MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ibrohim Alimov

Alimov Ibrohim Abdugʻafforovich(1935-2016) - tarix fanlari doktori (1982), professor (1989), arxivshunos olim.

Ibrohimjon Alimov 1935-yil 5-aprel Andijon shahrida tavallud topgan. Moskva davlat tarix-arxiv institutida tahsil olgan (1953-1958). Mehnat faoliyati mobaynida respublika markaziy arxiv organlarida (1958-1973), Tarix institutida boʻlim mudiri (1989-1995), Andijon davlat universitetida professor-oʻqituvchi sifatida ish yuritadi.

Olim 1966-yil “Toshkent viloyatida yer-suv islohoti (1925-1926 yy.)” mavzusida nomzodlik, 1980-yili “Xorazm va Buxoro Xalq Sovet Respublikalarida agrar isloxotlarning tarixiy tajribasi (1920-1924 yy.)” mavzusida doktorlik dissertatsiyalarini yoqlagan. Ilmiy faoliyati davomida 4 ta darslik, 10 dan ortiq oʻquv qoʻllanma, umumiy hisobda 66 ta kitob, 250 dan ortiq ilmiy-ommabop maqolalarga mualliflik qilgan. Shuningdek, ustoz-pedagog sifatida 8 nafar fan doktori, 20 nafar fan nomzodlariga ilmiy rahbarlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari

Oʻzbek tarixchilari
Rahmatulla Alimov

Rahmatulla Alimovich Alimov (1902.25.11 — Toshkent — 1987.2.1) — Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1950), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1972). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1930). Suv xoʻjalik qurilishi ob’ektlarida injener (1930-39), Oʻzbekiston SSR Yengil sanoat (1939- 40) va Oʻzbekiston SSR suv xoʻjaligi (1941-43) xalq komissari, „Farhod-qurilish“ boshligʻi, „Gidroproyekt“ institutining 327Oʻrta Osiyo boʻlimi rahbari (1943-50). Oʻzbekiston SSR Suv xoʻjaligi vaziri (1951-56), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv muam-molari va gidrotexnika instituti direkto-ri (1956-63), Oʻrta Osiyo irrigatsiya institutida boʻlim mudiri (1964-80), guruh rahbari (1981-yildan). A. ilmiy ishlari suv resurslaridan irrigatsiya va energe-tika maqsadlarida foydalanish usullarini yaratish va kopleks maqsadlardagi gidroinshootlar parametralarini aniqlashga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1973).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Shavkat Alimov

Shavkat Orifjonovich Alimov  1945-yil 2-mart kuni tavallud topgan — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizika-matematika, fanlari doktori (1973), professor (1974). Moskva davlat universiteti (MDU)ni tugatgan(1967). MDUda (1974—84) ishlagan, Toshkent Davlat Universiteti kaf. mudiri va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida direktor oʻrinbosari (1984-85), Samarqand Davlat Universiteti (1985-1987), Toshkent Davlat Universiteti (1987—1989) rektori, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri (1990-91), Toshkent Davlat Universiteti kaf. mudiri (1991-94). Tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari (1994—95), Oʻzbekiston Respublikasining XXRdagi favqulodda va muxtor elchisi (1995—98), Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va di-plomatiya universitetida prorektor (1998-yildan). Asosiy ilmiy ishlari matematik fizi-kaning xususiy hosilali differensial tenglamalari muammolariga, xususan oʻz-oʻziga qoʻshma elliptik operatorlarning spektral nazariyasiga, differensial va integral tenglamalar muammolariga bagʻishlangan. "Karrali qatorlar va Fu-re integrallari" monografiyasi Ger-maniyada ("Springer Verlag" nashriyoti) ingliz tilida nashr etilgan (1991). Be-runiy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

Manbalar 

Matematiklar
Oʻzbekistonning Xitoydagi elchilari
Shokir Alimov

Shokir Alimovich Alimov (1912.28.9-1976.28.3, Toshkent) — ftiziatr, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1974). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1962), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1953). SamMIni tugatgan (1935). Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining ordinatori (1935-40), Toshkent shahri 2sil kasalxonasining bosh vrachi (1940- 41), sil kasallari sanatoriysining bosh vrachi (1941 — 43), Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutining assistenti, soʻngra katta ilmiy xodim (1943-46), 1951-yildan shu institut direktori, ayni vaqtda (1953-yildan) Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti sil kasalliklari kafedrasining mudiri. A. silning epidemiologiyasi, oddini olish va davosi ustida ishlab, bemorlarni mehnat bilan davolashni ilgari surdi. Uning tashabbusi bilan Oʻzbekistonda mehnat bilan davolash sanatoriysi, koʻplab sil dispanserlari ochildi. Oʻzbekiston sil kasalliklari ilmiy tadqiqot instituta, Toshkent koʻchalaridan biri A. nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sulton Alimuhamedov

Sulton Nurmatovich Alimuhamedov (1-yanvar 1929-yil — 11-fevral 2019-yil) — agronom-entomolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), biologiya fanlari doktori (1976), professor (1980), Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1950), shu institutda assistent, dotsent (1950-61), zoologiya va entomologiya kafedrasi mudiri (1961-65). Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot instituti direktori (1965-92), 1993-yildan shu institutda boʻlim mudiri. Oʻzbekiston entomologlar jamiyati raisi (1970-yildan). Alimuhamedovning ilmiy ishlari paxta va don mahsulotlarini akoroid kanalar va boshqa zararkunandalardan saqlash tadbirlari, biologik himoya usullariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1929-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Erkin Alimuhamedov

Erkin Haydarovich Alimuhamedov (1939.18.2, Toshkent) — Oʻzbekiston Qahramoni (1995). Mehnat faoliyatini 1959-yilda V. P. Chkalov nomidagi Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlash-masining parchinlovchi slesari boʻlib ishlashdan boshlagan, 1959- 62 yillarda armiya safida xizmat qildi. 1963-yildan hozirgacha Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlash-masida yiguvchi — slesar boʻlib ishlaydi. Birlashmada AN-8, AN-12, AN-22, 328IL-76, IL-144 va boshqa samolyotlarni seriyali ishlab chiqarishni oʻzlashtirishda faol ishtirok etgan, samolyot qanotlari agregatlarini yigʻish boʻyicha yetakchi mutaxassis.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1939-yilda tugʻilganlar
18-fevralda tugʻilganlar
Alimqul

Alimqul (toʻliq ismi Mulla Alimqul Husaynboy oʻgʻli) (1831/32—1865) —qipchoq urugʻidan boʻlgan qirgʻiz Qoʻqon xonligining muvaqqat xoni (regenti), mingboshisi, amiri lashkari (1863—1865).

Hokimiyat uchun kurash 
Mallaxon hukmronligi davri (1858—1862)da Alimqul xonlikni idora etishda faol qatnashib, eshik ogʻaboshi va vazir darajasiga koʻtarildi, Mal-laxonning eng ishonchli va yaqin kishilaridan biri boʻlib qoldi. Bu davrda Alimqul qipchoklarning xonlikdagi siyosiy mavqeini tiklashga va mustahkamlashga harakat qildi. Mallaxon oʻldirilgach (1862), uning oʻrniga Sarimsoqxonning 17 yoshli oʻgʻli Shohmurod xon deb eʼlon qilindi. U taxtga oʻtirgach, otasining qotillarini topib oʻldirtira boshladi. Qotillikda qoʻli bor Toshkent hokimi Qanoatning buyrugʻi bilan Shohmurodni oʻgʻirlab ketadilar. Soʻng Qanoat Xudo-yorxonni xon deb eʼlon qiladi. Alimqul esa taxtga uning birodari Sulton Murodni oʻtqazmoqchi boʻlib, Xudoyorxonga qarshi kurash boshlaydi. Nihoyat, 1863-yil 9-iyulda Alimqul Mallaxonning oʻgʻli Sulton Say-yidxonni Qoʻqon xoni deb eʼlon qiladi. Xudoyorxon Buxoroga ketishga majbur boʻladi. Buning evaziga Alimqul „Amiri lashkar“ unvoniga sazovor boʻldi. Shunday boʻlsada, Alimqul amalda xonlikni oʻzi idora qila boshladi.

Rossiya imperiyasi bilan urush 
Podsho Rossiyasi qoʻshinlari Qoʻqon xonligi tasarrufidagi Toshkent va boʻlak shaharlarga taxdid qila boshlagach, Alimqul va Sulton Sayyidxon qoʻshin bilan Toshkentga kelishdi (1864-yil 25-noyabr). Alimqul 10 ming kishilik qoʻshin bilan Aris daryosi boʻylariga chiqib, Turkiston va Chimkent oraligʻidagi rus qoʻshinlari egallagan qoʻrgʻonlarni qaytarib olishga harakat qildi. Turkiston sh. yaqinidagi Iqon qishlogʻida ruslarning qoʻshinini yengib Toshkentga qaytdi (yana qarang Iqon jangi). 1864-yil dekabr oxirida Alimqul va Sulton Sayyidxon Toshkentni tark etib, Qoʻqonga kelishdi. Chernyayev boshliq rus qoʻshinlari Toshkentga yaqinlashganligi haqida xabar topgach, ular qoʻshin bilan Qoʻqondan chiqib, 1865-yil 7-mayda er-talab Toshkentga yetib kelishdi. Alimqul va xon qarorgohi Afrosiyob tepaligida joylashdi. Shu kuni Mingoʻrik mavzesida shahar himoyachilari ishtirokida katta mashvarat oʻtkazilib, gʻazavot eʼ-lon qilindi. Qashqar hokimi Valixon toʻraning qashqarliklar ham bu gʻazavotga qoʻshilajaklari haqidagi maktubini Alimqul shahar himoyachilariga shaxsan oʻzi oʻqib eshittirdi. Soʻng, Salor kanali bilan Dar-xon arigʻi oraligʻi (hozirgi Pushkin koʻchasi)da Alimqul qoʻshinlari va shahar himoyachilari bilan rus qoʻshinlari oʻrtasida qattiq jang boʻldi. Rus qoʻshinlari yengilib, Shoʻrtepaga chekindi. 1865-yil 9-mayda Alimqul qoʻmondonligidagi qoʻqonlik askarlar va shahar himoyachilari Shoʻrtepadagi rus qoʻshinlariga qarshi hujumga oʻtdi. Nihoyatda qattiq jang boʻlib, Alimqul ogʻir yaralandi va oʻsha kuni vafot etdi.

Vafoti 
1865-yil 10-mayda u Toshkentdagi Shayxontohur qabristoniga dafn etildi.

Adabiyotlar 
 Haydarbek Bobobekov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alinazar qori

Alinazar qori, Qori naqqosh (1881 — Qoʻqon — 1931) — miskar-naqqosh. Qoʻqonlik Hoji Fozil Ot-aulla oʻgʻlidan hunar oʻrgangan. Alinazar qori mis idishlarni qoʻqon uslubida milliy mumtoz naqshlar bilan bezagan, naqshlar orasiga lirik baytlarni mohirona zarb qilgan. U naqsh bergan ajoyib idishlar Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aling-gangri

Alinggangri, Nainsinga -Tibet togʻligining janubi-gʻarbidagi tizma, Xi-toyda. Gandisishan togʻlaridagi eng ba-land tizma, uz. qariyb 600 km. Bal. 7315 m gacha. Granit, slanes, kvarsitlardan tu-zilgan. Tabiati baland togʻ choʻlidan ibo-rat. 4500 m dan yuqorida ayrim joylarda doimiy qor va muzliklar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Tibet muxtor rayoni
Alip-manash

"Alip-manash" — "Alpomish" dostonining oltoy versiyasi. Koʻp mo-tivlari bilan "Alpomish"ga oʻxshaydi. Ammo umumiy syujet, ba’zi etnografik xususiyatlar, obrazlar talqinida farq 329mavjud. Dostonchi N. Ulashov varian-tida "Al.-M." deb nomlangan. Boshqa "Aqpoʻmish", "Alpoʻmish" variantlari ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-isloh

"Al-isloh" — turkistonlik jadidlar va soʻl ulamolar jurnali. 1915-18-yillarda Toshkentda toshbosmada nashr qilingan. Noshiri Abdurahmon Sodiq oʻgʻli (Sayyoh). Islom dinini isloh qilishga urinilgan. 5 soni chiqqach, faoliyati toʻxtatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston gazetalari
Al-istiqsot

Al-istiqsot — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasidagi tushun-cha. Moddiy unsurlar — suv, yer, havo va olovni bildiradi. Oʻrta asr Sharq fal-safasida, xususan, Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ibn Rushd, Umar Xayyom va boshqa taʼlimotlarida barcha moddiy narsalar — materiya 6 guruhga boʻlingan: 1) osmon jismlari; 2) aqlli maxluqot; 3) aqlsiz maxluqot; 4) oʻsimliklar; 5) maʼdanlar; 6) toʻrt unsur, yaʼni havo, suv, yer, olov. Toʻrt unsur materiya turlarining eng sodda va boshlangʻichi boʻlib, moddiylikning asosini tashkil etadi. Moddiy narsalarning qolgan 5 guruhi esa boshlangʻich 4 unsoʻrning turli xil qoʻshiluvidan vujudga keladi. Jismlar oʻzgarishi, boʻlinishi, ajralishi, yoʻq boʻlib ketishi, yangidan vujudga kelishi mumkin, lekin boshlangʻich 4 unsur yoʻq boʻlmaydi. Bu taʼlimot oʻrta asr maʼnaviy hayotida muhim rol oʻynagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alitus

Alitus yoki -{Alytus}- () — Litva Respublikasidagi shahar, Neman daryosining har ikka-la sohilida. Vilnyusdan 108 km janubi-gʻarbdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 74,9 ming kishi (1990). Uy-roʻzgʻor sovutkichlari, metall konstruksiyalar, kimyo, ma-shinasozlik zavodlari, tikuvchilik fabrikasi, mexanika texnikumi bor. Ip gazlama va goʻsht kombinatlari qurilgan. Oʻlkashunoslik muzeyi bor. Alitus 14-asrdan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alif

Alif — arab alifbosida va u asosida tuzilgan eski oʻzbek yozuvidagi birinchi harfning nomi. Eski oʻzbek yozuvida bu belgi hosil boʻlish oʻrniga koʻra bir-biridan farqli boʻlgan ikkita unlini: 1) til orqa umumturkiy a va 2) til oldi yumshoq a unlilarini ifodalaydi. Bundan tashqari, A. i — i, y,e, (3), (8) — o tovushlarini ifodalash uchun qoʻllanar edi. Hozirgi yozuvdagi bir (1) raqami A. shaklidan olingan (yana qarang Abjad).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arab alifbosi
Alifbe

Alifbe — dastlabki savod beradigan oʻquv qoʻllanmasi. Alifbe bosma, yozma harflar va ular ifodalaydigan nutq tovushlari, ularning yozilishini oʻzlashtirish, sodda boʻgʻin va soʻzlarni qoʻshib oʻqishga oʻrganish va oʻqilayotgan narsani toʻgʻri tushunish hamda sodda soʻz va gaplarni yozishga oʻrganishga yordam beradi. Maktabxonalarda flifbe boʻlmagan. Uning oʻrniga savod oʻrganish uchun maxsus taxta qoʻllanilgan. Taxtaning bir tomoniga tartib bilan arab harflari, ikkinchi tomoniga esa abjad yozilgan. Talabalar harflarni batamom yod olgandan soʻng abjadxonlikka va haftiyakxonlikka oʻtar edilar. Bu usul asosan 1900-yilgacha davom etgan. Turkiston sarus-tuzem maktablarining hamda yangi usuldagi maktablarning paydo boʻlishi bilan alifbe darsligi yuzaga keldi. 1902-yilda rus-tuzem maktablarining oʻzbek sinflari uchun birinchi oʻzbek alifbesi — „Ustodi avval“ nashr etildi. Bu alifbening muallifi Saidrasul Saidazizov. Kitob 1917-yilgacha 17-marta nashr etilgan. Shu yillarda Munavvarqori Abdurashidxonovning „Adibi avval“ (oʻzbek maktablari uchun birinchi alifbe), Mulla Rustambek ibn Yusufbekning „Taʼlimi avval“, P. Bidanovning „Sullami avval“, A. Avloniyning „Birinchi muallim“, A. Ibodiyevning „Tahsil ul-alifbo“, M. Faxriddinovning „Rahbari avval“ kabi alifbelar nashr qilingan. Keyinchalik Shokirjon Rahimiy yaratgan „Sovgʻa“ darsligi nashr qilingan. Shuningdek, M. Qodirov va boshqalarning „Kattalarga oʻqish“ (1920), F. Ergʻoziyev va A. Yoʻldoshevning „Alifbe“ (1936) kitoblari bosilib chiqqan. 1938-yildan Oqilxon Sharafiddinov tuzgan alifbe nashr qilindi; mazkur alifbe Q. Abdullayeva hammuallifligida qayta ishlanib nashr etildi va oʻzbek maktablarida oʻquv qoʻllanmasi vazifasini bajardi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining 1993-yil 2-sentabrda „Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek alifbosini joriy qilish toʻgʻrisida“ Qonuni qabul qilingach, bir qancha alifbelar tayyorlandi. Xususan, 1996-97 yillarda Oqilxon Sharafiddinov, Q. Abdullayeva va boshqalarning „Alifbe“ („Shodlik“), T. Gʻafforova, E. Shodmonov, R. Eshturdiyevaning „Alifbe“ („Savod“), katta yoshdagilar uchun Y. Abdullayevning „Hamrohim“, „Sovgʻa“, Y. Abdullayev, Sh. Yoʻldoshevaning „Yangi alifbo va imlo“ oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.

Yana qarang 
 Oqilxon Sharafiddinov — birinchi oʻzbek alifbesi muallifi.
 Darslik

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alifmoy

Alifmoy — oʻsimlik moylari va alkid smolalaridan olinadigan modda. A. sariq rangda nolcha ranggacha boʻlgan shaffof suyuqlik boʻlib, yogʻoch va metallga yaxshi surkaladi, havoda asta-sekin qotib yupqa elastik parda hosil qiladi. Oʻsimlik moylaridan olinadigan A. tabiiy (tarkibida moy miqdori 331100%), aralash (tarkibida moy miqdori 70-75%) va yarim tabiiy (tarkibida moy miqdori 50- 55%) xillarga; alkid smolalaridan olinadigan A. gliftalli, pentaftalli va ksiftalli (tarkibida moy miqdori 50%) xillarga boʻlinadi. Tabiiy A. gruntovkalar, shpaklevkalar, boʻyoqlar tay-yorlashda, yogʻoch va gʻovak ma-teriallar sirtiga shimdirishda, aralash quyuq moyli boʻyoqlarni suyultirishda, alkidli A. moyli boʻyoqlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Alixanov

Abram Isaakovich Alixanov (1904-1970) — fizik olim, akademik (1943). Nazariy va eksperimental fizika instituti asoschisi va direktori (1945-yildan). Ilmiy ishlari atom yadrosi va kosmik nurlar fizikasiga doir. Ukasi A. I. Alixanyan bilan uygʻotilgan yadrolardan elektron-pozitron juftligi chiqish hodisasini kashf qildi va bu juftlikning paydo boʻlish jarayoni krnuniyatlarini oʻrganib chiqdi. Alixanov radioaktiv yadrolarning beta-yemirilishini tadqiq qilish uchun beta-spektrometr, kosmik nurlar zarrasi massasi va energiyasini analiz qilish uchun mass-spektrometrlarni ixtiro qildi. U ix-tiro qilgan gomogen atom reaktori atom energiyasidan tinchlik maqsadlarida foydalanishda tatbiq etilmoqda. A. rahbarligida sobiq Ittifoqda birinchi marta ogir suvli yadro reaktori (1949), quvvati 7 Gevgacha boʻlgan qattiq fokus-lanuvchi tezlatkich (1961) yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1904-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
Fiziklar
Alitsiklik birikmalar

Alitsiklik birikmalar — molekulasida bir yoki bir nechta ugle-rod atomlaridan tuzilgan halqasi yoki halqalar tizimi boʻlgan organik birik-malar. Alitsiklik birikmalar bir-biridan halqalarining soni, oʻzaro joylashishi, uglerod atomlarini xalqalardagi soni, ularning oʻzaro oddiy yoki qoʻsh bogʻlar orqali bogʻlanishi va funksional guruhlari bilan farq qiladi. Jumladan, mono-, bi-, tri-, po-litsiklik Alitsiklik birikmalar maʼlum. Uglerod atomlarining bogʻlanishiga qarab toʻyingan va toʻyinmagan Alitsiklik birikmalar boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alishar-Xyuyuk

Alishar-xyoyuk — Anadolu (Tur-kiya)dagi arxeologik qatlamli tepa. Yozgat sh.dan qariyb 50 km janubi-sharqda joylashgan. Qazilma ishlari 1927-32 yillarda olib borilgan. Bu yerda ilk ma-rotaba Kichik Osiyo platosi uchun arxeo-logik madaniyatlarning mil. av. 4-ming yillikdan to mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarigacha boʻlgan tadrijiy rivojlanish bosqichlari aniqlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Turkiya
Alisher Navoiy nomidagi Davlat mukofoti

Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining badiiy ijod sohasidagi eng oliy mukofoti. Oʻzbekiston Respublikasining birinchi Prezidenti Islom Karimov tashabbusi bilan 1989-yil 13-sentabr da taʼsis etilgan. Oʻzbekistonning madaniy hayotida katta voqea boʻlgan, milliy qadriyatlar xazinasini boyitgan adabiyot, sanʼat va meʼmorlik sohasidagi eng yorqin va ser-mazmun asarlar uchun beriladi. Bu muko-fotga respublikada hamda chet ellarda eʼlon kilingan, alohida kitob shaklida nashr qilingan, ommaviy ravishda ijro etilgan, koʻrsatilgan va namoyish qilingan hamda keng jamoatchilik to-monidan yuqori baholangan badiiy asarlar, sanʼat namunalari taqdim etiladi. Taqdim etilgan ishlar vazirliklar, davlat qoʻmitalari, ijodiy uyushmalarning respublika miqyosidagi idoralari va xalqaro jamoat tashkilotlarining qarorlari asosida Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Davlat mukofotlari qoʻmitasi tomonidan qabul qilinadi. Taqdim etilgan bir asar uchun mukofot olishga talabgorlar soni 3 kishidan oshmasligi kerak. Mukofot Oʻzbekiston adabiyoti, sanʼati va meʼmorchiligi bilan bogʻliq boʻlgan eng yaxshi ishlar uchun boshqa mamlakatlarning madaniyat arbo-blariga ham berilishi mumkin. Muko-fotlarni 1996-yildan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoni bilan, har 3 yilda bir marta Mustaqillik bayrami arafasida berish tartibi joriy qilingan. Mukofotning har biri 200 ta eng kam oylik ish haqi miqdorida belgilangan. Mukofotlanganlarga tantanali vaziyatda sovrindorlik yorligʻi va faxriy nishon topshiriladi. Mukofot sovrindorining nishoni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. Mu-kofot takroran berilmaydi. 1991-yilda 9 kishi, 1994-yilda 12 kishi (1 kishi xorijdan) 1996-yilda 4 kishi mukofotga sazovor boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1989-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Aliqambar

Aliqambar — 1) Turkiston xalqlari ijodida (oʻzbeklarda — A. yoki Qambar ota, turkman va qirgʻizlarda — Bobo Qambar, tojiklarda — Qambar yoki Boboi Qambar) chaqmoq va momaqaldiroq chaqiruvchi afsonaviy shaxs, baxshi va sozandalar „piri“, shuningdek musiqa asboblari (mas, dutor)ning afsonaviy ixtirochisi. Oʻzbek va tojik musiqa folklorida koʻpgina yomgʻir chaqirish marosim qoʻshiqlari (mas, „qambar bo-ziy“) A. nomi bilan bogʻliq. Xorazm afso-nalarida A. xalifa Alinkig otboqari va otboqarlar „piri“. Beruniy yozgan qad. turkiy xalqlar mavsumiy bayrami — „gahanbar“ talaffuzning oʻzgarishi natijasida A.ga aylangan degan baʼzi mulohazalar ham mavjud; 2) oʻzbek xalq kuyi. Vazmin lirik raqs, usul jihatidan ufar yoʻllariga yaqin. Ohanglari xo-razm yirik ashula yoʻllari (Feruz, Su-voralar), dostrn va maqomlarida cholgʻu naqarotlari sifatida, shuningdek ayrim oʻzbek bastakor va kompozitorlari asarlarida ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oliqopu saroyi

Oliqopu saroyi (عالی‌قاپو 'oliy darvoza') — Isfahon (Eron)dagi meʼmoriy yodgorlik (15- 17-asrlar). Bosh tarzi baland, keng ravoqli saroy ansambli. Saroy asosan 15-asrda qurilgan, Abbos I davrida esa kengay-344tirilib yanada balandlashtirilgan. Ansamblda saroy ahli va sarkardalar uchun qator xonalar (qabulxona, devonxona, qozixona va boshqalar), atrofi bogʻ boʻlib, uz. 6 km cha devor bilan oʻralgan. Baland darvoza (qrpu) orqali gumbazli miyonsaroyga kiriladi. Miyonsaroy bagʻali tilla halli boʻrtma naqshlar va gullayotgan daraxt tasviri bilan bezatilgan. Miyonsaroydan qabulxonaga oʻtiladi. Kdbulxona devorlaridagi tokchalarga mahalliy meʼmorlik an’analari asosida kosamonlar ishlanib, naqshlar bilan bezatilgan. Us t-ki qismidagi katta bolxona ustunlari nafis bezatilgan. Baʼzi xonalarning ichki devorlarida gulli naqshlar, bol-xonalarida devoriy rasmlar bor. Ularda muhabbat izhor etib turgan yigit va qiz, bogʻ ichida dam olayotgan ayol, Isfahon sa-roylaridagi aysh-ishrat, xursandchilik aks ettirilgan. Olimlarning fikricha, bu rasmlarni yaratgan ustalar orasida musavvir Rizo Abbosiy ham boʻlgan. Aholi Oliqopu saroyi ni muqaddas deb bilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Eron meʼmoriy yodgorliklari‎
Isfahondagi bino va inshootlar
Joʻraqul Aliqulov

Joʻraqul Aliqulov (1944.29.6, Boysun tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Dushanba pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1971). 1971-yildan Sariosiyo tumanidagi 11-maktab oʻqituvchisi, 1973-yildan oʻquv tarbiyaviy ishlar boʻyicha maktab direktori oʻrinbosari. Aliqulovning bevosita tashabbusi va rahbarligi ostida maktabda taʼlimning sifat va samarador-ligi oshirildi, noanʼanaviy daryo va mashgʻulotlar joriy qilindi.

Manbalar 
 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari