Oltoydagi qozoqlar

Oltoydagi qozoqlar ()—Rossiyaning Oltoy Respublikasining Qoʻsh-Agʻach viloyatidagi qozoq diasporasi. Ushbu mintaqadagi qozoqlar mintaqa umumiy aholisining 53,37 foizini tashkil qiladi-taxminan 10,200 kishi, 2,23 foizi-respublika poytaxti Togʻli-Altayskda 1250 ga yaqin kishi yashaydi. Butun respublikada qozoq diasporasi ruslar va oltoyliklardan keyin uchinchi oʻrinda turadi. Ularni Qoshagʻoch yoki Chuy qozoqlari deb ham atashadi. Ular Stolipin islohotlari davrida Markaziy Oltoyning Chuya dashtiga koʻchib oʻtishgan. Diasporada Xitoy va Moʻgʻulistondan kelgan muhojirlar ham bor. Asosiy kasbi chorvachilik. Ular Qozogʻistonning Sharqiy Qozogʻiston viloyati Katon-Qoragʻay tumani qozoqlari bilan aloqada.

Qozoqlar Janubiy Oltoyda bir asrdan ortiq vaqtdan beri boshqa aholidan tashqari yashab kelmoqda va Oltoy Respublikasi aholisining 6 % ni tashkil qiladi.Ulardan 80 % Qoʻsh-Ogʻoch tumanidagi beshta qishloq: Qoʻsh-Agʻach, Tóbeler, Jańa-Ol, Jazator, Telengit-Sortogʻoy, 15 foizi Ust-Kan tumanida (qishloq) istiqomat qiladi.) qolganlari respublika boʻylab tarqalgan.

Qozoqlarning alohida etnik guruhi Janubiy Oltoy hududidagi Qoʻsh-Agʻoch viloyatida yashaydi. Ushbu hududda joylashgan Oltoy qozoqlarining madaniyatiga oid etnografik toʻplamlar toʻplami 1,5 ming yildan ortiq buyumlar mavjud.

Tarixi 

19-asr boshlarida Oltoy va Sharqiy Qozogʻiston hududini oʻrganish rus olimlarining koʻplab ekspeditsiyalari tomonidan amalga oshirildi: zemstvo amaldorlari A.M.Goroxov va G.I.Spasskiyning (1803—1805) etnografik ekspeditsiyalari; kon muhandisi I.P.Shangin ekspeditsiyasi (1816); F.A.Geblerning ekspeditsiyalari (1810-1830 yillar); akademik K.F.Ledeburning Tartu universitetidan A.A.Bunge va K.A.Meyer bilan ekspeditsiyasi (1826). Ekspeditsiyalar natijalariga koʻra, mintaqaning toʻliq tavsifi, Oltoyning tub aholisi va Irtish mintaqasi qozoqlarining hayoti tuzildi.

1860-yilda rus sharqshunosi-turkologi va etnografi V.V.Radlovning kundaliklarida Chuy choʻlida qozoq aholisi borligi haqida maʼlumotlar bor. Moʻgʻul materiallarida (1883) rus geografi va etnografi G.N.PotaninOltoylar va qozoqlar oʻrtasidagi qarama-qarshilik haqidagi folklor hikoyalarini oʻz ichiga olgan.

1880—1900-yillarda ishlagan V.V.Sapojnikov va V.I.Vereshchagin. Xitoy-Rossiya chegarasi zonasida joylashgan togʻ daralari va daryo vodiylarining tavsifini tuzar ekan, ular Rossiya Oltoyining chegara yoʻllarida koʻplab qozoq qishloqlarini ularning migratsiya yoʻllarini koʻrsatgan holda tasvirlab berishdi.

1894—1905-yillarda Oltoy tumani maʼmuriyatining quruqlik qismida „Oltoydagi dehqonlarni yerga joylashtirish maqsadida dehqon xoʻjaliklarini oʻrganish“ va muhojirlar bilan shugʻullanadigan statistika byurosi ishlagan. Ushbu byuroning statistik va etnografik sharhlarida birinchi marta Sarasinskiy tashqi kengashi qozoqlari, Cherno-Anui missionerlik lageri va Chuy choʻli rasman qayd etilgan.

Yana qarang 

 Rossiyadagi qozoqlar

Manbalar

Adabiyotlar 

 Oktyabrskaya I.V. Oltoy qozoqlari. Tarix va zamonaviylik // Etnografik sharh. — 1997. — No 6. — S. 92-102.
 Konovalov AB Qoʻsh-Agʻoch qozoqlari va telengitlarning etnik-madaniy aloqalari. Kitobda. : Sibir va unga tutash hududlardagi turkiy tilli xalqlarning etnogenezi va etnik tarixi. Omsk, 1979, 125-128-betlar.
 Konovalov AB Etnik guruhning shakllanish omillari haqida (Janubiy Oltoy qozoqlari misolida). In: Gʻarbiy Sibirdagi arxeologik va etnografik tadqiqotlarning metodologik jihatlari. Tomsk, 1981 yil, 156-158-betlar.
 Konovalov AB, Kurylev V.P. 50 yildan keyin Qoʻsh-Agach qozoqlari orasida. In: Zamonaviylikni oʻrganishning etnografik jihatlari. L., 1980, 165-175-betlar.
 Samoylovich A.N. Oirot avtonom viloyatining Kosh-Agach viloyati qozoqlari. Kitobda: Qozoqlar. L., 1930 yil.

Havolalar 

 Pri napisanii etoy stati ispolzovalsya material iz izdaniya „Kazaxstan. Natsionalnaya ensiklopediya“ (1998—2007), predostavlennogo redaksiey „Qazaq ensiklopediyasi“ po litsenzii Creative Commons BY-SA 3.0 Unported.
 „Kazaxstan“. Natsionalnaya ensiklopediya, 1 tom. „Mәdeni Mұra“ — Kulturnoe nasledie Kazaxstana. Str. 191.
 Federalnaya slujba gosudarstvennoy statistiki. Vserossiyskaya perepis naseleniya 2010. O Rossii yazikom sifr 
  Platniy dostup.
Qozoq diasporasi
Oltoy tillari
Rossiya
Qozogʻiston