MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dahriylik

Dahriylik (arab, dahr — vaqt, taqdir, falak) — islom paydo boʻlmasdan ilgari arab jamiyatida keng tarqalgan aqida. "Oʻlim", "taqdir", "ajalning yetishi" maʼnolarini anglatgan bu aqidaga koʻra, insonning taqdiri oldindan belgilab qoʻyilgan, u erkin iroda yoki ixtiyor egasi emas, peshonasiga "yozilgan" narsa, albatta, sodir boʻladi va undan qutulishning iloji yoʻq. Johiliya arablarida narigi dunyo borligiga, bu dunyoda zahmat chekkanga u Doʻnyoda ajr, gunoh ishlar qilganlarga azob berilishiga ishonch yoʻq edi. Borliq egasi, oliy hokimi sifatida muayyan bir xudo emas, qandaydir "dahr", taqdiri falak, inson irodasi bilan hisoblashmaydigan va undan yuqori turadigan tasodifiy oʻzgarishlar jarayoni tasavvur qilinardi. Ularning eʼtiqodicha, oʻlimdan soʻng hamma narsa tugaydi, shuning uchun bugungi kun bilan yashab qolish kerak. Bunday hissiyot Qurʼonda quyidagi soʻzlar bilan ifodalangan: "Ular deydilar: faqat bitta — bu dunyodagi hayotimiz bor — yashaymiz va oʻlamiz; bizni dahr (vaqt, takdir) xalok qiladi" (Josiya surasi, 24-oyat). Keyinchalik, islom adabiyotida "dahriy" soʻzi "moʻʼmin" soʻzining aksi sifatida ishlatila boshlandi. Oʻrta asrlarda bir qancha olim, mutafakkir va shoirlar (mas, Mansur Halloj) D.da ayblanib, shafqatsiz jazolangan. Hozir ham musulmon dunyosida D. qoralanadi. D. va ateizm atamalari bir maʼnoni anglatmasada, shoʻrolar davrida ularni sinonim soʻz sifatida ishlatish rasm boʻlib qolgan edi.

Ahadjon Hasanov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahron

Dahron — Saudiya Arabistonidagi shahar. Fors qoʻltigʻidan 8 km ichkarida. Aholisi qariyb 60 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Xalqaro avtomobil yoʻllari oʻtgan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Neftni qayta ishlash markazi. Neft instituti bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahsar

Dahsar — ogʻirlik oʻlchov birligi. Mamlakatimizning koʻp viloyatlarida, ayniqsa Buxoro va Samarqand viloyatlarida qoʻllanib (19-asr), qiymati 1 mann (baʼzi joylarda 32 kg) ga, baʼzi joylarda 1/4 botmonga, yaʼni 1/4 mannga teng boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dahyak

Dahyak () — Tojikiston shimolidagi qishloq. Sugʻd viloyati Istaravshan shahri tarkibiga kiradi.

Manbalar 

Chala maqolalar
Dvigatel

Dvigatel Lasnamäe, Tallinn, Estoniya shahrida joylashgan metall sanoati kompaniyasi edi. Dvigatel 1897-2007-yillarida mavjud bo'lgan kompaniya. Uning shtab-kvartirasi Tallin va Sankt-Peterburgda joylashgan edi. Dvigatel infratuzilmasi bugungi kunda qisman saqlanib qolgan va Dvigatel sanoat parkida joylashgan(:et ).

Dvigatel 1897-yilda podshoh Nikolay II "Dvigatel" kompaniyasi to'g'risidagi nizomni imzolaganidan keyin tashkil etilgan. Dastlab temir yo'l vagonlarini ishlab chiqargan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin reaktorlar va turli xil qurilmalar ishlab chiqarildi. Bino 1979-1983-yillarda Dvigateli metall ishlab chiqarish binosini qurgan, Estoniya SSR davrida Dvigateli harbiy zavodining maxfiy metall sanoati o'sha yerda joylashgan edi, operatsiya sirini ta'minlash uchun binoning aeroportga qaragan derazalari yo'q edi.

Ismlari 

 . . .
 1970-1980-yillar Vladimir Lenin nomidagi milliy zavod (    )
 1992-1995 RAS Dvigatel (milliy aktsiyadorlik jamiyati)
 1996-2007 AS Dvigatel (aksiyadorlik jamiyati)

Manbalar

Havolalar
Dvigatel litraji

Dvigatel litraji - porshenli ichki yonuv dvigatelinnt ish hajmi yigʻindisi. Mas, bitta silindrning ish hajmi porshen yuzining silindrdagi porshen yoʻliga koʻpaytmasiga teng. D.l. dm3 (litr) da ifodalanadi. Dvigatelning quvvati va oʻlchamlarini bildiradi (mas, mikrolitrajli, kichik litrajli dvigatel va b.). Silindrlari litraji kichik boʻlgan dvigatellar (mas, mototsikl dvigatellari) litraji, koʻpincha, sm3 larda ifodalanadi. Mas, Asaka avtomobil zavodila ishlab chiqariladigan avtomobillar uchun D. l. quyidagicha: "Tiko" (uch silindrli) — 796 sm3, "Neksiya" (toʻrt silindrli) — 1488 sm3, "Damas" (uch silindrli) — 796 sm3. Avtomobil, samolyot, mototsikl, sport qayiqlari poygalarida ular D. l. boʻyicha sinflarga boʻlinadi va sinfsinf boʻlib poygada qatnashadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dvigatel-generator

Dvigatel-generator - birbiriga mexanik tarzda bogʻlangan va biri dvigatel, ikkinchisi generator sifatida ishlaydigan elektr mashinalardan iborat agregat. D.-g. oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantirish yoki fazalar sonini, tok chastotasini, kuchlanishni oʻzgartirish uchun xizmat qiladi. Isteʼmolchining ehtiyojiga qarab, D.-g. har xil parametrli boʻlishi mumkin (mas, elektr payvandda — kuchli tok, aviatsiyada — yuqori chastota, quruqlik yoki suv transportida — oʻzgarmas tok va h. k.). Yarimoʻtkazgichli oʻzgartirgichlarning taraqqiy etishi munosabati bilan D.-g. dan kam foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antonín Dvořák

Antonín Dvořák (; 1841.8.9, Praga yaqinidagi Nelagozeves qishlogʻi — 1904.1.5, Praga) — chex kompozitori, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Chexiya fan va sanʼat akademiyasining aʼzosi (1890), Praga konservatoriyasining professor (1891) va direktori (1901-yildan). Nyu-Yorkdagi milliy konservatoriya direktori (1892—95). D. merosida 10 opera (1870—1903), 9 simfoniya (1865— 93), simfonik poemalar, bir nechta kamer va xor asarlari mavjud. Vokalsimfonik ijodida "Avliyo Lyudmila" oratoriyasi (1886), "Madhiya" kantatasi (1873) alohida oʻrin tutadi. "Yangi dunyodan" nomli 9-simfoniyasi (1893)da D. Yevropa simfonizm" anʼanalarini yangi — chex va Amerika xalqlari kuy va usullari bilan boyitdi. D. ijodi chex mumtoz kompozitorlik ijodiyotining eng yuqori choʻqqisidir. Yorqin milliy ruh bilan sugʻorilgan, xilma-xil kuy va ritmlarga boy D. musiqasi oʻzining hayotbaxshligi, romantik joʻshqinligi bilan ajralib turadi.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
Dvoryanlar

Dvoryanlar, dvoryanlik — oʻrta asr jamiyatida imtiyozlari merosiy boʻlib qonun bilan mustahkamlangan oliy tabaqalardan biri (ruhoniylar bilan birga). Xususiy yer egaligi — D.ning iqtisodiy va siyosiy taʼsirining asosini tashkil etgan. Gʻarbiy Yevropada D. qad. aristokratlar avlodidan, qirol saroyidagi mansabdor shaxslar, ritsarlardan shakllana borgan va absolyutizm (mutlaq hokimiyatlik) davrida vujudga kelgan. D. oliy va quyi tabaqaga boʻlingan, bu esa ularning unvonida oʻz ifodasini topgan (Angliyada baron va ritsarlar, Ispaniyada grandlar va idalgolar, Polshada magnatlar va shlyaxtalar va b.) Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida tabaqaviy jamiyat tugatilgandan soʻng D. oʻzining koʻpgina imtiyozlari va siyosiy taʼsirini saqlab qolgan. Rossiyada 12—13-asrlarda harbiy-xizmatchilar tabaqasining eng quyi qismi sifatida vujudga kelgan. 14-asrdan D. xizmatlari evaziga yer olishgan (qarang Pomeshchiklar). Petr I davrida D.ning shakllanish jarayoni nihoyasiga yetgan. D.ning safiga davlat xizmatidagi mansab pogʻonasidan koʻtarilishiga qarab, boshqa tabaqa vakillari ham kelib qoʻshilgan. 1762-yilda D. Petr I tomonidan joriy etilgan majburiy harbiy va fuqarolik davlat xizmatlaridan ozod boʻlishga erishishgan; D. jismoniy jazoga tortilmagan, yollanma harbiy xizmat majburiyati va shaxsiy soliqlardan ozod etilgan. Yekaterina II tomonidan berilgan inoyatnoma (1785) (rus D.ining erkin va ustu-vorliklari) D.ning shaxsiy imtiyozlariga keng yoʻl ochib bergan, dvoryan oʻz-oʻzini boshqaruv tizimini joriy etgan. D. tabaqa sifatida Okt. toʻntarishidan soʻng tugatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
DDT

Ushbu maqola kimyoviy modda haqidadir. Musiqa guruhi uchun DDT (guruh) sahifasiga qarang.

DDT (dixlordifeniltrixloretan; C14H9Cl5) — insektitsid, oqish yoki malla rang kimyoviy modda. Suyuqlanish harorati — 74,5—93 °C. Suvda yomon, spirt, benzol va boshqa erituvchilarda yaxshi eriydi. 170—200 °C gacha qizdirilganda parchalanib, vodorod xlorid hosil qiladi. Xlorbenzol va kondensatlovchi moddalar, masalan, sulfat kislota, quruq vodorod ftorid ishtirokida xloralni kondensatlash yoʻli bilan olinadi. 20-asrning 40—60-yillarida koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan Oʻzbekistonda ham zararkunanda hasharotlarga qarshi kurashda, shuningdek, bezgak parazitlari (chivinlar)ni yoʻqotishda qoʻllanilgan. Inson va hayvonlar organizmida toʻplanishi, atrof-muhitda biologik parchalanishga oʻta chidamliligi, tabiatdagi biologik muvozanatini buzishi sababli rivojlangan mamlakatlar, shu jumladan Oʻzbekistonda 1970-yildan ishlatish man qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De...(dez...)

De...(dez...) (lot. de...; frans. de..., des...) — old qoʻshimcha; oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga: 1) yoʻqotish, bekor qilish (mas, degazatsiya); 2) pasayish, pastga qarab harakatlanish, tanazzul (mas, devalvatsiya) maʼnosi ifodasini beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deaerator

Deaerator (de... va ayeg — havo) — suvni unda erigan (jihozlarni zanglatadigan) kislorod va karbonat angidridsgm tozalaydigan apparat. Termik, kimyoviy, desorbsion va b. xillari bor. Termik (issiqlik) Deaeratorda zararli gazlar suvni isitish vaqtida chiqib ketadi. Kimyoviy Deaeratorda natriy sulfitdan foydalaniladi. Desorbsion Deaeratorning ishi sorbsiya (gaz, bugʻ va erigan moddalarning qattiq jism yoki suyuklikda yutilishi) ga teskari jarayon (de-sorbsiya)ga asoslanadi. Bugʻ generato-pura beriladigan taʼminlash suvini va issiqlik tarmogʻiga yuboriladigan qoʻshimcha suvni tozalash (deaeratsiyalash) uchun Deaerator issiqlik elektr stansiya (IES—TETS)lariga, energetika qurilmalariga, kichikroq qozonxonalarga oʻrnatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Peter Debye

Peter Joseph William Debye (1884.24.3, Maastrixt — 1966.2.11, Itaka, AQSH) - golland fizigi va fizikkimyogari. 1940-yildan AQShda. Berlin universiteti (1935-yildan) va Itaka (AQSH)dagi Kornell universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismlarning kvant nazariyasiga oid (qattiq jiyemning Debye modeli, Debye tempaturasi, Debye issiklik sigʻimi qonuni). Qutbli va qutbsiz erituvchilar eritmalaridagi molekulalarning dipol momentlarini tekshirib (1912), dipol momenti nazariyasiga asos solgan. E. A. Xokkel bilan birgalikda kuchli elektrolitlar nazariyasi (Debay — Xokkel nazariyasi)ni ishlab chiqqan (1923). Polikristall materiallarning ichki tuzilishini rentgen nurlari yordamida oʻrganish usuli (Debye—Sherrer usuli)ni ishlab chik,qan. Kompton effektini tushuntirgan, ultratovushda difraksiya hodisasini aniklagan, polimerlarning tuzilishini tekshirgan. Qattiq jismlar, atomlar, elektrolitlar oʻtkazuvchanligi va boshqalarga oid asarlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1936).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1884-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
24-martda tugʻilganlar
2-noyabrda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Debay

Debay — molekula elektr dipol momentining birliklar tizimiga kirmagan birligi. D. bilan belgilanadi. P. Debay nomi bilan atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debarkader

Debarkader (frans. debarcadere -qirgʻoqqa boʻshatish, tushirish) — 1) dengiz portlarida kema yoki ponton koʻrinishidagi suzib yuruvchi inshoot; yuk va yoʻlovchilar tashiydigan kemalar toʻxtab turishi, kelib-ketishi uchun xizmat qiladi. D. dam-badam joyini oʻzgartirib turishi mumkin; 2) temir yoʻl styasidagi bostirikdi platformaning eskirgan nomi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debet

Debet (lotincha: debet — u qarzdor) — ikki tomonlama (oʻng va chap) jadval koʻrinishidagi buxgalteriya hisob varaqlarining bir (chap) tomoni. Korxonaning pul vositalari va moddiy boyliklari zaxirasi (aktivi) holati va harakati qayd etiladigan hisobvaraqlarning D. tomonida oy boshida boyliklarning mavjudligi (nakdligi) va oy davomida ularning tushumi koʻrsatiladi. Vositalarning manbalari (passivi) holati va harakati qayd etiladigan hisobvaraqlarning D. tomonida manbalarning kamayishi, mas, korxonadan qarzdorlarning qarzi kamayganligi ifoda etiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Idriss Déby

Debi Idriss (1952, Berdoba - 2021) — Chad prezidenti. Njamena sh.dagi harbiy zobitlar maktabi (1976) va Fransiyadagi Aeronavtika institutini tugatgan. 1980-yildan Chad Shimoliy qurolli kuchlari qoʻmondoni, 1987-yildan mudofaa va xavfsizlik masalalari boʻyicha maslahatchi, ayni vaqtda Mustaqillik va inqilob milliy ittifoqi ijroiya qoʻmitasida armiya va xavfeizlik organlari ishlari boʻyicha prezident vakili. 1990-yil dekabrdan Milliy qutqarish vatanparvarlik harakati rahbari, 1990-2021 yillarda Chad Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Debillik

Debillik (lot. debilis — zaif) — oligofreniyaning yengil shakli; ruhiy jihatdan tuzuk rivojlanmay qolish. Bunda abstrakt tafakkur sust, nutq bir qadar rivojlangan, birok, soʻz boyligi kam boʻladi. D.da bemorni oʻqitish, ayrim yengil-yelpi ishlarni oʻrgatish, ijtimoiy hayotga moslashtirish mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debit

Debit (frans. debit — oʻtkazmoq) — burgʻilash quduqlari, buloklar va konlardan maʼlum vaqt birligida chiqadigan suyuqlik (mineral suv, neft va h.k.) yoki gaz hajmi. Suyuklik uchun D. sekundiga litr (oniy D.) yoki sekundiga (soatiga, sutkasiga) kub metr (yigʻindi D.)larda oʻlchanadi. Daryoning koʻndalang kesim yuzi orqali vaqt birligida oqib oʻtadigan suv hajmiga suv sarfi deb ataladi. Suyuqlik uchun D. suv oʻlchagichlar yordamida aniklanadi. Gaz sutkasiga kub metr bilan oʻlchanadi va anemometr bilan aniklanadi. Suyukliklar D.ini oʻlchash uchun Venturi tipidagi suv oʻlchagich qoʻllaniladi. Suv havzasi tubida ajraladigan gazdan namuna olishning eng oddiy usulida D. maʼlum hajmli idishning toʻlish vaqtiga qarab aniqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debitor

Debitor (lot. debitor) — mulk yoki pul qarzi boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs, iqtisodiy subʼyekt. Iqtisodiy xoʻjalik aloqalarida korxona, firma, kompaniya va b.ga D. — qarzdorlar (boshqa firma, korxona, kompaniya, shuningdek, fuqarolar) toʻlashi lozim boʻlgan qarzlar miqdori de -bitorlik qarzini hosil qiladi. Bunday qarzlar muddatida qaytariladigan va toʻlash muddatidan oʻtib ketgan qarzlarga boʻlinadi. Oʻz vaqtida undirib olinmagan qarzlar uni bergan korxona zarariga qoʻshib yoziladi. Debitorlik qarzlarining oʻz vaqtida toʻlanishi bozor iqtisodiyotidagi moliyaviy intizomning muhim talabidir.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debocha

Debocha (fors. — muqaddima, soʻz boshi) — 1) kitob jildlarining zarhal bilan bezatilgan dastlabki alohida sahifalari; 2) muqadsima, kirish soʻz, bosh soʻz. Asosan kulliyot, devon, doston va nasriy asarlarda, shuningdek, tazkira va bayozlarda uchraydi. D. asar muallifi yoki kotib tomonidan yoziladi va unda kitobning mazmuni, muallifning qisqacha tarjimai holi, maqsadi bayon qilinadi. Amir Xusrav Dexlaviy oʻz "Kulliyot"iga va Alisher Navoiy "Xazoyin ul-maoniy" asarining birinchi devoniga mukammal asar darajasida D. yozganlar. Hoz. baʼzi oʻzbek adiblarining asarlari ham D. bilan boshlangan; 3) shohlarning debo (zarhal) matodan tikilgan ustki kiyimi; 4) musiqada — kichik hajmdagi asar. Oʻquv va cholgʻu yoʻllari bor. Ayniqsa Fargʻona surnay D.lari mashhur. D.ning oʻquv yoʻllarini Hoji Abdulaziz qayta ishlagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Debretsen

Debretsen — Vengriya sharqidagi shahar, Vengriya pasttekisligida. Xaydu-Bihar medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 208,4 ming kishi (1997). Yirik transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Sanoatining asosini mashinasozlik (jumladan vagonsozlik, podshipniklar i. ch., tibbiyot asboblari, qishloq xoʻjaligi mashinalari) tashkil etadi. Metallni qayta ishlash, kimyo-farmatsevtika, oziqovqat, tikuvchilik, mebel i. ch., teri sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Un-t, FA ning Quyosh fizikasi va atom tadqiqoti institutlari, muzeylar (etnografiya va b.), teatr bor. 18—19-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Balneologik kurort shahri. D. 10-asrdan maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gérard Debreu

DEBRYO (Debreu) Jerar (1921.4.7. Kale, Fransiya) — amerika iqtisodchisi. Parij universiteti doktori (1956), 1949-yildan AQShda yashaydi. Bir kancha universitetlarda, jumladan 1962-yildan Kaliforniya (Berkli) universitetida ishlagan. Asarlarida markazlashtirilmagan bozor tizimi yakka rejalarning ijobiy muvofiqlashuvga olib kelishi mumkinligi muammosini tadqiq etgan. Narxlar muvozanatini yaratadigan omillar mavjudligini isbotlagan (K. Errou bilan hamkorlikda). "Qiymat nazariyasi" asarida yagona umumiy muvozanat nazariyasining matematik modelini yaratdi va oʻz modelida ishlab chiqarishni joylashtirish, kapital va nomaʼlumlik sharoitlarida feʼl-atvor nazariyalarini birlashtirishga erishdi. Nobel mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Claude Debussy

Achille-Claude Debussy (; 1862.22.8, Sen-Jermen-an-Le, Parij yaqinida — 1918.25.3, Parij) — fransuz kompozitori, pianinochi, dirijyor. Musiqiy impressionizm asoschisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olib (1872—84) yurgan paytlarida Rim mukofotiga sazovor boʻlgan. 1885—86 y.lari Rimda, 1887 y.dan Parijda yashagan. Pianinochi va dirijyor sifatida bir nechta mamlakatlarda konsert bergan. Impressionizm va Sharq musiqasi taʼsirida shakllangan uslubi musiqiy-tasviriy vositalarning yorqinligi va nafisligi, garmoniya va cholgʻulashtirish usullari yangiligi, kuylari nozik va goʻzalligi bilan ajralib turadi. "Pelleas va Melizanda" (M. Me-terlink dramasi asosida, 1902) operasi, "Oʻyinlar" (1912), "Kamma" (1912), "Oʻyinchoqlar qutisi" (1913) baletlari, simfonik orkestr uchun "Favnning tushdan keyingi dam olishiga prelyudiya" (S. Mallarme asari asosida, 1894), "Noktyurnlar" turkumi (1899), "Dengiz" (1905), "Iberiya" syuitasi (1908), kantatalar, 50 dan ziyod romanslar, qator cholgʻu (shu jumladan, fortepiano uchun mukammmal turkum) asarlar muallifi.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
Debyut

Debyut (frans. debut — birinchi qadam) — 1) biron-bir soxada birinchi marta chiqish (mas, artistning sah-nada ilk bor chiqishi); 2) shaxmat, shashka oʻyinining dastlabki yurishlarni oʻz ichiga oluvchi boshlangʻich bosqichi. "Himoya", "Partiya", "Gambit" va h.k. atamalar D. maʼnosida ishlatiladi. Odatda, D.lar ilk bor qoʻllanilgan mamlakat, shahar yoki uni kashf etgan shaxmatchi nomi bilan yuritiladi. Mas, ispancha oʻyin, Alyoxin himoyasi va b. Ikkala tomon ham oʻz shohi oldidagi piyodasini ikki xona olgʻa sursa ochiq D., farzinlar oldidagi piyodalar ikki xona surilsa yopiq D. va oklarning shohi oldidagi piyodasi ikki xona surilishiga qoralar boshqacha javob qilsa, yarim ochiqyoki yarim yopiq D. boʻladi. Hoz. zamon D.lari nazariyasi boʻyicha juda koʻp asarlar mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dev

Dev — 1) zardushtiylikda yovuzlikning asosiy timsoli (qarang Anxramaynu). Avestoda "dayva" tarzida qayd etilgan; 2) turkiy va fors-tojik xalmari mifologiyasida yovuzlik timsoli. D. dahshatli, zulm va zoʻrlik, qonxoʻrlik yoki yovuz kuchlarning irodasiga boʻysunuvchi bahaybat maxluq sifatida namoyon boʻladi. D.lar yer osti saltanatlarida, gʻorlarda, kimsasiz choʻl va dashtdagi kasrlarda istiqomat qiladi. Qasr, bogʻ va h.k. sohibining amriga itoat etib, parilarni qoʻriklaydi ("Gulnor pari", "Yunus pari", "Misqol pari" va boshqalar). Ertak, doston qahramonlariga qarshi yakka yoki tuda boʻlib kurashadi, ammo hamisha inson qobiliyati, aqli, kuch-qudrati qarshisida ojizlik qiladi, oqibatda yengilgan D.lar insonga boʻysunadi va uning izmiga yuradi. D.lar osmonda uchuvchi va yerda yuruvchi ikki toifaga ajraladi. Baʼzilari tabiatan hiylagar, makkor, aldamchi va gʻazabkor, boshqalari nozik sanʼatkor, goʻzal binolar quruvchi usta, afsonaviy kuch egasi. Oʻzbek folklorida Ahri-man, Ahvon, Samandar, Okdev, Qora dev, Qizil dev, Sariq dev ("Badal botir" va boshqalar), Arshak dev, Afsar dev, Boymoq dev, Yaproq dev ("Balogar-don", "Malika ayyor" va boshqalar) kabi D.lar toʻdasining boshliqlari obrazi uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologiya
Dev inshootlari

Dev inshootlari - bahaybat tosh boʻlaklaridan bogʻlovchi qorishma (sement, ohak) ishlatmay qurilgan inshootlar. Yunonlar Miken davri (mil. av. 2-ming yillik) da qurilgan shunday inshootlarni afsonaviy devlar (sikloplar) bunyod etgan deb shu nom bilan atashgan. Dunyoning juda koʻp hududlarida D. i.ning qoldiqlari uchraydi. Arxeologiya va arxitektura tarixida D. i. atamasi megalitik (katta toshlardan ishlangan) diniy inshootlar tushunchasi bilan koʻp jihatdan birlashib ketgan. Eng qad. D. i. (asosan, mudofaa va ibodatxona binolari) eneolit davri (mil. av. 3-ming yillik)ga, eng soʻnggilari (qasrlar, qalʼalar) esa ilk oʻrta ayerga oid. MDH xududida D. i. qoldiqlari Zakavkazye (xususan, Urartu davlatining ayrim qalʼalari), Qrim, Tojikiston, Sibirda uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Éamon de Valera

DE VALERA (De Valera) Imon (1882.14.10, Nyu-York - 1975.29.8, Dublin) — Irlandiya prezidenti (1959—73), hukumat boshligʻi (1932—48, 1951—54, 1957—59). 1916-yilgi Irlandiya qoʻzoloni rahbarlaridan biri. 1917—26-yillarda irland siyosiy tashkiloti — Shin feyn partiyasi rahbari. 1919—22-yillarda Irlandiya inqilobiy hukumati prezidenti va boshligʻi. 1922—23-yillardagi fuqarolar urushi davrida respublika qoʻshinlari rahbari. 1926-yil milliy — Fianna fayl partiyasiga asos solgan.

Manbalar
Devalvatsiya

Devalvatsiya (de va lot. valeo — qiymat) — milliy pul birligi kursining chet el valyutalari (erkin almashtiriladigan valyutalar, xalqaro hisob birliklari)ga nisbatan pasaytirilishi. D. davlat tomonidan rasmiy ravishda eʼlon qilinadi va qonunchilik asosida amalga oshiriladi. D. mamlakat savdo va toʻlov balansining keskin yomonlashuvi, valyuta rezervining holdan toyishi, xalqaro valyuta bozorlarida milliy valyuta kursining pasayishi bilan bogʻliq holda yuz beradi. Uning ochiq D. (D. hukumat tomonidan qonun yoʻli bilan rasman eʼtirof qilinadi, eski qogʻoz pulning bir qismi muomaladan chiqariladi yoki kadrsizlangan pul almashtiriladi) va yashirin D. (qogʻoz pulning qadrsizlanishi, oltin taʼminotining kamayishi yuz beradi, lekin pulning bir qismi muomaladan olinmaydi) koʻrinishlari bor. 1978-yilgacha jahon mamlakatlari valyutalarining rasmiy qiymati ularning oltin taʼminotini taqqoslash orqali aniqlanar edi. 20-asrning 70-y.lari oxiridan (xalqaro kelishuvga muvofiq) barcha qadri baland valyutalardagi oltin nisbatlari bekor qilindi va D. u yoki bu chet el valyutasi (odatda, AQSH dollari, Germaniya markasi, ingliz funt sterlingi va b.)ga nisbatan pasaytirish yoʻli bilan amalga oshiriladigan boʻldi. Masalan, 1990-yil 1 noyabr dan sobiq Ittifoqda amalda boʻlgan rubl AQSH dollariga nisbatan 1,8=1 dollar nisbatida D. qilindi.

D. hodisasi hozirgi rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarning bankmoliya tizimida tez-tez uchrab turadi. 1998-yilda Jan.-Sharqiy Osiyo mamlakatlari, Yaponiya, Rossiya va b.da yuz bergan moliyaviy tanglik oqibatida bu mamlakatlarning milliy valyutalari dollarga nisbatan qisman D. qilindi (yana q. Revalvatsiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devanagari

Devanagari — yozuvning boʻgʻinli tizimi. Qad. hind yozuvi brahmiga borib taqaladi. Shim. Hindistondagi tillar (hind, maratxi, nepal va b.)da qoʻllanadi, sanskrit ham shunga asoslangan

Yana qarang 

 Hind yozuvi

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devastatsiya

Devastatsiya (lot. devastatio — qirish) — odam, hayvon va oʻsimliklarda uchraydigan yuqumli va invazion kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilarini (ularning hamma rivojlanish davrida) qirib tashlashga, yoʻqotishga qaratilgan kompleks choratadbirlar majmui. D. usullariga degelmintizatsiya, kimyoterapiya, bakteriofagiya, dezinfeksiya, dezinvaziya va b. kiradi. Buning uchun shu kasallik qoʻzgʻatuvchisiga nisbatan noqulay boʻlgan (ichki va tashki) muhit, shuningdek, mexanik, fizik, kimyoviy va biologik usullardan foydalaniladi. D. toʻla (total) yoki qisman boʻlishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil