MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qon bosimini tushiruvchi moddalar

Qon bosimini tushiruvchi moddalar, gipotenziv moddalar — qon tomirlar tonusini pasaytiruvchi dorilar. Ular arterial bosim (AB)ni meʼyoriga tushirib, nishon-aʼzolarda kechadigan oʻzgarishlarni kamaytiradi, gipertoniya kasalligi asoratlarining oldini oladi. Tibbiyot amaliyotida qon bosimi oshishining turli bosqichlariga taʼsir qiluvchi yuqori samarali dori vositalari koʻp, lekin ularning koʻpchiligi arterial bosimni pasaytirish bilan birga, sezilarli ravishda uglevod va yogʻlar almashinuvini buzadi, markaziy nerv sistemasi faoliyatini susaytiradi, qon reologiyasi va boshqalarni oʻzgarishiga olib keladi. Shu bois amaliyotda nojoʻya taʼsiri kamroq "birinchi qator" preparatlar guruhi ajratib olingan. Bular:— siydik haydovchi dorilar (tiazid va "halqali" diuretiklar), qisman kaliy saqlovchi vositalar;—Sa++ioni antagonistlari (nifedipin guruhi — amlodipin, nitrendipin va boshqalar);—sx-adrenoblokatorlar;— R-adrenoblokatorlar, jumladan "gibridlar";— angiotenzin oʻzgartiruvchi ferment ingibitorlari;— angitenzin "retseptorlari blokatorlari". Ilgari keng qoʻllanilgan rezerpin, benzogeksoniy, pentamin, apressin va boshqa hozirda faqat yordamchi ahamiyatga ega. Hozirgi klofelin, fentolamin, prazozin, apressin va boshqa Qon bosimini tushiruvchi moddalart.m. qoʻllanadi. Vrach kasallikning davriga va organizmning holatiga, shuningdek, dorining taʼsir etishiga qarab biror xil dorini buyuradi. Qon bosimini tushiruvchi moddalart.m.ni oʻz bilgicha ichmaslik kerak. Agar ular vrach ruxsatisiz ichilsa, taʼsiri boʻlmasligi yoki yurak faoliyatini zararlashi, koʻngil aynishi, qusish, quvvatsizlik, bosh aylanishi va boshqa kuzatiladi, shuningdek, arterial bosim toʻsatdan pasayib ketib, hayot uchun xavfli holat — kollapst olib keladi. Qon bosimini tushiruvchi moddalart.m.ni faqat vrach koʻrsatmasiga muvofiq ishlatish kerak.

Manbalar
Qon tomirlari



Yana qarang 

 Qon aylanishi
 Arteriyalar
 Venalar
Qon toʻxtatuvchi dorilar

Qon toʻxtatuvchi dorilar, gemostatik vositalar — qon oqishini toʻxtatuvchi moddalar. Mahalliy taʼsir etuvchi va organizmga dori soʻrilgandan soʻng umumiy taʼsir koʻrsatuvchi Qon toʻxtatuvchi dorilard. farq qilinadi; ular oʻz navbatida spetsifik (fibrinogen, protrombin kompleksi — II, VII, IX va X faktorlari, antigemofiya glo-bulin — VIII faktori, XIII faktor konsentrati va boshqalar) va nospetsifik (ad-rokson, rutin va boshqalar) vositalarga boʻlinadi. Mahalliy taʼsir etuvchi Qon toʻxtatuvchi dorilard. sifatida odam va hayvonlar qonidan tayyorlangan bir qancha moddalar, jumladan, trombin (kapillyarlardan qon oqqanda), gemostatik bulutcha (tarkibida trombin, trombokinaza va baʼzi tuzlar boʻlgan quruq gʻovak massa), mayda jarohatlarda achchiqtoshdan tayyorlangan "qon toʻxtatuvchi qalamlar" qoʻllaniladi. Organizmga soʻrilgandan soʻng qon toʻxtatuvchi moddalarga vikasol, kaltsiy xlorid, fibrinogen va boshqa kiradi. Baʼzi oʻsimliklar (lagoxilus, qichitqi oʻt, boʻyimodaron)dan tayyorlangan damlamalar ham Qon toʻxtatuvchi dorilard. sifatida ishlatiladi.
Qon yaratilishi

Qon yaratilishi yoki Gemopoez - qon hujayralarining hosil boʻlishi, rivojlanishi va yetilishi. Odamda va sut emizuvchi hayvonlarda qon yaratuvchi aʼzolarni, umurtqasiz hayvonlarda, asosan, boʻshliqlardagi suyuqliklar va qonning oʻzida yoki gemolimfada hosil boʻladi. Qon yaratilishi uzluksiz jarayon boʻlib, koʻpchilik qon hujayralarining qisqa hayotiy sikli tufayli roʻy beradi.

Odam embrionida sariqlik xaltachasidagi mezenxima hujayralarida qon yaratuvchi hujayra hosil boʻladi; homila 3 oyligidan to tugʻilguniga qadar qon jigarda va taloqda, 4 oyligidan boshlab esa bir vaqtda koʻmikda ham hosil boʻla boshlaydi, 4-oydan boshlab limfa tugunlarida limfotsitlar shakllanadi.

Uch oylik homilada qizil qon tanachalarn — megaloblastlar (yadroli yirik hujayralar) yetilib, yirik eritrotsitlar (megalotsitlar)ga, soʻng eritroblastlarga aylanadi, ular asta-sekin normoblastlar bilan almashinadi. Yangi tugʻilgan bola va katta yoshdagi sogʻlom organizmda boʻladigan eritrotsitlar ana shu normoblastlardan vujudga keladi.

Barcha yetilgan qon hujayralari birbiridan farqlansa ham yagona boshlangʻich (ustun) qon yaratuvchi hujayralardan vujudga keladi.

Koʻmikdagi boshlangʻich qon hujayralarining yetilib qonning yetuk shaklli elementlarga aylanishi qon hosil qiluvchi aʼzolarda sodir boʻladi. Qon oʻzaniga (tomirdagi qon oqimiga) qonning barcha funksiyasini bajara oladigan yetuk hujayralar tushadi.

Sogʻlom organizmdagi qon tarkibi va qon yaratish aʼzolari oʻzaro dinamik muvozanatda boʻladigan yaxlit bitta sistemani tashkil qiladi; yemirilgan qon hujayralari qon hosil qilish aʼzolarida uzluksiz yangilanib turadi. Qon yaratilishidagi bunday muvozanat markaziy va vegetativ nerv sistemasi, gormonlar, vitaminlar, shuningdek, maxsus moddalar — gemopoetinlar tomonidan boshqariladi.

Qon yoʻqotganda, qonda kislorod yetishmaganda, yalligʻlanish jarayonlarida, infeksion kasalliklarda qonda eritrotsitlar yoki leykotsitlar hosil boʻlishi kuchayadi, bu organizmning himoya reaksiyasidir; bunday holat qonning reaktiv oʻzgarishi deb ataladi. Qon hosil boʻlishining tezlashuvi organizmning himoya reaksiyasi boʻlganligi sababli kishi sogʻayganda qon yaratilishi ham normallashadi. Ayrim kasalliklarda (organizmda temir moddasi, vitamin V|2etishmaganda, taloq kasallanganda, meʼda olib tashlanganda, zaharli moddalardan zaharlanganda) qon hosil boʻlishi susayadi, kamqonlik roʻy beradi. Bundan tashqari, koʻmikda turli patologik jarayonlar paydo boʻlishi mumkin, bunda, asosan, qonda yosh (yetilmagan) shaklli elementlar koʻpayadi.
Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar

Qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar, infuzion vositalar — davolash maqsadida qon yoki plazma oʻrniga ishlatiladigan vositalar; shok holatida, koʻp qon yoʻqotganda, kamqonlik, yiringli septik kasalliklarda, kuyganda va boshqalarda qoʻlla-niladi. Taʼsir etishiga koʻra gemodinamik (shokka qarshi), dezintoksikatsion va parenteral Q.oʻ.b.s. ajratiladi.

Shokka qarshi preparatlarga dekstran asosidagi oʻrta molekulali poliglyukin, polifer, poliglyusol, makrodeks, intradeks, dekstran, plazmodeks, xemodeks va boshqa, shuningdek, quyi molekulali reopoliglyukin, reoglyuman, reomakrodeks, lomodeks, dekstran-40, gemodeks; jelatina preparatlari — jelatinol, gemojel, jelofuzin, plazmojel; gidrooksietilkraxmal asosidagi preparatlar — oksiamal, volekam, plazmosteril, voleks, 6—XES; polietilen glikol asosidagi polioksidinlar ishlatiladi. Dezintoksikatsion (organizmni zaharli moddalardan tozalovchi preparatlar) taʼsir etuvchilarga quyi molekulali polivinil-pirrolidon asosidagi preparatlar, asosan, gemodez, neogemodez, periston-N, subtozan, plazmozan, komidon va h.k. kiradi. Ular har xil zaharli moddalar bilan kompleks birikmalar hosil qiladi va siydik orqali organizmdan chiqib ketadi. Parenteral ovqatlantirishda (ovqat sifatida) oqsil mahsulotlari (plazma, albumin), shuningdek, oqsil gidrolizatlari (kazein gidrolizati, gidrolizin, aminopeptid, fibrinosol va boshqalar) qoʻllaniladi. Yogʻli emulsiyalar (infuzolipol, intralipid, lipifizian, lipofundin, lipozin, infonutrol, fatgen) ham parenteral ovqatlantirish va organizmning quvvatini oshirish uchun ishlatiladi. Kompleks taʼsir koʻrsatuvchi, shuningdek, kislorod tashish faoliyatiga ega, suv-tuz hamda kis-lota-ishqor muvozanatini boshqaruvchi Q.oʻ.b.s. ham mavjud.
Qon quyish

Qon quyish (gemotransfuziya) — davolash muolajasi; qon va uning tarkibiy qismlari (qon plazmasi, eritrotsitlar, leykotsitlar va trombotsitlar massasi)ni davo maqsadida bemor organizmiga quyish. Qadimda vrachlar qon odamning hayot qobiliyatini oshiradi deb taxmin qilib, qonni yoshartirish maqsadida, ruhiy bemorlarni davolashda qoʻllashgan, lekin bunda Qon quyish oʻrniga uni bemorga iliq holda ichirish tavsiya etilgan. Qon quyishga urinishlar ingliz olimi U.Garvey tomonidan yopiq qon aylanish sistemasining kashf etilishidan (1628) soʻng boshlandi. 19-asrga kelib odamga faqat odam qonini quyish mumkinligi isbotlandi. Biroq Qon quyish tibbiyot amaliyotiga 20-asr boshlarida kishilarda qonning 4 gruppasi borligi aniklangach. retsipiyent (qon oluvchi) va donor qonining mos kelishi qonuniyatlari oʻrganilgandan soʻng joriy qilindi (qarang Qon gruppalari). Donor qonining ivib qolishiga toʻsqinlik qiladigan va uni uzoq muddat saqlaydigan (konservatsiya) vositalarining topilishi Qon quyishning yanada keng tarqalishiga imkon berdi. 

Qon quyishda donordan olingan qon, shuningdek, qon oʻrnini bosuvchi suyuqliklar ishlatiladi. Shok, koʻp qon yoʻqotish bilan kechadigan operatsiyalar, ichki aʼzolardan (meʼda, oʻpka va boshqalar) qon ketganda, anemiya, yiringli jarayonlarda, kuyganda, zaharlanganda va boshqalarda qon quyiladi. Qonda eritrotsitlar miqdori kamaysa eritrotsitlar massasi, leykotsitlar kamayganda esa leykotsitlar massasi quyiladi. Qon bevosita (donordan retsipiyentga) va bilvosita (donordan olinib, konservantli flakonga solib qoʻyilgan qon ishlatiladi) periferik yoki katta venalarga tomchi-latib, baʼzan koʻp qon yoʻqotilganda oqizib arteriyaga quyiladi; koʻpincha Qon bilak venasidan yuboriladi. Qon quyishdan oldin donor va retsipiyentning qon gruppalari, rezus-faktori tekshiriladi. Qon quyishda retsipiyent bilan donorning qon gruppalari oʻzaro munosib boʻlishiga qatʼiy amal qilinadi. Amaliy transfuziologiya uchun AVO, Kp (rezus), Ke11 (Kell) va boshqa antigenlar muhim ahamiyatga ega. Qon quyish chogʻida bemorga quyilishi lozim boʻlgan miqdorni bir yoʻla quymay, boʻlib-boʻlib (3 marotaba) yuboriladi, dastlab ozgina qon tez yuborilib bir oz kutiladi, bemorda hech qanday noxushlik alomatlari paydo boʻlmasa. muolaja davom ettiriladi. Qon quyish aseptika qoidalariga rioya qilgan holda vrach nazoratida bajariladi. Qon quyganda belda ogʻriq tursa, koʻngil aynisa, eshakem toshsa Qon quyish toʻxtatilib, bemor darhol adyolga oʻralib, unga issiq choy ichiriladi va vrach buyurgan dori-darmonlar qilinadi.

Manbalar
Qonning shaklli elementlari

Eritrotsitlar -oʻrtasi ikki tomondan yupqalashgan disk shaklidagi qizil rangli yadrosiz hujayralar.Bunday shakl hujayra yuzasini kengaytirib,gaz almashinuvini yaxshilaydi.Ularning oʻlchami juda kichik boʻlib,millimetrning mingdan bir qismiga toʻgʻri keladi .1mm3 qonda4 6 mln ,oʻrtacha 5mln dona eritrotsit boʻladi .
Qontalash

Qontalash — yumshoq toʻqimalarga qon quyilishi. Shikastlangandan bir necha soat (baʼzan bir necha min.) keyin gavda toʻqimalarining yuzasiga qon quyilishi bilan kechadi. Q. oldiniga toʻq qizil rangda boʻladi; quyilgan qondagi gemoglobinning parchalanishidan Q.ning rangi asta-sekin oʻzgarib, qizildan koʻk rangga, soʻngra yashil, oxi-riga borib sariq rangga oʻtadi va keyinchalik Q. butunlay soʻrilib ketadi. Q.ning rangiga qarab lat yeyish qachon sodir boʻlganini aniqlash mumkin. Ogʻriq qoldiruvchi vositalar, Q.ning soʻrilib ketishi uchun boshida sovuq, keyinchalik issiq qilinadi.

Chuqur toʻqimalarga qon quyilganda shikastlangandan bir necha kun keyin Q. yuzaga kelishi mumkin. Baʼzan Q. hayot uchun xavfli hisoblanadi. Mas, bosh shikastlanib, koʻz qovoqlarida Q. ("koʻzoynak" koʻrinishida) paydo boʻlishi kalla suyagi singanligidan dalo-lat beradi (qarang Kalla suyagi). Bunda dar-hol vrachga murojaat qilish kerak.

Qon yoki qon tomirlari kasalliklarida, yengil lat yeganda ham Q. paydo boʻladi.
Qonun (maʼnolari)

Qonun:

 Qonun (falsafada) — narsa va hodisalar oʻrtasidagi muhim, zaruriy, barqaror, takrorlanuvchi munosabat.
 Qonun (huquq) (huquqda) — inson, jamiyat va davlat manfaatlari nuqtai nazaridan eng muhim hisoblanadigan ijtimoiy munosabatlarni mustahkamlash, rivojlantirish va tartibga solish vositasi.
 Qonun (cholgʻu) — Oʻrta va Yaqin Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan torlitirnama cholgʻu.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Qonun chiqaruvchi hokimiyat — hokimiyat boʻlinishi prinsipi va nazariyasiga muvofiq davlatning uch hokimiyat tarmogʻidan biri. Qonun chiqaruvchi hokimiyat. Konstitutsiya va qonunlarni qabul qilish, ularga tegishli oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish, zarur hollarda ularni belgilangan tartibda bekor qilish vakolatlariga ega boʻladi. Federativ davlat tuzilishi shakliga ega mamlakatlarda qonun chiqarish vakolati federatsiya subyektlariga ham berilishi mumkin. Masalan, AQShda shtatlar, Rossiyada federatsiya subyektlari qonun chiqarish vakolatiga ega. Federatsiya subyektlari tomonidan qabul qilingan qonunlar federatsiya Konstitutsiyasi va federal qonunlarga zid kelmasligi kerak. Oʻzbekistonda Qonun chiqaruvchi hokimiyat yaxlit davlat hokimiyatining mustaqil bir tarmogʻi boʻlib, u qonun yaratish jarayonini Oʻzbekiston Respublikasi parlamenti — Oliy Majlisi faoliyati orqali amalga oshiradi (qarang: Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi).
Qonuniylik

Qonuniylik — qonunlar va ularga muvofiq chiqarilgan huquqiy hujjatlarga barcha davlat organlari, mansabdor va boshqa shaxslarning ogʻishmay amal qilishi. Qonuniylik demokratiya va huqukiy davlatnnng elementlaridan biri. Qonuniylikning quyidagi prinsiplari bor: Qonuniylikning birligi (mamlakat hududida qonun va qonunga asoslangan hujjatlar bir xilda tushunilishi va qoʻllanilishi); konstitutsiya va qonunlarning ustunligi (barcha normativ va individual \uquqiy hujjatlar konstitutsiya va qonunlar asosida qabul qilinishi hamda ularga zid kelmasligi); inson va fuqaro huquq hamda erkinliklari, burchlarining kafolatlanganligi; Qonuniylikning madaniyat bilan bogʻliqligi (jamiyat aʼzolari yuqori darajada madaniyatli, jumladan, huquqiy madaniyatli boʻlgandagina Qonuniylikka erishish mumkin); Qonuniylikning maqsadga muvofiqligi (qonun va qonun osti) hujjatlari davlat va jamiyatning manfaat, maqsadlariga mos kelishi. Bunda maqsadga muvofiqlilik bilan Qonuniylik oʻrtasida ziddiyat kelib chiqmasligi zarur).

Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarga toʻla rioya etishni taʼminlovchi vosita va sharoitlar Qonuniylikning kafolatlari hisoblanadi. Bunday kafolatlarning ijtimoiy-iqtisodiy, siyosiy, tashkiliy, mafkuraviy, maxsus yuridik jihatlari bor. Jamiyatning iqtisodiy riuvojlanish darajasi, turli shakldagi mulkchilik. jamiyatdagi iqtisodiy erkinliklar Qonuniylikning ijtimoiy-iqtisodiy kafolati boʻladi. Siyosiy hurfikrlilik, koʻppartiyaviylik, davlat tuzumining demokratik tamoyillarga mosligi Qonuniylikning siyosiy kafolatini belgilaydi. Qonun va qonunga asoslangan hujjatlarni tatbiq etish va ularning nazoratini taʼminlovchi samarali mexanizmning mavjudligi Qonuniylikning tashkiliy kafolatidan darak beradi. Aholining huquqiy ongi darajasi, axloqiy tarbiyasi Qonuniylikka mafkuraviy kafolat beradi. Qonuniylikning taʼminlanishi uchun amaldagi qonunchilikda mavjud usul va vositalar maxsus yuridik kafolat vazifasini bajaradi.

Jamiyatda Qonuniylik amalda boʻlgan holdagina huquqiy tartibot oʻrnatiladi.

Olim Xusanooyev.

Yana q. 

 Qonunchilik
Qonunchilik tashabbusi

Qonunchilik tashabbusi - qonun loyihalarini qonun chiqaruvchi organlar muhokamasiga taqdim etish huquqi; mazkur organlar qonun loyihasini muhokama qilishga va shu loyiha yuzasidan qaror qabul qilishga majbur. Zamonaviy davlatlarda Qonunchilik tashabbusi huquqiga, odatda, parlament deputatlari, parlament qoʻmitalari, hukumat, davlat boshligʻi va umummilliy kompetensiyali alohida idoralar egadir. Qt. huquqi qanday idoralar va shaxslarga berilishi Konstitutsiyada belgilab qoʻyiladi. Mas, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi boʻyicha, Qonunchilik tashabbusi huquqiga Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti, oʻz davlat hokimiyatining oliy vakillik organi orqali Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputatlari, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudi, Oliy sudi, Oliy xoʻjalik sudi, Bosh prokurori egadirlar va bu huquq Qonunchilik tashabbusi huquqi subʼyektlari tomonidan qonun loyihasini Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qonunchilik palatasiga kiritish orqali amalga oshiriladi (83-modda). Qonunchilik tashabbusi huquqiga ega boʻlmagan tashkilot va ayrim fuqarolar ham muayyan qonunlar tayyorlanayotganda oʻz takliflarini berishi mumkin (ular qonun tayyorlanish jarayonida koʻrib chiqiladi va inobatga olinadi).
Qonchoʻp

Qonchoʻp - koʻknordoshlarga mansub qisqa ildizpoyali oʻtsimon oʻsimlik turi. Poyasi serbarg, boʻyi 30—100 sm. Barglari oddiy, patsimon kungirali boʻlakchalarga boʻlingan. Toʻpgulli oddiy soyabon. mevasi koʻp urugʻli, qoʻzoqsimon koʻsakcha. May oyidan kuzgacha gullaydi. Oʻrta Osiyo, Sibir va Kavkazda uchraydi. Q. zaharli, mollar yemaydi. Q.ning hamma qismida tarkibida 20% ga yaqin alkaloid, S va A vitaminlari, efir moylari, organik kislotalar va boshqa boʻlgan sutshira bor.

Q.dan olingan preparatlar teri sili va boshqa kasalliklarni davolashda qoʻllaniladi. Damlamasi safro haydovchi, jigardagi ogʻriqni qoddiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
Qoplovchi toʻqimalar

Qoplovchi toʻqimalar - oʻsim liklarni tashqi muhitning noqulay sharoitidan himoya qilib turadigan toʻqimalar. Tigʻiz joylashgan hujayralardan iborat. Birlamchi Qoplovchi toʻqimalar (epi-dermis) barglar va yosh novdalarning sirtida boʻladi. Uning hujayralarining sirtqi qalin devori kutikula bilan qoplangan, oʻsimlikni qizib ketishdan va suvning ortiqcha bugʻlani-shidan himoya qiladi. Uidagi ogʻizchalar orqali gaz almashinuvi va transpiratsiya sodir boʻladi. Ochiq urugʻlilar va ikki urugʻpallalilar poyasi va ildizida birlamchi Qoplovchi toʻqimalar oʻrniga ikkilamchi toʻqimayoʻkak hosil boʻladi. U suyuq va gazsimon moddalarni oʻtkazmaydigan, poʻkaklashgan hujayralardan iborat. Bunday poʻkak oʻsimlikning jarohatlangan joylari, nekrozga uchragan qismlari atrofida, daraxtlar poʻstlogʻi ichida ham hosil boʻlib, tirik lub qavatini tashqi oʻlik hujayralardan ajratib turadi. Qoplovchi toʻqima kelib chiqishiga koʻra 3 ga boʻlinadi 
1 epiderma
2 periderma
3 poʻkak yaʼni ritidom
Epidermis novdani ustki apikal mauristema tashqi qavati dan hosil boladi.
Qoplon

Qoplon – panteralar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Moʻynasi qalin, sargʻish tusda, qora halqa dogʻlari (xollari) bor. Gavdasining uzunligi 92–183 sm, dumi 66–102 sm. Tanasi choʻziq, oyoqlari qisqa. Erkaklari tanasining ogʻirligi odatda 30,9–72 kg, urgʻochilariniki esa 20,5–43 kg. 4–5 ta, koʻpincha 2–3 ta bola tugʻadi. Afrika va Osiyoda uchraydi. Asosan, tuyoqlilar va primatlarni ovlaydi. Soni keskin kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

Mushuksimonlar
Qoplonqir

Qoplonqir — Qoraqum choʻlining Ungʻuzorti qismidagi qir. Turkmaniston va Oʻzbekiston hududlarida joylashgan. Q.ning shimoliy qismi qisman Ustyurt platosiga kiradi. U shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 200 km dan ziyod masofaga choʻzilgan. Eni janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga kengayib (35 km gacha) boradi. Eng baland joyi 305 m. Qora-qum qismining janubi-gʻarbiy yon bagʻ-rida Goʻklenquyi (Qorashoʻr) botigʻi (shoʻrxoki) joylashgan. Q.ning botiq yuzasidan koʻtarilgan yon bagʻri nishab va atrofidagi tekisliklar bilan tutashgan. Uning janubiy qismida Amudaryoning qad. oʻzani Oʻzboʻy joylashgan.

Q., asosan, neogen davri gillari, mergel, qatlamli qumtoshlar, gips va ohaktoshlardan tashkil topgan. Jan. yon bagʻirlarida boʻr va paleogen davrlariga mansub togʻ jinslari ochilib qolgan. Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq, yogʻin kam. Tuproq va oʻsimliklari choʻlga xos.

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Qor

Qor — havo temperaturasi 0° dan past boʻlganda bulutlardan muz kristallchalari tarzida yogʻadigan yogʻin. Muz kristallchalari shakli negizini olti burchakli plastinka yoki olti qirrali ustuncha tashkil etadi. Kristallchalarning diametri mm ning bir necha ulushidan bir necha mm gacha yetadi. Havo temperaturasi 0" atrofida boʻlganda Qor uchqunlari bir-biri bilan yopishib, diametri 1 sm keladigan yirik Qor pagʻalarini hosil qiladi. Ayrim Qor donalarining oʻrtacha massasi 0,003 g gacha, yirik Qor pagʻalariniki 0,5 g gacha boʻladi. Oʻrta va yuqori kengliklarda (shu jumladan, Oʻzbekistonda) Qor, asosan, qishda yogʻadi.

Meteorologiya
Qor xat

Qor xat — birinchi qor yoqqan kuni oʻziga yaqin kishilarga yozilgan maktub. Qadimdan qor xat yozish anʼana boʻlgan. Qor xatning sharti shundan iboratki, qor yoqqanini 1-boʻlib koʻrgan odam oʻziga yaqin, koʻngli tortgan kishiga maktub yozib, oʻziga sezdirmasdan qoʻliga berishi (yoki choʻntagiga solib qoʻyish) va qochishi kerak. Maktubni "bilmay" qabul qilgan kishi xat muallifini quvib yetib, uning qoʻliga tutqaza olmasa, u xatda yozilgan shartni bajarishi kerak boʻladi. Agar xat darhol egasiga qaytarilsa, unda xat muallifining oʻzi maktubdagi shartlarni bajaradi. 1-qor yoqqanidan foydalanib, yigitlar qizlarga, oshiqlar oʻz mahbubasiga xat yozishga intilishadi. Qor xat "suyunchi" uslubida yoziladi. Muallifning oʻzi xat yozayotgan kishini 1-qor bilan tabriklaydi, unga sogʻlik, baxt va ishlariga muvaffaqiyatlar tilaydi. Soʻng oʻzining istak, shartini bayon qiladi. Qor xat yozishdan maqsad "raqib"ni ziyofatga tushirishdir. Shu sababli, Qor xatda ziyofat qachon, qayerda, necha kishiga berilishi lozimligi albatta yoziladi. Baʼzi hollarda qor xatda ziyofat emas, balki sovgʻa olib berish ham soʻraladi. Xalq ogʻzaki ijodi va adabiy-badiiy asarlarda "Birinchi qor" va "Qor xat"ga oid koʻplab namunalar mavjud.
Qor chizigʻi

Qor chizigʻi, qor chegarasi — qorlarning togʻlarda erimay qoladigan va firnga aylangan quyi chegarasi. Qor chizigʻi balandligi joyning geografik kengligi, havo harakati, iqlim. yogʻin miqdori, joyning orografiyasi va yon bagʻir ekspozitsiyasiga bogʻliq. Qor chizigʻining balandligi issiq oʻlkalardan sovuq oʻlkalarga tomon pasayib boradi. Qutbiy oʻlkalarda dengiz sathidan boshlanadi, Novaya Zemlya o.da 600 m, Alp togʻlarida 2200–3100 m, Oʻzbekistondagi togʻlarda 3800–4200 m, ekvator yaqinidagi togʻlarda 5000 m balandlikda joylashgan. Yevrosiyo materigida iqdim qurgʻoqchillashgan sari, yaʼni gʻarbdan sharqqa tomon balandlashib boradi. Mas, Alp togʻlarida 2200 m, Kavkaz togʻlarida 3600 m, Oltoyda 4800 m va h.k. Haqiqiy (yoz oxirida eng baland) va mavsumiy (vaqtincha) Qor chizigʻi farq qilinadi. Qor chizigʻida yogʻadigan qor miqdori bilan erishi mumkin boʻlgan qor miqdori teng boʻladi, undan yuqorida esa qor erib ulgurmaydi va toʻplanib boradi.
Qor qoʻyi

Qor qoʻyi, chubuk — togʻ qoʻylari urugʻiga mansub sut emizuvchi. Gavdasining uzunligi 105 sm gacha, yagʻrinidan balandligi 10,5 sm gacha, ogʻirligi 140 kg gacha. Urgʻochisi erkagiga nisba-tan ancha kichik. Erkagi shoxining uz. 111 sm gacha, urgʻochisiniki — kalta. Gala boʻlib yashaydi. Poligam. Shim.-Sharqiy Osiyo va Shimoliy Amerikada (jan.da Meksikagacha) tarqalgan. Noyab.dek.da koʻpayishga kirishadi. Jan.Sharqiy Osiyoda 4 kenja turi Sharqiy Sibirdan Chukotka va Kamchatkagacha uchraydi. Oʻsimlikxoʻr. Yilda 1—2 ta bola tugʻadi. Soni kamayib ketgan. Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Qora baliqlar

Qora baliqlar, marinkalar — karpsimonlar oilasiga mansub baliqlar urugʻi. Uz. 50—70 sm gacha (odatda, 25—45 sm), vazni 8 kg gacha (odatda, ancha kam). Orqa suzgichida mayda tishchali tikanlari bor; orqa chiqaruv teshigi yaqinidagi tangachalari birmuncha yirikroq. Osiyo qitʼasidagi suv havzalarida, shuningdek, Amudaryo va Sirdaryoda keng tarqalgan. Maydan avgustgacha 13,5—28 mingtagacha uvildiriq tashlaydi. Shu davrda uvildiriqlari, qorin boʻshligʻi devori pardasi zaharli boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda togʻ daryolari va soylarda oddiy Qora baliqlar tarqalgan. Yosh baliqchalar bentos hayvonlari va oʻsimlik bilan oziqlanadi. Voyaga yetgan Qora baliqlar yirtqich.

 

Hayvonlar
Qora dengiz boʻyi pasttekisligi

Qora dengiz boʻyi pasttekisligi — Sharqiy Yevropa tekisligining eng janubidagi bir oz qiya tekislik. Qora va Azov dengizlariga yondosh. Gʻarbda Dunay deltasi va sharqda Kalmius daryosi oraligʻida. Eng baland joyi 150 m. Paleogen va neogen davrlarining dengiz yotqiziqlari (ohaqtosh, qum, gil)dan tarkib topgan, ustini lyoss va lyossimon qumoqlar qoplagan. Qora dengiz boʻyi pasttekisligip.ni Dnepr, Janubiy Bug, Dnestr va boshqa daryolarning keng vodiylari kesib oʻtgan. Suvayirgʻichlari yassi. Chuqur liman va qum tillari koʻp. Qora va toʻq kashtan tuproqlarda dasht oʻsimliklari oʻsadi.