MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Parasimpatik nerv sistemasi

Parasimpatik nerv sistemasi — vegetativ nerv sistemasining bir qismi. Parasimpatik nerv sistemasi. Oʻzi innervatsiya qiladigan aʼzolarga xilma-xil, koʻpincha, simpatik nerv sistemasi taʼsiriga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi. Parasimpatik nerv sistemasi simpatik nerv sistemasi bilan birga barcha ichki organlar va bezlar faoliyatini boshqarishda qatnashadi.

Yana q. 

 Vegetativ nerv sistemasi

Manbalar 

    

Nerv sistemasi
Paraskaridoz

Paraskaridoz — ot, eshak va xachirlarda uchraydigan invazion kasallik. Ingichka ichak, baʼzan oshqozonda parazitlik qiladigan Parascaris equorun nematoda qoʻzgʻatadi. Kasal hayvonlarning tezagi bilan ifloslangan yem-xashak va suv orqali yuqadi. Asosan, yosh mollar kasallanadi, kasal hayvon yoʻtaladi, burnidan suv oqadi, nafas olishi tezlashadi, tana harorati qisqa vaqt koʻtariladi, ichi qotadi yoki ketadi. Kamqonlik (anemiya) belgilari koʻrinadi; toylar oʻsishi kechikadi yoki toʻxtaydi.

Davolash: piperazin, mebenda-zol, panatur, farantel ishlatiladi.

Oldini olish: mollarni parvarishlash, boqishda veterinariyasanitariya qoidalariga rioya qilish; rejali degelmintizatsiya, yaylovlarni almashtirish va boshqa

Manbalar
Paratireoid bezlar

Paratireoid bezlar (; para... va yun. thyreoides  — qalqonsimon) — qalqonsimon bez oldi bezlari; odam va hayvonlarning ichki sekretsiya aʼzolari. Ular baʼzi sut emizuvchilar (sichkrn, kalamush)da bir juft, boshkalari (it, quyon, tuya, echki)da va odamda 2 juft. Paratireoid bezlar organizmda kalsiy va fosfor almashinuvini boshqaradigan parati-reoid gormon (paratgormon) ishlab chiqaradi.

Yana q. 

 Qalqonsimon bez
 Endokrin bezlar

Manbalar
Paratireoid gormon

Paratireoid gormon, paratgormon — odam va hayvonlarning qalqonsimon bez oldi bezlarida hosil boʻladigan gormon. 1925-yilda kanadalik olim J. Kollip tomonidan buqaning qalqonsimon bezidan ajratib olingan. Suyaklardan qonga kalsiy chiqishini, buyraklardan kalsiy va fosfat ajralishini kuchaytiradi. Kimyoviy tabiatiga koʻra — polipeptid.

Manbalar
Paratiflar

Paratiflar — odamda salmonellalar qoʻzgʻatadigan oʻtkir infeksion kasalliklar guruhi. Paydo boʻlishi, belgilari, davosi, oldini olish yoʻllari ich terlamata oʻxshash.

Manbalar
Parafilyarioz

Parafilyarioz — ot va qoramollarda uchraydigan invazion kasallik. Hayvon terisi osti klechatkasi va muskul oʻrtasidagi biriktiruvchi toʻqimalarda parazitlik qiladigan Paraﬁ laria multipapillosa nematoda qoʻzgʻatadi. Qon soʻruvchi pashshalar orqali hayvonlarga yuqadi. Bahorda va yozda kunduzgi paytlarda hayvonning boʻyin, yelka va kuraklari atrofi terisida noʻxatdek tugunchalar paydo boʻladi, issiq faslda ulardan qon oqadi. Maʼlum muddatdan keyin qon toʻxtaydi, qotadi, qora qoʻtir boʻlib qoladi. Davolash usuli yetarli oʻrganilmagan.

Oldini olish: qon soʻruvchi pashshalar insektitsidlar purkab yoʻq qilinadi.

Manbalar
Parafin

Parafin (nem. parafﬁn, lot. ragshp — oz va afﬁns — oʻxshash) — toʻyingan qattiq uglevodorodlar C18 — C35 aralashmasi. Mol. m. 300—400. Sof P. rangsiz, hidsiz, taʼmsiz modda. Qoʻlga yogʻdek unnaydi, suvda, spirtda erimaydi, koʻpgina organik erituvchilarda va mineral moylarda yaxshi eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 45—65°C, zichligi 880– 915 kg/m3. P., asosan, deparafinizatsiya usulida ketonlar bilan toluol aralashmasidan, moyli neft distillatlarini moysizlantirish va tozalash yoʻli bilan, shuningdek, sunʼiy usulda uglerod (I)-oksidni vodorod bilan qaytarib olinadi. Izolyasion material sifatida, yogʻochni parafinlashda, qogʻoz, toʻqimachilik, poligrafiya, koʻn, lokboʻyoq sanoatida, elektrotexnika, tibbiyotda qoʻllanadi. Yuqori yogʻ kislotalari, spirtlar, yuvuvchi va sirt faol moddalar olishda ishlatiladi (yana qarang Toʻyingan uglevodorodlar).

Manbalar
Parafin bilan davolash

Parafin bilan davolash, - parafindan davo maqsadida foydalanish; asosan, applikatsiya, bogʻlov, vanna yoki maska holida qoʻllanadi.

P.bilan d.ning eng koʻp tarqalgan usullari: qizdirilgan parafin kleyonka toʻshalgan kyuvetaga quyiladi, u 52—55° gacha sovigach, kyuvetadan olib, gavdaning ogʻriyotgan qismiga qoʻyiladi, kleyonka yopib, ustidan adyol yoki koʻrpa bilan oʻraladi; shu qolatda 20— 30 min. turadi; parafin olingach, bemor issiq adyolga oʻralib, 30—40 min. dam oladi. Davo kursi 10—25-marta, kunda yoki kunora qoʻyiladi. Parafin ogʻriq qoldirish va soʻmedicine

rib olish xossasiga ega, moddalar almashinuvi, qon aylanishi, toʻqimalar oziqlanishini kuchaytiradi, chandiqlanishga yoʻl qoʻymaydi. Boʻgʻimlar, pay qini, boylam va muskullarning oʻtkir va su-runkali kasalliklarida; shikastlarda, nerv sistemasining ogʻriq bilan kechadigan kasalliklari (radikulit, ishias, nevrit, nevralgiya)sl, trofik yara, ovqat hazm qilish sistemasi kasalliklari (yara kasalligi, kolit, ga-strit)da; erkak va ayollar jinsiy aʼzolari yalligʻlanganda; quloq, burun, tomoq kasalliklari; ayrim teri kasalliklari (quruq ekzema, qizil temiratki)da, shuningdek, kosmeti-kada turli nuqsonlarni (ajin, chandik va boshqalar) yoʻqotish uchun ishlatiladi. P. bilan d. faqat vrach tavsiya etgandagi-na qoʻllanadi.

Manbalar
Parashyut

Parashyut (para... va frans. chuite — tushish) —1) yukrridan (mas, samolyotdan) tushayotgan odam yoki yuk tezligini atmosfera qarshiligi hisobiga kamaytiradigan apparat. Leonardo da Vinchi P. gʻoyasini ilmiy asoslab bergan. 18-asrda fransuz J. Mongolfye oddiy P. bilan minoradan sakragan. Hozirgi aviatsiya P.ini Rossiyada birinchi marta G.Ye.Kotelnikov yaratgan (1911).

P. gumbaz va osma tizimlardan ibo-rat (rasm). Samolyotdan sakrash, borish qiyin boʻlgan joylarga yuk tashlash, yongʻindan muqofaza xizmatchilarini oʻrmonning yonayotgan joylariga tushirish; maxsus havo-desant qoʻshinlari va harbiy texnikani tashlash va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Shunga koʻra, qutqaruv, qoʻndiruv, tormoz va sport P.lari kabi xillarga boʻlinadi. P. pishiq ma-todan tayyorlanadi.

Vertolyot yoki samolyotdan sakrashda ishlatiladigan P.lar parashyutchi tomonidan tortish halqasini bevosita tortish yoʻli bilan yoki sakrovchining ishtirokisiz ochiladi. Yuk tashlat P.lari odam ishtirokisiz ochiladi. Buning uchun maxsus tizimcha boʻlib, bir uchi samolyotga, ikkinchi uchi tortish halqasiga mahkamlab qoʻyiladi. Parashyutchi samolyotdan tizimcha uzunligicha uzoklashishi bilan halqa tortila-di va P. gumbazi ochiladi. P. gumbazining yuzasi 0,01 dan bir necha ming m2 gacha boʻlishi mumkin. P.ning tushish tezligi 1–5 m/s; 2) lift shaxtasida bosh arqon uzilib ketgan yoki tormoz ishlamay qolgan xrllarda, shuningdek, klet yoʻl qoʻyilgan tezlikdan tez tushganda uni ushlab qoluvchi kurilma.

Manbalar
Parashyut sporti

Parashyut sporti - aviatsiya sporti turi. P.yeda turli uchish appa-ratlaridan (samolyot, vertolyot, planyor, dirijabl, aerostat va boshqalar) parashyutda sakraladi. Zamonaviy Parashyut sporti musobaqalari dasturiga quyidagilar kiradi: 600–1500 m balandlikdan radiusi 10 m li nishon doirasiga yakka va guruxli boʻlib sakrab yerga aniq qoʻnish; 2000 m balandlikdan yakka holda sakrab xavoda akrobatik figuralar kompleksini bajarish; 2400 m dan erkin tushish paytida estafeta tayoqchalarini uzatish va nishon doiraga aniq qoʻnish mashqi bajariladigan guruxli boʻlib kompleks sakrash; 2400–4000 m balandlikdan erkin tushishda muayyan figuralar yasab guruxli boʻlib akrobatik sakrash; yerga aniqqoʻnish; kichik kalibrli mil-tikdan otish, kross, suzishni oʻz ichiga oluvchi parashyut koʻpkurashi. Xalqaro aviatsiya federatsiyasining parashyut komissiyasi — S1R (1950-yil tuzilgan)ga 50 dan ortik, mamlakat aʼzo. 1951-yildan jahon, 1975-yildan Yevropa chem-pionatlari oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda Parashyut sporti 1934-yil vujudga kelgan. Shu yili Toshkent aeroklubi oʻz faoliyatini boshlagan edi. Oʻtgan davr mobaynida Oʻzbekistonda 12000 dan ortik, para-shyutchilar tayyorlandi. Toshkent aero-klubidan tashqari mamlakatda yana 3 ta aviatsiya sport klubi (Andijon, Zaraf-shon, Samarqand) bor. Parashyutchilarning har yili "Oq oltin" musobaqalari hamda faxriylarning anʼanaviy match uchrashuvlari oʻtkazib turiladi. 1993-yil Fargʻona shahri parashyutchilari Vena (Avstriya)da oʻtkazilgan xalqaro musobaqalarda, Oʻzbekiston terma jamoasi (T. Azizbekova, N. Trofimova, S. Richkova, T. Girdyuk, N. Skulkina) parashyut koʻpkurashi boʻyicha xalqaro musobaqalar (Volgansk shahri)da 3-oʻrinni egalladi. Oʻzbekistonlik V.Krestyannikov jahon, E. Eskanderov Yevropa chempioni unvoniga sazovor boʻlgan, A. Fasxut-dinov, A. Konisheva, L. Abduraxmonov, V. Koroteyeva va boshqa oʻzbekistonlik jahon rekordchilari hisoblanadi.

Manbalar
Parvana

Parvana — oʻrtapishar xoʻraki kishmish uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Hishrov kishmishi navlarini chatishtirib chiqarilgan (S. A. Pogosyan, S. S. Xachatryan, E. L. Martirosyan, V. I. Yegizaryan). Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, osti tuksiz. Guli 2 jinsli. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik, choʻziq-tuxumsimon, sargʻimtir, gʻubor bilan qoplangan. Kurtak ochganidan keyin 140— 145 kunda, faol qarorat yigʻindisi 3290—3345° da pishib yetiladi. Tupi oʻrtacha usadi. X,osildorligi 160—170 s/ ga va undan ortiq. Kasallik va zararkunandalarga chidamli oʻrtacha, sovuqqa chidamli past. Yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi.

Manbalar 

Uzum navlari
Georgi Parvanov

Georgi Parvanov (1957.28.6, Sirish-chnik shahri) — Bolgariya davlat arbobi. Sofiya universitetining tarix fakultetini tugatgan (1981). Tarix fanlari doktori. Bolgariya Ijtimoiy tarix institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1981—91), Bolgariya sotsialistax partiyasi (BSP) Oliy kengashi aʼzosi, BSP Tarix va siyosatshunoslik tadqiqotlari markazi direktori (1991—94), "Demokratax soʻllar" koalitsiyasining parlamentdagi fraksiya yetakchisi (1997—2001), 2001-yil iyun—noyab.da "Bolgariya uchun" koalitsiya fraksiyasi yetakchisi. BSP raisi oʻrinbosari, soʻng raisi (1994—2001), 2002-yil 22-yanvardan Bolgariya Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Parvarda

Parvarda — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: shakar, oliy nav bugʻdoy uni, oʻsimlik yogʻi, limon kislotasi olinadi. Qozonga shakar va suv solib (shakar miqdoriga nisbatan suv 30—40%) qaynatiladi, qaynash 8—10 minut davom etgach, limon kislotasi qoʻshiladi, qaynash qozondagi massa namligi 3—3,5% qolguncha davom ettiriladi. Pishirish oxirida qozondagi qandolatga choʻzish stanoklarida ishlov beriladi, yaʼni yostiqcha shaklida kesiladi va 20—25° haroratda unga boʻlanib, 18—24 soatga sovitiladi. Soʻngra maxsus qutichalarga solinadi.

Manbalar
Parvon

Parvon, Farvon — oʻrta asrlarda Tohariston shaharlaridan biri. Panjhir daryosi vodiysida joylashgan. 11-a.da bu yerdan Toharistonning Kobul viloyati bilan chegarasi oʻtgan. 10-asrda somoniylar davrida P.da katta va gavjum jome mas-jidi boʻlgan. P. zarbxonasida somoniylar, gʻaznaviylar, moʻgʻullar, hulokuiylar va temuriylar davrida pul zarb kilingan. P. 20-asr boshida ham oʻzining qad. nomi bilan atalgan, soʻngra Jabal as-Siroj deb atala boshlangan. Jaloliddin Manguberdining moʻgʻullar ustidan qozongan eng yorqin gʻalabasi P. yaqinida boʻlgan (qarang Parvon jangi).

Manbalar
Parvon jangi

Parvon jangi (1221) - Jaloliddin Manguberdining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi olib borgan janglaridan biri. 

Jaloliddin oʻzining turli qabilalardan tashkil topgan qoʻshini (60—70 ming kishi) bilan moʻgʻullarga qarshi chiqib, Parvon yaqinida jang maydonini egallagan. U bu yerda turib dastavval Toharistondagi Valiyon (yoki Valishton) qalʼasini qamal qilayotgan moʻgʻul qoʻshinini tormor etgan. Chingizxon Jaloliddinga qarshi Shiki-Xutuxu noʻyon boshchiligida qoʻshin (30 ming, boshqa manbaga koʻra, 45 ming kishi) joʻnatgan.

Parvondan bir farsax (6–7 km) masofadagi yerda boʻlgan jangda musulmonlarning oʻng qanotiga Jaloliddinning qaynotasi, qangʻlilar qoʻshini sardori Amin al-mulk, soʻl qanotiga Sayfuddin Agʻroq xalajlardan tashkil topgan qoʻshinga boshchilik qilgan. Jang ikki kun davom etgan, Juvayniyning hikoya qilishicha, Shiki-Xutuxu noʻyon ikkinchi kunga oʻtar kechasi dushman moʻgʻullarga madad kuchlari yetib kelibdi deb oʻylashi uchun oʻz qoʻshiniga kigiz va choponlar orasiga poxol solib va bosh kiyim qoʻshimchaib qoʻriqchi yasashni, ularni qoʻshimcha otlar ustiga oʻtqazib, tuyalar karvoni va aravalar orasiga saflashni amr qilgan. Dastlabiga bu ayyorlik ish bergan, ammo, Jaloliddin qoʻshiniga dalda berib ularni olgʻa boshlagan. Moʻgʻullar qattiq jangdan holdan toyganlarida Jaloliddin karnay chaldirib qoʻshi-niga otlarga minishga farmon bergan va umumiy hujumga oʻtgan, shu bilan jang taqdiri hal boʻlgan. Shiki-Xutuxu faqat ozgina jangchilari bilan Chingizxon huzuriga qaytib kelgan.

Parvon jangi moʻgʻullarning bu urushdagi eng katta magʻlubiyati boʻlgan. Moʻgʻullar bosib olgan koʻpgina shaharlarda xalq qoʻzgʻolon koʻtarib moʻgʻul noiblarini oʻldirganlar. Ammo, Parvon jangidagi gʻalaba Jaloliddin uchun halokatli oqibatlarga olib kelgan. Jangdan soʻng Jaloliddinning lashkarboshilari oʻlja (ajoyib arab oti) ustida janjallashib qolganlar. Jaloliddin ularni tinchita olmagan. Sayfuddin Agʻroq, Aʼzam malik va Muzaffar malik uni tark etganlar. Jaloliddinning yonida faqat Amin almulkgina oʻz qangʻlilari bilan qolgan, xolos.

Manba: Shixab ad-din Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal ad-dina Mankburni, Baku 1973.

Adabiyot 
 Buniyodov Ziyo, Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T., 1998.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar 

 

Janglar
Markaziy Osiyo janglari
Osiyo tarixi
Parvonalar

Parvonalar (Pyralidae) — kapalaklar oilasi. 20 mingga yaqin turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 1—5 sm; ol-dingi qanoti uchburchak shaklida yoki ensiz uzunchoq, orqa qanoti esa keng boʻlib, cheti kalta shokilali. Barcha qitʼalarning, asosan, choʻl, quruq dasht, chalovzor va oʻtloqlarida tarqalgan. Koʻpchiligining qurtlari oʻsimlik ichida (ildiz, kurtak, meva va boshqalar) yoki oʻralgan barglarda yashaydi. Hammaxoʻr. P.dan oʻtloq va poya parvonalari, shuningdek, dukkakli ekinlarga akatsiya parvonasi, don va turli ombordagi mahsulotlarga ombor parvonalari zarar keltiradi (qarang Ombor zararkunandalari).

Manbalar
Parvonachi

Parvonachi — hukmdor farmoni va buyruqlarini bituvchi kotib. 1) Xiva xonligida qozi va inoqdan keyingi oliy darajadagi saroy mansabdori. P. mansabi saltanat uchun buyuk xizmatlari evaziga xon tomonidan inʼom tar-zida berilgan. P. vafotidan soʻng uning oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri farzandi tay-inlangan, unga zardoʻz liboslar, ol-tin pichoq va tulpor ot tuhfa kilingan. 2) Buxoro xonligida P. amirning tayanchi hisoblangan oliy lavozimlardan biri, otaliq hamda devonbegidan keyingi 3mansabdor shaxs. P. amir tomonidan chiqarilgan yorlikdarni arkoni davlat hamda beklarga taqdim etgan, ayni chogʻda xonlikda yashovchi arablar ishi bilan shugʻullanish uchun masʼul hisoblangan. Yuqori mansabga tayinlangan amaldor P. takdim etgan farmonni 3 kun mobaynida oʻz sallasiga qistirib yurishi lozim boʻlgan. Amir qabulxonasida P. uchun maxsus oʻrindiq boʻlgan. P. baʼzan harbiy harakatlarda ishtirok etib, muayyan qismlarga qoʻmondonlik qilgan. 3) Qoʻqon xonligida saroy mansabi. P.lar viloyatni ham boshqarish huquqiga ega boʻlganlar. Masalan, 1844-yil Chust hokimi Rahmatulloh P. edi.

Adabiyot 
 Semyonov A., Buharskiy traktat o chinax i zvaniyax i ob obyazannostyax nositeley ix v srednevekovoy Buhare, Sovetskoye vostokovedeniye, t.5, 1948; Mirza Badi, Divan. Madjma al-arkam ("Predpisaniya fiska")(Primeri dokumentatsii v Buhare XVIII v.). Faksimile rukopisi. Vvedeniye, perevod, primechaniya i prilojeniya A.B. Vildanovoy, M., 1981; Beysembiyev T.K., "Ta’rixi Shaxruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma Ata, 1987.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
Pargari

Pargari (fors, pargar — sirkul) —pargar yordamida naqsh yaratish usuli hamda shu usulda yaratilgan naqsh. Naqqosh usta pargar, chizgʻich yordamida kalam bilan naqsh mujassamotini chizib yaratadi. P. usuli murakkab, ustadan qunt, koʻp mehnat, handasiy shakllar hosil qilishda bilimdonlik, mahorat talab qiladi. Bezatilayotgan sirtning xom ashyosiga qarab chizib, boʻyab, oʻyib tasvir hosil qilib, zaminini oʻyib boʻrtma tasvir (relyef) qosil qilib ishlanadi. Ish jarayonida usta tayyor ulgi (andoza)dan foydalanishi yoki be-zatiladigan yuzaga oʻzi chizma chizib, keyin uni ishlashi mumkin, ishlaganda turli (iskana, nov iskana, gurzi, oʻyma qalamlar, tishli iskana kabi) asboblardan foydalanadi. P. Oʻrta Osiyo qududi (jumladan, oʻzbek va tojik xa-lk/1ari)da keng tarqalgan. Panjara, ganch oʻymakorligida, sopol va chinni idishlarni boʻyashda koʻp qoʻllaniladigan aylana naqshlar ham P. deb ataladi. Meʼmoriy qismlarda P. naqshlar yirik boʻlib, odatda, loklanmaydi; roʻzgʻor buyumlari, uy jihozlarida kichik boʻlib, pardozlanadi hamda lokla-nadi. Us t alardan T.Ayyubxoʻjayev, K..H-aydarov, S.Xoʻjayev, O.Fayzullayev va boshqa yogʻoch oʻymakorligida, Us t a Shirin, M.Usmonov va boshqa ganch oʻymakorligida P. naqshlarning jozibali namunalarini yaratgan.

Manbalar
Parda

Parda — 1) dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi (akt.). Mavzuning murakkabligi va davomiyligiga qarab pyesa va spektakl 1 P.dan 5 P.gacha boʻlishi mumkin. Mumtoz dramaturgiya va oʻtmishdagi teatrda P.lar koʻp boʻlgan. Zamonaviy pyesalar va spektakllar esa, odatda, 2 P.dan iborat. P.lar koʻri nishlarga (ular baʼzan voqealar, sahnalardeb ataladi) boʻlinadi. 1-P.da koʻ-pincha ekspoziyasiya va voqeaning tuguni, soʻnggi P.da yechimi beriladi. Asosiy P.larda voqealar rivojlanib borib choʻqqiga koʻtiriladi va tugalla-nadi. Baʼzi sahna asarlarida maxsus mukaddima va yakun boʻlib, ular prolog va epilog deb ataladi; 2) anʼanaviy teatrda musavvirlar tomonidan chizilgan maxsus suratli P.lar boʻlib, tomosha oldidan ayvon, koʻshk yoki tirgo-vichlarga osib qoʻyilgan. Oʻrta asrlarda ayol sanʼatkorlar harir oq P.lar ortida soz chalgan, kuylagan va raqsga tushgan. Qoʻgʻirchoq teatrining "Chodir xayol" va "Chodir jamol" turlarida tomoshalar 3 tomoniga P. tortilgan va oldi ochiq chodirlarda koʻrsatilgan; 3) teatr sahnasi oldidagi ikki tomonga sirgalib ochiladigan (baʼzan yukrriga koʻtariladigan) baxmal toʻsiqlar, sahnaning yonlarida va orasida spektakl mavzusini ochuvchi rassom tomonidan oʻylab chizilgan bezaklar ham P. deb ataladi. Kichik voqealar avansah-nada oʻynalayotganda P. yarim yoki butunlay yopilishi va yana ochilib asosiy vokealar davom etishi mumkin. Bunday P. intermediya P.si deyiladi. Teatrlarda yongʻindan saqlovchi (temir yoki asbestdan) P.lar ham uchraydi; 4) xonani quyosh nuri, shamol, yot koʻzdan toʻsish yoki bezak uchun deraza va eshiklarga tutiladigan matolar. Taxmon, tokcha, burchak yoki xonaning biron qismini toʻsish uchun ham qoʻllaniladi. Kelinkuyov uchun solingan joylardan toʻsib turuvchi P. chimildiq deb ataladi. P.lar turli gazlamalardan tikiladi. Hozirgi kunda "jalyuzi" P.lar urf boʻlmoqda.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Parda (maʼnolari)

Parda:

 Parda — 1) dramatik asar, teatr spek-taklining boʻlimi (akt.
 Parda (musiqa) (musiqada) — 1) torli (dutor, tanbur kabi) cholgʻular dastasini boʻgʻinlarga ajratuvchi toʻsiqlar.
Parda (musiqa)

Parda (musiqada) — 1) torli (dutor, tanbur kabi) cholgʻular dastasini boʻgʻinlarga ajratuvchi toʻsiqlar. Oʻtmishda P.lar ichak yoki ipakdan ishlangan boʻlib, keyinchalik choʻp, metall yoki plastmassadan yasash yoʻlga qoʻyilgan. Sozanda qoʻl barmoqlari bilan torlarni maʼlum P.ga bosib tebratganda muayyan balandlikdagi tovush (ton)ni hosil qiladi; 2) Sharq musiqa nazariyasida P. atamasi maqom, daemon, dastgoh tushunchalari bilan maʼnodosh boʻlib, muayyan balandlikdagi tovushlarni ham ifodalagan. Jumladan, uzbek musiqasida har bir maqomnint bosh P.si shu maqom nomi bilan ataladi (mas, Navo P.si, Rost P.si kabi).

Manbalar
Parda Tursun

Parda Tursun (taxallusi; asl ism-sharifi Parda Tursunov) (1909.7.11, Namangan viloyati Pop tumani Chor-kesar qishlogʻi — 1957.28.9, Toshkent) — yozuvchi. Almaiy nomidagi oʻlka uzbek namuna ishmaktabi (1923—27), Toshkent pedagogika bilim yur-tida (1927—28) oʻqigan. "Batrak" gaz.da masʼul kotib (1930—31), "Kizil Oʻzbekiston" gaz.da adabiy xodim (1931—34; 1939—40). 1935—36 yillarda Oʻrta Osiyo plan-iqtisod institutida birmuncha muddat taqsil koʻrgach, Oʻzbekiston Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi kotibi (1937—38), Oʻzbekiston Telegraf agentligi (1940—45)da adabiy xodim va muharrir, partiya tarixi institutida ilmiy xodim (1948—50).

P.T.ning adabiy faoliyati 1929—30 yillarda kichikkichik hikoyalar yozish bilan boshlangan ("Alvasti", 1929; "Zoʻrlik", 1932 va boshqa toʻplamlar). P.T.ning bu hikoyalaridan keyinchalik uning "Haq yoʻl" (1947) avtobiografik qissasi "oʻsib chiqqan". P.T. 1940-yilda yozilgan bu qissasi ustida uzoq vaqt ishlab, uni 1947-yilda nashr etadi. Keyinchalik mazkur qissaga sayqal berish, unda belgilangan qaxramonlar hayoti va jamoalashtirish davri manzaralarini tasvirlashda davom etib, dastlab "Oʻqituvchining yoʻli" (1949), keyin esa "Oʻqituvchi" romanini (1951) yozadi. Toshkent va Namangandagi bir necha maktab va koʻchalarga P.T. nomi berilgan.

Ac: Oʻqituvchi |Roman], T., 1972.

Adabiyot 
 Ikromov O., Parda Tursun. Adabiy portret, T., 1968; Uzbek adabiyoti tarixi, 3-j., T., 1972.

Manbalar

Havolalar  
 Nekrolog
Parda hosil qiluvchi moddalar

Parda hosil qiluvchi moddalar — biror sirtga surilganda qisqa vaqt ichida yupqa parda qatlam hosil qiladigan sintetik yoki tabiiy moddalar (odatda, polimerlar yoki oligomerlar). Bu pardalarning muhim xossasi shundaki, ular sirtga adgeziyalanadi (yopishib turadi), qattiq, elastik, nam oʻtkazmaydigan tashki muhit taʼsiriga chidamli boʻladi. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. sirtga organik erituvchilarda eritilgan eritmalar holida, suv yoki plastifikatorlardagi dispersiya holida beriladi. Parda rangeiz (tarkibida pigment boʻlmasa) yoki sarikdan toʻq jigarranggacha boʻlishi mumkin. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. — lok-boʻyoq mate-riallari (alif, moy, lok, boʻyoq)ning asosidir. Parda hosil qiluvchi moddalarq.m. tabiiy (oʻsimlik va hayvon yelimi, zigʻir, tung va degidratlangan kanakunjut moyi, kanifolni qayta ishlash mahsulotlari) va sintetik (alkid, epoksid, fenolaldegid, poliefir va perxlorvinil smolalar) xillarga boʻlinadi.

Manbalar
Pardaqanotlilar

Pardaqanotlilar () — hasharotlar turkumi. Eng xilma-xil hasharotlar turkumlaridan biri (har xil maʼlumotlarga binoan 150 mingdan 300 ming gacha turi bor). Keng tarqalgan. Uz. 0,2 mm dan (trixogrammalar eng mayda hasharot) 4—6 sm gacha (shoxdumlilar, tropik arilar, ayrim yay-doqchilar). Odatda, 2 juft shaffof pardasimon qanotlari bor. Orqa qanotlari nisbatan kichik, oldingisiga ilmoqchalar orqali birikadi. Chumolilar ikkilamchi qanotsiz P.dir. Tuban P.ning ogʻiz organlari kemiruvchi, yuksak P.niki — kemiruvchiyalovchi yoki soʻruvchi (pastki labi hartumchaga aylangan). Urgʻochi P.ning tuxum qoʻygichi bor; zaharli tuxum qoʻygichi zahar soluvchi nashtarga aylangan. Toʻliq oʻzgarish orqali rivojlanadi. Erkak P. gaploid tuxumlardan, urgʻochilari urugʻlangan diploid yoki urugʻlanmagan tuxumlardan rivojlanadi (k,. Partenogenez). P. nerv sistemasi boshqa hasharotlarga nisbatan kuchli rivojlangan; shartsiz reflekslari xilma-xil va murakkab (ay-niqsa, jamoa boʻlib yashovchi P.da) boʻlib, nayeli toʻgʻrisida gʻamgʻoʻrlik qiladi. Koʻpchilik P. gulli oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. Ayrim turlari (arrakashlar, shoxdumlilar va boshqalar) oʻsimliklarga ziyon keltiradi. Bir qancha parazit turlari (yaydoqchilar)dan zararkunanda hasharotlarga biologik qarshi kurashda foydalaniladi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Pardoz

Pardoz — 1) amaliy sanʼat (zargarlik, ganch va yogʻoch oʻymakorligi, mis- karlik va boshqalar)da narsalar sirtiga beriladigan soʻnggi ishlov, jilo; 2) oʻymakorlikda naqsh yaratish usuli; ganch oʻymakorligida 6 ta P. — loʻla pardoz, pax-pardoz, tabaqa P., chizma P., choka P. va qirma P. turlari bor. Sodda va murakkab P., zaminli va zaminsiz oʻyma turlari oʻyma-korlik naqshlari talqinida yaqqol koʻrinadi. Bunday P. naqshlangan yuzani jozibador boʻlishini taʼminlaydi.

Manbalar
Pardoz qilish

Pardoz qilish — q. Kosmetika.

Manbalar