Niderlandiya davlat madhiyasi

„Wilhelmus van Nassouwe“, odatda „Wilhelmus“ (gollandcha: Het Wilhelmus; talaffuzi [ɦɛt ʋɪlˈɦɛlmʏs]; inglizcha tarjimasi: „The William“) — Niderlandiya va ushbu Qirollikning milliy madhiyasidir. Uning yaratilishi 1572-yilga toʻgʻri keladi va bu bugungi kunda qoʻllanilayotgan eng qadimgi milliy madhiyalardan biri. Garchi „Wilhelmus“ 1932-yilgacha rasmiy davlat madhiyasi sifatida tan olinmagan boʻlsa-da, u Niderlandiya aholisining bir qismi tomonidan doimo mashhur boʻlib kelgan va Niderlandiya tarixida hozirgi maqomiga ega boʻlgunga qadar bir necha marta qayta paydo boʻlgan. Bu 1954-yildan 1964-yilgacha Gollandiya Antil orollarining madhiyasi ham boʻlgan.

„Wilhelmus“ Niderlandiya qoʻzgʻolonida, xalqning Ispaniya imperiyasidan mustaqillikka erishish uchun kurashish paytida yaratilgan. Unda Gollandiyada Ispaniya qiroli qoʻl ostida stadholder boʻlgan millat otasi William Orange haqida hikoya qilinadi. Birinchi shaxs xuddi oʻzidan iqtibos keltirgandek, William Orange gollandlarga ham qoʻzgʻolon, ham oʻzining shaxsiy kurashi haqida gapiradi. Bunda qirolga sodiq boʻlish, vijdoniga xiyonat qilmasdan xudoga va gollandlarga xizmat qilish haqida soʻz boradi. Qoʻshiq matnida William Orange oʻzini zolim shoh Saul qoʻl ostida xizmat qilayotganini Bibliyadagi Dovud alayhissalom bilan solishtiradi. Rahmdil Dovud alayhissalomv adolatsiz Saulni magʻlub etgani va Xudo tomonidan Isroil shohligi bilan taqdirlangani kabi, William ham shohlik bilan taqdirlanishga umid qiladi. „Wilhelmus“ ham, Gollandiya qoʻzgʻoloni ham 16-asrda Yevropadagi reformatsiya va buning natijasida boshqa mamlakatlarda ispan inkvizitsiyasi tomonidan protestantlarning taʼqib qilinishi nuqtai nazaridan koʻrish kerak. Jangovar musiqa nafaqat Rim klerklari va repressiv monarxlarni janjal qilishda, balki sinfiy oshib ketadigan ijtimoiy hamjihatlikni yaratishda ham juda foydali boʻldi.

Tarix

Boshlanish 
"Wilhelmus" musiqasi taniqli Rim-katolik fransuz qoʻshigʻi „Autre chanson de la ville de Chartres assiégée par le prince de Condé“, yoki qisqasi: „Chartres“dan olingan. Ushbu qoʻshiq 1568-yilda Fransiya din urushlari paytida Gugenot (protestant) shahzoda de Konde tomonidan muvaffaqiyatsiz boʻlgan Chartre qamalini masxara qildi. Biroq, „Wilhelmus“ning gʻalabali mazmuni asl qoʻshiqning mazmunidan juda farq qiladi, bu uni bir necha darajalarda buzgʻunchi qiladi. Shunday qilib, Gollandiyalik protestantlar protestantlarga qarshi qoʻshiqni oʻz zimmalariga olishdi va uni oʻz rejalari uchun tashviqotga moslashtirdilar. Shu tariqa, „Wilhelmus“ oʻz davri uchun xos edi va 16-asrda urushayotgan guruhlar bir-birlarining qoʻshiqlarini qayta yozish uchun oʻgʻirlashlari odatiy hol edi.

Ohang 1568-yilga tegishli boʻlsa ham, uning birinchi maʼlum yozma versiyasi 1574-yilga toʻgʻri keladi. Oʻsha paytda madhiya ancha tez sur’atda kuylangan. Gollandiyalik bastakor Adriaen Valerius 1626-yilda oʻzining „Nederlantsche Gedenck-clanck“ asarida „Wilhelmus“ning hozirgi ohangini yozib oldi, bu musiqaning tezligini sekinlashtirdi, ehtimol uni cherkovlarda kuylash uchun.

Qoʻshiq matnlarining kelib chiqishi 
Qoʻshiq matnlarining kelib chiqishi noaniq. „Wilhelmus“ birinchi marta 1568-yil aprelda sakson yillik urush boshlanishi va 1572-yil 1-aprelda Brielning qoʻlga olinishi oʻrtasida yozilgan boʻlib, uning yoshi kamida 449-450 yil boʻlgan. Madhiya nihoyasiga yetganidan koʻp oʻtmay, yozuvchi, davlat arbobi va Antverpenning sobiq meri Philips of Marnix yoki siyosatchi va ilohiyotchi Dirck Coornhert qoʻshiq soʻzlarini yozgani aytildi. Biroq, bu bahsli, chunki Marniks ham, Coornhert ham qoʻshiq oʻz davrida juda mashhur boʻlgan boʻlsa ham, ular soʻzlarni yozganliklarini hech qachon eslatmagan. „Wilhelmus“da ham gʻalati qofiyalar mavjud. Ayrim hollarda ayrim soʻzlarning unlilari boshqa soʻzlar bilan qofiyalanishi uchun oʻzgartirilgan. Baʼzilar buni Marniks ham, Coornhert ham madhiya yozmaganligining isboti sifatida koʻrishadi, chunki „Wilhelmus“ yozilganda ikkalasi ham tajribali shoir boʻlishgan va ular bu kichik erkinliklarni yozmagan boʻlishlari aytiladi. Shuning uchun baʼzilar Niderlandiya milliy madhiyasining soʻzlari voqea uchun bitta sheʼr yozgan va keyin tarixdan gʻoyib boʻlgan odamning ijodi deb hisoblashadi. „Wilhelmus“ning fransuzcha tarjimasi taxminan 1582-yilda paydo boʻldi.

Oxirgi stilometrik tadqiqotlar Pieter Datheenni Niderlandiya milliy madhiyasi matnining muallifi sifatida tilga oldi. Gollandiyalik va flamand tadqiqotchilari (Meertens instituti, Utrext universiteti va Antverpen universiteti) tasodifan uning uslubi va milliy madhiya uslubi oʻrtasida ajoyib oʻxshashliklarni aniqladilar.

Tuzilishi va talqini 
Toʻliq matn oʻn besh banddan iborat. Madhiya akrostikdir: oʻn besh bandning birinchi harflari „Villem van Nassov“ nomini hosil qilgan (Nassov Nassauning zamonaviy orfografik varianti edi). Hozirgi golland imlosida 12 va 13-bandlarning birinchi soʻzlari S oʻrniga Z bilan boshlanadi.

Oʻsha davrdagi koʻplab qoʻshiqlar singari, u tematik xiazmus atrofida tuzilgan murakkab tuzilishga ega. Matn simmetrikdir, bunda 1 va 15-misralar maʼno jihatidan bir-biriga oʻxshash, ikkinchi va 14, uchinchi va 13 misralar va hokazo. Ular 8-bandda birlashmaguncha, qoʻshiqning yuragi: „Ey Dovud, sen shoh Saoulning zulmidan panoh qidirding. Shunday boʻlsa ham, men bu welterdan qochib ketdim“, bu yerda taqqoslash faqat Bibliyadagi Dovud allayhisalom va William oʻrtasida amalga oshiriladi. Orange Gollandiya qoʻzgʻolonining rahmdil va adolatli rahbari sifatida, balki zolim shoh Saoul va ispan toji oʻrtasida va Xudo Dovudga bergan vaʼda qilingan Isroil yurti va Williamga Xudo tomonidan berilgan shohlik oʻrtasida taqqoslash keltiriladi.

Birinchi baytda „Duytschen“ (ingliz tilida odatda „Golland“, „mahalliy“ yoki german deb tarjima qilingan) Williamning ildizlariga ishora. Uning zamonaviy golland ekvivalenti „Duits“ faqat „nemis“ degan maʼnoni anglatadi va u Williamning ajdodlari uyiga (Nassau, Germaniya) yoki Muqaddas Rim imperiyasi yerlariga, shu jumladan Niderlandiyaga tegishli boʻlishi mumkin. Ammo, ehtimol, bu soʻzning kengroq maʼnosiga ishora boʻlib, Williamni Gollandiyaga kamdan-kam yoki hech qachon tashrif buyurmagan Ispaniya qirolidan farqli oʻlaroq, vatanning „tugʻilgan joyi“ sifatida koʻrsatadi. Shunday qilib, shahzoda Orange shahzodasi boʻlishiga qaramay, uning ildizlari roman emas, balki german ekanligini taʼkidlaydi.

Germaniyaning Gollandiyani bosib olishi davrida fashistlar reyxs komissari Arthur Seyss-Inquart Gollandiya qirollik oilasining barcha timsollarini, shu jumladan „Wilgelmus“ni ham taʼqiqlagan. Keyin uni Gollandiya qarshiligining barcha guruhlari, hatto ilgari anti-monarxistik pozitsiyani egallagan sotsialistlar ham qabul qildilar. Bosqindan oldin oʻz yigʻilishlarida „Wilgelmus“ qoʻshigʻini kuylagan nemisparast Nationaal-Socialistische Beweging (NSB) uni Alle Man van Neerlands Stam („Gollandiyalik barcha erkaklar“) bilan almashtirdi. Madhiya ingliz tilida soʻzlashuvchi dunyo eʼtiborini 1942-yilda Britaniyaning „One of Our Aircraft Is missing“ nomli urush filmi bilan oʻziga tortdi. Film ishgʻol qilingan Niderlandiya uzra urib tushirilgan va mahalliy aholi tomonidan qochishga yordam bergan Qirollik havo kuchlarining bombardimonchi ekipaji haqida. Ohang film davomida aholining passiv qarshilik koʻrsatish kampaniyasi doirasida eshitiladi va u „Wilgelmus“ ijro etilganda ekranda Niderlandiya gerbi bilan tugaydi.

Madhiyaning qoʻllanilishi
"Wilgelmus van Nassouwe" musiqasining muhim oʻzgarishlari shundan iboratki, koʻr karillon oʻyinchisi Jacob van Eyck oʻzining 17-asr oʻrtalarida Der Fluyten Lust-hof variatsiyalari toʻplamida yozgan.

10 yoshli Wolfgang Amadeus Mozart 1766-yilda Gollandiyaga tashrifi chogʻida qoʻshiqning D majorda klaviatura uchun 7 ta variantdan iborat toʻplamini yaratgan, hozirda K. 25 roʻyxatida turadi.

Richard Strauss 1892-yilda harbiy orkestr uchun oʻzining „Variationen über 'Wilhelm von Oraniênʼ“ asarini yozgan. Qoʻlyozma, ehtimol, notoʻgʻri yozilgan, Gaagadagi Koninklijke kollektsiyalarida saqlanadi. YouTubeʼda Niderlandiya Qirollik dengiz piyodalari guruhi tomonidan yozilgan yozuv mavjud.

Wilgelmusda ikkita asosiy oʻzgarishlar mavjud, yaʼni Lyuksemburg qirollik madhiyasi („De Vilgelmus“ deb ataladi) va „Das Treuelied“ qoʻshigʻi, nemischa „sodiqlik qoʻshigʻi“.

Ushbu musiqa birinchi marta Lyuksemburgda (oʻsha paytda Birlashgan Niderlandiya Qirolligi bilan shaxsiy ittifoqda) Gollandiya qiroli va Lyuksemburg Buyuk Gersogi William III ning tashrifi munosabati bilan 1883-yilda ishlatilgan. Keyinchalik madhiya Grand uchun yangradi. Ohang juda oʻxshash, ammo „Wilgelmus“nikiga oʻxshamaydi. 1919-yildan beri rasmiy foydalanilmoqda.

Ikkinchi asosiy oʻzgarish — shoir Max von Schenkendorf (1783-1817) tomonidan yozilgan va aynan „Wilgelmus“ kabi kuy shunday ishlatilgan „Das Treuelied“ nomi bilan mashhur „Wenn alle untreu werden“ (nem. „Agar hamma xiyonat qilsa“) qoʻshigʻidir. Birinchi jahon urushidan keyin bu nemis millatchi guruhlari orasida juda mashhur boʻldi. Bu Horst Wessel qoʻshigʻi bilan birgalikda eng mashhur qoʻshiqlardan biriga aylandi.

Bu kuy 1626-yilda yozilgan „Ack, Göta konungarike“ („Afsus, gotika qirolligi“) shved xalq qoʻshigʻida qoʻllaniladi. Qoʻshiq 16-asrda Gustav Vasa boshchiligidagi Shvetsiyaning ozodlik kurashiga bagʻishlangan.

Matn 
"Vilgelmus" birinchi marta 1581-yilda geuzenliedboek, soʻzma-soʻz „Tilanchilar qoʻshiq kitobi“da bosilgan. Unda „Wilgelmus“ga kirish sifatida quyidagi matn ishlatilgan:

 {| class="wikitable"
|
|A new Christian song made in the honour of the most noble lord, lord William Prince of Orange, count of Nassau, Pater Patriae (Father of the Nation), my merciful prince and lord. A song of which the first capital letter of each stanza form the name of his merciful prince. To the melody of Chartres.
|}

Manbalar

Havolalar 
 Sheet music of "Wilhelmus"
 "Wilhelmus", vocal version of the first and sixth verse at the Himnuszok website 
 A song for Prince William authentic version on youtube
 Strauss: "Variationen über 'Wilhelm von Oraniên'" for military band
Niderlandiya
Madhiyalar