MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kultegin

Kultegin ( , pinyin: Quètèqín, Wade-Giles: chüeh-t'e-ch'in, Xiao'erjing: ٿُؤ تْ ٿٍ, EA 684–731) koʻk turk shahzodasi va lashkar boshidir. 

Umrining asosiy qismini (701—731-yillar) jangu-jadallarda oʻtkazgan, davlat hududini kengaytirishga ulkan hissa qoʻshgan. Qirgʻizlarga qarshi uyushtirilgan harbiy yurishdan soʻng vafot etgan.

Yana q. 

 Urxun-Yenisey yozuvi

Manbalar

Adabiyotlar 
 Klyashtornyy S.G., Savinov D.G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. SPb.: Filologicheskiy fakul'tet Sankt Petersburg, 2005. 
 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
685-yilda tugʻilganlar
731-yilda vafot etganlar
Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Kultegin bitiktoshi

Kultegin bitiktoshi - marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi. El-tarish xoqonning oʻgʻli Kultegin sharafiga quyilgan (732 yil 14 avgust). Ulan Batordan 400 km jan.da, Qorabalgʻa-sun shahrining harobalaridan taxminan 40 km shim.dajoylashgan. Boʻyi 3 m 15 sm, eni 1 m 24 sm, qalinligi 41 sm. Kultegin bitiktoshining marmar taxta ustuni oʻrtasiga 5 burchaqli qalqon shaklida, balandligi 64 sm, kengligi 40 sm li lavha oʻrnatilgan. Lav-haning yuz tomoniga arhar surati tas-virlangan xoqonlik tamgʻasi vaqsh qilingan, orqa tomoniga xitoycha qilib bitiktoshning oʻrvatilish tari-xi yozilgan. Kultegin bitiktoshi 84 satrdan iborat: 40 satr yuz tomoniga, 13 satrdan 26 satr ikki yon tomoniga, 14 satr orqa tomoniga, 4 satr toshning taroshlangan 4 qirrasiga yozilgan. Bitiktoshdagi barcha voqealar Kulteginning akasi Bilga xoqon tilidan hikoya qilinadi. Bi-tikni esa Kulteginning jiyani Yoʻllugʻ tegin yozgan. Ushbu bitikda Bilga xo-qon ogʻa-inilariga, qarindosh-urugʻla9-K-9839130KULTEPAriga, xalqqa murojaat qilgan. Xoqonning murojaatidan maqsadi — hoki-miyatni mustahkamlash, oʻzaro urush-janjallarga chek qoʻyish, ittifoq boʻlib yashashga chaqirish boʻlgan. Kultegin bitiktoshini Bilgaxoqon bitiktoshi bilan birga 1889-yil N. M. Yad-rinsev Moʻgʻulistonning Kosho Saydam vodiysida Koʻkshin-Ur-xun daryosi boʻyidan topgan. Dastlab bi-tiktoshni hech kim oʻqiy olmagan. Uni Urxun yozuvini oʻrganib chiqqanidan soʻng, daniyalik olim V. Tomsen 1893-yil oʻqishga muvaffaq boʻlgan. Yodgorlik matni nemis, fransuz, dan, ingliz, rus tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.

Adabiyot 
 Mal o v S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M., 1951; Abdurahmonov Gʻ., Rustamov A., Qadim-gi turkiy til, T., 1982.

Kamol Matyoqubov.

Manbalar
Kultepa

Kultepa — shahar harobasi (3—13-asr boshi). Sirdaryo viloyati, Xovos tumanidagi Sovot qishlogʻidan 4 km janubida, Xoʻjamushkentsoyning chap qirgʻogʻida. Sanʼatshunos-arxeolog N. B. Nemseva 1974-yil topgan. 1985-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining Sirdaryo otryadi (rahbari A. A. Gritsiva) u yerda qazish ishlari olib borgan. Tadqiqotlar vatijasida Kultepada tarhi toʻrtburchak qalʼa va unga shim. va gʻarb tomondan yondashgan turar joylar mavjudligi aniqlandi (umumiy maydoni 20 ga). taxminan uning markazida Gulhovoʻz deb ataluvchi bo-tiklik ham bor. Arab geograflari — Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy va boshqa asarlarida kayd etilgan oʻrta asrlar shahri — Sobot ayvan Kultepa oʻrnida boʻlgan. Topilgan ashyoviy dalillar (so-pol qadah, kosa, koʻza, xum, togʻora va boshqa koʻpgiva sirlangan idishlar)ga taya-nib, Kultepadagi hayot 3 bosqich — soʻnggi antik davr (3—4-asrlar), ilk oʻrta asrlar davri (5—8-asrlar) va oʻrta asrlar davri (10—13-asrlar)ga boʻlinadi.

Manbalar
Kulchatoy

Kulchatoy - q. Shilpildoq. KULMIVATSIYA (lot. culmen -yuqori nuqta, choʻqqi) (adabiyotshu-noslikda) — badiiy asar konfliktining eng keskinlashgan nuqtasi; qaxramonlarning toʻqvashuvi va oʻzaro munosabatlari hal qilinadigan jara-yon, tugunning yechimi boshlanadigan lahza. Mazmun jihatidan K. hayot sinovlarining eng yuqori choʻqqisidir. Uasardagi muammolarni yavada keskinlashtiradi va qaxramonning qandayli-gini, nimalarga qodirligini aniq-lashga xizmat qiladi. Mas, Abdulla Qodiriyning "Mehrobdan chayon" roma-nida Mirzo Anvarning Xudoyorxon bilan munozarasi va uning jallod qoʻliga topshirilish jarayoni yoki "Oʻtgan kunlar"dagi Otabekning Kumush uyining ortida uch vafar dushmani bilan yakkamayakka olishuvi holati shu asarlarning K.. nuqtalari hisoblanadi. K. baʼzan asarning boshida, oʻrtasida, oxirida ham kelishi mumkin. KULMIVATSIYA (astronomiya-da) — osmon sferasining sutkalik harakati tufayli yoritqichning osmon meridianidan oʻtishi. Yuqori va quyi K. boʻladi. Yoritqich zenitni oʻz ichiga oluvchi meridianning yarmini kesib oʻtsa, yuqori K., qarama-qarshi tomondagisi esa quyi K. deyiladi. Yuqori K. paytida yoritqichning ufqsan balandligi eng katta qiymatga ega boʻladi.

Manbalar
Kulsum

Kulsum, Ummu Kulsum, asli ismi Fotima Ibrohim (1906, Misrdagi AsSanbalavin tumani — 1975.3.2, Qohira) — xonanda, arab estrada xo-vandalik sanʼati asoschisi. 1918-yil dan atoqli xonanda Abul Aldan taʼlim olgan. Arab musiqa instituti qoshidagi musiqa ansamblida (1926-yildan) va Qohira radiosida (1937-yildan) yakka-xon xonanda. 1936—46 yillarda musiqali filmlarda qatvashgan. Arab musi-qachilari uyushmasining asoschisi va raisi (1943—53). 1967-yilda uning ta-shabbusi bilan Misr ayollari xalq fronti tashqil etilgan. K. 20-asr boshida xonanda ayollar ichida keng tarqalgan bach-kana, sayoz qoʻshiqlardan voz kechib, arab maqam va muvashshaxlarning mu-rakkab yoʻllarida ijod qilgan. Yoqim-li, shirador, nozik tembr va baquvvat ovozi, yuksak mahorati bilan aytgan qoʻshiqlarning dovrugʻi oldin Misr shaharlarida, keyinchalik butun arab olamiga keng tarqaldi. Shu bois u „Kavkab ush-Sharq“ („Sharq yulduzi“) no-miga sazovor boʻldi. Shayx Zakariya Ahmad, Riyod as-Sanbotiy, Sayyid Makkaviy, Muhammad Abdulvahob kabi bastakorlar bilan birgalikda K. kashf etgan yangi xonandalik uslubida arab anʼanaviy musiqa yoʻnalishlari zamo-naviy tus olgan; uning repertuaridagi ishqiy-lirik, sufiy-falsafiy, va-tanparvarlik ruhidagi asarlar 20-asr Sharq estrada sanʼatining yorqin va-muvalariga aylangan.

Zokirjon Oripov.

Manbalar 

1906-yilda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
Misrlik qoʻshiqchilar
Misrlik aktrisalar
Kultivatsiya

Kultivatsiya (lot. cultivo — ishlov beraman, yetishtiraman) — ekin qator oralarini, shuningdek, ilgari haydab qoʻyilgan yerni turli mexanizmlar, asosan, kultivator yordamida yumshatish. K.da yer qatlami agʻdarilmay, yuza yumshatiladi va shu bilan bir vaqtda begona oʻtlar ildizi qirqiladi. K. natijasida tuproqning havo, suv rejimi yaxshilanadi va undagi mikrobiologik jarayonlar kuchayadi. Har xil tipdagi ish organlari boʻlgan tirkama va oʻrnatma kultivator bilan dala yeppasiga hamda ekin kator oralari, kvadrat-uyalab ekilgan ekinlar esa uzunasiga va koʻndalangiga K. kilivadi. Ekin qator oralarini yumshatish, odatda, urugʻ unib chiqib, qator bilinganidan soʻng boshlanadi.

Ekin qator oralarini K. qilishda begona oʻtlar yoʻqotiladi, tuproqning mayda kesakcha holga kelishi natijasida nam uzoq, muddat saqlanadi, shoʻr yerdarda esa zararli tuzlar koʻtarilishining oldi olinadi, tuprokda issiqlik va havo almashinishi taʼminlanadi; ekinning iddizlari oziq moddalar va nam bilan doimiy taʼminlanib turishi uchun sharoit yaratiladi. Ertagi K. tuproq ustki qatlamining yaxshi qizishini va qurishini (ayniqsa, yogʻin-sochin koʻp boʻlgan yillari, shuningdek, yer osti suvi yaqin joylashgan sernam yerlarda) taʼminlaydi; oʻsimlikning ildiz shrishi kasaliga chalinishini kamaytirishga sharoit yaratadi. K. tuproq yetilganda boshlanadi, agar K. 3—5 kun kechikib oʻtkazilsa, kesak koʻchadi, nam bugʻlanishi kuchayadi. Masalan, gʻoʻza vegetatsiya davrida (chigit unib chiqqandan boshlab) 4—7-marta (har sugʻorishdan keyin yer yetilishi bilan) K. qilinadi. Gʻoʻza qator oralarining sifatli ishlanishi koʻp jihatdan kultivator ish organlarini toʻgʻri tanlash va ularni oʻrvatishga bogʻliq. Oʻsimlik rivojlanish davrining boshida goʻzalarni K. qilishda kultivatorning chetki ish organlari 6—8 sm, qatorlarning oʻrtasini yumshatadiganlari esa 12—15 sm botadigan qilib oʻrnatiladi; ikkala holda ham 10—12 sm kenglikda himoya zovasi qoldiriladi. Birinchi, ikkinchi va uchinchi K. vaqtida, yaʼni goʻzalarning boʻyi 25—30 sm ga yetguncha himoya zovani yumshatish uchun POP markali rotatsion yulduzchalardan foydalaniladi. Oʻsimlikning zararlanishi hamda mevasi toʻkilib ketishini kamaytirish maqsadida oxirgi K. egat olish va chekanka qilish bilan qoʻshib olib boriladi. Ziyomiddin Artukmetov, Abdurahim Ermatov.

Manbalar
Kulyakan

Kulyakan — Meksikaning gʻarbiy qismidagi shahar. Sivaloa shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 415 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Sugʻoriladigan dehqonchilik va chorvachilik rayonining markazi. Oziqovqat sanoati, kunjutni qayta ishlash, sement ishlab chiqarish korxonalari, universitet bor. Shaharga 1533-yilda asos solingan.

Manbalar
Kuma

Kuma — Shim. Kavkazdagi daryo. Uzunlik 802 km, havzasining maydoni 33,5 ming km². Katta Kavkazning shim. yon bagirlaridan boshlanadi. Yuqori qismida togʻlar orasidan, oʻrta qismida dashtdan oqadi. Kaspiy boʻyi pasttekisligiga kelganda K. oʻzani bir necha tarmoqqa boʻlinib, Kaspiy dengiziga yetmasdan tugaydi. Oʻrta oqimida oʻrtacha suv sarfi 10,9 m³/sek. K. qor va yomgʻirlardan toʻyinadi. Terek- Kuma va Kuma-Manich kanallari suvidan sugʻorishda foydalaniladi.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Kuma-Manich botigʻi

Kuma-Manich botigʻi — Kavkaz oldini Sharqiy Yevropa tekisligidan ajratib turuvchi tektonik botiq. Toʻrtlamchi davrda Kaspiy va Azov dengizlarini birlashtirib turgan. Eni 20–30 km (markaziy qismida 1–2 km). Shoʻr koʻl koʻp (eng kattasi — Manich-Gudilo), suv omborlari, Kuma-Manich kanali qurilgan. K.-Kuma-Manich botigʻining sharqida Sharqiy Manich va Kuma vodiylari, gʻarbida Gʻarbiy Manich daryosi vodiysi joylashgan. Betagachalov-shuvoq oʻsimliklari oʻsadi. K.-Kuma-Manich botigʻidan Yevropa bilan Osiyo oʻrtasidagi shartli chegara utgan.

Manbalar 

 

Rossiya geografiyasi
Kumamoto

Kumamoto — Yaponiyadagi shahar, Kyusyu o.da, Sirakana daryosi boʻyida. Kumamoto prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 650,3 ming kishi (1995). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim sholichilik rayonining savdo-taqsimot markazi. Toʻqimachilik, elektronika mashinasozligi va oziqovqat sanoatining yirik korxonalari; qishloq xoʻjaligi qurollari, rezina buyumlar, mineral oʻgʻitlar ishlab chiqarish, meva va sabzavotlarni qayta ishlash zavodlari bor. Hunarmandchilikda gazlama toʻqiladi, chinni buyumlar ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklardan Budda ibodatxonasi, qasr (16-asr) saqlangan.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Kumana

Kumana — Venesuelaning shim.sharqiy qismidagi shahar, Mansanares daryosining Karib dengizidagi Karyako qoʻltigʻiga quyilish joyidagi port. Sukre shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 232 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Baliqchilik sanoatining yirik markazi. Oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi (kakao, kofe, sitrus mevalar) rayonining savdo markazi. Shaharga 1520-yilda asos solingan. Sharqiy universitet, kutubxona bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Chandrika Kumaratunga

Kumaratunga Chandrika xonim (1945.29.6, Kolombo) — Shri Lanka davlat arbobi. Sorbonna universitetini tugatgan. Siyosiy fanlar doktori. 1972—76 yillarda Yer islohoti komissiyasi direktori va bosh direktori, 1976—77 yillarda yoshlarni uy-joy bilan taʼminlash komissiyasi raisi, 1977—79 yillarda BMT oziq-ovqat va qishloq xoʻjaligi tashqilotining Shri Lankadagi vakolatxonasi mutaxassisi. 1993 yildan Gʻarbiy viloyat hukumati boshligʻi, soʻng Shri Lanka Demokratik Sotsialistok Respublikasi bosh vaziri, 1994 yil oktyabrdan prezidenti.

Manbalar 

Ayol prezidentlar
Ayol bosh vazirlar
Yashayotgan insonlar
Kumari

Kumari, Komarin — Hindistondagi burun, Hindiston yarim orolning eng jan. chekkasi (8°04’ shahrik. va 77° 35’ shq.u.).

Manbalar
Kumarin

Kumarin, S,N6O2 — ortooksidolchin kislota laktoni; rangsiz kristall modda. Hoʻl pichan hidi keladi. Suyuq-lanish temperaturasi 70°, qaynash temperaturasi 29G, zichligi 935 kg/m3. Suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. Koʻp oʻsimliklar (mas, tilqiyar va boshqalar)da bor. Sintetik yoʻl bilan olinadi. Tamaki va atirupa ishlab chiqarishda xushboʻy modda sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Kumarojiva

Kumarojiva (344, Kusan shahri, Sharqiy Turkiston — 413, Changʼan, Xitoy) — buddizmom Janubiy Oʻzbekiston orqali Sharqiy Turkiston va Xitoyda tarqalishida muhim rol oʻynagan yirik mutafakkir. Otasi Kumroton—hind xoni bosh vazirining ugli, onasi Jiva — Kusan (Kuchar) xonining qizi boʻlib, ular buddizmdagi hinayana oqimining rohiblari edi. K. 7 yoshida rohib boʻlib yetishgan. 9 yoshida onasi bilan Kashmirdagi hinayana bilimdonlaridan 3 yil taʼlim olgan. 12 yoshida K. saboq olish uchun yuyechjilar (massagetlar, kushonlar) yurtiga, yaʼni Oʻzbeki-stonning jan. hududlariga kelgan. Buning sababi hinayana mazhabining ulugʻ allomalari shu yerda, Kushonlar yurtida toʻplangan edi. K. qaytishida Yorkendda bir yil turib, buddizmdagi boshqa mazhab — mahayanaga ixlos qoʻygan, bunda unga turkistonlik Nogor Juva va Oriyo Divonilar ustoz boʻlishgan. K. oʻz yurti — Kucharga qaytib kelgach, mahayanani keng targʻib etishga kirishgan. Xitoy tazkiralarida qayd etilishicha, Kuchar xoni K. ni ustoz deb hurmatlab, unga sher oyoqli oltin taxt yasatib bergan, maʼruzalarini tizza bukib eshitgan. Vatijada K.ning dongʻi Xitoyga tarqalgan. Bu davrda (4—5-asrlar) Xitoy oʻzaro kurashayotgan 16 ta xonlikka boʻlingandi. Jamiyatni faqat jismo-niy kuch bilan emas, balki gʻoyaviy birlik asosida birlashtirish tarafdorlari oshmokda edi. Xususan, "chiyang" xalqi tomonidan barpo etilgan, "Avvalgi (ilk) Ching" ("Chyan Chin") xonligi hukmdori Fujiyan buddizmni qoʻllab-quvvatlaydi. U K.ni olib ke-lish uchun harakat qilgan. K.ni 384 yil "toʻro" (turkiy) Lyuy Guang Kuchardan olib ketadi. K. Loyanga oʻzi bilan buddaning 5 m lik hayqalini olib borgan. Shu yili Fujiyan oʻldirilganligi sababli K. Xitoyning ichki oʻlkalariga borishdan voz kechib 16 yil Lyuy Guang tomonidan tashqil etilgan Gujan xonligida yashaydi. Faqat 401 yil "Keyingi Chin" xoni Yovshing K.ni Changʼanga taqlif etib, uni "davlat ustozi" sifatida koʻtib olgan. K. umrining soʻnggi 12 yilida mahayanani targʻib qilgan, 300 jild (baʼzi manbalarda 98 qism, 425 jild) budda noʻm satrlarini tarjima qilib, sharxlar yozgan. K.ning "Olam haqiqatlari" nomli 2 jildlik falsafiy asari Xitoyda buddizmning rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. K.ning xitoychaga tarjima qilingan "Moytreyo viyoqorana" ("Moytrening dunyoga kelishi") kitobida ajdarhoni ulugʻlash Buddaga xos xususiyat ekanligi aks etgan. Mazkur tarjima orqali ajdarhoni ulugʻlash odati xitoyliklarga oʻtgan.

Abduxoliq Aytboyev.

Manbalar
Kumasi

Kumasi — Gananing markaziy qismidagi shahar. Ashanti viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Yirik sanoat va madaniyat markazi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Kakaoga ishlov berish korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Shaharga 17-asrda Ashanti qabila boshligʻi Kumasi qarorgohi sifatida asos solingan. 17-asr oxiri 19-asrlarda Ashanti davlatining poytaxti boʻlgan. K. tepaliklarda joylashgan. Shaharning shim. qismida afrikaliklar uylari va Ashanti xrki-mining qadimgi saroyi, gʻarbida savdo va maʼmuriy binolar, eski qalʼa (fort) joylashgan. Un-t, oʻrta maxsus oʻquv muassasalari, Ashanti tarix-etnografiya muzeyi, hayvonot bogʻi, badiiy galereya va boshqa bor.

Manbalar
Kumijiylar

Kumijiylar - Oʻrta Osiyodagi qad. togʻli viloyat — Kumed aholisi. Ptolemeynnt yozishicha, miloddan avvalgi 1-asrda Baqtra shahridan boshlangan karvon yoʻli shim.da "Komedlar togʻli oʻlkasi"da Sugʻdiyonaga boradigan boshqa yoʻl bilan kesishgan. Syuan Szanta koʻra, Kyumito yoxud Kyumichje togʻli viloyati gʻar-bda — Xuttalon, jan.da — Shugʻnon, jan.gʻarbda — Panj daryosi bilan chega-ralangan. 7-asrning 1-yarmida Kumed Xuttalon tarkibida boʻlib, maʼmuriy markazi Vashgird shahri boʻlgan. Kumed viloyatida urta asrlarda K. qabilasi yashagan. Ular jasur va jangovar boʻlib, chorvachilik va talonchilik bilan shugʻullangan. K.ning koʻplab yer-mulklari, qishloqlari bor edi (shaharlari boʻlmagan). Ular Sagʻoniyon va Xuttalon hukmdorlariga tobe boʻlib, ularga harbiy yordam berib turishgan. 11-asrda qoraxoniylarlan Boʻritegin gʻaznaviylarga qarashli Xuttalon va Vaxshni K. yordamida bosib olishgan. Birok, 1038-yil bu viloyatlarni qaytarib berishga va K. mamlakatiga qaytishga majbur boʻlgan. Kumed hududi tarixning turli bosqichlarida oʻzgarib turgan. Antik davrda "Komedlar mamlakati"ga qad. karvon yoʻli boʻylab choʻzilgan togʻli viloyatning barcha yeri kirgan. Denov yoki Xolchayondan boshlangan yoʻl Pomirning tepasidagi Olay tekisligigacha borgan. "Kumedlar" yoki "Kumijiylar" deganda oʻsha davrda bu hududda, shuningdek, Gʻarbiy Pomir yon bagʻirlarida yashagan barcha koʻchmanchilar tushunilgan. Kushonlar davrida ular oʻz yerdarida yashab, shim.dan kelgan yuyechji qabilalari bilan qisman aralashib ketishgan. Ilk urta asrlarda Kumed xududi birmuncha cheklangan boʻlib tarkibiga Qorategin, Sagʻoniyon va Xuttalonning shim.da joylashgan togʻli viloyatni, shuningdek, Darvoz va ehtimol Rushonni qamrab olgan. K. 5—6-asrlarda shim.dan kelgan yangi koʻchmanchilar, dastlab xioniylar, soʻngra eftaliylar va turkiylar tomonidan siqib chiqarilgan. Keyinchalik turkiy qavmlar mahalliy K. bilan aralashib ketgan. "Tanshu" dagi maʼlumotga koʻra, 719 yil Kumedning turkiylarning yanto qabilasidan boʻlgan hokimi Valoyan Xitoy imperatoriga noma yoʻllab, unda arablardan shikoyat qilgan, arablar uning mulkini talontoroj qilib, xalqi boshiga katta oʻlpon solganini yozgan. 7-asrda Xitoyda "Kumedlik erkin (sayyor) musiqachilar" xalq orasida mashhur boʻlgan. 10-asrda somoniylar davrida K. ning ayrim qabilalari islomni qabul qilib ilgarigi yashash joylari — Surxondaryo va Kofarnihon daryolarining yuqori oqimidagi togʻlar va vodiylariga kelib oʻrvashganlar, biroq Sagʻoniyon va Xuttalon hokimlari qoʻl ostida boʻlishgan.

17-asrda Xuttalonning katta qismi va Vashgird atroflarida qirgʻiz qabilalari yashagan, ular keyinchalik sharqqa koʻchgan. Garm viloyati, yaʼni Qorateginda hozir tojiklar yashashadi, 17-asrda u yerda olay qirgʻizlari istiqomat qilgan, bunga mahalliy joy nomlari va xalq rivoyatlari guvohlik beradi. Bu hozirgi Pomirdagi Olay platosida yashayotgan olay qirgʻizlari qad. K.ning avlodi ekanligidan dalolat beradi.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX—vachala XIII vv., T., 1996.

Shamsiddin Kamoliddinov.

Manbalar
Kumulyasiya

Kumulyasiya (lot. cumulatio — koʻpayish, toʻplanish, yigʻilish) — baʼzi dori moddalar uzoq, muddat qabul qilinganda ularning organizmda toʻplanib, taʼsir etish kuchining ortishi. Zaharlanishga olib kelishi mumkin. Material va funksional K. farq qilinadi. Material K.ga barbituratlar, yurak glikozidlari, funksioval K.ga etil spirti sabab boʻladi. Kumulyativ xossali moddalar organizmdan chiqib ulgurishi uchun dori ichirilmay, orada dam beriladi. Shunday dorilar organizmda ushlanib qolmasligi uchun koʻp suyuqlik ichiriladi va ayirish aʼzolarining faoliyatini oshirish chora-tadbirlari koʻriladi.

Manbalar
Kumush galogenidlar

Kumush galogenidlar - bir valentli kumushning galogenlar bilan hosil qilgan birikmalari; AgF2 va Ag2F birikmalari ham maʼlum. K.g. (AgF dan tashqari) suvda yomon eriydi.

Kumush ftorid, AgF — odatdagi sharoitda och-sariq rangli amorf gigroskopik modda. Suyuqlanish temperaturasi 435°, zichligi 5,852 g/sm3. Suvda va ammiakda yaxshi eriydi. Yorugʻlik nuriga chidamli, ultrabinafsha nurlar taʼsirida Ag2F ga aylanadi. Shishaga xona temperaturasidayoq taʼsir etadi; oson parchalanishi sababli organik birikmalarni ftorlash reaksiyalarida qoʻllanadi. Kumush oksid yoki kumush karbonatga ftorid kislota yoxud kumushga ftor taʼsir ettirib olinadi. Ichimlik suvni dezinfeksiyalashda ishlatiladi.

Kumush xlorid, AgCl — oqkristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 457,5°, qaynash temperaturasi 143G, zichligi 5,56 g/sm3. Suvda eruvchanligi 0,00155 g/l. Juda plastik, mexanik xossalari metallarnikiga yaqin, undan oʻta yupqa vafis plastinkalar tayyorlash mumkin. Yorugʻlik nuri taʼsirida qorayadi va parchalanib kumush ajratib chiqaradi. Kumush galogenidlar, odatda, kumush nitrat eritmasidan choʻktirish yoʻli bilan hamda kumushga yuqori temperaturada xlor yoki oksidlovchilar ishtirokida xlorid kislota eritmasini taʼsir ettirib olinadi. Tibbiyotda, fotomateriallar ishlab chiqarishda, radar ekranlari va infraqizil spektroskoplar linzalari tayyorlashda ishlatiladi.

Kumush bromid, AgBr — sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 430°, 700°da ajraladi, zichligi 5,8—6 g/sm3. Nitrat kislota, spirt, vatriy sulfit va tiosulfitlarda yaxshi eriydi. Suvda eruvchanligi 3,510~4 g/l. Kumush nitrat eritmasiga NaBr yoki NVg taʼsir ettirib, hosil boʻlgan choʻkmani alohida eritib, qayta kristallash va suvda choʻktirish usuli bilan olinadi. Fotomateriallar ishlab chiqarishda, Grinyar reaktivi yordamida olefinlar sintezida katalizator sifatida qoʻllanadi.

Kumush yodid, Agl — och sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 555°, zichligi 6 g/sm3. Spirtda va tiosulfatda yaxshi eriydi. Suvda eruvchanligi 3,410 5 g/l. Kumush galogenidlar kumush nitrat eritmasiga Nal yoki HI 100°da kumushga yod bugini taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Fotomateriallar ishlab chiqarishda, galvanik usulda kumush yugurtirishda kumush sianid oʻrnida ishlatiladi.

Manbalar
Kumush nitrat

Kumush nitrat (lyapis), AgNO3 — rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 208,5°, zichligi 4,352 g/sm3, suvda (20° da) 68,3% eriydi. Qizdirilganda (300°) kumush, azot, kislorod va azot oksidlariga parchalanadi. Kumushga nitrat kislota taʼsir ettirib olinadi. Yorugʻ sezgir fotomateriallar tayyorlash uchun asosiy xom ashyo hisoblanadi. Kumushning boshqa birikmalarini olishda, kimyoviy analizda, organik kimyoda oksidlovchi sifatida, koʻzgu ishlab chiqarishda, galvanik kumush yugurtirishda, tibbiyotda mikrobga qarshi va kuydiruvchi modda sifatida eritmasi, mazi, tayoqchalari yara-chaqaga surtiladi, eroziya, traxoma va konʼyunktivitda ishlatiladi. 2% li eritmasi yangi tugʻilgan bolalarni blennoreyadan saqlash uchun koʻziga tomiziladi.

Manbalar 

 

Nitratlar
Kumush pul

Kumush pul - 17-asrda Sharkda muomalada boʻlgan pul. Kumush pullarning bir misqollitn abbosiy, yarim misqolligi shohiy deb atalgan. Balx bilan Movarounnahrda, asosan, yarim misqolli kumush tangalar muomalada boʻlgan. Hindistonda muomalada boʻlgan Kumush pul rupiya deb atalgan. Rupiyaning ogʻirligi 4—6 misqol boʻlgan.

Manbalar
Kumush rudalari

Kumush rudalari - tarkibida kumush va uning birikmalari boʻlgan rudalar. Bir necha tipi farq qiliva-di: 1) asl kumush konlari — kumush kondan olinadigan elementlarning asosini tashqil qiladi; 2) kompleks ionlar — boʻlarda kumush ikkinchi darajali element hisoblanadi. Boʻlar qatoriga oltin-kumush, kumush-polimetall, nodir metall-kumush konlari kiritiladi. Oqjetpes, Kosmanachi va Qizilqumdagi Yuqori voltl nomli, Chatqol-Qurama regionidagi Oqtepa asl kumush konlari hisoblanadi. Tarkibida kumush boʻlgan kompleks konlarga deyarli barcha misporfirli, polimetall va boshqa ruda konlari: Lashkarak, Markaziy Qizilqumdagi barcha oltin ruda konlari mansub. Asl kumush konlaridan tashqari barcha konlarda kumush boshqa yetakchi elementlar bilan birgalikda olinadi. Kumush rudalari Yer poʻstining chuqur qismida gidrotermal suvlardan hosil boʻladi. Tabiatda uchraydigan kumush minerallarning quyidagilari sanoat ahamiyatga ega: tugʻma kumush Ag (Ag—100), argentit - Ag2 (Ag—87,1%); prustit — Ag3AsS3 (Ag—65,5 %), pirargirit — Ag3SbS3 (Ag—60%), kerargirit — AgCl (Ag—75,2%). Qazib olish koʻlami va ahamiyati (zahiralari va qazib olinishi) boʻyicha kumushning 90%dan ziyodi yoʻlakay ravishda kompleks rudalardan olinadi. Kumush rudalarining dunyodagi zahirasi 1 mln. t chamasida. Asosiy Kumush rudalari olinadigan davlatlar: Meksika, AQSH, Peru, Kanada, Avstraliya.

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Kumush toshi

Kumush toshi — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 250 misqolta, Kr-bul toshi boʻyicha yarim serga teng. Agar 1 misqol oʻrtacha 4,5 g boʻlsa, 1 Kumush toshi 1125 g ga teng boʻladi. 1 Kumush toshi = 250 misqol = 1125 g = 1,125 kg. Lekin 1 misqol aslida 4,09512 g ekanligi hisobga olinsa, 1 Kumush toshi=1023,78 g = = 1,024 kg ga, yaʼni 2,5 qadoqqa teng.

Manbalar 

Oʻlchov birliklari