MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Artaboz

Artaboz — axomaniylarning baʼzi sarkardalari ismi: 1) Kserksning sarkardasi. Kserksning miloddan avvalgi 480 yil Yunonistonga qilgan yurishida Plateya jangi (miloddan avvalgi 479 yil) paytida qoʻshin qanotlaridan biriga qoʻmondonlik qilib, jang tugamasdanoq tor-mor etil-gan fors qoʻshinlarining bir qismi bilan Kichik Osiyoga qochgan; 2) Eron floti qoʻmondoni, miloddan avvalgi 450 — 449 yilda afi-nalik strateg Kimonga qarshi kurashgan; 3) Artakserks II sarkardasi, soʻngra Doro III xizmatiga kirgan; miloddan avvalgi 330 yil Doro III oʻldirilgach, Aleksandr (Iskandar Maqduniy) davrida (328 yil) Baqtriya sa-trapi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artakserks

Artakserks — Axomaniylar su-lolasidan boʻlgan Eron shohlari. A. I Dasti uzun, miloddan avvalgi 465 — 424 yillarda hukmronlik qilgan. Otasi — Kserks I fitna natijasida oʻldirilgach, taxtga oʻtirgan. Hukmronligining dast-labki yillarida Axomaniylar davla-ti bilan urush olib borayotgan Afinaning koʻmagida koʻtarilgan Misrdagi qoʻzgʻolonni bostirgan, 454 yil esa forslar Nil deltasida Afina flotini yakson qilganlar. 449 yil Kipr o.dagi Salamin jangida afinaliklar gʻalaba qozongach, yunon-fors urushlarini yakunlagan, Kal-liy sulhini imzolagan. Bu sulhga koʻra A. I Kichik Osiyodagi yunon shaharlarining siyosiy mustaqilligini tan olgan. Fors zodagonlarining separatik harakatlari (mas, miloddan avvalgi taxminan 449 ydagi Megabiz isyoni) va tobe xalqlarning qoʻzgʻolonlari kuchayishiga qaramay A. I davrida marka-ziy hokimiyat ancha kuchli boʻlib, Axoma-niylar davlatining hududiy yaxlitligi asosan saqlanib qolgan edi. A. II Mnemon, miloddan avvalgi 404 — 358 yillarda hukmronlik qilgan, Doro IIning katta oʻgʻli. Hukmronligining dastlab-ki yillarida Kichik Osiyo hokimi, ukasi Kir bilan taxt uchun kurash olib bor-gan. Tashqi siyosat sohasida bir qator muvaffaqiyatlarga erishgan boʻlsada (394 yil Sparta flotining Knid yonida tor-mor keltirilishi, 386 yilgi Antalkid sulhi va boshqalar), A. II podsholigi davri Axomaniylar davlatining zaiflashgan payti edi. 649A. II ga qarshi satraplar, vassal shohlar, yarim qaram qabilalar (kadusiylar va boshqalar) bir necha bor qoʻzgʻolon koʻtarganlar. A. III Ox, miloddan avvalgi 358 — 338. yillarda hukmronlik qilgan, A. II oʻgʻli. Akalarini oʻldirib taxtni egallagan. Axoma-niylar davlatining hududiy birligini tiklash uchun qattiq harakat qilgan. Sa-traplarga yollanma qoʻshinlar saqlashni man etgan. Qator qoʻzgʻolonlarni (Kichik Osiyo, Finikiya, Kiprda) beshafqat bo-stirgan va 341 yil Misrni qayta qoʻshib olgan (Misr miloddan avvalgi 5-asr oxirida Axo-maniylar davlatidan ajrab chiqqandi). Oʻzining mulozimi, maxrami Bagoy tomo-nidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artashat

Artashat — Armanistondagi shahar, Araks daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Yerevan-Julfa avtomobil yoʻli yoqasida. Aholisi 32,3 ming kishi (1989). Vino va konserva tayyorlash, yengil, yogʻochsozlik, mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Uzum yetishtiriladigan rayonning (shu jumladan qimmatli va noyob navlari) markazi. Qadimdan hunarmandchilik rivojlangan. Artashatda birinchi arman teatri qurilgan. Artashat yaqinida qadimgi Armaniston poytaxti harobalari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston shaharlari
Artashes I

Artashes I (Artaksiy) (? — taxminan miloddan avvalgi 160) — arman shohi (miloddan avvalgi 189 −160), sarkarda, arman podshohligi va Artasheslar sulolasining asoschisi. Miloddan avvalgi 190 yil armanlarning salavkiylarga qarshi boshlagan isyoniga rahbarlik qilib, Buyuk Armanistonni mustaqil deb eʼlon qilgan (miloddan avvalgi 189) va podshoh unvonini qabul qilgan. Yerga boʻlgan xususiy mulkni mustahkamlovchi islohot oʻtkazgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix‎
Artezian suvlari

Artezian suvlari – bosim taʼsirida boʻlgan yer osti suvlarining bir turi, suv oʻtkazmaydigan qatlamlar oraligʻida hosil boʻladi, ular ochilganda suv burgʻi quduqlardan fontan shaklida otilib chikddi. Artezian suvlari Yevropada birinchi marta Fransiyaning Artua (lot. Artesium) provinsiyasida ochilgani uchun shu nomni olgan. Bunday quduqlar Xitoy va Misrda juda qadimdan maʼlum edi. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonasi Turon payette-kisligi artezian havzalari tizimiga ki-radi, uning tarkibida Sirdaryo va Amu-daryo guruhlariga boʻlinadigan nisbatan kichik bir qancha havzalar bor. Har bir yirik artezian havzasining turli gori-zontlaridagi suvlar turli xil kimyoviy tarkibga ega: oʻta minerallashgan xlorid tipli shoʻr suvlardan to kam mineral-lashgan gidrokarbonat tipidagi suvlargacha uchraydi. Artezian suvlarining birinchi turdagi suvlari, odatda, havzaning juda chuqur qismlarida joylashgan boʻladi, mineral va termal suvlar manbai hisoblanadi; ikkinchisi – yuqori gorizontlarda joy-lashgan boʻlib, yay-lovlarni suv bilan taʼminlashda (mas, Qizilqum yaylovlari, Qarshi choʻl va hokazo), ichimlik suvi olish-da, ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi (qarang Artezian qudugʻi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artezian qudugʻi

Artezian qudugʻi — artezian suvlari chiqadigan burgʻi qudugʻi. Yer osti suvlaridan xalq xoʻjaligida foy-dalanish maqsadlarida qaziladi. Artezian qudugʻi artezian suvli qatlamning joylashish chuqurligiga qarab ayrim hollarda 3000 – 5000 m ga yetishi mumkin. Ichimlik suv olish, yaylovlarni suv bilan taʼminlash, yerlarni sugorishda asosan 500 — 1000 m gacha chuqurlikdagi suvlar oʻzlashtirilgan. Chuqur Artezian qudugʻi mineral, termal yoki sanoatda xom ashyo sifatida ishlatiladigan arte-zian suvlarini chiqarish uchun quriladi. Artezian qudugʻidan suv sarfiga qarab turli usullarda chiqariladi; yo oʻzi otilib chiqadi yoki ATN, NA, VP, ETSV va shahrik. markali turli artezian nasoslaridan foyda-laniladi. Artezian qudugʻining asosiy elementlari: maxsus shurfga sement qorishmasi bilan mustahkam oʻrnatilgan konduktor-yoʻnaltiruvchi quvur; suv toʻplovchi quvurlar; tindirgich. Artezian qudugʻi ogʻzida suv sathini aniqlaydigan va tarkibini tekshirish uchun namuna oladigan, suv sarfini oʻlchaydigan va tartibga soladi-gan moslamalar oʻrnatiladi. Sugorishda foydalaniladigan Artezian qudugʻining suv berishi 50, baʼzan esa 100 l/s gacha yetadi. Oʻrta 650Osiyoda 25 mingdan ortiq Artezian qudugʻi qazilgan. Uning 5000 ga yaqinidan suv oʻzi otilib chiqadi. Oʻzbekistonda 10046 artezian va drenaj quduqlari bor (1999).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artek

Artek — bolalarning iqlimiy shifoxonasi. 1925-yil tashkil etilgan. Qrimda, Qora dengiz boʻyida, Gurzuf yaqinida joylashgan. 1991-yilgacha butun-ittifoq pionerlar lageri, 1991-yil maydan xalqaro bolalar markazi. A.ning meʼmoriy majmuasi alohida iqlimiy shifoxonalardan iborat („Morskoy“, 1960 — 61, „Pribrejniy“, 1960-64, „Gorniy“, 1972, meʼmor A. T. Polyanskiy va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artel

Artel — fuqarolarning birgalikda xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarida tuzgan ixtiyoriy uyushmasi shakllaridan biri. Aksariyat hollarda A. atamasi mehnat jarayonlarini birgalikda bajarish uchun tuzilgan shirkatlarga (baliq ovlash, qishloq xoʻjaligi artellari yoki oʻz aʼzolari mehnatini umumlashtirmay, qisman ishlab chiqarish vositalariga egalikni birlashtiruvchi uyushmalarga nisbatan qoʻllaniladi. Sobiq Ittifoqda yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi tovar ishlab chiqaruvchilar xoʻjaliklari (hunarmandlar, kosiblar va boshqalar) 20-yillarning boshidan ishlab chiqarish vositalarini umumlashtirish asosida sotsialistik xoʻjalik yuritish yoʻliga oʻtkazilgan va qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, baliqchilik A.lari kabi jamoa xoʻjaliklari tuzilgan edi. Ularning ishlab chiqarish rejalari davlat xalq xoʻjaligi rejasiga kiritilar edi. 80-yillar oxirida yakka tartibda mehnat faoliyati bilan shugʻullanishga doir qonunlar qabul qilingach, bunday A.lar oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Hozir baliq ov-lash, oltin izlash, kasanachilik, maishiy xizmat koʻrsatish sohalarida qisman A.lar saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artemida

Artemida () – yunon afsonalarida ov xudosi hamda ayollar homiysi. U Zevs va Letoning qizi hisoblanadi. Apollonning egizak singlisi. Boshida oʻq-yoy, baʼzan yarim oy holatida tasvirlangan. Rim afsonalaridagi Diana timsoliga mos keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Artemiya

Artemiya (Artemia salina) — jabraoyoqlilar turkumiga mansub qisqichbaqasimonlarning bir turi. Uzunligi 0,8 — 1 sm. Erkagining antennasi tutuvchi organga aylangan boʻlib, kuyikish dav-rida urgʻochisini ushlab turish uchun xiz-mat qiladi; antennalari ipsimon, tuxum xaltasi bitta. Turli darajada shoʻrlangan koʻllar, koʻlmak suvlari va dengiz limanlarida tarqalgan. Suv shoʻrlanishining juda keng chegarada oʻzgarishiga (40 dan 230% gacha) moslashgan. Korin boʻlimi uchidagi ayrisining rivojlanishi suvning shoʻrlanishiga qarab oʻzgarib turadi (shoʻrlanish qancha kam boʻlsa, ayri shun-cha uzun boʻladi). Oʻzbekistonning choʻl va dashtlarida sizot suvlardan hosil boʻlgan koʻllarda, zovur suvlarida koʻp uchraydi. A. baliqlarga oziq sifatida maxsus zavodlarda koʻpaytiriladi.

Manbalar
Arteriit

Arteriit — arteriyalar devorining yalligʻlanishi. Allergenlar taʼsi-rida yuzaga keladigan allergik A., kasallik qoʻzgʻatuvchisining tomirlar devoriga bevosita taʼsiri bilan bogʻliq boʻlmagan zaharli allergik koʻrinishdagi aseptik A., yuqumli kasalliklar (revmatizm, skarlatina, gripp va boshqalar) oqibatida kelib chiqadigan yuqumli A. farqqilinadi. Ob-literatsiyalovchi endarteriitda arteriyaning ichki devori, tugunli periarteriitda esa devorining hammasi yalligʻlanishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arterioskleroz

Arterioskleroz (arteriyalar va yun. sklerosis — skleroz) — ar-teriya devorining qalinlashishi va qattiqlanishidan iborat surunkali ka-sallik. Tomir devorida fibroz toʻqima oʻsib ketishi oqibatida u qattiqlashib, elastikligini yoʻqotadi. Natijada qon tomir boʻshligʻi torayadi va shu tomirdan qon oladigan toʻqima faoliyati pasayadi. A. qariyalarda, yuqumli-allergik kasalliklar va boshqalarda kuzatiladi (qarang Ateroskle-roz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arteriyalar

Arteriyalar ( — arteria — havo kanali) — yurak va aortaaan chiqib, 651oʻpka alveolalarida kislorodga boy-igan qonni barcha aʼzo va toʻqimalarga eltuvchi qon tomirlar. Arteriya qoni odam vafotidan soʻng vena tomirlariga oʻtib ketadi. Shu sababli Gippokrat ar-teriya tomirlaridan jon oqadi, degan. Odatda yurakdan chiqqan barcha tomirlar (qon tarkibidan qatʼi nazar) arteriya, yurakka keladigan tomirlar vena tomi-ri boʻladi. Yurakdan chiqib oʻpkaga bora-digan tomir (tarkibida vena qoni bor) — oʻpka arteriyasi bundan mustas-no. Arteriyalar devori uch qavat (ichki — endoteliy, oʻrta — muskul, tashqi — parda)dan iborat. Katta diametrli Arteriyalar devorida elastik toʻqima koʻp boʻladi. Arteriyalar juda koʻp marta oʻzaro qoʻshilib arteriya toʻri va anasto-mozlar hosil qiladi. Boʻlar arteriya jarohatlanganda oʻrinbosar vazifasini bajaradi.

Yana q. 

 Venalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pirallahi oroli

Pirallahi oroli (Artyom oroli) — Kaspiy dengizi-dagi orol. Bokudan 50 km. Maydoni 10 km² chamasida. Boku bilan elektrlashtirilgan temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Pirallahi orolida Pirallahi Oroli shaharchasi joylash-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjon orollari
Boku geografiyasi
Baxmut

Baxmut (1924-2016 Artemivsk) — Ukrainaning Donetsk viloyatidagi shahar. Aholisi 90,8 ming kishi (1991). Toshtuz qazib chiqariladigan yirik markaz; gips, boʻr, oʻtga chidamli gil ham qazib olinadi. Mashinasozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Baxmut 1571-yildan ma’lum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Donetsk viloyati
Artikl

Artikl () — baʼzi tillarda otning oldida kelib, aniqlik maʼnolarini bildiradigan old qoʻshimcha. Bir xil tillarda (ingliz) Artikl kelishik, jins va sonda oʻzgarmaydi, ayrim tillarda (nemis) oʻzgaradi. Oʻrta Osiyo mumtoz adabiyotida arabcha (al) ar-tikli (arab tilidan kirgan soʻzlarda) otlar oldidan kelib, aniqlik maʼnosini beradi. Agar al qamariya harflaridan (qarang Arab yozuvi) oldin kelsa, toʻla oʻqiladi: alkitob- muayyan bir kitob, Qur’on; al-Xorazmiy, al-Beruniy. Shamsiya harflaridan oldin kelsa, talaffuzda tushib, undan keyingi harf takrorlana-di: ash-shamsu; an-nabiy — kabi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artilleriya tayyorgarligi

Artilleriya tayyorgarligi — hujum oldidan dushmanning oʻt ochish vositalari, jonli kuchlar, mudofaa in-shootlari va boshqa nishonlarni artilleri-yadan oʻt ochib yoʻq qilish, vayron etish. Artilleriya tayyorgarligi jangning umumiy maqsadiga, dush-man mudofaasining quvvatiga, hujum qiluvchi qoʻshinlar ixtiyoridagi artil-leriya va oʻqdori zaxirasiga qarab belgi-lanadi. Birinchi jahon urushidagi janglarda Artilleriya tayyorgarligi koʻpincha bir necha kun davom etgan. Artilleriya tayyorgarligining bu tariqa uzoq davom etishi dushmanga bexosdan hujum qilishga imkon bermas edi. Ikkinchi jahon urushida qoʻllanilgan Artilleriya tayyorgarligi 15 min.dan to bir necha soatgacha davom etgan. Bu vaqt xujum usu-liga, dushman mudofaasining kuch va xa-rakteriga, qoʻshinlarning qurol-aslaha va snaryad bilan taʼminlanganlik daraja-siga bogʻliq boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artist

Artist (frans. artiste — bilimdon; lot. ars, artis — kasb, hunar, sanʼat) — dramatik spektakl, kinoda rollar, opera va balet partiyalari, estrada konserti va sirk nomerlari ijrochisi. Teatr va kinoda aktyor, aktrisa deb ham yuritiladi. Keng maʼnoda sanʼatning muayyan sohasidagi ijodkor (sozchi, ashulachi).

Manbalar
Artishok

Artishok (Supaga) — koʻp yillik va bir yillik sabzavot ekini. Oʻrta den-giz mamlakatlarida 10-11 turi oʻsadi. Fransiya, Italiya, Hindiston, Jazoir va boshqa mamlakatlarda ekiladi. Rossiyaning jan, Moldaviya, Ukrainada ti-kanli A. (S. scolymus L.) turi koʻproq ekiladi. A. juda sershox boʻlib, boʻyi 2 m gacha bo-radi. Gullari koʻk-binafsha rangda, yi-rik toʻpgul hosil qiladi (bir toʻpguli ogʻirligi 100-200 g). Seret gulbandi va savatcha toʻpguli ovqatga ishlatiladi. A.da qand, oqsil (2,5-3%), uglevod (7-15%), S (0,4 mg%), V,, V2 vitaminlari, karotin, urugʻida 30% gacha moy bor. Xom va konservalangan, qaynatilgan A. souslar bilan isteʼmol etiladi, salatlar tayyorlanadi. Uglevodlari tarkibida diabet kasalliklari uchun foydali boʻlgan inulin bor. Janubiy zonalarda 3- 4 yillik, sovuq kuchli zonalarda bir yillik ekin, 100x80 sm sxemada ekiladi. Hosildorligi 50-250 s/ga (15- 50 ming toʻpgul). A. odatda koʻp yillik ekin tarzida eqilgandan soʻng ikkinchi yili gullaydi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida A.ni rayonlashtirish oʻrganilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Dorivor oʻsimliklar
Ko‘p yillik sabzavotlar
Ivan Artobolevskiy

Ivan Ivanovich Artobolevskiy (1905.9.10 — Moskva — 1977.21.9.) -mexanika sohasidagi olim, akademik (1946), texnika fanlari doktori (1936), professor (1929), Mashina va mexanizmlar nazariyasi asoschilaridan biri. Moskva oliy oʻquv yurtlarida, MDUda ishlagan (1927-yildan). Artobolevskiy mexanizmlar tasnifini rivoj-lantirib, tekis va fazoviy mexanizm-653larning umumiy tasnifini, tekis mexanizmlar kinematikasi va kineto-statistikasini, fazoviy sferik mexanizmlarning tuzilishi va kinematikasi masalalarini, mexanizmlar sintezi, di-namikasi kabi masalalarning hal etili-shi yoʻllarini ishlab chiqdi.

Manbalar
Arton

Arton, Abbat Arton — olxoʻri navi. Vatani Fransiya. Daraxti oʻrtacha kattalikda, tarvaqaylamay tikroq oʻsadi. Bar-gi oʻrtacha, nashtarsimon. Guli oq. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (45 −55 g), tu-xumsimon, sirti silliq, usti gʻubor bilan qoplangan, binafsha-qizil rangda. Eti sariq, qalin, juda shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Qurgʻoqchilikka chida-mi oʻrtacha. Sugʻoriladigan maydonlarda yaxshi hosil beradi. Koʻchati eqilganidan keyin 5 — 6-yili hosilga kiradi. 10 yoshida har tupi 50 kg gacha hosil beradi. Zararkunanda va kasalliklarga chidamli nav. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Navning ertagi, oʻrtagi, kechki klonlari mavjud (iyul oxiri — sentabr boshida pishadi). Hoʻlligida isteʼmol etiladi, asosan, qoqi solishga moʻljallangan. Samarqand, Toshkent viloyatlarida kup ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artralgiya

Artralgiya (yun. arthron — boʻgʻim va algos — ogʻriq) — boʻgʻimlar ogʻrigʻi; aso-san artrit va artroz, shuningdek brutsel-lyoz, angina, gripp va boshqa koʻpgina yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. A.da be-mor darmonsizlanadi, harorati koʻtariladi. Oʻz vaqtida davolanmasa, zoʻrayib, qayta tiklab boʻlmaydigan oʻzgarishlarga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artrogripoz

Artrogripoz (yunoncha: arthron — boʻgʻim, grypos — qiyshaygan), qiyshiqlik — harakat aʼzolarining tugʻma kasal-ligi; bunda qoʻl-oyoq muskullari yaxshi rivojlanmaganligi uchun ular qingʻir-qiyshiq, boʻgʻimlarda harakat cheklangan boʻladi yoki butunlay boʻlmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artroz

Artroz (yunoncha: arthron – boʻgʻim)- boʻgʻimning distrofik surunkali kasal-ligi. Moddalar almashinuvi va ichki sekresiya bezlari faoliyatining buzili-shi, boʻgʻimlarning shikastlanishi, sha-mollash, intoksikatsiya, infeksion ka-salliklar oqibatida kelib chiqadi. Tor poyabzal kiyish oyoq panjasi boʻgʻimlari A.iga sabab boʻlishi mumkin. A.da yirik (tizza, chanoq-son, boldir-tovon, bilak) hamda mayda boʻgʻimlar, xususan umurtqa pogʻonasi boʻgʻimlari (spondiloartroz) zararlanadi. Boʻgʻimlar bir oz shishadi, bosib koʻrilganda ogʻriydi; bukish yoki yozish chogʻida qirsillagan tovush eshi-tiladi. Koʻpincha 40 – 60 yashar ayollar oʻrtasida uchraydi. Qaysi boʻgʻim zarar-langanligi va kasallik bosqichiga qarab davo qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Artrologiya

Artrologiya (yun. arthron — boʻgʻim va logia — taʼlimot) — Odam organizmidagi boʻgʻim va uning kasalliklarini oʻrganadigan fan. Ichki ka-salliklarning bir boʻlimi. Boʻgʻimlar fiziologiyasi, patologiyasi toʻgʻrisidagi bilimlar rivojlanishi tufayli A. alohida fan sifatida ichki kasalliklardan ajralib chiqdi. U boʻgʻim kasalliklarining kelib chiqishi, rivojlanishi va klinik koʻrinishini oʻrganadi hamda ularni davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Tibbiyot
Anatomiya
Artrologiya
Odam anatomiyasi
Artur afsonalari

Artur afsonalari — Uels (Angliya)da istiqomat qiluvchi keltlarning rivoyatlari; koʻplab sheʼriy asarlarga mavzu boʻlgan. Bularga asos qilib orttlarning qirollaridan biri — qirol Artur (5 −6-asr) prototipi olingan. U anglo-sakslar istilosiga qarshi muvaffaqiyatli kurashgan. Qirol Artur qirolligi 8-asrning ikkinchi yarmigacha faoliyat yuritgan. Keltlar oʻz mustaqilliklarini qayta tiklash haqidagi orzu-umidlarini Artur nomi bilan bogʻlaganlar. Tarixiy shaxs sifatida Artur 7-asrdan boshlab kelt va bretonlarning bard (shoir va qoʻshiqchi)lari ijodida, shuningdek lotin yilnomachisi Galfrid Monmautskiyning „Britaniya qirollari tarixi“ (taxminan 1137) kito-bida tilga olinadi. Angliyada 13 — 14-asrlarda „Artur“, „Artur va Merlin“, „Arturning oʻlimi“ romanlarining tarjimasi paydo boʻladi. Artur afsonalari mavzusida ritsarlik haqidagi eng yaxshi ingliz romani — „Ser Gaveyn va Yashil ritsar“ nazmida yaratildi (14-asr). 15-asrda T. Malori „Arturning oʻlimi“ romanini yozdi. Bir qator ijodkorlar oʻz asarlarida Artur obraziga murojaat etganlar. Mas, E. Spenser „Qirolicha fey“da, J. Drayden „Qirol Artur“ opera liberettosida, U. Morrisning „Ginevr mudofaasi“ poemasida va boshqa M. Tvenning „Yanki qirol Artur saroyida“ asarida Artur afsonalari taqlidiy-hajviy talqin etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aruba

Aruba — Janubiy Amerikaning shimoliy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Shamolsiz orollar toʻdasiga kiradi. Maydoni 190 km². Balandligi 188 m gacha. Aholisi 67 ming kishi (1991), asosan negrlar va mulatlar. Niderlandiya Antil orollari tarkibida. 1986-yil 1-yanvardan qisman oʻzini oʻzi boshqarish huquqi berilgan. Neftni qayta ishlash sanoatining yirik markazi. Bosh shahri — Oranestad. Vulkani orol. Riflar bilan oʻralgan. Iqlimi subekvatorial, oʻrtacha temperaturasi 26 — 28°. Yogʻin 500 — 600 mm. Kserofit buta oʻsimliklari oʻsadi. Iqtisodining asosini neftni qayta ishlash sanoati tashkil etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aruzza

Aruzza — qadimdan Osiyoning mu-sulmon davlatlarida qoʻllanib kelgan ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati dinorning 1/240 boʻlagiga teng. Agar 1 dinor 4,464 g ga teng boʻlsa, u holda 1 A. q 1/240-4,464 = 0,0186 g. A. guruch doni deb ham ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arfa

Arfa (ital. agra) —  uchburchak shaklidagi qadimiy torli tirnama soz. Dastlabki tasvirlari miloddan avvalgi 3ming yillikka taalluqli. Oddiy koʻrinishdagi arfa jahonning deyarli barcha xalqlarida uchraydi. Turli xalqlar orasida qadimdan tarqalgan: gruzinlarda — changi, abxazlarda — ayumaa, osetinlarda — duadastanon. Oʻrta Osiyoda qoʻllanilgan chang (cheng) deb yuritilgan soz arfaning oʻtmishdoshi boʻlgan. Ayritom frizida (1-2 asrlar) 13 torli arfa chalayotgan ayol sozanda tasvirlangan.

Hozirgi arfaning 44-46 tori boʻlib (diatonik dobemol majorda sozlangan), vertikal rezonatorli uchburchak shakldagi ramaga tortilgan. Xromatik tovushlarni sadolantirish va boshqa tonallikka oʻtkazish uchun pedal mexanizmidan (19 asr boshida fransuz ustasi S. Erar ixtiro qilgan) foydalaniladi. U ikki vazifani — torlarni qisqartirish va sadoni yarim ton yoki bir tonga balandlatish yoki pastlatish uchun xizmat qiladi.

Orkestrda, ansamblda yakkanavoz va joʻrnavoz soz sifatida ishlatiladi. Arfa tovushi mayin va yoqimli.

I. Bax, G. Gendel, V. Motsart, M. Ravel, P. Xindemit va boshqalar arfa uchun yakkanavoz asarlar yaratishgan. Arfa ijrochiligida R. N. Sh. Boksa, F. Y. Dizi, A. Sabel, I. Eyxenvald, K. Erdeli, V. Dulova va boshqalar shuhrat qozonishgan. Oʻzbekistonda arfa simfonik va opera orkestrlari tarkibida ishlatiladi. 50-60 yillarda Toshkent konservatoriyasida arfa sinfi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000yil
Arxaizm

Arxaizm (yunoncha: archaios — qadimgi, koʻxna) — eskirib, isteʼmoldan chiqib qolgan soʻz yoki ibora. Leksik (arkon, mirzo va hokazo), fonetik (ersa, birlan, emdi va hokazo), morfologik (bilur, turur, boʻlgay, burungʻi va hokazo), shuning-dek frazeologik, semantik Alar boʻladi. A. koʻproq adabiyotda oʻtmish manzarasini aks ettirish, davr ruhini berishda uslu-biy vosita sifatida qoʻllaniladi.

Arxaizmlarning badiiy adabiyotdagi oʻrni 
Lugʻatlardagi eskirgan soʻzlar — arxaizmlar va istorizmlardan oddiy soʻzlashuv vaqtida foydalanilmasligi mumkin. Biroq ular tarixiy asarlarda tarixiylik koloritini berish uchun ishlatiladi. Aytaylik, asarda oʻn beshinchi asr voqealarini tarvirlayotgan ijodkor albatta oʻsha davrda foydalanilgan soʻz va iboralarni oʻz asarida qoʻllaydi. Yaʼni oʻsha davr koloritini yaratish uchun albatta ana shu davrdagi narsa-buyumlar, tushunchalar, kiyimlar yoki hodisalar qoʻl keladi. Shunday ekan, eskirgan soʻzlarning ham tilimizdagi oʻrni juda beqiyosdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxangelsk

Arxangelsk — shahar (1613-yilgacha Novoxolmogori), Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati markazi. A. Rossiyadagi eng yirik dengiz va daryo portlaridan biri. Aholisi 410 mingdan ziyod (1999). Yirik temir yoʻl tuguni. A.ning asosiy qismi Shimoliy Dvina daryosining sohillarida va del-tasidagi orollarda joylashgan. A. 1584-yilda bunyod etilgan, 1613-yildan A. deb atalgan. 1898-yilda A. bilan Moskva orasida temir yoʻl qurilgan. A. oʻrmon sanoati boʻyicha va yogʻoch-taxta eksport qilishda Rossiyada eng yirik shahar, unda oʻnlab taxta tilish, sellyuloza-qogʻoz kombinatlari, gidro-liz kukuni zavodi bor. Kemasozlik va kema tuzatish sanoati rivojlangan. Mexanika zavodi, qurilish materiallari, oziq-ovqat sanoati korxonalari va boshqa mavjud. A.da 3 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, 2 muzey bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil