MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Badariy madaniyati

Badariy madaniyati – Afrika qitasida dehqonchilik bilan shugʻullangan qabilalarning eng qadimgi madaniyati. Dastlab arxeologik yodgorliklar Badariy qishlogʻida (Misr) oʻrganilganligi uchun shu nomni olgan. Badariy madaniyati Nil vodiysida keng tarqalgan. Ayrim qabilalar bilan aloqalar qayiqlar yordamida amalga oshirilgan.

Badariy madaniyati yodgorliklari mil. av. 6ming yillikning oxiri va 5ming yillikda Nil vodiysida yashagan dehqonlarning iqtisodiy va madaniy hayotiga oid boy arxeologik materiallar berdi. Mozor, manzilgohlar, neolit davri boltalari, naqshli kamalak oʻqlar, choʻkich, chaqmoqtoshdan ishlangan pichoq, yigʻma oʻroq, yogʻoch bumerang, suyak qarmoqlar, ayollarning loy va fil suyagidan ishlangan haykalchalari, fil suyagidan ishlangan qoshiq va taroqlar, fil suyagi, tosh va loydan ishlangan turli idish-tovoqlar topildi. Baʼzi idishlarda arpa va bugʻdoy qipiqlari hozirgacha saqlangan. Sopol idishlarning sirtiga qora rang bilan oddiy geometrik naqshlar solingan. Badariy madaniyati mozorlarini qazish vaqtida olib borilgan kuzatishlarga asosan qadimgi Misrda neolit davridan boshlab oʻliklarni qabrga gʻujanak qilib, kiyimda, oʻng yoki chap bikini bilan koʻmish odati borligi aniqlandi. Badariy mozorlaridan topilgan yolgʻiz mis bigizni hisobga olmaganda, barcha mehnat qurollari, buyumlar, bezaklar – tosh, fil suyagi, yogʻoch va loydan ishlangan. Qadimgi badariylarning boshi choʻzinchoq, negr tipida boʻlgan. Ular asosan dehqonchilik, ovchilik bilan shugʻullangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Vsemirnaya istoriya, t. I, gl.Z, M., 1955; Ch a y l d G., Drevneyshiy Vostok v svete novix raskopok, per. s angl., M., 1956.

Arxeologiya
Badargʻa

Badargʻa – 1) 19–20-asr boshlarida chor Rossiyasida shaxsni sud orqali yoki maʼmuriy tartibda biror shahar yoxud muayyan gubernadan uzoqlashtirish. Bunda oʻsha shaxsga mazkur joydan tashqarida istiqomat qilish joyini tanlash huquqi berilgan yoki bunday huquq berilmagan. B. qilinganlar politsiya nazoratida boʻlgan; 2) jazoning bir turi. Mahkumni uning istiqomat joyidan uzoqlashtirib, muayyan joylarda yashashini man etish. Oʻzbekistonda 18 yoshga toʻlgan shaxslar sodir etgan jinoyat uchun asosiy yoki qushimcha jazo tarzida 1995-yil 1-aprelgacha amalda boʻlgan qonunlarda B. koʻzda tutilgan va 5 yilgacha muddatga qoʻllanilgan. B. qilingan shaxs boʻlishi taʼqiqlangan viloyat, shahar yoki tumanga borgan taqdirda maʼmuriy tartibda jazolanar, bunday qilmishni takrorlasa, bir yarim yilgacha ozodlikdan mahrum etilar edi. B. insonparvarlik ruhiga zid va samarasizligi sababli bekor etilgan.

Manbalar
Badaxos

Badaxos – Ispaniya janubi-gʻarbidagi shahar, Estremadura muxtor viloyatida, Gvadiana daryosi sohilida. Badaxos provinsiyasi maʼmuriy markazi. Portugaliya chegarasidagi tranzit punkt. Aholisi 128 ming kishi (1990). Koʻnteri sanoati rivojlangan. Vinochilik, toʻqimachilik, chinni buyumlar ishlab chiqarish korxonalari bor. Sobor (13-asr) va 32 ravoqli Palmas koʻprigi (16-asr) kabi meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badaxshon

Badaxshon (; ) – tarixiy va tabiiy oʻlka. Amudaryoning yuqori oqimida, daryoning har-ikkala sohilida joylashgan. Hududi butunlay togʻlar bilan qoplangan.

Badaxshon Pomir togʻlarining bir qismi boʻlib, ikki oʻlkadan iborat: 1) Gʻarbiy Pomirni ishgʻol qilgan Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati (Tojikiston Respublikasi); 2. Shimoli-sharqiy Afgʻonistonni ishgʻol qilgan katta oʻlka. B. qadimdan savdo markazi boʻlib, chetga laʼl, yoqut va zumrad chiqargan. Laʼlni badaxsh yoki balaxsh deb yuritganlar. B. toponimi shundan olingan boʻlishi ehtimol. Miloddan avvalgi 2-asrda B. Toharistonga, soʻng Kushon podsholigiga tobe boʻlgan. 5–6-asrlarda eftalitlar, 8-asrda arablar, 12-asrning 2-yarmida gʻuriylar, 13-asrning 1-choragidan moʻgʻullar qoʻl ostida boʻlgan. B.da 15–16-asrlarda temuriylar hukmronlik qilgan. 1520-yil Bobur B.ni oʻgʻli Humoyunga topshirdi. 1584-yil B.ni Abdullaxon II egallagan. 17-asrda ashtarxoniylar, keyinroq Dahbed (Samarqand) sayyidlaridan Mir Yorbek (1656– 1706) asos solgan sulola hukmronlik qildi. Mir Yorbek B.ning poytaxti Fayzobod (Juzgʻun) shahriga asos solgan. B.da 18–19-asrlarda hukmronlik Qunduz beklariga oʻtgan. 1872-yilda tuzilgan rus-ingliz ahdnomasiga muvofiq Buxoro xonligi bilan Afgʻonistonning B.dagi chegarasi Panj daryosi deb hisoblandi. 1873-yil Afgʻoniston xoni Doʻstmuhammadxon B.ni oʻz davlatiga qoʻshib olgan (yana qarang Afgʻoniston).

Aholisi 
Badaxshon oʻlkasi aholisining asosiy qismini, yaʼni taxminan 70 foizini tojiklar tashkil etadi. Badaxshonning Tojikistonga tegishli hududida ushbu tojiklar tojik tilida, Afgʻonistonga tegishli hududida esa dariy tilida soʻzlashishadi. Shuningdek ushbu oʻlkada juda koʻp turli Pomir xalqlari istiqomat qiladi. Oz miqdorda pushtunlar, oʻzbeklar va qirgʻizlar mavjud. Aholi dindorlarining asosiy qismi musulmonlardir. Tojiklar, oʻzbeklar, qirgʻizlar va pushtunlar orasida islom dining asosan sunniylik mazhabi keng tarqalgan. Pomir xalqlari orasida asosan shia mazhabining ismoiliylik yoʻnalishi, baʼzilari orasida zardushtiylik dini tarqalgan.

Manbalar

 

Oʻrta Osiyo
Badboʻylar

Badboʻylar, skunslar (Mephitinae) – susarlar kenja oilasiga mansub sut emizuvchilar. Anal bezlari yirtqich hayvonlarni choʻchitadigan juda badboʻy hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. 9–11 turi, 3 urugʻi (chipor B.– SpUogale, choʻchqaburun B.– Conepatus, yoʻl-yoʻl B.– Mephitis) maʼlum. Yoʻl-yoʻl B. tanasining uz. 28–38 sm, moʻynasi qalin, yumshoq, qoramtir-qoʻngʻir rangda. Tanasining orqa tomonida boshidan dumigacha keng yoʻli borligi tufayli uzoqdan koʻzga tashlanadi. Xavf tugʻilganda anal bezidan koʻzga taʼsir qiladigan suyuqpik sachratadi. Oʻrmon, choʻl va dasht mintaqalarida yozda yakka-yakka, qishda toʻda boʻlib yashaydi. Shimoliy hududlarida qishki uyquga ketadi. Odatda kechasi faol hayot kechiradi. Oʻsimliklarning mevasi, mayda umurtqali hayvonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Urgʻochilari uyasida bir yilda bir marta 4–10 ta bola tugʻadi. Bolalari bir yildan soʻng voyaga yetadi. Yoʻl-yoʻl B. qimmatbaho moʻyna beradigan hayvon, maxsus fermalarda koʻpaytiriladi. Chipor B. 2 turni oʻz ichiga oladi, ogʻirligi 1 kg dan oshmaydi. Juni juda yumshoq, qora rangda, yirik oq dogʻlari boʻladi. Dumidagi yunglari uzun, tumshugʻida kalta. AQShning janubiy va Markaziy Amerikada tarqalgan. Choʻchqaburun B. 6–7 turdan iborat. Janubiy Amerikada tarqalgan. Tanasining uz. 30–49 sm, dumi 16– 41 sm, ogʻirligi 2,3–4,5 kg. Juni oq va qora. Oqburun B. (S. leuconotus) tanasi va boshi qora, orqa qismi, dumi va tumshugʻining uchi oq rangli.

Manbalar
Bade Samarqandiy

Bade samarqandiy (Muhammad Bade ibn Muhammad Sharif Samarqandiy) (1641, Samarqand – ?) – oʻzbek shoiri va adabiyotshunosi. "Maleho" taxallusi bilan sheʼriy asarlar yozgan. Uch yillik sayohat natijasida "Muzokir ul-ashob" ("Suhbatdoshlar zikri", 1692) nomli tazkira yaratgan. Tazkirada 17-asrda Movarounnaxr va Eronda yashagan 203 shoirning ijodi va hayoti hahida maʼlumot beriladi, asarlaridan namunalar keltiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev I., Hikmatullayev X., Samarqandlik olimlar, T., 1969.

1641-yilda tugʻilganlar
Baden maktabi

Baden maktabi – 19 a. oxiri va 20 a. boshidagi neokantchilik yoʻnalishi. Asosiy namoyandalari – V. Vindelband va G. Rikkert Baden yeri(Germaniya)dagi Freyburg va Xeydelberg universitetlarida dars bergan. Baden maktabi vakillari insoniyat madaniyati maʼnaviy qadriyatlar zamiriga qurilgan, degan gʻoyani olgʻa surdi. Tabiatshunoslik fanlarining uslubiyotini tarix fanlari uslubiyotiga qaramaqarshi qoʻydi. Tabiatshunoslikni tabiat hodisalarining takrorlanuvchi va umumiy qonuniyatlari haqidagi, tarixni taraqqiyotning alohida faktlari toʻgʻrisidagi fan, deb hisobladi.

Baden maktabi vakillari fanlarni predmetlariga qarab emas, balki tadqiq qilish uslubiyotiga qarab tasnif etgan, tarixning obyektiv qonuniyatlari mavjudligini rad qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy akademiyalar

Badiiy akademiyalar – nafis sanʼat masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy-ijodiy markazlar (asosan davlat muassasalari), shuningdek oliy (baʼzan xususiy) badiiy oʻquv yurtlariOʻzbekiston hududida qadimda nafis sanʼat ijodkorlarini uyushtirgan turli markazlar boʻlgan. Temuriylardan Husayn Boyqaro davrida (15-asr) Hirotda 40 dan ortiq sanʼatkorlarni uyushtirgan kutubxona keyinchalik mutaxassislar tomonidan "Nigorxonai Bexzod" yoki "Bexzod akademiyasi" deb atalgan.

Yevropada badiiy akademiya dastlab Italiyada antik sanʼat, Uygʻonish davri sanʼatkorlarining uslublarini oʻrganish uchun toʻplangan rassomlarning erkin uyushmasi tarzida maydonga kelgan (16-asr). Birinchi B.A. Parijda (Qirollik B.A., 1648), keyinchalik Vena (1692), Berlin (1694), London (1768)da va boshqa Yevropa davlatlari saroylari qoshida, Rossiyada 1757-yil tashkil etilgan.

Oʻzbekistonda zamonaviy shakldagi B.A. 1997-yil Oʻzbekiston Prezidenta farmoniga binoan tashkil etildi (qarang Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy buyumlar

Badiiy buyumlar – chiroyli shakllarda bezatib ishlangan, turli maqsadlarda foydalaniladigan nafis buyum va zeb-ziynatlar. Uy-roʻzgʻor anjomlari, kiyim-kechak, mehnat qurollari, badiiy gazlama, gilam, palos, soʻzana, qurol-aslaha, mebel kabi moddiy madaniyat asarlari, tasviriy sanʼat, amaliy sanʼat, bezak sanʼati mahsulotlarini oʻz ichiga oladi. Baʼzi mamlakatlar oʻz B. B.i bilan mashhur (xitoy chinnisi, eron gilami, hind fil suyagi mahsulotlari, chex shishasi, oʻzbek atlasi va boshqalar). Jamiyat taraqqiyoti B. B. tayyorlash usuli (haykaltaroshlik, kulollik, zargarlik, miskarlik, degrezlik, naqqoshlik, oʻymakorlik, koshinkorlik va boshqalar)ni ham takomillashtirdi, badiiy hunarmandlikning yangi sohalari (kashtadoʻzlik, doʻppidoʻzlik, zardoʻzlik, shishasozlik va boshqalar)ni yuzaga keltirdi. Oʻzbekiston hududida B. B. ishlab chiqarish 20-asrning 20-yillaridan keng yoʻlga qoʻyila boshlandi. 60-yillardan mazmunan boyidi, turlari koʻpaydi; anʼanaviy B. B. qardosh xalqlar yaratayotgan mahsulotlar hisobiga ham boyimoqda. Badiiy sanoatning rivojlanishi (Toshkent chinni zavodi, Tashkent zargarlik zavodi, Buxoro zardoʻzlik fabrikasi, Atlas birlashmasi, Mikond zavodi va boshqalar) B. B. ishlab chiqarish koʻlamini yanada kengaytirdi va rivojlantirmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy gimnastika

Badiiy gimnastika – sport turi, buyum (tasma, koptok, halqa, argʻamchi) bilan va usiz turli nafis [[gimnastika va raqs mashqlarini musiqa ostida bajarish boʻyicha ayollar musobaqalari.

Xalqaro sport musobaqalarining hozirgi zamon dasturida koʻp kurash (bitta majburiy va buyumlar bilan uchta erkin mashqlar) hamda buyum bilan guruh boʻlib erkin mashqlari mavjud. Gʻoliblar koʻp kurashda, alohida va guruh boʻlib bajariladigan mashqlarda aniqlanadi. Sportchilarning mashqlari 10 balli tartib boʻyicha baholanadi. 40-yillardan badiiy gimnastika musobaqalari oʻtkazila boshlandi. 50-yillar oxirida Xalqaro gimnastika federatsiyasi (FIJ) badiiy gimnastikani sport turi sifatida tan oldi. 1963-yildan toq yillari jahon chempionatlari oʻtkazilmoqda, 70-yillar boshidan Intervideniye Kubogi uchun yirik xalqaro musobaqalar tashkil qilinmoqda. 1984-yildan Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

Oʻzbekiston badiiy gimnastikachilari terma jamoasi 1991-yil Simferopolda oʻtgan ittifoq chempionatida 1-oʻrinni oldi. 1996-yil Osiyo chempionati (Xitoy)da, 1997-yil jahon chempionati (Germaniya)da ishtirok etdi (terma jamoa bosh ustozi A. Malkina, xoreograf V. Vasilyev, jamoa aʼzolari I. Zamyatina, T. Budarina, F. Sharipova, L. Meshcheryakova).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy koʻrgazmalar

Badiiy koʻrgazmalar — sanʼat asarlarini ommaviy namoyish etish shakli. Koʻrgazma maxsus qurilgan yoki moslashtirilgan binolar (mas, muzey, madaniyat saroylari zallarida, teatr, kinoteatr, jamoat binolari foyelarida va shahrik. joylar)da uyushtiriladi. Tomoshabinni asarlar (hozirgi davr sanʼati, badiiy meros) bilan tanishtirishning asosiy shakllaridan, baʼzan sanʼat asarlari savdosini uyushtirish maqsadida ham tashkil etiladi. Badiiy koʻrgazmalarning xalqaro, milliy, mintaqaviy turlari farqlanadi; Koʻchma va turgʻun, doimiy yoki davriy, bir kishining ijodidan yoki maʼlum guruh, maktab, yoʻnalish, davr, mamlakat sanʼati namunalaridan iborat boʻlishi mumkin. Koʻrgazmaga qoʻyilayotgan asarlar avvaldan tayinlangan kishilar yoki hayʼat aʼzolari tomonidan (janr, sanʼat turi, mavzui va boshqalarga qarab) tanlab olinadi. Badiiy koʻrgazmalar qoʻmitasi sanʼat asarlarini jamlash, ularni joylashtirish, koʻrsatkichlar tuzish va nashr ettirish, ekskursiyalar, maʼruzalar va boshqalarni uyushtirish kabi vazifalarni amalga oshiradi.

Badiiy asarlar dastlab Yunonistonda (miloddan avvalgi 6-asrdan), Italiyada (15-16-asrlar), Gollandiya, Flandriya (17-asr) va boshqalarda tomoshabinlarga koʻrsatila boshlangan. Hozirgi mazmundagi Badiiy koʻrgazmalar Fransiyada paydo boʻlgan: maxsus binolar qurilgan, rassomlar Luvr (1699)da oʻz asarlarini namoyish etganlar, shu tarzda Parijda koʻrgazmalar tashkil qilish boshlangan. Badiiy akademiyalar tomonidan koʻrgazmalar tashkil qilish yoʻlga qoʻyildi. 19-asrga kelib Badiiy koʻrgazmalar uyushtirish ishlari takomillashdi (koʻrsatkichlar tuzildi, ular koʻp nusxada nashr etildi, mualliflar haqida qisqa maʼlumotlar berildi). 19-asr boshlarida Parij, Londonda xalqaro koʻrgazmalar uyushtirilgan; 19-asr 2- yarmida rasmiy Badiiy koʻrgazmalar bilan bir qatorda norasmiy koʻrgazmalar (mas, Parijdagi „Xoʻrlanganlar saloni“, 1863) ham tashkil etilib, ularda salon — akademizm sanʼatiga realistik sanʼat, yangi badiiy ifoda vositalarini izlash qaramaqarshi qoʻyilgan.

Oʻzbekistonda dastlabki koʻrgazmalar 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida tashkil etila boshlandi. Jumladan, 1911-yil „L. L. Bure karikaturalari“ koʻrgazmasi tashkil etilgan. 1928-yilda Oʻzbekistonlik rassomlarning koʻrgazmasi uyushtirildi, unga koʻrsatkich tuzildi va nashr etildi. 1930-yillardan boshlab respublika, shahar koʻrgazmalarini tashkil etish anʼanaga aylandi. Oʻzbekiston rassomlari xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok eta boshladi (Parij, 1937, Nyu-York, 1939). Muhim sanalar (Mustaqillik kuni, Navroʻz ayyomi va boshqalar), yubileylarni nishonlashga bagʻishlangan Badiiy koʻrgazmalar tashkil etish anʼanaga aylandi.

Manbalar
Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi

Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi, Badiiy koʻrgazmalar va panoramalar direksiyasi – muzey maqomiga ega boʻlgan mustaqil ijodiy ishlab chiqarish muassasasi; Oʻzbekiston Badiiy Akademiyasi qaramogʻida (1997-yildan; bungacha Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufida boʻlgan). 1959-yilda Toshkentda tashkil etilgan. Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi d. oʻzbek sanʼatini keng targʻib qilish va ommalashtirish, Oʻzbekiston hududida va undan tashqarida oʻzbek va jahon sanʼati koʻrgazmalari tashkil etish, Respublika Badiiyot akadimyasi badiiy qadriyatlar jamgʻarmasi, muzeylar xazinasi va shaxsiy toʻplamlarni toʻldirish bilan bogʻliq boʻlgan ishlarni amalga oshiradi, tasviriy sanʼat asarlariga buyurtmalar berish va sotib olish, ularni saqlash bilan shugʻullanadi. Muzey faoliyati tomoshabin dunyoqarashini kengaytirishga qaratilgan. Muzey tuzilganidan beri Oʻzbekiston Respublikasining turli chekka tumanlarida, sobiq Ittifoq, MDH va chet mamlakatlardagi muzey va suratlar galereyalarida 4 mingdan ziyod koʻrgazmalar uyushtirdi. Muzeyning 13 mingdan ortiq (1997) badiiy qadriyatlarga ega boʻlgan xazinasi, badiiy saloni, xoʻjalik xizmatiga ega boʻlgan koʻrgazma zali bor.

Muzey oʻrta asrlar Oʻrta Osiyo meʼmorligi anʼanalarida 1934-yilda qurilgan binoda joylashgan (meʼmori A. I. Petelin, K. V. Babiyevskiy). Binoning peshtoqi yoysimon boʻlib, rangdor koshinlar bilan bezatilgan (Oʻzbekiston xalq rassomi M. Rahimov chizmasi asosida); yogʻoch oʻymakorligining ajoyib namunasi boʻlgan eshikni usta M. Qosimov boshchiligidagi bir guruh xalq ustalari yaratgan. Bino interyerida yoysimon ravoqli derazalar koʻp, bir-biriga tutash (anfiladali) 4 ta hashamatli xonalari uzaro yoysimon ravoqlar bilan bogʻlangan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi
Badiiy loyihalash

Badiiy loyihalash – sanoatda ishlab chiqariladigan badiiy buyumlarni loyihalash (qarang Dizayn).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy muzeylar

Badiiy muzeylar – tasviriy va amaliy bezak sanʼati hamda meʼmoriy yodgorliklarni yigʻish, saqlash, taʼmirlash, saralash, koʻrgazmalarda namoyish etish, oʻrganish, targʻib etish bilan shugʻullanadigan, sanʼatshunoslik yunalishidagi ilmiy maʼrifiy va tadqiqotlar olib boriladigan muassasalar. Muzeylar toʻplamlari muntazam yangi sanʼat asarlari hisobiga boyib turadi, ular koʻrgazma zallariga, toʻplamni asrash uchun qoʻshimcha xonalarga, taʼmirlash ustaxonasi, qiroatxonali kutubxona, fototeka, fotolaboratoriya va shahrik.ga ega. Qadimda sanʼat asarlari ibodatxonalarda, jamoat binolarida, hukmdorlarning saroylarida, rassom va haykaltaroshlarga, bezak sanʼati ustalariga homiylik qilgan badavlat kishilarning xonadonlarida yigʻib saqlangan. Sanʼat asarlarini izchil tarzda toʻplash Uygʻonish davridan boshlandi, maxsus binolar ajratildi, bu binolar muzey deb atala boshlandi. Dastlabki Badiiy muzeylar orasida eng muhimi antik sanʼat asarlari, italyan rassomlarining kartinalaridan iborat boʻlgan Medichilar toʻplamidir (15-asr, Florensiya). Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida sanʼat asarlari saqlanadigan galereyalar tashkil topdi (Madridda Prado, Parijda Luvr va boshqalar), ayrim xususiy toʻplamlarda asarlar milliy maktablarga ajratildi. Londonda birinchi davlat muzeyi – Britaniya muzeyi tashkil qilindi, davlat ixtiyoridagi Badiiy muzeylar kishilarni sanʼat asarlari taʼsirida tarbiyalaydigan muassasalarga aylandi. 19-asr mobaynida ixtisoslashtirilgan muzeylar (badiiy hunarmandlik, amaliy sanʼat asarlari muzeylari – Londonda Saut-Kensington muzeyi, hozirgi Viktoriya va Albert muzeyi, 1852; Parijda Bezak sanʼati muzeyi, 1863 va boshqalar), 20-asrdan zamonaviy sanʼatga bagʻishlangan muzeylar vujudga keldi. Sharq mamlakatlarida ham Badiiy muzeylar koʻpaydi (Tokio Milliy muzeyi, 1871; Pekinda Gugen muzey, 1914; Dehlida Hindiston Milliy muzeyi, 1948 va boshqalar).

Oʻzbekistonda Badiiy muzeylar tashkil etish 19-asrning 70-yillarida boshlandi. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi 1918-yil knyaz Romanov toʻplami asosida tashkil topdi, keyinchalik yangi toʻplam va asarlar bilan boyib bordi, shuningdek hozirgi Oʻzbekistonda yashab ijod etgan va etayotgan sanʼatkorlarning asarlari hisobiga boyib bormoqda. Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi, A. Ikromov nomidagi Oʻzbekiston xalqlari madaniyati va sanʼati tarixi muzeyi va boshqa Badiiy muzeylar faoliyat koʻrsatmoqda. Badiiy muzeylar faoliyatida muzeylarda saqlanayotgan sanʼat asarlari toʻplamini oʻrganishga va tartibga solishga, ularning toʻliq koʻrsatkichlarini tuzish va nashr qilishga, maʼlum sanalarga bagʻishlangan tadbir (sessiya, koʻrgazma)lar uyushtirishga, aholini estetik tarbiyalashda ekskursiya, maʼruza, suhbatlar,badiiy studiyalar ishini yoʻlga qoʻyishga alohida ahamiyat beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiiy oʻqish

Badiiy oʻqish – estrada sanʼatining bir turi: adabiy asar (sheʼriy nasr, shuningdek publitsistika) yoki dramatik parchani omma oldida ijro etib, tinglovchilarga asar mohiyatini badiiytaʼsirchan qilib yetkazish. Oʻtmishda Badiiy oʻqish xalq baxshilari, ertakchilari, qiziqchilari ijodining asosi hisoblangan. Yunoniston, Rim va Fransiyada badihagoʻylik, deklamatsiya, ifodali oʻqish sanʼati keng rivojlangan. Rossiyada Badiiy oʻqishning ikki turi – oʻz asarlarini mohirlik bilan ijro etish va professional turlari boʻlgan. Ogʻzaki ifodali nutq qadimdan oʻzbek baxshi, ertakchi va dostonchilari, qissaxonlari sanʼatining asosini tashkil qilgan. Oʻzbek B.oʻ. sanʼati tarixida Qosimqul Doʻstmurod, Hamrobibi Umarali qizi, Hasan Xudoyberdi oʻgʻli, Husanboy Rasul oʻgʻli kabi oʻzbek ertakchilari va Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Poʻlkan shoir, Islom shoir kabi xalq shoirlarining xizmatlari katta. Oʻzbek ertakchi va dostonchilari, baxshilari asarning tiliga, ifodalarining ixcham, sodda, tushunarli va obrazli boʻlishiga eʼtibor berish bilan birga ijro vaqtida ovozning bir tondan ikkinchi tonga oʻtishi (modulyatsiya)dan, nutqiy tasnifdan, taqdid uslubidan, mimika va qoʻl harakatlaridan hozirjavoblik, musiqa va xonandalik sanʼatidan ustalik bilan foydalanadilar. Shuningdek, Alisher Navoiy, Muqimiy, Furqat, Hamza, F.Gʻulom kabi oʻzbek adiblari ham oʻz asarlarini mohirlik bilan ijro etishgan. Oʻzbek B.oʻ. sanʼatini rivojlantirishda A. Hidoyatov, Sh. Burhonov, O. Xoʻjayev, N. Rahimov, E. Komilov, M. Abduqunduzov kabi oʻzbek aktyorlarining ham xizmatlari bor. Badiiy soʻz ustasi, respublikada xizmat koʻrsatgan artist Muhsin Hamidov B.oʻ. sanʼati sohasida tanilgan professional ijrochidir. B.oʻ.ning bir aktyor teatri, melodeklamatsiya, ifodali oʻqish kabi turlari mavjud.

Manbalar
Badik

Badik – folklor janri. Gul, gulafshon, koʻch-koʻch deb ham yuritiladi. Kishi tanasiga qizilcha, eshak-yem va boshqa toshmalar toshganda, goʻyo ularni "daf etish" uchun badikxon (badik aytuvchi)lar tomonidan ijro etilgan. Turkiy xalqlarda uchraydi. Asosan, badikxon bilan goʻyo bemor tanasiga joylashib olgan "yovuz ruh" oʻrtasidagi keskin kurashni aks ettiradi. B. izchil shaklga ega boʻladi, hajmi turlicha, keskin buyruq ohangi bilan ijro etiladi. B.ning tili va badiiy-ifodaviy xususiyatlari xalq soʻz sanʼati hodisasi sifatida oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badiha

Badiha – xalq ogʻzaki ijodi anʼanalari asosida tuyqusdan, birdaniga aytilgan soʻz, sheʼr yoki qoʻshiq. Jahon xalqlari ijodida uchraydi. Muayyan asarni ijro yoki qayta ijro etganda ijodkorning unga kiritgan ijodiy oʻzgartishlari. B. sanʼatning barcha turiga xos boʻlib, tur va janrlar xususiyatiga koʻra turli koʻrinishlarda namoyon boʻladi. B. deganda, koʻp hollarda sheʼriy taʼbga ega, soʻzga chechan kishilarning tayyorgarliksiz, toʻsatdan, qandaydir ichki tugʻyon bilan aytgan jozibali soʻzlari, satrlari tushuniladi. Lekin har qanday B. yuksak tajriba va iqtidor bilan bogʻliq. Baxshilar, askiyachilar, masharabozlar, ertakchilar sanʼatida bu yorqin namoyon boʻladi. Hatto xalq ogʻzaki ijodining ayrim janrlari toʻlaligicha B. asosida ijro etiladi (mas, Askiya). Xalq ijodchilari orasida B. sanʼati qadimdan yuksak qadrlanib kelgan. Poʻlkan, Islom shoir, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli va boshqa baxshi-shoirlar, Yusufjon qiziq, Amin buva, Joʻraxon Sultonov, Abdulxay Maxsum Qozoqov va boshqa soʻz ustalari ijodida B. asosiy oʻrin tutadi. Yozma adabiyotda B. asosan mushoira tarzida yaratilgan. B.lar yaratish va aytish ayniqsa Alisher Navoiy zamonida taraqqiy etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badihagoʻylik

Badihagoʻylik – erkin tarzda ijro etilgan yoki ijod qilingan badiiy asarning oʻziga xosligi. Muayyan shakl, janr, uslub va boshqalarning ijodiy tartib-qoidalari asosida, yaʼni mavjud elementlarning yangi tarzda oʻzaro bogʻlanishi natijasida vujudga keladi. Turli sanʼat turlari (teatr, raqs, musiqa, poeziya)da mavjud. Ijodkorlardan yuqori mahorat, badiiy saviyani talab qiladi.

Manbalar