MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ibn al-Baytor

Ibn Al-Baytor, Ziyouddin ibn Abdullo ibn Muhammad al-Maloqiy (? — 1248, Damashq) — oʻrta asr botanigi (nabotiy), farmakologi. Nabotot ilmini oʻrganib, Yunoniston va Misrga sayohat qilgan. Misr oʻsimlikshunoslari raisi qilib tayinlangan. Dorivor oʻsimliklar haqida arab tilidagi "Kitob ul-mugʻni fil-adviyat il-mufrad" ("Nodir dorilar kitobi") va "Al-Mufradot, aladviya val-agʻziya" ("Dorivor oʻsimliklar, dorilar va taomlar") asarlari bizgacha yetib kelgan. Ularni yozishda Dioskarid,Galen, Ibn Sino va b. olimlarning asarlaridan foydalangan. Jumladan, Ibn Sinoning "Yurak dorilari" risolasidagi barcha oddiy dorilarni (65 ta) oʻz asariga kiritgan, baʼzi oddiy yurak dorilarini Ibn Sino kashf etganligini yozadi.

Manbalar 

 

Kishilar
Olimlar
Botanika
Tibbiyot
1248-yilda vafot etganlar
Ibn al-Muʼtazz

Ibn al-Muʼtazz, Abulabbos Abdulloh ibn Muhammad (861.1.11 - Bagʻdod - 908.19.2) - arab shoiri, tilshunos. Abbosiy xalifalardan al-Muʼtazz ibn Mutavakkilning oʻgli. I. al.-M. oʻzining lirikasi bilan arab sheʼriyatini rivojlantiradi, adabiyotga oid risolalar yozadi. U al-Muʼtazid xalifaligiga bagʻishlab masnaviy uslubida asar yozgan. "Kitob ul-adab" ("Xushfeʼllik xaqida kitob", "Fusul ut-tamosil fi taboshir is-surur" ("Shodlik tongini muqoyasa qilish darajalari") kabi asarlari arab adabiyoti tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi. "Kitob ul-badiʼ" ("Yangi uslub haqida kitob") asari Yaqin Sharqda sheʼriyat haqidagi fanga asos boʻldi.

Manbalar
Ibn al-Muqaffa

Ibn al-Muqaffa, Abu Muhammad Abdulloh (islom qabul qilinguncha davrdagi forscha ismsharifi — Roʻzbex ibn Dadoye) (720—759, Basra) — yozuvchi, tarjimon. Asli fors boʻlib, umrining koʻp qismi Basrada oʻtgan. U turli amir va hokimlar saroyida mirza boʻlib ishlagan. Axloqiy-tarbiyaviy mavzuda "Al-adab ul-kabir" ("Katta ishlarni bajarish odobi") va "Al-adab us-sagʻir" ("Kichik ishlarni bajarish odobi") kabi asarlar yaratgan. Aristotelnnng "Kategoriyalar", "Analitika" asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Mashhur "Kalila va Dimna"th qad. paxlaviy tilidan arab tiliga tarjimasi tufayli bu asar jahon adabiyotidan oʻrin olgan. Qad. fors qahramonlik hikoyalari toʻplami — "Hokimlar haqida kitob" ni arab tiliga tarjima qilgan.

Manbalar
Ibn al-Faqih

Ibn Al-faqih Abu Bakr Ahmad Ibn Ishoq Al-Hamadoniy (10-asr) — oʻrta asr arab geografi, tarixchisi va muxaddisi. Hamadonda tugʻilgan. Abbosiylardan xalifa Al-Muʼtazid (892—902) va Al-Muqtafiy (902—908) davrida "Kitob axbor al-buldon" ("Mamlakatlar toʻgʻrisidagi xabarlar kitobi") asarini yozgan (902—908). Uni yozishda oʻzidan oldin oʻtgan Ibn Fazlon, Abu Dulaf, Al-Johiz, Al-Madoiniy, Al-Balozuriy, Ibn Qutayba asarlaridan foydalangan. Asarda qitʼalar va dengizlarni, Xitoy, Hindiston, arab mamlakatlari, Vizantiyani tavsif qilgan, Oʻrta Osiyoning viloyat, shaharlari tarixi, geogr. si, turkiy xalqlar taʼrifi va ularning joylashishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar muhim ahamiyatga ega. Asarning Oʻrta Osiyoga bagʻishlangan qismini De Guye nemischaga tarjima qilib, nashr ettirgan (1885).

Manbalar 

 

Kishilar
Olimlar
Tarixchilar
Muhaddislar
Ibn al-Xatib

Ibn Al-Xatib Abu Abdulloh Liso-Nuddin Muhammad Ibn Abdulloh Ibn Saʼid (1313, Loxa - 1374, Fes) -arab tarixchisi, Gʻarnota (Grenada) sultoni vaziri (1348—54). Asli shomlik. Yirik ulamolardan taʼlim olgan. Vazirlik davrida "Zulvizoratayn" (yaʼni, ham ilm bobida, ham davlatni idora qilishda vazir) degan faxriy unvonga sazovor boʻlgan. Keyinchalik dahriylikda ayblanib qatl etilgan. Tarix, geografiya, tasavvuf, sheʼriyat va tabobatga doir 60 ga yaqin asar yozgan. Kupchiligi tarixga oid boʻlib, ulardan eng muhimlari — "Alihota fiy taʼrix Gʻarnota" ("Gʻarnota tarixi xususida xabarnoma") va "Taʼrix Isbaniya al-islomiyya" ("Islomiy Ispaniya tarixi") dir. Birinchisi Qohira (1901) da, ikkinchisi Bayrut (1956) da nashr qilingan. I.al-X. asarlari islom madaniyati tarixi, xususan, Ispaniya musulmonlari tarixiga oid muhim manbadir.

Manbalar
Ibn al-Qiftiy

Ibn al-Qiftiy, Jamoluddin Abulhasan Ali ibn Yusuf Ibrohim ibn Abdulvohid ash-Shayboniy al-Qiftiy (1172, Qift — 1248, Halab) — arab tarixchisi, adibi va davlat arbobi. Qohirada fiqh, huquq, adabiyot, ilmi nujum, handasa, tabobat, mantiq va tarix buyicha taʼlim olgan. 1187 yil otasi bilan Quddusga koʻchib kelgan. Bu yerda Qohirada olgan bilimlarini yanada takomillashtirib, kelgusida yozadigan asarlari uchun manbalar tuplagan. taxminan 1201 yil Quddusda siyosiy vaziyat yomonlashgani boisidan otasi bilan Harron (Mesopotamiyada) ga kuchib oʻtgan. 1213 yil Halab hokimi uni moliya ishlari devoni boshligʻi etib tayinlab, unga "Al-Qoziy al-akram" ("Eng saxovatpe-sha qozi") faxriy unvonini inʼom etgan. Bu mansabda u davlat manfaatlari yoʻlida xizmat qilish bilan birga yirik olimlarga ham homiylik qilgan, chunonchi moʻgʻullar bosqini tufayli Oʻrta Osiyodan qochib kelgan Yoqut Hamaviyta boshpana berib, moddiy yordam koʻrsatgan. 1236 yil Halab hokimi tomonidan vazir etib tayinlagan I. al-Q. umrining oxiriga qadar shu mansabda ishlagan.

I. al-Q. 20 ga yaqin asar yozgan, ulardan bizgacha yetib kelganlari orasida eng muhimi — "Kitob ixbor al-ulamo biaxbor alhukamo" ("Hakimlar xususidagi xabarlar bilan olimlarni tanishtirish kitobi") dir. Bu asar koʻproq "Taʼrix alhukamo" ("Hakimlar tarixi") nomi bilan mashhur. Unda qadim zamonlardan to muallif davriga qadar yashab oʻtgan 414 olimning tarjimai holi berilgan boʻlib, ularning talaygina qismini Huroson va Movarounnahr olimlari tashkil qilgan. Mazkur asar Leypsig (1903) va Qohira (1908) da nashr etilgan.

Manbalar
Ibn Arabshoh

Ibn Arabshoh Shihobuddin Ahmad Ibn Muhammad Ibn Abdullox. Ibn Ibrohim (1388, Damashq — 1450, Qohira) — arab tarixchisi. Amir Temur Shom (Suriya) ni egallagach (1401), I. A. ni qarindosh-urugʻlari bilan Samarqandga keltirgan. Bu yerda u mashhur olimlardan taʼlim olgan, fors, moʻgʻul va turk tillarini oʻrgangan hamda adabiyot va ilohiyot bilan shugʻullangan (1401—08). U Xorazm, Moʻgʻuliston, Xitoyda va Oltin Oʻrda poytaxti Saroyda boʻlgan. Hoji Tarxon (Astraxon) da huquq fani bilan shugʻullangan. Qrim orqali Adrianopolga kelgan. 10 yil davomida turk sultoni Muhammad I ning maxsus kotibi boʻlgan. I. A. bir necha tarixiy kitob yozgan. "Gʻurrat us-siyar fi duvalitturk va-ttatar" ("Turk va tatar xalqlari davlatlaridagi siyratlar sarasi") asari Oltin Oʻrda haqidagi koʻp maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan. Ammo bu asar saqlanmagan. I. A. ning "Fukoxat ul-xulafo va mufokahat uz-zurafo" ("Xalifalarning hozirjavobligi va farosatlilarning hazil-kashligi") asari ham bor. I. A. tarjimon sifatida Avfiyning "Javomiʼ ulhikoyot va lavomiʼ ur-rivoyot" ("Hikoyalar majmuasi va rivoyatlar jilvasi"), Abu Laysning "Tafsir" ini fors tilidan turkchaga tarjima qilgan. "Ajoib ul-maqdur fi axbori Temur" ("Temur haqidagi xabarlarda taqdir ajoyibotlari") I. A. ning eng mashhur asaridir. Bu asar "Amir Temur tarixi" nomi bilan oʻzbek tilida ham nashr etilgan.

I. A. Amir Temurga nisbatan dushmanlik ruhidagi mualliflar jumlasidan edi. Bu hol uning asarida toʻla aks etdi. Shunga qaramay, I. A. asarida Temur davlati va unga chegaradosh mamlakatlar siyosiy, xoʻjalik va madaniy turmushini qoʻshimcha ravishda oydinlashtirib beruvchi koʻpdan-koʻp diqqatga sazovor maʼlumotlarni keltirgan.

I. A. Amir Temurga naqadar salbiy nazar bilan qaramasin, har holda uning shaxsini munosib baholagan: "Yetmish yoshli Temurning fikrlari hali ham qatʼiy, jismoniy jihatdan kuchli va baquvvatdir... U istehzo va soxtalikni yoqtirmaydi, baxtsiz hodisa roʻy berganda gʻamga botmaydi, doim sergak va mardona turadi, uning oldida hamma itoatgoʻy boʻlib qoladi va hurmat bajo keltiradi. U mard va jasur odamlarni yoqtiradi... U masalaning moqiyatini darhol payqab oladigan mohir bahschi edi. U farosati bilan haqgoʻy — yolgʻonchini darrov farqlar edi, samimiy maslahatchilarni soxta nasihatgoʻylardan farqdar edi".

Adabiyot 
 Amir Temur tarixi (1-, 2-kitoblar; soʻz boshi, arab tilidan tarjima va izohlar muallifi U. Uvatov), T., 1992.

Ubaydulla Uvatov.

Manbalar
Ibn Asokir

Ibn Asokir, Abulqosim Ali ibn alhasan (1105—Damashq— 1176)— arab tarixchisi, muhaddis, faqih va shoir. Iroq va Huroson boʻylab kezib, u yerlardagi ulamolardan taʼlim olgan. Soʻng Damashqqa qaytib, An-Nuriyya madrasasida mudarrislik qilgan. Tarix, hadis va fikdga doir koʻplab asarlar yaratib, "Sadiqat uddiyn" ("Din vafodori") hamda "Hyp uddiyn" ("Din nuri") kabi faxriy unvonlarga sazovor boʻlgan. Uning eng yirik asari "Taʼrixu madiynati Dimashq" ("Damashq shahri tarixi") boʻlib, u koʻproq "Taʼrixu ibn Asokir" ("Ibn Asokir tarixi") nomi bilan maʼlum. Shom (Suriya) va Damashq tarixi hamda shomlik mashhur kishilar tarixiga bagʻishlangan mazkur asar 80 jil-ddan iborat. I. A. hadis va fiqh ilmiga oid asarlar ham yozgan.

Manbalar
Ibn Bavvob

Ibn Bavvob, Abu l Hasan Ala-vuddin Ali ibn Hilol (?— 1022) — xattot, olim, husnixat nazariyotchisi. "Qasidai roiya" ("Roiya kasi-dasi", 22 baytdan iborat) risolasida xat qoidalari va xattotlik sanʼati haqida qimmatli fikrlarni bayon qilgan. I. B. taʼlimotiga koʻra, husnixat inson ijodining samarasi boʻlib, u tasviriy sanʼat qatoriga kiradi. 15-asr da yashagan arab xattoti Muhammad ibn Hasan at-Tibiy oʻzining kotiblar haqidagi "Jomeʼi mahosini kitobat il-kuttob" ("Kotiblarning husnixat toʻplami") asarida yozishicha, I. B. Ibn Muqladan keyin xatning 16 turini (jumladan, suls xatining yozuv asoslari va b. ni) ixtiro qilgan va tako-millashtirgan. U ixtiro qilgan arab harfini nuqta bilan oʻlchash qoidalari undan keyingi xat nazariyotchilari, xattotlar uchun asosiy qoʻllanma boʻlgan.

Adabiyotlar 
 M urodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

Manbalar 

Kishilar
Xattotlar
Olimlar
1022-yilda vafot etganlar
Ibn Battuta

Ibn Battuta yoki Shamsiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Abdullox alLavatiy attanjiy (1304.24.2, Tanja — 1369, Fos) — mashhur arab sayyohi va geografi, tarixchi. Barbarlarning lavat kabilasiga mansub. Ibn Battuta 28 yillik sayohatlari davomida quruqlik va dengiz orqali 75 ming mil (120 ming km) masofani bosib oʻtgan. Ibn Battuta 1325-yil yozida Marokashdan Hajga boruvchilar karvoniga qoʻshilib safarga chiqqan va deyarli barcha musulmon mamlakatlarida boʻlgan. Dastlab Misr, Shom (Suriya), Livan, Falastin, Mesopotamiyaga borgan. 1332-yil uchinchi marta Makkaga borib haj marosimida qatnashgan. Nil daryosi yoqalab yana Qohiraga qaytgan. Soʻngra Ibn Battuta Yaqin Sharq mamlakatlari orqali Turkiya va Qrimga bordi. Itil (Volga) daryosi orqali Hoji Tarxon (Astraxon) ga oʻtib, Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qabulida boʻlgan; keyin Xorazm poytaxti Urganchga kelgan. Undan Buxoro, Nahshab, Termiz, Samarkand, Balx va Kobul, Moʻlton orqali Hindistonga borgan va Dehli sultoni Muhammad Tugʻloq saroyida qariyb 8 yil molikiylar qozisi lavozimida xizmat qilgan (Ibn Battuta Sherozda ikki mazhab — molikiylar va shofiʼiylar qozisi degan shahodatnoma olgan edi). Soʻngra sayohatni davom ettirib Indoneziya va Xitoyga borgan. 1349 i. Marokashga qaytgan. 1349—52 yillar orasida Ispaniyaning arablar tasarrufidagi joylariga, 1352—53 yillarda Sudanga sayohat qilgan.

Ibn Battuta oʻrta asrdagi eng yirik sayohatchi boʻlib, uni uzoq mamlakatlarga sayoxat qilishda yoʻl qiyinchiliklari, muhtojlik, xavf-xatarlar toʻxtata olmagan. U borgan mamlakatlarning geogr. si, tarixiy hamda iqtisodiy, etnog-rafik va madaniy-maishiy hayotiga oid qimmatli maʼlumotlar qoldirgan. Ayniqsa, Oʻrta Osiyo shaharlari, jumladan Samarqandning dunyoga mashhur sifatli qogʻozi xdqidagi yozganlari eʼtiborga loyiq. Hulokuiylar hukmronligi davridagi Eronning iqtisodiy va madaniy hayoti batafsil tasvirlangan. Ibn Battuta yirik savdogar ham edi, sultonlarning farmoyishi bilan baʼzan elchilik vazifalarini ham bajargan.

Ibn Battuta fors va turkiy tillarni ham yaxshi bilgan. Uning "Tuxfat an-nuzzor fi gʻaroyib al-amsor va ajoyib alafsar" ("Turli shahar va safarlardagi ajoyibotlar shohidi boʻlganlar uchun tuhfa") asari Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo reorp. si tarixini tadqiq etishda muhim manba hisoblanadi. Ushbu asar Ibn Battuta zamonidagi (turmushga oid) adabiyotning namunasi boʻlib, oʻz davrining adabiy va psixologik yodgorliklaridan biridir. U ilmiy manbalarda "Sayohatnoma" deb ataladi. Ibn Battuta asarlari 80 dan ortiq Yevropa va Osiyo xalqlari tillarigatarjima qilingan. Ibn Battuta faoliyati ustida oʻzbek olimi N. Ibrohimov tadqiqot ishlari olib borgan va u haqda oʻzbek, rus, arab, ingliz tillarida asarlar yaratdi.

Sayohatlari

Sayohat yoʻnalishi (1325—1332-yillar)

Sayohat yoʻnalishi (1332—1347-yillar)

Sayohat yoʻnalishi (1349—1354-yillar)

Manbalar 

24-fevralda tugʻilganlar
1304-yilda tugʻilganlar
1369-yilda vafot etganlar
Ibn Bibi

Ibn Bibi Nasruddin Yahyo Ibn Majiduddin Mahmud (? — 1272, Damashq)— tarixchi va adib. Bir muncha vaqt Jaloliddin Manguberdi xuzurida yashagan, soʻng Damashqqa borib (1221) sulton Alouddin Kayqubod saroyida tarjimonlik qilgan va shu bois elda "Yahyo tarjimon" nomi bilan tanilgan. Qator tarixiy asarlar yaratgan, chunonchi uning saljuqiylar tarixiga doir "Al-Avomir al-aloniyya fil-umur il-aloiyya" ("Buyuk ishlar xususidagi oshkora farmonlar") asari koʻproq mashhur boʻlib, Alouddin Kayqubodga bagʻishlangan. Bu asar turk (15-asr), nemis (1902) va shved (1959) tillariga tarjima qilingan. Uning qoʻlyozma nusxalari Moskvadagi Osiyo xalqlari muzeyi, Turkiyadagi AyoSofiya va Germaniyadagi Drezden kutubxonalarida saqlanadi. Asarda Oʻrta Osiyo tarixi va madaniy hayotiga oid maʼlumotlar ham uchraydi.

Manbalar
Ibn Boja

Ibn Boja, Abu Bakr Muhammad ibn Yahyo (taxminan 1070, Saragosa, Ispaniya — 1139, Fes, Marokash) — arab faylasufi, shoir, musikachi. Sevilyada bir necha yil yashagan. Soʻng Marokashga oʻtib, Fes sh.da vazirlik lavozimida ishlagan. Lekin bu yerda oʻzining falsafiy qarashlari tufayli taʼqibga uchragan va ganimlari tomonidan zaharlab oʻldirilgan.

I. B. fanning bir necha sohalarida ijod qildi. U tabiblik va shoirlikdan tashqari, falakiyot, falsafa, mantiq, mat., tabiatshunoslik, musiqa sohalari boʻyicha risolalar yozdi. Aristotelning fizika va meteorologiyaga oid asarlariga sharhlar bitdi. Oʻtmish falsafiy fikrini chuqur oʻrganib, uni Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlariga tanishtirishda katta xizmat koʻrsatdi. I. B. ning koʻp asarlari tugallanmagan. Ular jumlasiga "Jon haqida", "Yolgʻiz kishining xulq-odobi" ("Tadbir al-mutavahhid") kabilar kiradi. Boshqalari tugallangan boʻlsada, kichik hajmdagi asarlardir. Ular qad. yahudiy va lotin tillariga tarjima qilingan va bizgacha ayrim parchalari yetib kelgan. I. B. oʻz risolalarida jamiyatdan ajralgan inson haqida gapirsa ham, jamiyatning xayrli ishlarida inson faol qatnashuvi lozim, deb tushuntirdi. U tarkidunyochilikka qarshi chiqdi, insonga bu dunyoda farovonlikka va baxtsaodatga erishish yoʻllarini koʻrsatishga intildi, fozil odamlar va faylasuflardan iborat boʻlgan ja-miyat toʻgʻrisida xayol qildi. Uningcha, har bir kishi oʻz maʼnaviy kamoloti yoʻlida qaygʻursa, shunda jamiyat ham takomillashadi. Bunday jamiyatda do-nishmanddar koʻpayib borib, nizo-adovat va jabr-zulmga oʻrin qolmaydi. I. B. ning ijtimoiyfalsafiy fikrlari keyinchalik arab faylasuflari Ibn Tufayl va Ibn Rushdnnig dunyokarashiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar
Ibn Dovud

Ibn Dovud, Avraam (taxminan 1100, Toledo — taxminan 1180, Kordova) — yahudiy tarixchisi va faylasufi. "Al-aqidat urrafiʼa" ("Yuksak imon") asarida davrining taraqqiyparvar gʻoyalarini ilgari surdi va Ibn Sino asarlari taʼsirida Ibn Jebirol neoplatonizmiga qarshi chiqdi. I. D. ning falsafiy qarashlarida materialistik fikrlar bilan birga diniy aqidalarga ishonish ham bor. Jumladan, I. D. Bibliyaning dunyo yoʻklikdan, hech narsadan Xudo tomonidan yaratilgan degan fikrini himoya qildi. I. D. fatalizmni inkor etdi va inson irodasi erkinligi toʻgʻrisidagi taʼlimotni ishlab chiqdi. I. D. oʻrta asr taraqqiyparvar mutafakkirlari ijodiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar
Ibn Zayla

Ibn Zayla, Abu Mansur Husayn bin Muhammad bin Tohir bin Umar Zayla (? — 1048) — qomusiy olim, musiqashunos. Zahiriddin Bayhaqiyning maʼlumoticha, isfahonlik. Ibn Sinoning yaqin shogirdi va safdoshi. Oʻz davrida turli (tibbiyot, tabiiy va aniq) fanlar bilimdoni (koʻp asarlari maʼlum) boʻlganligidan hakim (donishmand) deb yuritilgan. "Kitob al-kafi fi almu-siqa" ("Musiqaga oid toʻliq kitob") asari mashhur boʻlib, uning 2 qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan (London, Britaniya muzeyi kutubxonasi hamda Hindiston, Rampur sh. dagi Rido kutubxonasida saqlanmoqda; arab musiqashunosi Zakariya Yusuf bu kitobni 1964 yil Qohirada nashr ettirdi). Unda Movarounnahr va Huroson xalqlari musiqa madaniyatiga oid maʼlumotlar mavjud. Jumladan, oʻsha davrda keng tarqalgan musiqa janrlari, kuy va qoʻshiklar, musiqa cholgʻulari haqidagi maʼlumotlar, shuningdek, taʼlif (kompozitsiya), iyqo (usul-ritm), vazn va ohang muammolari yoritilgan.

Manbalar
Ibn Isʼhoq

Ibn Ishoq Abu Abdulloh Muhammad Ibn Ishoq Ibn Yasor (704, Madina — 767, Bagʻdod) — tarixchi, muhaddis, Rasululoh (sav) haqlarida bizgacha yetib kelgan eng dastlabki siyratnomalardan birining muallifi. 733 yil Misrga koʻchib borgan, 749 yil esa Iroqqa kelib, u yerda muqim yashab qolgan. I. I. ning Bagʻdodda yozib tugallagan "Kitob siyrat Rasululloh" ("Rasululloh siyratlari xususida kitob") asari misrlik filolog Ibn Hishom (834 yil vafot etgan) tahriri ostida bizgacha yetib kelgan. Shuningdek, I. I. "Al-Magʻoziy" ("Gʻoziylar fazilatlari va ular qilgan amali solixlar haqida kitob"), "Al-Mubtadaa" ("Ibtido"), "Taʼrix al-xulafo" ("Xalifalar tarixi") nomli asarlar ham yozgan. Uning "Tarix al-xu-lafo" asaridan Madoiniy (752—840), Tabariy, Rabgʻuziy kabi mashhur tarixnavis olimlar foydalangan. Mas, Madoiniy Oʻrta Osiyoning arablar tomonidan fath etilish davri tarixiga doir "Kitob futuhoti Huroson" va b. asarlarini yozishda mazkur kitobga ta-yangan.

Manbalar
Ibn Miskavayh

Ibn Miskavayh Abu Ali Ibn Muhammad (? — 1030) — arabnavis tarixchi, faylasuf, adib va tabib. Umumjahon tarixiga oid "Kitob tajorib al-umam" ("Xalqlar tajribalari kito-bi") nomli asar yozgan. Unda jahon xalqlari, jumladan arablarning 10-asr 80-yillariga kadar tarixi bayon qilingan boʻlib, asarning soʻnggi qismida Arab xalifaligining 10-asr dagi ijti-moiy-iqtisodiy hayoti haqida qimmatli maʼlumotlar bor. Ilmi axlok va hikmatga doir "Kitob at-tahora" ("Tahorat kitobi"), "Tahziyb al-axloq" ("Axloqni tuzatish") nomli asarlar ham I. M. kalamiga mansub. U arab, fors, hind va yunon donishmandlari aytgan hikmatlar toʻplamini ham tuzgan. I. M. asarlari taʼsirida islom dunyosida oʻnlab axloqiy-didaktik asarlar (jumladan, Nasriddin Tusiyning "Axloqi Nasriy") yozilgan.

Manbalar
Ibn Mojid

Ibn Mojid, Shihobuddin Ahmad ibn Mojid as-Saʼdiy annajdiy (taxminan 1440, Julfor — 16 a. boshi) — mashhur arab dengizchisi (dargʻasi), dengizda suzish ilmining nazariyotchisi. Umrining 40 yildan ortiq qismini Hind okeanida kema xizmatida oʻtkazgan. Uning ajdodlari ham dengizchi boʻlishgan. Portugal dengizchisi Vasko da Gama boshchiligidagi kemalarni 1498-yil da Afrikaning sharqiy sohilidan Hindistonning Kojikode (Kolikut) sh. ga borishida Arabiston dengizida yoʻl koʻrsatuvchi boʻlgan.

I. M. oʻz davridagi bilimlarni yaxshi egallagan va oʻzi ham qirqqa yaqin asar yozgan. Ular asosan, nazmda, biroq eng yirik asarlaridan biri — "Kitob alfavoid fi usul ilm al-baxr va-lqavoil" ("Dengizchilik ilmi va qoidalari asoslariga oid foydali maʼlumotlar kitobi") nasrda yozilgan. Asarda arab dengizchilarining kemalarni Zanjibar va Madagaskar o.laridan Tayvan va Indoneziyaning olis orollarigacha olib borgan marshrutlari, kemani boshqarishning boy nazariy va amaliy masalalari hamda muallifning koʻp yillik dengizchilik tajribasidan hosil boʻlgan xulosalar (dengizchilik tarixi, kema boshqaruvchisiga qoʻyiladigan talablar, shamollar yoʻnalishi, kemalar suzadigan yoʻnalishlar, musson shamollari, yirik orollar va h. q.) oʻrin olgan. Kemani boshqarishda quyosh, oy va yulduzlar holatini eʼtiborga olish, kompasdan foydalanish, shamollarning esish paytlari va yoʻnalishlarini bilish, Hind okeani, undagi orollar va sohillari tavsifi va h. k. bayon qilingan. Nazmda yozilgan yirik asarlaridan biri "Hoviiyot al-ixtisorfi usul ilm al-bihor" ("Dengiz ilmi asoslarining muxtasar dostoni") ming baytlik kat-ta urjuzadan iborat (1462-yil yozib tugatilgan).

I. M. asarlarida kemalarning , asosan Qizil dengiz, Fors qoʻltigʻi, Hind okeanida suzish yoʻnalishlari tavsiflangan, ularda oʻsha davrning dengiz astronomiyasiga oid deyarli barcha bilimlar mujassamlangan. U dengizchilik fani bobida qoʻllanmalar yaratgan birinchi yirik olim sifatida maʼlum. I. M. va boshqa arab dengizchilarining tajribalari yevropaliklarning Hind okeanidagi kema qatnovida juda katta yordam bergan.

Manbalar
Ibn Muqla

Ibn Muqla (toʻliq ismi Abu Ali Muqammad binni Ali binni alhasan ibn Muqla, 886—940) — mashhur xattot, tilshunos olim, davlat arbobi. Arab yozuvini isloh qilib, harflarning oʻzaro mutanosibligini yaratgan. Kufiy xati asosida arab yozuvining muhaqqaq, suls, rayhoniy, nasx, tavqe, riqo, taʼliq kabi asosiy xat usullarini ixtiro qilgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, arab alifbosidagi nuqta (harakat) lar ham I. M. tomonidan kiritilgan. Bu, oʻz navbatida, qad. yozma yodgorliklarni xatosiz toʻgʻri oʻqish imkonini bergan. 16-asr adibi Kozi Ahmadning "Risola oid ba xattoton va naqqoshon" ("Xattotlar va naqqoshlar haqida risola") asarida I. M. haqida, uning mohir kotibligi haqida muhim maʼlumotlar keltiradi. Hayoti ogʻir kechgan (oʻng qoʻli kesib tashlanganda, chap qoʻli bilan yoza boshlagan) I. M. fo-jiali halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 Murodov A., Oʻrta Oyeiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971.

Manbalar 

Xattotlar
Olimlar
Tilshunoslik
886-yilda tugʻilganlar
940-yilda vafot etganlar
Kishilar
Ibn Rusta

Ibn Rusta, Abu Ali Ahmad ibn Umar ibn Rusta (9-asr 2-yarmi, Isfahon — 10 a. boshi) — geograf, arab tilida ijod qilgan. 903 y. da haj ziyora-tiga borgan. 7 jilddan iborat "Kitob alaʼloqannafisa" ("Qimmatbaho durlar haqida kitob") ensiklopedik asarini 903 y. da yozgan. Asarning astronomiya va geog . da oid fakat yettinchi jildigina bizgacha yetib kelgan. Muallif asarni yozishda Ahmad alfargʻoniy, Abu Maʼshar al-Balxiy, Ibn Hurdodbeh kabi taniqli olimlarning asarlaridan foydalangan. I. R. asarida yer yuzidagi dengizlar, daryolar, yetti iqlim, turli oʻlkalar (Arabiston ya. o., Eron-zamin, Ikki dare oraligʻi (Mesopotamiya), Misr, Kichik Osiyo ya. o., Hindiston sharqi va b.), xalq va elatlar, shaharlarning geografik tasviri berilgan. Amudaryoning quyi oqimi va Orol dengizining sohillari birinchi marta I. R. asarida batafeil yori-tilgan. Asar ilmiy-ommabop tarzda yozilgan va unga oʻsimlik hamda hayvonot olamiga tegishli ajoyib hikoyatlar badiiy tarzda ilova qilingan; Yevropada ilmiy nashr etilgan (1892).

Manbalar 

Somoniylar davlati
Ibn Rushd

Ibn Rushd Abdulvalid Muhammad (arabcha: ابن رشد)(lotincha: Averroes) (1126-yil, Kordova — 10-dekabr 1198-yil, Marokash) — arab faylasufi va tabibi, Andalusiya va Marokashda yashagan, qozi va saroy haqimi boʻlgan. Aristotel asarlariga sharxlar yozgan. Gʻazoliy taʼlimotiga qarshi "Tahofut ut-tahofut" ("Raddiyatni rad etish") asari bilan falsafada muayyan oʻrin tutadi. Ibn Rushd moddiy dunyo abadiy, uning boshi ham yoʻq, oxiri ham boʻlmaydi, degan. Lekin, uningcha, moddiy dunyo fazoda cheklangan. Xudoning borligini tan olgan Ibn Rushd uning olamdan oldin boʻlganligiga ishonmagan va xudo yaratilgan olam bilan birga abadiy, deb hisoblagan. U ruh oʻlmaydi, oxirat bor degan gaplarga qarshi chiqqan. Ibn Rushd ikki haqiqat nazariyasini ilgari surib, bilimni eʼtiqodga, falsafani ilohiyotga qarama-qarshi qoʻydi hamda fanning, inson aqlining roliga yuqori baho berdi. Ibn Rushd kishi oliy kamolotga zikru sano orqali emas, balki ilmiy-falsafiy bilim orqali erishadi, deb hisoblagan. Oʻz davrining ilgʻor kishisi boʻlgan Ibn Rushd adolatli jamiyat qurishni, xotin-qizlarga teng huquq berilishini, hurlik gʻoyalarini targʻib qildi. [manba keltirish kerak]

Ibn Rushd gʻoyalari oʻrta asr falsafasiga katta taʼsir koʻrsatdi (qarang Averroizm). Ibn Rushd 7 jildli qomusiy tibbiy asar "Kitob al-kulliyot" (tibbiyot boʻyicha umumiy qoʻllanma) muallifidir.

Manbalar