MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mensheviklar

Mensheviklar (rus. mensheviki — ozlar) — RSDRPdagi siyosiy oqim vakillari, 1917-yildan mustaqil siyosiy partiya. "M." tushunchasi RSDRPning 2-sʼyezdi (1903)da paydo boʻldi. Oʻshanda delegatlarning bir kismi partiya rahbar organlariga saylov toʻgʻrisidagi masalada ozchilikni tashkil qilib qolgandi. Asosiy gʻoyaviy rahbarlari — L. Martov, A. S. Martinov, P. B. Akselrod, G. V. Plexanov. M. partiya ishida katʼiy sentralizmga va MKga katta vakolatlar berilishiga qarshi chiqdi. 1905—07 yil inqilobida proletariat samoderjaviyega qarshi liberal burjuaziya bilan koalitsiyada harakat qilishi kerak, deb hisoblagan; dehqonlarning inqilobiy salo-hiyatini rad etgan; tinch yoʻl bilan ish olib borishni afzal deb bilgan va h.k. Fevral inqilobidan keyin Vaqtli hukumatni qoʻllab-quvvatladi. Rossiya sotsializm uchun yetilgan emas deb hisoblab, Oktabr davlat toʻntarishini qabul qilmadi, bolsheviklar sotsialistax tajriba muvaffaqiyatsiz chiqqanligini his etib chekinadi va bo-shqa partiyalar bilan kelishishga intiladi, deb oʻyladi. Fuqarolar urushida antibolshevistik hukumatlarda, qurolli harakatlarda qatnashdi, biroq Antanta davlatlari va ular qoʻllab-quvvatlayotgan aksilinqilobiy kuchlarga qarshi chiqdi. 1924-yil M. uyushgan kuch sifatida Shoʻrolar hududida faoliyatini toʻxtatdi. 1931-yil martda menshevikcha "RSDRP MK Ittifoq byurosi" ustidan toʻqib chiqarilgan sud jarayoni boʻldi, uning aʼzolari (14 kishi) josuslik va ziyonkashlikda ayblanib, turli muddatlarga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilindi.

Manbalar
Meotlar

Meotlar — qad. qabilalar (sindlar, dandarilar, dosxlar va boshqalar)- Mil. av. 1ming yillikda Meotida dengizi (Azov dengizining miloddan avvalgi 7-asr — milodiy 4-asrlardagi yunoncha nomi; qabilaning nomi ham shundan olingan) boʻylarida yashagan.

Manbalar 

 

Millatlar
Tarix
Simon van der Meer

Simon van der Meer (24-noyabr 1925 – 4-mart 2011) — golland muhandisi, tezlatkichlar va elektron mikroskop boʻyicha mutaxassis. Zarralar dastasini tasodifiy tarzda sovitish usulini taklif etgan. Shu usul bilan oraliq vektor bozonlar (W* va Z°)hh kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1984; Carlo Rubbia bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1925-yilda tugʻilganlar
24-noyabrda tugʻilganlar
4-martda vafot etganlar
2011-yilda vafot etganlar
Mergan

Mergan — bexato otadigan kishi. Qadimda kamon va boshqa kurollar bilan nishonni xatosiz uradigan ovchi yoki jangchi M. deb atalgan. Miltiq, toʻpponcha va boshqa oʻt sochar qurollardan bexato otuvchilar ham M. hisoblanadi. Maxsus moʻljalga olish moslamasi bilan jihozlangan miltikda otuvchi M. snayper deb yuritiladi.

Manbalar
Mergel

Mergel — choʻkindi togʻ jinsi, ohaktosh va dolomitlardan gilli jinslarga oʻtishdagi oraliq holatda. Tarkibida 50 dan 80% gacha SaSO3 va MgCO3, 20 dan 50% gacha gilli material boʻladi. Gilli, ohaktoshli, boʻrsimon va dolomitli qoʻshimchalariga qarab kremnezyomli, glaukonitli, qumli, slyudali, bituminozli, koʻmirli va h.k. Mergellar farq qilinadi. Rangi har xil, koʻpincha, oqish. Tabiatda keng tarqalgan, proterozoydan boshlab barcha sistemalarda uchraydi. Karbonatli va gilli qatlamlarda koʻproqboʻladi. Baʼzi sement turlarini ishlab chiqarishda xom ashyo; qurilish materiali sifatida ham ishlatiladi. Ochiq usulda qazib olinadi.

Manbalar 

Petrologiya
Mérida (Yukatan)

Mérida — Meksikaning janubi-sharqiy qismidagi shahar. Yukatan yarim orolida, Yukatan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 892 ming kishi (2016). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dagʻal tolali xeneken (agava) yetishtiriladigan yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Toʻqimachilik (xenekenni qayta ishlash, arq-on ishlab chiqarish), oziq-ovqat, metallsozlik, ip gazlama, koʻn-poyabzal, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, Yukatan arxeologiyasi va tarixi muzeyi bor. Turistlar koʻp keladi. Shaharga 6-yanvar 1542-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.

Adabiyotlar

Manbalar

Havolalar 

 Mérida shahri Bosh sahifa

Meksika
Meridian

Meridian ( – tush payti), yermeridiani – Yer yuzasida har ikkala qutb orqali oʻtadigan fazoviy yarim aylana chiziq. Uning barcha nuqtalari bir xil geogafik uzunlikka ega boʻladi. Meridian boʻylab geografik kenglik hisoblab chiqariladi. Ekvatordan shimolda shimoliy kenglik, ekvatordan janubda janubiy kenglik boʻladi. Krasovskiy ellipsoidiga koʻra, Meridianning toʻla uzunligi (Yer aylanasi) 40008,550 km. Xalqaro amaliyotda boshlangʻich Meridian sifatida Grinvich Meridian qabul qilingan.

Yana qarang 

 Geografik koordinatalar

Manbalar
Meridian astrometriyasi

Meridian astrometriyasi - astrometriyatshg osmon yoritqichlari koordinatalarini aniqlash bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Osmon yoritqichlari meridiandan oʻtish vaqti va zenit masofasini meridian doira yordamida kuzatiladi va oʻlchanadi. Osmon jismlarining birinchi koordinatasi — toʻgʻri chiqish burchagi (a) ni ularning meridiandan oʻtish vaqtini belgilashga va ikkinchi koordinatasi — ogʻish burchagi (d) ni ayni vaqtdagi zenit masofasini oʻlchashga asosan hisoblanadi. Bunda refraksiya, aberratsiya, pretsessiya, nutatsiya va meridian doiraga tegishli kamchiliklar (kollimatsiya, azimut, turli deformatsiyalar va h. k.) hamda kuzatuvchining xatosi hisobga olinadi. Meridian astrometriyasining asosiy vazifasi yulduzlar koordinatalarini oʻz ichiga olgan katalog (zij)larni tuzishdan iborat. Bunday kataloglar ikki xil — absolyut yulduz kataloglari yoki nisbiy (differensial) yulduz kataloglari boʻlishi mumkin. Birinchi holda yulduzning a va d sini absolyut aniqlash uchun taxminiy koordinatalarga qoʻshimcha azimut, joyning geografik kengligi, bahorgi tengkunlik nuqtasining aniq vaziyati va h.k.lar qaytadan aniqlanadi. Agar yulduz koordinatalari oldindan maʼlum boʻlgan yulduzlarga nisbatan aniqlangan boʻlsa, bunday kataloglar differensial yulduz kataloglari deyiladi. Differensial yulduz kataloglari asosida maʼlum bir davr uchun fundamental kataloglar tuziladi va ularda keltirilgan yulduz ko-ordinatalari juda aniq (+ 0,1 Gʻ) boʻladi. Turli davrlar uchun tuzilgan fundamental yulduz kataloglaridagi koordinatalarni taqqoslash yoʻli bilan har bir yulduzning xususiy harakatini aniqlash mumkin.

Manbalar
Meridian doira

Meridian doira — astronomik asbob; astronomiyaning astrometrik sohasida ishlatiladigan teleskop; obʼyektivining diametri (15—20 sm) va fokus masofasi 2,5 m. Gorizontal oʻqi atrofida oʻzi oʻrnatilgan joyning meridiani boʻylab harakatlanadi. Meridian doira yordamida osmon yoritqichlarining ekvatorial koordinatalari (a,5) aniqlanadi. Buning uchun har bir yoritqichning meridiandan oʻtish payti aniq belgilanib, zenit masofasi oʻlchanadi. Teleskopning okulyar qismiga maxsus mikrometr va uning gorizontal oʻqiga masshtabli katta doira oʻrnatilgan. Meridian doira astronomiyadagi eng qad. teleskoshtardan biri.

Manbalar
Merinoslar

Merinoslar (isp. merinos) — jun qoplami bir xil mayin junli qoʻy zotlari. Vatani — Gʻarbiy Osiyo. M. bu yerda miloddan avvalgi 2—3 ming yilliklardan boqiladi, keyin Oʻrta dengiz mamlakatlariga, 18-asr oʻrtalaridan esa Gʻarbiy Yevropa, Shim. Amerika va Avstraliyada, 19-asr va 20-asr boshlarida Rossi-yada tarqalgan. Turli mamlakatlarda bir-biridan farq qiladigan infantado, negretti, rambulye, mazayev, yangi Kavkaz zotlari, shuningdek, 20-asrning 20-yillaridan SSSRda oltoy, askaniya, groznen, kavkaz, salsk, Stavropol, sovet M.i yaratilgan. M. juni ingichka (15—25 mkm), mayin, tivit tolali, uz. 6—8 sm. Qoʻchqorlaridan 8–12 kg va undan ortiq, sovliqlaridan 4–6 kg jun qirqib olinadi. Sof tola chiqimi 35— 45% . M. koʻpgina mamlakatlarda boqiladi. Ularning asosiy qismi Avstraliya (Avstraliya M.i) va Argentinaga toʻgʻri keladi.

M. Turkiston oʻlkasiga, jumladan, hozirgi Oʻzbekiston hududiga 19-asrning 70— 80-yillari Rossiya orqali kirib keldi. "Turkiston vedomosti" gaz.ning (1883-yil 1-noyabr 13son) xabar berishicha, Zarafshon oʻlkasining Kattaqoʻrgʻon boʻlimida 1882-yilda 2000-mayin junli qoʻylar boʻlgan. 20-asr boshida M.dan rambulye zoti keltirilgan. M. tipidagi mayin junli qoʻylarni Oʻzbekistonga keltirish 20-asrning 20-, 30-, soʻngra 50-yillarida ham davom etdi. 1927—31 yillarda Oʻzbekistonga 5000 merinos qoʻylari keltirilgan. 1939-yil Jizzax, Gʻallaorol, Zomin tumani k-zlarida barcha mahalliy ona sovliq qoʻylar yoppasiga askaniya va oltoy merinos qoʻchqorlari bilan qochirilgan va 45 ming bosh duragay qoʻylar olingan. 1949—58 yillarda Toshkent va Jizzax naslchilik xoʻjaliklarida keltirilgan askaniya, groznen, qirgʻiz, Stavropol merinos sovliqlari va qoʻchqorlari boqildi. M.ning Oʻzbekistonning issiq iqlim sharoitida asosiy mahsuloti boʻlgan jun va jun tolasining qator texnologik sifat koʻrsatkichlari saqlanib qoldi. M.dan olinadigan jun va goʻsht mahsulotlari sifati va miqdori, asosan, qoʻylarni yaxshi sharoitlarda asrash, boqish va parvarish qilish texnologiyasi bilan chambarchas bogʻliq (qarang Mayin junli qoʻylar).

L<E.: Amirova A. K.vab. Chorvachilik, T., 1980.

Abdusattor Amirov.

Manbalar
Merime Prosper

MERIME (Merimee) Prosper (1803.28.9, Parij — 1870.23.9, Kann) — fransuz yozuvchisi. Novella janrining mohir ustasi. M.ning Ispaniya mavzularida yozilgan "Klara Gasul te-atri" (1825) pyesalar toʻplami romantik ruh bilan yoʻgʻrilgan. "Jakeriya" (1828) dramasi va "Karl IX saltanati yilnomasi" (1829) romani tarixiy mavzularga bagʻishlangan. "Mozaika" (1833) toʻplami hamda "Karmen" (1845) novellasida xalq qahramonlarining obrazlari yaratilgan. Shuningdek, uning turli xalqdar vakillari obrazlari tasvirlangan "Mahshargoh ruhlari" qissasi, "Mateo Falkone", "Kolomba", "Tamango", "Lokis" kabi novellalari ham mashhur. "Karl IX saltanati yilnomasi" asari oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1986).

Manbalar
Meristema

Meristema (yun. meristos — boʻlinuvchi), hosil qiluvchi toʻqima — oʻsimlik toʻqimalaridan biri. Boʻlinish va yangi hujayra hosil qilish xususiyatini uzoq saqchaydi. M.ning bir guruh hujayralari — initsial hujayralar rivojlanishning embrional fazasidan boshqa fazaga oʻtmay, boʻlinaveradi va oʻsimlikning oʻsishini taʼminlaydi. Boshqa guruh hujayralari esa asta-sekin differensiatsiyalanib, turli (mas, qoplovchi, oʻtka-zuvchi, mexanik toʻqima va boshqalar) doimiy toʻqima hosilalarini paydo qiladi.

Manbalar 

Botanika
Merkantilizm

Merkantilizm (,  — savdogar) — 1) iqtisodiy tafakkur tarixida mu-him yoʻnalishlardan biri, hukmron hokimiyat va savdogarlar mafkurasini nazariy asoslashga xizmat qilgan;2) kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davrida davlatning xoʻjalik hayotiga faol aralashuvini yoqlovchi iqtisodiy siyosat. M.ning vujudga kelishi va rivojlanishi Buyuk geografik kashfiyotlar va mustamlakachilik tizimining paydo boʻlishi bilan bogʻliq. M. dastlab qonuniy yoʻl bilan pulni koʻpaytirishga qaratilgan siyosatni targʻib qilgan. Xorijdan kelgan savdogarlarning pulni oʻz mamlakatiga olib ketishini taqiqlagan, savdodan tushgan pulga mahalliy sanoat mahsulotlarini xarid qilish zarur boʻlgan. M. davlatning iqtisodi-yotga faol aralashishini talab etadi. M. taʼlimotiga koʻra, boylik ishlab chiqarishda emas, balki muomala sohasida yuzaga keladi va u aynan mamlakatdagi oltin, kumush va boshqa javohirlarda oʻz aksini topadi. M. 15-asrning 2-yarmidan rivojlana boshlab, 17-asrda ravnaq topdi, 18-asrning 1-yarmiga qadar nufuzini saqlab keldi. Uning asosiy nazariyotchilari — T. Men (Angliya), A. Serra (Italiya), A. Monkretyen (Fransiya) faol savdoni targʻib qildi, yaʼni mamlakatdan tayyor sanoat mahsulotlarini boshqa joylarga olib borib sotish, bir mamlakatdan arzon bahoda tovar sotib olib, boshqa davlatga qimmat narxda sotish tamoyilini ilgari surdi. M. mo-hiyatan oʻtkinchi taʼlimot boʻlishiga qaramasdan, uning gʻoyalari tovar-pul, moliya-kredit, savdo rivojiga muhim hissa qoʻshdi.

Kapitalizmning paydo boʻlishi bilan M.ning asosiy qoidalari yangi iqtisodiy sharoitga mos kelmay qoddi. M.oʻrniga erkin iqtisodiy (proteksionizmga qarshi) faoliyatni nazariy asoslagan klassik siyeʼsiy iktisod maktablari vujudga keldi.

Abduxalil Razzoqov.

Manbalar
Merkaptanlar

Merkaptanlar (tiollar) - vodorod sulfidning organik hosilalari. Umumiy formulasi RSH, bu yerda R— uglevodorod radikali, M.ning metilmerkaptan (SN3—SH), etilmerkaptan (S5N5—SH) va boshqa turlari bor. M. qoʻlansa hidli, gazsimon, suyuq va qattiq moddalar. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. M. tabiatda oqsillarning chirishidan hosil boʻladigan mahsulotlarda uchraydi. M. merkaptid tuzlarini hosil qiladi, mas, simob merkaptid (RS)2 Hg (M.ning nomi shundan olingan, lot. mercurum captaus — bogʻlovchi simob). M. va hosilalari (tuzlari, sulfidlari va disulfidlari) tabiiy va sintetik kauchuklarni vulkanizatsiyalashda, baʼzi dorivor moddalar va insektitsidlarni sintez qilishda qoʻllanadi. Toʻyingan uglevodlarning galogenli hosilalariga natriy yoki kaliy gidrosulfid taʼsir ettirib olinadi.

Manbalar
Merkator Gerard

MERKATOR (Mercator; Kremerning lotinlashtirilgan familiyasi) Gerard (1512.5.3-1594.2.12) - flamand haritagrafi. Aniq optik asboblar tayyorlash va haritalar nashr qilish bilan shugʻullangan. 1552-yil Duysburg shahri (Germaniya)ga koʻchib oʻtgan. Mavjud haritagrafik materiallarni tanqidiy qarab chiqib, M. haritalar tuzishning yangi, matematik asoslangan prinsiplarini, xususan bir nechta haritagrafik pro-yeksiyalarni taklif etdi; bulardan eng mashhuri teng burchakli silindrik proyeksiya asosida tuzilgan dunyo haritasi (1569) (qarang Merkator proyeksiyam). Bu proyeksiya jahonda eng koʻp tarqalgan va oʻsha vaqgdan hozirgi qadar bu proyek-siyada burchaklarni aniq tasvirlovchi dengiz navigatsiya haritalari, aeronavigatsiya va boshqa haritalar tuziladi. M. Yer magnetizmini tadqiq qilib, magnit qutbi koordinatini hisoblab chiqdi. Asosiy ilmiy ishi — Yevropa mamlakatlarining "Atlas" deb atalgan haritalari toʻplami (1595, vafotidan keyin nashr qilingan). "Atlas" soʻzboshisida geografiya predmeti va vazifalari bayon qilingan.

Adabiyot 
 Salishev K. A., Osnovi kartovedeniya. Chast istoricheskaya i kartograficheskiye materiali, M., 1948.

Manbalar
Merkator proyeksiyasi

Merkator proyeksiyasi - haritagrafik proyeksiyalash usuli. Flamand haritagrafi G. Merkator (1512—94) taklif qilgan va amalda qoʻllagan (1569). Bunda yer sirti aylanma silindr sirtiga proyeksiyalanadi. Silindr oʻqi esa yer oʻqi bilan mos boʻladi. Merkator proyeksiyasi dengiz navigatsiyasi va aeronavigatsiyada qoʻllaniladi.

Manbalar
Merkitlar

Merkitlar, markitlar, makritlar — Markaziy Osiyoda oʻrta asrlarda yashagan eng jangovar va koʻp sonli qabilalardan biri. 12-asr oxiri — 13-asr boshlarida Selenga daryosining boʻylarida M.ning 3 qabilaviy ittifoqi (uduit, kaat va uvas) mavjud boʻlgan. Uduit — M. 4 uruqqa boʻlingan: uykur, mudan, tudakli va jiyun. Ularning xoni Toʻqtabegi (Toʻxtabiki) boʻlgan. M. yaqin qoʻshnilari — keray-m/ilar, tatarlar va moʻgʻullar (xitoycha munglar) bilan doim urushib turgan. Hujumlarning birida ular Chingizxonning xotini Borteni asirga olishgan. Keyinchalik kerayitlar xoni Vanxon Toʻgʻril Borteni Chingizxonga qaytarib yuborgan. M. 1204-yilda Chingizxon tomonidan butunlay tormor etilgan. Chingizxonning suyukli xotinlaridan biri — Kulon xotun M.dan boʻlgan. 13-asrda M.ning maʼlum qismi Movarounnahrga koʻchib oʻtgan va keyinchalik Amir Temur qoʻshinlari tarkibida harbiy yurishlarda qatnashganlar. M.ning qolgan qismlari turli xalqlar: moʻgʻul, qozoq, qirgʻiz, oʻzbeklarning tarkibiga singib ketishgan. M. kerayitlar bilan aralashib oʻzbeklarning kenagas urugʻi tarkibiga, argʻin va baʼzi turkman urugʻlari bilan aralashib oʻzbeklarning laqay urugʻi tarkibiga qoʻshilgan. 1926-yil Turkmanistonning Chorjoʻy tumanida 2780 merkit qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 Rashid-addin, Sobraniye letopisey,t. 1, ch.1, M., 1952;
 Sultonov T. S, Kochevie plemena Priaralya v 15—17 vv., M., 1982;
 Tataromongoli v Azii i Yevrope, M., 1977.

Manbalar
Merkuriy (maʼnolari)

Merkuriy:

 Merkuriy — Qad.
 Merkuriy (xudo) — Qad. Rim afsonalarida Yupiternint oʻgʻli, tijorat, sanʼat, kasb-hunarlar xudosi, sayyoxlar homiysi.
 Merkuriy (kosmik kema) - "MERKURIY" - AQSH ning Yerga yaqin orbita boʻylab uchish uchun moʻljallangan bir oʻrinli kosmik kemalari nomi va ularni ishlab chiqish hamda uchirish dasturi.
Merkuriy (kosmik kema)

"MERKURIY" - AQSH ning Yerga yaqin orbita boʻylab uchish uchun moʻljallangan bir oʻrinli kosmik kemalari nomi va ularni ishlab chiqish hamda uchirish dasturi. "M."ning asosiy vazifasi: kosmonavt boshqaradigan sunʼiy yoʻldoshni geotsentrik orbitaga chiqarish va uning Yerga muvaffaqiyatli qaytishini taʼminlash, shuningdek, insonning kosmik fazoda ishlash im-konini tekshirish. Uchishdagi maksimal massasi 1,36 t; kabinasining hajmi 1,5 m3. Bortida kosmonavt boʻlgan birinchi "M." kemayoʻldosh orbitaga chiqarilgunga qadar eksperimental namunalari uchirilgan. 1962—63 yillarda bortida kosmonavtlari boʻlgan 4 ta "M." "Frendship—7" (J. Glenn), "Avrora" (S. Karpenter), "Sigma-7" (U. Shirra), "Feyt-7" (G. Kuper) uchgan. 1963-yildan keyin "M." uchirish toʻxtatilgan.

Manbalar
Merovinglar

Merovinglar (lot. Merovinqi) -Frank davlatiyaagch 1qirollik sulolasi (751 yil tugagan). Afsonaviy asoschisi — Merovey (sulola nomi shundan). M. xukmronligi davrida franklarda feodal munosabatlari vujudga kelgan. M.ning asosiy vakillari: Xilderik I (457—481), sulolaning amaldagi, haqiqiy asoschisi; Xlodvig I (481-511), Xilperik I (561-584, markazi Suasson boʻlgan franklar yerining bir qismida hukm surgan); Sigebert I (561—575, Avstraziyada); Xlotar II (584—629, Neystriyada —613 yilgacha); Dagobert I (629—639); Xilderik III (743—751; Pipin Lakana tomonidan taxti egallangan). Dagobert I vorislarini "dangasa qirollar" deyishgan, hokimiyat amalda mayordomlar qoʻlida boʻlgan.

Manbalar
Meros

Meros — marhumdan vorislarga qolgan mulk. marhumning mulk huquqi, boshqa ashyoviy huquqlar, aqliy faoliyat (kashfiyot, ixtirochilik, mualliflik) natijalariga bo‘lgan alohida huquqlar, shuningdek bu huquqlardan kelib chiqadigan majburiyatlarni ham oʻz ichiga olishi mumkin (qarang Vorislik huquqi).

"Meros" tushunchasi ajdodlardan avlodlarga qolib kelayotgan oʻtmish qoldigʻi, ilmiy, adabiy, madaniy boylikni ham bildiradi.

Manbalar
Merosxoʻrlik

Merosxoʻrlik — q. Vorislik, Vorislik huquqi.

Manbalar
Robert Bruce Merrifield

Robert Bruce Merrifield (1921.15.6. Fort-Uert, Texas shtati, AQSH — 2006.14.5, Kresskill, Nyu-Jersi) — amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1972). Los-Anjelesdagi Kaliforniya universitetni tugatgan (1943), 1949-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller universitetida ishlagan (1966-yildan professor). Aminokislotalar bilan taʼsirlashadigan faol guruxlar tutgan qattiq polimer tashuvchilarda peptidlar sintez qilishining geterofazoviy usulini ishlab chiqqan (1962). Bradikinin, angiotenzin va ribonukleazalarni sintez qilgan (1969). Nobel mukofoti laureati (1984).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1931-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
2006-yilda vafot etganlar
14-mayda vafot etganlar
Merserizatsiya

Merserizatsiya [ingliz ixtirochisi J. Merser (1791 — 1866) nomidan] — 1) toʻqimachilikda — ipgazlama yoki sellyuloza tolali materiallarga maxsus ishlov berish usuli. Oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi bilan 15—18° temperaturada amalga oshiriladi. Materiallarning pishikligini, yaltiroqligini, gigroskopikligi (nam shimuvchanligi) ni, boʻyaluvchanligini oshiradi. Maxsus M. mashinalarida bajariladi; bunda materialga oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi shimdiriladi, siqib suvi chiqarib tashlanadi va toza suvda yuviladi, quritib va preyesdan oʻtkazib tekislanadi; 2) sel-lyulozaga 15—55° temperaturada oʻyuvchi natriyning suvdagi eritmasi bilan ishlov berish; viskoza va sellyulozaning boshqa hosilalarini tayyorlash bosqichlaridan biri. M.da uzluksiz yoki davriy ishlaydigan (press-vanna) uskunalar qoʻllaniladi. Bularda sellyulozaga oʻyuvchi natriy eritmasi shimdiriladi, soʻngra siqib tashlanadi. M. natijasida sellyulozaning asosiy xossalari yaxshilanadi (pishiqlashadi, yaltiroqlashadi va h. k.).

Manbalar
Mersin

Mersin — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Ichel elining maʼmuriy markazi. Aholisi 544,3 ming kishi (2000). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari bor. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish zavodi ishlab turibdi.

Manbalar 

 

Chukurova
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkiyadagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari
Robert C. Merton

Robert Cox Merton (1944, Nyu-York) — amerikalik iktisodchi. Kaliforniya texnologiya instituti magistri (1967), Kembrij (Massachusets texnologiya instituti) universiteti professor (1969–1980), Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi direktori (1979), Garvard universiteti qoshidagi Ish boshqaruvchilar oliy maktabi professor Ilmiy ishlari nomaʼlumliklar iqtisodiyoti, axborotlar, matematik iktisodiyot va modellashtirish, moliya va investitsiya masalalariga bagʻishlangan. M. ikkilamchi qimmatli qogʻozlar yoki "derivativ"larning opsionlari qiymatini baholashda foydalaniladigan "Blek-Skoulz formula"sini yechishning yangi uslublarini yaratdi. Natijada bu formuladan keng foydalanish imkoniyati paydo boʻldi. Nobel mukofoti laureati (1997; Myron Scholes bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar
Meseta

Meseta, Kastiliya yassitogʻligi — Ispaniya va Portugaliyadagi yassitogʻlik, Pirenei yarim orolning katta kismini egallaydi. Asosan, kristall jinslardan tuzilgan. Plato, uncha baland boʻlmagan massiv va togʻ oraligʻi botiqlaridan iborat, gʻarbida tektonik yoriklar bilan kuchli parchalangan. Aksari qismining balandligi 600–1200 m. M.ning oʻrta qismini egallagan Markaziy Kordilyera togʻlari (eng baland joyi 2592 m. Almansor togʻi) yassitogʻlikni Eski Kastiliya va Yangi Kastiliya yassitogʻliklariga ajratib turadi. Iklimi Oʻrta dengiz boʻyiga xos, quruq iqlim. Asosiy daryolari Duero, Taxo, Gvadiana. Oʻsimlik dunyosi kserofit butalar va dasht oʻsimliklaridan, shim.-gʻarbiy qismida siyrak keng bargli va igna bargli oʻrmonlardan iborat. Donli ekinlar ekiladi, bogʻlar va tokzorlar barpo qilingan. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. Madrid shahri M.da joylashgan.

Manbalar
Mesit

Mesit — oʻzbek urugʻlaridan biri. M. yesit, yobu (jobu), tama uruglari birlashmasi "uch urugʻ" (uch uru) deb atalgan. M.lar 19-asr oxiri —20-asr boshlarida Buxoro vohasida, hozirgi Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi Mesit qishloshda, bir qismi esa hozirgi Turkmanistonning Leban (sobiq Chorjoʻy) viloyatida yashaganlar. M.lar oʻzbek va turkman xalqlari tarkibiga singib ketgan.

Manbalar
Stjepan Mesić

Mesich Stipe (1934.24.12, Oraxovats) — Xorvatiya davlat arbobi. Zagreb universitetining huquq fakultetini tutatgan (1961). 1971-yildan "Xorvatiya bahori" harakati ishtirokchisi. 1990-yildan Xorvatiya demokratik ittifoki kotibi va Xorvatiya Respublikasi birinchi hukumatining bosh vaziri. 1991-yil 5 dekabrdan Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi prezidiumi aʼzosi, 1992-yildan Xorvatiya demokratik ittifoqi partiyasi ijroiya qoʻmitasi raisi, Xorvatiya milliy parlamenti prezidenta. 1994-yil Xorvatiya demokratik ittifoqi partiyasi bilan aloqani uzib, Xorvatiya mustaqil demokratlar partiyasini tuzgan. 1997-yil Xorvatiya mustaqil demokratlar partiyasining bir qismi bilan Xorvatiya milliy partiyasi asoschilaridan va uning bajaruvchi prezidenti oʻrinbosari. 2000-yil 7-fevral dan Xorvatiya Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Mesopotamiya pasttekisligi

Mesopotamiya pasttekisligi — Gʻarbiy Osiyodagi pasttekislik. Asosiy qismi Iroq, qolgan qismi Eron, Kuvayt, Suriya hududlarida, Dajla, Furot va Qarun daryolari havzasining quyi qismida, togʻ oldi bukilmasida joylashgan. Bukilma usti daryolar keltirgan allyuviy jinslar, Fors qoʻltigʻining dengiz choʻkindilari va togʻlardan nuragan toshlar bilan toʻlgan. Yer yuzasining koʻp qismi yassi tekislik. Balandligi shim.da 200 m gacha, jan.da 100 m va undan past. Iqlimi shim.da subtropik, jan.da tropik, choʻl iqlimi; yanvarning oʻrtachi temperaturasi 11°, avg.da 34°, yozda ayrim kunlari 50° gacha koʻtariladi. Yillik yogʻin 100–200 mm. Koʻl va shoʻrxok koʻp. Daryolari bahorda sersuv, kema qatnaydi. Vodiylarida oʻrmon va vohalar bor. Sugʻorib dehqonchilik qilinadi (bugʻdoy, sholi, paxta ekiladi), koʻchmanchi chorvachilik rivojlangan. Xurmozorlar bor. Neft konlari (Kirkuk, Rumayla va boshqalar) topilgan. Yirik shaharlari: Bagʻdod, Basra (Iroq), Obodon (Eron).

Manbalar 

Osiyo