MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gidrostat

Gidrostat (gidro... va yun. statos — qoʻzgʻalmas) —suv ostida tadqiqotlar olib borish va suv osti ishlarini bajarish uchun moʻljallangan apparat. G. alyuminiymagniy qotishmalari, shisha-plastika va b. materiallardan shar yoki silindr shaklida yasaladigan kamera. Suv ostini kuzatish qurilmalari, havoni regeneratsiyalash tizimi, yoritqichlar, ilmiy tadqiqot asboblari, kino-fotoapparatlar, elektr uzatishli liniyalari, kabel aloqalari bilan jihozlanadi. U sim arqon (tros) bilan kemadan suv ostiga tushiriladi. Kamera ichida 1—3 operator ishlaydi. G.ni 300 m gacha suv ostiga tushirish mumkin (yana q. Batiskaf).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatik paradoks

Gidrostatik paradoks, gidrostatik zidlik —muayyan idishga quyilgan suyuqlikning ogʻirligi idish tubiga taʼsir qiladigan bosim kuchidan farq qilish hodisasi. Masalan, yuqoriga tomon uchi kengayib boradigan idish tubiga taʼsir qiladigan bosim kuchi suyuqlikning ogʻirligiga nisbatan kichik; uchi torayib boradigan idishda esa, aksincha; katta, dumaloq (silindrik) idishda ikkala kuch bir-biriga teng boʻladi. Bunga sabab shuki, gidrostatik bosim" idish devorlariga tik (normal) taʼsir qiladi, qiya devorlarga taʼsir qiladigan bosim kuchi vertikal tashkil etuvchi kuchga ega boʻladi. Ana shu kuch idish 1 dagiga nisbatan idish 3 dagi ortiqcha suyuqlik hajmining va idish 2 dagi yetishmayottan suyuqlik hajmining oʻrnini qoplaydi. G. p.ni fransuz olimi B. Paskal 1654-yilda topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatik podshipnik

Gidrostatik podshipnik - ishqalanuvchi sirtlari orasiga moy qatlami bosim ostida yuboriladigan sirpaiuvchi podshipnik. G. p. aylana boshlaganda uning ishqalanish koeffitsiyenti nolga yaqin boʻladi, yaʼni deyarli yedirilmaydi. G. p. katta diametrli, sekin aylanuvchi val va rotorlarga oʻrnatiladi".

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatik tortish

Gidrostatik tortish - suyuqliklar va qattiq jismlar zichligini oʻlchash usuli. Arximed qonuniga asoslangan. Qattiq jismni ikki marta —dastlab havoda, soʻngra zichligi maʼlum boʻlgan suyuqlik ichida (odatda, distillangan suvda) oʻlchash (tortish) orqali shu jismning zichligi aniqlanadi. Birinchi oʻlchashda jism massasi aniqlanadi, har ikkala tortish natijalariga koʻra esa uning hajmi topiladi. Suyuqlikning zichligini aniqlash uchun uning ichiga massasi va hajmi aniq boʻlgan biror jismni (odatda, shisha qalqovuchni) tushirib, maxsus tarozida tortib koʻriladi. Qanday aniqdikda oʻlchash zarurligiga qarab, G. t. texnik, analitik yoki namuna (etalon) tarozida amalga oshiriladi. Ommaviy oʻlchashlarda aniqligi kichikroq, lekin ishlatish uchun qulay gidrostatik tarozidan (konstruksiyasini nemis kimyogari K. F. Mop 1849 yilda taklif qilgan) foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrostatika

Gidrostatika — gidroaeromexanikaning suyuqlik muvozanatini va unga botirilgan jismga sokin suyuqlikning taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. Asosiy masalalaridan biri suyuqlikda bosimning taqsimlanishi (tarqalishi)dir. Bosimning taqsimlanishini bilgan holda gidrostatika qonunlari asosida suyuqlikka botirilgan jismlarga, mas, suv osti kemasiga, toʻgʻon devoriga sokin suyuqlik tomonidan koʻrsatiladigan taʼsir kuchlarini hisoblash mumkin. Xususan, jismlarning suyuqlik sirtida va ichida suzish shartlarini, shuningdek suzayotgan jismlarning ustuvorlik shartlarini aniqlash lozim. Bu hol kemasozlikda muhimdir. Gidravlik press, gidravlik akkumulyator, suyuqlik manometri, sifon va b. mashinalar hamda asboblarning ishlashi gidrostatika qonunlariga, xususan Paskal qonuniga asoslanadi. Gidrostatikaning asosiy qonunlaridan biri — Arximed konuni boʻlib, u suyuqlik va gazga botirilgan jismga taʼsir qiluvchi itarish kuchlari kattaligini belgilab beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gidrosulfatlar

Gidrosulfatlar, bisulfatlar — sulfat kislota (H2SO4) ning nordon tuzlari, mas, NaHSO4. Faqat ishqoriy metallarning G.i maʼlum. Ular quyi temperaturalarda tegishli sulfatlarni sulfat kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirib olinadi: K2SO4+H2SO4=2KHSO4. Kaliy va natriy G. qizdirilganda tarkibidagi suvini yoʻqotib pirosulfatlarga aylanadi: gKNvO^^ZzO^NrT. Pirosulfatlar suyuqlanish temperaturasidan yuqori temperaturagacha qizdirilganda sulfatlar hamda sulfat angidridga ajraladi: K2S2O7->K2SO4+SO3T Bundan kuydirilgan, kislotalarda erimaydigan alyuminiy, xrom va temir oksidlarini eruvchan holatga oʻtkazishda, ularni G. (yoki pirosulfatlar) bilan birga yuqori temperaturada suyuqlantirib sulfatlar olishda foydalaniladi: A12O3+3K2S2O7=A12(SO4)3+3K2SO4.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosulfidlar

Gidrosulfidlar —sulfid kis-lotaning nordon tuzlari, mas, kaliy gidrosulfid KHS. Ishqoriy metallarga H2S taʼsir etdirilganda G. hosil boʻladi: 2K+2H2S-*2KHS+H2t.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosulfitlar

Gidrosulfitlar, bisulfitlar —sulfit kislota H2SO3 ning nordon tuzlari, mas, KHSO3. G. quyidagi reaksiyada hosil boʻladi: K2CO3+2SO2+H2O-"2KHSO3+CO2T. H2SO3 ning aksari oʻrta tuzlari —sulfitlarga qarshi oʻlaroq, barcha G. suvda yaxshi eriydi, eritmalarda havo kislorodi bilan sekin-asta sulfatlargacha oksidlanadi. Natriy yoki kaliy G. qizdirilganda pirosulfitlar (metabi-sulfitlar) hosil boʻladi: 2KHSO3=K2S2O5+H2O. Natriy G. (NaHSO3) fotografiyada hamda turli materiallarni oqartirish maqsadida, kalsiy G. Ca(HSO3)2 yogʻochdan sellyuloza olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosfera

Gidrosfera (qadimgi yunoncha:  — „suv“, and  — „shar“) — Yer kurrasidagi barcha suv — okean va dengizlar, daryo, koʻllar va botqoqliklar, doimiy qorlik va muzliklar, tuproqdagi namlik hamda yer osti suvi majmui. Koʻpincha, gidrosfera deganda okean va daryolar tushuniladi, lekin bu — xato. Gidrosferaning umumiy hajmi 1 491 049 ming km3.

Ggidrosfera Yer massasining atigi 1/4100 qismini tashkil etadi. Gidrosferaning eng asosiy qismi — Dunyo okeani Yer kurrasi umumiy maydoni (510 million km2) ning 361 million km2 ni, yoki 71% ni gidrosfera qoplab olgan, koʻl va daryolardagi suvlar esa quruqlik maydonining 6% chasini egallab turadi. Yer kurrasidagi barcha abadiy qor va muzliklarning umumiy maydoni 21 million km2, bu esa Yer yuzasi umumiy maydonining 4% ini, quruqlik maydonining 14% ini tashkil etadi. Gidrosferaning kimyoviy tarkibi dengiz suvining oʻrtacha kimyoviy tarkibiga juda yaqin, undagi eng muhim kimyoviy elementlar: kislorod — 85,8%, vodorod — 10,8%, xlor va natriy — 2,95%. Gidrosfera suvlari uzluksiz va tez harakat qilib, tabiatda aylanib turadi va atmosfera, litosfera va biosfera bilan chambarchas bogʻlanishda boʻladi. Gidrosfera gidrologiya, okeanologiya, geologiya, geokimyo kabi qator geografik fanlarning tadqiqot predmeti hisoblanadi.

Yana qarang 
 Biosfera
 Kriosfera
 Atmosfera

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.

Suv
Gidrotermal konlar

Gidrotermal konlar (gidro... va yun. therme —issiq, qaynoq) —Yer qaʼrida harakatlanadigan qaynoq suvli eritmalarning choʻkmasidan hosil boʻlgan foydali qazilma konlarining yirik guruhi. Gidrotermal eritmalardagi suv manbai 4 guruhga boʻlinadi: 1) magmatik suv —magma soviyotganda va undan togʻ jinslari kristallanayotganda ajralib chiqadi; 2) metamorfik suv —Yer poʻstining chuqur zonalarida tarkibida suv mavjud boʻlgan minerallarning qayta kristallanishidan hosil boʻladi; 3) dengiz choʻkindi jinslari gʻovaklarida saqlangan va Yer poʻstidagi siljishlar yoki ichki temperatura taʼsiridan harakatlanadigan suv; 4) oʻzidan suv oʻtkazuvchi jinslar orqali Yerning chuqur qismlariga yetib boradigan meteor suv. Eritmadagi mineral moddalarning choʻkishidan shakllangan G.k. soviyotgan magmadan ajralishi mumkin. Qaynoq suvli eritmalar turli kimyoviy elementlar (uchuvchan komponentlar)ga boy. Bu eritmalarning dastlabki temperaturasi 700—600° boʻlib, asta-sekin soviydi va 50—20° gacha pasayadi. Koʻpincha Gidrotermal konlarda eng koʻp ruda hosil boʻlishi 400-100° intervalda sodir boʻladi. Bu eritmalar asosan yoriqlar boʻylab harakat qiladi. Yer yuziga chiqish paytida ulardagi bosim va temperatura pasayib, togʻ jinslarining boʻshliq va darzliklarida turli minerallar kristallanadi. Eritmalar baʼzan oʻzida ohaktosh, dolomit va b.ni eritib, qayta kristallanib, tomirsimon yoki qatlamsimon Gidrotermal konlar hosil qiladi. Rudaga boy qaynoq eritmalar togʻ jinslari bilan reaksiyaga kirishib, ularni oʻzgartiradi. Gidrotermal konlarning koʻpchiligi antiklinal burmalarning gumbaz qismidan kesib oʻtgan yoriqlarda joylashadi. Yoriqlarning qaynoq eritmalar bilan toʻlishi natijasida ularga moslashgan shakli va hajmi turlicha Gidrotermal konlar hosil boʻladi. Gidrotermal konlarning shakli va hajmi ular joylashgan togʻ jinslarining tarkibi, strukturasi va yotish holatiga bogʻliq; koʻpincha tomir, shtokverk qatlamsimon va notoʻgʻri shaklda uchraydi. Gidrotermal konlarni sulfid, oksid, sof elementlar, volframat, karbonat va silikatlar tashkil qiladi. Gidrotermal konlarda rudali minerallar notekis tarqalgan, baʼzan faqat ogʻir metallar sulfididangina iborat. Tarkibidagi asosiy rudaning koʻpligiga qarab Gidrotermal konlarning quyidagi asosiy ruda xillari ajratiladi: 1) sulfid rudalar —mis, rux, qoʻrgʻoshin, molibden, vismut, nikel, kobalt, surma, simob konlari; 2) oksid rudalar — temir, volfram, tantal, niobiy, qalay, uran konlari uchun mansub; 3) karbonat rudalar, baʼzi bir temir va marganes konlariga xos; 4) sof rudalar — oltin va kumush; 5) silikatli, nometall konlar (asbest, slyuda), shuningdek baʼzi bir nodir metall (berilliy, litiy, toriy, kamyob elementlar) konlarini hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev X. M., Geneticheskaya svyaz orudeneniya s granitoidnimi intruziyami, 2 izd., M., 1954; Betehtin A. G., v sb.: Gidrotermalnie rastvori, ix priroda i protsessi rudoobrazovaniya, Osnovnie problemi v uchenii o magmatogennix rudnix mestorojdeniyax, 2 izd., M., 1955; Hamrabayev I. X., Magmatizm i postmagmaticheskiye protsessi v Zapadnom Oʻzbekistane, T., 1958.
Gidrotermal metamorfizm

Gidrotermal metamorfizm - yer ostidagi issiq eritmalar taʼsirida togʻ jinslarining oʻzgarish jarayoni G. m.da gidrotermal eritmalar taʼsiridan minerallar tarkibidagi baʼzi bir komponentlar chiqib ketib, ularning oʻrniga ayni paytda boshqa komponentlar tashqaridan olib kelinadi va natijada yangi minerallar hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnik zulfin

Gidrotexnik zulfin -gidrotexnik inshootlar (toʻgʻon, shlyuz, quvur, baliq oʻtkazgich, gidrotexnika tunneli va b.)ning suv oʻtkazuvchi teshiklarini toʻla yoki qisman berkitadigan qurilma. Asosiy qismi qoʻzgʻaluvchan qurilma, tayanch qismlar va zichlagichlardan iborat. Zulfinlar statsionar (muqim) boʻladi yoki harakatlanuvchi mexanizmlar (chigʻir, koʻtarish krani, gidravlik koʻtargichlar) yordamida; kam suv oʻtkaziladigan joylarda qoʻlda ochiladi yoki yopiladi. Koʻpincha, masofadan turib yoki avtomatik tarzda boshqariladi. G. z. inshootda joylashishiga koʻra sirtqi (suv tushirmasi tepasida) va chuqur (yuqorigi byef sathidan pastda); vazifasiga koʻra asosiy (ish zulfini); taʼmirlash paytida foydalaniladigan, avariya sodir boʻlganda ochiladigan, qurilish zul-finlari; zaxira; tuzilishiga koʻra segmentli, sektorli valikli va b.; materialiga koʻra metall (poʻlat), yogʻoch, temir-beton, plastmassadan yasalgan xillarga boʻlinadi (rasmga q.). Mexanik tarzda ishlaydigan sirtqi zulfinlar keng ishlatiladi. Bular oddiyligi va puxta ishlashi bilan boshqalaridan farq qiladi. G. z. suv sathi va sarfini rostlash uchun, kema, yogʻoch, oqiziqlar va b.ni oʻtkazib yuborish uchun xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnik melioratsiya

Gidrotexnik melioratsiya -tuproqning noqulay suv-havo va tuz rejimi (qurgʻoqchilik ortiqcha namlik va b.)ni tubdan yaxshilashga moʻljallangan injenerlik-texnika tadbirlari majmui. Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonalarida G.m.ning quyidagi turlari qoʻllaniladi: sugʻorish, yaylovlarni suv bilan taʼminlash, yerlarning zaxini qochirish, ortiqcha yer osti suvlarini chiqarib yuborish, tuproqni shoʻrsizlantirish, tuproq eroziyasiga qarshi kurash, daryo oqimini tartibga solish va boshqalar G.m. qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining boshqa turlari bilan birga tuproqning tuz va suv rejimini boshkarishga imkon beradi, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishning barqarorligini taʼminlaydi, suv va yer resurslaridan unumli foydalanish imkoni-yatini yaratadi.

G.m. tadbirlarini amalga oshirish maqsadida gidrotexnika inshootlari quriladi, ularning ishlashi sugʻoriladigan yerlar suv balansining kirim (suv manbalari) va chiqim (sarflari) qismlari koʻrsatkichlarini tubdan oʻzgartirib yuboradi. Sugʻoriladigan yerlarga (sugʻoriladigan hudud bilan birga) suv chiqarish va uni taqsimlashni taʼminlovchi injenerlik inshootlari va qurilmalar turkumi sugʻorish tizimini tashkil etadi. Daryolar oqimini tartibga solish uchun ularning oʻzani chuqurlatiladi va kengaytiriladi, toʻgʻon va koʻtarmalar, suv omborlari quriladi. Shoʻr bosgan yerlarda shoʻr yuvishga ishlatilgan suvlar kollektor-drenaj tarmoqlari orqali chiqarib yuboriladi (qarang Drenaj). Suv eroziyasiga qarshi kurash maqsadlarida togʻ yon bagʻirlarida suv yigʻuvchi kanallar qaziladi, terassalar yasaladi, ekin ekiladigan yerlarni seldan saqlash uchun seldan himoya vositalari qoʻllanadi, selxonalar quriladi. G.m. tashkiliy-xoʻjalik va agrotexnika tadbirlari (almashlab ekish, qishloq xoʻjaligi ekinlari yetishtirishda ilgʻor agrotexnika) bilan birga olib bori lad i, qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining kimyoviy melioratsiyasi, agrooʻrmon melioratsiyasi va b. turlari bilan birgalikda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tabiiy sharoitlarini yaxshilashga qaratilgan yagona kompleksiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Selskoxozyaystvennie gidrotexnicheskiye melioratsii, Kiyev, 1977.

Odil Qodirov.
Gidrotexnika betoni

Gidrotexnika betoni -suvga chidamli ogʻir beton; doimo yoki vaqtvaqti bilan suvda yoki suvli muhitda boʻladigan inshootlarni qurishda ishlatiladi. G. b. suv oʻtkazmasligi, siqilish va kengayishga chidamliligi bilan boshqa tur betonlardan ajralib turadi. G. b. tayyorlash uchun portlandsement va uning turlaridan foydalaniladi. Toʻldiruvchi sifatida qum, shagal va mayda tosh ishlatiladi. G. b.ga har xil qoʻshimchalar (havoni tortuvchi, yumshatuvchi, zichlovchi va b.) qoʻshish bilan uning sifati oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnika inshootlari

Gidrotexnika inshootlari — suv resurslaridan foydalanish yoki suvning yemirish taʼsiriga qarshi kurash uchun quriladigan inshootlar. G. i. vazifasi boʻyicha 2 guruhga —umumiy ahamiyatga ega boʻlgan va maxsus inshootlarga boʻlinadi.Umumiy ahamiyatga ega boʻlgan G. i. tarkibigasuv damlagich, suv olgich, suv tashlama va suv rostlagich inshootlari kiradi. Suv damlagichlar (toʻgʻon, damba) inshootning oldi va orqasida suv bosimi yoki suv sathida farqlar hosil qiladi. Suv olgich (suv qabul qilgich) inshootlar suvni manba (daryo, koʻl, suv ombori va sh. k.)dan kanallarga oqizish uchun xizmat qiladi. Suv oʻtkazgich (vodovod) suvni tegishli joylar (kanal, nov, akveduk, dyuker, quvurlar, gidrotexnika tunellari)ga yoʻnaltirish maqsadida quriladi; tutashtiruvchi inshootlar (suv tushirgich, tezoqar, shovva, kanal rostlagichlari) G. i. turli qismlarining ravon birlashishini taʼminlaydi. Suv tashlama inshootlar suv omborlari, kanallar, bosimli havzalardan ortiqcha suvni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Chiqarib (tashlab) yuboriladigan suv miqdorini rostlash uchun suv tashlama inshootlarga zulfinlar oʻrnatiladi. Rostlagich (yoʻnaltirgich) inshootlar suv oqimi tabiiy sharoitlarini oʻzgartirish va yaxshilashga, oʻzan va qirgʻoqlarni yuvilib ketishdan, oqiziqlarning toʻplanib qolishidan, muz taʼsiri va b.dan himoya qilishga moʻljallangan. Maxsus G. i. gidroenergetika (gidroelektr stansiya binolari, bosimli havzalar va sh. k.), suv transporti (kema kutargich shlyuzlar, pristanlar va b.) inshootlari, meliorativ (magistral va taqsimlovchi kanallar, suvni kerakli balandlikka koʻtarish uchun nasos stansiyasi, kollektor-drenaj tarmogi, tindirgich, suv taqsimlagichlar, suv oʻlchash qurilmalari va b.) inshootlar, suv taʼminoti hamda kanalizatsiya inshootlari va b. kiradi.

G.i. vazifasiga koʻra asosiy (toʻgʻonlar, bosimli devorlar, suv tashlama, rostlash inshootlari, tunnellar va b.) va yordamchi inshootlar (muzdan himoya inshootlari, ajratish devorlari va b.)ga boʻlinadi. G.i. kapitalligi boʻyicha 4 darajaga (4darajaga yordamchi inshootlar kiradi) boʻlinadi. Qabul qilingan kapitallik darajasiga muvofiq G. i.ning mustahkamlik darajasi, yaʼni chidamlilik va barqarorlilik darajasi aniqpanadi, hisobiy maksimal suv sarfi (l/s yoki m’/s), qurilish materiallariga talablar belgilanadi. G.i. boshqa muhandislik inshootlardan doimiy ravishda oqib yoki tinch turgan suv taʼsiri ostida boʻlishi bilan farqlanadi. Suv G.i.ga mexanik (statistik va dinamik yuk, suvning zilzila paytidagi bosimi, filtratsiya bosimi, muz bosimi, oqiziqlarning yemirish taʼsiri va b.), fizik va kimyoviy (materiallarning zanglashi, gruntdagi tuzlar erishi, katta tezlik va vakuum paydo boʻladigan kvitatsiya va b.), biologik (oʻt oʻsishi va b.) taʼsir oʻtkazadi. Shu sababli G.i. qurishda maxsus gidrotexnik beton, temir-beton va b. pishiq materiallar qoʻllaniladi. G.i.dan foydalanishda zamonaviy avtomatika va telemexanika vositalari qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotexnika tunneli

Gidrotexnika tunneli -ustki tuproq qatlamini qazib olmagan holda yer qobigʻiga quriladigan yer osti suv oʻtkazgichi. G. t. grunt (tuproq)ni qazib ochish qiyin boʻlgan, aholi zich joylashgan yoki oʻpirilib tushadigan tik nishabli yerlarga, suv oʻtkazgich chuqur joylashgan yerlarga quriladi. Vazifasiga koʻra, energetika, irrigatsiya, kema qatnovi, qurilish (gidrouzellarni qurishda vaqtinchalik suvni burish uchun) G.t.lariga boʻlinadi. G. t. kesim yuzining shakli va oʻlchamlari qurshab olgan togʻ jinslaridan chiqadigan suvning harakatiga, togʻning tik va yonlama bosimi qiymatiga qarab (oval, toʻgʻri toʻrtburchakli, teganasimon, taqasimon, doira) qabul qilinadi. Suv bosimi yuqori hududlardagi yirik gidrouzellar qurilishida G. t. bir necha bosqichli qilib quriladi. Toshkent viloyatidagi Chorvoq suv omboriga qurilgan G. t.ning diametri 12 m, uz. 774 m.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotransformator

Gidrotransformator — dvigateldan uzatishga xizmat qiluvchi gidravlik qurilma. Gidromuftadan farqli oʻlaroq, unga taʼsir qiladigan qarshilikka qarab, boshqariladigan mildagi momentni oshirishi mumkin. U avtomobildan teplovozlarga ichki yonuv dvigateli transport vositalarida ishlatiladigan gidromexanik transmissiyalarning elementlaridan biridir. Avtomobil texnologiyasida keng tarqalgan boʻlib, avtomobilning joydan silliq harakatlanishini taʼminlaydi va zarba yuklarini transmissiyadan vosita miliga uzatishni kamaytiradi. Koʻpincha avtomatik uzatish yoki variatorlar bilan ishlatiladi.

Manbalar
Gidrofizika

Gidrofizika -geofizika boʻlimi. Suvning fizik xossalari va gidrosferavya yuz beradigan fizik jarayonlarni oʻrganadi. Bundan tashqari, suvning molekulyar tuzilishi, suv, qor va muzning fizik-mexanik xossalari, radiatsion, elektr, radioaktivlik va akustik xususiyatlari; suv havzasidagi jarayonlar —oqimlar, toʻlqinlarning hosil boʻlishi va rivojlanishi; suv loyqalarining harakati; suv havzalarining isishi, sovishi va bugʻlanishi; qor erishi; quyosh nurining suv sirtiga tushishi va tarqalishini tekshirish bilan shugʻullanadi. G. dengiz fizikasi va quruqlik suvlari fizikasi sohalariga boʻlinadi. Oʻzbekistonda Gidrometeorologiya Bosh boshqarmasida atrof muhitni muhofaza qilish borasida quruqlik suvlarida inson sogʻligʻi uchun zararli boʻlgan elementlarni va ularning miqdorini aniqlash va tahlil qilish ishlari bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofiliya

Gidrofiliya (Hydrophileo, gidro... va yun. philia — xohlayman, sevaman) — baʼzi bir suv oʻsimliklari (qarang Gidrofitlar), mas, vallisneriya, lemna, naya va b.ning suv yordamida chetdan changlanishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofitlar

Gidrofitlar (gidro... va yun. phyton —oʻsimlik) —suvda oʻsadigan oʻsimliklar. Pastki qismi suvda, ustki qismi suvdan koʻtarilib oʻsadi (mas, qamish). Baʼzi G. daryo, dengiz, koʻl qirgʻoqlarida va suvi qurib qolgan nam yerlarda ham oʻsaveradi. G.da ildiz boʻlmaydi yoki juda kuchsiz rivojlangan boʻladi. Bargi tuksiz. Poyasi va barglarining hujayraaro boʻshliqlari katta, havoga toʻla boʻladi. Shu sababli G. suvda qalqib turadi. Koʻpchilik G. torf hosil qiladi. Baʼzi G., ayniqsa bir yilliklari chorva mollari uchun ozuqadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob sement

Gidrofob sement - mayin tuyilgan portlandsement klinkeriga gips va gidrofob qoʻshilmalar (asidol, sintetik yogʻli kislotalarning qoldiqlari, oksidlangan petrolatum va b.) qoʻshib hosil qilingan gidravlik qovushoq modda. Sement massasiga nisbatan 0,1-0,3% qoʻshilma qoʻshilgan sement qrtganda uning sirtida yupqa gidrofob parda hosil boʻladi. Bu esa sementning gigroskopligini kamaytiradi, shuning uchun ham sementni uzoq muddat saqlashda buzilishiga yoʻl qoʻymaydi. G. s. suvni deyarli oʻtkazmasligi, sovuqqa chidamliligi bilan boshqa sementlardan farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob oʻsimliklar

Gidrofob oʻsimliklar (gidro... va yun. phobos —qoʻrqish, qochish, yoqtirmaydigan) —suvga chidamsiz, suv yoqmas, sernam joyda oʻsa olmaydigan oʻsimliklar: mas, boyalich, kuyrauq, isiriq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrofob qoplamalar

Gidrofil qoplamalar — gidrofil (suv bilan yaxshi taʼsirlashadigan) materiallar sirtiga yupqa qatlamda beriladigan suv oʻtkazmaydigan moddalar. Materiallarga gidrofoblash eritmalari, emulsiyalari yoki bugʻlari bilan ishlov berib, monomolekulyar satlam yoki yupqa parda koʻrinishidagi G. q. hosil qilinadi. Bunday G. q. suv bilan kam taʼsirlashib, material sirtida mustahkam oʻrnashib qoladi. Gidrofoblagichlar sifatida yogʻli kislotalarning hamda mis, alyuminiy, sirkoniy va b. metallarning tuzlari, organik birikmalar ishlatiladi. G. q. turli materiallar (metall, yogʻoch, plastmassa, charm, tolali materiallar)ni suvning yemiruvchi yoki namlash taʼsiridan himoya qiladi. Mashinasozlik, qurilish va toʻqimachilik sanoatida keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvafobiya

Akvafobiya (aqua — suv va yun. φόβος —choʻchish, qoʻrqish), suvdan choʻchish —qoʻrquv holati; bemorga bir qultum suv ichirilsa, suv koʻrsatilsa yoki suv eslatilsa, uning yutish muskullari tortishib qoladi, u qattiq choʻchib tushadi va ogʻriq sezadi. Quturish, qoqshol, isteriyada kuzatiladi .
Bu fobiyani shuningdek zarar yetkazmaydigan narsalardan qoʻrqishni keltirib chiqargani tufayli ham boshqalaridan ajralib turadi.

Manbalar
Gidrofon

Gidrofon (gidro... va fon) —suv ostida tovush tebranishlari va ultratovush (UT) signallarini qabul qiladigan va ularni elektr tebranishlarga aylantiradigan kurilma. Suv ostidagi signallarni tutish va shovqinlarni eshitish, suv ostida masofalarni oʻlchash maqsadlarida qoʻllaniladi, yoʻnaltirilgan gidroakustik antennaning bir qismi hisoblanadi. Elektrodinamik, pyezoelektrik va magnitostriksion effektlarga asoslangan G.lardan keng foydalaniladi. G.ning eng muhim koʻrsatkichi —sezgirlik; uning sezgir elementlari (oʻzaklari) yupqa plastinalardan yigʻiladi. G. gidroakustik qurilmalar (gidrolokator, shovqin pelengatorlari, akustik mina portlatgichlar va b.)da ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroftalm

Gidroftalm (gidro... va yun. ophthalmos —koʻz) —bolalardagi tugʻma glaukomatsa koʻz ichi bosimining ortishi sababli koʻz soqqasining choʻzilishi va kattalashuvi. Koʻz muguz pardasining diametri kattalashadi, choʻzilgan sklera koʻkimtir rangda boʻladi. Koʻruv nervi atrofiyasi rivojlanishi sababli koʻrish yomonlashadi. Jarrohlik usuli bilan davolaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil