MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Serologiya

Serologiya (lot. serum — zardob va ...logiya) — immunologiya fanining bir boʻlimi; qon zardobining immun xossalarini oʻrganadi. Serologik reaksiyalar agglyutinatsiya, passiv gemagglyutinatsiya, pretsipitatsiyaga va neytrallash reaksiyasi (mas, mikrobni), gemagglyutinatsiyani tormozlash reaksiyasiga boʻlinadi. Bir qancha "oddiy" reaksiyalardan murakkab serologik reaksiyalar: bakterioliz, komplement bogʻlash reaksiyasi vujudga keladi. Mikroorganizmlarning harakatchan turlarini aniklash (mas, zaxmda rangeiz treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi), serologik reaksiyalarning alohida turidir. Serologik reaksiyalar infeksion va noinfeksion immunologiyada ilmiy va diagnostika (qarang Serodiagnostika) maqsadida qoʻllanadi. Ulardan qon quyishda, qon gruppasini, oqsillarning individual va oʻziga xos xususiyatlarini aniklashda foydalaniladi. Immun va diagnostik zardoblarni olish, ularning faolligini aniqlash hamda taʼsir etish mexanizmini oʻrganish usullarini ishlab chiqish S.ning asosiy vazifasidir.

Manbalar
Seroprofilaktika

Seroprofilaktika (lot. serum zardob va profilaktika) — yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida organizmga normal va immun zardoblar yuborish usuli. Bunda 1—4 hafta davom etadigan passiv immunitet hosil boʻladi. Tibbiyot amaliyotida S. uchun gammaglobulin keng qullaniladi. S. epidemik kasalliklar (mas, qizamiq, koʻkyoʻtal)ga chalingan bemorlar bilan muloqotda boʻlganlar, shikastlanganda (qoqsholning oldini olish uchun), hayvonlar tishlaganda (quturishning oldini olish uchun) va h.k.da oʻtkaziladi. Infeksion gepatitga qarshi kurashishda rejali S. olib boriladi (yana qarang Immunoprofilaktika, Immunoterapiya, Immun zardoblar).

Manbalar
Seroterapiya

Seroterapiya (lot. serum — zardob va terapiya) — kasalliklarni normal va immun zardoblar yordamida davolash usuli. S.da davo organizmda passiv immunitet hosil qilish — zardob tarkibidagi antitelolar yordamida mikroblar (toksinlar)ni zararsizlantirishga asoslanadi. Zardoblar hayvonlarni (koʻproq otlarni) immunlash yoʻli bilan olinadi. Shuningdek, S.ga tozalaigan va konsentrlangan geterogen (immunlangan hayvon zardobidan olingan) va gomologik (immunlangan yoki kasallanib, sogʻaygan odam zardobidan olingan) gammaglobulinpardan ham foydalaniladi. Immun zardoblar difteriya, botulizm, shuningdek, ilon, ari, baʼzi xasharotlar chaqqanda, gammaglobulin gripp, kuydirgi va boshqa yuqumli kasalliklarni davolashda qullanadi. S. asoratlarining oldini olish uchun zardobni yuborishdan oldin (15—30 daqiqa, baʼzan 1—2 kun ilgari), uning ozrok, miqdori yuborib koʻriladi (yana qarang Immunoterapiya).

Manbalar
Serotonin

Serotonin, 50 ks i 3ra m inoetilindol, 5o ks itr i ptamin, C1()H12N2O — biologik faol modda. Mol. m. 176,21. Odam va hayvonlar qoni hamda toʻqimalarida bor. S. periferik nerv markazlari mediatori hamdir. Ilk bor 1947-yilda buka zardobidan ajratib olingan. S.boʻshliqichlilar, mollyuskalar, boʻgimoyoklilar, suvda va qurukda yashovchilarning zaharida, shuningdek, oʻsimliklarda uchraydi. S organizmda triptofan aminokislotalaridan sintezlanadi. Toʻqimalarda S. 5oksiindolilsirka kislotaga aylanib, organizmdan buyrak orqali ajraladi. S. tomirlarni toraytiradi, markaziy nerv sistemasi hamda hazm qilish, ajratish, endokrin sistemalar faoliyatining gumoral regulyasiyasida muhim rol oʻynaydi. Qonda (asosan, trombitsitlarda) 0,02—0,6 mg/l S. bor. S. almashinuvining buzilishi miokard infarqti, yara kasalliklari va baʼzi ruhiy kasalliklarga sabab boʻladi.

Manbalar
Serpentin

Serpentin (lot. serpens — ilon) — qatqatli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. S.ning morfologiyasi va kristall panjarasi bilan farqlanuvchi 3 asosiy turi bor: antigorit (varaqsimon), xrizotil (tolali) va lizardit (massiv). Kimyoviy formulasi MgJSi4O10] (ON),, MgO 43%, S1O, 44,1%, N2O 12,9%. Qoʻshimcha sifatida FeO, Fe,O3 va NiO uchraydi. Qattikligi 2,5—3, zichligi 2550 kg/m³. Qoʻshimchalariga karab rangi oq, sariq, yashil, yashilsimon koʻk boʻladi, baʼzi S.larning rangi ilon terisini eslatadi (nomi ham shundan). S. guruhidagi minerallar serpentinitning asosiy komponenta hisoblanadi. S.ning oʻziga xos xuyeusiyatlari — yumshoqligi, qovushqoqligi, sinish yuzasining yogʻsimon yaltirok/shgi, sirpanish oynasining mavjudligidir. Sdan xoʻjalikning turli sohalarida, xususan, termal va elektroizolyasiyada hamda oʻtga chidamli kiyimkechaklar tayyorlashda foydalanadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Serpentinit

Serpentinit - oʻta asosli togʻ jinsi, dogʻli va yoʻl-yoʻlli tuzilishga ega. Bu xususiyati bilan ilon terisini eslatadi. Shuning uchun ofiolitlar (ofis — ilon) deb ham ataladi. Oson ishlov berilishi sababli ulardan bezak buyumlar va taqinchoqlar, qora metallurgiya uchun olovbardosh gʻishtlar tayyorlanadi. S, asosan, tolali xrizotil, varaqli antigorit va massiv lizarditdan iborat. Doimo karbonat va magnetit qoʻshimchalariga ega. Kam miqdorda talk, aktinolit, tremolit, brusit, xlorit, kvars, xalsedon va boshqa minerallar uchraydi. S.dagi minerallar soni 70 dan oshadi. S. dunitgarsburgit tarkibli oʻta asosli jinslarning bosqichli oʻzgarishi (serpentinlanish) tufayli vujudga keladi. Serpentinlanishning dastlabki boskichida lizardit, keyinchalik xrizotil va yakunida antigorit shakllanadi. S. asosida xrizotilasbest, antofillit, talk va boshqa konlar hosil boʻladi. S. massivlari Ural, Shimoliy va Janubiy Kavkaz va Pomir, Janubiy Fargʻona vodiysi, Janubiy va Shimoliy Nurota chuqur yer yoriqlari zonalarida, Tomditogʻ va Sulton Uvays togʻlarida rivojlangan. Sulton Uvaysdagi S. oʻzgarishidan yirik Qizilsoy, Zenilbuloq, Qazgʻantogʻ va talksimon jinslar hamda vermikulit konlari vujudga kelgan.

Manbalar 

 

Bezak toshlari
Petrologiya
Serpentinlanish

Serpentinlanish - oʻta asosli togʻ jinslarining termal suvli eritmalar taʼsirida oʻzgarishi. Bunda suvsiz magnezial silikatlar oʻrnini serpentin guruhiga mansub minerallar egallaydi. S. natijasida serpentinitlar hosil boʻladi. Tra 400—450° dan 90—100° ga teng boʻlgan oralikda S. hodisasi kuzatiladi. Metamorfik S. va metasomatik S. farqlanadi. Metamorfik S. ofiolitli chuqur mintaqalar uchun xos boʻlib, regional metamorfizm jarayonlari bilan uzviy bogʻliq va u boshqa komponentlar miqdori kam darajada oʻzgargan holda jinsda N2O ning ortishi bilan tavsiflanadi (bu esa jinsning dastlabki hajmining ortib ketishiga olib keladi). Metasomatik S. yuqori kimyoviy agressiv eritmalar bilan bogʻliq boʻlib, jinslardan MgO va SiO2 ni (jins hajmining 30% ga yaqini) ajratib chiqaradi, lekin bunda jinslarning dastlabki hajmi saqlanib qoladi. U mahalliy jarayon boʻlib, uncha chuqur boʻlmagan giperbazitlarning intruzivlari uchun xosdir. S. koʻpgina foydali qazilmalar (xrizotilasbest konlari)ni topishda darak beruvchi belgi hisoblanadi.

Manbalar
Serpulidlar

Serpulidlar (serpulidae) — koʻp tukli chuvalchanglar oilasi. Uzunligi 15 sm ga yaqin. Gavdasining oldingi qismi ohak nay ichida joylangan; unda rangli yirik jabra nurlari dastasi joylashgan. Nurlardan biri oqak qopqoqchaga aylangan. Biror hayvon hujum qilganida ana shu qopqoqcha nay ogʻzini yopadi. S. koʻpincha naylari bilan birbiriga yopishib yashaydi. 500 ga yaqin turi maʼlum; barcha dengizlarda tarqalgan. Suvni filtrlab oziqlanadi.

Manbalar
Serpuxov

Serpuxov — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Oka daryosidagi pristan. Aholisi 136,5 ming kishi (1998). Shahar 14-asrdan maʼlum. 1341 — 1456-yillarda Serpuxov udel knyazligi markazi. Tosh kreml (16-asr oʻrtalari) qurilishi bilan Rus davlatining janubiy chegarasidagi muhim istehkom. 16—17 a.larda yirik savdo markazi. 1708-yildan Moskva guberniyey tarkibida, 1781-yildan uyezd shahri. 19-asr oʻrtalarida Moskva gubernyasining eng yirik toʻqimachilik markazi. Mashinasozlik va metallsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, elektromexanika, charm zavodlari, mebel va qogʻoz fabikalari, uysozlik kombinati bor. Bir necha ilmiy tadqiqot, oʻrta maxsus bilim yurtlari, tarixiy-badiiy muzey mavjud.

Meʼmoriy yodgorliklardan: Kreml devorlari (16-asr) va Troitsk sobori (17-asr), Vladichniy (16—17 a.lar) va Visotskiy monastirlari (16—17-asrlar) ansambllari, cherkovlar (17—18-asrlar), turar joy xos uylari (18—19-asrlar) saqlanib qolgan. S yaqinida — PriokskoTerrasniy qoʻriqhonasi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Moskva viloyati shaharlari
Serpushtlik

Serpushtlik — hayvonlarda har bir tur uchun xos boʻlgan, tabiiy oʻlim oʻrnini qoplash uchun zarur boʻlgan pusht qoldirish xususiyati. S. hayvonlarning turli guruhida har xil. Uzoq yashaydigan va nayeli haqida koʻp gʻamhoʻrlik qiladigan hayvonlar bir yilda, koʻpincha bir necha yilda 1 marta 1—2 tadan bolalaydi. Kisqa umr koʻradigan hayvonlar (mas, kemiruvchilar) 1 yilda bir necha marta 10—15 tadan bolalaydi. Tuxum qoʻyib koʻpayadigan hayvonlar serpushtligi yuqori boʻladi. Ayrim hasharotlar bir necha yuz minglab, hatto mln.ta, oybaliq birdaniga 300 mln gacha tuxum qoʻyadi. S hayvonning yoshi, yil mavsumi, oziq xili va miqdori, iqlim sharoiti, populyasiya zichligi va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib turadi. S.ni oshirish chorvachilikda katta ahamiyatga ega. Yaqin qarindoshlar oʻrtasida uzoq vaqt davomida oʻtkaziladigan duragaylash serpushtlikni kamaytiradi, hatto pushtsizlikka olib kelishi mumkin. Koʻpincha uzoq formalarni chatishtirish ham qisman yoki butunlay pushtsizlikka olib keladi.

Manbalar 

    

Zoologiya
Sertifikat

Sertifikat (lot. sertum — aniq va facere — qilmoq) — 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi; 2) sugʻurta S.i — sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 3) omonat (depozit) S.i — bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi qimmatdor qogʻoz va belgilangan muddat oʻtgach, omonatchi (S. saqlovchi)ning omonat summasini va Sdan shartlashilgan foizlarni S. bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 4) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xuyeusiyatlari, foydalanishta oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chikarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfeizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.

Manbalar 

    

Sertifikat (lot. sertum — aniq va facere — qilmoq) — 1) davlat organlarining moliyaviy majburiyati, zayomi;  2) Maxsus qisqa muddatli o'quv kurslarini tamomlaganligini va ta'lim (taxsil) olganligini tasdiqlovchi xujjat; 3) Biror narsa, voqea xaqidagi rasmiy yozma guvoxnoma; diplom; 4) sugʻurta S.i — sugʻurta shartnomasi shartlarini ifodalaydigan hujjat; sugʻurta polisi oʻrniga oʻtadi; 5) omonat (depozit) S.i — bankka qoʻyilgan omonat summasini tasdiqlovchi, belgilangan muddat oʻtgunga qadar qimmatbaho qogʻoz, omonatchi (S.i saqlovchi)ning omonat summasini va S.i dan shartlashilgan foizlarni S.i bergan bankda yoki uning boshqa istalgan shoxobchasida olish huquqi; 6) mahsulot sifatiga guvohlik beruvchi hujjat, unda mahsulotning sifati, xususiyatlari, foydalanishga oid baʼzi koʻrsatmalar, mahsulot ishlab chiqarilgan joy yoki firma nomi, shuningdek, mahsulotning xavfsizligi va yarokliligiga oid maʼlumotlar aks etgan boʻladi. Shuning uchun ham koʻp hollarda sifat S.i deb ham ataladi.
Sessiya

Sessiya (lotincha: sessio – yigʻilish) – 1) vakolatli organlar (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi, viloyat kengashi), sud, ilmiy muassasa, jamoat tashkilotlarining yigʻilish oʻtkazayotgan davri. Vakolatli organlarning sessiyalari bir yilda necha marta chaqirilishi qonun bilan belgilanadi. Bundan tashkari navbatdan tashqari, favqulodda sessiyalar ham chaqirilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida „Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi toʻgʻrisida“gi Konstitutsiyaviy qonunning 10-moddasiga koʻra, Qonunchilik palatasining navbatdagi sessiyalari, kritsa tariqasida, sentabrning birinchi ish kunidan boshlab kelgusi yilning iyun oyi oxirgi ish kuniga qadar oʻtkaziladi; 2) birjalar faoliyatining tashkiliy shakli. Kun davomida savdo qilish uchun belgilangan qatʼiy vaqt birja sessiyalari deyiladi. Sessiyalardan oldin yoki keyin tuzilgan savdo bitimlari haqiqiy hisoblanmaydi va roʻyxatdan oʻtkazilmaydi. Ushbu qoidani buzgan savdo qatnashchilariga jarima solinadi.

Manbalar
Sessiya (imtixon)

Sessiya — oliy, oʻrta maxsus va kasb-hunar oʻquv yurtlarida muayyan mutaxassislik boʻyicha oʻquv rejasida belgilangan imtihonlarni topshirish davri (k,. Imtihon sessiyasi).

Manbalar
Setariozlar

Setariozlar — sut emizuvchilarda uchraydigan invazion kasalliklar. Qorin boʻshligʻi, bosh va orqa miya, koʻz, qonda parazitlik kiladigan Setaria urugʻiga mansub nematodalarning turli shakllari qoʻzgʻatadi. Koʻproq otlar, qoramol, qoʻy, bugʻular kasallanadi. Oraliq xoʻjayinlar — qonsoʻrar pashsha va chivinlar tarqatadi. Kasallik bahor va yozda hayvonlar yaylovda boqilganda ularga hartumida setariylarning invazion lichinkalari boʻlgan pashsha va chivinlar hujum qilganda paydo boʻladi.

Qoʻylarda va bugʻularda S.ni qoʻzgʻatuvchi setariylar bosh va orqa miyada toʻplanadi. Kasallangan hayvonda aylanchiq kasalligi va parez paydo boʻlib, yurganida chayqaladi. Tashhis qonda mikroblarning topilishiga qarab qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish: chivinlarga qarshi repellentlar (benzimin, oksamat) yoki insektitsidlar (dibrom va boshqalar) qoʻllaniladi.

Manbalar
Setor

Setor (fors. — uch torli) —1) Eronda 20-asrgacha keng tarqalgan 3 simli torsimon torlitirnama musiqa cholgʻu asbobi; 2) Oʻzbekiston va Tojikistonda satonnj ikkinchi nomi.

Manbalar
Seuta

Seuta — Marokashning Oʻrta dengiz sohilidagi shahar, Gibraltar boʻgʻozining sharqiy Femida. Atrofidagi hududlar (20 km²) bilan Ispaniya boshqaruvi ostida. Aholisi 71,5 ming kishi (2001). Erkin savdo porti, tashki savdo va vositachilik operatsiyalari muhim ahamiyatga ega. Baliqovlanadi. Oziqovqat (baliq konservalash, un tortish) va parfyumeriyakosmetika sanoatlari rivojlangan. Kema taʼmirlash korxonalari bor. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Ispaniyaning harbiy dengiz bazasi.

Manbalar
Giorgos Seferis

SEFERIS (Sepheres; Seferiadis) Georgos (1900.19.2, Izmir shahri — 1971.20.9, Afina) — grek shoiri. 1926—62 yillarda turli mamlakatlarda Gretsiyaning elchisi va konsuli boʻlib ishlagan. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakatining ishtirokchisi. Ilk sheʼriy toʻplami — "Strofalar" (1931 )da dabdabali ortiqcha soʻzlardan chekinib, aniqva tejamkor bandlar, murakkab pogʻonali qofiyalar va fransuz simvolistlarining obrazlilik uslublaridan foydalangan. "Afsonalardagi tarix" (1935), "Tajribalar kitobi" (1940), "1 vaxta jurnali" (1940), "2vaxta jurnali" (1955) sheʼriy toʻplamlari, "Sisterna" dostoni (1932) va boshqa asarlari S.ni erksevar xalq kuychisi sifatida tanitgan. Esselar ham yozgan. Nobel mukofoti laureati (1963).

Manbalar 

 

13-martda tugʻilganlar
1900-yilda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
20-sentabrda vafot etganlar
Ivan Sechenov

Ivan Mixaylovich Sechenov [1829.1(13).8, Rossiya, hozirgi Nijniy-Novgorod viloyati, Tepliy Stan (Sechenovo) qishlogʻi — 1905.2(15).I, Moskva] — rus tabiiyotshunosi, Rossiyada fiziologiya maktabi va psixologiyada tabiiyilmiy yoʻnalish va bosh miya reflekslari toʻgʻrisidagi taʼlimotning asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1904), muxbir aʼzosi (1869). Moskva universitetining tibbiyot ftini tugatgan (1856). Peterburg xirurgiya akademiyasining fiziologiya kafedrasini boshqargan (1860-yildan), fiziologiya lab. sini tashkil qilgan. Moskva universiteti fiziologiya kafedrasi privatdotsenti (1889), professor (1891-yildan). S. gomeostaz orqali oʻz-oʻzini boshqarish haqidagi fikrni ilgari surdi (1861). Bosh miya markazlarining harakat aktivligiga taʼsiri toʻgʻrisida tajriba oʻtkazib, baqa uzunchoq miyasi va koʻrish doʻmboqchalariga osh tuzi bilan taʼsir etilganda oyokdarning reflektor yoʻl bilan harakatlanish reaksiyasi toʻxtab qolishi sabablarini tadqiq etadi va psixik jarayenlarning fiziologik asoslarini ochib beradi (1862). S. darvshshjtl targʻib qilib, uni fiziologiya va psixologiya masalalariga ham tatbiq etdi. 1890-yilda u psixofiziologiya va bilish nazariyasi masalalariga oid muammolarni oʻrgandi.

Manbalar 
 Izbr. filosofskiye i psixologicheskiye proizvedeniya, M., 1947; Izbrannie proizvedeniya, t. 1, M., 1952; Refleksi golovnogo mozga, M.,1952.

Olimlar
Seyalka

Seyalka (rus. seyat — ekmoq), ekkich — qishloq xoʻjaligi ekinlari va daraxtlar urugʻini muayyan chuqurlikda tekis ekish, ekinlarni oʻgʻitlash uchun moʻljallangan qishloq xoʻjaligi mashinasi. Ekish usuliga koʻra, katorlab, uyalab, urukni aniq tashlab (punktir) va sochib (oʻt urugʻi va oʻgʻitni) ekadigan turlarga bulinadi. Vazifasiga kura, chigit, sabzavot, poliz ekinlari, don (arpa, bugʻdoy, noʻxat, tariq, guruch va boshqalar), makkajoʻxori, bogʻdorchilik S.si farqlanadi. Traktorlar bilan ishlatish usuliga koʻra, S.lar tirkama va osma; ekish apparatlari tipiga koʻra, gʻaltakli va diskli; soshniklari tipiga koʻra, diskli va ankerli turlarga boʻlinadi. Barcha S.lar ishlash jarayoni va tuzili shi jihatdan oʻxshash boʻladi, urugʻni ekish chuqurligi, qator oralari, qatorlar soni va shakli boʻyicha birbiridan farqlanadi. Mas, chigit S.si chigitni qatorlab, kvadratuyalab va zichuyalab ekishga moslashtiriladi, sabzavot S.si urugʻni qatorli va lentali usullarda ekadi va h.k. S, asosan, urugʻ solinadigan yashik, ekish apparati va soshniklardan iborat.

Oʻzbekistonda chigit, boshoqli don (arpa, bugʻdoy), sabzavot ekinlari (sabzi, piyoz, rediska va turp), kartoshka ekish, bogdorchilik (uzum, anor, anjir va boshqa mevali daraxt koʻchatlari ekish) S.lari ishlatiladi. "Oʻzbekqishloqmash" AJ da chigit ekish S.si (SMX4), paxtamakkajoʻxori S.lari (SMX3,6/4,2 va SMX5,4), qand lavlagi, makkajoʻxori, karam, baqlajon, yer yongʻoq, kunjut ekish uchun moʻljallangan pnevmomexanik S.lari (SXM40,4. SXM40401), don S.si (SMZ24), kartoshka S.si (KS2, KS4), mayda sabzavot ekinlari S.lari (HP.302, NR.300201); "Urganchozuqamash" AJ da chigitni anik, ekish S.si (STV8M), "Kimyoqishloqmash" AJ da chigitni ekish oldidan namlagich apparat (USN4) va boshqa ishlab chiqariladi.

Erta koʻklamda chigit endigina unib chiqqanda nihollarni sovuqdan asrash, qatqaloqning oldini olish maqsadida ekinzorlar ustiga plyonka yopish uchun moʻljallangan moslama (PRP4) ("Oʻzbekqishloqmash" AJ) S.lar SMX4, STX4, SCHX4 va SXU4 larga oʻrnatiladi. Barcha S.lar traktorlar bilan agregatlab ishlatiladi.

Manbalar
Sehrgarlik

Sehrgarlik (jodugarlik) — xalq eʼtiqodiga koʻra, ayrim odamlarning ziyon yetkazish yoki undan xalos etish, kasalliklarni tuzatish borasidagi moʻʼjizaviy qobiliyati. S.ning paydo boʻlishi ibtidoiy din shakllari — animizm, fetishizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish va boshqa bilan bogʻliq. S.ka ishonish deyarli hamma xalqlarga xos. Etnograflar fikricha, ziyon yetkazadigan S.ning ijtimoiy asosi qabilalar oʻrtasidagi oʻzaro dushmanlikdan kelib chiqqan. Boshqa qabila kishisiga kasallik, oʻlim tilab afsun oʻqish, yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishning manbalaridan biri boʻlgan. S.ga ishonish buddizm, xristianlik, islom dinida va boshqa dinlarda sakdanib qolgan, qisman ular bilan aralashib ketgan. Oʻrta asrlarda Yevropada xristian cherkovida S — iblis xatti-harakatidir degan qarash mavjud boʻlgan. Cherkov va dunyoviy hokimiyat S.da shubha qilingan barcha kishilarni qattiq taʼqib etgan. Islomda S. bilan shugʻullanish ogʻir gunoh hisoblanadi.

Manbalar 

Satanizm
Din
Sehrli kvadrat

Sehrli kvadrat — natural sonlardan iborat kvadrat. Natural sonlar p ta qator va p ta ustunga boʻlingan va hosil bulgan p2 kataklarga maxsus usulda yoziladi. Bunda har bir qator, har bir ustun va ikki bosh diagonaldagi sonlar yigʻindilari bir xil songa teng, yaʼni bu yigʻindi j p(p + 1) dan iborat va p soni Sehrli kvadratning tartibi deyiladi. p=3 dan boshlab har qanday p uchun Sehrli kvadrat qurish mumkin. Bu kvadratlar mil. av. 2200-yilcha ilgari paydo boʻlib, arablar bu kvadratlarni sehrli yoki moʻʼjizali deb atashgan. Sehrli kvadrat, asosan, qiziqarli matematikada qoʻllaniladi.

Manbalar
Sehrli yadrolar

Sehrli yadrolar - 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126 proton va neytronni oʻz ichiga olgan atom yadrolari (2,8 va h. k. sehrli sonlar deyiladi; boshqa yadrolar ichida eng katta turgʻunligi bilan farq qiluvchi atom yadrolaridagi nuklonlar soni). Sehrli yadrolarning qoʻshni atom yadrolarga nisbatan barqarorligi yuqori, ular tabiatda keng tarqalgan.

Protonlari va neytronlari soni sehrli son boʻlgan yadrolar qoʻshaloq sehrli yadrolar deb ataladi (mas, 2Ne2, 8Og, 2OSa2Ova 82R126).

Sehrli yadrolar atom yadrosining qobiq modeli haqidagi gʻoyaning vujudga kelishiga sabab boʻldi. Bu modelga, asosan, yadrodagi proton va neytron qobiqlarning har biri maʼlum sondagi nuklon (proton va neytron) lar bilan toʻldiriladi. Sehrli sonlar shu nuklonlar soniga teng. SI (frans. — internatsional sistema) — Xalqaro birliklar tizimintnt qisqacha nomi.

Manbalar
Siaylend gʻoʻzasi

Siaylend gʻoʻzasi - q. Peru gʻoʻzasi

Manbalar
Sialk

Sialk — Koshon sh. (Eron) yaqinida joylashgan koʻp madaniy qatlamli manzilgohharobasi (mil. av. 5—1ming yillik). Sdan turar joy krldiklari, qabrlar, sopol idishlar, mis va jezdan yasalgan qurollar va boshqa topilgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Eron tarixi
Koshondagi bino va inshootlar
Eron milliy asarlari
Siamlar

Siamlar (kxontay) — tai guruhiga mansub xalq. Tailandning asosiy aholisi (29,5 mln. kishi). Umumiy soni 29,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Siam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar. S. sholikorlik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Kemasozlik azaldan rivojlangan.

Manbalar
Norodom Sihamoni

Sianuk Norodom (1922.31.10, Pnompen sh.) — Kambodja davlat arbobi. Saygondagi litseyda va Fransiyada oʻqigan. 1941 i. 23 apreldan Kambodja qiroli, 1955 y. taxtni otasi — Norodom Suramaritga topshirgan. 1955 yildan mamlakat bosh vaziri. Otasi vafoti (1960)dan soʻng davlat boshligʻi (1960— 70; 1975—76), 1979—90 yillarda muhojirlikda yashagan. 1991 y. 14 noyabrda Pnompenga qaytgan va Kambodja hukumati uni davlat boshligʻi sifatida tan olgan (rasmiy ravishda 1993 y. 14 iyun). 1993 y. 24 sentabrdan Kambodja Qirolligi qiroli.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Sian

Sian — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Veyxe daryosi (Xuanxe daryosi irmogʻi) vodiysida joylashgan. Shensi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Metallurgiya, koʻp tarmoqli mashinasozlik (stanok, pribor, avtomashina, traktor va samolyotlar i.ch.), keramika, toʻqimachilik, farmatsevtika, lokboʻyoq, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, muzeylar bor.

S. — qad. shahar. Shaharga mil.av. 202 yilda Xan imperiyasi poytaxti sifatida asos solingan va Chanʼan deb atalgan. 3—6-asrlarda Chanʼan Shimoliy Xitoy davlatlari poytaxti boʻlgan. 583 yilda xoz. S. oʻrnida Yan Szyan imperiyasi davrida Xitoyning yangi poytaxti Dasin sh. qurilgan va keyinroq Chanʼan deb qayta nomlangan.

10-asrdan boshlab, S. avvalgi mavqeini yoʻqota borgan. 14-asrda yangitdan tashkil etilgan Sian okrugining maʼmuriy markazi boʻlgan va oʻsha vaqtdan S. deb atala boshlagan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 3 yarusli minoralar (14-asr), shahar devori qoldiqlari, pagodalar (707—709) va boshqa saqlangan.

Manbalar 

 

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Mil. av. 202
Lutfulla Sibagatullin

Lutfulla Sibayevich Sibagatullin (1912.15.3, Perm viloyati Uinskoye tumani — 1978, Parkent) — Ikkinchi-jahon urushi qatnashchisi. Namangan viloyatidagi Norin tumanida oʻqituvchi, xalq maorifi boʻlimida ishlagan. 1938-yildan armiyada. 1943-yil 22 sentabrda Desna va Pripyat daryolarini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 16 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Toshkent viloyatining Parkent qishlogʻida maʼmuriyxoʻjalik ishlarida ishlagan. Parkent qishlogʻidagi koʻchalardan biriga nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1912-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
15-martda tugʻilganlar
6-oktyabrda vafot etganlar