MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Armatura ishlari

Armatura ishlari — temir-be-ton konstruksiyalar va inshootlarni qurishda armaturalar tayyorlash, maʼlum shaklga keltirish va joylashtirish kabi ishlar majmui. Diametri 10 mm gacha boʻlgan sim-armatura zavoddan qurilish maydoniga 200 m uzunlikdagi oʻram holida, diametri 14 mm dan ortiq boʻlgan chiviq 10 — 12 m uzunlikda keltiriladi. Keltirilgan armatura simlarini toʻgʻrilash, taranglash, maxsus chizmaga qarab kesish, sinch va toʻrlar tayyorlash va ularni qoliplar ichiga oʻrnatish Armatura ishlari jumlasiga kiradi. Diametri 10 mm gacha boʻlgan sim armatura toʻgʻrilash-kesish avtomatlarida (1-rasm), katta diamet-rli poʻlat armaturalar esa potok lini-yalarda toʻgʻrilab kesiladi. Oldindan tayyorlangan armaturalardan kontakt yoki elektr yoy payvand yordamida toʻr yoki sinch tayyorlanib qoliplarga qoʻyiladi. Ogʻir armatura temir plita ustiga qoʻyib toʻgʻrilanadi, soʻngra mexanik stanoklarda tegishli uzunlikda kesiladi. Shundan keyin chizmaga qarab kerakli shaklda egiladi. Yoʻgʻonligi 25 mm gacha boʻlgan armatura simlari qoʻl stanogida, dia-metri 25 mm dan ortiqlari esa mexanik stanokda egiladi. Agar armatura oldin-637dan kuchaytirilgan konstruksiyalarda qoʻllaniladigan boʻlsa, u mexanik yoki elektrotermik usullar bilan taranglanadi. Aramaturani taranglashning elektro-termik usuliga koʻra, maxsus qurilmaga oʻrnatilgan armatura elektr toki yorda-mida qizdiriladi. Qizigan armatura uzayadi. Armatura shu holda ikki uchidan qistirilib qoʻyiladi. U soviganda ta-ranglanib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armatura poʻlati

Armatura poʻlati — temir-be-ton konstruksiyalar armaturalarini tay-yorlashda ishlatiladigan material. Ar-maturaning mustahkamlik tafsilotlari poʻlatning kimyoviy tarkibiga (uglerod va legirlovchi qoʻshilmalar miqdoriga), ularga ishlov berish tarziga (choʻzish, tortish, termik ishlov berish va boshqalarga) bogʻliq boʻladi. Oldindan kuchaytirilgan temir-beton konstruksiyalar uchun oʻrtacha yoki koʻp uglerodli poʻlat ishlatiladi; bunday poʻlat qizdirib prokat langan boʻladi yoki termik ishlab pux-talanadi. Kuchaytirilmagan temir-beton konstruk-siyalar uchun kam uglerodli pulat ishla-tiladi. Armatura poʻlati esa oldindan kuchaytirilgan konstruksiyalar uchun ishlatiladi. Armatura poʻlati yaxshi payvandlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armaturalangan oyna

Armaturalangan oyna — ichiga metall toʻr (armatura) qoʻyilib tay-yorlanadigan listli silikat oyna. Bino va inshootlarning yorugʻlik tushadigan teshiklari hamda ustki yopmalariga qoplashda, yorugʻlik oʻtkazuvchi parde-vorlar, zinalarni, lift shaxtalarini toʻsish va boshqalarda ishlatiladi. Armaturalangan oyna uzluksiz prokatlab tayyorlanadi. Zarb yoki yuqori temperatura taʼsirida maydalanib sochilmaydi. Armatura toʻri diametri 0,35 — 0,45 mm li simdan payvandlab yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armaturali sement konstruksiyalar

ARMATURALI SEMENT KON-STRUKSIYALAR — qalinligi 20 mm dan oshmaydigan yupqa devorli temir-beton konstruksiyalar. Mayda toʻldirgichli be-ton orasiga ingichka (0,5 — 1,6 mm) poʻlat simdan zich toʻqilgan armatura toʻri joy-lashtirib tayyorlanadi. Armaturali sement konstruksiyalar k.ning bik-rligi (qattiqligi) va suv oʻtkazmaslik xossasi temir-beton konstruksiyalarga qaraganda ancha yuqoriroq boʻladi. Bino va inshootlarning yuk koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalarida (rasmga q.), rezervu-arlar qurishda, kemasozlik va boshqalarda ishla-tiladi. Bundam konstruksiyalarni turli shakllarda yasash mumkin. Kamchiligi: oʻtga chidamliligining pastligi, beton va armaturalarni korroziyadan asrash za-rurligi. Armaturali sement elementlardan 46x46 m oʻlchamli qilib yasalgan yigʻma monolit qobiq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armina

Armina — miloddan avvalgi 7-asr oxirida Armaniston togʻlarining janubi-gʻarbida barno etilgan qabilalar ittifoqi. Urartuda davlat hokimiyatining boʻshashganligi sharoitida vujudga kel-gan. Aftidan, arman xalqining shak-llanishida katta rol oʻynagan. Baʼzi tadqiqotchilarning fikricha, Armina atamasi „Armeniya“ soʻzining asosi boʻlgan. Armina Bihistun kitobalaridagi „Urartu“ soʻziga mos keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Armaniston: Tarix
Arminiy

Arminiy (miloddan avvalgi 18 yoki 16 — milodiy 19 yoki 21) — german qabilalaridan boʻlgan xerusklar dohiysi. Milodiy 9 yilda Tevtoburg oʻrmonida sarkarda Var qoʻmondonligi ostidagi Rim armiyasini tor-mor qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armiya

Armiya (lotincha. armo — qurollantiraman) — quruqlikdagi qoʻshinlar yoxud (baʼzan) davlatning harbiy-dengiz flotidan boshqa barcha qurolli kuchlari majmui. Shuningdek, A. deganda jangovar operatsiyalar olib borishga moʻljallangan bir nechta qoʻshilma va qurolli kuchlarning turli qismlari operativ birlashmasi (umumqoʻshin yoki 638 dala, tank, havo, havo-desant A.si va boshqalar) tushuniladi. Turkiy xalqlarda qoʻshin, lashkar, cherik deb atalgan.

Yana qarang 
 Oʻz armiyasiga ega boʻlmagan davlatlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Armko-temir

Armko-temir (ARMKO) — ame-rika firmasining qisqartirilgan nomi — texnika nuqtai nazaridan toza (taxminan 99,85 foiz Gʻe dan iborat) temir. A.-t. korroziyabardosh, nihoyatda choʻziluvchan, elektr oʻtkazuvchanligi yumshoq poʻlatnikiga qaraganda qariyb ikki bara-var katta; magnitga toʻyinuvchanligi juda yuqori (21600 gs gacha) boʻlganligidan elektr mashinasozligida keng ishlatila-di; undan laboratoriya idishlari, tunuka, quvur, sim va boshqa buyumlar tayyorlashda, murakkab detallar yasashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arna

Arna (qadimgi eroncha Ar(ir) — suv, sanskritcha arnas — suv oqimi) — Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan tarixiy ter-min. 1) Munis va Ogahiy asarlarida, vaqf va meros hujjatlarida, Xiva xonlari arxivi hujjatlarida „A.“ soʻzi kanal nomiga qoʻshilib kelgan. Mas, Alfoqarna. A. atamasi zamirida „suv yoʻli“ degan maʼno yotadi. Xorazmda bosh kanal A. deb ataladi: Qilichboyarna, Otaliqarna, Shovotarna, Urgancharna va hokazo Oʻzbekistonning baʼzi joylarida, chunonchi Zomin, Gʻallaorol, Jizzax tu-manlarida kichik jarni A. deyishadi. Qozogʻistonda A. deganda daryo oʻzani, Za-rafshon etaklarida quruq oʻzan, boshqa yerlarda soy, daryo tarmogi tushuniladi. Chunonchi Qirgʻizistonda Kattaarna, Kichikarna degan soylar, Dogʻistonda Arnabuloq, Arnagvay nomli joylar bor; 2) buyvolning koʻpincha suvda yashaydigan bir turi arni deb ataladi; bu hayvon Mahmud Koshgʻariyda „suv sigiri“ deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnasoy koʻllari

Arnasoy koʻllari — Mirzachoʻl bilan Sharqiy Qizilqum tutashgan joyda-gi koʻllar. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga choʻzilgan tektonik botiqda. Koʻllar tu-bining mutlaq balandligi 250 m chamasida. Koʻllar vujudga kelgunga qadar uning oʻrni geomorfologik jihatdan Qizilqum kabi eol qum relefidan iborat boʻlgan. Pastqamliklarni esa shoʻrxok va mayda koʻllar egallagan. 1969-yilda Chordara suv omboridan katta hajmda ortiqcha suvning chiqarib tashlanishi natijasida pastqamliklar suv bilan toʻlib bir necha koʻl vujudga keldi. Koʻllar oʻzaro tor oʻzanlar orqali tutashgan. Umumiy uz. 32 km, eng keng joyi 12 km, oʻrtacha chuq. 1 — 3 m. Arnasoy koʻllari ga Markaziy Mirzachoʻl tash-lamasi orqali shoʻr zovur suvlari ham kelib quyiladi (hajmi 1,6 — 1,8 km³), shoʻrligi 1 lda 4 — 5 g. Qishda Chorda-ra suv omboridan maʼlum miqdorda suv oqiziladi, shuning uchun koʻl suvining minerallashuv darajasi unchalik yuqori emas. Arnasoy koʻllari dan ortiqcha suv tor yoʻlak orqali Aydar kuliga oqib oʻtadi. Koʻllar qamishzorlar bilan band. Arnasoy koʻllarida suvda su-zuvchi qushlar, tovon baliq, zogʻora baliq, laqqa baliq, sudak, leshch va boshqa baliqlar mavjud. Arnasoy koʻllarida baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston koʻllar
Oʻzbekistondagi koʻllar guruhlari
Oʻzbekistonning drenajsiz koʻllari
Oʻzbekistondagi shoʻr koʻllar
Oʻzbekistonning suv-botqoq joylari
Arnasoy tumani

Arnasoy tumani — Jizzax viloyatidagi tuman, 1975-yil 26-noyabrda tashkil etilgan. Shimoliy va shimoli-gʻarbda Forish, janubida Zafarobod, janubi-sharqda Paxtakor, sharqda Doʻstlik, shimoli-sharqda Mirzachoʻl tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 1.23 ming km². Aholisi 145000 mingdan ortiq kishi (2022). Arnasoy tumanida 6 Qishloq fuqarolari yigʻini (Doʻstlik, Zarafshon, Usmon Yusupov, Choʻlquvar, Yangiboʻston, Gʻalaba) bor. Markazi — Gʻoliblar shahri. Tabiati. Tuman relefi asosan te-kislik va pasttekisliklardan iborat. Yer yuzasi shimoliy va shimoli-gʻarbdan janubiy va janubi-sharqqa tomon asta-sekin koʻtarila boradi. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — G, — 5°, iyul-niki 30° gacha. Yiliga oʻrtacha 150 — 300 mm yogʻin tushadi. Arnasoy tumanining shimoliy qismida Aydar koʻli joylashgan. Tuprogʻi aso-san boʻz-qoʻngʻir tuproq, shimoli-sharqiy qismida qisman shoʻrxoklar bor. Tumanning choʻl joylarida chala butalar, sak-sovul, efemer va efemeroidlar oʻsadi. Kemiruvchilardan qoʻshoyoq, yumronqoziq, quyon; sudralib yuruvchilardan kaltake-sak, ilonlar; yirtqichlardan boʻri, tulki, boʻrsiq; hasharotlardan chayon, falanga; qushlardan toʻrgʻay, soʻfitoʻrgʻay, boyoʻgʻli yashaydi. Arnasoy tumani hududida Arnasoy davlat ornitologiya buyurtma hududi tashkil etilgan. Aholisi: asosan, oʻzbeklar; shuning-dek rus, qozoq, tojik, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholi zichligi 1 km²ga oʻrtacha 90 kishi. Xoʻjaligi. Arnasoy tumani xoʻjaliklari paxtachilik, gʻallachilik, polizchilik, chorvachilik, baliqchilikka ixtisoslashgan. Paxta tozalash zavodi, 5 paxta tayyorlash punkti bor. Arnasoy tumanida 7 jamoa xoʻjaligi, 11 tokchilik xoʻjaligi mavjud. 20 ming ga yerga paxta, 5 ming ga yerga gʻalla, qariyb 1000 ga yerga sabzavot ekiladi; tokzor va bogʻlar 1000 ga ni tashkil qiladi.1996/97 oʻquv yilida 11 umumiy taʼ-lim maktabida 4 mingdan ziyod oʻquvchi taʼlim oldi. 60 bolalar bogʻchasida qariyb 21000 bola tarbiyalanmoqda. 4 klub, 6 madaniyat markazi, 10 kutubxo-na, 3 kasalxona, 2 ambulatoriya boʻlib, 90 vrach, 150 dan ziyod oʻrta maʼlumotli tib-biy xodim ishlaydi. „Arnasoy tongi“ tuman gazetasi 1977-yildan chiqadi.

Manbalar 

Jizzax viloyati tumanlari
Arnasoy tumani
Arnem

Arnem — Niderlandiyadagi shahar, Gelderland provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 132 ming kishi (1991), shahar atrofi bilan 293 ming kishi. Reyn daryosi sohilidagi port. Avtomobil va temir yoʻllar tuguni. Qalay, tamaki, sunʼiy ipak, mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, koʻn-charm korxonalari bor. Ochiq havodagi Niderlandiya muzeyi (xalq meʼ-morligi, V. Van Gog asarlari) joylashgan. Sint-Esebiuskerk gotika cherkovi (15-16-asrlar), „Iblis uyi“ (16-asr; 19-asrdan — ratusha) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnika

Arnika (Arnica) — qoqidoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. 64032 turi maʼlum. Oʻzbekistonda uchramaydi. Gullari sargʻish-zarhal savatchada toʻplangan. Togʻ A.si (A. montana)ning gulida S vitamin-karotin, oshlovchi va boshqa moddalar bor. Ivitmasi va qaynatmasi bachadondan qon ketishini toʻxtatish, ba-chadon muskullarining tonusini oshi-rish, yurak faoliyatini kuchaytirish, safro tushirish va ogʻriq qoldirish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Aroba turo

Aroba turo — turkiy xalqlarda harbiy istehkom turi. Arobaning „ara-va“ maʼnosidan tashqari qoʻshinlarni himoya qilish uchun oʻrda atrofiga qaziladigan „xandaq“ maʼnosi ham boʻlgan. Turo — „odam boʻyidek qalqrn“, yassi xoda va uzun temirlar jang kunlari bir-biri bilan zanjir, ilgaklar yordamida birlashtirilib qoʻshinlar uchun istehkom (qal’a) vazifasini oʻtagan. Qoʻshinlar uning ortidan turib jang qilganlar. Qadimda turkiy xalqlar jang kunlari katta gʻildirakli, usti yopiq aravalar (so-yabon arava)ni zanjir, ilgaklar bilan bir-lashtirishgan, ularni ortida joylash-gan jangchilar kamon, oʻt ochar qurollar bilan dushman hujumidan oʻzlarini mudo-faa etganlar. Aroba turo mudofaa yoxud hujum paytida qoʻshin bilan birga yoki atrofida boʻlgan. Aroba turo qadimda va oʻrta asrlarda Sharqning oʻziga xos dotlari vazifasini oʻtagan. Bunday usulda jang qilish qadimdan (hunnular davridan) maʼlum boʻlib, gunnlar orqali 4-5-asrlarda Yev-ropaga tarqalgan va u yerda vagenburg (nem. vagen-arava va burg — mudofaa), keyinchalik tabor mudofaasi atamasini olgan. Artilleriyaning vujudga kelishi bilan Aroba turo oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aromatik birikmalar

Aromatik birikmalar (yun. aroma — xushboʻy, muattar) — moleku-lasi bir yoki bir necha benzol yadrolaridan tashkil topgan organik birikmalar va ularning hosilalari. Eng oddiy vakillari — benzol (S6N6) va uning hosilalaridir. Benzol yadrosidagi qoʻshbogʻlarning oddiy bogʻlar orqali bogʻlanishidan hosil boʻlgan benzol halqalari tizimi tufayli Aromatik birikmalar aromatik xususiyat kasb etgan va shuning uchun ular alifatik birikmalar hamda alitsiklik birikmalardan katta farq qiladi. Aromatik birikmalar elektrofil va nukleofil almashinish reaksiyalari (galogenlash, nitrolash, sulfolash, alkillash, arillash va boshqalar)ga oson kirishadi. Masalan, nitrat kislota taʼsirida benzol nitrobenzolga aylanadi. Bir paytlar Aromatik birikmalar deyilganda faqat muat-tar tabiiy birikmalar (oʻsimliklardan olinadigan efir moylari, balzamlar, smolalar va boshqalar) tushunilardi. Bu birik-malarga „aromatik“, yaʼni xushboʻy degan nom ham oʻsha vaqtda berilgan. Hozir esa Aromatik birikmalar soʻzi oʻz maʼnosini yoʻqotgan, chunki xushboʻy birikmalar har xil sinfga ki-ruvchi organik birikmalar orasida ham mavjud. Koʻpchilik Aromatik birikmalar qoʻlansa yoki de-yarli hidi yoʻq. 19-asr oʻrtalaridan Aromatik birikmalar kimyosi juda tez rivojlana borib, ular texnika va laboratoriya ishlarida qoʻllana bosh-ladi. Aromatik birikmalar barqaror moddalardir. Ularni boshqa sinf birikmalaridan qatʼiy sharoitlardagina hosil qilish mumkin. Mas, benzolni 650°da atsetilendan faol koʻmir ishtirokida yoki siklogeksanni degidridlab olish mumkin. Aromatik birikmalar alifa-tik birikmalarni degidrotsikllash, po-limerlash yoki kondensatlash yoʻli bilan olinadi. Bu reaksiyalar aromatlash reak-siyasi deyilib, ular oʻsimlik, hayvon or-ganizmlari va mikroorganizmlarda ham roʻy beradi. Benzin ham sanoatda aromat-lash reaksiyasidan oʻtkaziladi, natijada benzinning xususiyatlari yaxshilanadi. Toshkoʻmirni kokslab yoki neftni termik va katalitik krekingga uchratib ham Aromatik birikmalar hosil qilish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpa

Arpa (Hordeum) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi. Yevrosiyo va Amerikada 30 ga yaqin turi maʼlum. Dehqonchilikda A. Oʻrta Osiyo (Turkma-niston jan.)da miloddan avvalgi 12- 10-ming yilliqdan ekib kelinadi. Vatani Old Osiyo. Ekma A. (N. sativum) jahondagi koʻpgina mamlakatlarda yetishtiriladi. Biologik xususiyatlariga koʻra, A. bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. A. ildiz toʻplami popuksimon: asosiy ildiz haydalma qatlamda rivojlanadi. Poyasi poxolpoya, 4 — 6 ta boʻgʻimli, boʻyi 30 — 35 sm dan 130 — 134 sm gacha. Bargi barg plastinkasi, barg qini, tilcha va quloqchalardan iborat, boshqa gʻalla oʻsimliklarining bargidan koʻra kengroq. Toʻpguli boshoq. Mevasi parda-li yoki yalangʻoch don, rangi sargʻish, och ji-garrang va och kulrang. 1000 ta doni vazni 20 — 60 g. Bahori A.ning vegetatsiya davri 55-110 sutka, kuzgisiniki 180 — 210 sutka (nav xususiyatlari va eki-ladigan hududga qarab). A. eng tezpishar don ekinidir. A. oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Maysalari 4 — 5°da unib chiqadi, oʻsib rivojlanib bori-shi uchun qulay harorat 22°. A. issiqqa chidamli oʻsimlik, havo quruqligini yaxshi koʻtaradi. Xalq xoʻjaligida A.dan xilma-xil maqsadlarda (oziq-ovqat, yem, pivo sanoati uchun xom ashyo) foydalani-ladi. Donida 13% suv, 2% oqsil, 64,6% uglevodlar, 5,5% klechatka, 2,1% yogʻ, 2,8% kul moddasi bor. 1 kg arpa doni 1,2 ozuqa birligiga teng .Lalmi dehqonchilik mintaqasida bahori, sugʻoriladigan yerlarda kuzgi-qishki va koʻklamgi namdan yaxshi baxra oladigan yuqori hosil beradigan kuz-gi A. yetishtiriladi. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan ol-din (maining oxiri — iyun) pishib yetiladi. Sugʻoriladigan maydonlarda har gektaridan 50 s gacha hosil beradi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda Qarshi, Zafar, Siklon; lalmi yerlarda Baysheshek, Unumli arpa, Nutans va boshqa na-vlari ekiladi. Urugʻlari 4 — 5 sm chuq. ga qadaladi, ekish meʼ-yori A.ning faqat oʻzi eqilganda 100 — 120 kg/ga, vika bilan birga eqilganda 50 — 70 va 40 — 50 kg/ga. A. oʻgʻitlarga talabchan. Yuqori hosil olish uchun gektariga 30 — 45 kg N (azot), 45 — 60 kg R2O5 (fosfor), 60 kg K,O (ka-liy) solinadi. A. zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va b; kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqaAd:. Kurbanov K., Yachmen v usloviyax bogaroʻ Oʻzbekistona, T., 1972; Yigitali-yev M., Muhammadxonov S, Dala ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi, T., 1981.Qoʻziboy Dushamov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bugʻdoydoshlar
Arpa doni

Arpa doni — 1) qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi. Ming dona arpaning ogʻirligi 40,9510 -g 40,9514 g boʻlgani uchun 1 dona arpaning ogʻirligi oʻrtacha 0,0409512 g ga teng, deb olingan. Ilga-ri mana shu ogʻirliklar boʻyicha misqol va qadoq qiymatlari aniqlangan. Shuning uchun qadimda 1 misqol q 100 Arpa doni = 4,0912 g boʻlgan. Lekin arpa qaysi zamon va qaysi oʻlkada yetishtirilganligiga qarab Arpa donining katta-kichikligi har xil boʻlgan. Shuning uchun keyinchalik 1 Arpa doni = 0,0453 g deb qabul qilingan. 14-asr ga ke-lib esa 1 Arpa doni = 0,045 g boʻlgan. Hozirgi vaqtda baʼzi Sharq mamlakatlarida 1 Arpa donining 0,048 g ga teng qiymati qoʻllanilmoqda. Baʼzan 1 Arpa doni = 0,052 g. Arpa donining fors-cha nomi jou, yana boshqa nomi shaʼira-dir. 1 shaʼira 0,052 g ga teng deb qabul qilingan; 2) uzunlik oʻlchov birligy. 1 dona arpaning eni ishchi otning 6 dona yoliga yoki barmoqning oltidan biriga 642teng. 1 Arpa doni = 1/6 barmoqq6 ishchi otning yoli. Agar 1 barmoq 2,18n-2,28 sm ga teng boʻlsa, u holda 1 Arpa doni = 0,36-0,38 sm.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpabodiyon

Arpabodiyon (Anisum) — zira-doshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi; 2 turi bor. Oʻzbekistonda oddiy Arpabodiyon (Arpabodiyon Vulgare) ekiladi. Uning pastki barglari buyraksimon (yoki uch boʻlakli), yirik arra tishli, yuqoridagilari ipsimon boʻlakchalarga boʻlingan. Gullari mayda, oq, murakkab soyabonga toʻplangan. Arpabodiyonning mevasi tar-kibida 3,2%, baʼzan 6% gacha efir moyi va 28% gacha boshqa moylar bor. Efir moyi tarkibida 90% gacha anetol boʻladi. Mevasi va efir moyidan tayyorlangan preparatlar balgʻam koʻchiruvchi sifatida qoʻllaniladi. Arpabodiyon mevasi va efir moyi oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.

Arpabodiyon Qadimdan maʼlum boʻlgan oʻsimlikdir. Bu oʻsimlikni qadimgi Yunonistonliklar uylarida yovuz ruhlarni quvadi deb saqlash odatlari bor edi. U uyda osoyishtalik, tinchlik va qulaylikni taʼminlashga qodir deb ishonishgan.bu xususiyat unga bekorga berilmagan. U nafaqat har qanday oshpazlik idishini tuldiribgina qolmasdan uy uchun antiseptik, mikroblar, bakteriyalar va xavfli viruslani shavqatsiz yoʻq qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Ziravorlar
Hindiston ziravorlari
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Malta o‘simliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Iste'mol qilinadigan ziradoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Arpabodiyon (pazandalik)

Arpabodiyon (pazandalikda) — shirmoy nonlarning paygari (xamir-turushi)ni tayyorlashda ishlatiladi. A. urugʻi chinni choynak yoki biron idishga solib damlanib, soʻngra uning suviga maydalangan noʻxat ivitiladi, maʼlum muddatdan soʻng hosil boʻlgan koʻpikka un aralashtirib, xamirturush olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpajevak

Arpajevak — xotin-qizlar boʻyniga taqadigan ziynat buyumi, jevakning bir turi. Arpa shaklida ishlangan yupqa kumush yoki yuziga tilla suvi yuri-tilgan kumush donachalaridan iborat boʻlib, qora ipak ipga bir dona marjon, bir dona „arpa“ ketma-ket oʻtkazilib tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Zargarlik
Kiyim
Arpagʻon

Arpagʻon () – bugʻdoydoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi.

Tasnifi 
Arpagʻonning poyasi silliq, tuksiz, boʻyi 4 – 25 sm. Bargining eni 3-4 mm, tukli. Boshogʻi tuxumsimon, uz. 1,5 – 3 sm, eni 0,9 – 2 sm. Boshoqchasi 3 – 5 gulli. A. aprel – may oylarida gullab, meva beradi. Asosan, qumloq va mayda toshli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Barcha turlar bir yillik oʻsimliklar boʻlib, zich, 2 qirrali, boshoqsimon toʻpgulga ega boʻladi va har bir tugunda 1 tadan boshoqchaga ega. Biologik xususiyatlariga koʻra, arpagʻon bahori va kuzgi turlarga boʻlinadi. Arpagʻon eng tezpishar donli ekinidir. Arpagʻon oʻzidan changlanuvchi oʻsimlik, guli yopiq. Juda erta quruq jazirama issiq boshlanmasidan oldin (mayning oxiri – iyun) pishib yetiladi. Arpagʻon zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, simqurtlar, arrakashlar, koʻkkoʻz va boshqalar. Kasalliklardan eng koʻp zararlaydigani qorakuya, zang kasalligi, unshudring, fuzarioz, bakterioz va boshqalar. Arpagʻonning ahamyati shundaki oʻsimlik zamonaviy qishloq xoʻjaligida foydalanish uchun xonakilashtirilmagan. Arpagʻon turli xil ekologik va biologik zararlanishlarga bardosh berish qobiliyati tufayli xozirda olimlar uni bugʻdoy bilan chatishtirish ishlarini olib bormoqda. U oson oʻstiriladigan oʻt boʻlib, unib chiqish tezligi ham yuqori. U boshqa oʻtlarga nisbatan tez oʻsadi. Arpagʻoning hosili bugʻdoynikiga qaraganda pastroq boʻlsada, bugʻdoyga nisbatan mazaliroq hisoblanadi.

Tarqalishi 
Arpagʻon – asosan Yevroosiyo va Shimoliy Afrika keng tarqalgan. Eremopyrum triticeum – deb nomlanadigan arpagʻonning bir turi Shimoliy Amerikaning ayrim qismlarida begona oʻt sifatida keng tarqalgan.

Barcha turlar bir yillik oʻsimliklar boʻlib, zich, 2 qirrali, boshoqsimon toʻpgulga ega boʻladi va har bir tugunda 1 tadan boshoqchaga ega.

Shuningdek bu arpagʻon turlari:

Eremopyrum bonaepartis - Jazoir, Marokash, Yaqin Sharq, Arabiston yarim oroli, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon

Eremopyrum distans - Rossiya, Kavkaz, Yaqin Sharq, Arabiston yarim oroli, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon, Moʻgʻuliston

Eremopyrum orientale - Jazoir, Marokash, Tunis, Ruminiya, Ukraina, Qrim, Rossiya, Kavkaz, Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Eron, Pokiston, Shinjon, Tibet, Moʻgʻulistonda tarqalgan.

Oʻzbekistonda tarqalishi 
Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida, shuningdek Qoraqalpogʻistonda uchraydi. A. – bahorgi eng yaxshi yemxashak oʻsimligi. Uning tarkibida 12 – 14% gacha protein va 24 – 27% kletchatka boʻladi. Arpagʻonni hammaqishloq xoʻjaligi hayvonlari yeydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bugʻdoydoshlar

Manbalar 
Bir pallali oʻsimliklar
Botanika
Oʻsimliklar
Arpejio

Arpejio (ital. arpeggio — arfada chalish) — koʻpincha past tovushdan bosh-lanadigan akkord tovushlarining ketma-ket ijro etilishi. A. koʻproqarfada, shuningdek fortepiano kabi cholgʻularda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arpoqsoy

Arpoqsoy, Arpoksais — skiflar bobokaloni Targʻitoshning oʻrtancha oʻgʻli. Gerodotning yozishicha, rivoyatlarga koʻra A.dan skiflarning katiarlar va traspiylar qabilasi tarqalgan. Bu qabilalar podsho-skiflar qavmidan boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil