Arthur Ashe

Artur Robert Ashe, Jr. (1943-yil 10-iyul — 1993-yil 6-fevral) dunyodagi birinchi raqamli amerikalik tennischi edi. Faoliyati davomida uchta Grand Slam „Katta dubulgʻa“ chempionligini qoʻlga kiritgan Ashe bu koʻrsatkichi bilan amerikalik tennischilardan orasida eng yuqori natija koʻrsatganlardan biri boʻlgan.

Afro-amerikalik Ashe AQSh Devis Kubogi jamoasiga tanlangan birinchi qora tanli sportchi edi. Ashe Wimbledon, US Open va Australian Open turnirlarini yutgan yagona qora tanli edi. U oʻz faoliyatini 1980-yilda yakunlagan. 1968-yilda Garri Xopman tomonidan dunyoda birinchi raqamli tennis oʻyinchisi deb eʼlon qilingan, u 1975-yilda The Daily Telegraph va World Tennis Magazineʼdan Lens Tingay tomonidan birinchi mukofot bilan taqdirlangan. ATP turniri reytingiga koʻra, u 1976-yil may oyida ikkinchi oʻrin bilan oʻzining eng yaxshi darajasiga erishdi.

Ashe 1980-yillarning boshlarida bypass operatsiyasi paytida berilgan qondan OIV yuqtirgan . 1992-yil aprel oyida oʻzining kasalligi haqida jamoatchilikka eʼlon qilib, sportchi OIV va OITS haqida jamoatchilikni xabardor qilishni boshladi. OITSni yengish uchun Artur Ashe uyushmasi va Artur Ashe jamoat salomatligi institutiga asos solgan tennischi 1993-yil 6-fevralda OITS bilan bogʻliq pnevmoniyadan vafot etdi.

Ashe 1993-yil 20-iyun kuni AQSh prezidenti Bill Klinton tomonidan vafotidan soʻng Prezidentning Ozodlik medali bilan taqdirlangan .

Sport faoliyatining ilk yillari 
Ashe, Artur Ashe Sr. va Matti Kordell Kanningem Ashe Virjiniya shtatining Richmond shahrida tugʻilgan. Uning oʻzidan besh yosh kichik Jonni ismli ukasi bor edi. Ashening onasi Matti 1950-yil mart oyida 27 yoshida homiladorlikning toksik taʼsiridan vafot etdi (hozirda preeklampsi deb ataladi). Ashe va uning akasi taʼmirlash ishlari bilan shugʻullangan otasi qoʻlida tarbiyalangan.

Ashening hukmron otasi oʻgʻlining tanasi zaif, deb bahona qilib, oʻsha paytda qora tanli bolalar orasida juda mashhur boʻlgan futbol oʻynashni taqiqlagan edi. Ashe oilasining uyi Richmondning eng yirik qora tanli oʻyin maydonchasi boʻlgan Brukfild oʻyin maydonchasiga yaqin joyda joylashgan edi. Bu hududda tennis korti bilan oʻynashni boshlagan Ashe boshqa bir yosh futbolchi Ron Charitydan bir nechta asosiy zarbalarni oʻrgandi.

Ashe tennis boʻyicha oʻqishni Meggi L. Uoker oʻrta maktabida davom ettirdi. Sportchiga Robert Valter Jonson murabbiylik qilgan. Oq tanli oʻsmirlar bilan oʻynash uchun Richmonddan uzoq safarlaridan charchagan Ashe Sent-Peterburgga koʻchib oʻtadi. U Sent-Luislik tennischining taklifini qabul qilib, shu yerga koʻchib oʻtdi; U Sumner oʻrta maktabiga borishni boshladi.

Yosh Ashe oʻz oʻyini bilan Sports Illustrated eʼtiborini jalb qila oldi. 1963-yilda Los-Anjelesdagi Kaliforniya universiteti (UCLA) tennis stipendiyasi bilan taqdirlandi. UCLAda zahiradagi ofitserlarni tayyorlash korpusi (ROTC) qoshida oʻqigan; bu pullik oʻqish evaziga haqiqiy harbiy xizmatni oʻtashini talab qildi. U 1966-yilgi turnirdan keyin Qoʻshma Shtatlar armiyasiga qoʻshildi. Vashingtonda asosiy tayyorgarlikni tugatgandan soʻng, u leytenant boʻldi. Vest -Poyntdagi AQSh Harbiy Akademiyasiga tayinlangan Ashe u yerda maʼlumotlarni qayta ishlash boʻlimida ishlagan. U Harbiy Akademiyada oʻqigan vaqtida akademiyaning tennis dasturini boshqargan. Ashe 1969-yilda xizmat vazifasini bajarib, armiyani tark etdi.

Faoliyati 
Ashe 1963-yilda AQSh Devis Kubogi jamoasiga tanlangan birinchi qora tanli futbolchi boʻldi. 1965-yilda National Collegiate Athletic Association (NCAA) yakkalik chempionatida gʻolib chiqqan sportchi, shuningdek, UCLA ning jamoa sifatida eng yuqori pogʻonasidagi mavqeiga ega edi.

1968-yilda Ashe Devis Kubogi jamoadoshi Bob Lutsga qarshi havaskorlar chempionatida gʻolib chiqdi va oʻsha yili ochiq davrda birinchi AQSh ochiq chempionatida gʻolib chiqdi va bu muvaffaqiyatga erishgan birinchi qora tanli erkak sportchiga aylandi. Ashe akasi Jonni uning oʻrniga qoʻshimcha vazifani bajarishga rozi boʻlganida, u chempionatga qoʻshilishi uchun Vetnam urushida qatnashishi shart emas edi. AQSh Devis kubogi jamoasining gʻalabasida sportchining ham ulushi bor. Ashe oʻsha yili havaskorlar va ochiq mamlakat chempionatlarida gʻolib chiqqan yagona tennischiga aylandi. Amerikalik tennischi 1970-yil yanvar oyida Avstraliya Ochiq chempionatining yakkalik bahslarida gʻolib boʻlganida faoliyatidagi ikkinchi „Katta dubulgʻa“ gʻalabasini qoʻlga kiritdi. Sentyabr oyida u Lamar Xant asos solgan tennis boʻyicha Jahon chempionati bilan besh yillik shartnoma imzolab, professional futbolchiga aylandi. Tennisning tobora ommalashib borayotganini inobatga olgan holda, tennischilar yetarlicha maosh olmayotganini his qilgan Ashe 1972-yilda ATP (ATP) tashkil etilishini qoʻllab-quvvatladi. Oʻsha yili Janubiy Afrika maʼmuriyati tomonidan viza arizasi rad etilgan futbolchi shu sababdan Janubiy Afrika Ochiq chempionatida ishtirok eta olmadi. Ashe oʻz bayonotlarida bu holatni Janubiy Afrikaning aparteid siyosatining koʻrsatkichi sifatida baholadi va Janubiy Afrikani professional tennis musobaqalaridan chetlashtirishga chaqirdi.

Ashe 1975-yilgi Uimbldon finalida Jimmi Konnorsni magʻlub etib gʻalaba qozondi. Oʻsha yili u WCT finalida mavsum yakunida gʻolib chiqdi. Faoliyatini yana bir necha yil davom ettirgan sportchi 1979-yilda yurak jarrohligi tufayli toʻxtatilgan tennis sarguzashtini 1980-yilda yakunladi.

Ashe hozirda Uimbldon, US Open va Australian Open musobaqalarida chempion boʻlgan yagona qora tanli tennischi hisoblanadi. Sportchi, shuningdek, 1983-yilda Fransiya Ochiq chempionatida gʻolib chiqqan fransuz Yannik Noah bilan birga „Katta dubulgʻa“ chempionligini qoʻlga kiritgan ikkita qora tanli afro-amerikaliklardan biridir.

1940-yillarda dunyoning birinchi raqami boʻlgan Jek Kramer 1979-yilgi avtobiografiyasida Esheni barcha davrlarning 21 ta eng buyuk aktyorlaridan biri deb taʼriflagan.

Sportni toʻxtatgandan keyin 
Oʻzining faol faoliyatini yakunlab, Ashe koʻplab turli ishlarni amalga oshirdi, jumladan Time jurnali uchun yozish, ABC Sports sharhlovchisi, Yulduzlar tennis ligasi asoschisi va AQSh Devis Kubogi jamoasi sardori. 1985-yilda Xalqaro tennis shon-sharaf zaliga saylangan.

Artur Ashe 1988-yilda "Shon-sharaf sari qiyin yoʻl: afro-amerikalik sportchining tarixi" nomli uch jildlik kitobini nashr etdi. U ushbu kitob uchun bir guruh tadqiqotchilar bilan taxminan olti yil ishlagan.

Ashe faol huquq himoyachisi boʻlgan. Sportchi Janubiy Afrikadagi aparteid siyosatining oʻzgarishini oʻrganish uchun mamlakatga tashrif buyurgan 31 nafar mashhur afro-amerikalik delegatsiya tarkibida ishtirok etdi. U 1985-yil 11-yanvarda AQShning Janubiy Afrikadagi elchixonasi oldidagi aparteidga qarshi namoyish paytida hibsga olingan. 1992-yil 9-sentyabrda u Oq uy oldida gaitilik muhojirlarning norozilik namoyishida xuddi shunday vaziyatga duch keldi.

Shaxsiy hayoti 
1977-yil 20-fevralda Ashe 1976-yil oktabr oyida xayriya tadbirida tanishgan fotograf Jan Mutoussamiga uylandi. Er-xotinning toʻyi Nyu-Yorkda AQShning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi doimiy vakili Endryu Yang tomonidan oʻtkazildi.

Ashe juftligi 1986-yil dekabr oyida qiz farzand asrab olishdi. Er-xotin qiziga Janna kasbi sharafiga Kamera deb ism qoʻyishdi.

Sogʻligʻi bilan muammolar 

Ashe 1979-yilda yurak xurujiga uchradi. Bu holat uning mustahkam tana tuzilishiga ega sportchi ekanligi sababli jamoatchilikda sarosimaga sabab boʻldi. Ashening kasalligi yurak kasalliklarining irsiy tomoniga qiziqish uygʻotdi. 1979-yil 13-dekabrda amerikalik tennischi Dr. Jon Xatchinson tomonidan chetlab oʻtildi . Operatsiyadan bir necha oy oʻtgach, Ashe faol sportga qaytishi mumkin edi. Biroq oilasi bilan Qohiraga safari chogʻida yugurish paytida koʻkrak qafasidagi ogʻriqlarni his qilgan. Yugurishni toʻxtatgan sportchini yaqin doʻsti Duglas Shtayn hamrohligida shifokor koʻrikdan oʻtkazdi. Steyn Ashe Nyu-Yorkka qaytishini va operatsiyani oʻtkazgan oʻz kardiologining nazorati ostida qolishini talab qildi. Sportchi 1983-yilda birinchi operatsiyadagi asoratlarni bartaraf etish uchun ikkinchi marta pichoq ostiga tushgan.

1988-yil sentyabr oyida Ashe oʻng qoʻlida uyqusizlikni his qilib, kasalxonaga yotqizildi. Diagnostik miya jarrohlik amaliyotini oʻtkazgan va koʻplab tekshiruvlardan oʻtgan sportchiga OIV bilan kasallangan odamlarda tez-tez uchraydigan parazitar kasallik boʻlgan toksoplazmoz tashxisi qoʻyilgan. Keyingi test sportchida haqiqatan ham OIV infeksiyasi borligini koʻrsatdi. Ashe va shifokorlar virus manbai sportchining ikkinchi yurak operatsiyasi paytida berilgan qon ekanligiga kelishib oldilar. Ikki yoshli qizini hisobga olgan holda, Ashe er-xotin kasallikni sir saqlashga qaror qilishdi.

1992-yilga kelib  Ashening USA Todaydagi doʻsti sportchining kasalligi haqida eshitdi va uni tasdiqlash uchun qoʻngʻiroq qildi. Ashe 1992-yil 8-aprelda OIV bilan kasallanganligini jamoatchilikka eʼlon qildi va USA Today gazetasi yangilikni nashr etishni rejalashtirmoqda. USA Todayni kasalligini oshkor qilishga majburlaganlikda ayblab  sportchi endi yolgʻon gapirishga hojat qolmaganidan koʻngli qolganini aytdi. Ashening bayonotidan soʻng, yuzlab odamlar gazetaga xat yozib, xabarni chop etish qaroriga munosabat bildirishdi.

Uning kasalligi haqida eshitgan Ashe OITSni aniqlash, jinsiy taʼlim va xavfsiz jinsiy aloqa ustida ishlay boshladi. Oʻzining kasalligi haqidagi savollarga javob berib, u faqat gomoseksuallar yoki giyohvandlar OITSni yuqtirish xavfi bor degan notoʻgʻri fikrlarni yoʻq qilishga harakat qildi.

Tez orada Ashe OITSni yengish uchun Artur Ashe uyushmasiga asos soldi. Oʻlimidan ikki oy oldin sogʻliqni saqlashning etarli darajada yoʻqligi muammolarini hal qilish uchun Artur Ashe sogʻliqni saqlash institutiga asos solgan tennischi Sports Illustrated jurnali tomonidan yilning eng yaxshi sportchisi deb topildi. Umrining soʻnggi qismida koʻp vaqtini "Inoyat kunlari " kitobida oʻz xotiralarini yozishga sarflagan sportchi oʻlimidan bir hafta oldin qoralama matnni tugatishga muvaffaq boʻldi.

Oʻlimi 
Ashe 1993-yil 6-fevralda Nyu-York kasalxonasida OITS bilan bogʻliq pnevmoniyadan vafot etdi. Uning dafn marosimi 10-fevral kuni Richmonddagi Artur Ashe atletik markazida boʻlib oʻtdi. 1979-yilda Ashening toʻyiga raislik qilgan Endryu Yang ham uning dafn marosimini boshqargan. Marosimda 6000 dan ortiq kishi qatnashdi. Ashe 1950-yilda vafot etgan va Richmonddagi Vudlend qabristoniga dafn etilgan onasi Mattining yoniga dafn qilishni xohladi.

Karyera statistikasi

Grand Slam (Katta dubulgʻa) boʻyicha yakkalik turnirlari 

1- Avstraliya ochiq chempionati 1977-yilda ikki marta, yanvar va dekabrda oʻtkazilgan.A = Turnirda qatnashmaganAO = Oʻyinchi chempionatlarining u ishtirok etgan turnirlar soniga nisbati

Grand Slam (Katta dubulgʻa) finallari

Yakkaliklar turnirlari

Juftliklar turnirlari

Grand Slam, Gran-pri va WCT Turnirlari

Yakkaliklar oʻyinlari

Ashe haqida maqolalar

Yana qarang

Manba

Havolalar 

 Artur Ashe oʻquv markazi (AALC) veb-sayti 2013 10 Ekim 2013 tarihinde
 ATP, Artur Ashe profili 2013 14 Ekim 2013 tarihinde
 Sports Illustrated Artur Ashe oʻlpon veb-sayti  2003-yil 9 Aralık 2003 tarihinde -da arxivlangan
 Artur Ashe sogʻliqni saqlash instituti 2010 6 Ocak 2010 tarihinde
 UCLA Artur Ashe talabalar salomatligi markazi

1993-yilda vafot etganlar
1943-yilda tugʻilganlar
Tennischilar
Pages with unreviewed translations