MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Indigirka

Indigirka - Sharqiy Sibirning shim.sharqidagi daryo. Uzunligi 1726 km, hav-zasining mayd. 360 ming km. I. Xastax va Tarin-Yuryax daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga delta (mayd. 5,5 ming km) hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: chapdan — Kuydusun, Kyuente, Elgi; oʻngdan — Nera. Yomgʻir, qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Okt. da muzlab, mayning oxiri — iyulning boshida muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi 1850 m3/sek. Baliq ovlanadi. Moma daryosi qoʻshilgan joydan (1154 km masofada) kema qatnaydi.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Indigo

Indigo (isp. indigo, lot. indicum, yun. indicos — hindcha, qindniki), [(bis(Z-okso-2 indolinilidei), 2,2- bisindolindigo] — koʻk-qizgʻish rangli kristall, 390—392° da parchalanish bilan eriydi, nitrobenzol, anilin, xloroform, muz holdagi sir-ka kislota, konsentrlangan sulfat kislotada eriydi; suvda, ishqorlar eritmalarida, etil spirti va dietil-efirda erimaydi.

I. qadimiy, katta amaliy ahamiyat kasb etgan tibbiy boʻyoqlardan hisoblanadi. Uni Indegorera va indigo tutuvchi oʻsimliklardan olishgan. 19-asr da arzon va toza sintetik I. hosil qilin-di hamda uni sanoat miqyosida olina boshlandi. I. oson qaytariladi, sul-folash, galogenlash va shu kabi elektrofil oʻrin almashinish reaksiyalariga kirishadi. Uning rangi nur taʼsiriga chidamli, nam holatda ishlashga, ishqalanganda ezilmaydigan va xlor taʼsiriga kam beriladigan xususiyatlari bilan ajralib turadi. I., asosan, sellyuloza tolalaridan qilingan ma-teriallarni boʻyashda, shuningdek, turli maqsadlarda ishlatiladigan pigmentlar i.ch. da qoʻllaniladi.

Manbalar
Indigoid boʻyoqlar

Indigoid boʻyoqlar - tuzili shi jihatdan indigo (nil boʻyogʻi) ga yaqin boʻlgan boʻyoqpar guruhi. I. b. transshaklda tuzilgan boʻlib, ultrabinafsha nur taʼsirida ular rangi yorqinlashadi; qorongʻuda esa buning aksi kuzatiladi. I. b. ning aksarisi beqaror boʻyoqlar boʻlib, ularning ayrimlarigina mustahkam boʻyoqlarga qoʻyilgan talablarga toʻla javob beradi. Sellyuloza va oqsil tolalarini boʻyashda, chitga gul bosishda ishlatiladi.

Manbalar
Indikator

Indikator (lot. indico — koʻrsataman, aniqlayman) — biror jarayonning borishini yoki kuzatilayotgan obyektning holatini inson idrok etadigan qulay shaklda aks ettiruvchi asbob (qurilma, element). Vizual (koʻrib), akustik (eshitib), tahlil (sezish, iskash va b. ga asoslangan) va b. xillari bor. Inson axborotlarning qariyb 90 foizini koʻrib idrok qilgani uchun vizual I. kengroq ishlatiladi. Vizual I. ning katta guruhini tasviriy I. lar tashkil etadi, ular obyektning fazodagi holatini, tasnifiy oʻzgarishini grafik tarzda yoki elektron-nur trubkasi ekranida egri chiziq tarzida tasvirlaydi. "Hozir boʻlish effekti" ni yaratuvchi vizual I. dan foydalanilganda yaxshi idroq qilinadi. Mas, samolyotning bir necha I. koʻrsatayotgan vaziyati samolyotni tusmollab qoʻndirish asbobidagi bitta koʻrinadigan shartli tasvir — obyektning ekranda siljishi bilan almashtiriladi (1-rasm). Kuzatilayotgan obyekt yaxshi koʻrinmaydigan joylarda akustik I. qoʻl keladi. Obʼyektdan keladigan signallarni darhol sezish lozim boʻlgan hollarda taktil I. vizual I. bilan birga qoʻllaniladi.

Tuzilishiga koʻra, signal I. i (lampalar, qoʻngʻiroq, richag va b.), milli (minut, metr, kilogramm, gradus va b. ga boʻlingan shkalali), raqamli, tasviriy (yaqqol), proyeksion (elektron-nur trubkali) va aralash I. lar buladi. Vazifasiga ko'ra, rostlash, o'lchash, radiolokatsiya va b. xillarga boʻlinadi. Konchilikda plunjerli nasosning klapanlari ishini nazorat qilib turadigan rostlash I. i qoʻllaniladi. Mashinasozlikda berilgan oʻlchamdan ogʻish qiymatini koʻrsatadigan oʻlchash I. i ishlatiladi (2-rasm). Radiolokatsiya I.iradiolokatorning taʼsir doirasida nishon paydo boʻlganini koʻrsatadi va uning koordinatalarini aniqlab beradi.

Manbalar
Indikator oʻsimliklar

Indikator oʻsimliklar (lot. indico — koʻrsataman, aniqlayman) — muayyan ekologik sharoit bilan bevosita bogʻliq oʻsimliklar (yoki ular guruqi). I. oʻ. ning biror joyda oʻsishiga qarab oʻsha joyga tavsif berish mumkin. I. oʻ. dan tuproqning mexanik tarkibi va shoʻrlanishini aniqlashda, choʻllarda chuchuk suvlarni va ayrim foydali qazilmalarni qidirib topishda foydalaniladi. Masalan, bugʻdoydoshlarning ayrim turlari (Festula ovina, Agrostis tennus va b.) — tuproqda qoʻrgʻoshin borligi; gunafshadoshlar — rux; burchokdoshlarning ayrim turlari — selen; koʻpchilik gʻallasimon oʻsimliklar va yoʻsinlar — mis va kobalt; yantoq — yer osti chuchuk suvlari; okbosh, shoʻrajriq va shoʻradoshlar oilasining koʻpchilik turlari tuproq shurlanishining indikatorlari hisoblanadi.

Manbalar
Indikatorlar

Indikatorlar(kimyoda) -tekshiriladigan eritmadagi biror komponent konsentratsiyasining oʻzgarishi bilan rangi, lyuminessentsiyasini oʻzgartiradigan yoki choʻkma hosil qiladigan moddalar. Asosan, kimyoviy reaksiya tugaganini yoki eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiya-sini titrimetrik tahlilda ekvivalent nuqtasini (titrlashning oxirgi nuqtasini) aniqlash uchun qoʻllaniladi.Reaksiya pirovardida tekshirilayotgan eritma rangi oʻzgaradi.Eritma tiniq boʻlgan boʻlsa, rangsiz yoki rangli choʻkma hosil boʻladi yoki aksincha, loyqa yoʻqoladi.

Kislota-asos indikatorlari — muqitda vodorod ionlari konsentratsiyasi (rN) turlicha boʻlganda rangini oʻzgartiradigan moddalar. Neytrallash reaksiyasi uchun ishlatiladi; mas, neytral muhitda rangsiz boʻlgan fenolftalein ishqoriy muhitda qizaradi. Rangli choʻkmalar hosil qiladigan maxsus (adsorb-sion) koʻpincha choʻktirish reaksiyalari uchun tekshiriladigan eritmalar bilan rangli eruvchan birikmalar qosil qiladigan (kompleksa-nometrik) kompleks hosil qilish reaksiyalari uchun ishlatiladi. Oksidlansh-qaytarilshi reaksiyalari uchun baʼzan maxsus yod bilan titrlashda kraxmal sifatida qoʻshiladi, u yod taʼsirida koʻk tusga kiradi. Aksari oksidimetrik titrlash reaksiyalari uchun umumiy oksidlovchiqaytaruvchi (oksidlanish yoki qaytarilishi bilan rangini oʻzgartiradigan organik moddalar) qoʻllaniladi.

Manbalar
Indov

Indov, eruka (Yeshsa sativa Lat.) — butguldoshlar (Crucifearae) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik, moyli ekin. Yevropaning janubi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, Shim. va Sharqiy Afrikada 5—6 turi uchraydi. Kichik Osiyo, Efiopiya, Hindiston, Oʻrta Osiyoda moyli ekin sifatida ekma I. (Ye. sativa) ekiladi. Ildizi oʻq ildiz, sershox. Poyasi shoxlanib tik oʻsadi. Boʻyi 20— 80 sm. Bargi choʻzinchoq, chetlari tishchali, pastki barglari bandli, yuqori-dagilari bandsiz. Gullari sariq yoki oq binafsha rang , yon shoxlarining uchlarida bir nechta toʻp boʻlib joylanadi. Mevasi toʻrt qirrali, koʻp urugʻli, uz. 20–25 mm, li qoʻzoqcha, uchida uzun burunchasi bor. Urugʻi mayda, yashil, kulrang , uz. 2–3 mm, eni 1,21,5 mm. 1000 dona urugʻ vazni 2,5—3,5 g . Erta bahorda ekiladi. Apr. oxiri — mayda gullaydi, mevasi iyul—avg . da yetiladi. Urugʻi tarkibida 26—35% chala quriydigan moy, glyukoerutsin glikozidi, bargida flavoin glikozidi va b. bor. Yogʻi oziq-ovqatda va texnikada qoʻllaniladi. Il gari Oʻzbekistonda lalmi yerlarda moy olish uchun koʻp ekilgan. Ayni paytda Oʻrta Osiyo va Sibirda begona ut hisoblanadi. Baʼzi ekinlar, xususan, zigʻirzorlarda usib, zarar keltiradi. Tabobatda urugʻi ishtaha ochish va yaralarni (moyi qoʻtirni) davolash uchun qoʻllaniladi. I. moyi qoramtir, oʻtkir hidli, taxir, suyuq bulib, so-vun ishlab chiqarishda, toʻqimachilikda hamda lokbuyoq sanoatida ishlatiladi.

Halima Otaboyeva.

Manbalar
Indol

Indol (2,3-benzopirrol) — kuchsiz naftalin hidli, rangsiz kristall. Mol. m. 117,8; zichligi 1072 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 52,5°, kaynash temperaturasi 254°, haydalish temperaturasi 150°. Issiq suv va organik erituvchilarda eriydi. Tozalangan I. xushbuy. Baʼzi efir moylari (mas, jasmin moyi)da, toshkoʻmir smolasida (undan I. ishqoriy metallar tuzi sifatida ajratib olinadi) bor, I. skatol (3-metilindol) bilan birgalikda odam va sut emizuvchilar ichagida topilgan. I. ning koʻpgina hosi-lalari, mas, 3-indolilsirka kislota (geteroauksin A — oʻstiradigan mod-da), serotonin va rezerpinlar biologik jihatdan faol moddalardir. I. geteroauksin va triptofanni sintez qilishda xom ashyo sifatida, shuningdek, atir-upa va dori-darmon (mas, indopan, indometatsin) i. ch. da qoʻllaniladi.

Manbalar
Indolilsirka kislota

Indolilsirka kislota (geteroauksin) — usimliklarning auk-sinlarga mansub asosiy gormoni (qarang Auksinlar).

Manbalar 

 

Kislotalar
Indonez tili

Indonez tili () — indonezlar tili. Indoneziya Respublikasining rasmiy tili. Malayyapolineziya tillari indonez shoxobchasi sumatra guruhiga kiradi. I. t. nomi Indoneziya Respublikasi tashkil topgandan sung malayya tili urnida qullana boshladi (1945). I. t. malayya tili asosida rivojlana boshlaydi va undan leksikasi hamda morfologiyasiga kura farq qiladi. Bu tilga oid qad. yodgorliklar (7-asr) Sumatra o. dan topilgan. 3-asr dan to 20-asr 30-y. larigacha malayya tili kabilala-raro va orollararo aloqa tili vazifasini utagan. Bu til oʻz tarixiy ta-raqqiyoti mobaynida turli alifbolardan tuzilgan yozuvga ega boʻlgan. 13-asr gacha devanagari alifbosidagi, 14— 19-asrlarda bir necha harf qoʻshib arab grafikasiga asoslangan alifbodagi yozuvdan foydalanilgan. 19-asr boshlaridan lotin grafikasiga asoslangan alifbodagi yozuvga ega. Rivojlanish jarayonida bu til lugʻati xitoy,,sanskrit, arab, golland va b. hamda qardosh (yava, sundan, minan-kuba va b.) tillardan oʻzlashtirilgan soʻzlar hisobiga boyib boradi. Fonetik tarkibi 6 unli, 4 diftong va 18 undoshdan iborat; undoshlar jarangli va jarangsizga boʻlinadi.

Manbalar 

Tillar
Indonez tili
Indonez tillari

Indonez tillari - malayyapo lineziya (yoki avtroneziya) tillari oilasiga mansub tillar. Filippin, Tayvan, Katta va Kichik Zond, Malukka o., Malakka ya. o., Jan. Vyetnam baʼzi hududlari va Madagaskar o. da tarqalgan.

I. t. lingvistik jihatdan kam oʻrganilgan boʻlib, ularni ilmiy tasniflash ancha mushkul. Ilk tasniflarga koʻra, I. t. lar 8 guruhga (fransuz olimi G. Ferran) yoki 16 guruhga (niderland olimi Ya. Gonda) boʻlinadi. I. t. lar ichida eng koʻp tarqalgashtari: indonez tili; malayya tili; yava tili; sundan tili (Yava o. jan.-gʻarbiy qismida tarqalgan); shagal tili; malaga-siya tili. Umumiy belgisiga koʻra, bu tillar amorf tillar hisoblanadi, oʻzak oldidan va ketidan keladigan qoʻshimchalarga ega. Unlilar tizimi deyarli bir jinsli, monoftong va diftonglar mavjud. Undosh fonemalar tarkibi ayrim I. t.da sezilarli farq qiladi. Koʻpgina Filippin tillarida "f", "v", uchramaydi, yava tilida esa serebral (talaffuz vaqtida til orqaga qayriladigan) "t" "d" tovushlar bor.

Shunga qaramay ayrim tillar va tillar guruhlari oʻrtasida muntazam fonetik muvofiqlik kuchli namoyon boʻladi. Boʻgʻin bu tillarning koʻpchiligida ochiq. Nutq boʻlaklari morfologik jihatdan kuchsiz differensiyalashgan, ularni hind-yevropa tillariga qiyosan farqlash mumkin emas.

Soʻz turkumlari farqlash boʻyicha turli mezonlar fransuz olimi P. Favr, A. Map de Maren, niderland olimi X. Giyendelo va b. tomonidan tav-siya etilgan. Baʼzi olimlar ism, ol-mosh, sonlar, predikatlarni (jarayon va sifatni ifoda etuvchi soʻzlarni), yordamchi soʻzlar, undosh soʻzlarni ajratib koʻrsatganlar. Lugʻat tarkibi etimologik jihatdan deyarli mos keladi. Yangi soʻzlar, asosan (oʻzak oldiga, oʻrtasiga va oxiriga qoʻshiladigan), qoʻshimchalar yordamida hamda oʻzak morfemalarni ikkilantirish (orttirish), soʻzlarni qoʻshish hisobiga yasaladi. Lugʻat boyligi chet (sanskrit, arab, fransuz, ingliz va b.) tillardan soʻz oʻzlashtirish hisobiga ham boyiydi.

I. t. ning barchasida lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalaniladi. Bu tillarda oʻziga xos badiiy-adabiy asarlar mavjud.

Ad.Arakin V. D., Indoneziysiyeyaziki, M., 1965.

Manbalar
Indonezlar

Indonezlar — Indoneziyaning aholisi; tili, madaniyati va turmushi jixatdan qardosh xalqlardan tashkil topgan. Mamlakat aholisining 96% ni indonez tilit soʻzlashuvchi I. tashkil qiladi. Dindorlari — asosan, musulmonlar. Keng maʼnoda "I." istilohi Indoneziyaning barcha fuqarolarini anglatadi. Mamlakatdagi xalqlarning umumiy soni — 230 mln.ga yaqin. Ular orasida yavanlar, sundanlar, madurlar, malayyalar, rejang-lamponglar, minangkabaular, bataklar, achinlar, ma-kassarlar, dayaklar va b. bor.

16-asr da I. Portugaliya mustamlaka zulmi ostiga tushib qolganlar, keyinchalik Gollandiyaga qaram boʻlganlar. 19-asr oxiri — 20-asr da hozirgi millatlar shakllana boshlangan. I. madaniyati rangbarangligi bilan ajralib turadi, shu bilan birga ham genetik, ham koʻp asrlik ichki va tashqi aloqalar natijasida koʻpgina umumiy xususiyatlarga ham ega. I.ning tarixi, iqtisodi va madaniyati haqida Indoneziya maqolasiga qarang .

Manbalar
Indossant

Indossant (nem. Indossant), jirant — veksel boʻyicha oʻz huquqini boshqa shaxsga beradigan kishi. Huquqni oʻtkazish veksel orqasidagi oʻtkazma yozuvda qayd qilinadi.

Manbalar
Indra

Indra — veda dinida momaqaldiroq, chaqmoq va yomgʻir xudosi. Keyinchalik podsho hokimiyati homiysi va oliy xudolardan biri sifatida hurmat qilingan.

 

Mifologik qahramonlar
Indraprastha

Indraprastha, Indrapat — qad. hind shahri; taxminan hozirgi Dexli oʻrnida joylashgan. "Mahabharata" ga koʻra, Pandavlar urugʻi tomonidan barpo etilgan. Rivoyatlarga koʻra, Kuru uru-gʻidan boʻlgan shoxlar, Hastinapur sh. : ni Gang daryosi yuvib ketib shahar vayron boʻlgach, I. ni oʻz poytaxtlariga aylantirishgan. Manbalarga koʻra, I. kattaligi jihatidan faqat Kashi (qad. -|. Banoras) dan keyin turgan. Mil. 2-asr I da Ptolemey Indrabara sh. ni qayd etib oʻtgan, uni I. bilan aynan deyish mumkin. Soʻnggi yillarda hind arxeologlari Purana Kila sh. harobasida qazishma ishlari olib borishmoqda. Rivoyatlarga kura, I. shu yerda joylashgan.

Manbalar
Induktiv qarshilik

Induktiv qarshilik - 1) zan jir (yoki uning bir qismi) induktivligining (qarang Induktivlik) oʻzgaruvchan tokka koʻrsatadigan qarshiligini ifodalovchi kattalik; oʻzgaruvchan tok zan-jiridagi toʻla qarshilikning bir kismi. 2) aerodinamikada — roʻpara qarshilikning bir qismi. Suyuqlik va gazlar (havo) da, mas, samolyot qanotining osti va ustida paydo boʻladigan, harakatga qarshi pastga yoʻnaladigan uyurmalar I. q. hisoblanadi; ular koʻtarish kuchini kamaytiradi.

Manbalar
Induktivlik gʻaltagi

Induktivlik gʻaltagi — sigʻimi va faol qarshiligi ancha kichik boʻlgani holda katta induktivlik qosil qiladigan spiralsimon oʻtkazgich. Bir tolali, baʼzan, koʻp tolali izolyasiyalangan simni silindr, toroid yoki toʻgʻri toʻrtburchak shaklli dielektrik-karkasga oʻrab tayyorlanadi. Karkassiz Induktivlik gʻaltagi ham bor. Induktivlik gʻaltagi simini bir qatlamli va koʻp qatlamli qilib oʻrash mumkin. Gʻaltak induktivligini oshirish uchun, koʻpincha, ferromagnit (elektrotexnika poʻlati, permalloy, ferrit va boshqalar), oʻzak qoʻllaniladi. Induktivlik gʻaltagi induktivligi gʻaltak oʻlchamlariga, oʻramlari soni kvadra-tiga va oʻzakning magnit singdiruvchanligiga toʻgʻri proprsional boʻladi. U elektr filtrlar va tebranish konturlarining elementi sifatida, transformatorlarda, rele, magnitli kuchaytirgich, elektromagnit va boshqa da qoʻllaniladi.
L harfi bilan belgilaniladi. Genrilarda oʻlchanadi.

Mikromodullarda qoʻllaniladigan yassi bosma gʻaltak, elektr mashinalarining chulgʻamlari, ramkali va ferrit antennalar ham Induktivlik gʻaltagi xillari hisoblanadi.

Manbalar
Induktor

Induktor (lot. induco — kiritaman, uygʻotaman) — 1)qizdirish I. i — qagtiq, suyuq va gazsimon oʻtkazgichlarni induksion qizdiradigan qurilma. Oʻzgaruvchan magnit maydon hosil qiluvchi induksiyalovchi simdan va qurilmaga elektr toki keltiruvchi tok oʻtkazgichdan iborat; 2) telefon I.i — dastaki ishlatiladigan past (18 — 21 Gs) chastotali oʻzgaruvchan elektr tokida ishlaydigan magnito-elektr generator. I. ning aylanuvchi chu-lgʻamdan va ikki qoʻzgʻalmas toʻgʻri burchakli doimiy magnitdan iborat; qoʻzgʻalmas chul-gʻam va aylanuvchi koʻp qutbli halqasimon magnitdan iborat xillari bor (rasm). I. harbiy va qishloq telefon aloqada, mahalliy bata-reyalarda ishlaydigan telefon tarmoqlarida qoʻllaniladi; 3) elektr mashina I. i — mashinaning uygʻotish chulgʻami qismi.

Manbalar
Induktotermiya

Induktotermiya (lot. inductio -kiritmoq va yun. therme — issiq) — elektr bilan davolash usullaridan; bunda bemor badanining muayyan joyiga yuqori chastotali (10—40 mgs) oʻzgaruvchan tok bilan taʼsir etiladi. I. max-sus DKV2 apparatida oʻtkaziladi. Yalligʻlanish bilan kechadigan, shuningdek, nerv-qon tomir kasalliklarining oʻrtacha oʻtkir yoki surunkali xillarini davolashda qoʻllanadi.

Manbalar
Induksion nasos

Induksion nasos - elektr oʻtka-zadigan suyukdik (odatda, suyultirilgan metallar) ni elektromagnit kuch yordamida haydab beradigan magnitogidrodinamik nasos. I. n. induktori magnit maydoni bilan nasosdan oʻtadigan suyuklikda induksiyalanadigan elektr toki maydoni oʻzaro taʼsirlashganda elektromagnit kuch vujudga keladi. I. n. kanallari odatda zanglamas poʻlatdan tayyorlanadi. I. n. spiralsimon tokda ishlaydi. Yadro energetikasi, metallurgiya va texnikaning boshqa sohalarida suyuq metallni haydab berishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Induksion pech

Induksion pech - metallarni suyultirish uchun moʻljallangan elektrotermik qurilma. Asosan, tigelli va kanalli I. p.lar qoʻllanadi.

Tigelli I. p. mis naychalardan qilingan solenoiddan iborat boʻlgan induktor va tigeldan tashkil topadi. Ochiq, vakuumli, gaz toʻldirilgan va kompression xillari bor. Suyultiriladigan materialga qarab, tigel keramik materiallar, grafit, poʻlat va h. k. dan tayyorlanadi. Hajmi bir necha kg dan bir necha t gacha. Pech past, oʻrta va yuqori chastotali tok bilan ishlaydi. Tigelli I. p. da poʻlat, choʻyan, mis, alyuminiy, magniy va qimmatbaho metallar suyultiriladi.

Kanalli I. p. ning asosiy qis-mlari: eritish vannasi, magnit oʻzak, induktor, tub toshi. Bunday I. p. da elektr utkazuvchi modda bilan tuldirib turiladigan kanalda elektromagnit energiya issiqlik energiyasiga aylanadi. Unda rangli metallar va ularning qotishmalari, choʻyan suyultiriladi. Hajmi bir necha yuz kg dan bir necha t gacha. Kanalli I. p. sanoat chastotasidagi tok bilan ishlaydi. I. p. larda induksion qizdirish, yaʼni uzga-ruvchan elektromagnit maydon taʼsirida vujudga keladigan elektr toki bilan qizdirish usulidan foydalaniladi.

Manbalar
Induksion tok

Induksion tok - oʻzgaruvchan magnit maydonida joylashgan yoki magnit maydonida harakatlanayotgan o'tkazgich konturida elektromagnit induksiya hodisasi tufayli hosil bo'ladigan elektr toki.

Induksion tok - bu zanjir orqali magnit induksiya oqimi o'zgarganda yopiq o'tkazuvchi zanjirda paydo bo'ladigan elektr toki  . Induktiv oqimning kattaligi va yo'nalishi elektromagnit induksiya qonuni va Lenz qoidasi bilan belgilanadi .                                                                                                Elektromagnit  induksiya toki  quyidagicha hisoblanadi.    kontur hududida tekis  va maydonning bir xilligi bo’jsa , formula soddalashtiriladi.   Qayerda    magnit induksiya , S kontur bilan chegaralangan sirt maydoni (  bu sirt maydonining vektor elementi ) va    normal vektor va magnit induksiya vektori  orasidagi burchak.                                                                                                         Amaliy foydalanish     

   Agar siz magnit maydonni qattiq yopiq o'tkazgich yaqinida o'zgartirsangiz, u holda induksiyon oqimining sababi girdabli elektr maydonidir.             Agar siz yopiq o'tkazgichni qattiq magnit yaqinida harakatlantirsangiz, u holda indüksion oqimining sababi Lorentz kuchidir.                                                                                                                                Elektromagnit qurollarning zararli ta'siri ostida induksion oqimlar yotadi.

Manbalar
Induksiya (biologiya)

Induksiya (biologiyada) - 1) fiziologiya da — qoʻzgʻalish va tormozlanishdan iborat nerv jarayonlarining oʻzaro dinamik taʼsiri. Bunda nerv hujayralaridagi tormozlanish qoʻzgʻalishni vujudga keltiradi (musbat I.) yoki, aksincha, eng avval hosil boʻlgan qoʻzgʻalish jarayoni tor-mozlanishni vujudga keltiradi (manfiy I.)- Musbat va manfiy I. 2 xil boʻlishi mumkin; 1) bir vaqtda boradigan (simultan) I. — bir joydagi qoʻzgʻalish bir vaqtda oʻz atrofida tor-mozlanishni hosil qiladi va kuchaytiradi, tormozlanish oʻchogʻi esa qoʻzgʻalish jarayonini vujudga keltiradi;2) ketma-ket sodir boʻladigan (suksessiv) I., bunda biror nuqtada paydo boʻlgan qoʻzgʻalish taʼsiri toʻxtagandan soʻng tormozlanish vujudga keladi yoki aksincha.

3) Embriologiyada — rivojlanayotgan embrion bir qismi (induktorlar)ning ikkinchi qismga (taʼsirla-nuvchi sistemaga) taʼsiri. Bu hodisa qismlar birbiriga tegib turganda roʻy beradi va taʼsirlanayetgan sistemaning rivojlanishi yoʻnalishini belgilaydi. I. ni 1901 i. nemis embriologi X. Shpeman suvda va quruklikda yashovchilar embrionida ektodermadan koʻz gavharining hosil boʻlishini oʻrganish orqali aniqlagan. Koʻz murtagi (boshlangʻichi) olib tashlanganda gavhar paydo boʻlmagan. Embrionning biqiniga koʻchirib oʻtkazilgan koʻz murtagi, odatda, teri epidermisiga aylanadigan ektodermadan gavhar hosil qilgan. Gastrula ektodermasidan markaziy nerv sistemasi murtagi paydo boʻlishiga xordomezodermaning induksiyalovchi taʼsir koʻrsatishini keyinchalik Shpeman aniqladi; bu hodisani u boshlan-gʻich embrional I., induktor (xordo-mezoderma)ni esa boshqaruvchi I. deb nomladi. Rivojlanayotgan organizm qismlarini koʻchirib oʻtkazish va ularni alohida yoki aralash oʻstirish ustida olib borilgan tekshirishlar I. hamma xordalilar va koʻpchilik umurtqasizlarda keng tarqalganligini koʻrsatdi.

Hayvon va oʻsimlik organizmlarning individual rivojlanishidagi boshqa koʻp hodisalar ham "I." deb ataladi. Jinsiy gormonlarning ikkilamchi jinsiy belgilar hosil qilish I. si bunga misol boʻladi.

Manbalar
Induksiya (matematika)

Induksiya (matematikada) — muhim isbotlash usullaridan biri; matematik induksiya aksiomasiga (prinsipiga) asoslanadi. Induksiya arifmetik va geometrik progressiya formulalarini, logarifmlarni oʻrganishda uchraydigan formulalarni, Nyuton binomi va kombinatorikaga doir formulalarni chiqarish va boshqa hollarda keng qoʻllanadi.

Manbalar 

Algebra
Industrial moylar

Industrial moylar, sanoat moylari — mashina va mexanizmlarni moylash uchun ishlatiladigan neft mahsulotlari. Qovushoqlik darajasiga koʻra yengil, oʻrta va ogʻir moylarga boʻlinadi. Yengil I. m. (50° da qovushoqligi 5 — 10 yest (1sst = 10 6 m2/sek), qotish temperaturasi ?q=25° gacha) — velosit, texnik vazelin, separator moyi. Toʻqimachilik sanoatidagi yigirish va pishitish ma-shinalari, tikuv mashinalari, metall ishlash stanoklarining shpindellari, nazorat-oʻlchash asboblarini va b.ni moylash uchun ishlatiladi. Oʻrta I. m. (50° da qovushokligi 10—50 yest, qotish temperaturasi ʻq=30°) — urchuq moyi, mashina moyi, telegraf moyi. Oʻrtacha tezlik va nagruzkada ishlaydigan mashina va me-xanizmlar, kichik quvvatli elektr dvi-gatellar va metall ishlash stanoklarining gidrotizimlari shunday moylar bilan moylanadi. Ogʻir I. m. (100° da qovushoqligi 10—30 yest, qotish temperaturasi ancha yuqori) kichik tezliklarda, lekin katta nagruzka bilan ishlaydigan sanoat uskunalari, mas, temirchilik-presslash uskunalari, tishli uzatmalar va b. ni moylash uchun ishlatiladi.

Sanoat moylari, turbina moylari, kompressor moylari, gidravlik moylar, bugʻ oqimli vakuum nasoslarda ish jismi sifatida ishlatiladigan moylar ham I. m. hisoblanadi.

Manbalar
Indutsirlangan fermentlar

Indutsirlangan fermentlar, adaptiv fermentlar — sintezlanish tezligi tirik organizmlarning yashash sharoitiga qarab oʻzgarib turadigan fermentlar. I. f. ning sintezlanishi induktorlar (faollashtiruvchilar) taʼsirida genetik darajada boshqariladi. Bu jarayon induktorlar yor-damida amalga oshiriladi. Induktorlar sifatida substratlar, metabolitlar, shuningdek, gormonlar ishtirok etishi mumkin. Odatda, I. f. organizmda juda kam miqsorda uchraydi. Birok, muhitga substrakt yoki boshqa induktor qoʻshilsa, fermentlar konsentratsiyasi qisqa vaqt ichida ming marta, hatto undan koʻproq oshishi mumkin. Bunday xususiyat organizmlarning yangi sharoitga tez moslashishiga imkon beradi. Induksiya mexanizmi I. f. sinte-zini nazorat qiladigan genlar taʼsirining derepressiyalanishidan iborat. I. f. ga misol kilib, ayrim mikroorganizmlarni sintezlaydigan r"-galaktozidaza (laktozani monosaharidlargacha gidrolitik parchalanishini katalizlaydi) fermentini koʻrsatish mumkin. Bu ferment oziqli muhitda uglerod manbai faqat laktoza yoki uning analoglari boʻlgandagina sintezlanadi.

Manbalar