Saudiya-Yaman urushi



Mojaro tarixi 

1930-yillarning boshlariga kelgach, Arabiston yarim orolining janubidagi holat Imom Yahyoga qarshi edi. Uning Adandagi Britaniya mustamlakachilari bilan munosabatlarining tinch emasligi inglizlar uchun "urush yo'q, tinchlik ham yo'q" degan foydali pozitsiyani yaratdi, bu esa Yaman bilan chegara hududlarida keskinlikni saqlab qoldi. Bundan tashqari, ingliz mustamlakachilari Imom Yahyo va Ibn Saud o'rtasida dushmanlikni avj oldira boshladilar, bu esa Yamanning shimoliy chegaralarida vaziyatni juda qiyinlashtirdi.

Saudiya Arabistoni va Yaman o'rtasida mojaro avj oldi. Har ikki davlat boshliqlari turklarga qarshi kurashib, 1- jahon urushidan keyin mustaqillikka erishdilar, har ikkisi ham oʻz mamlakatlarini birlashtirishga qaratilgan harakatga boshchilik qildilar, ikkalasi ham ingliz imperializmining bosimi ostida edilar. Ammo ular chegara hududlari bo‘yicha tortishib qolishgan.

1932 yil 

 1932 yilda, Amir Asir al-Idrisiy amirlikning Saudiya Arabistonidan mustaqil ekanligini e'lon qildi.
 Ikki davlat oʻrtasidagi ziddiyat Ibn Saud Muhammad al-Idrisiyning unga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishga boʻlgan muvaffaqiyatsiz urinishiga javoban Idrisiy amirligini tugatib, uning butun hududini Saudiya podsholigi tarkibiga kiritganidan keyin yanada kuchaydi.
 Asir qo'zg'oloni bostirilgandan so'ng , al-Idrisiy Yamanga qochib ketdi.
 Saudiya-Yaman muzokaralari boshlandi.

1933 yil 

 Mart oyida Yaman imomi Yahyo va podshoh Abdulazizning elchilari uchrashib, al-Idrisiy hokimiyatini tiklash imkoniyatlarini muhokama qiladilar. Azizning elchilari shimoliy Asirni topshirishni va al-Idrisiylar oilasi a'zolarini topshirishni talab qildilar.
 1932 - 1933 yil boshida bo'lib o'tgan Saudiya-Yaman muzokaralari to'xtatildi.
 Najron bahs mavzusiga aylandi. 1933 yil aprelda Yaman shimolidagi qabilalarning anti-imomlarini bostirgan shahzoda Ahmad bu hududni egallab oldi. Imomga yordam berishni va’da qilib, Yamanda o‘z ta’sirini kuchaytirishga intilayotgan italiyaliklar va Yahyoning e’tiborini Adandagi protektoratlaridan chalg‘itishdan manfaatdor bo‘lgan inglizlar imomni gijgijlashdi.
 may. Yaman Yamanning bir qismi deb hisoblangan Najranni egallab, Asirdan Nejdgacha bo'lgan transport yo'llarini to'sadi.
 Kuzda. Yaman askarlari Najronning ichki qismidagi bir qancha aholi punktlarini egallab oldilar .

1934 yil 

 1934 yil fevralda Saudiya-Yamanning yangi uchrashuvi bo'lib o'tdi, unda mojaroni tinch yo'l bilan hal qilishga so'nggi urinish bo'ldi.
 Ikki jabhada - shimolda va janubda jang qilishni istamagan Imom Yahyo Buyuk Britaniya bilan muzokaralarni qayta boshlashga rozi bo'ldi. Yaman tomoni 1934 yil fevralda Angliya tomonidan ilgari surilgan shartlarni bajargandan so'ng, Sanoda ikki davlat oʻrtasida “doʻstlik va oʻzaro hamkorlik” toʻgʻrisida shartnoma tuzildi. Britaniyaliklar tomonidan Aden Reyli gubernatori tomonidan "do'stlik va o'zaro hamkorlik to'g'risida" shartnoma tuzildi. Imom Yahyo janubdan himoyalanish uchun Buyuk Britaniyaga qisman yon berdi. Yaman chegaralarining yakuniy ta'rifi kelishuv davridagi muzokaralar yo'li bilan belgilanishi kerak bo'lsa, u o'sha paytgacha mavjud bo'lgan demarkatsiya chizig'ini saqlab qolishni nazarda tutgan, ya'ni. e. qirq yil davomida. Shunday qilib, shartnoma Arabiston yarim orolining janubida inglizlarning mavjudligini haqiqatda qonuniylashtirdi.
 Imom Yahyo Buyuk Britaniya bilan tinch-totuv munosabatlarni yo'lga qo'yib, Asir masalasiga qaytdi. Sobiq Idrisiylar amirligining yerlarini Yaman deb hisoblab, ularni qaytarishni talab qildi. Ibn Saud, o'z navbatida, Moxagacha bo'lgan yerlarni Yaman davlati chegaralari, Asir hududi deb hisobladi va 1930 yilda Saudiya davlati tarkibiga kirgan Idrisiylar mulkiga qo'shilishini talab qildi. Bundan tashqari, tomonlarning har biri 1923- yilda Saudiya qo‘shinlari tomonidan bosib olingan Najron viloyatini o‘z davlati chegaralari ichida deb hisoblagan.

Tomon kuchlar

Saudiya Arabistoni 
Saudiya Arabistoni armiyasining asosi ko'chmanchi badaviylardan iborat edi. Ularning qurollari Birinchi jahon urushi darajasidagi holatda edi va ularning sadoqati katta shubha ostida edi. 30-yillarning boshlarida armiyani qayta qurollantira boshlandi, buning natijasi o'laroq urush paytida Saudiya Arabistonining harbiy qismlari Yamanga qaraganda ko'proq zamonaviy qurol va transport vositalariga ega edi. Armiyaning doimiy bo'linmalari asosan xavfsizlik funktsiyalarini amalga oshirgan. Saudiya askarlarining asosiy qurollari Li-Enfild va Ross-Enfild miltiq qurollari bo'lib, ularni yetkazib berish Birinchi jahon urushidayoq boshlangan edi. Bundan tashqari, qo'lga olingan turk qurollari, xususan, Mauser 98k miltiqlari faol ishlatila boshlandi. Yengil qurollarga qo'shimcha ravishda, Buyuk Britaniya Saudiya Arabistoniga Vickers pulemyotlari va Rolls-Royce zirhli mashinalarini etkazib berdi (ikkinchisi 2 nusxada taqdim etilgan). 1930-yillarning boshlarida armiyani qayta qurollantirish boshlandi. 1933 yilda bir nechta Vickers Mk. II va tankets Vickers Carden-Loyd Mk. VIb kabi yengil tankalar sotib olindi

Yaman Mutavakkiliy Qirolligi 
Usmonlilar imperiyasi davridan qolgan amaldorlar va askarlar yordamida (~ 300 kishi) bir necha qismlardan iborat bo'lgan armiya tuzildi

 Tartibsiz qo'shinlar: taxminan 50 000 kishi. Ularga ham piyoda, ham otliq qo‘shinlar kirgan.
 Imomning maxsus qo'riqchisi: monarxga eng sodiq qurolli kuchlar. Taxminan 5000 kishi bor edi.

1920-yillarda Yaman, Germaniya va Italiya mamlakatlarida Mauser 98k miltiqlari, Germaniyada va Italiyada, masalan, 1926 yilda 4 ta zenit quroli va 2000 ta miltiq sotib olingan. Urush paytida Angliya va Italiya Yamanga turli xil qurollar yetkazib bergan.

Urushning borishi 

 1934 yil fevral. Saudiyaliklar Asir janubini va Tihamaning bir qismini egallaydi.
 Ikkinchi jabhada Saudiya Arabistoni qoʻshinlari Najronni egallab, Saʼdaning asosiy markaziga qarab yurdilar.
 G‘arb davlatlari Hudeyda va Saudiya qirg‘oqlariga harbiy kemalar yuborishga majbur bo‘ldi.
 1934 yil mart-aprel. Saudiya qo‘shinlari nafaqat bahsli hududlarni, balki Yamanning butun qirg‘oqbo‘yi qismini egallab, to‘liq g‘alabaga erishdi.
 1934 yil aprel oyi boshida Yaman tomonidan o'z qo'shinlarini Najrondan olib chiqish talabiga javob olmagan Ibn Saud Yaman hududiga chuqur hujum boshladi. Amir Faysal qo'mondonligidagi kolonna Tihama shaharlarini egallab, so'ngra Hudaydani egalladi, ikkinchisi esa amir Saud qo'mondonligida Imom amir Ahmad o'g'lining Najrondagi qo'shinlarini mag'lub etib, shaharga yaqinlashdi. Saada . Yamanliklarning frontning har ikki sektoridagi qarshiligi haqiqatda sindirildi.
 Ikki arab davlati o'rtasidagi urushdan Angliya va Italiya foydalanishga harakat qildi. Xodeyda Saudiya qo‘shinlari tomonidan bosib olinganidan ko‘p o‘tmay u yerda ingliz, italyan va fransuz kemalari paydo bo‘ldi. Italiya hukumati Yamanni qo'llab-quvvatlashini e'lon qildi va Buyuk Britaniya rasman betaraf bo'lib, Saudiya Arabistoni bilan Yaman hududi orqali keyingi yurishlarini to'xtatish uchun muzokara olib bordi.

1934 yildagi urushdan keyingi tinchlik muzokaralari va ularning natijalari. 

 Toifda tashqi siyosatdagi o‘ta keskin vaziyatda Oliy Islom kengashi delegatsiyasi vositachiligida Saudiya-Yaman tinchlik muzokaralari boshlandi. Ular 1934 yil 20 mayda imzolash bilan yakunlandi. "Musulmonlar do'stligi va arab birodarligi to'g'risidagi shartnoma" urush tugaganligini va ikki davlat o'rtasida tinch munosabatlar o'rnatilishini e'lon qildi.
 1934 yil 23 iyun. Saudiya Arabistoni va Yaman ikki davlat o'rtasidagi urushni tugatgan tinchlik shartnomasini (Toif shartnomasi) imzoladi. Yaman imomi Yahyo ham bahsli chegara hududlari - Asir, Jizan va Nejronning bir qismiga da'vo qilishdan voz kechdi, Ibn Saud esa urush paytida bosib olingan Yaman hududlarini qaytarib berdi.
 1936 yil fevralda ikki davlat chegaralarini belgilab bergan Gayfa shartnomasiga ikkita ilova qo'shildi. Ushbu hujjatlarga ko'ra, chegara demarkatsiya qilingan:
 Jizan viloyati Saudiya Arabistoni tarkibida qoldi
 Nejran viloyati ikki davlat oʻrtasida boʻlingan. Chegara Vodi Najron boʻylab oʻtgan.

Manbalar 

 Gusterin P. Sovet diplomatiyasi va 1934 yildagi Saudiya-Yaman urushi
 http://www.diphis.ru/content/view/182/#2 (ko'p bo'lmagan havola)
 https://web.archive.org/web/20061123083230/http://forum.axishistory.com/
 http://mailer.fsu.edu/~akirk/tanks/    Архивная копия
 http://members.tripod.com/~marcin_w/index-2.html
 https://web.archive.org/web/20120205002149/http://www.al-bab.com/yemen/pol/int1.htm
 https://web.archive.org/web/20140718140210/http://www.tivolijardim.com/yemen/konflikt
 https://web.archive.org/web/20140720190215/http://www.tivolijardim.com/yemen/sovetsko-yemenskiy-dogovor-o-druzhbe
 https://web.archive.org/web/20140714145045/http://www.tivolijardim.com/saudovskaya-araviya/dogovor-ob-ustanovlenii-saudovskogo-protektorata

Adabiyot 

 
 Twitchell, K. S. The Operations in the Yemen (неопр.) // Journal of The Royal Central Asian Society. — 1934. — Т. 21, № 3. — С. 445—449.
 Густерин П. Йеменская Республика и её города. — М.: Международные отношения, 2006.
Arab urushlari