MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gandimiyon shartnomasi

Gandimiyon shartnomasi -Rossiya qoʻshinlari 1873-yil bahorida Xivani egallagandan soʻng, 1873-yil 12-avgustda Rossiya bilan Xiva xoni Muhammad Rahimxon 2 oʻrtasida (Xiva yaqinidagi Gandimiyon (Gandumkon) qishlogʻidagi xonning yozgi begala) tuzilgan shartnoma. Shartnomaga koʻra, xon rus podshosining vassaliga aylandi va mustaqil tashqi siyosat yurgizishdan mahrum etiddi. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidagi yerlar Rossiyaga oʻtdi va u yerda Amudaryo boʻlimi tashkil etilib, Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kiritildi.Amudaryoning chap ruslar uchun qulay boʻlgan yerlarga oʻzlarining pristan (bandargoh)larini qurish huquqiga ega. Boʻlim boshligʻiga Xiva hukumatining faoliyatini kuzatib turish topshirildi. G. sh.ga binoan rus savdo kemalarining Amudaryoda erkin harakat qilishi uchun imtiyozli huquq berildi. Rus sanoatchi va savdogarlari butun xonlik hududida bojsiz savdo kilish, yer sotib olish, sanoat korxonalarini qurish huquqini oldi. Rus fuqarolarini mahalliy sudlar sud qilolmaydigan boʻldi. Bundan tashqari, xon Rossiya hukumatiga 2 mln. 200 ming soʻm tovon toʻlash majburiyatini oldi. Shunday qilib, G. sh. Xiva xonligini Rossiyaning mustamlakasiga aylantirib qoʻydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandisishan

Gandisishan, Transhimolay togʻlari — Tibet togʻliginingjanubidagi togʻlar, Xitoyda, Himolay togʻlariga parallel, 1600 km masofaga choʻzilgan, kengligi 300 km gacha. Ularni janubiy da Sangpo (Brahmaputra) va Hind (yuqorida) daryosi vodiylari ajratib turadi. G. alp burmalanishida hosil boʻlgan. Ohaktosh, slanes, kvarsit va granitlardan tarkib topgan. Eng katga tizmalari: janubida Kaylas va Nyenchen-Tangla, shimolida Alinggangri. Eng baland choʻqqilari: Alinggangri (7315 m), Nsnchen-Tangla (7088 m). Qor va kichikroqmuzliklar bilan qoplangan. Tibetning bosh shahri — Lxasa ana shu togʻlar orasida. Togʻ-tundra va togʻ-oʻtloq usimliklari oʻsadi. Koʻl koʻp.

Manbalar  

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Tibet muxtor rayoni
Transhimolay togʻlari

Transhimolay togʻlari - Tibet togʻligining janubiy qismidagi tog sistemasi.

Manbalar  

 
Togʻlar
Gandum

Gandum (fors. — bugʻdoy) — forslarning qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; aynan bugʻdoy donining oʻzginasi. Kiymat jihatidan arpa doni qiymati (0,048 g) ga teng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandhara

Gandhara — qad. Hindistonning shim.-gʻarbi (hoz. Pokiston, Afgʻoniston, Hindiston hududida)dagi viloyat.

Rigvedada qayd etilgan gandhari qabilasi nomidan olinganligi taxmin etiladi. Bihistun kitobalariia Gadara viloyati nomi bitilgan. Mil. av. 6-asr oxirida, axomaniylarning Hindistondagi mulklari tarkibida boʻlgan. Qad. hind adabiy yodnomalarida G. bir paytlar mustaqil davlat bulib, poytaxti Taksila sh.da joylashganligi aytilgan. Mil. av. 4-asrdan G. Mauriyalar imperiyasi va b. davlatlar, mil. 1—3-asrlarda esa Kushon podsholigi tarkibida boʻlgan. Kushonlar davrida bu hududda vujudga kelgan yuksak, oʻziga xos badiiy sanʼat maktabi G. nomi bilan atalgan. Bu sanʼat Oʻrta, Markaziy va Sharqiy Osiyo xalqlarining oʻrta asr sanʼati taraqqiyotiga sezilarli taʼsir kursatgan (qarang Gandhara sanʼati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandhara sanʼati

Gandhara sanʼati - Qad. Gandhara viloyati sanʼati. Kushan podsholigi davri (1— 4-asrlar)da rivojlangan. Bihistun yozuvlarida Gadara nomi bilan tilga olingan. Gandhara qabilasi nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Oʻrta dengiz atrofi mamlakatlaridan Xitoy, Xindiston va Markaziy Osiyoga savdo yullari Gandhara orqali oʻtgan. Qad. hind badiiy anʼanalari zaminida shaklangan G.s.da yunonrim ellinistik sanʼati taʼsiri (naqshlarda, bezak uslubi, kiyimlar, baʼzan qiyofalar talqinida) kuzatiladi.

Budda dini sanʼati sifatida shakllangan G.s.ning uziga xos tomonlari haykaltaroshlik, burtma tasvir va diniy inshootlar (stupa va monastirlar; mas, Dharmaraj stupasi, Moxra-Morad monastiri va b.)da yorqin namoyon bulgan. Budda inson qiyofasida birinchi marta G.s.da tasvirlandi va shu yerda uning risoladagi qiyofasi yaratildi. Budda timsoli asta-sekin bir qolipga solingan va turli kurinishda ishlangan (yana qarang Budda sanʼati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja xonligi

Ganja xonligi - Ozarbayjonning Kura daryosi vodiysida 18—19-asr boshlarida mavjud boʻlgan davlat. Markazi — Ganja shahri 1795 y. Eron bosib olgan; 1804 yildan Rossiya imperiyasi tarkibida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ozarbayjon tarixi
Ganja shartnomasi

Ganja shartnomasi - Rossiya bilan Eron oʻrtasida Ganja sh.da tuzilgan shartnoma (1735 y. 10 mart). Turkiyaga qarshi urushga tayyorlanayotgan rus hukumati Eron bilan ittifoq tuzishi lozim edi. U Darband va Boku sh.larini (atrofidagi viloyatlar bilan birga) Eronga oʻtkazdi. Eron hukumati shartnomaning 1-moddasiga muvofiq, Darband va Bokuni oʻzga davlatlar egallashidan saqlash majburiyatini oʻz ustiga oldi, 2-moddasiga binoan Turkiya bosib olgan yerlarning hammasi qaytarib olinguncha turklarga qarshi urushni davom ettirishi lozim edi. 3-moddada har ikkala tomon turklar bilan taraflardan birining manfaatiga zid keladigan hech qanday muzokara olib bormaslik va sulh shartnomasi tuzishda ham birgalikda qatnashish majburiyatini oldi. G. sh. Rossiyaning Eronda erkin savdo olib borishini taʼminlagan ilgarigi Rossiya va Eron bitimlarini ham tasdiqladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja-qorabogʻ

Ganja-qorabogʻ, Ganjiy Qorabox (joy nomidan) — ikki qismdan iborat xorazmcha (raqsbop) lirik qoʻshiq. Birinchi qismi 3/4 oʻlchovidagi vazminroq doyra usulida, ikkinchi qismi esa undan jonliroq 6/8 oʻlchovidagi xafif usulida ijro etiladi. Lapar yoʻlidagi G.-Q.ning cholgʻu va ashula yoʻllari, ayniqsa Tamaraxonim ijrosida mashhur boʻlgan. Bularni kompozitor M. Burhonov yaxlit asar tarzida "Goʻzal qizga" nomi bilan joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan. "Lazgi", "Aytsammi, yo aytmasam", "Qurbon oʻlam" ashulalari qatori Xorazm vohasi musiqa uslubi Kavkaz xalqpari (Ozarbayjon, Dogʻiston) musiqasi bilan oʻzaro yaqinligini va ijodiy taʼsirini ifodalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganja-qorabogʻ madaniyati

Ganja-qorabogʻ madaniyati -q. Xoʻjali-Kedabek madaniyati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganza

Ganza (qad. nem. Hanse — ittifoq) — Lyubek sh. boshchiligida shim. nemis shaharlarining savdo va siyosiy ittifoqi (14—16-asrlar; rasman 1669-yilga-cha). G.ning gullab yashnagan davri (14-asr ning 2-yarmi — 15-asrning boshlari) da bu ittifoqqa 100 tacha shahar. jumladan Revel (Tallin), Derpt (Tartu), Riga kirgan. Gʻarbiy, Shim. va Sharkiy Yevropa oʻrtasidagi savdoda vositachilik qilib, Shim. Yevropa savdosida gegemon boʻlgan. G. flot va ayrim shaharlarning qoʻshinlaridan iborat oʻzining harbiy kuchlariga ega boʻlgan. G. Yevropaning gʻarbida va markazida toʻqimachilik, kon sanoatini rivojlantirib, Sharkiy Yevropadagi bu sohalarni taraqqiyotiga toʻsqinlik qilgan. 16-asr oʻrtalarida G. oʻz oʻrnini golland, ingliz va fransuz savdogarlariga boʻshatib bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganimed

Ganimvd — 1) Yupitertt uchinchi tabiiy yoʻldoshi; diametri qariyb 5150 km; G. Galiley 1610 yilda kashf etgan. Sayyoradan uzoqligi 1,07 mln. km, uning atrofini 7,15 sutkada bir marta aylanib chiqadi. Quyosh sistemasi yoʻddoshlaridan eng yirigi hisoblanadi. Yorugʻligi 5—6 yulduz kattaligida. "Pioner-10" kosm i k kemasida G. sirti tekshirilgan va sirti muz "sovut" bilan qoplanganligi, atmosfera borligi aniqdangan; 2) kichik sayyora; rakami (nomeri) 1036. Nemis astronomi V. Baade kashf etgan. Orbitasining ekssentriteti katta boʻlganligidan G. Mars orbitasining ichiga kiradi. Yerga 34 mln. km gacha yakinlashadi; 3) qad. yunon afsonalarida Zevs oʻgʻirlab ketgan va oʻzining kosaguli qilib olgan goʻzal yigitning nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gann diodi

Gann diodi— ikki elektrodli r-p oʻtishsiz yarimoʻtkazgich asbob. Unda elektr magnit tebranishlarni generatsiyalash yoki kuchaytirishda Gann effektidan foydalaniladi. Eng koʻp qoʻllaniladigan Gann generatorlari boʻlib, ular GaAs yoki JnP monokristallaridan yasalgan, qalinligi 1,5—10 mkm va diametri 20—150 mkm boʻlgan diskdan iborat. Diskning qarama-qarshi tomonlariga metall kontaktlar qoplanadi. G.d. oʻta yuqori chastotalar zanjirining faol elementi tarzida xizmat qiladi. Uning ish chastotalari -10-120 GGs, f.i.k. -210%. Uzluksiz maromdagi quvvati -200 MVt, impuls maromda (~10GGs chastotada) 200 Vt.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gann effekti

Gann effekti — Nsimon hajmiy volt-amper harakteristikali yarimoʻtkazgichlarda elektr tokining yuqori chastotali tebranishlarini generatsiyalash. G.e.ni amerikalik fizik J. Gann (J. Gunn) elektron oʻtkazuvchanlikli GaAs va JnP namunalarida kuzatgan (1963). G.e. doimiy kuchlanish maromida namunalarda doimiy ravishda paydo boʻladigan, koʻchadigan va yoʻqoladigan kuchli elektr maydon sohasining mavjudligi tufayli yuzaga keladi. Bu soha Gann domeni deyiladi. G.e.da tebranish chastotasi namuna uzunligiga teskari mutanosib boʻladi. Uzunligi 30—50 mkm li GaAs kristallda tebranish chastotasi -0,3—2 GGs.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Effektlar haqidagi maqolalar
Gannibal

Gannibal, Ann i bal Barka (mil. av. taxminan 247 yoki 246, Karfagen — mil. av. 183, Vifiniya) —Karfagen sarkardasi. Gamilʼkar Barkanchnt oʻgʻli. 2-Puni urushi davri (218—201) da Alp togʻlaridan oshib oʻtib, Titsin, Trebbiya daryolari (218), Trazimen koʻli (217), Kanna (216) yaqinida rimliklar ustidan gʻalaba qozongan. Zama (Shim. Afrika) yonidagi jang (202) da G. Rim qoʻshinidan magʻlubiyatga uchragan va Rim shartlari asosida sulh bitimi imzolashga majbur boʻlgan. Urushdan soʻng G. Karfagenni boshkargan. Rimga qarshi yangidan urush ochishga tayyorgarlik koʻrayotganidan Rimdagilar xabardor boʻlib qolganlaridan xavfsiragan G. Suriya podshosi Antiox III huzuriga qochib borib uning harbiy maslahatchisi boʻlgan. Antiox III Rimga qarshi urush (mil. av. 192— 188)da yengilgach, rimliklar G.ni berishni talab qilganlar. G. Armaniston, soʻngra Vifiniyaga yashiringan. Vifiniya podshosi Prusiy Rim tazyiqi ostida G.ni ular qoʻliga topshirmoqchi boʻlganidan xabar topgan G. zahar ichib oʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abram Gannibal

Abram (Ibrohim) Petrovich Gannibal (taxminan 1697—1781) — rus harbiy muhandisi, general-anshef (1759). Efiopiya knyazi oʻgʻli. Petrning kamerdineri va kotibi. A. S. Lushkinnit bobokaloni. Pushkin G. xotirasini "Buyuk Pyotrning habashi" nomli qissasida abadiylashtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gannover sulolasi

Gannover sulolasi - ingliz qirollari sulolasi (1714—1901). Sulola vakillari: Georg I, Georg II, Georg III, Georg IV, Vilgelm IV, Viktoriya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganch

Ganch — oqish, sargʻish tusli mahalliy qurilish materiali. Gips (40 — 70%) bilan tuproqning tabiiy aralashmasini kuydirib (qizdirib) tayyorlanadi. Suvoqchilik ishlarida, ganch oʻymakorligida, quyma bezak shakllar tayyorlashda, haykaltaroshlikda ishlatiladi. G.ga mineral boʻyokdar aralashtirib, har xil rangli qorishmalar hosil qilish mumkin (mineral boʻyoq nisbati 1:10 dan ortmasligi kerak). Murakkab qurilmalar (hashamatli binolar, ayniqsa gumbazlar, ravokdar va b.) da sof holda ishlatiladi. Alebastrga nisbatan sekinroq qotganligi uchun devor va shiftni sidirgʻa suvashda, shakllar tayyorlash, oʻyib naqsh solish, ustidan boʻyab tasvir ishlash uchun qulay. Namga chidamsizligi tufayli G. asosan inshootlarning ichki tomonlariga ishlatiladi. G.ning ganchxok turi opsiy ganch bilan soz tuproq aralashmasidan iborat boʻlib, asosan devorlar gʻishtini terishda, qora suvoqqa ishlatiladi; tez ganch turi (tez qotadigan pishiq G.) koʻproq qora suvoqqa, gul ganch turi esa (eng mayda va nozik G.) asosan pardoz bezagida foydalaniladi. Oʻymakori va qolipaki ishlar ham gulganchda bajariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qurilish materiallari
Ganchkor

Ganchkor — ganchga naqsh oʻyuvchi usta, ganch oʻymakori. Yana q. Ganchkorlik, Ganch oʻymakorligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganchkorlik

Ganchkorlik— badiiy hunarmandlik turi; amaliy sanʼatning ganchda ishlash bilan bogʻliq sohasi. Binolarni bezashda, meʼmoriy detallar ishlashda, de.vor va shiftlarni suvashda, bezak shakllar hamda oʻyma naqsh va tasvirlar yaratishda keng qoʻllaniladi. G.da bezak ikki usulda bajariladi: uymakori usulida bino devori ganch suvoq qilinib, bezatiladigan qismiga naqsh ishlanadi (qarang Ganch oʻymakorligi); qolipaki usulida tayyor bezak ganch taxtalarida bezatiladigan sirtga oʻrnatiladi. Qolipaki usuli bezakni birdaniga koʻp miqdorda tayyorlash imkonini beradi (hozir korxonalarda qoliplar yordamida ham koʻp nusxada tayyorlanadi).

Oʻzbekistan hududida ganchning mulligi hamda unda ishlashning qulayligi G.ni qadimdan maxsus kasb sifatida shakllanishiga sabab boʻlgan; mahobatli binolar qurilishi va umuman meʼmorlik, amaliy va tasviriy sanʼat rivoji bilan uzviy bogʻliq holda rivojlangan. Qadimdan tosh, gʻisht, sopol, yogʻoch bilan bir qatorda ganchdan ham keng foydalanilgan; uyma naqsh va tasvir ishlashga qulayligi esa ganch oʻymakorligini rivojlantirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gansu

Gansu — Xitoyning shimoligʻarbidagi provinsiya. Maydon 366,5 ming km. Aholisi 22,4 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Lanchjou. Relyefi, asosan, togʻlik. Iqlimi kontinental. Yillik yogin 150–400 mm, janubisharqida 600 mm gacha. Aksari qismi togʻ dashti va togʻ chuli landshaftlaridan iborat. Gansu asosan dehqrnchilik rayoni. Xuanxe daryosining yuqori oqimida sugʻorib ekiladigan dehqonchilik qadimdan rivojlangan. Gansu maydonining 11% ekinzor.

Bugʻdoy, tariq, gaolyan, makkajoʻxori, arpa, qand lavlagi, tamaki, paxta ekiladi. Chorvachilik rivojlangan (qoʻy, qoramol, qoʻtos, tuya, yilqi boqiladi). Yuymin atroflarida neft chiqariladi va qayta ishlanadi. Ozroq tosh-koʻmir, mis va temir rudalari qazib chiqariladi. Kimyo va metallsozlik sanoati korxonalari bor. Gansu hududi mil. av. 3—2-asrlarda xitoyliklar tomonidan egallangan. Gansu provinsiya sifatida 13-asrda Sinʼyuan, Linchjao va Fin viloyatlarining birlashuvidan vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gansu
Ganszyan

Ganszyan — Xitoyning sharqidagi daryo, Yanszi havzasiga mansub. Uzunligi 760 km, havzasining mayd. 82 ming km. Eng yirik irmoqlari: Yuanshuy, Szin-szyan, Lyaoshuy. Nanlin togʻlaridan boshlanadi. Togʻ oraligʻidagi vodiydan oqib, Poyanxu kuliga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2300 m3/sek, yoz oylarida toʻlib oqadi. Quyilish joyidan Ganchjou sh.gacha kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Xitoydagi daryolar
Gaoshan

Gaoshan (xitoycha — togʻliklar) — Tayvan (Xitoy) o. dagi xalkdar guruhi (atayyal, sou, amey, bunun va b.). 340 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Indonez guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Millatlar
Gap

Gap — muayyan til qonuniyatiga koʻra grammatik va intonatsiyaviy shakllangan nutq birligi. Fikr shakllanishi va ifodalanishining asosiy vositasi. Gap soʻz, soʻz birikmalariga qarama-qarshi qoʻyiladigan sintaktik kategoriyadir. Predikativlik, modallik, xabar intonatsiyasi, marom-ohang, tugallanganlik, soʻzlar tartibi Gapning muhim xususiyatlaridandir. Kommunikativlik — Gapning bosh vazifasi. Gaplar quyidagi nuqtai nazardan tasnif qilinadi: a) tarkibidagi predikativ birlikning miqdoriga koʻra.

Bunda sodda gap, qoʻshma gap farqlanadi; b) kommunikativ vazifasiga koʻra. Bunda Gaplar 3 tur ga boʻlinadi: darak gap, soʻrok gap va undov gap; v) estetik vazifasiga koʻra emotsional (soʻzlovchining turli emotsiyasini, emotsional munosabatlarni ifodalovchi) gap hamda intellektual (hech qanday emotsiyalarsiz faqat fikrning oʻzini ifodalaydigan, kommunikativ vazifani bajaradigan) gaplar mavjud. Gap boʻlaklari Gapni tashkil etuvchi qismlar hisoblanadi. Oʻzbek, umuman turkiy tillar uchun til birliklarining nutqda grammatik xususiyatlar asosida birikuvidan tashkil topgan sintaktik butunlikdan iborat Gaplar xosdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tilshunoslik
Gap (ziyofat)

Gap — doʻst-tengqur, hamkasblar urtasida navbat bilan utkaziladigan ziyofat, mehmondorchilik, suhbatli kechalar. G. ishtirokchilari eng kupi bilan 20—25 yoki eng ozi 6—12 kishidan iborat "bir toʻp", "bir joʻra" bulib uyushadilar, ularning har biri "joʻra", "ulfat" deb nomlanadi. G. Toshkent, Sirdaryo viloyatlari, Fargʻona vodiysida "gap", "navbat", Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida "gashtak" (ayrim joylarda "gapi gashtak"), Qashqadaryo viloyatining baʼzi joylarida "xalfana", Xorazm viloyatida "qator ziyofat", "utirishma", "gurung", nomlari bilan ham ataladi. G. majlisi maʼlum kasb egalari, hunarmandlar yoki hammahalla tengqurlar oʻrtasida utkazilgan. Kosiblar, otboqar, aravakash, meshkob, buyoqchi, duradgor va h.k. alohida-alohida toʻplarga uyushgan. Oʻtmishda Oʻrta Osiyoda madaniy hordiq muassasalari boʻlmaganidan G. dam olish va vaktni koʻngilli oʻtkazishning bir turi boʻlgan. G. majlislari yo navbat bilan yoki oʻrtada mablagʻ toʻplab oʻtkazilgan. Oʻrtada mablagʻ toʻplab ziyofat yeyish "toʻkma" deb atalgan va, odatda, kech kuzdan to bahorgacha har kuni oʻtkazilgan. Tukma boy tabaqalar orasida (ChirchiqOhangaron, Fargʻona vodiylari) kuproq tarqalgan edi. G. navbati kelgan jura mehmonxonaga ziyofat masalliqlarini to oʻginigacha olib kelgan. Taomlarni tayyorlash uchun joʻralar orasidan 2—3 kishi oshpazlikka belgilangan. G.da suhbat, oʻyin, ashulalar boʻlib, odobdan tashqari gap-soʻz boʻlmagan. Kecha davomida askiyabozlik, sheʼrxonlik, turli mavzularda shirin suhbatlar oʻtkazilgan. G.da joʻralarning soni bir mavsum uchun oʻzgarmay qolgan. Baʼzi joylarda esa toʻp tarkibi yildan-yilga oʻzgarishsiz davom etgan. Bir toʻpda G. yegan joʻralar har qanday ishda bir-birlariga yordam berganlar, dehqonchilik ishlari, imorat qurish. toʻy, aza, quvonch va musibatda hamkor va hamdard boʻlganlar. G. berish oʻzbek, tojik hamda ularga yaqin joylarda yoki aralash yashovchi qozoq, qirgʻiz va uygʻurlar orasida ham tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gap boʻlaklari

Gap boʻlaklari — gap tuzilmasida muayyan soʻroqqa javob boʻlib, maʼlum bir sintaktik vazifani bajaruvchi soʻz va soʻz birikmalari. Gap bo'laklari gap tuzilmasidagi ahamiyatiga koʻra quyidagi 2 asosiy turga ajraladi: 1) bosh boʻlaklar — gapning predikativ asosini tashkil etuvchi ega va kesimdan iborat boʻladi; 2) ikkinchi darajali boʻlaklar — bosh boʻlaklar bilan yoki oʻzaro bir-birlari bilan tobe aloqada boʻladi, hokim boʻlak maʼnosini aniqlab, toʻldirib, izohlab keladi hamda asosiy xususiyatlariga koʻra aniqlovchi, toʻldiruvchi va holga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tilshunoslik
Gaploid

Gaploid (yunoncha: haploos — yakka, oddiy va eidos — tur) — boshlangʻich tur somatik xromosomalari toʻplamining faqat yarmigagina ega boʻlgan individ. Boshlangʻich tur asosiy xromosomalar toʻplamini (p) oʻzida tuliq saqlovchi G. eugaploid deyiladi. Aneugaploid (geterogaploid) — xromosomalar toʻplamida butun bir xromosoma yoki uning segmenti ortiq yoki kam boʻlgan G.dir. Diploid turlardan kelib chiqqan monogaploidlar va poliploid turlardan kelib chiqqanpoligaploidlar farqlanadi (qarang Poliploidiya). Bir necha bir xil genomlarni oʻz ichiga oluvchi poligaploidlar — avtopoligaploidlar, har xil genom xromosomalar toʻplamini oʻzida saqlovchilar esa — allopoligaploidlar deyiladi.

Haroratning taʼsiri, yot changlar, nurlantirilgan changlar va ularning turli xildagi aralashmasi bilan changlanish gaploidiyaga sabab boʻladi. G.li oʻsimliklarning organ va hujayralarining oʻlchami diploidlarnikiga qaraganda kichik boʻladi. G.larni diploidlash bilan yuqori pushtlilikka ega boʻlgan gomozigotali liniyalar yaratiladi. G. gulli oʻsimliklarda keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaplologiya

Gaplologiya (yun. haplóos — yakka, oddiy va logiya) — soʻzdagi ketma-ket kelgan ikki bir xil yoki oʻxshash fonetik tarkibli boʻgʻinlardan birining tushib qolishi. Bu hodisa soʻz yasalishi, koʻproq qoʻshma soʻz yasalishi jarayonida kechadi. Masalan, "qayn" va "ini" soʻzlaridan "qaynini" qoʻshma soʻzi yasalgan, yonma-yon kelgan bir xil boʻgʻinlardan bir "ni" boʻgʻini tushib qolgan: qayii. Bu chet tilidan oʻzlashgan soʻzlarda ham kuzatiladi: mineralologiya mineralologiya soʻzidagi bitta "lo" boʻgʻini qisqarib, "mineralogiya" shaklida talaffuz etiladi. G. koʻproq ogʻzaki nutqda, ayniqsa tez gapirganda, baʼzan adabiy tilda ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaplofaza

Gaplofaza (yun. haploos —. oddiy, bittadan va phasis — namoyon boʻlish) — organizmning rivojlanish siklila hujayra yadrosidagi xromosomalar toʻplami gaploid (bittadan) boʻlgan davr. G. turli organizmlarda rivojlanish siklining har xil davriga toʻgʻri keladi. Koʻpchilik hayvonlarda G. jinsiy hujayralardan iborat; yashil suv oʻtlarida zigotadan boshqa barcha davr G. holatida boʻladi. Gulli oʻsimliklarda G. yetilgan chang zarrachalari va chang naychasi (erkaklik G.) hamda murtak xaltasidan (urgʻochilik G.) iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nona Gaprindashvili

Gaprindashvili Nona Terentyevna (1941.3.5, Zugdidi sh.) — gruzin shaxmatchisi, ayollar oʻrtasida 5-jahon chempioni (1962—1978). G. ayollardan 1-boʻlib erkaklar oʻrtasidagi xalqaro grossmeyster unvonini olgan. "Oskar" shaxmat sovrindori (1982). Gruziya Milliy olimpiya qoʻmitasi prezidenti (1989 y.dan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yashayotgan insonlar
Gaptenlar

Gaptenlar (yun. hapto — oʻzaro taʼsirlashish) — antigenlik xususiyatiga toʻla ega boʻlmagan kimyoviy moddalar. Ular tegishli antitelolar yoki limfotsitlar bilan oʻziga xos oʻzaro taʼsirlashish xususiyatiga ega. Toʻla qiymatli antigenlardan oʻzi mustaqil holatda immun javob qaytara olmasligi bilan farq qiladi.  Gaptenlar aksariyat oqsillar bilan bogʻlab, ularga immunogenlik berish mumkin. Hayvonlar organizmiga bunday kompleks yuborilganda antitelolar hosil boʻladi. Har xil tabiatli moddalar — aminokislotalar, peptidlar, sahara, polisaharidlar, nukleotidlar, nuklein kislotalar, lipidlar, steroidlar, vitaminlar, antibiotiklar va b. G.ga misol boʻla oladi. Allergenlar deb ataladigan baʼzi G. organizmga kirib, toʻqimalar oqsillari bilan birikkach, allergiya paydo qilishi mumkin.Gaptenlarning allergiya chiqarish xususiyati allergenlarnikidan yuqori

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garaj

Garaj (frans. qarer — yopma ostiga joylashtirish) — avtomobillar saqlanadigan va taʼmirlanadigan, ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan bino yoki bino va inshootlar majmui. Yer ostida, yer ustida bir qavatli va koʻp qavatli qilib quriladi. Boksli va manej zalli xillari boʻladi. Boksli G.da avtomobillar turadigan joy bir-biridan sim toʻr bilan ajratiladi, manej zalli G.da birbiridan ajratilmaydi. Koʻp qavatli G. yigʻma temir-beton va oynadan quriladi. G.da avtomobillar yuqori qavatlarga toʻgʻri yoki aylanma kiya yoʻl (ramp)lardan yurib chiqadi yoki lift yordamida koʻtariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garaylar

Garaylar (Gireylar, Geraylar, ) — Qrim xonlari sulolasi (1427—1783). Xonlik taxtiga daʼvogar sifatida Hoji Garay (1466 y. v.e.) tomonidan asos solingan. 1449 y. Qrim xonligi Oltin Oʻrdadan mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Garaylar hokimiyati yirik urugʻlar shirin, barin, qipchoq, mangʻit (mansur), argʻin taʼsiri ostida boʻlib, urugʻ boshliqlari xon huzuridagi kengash tarkibiga kirganlar. Hoji Garayning oʻgʻli Mengli Garay davrida Qrim xonligi Turkiyaning vassaliga aylangan (1475). 18-asrda Rossiya Qrimni egallash uchun Turkiya bilan kurashgan. Kuchuk Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Garaylar Qrimning mustaqil hukmdorlari deb tan olingan; 1783-yil Rossiya Qrimni bosib olishi bilan Qrimning soʻnggi xoni Shohin Garay taxtdan voz kechgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qrim xonligi
Garant

Garant (frans. garantir — taʼminlamoq, kafolat bermoq) — q. Kafil.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil