MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Veniamin Akudin

Veniamin Georgiyevich Akudin (1936.3.1, Mirzachoʻl, hozirgi Guliston sh.) 279 — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Respublika rassomlik bilim yurtida (1951-56), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1957-62) taʼlim olgan, shu institutda oʻqituvchilik qilgan (1962-72); 1961-yildan Respublika qoʻgʻirchoq teatrida ras-som. Dekoratsiya eskizlari, qoʻgʻirchoqlari asar mazmuniga mosligi bilan diqqatga sazovor. A. yaratgan koʻpgina qoʻgʻirchoqlar (Kachal polvon, Oygul, Baxtiyor va boshqalar) bolalarning sevimli ovunchoqlariga aylandi. Qoʻgʻirchoq teatri jamoasi bilan birga koʻpgina mamlakatlarda boʻlib, safar taassurotlari asosida akvarel rasmlar turkumini yaratdi („Birma-72“, „Hindiston-77“, „Kobul-80“, „Bolga-riya-82“; „Chimyon“, 1995).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1936-yilda tugʻilganlar
3-yanvarda tugʻilganlar
Akulalar

Akulalar (Selachomorpha) — togʻayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi suyri shaklda, suv tubida yashovchi akulalar yassi, uz. 15-40 sm dan (tikanli qora akulalar) 15-20 m gacha (gigant akulalar), ogʻirligi 14 t gacha (gigant va kit akulalar). Tanasi plakoid tangachalar bilan krplangan. Jabra yoriqlari 5 (baʼzi turlarida 6-7) tadan boʻlib, boshining ikki yonida, ogʻzi boshining ostida tanasiga koʻndalang joylashgan. Dum suzgichi kuchli rivojlangan, har xil kattalikdagi (gsterotserkal) ikkita boʻlakdan iborat. Tishlari koʻp, uchi oʻtkir. Yirtqich akulalarning tishlari juda yirik. Koʻpchilik akulalar yirtqich; baliqlar, mollyuskalar va boshqa hayvonlar bilan, kit va gigant akulalar esa plankton bilan oziqlanadi. Akulalar tuxumdan tirik tugʻadi yoki tuxum qoʻyib koʻpayadi. Akulalar 6 turkumni (har xil tishlilar, koʻp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani oʻz ichiga oladi. Akulalar Orol va Kaspiy dengizidan boshqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim turlari chuchuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua koʻli)da yashaydi. Qora va Uzoq Sharq dengizlarida tikanli qora akulalar, yaʼni katran, Shimoliy va Uzoq Sharq dengizlarida seld akulalar, shim. dengizlarda qutb akulalar tarkalgan. Akulalar ayniqsa tropik dengizlarda xilma-xil boʻladi. Koʻpchilik akulalar ovlanadi, jigaridan baliq yogʻi olinadi, goʻshti ovqat uchun ishlatiladi. skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Koʻpchiligi yirtqich akulalar (yoʻlbars akulalar, karharodon, bolgʻabosh akulalar, mako akulalar va boshqalar), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik zond

Akustik zond — tovush maydonining maʼlum nuqtasida tovush bosi-mini oʻlchashda ishlatiladigan qurilma. Tovush maydoniga oʻtadigan taʼsirlarni bartaraf qiladi. Koʻpincha tovush toʻlqin uzunligidan kichikroq qilib yasaladi. Akustik zond yasashda turli toʻlqin oʻtkazgichlardan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik zondlash

Akustik zondlash — atmosfera yuqori qatlamlarining temperaturasi, namligi, bosimi, tarkibidagi gazlarning oʻrtacha molekulyar hamda atom ogʻirligi va boshqa koʻrsatkichlari haqida maʼlumot olish. Atmosferada tovush tarkalishini oʻlchab amalga oshiriladi. Tovush toʻlqinlari oʻz xossalari bilan farq qiladigan at-mosferaning bir qatla-midan ikkinchisiga oʻtayotganda sinadi va tarqalish yoʻnalishi oʻzgara borib, yer sirti tomonga burila boshlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik koʻzgu

Akustik koʻzgu — tushayotgan tovush toʻlqini uzunligidan chiziqli oʻlchamlari bir necha marta katta boʻlgan silliq yuzali tovush kaytargich. Mas, dengiz sathi, imorat devori va boshqa Sirtdagi gʻadir-budurliklarning chiziqli oʻlchamlari tushayotgan tovush toʻlqini uzunligining 1Gʻ20 qisminigina tashkil etadigan Akustik koʻzgu silliq koʻzgu deyiladi. Ta-kroriyligi (chastotasi) 500 gs dan yuqori boʻlgan tovush toʻlqinlari qaytargichning oʻlchami 2x2 m boʻlishi kerak. Tovush toʻlqinining tarqalish yoʻnalishini oʻzgartirish uchun yassi Akustik koʻzgu dan, parallel tovush toʻlqinlarini bir nuqtaga toʻplash (yoki yoyish) uchun paraboloid Akustik koʻzgu dan, bir nuqtadan chiqqan tovush toʻlqinlarini 280ikkinchi bir nuqtaga toʻplash uchun el-lipsoid Akustik koʻzgu dan foydalaniladi. Akustik koʻzgu kurilish akustikasi, ultratovushlarni ilmiy tekshirish, texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik linza

Akustik linza — tovush toʻlqinlarini fokuslovchi (toʻplovchi) qurilma. Akustik linza xossalari linza materia-liga, uning atrofidagi muhitga va lin-zaning toʻlqinlarni sindiruvchi sirti shakliga bogʻliq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik rezonator

Akustik rezonator (Gel-mgols rezonatori) — kichik tirqish yoki naycha orqali tashqi muhit bilan tutashgan idish. Past takroriylikli (chastotali) tebranishlarni oʻz oʻlchamlaridan ancha katta masofaga tarqatadi. Gelmgols va Reley nazariyalariga koʻra, Akustik rezonator ni bitta erkinlik darajali tebranish tizimi deb qarash mumkin. Masalani soddalash-tirib qaraganda barcha kinetik energiya rezonator boʻgʻzida harakatlanuvchi havo qatlamida toʻplangan, potensial ener-giya esa idish ichidagi havoning elastik deformatsiyasiga bogʻliq deyish mumkin. Bu holda Akustik rezonator ning xususiy takroriyligi idish va idish boʻgʻzining shakliga bogʻliq boʻlmaydi. Agar Akustik rezonator Gʻ takroriyligi boʻlgan garmonik tovush maydoniga joy-lashtirilsa, shu Gʻ takroriylik Akustik rezonator ning xususiy takroriyligi f0 ga teng boʻlganda Akustik rezonator dagi majburiy tebranishlar ampli-tudasi tovush maydoni amplitudasidan bir necha marta ortib ketadi. Xususiy takroriylik maʼlum boʻlsa, tashqi tovush takroriyligini topish mumkin. Akustik rezonator ning bu xususiyati tovush maydonini uning ta-kroriyliklariga karab tahlil qilishga imkon be radi. Rezonans boʻlganida Akustik rezonator boʻgʻzi yoki naychasida havo zarralari kat-ta tezlik bilan tebranadi va ishqalanish mavjud boʻlganida takroriylikli tovush jadal yutiladi. Akustik rezonator ning bu xossasidan meʼmoriy akustikada foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik rele

Akustik rele — tovush tebranishlari takroriyligi (chastotasi) oʻzgarishlarini, akustik bosim yoki ma-teriallarning koʻrsatkichlari (yutish va qaytarish koeffitsiyentlari) oʻzgarishini sezadigan qurilma. Mexanik va elektr taʼsir usullariga asoslangan xillari bor. Meʼmorlik akustikasi, qurilish akustikasi va boshqa sohalarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik filtr

Akustik filtr — maʼlum ta-kroriylik (chastota)li tovushni ajratib utkazadigan yoki yutib qoladigan akustik qurilma. Eng oddiy Akustik filtr — akustik rezonator. Akustik filtr nazariyasi elektr filtr nazariyasi asosida ishlab chiqilgan. Boshlangʻich takroriylikdan maʼlum takroriylikkacha boʻlgan barcha tovush tulqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr past ta-kroriylikli, maʼlum takroriylikdan yuqori tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigan Akustik filtr yuksak takroriylikli va past takro-riylik bilan yuksak takroriylik orasidagi tovush toʻlqinlarini oʻtkazadigani po-losali Akustik filtr deyilib, u past va yuqori ta-kroriylikli Akustik filtr lardan iborat boʻlishi mumkin. Akustik filtr shovqinlarni kamaytirish maqsadida texnikada, meʼmorchilik va qurilishda keng tatbiq qilinadi (mas, avtomobil soʻndirgichlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik shovqin

Akustik shovqin — garmonik boʻlmagan tovush toʻlqinlari. Turmushda Akustik shovqin nutq va musiqani toʻgʻri eshi-tishga xalaqit beruvchi turli tovushlar shaklida uchraydi. Akustik shovqin kuyidagi turlarga ajraladi: 1) qattiq jismlar teb-ranishi natijasida vujudga keladigan mexanik shovqin; 2) harakatlanayotgan gaz, bugʻ yoki suyukliklarda uyurma oqimlar qatlamining turli tezlik bilan harakatlanishi tufayli hosil boʻladigan a er o yoki gidrodinamik shovqin; 3) gazlarning yonishi natijasida yuz beradigan uyurma oqim va zichlik oʻzgarishlaridan hamda portlash yoki razryad paytida qisqa vaqtda bosimning ortishi tufay-li vujudga keladigan termik shovqin; 4) suyuqlikdagi pufakchalarning yorilishi natijasida hosil boʻladigan ka-vitasion shovqin. Tutash spektrli shov-qin „oq shovqin“ deyiladi. Akustik shovqinni nazariy oʻrganishda ehtimollik naza-riyasiga asoslangan statistik fizika qonunlaridan foydalaniladi. Akustik shovqinni oʻrganishdan asosiy maqsad uning manba-281larini aniqlab, odam organizmiga hamda baʼzi bir tizimlarga koʻrsatadigan sal-biy taʼsirini kamaytirishdan iborat. Akustik shovqin xossalari turli analizatorlar yordamida aniqlanadi. A.shahrining eshitish aʼzolariga taʼsiri uning jadalligi va takroriyligiga bogʻliq. Uzoq vaqt taʼsir etuvchi Akustik shovqin kishiga salbiy taʼsir koʻrsatadi, charchashni kuchaytirib, ish qobiliyatini pasaytiradi. Jadalligi 80-90 db va tarkibida past takroriylikli tovushlardan tashqari ultrato-vush takroriylikli tovushlar boʻlgan Akustik shovqin taʼsirida kishining asabi buzilishi natijasida oshqozon va ichak yarasi, gipertoniya va boshqa kasalliklar kelib chiqishi mumkin. Odatda, sanoat korxonalari va qurilish muassasalarida Akustik shovqinni kamaytirish choralari koʻriladi. Baʼ-zan, Akustik shovqindan xabarchi (signal) sifatida foydalaniladi. Mas, suv osti kemasining yaqinlashuvini undan tarqaladigan Akustik shovqindan sezish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik oʻlchashlar

Akustik oʻlchashlar — tovush teb-ranishlari toʻlqinlarini hamda akustik oʻzgartirgichlar, uskunalar, ma-teriallar, konstruksiya va imoratlarning akustik xususiyatlari kattaligini aniqlash vositalari. Odam, hayvon, hasharot, parrandaning tovush chiqarishi va eshitish xususiyatlarini miqdoriy baholash ham A.oʻ.ga kiradi. A.oʻ.da to-vush tezligi, yutilishi, qaytishi, bosi-mi va tovush manbalarining baʼzi bir koʻrsatkichlari ham oʻlchanadi. A.oʻ. texnikasida elektron usullar keng qoʻllanadi. Bu usullar qoʻllanganda tebranish buzil-may elektr toki yoki kuchlanishga aylan-tiriladi. Elektr akustik apparatlar, telefon, mikrofon va radiokarnaylarning koʻrsatkichlarini oʻlchash ham A.oʻ. jumlasiga kiradi. Qurilish va meʼmorchilik akustikasida zal va turli binolarning tovush tarqatish xususiyatlari oʻlchanadi. A.oʻ.da ishlatiladigan asbo-blar: mikrofon, gidrofon, termofon, shovqin oʻlchagich, soʻndirish boʻlmasi, re-verberatsiya boʻlmasi, audiometrlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustik qarshilik

Akustik qarshilik, akustik impedans -akustik tizimlar tebranishlarini oʻrganish maqsadida kiritiluvchi kompleks qarshilik. Akustik qarshilik tovush bosimining zarra (qaytaruvchi sirtga tik yoʻnalishda harakatlanayotgan zarra) tez-ligiga nisbati bilan aniqlanadi. Bu fizik kattalik elektrotexnikada uchraydigan impedans (toʻla qarshilik) tushunchasi kabi aktiv Ra va reaktiv Xp Akustik qarshilik umu-miy yigindisidan iborat. Tizimdagi ishkalanishlar va atrofga nurlanadigan akustik energiya tufayli aktiv akustik karshilik, inersiya kuchlari (massalar) yoki elastik kuchlar reaksiyasi taʼsirida reaktiv Akustik qarshilik hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustika materiallari

Akustika materiallari — tovush yutuvchi va qaytaruvchi materi-allar. Akustika materiallarining tovush yutuvchanligi ulardagi gʻovaklarning yirik-maydali-giga va tutash-tutashmasligiga bogʻliq. Gʻovak betonlar, koʻp qatlamli gips tax-talar, akustik suvoq (gʻovak toʻldirgich va bogʻlovchi asosida tayyorlangan qorishma), mineral paxta va undan ishlangan na-mat, yogʻoch qipigʻidan va asbest-kartondan tayyorlangan taxtalar, qamish va somon taxtalar Akustika materiallari hisoblanadi. Bu mate-riallar sukunat talab etiladigan xona devorlariga va sanoat uskunalari tagiga qoʻyishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustooptika

Akustooptika — akustikaning fizika bilan texnika orasidagi sohasi; elektromagnitik toʻlqinlarning tovush toʻlqinlari bilan oʻzaro taʼsiri oʻrganiladi hamda bu hodisalarning texnikada qoʻllanish asoslari ishlab chiqiladi. Yorugʻlikning tovush bilan oʻzaro taʼsiridan optikada, optoelektronikada, lazer texnikasida kogerent yorugʻlik nurlanishini boshqarishda foydalaniladi. Akustooptik qurilmalar yorugʻlik signalining amplitudasini, takroriy-ligi (chastotasi)ni, qutblanishini spek-tral tarkibini hamda yorugʻlik nurining tarqalish yoʻnalishini bosh-qarishga im-kon beradi. Akustooptik effektlarning muhim amaliy qoʻlanish sohasi OʻYUT (oʻta yuqori tovushlar) — signallarga chin vaqt koʻlamida ishlov berish tizimlaridir. Tovush toʻlqini vujudga keltirgan mexanik qayishishlar taʼsirida muhit optik xossalarining fazoviy modulyatsiyasi yuzaga kelib, uni fotoqayishish ef-fekti deyiladi. Bunda muhitning optik xossalari tovush toʻlqini takroriyligida oʻzgaradi. Akustooptik oʻzaro taʼsir effektlari fizika tadqiqotlarida ham-283da texnikada qoʻllaniladi. UT (ultra tovushlar)dagi yorugʻlik difraksiyasi UT — maydonlarning mahalliy harakteristikalarini aniqpash imkonini beradi. Optik nurlanishning past jadalli-gida akustooptik oʻzaro taʼsirlar faqat optik refraksiya va difraksiya effektlariga olib keladi. Nurlanish jadal-ligi ortishi bilan muhitga nurlanishning nochiziqli taʼsirlari koʻproq rol oʻynay boshlaydi. Tovushning optoakustik generatsiyasi asosida fotoakustik spektroskopiya usuli yaratilgan. UT larda yorugʻlikning difraksiyasi va refraksiyasi ef-fektlari asosida yorugʻlikning barcha koʻrsatkichlarini boshqarish imkonini beruvchi faol optik elementlar yaratilgan. Ad.: Fizicheskaya akustika (ing. tilidan tar-jima), 7- jild, M., 1974; Rebrin Yu. K., Upravleniye opticheskimi lucha-mi v prostranstve, M., 1977; Magdich L. N., Molchanov V. Ya., Akustoopticheskiye ustroytsva i ix primeneniye, M., 1978.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akustoelektronika

Akustoelektronika — aku-stikaning qattiq jism akustikasi, yarim-oʻtkazgichlar fizikasi va radio-elektronika chegarasidagi qismi. A. radiosignallarni oʻzgartirish va ularga ishlov berish uchun UT (ultratovush) qurilmalarini yaratish prinsiplarini tadqiq qilish bilan shugʻullanadi. OʻYUT (oʻta yuqori takroriylik)li signalni toʻlqin uzunligi 105-marta kichik boʻlgan tovush signaliga aylantirish unga ish-lov berishni ancha yengillashtiradi. Signallar ustida amallarni bajarish uchun UTning oʻtkazuvchanlik elektronlari, elektromagnitik maydonlar, op-tik nurlanishlar, shuningdek, akustik toʻlqinlarning nochiziqli oʻzaro taʼsirlaridan foydalaniladi. Akustoelektron qurilmalar sig-nallar ustida quyidagi amallarni ba-jarish imkonini beradi: vaqt mobaynidagi oʻzgartirishlar (signallarni tutib turish, ularning davomiyligini oʻzgartirish), takroriylik (chasto-ta) boʻyicha va fazaviy oʻzgartirishlar (fazalarni siljitish, takroriylik va spektrni oʻzgartirish), amplitudani oʻzgartirish (kuchaytirish, modulyatsiya-lash), shuningdek, murakkabroq funksional oʻzgarishlarni amalga oshirish (integrallash, kodlash va kodsizlash, yigʻuv funksiyalarini hosil qilish, sig-nallarni korrelyatsiyalash va boshqalar). Bunday muolajalarni, koʻpincha, radiolokatsiyada, uzoq aloqa texnikasida, avtomatik boshqaruv tizimlarida, hisoblagich va boshqa radioelektron qurilmalarda bajarish lozim. Koʻpchilik hollarda radioelek-tron usullar ushbu amallarni ancha sodda va tejamli yoʻllar bilan amalga oshirish imkonini beradi. Ishlash zaminida yotuvchi fizik prinsiplar va vazifalariga koʻra, akustoelektron qurilmalar signallar chiziqli oʻzgartiriladigan (tutib qolish liniyalari, filtrlar va boshqalar) suct chiziqli qurilmalarga, faol chiziqli qurilmalarga (signal kuchaytirgichlari va generatorlari) hamda signalning generatsiyasi, modulyatsiyasi, oʻzaro koʻpaytirilishi va boshqa oʻzgarishlari sodir boʻladigan nochiziqli qurilmalarga boʻlinadi. Ad.: Gulyayev Yu. V., Akustoelektronnie ustroystva dlya sistem svyazi i ob-rabotki informatsii, [v kn.: Problemi sovremennoy radiotexniki i elektroniki], M., 1980; Xayasaka Tetsuo, Elektro-akustika, pers yapon. I. I. Ivanchika, M., 1982; Pavlovskaya V. I. i dr., Akustika i elektroakusticheskaya apparatura, M., 1986.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akusherlik

Akusherlik — klinik tibbiyotning bir sohasi. Homiladorlik, tugʻruq vaqtida va tugʻruqdan keyin (chilla davrida) ayol organizmida sodir boʻladigan fiziologik va patologik jarayonlarni oʻrganadi. Asosiy vazifasi: tugʻruqqa yordam berish, homiladorlik kasalliklari (mas, toksikozlar)da tugʻruq, tugʻruqdan keyin (tugʻruq vaqtidagi shikastlar, qon ketishi va boshqalar) yuzaga kelishi mumkin boʻlgan asoratlarning oldini olish, aso-ratlar paydo boʻlganda esa ayolga, homila va yangi tugʻilgan chaqaloqqa tibbiy yordam koʻrsatishning eng maqbul usullarini ishlab chiqishdan iborat. Bu vazifani kasalxonalar, tugʻruqxonalar yoki qishloq vrachlik punktlarida akusher-vrach yoki akusherka bajaradi. A.- tibbiyotning qad. sohalaridan biri. Tibbiyotga oid qad. kitoblarda (mas, „Ayurveda“) tugʻruqqa yordam berishning ayrim usullari kel-tirilgan. Abu Ali Ibn Sino oʻzining „Tib qonunlari“ asarida xotin-qizlar gigiyenasi va kasalliklariga, jumladan A. ka alohida bob ajratgan. Ilmiy A. 17-18-asrlardan boshlab anatomiya, em-briologiya, fiziologiya va klinik tibbiyot sohasidagi yutuqlar bilan bogʻliq holda rivojlanmoqda. A. bilan ginekologiya bir butun fandir. 19-asrda efir va xloro-formdan ogʻriqsizlantirish maqsadida foydalanish, infeksiyaning tarqalish yoʻllari va unga karshi kurash usullarining kashf etilishi A.ning taraqqiy etishiga turtki boʻldi. A.da jarroxlik usullari keng qoʻllanila boshlandi. 20-asrda kimyo, fiziologiya, bakteriologiya va boshqa nazariy fanlar yutuqlarining A.da joriy etilishi A.ning bir qancha masalalarini, mas, homiladorlik fi-ziologiyasi va diyetetikasi, tugʻruqni ogʻriqsizlantirish, homiladorlarda ke-chadigan ayrim kasalliklar, toksikozlar, anemiya va boshqalarni chuqurroq anglash imkonini berdi. Oʻzbekiston Respublikasi da A. ijtimoiy masala darajasiga koʻtarilib, ona va bolalikni muhofaza qiladigan juda koʻp muassa-salar ishlab turibdi. A. oliy va oʻrta tibbiyot oʻquv yurtlarida fan sifatida oʻqitiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akseleratsiya

Akseleratsiya (lot. accelaratio — tezlashish) (biologiyada) — embri-on (pusht) rivojlanishining maʼlum bosqichlarida uning ayrim aʼzolari shakllanishining tezlashuvi. Bolalar va oʻsmirlar oʻsishi hamda jismoniy rivoj-lanishining tezlashishi. Hozirgi bolalar va oʻsmirlar har bir yoshda ancha oldingi yillardagi tengqurlariga nisbatan boʻychan boʻlib, vazni ogʻirroqdir. Bolalar katta boʻlgan sari, bu farq shunchalik seziladi. Ularning sut tishlari oldin boʻrtadi, doimiy tishlar bilan tezroq almashinadi, skeletining suyaklanishi ham oldinroq yuz beradi. Ogʻir mehnatning kamayishi, umumiy hayot tarzi, maishiygigiyenik shart-sharoitlarning yaxshilanishi, shuningdek yaqin qarindoshlar oʻrtasidagi nikohga yoʻl qoʻymaslik va boshqa A.ga olib kelishi mumkin. A. faqat bolalar gavda oʻlchamlarining jadal kattalanishida emas, balki ularning dunyoqarashi hamda fikrlashlari ilgarilab ketishi, shuningdek erta balogʻatga yetishida ham na-moyon boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksent

Aksent (lot. accentus — urgʻu) — 1) urgʻu; 2) urgʻu belgisi; 3) begona, chet tilida gapirayotgan odamning talaffu-zi; 4) musiqada tovush yoki akkord larni ajratib koʻrsatish. Asosan, ularni ku-chaytirish (dinamik A.), baʼzan uzayishi (agogik A.) orqali namoyon boʻladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksept

Aksept (lot. acceptus — qabul qilingan) — 1) fuqarolik huquqida ta-klifda (ofertada) koʻrsatilgan shartlar-285da shartnoma tuzishga rozilik bildirish; xalqaro huquqda shartnoma shartlari bilan bogʻlanganlik toʻgʻrisida bir tomonla-ma ariza; 2) naqd pulsiz olib boriladigan hisob-kitobning asosiy shakli; tovarlar, xizmatlar, bajarilgan ishlar xaqini taqdim etilgan toʻlov talabno-masiga muvofiq toʻlashga rozilik yoki toʻlashni kafolatlash. Mahsulot (xizmat) yet-azib beruvchi tomonidan toʻlov ta-labnomasi yozilib, toʻlov summasini xa-ridor hisob varagʻidan oʻz hisob varagiga oʻtkazish uchun bankka taqdim etiladi. Bankda toʻlov talabnomasini qondirish toʻlovchi A. (roziligi) bilan oʻtkaziladi. Belgilangan qoidaga koʻra toʻlovchi ta-labni A. qilishi yoki yozma ravishda rad etishi mumkin. A.ni asossiz rad etgan toʻlovchi yetkazib beruvchi hisobiga jari-ma toʻlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akseptor

Akseptor (lot. acceptor — qabul qiluvchi) — yarimoʻtkazgichlar valent zo-nasidagi elektronlarni „tutib oluvchi“ kirishma atom; u valent zonada hosil boʻluvchi va elektr oʻtkazuvchanlikda ishtirok etuvchi kovakka ekvivalentdir. Ge va Si kristallidagi V, Al, Ga atomlari — A.ga misol boʻla oladi (k. Yarimoʻtkazgichlar).Asosan konpleks brikmalarda

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akseptor aralashma

Akseptor aralashma — yarimoʻtkazgich kristali tarkibidagi atomlari akseptor boʻlgan begona ki-myoviy element. Bor, alyuminiy, gal-liy, indiy elementlarining atomlari yarimoʻtkazgichlar — germaniy va kremniy kristallari tarkibida ishtirok qilganda Akseptor aralashma hosil boʻlib, yarimoʻtkazgichlarning xossalari oʻzgaradi. Akseptor aralashma ni belgilovchi muhim fi-zik kattaliklardan biri ularning ionlanish energiyasidir (qarang Yarimoʻtkazgichlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akseptsiz toʻlovlar

Akseptsiz toʻlovlar — bank-ka taqdim etilgan toʻlov talabnomasiga asosan amalga oshiriladigan toʻlovlar. Toʻlovchining roziligi talab etilmaydigan hollarda qoʻllaniladi (hujjatlarda maxsus „akseptsiz“ deb qayd etiladi). Mas, kommunal xizmatlar (gaz, suv, ka-nalizatsiya) toʻlovlari Akseptsiz toʻlovlar tartibida oʻtkaziladi. Shuningdek standartlarga mos kelmaydigan tovarlar uchun ortiqcha toʻlangan summani qaytarib olish talab-nomasi, rejali toʻlovlar qatoridagi ta-labnomalar ham Akseptsiz toʻlovlar ga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksessor minerallar

Aksessor minerallar (lot. accessorius — qoʻshimcha) — togʻ jinslarining tarkibida miqdor jihatdan oz uch-raydigan, lekin sifat jihatdan baʼzan muhim ahamiyatga ega boʻlgan minerallar. Dastlab tasodifiy qoʻshimcha minerallar deb (nomi ham shundan) hisoblangan. Keyinroq Aksessor minerallar togʻ-jinslarining qonuniy qismi ekanligi va uning asosida togʻ jinslarining oʻzaro oʻxshashligi va kelib chiqishini aniqlash mumkinli-gi ayon boʻldi. Aksessor minerallarga sirkon, apatit, rutil, anataz, ksenotim va boshqa kiradi. Aksessor minerallar assotsiatsiyalari biror petrogra-fik provinsiyadagi har xil jinslarni oʻzaro taqqoslash hamda turli rayonlardagi choʻkindi jinslarning yoshini aniqlash va chaqiq jinslarning manbai va tari-xini oʻrganish uchun qoʻllaniladi. Soʻnggi vaqtlarda Aksessor minerallar assotsiatsiyalariga asos-lanib, magmatik jinslarning fazalari ham aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksidensiya

Aksidensiya (lot. accidentia — tasodif) — biror narsaning tasodifiy, oʻzgaruvchan, muhim boʻlmagan, oʻtkinchi xossasi. Substansiyagya qarama-qarshi. A. termini birinchi marta Aristotelning „Metafizika“ va „Fizika“ asarlarida ishlatilgan. Oʻrta asr sxolastikasida, 17-18-asr falsafasida koʻp qoʻllanilgan va sharq falsafasida al-oraz deb ishla-tilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil