MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Salla

Salla (fors. — tugun) — musulmon erkaklarning bosh kiyimi. Sidirgʻa (oq, yashil, kulrang va boshqalar) mato (asosan, doka)dan tayyorlanadi, eni 0,5 metr, uzunligi 1,5—3 metrdan 7 metrgacha oʻlchamda boʻladi. Ayrim manbalarda matoning uzunligi 5 metr bolgani yaxshidir deyilgan. Salla kiyib o'qilgan namoz sallasiz o'qilgan namozdan 70 baravar savobliroq ekani aytilgan. Shuning uchun ham salla o'rashlik musulmon ahliga Payg'ambarimiz Muhammad(sav)dan sunnat bolib qolgan Sallani doʻppi, kuloh, telpak ustidan, ayrim joylarda (Hindiston, Pokiston va boshqalarda) bosh kiyimsiz yalang boshga oʻraladi. Hukmdor, vazir, amaldorlarning unvoni va lavozimiga qarab sallaga qimmatbaho toshlar (gavhar, yoqut va boshqalar), ukpar ham taqilgan. Sallaning oʻramlar soni va oʻralish usuli, matosi diniy mazhablarni hamda kishilarning ijtimoiy mansubligini bildirgan (masalan, said, hojilar yashil rangli salla oʻragan).

Manbalar 

 

Bosh kiyimlari
Sallagul

Sallagul (Paeonia) — sallaguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar, baʼzan chala buta va butalar turkumi, ekma gul. Yevropa, Yevrosiyo va Shim. Amerikada 40 ga yaqin, Oʻzbekistonda 2 turi maʼlum. Oʻtsimon xitoy yoki sutrang S. (P. lactiﬂ ora, P. chinensis), dorivor S. (P. ofﬁ cinalis) va boshqa turlariga mansub juda koʻp navlari ekiladi. Ildizi kuchli rivojlangan, yoʻgʻon. Novdalari tik, 30—120 sm, koʻpincha shoxlanmagan. Bargi ketma-ket joylashgan, yashil yoki koʻkimtir, kuzda qizgʻish yoki toʻq binafsha rang. Guli yirik (diametri 20 sm gacha), yakka, oq, sargʻish, pushti, qizil, koʻp chiligi xushbuy. Asosan, avgust oxiri — sent. boshlarida ildizini bulish nuli bilan ekiladi. Yangi ekilgan usimlik ekilganidan keyin 2—3-yili may—iyunda gullaydi. Hovli va dala bogʻlarda oʻstiriladi. Butasimon turlaridan yarim buta S (P. suffruticosa) ekiladi, oʻtsimon S. turlari ildizlariga payvandlash, parhish qilish, qalamchasi va urugʻidan koʻpaytiriladi. Apr.—iyunda gullaydi.

Manbalar 

Gullar
Salmanasar

Salmanasar — Ossuriyada hukmronlik qilgan shohlar nomi.

S. I — shoh (anʼanaviy sanaga koʻra, mil. av. taxminan 1280—60). Mitanni davlatiga qarshi otasi Adadnirari I tomonidan boshlangan urushni davom etgirgan. Mitanni qoʻshinlari va koʻmakchi xett va oromiy otryadlarini tormor qilib, amalda Mitannini yoʻq qilgan. S. I qoʻshinlarini Karxemishga yurishi xettlar va Misrga xavf tugʻdirgan. Bu Xett podshosi Xattusili III va Misr firʼavni Ramses II oʻrtasida sulh tuzilishini, shuningdek, XeggBobil ittifoqini qaytadan tiklanishini tezlashtirgan. Shimolida S. I Urartu qabilalari uyushmasini magʻlubiyatga uchratgan.

S III — shoh (mil. av. 859—825 yoxud 824). Ashshurnasirpal II (Ashshurnatsirapal)ning oʻgʻli va vorisi. BitAdini podsholigini (Frot daryosini oʻrta oqimi boʻylari) tobe etgan va Shimoliy Suriyadagi bir qator davlatlarga oʻlpon toʻlash majburiyatini yuklagan. S. III ning Damashq podsholigini egallash uchun qilgan harakati zoye ketgan. S. III Finikiyaning savdo shaharlari va Isroil podsholigidan oʻlpon olib turgan. Sharqda Midiya va Urartuga qarshi talonchilik yurishlari qilgan.

S V — shoh (mil. av. 727—722). Tiglatpalasar III ning oʻgʻli va vorisi. Ayni vaqtda Bobil podshosi (Ululay nomi bilan) boʻlgan. Tir va Isroil podsholigiga qarshi harbiy yurishlar qilgan. Muqaddas ibodatxonalar joylashgan shaharlarning (Ashshur, Sippar, Nippur va Bobil) dahlsizligini bekor qilgan, ular zimmasiga soliq toʻlash va turli majburiyatlarni yuklagan. 722-yil Samariya qamali chogʻida taxtdan agʻdarilgan.

Manbalar
Salmonxoʻja Samarqandiy

Salmonxoʻja Samarqandiy (XIX asr) — tarixchi olim. Samarqand qozikaloni Abdulxay xonadonida tugʻilgan. Samarqand va Buxoroda Madrasa tahsilini olgan. Buxoro amiri Muzaffarning farmoni bilan "Tafsil va bayoni davlati jamoa Mangʻit azzamoni Rahimxon" ("Rahimxon davridan boshlab Mangʻitlar davlatining tafsili va bayoni") asarini yozib, unda mangʻitlar sulolasi tarixi Muhammad Rahim davridan boshlab to podsho Rossiyasi bosqini — 1868-yilgacha muxtasar bayon qilingan. Asarning qoʻlyozma nusxasi Sankt-Peterburgdagi Sharqshunoslik instituti fondida saqlanadi.

Adabiyot 
 Abdullayev I., Hikmatullayev H., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

Manbalar 

    
Tarixchilar
Abdus Salam

Abdus Salam (1926.29.1, Jxang) — pokistonlik nazariyotchi-fizik, London qirollik jamiyati aʼzosi (1959-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1951). 1951—54 yillarda Lohurdagi kollej professor, 1957-yildan London universiteti professor 1964-yildan Triyest (Italiya)dagi Xalqaro nazariy fizika markazi direktori. Asosiy ilmiy ishlari maydonlar nazariyasi, gravitatsiya va elementar zarralarga oid. Elektromagnit va kuchsiz oʻzaro taʼsirlarning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1979; Sh. Gleshou va A. Vaynberg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Salom

Salom (arab. — sulh, doʻstlik, omonlik) — 1) kishilarning koʻrishganda bir-birlari bilan oʻzaro soʻrashish ifodasi. Jahondagi koʻpgina xalqlarda salom soʻz orqali bajariladi. Har qanday odamga murojaat yoki muomala qilishdan oldin salom berish va alik olish insoniy fazilatdir (qarang Assalomu alaykum); 2) xonamirlar bilan uchrashuv (audiyensiya) ham salom deb atalgan. Amir, xonlarning qabulxonasi salomxona deb atalib, uning xizmatchisi salom ogʻasi deb yuritilgan; 3) kelin kuyov xonadoniga kelgandan keyingi birinchi kun ertalab uni kuyov ota-onalariga va yaqin qarindoshlariga taʼzimga olib chiqish marosimi yoki umuman kelinchak taʼzimi (qarang Kelin salom).

Manbalar
Salom (shahar)

Salom — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Sharqiy Gat togʻlari etagida. Tamilnad shtatida. Aholisi 915 ming kishi (2001). Aeroport bor. Ipak, ip gazlama, kimyo sanoatlari rivojlangan. Metallsozlik va metallurgiya korxonalari bor. Boksit qazib olinadi. Alyuminiy ishlab chikariladi. S. yakinida yirik magnezit koni ochilgan.

Manbalar
Salomalaykum

Salomalaykum () — hiloldoshlarga mansub ildizpoyali koʻp yillik begona oʻt. Poyasi ingichka, uch qirrali, yalangʻoch, boʻyi 15— 50 sm. Barglari yassi, kulrang, eni 5 mm gacha. Gullari soyabonsimon, toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi uch qirrali yongʻoqcha (uz. 1,5—1,8 mm). Ildizpoyalaridan koʻplab tuganakli novdalar chiqadi. Oʻsimlik urugʻidan va ingichka ildizpoyalaridan koʻpayadi. Yosh oʻsimlikning poya asosida birlamchi ildizpoya rivojlanadi, ildizpoya uchida esa tuganak hosil boʻladi, undan yangi ildizpoyalar yon atrofga yoyilib ketadi va ularda tuganaklar hosil boʻladi. Bulardan yangi novdalar oʻsib chiqadi. Har bir oʻsimlik tuproq sharoitiga qarab yon, qoʻshimcha ildizpoyalar hosil qiladi, ulardan ham yer ustiga yangi poyalar oʻsib chiqadi. Iddizpoyasi kraxmalga boy, tarkibida 0,5— 1% gacha efir moylari bor. Iddizpoyasidan tayyorlangan damlama xalq tabobatida terlatuvchi va siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi. S. Oʻzbekistonning barcha sugʻoriladigan hududlarida sabzavot va boshqa ekinlari orasida begona oʻt sifatida koʻp uchraydi.

Kurash choralari: kuzda yerni chuqur haydash, ekin ekishdan oldin begona oʻt ildizpoyalarini yigʻishtirib olish, chuqur kultivatsiya oʻtkazish.

Manbalar 

 

Bir pallali oʻsimliklar
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Yevropa o'simliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Dorivor oʻsimliklar
Ziravorlar
Janubiy Amerika o‘simliklari
Shimoliy Amerika florasi
Salomatlik instituti

Salomatlik instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli muassasa. 2001-yil 1 aprelda Toshkentda tashkil etilgan. Salomatlik institutining asosiy maqsadi aholi oʻrtasida sogʻlom turmush tarzini shakllantirish, barqarorlashtirish, barkamol avlodni tarbiyalash, jismoniy tarbiya hamda ommaviy sport harakatlarini profilaktik tibbiyot bilan uygʻunlashtirish, salomatlik uchun xavfli boʻlgan omillarni aniqlash, aholi salomatligini tahlil qilish va shu asosda sogʻliqni saqlash rivojlantirishning bosh yoʻnalishini aniqlab berishdan iborat. Institutda 6 boʻlim (tashkiliyuslubiy, tahririyatnashriyot, sogʻlom turmush tarzi targʻiboti va uni oʻqitish, ommaviyaxborot, aholi salomatligi holati monitoringi va uni bashorat qilish, axborottahlil; xalqaro va nodavlat tashkilotlar bilan aloqalar va ularning ishlarini muvofikdashtirish), 14 filial (12 viloyat, Toshkent shahri va Qoraqalpogʻiston Respublikasi), 161 ta tuman, 15 ta shahar va 1 ta Navoiy konmetallurgiya kombinati Salomatlik markazlari mavjud. Institutda 2 fan doktori, professor (O.M. Mirtazayev, O.B.Qutlumuratov), 465 vrach, 474 oʻrta tibbiy va boshqa soha mutaxassislari faoliyat koʻrsatadi. Institutda ilmiy ishlar toʻplami, monografiya va boshqa uslubiy qoʻllanmalar chop etiladi.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Salon

Salon (frans. Solon) — 1) Yevropacha (oʻtmishda) meqmonxona, qabulxona;2) koʻrgazmalar tashkil etiladigan bino, badiiy buyumlar doʻkoni va boshqa;3) avtobus, samolyotlarning yoʻlovchilar oʻtiradigan ichki xonasi.

Manbalar
Saloniki

Saloniki, Fessaloniki () — Yunonistondagi shahar, Egey dengizining Termaikos qoʻltigʻi sohilidagi yirik port (yiliga 10 mln. t yuk ortibtushiriladi), Bolqon yarim orol davlatlari uchun tranzit port. Saloniki nomi (viloyat)ning maʼmuriy markazi. Aholisi 378 ming kishi, shahar atrofi bilan 749 ming. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Iqtisodiy ahamiyati boʻyicha mamlakatda Afina shahridan keyin 2oʻrinda. Neftni qayta ishlash va neft kimyosi, metallsozlik, mashinasozlik (xususan, kemasozlik va kema taʼmirlash), toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari mavjud. S.da har yili kuzda xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. universitet, arxeologiya muzeyi bor.

S.ga mil. av. 315 yilda Makedoniya shohi Kassandr tomonidan asos solingan.

Mil. av. 148 yilda rimliklar qoʻl ostiga oʻtdi. Vizantiya davrida ahamiyati boʻyicha Konstantinopoldan keyin 2oʻrinda turgan. 1430-yildan Usmonli turklar saltanati tasarrufiga oʻtgan, 1912—13 yillardagi Bolqon urushidan keyin Yunoniston tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan qad. Rim saroy ansambllari, qalʼa devorlari va minoralar, qasr (14-asr), cherkov (4-asr) saqlangan.

Manbalar 

Yunoniston shaharlari
Salor (shaharcha)

Salor — Toshkent viloyati Qibray tumanidagi shaharcha (1978-yildan). Tumanning shim.gʻarbida joylashgan. Maydoni 1600 ga. Aholisi 26 ming kishidan ziyod (2004). S.da 18 sanoat korxonasi bor, shuningdek, turli mahsulot beruvchi 151 kichik va oʻrta korxonalar ham mavjud. Bulardan: "Oʻzenergiyataʼminot", "Oʻzenergiyataʼmir", avtotransport birlashmasi, Sharqiy issiqlik izolyasiyasi, Toshkent issiklik elektrostansiyasi, "Rohat" aksiyadorlik jamiyati, Toshkent konserva kombinati, Limonchilik shirkati, Seleksiya tajriba xoʻjaliklari, "Buyuk Turon" xususiy korxonasi, Yalangʻoch gʻisht zavodi, yengil, qurilish sanoati korxonalari ishlab turibdi. "SeroKO" Oʻzbekiston— Koreya, "SMAK" Oʻzbekiston—Rossiya va "Imkon plyus" Oʻzbekiston — Germaniya qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. 45 savdo, 40 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi mavjud. 5 umumiy taʼlim maktabi, 2 kasb-hunar kolleji, 2 akademik litsey, Toshkent agrar universiteti, Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchilik, Oʻsimliklarni himoya qilish ilmiy tadqiqot institutlari, 3 kutubxona, 3 stadion, 1 tennis korti bor. Respublika bolalar ortopediya, poliyemiyelit, Toshkent pediatriya instituti klinik kasalxonalari, viloyat narkologiya markazi, sil kasalliklari kasalxonasi: 2hududiy poliklinika, 2 qishloq vrachlik ambulatoriyasi bor.

S. hududidan Toshkent—May qishlogʻi, Toshkent—Chirchiq avtomagistralari, Xoʻjakent temir yoʻl oʻtadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qibray tumani
Salor GES

Salor ges — Oʻzbekistonda dastlabki qurilgan gidroelektr st-yalaridan biri. Chirchiq— Boʻzsuv suvenergetika traktida Toshkent viloyati Qibray tumanida qurilgan, 1944-yilning mart oyida qurilishi tugallagan. Asosan, hashar yoʻli bilan barpo etilgan. "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasining "Qodriya GESlar kaskadi" shoʻʼba korxonasi tarkibida. 11,2 MVt kuvvatli bir agregat oʻrnatilgan. Elektr energiyasi 35 kV kuchlanishda uzatiladi. 2003-yilda 73 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqardi. GES Toshkent sanoat korxonalari, shahar transporta va aholini elektr energiyasi bilan taʼminlashda ahamiyatga ega. Hozir GES toʻla avtomatlashtirilgan, yagona dispetcherlik punktidan boshqariladi.

Manbalar
Saloriylar

Saloriylar, musofiriylar — 10—11-asrlarda Ozarbayjonda hukmronlik qilgan eronliklar sulolasi. Dastlab arablar istilosi davrida Daylam viloyatini mustaqil boshqarganlar. 10-asrning 40y.larida Marzubon Saloriy Ozarbayjonni va Arronning bir kismini bosib olib S. sulolasiga asos soldi. 971 i. kurdlarning shaddodiylar sulolasi Sni Arrondan haydab chiqardi. 981 y. ravvodiylar sulolasi Ibrohim Saloriy ustidan gʻalaba qozonib, Tabriz shahrini poytaxt deb eʼlon qildi. Shu bilan S. sulolasi barham topdi.

Manbalar
Salorlar

Salorlar, solurlar (oʻzlarini salir deb ataydilar) — Xitoydagi turkiy xalq. Asosan, Sinxay viloyatining Syunxua noxiyasida yashaydilar (90 ming kishi, 1990y.lar oʻrtalari). Salor tilidl soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon sunniylar. Xitoy yilnomalarida S. 14-asrdan tilga olingan. V. V. Bartold S.ning Turkmanistonda yashaydigan turkmanlar (oʻgʻuzlar) tarkibida boʻlgan salor (salir) qabilasi bilan tarixan bogʻlikligini isbotlab berdi. Abultziy Bahodirxonning yozishicha, Oʻgʻuzxonning oʻgʻli Togʻxonning 4 oʻgʻli boʻlib, kattasining ismi Salur edi. Hozir XXRda yashaydigan S.ning hayotida turkistonliklar, ayniqsa, oʻzbeklar urfodati saqlanib qolgan. Mas, ular uylarining atrofini, koʻchalarini va hovlilarini mevali daraxtlar ekib bogʻga aylantirishadi, uyjoy qurishda toʻsinlarni bezatishadi, hovliga qaratilgan katta ayvon barpo etishadi, mahallalarda masjid solishga alohida eʼtibor berishadi. Birgina Syunxua nohiyasida kattakichik 79 ta masjid mavjud. Roʻza va Qurbon hayitlarini katta tantana bilan oʻtkazishadi. Xitoy xalqi bilan yaqin yashashiga qaramay islom boʻyicha harom va makruq deb koʻrsatilgan narsalar yeyilmaydi. Erkaklar oq yoki qora doʻppi kiyadilar. Yosh yigitlar oq koʻylak, uning ustidan nimcha kiyishadi, bellariga qizil belbogʻ bogʻlashadi. Katta yoshdagilar toʻn kiyishadi. Qizlari qizil koʻylak, uning ustidan qora nimcha, doʻppi kiyishadi, qulogʻiga bir necha halqadan iborat boʻlgan zirak taqadi. Yosh ayollar yashil, oʻrta yoshdagilar qora, katta yoshliklar oq rangli roʻmol oʻraydilar. Nikohva motam marosimlari oʻzbek va uygʻurlarga oʻxshaydi. Soʻnggi yillarda S hayotida, ayniqsa, kiyinishida ancha oʻzgarishlar paydo boʻlgan boʻlsada, milliylik qattiq saqlanib qolgan.

S qadimdan dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanishgan. Savdogarlik, bogʻbonlik, oltin qazish kabi kasblar ular hayotida katta oʻrin tutadi. Koʻp oilalar hunarmandchilik bilan shugʻullanadi. 1954-yil 24 fevraldan oʻz muxtoriyat uyezdiga ega.

Manbalar 

Millatlar
Turkiy xalqlar
Osiyo tarixi
Salot

Salot (arab.) — q. Namoz.

Manbalar
Mahmud Salohiddinov

Mahmud Salohiddinovich Salohiddinov (1933.23.11, Namangan shahri — 2018.27.04) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1974), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), fizikamat, fanlari doktori (1967), professor (1969). Urta Osiyo universitetining fizikamatematika fakultetini tugatgan (1955), shu universitetda aspirant (1955— 58) va matematik analiz kafedrasida oʻqituvchi (1958 — 59), differensial tenglamalar kafedrasi mudiri (1980—86, 1993—96). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1959—67), direktori (1959—85), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1984—85), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vaziri (1985 — 88), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti (1988—94). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi fizikamatematika fanlari boʻlimi raisi (1994—97). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida boʻlim mudiri (1974-yildan), UzMU professor (2000-yildan).

Ilmiy ishlari chiziqli boʻlmagan xususiy hosilali differensial tenglamalar tizimi uchun Koshi masalasitl hal qilishga, chegarada buziladigan differensial tenglamalar uchun qoʻyilgan chegaraviy masalalar nazariyasiga, nazariy va ama;iy ahamiyatga ega boʻlgan aralash hamda aralashqoʻshma tipli tenglamalar nazariyasiga oid. S. aralashqoʻshma tipli differensial tenglamalar nazariyasini rivojlantirib, ularning toʻla tadriji va kanonik koʻrinishlarini topgan, har bir xrl uchun bir qancha yangi masalalar qoʻyib tekshirgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974).

Manbalar 

Matematiklar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Husniddin Salohiddinov

Husniddin Qozoqovich Salohiddinov (1914.1.12 — Toshkent — 2004.16.3) — nevropatolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964), tibbiyot fanlari doktori (1958), professor (1959). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1939), shu institut nerv kasalliklari kafedrasi assistenti (1941—50), dotsenti (1951—57), Andijon tibbiyot instituti nerv kasalliklari kafedrasi mudiri (1958-yildan). Ilmiy ishlari periferik nerv ustunlarining vegetativ kasalliklari, shuningdek, orka miyadagi turli patologik jarayonlarda yuraktomir sistemasi funksional faoliyatining oʻzgarishi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Sostoyaniye serdechnososudistoy sistemi pri ochagovix porajeniyax spinnogo mozga, T., 1961; K vegetativnoy patologii travm perifericheskix nervov, T.. 1965.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1914-yilda tugʻilganlar
2004-yilda vafot etganlar
16-martda vafot etganlar
Salohiyat

Salohiyat (arab.) — q. Qobiliyat.

Manbalar 

Salohiyat bu Ehtimoldagi narsalarga ya'ni, yuzaga chiqishi mumkin bo'lgan yashirin narsalarga ishlatilinadi.
Salohuddin al-Ayyubiy

Salohuddin al-Ayyubiy, Salohiddin, Yusuf ibn Ayyub (1138— 1193.4.3, Damashq) — Misr hukmdori (1171 yildan), ayyubiylar sulolasi asoschisi. Kurd qavmidan. Suriya sultoni Nuriddinning salibchilar bilan muvaffaqiyatli kurashgan lashkarboshilaridan biri Ayyub ibn Shodining oʻgʻli. 1164—69 yillarda Misrga qilingan harbiy yurishlarda qatnashgan. 1169-yil Misr vaziri etib, 1171 y. fotimiylar sulolasining soʻnggi xalifasi vafotidan soʻng esa Misrdagi hokimiyatni egallab olib abbosiylar homiyligini tan olgan va ulardan sulton unvonini olgan (1174). Nuriddin vafotidan keyin 1174—86 yillarda uning Suriyadagi yer-mulklarini va Iroqdagi ayrim mayda hokimlarga tegishli yerlarni tobe ettirgan. 1187 y. 3—5 iyulda S. Al-A. qoʻshini salibchilarni Xittin yaqini (Falastin)da tormor qilgan, 1187-yil 2-oktyabrda Quddusni egallagan, soʻngra salibchilarni Suriya va Falastinning katta qismidan quvib chiqargan. S. Al-A.ning ichki siyosati harbiy len tizimi (qarang Iqto)ni rivojlanganligi, soliqlarni birmuncha kamaytirilishi, sunna mazhabi taʼlimotining mustahkamlanishi bilan avvalgi hukmdorlardan farqlanadi.

Manbalar 

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Misr tarixi
1139-yilda tugʻilganlar
1193-yilda vafot etganlar
Ayyubiy sultonlar
Saltanat

Saltanat (arab.) — 1) sultonlik, yakka xon, amir yoki podsho hukmronligi hamda ularning mavqei; 2) mustamlakalari yoki tobe oʻlkalari boʻlgan yirik davlatlar; imperiya.

Manbalar 

Davlat
Davlatlar
Imperiyalar
Saltanattepa gaz koni

SALTANATTEPA (SETALANTEPA) GAZ KONI — Buxoro viloyatidagi kon. Kogon temir yoʻl stansiyasidan 35–40 km jan.sharkda. 1976-yildan foydalaniladi. Kon relyefi kichik gumbazsimon soylikdan iborat, atrofi Buxoro svitasi ohaktoshlari bilan oʻralgan.

Strukturasi shim.sharq yoʻnalishida choʻzilgan asimmetrik braxiantiklinaldan iborat. Uning jan.sharqiy qanoti yotiq (30—40°), dizʼyunktiv dislokatsiyaga uchragan. Apt yarusining 12mahsuldor gorizonti boʻyicha Saltanattepa braxiantiklinali oʻlchami 6x3 km, bal. 90 m. Chuqurlik ortgan sari qanotlar qiyaligi 40—45° ga yetadi va yura yotqizikdarining gumbazi boʻr yotqiziqlarinikiga nisbatan 250–300 m ga siljigan. Birinchi quduq 1953-yil qazilgan va yura yotqiziklarida sanoat miqyosidagi gaz borligi aniklangan. Konda jami 7 ta quduq qazilgan. Burgʻilash chogʻida paleozoy, yura, boʻr va paleogen jinslari ochilgan.

Boʻr yotqiziqlarida 2 ta 11, 12, yurada ham 2 ta 16, 17mahsuldor gorizontlar ajratilgan. 11gorizontning qalinligi 10–20 m, gʻovakliligi 14— 20%. Uyum oʻlchami 2x0,8 km, bal. 15 m boʻlib, 507–600 m chuqurlikda ochilgan. Boshlangʻich qatlam bosimi 5,74 MPa, debiti 218 ming m³/sutka, katlamdagi temperaturasi 36°.

12gorizontning qalinligi 28 m, gʻovakliligi 12,2%. Uyum oʻlchami 5,5x2,7 km, bal. 75–80 m, 450 m chuqurlikda ochilgan. Boshlangʻich qatlam bosimi 8,38 MPa, temperaturasi 40°.

16gorizontning qalinligi 7–10 m, gʻovakliligi 15%. Uyum oʻlchami 4x1,5 km, bal. 30 m, 1020 m chuqurlikda ochilgan. Uyum tipi qatlamli, gumbazli. Gaz debiti 123,5 ming m³/sutka. Qatlam bosimi 10,9 MPa va temperaturasi 48°. 17gorizont, asosan, ohakli qumtoshdan tarkib topgan, kalinligi 6,3 m, gʻovakliligi 14,17%. Uyum tipi 16 gorizontniki bilan birxil. Uyumoʻlchami 3x1 m, bal. 2,5 m, gaz debiti 101,6 ming m³/sutka, qatlam bosimi 10,5 MPa, temperaturasi 50°. Uyum rejimi suv bosimli.

Ochilgan hamma gorizontlardagi gazning fizikkimyoviy tarkibi birbiriga yaqin: metan 88,2%, karbonat angidrid gazi 0,34%, ogʻir uglevodlar 4,6910%, vodorod sulfid 0,027%, zichligi 0,641. Kondensat miqdori 0,77 sm³/m³. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

Manbalar
Mixail Saltikov

Mixail Yevgrafovich Saltikov, Saltikov-Shchedrin (asl familiyasi Saltikov; taxallusi — N. Shchedrin) [1826.15(27).1, — Spas—Ugol qishlogi, Kalyazin tumani1889. 28.4 (10.5), Peterburg] — rus yozuvchisi. Moskvadagi Dvoryanlar institutida (1836—38) va Aleksandr (sobiq Sarskoye selo) litseyida (1838— 44) taʼlim olgan. Dastlab sheʼrlar yozgan. "Lira" sheʼri (1841) Pushkin va Derjavin ga bagʻishlangan. 15 sheʼri bizgacha yetib kelgan. "Ziddiyatlar" (1847), "Chalkash ish" (1848) asarlari naturalistok harakterda boʻlib, chuqur ijtimoiy masalalar aks ettirilgan. Asar xukmron doiralar gʻazabini qoʻzgʻatgan. 1848-yil aprelda qamoqqa olinib, Vyatkaga surgun qilingan. 1855-yil surgundan qaytgach, "Gubernya ocherklari"ni (1856—57) yozgan. S. ijodiy faoliyatini davlat ishlari bilan birga olib borgan. 1856— 58 yillarda Ichki ishlar vazirligining alohida topshirigʻi bilan chinovnik boʻlib xizmat qilgan, dehqonlar reformasini tayyorlashda qatnashgan. 1858—62 yillarda Ryazan va Tver gubernyalarining vitsegubernatori. Isteʼfoga chiqqach, "Sovremennik" jur.da ishlagan (1862). Nekrasov vafotidan soʻng (1877) S. "Otechestvennie zapiski" jur.ga rahbarlik qilgan. Koʻpgina ocherk va ssenariylari "Kichik hikoyalar" va "Nasrdagi hajviya" (1863) kitobiga kiritilgan. "Pazuxinning oʻlimi", "Nasrdagi hajviya" pyesalarida podsho amaldorlari tanqid qilingan. "Janob Golovlyovlar" (1875—80), "Monrepo boshpanasi" (1878—79), "Yil boʻyi" (1879—80), "Hayot ikirchikirlari" (1886—87), "Ertaklar" (1882— 86) va boshqa asarlarida reformadan soʻnggi Rossiya hayotidagi ijtimoiy qaramaqarshiliklar aks etgan. "Bir shahartarixi" (1869—70), "Janob toshkentliklar" (1869—72) asarlari ham bor. Tugallanmay qolgan "Unutilgan gaplar" kitobi muhim hayotiy masalalarga bagʻishlangan. Hayotni idrok etish, chuqur bilish va xalqqa boʻlgan mehrli munosabat adibni murosasiz, oʻtkir satirik darajasiga koʻtargan. S.ning satirasi podsho Rossiyasining byurokrat apparatini tanqid qilishga qaratilgan. U oʻz asarlarida kishilardagi byurokratizm va opportunizmni, sotqinlik, mansabparastlikni qattiqtanqid qilgan. Asarlari rus tanqidiy realizmining yorqin namunalaridir. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Janob Golovlyovlar, T., 1952; Ertaklar, T., 1954; Bir mujik ikki generalni boqqani haqida qissa, T., 1973.

Adabiyot 
 Makashin S.A., SaltikovShedrin, Biografiya, t. 1,2., M., 1951; B u shmi n A.S., M.Ye.SaltikovShedrin v vospominaniyax sovremennikov, t. 1—2, M, 1975; Turkov A., SaltikovShedrin, M., 1981.

 

Rossiyalik yozuvchilar