MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Stanislao Cannizzaro

Stanislao Cannizzaro (1826.13.7, Palermo — 1910.10.5, Rim) — italiyalik kimyogar. Atom-molekulyar nazariyaning asoschilaridan biri. Aleksandriya Milliy kolleji (1851-55), Genuez (1856-61), Palermo (1861-71), Rim (1871-1910) universitetlari professor Benzaldegidga oʻyuvchi kaliyning taʼsirini oʻrganish natijasida benzil spirtini va aromatik aldegidlarningoksidlanishqaytarilishli disproporsiyalanishi yoki ishqoriy muhitda bir molekula aldegidning qaytarilishi hisobiga boshqa bir molekula aldegidning oksidlanishini (qarang Kannitssaro reaksiyasi) kashf qilgan (1853). Ingliz kimyogari va fizigi J. Dalton va A. Avogadroyaan to fransuz kimyogarlari Sh.F.Jerar va O. Lorangacha boʻlgan atom-molekulyar taʼlimotning rivojlanishini taxlil qilib, atom massalarining ratsional sistemasini taklif qilgan (1858). Elementlar, jumladan, metallar atom massalarining aniq qiymatlarini topgan; Avogadro qonuni asosida "atom", "molekula" va "ekvivalent" tushunchalariga aniq izoh bergan (1860).

Manbalar 

Kimyogarlar
Kannitssaro reaksiyasi

Kannitssaro reaksiyasi - al degidlarning ishqorlar taʼsirida disproporsiyalanishi natijasida birlamchi spirtlar va karbon kislotalarga aylanishi. Bunda aldegidning bir molekulasi kaytarilib, spirtga, ikkinchi molekulasi oksidlanib, kislotaga aylanadi. Reaksiya ishqoriy muhitda borganda kislota emas, balki uning tuzi hosil boʻladi; mas,65 S6N5SOOK S6N5SN2ON Bu reaksiya muayyan aldegidlarni qaytarib, tegishli spirt, karbon kislotalar va b. olishda ishlatiladi. Reaksiyani italiyalik kimyogar S. Kannitssaro 1853-yilda kashf qilgan.

Manbalar
Kano

Kano — Nigeriyaning shim. qismidagi shahar. Kano shtatining maʼmuriy markazi. Avtomobil yoʻllari tuguni, temir yoʻl stansiyasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Aholisi 595 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning yirik savdo va hunarmandchilik (kumush, charmdan turli buyumlar tayyorlash) markazi. Oziq-ovqat, koʻn poyabzal, kimyo, sement sanoati korxonalari, toʻqimachilik f-kasi mavjud. Un-t bor. Shahar 9-asrdan maʼlum. 19-asrgacha Kano davlati poytaxti boʻlgan.

Manbalar
Kanoviz

Kanoviz, kanaus (fors.) — shoyi mato turi; sof ipakdan toʻqilgan. K. matosi bir necha hunarmandlar ishtirokida tayyorlanadi. Ipak ipga chizmakash gullarni abrbandi usulida chizib beradi, toʻquvchi boʻyalgan ipdan mato toʻqiydi. Buxoro, Samarkand, Qoʻqon, Margʻilon, Namangan va b. shaharlarda xonatlas, shoyi qatorida K. ham ishlab chiqarilgan, keng tarqalgan va qadrlangan. Buxoroda shohi nomi bilan ham atalgan.

Manbalar 

 

Matolar
Kanon

Kanon (yun. kanon — qonun, qoida) — 1) biron davr yoki yoʻnalishga mansub sanʼatda qatʼiy oʻrnatilgan qoidalar majmui, meʼyor, badiiy asarda kompozitsiya va kolorit meʼyorini, shu turdagi tasvirlarda nisbatlar tizimi yoki ikonografiyasini belgilaydi. Shuningdek, namuna xizmatini bajaradigan asar ham K. deb ataladi; 2) (m u s i qa da) — baʼzi xalq, koʻproq esa kompozitorlik ijodiyotida imitatsiyaga asoslangan koʻp ovozli musiqa shakli. Odatda, yetakchi ovozda bayon etilayotgan asosiy kuy (mavzu) boshqa ovozlarda uzluksiz takrorlanadi, taklid etiladi. K. turlari ovozlar soniga (ikki ovozli, uch ovozli va h.k.), ular orasidagi intervalta (oktava, kvinta va b.), taqlid qilinayotgan asosiy kuylar soniga (oddiy, qoʻshaloq), taqlid qilish shakliga (kamaytirilgan, orttirilgan) karab farqlanadi. Bular, aynik,sa, Yevropada polifoniya uslubi keng taraqqiyot topganida, avvalo, xor musiqasida, soʻng oʻzga turlarda odat tusini oldi. Oʻzbek musiqa merosining — katta ashula, lapar va aytishuvlar, dutor kuylarida K. elementlari uchraydi.

Manbalar
Kanop

Kanop () — gʻoʻzadoshlar oilasiga mansub lub tolali bir yillik oʻsimlik, tolasi uchun ekiladigan ekin. K. yovvoyi holda Janubiy Afrikada va Markaziy Hindistonda uchraydi. Vatani — Hindiston. Eron, Xitoy, Yava va Sumatra orollarida, Afrika, Amerika (AQSH, Braziliya, Kuba), Rossiyaning janubda ekiladi. Oʻzbekistonda 20-asrning 30-y.laridan boshlab ekiladi (1925-yilda Sirdaryo viloyatida tadqiqot maqsadlarida 275 ga maydonga ekilgan, hosildorlik 3 s/ga ni tashkil qilgan). K.ning oʻq ildizi tuproqqa 1,5–2 m chuqurlikka kirib boradi. Sugʻoriladigan yerlarda ildizning asosiy qismi 30—50 sm chuqurlikda taraladi. Poyasi tik oʻsadi, rangi yashil, tukli. Boʻyi 1,5—3,5 m gacha, uchki tomoni shoxlanadi. Barglari yirik, barg bandlari uzun. Gullari yirik, och sariq (deyarli oq) qisqa bandli (5–7 mm), barg qoʻltigʻida joylashadi. Mevasi 5 uyali tuxumsimon koʻsakcha, uz. 2,5 sm, eni 1—2 sm, har bir uyada 2—3 ta urugʻi bor. Urugʻi 3 qirrali, toʻq kulrang. 1000 tasining vazni 18—24 g, uz. 3–5 mm, eni 2,5–4 mm. K. namga, haroratga va yorugʻlikka talabchan. Oʻsish davri 124—145 kun. K. urugʻi tarkibida 18—20% texnika moyi bor. Moyi lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda ishlatiladi. Kuruq poyasidan 16—20% toʻqishga yaroqli tola olinadi (qarang Kanop tolasi).

K. almashlab ekishda kuzgi bugʻdoy, dukkakli don, bedadan keyin ekiladi. Ekishdan avval yer kuzda 28—30 sm chuqurlikda shudgor qilinadi. 50x10—12 sm sxemada, urugʻ olish uchun qator orasi 60 sm qilib yakka qatorlab ekiladi. Poya olish uchun 30—35 ga kg/ga urugʻ sarflanadi (yaganalangandan soʻng koʻchat qalinligi 160—180 ming tup/ga). Urugʻ olish uchun 10–12 kg/ga urugʻlik sarflanadi. Urugʻ 4—6 sm chuqurlikka koʻmiladi. Ekinni parvarish qilish, qatqaloqqa qarshi kurash, qator oralarini ishlash, oziqlantirish va sugʻorishdan iborat. Vegetatsiya davrida 4—5 marta kultivatsiya qilinadi, 2 marta oziqlantiriladi. K. suvga talabchan. Yer osti suvlari 1,0— 1,5 pastda joylashgan oʻtloqi-botqoqi tuproqlarda 5—7 marta, yer osti suvlari chuqur joylashgan tuproklarda 8— 10 marta sugʻoriladi1. Sugʻorish normasi 800-1000 m3/ga.

K. oʻrtacha 1 ga yerdan 100—120 s koʻk poya va 4—5 s urugʻ beradi. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida yuqori agrotexnikani qoʻllab 150—180 s/ga koʻk poya va 8—9 s urugʻ olish mumkin.

Navlari: Oʻzbekistonda "Oʻzbekiston-3876", "Oʻzbekiston-2142", "Kuban-338" navlari ekiladi.

Zararkunandalari: tunlamlar, lavlagi qandalasi, bitlar, tripslar vab. Kasalliklari: poyaning kulrang chirishi, alternariozlar.

Hapima Otaboyeva.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Kanop tolasi

Kanop tolasi — kanop oʻsimligi poyasidan olinadigan uzun tola. Ingichka, mayin va pishiq, nam tortish xususiyati (gigroskopikligi) yuqori boʻladi. K. t. olish uchun kanop oʻsimligining poyasi oʻrilganidan soʻng dalaning oʻzida maxsus mashinada boshoqlari, uruglaridan tozalanadi. Tozalangan poyalar bogʻ-bogʻ qilinib, kanop zavodlarida maxsus eritmali suv toʻldirilgan hovuz yoki suv havzalarida ivitiladi. Soʻngra tola ajratish mashinasida poʻstloqdan tolalar ajratib olinadi va meʼyoriga yetguncha quritiladi. Kanop oʻsimligi Oʻzbekistonda ham ekilgani uchun K. t. mahalliy material hisoblanadi. Undan, asosan, qoplik gazlama, oʻrov materiallari, brezent, kanop ip (arqon) olinadi.

Manbalar
Kanopus

Kanopus — Kema quyrugʻi yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Ravshanligi (1-yulduz kattaligida) boʻyicha osmonning Shim. yarim sharidagi eng yorugʻ yulduzi siriusdan (katta it yulduz turkumida) keyin turadi. Osmonning Jan. yarim sharida joylashganligi uchun Oʻzbekiston hududidan koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduzlar
Kanoe

Kanoe (ispancha canoa — qayiq) — sport qayigʻi; shakli qayiqqa oʻxshasada, eshkak oʻrnatiladigan ayrisi boʻlmaydi, sirti silliqlangan faner yoki plastmassadan ishlangan. Eshkakchilar soni — 1, 2, 6 kishi boʻladi. 1 kishilik kanoening uzunligi 520 sm gacha, kengligi kamida 75 sm, ogʻirligi kamida 16 kg boʻladi. 2 kishilik kanoeda bu raqamlar 650, 75, 20 va 6 kishilik kanoeda esa 1100, 85, 50 ga teng .

Sportchilar bir kurakli eshkakni bir tizzaga choʻkkalagan holda eshadilar. Erkaklar poygasi (1 va 2 kishilik kanoeda) 1936-yildan olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan.

Yana qarang
Baydarka va kanoeda eshkak eshish

Manbalar
Kanpirak devori

Kanpirak devori (Devori Kanpirak, Kanpir devor) — Markaziy Osiyoda dehqonchilik vohalarini koʻchmanchilar hujumidan himoya qilish maqsadida barpo qilingan mudofaa inshootlari tizimining xarobalari. Maʼnosi qazilgan (choh) demakdir. Talaffuzda "n" bilan "m" almashuvi kuzatiladi. Pir soʻzi esa qadimgi payrya — aylana, oʻrov maʼnosida. Demak kanpir soʻzining oʻzi xandakli devor degani. Devor soʻzi kanpir soʻzining tub maʼnosi unutilganda qoʻshilgan.

Buxoro 
Qadimgi Buxoro vohasidagi shahar va qishloqlarni oʻrab olgan mudofaa devori (Devori kanpirak). Narshaxiyning „Buxoro tarixi“ asaridagi maʼlumotga koʻra, Kanpirak devori 782—831-yillarlarda qurilgan. Masʼudiyning yozishicha, Kanpirak devori qadimgi Sugʻd podsholari zamonida bino qilingan. Narshaxiy maʼlumoti Kanpirak devorining qayta tiklangan davriga toʻgʻri keladi. Kanpirak devori xarobalarini arxeologik jihatdan oʻrganish yozma manbalardagi maʼlumotni toʻla tasdiqladi. Masʼudiy xabar qilgan dastlabki koʻhna devor Narshaxiy yozgan Kanpirak devoriga qaraganda ancha kichik maydonni egallagan. Sunʼiy marza holida saqlangan. Kanpirak devoru xarobalarining eni 25—35 metr, balandligi 1—3 metr, baʼzi yerlarda 4 metrgacha yetadi. Dastlabki vaqtlarda uning kengligi 12—14 metr, balandligi 8—10 metr, uzunligi 336 kilometr boʻlgan.
Qadimgi Sugʻd vohasini oʻrab olgan Kanpirak devori VIII asr oxiri — IX asr boshlarida bino qilingan. Uzunligi 336 kilometr. Sunʼiy koʻtarma holida saqlangan Kanpirak devori xarobasining kengligi 15—20 metr, balandligi 2—4 metr.

Qadimgi Usrushona vohasini oʻrab olgan. Bu devor ham sunʼiy koʻtarma holida salangan boʻlib kengligi 15—20 metr, baʼzi joylarda, hatto 25 metr, balandligi 1 metrdan 3 metrgacha.

Qadimgi Fargʻona vodiysining gʻarbidagi Kanpirak devori VIII asr oxiri — IX asr boshlarida bino qilingan. Devor harobasi shimoldan janubga yoʻnalgan boʻlib, juda yaxshi saqlangan. Kengligi 12—15 metr, balandligi 2—4 metr.

Qadimgi Toshkent vohasini shimoliy tarafdan oʻragan Kanpirak devori Xoʻjakentdan Sirdaryogacha choʻzilgan boʻlib, xarobalarining kengligi 10—15 metr, balandligi 1—2 metr.

VIII—IX asrlarda Oʻrta Osiyoda arablar hukmronligi davrida Buxoro, Sugʻd va Usrushona vohalari atrofidagi Kanpirak devorlar bir-biri bilan tutashtirilib, yagona mudofaa tizimi vujudga keltirilgan. Kanpirak devorlar koʻchmanchi qabila, elatlarning oʻtroq dehkonchilik vohalariga bosqinchilik, talonchilik yurishlariga qarshi toʻsiq hosil qilish uchun bino etilgan. Ularning yoʻnalish chiziqlari Buxoro, Sugʻd, Usrushona, Toshkent va Gʻarbiy Fargʻona vohalarining VIII—IX asrlardagi obod yerlari chegaralari va katta-kichikligini aniqlashga yordam beradi. X asrda (Somoniylar davrida) Kanpirak devorlar oʻz ahamiyatini yoʻqotib, xarobaga aylana boshlagan.

Manbalar 

Arxeologiya
Arxitektura
Chegara toʻsiqlari
Oʻzbekiston tarixiy geografiyasi
Kanpur

Kanpur — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Uttar-Pradesh shtatida, Gang daryosi sohilida. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning Gang vodiysidagi yirik sanoat va savdo markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — toʻqimachilik (jun va ip gazlama) va koʻn poyabzal. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, aniq va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, aviasozlik, radioelektronika, kimyo sanoati, trikotaj va oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-t, Markaziy toʻqimachilik, Texnologiya institutlari bor. Shaharga 18-asrda asos solingan.

Manbalar 

Shaharlar
Hindiston
Kansi

Kansi (haqiqiy ismi Syuan Ye., (1654.4.5-1722.20.12, Pekin) - Xitoydagi manjurlarning Sin sulolasi imperatori (1662 yildan). K. xukmronligi vaqtida manjurlar tomonidan Xitoyni istilo qilish tugallangan. Qoʻshni xalklar va davlatlarga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan. 1691 yilda Xalxani bosib olgan, Oyrat xonligi bilan urush olib borgan. K. davrida Tibetda manjurlar sulolasining hukmronligi mustahkamlangan, Amur daryosi boʻyidagi rus qishloklariga hujumlar uyushtirib turgan, Rossiya bilan Nerchinsk shartnomasi tuzilgan (1689). Uning buyrugʻiga binoan, Xitoyda eng toʻliq "Kansi szidyan" iyeroglif lugʻati tuzish boshlangan.

Manbalar
Kant gipotezasi

Kant gipotezasi, astronomiyada — nemis faylasufi I. Kant Quyosh sistemasining paydo boʻlishi haqida yaratgan gipoteza (1755). Unga koʻra, dastlab olam gaz va chang bulutlaridan iborat boʻlib, vaqt oʻtishi bilan butun olam tortishish qonuniga koʻra, gaz-chang zarralari oʻzaro tortishib, nisbatan zich bulutlarni shakllantirgan. Keyinchalik ulardan Quyosh va sayyoralar paydo boʻlgan. Bu gipoteza, bir qarashda toʻgʻridek tuyulsada, oʻsha davrda uni gazlarning kinetik nazariyasi, termodinamika va atom nazariyasi asosida qarashga imkon boʻlmaganligi uchun jiddiy kamchiliklarga ega boʻlgan (gipotezada "zarralar" haqida gapiriladi, biroq Kant davrida gazlar atom va molekulalardan tashkil topganligi va ularning changlardan farqi maʼlum emas edi).

Manbalar
Kantata

Kantata (lot. cantare — kuylamoq) — yakkaxon xonandalar, xor va orkestrga moʻljallangan musiqa asari. Shaklan oratoriyaga yaqin, lekin hajmi kichikligi, mazmunida dramatik rivoji yoʻq (yoki sust)ligi bilan farq qiladi. Odatda, orkestr muqaddimasi, bir nechta ariya, rechitativ hamda xor qoʻshiqlaridan iborat boʻladi. 17-asrda Italiyada rivoj topdi (G. Karissimi, A. Stradella, A. Skarlatti va b.). 18-asr boshida Germaniyada diniy K. yuzaga keldi (G.F. Teleman, I.S. Bax). Keyinchalik dunyoviy va diniy K.lar boshqa mamlakatlarga tarqalib, mazmunan va shaklan boyidi. Fransiyada L. Kerubini, F.J. Gossek, G. Berlioz, Germaniyada F.Shubert, I. Brams, P. Xindemit, Rossiyada N. Rimskiy-Korsakov, S. Taneyev, S.Raxmaninov, S. Prokofyevlar K.ning yorqin namunalarini yaratishdi. Oʻzbekiston kompozitorlari ham shaklan va mazmunan rang-barang K.lar yaratishgan: S. Yudakov, "Mirzachoʻl", "Muborakbod"; S. Boboyev, "Hosil bayrami"; M. Leviyev, "Oq oltin"; O. Halimov, "Qoraqalpogʻiston" va b.

Manbalar
Antiox Kantemir

Antiox Dmitriyevich Kantemir [1708. 10(21).9, Konstantinopol — 1744.31. 3(11.4), Parij] — rus shoiri va diplomati. 18-asr rus klassitsizmi va yangi hajviy sheʼriyatining asoschilaridan. Peterburgda taʼlim olgan. 1732 yildan Buyuk Britaniyada, 1738—44 yillarda Fransiyada elchi boʻlib ishlagan. Dastlabki ijodini tarjimadan boshlagan. 1729 — 31 yillardagi hajviy sheʼrlarida Petr I islohotlarini himoya qilgan. Kantemir qasidalar, maktublar, masallar, dostonlar ("Petrida"), falsafiy va estetik traktatlar ("Tabiat va inson haqida", 1742 va boshqalar) yozgan.

Manbalar 

1708-yilda tugʻilganlar
1744-yilda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
Kantilena

Kantilena (lotincha: cantilena - kuylash) — 1) ravon va ohangdor rivojiga asoslangan vokal yoki cholgʻu kuyi; 2) musiqa asari ijrosida kuychanlikning yetakchi omil boʻlib chiqishi; 3) 17-asr oxiridan ohangdor kuy va ashulalar turi.

Manbalar
Kanto zilzilasi

Kanto zilzilasi, Tokio zilzilasi — Yaponiyaning Tokio va Yokohama shaharlari joylashgan Kanto rayonining jan. qismida 1923 y. 1 sentabrda sodir boʻlgan talafotli zilzila. Zilzila kuchi, 12 balli shkala boʻyicha 10— 11 ball, magnitudasi 7,9 boʻlgan. Zilzila epitsentri Yokohamadan 60 km, Tokiodan 104 km uzoqlikda, Sagami qoʻltigʻida joylashgan. Keyingi maʼlumotlar boʻyicha u yerda 1649, 1703, 1855, 1891 yillarda ham talafotli zilzilalar roʻy bergan. Lekin, 1923 y.dagi K.z. Yaponiya tarixida eng koʻp qurbonlar va talafotlar keltirgan zilzila hisoblanadi. Ushbu zilzila oqibatida 142807 kishi halok boʻlgan, 128266 uy batamom qulagan, 126233 uyga zarar yetgan va 447218 uy yonib ketgan. Zilziladan keyin bir necha daqiqa oʻtgach, bir vaqtning ichida koʻp joylardan yongʻin chiqib, Tokio sh. olov halqasi ichida krlgan va yongʻin koʻplab odamlar oʻlimiga sabab boʻlgan. Undan tashqari,Sagama qoʻltigʻi, Idzu, Miura, Baso yarim orollari, zilzila taʼsirida vujudga kelgan va toʻlqin balandligi (amplitudasi) 10 m dan ortiq boʻlgan sunamidan ham katta talafot koʻrgan. Bu zilziladan keyin Tokio universitetida va Yaponiyaning bir qancha shaharlari (Kioto, Senday va b.)dagi universitetlar qoshida seysmologiya institutlari tashkil etildi, seysmik stansiyalar tarmogʻi kengaytirildi.

Zilzilaning oqibati 
Zilzila taxminan 56 ming km² maydonni qamrab oldi. Asosiy halokatli ta'sir Kanto viloyatining janubi-sharqiy qismida bo'lgan. Zilzila va undan keyin sodir bo'lgan yong'inlar natijasida Tokio , Yokogama , Yojosuka va boshqa 8 ta kichik shaharlar deyarli vayron bo'ldi. Tokioda 300 000 dan ortiq binolar (bir milliondan) faqat yong'in natijasida vayron bo'lgan. Yokogamada 11 000 ta bino silkinishlar natijasida vayron bo'lgan va yana 59 000 tasi yonib ketgan. Yana 11 ta shahar kamroq jiddiy ta'sir ko'rsatdi.

675 ta ko‘prikdan 360 tasi yong‘in natijasida vayron bo‘lgan. Tokio barcha tosh binolarini yo'qotdi. 1891-yilda episkop Nikolay buyrug'i bilan qurilgan mashhur pravoslav tirilish sobori ham vayron qilingan. Faqat bir yil avval mashhur Frank Lloyd Rayt tomonidan qurilgan Imperial mehmonxonasi saqlanib qolgan . Bu mehmonxona Yaponiyaning zilzilaga chidamli birinchi tosh binosi edi.
Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, halok boʻlganlar soni 142.000, yana 40.000 kishi bedarak yoʻqolgan, milliondan ortiq kishi boshpanasiz qolgan. Qurbonlarning umumiy soni 4 millionga yaqin edi.
Kanto zilzilasidan Yaponiyaga etkazilgan moddiy zarar 4,5 milliard dollarga baholanmoqda, bu o'sha paytda mamlakatning yillik byudjetidan ikkitasi va Yaponiyaning rus-yapon urushidagi xarajatlaridan besh baravar ko'p edi .

Manbalar 

 
Yaponiyadagi zilzilalar
Georg Cantor

Georg Kantor (1845.3.3, Peterburg — 1918.6.1, Galle) — nemis matematigi. Berlin universitetini tugatgan (1867). Galle universiteti professor (1872 — 1913). Toʻplamlar va transfinit sonlar nazariyasini (qarang Toʻplamlar nazariyasi) yaratgan. Haqiqiy sonlar toʻplamining sanoqsizligini isbotlagan (1874), toʻplamlar quvvatliligining umumiy tushunchasini ifodalagan (1878). Limit nuqta, hosilaviy toʻplamlar nazariyasini kiritgan, irratsional sonlar nazariyasini rivojlantirgan. Matematik analiz, haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalar nazariyasida K. nomi bilan boglik muhim tushunchalar bor.

Manbalar 

3-martda tugʻilganlar
1845-yilda tugʻilganlar
6-yanvarda vafot etganlar
1918-yilda vafot etganlar
Leonid Kantorovich

Kantorovich Leonid Vitalyevich [1912.6(18).1, Peterburg — 1986.7.4, Moskva] — rus matematigi va iqtisodchisi, akademik (1964). Leningrad universitetini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari hisoblash mat.sini iqtisodiyotda tatbiq etishga bagʻishlangan. Birinchi boʻlib funksional analiz usullarini hisoblash mat.siga qoʻllagan, xususan, operatorli tenglamalarni taqribiy yechish usullarini ishlab chiqqan. Chiziqli dasturlash sohasiga asos solgan. Chizikli dasturlash asosida iqtisodiy resurslardan eng samarali foydalanish bilan bogʻliq muammolarni hal qilish modelini yaratgan. Eng maqbul iqtisodiy modellar tahlilida paydo boʻladigan obyektiv shartlangan narxlarni muhim qiymatlarini aniqladi. Bu tadqiqotlar xalq xoʻjaligini optimal rejalashtirish va boshqarish nazariyasini yaratishda hamda narx belgilash, renta nazariyasi, kapital qoʻyilmalar samaradorligi va b. muammolarni ishlab chiqishga yordam berdi. Umrining oxirlarida iqtisodiyotda mat. modellar bilan shugʻullangan. Nobel mukofoti laureati (1975, T.Ch. Kupmans bilan birga). As: Matematicheskiye metodi organizatsii i planirovaniya proizvodstva, L., 1939; Nailuchsheye ispolzovaniye resursov, L., 1965; Optimalnie resheniya v ekonomike, L., 1972.

Manbalar 

Olimlar
Kantxo

Kantxo — Vyetnamning jan. qismidagi shahar. Mekong daryosi deltasidagi port. Xauzyang provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 216 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sholichilik rayonining markazi. Sholi oklanadi, kokos moyi ishlab chiqariladi; sovungarlik, tamaki korxonalari bor.

Manbalar
Kanuri

Kanuri (oʻzlarini beri-beri, aga deb ataydilar) — xalq. Asosan, Nigeriyada (5,1 mln. kishi), shuningdek, Niger, Chad, Kamerunda yashaydi. Umumiy soni 6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kanuri tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. K.larning ajdodlari qadimdan Chad koʻli atrofidagi hududlarda yashashgan. Sugʻorma dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Iosif Kansepolskiy

Iosif Samuilovich Kansepolskiy (1903.10.10, Zelva qishlogʻi, Belorussiya — 1976.2.10, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968). Kime fanlari doktori (1960), professor (1967). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida laboratoriya mudiri (1943—75). Ilmiy ishlari mahalliy xom ashyolar va sanoat chiqindilari asosida portlandsementning yangi turlarini olish va sanoatda qoʻllashga oid. Kizil qiyaning tabiiy kuygan tuproq (gliyej)larini portlandsementga gidravlik qoʻshimcha sifatida ishlatib, gliyej — portlandsement sintez qilgan. 1940-yilda bu sement Quvasoyda, 1948-yildan esa Oʻzbekistonning barcha sement zavodlarida ishlab chiqarila boshlagan. Uning rahbarligida sement korroziyasi va unga qarshi kurash choralarini izlashga doyr fundamental tadqiqotlar oʻtkazilgan.

Manbalar

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-02-1976-2100491/

Kimyogarlar
Kanserogen moddalar

Kanserogen moddalar (lot. cancer — rak va genes — keltirib chiqarmoq), kanserogenlar, onkogenn moddalar — maʼlum sharoitda organizmga taʼsir qilganda rak va b. oʻsmalar paydo qiluvchi kimyoviy moddalar. 500 ga yaqin xili maʼlum. Politsiklik uglevodorodlar, azoboʻyoqlar, aromatik aminlar, nitrozaminlar, ogʻir metall tuzlari, alkaloidlar, toksinlar va b. K. m.ga kiradi. Ularning koʻpchiligi mutagenlar va immunodepressantlardir. K. m. odam va hayvon organizmiga tashqaridan kirishi (ekzogen K.m.) yoki organizmning oʻzida kanserogen boʻlmagan moddalardan paydo boʻlishi (endogen K.m.) mumkin. Baʼzi endogen mahsulotlar (steroid gormonlar, triptofan metabolitlar va b.) koʻp toʻplansa yoki si-fati oʻzgarsa, ular ham K. m. xossasiga ega boʻladi.

Manbalar
Kansler

Kansler (nem.Kapg1eg) - 1) bir qancha davlatlarda oliy mansabdagi shaxs (mas, Germaniya va Avstriyada federal K. — hukumat boshligʻi; Buyuk Britaniyada xazina K.i — moliya vaziri, lord-K. — lordlar palatasining raisi); 2) Rossiyada 1917-yilgacha — oliy grajdanlik darajasi (1-sinf). Tashki siyosat rahbarlari (tashki ishlar kollegiyasi prezidentlari va tashki ishlar vazirlari)ga berilgan (yana q. Reyxskanshger).

Manbalar
Kanʼon ibn Hom ibn Nuh

Kanʼon ibn Hom ibn Nuh — Nuh paygʻambarning nabirasi. Afsonalarga koʻra, otasi bilan birga Nuhning duoibadiga uchragan va Shom sohillariga kelib, shu yerda undan 11 oʻgʻil dunyoga kelgan va bular 11 qabilaga boʻlinib shu yerda yashaganlar va bu joylar keyinchalik K. mamlakati deb yuritilgan. K. yerlari Finikiya deb atalmish joylar boʻlib, unga Saydo (Sidon), Sur (Tir) va Bayrut sh.laridan iborat Falastin va Suriyaning bir qismi qaragan. Afsonalarga koʻra, K. qabilasini chivin talab oʻldirgan emish.

Manbalar
Kanyon

Kanyon ( — dara) — ikki yon bagʻri juda tik, chuqur va tubi daryo vodiysi. Kolorado daryosidagi (AKSH) Katta Kanyon yirik K.lardan hisoblanadi.

Manbalar
Kaolak

Kaolak — Senegalning gʻarbiy qismidagi shahar. Kaolak viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 194 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Salum daryosidagi port (yer yongʻoq, donli ekinlar eksport qilinadi). Yer yongʻoq moyi ishlab chiqariladi. Dengizdan tuz olinadi.

Manbalar
Kaolin

Kaolin (Xitoyning Szyansi provinsiyasidagi joy nomidan) — oq rangli gil, asosan, kaolinitsan tashkil topgan. Vulkanizm bilan bogʻliq boʻlgan granit, gneys, slanets va b. tarkibida dala shpatlari boʻlgan togʻ jinslarining nurashidan yoki gidrotermal oʻzgarishidan hosil boʻladi (birlamchi Kaolin). Kvars va b. oʻzgarmagan minerallar bilan aralashgan holda uchraydi. Birlamchi Kaolin yuvilib, turgʻun suv qavzalarida qum orasida mayin dispers gil choʻkindilaridan iborat qatlam, linza shakllarini hosil qilsa, undagi Kaolin ikkilamchi Kaolin deyiladi. Yer yuzasiga yaqin yotuvchi Kaolin ochiq usulda qazib olinadi, keyin boyitiladi. Kaolin qogʻoz, chinni, fayans, kimyo, rezina sanoatida, oʻtga chidamli buyumlar va izolyatorlar tayyorlashda ishlatiladi. Kaolinning jahondagi resurslari 20 mlrd. t chamasida, shuning yarmiga yaqini AQShda. Kaolin konlari Ukraina, Kavkaz, Uralda, Oʻzbekistonda Ohangaron, Suvqaytdi, Qarnob, Quvasoy, Ovminzatogʻ, Oltintogʻda bor.

Manbalar