MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chalish

Chalish — Xorazm viloyati Urganch tumanidatsh shaharcha. Amudaryo sohilida. Viloyat markazi Urganch shahridan 8 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Urganch (14 km). Aholisi 5,6 ming kishi (2004). Ch. oʻrni avval Amudaryoning chap sohilidagi toʻqaychakalakzorlardan iborat hudud boʻlgan. 1886-yilda Amudaryo flotiliyasi tashkil topgandan soʻng pristan barpo etilib, yuk tashuvchi qozoklar bu yerda makon tutganlar.

"Chalish" atamasi — qayiq, sollarni eshkaklar yordamida daryodan kechib oʻtkazish joyi (kechuv) maʼnosida. Aholi dare boʻylaridagi toʻqayzorlarda oʻsuvchi yovvoyi kandirdan ip yigirib paloye va poyandozlar toʻqishgan. Shu sababli bu joy Kandirkum, Qoʻpoliq (Qamishzor) deb ham atalgan. 1929-yilgacha bu yerda Qoʻpoliq pristani boʻlgan. 1929-yil bahorida Amudaryo toshib pristanni yuvib ketgan. Keyinchalik uning oʻrnida qurilgan pristan Chalish deb atalgan. Chalish yonida Amudaryo paroxodchiligi suv yoʻlini nazorat qiluvchi texnika uchastkasi va boshqa tashkilotlar ishlay boshladi. 1940-yilda shaharchada bogʻdorchiliktokchilik xoʻjaligi barpo etildi.

1952-yilgacha Chalish Xorazm viloyatining asosiy transportkema (port) darvozasi hisoblangan. Xoʻjalik yuklari Amudaryo orqali Chorjoʻy (hozirgi Turkmanobod) va Orol dengizidan kemalarda tashib keltirilgan. Urganch—Chalish orasida tor izli (motovoz) temir yoʻlda yuk tashilgan. Chalish 1957-yilgacha Qoraqalpogistonning Beruniy tumani tasarrufida boʻlgan, soʻngra Xorazm viloyati Urganch tumani tarkibiga kiritilgan. 1969-yil 13-martda Amudaryo toshib ovul suv ostida qolgan. Toshqin oqibatlari tugatilgach, Chalishda toshqinga qarshi kurashadigan qurilish tashkiloti tuzildi. 1992-yilda Amudaryo ustidan Ch.ni Qoraqalpogʻistonning Beruniy shahri bilan bogʻlovchi ponton koʻprigi qurildi. Shaharcha yonida vinobop uzum yetishtiriladigan shirkat xoʻjaligi bor.

Chalishda Amudaryo kemalar qatnovi xavfsizligini taʼminlovchi "Chalish texxizmati" idorasi, viloyat ot sporti maktabi, qurilish tashkiloti va "Jayxun" sanatoriysi joylashgan. 2 umumiy taʼlim maktabi (oʻzbek va qozoq tillarida oʻqitiladigan), madaniyat uyi, kutubxona, vrachlik punkti mavjud. Amudaryo sohilidagi xushmanzara joylarda shaharliklarning dam olish zonalari, dala hovlilari bor.

Manbalar

Adabiyotlar 
Nurjonov K., Koʻhna va Yangi Urganch, Urganch, 1993.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Urganch tumani
Chalqartengiz

Chalqartengiz - Qozogʻiston Respublikasi Oqtoʻba viloyatidagi shoʻrxok. Orol dengizining shim.sharqidagi botiqsa. Maydoni 1800 km², uz. 74 km, chuqurligi 3 m. Kirgʻoqlari past, yotiq, qumloq jinslardan tuzilgan. Tubi tekis, balchiq bilan qoplangan. Bahorda Ch.ga Irgʻiz va Toʻrgʻay daryolari quyiladi va achchiqshoʻr koʻlga aylanadi.

 

Qozogʻiston geografiyasi
Chamandagul

Chamandagul (Verbena) — tizimguldoshlarga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik va yarim butalar turkumi; ekma gul. Vatani — Peru. Amerikaning tropik va subtropik mintaqalarida 200 dan ortiq turi oʻsadi. Gulchilikda gullari qalqonsimon, toʻpguli diametri 6—7 sm, oq, qizil, pushti, sariq, binafsha rangli, bir yillik duragay Ch. (V.hybrida) ekiladi. Boʻyi 2550 sm, tupi yoyiq, shoxlari gʻuj, bargi tuxumsimon, rangi yashil. Sovuqqa chidamli, erta tushgan qor ostida ham sovuq urmaydi. Ch. urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻi fevralmart oylarida issiqxonalarda ekiladi. Iyundan oktabrgacha gullaydi. Ch. xonadonlarda, koʻp qavatli uylar balkonida, park va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

 

Bog‘ o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Janubiy Amerika o‘simliklari
Osiyo o'simliklari
Yevropa o'simliklari
Shimoliy Amerika florasi
Chambal

Chambal — Hindistondagi daryo, Jamna daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 830 km, havzasining maydoni 135 ming km². Vindhya togʻlaridan boshlanib, Malva platosini kesib oʻtadi. Oʻrtacha suv sarfi 600 m³/sek. Suvi, asosan, sugʻorishga sarflanadi. GES bor. Rampur shahri yaqinida yirik suv ombori qurilgan. Daryoning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Ch. boʻyida Kota shahri joylashgan.

Alfavit boʻyicha daryolar
Hindistondagi daryolar
Chambar gaz-kondensat koni

Chambar gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi kon. Muborak temir yoʻl stansiyasidan 42 km shim.sharqda. 1980-yilda ochilgan, 1986-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon relyefi kuchsiz tabaqalangan, zol qumlari bilan qoplangan choʻl tekisligidan iborat. Ch.g.k.k. Buxoro tektonik pogʻonasidagi Muborak koʻtarilmasining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Ch.g.k.k.da qazilgan jami 4 ta burgʻi qudugʻida paleozoy erasi, yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziklari ochilgan. Sanoat miqyosidagi gazlilik 13 va 12 gorizontlarda belgilangan. Gorizontlar qumtosh, alevrolit, gil, mergel va ohaktoshlardan tarkib topgan boʻlib, 886–1014 m va 917–1058 m chuqurliklarda ochilgan. Kondagi gaz metanli, quruq. Kondensat oltingugurtli, 1 m3 qatlam gazida 13 g kondensat mavjud. Benzin fraksiyalarining guruhiy uglevodorod tarkibiga koʻra, kondensat metannaftenaromatli tipga mansub. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Chamorro

Chamorro — xalq, Mariana o.larining asosiy aholisi. 97 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Guam o.da 80 ming kishi yashaydi. Indonez til guruhiga kiruvchi tidda sUzlashadi. Dindorlari — xristian (katolik)lar.
Carlo Azeglio Ciampi

CHAMPI (Ciampi) Karlo Adzelo — Italiya davlat arbobi. Filologik va yuridik oliy maʼlumotga ega. Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakati ishtirokchisi. 1946 yildan Italiya Bankida mehnat faoliyatini boshlagan (1997 yildan boshqaruvchisi). 1993—94 yillarda Italiya hukumati raisi. 1996 yildan Italiya xazinachilik vaziri, 1999 yil 13 maydan Italiya Respubikasi prezidenta

Manbalar
Chana

Chana, chena — asosan, qor va muz sirtida sirpanib yuriladigan gʻidsiraksiz aravacha. Usti ochiq, yopiq (kajavali), soyabonli va boshqa xillari bor. Sirpangʻich yogʻoch (changʻi) ustiga oʻrnatilgan korpusdan iborat. Baʼzan, sirpangʻich yogʻoch tagiga metall ham qoplanadi. Chanadan transport va sport vositasi, bolalar oʻyinchogʻi sifatida foydalaniladi. Chanani odam, ot, bugu, itlar va hatto gʻozlar tortib yurishi mumkin. Asosan, qish uzoq davom etadigan va qor koʻp yogʻadigan shimol mamlakatlarida keng tarqalgan. Qadimgi [[Misr]?, Rus va boshqa baʼzi mamlakatlarda chana dafn marosimlarida ham qoʻllanilgan. Oʻzbekiston hududida, asosan, bolalar va sport chanasi ishlatiladi. Chananing 6 — 8 sportchiga moʻljallangan "chanaqayiq" rusumli sport turi rezinapolimer materiaddan tayyorlanadi.

Havolalar
Chana sporti

Chana sporti — qishki sport turi, bir kishilik (ogʻirligi 22 kg) va ikki kishilik (ogʻirligi 26 kg) chana (sirpanchiklarining eni 15 sm, orasi 48 sm, uz. 124—150 sm) da 800–2000 m qorli yoki muzlatilgan maxsus qiyalik trassadan tez uchish musobaqasi. Chana sporti 19-asr oxirida Yevropada sport turi sifatida shakllangan, 1883-yilda Shveysariyaning Davos shahri yaqinida birinchi xalkaro musobaqa oʻtkazilgan. 1884-yildan Germaniyada sport chanalari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Chana sporti 1924-yildan Xalqaro bobsley va toboggan federatsiyasi tarkibida rivojlana boshladi. 1954-yilda Xalqaro Chana sporti federatsiyasi (FIL) tashkil topdi, unga 40 dan ziyod davlat aʼzo. Chana sporti boʻyicha 1955-yildan jahon chempionati oʻtkazib kelinadi, 1964-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Chana sporti Avstriya, Germaniya, Italiya, Norvegiya, Polsha, Chexiya, Shveysariya kabi davlatlarda rivojlangan.
Changlanish

Changlanish, oʻsimliklarda — changlarning urugʻchi tumshuqchasiga (gulli oʻsimliklarda) yoki urugʻ kurtakka (ochiq urugʻlilarda) tushishi. Ch.dan soʻng changdan chang naychasi rivojlanadi; naycha tugunchaga qarab usadi. Naycha orqali urugʻ hujayralar — spermitlar urugʻ kurtakdagi tuxum hujayraga yetib boradi. Uruglangan tuxum hujayradan murtak rivojlanadi. Gulli oʻsimliklarda chetdan va oʻzidan Ch. sodir boʻladi. Chetdan Ch.da bir gulning changdonidagi changlar 2gul urugʻchisi tumshuqchasiga, oʻzidan Ch.da changlar shu gul urugʻchisi tumshuqchasiga tushadi. Chetdan Ch.da hosil boʻladigan yangi organizm urugʻli oʻsimliklar belgilari kombinatsiyasiga ega boʻlgani uchun oʻzidan changlanishga nisbatan biologik ustunlikka ega. Oʻzidan Ch. esa tur belgilarining turgʻunlashuviga imkon beradi. Koʻpchilik oʻsimliklar oʻzidan changlanadi. Chetdan changlanadigan oʻsimliklarda biror sababga koʻra chetdan Ch. sodir boʻlmaganida (mac, obhavo noqulay kelganida) oʻzidan Ch. roʻy beradi.

Oʻsimliklarda evolyutsiya davomida chetdan Ch.ga moslashish (gullar va ayniqsa, oʻsimliklarning ayrim jinsli boʻlishi, ikki jinsli gullarda changdonlar va urugʻchining bir vaqtda yetilmasligi) paydo boʻlgan.

Chetdan Ch.da hayvonlar (zoofiliya), jumladan, qushlar (ornitofiliya), sut emizuvchilar — koʻrshapalaklar, kemiruvchilar, ayrim xaltalilar (Avstraliyada), lemurlar (Madagaskar o.da) ishtirok etadi. Lekin chetdan Ch.da hasharotlar (entomofiliya), shamol (anemofiliya) va suv (gidrofiliya) asosiy ahamiyatga ega. Evolyutsiya davomida hayvonlar (asosan, hasharotlar) bilan gulli oʻsimliklar oʻrtasida Ch.ga oʻzaro moslashish belgilari (koevolyutsiya) sodir boʻlgan. Mingdevona gul qoʻrgʻoni nayining choʻzilishi bilan uni changlatadigan arvoh kapalak xartumi ham uzayib borgan. Orxideyalar gullari esa ularni changlatadigan hasharotlar urgʻochisiga oʻxshash boʻlib qolgan. Orxideyalar va bir qancha boshqa oʻsimliklar gullarining ochilishi ularni changlatadigan hasharotlar rivojlanishining muayyan davriga toʻgʻri keladi. Bir xil oʻsimliklar (mac, anjir) faqat bir turdagi, boshqalari oʻnlab, hatgo yuzlab hasharotlar yordamida changlanadi.

Anemofiliya, odatda, ochiq yerlarda oʻsadigan oʻsimliklar va koʻpchilik daraxtlar uchun xos. Bunday oʻsimliklar gullari mayda boʻlib, toʻpgulga toʻplangan; gullar juda koʻp chang hosil qiladi. Ular barg yozishdan oddin gullaydi yoki toʻpgullari barglaridan ancha yuqori koʻtarilib turadi (bugʻdoydoshlar). Anemofil oʻsimliklarning toʻpgullari kuchsiz shamolda ham tebranib, changini havoga tarqatadi.

Suv orqali changlanadigan oʻsimliklar changlari toʻkilgach, suv orqali urugʻchi tumshuqchasiga tushadi. Ayrim oʻsimliklar har xil yoʻl bilan changlanadi. Masalan, zubturum hasharotlar va shamol yordamida changlanishi mumkin.

 

Botanika
Changchi

Changchi — gulli (urugʻli) oʻsimliklar gulining asosiy kismi. Ch. changdon va changchi ipidan iborat. Ch. oziq moddalar (qand, yogʻ, mineral tuzlar, oqsil)ga boy boʻlib, ular chang donachalarining oʻsishi uchun sarflanadi. Ch. tarkibida urugʻlanish jarayoni uchun zarur fermentlar, karotinoidlar, vitaminlar va boshqa biologik faol moddalar bor. Ch.ning yashash xususiyati har xil oʻsimlik turlarida turlicha. Shuning uchun sunʼiy changlantirishda Ch.ni saqlashning turli usullari ishlab chiqilgan.

 

Botanika
Changqoʻbiz

Changqoʻbiz, changqovuz — tilchali cholgʻu asbobi. Plastinkasimon va yoysimon turlari bor. Suyak, yogʻoch, qamish, gʻarov, metalldan yasaladi. Osiyo (Sibir, Uzoq Sharq, Oʻrta Osiyo), Afrika va Yevropa xalqlarida turli nomda tarqalgan boʻlib, musiqiy folklor qatlamiga mansub cholgʻudir. Ch. tishlarga yaqin ushlab yoki bosib turib, tilchasi (turiga qarab) unga bogʻlangan ip yordamida tortib yoki qoʻl barmoklari (odatda, koʻrsatgich barmoq) bilan tirnab chalinadi. Undan maʼlum balandlikdagi doimiy bir ovoz va shu ovoz obertonlaridan ogʻiz artikulyatsiyasi yordamida muayyan ohanglar chiqariladi. Ovozning balandpastligi ogʻiz boʻshligʻining kattakichik ochilishiga, cholgu tilchasining uzun va qalinligiga bogʻliqdir. Ch. oʻziga xos past ovozi, nisbatan tor (oktava doirasidagi) diapazoni bilan ajralib turadi. Oʻtmishda oʻzbeklarda suyak Ch. ("Alpomish" dostoni) va temir Ch. turlari boʻlib, asosan, xotinqizlar tomonidan qoʻllanilgan. Hozir Oʻzbekistonda, asosan, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Surxondaryo, Qashqadaryo, shuningdek, Samarqand va Buxoro viloyatlarida temir Ch. tarqalgan. 1990-yillardan boshlab baʼzi folkloretnografik jamoalar tomonidan keng ishlatiladigan boʻldi. Ch. maʼlum Temir changqoʻbiz. marosim bilan bogʻliq boʻlmay, unda oddiy (baʼzida badiha uslubidagi) kichik kuylar ("CH. kuy" yoki "CH. chertit") chalinadi. Shuningdek, Ch.da turli hayvonlarning ovozlariga oʻxshatmalar qilinadi.

 

Musiqa asboblari
Chandir

Chandir — turkiy qabila. 8—9asrlarda Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimida, Orol dengizining jan.dagi choʻllarda yashovchi oʻgʻuzlar tarkibida boʻlganlar. Keyinchalik Ch.larning bir qismi Movarounnahrga oʻtib, oʻzbeklar va turkmanlar bilan aralash yashab, ular tarkibiga singib ketgan. Ayrim guruhlari oʻgʻuzlar tarkibida Ozarbayjonda oʻrnashib qolgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Ch.larning ayrim guruhlari oʻtroq hayot kechirib, asosan, chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. 1924-yildagi maʼlumotlarga koʻra, Ch. jami 3425 kishini tashkil etgan.
Subrahmanyan Chandrasekhar

Subrahmanyan Chandrasekhar (1910.19.10, Lahur, Hindiston — 1995) — amerikalik fizik va astrofizik; millati xind. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1944), Amerika fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Madras universitetini tugatgan (1930). Kembrij universitetida ishlagan (193336). 1936-yil AQSH ga koʻchib oʻtgan (1953-yildan AQSH fuqarosi) va 1937-yildan Yerk rasadxonasida, Chikago universitetida (1942-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari yudduzlar tuzilishi, yulduzlar atmosferasi va dinamikasini tadqiq qilishga, matematik fizika (stoxastik jarayonlar nazariyasi)ga oid. Oq mitti yulduzlar nazariyasini yarattan va ularning maksimal massasi (Chandrasekhar chegarasi) ni, yulduz izotermik yadrosining massasi (Shenberg — Chandrasekhar chegarasi)ni topgan. Nurlaniipjyat uzatilish nazariyasida, yudduzlar dinamikasida, magnit gvdrodinamikasida, muvozanatli figuralar va qora tuynuklar nazariyasida fundamental natijalar olgan. Nobel mukofoti laureati (1983; William Fowler bilan hamkorlikda).

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Ateistlar
1910-yilda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
19-oktabrda tugʻilganlar
21-avgustda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
Chiang Kai-shek

Chan Kayshi (Szyan Szeshi) (1887.31.10, Finxua, Chjetszyan viloyati — 1975.5.4, Taybey) — Xitoydagi gomindan maʼmuriyatining rahbari (1927-yildan). Baodin va Tokiodagi harbiy akademiyalarni tugatgan. 1927-yil 12-aprelda harbiy toʻntarish qilib mamlakatda diktatorlik tuzumini oʻrnatgan. 1931-yildan Gomindan (millatchi) partiyasi rahbari, Ikkinchi jahon urushida Yaponiya taslim boʻlgach, Xitoy kommunistik partiyasining koalitsion hukumat tuzish haqidagi taklifini rad etib, mamlakatda fuqarolar urushini boshlab yuborgan (1946, iyun). 1949-yil oxirida Tayvanga qochgan va u yerda gomindanchilar hukumatini tuzgan.

1887-yilda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
31-oktabrda tugʻilganlar
5-aprelda vafot etganlar
Chanoq

Chanoq, tos — gavda skele/iining pastki qismi. Chanoq. odamda oyoqlarni, sut emizuvchilarda esa orqa oyoqlarni, tanaga birlashtiradi. Chanoq. umurtqa pogʻonasi va tananing yuqori qismi uchun tayanch vazifasini bajaradi; Chanoq oʻng va chap nomsiz Ch. suyaklari hamda dumgʻaza va dum suyaklaridan hosil boʻladi.

CHanoq. suyaklari birbiriga oldidan qov simfiziga oʻxshab, orqadan esa juft dumgʻazayonbosh boʻgimlari koʻrinishida dumgʻazaga birlashadi. Har bir nomsiz suyaklar (oʻsish davri oxirida qoʻshilib ketadi) yonbosh, quymuch va qov suyaklaridan tashkil topadi. Ular birlashish joyining tashqi tomonida quymuch kosasi joylashadi.

CHanoq. tuzilishining jinsiy xususiyatlari bor. Ayollarda Chanoq. erkaklarnikiga nisbatan bir qadar keng va kalta boʻladi. Katta va kichik Chanoq. bor. Katta Chanoq oldidan qorin old devori yumshoq toʻqimalari bilan, orqadan umurtqa pogʻonasi, yondan yonbosh suyak qanotlari bilan, kichik Chanoq oldidan qov suyaklari, orqadan dumgʻaza va dum suyagi, yondan quymuch suyagi va yumshoq toʻqimalar bilan oʻralgan. Katta Chanoq.da qorin boʻshligʻi pastki qismidagi aʼzolar, kichik Chanoq.da toʻgʻri ichak, qovuq, erkaklarda prostata bezi va urugʻ pufaklari, ayollarda bachadon va uning ortiqlari hamda qin joylashgan. Chanoq suyaklarida orqa tomondan orqa va umurtqa pogʻonasi muskullari, oldidan qorin muskullari birlashadi. Oyoq muskullari ham Chanoqdan boshlanadi. Dumbaning katta muskuli Chanoq. sohasidagi eng katta muskul xisoblanadi. Yonboshning ichki juft arteriyalari Chanoq. devori va undagi ichki aʼzolarni qon bilan taʼminlaydi; dumgʻaza nervi chigallarining shoxchalari innervatsiya qiladi.

CHanoq. sinishi Chanoq.ning xavfli shikastlaridan xisoblanadi. Chanoq. chikishi kam uchraydi; lekin bolalarda Chanoq. shikastlanishi natijasida boylamlar uzilishi, chanokson boʻgʻimi chiqishi koʻproq kuzatiladi. Tugʻruq vaqtida baʼzan Chanoq.ning qov birikmasi uzilishi mumkin. Quymuch kosasi singanda koʻpincha son chiqadi. Chanoq
. kasalliklariga qon orqali tarqaladigan (gematogen) osteomiyelit (bunda, odatda, yonbosh suyagi qanotlari va dumgʻaza zararlanadi), brutsellyoz va revmatoid artritsa dumgʻazayonbosh boʻgʻimining zararlanishi va boshqa kiradi.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Chanoq-son boʻgʻimi

Chanoq-son boʻgʻimi - chanok suyagidagi quymuch kosasi bilan son suyagining boshi birlashishidan paydo boʻladi. Quymuch kosasining qirgʻogʻida chuqurchaning kattalashtirishga moslashgan fibroz togʻay labi bor. Boʻgʻim xaltasi erkin joylashgan boʻlib, son suyagi boshining harakat qilishiga xalaqit bermaydi. Chanoq-son boʻgʻimib. yonboshson, oʻtirgichson, qovson boylamlari bilan mustahkamlanadi. Chanoq-son boʻgʻimib. atrofidagi muskullar boʻgʻim harakatida boylamlarning unchalik taranglanmasligiga imkon yaratadi. Boʻgʻim yongʻoqsimon shaklda boʻlib, frontal oʻqida tanaga yaqinlashibuzoqlashishi, vertikal (tik) oʻqi boʻylab tashqari hamda ichkariga aylanishi va doira shaklida harakat qilishi mumkin.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Artrologiya
Chanoqqalʼa

Chanoqqalʼa — Turkiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Chanoqqalʼa elining maʼmuriy markazi. Aholisi 40 ming kishidan ziyod. Dardanell boʻgʻozidagi port. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Oziq-ovqat, keramika, kemasozlik va boshqa sanoat korxanalari mavjud.

Aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Turkiyadagi baliqchilik jamoalari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Turkiyadagi yahudiy jamoalari
Changchun

Changchun — Xitoyning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Itunxe daryosi boʻyida. Girin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axoliyey 6,9 million kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mashinasozlikning yirik markazi (transport vositalari, asosan, avtomobillar, stanoklar, radiotexnika, optik priborlar ishlab chiqarish, radioelektronika). Kime (shina, plastmassa, oʻgʻitlar, dorilar ishlab chiqarish), toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Fanlar akademiyasi filiali, universitet bor. Shaharga 19-asr boshlarida asos solingan. 1897—1903-yillarda XitoySharqiy temir yoʻlning kurilishi bilan yirik savdosanoat markaziga aylandi.
Changsha

Changsha () — Xitoyning markaziy qismidagi shahar. Xunan provinsiyasining maʼmuriy markazi.

Tarixi 

Xoz. shahar oʻrnidagi aholi yashaydigan manzil miloddan avvalgi 5-asrdan maʼlum.

Aholisi 

Aholisi 6,1 million kishi (1999).

Transport 

Transport yoʻllari chorrahasi. Syanszyan daryosi boʻyidagi port.

Sanoat 

Rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining (sholi va boshqalar) markazi. Yengil va oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Poʻlat, alyuminiy, stanoklar, elektr va sanoat jihozlari, vagonlar, oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Yirik sholi bozori.

Ma'muriy-hududiy bo'linishi 
Changsha shahar okrugi 6 ta tuman, 2 ta shahar uyezdi va 1 ta uyezddan iborat. Bular:

Yana qarang 

 Xunan

Manbalar 

 

Shaharlar
Xitoy
Xitoy shaharlari
Chanqash

Chanqash, tashnalik — organizmda suv tanqisligi oldidan yuzaga keladigan fiziologik holat. Organizmning suvsiz qolish muddatiga, ter, siydik bilan suv yoʻqotishiga, yeyilgan ovqatdagi osh tuzi miqdoriga qarab, odam har xil darajada chanqaydi. Odam chanqaganda ogʻzi va tomogʻi quriydi. Bu holat ogʻiz va tomoqni suv bilan chayganda, miriqib suv ichganda butunlay yoʻqoladi. Ch.ning paydo boʻlishi organizmdagi suvtuz muvozanatini saqlashga qaratilgan. Ch. natijasida organizmda jiddiy oʻzgarishlar roʻy berishi mumkin. Bu jarayonning kelib chiqishi markaziy nerv sistemasining turli qismlari (gipotalamus, retikulyar formatsiya, katta yarim sharlar poʻstlogʻi) dagi bir qancha nerv hujayralarining reflektor faoliyatiga bogʻliq.

CH. organizmda suv miqdorining kamayishiga boʻlgan normal reaksiyagina emas, balki ayrim kasalliklar (mac, diabet, buyrak kasalliklari va h.k.) belgisi boʻlishi ham mumkin.

Bosh miya faoliyatining buzilishiga aloqador kasalliklarda kishi tashnalikni butunlay sezmaydi. Juda kuchli Ch. yuqori temperatura (issiq iqlim va h.k.) sharoitida ishlovchi kishilarda kuzatiladi. Bunda yuz beruvchi kuchli terlash organizmning faqat suvni emas, balki tuzlarni ham yoʻqotishiga olib keladi. Natijada organizmning suvni ushlab qolish qobiliyati pasayadi, kishi kup terlaganidan tashnalik uni hodsan toydirib qoʻyadi. Bunday oʻzgarishlarni maxsus suv ichish rejimi yordamida sezilarli darajada kamaytirish mumkin.
Changʻi

Changʻi — qorli joylar, botqoq yerlar va suv yuzida tayanch maydonini kengaytirib, siljishni osonlashtiruvchi moslama. Shim.dagi kabilalarda neolit davrida vujudga kelgan. Bir necha ming yillar davomida, asosan, yurish vositasi sifatida qoʻllanilgan, undan ovchilar, jangchilar foydalanganlar. Keyinchalik Ch. sport va jismoniy tarbiyada keng qoʻllana boshlandi. Hozirgi changʻilarning odimlovchi va sirgʻaluvchi turlari mavjud. Odimlovchi Ch.lar vazifasiga koʻra, qor va botqoqlikda yuruvchi Ch.ga boʻlinadi. Sirgʻaluvchi Ch.lar sport Ch.si, turistlar Ch.si, ovchilar Ch.si, maxsus Ch. (mac, samolyotlar Ch.si), suv Ch.si va boshqalarga boʻlinadi (yana qarang Changʻi sporti).
Changʻi sporti

Changʻi sporti — qishki sport turi. Unga changʻi poygasi, tramplindan sakrash, ikki kurash (poyga va sakrash), togʻ changʻi sporti va biatlon kiradi. Changʻi sporti Norvegiyada sport turi sifatida shakllandi. 1767-yilda shu mamlakatda harbiy xizmatchilar oʻrtasida ilk musobaqa oʻtkazildi, 1843-yildan esa ommaviy musobakalar tashkil kilina boshladi. Keyinroq changʻi sporti Yevropaning boshqa davlatlarida ham ommalashdi. 1910-yilda Xalqaro changʻi sporti komissiyasi tuziddi va changʻi sportining qoidalari tasdiklandi. Bu komissiya 1924-yilda Xalqaro Changʻi sporti federatsiyasi (FlS)ra aylantirildi. Hozirgi kunda bu federatsiyaga 100 dan ziyod davlat (Oʻzbekiston 1993-yildan) aʼzo (2004). Changʻi sporti 1924-yildan olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi, 1925&yildan (1937-yildan ikki yilda bir marta) jahon chempionati oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda 20-asrning 70-yillaridan boshlab Changʻi sportining, asosan, togʻ sporti turini rivojlantirishga kirishiddi. Respublikada 300 dan ziyod kishi Changʻi sporti bilan shugullanadi. 2 ta changʻi sportiga ixtisoslashgan sport maktabida 17 murabbiy 196 nafar bolalaroʻsmirlarga Changʻi sportidan saboq berishadi (2004). Aka-singil Komil va Elmira Oʻrinboyevalar, Vladimir Yunusov kabi yetakchi changʻichilar nufuzli musobaqalarning ishtirokchilaridir.

Havolalar