MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Allergologiya

Allergologiya (allergiya va logos — fan) — tibbiyot fanining bir boʻlimi; allergik kasalliklarning pay-do boʻlishi sabablari, avj olish mexaniz-mi, belgilari, oddini olish va davolash usullarini oʻrganadi. A. immunologiya bilan chambarchas boglangan, chunki aller-giya immunologik mexanizmlar asosida kelib chiqadi. A.ning asosiy qismini klinik A. tashkil etadi. A.ning aller-gik reaksiyalarni oʻrganadigan — auto-allergiya, immunopatologiya, shuningdek antitelolar keltirib chiqaradigan qon kasalliklarini oʻrganadigan immunoge-matologiya boʻlimlari bor. Oʻzbekistoning allergolog olimlari birinchi boʻlib Qoraqalpogʻistonda hamda viloyatlarda bolalar va katta yoshdagilar oʻrtasida allergik kasalli-klar tarqalishining hududiy xususiyatlarini aniqladilar (T. B. Yeshanov, L.Ya. Sgibova, N. G. Alayeva, M. D. Daljanov). Oʻzbekiston olimlari 15 hududiy choʻl changi, sanoat va hasharot allergenlarini ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydilar va amalda qoʻllashni tavsiya etdilar (M. M. Haqberdiyev, S. A. Zaxvatkina, N. V. Susina). Don va moʻm kuyasi hamda chivinlarning allergik kasalliklar tarqatishdagi roli aniqlanadi (I. R. Yoʻddoshev, O. I. Yusupova). Katta yoshli bemorlarda atopik bronxial astma va pollinozlarning klinik kechishi xusu-siyatlarini oʻrganishda oʻziga xos tashhis usullari ishlab chiqildi (O. A. Nazarov, E. I. Salimov va boshqalar). Oʻzbekistonda ixti-soslashgan allergik yordam koʻrsatadigan Respublika A. markazi (1980-yildan), al-lergik kabinetlar va boʻlimlar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Allergologiya
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Alligatorlar

Alligatorlar (Alligator) — timsohlar turkumining bir urugʻi. Ikki turi: Missisipi va Xitoy A. bor. Mis-sisipi A. yoki choʻrtan A. (A. missisipiensis) Shimoliy Amerikaning janubi-sharqida tarqalgan, boʻyi 4,6 m ga yaqin, oldingi oyoq barmoqlari orasida suzgich pardasi bor. Xitoy A. (A. sinensis) Yanszi daryosining quyi oqimida tarqalgan, boʻyi 2,5 353m ga yaqin. A.ning asosiy ozigʻi baliq, odamga hujum qilmaydi. May oxiri va iyun boshida urchiydi. Urgʻochisi 20-60 dona tuxum qoʻyadi. A. 85 yilgacha umr koʻradi. Bir vaqtda A. Shimoliy Amerikada koʻp edi. Terisi uchun koʻplab ovlanganidan hozir kamayib ketgan. A.ning osh-langan terisidan sumka, chamadon, egar qoplamasi kabi buyumlar tayyorlanadi. Ikkala tur ham Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. AQSH va Kubada Missisipi A. maxsus fermalarda boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allil spirt

Allil spirt, CH2=CH-CH2OH — oddiy toʻyinmagan spirt, molar massasi 58,08. Qoʻlansa hidli, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 129°, qaynash temperaturasi 96,9°. Suvda, etil spirt va etil efirda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (28 % H2O; qaynash temperaturasi 89°) hosil qiladi. Sanoatda allil spirt allil xloridni 100° da, 1,0 MPa bosimda ishqor ishtirokida gidrolizlab olinadi. Spirtlarga va qoʻsh bogʻli birikmalarga xos barcha reaksiyalarga kirishadi. Allil spirti glitserin, akrolein, oddiy va murakkab allil efirlar, sintetik smolalar va farmatsevtik preparatlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Spirtlar
Allil xlorid

Allil xlorid, 3-xlorpropen-1, C3H5Cl — oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 134,5°, qaynash temperaturasi 45,G. Allil xlorid suvda deyarli erimaydi. Oddiy organik erituvchilar bilan har xil nisbatda aralashaveradi, suv, spirt va chumoli kislota bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. Allil xlorid oʻrin olish, birikish reaksiyalariga yaxshi kirishadi. Propilenni 500-550°da xlorlash yoʻli bilan olinadi. Allil xlorid glitserin, dori-darmonlar, baʼzi plastmassalar va yelimlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xloridlar
Allil sianid

Allil sianid (3-butennitril), CH2CHCH2CN — rangsiz suyuqlik; mol. m. 67,09; suyuqlanish temperaturasi — 86,8°, qaynash temperaturasi 118,5°; zichligi 837,7 kg/m1. Suvda eruvchanligi 3,8% (20°da). Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv bilan azeotrop aralashmalar hosil qiladi. Allil sianid alifatik toʻiinmagan ni-trillarning xossalariga ega. Ishqoriy mu-hitda izomerlanib krotononitril (SN3SNqSN>))ning sis-va trans-izomerlari aralashmasini hosil qiladi. Shuning uchun Allil sianidning ishqoriy mu-hitdagi gidrolizida kroton kislota SN3SN=SNSOON, kislotali muxitda-gi gidrolizida esa vinilsirka kislota SN2=CHSN2SOON hosil boʻladi. Allil sianid allil bromid (allil xlorid)ga bevo-sita CuCN yoki allil xloridga rN 3-6 boʻlgan suvli muhitda CuCl katalizator-ligida HCN (NaCN) taʼsir ettirib oli-nadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allogenez

Allogenez (yun. allos — boshqa va genesis — kelib chiqish, paydo boʻlish) — organizmlar guruhi evolyutsiyasining yoʻnalishi, oʻzaro yaqin turlarda tuzi-lishning umumiy darajasi oʻzgarmasdan saqlangan holda bir xildagi xususiy moslanishlarning boshqasi bilan almashi-nuvi. Allogenez yashash muhiti oʻzgarganida, mas, quruq muhit nam muhit bilan almashganida (allomorfoz, yaʼni idioadaptatsiyash) paydo boʻladigan adaptiv oʻzgarishdan iborat. Allogenezda bir xil organlar rivoj-lanib ixtisoslashadi, boshqalari oʻz ahamiyatini yoʻqotib reduksiyaga uchray-di. Shuning bilan birga ontogenezning bar-cha bosqichlari ham qayta quriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alloma

Alloma (   Urdu va  ,)  "o'rgangan" degan ma'noni anglatadi) - chuqur olim, ko'p ma'lumotli, keng o'qish va ilm egasi yoki buyuk olim uchun islomiy sharafli unvon .

Bu nom islom fiqhi  va falsafa olimlari tomonidan berilgan. U ham sunniy islomda ham  shia islomida, asosan Janubiy Osiyo, Yaqin Sharq va Eronda sharaf sifatida ishlatiladi . Bir nechta fanlarda tahsil olgan sunniylar va shialar ko'pincha unvon bilan ataladi. U alloma Iqbol kabi   tarixdamashhur faylasuflar uchun ham ishlatiladi.

Manbalar 

Unvonlar
Allometamorfizm

Allometamorfizm — togʻ jin-slarining metamorfizm jarayoni; jin-slarga tashqaridan (mas, gidroterm taʼsirida nisbatan yosh intruziyaning) taʼsir etishi natijasida vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allometriya

Allometriya (yun. allos — boshqa, yot, metros — oʻlchov, mezon) — individu-al rivojlanishning turli bosqichlarida tana aʼzolarining nomutanosib oʻsishi. Manfiy (biror aʼzo, mas, yosh bola kal-lasining sekin oʻsishi) va musbat A. (ja-dal oʻsish) farq qilinadi. A. turli aʼzolar va tana qismlari oʻsish sur’atining oʻzgarishida namoyon boʻladi.354

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allonj

Allonj (frans. allonge — ulama) — vekselga ilova qilingan qoʻshimcha varaq, vekselning orqasida uning egasi oʻzgarganligi toʻgʻrisidagi yozuvlarni davom ettirishga moʻljallanadi. A. ga aval ham qayd etilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allopatiya

Allopatiya (yun. allos — boshqa, yot va pathos — dard) — nemis vrachi S. Ganeman kiritgan termin. U gomeopatiya degan davolash sxemasini ishlab chiqib, oʻz zamonidagi mavjud davolash usullariga qarshi qoʻydi va uni A. deb atadi. Ganeman A. kasallikni davolashda uning belgilariga qarama-qarshi belgilarni yuzaga chiqaruvchi dorilardan foydala-nishni tavsiya etadi. Zamonaviy tibbiyot kasallik belgilarini davolamay, balki kasallik sabablarini bartaraf qilishga intiladi va qarama-qarshi davolash tar-tibiga amal qilmaydi, shuning uchun za-monaviy tibbiyotga A. termini toʻgʻri kelmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allopoliploidiya

Allopoliploidiya (yun. allos -boshqa va polyploos — koʻp karrali) — har xil turlar yoki avlodlarga mansub organizmlarni chatishtirish natijasida olingan duragaylarda ikki va undan ortiq genomlarning karrali ortishi tu-fayli vujudga kelgan poliploidiya. A. duragay poliploidiya deb ham ataladi. Somatik hujayralarda har ikki ota-onaning ikki hissa ortgan xromosomalari toʻplamiga ega boʻlgan Aallotetraploidlar yoki amfidiploidlar deyiladi. A. muhitning turli xil ekstremal sharoitlariga yuqori adaptiv moslanuvchanligi va chidamligi bilan diploidlardan ajra-lib turadi. A. yangi forma va tur paydo boʻlishining omili sifatidaevolyutsiyada muhim ahamiyatga ega boʻlib, undan seleksiya ishlarida foy-dalaniladi. Ekinlarning koʻp turlari (mas, Meksika va peru gʻoʻzalariningg tetraploid navlari) allopoliploidlar hisoblanadi. A. diploid organizmlarga nisbatan serhosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allosomalar

Allosomalar — qarang Jinsiy xro-mosomalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allotropiya

Allotropiya (yun. allos — boshqa va tropos — burilish, yoʻnalish) — kimyo-viy elementning tuzilishi va xossalari turlicha boʻlgan ikki yoki undan ortiq od-diy modda holida mavjud boʻla olishi. Bu allotropik modifikatsiya deb ataladi. Masalan, uglerod tabiatda olmos, grafit yoki koʻmir holida uchraydi. Umuman hozir maʼlum boʻlgan kimyoviy elementlar soni yuzdan ortiq, bularning allotropik shakl oʻzgarishlari boʻlgan oddiy moddalar soni esa 400 ga yetadi. A. hodisasiga modda molekulasidagi atomlar soni (masalan, O2 — kislorod, O3 — ozon) yoki moddaning kristall panjarasi turlicha boʻlishi sabab boʻladi (masalan, oq va kulrang qalay).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alloxton

Alloxton (yun. allos — boshqa va chthon — yer) — togʻ jinslari majmuasining paydo boʻlgan joylaridan maʼlum geologik jarayonlar sababli yangi oʻringa — avtoxton jinslar ustiga qiyalik va koʻpincha toʻlqinsimon yuza boʻylab sil-jishi (koʻchishi) va qaytadan yotqizilishi. Sirt boʻylab siljish bir necha km dan 100 km gacha boʻlishi mumkin. A. tektonik qoplamalar hosil qiladi. A. hodisasi koʻproq koʻmir konlarida kuzatiladi (qarang Avtoxton).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allyuvial tekisliklar

Allyuvial tekisliklar — doimiy va vaqtli oqar suvlar keltir-malarining yer yuzasidagi botiq yoki yassi joylarda choʻkib qolishidan vujudga kel-gan tekisliklar. Shagʻal, chaqirtosh va qum, qumoq hamda loyqalardan tashkil topadi. Allyuvial tekisliklarning tuproqlari koʻpincha unumdor boʻladi, dehqonchilik hamda chorvachilikda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geografik terminlar
Geologiya
Allyuviy

Allyuviy ( – oqiziq), shuningdek, allyuvial yotqiziqlar, oqar suvlar (daryo, irmoq va boshqalar) bilan oqib kelib toʻplangan yotqiziqlar. Allyuviy daryolarning oʻzani, qayir qismi va vodiydagi terrasalarni hosil qiladi. Koʻpgina kontinental choʻqindi formatsiyalarning shakllanishida muhim rol oʻynaydi. Allyuvial yotqiziqlar qalinligi suv oqimining katta-kichikligiga bogʻliq. Katta tekisliklardagi allyuviyning qalinligi 10–20 metrga, kengligi esa bir necha oʻn km gacha boradi. Bu yotqiziqlar yuqori unumdor har xil tuproqlar (oʻtloqlar, oʻtloq-botqoq va botqoq) uchun ona jins boʻlib xizmat qiladi. Allyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan hududlardan qishloq xoʻjaligi da keng foydalaniladi. Qumqumoqli va shagʻalli allyuviydagi tuproqlarda oʻrmon daraxtlari oʻstirish va bogʻdorchilikni rivojlantirish, qumoq choʻqindili qayir va allyuvial terrasalarda esa gʻoʻza, sabzavot hamda yem-xashak ekinlarini yetishtirish mumkin. Allyuvial yotqiziqlardagi tuproqlar unumdor boʻlishiga qaramay oʻgʻitlarga, ayniqsa, kaliyli oʻgʻitlarga juda talabchan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Al-Majistiy

"Al-Majistiy" (, lot. Almagestum — "Buyuk qurilish") — yunon astronomi Ptolemeyning mashhur asari; 150—160-yillarda yozgan. Bagʻdod xalifasi Maʼmunning farmoni bilan taxminan 825-yilda arab tiliga tarjima qilingan. Yunon astronomik qomusi hisoblangan. "Al-Majistiy"da muallif oʻzining ilmiy tekshirishlarini qoʻshgan holda oʻsha davrda maʼlum boʻlgan astronomik bilimlarni bayon etgan. Unda olam tuzilishining geotsentrik tizimi birinchi marta bayon etilgan boʻlib, Quyosh, Oy, sayyoralar va yulduzlarning koʻrinma harakati tushuntiriladi. Bu tizimga koʻra, olamning markazida Yer turadi va u harakat qilmaydi. "Al-Majistiy"da 1028 ta yulduzni oʻz ichiga olgan qadimgi yulduz jadvallaridan biri ham bor. Astronomiyaning chuqur tushunchalariga asoslanib yozilgan "Al-Majistiy" butun dunyoga keng tarqalgan. Abu Rayhon Beruniy "Al-Majistiy"ni qadimgi hind tiliga tarjima qilgan. 1515-yil "Al-Majistiy" Venetsiyada arab tilidan lotin tiliga tarjima qilinib nashr etilgan. "Al-Majistiy" Yevropa tillariga ham tarjima qilingan.

Manbalar  

Astronomiya
Almaiy

Almaiy (taxallusi; asl ismi Fazlulloh Mirjalol oʻgʻli) (1851/52 — Toshkent — 1894/95) — oʻzbek shoiri, tarjimon, arabshunos va xattot. Toshkentdagi „Moʻyi Muborak“ va Buxorodagi madrasalarda tahsil koʻrgan (1866-67). Turk, fors, arab tillarini va adabiyotini, falsafa, mantiq, huquq, musiqa, tib, xattotlik ilmini oʻrgangan. Toshkentga qaytgach, Shukurxon madrasasida mudarrislik qilgan. Erkin fikrlashi, ayrim ruhoniylar bilan ixtiloflari tufayli madrasadan ketishga majbur boʻlgan. Umri muhtojlik va qashshoklikda kechgan. Almaiy asarlari oʻsha davrda tuzilgan bayozlarda uchraydi. Ularda jamiyatdagi adolatsizlikka qarshi nafrat ifodalangan, vafo, sadoqat, halollik kabi fazilatlar ulugʻlangan („Hayot“, „Yetti“, „Kelsangchi“, „Yarashur“ va boshqalar). Shoir inson barkamolligi uning ilm-maʼrifatli boʻlishida, undan oʻzgalarni ham bahramand qilishda deb bilgan. „Kalila va Dimna“ ni forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan. Tarjimaning har bir hikoyati mundarijasiga mos fard, masnaviy, qitʼa, ruboiylar yozib kiritgan va oʻzi nastaʼliqda koʻchirgan. Kitob Toshkentda nashr qilingan (1898, 1901, 1913). Arabcha „Sharhi Mullo“ (1879-80) ga kirgan „Avzon ul-jumu’“ („Vaznlar jam’i“) manzumasi arab sheʼriyatida qofiya sanʼatini va ayrim grammatik qoidalarni oʻrganishda muhim qoʻllanma hisoblangan. Baʼzi arab mamlakatlarida ham undan darslik sifatida foydalanilgan. Kitobning Almaiy koʻchirgan qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda. Toshkentning Beshyogʻoch dahasida mahalliy bolalar uchun ochilgan namuna ish maktabiga Almaiy nomi berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Moʻyi Muborak madrasasida tahsil olganlar
Shukurxon madrasasida mudarrislik qilganlar
Almaiy nomidagi namuna ish maktabi

Almaiy nomidagi namuna ish maktabi — Toshkent shahrining Beshyogʻoch dahasidagi sobiq rus-tuzem maktabi binosida mahalliy aholi bolalari uchun 1918-yilda ochilgan maktab. Maktabga Nazir Inoyatov rahbarlik qilgan. Dastlab bolalar uyi tarzida tashkil qilingan. 1922-yildan Almaiy nomidagi namuna ish maktabiga aylantirilgan va Turkiston Xalq Maorifi Komissarligi ixtiyoriga oʻtkazilgan. Maktabda mehnat va politexnika taʼlimidan boshlangʻich tushunchalar amalga oshirilgan (oʻquvchilar oʻz yumushlarini oʻzlari bajarganlar, qishloq xoʻjaligi ishlari bilan shugʻullanganlar, etikdoʻzlik, toʻquvchilik, tikuvchilik, duradgorlik, chilangarlik, muqovachilik va boshqa ishlarni oʻrganishgan); musiqa va drama toʻgaraklari boʻlgan. Maktabda Tesha Zohidov, Olim Sharafuddinov, Yunus Rajabiy, Usmon Dadamuhamedovlar oʻqituvchilik qilishgan. Bu maktab respublikaning boshqa maktablari uchun ham oʻzbek tili, adabiyoti va boshqa fanlardan oʻquv dastur va metodik qoʻllanmalar ishlab chiqish hamda ularni tajribadan oʻtkazishda katta yordam bergan. Olim va yozuvchilar Izzat Sulton, Mirtemir, Parda Tursun, Hasan Poʻlat, Sulaymon Azimov shu maktabda oʻqishgan. 1929-yilda boshqa maktablarga qoʻshib yuborilgan.

Manbalar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi maktablar
Almanax

Almanax (arab. — almunah — vaqt, kalendar) — turli mualliflarning mavzu, janr va boshqa belgilarga koʻra birlashtirilgan adabiy asarlari tupla-mi. Oʻrta asrlarda Sharqda astronomiya kalendarlari A. nomi bilan atalgan. Bundan tashqari, Sharq adabiyotida zamon-dosh shoirlarning ijodlaridan namu-nalar yigʻib „Bayoz“lar ham tuzilganki, ularni ham A.larning mukammal shakli deb baholash mumkin. 17-18-asrlardan Yevropada ham shunday A.lar nashr eti-la boshlagan, lekin qiziqarli boʻlishi uchun ularga kichik-kichik badiiy asarlar (hikoya, sheʼr, latifalar) ham kiri-tilgan, shu tariqa, A. hozirgi maʼnosiga ega boʻlgan. Oʻzbekistonda ham A.lar nashr etib turiladi (mas, „Armugon“, 1944; „Zafar“ 1945; „Guldasta“, 1964, 1968; „Yoshlik“, 1970-84 va h.q.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almat

Almat — Rossiya Federatsiyasining Tatariston Respublikasidagi shahar (1953-yildan). Zay daryosi (Kama irmogʻi)ning chap sohilida. Minnibayevo temir yoʻl stansiyasidan 18 km shimoli-sharqda. Chistopol, Bugulma va boshqa shaharlar bilan avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Aholisi 133 ming kishi (1992). 1950-yilda neft koni yaqinida shaharcha sifatida paydo boʻlgan. Almat- Tataristondagi neft sanoatining muhim markazi. Neft va gaz qazib olinadi. Neft qazib chiqarish sanoati uchun mashina va jihozlar ishlab chiqariladi. Gazni qayta ishlash, shina tuzatish, avto-traktor tuzatish, temir-beton konstruk-siyalari, yogʻochsozlik, gʻisht zavodlari, drama teatri bor. Almat yirik neft quvurining boshlangʻich punkti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashlab ulash qurilmasi

Almashlab ulash qurilmasi -suyuqlik, gaz yoki elektr toki yoʻlini oʻzgartirishga imkon beruvchi qurilma. Gidravlik, pnevmatik yoki elektr Almashlab ulash qurilmasi q. boʻladi. Suyuqliklar va gaz Almashlab ulash qurilmasi q. koʻp yoʻlli kran, ventil va bugʻ taqsimlagich boʻlishi mumkin. Elektr zanjirlarini almashlab ulashda turlicha tuzilishdagi Almashlab ulash qurilmasi q. ishlatiladi. Mas, rubilnik, paketli viklyuchatel. Radioapparatura va aloqa qurilmalarida galet-li qurilma, tumblerlar va boshqa qurilmalar Almashlab ulash qurilmasi q. vazifasini oʻtaydi. Elektr mashi-nalari va energetika qurilmalarini tok bilan taʼminlash va boshqarish zanjirlarini almashlab ulash uchun turli viklyuchatellar, kontrollyorlar, kontaktsiz elektr apparatlari ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashlab ekish rotatsiyasi

Almashlab ekish rotatsiyasi (lot. rotatio — aylanish, davra), rota-siya davri — ekinlarni tartibi bilan, bel-gilangan sxemada har bir dalaga ekish uchun ketgan davr; rotatsiya davri dalalar soniga teng boʻladi (qarang Almashlab ekish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashtirish

Almashtirish (matematikada) — xossalari har xil boʻladigan ikki toʻplam elementlarini bir-biriga mos qoʻyish. Masalan, X toʻplamning har bir x ele-mentiga Y toʻplamning toʻla aniqlangan u elementa mos qoʻyiladi. Koʻpincha A. deb ayni bir toʻplamning x va y=f(x) ele-mentlari orasidagi oʻzaro bir qiymatli moslik tushuniladi. Geom. da koʻpincha nuqtaviy A. tekshiriladi. Bunda biror koʻp xillilik (chiziq, sirt, fazo)ning har bir nuqtasiga uning boshqa nuqtasi mos qoʻyiladi, boshqacha aytganda, nuqtaviy A. nuqtaviy toʻplamni oʻz-oʻziga aks et-tirishdan iborat. Geom.da tekislik nuqtasini toʻgʻri chiziq nuq-talariga va, aksincha, toʻgʻri chiziq nuqtalarini tekislikka oʻtkazuvchi A.lar ham tekshiriladi. Masalan, 2-tartibli egri chiziqqa nisbatan qutbiy A. shunday A.dir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almashuvchan oʻzaro taʼsir

Almashuvchan oʻzaro taʼsir — ayniy zarralarnit bir-biriga alohida taʼsir koʻrsatishi. A.oʻ.t. zarralarning diskret harakteristikalari (zaryadi, spini, massasi) va toʻlqin funksiyasiga bogʻliq. Koʻpchilik hodisalar (mas, gomeo-polyar bogʻlanish hosil boʻlishi, kristallarda zonalar hosil boʻlishi va hokazo)ga A.oʻ.t. sabab boʻladi. Ayniy zarralar ti-zimida ular oʻrnining juft-juft boʻlib almashinishidan yuzaga keladigan simme-triyani aks ettiruvchi sof kvant effekt; klassik fizikada unga oʻxshash oʻzaro taʼ-sir yoʻq. A.oʻ.t. kattaligi, asosan, zarralar toʻlqin funksiyalarining ustma-ust tushish darajasi bilan, yaʼni ularning birgalikda fazoning umumiy qismida boʻlish vaqti bilan belgilanadi, shuning uchun bu zarralar holatlari qancha ke-skin farq qilsa, A.oʻ.t.ning oʻrni shun-cha kam boʻladi. Zarralar orasida oʻzaro taʼsir kuchi mavjud boʻlganida A.oʻ.t. bu 361kuchni oʻzgartiradi. Mas, atomdagi elek-tronlarning aynan bir xilligi hisobga olinganda elektronlarning bir-birini itarishi oʻrni kamayadi. Parallel spinli elektronlar itarishish energiyasining effektov kamayishi atomlar, molekulalar va kristallarda muhim oʻrin tutadi. Mas, u ferromagnetizmni vujudga kelti-radi. Bu effekt vodorod molekulasi N2 dagi gomeopolyar molekulyar bogʻlanishga asos boʻladi. A.oʻ.t. hissasi tizimning zichligi ortishi bilan kamayadi. A.oʻ.t. atomning tashqi elektron qobiqlariga eng katta taʼsir koʻrsatadi. Atom yadrosida ham almashuvchan effektlar muhim oʻrin egallaydi. „A.oʻ.t.“ ibo-rasi zarralarning aynan bir xilligi bilan bogʻliq boʻlmagan, ammo koor-dinatalar almashishini taqozo qiladigan oʻzaro taʼsir (mas, yadro) kuchlarini belgilashda ham qoʻllaniladi. A.oʻ.t. atom va mole-kula spektrlari, kimyoviy bogʻlar, ferro-magnetizm va boshqalarni tushuntirib beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muvahhidlar sulolasi

Muvahhidlar yoki al-Muvahhidun () – Shimoliy Afrikadagi sulola va davlat nomi (1146–1269). A. davlati Murobitlar sulolasi bilan kurash jarayonida vujudga kelgan. Abdulmoʻmin hukmronligi paytida 1161-yilga kelib A. davlatining hududi ancha kengaygan. Rekonkista davrida A. davlati parchalanib keta boshlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musulmon sulolalari
Murobitlar sulolasi

Murobitlar yoki al-Murobitun () – Shimoliy Afrikadagi sulola va davlat nomi (1050–1146). 1090-yilga kelib A. davlati tarkibiga Marokash, Gʻarbiy Jazoir, Gʻarbiy Sahroi Kabir, musulmonlar Ispaniyasi, Balear o.lari kirgan. A. davlati Muvahhidlar sulolasi tomonidan tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musulmon sulolalari
Almuqantarot

Almuqantarot (arab.) — osmon sferasida ufqka parallel kichik doira.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alogizm

Alogizm (yunoncha: a — inkor qoʻshimchasi, logos — idrok) — ilmiy bilishda mantiqiy fikrlashning rolini inkor etadigan okim. A. tarafdorlari tabiat va ijtimoiy hayotning taraqqiyoti hech qanday qonuniyat, tartib va zaruri-yatga bogʻliq emas, ularda tartibsizlik hukmron, degan nazariyani olgʻa suradilar. A. intuitsiya, ishonch, aqidalarni mantiqqa qarama-qarshi qoʻyadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alomatchoy

Alomatchoy (; ) — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. 10 ta turi maʼlum. Oʻzbekistonda Alomatchoyning bir turi () uchraydi. U toq, patsimon bargli, mayda sariq gulli, sertuk oʻsimlikdir. Tarkibida S va K vitaminlari, flavinoidlar, 18% gacha oshlovchi va boshqa moddalar mavjud. Qaynatmasi tabobatda meʼdaichak, bod, istisqo kasalliklarini davolash hamda bavosilda qon ketishini toʻxtatish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Al-oraz

Al-oraz (arab. — chehra, koʻrinish) — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasida aksidensiya maʼnosida qoʻllanilgan tushuncha. Javhar (substansiya) narsa va hodisalarning moddiyligini, asliy substansional hislatlarini ifodalash va shuning zaminida ularning abadiy-ligi, yoʻqolmasligining asosi sifatida talqin etilgan boʻlsa, Al-o. narsalarning oʻzgaruvchan moddiy hislatlari — rangi, boʻyi, eni, shakli kabilarni ifodalagan. Mas, kursining yogʻochi, taxtasi javhar boʻlsa, koʻrinishi, boʻyogʻi kabilar orazi hisoblangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alouddin kayqubod

Alouddin Qayqubod (7-1236) -Saljuqiylar hukmdori (1219 ydan). Alouddin Qayqubod davrida saljuqiylar yuksak siyosiy qudratga erishgan. A. K. 1220-yil Venetsiya bilan savdo bitimi tuzgan; unga koʻra, venetsiyalik savdogarlarga katta imtiyozlar berilgan. 1222-yil Qrimga yurish qilgan. Uning hukmronligi davrida ilm-fan, adabiyot va sanʼat rivojlangan. Koʻniya, Qaysariya va boshqa shaharlarda A. Q. qurdirgan karvonsaroy, saroy va 362 ta qal’alar saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil