MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Barottepa

Barottepa — qishloq harobasi (miloddan avvalgi 2 — 1 — mil. 6—8-asrlar). Surxondaryo viloyatining Jarqoʻrgʻon tumanida, Surxon daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Aylana (80×90 m) tarxli tepa. Bal. 12 m. Kushon podsholigi davrida obod boʻlgan. Terrakota haykalchalar, muhr, sopol idishlar, charx, jez oyna, shisha tumor, kushonlar va sosoniylar tangalari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Baroxoriya

Baroxoriya (baro... va choreo — borish, tarqalish) — meva va urugʻlarning oʻz ogʻirligi taʼsirida (tashqaridan biror kuch taʼsir qilmay turib) toʻkilishi, tarqalishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baroq

Baroq, Buroq, Baroq oʻgʻlon (? — 1428) — dashti qipchoqlik hukmdor (1423—28). Oʻrusxonning nabirasi. B. 1419-yil may oyida taxt uchun kurashda koʻmak istab Samarqandga Ulugbek huzuriga kelgan. Ulugʻbek unga harbiy yordam beradi va shu yilning avgusti oxirida oʻzi ham katta qoʻshin bilan safarga chiqib, 5 sent. da Chinoz yonida Sirdaryodan kechib oʻtadi. Dushman (Tugʻa Temur avlodi Muhammadxon) jang qilmasdan tarqab ketgan, shuning uchun Ulugʻbek 22 oktabrda Samarqandga qaytib kelgan. B. bir muncha vaqtdan soʻng (1423-yil) Muhammadxonning oʻrdasini, 1425-yil boshida esa uzil-kesil taxtni egallaydi. Mustaqil boʻlib olgach, B. bilan Ulugʻbek oralaridagi munosabat buziladi. Bunga sabab B.ning Sigʻnoq atrofidagi yerlarni daʼvo qilib chiqishi boʻlgan. B. Sigʻnoq sh. uning bobosi Oʻrusxonning qarorgohi boʻlgani va shaharni bobosi obod qilganini daʼvo qiladi. Bunga javoban Ulugʻbek 1427-yil bahorida ukasi Muhammad Joʻqiy bilan B.qa qarshi otlangan. Ulugʻbek B. tomonidan kechirim soʻrab, sulh taklifi bilan yuborilgan elchini qaytarib yuborgan. Sigʻnoq atrofidagi tepalik yerlardan hech qanday xavfsizlik chora tadbirlarini koʻrmasdan oʻtib borayotgan Ulugʻbek qoʻshiniga B.ning kam sonli qoʻshini toʻsatdan hujum qilib raqibini parokanda qilib yuborgan. B. Samarqand atrofini talab orqaga qaytgan. Ulugʻbek otasi Shohrux yuborgan Hirot qoʻshini hamda Muhammad Joʻqiyning mulki — Qandahordan kelgan qoʻshinlarni jamlab yana B.qa qarshi otlanganda, Toshkentgacha kelgan, biroq B. qoʻshini dasht ichkarisiga chekingan. Sigʻnoq sh. Ulugʻbek qoʻl ostida qolgan. B. Moʻgʻulistonga qilgan yurishida Sulton Mahmud oʻgʻlon tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

Oltin Oʻrda

Oltin Oʻrda hukmdorlari
Buroq

Buroq (arab, "yarqiroq", "barq" soʻzidan) — islom rivoyatlarida juda tez chopadigan va uchadigan maxluqning nomi. Qurʼoni karimda zikr qilinishicha (17:1), Muhammad sallollohi alayhi vasallam uni minib Makka shahridan "tungi sayr"da meʼrojga chiqqan. Rivoyat qilishlaricha, Buroq Muhammad sallollohi alayhi vasallamni Kaba oldiga kelib kutib turgan, avvaliga u sarkashlik qilgan, hazrat Jabroil majbur etgandan soʻng boʻysungan. Buroq boshqa paygʻambarlar, chunonchi Ibrohim (as) va Dovud(as)ga ham xizmat qilgan, deydilar. Buroq goh ot, goho xachir shaklida, oq rangli, boʻyni choʻziq, quloqlari uzun, oyoqlarida qanoti boʻlgan deb taʼriflangan. Muhammad  sallollohi alayhi vasallam Buroqga minib uchib ketayotganliklarini oʻrta asr shia miniatyuralarida ifodalashga harakat qilingan.

Manbalar
Baroqxon

Baroqxon (toʻliq ismi — Baroqxon ibn Eson Tuva ibn Mutugen ibn Chigʻatoy) (? — 1271) — Chigʻatoy ulusi xoni (1266— 71). Jamol Qarshiyning yozishicha, 1266-yil Ohangaron vodiysida Chigʻatoy avlodlaridan birinchi boʻlib islomga kirgan Muborakshoh oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Shu tariqa birinchi marta Chigʻatoy ulusiga moʻgʻullar davlati oliy hukmdori tayinlamagan kishi xon boʻladi. Bundan gʻazablangan oliy hukmdor Xubilay B.ni Turkistonga joʻnatadi. U das-tlabki vaqtlarda oʻzining xon qilib yuborilgani xususidagi yorliqni yashirib, goʻyo boshpana izlab kelgandek Surxondaryoga — qarindoshlari huzuriga boradi va asta-sekin moʻgʻullardan qoʻshin toʻplay boshlaydi. 1266-yil sentabrda B. Muborakshoh qoʻshini bilan jang qilib, uni asir oladi va Oʻzganda oʻzini Chigʻatoy ulusi xoni deb eʼlon qiladi. Ammo, B. tez orada Xubilay qoonga itoat qilmay qoʻyadi. Shu bois Xubilay unga qarshi qoʻshin yuboradi, B. Sharqiy Turkistonda Xubilay qoʻshinini tor-mor keltiradi. Shu vaqt chingiziylardan Xaydu markaziy hokimiyat bilan B. oʻrtasidagi qarama-qarshiliklardan foydalanib Yettisuv va Sirdaryoning sharqidagi yerlarni bosib olish taraddudiga tushadi. Natijada 1268-yil har ikki tomon qoʻshinlari toʻqnashib, B. yengiladi. Ammo, Xaydu uni taʼqib etmay, kelasi yili bahorda qurultoyga kelishni va oʻrtadagi raqobatga chek qoʻyib, sulh tuzishni taklif qiladi. 1269-yil bahorida qurultoy chaqirilib, unda sulh tuziladi va Xaydu bilan B. tasarrufidagi yerlar chegarasi aniq belgilab olinadi. B. vafot etgach, oʻrniga oʻgʻli Tuva (Duva) taxtga oʻtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baroqxon madrasasi

Baroqxon madrasasi - Toshkentda qurilgan Madrasa (1531/32 — 16-asr 2-yarmi). Hovli atrofida hujralar va ichki tarafida peshtoq boʻlib, madrasaning gʻarbiy qismi birmuncha oldinga chiqqan. Poydevori toshdan, qalin devorlari turli hajmdagi pishiq gʻishtdan ishlangan. Baʼzi joylari sinchli. Baroqxon madrasasi  oʻrnida dastlab 2 (katta va kichik) maqbara boʻlgan. Kichik maqbarada Baroqxon qabri bor. Uning toʻrt tomonidagi eshiklaridan uchtasi keyinroq berkitib tashlangan (qolgan eshikdan zina bilan tomga chiqilgan). 1904-yilda masjidga aylantirilgan katta maqbarada Toshkent hokimi Suyunchxoʻja qabri joylashgan. Baroqxon ikki maqbarani oʻz ichiga olgan Madrasa qurdirgan. Madrasaning sharq tomonidagi ulkan peshtoqqa rang-barang sirkor gʻishtchalardan namoyon terilgan. U handasiy va girih naqshlar bilan hoshiyalangan. Peshtoqning yuqori qismi saqlanmagan. Asosiy peshtoqning orqa tomonida yana peshtoq va besh qirrali ravoq bor. Gʻarb tomondagi ichki peshtoq koʻk gumbazning tarkibiy qismi boʻlgan. Baroqxon madrasasi ning toʻrt burchagida choʻziq xona (qorixona)lar boʻlgan. Bino shakli va bezaklari oʻz holicha qolgan. Uning 22 m li gumbazi koʻk sirkor gʻishtchalar bilan pardozlangan (gumbaz 1868-yilgi zilzila paytida qulab tushgan). Gumbaz ostidagi 4,5 m li poygumbazga turli rangdagi sirkor gʻishtchalardan handasiy va girih naqshlar terib yaratilgan, Qurʼon suralari bitilgan. Maqbara ichki qismidagi bezaklar keyinchalik koʻchib tushgan. Ichki devorning tepa qismida ganchdan ishlangan naqshlar boʻlib, ularga oltin suvi yugurtirilgan, pastki qismida olti burchakli sopollardan terilgan keng izora bor (ular yashil sirkor, zarhalli gʻishtchalar bilan ajratilgan). 20-asr boshlaridagi taʼmir vaqtida qad. bezaklarning qoldigʻi koʻchirib tashlanib, oq ganch bilan suvalgan. Baroqxon madrasasi  naqshlarining goʻzalligi, qurilish uslubi jihatidan Samarqandning eng yaxshi meʼmoriy yodgorliklari (15-asr ikkinchi yarmidagi Oq saroy va Ishratxona)ga yaqinlashadi. 1946, 1949, 1951, 1967-yillarda taʼmir ishlari olib borilgan. Baroqxon madrasasi da Oʻzbekiston Musulmonlari idorasi joylashgan.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Toshkent madrasalari
Toshkent meʼmoriy yodgorliklari
Barra

Barra — 1) yangi tugʻilgan qoʻzichoq; 2) qoʻzichoq terisi, qorakoʻl. 1 — 3 kunlik qorakoʻl qoʻzilarning soʻyilishidan sifati turlicha boʻlgan terilar olinadi. Teridagi jun qoplami yaltiroq mayinligi bilan birga jingalak (naqsh)larga ega boʻladi. B. aynan shu koʻrsatkichlariga muvofiq baholanadi; 3) yangi tugʻilgan qoʻzichoq goʻshti; 4) yangi unib chiqqan, yosh, mayin koʻkat (mas, barra piyoz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barrankilya

Barrankilya — Kolumbiyaning shim.- gʻarbidagi shahar, Atlantiko departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,35 mln. kishi (1985, shahar atrofi bilan). Magdalena daryosi boʻyidagi port, okean kemalari ham kira oladi. Mamlakatning savdo-sanoat markazi. Neftni qayta ishlash, kimyo, sement, poyabzal, toʻqimachilik, metallsozlik va kemasozlik sanoati korxonalari mavjud. B. porti orqali chetga kofe, teri, neft mahsulotlari chiqariladi. Xalqaro aeroport, universitetlar bor. Shaharga 1629-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barreter

Barreter (ing . barretter — oʻzgartirmoq) — elektron va ion asboblarida tokni barqarorlashtiradigan moslama. Temir simdan tayyorlanadi va vodorod bilan toʻldirilgan berk shisha ballonga joylashtiriladi. B. ishlaganda simi 200 — 600° gacha qiziydi. Zanjirdagi kuchlanish ortsa, unga mutanosib holda simning qarshiligi ham ortadi, natijada tok kuchi oʻzgarmaydi. B. oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok zanjirlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barrikada

Barrikada (frans.), koʻcha band - koʻcha, yoʻl, koʻprik va togʻ yoʻllarida turli narsalardan (xodalar, qum solingan qoplar, toshlar va boshqalar) quriladigan sunʼiy mudofaa toʻsigʻi. B. qadim zamonlardan bosqinchilarga qarshi qoʻllanilgani maʼlum. Tarixiy manbalarda B. chep deb tilga olinadi. B. 19-asrgacha tosh, qum solingan qop, xoda, qulatilgan daraxtlar va shahri k.dan qurilgan. 20-asrdan aholi yashaydigan joylarni tank va zirhli mashinalardan saqlash uchun maxsus muhandislik toʻsiqlari barpo etila boshlandi. Bunday B. temir-betondan, turli bloklardan yasalib, koʻcha va yullarga shaxmat katagi tartibida 2 — 3 qator quriladi. 1871-yil Parij kommunasi paytida kommunarlar, 1905 — 07-yillardagi rus inqilobi paytida ishchilar tomonidan keng qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bars yili

Bars yili (fors.) — muchal yil hisobining 3-yili nomi (mas, 1998, 2010 va h. k.); yoʻlbars yili (qarang Muchal).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barselona (shahar)

Barselona — Venesuela shim.dagi shahar va port. Ansoategi shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 247 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan). Toʻqimachilik, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shaharga 1637-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barsterlar

Barsterlar — muayyan davr bilan rentgen diapazonida chaqnab turuvchi yulduzlar. Birinchi bor 1975-yilda atmosferadan tashqi astronomiya usullari yordamida topilgan. B. rentgen manbalari hisoblanadi; ular nurlanishining fotonlari energiya 1 — 20 keV. B. chaqnashning qaytarilishi davri bir necha soatdan to bir necha kungacha boʻlgan oraliqda. Chaqnashlar orasidagi vaqt oraligʻi 30 — 50% gacha asta oʻzgarib turadi. Chaqnashlar vaqtidagi nurlanish energiyasi ular oraligʻida tarqaladigan nurlanish energiyasidan taxminan 100-marta kam. Hozirgacha 50 dan ortiq B. batafsil oʻrganib chiqilgan. Maʼlumotlarga koʻra, B. massasi Quyosh massasiga yaqin boʻlgan neytron yulduz boʻlib, uning atrofida akkresiya hodisasi sodir boʻlmoqda. Bunday hodisa qoʻshaloq yulduzlarda yuz berib, oddiy qoʻshni yulduzdan neytron yulduzga massa oqimi jarayoni bilan bogʻliq. Natijada neytron yulduz yaqinida qalinligi bir necha oʻn metr boʻlgan akkresion disk vujudga keladi. Akkresiya jarayonida disk harorati oshib borib, uning qiymati 3-108 K ga yetishi bilan qisqa vaqt ichida geliy moddasining yonishi yuz beradi va bu rentgen chaqnashini koʻrsatadi. Demak, B.ning chaqnash mexanizmi termoyadro portlashi bilan tushuntirilishi lozim. Chaqnashdan soʻng akkresion diskda massasi 1015 t. geliy yigʻilishi bilan u bir necha sekundda yonib, Yerda yana rentgen chaqnashi kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nuritdinov S. N., Galaktika tuzilishi va fizikasi, T., 1996.
Bartang

Bartang — Pomirdagi daryo, Togʻli Badaxshon muxtor viloyatida (bosh qismi Afgʻonistonda), Panj daryosining oʻng irmogʻi (Amudaryoning yuqori qismi). B.ning yuqori oqimi — Oqsuv, oʻrta qismi — Murgʻob, Sarez koʻlidan sal quyiroqda B. deb ataladi. B. — Murgʻob — Oqsuvning uz. 528 km (B.ning uz. 133 km), havzasining maydoni 24,7 ming km². B. Pomir togʻlarini sharqdan gʻarbga chuqur vodiydan kesib oʻtadi. Asosan qor va muzdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi (quyilish joyida) 128 m³/sek. Daryoda Shujon GES qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Oʻrta Osiyo
Afg‘oniston daryolari‎
Tojikistondagi daryolar
Béla Bartók

Béla Viktor János Bartók (; 25-mart 1881 – 26-sentyabr 1945), Vengriyalik bastakor, pianinochi, etnomusiqashunos va pedagog. Bélaning "Koʻk Soqol gersogning qasri" (1911) operasi va "Yogʻoch shahzoda" (1914—16), "Ajoyib mandarin" (1919) baletlari, raqs kuylari, simfonik asarlari, konsert, kvartet, sonatalari, fortepiano uchun 85 pyesadan iborat "Bolalarga", 153 pyesadan iborat "Mikrokosmos" toʻplamlari mashhur. Béla ijodida koʻp yillar davomida turli mamlakatlar (Vengriya, Ukraina, Ruminiya, Turkiya va boshqalar) da oʻzi yozib olgan (jami 11 mingdan ziyod) venger dehqonlari foloʻslori, rumin, slovak, arab, turk, ukrain va boshqa xalqlar kuylarini qiyosan oʻrgangan va qiyosiy musiqa folklorshunosligiga asos solgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 The Lied and Art Song Texts Page Original texts of the songs of Bartók with translations in various languages.
 Bartók Béla Memorial House, Budapest 
 The Belgian Bartók Archives, housed in the Brussels Royal Library and founded by Denijs Dille 
 Gallery of Bartók portraits
 Virtual Exhibition on Bartók
 Bartók plays Bartók for Don Gabor's Continental record label later reissued on Remington Records

Kishilar
Vengriyalik bastakorlar
Vengriyalik pianinochilar
1881-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
25-martda tugʻilganlar
26-sentabrda vafot etganlar
Klassik musiqa
Bartolinit

Bartolinit - qin (diloq) dahlizidagi katta Bartolin bezlarining yalligʻlanishi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar: gonokokk, streptokokk, stafilokokklarning bez yoʻllariga kirishi sabab boʻladi. Gonokokklar qoʻzgʻatgan B. (soʻzak B. i)da koʻpincha bez yoʻllarining har ikki tomon i yalligʻlanadi. Uz vaqtida davo qilinmasa, bez yoʻlining yalligʻlanib boʻrtishi natijasida teshigi berkilib, yiring toʻplanadi, yaʼni Bartolin bezining abssessi paydo boʻladi, bunda qattiq ogʻriq seziladi, harorat koʻtariladi, baʼzan tovuq tuxumidek shish paydo boʻladi. Abssess oʻz-oʻzidan yorilishi ham mumkin, bunda ogʻriq yoʻqolib, harorat normallashadi, lekin maʼlum vaqt oʻtgandan soʻng yorilgan joy berkilib, abssess yana qaytarilishi va oqma hosil boʻlishi mumkin. Shuning uchun qin dagʻlizi sohasida deyarli ogʻriqsiz kichik boʻrtma (doʻmboqcha) paydo boʻlishi bilan shifokorga koʻrinish lozim. Aks holda kasallik ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barxan

Barxan (turkiycha) — qumli choʻl va chala choʻllardagi relyefning koʻchma qum shakllari. Shamol yoʻnalishiga koʻndalang boʻladi. B. yiliga oʻrta hisobda bir necha sm dan yuzlab m gacha koʻchadi. Qizilqum va Qoraqum choʻllarining baʼzi joylarida qattiq shamol vaqtida yangi B.lar paydo boʻladi yoki eskilari joyini oʻzgartiradi. B.lar tepadan qaraganda koʻpincha yoy, yarim oy shaklida boʻladi. Shamolga roʻpara yon bagʻirlari qiya (5° — 14°), shamolga teskari yon bagʻirlari tik (30° gacha) boʻlishi mumkin. B. uchlari shamol kuchiga, qumning namligi, tarkibiga qarab uzun yoki qisqa boʻladi. B. balandligi 0,7 m dan 20 m gacha, hatto murakkab shakllari 200–300 m va undan ham baland boʻladi. Shamol harakatiga qarab B.ning toʻplanishi turli shakllar oladi: barxan tepalari, barxan zanjirlari, barxan piramidalari va h. k. Qum kam boʻlgan qattiq yerlarda, koʻpincha taqirlarda yakka-yakka B.lar uchraydi. Tutash qumlarda murakkab B. tizmalari vujudga keladi. B. tizmalari Amudaryo sohillarida, Sandiqli, Kanpirak, Qoraqum choʻllarida, shuningdek Markaziy Fargʻonadagi Yozyovon choʻlida uchraydi. B.lar nisbatan yaxshi nam toʻplaydi va ihota qilinadigan boʻlsa, daraxtzor boʻlib qolishi mumkin. Avvallari Buxoro, Qorakoʻl vohalarining shim. qismidagi bir qancha unumdor yerlar, qishloqlar koʻchma qum ostida qolib ketar edi, endilikda saksovul va boshqa oʻsimliklar ekilib, uz. 125 km, eni 3 – 4 km daraxt-zorlar barpo qilindi va qum koʻchishi toʻxtatildi. Yana q. Eol relyef shakllari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barchin

Barchin (Barchinoy, Oy Barchin, Gul Barchin, Barchin suluv) – „Alpomish“ dostonidagi yetakchi obrazlardan. Boysarining qizi. Alpomishning sevgilisi. Barchinoy mard va dovyurak qiz. U xalq ogʻzaki ijodidagi qahramonlik eposiga xos botir (alp) qiz haqidagi anʼanaviy obraz hisoblanadi. Turkiy xalqlar B. obrazi orqali xotin-qizlarga oʻz samimiy munosabatlari, katta eʼzoz va hurmatlarini bildirganlar, asllar ham yuksak insoniy qudrat va shon-sharafga ega ekanligini kuylaganlar. Baʼzi tarixiy rivoyatlarda B. oʻgʻuz qabilalariga beklik qilgan ayol, deb taʼriflanadi (uning maqbarasi Sigʻnoqaj 5 km jan.-sharqda joylashgan).

Manbalar 

Adabiy qahramonlar
Barchinligʻkend

Barchinligʻkend, Barchkend, Barchin — Sirdaryo boʻyida joylashgan oʻrta asr qalʼa-shaharlaridan biri (12 — 14-asrlar); Jand viloyatiga kirgan. Oltin Oʻrda davrida B.da zarb qilingan mis tangalarda "Barchin" yozuvi uchraydi. 13-asr 2-yarmida B.ga tarixchi Jamol Qarshiy kelib, uni oʻz asarida Barchkend deb qayd etgan. Bu davrda B.da turkmanlar yashaganlar, shahar atrofida qoʻrgʻonlar va qum barxanlari yastanib yotgan, shaharda ilm-fan, maʼnaviy hayot taraqqiy etgan. Jamol Qarshiy B.da arab, fors, turkiycha sheʼrlar bitgan mahalliy olimning maʼruzasini tinglaganini yozadi. 15-adan soʻng B. atamasi manbalarda tilga olinmaydi.

Manbalar  

Shaharlar
Barshchina

Barshchina, boyarshchina — barin [(boyar)ga tekinga ishlab berish] — oʻrta asrlarda Rossiyada yer rentasi shakli, yirik yer egasiga qaram krepostnoy dehqonni oʻz mehnat qurollari bilan yer egasi xoʻjaligida haq olmay bajaradigan majburiy mehnati. Gʻarbiy Yevropada B. 8 — 9-asrlardan tarqalgan, 12 — 13-asrlardan obroklar tomonidan siqib chiqarilgan va 14 — 15-asrlarga kelib yoʻq boʻlib ketgan. Sharq mamlakatlarida B. keng tarqalmagan (qarang Begor). Rusda Kiyev Rusi davlati paytida paydo boʻlgan. Rossiyaning Yevropa qismida 16-asr 2-yarmi — 19-asr 1-yarmida keng tarqalgan. Yuridik jihatdan rasman 1882-yil bekor qilingan boʻlsada, 1917-yilgacha davom etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barer funksiya

Barer funksiya - odam va hayvonlar organizmining oʻz ichki muhitini (qon, limfa va toʻqima suyukligini) tashqi ta’sirlardan himoya qilishi, shu muhitni (tarkibi, kimyoviy, fizik hamda biologik xossalarini) nisbatan bir me’yorda saqlay olishi (qarang Gomeostaz). Organizm bu funksiyani barerlar deb ataladigan maxsus fiziologik mexanizmlar yordamida amalga oshiradi. Ular shartli ravishda tashqi (teri, shilliq pardalar, nafas, ayirish va ovqat hazm qilish apparatlari) hamda ichki — gistogematik va gematoensefalik barerlarga boʻlinadi. Gistogematik barerlar a’zo va toʻqimalarda qon bilan toʻqima oraligʻida joylashgan. Shu barerlar orasida jigar bareri ayniqsa muhim. Ichakda hosil boʻlib, undan qonga oʻtadigan ba’zi zaharli moddalarni jigar bareri zararsizlantirib turadi. Barer funksiya ham boshqa moslashuv mexanizmlari singari evolyutsiya jarayonida takomillashgan. A’zo va toʻqimalarning bakteriyalarga, toksinlarga, moddalar almashinuvining buzilishi natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarga, yot moddalar va doridarmonlarga sezgirligi Barer funksiyaga bogʻliq. Barer funksiyadan gematoensefalik barer (qon bilan miya oraligʻidagi), gematooftalmik barer (qon bilan koʻz toʻqimalari oraligʻidagi), platsentar barer (ona organizmi bilan homila

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik

Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik — dialektik falsafaning juft tushunchalari. Barqarorlik narsa va hodisalarga xos muayyanlikni ifodalasa, oʻzgaruvchanlik ularning maʼlum bir holatdan boshqa bir holatga oʻtish jarayonini bildiradi. Oʻzgaruvchanlik keng maʼnodagi harakat tushunchasini ifodalab, shu maʼnoda mutlaq harakterga ega. Tayin narsalarga oid xossa sifatida esa u nisbiydir, chunki narsalarning oʻzgarishi biron-bir muayyanlikka nisbatangina sodir boʻladi. Oʻzgaruvchanlikni barqarorlikdan ajratib mutlaqlashtirish skeptitsizm va relyativizmag olib kelsa, aksincha, barqarorlikni mutlaqpashtirish aqida-parastlikka olib keladi. Dialektika Barqarorlik va oʻzgaruvchanlikni oʻzaro uzviy birlikda, mavjud dialektik qaramaqarshiliklar tarzida olib qaraydi. Aniq fanlarda Barqarorlik va oʻzgaruvchanlik tushunchalari tegishli tayin tushunchalar bilan ifodalanadi va i-tlarda muhim metodologik ahamiyat kasb etadi.

Manbalar
Barqiyoruq

Barqiyoruq, Ruknuddin Barqiyoruq (? — 1104) — saljuqiylar sultoni (1094 — 1104). Malikshoh 1 ning oʻgʻli. Malikshoh I vafot etgach, uning oʻgʻillari B., Mahmud, Malikshoh, Muhammad va Sanjar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib, vazir Nizomulmulk B.ni qoʻllab-quvvatlagan. B. birodari Mahmud hukmronligi (1092 — 94) dan soʻng taxtni egallashga muvaffaq boʻlgan. U oʻz hukmronligi davrida mulkdorlar gʻalayonlari, hashshoshiylar harakati va taxt talashayotgan birodarlariga qarshi kurash olib borib, saltanat birligini saqlashga harakat qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barquq

Barquq (? - 1399) - cherkas mamluklaridan boʻlgan Misr sultoni. B.ning otasi islomni qabul qilgan edi. Qrimda B.ni bir musulmon sotib olib Misrga yuborgan, u yerda 1364-yil amir Elbugʻoga sotgan. Amir B.ning qobiliyatli bola ekanligini payqab unga maxsus tarbiya bergan, soʻngra amir unvonini bergan. Sulton Al-Malik al-Ashraf davrida B. sulton bolalarining tarbiyachisi boʻlgan. U sulton vafotidan soʻng taxtni zoʻrlik bilan egallab olgan va sulton Al-Malik az-Zohir nomini olgan. Biroq tez orada B. zindonga tashlangan. Uning oʻrniga taxtga Hoji Xalifa oʻtirgan. Lekin yangi sulton bilan Suriya hokimlari oʻrtasida ixtilof paydo boʻlgach, xalq yana B.dan taxtga oʻtirishni soʻragan. Mana shu paytda sohibqiron Amir Temur B. huzuriga elchilarini yuborib undan tobe boʻlishni talab qilgan, birok B. elchilarni qatl etib, Boyazid I bilan ittifoqchilik shartnomasi tuzgan va urushga tayyorgarlik koʻra boshlagan. Biroq, Amir Temurning Hindistonga safari tufayli B. bilan urushishga toʻgʻri kelmadi. B. oʻz hukmdorligining ikkinchi yarmida Misrda tinchlik, osoyishtalik oʻrnatgan, moliya ishini yaxshilagan, dehqonchilik rivojlangan, ilm-fan taraqqiy qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Misr tarixi
1399-yilda vafot etganlar
Basar

Basar, Basaron — Tohariston tumanlaridan biri. Oʻrta asr manbalariga koʻra, B. tohiriylardan Abdulloh ibn Tohirga 826 — 827-yillarda 7300 dirham miqdorida xiroj toʻlagan. Bu juda katta miqdordagi xiroj boʻlib, Vashgird tumaninikidan 7-marta ortiq, Xuttalon viloyatinikidan (12 ming dirham) bir oz kam boʻlgan. Yaqubiy va Ibn Rusta asarlarida ham Basaron shahri nomi uchraydi. "Hudud ul-olam" da Basarig shaklida qayd etilib, unga koʻra 10-asrda B. goʻzal va obod, aholisi jangari boʻlgan. B. shahri oʻrta asrlarda Kofarnihon va Vaxsh daryolari oraligʻida; Hisorning jan.da yoxud jan.-sharqida boʻlib, Hisor vodiysi bilan Koʻlobni bogʻlovchi karvon yoʻlida joylashgan. Panjikentdan topilgan "turk-sugʻdiy" mis tangalardan birida 7 — 8-asrlar boshida "Pasar" shahri hokimi tomonidan zarb qilingan tangada Farnbag maʼbudining ismi bitilgan. Ilk oʻrta asrlarda B. yoki Pasar shahri aftidan mustaqil mulk boʻlib, Basaron yoki Pasaron deb atalgan. 7-asrda uni turk maliki boshqargan, ehtimol u Panjikent hokimi bilan qarindosh boʻlgan. Bu haqda ularning ismi yonida "jamuq" degan turkiy soʻzning boʻlishi guvohlik beradi. Bu soʻz turkiy unvon yoki mashhur turkiy urugʻlardan biri "jamukin"ning nomi boʻlib, bu urugʻ ilk oʻrta asrlarda Toharistonda va Balx atrofida yashagan. Tabariyning yozishicha, 706-yil B. viloyatini Qutayba ibn Muslimning birodari Solih zabt etgan. Bu jangda lashkarboshi Nasr ibn Sayyor alohida jasorat koʻrsatgan, shuning uchun Solih unga shu viloyatda joylashgan Tanjona qishlogʻini inʼom etadi.

Shamsiddin Kamoliddinov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil