Yaponiya atom energetikasi

Yaponiyada yadro energetikasi yoqilg'i importiga qattiq bog'liqligi sababli 1973-yildan beri milliy strategik ustuvor yoʻnalish boʻlib kelgan. Bu loyiha boshlanishidanoq yuqori seysmik faollikka bardosh bera olish yoki olmasligi bo'yicha havotirlar bildirilgan.

Fukusima falokatidan oldin (2011-yil mart) Yaponiyada 54 ta yadro reaktori ishlagan (dunyoda Fransiya va AQSHdan keyin uchinchi va Osiyoda birinchi o'rinda). Yaponiyaning atom elektr stansiyalari mamlakat elektr energiyasining 30% ga yaqinini ishlab chiqaradi. Fukusima fojiasidan so'ng, barcha Yaponiya atom elektr stansiyalarining faoliyati tekshirish va modernizatsiya qilish uchun bosqichma-bosqich to'xtatildi; oxirgi ishlayotgan reaktor 2012-yil may oyida yopilgan. Shundan so'ng, faqat ikki stansiya bir muncha vaqt ishladi (2013-yil iyuldan sentabrgacha).

Bosh vazir Sindzo Abe hukumati Yaponiyadagi atom elektr stansiyalarini qayta ishga tushirish boʻyicha koʻplab choralar koʻrdi. Taxminlarga ko'ra, atom elektr stansiyalari yangi, yanada qat'iy xavfsizlik standartlariga muvofiqligi tasdiqlanib, mahalliy hukumatlardan ruxsat olgandan keyingina elektr energiyasi ishlab chiqarishni qayta tiklashi mumkin. Energiya bloklarini ishga tushirishga tayyorgarlik jiddiy qarshiliklarga duch kelmoqda va sud jarayonlari orqali keskin muhokama qilinmoqda. Reuters tomonidan tanlangan ekspertlar oʻrtasida oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, 48 ta reaktorning uchdan biridan uchdan ikki qismigacha turli sabablarga,  jumladan: reaktorning ishlash muddati, yangi xavfsizlik standartlariga javob berish uchun modernizatsiya qilishdagi toʻsiqlar, seysmik faollik, fuqarolik va siyosiy. qarama-qarshilik sababli oxir-oqibat toʻxtatiladi. 2015-yilning bahorida operatorlar Yaponiyaning 5 ta eng qadimgi yadro reaktorlarini to'xtatishga qaror qabul qilishdi. Mamlakat hukumati operatorlarga reaktorlarni ishdan chiqarish xarajatlari uchun kompensatsiya va'da qilmoqda. 2015-yil avgust oyida Yaponiyada uzoq tanaffusdan keyin birinchi marta yadro reaktori ishlay boshladi.

Yaponiyadagi atom energetikasi 2020-yil oxirida mamlakatdagi elektr energiyasining 5,1 foizini tashkil qilgan. 33 ta yadro reaktorlari MAGATE va Yaponiya hukumati tomonidan rasman ishlayotgan deb tasniflangan boʻlsa-da, ulardan atigi 10 tasi 2020-yilda elektr energiyasi ishlab chiqargan, qolganlari esa vaqtincha yopilgan.

Atom elektr stansiyalari 
Yaponiyada 33 ta yadro reaktoriga ega 15 ta atom elektr stantsiyasi mavjud (ro'yhatga qarang. Dunyodagi atom elektr stantsiyalari ro'yxati). Ularning aksariyati allaqachon to'xtatilgan. Ikkita reaktor qurilmoqda, biroq ularning qurilishi toʻxtatilgan.

2022-yil 17-may Yaponiya iqtisodiyot, savdo va sanoat vaziri Koichi Xagiuda Ukrainadagi vaziyat tufayli mamlakatning energetika xavfsizligi boʻyicha xavotir kuchayib borayotganiga qaramay, Yaponiyada yangi atom elektr stansiyalari qurilishi kutilmasligini aytdi.

Seysmik xavfsizlik 
Yaponiya seysmik faol mintaqada joylashgan bo'lib, ko'pincha sunamiga olib keladigan vayron qiluvchi zilzilalar yuz yillikda bir necha marta sodir bo'ladi. Shu munosabat bilan Yaponiyada atom elektr stansiyalarini qurish va ulardan foydalanishning o'ziga xos xavflari haqida tashvish bildirildi. Yaponiya Kommunistik partiyasi Vakillar palatasi a'zosi va yadroviy qurolga qarshi harakat a'zosi Xidekatsu Yoshi 2006-yilning mart va oktabr oylarida sunami yoki zilziladan jiddiy zarar ko'rish ehtimoli haqida ogohlantirgan edi. Bunga javoban, Yadro va sanoat xavfsizligi agentligi rahbari Yoshinobu Terasaka ning aytishicha, "stansiyalar shu qadar yaxshi loyihalashtirilganki, bunday vaziyat deyarli mumkin emas" deb javob berdi.

Fukusima-1 AESdagi avariyadan so'ng Emori Lovins "127 million kishi istiqomat qiladigan zilzila va sunami zonasi 54 ta reaktor uchun mos joy emas", deb ta'kidladi. Xalqaro atom energiyasi agentligi (MAGATE) ham xavotir bildirmoqda. 2008-yilda Tokioda boʻlib oʻtgan G8 yadroviy xavfsizlik boʻyicha yigʻilishda MAGATE eksperti 7,0 balldan kuchli zilzila Yaponiya atom elektr stansiyalari uchun “jiddiy muammolarni” keltirib chiqarishi mumkinligi haqida ogohlantirgan edi..

Fukusimadagi vaziyatdan so'ng atom energiyasi 
2011-yil mart oyida Fukusima AESdagi falokatdan soʻng Yaponiya atom elektr stansiyalaridagi barcha reaktorlar bosqichma-bosqich toʻxtatildi. Oxirgi ishlagan reaktor 2012-yil may oyida to'xtatilgan. Shundan so'ng, 2012-yil iyul oyida operatsion kompaniya olingan ruxsatnomaga muvofiq Oi AESning ikkita energoblokini ishga tushirdi. Biroq, ruxsat qaytarib olindi va 2013-yil sentabr oyida ikkala reaktor ham yopildi. Shunday qilib, 2012-yilda, 1970-yildan beri birinchi marta Yaponiyada elektr energiyasini ishlab chiqarishda atom energiyasidan foydalanilmadi. 2013-yil sentabridan 2015-yil avgustigacha Yaponiya atom elektr stansiyalaridagi barcha reaktorlar yopilgan edi. Bundan tashqari, barcha tadqiqot reaktorlari va yoqilg'ini qayta ishlash zavodlari yopildi.

Fukusimadagi avariya va uning oqibatlarini baholash, atom elektr stantsiyalari xavfsizligini nazorat qilish uchun mas'ul hisoblanuvchi organ - Yaponiya Yadro va sanoat xavfsizligi agentligining tugatilishiga olib keldi. Uning vakolati 2012-yilda tuzilgan Yaponiya Atom energiyasi komissiyasiga o'tkazildi (). 2013-yil iyul oyida Atom energiyasi boʻyicha komissiya atom elektr stansiyalari xavfsizligiga oid yangilangan va kuchaytirilgan talablarni hamda atom elektr stansiyalarini ishlatish uchun ruxsat olishning bosqichma-bosqich tartibini eʼlon qildi. Shu paytdan boshlab atom elektr stansiyasi operatorlari uchun reaktorlarni qayta ishga tushirish uchun yo'l ochildi.

2015-yil 11-avgustda 2013-yildan beri birinchi marta Senday atom elektr stansiyasining 1-blogi - Yaponiyada yadro reaktori ishga tushirildi. 15-oktabrda Senday atom elektr stansiyasining ikkinchi reaktori ishlay boshladi.

2016-yil 29-yanvarda Kansai Power kompaniyasi sud kompaniya foydasiga qaror chiqarganidan keyin Takahama atom elektr stansiyasida uchinchi reaktorni ishga tushirdi. 29-fevral kuni Takahama-4 reaktorini tarmoqqa ulashga urinish muvaffaqiyatsiz yakunlandi va u yana to'xtatildi. 9-mart kuni Otsu tuman sudi Takahama reaktorlarini toʻxtatish toʻgʻrisida qaror chiqardi. Shundan soʻng Takahama-3 yana toʻxtatildi. 2017-yil mart oyida Osaka Oliy sudi quyi sudning Takahamani toʻxtatish haqidagi qarorini bekor qildi. 2017-yil 22-mayda operatsion kompaniya atom elektr stansiyasining to'rtinchi reaktorini ishga tushirdi. 6-iyun kuni xuddi shu stansiyaning uchinchi reaktori ishga tushirildi.

2016-yil 25 mart kuni Shikoku Power Company (YONDEN) Ikata atom elektr stansiyasining birinchi reaktorini to'xtatish to'g'risidagi qarorni e'lon qildi. Kompaniya qarorni iqtisodiy jihatlar bilan izohladi, unga ko'ra energiya blokini modernizatsiya qilish qolgan operatsion davr uchun o'zini oqlamaydi. 2016-yil 15-avgustda Ikata AESning uchinchi bloki ishga tushirildi. Xirosima prefekturasi aholisining atom elektr stansiyasini ishga tushirishga qarshi da’vosi sud tomonidan rad etildi. 2017-yil dekabr oyida uchinchi blok yopilishi rejalashtirilgan edi va 13-dekabrda Xirosima Oliy sudi vulqon otilishi holatlarida yuzaga kelishi mumkin boʻlgan tahdidni baholash sababli uni qayta ishga tushirishni 2018-yil sentabrigacha taqiqladi. Sud qaroriga e'tiroz bildirildi va 2018-yil sentabr oyida Xirosima Oliy sudi o'z taqiqini bekor qildi.

2018-yil 27 martda YONDEN direktorlar kengashi ikkinchi Ikata energiya blokini butunlay to'xtatishga qaror qildi. Qaror reaktorning ishlash muddatini cheklash (qaror qabul qilingan paytda 36 yil), yangilashning yuqori narxi (~ 2 milliard dollar) va elektr energiyasiga past talab bilan izohlanadi.

2015-yil noyabr oyida Atom energiyasi bo'yicha komissiya Atom energiyasi agentligi Monju tez neytron reaktorini boshqara olmasligi haqida qaror chiqardi. Komissiya hukumatdan boshqa operator topishni yoki reaktorni foydalanishdan chiqarishni talab qildi. Hukumat Monju kompaniyasini boshqarishni xohlovchi kompaniyalardan arizalarni qabul qilish muddatini belgiladi, biroq ariza beruvchilar yo'q edi. 2016-yil 21-dekabrda hukumat Monjuning yopilishi va keyinchalik uning bekor qilinishini e'lon qildi. 2022-yilga borib yoqilgʻi tushirilishi, 2047-yilda esa atom elektr stansiyasini demontaj qilish yakunlanishi rejalashtirilgan. Hisobdan chiqarish qiymati 3 milliard dollarga baholanmoqda. Reaktor ishga tushirilgandan boshlab, uni yopish to'g'risidagi qarorga qadar 22 yil o'tdi. Bu vaqt ichida Monju jami 250 kunga yaqin ishladi.

2017-yil dekabr oyida Kansai elektr kompaniyasi texnik toʻsiqlar tufayli Oy atom elektr stansiyasining birinchi va ikkinchi reaktorlarini yangilamasligini va ularni demontaj qilish niyatida ekanligini e’lon qildi.

2018-yil 14-martda Oy AES ning uchinchi reaktori ishga tushirildi. 2018-yil 9-mayda Oy AESning toʻrtinchi reaktori ishga tushirildi.

2018-yilning 23-martida Sagi tuman sudi prefektura aholisining atom elektr stansiyasi ishlashiga qarshi qoʻzgʻatgan da’vosini rad etganidan soʻng Genkay atom elektr stansiyasining uchinchi reaktori ishga tushirildi.

2018-yil 16-iyunda Genkay AES ning to'rtinchi reaktori ishga tushirildi.

2018-yil oktabr oyida Toxoku elektr energetika kompaniyasi Onagava.

2018-yil 30-oktabrda Ikata atom elektr stansiyasining uchinchi reaktori ishga tushirildi Shu tariqa 2018-yil davomida 4 ta reaktor elektr energiyasi ishlab chiqarishni tikladi.

2019-yil 13-fevralda Kyushu Electric operatsion kompaniyasi Genkay atom elektr stansiyasining ikkinchi energetika blokini foydalanishdan chiqarish toʻgʻrisidagi qarorni e’lon qildi. Kyushu Electric reaktorning ishlash muddatini uzaytirishni so'rash niyatidan voz kechdi. Qarorga quyidagilar sabab bo'ldi: modernizatsiya qilishning yuqori narxi va terrorizmga qarshi choralar uchun yangi xavfsizlik talablariga javob bera olmaslik. Genkai-2 2011-yildan beri sovuq o'chirib qo'yilgan.

2019-yil 24-iyul kuni Tokio Energy Company prezidenti toʻrtta reaktorga ega Fukusima-2 (Fukushima Dai-ni) AESni toʻliq foydalanishdan chiqarish toʻgʻrisidagi qarorni e’lon qildi. Fukusima dai-ni 2011-yilning mart oyidan beri ishlamayapti, TEPCO reaktorlarini qayta ishga tushirishga ruxsat soʻramadi va ularni toʻxtatish toʻgʻrisidagi qaror bir qator ekspertlar tomonidan bir necha bor bashorat qilingan.

Joriy blok holati 

12.01.1963-yildan 01.01.2021-yilgacha bo'lgan davr uchun PRIS IAEA ma'lumotlariga muvofiq AES reaktorlari parki, 1-jadval ma'lumotlarida ko'rsatilgan.

2021-yil 1-yanvar holatiga jami oʻrnatilgan quvvati – yalpi – 33 083 MVt (oʻrnatilgan quvvat –  31 679 MVt) boʻlgan 33 ta reaktor ishlamoqda, shu jumladan:

 17 ta BWR tipidagi reaktor; oʻrnatilgan yalpi quvvati – 18 425 MVt (sof – 17 559 MVt);
 16 ta PWR tipidagi reaktor ; o'rnatilgan quvvat - yalpi - 14 838 MVt (sof - 14 120 MVt)

Yadroga qarshi harakat

Yaponiyadagi yadro xavfsizligi tashkilotlari 

 Yadro xavfsizligi komissiyasi - yadro sanoatini tartibga soluvchi organ hisoblanadi.
 Yaponiyaning Atom energiyasi bo'yicha komissiyasi Yaponiya Vazirlar Mahkamasi huzurida yadro energiyasini rejalashtirishni muvofiqlashtirish bo'yicha maslahat qo'mitasi vazifasini bajaradi.
 Sanoat va yadro xavfsizligi agentligi davlat institutlari qayta tashkil etilgandan keyin 2001-yil 6-yanvarda tashkil etilgan va tartibga solish faoliyatini amalga oshiradi.

Yaponiya bir necha mintaqalarga bo'lingan bo'lib, ular tegishli mintaqaviy yetkazib beruvchilardan elektr energiyasini oladilar. Barcha yetkazib beruvchilar monopoliya maqomiga ega va Yaponiya hukumati tomonidan tartibga solinadi. Yaponiyadagi barcha mintaqaviy energetika kompaniyalari hozirda Okinava elektr kompaniyasidan tashqari atom elektr stansiyalarida ishlaydi. Ularning barchasi, shuningdek, elektr tarmoqlari korxonalari federatsiyasiga a'zo. Kompaniyalarning bazilari quyida keltirilgan.

 Tokio energetika kompaniyasi (TEPCO)
 Kyushu energetika kompaniyasi (Kyushu Electric)
 Chubu elektr kompaniyasi (Chubu elektr)
 Tohoku energetika kompaniyasi (Tohoku Electric)
 Shikoku energetika kompaniyasi (YONDEN)
 Kansai energetika kompaniyasi (KEPCO)
 Hokuriku energetika kompaniyasi (RIKUDEN)
 Xokkaydo energetika kompaniyasi (HEPCO)
 Chugoku energetika kompaniyasi (Chuden)

Yana qarang 

 Yaponiya iqtisodiyoti
 Yaponiya sanoati

Havolalar 

 Fukusimadagi avariyaga qaramay, dunyoda atom elektr stansiyalari qurilishi faollashmoqda // NG, 04.08.2019

Eslatmalar