Gonggong

Gonggong (rasmiy ravishda 225088 Gonggong; vaqtinchalik belgisi 2007 OR 10) - Neptun ortidagi tarqalgan diskning a'zosi bo'lgan karlik sayyora. U juda eksantrik va qiya orbitaga ega bo'lib, u Quyoshdan 34–101 astronomik birlik (5,1–15,1 milliard kilometr; 3,2–9,4 milliard mil) oralig'ida uzoqlikda joylashgan. 2019-yil holatiga ko'ra, uning Quyoshdan masofasi 88 a.b. ni tashkil etadi. Gonggong 3:10 da Neptun bilan orbital rezonans hosil qiladi, bunda Neptun o'z orbitasini 10 marta aylanganda, Gonggong Quyosh atrofida uch marta aylanadi. Gonggong 2007-yil iyul oyida amerikalik astronomlar Megan Shvamb, Maykl Braun va Devid Rabinovits tomonidan Palomar rasadxonasida kashf etilgan va bu kashfiyot 2009-yil yanvar oyida e'lon qilingan.

Diametri taxminan 1230 km (760 milya) bo'lgan Gonggong Plutonning yo'ldoshi Xaronning o'lchamidadir va ma'lum bo'lgan beshinchi yirik Neptun orti obyektidir. O'zining tortishish kuchi ostida plastik holatda bo'lishi uchun etarlicha massiv va shuning uchun mitti sayyora hisoblanadi. Gonggongning katta massasi metanning zaif atmosferasini ushlab turishga imkon beradi, garchi bunday atmosfera asta-sekin kosmosga chiqib ketsa ham. Obyekt betartiblik, toshqinlar va Yerning egilishi uchun mas'ul bo'lgan Xitoy suv xudosi Gònggōng sharafiga shunday nomlangan. Bu nom uning kashfiyotchilari tomonidan 2019-yilda obyektga nom tanlashda yordam berish maqsadida keng jamoatchilik uchun onlayn so'rov o'tkazganida tanlandi va Gonggong nomi g'alaba qozondi.

Gonggong qizil rangga ega, bu uning yuzasida tolinlar deb ataladigan organik birikmalar mavjudligi bilan bog'liq. Uning yuzasida suv muzlari ham mavjud bo'lib, bu uzoq o'tmishdagi kriyovulqon faollikning qisqa davriga ishora qiladi. Gonggong odatda boshqa Neptun orti obyektlariga nisbatan o'z o'qi atrofida sekin aylanadi. Uning aylanish davri 22 soatni tashkil etadi. Gonggongning sekin aylanishiga uning tabiiy yo'ldoshi (Xiangliu) tomonidan ta'sir qiladigan kuchlar sabab bo'lgan bo'lishi mumkin.

Kashf etilishi

Gonggong amerikalik astronomlar Megan Shvamb , Maykl Braun va Devid Rabinovits tomonidan 2007-yil 17-iyulda kashf etilgan. Bu kashfiyot Palomar Uzoq Quyosh tizimi tadqiqotining bir qismi boʻlib, Sedna mintaqasida, 50 a.b. dan ortiq  masofadagi obyektlarni topish uchun oʻtkazilgan tadqiqot. Ushbu tadqiqot Samuel Oschin teleskopi yordamida San-Diego , Kaliforniya yaqinidagi Palomar rasadxonasida o'tkazilgan. Shvamb miltillash texnikasidan foydalangan holda tasvirlarni solishtirish orqali Gonggongni aniqladi. Topilgan tasvirlarda Gonggong sekin harakat qilgani ko'rinib, bu uzoqdagi obyekt ekanligini ko'ringan. Bu kashfiyot Shvambning doktorlik dissertatsiyasining bir qismi edi. O'sha paytda Shvamb Kaliforniya Texnologiya Institutida Maykl Braunning aspiranti edi. 

Gonggong 2009-yil 7-yanvarda Kichik sayyora elektron doiralarida rasman eʼlon qilindi. Keyin unga vaqtinchalik 2007 OR 10 nomi berildi, chunki u 2007-yil iyul oyining ikkinchi yarmida kashf etilgan. Uning oxirgi harfi va raqamlari. Belgilanishi shuni ko'rsatadiki, bu iyul oyining ikkinchi yarmida topilgan 267-obyektdir. 2017-yil aprel holatiga koʻra, u 13 ta qarama-qarshilik orqali 230 marta kuzatilgan va ikkita oldingi tasvirda aniqlangan, eng birinchi tasvir La Silla rasadxonasi tomonidan 1985-yil 19-avgustda olingan.

Nomlanishi

Obyekt Xitoy mifologiyasidagi suv xudosi Gonggong sharafiga nomlangan. Gonggong mis va temirdan yasalgan, qizil sochli odam boshi (yoki ba'zan tanasi) va ilonning tanasi yoki dumi sifatida tasvirlangan. Afsonalarga ko'ra Gonggong surgunga yuborilgunga qadar betartiblik va falokat yaratish, suv toshqini va Yerni egish uchun javobgar deb hisoblangan. Gonggongga ko'pincha uning vaziri Siangliu hamroh bo'ladi, u to'qqiz boshli zaharli ilon yirtqich hayvon, u ham suv toshqini va vayronagarchilikka sabab bo'lgan.

Rasmiy nomlanishidan oldin Gonggong Quyosh tizimidagi eng katta nomsiz obyekt bo'lgan. Dastavval Gonggong kashf etilgandan so'ng, Braun obyekt muzli Haumea to'qnashuvi oilasining a'zosi bo'lishi mumkinligi haqidagi taxminiga asoslanib, taxminiy oq rangi uchun unga "Oq qor" laqabini berdi. Oʻsha vaqtga kelib Braun jamoasi yana yettita yirik trans-Neptuniya obyektini topdi, ular birgalikda “etti mitti” deb ataladi : 2002-yilda Quaoar, 2003-yilda Sedna, 2004-yilda Haumea, Salacia hamda Orcus, Makemake va Eris 2005-yil. Biroq, Gonggong Quaoar bilan solishtirish mumkin bo'lgan darajada qizg'ish bo'lgani uchun uning taxallusi olib tashlandi.

Gonggongning kashf etilishi va e'lon qilinganidan so'ng, Braun uni nomlashni o'ylamadi, chunki uni katta o'lchamiga qaramay, uni diqqatga sazovor narsa deb hisoblamadi. Keyinchalik Braun 2011-yilda suv muzining kashf etilishi va uning yuzasida metan mavjudligini hisobga olgan holda, u endi nom berish uchun etarli ma'lumotga ega ekanligini e'lon qildi, bu esa keyingi o'rganishni talab qilish uchun yetarlicha e'tiborga loyiqdir. 2016-yilda Kepler kosmik kemasi Gonggong oʻlchamini qayta koʻrib chiqqanidan soʻng, Shvamb Gonggongni nomlash huquqiga ega ekanligini, uning katta oʻlchamini tan olishini va Gonggongning xarakteristikalari ularni aks ettirish uchun nom berilishi uchun yetarlicha aniqlik bilan maʼlum ekanligini oqladi.

2019-yilda Gonggong kashfiyotchilari keng jamoatchilik uchun uchta nomdan birini tanlash uchun onlayn so'rov o'tkazdilar: Gonggong (xitoycha), Holle (nemis) va Vili (skandinaviya). Bular kashfiyotchilar tomonidan Xalqaro Astronomiya Ittifoqining (XAI) kichik sayyora nomlash mezonlariga muvofiq tanlangan. Kashfiyot guruhi 2019-yil 29-may kuni 280 000 ovozning 46 foizini qoʻlga kiritgan Gonggongni gʻolib deb e’lon qildi.

Xitoycha 共 qòng harfini ilon dumi bilan birlashtirgan ramz Gonggong belgisi  Denis Moskovits tomonidan ishlab chiqilgan va asosan astronomlar tomonidan qo'llaniladi.

Orbita

Gonggong Quyosh atrofida oʻrtacha 67,5 a.b. masofada aylanadi va 554 yilda toʻliq aylanib chiqadi. Gonggong orbitasi ekliptikaga juda moyil bo'lib, orbital moyilligi 30,7 daraja. Uning orbitasi ham juda eksantrik boʻlib, oʻlchangan orbital ekssentrikligi 0,50 ga teng. Gonggong 1857-yilda perigeliyga yetib keldi va hozirda Quyoshdan uzoqroqda, oʻz afeliyasi tomon harakatlanmoqda.
Gonggong orbitasining davri, moyilligi va ekssentrikligi Quyosh tizimidagi boshqa yirik jismlarga qaraganda ancha  og'irdir.
Kichik sayyoralar markazi uni eksantrik va uzoq orbitasi uchun tarqoq disk obyekti sifatida ko'rsatadi. Deep Ecliptic Survey Gonggong orbitasi Neptun bilan 3:10 rezonansda bo'lishini ko'rsatadi; Gonggong Neptun tomonidan bajarilgan har o'nta orbita uchun Quyosh atrofida uchta orbitani yakunlaydi.
2021-yil holatiga ko'ra , Gonggong Quyoshdan taxminan 89  a.b. masofada joylashgan va soniyasiga 1,1 kilometr (soatiga 2500 milya) tezlikda uzoqlashmoqda.

Yorqinlik

Gonggong mutlaq kattaligi (H) 2,34 ga ega, bu uni ma'lum bo'lgan yettinchi eng yorqin Neptun orti obyekti hisoblanadi. U Orkusdan (H=2,31; D=917 km) xiraroq, lekin Quaoardan (H=2,82; D=1110 km) yorqinroq.

Quyoshdan 88 a.b. uzoqlikda bo'lgan Gonggongning ko'rinadigan kattaligi atigi 21,5va shuning uchun uni Yerdan oddiy ko'z bilan ko'rish juda qiyin. Quyoshga mitti sayyora Erisga qaraganda yaqinroq boʻlsa-da, Gonggong xiraroq koʻrinadi, chunki Erisning albedosi balandroq va koʻrinib turgan magnitudasi 18,8 ga teng.

Sirt va spektrlar

Gonggong yuzasi 0,14 ga teng albedoga ega. Gonggongning sirt tarkibi va spektri Quaoarnikiga oʻxshash boʻlishi kutilmoqda, chunki bu ikkala obyekt ham qizil rangga ega va ularning spektrlarida suv muzi va ehtimol metan  belgilari namoyon. Gonggongning aks ettirish spektri birinchi marta 2011-yilda infraqizil toʻlqin uzunliklarida Chilidagi Las Kampanas observatoriyasidagi Magellan Baade teleskopidagi Folded port InfraRed Echelletta (FIRE) spektrografi yordamida oʻlchangan. Gonggong spektri 1,5 mkm va 2 mkm toʻlqin uzunliklarida keng yutilish zonalari bilan birga kuchli qizil spektral nishabni koʻrsatadi, yaʼni Gonggong bu toʻlqin uzunliklarida koʻproq yorugʻlikni aks ettiradi. Hubble kosmik teleskopining Keng maydon kamerasi 3 asbobidan olingan qoʻshimcha fotometrik oʻlchovlar 1,5 mkm da oʻxshash yutilish diapazonlarini koʻrsatadi, bu suv muzining oʻziga xos xususiyati boʻlib, koʻpincha katta Koyper belbog'ida uchraydigan moddadir. Gonggong yuzasida suv muzining mavjudligi kriovulqonizmning qisqa davrini nazarda tutadi. Uzoq o'tmishda, suv uning ichki qismidan otilib chiqib, uning yuzasiga to'plangan va keyinchalik muzlagan.

Gonggong, ko'rinadigan va yaqin infraqizilda ma'lum bo'lgan eng qizg'ish Neptun orti obyektlaridan biridir. Uning qizil rangi yuzasida katta miqdorda suv muzi boʻlgan obyekt uchun kutilmagan boʻlib, odatda neytral rangga ega, shuning uchun Gonggong dastlab “Oq qor” laqabini olgan. Gonggong rangi uning yuzasida metan mavjudligini nazarda tutadi, garchi u maʼlumotlarning past signal-shovqin nisbati tufayli Gonggong spektrida toʻgʻridan-toʻgʻri aniqlanmagan boʻlsa-da. Metan muzining mavjudligi uning rangini, quyosh nurlanishi va metanning fotolizi natijasida  tolinlar deb nomlanuvchi qizil rangli organik birikmalar hosil qiluvchi kosmik nurlar yuzaga keladi. 2015-yilda Gonggong infraqizil spektrining kuzatuvlari 2,27 mkm da yutilish xususiyatini aniqladi, bu uning yuzasida nurlanish mahsulotlari bilan birga metanol mavjudligini ko'rsatadi. 
Gonggongning katta oʻlchami boshqa uchuvchi moddalar, jumladan ammiak, uglerod oksidi va, ehtimol, azotning iz miqdorini saqlab qolish ehtimoli borligini bildiradi, buni deyarli barcha Neptun orti obyektlari oʻz mavjudligi davomida yoʻqotadi.

Atmosfera

Gonggong yuzasida tolinlarning mavjudligi Quaoarga o'xshash zaif metan atmosferasining mavjudligini anglatadi. Gonggong vaqti-vaqti bilan Quaoarga qaraganda Quyoshga yaqinroq boʻlsa-da, u yerda u metan atmosferasi bugʻlanishi uchun yetarlicha issiq boʻlsada, lekin uning nisbatan kattaroq massasi metanni ushlab turishga imkon beradi. Afelion davrida metan boshqa uchuvchi moddalar bilan birga Gonggong yuzasida kondensatsiyalanib, uzoq muddatli nurlanishga imkon beradi, aks holda sirt albedosining pasayishiga olib kelardi. Pastki yuza albedo azot kabi oʻta uchuvchan moddalarning yoʻqolishiga yordam beradi, chunki pastki albedoda koʻproq yorugʻlik soʻrilishiga toʻgʻri keladi. Shunday qilib, Gonggong atmosferasidagi azot miqdori metan saqlanib qolgan holda izsiz miqdorda kamayishi kutilmoqda.

Gonggong paydo bo'lganidan ko'p o'tmay, kriyovulqon faollik bilan birga yanada muhim atmosferaga ega bo'lgan deb taxmin qilinadi. Bunday kriovulqon faollik qisqa bo'lishi kutilmoqda va natijada atmosfera vaqt o'tishi bilan asta-sekin qochib ketdi. Azot va uglerod oksidi kabi uchuvchi gazlar yoʻqolgan, metan kabi kamroq uchuvchi gazlar esa hozirgi zaif atmosferada qolishi mumkin.

Hajmi

2019-yil holatiga ko'ra, Gonggong diametri 1230 km (760 milya) bo'lib, radiometrik o'lchovlar, uning hisoblangan massasi va boshqa shunga o'xshash jismlarga o'xshash zichlikka ega deb taxmin qilinadi. Bu Gonggongni Pluton, Eris, Haumea va Makemakedan keyin beshinchi eng katta Neptun orti obyektiga aylantiradi. Gonggong taxminan Pluton yo'ldoshi Xaronning o'lchamiga teng.

Xalqaro Astronomiya Ittifoqi (XAI) 2008-yilda Makemake va Haumea mitti sayyora deb qabul qilinganidan beri, 2009-yilda Gonggong e'lon qilinishidan oldin qo'shimcha mitti sayyoralarni rasman qabul qilish imkoniyatini ko'rib chiqmagan. Mutlaq kattaligi +1 dan yorqinroq bo'lgan Gonggong mitti sayyora deb hisoblanishi uchun yetarlicha katta hisoblanadi.
2016-yilda Kepler kosmik kemasining birgalikdagi kuzatuvlari va Gerscheldan olingan arxiv termal emissiya maʼlumotlari Gonggong ilgari taxmin qilinganidan ancha katta ekanligini koʻrsatdi. Bunda olingan ma'lumotlar Gonggongni Makemake (1430 km (890 mil)) dan kattaroq, Eris va Plutondan keyin uchinchi eng katta Neptun orti obyektiga aylantirardi.
2018-yildagi keyingi o'lchovlar Gonggong hajmini qayta ko'rib chiqdi 1230 ± 50 km (764 ± 31 mil), uning sun'iy yo'ldoshi orbitasidan olingan Gonggong massasi va zichligiga asoslanib, ko'rish yo'nalishi deyarli qutbda ekanligi aniqlangan. Ushbu o'lchamdagi taxmin bilan Gonggong yana beshinchi eng katta Neptun orti obyekti hisoblanadi.

Massa va zichlik

Gonggong Eris, Pluton, Haumea va Makemakedan keyin beshinchi eng katta Neptun orti obyektidir. Massasi  va zichligi  ga teng bo'lib, Xarondan biroz massivroq va zichroq. Katta oʻlchami, massasi va zichligi tufayli Gonggong aylanishi tufayli biroz yassilangan MakLaurin sferoidi shaklini olgan holda gidrostatik muvozanatda deb taxmin qilinmoqda.

Gonggongning aylanish davri birinchi marta 2016-yil mart oyida Kepler kosmik teleskopi yordamida uning yorqinligidagi o'zgarishlarni kuzatish orqali o'lchandi. Kepler tomonidan kuzatilgan Gonggong yorug'lik egri chizig'i amplitudasi kichik, yorqinligi atigi 0,09 magnitudaga o'zgarib turadi. Kepler kuzatuvlari noaniq qiymatlarni berdi, aylanish davri hisoblashlar natijasida 22,4 ± 0,18 soat deb topildi. Uning aylanish qutb orientatsiyasi uchun eng mos modelga asoslanib, eng aniq qiymati 22,4 ± 0,18 soat deb hisoblanadi. Gonggong boshqa Neptun orti obyektlariga nisbatan sekin aylanadi.

Tabiiy yo'ldoshi

2016-yil mart oyida Gonggongning g'ayrioddiy sekin aylanuvchi ekanligi aniqlangandan so'ng, tabiiy yo'ldosh uni oqim kuchlari orqali sekinlashtirgan bo'lishi mumkinligi ehtimoli ko'rib chiqildi. Gonggong orbitasidagi mumkin bo'lgan tabiiy yo'ldosh belgilari Csaba Kiss va uning jamoasini Hubble arxividagi Gonggong kuzatuvlarini tahlil qilishga olib keldi. Ularning 2010-yil 18-sentabrda olingan Hubble suratlarini tahlil qilishlari natijasida Gonggong orbitasida kamida 15 000 km (9 300 milya) masofada aylanib yurgan tabiiy yoʻldosh aniqlangan. Bu kashfiyot 2016-yil 17-oktabrda Sayyorashunoslik fanlari boʻlimi yigʻilishida e’lon qilingan. Sun’iy yoʻldoshning diametri taxminan 100 km (62 mil) va orbital davri 25 kun. 2020-yil 5-fevralda tabiiy yoʻldosh Xitoy mifologiyasida Gonggong bilan birga boʻlgan toʻqqiz boshli zaharli ilon yirtqich hayvon sharafiga rasman Siangliu deb nomlandi. Bu nom Gonggongning o'zi rasman nomlanishi bilan bir vaqtda paydo bo'ldi.

Manbalar

Havolalar

 Gonggongning oldingi tasvirlari
 Gonggongning kichik sayyora belgisi raqami
 Gonggongning Hubble suratlari 2010-yil 18-sentabrda olingan
 Gonggongning Hubble suratlari 2017-yilda olingan
 Kashf qilish holatlari: raqamlangan kichik sayyoralar (225001) - (230000) – Kichik sayyoralar markazi

Astronomiya
Astrofizika
Fizika
Matematika
Kimyo