MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻrish analizatori

Koʻrish analizatori - odam va hayvonlarda koʻrish taʼsirotlari va axbortlarni qabul qilib, idrok etadigan va taqlil qilib beradigan murakkab neyrorotseptor sistema; asosiy analizatorlardgt biri. Koʻrish analizatori 3 qismdan iborat: retseptor yoki periferik, oʻtkazuvchi yoʻllar va koʻrish markazi yoki markaziy qism.

Koʻrish analizatorining birinchi qismi toʻr pardada joylashgan. Inson koʻzi 380 dan 760 nm gacha boʻlgan uzunlikdagi yorugʻlik nurlarini qabul qiladi. Koʻzga toʻshayotgan yorugʻlik nurlari shox pardada si-vadi, qorachiq orqali oʻtib, gavharda sinib, shishasimon tanadan oʻtib toʻr pardada joylashgan kolbachasimon va tayoqchasimon hujayralarga taʼsir etadi. Bu hujayralarda yorugʻlik energiyasi nerv qoʻzgʻalishi — impulsga aylanib, multipolyar va ganglioz hujayralarga, nerv tolalariga yetib boradi. Oʻtkazuvchi yoʻllar esa toʻr pardadan boshlanib, koʻrish nervi, xiazma, koʻrish trakti va bosh miya poʻstloq osti markazidan iborat. U yerdan markaziy neyron boshlanib, koʻrish yoʻllari bosh miyaning ensa boʻlagidagi poʻstloq qismi — Koʻrish analizatorining markaziga yetib boradi va shu joyda koʻrish sodir boʻladi.

Koʻrish analizatorining faoliyati markaziy nerv sistemasining nazorati ostida boshqariladi.

Manbalar
Koʻrish doʻmbogʻi

Koʻrish doʻmbogʻi, talamus -orqa miyaning asosiy qismi; tuxum shaklidagi kulrang modda (nerv hujayralari va laurning tolalari)dan iborat boʻlib, bosh miya yarimsharlari bagʻrida joylashgan. Koʻrish doʻmbogʻi oldingi, ichki va tashqi qismida joylashgan bir necha yadroga ega. Koʻrish doʻmbogʻi vazifasi juda murakkab, bu yerda orqa miya va miyaning boshqa qismlaridan bosh miya poʻstlogʻiga boruvchi hamma sezgi nervlari almashinadi, yaʼni sezgini olib keluvchi nerv tolasi shu yerda tugab, undan yangi nerv tolalari orqali sezgilar bosh miya poʻstlogʻiga boradi. Koʻrish doʻmbogʻining orqa qismida poʻstloq osti koʻrish markazi bor, u sezgilarni analiz qilib, meʼyorida bosh miyadagi markazga oʻzatadi. Koʻrish doʻmbogʻining old qismi hid bilish sistemasini hosil qiladi. Doʻmboq osti sohasi moddalar almashinuvini, issiq-sovuqni tartibga solib turadi. Organizm ichki muhitining doimo bir xilda idora etilishini taʼminlaydi. Koʻrish doʻmbogʻining faoliyati buzilsa, odamning ruhiy holati (kishi sababsiz kuladi yoki yigʻlaydi) va organizm harorati (goh koʻtarilib, goh pasayadi) oʻzgaradi.

Manbalar
Koʻrish nervi

Koʻrish nervi () - bosh miya nervlarining 2-jufti. Koʻz toʻr pardasining yorugʻlik sezuvchi hujayralari qabul qilgan taʼsirotlar, Koʻrish nervi orqali bosh miyaga oʻtadi. Koʻrish nervi toʻr pardaning ganglioz hujayralari tolalaridan boshlanib, koʻz kosasidagi maxsus tyoshikdan kalla boʻshligʻiga kiradi. Koʻz ichidagi qismi — Koʻrish nervi soʻrgʻichi yoki diski — koʻz soqqasi orqa tubining sal ichkarisida joylashgan. Ponasimon suyakning turk egari ustida bir koʻzning Koʻrish nervi ikkinchi koʻzning Koʻrish nervi bilan qisman kesishadi (koʻrish chorrahasini hosil qiladi) va shundan keyin koʻrish yoʻllariga aylanib, bosh miyaning poʻstloq ostidagi koʻrish doʻmbogʻiga boradi, bu yerdan taʼsirotlar maxsus tolalardan bosh miya poʻstlogʻi ensa qismining ichki sathidagi koʻrish markaziga boradi. Shunda koʻz koʻradi.

Yana q. 

 Bosh miya nervlari
 Koʻrish organlari

Manbalar 

 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Oftalmologiya
Periferik nerv tizimi
Tibbiyot
Koʻrish organlari

Koʻrish organlari - odam va hayvonlarning yorugʻ sezadigan organlari. Barcha umurtqali va koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarda boʻladi. Koʻp hujayrali hayvonlar Koʻrish organlarining asosiy elementi sezgir hujayralar — fotoretseptorlar hisoblanadi. Ularning periferik (chetki) uchi yorugʻlikni qabul qiladi. Fotoretseptorlar umurtqali hayvonlarda qadahcha yoki tayoqcha shaklida. Koʻrish organlari koʻpchilik hayvonlarning boshida joylashgan boʻlib, koʻrish nervlari orqali bosh miya bilan bogʻlangan. Oddiy Koʻrish organlari epiteliy hujayralari orasida joylashgan ayrim koʻrish hujayralaridan iborat (mas, yomgʻir chuvalchanglari). Oddiy Koʻrish organlari faqat yorugʻlikni sezadi, buyumlarni farq qilmaydi. Evolyasiya jarayonida tarqoq koʻrish hujayralari bir joyga toʻplanib, teri ostiga botib kirishi, pigment ekranlari, yorugʻlikni sindirib toʻr qavatga tushiradigan, akkomodatsiyalovchi, koʻzni harakatlantiruvchi, uni muhofaza qiluvchi va boshqa moslamalar paydo boʻlishi tufayli Koʻrish organlari mukammallashib borgan. Ayrim boʻshliqichlilar, tuban chuvalchanglar, bir hujayralilarda Koʻrish organlari oddiy koʻz dogʻlaridan iborat. Keyinchalik koʻrish dogʻlari takomillasha borib, pufaksimon yoki qadahsimon shaklga kiradi (baʼzi boʻshliqichlilar va mollyuskalar), pufak yorugʻlik sindiruvchi dirildoq shishasimon tana bilan toʻla boʻladi. Koʻpchilik boʻgʻimoyoqlilarning Koʻrish organlari fasetkali koʻzdan iborat. Faset-kali koʻz narsalar shaklini farq qiladi. Odamlar va umurtqali hayvonlar, baʼzi umurtqasizlar (boshoyoqli mollyuskalar) koʻzi ayniqsa yaxshi rivojlangan boʻlib, kamerali koʻzlar deyiladi.

Yana q. 

 Koʻz
 Koʻrlik
 Koʻrish nervi

Manbalar
Koʻrish pigmenti

Koʻrish pigmenti - koʻz toʻr pardasining yorugʻlik sezuvchi hujayralari — tayoqchalar va kolbachalardagi struktur-funksional birlik. Koʻrinadigan yorugʻlik kvantlari Koʻrish pigmentida yutiladi. Koʻrish pigmenti molekulasi yorugʻlik yutadigan xromofor va ogtsin (oqsil va fosfolipidlar kompleksi)dan iborat. Vitamin A va A2 aldegid (retinal) yoki 32-degidroretinal barcha Koʻrish pigmenti uchun xromofor boʻla oladi. Koʻrish pigmentining quyidagi turlari bor: koʻrish purpuri (rodopsin), iodopsin, porfiropsin, sianops in. Retinaning fotoizomerdanishi koʻrish mexanizmida birlamchi fotokimyoviy zveno hisoblanadi. Egilgan retinal yorugʻlik taʼsirida yassi shaklga kiradi. Keyin koʻrish retseptori signalini vujudga keltiruvchi jarayonlar boshlanadi. Bu signal sivapelar orqali toʻr pardaning navbatdagi nerv elementlari — binolyar va ganglioz xujayralarga oʻtadi.

Manbalar
Koʻrlar maktabi

Koʻrlar maktabi - koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun internat maktabi tipidagi maxsus taʼlim-tarbiya muassasasi. Koʻrlar maktabi koʻrlar va zaif koʻruvchilar internat maktabiga boʻlinadi. Oʻzbekistonda birinchi marta 1920-yil nogiron (kar, koʻr, aqli zaif) bolalar uchun internat maktabi sifatida tashkil etilgan. Toshkentda zaif koʻruvchilar uchun 20 oʻquvchidan iborat maktab 1922-yil, alohida moslashtirilgan internat maktabi 1935-yil ochilgan. Koʻrlar internat maktabiga mutlaqo koʻrmaydigan, zaif koʻruvchilar internat maktabiga 0,05% gacha koʻrish qobiliyatiga ega boʻlgan bolalar qabul qilinadi. Koʻr va zaif koʻruvchilar respublika, viloyat va shahar xalq taʼlimi boshqarmalari tomonidan tashkil etilgan tibbiy psixologik-pedagogik komissiyalar tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi va oʻqishga yoʻllanma beriladi. Koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun maxsus taʼlim-tarbiya Oʻzbekiston Respublikasining "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni (1997) asosida amalga oshiri-ladi. Koʻrlar maktabi Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tizimiga kiradi.

Koʻrlar maktabida 2 boʻlim mavjud boʻlib, 1-boʻlimda 10 yillik, 2-boʻlimda 11 yillik tayanch taʼlim beriladi. Koʻrlar maktabining boshlangʻich sinflarida oʻqish maxsus reja, dastur, daryolik va oʻquv qoʻllanmalari asosida, yuqori sinflarda normal maktablarning 5—9-sinflar darsliklaridan foydalanib olib boriladi. Koʻrlar internat maktabida har birsinfga 8 oʻquvchi, zaif koʻruvchilar internat maktabida 10 oʻquvchi qabul qilinadi. Darsliklar Brayl alifbosi (relyef-nuqta) asosida tayyorlanib bosiladi. Oʻquv rejasi, dasturi, daryolik va oʻquv qoʻllanmalari Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi Taʼlim markazining maxsus taʼlim boʻlimi tomonidan tayyorlanadi. Maktabning 2-boʻlimida oʻqiydigan zaif koʻruvchi bolalar daryo jarayonida turli texnika va kattalashtiruvchi optik vositalar, maxsus yoritqichlardan foydalanadilar. Koʻrlar maktabi oʻquvchilari doimiy ravishda koʻz vrachi, nevropatolog va boshqa vrachlar nazoratida boʻladi. Koʻrlar maktabi qoshida maktabgacha tarbiya boʻlimi mavjud boʻlib, ular maxsus maktabda oʻqish uchun tayyorlanadi. Koʻrlar maktabida maxsus usullar (ayniqsa, taʼlimning 1-bosqichida) keng qoʻllaniladi. Asosiy eʼtibor ojizlik oqibatlarini tuzatish, davolash, fazoviy tasavvur va oriyentatsiyani ustirishga qaratilgan boʻladi. Oʻqishni tugatgan oʻquvchilar mehnat qilishlari yoki oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtiga kirib oʻqishni davom ettirishlari mumkin. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 7 koʻrlar internat maktabi (1369 oʻquvchi), 2 zaif koʻruvchilar internat maktabi (386 o'quvchi) ishladi.

Manbalar
Koʻrlik

Koʻrlik, soʻqirlik, koʻz ojizligi — koʻrish qobiliyatining butunlay yoʻqolishi, yorugʻlikni qorongʻilikdan ajrata olmaslik. Bunda koʻrish oʻtkirligi "0" boʻladi, buni davolash imkoni deyarli yoʻq. Yorugʻlikni qorongʻilikdan ajrata olmaydigan absolyut Koʻrlik va koʻrish qobiliyati bir oz saqlangan nisbiyk. farq qilinadi. Koʻrlik yoki kasbga aloqador Koʻrlikka uchragan kishilar nisbiy kur hisoblanadi. Yorugʻlikni sezib, hatto uning qaysi tomondan toʻshayotganligini bilsa ham, birovning yordamisiz uyidan tashkariga chiqa olmaydigan odam kur hisoblanadi. Shuning uchun turmushdagi Koʻrlik deb ataladigan Koʻrlik ancha keng. Bundan tashqari, ishlab chiqarishdagi Koʻrlikda kishi har qanday optik asbob (koʻzoynak, lupa va boshqalar) yordamida ham koʻrmaydi. Biror kasb egasining koʻzi juda xiralashib, oʻz ishini (aqliy mehnat bilan shugʻullanadigan kishilarning uqish va yozishni) davom ettira olmay qolishi kasbga aloqador Koʻrlik deb ataladi.

Koʻrlik tugʻma va orttirilgan boʻladi. Tugʻma Koʻrlik bosh miyaning ayrim boʻlaqlari, koʻrish nervlari, koʻz tur pardasi rivojlanishining buzilishi oqibatida vujudgakeladi. Orttirilgan Koʻrlik koʻz kasalliklari (glaukoma, traxoma, keratit, koʻrish nervlarining zararlanishi va boshqalar), shuningdek, koʻz kosasi va bosh miya shikastlaridan soʻng paydo boʻladi. Koʻrlikning oldini olishda koʻz soqqasi, koʻz kasalliklari, xususan, glaukomani barvaqt aniqlash muhim. Koʻpchilik koʻr kishilar koʻrlar maktabida taʼlim oladilar va foydali mehnat bilan shugʻullanadilar.

Yana q. 

 Daktilologiya
 Imo-ishora tili

Manbalar
Koʻrmana

Koʻrmana — kelin, kuyov yoki chaqaloqni, 1-marta koʻrgan paytda doʻstlar, qarindosh-urugʻlar tomonidan beriladigan sovgʻa. K. kiyim, kiyimlik, roʻzgʻor buyumlari, pul, esdalik sovgʻa, oʻyinchoq va boshqa shakllarda boʻladi.

Manbalar
Koʻrsatkichli funksiya

Koʻrsatkichli funksiya - u = a> koʻrinishdagi funksiya, — °o < x < + °°, 0<>;<oo, a>0, a*\,a> 1 boʻlganda Koʻrsatkichli funksiya monoton oʻsuvchi, 0 < a < 1 boʻlganda monoton kamayuvchi funksiya boʻladi. Koʻrsatkichli funksiyaning muhim holi u = ye funksiyadir. Bu funksiyaning har qanday tartibli hosilasi mavjud boʻlib, bu hosilalar ye ga teng boʻladi. u = ye* Koʻrsatkichli funksiya quyidagi limit bilan aniqlanadi:e = lim (1 H—)Agar bu limitda x haqiqiy oʻzgaruvchi z = x + iy kompleks oʻzgaruvchi bilan almashtirilsa ham bu limit mavjud boʻladi. Bu limitning qiymati har qanday kompleks z uchun ye1 Koʻrsatkichli funksiyaning qiymati deb qabul qilinadi. yeg Koʻrsatkichli funksiya funksiyaning ham har qanday tartibli hosilasi oʻziga teng boʻladi va bu funksiya uchun quyidagi formulalar oʻrinli:e* = cosy + isiny (Eyler formulasi), gi+im — ez yaʼni gj; k f. davriy funksiya boʻladi va uning davri sof mavhum 2da songa teng boʻladi.

Manbalar
Koʻrsatuv

Koʻrsatuv (huquqda) - surishtiruv, dastlabki tergov va sudla hal qilivayotgan ishga oid biror ahamiyatli holatni aniqlash uchun shaxsning soʻroqda bergan tushuntirishi. K. ishdagi faktik maʼlumotlarni izoxlash, tahlil qilish, biror voqeaga va uning ishtirokchilariga aloqador fikr-mulohaza, vaj, taxmin va iltimos tarzida ham boʻlishi mumkin. Fuqarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha sudda taraflar, 3-shaxslar, ularning qonuniy vakillari va guvoxlar, jinoyat ishlari boʻyicha esa — gumon ostidagi shaxs, ayblanuvchi, sudlanuvchi, guvoh va jabrlanuvchi, baʼzan ekspert soʻroq kilivadi. Soʻroqsa qonun talablariga qatiy rioya qilinishi shart. Jismoniy yoki ruhiy qiyvash, qoʻrqitish, aldash, huquq va erkinliklarini gʻayriqonuniy cheklash yoʻli bilan K. olishga jinoyat sifatida qaraladi va buning uchun jazo belgilangan (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 235-modda). Bu yoʻl bilan olingan K. dalil hisoblanmaydi. Taraflar, 3-shaxs, ularning qonuniy vakillari daʼvoni quvvatlash yoki inkor etish uchun K. beradi. Gumon ostidagi shaxs, ayblanuvchi va sudlanuvchining K.i esa ularga eʼlon qilingan gumon yoki aybga oid boʻladi. K. berish ularning majburiyati emas, balki huquqi va oʻzini himoya qilish vositasidir. Shu bois ular K. berishdan bosh tortgani yoki bilaturib yolgʻon K. bergani uchun javobgar qilinmaydi, ammo soʻroqqa chaqirilganda kelishga majbur, aks holda militsiya orqali keltiriladi. Aybga iqrorlik mazmunidagi K. sinchkovlik bilan tekshirilishi lozim va faqat toʻgotangan boshqa dalillar bilan tasdiqlanganda inobatga olinadi. Aybga iqrorlik va qilmishdan sidqidildan poʻshaymonlikni sud jazo tayinlashda eʼtiborga olishi shart. Bu xil K. bergan shaxs jabrlanuvchi bilan yarashsa, baʼzi jinoyatlari uchun javobgarlikdan ozod etilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi JK 66’" modda).

Guvoh va jabrlanuvchining K. berishi — fuqarolik burchi hisoblanadi. Shu bois ular oʻzlariga maʼlum boʻlgan ish uchun ahamiyatli holatlar haqida K. berishdan bosh tortsa yoki bila turib yolgʻon K. bersa, qonunga binoan javobgarlikka tortiladi. Jismoniy yoki ruhiy nuqsonlari sababli voqealarni idrok qilishga va ular haqida K. berishga layoqatsiz shaxs, shuningdek, sudda vakil yotsi himoyachi boʻlib qatnashgan shaxs guvoh sifatida soʻroq qilinishi mumkin emas. Jinoyat ishi boʻyicha gumon ostidagi shaxs ayblanuvchining yaqin qarindoshlari faqat oʻz roziligi bilan guvoh yoki jabrlanuvchi tarzida soʻroq qilinishi va K. berishlari mumkin. Ekspert oʻz xulosasidagi ayrim nuqsonli, zid va noaniq jumla va iboralar haqida K. berishi mumkin. Barcha K.larga ishdagi dalillarga qiyoslagan holda baho beriladi.

Gʻafur Abdumajidov.

Manbalar
Koʻrsichqonlar

Koʻrsichqonlar () - kemiruvchilar turkumiga mansub hayvonlar urugʻi. Tanasi gʻoʻlasimon, oʻz. 13 sm gacha, dumi 0,5—2,2 sm. Yevrosiyoning choʻl va dashtlarida tarqalgan; togʻlarda 4000 m gacha balandlikda uchraydi. Tuzilishi yer ostida yashashga moslashgan. Juni yumshoq va silliq. Boshi katta, quloq suprasi yoʻq, koʻzi juda kichkiva va jun bilan qoplangan. Koʻrak tishlari ogʻzidan chiqib turadi (yer kazishga moslashgan). Panjalari qisqa va baquvvat. Uyasi uzun, murakkab va chukur, asosiy yoʻli 100 m cha, undan har tomonga oʻz. 20—50 m li qoʻshimcha yoʻllar ketadi. Choʻl K.ining yezda faoliyati ancha pasayib, yerni kovlashdan toʻxtaydi. K. oʻsimliklarning yer osti qismi bilan oziqlanadi. Qishga oziq gʻamlaydi. Yiliga ikki marta 3—5 tadan bolalaydi. Bitta uyada 10—15 tasi birga yashaydi. Oʻsimlik ildizini qirqib, qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda oddiy K. () tarqalgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Koʻrsodiq

Koʻrsodiq — mahalliy oʻrik navi. Daraxti baland, shox-shabbasi yoyilib oʻsadi. Barglari yirik. Mevasi oʻrtacha, 35—40 g, dumaloq. Poʻsti yupqa, sertuk, eti toʻq sariq, taʼmi xushxoʻr, suvli, shirin. Mevasi tarkibida 14—16% qand, 0,6—1,09% kislota, 23,8 mg % vitamin S bor. Danagidan oson ajraladi. Danagi yirik, magʻzi shirin. Koʻchati oʻtqazilgach, 7—8-yili hosilga kiradi, mevasi iyun oxiri — iyulning boshlarida pishadi. 30—40 yoshida tupidan 200-300 kg hosil olinadi. Mevasi, asosan, quritiladi (32—33% turshak tushadi), kompot, murabbo pishiriladi. Kasalliklarga chidamli nav. Samarqand, Buxoro, Jizzax, Surxondaryo viloyatlarida, Fargʻona, Toshkent viloyatlarining togʻ oldi hududlarida ekiladi.

Manbalar
Koʻrfaz

Koʻrfaz (forscha) — okean, dengiz yoki koʻlning quruqlik ichkarisiga ancha turtib kirgan qismi, masalan, Fors koʻrfazi.

Manbalar 

 

Korfaz
Koʻrshapalaklar

Koʻrshapalaklar (Microchiroptera) — qoʻlqanotli sut emizuvchilar kenja turkumi. Mevaxoʻr qoʻlqanotlilarga nisbatan kichik (tanasining oʻz. 2,5 sm dan 14 sm gacha) va uchishga koʻproq moslashgan, quloq suprasi kengroq. Keyingi oyoqlarining tovonida togʻay pix boʻlib, unga uchish pardasining keyingi uchi tutashgan. Tishlari hasharotxoʻrlarnikiga oʻxshash tuzilgan, oziq tishlarining qirralari oʻtkir. Koʻzlari yaxshi koʻrmaydi. Koʻrshapalak mukammal exolokatsiya xususiyatiga ega; atrofdagi narsalarning holatini (jumladan, oʻljasini) eshitish organlari orqali qabul qilinadigan ultratovush signallari yordamida aniqlaydi. Koʻrshapalakning eshitish organlari 0,2 ms dan 100 ms gacha davom etadigan 20—120 k/s chastotali qisqa ultratovush impulslarini qabul qiladi. Bunday signallar boʻgʻizda hosil boʻlib, ogʻiz yoki burun orqali tarqaladi. Koʻrshapalak exolokatsiya orqali diametri 0,1—0,08 mm gacha boʻlgan sim toʻsiqlarni sezishi aniqlangan. Exolokatsiya orqali sezish 10– 15 m dan oshmaydi. 650 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda 19 turi maʼlum. Tunda yoki shomda faol uchib, oziq qidiradi. Koʻpchilik turlari, jumladan, Oʻzbekistonda tarqalgan barcha koʻrshapalak hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari tropik va suptropik iqlimda tarqalgan. Ayrim tropik turlari mevalar, gul nektari va changi, issiqqonli hayvonlarning qoni, sut emizuvchilar, sudralib yuruvchilar va baliqlar bilan oziqlanadi. Daraxtlar kovagi, toshlar yorigʻi, gʻorlar va imoratlardagi pana joylarni oʻziga makon qilib oladi. Minglab individlardan iborat koloniya hosil qiladi. Ayrim gʻorlarda koʻrshapalak koloniyasidagi individlar soni 20 mln.ga yetishi aniqlangan. Moʻtadil va sovuq iqlimda tarqalgan K. geteroterm boʻlib, ularning tana harorati tashqi muhit harorati taʼsirida oʻzgarib turadi. Koʻpchilik shimol K.i 7—8 oylik qishqi uyquga ketadi. Odatda, gʻorlar, tashlandiq shaxtalar va chuqur yoriqlarda qishlaydi. Bir qancha turlari qishlash uchun janubiyga uchib ketadi. Yilda bir marta 1—2 tadan koʻzi yumuq, yungsiz bola tugʻadi. 20 yilgacha yashaydi. Koʻpchilik tungi hasharotlarni, jumladan, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, qonxoʻr ikki qanotlilarni kirib juda katta foyda keltiradi. Oʻsimlikxoʻr turlari gullarni changlantiradi va urugʻlarni tarqatadi. Amerikadagi ayrim koʻpchilik odamlar orasida qutirish kasalligi virusi va ayrim infeksiyali kasalliklarni tarqatishi aniqlangan. Bir qancha turlari muhofaza qilinadi.

Manbalar
Koʻsa

Koʻsa — soqol-moʻylovi chiqmagan yoki siyrak chiqqan erkak kishi. K.lik irsiy omillarga, baʼzan esa gormoval kamchiliklarga bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Koʻsak

Koʻsak, koʻsakcha () — yopiq urugʻli oʻsimliklarning koʻp urugʻli mevasi. K. bir va koʻp chanoqli boʻladi. K. yetilganda teshikchasidan (koʻknorda), qopqoqchasidan (mingdevona, zubturum va boshqalar) va pallalaridan (gʻoʻza, bangidevona, binafsha, piyozgul va boshqalarda) ochiladi. Gʻoʻzada K. 3—5 chanoqli tugunchadan rivojlanadi. Meva qati (K. devorlari) markaziy urugʻchi va urugʻdan tuzilgan. Urugʻlanishdan keyin tuguncha rivojlanib, K.ka aylanadi. Urugʻlanishdan to K. yetilib ochilguncha 50—60 kun oʻtadi. Uning murakkab rivojlanishi va yetilish jarayonini 4 davrga boʻlish mumkin: tugunchaning K.ka aylanishi (10 kun); K.ning tez oʻsishi (15 kun) quruq modda toʻplanishi (15 kun); K.ning toʻliq yetilib qurishi (15 kun). Tashqi va ichki omillar taʼsirida davrlar muddati oʻzgaradi. Ertapishar gʻoʻza navlarida bu davrlar qisqa, kechpishar navlarda uzun.

Gʻoʻzaning navi, turi va boshqa belgilariga qarab bitta K.da oʻrta tolali goʻzalarda 4,2—7 g, ingichka tolali goʻzalarda 2,5—4 g gacha paxta, 20 tadan 40— 50 ta gacha chigit boʻladi. Mevasi (paxta) yetilishi davrida K.lar asta-sekin qurib, uchidan soxta choklari boʻylab chanoqlari ochiladi.

Manbalar 

 

Botanika
Koʻsak chuvish mashinasi

Koʻsak chuvish mashinasi - paxta terish mashinasi va podborshchiklar yordamida terilgan paxtani, koʻrak terish mashinasi va terimchilar terib olgan koʻsaklarni chuvib, paxtasini xas-choʻp va boshqa aralashmadan tozalab, transport vositalariga ortadigan mashina. Oʻzbekiston "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" kompaniyasi dala sharoitida ishlaydigan universal, zavonaviylashtirilgan UPX1,5E rusumli Koʻsak chuvish mashinasim. ishlab chiqaradi.

Koʻsak chuvish mashinasim. mexanizmlari 40—70 kVt quvvatli traktorlarning kuvvat olish vali (QOV)dan yoki 7,5 kVt quvvatli elektr dvigateldan harakatga keltiriladi. Mashina quyidagicha ishlaydi. Paxta yoki kusak pnevmatik yuklash konveyeriga uzluksiz oʻzatib turilali. Rastrubquvur orqali bu mas-salarni soʻrib, tishli baraban ga oʻzatadi va toʻr boʻylab oʻtkazib mayda xas-choʻplardan tozalaydi. Vakuum-klapan yordamida taʼminlash bunkeriga keladi. Bu yerda bir-biriga qarama-qarshi aylanayotgan taʼminlash valiklari tozalanadigan paxtalarni xas-choʻp ajratish barabaniga uzatadi, baraban esa paxtani toʻr ga ishqalab mayda xas-choʻplardan tozalaydi. Koʻsak uzatilayotganda barabanning parraklari koʻsaqlarni toʻrga ishqalab chiqadi va paxtasini chuvib, titadi. Baraban chala chaqilgan koʻsaqlarni parraqli chaqish barabaniga oʻzatadi. Paxta arrali barabandan choʻtkali baraban yordamida oladi va arrali barabanga oʻzatadi. Qaytarish barabani teskari tomonga aylanib, paxtadagi yirik xas-choʻplarni chiqindilar separatoriga urib tushiradi. Paxta arrali barabandan ajratish barabani yordamida olinib, ajratgichga tashlanadi. Barg ajratgich toʻr ichiga joylashtirilgan qoziqchali barabandan iborat. U yerda paxtadagi mayda aralashmalar ajratiladi. Tozalangan paxta ajratish barabaniga qayta tashlanadi, soʻngra vakuum-klapan orqali quvurga, keyin ventilyator hosil qilgan havo oqimi bilan transport vositasiga yuklanadi.

Arrali barabanga ilashmagan paxta boʻlaqlari aralashmalar bilan birga chiqindilar separatoridagi arrali barabanga toʻshadi; bu yerda paxta boʻlaqlari ushlab qolinadi, ishqalash choʻtkasi esa ularni yirik xas-choʻplardan ajratib chiqindilar separatoriga tashlaydi. Arrali barabandan paxta choʻtkali baraban bilan ajratib olinib, arrali barabanga tashlanadi. Bu yerda paxta qoʻshimcha tozalanadi. Arrali barabanga ilashmagan paxta xas-choʻplar bilan birga tishli kichik barabanga toʻshadi. Baraban tez aylanib toʻrga ishqalanib, paxtani choʻtkali barabanga tashlaydi. Paxta oʻz navbatida arrali baraban yordamida qisman tozalanib, arrali barabanga qaytariladi. Yerdan terilgan paxtani tozalashda baraban Koʻsak chuvish mashinasim.dan olib qoʻyiladi, toʻsiq oddiy toʻsiq bilan almashtiriladi.

Koʻsak chuvish mashinasim.ning ish unumdorligi: qoʻlda terilgan kusakni tozalashda 1,95 t/soat; koʻrak terish mashinasi bilan qushilgan holda ishlatilganda terilgan koʻrakni tozalashda 1,30 t/soat.

Manbalar
Koʻtal

Koʻtal — togʻlardan oshib utgan yoʻl, pastroq dovon. K soʻzi tarixiy manbalarda, mas, "Bobirnoma"da joy nomlari tarkibida uchraydi. Oʻzbekistonda Oʻzbekkutal, Qozoqkoʻtal degan joylar bor.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
 Kotal
Koʻtargich

Koʻtargich — yuk va odamlarni vertikal (baʼzan qiya) yunaltirgich yoki relyelar buyicha harakatlanadigan maxsus qurilmalarda koʻtaruvchi mashina. Davriy va uzluksiz ishlaydigan xillari bor. K.lar, odatda, elektr yoki gidravlik yuritmali; kanatli, zanjirli, reykali, vintli va plunjerli boʻladi. Asosan, qavatli K. keng qoʻllanadi. Boʻlarda yuk tashish qurilmalari shkivlarga kiygizilgan yoki koʻtarish chigʻirlarining barabaniga oʻralgan qavatlarga osiladi. K.ga lift, eskalator, funikulyor, qurilish K.lari (minorali, shaxtali va boshqalar), pnevmatik K.lar (gazlift), avtomobil-vishkadagi K.lar, kema K.lar va boshqa kiradi.

Manbalar