Gevherhan Sulton

Gevherhan Sulton (usmonli turkcha: گوھرخان سلطان‎; 1544/1545 — 1624-yildan keyin) — Usmonli sultoni Salim IIning kanizagi Nurbanu Sultondan qizi.

Biografiya 
Gevherxon Sulton turli manbalarda 1544 yoki 1545 (hijriy 951) yili Konyada tugʻilgan deyiladi. Uning otasi boʻlajak Usmonli sultoni Selim II, onasi Nurbanu sulton edi. Gevherxonning birinchi eri Piyale posho edi. Nikoh 1562-yil 1-avgustda boʻlib oʻtgan (baʼzi manbalarda toʻy 1566-yil boʻlgan deyiladi). U bilan turmush qurganida, u olti farzandni dunyoga keltirdi, ulardan faqat uchtasi goʻdakligidan omon qoladi: qizlari Oysha Atike Xonim-sulton (1563-?, Dogʻanjiboshi Fyulagega uylangan) va Fatma Xonim sulton va oʻgʻli Sultonzoda. Mehmed Bey (u Mora sanjakbeyi, 1582-yilda Gertsegovina sanjakbeyi boʻlgan). Piale posho 1578-yilda vafot etgan. Gevherxon Sulton vafotidan soʻng 1579-yilda haj amalini bajardi. Jerrah Mehmed Posho Gevherxon Sultonning ikkinchi eri boʻldi. Alderson Gevherxon Sultonning ikkinchi nikohini 1578-yil deb hisoblaydi, Pirs toʻy Jerrah Posho tomonidan oʻtkazilgan Gevherxon Sultonning jiyani Shahzoda Mehmedning sunnat toʻyi bilan bir yilda boʻlgan deb hisoblaydi, yaʼni 1582-yilda. Islom entsiklopediyasi nikohni 1578-yil deb belgilaydi. 1582-1583-yillarda sanjakka ketayotgan shahzoda Mehmed Gevherxon Sulton va uning eri Jerrah Posho goʻzal bosniyalik qul — Handan Sultonni sovgʻa qildilar. Buni 1604-yilda Franchesko Kontarini oʻz hisobotida yozgan. Buni Mehmed ham, Handan Sultonning o‘zi ham unutmaganiga Gevherxon Sultonning ikkinchi turmush o‘rtog‘i vazir bo‘lganligi dalildir. Shuningdek, 1603-yil dekabr oyida Mehmed III vafotidan so‘ng uning o‘g‘li va vorisi Ahmed I va onasi Gevherxon Sultonga sovg‘a-salomlar jo‘natib, unga minnatdorchilik va hurmat-ehtiromlarini bildirishgan. „U ming dona payet va boshqa koʻplab sovgʻalar bilan bir choʻtka joʻnatdi, chunki u poshoning xotini sultonga xayrixohlik belgisi sifatida yubordi, chunki u hozirda oʻzini topayotgan omad va buyuklik manbai edi“. Ahmed o‘n to‘rt yoshga to‘lmagani uchun bu sovg‘alar Validai — Handan Sultonning xayrixohligidan dalolati edi.

Oʻlim 
Gevherxon sulton Istanbulda vafot etdi va Aya Sofya masjidida otasining turbasiga dafn qilindi. Oʻlimning aniq sanasi nomaʼlum. Yilmaz Oztunaning yozishicha, Gevherxon sulton 1580-yilda vafot etgan. Mehmed Sureyiyning yozishicha, u akasi Murod III (1574-1595) davrida vafot etgan. Maʼlumki, Venetsiya elchilari oʻz hisobotlarida uni tirik deb tilga olishgan: Paolo Kontarini 1583-yilda, Janfranko Morosini 1585-yilda , Matteo Zane 1594-yilda, Franchesko Kontarini 1604-yil 17-yanvar. Topkapi xazina reestriga koʻra, u 1604-yil 6-fevralda ham tirik boʻlgan.

Shaxsiyat 
Venetsiya elchisi Janfranko Morosini 1585-yilda u „Sulton tomonidan juda yaxshi koʻrilgan, Sulton xotinining ishonchli vakili, buyuk ruh va yuksak obroʻli ayol“ deb yozgan. Gevherxon sulton barcha sultonlar tomonidan qadrlangan va hurmat qilingan: ukasi, jiyani. Uning ikkinchi eri 1579-yilda yangichi og‘adan 1582-yilda uch yil ichida vazirlik darajasiga ko‘tarildi — g‘ayrioddiy tez yuksaldi. To‘pqopi saroyi arxivida saqlanayotgan reestrda Ahmad I 1603-yil 27-dekabrda taxtga o‘tirganidan so‘ng darhol uning katta oilasiga yuborgan sovg‘alari haqida batafsil maʼlumot berilgan. Gevherxon Sulton, sobiq Validai Safiye Sulton va yangi Validai Handan Sultondan keyin va Murod III va Mehmed III ning barcha tirik opa-singillari va qizlaridan keyin darhol oilaning uchinchi ayol aʼzosi sifatida roʻyxatga olingan — bu aniq dalil. Uning imtiyozli mavqei haqida keyinchalik, 1604 -il 6-fevralda u yana roʻyxatga olish kitobida paydo boʻladi, bu safar sovgʻalar bilan taqdirlangan Handan Sultondan tashqari oilaning yagona ayol aʼzosi sifatida paydo boʻladi.

Manbalar 

 Usmoniylar imperiyasi