MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Visla

Visla yoki Vistula — Polshadagi eng katta daryo. Uzunligi 1047 km, havzasining mayd. 198,5 ming km. Gʻarbiy Karpat (Sileziya Beskidi) togʻlaridan boshlanib, Boltiq dengizining Gdansk qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yirik irmoqlari: oʻngdan — Dunayes, Visloka, San, Gʻarbiy Bug va b.; chapdan — Pilitsa, Brda. Visla boshlangan joyidan 40 km gacha togʻ orasidan, Pshemsha bilan qoʻshilgach tekislikdan oqadi; yozda Karpat togʻlariga yoqqan jalalar natijasida toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1090 m3/sek. Visla Polshaning muhim transport magistrali. Quyilish joyidan Pshemsha irmogʻi qoʻshilgan joygacha 940 km masofada kema qatnaydi. Visla kanallar orqali Neman, Dnepr, Odra daryolari 6-n qoʻshilgan. Visla boʻyida Varshava, Krakov, Plotsk, Torun sh.lari, deltasida Gdansk sh. joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Polshadagi daryolar
Visla qoʻltigʻi

Visla qoʻltigʻi - Boltiq dengizining Gdansk buxtasidagi sayoz qoʻltiq. Polsha va RF ning Kaliningrad viloyati hududida. Uzunligi 90 km, kengligi 2—2,5 km, chuq. 3—5 m. Dengizdan qumli Boltiq yoyi orqali ajralgan (uz. 60 km), shim.sharqda Gdansk buxtasi bilan boʻgʻoz orqali tutashgan (kengligi 860 m). Qoʻltiqqa Pregolya daryosi va Visla daryosi tarmogʻi — Nogat quyiladi. Portlari — Kaliningrad va Baltiysk (RF).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Visla-Oder operatsiyasi

Visla-oder operatsiyasi - Ikkinchi jahon urushi davridagi harbiy operatsiya (1945.12.1—3.2). 1-Belorussiya va 1-Ukraina frontlari (Sovet Ittifoqi Marshallari G. K. Jukov va I. S. Konev) Visla daryosi boʻyida nemis qoʻshinlarining "A", shuningdek 26 yanvarda esa "Markaz" (gen.-polkovnik I. Garpe, 17 yanvardan — gen.-polkovnik F. Shyorner) armiyalari mudofaasini yorib oʻtib Varshavani ozod qilganlar (17 yanvar), Breslau va Poznanda dushmanning yirik qoʻshinlar guruhini qurshovga olganlar. Polshaning gʻarbiy qismini ozod qilganlar, Oder daryosini kechib Germaniya hududiga kirganlar va Berlinga hujum qilish uchun qulay mavqeni, egallaganlar.

Yana qarang

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi Jahon Urushi
Vismut

Vismut (nem. Wismut; lot. Bismuthum), Bi — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element, tartib raqami 83, atom massasi 208,98, och pushti-kumush rang metall, suyuqlanish temperaturasi 271,3°, qaynash temperaturasi 1564°, zichligi 9,8 g/sm3. Moss shkalasi boʻyicha qattiqligi 2,5. Yer poʻstlogʻidagi miqdori ogʻirlik jihatidan 2105%. Barqaror izotopining massa soni 209. Bir necha radioaktiv izotopi maʼlum: 2HBi, 2l0Bi, 212Bi, 211Bi va 2l3Bi. Eng ahamiyatlisi 210Bi neytronlar bilan nurlantirish orqali olinadi. Vismut alkimyo davrida ham maʼlum edi, uni surma, qalay va qoʻrgʻoshinning boshqa koʻrinishi deb oʻylashgan. 18-asr oʻrtalarida yarim metall xossasiga ega boʻlgan mustaqil element deb eʼtirof etildi. Vismut tabiatda har xil birikmalar holida uchraydi. Asosiy minerallari — vismutli oxra Bi2O3, vismut yaltirogʻi Bi2S3, kozalit Pb2Bi2S5, tetradimit Bi2TeS, bismutin Bi,CO,(OH)4.

Vismut nodir elementlardan hisoblanadi. U vismut rudalaridan, mis, qoʻrgʻoshin, qalay rudalarini qayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan chiqindilardan pirometallurgik va gidrometallurgik usulda ajratib olinadi. Oʻz birikmalarida -3, +1, +2, +3, +4, +5 ga teng valentliklarini namoyon qiladi. Bi+3 birikmalari koʻproq uchraydi; Bi+5 birikmalari kuchli oksidlovchi. Vismut quruq havoda barqaror, namlik taʼsirida yupqa oksid parda bilan qoplanadi. 500°dan yuqori temperaturada qizdirilsa, Vismut yonib, Bi2O3 hosil qiladi. Vismut vodorod xlorid va sulfat kislotada erimaydi, nitrat kislotada yaxshi eriydi. Kizdirilganda galogenlar, oltingugurt va b. bilan birikadi. Vismutning angidridi Bi2O5 va vodorodning birikishidan hosil boʻluvchi gidridi VSH3 (beqaror zaharli gaz) maʼlum. Vismut oson suyuqlanuvchan qotishmalar komponenti magnit maydoni kuchlanishini oʻlchovchi asbob va yadro reaktorlarida issiqlik tashuvchi sifatida qoʻllaniladi. Vismut preparatlari tibbiyotda qotiruvchi, yuqumsizlantiruvchi va qurituvchi modda sifatida (dermatol, kseroform va b.) ishlatiladi, meʼdaning yara kasalligida va ichakning yalligʻlanish kasalliklarida Vismut gidroksi nitrati ichiriladi, zaxmni davolash uchun bismoverol, biyoxinol va b. muskul orasiga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Vismut (mineral)

Vismut, sof vismut — mineral. Asosan sof tugʻma metall — Bi dan iborat. Trigonal singoniyali. V. mayda donachalar, zanjirsimon, varaqasimon kristallar. Kumushsimon oq, kulrang va sargʻish. Yaltirokligi metallsimon. Qattiqligi 2,5. S. of. 9,8. Asosan gidrotermal eritmalardan hosil boʻladi. Pegmatit, skarn, greyzen, yuqori haroratli gidrotermal konlarda kassiterit, volframit, molibdenit, sheelit, qoʻrgʻoshin, rux, mis, temir sulfidlari, shuningdek kobalt va nikel arsenadlari, sof kumushli rudalar bilan birga hosil boʻladi (yana q. Vismut rudalari). V. Oʻzbekistonda Qoʻshbuloq, Chodak, Ustarasoy, Burchmulla, Langar, Ingichka, Yaxton, Choshtepa, Qoʻytosh konlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vismut rudalari

Vismut rudalari - vismut olinadigan birikmalar. Sof tugʻma vismut, vismutin, tetradimut, kozalit, bismit, bismutit minerallaridan tashkil topadi. Qalay, volfram, mis, qoʻrgʻoshin va b. metallarning rudalari bilan koʻpincha birga uchraydi. Dunyoda olinadigan vismutning 90% tarkibida vismut boʻlgan qoʻrgʻoshin, rux, mis, qalay rudalari va konsentratlarining metallurgiyada qayta ishlanishidan olinadi. Rudalarda vismutning miqdori 0,01, baʼzan 0,1%. Vismut olinadigan konlarda 1% dan koʻproq. Bunday konlar juda kam.

V.r. endogen konlari postmagmatik va gidrotermal boʻlib, granit togʻ jinslari bilan genetik bogʻliq. V. r.ni greyzenli,’ kvars-tomirli (volframit, berill, molibdenit, vismutin, kozalit), skarnli (sheelit, mis, polimetalli), kolchedanli (vismut bilan), oltin-vismutli va b. koʻp konlari maʼlum. Ekzogen sharoitlarda tub konlarni yemirilishidan bazobismutit va bismutitli allyuvial va delyuvialallyuvial sochmalari hosil boʻladi.

Yirik V.r. konlari Boliviya, Meksika, AQSH, Peru va b. mamlakatlarda, RF (Zabaykale), Oʻzbekistonda (Ustarasoy) topilgan.

V.r. oson eriydigan qotishmalar olishda va shisha sanoatida nur sindirish koʻrsatkichi yuqori boʻlgan shishalar i. ch.da, shuningdek tibbiyot va b. sohalarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Metallurgiya
Mineralogiya
Vismutin

Vismutin, vismut yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Bi2S3. Koʻshimchalari Sb, Se. Rombik singoniyali. Choʻziq prizma, ignasimon, radial shuʼlasimon, yelpigʻichsimon, yirik kristallar. Rangi ruxsimon oq, qoʻrgʻoshinsimon kulrang . Yaltirokligi metallsimon, elektr oʻtkazmaydi. Qattikligi 2— 2,6. S. or. 6,8—7,2. V. yuqori haroratli gidrotermal yertomirlarda, greyzenli, kontakt-metasomatik konlarda pirit, arsenopirit, Zn, Pb, Cu, Fe sulfidlari va qalay, volfram, molibden, sof-tugʻma vismut va b. minerallar bilan birga hosil boʻladi. Oksidlanish zonasida oson parchalanib ikkilamchi oksidlar (vismut oxrasi), sulfaoksidlar, vismutning suvli karbonatlari hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda Chatqol (Us t arasoy, Burchmulla) va Qurama (Adrasmon, Qizilguta, Terakli,. Toshkeskan, Qoʻshbuloq, Chodaq, Miskon, Qoʻshmasoy) tizmalaridagi rudali konlar va Gʻarbiy Oʻzbekiston (Langar, Ingichka, Ugʻat, Choshtepa, Oqqoʻrgʻon, Chuyun konlari)da topilgan. Vismut olinadigan ruda. V. kimyoviy asboblar ishlashda va tibbiyotda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Visseral

Visseral (lot. viscera — ichki) — anatomiyaga oid termin. Odam yoki hay-vonlarning ichki aʼzolariga tegishli ekanligini bildiradi. Mas., V. muskullar — ichki muskullar; V. skelet — umurtqali hayvonlar va odamlarda ogiz boʻshligʻi hamda ichakning oldingi qismida joylashgan skelet elementlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vital boʻyash

Vital boʻyash (lot. vita - hayot) -organizm tirikligida unga zararsiz boʻyoqlar (mas., neytral qizil boʻyoq, litiyli karmin, tripan koʻki) kiritib, hujayra va toʻqimalariga rang berish. V. b. hujayra va toʻqimalar holatini tekshirish usullaridan biri. V. b. hujayralarda yuz beradigan biokimyoviy va fiziologik jarayonlarni oʻrganishga yordam beradi. Organizmga yuborilgan boʻyoq tirik xujayralarning baʼzi kiritmalariga, mas., vakuolalar va zahira moddalarga rang beradi. Hujayra normal holatda boʻlsa, boʻyoq donachalar shaklida toʻplanadi, yadro bilan sitoplazma esa rangeizligicha qoladi. Agar hujayra zararlangan boʻlsa, boʻyoq donachalar hosil qilmasdan yadro va protoplazmaga yoyilib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitalizm

Vitalizm (lot. vitalis — hayotiy) — biol.dagi oqim. Organizmlarda hayotiy hodisalarni boshqaradigan, nomoddiy gʻayritabiiy kuchlar ("hayotiy kuch", "jon" va b.) bor deb tushuntiradi. V.ning asosiy qoidalari qad. dunyoda paydo boʻlgan. Aristotel hayot asosida goʻyo nomoddiy dinamik ibtido — "entelexiya" yoki jon yotadi, degan tasavvurni rivojlantirdi. 17-asrda golland olimi van Gelmont organlar faoliyatini va butun organizmni ruhiy kuchlar yoki "arxey" boshqaradi, deb hisobladi. 18-asrda nemis vrachi G. Shtal organizm aʼzolarining tuzilishi va vazifasini bajarishdagi muvofiqligi nomoddiy ibtido — jon tomonidan belgilanadi, deb bildi. 18-asr oxiri —19-asr boshidagi tabiatshunoslik yutuqlari xayotning mohiyati haqidagi vitalistik tasavvurlarning xatoligini isbotladi. Lekin, 19-asr oxiri — 20-asr boshida jamiyat taraqqiyotining ijtimoiy-iqtisodiy oʻziga xos xususiyatlari, idealistik oqimlarning kuchayishi munosabati bilan neovitalizm shaklida yangidan paydo boʻldi. V.ning turli koʻrinishlari hozirgi zamon biol.sida ham namoyon boʻlmoqda. Bu organizm hayot faoliyati oʻziga xos xususiyatining nomoddiyligini eʼtirof etishda koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitamin sanoati

Vitamin sanoati - tibbiyot sanoati tarmogʻi; sintetik vitaminlar, kofermentlar va ularning preparatlari (draje, tabletka, kapsula, ampula, gʻoʻlak, konsentrat va b.) hamda oʻsimliklar va hayvonlardan olingan xom ashyodan vitaminli preparatlar ishlab chiqaradi. Vitaminlar oziq-ovqat mahsulotlarining ozuqalik qimmatini oshiradi, davolash amaliyotida, shuningdek chorvachilikning mahsuldorligini koʻtarish maqsadlarida yem-xashakni vitamin bilan boyitishda qoʻllaniladi. Sobiq Ittifokda vitamin i. ch. 20-asrning 30-yillari boshlarida vujudga kelgan. Dastlab tabiiy xom ashyodan vitaminli preparatlar olish oʻzlashtirildi (qarang Vitaminli oʻsimliklar). Keyinchalik S va K3 vitaminlarini sintetik yoʻl bilan ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 1949-yildan Ittifoq olimlari ishlab chiqqan texnologiya asosida sanoat miqyosida boshqa vitaminlarni ham sintez yoʻli bilan olish oʻzlashtirildi (mas., tiamin — V, vitamini). 1955-yilda maʼlum boʻlgan barcha asosiy vitaminlarning sintezlash sxemasi ishlab chiqildi. V. yening keyingi taraqqiyoti vitamin i. ch.ning sintetik usullarini yaratish va ularni amaliyotga joriy etish bilan bogʻliq boʻldi. Texnologik jarayonlarning harakteriga koʻra bu usullar tabiiy mahsulotdan vitamin olishga qaraganda ancha murakkab boʻlsada, vitaminlarni kimyoviy sof holda olish imkoniyatini beradi. Bu esa davolash amaliyotida ularni qoʻllash va chorva konsentratlarini tayyorlashda vitaminlarni aniq miqdorlarda qoʻshishda muhim ahamiyat kasb etdi. Bundan tashqari, sunʼiy (sintez) usulda vitamin olish harajatlari tabiiy xom ashyodan vitamin olish harajatlaridan ancha kam boʻladi. Vitamin ishlab chiqaruvchi kombinat va zavodlar — ixtisoslashtirilgan korxonalar hisoblanadi. 90-yillar boshiga qadar Oʻzbekistonga tibbiyot maqsadlari va chorvachilik ehtiyojlari uchun vitaminlar hamda vitamin konsentratlari asosan chetdan keltirilgan. Oʻzbekistonda Toshkent kimyo-farmatsevtika zavodida 6 turdagi vitaminlar (V guruhi vitaminlari, askorutin, askorbin kislota), "Surxon Ajanta" qoʻshma korxonasida V guruhi vitaminlari ishlab chiqariladi (2000).

Rivojlangan mamlakatlarda — AQSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Shveysariya, shuningdek Polsha, Ruminiya, Vengriya, Bolgariyada V. s. yaxshi rivojlangan. Mazkur davlatlarda vitamin ishlab chiqarish bilan kimyo-farmatsevtika firmalari shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaminli ozuqalar

Vitaminli ozuqalar - oʻsimlik bilan hayvon chiqindilaridan tayyorlanadigan servitamin ozuqa, aralash yem. Vitaminlarnint yetishmasligi hayvonlar organizmida gipovitaminoz kasalliklarini keltirib chiqaradi. Yosh, boʻgʻoz va sogʻiladigan mollarda ayniksa vitaminlarga talab katta boʻladi. Ayrim vitaminlar hayvon organizmi-ning oʻzida, mas., A vitamini karotindan, D vitamini sterindan sintezlanadi. Kovsh qaytaruvchi hayvonlarning meʼda yoʻlidagi mikroflora taʼsirida S, K, V guruhidagi vitaminlar vujudga keladi. Pekin hayvonlar ratsionida vitaminga boy ozuqalarning boʻlishi muhim ahamiyatga ega. Hayvon oʻzining organizmi uchun muhim boʻlgan vitamin A ni karotinga boy yashil oʻtdan oladi. Karotin dukkakli oʻtlar (beda, qashqarbeda va b.)da koʻp. Bularning 1 kg ida 30—100 mg; 1 kg silosda 20—40 mg , 1 kg oddiy pichan unida 110—250 mg karotin bor. Baliq unida ham vitamin A koʻp. D guruhi vitaminlari yashil oʻtda yoʻq, ammo oftobda quritilgan pichanda ultrabinafsha nur taʼsirida vitamin D2 paydo boʻladi. Vitamin S ni koʻproq yosh oʻsimlik koʻkatida (1 kg koʻk bedada 900 mg), ildizmevalarda (1 kg sabzida 380 mg) boʻladi. Dukkakli oʻtlar, bugʻdoy kepagi vitamin Ye ga boy. Vitamin K oʻsimlikning yashil barglarida, sifatli pichan va silosda, ildizmevali oʻsimlik barglarida koʻp (1 kg koʻk bedada 90 mg). V guruhi vitaminlari koʻpchilik oʻsimlik va hayvonot chiqindilaridan olinadigan ozuqalarda boʻladi. Qishda ozuqa ratsionini vitaminlar bilan boyitish maqsadida donni maxsus muhitda oʻstirib, koʻkatidan foydalaniladi. Vitaminli ozuqa qoʻshimchalarning bir qancha turlari sanoat usulida ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitaminli oʻsimliklar

Vitaminli oʻsimliklar -bargi, mevasi, guli va b. organlarida vitaminlar yoki provitaminlar (vitaminlar paydo boʻladigan birikmalar) mavjud boʻlgan oʻsimliklar. Turli oʻsimliklarda vitaminlar miqdori bir xil emas, vitaminlar oʻsimlik bargida, generativ organlarda (mevasida, uru gʻida) yoki ayrim qismlarida (urugʻ qobigʻida, murtagida) toʻplanishi mumkin.

A provitaminlar (karotin) asosan ildizmevalardan sabzida, pomidor, qovoq, koʻk noʻxat, naʼmatak, smorodina, oblepixa, petrushka, piyoz va ayrim yemxashak ekinlari (beda, yoʻngʻichqa va b.)da koʻp uchraydi. Achitqilar, shuningdek javdar, bugʻdoy, sholi, makkajoʻxori doni, qoʻziqorin, ayrim suv utlar, koʻpgina sabzavotlarning yashil qismi Vguruhi vitaminlari (tiamin, riboflavin, nikotin kislotasi va b.)ga boy. Vitamin S (askorbin kislotasi) juda koʻp oʻsimliklarda, xususan deyarli barcha sabzavotlar va mevalarda, ayniqsa yetilmagan yongʻoq, qora smorodina, naʼmatak, gulkaram, qulupnay bargida mavjud. Vitamin K (filloxinon) beda bargida, koʻk karam, gazanda oʻt, ryabina, pomidor mevalarida koʻp. Provitamin D (sterinlar) achitqi, qoʻziqorin, moyli oʻsimliklar mevasida ancha miqdorda bor. Vitamin Ye (tokoferollar) — ayrim boshoqdi oʻsimliklarning donida, koʻpgina sabzavotlarning yashil barglarida, moyli ekinlarning mevalarida bor. Vitamin R (bioflavonoidlar) naʼmatak, sitrus oʻsimliklari mevalarida koʻp. V.oʻ. inson, shuningdek hayvonlar uchun vitaminlar manbai hisoblanadi va vitamin sanoati uchun xom ashyodir (ayrim oʻsimliklarda uchraydigan vitaminlar miqdori jadvalda berilgan).

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vitvatersrand

Vitvatersrand — dunyodagi eng yirik oltin-uranli havza (kon). JAR hududida (Transvaal va Oranj provinsiyalari) joylashgan. 1884 -y.da ochilgan. 1886-yildan ekspluatatsiya qilina boshlagan. 1952-yildan yoʻl-yoʻlakay uran olinmoqda. 1980-yilgacha kondan 36 ming t oltin olingan. Bu esa iqtisodiy rivojlangan va rivojlanayotgan davlatlarda olingan oltinning qariyb 1/3 qismini tashkil etdi. Oltinning umumiy zaxirasi 15,5 dan 18,7 ming t gacha, tovar rudasidagi oʻrtacha miqdori 9,3 g/t. 10 ta gorizontdan 4000 m gacha chuqurliqdan oltin olinadi. Ruda qazib olishning yirik markazlari: Yoxannesburg , Klerksdorp, Odendalsryus, Belkom. Shaxtalarda temperatura 50° dan yuqori. U3Og ning umumiy zaxirasi 128 ming t, ruda tarkibidagi oʻrtacha miqdori 0,02—0,05%. 1970-yillar 2-yarmida har yili 3,2 dan 5,5 ming t gacha uran olingan. 1970-yilda eng koʻp oltin olingan (1000,4 t). Keyingi yillarda olingan oltinning miqdori asta-sekin kamaya bordi. Yoʻl-yoʻlakay pirit, osmiyli iridiy guruhi minerallari, platinali metallar va kumush olinadi. Rudalanish asosan quyi proterozoy davri Vitvatersrand sistemasida joylashgan. Rudali konglomeratlardagi ruda jinslari (riflar) rudasiz kvarsit qatlamlari bilan birga uchraydi. Konglomeratlar riflar hosil qilgan, ularning sanoatbop xillari banket deb ataladi. Alohida konglomerat qatlamlarining qalinligi 2—3 sm dan 3 m gacha, uz. 3–4 km gacha. Rudali maydonda 3 yarus (yuqori, oʻrta va quyi) jinslari ishtirok etgan. Quyi yarus arxey davri gneys va kristalli slaneslardan, oʻrta yarus kechki tokembriy slanes, kvarsit, konglomerat va vulkan jinslaridan va yuqori yarus paleozoy yotqiziqlaridan tashkil topgan. V. hosil boʻlishi munozarali. Bir guruh olimlar V. qad. daryo deltalari sochmalari boʻlib keyinchalik metamorflashgan desalar, boshqalar gidrotermal ja-rayoni ishtirok etgan deb hisoblaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudvig Vitgenshteyn

Lyudvig Vitgenshteyn (Wittgenstein) (1889.26.4, Vena - 1951.29.4, Kembrij) — avstriyalik faylasuf va mantiqshunos, analitik falsafa namoyandasi. 1929 yildan Angliyada yashadi, Kembrij universiteti professor (1939—47). Falsafiy faoliyatining dastlabki davrida, B. Rassedlan keyin falsafani mantiqiy tahlil qilishni ishlab chikdi. Vitgenshteyn "Mantiqiy-falsafiy risola" (1921) asarida oʻzi yaratgan sunʼiy til qurilishi tartiblarini tekshirdi. Uningcha, bu til mantiqiy jihatdan bekam-koʻst,yaʼni oddiy (tabiiy) tiddagi koʻp maʼnoli soʻzlardan, mantiqiy noanikliklardan xoli. Vitgenshteyn tildan, ongdan tashqari obʼektiv reallik, borliq mavjudligini inkor etdi. Vitgenshteynning taʼkidlashicha, tildagi kamchiliklarni aniqlash va bartaraf qilish falsafaning vazifasidir. Vitgenshteynning bu qarashlari lingvistik falsafa taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

 

1889-yilda tugʻilganlar
1951-yilda vafot etganlar
29-aprelda vafot etganlar
Vitebsk

Vitebsk () — Belarus Respublikasidagi shahar. Vitebsk vidoyatining markazi. Daugava daryosining baland sohilida joylashgan. Daugava daryosidagi pristan. Yirik temir yoʻl tuguni. Aholisi 361,8 ming kishi (1999). Vitebsk birinchi marta 1021-yilgi solnomalarda tilga olingan. Belarusning Minsk va Gomel shahrilaridan keyingi yirik sanoat markazi. Yengil sanoat yetakchi oʻrinda turadi. Toʻqimachilik sanoati korxonalari (paypoq-trikotaj fabrikasi, gilam kombinati), tikuvchilik, poyabzal, zigʻir tola fabrikalari bor. Boshqa muhim tarmoq mashinasozlikdir (stanoksozlik, elektr asboblari, radio va soat detallari, motor remonti, traktorlar uchun ehtiyot qismlar chiqaradigan zavod, metall buyumlari, asbobsozlik, televizion zavod va boshqa zavodlar mavjud). Oziq-ovqat sanoati (goʻsht, un va parranda kombinatlari, yogʻ-ekstraksiya zavodi va boshqalar) rivojlangan. Vitebskda Belarusda eng yirik yogʻochsozlik kombinatlaridan biri, uysozlik kombinati, qurilish materiallari kombinati, ohak materiallari va boshqa kombinatlar ishlab turibdi. 4 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 2 muzey, Blagoveshchensk cherkovi (12-asr) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Belarus shaharlari
Vitebsk viloyati

Vitebsk viloyati — Belarusning shimoliy-sharqidagi viloyat. 1938-yil 15 yanvarda tuzilgan. Vitebsk viloyatida 19 shahar va 26 shaharcha bor. Maydon 40,1 ming km. Aholisi 1434,7 ming kishi (1999), asosan belaruslar, shuningdek rus, ukrain, polyak, yahudiy va boshqalar ham yashaydi Markazi – Vitebsk shahri.

Yer yuzasi asosan tekislik, qator tepalar va ular orasida botqoklashgan pastliklar koʻp. Vitebsk viloyatining shimolida Polotsk pasttekisligi, Ulla daryosi boʻylab Chashniki, shimoliy-sharqda Suraj pastliklari, janubida va sharqda Orsha (262 m), Vitebsk (296 m) qirlari bor. Foydali qazilmalari: torf, gil, oyna qumlari, dolomit, ohaktosh, shifobaxsh balchiq va mineral buloklar. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –7,5°. Yiliga 550– 600 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 177–185 kun. Yirik daryolari: Daugava va Dnepr hamda ularning irmoqlari. Tuprogʻi, asosan, chimli podzol tuproq. Hududining 1/3 qismi oʻrmon. Mayd.ning 12% oʻtloq, 8% bot-qoklik.

Toʻqimachilik-trikotaj, mashinasozlik, kimyo, yoqilgʻi va oziq-ovqat sanoati ustun turadi. Stanoksozlik, asbobsozlik, elektr va radiotexnika, neftni qayta ishlash kabi koʻpgina yangi sanoat tarmoklari barpo etilgan. Mashinasozlikning muhim markazlari: Vitebsk (stanoksozlik, daryo kemasozligi) va Orsha (stanoksozlik, yengil mashinasozlik, lokomotiv va vagon tuzatish zavodlari). Kimyo sanoati ham rivojlangan. Polotskda neftni qayta ishlash zavodi bor. Bu korxona asosida kimyo majmuasi barpo etilgan. Obolda biokimyo fabrikasi qurilgan.

Vitebsk viloyati Belarusning muhim yengil sanoat rayonidir. Viloyatda Belarus zigʻirtola zavodlarining 1/3 qismi joylashgan. Gilam toʻqish korxonalari ham barpo etilgan (Vitebsk). Tikuvchilik, charm poyabzal, shisha tola korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqarish taraqqiy etgan. Uysozlik, ohak materiallari kombiatlari, silikat gʻisht, yogʻochsozlik va mebel ishlab chiqarish, qogʻoz, goʻsht, sut, konserva, un tortish, makaron, spirt-araq korxonalari mavjud. Vitebsk viloyatida sut-goʻsht chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Zigʻir va kartoshka yetishtiriladi. Shuningdek gʻalla, yemxashak, sabzavot-poliz ekinlari ekiladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, parranda boqiladi. Dare va koʻllardan baliq ovlanadi. Temir yo'l va avtomobil yoʻllari asosiy transport turi. Vitebsk viloyati hududini Sankt-Peterburg – Kiyev, Moskva – Brest, Nevel – Polotsk – Molodechno temir yo'l magistrallari kesib oʻtgan. Daugava va Dnepr daryolarida kema qatnaydi. Vitebsk viloyatida 5 oliy oʻquv yurti, drama teatri, 11 muzey bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Belarus viloyatlari
Vitebsk viloyati
Vitellogenez

Vitellogenez (lot. vitellus — sariqlik va ...genez) — sariqlik hosil boʻlishi, ootsitlarning tez oʻsish fazasida ularda sariqlik sintezlanishi va toʻplanishi. Bu jarayonda ootsitning ishtiroki oogenez tipiga bogʻliq. Solitar oogenezda sariklik oqsillari ootsitning granulalashgan endoplazmatik toʻrida (yaʼni endogen) sintezlanadi; Golji kompleksida esa sariqlik granulalari shakllanadi va uglevodlar oqsillarga birikadi. Alimentar oogenezda sariqlik oqsillarining asosiy qismi tuxumdondan tashqarida (yaʼni ekzogen) sintezlanadi va pinotsitoz orqali gemo-limfadan yoki qondan ootsitga oʻtadi; sariqlik granulalari esa vitellogenin oqsilidan pinotsitoz pufakchalarda shakllanadi. Bu pufakchalar birbiri va Golji kompleksi moddalari bilan qoʻshiladi. Bir qancha mollyuskalar va suvda hamda quruqliqda yashovchilarda kristallik tuzilgan sariqlik granulalari mitoxondriyalarda shakllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viterit

Viterit [ingliz olimi W. Withering (1741—1799) nomidan] — karbonatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi VaSO3. Rombik singoniyali. Rangi oq, kulrang , sariq, baʼzan rangsiz. Yaxlit buyraksimon, sharsimon, tolasimon agregatlar, kamdan kam kristallar. Qattikligi 3—3,5, s. og . 4,3. V. changi odam organizmiga zaharli taʼsir etadi. Odatda gidrotermal konlarda kalsit, dolomit Rv, Zn, Fe sulfidlari, koʻpincha barit bilan birga uchraydi. Ekzogen sharoitda hosil boʻlgan turlari maʼlum. V.ning yirik konlari juda kam. Yagona oʻziga xos V. koni Angliyada (Nortumberlend). Chuqurlikdagi issiq suvlardan hosil boʻladi. V. bariy va uning tuzlari olinadigan ruda. RF (Chelyabinsk viloyati), Ukraina (Donbass, Podoliya va b.), Turkmanistonda topilgan. Oʻzbekistonda barit tomirlarida uchraydi (Qurama tizmasi va b.). Rezina va qogʻoz sanoatida, yuqori sifatli oq boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar