Qadimgi Baqtriya

Qadimgi Baqtriya podsholigi
Qadimgi Baqtriya turli qadimgi tillar yozma manbalandagi Baxdi, 
Baqtrish (Avcsto), Baqtriyona, Baqtriya (yunon), Baxli (hind manbala-
rida) yirik о lka va davlatning nomidir. Olimlammg fikriga ko ra.
Baqtriya - Baqtriva tarixiy-madaniy viloyat, Baqtriya davlati ma’nolarida 
ishlatilgan. 
     Tarixiy ma’lumotlarga ko'ra, qadimgi davlatlaming nomlariga 
odatda daryo, qabila, xalq va markaziy shaharlar nomlari qo‘shilgan. Markaziy Osiyo xalqlarining tarixida daryolar muhim hayot manbayi 
vazifasini bajargan. Hozir ham Ozbekistonning viloyatlari, asosan, daryo va shaharlar nomlari bilan belgilangan.
Tarixiy ma’lumotlarga ko'ra, Baqtriya yerlari Afg‘onistonning 
shimoli-sharqiy qismi, Janubiy Tojikiston, Surxondaryo viloyatini 
o‘z ichiga olgan. Arxeologik ma’lumotlarga ko‘ra, Baqtriya hududida ibtidoiy odamlar ilk va o'rta tosh davridan boshlab yoyilgan. 
0 ‘zbekistonga qarashli Baqtriya qismida Teshiktosh, Machay va 
Zarautsoy kabi tosh asri yodgorliklari uzoq o'tmish hayoti haqida 
ma’lumot beradi.
Miloddan avvalgi 700-540-yillar qadimgi Baqtriya davlatining 
rivojlangan davri bo‘lib, bu yirik davlataing hududiv chegaralari: 
Murg‘ob vohasi, Hindukush tizmasi, Badaxshon, Nurota tizmasi va 
Buxoro vohasiga borib taqalgan bo'lishi mumkin.(daryo vohalari-
Murg‘ob, Balxob, Qunduz, Panj, Vaxsh, Kofimixon, Surxon, Qashqadaryo va Zarafshon). Bu ilmiy xulosani isbotlash uchun bir qancha tad-
qiqotlar olib borilgan.
Agar yuqonda ko rsatilgan hududiy chegaralami Baqtriya davlati 
o‘z ichiga olganligi haqidagi ilmiy xulosalar to‘g ‘ri bo‘lsa, Markaziy 
Osiyoda rivojlangan dastlabki davlatlardan qadimgi Baqtriya eng yirigi 
bo‘lgan. Bu davrlarda Baqtriya viloyatlariga qadimgi Xorazm davla-
ti va sak-massagetlaming harbiy-siyosiy uyushmasiga tegishli o‘lkalar 
chegaradosh bo'lgan.
Videvdat kitobida Baqtriya «eng yaxshi mamlakatlar va o‘lkalardan 
biri bo'lgan, baland bayroqli, go‘zal o‘lka» sifatida yoritilgan. So‘nggi 
yunon manbalarida Baqtriya «ming shaharlar davlati» deb atalgan.
Baqtriya ayrim daryo vohalaridagi beshta viloyatni birlashtirgan. 
Surxon, Balxob, Kofimixon, Vaxsh, Panj, Ko‘kcha, Qunduz vohalari shular jumlasidandir. Surxon vohasining markazi Qiziltepa bo‘lgan. 
Shimoliy Afg‘onistonda yirik shaharlar qoldiqlari - Bolo Hisor va 
Oltindilyorlar topib tekshirilgan. Bolo Hisor o‘mida qadimgi Baqtra 
joylashgan. Bu shahar Gerodot va Ktesiylaming ta’kidlashicha, Baqt-
riyaning maikazi bo‘lgan
u Baxdi, Bastra daryosi (hozirgi Balxob) nomi bilan bog‘liq 
bo‘lgan fcushunchadir. Rim tarixchisi Kursiy Ruf bunday xabar qiladi. 
«Baqtra daryosi nomidan shahar va viloyatning nomi kelib chiqqan».
Ktesiyning «Persika» asarida Baqtriyaning juda ko‘p istehkomlari 
va qal'alari to g risida ma’lumotlar keltirilgan. Hozirgi kunda Baqtriya 
tuprog‘idan miloddan avvalgi I mingyillikning birinchi yarmiga oid 240 
dan ortiq uv-qo'rgonlar, qal’alar va shaharlar qoldiqlari topib tekshirilgan. Surxon vohasida joylashgan Ruchuktepa, Beshqo ton, Talashqon, 
Jondavlat, Bandixon, Bo‘vrachi, Qizilcha, Obishir va Sho'rtepa yodgorliklarini sanab o‘tish lozim
== Ochildiyev. F.B Tarixiy o'lkashunoalik. O'quv qo'llanma. Toshkent. 2020
==

      Oʻrta Osiyodagi qadimiy davlatchilik tuzilmalaridan biri Qadimgi Baqtriya davlatidir. Qadimiy manbalar shundan dalolat beradiki, eramizdan avvalgi 8 asr ōrtalarida yirik Baqtriya podsholigi mavjud boʻlgan. Avestoda uning nomi Baxdi, Bihistun yodgorliklarida Baktrish, antik davr adabiyotlarida Baktriana sifatida qayd etilgan. Qadimgi Baqtriya bilan oʻsha davr dunyosining boshqa davlatlari - Ossuriya, Yangi Vavilon, Midiya, Hindiston knyazligi oʻrtasida aloqalar mavjud boʻlgan. Tarixiy manbalarga koʻra, Ossuriya hukmronligi (gegemonligi) qaror topgan eramizdan avvalgi 9-7 asrlarda ossuriyaliklar Baqtriyaga hujum qilishgan. Bu harakat tarixda Ossuriya yurishi nomi bilan maʼlum. o'lkashunosliBu yurishning asosiy sababi Baqtriya lazuriti ustidan nazorat oʻrnatishga qaratilgan edi.

Eramizdan avvalgi 7-6 asrlarda Qadimgi Baqtriya podsholgi hududiga Surxondaryo, Qashqadaryo va Zarafshon vohalari, Margʻiyona va Sugʻd yerlari kirgan. Baqtriyalik ustalar tomonidan tilla, tosh va bronzadan yasalgan turli mahsulotlar Xitoy, Fors davlati va Yevropada juda mashhur boʻlgan. Baqtriyaning yirik shaharlari Qiziltepa, Yer-Qoʻrgʻon, Uzunqir va Afrosiyob hududlarida joylashgan. Oʻsha davrda Baqtriyaga tashrif buyurgan sayyoh eʼtiborini uylar, hunarmandlarning ustaxonalari va xoʻjalik binolari uzra boʻy choʻzib turgan salobatli minoralar tortishi tabiiy edi. Kvint Kursiy Rufning yozishicha, "Baqtriyaning tabiati boy va turli-tuman. Ayrim joylarda daraxtlar va toklar o`ta sermahsul hosil beradi, hosildor yerlar ko`plab buloqlardan suv ichadi. Yumshoq yerlarga bug`doy ekiladi, qolgani esa chorva uchun yaylovlardir".

Oʻzbekiston tarixi