MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari

Oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari — elektronlarning atomlardan atomlarga butunlay yoki qisman oʻtishi bilan bogʻliq kimyoviy reaksiyalar. Elektronlar chiqarilishi oksidlanish, elektronlar biriktirib olinishi qaytarilish deyiladi. O.-q.r. atamalari dastlab metall oksidlarining hosil boʻlish va parchalanish reaksiyalarida qoʻllaniladi. Cu+’/2O2=CuO metallarning oksidlanishiga, CuO+H2=Cu+H2O metall oksidlaridan metall hosil boʻlishi (qaytarilishi)ga misol boʻladi.

Atom yoki ionlari reaksiya jarayonida elektron biriktirib oladigan moddalar oksidlovchilar,elektron beradigan moddalar esa qaytaruvchilar deb ataladi.Oksidlovchi reaksiya vaqtida oksidlanadigan moddadan elektronni tortib olib,oʻzi qaytariladi,qaytaruvchi esa elektronlar yoʻqotib, oʻzi oksidlanadi. Har qanday oksidlanish qaytarilishsiz boʻla olmaydi, chunki kimyoviy reaksiyada atomlar oksidlanish dara-jasi (p)ning yigʻindisi doimiydir. N2+S12=2NS1 reaksiyasida p (N) 0 dan + 1 gacha oʻzgaradi, binobarin, vodorod (N) oksidlanadi; p(S1) 0 dan — 1 gacha oʻzgaradi, binobarin, xlor S1 qaytariladi.

O.-q. jarayoni keng tarqalgan kimyoviy reaksiyalar jumlasiga kiradi, uning tabiatda va texnikada ahamiyati katta. Barcha turdagi yoqilgʻilarning yonishi, turli metallarning rudalardan ajratib olinishi O.-q.r. jarayoniga asoslangan. Metallarning korroziyaga uchrashi, koʻpgina muhim kimyoviy mahsulotlarning hosil boʻlishi ularning oksidlanishi tufaylidir. Elektr-kimyo sanoati O.-q.r.ga asoslangan. Mis, nikel, oltin, rux va boshqa eritmalardan elektrolitik qaytarilish yoʻli bilan olinadi yoki tozalanadi. Kimyoviy tok manbalari — akkumulyatorlar va galvanik elementlar O.-q.r. tufayli ishlaydi va h.k.

Manbalar
Oksidlar

Oksidlar, tabiiy oksidlar (yun. oxys — nordon) — elementlarning kislorod bilan tabiiy kimyoviy birik-malari, minerallar sinfi. 300 tacha mineralni oʻz ichiga oladi. Tabiatda eng koʻp uchraydigan O.dan biri — suv (vodorod oksidi). Silikat angidrid (SiO2) koʻpgina togʻ jinslari tarkibiga kiradi. Eng keng tarqalgan O. hosil qiluvchi elementlar: Si, Fe, Mn, Al, kamroq miqsorida — Cu, U. O.ning aksariyati — ion aloqali birikmalar, ammo kremnezyom (Si), nemetall (As, Se, Te) va xalkofil (Si, Pb, Zn, Sn, Hg, Cd, In, Bi, Sb) elementlar minerallari kovalentli aloqalar bilan tavsiflanadi. Odatda, O. tarkibida gid-roksid va oksigidratlar (bir paytda O2~ va ON~) birlashmalari mavjud. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barcha kislorod atomlari faqat oʻsha element atomlariga birikkan boʻladi, lekin oʻzaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar tarkibiga kislorod atomlari faqat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri bilan ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, VaO2 — peroksid). Normal O. elementlarning kislorod bilan bevosita birikishidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va boshqa kislorodli kislotalar tuzlarining ajralishidan hosil boʻladi.

Manbalar
Oksidlar (birikma)

Oksidlar — elementlarning kislorodli birikmalari. Normal oksid molekulasi tarkibidagi barcha kislorod atomlari faqat oʻsha element atomlariga birikkan boʻladi, lekin oʻzaro birikmaydi. Peroksid, superoksid va ozonidlar (peroksid va peroksid birikmalar) tarkibida kislorod atomlari fakat element atomlariga birikib qolmay, bir-biri bilan ham birikadi (mas, SnO2 — normal oksid, Na2O2 — peroksid). Normal oksidlar elementlarning kislorod bilan bevosita birikishidan, elementlarning gidroksidlari karbonat, nitrat, sulfat va boshqa kislorodli kislotalar tuzlarining ajralishidan hosil boʻladi.

Oksidlarning nomlanishi quyidagicha: a) agar element kislorod bilan faqat 1 ta kislorodli birikma hosil qilsa, u oksid deb ataladi. Mas, Al2O3 — alyuminiy oksid, MgO — magniy oksid; b) elementning bir necha oksidlari maʼlum boʻlsa, uning oksidlanish darajasi eʼtiborga olinadi: CuO mis (-oksid, CuO — mis (II)-oksid, Cr2O3 — xrom (III)-oksid, CrO3 — xrom (VI)-oksid va h.k.; v) elementning oksidi suv taʼsirida kislotaga aylansa (yoki kislotadan yoxud uning tuzidan olini-shi mumkin boʻlsa) ayni oksid oʻsha kislotaning angidridi deb ataladi: SO3— sulfat angidrid, SO2 — sulfit angidrid.

Normal oksidlar — asosli, kislotali amfoter (oraliq) va befarq oksidlar deb, 4 guruhga boʻlinadi. Mendeleyev davriy sistemasida davr ichida chapdan oʻngga utgan sari oksidlarning xossalari asoslilikdan amfoterlilikka, soʻngra kislotalikka aylanadi. Mas, III davr elementlari ok-sidlaridan Na2O, MgO asosli O; Al2O3 — amfoter oksid; SiO2, P2O5, SO3 va S12O7— kislotali oksidlardir. Elementning oksidlanish darajasi ortgan sari oksidlarning asoslik xossalari kuchsizlanib boradi: MpO — asos xossasiga, Mg>02 — amfoter xossaga, Mp2O7 — kislota xossasiga ega.

Baʼzi oksidlar tuzlar hosil qilmaganligidan ularga indifferent yoki befarq oksidlar nomi berilgan (mas, CO va NO). Koʻpchilik oksidlar tabiatda uchraydi. Tabiatda eng koʻp uchraydigan oksidlar dan biri suv — vodorod oksiddir. Silikat angidrid (SiO2) koʻpgina togʻ jinslari tarkibiga kiradi.

Oksidlar turmush va texnikada keng qoʻllanadi. Mas, soʻndirilmagan ohak CaO — qurilishda, NO2, SO2 — nitrat va sulfat kislota ishlab chiqarishda, baʼzi metallarning oksidlaridan iborat aralashmalar esa katalizatorlar sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Oksidlash

Oksidlash (nem. Oxydierung) — metall buyumlar sirtini oksidlovchi eritmalar yordamida kimyoviy, elektrkimyoviy yoʻl bilan havoda qizdirib korroziyadan saqlash yoki koʻrkamlashtirish usuli. K imyoviy O.ning keng tarqalgani ishqorli va ishqorsiz O.dir. Ishqorli O.da buyum kaynab turgan natriy yoki kaliy ishqori eritmasi muqitidan oʻtkaziladi. Ishqorsiz O.da esa buyum fosfat kislota, kaliy yoki bariy nitrat va marganets fosfat aralashmasida 100° temperaturada qizdirib oksidlanadi. Kimyoviy O.da buyum sirtida 3 |x cha oksid qatlam xreil boʻladi. Bu qatlam loklanganidan yoki moylanganidan soʻng metall korroziyaga bar-doshli boʻladi. Bu usullar poʻlat, choʻyan va rux buyumlarni O.da qoʻllanadi.

Elektr-kimyoviy O. (anodlash) tok taʼsirida utkaziladi. Bu usul kimyoviy O. ga nisbatan yaxshiroq nati-ja beradi. Mas, 20—60 min. davomida 30° isitilgan 20% li sulfat kislota (tok kuchi 1,5—2,5 a va kuchlanishi 10— 20 v) tok bilan O. natijasida buyum sir-tida 20 s qalinlikda oksid parda hosil boʻladi. Oksidlangan buyum sirti loklanadi. Anodlashda oksid qatlam qalinligini 600 s gacha yetkazish mumkin. Bu usul, asosan, alyuminiy, mis va boshqa metall qotishmalarini O.da qoʻllanadi. Havoda O. poʻlat buyumlarini kizdirib, sirtini moylashdan iborat.

Manbalar
Oksidoreduktazalar

Oksidoreduktazalar (yunoncha: oksido — nordon va reducto — orqaga qayta-raman) — tirik hujayralardagi oksidlanish-qaytarilish reaksiyasini katalizlaydigan fermentlar. Hamma tirik hujayralarda uchraydi. Hujayrani energiya bilan taʼminlashda muhim rol uynaydi. O.ning eng muhimlari: degidrogenazalar (nafas olganda va fotosintez jarayonida vodorod va elek-tronlarni bir moddadan ikkinchi moddaga oʻtkazadi), oksidazalar (ularda O2 oksidlovchi), peroksidazalar (oksidlovchi — N2O2), gidrolazalar (moddaga O2 ning bir atomini beradi), oksige-nazalar (moddaga O2 ning ikkala atomini beradi).

Manbalar
Oksikislotalar

Oksikislotalar, oksikarbon kislotalar — tarkibida ham karboksil (—COOH), ham gidroksil (— OH) guruhi boʻlgan organik birikmalar. Oʻsimliklar olamida koʻp tarqalgan. Kupchiligining optik izomerlari bor. Tarkibida 1 ta karboksil va 1 ta gidroksil guruhi bulgan oksikislota O.ning eng oddiysi hisoblanadi. Gidroksil guruhining karboksil guruh birikkan ugleroddan kancha uzoklikdagi uglerod bilan birikkanligiga qarab a-, r-, u va 5-O. farqlanadi. O.ning soddalari qovushoq suyuqliklar yoki kristall moddalar boʻlib, suvda yaxshi eriydi. O. spirt va kislotalarning umumiy xossalarini namoyon qiladi. O.ning yana oʻziga xos boshqa xossalari ham bor. u va 5-O. ichki efirlar — laktonlar xreil qiladi. O. usimlik va hayvon organizmlarida (mas, sut, olma, limon kislotalar) uchraydi. Aromatik O. dori va azoboʻyagichlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Oksiprolin

Oksiprolin (gidroksiprolin, 4-gidroksipirolidin -2-karbon kislota) — aminokislota, rangsiz kristall modda. Mol. m. 131,13. 4 ta optik faol stereoizomerlari mavjud. L-O.ning suyuqlanish temperaturasi 274°. Suvda, etanolda oz eriydi. Biriktiruvchi toʻqimalardagi oqsillar — kollagen (13% gacha), shuningdek, elastin tarkibiga kiradi. L-O — almashtirib boʻlmaydigan aminokislota, biosintez jarayonida peptid zanjirga qushilmaydi, prolin krldiklarining fermentativ gidroksillanishida hosil buladi. O.ning organizmdagi metabolizm maqsulotlari — pirrol -2-karbon va glutamin kislotalar. Kollagen va boshqa oqsillarning gidrolizatorlaridan olinadi. L-O.ni ilk bor 1902-yilda nemis oli-mi E. Fisher jelatindan ajratib olgan.

Manbalar
Oksitotsin

Oksitotsin (Oxytocinum), pitotsin — neyrogipofizial gormon; gipofiz orqa boʻlagi gormonlarnsan biri; 9 ta aminokislota qoldigʻidan tuzilgan siklik peptid. O. tuzilishi va taʼsiriga koʻra, boshqa neyrogipofiz gormoni — vazopressinga yaqin turadi. Bir kator tabiiy analoglari mavjud, sintetik yul bilan ham olinadi. Bachadon (ayniqsa, homilali bachadon) va sut bezining silliq muskullarini qisqartiradi. Dard tutishi susayganda, bachadondan atonik qon ketganda buyuriladi. Ampulalarda 1 ml dan chiqariladi.

Manbalar
Oksixinolin

Oksixinolin (oksin, 8-gidroksixinolin) — rangsiz, oʻziga xos hidli kristall modda. Mol. m. 145,15, suyuqlanish temperaturasi 75—76°, qaynash temperaturasi 266,6°. Spirt, atseton, xloroform, benzol, kislota va ishqorlarda eriy-di, suvda va efirda erimaydi. 40 dan ortiq kimyoviy elementlarni (mas, mis, rux, magniy va boshqalar) ajratish va aniqlashda, alyuminiy, rux, vanadiy va h.k. elementlarni kolorimetrik aniklashda qoʻllanadi. Baʼzi hosilalari fungitsidlar va antiseptiklar si-fatida ishlatiladi.

Manbalar
Oxford

Oksford — Buyuk Britaniyadagi shahar, London shahridan shim.-gʻarbda, Temza daryosi boʻyida joylashgan. Oksfordshir grafligining maʼmuriy markazi. Aholisi 132 ming kishi (1999). Poligrafiya sanoati rivojlangan, avtomobilsozlik, elektrotexnika korxonalari mavjud. Shahar qoʻlyozmalarda 912 yildan tilga olingan. Qad. universitet shaharlaridan (12-asrda universitet tashkil etilgan). Ingliz gotika uslubida qurilgan universitet kollejlarining kompleksi shahar qiyofasiga alohida koʻrinish beradi. 1541-yildan Angliya yepiskopining qarorgohi. Meʼmoriy yodgorligi koʻp. Oksford universiteti, teatr, kutubxona, muzey va boshqa bor.

Manbalar
Oktan soni

Oktan soni — karbyuratorli yoki injektor ichki yonuv dvigateli yonilğilarining detonatsiyaga turğunligini ifodalaydigan koʻrsatkich. Yonilğining Oktan soni etalon yonilği aralashmasiga taqqoslab aniqlanadi. Etalon yonilgi sifatida izooktan (2, 2, 4-uch metilpentan) va geptan aralashmasi qabul qilingan. Izooktanning detonatsiyaga turgʻunligi 100, normal geptanniki nol deb olingan. Etalon yonilgʻi aralashmasidagi izooktanning foizlardagi miqdori sinaladigan yonilgʻining Oktan sonini belgilaydi. Yonilgining Oktan soni qancha katta boʻlsa, detonatsiyaga moyilligi shuncha kichik boʻladi. Avtomobillarda Oktan soni 66—98 ga teng benzin, siqish darajasi yuqori boʻlgan dvigatellarda Oktan soni yuqori ben-zinlar ishlatiladi.

Manbalar
Oktanlar

Oktanlar (yun. okto — sakkiz), CgH18 — toʻyingan uglevodorod. Mol. m. 114,22 18 ta izomer O. bor. N-O. — SN3(SN2)6SN3 ning suyuqlanish temperaturasi — 56,8°; qaynash temperaturasi 125,67°; zichligi 702,5 kg/m3. Neftda, benzinda boʻladi. O.dan izooktanning O. soni yuqori (97) boʻlganligi uchun etalon yonilgʻi sifatida ishlatiladi. n-oktanning O. soni juda kichik (17—19).

Manbalar
Oktant

Oktant (lot. ) — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Yulduz kattaligi 3,8. Oʻzbekistonda koʻrinmaydi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Oktaedr

Oktaedr (yun. okto — sakkiz va hedra — yoq) — 1) matematikada — sakkizta uchburchak bilan chegaralangan jism, sak-kizyoklik. O.ning 6 ta uchi, 12 ta qirrasi va 8 ta yogʻi boʻladi. O. yoklari muntazam uchburchaklardan iborat boʻlib, har bir uchidan 4 tadan qirra chiqadi. Agar O. qirrasi a ga teng boʻlsa, hajmi V = formula bilan hisoblanadi (qarang Koʻpyoklik); 2) kristallografiyada — elektroliz va kimyoviy reaksiyalar natijasida eritma, gaz va qattiq jismlardan hosil boʻladigan kristallar shakllaridan biri (bunda O.dan tashkari diedr, romboedr, tetraedr va boshqalar) shakllar ham hosil boʻladi (qarang Kpuctallanish).

Manbalar
Okulyar

Okulyar (lot. ocularus — koʻzga oid) — murakkab optik asbob (kuzatish trubasi, mikroskop, durbin)ning kuzatuvchi qaraydigan qismi. Bitta linza yoki linzalar tizimidan iborat boʻladi. Obyektiv boshqa optik tizimlar (mas, prizma, kollimator) bilan hosil qilgan tasvir Okulyar yordamida koʻriladi. Dastlab (1609-yil) Okulyarlar astronomik koʻrish trubalarida ishlatilgan (Galiley Okulyarlari). Keyinchalik niderland olimi X. Gyuygens (17-asr) va ingliz olimi J. Ramsden (18-asr) ikki xil Okulyar kashf qilishgan. Ular amalda hozirgacha ishlatiladi. Bunday Okulyarni obyektiv bilan birga yasab buyumning tasviri olinadi.

19-asr oxirlaridan, ayniqsa, harbiy optika rivojlanishi munosabati bilan durbin, periskop va boshqalarda takomillashtirilgan Okulyarlar ishlatiladi. Okulyarlar musbat va manfiy linzali boʻlishi mumkin. Musbat linzali Okulyar oʻzidan oʻtayotgan yorugʻlik nuri dastasini toʻplaydi (toraytiradi), manfiy linzali Okulyar nur dastasini sochadi (kengaytiradi). G. Galiley Okulyarlari manfiy linzali oddiy (kuzatish burchagi kichik), X. Gyuygens va J. Ramsden Okulyarlari musbat linzali boʻlgan (rayem). Ularda kuzatish burchagi katta (kengrok)ligi uchun hozirgacha ishlatiladi. Okulyarlarning asosiy optik xossasi fokus masofasi (linzaning bosh fokusidan uning optik markazigacha boʻlgan masofa), odatda, 15–25 mm bilan ifodalanadi. Okulyarning aniq koʻrsati-shi shu masofaga bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Ol

Ol (aldamoq soʻzidan) — oʻrta asrlarda Movarounnaxrda dushmanni chalgʻitish maqsadida qoʻllanilgan hiyla, taktik usul. Kichik bir qismni cheki-nishga buyurib, uni taʼqib qilib, hujumga oʻtgan dushmanni pistirma iskanjasiga olingan. O. usullaridan biri toʻlgʻama deb atalgan. O.dan Chingizxon, Amir Temur va Abdullaxon II oʻz yurishlarida ustalik bilan foydalangan.

Manbalar
Olabuta eshakshoʻra

Olabuta eshakshoʻra () — shoʻradoshlarga mansub bir yillik oʻtsimon yoki yarim buta oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda O.ning maydagul O. (), tatar O.si (), yelpigʻichsimon O. () turlari uchraydi. Poyasi tik, shoxlanib oʻsadi, boʻyi 1 m yoki undan ortiq. Barglari bandli, unsimon, kumushrang gʻubor bilan qoplangan, pastdagilari doirasimon shaklda, yuqoridagilari esa uzunchoq — nashtarsimon. Toʻpguli boshoqsimon. Mevasi — tekis yumaloq xaltacha. Urugʻi yasmiqsimon, qora, yaltiroq, kattaligi 1 — 1,5 mm. Iyuldan sentabrgacha gullaydi va meva tugadi. Bir oʻsimlik 100 mingga yaqin urugʻ beradi, toʻkilgan urugʻlari bahorda yana unib chiqadi. Begona oʻt sifatida yoʻl yoqasida, ekin-zorlar orasida va tashlandiq yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: almashlab ekish, kultivatsiya; urugʻlarni saralab ekish, gerbitsidlardan ekish vaqtida kotoraya, prometrin yoki kotofor qoʻllaniladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Kseromorfizm
Olabugʻasimonlar

Olabugʻa baliqlar (Perciformes), okunsimonlar — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 1 sm dan 5 m gacha vazni grammning bir necha ulushidan 900 kg gacha. Kupchiligining suzgich pufagi bor. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2, qorin suzgichlari 6 yoki kamroq nurli. Tangachalari ktenoidli, baʼzan sikloidli, ular modifikatsiyasidan iborat yoki boʻlmaydi. 149 oila, 1200 urugʻ va 6500 ga yaqin turi bor. Barcha dengiz, okean va chuchuk suvlarda tarqalgan. Olabugʻa baliqlar baliqlarning eng yirik turkumi, barcha maʼlum turlarning 40%ini uz ichiga oladi. Barcha dengizlarning sohil boʻyi suvlarida stavridalar, dengiz itchalari, xoʻkizchalar, serransimonlar, gubanlar; ochiq dengizlarda tunetslar, yelkanlilar, korifenlar va boshqa kengtarqalgan. Yevrosiyo va Shim. Amerika suvlarida olabugʻalar, Afrika va Jan. Amerikada sixlidalar, Shimoliy Amerikada sentdarxidlar, Jan. Osiyo va Afrikada labirintlilar koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Olabugʻa baliqlarning 4 oilasi (buka baliqlar, aterinlar, olabugʻalar, toshbuqalar), 9 urugʻi va 13 turi tarqalgan. Oddiy olabugʻa va oq yela Amu va Sirdaryoning quyi oqimlarida, Orol dengizida yashaydi. Koʻpchilik Olabugʻa baliqlar Orol dengizi bilan bogʻliq boʻlgan. Bir qancha Olabugʻa baliqlar sanoat miqyosida ovlanadi, sunʼiy suv havzalarida koʻpaytiriladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Olay vodiysi

Olay vodiysi - Qirgʻizistonning Pomir-Olay togʻlari orasidagi botiq. Gʻarbdan sharqqa (Olay va Orqa Olay tizmalari orasida) 150 km ga yoʻnalgan. Eni 8–25 km. Maydoni 1700 km² ga yaqin. Balandligi gʻarbida 2240 m, sharqida 3536 m (Tomurun dovoni). Olay vodiysi tagi allyuvial va prolyuvial jinslardan tuzilgan, jan.da va qisman oʻrta qismida morenali past-baland qator tepalar mavjud. Togʻ yaylovi, gʻarbida — Qizilsuv daryosi boʻylarida sugʻorib dehqonchilik qilinadigan yerlar bor.

Manbalar 

Vodiylar
Qirgʻiziston geografiyasi
Olay tizmasi

Olay tizmasi (, ) — PomirOlay togʻlari sistemasidagi tizma. Qirgʻiziston va qisman Tojikistonda. Eng baland joyi 5539 m. Uzunligi 400 km. Jan.da Fargʻona vodiysi bilan chegaralanadi. Qum-gilli jinslar va kristalli slanetslardan tuzilgan. Shimoliy yon bagri qiya va bir necha koʻndalang vodiylarni oʻz ichiga oladi. Janubiy yon bagʻri Olay vodiysiga tik tushgan. Choʻqqilarida, ayniqsa, gʻarbiy qismida qor va muzliklar (568 km²) bor. Togʻ etaklarida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, yon bagʻirlari quruq chalov-betaga dashtlaridan ibo-rat. 2000–3200 m balandlikda oʻtloqdasht oʻsimliklari va archa oʻrmonlari, undan yuqorida alp oʻtloklari bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Olakoʻzan

Olakoʻzan (lot.) – suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi.

Tavsifi 
Gavdasining uzunlig oʻrtacha 26 sm dan 35 sm gacha boʻladi, dumining uzunligi taxminan 11—20 sm atroflarida boʻladi . Tanasi xipcha va uzun, oyoqlari kalta, dumi baroq. Rangi qora, sargʻish ola, sargʻish yoki kulrang dogʻli. 3 tadan 8 tagacha bola tugʻadi. Koʻrsichqon, sichqon va boshqa mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

Olakoʻzanning eng faol davri asosan sutkaning ertalab va kechqurun boʻladi.[8][3] Uning koʻrish qobiliyati ancha past boʻlib, faqatgina yaxshi rivojlangan hid bilish qobilayatiga tayanadi. Ular yolgʻiz yashashadi va ular 0,5–0,6 km² oraligʻida hudud belgilab oʻsha hududda keng harakatlanadi. Odatda oʻtroq tarzda hayot kechiradi va bir marta qurgan uyasida umrbod yashab qoladi. Agar Olakoʻzanlar oʻzining hududida boshqa bir Olakoʻzanga duch kelsa, unga hujum qiladi.

Xavfni sezgan Olakoʻzan oyoqlarida tik koʻtarilib, dumi tikka-tikka boʻladi. Bundan tashqari, oʻzidan kuchliroq begona hayvonga duch kelganda tishlarini koʻrstagan holda irillashi mumkin. Agar tahdid qilinsa, u dumi ostidagi kattalashgan anus bezlaridagi sassiq hidli gazni chiqarib yuborishi mumkin.

Soni 
Qishloq xoʻjaligi maqsadida yerlarning jadal oʻzlashtirilishi bilan bogʻliq ravishda tur areali keskin ajralib qolgan va soni keskin kamaygan. Mirzachoʻl, Qarshi choʻlining katta qismi va Turkiston togʻining yonbagʻirlarida ushbu tur jonivorlari yoʻqolib ketgan. Mamlakatimizdagi taxminiy soni – 5 mingta atrofida. Angren yassi tekisligidagi yuqori togʻ qismida – taxminan 500 ta.

Tarqalishi 
Janubiy—Sharqiy Yevropa va Osiyoda, asosan, dasht va choʻllarda tarqalgan. Qora dengiz yaqinidagi choʻllarda, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Oltoy va Tuvada uchraydi. Oʻzbekistonda Qizilqum choʻli, Ustyur yassi tekisligi (Qoraqalpogʻiston), Mirzachoʻl va Qarshi choʻli, Gʻarbiy Tyan-Shan va Pomir-Oloy togʻ tizmalarining togʻ yonbagʻirlari va yuqori kamarlari, Surxondaryoning quyi qismi, Ohangaron daryosining yuqori qismida arealning ajrab qolgan yuqori togʻ qismi joylashgan boʻlib bu tarixan sugʻur va relikt yumronqoziq makonlari bilan bogʻliq. Qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi tufayli soni keskin kamayib ketgan. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Muhofaza choralari 
Qizilqum qoʻriqxonasi va Zarafshon Milliy tabiat bogʻida muhofaza ostiga olingan. Angren yassi tekisligida qoʻriqlanadigan hududlar, shuningdek, saqlanib qolgantur yashovchi tekislik joylarda kichik buyurtmaxonalar tashkil qilingan.

Kichik turlari 
Vormela peregusnaning kichik turiga quyidagilar kiradi:

Vormela peregus alpherakyi

Vormela peregus euxina

Vormela peregus negans

Vormela peregus pallidor

Vormela peregus peregusna

VVormela peregus syriaca

Manbalar 

Hayvonlar
Olakoʻl

Olakoʻl — Krzogʻistondagi oqmas shoʻr koʻl. Balxash-Olakoʻl soyligining sharqida, 343 m balandlikda. Maydoni 2200 km². Chuq. 45 m gacha. Yanv.dan aprelgacha muz bilan qoplanadi. O.ga Emel daryosi quyiladi. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

 

Qozogʻiston koʻllari
Olam oʻqi

Olam oʻqi — osmon sferasintg markazidan oʻtuvchi va Yerning aylanish oʻqiga parallel deb tasavvur qilinadigan toʻgʻri chiziq. Olam oʻqi osmon sferasini olamning shim. va jan. qutblarida kesib oʻtadi.

Manbalar
Olam qutblari

Olam qutblari — olam oʻqi bilan osmon sferasining kesishgan nuqtalari. Ular olamning shim. va jan. qutblaridir. Olam qutblarida osmon jismlari joylashmagan, lekin olamning shim. qutbi yaqinida (G uzoklikda) qutbyulduzi bor.

Manbalar
Olamiy ruh

Olamiy ruh — neoplatonizm falsafasidagi markaziy tushunchalardan biri. Llatonning koinotni harakatga kelti-ruvchi ibtido boʻlgan Olamiy ruh toʻgʻrisidagi taʼlimotidan kelib chiqqan; ideal (jismeiz) dunyo bilan Olamiy ruh yaratgan hissiy dunyo oraligʻida turadi. Olamiy ruh haqidagi taʼlimot Uygonish davri panpsixizmi (italyan neoplatoniklari, J.Bruno), nemis romantizmi va 19-asr idealistik falsafasi (F.V.Shelling, G.T.Fexner, E.Gartman) tomonidan qabul qilingan.

Manbalar
Olamning geliotsentrik sistemasi

Olamning geliotsentrik sistemasi — Yer va Kuyosh sistemasidagi boshqa sayyoralar Quyosh atrofida aylanib turadi, degan taʼlimotga asoslangan sistema; N.Kopernik yaratgan (k,. Geliotsentrik sistema).

Manbalar
Olamning geotsentrik sistemasi

Olamning geotsentrik sistemasi — olamning markazi Yer boʻlib, uning atrofida boshqa barcha osmon jismlari harakatlanadi, degan qad. dunyoqarash. O.g.s. haqidagi taʼlimotni dastlab Aristotel miloddan avvalgi 4-asrda ishlab chiqqan. Uning fikricha, Yer qoʻzgʻalmas Oy, Merkuriy, Venera, Kuye’sh, Mars, Yupiter va Saturnga tegishli yettita osmon bilan oʻralgan. Sakkizinchi osmon qoʻzgʻalmas yulduzlarga tegishli. Toʻqqizinchi osmonda esa barcha osmon sferalarini harakatlantiruvchi "ruh" joylashgan, deb tushuntiradi. Ana shu taʼlimotni Ptolemey (milodiy 2-asr) "Almagest" asarida quyidagi 4 farazga asoslanib keltirgan: 1) Yer koinotning markazi; 2) Yer qoʻzgʻalmaydi; 3) barcha osmon jismlari Yer atrofida aylana boʻylab harakatlanadi; 4) osmon jismlari tekis bir tezlikda harakatlanadi. O.g.s.ga asosan barcha sayyoralar, Oy, Quyosh va yulduzlar Yer atrofida bir sutkada tekis aylanib chiqadi, sayyoralar epitsikllar boʻylab, epitsikllarning markazi esa deferent deb atalgan aylana boʻylab harakatlanadi. Oy va Quyosh esa faqat deferentlarda harakat qiladi. O.g.s. taʼlimoti to 16-asrgacha xukm-ron boʻlib keldi. 16-asrdan O.g.s. oʻrnini geliotsentrik sistema egalladi.

Manbalar
Olamushuk adiri

Olamushuk adiri - Fargʻona bo-tigʻining jan.-sharqiy qismi (Andijon viloyati hududi)da joylashgan adir. Janubiy va jan.-sharkda Oʻsh-Aravon adirorti botigʻi, gʻarbda Aravon — Shahrixon yoy-ilma konuslari orasida. Gʻarbda Andijon adiri bilan tutashgan, shimolida Qoradaryoga yaqinlashadi. Olamushuk adiri jan.gʻarbdan shim.-sharqqa 15 km masofaga choʻzilgan, eni 300–700 m, eng baland joyi 919 m. Atrofidagi tekisliklardan 300–400 m ga koʻtarilgan, jan.-sharqiy yon bagri tikroq.. Yon bagʻirlari koʻplab quruqsoylar va jarliklar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan braxiantiklinal struktura. Paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr konglomerati, loytosh, qumtosh, qumoq jinslardan tashkil topgan. Ular quyi yerlarda qalin lyossimon jinslar bilan qoplangan, relyefi tekisroq. Adirning quyi qismi toʻrtlamchi davrda sodir boʻlgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Iklimi qurgʻoqchil, yozi issiq, yillik yogʻin 20–300 mm. Tuprogʻi boʻz tuproq. Rang, koʻngʻirbosh, shaytonkovush kabi oʻsimliklar oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan qoʻshoyoq, boʻrsiq, jayra, tulki, kalamush, kaltakesak, ilonlar va boshqa uchraydi. Tabiiy boyliklardan neft, tabiiy gaz, oltingugurt bor. Olamushuk adiri yerlari yaylov sifatida ham foydalaniladi.

Manbalar