MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kosmik aloqa

Kosmik aloqa — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) orqali yerdagi punktlar orasida yoki kosmik apparatlar (KA) orasidagi aloqa. Yerdagi punkt bilan kosmosdagi inson oʻrtasida aloqa birinchi marta 1961-yilda Yu. A. Gagarinnkyat "Vostok" kosmik kemasida parvoz kilganda oʻrnatildi. Kosmosda, asosan, radioaloqa, baʼzan, optik aloqa qoʻllaniladi. Kosmik aloqa tizimida koʻproq radioaloqadan, Yerdagi punktlar orasida aloqa bogʻlash uchun elliptik va doiraviy statsionar orbitalar boʻyicha harakatlanuvchi YESY dan foydalaniladi. KA lari orasida Kosmik aloqa birinchi marta 1962-yilda "Vostok-3" va "Vostok-4" kemalari orasida amalga oshirilgan. Yerdagi punktlar orasida Kosmik aloqa oʻrnatish uchun kuchli antennalar, radioshovqin darajasi juda kichik boʻlgan qabul qiluvchi asboblar, qidirilayotgan signalni ajratib oladigan maxsus appa-ratlardan foydalaniladi. KA ning bort apparaturalari juda puxta, yengil va ixcham boʻlishi kerak. Kosmik aloqa kanallari uchun ularning vazifasi va yoʻnalishlariga koʻra turlicha chastota dia-pazonidan foydalaniladi. Chastotalarni taqsimlash va ulardan foydalanish tartibi radioaloqa reglamenti bilan belgilanadi. Kosmik aloqa tizimlarining Yerdagi aloqa tizimlaridan asosiy farqi KA vaziyatining uzluksiz oʻzgarib turishi, KAning har ondagi koordinatalarini bilish zarurligi, qabul qilinayotgan signallar chastotasining tez-tez oʻzgarib turishi, KA bortidagi radiouzatkichlar quvvatining cheklanganligi, masofaning uzoqligi va boshqalardan iborat.

Yer bilan K A orasidagi aloqa yordamida kosmovideniyeta asos solinadi, natijada insoniyat odamning ochiq kosmosga chiqishi va Oyda yurishining shohidi boʻddi. Sayyoralararo avtomatik st-yalar Venera va Marsga uchirilganda 350 mln. km masofada ikki tomonlama turgʻun radioaloqa oʻrnatildi. "Mars" va "Mariner" tipidagi kosmik st-yalarga oʻrnatilgan apparatlar yordamida Mars va Venera sayyoralarining atrofi, atmosferasi, temperaturasi tekshirildi va telemetrik kanallar orqali tasvirlari Yerga uzatildi.

ESY orqali aloqada turli orbita va balandlikda parvoz qilayotgan YESYdan foydalaniladi. Uzoq ma-sofalar orasida televizion aloqa oʻrnatishda, odatda, bevosita koʻrinadigan bir qancha oraliq va ikkita asosiy punktdan iborat radiorele tarmoqlari — retranslyatorlardan foydalaniladi. YESY bortiga oʻrnatilgan bitta retranslyator yordamida Yerda birbiridan 10—15 ming km uzoq joylashgan punktlar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. KA orasidagi aloqaga boshqa KAdan olingan maʼlumotlarni retranslyasiya qilish, ularning orbitadagi vaziyatini oʻlchash va harakatini boshqarish yoki ularga yakinlashish, navigatsiya masalalarini hal qilishga oid aloqalar ham kiradi. KAning antennalarini oʻzaro yoʻnaltirish ancha qiyin, shu sababli, ular orasida yoʻnaltirilmagan aloqa qilinadi.

Lazerlar ixtiro qilingandan keyin optik aloqa masalasi hal qilina boshladi.

Manbalar
Kosmik apparat

Kosmik apparat — kosmosda ilmiy tadqiqot larni, meteorologik kuzatishlarni, navigatsiya oʻlchashlarini oʻtkazadigan, radio- va telealoqalarni taʼminlaydigan uchish apparati. Kosmik apparat boshqarilishi boʻyicha (boshqarilmaydigan, avtomatik boshqariladigan, orbital st-yalar, kosmonavt uchuvchisi boʻlgan kosmik kemalar); uchish trayektoriyasi boʻyicha (Yer yoki sayyoralarning sunʼiy yoʻldoshlari, Yerga yoki sayyoraga qoʻndirish apparatlari, sayyoralardan uchib chiqish uchun apparatlar); foydalanilishi boʻyicha (bir marta va koʻp marta foydalaniladigan) turlarga boʻlinadi. Tarkibiga butun appa-raturalarning ishini, berilgan trayektoriya boʻyicha ishini, oriyentatsiyasini va boshqalarni taʼminlaydigan bort tizimlari kiradi. Bu tizimlarga yonilgʻi zahirasi boʻlgan dvigatel qurilmasi, harakatni boshqarish tizimi, bort komplekslari, issiqlik rejimini boshqarish, bort apparaturalarini energetik taʼminlash, uchish vaqtida harakatni boshqarish va Yer bilan aloqa bogʻlash tizimlari kiradi. Yer sunʼiy yoʻldoshlarini past orbitaga uchirishda eltuvchi raketalardan, yuqori orbitalarga yoki sayyoralararo orbitalarga oʻtkazishda qoʻshimcha raketa komplekslaridan foydalaniladi.

Yana q. 

 Orbital stansiya
 Kosmik kema
 Kosmos

Manbalar
Kosmik biologiya

Kosmik biologiya - kosmik boʻshliq turli omillarining tirik organizmlarga taʼsirini oʻrganadigan biologik soha. Kosmik parvoz sharoitida Yerdagi organizmlarni tadqiq qilish metodlari va ular hayotiy faoliyatini taʼminlash (sunʼiy biologik sistemalar ekologiyasi) vositalarini ishlab chiqish ham Kosmik biologiyaning asosiy vazifalaridan biridir. Kosmik parvozning, birinchi navbatda, vaznsizlikning tirik organizmga taʼsiri toʻgʻrisidagi dastlabki tadqiqotlar 40-yillar oxiri, 50-yillar boshida sobiq Ittifoqda oʻtkazilgan. Bu boradagi asosiy tadqiqotlar 1957-yilda Yerning 2-sunʼiy yoʻldoshida "Layka" laqabli it uchirilganidan soʻng boshlangan. Bu tadqiqotlar tufayli kosmik kemalarda hayotni taʼmin etish sistemalari sinovdan oʻtdi va mukammalashtirildi; insonning kosmik parvozi uchun imkon yaratildi.

Kosmik parvozda organizmga har xil noqulay omillar taʼsir koʻrsatadi. Bu omillar kosmik boʻshliqning fizik holati (muhitning oʻta siyrakligi, himoya kiyimisiz ochiq kosmosga chiqishga imkon bermaydigan ionlashtiruvchi radiatsiya), uchish apparatlarining xususiyatlari (shovqin, vibratsiya, tezlanish, vaznsizlik) va kosmik kemadagi hayot sharoiti (sunʼiy atmosfera, harakatning cheklanganligi, emotsional zoʻriqish va boshqalar) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Ana shu omillarni alohida organizmga yoki ular guruhiga taʼsirini oʻrganish Kosmik biologiyaning asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi. Tadqiqotlar har xil omillar va ular taʼsirini Yer sharoitida modellashtirish orqali va real kosmik parvoz sharoitida amalga oshiriladi. Bunday eksperimentlar dastlab turli biologik obʼyektlar (asosan, oq sichqonlar) da oʻtkazilib, vaznsizlik holati va ionlashtiruvchi radiatsiya taʼsirida organizmning muskul, qon aylanish, hazm qilish va boshqa sistemalarida sodir boʻladigan oʻzgarishlar tadqiq qilingan. Vaznsizlik holatining organizmga salbiy taʼsirini sunʼiy tortish kuchi yaratish orqali ancha kamaytirish mumkinligi aniqlandi. Kosmik parvozning organizmga taʼsiri oqibati ham oʻrganilib, kosmik boʻshliq omillari hayvonlarning umriga sezilarli taʼsir koʻrsatmasligi isbot qilindi. Tadqiqotlar natijasida tirik organizmlarning vaznsizlik sharoitiga moslashuvi mexanizmi, gravitatsiyaning fundamental biologik jarayonlar — hujayraning boʻlinishi, belgilarning irsiylanishi, organizmning oʻsishi va koʻpayishiga taʼsiri toʻgʻrisida juda muhim maʼlumotlar olindi. Shuningdek, oʻsimliklar rivojlanishining toʻliq sikli amalga oshirildi. Olingan maʼlumotlar uzoq davom etadigan kosmik parvozlar uchun ishlab chiqilgan tibbiy biologik tavsiyanomalarga asos boʻldi; kosmik parvozlarni yana ham uzoqroq davom ettirishni prognoz qilishga imkon berdi.

Manbalar
Kosmik geodeziya

Kosmik geodeziya – geodezitning maxsus boʻlimi; unda ilmiy va amaliy muammolar yer sunʼiy yoʻldoshlari tizimi va boshqa kosmik apparatlar hamda Oyni kuzatish orqali yechiladi. K. g.ning asosiy vazifalari: xalqaro miqyosda qabul qilingan dastur orqali Yer sirtidagi nuqtalarning oʻzaro joylashishlarini aniqlash; referens-ellipsoid markazini Yerning ogʻirlik markaziga nisbatan aniqlash; punktlarning mutlaq koordinatalarini Yer ogʻirlik markaziga nisbatan topish va yagona dunyoviy koordinatalar tizimini yaratish; barcha geodezik tizimlar orasidagi bogʻliqlikni taʼminlash; Yerning tashqi gravitatsiya maydoni va Yer shaklini aniqlash; geodeziya fanining baʼzi fundamental oʻzgarmas miqdorlarini uzluksiz ravishda aniqlab turish. K. g.ga oid dastlabki ishlar 18-asr 2-yarmida amalga oshirilgan. Lekin 20-asrning 60-yillaridan boshlab, K. g. masalalarini hal etishda Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanib kelinmoqda. K. g.ning geometrik va dinamik masalalari ham bor. Yer sirtidagi va kosmik apparat yuzasidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini biror koordinata sistemasida aniqlash geometrik masala; kosmik appa-ratlarning orbita elementlari asosida Yer gravitatsiya maydoni parametrlarini aniqlash dinamik masala hisoblanadi.

Manbalar
Kosmik zondlar

Kosmik zondlar - Yer atrofi va sayyoralararo fazoni, Quyosh sistemasidagi osmon jismlarini fizikaviy jihatdan tadqiq qilish uchun uchiri-ladigan ilmiy apparatlar. Kosmik zondlarni uchirish 1959-yil 2-yanvarda "Luna- 1"ning Oyga parvozidan boshlandi. "Luna", "Zond", "Venera", "Mars", "Mariner", "Serveyer", "Lunar orbiter" va "Apollon" tipidagi Kosmik zondlar uchirildi. Yer va Oy atrofidagi radiatsiya, kosmik nurlar intensivligining oʻzgarishi va kosmos da magnit maydoni oʻrganildi. Oyning Yerdan koʻrinmaydigan tomonining fotosuratlarini olib, Oyning toʻliq haritasini tuzishga va globusini yasashga imkon berdi. Oyning yaqin atrofdagi kosmik fazoni va Oy sirtidagi obʼyektlarning evolyusiyasi oʻrganildi, Oy tuprogining umumiy xossalari tekshirildi, Oy massasi va tortishish maydoni haqida maʼlumotlar olindi. Oy tuprogʻining mexaniq xossalari, Oydagi seysmik sharoitlar oʻrganildi, Oyning harakat nazariya-siga oid aniqliklar kiritildi. Sayyoralar avtomat apparatlar yordami bilan tadqiq qilindi. Uzoq kosmosni oʻrganish maqsadida Venera va Marsga qator Kosmik zondlar uchirildi. Venera sirtiga birinchi ilmiy stansiya — "Venera-4" qoʻndirildi. "Venera-4" va undan keyingi "Venera" tipidagi Kosmik zondlarning Yerga oʻzatgan maʼlumotlariga, asosan, Venera sirtining temperaturasi taxminan 400°, atm. bosimi 100 atm. ekanligi, atmosferasi tarkibida, asosan, karbonat angidrid borligi maʼlum boʻldi. Yer — Quyosh oraligʻidagi kosmik fazoda kosmik nurlar, magnit maydoni, ayniqsa, Quyosh radiatsiyasi haqida yangi maʼlumotlar olindi. Marsga "Mars-2", "Mars-3" va "Mariner-3" avtomat styalari uchirildi, ular Marsning sunʼiy yoʻldoshlari boʻlib qoldilar. "Mars-2" dan maxsus kapsula ajratilib, Mars sirtiga qoʻndirildi. Bunday Kosmik zondlar yordamida Mars haqida muhim maʼlumotlar olindi. Mars sirtining temperaturasi —110, +13° oraligʻida oʻzgarishi, atmosferasi, asosan, karbonat angidriddan iboratligi, magnit maydoni sezilarli darajada emasligi maʼlum boʻldi.

Manbalar
Kosmik kema

Kosmik kema — kishilarning kosmosga parvoz qilishi uchun moʻljallangan aparat bo‘lib 1961-yil 12-aprelda Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chiqarilgan "Vostok" kemasi birinchi Kosmik kema hisoblanadi. Uning ichida kosmonavt-uchuvchi Yuriy  Gagarin boʻlgan. Bundan tashqari, "Vosxod", "Soyuz", "Merkuriy", "Jemini", "Apollon", "Chellenjer" va boshqa Kosmik kemalar uchirilgan. Geotsentrik orbita boʻyicha uchadigan Kosmik kema yoʻldosh kema, odam va yuklarni orbital stansiyaga eltib beradigan Kosmik kema transport kema, sayyora yoki tabiiy yoʻldoshlarga eltuvchi Kosmik kema qoʻndiruvchi, sayyora yoki uning yoʻldoshidan uchadiganiga uchib chiqish kemasi deyiladi. Kosmik kemaning asosiy tizimlari: xayotni taʼminlash, meteoritlar, radiatsiya va boshqalardan qimoya qilish, dvigatel qurilmasi (uchish trayektoriyasiga tuzatish kiritish, oriyentirlash va uchishni barqarorlash uchun raketa yoqilgʻisi bilan), kosmik st-yalarni izlash, ularga Kosmik kemani yaqinlashtirish va tutashtirish, ekipajni Kosmik kemadan kosmik st-yaga oʻtishini taʼminlash, Quyosh batareyasidan foydalanish, Yerga qoʻndiriladigan boshqarish tizimi va boshqa Kosmik kemaning bir va koʻp marta foydalaniladigan xillari bor. Bir marta foy-dalaniladigan Kosmik kemada tushiruvchi apparatning sirti issiqsan izolyasiyalaydigan qoplama bilan qoplanadi, koʻp marta foydalaniladigan Kosmik kemada Yerga qaytib tushayotganda atmosferada tormoz berish ishi murakkab boʻlgani uchun uning barcha boʻlmalari issiqliqdan himoya qilinadigan qoplamalar bilan qoplanadi.

Yana q. 

 Kosmik apparat

Manbalar
Kosmik navigatsiya

Kosmik navigatsiya - kosmik apparat (KA) ni boshqarish, tor maʼnoda — uning massa markazi harakatini boshqarishni tashqil etish. Kosmik navigatsiyaning asosiy masalalari navigatsiya parametrlarini oʻlchashdan va KAning massalar markazlari holat vektorlarining fazodagi hozirgi vaziyatlarini (KAning gʻalayonlangan harakat trayektoriyasini tavsiflovchi) aniqlashdan iborat. Kosmik navigatsiyaning qoʻshimcha masalalari: KAning haqiqiy orbitasini aniqlash, berilgan orbitadan ogʻishlarni hisoblash va boshqa Navigatsiya sistemasi kema borti va Yerdagi oʻlchash va hisoblash vositalarini oʻz ichiga oladi. Agar KAning harakat parametrlarini faqat bortdagi vositalar yordamidagina aniqlanadigan boʻlsa, Kosmik navigatsiya avtonom hisoblanadi. Kosmik navigatsiya sistemasi Yer sharining turli joylarida harakatlanayotgan kema va samolyotlarning koordinatalarini ham yuqori aniqlikda aniqlashiga imkon beradi.

Manbalar
Kosmik psixologiya

Kosmik psixologiya - koinotga parvozlarni amalga oshirishda inson-texnika, inson-fazo, inson-ekstremal vaziyat munosabatlarini tadqiq qilishga qaratilgan psixologiya soxasi. 20-asrning 60-yillarida paydo boʻlgan. Kosmonavtlarni psixologik mezonlar yordami bilan tanlab olish, fazoga uchish sharoitlariga ularni tayyorlash, vaznsizlik holati boʻyicha oqilona maʼlu-motlar bilan qurollantirish, oʻzgarishlar yuzaga kelsa ularni tuzatish, ishchanlik qobiliyatini tekshirish singari muammolar bilan shugʻullanadi. Guruhiy moslik, ruhiy muhit, oʻzini-oʻzi boshqarish, oʻziga-oʻzi buyruq berish, oʻzini-oʻzi uddalash yuzasidan tadqiqot ishlarini oʻtkazish ham Kosmik psixologiya ning vazifasi hisoblanadi.

Manbalar
Kosmik radionurlanish

Kosmik radionurlanish -kosmik obʼyektlar va har qanday kosmik jismlarning toʻlqin oʻz. 1 mm dan katta boʻlgan soqadagi nurlanishi. 1932-yilda amerikalik olim K. Yanskiy kashf etgan. Umumiy holda radionurlanish deyarli barcha jismlarga mansub boʻlib, baʼzilari kuchli (pulsarlar, kvazarlar, radiogalaktikalar), baʼzilari kuchsiz (Oy, sayyoralar, Quyosh, tumanliklar, Xabbl sinfi galaktikalari va boshqalar) radio nurlar tarqatadi.

Har qanday Kosmik radionurlanish vujudga kelishi uchun maʼlum sabab boʻladi. Masalan, Quyoshning radionurlanishi uning atmosferasi yuqori qatlamlaridagi keskin ionlashgan qaynoq plazma gazidan tarkaladi. Bu atmosferaning turli katlamlaridan turli radionurlanishlar kelayotgani sababli, vaqt davomida yuz berayotgan fizik hodisalar ham radiotoʻlqinlar orqali oʻrganiladi. Quyosh tojining temperaturasi bir necha oʻn ming gradusli quyi qismida santimetrli radiotoʻlqinlar, temperaturasi 2-106 gradusli eng yuqori qismida metrli radiotoʻlqinlar tarqaladi. Ayrim radiotoʻlqinlar Yer atmosferasidan oʻta olmaydi, xolos Ayniqsa, toʻlqin oʻz. 30 m dan katta boʻlgan Kosmik radionurlanish ionosferadan oʻta olmaydi, toʻlqin uzunligi kichik boʻlganlarini esa Yer atmosferasidagi suv bugʻlari va kislorodlar yutadi.

Kosmik radionurlanish xususiyatlari, mexanizmlari va uning manbalari fizikasi radioastronomiya fanida oʻrganiladi. Kosmik radionurlanish Yer sirtidan radioteleskop va radiointerferometrlar yordamida kuzatiladi. Radionurlarni kuzatishga ob-havoning taʼsiri deyarli sezilmaydi. Kosmik radionurlanish ning xususiyatlarini oʻrganish Koinot toʻgʻrisidagi taassurotlarni maʼlum daraja kengaytiradi.

Manbalar
Kosmik raketa

Kosmik raketa — kosmik tezliklar beradigan raketa. Kosmik fazo, Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitalari yoxud boshqa osmon jismlari orbitalariga avtomatik yoki bortida kosmonavtlari boʻlgan apparatlarni uchirishga moʻljallangan. Zamonaviy Kosmik raketalar koʻp bosqichli boʻlib, bosqichlar soni, asosan, uning vazifasiga bogliq. Start vaqtida Kosmik raketa ning birinchi bosqichli eng quvvatli dvigateli ishga toʻshadi va u sistemaga maʼlum tezlik beradi. Birinchi bosqichli dvigatelining yonilgʻi zahirasi tugagandan soʻng u sistemadan ajralib chiqadi va ikkinchi bosqichli dvigatel ishlay boshlab sistemaga qoʻshimcha tezlik beradi. Uzoqqa uchish hollarida Kosmik raketa, odatda, Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasiga chikarila-di va undan keyingi uchishlarida shu orbitadan start olishda foydalaniladi.

Manbalar
Kosmik raketa dvigateli

Kosmik raketa dvigateli -ishlashi uchun tashqi muhit (mas, havo) dan foydalanilmaydigan reaktiv dvigatel. Kosmik raketalar uchun moʻljallangan. Kosmik raketa dvigateli d. ning asosiy tipi suyuqlikli raketa dvigateli hisoblanadi. Kamdan-kam qattiq yonilgʻili raketa dvigateli, elektr raketa dvigateli va boshqa foydalaniladi (yana qarang Raketa dvigateli).

Manbalar
Kosmik rasadxona

Kosmik rasadxona - Yer sunʼiy yoʻldoshlari orbitasida harakatlanuvchi kishi boshqaradigan yoki avtomatik ravishda ishlay oladigan ilmiy tadqiqot kompleks stansiya. Avtomatik ishlaydigan Kosmik rasadxona boshqa sayyoralarga (Oy, Venera, Mars va h.k.) ham uchirilgan. Kosmik rasadxonalar yordamida Yer va uning atrofidagi kosmik muhit, radioastronomik holat hamda meteorologiyaga oid kuzatishlar olib boriladi; Kosmik rasadxona lardagi sharoitda turli kimyoviy elementlar va biologik birikmalar tekshiriladi. Kosmik rasadxona dan harbiy maqsadlarda ham foydalaniladi. Sobiq Ittifoq, AQSH va boshqa davlatlarda maʼlum maqsadlarga moʻljallangan qator Kosmik rasadxona lar yaratilgan. Ularga oʻrnatilgan teleskoplar va ilmiy kuzatuv asboblari yordamida Quyoshdagi fizik jarayonlar, yulduzlararo va galaktikalararo muhitga oid ilmiy ishlar oʻtkaziladi, Quyosh sir-tidagi portlashlar natijasida yuzaga keladigan kuchli kosmik nurlarning tarqalishi, bu nurlarning Yer atmos-ferasida yutilishi va boshqa tabiati chuqur oʻrganildi, koinotdagi rentgen nurlari manbalari aniqlanadi. Kosmik fazoni oʻrganish va oʻzlashtirish maqsadlarida moʻljallab tuzilgan hamda amalga oshirilayotgan qator alohida davlatlar (Rossiya, AQSH, Germaniya va boshqalar) dasturlari mavjud.

Manbalar
Kosmik suratga olish

Kosmik suratga olish - Yer, osmon jismlari va boshqa kosmik hodisalarni Yer atmosferasi tashkarisida turgan apparaturalar (Yer sunʼiy yoʻldoshlari, kosmik kema va boshqalar) yordamida suratga olish; elektromagnit spektrining turli sohalaridagi tasvirni beradi. Yerni Kosmik suratga olisho.ning masshtabi 1:1000000 - 1000000 boʻlib, bunda juda katta maydonning (bir necha oʻn ming kv. km. dan tortib, deyarli Yerning yarim shari sirtigacha) bir butun harakterli tasvirini suratga olish mumkin. Kosmik suratga olisho. usullari: aylanish davri qisqa boʻlgan kosmik apparatlar yordamida 150–300 km balandlikdan, aylanish davri uzun boʻlgan kosmik apparatlar yordamida 300–950 km balandlikdan suratga olish, radiotelevizion sistemalar asosida tasvirlarni Yerga uzatish, 36 ming km balandlikdagi geostatsionar yoʻldoshlardan tasvirlar olish va Yerga uzatish, Oy va sayyoralar sirtidan Yerni suratga olish va radiotelevizion yoʻl bilan axborotlarni Yerga uzatish. Olingan fotosuratlar, Yer atmosferasi, litosferasi, gidrosferasi va biosferasining regional, strukturali, global xususiyatlarini oʻrganishga imkon beradi. Shuningdek, Kosmik suratga olish o. Yerning maʼlum regionini qisqa vaqt ichida qayta-qayta suratga olish mumkin. Bu esa davriy (sutkali, fasliy va boshqalar) va epizodik (vulkan otilishi, oʻrmon yongʻinlari, suv toshqinlari va boshqalar), xoʻjalik faoliyatlarining turli koʻrinishlari (hosilni yigʻish, sugʻorish, suv havzalarini toʻldirish va boshqalar) kabi hodisalarning dinamik tuzilishini oʻrganish uchun sharoit yaratadi. Kosmosdan suratga olish birinchi marta: raketa yordamida — 1946-yil da, Yer sunʼiy yoʻldoshlari yordamida — 1960-yilda, kosmik kema yordamida — 1961-yilda boshlandi. Kosmik suratga olish o. da oq-qora, rangli foto va televizion suratga olishdan tashqari, infraqizil, mikrotoʻlqinli, spektrometrik va fotoelektron tasvirlarni olish ham amalga oshiriladi.

Manbalar
Kosmik tezlik

Kosmik tezlik - jism Yer sunʼiy yoʻldoshi, sunʼiy sayyora boʻlishi uchun yoki u Quyosh sistemasini butunlay tark etishi uchun unga beriladigan uchta eng kichik tezlik. Birinchi Kosmik tezlik (~ 7,91 km/s) jismning Yer sirtidan nolinchi balandlikda doiraviy orbita boʻylab harakatlanishi uchun kerak boʻladigan energiyani ifodalaydi. Tezlik osha borgan sari jism elliptik orbita boʻylab harakatlana boshlaydi. Jism ikkinchi Kosmik tezlik (-11,2 km/s) da Yerga nisbatan parabolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi. Ikkinchi Kosmik tezlik dan yuqori tezlikda jism giperbolik trayektoriya boʻyicha harakatlanadi va u Yerning tortish kuchini yengib, Quyoshning sunʼiy yoʻldoshiga aylanadi. Jism Yer sirtida uchinchi Kosmik tezlik (-16,7 km/s)ni olib, Quyoshga nisbatan parabola boʻylab harakatlanadi (Yer orbitasi yaqinida bu tezlik 42,1 km/s ga teng) va Quyosh sistemasining tortish kuchi doirasidan chiqib ketadi. Kosmik tezlik kattaliklari Yer atmosferasi qarshiligi, Yer siqilishi va boshqa ni hisobga olmagan holda keltirilgan. Kosmik tezlikni barcha osmon jismlariga nisbatan qoʻllash mumkin. Mas, Oy uchun birinchi Kosmik tezlik-1,7 km/s, ikkinchi Kosmik tezlik~2,4 km/s.v1=√gR v2=√2gR v3=√3gRl

Manbalar
Kosmik televideniye

Kosmik televideniye - tasvirni kosmik televizion tizimlar orqali uzatish. Bunda kosmik fazo va boshqa sayyoralar sirtidagi kosmik kema, sayyoralararo avtomatik stansiya va Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) bortidan oʻzatilgan televizion tasvirlarni Yerdagi radioaloqa stansiyalari kabul kilib, televizion koʻrsatuv tarmoqlari orqali retranslyasiya qiladi. Birinchi marta 1959-yilda "Luna-3" avtomatik stansiya yordamida Oyning teskari tomonining tasviri oʻzatilgan. Kosmik televideniye dan Oy, sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini tadqiqot qilishda, kosmosdagi turli operatsiyalar (kosmik apparatlarni tutashtirish, insonning ochiq kosmosga chiqishi va boshqalar) ni, kosmik apparatlar (mas, "Lunoxod") ni masofadan turib boshqarishda foydalaniladi. Kosmik televideniye telekameralarni meteorologik YESY, shuningdek, tabiiy resurslarni tadqik, qilish uchun moʻljallangan YESY jihozlari tarkibiga kiradi.

Manbalar
Kosmik tibbiyot

Kosmik tibbiyot - tibbiyotnit bir sohasi; kosmik parvozning odam salomatligi va ish qobiliyatiga boʻlgan taʼsirini oʻrganadi; kosmik apparatlarni boshqarish va ularda normal hayot faoliyatini taʼmin etish sistemasiga boʻlgan tibbiy talablarni, kosmonavtlarni kasbga tanlash va ularni tayyorlash usullarini, kosmik parvoz bilan bogʻliq kasalliklarning oldini olish va davolash choralarini ishlab chiqadi. 20-asr ning 50-yil lariga kelib shakllandi. Biologik raketa va sunʼiy yoʻldoshlarda odamning kosmik fazoni oʻrganishiga imkon beradigan fiziologik tadqiqotlar (qarang Kosmik biologiya) oʻtka-zilishi Kosmik tibbiyot ning paydo boʻlishi va rivojlanishiga zamin boʻldi. Kosmik tibbiyot kompleks fan boʻlib, kosmik fazoda odamning hayot faoliyati uchun zarur sharoit yaratishga qaratilgan va bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan tibbiy-biologik, biofizik, fizik-kimyoviy, telemetrik, matematik, biologiktexnik, muhandislik-konstruktorlik va boshqa koʻpgina ilmiy yoʻnalishlar majmuini oʻz ichiga oladi. Kosmik tibbiyot aviatsion tibbiyot toʻplagan materiallardan foydalanish bilan birga odam kosmosga uchganda uning organizmi aviatsiya amaliyotida uchramaydigan taʼsirlarga duch kelishini hisobga olib oʻziga xos usullarni ishlab chiqadi. Kosmosga uchish uchun dinamik vaznsizlik va gipodinamiya, yaʼni muskul sistemasiga yuk (nagruzka)ning kam tushishi xosdir. Uchish vaqtida vaznsizlik holatiga moslashish va gipodinamik omil taʼsirini kamaytirish maqsadida kosmik kemalar bortida tegishli moslamalar quriladi. Kosmik kema bortida yer atmosferasi sharoitlariga yaqin sunʼiy atmosfera vujudga keltirish, ochiq kosmosga chiqish uchun maxsus skafandrlar yaratish ham Kosmik tibbiyot vazifalaridan hisoblanadi.

Manbalar