MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qodirxon Yusuf Ibn Horun Bugʻroxon Ibn Muso Tulka Eloq Ibn Sotuq

Qodirxon Yusuf Ibn Horun Bugʻroxon Ibn Muso Tulka Eloq Ibn Sotuq (? — 1032-yil dekabr, Qashqar) — Sharqiy qoraxoniylar davlati xoni. Upgbiy va Ibn al-Asir Q.Yu.ni Xoʻtan hukmdori deb atashadi. Numizmatik maʼlumotlarga koʻra, u 1013—14 yillarda Yorkend, 1014—15 yillarda Qashqarda ham hukmronlik qilgan. 1025-yil Q. Yu. va Mahmud Gʻaz-naviy bir paytda Movarounnahrga, Alitegin ustiga yurish qilishgan. Gardiziyning yozishicha, Samarqand yaqinida Q.Yu. Mahmud bilan uchrashgan, oʻrtada bitim tuzilgan. Q.Yu. Aliteginning akasi Toʻgʻonxonni Bolasogʻundan siqib chiqargan. Q.Yu.ning mulki 1032-yilga kelib Sharqiy turkistondan tashqari Yettisuv va Janubiy Qozogʻistonni qamrab olgan. Poytaxt Qashqar shahri boʻlgan. Uning vafotidan keyin Sharqiy Turkiston va Yetti-suv katta oʻgʻli Bugʻrotegin Sulaymonga tekkan, u Arslonxon unvonini olgan. Talas (Avliyoota) va Isfijob (Sayram) QYU.ning 2-oʻgʻli Yagantegin Muhammadga tekkan. U Bugʻroxon unvoni bilan xonlik qilgan.

Adabiyot 
 Bartold V. V., Sochineniya, t.2 (4.1). M., 1963; Materialn po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988.
Qodisiya jangi

Qodisiya jangi - Saʼd ibn Abu Vaqqos qoʻmondonligi ostidagi arab qoʻshini (30 ming) bilan Xuroson hokimi Rustam ibn Farruxzod qoʻmondonligidagi sosoniylar qoʻshini (200 ming askar, 33 fillar) oʻrtasida Xira(Iroq)dagi Qodisiya qishlogi yaqinida boʻlgan jang (636 yil, sentabr; boshqa maʼlumotlarga koʻra, dek. yoki may oyining oxiri, iyunning boshi). Qodisiya jangi 3 kecha-kunduz davom etgan va islom lashkarining gʻalabasi bilan tugagan. Arablarga Suriyadan 1 ming kishilik qoʻshin yetib kelgan. Bu qoʻshinni xalifa Umar ibn Xattob Damashq shahrini egallagach yuborgan. Jangning 3-kuni har galgidek bahodirlarning yakkamayakka olishuvi bilan boshlangan, soʻngra qoʻshinlar toʻqnash kelgan. Jang tunda ham davom etgan. 4-kuni tongda gʻarbdan shamol esib fors qoʻshini ustiga changtoʻzon yogʻilgan. Arab harbiy qismlaridan biri Rustam qarorgohiga bostirib kirib uni oʻldiradi. Sarkardaning oʻlimi Eron qoʻshinini sarosimaga tushirgan va uni magʻlubiyatga uchrashiga sabab boʻlgan.

Musulmonlar qoʻliga Eronning davlat bayrogʻi tushgan. Bu bayroq qimmatbaho toshlar bilan bezatilgan boʻlib, uni 1 mln. 200 ming dirhamga baholashgan. Qodisiya jangida 2 500 arab jangchisi va 80 ming fors askari halok boʻlgan. Saʼd ibn Abu Vaqqos jangdan soʻng 2 oy davomida Qodisiyada qolib xalifadan keyingi harakat rejalari haqida tegishli farmon kutgan.

Faxriddin Hasanov.

Janglar
Islom tarixi
Eron tarixi
Iroq tarixi
636
Qoziaskar

Qoziaskar, qozi oʻrdu - 1) musulmon Sharqi mamlakatlarida harbiy xizmatdagilarning qozisi. Xiva xonligida lashkar va qoʻshindagi qonun-qoidalar ustidan nazorat qilib, sharʼiy masalalarni hal qilgan. Baʼzi hollarda iltimosiga muvofiq harbiy boʻlmagan kishilarning ishlarini ham koʻrish uchun qabul qilgan. Xon safarga chiqqanida Q. unga hamroh boʻlib, oʻz vazifasiga tegishli ishlar boʻyicha xonga shaxsan oʻzi maʼlumot bergan. Q. rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida qozikalondan keyin, 2-oʻrinda oʻtirgan; 2) Usmonli turk imperiyasida 14-asr oʻrtalaridan harbiy-sud tabaqasi boshligʻi, sulton devoni aʼzosi. Q. harbiy ishlar, 15-asrda shayxulislom mansabi joriy etilguncha esa diniy ishlar yuzasidan ham devonga tushgan shikoyat arizalarini koʻrib oʻzining yakuniy qarorini chiqargan. 1481-yildan 2 ta Q. boʻlgan: — Rumeli Q.i (saltanatning Yevropa qismi uchun) va Anadolu Q.i(saltanatning Osiyo va keyinchalik Afrika qismi uchun); Rumeli Qoziaskar rutbasi balandroq boʻlgan. Q.larga shartli yer mulki(arpalik) va xazinadan maosh toʻlangan. Sulton Mahmud II ning harbiy islohotlari natijasida (19-asrning 20—30-yillari) Q. lar real hokimiyatdan mahrum boʻlishgan, lekin 1922-yil sultonlik barham topguniga qadar oliy diniy martaba sifatida nomigagina mavjud boʻlgan.
Qozikalon

Qozikalon — bosh qozi, eng yuqori darajadagi qozi (oliy mahkama raisi). Oʻrta Osiyo xonliklarida barcha qozilar, dindorlar va mullalarning boshligʻi, yaʼni raisi boʻlib, ular ustidan nazorat qilgan. Bosh qozi ham diniy, ham adliya ishlarini boshqargan. Barcha musulmon mamlakatlarida boʻlgani kabi Xiva xonligida ham huquq masalalari dinga qarashli, yaʼni dindorlar qoʻlida boʻlganligi sababli, Q. barcha huquq masalalari va qoʻshin maʼmuriyatining ham raisi hisoblangan.

Q. fuqarolarning daʼvolari, janjallari bilan ham shugʻullangan. Oliy jazo talab qilinadigan jinoiy ishlar uning vazifasiga kirmagan. Bu ishlarni xonning oʻzigina koʻrgan. 1824—25 yillarda xonlikdagi q. ning 11 ta navkari boʻlgan.

Q rasmiy qabul marosimlarida xonning oʻng tomonida, 1-oʻrinda oʻtirgan. Q. Buxoro amirligida ham xuddi shunday vazifani bajargan.

Xiva xonligi mutlaq monarxiya davlati boʻlgani uchun oliy sud hokimiyati xon ixtiyorida boʻlsa-da, biroq shunga qaramay Q. ham katta vakolatlarga ega edi. Mas, maosh toʻlanadiganlar roʻyxatida shayx ul-islomdan keyin turgan. Xonlikda 2 ta qozi — q. va qozi-askar boʻlgan.
Qozon sobori

Qozon sobori – Sankt-Peterburgdagi meʼmoriy yodgorlik (1801 — 11); klassitsizm uslubida qurilgan (meʼmori A.N.Voronixin). Yarim aylana shaklidagi bino Neva prospek-tiga qaragan. Markazida 6 ustunli pesh-toq, ulkan gumbazli, 2 yon tomonlari hajmdor ustunlar qatori bilan oʻralgan bino salobatli maydon hosil qilgan. Sobor Neva prospektidagi ansambllar tarkibiga kiradi. Bosh tarzi oldidagi kichik maydon choʻyan panjara bilan oʻralgan. Interyeri ulugʻvor ustunli zal — saroy yechimiga ega; bosh nefning uz. 69 m, umumiy balandligi 62 m. Haykaltaroshlik bezaklari I.P.Martos, I.P.Prokofyev, F.F.Shchedrin va boshqa tomonidan bajarilgan; devoriy rasmlar va ikonalarni yaratishda V.L.Borovikovskiy, A.Ye.Yegorov va boshqa qatnashgan. Binoga 1812-yil Vatan urushida qoʻlga kiritilgan harbiy oʻljalar (Yevropaning 17 shahar va 8 qalʼ-asi kalitlari, 105 ta bayroq va boshqalar) joylashtirilgan. 1813-yilda soborga M.I. Kutuzov dafn etilgan. 1837-yil sobor oldiga M.I. Kutuzov va M.B. Barklay de Tolli haykallari oʻrna-tilgan (bronza, granit; haykaltarosh B.I.Orlovskiy, meʼmor V.P.Stasov).

 

Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Qozon universiteti

Qozon universiteti - Rossiyadagi eng qadimiy universitetlardan biri. 1804-yili Qozon shahrida tashkil etilgan. Matematika, fizika, geologiya, kimyo, biologiya, tarix, geografiya, huquq, filologiya, ekologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tarkibida bir qancha ilmiy tadqiqot institutlari va boshqa ilmiy muassasalar, muzeylar, nashriyot, ilmiy kutubxona (5 millionga yaqin asar) bor. Universitetda 11 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi, 1000 dan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim ishlaydi.

Qozon
Rossiyadagi universitetlar
Qozon xonligi

Qozon xonligi () — Oltin Oʻrda inqirozidan soʻng Oʻrta Volga boʻyi — Volga(Idel)-Kama Bulgʻoriyasi hududida tashkil topgan davlat (1438—1552).

Qozon xonlari sulolasiga Ulugʻ Muhammad (1438—45) asos solgan. Markazi — Qozon shahri Qishloq xoʻjaligi aholisi Qozon tatarlari (Volga bulgʻorlarining avlodlari), mari, chuvash, udmurd, mordva va boshqirdlardan iborat boʻlgan. Ular, asosan, dehqonchilik bilan shugʻullangan.

Shaharlarida hunarmandchilik rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi Rus davlati, Sibir, Kavkaz va Sharq davlatlari bilan savdo aloqalari olib borgan. Hokimiyatni yirik zodagonlar kengashi(devon) maslahati bilan xon boshqargan. Shirin, bahrin, argʻin, qipchoq urugʻ vakillari — qarachlar, zodagonlarning oliy tabaqasini tashkil etgan. Bulardan keyingi oʻrinda sultonlar va amirlar, mirzalar, ulanlar va askarlar turgan. Musulmon ruhoniylar katta hurmatga sazovor boʻlganlar. Aholining asosiy qismini qora xalq" tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi maʼmuriy jihatdan dorugʻlar (okrug) va uluslarga boʻlingan. Armiyani xonga qarashli gvardiya, alohida zodagon qoʻshinlar va soliq toʻlovchi xalq orasidan chiqqan koʻngillilar tashkil etgan.

Qishloq xoʻjaligi Rus yeriga tez-tez talonchilik hujumlari uyushtirib turgan, Rus qoʻshinlari esa 1467—69 yillarda Qozon, Vyatka shaharlariga yurish qilgan. 1487-yilgi yurish natijasida Alixon taxtdan agʻdarilib, uning oʻrnini akasi muhammad Ali (Ivan III ning gumashtasi) egallagan. Shu vaqtdan boshlab 1521-yilgacha Qishloq xoʻjaligi Rossiyaga qaram (vassal) davlat boʻlib qolgan. 1552-yil rus qoʻshinlari Qozonni bosib olgach, Qishloq xoʻjaligi tugatilgan va Oʻrta Volga boʻyining hammasi Rossiya tarkibiga kiritilgan.

Yana qara 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Bulgʻor
 

Turkiy davlatlar
Qozonketkan

Boʻzatov PFY — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Boʻzatov tumani markazida joylashgan posyolka (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qushtungil (60 km). Q. dan Nukustacha 100 km. Aholisi 4,2 ming kishi (2005). Gʻisht zavodi, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, MTP, xususiy korxonalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, bolalar musiqa maktabi, madaniyat saroyi, tuman markaziy kutubxonasi, tuman markaziy kasalxonasi, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar mavjud. Q.dan Nukus shahriga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Boʻzatov tumani
Qozonliq

Qozonliq — Bolgariyaning markaziy qismidagi shahar, Stara-Planina togʻlarining jan. etagida, Qozon-liq soyligida joylashgan. Aholisi 54 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi. Frakiylarning antik yozuvli gumbazsimon sagʻanasi (miloddan avvalgi 4-3-asrlar) saqlangan. Shahar atrofida dunyoga mashhur qozonliq atirguli, la-vanda plantatsiyalari barpo qilingan. Q.da efir moyli oʻsimliklarning tajriba st-yasi bor.
Qozonliq daxmasi

Qozonliq daxmasi - Bolgariyadagi qad. meʼmoriy yodgorlik (miloddan avvalgi 4-asr oxiri — 3-asr boshi); Qozonliq shahri yaqinidagi qoʻrgʻon osti dafn inshooti. 1944-yilda yer ostidan topilgan. Inshoot gʻisht va toshdan qurilgan; daxma aylana tarhli, konus shaklidagi gumbazli va qisqa yoʻlakdan iborat. Yunon-frakiylar sanʼatining nodir namunasidir. Gumbaz osti aylana tarzida ishlangan devoriy rasmlar bilan qoplangan; unda maishiy (motam marosimlari) va harbiy (aravalar poygasi va boshqalar) lavhalar tasvirlangan. Ular naqshli hoshiya belbogʻ bilan 2 yarusga ajratilgan. Rasmlar vazmin va mutanosib kompozitsiyasi, harakatlarning tabiiyligi bilan ajralib turadi. sokin, ulugʻvor motam muhiti mayin hamda qatʼiy kolorit bilan uygʻun. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Bolgariya meʼmoriy yodgorliklari
Qozonxon

Qozonxon, Qazon Sulton (? -1347) — Chigʻatoy ulusi xoni (1332— 47). Chigʻatoyxon naslidan boʻlgan Yasavur oʻgʻlonning farzandi. 1332-yil movarounnahrda xonlik taxtiga oʻtiradi. Q.ning hukmronlik vaqtida zoʻravonlik va zulm kuchayadi, aholining turmushi yomonlashadi. Amir Qazagʻon ulusning tirik qolgan aʼyonlari bilan ittifoq tuzib bosh koʻtaradi va Soli-Saroyda qoʻshin toʻplab, Q.ga qarshi jangga tayyorlanadi. 1345 yilda Darayi Zangiy qishlogʻi yaqinidagi dashtda har ikki qoʻshin toʻqnashadi. Bu jangda amir Qazagʻonning qoʻshini magʻlubiyatga uchraydi. Gʻolib Q. Qarshi shahri tomon yoʻl oladi. Shu yili qishning qattiq sovugʻidan Q. lashkari ulovining koʻp qismi qirilib ketadi. Amir Qazagʻon bu holatdan xabar topgach, zudlik bilan qoʻshin jamlab, Q.ni yoʻq qilmoq maqsadida raqibi tomon yuradi. 1347-yilda 2 tomon lashkarlari yana toʻqnash keladi. Jang amir Qazagʻonning gʻalabasi bilan yakun topadi. Q. jang maydonida qatl qilinadi.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
1347-yilda vafot etganlar
Qozoq milliy universiteti

Qozoq milliy universiteti, Forobiy nomidagi qozoq milliy universiteti — Qozogʻistondagi eng yirik oliy oʻquv yurti. 1934-yil tashkil etilgan (1993-yilgacha Qozoq davlat universiteti). Olmaota shahrida joylashgan. 1991-yil Forobiy nomi berilgan. Universitetda 14 fakultet (biol., fizika, mexanika-mat., kimyo, jurnalistika, filologiya, tarix, falsafa va siyosatshunoslik, iqtisodiyot va biznes, huquq, sharqshunoslik, xalqaro munosabatlar, geogr., tayyorlov), 104 kafedra, 7 ilmiy tadqiqotlar instituti, aspirantura, talabalar saroyi, sport inshooti, nashriyot, teleradiostudiya bor (2005). 70 ixtisoslik boʻyicha doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoya qilinadigan 30 ga yaqin ilmiy kengash faoliyat yuritadi. Universitetda 12 mingga yaqin talabi taʼlim oladi, mingdan ortiq oʻqituvchi va ilmiy xodim, jumladan, 300 ga yaqin fan doktori va professor, 800 dan ziyod fan nomzodi va dotsent ishlaydi. Gaz. nashr etadi.

 

Qozogʻistondagi universitetlar‎
Qozoqtov

Qozoqtov — Qizilqumning janubi-sharqiy qismi (Navoiy viloyati)dagi togʻ tizmasi. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa 60 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 613 m. Gʻarbida Qoraxotin botigʻy, shim., sharqiy va janubiy qismlarida qumli massivlar bor. Tizmaning suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlari nurash natijasida vujudga kelgan elyuviy va delyuviy yotqiziqlari bilan qoplangan. Yon bagʻirlarini quruq soylar kuchli parchalagan. Soylar etaklarida kichik yoyilma konuslar hosil boʻlgan. Tizma tektonik antiklinal struktura, paleozoy davri slanets, qumtosh, granit, diorit, yon bagʻirlarining quyi qismida boʻr, paleogen davrlari konglomerat, mergel, gillaridan tashkil topgan. q. Turon plitasining gersin burmalanishi davrida shakllanib, yer yuzasiga chiqib qolgan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan qismidir. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq, yogʻin kam. Yon bagʻirlari va etaklarida sur-qoʻngʻir, qumli tuproqlar tarqalgan. Ularda, asosan, saksovul, shuvoq, teresken, boyalich va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Hududidan yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Qozogʻiston past togʻlari

Qozogʻiston past togʻlari, Sariorqa, Markaziy Qozogʻiston past togʻlari — Qozogʻistonning markaziy va sharqiy qismlarida joylashgan hamda past togʻlar va tizmalari boʻlgan tekislik-qirli hudud. Shimolida Gʻarbiy Sibir, shim,-sharqda Oltoy togʻlari, Zaysan botigʻi. sharqda Tarbagʻatoy, janubiy va janubi-gʻarbda Turon tekisligi, Balxash-Olakoʻl botigʻi, Betpakdala choʻli, gʻarbda Toʻrgʻay platosi bilan oʻralgan. Ushbu hudud ilmiy adabiyotlarda "Markaziy Qozogʻiston", "Qozogʻiston bur-mali oʻlkasi", "Sharqiy Qozogʻiston penepleni", "Sariorqa" nomlari bilan maʼlum. Gʻarbdan sharqqa 1500 km ga choʻzilgan. Eni gʻarbida 950 km, sharqiy qismida 350–400 km. Yer yuzasi tekis, faqat 2 togʻ: gʻarbida Ulugʻtov (113 m) va shimolida Koʻkchatov qirlari (Sinyuxa togʻi, 947 m) bor. Sharqiy qismi balandroq (oʻrtacha 500–1000 m) va relyefi oʻr-qirli. Qozogʻiston past togʻlarit.ning eng baland joyi — markaziy qismidagi Qar-qarali toglari (1565 m). Sharqida Chingiztov tizmasi (1077 m) joylashgan. Past togʻlar (mutlaq balandligi 500–600 m) Qozogʻiston past togʻlarip.ni oʻrab olgan. Qozogʻiston past togʻlarit. paleozoy davrining metamorfik slanets, kvarsit, qumtosh va ohaktoshlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, yogʻin kam, quruq. Qishi sovuq, qor qoplami qalin emas. Yozi issiq, bulut kam. Havo temperaturasi amplitudasi katta, yanvar

ning oʻrtacha temperaturasi —14°, —18°, iyulniki 20—24°. Yillik yogʻin 200–300 mm. Eng yirik daryolari: Ishim (Irtish havzasi), Nura, Sarisuv. Daryolari qishda muzlaydi. Koʻl koʻp. Qozogʻiston past togʻlarit.ning shimoliy qismi dasht zonasida boʻlib, har xil oʻt, betaga-chalov, markazi quruq dasht zonasida, toʻq kashtan va kashtan tuproklarda betaga-chalov oʻsimliklari, janubiy va sharqiy qismi chala choʻl zonasida boʻlib, och kashtan tuproqlarda dasht va choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Muhim tabiiy qazilma boyliklari koʻmir, temir, marganets, mis, rux, nikel rudalari, boksit, qoʻrgʻoshin, fosforit, kaliy va osh tuzi konlaridir. Qurgʻalji qoʻrikxonasi va Barnaul milliy bogʻi tashkil etilgan.

Adabiyot 
 Djanaliyeva K. M., Budnikova T. K. i dr., Fizicheskaya geografiya Kazaxstana i Sredney Azii, L., 1965; Baratov P., Mamatqulov M., Rafiqov A.. Oʻrta Osiyo tabiiy geografiyasi, T., 2002.

Murod Mamatqulov.

 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi

Qozogʻiston respublikasi milliy fanlar akademiyasi — Qozogʻistonning oliy ilmiy muassasasi. 1946-yil 31 mayda SSSR Fanlar akademiyasining Qozogʻiston filiali negizida tashkil etilgan. Olmaota shahrida joylashgan. Faoliyatining asosiy yoʻnalishlari i.t,larni amalga oshirish va muvofiqlashtirish, fanning muhim tarmoqlarini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish, ilmiy kadrlar tayyorlash, xalqaro ilmiy hamkorlikni rivojlantirish va fan tarmoqlari taraqqiyotiga xorijiy investitsiyalarni jalb etish va boshqalardan iborat. 56 akad., 143 muxbir aʼzosi bor (2003). Fan tarmoqlari boʻyicha 6 boʻlim (jum-ladan, 1 mintaqaviy) va 300 dan ortiq ilmiy tadqiqot institut va muassasasi, botanika bogʻi, kutubxonasi (4 mln.dan ortiq asar) bor. Akademiya "Xabarlar" (1944-yildan) va boshqa ilmiy jurnal hamda asarlar nashr etadi. Prezidenti — Murat Jurinov (2003-yildan).

    

Fanlar akademiyalari
Qozogʻiston
Qolgan oʻzan

Qolgan oʻzan, qolgan daryo, qoldiq oʻzan — daryoning oldingi oʻzanidan butunlay yoki qisman ajralib qolgan qismi. Daryo oʻzaniga oqiziqlar tiqilib qolishi yoki daryoning boshqa tomonga burilib ketishi natijasida hosil boʻladi. Dastlab kichikroq koʻl, keyinroq bqiziqlar toʻlib botqoqlikka yoki zaxkash oʻtloqqa aylanadi.

Geografik terminlar
Gidrologiya
Qolgandaryo

Qolgandaryo — Andijon viloyatidagi Qoradaryoning Andijon viloyati Baliqchi tumani va Namangan viloyati Norin tumanining janubiy hududidan oʻtgan qolgan oʻzani. Daryoning chap sohiliga shoʻr tuproq va qumoq yerga qurilgan (1848—50) kanalni 1876 yildan daryo suvi yuvib keta boshlagan. 1883 yil suv toshqini natijasida Qoradaryo tamoman kanalga oqa boshlagan. Daryo oʻzani balandda qolib ketgan. Daryo chinobod qishlogi yaqinida yana eski oʻzaniga burib yuborilgan. Qoradaryoning shimolida qolib ketgan 20 km uzunlikdagi oʻzani Q. nomi bilan atalgan va sizot suvlar bilan toʻlgan. 20-asr boshlaridan buyon sholikorlikda foydalaniladi hamda yaylov xizmatini oʻtaydi. Koʻp qismi ekin maydonlariga aylantirilgan.

Andijon viloyati shimolidan oqib keladigan Oqboʻra daryosini Shahrixonsoy kesib oʻtgan shimoliy tomondagi qolgan oʻzani ham Q. deb atalgan. Oqboʻra oqovasi Shahrixonsoyga qoʻshilib, uning oʻzani qurib qolgan. Hozirgi Q. oʻrni Jalolquduq tumanining ekinzorlari orasida joylashgan. Endilikda sobiq oʻzandan ariq oqib oʻtadi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Andijon viloyati
Baliqchi tumani
Qoldiq togʻ

Qoldiq togʻ — baland togʻli oʻlkaning uzoq vaqt davom etgan yemirilishidan qolgan va, asosan, qattiq togʻ jinslaridan tuzilgan yakka-yakka togʻ, qir va tepalar. Iqlim, joy relyefi, togʻ jinslariga bogʻliq ravishda nurash Qoldiq togʻ, yuvilma Qoldiq togʻ farqlanadi. Oʻzbekistonda Qizilqumdagi. Tomditov, Boʻkantov, Ovminzatov shunday Qoldiq togʻlardir (yana qarang Yetimtogʻ).

 

Geografik terminlar
Jumagʻali Qoldiqorayev

Jumagʻali Qoldiqorayev (1922, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, ,  – 1944.26.1, Gomel viloyati Mozir shahrida dafn etilgan) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. K-zda ishlagan. 1941-yildan frontda. 7-gvardiyachi tankxa qarshi qiruvchi diviziya (Markaziy front 61-armiyaning 7-gvardiyachi otliq askarlar korpusi)ning oddiy askari. Gomel viloyatining Komarin shahridan 20 km shimolida daryoni kechib oʻtishda va jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1944. 15.1). Xoʻjayli shahridagi va oʻzi oʻqigan maktab uning nomi bilan atalgan.

Tarjimayi holi 
Jumagʻali Qoldiqorayev 1922-yil 28-martda hozirgi Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston)ning Xoʻjayli viloyati Ivan-Yab qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan, millati qozoq.

Toʻliq boʻlmagan oʻrta taʼlimga ega. 1937-yildan Turkmaniston SSR Toshhovuz viloyati Kalininskiy tumanida joylashgan Kirov nomidagi kolxozda yashab ishlagan. Kurslarni tamomlab, traktorchi boʻlib ishlagan.

1941-yil bahorida Toshhovuz viloyati Kalinin harbiy komissariati tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1941-yildan boshlab ikkinchi jahon urushi qatnashchisi.

Jumagʻali Qoldiqorayev Dnepr daryosini kesib oʻtishda va daryoning oʻng qirgʻogʻidagi koʻprikni ushlab turish paytidagi janglarda ajralib turdi. 1943-yil 27-sentyabrga oʻtar kechasi Qizil Armiya askari Jumagʻali Qoldiqorayev uchta PTR ekipaji tarkibida birinchilardan boʻlib Komarin qishlogʻidan 20 km shimolda Dneprning oʻng qirgʻogʻiga oʻtdi. Qoldiqorayev oʻz artilleriyasi bilan birgalikda gʻarbiy qirgʻoqdagi dushmanning mudofaa chizigʻini vayron qiladi. Dushman xandaqlari va ariqlarida Jumagʻali qoʻl jangida oʻnlab dushmanlarni oʻldiradi. Natijada dushman xandaqlarining bir qismini egallab olinadi va butun otryadning daryodan oʻtishi taʼminlanadi.

Ushbu jangdagi jasorati uchun Jumagʻali Qoldiqorayev 1943-yil oktyabr oyida Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga nomzod boʻladi. Ammo Qoldiqorayev mukofotni qoʻlga kirita olmaydi. 1944-yil 26-yanvarda Mozir shahri (Belarussiyaning Gomel viloyati) yaqinidagi jangda Qizil Armiya askari Qoldiqorayev halok boʻladi. U Mozir shahrida dafn etilgan.

Mukofotlar 
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi farmoni bilan „Qoʻmondonlikning nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi hamda koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ Qizil Armiya askari Qoldiqorayev Jumagʻali Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. Unga Lenin ordeni ham berilgan.

Xoʻjayli shahridagi va Kirov nomli kolxozdagi maktablar qahramon Jumagʻali Qoldiqorayev nomi bilan ataladi.
Beyneu (Qozogʻiston) shahridagi maktabga Jumagʻali Qoldiqorayev nomi berilgan.
Mozir shahridagi koʻcha ham Jumagʻali Qoldiqorayev sharafiga nomlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1922-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
Qolipaki

Qolipaki, qolipi bosma — zargarlikda buyumlar va ularning bezaklarini qolip yordamida ishlash; shu usulda yaratilgan buyum ham Q. deb ataladi.

    

Zargarlik
Qolipkori

Qolipkori — 1) qolip yordamida yasalgan bezak; 2) oʻzaro kesishgan radaslardan tuzilgan bezak.
Qon bosimi

Qon bosimi — tomirlarda oqayotgan qonning shu tomirlar devoriga koʻrsatadigan bosimi (tazyiqi); yurak ishi va tomirlar devorining qarshiligi tufayli vujudga keladi. Arteriyalar ichida — arterial, kapillyarlar ichida — kapillyar va venalar ichida — venoz bosim boʻladi. Qon bosimi qonning tomirlar sistemasi boʻylab oqishiga imkon beradi va shu bilan organizm toʻqimalarida moddalar almashinuvini taʼminlaydi. Arterial bosimning (AB)- yuqori yoki past boʻlishi, asosan, yurak qisqarishlarining kuchi va yurakning har qis-qarganda tomirlarga haydaydigan qon miqdori, tomirlar (ayniqsa, periferik tomirlar) devorining qon oqimiga koʻrsatadigan qarshiligi va kamroq darajada vaqt birligida yurak qisqarishlarining soni bilan belgilanadi. Aylanib yuradigan (sirkulyatsiya qiladigan) qon miqdori, uning yopishqoqligi, bosimining nafas olishga bogʻliq boʻlgan qorin va koʻkrak qafasi boʻshligʻidagi oʻzgarishlari va boshqa omillar ham AB ning yuqori yoki past boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi. Yurakning chap qorinchasi qisqarganda (sistola) AB maksimal darajaga yetadi. Bu jarayonda yurakdan 70 ml qon otib chiqariladi, bu miqdor qon birdaniga mayda qon tomirlari (ayniqsa, kapillyarlar) orqali oʻtib ketolmaydi. Shuning uchun elastik aorta kengayadi, undagi bosim (sistolik bosim) esa ortadi. Arteriya, vena va kapillyarlarda Qon bosimi turlicha boʻladi. Yurakdan uzoqlashgan sari Qon bosimi pasayib boradi (aortada ancha yuqori, kapillyarlarda birmuncha past, venalarda ancha past boʻladi). Katta odamda normal arterial bosim 100–140 mm simob ustuni (sistolik bosim) ga va 70–80 mm simob ustuni (diastolik bosim) ga teng . Bu bosimlar farqi puls bosimi deyiladi. Organizmdagi biror-bir illat tufayli Qon bosimi ushbu koʻrsatkichdan koʻtarilishi yoki pasayishi mumkin. Yurak qorinchalarining qisqarishlari orasidagi pauza (yaʼni diastola) vaqtida kengaygan qon tomirlari (aorta va yirik arteriyalar)ning devori qisqara boshlaydi va qonni kapillyarlarga haydaydi. Qon bosimi asta-sekin pasayadi va diastola oxirida minimal darajaga tushadi (aortada 90 mm simob ustuni, yirik arteriyalarda 70 mm simob ustuni atrofida boʻladi).

Manbalar  

Anatomiya