MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dezarg teoremasi

Dezarg teoremasi - proyektiv geom.ning muhim teoremalaridan biri. J. Dezarg topgan. D. t. 2 qismdan iborat: 1) ABC va A’V’S uchburchaklarning tegishli tomonlari bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi uchta X, Y, Z nuqtada kesishsa, uchburchaklarning mos uchlarini tutashtiruvchi uchta toʻgʻri chiziq bitta nuqta orqali oʻtadi; 2) ABC va A’V’S uchburchaklarning mos uchlarini tutashtiruvchi uchta toʻgʻri chiziq bitta nuqtadan oʻtsa, bu uchburchaklarning mos tomonlari bir toʻgʻri chiziqda yotuvchi uchta nuqtada kesishadi. D. t. bir tekislikda yotgan uchburchaklarga ham, bir tekislikda yotmagan uchburchaklarga ham taalluqli. D. t.dan elementar geometriyada konstruktiv masalalarni yechishda foydalanish mumkin. D. t.ning mazmuni toʻgʻri chiziqlarning tekislikda oʻzaro joylashishiga taalluqli boʻlib, oʻlchashlar bilan bogʻliq emas. D.t.ni uch oʻlchovli fazoga murojaat qilmasdan isbot qilish, yaʼni proyektiv tekislikda qabul qilingan aksiomalarga asoslanib uni mantiqiy yoʻl bilan keltirib chiqarish mumkin emasligini D. Gilbert isbot qildi. Demak, D. t.ni tekislikdagi proyektiv geom.ning mustaqil aksiomasi, deb qarash mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezertirlik

Dezertirlik (lot desertor -qochoq) — harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyat turlaridan biri; Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra harbiy xizmatdan boʻyin tovlash maqsadida harbiy qism yoki xizmat joyini oʻzboshimchalik bilan tashlab ketish, shuningdek, shu maqsadda xizmat joyiga kelmaslik D. hisoblanadi. Harbiy xizmatdan qochib yurish, xizmat joyini tashlab ketish jinoyat sanaladi. Boshqa xizmat joyiga oʻtkazilganda, taʼtilda boʻlganda, davolanish tugaganda, xizmat safariga yuborilganda harbiy qism yoki xizmat joyiga yetib kelmaslik ana shu turdagi jinoyatni sodir etish demakdir. D. muddatli harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, agar zobitlar tarkibidan boʻlgan shaxs, praporshchik, michman yoki harbiy xizmatni kontrakt (shartnoma) boʻyicha oʻtayotgan harbiy xizmatchi tomonidan sodir etilgan boʻlsa, aybdor 5 yildan 10 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. D. uchun belgilangan bu javobgarlik faqat tinchlik vaqtida harbiy xizmatni oʻtashda sodir qilingandagina qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezinvaziya

Dezinvaziya (dez... va lot. invasio — hujum) — hayvonlarning invazion kasalliklari qoʻzgʻatuvchilari (gijjalar, baʼzi hasharotlar tuxumi va lichinkalari va b.)ni tashqi muhitda yoʻqotish, zararsizlantirish. Veterinariya amaliyotida profilaktik D. dezinfeksiya bilan birgalikda olib boriladi. Joriy D. hayvonlarning navbatdagi degelmintizatsiyasidan keyin 3—4 kun oralatib oʻtkaziladi. D.da parazitlar tuxum va lichinkalarining rivojlanish muddatlarini, ularning tashqi muhitda, hayvon organizmida yeaklanish davrlarini, fizik va kimyoviy taʼsirotlarga chidamliligini va b.ni hisobga olish zarur. Binolar va uskuna-jihozlar kimyoviy (soʻndirilmagan ohak, 5% NaOH eritmasi va b.), fizik (kuydirish, qaynatish va b.), mexanik (chiqindilarni toʻplab tozalash va zararsizlantirish) usullarida oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezintegrator

Dezintegrator (dez... va lot. integer — butun) — 1) moʻrt materiallarni maydalovchi mashina. Kojux ichiga joylashtirilgan, qaramaqarshi tomonga aylanuvchi vallarga oʻrnatilgan ikki diyekdan iborat. Material disklardagi barmoklarga urilib maydalanadi. D. koʻmir, tuz, oqak, tuproq kabi materiallarni maydalashda ishlatiladi. D. qorgich vazifasini ham oʻtaydi; 2) sanoat gazlarini qattiq yoki suyuq zarralardan tozalaydigan apparat. Gaz D.i rotoridan purkaladigan suv (yoki boshqa suyuklik) bilan tozalanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezintoksikatsiya

Dezintoksikatsiya (dez... va intoksikatsiya) — organizmning zaqarlarni suyultirish, neytrallash yoki biror yoʻl bilan chiqarib yuborish orqali ularning gʻayritabiiy biologik taʼsirini kamaytirib, tuzilmalar va faoliyatga koʻrsatgan zararini bartaraf etishga qaratilgan reaksiyalari majmui. Zaharli moddalar va metabolitlarning organizmdan qay darajada chiqishi (qancha, tez yoki suyet) shu moddaning fizik-kimyoviy xususiyatlariga bogʻliq. Bunda ayniqsa qrn, jigar, buyrak, oʻpka, meʼda-ichak yoʻllari hamda organizmning oʻziga xos individual imkoniyatlari katta rol oʻynaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezinfeksiya vositalari

Dezinfeksiya vositalari - tashqi muhitdagi yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini (odam, hayvon va oʻsimliklarda) yoʻqotish uchun ishlatiladigan fizik va kimyoviy vositalar. Qaynatish, yuqori bosim bilan bugʻlantirish, ultrabinafsha nurlar, quyosh nurlari va b. fizik D. v. hisoblanadi. Kimyoviy D. v.dan xlorli ohak, xloramin, lizol, karbol kislota, shuningdek, formalin, fenol, vodorod peroksid, margansovka va b. qoʻllaniladi (yana qarang Dezinfeksiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezinfeksiya stansiyalari

Dezinfeksiya stansiyalari - epidemiyaga qarshi ish olib boradigan sanitariya muassasasi; sanitariya-epidemiologiya st-yasi (SES)ning bir boʻlimi. D.s. yuqumli kasallik bilan ogʻrigan bemorlarni maxsus transportda kasalxonaga olib borib yotqizish, ularning uyi, zarur boʻlsa, atrofidagi joylarni dezinfeksiya qilish, infeksiya oʻchogʻidan yoki turli muassasalardan keltirilgan kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak va h. k.ni dezinfeksiya kameralarida yuqumsizlantirish, davolash-profilaktika muassasalarida kundalik dezinfeksiya oʻtkazish, yuqumli kasalliklarning oldini olish maqsadida jamoat joylari (yotoqxona, kinoteatr va korxonalar)ni profilaktik dezinfeksiya, dezinseksiya va deratizatsiya qilish kabi ishlarni amalga oshiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezodoratsiya

Dezodoratsiya (dez... va lot. odoratio — hid) — yoqimsiz, qoʻlansa hidlarni yoʻqotish yoki sezilmaydigan holatga keltirish. Obʼyektlardan foydalanishda veterinariyasanitariya talablariga rioya etmaslik, organik substratlarning chirishi natijasida havoda ammiak, vodorod sulfid, skatol, indol, uchuvchan yogʻ kislotalari va b. moddalarning toʻplanishi binolarda qoʻlansa hid paydo qiladi. Uy-joy binolari, chorvachilik majmualari, oziq-ovqat korxonalari, bemorlar va yaradorlar yotadigan palatalar, jips berk binolar (suv osti kemalari, kos-mik kemalar)da D. oʻtkaziladi. D. uchun bir qancha vositalar (aerozollar, ozon, formalin, xlorli ohak, lista kumir, torf, kaliy permanganat va b.) bor. Baʼzilari (chin dezodoratorlar) qoʻlansa hidli gazlarni yutadi, oksidlaydi, oʻziga biriktirib oladi va ayni vaktda chirituvchi (sasituvchi) mikro-organizmlarga taʼsir etadi. Chorvachilik binolarini D.lashda goʻngni oʻz vaqtida yigʻishtirib olish, binolarni shamollatish, qalinroq toʻshama solish yaxshi natija beradi. Goʻsht kombinatlari va sovuqxonalarni D. qilishda bi-noning ichki devorlariga 1% li issiq ishqorlar eritmasi yoki tarkibida 2% faol xlor boʻlgan xlorli ohak eritmasi bilan ishlov beriladi. Uchuvchan yogʻ kislotalarini oksidlash uchun bino ichiga ventilyasiya qurilmasi orqali ozon kiritiladi (ozonning 1 m3 xavodagi konsentratsiyasi 0,05—0,1 m3 dan ortiq boʻlmasligi kerak). Axlat oʻralari va uyumlarining sassiq hidini yoʻqotish uchun kul, qum, tuproq, koʻmir kukuni, torf sepib koʻmiladi, shuningdek, kimyoviy moddalardan foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksikortikosteron

Dezoksikortikosteron, DOK, S|2N30O,— biologik faol steroid. Mol. m. 330,45. Umurtqali hayvonlar buyrak usti bezlarida kortikosteron va al-dosteron biosintezida (qarang Kortikosteroidlar) oraliq birikma sifatida hosil boʻladi. D. va uning sintetik preparatlari (D. atsetat, D. trimetilatsetat) organizmda suv-tuz almashinuviga taʼsir etadi: natriy ionlari va suvni tutib qoladi, kaliy ionlari ajralishini tezlashtiradi va tomirlar tonusini barqarorlashtiradi. Miasteniya, gipoxloremiya, buyrak usti bezi pust qavati yetishmovchiligini davolashda qoʻllaniladi. Organizmda D.ning koʻp hosil boʻlishi yoki ortiqcha kiritilishi arterial gipertoniya, shish, boʻgʻimlar va buyrak yalliglanishiga olib keladi.

Manbalar 

Biologiya
Dok

Dok (ing . dock) — 1) kemalarning suvga botib turadigan qismini qurish, suvdan chiqarib koʻzdan kechirish va taʼmirlash uchun xizmat qiladigan inshoot. Dok quruq, suvli va suzib yuruvchi xillarga boʻlinadi. Quruq Dok gavan yoki havzaning qirgʻogʻiga quriladi. U devorlari va tubi suv oʻtkazmaydigan kamera, shlyuz, nasos stansiyasi, kemalarni kameraga kiritish va undan chiqarish jihozlaridan iborat. Dok yogʻoch, tosh, poʻlat, beton va temir-betondan quriladi. Unga suv toʻldirilib, taʼmirlanadigan kema kiritiladi va suv chiqarib yuboriladi, shunda kema maxsus toʻsinlarga oʻtirib qoladi. Suvli D.da kema kamera devori boʻylab yasalgan maydonga oʻtiradi. Buning uchun maydonlar orasidagi kanalga nasos yordamida suv toʻldirilib, kema kiritiladi va suv chiqarib yuboriladi. Suvli D.da bir vaqtda ikki kema taʼmirlanishi mumkin. Suzib yuruvchi D. chetlariga koʻtarish kranlari oʻrnatilgan uzun pontonyadan iborat. Kemani D.ga kiritish uchun pontonga suv toʻldirilib, kema kiradigan darajada suvga botiriladi va kranlar orasiga toʻgʻri keltiriladi, soʻngra nasos yordamida pontondagi suv chiqarib tashlanadi, D. suv betiga qalqib chiqadi va kema ponton tubiga oʻtiradi. Bunday D.ning afzalligi uni istalgan joyga olib borish mumkinligidir. Suzib yuruvchi D. poʻlat va temir-betondan yasaladi; 2) dengiz sathi keskin oʻzgarib turadigan joylarda kemalar yuk ortish yoki yuk tushirishga qoʻyiladigan port havzasi (kamerasi). Bunday Dokda suv sathi oʻzgarmay turadi.

Manbalar
Dezoksiriboza

Dezoksiriboza, giminoza, ribodezoza, C5H10O4— purin va pirimidin nukleotidlari shaklida dezoksiribonuklein kislota tarkibiga kiradigan uglevod. Molyar m. 134,1, kristall, suyuqlanish temperaturasi 78—82°, suvda eriydi. Monosaharidlardan ribozaning qaytarilishi natijasida hosil boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksiribonukleaza

Dezoksiribonukleaza (Desoxyribonucleasa) — dezoksiribonuklein kislotalar (DNK) ning gidrolitik parchalanishi — depolimerlanishini tezlatadigan ferment; gidrolazlar sinfiga mansub. D. meʼda osti bezida, tirik organizmning deyarli barcha hujayralarida va mikroorganizmlarda boʻladi. Meʼda osti bezi D.si yaxshi oʻrganilgan. Bu ferment katabolik funksiyani bajaradi (qarang Katabolizm), u ovqatdagi DNK ni ichaklarda oson soʻriladigan nukleotidlarga aylantiradi. Undan tashqari, replikatsiya va reperatsiya (buzilgan DNK strukturasini tiklash) jarayonida qatnashadi. D. preparati qoramolning meʼda osti bezidan tayyorlanadi. Adenoviruslarishnt koʻpayishini toʻxtatadi va ekssudatning yopishkrkligini kamaytiradi. Adenoviruslar qoʻzgʻatadigan kasalliklar (konʼyunktivit, keratit, yuqori nafas yoʻllarining yalligʻlanishi), bronxoektaziya, oʻpka abssessi, pnevmoniyada buyuriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezoksiribonuklein kislota

Dezoksiribonuklein kislota (DNK) — nuklein kislotalarining bir turi. Tarkibida dezoksiriboza, azot asoslaridan adenin (A), guanin (G), sitozin (cytosine) (C) va timin (T) hamda fosfat kislota boʻladi. Barcha tirik organizmlar hujayrasida uchraydi va koʻpchilik viruslar tarkibiga kiradi. Tirik organizmlarda irsiy belgilarni saqlash va nasldan-naslga oʻtkazish vazifasini bajaradi. DNK ning nukleotidli tarkibi, yaʼni uning birlamchi strukturasi har bir organizm uchun oʻziga xos va qatʼiy individual boʻlib, biologik informatsiyaning kod shaklda (qarang Genetik kod) yozilishidir. DNK ning genetik ahamiyatini dastlab O. Everi shogirdlari bilan birga aniqlagan (1944, AQSH). DNK tarkibidagi nukleotidlarning oʻzaro munosabati maʼlum qonuniyatlarga boʻysunadi. Bu qonuniyatlar E. Chargaff (AQSH) tomonidan aniqlangan (1950). Bu qoidaga asosan DNK dagi purin asoslarining yigʻindisi pirimidin asoslarining yigʻindisiga teng boʻlib, bunda A ning miqdori T miqdoriga va G ning miqdori C miqdoriga teng . Mazkur qoidalarga asoslanib D. Uotson va F. Krik DNK ning strukturaviy modelini kashf etishdi (1953). Bu modelga koʻra, DNK molekulasi qoʻsh spiral hosil qiluvchi ikkita polinukleotid zanjirdan tashkil topgan va har ikkala zanjir bir umumiy oʻqqa ega. Zanjirning bir oʻrami orasidagi masofa 34 A ga teng va 10 ta nukleotid qoldigʻidan tashkil topgan (V-shakl). Polinukleotid zanjirlarning pentozafosfat guruhlari spiralning tashqi tomonida, azot asoslari esa ichki tomonida joylashgan. Polinukleotid zanjirlar bir-biriga nisbatan teskari yoʻnalgandir. DNK ning bir zanjiridagi nukleotidlarning ketma-ketligi, ikkinchi zanjirdagi nukleotidlarning ketma-ketligini taʼminlaydi yoki ular komplementar (toʻldiruvchi) hisoblanadi. Komshtementarlik nuklein kislotalarning strukturaviy va funksional tuzilishida universal prinsip hisoblanadi. Koʻpchilik tabiiy DNK molekulalari qoʻsh zanjirli va toʻgʻri chiziqli holda uchrasada, biroq, ular juda katta mol. m.ga ega boʻlgan molekulani kichik hajmda joylash uchun buklangan, halqa, superspiral va boshqa shakllarni olishi mumkin. Ayrim viruslar DNK si bir zanjirli boʻladi. Prokariotlar hujayrasida DNK bitta xromosomada mujassamlashgan boʻlib, mol. m.si 10’ dan ortiq va uz. taxminan 1 mm ga teng . Eukariotlar hujayrasidagi DNK asosan yadroda de-zoksinukleoprotein (DNP) shaklda boʻlib, xromosoma yoki xromatinning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Yadrodan tashqari DNK mitoxondriy va xloroplast tarkibida ham uchraydi. Abdukarim Zikiryoyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Dei Lincei milliy akademiyasi

Dei linchey milliy akademiyasi — Yevropadagi eng qad. FAlardan biri. 1603 y. Italiyaning Rim sh.da tashkil etilgan (1630—1795, 1840—47, 1939—44 yillarda yopilgan). Italiya milliy FAlarining eng yirigi. Akademiyaning asosiy vazifasi Italiyada sanʼat, adabiyot va fanni rivojlantirishga kumaklashish. Akademiya ilmiy tadqiqotlarni muvofiklashtiradi, milliy va xalqaro miqyosda ilmiy kongress, simpozium va konferensiyalar tashkil qiladi, chet el akademiyalari, ilmiy markazlari, institutlari va alohida yirik olimlar bilan aloqa bogʻlaydi. J. Della Porta, G. Galiley dastlabki aʼzolari boʻlishgan. 160 dan ortik, aʼzosi bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dey

Dey (turkcha dayi, aynan — togʻa) — 1) Usmonli turk saltanatining yanichar qoʻshinlarida zobitlik darajasi; 2) Yanichar zobitlar kengashi tomonidan umrbod saylanadigan Jazoir hokimi (1671 yildan to 1830 yilgacha, yaʼni Jazoirni Fransiya bosib olgunga qadar). Jazoirning soʻnggi D. i — Husayn (1818—30); 3) Tunisda D. deb 1590—1705 yillarda vaqt-vaqti bilan mamlakatni idora etgan turk yanichar harbiy boshliklari atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
William Morris Davis

Deyvis, Devis (Davis) Uilyam Morris (1850.12.2, Filadelfiya — 1934.5.2, Posadena) — amerikalik geolog va geograf. Amerika geomorfologiya maktabining asoschisi. Relyef ri-vojlanishining geografik sikli haqidagi taʼlimotni yaratgan. Kembrijdagi (AQSH) Garvard universitetining prof. Amerika geograflari Assotsiatsiyasiga asos solgan (1904) va Amerika geol. jamiyati prezidenti (1911), bir qancha geol. va geogr. jamiyatlarining faxriy aʼzosi. 1890—1915-yillarda AQSH Geol. xizmatida ishlagan; AQSH, Jan. Amerika mamlakatlari va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. 1903-yilda Turkistonning choʻl rayonlarini, jumladan Qozogʻiston past togʻlari (Sariorqa) relyefini oʻrgandi. Geomorfologiya faniga peneplen tushunchasini kiritdi. Tyanshandagi umumiy sirt relyef shakllarini yoshargan peneplenlar deb atadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

AQShlik geologlar
Amerikalik yozuvchilar
Deyvis boʻgʻozi

Deyvis boʻgʻozi — Grenlandiya va Baffin yeri orollari oraligʻida; Baffin dengizini Labrador dengizi (Atlantika okeani) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 1170 km, eng kambar joyi 360 m, eng chuqur joyi 104 m. Suzib yuruvchi muz va aysberg koʻp. Ingliz dengiz sayyohi Jon Deyvis nomi bilan atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Deyvis dengizi

Deyvis dengizi — Hind okeanining Antarktida sohillaridagi chekka janubiy qismi, 87° va 98° shq. u. oraligʻida. Maydon 21 mingkm. Eng chuqur joyi 1369 m. Yil davomida muzlar bilan qoplanib yotadi. Shoʻrligi 33—33,5%s. Dengiz sohilida Rossiya Federatsiyasining Mirniy stansiyasi joylashgan. Dengiz 1912-yilda Avstraliya ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan va kema kapitani J. K. Deyvis nomi bilan atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Dengizlar
Deygish

Deygish — daryoning kuchli oqimi va suv satx,ining keskin oʻzgarishi nati-jasida qirgʻoqlarning shiddatli yuvilishi. Oqim bilan yuvilgan qirgʻoq oʻpirilib, suv qayir tomon suriladi, sohil zonasida joylashgan ekinzorlarni yuvib, irrigatsiya inshootlarini vayron qiladi, xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Oʻtmishda Xorazm vohasidagi tabiiy ofat turlaridan biri boʻlgan. Ya. Gʻulomovning yozishiga kura, Amudaryoda toshqin paytida suv sathi yerga nisbatan 0,6—1,6 m baland koʻtariladi. Shuning uchun har ikki qirgʻ-oqning yoqasida baland dambalar (krchilar) qurilgan, bu dambalar vohani suv bosishdan saqlagan. Dare suvi asta-sekin qirgʻoklarni yuvgan, baʼzan butun-butun joylarni yuvib ketgan, baʼzan esa yangi sayozliklar va orollar hosil qilgan. Bu dahshatli oqimga Xorazm vohasida maxsus "D." yoki "yiqqin" (qozoq va qoraqalpoklar tilida) degan nomlar berilgan. D. bundan ming yil ilgari Xorazmning kad. poytaxti — Kot sh.ni butunlay yuvib, yoʻq qilib yuborgan. D. Amudaryonnng oʻrta va quyi oqimida, ayniqsa, yozgi toshqin davrida (iyun — avgust) tez-tez sodir boʻladi. Suvning koʻtarilishi va pasayishi koʻpincha 8—10 kun davomida roʻy beradi. D. daryolarda suv kamaygan davrda (noyab.— dekabr) ham kuzatiladi. Amudaryo oʻzani bir necha yil davomida 5–6 km va undan koʻproq suriladi. Dare oʻzanida yangidan-yangi sayozlik va chuqur joylar, orolchalar paydo boʻladi, birok, ular bir joyda turmasdan siljib yuradi. Bu esa kanallarga suv olish ishlarini qiyinlashtiradi. 1937-yil D. oqibatida Toʻrtkoʻl sh. vayron boʻlgan. 1990-yillardan Amudaryo quyi oqimi Tuyamoʻyin suv ombori orqali tartibga solingach, bu yerlarda D. xrdisasining taʼsiri bir oz pasaydi. D.ga karshi kurashning samarali usuli — daryo oqimi kuchini qirqadigan va qirgʻoqning yuvilishini kamayti-radigan toʻgʻrilagich qurilmalar oʻrna-tishdir. Amudaryoning quyi oqimida, asosan yirik suv olish inshootlari yaqinida 10 dan ortiq shunday toʻgʻrilagichlar barpo etilgan. Qirgʻoqni yuvilishdan saqlash uchun dambalar quriladi. Bir-biridan 200–250 m masofada qurilgan qoʻsh dambalar eng turgʻun va chidamli hisoblanadi. Har 1–2 km birinchi va ikkinchi katorlar orasida koʻndalang damba (traverslar) barpo qilinadi. Tuproqdan yasalgan bunday kutarmalar Amudaryoning quyi oqimida ikkala qirgʻoq boʻylab 900 km dan ortiq masofada qurilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daily Mail

Daily Mail (; ) — ingliz gazetasi. London va Manchesterda chiqadi. 1896-yilda tashkil etilgan. Adadi 2 millionga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Gazetalar
Daily Mirror

Daily Mirror (; ) — ingliz gazetasi. London, Manchester va Glazgoda chiqadi. 1903-yilda tashkil etilgan. Siyosiy voqealarni yoritishda Leyboristlar partiyasi oʻng qanotining siyosiy-ijtimoiy yoʻnalishiga yaqin turadi. Koʻngilochar va reklama materiallarni koʻp bosadi. Adadi 5 millionga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazetalar
The Daily Telegraph

The Daily Telegraph (; ) — ingliz gazetasi. London va Manchesterda chiqadi. 1855-yilda tashkil etilgan. Konservativ partiya rahbariyati nuqtai nazarini targʻib qiladi. Angliya kiborlari, amaldorlari va ziyolilari asosiy oʻquvchilari. Adadi 1,50 millionga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Gazetalar
Deymos

Deymos (yun. deimos — dahshat) — Mars tabiiy yoʻldoshlaridan biri (ikkinchisi Fobos). Amerika astronomi A. Xoll 1877-yilda kashf etgan. Diametri taxminan 15 km ga teng . Marsdan uzokligi 23460 km. Marsning ikkala yoʻldoshi ham unga yaqin joylashgani uchun ularni kuzatish juda qiyin. Ikkala yoʻldosh ham juda kichik (11,6 va 12,8 yulduz kattaligida). Mars yoʻldoshlari uning ekvator tekisligida harakatlanadi. D. Mars atrofini 1 sutka 6 soat 17 min. da bir marta tuda aylanib chiqadi. Kosmik apparatlar yordamida olib borilgan tekshirishlar Fobos va Deymos ning sirtlari kraterlar bilan qoplanganligini, ularning tashqi koʻrini-shi biron-bir geometrik shaklni eslatmasligini koʻrsatdi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Deyneka

Aleksandr Aleksandrovich Deyneka [1899.8(20).5, Kursk - 1969.12.6, Moskva] — rus rassomi. Harkov rassomlik bilim yurtida (1915—17) va Moskva Oliy badiiy texika ustaxonasida (1920—25) taʼlim olgan. Ijodida davr ruhi, joʻshqin hayot, fidokorona mehnat, sport, lirik mavzular yetakchi oʻrin tutadi. Asarlari: "Yangi sexlar qurilishida" (1926), "Ona" (1932), "Boʻlajak uchuvchilar" (1938), "Sevastopol mudofaasi" (1942) va b.; Moskva metropolitenining "Mayakovskiy" (1938—39) va "Novokuznetskaya" (1943) bekatlari va b.ga ishlangan asarlari, koshinlari mashhur.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyok

Deyok — Gerodotnnng maʼlumotiga koʻra, Midiyaning dastlabki podshosi (mil. av. 727—675). Midiyani Ossuriya asoratidan xalos etgandan soʻng xalq tomonidan hokimiyat tepasiga avval hakam (sudya) sifatida, soʻngra parokanda mamlakatda uzil-kesil tartib oʻrnatish maqsadida podshoh etib saylangan. Midiyaliklarning bir davlat ostida birlashtirgan, Ekbatana (Hamadon) sh.ga asos solgan. Tepalik ustida bunyod etilgan shahar 7 qator mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan boʻlib, har bir devordan keyin keladigan devor oʻzidan oldingisidan bir pogʻona baland qilib qurilgan. Devorlar turli ranglarda, birinchi devor — oq, ikkinchisi — qora, uchinchisi — sargʻish-qizil, toʻrtinchisi — toʻq koʻk, beshinchisi — jigarrang , oltinchisi — kumushrang , yettinchisi — zarhal rangda boʻlgan. Soʻnggi mudofaa devorlari oʻrtasida podsho saroyi va xazina qurilgan. D. aholiga devor atrofida joyla-shishni buyurgan. Saroyda quyidagicha tartib oʻrnatilgan: biron-bir shaxsni bevosita, shunchaki podsho huzuriga kirishi man etilgan, har qanday ish boʻyicha podshoh bilan xizmatkorlar (xabarchilar) orqali bogʻlanilgan. Bundan tashqari ijtimoiy kelib chiqishidan qatʼi nazar har qanday kishini podshoh quzurida kulishi va tufurishi odobsizlik hisoblangan. Shikoyatlar podshohga yozma ravishda topshirilgan, podshohularni koʻrib chiqqach qaytarilgan. Biror-bir yerda jinoyat sodir etilgan boʻlsa D. aybdorni huzuriga chaqirib qilgan gunohiga yarasha jazolagan. Butun mamlakat hududida uning xabarchilari, aygʻoqchilari boʻlgan. Aftidan, D. mil. av. 715-yilda ossuriylar tomonidan asir qilib olib ketilgan va ossuriy yozuvlarida asirlar qatorida nomi keltirilgan midiyalik hukmdorlardan biri Dayaukku bilan aynan bir shaxs boʻlsa kerak. Mil. av. 713-yilda Sargon tomonidan tobe ettirilgan Midiyada Bit-Daiakku deb atalgan butun bir viloyatning mavjud boʻlishi, D.ning mashhur podsholardan boʻlganligini koʻrsatadi.

Faxriddin Hasanov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyteriy

Deyteriy (Deuterium, yun. deuteros — ikkinchi), D yoki baʼzan N2— vodorodning ogʻir izotopi. D. tabiiy vodorod tarkibida oz miqdorda (0,015%) aralashma holida uchraydi. 1932-yilda amerikalik olim G. Yuri topgan. D. atomi yadrosi (deytron) tarkibida 1 ta proton va 1 ta neytron boʻlib, atom massasi odatdagi vodorodnikiga qaraganda 2 baravar ortiq (2,01474). D.ning fizik xossalari oddiy vodorod xossalaridan farq qiladi. Kislorodli birikmasi D2O ogʻir su v deb ataladi. D. vodorod bombasida termoyadro yonilgʻisi sifatida, fan va texnikada "nishonli atom" sifatida, atom reaktorlarida neytron zarralarining tezligini susaytiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deyteriy-natriyli reaktor

Deyteriy-natriyli reaktor — sekinlatkich sifatida ogʻir suv — deyteriy va issiklik eltuvchi vosita — suyuq natriy ishlatiladigan reaktor (qarang Geterogen reaktor).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil