MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mahmudali Yunusov

Yunusov Mahmudali Yunusovich (1918.10.7 Toshkent — 1985.9.10) — adabiyotshunos. Filol. fanlari doktori (1967). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1941). Oʻrta maktab oʻqituvchisi (1941—43), Urganch (1944—45), Buxoro (1947—50) pedagogika instituti va Samarqand Davlat Universiteti katta oʻqituvchisi, dotsent (1951—59), Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida boʻlim mudiri (1967—72), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (195967; 197385). Asosiy ilmiy ishi oʻzbek sheʼriyatida traditsiya va novatorlik muammosiga bagʻishlangan. Gʻ.Karimov, S.Qosimov, S.Aliyevlar bilan hamkorlikda "Oʻzbek adabiyoti tarixi" darsligini yaratgan (1950). Oliy oʻquv yurtlari uchun "Oʻzbek adabiyotidan metodik qoʻllanmalar"ni tuzgan (1955). "Komil Xorazmiy" (1960), "Oʻzbek poeziyasida Nekrasov traditsiyalari", "Traditsiya va novatorlik problemasi" (1965), "Barhayot anʼanalar" (1969), "Saxiy qalamlar" (1975) kitoblarida oʻzbek adabiyotida kam oʻrganilgan muhim masalalar ishlab chiqilgan. 4 kitobdan iborat shoʻro davri oʻzbek adabiyoti tarixi (3 j.li, 1967—71), "Adabiyot nazariyasi" (2j.li), 2 jildli tanqid tarixini yaratishda (1987) faol ishtirok etgan. Yu. oʻzbek mumtoz adabiyoti namoyandalari (Navoiy, Munis, Furqat va boshqalar) ijodini oʻrganish bilan birga 20-asr adabiyotida adabiy anʼanalar va novatorlik, mumtoz va hozirgi zamon sheʼriyatida ruboiy, adabiy tanqidning tili singari nazariy masalalarni tadqiq etgan. Elbek, Botu, Sh.Sulaymon kabi qatagʻon etilgan yozuvchilar hayoti va ijodini birinchilardan boʻlib oʻrgangan va ular nomini roʻyobga chiqarishga salmoqli hissa koʻshgan.

Manbalar 
 Hayot nafasi [Adabiytanqidiy maqolalar], T, 1981; Bolalar qalbining bayrami, T., 1984.

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Muhammadjon Yunusov

Muhammadjon Sobirovich Yunusov (1932.5.1 — Oʻsh viloyati, Jalolobod shahri — 2002.15.10) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1993), fizikamat. fanlari doktori (1981), professor (1983). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida ilmiy xodim (1955-yildan), laboratoriya mudiri (1971—78, 1982—83), tajriba zavodiga ega boʻlgan maxsus konstruktorlik byurosi direktori (1978—79, 1988—89), direktor oʻrinbosari (1979— 82), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Fizika—Quyosh" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi Bosh direktorining birinchi oʻrinbosari (1987— 88), Toshkent elektrotexnika aloqa institutida ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1983—88). Ilmiy ishlari aralashmalar bilan boyitilgan yarimoʻtkazgichlar va ular asosidagi asboblarning tuzilmalariga turli koʻrinishdagi energiyalar va chuqur kirib boruvchi nurlar taʼsir etganda ularda yuz beradigan elektr jarayonlarni tekshirishga bagʻishlangan. Yu. boshchiligida qishloq xoʻjaligi uchun oʻta muhim va istiqbolli boʻlgan masala — maxsus aralashmalar bilan boyitilgan yarim oʻtkazgichlarda radiatsion jarayonlarni oʻrganish asosida qator ilmiy yechimlar ishlab chiqildi. Axad. P. Q. Habibullayev bilan hamkorlikda Yu. gʻoʻza urugʻini ekish oldidan fizik taʼsirdan oʻtkazish yoʻli bilan paxta hosilini oshirish masalasini hal qildi.

Manbalar 
 Fizicheskiye yavleniya v kremnii, legirovannom elementami platinovoy grushsh, T., 1983; Elementarnne atomnne protsessi i elektronnaya struktura defektov v poluprovodnikax (v soavtorstve), T., 1986.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Qirgʻizistonlik oʻzbeklar
Jalolobodda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ravshan Yunusov

Ravshan Yusupovich Yunusov (1949.20.07.Toshkent) — Musiqashunos; Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999), sanʼatshunoslik fanlari nomzodi (1983), professor (2002). Toshkent davlat konservatoriyasini 1974 yil tugatgan. O'zbekiston Davlat konservatoriyasida 1979 yildan o'z faoliyatini boshlagan, 1983-1987 yillarda fakultet dekani, 1989-92 va 2002 yillarda kafedra mudiri, 1992-1996 yillarda ilmiy ishlar bo'yicha rektor o'rinbosari, 1996-1997 yillarda  Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirining o'rinbosari, 1997-2002 yillarda O'zbekiston Davlat Konservatoriyasi rektori lavozimida ishlagan.  1995 yildan Oʻzbekiston Bastakorlari uyushmasi raisi oʻrinbosari. Ilmiy asarlari maqomot va oʻzbek maqom sanʼati (mas, "Maqomlar va mugʻomlar", T., 1992), 20-asr oʻzbek musiqa namoyandalari (F.Mamadaliyev, Faxr. Sodiqov, M.Tojiyev, Hab. Rahimov, M. Mahmudov) ijodiyoti va ilmiy meros (I.Rajabov) masalalariga bagʻishlangan. "Solfejio" (T., 2004, O. Ibrohimov bilan) kabi darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi.

Manbalar 

Rektorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Sobir Yunusov

Sobir Yunusovich Yunusov (1907.18.3 Toshkent 1995.29.11) - kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1952). SSSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1958), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1959), kimyo fanlari doktori (1949), professor (1952). Mehnat Qahramoni (1969). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1935). Urush qatnashchisi (1941—43). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo instituti alkaloidlar kimyosi laboratoriya mudiri (1943—87), ayni vaqtda institut direktori (1949—52), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1952—62). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti tashkilotchisi va direktori (1958—83), ilmiy konsultant (1983—86), faxriy direktori (1987-95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo-texnologiya boʻlimi raisi (1986—87). Ilmiy ishlari tetragidroizoxinolin va fenantridin alkaloidlarini tadqiq qilish, yangi alkaloidlar tuzilishini aniqlash, ulardan amaliyotda foydalanish, oʻsimliklarda alkaloidlar hosil boʻlish mexanizmini, ularning oʻsish maydonlariga qarab yigʻilishi va toʻplanishi dinamikasini oʻrganishga oid.

YU. — Oʻzbekistonda alkaloidlar kimyosi maktabining asoschisi. Uning rahbarligida 4 mingdan ortiq oʻsimlik tadqiq qilinib, ularning yarmidan koʻprogʻida alkaloidlar mavjudligi aniqlandi, 1000 dan ortiq alkaloidlar ajratib olindi, sitizan, galantamin, papaverin, protopin kabi muhim alkaloidlarning 100 dan ortiq manbai topildi. Tibbiyot uchun amaliy ahamiyatga ega 20 ga yaqin birikma amaliyotga tavsiya etildi.

Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967). Vafotidan soʻng "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutiga uning nomi berilgan.

Manbalar 

Kimyogarlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston olimlari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Tursunali Yunusov

Tursunali Yunusov (1939.25.9, Paxtaobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1970). 1960-yildan Paxtaobod tumanidagi 7, 19maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1965—97 yillarda 31internat maktabda mat. oʻqituvchisi. 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1939-yilda tugʻilganlar
25-sentabrda tugʻilganlar
Gʻozi Yunusov

Gʻozi Olim Yunusov (Gʻozi Yunus, 1893 — Toshkent shahri — 1938.5.10) — tilshunos, folklorshunos olim. Turkiya untida, Anqaradagi "alAzhar" madrasasida oʻqigan (1912—14). 1918-yil iyulda Turkiston yoshlarini milliy va ilmiy ruhda tarbiyalash maqsadida "Turk oʻchogʻi" tashkilotini tuzgan. 1920—22 yillarda Maorif komissarligi qoshidagi ilmiy kengash til va terminologiya shoʻʼbasida ishlagan. Shu komissarlik qoshidagi Til va terminologiya qoʻmitasida ilmiy kotib, Samarqand pedakademiyasida oʻzbek tili kafedrasi professor (1925—30), Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1934—37). Samarqand, Toshkent, Sirdaryo (Mirzachoʻl) viloyatlarida boʻlib, xalq qoʻshiqlari, jumboqlari, maqollarini, "Alpomish" dostonining 2 qismini (50 sahifa), "Hiylakor kal", "Topqir kal", "Shum kal", "Tulki va bedana", "Tulki va tojik", "Kimlar oʻgʻri", "Oʻrinsiz tilak", "Aldangan qozi", "Yengilgan podshoh" kabi hikoyatlarni toʻplagan.

"Oʻzbek urugʻlaridan qatagʻonlar va ularning tili" (1930), "Yuridik terminlar lugʻati" (1926), "Oʻzbek tili grammatikasi" (1936) ilmiy asarlar muallifi. Oʻzbek xalq eposi — "Alpomish" dostonining ilk tadqiqotchilaridan biri. 20—30-yillar matbuotda Gʻozi Yunus taxallusi bilan matbuot, tilshunoslik, adabiyot, folklorshunoslikka oid dolzarb maqolalar yozgan. 1937-yil 3-iyulda hibsga olinib, 1938-yil 4-oktabrda otilgan. 1989-yilda oqlangan.

Manbalar
Lutfi Yunusova

Lutfi Asadovna Yunusova (1949.4.3, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1974). 1967-yildan Toshkent shahri Sobir Rahimov tumanidagi bolalar bogʻchalarida, 1986-yildan 102zaif eshituvchi bolalar maxsus internat maktabida tarbiyachi, 1990-yildan 106-zaif eshituvchi bolalar maxsus internat maktabida boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Tamara Yunusova

Tamara Yunusovna (1937.19.11, Toshkent 2005.25.1) — raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1973). Toshkent xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1954). 1954—57 yillar Oʻzbek davlat estradasi, 1957—71 yillar "Bahor" ansambli, 1971—86 yillar "Oʻzbekkonsert", 1986—89 yillar Oʻzbek davlat filarmoniyasida ishlagan. Uning raqslari yengil va yaxlit harakatlari, inson ichki kechinmalarini nafis va serjilo harakatlarda ifodalay olish, oʻziga xos xiromi bilan ajralib turadi. Uning repertuaridan mumtoz va zamonaviy ("Tanavor", "Shoʻx qiz", "Bahor tongi", "Rohat", "Pilla", "Nay yallasi", "Zavqim kelur", "Uchrashuv" va boshqalar) hamda tojik, qozoq, rus, hind, arab, yapon va boshqalar xalqlar raqslari oʻrin olgan. 5-(Varshava, 1955), 6-(Moskva, 1957), 8-(Xelsinki, 1962) jahon yoshlari festivallari laureati.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hasana Yunusova

Yunusova Hasana Ahmadjonovna (1918.31.12, Namangan) — infeksionist, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1950), tibbiyot fanlari doktori (1955), professor (1956). Toshkent tibbiyot akademiyasi pediatriya fakultetini tugatgach (1938), shu institut gospital pediatriya klinikasida ordinator (1938—39), yuqumli kasalliklar kafedrasida aspirant (193942), assistent (194244; 194651). Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumani vrachlik uchastkasi mudiri (1944— 46). Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar yuqumli kasalliklari (1954—72), keyinchalik shu institut yuqumli kasalliklar kafedrasi mudiri (1972-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, brutsellyoz, oʻlka patologiyasiga, Oʻzbekiston sharoitida yuqumli kasalliklarning oʻziga xos kechishi va bu kasalliklarning rivojlanishini oʻrganishga, ularning diagnostika va davolash usullarini takomillashtirish va boshqalarga oid.

Manbalar 
 Vaksinoterapiya pri brutsellyoze, T., 1958; Bolezn Botkina u detey, T., 1970; Virusnne infeksii u detey, T., 1975.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Yunusxon

Yunusxon (1416 — 1487) — Toshkent hokimi (1485—87). Vaysxonshtt oʻgʻli. Boburning onasi Qutlugʻ Nigorxonimning otasi. „Boburnoma“da aytilishicha, „Yunusxon Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli Chigʻatoyxonning naslidindur“. Vaysxon vafotidan (1428) keyin to 1434 yilgacha ulusda notinchlik hukm surgan. Oʻzaro taxt talashishlardan soʻng 1434-yiltaxtga Vaysxonning kichik oʻgʻli Eson Bugʻaxon oʻtiradi. Katta oʻgʻli Yunusxonni esa tarafdorlari — amirlar Irzon Bayran va Turkman miraklar 30 ming kishi bilan Movarounnahrga, Ulugʻbek huzuriga olib borishadi. Ulugʻbek Yunusxonni 1434-yil Xurosonga Shohrux huzuriga joʻnatgan. Yunusxon Xurosonda mashhur tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiylan taʼlim olgan, koʻp ilmlarni egallagan. Yazdiy vafotidan soʻng Iroq va Eronda kasb-hunar egallagan. Sherozda yashab ulamolar majlislarida qatnashadi. Bu yerda u „Us t a Yunus“ nomi bilan mashhur boʻladi. Abu Said mirzo Yunusxonni Sherozdan chaqirtirib, Jetikent, Fargʻona va Yettisuv hududini boshqarishni topshirgan (1456). Eson Bugʻaxon oʻlgach (1462), Abu Said yordamida Moʻgʻuliston taxtiga oʻtirgan. Oʻzaro nizolar girdobiga tushib qolgan Yunusxon Temuriylar saltanatidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalanib Sayramni (1482) bosib olgan. Toshkentni oʻz tasarrufiga kiritish uchun Abu Saidning oʻgʻillari — Umarshayx (Boburning otasi) va Sulton Axmad Mirzo bilan jangga tayyorgarlik koʻra boshlagan. Lekin raqiblarni Xoja Ahror yarashtirib, muzokara natijasida Toshkent shahri va viloyati Yunusxonga berilgan (1485). Tarixiy manbalarda uni madrasa, masjidlardan tashqari Tuproqqalʼa qurdirgani haqida maʼlumotlar saqlangan. Yunusxon Toshkentdagi Shayx Xovandi Tohur qabristoniga dafn etilgan (qarang Yunusxon maqbarasi). Yunusxon dan keyin xonlik taxtiga uning oʻgʻli Sulton Mahmudxon oʻtirgan.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Chigʻatoylar
Toshkent tarixi
1487-yilda vafot etganlar
1487-yilda vafot etganlar
Madrasa asoschilari
Yunusxon maqbarasi

Yunusxon maqbarasi – Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (15-asr); Oʻzbekiston xalqaro islom akademeiyasi hududida joylashgan. 1487-yilda Toshkent hokimi Yunusxon vafotidan soʻng Shayx Xovandi Tohur qabristonida Yunusxonning oʻgʻli Ahmadxon (Olachaxon) tomonidan qurdirilgan deb taxmin etiladi, qurilish keyingi davrlarda ham davom ettirilgan. Maqbara toʻrtburchak tarhli (21,2×22 m), peshtoqgumbazli, katta xona (7×7 m), ikki yonida qoʻsh qavatli hujralardan iborat. Binoning tashqi gumbazi, peshtoq ravogʻi (19-asr da) buzilib ketgan, bezaklari saqlanmagan, bino bir necha marta taʼmirlangan. Xonaqohning ichki qismiga ganchkori naqshlar, muqarnaslar ishlangan. 1970-yillarning oxirida Yunusxon maqbarasining vayron boʻlgan qismlari tiklandi; 1999—2005-yillarda qata taʼmirlandi.

Poshshoxon Toʻraxoʻja va uning oʻgʻli Eshontoʻraxoʻja tomonidan 1913-yilda maqbaraning janub tomonida minora quriladi. Bu minora yaqinida esa, har yili diniy marosimlarda qatnashish uchun kelgan rus chinovniklari uchun shiypon qurdirib beradi. Bu koʻrinishdagi shiyponlar 4 tani tashkil etgan.

Yunusxon maqbarasi yaqinida 1 ta shu nom bilan atalgan madrasa hamda, ikkita masjid bunyod etilgan. Ikki masjid nomi Gʻaribboy va Saidazimboy deb atalgan. Bu masjidlarni ikki yirik savdogar qurdirib, oʻzlarini nomi bilan atashgan. Yogʻoch bilan bogʻliq ishlarni keyinchalik „Vatan“ kinoteatri qurilishini olib borgan Toshkentdan boʻlgan Saidazim Usmonov qilgan.

1894-yilda maqbara va darvoza oraligʻida „Xotin“ masjidi bunyod etilgan. Masjid maʼlum vaqt davomida shaxmat klubi va kutubxona vazifalarini ham oʻtagan. Masjid XX asr oʻrtalarida buzib yuborilgan. Baʼzi manbalar bu masjidni 1932-yili boshqa yerga koʻchirilgan deyiladi.

Tarixi 
Yunusxon 1485-yilda Toshkentni toʻlaligicha oʻz ixtiyoriga oʻtkazadi hamda Toshkent poytaxt etib belgilaydi. Ikki yildan soʻng hijriy 892-yilda falaj kasali bilan vafot etadi. Uning oʻgʻli Mahmud otasiga atab ushbu maqbarani qurdiradi. Maqbara devorlarida, hozirda oʻchib ketgan ammo shunday deb yozilgan edi:

„Hazrat Yunusxon 818-hijriy yilda tugʻilib 892-hijriy yilda vafot etdi. U 74 yil umr koʻrgan. Maqbara 979-hijriy yilda yilda buzilgan“

Yozuv davomida yozilgan sheʼrda Boboxoʻja tomonidan 1584-yilda qayta taʼmirlangani aytib oʻtilgan. Shunday maʼlumotni XVI asrda Hofiz Tanish tomonidan yozilgan „Abdullanoma“ asarida ham yozilgan.

Arxeologik kuzatuvlar 
Arxeolog Massonning 1942-yilda oʻtkazgan tadqiqotlari natijasida ular suyak qoldiqlari va topilmalarni kamligidan bu yerda odamlar zich yashamagan va yer qatlamiga qarab maqbara hududi bogʻ boʻlganini aniqlashgan. Bundan esa maqbara shahar qoʻrgʻonidan tashqarida joylashganligini aniqlashgan. 1967-yilda Rtveladze tomonidan oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar ham buni isbotlagan.

Arxeologik tadqiqotlarda maqbara ichida dafn asari yoki suyak qoldiqlari topilmagan. yaʼni jasad bu yerga koʻmilmagan. Baʼzi rivoyatlarga qaraganda Yunusxon jasadini Moʻgʻulistonga olib ketilgan deyiladi, ammo bu rivoyatga isbot keltirilmagan.

Galereya 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Yunusxon maqbarasi (Xiva)

Yunusxon maqbarasi – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara 1559-yilda bunyod etilgan. Bugungi kunda madrasa „Ichan qalʼa“ MFY, Pahlavon Mahmud koʻchasi, 13-uyda; Ichan qalʼa tarkibida, Pahlavon Mahmud maqbarasi yonida joylashgan.

Yunusxon maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi 
Xiva shahrida XIV asrning ikkinchi yarmida, 1558—159-yillarda bunyod etilgan Yunusxon maqbarasi 1556—1557-yillarda Xiva xonligini boshqargan hukmdor Yunusxonga atab qurilgan. U Xoʻjash mahram madrasasining janubida va mashhur Pahlavon Mahmud maqbarasining orqa – shimol tomonida joylashgan boʻlib, ushbu majmuaning bir qismi hisoblanadi. Yunusxon bu maqbara xonalaridan biriga dafn etilgan. Biroq, maqbaradagi ikkinchi qabrga kim dafn qilingani maʼlum emas.

Yunusxon maqbarasi „Ichan qalʼa“ kompleksi tarkibiga kiradi.

Qurilish uslubi 
Maqbara toʻrtburchak shakldagi tarhli, umumiy maydoni 7x13,5 m ni tashkil etadi. U baland peshtoqli va ikki gumbazli imorat, goʻrxona va ziyoratxona (4,5x4,5 m)dan iborat. Xonalari bir-biridan ravoqlar yordamida ajratilgan. Ichki devorlariga yassi va keng hajmli ravoqlar ishlangan. Ziyoratxona orqali daxmali goʻrxonaga kiriladi. Xonalar charxi gumbazlar bilan yopilgan. Ichki devorlarining gumbaz osti bagʻali, ravoqlarining gʻishtlari mavj usulida terilgan. Maqbara oddiy pishiq gʻishtlardan qurilgan boʻlib, unga hech qanday bezak berilmagan.

Yana qarang 

 Sulton Uvays bobo maqbarasi
 Shibliy ota maqbarasi
 Toqmaq ota maqbarasi
 Murat shayx maqbarasi
 Tugʻon Turk maqbarasi
 Kechirmas bobo maqbarasi

Manbalar 

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xorazm madrasalari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm
Xiva
Tuygʻunoy Yunusxoʻjayeva

Tuygʻunoy Yunusxoʻjayeva (1922.26.7 — Toshkent — 1998.16.11) — diktor. Oʻzbekiston xalq artisti (1953). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1958). 1940-41 yillar Radio qoʻmitasida diktor, beriladigan eng muhim eshittirishlar, mumtoz va zamonaviy sheʼriyat boʻstoni, shuningdek, adabiy namunalarni kuchli hishayajon, aniq talaffuz, shirali ovoz va mahorat bilan oʻqigan. Navoiy, Bobur gʻazallari, Umar Xayyom ruboiylari, Nodirabegim, Uvaysiy, Furqat, Lutfiy, Zebunniso lirikasi Yu. ijrosida Oʻzbekiston radiosining oltin fondiga qabul qilingan. Yu. Oʻzbekistonda badiiy nutq madaniyatini oshirishga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1922-yilda tugʻilganlar
26-iyulda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
16-noyabrda vafot etganlar
Yunnan

Yunnan — Xitoyning jan.gʻarbiy qismidagi provinsiya. Maid. 436,2 ming km². Aholisi 41,4 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Kunmin shahri Provinsiya Yunnan togʻligining katta qismini egallaydi. Iqlimi subtropik mussonli, janubida tropik iqlim. Yirik daryolari: Yanszi, Mekong, Saluin. Yu. mineral xom ashyo va gidroenergiya zaxiralariga boy. Xoʻjaligi agrarindustrial xarakterga ega. Ekin maydonining 80%ga sholi, makkajoʻxori, bugʻdoy, grechixa, kartoshka kabi oziqovqat ekinlari ekiladi. Yiliga 2 marta hosil yigʻib olinadi. Shuningdek, raps, yer yongʻoq, tamaki, choy, paxta, qand lavlagi va boshqalar tropik ekinlar ham yetishtiriladi. Chorvachilikda, asosan, qoramol va choʻchqa boqiladi. Ipakchilik rivojlangan. Yogʻoch tayyorlanadi. Qalay, temir, mis va qoʻrgʻoshinrux rudalari, koʻmir qazib olinadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, oʻrmon, kimyo, sement, metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Muhim sanoat markazi — Kunmin shahri.

Qad.da hozirgi Yu. hududida tay, li, myao va boshqalar xalqlar yashagan. 3—6-asrlarda turli davlatlar tarkibida boʻlgan. 13-asrda moʻgʻullar bosib olgan va Yuan imperiyasi tarkibiga kirgan. 17-asrning 2-yarmidan Xitoy provinsiyasi.

 

Yunnan
Filipp Yupatov

Filipp Afanasyevich Yupatov (1873—1958) — sirk arbobi, antreprenyor. Sirkning turli janrlari (havo gimnasti, chavandoz, raqqos, kloun, hayvon oʻrgatuvchi va boshqalar)da ijod qilgan. 1906-yildan Turkistonda yashagan. Toshkent, Andijon, Buxoro, Samarqand va boshqalar shaharlarda sirklari boʻlgan. Yupatov sirklari Turkistonda mashhur boʻlib, dasturlari xilmaxilligi bilan ajralib turgan va katta shuhrat qozongan. Yupatov sirklarida yevropa va Rosssiyadan kelgan artistlar bilan birga oʻzbek artistlari ham tomosha koʻrsatishgan. Benefislar uyushtirilgan, "kulgi va quvnoqlik kechalari", fransuz kurashi boʻyicha musobaqalar, tarixiy va sarguzasht mavzulardagi pantomimalar qoʻyilgan. Oʻzbek tilini puxta bilgan Yupatov Yusufjon qiziq bilan hamkorlikda tomoshalar koʻrsatgan. Yu. 1915-yil Toshkentdagi Voskresenye bozori (hoz. Navoiy teatri maydoni)da yogʻochdan ishlangan statsionar sirk binosini qurdi (1966-yil zilzilasiga qadar sirk tomoshalari shu binoda koʻrsatilgan). Oʻzi rahbarlik qilgan sirk dasturlarida ot oʻrgatuvchi va kloun sifatida manejga chiqqan. Repertuarini oʻzbek tilida ijro etgan. Professional oʻzbek sirki shakllanishida Yu. muhim rol oʻynagan. 1920-yildan davlat sirklarida ishlab keldi. Qizi Yelena Yupatova (1894 — ?) — raqqosa, chavandoz. 7 yoshidan otasi rahbarligidagi sirk dasturlarida qatnashgan. Oʻzbekcha, ruscha qoʻshiq va raqslari olqishga sazovor boʻlgan. Manejga "Mayramxon" taxallusi bilan chiqib, shuhrat qozongan. "Ravot qashqirlari" va "UayldVestlik chavandoz" filmlarida suratga tushgan.

Manbalar
Yupiter (xudo)

Yupiter — rim mifologiyasida oliy xudo; osmon, olam, yomgʻir, momaqaldiroq, chaqmoq xudosi sifatida eʼzozlangan. Keyinroq unga Rim davlatining homiysi sifatida ham sigʻiniyagan. Yu. yunon mifologiyasidagi Zevs bilan tenglashtirilgan, Zevs toʻgʻrisidagi rivoyatlar Yu.ga ham oʻtgan.

Mifologik qahramonlar
Yurak astmasi

Yurak astmasi — yurak chap qorinchasining oʻtkir yetishmovchiligi xuruji. Yurak astmasi gipertoniya kasalligi, yurak toj tomirlari yetishmovchiligi, simptomatik arterial gipertenziya, kardioskleroz, miokard infarkti, yurak (aortal va mitral) poroklaritsa, shuningdek, yurak aritmiyalari bilan ogʻrib yetarli davolanmagan bemorlarda kasallik kuchaygan davrida kuzatiladi. Yurak astmasi xuruji bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etishi mumkin. Bunda yurak chap qorinchasi keskin zaiflashib, oʻpkadan oʻziga kelayotgan qonni aortaga toʻla oʻtkaza olmay qoladi, ayni vaqtda yurak oʻng qorinchasidan qonning kichik qon aylanish doirasiga oʻtkazilishi davom etaveradi; unda qon kelishi va chiqib ketishi jarayonlaridagi nomutanosiblik oqibatida kichik qon aylanish doirasida qon dimlanib, oʻpkada gaz almashinuvi buziladi, qonda karbonat angidrid koʻpayadi, bu esa nafas markazlarini taʼsirlab bemor nafasi qisishi, boʻgʻilib qolishiga sabab boʻladi. Jismoniy yo ruhiy zoʻriqish, qattiq ishlash, ortiqroq ovqat yoki suyuqlik isteʼmol qilish va boshqalar koʻpincha Yurak astmasi xurujiga olib keladi; baʼzan xuruj kasallik belgisi yoki asorati sifatida namoyon boʻladi. Xuruj uyquda toʻsatdan boshlanadi. Bemorga havo yetmay, oʻrnidan turib oʻtiradi, nafasi qisib, xirillab qoladi, koʻkaradi, muzdek ter bosib, halloslaydi, pulsi tezlashadi, oʻlib qolayotgandek vahimaga tushadi. Vaqgida yordam koʻrsatilmasa, oʻpka alveolalariga chiqqan qon plazmasi "koʻpira boshlaydi". Bemor ogzidan qizgʻish koʻpik chiqadi va bu ayrim hollarda noxushlik bilan tugashi ham mumkin. Yurak astmasi oʻpkada qon dimlanishi tezligi va kuchiga qarab, turli ogʻirlik va muddat davomida kechadi.

Birinchi yordam: xuruj tutganda bemorni oyoqlarini pastga osiltirib oʻtqazib qoʻyish, derazalarni ochib toza havodan nafas oldirish, oyoqlariga issiq vanna qilish va darhol "tez yordam" chaqirish zarur.

Davosi. Bemorning umumiy ahvoli, kasallik alomatlari va h.k.ga qarab buyuriladi, parhez tavsiya etiladi. Xurujdan keyingi davrda muolaja asosiy kasallikni maxsus reja asosida davolashdan iborat.