Yaponiya — Ispaniya munosabatlari

Yaponiya — Ispaniya munosabatlari Yaponiya va Ispaniya oʻrtasidagi ikki tomonlama munosabatlarga ishora qiladi. Ikkala davlat ham Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkilotiga aʼzo. 2013- va 2014-yillarda ikki davlat oʻrtasidagi almashinuvning 400 yilligi nishonlandi. Yaponiya va Ispaniya oʻrtasida diplomatik va savdo aloqalari 1868-yil 12-noyabrda doʻstlik, savdo va dengizchilik shartnomasi imzolangandan boshlanadi. Bir necha yillardan buyon ikki mamlakat madaniyati, tili va jamiyatiga qiziqish ortib borayotgani uchun ikki davlat oʻrtasida tashrif buyuruvchilar oqimi ham ortib bormoqda.

Mamlakatni taqqoslash

Tarixi

Ilk tarixi 

Yaponiya va Ispaniya oʻrtasidagi birinchi aloqa 1549-yilda ispan missioneri Frensis Xaver Yaponiyaga kelganida sodir boʻlgan. Yaponiyada boʻlganida, Xaver nasroniylik dinini yoyish loyihasini boshladi va Yaponiyada birinchi katolik koloniyasini asos soldi.

1565-yilda Ispaniya Manila-Akapulko savdo yoʻlini yaratdi, bu esa Filippin poytaxti Manila va Meksikaning Akapulko porti (oʻsha paytda Ispaniya hukmronligi ostidagi ikkala xalq) oʻrtasidagi savdo yoʻllari edi. Ushbu savdo yoʻli orqali ispan savdo kemalari Akapulkodan Filippinga suzib borishgan va yaqin atrofdagi qoʻshni mamlakatlar/hududlar bilan savdo qilishgan. Bu hududlarning baʼzilari Yaponiya orollari edi. Manilada yapon savdo qayiqlari kelib, Yangi Ispaniya hukumati bilan savdo qilish uchun tovarlar va oziq-ovqat olib qaytishardi. Maniladan ispan kemalari yuklarni Akapulkoga olib borardi, Meksika yerlarini Verakrus portiga yetguncha bosib oʻtganlar va u yerdan Ispaniyaga suzib ketish uchun tovarlarni boshqa ispan kemasiga olib oʻtganlar.

1582-yilda Tensho elchixonasi sifatida tanilgan yapon xristian delegatlari guruhi Nagasaki (Yaponiya) dan chiqib, Yevropa boʻylab katta sayohatga chiqadi. 1584-yilda elchixona Toledo va Madridga keldi va Madridda Ispaniya qiroli Filipp II bilan uchrashadi. 1613-yil oktyabr oyida Yaponiyaning birinchi rasmiy diplomatik missiyasi hukmron kuchga ega shaxs Date Masamune tomonidan Yangi Ispaniyaga yuborilgan. Bu diplomatik missiya Keichō elchixonasi deb nomlanishi kerak edi va bu Tensho elchixonasidan keyin Yevropaga sayohat qilgan ikkinchi diplomatik missiya hisoblanadi. Yaponiya elchisi Hasekura Sunenaga Yaponiyadan Akapulkoga safar qildi va Ispaniya vitse-qiroli Diego Fernandes de Kordova bilan uchrashdi. Mexiko shahrida (Yangi Ispaniya poytaxti) Hasekura bir qancha mustamlakachilar bilan uchrashdi va Yangi Ispaniya hukumatiga Yangi Ispaniya hududlari va Yaponiya oʻrtasida erkin savdo qilishni taklif qildi. Bir guruh nasroniy missionerlarning Yaponiyaga qaytishini soʻradi. Diplomatik missiya, shuningdek, ingliz va golland fuqarolarini ham mamlakatdan chiqarib yuborishni taklif qildi, chunki har ikkala xalq ham oʻsha paytda Ispaniya qirolining dushmani hisoblangan. 1614-yil iyun oyida Hasekura Verakrus orqali Yangi Ispaniyani tark etdi va kichik delegatsiyani qoldirib, Ispaniya qiroli bilan uchrashish uchun Ispaniyaga sayohatini davom ettirdi. Ispaniyada Hasekura katolik sifatida suvga choʻqindi va ismini Fransisko Felipe Faksikuraga oʻzgartirdi. Ikki yil oʻtgach, 1617-yil fevral oyida Hasekura/Faksikura Ispaniyadan Verakrusga qaytib, Mexikoga sayohat qildi. Yangi Ispaniyani tark etishdan oldin Hasekura Koria del Rio shahrida oltita samurayni qoldirdi, u yerda samuriylarning avlodlari bugungi kunda ham Yapon familiyasi bilan yashamoqda.

1618-yilda Hasekura va uning diplomatik missiyasi Yangi Ispaniyadan joʻnab, Yaponiyaga qaytib keldi. Yetib kelganlarida, ular 1613-yilda ketganidan keyin mamlakat keskin oʻzgargani va nasroniylik bilan bogʻliq har qanday narsa taqiqlanganligiga duch kelishdi. Hasekura va uning delegatsiyasi qabul qilingan dindan voz kechishlari kerak edi. Hasekuraning tashabbusi bilan Ispaniyadagi diplomatik vakolatxonasidan faoliyat yuritishni boshlagandan soʻng Yaponiya yakkalanish davriga kirdi va xorijiy davlatlar bilan savdo qilishdan bosh tortdi. 1868-yilning 12-noyabrida Yaponiya va Ispaniya oʻrtasida Doʻstlik, savdo va dengizchilik shartnomasi imzolanishi bilan rasmiy diplomatik munosabatlar oʻrnatildi.

Yaponiya va Ispaniya Filippini 
Ispaniyalik diplomat F.E.Reynosoning taʼkidlashicha, 1894-yilda podsho Nikolay II taxtga oʻtirish paytida yaponlar Filippinni Ispaniyadan sotib olish uchun 40 million funt sterling taklif qilganlar. Oʻsha paytda Filippin Ispaniya mustamlakasi edi. Biroq, Reynoso xabariga koʻra, ispanlar bu taklifni qabul qilmagan. Olim S.S.Rassellning yozishicha, 1896-yilda Ispaniya orollarni Yaponiyaga 3 000 000 dollarga sotishni taklif qilgani haqida mish-mishlar tarqaldi, ammo bu taklif rad etilgan.

Filippin inqilobi paytida Yaponiya ispan hukmronligiga qarshi chiqqan filippinlik isyonchilarga, shu jumladan yaponiyalik rafiqasi boʻlgan Xose Ramos va Xose Rizalga boshpana berdi. Yaponlar, shuningdek, isyonchilarga qurol sotishni toʻsib qoʻygan va Ispaniya iltimosiga koʻra, filippinlik isyonchilarni Yaponiyada qattiq nazorat ostida ushlab turishgan.

1896-yildagi qoʻzgʻolonning boshlanishi Yaponiyaning „Kongo“ kreyserining Manilaga tashrifi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi. Katipunan aʼzolari Yaponiya bilan qurol-yarogʻ bitimi boʻyicha muzokaralar olib borish maqsadida kema kapitaniga murojaat qilishdi. Biroq, 1897-yilgi Doʻstlik va umumiy aloqalar toʻgʻrisidagi shartnomani buzish uchun hech qanday choralar koʻrilmadi, oʻsha paytda Yaponiya va Ispaniya oʻrtasida bir-birining manfaatlarini tan olgan holda muzokaralar olib borildi.

Ispaniya-Amerika urushi paytida Yaponiya rasmiy ravishda betarafligini eʼlon qildi.

1930-yillardagi aloqalar 
Yaponiya va Ispaniya Respublikasi oʻrtasidagi munosabatlar 1930-yillarda ancha salbiy edi, chunki Millatlar Ligasidagi Ispaniya vakili 1931-yilda Yaponiyaning Manjuriyaga bostirib kirishiga sanksiya qoʻllash harakatlari bilan mashhur boʻlgan. Ispaniyada fuqarolar urushi boshlanganidan keyin Yaponiya Franko rejimini tan olishdan bosh tortdi.

Ispan diplomati Xose del Kastillo birinchi marta 1937-yil avgustida Franko hukumatini Yaponiya tomonidan rasman tan olish uchun ariza berdi. Oʻsha paytdagi Yaponiya tashqi ishlar vaziri Koki Hirota bunga javoban italyan va nemis diplomatlariga Ispaniya millatchi hukumatini tan olish uchun, uning fikricha, qarama-qarshi tomon Yaponiya nazoratidagi Manchjou-Go davlatini tan olishi kerakligini aytdi. Franko buni qabul qildi. 1937-yil 12-noyabrda Yaponiya vazirlar mahkamasi millatchi Ispaniyani tan olishga qaror qildi. Bu qarorni ommaga eʼlon qildi. Rasmiy tan olish marosimi 1937-yil 1-dekabrda Tokioda boʻlib oʻtdi va Franko hukumati oʻz navbatida Manchjou-Goni tan oldi. Yaponiya ham, millatchi Ispaniya ham Anti-Komintern paktiga qoʻshilishdi.

Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi munosabatlar 
Ikkinchi jahon urushi paytida Ispaniya dastlab eksa kuchlari bilan birlashdi (garchi urush paytida rasman neytral boʻlsa ham). Yaponiya Lotin Amerikasi respublikalarida yapon manfaatlarini ifodalash uchun Ispaniyani tanladi. Qoʻshma Shtatlarning Tinch okeani hududida gʻalaba qozonishi Ispaniyaning Yaponiyaga nisbatan diplomatik pozitsiyasini oʻzgartirishga olib keldi va mojaroda ispan fuqarolarini qirgʻin qilish bahonasidan foydalanib Yaponiyani qasddan ayblagan. Yaponiyaga qarshi hujumlar uyushtirdi. Ispaniya hukumatining baʼzi aʼzolari Yaponiyani „Anti-Xristian va Gʻarbga qarshi“ deb hisoblashgan. 1945-yil 17-martda Ispaniya hukumati Yaponiya manfaatlarini himoya qilishni bekor qilishga qaror qildi. 1945-yil 12-aprelda Ispaniya Yaponiya bilan diplomatik aloqalar uzilganligini eʼlon qildi. Voqealar yapon qoʻshinlari Ispaniya fuqarolari va Maniladagi konsullik xodimlarini oʻldirib, keyin ularning konsulligini yoqib yuborganidan keyin sodir boʻldi. Koʻp oʻtmay, Yaponiya Tinch okeanida muvaffaqiyatsizlikka uchradi va Ispaniya Yaponiyaga qarshi keyingi harakatlarni davom ettirmaslikka qaror qildi.

Elchixona darajasidagi aloqalar 1952-yilgacha toʻliq tiklanmadi. 1980-yil oktabr oyida Ispaniya qiroli Xuan Karlos I Yaponiyaga rasmiy tashrif bilan keldi. 1994-yil sentyabr oyida Yaponiya imperatori Akihito Ispaniyaga rasmiy tashrif bilan keldi. Dastlabki tashriflardan buyon ikki davlat rahbarlari oʻrtasida bir necha bor yuqori darajadagi qirollik va hukumat tashriflari boʻlib oʻtdi. 2017-yilda har ikki xalq diplomatik munosabatlarning 150 yilligini nishonladi.

Shartnomalar 
Ikkala davlat ham koʻplab shartnomalarni imzoladilar, masalan, Doʻstlik, savdo va dengizchilik shartnomasi (1868); Turistik vizalarni bekor qilish toʻgʻrisidagi bitim (1965); Havo qatnovi toʻgʻrisidagi bitim (1980); Madaniy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (1982); Ilmiy-texnikaviy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (2011-yil); Mudofaa sohasida almashinuv va hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (2014); Sport sohasida hamkorlik shartnomasi (2017); Iqtisodiy va sanoat hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (2017 yil) va Ilmiy va ilmiy-tadqiqot tibbiy hamkorlik toʻgʻrisidagi bitim (2017 yil).

Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik 
Yaponiya — Ispaniya bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

Turizm 
Ispaniya yapon sayyohlari koʻpligi jihatidan Yevropa boʻyicha 5-oʻrinda turadi. 2017-yilda Ispaniyaga 473 000 yapon fuqarosi tashrif buyurgan va 900 million yevrodan ortiq mablagʻ sarflagan. Xuddi shu davrda 100 000 Ispaniya fuqarosi Yaponiyaga sayohat qildi. Madrid va Tokio oʻrtasida Iberia aviakompaniyasi bilan toʻgʻridan-toʻgʻri reyslar mavjud.

Savdo aloqalari 
2015-yilda Yaponiya va Ispaniya oʻrtasidagi savdo hajmi 5,5 milliard yevroni (729 milliard yen) tashkil etgan. Yaponiyaning Ispaniyaga asosiy eksporti quyidagilardan iborat: Kimyoviy mahsulotlar, mashinalar va transport uskunalari. Ispaniyaning Yaponiyaga eksporti quyidagilardan iborat: Transport uskunalari va mashinalari. Yaponiya Ispaniyaning Osiyodagi ikkinchi yirik savdo sherigi, Ispaniya esa Yaponiyaning Yevropa Ittifoqidagi oltinchi yirik savdo sherigi hisoblanadi.

Doimiy diplomatik vakolatxonalar 

 Yaponiyaning Madridda elchixonasi, Barselonada bosh konsulligi va Las-Palmasda konsulligi bor.
 Ispaniyaning Tokioda elchixonasi bor.

Manbalar 

 Adabiyotlar

 
 
Ispaniyaning ikki tomonlama aloqalari
Yaponiyaning ikki tomonlama aloqalari
Ispaniyaning tashqi siyosati
Yaponiyaning tashqi siyosati
Xalqaro munosabatlar