Nipigon ko'li

Nipigon koʻli (ing. Lake Nipigon) — Kanadaning Ontario provinsiyasida joylashgan koʻl boʻlib, Buyuk Koʻllar havzasining bir qismi hisoblanadi.

Geografiyasi 
Nipigon koʻli Kanadaning janubiy qismida, Tender-bey shahridan 120 km shimoli-sharqda joylashgan. Koʻl dengiz sathidan 263 m yuqorida joylashgan boʻlib, Nipigon daryosi orqali Yuqori koʻliga quyiladi. Nipigon koʻli va dayosi Yuqori koʻlining asosiy manbalaridan hisoblanadi. Koʻlning umumiy maydoni 4848 kvadrat kilometr boʻlib, dunyo maydoni boʻyicha 31- oʻrinda turadi. Oʻrtacha chuqurligi 55 m, eng chuqur joyi 165 m ni tashkil etadi. Eng katta orollari Shekspir, Karibu, Geyki, Kelvin, Logan, Katatota, Murray, Murchison.

Geologiyasi 
Oxirgi muzlik davrida koʻl Shimoliy Amerikaning markazidagi ulkan muzlik koʻli Agassiz ko'li uchun drenaj yoʻlining bir qismi edi.

Nipigon koʻli atrofida topilishi mumkin boʻlgan mavhum mafik jinslar taxminan 1109 million yil oldin sodir boʻlgan yorilish bilan bogʻliq magmatizmning dalilidir.

Nipigon koʻli mintaqasi negizida joylashgan proterozoy jinslarida turli xil mineral resurslar mavjud. Iqtisodiy konlar hali topilmagan boʻlsa-da, Nipigon koʻli hududida 1,53 milliard yillik anorogen granitlar potentsial ravishda ittriy, sirkoniy, noyob tuproq elementlari va qalay mineralizatsiyasini oʻz ichiga oladi. Sibley guruhining singan choʻkindi jinslarida nomuvofiqlik bilan bogʻliq uran va qizil qatlamli mis rudalari konlari joylashgan.

Flora va faunasi 
Nipigon koʻli vodiysi shimol bugʻulari uchun muhim yashash joyi boʻlib xizmat qiladi. Koʻl atrofidagi qoyalar kal burgutlar va ospreylar uchun makondir. Koʻl qirgʻogʻida oʻrmonlarning kesilishi kuzatilgan boʻlsa-da, asl oʻrmonning bir qismi boʻlgan archa, qora archa, qizil qarag'ay, kedr va chinor kabi daraxtlar hali ham oʻsib bormoqda. Aspen va qayin qirgʻoq chizigʻidagi yangi oʻrmonning bir qismidir. Bu oʻrmonlarda eng koʻp uchraydigan hayvonlar — tulki, qunduz, suvsar, silovsin, kiyik va bugʻu.

Tarixi 
Koʻl atrofida yashovchi birinchi xalqlar Ojibve aholisining bir qismi edi. 1667-yilda birinchi ommaviy marosim fransuz iezuit missioneri va tadqiqotchisi Klod-Jan Allouez tomonidan oʻtkazildi. Bu vaqt ichida suv havzasi „lac Alimibeg“ deb nomlangan.

1683-yilda Danuel Greysolon koʻlda Fort-Turet deb nomlangan birinchi savdo punktini tashkil etdi, u koʻlning shimoli-sharqiy qirgʻogʻida joylashgan va moʻyna savdosi bilan shugʻullangan. Qunduz kamarlarining haddan tashqari ishlab chiqarilishi tufayli savdo ruxsatnomalari tizimi bekor qilindi va 1696-yilda savdo punkti yopildi.

Bu post 18-asrda qayta ochilgan va fransuz rejimining oxirigacha faoliyat yuritgan. Parij shartnomasidan soʻng (1763) bu hudud Britaniya qoʻliga oʻtdi, ammo mahalliy aholi suv havzasini faqat 1850-yilda Kanada provinsiyasiga topshirdi.

Jon Mitchell tomonidan 1778-yilga oid xaritada koʻl Lago Nepigon deb nomlangan va uning chiqishi F. Nempisaki deb nomlangan. Jon Keri tomonidan 1807-yilgi „Yuqori va quyi Kanadaning yangi xaritasi“da u „Sent-Ann koʻli“ yoki „Vinnimpig“ deb nomlanadi, uning oqimi esa Qizil tosh daryosi deb nomlanadi.

20 yil oʻtib Filipp Vandermalen tomonidan tuzilgan boshqa xaritada koʻl oʻzining Sent-Anna nomini saqlab qoldi, ammo uning asosiy oqimi Nipigeon daryosi sifatida koʻrinadi. Shimoliy Amerikaning IV varaqida, 1832-yilda paydo boʻlgan Yuqori koʻli xaritasida Sent-Enn ham Qizil koʻl deb ataladi, uning chiqishi esa oddiygina „Neepigeon“ deb ataladi.

1883-yildan boshlab xaritalarda koʻl doimiy ravishda ojibve soʻzidan kelib chiqqan va „uzluksiz suvda“ yoki „ufq boʻylab choʻzilgan suvlarda“ degan maʼnoni anglatuvchi „Nipigon“ deb nomlangan. Koʻl 1871-yilda Ontarioning yangi Tender Bey okrugiga kiritilgan.

1943-yilda Kanada va Qoʻshma Shtatlar Ogoki daryosining yuqori qismini Nipigon koʻliga bogʻlab, suvni Yuqori koʻliga burishni oʻz ichiga olgan Ogoki loyihasini kelishib oldilar. Oʻtkazishning asosiy maqsadi Nipigon daryosidagi togʻ-kon sanoati va butun koʻl boʻyidagi hududni energiya bilan taʼminlaydigan gidroelektrostansiyalarni qoʻllab-quvvatlash edi.

Turizm 
Hududdagi asosiy faoliyat turlari baliq ovlash va qushlarni kuzatishdir. Koʻlda topilgan baliqlar orasida sudak, Amerika olabaligʻi, koʻl olabaligʻi va Shimoliy Pike eng koʻp uchraydi. Nipigon shahridan boshlanadigan koʻplab dam olish yoʻllari mavjud. Sayyohlar koʻlga qayiq va lager uchun ham kelishadi.

Koʻlning sharqiy qismida joylashgan Nipigon koʻli provinsial parki hozirda ishlamayapti va tashrif buyuruvchilar uchun rasmiy imkoniyatlarga ega emas.

Manbalar