Usmanli imperatorligidagi ayolning jamiyatdagi joyi

Usmonli imperiyasida ayollarning jamiyatdagi o'rni ko'plab an'anaviy va diniy sabablarga ko'ra cheklangan. Bu munosabat Tanzimat davriga qadar davom etdi va Tanzimat davri olib kelgan tenglik tushunchasi erkak va ayol o'rtasidagi tengsizliklarda ham o'z aksini topdi. Tanzimat davrida ham tenglik qogʻozda amalga oshirilgan boʻlsa ham, amalda avvalgi munosabat davom etdi. Usmonli imperiyasidagi huquq qoidalarining islomiy manbalar tomonidan belgilanishi ham ayol huquqlariga o'z ta'sirini ko'rsatdi. Bundan tashqari, turklarning kelib chiqishi oʻrta osiyolik boʻlganligi sababli islomdan oldingi davrlarda turk madaniyati Usmonlilar davrida ayollar huquqlarining cheklanishiga sabab boʻlgan. Teokratik va monarxik tuzumga ega Usmonli imperiyasida shariat qoidalarining ta'siri ayollarni uy hayotiga itarib yubordi. Usmonli imperiyasida ayollarning erkaklarnikiga qaraganda kamroq meros ulushi borligi kuzatilgan. Usmonli mahkamalarida 2 nafar ayol faqat bir erkakka teng boʻlib, diniy taʼlimda oʻgʻil-qiz oʻrtasida farq yoʻq, qizlar boshlangʻich maktablarda oʻqitilgan. Qishloq ayollari esa, dalada ishlashlari, uy-joylarini boshqarishlari, gilam va gilam to'qishlariga qaramay, hech qachon erkaklar bilan teng huquqqa ega bo'lmaganlar.

Davrlar

16-asr 
16-asrda Eyüpdagi qaymoq doʻkonlari ayollarning erkaklar bilan uchrashishiga ruxsat berganida, din oʻqituvchilari bu holatni “qiyomat yaqinlashmoqda”, “din yoʻq boʻldi” deb talqin qilganlar. Shikoyatlarga ko'ra, 1573-yilda ayollarga qaymoq do'konlariga kirish taqiqlangan. Doʻkonida xaridor ayol boʻlgan doʻkon egasi jazoga tortilardi.

18-asr 
Ayollarga nisbatan salbiy munosabati bilan tanilgan III. Usmon haramda ayollar bilan uchrashishni istamaganida, u tiqin yoki katta braketli poyabzal kiyar edi. Ayollar ham unga duch kelmaslik uchun chetga turishdi. III. Usmon ularga sodda kiyinishni buyurdi. III. Usmon, shuningdek, Istanbulda ayollarga haftada uch kun ko'chaga chiqishni taqiqlagan va buni o'z sayohatlari uchun ajratgan. Boshqa tomondan, boshqa kunlarda ko'chaga chiqqan ayollar ro'mol va tekis kiyinishlari kerak edi. Ko'chaga ko'chaga bu qoidaga mos kelmaydigan tarzda chiqqan ayollar III. Usmonning buyrugʻi bilan dengizga tashlab oʻldirildi.

Qayta tashkil etish 
Aynan Yosh turklar Usmonlilar imperiyasida ayollar huquqlariga qarshi chiqdilar va birinchi marta islohotlarni taklif qildilar. Yosh turklar Usmonlilarning ayollar huquqlariga toʻsqinlik qilayotgan urf-odat va an’analarini tanqid qilib, ayollarning jamiyatdagi ahamiyati haqida gapirdilar. Bu sa’y-harakatlar natijasida xotin-qizlarning jamiyatdagi ahamiyati anglab yetildi va yangi islohotlar amalga oshirildi, lekin bu faqat yirik shaharlar bilan cheklandi. 19-asrning ikkinchi yarmida akusherlik maktablari ochildi, undan keyin Istanbulda İnas Sanayi-i Nefîse Mektebi va Dar-ul Malumat kabi oʻrta maktablar va ayollar taʼlim olgan joylar ochildi. Bu oʻzgarishlar natijasida doyalik va oʻqituvchilik Usmonli ayollarining birinchi kasbiga aylandi. Bundan tashqari, 1854-yilda kanizaklik va qullik bekor qilindi va ayollarni sotib olish va sotish taqiqlandi.

II. Konstitutsiyaviylik 
II. Konstitutsiyaviylik Bu davrda ayollarning huquqlari biroz kengaytirildi. Ittifoq va taraqqiyot qo'mitasi o'z siyosatida ayollarga avvalgi davrlarga qaraganda ko'proq huquqlar berdi. Bu davrda qizlar uchun turli maktablar ochildi.1913-yilda boshlangʻich taʼlim qizlar uchun majburiy boʻldi. II. Ikkinchi Konstitutsiya davrida ayollarning turli huquqlarga ega bo'lganligi ko'plab qatlamlarning tanqidiga sabab bo'ldi. Bu davrda Ko'r Ali voqeasi sodir bo'lib, davr sultoniga musulmon ayollarni qattiq yopish kabi turli takliflar bildirildi. Bularning barchasiga qaramay, Usmonli ayollari bu davrda ko'proq huquqlarga ega bo'ldilar, turli yig'ilishlarda qatnashdilar, cheklangan bo'lsa-da jamoat joylarida ishladilar va ko'proq zamonaviy kiyim kiya boshladilar. Ikkinchi Konstitutsiya davrida xotin-qizlar huquqlarini himoya qiluvchi uyushmalar tashkil etilib, ayollarning jamiyatda yanada koʻproq huquqlariga ega boʻlishini taʼminlashga harakat qilindi.

Birinchi jahon urushi 
Birinchi jahon urushi Usmonlilar imperiyasida ayollarning jamiyatdagi o'rni nuqtai nazaridan turli o'zgarishlarga sabab bo'ldi. Ayollar pochta bo'limi xodimi kabi lavozimlarda ishlay boshladilar, ular erkaklarning frontdagi janglari tufayli bo'sh qoldi. Bu davrda xotin-qizlar fabrikalarga kirib, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoatida ish bilan taʼminlandi. Bu davrda 1917-yilda huquqiy sohada kuchga kirgan oila qonuni bilan shariat qonunlarida ayollar uchun tartibga solindi; Koʻpxotinlilik ayolning ixtiyoriga qoldirildi, ayolning 16 yoshdan katta boʻlishi shart qilib qoʻyildi, bundan tashqari, ayollarga ajrashish huquqi berildi va nikoh ruhoniylar qoʻlidan davlat nazoratiga oʻtdi.. Keyinchalik bu reglament Ozodlik va Ittifoq partiyasi tomonidan bekor qilindi.

Manbalar