Donbass

Donbass yoki Donbass (Buyuk Britaniya: /dɒnˈbɑːs/,[1] AQSH: /ˈdɒnbɑːs, dʌnˈbæs/;[2][3] ukrain: Donbás [donˈbɑs];[4] Rus: Donbáss [dɐnˈ] isbas][dɐnˈsbas] Ukraina janubi-sharqidagi tarixiy, madaniy va iqtisodiy hudud.[6][7] Donbasning bir qismi Rossiya-Ukraina urushi natijasida ayirmachi guruhlar qo‘liga o‘tdi, u yerda Donetsk Xalq Respublikasi va Lugansk Xalq Respublikasi.tuzildi. Donbas soʻzi „Donets koʻmir havzasi“ soʻzining qisqartmasi boʻlgan „Donets Basin“ soʻzidan hosil boʻlgan qisqartma boʻlib (ukraincha: Donetskiy vugilniy baseyn, ruscha: Donetskiy ugolnyy bassein, romanlashtirilgan: Donetskii ugolnyi bassein). Koʻmir havzasining nomi Donets tizmasiga ishora; ikkinchisi Donets daryosi bilan bogʻliq.
Mintaqaning koʻlamiga oid koʻplab taʼriflar mavjud. Hozirda u Ukrainaning Donetsk va Lugansk viloyatlari sifatida keng tarqalgan. Tarixiy koʻmir qazib olish mintaqasi ushbu viloyatlarning bir qismini hisobga olmadi va Dnepropetrovsk viloyati va Janubiy Rossiyadagi hududlarni oʻz ichiga oldi.[7] Xuddi shu nomdagi Yevrohudud Ukrainadagi Donetsk va Lugansk va Rossiyaning Rostov viloyatidan tashkil topgan.[12] Donbas Zaporojian Sich va Don kazaklari oʻrtasidagi tarixiy chegarada joylashgan. XIX asr oxiridan boshlab muhim ogʻir sanoatlashgan koʻmir qazib oluvchi hududga aylangan.

2014-yil mart oyida, Yevromaydon norozilik harakati va inqilobdan keyin Donbasning katta qismi rossiyaparast va hukumatga qarshi bo‘lgan ayirmachilarning tartibsizliklari ostida qoldi.  Bu tartibsizlik keyinchalik Ukraina hukumat kuchlari bilan oʻzini mustaqil eʼlon qilgan Donetsk va Lugansk “Xalq respublikalari”ga aloqador rus va rossiyaparast ayirmachilar oʻrtasidagi urushga aylanib ketdi, ular Rossiya-Ukraina urushining bir qismi sifatida Rossiya tomonidan qoʻllab-quvvatlandi.  Har ikki respublika 2022-yilda Rossiya tomonidan tan olinmaguncha xalqaro miqyosda tan olinmagan. Mojaro Donbasni mintaqaning qariyb uchdan ikki qismini tashkil etuvchi Ukraina va uchdan bir qismini ayirmachilar nazorati ostidagi hududga bo'lib yubordi.  mintaqa 2022-yil fevral oyida Rossiya Ukrainaga, jumladan, Donbasning Ukraina hukumati nazorati ostidagi qismiga  bostirib kirguncha  yillar davomida shu holatda qoldi.

Urushdan oldin Donetsk shahri (o'sha paytda Ukrainaning beshinchi yirik shahri) Donbasning norasmiy poytaxti hisoblangan.  Yirik shaharlar (100 000 dan ortiq aholi) Lugansk, Mariupol, Makiyevka, Horlivka, Kramatorsk, Sloviansk, Alchevsk, Sievierodonetsk va Lisichanskni o'z ichiga olgan.  2014 yildan beri Kramatorsk shahri Donetsk viloyatining vaqtinchalik maʼmuriy markazi, Lugansk viloyatining vaqtinchalik markazi esa Sievierodonetsk hisoblanadi.

Tarixi

Qadimgi, o'rta va Rossiya imperiyasi davri tarixi 
Bu hududda asrlar davomida skiflar, alanlar, xunlar, bulgʻorlar, pecheneglar, qipchoqlar, turk-moʻgʻullar, tatarlar, noʻgʻaylar kabi turli koʻchmanchi qabilalar yashab kelgan. Hozir Donbas deb nomlanuvchi hudud XVII asrning ikkinchi yarmigacha ya‘ni Don kazaklari mintaqada birinchi doimiy aholi punktlarini barpo etguniga qadar hududda doimiy aholi boʻlmagan.
Mintaqadagi birinchi shaharcha 1676 yilda tashkil etilgan boʻlib, u Solanoye (hozirgi Soledar) deb nomlangan boʻlib, u yangi ochilgan tuzi xomashyosini sotishuchun qurilgan. „Yovvoyi dalalar“ (ukr. dike pole, dayke qutb) sifatida tanilgan, hozir Donbas deb ataladigan hudud XVIII asr oxirigacha, asosan, Ukraina kazaklari va Qrim xonligining nazorati ostida edi. Rossiya imperiyasi kazaklar ustiga yurish qilib bosib oldi va xonlikni o‘ziga qoʻshib oldi.

XVIII asr oxirida bu hududga koʻplab ruslar, serblar va yunonlar koʻchib kelgan. Chor Rossiyasi bosib olingan hududlarga „Yangi Rossiya“ (ruscha: Novoróssiya, Novorossiya) nomini berdi. Sanoat inqilobi butun Yevropani qamrab olganligi sababli, 1721 yilda kashf etilgan mintaqaning ulkan koʻmir resurslari XIX asrning oʻrtalarida ruslar tomonidan ekspluatatsiya qilina boshladi.
Aynan oʻsha paytda Donbas nomi „Donets koʻmir havzasi“ (ukr. Donetskiy vugilniy baseyn; rus. Donetskiy kamennougolnyy baseyn) atamasidan kelib chiqqan boʻlib, Donets daryosi boʻyidagi koʻmir zahiralarining katta qismi joylashgan hududni nazarda tutgan holda ishlatila boshlandi. Koʻmir sanoatining yuksalishi mintaqada aholining koʻpayishiga olib keldi, buning sababi asosan rus koʻchmanchilari hududga kelib doimiy yashab qolganligi edi. Viloyat Yekaterinoslav gubernatorligining Baxmut, Slovianserbsk va Mariupol okruglari sifatida boshqarilgan.https://www.lexico.com/definition/donets_basin 

Bugungi kunda mintaqadagi eng muhim shahar bo'lgan Donetskga 1869-yilda uelslik tadbirkor Jon Xyuz tomonidan eski Zaporojye kazaklarining Aleksandrivka shahri o'rnida asos solingan.  Xyuz po'lat zavodini qurdi va mintaqada bir nechta kollektorlarni tashkil etdi.  Shahar uning sharafiga "Yuzovka" deb nomlangan.  Yuzovka va shunga oʻxshash shaharlarning rivojlanishi bilan Rossiya imperiyasining koʻplab yersiz dehqonlari ish izlab keldi.

1897-yilgi Rossiya imperatorlik ro'yxatiga ko'ra, ukrainlar (rasmiy imperator tilida "Kichik ruslar") mintaqa aholisining 52,4% ni, etnik ruslar esa 28,7% ni tashkil qilgan.  Etnik yunonlar, nemislar, yahudiylar va tatarlar Donbasda, xususan, aholining 36,7% ni tashkil etgan. Ularning soni Mariupol tumanida ham sezilarli darajada oshgan.  Shunga qaramay, ruslar sanoat ishchi kuchining asosiy qismini tashkil etdi.  Qishloq joylarda ukrainlar  yashagan,  shaharlarda esa ko'pincha mintaqaning og'ir sanoatida ish izlab kelgan ruslar yashagan.  Ish uchun shaharlarga ko'chib o'tgan ukrainaliklar tezda rusiyzabon ishchilar sinfiga singib ketishdi.
1918-yil aprel oyida Ukraina Xalq Respublikasiga tarafdor qoʻshinlar mintaqaning katta qismini nazoratga oldilar. Bir muncha vaqt uning hukumat organlari Donbasda Rossiyadagi Muvaqqat Hukumat tabaqalari bilan bir qatorda ishladilar. Ukraina Xalq Respublikasining vorisi boʻlgan Ukraina davlati 1918-yil may oyida Germaniya va Avstriya-Vengriya kabi ittifoqchilari yordamida qisqa muddatga mintaqani oʻz nazoratiga olishga muvaffaq boʻldi.

Rossiyadagi fuqarolar urushi va Sovet davrida 
1917–22-yillardagi Rossiya fuqarolar urushi davrida Ukrainaning inqilobiy qoʻzgʻolonchi armiyasiga qoʻmondonlik qilgan Nestor Maxno Donbasdagi eng mashhur rahbar boʻlgan.

Ukrainaliklar yashaydigan boshqa hududlar bilan bir qatorda, Donbas Rossiya fuqarolar urushidan keyin Ukraina Sovet Sotsialistik Respublikasi tarkibiga kiritilgan.   Donbasdagi ukrainaliklarga 1932-33 yillardagi Iosif Stalinning ruslashtirish siyosati katta ta'sir ko'rsatdi.  Aksariyat etnik ukrainlar qishloq dehqonlari bo'lganligi sababli, ular yuz bergan ocharchilikning og'ir sharoitida yashadilar.

Donbasga Ikkinchi Jahon urushidan katta taʼsir koʻrsatdi. Urush arafasida mintaqa qashshoqlik va oziq-ovqat tanqisligidan azob chekardi. Urushga tayyorgarlik zavod ishchilarining ish kunining uzaytirilishiga olib keldi, kuchaytirilgan standartlardan chetga chiqqanlar esa hibsga olindi. Natsistlar Germaniyasi rahbari Adolf Gitler Donbas resurslarini Barbarossa operatsiyasi uchun muhim deb hisobladi. Shunday qilib, Donbas 1941 va 1942 -yillarda fashistlar hujumidan aziyat chekdi.

Minglab sanoat ishchilari zavodlarda foydalanish uchun Germaniyaga surgun qilindi. Oʻsha paytda Stalino viloyati, hozirgi Donetsk viloyati deb atalgan hududda ishgʻol paytida 279 ming tinch aholi halok boʻlgan. Voroshilovgrad viloyatida, hozirgi Lugansk viloyatida 45 649 kishi halok boʻldi. 1943-yilda Qizil Armiyaning Donbasga strategik hujumi Donbasni Sovet nazoratiga qaytarishga olib keldi. Urush oʻz taʼsirini koʻrsatdi, bu mintaqani ham vayron qildi, ham odamlarsiz qoldirgan.

Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin Donbasni qayta qurish jarayonida koʻp sonli rus ishchilari mintaqani koʻpaytirish uchun kelib, aholi muvozanatini yanada oʻzgartirib yubordi. 1926-yilda Donbasda 639 000 etnik rus istiqomat qilgan.1959-yilga kelib, etnik rus aholisi 2,55 million edi. Ruslashtirish 1958-59-yillardagi Sovet taʼlim islohotlari bilan yanada rivojlandi, bu esa Donbasda ukrain tilidagi barcha maktablarning deyarli yoʻq qilinishiga olib keldi. 1989-yilgi Sovet aholini roʻyxatga olish vaqtiga kelib, Donbas aholisining 45 % oʻz etnik kelib chiqishini ruslar deb hisoblagan. 
1990-yilda Donbass Interfronti Ukraina mustaqilligiga qarshi harakat sifatida tashkil etilgan.

Mustaqillik davrida 
1991-yilda Ukraina mustaqilligi bo‘yicha referendumda Donetsk viloyatida saylovchilarning 83,9 foizi, Lugansk viloyatida esa 83,6 foizi Sovet Ittifoqidan mustaqillikni qo‘llab-quvvatlagan. Ovoz berishda Donetsk viloyatida saylovchilarning 76,7 %, Lugansk viloyatida esa 80,7 % ishtirok etdi. 1991-yil oktyabr oyida Donetskda hukumatning barcha darajadagi janubi-sharqiy deputatlarining kongressi boʻlib oʻtdi.

Keyingi yillarda viloyat iqtisodiyoti keskin yomonlashdi. 1993-yilga kelib, sanoat ishlab chiqarishi pasayib ketdi va oʻrtacha ish haqi 1990-yildan beri 80 % ga kamaydi. Donbas inqirozga uchradi, koʻpchilik Kiyevdagi yangi markaziy hukumatni notoʻgʻri boshqaruv va eʼtiborsizlikda aybladi. Donbasdagi koʻmir konchilari 1993-yilda ish tashlash eʼlon qildi va bu mojaroga sabab boʻldi, bu mojaroni tarixchi Lyuis Sigelbaum „Donbas mintaqasi va mamlakatning qolgan qismi oʻrtasidagi kurash“ deb taʼriflagan. Ish tashlashlar yetakchilaridan biri Donbas xalqi mustaqillik uchun ovoz berganini, chunki ular kuchli markazlashgan hokimiyatning „Moskvadan Kiyevga“ ko‘chirilishini emas, balki „hokimiyatning mahalliy aholiga, korxonalarga, shaharlarga berilishini xohlashganini“ aytdi.

Bu ish tashlashdan soʻng 1994-yilda Donetsk va Lugansk viloyatlarida mustaqil Ukrainada birinchi parlament saylovlari bilan bir vaqtda oʻtkazilgan konstitutsiyaviy masalalar boʻyicha maslahat referendumi oʻtkazildi. Bu savollar rus tilini Ukrainaning rasmiy tili deb eʼlon qilish kerakmi, rus tili Donetsk va Lugansk viloyatlarida boshqaruv tili boʻlishi kerakmi, Ukraina federativ davlat bo‘lishi kerakmi, Ukraina Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi bilan yaqinroq aloqada boʻlishi kerakmi va h.k savollardan iborat edi.

Saylovchilarning 90 % ga yaqini ushbu takliflarni yoqlab ovoz berdi. Ularning hech biri qabul qilinmadi: Ukraina unitar davlat boʻlib qoldi, ukrain tili yagona rasmiy til sifatida saqlanib qoldi va Donbas avtonomiyaga ega boʻlmadi. Shunga qaramay, Donbas hujumchilari Kiyevdan koʻplab iqtisodiy imtiyozlarga ega boʻlishi mintaqadagi iqtisodiy inqirozni yumshatish imkonini berdi.

Kichik ish tashlashlar 90-yillar davomida davom etdi. Natijada Donbasning ogʻir sanoatiga baʼzi subsidiyalar olib tashlandi va Jahon banki tomonidan olib borilgan liberallashtirish islohotlari tufayli koʻplab konlar Ukraina hukumati tomonidan yopildi. 1994-yilgi prezidentlik saylovlarida Donbas va Ukraina sharqidagi boshqa hududlar koʻmagi bilan gʻalaba qozongan Leonid Kuchma 1999-yilda yana Ukraina prezidenti etib saylandi. Prezident Kuchma Donbasga iqtisodiy yordam koʻrsatdi. Bu uning kelajakda mintaqadan siyosiy yordam olish uchun zarur edi.

Donbasdagi hokimiyat 2000-yillarning boshlarida oligarxlar deb nomlanuvchi mintaqaviy siyosiy elitada toʻplangan. 
Davlat ishlab chiqarishlarini xususiylashtirishi korrupsiyaning keng tarqalishiga olib keldi. Siyosiy tahlilchi Xiroaki Kuromiya bu elitani „Donbas klani“ ya‘ni mintaqadagi iqtisodiy va siyosiy hokimiyatni boshqaradigan odamlar guruhi deb taʼriflagan. „Klan“ning taniqli vakillari orasida Viktor Yanukovich va Rinat Axmetov bor edi.
Viktor Yanukovich tarafdori siyosatchilar va amaldorlar tomonidan muxtoriyat olishga qisqa urinish 2004-yilda toʻq sariq inqilob paytida qilingan. Janubi-Sharqiy Ukraina avtonom respublikasi Ukrainaning toʻqqizta janubi-sharqiy mintaqasidan iborat boʻlishi kerak edi. Loyiha 2004-yil 26-noyabrda Lugansk viloyati kengashi tomonidan boshlandi va keyingi oyda Donetsk viloyati kengashi tomonidan toʻxtatildi. 2004-yil 28-noyabrda Sievierodonetskda Viktor Yanukovich tarafdorlari tomonidan tashkil etilgan birinchi Butun Ukraina Xalq deputatlari va mahalliy Kengash deputatlari qurultoyi boʻlib oʻtdi.
Qurultoyda Ukraina, [[Qrim va Sevastopolning 16 viloyatidan jami 3576 nafar delegat qatnashdi va ular 35 milliondan ortiq fuqarolarga vakillik qilishdi. Prezidiumda Moskva meri Yuriy Lujkov va Rossiya elchixonasi maslahatchisi ishtirok etdi. Viktor Yanukovichni Ukraina prezidenti yoki bosh vazir etib tayinlash, Ukrainada harbiy holat eʼlon qilish, Oliy Radani tarqatib yuborish, oʻzini-oʻzi mudofaa kuchlarini yaratish, shuningdek, Janubi-Sharqiy hududlarda federativ davlat yaratish va uning poytaxti Xarkov bo‘lishi talablari bor edi.

Donetsk meri Oleksandr Lukyanchenko esa, hech kim muxtoriyat istamaganini, aksincha, Kiyevda o‘sha paytda bo‘lib o‘tgan „Apelsin inqilob“ (Sariq inqilob) namoyishlarini to‘xtatish va murosaga kelish uchun muzokaralar olib borishga intilayotganini aytdi. Sariq inqilob gʻalaba qozonganidan soʻng, kongress tashkilotchilarining bir qismiga „Ukrainaning hududiy yaxlitligi va daxlsizligiga tajovuz qilish“ ayblovi qoʻyildi, ammo hech qanday hukm chiqarilmadi.

2000-yillarda Ukrainaning boshqa qismlarida Donbas ko'pincha "bezori madaniyati",  "qoloq" sifatida qabul qilingan.  2005 yilda "Narodne slovo" gazetasida yozgan sharhlovchi Viktor Tkachenko Donbasda "beshinchi kolonnalar" joylashgani va mintaqada ukrain tilida gapirish "insonning sog'lig'i va hayoti uchun xavfsiz emasligini" aytdi. Shuningdek, u rossiyaparast separatizmning uyi sifatida tasvirlangan.  Donbasda Ukrainaning qolgan qismiga nisbatan kommunistik arboblar nomi bilan atalgan shahar va qishloqlar soni sezilarli darajada ko'p edi.   Bu holatga qaramay, o'sha o'n yil davomida va 1990-yillarda o'tkazilgan so'rovlar aholi Ukraina tarkibida qolishni qat'iy qo'llab-quvvatlaganini va separatizmni ahamiyatsiz qo'llab-quvvatlaganini ko'rsatdi.

Rossiya-Ukraina urushi. 2014-2022-yillar 
2014-yil mart oyi boshidan Donbasda rossiyaparast va hukumatga qarshi guruhlarning namoyishlari bo‘lib o‘tdi. Qrimning Rossiya Federatsiyasi tomonidan anneksiya qilinishi ortidan boʻlib oʻtgan, Ukraina janubi va sharqida bir vaqtning oʻzida rossiyaparast noroziliklarning kengroq guruhining bir qismi boʻlgan bu namoyishlar 2014-yil aprelida Rossiya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan ayirmachi kuchlar oʻrtasidagi urushga aylanib ketdi. Bu urush o‘z-o‘zini mustaqil deb eʼlon qilgan Donetsk va Lugansk xalq respublikalari (mos ravishda DXR va LXR) va Ukraina hukumati o‘rtasida bordi.

Oʻsha mojarolar fonida oʻz-o‘zini mustaqil deb eʼlon qilgan respublikalar 2014-yil 11-may kuni Donetsk va Lugansk viloyatlarining maqomi boʻyicha referendum oʻtkazdilar. Ukraina tomonidan noqonuniy va xalqaro hamjamiyat tomonidan nodemokratik deb topilgan referendumlarda 90 foizga yaqin hudud mustaqilligi uchun ovoz bergan.

Donbasdagi dastlabki norozilik namoyishlari asosan Ukrainaning yangi hukumatidan norozilik ifodasi edi. Rossiyaning bu davrdagi ishtiroki faqat namoyishlarni qoʻllab-quvvatlashi bilan cheklandi. Biroq, bu tartibsizlik faqat Rossiya-Ukraina urushining bir qismi sifatida bir guruh Rossiya harbiylari tomonidan qoʻllab-quvvatlanganligi sababli qurolli toʻqnashuvga aylandi. Shunday qilib, mojaro tarixchi Xiroaki Kuromiya taʼbiri bilan aytganda, „begona odamlar tomonidan yashirincha ishlab chiqilgan va mohirlik bilan niqoblangan“ edi.
Urush boshlanishidan oldin Donbasda separatizmni qoʻllab-quvvatlash cheklangan edi va qurolli qoʻzgʻolonni qoʻllab-quvvatlovchilar kam edi. Ruslarning Donbasdagi rus tilida soʻzlashuvchilar Ukraina hukumati tomonidan taʼqib qilinayotgani yoki hatto „genotsid“ga duchor boʻlishi tashqi kuchlarni aralashishga majbur qilgani haqidagi daʼvolari aslida bo‘lmag‘ur edi.
Janglar 2014-yilning yozigacha davom etdi va 2014-yil avgustiga kelib, Ukrainaning „Antiterror operatsiyasi“ rossiyaparast kuchlar nazorati ostidagi hududni sezilarli darajada qisqartirishga muvaffaq boʻldi va oldingi Rossiya-Ukraina chegarasiga yaqinlashdi. Donbasdagi vaziyatning yomonlashuviga javoban, Rossiya oʻzining „gibrid urushi“ deb atalgan yondashuvidan voz kechdi va mintaqaga odatiy bostirib kirishni boshladi. Rossiya bosqinchiligi natijasida DXR va LXR isyonchilari Ukraina hukumatining oldingi harbiy hujumi paytida yoʻqotgan hududlarning katta qismini qaytarib oldilar.

Faqatgina Rossiyaning ushbu aralashuvi Ukrainaning mojaroni tezda hal qilishiga toʻsqinlik qildi. Bu Ukraina tomonini sulh bitimini imzolashga intilishga majbur qildi. Minsk protokoli deb nomlangan bu hujjat 2014-yil 5-sentabrda imzolangan. Bu protokol urushni toʻxtata olmaganligi sababli, 2015 yil 12-fevralda Minsk II deb nomlangan yana bir shartnoma imzolandi. Bu kelishuv Donbas respublikalarining oxir-oqibat avtonomiya darajasi bilan Ukraina tarkibiga reintegratsiyasini talab qildi. Rossiyaning Donbasga aralashuvidan maqsad Rossiyaning Ukraina siyosatiga aralashishiga yordam beradigan rossiyaparast hukumatlarni oʻrnatish edi. Shunday qilib, Minsk kelishuvlari Rossiya tomoni uchun juda qulay edi.

Mojaro Donbasdan koʻp miqdorda koʻchishga olib keldi: mintaqa aholisining yarmi oʻz uylarini tashlab ketishga majbur boʻldi. 2016-yil 3-martda eʼlon qilingan BMT hisobotida aytilishicha, 2014-yilda mojaro boshlanganidan beri Ukraina hukumati Donbasdan Ukrainaning boshqa qismlariga qochib ketgan 1,6 million ichki koʻchirilgan aholini roʻyxatga olgan.1 milliondan ortigʻi boshqa joylarga, asosan Rossiyaga qochib ketgani aytiladi. Hisobot vaqtida 2,7 million kishi DXR va LPR nazorati ostidagi hududlarda yashashni davom ettirgani aytilgan, bu Donbasning uchdan bir qismini tashkil qiladi.

Minsk kelishuvlariga qaramay, Ukraina hukumati va Rossiya nazorati ostidagi hududlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqa chizigʻi boʻylab tinch janglar 2022-yilgacha davom etdi. Mojaro boshlangandan beri 29 ta oʻt ochishni toʻxtatish kelishuvi imzolangan boʻlib, ularning har biri nomaʼlum muddatgacha amalda qolishi koʻzda tutilgan, biroq ularning hech biri amalga oshmagan. Bu urushning „muzlatilgan toʻqnashuv“ deb atalishiga olib keldi. 2017-yilning 11-yanvarida Ukraina hukumati Donbasning bosib olingan qismi va uning aholisini Ukrainaga reintegratsiya qilish rejasini tasdiqladi.

2018-yilda Donbasning Ukraina nazorati ostidagi hududlari aholisi o‘rtasida o‘tkazilgan „Reyting“ sotsiologik guruhi tomonidan o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, respondentlarning 82 foizi Ukrainada rusiyzabonlarga nisbatan kamsitish yo‘qligiga ishonishgan. Faqat 11 % kamsitishning baʼzi dalillarini koʻrgan. Xuddi shu soʻrov shuni koʻrsatdiki, respondentlarning 71 % rusiyzabon aholini „himoya qilish“ uchun Rossiyaning harbiy aralashuvini qoʻllab-quvvatlamagan, faqat 9 % bu harakatni qoʻllab-quvvatlagan. Reytingning 2019-yilda o‘tkazgan yana bir so‘rovi shuni ko‘rsatdiki, so‘ralgan ukrainaliklarning atigi 23 foizi Donbasga avtonom maqom berilishini , 34 foizi o‘t ochishni to‘xtatish va mojaroni „muzlatish“ni qo‘llab-quvvatlagan, 23 foizi bosib olingan hududlarni tiklash uchun harbiy harakatlarni qo‘llab-quvvatlagan. Donbas hududlari va 6 % bu hududlarni Ukrainadan ajratishni qoʻllab-quvvatlagan.

Rossiya 2022-yil 21-fevralda Donetsk va Lugansk respublikalarining mustaqilligini rasman tan olib Minsk kelishuvlarini amalda yoʻqqa chiqardi. Keyinroq Rossiya 2022-yil 24-fevralda Ukrainaga yangi, keng ko‘lamli bosqinni boshladi. Rossiya prezidenti Vladimir Putinning aytishicha, bu urushning maqsadi Donbas aholisini Ukraina hukumatining „genotsid“idan „himoya qilish“ edi. Ammo Putinning daʼvolarini tasdiqlovchi hech qanday dalil yoʻq edi. DXR va LXR Rossiya operatsiyasiga qoʻshildi; separatistlar Donetsk viloyati va Lugansk viloyatini toʻliq qoʻlga kiritish boʻyicha operatsiya boshlanganini maʼlum qildi.

Demografiya va iqtisod

Din 

2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, etnik ukrainlar Lugansk viloyati aholisining 58 foizini va Donetsk viloyatining 56,9 foizini tashkil qiladi. Etnik ruslar ozchilikni tashkil qiladi, bu ikki viloyatda mos ravishda ruslar 39 % va 38,2 % ni tashkil qiladi. Hozirgi vaqtda Donbas asosan ruslar yashaydigan mintaqadir. 2001-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, rus tili Donetsk viloyatida 74,9 % va Lugansk viloyatida 68,8 % aholining asosiy tilidir. Mahalliy rus tilida soʻzlashuvchilarning nisbati etnik ruslarga qaraganda yuqori, chunki baʼzi etnik ukrainlar va boshqa millatlar ham rus tilini oʻz ona tili deb bilishadi.
Rossiyalik aholi asosan yirik shahar markazlarida toʻplangan. Rus tili sanoatlashtirish jarayonida asosiy til boʻldi, bu koʻplab ruslarning, xususan, Kursk viloyatidan Donbasning yangi tashkil etilgan shaharlariga koʻchishi tufayli kuchaydi.

Deyarli barcha ukrainalik yahudiylar Ikkinchi Jahon urushida Germaniya ishgʻoli paytida Ukrainadagi Xolokostga qochib ketgan yoki oʻldirilgan. 1926 va 2001-yillardagi rasmiy roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Donbasda musulmonlar 6 foizini tashkil etadi.

2008 yilgi Ukraina parlament saylovlarida Donbasning 50 foizga yaqin ovozini  rossiyaparast  partiya oldi.  Bu partiyaning Ukraina sobiq prezidenti Viktor Yanukovich kabi taniqli a'zolari Donbasdan edi.
Tilshunos Jorj Shevelovning soʻzlariga koʻra, 1920-yillarning boshlarida ukrain tilida oʻqitiladigan oʻrta maktablarning ulushi Donbasdagi etnik ukrainlar ulushidan past edi.
Razumkov markazi tomonidan oʻtkazilgan 2016 yilda Ukrainada din boʻyicha oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, Donbas aholisining 65 foizi xristianlikka eʼtiqod qiladi (shu jumladan 50,6 foizi pravoslavlar, 11,9 foizi oʻzlarini „shunchaki xristianlar“ deb eʼlon qilganlar va 2,5 foizi ularga tegishli protestant cherkovlari). Islom Donbas aholisining 6 foizini hinduizm esa 0,6 foizini tashkil qiladi. Bu dinlar aholisining ulushi Ukrainaning boshqa mintaqalariga qaraganda yuqori. Oʻzini eʼtiqodsiz yoki boshqa dinlarga eʼtiqod qiluvchi, roʻyxatda sanab oʻtilganlardan biriga kirmagan holda eʼlon qilganlar aholining 28,3 % ni tashkil etgan.

Ko'mir sanoati 
Donbas iqtisodiyotini asosan koʻmir qazib olish va metallurgiya kabi og‘ir sanoat tashkil qiladi. Mintaqa oʻz nomini „Donets koʻmir havzasi“ atamasining qisqartmasidan olgan (ukraincha: Donetskiy vugilniy baseyn, rus. Donetskiy ugolnyy basey) va 1970-yillardan beri yillik koʻmir qazib olish kamaygan boʻlsa-da, Donbas ko‘mir ishlab chiqaruvchi muhim hudud bo‘lib qolmoqda. Donbas Ukrainadagi eng yirik koʻmir zahiralaridan biri boʻlib, taxminan 60 milliard tonna koʻmir zaxirasiga ega. 

Donbasda koʻmir qazib olish yer ostida taxminan 600 metr masofada amalga oshiriladi, qimmatroq antrasit va bitumli koʻmir qazib olish esa taxminan 1800 metr chuqurlikda amalga oshiriladi. 2014-yil aprel oyida mintaqada urush boshlanishidan oldin Donetsk va Lugansk viloyatlari birgalikda Ukraina eksportining 30 foizini ishlab chiqargan.

Donetsk viloyatidagi Donbasga toʻgʻri kelishi mumkin boʻlgan boshqa sanoat tarmoqlariga poʻlat ishlab chiqarish uskunalari, temir yoʻl yuk vagonlari, metall kesish dastgohlari, tunnel qazish mashinalari, qishloq xoʻjaligi kombaynlari va shudgorlash tizimlari, temir yoʻllar, togʻ-kon vagonlari, elektrovozlar kiradi. , harbiy mashinalar, traktorlar va ekskavatorlar. Viloyatda, shuningdek, maishiy kir yuvish mashinalari, muzlatgichlar, televizorlar, charm poyabzal, hojatxona sovunlari ishlab chiqariladi.

2017-yil mart oyi oʻrtalarida Ukraina prezidenti Pyotr Poroshenko oʻzini mustaqil deb eʼlon qilgan Donetsk Xalq Respublikasi va Lugansk Xalq Respublikasi nazorati ostidagi hududga yuk olib oʻtishni vaqtincha taqiqlash toʻgʻrisidagi farmonni imzoladi, yaʼni oʻshandan beri Ukraina bu mamlakatdan koʻmir sotib olmaydi.

Mahalliy muammolar 
Dnepr-Donets havzasida, Donbasda, ayniqsa, Yuzivka slanets gaz mavjud. Ukrainaning Rossiya gaz importiga qaramligini kamaytirish maqsadida, Ukraina hukumati 2012 yilda Royal Dutch Shell bilan Yuzivka konini oʻzlashtirish boʻyicha kelishuvga erishdi. Royal Dutch Shell 2014-yilda mintaqada urush boshlanganidan keyin oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻldi va 2015-yil iyunida rasman loyihadan chiqdi.
Koʻmir sanoatida mehnatni muhofaza qilish
Donbasdagi koʻmir konlari konlarning chuqurligi, shuningdek, tez-tez metan portlashlari, koʻmir-chang portlashlari, toshlarning portlashi xavfi va eskirgan infratuzilma tufayli dunyodagi eng xavfli hudud hisoblanadi. Bundan ham xavflisi 2000-yillarning oxirlarida mintaqada juda keng tarqalgan noqonuniy koʻmir konlari edi.
Donbasda intensiv koʻmir qazib olish va eritish mahalliy atrof-muhitga jiddiy zarar yetkazadi. Mintaqadagi eng keng tarqalgan muammolarga quyidagilar kiradi:

 shaxta suvi tufayli suv taʼminotining buzilishi va suv toshqini
 koks va poʻlat tegirmonlari atrofida havo ifloslanishi
 havoning/suvning ifloslanishi va ifloslanish tufayli sodir bo‘ladigan sel xavfi
Bundan tashqari, Donbasdagi bir qancha kimyoviy chiqindilarni utilizatsiya qilish joylari saqlanib qolmagan va ular atrof-muhitga doimiy tahdid solmoqda. Gʻayrioddiy tahdidlardan biri Sovet davridagi 1979-yilda Yenakievedagi eksperimental yadroviy konni sinovdan oʻtkazish loyihasidir. Misol uchun, 1979 yil 16 sentyabrda, bugungi kunda Yenakiyevedagi „Yosh kommunar“ koni sifatida tanilgan Yunkom konida metan gazini tozalash yoki Klivaj deb nomlanuvchi oval gumbazga gazsizlangan koʻmir qatlamlarini 900 m balandlikda 300 kt yadroviy sinov portlashi oʻtkazildi. Glasnostgacha konda radioaktivlik borligi toʻgʻrisida hech qanday konchilar xabardor qilinmagan.

Yalpi hududiy mahsulot 
Donbasning yalpi hududiy mahsuloti 2018 yilda ₴227 milliardni tashkil etdi.

Manbalar

Havolalar 
https://www.domainmarket.com/buynow/midwestdiplomacy.com
https://www.bbc.com/news/world-europe-22170976
http://donbass.men/
Shaharlar
Ukraina
Ukraina-Rossiya