Mog`uliston ayollari

Moʻgʻul ayollari boshqa koʻplab Osiyo jamiyatlaridagi ayollarga qaraganda yuqori ijtimoiy mavqega ega edi, ammo ular qoramol va otlarni boqish kabi ishlarni bajarmas edilar.

Moʻgʻul ayollarining anʼanaviy maqomi 
Moʻgʻul ayollari tarixan Sharqiy Osiyoning boshqa madaniyatlaridagi ayollarga qaraganda birmuncha yuqori mavqega ega boʻlgan. Moʻgʻulistondagi ayollar oila va iqtisodiy hayotda muhim rol oʻynagan. Baʼzi elita ayollar kambagʻal ayollarga qaraganda koʻproq imkoniyatlarga ega edilar, ammo talabchan turmush tarzi barcha ayollarni ishlashni talab qildi. Har bir xonadon aʼzosining mas’uliyati bor edi, lekin ayollarning zimmasida koʻproq yuk boʻlgan. Koʻpgina madaniyatlarda ayollar uy ishlarini bajarishlari kerak edi, ammo Moʻgʻulistonda ayollar hayvonlarni parvarish qilish, sut mahsulotlari ishlab chiqarish, jun qirqish va terini tozalash kabi uy ishlarini ham bajarishgan. Oʻzlarining uy ishlari orqali jamiyatning elita qatlamlaridagi ayollar katta miqdordagi hokimiyatga ega boʻlish uchun oʻz rollarini oshirishga muvaffaq boʻlishdi. Kam taʼminlanganlar uy ishlaridan foyda koʻra olmadilar. Moʻgʻullar imperiyasi qulaganida, jamiyatdagi kambagʻal ayollar hech qanday sogʻliqni saqlash va taʼlim olish va dam olish uchun hech qanday imkoniyatdan foydalana olmadilar.

Moʻgʻulistondagi koʻchmanchi ayollar odatda chelak suv yigʻish, oila uchun ovqat pishirish, chorva mollarini sogʻlom saqlash, yongʻin uchun oʻtin yigʻish, bolalarni boqish va tarbiyalash, kiyim-kechak tayyorlash va umuman barcha ichki ishlarni tartibga solish uchun mas’ul boʻlganlar.

Tarix shuni koʻrsatadiki, moʻgʻul ayollarining idroki koʻplab qarama-qarshiliklarni ochib berdi. Moʻgʻul ayollarini oʻrab turgan koʻplab madaniyatlar erkaklarga boʻysunadi; ammo bugungi kunda moʻgʻul ayollari uchun ularda oliyjanob ayollik hukmronlik qiladi.  Aytishlaricha, moʻgʻul ayollari anʼanaviy ravishda Osiyo, Xitoy va Koreya islom jamiyatlaridagi ayollarga qaraganda yuqori darajadagi ijtimoiy mavqe va avtonomiyaga ega boʻlgan. Harbiy xizmatdagi erlari tufayli beva qolgan yoki tashlab ketilgan ayollar uchun ularning ishlarini oʻz zimmasiga olish odatiy hol edi. Garchi bu koʻpgina moʻgʻul jamiyatlarida sodir boʻlsa-da, ayollar hali ham erkaklarga boʻysunishgan. Ayollar, shuningdek, uy sharoitida boʻlishlari bilan chegaralangan va erlari yonida boʻlganlarida ishtirok etishga ruxsat berilmagan. Bunday boʻysunishning qatʼiy harakatlari kundalik faoliyatda sodir boʻldi, masalan, ayollarga faqat qoʻy boqish ruxsat etilgan, ammo erkaklar otlar uchun — umumiy tarixiy maʼnoda qoʻzichoq va aygʻir uchun javobgar edi.

Moʻgʻuliston Xalq Respublikasi 
Moʻgʻuliston Xalq Respublikasi — 1924-yildan 1992-yilgacha Sharqiy Osiyoda unitar suveren sotsialistik davlat sifatida mavjud boʻlgan. U Mongoliya Xalq Inqilobiy partiyasi tomonidan boshqarilgan va butun tarixi davomida Sovet Ittifoqi bilan yaqin aloqada boʻlgan.

Bu davrda Moʻgʻulistonda ayollar de-yure teng huquqlarga ega boʻldilar. Ular taʼlimning barcha bosqichlarida umumiy ishtirok etdilar. 1985-yilda oliy oʻquv yurtlari talabalarining 63 foizini ayollar va oʻrta maktab oʻquvchilarining 58 foizini tashkil etdi. Vaqt oraligʻida ishchilar 51 % ayollar va 49 % erkaklar edi.

Oʻqimishli ayollar 1979-yilda tibbiyot fakultetida dars bera boshladilar. Ularning ikkalasi ham odatda koʻproq ayol sohalari deb hisoblangan va barcha shifokorlarning 60 % dan ortigʻi ayollar edi. Oʻqituvchilik ham asosan ayollarning ishi boʻlib, umumtaʼlim maktablaridagi barcha oʻqituvchilarning 67 % va oliy oʻquv yurtlaridagi oʻqituvchilarning 33 % ayollar boʻlgan. Rasmiy huquqiy tenglikka ega boʻlishiga qaramay, boshqa sotsialistik davlatlarda boʻlgani kabi, ayollar amalda erkaklarga boʻysunishdi. 1990-yildagi demokratlashtirishdan soʻng, ayollar uy xoʻjaligini boshqarish va bolalarni parvarish qilish uchun mas’ul boʻlganligi kuzatildi.

Nikoh 

Moʻgʻulistondagi toʻylar erkak va ayolning birgalikdagi hayotidagi eng taʼsirli kunlardan biridir. Toʻylar, baʼzida tugʻilish yoki oʻlimdan ham muhimroq boʻlgan nishonlanadigan tadbirlardir. Oʻtmishda moʻgʻul ayollari koʻpincha 13 dan 14 yoshgacha boʻlgan yosh ayollar sifatida turmushga chiqqanligini tarix tushuntiradi Oʻgʻil bolalar koʻpincha ayollardan bir oz kattaroq turmush quradilar. Hozirgi zamonda puli kam boʻlganlar odatda 20 yoshdan oldin turmushga chiqadilar, shaharliklar esa 20-30 yoshlarda turmushga chiqadi. Moʻgʻullar odatda nikoh qurishgan va erkak turmush qurgandan keyin unga boshqa turmush qurishga ruxsat berilmaydi. Monogamiya qoʻllaniladi. Tanishuv choʻponlar kabi puli kam boʻlganlar uchun unchalik keng tarqalgan emas, lekin nikohdan oldin jinsiy aloqa amalda. Ayol turmushga chiqqach, odatda u kuyovlar oilasiga borib yashashi kutiladi. Biroq, bugungi kunda yadro oilalari keng tarqalgan. Ayolning eri olamdan oʻtganida, erining ukasi bilan turmush qurishi ham odat hisoblangan. Bu qadimgi moʻgʻul anʼanasi boʻlib, bugungi kunda kamdan-kam qoʻllaniladi. Moʻgʻullar uchun nikoh odatda shartnoma hisoblanadi; diniy tadbirlar emas, balki ikkala oilaning talablariga javob beradigan tartibga solishdir. Moʻgʻulistondagi koʻplab nikohlar doʻstlar yoki hamkasblar oʻrtasida sodir boʻladi, shuning uchun ayollarga oʻzlarining ijtimoiy mavqelariga uylanishadi.

Reproduksiya huquqlari 
Ayollar aholi uchun iqtisodiy oʻsishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan 1921-yilda atamalar oʻzgartirildi. Oʻsha yili inqilob ayollarni jamoat sohasiga koʻproq jalb qilish qarori bilan boshlandi. Bu davlatning aholi oʻsishini ragʻbatlantirishga qaratilgan saʼy-harakatlaridagi birinchi qadam edi; ayollarning reproduktiv imkoniyatlariga katta eʼtibor. Ayollarga davlat oldidagi fuqarolik burchlari doirasida koʻp farzandli boʻlishlari uchun bosim oʻtkazildi.

Siyosat

Ayollarning siyosiy mansubligi tarixi 
Moʻgʻulistondagi ayollar uchun siyosiy uygʻunlik — bu ayollar ayollar boʻlgani uchun kamsitiladi, degan eʼtiqoddir. Ayollar ham erkaklar bilan siyosiy masalalarni muhokama qilishda qonuniylikka ega emasligiga ishonishadi. Anʼanaviy maʼnoda, koʻchmanchi jamiyatda ayollarning rasmiy siyosiy sohada ishtirok etishiga ruxsat berilmagan, chunki ularning qarorlari faqat uy xoʻjaligi bilan cheklangan. Moʻgʻulistonda erkakning ayolga boʻysunishi 1921-yilda tugadi. Bu ayollarga fuqarolik huquqini berdi. Yangi konstitutsiya, shuningdek, Moʻgʻulistonning barcha fuqarolariga kelib chiqishi, jinsi yoki eʼtiqodidan qatʼi nazar teng huquqlar berdi. 1924-yilda moʻgʻul ayollari saylovda qatnashish va prezidentlikka saylanish imkoniyatiga ega boʻldi. Ayollar federatsiyasi ham tashkil etilgan boʻlib, u davlat tomonidan moliyalashtirilib, koʻproq ayollarga siyosiy tizimda faolroq ishtirok etish imkonini beradi. Ayollarning siyosatda faol ishtirok etishiga qaramay, tepada ayollar kam. Garchi koʻplab harakatlar amalga oshirilgan boʻlsa-da, siyosiy tizimdagi ayollar va ular oxir-oqibat ega boʻlishni xohlaydigan va munosib boʻlgan tenglikka intilishlari haqida hali koʻp gapirish kerak.

Manbalar

Qoʻshimcha adabiyotlar