MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Karplar

Karpsimonlar , zogʻorabaliqsimonlar (Cyprinidae) — karpsimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasi (uzunligi 2 sm dan 1,5 metrgacha) sikloid tangachalar bilan qoplangan yoki yalangʻoch. Jagʻlarida tishlari boʻlmaydi, ozigʻi halqumidagi yutinish tishlari yordamida maydalanadi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy va Markaziy Amerikaning chuchuk va kam shoʻrlangan suvlarida tarqalgan; Karpsimonlar 200 ga yaqin urugʻ, 1500 ga yaqin tur kiradi. Oʻzbekistonda 17 oilaga mansub 19 turi tarqalgan. Turli xil suv havzalari: togʻ vohalaridagi daryolar, koʻllar va suv omborlarida yashaydi. Plankton va bentossagi mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi; ayrim turlari (amur xumboshi, oq amur, qizil qanot), asosan, oʻsimliklar bilan oziqlanadi; oddiy oqqayroq — yirtqich. Karpsimonlar, odatda, bahorda urchiydi, uvildiriq tashlash davri 1—3 oy davom etadi. Uvildiriqlarini (bir necha yuzdan 1 mln. gacha va undan optiq) suvdagi oʻsimliklar, toshlar va qumga qoʻyadi yoki bevosita suvning oʻziga tashlaydi. Karpsimonlarning juda koʻp turlari, shu jumladan, Oʻzbekiston suv havzalaridan zogʻora baliq, moybaliq, tovonbaliq, qorabaliq, oqcha, oq amur, amur xumboshi va boshqalar ovlanadi. Bir qancha turlari (karp, tovonbaliq, oq amur, amur xumboshi) suv havzalarida boqiladi, Oq amur, amur xumboshi Amur (daryo)Amur]] havzasidan keltirilib, Oʻzbekiston suv havzalarida iqlimlashtirilgan.

Manbalar
Karptishlisimonlar

Karptishlisimonlar () — suyakli baliqlar turkumi. Amerika, Afrika, Janubiy Yevropa, Janubi-Sharqiy Osiyodagi chuchuk suvlarda tarqalgan 400 ga yaqin tur kiradi. Tanasi silindrsimon, oldingi qismi yon tomondan siqilgan va suyak tangalar bilan qoplangan. Koʻpchilik turlari suvning yuqori qatlamlarida yashaydi; ogʻzi yuqoriga qaragan; suzguchlari yumshoq. Yelka suzgichi bitta, tishlari rivojlangan. Koʻllar va sekin oqadigan suv havzalarida yashaydigan turlari bezgak chivinining suvdagi qurtlari bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari uvildiroq tashlab koʻpayadi; 4 turi, jumladan Oʻzbekiston suv havzalarida uchraydigan gumbuziya tirik tugʻadi. Keng tarqalgan oilalardan biri karptishlilar.

Bu oiladan fundulus, karptish, guppilar va lukani akvariumda boqiladi. Lukani harorati 40° ga yaqin boʻlgan issiq suvli buloqlarda yashaydi. Afrikada qurgʻoqchilik fasllarida kichikroq suv xavzalaridagi toʻnkalar ostida yashaydigan notobranx, afiosomion baliqlari halok boʻladi, ammo ular qoʻygan uvildiriqlar saqlanib qolib, yomgʻirdan soʻng tez rivojlana boshlaydi. 2–3 oy oʻtgach baliqchalar voyaga yetib, yana uvildiriq tashlaydi. Karptishlisimonlar sanoat ahamiyatiga ega emas.

Manbalar
Karpxoʻrlar

Karpxoʻrlar, karp bitlari (Branchiera) — qisqichbaqasimonlar turkumi. Baliqlar va qisman amfibiyalar terisida yashaydi, qon bilan oziqlanadi (ektoparazit). Tanasi yassi, uch juft boshoyoqlari oʻzgarib, yopishish organiga aylangan. Tanasi 3 sm ga yaqin. 50 tacha turi maʼlum. Karp biti (Argulus foliaceus) baliqchilikka katta ziyon yetkazadi.

Manbalar
Karrali birliklar

Karrali birliklar - qabul qilingan fizik birliklardan muayyan butun son (10, 100 va h. k.) marta katta birliklar. Xalqaro birliklar tizimi SI da K. b. nomini hosil qilish uchun har xil kattalikdagi ushbu old qoʻshimchalar qabul qilingan; deka (da, da) — 10’; gekto (g , h) — 102; kilo (k, k) - 103; mega (M) - 106; giga (G, G) - 109; tera (T) - 1012; peta (P, R) - 10’5; eksa (E, Ye) — 10". Mas, dekalitr — (10 l), megavatt (106 Vt), teranyuton (1012 N) va b.

Manbalar
Karrali integral

Karrali integral - tekislikning maʼlum sohasida, 3 oʻlchovli yoki p oʻlchovli fazoda berilgan funksiyalardan olingan integral. K. i., odatda, 2 karrali, 3 karrali va h. k. integrallar deb yuritiladi. Ushbu f(x, u) funksiya tekislikning biror D sohasida berilgan boʻlsin. D sohani yuzi 5 (boʻlgan p ta mayda dj sohalarga boʻlamiz va har bir dt sohada (£., l.() nuqtalarni tanlab, quyidagi integral yigʻindini tuzamiz:psn = i /(Zjji^Sj. (l)Barcha dt sohalarning eng katta diametri Xa nolga intilganda (1) integral yigʻindi sohaning S, boʻlaklarga qanday usul bilan boʻlinishiga hamda (!;., l.) nuqtalarning qanday olinganiga bogʻliq boʻlmagan holda har doim bitta chekli limitga ega boʻlsa, u holda f(x, u) funksiya D sohada integrallanuvchi deyiladi. Limitning qiymatiga esa/(x, u) funksiyaning D soha boʻyicha olingan ikki karrali integrali deyiladi va U Ya f(x,y)dS bilan belgilanadi. Uch karrali va umuman i karrali integral ham shunga oʻxshash taʼriflanadi. Matematik J. Grin va M. Ostrogradskiyning K. i.ni oʻlchamlarini kichik boʻlgan integrallarga keltiruvchi formulalari bor. K. i. mexanika, fizika va boshqa sohalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Karrali nisbatlar qonuni

Karrali nisbatlar qonuni — kimyoning asosiy qonunlaridan biri. Ikki element oʻzaro birikib, bir birikma hosil qilsa, bu birikmalardagi bir necha elementning massa miqdoriga toʻgʻri keladigan ikkinchi element miqdori oʻzaro oddiy karrali sonlar nisbatida boʻladi; masalan, metan (CH4) tarkibida 75% uglerod va 25% vodorod boʻlib, unda 1 massa qism vodorodga 3 massa qism uglerod toʻgʻri keladi, yaʼni 3:1. Etilen (C2H4) tarkibida esa 85,71% uglerod va 14,29% vodorod bor; bu moddada 1 massa qism vodorodga 6 massa qism uglerod toʻgʻri keladi, yaʼni 6:1. Demak, bu birikmalardagi uglerod miqdorining vodorod miqdoriga nisbati 3:6 yoki 1:2 ga toʻgʻri keladi. Bu qonunni 1803-yilda ingliz kimyogari va fizigi John Dalton aniqlagan.

Manbalar
Karrali son

Karrali son, boʻlinuvchi son — butun songa qoldiqsiz boʻlinadigan son. Masalan, 25 soni 5 soniga qoldiqsiz boʻlinadi, ushbu namunada 25 karrali son. Bir necha butun sonning umumiy karralisi (boʻlinuvchisi) ham boʻladi. Masalan, 180 soni 30, 18, 2 sonlari uchun eng kichik karrali son (boʻlinuvchi) hisoblanadi. Baʼzi sonlar uchun eng kichik karrali ham bor. Masalan, 90 soni haligi 30, 18, 2 sonlari uchun eng kichik karrali sondir.Matematika faniga oid misol.

Manbalar
Karrali yulduzlar

Karrali yulduzlar - osmon sferasida bir-biriga nisbatan yaqin joylashgan 3 yoki undan ortiq yulduzlar sistemasi. K. yu. aʼzolari oʻzaro gravitatsion bogʻliq boʻlib, umumiy massa markazi yoki asosiy bosh yulduz atrofida harakatlanadi. Qoʻshaloq yulduzlardan 1/3 aslida K. yu.dan iborat ekanligi maʼlum boʻldi. Aʼzolari soni 6 — 7 ta boʻlgan K. yu. topilgan. K. yu. tarkibiga fizik oʻzgaruvchan va rentgen yulduzlarining kirishi katta amaliy ahamiyatga ega, bu bilan ularning massalarini aniqlashga imkon beradi. K. yu.ni birinchi marta 17-asrda ingliz olimi V. Gershel kashf etgan va 1784-yil 700 K. yu.ni oʻz ichiga olgan jadvalni tuzgan. Bunday yulduzlardan 30000 tasi maʼlum (2002). K. yu.ning hammasini ham teleskoplar yordamida ajratib koʻrib boʻlmaydi. Bunday yulduzlarning baʼzilari ravshanligini oʻzgartirib turadi. Ravshanligining oʻzgarib turishiga yoki spektridagi chiziqlarning davriy siljishlariga (yoʻldosh yulduzning markaziy yulduzni toʻsib oʻtishi sababli) qarab bir-biriga nihoyatda yaqin joylashgan K. yu. aniqlanadi.

Manbalar
Paul Karrer

KARRER (Karrer) Paul (1889.21.4 - Moskva — 1971.18.6) — shveysar organik kimyogari va biokimyogari. Syurix universiteti professori (1918-yildan), shu universitet rektori (1950—52), faxriy professor (1959-yildan). Asosiy ilmiy ishlari karotinoidlar, flavinlar va vitaminlarga oid. Likopin S40R56ning (13 qoʻshbogʻli) tuzilishini aniqlagan (1911), shuningdek, karotinni xromatografiya usuli bilan optik taʼsirchan a va optik taʼsirchan boʻlmagan (3-izomerga ajratgan. a- va r-tokoferollarni (Ye vitamini) sintez qilgan (1938). K, vitaminining struktura formulasini topgan (1939). S-toksiferin, S-digidrotoksiferin, S-kurarin, S-kolebassining tuzilishini aniqlagan (1961). Nobel mukofoti laureati (1937, ingliz olimi U.Xouors bilan hamkorlikda).

Manbalar 

 

18-iyunda tugʻilganlar
21-aprelda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
Karri jangi

Karri jangi - Parfiya bilan Rim qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan jang (mil. av. 53-yil 9 may). Rim qoʻshinlariga M.Krase koʻmondon edi. U harbiy harakatlar boʻladigan hudud va parfiyaliklarning harbiy taktikasidan mutlaqo bexabar boʻlgan. Krase tekislik boʻylab Mesopotamiyaga yurish qilgan. U bunda parfiyaliklarning otliq qoʻshini aynan tekisliklarda nihoyatda xavfli boʻlishini hisobga olmagan. Rim koʻshini Yevfrat(Furot)ni kechib oʻtib choʻl ichkarisi tomon soxta chekinayotgan parfiyaliklarni 3—4 kun taʼqib etgan. Parfiyaliklar sarkardasi Surena dushmanga qarshi chiqishga puxta tayyorgarlik koʻrgan. Mil.av. 53-yil 9-mayda Karri sh. yaqinida parfiyaliklar rimliklarga qarshi xujumga oʻtishgan. Jangdan avval parfiyaliklarning ulkan jang nogʻoralari (dovullar) chalingan. Parfiyaliklar sochma saf tortib, olisdan, chor atrofdan deyarli nishonga olmay ham (rimliklar shunchalik zich boʻlib turishganki, ataylab ham oʻqni xato ketishi mushkul edi) raqiblarini oʻqqatutishgan. Krase Rim qoʻshinining eng sara qismini hujumga tashlagan, unga Krassning oʻgʻli rahbarlik qilgan. Parfiyaliklar yana soxta chekina boshlashgan, rimliklar otryadi ancha masofagacha ularni taʼqib etib, janggohdan uzoqlashgach, parfiyaliklar ularni qurshab olib, tormor etganlar. Tunda Rim qoʻshini shoshapisha qocha boshlagan. Lekin, bu ularni qutqara olmagan. Pirovardida ularning barchasi yakson etilgan yoxud asir olingan. Krase 10-maydagi muzokaralar vaqtida oʻldirilgan. Uning kesib olingan boshi harbiy oʻlja sifatida shoh Orod II ga joʻnatilgan. Ruhan tushkunlikka uchragan bevosh Rim armiyasining kalgan qismi (12—14 ming kishi) Yevfrat daryosi ortiga chekingan. Asir tushgan rimliklar, baʼzi bir manbalarga koʻra, Marv viloyatiga joylashtirilgan. Bu yerda rimlik legionerlar mahalliylashib, oila qurib, parfiyaliklar qoʻshinida xizmat qilishgan (Goratsiy, "Odalar", IV, 5,5). Rimlik legionerlarning bir qismi shim.- sharqqa, Yettisuvga kadar yetib borganligi maʼlum.

Manbalar 

Janglar
Osiyo tarixi
Karromiylar

Karromiylar — ilohiyot oqimi. 9— 13-asrlarda Bagʻdod xalifaligining markaziy va sharqiy viloyatlarida tarqalgan. Asoschisi — Abu Abdulloh Muhammad ibn Karrom (806—869). Seyistonda tugʻilgan, Nishopur, Balx, Marv, Hirot kabi shaharlarda taʼlim olgan. 5 y. Makkada istiqomat qilgan. Ibn Karrom oʻz yurtiga qaytayotib, Quddusda xonaqoh barpo qilgan. Seyiston va Xurosonda oʻz taʼlimotini targʻib qilgani uchun zindonga tashlanadi. Quddusda vafot etadi.

K. fikricha, xudo — butun borliqning birlamchi asosi, u muayyan jismga ega. Xudo — barcha narsalarning yaratuvchisi, ammo inson oʻz faoliyatining natijalariga taʼsir koʻrsata oladi. Moʻʼtaziliylar kabi K. ham inson onggi mustaqil ravishda, yaʼni vahiy yordamisiz yaxshilik va yomonlikni farq qilishga qodir, deb uqtirdi. Shuningdek, murjiʼiylar singari K. biror insonni musulmon deb tan olish uchun u Allohni til bilan eʼtirof etsa kifoya, amal bilan tasdiqlashi shart emas, deb hisoblaydi. Yaʼni "la iloha illallohu Muhammadu rasululloh" kalimasini aytgan har bir inson — musulmondir. Ibn Karromning "Kitob assirr" va "Azob al-qabr" nomli (bizgacha yetib kelmagan) asarlari va "xudo jismga ega" degan tushunchasi islom ulamolarining keskin tanqidi va taʼqibiga uchradi. Moʻgʻullar istilosidan soʻng K. barham topdi.

Manbalar 

 

Islom tarixi
Kars

Kars — Turkiyadagi shahar. Kars elining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshi). Sut chorvachiligi va qoʻychilik rayoni markazi. Toʻqimachilik hunarmandchiligi rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Kars qadimgi qalʼa oʻrnida bunyod etilgan. 11-asr oʻrtalaridan Vizantiya hukmronligi ostida, 1074 yildan turk saljuqlari tomonidan egallangan. 13–16-asrlarda Gruziya, 16-asrdan Usmonli turklar saltanati tarkibida. 19-asrdagi Rossiya-Turkiya urushi vaqtida urush harakatlarining asosiy obʼyekti boʻlgan. 1878 yil San-Stefano (Istanbul shahri yonida) tinchlik shartnomasiga muvofiq Rossiyaga, 1921 yil Kars shartnomasiga muvofiq Turkiya tarkibiga kirgan.

Manbalar 

Turkiya shaharlari
Kars podsholigi

Kars podsholigi - markazi Kars sh. boʻlgan Vanand viloyatidagi arman davlati (963—1064). K.p. Ani podsholigi parchalanishi davrida tarkibidan ajralib chiqqan, lekin bagratuni sulolasiga mansub Kars podshohlari anilarga qaram boʻlgan. Musheg (963—984) davrida K.p. Vizantiyaga qarshi kurashgan Ani podshoqligining ilgʻor istehkomi rolini oʻynagan; Abbos podshohligi davrida (984—1029) qoʻshinning kuchayishi va qurollanishiga alohida eʼtibor berilganligi sababli, K.p. birmuncha kuch qudratga erishgan. Turk-saljuqlari Zakavkazyega bostirib kirgandan keyin (1064—65) podshoh Gagik (1029—65) oʻz saltanatini Vizantiyaga topshirgan; K.p. hududi Vizantiya saltanatining turksaljuqlar istilosiga karshi kurashida platsdarm vazifasini oʻtagan.

Manbalar
Karst

Karst, karst hodisasi (Dinara togʻliginij shim.-gʻarbiy chekkasidagi Karst platosi nomidan) — togʻ jinslari (ohaktosh, dolomit, boʻr, gips, tuz)ning suvda erishi natijasida sodir boʻladigan hodisa. K. hosil qiluvchi togʻ jinslari yer sharida 51 mln. km ga yaqin maydonni egallaydi. K.ning rivojlanishi uchun suv harorati yuqori bulishi shart. K. yer yuzidan chuqurlashgan sari kamayib boradi. K.lar ochiq va yopiq turlarga bulinadi. Karstlanuvchi togʻ jinslari yer ustida yotsa, K.ning karr, voronka, quduq, gʻorlar kabi shakllari o ch i q (yalangʻoch) K. deyiladi. Bunday K.lar Oʻrta dengiz atrofi mamlakatlarida, Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoning baʼzi joylarida bor. Karstlanuvchi togʻ jinslarining usti kum, gid va b. jinslar bilan qoplangan boʻlsa, yo p i q K. deyiladi. K. Gʻarbiy Yevropa, Amerika, Avstraliyada, Krim yarim orolda, Kavkazda, Sharqiy Yevropa tekisligining kupgina qismida, Sibir va Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. K. tarkalgan joylarda yer usti suvlari juda kam. Yogʻinlarning hammasi K.ga yoki togʻ jinslaridagi yoriqlarga singib ketadi. Karstlanuvchi togʻ jinslariga singigan suv vodiylarda yer yuziga buloq shaklida chiqadi. Bunday buloklar Oʻzbekiston xududida (Nurota, Tomdi, Zarafshon, Chatqol, Turkiston togʻlari etaklarida) keng tarqalgan boʻlib, aholini suv bilan taʼminlashda ahamiyatli. K. tarqalgan joylarda gidrotexnik inshoot, koʻp qavatli imorat, temir yoʻl qurish noqulay. Gidrotexnik inshoot (Norak, Chorvoq va b. GES) lar, binolar, yullar qurishdan oldin K. hodisasi sinchiklab oʻrganiladi. K. turli qazilma boyliklarni qazib olishda ham ancha qiyinchiliklar (shaxtalar qazishda togʻ jinslari mustahkamligini boʻshashtiradi, shaxtalarni suv bosib ketadi) tugʻdiradi.

Manbalar 

Geologiya
Geografik terminlar
Kartaxena

Kartaxena — Ispaniyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Mursiya muxtor viloyatida. Aholisi 175,6 ming kishi (1998). Oʻrta dengiz boʻyidagi yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t dan ortiq) va sanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. K. va uning atrofida kemasozlik (jumladan, harbiy kemalar i. ch.), qoʻrgʻoshin va rux eritish, neftni qayta ishlash, kimyo, oziq-ovqat (asosan, meva konserva) sanoati korxonalari bor. Shaharga mil. av. 228 yilda Yangi Karfagen nomi bilan asos solingan. Mil. av. 209 yildan mil. 5-asrgacha Rim, 534 yildan Vizantiya, 7-asrdan vestgotlar va 711 yildan arablar hukmronligi ostida boʻlgan. 1234 yilda K. Kastiliyaga qoʻshilgan. 16-asrdan yirik harbiy dengiz portiga aylangan. 12—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

Manbalar
Kartaxena (shahar)

Kartaxena — Kolumbiya shim.dagi shahar. Bolivar departamentining maʼmuriy markazi. Karib dengizi buxtasida, Magdalena daryosi quyi qismining gʻarbida joylashgan. Aholisi 745,6 ming kishi (1995). Avtomobil yoʻllari tuguni. Yirik dengiz porti (neft va neft mahsulotlari, shakarqand, teri, oltin, platina va b. chetga chiqariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim savdo markazi. Oziq-ovqat (baliq konserva, shakarqand, qandolatchilik, pivo pishirish, tamaki), neftni qayta ishlash, neft kimyosi, rezina-texnika, sement, toʻqimachilik, koʻn-teri, farmatsevtika, mebel sanoati korxonalari mavjud. Tarix akademiyasi, universitet (1824), musiqa instituti, kutubxona bor.

Shaharga 1533-yilda ispan konkistadori Pedro de Erediya tomonidan asos solingan. Mustamlakachilik davrida mustahkam qalʼa va yirik portga aylangan. 1811-yilda Kolumbiya shaharlari ichida birinchilardan boʻlib K.da mustaqillik eʼlon qilingan. Meʼmoriy yodgorliklardan mustamlakachilik davrida qurilgan shahar devori, qalʼa, monastirlar (16-asr), cherkov (16—18-asr lar), Zarbxona (17-asr) va b. saqlangan.

Manbalar 

Kolumbiya shaharlari
Kartvellar

Kartvellar (gruzincha — kartveli) — 1) gruzinlar oʻzlarini shunday deb ataydilar; 2) qad. gruzin kartveli qabilalarining umumlashma nomi.

Manbalar
Kartvel tillari

Kartvel tillari, iber tillari () — Kavkaz (iber-kavkaz) tillari guruhi. Kartvel tillari tarkibiga gruzin, zan (megrelchan) va svan tillari kiradi. Kartvel tillari Gruziyada, qisman, Ozarbayjonda, Eronda, Gretsiyada va Turkiyada tarqalgan. Kartvel tillarida gaplarning ergativ qurilishi barqaror. Lugʻat tarkibida yunon, arman, fors, arab tillaridan oʻzlashgan soʻzlar bor. Kartvel tillarida soʻzlashadigan barcha xalqlar yozma til sifatida gruzin tilidan foydalanishadi.

Manbalar
Karteziychilik

Karteziychilik, kartezianlik (R. Dekartning lot. Karteziy (Cartesius) ismidan olingan) — 17 — 18-asr falsafa va tabiatshunosligidagi yoʻnalish. R. Dekartint gʻoyalari nazariy asos boʻldi. K. izchil dualizm bilan harakterlanadi. K. dunyoni ikki mustaqil va oʻzaro bogʻliq boʻlmagan substansiyalar — moddiy va fikrlovchi substansiyaga ajratadi. K.ning bosh prinsiplari — ongning oʻz-oʻzidan mavjudligi (R. Dekartning "fikrlayman, demak, mavjudman" degan gʻoyasi) va tugʻma gʻoyalar nazariyasidir. K. taraqqiyotida monizm (golland faylasufi X. De Rua (1598—1679), B. Spinoza) va okkazionalizm [(golland faylasufi A.Geylinks (1624—69), fransuz faylasufi N.Malbransh (1638—1715)] yuzaga keldi.

Manbalar
Howard Carter

Howard Carter () (1873.9.5, Sueffem, Norfolk — 1939.2.3, London) — ingliz arxeologi. 1891-yildan Misrda arxeologik qazishma ishlari olib borgan (Tel-Amarna va boshqa joylarda). 1902-yildan Podshohlar vodiysida qazishmalar oʻtkazgan; 1922-yil XVIII sulolaga mansub firʼavn Tutanxamon (miloddan avvalgi 15-asr) maqbarasini ochgan, undan fan uchun nihoyatda qimmatli xazinalar — sanʼat yodgorliklari topilgan. Carterning „Tutanhamon maqbarasi“ asari (Moskva, 1959) rus tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Karter

Karter (ing . Carter) — porshenli mashina, tishli uzatmalar va b.dagi metall quti. K. ichiga val, oʻq va b. detallar joylashtiriladi, unga silindrlar va turli agregatlar mahkamlanadi. Avtomobil va aviatsiya dvigatellarida K. shatunlar va tirsakli vallarni shikastlanish, ifloslanish hamda changdan himoya qiladi. K.ning tub qismi motor moylari uchun idish boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar
Kartina

Kartina (rus.) — mustaqil badiiy qiymatga ega boʻlgan rangtasvir asari. Rassomlik sanʼatining boshqa asarlari (etyud, eskiz)dan farqli oʻlaroq mukammal, yakunlangan boʻladi hamda freska, kitobat sanʼati (jumladan, miniatyura)ga oʻxshab maʼlum interyer, maydon, sath yoki badiiy bezak tizimlari bilan bogʻlanmaydi, mustaqilligi bilan ulardan farqlanadi. K. asos (mato, yogʻoch yoki metall taxta, karton, qogʻoz), grunt va boʻyoklar qatlamidan iborat. K. tasviriy sanʼat (dastgohli sanʼat)ning eng xos turlaridan.

Manbalar
Kartinalar galereyasi

Kartinalar galereyasi - rassomlik sanʼati asarlari namoyish etiladigan badiiy muzey. Yirik muzeylar va saroy zallarining kartinalar toʻplash uchun ajratilgan rangtasvir boʻlimlari ham K. g . deb ataladi (mas, Drezden K. g .). Qadimda hukmdorlarning saroylarida, badavlat xonadonlarda vujudga kelgan. 17-asrdan (bir tomoni oynavand — galereya saroy xonalari, yoʻlkalari kartinalar va b. bilan beza-tilgan binolar) K. g . deb atala boshlagan.

Oʻzbekiston hududida ham K.g .lari barpo etilmoqda (Angren sh.dagi V.I. Ufimsev K.g ., Termiz sh.dagi Roʻzi Choriyev K.g . va b.).

Manbalar
Karting

Karting (ing . carting) — kartlar (osma qurilmasiz, kuzovi yoʻq jajji avtomobillar)da oʻtkaziladigan sport poygasi. K. yoʻllari har xil (koʻpincha, kichik) radiusli oʻng va soʻl burilishlari soni koʻp boʻlgan murakkab shakli bilan ajralib turadi; yoʻlning uzunligi, Xalqaro avtomobil federatsiyasi talablariga binoan 400 m dan 1200 m gacha, kengligi 6 m dan 10 m gacha boʻladi. Toʻgʻri yoʻlning uz. 100 m dan oshmaydi. Toʻgʻri yoʻdda kartlarning tezligi soatiga 150 km gacha boradi. K. 1950-yillar oʻrtasi AQShda paydo boʻldi. 1959 y.dan K. boʻyicha jahon chempionati musobaqalari oʻtkazib kelinadi (yana q. Avtomobil sporti).

Manbalar
Kartli

Kartli (Kartaliniya) — Sharqiy Gruziyadagi tarixiy viloyat. Kura daryosi vodiysida. Antik va Vizantiya manbalarida Iberiya nomi bilan maʼlum. Mil. av. 4-asrdan Kartli podsholigi (Iberiya). K. taxminan 337 yilda xristianlikni qabul qilgan. Mil. 10-asrningoxiridan K. yagona gruzin davlatining oʻzagi boʻlgan. 15-asrning 2-yarmi — 18-asrlarda Kartli podsholigi.

Manbalar
Kartli podsholigi

Kartli podsholigi - 1) Sharqiy Gruziyadagi quldorlik davlati (mil.av. 4-asrdan). Dastlabki davrda K.p. Rim imperiyasiga nomigagina qaram boʻlgan. 4-asrning 30—40-y.larida K.p. aholisi xristianlikni qabul qiladi. K.p. 5-asr dan boshlab Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan; 2) Sharqiy Gruziyadagi davlat, poytaxti — Tbilisi (15-asrning 2-yarmi — 1762-yil), 16— 18-asrlarda Eron va Turkiya tajovuziga qarshi muntazam kurash olib borgan. 1723-yil K.p.ni turklar, 1735-yil Eron safaviylari bosib olgan. 1744-yil K.p. chet el bosqinchilaridan xalos boʻlgan. K.p. Kaxeti podsholigi bilan birlashgach, Kartli-Kaxeti podsholigi tashkil topgan (1762). U 1801-yildan Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan.

Manbalar
Karton

Karton (frans. carton, ital. carto — qogʻoz soʻzidan) — yuza birligining massasi yoki solishtirma ogʻirligi oddiy qogʻoznikidan katta boʻlgan qogʻoz turi. Yagona xalqaro tasniflashda qogʻoz bilan K. orasida aniq chegara koʻrsatilmagan. Mas, Germaniyada 150 g/m2, Polshada 180 g/m2, Rossiyada 250 g/m2 qogʻoz materiali K. deb qabul qilingan. Bir, ikki va koʻp qatlamli K.lar boʻladi. K. tayyorlashdagi asosiy texnologik operatsiyalar xom ashyoni maydalash, qoliplarga quyish, presslash, quritishdan iborat. K. olish qogʻoz olishdan uncha farq qilmaydi, lekin bunda ancha dagʻal va bikr tolali materiallar (mas, qoʻngʻir yogʻoch massasi, yarim sellyulozalar, makulatura va b.) dan foydalaniladi. K. xossalari ushbu texnik koʻrsatkichlari: yuza birligi (mas, 1 m2 ining massasi, kalinligi, namligi va b.) bilan belgilanadi. K. massasi tarkibiga yopishtiruvchi, bogʻlovchi, toʻldiruvchi, boʻyovchi moddalar qoʻshib, uning xossalarini oʻzgartirish mumkin. Vazifasiga va fizik-mexanik xossalariga qarab, K.ning qutilar yasash, matbaada, poyabzal i. ch.da, qurilishda, toʻqimachilik va b.da ishlatiladigan, elektroizolyasiya, qistirmalar va b. tayyorlanadigan xillari bor.

Manbalar 

Qogʻoz
Karton (tasviriy sanʼat)

Karton (tasviriy sanʼatda) — yirik hajmli (baʼzan boʻyalgan) rasm; kelajakda yaratiladigan asar — freska, mozaika, vitraj, shpaler hajmida qogʻoz (baʼzan yupqa mato)ga koʻmir, sangina yordamida ishlanadi. Bezak mujassamotini devorga koʻchirishda K. chizigʻi teshib chiqiladi. K. Uygʻonish davri va 17-—18-asrlar Yevropa rassomlari ijodida keng tarqalgan. Buyuk rassomlar (Leonardo da Vinchi, Mikelanjelo va b.) yaratgan koʻplab K.lar alohida yuksak sanʼat asari sifatida tan olinadi. Oʻzbekistonda monumentalist rassomlar (Ch. Ahmarov, R.Xudoyberganov va b.) ham K. yaratgan.

Manbalar
Karton mashinasi

Karton mashinasi - suvda maydalangan tolali mahsulot (qogʻoz massasi) ni presslab suvini chiqarib karton tayyorlash mashinasi. Tur, presslash, quritish va ishlov berish qismlaridan iborat. Doyra turli, yassi turli, kombinatsiyalashgan toʻrli va ikkita tur orasida tayyorlaydigan (ikki turli) xillari bor. Doyra toʻrli K.m.da tarkibi (tolasiga koʻra) va massasi (1 m2 200 dan 800 g gacha) turlicha bulgan koʻp qatlamli karton tayyorlanadi. Yassi turli K. m. qogʻoz tayyorlash mashinasita oʻxshab ishlaydi, biroq ularda quritish qismining oʻlchami kattaroq boʻladi. Bunday mashinalarda 1 m2 ining massasi 500 g gacha, toʻrli va ikki turli K. m.da 1 m2 ining massasi 800 g gacha boʻlgan bir, ikki va koʻp qatlamli karton tayyorlanadi.

Manbalar