MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Pachkamar suv ombori

Pachkamar suv ombori - Qashqadaryoning kam suvli chap irmogʻi — Gʻuzor daryosida barpo etilgan yirik gidrotexnika inshooti. Gʻuzor tumani markazidan 15 km yuqorida joylashgan. Kattaoʻra va Kichikoʻra daryolaridan toʻldiriladi. Qurilish ishlari 1964-yilda boshlanib, 1967-yilda foydalanishga topshirilgan, 1968-yil toʻliq qurib bitkazilgan. Omborning suv yuzasi uz. 3,9 km, kengligi 1,8 km. Suv yuzasi maydoni 12,8 km², eng katta (maksimal) chuq. 51m, oʻrtacha chuq. 30 m. Suv ombori daryoning mavsumiy va qisman koʻp yillik suv rejimini tartibga soladi. Toʻgʻonning ustki uz. 593 m, balandligi 68 m. Suv omborining oʻng qirgʻogʻida uz. 198 m va maksimal balandligi 12 m boʻlgan koʻtarma damba qurilgan. Omborning oʻng sohilida suv sarfi 30 m³/s boʻlgan suv chiqargich qurilgan. Suv chiqargichning quyi qismiga 2 ta konussimon rostlagich oʻrnatilgan. Toʻgʻonning chap tomo-nida suv sarfi 260 m³/s (favqulodda toshqinlarda suv sarfi 480 m³/s) boʻlgan suv tashlagich — Chap sohil kanali ochiq holda qurilgan.

Suv omborining qurilishi Gʻuzor tumanining suv taʼminotini yaxshilashda va uning iktisodiyotida muhim rol oʻynay-di, ekin maydonlarini 15 ming gektarga oshirish imkonini berdi. Pachkamar suv omborioda baliqchilik xoʻjaligi tashkil etilgan. PASHMAK — shirinlik turi. Oʻrta Osiyoda qadimdan mashhur. P. uchun sha-kar, sirka essensiyasi, oliy nav bugʻ-doy uni va qoʻy yogʻi ishlatiladi. Tayyorlash usuli: qozonga shakar va suv soli-nadi (suv miqdori shakar miqdoriga nisbatan 30—40% kam). Qozon toʻxtov-siz qaynatiladi. Qaynatish (sirka essensiyasi qoʻshilib) namlik 1,5 —1,7% qolguniga qadar davom ettiriladi, soʻngra qoʻy yogʻi qoʻshiladi. Tayyor qan-dolat massasini unga belab, qoʻl bilan tola-tola boʻlguncha choʻzib ishlov beriladi. Tolalar toʻpga yigʻilib, max-sus oʻlchovda kesiladi.

Manbalar 

Suv omborlari
Pashmaj

Pashmaj (Salsola leptoclada) — shoʻra-doshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Poyasi tik, sershox, uz. 15—45 sm. Barglari oddiy, seret, yarim silindrsimon, tukli, ketma-ket joylashgan. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli. Gulqoʻrgʻoni 5 boʻlakli, meva yetilishi jarayonida har bir gulqoʻrgʻon boʻlagidan bittadan qanotcha shakllana boradi. P. iyul—sentabrda gullab, mevalaydi. Oʻzbekistonning koʻpchilik viloyatlarida tarqalgan. Asosan, choʻl va adirlardagi shoʻr yerlarda oʻsadi.

Manbalar
Pashshalar

Pashshalar (Toshkent shevasida), chivinlar (boshqa shevalarda) — 2 qanotli hasharotlar guruhi. Pashshalarga, odatda, barcha kalta moʻylovli 2 qanotlilar: soʻqirlar, boʻkalar, pashshalar, taxinlar va boshqa oilalar kiritiladi. Gavdasi nisbatan yoʻgʻon, qanotlari keng , ogʻiz organlari yalovchi tipda. Qurtlarining oyogʻi va boshi boʻlmaydi. Gʻum-bagi bochkasimon. Pashshalar yirtqich (qoʻtirlar), parazit (taxinlar, qon soʻruvchi pashshalar, soʻnalar, boʻkalar), oʻsimlikxoʻr (Gessen pashshasi), turli suyuq organik moddalar (chin pashshasi) bilan oziqlanadi. Pashshalar tabiatda koʻpchilik qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotxoʻr sut emizuvchilar uchun asosiy oziq sifatida katta ahamiyatga ega. Bir qancha Pashshalar parazitlik qilishi va kasallik tarqatishi tufayli odam va hayvonlarga katta ziyon yetkazadi.

Manbalar
Chivinlar

Chivinlar, uzun moʻylovli ikki qanotlilar (Nematocera) — ikki qanotli hasharotlar kenja turkumi. 20 mingdan ortiq turi, 35 oilasi bor. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Koʻpchilik chivinlarning tanasi va oyoqlari ingichka, juda uzun. Asosan, lichinkalik davrida oziqlanadi. Lichinkasining ogʻiz apparati kemiruvchi tipda. Chivinlar suvda, nam tuproqda, oʻsimliklar toʻqimasida va chirindilar orasida yashaydi. Voyaga yetgan chivinlar havoda hayot kechiradi, kamdan-kam turi (masalan, yapon dengiz chivini)ning barcha rivojlanish fazasi suvda oʻtadi. Chivinlarga gʻurra yasarlar, zamburugʻ chivinlari, uzunoyoq chivinlar, jarangdor chivinlar, qon soʻrar chivinlar, zahkashlar, iskaptoparlar, bukri pashshalar va boshqa oilalar kiradi. Chivinlar oʻsimlik toʻqimasi, odam va hayvon qoni bilan (bunda yuqumli kasalliklarni tarqatadi) oziqlanib zarar keltiradi. Qon soʻradigan chivinlar turli yuqumli kasalliklarni (masalan, bezgak, leyshmanioz) tarqatadi. Chivinlar hasharotxoʻr hayvonlar (qushlar, koʻrshapalaklar)ning, ularning suvdagi lichinkasi esa suv hayvonlari, ayniqsa, yosh baliqlarning asosiy ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega. Oʻzbekiston faunasida haqiqiy chivinlar (25 ga yaqin tur), bukri chivinlar (51 tur), zahkashlar (60 tur), iskabtoparlar (17 tur) keng tarqalgan. 

 

Hayvonlar
Pashshatogʻ

Pashshatogʻ — Nurota togʻ sistema-sining gʻarbiy davomi. Eng baland joyi 850 m. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan kesilgan. Gersin burmalanishi davrida shakllangan Oqtogʻ antiklinal strukturasining gʻarbiy qismi boʻlib, yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilmoqda. Paleozoy davriga mansub ohaktosh, slanetslardan tashkil topgan. Iqlimi keskin kontinental. Yillik oʻrtacha yogʻin 300 mm ga yaqin. Och va oddiy boʻz tuprokdar tarqalgan, efemer, efemeroidlar, shuvoq kabi oʻsimliklar oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Pahlaviy

Pahlaviy — oʻrta fors tili (qarang Fors tili).

Manbalar
Pahlaviylar

Pahlaviylar - Eronda 192579-yillarda hukm surgan sulola. Asoschisi — Rizoshoh Pahlaviy (1878—1944); uning vorisi Muhammad Rizo Pahlaviy — 1979-yildagi inqilob davrida taxtdan agʻdarilgan va mamlakatdan chiqarib yuborilgan.

Manbalar
Mixail Pevsov

Mixail Vasilyevich Pevsov (1843.21.5, Novgorod -1902.25.2, Peterburg) — rus sayyoxi, generalmayor. Markaziy Osiyoni tadqiq etgan. Jun-gʻariya, Mongoliya, Gobi, Qashqar, Kunlunga 1876—90 yillarda uyushtirilgan 3 ta ekspeditsiyaga rahbarlik qilgan. Bosib oʻtgan yoʻllarini marshrut haritasiga tushirib, geografik jihatdan mukammal tasvirlab bergan. Sharqiy Turkiston va Tibet togʻligining shim. chekkalari haritasini tuzgan. Turfon soyligining gʻarbiy qismidagi Toʻqsuv botigʻini oʻrgangan. Ikkita yulduzni ku-zatib geografik kenglikni aniklash metodi (Pevsov usuli)ni ishlab chiqqan. Oltoydagi muzlik P. nomi bilan atalgan.

Manbalar 
 Puteshestviye po Kitayu i Mongolii, M, 1951; Puteshestviye v Kashgariyu i Kun-Lun, M., 1949.

 

1843-yilda tugʻilganlar
2-iyunda tugʻilganlar
1902-yilda vafot etganlar
10-martda vafot etganlar
Pegas (yulduz turkumi)

Pegas () — osmon sferasining shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari 2,4; 2,4; 2,5; 2,8; 3,0 vizual yulduz kattaligida. Kaltakesak, Oqqush, Delfin, Kichik ot, Dale, Hut, Andromeda yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Pegasning uchta yorugʻ yulduzi bilan Andromedaning α yulduzi kvadrat hosil qiladi. Pegas avgust va sentyabr oylarida yaxshi koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Pegmatitlar

Pegmatitlar (yun. pegmatos — bogʻlanish, aloqa) — otqindi, aksari yer-tomir nordon togʻ jinslari. P. tarki-bidagi ortoklaz va kvarslar oʻziga xos oʻsishga ega, agar bu oʻsimtalar juda ham ingichka boʻlsa ular mikropegmatit deb ataladi. P. pnevmatolit bosqichida qoldiq magmalardan hosil boʻladi, ular magma temperaturasi pasayganda gaz va bugʻsimon moddalar bilan toʻyinadi. "P." terminini dastlab fransuz oli-mi R.J. Ayui (1801-yil) hozirgi yozma granit, grafikali pegmatit yoki yahudiy toshinn belgilash uchun kiritgan. Baʼzi P.ning tarkibida ularga xos boʻlgan asosiy minerallardan tashqari, nodir elementlar minerallari (Li, Rb, Cs, Be, Nb, Ta, Zr, Hf, Th, U, Sc va boshqalar) ham boʻladi. Granitli P. qabul qilingan tasnifga binoan bir nechta guruhga ajratiladi: keramik al i (dala shpatlari olish uchun xom ashyo), mus-kovitli (muskovit xom ashyosi), noyob yer elementli (skandiy va boshqa noyob va qimmatbaho elementlar xom ashyosi), nOdir metalli (Li, Zs, Rb, Be, Ta, baʼzan qimmatbaho toshlar olinadi), billurli (pyezokvars, morion, flyuorit, qimmatbaho toshlar). Granitli P. oʻta katta kris-talli boʻladi, mas, kvarsli kristall 40 t (Braziliya), 70 t (Rossiya), berilli kristall 32 t (Mozambik), musko-vitli kristall 77 t (Hindiston), spodumen kristalli plastinasi uz. 10 m (AQSH) topilgan. Granitli P.dan tashqari, ishqorli granitli P., nefelinli siyenitli P., asosli togʻ jinsli P. farq qilinadi.

Manbalar
Pedagogik psixologiya

Pedagogik psixologiya - taʼlim va tarbiya muammolarini tadqiq qiladigan psixologiya sohasi. U shaxsning maqsadga muvofiq rivojlanishini, bilish faoliyatining va insonda ijtimoiy ijobiy sifatlarni tarbiyalashning psixologik muammolarini oʻrganadi. Pedagogik psixologiyaning maqsadi — shartsharoit va boshqa psixologik omillardan kelib chiqqan holda oʻqitishning oqilona rivojlantiruvchi taʼsirini kuchaytirish. Pedagogik psixologiya 19-asrning 2yarmida vujudga kelgan. Eksperimental psixologiya tadqiqotchilari Pedagogik psixologiya rivojiga katta hissa qoʻshganlar. Pedagogik psixologiyaning fan sifatida taraqqiy etishida oʻsha davrda yuzaga kelgan psixologik yoʻnalishlar ham turtki berdi. Bixevioristik (qarang Bixeviorizm) psixologiya yoʻnalishi tarbiyachi va oʻquvchiga tashqi muhitning taʼsirini Pedagogik psixologiya uchun asos qilib oladi. Pedagogik psixologiya umumiy va bolalar psixologiyasi, shuningdek, pedagogika bilan uz-viy bogʻliq. Pedagogik psixologiya, asosan, taʼlim psi-xologiyasi va tarbiya psixologiyasiga boʻlinadi. Taʼlim psixologiyasi d a oʻquv jarayonida xotira, tafakkur, nutq, xayol, irodaning roli, shuningdek, oʻquvchilarning individual xususiyatlari (temperamenti, harakte-ri, qiziqishlari), oʻquv predmetlarining oʻziga xos’tomonlari, taʼlim jarayonini boshqarishning psixologik tamoyillari va boshqa oʻrganiladi. Hozirgi zamon taʼlim psixologiyasida oʻquvchilarga doimiy yangilanib turadigan axborotlarni mustaqil oʻzlashtirish imko-niyatini beradigan, ilmiy-texnika yangiliklaridan orqada qolmaslikni taʼminlaydigan tafakkur sifatlarini oʻrganish muhim masaladir. Tarbiya psixol o giyasining asosiy vazifasi — maktabdagi tarbiyaviy ishlar jarayonida shaxsning shakllanishi masalasini ishlab chiqish. Unda shaxsning axloqiy sifatlarining shakllanishiga alohida ahamiyat beriladi. Pedagogik psixologiya tadqiqotlari oʻquv materiali mazmunini tanlash, oʻquv dasturlari, darsliklar tuzish, taʼlimning har xil bosqichlarida oʻqitish metodlari tizimini tashkil qilishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti

Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti, T. N Qori-Niyoziy nomidagi Oʻzbekiston Pedagogika fanlari ilmiy tadqiqot instituti — ped. nazariyasi va tarixi, taʼlim nazariyasi va metodikasi, xususiy metodika sohasida ilmiy pedagogik tadqiqotlar olib boradigan muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi qaramogʻida. 1929-yil 17-yanvarda SamarqanddaOʻzbekiston davlat ilmiy tadqiqotlar instituti sifatida tashkil etilgan. 1931-yildan Toshkent shahrida. Shu yili Oʻzbekiston Madaniy qurilish institutiga, 1934-yildan Oʻzbekiston Ped. fanlari ilmiy tadqiqotlar institutiga aylantirilgan (1939—41 yillarda Oʻzbekiston Maktablar ilmiy tadqiqotlar instituti, 1941—46 yillarda Respublika Maorif xalq komissarligining metodik boshqarmasi sifatida faoliyat koʻrsatgan).

Institutning Qoraqalpogʻiston filiali (1967-yil tashkil etilgan) bevosita region taʼlimining dolzarb muammolarini tadqiq etadi. Institut tarkibida aspirantura (1960-yildan) va doktorantura (1994-yildan) mavjud boʻlib, ular orqali mamlakatimiz va qoʻshni davlatlar uchun ilmiy pedagog kadrlar tayyorlab kelinmoqda. Institut huzurida ped. nazariyasi va tarixi, xususiy metodika sohalaridan fan nomzodi va fan doktori ilmiy darajasini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashgan kengash (1996-yildan) faoliyat koʻrsatadi. Institutning oliy organi uning ilmiy kengashi.

Institutda taʼlim mazmunini isloh qilish, umumiy oʻrta taʼlim, akademik litsey, kasb-hunar kollejlarining sohalari boʻyicha davlat taʼlim standartlari, maktabgacha yoshdagi bolalar taʼlim-tarbiyasiga qoʻyiladigan davlat talablari ishlab chiqilgan. Mazkur standartlarni hayotga tatbiq etish boʻyicha oʻquv dasturlari, darelik va qoʻllanmalar tayyorlangan. Institut faoliyati S. Rajabov, E. Qodirov, M. Hamroyev, A. Zunnunov, E. Turdiqulov, S. K. Annamuratova, Y. Abdullayev, R. Usmonov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq. Institut 2003-yildan boshlab Fan va texnologiyalar markazining davlat buyurtmasiga binoan, bir qator ilmiy yoʻnalishlar boʻyicha fundamental, ilmiy-amaliy va innovatsion tadqiqotlar olib bormoqda.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Charles J. Pedersen

Pedersen Charlz (1904.3.10, Pusan, Koreya Respublikasi — 1989.26.10) — amerikalik kimyogar. Massachusets texnologiya institutini tugatgan (1927). Uilmingtondagi (Delaver shtati) "Dyupon" firmasida kimyogar-tadqiqotchi (1927— 69). Ilmiy ishlari makrogeterotsiklik birikmalar (kraun-efirlar) kimesiga oid. 1970-yillarda tarkibidagi kislorod geteroatomlari oltingugurt atomlari bilan almashtirilgan qator kraun efirlar sintez qildi. Nobel mukofo-ti laureata (1987, D. J. Kram va J. M. Len bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1904-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
3-oktyabrda tugʻilganlar
26-oktyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Pedi

Pedi (bapedi, sev, suto) — JARdagi, shuningdek, qoʻshni Zimbabve va Botsvanada yashovchi bantu guruhiga kiruvchi xalq. 2,85 mln. kishi (1987), shu jumladan, JARda 2,76 mln. Kishiga yaqin. Sepedi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar (protestantlar), anʼanaviy dinga eʼtiqod qili-shadi. P. dehqonchilik, chorvachilik va kulollik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Pediatriya instituti

Pediatriya instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1927-yilda Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab Onalik va bolalikni muhofaza qilish ilmiy tadqiqotlar instituti deb nomlangan. Toshkent tibbiyot akademiyasi da pediatriya fakulteti tashkil qilinishi tufayli 1940-yilda yopilib, 1966-yilda qayta tashkil etilgan. 1969-yildan shu nomda. Institutda 300 oʻrinli klinika (bolalar uchun 150 oʻrin, akusherlik va ginekologik bemorlar uchun 150 oʻrin), 7 klinik boʻlim (allergologiya, gastroenterologiya, pulmonologiya, chala tu-gʻilgan bolalar, 1 yoshgacha boʻlgan goʻdaklar kasalliklari, akusherlikginekologiya, terapiya), laboratoriyalar, dorixona, kutubona bor (2003). 1972—80 yillarda institut va klinikasi tarkibida Oʻzbekistonda bolalar allergologiya markazi, 1980—89 yillarda bolalar pulmonologiya markazi, 1990—96 yillarda bolalar gepatologiya markazi ishlab turdi. 1974-yilda akusherlik va ginekologiya boʻli-mi negizida Oʻzbekiston akusherlik va ginekologiya ilmiy tadqiqotlar instituti tashkil topdi. 1976-yilda bolasi bilan yotgan onalarni sogʻlomlashtirish uchun 60 oʻrinli terapiya boʻlimi ochildi. 1983-yilda 2 suv havzasi boʻlgan 30 oʻrinli shifobaxsh fizkultura va vrach nazorati boʻlimi, 30 oʻrinli tashhis qoʻyish boʻlimi hamda 300 qatnovga moʻljallangan maslahat-diagnostika poliklinikasi ishga tushdi. 1995-yildan ona suti bilan ovqatlan-tirishni ragʻbatlantirish markazi ishlab turibdi. Institutda 1997-yilda diareya va oʻtkir respirator kasalliklar infeksiyasiga qarshi kurash markazi, 1999-yilda reproduktiv yoshdagi ayollarni sogʻlomlashtirish markazi ochildi. Institut xodimlaridan 19 fan doktori, 112 fan nomzodi yetishib chiqdi. Institutda 38 ilmiy ishlar toʻplami, 23 monografiya, 300 dan ortiq metodik qoʻllagmalar nashr etildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Tibbiyot
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Pediatriya
Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Bolalar shifoxonalari‎
Pedipalpalar

Pedipalpalar (lot. pedis — oyoq va palpas — paypaslagich) — oyoqpaypaslagichlar, xelitseralilar boshkoʻkragidagi 2-juft ogʻiz organlari. Koʻpchilik xelitseralilarda P.ning asosiy boʻgʻi-mi (koksa)dagi chaynovchi jagʻ oʻsimtasi oziqni maydalashda ishtirok etadi; boshqa boʻgʻimlari esa yirik qisqichga (qilich dumlilar, chayonlar, soxta chayonlarda) aylangan. P. oyokdarga oʻxshash boʻlib, tuygʻu vazifasini bajaradi (solpuglar); uchki qismida tirnogʻi va boʻgʻimlarida piglari (pichanoʻrarlar, ayrim kanalar) boʻladi. Voyaga yetgan erkak oʻrgimchaklarda P. urugʻlarini olib yuradigan boʻshliqqa aylangan.

Manbalar
Pedogenez

Pedogenez (yun. paidos — bola va ...ge-nez) — partenogenez shakllaridan biri, bir qancha umurtqasiz hayvonlar lichin-kasida urugʻlanmagan tuxum hujayradan yangi naslning rivojlanishi. P.ni rus zoologi N. P. Vagner (1862) yongʻoqyasarlar oilasiga mansub 2 qanotli hasharotlarda kashf etgan. Yongʻoqyasarlarning tuxumidan chikdan lichinka tanasi ichida pedogenetik lichinka rivojlanadi. Lichinka dastlab ona lichinka toʻqimalari bilan endoparazit oziqlanadi; keyinroq uning kutikulasini yorib chiqib, erkin yashashga oʻtadi. Bu hodisa bir necha marta takrorlanib, pedogenetik lichin-kaning bir necha nayeli rivojlanadi. Shundan soʻng metamorfozni tugatib, voyaga yetgan erkak va urgʻochiga aylanadigan lichinka paydo boʻladi. Urugʻlangan tuxumdan yana pedogenetik lichinkaning 1-nayel i vujudga keladi. P. — passiv tarqaladigan, voyaga yetgan davrida kam pushtli boʻlgan organizmlar uchun individlar sonini keskin oshirishga moslanishdan iborat. Ayrim qoʻngʻizlarda tirik tugʻadigan va tuxum qoʻyadigan pedogenetik lichinkalar boʻladi.

Manbalar
Pedologiya

Pedologiya (yun. pais — goʻdak va ...logiya) — ped. va psixologiyadagi oqim. Bolaning oʻsishiga psixologik, biologik, sotsiologik va boshqa tomondan yonda-shuvlarni birlashtirishni maqsad f qilib qoʻyadi. Bola taqsiri, zehni va qobiliyati irsiyat bilan belgilanadi, deb hisoblaydi. P.da bolaning oʻsishida tarbiyaning roli mutlaq deb hisoblanmaydi. P. namoyandalari taʼlimda biologik tafovutlarga eʼtiborni kuchay-tirib, oʻquvchilar qobiliyatini aniqlashda ilmiy testlardan foydalanishni ilgari surdilar.

P. 19-asr oxirida dastlab AQShda, keyinroq Gʻarbiy Yevropada paydo boʻldi va keng tarqaldi. Asoschilari: Amerika psixologi G. S. Xoll, O. Xristen va boshqa P. 20-asrning 20-yillar oxiri — 30-yillar boshida SSSRda qam tarqaldi va uning predmeti, vazifa va metodlari toʻgʻrisida qizgʻin munozaralar boʻlib oʻtdi. SSSRda P.ning rasman man etilishi (1936) bolalar toʻgʻrisidagi fanlar majmuining ilmiy asosda shakllanishini toʻxtatib qoʻydi. Hozirda bolalarning isteʼdod darajasini anik,lashga yoʻnaltirilgan testlar dastlab P. namoyandalari tomonidan ishlab chiqilgan.

Manbalar
Pedomorfoz

Pedomorfoz (yun. paidos — bola va morphe — shakl) — organizmlarning voyaga yetgan davrining butunlay yoʻqolishi va ontogenezniit qisqarishi orqali evolyusion oʻzgarish usuli. "P." terminini ingliz biologi U. Garstan taklif etgan (1922). P. lichinkasi neoteniya yoki pedogenez asosida rivojlanish xususiyatiga ega boʻlgan hayvonlar turi uchun xos. Dumli suvda va quruqlikda yashovchilarning ayrim guruxlari (proteylar, sirenlar), appendiku-lyariyalar, ayrim hasharotlar (grilloblattidlar), oʻrgimchaksimonlar (bir qancha tuproq kanalari) va boshqa hayoti P.ga misol boʻla oladi.

Manbalar
Pedotsentrizm

Pedotsentrizm (yun. pais — goʻdak va lot. centrum — markaz) — ped.dagi okim. Taʼlimning mazmuni, uni tashkil etish va metodlari jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy sharoiti va ehtiyojiga qarab emas, balki faqat bolaning bevosita talabi va tugʻma qiziqishi bilan belgilanadi, deb hisoblaydi. P.da oʻquvchilarga sistemali bilim berishga "bola shaxsiyati oʻzini mumkin qadar koʻrsatish im-koniyatiga ega boʻlgan", yaʼni bolalar qiziqishi zoʻr boʻlgan oʻyinlar, suhbatlar va boshqa mashgʻulotlardan iborat oʻquv jarayoni qarshi qoʻyiladi. P. gʻoyalari J. J. Russo, amerikalik faylasuf J. Dyui, belgiyalik mashhur pedagog va psixolog O. Dekroli pedagogik tizimining asosiy qismini tashkil etadi. P. tamoyillari pragmatik ped.da yana ham ochi q ifoda qilingan.

Manbalar
Pekan

Pekan (Carya olivaformis Nutt. S.pecan), zaytunyongʻoq — yongʻoq-doshlar oilasi kariya turkumiga mansub yongoqmevali daraxt. Vatani — Shimoliy Amerika. Yovvoyi holda Shimoliy Amerikada usadi. Yevropaga 18-asrda keltirilgan. Qora dengiz boʻylarida, Ukrainada, Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda (1926-yildan boshlab) ekiladi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Boʻstonliq filialida, Tojikiston Vaxsh tajriba styasida oʻstiriladi. Boʻyi 50 m gacha, diametri 2—2,5 m gacha boradi, 300 — 400 yil yashaydi. Tuproq namligiga talabchan, lekin doimiy namlikni yoqtirmaydi. Issiqqa va soyaga bardoshli. Sovuqqa yongʻoqqa nisbatan chidamliroq. 29—30° sovuqqa chidaydi. Barglari yirik, toq patsimon. May oyida yoki iyul boshlarida gullaydi. Changchi gullari kuchalalarida, oʻtgan yilgi nov-dalarda, urugʻchi gullari esa yosh novdalar uchida hosil boʻladi.

Mevasi soxta danak, yongʻoqchasi (3,5 — 8 sm) oktabr-noyabrda pishadi, magʻizi oqish, shirin, yongʻogʻining 45—60% ini tashkil etadi. Yongʻoqchasida 70% gacha moy va koʻp miqdorda oqsil, qand bor. Yongʻogʻidan va payvandlab koʻpay-tiladi. P. koʻchatlarini oʻtqazish va parvarish qilish usullari yongʻo/(nikiga oʻxshash. Oʻzbekiston sharoitida 10—12 yilda hosil qiladi. Har yili (20 yoshlisi 250 kg gacha) hosil beradi. Mevasi isteʼmol etiladi, qandolatchilikda, moyi oziqovqatda ishlatiladi. Yogʻochi oʻz xossalari jihatidan eman yogʻochidan qolishmaydi. R. R. Shreder nomidagi institutda P.ning Hosildor va Oʻzbekiston navlari yaratilgan.

P. manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi.

Adabiyot 
 Sorta plodovix, subtropicheskix, orexoplodnix kultur i yagod, T., 1968; Ri-bakov A. A., Ostrouxova S.A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967.

Manbalar
Pekarsimonlar

Pekarsimonlar (Tayassuidae) — kavsh qaytarmaydigan juft tuyoklilar oilasi. Uzunligi 100 sm gacha, vazni 30 kg gacha, boʻyi 44—57 sm. Tashqi qiyofasi choʻchqaga oʻxshab ketadi; oyoqlari ingich-ka, orqa oyoqlari 3 barmokli. Oshqozoni 2 boʻlmadan iborat. Gavdasi orqasida muskus tipidagi bezi bor. 2 urugʻi, 3 turi Amerika qitʼasida, asosan, Shimoliy Amerikaning jan.-gʻarbiy qis-mida, Markaziy va Janubiy Amerikada tarqalgan. Poligam, oʻrmonlarda poda boʻlib yashaydi. Har xil oziqlanadi. 1—2 ta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 142—158 kun. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. 1 turi Xalqaro Qizil kitobga ki-ritilgan.

Manbalar
Pekin karami

Pekin karami (Brassica pekinensis) — karamguldoshlar oilasiga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Xitoy va Yaponiya. Pekin karamining bandi yoʻq. Bargi asoslari ildizga yaqin joyda qisman zich joylashgan. Karam boshlari uz. 30—45 sm, diametri 8—10 sm. Barg uz. 30—60 sm, qirralari toʻlqinsimon, barg shapalogi mayin. Rangi och yashil, bir oz tukli. Pekin karami iliq ob-havoli, yogʻingarchilik koʻp yerlarda yaxshi usadi. Pekin karami ertapishar Pekin karami, oʻsimlik. Urugʻdan unib chiqqach, 18—25 kunda barglarini isteʼmol qilish mumkin, 40—45 kunda barglari, 50—60 kunda karamboshi pishadi. Barg tarkibida 75 – 80 mg% vitamin S, 6,1-8,6 % quruq moddalar, 1— 1,5% qand bor. Tuzlanadi, marinadla-nadi, konservalar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda yozning 2yarmida ekiladi. Hosildorligi 200— 300 s/ga. Pekin karami issiqxonalarda ham koʻp oʻstiriladi, hosildorligi har m2 da 4–7 kg ni tashkil etadi. Oʻzbekistonda Pekin karamining Xibinskaya navi ekiladi.

Dilorom Yormatova.

Manbalar
Pekin universiteti

Pekin universiteti - Xitoydagi qad. va eng yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1898-yil Oliy poytaxt mak-tabi sifatida tashkil etilgan. 1911-yildan Pekin universiteti deb yuritiladi. 1920-yillarda universitetda yozuvchi Lu Sin dare bergan. 1937—45 yillardagi milliy ozodlik urushi davrida Pekin universiteti Yunnan viloyatining Kunmin shahriga koʻchirilgan. 1952-yilda u qayta tashkil qilinib, unga Pekindagi boshqa oliy oʻquv yurtlarining baʼzi fakultetlari qoʻshilgan, universitetning bir necha fakulteti mustaqil institutlarga aylan-tirilgan. "Madaniy inqilob" deb atalgan davrda mashgʻulotlar 1970-yilgacha toʻxtatib qoʻyilgan. Keyinchalikoʻquvda-sturini qisqartirish hisobiga 3 yillik taʼlim muddati belgilangan. Pekin universiteti mat., fizika, kimyo, biol., geol., geogr., tarix, psixologiya, falsafa, xitoy tili va adabiyoti va boshqa boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 mln.dan ortiqasar saqlanadi. Universitetda 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar