MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fasihiddin Dadamuhamedov

Fasihiddin Gʻulomovich Dadamuhamedov (1953.26.5, Toshkent) — zargar, Oʻzbekiston Respublikasi xalq, ustasi (1998). Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1975). Us t a zargar N. Xolmashovdai xunar oʻrgangan. 1985 yildan "Us to" birlashmasida zargar-usta, 2000 yildan xususiy ustaxonasida mehnat qiladi. Dadamuhamedov ijodida milliy zargarlik uslubini tikladi, anʼanalarini uygʻunlashtirdi va rivojlantirdi, shabaka, zigʻirak, qolipaki, bosma usullarida buyumlar yaratdi: zirak, uzuk, bilaguzukdan iborat "Bozband", "Panjara tumor", "Uch koʻza" va b. toʻplamlar, tillaqosh, zebigardon, uzuk, zirak va b. taqinchoqlar; buyumlar bezagida oʻsimliksimon naqshlarni keng qoʻllaydi. D. yaratgan buyumlardan namunalar respublika va chet mamlakatlar (AQSH, Angliya, Fransiya, Isroil, Rossiya, Polsha va b.) muzeylari, xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dadra va Nagar-Haveli

Dadra va Nagar-Haveli (; , Dādrā-Nagarhavelī, ) - Hindistondagi ittifokdosh hudud. Arabiston dengizi sohilida. Maydoni 0,5 ming km². Aholisi 220,4 ming kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Silvassa shahri. Hindiston yarim orolining shimoli-gʻarbiy qismida, Maharashtra va Gujarot shtatlari oraligida joylashgan. Asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiriladi. Sanoat tarmoqlari ham qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Silvassada palma tolasi ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Portugaliya mustamlakachilik davrida yevropacha qurilgan binolarning baʼzilari saqlanib qolgan.

Manbalar
Dajbog

Dajbog — rus-slavyan mifologiyasida Quyosh va oʻt-olov maʼbudi, Svarog oʻgʻli (shundan D.ning boshqa ismi — Svarojich olingan). Rus yilnomalarida juda koʻp marta (birinchi marta 980 yilda, knyaz Vladimir Kiyevda maʼbudlarga, jumladan D.ga sajdagoxlar qurgan paytda) qayd etilgan. Yilnomaga koʻra D. qad. turkiylarning quyosh tangrisi Xorsu bilan aynan tenglashtirilgan. D.ning etimologiyasi toʻgʻrisida turli xil talqinlar mavjud. Baʼzi fikrlarga koʻra u gotlarning "dag" ("kun"), slavyanlarning "dojd" va "dajb" (yaʼni issiqlik va neʼmatlar beruvchi maʼbud) soʻzlaridan olingan.

F. Dadamuhamedov yasagan "Bozband" toʻplami (1993).

"Igor polki jangnomasi"da rus xalqi "D.ning nabirasi" deb nomlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mifologik qahramonlar
Dajjol

Dajjol (arab. o‘ta aldamchi, firibgar) — Dajjoldan oldin tushishi va insonlarni to‘g‘ri yo‘ldan ozdirishi, iymonsiz (Murtad)ga aylantirishi diniy adabiyotlarda va As-sahihda (Imom al-Buxoriyda) Rasulullohdan rivoyat qilinadi.

Xo‘sh dajjolni qanday tanib olish mumkin? 
Sahobalarni rivoyat qilishlaricha, Dajjolni Rasululloh tarif qilganlarida
Dam ovozlarini baland ko‘tardilar dam pasaytirdilar dajjolni juda vahimali ta'rif qildilar. Shunda biz qo‘rqib o‘ylanib qoldik Ishqilib orqamizdagi hurmozorda turmaganmikan.
Payg‘ambarimiz Dajjolni tanishda shularni aytdilar:

Dajjolni ko‘rsalaring uni bitta ko‘zi ko‘r bo‘ladi, bitta ko‘i g‘ilay bo‘lib o‘ynab turadi, peshonasidan katta go‘sht o‘sib chiqqan bo‘ladi va peshonasini o‘rtasiga ,,Kaffara-degan so‘z ya’ni kofir degan so‘z yozilgan bo‘ladi. Alloh unga mo‘minlarni sinashi uchun turli karomatlarni ado etadi, yerdan oltin chiqsin desa oltin chiqadi, qayoqqa borsa noz-ne’matlar huddi podshohni izidan borganday oqib boradi, Dajjol biron odamga duch kelganda Men hudoman deb hudolik davosini qiladi Lekin har vaqt bilingki Allohni ko‘zi ko‘r emas, bilingki Allohni ko‘zi g‘ilay emas, bilingki Allohni Amri vojib va Qudrati Ulug‘dur.

Shunda sahobalar so‘rashdi: Yo Rasululloh Dajjolni qadami tezligi qancha ?
Shunda Rasululloh Shamoldan keyin quyadigan Seldek tezligi katta bo‘ladi !.
Tez borib bir qavmni da’vat qiladi, Yana  chaqmoqni Tezligiday borib bir qavmni da’vat qiladi ko‘plar Dajjolga aldanib qoladi, unga iymon keltirishadi uni Hudo deb sig‘inishadi.
Dajjol faqat birgina Makkayi mukarrama va hamda Madinaiy munavvaraga kirolmaydi.U yerda ikki farishta olovli qilichlar bilan dajjolni kirgizmaydi, ammo dajjol Madinadagi sahroga bir marta oyog‘ini qo‘ysa Makkadagi va Madinadagi barcha kofir insonlar u yerni tark etishadi.

Sahobalar so'rashdi: Yo Rasululloh Dajjol yer yuzida qancha vaqt bo‘ladi ?
Shunda Rasululloh ; 
Dajjol yer yuzida qirq kun bo‘ladi, lekin bir kuni bir yilday bo‘ladi, odamlar juda qiyin vaziyatga tushib qoladi. Musulmonlarni iymonini sinash uchun Alloh Dajjolni yuboradi.

Sahobalar so‘rashdi: Yo Rasululloh Dajjolni makridan qanday saqlanish mumkin?

Rasululloh javob berib shunday dedilar: Qachonki Dajjolni ko‘rsanglar Kaff surasini o‘qinglar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dajla

Dajla (; ; ; ; ) — Turkiya va Iroqdagi daryo, qisman Suriya hududidan oʻtadi. Uz. 1850 km, havzasining mayd. 375 ming km². Turkiyaning jan.sharqidagi togʻlardan boshlanadi. Al-Qurn sh. yaqinida Furot daryosi bilan qoʻshilgach, Shatt ul-Arab deb ataladi va Fors qoʻltigʻiga quyiladi. Eng yirik irmoqlari: Katta Zab, Kichik Zab va Diala. Yuqori oqimi, asosan togʻlar orasidan, oʻrta va quyi oqimi Mesopotamiya tekisligidan oʻtadi. Qishda Mesopotamiyaga yoqqan yomgʻirdan, bahorda togʻlardagi qor va muzlarning erishidan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Bagʻdod sh. yaqinida 1240 m³/sek, maksimal suv sarfi 10000 m³/sek, minimal suv sarfi 150 m³/sek. Yogʻin kam yogʻishi, bugʻlanish va sugʻorishga sarflanishi natijasida quyi oqimida suvi ancha kamayib ketadi. Daryo koʻplab loyqa, qum, shagʻal oqizib keladi. Quyilish joyidan Bagʻdod sh.gacha (suv koʻpayganda Mosul sh.gacha) kema qatnaydi. D.ning Bagʻdod sh.dan jan.dagi vodiysida joylashgan bir necha yirik koʻl uning suvini bir meʼyorda oqishini taʼminlaydi. D. sohillarida Diyorbakir (Turkiya), Mosul, Bagʻdod (Iroq) sh.lari joylashgan. Suv ombori bor. D. va Furot daryolari oraligʻi qad. sivilizatsiya markazlaridan boʻlgan (u yerda mil. av. Bobil, Ossuriya, Shumer va Akkad kabi yirik davlatlar joylashgan edi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi daryolar
Iroqdagi daryolar
Iroq Kurdistoni geografiyasi
Yuqori Mesopotamiya
Levant
Daika

Daika (ing . dike yoki duke — toʻsiq, tosh devor) — intruziv magmatik jism, parallel tekisliklar bilan chegaralanib, boʻshliqlardagi jinslar orasida yotadi. D. kupincha qattiqroq jinslardan tuzilganligi va atrofdagi jinslarning nurab yoki yuvilib ketishi natijasida joylarda devorga oʻxshab koʻtarilib qoladi. D. effuziv va intruziv jinslar yoki chuqur magma oʻchoklariga bogʻliqboʻlgan alohida mintaqalarni yuzaga keltiradi. D. bir markazdan chiqqan radial va halqa koʻrinishlarida ham boʻladi. Baʼzan D. noyob foydali qazilmalarni topishda belgi hisoblanadi. Chatqol-Qurama, Molguzar, Qizilqum yassi togʻlari va b. togʻlarda uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Daymyo

Daymyo — oʻrta asrlarda Yaponiyadagi yirik mulkdor knyazlar. "D." istilohi 11-asrda paydo boʻlib, yirik mulkdorlarni anglatgan. 14—15-asrlardan 16-asr oxirigacha D.lar markaziy hokimiyatdan mustaqil boʻlishgan. Tokugava syogunlari hukmronligi davrida (1603—1867) mamlakat birlashtirilgandan soʻng , D.ga yerlarida olinadigan sholi hosili kamida 10 ming koku (1 koku = 150 kg) ga yetgan yirik mulkdorlar mansub boʻlishgan. Knyazliklar iqtisodiy va maʼmuriy siyosiy birliklar hisoblanib, ichki ishlarda D. toʻla hokimiyatga ega edi. Lekin xukumat D.lar ustidan har tomonlama nazoratni kuchaytirib, ularning yerlarini qisqartirgan. 1867—68-yillardagi tugallanmagan burjua inqilobidan soʻng , D. 1869—71-yillarda oʻz yerlaridan mahrum boʻlishgan, knyazliklar urniga prefekturalar barpo etilgan. D.larga katta pul miqdorida tovon tulangan, D.larning bir qismi yirik pomeshchiklarga (mulkdorlarga), ayrimlari — aksionerlar va sanoatchilarga aylangan. Saroy zodagonlari (kuge) bilan birga D.lar (1884-yilda) oliy zodagonlar — kadzokuni tashkil etgan, u 1890—1945-yillarda Yaponiya parlamentidagi perlar palatasida katta imtiyozlarga ega bulgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daimler-Benz

"DAYMLER-BENS AT" - yetakchi nemis avtomobil konserni. 1926-yilda Gottlib Daymler va Karl Bens tomonidan Germaniyaning Shtutgart sh.da tashkil etilgan. Asosan yengil va yuk avtomobillari, ogʻir yuk tortuvchi tyagachlar, kichik va katta yoʻlovchi avtobuslar, mikroelektronika, aviaapparatlar, aviadvigatellar va b. ishlab chiqaradi. Mersedes-Bens AG (yengil va yuk avtomobillari i.ch., savdo va avtoservis), Daymler-Bens Industri — "AYEG" (mikroelektronika, dizel kuch agregatlari, avtomatlashtirish uchun texnika, telemexanika vositalari va b.), Daymler-Bens Aerospeys — "Daza" AG (aviatsiya, kosmonavtika, harbiy va fuqaro sunʼiy yoʻldoshlari tizimi va b.) va Daymler-Bens Inter Servis — "Debis" (moliyaviy xizmatlar koʻrsatish, sugurta, marketing xizmati, kommunikatsiya va aloqa xizmati, xalqaro savdo, koʻchmas mulk menejmenti) kompaniyalari konsern tarkibiga kiradi. Braziliya, Argentina, AQSH, Xitoy, Turkiya, Ispaniya, Italiya singari dunyoning 23 davlatida oʻz korxonalariga ega.

1993-yil "Mersedes-Bens AG" kompaniyasi bilan hamkorlikda Oʻzbekistonda yuk avtomobillari ishlab chikaradigan "Xorazm ishlab chiqarish birlashmasi" qoʻshma korxonasi tashkil etildi. 1996-yil Toshkent sh.da "D.-B.AG"ning Mar-kaziy Osiyo boʻyicha vakolatxonasi ochildi. 1998-yil "D.-B.AG" Amerikaning gigant korporatsiyasi "Kraysler" bilan qoʻshilishi natijasida dunyo avtomobilsozligida yetakchi kompaniya "Daymler-Kreysler" tashkil etildi. Yillik savdo oboroti 124 mlrd. nemis markasi. "D.-B.AG"ning dunyo boʻyicha korxonalarida 300 mingdan oshiq ishchi-xizmatchi ishlaydi (1998).

Hamid Azizqoriyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayr uz-Zavr

Dayr uz-Zavr () — Suriya Arab Respublikasi sharqidagi shahar. Dayr uz-Zavr muhofazasining maʼmuriy markazi. Furot daryosining oʻng sohilida, Halabdan Iroqqa boruvchi avtomobil yoʻli ustida. Aholisi 133 ming kishi (1994). Savdotransport punkti. Paxtachilik rayonining markazi. Aeroport, issiqlik elektr styasi va shakarqand zdi bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Suriya shaharlari
Levant
Dayr ul-Bahriy

Dayr ul-Bahriy () - Qad. Misr (Fiva yaqini)da qoyalar etagida (vodiy boʻylab) joylashgan meʼmoriy majmua. Firʼavn Mentuxotep I xotirasiga qurilgan ehrom (mil.av. 21-asr) kolonnadalar bilan oʻralgan, yirik piramidali, devorlari boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan (haykaltaroshlar Irtisen va oʻgʻli Senusert)haroba qoldiqlari saqlangan. Vodiy orqali ehromga boriladigan uzun yoʻl (uz. 1200 m, eni 32 m) cheti devor va haykallar bilan toʻsilgan. Malika Xatshepsut xotirasiga qurilgan ehrom (mil.av. 16—15-asrlar, meʼmori Senmut) 3 ayvonli kolonnadalar bilan oʻralib, zinapoyalar orqali bogʻlangan. 200 dan ortiq haykallar va boʻrtma tasvirlar bilan bezatilib, yeriga kumush va oltin toʻshalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dayriy Toshkandiy

Dayriy Toshkandiy (16-asr 2-yarmi — Toshkent — 17-asr boshlari) — shoir. Hayoti va ijodi haqida Mutribiyning "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida maʼlumot berilgan, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Abdol sulshon (16-asrning 2-yarmi) saroyida xizmat qilgan, unga atab sheʼr va kasidalar yozgan. Sheʼrlari turli bayozlarda saqlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Shoirlar
Daysunxon

Daysunxon (1422-52) - oyrat xoni (1439-yildan). D. davrida hamma moʻgʻul yerlarini Oyrat xonligi qoʻl ostida (qisqa muddatga) birlashtirishga erishilgan; bu birlashtirish jarayonida muhim rolni D.ning 1-vaziri Esen oʻynagan. Taxt vorisligi va Xitoyga nisbatan siyosiy munosabat masalalari boʻyicha D. va Esen oʻrtasidagi kelishmovchilik oqibatida qurolli janjal kelib chiqqan, natijada D. oʻldirilgan, Esen esa bir oz vaqt oʻtgach, oʻzini buyuk xon deb eʼlon qilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakana

Dakana — ayollar roʻmoli; odatda qora yoki oq satindan tayyorlanadi va soch farqini berkitib, sochni tutib turishga xizmat qiladi. Koʻproq oʻrta yoshli va keksa ayollar katta (koʻpincha oq doka) roʻmol tagidan oʻraydilar. Ayrim joylar (Fargʻona vodiysi)da durra, durracha ham deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakar

Dakar — Senegal poytaxti. Gʻarbiy Afrikaning muhim sanoat, transport va savdo-moliya markazlaridan. Yashil Burun yarim orolda, muhim dengiz yoʻllari kesishgan yerda joylashgan. Iqlimi subekvatorial; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 22°, iyulniki 28°. Yillik oʻrtacha yogʻin 572 mm. Aholisi 2 mln.kishi (1998), 90% afrikaliklar; yevropaliklardan asosan fransuzlar yashaydi.

Dakarni 1857-yilda fransuzlar qalʼa sifatida bunyod etgan. 1895—1960-yillarda Fransiya mustamlakasi Senegalning, 1904—59 yillarda Fransiya Fapbiy Afrikasining maʼmuriy markazi. 1960-yildan Senegal poytaxti.

Dakar va uning atrofida mamlakat sanoat korxonalarining 80% joylashgan. Sanoat korxonalari asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi. Dakarda yer yongʻoq yogʻi ishlab chiqaruvchi yirik zavodlar mavjud. Baliq konserva, pivo va un zavodlari, tamaki, gugurt, yigiruv va toʻqimachilik fabrikalari, kemasozlik, neft, sement, sovun va kimyo korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi bor. Yirik dengiz porti. Dakar orqali chetga yer yongʻoq va uning yogi, fosfat chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dakarda universitet (1950), politexnika instituti, Afrikani oʻrganish instituti, Paster instituti, sanʼat maktabi, universitet kutubxonasi, muzeylar, teatr, hayvonot bogʻi va boshqalar bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Senegal
Dakka

Dakka (    ) uyga biriktirilgan uy qismlardan biridir, odatda g'ishtdan yoki uy bilan bir xil mahsu'latlardan quriladi va keyin esa mato bilan qoplanadi.Dakkalar arab dunyosining an'anaviy binolarida juda keng tarqalgan bo'lib, odamlar suhbatlashish va choy ichish uchun dakkada yig'ilishgan.

Dakka ko'pincha qishloq joylarida joylashgan bo'lib, u yerda uy ferma yoki ochiq joyga quriladi. Bu imorat norasmiy tashriflar uchun ishlatiladi, majlis esa rasmiy tashriflar uchun ishlatiladi.

Yana qarang 

 Dikka

Havolalar 

Qurilish mahsu'lotlari
Arab uylari
Daklar

Daklar — qad. shim.-frakiy kabilalari, Dunayning shim.dan Karpat tizma togʻlari etaklarigacha yoyilib yashaganlar. Detsebal (D. yoʻlboshchisi) davrida D.ning mardona qarshilik koʻrsatishlariga qaramay, 89, 101 — 102, 105—106-yillarda ular yashayotgan xududlar rimliklar tomonidan bosib olinib Dakiya provinsiyasiga aylantirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakota

Dakota (oʻzlarini shunday ataydilar), dakotasiu — AQSH va Kanadadagi siu guruhiga mansub indeys xalqi (Janubiy va Shimoliy D., Minnesota va Nebraska shtatlaridagi rezervatsiyalarda yashaydi. AQShda — 10 ming kishi, Kanadada — 3 ming kishi. Dindorlari — asosan, xristianlar (protestantlar va katoliklar), anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham mavjud. Xokasiu til oilasiga mansub dakota tilida soʻzlashadi. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, dakota tili turkiy tillarga qardosh boʻlgan. Masalan, turkiy tillardagi "ichuv", "ichmoq" — icu, yutuv, "yutmoq"Dakota qabilasining totem belgisi — ajdarho.

— Yuta, "esh" (biror ishda esh, sherik boʻlmoq) — ichi, "men" — "mi", "ikki"— ik va b. D. qabilasining totem belgisi — ajdarho surati hozirgi Qozon sh.ning gerbi bilan aynan bir xil boʻlib, undan tashqari u Volga bulgʻorlari zarb etgan tangalarda aks etgan. Shuningdek, u ramz sifatida qad. turkiy xalqlar, jumladan, Oʻrta Osiyodagi turkiy xalqlar orasida ham maʼlum boʻlgan. D.larning hunlarga aloqador boʻlishi mumkinligi haqida L.N. Gumilyov ham fikr bildirgan (yana qarang Indeyslar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Karimullin A. G., Prototyurki i indeysi Ameriki. Po sledam odnoy gipotezi, M., 1995.

Aborigenlar
Dakrioadenit

Dakrioadenit (yun. dakryon — yosh va aden — bez) — koʻz yoshi bezining yalligʻlanishi. Koʻpincha bir tomonlama boʻladi. D.ning oʻtkir va surunkali xillari bor. Dakrioadenit infeksion kasalliklar (gripp, tepki, angina, qizamiq va b. kasalliklar) natijasida paydo boʻlib, bunda yuqori qovoqning chakka sohasida ogʻriq, shish, qizarish kuzatiladi. Baʼzan shish oqibatida bez juda kattalashib, koʻz tirqishi torayib, koʻz soqqasini burun va ichki-past tomonga surib qoʻyadi. Bemorning boshi ogrib, tinkasi quriydi, temperaturasi koʻtariladi, quloq oldi limfa bezlari shishib, ushlaganda ogʻriydi. Yalligʻlanib shishgan yosh bezi kamdankam hollarda yorilib, yiring chiqadi yoki yosh bezining abssessga olib keladi. Sil, zaxm kabi umumiy kasalliklar oqibatida kelib chiqqan surunkali Dakrioadenit kam uchraydi. U asta-sekin boshlanadi, koʻz soqqasi oldinga yoki pastga, ichkariga siljiydi. Dakrioadenitga sabab boʻlgan asosiy kasallikka davo qilinsa, yalligʻlanish yoʻqolib ketadi. Bemorni faqat vrach davolaydi. Mahalliy (quruq issiq, UVCH) va umumiy davo: antibiotik va sulfanilamid preparatlar tavsiya etiladi. Yosh bezining yiringlashi roʻy bersa, jarroxlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dakriotsistit

Dakriotsistit (yun. dakryon — yosh va kystis — xaltacha) — koʻz yoshi xaltachasining yalligʻlanishi. Yosh xaltachasini burun boʻshligʻiga tutashtirib turadigan yoʻlning bekilib qolishi sabab boʻladi. Bunda koʻz yoshi burunga ravon oʻtmaydi, keyinchalik butunlay oʻtmay qoladi. Bu yoʻlning bekilishiga koʻproq burun boʻshligʻi va uning atrofida joylashgan boʻshliqlar shilliq pardalarining yalligʻlanishi sabab boʻladi. Oʻtkir, surunkali va chaqaloqlar D.i farq qilinadi. Bemor koʻzining yoshlanishi va yiring chiqishidan shikoyat qiladi. Pastki qovoqning burun tomoni shishadi, qizaradi. Koʻp yosh oqadi, yiring chiqadi. Xaltachada toʻplanib qolgan yoshga biror infeksiya tushsa, xaltachaning shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin (surunkali D.). Yalligʻlanish xaltacha devoridagi toʻqimalarga oʻtib ketsa, oʻtkir yoki flegmonoz D. paydo boʻladi. Oʻtkir D.da bemorning boshi ogʻrib, temperaturasi koʻtariladi, umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Yosh xaltachasining ustidagi teri shishib, qizaradi, burun va iyak tomonga tarqalishi mumkin.

Chaqaloqlar D. i yosh-burun kanalining burunga ochiladigan joyida boʻladigan pardaning bola tugʻilguncha soʻrilmay qolishi (toʻsiq borligi) natijasida vujudga keladi; klinik belgilari surunkali D.ga oʻxshab ketadi.

Bemorni vrach davolaydi. Oʻz vaqtida uni keltirib chikaruvchi sabab bartaraf etilishi lozim. Baʼzan jarroxlik usuli qoʻllaniladi — dakriotsistorinostomiya qilinadi, yaʼni yosh xaltachasi bilan burun boʻshligʻi tutashtiriladi. Oʻtkir D.da antibiotik va sulfanilamid preparatlari yaxshi naf beradi. Agar yosh xaltachasining flegmonasida flyuktuatsiya paydo boʻlsa, uni ochib yiringi chiqariladi. Oʻtkir yalligʻlanish belgilari yoʻqolgandan soʻng operatsiya qilinadi. Chaqaloklar D.i yosh xaltachasini massaj qilish, yosh oqish yoʻllarini zondlash, kateterlash va yuvish bilan tuzatiladi; bular naf bermasa, ichki (endonazal) yoki dakriotsistorinostomiya operatsiyasi qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktilo...

Daktilo... (yunoncha: daktylos — barmoq) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilib kelgan soʻzga qoʻlga oidlik maʼnosi ifodasini beradi. Masalan, daktilografiya, daktilologiya.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktilografiya

Daktilografiya (yun. daktilo... va ...grafiya) — barmoklar yordamida ifodalanadigan yozuv. Savodi boʻlgan kishining kar yoki kar-koʻrlar bilan daktilologiya, Brayl shrifti, imo-ishopa tili kabi usullardan tashqari yordamchi muomala qilish vositasi. Kar, kar-koʻr bilan muloqot qilishda soʻzlar oddiy harflar bilan qoʻl kaftiga barmoklar yordamida yoziladi. Agar kar, kar-koʻr kishining ogʻzaki nutqi rivojlanmagan boʻlsa, u ham oʻz fikrini suhbatdoshining qoʻl kafti yoki boshqa tekis sath (stol usti, kitob mukrvasi, taxta va b.)ga barmoqlari bilan yozib ifoda etadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktilologiya

Daktilologiya ( [daktilo] — barmoq va  [logiya]) — nutq shakli; oʻziga xos tarzda qoʻl barmoklari yordamida gaplashish. Muayyan alifbodagi har bir "arfni ifodalash uchun barmoqlarga turlicha shakl beriladi. Daktilologiyada bir yoki ikkala qoʻl barmoqlaridan foydalanish mumkin (asosan oʻng qoʻl barmoqlaridan foydalaniladi). Daktilologiya kar, kar-soqovlarning oson va tez soʻzlashuviga imkon beradi. Kar va kar-soqovlar daktilologiya belgilarini koʻzi bilan qabul qiladi. Kar bolalar uchun bogʻcha va maktabning boshlangʻich sinflarida daktilologiyadan asosiy oʻqitish vositasi sifatida, shu maktabning yuqori sinflarida esa undan yordamchi oʻqitish vositasi sifatida foydalaniladi. Kar-soqovlarga taʼlim berishda daktilologiya birdan-bir muomala vositasidir.

Yana qara 

 Imo-ishora tili

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daktiloskopiya

Daktiloskopiya (yun. daktylos -barmoq, skopeo — qarayman) — qoʻl barmoqlari uchidagi teri izlariga qarab, shaxsni aniqlash usuli. Bu izlar ariqcha va doʻngalak shaklidagi nozik chiziqlardan iborat boʻlib, yoysimon, sirtmoqli va gajakdor naqshlar hosil qiladi. Ular har bir shaxsda oʻziga xos, boshqalarda qaytarilmaydigan, umrbod oʻzgarmaydigan, zararlansa qayta tiklanadigan xususiyatlarga ega. D.dan bir yarim asrdan buyon deyarli barcha mamlakatlarda jinoyatchilarni roʻyxatga olish va qidirib topish vositasi sifatida foydalaniladi.
Dala aprobatsiyasi

Dala aprobatsiyasi, dala ekinlari aprobatsiyasi — navdor ekinlar, mevali daraxtlar va rezavorlar hosilining urugʻlik sifatida foydalanishga yaroqliligini aniqlash, navdorlik sifatini belgilash, urugʻchilik qoidalarining bajarilishini tekshirish. Aprobatsiya oʻtkazish Oʻzbekistonda davlat tadbiriga kiradi. Dala ekinlari aprobatsiyasi dalada (D. a.) va don omborxonalarida (makkajoʻxori soʻtalari ombor aprobatsiyasi) kuzatish yoki tanlab kuzatish va aprobatsiya materialini tahlil qilish bilan oʻtkaziladi. Har bir ekin turi uchun oʻziga xos D.a. usuli ishlab chiqilgan. Bunda ekinning yetilishi, muddati, navdorligi, serhosilligi va zararkunanda hamda kasalliklarga chidamliligi eʼtiborga olinadi. D. a. uchun aprobatsiyachi agronom boshchiligida maxsus guruh yoki alohida komissiya tuziladi. Eng avval har qaysi dalada qanday nav (urugʻlik) ekilgani tegishli hujjatlarga qarab aniqlanadi. Navning tozaligini aniqlash uchun maydon diagonali boʻylab har yerdan oʻsimlik namunalari olinadi. Namunadagi asosiy navga oid oʻsimliklar sanalib, ular jami oʻsimliklarga nisbatan necha foizni tashkil etishi, kasallik va zararkunandalardan, begona oʻtlar, karantin oʻtlardan tozaligi aniklanadi. Mas, paxtachilikda D. a. gʻoʻzaning 1-, 2- va 3- reproduksiyalari ekilgan maydonlarda oʻtkaziladi. Agar bu reproduksiyalar ekilgan maydonlardan rejadagi urugʻlik paxtani tayyorlash imkoniyati boʻlmasa, toʻrtinchi va soʻnggi reproduksiyali maydonlarda ham D. a. oʻtkaziladi. Yangi navlar va urugʻi kamchil navdor gʻoʻzalar ham aprobatsiya qilinadi. D. a.ga qadar paxta dalalari zararkunanda va kasalliklardan tozaligiga qarab 4 guruhga boʻlinadi: mutlaqo toza dalalar; gommoz bilan 5% gacha, vilt bilan 10% kasallangan dalalar; gommoz va vilt bilan 20% kasallangan dalalar; 20% dan koʻproq kasallangan dalalar. Urugʻlik paxta har qaysi guruh dalalaridan alohida terilib, paxta quritish-tozalash zavodlariga ham alohida topshiriladi.

D.a. natijalariga asosan dalolatnoma tuziladi. Aprobatsiya dalolatnomasi tayyorlanadigan urugʻning miqdori va sifatini koʻrsatadigan rasmiy hujjat hisoblanadi.

Abdurahim Ermatov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil