MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jolliboy Izentayev

Izentayev Jolliboy Tanirbergen oʻgʻli (1943.29.2, Qoʻngʻirot tumani) — rangtasvirchi rassom, Oʻzbekiston BA ning akad. (1997), Oʻzbekiston xalqras-somi (2000). Respublika rassomlik bilim yurti (1966) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini (1974) tugatgan. Nukus sh. badiiy hunar i.ch. ustaxonasida rassom (1974—79), 1979 y.dan Qoraqalpogʻiston rassomlar uyushmasi boshqaruvi raisi hamda 1997 y.dan Oʻzbekiston BA Qoraqalpogʻiston boʻlimining raisi. I.ning turli janrlarda yaratilgan asarlarida Qoraqalpogʻiston tabiati, manzarasi, qoraqalpoq xalqi, uning dardi, kechasi, buguni oʻz aksini topgan. Tarixiy mavzudagi yirik asarlar ("Umid yoʻlida" va "Begjap fojiasi", 1983), psixologik portretlar ("A. Jumamuratov", 1976; "Ona portreti", 1978; "Avtoportret", 1980; "I. Yusupov", 1981; "A. Otaboyev", 1982 va b.), manzaralar ("Xiva. Changli kun", 1979; "Koʻhna oʻrganch. Bozor", 1979; "Bahorda Nukus", 1982; "Qoraqalpogʻistonda kuz", 1986; "Qizketganda tong", 1994; "Yashil hovli", 1994 va b.), natyurmortlar ("Qumgʻonli natyurmort", 1984; "Niqobli natyurmort", 1987 va b.) va b. asarlar muallifi. Orol muammolariga bagʻishlangan asarlar turkumini yaratdi ("Moʻynoq. Qumdagi saksovul", 1988; "Kemalar qabristoni", 1989; "Moʻynoq", "Chekinayotgan dengiz tubi", 1989 va b.). Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

 

Rassomlar
Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Izma

Izma (arab.— kesik) — yostiq jildi, koʻylak, shim va b. kiyim-kechaklarning tugma kadaladigan teshigi. I. oʻrni ochilgach, atrofi qoʻlda yoki tikuv mashinasida yoʻrmab qoʻyiladi. Tikili-shiga koʻra, I.ning koʻzchali (magʻiz shaklida oʻyilib, teshik atrofi agʻdarma va tepchik chok bilan yoʻrmalanadi), magʻizli (teshik chetiga magʻiz chiqarib, oʻngidan bostirma chok bilan tikib chiqiladi), ichki (kiyimlarning astar tomonidan tikiladi; mas, tik yoqali kamzul, palto va shimlarning old tomoniga qilinadigan I.lar), bogʻichli (bogich bilan tikiladi; mas, palto, kamzullarga ich tarafdan tugma sigʻadigan bogʻich chatib quyiladi) va b. xillari bor. Tugmalar I. urniga ilgak yordamida ham qadalishi mumkin.

Manbalar
Izmail

Izmail — Ukrainaning Odessa viloyatidagi shahar. Dunay daryosi tarmogʻining chap sohilida. Qora dengizdan 80 km. Dengiz kemalari kira oladigan port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 95,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 12-asrda I. oʻrnida genuyaliklar qalʼasi boʻlgan. Keyinchalik u Moldova knyazligiga qaragan. 16-asrda turklarga tobe edi. 1569-yil Turkiya sultoni I. ga nugʻoylarni joylashtirgan. 1770—1918-yillarda shahar vaqt-vaqti bilan Turkiya va Rossiyaga karagan. I.ni 1918-yil Ruminiya egalladi, Ikkinchi jahon urushi davrida I.ni nemis-rumin qushinlari bosib oldi. 1944-yil 26-avgustda ozod kilingan.

I.da oziq-ovqat sanoati (sabzavot konserva, goʻsht kombinatlari, baliq, sut, uzum vinosi zavodlari) rivojlangan. Sellyuloza-karton kombinati, kema tuzatish, kema tuzatish-mexanika zavodlari, ped. instituti, suratlar galereyasi, A. V. Suvorov muzeyi bor.

Manbalar
Galiya Izmaylova

Galiya Bayazitovna Izmaylova (1923.12.2, Tomsk – 2010.2.10, Toshkent) – balet artisti, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1951). Toshkent balet maktabini (1941), Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1961)ni tugatgan. 1941 yildan Navoiy teatrining yetakchi balet yakkaxoni, 1977—85 yillar bosh baletmeyster, 1985 yildan baletmeyster. Semurgʻ („Oq bilak“), Mariya, Zarema („Bokchasaroy favvorasi“) kabi ilk rollaridayoq qahramonlar ichki du-nyosini ifodali harakatlar orqali ochib berishga intilgan. Eng yaxshi rollari: Kitri („Don Kixot“), Gulo-yim („Qirq qiz“), TaoXoa („Lola-qizgʻaldoq“), Odetta-Odiliya („Oqqush kuli“), Xuanita („Don Juan“), Gulnora („Raqqosa“), Karmen („Karmensyuita“), Layli („Layli va Majnun“), Chundari („Sevgi tumori“), Egina („Spartak“) kabi obrazlari badiiy yuksakligi, ijro texnikasining mukam-malligi, yevropa mumtoz raqsini anʼ-anaviy oʻzbek raqs harakatlarida uygʻunlashtirilishi bilan ajralib turadi. „Oqqush kuli“, „Navruz“, „Shahrizoda“, „Sevgi tumori“, „Kashmir afsonasi“, „Sevgi afsonasi“, „Boqchasaroy favvorasi“, „Esmeralda“, „Orzu“, „Knyaz Igor“, „Buron“, „Faust“, „Zebunniso“, „Umar Xayyom“, „Al Fargʻoniy“ kabi operalarning raqslarini sahnalashtirgan.

I. yangi turdagi oʻzbek mumtoz raqs maktabi asoschilaridan. U Fargʻona, Buxoro, Xorazm xalq raqslari va Yevropa raqsining ijobiy taʼsirida zamon mumtoz rake miniatyuralarining yaratuvchisi va mohir ijrochisi sifatida tanildi. M. Ravelning „Bolero“ baleti, shuningdek, M. Ashrafiyning „Dilorom“ operasi uchun „Soʻgʻdiyona“, „Xindi“, „Arab“ va „Fargʻona“ kabi mustaqil xoreografik miniatyuralar yaratdi. Qardosh xalqlar, Sharq va b. xalqlarning milliy xoreografik sanʼatini oʻrganib, „Jahon xalqlari raqslari“ konsert dasturini tuzdi.

Uning repertuarida Hindiston, Indoneziya, Myanma, Suriya, Misr, Meksika, Argentina, Kuba kabi turli mamlakat xalqlarining milliy raqslari mavjud. I. „Bahor“, „Lazgi“ va b. ansambllarda koʻpgina raqslar sahnalashtirgan. Bir qancha mamlakatlarda gastrolda boʻlib, tomoshabinlarni oʻzbek xalq raqslari bilan tanishtirgan. I.ga bagʻishlangan „Umrga teng raqs“ filmi suratga olingan (1984). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). „Shuhrat“ medali (1997), „Doʻstlik“ ordeni (1998) bilan mukofotlangan.

Adabiyot 
 Avdeyeva L., Galiya Izmaylova, T., 1975.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1923-yilda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
12-fevralda tugʻilganlar
2-oktyabrda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Izoamilatsetat

Izoamilatsetat , (SN3)2SNSN2SN2OSOSN3 - sirka kislotaning izoamil efiri, oʻtkir hidli (nok hidiga yaqin) rangsiz su-yuqlik (qarang Amilatsetat).

Manbalar
Izobara

Izobara (izo... va yun. baros — vazn, ogʻirlik) — sistemadagi izobarik jarayotsh termodinamik holat diagrammasida ifodalaydigan chiziq.

Manbalar
Izobarik jarayon

Izobarik jarayon — bosim oʻzgarmas boʻlgan sharoitda sistemada sodir boʻladigan fizik jarayon. Izobarik jarayon sistemaning termodinamik holat diagrammasida izobara bilan tasvirlanadi. Atmosfera bosimida sodir boʻladigan fizik jarayonlar, jumladan, suvning isishi, ochiq idishdagi gazning qizishi yoki sovishi, moddaning ikki fazali holatidagi izotermik jarayon va koʻpgina kimyoviy reaksiyalar izobarik jarayonga misol boʻla oladi. Yuqori va past bosimlarda moddalarning xossalarini tadqiq qilishda, issiklik mashinalarida (masalan, Joul, Dizel sikllari) izobarik jarayon dan foydalaniladi.

Ideal gaz hajmi V izobarik jarayonda temperaturaga toʻgʻri proporsional (Gey — Lyussak qonuni). Izobarik jarayonda ideal gazning bajargan ishi pAV ga teng va, demak, tashqaridan olingan issiklik miqdori uning temperaturasi ortishiga va ish bajarishiga sarf boʻladi. Shuning uchun izobarik jarayondagi issiqlik sigim Sr izohorik jarayonsatp (bu holda ish bajarilmaydi) issiqlik sigʻim Su dan har doim katta.

Manbalar
Izobarik sirt

Izobarik sirt — hamma nuqtasida atmosfera havosi bosimi bir xil boʻladigan sirt. I. s.larning oʻzaro joylashuvi havo bosimining fazoda taqsimlanishi toʻgʻrisida taassurot beradi. Sikloida, yaʼni past bosim sohasida I. s.lar botik, sirtlardan, antitsiklonda, yaʼni yuqori bosim sohasida esa qabariq sirtlardan iborat boʻladi (rasmga q.). I. s.ning qiyaligi shamol tezligini aniqlaydi: I. s. qiyaligi qanchalik katta boʻlsa, shamol tezligi shunchalik kuchli ekanligini bildiradi. I. s.ning biror sath (mas, dengiz sathi va b. sirtlar sathi)ga qiyaligi minut ulushlari bilan oʻlchanadi. I. s. sath bilan kesishea, izobaralarni hosil qiladi. Asosiy I. s.lar: 1000, 900, 800, ..., 100 mb, soʻngra 50, 25, 10 mb sirtdir. Meteorologiyada, koʻpincha, asosiy I. s.larning dengiz sathidan balandlik haritalari tuziladi. I.s. 1000 mb dengiz sathiga yaqin, 500 mb dengiz sathidan 5 km chamasi balandda yotadi.

Manbalar
Izobarlar

Izobarlar ( va  — „vazn“, „ogʻirlik“) — bir xil sondagi nuklonlar A dan, lekin soni har xil boʻlgan protonlar Zea neytronlar N dan tashkil topgan turli kimyoviy elementlarning atomlari tarkibidagi yadrolar (mas, 32Ge77, 33As77, 34Se77 va b.). Neytron massasi proton massasidan 1,3 MeV ga katta. Shuning uchun izobarlar bir xil nuklonlarga ega boʻlishiga qaramay, neytronlar va protonlar soni turli miqdorda boʻlganligi uchun, massalari boʻyicha birbiridan farq qiladi. Yadrodagi neytronlar sonining protonlar soniga nisbati N/Z nuklonlar miqdori A ortishi bilan maʼlum qonu-niyat boʻyicha koʻpayib borsa, turgʻun izobarlar deyiladi. Yengil yadrolar uchun bu nis-bat birga, nuklonlar soni taxminan 185 gacha ortganida u 1,5 ga teng boʻladi. Masalan, 34Se77 ga oʻxshash izobarlar turgʻun yadrolar hisoblanadi. Chunki bu yadrolarning tarki-bida 34 ta proton va 43 ta neytron mavjud boʻlib, u qonuniyat boʻyicha anik/gangan songa teng: =1,26. Ammo yadrodagi neytronlar sonining protonlar soniga nisbati turgun izobarlar uchun aniqlangan sondan farqli boʻlsa, bunday izobarlar radioaktivlik xususiyatiga ega boʻladi. Masalan, „As71, zge77 va b- R-radioaktivlikka ega. ,4e“ protonlarining soni koʻp boʻlganlari esa, mas, 3,Vg77, zbKg77 va b. radioaktivlik xususiyatiga ega boʻlib, pozitron chiqarib parchalanib turadi.

Manbalar
Izobutilen

Izobutilen, SN2=S(SN3)2 -toʻyinmagan uglevodorod, rangsiz gaz. Qaynash temperaturasi — 6,9°; suyuqlanish temperaturasi — 140,35°; suyuq I.ning zichligi 594 kg/m3 (20°). Suvda yomon, spirt va efirda yaxshi eriydi. Olefinlarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Vodorod, galogenlar, galogenvodorodlar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishadi. Katalizatorlar (mas, Ag2O) ishtirokida havo kislorodi taʼsirida oksidlanib, epoksidlar, KMpO4ning ishqoriy eritmasi ishtirokida glikollar, NYU4, (SN3SOO)4R va b. oksidlovchilar taʼsirida parchalanib karbonil birikmalar hosil qiladi. Suyuq neft mahsulotlari va gazlari krekingi va piroliziyaa oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. Toza I. izobutanni katalitik degidrogenlash yoʻli bilan olinadi. Izooktan, izopren va b. texnik mahsulotlar olish uchun ishlatiladi.

Manbalar 

Kimyoviy birikmalar
Izogamiya

Izogamiya (izo... va yun. gamos — nikoh) — morfologik jihatdan bir-biridan farq qilmaydigan, ammo har xil biokimyoviy va fiziologik xu-susiyatlarga ega boʻlgan gametalarning qoʻshilishi (kopulyasiyasi)dan iborat jinsiy jarayon. I. bir hujayrali va ayrim koʻp hujayrali suv oʻtlari, tuban zamburugʻlar va koʻpchilik bir hujayralilar (ildizoyoqlilar, nurlilar, tuban gregarinalar)da uch-raydi, lekin koʻp hujayrali orga-nizmlarda (yashil suv oʻtlaridan tashqari) uchramaydi (yana q. Anizogamiya).

Manbalar
Izogiyetalar

Izogiyetalar (izo... va yun. hunsos — yomgir) — sutka, oy, yil uchun yogʻin miqdori izochiziqlari yoki oy yoxud yil uchun oy yoki yillik oʻrtacha koʻp yillik yogʻin miqdori.

Manbalar
Izolyator

Izolyator (frans. isolateur, isoler — alohidalamoq) 1) tibbiyotda — kasalxona, bolalar poliklinikasi, sanatoriy, bolalar bogʻchasi kabi muassasalarda maxsus jihozlangan bino, xona. Kasali atrofdagilarga yuqishi mumkin boʻlgan kishilar (yuqumli kasallik bilan ogʻrigan yoki shunday kasalligi bor deb gumon qilinganlar, ularga yaqin yurganlar) I.ga yotqizib davolanadi. Infeksion kasalxonalarning har bir boʻlimidagi I.-boksga alohida eshikdan kirib chiqiladi. I.da tibbiyot xodimlari yuz-kul yuvishi uchun idish turadigan, xalat va qalpoq osib qoʻyiladigan dahliz boʻlishi shart. I.da epidemiyaga qarshi rejimga qatʼiy rioya qilinadi: shaxsiy gigiyenaga bekamu koʻst amal qilishga oʻrgatilgan maxsus xodim ishlaydi, xona muntazam dezinfeksiya qilib turiladi, bemorning koʻrpa-toʻshagi, kiyim-boshi, idish-tovogʻi alohida boʻladi. Uy sharoitida alohida xona, yo uning shirma yoki choyshab bilan toʻsilgan burchagi I. vazifasini oʻtashi mumkin. 2) Veterinariyada — boshqa xoʻjalik binolaridan kamida 200 m masofada qurilgan alohida xona. I.ga kiriladigan joyga yer (ostona)ga dezinfektorlar shimdirilgan toʻshama tashlab qoʻyiladi. Goʻsht kombinatlarida bir sutkada qabul qilinadigan mollarning 1% iga qadar miqdori joylashtiriladigan I.lar kuril adi. izolyator ozidan elektr tokini otqazmaydigan materiallar ular chinni shisha va sopol buyumlardan yasalgan bolishi mumkin.

Manbalar
Izolyator (qurilma)

Izolyator — 1) elektr kuchlanishi ostida boʻlgan elektr qurilmalarini elektrdan ajratish (izolyasiyalash) va mexanik bogʻlash uchun moʻljallangan qurilma. I. dielektrik va uni mahkamlash detallaridan iborat. Tokni yomon oʻtkazadigan materiallar (mas, chinni, ebonit, shisha, steatit, ultrachinni va b.) dan yasaladi. I.ning tuzilishi va oʻlchamlari ularga qoʻyiladigan mexanik yuk (nagruzka) lar va qurilmadagi elektr kuchlanishga, ishlatish sharoitlariga qarab tanlanadi. Elektr uzatish liniyalaridagi ochiq elektr st-yalari hamda kichik st-yalardagi I.ga atmosfera, yogingarchiliklar kuchli taʼsir etadi. Bunday hollarda I.ning tashki yuzasi murakkab shakllarda yasaladi, 6—35 kV kuchlanishli elektr uzatish liniyalarida shtirli I., undan yuqori kuchlanishli liniyalarda I. shodalari, ichiga transformator moyi toʻldirilgan chinni korpusli I. qoʻllaniladi; 2) solishtirma elektr qarshiligi katta boʻlgan modda (dielektrik); 3) radiotexnikada — elektr qarshiligi katta boʻlgan 2 simli yoki koaksi-al liniyaning qisqa tutashtirilgan boʻlagi.

Manbalar
Izolyatsiya

Izolyatsiya (frans. isolation — ajratish, tarqatish) (biologiyada) — bir necha turga yoki bir turning har xil populyatsiyasiga mansub organizmlarning erkin chatishuviga toʻsqinlik qiladigan toʻsiqlar paydo boʻlishi. I. evolyusiya omillaridan biri boʻlib, uzoq vaqt davom etganida bir turga mansub organizmlar oʻrtasida irsiy jihatdan farq qiladigan belgilarning vujudga kelishi va mustaxkamlanishiga, binobarin, tur hosil boʻli-shiga olib keladi. Tabiatda I. 2 xil: geografik (fazoviy) va biologik shakdda namoyon boʻladi. I. Yer yuzining relyefi va iqlimi bilan bogʻliq (mas, suv havzalari quruqliqda, togʻlar vodiyda, vodiylar togʻda, quruqlik esa suvda yashovchi turlarning tarqalishi va erkin chatishuviga toʻsiq boʻladi). Geografik I. inbridingni kuchaytirib, allopatrik tur hosil boʻlishiga olib keladi (qarang Turhosil boʻlishi). I. koʻpincha inson faoliyati (ovlash, oʻrmonlarni kesish, qoʻriq yerlarni oʻzlashtirish, kanallar qazish) bilan bogʻlangan boʻladi. Biologik I. chatishuvga yoki chatishishdan soʻng urugʻlanish sodir boʻli-shiga toʻsqinlik qiladigan mexanizmlar boʻlishi bilan bogʻliq. Biologik I. ekologik, etologik, morfofiziologik, fiziologik va genetik I.ga aj-ratiladi. Etologik, yaʼni biotopik I. chatishadigan individlarning har xil biotoplarda (qarang Biotop) yashashi tufayli kam uchrashuvi yoki umuman uchrash-masligiga aloqador boʻlib, simpatrik tur hosil boʻlishiga olib kelishi mumkin. Etologik I. chatishadigan orga-nizmlarning xulq-atvori oʻrtasidagi, morfofiziologik I. — koʻpayish organlari tuzilishidagi, fiziologik I. — koʻpayish muddatlari, genetik I. — irsiy mexanizmlarning tuzilishi oʻrtasidagi farq tufayli roʻy beradi. Genetik I. zigotaning qalok boʻli-shiga, qisman yoki batamom steril gib-ridlarning paydo boʻlishiga, shuningdek, yashovchanligining kamayishiga olib keladi.

Manbalar
Izolyatsiya (texnika)

Izolyatsiya (texnika va qurilishda) — asbob-uskunalarni, shuningdek, bino va inshootlarning toʻsuvchi konstruksiyalarini ishlatish va b.da atmosferaning zararli taʼsirlaridan himoya qilish; elektr yoki issiklik energiyalarining yoʻqolishini oldini olish boʻyicha, elektrotexnik quridmalar, roʻzgʻorda ishlatiladigan elektr asboblar yordamida energiyadan xavfsiz foydalanish boʻyicha, asbob-uskunalarning shovqinsiz ishlashi boʻyicha tadbirlar majmui. Mas, binolar, issiklik qurilmalari, sovitish kameralari va b. obʼyektlarning atrof muhit bilan keraksiz issiklik alma-shinuvini oldini olish uchun obʼyektlar issiklik izolyasiya materiallari bilan bir yoki bir necha qatlamda oʻraladi (toʻsiladi) (yana q. Gidroizolyatsiya, Tovush izolyatsiyasi, Elektr izolyatsiya materiallari).

Manbalar
Izomeriya

Izomeriya (izo... va yun. meros — qism, boʻlakcha) — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlib, tuzilishi, fizik hamda kimyoviy xossalari har xil birikmalar mavjudligi. Asosan, organik birikmalarda uchraydi. Strukturaviy va fazoviy izomeriyalar farq qilinadi. Strukturaviy izomeriya molekulada atomlarning bogʻlanish tartibi bilan ajralib turadi. Turlari: 1) uglerod skeleta izomeriyasi — tarkibi va molekulyar massasi bir xil boʻlgan molekula skeletini hosil qiluvchi uglerod atomlari orasidagi bogʻlarning turli tartibiga bogʻliq, masalan, pentanning 3 ta izomeri bor: normal pentan (I), izopentan (II) va tetrametilmetan (III).

Molekulada uglerod atomi soni ortib borgan sayin keyingi kelayotgan har bir uglevodorod uchun izomerlar soni ham ortib boraveradi. Geksan S6N]4 ning 5 ta izomeri maʼlum boʻlsa, dekan S10N22 ning 25 ta izomeri maʼlum va h.k.; 2) oʻrin izomeriyasi — bir xil uglerod skeletida vodorod bilan almashinuvchi atomlar, funksional guruhlar yoki qoʻsh bogʻlarning molekulada har xil joylashishi, masalan, xlor almashgan propanlar: SN3—SN2—SN2S1 va SN3-SNS1-SN3; 1-buten SN3SN2SN = SN2 va 2-buten SN3SN= = SNSN3. Skelet izomeriyasi bilan oʻrin izomeriyasi bir vaqtning oʻzida uchrashi ham mumkin; 3) dinamik izomeriya — tautomeriya — maʼlum sharoitda muvozanatda boʻlgan bir-biriga oson oʻtadigan ikki yoki undan ortiq izomer shaklning mavjudligi; 4) metameriyada koʻp valentli atom (kislorod, azot va b.)ga har xil tarkibli va turlicha tuzilgan radikallar bogʻlangan; masalan, S4N|0O oddiy efirining ikkita izomeri maʼlum: SN3— O—SN2SN2SN3 (metilpropil efir), SN3SN2—O—SN2SN3 (dietil efir).

Optik izomeriya molekulalarning asimmetrik joylashuvidan kelib chiqadi (qarang: Stereokimyo).

Izomerlar kimyoviy tuzilishi har xil boʻlganidan fizik va kimyoviy xossalari bilan farq qiladi. Oddiy organik birikmalar, toʻyingan va toʻyinmagan uglevodorodlarning izomerlari, avvalo fizik xossalari (qaynash, su-yuqlanish tralari va b.) bilan farq qiladi, funksional guruhari bor murakkabroq organik birikmalarning izomerlari fizik xossalari bilan ham, kimyoviy xossalari bilan ham farq qiladi. Optik izomerlarning kimyoviy xossalari, shuningdek, polyarizatsiyalangan yorugʻlikni burish xossasidan boshqa deyarli hamma fizik xossalari bir xil.

Izomeriyani ilk bor nemis kimyogarlari Yu. Libix va F. Vyoler kuzatgan (1823); bu terminni Berselius taklif etgan (1830). Kimyoviy tuzilish nazariyasi hali nomaʼlum izomerlar muvjudligini oldindan bilishga imkon berdi, buni A. M. Butlerov isbot etdi (1864).

Ad: Slanina 3., Teoreticheskiye aspekti yavleniya izomerii v ximii, per. s chesh., M., 1984; Potapov V. M., Stereoximiya, M„ 1988.

Qudrat Axmerov.

Manbalar
Izomerlanish

Izomerlanish, izomerizatsiya- organik birikmalarning mo-lekulasi ichidagi oʻzgarish. Bunda molekulalarning tuzilishi oʻzgaradi-yu tarkibi va mol. m. oʻzgarmaydi. I. reaksiyalari qaytar reaksiyalardir: izomer shakllar oʻrtasidagi muvozanat temperatura, bosim va sh.k.ga bogʻliq. Tautomeriya I.ning juzʼiy bir koʻrinishidir. Neftni qayta ishlash sanoatida motor yonilgʻilarining sifati I. yoʻli bilan yaxshilanadi, aromatik boʻlmagan xom ashyodan kimyo sanoati uchun muhim aromatik uglevodorodlar — toluol va sh.k. olinadi. Tabiatdagi kimyoviy jarayonlarda I. muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Izometrik tuzilish

Izometrik tuzilish - magmatik va choʻkindi jinslarga, baʼzan, rudalarga xos tuzilish. I.t.ni tashkil etuvchi mineral donachalari yumaloq boʻlib, uzunligi va eni bir-biriga yaqin. I.t. magmatik va choʻkindi jinslarda keng tarqalgan. Togʻ jinslarning paydo boʻlish jarayonini aniqlashda I.t.ning ahamiyati katta.

Manbalar
Xayri Izomov

Xayri Izomov (1922.30.12, Buxoro) — kompozitor, dirijyor, sozanda (gʻijjak). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974). Toshkent konser-vatoriyasini (1952) tugatgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—45). Oʻzbekiston radiosida musiqa tahririyati mudiri, oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestrida dirijyor (1950—55), Oʻzbekiston televideniyesi va radiosida bosh badiiy rahbar (1955—64), oʻzbek xalq cholgʻu asboblari orkestri diri-jyori (1966-yildan). Afgʻoniston radiosida musiqa maslahatchisi (1964—66). Ijodida qoʻshiq janri asosiy oʻrin tutadi. "Toshkent osmoni", "Shonli elim", "Yangi Toshkent haqida qoʻshiq" kabi qoʻshiklari zamonaviy intonatsiya bilan boyitilgan. "Kim oʻzi", "Kimga aytay", "Koʻzi xumor" va h. k. lirik qoʻshiklari tanilgan. "Oʻzbekcha syuita" (1953), "Oʻzbekiston poemasi" (1953), "Oʻzbekiston quyoshi ostida" xoreogra-fik syuitasi (1962), "Oʻzbekiston paxtasi" syuitasi (1961), dramatik spektakl, bolalar, qoʻgʻirchoq teatrlari spektakllariga musiqa, "Tokkata", "Noktyurn", "Musika javoni" kabi fortepiano asarlari muallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Izomorfizm

Izomorfizm (izo... va yun. morphe — shakl) — kimyoviy tarkibi va kristall strukturasi bir-biriga yaqin jinslarning oʻzgaruvchan tarkibli birikmalar (aralash kristallar) hosil qilish qobiliyati. I. hodisasini birinchi marta 1819-yil nemis kimyogari E. Mitcherlix aniqlagan vatermin sifatida taklif qilgan. I. tabiiy mineral va kristallarda keng tarqalgan boʻlib, yer poʻstining turli termodinamik zonalarida uchraydi. Elementlarning oʻzaro izomorf aralashma hosil qilishi ular atom radi-usining kattaligi, kristallokimyoviy xususiyatlari (koordinatsiya soni, va-lentligi, strukturasi, kristallanish sistemasi) va tabiiy termodinamik sharoitlar (temperatura, bosim, paydo boʻlgan chuqurligi va joyi)ga bogʻliq. Tekshirishlar natijasida izovalentli (bir xil valentli) va geterovalentli (har xil valentli) I.lar borligi aniqlangan. Izovalentli I. uchun olivin mi-nerali tarkibidagi oksidlanish dara-jasi teng boʻlgan Mg2+ va Gʻe2+ misol boʻla oladi. Birinchisi forsterit (MgSiO4), ikkinchisi fayalit (FeSiO4) holida cheksiz I. aralashmasi hosil qilishi natijasida olivin minerali paydo boʻladi. Plagioklaz guruxdsagi Sa2+ bilan Na+ kationlarining oʻrin almashishi geterovalentli I.dir. Bunda oksidlanish darajasi +1 ga teng boʻlgan Na+ kationi oksidlanish darajasi +2 ga teng boʻlgan Sa2+ kationi bilan oʻrin almashadi. I. aralashmalari cheksiz va cheklangan boʻladi. Cheklangan I.da elementlar oʻzaro maʼlum miqdordagina aralashma hosil qila oladi. I. hodi-sasidan mineral, kristall va rudalar tarkibidagi elementlarning qanday hrlatda joylashganligini, shuningdek, sintez usulida olingan, zamonaviy texnikada qoʻllaniladigan yarim oʻtkazgichlar, ferromagnetiklar, pye-zo- va segnetoelektriklar, lyumino-forlar, lazer materiallari va b.ning foydali xossalarini aniqlashda foydalaniladi.

Manbalar
Izomorfizm (matematika)

Izomorfizm — turli matematik obʼyektlar bir xil xossalarga ega boʻlishi mumkinligi bilan bogʻliq matematik tushuncha. Hoz. zamon mat.sining analog , model kabi keng tarqalgan tushunchalariga aniqlik kirituvchi termini. Obʼyektlarning tuzilishi (strukturasi) dagi oʻxshashlik (nisbat) ni ifodalaydi. Mas, algebrada maydon I.i, halqa I.i, gruppa I.i qaraladi. Ik-kita izomorf toʻplam oʻzlarining xossalari jihatdan farq qilmaydi. Ikki xil izomorf toʻplam biror mavhum matematik tushunchaning turli xil aniq modellari boʻladi.

Manbalar
Izonitrillar

Izonitrillar (izotsianidlar, karbilaminlar) — umumiy formulasi RNC (bu yerda R — organik radikal) boʻlgan organik birikmalar, sianid kislota hosilalari, nitrillar izomerlarining I. nitrillaridan farqi shuki, ularda CN gu-ruhi organik radikal bilan azot orkali bogʻlangan: R—NsC; nitrillarda esa organik radikal bu guruh bilan uglerod orqali bogʻlangan boʻlib, R—C=N tartibida joylashgan. Galogenalkillar bilan kumush sianidning oʻzaro almashi-nishidan va b. yoʻllar bilan olinadi. Masalan, CH3I+AgCN->CH,NC+AgI. Oddiy I. qoʻlansa hid chiqarib, tubidan qaynaydigan suyuqliklardir. I. mineral kislotalarning suvdagi eritmasida gidrolizlanib, birlamchi aminlar va chumoli kislota hosil qiladi.

I. organik sintezda muhim oraliq mahsulot boʻlib, turli geterotsiklik birikmalar, peptidlar va b. olishda, birlamchi aminlarning sifat anali-zida qoʻllaniladi.

Manbalar