MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Madaniy landshaft

Madaniy landshaft — muayyan maqsad bilan (biologik hosilni oshirish; rekreatsiya, aholi turar joylarini bunyod etish va h. k.) ilmiy asosda va insonlar manfaatini koʻzlab oqilona oʻzgartirilgan landshaftlar. Madaniy landshaftda unumdorlik, iqtisodiy samaradorlik eng yuqori, kishilar hayoti uchun zarur sharoit qulay, tabiiy muhit soglom va goʻzal boʻlishi kerak. Madaniy landshaftga choʻl oʻrtasida bunyod etilgan vohalar, zaytun, choy, banan, sitrus plantatsiyalari, qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari ekiladigan dalalar, oʻrmonlar oʻrnida barpo qilingan pichanzor, yaylov, bogʻ, koʻchatzor, oʻrmonzor park va boshqa misol boʻla oladi. Madaniy landshaftning oʻzgarishi, tabiatning rivojlanishi va unga inson tomonidan kiritiladigan oʻzgartirishlar oʻrtasidagi qarama-qarshiliklar bilan tavsiflanadi. Har bir landshaft kabi Madaniy landshaft mahsuldorlik xususiyatiga ega. Mahsuldorlik esa Madaniy landshaftning tabiiy xususiyatlari va insonning oʻzgartiruvchi harakatiga bogʻliq. Madaniy landshaftda relyef morfostrukturasi belgilari, geologik tuzilishi, tabiiy iqlimning asosiy xususiyatlari saqlanadi va u zonallik hamda azonallikning taʼsirida boʻladi. Madaniy landshaftni ongli ravishda tuzish nafaqat landshaft komponentlari, balki uning morfologik tarkibiy qismlari (maskan, fatsiya) orasidagi bogʻliqlikni oʻrganishga asoslanadi. Madaniy landshaft birinchi navbatda nomaqbul tabiiy jarayonlarning oldini olish, inson hayoti uchun sogʻlom muhitni yaratish, hududni oqilona tashkil qilish (tabiiy landshaftning muhofaza qilinayotgan elementlari — qishloq xoʻjaligi yerlari, turar joy massivlari, sanoat korxonalari va h.k. orasidagi ilmiy jihatdan asoslangan nisbat)ni koʻzda tutadi. Landshaftshunoslikning muhim vazifasi uning turi, oʻzgarishi va mahsuldorligini oshirish yoʻllarini oʻrganishdan iboratdir. Bu yoʻnalishda landshaftshunoslik qishloq xoʻjaligi bilan birikadi.

Manbalar
Madaniy yaylov

Madaniy yaylov — mahsuldor oʻt qoplamini oʻstirish, yaylov maydonini maxsus tayyorlash va jihozlash yoʻli bilan melioratsiyalangan oʻtloqlarda barpo qilingan yaylov. Tabiiy-xoʻjalik sharoitlariga koʻra, 2 turdagi Madaniy yaylov tashkil etiladi: qisqa muddatli (5—6 yillik) va uzok, muddatli yoki uzok, yillar (7— 10 yil va undan ortiq)ga moʻljallangan yaylov.

Madaniy yaylov dastavval chorvachilik soxasi yaxshi rivojlangan mamlakatlarda — Gollandiya, Daniya, Shvetsiya, Angliya, AQSH, Yangi Zelandiyada 19-asrning oxirlaridan boshlangan. 1980-yillardan Oʻzbekistonda Toshkent viloyatidagi "Qizil shalola", "Erkin", "Oqqoʻrgʻon", Samarqand viloyatidagi Ulugʻbek nomli, Andijon viloyatidagi "Savay" xoʻjaliklarida sigirlarni yayratib boqish uchun uzoq yillarga moʻljallangan Madaniy yaylovlar tashkil etilgan.

Tabiiy oʻtloqzorlar asosida Madaniy yaylov yaratish uchun yaylov barpo etiladigan yerni tekislash, yaylovni suv bilan taʼminlash va bu yaylovlarga organik va mineral oʻgʻitlarni moʻʼtadil ravishda qoʻllash tashkil etiladi. Agar yaylov oʻti siyrak boʻlsa, kuz faslida dukkakli va boshoqli oʻsimliklar urugʻi sepiladi.

Madaniy yaylov tashkil qilishda yetarli tabiiy yogʻinlardan foydalanish yoki yomgʻirlatib sugorishni tashkil etgan holda har 100 yoki 200 bosh sogʻin sigir uchun moʻljallab ajratilgan maydon (100 bosh sigirga 7,5 ga) sim toʻsiqlar bilan bir necha mayda (taxminan 30 ta) paykallarga boʻlinadi. Paykal maydoni molning bosh soni, mahsuldorligi va yaylovga ekilgan ozuqabop ekinlarning hosildorligiga qarab aniqlanadi. 1 kun oʻtlatishga moʻljallangan paykalning eni (100 bosh sigir uchun) 50–60 m, u ikki yonidan 25 volt kuchlanishiga ega boʻlgan elektr toki oʻtkazilgan sim toʻsiqlar bilan oʻraladi. Odatda, har paykalda sigirlar 1 kun oʻtlatilsa, paykal maydonini hisoblashda yaylovning hosildorligi va 1 kunda oʻrtacha 10–15 kg sut beradigan sigirlarning 50–60 kg koʻk massa isteʼmol qilishi nazarda tutiladi.

Madaniy yaylovlar tashkil etish oʻtloqlardan foydalanish samaradorligini oshiradi, chorva mahsuldorligini koʻpaytirib, mastit va tuyoq kasalliklarini kamaytiradi (qarang Yaylov).

Ad.h Hamroqulov P., Karibayev K., Qishloq xoʻjalik hayvonlarini oziqlantirish, T., 1999; Mamasol iyev I. M.vab., Oʻzbekistondagi madaniy yaylovlarda ozuqa yetishtirishni jadallashtirish texnologiyasiga doyr tavsiyalar, T., 1990.

Roʻzimat Hamroqulov.

Manbalar
Madaniy oʻsimliklar

Madaniy oʻsimliklar - inson tomonidan oziq-ovqat mahsulotlari, sanoat uchun xom ashyo olish, chorva mollari uchun ozuqa tayyorlash, turar joy hamda atrof muhitni koʻkalamlashtirish va boshqa maqsadlarda yetishtiriladigan oʻsimliklar, M.oʻ.ning turlari, shakllari va navlari har xil boʻlib, ular yovvoyi ajdodlarini xonakilashtirish, mavjud M.oʻ. bilan duragaylash, keyinchalik esa seleksiya usuli orqali yaratilgan. M.oʻ.ning koʻpchiligi — makkajoʻxori, bugʻdoy, polba, sholi, soya, shakarqamish, tok va boshqa oʻsimliklar qadimqadimdan yetishtirib kelinadi. Yovvoyi oʻsimliklarning taxminan 2,5 ming turi madaniylashtirilgan. Ularning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlari.

Manbalar
Madaniy qatlam

Madaniy qatlam – arxeologiyada inson faoliyatining izlari qadimiy inshootlar, qurilish va xoʻjalik chiqindilari, kul va boshqa saqlangan yer qatlami hisoblanadi. Qalinligi 10 sm dan 10 m gacha boʻlishi mumkin. Madaniy qatlam oʻtmishimizning gʻor va ungurlarda, daryo va koʻl boʻylarida qad koʻtargan makon va manzilgohlarda hosil boʻlgan madaniy qoldiqlarning jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliq holda davrma davr, ustma-ust joylashishini ifodalaydi. Odatda, arxeologik yodgorliklar bir yoki bir necha madaniy qatlamli boʻlib, ularning joylashishi, gorizontlarga boʻlinishi, ularda uchraydigan arxeologik topilmalarning xususiyati va davriyligiga qarab, ularning nisbiy va mutlaq yoshi aniqlanadi. Odamlar maʼlum joyda muayyan davrdagina yashasa bir madaniy qatlamli yodgorlik hosil boʻladi. Bir joyda davom etgan uzluksiz hayot esa koʻp madaniy qatlamli yodgorliklarni vujudga keltiradi masalan Afrosiyob, Qanqa, Buxoro, Yerqoʻrgʻon. Madaniy qatlam kishilar faoliyatining qoldiqlarini oʻrganish va shu qarorgohning tarixini tiklash maqsadida qaziladi.

Adabiyotlar 
 Ad.:Garden J. K., Teoreticheskaya arxeologiya, M., 1983; Dikshit S. K., Vvedeniye v arxeologiyu, M., 1960.

Manbalar
Madaniy gʻoʻzalar

Madaniy gʻoʻzalar - ekib kelinayotgan, qimmatli xoʻjalik belgilariga ega gʻoʻza turlari. Tabiatda maʼlum boʻlgan 50 tur gʻoʻzadan 4 tasi madaniylashtirilgan: hindixitoy gʻoʻzasi (G.arboreum L.), afrika-osiyo gʻoʻzasi (G. herbaceum L.), Meksika gʻoʻzasi (G. hirsutum L.), peru gʻoʻzasi (G. barbadense L.). Gʻoʻzaning madaniy shakllari yovvoyi turlardan tabiiy tanlanish va sunʼiy tanlash, qulay yashash sharoiti hamda evolyusiya jarayonida odam mehnati va ongli faoliyati tufayli paydo boʻlgan. Bitta turning oʻzi (mas, peru gʻoʻzasi yoki Meksika gʻoʻzasi) yovvoyi va madaniy shakllarda uchraydi. Gʻoʻzaning qadimiy yovvoyi shakllarini madaniylashtirish, paxtachilikning paydo boʻlishi va rivojlanishi dunyoning turli mintaqalarida yashovchi xalqlarning har qaysisida mustaqil ravishda boshlangan. Eng avval Hindistonning shim.-gʻarbida tarqalgan daraxtsimon gʻoʻzalar — gossipium arboreum madaniylashtirildi. Afrikaning jan,-sharqiy qismida oʻtsimon gʻoʻza — gossipium xerbatseum madaniylashtirildi. Keyinchalik u Afrika va Osiyoning koʻp mamlakatlariga tarqaldi (afrika-osiyo gʻoʻzasi deb atalishi shundan). Meksikaning jan.da qadimiy indeys qabilalarining dehqonlari oddiy gʻoʻza — gossipium xirzitumni madaniylashtirdi (shuning uchun Meksika gʻoʻzasi deb yuritiladi, uni markaziy amerika gʻoʻzasi deb ham atashadi). Gʻoʻzaning bu turi gʻoʻza ekiladigan barcha mamlakatlarda juda keng tarqalgan. Peruda gossipium barbadenze madaniylashtirildi. Shuning uchun peru gʻoʻzasi deb yuritiladi (uni Jan. Amerika gʻoʻzasi deb ham atashadi). Hozirgi tarqalish darajasi boʻyicha peru gʻoʻzasi Meksika gʻoʻzasidan keyin 2-oʻrinda turadi.

M.gʻ. polimorfizmining kengligi, kattaligi bilan ajralib turadi. Ular katta hududlarda tarqalib, turli xil yangi shakllar paydo qildi va natijada juda murakkab ekotip, nav tipi hamda navlar majmuini tashkil etdi. Madaniy va madaniy-tropik shakllarning yovvoyi holda oʻsadigan avlod-ajdodlaridan asosiy farqi shundaki, ular oʻsish sharoitida, ayniqsa, suv taʼminotiga nihoyatda talabchan, shoxlari simpodial tipda, koʻsaklari va ularning qismlari yirik, tolasi oq.

Adabiyot 
 Jukovskiy P.M., Kulturnie rasteniya i ix sorodichi, 3-ye izd. 1971 ; Gʻoʻza, T., 1957; Ter. Avanesyan D. V., Xlopchatnik, L., 1973; Abdullayev A. A., Omelchenko M. V., Gʻoʻza turlari. T., 1977.

Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar
Madaniyat va istirohat bogʻlari

Madaniyat va istirohat bogʻlari — aholi madaniy hordiq chiqaradigan, turli bezakli daraxt va gulzorlar bilan jihozlangan, koʻkalamzorlashtirilgan maskan. M. va i.b. bogʻtuzish sanʼatining oʻziga xos uslublari asosida barpo etiladi. Oʻzbekistonda M. va i.b. shahar hududining hajmi, meʼmoriy qiyofasi va tabiiy sharoitiga qarab tashkil qilinadi. Kichik shaharlarda bitta, katta shaharlarda bir necha, aholisi 500 mingdan ortiq shaharlarda esa umumshahar ahamiyatiga ega boʻlgan bogʻlardan tashqari, shahar hududidagi har bir tumanning M. va i. b. boʻlishi mumkin. Unda aholiga madaniy xizmat koʻrsatish katta oʻrin tutadi. Maydonlardagi ochiq estrada sahnalarida professional teatr va eng yaxshi havaskorlik jamoalarining spektakl va konsertlari, dorboz, polvon va masharabozlarning tomoshalari, askiya kechalari uyushtiriladi, kinofilmlar namoyish qilinadi. Ommaviy sayil, karnaval, turli sport musobaqalari va boshqa tashkil etiladi. Bolalar uchun maxsus joy ajratilib, qiziqarli attrak-sionlar bilan jihozlanadi va h.k. (qarang Oʻzbekiston milliy bogʻi, Bobur bogʻi va b.). Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufiga kiruvchi M. va i. b. respublika boʻyicha 82 ta (2003).

Poʻlat Zohidov.

Yana q. 

 Park

Manbalar
Madaniyat saroylari va uylari

Madaniyat saroylari va uylari — yirik klub muassasalari. Aholining madaniy dam olishini uyushtirish maqsadida quriladi. Madaniyat saroylari va uylari va u.da koʻp oʻrinli tomosha va maʼruza zallari, doimiy kinoqurilmalar, kutubxonalar, toʻgarak mashgʻulotlari, tasviriy sanʼat va boshqa uchun alohida xonalar boʻladi. Madaniyat saroylari va uylari va u.da koʻrgazmalar tashkil qilinadi, maʼruza, mavzuli kechalar, ishlab chiqarish ilgʻorlari, atoqli kishilar bilan uchrashuvlar, bayram kechalari va boshqa marosimlar oʻtkaziladi. Turli bolalar toʻgaraklari ishlaydi. Madaniyat saroylari va uylari vau. faoli-yati xalq ijodi va badiiy havaskorlikning barcha turlarini rivojlanishiga yordam beradi. Ularda xalq teatrlari, orkestr, xor, opera va xoreografiya jamoalari, ashula va raqs ansambllari ijod qiladi. Oʻzbekistonda Madaniyat ishlari vazirligi tizimiga qarashli tuman, shahar va kishloq Madaniyat saroylari va uylari va u., shuningdek, yirik korxona kasaba uyushmalari qoʻmitasi tomonidan tashkil qilingan Madaniyat saroylari va uylari va u. mavjud. Chirchikdagi mashinasozlar (1968), Navoiydagi Farhod (1972), Toshkentdagi aviasozlar (1980) Madaniyat saroylari va uylari va u. zamonaviy uslubda qurilganligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi tasarrufida Madaniyat saroylari va uylari va u. respublika boʻyicha 2177 ta (2003).

Manbalar
Madapolam

Madapolam (Hindistondagi joy nomidan) — polotno oʻrilish va ip gazlama; oq surp. Oʻngi silliq, yaltiroq boʻladi, barmoqlar bilan paypaslab koʻrilganda dagʻalroq tuyuladi. M. uchun xom surp (xom ashyo) sifatida mitkaldan foydalaniladi. Uni oqartirib, appretlab (pardoz eritmalari shimdirib) va yaltiratib (stearin, parafin va asalari mumi surkab) M. hosil qilinadi. M. dan ichki kiyim, choyshab, yostiq jildi va boshqa tikiladi.

Manbalar
Maddohlik

Maddohlik (arab, madh —maqtov, taʼrif) — 1) musulmon xalqlarida tarqalgan anʼanaviy aytim yoʻllaridan. Mavzu jihatidan asosan Muhammad (sav), Hazrati Alining hayoti, koʻrgankechirganlari, yurish-turish va feʼlatvorlari haqida badiha tarzida yaratilgan diniy bayt, gʻazal, hikoyatlardan iborat boʻlgan. M. yoʻllarini 2— 3 kishidan iborat maddohlar guruhi bayram sayillar (Ramazon hayit va boshqa kunlari)da, bozor maydonlarida keng xalq ommasini jalb etib ijro etishgan. Aruz vaznlarida bitilgan sheʼrlarni, odatda, baland pardalarda, musiqa cholgʻu asboblari joʻrisiz, muayyan rivojlanish qoidalariga asoslangan nutqdosh (rechitativ) ohanglarda ravon va ifodali (qiroat bilan) oʻqish — M.ning asosiy musiqiy hislatlaridandir. M. yoʻllari butun Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan diniy aytim yoʻllardan boʻlib, uning, ayniqsa, Buxoro shahri va uning atrofi (mas, Gʻijduvon) ijrochilik maktablari mashhur boʻlgan (Buxoroda 20-asrning 1-choragida ham "Maddoh" mahallasi boʻlgan). M. yoʻllari Oʻzbekistonda 1950-yillargacha saqlanib qolgan; 2) biror shaxsni, gʻoya, mafkura, tartibotni oʻrinsiz tarzda oʻta maqtash.

Iroq madaniyati
Madeyra

Madeyra — Atlantika okeanidagi vulkan orollari guruhi, Afrikaning shim.-gʻarbiy qirgʻoklari yaqinida joylashgan. Portugaliya hududi. Maydoni 797 km². Eng yirik oroli — Madeyra (eng baland joyi 1861 m, Piku-Ruyvu vulkani). Iklimi Oʻrta dengiz atrofiga xos, okean iqlimi. Yiliga oʻrtacha 740 mm yogʻin tushadi. Oʻrta dengiz boʻyi oʻsimliklari (makvis, subtropik savanna, togʻlarda lavr oʻrmonlari) oʻsadi. Aholi tropik dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Uzum, shakarqamish, banan yetishtiriladi, vinochilik rivojlangan. Qishki kurortlar bor. Asosiy shahri va porti — Funshal.

Manbalar
Madeyra (daryo)

Madeyra yoki Madeira () — Boliviya va Braziliyadagi daryo, Amazonka daryosining eng yirik oʻng irmogʻi. And togʻlaridan boshlanuvchi Mamore va Beni daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi (Mamore daryosi bilan birga) 3200 km, havzasining maydoni 1391 ming km². Yuqori oqimida, Braziliya yassitogʻligining shim.-gʻarbiy chekkasidan oʻtgan qismida, sharshara va ostonalar hosil qiladi; Portu-Velyu shahridan boshlab Amazonka payettekisligi boʻylab oqadi. Yezda sersuv boʻladi. Oʻrtacha suv sarfi 30,5 ming m³/sek. Portu-Velyu shahridan boshlab (1060 km) kema katnaydi.

Manbalar 

Boliviyadagi daryolar
Braziliyadagi daryolar
Madera

Madera — uzumdan tayyorlanadigan oʻziga xos xushtaʼm kuchli vino. M. tayyorlash uchun dub bochkalarda saqlanadigan vino materiallariga muayyan davr davomida havo berib yoki germetik rezervuarlarda kislorodni meʼyorlash bilan issiq joyda ishlov beriladi (maderizatsiya). M. vino zavodlarida maxsus kurilmalarda tayyorlanadi. Vino maxsus xona (madernik)larga yoki quyosh nuri bilan isitiladigan oynavand kameralarga joylashtiriladigan bochkalarda bir yoki bir necha mavsum saqlanadi.

Oddiy M. uchun vino materiallar maderizatsiyasi 60—65°da 3 oygacha, oʻrtacha sifatlisi uchun 45—50°da 4—4,5 oy, eng yaxshi sifatlisi uchun 40—45°da kamida 6 oy davom etadi. Markali M. bochka yoki shishalarda yana 2—4, baʼzan 3 yil saqlanadi. M. vatani—Atlantika okeanidagi Portugaliyaga tegishli Madeyra o.hisoblanadi (vino nomi shundan). Bu orolda vino bundan 5-asr muqaddam vinobop uzum navlari (sersial, malvaziya)dan tayyorlangan. MDHda M.ning 2 turi — spirt hajm hissasi 19—19,5% va qand konsentratsiyasi 3—6 g/100 sm3 boʻlgan kuchli M. va spirt boʻyicha 18% hajm va qand boʻyicha 1,5 g/100 sm1 boʻlgan kuchsiz M. ishlab chiqariladi. M. vinolari Ukraina (Qrim M.si, Massandra M.si), Rossiya (Don M.si, Kuban M.si), Turkmenistan (Ko-petdogʻ M.si)da aligote, rkatselli, sersial va boshqa uzum navlaridan tayyorlanadi.

Olimjon Alimov.

Manbalar
Madiy

Madiy, Madiyes — saklar shohi (miloddan avvalgi 7-asr). Midiya shohi Fraort ossuriyaliklar bilan boʻlgan jangda yengilgach, oʻgʻli Kiaksar qoʻshinni qayta tuzib, urushga tayyorgarlik koʻra boshlaydi. Gerodottng yozishicha, Kiaksar otasi uchun qasos olish maqsadida Nin shahriga yurish qilib, ossuriyaliklarni yengadi, Nin shahrini qamal qilgan paytida uning mamlakati hududiga skiflar (saklar)ning ulkan qoʻshini bostirib kiradi. Koʻpchilik olimlar ularni saklar deb hisoblaydi. Saklarnint podshosi M. boʻlib, u Partatuy (Protofiyey)ning oʻgʻli boʻlgan. Gʻarbiy Turkistondan massagetlar tomonidan siqib chiqarilgan (miloddan avvalgi taxminan 720), saklar kimmeriylarnk Yevropadan quvib chiqarib, Osiyoda taʼqibni davom ettirganlar va shu tariqa Midiya yerlariga bostirib kirganlar. M. midiyaliklarni jangda yengib, ularning qudratini sindirgan. Gerodotning xabar berishicha, skiflar butun Osiyo boʻylab oʻz hukmronliklarini tarqatganlar. Soʻngra M. Misrga yurish qilgan. Fala-stinda Misr podshosi Psammetix M.ni sovgʻasalomlar bilan kutib olib, undan yurishni davom ettirmaslikni iltimos qilgan. Skiflar shu yerdan orqaga qaytishgan. Ular Osiyoda 28 yil hukmronlik qilganlar. Kiaksar M.ni jangda yenga olmaganidan soʻng hiyla ishlatgan. M. bilan sulh tuzib, uning jangchilarini yarashish ziyofatiga taklif etadi. Ularni to mayet boʻlgunlarigacha ichirishgan. Sarxush boʻlib qolgan M. va uning askarlarini shu yerda tigʻdan oʻtkazadilar. Ayrim tadqiqotchilar (A. Abdurahmonov) fikricha, Madi turkiycha ismdir. Maad qad. turkiy tildagi alp, bahodir soʻzining sinonimi shaklidir. Tuva tilida bu soʻz hozirgacha saqlanib qolgan boʻlib, Maadir shaklida qoʻllaniladi. Yaʼni Maadbotir, bahodir, — ir esa er demakdir. Maadirning yana bir turkiycha koʻrinishi Alp Er hisoblanadi... Bu oʻrinda Madi, Maʼdi kabi nomlar hozirgi turkiy, jumladan, oʻzbekcha ismlar orasida mavjuddir. Baʼzi olimlar (R. Girshman)ning fikricha, M. qabri Jan. Ozarbayjon (Eron)dagi qad. Ziviye tepaligida joylashgan.

Adabiyot 
 Gerodot, Istoriya v 9 knigax, L., 1972.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar
Madina (ichki shahar)

Madina (tarixiy manbalarda) — oʻrta asrlarda musulmon mamlakatlarida shaharning hukumat binolari va yuqori tabaqa vakillari joylashgan asosiy qismi, ichki shahar. Mustahkam devor bilan oʻralgan, atrofida hunarmandlar, savdogarlar va boshqa kasb egalari yashaydigan mahallalar boʻlgan. M.da 2 tadan 4 tagacha darvoza boʻlib, darvozadan shahar ichkarisiga qarab choʻzilgan asosiy koʻchalar shaharni kattakatta daha (kvartal)larga ajratgan. Har bir daha ichida mayda koʻchalar boʻlgan (yana qarang Shahriston).

Manbalar
Madinat az-Zahra

Madinat az-Zahra saroy majmuasi — Kordova (Ispaniya)dagi meʼmoriy yodgorlik (10-asr). Shahar tashqarisida. Kordova shahridan 5 km shim.gʻarbda Syerra-Morena yon bagʻriga kurilgan (936). Qurilishda 1000 ga yaqin ishchi qatnashgan, davlat xazinasining uchdan bir qismi sarf qilingan. Tar-hi 1500x750 m, togʻ yon bagʻrida 3 pogʻonali qilib koʻtarilgan. Yuqorida shim. dan qalʼa devori bilan tutash. Saroy, masjid, bogʻ va xizmatchilar uyidan iborat. Saroyning qabulxona zali 5 ta oʻzaro bogʻlangan ravoqli neflarga ajratilgan, erkin ochiladigan, oldi peshayvonli. Bunday tuzilish anʼanaviy masjid loyihasini esga soladi. Zallari toʻsin bilan yopilgan, tomi cherepitsali. Old qismi keng hovlili, turar joy xonalari ichki hovli atrofida joylashgan. Qurilish uchun marmar va 1000 ga yaqin ustunlar Afrika, Vizantiya, Italiyadan keltirilgan. Saroy devorlari taroshlangan toshdan oʻymakorlik bilan qoplangan. Oʻyma marmar oʻsimliksimon mavzularga, egiluvchan poyalarga ega. Devorlardagi oʻyma bezaklarda oʻsimliksimon naqshlar yetakchilik qilib, orasiga akant ham ishlangan. Ichki devor tepasi qizil va sariq tusdagi naqshlar bilan bezatilgan. Pollari kizil gʻisht va oq toshdan, rangbarang ustunlik qiluvchi geometrik parchinlar bilan qoplangan. Vizantiya imperatori yuborgan favvoralar: inson qiyofasidagi tilla halli jezdan, hayvon qiyofasidagi sof oltinli koʻk marmardan ishlangan. Majmua yechimida ispan-musulmon sanʼati yangi davrini yaratish oʻzlashtirilgan.

Manbalar 

    

Ispaniya meʼmoriy yodgorliklari‎
Ferenc Mádl

Madl Ferens (1931.29.1, Vesprem viloyatining Bend qishlogʻi) — Vengriya davlat arbobi. Falsafa va huquq fanlari doktori. Budapesht universitetining huquq fakultetini tugatgan (1955). 1963—71 yillarda Vengriya Fanlar akademiyasi Qonun chiqarish va davlat instituti xodimi, 1978-yildan Budapesht universiteti huzuridagi Fuqarolik huquqi instituti, 1985-yildan universitetning xalqaro xususiy huquq fakulteti rahbari, 1990-yildan Vengriya hukumatining fan sohasidagi siyosatini muvofiklashtirish boʻyicha vakolatsiz raisi, 1993-yil fevraldan Vengriya madaniyat va taʼlim vaziri, Madaniyat qadriyatlarini qaytarish boʻyicha qoʻmita raisi, 1994-yildan Milliy madaniyat jamgʻarmasi rahbari, 1996-yildan Fuqarolar hamkorligi assotsiatsiyasi raisi; ayni vaqtda 1990—93 yillarda Davlat mulki boʻyicha Vengriya agentligi boshqaruvi rahbari, Banklar faoliyatini nazorat qilish boʻyicha Vengriya davlat boshqarmasi rahbari. 2000-yil 6 iyundan Vengriya Respublikasi prezidenti. Garvard huquq akademiyasi, Vengriya Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi.

Manbalar
Madlen madaniyati

Madlen madaniyati (arxeolo giyada) — Yevropadagi soʻnggi paleolit davri (mil. av. taxminan 15—8 mingyilliklar) madaniyati. Fransiyadagi La-Madlen (La Madeleine) gʻori nomi bilan atalgan. Tosh keskichlar, suyak va shoxdan yasalgan mehnat qurollari, gʻor devorlariga solingan suratlar, suyak oʻymakorligi va boshqa Xoʻjaligi — ovchilik, baliqchilik.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Madovtepa

Madovtepa — soʻnggi jez va ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik (mil. av. 2-ming yillikning oxiri — 1ming yillik boshlari). Turkmanistonning Misriyon vohasidagi Madov shahri harobasi yaqinida. M.da 1930-yilda M. Ye. Masson, keyinroq A. A. Marushenko arxeologik tadqiqot ishlari olib borgan. 1947, 1951—53 yillarda M. Ye. Masson rahbarligidagi otryad yodgorlikda statsionar va stratigrafik qazishmalar oʻtkazib, uni bir necha qurilish bosqichlaridan iborat yoshini aniqlagan. Qazish jarayonida uy-joy qoldiklari va turli xil arxeologik materillar topilgan. Topilmalar, asosan, naqshsiz kulrang sopol idishlar (togʻora, koʻzacha, 1 va 2 quloqli koʻzalar, joʻmrakli kosa, kosasimon idishlar), jez shamshir, jez paykon va boshqalardan iborat. M. aholisining xoʻjaligini, asosan, sugorma dehqonchilik va xonaki chorvachilik tashkil etgan.

Manbalar 

    

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Al-Madoiniy

Madoiniy Abulhasan Ali Ibn Muhammad Ibn Abdulloh Ibn Abu Sayf (9-asrning 1-yarmi) — tarixchi va adib. Basrada taʼlim olgan. Birmuncha vaqt Madoin (Mesopotamiya)da turgan (M. nisbasi ham shundan), Bagʻdodda yashagan. Ibn anNadim „Fehrist“ („Mundarija“) nomli asarida M. toʻgʻrisida eslatib oʻtgan. M. islom, xalifalik tarixi, bosqinchilik urushlari, qoʻzgʻolonlar hamda oʻlka va shaharlar tarixi, Muhammad (sav) tarjimai hollari, adib va shoirlar haqida 239 ta asar yozgan. M. asarlari keyingi asrlarda yozilgan arab tarixchilarining kitoblariga asosiy manba boʻlib xizmat qilgan. „Axbor ul-xulafo“ („Xalifalar xabarlari“), „Axbor quraysh“ („Kuraysh qabilasi xabarlari“), „Kitob futuh ash-Shom“ („Shomning bosib olinishi haqida kitob“), „Axbor shuaro“ („Shoirlar solnomasi“), „Tarix al-buldon“ („Oʻlkalar tarixi“) kabi asarlar muallifi.

Manbalar 

 

Kishilar
Tarixchilar
Adiblar
Madohil

Madohil (arab. — ostona, eshik) — chapu rost takrorlanuvchi lolasimon shakldagi islimiy naqsh turi; naqsh mujassamotida boshlangʻich (chiqish) nuqta vazifasini oʻtaydi. 9—13-asrlardan rivoj topgan. M. koʻrinishi jihatidan xilma-xil (gʻuncha, lola, gul, uchbarg va boshqalar) shakllardan iborat. Meʼmorlik va amaliy sanʼatning deyarli barcha sohalarida keng tarqalgan. Xalq ustalari asosiy shakl orasiga turli xil gullar kiritib, M.ning goʻzal namunalarini yaratganlar: lola M. (gʻuncha, lola shakliga yaqin qilib ishlangan), qoʻsh M. zanjira (lola, gʻuncha shaklidagi M. biri yuqoriga, biri pastga qaratib ishlangan), islimiy M. (naqsh taqsimining asosini M. shakli egallagan islimiy naqsh turi) va boshqa

Manbalar
Madr

Madr, Mazr — oʻrta asrlarda Balx viloyatiga tobe shaharlardan biri; Xulm daryosi boshlanish yerida joylashgan. M. 7—8-asrlarda Toharistonning Bomiyon bilan chegarasida joylashgan eng jan. shahri boʻlgan. "Hududul-olam"da M. 10-asrda Andarob viloyatiga tegishli kichik shahar (shahrak) deb qayd etilgan. M. shahri hozirgi Hindukushdagi Okrabot dovonidan shim.da, Haybaqdan Bomiyonga boruvchi yoʻlda joylashgan. M. yaqinidan (Rui qishlogʻi) Xulm daryosi vodiysi boʻylab Buyuk ipak yoʻlining asosiy yoʻli oʻtgan.

Manbalar
Madras

Madras — Hindistondagi shahar, 1996-yildan Chennay.

Manbalar