MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Radiotelemexanika

Radiotelemexanika — boshkarish komandalari va nazorat (signal berish va oʻlchash) axborotlarini uzatish uchun radioaloqa kanallaridan (koʻproq santimetrli, detsimetrli toʻlqin diapazonida) foydalaniladigan telemexanika sohasi. Qoʻllaniladigan radiotexnik va elektron qurilmalar kompleksi R. tizimiga birlashtiriladi. Radiotelemexanik tizimlar turli komanda informatsiyalari uzatiladigan radioboshqarish, nazorat informatsiyalari uzatiladigan radioteleoʻlchash va kompleks tizimlarga boʻlinadi.

Radiobosh qarish tizimlarida operator (dispetcher)dan obʼyektga komanda uzatilganda boshqarish pultida operator tergan komanda kodi ketmaket elektr impulslariga, soʻngra fazali, amplitudali yoki chastotali modulyasiya metodi bilan radiosignallarga aylanadi.

Radioteleoʻlchash yoki radiotelemetriya tizimlarida oʻlchash oʻzgartirgichi (datchik) qabul qilish organi boʻlib xizmat qiladi, uning chiqish qismida oʻlchanadigan kattalikka mos kuchlanish hosil boʻladi. Bu kuchlanish chastota, amplituda, faza yoki impuls boʻyicha modulyapiyalanib, avval yordamchi signalga, soʻngra ikkinchi modulyatorda yuqori chastotali radiosignalga aylantiriladi. Koʻpgina umumlashtirilgan obʼyektlarni oʻz ichiga oluvchi kompleks tizimlarda kanallarni adres (kod) boʻyicha taqsimlashdan foydalaniladi.

Boshqarish turiga qarab, R. ochiq va yopiq tizimli boʻlishi mumkin. Ochiq R.da operator qatnashadi. Masalan, Ep sunʼiy yoʻldoshlari asboblarini nazorat qilishda operator belgilangan vaqtda uzatkichni ulaydi va sunʼiy yoʻldoshdagi R. tizimini ishga tushirish uchun komanda signallarini yuboradi. Sunʼiy yoʻldoshdan kelgan signallarga qarab, bortdagi apparatlarning ishi nazorat qilinadi. Yopiq R. tizimida operator qatnashmaydi, uning vazifasini avtomatik elektron boshqarish qurilmasi bajaradi. R. kosmik kemalar, samolyotlar, reaktiv snaryadlar, raketalar, sayyoralararo st-yalar, kemalar va boshqalarni boshqarish, qoʻzgʻalmas va harakatdagi obʼyektlarda oʻtadigan turli jarayonlarni bir maromga solib turish, oʻlchash natijalarini zarur joyga uzatish uchun qoʻllaniladi.

Manbalar
Radioteleskop

Radioteleskop (radio... va teleskop) — Osmon (Quyosh sistemasi, Galaktika va Metagalaktikadagi) jismlarining xususiy radionurlanishlarini qabul qiladigan va bu manbalarning xossalarini oʻrganadigan astronomik asbob. R. antenna va kabul qiluvchi qurilmaradiometrdan tuzilgan. Radioastronomiyada foydalaniladigan toʻlqin uzunliklari diapazoni juda keng (0,1 mm dan 1000 m gacha) boʻlgani tufayli R. antennalarining tuzilishi ham turlituman boʻladi. Antennalar osmonning kuzatiladigan sohasiga yoʻnaltirilishi uchun azimut boʻylab buriladigan (toʻla buriluvchi antennalar), qisman buriladigan yoki qoʻzgʻalmas (juda katta) qilib oʻrnatilishi mumkin. Qisqa toʻlqinli nurlanishlarda parabolik koʻzgu antennalar yoki ularning bir nechtasidan iborat tizimlar (panjaralar) dan foydalaniladi. Priyomnikda kuchaytirilgan va detektirlangan elektr tebranishlar maxsus asboblar (miliampermetr, ossillograf) bilan qayd qilib boriladi. Bunda asbob koʻrsatishi Yerga tushayotgan kosmik radionurlanishning qiymatini oʻlchashga imkon beradi.

Yana qarang 
 Atacama Large Millimeter Array

Manbalar
Radiotelefon

Radiotelefon — abonentlar (soʻzlashuvchilar)ni kabelsiz radio orqali ulaydigan telefon. Bir necha turi bor: 1) Shaxsiy R. — uzatish uzokligi 150—200 m gacha ("oʻyinchoq") va 2 — 10 km gacha ("uoki — toki") boʻlgan oddiy koʻchma uzatuvchiqabul qiluvchi qurilma va 40—50 km oraliqda R. aloqa oʻrnatiladigan ancha kuchli (avtomobilga oʻrnatiladigan va muqim P.; 2) "simsiz" R. — asosiy telefon apparati radiokanal bilan bogʻlangan telefon apparat; bunda abonent asosiy telefon apparatidan bir necha yuz metr masofada boʻlishi mumkin;3) "radiouzaytirgichlar" — biri abonentda, ikkinchisi avtomatik telefon st-yada boʻlgan 2 ta qabul qiluvchiuzatuvchi qurilmadan iborat; bunda aloka qilish uchun abonentga maʼlum radiochastota ajratiladi yoki abonent shaxsiy telefon apparatining kabul kiluvchiuzatuvchi uskunasi bilan ulangan boʻladi;4) uyali telefon tarmoklari; bunda abonent uzatuvchiqabul qiluvchi jamoa tarmogi qamrab olgan barcha hudud boʻyicha aloqa qila oladi.

Manbalar
Radioteleoʻlchash

Radioteleoʻlchash, radiotelemetriya — turli fizik, texnik va boshqa kattaliklarni uzokdan turib oʻlchash. Oʻlchanadigan kattalik elektr signallarga aylantirilib, nazorat punktiga radio orqali uzatiladi. R. tizimida oʻlchanadigan kattalik datchik yordamida radiouzatkichning yuqori chastotali tebranishlarini modulyasiyalovchi (qarang Modulyasiya) elektr signallariga aylanadi. Bir vaqtda bir nechta kattaliklarni oʻlchash uchun koʻp kanalli radioalokadan foydalaniladi. Qabul qilish st-yasida signallar fotoplyonka, magnit lenta va boshqalarga yozib olinishi mumkin (qarang Radiotelemexanika).

Manbalar
Radiotexnika qoʻshinlari

Radiotexnika qoʻshinlari - havo hujumiga qarshi radiolokatsion razvedka olib borish va bu haqda mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari va boshqa qoʻshin turlari tarkibidagi birlashma va qismlarni axborot bilan taʼminlash uchun moʻljallangan qoʻshin turi. Dushmanni radiotexnik razvedka kilish, uning radiotexnik vositalariga xalaqit berish hamda qurol, jangovar texnika va uchuvchi apparatlarni boshkarish uchun moʻljallangan. Tashkiliy jihatdan radiotexnikaviy boʻlinma va qismlardan iborat. Radiotexnika qoʻshinlari sobiq SSSR qurolli kuchlarvda va baʼzi chet el armiyalarida Ikkinchi jahon urushi arafasida paydo boʻlgan. Radiotexnika qoʻshinlari turli xil radiolokatsion st-yalardan foydalanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida ham mavjud.

Manbalar
Radiotoʻlqinlar

Radio to‘lqinli jarrohlik  Toʻlqin uzunligi 0,1 mkmʼdan 10 kmʼgacha boʻlgan elektromagnit toʻlqinlar; boʻshliqda 300000 km/s tezlik bilan tarqaladi. Birinchi boʻlib G. Gers 1888-yilda toʻlqin uzunligi Yum dan 0,6 mʼgacha boʻlgan radiotoʻlqinlarni, rus olimi P. N. Lebedev 1895-yilda toʻlqin uzunligi 6 mmʼli elektromagnit toʻlqinni hosil qilgan. A. S. Popov 1895-yilda birinchi marta radiotoʻlqinlar yordamida 250 m masofaga axborot uzatishni amalga oshirgan va radiotexnikaga asos solgan. Radiotoʻlqinlar hosil qilish va muhitda tarqalish xususiyatiga koʻra xalqaro kelishuvga muvofiq radiotoʻlqinlar 4ʼdan to 11 tartib raqamigacha belgilanadigan quyidagi 8ʼta diapazonga boʻlinadi. Radiotoʻlqinlar radioaloqa, radiolokatsiya, televideniye, kosmonavtika, radiometeorologiya, radioastronomiya, ilmiy tadqiqot ishlari va boshqalarda qoʻllaniladi.
Radioaloqa toʻlqinlar uzatish va qabul qiluvchi antennani ajratib turadigan muhitda (masalan, toʻlqin uzatish apparatlarida, mikrotoʻlqinli integratsiya davrlarda va h.) Elektromagnit maydonning toʻlqinli jarayonlari, uzatish liniyalari va nihoyat, tabiiy sharoitda boʻlishi mumkin [5].

Radiotoʻlqinlar, elektromagnit to'lqinlar boʻlib, yorugʻlik tezligida boʻsh joylarda tarqaladi. Radio toʻlqinlarning tabiiy manbalari chaqmoq chaqishi va astronomik

Manbalar
Radiotoʻlqinlar difraksiyasi

Radiotoʻlqinlar difraksiyasi — radiotoʻlqinlar toʻsiqqa uchraganda kuzatiladigan hodisa. Radiotoʻlqin bir jinsli muhitda tarqalayotganida toʻsiqqa uchrab, oʻz amplitudasi va fazasini oʻzgartirib, toʻgʻri chizikli yoʻnalishidan chetlashadi. Bu hodisa yorugʻlik difraksiyasita oʻxshab ketadi. Real sharoitda toʻsiq turli shaklli va u radiotoʻlqinlar uchun shaffof yoki noshaffof boʻlishi mumkin. Difraksion oʻtish hodisasi toʻsiqoʻlchami bilan toʻlqin uzunligining oʻzaro nisbatiga bogʻliq. Bu bogʻlanish toʻlqin uzunligi oshishi bilan kuchayadi.

Yerning sferik yuzasidagi Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli radiotoʻlqinlar toʻgʻri koʻrinish chegarasidan tashqarida ham qabul qilinadi. Radiotoʻlqinlar Yer yuzasi yaqinida tarqalayotib, toʻlqin energiyasining Yerda qisman yutilishi tufayli soʻnadi. Uning toʻlqin uzunligi qancha qisqa boʻlsa, shunchalik koʻproq oʻz amplitudasini kamaytiradi. Shu sababli toʻlqin tarqalish masofasi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlib, toʻlqin uzunligi yetarli uzun boʻlgan radiotoʻlqinlar Radiotoʻlqinlar difraksiyasi tufayli bir necha ming km gacha tarqalishi mumkin.

Manbalar
Radiouzatkich

Radiouzatkich — radiochastotalar diapazonidagi elektr tebranishlarni antenna orqali elektromagnit toʻlqinlar tarzida uzatuvchi qurilma (qurilmalar majmui); asosiy elementlari: yuqori chastotali elektr tebranishlar generatori, uzatilayotgan xabarlarga muvofiq ularning parametrlarini boshqaradigan (modulyasiyalaydigan) modulyatordan iborat.

R. axborotlarni radiotoʻlqinlar yordamida uzatish tizimlari va qurilmalarining muhim qismi. R. ish toʻlqini diapazoniga, antennaga berilayotgan tebranish quvvatiga, ish turiga (telegraf, telefon va boshqalar), modulyasiyalash usuliga (amplitudali, chastotali, fazali va boshqalar), generatsiyalovchi elektron asboblari xiliga (lampali, tranzistorli, magnetronli, klistronli va boshqalar), vazifasiga (aloqa, eshittirish, lokatsion, televizion va boshqalar), oʻrnatilishiga (statsionar, koʻchma) qarab xillarga boʻlinadi.

R. oʻzgarmas tok (kam hollarda oʻzgaruvchan tok) energiyasini radiochastota tebranishlari energiyasiga aylantirib beruvchi generator, modulyator va elektr manbaidan iborat. Dastlabki R.lardan birini rus ixtirochisi A. S. Popov 1895-yil ixtiro qilgan. Radioaloqa, televideniye, radioeshittirish, radiolokatsiya, radionavigatsiya va texnikaning boshqa sohalarida, ilmiy eksperimentlarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Radiouzel

Radiouzel — radiodasturlarni sim orqali uzatish va mahalliy radioeshittirishlar olib borish uchun moʻljallangan uzatuvchiqabul qiluvchi apparatlar majmui. R.da radiostansiya dasturlari radiopriyomnik orqali qabul qilinib va past chastota kuchaytirgichida kuchaytirilib, simli radioeshittirish tarmogʻiga uzatiladi. Mahalliy radioeshittirishlar olib borish uchun mikrofon va magnitofonlgt foydalaniladi. R.oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan yoki oʻz elektr st-yasidan energiya bilan taʼminlanadi. R. radiotranslyasiya tarmogʻining muhim qismi hisoblanadi. R.da radiodasturlar abonentlarga kichik kuchlanishlarda uzatiladi.

Manbalar
Radiofizika

Radiofizika — fizikaning radiotexnika va unga bogʻliq texnika sohalari asosini oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Unda chastotalari 103 Gs dan 1015 Gs gacha boʻlgan elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlarning uygʻonishi, nurlanishi, muhitda tarqalishi, qabul qilinishi hamda parametrlari (chastota, amplituda, faza va boshqalar)ning oʻzgarishi; toʻlqinni hosil qilayotgan oʻzgaruvchi elektr va magnit maydonlarning vakuumdagi va jismdagi zaryadlar bilan oʻzaro taʼsirlari oʻrganiladi.

Radiotexnika, radioaloqa, radioeshittirish va telekoʻrsatuvlar kabi sohalarning keng koʻlamda rivojlanishi natijasida 20-asrning 30—40-yillarida R. toʻla shakllandi. R.ning asosiy vazifasi: 1) tebranma tizimlarda vujudga keluvchi elektr va magnit tebranishlarni barcha parametrlari bilan nazariy va amaliy jihatdan oʻrganish. Bundan 1—2 Gs dan 10" Gs gacha va undan yuqori chastotali tebranishlar hosil qilishning yangi usullarini ishlab chiqishda foydalaniladi; 2) radiodiapazondagi elektromagnit toʻlqinlarining vakuumdagi, gazlar va qattiq jismlardagi tok tashuvchilar — zaryadlar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish. Vakuumdagi elektron oqimning elektromagnit maydon bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish natijasida elektron lampalar va elektron asbob (magnetron, klistron) lar ixtiro kilindi. Elektromagnit maydonning ionlashgan gazlar oʻzaro taʼsirini oʻrganish natijasida gaz razryadli asboblar yaratildi. Radiodiapazondagi elektr tebranishlar va toʻlqinlarning yarimoʻtkazgich, dielektrik kristallar va oʻta oʻtkazuvchan qurilmalardagi elektron jarayonlari bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish natijasida generatorlar, kuchaytirgichlar (yarimutkazgichli diod, tranzistor va boshqalar) yaratildi; 3) radiotoʻlqinlarning nurlanishi va tarqalishini oʻrganish. Turli xil antennalardan elektromagnit toʻlqinlarning nurlanishi va ularning muhitdagi tarqalishini nazariy va amaliy oʻrganish radioaloqa tizimini yaratishda muhim ahamiyatga ega. Radiosignallarni Yerdan tashqarida yoki uning ichida tarqalishi ham muhim masalalardan biri boʻlib, R. ularni atmosfera, troposfera, ionosfera va kosmik fazoda tarqalishini barcha geofizik va kosmik koʻrsatkichlarini hisobga olib, geofizika bilan birga oʻrganadi.

R.ning rivojlanishi yangi hodisalarning ochilishi va ularni amalga oshirish bilan; uning muvaffaqiyatlari yaqin sohalar — dielektriklar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, kvant elektronika, oʻtkazgichlar fizikasi bilan uzviy bogʻliq. R.ning baʼzi boʻlimlari fizikaning mustaqil sohasi (radioastronomiya, radiospektroskopiya, radiometeorologiya va boshqalar) boʻlib qoldi.

Manbalar
Radioelektronika

Radioelektronika — fan va texnikaning radiochastotali elektromagnit tebranishlar va toʻlqinlardan foydalangan holda axborotlarni uzatish va oʻzgartirish bilan bogʻliq boʻlgan sohalari umumiy nomi. Ulardan asosiylari — radiotexnika va elektronika. R. telegraf, telefon, fototelegraf aloka, radioeshittirish, televideniye, radiolokatsiya, radioastronomiya, elektron avtomatika, hisoblash va boshqarish mashinalari, ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish asoslari, tibbiyotda fizioterapiya va tashhis usullarni keng miqyosda qoʻllash, kosmik qurilmalar va boshqalarni oʻz ichiga oladi.

20-asr boshlarida radiolampalarning takomillashishi, triod lampasining yaratilishi elektr tebranishlarni hosil qiluvchi va kuchaytiruvchi radioelektron qurilmalar yaratish imkonini berdi. Keyinchalik elektr tebranishlarning chastota sohasi oshiriladigan koʻp elektrodli — tetrod, pentod, geksod va geptod radiolampalari yaratildi. Vakuum texnikasinsnt taraqqiyoti natijasida fotoelement yasaldi, uning yordamida esa ovozli kino paydo boʻldi. 50yillarga kelib, yarimoʻtkazgichlar elektronikasi tez tarak,qiy etishi bilan yarimutkazgichli asboblar — diod va triod (tranzistor)lar asosida ishlaydigan ixcham hamda qulay radioelektron qurilmalar yaratildi.

Texnika taraqqiyoti va kosmik fazoni zabt etish vazifalariga oid ehtiyojlarni krndirish uchun yangi mikrosxemalar (qarang Mikroelektronika) yaratildi. Bundagi aktiv elementlar — yarimutkazgichli diod va tranzistorlar oʻta mitti shaklda yasalib, passiv elementlar — rezistor (karshilik) va kondensatorlar vakuumda yupqa metall pardalar hosil qilish usuli bilan tayyorlanadi va ular juda kichik satxda montaj qilinadi. Mikroelektronikada mikrosxema elementlarining zichligi juda katta (1sm³ ga 300 — 400 detal toʻgʻri keladi).

Fanning turli sohalari asosida R.ning yangi tarmoqlari — kvant elektronika, optoelektronika, tranzistorlar elektronikasi, mikroelektronika, kriogen elektronikasi, dielektriklar elektronikasi, moletronika, bionika, elionika va ionika vujudga keldi.

Manbalar
Radiooʻlchashlar

Radiooʻlchashlar — radiotexnik qurilmalarning infratovush va oʻta yuqori chastotalar diapazonidagi ishini ifodalovchi elektr, magnit va elektromagnit kattaliklarni hamda ularning nisbatlarini oʻlchash. R. radiotexnika va elektronika bilan bir davrda paydoboʻlgan. R. elektr kattaliklarni oʻlchash usuliga asoslanadi. R. elektr oʻlchanadigan kattaliklarning koʻpligi va chegarasining kengligidir (Mas, kuchlanish boʻyicha 10 s— 103 V, quvvat boʻyicha 10~16 — 108 Vt, chastota boʻyicha 10~4— 1012gs). Radiooʻlchash usullarining qoʻllanish sohalari: elektr va radioelementlar parametrlarini oʻlchash; yarimoʻtkazgichli va elektrvakuum elementlar, asboblar va qurilmalarning ish rejimini aniqlash; elektron va radiotexnik qurilmalarning tafeilotlarini oʻrganish; radiooʻlchash asboblarini, radiotexnik bloklar, qurilmalar va tizimlarni darajalash hamda kalibrlash (vattmetrlar, radiopriyomniklar va boshqalar).

Ishlatilishiga qarab, lab.da, ishlab chiqarishda va dala sharoitlarida foydalanadigan xillarga boʻlinadi. Laboratoriyada foydalaniladigan R. usullari parametrlarni juda aniq oʻlchashi bilan farq qiladi. Ishlab chiqarishda foydalaniladigan ishlab chiqariladigan buyumlar parametrlarini nazorat qilish uchun xizmat qiladi. Dala sharoitida turli radiotexnik qurilmalar yoki atrof muhit parametrlarini operativ tekshirish va oʻlchashda foydalaniladi.

Vazifasiga qarab, R. kuchlanish, quvvat, chastota va fazalarning siljishini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi.

Noelektr kattaliklar (chiziqli oʻlchamlar, tra, bosim va boshqalar)ni R. usuli bilan aniqlashda radiooʻlchash asboblari turli oʻzgartirgichlar bilan birgaklida qoʻllaniladi.

R. radioaloqa, televideniye, radiolokatsiya, avtomatika vositalari, hisoblash texnikasi, diagnostika texnikasi apparatlarini ishlab chiqishda, ishlatishda, shuningdek, elektron asboblar hamda elementlarni tayyorlashda qoʻllaniladi. R. usullaridan fizika, kimyo, biologiya, tibbiyot, geologiya va boshqa sohalarida foydalaniladi.

Manbalar
Radius

Radius ( — g'ildirak spitsi , nur) —  aylana (yoki sfera) ning ixtiyoriy nuqtasini uning markazi bilan tutashtiruvchi kesma. Radius aylana diametrining yarmiga teng.

Xossalari 
 Radius aylananing o'zi tutashgan nuqtasiga perpendikular bo'ladi. 
 Akkordga (xorda) perpendikulyar radius uni ikkita teng qismga ajratadi.

Aloqador ta'riflar 

 Doiradagi markaziy burchak ikki radiusdan hosil bo'lgan burchakdir .
 Egri chiziqning egrilik radiusi - bu egri chiziq bilan ikkinchi darajali teginishga ega bo'lgan aylananing radiusi.

Etimologiya 

"Radius" so'zi birinchi marta 1569 yilda  fransuz olimi P. Romus, biroz keyinroq F. Vieta qo'llagan. U faqat 17-asrning oxirida ommaviy qabul qilinadi. , "nur, g'ildirak spitsi" degan ma'noni anglatadi.

Umumlashtirish 
Радиусом множества , лежащего в метрическом пространстве с метрикой , называется величина . Например, радиус n-размерного гиперкуба со стороной s равен radiusni o'rnating

bu  chiziqli fazoda yotuvchi  miqdor  radiusi    . Masalan, tomoni s bo'lgan n o'lchovli giperkubning radiusi
 

:Turkum:geometriya
Radiusvektor

Radiusvektor — uchi tekislik (fazo) dagi ixtiyoriy nuqtada, boshi biror aniq nuqta (qutb) da boʻlgan (om) vektor. Dekart koordinatalari tizimining koordinata boshi qutb bilan ustma-ust tushsa, Radiusvektorning komg qaralayotgan nuqta koordinatalariga teng boʻladi. Chiziq tenglamasi Radiusvektor orqali g = r(t) shaklda yoziladi.

Manbalar
Radif

Radif (arab. — ketmaket keluvchi) — Sharqxalqlari, shu jumladan, oʻzbek sheʼriyatida misra yoki bayt oxirida qofiyadan keyin takrorlanib keluvchi soʻz, ibora, ran. R. bir soʻz (qisqa R.) yoki bir necha soʻz (yoyiq R.)dan iborat boʻlishi mumkin. Bir soʻzli R. koʻproq uchraydi. Sheʼr texnikasi taqozosiga koʻra, R. takrorlanishi emotsional jihatdan lozim va zarurdir. Gʻazalda R. matlaʼdan maqtaʼgacha qofiyadosh suzlardan keyin takrorlansa, masnaviyda bayt doirasidagina keladi. Baʼzan R. qofiyadan oldin, hatto qator boshida keladi. R. qofiya bilan boshqariladigan ohangdoshlikni, tovush uygʻunligini taʼminlashga xizmat qiladi, sheʼrga musiqiylik va ritmik ohang baxsh etadi. Sheʼrning tarjimasida ham R. saqlanib qoladi.

Manbalar 

 

Sheʼriyat
Aleksandr Radishchev

Aleksandr Nikolayevich Radishchev [1749.20(31).8, Moskva — 1802.12(24).9, Peterburg] — rus yozuvchisi va faylasufi. Peterburgdagi Pajlar korpusi (1762—66) va Leypsig universitetining huquqshunoslik fakulteti (1766—71)da oʻqigan. R. dunyokarashining shakllanishida fransuz maʼrifatparvarlarining asarlari muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 1771-yilda R. Senatga protokolchi etib tayinlangan va shu vaqtda Mablining "Yunon tarixi haqida oʻylar" kitobini rus tiliga tarjima qilgan. 1773—75 yillarda diviziya prokurori boʻlib ishlagan, Pugachyov qoʻzgʻoloni shafqatsizlik bilan bostirilgach (1775), isteʼfoga chikib, turli joylarda xizmat qilgan. 80-yillarda rus maʼrifatparvarlari harakati qizgʻin tuye olganda R. ular bilan hamkorlik qilgan. Uning rus xalqi tarixi boʻyicha mushohada va mulohazalarining mahsuli sifatida "Lomonosov haqida soʻz" (1780), "Doʻstimga xat" (1782, Pyotr 1 haykalining ochilishi munosabati bilan) makrlalari, "Erkinlik" qasidasi (1783) va boshqa asarlari maydonga kelgan. 1790-yil esa R. ijodining "gultoji" — "Peterburgdan Moskvaga sayohat" asari R.ning oʻz bosmaxonasida 650 nusxada chop etilgan. Ammo kitob musodara etilib, R. ning oʻzi Sibirga surgun qilingan. R. Yekaterina II vafotidan keyin ozodlikka erishib (1796), otasining Nemsovo qishlogʻidagi qoʻrgʻoniga koʻchib borgan. 1801-yil esa u krnunlar tuzish komissiyasiga ishga jalb etilgan. R. "Peterburgdan Moskvaga sayohat" asarida 18-asr oxiri rus voqeligidagi ijtimoiy ziddiyatlarini teran ochib bergan. R.ning bu va boshqa asarlaridagi inqilobiy ruh sovet davrida yuqori baholangan va R. sovet mafkurasining bayrokdorlaridan biriga aylangan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Vasiliy Radlov

Vasiliy Vasilyevich (Fridrix Vilgelm) Radlov (1837.5.1, Berlin — 1918.12.5, Petrograd) — rus sharqshunosi, turkiyshunosi, etnograf va tarjimon.

Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi (1884), falsafa fanlari doktori (1858). Berlin universitetini tugatgan (1858). Peterburg Fanlar akademiyasi Osiyo muzeyi (1885—90), Antropologiya va etnografiya muzeyi direktori (18941918). 1858-yildan umrining oxirigacha Rossiyada yashagan R.ning hayoti va ilmiy faoliyati shartli ravishda 3 davrga boʻlinadi: Oltoy davri (1859-71)da R. Oltoy va Gʻarbiy Sibirdagi turkiy xalqlar tillarini oʻrgangan, bu xalqlarning tillari, folklori, etnografiyasi va arxeologiyasiga oid materiallar toʻplab, ularni dastlabki ishlovdan oʻtkazgan. Qozon davri (1871—84)da uning turkiy tillar fonetikasiga bagʻishlangan yirik asari — "Shimoliy turkiy tillarning chogʻishtirma grammatikasi. lqism. Fonetika" Leypsigda nemis tilidachop etilgan (1882—83). Peterburg — Petrograd davri (1884—1918)da R. nomini jahonga tanitgan 4 j.li 24 kitobchadan iborat "Turkiy lahjalar lugʻati tajribasi" ("Opit slovarya tyurkskix narechiy") dunyoga keldi. Ushbu fundamental asar 40 dan ortiq turkiy tilda uchraydigan 70 ming lugʻaviy birlikni qamrab olgan.

R. 1860—70 yillardagi Oltoy, Sibir, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo ekspeditsiyalarining ishtirokchisi, 1891-yildagi Urxun ekspeditsiyasining rahbari, 1898-yildagi Turfon ekspeditsiyasining tashkilotchisi boʻlgan, birinchilardan boʻlib turkiy urxun-enasoy yozuvini oʻqigan; 11-asr yozma yodgorligi boʻlmish "Qutadgʻu bilig"ning Vena kutubxonasidagi uygʻur yozuvli nusxasining faksimilesini va nemischa tarjimasini nashr etish bilan (1891—1910) ushbu asarni oʻrganishga asos solgan.

R. oʻzining 60 yillik ilmiy faoliyati davomida oʻz ilmiy qiziqishlari doirasiga asta-sekin turkiyshunoslikning barcha sohalarini qamrab olgan va mazkur sohalarda rus va nemis tillarida yaratgan ishlari bilan turkiyshunoslikning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 
 Obrazsi narodnoy literaturi tyurkskix plemen, jivushix v Yujnoy Sibiri i Dzungarskoy stepi, ch. 1 — 10—SPb., 1866— 1907; Opit slovarya tyurkskix narechiy, tt. 1— 4SPb., 1893-1911.

Adabiyotlar 
 Kononov A. N., Istoriya izucheniya tyurkskix yazikov v Rossii. Dooktyabrskiy period, L., 1972; Qoʻchqortoyev I., Isabekov B., Turkiy filologiyaga kirish, T., 1984.

1837-yilda tugʻilganlar
1918-yilda vafot etganlar
Kishilar
Olimlar
Turkologlar
Radom

Radom — Polshaning markaziy qismidagi shahar. Radom voyevodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 232,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (tikuv mashinalari, telefon apparatlari ishlab chiqarish), kimyo, koʻnpoyabzal, oyna-shisha, oziq-ovqat (tamaki, goʻsht) sanoati korxonalari bor.

R. Polshaning qad. shaharlaridan. Qoʻlyozmalarda 12-asrdan tilga olingan. 1505-yilda R.da Radom konstitutsiyasi qabul qilingan. 14—16-asrlarda Polsha majlisining qarorgohi boʻlgan. 14—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar