MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tajriba xoʻjaligi

Tajriba xoʻjaligi - ilmiy tadqiqot muassasasiga ilmiy tavsiyalarni sinab koʻrish maqsadlarida birkitib qoʻyilgan xoʻjalik. Odatda bir-biridan tuproqiqlim va xoʻjalik sharoitlari jihatidan farq qiladigan mintaqalarda joylashgan boʻladi. Tajriba xoʻjaligida ilmiy yangiliklar muayyan hududning sharoitlariga maksimal yaqinlashtirilgan sharoitlarda tekshirib koʻriladi. Bu ishlarni amalga oshirishda ilmiy tadqiqot instituta xodimlari bilan birga mutaxassis-amaliyotchilar ham ishtirok etadi. Tajriba xoʻjaliklari oʻsimlikshunoslik va dehqonchilik bilan shugʻullanuvchi tarmoq ilmiy tadqiqot intlari tarkibida oʻsimliklarning istiqbolli navlarini sinash, koʻpaytirish va ularni ishlab chiqarish.ga joriy etish, ekiladigan ekinlarni oʻstirish texnologiyalarini ishlab chiqish va ularni takomillashtirish, yangi qishloq xoʻjaligi. texnikasi va qurollarini sinash va boshqa boʻyicha ilmiyamaliy ish olib boradi. Mac., Oʻzbekiston paxtachilik instituti tarkibida Markaziy tajriba xoʻjaligi (Toshkent viloyati), Yangiobod, Hazarbogʻ, Doʻstlik (Surxondaryo viloyati), Oʻzbekiston (Fargʻona viloyati, Quva tumani) shirkat tajriba xoʻjaliklari bor.
Tazar

Tazar — yer ostidagi suv, yomgʻir, kor suvlarini yigʻib shahar tashqarisiga chiqarish va oqindilar uchun katta (yoʻgʻon) sopol quvurdan yoki gʻisht va loydan tayyorlangan maxsus qurilma. Qadimdan zahob yerlarning suvini qochiradigan zovur uslubidagi kuvurlar boʻlgan. Qad. Misr, Rim, Yunoniston va Hindistonda T. qoʻllanilgan. Dalvarzintepadan mil. 2—3-asrlarga oid boyzodagon uyining poli ostidan (3,5 m chuqurlikdan qazib olingan 20 ta T.ning uz. 93—98 sm, diametri 42— 46 sm boʻlgan) topilgan. Afrosiyobdan, Tojikistonning Qoʻrgʻontepa budda ibodatxonasidan (2—3-asrlar), Termizdagi Qoratepa budda ibodatxonasidan (2—3-asrlar), Afgʻonistonning Oyxonim sh. xarobasidan (mil.av. 4-asr), Marvpe.t Abdullaxon shaharqalʼa xarobasidan topilgan T.lar oʻziga xosdir. Oʻrta Osiyoda (11—16-asrlar) ark, oʻrda, qalʼa, turar joy meʼmorligi, Madrasa va hammomlar qurilishida T.dan foydalanilgani haqida yozma maʼlumotlar saqlangan. Hozirgi kunda koʻpqavatli uylar, jamoat binolari va boshqa qurilishlarda kanalizatsiya tizimidan foydalanilmokda.
Tazkira

Tazkira (arab. — eslatmoq, zikr etmoq) — oʻrta asr forsiy va turki y tillardagi adabiyotshunoslik janrlaridan biri. Keng maʼnoda — tarix, tasavvuf, sanʼat sohasidagi voqea va shaxslar haqida esdalik ruhidagi asar, mas., "Tazkirat ulavliyo" (Farididdin Attor), "Tazkirai Muqimxoniy" (Muhammad Yusuf), "Tazkirai xattoton" (Rudakiy), "Tazkirai avliyoi turkiy" (Rushdiy) va boshqa Tor maʼnoda — shoirlar hayoti va ijodi haqida maʼlumot, asarlaridan namunalar keltirib tuzilgan toʻplam. T.da bir necha asrda yashagan yoki muayyan davr shoirlarining hayoti va ijodi haqida turli tarzda maʼlumot beriladi. Shoirlarni qamrab olish jihatidan tarixiyzamonaviy va zamonaviy T.ga boʻlinadi. Tarixiyzamonaviy T.da bir necha asr davomida yashab ijod etgan shoirlar haqida ("Lubob ulalbob" — Avfiy, "Tazkirat ushshuaro" — Davlatshoh Samarqandiy va boshqalar), zamonaviy T.da esa tuzuvchining zamondoshlari haqida ("Majolis unnafois", "Tazkirat ushshuaro" — Mutribiy va boshqalar) bahs yuritiladi. Asarda shoirlar har xil uslubda — "abjad" tizimida, sulola va arab alifbosi asosida, geografik uslubda, T. tuzuvchi tomonidan shaxsan koʻrganlik, ijodiy mulokrtda boʻlganboʻlmaganlik asosida joylashtiriladi. Shoirlar haqidagi maʼlumotlar alohida kichik maqola — fiqradan iborat boʻladi. Unda shoirning ismi, taxallusi, qayerdanligi, ijodi, sheʼrlaridan namunalar, tabiatidagi oʻziga xos xususiyati, qay darajada shuhrat topganligi va boshqa sheʼriy yoki nasriy tarzda bayon etiladi. Baʼzan 2 tilda maʼlumot berish hollari ham uchraydi ("Majmuai shoiron"). Tlartuzuvchisining adabiyestetik uslublari qaysi adabiy yoʻnalishiga mansubligi jihatidan farklanadi. Sharq adabiyotshunosligida bizgacha yetib kelgan dastlabki T.ni Abu Mansur asSaoyaibiy, oʻzbek adabiyotida Alisher Navoiy yaratganlar. Adabiyot tarixini oʻrganishda T.larning ahamiyati katta.

Habib Abdunazar.

 

Adabiyot
Tazmin

Tazmin (arab. — sheʼrdan bir parcha olish, koʻchirish) — poetik sanʼat turi. Shoir fikr va histuygʻusini tasdiqlash, isbotlash yoki davom ettirish uchun biror kimsa ijodidan shohbayt — aforizm darajasiga koʻtarilgan mashhur misrani oʻz sheʼrida keltirishi. T. misra gazalning 1misrasi yoki matlai sifatida keladi. Epigraf — tezis sifatida keltirilgan shu misra yoki bayt T.chi shoir yaratayotgan misra va baytlar uchun qolip, moya rolini oʻtaydi. T. misra fikrni tasdikdash bilan birga uni mantikiy davom ettirish imkonini yaratadi, koʻpchilikka maʼlum va mashhur T.ning muallifi ataylab eslatilmaydi, aks holda muallifga ishora qilinadi. T. bir necha xil: miyeraning yarmi, toʻliq satr, ikki, uch, olti bayti T. qilinishi mumkin. Baʼzan shoir T.ni oʻz ijodidan olish hollari ham uchraydi. Masalan, Bobur oʻzining:Gar vasl muyassar oʻlmasa netgaymen, Boshimni olib qay sorigʻa ketgaymen?baytini "Jamoling vasfini", "Vasfingni necha ulusdin eshitgaymen", "Ishqing yoʻlida..." sheʼrlarida T. qilgan.

Adabiyot 
 Orzibekov R., Oʻzbek lirik poeziyasida gʻazal va musammat, T., 1977.

Sheʼriyat
Taiz

Taiz, Taizz — Yaman Respublikasining jan. qismidagi shahar. Taiz viloyatining maʼmuriy markazi. Sabr togʻlari etagida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi 318 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Mamlakatning jan. qismidagi savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Plastmassa va alyuminiydan turli buyumlar, metall idishlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan.

T. oʻrta asrlarda Yamanning yirik savdo shaharlaridan biri edi. 18-asrga kelib oʻz mavqeini yoʻqotdi. 1962-yilgacha Yaman imomining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan alMuzaffar mayejidi (13—14-asrlar), alAshrafiya mayejidi (13-asr) hamda shahar devori va boshqa saqlangan.

 

Yaman shaharlari
Taiti

Taiti — Tinch okeandagi vulkan oroli. Jamiyat orollari guruhidagi eng katta orol. Maydoni 1042 km². Tor boʻyin (2 km) orqali tutashgan ikkita togʻ massividan iborat. Asosan, bazalt jinslardan tuzilgan. Eng baland joyi 2241 m (Oroxena togʻi). Marjon riflari bilan oʻralgan. Sernam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Aholi tropik dehqonchilik, baliq ovlash, marvarid yigʻish bilan shugʻullanadi. Turizm rivojlangan. Yirik shahri va porti — Papaete.

 

Orollar
Okeaniya
Tay tili

Tay tillari — qarindosh tillar oilasi; Hindixitoy yarim orolida (Tailand, Laos, Vyetnam, Myanma) va Jan. Xitoy hamda Shim.Sharqiy Hindistonning unga tutash hududlarida tarqalgan va ularda 80 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. Tay tilining genealogik qarindoshligi xususida 2 xil faraziya mavjud boʻlib, ularning birinchisiga koʻra ushbu tillar xitoytibet timarita, ikkinchisiga koʻra esa avstronez tillari oilasiga mansub. Lekin har ikkala faraziya ham hozirgacha toʻliq tan olinmaganligidan Tay tili ning oʻzini alohida oila deb hisoblash mumkin. Tay tili asosan quyidagi guruhlardan iborat: 1) haqiqiy Tay tili; bularning oʻzi 3 guruhga boʻlinadi: jan.gʻarbiy [tay (siyom), laos, tan, khamti axom, yuan, kxin va boshqa]; markaziy [tay (txo), nung , chjuan (jan. lahjalari)]; shim. [chjuan (shim. lahjalari), bui]; 2) dunshuy tillari (dun, shuy, mak, txen); 3) sek; 4) lakkya; 5) be; 6) li tillari; 7) lakua; 8) laki; 9) gelao tillari. Barcha Tay tili tipologik jihatdan oʻzaro yaqin hamda amorf tillart mansubdir. Koʻpchilik tay yozuvlari hind yozuvidan kelib chiqqan (ular muayyan shakliy xususiyatlariga koʻra kxmer yozuvi guruhi, birma yozuvi guruhi deb ajratiladi). Xitoy va Vyetnamdagi baʼzi Tay tili (chjuan, dun, li; tay, nung) uchun 20-asrning 2yarmida lotin grafikasi asosida yozuvlar yaratilgan.

Ushbu tillar oilasida ahamiyati va tarqalishiga koʻra haqiqiy tay tili 1oʻrinda turadi. Bu til baʼzi adabiyotlarda kxon tay yoki siyom tili deb ataladi, asosan Tailandsa tarqalgan. Unda 40 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Ijtimoiy hayotning barcha sohalarida qoʻllanadi. Tailand Qirolligining rasmiy tili, shu bilan birga, shu mamlakatdagi xitoylik, vyetnamlik, malayyaliklar va boshqa uchun millatlararo muomala tili xisoblanadi. 4 ta asosiy laxjasi bor: markaziy, jan., shim. va shim.sharqiy. Ular fonetik, qisman leksik jihatdan oʻzaro farklanadi. Adabiy til Bangkok aholisi soʻzlashadigan markaziy lahjaga asoslangan. Tipologik jihatdan boshqa barcha Tay tili singari amorf til hisoblanadi. Fonetik tizimi 20 undosh va choʻziqlikqisqalik jihatdan qaramaqarshi qoʻyiladigan 24 unli (6 tasi diftong) fonemadan iborat. Boʻgʻinlar maʼlum ohang (ton)larda talaffuz etiladi. Maʼno farklovchi 5 ta ohang mavjud. Soʻz yasalishi asosan soʻz qoʻshishdan iborat. Morfologiyasi analitik xususiyatga ega. Adabiy til xalq soʻzlashuv tili asosida hozirgi Tailandning shim. qismida 13— 14-asrlarda shakllana boshlagan. Jan. hind yozuvidan kelib chiqqan qad. kxmer yozuvi tay yozuviga (1283-yil) asos boʻlgan.

Tillar
Tay tili
Taypey

Taypey — Xitoydagi shahar. Tayvan o.ning shimoliy qismida. Tayvan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,64 mln. kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro ahamiyatga ega 2 ta aeroporti bor. T. Szilun avanporti bilan birgalikda yagona sanoat kompleksini tashkil etadi. T. — orolning eng katta shahri va yirik sanoat markazi. Mashinasozlik (kemasozlik, radioelektronika), metallurgiya, kimyo, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz, yengil va oziqovqat sanoatlari korxonalari mavjud. XvaKang, milliy saroy muzeylari, Chan Kayshi memoriali bor.
Tayvan (orol)

Tayvan, Formoza — Tinch okeandagi orol, Osiyoning jan.sharqiy qirgʻoqlari yaqinida, materikdan Tayvan boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 36 ming km². Maʼmuriy markazi — Taybey sh. Aholisi 22,3 mln. kishi (2001), 1 km² ga 621,7 kishi toʻgʻri keladi. Rasmiy til — xitoy (mandarin) tili. Aholi buddizm, daosizm va xristian dinlariga eʼtiqod qiladi. Pul birligi — yangi Tayvan dollari.

Tayvanning qirgʻoq chizigʻi tekis, sharqiy qismida Tayvanshan suvayirgʻich tizmasi oʻtgan. Gʻarbiy sohili tekislik. Shimolida bir necha soʻngan vulqon bor. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi shimolida subtropik, janubida tropik, mussonli iqlim, yanvarning temperaturasi 15— 20°, iyulniki 25—30°. Yillik yogʻin 1500–2500 mm. Tez-tez tayfun boʻladi. Daryolari sersuv. Hududining yarmiga yaqini doim yashil oʻrmon bilan qoplangan, 3300 m dan baland qismi butazor va oʻtloqlar. Foydali qazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi, oltingugurt konlari bor. Tekisliklarda sholi, choy, batat, shakarqamish, ananas va hokazo ekiladi.
Tayvanliklar turli xil davlatlarga ham tarqalgan.
 

Tayvan
Tayvan boʻgʻozi

Tayvan boʻgʻozi — Osiyo materigining sharqiy qirgʻogʻi bilan Tayvan o. oraligʻidagi boʻgʻoz. Janubiy Xitoy va Sharqiy Xitoy dengizlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 398 km, eng kambar joyining eni 139 km, eng sayoz joyining chuqurligi farvaterida 8,6 m. Tayvan boʻgʻozida Penxuledao o.lari bor. Yirik portlari: Gaosyun, Fuchjou va Syamin.

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Tayga

Tayga — mo‘tadil mintaqaning igna bargli daraxtlardan iborat oʻrmonlari. Yevrosiyo, Shimoliy Amerikada katta maydonlarni egallagan. T.da daraxt turlari koʻp emas, oʻrmon manzarasi deyarli bir xil. Toʻshama oʻsimliklari kam. Yer yuzasi yashil yoʻsinlar bilan qoplangan. Tuprogʻi kulrang. T. daraxt turlariga qarab, yorugʻ T. oʻrmonlari va qorongʻi T. oʻrmonlariga boʻlinadi. Yorugʻ T. oʻrmonlarida qaragʻay, tilogʻoch, qorongʻi T.da qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedr o‘sadi. Qishi qattiq sovuq, yozda esa 10—20° atrofida boʻladi, yogʻin miqdori 300–600 mm, botqoqliklar bor. T. boshqa maʼnolarda ham qoʻllaniladi: Sharqiy Sibirda bepoyon kimsasiz qalin oʻrmonlar, Oltoyda oʻrmon bilan qoplangan togʻlar, Tuvada yalangʻoch togʻ, Mangoliyada hayvonlar koʻp boʻlgan qalin oʻrmonlar tushuniladi.
Eduard Bernett Taylor

Eduard Bernett Taylor (1832.2.10, London — 1917.2.1, Uellington, Somersetshir) — ingliz etnografi, ibtidoiy madaniyat tadqiqotchisi. G. Spenser bilan birgalikda etn. va madaniyat tarixidagi evolyutsion maktab asoschisi. Dinlarning kelib chiqishidagi animistik nazariyani ishlab chmqqan (qarang Animizm). "Ibtidoiy madaniyat" (1—2jidd, 1871) va "Antropologiya" (1881) kabi asarlar muallifi. TAYM (ing. time — vaqt) — toʻp bilan oʻynaladigan sport oʻyinlari (futbol, koptokli xokkey va boshqalar)da oʻyin vaqtining bosqichi, bir qismi. Masalan, basketbol oʻyini har biri 20 min.lik, futbol oʻyini har biri 45 min.lik 2 T.dan iborat.

1832-yilda tugʻilganlar
2-oktyabrda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
2-yanvarda vafot etganlar
Taymir yarim oroli

Taymir yarim oroli - Osiyoning eng shimolidagi yarim orol (Krasnoyarsk oʻlkasida). Maydoni 400 ming km² (RFdagi eng katta yarim orol). Oʻrta Sibirning shim.da, Kara dengizining Yenisey qoʻltigʻi bilan Laptevlar dengizining Xatanga qoʻltigʻi orasida. Janubida Oʻrta Sibir yassitogʻligi bilan chegaradosh. Tabiatiga koʻra uch qismga boʻlinadi: 1) sohil boʻyi denudatsion kambar tekisligi; asosan, toʻrtlamchi davr yotqizikdaridan tarkib topgan. Relyefi — sertepa tekislik. Tundra landshaftlari asosiy oʻrin tutadi;. 2) Birranga togʻlari shim.sharkdan jan.garbga tomon oʻzaro parallel yoʻnalgan tizmalardan iborat. Uzunligi 800 km, eni 250 km. Eng baland joyi — Birranga togʻi (1146 m.). Uzunligi 5 km gacha boʻlgan bir necha togʻ muzligi bor (umumiy maydoni 40 km²); 3) Shimoliy Sibir (Taymir, YeniseyXatanga) pasttekisligi. Tuz gumbazlari uchraydi. Relyefi — sertepa tekislik, mutlaqbal. 50–200 m. Taymir yarim orolio.ning iklimi qahraton sovuq; zamini doimiy toʻngibyotadi. Yillikyogʻin 120–250 mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —30°, —35°, iyulniki G—12°. Eng past temperatura —61°, eng yuqori temperatura 30°. Daryolari: Pyasina, Yuqori va Quyi Taymira, Xatanga. Koʻl koʻp. Aholi koʻproq bugʻuchilik bilan shugʻullanadi. Taymir toshkoʻmir havzasi va koʻplab tuz konlari bor.
The Times of India

The Times of India (tarjimasi „Hindiston davri“) — Hindistonda ingliz tilida chiqadigan eng nufuzli kundalik gazeta. 1838-yildan Ahmadobod, Bombay va Dehlida nashr etiladi.

Havolalar 

Gazetalar
Mahmud Taymur

Taymur Mahmud (1894.16.6, Kohira — 1973.25.8, Shveysariya) — arab yozuvchisi (Misr). Arab tili akademiyasi (Qoqira)ning haqiqiy aʼzosi. Misr adabiyotida realistik novella janri asoschilaridan biri. Ijodi 1920-yildan boshlangan. Dastlabki ijodida A.P.Chexov, G. de Mopassan asarlarining taʼsiri seziladi. Hikoyalarida Misr dehqonlarining ayanchli turmushi tasvirlangan, "Majhul nido" (1939), "Boʻronlarda azoblangan Salva" (1947) romanlarida simvolizm taʼsiri koʻzga tashlanadi. T. "Shamruh" (1958), "Koʻk chiroklar" (1960) kabi ijtimoiy mavzudagi romanlar, bir necha qissa va dramalar muallifi. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan: "Arab hikoyalari" (1957), "Hikoyalar" (1958) va boshqa
Taypin qoʻzgʻoloni

Taypin qoʻzgʻoloni - Xitoydagi Sin sulolasiga qarshi koʻtarilgan dehqonlarning eng yirik qoʻzgʻoloni (1850—64). Unga Xun Syutsyuan, Yan Syutsin va boshqa boshchilik qilgan. 1850-yil yozida Szintyan (Guansi viloyati)da boshlangan. Taypin qoʻzgʻoloni dastlab lokal xarakterga ega boʻlgan. Qoʻzgʻolonga puxta tayyorgarlik koʻrilgan, qatʼiy intizomga boʻysungan armiya tuzilgan. Qoʻzgʻolonchilar Yanszi vodiysida "Samoviy moʻlkoʻllik davlati" ("Taypin tyango") barpo etganlar. Markazi Nankin shahri boʻlgan (1853). Qoʻzgʻolonchilar soni 20—30 mingdan 300—500 minggacha yetgan. Koʻzgʻolon rahbarlari Xitoyda ishlab chiqarishva isteʼmodda barchaning tengligiga asoslangan utopik agrar dasturni eʼlon qilishgan. 1853-yil mayda qoʻzgʻolonchilar Pekinga yurish qilgan, biroq 1855-yil mayda ular hukumat qoʻshini tomonidan tormor keltirilgan. 1853—56 yillarda Markaziy Xitoyda qoʻzgʻolonchilar gʻalabaga erishib katta hududlarni egallashgan. Biroq 1856-yildan qoʻzgʻolon rahbarlari oʻrtasida kelishmovchilik vujudga kelishi oqibatida qoʻzgʻolonchilar safi zaiflashgan. Sin hukumati Angliya va Fransiya yordamida 1864-yil qoʻzgʻolonni bostirgan.

Manbalar 

 

Qoʻzgʻolonlar
Mike Tyson

Michael Gerard Tyson (; 1966-yil 30-iyunda tugʻilgan) — amerikalik professional bokschi, ogʻir vaznda mutlaq jahon chempioni (1987—1992). 1985-yildan professional boksga oʻtdi, WBC (Xalqaro boks komiteti) tasnifi boʻyicha ogʻir vaznlilar orasida eng yosh jahon chempioni boʻldi (1986). Tyson har bir uchrashuvni muddatidan oddin — nokaut bilan yakunlagani tufayli „Iron Mike“ („Temir Mike“) taxallusini oldi. Qonunni buzganligi uchun ozodlikdan mahrum etilganligi (1992, 1999), uning boks faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Tyson 2002-yilda jahon chempionligi uchun boʻlgan uchrashuvda Lennox Lewisga yutqazdi.

Manbalar

Havolalar 

 
 ESPN.com
 ESPN.com — qoʻshimcha maʼlumot
 ESPN.com — Mike Tyson
 
 „Mike Tyson Film Takes a Swing at His Old Image“ (2008) maqolasi The New York Times saytida

1966-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Bokschilar
Amerikalik erkak aktyorlar
Afroamerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak ovoz aktyorlari
Tayfun

Tayfun ( táifēng,  (taifū) — „kuchli shamol“  — Tifon (shamol ramzi boʻlgan afsonaviy maxluq)) — Tinch okeanining Janubi-sharqiy Osiyo va Uzoq Sharq (shuningdek, Filippin orollari va ulardan sharq tomonda joylashgan Guam orollari)da nihoyatda kuchli shamolli tropik siklonlarning mahalliy nomi. Tayfun koʻproq Yaponiya orollari, Xitoy qirgʻoqlari, Koreya yarimoroli qirgʻoqlarida yuz beradi; baʼzan Uzoq Sharqda Kamchatkagacha yetib keladi. Tezligi 30–50 km/soat (baʼzan 100 km/soat) gacha yetadi. Tayfun, koʻpincha, iyuldan oktabrgacha boʻladi. U dengizda katta toʻlqinlarni yuzaga keltiradi va 1000 mm ga yetadigan yogʻingarchilik olib keladi. Sharqiy Osiyoning qirgʻoq oʻlkalarida tayfunlar katta xarobaliklar, suv bosishi va boshqa falokatlarga sabab boʻladi.

Havolalar
Tayyuan

Tayyuan — Xitoydagi shahar, Finxe daryosi (Xuanxe daryosi havzasi) boʻyida. Shansi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,95 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qora metallurgiya, ogʻir mashinasozlik, kimyo, yengil sanoat korxonalari mavjud. Shahar yaqinidan toshkoʻmir, temir rudasi, ohaktosh qazib olinadi. T. — Xitoyning qad. shaharlaridan biri. Sin sulolasi (1644— 1911) davrida Shansi provinsiyasidagi eng katta shahar boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Szintsi, Shenmudan ibodatxonalari (6—7-asrlar), shahar yaqinidagi Tyanlunshan togʻida gor ibodatxonasi (6-asr) bor.
Taka

Taka, teke — turkman kabilalaridan biri. T.lar 17—18-asrlarning 1yarmida Bolxon togʻi vodiysida, Xorazmda va Amudaryo boʻylarida yashagan va ularning katta bir qismi Tajan vohasini egallagan. T.larning asosiy qismi 18-asr oxiri — 19-asrning boshlarida Axaltaka va Murgob vodiylariga koʻchgan; Marvni 19-asrning oʻrtalarida egallagan. T.lar 2 guruhga: otamish (beg, anouli va vekil nomli yirik urugʻlarga) va toʻxtamishga boʻlingan. 1897-yilda T.lardan Murgʻob vohasida 20 ming xoʻjalik, Tajan va Qaahqada 7 ming xoʻjalik, Axaliyada 9 ming xoʻjalik boʻlgan. T.lar dehqonchilik va chorvachilik bilan shutullangan. 19-asrning boshida T.lar boshqa turkman qabilalari bilan aralashib, turkman xalqi tarkibiga singib ketgan (qarang Turkmanlar).

Turkiy xalqlar
Taka (echki)

Taka — echkining erkagi, urgochi echkilarni qochirish uchun tanlab olinadigan zotli erkak echki. Echki va koʻy poda (suruv)larini yetaklab yurib, choʻponlar mehnatini yengillashtiruvchi jonivor. Uloklik paytida bichib qoʻyilgan (erkaklik jinsi tomiri uzib qoʻyilgan yoki olib tashlangan) boʻlsa koʻpincha "serka" deyiladi. Echkilar suruvi sifatini yaxshilashda va echkilar mahsuldorligini oshirishda (ayniqsa, naslchilik xoʻjaliklarida) T.lar zotiga alohida eʼtibor beriladi; T.larda jinsiy uygʻonish erta (6 oyda) boshlanadi. Lekin nayel olishga 1,5—2 yoshida jalb etiladi. Erkin krchirishda bir T.dan mavsumda oʻrtacha 25—35, sunʼiy qochirishda 250—300 urgochi echkini urugʻlantirish uchun 5—6-yil davomida foydalaniladi. T.larni boqish, asrash, parvarish qilish zooveterinariya tartibqoidalari asosida tashkil etiladi.
Takali

Takali — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi dovon. Bal. 2000 m. Dovondan Nurota tumanini Xatirchi tumani bilan bogʻlaydigan soʻqmoq yoʻl oʻtadi. Bu dovonga Nurota tumanidagi Tikanli qishlogʻi orqali boriladi. Dovon atrofida buloq koʻp.

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Takalisoy gʻori

Takalisoy gʻori — mustye davriga oid gʻor (mil. av. 40—30ming yillik). Samarqanddan 50 km jan.sharqda, Taxtaqoracha dovonida joylashgan. Arxeolog D.N.Lev tekshirgan (1951). T.gʻ.ning uz. 25 m, kirish qismining bal. 2 m. Kiraverishda 9 m² maydonchaning qora tuproqli loy qatlami orasidan (25—40 sm chuqurlikda) suyak parchalari, koʻmir qoldigʻi, 3 dona uzunchoq oq tosh parrakchasi va bir qancha tosh siniklari topilgan.

Gʻorlar
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Takasoqol

Takasoqol (Dodartia L.) — sigirquyrukdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda yagona turi — sharq T.i (D. orientalis L.) uchraydi. Poyasi sershox, deyarli bargsiz. Toʻpguli shingilsimon, 3—7 gulli, qoramtirbinafsha, shoxlari uchida siyrak shingillar hosil qiladi. Ildizi yaxshi rivojlangan. Iyunsent. oylarida gullab urugʻlaydi. Togʻ etaklarida, yoʻl yoqalari, bogʻ va ekinzorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.
Takatosh rasmlari

Takatosh rasmlari — Molguzar togʻining shim. yon bagʻridagi Takatosh dara qoyatoshlariga oʻyib ishlangan tasvirlar. 1956-yilda A. Muhammadjonov tomonidan topilgan; 1970—71 yillarda arxeolog A. Kabirov tomonidan oʻrganilgan. 1000 dan ortiq rasmlar jez davrining soʻnggi davri (2ming yillik 2yarmi — 1ming yillikning boshi)ga mansub (keyingi davrlarda ishlanganlari ham bor), tosh, jez va temir buyumlar bilan urib, sxematik, kontur, soya uslubida bezakli kilib oʻziga xos ishlangan. Takatosh rasmlarida qurollangan kishilarning yovvoyi hayvonlarni ov qilishi, diniy marosimlar ijrosi haqida turli manzaralar, koʻplab odamlar, yovvoyi va uy hayvonlari, turli buyumlar tasvirlangan. Takatosh rasmlari ibtidoiy va qad. sanʼatning nodir namunasi, shuningdek, muhim madaniy va tarixiy manba sifatida qimmatlidir.

Arxeologiya
Rasmlar
Jizzax viloyati
Takash maqbarasi

Takash maqbarasi - Koʻhna Ur ganchdagi meʼmoriy yodgorlik (13-asr boshlari). Xorazm shoxi Takash (1200-yilv.e.) ga atab qurilgan. Maqbara murabba tarhli (11,45×11,45 m), poygumbazi (bal. 12,5 m) gʻoʻlasimon gʻarovli, gumbazikuloxiy. Unga jan. tomondagi peshtoq orqali kiriladi. Peshtoq ravogʻi sopol muqarnaslar bilan pardozlangan. Devor qalinligi 3,5 m, tashqi poygumbazidagi mayda yassi ravoqchalar ichi naqshlar bilan toʻddirilgan, baʼzilariga xonani yoritish uchun tobadonlar ishlangan, tepasi Baýrammyrat Ýagşymyradow  muqarnas kosachalar bilan bezatilgan. Ichki poygumbazi va gumbazida ham oʻziga xos meʼmoriy shakllar qoʻllanilgan, ustun, eshik, mehrobidagi yogʻoch oʻymakorligi namunalari haqiqiy sanʼat asaridir. Tashqi qiyofasida oʻsha davr Xorazm meʼmorligining oʻziga xos jihatlari aks etgan.

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm
Taklamakon

Taklamakon (; ) — Xitoyning gʻarbiy qismidagi choʻl, Tarim tekisligining markaziy qismida. Dunyoda eng yirik qum choʻllaridan biri. Maydoni 271 ming km². Uzunligi gʻarbdan sharqqa 1000 km dan ziyod, eni 400 km gacha. Yer yuzasi tekis boʻlib, toʻrtlamchi davrda toʻplangan choʻkindilardan tuzilgan. Shimoliy va sharqqa tomon 1200–1300 m dan 900–1000 m gacha pasayib boradi. Choʻlning gʻarbiy qismida qumtoshlardan iborat bir necha qoyali qator tepalar (Choʻngtogʻ, bal. 1664 m), qumoq va gilli tepaliklar (Mozortogʻ, 1635 m, Toʻxtaqozi, 1560 m) bor. Taklamakonning janubi-gʻarbida barxanlar, shimoli-sharqida bal. 300 m gacha boʻlgan qum uyumlari uchraydi. Chekka qismidagi katta maydonlarni shoʻrxoklar egallagan. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqlim. Yiliga 50 mm dan kam yogʻin yogʻadi, baʼzi yillarda umuman yogʻmaydi. Kuchli shamollar esib, qum boʻronlari boʻlib turadi. Kunlundan oqib keladigan daryolar qumga singib ketadi, Xoʻtan daryosigina yozda choʻlni kesib oʻtib, Tarim daryosiga quyiladi. Yer osti suvlari chuqur. Choʻlning katta qismida oʻsimlik deyarli uchramaydi. Daryo vodiylarida terak, jiyda, yantoq, shoʻra, saksovul oʻsadi. Hayvonot dunyosi kambagʻal. Aholi voha va daryo vodiylarida yashaydi, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Taklamakonda foydali qazilmalardan neft, gaz, kumir konlari, polimetall rudalari topilgan.

Yana qara 

 Gobi

Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Choʻllar