Qoraqalpoq tili

Qoraqalpoq tili – turkiy tillar qatoriga kiradi. Qoraqalpoq tilida gaplashuvchilar soni 1 mlnga yaqin.
Qoraqalpogʻiston Respublikasida istiqomat qiluvchi qoraqalpoq xalqining ona tilidir. Qoraqalpoq tili – Oʻzbekiston Respublikasining tarkibidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasining rasmiy tilidir. Bu toʻgʻrisida maxsus qonun chiqarilgan. Qonunda qoraqalpoq tili Qoraqalpogʻistonning barcha hududida davlat tili sifatida foydalanishga imkon berilgan.

Qoraqalpoq tili – turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub tillardan; qozoq va noʻgʻay tillari bilan birgalikda qipchoq tillarining qipchoqnoʻgʻay guruhchasini tashkil etadi. Qoraqalpogʻiston Respublikasining davlat tili (oʻzbek tili bilan birga). Asosan, Qoraqalpogʻistonda, shuningdek, Xorazm, Navoiy, Buxoro viloyatlari hamda Qozogʻiston va Turkmanistonning unga qoʻshni hududlarida, Rossiya Federatsiyasi va Afgʻonistonda tarqalgan. Qoraqalpoq tilida soʻzla-shuvchilarning umumiy soni 883 ming kishidan iborat (oʻtgan asrning 90-yillary oʻrtalari). Qoraqalpoq tili, asosan, 2 ta: shimoli-sharqiy va janubi-gʻarbiy lahjalarga boʻlinadi; bu lah-jalar fonetik jihatdan oʻzaro farqlanadi. Adabiy Qoraqalpoq tili 20-asrning 1-yarmida shimoli-sharqiy lahja asosida shakllangan.

Qoraqalpoq tilining oʻziga xos belgilari: unlilar ohangdoshligi – singarmonizm mavjud, mas, Atlarshmz (otlarimiz). kunler – (kunlar); umumturkiy ch undoshi sh bilan; sh esa s undoshi bilan almashadi, mas, qash (qoch), tas (tosh), bas (bosh). Ayrim soʻzlarda gʻ undoshi oʻrnida v; g undoshi oʻrnida y ishlatiladi, mas, tav (togʻ), tiy (teg) va boshqa Qoraqalpoq tilida, boshqa koʻpchilik turkny tillarda boʻlganidek, umumturkiy soʻzlardan tashqari, arab, eroniy, rus tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham ancha-gina.

Qoraqalpoq tili yozuvi isloh qilingan arab grafikasi asosida 1924-yilda shakllanti-rilgan. 1929—1940-yillarda lotin grafikasiga asoslangan qoraqalpoq yozuvi amalda boʻlgan boʻlsa, 1940-yildan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. 1999-yildan lotin grafikasi asosidagi yozuvga oʻtish ishlari amalga oshirilmoqda.

Alifbosi 
Qoraqalpoqlar asosan Lotin alifbosidan foydalanishadi.
Hozirgi qoraqalpoq alifbosi:

Yozish 
1924-yildan 1928-yilgacha arab alifbosi ishlatilgan. 1928-yildan 1940-yilgacha – lotin alifbosidan foydalanilgan. 1940-yilda SSSR yozma tillarini kirilllashtirish jarayonining bir qismi sifatida kirill alifbosi ishlab chiqildi va joriy etildi. Uning isloh qilingan versiyasi 1957-yilda tasdiqlangan.

Kirill qoraqalpoq alifbosi:

Oʻzbekiston mustaqilligi eʼlon qilinganidan keyin 1994-yilda oʻzbek tilidan keyin qoraqalpoq tiliga lotin alifbosi asosidagi alifbo tasdiqlandi. Dastlabki versiya turkchaga yaqin edi, lekin tez orada oʻzbek va qoraqalpoq alifbolari ham qayta koʻrib chiqildi: diakritik harflar oʻrniga digrafik va apostrofli harflar kiritildi. Yangi qoraqalpoq alifbosiga soʻnggi oʻzgartirishlar 2016-yilda kiritilgan.

Yangi yozuvga oʻtish 2005-yilga qadar amalga oshirilishi kerak edi, ammo 1957-yildagi kirill alifbosi hali ham keng qoʻllaniladi.

Tipologik xususiyatlar 
Qoraqalpoq tili boshqa turkiy tillarning aksariyati kabi tipologik xususiyatlari bilan ajralib turadi.

Grammatik maʼnolarni ifodalash turi 
Qoraqalpoq tili sintetik tildir. U Grammatik maʼnolar rivojlangan affikslar tizimi yordamida ifodalanadi:

Ata-m atız-ǵa bar-a-dı.

„Otam dalaga ketyapti“

Shu bilan birga, qoraqalpoq tili, boshqa turkiy tillar singari, „gerundlar + shaxs shaklidagi feʼllar“ kabi analitik feʼl komplekslariga boy. Grammmarizatsiyaning turli bosqichlarida boʻlgan bu konstruktsiyalar turli xil maʼnolarni ifodalaydi, jumladan, aspektual va modal.

Belgilash turi 
Ot soʻz birikmasida belgilashning asosiy turi – ikki marta belgilashdir. Ot egalik qoʻshimchasi yoki izafetik koʻrsatkich bilan belgilanadi (uchinchi shaxs egalik qoʻshimchasi bilan mos keladi). Bogʻliq genitiv koʻrsatkich bilan belgilanadi:

meniń kitab-ım

PRON.1SG.GEN kniga-POSS.1SG

„mening kitobim“

Biroq, izafet konstruksiyasi holatida, aniqlash toifasi bilan bogʻliq boʻlgan turli belgilar kuzatiladi. Predikatsiyada belgilash odatda bogʻliqlik orqali ifodalanadi.

Adabiyotlar 
 Baskakov N. A.. Karakalpakskiy yaznk, t. 1 – 2, M. – L., 19 5 1-52;
 Berdimuratov Ye., Hazirgi zaman qaraqalpoq tilinip lsksikologiyasm, Nokis, 1968;
 Baskakov N. A., Vvedeniye v izucheniye tyurskix yazmkov, 2-izd., M.. 1969;
 Berdimuratov Ye.. Umarov A.. Bekimbetov P., Karakalpakskiy yazj (fonetika, morfologiya, sintaksis), Nukis. 1983.

Manbalar 
 Ethnologue o karakalpakskom yazike
 Anglo – Karakalpakskiy i Russko – Karakalpakskiy onlayn slovari 
 Qoraqalpoqcha kirilldan qoraqalpoqcha lotinga oʻgiruvchi