MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ahmadxon ibn Xizrxon

Ahmadxon — Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1087 — 1089).

1087-yilda Xizrxon vafotidan keyin uning oʻgʻli Ahmadxon taxtga oʻtirdi. Ahmadxon davrida xon va ruhoniylar oʻrtasida keskin mojaro kelib chiqqan.

Abu Tohir Abd ar-Rahmon b. Ahmad b. Samarqandning sobiq bosh hakami norozilar nomidan Xonning Saljuqiylar podshosi Malikshohga shikoyat qildi. Sulton fursatdan foydalanib, 1089-yilda Buxoroni egallab oldi va qarshilikdan soʻng olingan Samarqandni qamal qildi. Asirga olingan xon Isfahonga yuborilgan va Samarqandda Malikshoh hokimni tark etgan. Keyin u Oʻzgend orqali Qashqar chegaralariga oʻtdi. Qashqar xoni unga elchi yubordi, oʻzini Malikshohga qaram deb tan oldi va xutba oʻqiy boshladi va uning nomi bilan tanga zarb etdi.

1092-yilda Ahmadxon ibn Xizr Saljuqiy vassali sifatida Samarqand taxtiga qaytarilgan.Ammo Samarqand taxtiga qaytgan Ahmadni mutaassib ruhoniylar va turk sarkardalari 1095-yilda Kosonga (Farg'onada) yurish payitida yoy ipi bilan bo'g'ib o'ldiradilar va 1095-yilda uning oʻrniga amakivachchasi Muhammad ibn Ibrohimning oʻgʻli Maʼsudxon taxtga chiqdi.

Adabiyotlar 
 Bartold V. V. Turkestan v epokhu mongol’skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M., 1963.
 Kochnev B. D. Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Yoqubxon

Yoqubxon — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1089 — 1095).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Masudxon I

Masudxon I — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1095—1097).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Sulaymon Tamg‘achxon

Sulaymon Tamg‘achxon  - Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1097).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Mahmudxon I

Mahmudxon I — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1097—1099).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Jibrail (Qoraxoniy)

Jibrail - Qoraxoniylar G`arbiy kag`onligining hukmdori (1099 - 1102).

G`arbiy kag`onligi hukmdorlari
Nasr II

Nasr II — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1128—1129).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Ahmad Qodirxon III

Ahmad Qodirxon III — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1129—1130).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Al-Xasan

Al-Xasan — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1130—1132).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Mahmudxon II

Mahmudxon II — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1132—1141).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Ibrohim Tamg‘achxon III

Ibrohim Tamg‘achxon III — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1141—1156).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Ali II

Ali II — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1156—1160).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Masudxon II

Masudxon I‎‎I — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1160—1170).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Nasr III

Nasr III — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1170—1171).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Muhammad Tamg‘achxon III

Muhammad Tamg‘achxon III — Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdori (1171—1178).

Gʻarbiy Qoraxoniylar davlati hukmdorlari
Ibrohim ibn Husayn

Ibrohim ibn Husayn - Qoraxoniylar Gʻarbiy xoqonligining hukmdori (1178 - 1202).

Ibrohim ibn Husayn tangalarida uning ismi va unvonlari yozilgan: Ibrohim Arslon-xoqon, Nusrat ad-dunya va-d-din, Nusrat ad-dunya va-d-din Ibrohim Kuch Arslon-xon. Samarqandda chiqarilgan tangalarda shunday yozuv bor edi: Nusrat ad-dunya va-d-din Ulugʻ sulton as-salatin Ibrohim b. al-Husayn. 

Ibrohimning zarb qilgan tangalari: dinorlar, dirhamlar va falslar (Samarqand va Buxoro). Movarounnaxrning ilmiy va adabiy markazi Samarqanddagi Qoraxoniylar saroyida tashkil topgan. Mashhur olimlardan biri tarixchi Majid ad-din al-Surxakati boʻlib, u Samarqandda Qoraxoniylar sulolasining tarixini aks ettirgan "Turkiston tarixi"ni yozgan.
Ibrohim ibn Husayn vafotidan keyin taxtga ugʻli Usmon ibn Ibrohim chiqadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Bartol'd V.V. Turkestan v epokhu mongol'skogo nashestviya // Sochineniya. T. I. M. 1963. 
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006

G`arbiy kag`onligi hukmdorlari
Usmon ibn Ibrohim

Usmon ibn Ibrohim - Qoraxoniylar hukmdori (1202 - 1212).

1087 yilda Ibrohim ibn Husaynxon vafotidan keyin uning oʻgʻli Usmonxon Samarqandda taxtga oʻtirdi. Uning toʻliq nomi Nusrat ad-dunya va-ddin Usmon ulugʻ sulton as-salatin edi. 

Ibn al-Athir uni "Samarqand va Buxoroning sultoni" deb ataydi, ammo Usmondan faqat Samarqand tangalari kelgan, u ustiga u ham otasi singari "sultonlar sultoni" deb nomlangan. Usmon Samarqandning soʻnggi Qoraxoniy hukmdori va Gʻarbiy Qoraxoniylar xoqonligining soʻnggi hukmdori edi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 – 1209 gg.). Moskva «Sofiya», 2006.

G`arbiy kag`onligi hukmdorlari
Nasr-tegʻin (Qoraxoniy)

Nasr-tegʻin - Qoraxoniylar Fargʻona kagʻonligining hukmdori (1013).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Mansur Abul Muzaffar (Qoraxoniy)

Mansur Abul Muzaffar - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (1013 - 1024).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Mohammed Ain ad-Davla (Qoraxoniy)

Mohammed Ain ad-Davla - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (1041 - 1052).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Abd al-Mumin (Qoraxoniy)

Abd al-Mumin - Qoraxoniylar Fargʻona kagʻonligining hukmdori (-).

Farqona kagʻonligi hukmdorlari
Ali (Qoraxoniy)

Ali - Qoraxoniylar Fargʻona kagʻonligining hukmdori (-).

Farqona kagʻonligi hukmdorlari
Al-Xasan (Qoraxoniy)

al-Xasan - Qoraxoniylar Fargʻona kagʻonligining hukmdori (-).

Farqona kagʻonligi hukmdorlari
Xuseyn Jalol (Qoraxoniy)

Xuseyn Jalol - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (1132 - 1156).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Maxmud Togan-xon (Qoraxoniy)

Maxmud Togan-xon - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (1156 - 1164).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Ibrohim Arslan-xon (Qoraxoniy)

Ibrohim Arslan-xon – Qoraxoniylar Fargʻona kagʻonligining hukmdori (1164 - 1178).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Nasr (Qoraxoniy)

Nasr - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (1178 - ?).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Qodir-xon (Qoraxoniy)

Qodir-xon - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (? - 1209).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Maxmud (Qoraxoniy)

Maxmud - Qoraxoniylar Farg`ona kag`onligining hukmdori (? - 1213).

Farqona kag`onligi hukmdorlari
Nasr I (Somoniy)

Nasr I (Somoniy) – Somoniylardan boʻlgan Samarqand hukmdori (864—892).

Nasr I ibn Ahmad (vafoti 892-yil avgust) – Somoniylar sulolasidan 864—892-yillarda Samarqand hukmdori. U Ahmad ibn Asadning oʻgʻli edi. Otasi vafotidan keyin Nasr Samarqandni va Movarounnahrning katta qismini meros qilib oladi. Xalifa al-Moʻtamid 875-yilda Safforiylar mintaqada oʻz taʼsirini kuchaytirayotganidan qoʻrqib, butun Movarounnahrni Somoniylarga berdi. Shu paytdan boshlab Nasr mustaqil davlat belgisi boʻlgan oʻz nomi yozilgan kumush tanga zarb qila boshlaydi.

Nasr davlat hududini kengaytirishda davom etadi. 874-yilda Tohiriylar sulolasidan boʻlgan Husayn Buxoroni egallashga urinadi, ammo bu muvaffaqiyatsiz kechadi. Feodal tarqoqlik, oʻzaro urushlar Buxoroni holdan toydirib yuboradi. Hoji Abu Hafs Kabirning oʻgʻli Abu Abdulloh Samarqanddagi Nasr ibn Ahmadga amirni Buxoroga joʻnatishni iltimos qilib maktub yoʻlladi.

874-yilda Nasr ukasi Ismoilni yaqinda Xorazm qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan Buxoroni egallash uchun yuboradi. Buxoroliklar Ismoilga eshiklarni ochdilar va Nasr uni shaharga hokim etib tayinladi.

Soliqdan tushgan pullarni taqsimlash boʻyicha kelishmovchiliklar aka-uka oʻrtasida nizoga sabab boʻldi. 888-yilda Ismoil akasini jangda magʻlub etadi, lekin akasi Nasrning hokimiyatini saqlab qoladi. Nasr I 892-yilda vafot etguniga qadar Movarounnahr hukmdori boʻlib qoladi.

Biografiyasi 
Nasr Ahmad ibn Asadning oʻgʻli boʻlib, Abbosiylar xalifaligi hukmronligi ostida Movarounnahrning katta qismini boshqargan. Otasi vafotidan soʻng Nasr Movarounnahrga qoʻshib Samarqandni, ukasi Yoqub esa Shoshni idora qiladi. Safforiylar hukmdori Yoqub ibn Lays tomonidan Xurosondagi Tohiriy hukmdorlarining zaiflashishi Nasrga mustaqil monarx sifatida amalda hukmronlik qilish imkonini berdi. Nasrning Movaronunnahrdagi mulkining uzoqligi unga Eronda kechayotgan kuchli hokimiyat uchun kurashga tortilmaslik imkonini berib, unga foyda keltirdi. Ammo 867-yilda Yoqub Ibrohim ibn Ilyosni magʻlub etib, asirga olib, Xurosonning Hirot shahridagi Somoniylar boʻlimi oʻz faoliyatini toʻxtatdi. 870/1-yilda Nasr Banijuriy hukmdori Dovud ibn Abbosga boshpana berdi, u Yaʼqub Balx shahrini qisqa vaqt bosib olgandan keyin oʻz mulkidan qochib ketdi. Dovud ibn Abbosning vorisi, Balxda hukmronlik qilgan Abu Dovud Muhammad ibn Ahmad Nasrning vassaliga aylandi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 C. E. Bosworth, The New Islamic Dynasties, (Columbia University Press, 1996)
 Rene Grousset, The Empire of the Steppes: A History of Central Asia, transl. Naomi Walford, (Rutgers University Press, 1991)

Somoniylar
Samarqand kishilari
892-yilda vafot etganlar
Ahmad II (Somoniy)

Ahmad II (914-yil 24-yanvarda vafot etgan)  — Movarounnahrda Somoniylar hukmdori (907 –914-yillar).

Biografiyasi

Hukmronligi 
Ahmad dastlab 900-yillarning boshlarida, u Gurgan hokimi etib tayinlanganida tilga olinadi. Biroq, Ahmad Daylamlik Yustoniylarga qarshi urush olib bora olmagani uchun tez orada hokimlikdan chetlashtirildi.

Ahmad 907-yil oxirida otasining vafotidan soʻng amir boʻldi. Oradan biroz vaqt oʻtgach, xalifa al-Muqtadir unga Safforiylar davlatining yuragi boʻlgan Siston hokimligini berdi. Safforiylarning o‘zaro kurashlari ishni ancha osonlashtirdi. Ahmad qoʻshini Farahdan Bustgacha borib, u yerda kam qarshilik koʻrsatdi. Ayni paytda Ahmadning turkiy sarkardasi Simjur ad-Davati al-Muaddaldan Zarangning taslim qildi. Safforiylar zabt etilishi tugallandi (911-yil), Ahmad oʻzining amakivachchasi Abu Solih Mansurni keyingi yili Sistonga hokim etib tayinlaydi. Somoniylar xalifalik qoʻzgʻolonchi turkiy sarkarda Sebuk-erini ham qoʻlga oldilar va uni Bag'dodga jo'natdi.

Mansurning soliqqa oid zulm siyosati tufayli lavozimga tayinlanganidan bir yil o‘tmay Sistonda qo‘zg‘olon ko‘tarildi. Zaranjdagi garnizon vayron qilindi, Abu Solih Mansur asirga olindi. Safforiylardan bo'lgan Amr ibn Ya'qub avval qo'zg'olon boshlig'iga qo'g'irchoq, so'ngra o'ziga xos amir etib tayinlandi. Biroq Husayn ibn Ali Marvarrudiy nazorati ostidagi Somoniylar qoʻshini mintaqada Somoniylar nazoratini tikladi. Amir Samarqandga yuborildi, boshqa qo'zg'olon rahbarlari o'ldirilgan.

Vafoti 
Keyin Simjur ad-Davatiy Siston hokimi etib tayinlandi. Ammo Tabariston va Gurgan tez orada Somoniylar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi va Ahmad ularga qarshi kurasholmay oʻldirildi. U Buxoro yaqinidagi chodirida uxlab yotgan chogʻida turkiy qullaridan bir nechasi tomonidan kallasi kesilgan (914-yil 24-yanvar). Oʻlimidan keyin Buxoroga olib kelinib, Naukanda dafn etilgan. Amirni o‘ldirgan qullarining bir qismi qo‘lga olinib, qatl etildi, boshqalari esa Turkistonga qochib ketdi . U “Shahid amir ” unvoniga sazovor bo‘ldi.

Islohotlari 
Ahmad saroy tilini fors tilidan arab tiliga o'zgartirish haqidagi buyrug'i bilan o'z fuqarolari orasida mashhur bo'lmagan bo'lishi mumkin, tez orada bu buyruq bekor qilindi.

Vorisi 
Vafotidan so'ng uning o'rniga kichik o'g'li Nasr II (hukmronligi 914–943-yillar) oʻtirdi.

Somoniylasr shajarasi

Manbalar

Havolalar 
 
 

Movaraunnahr hukmdorlari
914-yilda vafot etganlar
Nosir III (Somoniy)

Nosir III (Somoniy) - Movarounnahr hukmdori (961/2). Somoniylar sulolasidan.

Movaraunnahr hukmdorlari
Mansur I (Somoniy)

Mansur I (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (961 — 976). Somoniylar sulolasi vakili.

Mansurning hukmronligi zaif boshqaruv va doimiy moliyaviy muammolar bilan ajralib turardi. Mansur Shahanshoh unvonini qoʻllagan birinchi Somoniy hukmdori boʻlgan, ehtimol bu uning raqibi, Buvayhiy hukmdori Adud ad-Davlaga javob sifatida qoʻllangan boʻlishi mumkin. Shuningdek, "Amir-i Sadid" („Odil/adolatli amir“) nomi bilan ham tanilgan.

Nuh I (943—954-yillarda hukmronlik qilgan) davridan boshlab Somoniylar saltanatida bir qancha qiyinchiliklar paydo boʻla boshladi. Jumladan, moliyaviy kamchiliklar, qoʻshindagi norozilik va Buvayhiylar kabi qudratli qoʻshni saltanatlarning paydo boʻlishi vaziyatlar yuzaga keldi. Ichki nizolar, qobiliyatli vazirlarning yoʻqligi va turkiy askarlarining (gʻulomlar) obroʻsining kuchayishi Somoniylar saltanatini zaiflashtirgan edi. 961-yil oxirida Mansurning ukasi Abdulmalik I ning vafoti vorislik inqiroziga sabab boʻldi. Hukumatni amalda nazorat qilgan gʻulom Abdulmalikdan keyin kim boʻlishi kerakligi borasida ikkiga boʻlingan. Alptegin Xuroson hokimi Abdulmalikning oʻgʻlini qoʻllab-quvvatlagan boʻlsa, Mansurni bolaligidan tanigan Foiq Xassa unga toj kiydirilishini talab qildi. Mansur va Foiq oxir-oqibat gʻalaba qozonishdi. Alptegin Gʻaznaga qochib ketdi va u yerda Gʻaznaviylar sulolasiga asos solgan shaxsga aylandi.  Somoniylar saltanati, Narshaxiyning yozishicha, Abdulmalik vafotidan keyin ogʻir ahvolda qolgan. Tarixchi Klifford Edmund Bosvort Mansur hukmronligini imperiya to‘qimasi mustahkam bo‘lgan so‘nggi davr deb hisoblaydi.

Mansur qoʻzgʻolonchi Alpteginning iziga tushib, oʻldirish uchun Abu Mansur Muhammadni Xurosonga hokim etib tayinlaydi va uni gʻulgʻulalar bilan jangga joʻnatadi. Ammo Abu Mansur Alpteginni oʻldira olmaydi. Alptegin Balxga qochib ketdi. Abu Mansur xo‘jayinining g‘azabidan qo‘rqib, Buvayhiy hukmdori Rukna ad-Davla tomoniga oʻtadi. Mansur tezda Abu-l-Hasan Muhammad Simjuriyni Xurosonga yangi hokim etib tayinladi va uni isyonkor Abu Mansur bilan kurashish uchun yubordi, Simjuriy Abu Mansurni tutib jazolaydi.

Xurosonda barqarorlik oʻrnatgan Simjuriy tez orada Buvayhiylar bilan urush boshlaydi. Buvayhiylar oʻsha yili Kaspiy dengizining janubiy qirgʻogʻidagi Tabariston va Goʻrgʻondan Somoniylar vassallari ziyoriylarni quvib chiqargan edilar. Oradan bir necha yil oʻtib Ziyoriyhukmdori Vushmagirning oʻlimi harbiy harakatlar toʻxtatilishiga sabab boʻldi va Buvayhiy Adud ad-Davla Somoniylarga soliq toʻlashga majbur boʻldi. Biroq bu o‘lpon toʻlash kelishuvi uzoqqa cho‘zilmadi. Buvayhiylar Somoniylarga qarshilik qilishda davom etdilar. Azud al-Davla somoniylar vassali Banu Ilyosdan Kermonni tortib oladi.

975-yilda Mansur Abu Abdulloh Jayhoniyning nabirasi Abu Abdulloh Ahmad Jayhoniyni vazir etib tayinlanadi, ammo u Somoniylar davlati tanazzulini toʻxtata olmaydi. Keyingi yili Mansur vafot etadi va uning oʻrniga oʻgʻli Nuh II oʻtirdi.

Manbalar 

Movaraunnahr hukmdorlari
Mansur II (Somoniy)

Mansur II (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (997 — 999). Somoniylar sulolasi vakili. Nuh II ning oʻgʻli va vorisi.

Mansur II otasining o‘rniga amir bo‘lganida hali yosh edi. Mansur II Somoniylar hokimiyati butunlay parchalanib ketgan bir paytda saltanat tepasiga keldi.

Somoniylarning bu bosqichdagi muammolaridan biri, ularning vazirlari turk harbiylari bilan doimo kelishmovchilikda bo‘lgan. Jumladan, Sobuqteginning oʻgʻli Mahmud otasining koʻrsatmasi bilan 995-yilda amir qarorlariga katta taʼsir koʻrsatgan Nuh II ning vaziri Abdulla bin Azizni ishdan boʻshatadi.

Bu davrda turk rahbarlari mamlakatning mutlaq xoʻjayinlari boʻlganlar. Somoniylar hududi Foiq, Bektuzun va Mahmud oʻrtasida boʻlingan va 998—999-yillarda ular bir necha marta oʻzaro urushib, oxir-oqibat sulh tuzgan. Turk rahnamolari somoniy amirni qoʻllarida o‘yinchoq qilib qo‘yganlar, zaif Somoniy amir esa ularning barcha xohishlariga rozi bo‘lib, mol-mulk va yer ajratib berganlar.

Bu orada Foiq va Bektuzun Mansur II ning Mahmud Gʻaznaviy bilan ularga qarshi kelishuv tuzishidan cho‘chidilar. 999-yil uyg‘ur askari Bektuzun boshchiligida amirga qarshi fitna uyushtiriladi. Mansur II fitnani bostirish maqsadida Saraxsga qoʻshin tortadi. Ittifoqchilar Bektuzun va Foiq shu yilning yanvarida Saraxsda amir Mansur II ni hibsga olib, ko‘zlarini oʻyib oladilar. Ukasi Abdumalik II ni amir etib tayinlaydilar. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. U Bektuzunni magʻlub etib, Xurosonning muhim shaharlarini egallab oladi va Xuroson amiriga aylanadi. Ilexon Qoraxoniy ham 999-yil oktabr oyida somoniylar oilasini himoya qilish bahonasida Buxoroga kirib, amir va barcha somoniy vakillarini hibsga olib, Oʻzgan shahriga surgun qiladi.

Manbalar 

Movaraunnahr hukmdorlari
Abdulmalik II (Somoniy)

Abdulmalik II Abu-l-Favaris ibn Nuh (Somoniy) — Movarounnahr hukmdori (999). Somoniylar sulolasi vakili.

999-yil fevral oyida Abdulmalikning akasi Mansur II taxtdan agʻdarilgan va koʻzlari koʻr qilingan. Mansurning agʻdarilishidan Gʻazna hukmdori Mahmud Gʻaznaviy somoniylar qoʻl ostida boʻlgan Xurosonning qolgan qismini zabt etish uchun bahona sifatida foydalangan. Lekin Mahmud Begtuzun, Foiq va Koʻhiston hukmdori Abulqosim Simjuriyni oʻziga kuchli raqib deb hisoblaydi va shuning uchun 999-yilning bahorida Balx va Hirotni saqlab qolgan holda ular bilan sulh tuzadi.

Ittifoqchilar Mahmud lashkarining orqa tomoniga hujum qilib, tinchlik shartnomasini buzadilar. Mahmud Gʻaznaviy qoʻshinlari esa jangni qayta boshlandi. 999-yil 16-mayda Abdulmalik va uning qoʻmondonlari Marv yaqinidagi jangda Mahmud G‘aznaviydan qattiq mag‘lubiyatga uchraydi va Abdulmalik Xurosonni unga qoldirib, Buxoroga qaytib keldi. Mahmud Gʻaznaviy Marv yaqinida ittifoqchilarni yengishi natijasida Amudaryoning janubidagi barcha yerlarni egallab oladi. U shuningdek, shu paytgacha Somoniylarning sodiq vassallari boʻlgan Chagʻoniylar va Amudaryo shimolidagi boshqa kichik davlatlarning sadoqatini qozondi.

O‘z fuqarolarining dushmanligi bilan yuzma-yuz kelgan Abdulmalik turklar hujumi oldida ojiz edi. Yaqinlashib kelayotgan dushmanga qarshi xalq urushini uyushtirishga urinish muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Hukumatning masjidlar minbarlaridan o‘qilgan murojaati aholi tomonidan mutlaqo loqaydlik bilan kutib olindi. Turkiy qo‘riqchilarning boshliqlari dushman tomoniga o‘tdilar.

999-yilning kuzida Nasr ibn Ali Qoraxoniy Buxoroga hujum qildi. Abdulmalik ommani dushmanga qarshi ko‘tara olmadi. Askarlar, jumladan turk sarkardalar ham dushman tomoniga o‘tdilar. 999-yil 23-oktabrda Nasr ibn Ali Buxoroga jangsiz kirib, Abdulmalikni somoniylar oilasining boshqa vakillari bilan birga O‘zganga surgun qiladi.

Keyingi yillarda Abdulmalikning ukasi Ismoil Muntasir somoniylar yerlarining bir qismini vaqtincha qaytarib olsa ham, amalda Somoniylar davlati tugatiladi.

Manbalar 

Movaraunnahr hukmdorlari
Alptegin

Alptegin — Gʻaznaviylar davlati hukmdori (962 — 963). Gʻaznaviylar sulolasidan.

Alptegin (taxminan 885-963) — Somoniylar lashkarboshisi Nasr ibn Ahmad Somoniy davrida visoq boshi, xayl boshi, hojib darajasiga koʻtarildi. Nuh ibn Nasr Somoniyning oʻgʻli Abdulmalik davrida Xurosonga sipohsolor etib tayinlandi. Mansur ibn Nuh Somoniy (961-976) taxtga oʻtqazilgandan koʻp oʻtmay, Buxorodagi baʼzi amirlarning igʻvosi bilan Mansur ibn Nuh Somoniy va A. oʻrtasida nizo kelib chiqdi. Amir Mansur unga qarshi katta qoʻshin yubordi. Oqibatda A. Xurosonni tark etib, Balx tarafga yoʻl oldi; taʼqib qilib kelgan Buxoro qoʻshinini Xulm darasida tor-mor keltirdi. Shundan keyin Bomiyon, Kobul, Gʻaznani egalladi (962) va oʻsha yerdan Hindistonga tez-tez hujum qilib turdi. Lekin ana shunday yurishlardan birida yoʻlda vafot etdi.

Manbalar 

885-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
963-yilda vafot etganlar
Somoniylar harbiy qoʻmondonlari
Gʻaznaviylar
Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Muhammad Gʻaznaviy

Mohammad - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1030). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Maudid (Gʻaznaviy)

Maudid - Gʻaznaviylar davlati hukmdori (1041 - 1049). Gʻaznaviylar sulolasidan.

Gʻaznaviylar davlati hukmdorlari
Masud II (Gʻazneviy)

Masud II - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1049). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Ali (Gʻazneviy)

Ali (Gʻazneviy) - Gʻaznaviylar davlati hukmdori (1049 - 1050). Gʻaznaviylar sulolasidan.

Gʻaznaviylar davlati hukmdorlari
Abd al-Rashid (Gʻaznaviy)

Abd al-Rashid - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1050 - 1052). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻaznaviylar
Torgul Zolim (Gʻazneviy)

Torgul Zolim - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1052). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Farruxzad (Gʻazneviy)

Farruxzad - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1052 - 1060). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Masud III (Gʻazneviy)

Masud III - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1099 - 1115). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Shirzad (Gʻazneviy)

Shirzad - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1115). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Arslan (Gʻazneviy)

Arslan - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1115 - 1118). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Bahrom Gʻaznaviy

Baxram - Gʻaznaviylar davlati hukmdori (1118—1152). Gʻaznaviylar sulolasi vakili. Sulton Sanjarga vassal sifatida davlatni boshqargan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari

Manbalar
Xosrov-shoh (Gʻazneviy)

Xosrov-shoh - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1152 - 1160). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Xusrav Malik

Xosrov Melik - Gʻazneviylar davlati hukmdori (1160 - 1186). Gʻazneviylar sulolasidan.

Gʻazneviylar davlati hukmdorlari
Kara-xulagu (Chigʻatoy)

Kara-xulagu, Qorahuloku (mongol tilida: Хара Хүлэгү taxminan 1221-1252) — Chigʻatoy ulusining ikkinchi va toʻrtinchi hukmdori (1242-1247, 1251-1252); Mutugenning oʻgʻli, Chigʻatoyning nabirasi, Chingizxonning evarasi.

Rashiduddinning yozishicha, Xara-Xulag Mutugenning toʻrtinchi (yilnomada toʻngʻichi deb nomlangan) oʻgʻli boʻlgan. Juvayniyning soʻzlariga koʻra, Kara-xulagu Bomiyon qamalida (1221), otasining oʻlimidan sal oldin yoki koʻp oʻtmay tugʻilgan.

Chigʻatoyxon Mutugen oʻrniga Kara-xulaguni merosxoʻr qildi. 1242-yil boshida Chigʻatoy vafotidan soʻng, uning bevasi noib Habash Amid va zodagonlar Kara-xulaguni taxtga koʻtarishdi, lekin Guyuk qoon etib saylanganidan keyin (1246), uning yaqin doʻsti Yesu-Munke, tirik qolganlarning toʻngʻichi, Chigʻatoy ulusining hukmdori etib tayinlangan. 1251-yildagi qurultoyda Kara-xulagu Yesu Munke nomzodini qoʻllab-quvvatladi va yana ulus hukmronligiga tiklandi. U yangi xondan qoʻshin olib, Yesu-Munke qarshi yurish qildi, lekin Oltoy yaqinida yoʻlda vafot etdi. Uning bevasi Ergene xotun (Urgana xotun) yosh oʻgʻli Muborakshoh ostida hukmdor boʻldi.

Adabiyotlar 
 Бартольд В. В. Туркестан в эпоху монгольского нашествия // Бартольд В. В. Сочинения. — М.: Издательство восточной литературы, 1963. — Т. I. — С. 551, 555, 559.
 Рашид ад-Дин. Сборник летописей / Перевод с персидского Ю. П. Верховского, редакция профессора И. П. Петрушевского. — М., Л.: Издательство АН СССР, 1960. — Т. 2.

Izohlar 
Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Esu-Monke (Chigʻatoy)

Esu-Monke – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1247 - 1251). Chigʻatoylar sulolasidan. Ma'lumki uning otasi Chiğatoy. Motukxanning(1200-1221) ukasi.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Ergene-xatun (Chigʻatoy)

Ergene-xatun – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1252 - 1260). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Mubarak-shoh (Chigʻatoy)

Mubarak-shoh – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1266). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Nigubey-ogul (Chigʻatoy)

Nigubey-ogul – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1270 - 1271/2). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Buga-Temur (Chigʻatoy)

Buga-Temur – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1272 - 1274). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Xaydu (Chigʻatoy)

Xaydu – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1274 - 1282). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Duva (Chigʻatoy)

Duva – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1282 - 1307). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Kunchjok (Chigʻatoy)

Kunchjok – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1307 - 1308). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Taliku Xizr (Chigʻatoy)

Taliku Xizr – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1308 - 1309). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
Kebek (Chigʻatoy)

Kebek – Chigʻatoy ulusi hukmdori (1309). Chigʻatoylar sulolasidan.

Chigʻatoy ulusi hukmdorlari