MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zarina va Striangey

"ZARINA VA STRIANGEY" - tarixiy qissa. Muallifi — yunon tarixchisi Ktesiy (mil. av. 400 y.). Qissada (uning turli variantlari bor) saklar bilan Midiya davlati oʻrtasidagi urushlar haqida hikoya qilinadi. Saklar malikasi Zarina birinchi eri podsho Kidrey vafot etgach, Midiyaga tobe Parfiya viloyati dinasti (hokimi) Marmarga turmushga chiqadi. Bundan norozi boʻlgan Midiya saklarga qarshi urush ochadi. Janglardan birida Zarina yarador boʻlib, jang maydonidan oʻzini chetga oladi, uni midiyalik Striangey taʼqib etib otdan qulatadi. Biroq asirasi yosh, goʻzal sak qizi ekanligini koʻrgach, Striangey unga oshiq boʻlib, Zarinaga ziyon zaxmat yetkazmay qoʻyib yuboradi. Oradan bir oz vaqt utgach, Zarinaning eri Marmar Striangeyni asir olib, uni qatl qilmoqchi boʻladi. Zarina eridan Striangeyni ozod qilishni soʻraydi, biroq rad javobi olgach, Striangeyni va asirlardan bir qanchasini oʻzi xalos etib, ular bilan birgalikda Marmarni uldiradi. Shundan soʻng midiyaliklarga Parfiya viloyatini qaytarib, ular bilan doʻstlik sulhi tuzadi. "3. va S." qahramonlik va sevgi haqidagi qissa boʻlib, uning bosh qahramoni Zarina tarixiy shaxe — sak hukmdorlaridan biri boʻlgan. Qissada u zakovatli va tadbirkor, qabiladoshlariga gʻamxoʻr hukmdor, shuningdek, ornomusli, odobli va iffatli ayol sifatida gavdalanadi. Ktesiy maʼlumotiga koʻra, Zarina vafotidan keyin saklar unga ehrom shaklida maqbara qurib, oltin haykal urnatishgan. Kissa sharq xalqlari orasida keng tarqalgan.

Adabiyot 
 Pyankov I. V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya, Dushanbe, 1975.

Manbalar
Zoyit Zaripov

Zoyit Zaripov (1912, Taxtakupir tumani — 1981.17.5, Nukus) — karaqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Faoliyatini "Tong nuri" teatri truppasida boshlagan (1927). 1930-yildan Qoraqalpoq teatrida. Qoraqalpoq professional teatr sanʼati shakllanishida katta rol uynagan. Salbiy, hajviy va grotesk rollar ustasi. Ijodi ifoda vositalarining aniqligi, fikrning tugalligi, nutq va harakatlarning mukammal ishlanganligi bilan harakterli. Eng yaxshi rollari: Tilmoch ("Kuklan botir"), Serman ("Oygul va Obod"), Qutim soʻpi ("Berdaq"), Hakimzoda vazir ("Oshiq Gʻarib"), Turman ("Ravshan") va b.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Zarif miskar

Zarif miskar (1800, Buxoro ?) — atoqli qoʻgʻirchoqboz. Yoshligida raqqoslik qilgan, keyinroq surnaychi (mehtar) sifatida qoʻgʻirchoqbozlar bilan tomosha koʻrsatgan, baʼzan masharabozlik ham qilgan. taxminan 19-asrning oʻrtalarida Oʻrdaga ishga taklif etilib, Buxoro amiri saroyidagi qugʻirchoqbozlar hamda raqqoslar toʻplariga rahbarlik qilgan. Ip bilan oʻynatiladigan "Chodir xayol" qugʻirchoq teatri ustasi sifatida tanilgan. Ayniqsa "Sarkardalar" tomoshasi katta muvaffaqiyat qozongan. Mashhur qoʻgʻirchoqboz Doniyor qoʻgʻirchoqboz ham Z.m.ning shogirdi.

Manbalar
Zariya

Zariya, Zaria — Nigeriya shim.dagi shahar. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Paxta yetishtiriladigan rnning muhim savdo markazi. Paxta tozalash, toʻqimachilik, yogʻ, un tortish, tamaki korxonalari, temir yoʻl ustaxonalari, velosiped zdi bor. Hunarmandchilik rivojlangan, turli buyumlar toʻqiladi, teri oshlanadi. U-nt bor. Shaharga 1513 yilda Zariya davlati poytaxti sifatida asos solingan.

Manbalar
Zarkokil

Zarkokil, tangachoʻlpi — ziynat buyumi, Sharq ayollarining sochlariga taqadigan bezagi. Ayollarning ikki chakkalari yoki soch oʻrimlariga taqilgan. Dastlab Qoʻqon xonligi davrida oltindan yasalib. 3. deb atalgan. Keyinchalik tanga va soʻlkavoylardan ("tangachoʻlpi" nomi shundan) ikki qator qilib ishlangan. Tanga va soʻlkavoylar oʻzaro kumush zanjir yoki halqachalar bilan ulangan. Yuqori qismidagi ilgagi bilan chakkadagi sochga, soch oʻrimlariga taqib qoʻyilgan.

Manbalar 

Zargarlik
Kiyim
Zarkosa

Zarkosa — Bobotogʻ tizmasidagi eng baland choʻqqi. Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqida, Uzun tumani hududida joylashgan. Oʻrtacha balandligi 2290 metrni tashkil etadi. Sharqiy yon bagʻri Kofarnihon daryosi vodiysiga hamda shimoli va shimoli-sharqiy yon bagʻri Surxondaryo vodiysi tomon tik tushgan. Janubi va janubi-sharqiy yon bagʻri qiyaliklardan iborat. Togʻ qishda qor bilan qoplanadi. Zarkosadan sharqqa tomon kichik soy oqadi, gʻarbida esa buloqlar bor. Choʻqqi atrofida archazor, pistazor, bodomzorlar keng tarqalgan.

Joylashishi 
Zarkosa choʻqqisi Hisor tizmasining bir boʻlagi boʻlgan Bobotogʻ tizmasining eng baland choʻqqisi hisoblanadi. Bu togʻ ancha yemirilib, paslashib qolgan. Zarkosaning balandligi 2289 metga yetadi. Bobotogʻ gʻarbga va janubga tomon asta-sekinlik bilan pasayib boradi. Tizmadagi togʻlarning oʻrtacha balandligi 1200-1500 metrga yetadi. Bobotogʻ okrugi relyefi Hisor-zarafshon okrugi relyefidan tubdan farq qiladi.

Asosan paleogen va yura davri ohaktoshlari, gil, alevrolit, qumtoshlardan tarkib topgan. Zarkosa choʻqqisi joylashgan hududning sharqiy yon bagʻri tik va ensiz, togʻ oldi tekisliklari Kofarnihon daryosi terrasalariga yaqin yerda joylashgan. Gʻarbiy yon bagʻri ancha yotiq va keng boʻlib, asosiy qismi past togʻlardan tarkib topgan. Togʻ tizmasining yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar oʻtganligi sababli parchalangan. Bu yerda karst keng tarqalgan. Mazkur hududdagi togʻlar orasida koʻplab botiqlar mavjud, ular neogen va antropogen davri yotqiziqlari bilan toʻlgan.

Oʻsimliklar dunyosi 
Zarkosa choʻqqisida turli oʻsimliklar mavjud. Jumladan togʻ oldi hududlarida archazor, bodomzorlar mavjud. Shuningdek togʻ piyozi, kiyikoʻt, marmarak, yovvoyi beda, chayonoʻt, qiziltikan kabilar ham keng tarqalgan.

2022-yilda bu yerdana bir nechta yangi turlar aniqlangan. Jumladan, Piyoz (Allium L.) turkumiga mansub boʻlgan oʻsimlik turi aniqlangan. Mazkur piyozning boʻyi 15-20 sm boʻlib, gullari mayda va och pushti rangda. Bu turning eng yaqin qardoshi Eron, Afgʻoniston va Markaziy Osiyo hududidagina uchraydi.

Adabiyotlar

Manbalar 

Surxondaryo togʻ choʻqqilari
Oʻzbekistondagi togʻ choʻqqilari
Zarmiton oltin koni

ZARMITON (CHORMITON) OLTIN KONI —  Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumanida joylashgan. Nurota togʻining janubi-gʻarbiy chekkasida, Samarqand shahridan qariyb 100 km shimoli-gʻarbda joylashgan kon. 1952-yilda I. H. Hamroboyev tomonidan ochilgan. 1978-yil ishga tushirilgan. 1950-yillardan keyin konda olib borilgan geologik qidiruv va geofizik tadqiqotlar natijasida oltini bor bir qancha joylar aniqlandi. Kondagi asosiy ruda minerali — oltin va kumush; qoʻshimchalari: volfram, qoʻrgʻoshin, pyx, surma va geologik tuzilishida erta silur davri jazbuloq svitasiga taallukli vulkanogenterrigen jinslar ishtirok etgan. Ular izoklinal burmalar hosil qilgan va regional metamorfizm jarayoniga uchragan. Kondagi intruziv jinslar biotitamfibolli granosiyenitlardan iborat. Sanoat ahamiyatiga molik rudalar yertomir shaklida, ular 70—80° ostida shimol va shimoli-sharqqa enkaygan. Zarmitan konida oltin hosil boʻlishida tektonik, magmatik va litologik kabi omillar muhim rol oʻynagan.

Manbalar
Zarnuq

Zarnuq, Zarnuj, UjuqZarnuq, Zerinuh (Saritoq) — qad. shaharqalʼa. Sirdaryoning soʻl sohilida joylashgan. Abu Abdullo Xorazmiyning "Mafotix alulum" asarida "zurnu istilohi chigʻir" maʼnosini anglatgan. Shunga qaraganda 3. qalʼasi chigʻir yordamida suv chiqariladigan balandlikda joylashgan. Chingizxon 1220 y. fevralda Buxoroni olgach, moʻgʻullar Chingizxonning kenja oʻgʻli Tuli rahbarligida Z.ni qamal qilganlar. Chingizxon qamaldagilarga oʻzining xos kishisi Donishmand hojibni joʻnatib taslim boʻlishni taklif etgan. 3. ahli kuchlar teng emasligi boisidan taslim boʻlgan. Moʻgʻullar Z.ga "Qutlugʻ baligʻ" deb nom qoʻyganlar.

Manbalar
Zarpechak

Zarpechak, chirmovuq ()— chirmovdoshlar ()ra mansub tekinxoʻr oʻsimlik turkumi. Moʻʼtadil mintaqalargacha 170 turi uchraydi. Bargsiz va ildizsiz bir yillik oʻt, qatʼiy karantin obʼyekti. Poyasi chirmashib oʻsadi, ipsimon, sershox, tanasi sariq, yashilsargʻish yoki toʻq sariq. Gullari mayda oq yoki och pushti. Mevasi qattiq qobiqli bir qancha urugʻli dumaloq koʻsakcha, urugʻida oʻralgan murtagi bor. Murtakning tuklar bilan qoplangan kalin uchi tuproqqa oʻsadi, ikkinchi uchi urugʻ poʻstidan ajralib xoʻjayin oʻsimlikka chirmashadi va oʻralib, oʻsimlik toʻqimalariga chuqur kirib shirasini soʻradi va quritadi. 3. urugʻi va poyasidan koʻpayadi. Z.ning bir oʻsimligi 10—50 minggacha urugʻ beradi. Z.ning Oʻrta Osiyoda uchraydigan turlari: dala 3., asosan, beda, kanop, gʻoʻza, sabzavotpoliz va b.ni zararlaydi; beda 3., asosan, bedani, shuningdek, noʻxat, qashqarbeda va yantoqni zararlaydi; xitoy 3. kanop, jut, gʻoʻza, lavlagi, qovun, beda, qisman kartoshka pomidorni zararlaydi; yevro pa Z. kanop, kartoshka, tamaki, qulmoq, beda, qashqarbeda, siren va b. buta hamda daraxtlarni zararlaydi; Kurash choralari: karantin, 3. tushgan bedapoyaga birinchi oʻrimdan keyin nitrafen yoki DNOK eritmasi, haydalgan bedapoya, uvat, yoʻl yoqalari, ekin ekilmagan yerlarga esa nitrafen eritmasi purkaladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Zarra

Zarra — oz sonli elementar zarralardan tashkil topgan modda ulushlari. Mas, tutun Z.lari, chang Z.lari, havodagi suv Z.lari, molekulalar, atomlar, yadrolar, nuklonlar va b. Oʻlchamlariga qarab 3. makrozarralar yoki mikrozarralarga boʻlinadi; makrozarralar mikrozarralardan tashkil topadi. Mikrozarralar (atom yadrosi, elektronlar, nuklonlar, mezonlar, giperonlar, ukvant va h. k.) spinlari qoʻshilgan holda maʼlum yoʻnalishda harakatlanishi Z.larning qutblanishi deyiladi. Ichki tuzilishiga qarab murakkab yoki oddiy Z.lar boʻladi; murakkab Z.lar oddiy Z.lardan iborat. 3. qandayligidan qatʼi nazar, energiya, impuls, massa va b. xususiyatlarga ega. Dastlab 3. va uning xususiyatlari oʻzgarmas, har qanday 3. yanada maydaroq Z.lardan iborat, deb hisoblanardi. Tekshirishlardan maʼlum boʻldiki, Z.lardan baʼzilari butunlay oʻzgarishi, oʻz tarkibida boʻlmagan yangi Z.lar paydo qilishi, hatto oʻziga moye antizarralar bilan toʻqnashganda tamomila yoʻqolib, elektromagnit maydon hosil qilishi mumkin ekan (qarang Antizarralar, Annigilyasiya). 3. tushunchasi maydonlar nazariyasi va toʻlqinlar nazariyasida ham koʻp ishlatiladi. Tinch turgan modda Z.lari massaga ega, elektromagnit maydon Z.lari — fotonlar esa tinch turganda massaga ega boʻlmaydi. Z.lar sistemasi nazariyasida (jumladan, qattiq jismlar nazariyasida) tekshiriladigan hodisalarning roʻy berishida koʻp Z.lar maʼlum jihatdan haqiqiy moddiy Z.larga oʻxshash boʻlgani uchun yordamchi tushuncha sifatida kvazizarralar tushunchasi bilan ish koʻriladi, mas, fonon, polyaron, eksiton, magnon, plazmon va b. (yana q. Elementar zarralar).

Manbalar
Zarra-antizarra jufti

Zarra-antizarra jufti - zarralar bilan antizarralarning bir vaqtda birgalikda (juft holda) hosil boʻlishi. Bu jarayon energiya, impuls va b. kattaliklarning sakdanish qonunlariga boʻysunadi. Z.a. j. xreil boʻlishi yadro bilan toʻqnashuvchi zarra energiyasiga va jarayonda ishtirok etuvchi boshqa zarralarning xossalariga bogʻliq.

Elementar zarralarning yemirilishi, ularning oʻzaro yoki yadrolar bilan toʻqnashuvi natijasida turli Z.a. j. hosil boʻladi. Maye, proton (r) bilan proton (r) toʻqnashuvi natijasida proton (r) va antiproton (u/), foton (u) bilan proton O) toʻqnashuvi natijasida musbat myuon (s+) hosil boʻladi va h. k. Yemirilish natijasida neytral kaon (A^mezonEdan musbat pion (musbat kmezon, d+) va manfiy pion (manfiy tsmezon, l"), neytral pion (7s°)dan elektron (v") va pozitron (ye+) hosil boʻladi va h. k. Odatda, Z.a. j. hosil boʻlishi deganda fotondan elektron va pozitronning u> (yeg + ye+) vujudga kelishi tushuniladi. Biror zaryadli zarra (mas, atom yadrosi) maydonidagi foton elektronpozitron juftligini hosil qiladi. Z.a. j. hosil boʻlishi va annigilyasiya hodisalari materiyaning bir shakldan boshqa shaklga (modda shaklidan maydon shakliga) va aksincha oʻtishini isbotlashga dalil boʻladi.

Manbalar
Zarrabin

Zarrabin (arab, zarra — mayda va fors, bin — koʻrmoq feʼlining oʻzagi) — mikroskopning qad. nomi.

Manbalar
Zaruriy mudofaa

Zaruriy mudofaa - jinoyat huquqida hujumdan qonuniy tarzda himoyalanish. Odatda, qonunda Z.m. holatida qilingan va tajovuzchiga shikast va zarar yetkazgan harakat, agar u Z.m. chegarasidan chiqmagan, yaʼni himoya xavfxatar harakteriga moye boʻlsa, jinoyat deb topilmaydi, ijtimoiy xavfli va huquqqa xilof qilmish sanalmaydi, jinoiy javobgarlikni keltirib chiqarmaydi. OʻzR Konstitutsiyasining 20 va 27moddalarida, Oʻzbekiston JK 37moddasida har bir fuqaroning oʻzini va b. shaxslarni, shuningdek, jamiyat va davlat manfaatlarini faol himoya qilish huquqi ifodalangan.

Zartepa shahar harobasi.

Manbalar
Zarchopon

Zarchopon — qovunning oʻrtapishar navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Shirali va mahalliy Choʻgari navlarini duragaylab yaratilgan (1986; R. Hakimov, A. S. Shchukina). Shakli choʻziq yoki tuxumsimon. Ogʻirligi 2,8— 3,4 kg . Sirti sal tilimtilim, tuyey och sariq, toʻrlari toʻqyashil. Poʻsti oʻrtacha, qattiq, eti pushtirang , shirin, asal hidi keladi. Tarkibida 15% quruq modda mavjud. Urugʻi oʻrtacha, sargʻish, urugʻidan unib chiqqanidan keyin birinchi hosili 77—93 kunda pishadi. 1990-yildan respublikaning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan. Hosildorligi 20—25 t/ga.

Manbalar
Zarchoʻva

Zarchoʻva (Curcuma) – zanjabildoshlarning oilasiga mansub koʻp yillik oʻt oʻsimlik. 50 dan ortiqturi bor. Ikki turi Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik xududlarida oʻsadi. Hindiston, Indoneziya, Xitoyning janubida ekiladigan (S. Jonga L.) turi koʻproq ahamiyatga ega. Asosan, xushbuy, ildizi tarkibida 1,5—5% efir moyi va zararsiz sariq modda bor. Ildizi kukun holida ishlatiladi, issiq suvda tez eriydi, oziqovqatga (palovni tillarang qilishda zirvakka yoki yuvilgan guruchga qoʻshiladi). Zarchoʻvadan olinadigan sariq buyoq loklarga rang berishda ishlatiladi. Ikkinchisining ildizpoyasidan olinadigan achchiq modda likyor tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllaniladi. Yovvoyi turlarining ildizpoyasidan kraxmal olinadi. Zarchoʻva ildizpoyasidan kupaytiriladi.

Manbalar 

Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Ziravorlar
Zarya surxana

"ZARYA SURXANA" („Surxon tongi“) — Surxondaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gaz. Termiz sh.da rus tilida haftada 2 marta chiqadi. Dastlab 1941-yil 10-avgustdan „Leninskoye znamya“ („Lenin bayrogʻi“) nomi bilan nashr etilgan. 1991-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli yillarda G.N.Rokotov, P.T.Trofimenko, M.M.Paletskiy, I.M.Melnikov, A.Hakimov, N.Chehaqov, D.A. Kucherenko va b. muharrirlik qilgan. Gaz. sahifalarida viloyat ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy hayotiga doyr materiallar berib boriladi. Mamlakat fuqarolarida yangicha tafakkur va dunyoqarashni shakllantirish, shu maqsadda yagona milliy gʻoya — milliy mafkurani yaratish va hayotga tadbiq etish gaz. taxririyati jamoasi oldidagi eng mux, im vazifa sanaladi. Adadi 1000 (2002).

Manbalar
Zaryad

Zaryad:

1) elektr 3. — elektromagnit maydon manbai; zaryadlangan zarralarning uzaro elektromagnit taʼsirlashuvi intensivligini ifodalaydigan fizik kattalik. Bir xil ishorali Z.lar birbiridan itariladi, har xil ishorali Z.lar esa birbiriga tortiladi (qarang Kulon qonuni). Elektronlar, pozitronlar, protonlar, zaryadli mezonlar va b. elementar zarralar hamda atom yadrosi eng kichik musbat yoki manfiy elektr Z.ga ega. Elektr 3., odatda, elektrostatik birliklar (SGSE) yoki kulonlar bilan ulchanadi. Eng kichik elementar elektr 3. ye = (4,80298 ± 0,000201) • 10 |0 SGSE birlikka teng . Elementar elektr Z.ni birinchi marta 1911 yilda R. E. Milliken aniq ulchagan; 

2) portlovchi modda Z.i — maxsus kamera (shurp, quduq va b.) ga joylashtirilgan, vazni va oʻrnatiladigan joyi oldindan hisoblangan hamda portlatishga tayyorlangan portlovchi modda; 

3) uloqtiriladigan porox Z.i — oʻq otar qurol stvoli kanalida snaryad (mina, oʻq)ni harakatga keltirish va kerakli tezlikda otish uchun zarur boʻlgan, gilza yoki alohida qopchiklar (kartuzlar)ga joylashtirilgan maʼlum miqdordagi porox; 

4) qattiq raketa yoqilgʻisi Z.i — dvigatel kamerasiga joylashtirilgan va yonganda raketani harakatlantiruvchi reaktiv kuch hosil qiladigan bir yoki bir necha qattiq yoqilgʻi bloki (shashkasi).

Manbalar
Zaryadlangan zarralar tezlatkichi

Zaryadlangan zarralar tezlatkichi — elektr yoki oʻzgaruvchan magnit maydoni yordamida katta energiyali zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, atom yadrolari) olish uchun moʻljallangan qurilma, q. Tezlatkichlar.

Manbalar
Zaryadlash qurilmasi

Zaryadlash qurilmasi 1) elektrotexnikada — akkumulyatorlar va kondensatorlar batareyasini zaryadlash uchun oʻzgarmas tok beruvchi agregat; zaryadlash generatori yoki toʻgʻrilagichli transformator, taqsimlash qurilmasidan iborat. Akkumulyator 3. q. davriy zaryadlash, uzluksiz va uzlukli zaryadlash, qoʻshimcha hamda qayta zaryadlashda qoʻllaniladi. Akkumulyator batareyalari zaryadlash toki sigʻimi va kuchlari tengligi alomatlari boʻyicha alohida guruxlarga yigʻiladi. Davriy zaryadlashda batareyalar ikki guruhga boʻlinadi va 3. q. ulardan bitta guruhini zaryadlaydi. Uzluksiz zaryadlashda ham nafuzka tarmogʻi taʼminlanadi, ham akkumulyatorlar batareyasi zaryadlanadi. Uzlukli zaryadlashda esa 3. q. muayyan vaqtning bir qismida nagruzkani taʼminlab, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlaydi, vaqtning boshqa qismida kichik nagruzkada zaxirada boʻladi; bunda nagruzka zanjirini akkumulyatorlar batareyasi taʼminlaydi. Kondensator 3. q. kondensatorlarni normal rejimda zaryadlaydi. Toʻgʻrilagich 3. q. bir fazali kam quvvatli boʻlib, akkumulyatorlar batareyasini zaryadlashda kuchlanish transformatorning ikkilamchi chulgʻamidan toʻgʻrilab olinadi; 2) portlatuv i shl ari da 3. q. zaryad boʻshligʻini portlatuv moddalari (PM) bilan toʻldiradigan mexanizm yoki mashina. Ikki guruhga: tarkibida nitroefirlar yoki geksagenlar boʻlmagan patronlashgan PM bilan zaryadlash va granula (donador)langan PM bilan zaryadlash xillariga boʻlinadi. Birinchi guruhi yaxshi takomillashmaganligi va qimmatligi tufayli ishlatilmaydi. Ikkinchi guruhi konlar, shaxtalar, quduqlarni zaryadlashda qoʻllaniladi.

Sapi Majidov.

Manbalar
Zaryadli zarralar hisoblagichlari

Zaryadli zarralar hisoblagichlari — zaryadli zarralar (elektron, proton va b.)ni qayd qilish va ularning energiyasini aniqlash uchun ishlatiladigan fizik qurilmalar. Ularning ishi zaryadli zarralarning modda atomlari bilan oʻzaro taʼsirlashishiga asoslangan.

3. z. h.ning bir necha xillari mavjud: ionlash hisoblagichi (ionlash kamerasi), mutanosib (proporsional) hisoblagich, Geyger — Myuller hisoblagichi, Cherenkov hisoblagichi, ssintillyasiyey hisoblagich, yarimoʻtkazgichli hisoblagich, kristall hisoblagich va b. Ionlash hisoblagichining ishi gaz razryadiga asoslangan. Bunday hisoblagichlar ikki elektrodli yopiq idishdan iborat. Idish inert gazlar, vodorod, azot yoki gaz aralashmalari, jumladan uglevodorodlar bilan toʻldiriladi. Elektrodlarga tok manbai ulanib, elektr maydoni hosil qilinganda musbat va manfiy ionlar elektrodlarga tortiladi. Hisoblagichdan oʻtgan zaryadli zarralar zanjirda impulslar hosil qiladi. Rasmda zaryadli zarralarni qayd qilishning umumiy prinsipi koʻrsatilgan (yana q. Ionlash kamerasi). Mutanosib hisob l agich ning ishi ham gaz razryadiga asoslangan. Unda zanjirdagi tok amplitudasi qayd qilinayotgan zaryadli zarralar energiyasiga mutanosib boʻladi. Hisoblagich elektrodlaridan biri, koʻpincha, silindr shaklida boʻlib, ikkinchi elektrod — silindr oʻqi boʻylab tortilgan ingichka simdir. Metall silindr — katod, sim esa anod vazifasini oʻtaydi. Anod — katod potensiallari farqi 900—1000 V boʻlganda birlamchi ionlanish natijasida hosil boʻladigan erkin elektronlarning tezligi elektr maydoni taʼsirida ortib, ionlar hosil kila oladi. Bu hodisa gaz kuchaytirishi deyiladi. Potetsiallar farqi ortgan sari elektr impulsi amplitudasi ham ortadi, erkin elektronlar katta tezlikka erishadi va, oʻz navbatida, gaz atomlarini ionlarga ajrata oladi. Ionlanish ketmaket takrorlanib, jala razryadi (elektronlar jalasi — mustaqil boʻlmagan razryad) roʻy beradi. Ionlar schyotchik elektrodiga borib yetganidan keyin elektr razryadi soʻnadi. Yarimoʻtkazgichli hisoblagich (detektor) — zaryadli zarralar va gammanurlarni qayd qilish va ularning energiyasini oʻlchaydigan asbob. Koʻpincha, kremniy yoki germaniy monokristallidan plastinka koʻrinishida tayyorlanadi. Zaryadli zarralar plastinkaga tushganda, muvozanat holatda boʻlmagan zaryad tashuvchilar jufti, yaʼni elektronkovak jufti hosil qiladi. Tashqi elektr maydon taʼsirida elektron va kovak elektrodlarga tomon siljiydi, natijada tashki zanjirda elektr impulsi hosil boʻladi. Bu impuls radiotexnik qurilmalar yordamida qayd qilinadi. Kristall hisoblagich — dielektr kristallarda hosil boʻlayotgan zarralarni qayd qiluvchi asbob. Dielektrik monokristall (odatda, olmos yoki kadmiy sulfid kristallari)dan tayyorlanadi. Bulardan tashkari, Vilson kamerasi, diffuzion kamera, katlamli fotografik emulsiya va b. ham zaryadli zarralarni qayd qiladigan hisoblagichlar hisoblanadi.

Rahim Bekjonov.

Manbalar
Zarqogʻoz

Zarqogʻoz, folga — 1) rangli, nodir, asl metallar va poʻlatdan tayyorlanadigan, eni 5–1000 mm va qalinligi 0,001—0,2 mm boʻlgan varaq yoki lenta 3. joʻvali (valetsli) prokat stanlarida oʻrama (rulon) holida prokatlab chiqariladi. Prokatlab olish qiyin boʻlgan qattiq materiallar eritib olinadi. Oziqovqat mahsulotlarini oʻrashda, elektrotexnikada kondensatorlar tayyorlashda, termoizolyasiya va b. maqsadlarda ishlatiladi; 2) matbaada — bir tomoni maʼlum miqdordagi bogʻlovchi bilan ishqalangan va biror pigment bilan krplangan kalka yoki shaffof plyonka. Kitob muqovasiga presslab tasvir tushirishda ishlatiladi.

Manbalar
Zarquloq

Zarquloq () — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasining boʻyi 120 sm cha. Barglari koʻkishyashil, tuklar bilan krplangan, patsi, moi kesik. Guli och sariq, bandli. Iyunda gullaydi, iyuldan urugʻlaydi. Oʻzbekistonda adirlarda, tog etaklarida oʻsadi. Toʻpgulining qaynatmasi xalqtabobatida koʻkrak ogʻrigʻi va nafas qisish kasalliklarida hamda gijja va siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Zargʻaldoq

Zargʻaldoq () — chumchuqsimonlar turkumiga mansub qush. Chugʻurchiqdan sal kattaroq. Tanasi 25 sm cha, vazni 70—85 g . Nari och sariq, kaqotlari va dumi qora, modasi va joʻjalari yashilkulrang . 3. ShimoliGʻarbiy Afrika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan.

Manbalar 

Hayvonlar
Zargʻaldoq (qush)

Zargʻaldoq - Oʻzbekistonga bahorda kelib, kuzda qishlash uchun Hindistonga ketadi. 3., odatda, togʻ oʻrmonlarida, baʼzan toʻqay va vohalarda hayot kechiradi. Daraxt shoxlariga uya soladi. May oxirida 3— 4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 14—15 kundan keyin jish joʻja chiqadi. 18—19 kundan soʻng joʻjalar uchirma boʻladi. 3. qurt va qoʻngʻizlar bilan oziqlanadi. Bogʻ va oʻrmon zararkunandalarini qirib, foyda keltiradi.

Manbalar
Zarhal

Zarhal — hal turi; ezib suyultirilgan oltin kukuni. Amaliy sanʼat (ayniqsa zargarlik)da narsa (buyum)larning yuzasiga surtiladi (yugurtiraladi) va aynan shunday usulda ishlangan buyum ham 3. deb ataladi (mas, yuziga 3. yugurtirilgan kumush isirgʻa — zarxal isirgʻa).

Manbalar 

 

Zargarlik
Zaskar

Zaskar — Himolay togʻlarining shim.gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Hindiston va Xitoy hududida. Uz. shim.gʻarbdan jan.sharqqa 600 km. 6400 m balandlikda daralar bilan oʻyilgan keng platosimon yuza boʻlib, unda bal. 7800 m dan ortiq boʻlgan alohida choʻqqilar koʻtarilib turadi. 3. ohaktosh, qumtosh, slanets va granitdan tuzilgan. Jan. yon bagʻrida 4000 m gacha oʻrmon, undan yuqorida alp va subalp oʻtloklari, togʻ tepalarida doimiy qor va muzliklar, shim.da dashtlar bor. Satlaj daryosi kesib oʻtadi. Vodiylarda dehqonchilik qilinadi. Korund konlari topilgan.

Manbalar 

Togʻlar