MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Illit

Illit (AQShdagi Illinoys shtati nomidan) — noaniq slyuda yoki gilli mineral. Illinoys shtatidagi paleozoy davri gil yotqizikdarida topilgan. Xorij, ayniqsa ingliz adabiyotida gidroslyuda I. deb yuritiladi. Dioktaedrik va trioktaedrik boʻlishi mumkin. Qattikligi 2,6—2,9. Rangi turli xil. Kimyoviy va termik analiz bilan qamda oʻrganilayotgan namunaga organik suyukdiklar bilan avval va keyinchalik ishlov berilgandan soʻng rentgenometrik usulda aniqlanadi. Gilli slanets va argillitlarda uchraydi. Dala shpatlarining nurashidan, boshqa gilli minerallarning diagenezi jara-yonida kolloidlarni kristallanishidan hosil boʻladi. I. Oʻzbekistonda koʻp joylarda topilgan.

Manbalar
Illyuzionizm

Illyuzionizm, illyuziya sanʼati — 1) dirk va estrada sanʼati turi. Asosiy ifoda vo-sitasi — fokus. Maxsus apparatlar, qurilmalar (tagi ikki qavatli sandiq, idishlar, optika asboblari) yordamida fokus kursatish, tomoshabin koʻzini chalgʻitib, epchil harakatlar bilan "moʻʼjiza" yaratish. Qadimdan Misr, Yunoniston, Rim, shuningdek, Sharq mamlakatlarida I. tomoshalari namoy-ish etilgan. Hozir fan va texnika yutuklari yordamida murakkab tomoshalar koʻrsatishga imkon yaratildi. I. sanʼati bilan shugʻullanuvchi illyuziyachi deyiladi. I. sanʼatini rivojlantirishda G. Gudini, D. Kopperfild (AQSH), P. Sorkar (Hindiston), E. Kio, oʻgʻillari I. va E. Kiolar, Alli Vad, A. Akopyan (Rossiya) va b. ning xizmatlari katta. Oʻzbekistonda ham I. qadimdan mavjud boʻlib, oʻzbek dirkida illyuziyachilar nayrangboz, koʻz bogʻlovchi deb nomlangan. Ular suv ichib, olov purkagan, ogʻziga qogʻoz, uvada ti-qib, rangli ip yoki lentalar chiqargan, "sehrli kosa" ga buyruq qilib, suv ulashgan, "Kashmir kitobi"ning oq sahifalarida turli yozuv hamda suratlar paydo qilgan, tuproqdan palov pishirgan, xanjar yutgan, shogird quloklaridan ip oʻtkazgan, quyon, qargʻa, ilon ishtirokida turli fokuslar koʻrsatishgan. Oʻzbek nayrangbozlarining noyob sanʼati Navoiy, Vosifiy asarlarida aks etgan. Hoz. kunda I. oʻyinlari Toshkent dirki va "Sahnadagi dirk" tomoshalarida alohida oʻrin egallaydi. Oʻzbek illyuzionistlaridan F. Rajabov, P. Egamberdiyev, T. Toji-boyev va b. rangbarang fokuslardan tu-zilgan qiziqarli dasturlar koʻrsati-shadi. Ular Germaniya, Misr, Xitoy, Livan, Birlashgan Arab Amirliklari, Vyetnamda oʻz sanʼatlarini namo-yish etishgan. Oʻzbek milliy anʼanaviy dirkida nayrangbozlardan shohimardonlik L. Usmonov, namanganlik D. Umarov, A. Mamatov, xorazmlik A. Rahimov va B. Yusupov, qoʻqonlik M. Toshtemirovlar barakali ijod qilmoqdalar; 2)tasviriy sanʼat asarlarida borliqni xuddi oʻziga oʻxshatib koʻrinadigan darajada tasvirlash; I. da mavjud narsalar va borliq bilan uning tasviri orasidagi chegarafarqni yoʻq qilish nazarda tutiladi. I. antik davr rangtasvirida paydo boʻlgan, Uygʻonish davrida muhim oʻrin egallagan, barokko sanʼatining asosiy tamoyillaridan biriga aylangan (mahobatli bezak sanʼatining barokko uslubidagi instituteryerlarida mavjud meʼmoriy boʻshliq cheksizlikka intilayotgan tasviriy boʻshliqb-n qoʻshilib ketadi). Shudavrda ishlangan tasvirlarda rassomlar perspektiva imkoniyatlaridan foydalanib murakkab kompozitsiyalar yaratdilar, devor, shiplarga ishlangan rasmlar goʻyo borliq bilan qoʻshilib ketayotgandek tasavvur hosil qiladi, tasvirlar devorlarni oʻpirib cheksizlikka oʻtib borayotgandek, xonadagi ustun va devorlar shu cheksizlikning boshlanishidek tuyuladi. I. koʻproq mahobatli rassomlikka xos boʻlsa ham, ayrim rassomlar dastgoxli sanʼat (mas, rangtasvir, kam hollarda grafika natyur-mortlari) da ham I. dan foydalanishga intiladi.

Poʻlat Toshkanboyev, Neʼmash Abdullayev.

Manbalar
Illyuziya

Illyuziya (lot. illusio — yanglish tasavvur, yanglishish) — voqelikni notoʻgʻri, yanglish idrok etish. Ikki xil illyuziya farq qilinadi: a) sezgi va idrokning muayyan qonunlari tufayli roʻy beradigan illyuziyalar. Koʻpincha, narsa va hodisalarni yaxlit idrok qilish kishida yanglish tasavvur hosil etadi. Masalan, ogʻirligi aynan teng, ammo kattaligi har xil boʻlgan ikki buyumni ketma-ket koʻtarib koʻrilsa, kattasi yengilroq, kichigi ogʻirroqdek tuyuladi. Buning sababi shundaki, kishi hajmi kattaroq buyumning hajmi kichikroq buyumdan ogʻir ekanligini oʻz tajribasida doimo sinab kelgan, binobarin, hajmi har xil buyumlarni koʻz bilan idrok qilganda beixtiyor shu tajribasiga tayanib, kattaroq buyumlarni ushlaganida koʻproq zoʻr beradi, kichikroq buyumni qoʻliga olganda uncha zoʻr bermaydi.

Illyuziya ko'p hollarda koʻzning chalgʻishi bilan bogʻliq. Bu xil illyuziyalar optik illyuziya deyiladi. Optik illyuziya muayyan sharoitda turli kesmalar uzunligi, burchaklar kattaligi, narsalar oʻrtasidagi masofalar va shu kabilarni oʻzaro taqqoslanganda kuzatiladi. Bu xil illyuziyalar turmushda ko'p uchraydi. Shuningdek, eshitish illyuziyasi (birovning nutqidagi ayrim so'zlar boshqacha bir maʼnoda aytilgan soʻzdek eshitiladi), harakat illyuziyasi (poyezd juda ham tez yurganda vagondagi kishiga goʻyo u harakat qilmayotgandek tuyiladi) va boshqa insondagi psixofiziologik, koʻpincha hayajonlanish, charchash, qoʻrqish holatlarida roʻy beradigan subyektiv illyuziyalar. Masalan, oʻrmondagi toʻnka qoʻrqoq odamning koʻziga bironta yirtqich qayvonga oʻxshab koʻrinadi. Sogʻlom odamlarda illyuziya oʻtkinchi holat; ayrim psixik kasalliklar (makropsiya, metamorfopsiya, giperpatiya va hokazolar) natijasida paydo boʻladigan illyuziya esa ancha turgʻun. Illyuziyani yoʻq narsalar bordek boʻlib tuyuladigan holat — gallyusinatsiyadan farq qilish kerak.

Illyuziya xususiyatlarini bilish ulardan toʻgʻri foydalanish imkoniyatini beradi. Masalan, toʻla kishilar uzunasiga yoʻl-yoʻl kiyim kiyishga harakat qiladilar. Chunki bu xil kiyimlarda kishi illyuziya tufayli nisbatan ixcham boʻlib koʻrinadi. Optik illyuziyadan tasviriy sanʼatda, meʼmorchilik va harbiy maskirovkada, bosmaxona shriftlarini tayyorlashda keng foydalaniladi; 

Mirkomil Mirboboyev.

Manbalar
Illyuminator

Illyuminator (lot. illuminator -yoritqich) — yoritish va shamollatib turish maqsadida kema, suv osti kema-si, samolyot korpusiga ishlangan oynali tuynuk. Dumaloq va toʻrt burchak, ochilmaydigan va ochiladigan xillari boʻladi. Koʻpincha, nam oʻtkazmaydigan qilib yasaladi. Suv ostida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladigan apparatlar, vertolyot, kosmik kema va b. dagi dumaloq tuynuk ham I. deb ataladi.

Manbalar
Illyustratsiya

Illyustratsiya (lot. illustratio — yoritish, koʻrgazmali tasvirlash) — tasviriy sanʼatning adabiy asar (kitob, jur., gaz.) ning obrazli talqini bilan bogʻliq sohasi. Matnga qoʻshimcha tarzda uning mazmunini obrazli yoritishga, toʻldirishga xizmat qiladi. Ilk qoʻlyozma kitoblar paydo boʻlgan davrlarda yuzaga kelgan. Dastlab qoʻlyozmalar mi-niatyuralar bilan bezatilgan, kitob nashr etish va ksilografiyaning yuzaga kelishi I. ni grafshapshnt yetakchi sohasiga aylantirdi. Xitoyda 6—7-asrlarda dastlabki ksilografiyaga oid I., 16-asr oxirida rangli gravyura yuzaga kelgan. Yaponiyada kitob grafikasi 17-asr boshlarida paydo boʻlgan, gullab yashnagan davri 18— 19-asr boshlariga toʻgʻri keladi. Yevropada (15-asr) I. miniatyura sanʼati bilan uzviy bogʻliq boʻlgan, diniy, didaktik, keyinchalik insonparvar gʻoyalarni tarqatuvchi vositaga aylangan. 16-asr oxiriga kelib I. mustaqil kompozitsiya ga aylandi, alohida varaqqa ishlanib, matnga yopishtirilgan. 18-asr da I. bilan kitobning aloqasi mustahkamlandi, rang-barangligi ortdi, usul va uslublari kengaydi, turkum bezaklar yaratish qoidalari rivojlandi. 18—19-asrlar chegarasida tasviriy vosita — koʻndalang , kesmali gravyura va litografiya yuzaga keldi; 19-asr uchun tugallangan I. — alohida varaqlardagi kompozitsiyalar hamda matndagi yengil chizgilar xos boʻldi. 20-asr ga kelib rassomlar bir adabiy matnga turlicha yondoshib, uni turlicha talqin eta boshladilar.

20-asr 20-y. laridan I. gʻoyaviy va estetik tarbiya vositalaridan biri sifatida muhim rol oʻynadi, texnik imkoniyatlari kengaydi; ksilografiya, rasm taraqqiy etdi, fotomontaj yuzaga keldi, plakatchilik xususiyatlari na-moyon boʻldi, kitob va I. birligi kuchaydi, bolalar kitobi I. si rivojlandi. Koʻpvaraqli turkumlarni yaratilishi I. ni dastgohli grafika bilan yaqinlashtirdi.

Sharqda, jumladan oʻzbek sanʼatida I. ishlash qadimdan mavjud boʻlgan. Oʻrta ayerlarda klassik shoirlarning asarlariga I. ishlash keng tarqalgan. Ka-moliddin Behzod, Mahmud Muzahhib, Murod Samarqandiy va b. mohir rassomlar shu sohada samarali ijod qilib, Alisher Navoiy, Bobur va b. klassik shoirlarning asarlarini nafis miniatyuralar bilan bezagan. Biroq oʻzbek I. sining haqiqiy rivoji 20-asr ga toʻgʻri keladi. Bu davrda oʻzbek I. si uslub va usul jihatidan boyidi, tur va janrlari kengaydi. Us to Moʻmin (A. Nikolayev), ʼ.Kaydalov, L. Abdullayev, V. Kedrin, Ch. Ahmarov, I. Ikromov, Q. Basharov va b. rassomlar shu sohada samarali ijod qildi. Oʻzbekistonlik rassomlar badiiy, siyosiy va bolalar adabiyoti asarlarining zamonaviy va goʻzal be-zalishiga samarali hissa qoʻshmoqda.

Ilmiynazariy matn (maqola, kitob va risola) larning mazmunini obrazli yoritadigan, maʼruzalarda fikrni tasavvur qilishga yordam beradigan koʻrgazmali tasvirlar (reproduksiya, fotosuratlar, turli chizmalar) ham I. deb ataladi.

Neʼmat Abdullayev.

Manbalar
Ilmadoʻzlik

Ilmadoʻzlik — kashtadoʻzlikaya buyumlarga yoʻrma chok usulida (qalqaga oʻxshatib) gul tikish kasbi (qarang Yoʻrmadoʻzlik).

Manbalar
Ilmi iyqo

Ilmi iyqo (arab — iyqo haqidagi ilm) — ilmi musiqiyning tarkibiy qismi. Yaxlit va tugal nazariya sifatida Abu Nasr Forobiyning asarlari ("Kitobul musiqa al-kabir", "Kito-bul iyqoʼot", "Kitob fi ixsouliyq-oʼot" va b.)da ilk marotaba ilmiy asoslab berilgan va keyinchalik, Ibn Sino ("Kitob ash-shifo") va Qutbiddin ash-Sheroziy ("Durratut-Toj li gʻurratid-diboj") risolalarida rivojlantirilgan. I.i. taʼlimotining asosiy un-suri — naqr (nuqta, eng kichik va boʻlinmas zamon)dir. Davr tarkibidagi naqrlar soni va sifati jihatidan iyqolar ikki sinfga boʻlinadi: muvas-sal (ulangan, uzluksiz) va mufassal (boʻlingan, ayrilma). Har bir sinf, oʻz navbatida, bir necha turlardan iborat. 10-asr badiiy ijodiyotida qoʻllanilgan jami ritmik shakllarni Forobiy 12 asl (usul)ga asoslangan yaxlit iyqolar tizimi sifatida bayon etgan. Mazkur 12 usullar musiqiy amaliyotda doimo yangicha badiiy estetik sifat ("vujud al-afzal") darajasida namoyon boʻladi. Iyqo usullariga turli ritmik, akustik, dinamik vositalar yordamida kerakli badiiy mazmun kiritish maʼdulot (tenglamalar) yoki tagʻiyrot (oʻzgartuvlar, almashtiruvlar) deb ataladi. I.i.ning taʼlimoti "Forobiy jahonda birinchi boʻlib ilgari surgan geni-al goya edi" (J.D.Sava). Badiiy vaqt ("al-on")ning yaxlitligi haqidagi Forobiyning fikriga Gʻarbiy Yevropa olimlari 20-asrning 2-yarmidagina (Klod Levi Stross, Susanna Langer va b.) yetib kelishdi va tan olishdi.

Adabiyot 
 Nazarov A., Forobiy va Ibn Sino musiqiy ritmika xususida (mumtoz iyqo nazariyasi), T., 1995.

Abdumannon Nazarov.

Manbalar
Ilmi musiqiy

Ilmi musiqiy (arab. - mussha ilmi) — Oʻrta va Yaqin Sharq xalqlari madaniyatida musiqashunoslik fanining 20-asrgacha ishlatilib kelingan nomi.

Manbalar
Ilmi ramal

Ilmi ramal (arab. — bashoratchilik ilmi) — folbinlik, astrologiyaning bir turi. Sharq mamlakatlari, xususan, Oʻrta Osiyo, Eron, Hindiston, Arabiston xalqlarida keng tarqalgan edi. Kishilarning tabiat va jamiyat hodisalarini, kelajakni oldindan bilishga intilishi natijasida kelajakni koʻra bilishning ilmiy va gʻay-riilmiy koʻrinishlari paydo boʻldi. Kishilar olam haqidagi tasavvur va tu-shunchalari ibtidoiy boʻlgan davrlarda yulduzlar harakati va holati, osmondagi sirli hodisalar — sayyoralar, Oy, Quyoshlarning harakatlari, Quyosh va Oylarning tutilishi, daryolarning toshishi, soʻyilgan molning ichakchavoqlari holatiga qarab, tomir ushlab yoki yerga tosh-danaklar sochib rom ochganlar. Podsholar safarga otlanishdan oldin yoki biror muhim ishni boshlashdan oldin saroydagi maxsus rammol (rom ochuvchi) larga murojaat qilganlar. Romchilarning fikrlariga qarab, biror qarorga kelganlar. I.r. gʻayriilmiy boʻlib, hozirgi zamon fani uni qatʼiy rad etadi. Ilmiy bashoratning I. r. bilan hech qanday aloqasi yoʻq (yana q. Bashorat).

Manbalar
Ilmi taʼlif

Ilmi taʼlif (arab. — yaratish ilmi) — oʻrta asrlar Sharq musiqa nazariyasida ilmi musiqiyning muhim tarmogʻi. I.t. kuy yaratishga taallukli barcha masalalardan bahs etgan: nagʻma, boʻʼd, jins, jam, maqom (lad), alhon (kuy)ning turli xillarini yuzaga keltirish, musiqa asboblarining tuzilishi, ularda turli balandlikdagi tovushlar hosil qilish usullari, umuman ijrochilik masalalari, oʻsha davrdagi musiqaviy hayot, musiqa estetikasi va b. I. t. Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ashSheroziy, Muhammad al-Omuliy, Xoʻja Abdulqodir, Abdurrahmon Jomiy, Zaynulobidin alhusayniy asarlarida keng sharhlangan.

Manbalar
Ilmiy bashorat

Ilmiy bashorat - tabiat va jamiyatning ayni paytda nomaʼlum, lekin kelajakda yuzaga kelishi yoki oʻrganilishi mumkin boʻlgan voqea va hodi-salarini, jarayonlarni ilmiy qonu-niyatlar asosida oldindan aytib berish, koʻra olish. I.b. ijodiy jarayon boʻlib, tabiat, jamiyat taraqqiyoti obyektiv qonunlarining fanda oʻrganilgan asoslariga suyanadi. I.b. voqelik haqida toʻplangan bilim va tajri-balarga, voqelikning oʻzgarishi va rivojlanishi qonuniyatlariga tayangan holda chiqariladigan, ilmiy jihatdan asoslangan xulosalardir. Bunda voqelikdagi zaruriy aloqadorlik, davriy oʻzgarishlar hamda tasodifiy ehtimolliklar hisobga olinadi. Olimlar osmon yoritqichlarining davriy harakatlarini oʻlchash natijasida Quyosh va Oyning tutilish vaqtlarini oldindan aytishgan, sayyoralarning harakatlanish jadvallarini tuzishgan (mil. av. 585 y. yunon olimi Fales Quyosh tutilishini bashorat qilgan. Ulugʻbek tuzgan yulduzlar jadvali esa osmon yoritqichlarining davriy harakatini aniq aks ettirgan). Tabiatdagi davriy oʻzgarishlarni kuzatish natijasida yil fasllarining almashinishi, shamolning yoʻnalishi va bulutlarning hola-tiga qarab obhavoning oʻzgarishini oldindan ayta olishgan, bunday bilimlar dehqonchilik va chorvachilikda muhim ahamiyat kasb etgan. Bashorat qilishning ayrim elementlari joni-vorlarda ham uchraydi. Qushlar, baʼzi hasharotlar obhavoning oʻzgarishini oldindan payqar ekan.

I.b. oʻz mohiyatiga koʻra, bir qancha turlarga boʻlinadi. Bularga dinamik va statistik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b.larni misol qilib koʻrsatish mumkin. Quyosh va Oy tutilishlarini oldindan aytib berish dinamik qonuniyatlarga tayanib aytiladigan I.b. boʻlsa, meteorologik hodisalarni yoki demografik jarayonlarni prognozlash I.b. qilishning 2turiga kiradi. Ijtimoiy hodisalarning rivojlanish qonuniyatlariga tayanib jamiyat taraqqiyotining kelajagini bashorat qilish I.b.ning 3turidir. Ijtimoiy I.b.ni, oʻz navbatida, iqtisodiy, demografik, siyosiy va b. turlarga ajratish mumkin. I.b. voqelikni, uning kelajagini oldindan bilib olishga imkon beradigan murakkab ilmiy bilish shakli hisoblanadi. I.b.ning toʻgʻriligi uni ilgari surishda tayaniladigan bilimlarning puxtaligiga, koʻlamiga, aniqligiga, haqqoniyligiga bogʻliqdir.

I.b. paygʻambarlar va avliyolarning karomatlari, folbinlik yoki astrologik usulda kelajakni bashorat qilishlardan farqlanadi.

Adabiyot 
 Predvideniye kak forma nauchnogo poznaniya [sb. statyey], T., 1985.

Baxtiyor Toʻrayev.

Manbalar
Ilmiy daraja

Ilmiy daraja - muayyan fan sohasidagi mutaxassisning ilmiy malakasi darajasi. Oʻzbekistonda fan nomzodi va fan doktori I.d. taʼsis etilgan. I.d. yuqori malakali ilmiy xodimlarga fanni boyituvchi tadqiqot ishlari, ilmiy muammolarni amaliy yoki nazariy jiqatdan hal qila oladigan mustaqil ilmiy tadqiqoti yoxud yangi muammolarni ilmiy asoslanganligiga bagʻishlangan dissertatsiyalarning maxsus ilmiy kengashlarda ochiq himoya natijasi asosida ilmiy kengash va Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) eksport ken-gashi tavsiyasiga binoan, oliy maʼlu-motga ega boʻlgan shaxslarga OAK tomonidan beriladi. Oʻzbekiston Respublikasida boshqa davlatlarning muayyan muassasalari tomonidan berilgan I.d. muvofiklashtirilgandan soʻng haqiqiy hisoblanadi. Shuningdek, Oʻzbekistonda chet davlatlardagi ilmiy muassasalar tomonidan berilgan faxriy I. d.larga ega muta-xassislar ham bor. Bunday I. d.lar Oʻzbekistonda fan, texnika va madaniyat sohasidagi yutuqlari uchun chet ellik olimlarga ham beriladi. Chet el oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot muassasalarida litsensiat, bakalavr, magistr, fan d-ri I. d.lari mavjud.

Manbalar
Ilmiy ishlanmalar bozori

Ilmiy ishlanmalar bozori -ilmiy-texnikaviy ishlanmalar va turli loyihalar oldi-sotdi qilinadigan bozor, bozorning yirik segmenti. I.i.b. tenderlar oʻtkazish, kontraktlar tu-zish, grantlar tanlovini oʻtkazish, yarmarka va koʻrgazmalar tashkil etish, yangiliklarni innovatsiya firmalari va birjalardan sotib olish shaklida yuz beradi. Bu bozorda sotuvchi sifatida universitetlar, ilmiy tadqiqot muassasalari, konst-ruktorlik, texnologik, loyihalashtirish firmalari faoliyat koʻrsatadi. Ular oʻzi ishlab chiqqan gʻoyalar va lo-yihalarni taklif etadilar. Haridor vazifasini esa turli i.ch. va xizmat koʻrsatish firmalari va davlat idoralari bajaradi. Sotuvchi va haridorlar I.i.b.ning subʼyekti boʻlsa, ilmiy-texnikaviy ishlanmalarni oʻzida mujassam etgan patentlitsenziya va nouxaular uning obʼyekti hisoblanadi. Ishlanmalar butunlay sotilganda egasining intellektual mulkidan haridor mulkiga aylanadi. Ular qisman sotilganda mulkiy egalik huquqi mulk egasi qoʻlida qoladi, ammo ulardan maʼlum muddatda foydalanish huquqi haridorga oʻtadi. I.i.b.da avval ulardan foydalanib, soʻngra ularni toʻla-toʻkis sotib olish yuzasidan ham bitimlar tuziladi. I.i.b. fan-texnika ta-raqqiyotining muhim omili hisoblanadi.

Manbalar
Ilmiy kengash

Ilmiy kengash - ilmiy tadqi qot muassasalari va oliy oʻquv yurtlari tarkibida ilmiy tadqiqot va oʻquv ishlarini tashkil etuvchi hamda uni bajarili-shini nazorat qiluvchi organ. Uning ishiga direktor (rektor) rahbar (rais) lik qiladi. I.k. kafedra, boʻlim va lab.larda olib borilayotgan ilmiy tadqiqot ishlari yuzasidan hisobotlarni, muassasa xodimlari tomonidan bajarilgan ilmiy asarlarni muhokama qiladi, turli mavzularda ilmiy anjumanlar oʻtka-zadi, muassasaning ilmiy yoʻnalishi boʻyicha ilmiy munozaralar uyushtiradi, kafedra, boʻlim mudirlari, prof.-oʻqituvchi va ilmiy xodimlarni lavozimga tasdiqlash boʻyicha tanlovlar oʻtkazadi, xodimlarni ilmiy unvonlarga tavsiya etadi, shuningdek, kadrlar malakasini oshirish, oʻquvmetodik masalalarni muhokama etadi va h.k.

Aspirantura va doktorantura mavjud boʻlgan hamda fanning ayrim sohalari boʻyicha yetarli darajada ilmiy salohiyatga ega oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari qoshida ular boʻysunadigan vazirliklar yoki Oʻzbekiston FA tavsiyasiga koʻra, Oʻzbekiston Vazirlar Maxkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan nomzodlik va d-rlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan maxsus ilmiy ken-gashlar tashkil etiladi. Zarur hollarda fanning ayrim sohalari boʻyicha bir nechta muassasa olimlaridan tarkib topgan birlashgan I.k. tashkil etilishi mumkin. Bunday I.k.lar tarkibi rahbariyati va himoya qilish mumkin boʻlgan fan ixtisosliklari soni tav-siyaga koʻra OAK tomonidan belgilanadi. I.k.lar tarkibida kamida 9, kupi bilan 21 aʼzo boʻlishi mumkin, unda rais, rais muovini va ilmiy kotib boʻladi.

Manbalar
Ilmiy kino

Ilmiy kino – ilmiy kinematografiya turi. Kinotexnikadan ilmiy faoliyat jarayonida, sanoatda va qishloq xoʻjaligida kinohujjat olish hamda kinotadqiqot oʻtkazishda foydalaniladi. Amaliy vazifa bajarishi bilan oʻquv kinosi, ilmiy ommaviy filmdan farq qiladi, ilmiy tadqiqot vositasi hisoblanadi. Harakatni tezlashtirish va sekinlashtirish imkoniyati bilan ham muhim.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Film janrlari
Ilmiy tadqiqot

Ilmiy tadqiqot - yangi bilimlarni ishlab chiqish jarayoni, bilish faoliyati turlaridan biri. Unga obʼyektivlik, ishonchlilik, aniqlik xos. Ilmiy tadqiqot hamma shartlarga amal qilib takrorlanganda hamisha birdek natija berishi, bahs etilayotgan masalani isbotlashi lozim. Ilmiy tadqiqot bir-biri bilan bog‘langan ikki kiyim — tajriba va nazariyadan iborat. Ilmiy tadqiqotning asosiy komponentlari: mavzuni belgilash, mavjud axborotni, tadqiqot sohasidagi shart-sharoit va metodlarni, ilmiy farazlarni oldindan tahlil etish, tajriba oʻtkazish, olingan natijalarni taxlil etish va umumlashtirish, kelib chiqqan farazlarni olingan dalillar asosida tekshirish, yangi fakt va qonunlarni ifodalab berish, ilmiy bashorat yuritish. Ilmiy tadqiqotlarni fundamental va amaliy, miqdoriy va sifatiy, noyob va kompleks tadqiqotlarga ajratish keng tarqalgan. Ilmiy tadqiqotlarning metod va tajribalari fanning oʻzidagina emas, balki koʻpgina iqtisodiy va ijtimoiy masalalarni hal qilishda ham keng qoʻllaniladi (yana q. Fan).

Manbalar
Ilmiy tadqiqot institutlari

Ilmiy tadqiqot institutlari — fan, texnika, i.ch. sohalarida ilmiy tadqiqot olib boradigan muassasa. Dastlab 19-asr oxiri 20-asr boshlarida vujudga kelgan. 1888.y. Parijda Paster instituti, 1909-yil Radiy instituti tashkil etilgan. 20-asrning boshlaridan nazariy masalalar bilan birga texnika, qishloq xoʻjaligi, sogʻliqni saqlash boʻyicha muhim muammolar ustida tadqiqotlar olib boruvchi turli I.t.i. paydo buldi. 20-asr ning oʻrtalariga kelib I.t.i. koʻp mamlakatlarda ilmiy faoliyatni tashkil etishning asosiy shakli boʻlib qoldi. Oʻzbekistonda asosiy nazariy muammolar ilmiy tadqiqot ishlarining muvofiklashtirish markazi — Oʻzbekiston Fanlar akade-miyasida tadqiq etiladi. Bilimning muayyan sohalarini tadqiq etuvchi va bevosita vazirliklar, davlat qoʻmitalariga buysunuvchi tarmoq I.t.i.lari ham mavjud. Oʻzbekistonda birinchi ilmiy tadqiqot muassasasi — Toshkent astronomiya va fizika observatoriyasi (hoz. Astronomiya instituti) 1873-yil tashkil etilgan. 2000-yil Oʻzbekistonda 100 dan ortiq I.t.i. ishladi.

Manbalar
Ilmiy unvon

Ilmiy unvon — oliy oʻquv yurtlari oʻqituvchilari va ilmiy tadqiqot institutlari ilmiy xodimlariga beriladigan unvon. Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida dotsent va professor, ilmiy tadqiqot muassasalarida katta ilmiy xodim, prof. I.u.lari joriy etilgan. Professor, dotsent va katta ilmiy xodim unvoni ilmiy darajasi boʻlgan va oliy oʻquv yurti yoki ilmiy tadqiqot muassasasida pedagogik yoki ilmiy tadqiqot ishlarini bajarish jarayonida yetarli malaka koʻrsatgan shaxslarga oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institut ilmiy kengashlari tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi tomonidan beriladi.

Manbalar
Ilmiy xodim

Ilmiy xodim — ilmiy tadqiqot muassasalari yoki oliy oʻquv yurtlarida fanning biror sohasi boʻyicha tadqiqotlar olib boruvchi mutaxassis. Oʻzbekistonda katta ilmiy xodim unvon va lavozimi hamda kichik Ilmiy xodim lavozimi bor. Katta Ilmiy xodim ilmiy unvoni fan doktori yoki fan nomzodi ilmiy darajalariga ega, ilmiy ishlari eʼlon qilingan va ilmiy tadqiqot muassasalarida mustaqil ilmiy tadqiqot ishlari olib boruvchi shaxslarga beriladi. Bu unvonni talabgor ishlab turgan muassasa ilmiy kengashi tavsiyasiga asosan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi beradi.

Manbalar
Ilmiy-badiiy adabiyot

Ilmiy-badiiy adabiyot - adabiyotning fan, ilmiy izlanishlar haqida, fandagi "gʻoyalar dramasi" va uning ijodkorlari taqdiri haqida hikoya qiluvchi alohida turi; unda badiiy, hujjatli-publitsistik va ilmiy-ommabop adabiyotlarga xos xususi-yatlar oʻz ifodasini topgan boʻladi. Bilim orttirish va oʻquv-tarbiyaviy va-zifalarga eʼtibor beriladigan ilmiy-ommabop adabiyotdan farqush ravishda I.-b.a.da koʻproq fanning insoniy tomoniga, uning ijodkorlari maʼnaviy qiyofasiga, ilmiy ijodning ruhiy jihatlariga, ilmiy kashfiyotning falsafiy manbalari va uning oqibatlariga eʼtibor beriladi. Didaktik adabiyotnshg ayrim janlarini (mas, Abu Rayhon Beruniyning "Yodgorliklar"i, Gesiodning "Mehnatlar va kunlar"i, Gyotening "Oʻsimliklarning oʻzgarishi" va boshqalar), shuningdek, 19-asrdagi bir qator olimlarning tarjimai hollarini uning ilk namunalari qisoblash mumkin.

Manbalar