Turkiyaning Kiprga bosqini

Turkiyaning Kiprga bostirib kirishi 1974-yil 20-iyulda boshlandi va keyingi oyda ikki bosqichda davom etdi. Kipr yunonlari va turklari oʻrtasidagi jamiyatlararo zoʻravonlik fonida sodir boʻlgan va besh kun oldin yunon xuntasi tomonidan homiylik qilingan Kipr davlat toʻntarishiga javoban, bu turklar tomonidan orolning shimoliy qismini bosib olinishiga va bosib olinishiga olib keldi.

Toʻntarish Gretsiyadagi harbiy xunta tomonidan buyurtma qilingan va Kipr milliy gvardiyasi tomonidan EOKA B bilan hamkorlikda uyushtirilgan. U Kipr prezidenti arxiyepiskopi Makarios IIIni taxtdan agʻdardi va Nikos Sampsonni oʻrnatdi. Toʻntarishning maqsadi Kiprning Gretsiya va Kipr Yunoniston Respublikasi bilan birlashishi boʻlgan edi.

Turk qoʻshinlari 20-iyul kuni Kiprga tushdi va sulh eʼlon qilinishidan oldin orolning 3 foizini egallab oldi. Gretsiya harbiy xuntasi qulab tushdi va uning oʻrniga fuqarolik hukumati tashkil topdi. Tinchlik muzokaralari buzilganidan soʻng, 1974-yil avgust oyida turklarning yana bir bosqinchiligi orolning taxminan 36 foizini egallab oldi. 1974-yil avgust oyidan boshlab oʻt ochishni toʻxtatish liniyasi Kiprdagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bufer zonasiga aylandi va odatda Yashil chiziq deb nomlanadi.

Taxminan 150 000 kishi (Kipr umumiy aholisining toʻrtdan bir qismidan koʻprogʻi va Kipr yunon aholisining uchdan bir qismi) orolning shimoliy qismidan haydab chiqarildi, u yerda Kipr yunonlari aholining 80 foizini tashkil etdi. Keyingi yil davomida taxminan 60 000 kiprlik turklar. Kipr turklari aholisining yarmini tashkil etadi janubdan shimolga koʻchirildi. Turk istilosi Kiprni BMT nazorati ostidagi, hali ham Kiprni ikkiga boʻlib turgan Yashil chiziq boʻylab boʻlish va shimolda de-fakto Kipr avtonom turk maʼmuriyatining tashkil topishi bilan yakunlandi. 1983-yilda Shimoliy Kipr Turk Respublikasi (ShKTR) mustaqilligini eʼlon qildi, garchi Turkiya uni tan olgan yagona davlatdir. Xalqaro hamjamiyat Shimoliy Kipr Turk Respublikasi hududini Turkiya tomonidan bosib olingan Kipr Respublikasi hududi deb biladi. Kipr aʼzo boʻlganidan beri bu ishgʻol xalqaro huquq boʻyicha noqonuniy deb hisoblanadi, bu Yevropa Ittifoqi hududini noqonuniy bosib olishga teng edi.

Fon

Usmonli va Britaniya hukmronligi 
1571-yilda Usmonli-Venetsiya urushidan (1570—1573-yillarda) soʻng, asosan yunonlar yashaydigan Kipr oroli Usmonli imperiyasi tomonidan bosib olindi. 300 yillik Usmonlilar hukmronligidan soʻng orol va uning aholisi Kipr konventsiyasi boʻyicha Britaniyaga ijaraga berildi, bu kelishuv 1878-yilda Berlin kongressida Buyuk Britaniya va Usmonli imperiyasi oʻrtasida erishilgan edi. 1914-yil 5-noyabrda Usmonli imperiyasining Birinchi jahon urushiga markaziy kuchlar tomonida kirishiga javoban Birlashgan Qirollik Kiprni (Misr va Sudan bilan birgalikda) Britaniya imperiyasiningva keyinchalik A. Britaniya Kipr deb nomlanuvchi toj koloniyasi. 1923-yilgi Lozanna shartnomasining 20-moddasi turklarning orolga daʼvosiga chek qoʻydi. Shartnomaning 21-moddasida Kiprda oddiy yashovchi turk fuqarolariga 2 yil ichida orolni tark etish yoki Britaniya subyekti sifatida qolish tanlovi berilgan.

1950-yillar 
1950-yillarning boshlarida Ethniki Organosis Kyprion Agoniston (EOKA yoki „Kipr jangchilari milliy tashkiloti“) deb nomlangan yunon millatchi guruhi tuzildi. Ularning maqsadi birinchi navbatda inglizlarni oroldan haydab chiqarish, keyin esa orolni Gretsiya bilan birlashtirish edi. EOKA mustaqillik yoki Gretsiya bilan birlashish yoʻlidagi barcha toʻsiqlarni olib tashlashni xohladi.

1960—1963-yillar

Gretsiya harbiy toʻntarishi va turk bosqinchiligi

1974-yil iyuldagi Gretsiya harbiy toʻntarishi 
1974-yil bahorida Kipr yunon razvedkasi EOKA-B Afina harbiy xuntasi tomonidan homiylik qilingan prezident Makariosga qarshi davlat toʻntarishini rejalashtirayotganini aniqladi.

Xunta 1967-yilda Afinada harbiy toʻntarish natijasida hokimiyat tepasiga kelgan edi. 1973-yil kuzida, 17-noyabr talabalar qoʻzgʻolonidan soʻng, Afinada yana bir davlat toʻntarishi boʻlib oʻtdi, unda asl yunon xuntasi oʻrniga harbiy politsiya boshligʻi, brigadir Ioannides boshchiligidagi yana bir qorachigʻi tayinlandi, garchi haqiqiy boshliq general boʻlsa ham. Faedon Gizikis. Ioannides Makarios endi enosisning haqiqiy tarafdori emasligiga ishondi va uni kommunistik tarafdor deb gumon qildi. Bu Ioannidesni EOKA-B va Milliy gvardiyani qoʻllab-quvvatlashga olib keldi, chunki ular Makariosni buzishga harakat qilishdi.

Birinchi turk istilosi, 1974-yil iyul 

Turkiya 1974-yil 20-iyul, shanba kuni Kiprni bosib oldi. Ogʻir qurollangan qoʻshinlar tong otishidan qisqa vaqt oldin shimoliy qirgʻoqdagi Girnega (Girne) qoʻndi, Kipr yunon va yunon qoʻshinlarining qarshiligiga duch keldi. Anqara, Kipr turklarini himoya qilish va Kipr mustaqilligini kafolatlash uchun Kafolat shartnomasi boʻyicha oʻz huquqidan foydalanayotganini aytdi. 22-iyul kuni BMT Xavfsizlik Kengashi otashkesimga erishgan paytda turk qoʻshinlari Kipr hududining 3 % ni tashkil qiluvchi Girne va Nikosiya oʻrtasidagi tor yoʻlga qoʻmondonlik qildilar, ular bu yoʻlni kengaytirishga muvaffaq boʻlishdi. 353-sonli rezolyutsiyada sulh talab qilingan.

Inson huquqlarining buzilishi

Kipr yunonlariga qarshi 

EOKA B tomonidan Maratha, Santalaris va Aloda qirgʻini paytida 1974-yil 14-avgustda 126 kishi halok boʻldi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti qirgʻinni insoniyatga qarshi jinoyat sifatida taʼriflab, „kiprlik yunon va yunon qurolli shaxslari tomonidan sodir etilgan insoniyatga qarshi navbatdagi jinoyatdir“. Tochni qirgʻinida 85 Kipr turk aholisi qirgʻin qilindi.

Turkiya Yevropa Inson huquqlari komissiyasi tomonidan odamlarni koʻchirish, ozodlikdan mahrum qilish, yomon muomala qilish, hayotdan mahrum qilish va mulkdan mahrum qilishda aybdor deb topildi. Orolning yunon aholisining uchdan bir qismini bosib olingan Shimoldagi uy-joylaridan zoʻravonlik bilan majburlash, ularning qaytishiga toʻsqinlik qilish va materik Turkiyadan turklarni joylashtirish siyosati etnik tozalash namunasi hisoblanadi.

1976-yilda va yana 1983-yilda Yevropa Inson huquqlari komissiyasi Turkiyani Inson huquqlari boʻyicha Yevropa konventsiyasini takroran buzganlikda aybdor deb topdi. Turkiya kiprlik grek qochqinlarning oʻz mulklariga qaytishiga toʻsqinlik qilgani uchun qoralandi. Inson huquqlari boʻyicha Yevropa komissiyasining 1976 va 1983-yillardagi hisobotlarida qayd etilgan.

Madaniy merosni yoʻq qilish 

1989-yilda Kipr hukumati amerikalik sanʼat sotuvchisini Vizantiya imperatorining farmonidan omon qolgan toʻrtta noyob VI asrdagi Vizantiya mozaikasini qaytarib berish uchun sudga berdi va bu muqaddas figuralarning barcha tasvirlarini yoʻq qilishni talab qildi. Kipr bu ishda gʻalaba qozondi va mozaikalar oxir-oqibat qaytarildi. 1997-yil oktyabr oyida mozaikalarni sotgan Aydin Dikmen Germaniyada politsiya bosqinida hibsga olindi va VI, XII va XV asrlarga oid mozaikalar, freskalar va piktogrammalardan tashkil topgan va undan ortiq qiymatdagi omborga ega ekanligi aniqlandi. Uning pul qiymati esa 50 million dollarni tashkil etadi. Thaddeus va Thomas tasvirlangan mozaikalar Kanakariya cherkovining apsisidan yana ikkita boʻlimdir, freskalar, shu jumladan Oxirgi hukm va Jessey daraxti, qurilgan Antifonit monastirining shimoliy va janubiy devorlaridan olib tashlangan, bu hodisa esa XII—XV asrlar oraligʻida boʻlgan. Dikmendan topilgan freskalar orasida XI — XII asrlarga oid Akantou shahridagi Panagia Pergaminiotisa cherkovining bezakli freskalari butunlay olib tashlangan freskalari ham bor edi.

1983-yilda Kipr Turklar Assambleyasi Shimoliy Kipr Turk Respublikasining mustaqilligini eʼlon qildi. Bu deklaratsiyadan soʻng darhol Britaniya Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi yigʻilishini chaqirib, deklaratsiyani „qonuniy asossiz“ deb topdi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining 541 (1983-yil) rezolyutsiyasi „Shimoliy Kipr Turk Respublikasini yaratishga urinish haqiqiy emas va Kiprdagi vaziyatning yomonlashishiga yordam beradi“. U „yuqorida tilga olingan deklaratsiyani yuridik jihatdan haqiqiy emas deb hisoblaydi va uni qaytarib olishga chaqiradi“ deyilgan.

Davom etayotgan muzokaralar 

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining Kipr tuprogʻidan barcha xorijiy qoʻshinlarning zudlik bilan shartsiz olib chiqilishi va qochqinlarning oʻz uylariga xavfsiz qaytishi haqidagi qarorlari Turkiya va Shimoliy Kipr Turk Respublikasi tomonidan amalga oshirilmadi. Turkiya va Shimoliy Kipr Turk Respublikasi oʻz pozitsiyalarini himoya qilib, bunday chekinish jamoalararo janglar va oʻldirishlarning qayta boshlanishiga olib kelishi mumkinligini taʼkidlaydi.

Manbalar