plitaning ostiga surilib kirib, mantiya tomonidan yutib yuboriladi. Yirik plitalar qatoriga Tinch okean, Yevrosiyo, Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, HindistonAvstraliya, Antarktida plitalari kiradi. Astenosfera boʻylab harakatdagi litosfera plitalari oʻzining qattiqligi va yaxlitliligiga ega. Astenosferadagi konveksion oqimlar plitalarni oʻrtaliq tizmalardan chetga tomon surib olib ketadi, orollar yoyi va materiklar chekkalari boʻylab esa okean osti Yer poʻsti plitalari,materiklar Yer poʻsti ostiga kirib boradi. Yangi dalillarga tayangan "YA.g.t." konsepsiyasi keng ommalashdi. Ayni vaqtda konveksiya mexanizmi, okean osti Yer poʻstining kontinentlar ostiga kirib borishi masalasida jiddiy eʼtirozlar ham mavjud. Plitalar oʻzaro toʻqnashgan joylarda burmali inshootlar paydo boʻladi.
Yangi granada

Yangi granada — asosiy oʻzagi Kolumbiya hisoblangan Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalari nomi (1538-yildan). Turli vaqtlarda hozirgi Venesuela, Panama, Ekvador hududlarini oʻz ichiga olgan. Ispaniyadan mustaqil boʻlgani (1819)dan soʻng 1863-yilgacha hozirgi Kolumbiya va Panama hududining nomi.
Yangi dunyo

Yangi dunyo () — portugaliyaliklar tomonidan 1500 va 1501—02 yillarda Atlantika okeani ortida kashf qilingan jan. materikning bir qismiga A.Vespuchchi (1503) taklifi bilan berilgan nom. Keyinroq butun jan. materik, 1541-yildan shim. materik ham Yevropa, Osiyo va Afrikadan keyingi toʻrtinchi qitʼani anglatuvchi Amerika nomi bilan bir qatorda Yangi dunyo deb ham ataldi.

Qarama-qarshi - Eski dunyo.
Yangi Janubiy Uels

Yangi Janubiy Uels () – Avstraliya Ittifoqining janubi-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni – 800,6 ming km. Aholisi 8 130 115 kishi (2022). Maʼmuriy markazi – Sidney shahri. Mamlakat poytaxti Kanberra shahri ham shtat hududida. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Yirik daryolari: Murrey va uning irmoqdari. Sharqida Katta suvayirgʻich tizma va kambar dengiz boʻyi pasttekisligi bor. Iqlimi kontinental va quruq iqlim. Yillik yogʻin 1200–1500 mm, tekisliklarda 250 mm gacha. Oʻrtacha oylik tralar 10–12 °C dan 22–26 °C gacha. Sohil va togʻ yon bagʻirlarida evkalipt oʻrmonlari bor, qolgan qismi savannalardan iborat. Yangi Janubiy Uels mamlakatning aholisi eng koʻp va iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtati. Toshkoʻmir, rux, qoʻrgʻoshin, kumushning yirik konlari bor, shuningdek, rutil konsentrati olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, kemasozlik sanoatlari rivojlangan. Ekin maydonining katta qismiga bugʻdoy ekiladi. Shuningdek, arpa, suli, makkajoʻxori, shakarqamish va paxta yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilik sut va goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Sidney, Nyukasl, Wollongong kabi yirik portlari bor. Murrey daryosida kema qatnaydi.

Manbalar

Havolalar  

 Rasmiy sayti (inglizcha)
Yangi Kaledoniya

Yangi Kaledoniya () — Tinch okeanining janubi-gʻarbiy qismidagi orollar guruhi, Melaneziyada. Fransiyaning dengiz ortidagi hududi maqomiga ega. Maydoni 19,1 ming km2. Aholisi 271 407 kishi (2019), asosan, melanezlar. Maʼmuriy markazi — Numea shahri. Rasmiy tili — fransuz tili. Orollarga ilk bor 1774-yil 4-sentabrda yevropaliklardan James Cook borgan. Yangi Kaledoniya 1853-yildan Fransiya mulki. 1984-yilgacha Fransiya hukumati tomonidan tayinlanadigan oliy komissar boshqargan, 1985-yilgi saylovlardan so‘ng kongress (6 yil muddatga saylanadigan 54 ta aʼzo) boshqaradi. 1987-yilda o‘tkazilgan referendum natijalariga ko‘ra, qatnashuvchilarning 98 % Yangi Kaledoniyani Fransiya tarkibida qolishi tarafdori bo‘lgan.

Orollarning yer yuzasi vulqon jinslaridan tuzilgan yassitog‘lik. Eng baland joyi — 1628 m. G‘arbiy qismi sertepa tekislik. Iqlimi tropik iqlim, yanvarning o‘rtacha temperaturasi 24—26°C, iyulniki 20°C. Yillik yog‘in sharqida 3000mm, g‘arbida 700 mm yog‘adi. Yozda tropik dovullar bo‘ladi. Daryo ko‘p. O‘simlik dunyosi baland bo‘yli o‘tlar, siyrak igna bargli o‘rmonlardan iborat. Endemik o‘simlik turlariga boy. Temir va nikel rudalari qazib olinadi. Yangi Kaledoniya aholisi, asosan, dehqonchilik, baliq ovlash, chorvachilik bilan shug‘ullanadi. Sholi, maniok va makkajo‘xori ekiladi. Yog‘ochsozlik, oziq-ovqat korxonalari bor, chetga metall, kofe, kopra chiqariladi.

Davlat boshqaruvi 
Fransiyaning alohida maʼmuriy-hududiy tuzilmasi. Davlat rahbari — Fransiya prezidenti. Uning nomidan oliy komissar hududni boshqaradi. Ijroiya hokimiyatini mahalliy hukumat bajaradi. Bir palatali Kongress esa 5 yil muddatga saylanadigan 54 ta deputatdan iborat. Yangi Kaledoniya Fransiya parlamentida ikki deputatga va ikki senatorga ega. Kanak sotsialistik milliy ozodlik fronti (Mustaqillik uchun milliy ittifoq), Soʻl sotsialistlar tashkilotlari ittifoqi, Kanaklarni ozod qilish partiyasi, Melanez taraqqiyparvar ittifoqi, Kaledoniya ittifoqi, Okeaniya demokratik harakati, Xalq harakati uchun ittifoq, „Kaledoniya birgalikda“ partiyasi, Mehnat partiyasi, „Kaledoniya uchun majlis“ kabi partiyalar faoliyat yuritadi.

Maʼmuriy-hududiy tuzilishi 
Yangi Kaledoniya maʼmuriy jihatdan 3 ta provinsiya va 33 ta kommunaga boʻlinadi. Davlat provinsiyalarga, provinsiyalar kommunalarga ajratilgan.

Aholisi 

Aholining etnik tarkibi: melanezlar (kanaklar) — 39,1 %, oq tanlilar (asosan, fransuzlar) — 27,2 %, arablar va osiyoliklar avlodlari — 21 %, uveanlar va futunanlar — 8,2 %, polinezlar — 2,1 %, indonezlar — 1,4 %, ni-vanuatular — 1 %, vyetnamlik va hindixitoyliklar — 0,9 % ni tashkil etadi. Rasmiy tili — fransuz tili. Shuningdek, bu yerlik aholi 33 melanez va polinez tillarida soʻzlashadi.
Xristianlar — 90 %, musulmonlar — 5 %, qolganlar — 5 %.

Geografik joylashuvi va tabiati 
Shu nomdagi yirik orolda va Tinch okeani janubi-gʻarbiy qismidagi koʻplab mayda orollar guruhida joylashgan.

Manbalar

Havolalar 

 Yangi Kaledoniya hukumati 
 Yangi Kaledoniya — rasmiy Fransiya hukumati sayti 
 Yangi Kaledoniya: Turizm 
 
 Biodiversité Néo-Calédonienne
Yangi margʻilon

Yangi margʻilon — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1947-yildan). Margʻilon shahar kengashiga qarashli. Margʻilondan 3–4 km janubida. Yaqin temir yoʻlstansiyasi — Margʻilon. Aholisi 23 ming kishi (2004). Shaharda bir necha korxona, qurilish tashkilotlari, dehqon bozori, 4 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kutubxona, madaniyat saroyi, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, poliklinika, kasalxona, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Yäňi Märğilandan Märğilan vä Färğanä shahrilariga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Ozbekistan:Şähärçälär
Yangi Mirishkor

Yangi Mirishkor — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati Mirishkor tumanidagi qishloq, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Koson (33 km). Yangi Mirishkordan viloyat markazi (Qarshi shahri) gacha 43 km. Aholisi 3 ming kishi (2005). Umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, MTP, paxta tozalash zavodi, kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Musiqa maktabi, madaniyat va istirohat bogʻi, 2 sport inshooti mavjud. Tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Mirishkor tumani
Qashqadaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Mirishkor tumani shaharchalari