MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sobir Muhamedov

Sobir Muhamedov (1912.25.5 -Toshkent — 1978.12.4) — kinodramaturg, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1939-yil Boku kinostudiyasida, 1941—1948-yillar „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida (1955— 57 yillar direktor) turli lavozimlarda ishlagan. 1948—1955-yillar Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi. Oʻzbekiston madaniyat ishlari vaziri muovini (1957—1959), vazir (1959—1963), Oʻzbekiston kinematografiya Davlat qoʻmitasi raisi (1963—1964), Hujjatli va ilmiyommabop filmlar kinostudiyasining direktori (1966—1967), Oʻzbekiston Kinematografchilar uyushmasi boshkaruvining raisi (1967—1976), „Oʻzbekfilm“da bosh muharrir (1977—1978), Oʻzbekiston kino ishlab chiqarish boshqarmasining boshligʻi (1978-yil yan-vardan). Koʻpgina hujjatli, badiiy, multiplikatsion filmlarning ssenariylarini yozgan: „Frontga konsert“, „Oʻzbekistonimizga keling“ (M. Karavkin bilan hamkorlikda), „Hamza“ (K. Yashin bilan hamkorlikda), „Shiddat“ (D. Vasiliu va U. Nazarov bilan), „Utgan kunlar“, „Zulmatni tark etib“ (A. Qodiriy asarlari asosida), „Yunus Rajabiy“, „Yorugʻ yoʻl“, „Oʻzbekiston oʻrmonlari“ va boshqa shular jumlasidan. V. Yanning „Chingizxon“ romanini rus tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Adabiyotlar 
 Kinossenariy, T., 1974; Filmi i godi (A. Abdullayev bilan hamkorliqda), T., 1980.

Manbalar

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-apr-13-1978-2113344/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
25-mayda tugʻilganlar
1912-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
12-aprelda vafot etganlar
Muhammad Ali (maʼnolari)

Muhammad Ali:

 Muhammad Ali (taxallusi; asl ism-sharifi Ahmedov Muhammad Ali) (1942.
 Muhammad Ali (Misr) (1769, Kavala sh.
 Muhammad Ali (shoir) (15-asr
 Muhammad Ali (bokschi) — amerikalik bokschi, q.
Muhammad Ali (Misr)

Muhammad Ali (4-mart 1769-yil, Kavala shahri, Makedoniya — 2-avgust 1849-yil, Iskandariya) — Misr hukmdori (podshosi) (1805—49). 1952-yil iyul inqilobigacha hukmronlik qilgan sulola asoschisi, asli alban, yanicharlardan. M.A. tamaki sotish bilan shugʻullangan, 45 yoshida oʻqishni oʻrgangan. 1799—1801-yillarda turk armiyasi tarkibidagi alban otryadiga boshchilik qilib, Misrdagi Turkiya— Fransiya urushida qatnashgan. Umar Makram boshchiligidagi Qohira musulmon ulamolariga tayanib hokimiyatni egallagan (1805). M.A. dastlab Umar Makramni qatl etgan, soʻngra mamluk beklarini qirib tashlab, nomigagina Turkiyaga tobe, aslida Misrning yakka hokimiga aylangan. Muntazam armiya tuzib, uning yordamida Arabiston yarim orol (1811-18), Sharqiy Sudan (1820-22)ni bosib olgan, Grek mshtliy ozodlik inqilobini bostirishda qatnashgan (1824—28), Turkiya sultoniga qarshi urushlar olib borgan (1831—33 va 1839—40). Harajatlarni qoplash maqsadida vaqf, mamluklar va ijaradorlarning yerlarini davlat ixtiyoriga tortib olgan. 1829-yildan yerlarni oʻz yaqinlariga boʻlib bera boshlagan. M.A. maʼmuriy idoralarni qaytadan tashkil etgan, qishloq xoʻjaligi, sanoatni rivojlantirish tadbirlarini koʻrgan. Bu ishlarni amalga oshirishda chet el, asosan, fransuz mutaxassislariga tayangan. Uning davrida tashqi savdo rivojlangan; bir necha dunyoviy maktablar ochgan. Misr yoshlarini chet ellarga oʻqishga yuborgan.

Manbalar
Muhammad Ali (shoir)

Muhammad ali (15-asr) - shoir. Gʻaribiy taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Alisher Navoiyttt togʻasi. Davrining obroʻli xattotlaridan, musiqada eʼtiborli kishi boʻlgan. Sozlarni yaxshi chalgan. Sheʼrlarining aksariyati turkiy tilda yozilgan boʻlib, ularda asosan ishqmuhabbat kuylangan.

Manbalar 

Shoirlar
Muhammad Amin Buxoriy

Muhammad Amin Buxoriy, Muhammad Amin ibn Mirza Muhammad Zamon Buxoriy Soʻfiyoniy (17-asr) — buxorolik tarixchi olim.

Buxoro shahrining Soʻfiyon mahallasidan boʻlgan, Hayoti toʻgʻrisida maʼlumotlar deyarli saqlanmagan. Taxminan 60 yoshida "Muhit attavorix" — "Tarixlar okeani" (1700) asarini yozgan. Asar 10 bobdan iborat boʻlib, uning keyingi boblari somoniylar va ashtarxoniylar davrini oʻz ichiga oladi. Asarda olimlar, xattotlar va naqkrshlar haqida noyob maʼlumotlar mavjud. Ayniqsa, Subhonqulixon (xukmronligi: 1681 — 1702) davrida yuz bergan siyosiy voqealar. Buxorodagi markaziy hokimiyatga boʻysunishni xohlamagan Balx viloyati ustiga yurishlar, Xiva xonining Qorakoʻl, Karmana, Vardonzega bosqinlari tasviriga katta oʻrin ajratilgan. Bu asar u bilan taxminan bir paytda yozilgan Muhammad Yusuf Munshiynit "Tarixi Muqimxoniy" va Mir Muhammad Amin Buxoriynchnt "Ubaydullanoma" asarlari bilan birgalikda ashtarxoniylar davrini yoritishda mu-xim manba hisoblanadi. Asarning Toshkent, Sankt-Peterburg, Parijda qoʻlyozma nusxalari mavjud.

Adabiyot 
 Hamroyev U., Muhammad Amin Buxoriy, T., 1970.

Manbalar 

 
Tarixchilar
Muhammad Amin inoq madrasasi

Muhammad Amin inoq madrasasi — Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa XVIII asr (1785-yil)ga tegishli boʻlib, bugungi kunda „Ichan qal’a“ mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 34-uyda joylashgan. U Muhammad Amin inoq tomonidan qurdirilgan va Ichan qalʼa markazida qad rostlagan.

Muhammad Amin inoq madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi va qurilish uslubi 
Bu madrasa 1785-yili Qoʻngʻirot sulolasining shajarasiga asos solgan va ushbu suloladan birinchi Xiva xoni boʻlgan Muhammad Amin inoq tomonidan qurdirilgan. Rivoyatlarga koʻra, ushbu madrasaning maxsus xonalaridan biriga Muhammad Amin inoq va uning oʻgʻli dafn qilingan deb taxmin qilinadi.

1935-yilda Xivaning bir necha tarixiy binolari vayron qilingan, shu davrda ishlagan keksalarning aytishiga koʻra, madrasa ichidan ikkita qabr topilgan. Qabr ichidagi jasadlar yaxshi saqlangan boʻlib, ularni kafanga qoʻshimcha tarzda teri bilan ham oʻrashgan. Madrasada 20 tadan ortiq hujralar boʻlib, uning old tomoni kiraverishdan ikki qavatli qilib qurilgan va ikki tomonidan tepaga koʻtarilish uchun maxsus zinapoyalar ishlangan.

Tarixiy madrasa qarshisida XIX asr boshlarida Fozilbiy masjidi ham qurilgan (Fozilbiy Muhammad Amin inoq davrida Amir al-umaro, Xiva xonligidagi harbiy qoʻshinlarning bosh qoʻmondoni vazifasida ishlagan, uning maoshi yiliga 500 tilla boʻlgan, hozirda bu inshoot buzilib ketgan). Madrasa qayta taʼmirlanib, uning ichki sathini yuqori qismi beton ustunlar yordamida bostirilib ganch qilingan, bu uning oʻzida bir vaqtda zamonaviylik va tarixni aks ettirishida yordam bergan.

Madrasa bosh tarzi maydonga qaragan. Janubiy peshtoqdan 3 gumbazli miyonsaroy orqali toʻgʻri toʻrtburchak tarhli hovliga (25,4x24 m) kiriladi. Hovli atrofida bir qavatli hujralar va qarama-qarshi joylashgan 2 ayvon bor. Hovlining kesik burchaklaridan hujraga kirish uchun tor yoʻlaklar ishlangan. Miyonsaroy Oʻrta Osiyo mumtoz meʼmorligiga xos boʻlmagan tarzda ishlangan. Uning gumbazlari oʻzaro ravoqlar orqali bogʻlangan. Gʻarbdagisi kengroq hajmda boʻlib, ayvon vazifasini oʻtagan. Unga masjidning gumbazli zali tutashgan. Peshtoqining 2 qanotida 1 qavatli, 2 qatorli hujralar va burchaklarida guldastalar, darsxona va masjid joylashgan.

Hozirgi kunda Muhammad Amin inoq madrasasida shahar FHDYO, yaʼni nikohlarni qayd qilish uyi faoliyat olib bormoqda.

Yana qarang 
Matniyoz Devonbegi madrasasi
Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
Yusuf yasovulboshi madrasasi
Arab Muhammadxon madrasasi

Manbalar 

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xorazm madrasalari
Xorazm
Xiva
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Muhammad Bashoro maqbarasi

Muhammad Bashoro maqbarasi — Tojikiston (Mozori Sharif) dagi meʼmoriy yodgorlik (11 — 12-asrlar). Togʻ yonbagʻrida daraxtlar orasidagi goʻzal xushmanzara maydonda joylashgan. Murakkab hajmda oʻziga xos tarhsa qurilgan. Dastlab 3 qism [maqbara, masjid va yer osti 2 xona (goʻrxona)]dan iborat boʻlgan. 1342—43 yillarda aralash qilib keng, chuqur ravokli ziyoratxona va burchagida kichik xonalar, shuningdek, bir-biridan oʻtiladigan qator yoʻlaklar qurilgan. M.Muhammad bashoro maqbarasi balxi gumbazli. Gumbaz osti bagʻallariga muqarnaslar ishlangan. Bosh tarzidagi peshtoq hashamatli bezatilgan, oʻyma hoshiyali mayda girih naqshlar, oq, koʻk va havo rangdagi sirli sopol bilan qoplangan. Zaminiga oʻsimliksimon naqshlar ishlanib, devoni xati bilan toʻldirib uslublashtirilgan. Maqbara va ziyoratxonadagi sagʻanalar turli rangdagi koshinkori naqshlar va oʻyma naqshli marmardan ishlangan.

Manbalar 

 

Tojikiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Tojikiston tarixi
Muhammad bin Abdulla Said al-Hasan

Muhammad bin Abdulla Said al-Hasan (taxminan 1860—1920.21.12, Efiopiya, Imi rayoni) — Somali xalqining milliy qahramoni, Buyuk Britaniya va Italiya mustamlakachilariga qarshi ozodlik qoʻzgʻoloni rahbari (1899— 1920). Somali yarim orol ingliz mustamlakachilari tomonidan bosib olinib, taqsimlangandan keyin boshlangan qoʻzgʻolon milliy ozodlik tusini olgan. Qoʻzgʻolon "Muqaddas urush" (jihod), "dinsizlar"ga qarshi koʻrinish shaklini olib, Somali xalqining keng ommasini qamrab olgan. Natijada ingliz mustamlakachilari ichki rayonlardan qoʻshinlarini olib chiqishga majbur boʻlishgan. Ozod qilingan hududlarda markazlashgan davlat tuzish harakati boshlangan. 1920-yil dagina ingliz mustamlakachilari aviatsiya yordamida Muhammad bin abdulla Said alhasanA. ning qoʻshinini magʻlubiyatga uchratishgan. Muhammad bin abdulla Said alhasanA. uyushqoqlik bilan qoʻshinini Efiopiyaga oʻtkazishga erishgan, lekin koʻpgina qoʻzgʻolonchilar va uning oʻzi kasallikdan vafot etishgan.

Manbalar 

1860-yilda tugʻilganlar
1920-yilda vafot etganlar
21-dekabrda vafot etganlar
Muhammad Burunduq barlos

Muhammad Burunduq barlos (toʻliq ismi Muhammad Burunduq ibn Ali ibn Burunduk, ibn Jahonshoh ibn Joku Barlos) (taxminan 15-asr oʻrtalari — 16-asr boshi) — Sulton Husayn Boyqaronkng lashkarboshisi. Husayn Boyqaro 1495— 96 yillarda Hisor, Xuttalon va Badax-shonga yurish qilganida M.B.B.ni Xuttalonga joʻnatgan. "Boburnoma"da yozilishicha M. B. B. temuriylardan dastlab Abulqosim Bobur Mirzoning, keyinchalik Abu Sayd Mirzoning beki boʻlgan. Abu Caud uni hurmat qilib, unga va Jahongir Barlosga Kobulni bergan, oʻgʻli Ulugʻbek Mirzoga otaliq (otka) etib tayinlagan. Boburnij yozishicha, M. B. B. "bilimlik, bisyor sardor kishi edi". M.B.B. Husayn Boyqaro va uning su-yukli xotini Xadicha begimning oʻgʻli Muzaffar Husayn Mirzoga sohibixtiyor bek etib tayinlangandi. Husayn Boyqaro vafotidan soʻng (1506) M.B.B., Zunnunbek va boshqa beklar kelishib Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Husayn Mirzolarni taxtga oʻtqazganlar. Zunnunbek Badiuzzamon huzurida, M.B.B. Muzaffar Husayn Mirzo huzurida bosh bek (sohibixtiyor) boʻlganlar. Shayboniyxon Balxni qamal qila-yotgan edi. Beklar Bodhizga yetishganda ularga boshqa shahzodalar kelib qoʻshilgan. M. B. B. Boburni ham bu yurishga taklif etish uchun uning huzuriga borgan. Bobur M.B.B. bilan safarga otlangan. Mirzolar Hirotdan chiqib Murgʻobga yetib kelgunlarigacha 3 oy vaqt oʻtgan. Bu orada Balx taslim boʻlgan, Shayboniyxon Samarqandga qaytib ketgan. Temuriy shahzodalar qoʻshini tarqab ketgan. 1507-yil Shayboniyxon Hirotni qamal qilganida M.B.B. shahar mudofaasiga bosh boʻlgan, biroq raqibiga dosh berolmay shaharni tashlab qochgan.

Manbalar
Muhammad Buxoriy

Muhammad Buxoriy (toʻliq nomi Muhammad Said binni Mirzo Buxoriy, 17-asr) — musavvir; Kamoliddin Bexzod, Maxmud Muzaxxib, Muhammad Murod Samarqandsh anʼanalarining davomchisi. M.B. yaratgan miniatyuralar adabiy asarlarning, tasviriy bayoni boʻlishi bilan birga mahalliy xalqning koʻchmanchilik turmushi, qishloq hayotining badiiy ifodasi sifatida ham qimmatli. Jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshu-noslik institutida saqlanayotgan Durbekning "Yusuf va Zulayho" dostoniga ishlagan 5 ta moʻʼjaz rasmlari saqlangan. M.B. rasmlaridan biri "Yusuf va uning ogʻalari" (1616) asarida tiniq ranglar, asar syujetining aniq tafsiloti orqali monumental ruhdagi miniatyura yaratishga muyassar boʻlgan.

Manbalar
Muhammad Voris

Muhammad Voris (17-asr) - tarixchi va adib. Avrangzeb davrida yashagan. M. V. "Shoh Jahonnoma" ("ShohJahon davri tarixi") va "Zubdat ul-hikoyot" ("Hikoyalar sarasi") nomli fors tilida yozilgan asarlar muallifi. "Zubdat ul-hikoyot" bir necha tarixiy asarlar ("Tarixi Tabariy", Muhammad Avfiyning "Lubob ul-albob", "Boburnoma", Abulfazl Allomiyning "Tarixi Akbarshohiy" va boshqalar) asosida yozilgan boʻlib, undagi hikoyalarning koʻpchiligi Avrangzebga bagʻishlangan. "Zubdat ulhikoyot"ni Ogahiy oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Bu asar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

Manbalar
Muhammad Garay

Muhammad Garay, Geray, Girey (? - 1523) - Qrim xoni (1515— 23). Mengli-Garaynmt katta oʻgʻli. Otasi davridayoq u Rus davlatiga nisbatan adovat bilan qaragan. Katta qoʻshinga boshchilik qilib, Rus davlatining jan. viloyatlariga chopqun uyushtirgan (1507, 1512, 1513, 1515-yillar). 1515-yilda taxtga oʻtirib, Qrim xonligiga 8 ta rus shaharlari — Bryansk, Novgorod-Se-versk va boshqalarni, polyak qiroli Sigiz-mundga Smolensk shahrini berishni talab qilgan. 1516—17 yillarda Rus yerlariga yangi talonchilik yurishlari tashkil etishda qatnashgan. Qrimda Rus davlati tarafdori boʻlgan Mirza Oppoqtaʼsirining ortishi qisqa muddatli rus-qrim ittifoqiga olib kelgan. M. G. ruslarga qarshi Sigizmund bilan ittifoqda birlashib (1520), 1521-yilda Qozonda Shoh Alixon (Moskvaning buyuk knyazi Vasiliy III Ivanovichning gumashtasi)ga qarshi fitna uyushtirgan va ukasi Sohib-Garaynit xon boʻlishiga yordam bergan. M.G. Moskvani egallash uchun Qrim va Qozon tatarlariga bosh boʻlib yurish qilgan. M.G.ning qoʻshini Moskvadan 60 km jan.da toʻxtagan, rus qoʻshinlarining yaqinlashayotganidan xabardor boʻlgach, juda koʻp aholini asir olib qaytib ketgan. 1522-yil dekabrda noʻgʻaylar bilan birga Astraxonga yurish uyushtirgan, shunda noʻgʻaylar mirzasi Agish tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar
Muhammad Darvish Samarqandiy

Muhammad Darvish Samarqandiy (16-asr oxiri — 17-asr boshi) — musavvir va xattot. Asarlarida Oʻrta Osiyo miniatyura maktabiga xos xususiyatlar oʻz ifodasini topgan. Uning "Dostoni zebu zevar" qoʻlyozmasiga ishlagan toʻrt rasmi (1618, Britaniya muzeyida), Saʼdiyning "Boʻston" asari qoʻlyozmasiga ishlagan miniatyuralari (1570, Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida) va yozgan qitʼasi (Tehrondagi Saltanat kutubxonasida) bizgacha yetib kelgan.

Manbalar
Muhammad Dovud Xon

Muhammad Dovud Xon (1908-1978) - Afgʻoniston davlat arbobi, general. Qandahor va Sharqiy viloyatlar general-gubernatori (1933—46), Markaziy armiya korpusi qoʻmondoni, ichki ishlar vaziri (1946—47), Afgʻonistonning Fransiya, Belgiya va Shveysariyadagi elchisi (1947—49), milliy mudofaa vaziri (1949—50), bosh vazir (1953-63). M.D. 1973-yil 17-iyulda armiya yordamida davlat toʻntarishi oʻtkazib, Afgʻonistonni respublika deb eʼlon qilgan. M. D. prezident kilib saylangan hamda bosh vazir qilib tayinlangan.

Manbalar 

 

Barakzoilar sulolasi
Afgʻoniston prezidentlari
Muhammad Yoqub Chingiy

Muhammad Yoqub Chingiy (XVII asr 2-yarmi — XVIII asr boshlari, Boburiylar davlati) — lugʻatshunos olim. Boburiylar sulolasi vakillaridan Avrangzeb (1658—1707) hukmronligi davridayashagan.

Muhammad Yoqub Chingiy tarjimai holi boʻyicha uning saroyda xizmat qilgani, Kelurnoma nomli oʻzbekcha-forscha lugʻat tuzganidan boshqa maʼlumot mavjud emas. Ushbu lugʻat 15 bobdan iborat boʻlib, uning 1—14-boblarida 400 ga yaqin turkiy (oʻzbekcha) feʼllar arab alifbosi tartibida har biri 15 tagacha shaklda berilgan. Masalan, aytmoq feʼli asosiy shakl sifatida keltirilib, undan keyin aytti — aytiptur — aytur — aytibidi — aytadur — aytmadi — aytmaptur — aytmas — aytmabidi — aytmadur — ayt — aytma — aytarbiz — aytmasbiz kabi zamon va mayl shakllari forscha tarjimasi bilan berilgan. Lugʻatning soʻnggi, 15-bobi, oʻz navbatida, 9 ta qismga boʻlinadi: bunda 820 ga yaqin soʻz va shakllar mavzu guruhlariga boʻlib berilgan.

Muhammad Yoqub Chingiy Kelurnomani tuzishda XVIII asrda Hindistonda yashagan turkiyzabon aholining ogʻzaki nutqidagi lugʻaviy birliklarni qamrab olishga harakat qilgan. Bunday birliklarning aksariyati hozirgi oʻzbek tilida ham qoʻllansa, ayrimlari (arna, atan, acha, egachi, engak, but, ildirim va boshqalar) oʻzbek tili shevalarida uchraydi, baʼzi birlari esa arxaiklashib, hozirgi oʻzbek tilida qoʻllanmaydi. Lugʻatning 2 ta qoʻlyozma nusxasi mavjud boʻlib, ularning biri Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida (inv. №5052), ikkinchisi Britaniya muzeyida saqlanadi.

Manbalar

Adabiyot 
 Muhammad Yakub Chingi, Kelurname (starooʻzbeksko-persidskiy slovar XVIII v.). Vvedeniye, transkripsiya, perevod teksta, glossariy A. Ibragimovoy, T., 1982.
Muhammad Joʻgiy Mirzo

Mirzo Abdullatifning oʻgʻli Muhammad Joʻqiy ibn Abdullatif bilan adashtirib yubormang.

Muhammad Joʻgiy Mirzo (1402—1444) — temuriy shahzoda. Shohruxnint oʻgʻli. Onasi — Gavharshodbegim. 1433-yil Garmsir viloyati hokimi, 1443-yildan Balx hokimi. 1419-yil Moʻgʻuliston xoni Shamʼi Jahrnning qizi Mehr Nigor ogʻoga uylangan. 1427-yil 15fev.da otasining topshirigʻiga koʻra, Baroqxonga qarshi harbiy yurish qilgan akasi Ulugʻbekka yordam berish uchun Hirotdan qoʻshin bilan otlangan va Samarqanddan Sigʻnoqqa boradigan yoʻlda unga qoʻshilgan. Sigʻnoq yaqinidagi qirlarda son jihatdan koʻp boʻlsada, raqibga nisbatan tegishli xavfsizlik tadbirlarini koʻrmagan shahzodalar Baroqxon qoʻshinidan magʻlubiyatga uchrashgan. Ulugʻbekning shu yilning aprel

da uyushtirgan qayta yurishida M.J.M. betobligi sababli Samarqandda qolgan. Shohruxning M.J.M. ni oʻziga valiaxd qilish niyati bor edi, lekin Hirotda amaldagi hokimiyat Gavharshodbegim qoʻlida boʻlib, devondagi muhim masalalarni hal qilishga uni yaqinlashtirmas edi. M.J.M. koʻp vaqtini Hirotda oʻtkazgan, otasining Gʻarbiy Eronga qilgan yurishlarida qatnashgan. Hirotdagi Gavharshodbegim madrasasidagi Boysunqur maqbarasiga dafn etilgan.

Manbalar 

Madrasada dafn etilganlar
Temuriylar
Muhammad Zamon Mirzo

Muhammad zamon Mirzo (1496— 1539) — Husayn Boyqaronshnt nabirasi, Badiuzzamonning 2-oʻgʻli. 1506-yil Damgʻon uchun boʻlgan jangda amakisi Faridun Xusayn mirzo bilan Shapboniyxonga asir tushib qolgan, lekin Shayboniyxon ularni qoʻyib yuborgan. 1506-yil maydan Balx va uning viloyatiga egalik qilish uchun amir Oʻrda Shayx bilan kurashgan. Biroq, Oʻrda Shayx Balxni Boburga topshirish niyatida elchi yuboradi. M.Z. uni xoinlikda ayblab qatl etadi. Oʻrda Shayxning ukasi Qavombek bundan xabar topib, qoʻshin toʻplab, Kobulga, Bobur huzuriga elchi yuboradi. Bu orada Boburning Zafarbek boshchiligidagi qoʻshini shahar atrofida edi, Qavombek shahardan chiqib shahar kalitlarini unga topshiradi. Mana shu holat sababli M.Z. Sanuchahoryak mavzeiga ketadi, u yerda Bobur huzuriga Muhammad Boqini elchi qilib joʻnatib, tobeligini izhor qilgan. Keyinchalik M.Z. Shibirgʻon hokimi Imin-bek bilan Boburga qarshi ittifoq tuzishga intilgan va shu maqsadda Saripulga yoʻl ochgan. Biroq Bobur undan chaqqonroq harakat qilib Qorayogʻochga yurish qilib, M.Z.ning oʻgʻruqini egallab olgan. Shundan soʻng M.Z. ham Garchistonga ketib, togʻli viloyatlarda tentirab yurgan, Balxni olish uchun bir necha bor urinib koʻrgan, soʻng Sanuchahoryak viloyatiga, u yerdan Shibirgʻonga yoʻl olgan. Bu yerda u Iminbek va Ibrohim chopuqlarning birlashgan qoʻshinidan yengilgan, asir tushgan va Bobur huzuriga, Kobulga joʻnatilgan. Xondamirning guvohlik berishicha, Bobur M.Z. ning barcha gunohlarini kechirgan, yaqinlari qatoridan joy bergan va ikki oydan keyin unga Balxni inʼom etgan. M.Z. Balxda 1523-yil sentabrgacha hokimlik qilgan.

Manbalar 

    

Temuriylar
Muhammad ibn Otsiz

Muhammad ibn Otsiz — oʻrta asrda yashab ijod etgan saraxslik meʼmor. Marvdagi sulton Sanjar maqbarasini qurgan (12-asr) va unga oʻz nomini yozib qoldirgan.

Manbalar
Muhammad ibn Husayn Mirakiy Samarqandiy

Muhammad ibn Husayn Mirakiy Samarqandiy (16-asr) — xattot. U nastaʼliq xatida koʻchirgan Ali ibn Husayn al-Ansoriyning dorishu-noslikka oid "Ixtiyoroti Badiyʼiy" (Badiyʼiyga bagʻishlangan saylanmalar", 1541, OʻzFA SHI, inv. №1598) asarini koʻchirgan. Bu qoʻlyozma nihoyatda chiroyli bezalgan, unga 602 rasm ishlangan; ularda dori sifatida ishlatiladigan giyoh, daraxt va jonivorlar tasvirlangan. Nemis olimi K. Brokkelmanning taʼkidlashicha, Muhammad Ibn Husayn Mirakiy Samarqandiy H. Ahmad ibn Hojar alhaysamiyning "Ithof ixvon assafo bi nubiz min axbor al-xulafo" ("Oq koʻngillilarning xalifalari tarixidan olingan maqolalar tuhfasi", 1574) asariga sharh yozgan.

Manbalar
Muhammad Kozim

Muhammad Kozim (1720/21, Marv — 1753) — Eron tarixchisi, vazir, Nodirshohning akasi Ibrohimxon saroyidagi amaldor oilasida tugʻilgan. Otasi va M.K. Nodirshoh va uning oʻgʻillari saroyida xizmat qilishgan. M.K. Nodirshohning katta oʻgʻli Rizoquli Mirzo saroyida lashkarnavis (1739— 41) boʻlib, Nodirshoh saroyida devon xizmatchisi (1744—47) va 1747-yil Marvdagi qurol-aslaha vaziri boʻlgan. Nodirshohning harbiy yurishlarida qatnashgan hamda uning turli topshiriqlarini bajargan xonga yaqin toʻralardan biri hisoblangan. M. K. "Nomai olamaroi Nodiri" ("Mashhur Nodir-shohga bagʻishlangan risola") nomli asar muallifi. Asar 3 jilddan iborat. 1jidd — Erondagi asosiy voqealar, 1689—1736-yillardagi Nodirshohning tugʻilganidan to Eron shohi etib saylangan davrigacha mamlakatning siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy hayoti bayon etilgan. 2jild — Eron, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo, Shimoliy Hindiston va boshqa mamlakatlardagi voqealarni (1736—43) (Nodirshohning taxtga oʻtirishidan, Shirvondagi qoʻzgʻolonning bostirilishigacha boʻlgan davrni) oʻz ichiga oladi. 3jild — Eron, Oʻrta Osiyo, Turkiya va Zakavkazyedagi siyosiy voqealar yoritilgan (1743—47). M.K.M. ning asari Eron va Oʻrta Osiyoning 18-asr yarmiga oid muhim manbadir.

Manbalar
Muhammad Mirolim Buxoriy

Muhammad Mirolim Buxoriy (XIX asr) — buxorolik tarixchi olim.

Amir Nasrulloh (1827—1860) davrida Gʻuzor hokimi Muhammad Olimbekning xizmatida boʻlgan va uning topshirigʻi bilan „Fathnomai Sultoniy“ („Sulton fath-nomasi“) tarixiy kitobini yozgan. Asar muqaddima va 29 bobdan iborat. U Amir Shohmurod (1785—1800) davridan to Amir Nasrulloh hukmronligining dastlabki yillarigacha Buxoro amirligida boʻlib oʻtgan voqealarni oʻz ichiga oladi. Amir Shohmurodning Afgʻoniston hukmdori Temurshohga qarshi harbiy yurishlari tasvirlangan. Muarrix Amir Nasrulloh davri voqealarini batafsil yoritadi. Uning vafoti tufayli asarning 2-qismi yozilmagan. „Fathnomai Sultoniy“ning Muhammad Murod Samarqandiy. „Rustam filni oʻldirishi“ (16-asr oxiri, Firdavsiyning „Shohnoma“ asariga ishlangan).

1-qismi O. Chexovich tomonidan rus tiliga tarjima qilingan (lekin, nashr etilmagan). Asar qoʻlyozmasi va ruscha tarjima Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyot 
 Saidqulov T., Oʻrta Osiyo xalqlari tarixining tarixshunosligidan lavhalar, T., 1993; Ahmedov B., Oʻzbekiston tarixi manbalari, T., 2001.

Manbalar 

Tarixchilar
Muhammad Murod Samarqandiy

Muhammad Murod Samarqandiy (16-asr) — musavvir, Samarqand miniatyura maktabinchng yirik vakili. Oʻziga xos uslubi, yuksak badiiy saviyadagi asarlari bilan Oʻrta Osiyoda miniatyura sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan. Firdavsiyning "Shohnoma" (1556-yilda koʻchirilgan nusxasini bezagan 115 ta miniatyurasi OʻzFA SHIda), Saʼdiyning "Boʻston" (Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida) asarlariga ishlagan miniatyuralari bizgacha yetib kelgan. M.M.S. ijodida badiiy usullarni yangilashga intilgan; anʼanaviy syujet va kompozitsiyalar tuzilishidan qochgan musavvir keskin syujetlarni tanlab olib (mas, oʻzining orqasidan ommani zulmga qarshi ergashtira olgan temirchi Kova qoʻzgʻoloni, oʻzining be-gunoxligini olovda sinash bilan isbotlagan Siyovush va boshqalar), kishilarning qiyofalarini taʼsirchan ruhiy holatda bera olgan; kam shakllar orqali qoʻshinlar, ularning sarkardalari oʻrtasidagi qizgʻin jang lavhalarini yaratishga erishgan. Asarlar koloriti jiddiy, keng boʻyokdar gammasida yorqin ranglar bilan bir qatorda ularning xilmaxil tuslaridan ham foydalanilgan; musavvirning har bir asar uchun alohida qatʼiy ranglar uygʻunligini tanlab olishi diqqatga sazovor.

Manbalar