MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abdulloh ibn Ayyosh

Abdulloh ibn Ayyosh (arabcha: عبد الله بن عياش — Abu-l-Horis Abdulloh ibn Ayyosh ibn Abu Rabi’a al-Qurashiy al-Maxzumiy — ? - 64/683-84, Madina) — qori sahoba.

Hayoti 
Otasi Ayyosh ilk musulmon bo‘lganlardan edi. Habashistonga hijrat qilgan. Abdulloh ibn Ayyosh o‘sha yerda tug‘ilgan. Onasining ismi Asmo bint Muxarriba bo‘lgan. Uni ayoli Hind bint Mutarrifdan ko‘rgan Horis va Amatulloh ismli farzandlari bo‘lgan. Abdulloh ibn Ayyoshning sahoba yoki sahoba emasligi haqida turli fikrlar aytilgan. Ayrim rivoyatlarga asoslanib, Ibn Hajar al-Asqaloniy va Ibn Abdulbarlar sahobalardan ekanini zikr qilganlar. Ibn Hibbon Abdulloh ibn Ayyoshni sakkiz yil Payg‘ambarni ko‘rgan deb keltirgan. Payg‘ambar, Umar, Abdulloh ibn Abbos, otasi Ayyosh va boshqa sahobalardan hadis rivoyat qilgan. O‘z navbatida, Abdulloh ibn Ayyoshdan o‘g‘li Horis, Ibn Umar, ozod qilgan quli Nofeʼ, Sulaymon ibn Yasorlar hadis rivoyat qilganlar. Qiroatni arz yo‘li bilan Ubay ibn Kaʼbdan o‘rgangan. Undan qiroatni ozod qilgan quli Abu Ja’far Yazid ibn Qa’qo’, Shayba ibn Nassoh, Abdurrahmon ibn Hurmuz, Muslim ibn Jundab va Yazid ibn Rumonlar o‘rganganlar. Abdulloh ibn Ayyosh, shuningdek, yetti qiroat imomlaridan bo‘lgan Nofeʼning ham ustozidir. U Madinada qiroat sohasi peshvolaridan hisoblangan. Shamsuddin az-Zahabiy ham uning 70/689-90-yillardan keyin vafot etgani haqida rivoyatlar borligini aytgan.

Adabiyotlar 

 Ibn Saʼd. At-Tabaqāt al-kubrā. — Bayrut: 1968. V, 28;
 Al-Buxoriy. At-Tarӣx al-kabӣr. — Haydarobod: 1941-60. V, 149-150;
 Ibn Abu Hotim. Al-Jarh va-t-taʼdӣl. — Haydarobod: 1952-53. V, 125;
 Ibn al-Asir. Usd al-g‘āba. — Qohira: 1970-73. 111, 360-361;
 Az-Zahabiy. Maʼrifa al-qurrā. I, 58; Ibn Hajar. Al-Isāba. II, 357.

Tarixiy shaxslar
683-yilda vafot etganlar
684-yilda vafot etganlar
Madinada vafot etganlar
Qorilar
Sahobalar
Abdulaziz al-Barzaʼiy

Abdulaziz ibn al-Hasan al-Barzaʼiy (hijriy 323-yil vafot etgan) — zohid, obid, hofiz va sayyohlardan bo‘lgan. Nishopurga kelib, shu yerda istiqomat qilgan. So‘ngra hijriy 318-yilda u yerdan Farova saroyiga borib, o‘sha yerda maʼlum bir muddat yashagan. Umrining so‘ngida Nasoda yashagan va shu yerda vafot etgan.

Manbalar
Abdulaziz an-Naxshabiy

Abdulaziz ibn Muhammad ibn Muhammad ibn Osim ibn Ramazon ibn Ali ibn Aflah ibn Abu Jaʼfar ibn Ubay an-Nasafiy an-Naxshabiy al-Osimiy — hadis ilmi peshvolaridan bo‘lgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.
Abdulaziz an-Naxshabiy hijriy 456-yilda vafot etgan.

Manbalar
Abdulaziz al-Halvoiy

Abdulaziz ibn Ahmad ibn Nasr ibn Solih al-Buxoriy al-Halvoiy (hijriy 456-, milodiy 1064-yilda Buxoroda vafot etgan) — hanafiy faqih bo‘lgan.

Asarlari: 

 „Sharhu adabi-l-qozi lil-Xassof“ (Xassofning „Qozilik odobi“ asariga sharh"), 
 „al-Voqiʼot“ („Voqealar“)
 „Sharhu „al-Jomiʼ al-kabiyr“ (Shayboniy qalamiga mansub „al-Jomiʼ al-kabiyr“ — „Katta to‘plam“ga sharh).  Ikkala asar ham hanafiylik fiqhining sohalarini yoritishga bag‘ishlangan. 
 „Al-Fatovo“ („Fatvolar“)
 „al-Mabsut“ („Kengaytirilgan“), „Kitobu-n-nafaqot“ („Nafaqalar kitobi“).

Manbalar
Abdulaziz an-Nasafiy

Abdulaziz ibn Muhammad an-Nasafiy (Azizuddin) — soʻfiy bo‘lgan. U hijriy 686-yil (milodiy 1287-yil)da vafot etgan.

Asarlari 
 „Odobu-s-suluk“ („Suluk odobi“)
 „Zubdatu-l-haqoiq“ („Haqiqatlar qaymog‘i“)
 „al-Maqsad al-aqso“ („Eng oliy maqsad“)
 „Manozilu-s-soiriyn“ („Solihlarning manzillari“)

Manbalar
Turkiya — Shvetsiya munosabatlari

Turkiya — Shvetsiya munosabatlari Turkiya va Shvetsiya oʻrtasidagi ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir sanaladi.

Shvetsiyaning Anqarada elchixonasi va Istanbulda bosh konsulligi mavjud. Turkiyaning Stokgolmda elchixonasi ish faoliyatini olib bormoqda.

Har ikki davlat Yevropa Kengashi, Iqtisodiy Hamkorlik va Taraqqiyot Tashkiloti, Yevropada Xavfsizlik va Hamkorlik Tashkiloti va Oʻrta Yer dengizi Ittifoqi kabi tashkilotlarning toʻlaqonli aʼzolari sanaladi.

Tarix 
2009-yil iyul oyida Yevropa Ittifoqi Kengashiga raislik qilgan Shvetsiya Turkiyaning Yevropa Ittifoqiga aʼzo boʻlishini qoʻllab-quvvatladi. Shvetsiya Yashillar partiyasi Fransiya va Germaniyaning Turkiya aʼzoligiga qarshi noroziligini tanqid qildi.

Biroq 2022-yil may oyida Turkiya Shvetsiya hududi „terrorchilar uchun boshpana“ ekanligini tushuntirib, Shvetsiyaning NATOga kirishiga qarshi chiqdi.

Arman genotsidi 
2008-yil 12-iyunda Riksdag 1915-yil voqealarini haqiqiy genotsid deb belgilashdan bosh tortdi. 2010-yil 11-martda Riksdag oxir-oqibat armanlar genotsidini tan olish haqidagi rezolyutsiyani yoqlab ovoz berdi.

Ovoz berishda farq bitta ovozni tashkil etdi: 131 kishi yoqladi, 130 nafari qarshi, 88 nafari ovoz bermadi. Turkiya zudlik bilan Shvetsiyadagi elchisini chaqirib oldi va ikki davlat oʻrtasida 2010-yil 17-martda boʻlib oʻtishi kerak boʻlgan muzokaralarni bekor qildi.

Turkiya Bosh vaziri Rajab Toyyib Erdo‘g‘an esa, „Siyosiy hisob-kitoblar uchun qabul qilingan bu rezolyutsiyani qattiq qoralaymiz“ deb bayonot berdi.

Manbalar 

Turkiya
Shvetsiya
Turkiyaning ikki tomonlama aloqalari
Shvetsiyaning ikki tomonlama aloqalari
Turkiyaning tashqi siyosati
Shvetsiyaning tashqi siyosati
Xalqaro munosabatlar
Abdulaziz al-Jizzaxiy

Abdulaziz ibn Muhammad ad-Jizzaxiy – samarqandlik voiz bo‘lgan. U ulamolardan, boshqalar esa undan hadis rivoyat qilganlar. Hijriy 308-yildan ilgariroq Makka yo‘lida vafot etgan.

Manbalar
Abdulaziz an-Nasafiy (Abu Muhammad)

Abdulaziz ibn Usmon ibn Ibrohim ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad ibn al-Fazl ibn Jaʼfar ibn Rajo ibn Zarʼa an-Nasafiy al-Hanafiy – asli kufalik faqih bo‘lgan, Buxoroda fiqh ilmini o‘rgangan. Xuroson qoziligida noib bo‘lgan. U hijriy 533-yil (milodiy 1138-yil)da vafot etgan.

Asarlari
 „Munqiz mina-z-zalal fi masoili-l-jadal“ („Munozarali masalalarda adashishdan qutqaruvchi kitob“)
 „Kifoyatu-l-fuhul fi ilmi-l-usul“ („Usul ilmida ulamolarning to‘xtami“)
 to‘rt jildli „at-Taʼliqa fi-l-xilof“ („Ixtiloflarga sharhlar“, „al-Fusul fi-l-fatovo“ „Fatvolardagi ajrim-lar“, „Ravzatu-n-nosihiyn fi sharhi xutabi-l-arbaʼiyn“ („Qirq xutba sharhidagi voizlarning bog‘chasi“))

Manbalar
Abdulaziz al-Halvoiy (Abu Muhammad)

Abdulaziz ibn Ahmad ibn Nasr Solih al-Halvoiy (Abu Muhammad) — Buxoro ahlidan, o‘z davrining ahlu-r-raʼy imomi bo‘lgan. Laqabi — Shamsulaʼimma. U ulamolardan, ulamolar esa undan hadis aytganlar.

Abdulaziz al-Halvoiy hijriy 448 yoki 449-yilda vafot etgan.

Manbalar 

Islom olimlari
Abdulloh ibn Amr ibn Harom

Abdulloh ibn Amr ibn Harom (arabcha: عبد الله بن عمرو بن حرام — Abu Jobir Abdulloh ibn Amr ibn Harom al-Ansoriy as-Salamiy — ? - 3/624, Madina) — sahoba.

Hayoti 
Ansoriylardan bo‘lgan Abdulloh ibn Amr ibn Harom ikkinchi Aqaba bay’­atida Barro ibn Ma’rur bilan birga o‘z qabilasi Bani Salama nomidan vakil bo‘lgan. Badr jangida qatnashgan. Uhud jangida Sufyon ibn Abdushams tomonidan shahid etilgan. Mazkur jangdan oldin o‘g‘li Jobir ibn Abdullohni oldiga chaqirib, ushbu jangda birinchilardan bo‘lib shahid bo‘lishni orzu qilayotganini aytadi hamda unga ortida qolayotgan olti qiziga g‘amxo‘rlik qilishi va qarzlarini uzishini vasiyat qiladi. Uhud tog‘iga yetib bormaslaridan munofiqlar boshlig‘i Abdulloh ibn Ubay ibn Salul Islom qo‘shinining uchdan birini tashkil etgan odamlarini olib, ortga qaytib ketayotganlarida Abdulloh ibn Amr ibn Harom ularni bu yo‘ldan qaytarishga harakat qiladi. Ammo unga quloq solishmaydi. Abdulloh ibn Amr ibn Harom ularni duoyi bad qilib, musulmonlar oldiga qaytadi. Jang boshlangach, hech qancha vaqt o‘tmay shahid bo‘ladi. Manbalarda uning ushbu jangda ilk shahid bo‘lgani keltiriladi. Makkalik mushrik­lar uning burni, qulog‘i va boshqa aʼzolarini kesib oladilar. Kafanlik va qabrlar yetishmagani bois jasadi pochchasi Amr ibn Jamuh jasadi bilan birga bitta qabrga qo‘yilgan. Oradan qirq olti yil o‘tgach, sel yo‘liga yaqin bo‘lgan qabrlarni boshqa yerga ko‘chirish maqsadida mazkur qabr ochilganida, ikki sahobaning jasadi qabrga qo‘yilgandagi holatda turganiga guvoh bo‘lingani rivoyat qilinadi.

Adabiyotlar 

 Ibn Hishom. As-Sӣra. — Qohira: 1955. III, 64, 98;
 M. Yaşar Kandemir. „Abdullah b. Amr b. Harâm“. TDV İA. — İstanbul: 1988. I, 86;
 Alixonto‘ra Sog‘uniy. Tarixi Muhammadiy. — T.: „Movarounnahr“, 2017. 674, 676.

Manbalar 
Tarixiy shaxslar

624-yilda vafot etganlar
Madinada vafot etganlar
Sahobalar
Abdulali az-Zanjoniy

Abdulali ibn Abdussamad ibn Ali Akbar ibn Muhammad - hijriy 1268-yil (milodiy 1852-yil)da rajab oyining 13-sanasida tug‘ilgan. Najafga ko‘chib o‘tgan. Ali Muhammad Hasan al-G‘omaqoniy, Muhammad ash-Sharbayotiy va boshqalar bilan uchrashgan. O‘n yildan ortiq o‘sha yerda faqihlarga mulozim bo‘lib qolgan va hijriy 1349-yil (milodiy 1930-yil) jumaduloxir oyining 13-sanasida vafot etgan.

Asarlari
 „Sharhu duoi-s-saboh“ („Tong duolari sharhi“)
 „Hoshiya ala-r-rasoil“ („Risolalarga hoshiya-izoh“)

Manbalar
Abdulboqiy an-Nariziy

Abdulboqiy ibn Yusuf an-Nariziy al-Marog‘iy (Abu Turob) — muttaqiylar sardori, xudojo‘y va zohid bo‘lgan. Nishopur shahrida muqim yashagan. „Aqil“ masjidida imomlik qilgan va dars bergan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.
Abdulboqiy an-nazriy hijriy 491-yilda vafot etgan.

Manbalar
Abdulloh ibn Ali al-Kissiy

Abdulloh ibn Ali al-Kissiy (arabcha: عبد الله بن علي الكسي – Abdulloh ibn Ali ibn Ahmad ibn Amiyrak al-Kissiy) – roviy.

Hayoti 
Abdulloh ibn Ali al-Kissiy imom Abdulmajid ibn Yunus ibn Yusufdan hadislar rivoyat qilgan. Abdulloh ibn Ali al-Kissiy, asosan, Samarqandda istiqomat qilgan va shu yerda vafot etgan. Alloma saxiylik borasida tanilgan va bu borada quyi­dagi hadisni rivoyat qilgan: „Anas: „Rasululloh „Kimki och kishiga taom bersa yoki bir kishini ki­yim bilan taʼminlasa yoxud musofir kishiga boshpana bersa, Alloh taolo uni qiyomat kunining dahshatlaridan xalos etadi“ – dedi“.

Adabiyotlar 

 Sh. Umarov. Oʻrta asrlarda yashagan keshlik allomalar. – Samarqand: „Imom Buxoriy xalqaro markazi“, 2014. 76;
 Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi. – Samarqand: „Imom Buxoriy xalqaro markazi“, 2016. 191.

Manbalar 
Tarixiy shaxslar

1119-yilda vafot etganlar
Samarqandda vafot etganlar
Roviylar
Abdulboqiy al-Marogʻay

Abdulboqiy ibn Yusuf ibn … ibn Horun al-Marog‘ay (Abu Turob) — hijriy 401-yilda tug‘ilgan. U Nishopurga borgan, xushxulqli, fazilatli va xudojo‘y imom bo‘lgan. Bag‘dodda fiqh ilmini o‘zlashtirgan, so‘ngra Nishopurga borgan va u yerning muftiysi bo‘lgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.
Abdulboqiy al-Marogʻay hijriy 492-yilda vafot etgan.

Manbalar
Furqat Siddiqov

Furqat Ahmedovich Siddiqov — oʻzbek diplomati, texnolog. 2015—2020-yillarda Oʻzbekistonning Pokistondagi elchisi. 2023-yil 3-martdan Oʻzbekistonning AQShdagi elchisi.

Biografiyasi 
1971-yil 7-fevral kuni Toshkent shahrida tug‘ilgan.

1993-yilda Toshkent davlat texnika universitetini tamomlagan. Rus va ingliz tillarini biladi.

1993-1995 — „UzDaewoo Electronics“ qo‘shma korxonasi katta mutaxassisi.

1995-2002 — Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti ilmiy xodimi, katta ilmiy xodimi.

2002-2007 — O‘zbekiston Respublikasining AQShdagi elchixonasi attashesi.

2007-2011 — O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik va mintaqalararo tadqiqotlar instituti yetakchi ilmiy xodimi.

2011-2015 — O‘zbekiston Respublikasining AQShdagi elchixonasi birinchi kotibi.

2015-2020 — O‘zbekiston Respublikasining Pokiston Islom Respublikasidagi favqulodda va muxtor elchisi.

2020-2022 — Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirining o‘rinbosari.

2022-2023 — O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirining birinchi o‘rinbosari.

2023-yil 3-martdan — O‘zbekiston Respublikasining AQShdagi favqulodda va muxtor elchisi. 1-may kuni AQSh Prezidenti Joe Bidenga ishonch yorligʻini topshirdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonning AQShdagi elchilari
Oʻzbekistonning Pokistondagi elchilari
Yashayotgan insonlar
Abdulvahhob az-Ziybadvoniy

Abdulvahhob ibn Abdulvohid ibn Ahmad ibn Abu Nush az-Ziybadvoniy al-Buxoriy (Abu Ahmad) — fozil va solih shayx hisoblangan. U ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar.
Abdulvahhob az-Ziybadvoniy hijriy 313-yildan keyin vafot etgan.

Manbalar
Abdulvahhob az-Zaxiynavay

Abdulvahhob ibn al-Ashʼas ibn Nasr ibn Sura ibn Arafiy ibn Siyar al-Hanafiy az-Zaxiynavay (Abu Muhammad) — ilm istab Iroqqa ko‘chib o‘tgan. U ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar.
Abdulvahhob az-Zaxiynavay taxminan hijriy 300-yilda vafot etgan.

Manbalar
Abdulloh ibn Ali al-Margʻinoniy

Abdulloh ibn Ali al-Margʻinoniy (arabcha: عبد الله بن علي المرغيناني – Abdulloh ibn Ali ibn Soin ibn Abduljalil ibn Xalil ibn Abu Bakr al-Fargʻoniy Abu Bakr ibn Abu-l-Hasan ibn Abu Bakr al-Margʻinoniy) – faqih va roviy.

Hayoti 
Abdulloh ibn Ali al-Margʻinoniy margʻilonlik yirik faqih, Samarqandda istiqomat qilib, imom-xatiblik vazifasida boʻlgan. Bagʻdodga 1204-yilda (hijriy 600) haj safaridan qaytib kirib kelgan. U yerda Abu Ahmad Amin, Abu Muhammad ibn Axzar, Abu-l-Qosim ibn Hasin va Abu Gʻolib ibn Banno, Abu Bakr al-Ansoriy va boshqalardan hadis eshitib, oʻz qoʻli bilan yozib borish bilan bir qatorda, movarounnahrlik ulamolardan olib kelgan qirqqa yaqin hadislarni rivoyat qilgan.

Abdulloh ibn Ali al-Margʻinoniy oʻz mazhabining yirik imomi, jadal, xilof va hadis ilmlari, tilshunoslik, nasr va nazm bobida tengi yoʻq bilimdon olim boʻlgan. Manbalar Abdulloh ibn Ali al-Margʻinoniyni xushsuratli, goʻzal axloqli, taqvodor va tavozeli inson boʻlganligi haqida xabar beradi. Islom ilmlari qatorida nazm va nasrda ham sermahsul ijodkor boʻlgan. Shunga qaramay, ilmiy merosi hali aniqlanib tadqiq qilinmagan. Buxoroda tutqunda shahid boʻlgan.

Adabiyotlar 

 O. A. Qoriyev. Fargʻona fiqh maktabi va Burhoniddin al-Margʻinoniy. – T.: "Fan", 2009. 61;
 Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi. – Samarqand: „Imom Buxoriy xalqaro markazi“, 2016. 222.

Tarixiy shaxslar
1156-yilda tugʻilganlar
1220-yilda vafot etganlar
Buxoroda vafot etganlar
Faqihlar
Roviylar
Shoirlar
Yozuvchilar
Xumin

Xumin   — Oʻzbekiston Respublikasining Buxoro viloyatiga qarasli qishloq. Buxoro tumani tarkibiga kiradi.

Manbalar 

Buxoro tumani
Abdulvahhob al-Buxoriy

Abdulvahhob ibn Ahmad al-Buxoriy, keyin al-Molikiy, al-Hindiy, al-Hanafiy — soʻfiy va mufassir bo‘lgan. Al-Buxoriy hijriy 932-yil (milodiy 1526-yil)da vafot etgan.

Asarlari
 „Tafsiru-l-Qurʼon“ („Qurʼon tafsiri“)

Manbalar
Abdulvahhob az-Zanjoniy

Abdulvahhob ibn Ibrohim ibn Muhammad al-Jurjoniy az-Zanjoniy, al-Xozarjiy (Izzuddin) — adib, nahvchi, tilshunos, sarfchi, ilm-maʼoniy, bayon va aruz bo‘yicha mutaxassis bo‘lgan. Aqliy va nahliy ilmlardan ham boxabar bo‘lgan. Tabrizni vatan tutgan va Mavsulda yashagan. Abdulvahhob az-Zanjoniy Bag‘dodda hijriy 660-yil (milodiy 1262-yil)da vafot etgan.

Asarlari 
 Al-Muʼrab amma fi-s-sihoh va-l-mag‘rib fi-l-lug‘at (Sahihdagi iʼrob va tildagi mug‘rab)
 al-Hodiy fi-n nahv va-t-tasrif va-sh sharh (Nahv va sarf va ularning sharhlari bo‘yicha hidoyatchi)
 Fathu-l-fattoh fi A 10 sharhi-l-maroh („al-Maroh“ sharhi bo‘yicha ochuvchining aytganlari)
 Tasʼhihu-l-miqyos fi tafsiri-l-qistos fi-l-aruz (Aruzdagi „al-Qistos“ tafsiri qiyosining sahihligi)
 Miʼyoru-n-nizor fi ulumi-l-ashʼor (Sheʼriyat ilmlarida munozara meʼyori)
 „Umdatu-l-hisob“ (Hisob ilmi asoslari)

Manbalar
Abdulvahhob al-Kanjiy

Abdulvahhob ibn Abu Abdulloh ibn Abu al-Husayn ibn Abu Shihob al-Kanjiy — Damashqda bo‘lgan, uning „an-Nibros li kashfi-l-iltibosi-l-voqiʼ fi-l-asos li aqoid qavm sammu anfusahum bi-l-akyos“ („O‘zlarini „akyos“ (yaxshilar) deb eʼlon qilgan qavm aqidasi asoslaridagi gumonlarni yoritib beruvchi mayoq“). U mazkur asarni hijriy 1062-yilda yozib tugatgan.

Manbalar
Ovozi Samarqand

Ovozi Samarqand (Ovozi Samarqand) — Xalq deputatlari Samarqand viloyat kengashi va viloyat hokimligining gazetasi. 1990-yil 1-yanvardan chiqa boshlagan.

1990-yildan gazetaga yozuvchi va jurnalist Nor Ostonzoda bosh muharrirlik qilgan. U yetti yil davomida rahbarlik qilgan. 1997-yilning oktabr oyida gazetaga filologiya fanlari nomzodi Gʻafurjon Mahmudov bosh muharrir etib tayinlanadi. 2010-yildan gazeta A2 formatga oʻtkazildi va rangli chop etila boshladi. 2015-yildan beri haftada ikki marta chop etilmoqda. 2011—2016-yillarda gazetaga Ozodjon Xidirov muharrirlik qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston gazetalari
Abdulvosiʼ az-Zanjoniy

Abdulvosiʼ ibn Muhammad ibn Abul Qosim al-Husayniy as-Sirdoniy at-Torimiy az-Zanjoniy — faqih, usulchi, mujtahid va voiz bo‘lgan. U hijriy 1235-yil (1820-yil)da tavallud topib, hijriy 1291-yil (milodiy 1874-yil)da vafot etgan.

Asarlari 
 „Kitob fi-l-axloq va-l-mavʼiza“ („Axloq va mavʼizalar haqida kitob“, 10 jildli)
 „Hoshiya ala-l-qavoniyn fi-l-usul“ („Usul ilmi qonunlariga hoshiya-izoh“)
 „Hoshiya ala-r-riyoz fi-l-fiqh“ („Riyozat va fiqh ilmlariga hoshiya-izoh“)

Manbalar
Abdulvohid al-Ogʻizuniy

Abdulvohid ibn Muhammad ibn Abdulloh ibn Ayman ibn Abdulloh ibn Murra ibn al-Ahnaf ibn Qays at-Tamimiy al-Og‘izuniy (Abu Abdulloh) — yuqorida nomi zikr etilgan Abu Abdurrahmon Hoshidning bobosi. Qudamo imomlardan bo‘lgan, Og‘izun qishlog‘ida yashagan. U ulamolardan, ulamolar esa undan hadis rivoyat qilganlar.
Abdulvohid al-Og‘izuniy taxminan hijriy 200-yilda vafot etgan.

Manbalar
Abdulloh ibn al-Arqam

Abdulloh ibn al-Arqam (arabcha: عبد الله بن الأرقم – Abdulloh ibn al-Arqam ibn Abduyagʻus ibn Vahb ibn Abdumanof ibn Zuhra al-Qurashiy) – sahoba.

Hayoti 
Muhammadga ona tomondan qarindosh boʻlgan Abdulloh ibn al-Arqam Makka fathi asnosida Islomni qabul qilgan va vahiy kotiblari orasidan oʻrin olgan. Xususan, hukmdorlardan kelgan maktublarni oʻqish, saqlash, javob yozishda paygʻambarga yordamchi boʻlgan va uning ishonchini qozongan. Shu bois Abdulloh ibn al-Arqam yozgan javob xatlarini paygʻambar qayta oʻqitmasdan muhr bosgani rivoyat qilinadi. Chunonchi, bu samimiyat va sadoqatining mukofoti tariqasida paygʻambar unga Xaybar oʻljalaridan ellik vasq (oʻlchov birligi) bergan. Abdulloh ibn al-Arqam Abu Bakr xalifaligi davrida ham diplomatik aloqalarni yuritish lavozimida ishlagan. Umar xalifaligida Baytulmolga rahbar etib tayinlangan. Xalifa Umar Abdulloh ibn al-Arqamning qobiliyati va rostgoʻyligiga tan bergani, hatto uningdek Allohdan qoʻrqadigan boshqa kishini koʻrmaganini aytgan. Usmon davrida ham qisqa muddat mazkur lavozimda ishlagan. Ke­yinroq oʻz ixtiyori bilan ushbu lavozimdan boʻshagan. Qilgan xizmatlari evaziga xalifa Usmon 30000 dirham pul taklif qilganida u bu ishni Alloh roziligi uchun qilganini aytib, pullarni olmagan. Hayotining soʻnggi yillarida koʻzlaridan ayrilgan Abdulloh ibn al-Arqam, Usmon xalifaligi davrida vafot etgan.

Abdulloh ibn al-Arqam paygʻambardan hadis rivoyat qilgan. Undan esa, Abdulloh ibn Utba ibn Mas’ud, Yazid ibn Qatoda va Urvalar hadis rivoyat qilganlar. Uning bitta hadisi Ahmad ibn Hanbalning „Musnad“ida (III, 483, IV, 35) keltirilgan.

Adabiyotlar 

 Al-Voqidiy. Al-Magʻāzӣ. – London: 1965-66. II, 721;
 Ibn al-Asir. Usd al-gʻāba. – Qohira: 1970-73. III, 172-174;
 Az-Zahabiy. Siyar. II, 482-483;
 Ibn Hajar. Al-Isāba. – Qohira: 1328. II, 273;
 M. Asım Köksal. İslam Tarihi. – İstanbul: 1981. I, 184-185;
 Mus­tafo al-Aʼzamiy. Kuttāb an-nabӣ. – Riyoz: 1981. 76-78;
 İsmail L. Çakan. „Abdullah b. Erkam“. TDV İA. – İstanbul: 1988. I, 102.

Tarixiy shaxslar
644-yilda vafot etganlar
656-yilda vafot etganlar
Madinada vafot etganlar
Sahobalar
Abdulloh ibn Atiyq

Abdulloh ibn Atiyq (arabcha: عبد الله بن عتيق — Abdulloh ibn Atiyq ibn Qaysal-Xazrajiy al-Ansoriy — ? - 12/633, Shom) — sahoba.

Hayoti 
Abdulloh ibn Atiyq Madinaning Xazraj qabilasidan bo‘lgani uchun unga al-Ansoriy deb nisbat berilgan. Manbalarda Abdulloh ibn Atiyqning tavallud sanasi va qayerda tug‘ilgani haqida maʼlumotlar uchramaydi. Uhud jangidan boshlab barcha janglarda ishtirok etgan. Badrda ishtirok etgani haqida, shuningdek, vafot etgan jangi xususida ham ixtilof­lar bor. Tarixchi al-Bag‘aviy uni Abu Bakr xalifaligi davrida, Musaylama Kazzobga qarshi bo‘lib o‘tgan Yamoma jangida shahid bo‘lganini zikr qilgan.

Manbalarda "Abdulloh ibn Atiyq sariyyasi" deb nomlangan va turli tarzda rivoyat qilingan harakatning boshlig‘i sifatida tanilgan. Bu sariyya mushrik­larning Payg‘ambarga qarshi har qanday harakatlarini qo‘llab-quvvatlovchi yahudiy zodagonlaridan Abu Rofeʼ ibn Abu-l-Huqayqni o‘ldirishni maqsad qilgan. Xaybar tevaragida o‘ziga qarashli mustahkam binoda yashagan bu boy yahudiy Islomga qarshi harakatlarni uyushtirishda bardavom bo‘lgani uchun Payg‘ambar tomonidan hijratning oltinchi yili ramazon oyida Abdulloh ibn Atiyq boshchiligidagi ansorlardan tashkil topgan to‘rt kishilik guruhga uni mahv etish vazifasi topshirilgan. Abdulloh ibn Atiyq sheriklari bilan Abu Rofeʼning uyiga kirib, uni o‘sha yerda bartaraf qilganlar. Hadislarda qayd etilishicha, qaytishda Abdulloh ibn Atiyqning oyog‘iga shikast yetadi. Sherik­lari uni Payg‘ambarning oldilariga olib kelishganda Ul Zot minbarda xutba qilayotgan edilar. Rasululluh Abdulloh ibn Atiyq va sheriklarini ko‘rib, „Bular yutuqqa erishdilar“, deb marhamat qilganlar.

Abdulloh ibn Atiyqdan faqat bittagina hadis rivoyat qilingan.

Tarixiy shaxslar

Adabiyotlar 

 Al-Voqidiy. Al-Mag‘āzӣ. — London: 1965-66. I, 391-393; III, 988;
 Ibn Saʼd. At-Tabaqāt al-kub­rā. — Bayrut: 1968. II, 91-92, 164;
 İsmail L. Çakan. „Abdullah b. Atîk“. TDV İA. — İstanbul: 1988. I, 86;
 101 ulug‘ sahobiy. — T.: „Toshkent Islom universiteti“ nashriyot-matbaa birlashmasi, 2018. 81-83.

633-yilda vafot etganlar
Shomda vafot etganlar
Sahobalar
Abdulloh ibn Budayl

Abdulloh ibn Budayl (arabcha: عبد الله بن بديل — Abdulloh ibn Budayl ibn Varqoʻ al-Xuzoiy — ? - 37/658, Shom) — sahoba.

Hayoti 
Xuzoa qabilasining oxirgi raisi. To‘liq ismi — Abdulloh ibn Budayl ibn Varqoʻ ibn Amr ibn Rabi’a ibn Abduluzzo ibn Rabi’a ibn Omir ibn Mozin al-Xuzoiy. Otasi — Budayl ibn Varqo’ sahoba bo‘lgan.

Manbalarda uning Makka fathidan oldin yoki fath asnosida otasi bilan birga musulmon bo‘lgani, baʼzi rivoyatlarda qardoshi Abdurrahmon bilan birga Islomni qabul qilgani haqidagi maʼlumotlar uchraydi. Hunayn, Toif va Tabuk g‘azotlarida qatnashgan. Siffiyn jangida Ali tomonida turib, u va qardoshi Abdurrahmon Alining eng yaqin aʼyonlaridan bo‘lgan. Mazkur jangda o‘ng qanot piyodalariga qo‘mondonlik qilgan va taʼsirchan nutq bilan askarlar ruhiyatini ko‘targani manbalarda zikr qilinadi. Abdulloh ibn Budayl Muoviya­ning chodiriga kirishga harakat qilganida o‘ldirilgan. Urushdan keyin shomlik­lardan hyech kim uni tanimagach, uning jasadi oldiga Muo­viya va Abdulloh ibn Omir keladilar. Abdulloh ibn Omir o‘zining sallasini uning yuziga tashlab, unga hurmat va rahm ko‘rsatadi. Muoviya: „Yuzini oching!“ deydi. Yuzini ochishganda Muoviya: „Bu qavmining qo‘chqori“ deb, uni Abdulloh ibn Budayl ekanini aniqlaydi va „Xuzoa­liklarning erkak­lari u yoqda tursin, imkoniyat topsa ayollari ham biz bilan urishishdan tap tortishmaydi“ deb, jasurligi va dov­yurakligiga tan beradi.

Adabiyotlar 

 Ibn Saʼd. At-Tabaqāt al-kubrā. — Bayrut: 1968. IV, 294;
 Al-Buxoriy. At-Tarӣx al-kabӣr. — Haydarobod: 1941-60. V, 57;
 At-Tabariy. Tarӣx. — Qohira: 1960-70. V, 11, 15-16, 18, 21, 23, 24;
 Ibn al-Asir. Usd al-g‘āba. — Qohira: 1970-73. III, 296-298, 302;
 Ibn Hajar. Al-Isāba. — Qohira: 1328. XI, 280-281;
 İsmail L.Çakan. "Abdullah b. Büdeyl". TDV İA. — İstanbul: 1988. I, 89.

Tarixiy shaxslar
658-yilda vafot etganlar
Shomda vafot etganlar
Sahobalar
Abdulvohid al-Varsoniy

Abdulvohid ibn Bakr al-Varsoniy (Abdulfaraj) — Shom va Iroqqa borgan, ko‘p joylarga safar qilib, ko‘pchilikdan hadislar yozib olgan. Jurjonda bo‘lgan, u yerda hadis rivoyat qilgan.
Abdulvohid al-Varsoniy hijriy 372-yilda Hijozda vafot etgan.

Manbalar
Abdulvohid ash Shovakasiy

Abdulvohid ibn Abdurrahmon ibn Yazid ibn Ibrohim ibn Hamid ibn Harb (Al-Xatib Abul Qosim) — „al-Hakim ash-Shovakasiy“ deb tanilgan. Samarqand ahlidan bo‘lgan, Shovakasda yashagan. U ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar.
Abdulvohid ash Shovakasiy hijriy 494-yilda 87 yoshida vafot etgan.

Manbalar