MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Arxozavrlar

Arxozavrlar (Archosaura) — su-dralib yuruvchilar kenja sinfi. Yuqori perm davridan maʼlum. Bosh suyagida 2 ta chekka suyagi va koʻz oddi tuynugi boʻladi. Chanoq suyagi 3 yoki 4 nurli. Te-risi qalin sovut bilan qoplangan. A. mezo-zoy erasida yer yuzida eng keng tarqalgan va juda xilma-xil turlardan iborat sudralib yuruvchilar guruhi boʻlgan. Ay-rim A. ikki oyokda tik yurgani uchun orqa oyoqlari, dumi va dumgʻazasi kuchli rivoj-langan, lekin oldingi oyoqlari va boshi kichik boʻlgan. Oʻtxoʻr yoki yirtqich hayot kechirgan A.ga tekodontlar, timsohlar, kaltakesakchanoqlilar, qoʻshchanoqlilar, dinozavrlar va uchar kaltakesaklar tur-kumlari kiradi. A.dan arxeopteriks ke-lib chikdan. A.dan hozir faqat timsohlar saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxont

Arxont (yun. archon — boshliq, hukmdor) — Yunonistondagi oliy man-sabdor shaxslar. Rivoyatlarga koʻra, ar-xontlik lavozimi umrbod hisoblangan, keyinroq 10 yilga, miloddan avvalgi 683 yildan boshlab esa bir yilga keltirilgan. A. 9 kishidan iborat boʻlgan. Miloddan avvalgi 6-asrdagi Solon islohotidan keyin arxontlik lavozimiga oliy darajadagi mulk-dorlar saylangan. Klisfen islohotidan soʻng (miloddan avvalgi 5-asr) A. oʻzining siyosiy ahamiyatini yoʻqotgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archa

Archa () — sarvdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt va butalar turkumi. 70 ga yaqin turi bor. Archaning bir jinsli, bir yoki ikki uyli, shamol yordamida changlanuvchi, ignabargli oʻsimlik. Archaning erkaklik qubbasi sargʻish, 3 — 6 changdonli qipiqsimon changchilardan tashkil topgan. Urgʻochi qubbalari yashil boʻlib, qarama-qarshi yoki ol-dinma-keyin oʻrnashgan urugʻchibarg va urugʻkurtaklardan iborat. Qubbalari yumaloq (diametri 5 — 20 mm), ichida 1 — 10 dona urugʻ bor. Archa mart-may oylarida gullaydi. Mevasi qoʻngʻir, ik-kinchi yili (sentabr — noyabrda) pishib, qish yoki bahorda toʻkiladi. Archa urugʻini yaxshi undirish uchun uni yezda stratifikatsiya qilib, kuzda sepiladi. 2 — 3 yoshli koʻchati ekiladi. Archaning koʻpchiligi oʻrta min-taqalarda oʻsadi. Baʼzi turlari tropik hududlardagi togʻlarda ham uchraydi.  (sovur Archa.),  (oʻrik Archa.),  (qora Archa.) va  (Zarafshon Archasi.) kabi turlari Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston togʻlarida tarqalgan boʻlib, maxsus archazorlarni tashkil qiladi. Archaning xoʻjalikdagi ahamiyati katta. Yogʻochi meʼmorlikda, oʻymakorlikda va qalam yasashda ishlatiladi. Baʼzi turlaridan xushmanzara oʻsimlik sifatida foydala-niladi. Qubbalaridan turli moddalar (efir moyi, qatron, qand, mum va organik kislotalar) olinadi. Qubbasining damlamasi tabobatda siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi va ovqat hazm qilishni yaxshilovchi dori sifatida ishlatiladi. Oʻrta Osiyodagi turlaridan olinadigan efir moyining sedrol fraksiyasi esa jarohatni, suyakning teshilib oqishini davolashda qoʻllaniladi.

Manbalar

Havolalar 
 Junipers of the world
 Gymnosperm Database — Juniperus
 Arboretum de Villardebelle Photos of cones and foliage of selected species

Oʻsimliklar
Archa koʻmir

Archa koʻmir — archa daraxtidan tayyorlangan yoqilgʻi. Bunda archa gʻoʻlalar koʻralarga solib kuydiriladi. U choʻgʻ holiga kelganda koʻra ogʻzi somon-li loy bilan suvalib, 10-15 kun shu holda saqlanadi (qarang Lista kumir). Archa koʻmir dan aso-san hunarmandchilikda temirchilar, mi-skarlar, zargarlar turli xil asboblar yasashda foydalanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archadoshlar

Archadoshlar — q. Sarvdoshlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archazor

Archazor, archazor oʻrmonlar — asosan, archa daraxtidan tashkil topgan oʻrmonlar. A.lar 600 — 700 yil (ayrimlari 2000-yilgacha) yashaydi, togʻlarda suv toʻplash, tuproq eroziyasi oldini olish, sel toshqinlarini bartaraf etish kabi muhim vazifalarni bajaradi. Asosan Yer yuzining Shimoliy yarim sharidagi togʻli hududlarda — Oʻrta Amerika, Osiyo va Afrikada oʻsadi. Oʻrta Osiyo, Qrim, Oltoy-Sayan, Uzoq Sharqdagi togʻlarda 700 ming ga maydonni egallaydi, uning 665 ming ga dan koʻprogʻi (93,5%) Markaziy Osiyo davlatlarida joylashgan. Oʻzbekiston davlat oʻrmon fondi hisobida 190 ming ga A. bor (1999). Oʻzbekistonda asosan, Tyanshan, Turkiston, Chatqol, Hisor togʻlarida katta-katta A.lar mavjud. Ular si Irak va mahsuldorligi kam A.ga kiradi (qalinligi 0,3 — 0,5), ammo shunga qaramay juda katta tabiiy va iqgisodiy ahamiyatga ega. A. 800 — 3100 m balandlikda togʻ yon bagʻirlarida joylashgan va uch mintaqaga boʻlinadi: togʻlarning pastki qismida (800-2000 m balandlikda) qora archa yoki Zarafshon archasi, oʻrta qismida (1400-2500 m) sovur archa, yuqori qismida (2500- 3100 m) oʻrik archa yoki Turkiston archasi oʻsadi. Togʻlarning eng yuqori qismidagi archalar siyrak, boʻyi past, tanasi qiyshiq, ser-shox boʻlib, koʻpincha yer bagʻirlab oʻsadi. Eng yaxshi A. unumdor, sernam, tuproqli, yassi togʻ yon bagʻirlarida uchraydi va ularning yillik fitomahsuldorligi 220 t/ga ni tashkil etadi. Ilgari A. muhofaza qilinmaganligi va ulardan qurilish materiali hamda oʻtin sifatida ayovsiz foydalanish natijasida A. maydonlari kamayib, archalari siyraklashib ketgan. 20-asrning 50-yillaridan boshlab Oʻzbekistonda Alarni tabiiy ravishda qayta tiklash va ekma A.ni barpo qilish ishlari boshlandi va Oʻrta Osiyo (hozirgi Oʻzbekiston) Oʻrmonchilik ilmiy tadqiqot institutida uning ilmiy asoslari ishlab chiqildi (U. N. Nigʻmatov, Ye. V. Mixaylova, V. M. Saxatskiy, Yo. Yu. Musayev). Oʻrmonchilik xoʻjaliklari A.ni qoʻriqlash, parvarishlash, tabiiy va sunʼiy yoʻllar orqali koʻpaytirish ishlari bilan shugʻullanadi (qarang Oʻrmon xoʻjaligi).Abduxalil Qayimov, Anvar Tagirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ekologiya
Archin tili

Archin tili — qarang Dogʻiston tillari.

Manbalar 

Kavkaz tillari
Tillar
Archinlar

Archinlar (oʻzlarini arshish-tib deb ataydilar) — Dogʻiston Respublikasidagi xalq. Umumiy soni 1 mingdan ortiq (1992). Archin tilida soʻzlashadi. Dindorlari islomning sun-niy mazhabida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Archman

Archman — Turkmanistonning Kopet-dogʻ etaklaridagi shifobaxsh suv-li kurort. Archman temir yoʻl stansiyasidan 9 km narida joylashgan. Iqlimi keskin kontinental, yozi juda issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°). Kam vodorod sul-fidli mineral buloq suvlari vannaga tushish va ichish uchun ishlatiladi. Qon aylanish, ovqat hazm qilish, harakat va tayanch organlari kasalliklarida, teri, ginekologik kasalliklarda tavsiya eti-ladi. Sanatoriy, vanna qabul qilish bi-nosi bor. Yil boʻyi ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshak I

Arshak (;  Ašk)) (? — miloddan avvalgi 217) — Par-fiyada hukmronlik qilgan sulola asoschisi. Kaspiy dengizining janubi-sharqida yashagan parn qabilasining boshlig‘i bo‘lgan. Arsaces aslida qabila boshlig‘iga berilgan unvondir. „Ar“ (er) so‘zi botir, mard, bahodir, pahlavon demakdir. Arsaces esa shaklarning botiri maʼnosini anglatadi. Baʼzi tarixchilar (V. G. Lukonin) Arsacesni qadimgi pahlaviycha Kavi Arshan — bahodir kamonchi nomi bilan bog‘laydilar.

Manbalar 

Parfiya qirollari
Arshakiylar

Arshakiylar — Parfiya podsholari sulolasi (miloddan avvalgi 250 — milodiy 224). Sulolaga Kaspiy dengizining janubi-sharqiy qismida yashagan parn qabilasining boshligʻi Arshak asos solgan. Beruniy Arshakiylarni Xorazmning mifologik qahramoni Siyovushdan tarqagan deb hisoblaydi. Bu sulolaning mashxur vakillari: Arshak I (250 — 248/247), Tiridat I (248/247 — 211), Artabon I (211 — 191), Prianat (191 — 176), Fraat I (175 — 170), Mitridat I (170 — 138/137), Fraat II (138/137 — 128), Artabon II (128 — 124/123), Mitridat II (123 — 88/87), Fraat III (70/69 — 58/57), Orod II (57 — 37/36), Fraat V (miloddan avvalgi 2-milodiy 4), Vonon I (7/8 — 12), Artabon III (12 — 38), Gotarz II (38 — 51), Vologes I (51/52 — 79/80), Mitridat IV (128/129 — 147), Vologes III (148 — 192), Vologes IV (192 — 207/208), Vologes V (507/208 — 222), Artabon V (209 — 224).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshakiylar (sulola)

Arshakiylar (Arshakuni arman arshakiylari — Parfiyadagi arshakiylar sulolasiga qardosh boʻlgan shohlar sulolasi. Tiridat I (62 yildan, rasman 66 — 80) tomonidan asos solingan. Hisrav I (217 — 238) davrida Arshakiylar hokimiyati merosiy tuye olgan. Tiridat III Buyuk (287 — 332) davrida xristianlik Armanistonning rasmiy davlat diniga aylangan (taxminan 301). Arshakiylar ichki tarqoqlikka qarshi hamda Armanistonning mustaqilligi uchun muvaffaqiyatsiz kurash olib borganlar. Eron va Vizantiya oʻrtasida Buyuk Armaniston taqsimlangach (387), Arshakiylar ularning vassaliga aylanganlar. 428 yil Arshakiylar sulolasi barham topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshi aʼlo

Arshi aʼlo (arab, arsh — taxt, aʼlo — buyuk) — buyuk taxt. Islom aqidasiga koʻra, Arsh Yer, osmonlar, yul-duzlar va Kursiydan ham katta hajmdagi mavjudot. Alloh yaratgan barcha narsadan u buyuk va kattadir. Qur’oni Karim oyatlarida Arshi aʼlo toʻgʻrisida 23 joyda bayon etiladi. Mas. „Hud“ surasining 7-oyati-da: „Alloh shunday (buyuk va qudratli) zotdurkim, Yeru osmonlarni olti kunda yaratdi, holbuki Uning Arshi suv ustida edi“, deyiladi. Islom taʼlimoti boʻyicha Arsh va boshqa buyuk mavjudotlarni yaratishdan Allohning maqsadi ulardan Oʻzi yoki boshqalar foydalanishi yoxud ularga ehtiyoji borligi uchun emas, balki Oʻzining qudrat va imkoniyati na qadar cheksiz ekanligini namoyon etish-dir. Baʼzi notoʻgʻri aqida egalari, Arsh Allohning taxti, unda makon tutib oʻtiradi, deb xatoga ketadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arshiy Xoʻjajahon Yaʼqub

Arshiy Xoʻjajahon Yaʼqub (1706 — 1756, Qashqar) — uygʻur shoiri, davlat arbobi. Oyrot xonligi (1635−1758) ning Kashqardagi noibi. Arshiy uygʻur mumtoz sheʼriyatida lirik janr rivojiga hissa qoʻshgan. Navoiyga ergashgan („Koʻngul“ musammani), tatabbular bitgan. Asarlarida insoniylik, vafo, mehr-muhabbat, ezgulik va doʻstlikni tarannum etgan, ijtimoiy tengsizlik va huquqsizlikdan noligan. Uning „Xoʻjajahon Arshiy“ nomli devoni mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uygʻur shoirlari
1706-yilda tugʻilganlar
1756-yilda vafot etganlar
Arshin

Arshin — qadimgi uzunlik oʻlchov birligi; oʻlchami 65,2-M 12 sm. Oʻrtacha qiymati koʻp manbalarda 71,12 sm deb olingan. Rabgʻuziy 1310 yilda turkiy tilda yozgan „Kisasi Rabgʻuziy“ asarida kel-tirgan. Turkistonda uzunligi taxminan 1 m ga teng xonarshin ham qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻlchov birliklari
Arergard

Arergard ( — orqasida, garde — soqchi, qoʻriqchi, qorovul) — Yevropa davlatlari armiyalarida harbiy yurish, hujum yoki chekinish vaqtida asosiy kuchlarning ketidan bo-ruvchi va ularning shu tomondan xavfsiz-ligini ta’minlovchi askariy qoʻshilma, qism yoki boʻlinma. Turkiy xalqlar harbiy qoʻshinida soqa deb yuritilgan.

Yana q. 

 Avangard

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arerssena

Arerssena — sahnaning orqa qismi. Odatda A. yordamchi joy xizmatini bajarib, kenglik va fazoning tasavvuri-ni beruvchi dekoratsiyalarni oʻrnatishda foydalanilgan. Hoz. zamon teatrida A, kengroq va chuqurroq qilinadi. Negaki, dekoratsiya qurilmalari avtomatik tarz-da aylantirilishi kerak. A. Hidoyatov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan "Paranji sirlari" (Hamza asari), "Is-kandar" (A. Navoiy dostoni asosida) spektakllarida A. keng ishlatildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aryavarta

Aryavarta („oriylar mamlaka-ti“) — Shimoliy Hindistonning markaziy qismining qadimgi hindlar tomonidan ata-lishi. Qadimgi hindlarning tasavvuricha, A. mamlakatida Hindistonning boshqa xalqlariga qaraganda „olijanob“ ki-shilar yashagan. Bunday qarashlar bejiz boʻlmagan, albatta, chunki Hindistonning aynan mana shu qismi qadimgi hind tamadduni (sivilizatsiyasi)ning oʻchogʻi, Mauriyalar davlati joylashgan oʻlka boʻlgan. Bu yerda brahmanizm, buddizm va jaynizm kabi dinlar shakllangan, unda yashagan xalqlarning adabiy tillari — sanskrit va pali — butun Hindistonning adabiy tiliga aylangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqish

Arqish (turkiycha) — 6 — 14-asrlarda turkiy xalqlarda uzoq yurtlarga 673savdo-sotiq ishlari bilan qatnovchi to-jirlar, ot-ulovlar, aravalar va ularni boshqaruvchi mutasaddi shaxslar guruhi, yaʼni karvon maʼnosini anglatuvchi istiloh. A. Kultegin bitiktoshida, Yusuf Xos Hojibning „Qutadgʻu bilik“, Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida ishlatilgan, soʻnggi bor 14-asr obidasi Rabgʻuziyning „Qisasi Rabgʻuziy“ asarida qayd etilgan. Hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi „Karvonboshi“ maʼnosi qadimda A. ulugʻi soʻz birikmasi yordamida ifodalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqon koʻpburchagi

Arqon koʻpburchagi — kuchlar tizimining tayanch reaksiyalari va teng taʼsir etuvchi kuchlarini topish, eguvchi momentlar epyuraparini yasash, arkasi-mon va osma tizimlarning eng maqbul qiyofalari (shakllari)ni aniqlash hamda yasen jismlar statistikasiga doir boshqa masalalarni yechishning grafik usulida foydalaniladigan koʻpburchak. Ikki uchi tangʻib bogʻlangach ip (arqon)ning bir necha nuqtasiga qoʻyilgan kuchlar bilan tarang tortilishi natijasida hosil boʻlgan koʻpburchak Arqon koʻpburchagi dir. Arqon koʻpburchagi kuch koʻpburchagi (rasmga q.) bilan birga yassi ke-simlarning geometrik harakteristikalarini aniqlashda, muhandislik gidravlikasi, iqtisodiyotning baʼzi masalalarini yechish va boshqalarda ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqon tutish

Arqon tutish — turkiy xalqlar toʻy marosimidagi qadimgi udumlardan biri. Kelinni kuyovnikiga olib kelayotganlarida kelinning qoʻshnilari, yaqinlari, mahalla va qishloq yigitlari aravaning yoʻlini toʻsib, sovgʻa va inʼom ta-lab qiladi. Buning uchun argʻamchi tortib yoʻlni toʻsadilar. Arqon tutgan kishilarga kelin tomonidan oldindan tay-yorlab qoʻyilgan noz-neʼmatlar, belbogʻ, roʻmolcha yoki pul berishgan. Bu udum Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida mavjud. Kelin xoh otda, xoh arava yoki mashinada boʻlsin, yoʻl-yoʻlakay bolalar yoʻl toʻsishgan. Garchand kelin tushgan ulov bu toʻsikdan bemalol oʻtib ketishga qodir boʻlsa ham, bunday qilinmagan. Ak-sincha qizning onasi baholiqudrat berib yuborgan tugundan nonmi, boʻgʻirsoqmi, qatlamami berilib, arqon tutuvchilarning koʻngli xushnud etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arqoniy

Arqoniy — kechpishar qovun navi. Shakli ellipissimon, boʻyi 30 — 35 sm, ogʻirligi 4 — 7 kg. Pusti kalin, sirti bir oz burishgan, kam toʻr, yashil. Eti oqish-yashil, qalinligi 4 — 5 sm, shirin, tarkibida 9,1% gacha qand bor. Urugʻxonasi katta, urugʻi choʻziq va bir oz bukik. Urugʻi ekilganidan keyin 100 — 120 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 350 s/ga. Samarqand, Buxoro, Surxonda-ryo, Toshkent viloyatlarida ekiladi. Kuz — qishda asrash va olis joylarga yubo-rish uchun yaroqli (yana qarang Qovun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qovun navlari
Arqoq

Arqoq, urish — gazlama toʻqishda tanda ipi bilan kesishuvchi va oʻrishuvchi koʻndalang ip. Odatda, A. naychalarga oʻralib, moki vositasida tanda komi (zevi) dan oʻtkaziladi. A. tabiiy (ipak, paxta tolasi, jun) va sunʼiy (viskoza, neylon, lavsan) tolalardan tayyorlanadi.

 Arqoq² — to‘qima hosil bo‘lishida ko‘ndalang joylashgan iplar, tanda iplariga nisbatan perendikulyar joylashgan bo‘ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

WikiLug'at
Toʻqimachilik sanoati
Arqul

Arqul — arablarda puflab chali-nadigan (qoʻshnaysimon) cholgʻu. A.ning qoʻshnaydan farqi shuki, undagi nayning biri oʻzgarmaydigan (burdon) to-vush be-rib, kuy hosil etadigan ikkinchi nayga hamohang boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻadal

Argʻadal (turkiycha) — qadimgi turkiy xalqlarda, keyinchalik Amir Temur va te-muriylar davrida dushmanga qoʻqqisdan 674zarba berish maqsadida askarlar berki-nadigan pana joy, pistirma.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻay oʻt

Argʻay oʻt (moʻgʻulcha argʻa — al-dash, turkcha — oʻt, olov) — turk-moʻgʻul qabilalari harbiy sanʼatida qoʻllanilgan usullardan birining nomi. Dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻshin miqdorini boʻrttirib, koʻpaytirib koʻrsatish uchun odatda oz sonli qoʻshin qoʻmondoni har bir jangchisiga tunda bir qancha yerda gulxan, mash’al yoqishni buyurgan. Mas, Mirzo Ulugʻbek 1425-yil Moʻgʻulistonga qilgan yurishi chogʻida qoʻshin miqdori haqida dushman notoʻgʻri tasavvurga ega boʻlishi uchun har bir jangchisiga tunda besh yerda gulxan yoqishni amr qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻanun

Argʻanun, argʻan (arab., yun. organon) — maxsus meshlardan yoʻnaltiriladigan havo yordamida tovushlar yuzaga keladigan yirik musiqa cholgʻu asbobi. A. Yevropa va Sharq xalqlari musiqa amaliyotida qadimdan (miloddan avvalgi 4-asr) mashhur boʻlib, oʻrta asr qoʻlyozmalarida turlicha tasvir-langan. Qomuschi olimlar Banu Muso bin Shokir (9-asr) va Abu Abdulloh al-Xorazmiy (Yu-asr)larning maʼlumotlariga koʻra, A. bir necha qoramol terisidan tayyorlangan uchta mesh va ularga birikti-riluvchi 12 tadan 40 tagacha boʻlgan yoʻgʻon-ingichka mis naylardan tarkib topgan. Meshlarga havo bir necha kishi yordamida puflab kiritilgan — pnevmatik A., havo suv bosimi yordamida sadolanuvchi — me-xanik A., shuningdek har bir nayini bir kishi chalgan A. turlari boʻlgan. 14 — 15-asrlarda A. Yevropada ancha takomil-lashtirilib, unga klavishlar oʻrnatilgan (qarang Organ). Forobiy, al-Isfahoniy, Ibn Sino, Xusrav Degʻlaviy, Alisher Navoiy va boshqa sharq mutafakkirlarining asarlarida A. va uning ijrosidagi musiqaning estetik taʼsir imkoniyatlari tasvirlan-gan. 17 — 19-asrlardagi maʼlumotlarga koʻra, A.ning boshqacha shakllari ham sharq xalqlarida keng qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻimchoq

Argʻimchoq — oʻyin-ermakka uchi-ladigan tebranma moslama. Odatda A. daraxtning katta butogʻiga yoxud imo-rat harisiga osilib, ikki uchiga taxta (oʻrindiq) bogʻlangan arqondan iborat. Sanoatda ishlab chiqariladigan A.lar birmuncha murakkab: ularning oʻrindigʻi, arqon yoki metall osmasi va boshqa qismlari boʻladi. Xonadonlarda, bogʻchalarda, istirohat bogʻlarida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻin

Argʻin -

1) Oʻrta juz, qisman Kichik juz tarkibiga kirgan qozoqlarning koʻp sonli qabilasi. 19-asr oxirida A.lar 500 ming kishi boʻlgan. A. 15-ada qozoq ela-tining shakllanishida ishtirok etgan asosiy boʻgʻimlar qatoriga kiradi. Shar-kay Qozogʻiston hududida koʻchmanchilik bilan mashgul boʻlishgan. A. tili — hozirgi qozoq adabiy tiliga asos boʻlgan qozoq tilining shimoli-sharqiy lahjasi.

2) Oʻzbeklar va qirgʻizlar tarkibidagi urugʻ. Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida argʻu tarzida uchraydi. A. Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Surxondaryo, Qashqadaryo, Buxoro, Xorazm va Qoraqalpogʻistonda ham etnonim yoki to-ponim sifatida uchrab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻuvon

Argʻuvon (Cercis) — burchoqsoshlar oilasiga mansub daraxtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda S. siliquastrum turi tarqalgan. Bu tur yovvoyi holda Oʻrta den-giz atrofida ham uchraydi. Oʻrta Osiyo, Krim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. A.ning yovvoyi turi (S. grifﬁ thii) Afgʻonistonda hamda Oʻrta Osiyoning Pomir-Oloy va Gʻarbiy Tyan-shan togʻlarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama va Ugam togʻlarida oʻsadi. Yogʻochi yumshoq va oq boʻlganligi uchun durad-gorlikda bagʻdodi uslubida oʻyiladigan naqqoshlikda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻumoq

Argʻumoq — zotli chopqir otlarga Sharq xalqlari bergan umumiy nom. Bu nom bilan ataluvchi otlar koʻproq arabi ot, axaltaka, yovmut, qorabayir ot zotlariga mansub. Xalq ogʻzaki ijodida A.lar be-dov, tulpor va duldul nomlari bilan ham maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argʻun ibn Abaqaxon

Argʻun ibn Abaqaxon (1250/1255 -1291) — elxoniylardan boʻlgan Eron hukmdori (elxoni) (1284 — 91). Abaqaxan xristianlik va ayniqsa buddizmga xayrixoh boʻlgan. Yevropa davlatlari hukmdorlari (Fransiya va Angliya qirollari, shuningdek Rim papasi) bilan Misrga qarshi birgalikda yurish maqsadida yozishmalar olib borgan. Biroq bu rejalar amalga oshmagan, chunki harbiy kuchlar Movarounnahr va Xurosonda zarur boʻlib qolgan. Xurosonda amir Navroʻz qoʻzgʻoloni boshlanib, unga Movarounnahrdan ham yordam kelgan. Abaqaxan bu qoʻzgʻolonni bostira olmagan. Oltin Oʻrda xoni Mangu Temurning 1290-yili Darband darvozasi orqali Eronga hujumi daf qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1291-yilda vafot etganlar
Argʻunshoh Axtachi Burdaligʻiy

Argʻunshoh Axtachi Burdaligʻiy (14-asr 2-yarmi — 15-asr boshi) — Amir Te-mur lashkarboshilaridan. Amir Temurning amir Husayn bilan qilgan janglarida faol qatnashgan, Movarounnahrni dush-manlardan tozalashda jasorat va shijoat koʻrsatgan. Amir Temurning koʻp harbiy yurishlarida qatnashgan. Hindiston yurishi (1398-99) va „etti yillik yurish“ (1399-1404) yillari A. bir necha amirlar bilan birga „moʻgʻul sarha-dining zabti“ uchun qoʻyilgan. Amir Te-mur 1404-yil 27-noyabrda Xitoy yurishiga ketayotib, A.ni Samarqandda kutvol lavo-zimida qoddirgan. Biroq 1405-yil 18-fevralda Amir Temur vafotidan soʻng yuz bergan tartibsizliklar va Xalil Sulton tomo-nidan uyushtirilgan fitnada u shahzoda tarafida boʻlgan va Saroymulk xonim, Tuman ogʻo, Ulugʻbek, Ibrohim Sultonni va lashkarboshilardan amir Shoh Malik, Shayx Nuriddinlarni Samarqandga kiritmagan. Bu bilan u Amir Temur barpo etgan saltanatga putur yetishiga sababchilardan biri boʻlgan. Ashraf Ahmedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asad

Asad (    ), ba'zan Asad deb yoziladi, arabcha erkak ism bo'lib, so'zma-so'z " sher " ma'nosini bildiradi. U Ali ibn Abu Tolibning ismlaridan biri bo'lgan Asad Alloh kabi taxalluslarda qo'llaniladi.

Odamlar 
Asad ismli taniqli shaxslar orasida "Asad" bor:

 Asad Rustum, livanlik tarixchi, akademik va yozuvchi
 Asad Ahmad, BBC News jurnalisti va BBC London uchun yangiliklar o'qituvchisi
 Asad Q. Ahmad, amerikalik olim
 Audrey Assad, amerikalik qo'shiqchi-qo'shiq muallifi va zamonaviy nasroniy musiqa san'atkori
 Asadulla (aniqlik), ya'ni Xudoning Arsloni bir nechta odamlarni nazarda tutishi mumkin
 Asad ibn Hoshim, Ali ibn Abu Tolibning ona tomondan bobosi
 Asad ibn Somon, ilk somoniylardan
 Asad ibn Abd-al-Uzzo, ilk islom tarixiy shaxs
 Xuvaylid ibn Asad, uning o'g'li, Muhammadning qaynotasi
 Asad ibn al-Furot (760—828) huquqshunos va ilohiyot olimi
 Hasan Asad (1973-yilda tug'ilgan), Montel Vontavious Porter nomi bilan mashhur amerikalik professional kurashchi
 Xaver Assad (1997-yilda tug'ilgan), meksikalik beysbolchi
 Muhammad Asad, Leopold Vayss, XX asrning nufuzli yozuvchisi va siyosat nazariyotchisi
 Talal Asad, antropolog, Muhammad Asadning o'g'li
 Mirzo Asadulla Baygxon, Hindistonning mashhur urdu va fors shoiri
 Serjio Assad, braziliyalik klassik bastakor, gitarachi
 Klaris Assad, Serjioning qizi, klassik va jazz bastakori, aranjirovkachi, pianinochi va vokalchi
 Asad (qabila), arab adnaniy qabilasi, Muhammadning amakivachchalari
 Varqa ibn Naufal ibn Asad, Muhammadning amakivachchasi
 Asaduddin Ovaysi, Haydarobodlik siyosatchi
 Asad Umar, pokistonlik qonunchi va sobiq siyosatchi
 Asad Uddin, XVI asr bengal shoiri
 Asad Razo (rassom), pokistonlik amerikalik rassom
 Asad Shafiq, pokistonlik kriketchi
 Muhammad Asad Ulla Sayid, Haydarobodlik sobiq IAS zobiti
 Mariya de Lourdes Diek-Assad, livanlik-meksikalik iqtisodchi

Asad oilasi 

Al-Assad oilasi 1970-yildan beri Suriyada siyosiy hokimiyatni ushlab turgan va  Latakiya viloyatidan (aniqrogʻi Qardaha) alaviylar oilasi. Oila ikkita prezidentni tug'dirdi va ularni boyaga etkazdilar:

 Hafiz al-Assad, 1970-2000-yillardagi Suriya prezidenti
 Bashar al-Assad, Suriyaning amaldagi prezidenti

Boshqa oila a'zolariga quyidagilar kiradi:

 Bassel al-Assad
 Rifoat al-Assad
 Jamil al-Assad
 Maher al-Assad
 Bushra al-Assad

Adabiyotlar 

 Asad (film)
 Aslan (aniqlash)
 Asad ko'li
 Al Asad aviabazasi
 Haydar
 Islomda sherlar
 Qasvara
 Shir, forscha "sher" atamasi 
Asad
Bosniya ismli ismlar
Arabcha ismlar