MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zagreb universiteti

Zagreb universiteti — Xorvatiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1669-yil falsafa-teologiya oliy maktabi sifatida Lepoglav shahrida tashkil topgan. Keyinchalik Zagreb shahriga koʻchirilgan. 1874-yilda universitet maqomini olgan. Falsafa, huquqshunoslik, iqtisod, tabiiy fanlar, matematika, tibbiyot, meʼmorlik va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta ilmiy tadqiqot instituti, kutubxonasi (17-asrda tashkil etilgan, 1 milliondan ortiq asar) bor. 50 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

Xorvatiyadagi universitetlar
Zagros

Zagros (fors. Patak, Poshtekoʻh) — Erondagi togʻ sistemasi, Eron togʻligining jan.-gʻarbida. Uzunligi 1600 km chamasida, kengligi 200–300 km, aksar qismining bal. 2000–3000 m, eng baland joyi 4548 m (Zardkoʻh togʻi). 3. vodiy va botiqlar bilan ajralgan bir necha (15—20) parallel tizmalardan iborat. Togʻlar ohaktosh va sla-netslardan tuzilgan. Karst relyef shakli koʻp. Neft konlari bor. Iklimi subtropik, quruq, katta qismining landshafti choʻl. Gʻarbiy, sernam qis-mida dub, qayragʻoch, zarang , akatsiyali oʻrmonlar, yuqoriroqda alp oʻtloklari va past boʻyli butazorlar bor. Kichikroq muzliklar uchraydi. Botiqlarda shoʻrxok, koʻl va vohalar (xurmo, sitrus oʻsimliklar, tokzorlar) mavjud. Bamu va Erjon milliy parklari tashkil etilgan.

Manbalar 

Togʻlar
Iroq Kurdistoni geografiyasi
Yuqori Mesopotamiya
Galina Zagurskaya

Galina Nikolayevna Zagurskaya (1905.27.4, Irkutsk- 1978.16.11, Toshkent) — aktrisa va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1944). Irkutsk balet maktabini tugatgan (1922). 1937 yildan Toshkentda, M. Gorkiy teatrida aktrisa. Yaratgan obrazlari psixologik chuqur va joʻshqinligi, harakat va nutq madaniyatining mukammalligi bilan harakterlanadi. Ijobiy va salbiy, fojiaviy va hajviy rollarni bir xilda mahorat bilan ijro etgan. Eng yaxshi rollari: Varvara, Kruchinina ("Momaqaldiroq", "Aybsiz aybdorlar"), Yelena, Vasilisa Karpovna ("Meshchanlar", "Tubanlikda"), Anna Karenina ("Anna Karenina"), Ranevskaya ("Olchazor"), Saburova ("Yagona guvoh"), Diana ("It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi"), Mirandolina ("Mehmonxona bekasi"), Jamila, Maysara ("Boy ila xizmatchi", "Maysaraning ishi"), Toʻlgʻanoy ("Momo yer") va b. Rej. sifatida "Etik kiygan mushuk", "It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi", "Jizzaki", "Kichkintoy Dorrit", "Uch xapdori" kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1971).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Zayd ibn Sobit

Zayd ibn sobit, (to'liq ismi Abu Xorija (Abu Sayd) Zayd ibn Sobit ibn az Zahhok al-Ansoriy al-Xazrajiy) (taxminan 615-taxminan 665) — Muhammad (sav)ning kotibi, Qurʼonning yozma matnini jamlovchisi. Xazraj qabilasidan. 11 yoshida islomga kirdi, Muhammad (sav) xuzurida Qurʼonni oʻrgandi va yod oldi. Sahobalarning yetuk namoyandalaridan biriga aylandi. Oromiy (suryoniy) hamda yaxudiylar xati (yozuvi) va tilini bilgan. Muhammad (sav) vafotidan soʻng xalifa Abu Bakr Siddiq unga Qurʼon matnini jam qilishni buyurdi. Xalifa Usmon ibn Affon davrida (650-yildan soʻng) unga uch makkalik (Abdulloh ibn Zubayr, Saʼd ibn Asom, Abdurahmon ibn Horis) bilan birga Qurʼonning rasmiy yozma matnini tuzish topshirilgan. Tuzilgan bu toʻplam "Mushaf", "Usmon mushafi" nomi bilan yuritilgan. Uni xalifa Usmon birdan-bir toʻgri va barcha musulmonlar oʻqishi uchun majburiy matn, deb eʼlon qilgan. Undan farq qiladigan toʻplamlarning barchasini yoʻqotish haqida buyruq bergan. 3. S, shuningdek, mol-mulkni taqsimlash qoidalari (faroiz) bilimdoni, hazrat Umar davrida qabilalar devonini tuzuvchilardan biri, xalifa Usmon davrida Madinada xalifaning xazinaboni boʻlgan va qozilik qilgan.

Manbalar 

Najjoriylar
Zaydiylar

Zaydiylar — shialikda vujudga kelgan firqa tarafdorlari, 8-asr oʻrtalarida paydo boʻlgan. Arab xalifaligida ziddiyatlar keskinlashib, zodagonlar oʻrtasidagi kurash kuchaygan, umaviylar hokimiyati inqirozga uchragan davrda vujudga kelgan. Firqa shialarning 5-imomi Muhammad al-Bokirning ukasi Zayd ibn Ali nomi bilan atalgan. Mu-hammad al-Bokirning sustligidan norozi boʻlgan shialarning ichidan Zayd oʻz tarafdorlarini toʻplab, umaviylar hokimiyatiga qarshi 739-yilda isyon koʻtardi. Zayd 740-yil xalifa Hishom (724—743) qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda halok boʻldi. Uning tarafdorlari keyin ham oliy hokimiyatni Ali avlo-diga berishni talab qilib, xalifalar hokimiyatiga qarshi koʻp marta isyon koʻtardilar.

864-yilda 3. qoʻzgʻoloni Shim. Eronda gʻalaba qilib, mustaqil davlat vujudga keldi. Tabariston, Daylom, Gilon viloyatlarini oʻz ichiga olgan bu mus-taqil davlatdagi 3. imomlari 300-yilcha hukmronlik qilganlar. 901-yilda 3. Yamanda ham hokimiyatni qoʻlga kiritib, mustaqil davlat tuzdilar. Yamanda 3. hukmronligi 1972-yil 26 sent. inqilobigacha, yaʼni Yaman respublika deb eʼlon qilinguncha davom etdi.

3. Zaydni soʻnggi 5-imom x.isoblab, undan keyingi shia imomlarini tan olmaydilar. Ular oʻz aqidalari va marosimlari jihatidan shialar va sunniylar oʻrtasida turib, har ikkala oqimga nisbatan murosasozlik yoʻlini tutadilar. 3. yashiringan imom Mahdiyga ishonmasliklari, Alidan ilgarigi uch xalifa (Abu Bakr, Umar, Us-mon)ni laʼnatlamasliklari, taqiyya prinsipini va mutʼa (yoki siygʻa) nikohini inkor etishlari bilan shialardan, avliyolar va mozorlarga sigʻinishni hamda darvishlik va zohidlikni inkor etishlari bilan sunniylardan ajralib turadilar. Oʻz aqidalarida moʻʼtaziliylardan iroda erkinligi va Kurʼonni Alloh yaratganligini, xorijiylarlzm esa diniy eʼtiqodni amaliy faoliyat bilan mustahkamlash qoidasini qabul qilib olganlar. Hozirgi Yaman aholisining yarmidan koʻprogʻi 3. firqasiga mansub. 3. Saudiya Arabistonida, Pokiston va b. davlatlarda ham bor.

Yana q. 

 Shialik

Manbalar 

Shia oqimlari
Jurji Zaydon



Jurji Zaydon 

Jurji Zaydon (1861.14.12, Bayrut — 1914.21.8, Qohira) — arab yozuvchisi, publitsist va olimi. U Livan tog'li hududlaridagi qishloq hududida, kambag'al oilada tavallud topgan.  Bayrutdagi tibbiyot kollejida oʻqigan (1881—82). 19-asr 80-y.larida Misrga koʻchib kelib, "Al-Hilol" jurnali (1892)ni tashkil qilgan. 3. yangi arab adabiyotida tarixiy roman janriga asos solgan. U "Islom tarixidan qissalar turkumi"ni tashkil etgan 17 ta tarixiy roman muallifi ("Gʻassonlik qiz", 1895 — 96; "Horun ar-Rashidning singlisi", 1906; "Fargʻona kelini", 1907—08 va b.). Mazkur romanlarda 7—13-asrlarda roʻy bergan tarixiy voqealar bayon qilingan. "Fargʻona kelini" romanidagi voqealar Markaziy Osiyoda arablar istilosi davri (7-asr oxiri va 8-asr boshlari)da roʻy bergan. "Mamluklar zulmi", (1893) romani tarixiy mavzuda, "Usmonli turklar davlat toʻntarishi" (1911) romanida esa muallif oʻzi yashagan davrdagi voqealarni qalamga olgan. 3. koʻpgina ilmiy asarlar muallifi: "Islom madaniyati tarixi" (1902—06); "Arab tili tarixi" (1904); "Arab adabiyoti tarixi" (1911 — 14) va b. Asarlari dunyoning koʻpgina tillariga, jumladan, oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Fargʻona kelini", 1971).

Manbalar
Zayniddin Jurjoniy

Zayniddin Jurjoniy, Abu Ibrohim ibn Hasan ibn Muhammad ibn Mahmud ibn Ahmad al-Husayniy (?— 1137) — tib olimi, Xorazmning Jurjon sh.da tugʻilgan. Dastlab u otsiz Xorazmshohning shaxsiy tabibi boʻlgan, soʻng Marvga ketib, umrining oxiri-gacha shu yerda yashagan. Arab, fors tillarida ijod qilgan. Olim tibga oid "Al-aʼroz at-tibbiyya" ("Kasalliklar belgilari") asarini otsiz Xorazmshohning vaziri, olim Majiduddin Abu-Muhammad iltimosiga koʻra yozgan. U "Zaxirayi Xorazmshohiy" ("Xorazmshoh xazinasi"), "Taʼliq shayx ir-rais" ["Olimlar olimi (Ibn Sino) sharhi"], "Zubdat uttibb" ("Tib ilmining asosiy magʻzi") kabi asarlar mu-allifidir.

Manbalar
Zayniddinbobo

Zayniddinbobo, Shayx Zay niddin bobo Koʻhi Orifon Toshkandiy (1164—1259, Toshkent) — shayx. Otasi Shayx Shahobiddin Abu Hafs Umar Suhravardiy Bagʻdodning katta mutasavviflaridan boʻlgan, suxravardiya tariqatini yaratgan. Oʻgʻli Zayniddinni Shosh (Toshkent)ga yuborgan. 3. hozirgi Koʻkcha dahasida hayot kechirgan va tasavvuf ilmi bilan shugʻullangan. Tarixiy manbalarda 3. "sayyidlarning ulugʻi va sharif kishilarning karomatlisi va buyugi", "oriflarning qutbi va ishonchli rahnamosi" deb taʼriflanadi. Amir Temur 1391—92 va 1402 yillar 3. maqbarasini ziyorat qilgan va taʼmir ettirgan.

3. avlodlari "Shayx Zayniddin buva" qabristoni deb ataluvchi ziyoratgoh maskan yaqinida yashab keladi. Shoir Hislat, akademik Jorulla Fayzullayev, yozuvchi Najibbulo Habibullayev, navoiyshunos olim Hamid Sulaymon va b. ushbu shajara vakillaridir.

Manbalar
Zaynulobidin Husayniy

Zaynulobidin husayniy, Zaynulobidin bin Muhammad ibn Mahmud alHusayniy (taxminan 1463 — Hirot — taxminan 1519) — musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va shoir. Hirotdagi "Ixlosiya" madrasasida riyoziyot, falsafa, musika nazariyasi va badiʼ ilmidan tahsil olgan. Unga musiqadan Xoja Abdulloh Marvarid, badiʼ ilmidan Alisher Navoiy ustodlik qilishgan. Navoiyning buyurtmasi bilan fors tilida "Qonun" (zamonaviy adabiyotda "Qonuni ilmi va amali musiqiy" — "Musiqaning ilmiy va amaliy krnunlari") asarini yozgan. Asar Navoiyga bagʻishlangan qasida va 24 bobdan (soʻnggi ikki bobi saqlanmagan) iborat. J. Sultonov tomonidan topilgan uning yagona nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik ilmiy tadqiqot intida saqlanadi. Risola 3. H. yashagan davr musika sanʼatining nazariy va amaliy masalalarini yoritadi. M usiqa istilohoti, jumladan Oʻn ikki makom, vvoza va shoʻʼba tushunchalariga qator anikliklar kiritgan. Oxirgi boblar cholgʻularning sozi va usul turkumlariga bagʻishlangan. Shuningdek, "Qonun"da dutor, uning tuzilishi, sozlanishi va tovush qatorlari xususida ilk maʼlumotlar beradi.

Manbalar 

    

Shoirlar
Ananiash Zayonchkovskiy

Ananiash Zayonchkovskiy (Ananiash Zajaczkowski; 1903.12.11, Vilnyus — 1970.6.4, Rim) — polyak sharqshunosi. Polsha FA akad. (1952). Krakov untining sharq ftida oʻqigan (1925— 29). Varshava universiteti prof. (1935). Polsha FA Sharqshunoslik instituti direktori (1953—68). 3. turkiy xalqlarning tili, tarixi, madaniyatiga oid koʻpgina asarlar muallifi. Mamluklar davlati, Xazar xoqonligi, Oltin Oʻrdaning etnik tarkibiga bagʻishlangan tadqiqotlari muhim ahamiyatga ega. U turkiy xalqlarning tarqalish yoʻllarini, usmonli turklar adabiy yodgorliklari va paleografiyasini oʻrgangan.

Manbalar 

1903-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
Zaysan

Zaysan — Qozogʻiston Respublikasidagi koʻl. Jan. Oltoy va Tarbagʻatoy togʻ tizmalari oraligʻida, dengiz sathidan 395 m balandlikda joylashgan. Mayd. 1800 km², uz. Ill km, eni 30 km, chuq. 4—10 m. Z.ga Kora Irtish daryosi quyiladi, Irtish (Oq Irtish) daryosi oqib chiqadi. Noyabrdan maygacha muzlab yotadi. Irtish daryosida Buxtarma suv ombori qurilishi natijasida 3. shu suv ombori bilan tutashib, uning suv sathi 7 m ga koʻtarildi, yuzasi 5500 km² ga yetdi. Z.ning suvi chuchuk va tiniq. Koʻlda kema qatnaydi.

Manbalar 

Qozogʻiston koʻllari
Zaysan soyligi

Zaysan soyligi - Qozogʻiston Respublikasidagi soylik, shimolida Janubiy Oltoy, janubida Tarbagʻatoy va Saur tizmalari oraligʻida. 3. s. tubining balandligi togʻlar etagida 370 m (Zaysan koʻli)dan 900—1000 m gacha. Yer yuzasi kaynozoy koʻl va dare balchiklari va qumdan tuzilgan. Ondasonda soylik tekisliklaridan qoldiq togʻ massivlari koʻtarilib turadi. Janubiy Oltoy va Tarbagʻatoydan oqib tushuvchi daryolar suvi sugʻorishga sarflanib, Zaysan koʻliga yetib bormaydi, faqatgina Qora Irtish quyiladi. Soylikda chala choʻl landshafti boʻlib, asosan yaylov sifatida foydalaniladi. Kora Irtish deltasida toʻqayzorlar bor.

Manbalar 

Qozogʻiston geografiyasi
Zaytundoshlar

Zaytundoshlar () — doim yashil daraxt va butalar oilasi. Gullari roʻvaksimon toʻpgulda oʻrnashgan, toʻgʻri, qoʻshgulqoʻrgʻonli, ikki, baʼzan ayrim jinsli, kosachasi mayda, koʻpincha, toʻrt tishli. Changchisi ikkita, urugʻchisi bitta. Urugʻkurtagi ikki yoki undan ortiq boʻlib, odatda, faqat bittasigina uruqqa aylanadi. Mevasi har xil — koʻsakcha, qanotcha, danakcha yoki rezavormeva. Z.ning 600 turini birlashtirgan 29 turkumi bor. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimli mamlakatlarda, asosan, Shimoliy yarim sharda koʻp. Ekiladigan Z.ning mevasi tuzlangan va konservalangan holda isteʼmol qilinadi. Dorivor va yirik gulli zaytundan efir moyi olinadi. Nastarin, ligustrum va b. manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Aleksandr Zaytsev

Aleksandr Mixaylovich Zaytsev (1841.20.6, Qozon 1910.19.8) — rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1885). Qozon universitetining professor (1871). Dietilkarbinolni sintez qilgan va organik birikmalarning yangi sinfi — laktonlarni kashf etgan (1873). Galogenvodorodlarning toʻyinmagan uglevodorodlarga birikish va galogenvodorodlarning alkilgalogenidlardan ajralish qonuniyatini kashf etgan (bu qonuniyat Zaytsev qoidasi deb ataladi). Alkilgalogenid bilan keton aralashmasiga rux taʼsir ettirib, uchlamchi toʻyingan spirt sintez qilishning yangi usulini taklif etgan (1885). Rux organik birikmalar yordamida ketonlardan uchlamchi spirtlar olish usulini ishlab chiqqan (bu usul Zaytsev reaksiyasi deb ataladi). Shogirdlari bilan bir qancha toʻyinmagan uglevodorodlar (butilen, diallil va b.) sintez qilgan.

Manbalar 

Kimyogarlar
Gavriil Zaysev

Gavriil Semyonovich Zaysev (1887.13.3 — Moskva — 1929.17.1) — rus biolog olimi, seleksioner, paxtachilik ilmi asoschilaridan biri. Moskva dehqonchilik maktabini (1909), Petrovsk qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1914), Mirzachoʻl qishloq xoʻjaligi tajriba dalasi seleksiya boʻlimi mudiri (1914—18), Turkiston seleksiya styasi asoschisi vadirektori (1922—29). Zaysev gʻoʻza sistematikasi, morfologiyasi, genetikasi, fiziologiyasi, seleksiyasi sohalarida tadqiqotlar olib bordi, shuningdek, makkajoʻxori, beda, yeryongʻoq, kunjut singari ekinlar seleksiyasi muammolari bilan shugʻullandi. Zaysev Oʻzbekistonda birinchi boʻlib gʻoʻza qadimdan ekiladigan mamlakatlardan yigʻilgan jahon gʻoʻza kolleksiyasini toʻpladi; gʻoʻzaning rivojlanish fazalari qonuniyatlarini aniqladi; gʻoʻzaning oʻsishida fotodavriylikning ahamiyatini ochib berdi, natijada gʻoʻzaning koʻp yillik tropik shakllarni bir yillik oʻsimliklarga aylantirish imkoniyatlari ochildi. Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugchiligi ilmiy tadqiqot intiga Zaysev nomi berilgan (1971). As: Sveteniye, shyudoobrazovaniye i raskritiye korobochek u xlopchatnika, L., 1924; Vliyaniye temperaturi na razvitiye xlopchatnika, M., 1927; K klassifikatsii roda Cossypium L., M.—L., 1928.

Manbalar
Kavkazorti

Kavkazorti — Kavkazning Katta Kavkaz yoki Bosh (Suvayirgʻich) tizmasidan janubdagi qismi. Kavkazortiga Katta Kavkaz janubiy yon bagʻrining koʻp qismi, Kolxida pasttekisligi va Kura-Arake pasttekisligi, Armaniston togʻligi, Tolish togʻlari va Lenkoran pasttekisligi kiradi. Kavkazortida Ozarbayjon, Armaniston va Gurjiston respublikalarining asosiy qismi joylashgan.

Manbalar
Sergo Zakariadze

Sergey Aleksandrovich Zakariadze [1909.18.6 (1.7), Boku 1971.13.4, Tbilisi] — gruzin aktyori. 1928—56 yillar Marjanishvili iomidagi, 1956-yildan Shota Rustaveli nomidagi gruzin teatrlarida aktyor (1969-yildan badiiy rahbar). Murakkab harakterli kishilar obrazini yuksak sanʼat bilan yaratgan. Domentiya ("Uchqundan..."), Gigauri ("Uning yulduzi"), Edip ("Shoh Edip") va b. teatr sahnasida oʻynagan eng yaxshi rollaridir. Kinoda esa Baratashvili ("Georgiy Saakadze"), Bagration ("Kutuzov"), Georgiy Maharashvili ("Soldat otasi") kabi badiiy yetuk obrazlar yaratgan.

Manbalar 

 

1909-yilda tugʻilganlar
1-iyulda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
13-aprelda vafot etganlar
Sovet erkak aktyorlari
Zakariyyo

Zakariyyo (زَكَرِيَّا) — Qurʼonda tilga olingan paygʻambarlardan biri, Yahyoning otasi. Qurʼonda 8 joyda zikr qilingan, uning nasabi haqida biron narsa deyilmagan. Qurʼonda aytilishicha, Maryamni tarbiyalayotgan Zakariyyo gʻoyibdan qizga har kun turli taom-u sharbatlar, yangi mevalar inʼom etilayotganini koʻradi. Bu Allohning marhamati ekanligini, uning har narsaga qodirligini biladi va qarib, zaif boʻlib qolgani, befarzandlik dogʻi kuydirayotganini arz etib iltijo bilan Allohdan farzand soʻraydi. Alloh maloikalarni yuborib, unga farzand ato etishligi bashoratini beradi. Farishtalar unga nido qildilar: "(ey, Zakariyyo), Alloh senga Allohning soʻzini tasdiq etadigan, (oʻz qavmiga) xoja boʻladigan, (shahvatlardan oʻzini) tiyadigan va soliq paygʻambarlardan boʻladigan Yaxyo ismli farzand xushxabarini berur" (3:39). Shunda Zakariyyo menga keksalik yetgan, xotinim tugʻmas boʻlsa, mendan qanday farzand boʻlsin, dedi. Zakariyyoga belgi berildi: uch kungacha Zakariyyoning tili Allohning zikridan oʻzga soʻzga aylanmay qoldi. Odamlarga esa faqat imoishora bilan muomala qildi. Bu Zakariyyoning xotini homilador boʻlganidan darak edi. Rivoyatda aytilishicha, Zakariyyo shaytonning sotqinligi tufayli shahid boʻlgan.

Manbalar 

 

Paygʻambarlar
Zakarpatye viloyati

Zakarpatye viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1946-yil 22 yanvarda (Zakarpatye Ukrainasi Ukrainaga qoʻshilgandan soʻng) tashkil etilgan. Maydon 12,8 ming km. Aholisi 1288,6 ming kishi (1997), asosan ukrainlar, shuningdek, venger, rus, rumin, slovaklar ham yashaydi. Markazi — Ujgorod shahri. Zakarpatye viloyati Sharqiy Karpat togʻlarida va Oʻrta Dunay tekisligida joylashgan. Viloyat hududining 80% togʻ (eng baland joyi Goverla togʻi, 2061 m). Foydali qazilmalari: toshtuz, qurilish materiallari, qoʻngʻir koʻmir, temir va simob rudalari. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi pasttekislikda −2°, −3°, togʻlarda — 5°, −9°; iyulniki pasttekislikda 19°-20°, toglarda 6°. Yiliga pasttekislikda 600 — 700 mm, toglarda 1000-1400 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 90-230 kun. Asosiy daryosi Tisa. Mineral buloqlar bor. Tuproqlari pasttekisliklarda chimli va allyuvial, togʻ etaklarida qoʻngʻirpodzol, toglarda qoʻngʻir togʻoʻrmon, chimli qoʻngʻir va chimli togʻoʻtloqi hamda torfsimon tuproqlar. Viloyat hududining 50%i oʻrmon, asosan, qoraqayin, qoraqaragʻay, eman, oq qaragʻay, grab usadi. Oʻrmonlarda oʻrmon mushugi, silovsin, boʻri, tulki, qoʻngʻir ayiq, yovvoyi toʻngʻiz, yevropa yeligi, asl bugʻu, suvsar, tiyin, malla quyon yashaydi. Zakarpatye viloyati Ukrainaning kurort va turistik rnlaridan biri.

Oziqovqat sanoatida vinochilik, mevakonserva, goʻsht, moysir va sut, un, moyyogʻ va boshqalar tarmoqlar mavjud. Mineral suv qadoqlanadi. Oʻrmon kimyosi, yogʻochsozlik, mebelsozlik, karton ishlab chiqarish korxonalari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan koʻnchilik, poyabzal, tikuvchilik, trikotaj korxonalari mavjud. Mashinasozlik, metallsozlik, asosan, stanoksozlik, priborsozlik rivojlangan. Plastmassa sanitariyatexnika buyumlari, guldor sopol buyumlar, gʻishtcherepitsa ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligi sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan, qoʻychilik, bogʻdorchilik, tokchilik, gʻallakorlik bilan shugʻullaniladi. Pichanzor, yaylovlar bor. Gʻalla ekinlari, texnika ekinlari (asosan, tamaki, kungaboqar) kartoshka, sabzavot, yemxashak ekinlari ekiladi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy temir yoʻl liniyalari: Chop — Ujgorod — Ujok — Lvov, Chop — Solotvina. Asosiy avtomobil yoʻllari: Ujgorod — Mukachevo — Xust — Tyachev — Raxov — IvanoFrankovsk va boshqalar. Ujgorod universiteti, jamoat kutubxonalar, 3 muzey, musiqali drama teatri, filarmoniya, 800 ga yaqin klub, Polyana va Sinyak balneologik kurortlar, Ujgorodda aeroport bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Zakarpatye ukrainasi

Zakarpatye ukrainasi - Ukrainadagi xoz. Zakarpatye viloyatining hududi. 10—11-asrlarda Kiyev Rusi tarkibida. Qad. aholisi — slavyanlar. 11-asr da Vengriya tomonidan bosib olingan, soʻngra Avstriya va Avstriya-Vengriya, 1919 y.dan esa Chexoslovakiya tarkibida; 1938 y. Vengriya tomonidan ishgʻol qilingan. 1944 y. qizil qoʻshinlar tomonidan ozod qilingan, 1945 y.dan Ukraina tarkibida.

Manbalar
Zakaspiy antropologik tipi

Zakaspiy antropologik tipi — asosiy vakillari turkmanlardan tashkil topgan antropologik tip. Qoraqalpoqlar (Xorazm voxasidagi), balujlar va eroniylarning tarkibida ham uchraydi. L. V. Oshanin U rta Osiyoning jan. viloyatlarida, yaʼni Amudaryoning jan.gʻarbida yashaydigan antropologik tipni 3. a. t. deb nomlagan. 3. a. t. vakillari baland boʻyli, boshi uzun mezokefal (qarang Bosh koʻrsatkichi), koʻzi, sochlari va badanidagi junlar kora, yuzi choʻzinchoq, tor va oʻrta kenglikda, burni toʻgʻri va oʻrta kenglikda. 3. a. t.ga mansub odam ajdodlarining suyaklari Jan. Turkmanistonda neolit va jez davriga oid. Tojikiston, Oʻzbekiston, Orolning jan. tomonlari va Gʻarbiy Qozogʻistonning baʼzi joylarida jez davriga oid yodgorliklarda ham topilgan. Jan. Pomir saklari, Yettisuv usunlari ham 3. a. t.ga mansub boʻlgan.

Adabiyot 
 Oshanin L. V., Zezenkova V. Ya ., Voprosi etnogeneza narodov Sredney Azii v svete dannix antropologii, sb. statey, T., 1953; Oshanin L. V., Antropologicheskiy sostav naseleniya Sredney Azii i etnogenez yeyo narodov, v 3x ch., ch. 1—3, Yerevan, 196759.

Manbalar
Zaqatala

Zaqatala, Zakatali — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1840 yildan). Zakatali tumani markazi. Katta Kavkaz etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Yevlax — Sheki — Tbilisi shosse yoʻli yonida, Yevlax temir yoʻl tugunidan 152 km shim.gʻarbda. Aholisi 20 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat (mevasabzavot konserva, tamaki, choy qadoqlash va boshqalar) sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, tarix oʻlkashunoslik muzeyi bor. Turizm rivojlangan. Zakataliga 1830 yil Yangi Zakatali sifatida asos solingan.

Manbalar 

Ozarbayjon shaharlari
Zakopane

Zakopane — Polshadagi shahar, Tatra togʻlari etagida, 850 m balandlikdagi togʻ oraligʻidagi soylikda joylashgan. Aholisi 30 ming kishidan ziyod (1990 yillar oʻrtalari). 3. — tog ikdim kurorti. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15°, yanvarniki —5°, oʻrtacha yillik yogʻin 1000 mm. Qishda quyoshli kunlar koʻp boʻladi, qor uzoq saqlanadi. Sanatoriylar, dam olish uylari, mehmonxonalar, pansionatlar bor. Alpinizm, turizm va qishki sport musobaqalarining milliy markazi. 3. yogʻochdan badiiy buyumlar yasash va sport changʻilari ishlab chiqarish bilan mashhur. Tatra muzeyi bor.

Manbalar
Nelly Sachs

Zaks Nelli (1891.10.12 — 1970) — nemis shoirasi. 1940-yildan Shvetsiyaga emigratsiyaga ketgan. "Oʻlim maskanlari" (1947), "Gʻamgin yulduzlar" (1949), "Kelajakni hech kim bilmaydi" (1957), "Krchish va evrilish" (1959), "Tiriklarni izlash" (1971) kabi sheʼriy kitoblari bor. 1943—44 yillarda liniy mavzuda "Eli" nomli drama yozgan. 1951-yil nashr etilgan. 3. sheʼrlarida diniy mavzu, xristianlik motivlariga tayanish, shuningdek, Injilga xos ramzlarni qoʻllash asosiy oʻrin tutadi. Nobel mukofoti laureati (1966).

Manbalar
Zaksenxauzen

Zaksenxauzen (Sachsenhausen) -nemis fashistlarining Potsdam sh. yaqinidagi konslageri. 1936 yilda tashkil etilgan. Lagerda 100 mingdan ortiq mahbus oʻldirilgan. 1945 y. aprelda Sovet Armiyasi tomonidan ozod etilgan. 1961 yilda Z.da xalkaro muzey tashkil qilingan.

Manbalar
Zal

Zal (nem. Saal) — koʻpchilikka moʻljallangan katta xona, xonaqoh, talor. Z.lar hashamatli saroylarning asosiy qismi sifatida barpo etilgan. Bunday Z.larda qar xil kabul marosimlari, ziyofat va tantanali majlislar oʻtkazilgan. Z.ning qurilishi va bezaklarida turli xalqlarning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Uygʻonish davrida Z.lar qurilishi yuksak darajada rivojlangan. Keyinchalik Z.larning ommaga ijtimoiy-siyosiy va madaniy xizmat koʻrsatadigan turli koʻrinishlari yaratildi: majlis Z.lari, konsert, sport, klub, muzey, kutubxona, qiroatxona Z.lari, vokzal, aeropot Z.lari, kino va teatr binolarining tomosha Z.lari va h.k.

Manbalar 

 

Arxitektura
Zalvar massa

Zalvar massa, maxovik — poʻlat yoki choʻyandan yasalgan katta gardishli gʻildirak. Porshenli dvigatellar, kompressorlar, nasoslar va boshqa mashinalarning yetakchi valiga, valning bir tekisda aylanishini taʼminlash uchun oʻrnatiladi. Zalvar massa aylanuvchi tizimning burchak tezligi oshgan paytdagi kinetik energiyani toʻplaydi (akkumulyatsiyalaydi). Burchak tezlik pasaygan paytda uni valga beradi. Bulardan tashkari zalvar massa porshenli dvigatellarda porshenning chekka holatlar (yuqorigi va pastki)ni yengib oʻtishga imkon beradi. Inersion dvigatellarda zalvar massa yigʻgan energiyadan mashinani yurgizib yuborishda foydalaniladi (qarang Jirobus).

Manbalar