MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlagi

Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlagi, TRACECA - Yevropani Kavkaz orkali Osiyo bilan bogʻlaydigan avtomobil va temir yoʻllari majmui. Dastlab Bryusselda 1993 yil may oyida Oʻrta Osiyo respublikalari, Qozogʻiston, Ozarbayjon, Armaniston, Gruziya davlatlarining savdo va transport vazirlari ishtirokida oʻtkazilgan konferensiyada bu yoʻlakni qurish dasturi qabul qilingan. Konferensiyada Yevropa Ittifoqi tomonidan moliyalanadigan Gʻarb-Sharq yoʻnalishida Yevropadan Qora dengizni kesib oʻtib, Kavkaz, Kaspiy dengizi orqali Oʻrta Osiyo va undan Xitoyga chiqadigan transport yoʻlagini qurish boʻyicha texnikaviy hamkorlik haqida bitam imzolandi.

Dasturni amalga oshirish maqsadlari Markaziy Osiyo va Zakavkazye respublikalarining Yevropa va jahon bozorlariga muqobil transport yoʻlaklari orqali chiqishiga imkoniyat yaratish bilan ularning siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini qoʻllab-quvvatlash; bu respublikalar oʻrtasida mintaqaviy hamkorlikni yanada rivojlantirishga koʻmaklashish; bu yoʻlakni Transevropa tarmoqlari (TENs) bilan bogʻlash va b.dan iborat; Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlagi Markaziy Osiyodan yuklarni jahon bozorlariga xizmat koʻrsatadigan yirik tonnajli dengiz kemalariga yetkazib berish uchun eng qisqa va eng arzon yoʻldir. 2000 yilga qadar texnikaviy hamkorlikning 28 tadqiqoti (37 mln. yevro) va infratuzilmalarni tiklash boʻyicha 10 investitsiya loyihasi (48 mln. yevro) mablagʻ bilan taʼminlandi.

Yoʻlakni barpo qilishda yirik xalqaro moliyaviy muassasalar ishtirok etadi. Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki yoʻnalish boʻyicha portlar, temir yoʻllar va avtomobil yoʻllari kapital loyihalari (umumiy miqdori 250 mln. AQSH dollari), Jahon banki Armaniston va Gruziyadagi avtomobil yoʻllari boʻyicha kapital loyihalarini (40 mln. AQSH dollari) va Osiyo taraqqiyot banki avtomobil va temir yoʻllarni takomillashtirishni moliyalash majburiyatini olgan. Yevropa Ittifoqidagi xususiy investorlar Markaziy Osiyo va Kavkazdagi transport kompaniyalari bilan qoʻshma korxonalar tashkil qilgan.

Yevropa-Kavkaz-Osiyo transport yoʻlning umumiy uz. 10 ming km.dan ortiq. Uning 677 km (Olot — Buxoro — Navoiy — Samarqand — Jizzax — Toshkent — Gʻishtkoʻprik yoʻnalishi) Oʻzbekiston hududidan oʻtadi.

Manbalar 

Transport
Yevropa-osiyo transkontinental avtomagistrali

Yevropa-osiyo transkontinental avtomagistrali - Xitoy va Markaziy Osiyo mamlakatlarini Rossiya orqali Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari bilan bogʻlaydigan avtomagistral. Jahondagi eng yirik avtomagistrallardan biri. Rotterdam (Gollandiya) — Shanxay (Xitoy) portlarini bogʻlaydi. Umumiy uz. 10 ming km.dan ortiq. Avtomagistralining Oʻzbekiston hududidan oʻtadigan qismi — Andijon — Toshkent — Nukus — Qoʻngʻirot trassasi umumiy uz. 1422 km, barcha kirish yoʻllarining uz. 500 km boʻlib, Fargʻona vodiysi viloyatlaridan boshlanib, soʻngra Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand, Navoiy, Buxoro viloyatlari, Qizilqum orqali Xorazm viloyati hududidan oʻtib, Qoraqalpogʻiston Respublikasining poytaxti Nukusga chiqadi. Trassa Afgʻoniston va Turkmaniston yoʻnalishidagi xalqaro trassalarni ham kesib oʻtadi. Trassani loyihalash ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1999-yil 18-avgust qarori asosida 1999—2000-yillarda amalga oshirildi. Loyihalashtirishning subpudrat shartnomalarida ilgʻor xorijiy davlatlarning loyihalash institutlari ham ishtirok etgan. Loyihalash yechimlari jahon standartlari darajasida qabul qilinib, qurilgan yangi trassa avtotransport vositalarining katta tezlikdagi harakatni taʼminlovchi Oʻzbekiston milliy magistraliga aylanadi.

Trassa avtotransport vositalarining katta tezlikdagi harakatini taʼminlaydi va mamlakat iqtisodiyotida muhim ahamiyat kasb etadi. Trassaning qurilishi bilan yaqin kelajakda yoʻl atrofi choʻl hududlarini oʻzlashtirishga yanada qulay imkoniyatlar yaratiladi, sanoatni bir tekisda joylashtirish, aholini zich joylashgan hududlardan tarqoq joylashgan hududlarga koʻchirish va respublika hududlarining bir tekis rivojlanishi taʼminlanadi.

Tohirjon Mirzayev.

Manbalar
Yevfrat

Yevfrat (aramiycha — chuchuk suv; arab. Shatt ul-Furot) — Gʻarbiy Osiyodagi eng yirik daryo (qarang Furot).

Manbalar
Yekaterina I Alekseyevna

Yekaterina I Alekseevna (Marta Skavronskaya) (1684.5.4 — 1727.6.5) rossiya imperatori (1725—27). Litva dehqoni Skavronskiy oilasida tugʻilgan. 1702-yilda Marienburgda rus qoʻshiniga asir tushgan. 1712-yil Pyotr I ga nikohlangan. Pyotr I vafotidan soʻng (1725) dvoryanlar yordamida taxtga oʻtirdi. Yekaterina I davlat ishlari bilan aslda shugʻullanmagan. Uning davrida Oliy maxfiy kengash taʼsis etilib (1726), kengashga A. D. Menshikov boshchilik qilgan. Yekaterina I Pyotrning chet el sayohatlari va harbiy yurishlarida qatnashgan.

Manbalar

Havolalar 
  Вильбоа Н. П. Записки Вильбоа, современника Петра Великого. (Материалы для русской истории) / Пересказ Г. Благосветлова // Общезанимательный вестник, 1858. — Т. 2. — № 4. — С. 186—194. 
  Записка о кончине государыни императрицы Екатерины Алексеевны и о вступлении на престол государя императора Петра II Алексеевича. — Изд. 2-е. — Спб., 1913. — 4 с. 
  Кантемир А. Д. Заметки кн. Кантемира в его календаре 1728 г. // Кантемир А. Д. Сочинения, письма и избранные переводы. — Т.2. — Спб.: И. И. Глазунов, 1868. — С. 344—349. 
 Ключевский. Курс русской истории. Лекция 70 
 Лирия де.  Записки герцога де-Лирия-Бервика, бывшего Испанским послом при Российском дворе, с 1727 по 1731 год / Сообщ. И. П. Сахаров // Сын отечества, 1839. — Т. 12. — Отд. 3. — С. 71-125. 
  Описание о браке между её высочеством Анною Петровною цесаревною Всероссийскою и его королевским высочеством Карлом Фридрихом герцогом Голштейноготторпским / Изд. 2-е // Сын отечества, 1839. — Т. 8. — Отд. 3. — С. 265—272. 

Imperatorlar
Rossiya imperatorlari
Yekaterina II Alekseyevna

Yekaterina II Alekseevna (1729.21.4 — 1796.6.11) — Rossiya imperatori (1762—96). Nemis knyazlari avlodidan, asli ismi Sofiya Frederika Avgusta Angalt-Tserbstskaya. 1744-yilda Rossiya imperatori Yelizaveta Petrovna panohiga kelgach, pravoslav diniga
oʻtgan va Yekaterina Alekseevna nomini qabul qilgan. 1745-yilda Pyotr III ga nikohdangan. Yekaterina II gvardiyachi ofitserlar yordamida saroy toʻntarishi yasagan (1762-yil 28-iyun) Pyotr III ni qamoqqa oldirib, 5-iyulda oʻldirtirgan va oʻzi taxtga oʻtirgan. Uning ichki va tashqi siyosati dvoryanlar manfaatini himoya qilishga, krepostnoylik va mustabid hokimiyatni kuchaytirishga qaratilgan 1775-yilgi gubernya islohoti, 1785-yilda dvoryanlarga berilgan imtiyozlar va boshqa tadbirlar dvoryanlar hukmronligini mustahkamlashga xizmat qildi. Yekaterina II davrida Pugachyov qoʻzgʻoloni (1773—75) boʻlgan; rus-turk urushi (1768—74, 1787—91) natijasida Rossiya Qora dengizda uzil-kesil mustahkamlanib olgan; Shimoliy Qora dengiz boʻyi, Qrim, Kuban choʻllari qoʻshib olingan. Sharqiy Gruziya Rossiya tobeligiga qabul qilingan (1783). Ukraina va Belorussiyaning bir qismi Rossiyaga qoʻshib olingan. Volter va boshqa fransuz maʼrifatparvarlari bilan xat yozishgan. Koʻpgina dramatik, publitsistik, ilmiy-ommabop maqolalar muallifi.

Manbalar

Havolalar 
 Чечулин Н. Д. Очерки по истории русских финансов в царствование Екатерины II. Спб-1906 г. на сайте Руниверс
 Брикнер А. Г. История Екатерины Второй (в 4 томах)на сайте Руниверс
 Бильбасов Василий Алексеевич. История Екатерины Второй (в 2 томах)на сайте Руниверс
 Екатерина II. Вольное, но слабое переложение из Шакеспира, комедия Вот каково иметь корзину и белье
 Екатерина II Великая. История России екатерининской эпохи
 Мемуары Екатерины II
 Предки императрицы Екатерины II Великой
 Эпоха правления Екатерины II
 Сочинения Екатерины II на сайте Lib.ru: Классика
 Виноградов В. Б., Нарожный Е. И. Плагиат Екатерины Второй

Imperatorlar
Rossiya imperatorlari
Yekaterinburg

Yekaterinburg (1924-91-yillarda Sverdlovsk) — RF Sverdlovsk viloyatidagi shahar. Muhim sanoat, madaniy va ilmiy markaz. Iset daryosi (Tobol irmogʻi)ning har ikki sohilida. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 1272 ming kishi (1997). Ogʻir mashinasozlikning yirik markazi ("Uralmash", "Uralximmash", "Ural elektrotyajmash", "Turbomotor zavodi" va boshqa i. ch. birlashmalari, burgʻilash va metallurgiya sanoati uchun jihozlar, transport mashinasozligi, podshipnik zavodlari ishlab turibdi). Priborsozlik, elektrotexnika (kabel, transformatorlar va b.) sanoati korxonalari, aniq mexanika, optika, xolodilnik zavodlari bor. Kora metallurgiya (Verx-Iset metallurgiya zavodi), kimyo (shina, plastmassa va b.), kimyo-farmatsevtika, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, aeroport bor. Tosh kesish rivojlangan ("Uralskiye samotsveti" zavodi). Metropoliten qurilmoqda (1991-yildan). Rossiya FAning Ural boʻlimi, 14 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Ural universiteti), 5 teatr, oʻlkashunoslik, Ural yozuvchilari, tibbiyot tarixi muzeylari, suratlar galereyasi, P. P. Bajov, D. N. Mamin-Sibiryak, F. M. Reshetnikov va b.ning uymuzeylari mavjud. Ye.ga 1723-yil metallurgiya zavodi qurilishi mu-nosabati bilan asos solingan. 1918-yil iyulda Ye.da sobiq imperator Nikolay II oilasi bilan birga bolsheviklar tomonidan otib tashlangan.

Klassitsizm uslubidagi tarixiy yodgorlikdan Rastorguyev-Haritonov qoʻrgʻoni (19-asr boshi), kon kanselyariyasi (18—19-asrlar), Verx-Iset zavodining idorasi va gospitali (19-a), Aleksandr Nevskiy sobori (19-asrning 1-yarmi) saqlangan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Yelboʻgʻoz

Yelboʻgʻoz, tuxum istisqosi (Mola hydatidosa) — trofoblastik kasallik; xavfsiz oʻsma deb ham yuritiladi, chunki baʼzan ayrim bemorlarda Ye. metastazi kuzatiladi. Ye. oʻsishi homila tuxumining ilk muddatlarida sodir boʻlib, bunda xorion vorsinkalari uzum shingiliga oʻxshash pufakchalar toʻplamiga aylanadi. Homila tuxumi butunlay Ye. pufakchalariga aylanishi yoki ayrim hollarda embrion saqlanib, platsenta Ye.ga aylanishi kuzatiladi. Baʼzan Ye. pufakchalari bachadonning muskul (miometriy) kavatiga ham oʻsib kiradi va bachadon devorining sirtiga, shuningdek, atrofidagi toʻqimalarga ham oʻtishi (destruksion Ye.) mumkin. Ye. dastlab xuddi homiladorlikday kechsada, tezda kon keta boshlab, uzluksiz davom etadi. Bachadon homiladorlikning tegishli oyidagiga nisbatan kattaroq boʻladi; ona organizmi bilan homila orasidagi moddalar almashinuvi izdan chiqadi, koʻpincha homila nobud boʻladi. Ultratovush (UZI) apparati Ye.ni oson aniqlash imkonini beradi. Ye.ni oʻz vaqtida aniqlab oldini olish zarur, aks hrlda qon ketishi, infeksiya rivojlanishi, xavfli oʻsma (xorionepitelioma)ga aylanib ketishi mumkin. Davolash: bachadonni qirib tozalab Ye. olib tashlanadi va ayol maʼlum muddatgacha tibbiy tekshiruvdan oʻtib turadi. Ye. boʻlgan ayolga bir yilgacha takror homilador boʻlishiga ruxsat etilmaydi.

Manbalar
Yelets

Yelets — Rossiya Federatsiyasi Lipetsk viloyatidagi shahar, Sosna daryosi (Donning irmogʻi) sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 117,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, traktor gidroagregatlari, tibbiy asbob-uskunalari zavodlari), shakarqand, pivo, koʻn zavodlari, tamaki fabrikasi, ped. instituti, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Yelets tur (krujeva) ishlab chiqarish bilan mashhur. Yelets solnomalarda 12-asrdan tilga olingan. 13—15-asrlarda moʻgʻullar tasarrufida boʻlgan. 1395-yil Amir Temur koʻp mingli qoʻshin bilan Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishni va uning jangdan keyin toʻzib ketgan qoʻshinini taʼqib qilib Ye.gacha borgan va u yerda ikki hafta turib qoʻshinlariga dam bergan. Amir Temur lashkarining Moskvaga yaqinlashib borishi rus knyazlarini, ayniqsa Moskva aholisini nihoyatda vahimaga solgan. Ular Amir Temurga karshi kurashish u yoqda tursin, hatto mudofaaga oʻtish ham befoyda degan xulosaga kelganlar. Chor atrof oʻrmon va botkrkli yerlarni kurgan sohibqiron amirlar mashvaratidan keyin 26-avgust (8 sent.) da shaharchani tashlab, qoʻshinlarni Samarqandga qaytishga farmon bergan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Yelizaveta Petrovna

Yelizaveta Petrovna (1709.18.12 - 1761/62.25.12) — Rossiya imperatori (1741-yildan), Petrning qizi. Gvardiya tomonidan taxtga oʻtqazilgan. Ye. P. davrida Rossiyada xoʻjalik, madaniyat (M. V. Lomonosov, P. I. Shuvalov va I. I. Shuvalov, A. P. Bestujev-Ryumin va b.larning faoliyatlari) va tashqi siyosatning rivojlanishida sezilarli muvaffaqiyatlarga erishilgan.

Manbalar
Yelik (anjom)

Yelik, yenglik — tandirga non yopishda ishlatiladigan anjom. Non yopishda qoʻlni tandir issigʻidan ximoya qilish uchun kiyiladi. Uzunligi 30—40 sm gacha boʻladi. Chopon yengi singari astar-avra qilib, paxta solib, kavilib tayyorlanadi.

Manbalar
Yelim oqish

Yelim oqish — danakli mevalar, tut, jiyda daraxtlari, oʻrmon daraxtlari va sitrus oʻsimliklarida uchraydigan kasallik belgilaridan biri. Yaxshi parvarish qilmaslik, yerning ortiqcha namiqishi, oziq moddalarning yetishmasligi, shox-shabbalarni notoʻgʻri va bevaqt kesish, hasharot tufayli yoki boshqa sabablar bilan yelim oqadi. Aksariyat hollarda daraxt tanasi va shoxlarida poʻstloq ostidan oqib chiqqan shaffof suyuklik qotib, yelimsimon modda hosil qiladi. Oʻsimlik poʻstlogʻining yelim chiqqan joylarida har xil shish va gʻovaklar paydo boʻlib, oʻsimlik asta-sekin quriydi. Yelimdagi zamburugʻ, bakteriyalar yomgʻir, shamol va hasharotlar orqali boshqa daraxtlarga yuqadi.

Kurash choral ari : daraxt tanasi 2 chelak suvga 1 chelak soʻndirilmagan ohak, 100 g yelim, 200 g temir ku-porosi qoʻshib tayyorlangan ohak suti bilan oqlanadi, jarohatlangan joylari formalin eritmasi (1:100) yoki temir koʻporosi (5% li) bilan dorilanadi. Daraxt tanasidagi yelim qirib olinadi, oʻrni fungitsidlar (1% li mis koʻporosi eritmasi) bilan yuviladi.

Manbalar
Yelim rassomligi

Yelim rassomligi - rangtasvirda asar yaratish usullaridan biri. Boʻyoq (pigment)ning bogʻlovchi moddasi hayvon suyaklarini qaynatib olinadigan yelimdan iborat boʻlgani uchun shunday nomlanadi. Ayrim hollarda oʻsimlik yelimi, sintetik yelimlar ham ishlatiladi. Koʻpincha asar boʻr asos ustida yaratiladi. Qadimdan maʼlum boʻlgan Ye. r. tasvirning yorqinligini taʼminlaydi, lekin tashqi taʼsirga chidamsiz, tez yuvilib ketadi, asosi qalinroq (dagʻalroq) boʻlganda qasnoqlanib tushadi. Shuning uchun xona ichlarini bezashda — devoriy rassomlikda ishlatiladi. Hozir asosan kino va teatr dekoratsiyalari, bayram namoyonlari, muvaqqat plakatlar yaratishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Yelimli birikma

Yelimli birikma - mashina detallari, qurilish konstruksiyalari, mebellar, yengil sanoat buyumlari va b.ning yelim yordamida tayyorlanadigan ajralmas birikmalari. Ye. b. turli xil materiallarni mahkamlashga imkon beradi. Poʻlat, alyuminiy, jez, tekstolit, getinaks, shisha, faner, yogʻoch, gazlama, plastmassa, rezina va b. materiallardan buyumlar tayyorlashda Ye. b. foydalaniladi. Jihozlarni yigʻish va inshootlarni qurishda Ye. b. payvandlash, parchinlash va b. usullarning oʻrnini qoplashi mumkin. Siljishga yoki bir tekis uzilishga duchor boʻladigan birikmalarda Ye. b. usuli qoʻllaniladi. Ye. b. choki juda mustahkam boʻlib chiqadi. Mas, plastmassalarning yelimlangan choki mustahkamligi material mustahkamligidan ham yuqori boʻladi, lekin Ye. b. uzoqqa chidamaydi. Ye. b. uchun duradgorlik yelimlari, universal (hammabop) yelimlar, organik va anorganik yelimlar ishlatiladi (qarang Yelim).

Manbalar
Yelin

Yelin (uber) — urgʻochi hayvonlarning sut bezlari. Choʻchqalarda yakka-yakka, boshqa chorva mollarida tashqi tomondan umumlashgan, ammo ichki tomondan pardalar bilan ajralgan. Sigirlarda toʻrt, qoʻy va echkilarda ikki pallali va shuncha soʻrgʻichli boʻladi. Har qaysi sut bezi qon tomirlari, nerv, yogʻ toʻqimalari va bezli parenximalardan iborat. Soʻrgʻich kanallarini xalqasimon mushak toʻqima berkitib turadi. Ye. terisi mayin jun bilan qoplangan. Ye. hajmi, shakli, uzunligi va kengligi boʻyicha baholanadi. Kosasimon Ye.li sigirlar mahsuldorligi bilan ajralib turadi. Massaj qilish orqali Ye.ni rivojlantirish mumkin (Ye.da sut hosil boʻlishi haqida Sut, Sogʻim davri; Ye. kasalliklari haqida Mastit maqolalariga q.).

Manbalar
Yelka

Yelka, kift — qoʻlning boshlanish qismi; uning asosini yelka skeleti tashkil etadi. U tashqi tomondan qoʻlning erkin (osilib turgan) qismiga oʻtsa, ichki tomondan umurtqa pogʻonasiga taqaladi. Yelka kamari suyaklari (kurak suyagining yelka oʻsigʻi bilan oʻmrov suyagi) boylamlar bilan oʻzaro birlashib muskullar, teri osti yogʻ qavati, teri bilan qoplangan. Ye. muskullari oldindagi — bo'quvchi va orqadagi yozuvchi muskullardan tuzilgan. Ye. qoʻltiq va yelka arteriyasidan qon oladi. Terisiga yelka chigalidan, bo'quvchi muskullarga muskul-teri nervidan, yozuvchi muskullarga bilak nervidan tolalar keladi. Yelkaning shakllanishi, keng yoki tor bo'lishi uni qoplab turgan deltasimon muskul qolatiga bog'liq. Jismoniy mehnat, sport bilan shug'ullangan odamlarda kift rivojlangan, keng , zabardast boʻladi. Ayollar yelkasi bir oz nozikroq tuzilgan.

Manbalar 

Anatomiya
Tibbiyot
Osteologiya
Yelka oyoqlilar

Yelka oyoqlilar (Brachiopoda) -umurtqasiz hayvonlar tipi, dengizlarda oʻtroq hayot kechiradi. Tanasi pushti rang ikki pallali ohak chigʻanoq bilan qoplangan. Chigʻanogʻining uz. 10 sm gacha. Chigʻanoq pallalari maxsus oʻsiklar yoki faqat muskullar yordamida tutashgan. Tanasi chigʻanoq boʻshligʻining keyingi qismida joylashgan, chigʻanoqning oldingi kengaygan qismida teri oʻsimtalari, yaʼni kipriklar bilan qoplangan "qoʻllar" bor. Kipriklar harakati tufayli mantiya boʻshligʻiga suv kirib turadi. Ogʻiz boʻshligʻi "qoʻllar"ning asosida joylashgan. Ayrim Ye. o.da koʻrichak mavjud. Tana boʻshligʻi ikkilamchi, yuragi, qon tomirlari, halqum oldi nerv halqasi va nerv tolalari bor. Ayrim jinsli, lichinkasi troxofora. Boltiq, Qora va Kaspiy dengizlaridan tashqari hamma dengizlarda yashaydi. Ye. o. — qadimgi hayvonlar, kembriy davridan maʼlum. 280 dan ortiq turi tarqalgan. Ye. o. paleozoyning stratigrafiyasida muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Yelkada kurash

Yelkada kurash — milliy yoshlar oʻyini. Oʻzbek kurashidan kelib chiqqan. Oʻyinning oddiy kurashdan farqi — musobaqa faqat tepada, yelka ("ikkinchi qavat")da boʻladi. Kurashni faqat yelkadagi oʻyinchilar olib boradi, pastdagi oʻyinchining vazifasi yelkadagi odamning tizzalaridan mahkam ushlab unga koʻmaklashishdan iborat. Kurashda kim birinchi boʻlib raqibini toʻshakka yoki yerga agʻdarib tushirsa oʻsha gʻolib hisoblanadi. Agar ikkala kurashchi baravar agʻdarilib tushsa, qaytadan kurashishi lozim. Bu oʻyin maysazorda yoki toʻshaklar toʻshalgan sport zalida oʻtkazilishi mumkin. Raqiblar jamoalarga boʻlinib ham musobaqalashadilar. Ye. k. "Alpomish oʻyinlari" festivali musobaqalariga kiritilgan. Ye. k. oʻyini bolalar va yoshlarning jismoniy rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Manbalar
Yelkan kapalaklar

Yelkan kapalaklar (Papilionidae) — kunduzgi kapalaklar oilasi. Qanotlari yozilganda kengligi 25 sm gacha (Papilio homerus) boradi. Qanotining rangi tiniq, juda turli-tuman, ayrim tropik turlarida (Ornithohoptera) yaltiroq; orqa qanotlarida koʻpincha "dum" shaklida oʻsimtasi boʻladi. Hamma qitʼalarda tarqalgan, ayniqsa tropik mintaqalarda koʻp uchraydi. 550 dan ortiq turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 18 turi uchraydi. Ular orasida Papilio avlodi turlaridan maxaon (R. machaon) ayniqsa keng tarqalgan; uning qanoti sariq, chetlari keng qora hoshiyali; qurti katta, koʻk, semiz tanasida koʻndalang qora chiziqlar va qizil nuqtalar bor.

Manbalar
Yelkanlar

Yelkanlar (lot. ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Belgisi . Kompas, Sentavr, Ustun, Kema quyrugʻi va Nasos yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Unda ikki marta (1969 va 1971y.larda) PSRO833 pulsar kuzatilgan. Oʻzbekiston hududida qish paytlarida koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Yelkanli kema

Yelkanli kema — daryo, koʻl, dengizlarda yelkanlar yordamida shamol kuchi bilan suzadigan kema. Sport musobaqalarida, baliq ovlash va sayr qilishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Yelkanli kema sporti

Yelkanli kema sporti - yelkanli kemalar poygasi. Bunday poygalar belgilangan yoʻnalishlar boʻyicha turli masofalarga oʻtkaziladi. Gʻolib barcha poygalar natijasiga koʻra aniqlanadi. Ye. k. s 18-asrda Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. 1907-yilda Ye. k. s xalqaro uyushmasi (IYRU)ra asos solingan; u 100 ga yaqin mamlakat federatsiyalarini birlashtiradi. 1932 y.dan Yevropa, 1922 y.dan jahon birinchiliklari oʻtkaziladi; 1900 y.dan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

Manbalar
Yelkanli chana

Yelkanli chana — muz va qor ustida yelkan yordamida shamol kuchi bilan harakatga keladigan chana. Soatiga oʻrtacha 100 km tezlikda harakat qiladi. Ye. ch. transport vositasi sifatida va sport musobaqalarida qoʻllaniladi. Asosan, shimolda ishlatiladi.

Manbalar
Yelkantepa

Yelkantepa, Yelkendepe — Kopetdogʻ etaklari (Turkmaniston)da joylashgan jez davri arxeologik yodgorligi. Qishloqda hayot mil. av. 7—6-asrlarda taraqqiy etgan. Bu davrda qishloq markazida bal. 6 m, diametri 130 m ga yetadigan hisor qad koʻtargan. Hisorning atrofidagi 500x290 m ga choʻzilgan maydonda atrofi devor bilan oʻrab olingan aholi turar joylari joylashgan. Devor oldiga xandaq qazilgan. Keyinchalik Ye.dagi aholi koʻpayib, qishloqning kengayishi tufayli u yangi devor bilan oʻralgan. Ye.dagi mudofaa devorlari qoʻshaloq boʻlib, umumiy qalinligi 10,5 m ga yetgan, devorlarning orasida kengligi 6 m li yoʻlak boʻlgan. Shunday devor hisor atrofiga ham qurilgan. Ular toʻgʻri burchakli xom gʻishtdan bunyod etilgan. Ye.dan temirdan (pichoqlar, yponyiap), jezdan (paykonlar), toshdan (yorgʻuchoqlar) qilingan buyumlar, mis eritish, temirni qayta ishlash ustaxonalari qoldiqlari saqlangan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Yelpigʻich dumli qushlar

Yelpigʻich dumli qushlar, yangi qushlar (Ornithuare, yaʼni Neornithes) — qushlar kenja sinfi. Arxeopteriksdan tashqari hamma qushlarni oʻz ichiga oladi. Tumshugʻi muguz bilan qoplangan, umurtqalari egarsimon (geterotsel), oxirgi dum umurtqalari oʻzaro qoʻshilib pigostilni hosil qiladi. Bu joyga dum patlari yelpigʻich hosil qilib birikadi (Ye. d. q. nomi shundan olingan), qanotlaridagi barmoqlari skeleti oʻzaro birikkan va qisman reduksiyaga uchragan, miyasi yirik va murakkab tuzilgan. Zamonaviy tasnifga binoan tishli qushlar, suzuvchi qushlar, ixtiornislar va yangi tanglayli qushlar katta turkumlariga boʻlinadi, 34 turkum va 9600 (jumladan hozirgi 8660) turni oʻz ichiga oladi. Barcha muhit — suv, havo, quruushk, hatto qisman yer osti muhitini egallagan (guaharo va salangalar gʻorlarda yashaydi). Odatda yaxshi uchadi, koʻpchiligi quruklik yuzasida va suvda yashaydi. Ayrim turlari ikkilamchi tarzda uchish qobiliyatini yoʻqotgan. Ye. d. q.ning xattiharakati juda murakkab boʻlib, mukammal tovush va koʻrish signallariga ega; ovozi, patlarining rangi va shakli xilma-xil boʻladi. Ular ancha mukammal tuzilishga ega boʻlgan koloniya, tuda, doimiy juft va b. uyushmalar hosil qiladi (qarang Qushlar).

Manbalar
Yelpigʻich qanotlilar

Yelpigʻich qanotlilar (Strepsi ptera, yaʼni Rhipiptera) — parazit hasharotlar turkumi. 300 turi maʼlum. Pardaqanotlilar, saratonlar, toʻgʻriqanotlilar, beshiktervatarlar, qandalalar, ikki qanotlilar va qildumli hasharotlarda parazitlik qiladi. Juda mayda hasharotlar (uz. 1,5—4 mm). Jinsiy dimorfizm yaqqrl koʻzga tashlanadi. Erkaklarining tanasi bosh, koʻkrak va qoringa boʻlinadi; ogʻiz organlari kuchli reduksiyalangan, oziqlanmaydi; oldingi qanoti oʻsimta shaklida; keyingi qanoti keng pardasimon, tinch holatda yelpigʻichga oʻxshab, taxlanib turadi. Urgʻochi Ye. q. hayoti davomida hasharotlar ichki organlarida parazitlik qiladi; oyogʻi va qanoti boʻlmaydi; boshi koʻkragi bilan qoʻshilib, boshkoʻkrakni hosil qiladi. Ye. q.ning qurtlari odatda oʻsimlikka oʻrnashib olib, oʻz xoʻjayinining yaqinlashishini kutib turadi. Xoʻjayini tanasiga yopishib olgan parazit maxsus ferment yordamida uning xitin poʻstini eritib, tana boʻshligʻiga kirib oladi.

Manbalar