MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Neoplatonizm

Neoplatonizm (neo... va platonizm) — yunon falsafasidagi oqim. 3— 6-asrlarda paydo boʻlgan. N. namoyandalari Plotin, Porfiriy, Prokl. N. vakillari Platonntg moddiy dunyo gʻoyalar dunyosining soyasi ekanligi toʻgʻrisidagi fikrini yana ham diniy shaklda bayon etdilar. N.ning asosiy mazmuni Platon triadasi — "yagona", "aql" (nus), "jon" dialektikasini ishlab chiqishdan iborat. Unga koʻra, borliqning asosida xudo, qandaydir bilish va tushuntirib berish mumkin boʻlmagan boshlangʻich mohiyat yotadi. Eng oliy mohiyat — xudo emanatsiya yoʻli bilan avval dunyo-viy aklni, keyin dunyoviy ruhni yara-tadi, undan keyin — soʻnggi bosqichda idrok qilinadigan moddiy dunyoni yaratadi. Neoplatonchilar fikricha, insonning yashashidan maqsad — ruhni tanadan, gunoxlardan xalos etib, yana xudoga yaqinlashishdan, uning sharofatiga erishishdan iborat. Insonning gunohga botib qolganligini asoslashga urinish, inson fikrining erkin-ligi va mustaqilligiga ishonmaslik — N.da uchraydigan asosiy belgilar deb hisoblashadi. N.islom falsafasiga ham muayyan taʼsir koʻrsatgan. Suxravardiy va Gʻazoliy qarashlarida, tasavvuf taʼlimotida N.ning baʼzi belgilarini uchratish mumkin.

Manbalar
Neopozitivizm

Neopozitivizm (neo... va pozitivizm) — 20-asr falsafasidagi asosiy yoʻnalishlardan biri. Pozitivizmning hozirgizamon shakli N.ga Vena toʻgaragi qatnashchilari M. Shlik, R. Karnap, O. Neyrat asos solgan. N.ning Angliyada tarqalishida B. Rassel, L. Vitgenshteyn va boshqa katta oʻrin tutgan. N.ning asosiy gʻoyalari empirizm va fenomenalizmta (J. Berkli, D.Yum) borib taqaladi.

Falsafaning dunyoqarash masalalarini nazariy bilish vositasi sifatidagi imkoniyatlarini rad etib, fanni falsafaga qarshi qoʻyadi. Bilimni (yoki ilmiy, falsafiy, ogʻzaki tilni) mantiqiy yoki lingvistik tahlil qilish uslubini ishlab chiqishni maq-sad qilib olgan. N. gʻoyalari Vena toʻga-ragi faoliyatida oʻz ifodasini topdi, uning asosida mantiqiy pozitivizm vujudga keldi. N.ni fan falsafasi (Ch. Morris, P. Brijmen), Shvepiyadagi Upsala maktabi va boshqa yoʻnalishlarning vakillari qoʻllabquvvatladilar. 1950-yillarda lingvistik falsafa katta nu-fuzga ega buldi. Fanning uslubiy ma-salalarini ishlab chiqishni daʼvo qilib, amalda ularni hal eta olmadi. N. namoyandalari hozirgi formal mantiq, semiotika va fan mantigʻi rivojida muayyan rol oʻynadi.

Manbalar
Neorealizm (oqim)

Neorealizm (neo... va realizm) — 20-asr ingliz falsafasidagi qukmron oqim. Kembrij shahrida 1903-yilda ingliz faylasufi J. Mur (1873—1958) asos solgan. N. neogegelchilikka, ayrim falsafiy masalalarni spekulyativ ishlab chiqishga qarshi qaratilgan boʻlib, uning vakillari bu masalalarni man-tiqiy tahlil vositasi bilan, yaʼni ta-biatshunoslik uslubi bilan hal qilishga urinadilar. Falsafa tizim sifatida rad etiladi. Falsafiy qiziqishlari markazida mantiq, bilish nazariyasi, biol. va fizika turgan. J. Murdan tashqari, N.ning vakillari S. Aleksander, ingliz faylasufi Ch. D. Broud (1887—?), S. L. Morgan, B. Rassel, ingliz-amerika faylasufi A. N. Uaytxed (1861 — 1947) va boshqadir. Neore-alistlar ikkinchi guruhining rahbari ingliz faylasufi A. Ayer (1910— 89) boʻlib, neopozitivizmga yaqin turadi.

Manbalar
Neosxolastika

Neosxolastika — oʻrta asr sxola-stikasini tiklashga urinuvchi katolitsizm falsafasidagi turli oqimlar majmui. 19-asr boshida paydo boʻlgan, oxiridan esa keng yoyildi, neotomizm N.ning asosiy oqimiga aylandi. Is-paniyada (20-asr oʻrtasidan Germaniyada ham) ispan ilohiyotchisi F. Suares (1548—1617) taʼlimoti asosida rivojlandi. N.ning bir kancha maktablari tomizmni eng yangi falsafiy oqimlar bilan birlashtirishga urinmoqda.

Manbalar
Neotektonika

Neotektonika (neo... va tektonika), eng yangi tektonika — tektonikaning Yerning hozirgi relyefi asosiy qiyofasini shakllantirgan turli strukturalar, Yer poʻsti rivojlanishning tarixi va tektonik harakatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu jarayonlar Yer poʻsti tuzilishida yangi struktura shakllarini vujudga keltirib, qadimda paydo boʻlgan strukturalarni faollashtirgan. 1937-yil rus olimi S. S. Shuls birinchi marta "eng yangi tektonika" istilohini taklif etdi. U Tyanshan togʻlari hozirgi relyefining vujudga kelishini eng yangi tektonika jarayonlari bilan izoxladi. 1948-yilda geo-loglar N.ni geologiyaning mustaqil boʻlimi qilib ajratishni taklif qildilar. 1950-yilda olimlar tektonik harakatlar kuchaygan davr (neogen-antro-pogen davri)ni Yer poʻsti rivojlanishining mustaqil eng yangi tektonik bosqichiga ajratdilar. Yer poʻsti turli struktura elementlari —materik platformalari, orogenez zonalari, hozirgi geosinklinal oblastlar, tafrogenezda eng yangi tektonik harakatlar faolligining kuchayishi bir vaqtda kech-magan (kechki oligotsen, neogen, antro-pogen). Bu eng yangi tektonik bosqichning quyi chegarasi masalasi boʻyicha olimlar oʻrtasida bahsga sabab buldi.

N.da tektonik jarayonlarni urganishda turli metodlar (tarixiy-geologik, tektonik va geomorfologik, geofizik, tarixiy-arxeologik, biogeografik) va boshqalardan foydalaniladi. N.ga doyr turli regionlarning har xil masshtabdagi haritalari nashr qilingan.

N.ning nazariy masalalarini ishlab chiqish amaliy vazifalar — muxandislik inshootlari (toʻgʻon, port va boshqalar) loyihalash va qurish, suv taʼminoti, neft va gaz quvurlarini yotqizish, konlarni qidirish, zilzilalarni basho-rat qilish bilan chambarchas bogʻliq.

Manbalar
Neotomizm

Neotomizm — katolitsizmdagi eng nufuzli falsafiy maktab. Foma Akvinskiyning 1879-yilda Rim papasi Lev XIII tomonidan yagona chin falsafa deb eʼlon qilingan taʼlimotiga asoslangan. N. tomizm taraqqiyotining hozirgi zamon bosqichidir. Italiya, Ispaniya, Fransiya, Belgiya, Germaniya, AQSH, Lotin Amerikasi mamlakatlarida tar-qalgan. Namoyandalari: E. Jilson, J. Mariten, M. Grabman va boshqa Asosiy markazi — Luven universiteti huzuridagi Oliy falsafa instituti (1888-yil D. Mersye asos solgan).yana patristika yõnalishida ham u haqida bilish mumkin

Manbalar
Neofashizm

Neofashizm — hozirgi oʻng, tajovuzkor harakatlarni anglatuvchi tushuncha. Ikkinchi jahon urushidan keyin tarqatib yuborilgan fashist tashkilotlari (qarang Fashizm)nnng siyosiy va gʻoyaviy izdoshlari faoliyatini ifodalaydi. Neofashist guruhlari va partiyalari terro-ristik diktaturaga intiladi. Bu yoʻlda ular siyosiy manfaatlari mos tushgan hukmron doiralar bilan yaqin aloqada boʻladi. N. ashaddiy shovinizm, irqchilik va jaholatparastlik gʻoyalariga suyanadi. Hozirgi davrda bunday kayfiyatdagi guruhlar turli mamlakatlarda paydo boʻlmoqda. Ular har xil qoʻporuvchilik ishlari bilan demokratik jarayonlarga xalaqit bermoqda. Masalan, Ang-liyada "Milliy front", Gollandiya, Belgiya, Skandinaviya mamlakatlari, AQSH, Rossiya va boshqa davlatlarda neofashist guruhlari va tashkilotlari fao-liyati namoyon boʻlib turibdi. Ular turli shiorlar va maqsadlar ostida goh oshkora, goh yashirin tusda harakat olib bormoqda. N. xalqaro keskinlik, militarizm va qurollanish poygasi ta-rafdoridir. Chunki bunday sharoit ular koʻzlayotgan maqsadlariga erishish uchun qulay vaziyatni yuzaga keltiradi.

Manbalar
Neofreydizm

Neofreydizm — hozirgi zamondagi, ayniqsa, amerika falsafasi va psixologiyasidagi oqim. 1930-yillar oxirida psixoanalizni amerika sotsiologik va etnografik nazariyalari bilan birlashtirish jarayonida paydo boʻldi. Asosiy vakillari: K. Xorni, X. S. Sallivan, E. Fromm. Shaxslararo munosabatlardagi ichki psixologik jara-yonlarning muhim tomonini chetlab, N. psixologik normalarni shaxsning ijtimoiy muhitga moslashuvi sifatida izoxlaydi. 3. Freydning libido va sublimatsiya haqidagi taʼlimotini N. chetga surib qoʻyadi va yo umuman gʻayri-shuuriylik rolini inkor etadi yoki unda ijtimoiy va psixik strukturalar oʻrtasidagi bogʻlovchi halqani koʻradi.

Manbalar
Nepal tili

Nepal tili, nepaliy, nay pali, gorkhaliy, kxaskura — hind-yevropa tillari oilasining hind-oriy tillari guruhiga mansub, asosan, Nepal Qirolligida, qisman Hindiston shimoli va Butanda tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy miqsori 10 mln. kishidan ortiqroqdir. Tuzilishi jihatidan hindiy va sharqiy hind-oriy tillari (Mas, bengal tili) oʻrtasidadir. Dialektal tomondan markaziy (Katmandu vodiysi), gʻarbiy, sharqiy va togʻ etaklari lah-jalariga boʻlinadi. Ogʻzaki tilga qoʻshni tibet-birma tillari, xususan, nevari tili sezilarli taʼsir kursatgan. Adabiy tili Katmandu shevasi asosida shakllanmoqda, shu sababli yozma nutqda ogʻzaki til unsurlari koʻplab uchraydi. Nepal tilidagi hozirgi adabiyot 19-asrdan yaratila boshlagan; amalda devanagari yozuvidan foydalaniladi.

Manbalar
Nepallar

Nepallar (kxaslar, oʻzlarini — nepali deb atashadi) — 1) xalq, Nepalning asosiy aholisi (11,3 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 2,1 mln. kishi Hindistonda yashaydi. Nepal tilida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi. Antropologik jixatdan mongoloid va yevropeoid irklariga boʻlinadilar. N.ning shakllanishida kxasi (gurkh) qabilalari ittifo-qiga kirgan xalqlar yetakchi rol oʻynagan. Dehqonchilik (sholi), chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar.

Manbalar
Neper Jon

NEPER (Napier) Jon (1550, Merchis-tonKasl, Edinburg yaqinida — 1617.4.4) — logarifmlarni kashf qilgan shotland matematigi. Edinburg universitetida oʻqigan. "Logarifmlarning ajoyib jadvali tavsifi" (1614) ishida N. logarifmlarga taʼrif bergan, ularning xossalari va qoʻllanilishini tushuntirgan. "Logarifmlarning ajoyib jadvalini tuzish" (1619) ishida 1614-yildagi "... tavsifi"da bayon etilgan logarifm nazariyasi va oʻnli logarifmlar gʻoyasi bayon qilingan.

N.ga sferik uchburchaklarni logarifmlash uchun bir qator qulay yechish formulalari ham taalluqli.

Manbalar
Neper

Neper (Np) — logarifmik nisbiy kattalik (ikkita bir xil nomli fizik kattaliklar nisbatining natu-ral logarifmi) birligi; J. Neper nomi bilan atalgan. Gʻ2/Gʻ=ye~2,1h% boʻlganda 1 Hp=, bunda, F1 va F2 — fizik kattalik (kuchlanish, tok kuchi, bosim va boshqalar) qiymatlari; ye — natural logarifm asosi. Elektro-texnikada 1Np=0,868 bel = 8,68 dB.

Manbalar
Neper soni

Neper soni (yesoni) - (l + i)” ifodaning p cheksizga intiladigan limita, e = lim(l + i)” =2,718281828459045..., natural logarifmning asosi. Sh. Ermit (1873) Neper soni transsendent son ekanligini isbotlagan. Neper soni J. Neper nomiga qoʻyilgan.

Manbalar
Vladimir Nepomnin

Vladimir Yakovlevich Nepomnin (1906.9.1, Dnepropetrovsk — 1978, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), tarix fanlari doktori (1962), professor (1963). Oʻrta Osiyo universiteti huquqshunoslik fakultetida (1934— 36), partiya ishlarida (1937-45) ishlagan. "Pravda Vostoka" gazeta muharriri (1946—48), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1948-51), direktor oʻrinbosari (1951—57), Toshkent Davlat Universiteti kafedra mudiri (1965—70). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning 20-asr 1-yarmi tarixiga bagʻishlangan.

Manbalar 

Tarixchilar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Neptun (maʼnolari)

Neptun:

 Neptun - Neptun Quyosh tizimining Quyoshdan uzoqliligi bo'yicha sakkizinchi o'rinda turuvchi sayyoradir.
 Neptun (xudo) — Rim mifologiyasida dastlab buloq va daryolar xudosi, keyin yunonlar xudosi Poseydon bilan aynanlashtirilib dengizlar xudosi sifatida sigʻinilgan.
 Neptun — Quyosh sistemasida Quyoshdan uzoqligi boʻyicha 8-sayyora.
Neptun (xudo)

Neptun — Rim mifologiyasida dastlab buloq va daryolar xudosi, keyin yunonlar xudosi Poseydon bilan aynanlashtirilib dengizlar xudosi sifatida sigʻinilgan. Rimda Flaminiya sirkida N.ga bagʻishlangan ibodatxona qurilgan. N. koʻchma maʼnoda — dengiz stixiyasi.

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Neptunizm

Neptunizm (lotincha: Neptunus — rim mifologiyasidagi dengiz va suv xudosi Neptun nomidan) — geol. fanida 18-asr oxiri va 19-asr boshida keng oʻrin olgan konsepsiya. Bunga koʻra, barcha togʻ jinslari (jumladan, otqindi jinslar ham) Yer yuzini butunlay qoplagan dastlabki Dunyo okeani suvida va butun olam toʻfoni suvida choʻkishi natijasida paydo boʻlgan degan tasavvur hukmron edi. N. asoschisi — nemis olimi A. G. Verner. Bu konsepsiya geologiya Fan sifatida shakllanayotgan, lekin toʻfon (olamni suv bosishi) haqidagi rivoyat taʼsiridagi vaqtda vujudga kelgan. N.ning eng tanilgan tarafdorlari (Germaniyada — A. G. Verner, Fransiyada — A. Delyuk, Bukj Britaniyada — R. Kirvan) plutonistlarning intruziv togʻ jinslari magmaning sovib krtishidan paydo boʻladi, degan toʻgʻri fikrlarini inkor etdilar. Ular togʻ jinslarining bir joyda qatlamlanib yotish tarkibini barcha materiklarga ham xos deb tushuntirishdi. Togʻ jinslarini 2 guruhga boʻlishdi: "dastlab vujudga kelgan" Dunyo okeani suvida kimyoviy kri-stallanish yoʻli bilan vujudga kelgan jinslar (granit, gneyslar, kristalli slanetslar va boshqa otqindi va meta-morfik jinslar) va ular ustida yotuvchi "fletsli" yoki qatlamli jinslar (ohaktosh, toshkoʻmir, gips, tosh tuzi va boshqalar). Bu jinslar neptunistlar tomonidan toʻfon davridagi "mexanik" yotqiziqlar deb qaraldi. Tektonik harakatlar tan olinmadi. Vulkan jinslari Yer poʻstila oz tarqalgan va ular Yer poʻstida koʻmirning yonishidan hosil boʻladi deb karaldi. 19-asrning 20-yillaridan otqindi jinslarning magmadan vulkan otilishi yoʻli bilan kelib chiqishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni koʻpchilik eʼtirof etgandan keyin N. oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

Manbalar
Neptuniy

Neptuniy (Neptun planetasi no-midan olingan; lot. Neptunium), Np — sunʼiy radioaktiv kimyoviy element; aktinoidlar oilasiga mansub. Tartib rakami 93, massa sonlari 227—241 ga teng boʻlgan 15 ta izotopi maʼlum. Eng barqaror izotopi 237Np (T|/2=21,1410(l y., a-nurlanuvchi), atom massasi 237,0482. Amerika olimlari Neptuniy Makmilan va Neptuniy Ey-blson topgan (1940). Neptuniy bogʻlanuvchan, kumush rangli yumshoq metall, zichligi 20,45 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 4082°. Neptuniyning 237Np izotopi 23(iPu ishlab chiqarishda boshlangʻich material hisoblanadi.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Nerv

Nerv, nervlar (yun. neuron — tola, ip), asab — murakkab anatomik tuzilma. Bosh miya, orqa miya va nerv tugunlarini gavdaning boshqa aʼzo va toʻqimalari bilan bogʻlaydi; asosan, nerv tolalari tutam idan iborat. Bu tolalar biriktiruvchi toʻqimalar pardasi bilan qoplangan. Odam va umurtqali hayvonlarda bosh miyadan bogi miya nervlari, orqa miyadan esa orqa miya nervlari chikadi. Bir nechta Nervlar nerv chigalini hosil qilishi mumkin. Markazga intiluvchi yoki sezuvchi va markazdan qochuvchi yoki harakatlanuvchi Nerv tolalar farq qilinadi. Markazga intiluvchi tolalar orqali miyaga impulslar yoʻnaladi, markazdan krchuvchi tolalar esa skelet muskullariga impulslar oʻtkazadi; ichki aʼzolarga vegetativ (simpatik va parasimpatik) tolalar keladi. Maʼlum sohalarda sezuvchi Nerv tolalari yuzaga (teri osti va shilliq pardalarga) chiqadi. Nerv tolalarining chiqish joyini anik, bilish igna sanchib davolashaa muhim aqamiyatga ega. Nervlar zararlanganda sezuvchanlik bu-ziladi yoki ogʻriq paydo boʻladi, shi-kastlangan Nerv tolalari boradigan mus-kullar falajlanadi. Toʻqimalarda moddalar almashinuvini boshqarib tura-digan trofik impulslar Nerv orkali oʻtadi. Shu sababdan Nerv shikastlanganda yoki kasallanganda terida yara paydo boʻladi, boʻgʻimlar deformatsiyalanadi.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Gistologiya
Tibbiyot
Sitologiya
Nerv impulsi

Nerv impulsi - nerv tolalari boʻylab tarqaladigan qoʻzgʻalish toʻlqinlari. Nerv hujayralari (neyronlar) qoʻzgʻalganda paydo boʻladi. Signallarni sezuvchi periferik nerv uchlari (re-septorlari)dan markaziy nerv sistemasiga va undan ijrochi aʼzolar (mus-kullar va bezlar)ga oʻtkazib beradi. Nerv impulsi asosida elektr kimyoviy reaksiyalar yotadi. Impuls oʻtkazish tezligi 0,5 dan 120 m/sek. gacha. Nerv impulsi neyrondan neyronga sinapslar orqali oʻtadi.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nevrologiya
Fiziologiya
Tibbiyot
Nerv kasalliklari

Nerv kasalliklari, asab kasalliklari — nerv sistemam kasalliklari. Markaziy va periferik nerv sistemasining biror sababga koʻra umuman yoki qisman shikastlanishi natijasida kelib chikadi. Nerv kasalliklari organik va funksional boʻladi. Organik nerv kasalliklari zaminida markaziy va periferik nerv sistemasining anatomik struktur oʻzgarishlari yotadi. Bunga infeksion kasalliklar, intoksikatsiya, shikastlanishlar, oʻsmalar, tomir kasalliklari va boshqa sabab boʻladi. Bosh yoki orka miyaning turli qismlari zararlanishi bilan kechadigan organik nerv kasalliklarida periferik nerv sistemasida falaj, tirishish, giperkinezlar, reflekslar izdan chiqishi, sezuvchanlik, ogʻriq va boshqa sezgilarning buzilishi kuzatiladi. Funksional nerv kasalliklarida nerv sistemasida aytarli anatomik oʻzgarishlar boʻlmaydi, bunga nevrozlar kiradi. Nerv sistemasining irsiy kasalliklari (miopatiya, miotoniya va boshqalar) alohida guruhni tashkil etadi. Nerv kasalliklarini nevrologiya va nevropatologiya fani oʻrganadi. Nerv kasalliklaridan nevrozlar, insult, ensefalit, meningit, poliomiyelit, nevrit, radikulit, epilepsiya va boshqa uchraydi.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Nevropatologiya
Tibbiyot
Nerv markazi

Nerv markazi — nerv hujayralari (neyronlar) majmui. Odam, umurtqali xayvonlar va ayrim umurtkasizlar organizmining biror funksiyasini boshkarish, refleks hosil boʻlishida qatnashadi. Oddiy Nerv markazi gangliy hosil qiluvchi bir necha neyrondan tuzilgan. Yuksak darajadagi hayvonlar va odamda Nerv markazi markaziy nerv sistemasi tarkibiga kirib, bir necha ming, baʼzan bir necha mln. neyronlardan tashkil topgan. Organizmning koʻpchilik funksi-yalari markaziy nerv sistemasining turli qismlarida joylashgan bir qancha Nerv markazi tomonidan boshkariladi (Mas, koʻrish sistemasining Nerv markazi oraliqmiya, oʻrta miya katta yarim sharlari poʻstlo-gʻida joylashgan). Sezgi aʼzolari yoki boshqa Nerv markazidan nerv impulsi tarzshsh kelayotgan maʼlumotlar qar bir nerv markazining kirish kanali orqali oʻtadi. Bu maʼlumotlarni Nerv markazining neyronlari analiz va sintez qilib, ularga tegishli javob kaytaradi. Nerv markazi tarkibiga ritmni boshkaradigan neyronlar ham kirishi mumkin. Ular nerv im-pulyelarini vaqtvaqti bilan boshqarish xususiyatiga ega. Nerv markazi faoliyatiningasosiy mohiyati dominantlar prinsipiga asoslangan.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nerv oxirlari

Nerv oxirlari, terminallar — nerv hujayralarining oʻsiqchalari (aksonlar) oxiridagi tuzilma; oʻsik, chalarning toʻqimalar, muskullar, bezlar, qon tomir devorlari yoki boshqa bir neyronga kelib tutashish — sinaptik kontakt hosil qilish joyi; taʼsirotni qabul qilish va uzatish vazi-fasini bajaradi. Sezuvchan yoki retseptor Nerv oxirlari — retseptorlar va effektor nerv oxirlari ajratiladi. Retseptorlar organizmdagi hamma aʼzo va toʻqimalarda boʻlib, tashqi yoki ichki muhit taʼsirotlarini qabul qiladi. Effektor Nerv oxirlari qoʻzgʻalishni nerv tolalaridan, shu tolalar boradigan tuqimaga, shuningdek, bosh-qa nerv hujayralariga oʻtkazib beradi. Nerv oxirlari funksiyasiga, kontakt hosil qilish muhitiga qarab tugmachasimon, halqasimon, plastinkasimon, tugunsimon boʻlishi mumkin.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nerv regulyasiya

Nerv regulyasiya - nerv sistemasining hujayra, toʻqima, aʼzolarga ular faoliyatini organizm ehtiyoji hamda tashqi muhit oʻzgarishiga muvofiq holda uygʻunlashtiruvchi taʼsiri. Koʻp hujayrali organizmlar oʻz hayotiy jarayonlari (oʻsish, rivojlanish, tashqi omillardan taʼsirlanish va h.k.)da bir butunligini namoyon etadi. Buni bir nechta boshqaruvchi mexanizmlar, ayniqsa, qayvonlarda muhim ahamiyatga ega boʻlgan Nerv regulyasiya taʼminlaydi. Nerv regulyasiya natijasida hujayra, aʼzolar faoliya-ti toʻxtashi, kuchayishi, sekinlashishi. funksional va biokimyoviy holati. tuzilish xususiyatlari oʻzgarishi mumkin. Nerv sistemasi yoʻq koʻp hujayralilar (oʻsimlik, hayvon embrioni va bulutlar)da funksiyalar hujayralarning oʻzaro taʼsiri (ionli, metaboli-tik va boshqalar) orqali tartibga solinadi. Bir hujayra faoliyati boshqa hujay-rada hosil boʻlgan moddalar almashi-nuvi mahsuloti bilan boshqariladi (qarang Gumoral regulyasiya). Biron-bir hujayra membranasida vujudga kelgan qoʻzgʻalish baʼzan hujayradan hujayraga oʻtishi mumkin. Shu tariqa hayvonlarning evolyusiya jarayonida, asosan, 2 xil uygʻunlashtiruvchi mexanizm — Nerv regulyasiya va gormonal regulyasiya paydo boʻlgan. Shunga koʻra, 2 xil modda — gormonlar va me-diatorlar ajratiladi. Gormon butun organizmga qon bilan tarqalgani sababli gormonal regulyasiya keng doirada sekin, Nerv regulyasiya esa tor doirada tez amalga oshirilishi mumkin. Nerv regulyasiya tez tarqaluvchi nerv impulsi taʼsirida nerv uchida hujayralarga toʻgʻridan-toʻgʻri mediatorlar oʻtishi tufayli sodir boʻladi. Nerv regulyasiya bilan gormonal regulyasiya oʻrtasida kes-kin chegara yoʻq, chunki baʼzi nerv uchi aktiv moddalarni qonga ajratadi (qarang Neyrosekretsiya). Nerv regulyasiya tezligi va qanday doirada oʻtishi harakatni boshqarishda katta ahamiyatga ega, shuning uchun takomillashgan lokomotsiyali organizmlar nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Evolyusiya jarayonida Nerv regulyasiya yuqori darajada tuzilgan hayvonlarda yetakchi boshqarish mexanizmiga aylanib, faqat harakatlanishni emas, balki organizmning boshqa hamma siste-malarini ham qamrab olgan.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nerv tolalari

Nerv tolalari — nerv hujayralarining oʻsiqchalari. Markaziy nerv sistemasidan aʼzo va toʻqimalarga hamda aʼzo va toʻqimalardan ularni innervatsiya qiladigan markazga impuls oʻtkazadi. Nerv tolalari nervlar tarkibiga kirib, sezuvchan va harakatlanuvchan nerv oxirlarini hosil qiladi. Nevrologiya hujayralaridan hosil boʻlgan pardalarning tuzilishiga qarab miye-linli va miyelinsiz Nerv tolalari boʻladi. Nerv tolalari pardasi trofik va himoya rolini oʻynaydi, nerv impulyelarini alohida-alohida oʻtkazish uchun sharoit yara-tadi. Nerv qoʻzgʻalishining Nerv tolalari boʻylab tarqalish tezligi tolalarning yoʻgʻon-ingichkaligiga, miyelinli pardaning rivojlanganlik darajasiga, shuningdek, uning mikrostrukturasi va biokimyoviy xususiyatlariga bogʻliq.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nerv trofikasi

Nerv trofikasi - nerv sistemasi (asosan, vegetativ nerv sistemasi)ning aʼzo va toʻqimalardagi moddalar almashinish jarayonini boshqarib turishi.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nervizm

Nervizm — odam va yuqori darajada tuzilgan hayvonlar organizmidagi barcha funksiyalar va fiziologik jarayonlarni boshqaruvchi bosh omil — nerv sistemasi degan gʻoyaga asoslangan yoʻnalish. N. terminini fanga I. P. Pavlov kiritdi (1883), S. P. Botkin, I. M. Sechenov va uning izdoshlari asarlarida N. gʻoyasiga asos solindi. Asosiy N. I. P. Pavlovning oliy nerv sistemasi, shartsiz reflekslar va shartli reflekslar qaqidagi taʼlimotidir. Hozirgi neyro-gumoral regulyasiya haqidagi tushunchaga koʻra, organizmdagi fiziologik jarayonlarni boshqarishda nafaqat nerv sistemasi, balki gormonal-gumoral omillar ham ishtirok etadi.

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Nereida

Nereida — Neptun sayyorasining yoʻldoshi. Diametri 340 km, sayyoradan oʻrtacha uzoqligi 5,57 mln. km. Orbita ekssentrisiteti 0,75. 1949-yilda amerikalik astronom J. P. Koyper kashf etgan. Sayyora atrofini 360 sutkada bir marta toʻla aylanib chiqadi.

Manbalar
Nereidalar

Nereidalar (Nereidae) - koʻp qilli halqali chuvalchanglar sinfining oilasi. 450 ga yaqin turi maʼlum. Uzunligi 90 sm gacha. Barcha dengizlarda, ayniqsa, tropik suvlarda keng tarqalgan. Sohil yaqinida loyli joylarda yashaydi. Ayrim turlari Malayziya orollari tropik oʻrmonlarining toʻshalmasida uchraydi. Polifag. Voyaga yetganlarining koʻzi, paratodiyalari kattalashadi, suzishga yordamlashadigan qillar paydo boʻlib, geteronereid shaklga aylanadi. Koʻpayish davrida ichi tuxumlarga toʻlgan N. suv yuzasiga qalqib chiqadi. Bunda hayvonlarning tashqi koʻrinishi keskin oʻzgargan boʻladi. Ana shu paytda mahalliy axrli ularni yigʻib olib, isteʼmol qiladi.

Manbalar
Nereidalar (mifologiya)

Nereidalar — yunon mifologiyasida dengiz nimfalarp, Nereynsht 50 ta qizi, ularning nomlari dengizning oʻzgaruvchanligi, chuqurligi, shiddatliligi va injiqliligini koʻrsatadi. Yunonlar eʼtiqodiga koʻra, N., kema halokati paytida dengizchilarga yordam beradi.

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Nerey

Nerey — yunon mifologiyasida dengiz xudosi. Dengiz tubi osoyishtaligi timsoli hisoblangan.

Manbalar 

 

Mifologik qahramonlar