MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻkyongʻoq koʻmir koni

Koʻkyongʻoq koʻmir koni - Far gʻova togʻ tizmasining jan.-gʻarbiy etaqlarida, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatida, Jalolobod shahridan shim.-sharqda joylashgan kon. Oʻrta Osiyodagi yirik-koʻmir konlaridan. Kondan koʻmir 1896-yildan kustar usulda qazib olina boshlagan. Konning geologik tuzilishida paleozoy, yura, boʻr, toʻrtlamchi davr togʻ jinslari ishtirok etgan. Koʻmir qatlamlari yura jinslarida. Qatlamlar umumiy qalinligi 0,8 dan 25 m gacha. Koʻmirning kulliligi 15% dan ortiq. Yonuvchi komponentlar 37% dan koʻp. Oz miqdorda oltingugurt (1,3%) bor. Koʻmirning issiqlik berishi 7600 kkal/m3. Yarim kokslanuvchan. 1 t koʻmirdan 750–800 kg yarim koks olish mumkin. Koʻkyongʻoq kumir konik. koʻmiri, asosan, yoqilgʻi sifatida ishlati-ladi.

Manbalar
Koʻkjarsoy

Koʻkjarsoy — Jizzax viloyati Baxmal tumanidagi soy. Sangzor daryosining eng yirik chap irmogʻi. Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻirlaridan oqib toʻshadigan 30 ga yaqin kichik soylarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 24 km. QKor, yomgʻir va bulok, suvlaridan toʻyivadi. Bahorda toʻlib oqadi. Yozning oxirida va koʻzda suvi kamayadi. K. havzasi Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻrikxonasi bilan yonma-yon joylashgan, tabiati soʻlim, oʻsimlik olami rang-barangdir.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Jizzax viloyati
Koʻknor

Koʻknor (Papaveraceae, Papaver L.) — koʻknordoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; urugʻidan oʻsimlik moyi (qarang Moyli ekinlar) va koʻsagidan afyun olish uchun yetishtiriladigan ekin. 100 turi maʼlum. Moʻʼtadil, subtropik, baʼzan sovuqmintaqalarda oʻsadi. Kavkaz, Oʻrta Osiyo va Arktikada 75 ga yaqin turi uchraydi. Baʼzi turlari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. De-hqonchilikda bir yillik uxlatuvchi K. (P.somniferum.)ning 2 tur-xili (moyli K., afyunli K.) ekiladi. Vatani — Oʻrta Dengiz atroflari (Gretsiyada miloddan avvalgi ekilgan), soʻngra Kichik Osiyo, Yevropaga tarqalgan. Afyunli K. Oʻrta Osiyo, Old Osiyo, Eron, Hindiston, Xitoy, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda qadimdan ekib kelingan. Moyli K. Yevropada Avstriya, Polsha, Vengriya, Gollandiya, Chexiya, Slovakiya, Ukraina, Rossiya, Fransiyada katta maydonlarda ekiladi.

Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 70—120 sm gacha kirib boradi. Poyasi tik oʻsadi, balandligi 80—150 sm, kam shoxlanadi. Bargi poyani oʻrab turadi, oʻz. 20—30 sm, guli yirik, uzun bandli, poya va shoxlarning uchida yakka joylashgan, oq, binafsha, qizil, sariq, pushti rang. Mevasi koʻsakcha, 4—5 xonali. Pishganda chatnamaydi, diam. 5—7 sm, oʻz. 2—6 sm. Urugʻi mayda, yumaloq, buyraksimon, och sariq, koʻkish. 1000 ta urugʻining vazni 0,24—0,45 g (bir koʻsakchada 3—5 g). Urugi 2—3° da unib chiqadi. 10° da 5—6 kunda maysalaydi. Maqbul harorat 20—25°. Oʻsuv davri 85— 132 kun. Ekilgandan gullash davrigacha suvga talabchan. Chetdan changlanadi. K. yorugʻsevar, uzun kun oʻsimligi. Moyli K. urugi tarkibida 45—56% oziq-ovqatga ishlatiladigan moy, 20% oqsil mavjud. K. moyi, asosan, kendolat, konserva, parfyumeriya, lok-boʻyoq sanoatida, rassomlik boʻyoqlari tayyorlashda, urugʻi non pishirish va qandolatchilikda ishlatiladi. Koʻsagi poʻchogʻidan tibbiyot va veterivariyada qoʻllaniladigan alkaloidlar (morfin, kodein, papaverin) olinadi. Kunjarasi esa mollarga yaxshi ozuqa (tarkibida 10% moy, 32,5% oqsil mavjud). Afyunli K.ning toʻla pishmagan koʻsaqlari sutsimon shirasidan maxsus usulda afyun olinadi. Shirasi tarkibida 20 xil alkaloidlar, ayniqsa, morfin, shuningdek, varkotin, kodein, papaverin, oqsil, uglevodlar, smola, mum, pigmentlar mavjud. Tibbiyotda dori-darmonlar ishlab chiqarishda qimmatli xom ashyo hisoblanadi. Urugʻ boʻyicha hosildorligi 4—8 s/ga. quruq koʻsak (urugʻsiz) boʻyicha 3—8 s/ga. Moyli K. urugi toʻla pishganda don kombaynlari yordamida yigʻiladi. Baʼzan afyunli K.ning shirasi olinmagan pishgan koʻsaqlari maydalanib, suvda ivitib (ezib) ichiladi (20-asr boshlariga qadar Oʻzbekistonda maxsus takyakoʻknorixonalarda K.dan kayf beradigan ichkilik tayyorlanib, isteʼmol qilingan) Oʻzbekistonda va boshqa bir qancha mamlakatlarda afyunli K. ekish man qilingan.

Halima Otaboyeva.

Manbalar
Koʻknordoshlar

Koʻknordoshlar () — ikki pallali ayrim tojbargli oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi oʻt. Barglari koʻpincha patsimon, navbatlashib yoki qarama-qarshi joylashgan. Gullari yakka yoki toʻpgulda yigʻilgan, aktinomorf, baʼzan zigomorf. Kosachabarglari 2 ta, tojbarglari 4 ta, urugʻchisi 2—4 ta yoki cheksiz, changchisi 2 ta. K.ning 600 tacha turi bor. Oʻzbekistonda 9 turkumi, 31 turi oʻsadi. K.ning moyli, opiyli (koʻknor), manzarali va boshqa turlari mavjud.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Koʻknoʻxat

Koʻknoʻxat (Pisum), oʻrisnuxat -dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, dukkaqli don va sabzavot ekini. Yevropa, Gʻarbiy Osiyo, Shimoliy Afrikada 6—7 turi uchraydi. Jahondagi koʻpgi-va mamlakatlarda K.ning madaniy (P.sativum) turi koʻproq yetishtirila-di (uning ekma, dala, osiyo, Kavkaz kenja turlari bor). Dehqonchilikda qadimdan (miloddan avvalgi 4-asrdan) ekiladi. K. AQSH, Xitoy, Hindiston, Ukraina, Rossiyada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda K. oraliq ekin va koʻkat oʻgʻit sifatida yetishtiriladi. Namsevar, sovuqqa chidamli ekin. Ildizi uq ildiz, ildizida tuganaqlar hosil boʻladi (bir mavsum davomida 50–80 kg/ga sof biologik azot tuplaydi). Poyasi utsimon, chirmashib oʻsadi, navlariga qarab oʻz. 70—120 sm. dan 300 sm gacha boradi. Bargi murakkab, juft patsimon, jingalaqlari bor. Guli kapalaksimon, turlariga qarab rangi oq, qizil, koʻk. Mevasi dukkak, choʻzinchoq, qilichsimon. Dukkagida 4—10 ta don boʻladi. 1000 ta donning vazni 100—250 g. Urugʻi 1—5° da unib chiqadi. Maysasi —3 —8° sovuqqa chidaydi. Oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay harorat 17—20°. Vegetatsiya davri 75—100 (45—120) va undan ortiq kun. Oʻzidan changlanadi. K.ning doni oqsilga boy. Donidan oziq-ovqat (yorma, un, koʻk dumbul noʻxatidan konservalar) va poyasidan xashak (koʻk massa, pichan, sevaj, somon) tayyorlanadi. Koʻk noʻxati tarkibida 6,5% oqsil, 11,0% uglevodlar, 4,2% qand, 1% kletchatka, vitaminlar, mikroelementlar bor. K. doni aralash yem sanoatida koʻp ishlatiladi (1 ozuqa birligida 150 g dan koʻproq hazm boʻladigan protein mavjud). K. yem-xashak, koʻzgi gʻalla, sabzavot ekinlaridan boʻshagan yerdarga ekiladi. Asosan, erta bahorda, baʼzan koʻzda (okt. oyida) tor va keng qatorlab (chirmashib oʻsadigan navlariga tayanch oʻsimliklar — suli, arpa qoʻshib) ekiladi. Hosildorligi don boʻyicha 20—40 s/ga.

Oʻzbekistonda shirin va nim shirin navlari koʻk dukkagi va don uchun yetishtiriladi. Xashaki K.ning ekiladigan navlari: Vostok 84, Vostok 55 (2001)

Manbalar
Koʻkorol

Koʻkorol — Orol dengizi (Qozogʻiston Respublikasi)dagi orol. Maydoni 273 km². Eng baland joyi 163 m (Dovud togʻi). Koʻkorol gʻarbdan sharqqa yoʻnalgan, oʻz. 45 km. Paleogen (yuqori eotsen)ning mergel va qumli gillar, yuqori qismida kvarsli qumlardan tashkil topgan. Orol dengizining sayozlanib borishi tufayli Koʻkorol gʻarbda Qoratup yarim orol bilan ham qoʻshildi. Natijada Orol dengizining shimoliy qismi ("Kichik dengiz") ajralib qoldi. Sirdaryo endi shu "Kichik dengiz"ga quyilmokda. Koʻkorolda bir yillik shoʻralar, qora saksovul, yulgʻun tarqalgan. Shamol taʼsirida eol qum relyefi shakllari — barxan va doʻng qumlar tarkib topgan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Orollar
Orol dengizi

Qozogʻiston geografiyasi
Koʻkpatos marmar koni

Koʻkpatos marmar koni -Boʻkantov togʻ tizmasining jan.sharqiy qismida, Uchquduq shahridan 40 km. 1990—91 yillarda geologiya-razvedka ishlari bajarilgach, Koʻkpatos marmar konik.ning faqat yer yuzasidan,50 m chuqurlikkacha boʻlgan umumiy geologik zahiralari 15 mln. m3 miqdorida baholangan. Koʻkpatos marmar konik.ning tuzilishida Koʻkpatos braxantiklinal strukturasining markaziy yadro qismida joylashgan Joʻzquduq karbonat qatlamlari ishtirok etgan. Bu karbonat togʻ jinslari qatlamlari och kulrangdan qoragacha boʻlgan marmarlashgan ohaktosh va marmarlardan iborat. Turli xil marmar qatlamlarining umumiy qalinligi 1200 m gacha boʻlib, qoplovchi qatlamlar 2–6 m gacha qalinlikda aniqlangan. Koʻkpatos marmar konik.ning sharqiy qismini sanoat zahiralari 1 mln. m1 atrofida baholanib, 1-navbatdagi qazib olish uchastkasi loyihalashtirilgan va 1994—95 yillardan zamonaviy texnika va texnlogiyalar qoʻllanilishi asosida sanoat oʻzlashtirish ishlari boshlangan. Koʻkpatos marmar konik.ning yillik qazib olish loyihaviy quvvati 20 ming m3. Navoiy kon-metallurgiya kombinati korxonalari tarkibiga kiradi.

Manbalar
Koʻkpatos oltin koni

Koʻkpatos oltin koni - Oʻzbe kistonning gʻarbida Boʻkantov togʻlarining jan. yon bagʻrida joylashgan kon. Paleozoyning baʼzi joylarda mezo-kaynozoy davriga mansub boʻlgan hosilalar bilan yopilgan choʻkindi, terrigen-choʻkindi va vulkanogen metamorflashgan jinslar majmuidan tashkil topgan. Yirik antiklinal burmasi yadrosida arhar va koʻkpatos svitalariga mansub boʻlgan ohaktoshlar joylashgan. Koʻkpatos svitasi jinslari arhar svitasi ustida mos joylashib, turli slanetslar bilan almashinib turadigan tiniq, toʻq kulrang va qora yupqa va oʻrtacha qatlamli kremniy va kvarsitlarning linzalangan gorizontalidan iborat. Svitaning qalinligi 500 m dan ziyod boʻlib, ruda shu svitada mujassamlangan. Undagi asosiy minerallar — konsentra-torlar va tarkibida oltin boʻlgan arsenopirit va piritdir; oltinning bu rudalardagi miqdori taxminan teng.

Koʻkpatos oltin konik. ilk bor oltin koni sifatida Yu.V.Finkelshteyn va H.R.Rahmatullayevlar tomonidan aniqlangan. Kondagi endogen rudalar qiyin boyitiladi, oksidlanish zonasida esa oltin, asosan, sof holatda uchraydi va shu bois osonlik bilan qazib olinadi. Koʻkpatos oltin konik. dan foydalanish 1990—92 yillarda boshlandi.

Manbalar
Koʻkpatos svitasi

Koʻkpatos svitasi - Markaziy Qizilqumdagi Koʻkpatos rudali maydoni hududida aniqlangan svita. Boʻkantov (Oltintov, Qashqirtov, Turboy)da tarqalgan tokembriy yotqiziqlarini oʻz ichiga oladi. A. S. Kushvar tomonidan 1939-yilda ajratilgan. M. O. Ahmadjonov, R. N. Abdullayev va 3. M. Abduazimovalar (1967—92) tomonidan svita hajmi va yoshiga aniqliklar kiritilgan.

Barcha svita (arhar, jongeldi, koʻkpatos va jusquduq) jinslari ichida eng ahamiyatlisi Koʻkpatos svitasi jinslari boʻlib, umumiy qalinligi 1500 m dan ziyod. Barcha oltin rudali konlar va boshqa ruda koʻrinishlari shu svitada joylashgan. Svita kesmasining pastki qismi (100 m), asosan, kvarsitlardan va turli slanetslardan, ustki qismi (100–150 m) esa dolomit va dolomitlashgan ohaktoshlardan iborat. Svitaning oʻzi kvars karbonatli hosilalar bilan birga uglerodli kvarsxlorid, gilli xlorid, gilli slyuda va kvars-dala shpatli qumtoshlardan tuzilgan. Metamorfizm da-rajasi boʻyicha u yashil slanetslar fatsiyalariga mos keladi. Bu svita jinslari listvenitlanish, kvarslanish va sulfvdlanish kabi gidrotermal oʻzgarish jarayonlariga uchragan. Rudali zonalar chegarasidagi sulfidlarning oʻrtacha miqdori 10 dan 25% gacha oʻzgarib turadi.

Manbalar
Koʻkpatos togʻlari

Koʻkpatos togʻlari — Markaziy Qizilqum (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Boʻkantovning janubi-sharqiy tarmogʻi. Balandligi shimoliy -gʻarbdan (369 m) janubi-sharqqa (480 m, Taraboy choʻqqisi tomon) oʻzgarib boradi. U Aytimtovning Boʻkantov bilan tutashgan joyidan boshlanib janubi-sharqqa tomon yoʻnaladi. Oʻz. 55 km, eni janubi-sharqda 12-15 km. Koʻkpatos togʻlari yirik antiklinal strukturadan iborat boʻlib, quyi devonning ohaktosh, ohaktoshli konglomerat, oʻrta karbonning qumtosh, alevrolit, argillit, konglomerat (yuqori boshqird kichik yarusi), kremniyli jinslar (qalinligi 900 m) va kvarsit, qumtoshdan tashkil topgan. Achchiq tarkibli granitoid jinslari introʻziyalari — granodiorit, granit va alyaskit formatsiyalaridan iborat.

Koʻkpatos togʻlari yon bagʻirlari quruq soylar oʻzani bilan parchalangan. Janubida joylashgan Mingbuloq botigʻida togʻdan suv oqimi bilan keltirilgan jinslar toʻplangan. Konus yoyilmalari qoʻshilishidan togʻ etagida keng prolyuvial shleyf tarkib topgan. Koʻkpatos togʻlarining botiqqa qaragan janubiy tomoni zinapoyasimon pasaygan. Yon bagʻirlarining yalangʻoch qismida tuproq qoplami yoʻq. Dagʻal elyuviy va prolyuvial yotqiziqlarda yupqa toshloq boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarkib topgan. Ularda shuvoq, keyreuk, biyurgʻun va boshqa giyoxlar siyrak oʻsadi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—3 s. Qorakoʻl qoʻylarini boqishda foydalaniladi. Togʻning gʻarbiy Koʻkpatos aholi punkti yaqinidan oltin qazib chiqariladi. Koʻkpatos togʻlarida fosforit va boshqa rudalar ham topilgan, ulardan foydalanish ishlari boshlangan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Koʻkrak

Koʻkrak — gavdaning yuqori (insonda) yoki oldingi (koʻpchilik umurtqali hayvonlarda) qismi; yuqoridan toʻsh suyagi dastasining tepa qirrasi, birinchi qovurgʻalarning tepa yuzalari, orqadan birinchi koʻkrak umurtqalari, ikki yonboshdan 12-qovurgʻalar, oldindan toʻsh suyakning oʻsigʻi bilan chegaralib turadi. Koʻkrak tananing boʻyin bilan qorin boʻshligʻi oʻrtasidagi boʻlimi boʻlib, uni muskullar va teri qoplab olgan. Koʻkrak jismoniy mehnat va badan tarbiya bilan shugʻullangan odamlarda yaxshi rivojlangan. Bolalarda piramida shaklida, ayollarda erkaklarga nisbatan kaltaroq boʻladi.

Ayollarda koʻkrak bolalarini emizish uchun sut chiqaradigan sut bezlari vazifasini oʻtaydi. Ayollar ham, erkaklar ham bir xil embriologik toʻqimalardan koʻkrak hosil qilishadi. Oʻsmirlik davrida estrogenlar oʻsish gormoni bilan birgalikda ayollarda koʻkrak rivojlanishiga olib keladi.

Yana qarang 
 Koʻkrak qafasi

Manbalar

Havolalar 

 

 
Anatomiya
Koʻkrak boʻshligʻi

Koʻkrak boʻshligʻi - sut emizuvchi hayvonlar gavda boʻshligʻining oldingi (odamlarda — yuqori) qismi. Koʻkrak boʻshligʻi seroz parda — plevra bilan qoplangan. Koʻkrak boʻshligʻida nafas yoʻllari: kekirdak (koʻkrak qismi), bronxlar, oʻpka, qizilungach (koʻkrak qismi), koʻks orayaigʻi, yurak, ayrisimon bez va boshqa joylashgan. Koʻkrak boʻshligʻi dan qon tomirlar, limfa yoʻllari va nervlar oʻtadi. U qorin boʻshligʻidan diafragma bilan ajralgan. Koʻkrak kafasining shakliga va diafragmaning holatiga qarab, Koʻkrak boʻshligʻining shakli har xil boʻladi.

Manbalar
Koʻkrak tojlilar

Koʻkrak tojlilar - qushlarning bir guruhi. Toʻsh suyagining pastki qismi kengayib, toj suyagini hosil qiladi (nomi shundan olingan). Suyakning bu qismiga qanot muskullari birikadi. Koʻpchilik turlari yaxshi uchadi. Hozirgi qushlarning deyarli barcha turkumlarini (avstraliya tuyaqushlari, vandular, emular, kazuarlar, kivilardan tashqari) oʻz ichiga oladi. Baʼzi adabiyotlarda Koʻkrak tojlilarga qushlar sinfining kenja sinfi sifatida karaladi.

Manbalar
Koʻkrak tojsizlar

Koʻkrak tojsizlar - qushlarning bir guruhi, Afrika tuyaquimari, vandular, kazuarlar, kivilar turkumlarini oʻz ichiga oladi. Koʻkrak toj suyagi boʻlmaydi (nomi shundan olingan); qanotlari yaxshi rivojlanmagan; ucholmaydi. Baʼzi adabiyotlarda Koʻkrak tojsizlar qushlar sinfining kenja sinfi sifatida beril adi.

Manbalar
Koʻkrak qafasi

Koʻkrak qafasi – sudralib yuruvchilar, qushlar, sutemizuvchi hayvonlar va odamda toʻsh suyagi yordamida koʻkrak umurtqalariga qovurgʻalar birikishidan hosil boʻlgan bir butun tuzilma. Odamda koʻkrak qafasi yassi konusga oʻxshaydi. Koʻkrak qafasining yon, old va orqa devori bor. Yon va oldingi devorlari 12 juft qovurgʻadan hosil boʻladi; oldinda qovurgʻalar uchi toʻsh suyagiga kelib taqaladi; orqa devorning oʻrtasi umurtqa pogʻovasining koʻkrak boʻlimidan iborat. Koʻkrak qafasining yuqorisidagi tyoshikdan koʻkrak boʻshligʻiga traxeya, qiziloʻngach, qon tomirlari va nervlar oʻtadi, pastdan diafragma chegaralab turadi. Koʻkrak qafasida oʻpka, yurak va tomirlar joylashgan. Nafas olganda Koʻkrak qafasi kengayadi, ayni vaqtda boʻylama, old-orqa va koʻndalang hajmi kattalashadi. Koʻkrak qafasining hajmi va shakli yosh, jins va kasbga qarab turlicha. Koʻkrak qafasi chaqaloqlarda piramida shaklida, ayollarda pastki teshigi, boʻyi kaltaroq boʻladi.

Manbalar
Koʻkrak-qorin toʻsigʻi

Koʻkrak-qorin toʻsigʻi - q. Diafragma.

Manbalar
Koʻks oraligʻi

Koʻks oraligʻi (Mediastinum) -odam va boshqa sut emizuvchilarda koʻkrak boʻshligʻining oʻrta qismi. Oldindan toʻsh suyagi, orqadan umurtqa pogʻovasi, ikki yon tomondan oʻng va chap plevra xaltalari, pastdan diafragma bilan chegaralangan. Koʻks oraligʻini shartli ravishda ikkiga: old va orqa qismlarga boʻlinadi. Uning oldingi qismida yurak, kekirdak, ayrisimon bez va boshqa; orqa qismida esa aorta, qizilungach, katta venalar va h.k. bor. Koʻks oraligʻi yuqoridan boʻyin qismiga qoʻshilgan, pastdan qorin boʻshligʻidan ajralgan. Koʻks oraligʻi kasalliklari uning maʼlum bir qismigagiva xos boʻlib, bu diagnostik ahamiyatga ega. Koʻks oraligʻi aʼzolarining ochiq yoki yopiq shikastlanishlari jarroxlik yoʻli bilan davolanadi. Bu sohada kista, oʻsmalar, yalligʻlanishlar va boshqa kuzatiladi.

Manbalar
Koʻksaraksoy

Koʻksaraksoy - Namangan viloyati Chust tumanidagi soy. Chatqol tizmasining jan.-sharqiy yon bagʻridan Qoʻldambassoy nomi bilan boshlanadi. Yuqori qismida jan.-sharqqa, quyi qismida esa jan.ga oqadi. Suvi ariqlarga boʻlinib, Sirdaryoga yetmasdan (Qoraqoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida) tugaydi. Oʻz. 36 km, havzasining maydoni 176 km². Asosan, yomgʻir va qor suvlaridan toʻyivadi. Suvi mart — aprelda koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 0,8 m³/sek. Kuchli jala vaqtlarida suv sarfi 20– 30 m³/sek. ga yetadi. K. suvi bilan Chuyet tumanidagi yerlar sugʻoriladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Koʻksaroysoy

Koʻksaroysoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻ tizmasining yon bagʻridagi (1650 m) buloqlardan boshlanadi Oʻz. 45 km, havzasining maydoni 288 km². Yuqori qismida Takaboysoy, Darasoy, Sharloqsoy, oʻrta qismida Koʻrasoy deb ataladi. Yongʻoqlisoy irmogʻi kelib qoʻshilgach (Chinor qishlogʻi yaqinida), K. nomini oladi. Zarafshon daryosiga yetmasdan Xoʻjakoʻl qishlogʻi yonida tugaydi. K. yon bagʻirlari yotiq va baland boʻlmagan ancha keng vodiyda sayoz va toshloq oʻzanda oqadi. Kattaqishloq va Terpoya qishloqlari oraligʻida K. tor dara hosil qilib Qoratogʻ tizmasini kesib oʻtadi. Soʻng uning vodiysi yana kengaya boradi. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan pastak togʻlarda boʻlganidan K. kamsuv. Yillik oʻrtacha suv sarfi 1 m³/sek. Asosan, yomgʻir va buloqdardan toʻyinadi. Mart—may oylarida 4–6 m³/ sek, qolgan vaqtlarda 0,6–08 m³/sek suv oqadi. K. vodiysida 1000 ga dan ortiqroq sugʻoriladigan yer bor. K. vodiysi boʻylab Sharloq, Chinor, Kattaqishloq, Terpoya, Xoʻjalar, Podagaron, Choshtepa va Baxrin kabi qishloqlar joylashgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Koʻksaqich

Koʻksaqich, koʻksagʻiz (Taraxacum koksagyz Rodin) — qoqioʻtdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Yer ostki qismi kam shoxlanadigan oʻq ildizdan (2—2,5 m), yer ustki qismi toʻp barglardan iborat. Barglari yaxlit yoki bir oz patsimon oʻyiq. Toʻpguli och sariq, sanatcha. Iyunda gullab, mevalaydi. Sharqiy Tyanshanning 1800—2100 m balandlikdagi yerdarida katta-katta maydonni egallaydi. Ildizidan olinadigan sutshirada 10—27% kauchuk, 30— 40% inulin bor. K. ildizida dastlabki 7 yilda kauchuk koʻp toʻplanadi.

Manbalar 

O'rta Osiyo o‘simliklari
Koʻksuv tizmasi

Koʻksuv tizmasi - Piskom togʻ tizmasi (shim.-gʻarbda) bilan Chatqol togʻ tizmasi (jan.-sharqda) oraligʻida (Toshkent viloyati)da joylashgan. Uning suvayirgʻich qismidan Oʻzbekiston Respublikasi bilan Qirgʻiziston Respublikasi davlat chegarasi oʻtgan.

Jan.da Chatqol daryosi vodiysidan to Piskom tizmasi bilan tutashgan joygacha (Qoratepa togʻi — 3685 m) choʻzilgan. Oʻz. 50 km dan ziyod. Uning tarkibiga Chatirtepa, Kengyaylov tizmalari kiradi. Eng baland joylari janubi-gʻarbida 2498 m, markazida 3366 m (Qozonbuloq togʻi), shimoli-sharqida 3673 m (Chatirtepa togʻi). Koʻksuv va Chatqol daryolarining suvayirgʻichidir. Tizma devon va karbonning ohaqtosh va slanetslaridan va ularga introʻziya sifatida kirib borgan granit, granodiorit, gabbro, siyenit va boshqa jinslardan tashkil topgan katta antiklinal struktura.

Koʻksuv tizmasi relyefi Qozonbuloq togʻigacha oʻrtacha balandlikda, undan shim-sharqqa tomon esa baland togʻlarga xos. Kuchli parchalangan, yon bagʻirlari tik, baʼzan keskin koʻtarilgan. Koʻksuv daryosi chuqur darada oqadi. Suvayirgʻich qismida doimiy qorlik va kichikroq muzliklar mavjud, daryo va soylar, odatda, buloqlardan boshlanadi. Suvayirgʻich qismida oʻtkir vayzasimon choʻqqilar bor. 1200–2800 m balandliklar orasida jigarrang, qisman togʻ-oʻrmon tuproklari tarqalgan, yuqorisi archazor, quyida yongʻoq, togʻolcha, bodom, doʻlana oʻsadi. Tepalarida subalp va alp oʻtloqlari,togʻ-oʻtloq-dasht yarim torfli tuproqlarni toʻngʻizsirt (kobreziya) va betaga, shashir, zanjovul va boshqa yer bagʻirlab oʻsuvchi oʻsimliklar egallagan. Togʻ yaylovlari mahsuldorligi gektariga 6—8 s.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Koʻksulton

Koʻksulton () — raʼnoguldoshlarga mansub mevali daraxt, xalq seleksiyasi yoʻli bilan yetishtirilgan ertapishar olxoʻri navlaridan biri. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-yili hosilga kiradi, daraxti balandligi 5 m cha, shoxshabbasi yumaloq-oval. Barglari mayda. Aprel boshlarida gullab, iyunda pishadi. Mevasi 22—26 g, eti sargʻish, nordonchuchuk; danagi etidan yaxshi ajralmaydi; 10 yillik daraxti 100 kg gacha hosil beradi. Mevasi yaxshi saqlanmaydi. Oʻzbekistonning hamma hududlarida oʻstiriladi.

Manbalar 

 

Raʼnodoshlar
Koʻktargʻoqlar

Koʻktargʻoqlar (Alcedinidae) - koʻkqargʻasimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Tanasining oʻz. 10—45 sm, boshi katta, boʻyni kalta, tumshugʻi uzun, yon tomondan siqilgan yoki asosi kengaygan. Oyoqlari juda kalta. 14 urugʻi, 88 turi maʼlum. Yer yuzining qutbga yaqin hududlaridan tashqari hamma joylarda tapqalgan, ayniqsa, Osiyo va Afrikaning tropik qismida turlari xilma-xil. Koʻpchilik turlari ozigʻini (hasharotlar, kemiruvchilar va boshqalar) quruqlikdan, ayrim turlari suvdan (baliqlar, hasharotlarni) tutadi. Suvga daraxt shoxidan yoki qirgʻoqdan shoʻngʻiydi. Daraxt kovagi, termitlar uyasi va hayvonlar inlariga uya quradi; 2—7 tadan tuxum qoʻyadi. Oʻzbekistonda moviy koʻktargʻoq (Alcedo atthis) barcha daryo va ariqlar boʻyida uya quradi. Moviy K.ning oʻz. oʻrtacha 16,5 sm, orqa tomoni koʻk-yashil, yaltiroq, oyoqlari qizil. Jarliklardagi inlariga 6—7 ta tuxum qoʻyadi. K.ning bir qismi oʻz vatanida qishlab qoladi.

Manbalar
Koʻktepa togʻlari

Koʻktepa togʻlari - Hisor tizma sidan janubi-gʻarbda, Qashqadaryo viloyatida joylashgan. Shimoli-sharqidan Tanhozdaryo va janubi-gʻarbidan Qizildaryo oqib oʻtadi. Koʻktepa togʻlari janubi-sharqdan shim.-gʻarb tomon choʻzilgan, eng baland joyi 1444 m (Koʻkbuloq choʻqqisi), oʻz. 8–10 km, gumbazsimon shaklda. Asosini paleozoyning kristalli ohaktosh, slanets, qumtoshlari, etaqlarini yura, boʻr va neogenning terrigen jinslari tashkil qiladi. Suvayirgʻich qismi faqat Koʻkbuloq choʻqqisi atrofida yaxshi ifodalangan, tub jinslar yuzasi ochilib qolgan. Muvaqqat oqimli soylar (Shoʻrsoy, Yelgunsoy) tor darasimon vodiylardan oqib oʻtadi. Ular Qizildaryo va Tanhozdaryoga yoʻnalgan. Yon ba-gʻirlarning quyi qismlari toʻq boʻz, yuqori qismi jigarrang togʻ tuproqlari bilan qoplangan. Togʻ yon bagʻirlarida togʻolcha, bodom, yongʻoq, doʻlana, naʼmatak, togʻ tepalarida siyrak archa, oʻt oʻsimliklaridan bugʻdoyiq, kovil, togʻ shuvogʻi, efemerdar oʻsadi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 1—4 s.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Koʻkterak

Koʻkterak, shoʻrterak, chinniterak () — toldoshlar oilasiga mansub daraxt. Boʻyi 35–40 m, keng shox-shabbali. Barglari yirik, uch, besh, yetti burchakli, cheti koʻngura, orqasi mayin, oq tukli, usti kumushrang-yashil, yaltiroq. Barg yozishidan oldin toʻpguli kuchala chiqaradi. Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz sohillari va Eronda koʻp tarqalgan. K. qalamcha va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi, tez oʻsadi. Manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Yogʻochi imoratlar qurish, duradgorlikda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Kokterak
Koʻktinva

Koʻktinva — oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, oʻz, 32—40 sm, ogʻirligi 2,5–5 kg ga boradi. Sirtida tekis yirik toʻrlari bor. Rangi och yashil, Poʻsti qattiq, eti oq, qalinligi 4—5 sm, karsillaydi. Tarkibida 8—11,1% qand, shu jumladan, 4,2— 6,9% saharoza, 10,5—12,5% quruq modda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻi yirik. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin hosili 80—85 kunda pishadi. 220—260 s/ga hosil beradi. Toshkent, Sirdaryo, Samarqand, Buxoro, Andijon va Fargʻona viloyatlarida ekiladi. Fargʻona viloyatida koʻz va qishga saqlash uchun yarokli boʻlgan, mevasi yirik, kechpishar xili ham uchraydi.

Manbalar 

 

Qovun navlari