MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Karbamid

Karbamid, mochevina, (NH2)2CO - karbamid kislota amidi, sintetik usulda olinadigan, suv, spirt, suyuq ammiak, sulfit angidridda yaxshi eriydigan modda. Suyuqlanish harorati 132,7°. Tarkibida 46% azot boʻlgan eng konsentrlangan fiziologik nordon, qattiq azotli oʻgʻit. Uncha nam tortmaydi. Azotli oʻgʻit tarzida ishlatish uchun donador holida ishlab chikariladi. Donador K. saqlash vaqtida mushtlanib qolmaydi. K.tuprokda mikroorganizmlar taʼsirida oʻsimliklar oʻzlashtiradigan ammoniy karbonatga aylanadi. Samaradorligi jihatidan ammoniy nitratga teng , baʼzan undan samaraliroq.K.ni hamma xil tuproqlarda va barcha qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlatish mumkin. Sugʻorma dehqonchilikda ekishdan oldin (azot yillik meʼyorining 20—25% hisobida) va dastlabki oziqlantirishda ammiakli selitraga qaraganda sabzavot ekinlari, kartoshka, qand lavlagi hosildorligiga yaxshi taʼsir etadi.

Chorvachilikda kavsh kaytaruvchi mollarga beriladigan yem-xashaklar azotli oqsillari (protein) oʻrnini bosadigan modda sifatida (1g K. 2,6 g hazm boʻladigan proteinga teng) 1t makkajoʻxori silosiga 5—6 kg , qoramollar uchun 1t aralash yemga 25 kg (2,5%) K. ishlatiladi (yana q. Oqsilsiz azotli ozuqalar).

Manbalar
Karbamin kislota

Karbamin kislota, H2NCOOH — karbonat kislotaning amidi. Mol.m. 61,04. Erkin xrlda uchramaydi. Hosilalaridan K. k. efirlari (uretanlar), amidi (mochevina), gidrazidi (semikarbazid), tuzlari (karbamatlar) va galogen angidridlari maʼlum. Mas, ammoniy karbamat (H2NCOONH4) — gigroskopik kristall modda. Suvda, etanolda yaxshi, suyuq ammiakda yomon eriydi. 59° da karbonat angidrid (SO2) va gaz holatdagi ammiak (NH3)ra parchalanadi. SO2 va NH3 ni oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. Karbamatlar olishda ishlatiladi. K. k. xlorangidridi (karbamoilxlorid) H2NCOC12 — suyukqik, qaynash temperaturasi 61—62° (ajralish bilan); saqlanganda sianur kislota va HClra ajraladi. Ammoniy xlorid yoki ammiakka fosgen taʼsir ettirib olinadi, mas.,IN4S1 + SOS12 -^ NH2COC1 + 2HC1. Organik birikmalarga CONH2 guruhini kiritish uchun qoʻllaniladi.

Manbalar 

Kislotalar
Karbanion

Karbanion — tarkibida manfiy zaryadlangan 3 valentli (shartli ravishda) uglerod atomi bor organik anion. Kimyoviy reaksiyalarga shiddatli ravishda kirishadi va shu sababdan juda beqaror. Organik moddalar oʻrtasida roʻy beradigan talaygina reaksiyalarda oraliq mahsulotlar (zarrachalar) tarzida ham hosil boʻladi. Karbanion asosida fazalararo kataliz sharoitida oʻtkaziladigan kimyoviy reaksiyalar muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

Kimyoviy birikmalar
Karbidlar

Karbidlar (lot. carbo — koʻmir) — uglevodorodning, asosan, metallar va baʼzi metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari. Kimyoviy bogʻi turiga koʻra, Karbidlar. 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: ion (yoki tuzsimon), kovalent va metallsimon Karbidlar.

Ion K. tarkibida metall kationlari va uglerod anionlari boʻladi. Ion K.ga atsetilenidlar (atsetilen C2H2 dagi vodorod oʻrnini metall atomlari egallashidan xosil boʻlgan mahsulotlar) va metanidlar (metan CH4 dagi vodorod oʻrnida metall atomlari boʻlgan mahsulotlar) kiradi. Ishqoriy metallar karbidlari (Li2C2, Na2C2 va b.), ishqoriy-yer metallar karbidlari (SaS2, VaS2, MgC2 va b.), siyrak-yer metallarning yuqori karbidlari (YC2, LaC2 va b.), aktinoidlar karbidlari (ThC2 va h.k.) atsetilenidlardir. Kalsiy karbidga oʻxshagan atsetilenidlar suv yoki suyultirilgan kislotalarda parchalanib, atsetilen (yoki atsetilenning boshqa uglevodorodlar, baʼzan vodorod bilan aralashmasi)ni ajratib chiqaradi. Oson gidrolizlanib, metan ajratib chikaradigan berilliy karbid BeC, alyuminiy karbid Al4C, metanidlarga mansub.

Kovalent K.ga kremniy karbid SiC va bor karbid B4C (toʻgʻrirogʻi B2C3) misol boʻla oladi. Bularda atomlararo bogʻ juda mustahkam. Kovalent K. nihoyatda qattiq, issiqqa chidamli, kimyoviy jihatdan inert moddalar — yarimoʻtkazgichlar hisoblanadi.

Metallsimon K.ga qiyin eriydigan metallar K. i kiradi. Bu K. elektrni yaxshi oʻtkazgani uchun "metallsimon" deb atalgan. Ularning qattiqligi juda yuqori, ishqalanishga yaxshi chidaydi. Titan karbid TiC, pyx karbid ZnC, niobiy karbid NbC, gafniy karbid HfC va tantal karbid TaS larning bir-biri bilan hosil qilgan qotishmalari muhim. Masalan, 25% HfC va 75% TaS dan iborat qotishmaning suyuqlanish temperaturasi juda yuqori (4000° ga yaqin). Metallsimon K. ishqorlar taʼsiriga chidamsiz, lekin kislotalar taʼsiriga juda chidamli. Metall va koʻmir kukunini inert gaz yoki qaytaruvchi muhitda qizdirib, shuningdek, metallni 1500—2000° da suyuqlantirib (ayni vaqtda karbidlab) K. olish usullari koʻproq qoʻllaniladi. K. elektr pechlar uchun isitkichlar tayyorlashda, qattiq metall keramik qotishmalar, issiqqa va olovga bardoshli qotishmalar, abraziv materiallar olishda, uzatma quvurlar, reaktorlar i.ch.da kaytaruvchi va katalizator sifatida, shuningdek, elektronikada koʻp ishlatiladi.

Adabiyot 
 Visokotemperaturnie karbidi, pod red. G.V. Samsonova, Kiyev, 1975, Svoystva, polucheniye i primeneniye tugoplavkix soyedineniy. Spravochnik pod red. T.Ya. Kosolapovoy, M., 1986.

Nusrat Rahmonbekov.

Manbalar
Karboksigemoglobin

Karboksigemoglobin, NSO -is gazi (SO)ning gemoglobin (N) ga birikishidan hosil boʻladigan birikma. Kislorodning toʻqimalarga normal yetib kelishiga toʻsqinlik qiladi, natijada kishi is gazidan zaharlanadi (is tegadi).

Manbalar
Karboksil guruh

Karboksil guruh, karboksil, SOON — bir valentli funksional GURUH- Karbon kislotalar tarkibiga kiradi va ularning kislotalik xossalarini belgilab beradi.

Manbalar
Karboksillash

Karboksillash — organik birikmalarga SO2 taʼsirida karboksil guruhi — SOONni kiritib, karbon kislotalar va ularning hosilalarini olish. Mas,SN3ON + SO RNFL+COSN,SOONRCONH2Metallorganik birikmalarni K. uchun ularning eritmalari orqali SO2 oʻtkaziladi; soʻnggi gidrolizlanish natijasida karbon kislota hosil boʻladi.

CH3MgBr+CO2--^CH3COOMgBrTibbiyotda qoʻllaniladigan salitsil va paminosalitsil kislota (PASK) ham tegishli fenolyat (mas, C6H5ONa)HH K. yoʻli bilan olinadi.

Organizmda K. maxsus fermentlar taʼsirida sodir boʻladi; mas, pirouzum kislotani K.da piruvatkarboksilaza fermenti katalizator vazifasini oʻtaydi. K. organizmdagi uglevodlar, yogʻlar va oqsillarning parchalanishi natijasida hosil boʻladigan oraliq mahsulotlarni oksidlashda muhim ahamiyat kasb etadi. K. reaksiyasidan sanoatda sirka kislota, akril kislota, dikarbon va yuqori karbon kislotalarning efirlarini olishda foydalaniladi.

Manbalar
Karboksimetilsellyuloza n

KARBOKSIMETILSELLYULOZA [C6H7O2(OH)3i(OCH2COOH)x]n - sellyulozaning monoxlorsirka kislota bilan oʻzaro taʼsiri mahsuloti. Sellyulozaglikol kislota, sellyuloza va glikol kislotaning oddiy efiri. Oq qattiq modda, kuchsiz kislota. Mol. m. (30-25)103; yumshash temperaturasi 170°; zichligi 1590 kg/m3. Suvda, ishqorlarning suvdagi eritmalarida, ammiak, osh tuzi va sellyuloza erituvchilarida eriydi, organik erituvchilar, mineral moylarda erimaydi. Ishqoriy sellyulozaga monoxlorsirka kislota yoki uning natriyli tuzini (NaOH ishtirokida) taʼsir ettirib olinadi. Sanoatda K.ning natriyli tuzi tovuvchi vositalar komponenti, kaliyli va misnikelli rudalarni boyitishda flotoreagent, gulqogʻozlar uchun yelim kompozitsiyalarining komponenti, tish pastalari, pardoz vositalari, oziqovqat mahsulotlari (mas, ichimlik va qiyomlar)ni quyultiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Karbon



Shaxslar: 

 Karboniylar — papiriylar oilasining qadimgi Rim plebey oilasining bir tarmogʻi.
 Karbon, Denis (1980-yilda tug'ilgan) - italiyalik tog' chang'isichi.
 Karbon, Pol (1894-1943) - fransuz jinoyatchisi, Marsel gangsteri, Ikkinchi Jahon urushi hamkori.
Karbon kislotalar

Karbon kislotalar – tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar. Karboksil guruh bilan bogʻlangan radikalga qarab K.k. alifatik (toʻyingan, toʻyinmagan), alitsiklik, aromatik va geterotsiklik boʻlishi mumkin. Karboksil guruhning soniga qarab bir, ikki va koʻp asosli yoki molekulasiga —OH, =CO, H, kabi guruhlar kirishiga qarab oksi-, keto- va amino- K.k. deb ataladi. K.k. koʻpincha, anʼanaviy (trivial) nom bilan ataladi: sirka, salitsil, moy, kapron valerian kabi kislotalar kuchsiz boʻlib, dissotsialanish konstantasi 1,410 5 atrofida. Lekin karboksil guruhi elektrofil radikal bilan bogʻlangan boʻlsa, uning kislotalik kuchi ortadi, mas, benzoy kislota (C6H5CO-OH), propiol kislota (HC=C-COOH) va b.

K.k. kimyoviy faol boʻlib, karboksil guruhining gidroksilini boshqa guruhlarga almashtirishi mumkin, mas, K.k. spirtlar taʼsirida, mineral kislotalar ishtirokida) murakkab efirlar, RS15, tionil xlorid, sulfuril xlorid taʼsirida esa xlorangidridlar, suv tortib oluvchi vositalar ishtirokida esa angidridlar (RCO2)2O hosil qiladi. K.k. amidlarini xlor angidridlarga ammiak, aminlar taʼsir ettirib olish mumkin. K.k. radikal qismi boʻyicha ham turli xil reaksiyalarga kirisha oladi.

K.k. tabiatda erkin va birikma holida keng tarqalgan. Ular yogʻ, efir moyi, hoʻl mevalar tarkibiga kiradi. K.k. tabiiy birikmalardan (yuqori yogʻ kislotalari, limon kislotasi va b.) yoki sintetik usulda, mas, spirtlar, aldegidlarni oksidlab olinadi. Achitish (moy kislotali, sut kislotali, sirka kislotali achitish) yoʻli bilan K.k. olish ham keng tarqalgan. K.k. va ularning hosilalari xalq xoʻjaligida keng qoʻllaniladi. Mac. paxta moyidan olinadigan distillangan yogʻ kislotalari asosida turli xil sovunlar tayyorlanadi. Telomerizatsiya usulida olingan yuqori tarmoqlangan yogʻ kislotalar (VIK) asosida lok, emallar i.ch. yoʻlga qoʻyilgan.

Manbalar 

Kislotalar
Karbonat angidrid

Karbonat angidrid, uglerod dioksidi, karbon dioksidi (CO2) – gaz; karbonat kislota angidridi. Molekulasi uchta atomdan tashkil topgan.
Karbonat kislota

Karbonat kislota  — ikki asosli kuchsiz, beqaror kislota. Suvdagi eritma holidagina mavjud. Uglerod (II)-oksidga suv birikishidan hosil boʻladi: CO2 + H2O <z± H2CO3.
Korbonat kislota anioni CO3-
Karbonat va gidrokarbonat minerallari ni beradi.

Kimyoviy reaksiyalari

Metsllar bilan 
H2CO3 + 2Li = H2↑ + Li2CO3

H2CO3 + 2K = H2↑ + K2CO3

H2CO3 + Ba = BaCO3 + H2↑

H2CO3 + Ca = H2↑ + CaCO3

H2CO3 + 2Na = H2↑ + Na2CO3

Metallmaslar

H2CO3 + 2NH3 = (NH4)2CO3

Ishqorlar

H2CO3 + 2KOH = K2CO3 + 2H2O

H2CO3 + Ba(OH)2 = BaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + Ca(OH)2 = CaCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NaOH (kons.) = Na2CO3 + 2H2O

H2CO3 + NaOH (suyul.) = NaHCO3 + H2O

H2CO3 + Mg(OH)2 = MgCO3↓ + 2H2O

H2CO3 + 2NH4OH (kons.) = NH4HCO3 + H2O (aralashmasi bilan (NH4)2CO3)

Asosli tuzlar

H2CO3 + Na2CO3 = 2NaHCO3

H2CO3 + CaCO3 = Ca(HCO3)2

Manbalar
Karbonatit

Karbonatit — magmatik yoki metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan togʻ jinsi, asosan, karbonatlardan tashkil topgan. Murakkab intruziv jinslar tarkibiga kiradi; oqib chiqqan K. oqimlar va tuf qoplamlari koʻrinishida uchraydi. Tarkibiga koʻra, kalsitli, dolomitli, ankeritli va sideritli K.lar farq qilinadi. K. bilan tantal va niobiy rudalari, apatit, flogopit va b. kamyob yer elementlari konlari bogliq. K. Oʻzbekistonning gʻarbida (Nurota va Quljuqtovda) topilgan.

Manbalar
Karbonatit konlari

Karbonatit konlari - oʻta asosli-ishqorli tarkibga ega (karbonatitlar) magmatik togʻ jinslari formatsiyalari bilan bogʻliq boʻlgan kalsiy, magniy va temir karbonatlarining yertomir va shtoklari. Gʻoyat qimmatbaho, noyob, tarqoq va nodir elementlarning muayyan toʻplami bilan tavsiflanadi. Unga quyidagilar xos: 1) ikkinchi darajali minerallar (magnetit, apatit va b.) majmui; 2) aksessor minerallar toʻplami (piroxlor, gatchettolit, karbonat va fosfatlar); 3) jins hosil qiluvchi minerallarni nodir elementlar bilan boyitilishi; 4) diopsid, forsterit, montichellit bilan boyitilgan endokontakt zonalarning mavjudligi; 5) yoʻl-yoʻl teksturalar; 6) ekzokon-taktlardagi nordon tog jinslarining fenitizatsiyasi. Tarkibida fosfor, tantal, niobiy, mis, qoʻrgʻoshin, shuningdek, turli slyuda minerallari mavjud, soʻnggi yillarda olmos borligi ham maʼlum boʻldi. Oʻzbekistonda ChatqolQurama va Nurota togʻlarida karbonatitlar borligi aniqlangan.

Manbalar
Karbonatlar

Karbonatlar (lot. carbonis -koʻmir) — karbonat kislota (N2SO3) tuzlari. Normal, yaʼni SO, anionli oʻrta (mas, K2SO3), NSO3 anionli nordon (gidrokarbonatlar, mas, KNSO,) va asos (mas, Si2(ON)2SO3 — malaxit) K.ga boʻlinadi. Ishqoriy metallar, ammoniy va talliyning normal K.i suvda yaxshi eriydi. Ularning suvdagi eritmasi ishqoriy reaksiyali. Bariy, kalsiy, stronsiy va qoʻrgʻoshin (2 valentli) K.i suvda juda oz eriydi. Nordon K. suvda yaxshi eriydi. K. qizdirilganda parchalanadi (mas, Sa— SO3 = SaO + SO2). Gidrokarbonatlar qizdirilganda parchalanib normal K.ga aylanadi (mas, 2NaHCO3= Na2CO3 + + N2O + SO2). Kuchli kislotalar taʼsirida K. SO2 ni chiqaradi. K. tabiatda kalsit, dolomit, ohaktosh, malaxit, magnezit va b. tabiiy minerallar holida keng tarqalgan.

Baʼzi K. (mas, rux, temir, marganets, qoʻrgoshin, mis karbonatlari) kimmatbaho metall rudalaridir. Ohaktosh, magnezit, viterit qurilishda, olovbardosh materiallar i.ch.da, kimyo sanoatida va b.da xom ashyo sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar
Karbonatli jinslar

Karbonatli jinslar - kalsiy, magniy, temir karbonatlaridan tashkil topgan togʻ jinslari. Karbonatli jinslarning choʻkindi (ohaktosh, dolomit, mergel, boʻr va b.), metamorfogen (marmar) va magmatogen (karbonatit) turlari farq qilinadi. Karbonatli jinslarga koʻpincha gil va organik moddalar, kvars, glaukonit, pirit, fosforit va b. aralashgan boʻladi. Karbonatli jinslarning asosiy qismi dengiz va koʻl havzalarida choʻkindi tarzida hosil boʻladi va barcha choʻkindi jinslarning 20% pni tashkil etadi. Tipi va xili koʻp. Karbonatli jinslar Yer poʻstida koʻp tarqalgan, qalinligi bir necha yuz metr va uzunligi yuzlab km gacha qatlamlar hosil qiladi. Karbonatli jinslar universal mineral xom ashyodir; qurilishda, ohak tayyorlashda, sellyuloza-qogʻoz, sement sanoati, qora va rangli metallurgiyada flyus sifatida, qishloq xoʻjaligida, tuproq tarkibini yaxshilashda, aralash yem tayyorlash va b.da ishlatiladi.

Manbalar
Karbonatli tuproklar

Karbonatli tuproklar - ustki chirindili katlamida kalsiy va magniyning karbonatli tuzlari boʻlgan tuproqlar. Bunday tuzlar ohaqtoshli, mergelli va lyossli yotqiziqlarning ustida hosil boʻlgan tuproqlarda koʻp. K.t. qaynash xususiyatiga ega (k,. Tuproq qaynashi). Tuprokdagi karbonatlar paydo boʻlishiga koʻra, birlamchi (jinsli yoki qoldiq karbonatlari) va ikkilamchi (tuproq hosil boʻlishida vujudga kelgan karbonatlar) boʻlishi mumkin.

K.t. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik zonalarida keng tarqalgan; koʻpchilik qishloq xoʻjaligi ekinlarining rivoji uchun qulay muhitga ega.

Manbalar 

Tuproqshunoslik
Sic

Sic lotincha soʻz boʻlib, „bunday“ yoki „bu shaklda“ degan maʼnoni anglatadi, toʻliq shakli — sic erat scriptum — esa „shunday yozilgan“ degan maʼnoni bildiradi. Odatda kvadrat qavs ichida kursivda [sic] shaklida koʻrsatiladi va undan oldingi soʻz, ibora yoki imlo belgisi matnda notoʻgʻri yozilmagani, asl matnga muvofiqligini bildiradi.

Etimologiya 
Bu lotincha soʻzi dastlab sīc sifatida uzun i harfi bilan yozilgan va inglizcha „seek“ (IPA /'sik/) soʻzi kabi talaffuz qilingan. Biroq vaqt oʻtishi bilan inglizchalashib, „sick“ (/'sɪk/) deb oʻqila boshladi. Baʼzan Gʻarb tillarida sic soʻzi qisqartma sifatida yanglish qabul qilinadi. Bu iboralarga misol qilib ingliz tilidagi „spelling is correct“ (imlo toʻgʻri), „spelled incorrectly“ (imlo xatosi), „same in copy“ (nusxada ham shunday), „spelling intentionally conserved“ (imlo atayin saqlanib qolingan), „spelling included“ (imloni oʻz ichiga oladi), „said in context“ (matnda shunday yozilgan) va fransuzcha „sans intention comique“ (hazil maqsadida emas) keltirilishi mumkin.

Qoʻllanuv 
Sic soʻzi koʻpincha tarixiy matnlardan iqtibos keltirganda yoki soʻzning kamdan-kam ishlatilishiga duch kelganda ishlatiladi. Baʼzan matndagi xatoni istehzoga olish uchun ham qoʻllaniladi.

 „The House of Representatives shall chuse [sic] their Speaker... (Vakillar palatasi oʻz Spikerini saylashi kerak...)“ AQSh Konstitutsiyasidan olingan bu parchada „choose“ (tanlash) feʼlining eski qoʻllanishi boʻlgan „chuse“ dan foydalanilganligi sababli, iqtibos keltirgan shaxs sic iborasini qoʻshib, u matn terish xatosi qilmaganini va bu asl matndagi shunday ifoda ekanligini taʼkidlagan.

Agar iqtibos qayta keltirilsa, sic iborasini kim qoʻygani aniq boʻlmasligi mumkin. Bunday hollarda iqtibos oxirida „(qavs iborasi asl matnda mavjud)“ kabi ogohlantirish qoʻyilishi mumkin.

Yana qarang 
 Lotin iboralari roʻyxati
 Sic et Non
 Sic semper tyrannis
 Sic transit gloria mundi

Manbalar 

Lotincha iboralar
Karbofos

Karbofos (Cl0Hl9O6PS2), malation, fosfotion — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllaniladigan insektoakaritsid. Oʻziga xos badbuy hidli, rangsiz, moysimon suyuqlik. 50%li emulgirlanuvchi konsentrati texnika va sabzavot ekinlarida (2 martagacha) soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga (oʻrgimchakkana, shira va b.) hamda chorvachilikda ekto- va endoparazitlarga qarshi qoʻllaniladi. Soʻnggi ishlov hosilni yigʻib olishdan kamida 20 kun ilgari oʻtkaziladi. Sarf meʼyori: gʻalla ekinlarida 0,25—0,6, gʻoʻzada 0,3— 0,6, tokzorlarda 0,5—1,3, sabzavot ekinlarida 0,3—0,6 kg/ga; ish suyuqligi 200—400 l/ra Hayvonlar va odamlar uchun oʻrtacha zaharli.

Manbalar
Karbotsiklik birikmalar

Karbotsiklik birikmalar (lot carbo-koʻmir va yun. kyklos — halqa, doyra), izotsiklik birikmalar — molekulasidagi uglerod atomlari halqasi (sikli) bor boʻlgan organik birikmalar. Mas, siklopentan (I), siklogeksan (II), benzol (III) va h.k.

K.b. molekulalari halqasida uglerod atomlaridan tashqari boshqa elementlar, mas, azot, kislorod, oltingugurt atomlari buladigan geterotsiklik birikmalardan, shuningdek, ochik, zanjir hosil qilib birikkan atsiklik birikmalardan farq qiladi. K.b. organik birikmalarning asosiy sinflaridan biri. Alitsiklik va aromatik birikmalar ga boʻlinadi. K.b. tabiatda goyat keng tarqalgan. Ularning koʻpchiligi amaliy jihatdan katta ahamiyatga ega. K.b. ga neft uglevodorodlari, terpenlarning koʻpchiligi, bir qator antibiotiklar, buyoqlar, dorivor moddalar, insektitsidlar va b. kiradi. Sintetik smolalar, plastmassalar va h.q. olishda ishlatiladi.

Manbalar
Karbyurator

Karbyurator (frans. carburateur) -yonilgʻi aralashmasi tashqarida hosil boʻladigan ichki yonuv dvigatellari uchun yonilgʻini dozalaydigan va havo bilan aralashtirib yonuvchi aralashma hosil qilib beradigan qurilma. Eng oddiy K. qalqovuch 2 li kamera , tuzitkich 6 li jiklyor, aralashtirish kamerasidan iborat. Aralashtirish kamerasida diffuzer va drosselli zaslonka joylashgan. Qalqovuchli kamerada yonilgʻi sathining bir xilligini ignali klapan va qalqovuch taʼminlaydi. Qalqovuchli kamera atmosfera bilan teshik orqali, aralashtirish kamerasi bilan esa jiklyor va toʻzitkich orqali tutashgan. Dvigatel silindridan porshen pastga harakatlanganda truboprovod da siyraklanish hosil boʻlib, havo oqimi K.ning aralashtirish kamerasiga keladi. Diffuzor havo oqimini oshirib, toʻzitkich oldida siyraklanish hosil qiladi. Qalqovuchli va aralashtirish kameralarida bosimlar farqi hosil boʻlib, toʻzitkichdan yonilgʻi oqib havo yordamida toʻziydi va havo bilan aralashib, yonilgʻi aralashmasi xrsil boʻladi. Dvigatel silindrlariga keladigan yonilgʻi aralashmasi drosselli zaslonka yordamida rostlab turiladi. Bir jiklyorli oddiy K. yonilgʻi aralashmasi tarkibini keraklicha oʻzgartirib bera olmaydi. Zamonaviy K.da ekonomayzer, tezlatkich nasosi, yurgizib yuborish qurilmalari boʻladi. K. avtomobil, mototsikl, motorli qayiq dvigatellarida ishlatiladi.

Manbalar
Karvon

Karvon (fors.) — 1) uzoq, joylarga yuk va odam tashuvchi, qator boʻlib ketayotgan hayvonlar (tuya, eshak, xachir, otlar), aravalar va ularni boshkaruvchi shaxslar guruhi, qatori. K. uzilib qolmasligi uchun eng oldingi va oxirgi hayvonga qoʻngʻiroq osib qoʻyilgan; 2) oʻzaro yordam va xavfsizlikni taʼminlash uchun birga qoʻshilib yoʻlga chiqqan yoʻlovchilar, sayyohlar yoki elchilar guruhi. K.ni karvonboshi boshqargan; 3) daryo K.i — oʻzi suza olmagani uchun qator qilib shatakka olingan kemalar (barja, sollar); 4) uzoq masofalarga maxsus yuk tashib beradigan kemalar birikmasi; ketma-ket ketayotgan yoki ketma-ket turgan bir necha kema.

Manbalar
Karvonsaroy

Karvonsaroy — karvonlar toʻxtab, tunab oʻtadigan rabot, saroy. Yaqin Sharq, Markaziy Osiyo, Zakavkazye shaharlari savdo yoʻlida barpo etilgan. Karvonsaroylar, odatda, oʻrtada katta hovli, atrofi bir-ikki qavatli hujralar bilan oʻralgan, minorali qalʼaband istehkom shaklida boʻlib, savdo manzillarida va shahardagi bozorlar (tim va toqlar) qatoriga qurilgan. IX—XVIII asrlarda shaharlarning oʻsishi va karvon savdosining kuchayishi natijasida karvonsaroylar koʻplab bunyod etilgan. Arab sayyohlari Istahriy va ibn Xavqallarning maʼlumotiga koʻra, X asrda savdo markazi hisoblangan Movarounnahrda 10 mingdan ortiq karvonsaroylar boʻlgan (Raboti Malik, Doya xotin karvonsaroyi, Ollaqulixon karvonsaroyi). Temir yoʻl va boshqa zamonaviy transport rivojlanishi natijasida karvonsaroylar oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Manbalar 

Arxitektura
Forscha soʻzlar va iboralar
Kargo

Kargo (ispancha cargo — yuk, yuk ortish) — 1) kemada tashiladigan yuk; 2) tashiladigan yuklarni sugʻurtalash.hs

Manbalar
Kardanli mexanizm

Kardanli mexanizm - birbiriga nisbatan oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan ikki valning aylani-shini taʼminlaydigan mexanizm. Italiyalik olim J. Kardano nomi bilan atalgan. Bikr (qattiq) va elastik (qayishqoq), sinxron va asinxron xillari bor. Bikr K. m.da vallar zvenolari qoʻzgʻaluvchan qilib biriktirilganligi uchun aylanadi; elastik K. m.da vallar maxsus elementlari elastik holatga ega boʻlgani uchun aylanadi; sinxron K. m.da vallar oʻzgarmas tezlikda; asinxron K. m.da vallar oʻzgaruvchan tezlikda aylanadi. Vallari oʻq boʻylab suriladigan K. m. ham boʻladi. Transport mashinalarning kardanli uzatmalarida stanoklar, asboblar va b.da qoʻllaniladi.

Manbalar
Kardanli uzatma

Kardanli uzatma — vallari bir-biriga nisbatan parallel yoki oʻzgaruvchan burchak ostida joylashgan, yetakchi valdan yetaklanuvchi valga aylanma harakat uzatadigan qurilma. Italiyalik olim J.Kardano nomi bilan atalgan. Kardanli uzatma kardan val va uning uchlariga mahkamlangan kardanli mexanizmlardan iborat. Asosan, avtomobillar, traktorlarda shuningdek, aylantirish momenti yetakchi koʻprikdagi bosh uzatmaga uzatmalar qutisi yoki tarqatish qutisidan uzatiladigan boshqa transport mashinalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Kardano Jerolamo

KARDANO (Cardano) Jerolamo (1501.24.9 yoki 1506 - 1576.21.9) - italyan faylasufi, vrachi, matematigi, ixtirochisi. Algebrani rivojlantirishda K. ishlari katta ahamiyatga ega. Keltirilgan kub tenglama ildizi uchun formulani yaratgan (qarang Kardano formulasi). Yevropada birinchilardan boʻlib, manfiy sonlarni koʻllagan. Falsafada oʻzining kosmologik qarashlarini ilgari surgan, akl va zakovat tushunchalarini farqlagan. K. qarashlarida materialistik dunyoqarash bilan birga neoplatonizmga xos elementlari ham boʻlgan. Kardanli uzatma va b. mexanizmlar ixtiro qilgan (qarang Kardanli mexanizm, Kardanli uzatma).

Manbalar
Kardano formulasi

Kardano formulasi -x> + px+q =0 (*) shaklidagi kub tenglama ildizlarini uning koeffitsiyentlari opqali ifodalaydigan formula.

Har qanday kub tenglama (*) koʻrinishiga keltiriladi. K. f. bunday yoziladi:Birinchi kub radikalning qiymatini ixtiyoriy tanlab, ikkinchi radikalning shunday qiymatini olish lozimki (uchtasidan birini), uni birinchi radikalning tanlab olingan ildiziga koʻpaytirilganda koʻpaytma teng boʻlsin. (*) tenglamaning uchala ildizi shu yoʻl bilan hosil qilinadi. K. f. 16-asrda topilgan.

Manbalar
Kardinal (ruhoniy)

Kardinal (lot. cardinalis — bosh) -katolik cherkovi iyerarxiyasida Rim papasidan keyin, yepiskopdan oldin turuvchi ruhoniy. Kardinallar papaning cherkovni boshqarish sohasidagi eng yaqin maslahatchilari va yordamchilari hisoblanadi hamda shu lavozimga papa tomonidan tayinlanadi.

Manbalar
Kardinal nuqtalar

Kardinal nuqtalar - markaz lashtirilgan optik sistemaning optik oʻqi yaqinida joylashgan buyumlar fazosining ixtiyoriy nuqtasi tasvirini yasashga xizmat qiluvchi asosiy nuqtalar (qarang Optika).

Manbalar
Kardio...

Kardio... (yun. kardia - yurak) -qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi. Yurakka oidlikni, yurak bilan bogʻlanganlikni bildiradi (mas, kardiogramma, kardiologiya).

Manbalar
Kardiogramma

Kardiogramma (kardio... va ...gramma) — maxsus asbob (elektrokardiograf va b.) yordamida yurak faoliyatini qayd qilish uchun qogʻoz yoki fotoplyonkaga yozib olingan egri chiziq (yana q. Elektrokardiogramma).

Manbalar 

Kardiologiya