MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fenolyatlar

Fenolyatlar — fenol molekulasining gidroksil guruhidagi vodorod atomi metall atomiga almashingan mahsulotlar. Umumiy formulasi (RO)n Me (bu yerda R — aril radikali, pmetallning oksidlanish darajasi). Ishqoriy va ishqoriyer metallarning hosilalari ion bogʻlanishli birikmalar boʻlib, gidrolizga uchramasdan suvda eriydi, organik erituvchilarda erimaydi, uchmaydi. F. suv, fenol va ishqoriyer metallar gidroksidlari bilan adduktlar hosil qiladi. Koʻp valentli metallarning F.i kimyoviy xossalariga koʻra tegishli alkogolyatorlarga juda yaqin turadi. Koʻp atomli fenollarning F.i yoki nitro, amino va boshqa aralash funksiyali fenollarning F.i ichki kompleks birikmalardir. F. fenollarga gidroksidlar (reaksiya suvli eritmada olib boriladi) yoki metall galogenidlar, alkogolyatlar, karboksilatlar, sulfidlar taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi (suvsiz muhitda). Aromatik oksikislotalar ishlab chiqarishda, polimerlanish katalizatorlari sifatida, organik sintezlarda qoʻllanadi.
Fenomenalizm

Fenomenalizm — falsafiy taʼlimot; bevosita bilish obʼyekti sezgilarning oʻzidangina iborat degan nuqtai nazarga tayanadi. Bu taʼlimot vakillarini falsafa tarixida ashaddiy va moʻʼtadil F. tarafdorlariga ajratiboʻrganishadi. Ashaddiy F. konsepsiyasi dunyo "gʻoyalar" majmuasi, "sezgilar kompleksno deb hisoblovchi (Berkli, empiriokrititsizm) subyektiv idealizm oqimiga yoki dunyoni bilish mumkinligini inkor etuvchi agnostitsizmgy. olib boradi. Bunday konsepsiya tarafdorlari fikricha, "sezgilar ortida nimalar yashiringanligini bilishimiz mumkin emas" (Yum). Moʻʼtadil F. vakillari orasida sezgilarda namoyon boʻluvchi obʼyektlarning real mavjudligini tan oluvchi va bunday obʼyektlarni (Lokk singari) moddiy obʼyektlar deb hisoblovchi noizchil materialistlarni ham, bu obʼyektlarni bilib olish mumkin boʻlmaydigan "narsa oʻzida"dir deb hisoblovchi kantcha agnostitsizm tarafdorlarini ham (Kant, Mill, Spenser) uchratish mumkin. F. 19—20-asrlarda oʻtgan barcha pozitivistik taʼlimotlarga ham xosdir. F. neopozitivizm oqimida lingvistik va umuman semiotik shaklda namoyon boʻladi, chunki bu oqimning asosiy daʼvosi tajribani "obʼyektli" yoki "fenomenalistik" tilda ifodalab berishdan iboratdir. F. inglizamerika neorealizmiga ham xosdir.
Fenomenologiya

Fenomenologiya (fenomen va ... logiya) — 1) falsafiy fan; falsafa tarixida turlicha: hissiy bilishni tanqid qiladigan fan sifatida (I. G. Lamberg, I. Kant), falsafaning vujudga kelishi, ongni tarixiy tadqiq etish shakllarini oʻrganadigan taʼlimot sifatida (G. Gegelning "Ruh fenomenologiyasi"), psixik fenomenlarni bayon etuvchi psixologiyaning bir kismi sifatida (F. Brentano, A. Meynong) talqin etiladi; 2) falsafiy oqim, uning prinsiplarini 20-asr boshida E. Gusserl taʼriflab bergan. U bir tomondan, F. ratsional empirizm va pozitivizm bilan bogʻliq ekanligini qayd etsa, 2tomondan esa, naturalistik obʼyektivizm va skeptik relyativizmni tanqid qiladi. F. ni yoʻqotilgan va unutilgan qadriyatlarni topishga koʻmak beruvchi falsafiy arxeologiya deb biladi. F. ekzistensializm va hozirgi zamon falsafasidagi boshqa oqimlarning manbalaridan biri boʻlgan.
Fenotip

Fenotip — organizmning barcha tashqi belgilari va xossalari yigʻindisi. F. genotip va tashki muhit sharoitlarining oʻzaro taʼsiri natijasida yuzaga chiqadi. "F." terminini Daniya genetigi V. Iogansen taklif etgan (1903). F.da barcha genotipik imkoniyatlar roʻyobga chiqavermaydi, chunki bu jarayon muayyan sharoitda genotip namoyon boʻlishining xususiy bir holati hisoblandi. Shu sababdan hatto bir tuxumdan rivojlangan, genotipi bir xil boʻlgan egizaklar xar xil sharoitda oʻsganida ularda sezilarli fenotipik farklarni kuzatish mumkin. Mikroevolyutsiya jarayonida tabiiy tanlanish individlarning F.i boʻyicha boradi. Shuning uchun populyatsiyalar ichida chegarasi genotip tomonidan belgilab beriladigan, keng reaksiya normasiga ega boʻlgan individlar, yoxud qatʼiy genotip bilan belgilanadigan, kerakli F.ga ega boʻlgan individlar tanlanadi. Genotipik oʻzgaruvchanlik kuzatilmagan hollarda F. boʻyicha tanlash natija bermaydi. Bunga V. Iogansenning sof liniyalarda oʻtkazgan tanlash tajribasi yaqqol misol boʻladi.
Feod

Feod (soʻnggi lot. feodum) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada senor tomonidan oʻzining vassaliga merosiy mulk sifatida inʼom etilgan yerlar (yoki qayd etilgan daromad). Buning evaziga vassallar harbiy, saroy (senorial sudlarda ishtirok etish, senoriyani boshqarish va boshqalar) xizmatlarini oʻtashlari, udumga binoan, tegishli badal pulini toʻlashlari lozim boʻlgan.

Len (nem. Lehn) — oʻrta asrlarda Germaniyada qirol yoki yirik zamindorlar tomonidan inʼom etilgan yer (Oʻrta Osiyo, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida iqtoning sinonimi). Tarixiy manbalarda boshqa mamlakatlarda zamindorlarga qarashli mulkning shunday shakliga nisbatan ham "L." atamasi ishlatiladi.

Manbalar
Feodosiya

Feodosiya — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar. Qrim yarim orolning janub-sharqiy sohilida. Simferopoldan 116 km sharqsa. Qora dengiz boʻyidagi port, temir yoʻl stansiyasi, balneologik iklim kurorti. Aholisi 75 ming kishi chamasida (2001).

Feodosiyaga miloddan avvalgi 6-asrning oʻrtalarida asos solingan. Ikkinchi jahon urushidan keyin shahar qayta tiklandi, kurort markazlaridan biriga aylandi. Yozi issiq, qishi iliq, yiliga 360 mm yogʻin tushadi. Davolash vositalari: iklim, dengizda choʻmilish, mineral buloq suvlaridan ichish, Ajikoʻl balchigʻi. Shaharda oziq-ovqat (sut, tamaki va boshqa zavodlar), qurilish materiallari, metadlsozlik sanoati mavjud. Mebel, ofset, oʻyinchoq fabrikalari bor. Oʻlkashunoslik muzeyi, I. K. Ayvazovskiy nomidagi (F.da tugʻilgan) kartinalar galereyasi, rus yozuvchisi A.S. Grinning adabiymemorial muzeyi faoliyat koʻrsatadi. 14—15 a.larga oid genuyaliklar qalʼasi qoldiklari, Ioann Predtecha, Stefan, Arxangellar, Sergiy cherkovlari (hammasi 13—14-asrlar), Muftiy Jome masjidi (17-asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 

Ukraina shaharlari
Qrim
Feofan Grek

Feofan Grek (taxminan 1340 — 1405-yil dan keyin) — rus rassomi, miniatyura va monumental sanʼat ustasi; ikona sanʼati taraqqiyotida muhim rol oʻynagan hamda oʻziga xos maktab yaratgan. F.G. asarlariga koʻtarinki ruh, obrazlariga emotsional dramatik talqin, dinamik kompozitsiya, aniq chizma, qatʼiy kolorit, nafis dadil tasvirlar xos. Asosan, Vizantiya va Qad. Rusda ishlagan, Konstantinopol, Feodosiya, Novgorod, Nijniy Novgorod, Moskvada 40 ga yaqin cherkovlarni freska, ikona, miniatyuralar bilan bezagan. Moskva Kremlidagi Blagoveshchensk ibodatxonasiga Andrey Rublev bilan ikonalar ("Spas", "Havoriy Pavel", "Buyuk Vasiliy" va boshqalar) yaratgan; Moskvada ustaxona ochgan, "Donlik Bibi Maryam" ikonasi shu yerda yaratilgan deb taxmin qilinadi (1380 yoki 1392). F.G. ijodi juda kup rus rassomlariga kuchli taʼsir koʻrsatgan.
Feofilakt Simokatta

Feofilakt Simokatta (7 a) -Vizantiya tarixchisi. Imperator Irakliy (610—641)ning maslahatchisi. F.S.ning asosiy asari "Tarixlar" (yoxud "Jaxrn tarixi") — imperator Mavrikiy hukmronligi davri (582— 602)ni bayon etuvchi muhim manba. Unda Vizantiyaning eftaliplar, ayniqsa, Turk xoqonligi bilan munosabatlari haqida maʼlumotlar bor.
Fergana oyl

"FERGANA OYL" ("Fergana Oil" — "Fargʻona nefti") — 19-asr oxirida akauka Nobellar tomonidan Rossiyada tashkil etilgan xalkaro neft birlashmasining Fargʻona vodiysidagi mahalliy boʻlimi, kompaniya; 1917-yildagi Oktabr toʻntarishiga qadar Fargʻona vodiysiga Kavkaz va Cheleken (Turkmaniston)dan keltirilgan neftni qayta ishlash, neft qidiruv ishlari, neft kazib olish va shahrik. bilan shugʻullangan. Uning faoliyatida AQSH va Angliya kapitali ham yetakchi rol oʻynagan. "Fergana oyl" kompaniyasi Fargʻona vodiysida Chimyon, Moylisoy, Qizilqiya kabi dastlabki neft konlarini ochgan. Vannovskaya hozirgi (Oltiariq) temir yoʻl styasida neftni qayta ishlash zavodini qurgan. Unga vodiydagi neft konlari, neft mahsulotlari bilan savdo qiluvchi, shuningdek, neftni qayta ishlovchi korxonalar qaragan. 1918-yilda togʻkon sanoati natsionalizatsiyasi asosida "Fergana oyl"ning barcha mulki sovet davlati qoʻliga oʻtgan.
Ferganit

Ferganit (Fargʻona vodiysida topilgan, nomi shundan) — uranli slyudalar guruhiga mansub ikkilamchi litiyli mineral. Kimyoviy tarkibi U3[VOJ 6N2O. Qattikligi 22,5, zichligi 3,3 g/sm’. Romb singoniyada kristallanadi. Yaproqcha va tangachalar shaklida, ochsariq kristallar koʻrinishida uchraydi. Oʻta radioaktiv, mumsimon yaltiraydi. Uranli choʻkindi va magmatik jinslarning nurash zonasida hosil boʻladi. F. AQShning Kolorado shtati va boshqa joylarda topilgan.
Ferganskaya pravda

Ferganskaya pravda ("Fargʻona haqiqati") — Fargʻona viloyati hokimligining ijtimoiysiyosiy gazetasi. Rus tilida haftada 5-marta ch i kadi, Dastlab "Znamya svobodi" ("Erk bayrogʻi"), "Shit naroda" ("Xalq qalqoni"), "Izvestiya" ("Axborot"), "Proletarskaya misl" ("Proletar fikri"), "Krasnaya Fergana" ("Kizil Fargʻona"), "Sovetskoye slovo" ("Sovet soʻzi"), "Znamya truda" ("Mehnat bayrogʻi") nomlarida nashr etilgan. 1938-yildan hozirgi nomda. Gazetaga turli davrlarda G. Pavlyuchenko, G. Vershinin, F. Doronin, B. Renev, A. Alyabyev va boshqa muxarrirlik qilishgan. 1993-yil 9-noyabrda "Ferganskaya pravda" tahririyati "Fargʻona haqiqati" gazeta tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta viloyatda olib borilayotgan ijtimoiyiqtisodiy islohotlarni keng yoritib boradi. Adadi 3 mingga yaqin (2004).

 

Gazetalar
Fergusonit

Fergusonit — murakkab oksidlar (tantalniobatlar guruhi)ning kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (TR) (Nb, Ta)O4. Aralashmalari U, Th va boshqa Rangi qora, yashilqoʻngʻir. Qattikligi 5—7, zichligi 4,2—6 g/sm3. Moʻrt, radioaktivli. F. pegmatit va greyzenlarda uchraydi. F.ning turi — rizerit (SiO2 6,0 — 7,8%). Gadolinit, ortit, monatsit va boshqalar bilan assotsiatsiyada uchraydi. F. — tantal, niobiy rudasi.

Minerallar
Ferdinand

Ferdinand (Ferdinand) — "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatorlari ismi.

Ferdinand I (1503—64) — imperator (1556-yildan), Avstriya ersgersogi; Chexiya va Vengriyaning gabsburglar sulolasidan chiqqan 1qiroli (1526-yildan). Karl V ning ukasi. Ferdinand II (1578—1637) — imperator (1619-yildan). Gabsburglar sulolasidan boʻlgan Avstriya ersgersogi. Kontrreformatsiya siyosatini yurgizgan. 1618 — 48 yillardagi Oʻttiz yillik urushnchng boshlangʻich davrida gabsburglarkatoliklar guruhiga rahbarlik qilgan.

Ferdinand III (1608—57) — imperator (1637-yildan), gabsburglar sulolasidan boʻlgan Avstriya ersgersogi. Uning davrida Oʻttiz yillik urush (161848) tugagan.
Pierre de Fermat

Pierre de Fermat (17-avgust 1601, Beaumont-de-Lomagne – 12-yanvar 1665, Castres) — fransuz matematigi. 1631-yildan Tuluzada parlament maslahatchisi. Bir necha asar muallifi boʻlib, ularning koʻpchiligi Fermat vafotidan keyin ugli tomonidan "Har xil matematik asarlar" (1679) nomi bilan nashr ettirilgan. Fermat hayotligida uning ishlari maktublari va shaxsiy aloqalari orqali boshqa olimlarga maʼlum boʻlgan.

Fermat darajalarni differensiallashning umumiy qonunini yaratdi va uni kasrli darajalarga tatbiq etdi. Koordinatalar usulini rivojlantirib, toʻgʻri chiziq va ikkinchi tartibli chiziklar tenglamalarini berdi. Hamma ikkinchi tartibli chiziklar – konus kesimli egri chiziklar ekanligini isbotlab, analitik geometriyaga asos soldi. Ekstremumlarni topish qoidasini yaratdi. Sonlar nazariyasida ikkita mashhur teorema, yaʼni Fermaning buyuk teoremasi va Fermaning kichik teoremasi Fermat nomi bilan bogʻliq. Fermat fizikada geometrik optikaga asos soldi. Differensial hisobva integral hisobsh F.ning hissasi katta.

Matematiklar
1601-yilda tugʻilganlar
17-avgustda tugʻilganlar
1665-yilda vafot etganlar
12-yanvarda vafot etganlar
Ferma

Ferma – xususiy qishloq xoʻjaligi korxonasi. Bozor iqtisodiyoti mamlakatlarida ferma oʻz mulkida yoki ijaraga olingan yerda xoʻjalik faoliyati bilan shugʻullanadigan fermerga tegishli boʻladi. Sobiq Ittifoqda chorvachilik maqsulotlari ishlab chiqarish va chorva mollarini oʻstirish bn shugʻullanadigan qishloq xoʻjaligi korxonasi yeki uning boʻlinmasi ferma deb atalgan. Ixtisoslashishiga qarab, ferma qoramolchilik, qoʻychilik, choʻchqachilik, parrandachilik va boshqa yoʻnalishlarda tashkil etiladi. Chorvachilik fermalari naslchilik va tovar fermalariga boʻlinadi, ularning miqyosi chorva mollari bosh soni va mahsulot ishlab chiqarish hajmi bilan belgilanadi. Fermalar yemxashak ekinlarini ekish, mollarni yaylovda boqish sharoiti, suv resurslari, yoʻllarning joylashishi, aholi yashash joylarining uzoqyaqinligi, veterinariyasanitariya va boshqa omillar mavjudligiga qarab tashkil etiladi.
Ferma (maʼnolari)

Ferma:

 Ferma — xususiy q.
 Ferma (tizim) (frans. ferme, lot.
Ferma (tizim)

Ferma (frans. ferme, lot. ﬁ rmus — mustahkam) — 1) qurilish mexanikasida — geometrik jihatdan uzgarmaydigan sterjenli tizim. Hisoblashlarda barcha tugunlari sharnirli deb qabul qilinadi; 2) tom yopish, bostirmalar qurish va koʻprik qurishda ishlatiladigan qurilish konstruksiyasi. Devor yoki ustunlar oraligʻi katta binolar (mas, kinoteatrlar, bozor pavilonlari, sport zallari, sanoat korxonalari va boshqalar)da tom yopish uchun toʻsinlardan foydalanish iqtisodiy jihatdan samarasiz hisoblanadi. Katta soy va daryolarga kuriladigan koʻpriklar ham toʻsinlardan ishlansa, ancha qimmatga tushadi. Shunday hollarda F.dan foydalanish iqtisodiy jihatdan ancha samarali boʻladi. F.lar toʻsin (balka) larning takomillashgan bir turi boʻlib, ular oʻtaydigan vazifani bajaradi. Materialning xiliga qarab, temirbeton, metall va yogʻoch F.lar boʻladi. Tashqi koʻrinishiga koʻra, parallel tasmali (rayem, a), uchburchak shaklli (rayem, b) va poligonal tasmali.v) F.larga boʻlinadi. F.lar panjarasining tuzilishiga qarab ham yana bir necha xillarga boʻlinadi. Vazifasiga koʻra, tom, koʻprik va kran F.lari boʻladi. Koʻprik F. ichida yukning harakatlanish sathiga qarab yuk ustki yoki pastki tasmada yuradigan F.lar farklanadi.

Odatda, tashki kuch (yuk)lar F. tugunlariga tushadi. F. sterjenlari tashqi kuchlar taʼsirida asosan siqilish va choʻzilishga ishlaydi. F.ning barcha sterjenlari bir tekislikda joylashsa, tekis yoki yassi F., har xil tekislikda joylashea, fazoviy F. deb ataladi. Ikki tayanch orasidagi masofa quloch (prolyot) deyiladi; F.ning tashqi konturida joylashgan sterjenlar tasmalar, ular orasida joylashgan sterjenlar panjaralar, panjaralarning tik elementlari ustun, kiya elementlari havon deb ataladi. F. tugunlari orasidagi gorizontal masofa panel deyiladi.

F. materiali qanday boʻlishidan qatʼi nazar tashqi kuchlar (mas, tom plitalari) taʼsirida uning sterjenlarida vujudga keladigan ichki kuchlar qiymati materiallar qarshiligi va qurilish mexanikasi usullari yordamida aniklanadi. Ichki kuchlar aniklangandan keyir bajariladigan hisoblash ishlari (maye., kesim tanlash, mustahkamligini tekshirish va boshqalar) tatbiqiy fanlarning usul va qoidalari asosida bajariladi.
Ferma prinsipi

Yorugʻlikning tarqalishi yorugʻlik toʻlqinlari energiyalarining koʻchishi bilan bogʻliqdir. Agar quyoshdan kelayotgan nurni qandaydir kichik tirqishdan oʻtkazib havoda qarab tursak yorugʻlik dastasi hosil boʻladi. Bu  yorugʻlik shu'lasidir. Agarda biz tirqishni kichraytirib shu’lani ingichkalashtirsak  yorugʻlik nuri hosil boʻladi. Biroq uni cheksiz ingichka qilish mumkin emas.

 Yorugʻlik nuri- bu yoʻnalishlari fazoning ixtiyoriy nuqtasida yorugʻlik energiyasining koʻchish yoʻnalishi bilan ustma-ust tushadigan geometrik chiziq.

Bir jinsli muhitda yorugʻlik toʻgʻri chiziq boʻylab tarqaladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik nuri egiladi. 1662- yilda fransuz matematigi Ferma bir jinsli boʻlmagan muhitda yorugʻlik tarqalish yoʻlini topishga imkon beradigan prinsip yaratdi va uni  Ferma prinsipi deb nomladi.

Ferma prinsipi- geometrik optikaning asosiy prinsipi. Unga koʻra, yorugʻlik nuri fazodagi ikki nuqta orasida shunday yoʻl boʻyicha tarqaladiki, yorugʻlik bu yoʻlni oʻtishi uchun shu nuqtalarni tutashtiruvchi boshqa yoʻllarga nisbatan yoki eng kam, yoki eng koʻp yoki bir xil vaqt sarf qiladi.

Ferma prinsipidan geometrik optikaning asosiy qonunlari: yorugʻlikning toʻgʻri chiziq boʻylab tarqalish qonuni, qaytish qonuni va sinish qonunlari kelib chiqadi.
Fermaning kichik teoremasi

Fermaning kichik teoremasi — Eyler teoremasining modul t=r tub son boʻlgandagi xususiy holi. Fermaning kichik teoremasit. kuyidagicha taʼriflanadi: agar a natural va r tub son boʻlsa, u holda apsa (modp) taqqoslama oʻrinli. Bundan a sonli r ga boʻlinmaydigan holda bu teorema a’~’ = 1 (mod/)) koʻrinishga keladi. Bu teoremani P. Ferma kashf etgan. Bu teorema Fermaning buyuk teoremosi deb ataluvchi teoremadan farq qilishi uchun kichik teorema deb atalgan.
Fermer

Fermer — qishloq xoʻjaligi tadbirkori, fermer xoʻjaligi egasi. Oʻzbekistonda mavjud qonun hujjatlariga koʻra, 18 yoshga toʻlgan, qishloq xoʻjaligida tegishli bilim, malaka va ish tajribasiga ega boʻlgan hamda muomalaga layoqatli fuqaro F. boʻlishi mumkin.
Enrico Fermi

Enrico Fermi () (1901.29.9, Rim — 1954.28.11, Chikago) — italyan fizigi. Milliy akademiya aʼzosi (1935). Piza universitetini tugatgan (1922). Gyottingen, Leyden, Rim, Florensiya universitetlarida ishlagan. Rim universiteti professor (1926-1938), AQShga koʻchib oʻtgan (1938), Kolumbiya universiteti professor (1939-1942), Chikago universiteti professor (1942—45). LosAlamos laboratoriya boʻlim boshligi (1944—45), Chikago yadro tadqiqotlari institutida professor (1946-yildan). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, statistik mexanika, kosmik nurlar, yuqori energiyalar fizikasi, astrofizika va texnik fizikaga oid. F. yadro fizikasi, neytron fizikasi, kvant statistikasi, metallar fizikasi va boshqa yaratuvchilaridan biri; yadro energiyasini oʻzlashtirish amerika dasturi ishtirokchisi, Italiya va AQShda ilmiy maktab yaratgan. Nazariy va eksperimental fizikaning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Pauli prinsipiga boʻysunuvchi zarralar statistikasini ishlab chiqqan (1925, q. Fermi Dirak statistikasi), Remirilishning miqdoriy teoremasini yaratgan (1934), neytronlar tufayli sunʼiy radioaktivlikni va moddada neytronlarning sekinlashish hodisasini kashf etgan (1934). Insoniyat tarixidagi 100 eng nufuzli shaxslardan biri. Nobel mukofoti laureati (1938).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Fermigaz

Fermigaz, Fermi gazi - yarim butun (h birliklarida 1/2, 3/2,...) spinli zarralardan tashkil topgan gaz. Fermi — Dirak statistikasiga boʻysunadi. Oʻzaro taʼsirlashmaydigan zarralardan tashkil topgan F.g. ideal F.g. deb ataladi. Metallar va yarimoʻtkazgichlardagi elektronlar, atom nomeri katta boʻlgan atomlardagi elektronlar, ogʻir atom yadrolaridagi nuklonlar, yarim butun spinli kvazizarralaryaan tashkil topgan gazlar F.g.lar hisoblanadi. F.g. uchun Pauli prinsipi oʻrinli. T=0 K trada F.g. asosiy xrlatda boʻladi va uning zarralari energiyasi Fermi energiyasi (Yegʻ) deb ataluvchi energiyaga boʻlgan barcha kvant holatlarni egallaydi, energiyasi Ye>YEGʻ boʻlgan holatlar boʻsh boʻladi. T=0 K da ideal F.g. kvant holatlarini oʻrtacha toʻldirish soni Fermi taqsimot funksiyasi bilan aniqlanadi. Ideal boʻlmagan F.g. uchun ham chegaraviy Fermi energiyasi mavjud, lekin uning zarralari maʼlum kvant holatlarda boʻlmaydi.
Fermi suyuqlik

Fermi suyuqlik — yarim butun (h birliklarida ʻ/2, V2 •) spinli zarralar yoki kvazizarralar (fermionlar) dan iborat kvant suyuklik (mas, suyuq 3Ne, metalldagi elektronlar). Fermigazlai farkli ravishda Fermi suyuqlik dagi kvazizarralarning oʻzaro taʼsir energiyasi nolga teng emas. Past tralarda Fermi suyuqlik oʻta oquvchanlik holatiga oʻtishi mumkin. Bu holat metallardagi elektronlar holida oʻta oʻtkazuvchanlikning oʻzidir.
Feromon

Feromon (yun. phero — eltaman, olib boraman va hormao — harakatga keltiraman, qoʻzgʻataman), x,asharotlar feromonlari — hasharotlar atrof muhitga chiqaradigan biologik faol moddalar, jinsiy attraktantlar. Hasharotlar jinsiy F. chiqarish bilan turli jinslarning bir-birini oʻzaro "topishishi"ni, jinsiy maylni, jalb qilish F.i bilan cheklangan maydonda juda koʻp hasharotlar toʻplanishini taʼminlaydi, "xavfxatar" F.i qochish, berkinish, hujumkorlik harakatlariga sabab boʻladi. Hozirgi gacha turli hasharotlarning 300 dan ortiq F.i oʻrganilgan. Ular asosida juda koʻp sintetik F.lar yaratilgan.

F. hasharotlar harakatini boshqarishda samarali vosita hisoblanadi. Ulardan ekinlarning zararkunandalariga qarshi kurashda feromon tutqichlar tarzida foydalaniladi. Sintetik F. zararkunanda hasharotlar sonini hisobga olish va prognozlashda, zararkunandalarni jalb etib, soʻngra ularni yoʻqotishda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Minaylo V. A., Pyatnova Yu. B., Feromoni nasekomix, M., 1984.

Abdukarim Zikiryoyev.
Ferrara maktabi

Ferrara maktabi - Uygʻonish davri Italiya rassomligi maktabi. A. Mantenye, Pyero della Francheska, qisman niderland rangtasviri taʼsirida Ferrara shahrida shakllangan, eng taraqqiy etgan davri 15-asr 2yarmiga toʻgʻri keladi. Ferrara maktabining yirik vakillari ijodiga soʻnggi gotika bilan Ilk Uygʻonish davri anʼanalarining doimiy qoʻshilishi, obrazlarning joʻshqinligi, shaklning nafis va qatʼiyligi xos boʻlgan (K. Tura, F. del Kossa, E. Roberti va boshqalar). 16-asr boshida Ferrara maktabi Rim va Venetsiya maktablari bilan yaqinlashib, eklektizm xususiyatlariga ega boʻldi (Garofalo, akauka B. va D. Dossi, Ortolano), 16-asr oʻrtalarida inqirozga uchradi.
Ferro...

Ferro... (lot. ferrum — temir) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; "temir", "temirli", "temirga aloqador" kabi maʼnolarni bildiradi (mas, ferromagnetizm, ferroqotishmalar, ferroxrom).
Ferro

Ferro, Iyerro — Atlantika okeanidagi orol, Kanar o.lari guruhida. Ispaniya hududi. Maydoni 275 km². Eng baland joyi 1501 m. Iqlimi tropik quruq iklim. Issiq buloklar bor. Endemik oʻsimlik turlariga boy. Aholi dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Echki va qoʻy, qoramol boqiladi. Bosh shahri — Valverde. 1884-yilgacha bir qancha mamlakatlarda F. (taxminan 18° gʻ.u.) orqali oʻtkazilgan meridian boshlangʻich meridian sifatida qabul qilingan edi.
Ferroqotishmalar

Ferroqotishmalar - temir (Fe)ning kremniy (Si), marganes (Mg), xrom (Cr) va boshqa elementlar bilan qotishmalari. Metallurgiya sanoati uchun xomashyo (chala mahsulot) hisoblanadi. Tarkibida temir faqat qoʻshimcha sifatida ishlatilgan baʼzi qotishmalar (mis, silikomarganes, silikokalsiy) hamda texnik jihatdan sof boʻlgan baʼzi metallar va nometallar (metall marganets, metall xrom, kristall kremniy) ham shartli ravishda F. jumlasiga kiritiladi. F.ning suyuqlanish temperaturasi sof metallning suyuqlanish trasidan pastroq boʻladi. Shuning uchun F. suyuq poʻlatga qoʻshilganda ular osongina eriydi. F. rudalar yoki konsentrlangan elektr pechlar va suyuqlantirish shaxtalari (gorn)larda olinadi.
Feruz (ashula)

"FERUZ" — Xorazm maqomlarining Navo maqomi pardalari asosida yuzaga kelgan mumtoz ashulalar turkumi. Ogahiyning "Vah ne balodur bilmadim, ey dilrabo, qoshu kuzing" gʻazaliga bogʻlangan "Eski Feruz" ("F." II deb ham yuritiladi) Muhammad Rahim I davrida yaratilgan. Avj qismida Xorazm doston kuy (noma)laridan "Nolish"ning cholgʻu muqaddimasi ishlatilgan. "F." I "Eski Feruz"ga nisbatan hajman yirik, avjlari baland. U oldin Feruz gʻazali "Bazmimga keldi ul pari..."ga solib uqilgan. Keyinchalik xonning uzi "F." I ni ustozi Ogahiyning "Mushkin qoshingni hayʼati ul chashmi jallod ustina" gʻazali bilan aytilishini amr etgan. Ikkala "F." uch chorakli oʻlchovda rivojlangan "Zarbul qadim" usulida ijro etiladi. Ularga savtlar ham bogʻlangan. Baʼzi taxminlarga koʻra, mazkur savtlar Muhammad Rahim II saroyi maqomchisi Matyoqub Fozachi ijodiga mansub. Savti Feruz 1 murakkab tuzilishga ega. Uning Ufari joʻshqin, shiddatli doira usuliga bogʻlangan. Ufarning oʻrta pardalarida hofizdan ovoz mahoratini talab etiladigan oktava sakrashlari mavjud. Savti Feruz I ning H. Boltayev va R. Jumaniyozovlar hamnafasligida ijro etilgan namunasi mashhur. Savti Feruz II ning ohanglari Naqshi Navoning aynan uziga oʻxshasa ham, kuy tuzilishi undan farq qiladi. U Savti Feruz I ga qaraganda shuxchan va jozibaliroq. K. Otaniyozov, M. Rahimov, N. Yusupova, A. Vafoyev, O. Xudoyshukurov, J. Nabiyev va boshqa "F." turkumining mashxur ijrochilaridir. Botir Matyoqubov.