MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yetti erkin sanʼat

"YETTI ERKIN SANʼAT" (lot. "septem artes liberates") — oʻrta asrlar maktablarida va universitetlarning "artistik" (tayyorlov) fakultetlarida oʻrgatiladigan oʻquv fanlari. 2 bosqich — trivium (grammatika, ritorika, dialektika) va kvadrivium (arifmetika, geom., astronomiya, musiqa)dan iborat boʻlgan. "E.e.s." antik davrdayoq shakllangan. Oʻrta asrlar davrida dinning hukmronligi ortishi va madaniyatning inqirozi sababli eski davr olimlari tomonidan ilmning bu sohalariga qoʻshilgan boy mazmun diniy maqsadda foydalaniladigan oddiy maʼlumotlarning cheklangan miqdoridan iborat qilib qoʻyildi. Uygʻonish davrida ta'limga ehtiyojlari ortishi tufayli taʼlimning mazmuni oʻzgardi. "E.e.s"ning dunyoviy shakli tiklandi. "E.e.s" tizimi oʻrnini asta-sekin mumtoz gimnaziyalar tizimi egalladi.

Manbalar
Yettiboʻgʻim

Yettiboʻgʻim (Aegilops cylindrica) — bugʻdoydoshlar (boshokdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasi tuksiz, boʻgʻimlaridan egilgan. Bargi dagʻal, tuksiz yoki siyrak tukli. Boshogʻi silindrsimon, uz. 7—12 sm. Boshokchalari 7—12 ta, boshoqpoyaga bittadan joylashgan. May—iyunda gullab, urug beradi. Oʻzbekistonning choʻl va adir zonalaridagi boʻz tuproqda koʻp oʻsadi, ekin maidonlarining chekkalarida ham uchraydi. Boshoqlaguncha mollar yaxshi yeydi.

Manbalar 

Bugʻdoydoshlar
Yettisoy botigʻi

Yettisoy botigʻi — Mirzachoʻldagi botiq. Guliston va Yangiyer sh.lari oraligʻidagi temir yoʻldan 10–12 km sharq (Darvozaqum)dan boshlanib, jan.-sharkdan shim.-gʻarbga yoʻnalgan. Mirzachoʻlning markazidagi Sardoba botigʻiga borib tutashadi. Ikkala botiq oʻrtasida Katta Shuybek suvayirgʻichi mavjud. Uzunligi 45 km, eng kengjoyi 10–13 km. Ye.b. oʻzansimon berk botiq boʻlib, shim.-sharqda Sirdaryoning allyuvial, jan.da Turkiston tizma togʻlaridan oqib keluvchi soy va kichik daryolarning allyuvi-al-prolyuvial yotqiziqlarining toʻplanishidan vujudga kelgan. Tubida doʻngliklar, marzalar (bal. 2–5 m) va pastqamliklar (chuq. 1–5 m) mavjud. Ye.b. 30 m qalinlikkacha asosan qumloq va qumoq yotqiziqlardan tashkil topgan. Tuprogʻi asosan, qatqaloq va poʻrsildoq shoʻrxoklardan iborat, balandroq doʻng va marzalarda shoʻrtob och boʻz tuproq, pastqamliklarda botqoqli shoʻrxoklar uchraydi. Ye.b. ga jan.dan va shim.dan sugʻoriladigan yerlardan grunt suvlarining oqimi yoʻnalgan. Relyefning oʻydim-chuqurligi va shoʻrxoklarning keng tarqalganligi tufayli Ye.b. ning yerlari sugʻorish uchun yaroqsiz.

Manbalar
Yettisuv

Yettisuv (qozoqcha Jetisu) — Qozogʻistonning janubi-sharqiy qismi. Shimoliy da Balxash koʻli, Shimoli-sharqda Sassiqkoʻl va Olakoʻl, janubi-sharqda Jungʻariya Olatovi tizmasi, janubida Shimoliy Tyanshan tizma togʻlari hamda gʻarbda Chu-Ili togʻlari bilan chegaralangan. Ye. atamasi Balxash koʻliga quyiladigan 7 daryo (Ili, Qoratol, Biyon, Oqsuv, Lepsa, Baskon, Sarqand)dan olingan. Ye.ning shimoli-gʻarbiy va shimoliy tekislik qismi Tovqum, Sarieshik-oʻtrov, Luqqum, Yomonqum kabi qumli va qisman shoʻrxok choʻllardan iborat. Shuvoq-shoʻra, saksovulzor va butazorlar, daryo boʻylarida toʻqaylar, janubi-sharqida 2000 m gacha balandlikda bargli oʻrmonlar, yuqorirokda qaragʻayzor va alp hamda subalp oʻtloqlari bor.

Tarixiy manbalarda Ye.deganda ancha katta hudud (Chu daryosi vodiysi bilan birga) tushunilgan. Ye. — Markaziy Osiyo madaniyatining qad. markazlaridan biri. Ye.da saklar, keyinchalik usunlar yashagan. Mil. 6-asr oxirlarida Ye.da Gʻarbiy Turk xoqonligi, keyinchalik turkashlar (8-asrning oʻrtalarigacha) va qarluqlar (766 — 940) hukmronlik qilishgan. Ye.ni 10-asrning oʻrtalaridan Qoraxoniylar, 12-asrning 30-y.laridan Qoraxitoylar boshqargan. Moʻgʻullar bosqinchiligi davri (1219—21)da Ye.ning dehqonchilik vohalari va shaharlari qattiqzarar koʻrgan. 16-asrda Ye.da qozoqlarning Katta juzi tashkil topgan. 19-asrning oʻrtalarida Rossiya tomonidan bosib olingan.

Manbalar 

Qozogʻiston geografiyasi
Yettiurugʻ

Yettiurugʻ — oʻzbek qipchoqlar tarkibidagi yirik urugʻlar guruhi. Asosan, Zarafshon daryosining oʻrta oqimida, qisman Toshkent vohasida yashagan. Ye. qozoq va qirgʻizlar tarkibida ham bor. Ye. oytamgʻali, qoʻshtamgʻali, sirgʻali, qamchili, juvonli, samanotli, choʻmichli urugʻlaridan iborat boʻlgan. Ye. tarkibidagi bu urugʻ nomlari oʻzbeklarning boshqa yirik qabilalari tarkibida ham uchraydi. Masalan, oytamgʻali qoʻngʻirot, doʻrmon, quramada; qoʻshtamgʻali-nayman, yuz, Surxondaryo viloyatida yashovchi chagʻatoy va b. qabilalarda. Ye. oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.

Manbalar
Yettixoʻja qoʻzgʻoloni

Yettixoʻja qoʻzgʻoloni - Qashqarda Ofoqxoʻja avlodlaridan yettita xoʻja (Kattaxontoʻra, Kichikxontoʻra, Valixontoʻra, Tavakkalxontoʻra va b.) rahbarligida manjur hokimlarining zulmiga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon (1846—47). Bu qoʻzgʻolonga Tangritogʻ qirgʻizlari ham qatnashgan. Gʻalayonchilar 30 kunlik jangdan soʻng 1846 y.ning kuzida Qashqar sh.ni egallab, mustaqil hokimiyat oʻrnatdilar. Kattaxontoʻra Qashqar hokimi deb eʼlon qilindi. Xoʻjalar Qashqarda Qoʻqon xonligining idora tartibini qoʻlladilar, katta lavozimlarga Qoʻqondan kelgan shaxslarni tayinladilar. Ayrim beklarning mol-mulki musodara qilingan. Bu hol qoʻzgʻolonning rivojlanishiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Yangi hokimiyatni Yorkent, Xoʻtan viloyatlari qoʻllabquvvatlamadi. Bundan foydalangan manjur qoʻshinlari xoʻjalar ustidan osonlik bilan gʻalaba qozondi (1847). Xoʻjalar bilan Qoʻqonga qochgan 20 ming kishining koʻpchiligi Tirak dovoni (Qashqar — Oʻsh yoʻli) dan oʻtishda sovuqdan halok boʻldi.

Adabiyot 
 Valixanov Ch. Ch., Sobr. soch. [v 5ti t.], t.2, Alma-Ata, 1962.

Manbalar 

    

Sharqiy Turkiston tarixi
Yettishahar uygʻur davlati

Yettishahar turkiy davlati - Xitoydagi Manjur imperiyasiga qarshi milliy bosqinchilik kurashi davrida Sharqiy Turkistonda vujudga kelgan davlat (1864—78). Uning hududi hozirgi Shinjong Uygʻur Muxtor Oʻlkasining Qulja (Ili sultonligi), Oltoy, Chuguchak viloyatlaridan tashqari 7 shaharni (Qashqar, Yorkent, Xoʻtan, Kuchar, Oqsu, Qorashahar, Turfan) oʻz ichiga olganligidan mazkur mamlakat Ye.u.d. deb nomlangan.

1864-yil mustaqillik uchun Manjur imperiyasiga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boshlanib ketgan. Qashqarda Siddiqbek boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilar Qoʻqon xonligilan Yorkent xonligining taxt vorislaridan birini yuborishni soʻraydi. Alimqul sobiq Yorkent xoni Burqoniddin xojaning nabirasi Jahongir xojaning oʻgʻli Buzruk xojani va unga Yoqubbek qushbegini harbiy maslahatchi qilib tayinlab, 50 ga yaqin odamni Qashqarga joʻnatadi. Buzruk xoja 1865-yil yanvarda Qashqarga yetib kelishi bilan oʻzini xon deb eʼlon qiladi. Ammo Buzruk xojaning qobiliyatsizligidan foydalanib, asta-sekin hokimiyatni oʻz qoʻliga oladi. U boshda Buzruk xoja nomidan ish yuritib, Yorkent, Xoʻtan, Kuchar xonliklarini birlashtiradi. 1870-yil Urumchi xonligi qoʻshilib, Ye. u. d. yana ham kengayadi. Mustaqillikka erishgandan soʻng mazkur davlatda xalqlarning iqtisodiy ahvoli yuksalib, savdo-tijorat rivojlandi. Eski tarixiy obidalar taʼmirlanib, yangi binolar, karvonsaroylar, harbiy inshootlar quriladi. 1877-yil Urumchi viloyatini egallagan manjurlar katta qoʻshin bilan urush boshlaydi. Yoqubbek ruslarning orqa tomondan qujum qilib qolishidan tashvishlanib bir qism kuchni Qashqar atrofida qoldirib, Qorashaharga kelib, qoʻshinga qoʻmondonlik qiladi. Ammo u koʻp oʻtmasdan xoinlar tomonidan zahar berib oʻldiriladi. Yoqubbekning katta oʻgʻli Bekqulibek xoin Niyozbek qoʻshinlarini tor-mor qilib, Hokimxon toʻra qoʻshinlariga zarba bergan boʻlsada, manjurlarni butunlay yengolmaydi. 1878-yil Ye. u. d. tugatiladi.

Adabiyot 
 Xodjayev A., Sinskaya imperiya, Djungariya i Vostochniy Turkestan, M., 1979; Isiyev D. A., Uygurskoye gosudarstvo Yettishar, M., 1981.

Abduxoliq Aytboyev.

Manbalar
Yettiqashqa

Yettiqashqa — oʻzbek qipchoqlar tarkibidagi urugʻlardan biri. 16—17-asrlarda Jan. Qozogʻiston (Qulon va Qarqara) da yashagan. 18-asr boshida qalmoqlar hujumi natijasida Ye.ning katta qismi boshqa qipchoq urugʻlari bilan birga Sirdaryoning yuqori oqimiga, dastlab, Toshkent vohasiga, soʻng Fargʻona vodiysiga koʻchib, togʻ etaklarida yashagan. Ye.ning bir qismi esa hozirgi Qirgʻiziston (Issiqkoʻl boʻyi) ga oʻrnashdi va keyinchalik qirgʻizlar tarkibiga qoʻshilib ketdi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida yashagan Ye. oʻzbeklar tarkibiga singib ketgan.

Manbalar
Yefreytor

Yefreytor (nem. Gefreiter) — harbiy qismlardagi eng kichik unvon. Rus armiyasida Pyotr I tomonidan 1716 yilda joriy etilgan. Oʻzbekiston Qurolli Kuchlarida Ye. harbiy unvoni yoʻq.

Manbalar
Filipp Yefremov

Filipp Sergeyevich Yefremov (1750, Vyatka — 1811 yildan soʻng vafot etgan) — rus sayyohi, Oʻrta Osiyo, Tibet va Hindiston boʻylab sayohat qilgan. Orenburg chegara rayonida xizmat qilayotganida (1774) qozoqlar asirga olib, Buxoroga keltirilgan. U Buxoro otaligʻi Doniyolbiy qoʻlida xizmat qilgan. Keyinchalik oʻnboshi, ellikboshi, yuzboshi qilib tayinlangan. Otaliqning Samarqand, Xiva va Eron yurishlarida qatnashgan. Keyinroq Qoʻqon xonligiga qochib oʻtgan. U yerdan Qashqar, Tibet, Kashmir orqali Hindistonga borgan. Inglizlar kemasida Kalkuttadan Afrika jan. orqali Angliyaga, u yerdan 1782 yilda SanktPeterburgga qaytib borgan. Keyinchalik Kavkaz, Ukraina va Gʻarbiy Sibirdagi bojxonalarda ishlagan. Ye. Oʻrta Osiyo, Tibet va Hindiston mamlakatlarining siyosiy tuzumi, tabiati, harbiy qudrati, aholisi, urf-odatlari va hayotiga oid sayohatnoma yozib ["Toʻqqiz yillik sayohat (1774—1782)"] 1786 y. Peterburgda nashr ettirdi. Unda koʻplab fors va oʻzbek soʻzlariga izoh bergan.

Manbalar 

 Devyatiletneye stranstvovaniye, 5 izd. [pod. red. E. Murzayeva], M., 1952.

Adabiyot 
 Hasanov H., Xofizi Abru, Xaydar Mirza, Filipp Yefremov, T., 1964.

1750-yilda tugʻilganlar
1811-yilda vafot etganlar

Buxoro amirligi harbiylari
Klavdiya Yefremova

Klavdiya Grigoryevna Yefremova (1916.7.11, Perovsk, hozirgi Qiziloʻrda — 2000.12.7, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan artist (1943). 1936— 41 yillarda Kirgʻiziston yosh tomoshabinlar teatrida, 1941—43 yillarda Prjevalsk teatrida, 1943—47 va 1951—52 yillarda Frunze (hoz. Bishkek) drama teatrida, 1952—2000-yillar Oʻzbekiston akademik rus drama teatrida aktrisa. Lirik-dramatik rollar ijrochisi. Obrazlari taʼsirchan, sodda va samimiyligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Marta ("Baliqchining oʻgʻli"), Lyusya, Tanya, Valya ("Sargardonlik yillari", "Tanya", "Irkutsk voqeasi"), Xolisxon ("Paranji sirlari"), Chjou Fan-i ("Tayfun"), Alina ("Qashshoq qalb egasi"), Kolsova ("Favqulodda elchi"), Eleyn Bendshal ("Qonli sarob"), Mariya ("Mariya"), Matitsa ("Uchovlon") va b.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
Yexidnalar

Yexidnalar (Tachyglossidae) — tuxum qoʻyib koʻpayuvchi sut emizuvchilar turkumining bir oilasi. Kalta tum-shuq vauzun tumshuq Ye. urugʻiga boʻlinadi. Birinchi urugʻning 2, ikkinchisining esa 3 turi bor. Ular orasida Avstraliya kalta tumshuq yexidnasi ancha keng tarqalgan. Tanasi katta, uz. 50 sm gacha, usti uchli ninalar bilan qoplangan. Oyoklari kalta va yoʻgʻon, tirnoqlari baquvvat, yer kovlashga moslashgan. Dumi juda kalta. Jagʻi muguz tumshuqqa aylangan, tili uzun, chuvalchangsimon, tishi yoʻq. Urgʻochisida haqiqiy bachadon boʻlmaydi. 2 ta tuxumdonining tuxum yoʻllari kloakaga ochiladi, odatda bitta tuxum qoʻyadi, bola ochib chiqqunigacha tuxumini qorin xaltachasida olib yuradi. Sharqiy Avstraliya, Yangi Gvineya va Tasmaniyada yashaydi. Ye. chumolilar, termitlar, chuvalchanglar va b. bilan oziqlanadi. Tunda xayot kechiradi.

Manbalar
Yexidnalar (ilon)

Yexidnalar, yovuz ilonlar, battol ilonlar (Psedechis) — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugʻi. Tanasining uz. 3 m gacha, tuxumdan tirik tugʻadi. Asosan mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. 4 (yoki 5) turi bor. 2 turi Yangi Gvineyada, qolganlari Avstraliyada tarqalgan. Ye. zahari organizm oqsillarini ivitish xususiyatiga ega. Zaharli qora Ye. (P. Prophyriacus) koʻproq maʼlum.

Manbalar
Yechim

Yechim — badiiy asar kahramonlari oʻrtasidagi qarama-qarshilikning hal etilishi. Ye. badiiy asarning muqaddimasida ham, oʻrtasida ham, xotimasida ham kelishi mumkin. Lekin xotima yoki muqaddimadan keskin farq qiladi, yaʼni asar voqealarining tarkibiy qismini tashkil etadi — asosiy voqealar bilan bevosita bogʻliq boʻladi. Bundan tashqari, asarning "tuguni", albatta, muayyan Ye.ni talab qiladi. Ye. voqealarning eng yuqori nuqtasidan soʻng boshlanadi. Masalan, "Oʻtgan kunlar" (Abdulla Qodiriy) romanida Kumushbibining oʻlimi — asar yechimidir. Otabekning oʻlimi esa romanning xotimasi, xolos. Chunki, Otabekning oʻlimi asardagi asosiy voqealarga uzviy bogʻliq boʻlmay, oʻquvchiga shunchaki axborot berish uchun xizmat qiladi. Detektiv yoʻnalishidagi asarlarda Ye. hatto muqaddima oʻrnida kelishi mumkin (mas, Oʻlmas Umarbekovning "Yoz yomgʻiri" asari). Ye. baʼzan asarda bevosita aks ettirilmasdan, kitobxon hukmiga havola etiladi. Ye. muallifning badiiy maqsadini roʻyobga chiqaradigan samarali vositalardan biri hisoblanadi.

Manbalar
Tursunboy Yeshchanov

Tursunboy Boyjanovich Yeshchanov (1940.5.5, Kegayli tumani) — terapevt, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sogʻliqni saqlash xodimi (1994). Tibbiyot fanlari doktori (1984). SamTIni tugatgan (1965). Oʻzbekiston dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti Qoraqalpogʻiston filiali (1972—85), Qoraqalpogʻiston Klinik va eksperimental tibbiyot ilmiy tadqiqot instituti direktori (1987—90; 1998-yildan), Qoraqalpogʻiston sogʻliqni saqlash vaziri (1990—97), 1997-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitse prezidenta, akademiyaning Qoraqalpogʻiston boʻlimi Prezidiumi raisi, Qoraqalpogʻiston davlat universiteti farmakologiya, klinik farmakologiya va patologik fiziologiya kafedrasi mudiri. Ye.ning ilmiy asarlari allergik kasalliklarning etiologiyasi, epidemiologiyasi, klinikasi va davosiga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Ё (kirill)

Ё — oʻzbek kirill alifbosining yettinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida yolashgan unli boʻlib, "y" va "o" tovushlari birikmasini ifodalaydi. Soʻz boshida (ён — yon, ёш — yosh va b.), oʻrtasida (таёқ — tayoq, оёқ — oyoq va b.) va oxirida (дарё — daryo, қиё — qiyo va b.) keladi. Avesto, Urxun-Yenisey, soʻgʻd yozuv yodgorliklarida, lotin, arab grafikasi asosidagi alifbolarda uchramaydi.

Manbalar 

Kirill alifbosi harflari
Yobu

Yobu, Jobu — oʻzbek urugʻi. Yo. qozoqlar tarkibida ham boʻlgan, tarqoq holda Zarafshonning oʻrta va quyi oqimi (Payariq, Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Gʻijduvon) da Qarshi choʻlida yashagan. Chorvachilik hamda dehqonchilik bilan shugʻullanishgan. Yo. avlodlari oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.

Yabu, yobu, jabu — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan kichik urugʻlardan biri. 20-asrning boshlarida (hoz. Pastdargʻom, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Gʻijduvon tumanlarida) hamda Qarshi choʻlida yashab, asosan, chorvachilik, soʻngra dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. 1926-yilgi aholi roʻyxati maʼlumotlariga koʻra, ular 4 mingga yaqin kishini tashkil etishgan.

Manbalar
Yovar

Yovar (fors.) — Qoʻqon xonligida yuz jangchidan iborat toʻpchi qism qoʻmondoni. Ushbu harbiy unvon egasi xirojdan ozod etilgan.

Manbalar
Yovvoyi mushuk

Yovvoyi mushuk (Felis manul) -yirtqichlar turkumiga mansub hayvon (qarang Manul).

Manbalar
Yovvoyi nasha

Yovvoyi nasha (Cannabis ruderalis Janisch.) — tutdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, qobirgʻali, sershox, boʻyi 60—150 sm. Asosidagi barglari qaramaqarshi, yuqoridagilari ketmaket joylashgan, barmoqsimon kesikli. Erkak gullari yuqori shodalarida, urgʻochi gullari yuqoridagi barg qoʻltiqlarida joylashadi. Mevasi yongʻoqcha, iyun—sent.da gullab mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 2000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻlari mayda, 2—3° trada unib chiqadi. Nihollari aprelda koʻkaradi. Yevropa, Osiyo, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda tapqalgan. Sugʻoriladigan ekinlar orasida oʻsadi. Shuningdek, yoʻl yoqalari, dala uvatlari, bogʻlar, tashlandiq yerlarda uchraydi. Oʻrilgandan keyin tez usadi. Koʻpgina zararkunandalarga makon.

Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; ekishgacha tuproqqa ishlov berish.

Manbalar
Yovvoyi olma

Yovvoyi olma — olma avlodiga mansub yovvoyi holda oʻsadigan olma turlari. Bogʻdorchilikda urugʻidan payvandtag va yangi navlarni chiqarishda seleksion material sifatida foydalaniladi, mevasidan povidlo, jem kabi mahsulotlar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda 10 turi uchraydi. Yo.o.ning turlari, asosan, Toshkent viloyati (Boʻstonliq, Parkent, Ohangaron tumanlari)ning togʻli zonalarida tarqalgan. Asosiy turlari: Oʻrmon olmasi (M.silvestril Mill.) — uning juda koʻp tur xillari va shakllari bor. Yevropa oʻrmonlarida tarqalgan. Daraxti kam bachki chiqaradigan uzun tanali. Qurgʻoqchilikka va sovuqqa chidamli, eng yaxshi payvandtag hisoblanadi. Olxoʻri bargli olma — kitayka (M.prunifolia Borkh.) — Sibir, Uzok. Sharq, Qozogʻiston, Qirgʻizistonda oʻsadi. Sovuqqa chidamli. Bal. 10 m, ildizlari baquvvat, mevasi mayda, qizgʻishsariq yoki qizil. Past boʻyli olma (M. pumila Mill.) — Yevropa, Kavkaz, Qrim, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Past boʻyli daraxtining novdalari tukli va ildizi bakuvvat, bir necha turxillari bor. Issiqsevar, bu turga dusen va paradizka kiradi. Paradizka, rayka (M.paralisiaca Schn.) — pakana butasimon daraxt. Bal. 2 m, sovuqqa chidamsiz. Pakana payvandtag sifatida ekiladi. Sharq yoki Kavkaz olmasi (M.orientalis Uglitz.) — Kavkazda, Qrim va Oʻrta Osiyoning togʻli mintaqalarida oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz, qurgʻokchilikka chidamli. Mahalliy Kavkaz navlari bogʻdorchilikda ustirib madaniylashtirilgan. Sivere olmasi (M.Siversii) — yovvoyi holda Oʻrta Osiyo togʻlarida usadi. Sovuqqa chidamliligi oʻrtacha, vegetativ koʻpayish xususiyatiga ega. Oʻrta Osiyo bogʻlaridagi olmalarning asosiy payvandtagi. Turkman olmasi (M.turkmenorum Jus et.pop.) — Kopetdogʻ togʻlarida usadi. Boʻyi 3–5 m, ildiz bachkilari koʻp boʻlgani uchun tez koʻpayadi, tupi kichikroq. Mevasi oʻrtacha yirik, och yashiljigarrang (baʼzan qizgʻish), issiqqa chidamli. Yer osti suvi yuza joylarda yaxshi oʻsadi. Turkistonda "baboarab olmasi", Xorazmda "xazorasp" yoki "xorazm olmasi" nomi bilan mashhur. Qizil olma yoki Nedzevedskiy olmasi (M.Niedzwetskiana Duck.) — Tyanshanda va Oʻrta Osiyoda ekma holda uchraydi. Yovvoyi turlari, asosan, Toshkent viloyati togʻlarida koʻp. Ayrim turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. 19-asrning oxiriga qadar Oʻzbekistonda Yo.o.ning turxillari ekib kelingan. 19-asrning oxiri — 20-asrning 20y.laridan chet ellarda chiqarilgan madaniy navlar tarqala boshladi.

Sulton Xolnazarov.

Manbalar
Yovvoyi piyoz

Yovvoyi piyoz — q. Piyozi anzur.

Manbalar
Yovvoyi tabiatning umumjahon fondi

Yovvoyi tabiatning umumjahon fondi — yovvoyi hayvonlar va tabiiy jamoalarni muhofaza qilish boʻyicha loyihalarni amalga oshirish uchun davlatlar, tashkilotlar va xususiy shaxslardan mablagʻ yigʻish maqsadida tuzilgan nodavlat tashkilot. 1961-yilda taʼsis etilgan. YUNESKO, FAO Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti va b. tashkilotlar bilan hamkorlikda ishlaydi. Tashkilot har xil tashkiliy ishlar (asosan rivojlanayotgan mamlakatlarda) — noyob va yoʻqolib borayotgan hayvonlar turlarini oʻrganish boʻyicha ilmiy ekspeditsiyalar va muhofaza qilishga moʻljallangan yangi joylar tashkil etish maqsadida yerni ijaraga olish, milliy bogʻlar, qoʻriqxonalar va b. uchun transport, aloqa vositalari va b.ni sotib olish bilan shugʻullanadi. Jumladan fondning mablagʻi va bevosita koʻmagi bilan Koto-Donyan milliy bogʻidagi (Ispaniya) eng soʻnggi qironqora burgutlar saqlab qolindi. Fond dengiz qoʻriqxonalarini tashkil etish, ulardagi ekosistemalar va ayrim turlarni oʻrganishga koʻmaklashadi. Fond "World Wildlite" ("Dunyo yovvoyi hayvonlari") yillik jurnali va VVF — yangiliklar (WWT—news) gaz.ni nashr qiladi; kitoblar, plakatlar chop etadi. Dunyo tabiatini muhofaza qilish bilan shugʻullanadigan shaxslarni ragʻbatlantirish maqsadida oltin medal taʼsis etilgan. Fond shtabkvartirasi Glan sh. (Shveysariya)da, 30 dan ortiq mamlakatlarda uning boʻlimlari bor.

Manbalar
Yovvoyi tok

Yovvoyi tok — moshssimonlar oilasining har xil turkumlariga mansub chirmashib oʻsuvchi yovvoyi turlar (yogʻochsimon lianalar); 1) urgʻochi tok tur kum i (Parthenocissus) — guli ikki jinsli yoki soxta ikki jinsli (tugunchasi rivojlanmagan, changchilari pushtsiz), mevasi mayda, kora, 1— 3 dona urugʻli. Novdadagi uchki jingalaklari kengaygan doirasimon bulganidan oʻsimlik, tosh, devor va b.ga chirmashib usadi. Shim. Amerika va Osiyoda 15 turi bor. Uzoq Sharkda uch qirrali urgʻochi tok (P. trucuspidata) usadi, 5 tojbargli turi (P. quinquefolia) va bogʻ yovvoyi toki (P. inserta) turlari manzarali oʻsimlik sifatida istirohat bogʻlarida oʻstiriladi. Bu turlarning murakkab panjasimon barglari kuzda qizil rangga kiradi, qurgʻoqchilik, 40° issiqqa va 30° sovuqqa, filloksera zararkunandasiga va zamburugli kasalliklarga chidamli; 2) chi n yovvoyi tok yoki ampelopsis (Ampelopsis) — guli turli jinsli, bir uyli, gultojbargi beshta, baʼzan toʻrtta. Mevalari mayda, yeyishga yaroqsiz, oq, koʻkimtir yoki toʻq sariq. 2—4 ta urugʻi bor. Asosan Shim. Amerika va Osiyoda 20 ga yaqin turi uchraydi. Uzok, Sharkda 3 turi, Tojikiston togʻlarida 1 turi oʻsadi. Tojikistonda oʻsadigan qisqa gulbandli (A. brevipedunculata) turi chirmashib oʻsuvchi manzarali oʻsimlik sifatida madaniylashtirilgan; 3) Vitis tokining yovvoyi turlari — gullari turli jinsli, ikki uyli, aqyonda ikki jinsli, guli ochilganda qalpoqchasimon koʻrinishdagi gulkosasi toʻkilib tushadi. Mevalari mayda, kora. Osiyo va Yevropada tarqalgan. 7 turi uchraydi. Oʻrta Osiyoda Kopetdogʻda oʻsadi. Yovvoyi oʻrmon toki (V. silvestris) madaniy tok (V. vinrfera)ra juda yaqin (undan bir jinsli, ikki uyli gullari bilan farq qiladi), sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamli. Yovvoyi amur toki (V. amurensis) sovuqqa nihoyatda chidamli, seleksiya ishlarida madaniy toknavlari uchun payvandtak sifatidahamda duragaylashda foydalaniladi.

Jamoliddin Fayziyev.

Manbalar
Yovvoyi tunlam

Yovvoyi tunlam, janub tunlami [Euxoa conspicua Hp. (Oria musculosa Hb.)] — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Qanoti yoyilganda 25–38 mm. Oldingi qanotlari toʻq kulrangdan jigarranggacha boʻlib, oʻrtasidan och tusli yoʻllar oʻtadi, buyraksimon hamda dumaloq dogʻlari bor. Keyingi qanotlari och rangda. Tuxumi och sariq. Qurtlari 30 mm cha, nim yashil tovlanuvchi tuproqrang , kulrang . Ustidan boʻylama ikkita qoramtir yoʻl oʻtgan. Gʻumbagi qizgʻish jigarrang . Shakllangan qurti tuxum holida qishlaydi. Sutkalik oʻrtacha harorat 6—8° boʻlganda qurtlari chiqa boshlaydi. Tuproqning 5—10 sm chuqurligida gʻumbakka aylanadi. Gʻumbaklik davri 20—24 kun. Iyunda uchib chiqqan kapalaklari bir oy oʻtgach (iyulda) yozgi diapauzanp kechiradi va oʻrtacha harorat 18—20° boʻlganda harakatga kiradi. Urgʻochilari tuxumini toʻp-toʻp qilib (8—130 tagacha) oziqlanadigan usimligi yaqinidagi tuproqqa qoʻyadi (hammasi boʻlib 100—350 gacha). Yilda bitta avlod rivojlanadi. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va b. joylarda tarqalgan. Gʻoʻza, bugʻdoy, javdar, arpa, makkajoʻxori, beda, sudanoʻt, oq joʻxori va b. ekinlarga zarar keltiradi. Kurash choralari: boshokli begona oʻtlarni yoʻqotish; angʻizni chuqur qaydash, almashlab ekishda boshoqlilarni ketmaket ekmaslik; ekinlarga xlorofosning 80% li h.k. (1,5—1,8 kg/ ga)ni purkash yoki pestitsidlar dustlarini changitish; zararlangan dalalarga trixogramma tarqatish.

Manbalar  

Biologik turlar
Hasharotlar
Yovvoyi choʻchqalar

Yovvoyi choʻchqalar, qobonlar (Sus) — choʻchqalar urugʻi (qarang Toʻngʻizlar).

Manbalar
Yovvoyi oʻrdak

Yovvoyi oʻrdak, qizil buyin oʻrdak () – oʻrdaklar oilasi turi. Yirik qush, vazni 0,8 dan 2 kg gacha. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika va Shimoliy Amerikada yashaydi. Oʻzbekistonda ham keng tarqalgan, deyarli hamma suv havzalarida koʻpayadi. Uchib oʻtuvchi qush, lekin koʻpchiligi qishlab ham qoladi. Suvdan uzoq boʻlmagan har xil joylarga in quradi. Apr. dan boshlab 6 tadan 16 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxum bosishi 26 kun davom etadi. 60 kunda joʻjalari yaxshi uchish qobiliyatiga ega boʻladi. Asosan, oʻsimliklar, baʼzan suvdagi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Yo. oʻ. muhim ov obʼyekti hisoblanadi. Xonaki oʻrdaklar shu turdan kelib chiqqan.

Manbalar 

Hayvonlar
Yovvoyi qoʻylar

Yovvoyi qoʻylar yoki muflonlar () – togʻ qoʻylari urugʻiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.