Girih

Girih (fors. — muammo, tugun, chigal) — murakkab handasiy naqsh; meʼmorlik va badiiy hunarmandlikda keng ishlatiladi. Naqsh asosi uchburchak, toʻrtburchak, murabba, aylana va yoy shaklli taqsimlardan tashkil topadi. Handasiy jihatdan G.ni tahlil etish, chizib chiqish, yangi turlarini ijod etish maxsus tayyorgarlik va mahoratni talab qiladi. G.lar yaratilish davrida sodda boʻlib, keyinchalik takomillashib, murakkablashib borgan. G. qancha murakkab mujassamotga ega boʻlmasin, uning qulay tomoni ham bor: har qanday G. takrorlanuvchi maʼlum boʻlak (taqsim)larga ajraladi. Taqsimlar takrorlangan sari goʻzal, jozibador boʻlib boradi. Shu tufayli baʼzi sodda G.lardan tashkil topgan murakkab G.ni qayta parchalab, bir necha sodda va mustaqil G. yasash, ikki G.ni bir-biriga chatishtirib uchinchi xil G. yaratish mumkin. Shakllariga qarab G.lar turlicha nomlanadi: taqsim asosida 5 va 10 qirrali yulduz boʻlsa "5 va 10 qirrali G.", pargar yordamida chizilgan egri chiziqlardan yasalsa "Pargari G." va h.k.

Saqlanib qolgan meʼmoriy obidalar, roʻzgʻor buyumlari (barkash, obdasta, lagan, sopol idishlar, gilam, palak va b.), zardoʻzlik, kitob bezaklarida G. naqshi koʻp uchraydi. Ayniqsa meʼmoriy bezaklar orasida G. yetakchi (islimiy naqsh ikkinchi) oʻrinni egallaydi. Meʼmoriy yodgorliklardagi G.larni yasash kalitini topish koʻpincha ancha mashaqqatli mehnatni talab etadi. Naqqosh, girihshunos usta Z.Bositxonov koʻpgina (300 dan ortiq) G.larni tiklagan va ularni qurish yoʻllarini topgan, yangilarini yaratgan.

G.ning qachon, qayerda vujudga kelganligi nomaʼlum. Hoz. Oʻzbekistan hududidagi meʼmoriy obidalardan xususan 10-asrda Arabota maqbarasi (Samarqand viloyati), Mirsaid Bahrom (Karmana), Raboti Malik karvonsaroyi (Navoiy), Juma masjidi (Xiva), 12-asrda Afrosiyob (Samarqand), Termiz shoxlar saroyi, Masjidi kalon (minorasi, 12-asr, Buxoro), 15—16-asrlarda Xoʻja Ahmad Yassaviy majmuasi (Turkiston), Registon maydonidagi Ulugʻbek, Sherdor, Tillakori madrasalari, Bibixonim masjidi, Shohizinda ansamblidagi koʻpgina binolar (Samarqand), Koʻkaldosh, Barokxon madrasalari, Zangiota maqbarasi (Toshkent), Xudoyorxon saroyi hamda masjidlari (Qoʻqon) bezaklarida G. naqshi koʻplab uchraydi.

10—11-asrlarda faqat ganchda, 12-asrda sopol buyumlar va gʻisht qalamalarida, 14-asrdan koshin, parchin, yogʻoch, tosh va rangli naqshlarda uchraydi. 15-asrga kelib sopolga oʻyilgan naqshlar yuzalariga sir berish rasm boʻldi. G.ni ishlatish imkoniyatlari yana kengaydi.

20-asrda oʻzbekistonlik Us t a Shirin Murodov, Shamsiddin Gʻafurov, Maxmud Usmonov va b. ustalar binolarni bezashda qoʻllagan G.lar oʻzining sodda va goʻzalligi, ajoyib va mukammalligi bilan ajralib turadi. G.ning bunday namunalarini Toshkentdagi Navoiy, Muqimiy teatr binolari, Oʻzbekistan xalqlari tarixi muzeyi, Xalqlar Doʻstligi saroyi, metro bekatlari va b. da koʻrish mumkin. Ayniqsa, Oʻzbekistan mustaqilligidan keyin barpo qilingan Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Buxoriy majmuasi, Oliy majlis binosi kabi yirik meʼmoriy inshootlar, jamoat (choyxona, mahalla guzarlari va b.) va xususiy binolar bezagida G. naqshning asosiy turlaridan biriga aylandi.

Poʻlat Zohidov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil