MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jahon meteorologiya tashkiloti

Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT) — xalqaro tashkilot, meteorologik tadqiqotlar va kuzatishlar boʻyicha xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga yordam koʻrsatish hamda milliy meteorologik va gidrometeorologik xizmatlar ishini muvofiqlashtirish ishlarini olib boradi. 1947-yil sentabrda BMT huzurida tashkil etilgan. JMT tuzilishiga qadar bu ishlarni 1871-yilda tashkil etilgan Xalqaro meteorologiya tashkiloti olib borgan. JMTga 150 dan ortiq, davlat aʼzo (2002), Oʻzbekiston Respublikasi 1992-yil 23 dekabrda aʼzolikka qabul qilingan. JMTning oliy organi Jahon meteorologiya Kongressi boʻlib, 4 yilda bir marta chiqariladi. Ijroiya qoʻmitasi 24 milliy xizmat direktorlaridan tashkil topgan va har yili kamida bir marta yigʻilish oʻtkazadi. JMTning 6 mintaqaviy uyushmasi (Afrika, Osiyo, Jan. Amerika, Shim. va Markaziy Amerika, Tinch okeanning jan.-gʻarbi, Yevropa) yirik geografik mintaqalardagi xizmatlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. JMTning doimiy ishlaydigan organi — kotibiyat Jeneva (Shveysariya)da joylashgan.

Meteorologik kuzatishlarni olib borish va standartlash, meteorologik axborotlarni ayirboshlash, ob-havoni prognozlash, meteorologik tadqiqotlar va amaliy meteorologiya muammolari bilan bogʻliq maxsus texnikaviy masalalarni hal qilish uchun bir necha komissiyalar tashkil etilgan. JMT milliy gidrometeorologiya xizmatlari faoliyatini yaxshilash, Yer kurrasi aholisini oziq-ovqat bilan taʼminlash muammosini xal etishda qatnashish, BMTning tashqi muhitni kuzatish va muhofaza qilish tugʻrisidagi Konvensiyaga qatʼiy amal qilish va b.da faol ishtirok etadi. Ayniqsa JMTning Jahon ob-havo xizmati dasturlari (Jahon miqyosida kuzatish tizimi, telealoqa tizimi, meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimi) katta amaliy ahamiyatga ega. Oʻzbekiston Respublikasi gidrometeorologiya bosh boshqarmasi ("Boshgidromet") JMTning Jahon ob-havo xizmati dasturida faol qatnashadi. Toshkentda Jahon ob-havo xizmatining jahon miqyosidagi telealoqa tizimi mintaqaviy telealoqa tarmogʻi, meteorologik maʼlumotlarni qayta ishlash tizimining mintaqaviy ixtisoslashtirilgan meteorologik markazi (Jahondagi shunday 20 ta markazdan biri) ish olib boradi. Toshkent gidrometeorologiya texnikumi negizida JMTning mintaqaviy oʻquv markazi tashkil etilgan. "Boshgidromet" har yili JMT Kotibiyatiga oʻz faoliyati haqida hisobot yuboradi.

Hamidulla Abdullayev.

Manbalar
Jahon ob-havo xizmati

Jahon ob-havo xizmati - yer shari miqyosida ob-havo oʻzgarishlarini kuzatib turish bilan shugʻullanadigan tizim. Dunyo ahamiyatiga molik markazlar hamda hududiy aqamiyatga molik meteorologiya markazlaridan iborat. J. o-h. x. rejasi 1967 yilda qabul qilingan. Bu markazlar oʻzaro tezkor aloqa kanallari orqali oʻzaro bogʻlangan. Dunyo ahamiyatiga molik markazlar Vashington, Melburn va Moskvada joylashgan. Hududiy ahamiyatga molik meteorologiya markazlari 20 dan ortiq hududda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ham mavjud. Bundan tashqari, har qaysi mamlakatda, shu jumladan, Oʻzbekistonda ob-havo xizmatlari faoliyat koʻrsatadi. Bularning faoliyatini Jahon meteorologiya tashkiloti uygunlashtirib turadi. J. o.-h. x. markazlari butun yer sharidagi ob-havoning xolati haqidagi maʼlumotlarni markazlashgan usulda toʻplaydi, ularni avtomatik tarzda ishlab chiqadi, uzluksiz ishlab turadigan meteorologiya va aerologiya tarmoqlari, ob-havoni kuzatishkemalari va meteorologiya sunʼii yoʻldoshlari kuzatuvlaridan foydalanadi, tayyor maʼlumotlarni, ob-havo haritalarini, ob-havoni oldindan aytishga doyr materiallarni tarqatadi.

Manbalar
Jahon pullari

Jahon pullari - umumiy universal toʻlov vositasi sifatida tan olingan, xalqaro miqyosda hamma uchun xarid vositasi, boyliklarning umumiy oʻlchov birligi, qiymatning xalqaro ifodasi boʻlgan pullar; jahon bozorida amal qiluvchi yuksak likvidli pullar. J. p. milliy pullardan barcha mamlakatlarning xalqaro muomalasida ishlatilishi bilan farq qiladi. J. p. qadimda xalqaro savdo paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. Dastlab J. p. vazifasini boy, davlatlararo savdoda faol qatnashadigan mamlakatning oltin va kumush tangalari, keyinchalik oltin quymalar, yombilar bajargan (ular tangalarga nisbatan katta vaznga ega boʻlib, savdo aylanmasi katta boʻlgan, bir yoʻla koʻp pul talab qilinadigan muomalada qoʻllanilgan). 20-asr ning 1-choragidan oltin pullar muomaladan chiqarilib, ular oʻrnini bir pul birligiga toʻgʻri keladigan sof oltin miqdori (g) bilan taʼminlangan qogʻoz pullar egalladi. Shu paytdan boshlab, iqtisodiyoti kuchli mamlakatlarning barqaror deb tan olingan qogʻoz pullari J. p. vazifasini oʻtay boshladi (Ikkinchi jahon urushidan soʻng J. p. vazifasini AQSH dollari oʻz zimmasiga oldi). 20-asrning 70-y.lariga kelib koʻpgina mamlakatlarda qogʻoz pul birliklarining oltin taʼminoti bekor qilindi. Lekin shunga qaramay qogʻoz J. p. doirasi kengaydi va ular qatoriga erkin almashtiriladigan ingliz funt sterlingi, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Shveysariya franki qoʻshildi. Keyingi yillarda bu milliy pullar ichida raqobat kuchayib, dunyo miqyosida AQSH dollari va Yaponiya iyenasining mavqei koʻtarildi, natijada jahon bozori asosan ikki zona — AQSH dollari va Yaponiya iyenasi zonalariga ajraldi. 1999-yil 1 yanvarda Yevropa Ittifoqining 11 mamlakati uchun umumiy boʻlgan yangi pul — yevro davlatlararo hisob-kitoblarda muomalaga kiritildi (2002-yil 1 yanvardan Ye. banknotlari va tangalari muomalaga chiqarildi). Bundan koʻzlangan maqsad Yevropada AQSH dollarining tazyiqiga qarshi kurashish, uning hukmronligiga barham berishdir. J. p. sifatida yevro AQSH dollarining jiddiy raqobatchisi (1 AQSH dollari =1,13 yevro; 2002, fevral). Xalqaro iqtisodiy integratsiya kuchayishi bilan J. p.ning turlari qisqarib, uning vazifasini ozchilik valyuta bajaradi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Jahon savdo tashkiloti

Jahon Savdo Tashkiloti (WTO) (, , ) — 1995-yilda aʼzo-davlatlar oʻrtasidagi xalqaro savdoni liberallashtish, savdo va siyosiy munosabatlarini tartibga solish maqsadida tashkil etilgan. JST 1947-yil tuzilgan xalqaro bitim — GATT(ing. General Agreement on Tariffs and Trade)ning davomchisi hisoblanadi.

Xalqaro savdoda tashkilotga aʼzo va ishtirokchi mamlakatlar uchun majburiy boʻlgan tamoyillar va qoidalar belgilangan xukumatlararo koʻp tomonlama shartnomalar asosida faoliyat olib boradi. 1995-yilda 1948—94 yillarda ish olib borgan Tariflar va savdo boʻyicha Bosh kelishuv (General Agreement on Tarifs and Trade — GATT) negizida tashkil qilingan. BMT tizimiga kiradi. Idorasi Shveysariya Jenevada. JST jahon savdosi qoidalarini ishlab chiqish yoʻli bilan davlatlar savdo siyosatiga taʼsir koʻrsatish, savdo munosabatlarini erkinlashtiradigan va qatiy tartib-qoidaga soladigan muzokaralar uchun yigʻilishlar oʻtkazish, davlatlararo savdoda yuzaga keladigan nizolarni hal qilish va b. vazifalarni bajaradi. JSTning oliy organi — barcha aʼzo mamlakatlar Vazirlar Konferensiyasi boʻlib, kamida 2 yilda bir marta oʻtkaziladi. Joriy ishlarga Bosh kengash (tovarlar savdosi boʻyicha kengash, xizmatlar savdosi boʻyicha kengash, intellektual mulk masalalari boʻyicha kengash), sekretariat, doimiy qoʻmitalar rahbarlik qiladi. JST faoliyati aʼzo mamlakatlarning oʻzaro manfaatlarini turli tadbirlar (asosan boj imtiyozlari, toʻsiqlari va b.)ni qoʻllash bilan himoya qilishga qaratilgan. Aʼzo mamlakatlar JST talablarini bajarish bilan birga tashkilotning boshqa aʼzolariga savdoda mumkin qadar qulaylik berish rejimini (birinchi navbatda boj tariflarini pasaytirish) qoʻllaydi, oʻz ichki bozorini chet el korporatsiyalari uchun ochiq qilish majburiyatini oladi. 133 mamlakat toʻla huqukli aʼzo, 30 mamlakat, shu jumladan Rossiya, Oʻzbekiston, Qozogʻiston JST da kuzatuvchi maqomiga ega va 1992—93 yillarda tashkilotga aʼzo boʻlish uchun ariza bergan. 2021-yil fevral oyida nigeriyalik iqtisodchi Ngozi Okonjo-Iveala JST bosh direktori etib tayinlangan. Ngozi Okonjo-Iveala tashkilot tarixidagi ilk ayol direktordir.

Jahon Savdo Tashkiloti  besh tamoyili 

 Savdoda diskriminatsiyani yo’qligi
 Savdo to'siqlarini kamaytirish
 Xalqaro savdoda raqobatbardoshlikni oshirish
 Kam rivojlangan mamlakatlar uchun xalqaro savdodagi imtiyozlar
 Savdo shartlarining barqarorligi va prognozliligi

Yana qarang 

 BMT
 Bojxona ittifoqi

Manbalar 

Jahon savdo tashkilotlari
Jahon soborlari

Jahon soborlari - xristian cherkovi oliy ruhoniylari yigʻilishlari. Ularda diniy taʼlimot va diniy marosim tizimi ishlab chiqilgan va tasdiqlangan, kanonik meʼyorlar hamda ibodat qilish qoidalari shakllantirilgan, ilohiyotdagi turli konsepsiyalarga baho berilgan, bidʼatchilikka qarshi kurash usullari belgilangan. Pravoslav cherkovi dastlabki 7 ta J. s.ni (4—8-asrlar) vakolatli boʻlgan deb hisoblaydi. Xristianlik cherkovi pravoslaviye va katolitsizmga ajralgan (1054-yil)dan keyin Rim papalari 12-asrdan boshlab katolik cherkovi oliy ruhoniylari yigʻilishlarini qaytadan tikladi va ularni yana J. s. nomi bilan atay boshladi.

Manbalar
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (JSST) — xalqaro tibbiy tashkiloti boʻlib, Birlashgan Millatlar Tashkiloti (BMT) ning ixtisoslashgan maxsus muassasasi hisoblanadi. 1945-yil fevralda BMT konferensiyasida Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotini tuzish toʻgʻrisida qaror qabul qilingan edi. 1946-yilda sogʻliqni saqlash boʻyicha New Yorkda oʻtkazilgan Xalqaro konferensiyada BMTga aʼzo 26 ta mamlakat tashkilot ustavini ratifikatsiya qilgach, 7-aprel 1948-yilda Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tuzildi. 

7-aprel kuni butun dunyoda sihat-salomatlik kuni sifatida nishonlanadi. Tashkilot oʻz oldiga "hamma xalqlarning iloji boricha sogʻ-salomat boʻlishiga erishish"ni maqsad qilib qoʻygan. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti kasalliklarga qarshi kurash olib boradi, ularni tugatish tadbirlarini koʻradi; atrof muhit muhofazasi, yuqumli va yuqumsiz (sil, venerik va parazitar kasalliklar, yurak tomir kasalliklari, xavfli oʻsmalar va boshqalar) ga qarshi kurash uchun xalqaro standartlar belgilash, dori moddalar sifati va qoʻshimcha taʼsiri hamda narkotik moddalar ustidan xalqaro nazorat oʻrnatish; tibbiyot fanining eng muhim masalalari (toksikologiya, farmakologiya, atrof muhit gigiyenasi va boshqalar) boʻyicha hamda sogʻliqni saqlash sohasidagi tadqiqotlarni koordinatsiyalash va ularni oʻtkazishga koʻmaklashish ham Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining vazifasi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti xalqaro karantin sohasida qator tadbirlarni amalga oshiradi: chechak, vabo va boshqa bilan kasallanish xollari toʻgʻrisida mamlakatlarga oʻz vaqtida xabar beradi.

Tashkilot tarkibiga 6 regional tashkilot kiradi. Ular har birining oʻz ijroiya organlari va regional byurolari bor. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining oliy organi — Jahon sogʻliqni saqlash assambleyasini mamlakatlar saylaydi, uning sessiyasi yil sayin chaqirib turiladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining markaziy maʼmuriy organi — Sekretariatga (rasmiy idorasi Shveysariyaning Jenevada joylashgan) general direktor rahbarlik qiladi. Tashkilot mablagʻining asosiy manbai unga aʼzo boʻlgan davlatlardan tushadigan badal pulidir. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti jurnallar, byulletenlar, nomuntazam nashrlar chop etadi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi binosida faoliyat koʻrsatadi (1995-yildan).

Bosh direktorlari 
  Brock Chisholm
  Marcolino Gomes Candau
  Halfdan T. Mahler
  Hiroshi Nakajima
  Gro Harlem Brundtland
  Lee Jong-wook
  Anders Nordström（acting）
  Margaret Chan
  Ethiopia Tedros Adhanom

Manbalar

Havolalar 

 Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti rasmiy sayti
Jahon cherkovlari kengashi

Jahon cherkovlari kengashi -ekumen (xristianlik konfessiyalarini birlashtirish tarafdori boʻlgan) harakatning rahbar organi. Uch protestant harakati ("Eʼtiqod va tartib", "Hayot va faoliyat", Xalqaro missionerlik kengashi)ning qoʻshilishi yoʻli bilan 1948-yilda Amsterdamda J. ch. k.ning 1-assambleyasida tuzilgan. Maqsadi cherkovlar oʻrtasida diniy eʼtiqod sohasida mavjud boʻlgan tafovutlarni qiyosan oʻrganib chiqish va amaliy faoliyat sohasida ularni birlashtirish yoʻli bilan yagona xristian uyushmasini vujudga keltirish boʻlgan. J. ch. k.ga 100 ga yaqin mamlakatning 300 dan ortiq cherkovi kiradi. Qarorgohi — Jeneva sh.da.

Manbalar
Jahon hamjamiyati

Jahon hamjamiyati - jahonda mavjud davlatlarning hozirda insoniyat oldida turgan global muammolarni hamkorlikda hal qilishda, umoʻmiy maqsad yoʻlida faoliyat koʻrsatishda birligini anglatuvchi tushuncha. J. h. barcha davlatlarning suveren tengligi xalqaro hoʻquqiy tamoyiliga asoslangan. J. h. xalqaro hoʻqoʻqda tashkilot hisoblanmaydi. J. h.ni aks ettiruvchi universal tashkilot — Birlashgan Millatlar Tashkilotidir. Oʻzbekiston 1992 y. 2 martdan BMTning teng huquqli aʼzosi hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida belgilanishicha, "Oʻzbekiston Respoʻblikasi xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subʼyektidir". Oʻzbekiston Respublikasi oʻzini J. h.ning bir qismi, deb biladi, u insoniyat oldida turgan muammolarni hal qilishda faol ishtirok etadi.

Manbalar
Jahongir maqbarasi

Jahongir maqbarasi - q. Dorus-siyodat.

Manbalar
Jahongir Mirzo

Jahongir mirzo (1396—1433.24.6) — Movarounnahr xoni (1405—1409), Hisor hokimi (1409—1433). Temuriylardan. Muhammad Sulton Mirzoning katta oʻgʻli. 1405-yil Amir Temur vafotidan soʻng , Xalil Sulton Samarqand taxtiga oʻtirgach, 9 yoshli J. M.ni xon koʻtarib, oʻzi otabeklik mansabida xukmronlik qilgan. 1409-yil Shohrux Mirzo Movarounnahrni egallab Samarqand taxtiga Ulugʻbekni oʻtqazgan. J. M.ga Hisor hokimligini berib, unga yosh boʻlganligi uchun Hamza Sulduzni otabek qilib tayinlagan. Movarounnahrdagi hokimiyatni qayta egallash uchun Ulugʻbekka qarshi kurashgan. Biroq Qizil Rabot mavzeida Shohrux Qoʻshini bilan boʻlgan jangda (12 iyul 1410-yil) yengilgan.

Manbalar
Jahongirnoma

"JAHONGIRNOMA", "Tuzuki Jahongiri" ("Jahongir tuzuklari") — Boburiylardan Jahongirshohning asari. "J." uslubi va tuzilishi jihatdan "Boburnoma"ga oʻxshash, fors tilida yozilgan. Asarda 17-asrning 1-choragida Hindistonda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, Dekandagi xonliklarning boʻysundirilishi, Hindistonning tabiati, oʻsimlik va hayvonot dunyosi, shahar va oʻlkalarning iqtisodiy, madaniy hayoti, meʼmorligi, mashhur olim va shoirlari haqida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Musavvir Abulhasan "J."ning birinchi nusxasiga muallifning rasmi va b. miniatyuralarni mohirona chizgan. "J."ga Jaxongirshohning sheʼriy misralari ham kiritilgan. Asarda saroy xayoti, hind xalqlarining urf-odati, hindmusulmon masalalari ustida ham birmuncha fikr yuritilgan. "J." Hindiston, Movarounnaxr va Eron oʻrtasidagi iqtisodiy, siyosiy va madaniy munosabatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarga boy manbadir.

Manbalar
Jahondorshoh

Jahondorshoh (18-asr) - boburiylar sulolasiga mansub hukmdor. Bahodirshoh I (1643—1712) ning oʻgʻli. Otasi vafot etgach (1712), taxtga oʻtirgan. Ammo, birodarlari — Aziymushshaʼn, Rafiyʼushshaʼn va Jahonshoxlar oʻzaro taxt talashib unga qarshi urush boshlaganlar. Natijada J. 11 oy hukmdorlik qilgach, Agrada boʻlgan jangda Aziymushshaʼnning oʻgʻli — Farax tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar
Jahonobod masjidi

Jahonobod masjidi - Fargʻona viloyati Rishton tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (1912). Mahalliy boy Madalibobo buyurtmasi bilan Isaboy Hoji oʻgʻli rahbarligida qurilgan. Masjid tarhi 15,2x15,6 m, ikki ustunli xona va uning oldida (sharq tomonga tutash) qurilgan ayvondan iborat. Xonaqoh va ayvon ichki devorlari ganch bilan suvalgan. Mexrob va tokchalari bor. Ayvon devoridagi namoyonlar manzarali naqsh gullar, shift esa girih, hovuzak, muqarnas bilan bezatilgan. J. m.ni qoʻqonlik naqqoshlar usta Boybobo va uning oʻgʻli Gʻani bezagan.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Jahonoro begim

Jahonoro begim (1614 - Dexdi — 1681) — boburiylardan boʻlgan malika, shoira. Shoh Jahonning katta qizi. Onasi — Mumtoz Mahalbegim. Onasi vafot etganda Jahonoro Begim 17 yoshda boʻlib, onasining vasiyatiga koʻra shoh oilasini boshqarish uning zimmasiga’ tushgan. Husn-latofatda, aql-idrokda va ilmu odobda benazir boʻlgan. Jahonoro Begim oilada akaukalar oʻrtasidagi kelishmovchiliklar, hatto otasi bilan ukasi Avrangzeb oralarida kelib chiqadigan mojarolarni ustalik bilan bartaraf qilgan. Jahonoro Begim saltanat ishlarini boshqarish, ichki va tashqi siyosat hamda diplomatiya masalalarida otasiga oʻzining oqilona maslahatlari bilan yordamlashgan. Meʼmorlik, obodonlashtirish ishlariga rahnamolik qilgan. Agrada qurilgan jome masjidining tarhini Jahonoro Begim chizgan. Shuningdek, Dehli, Surat, Ambola, Behal va Panipat shaharlarida karvonsaroylar qurdirgan. Loxurda katta bogʻ, Kashmirda "Pari Mahal" (Parilar saroyi) bunyod ettirgan. Shaxdxonobodda Alimardonxon arigʻini qazdirib, naqshinkor hovuz qurdirgan. Jahonoro Begim gʻazallar, ilm-fan bobida esa "Risolayi Sohibiya" ("Doʻstlik haqida risola") nomli asar yozgan.

1658-yil Avrangzeb taxt uchun kurashda gʻolib chiqib, xasta otasini hibsga olgan. Aka-ukalarning, ota-bolaning va doʻstlarning orasiga tushgan nizo hamda ularning fojiali qismati Jahonoro Begimni qattiq iztirobga solgan. Dilxasta malika dunyo ishlaridan qoʻl yuvib, mahbuslikda kun kechirayotgan xasta otasiga xizmat qilish bilan oʻziga taskin bergan. Dexlidagi Zarzari Baxsh qabristoniga dafn etilgan.

Turgʻun Fayziyev.

Manbalar 

Shoirlar
Jahonshoh

Jahonshoh, Mirzo Jahonshoh (15-asr) — qora qoʻyunlilar sulolasiga mansub hukmdor, Qora qoʻyunlilar davlati asoschisi — Qora Yusufning oʻgʻli. J. 1437 yil temuriylardan Shohrux tomonidan Ozarbayjonga hokim etib tayinlanib, Gruziya hududining talaygina qismini zabt etgan. Shoxrux vafot etgach esa Temuriylar davlatiga qarshi yurish qilib Eronning anchagina qismini va Xurosonni qoʻlga kiritgandan soʻng, Oq qoʻyunlilar davlatiga hujum qilgan, ammo, Uzun Hasan tomonidan tor-mor etilib, qochgan va 1467 yil qoʻlga olinib, qatl etilgan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Jahonshoh bahodur

Jahonshoh bahodur (14 a. oxiri — 15-asr boshi) - Amir Temurning lashkarboshilaridan; Jakubek barlosnint oʻgʻli, 1384-yil boshida otasi vafot etganidan soʻng Kobuliston viloyati unga xos mulk qilib beriladi. 1392-yil bahorida butun Afgʻoniston va Gʻarbiy Hindiston yerlari Pirmuhammad Jahongirga mulk qilib berilganidan soʻng J. b. Qunduz va Bagʻlonning hokimi etib tayinlanadi va mazkur amirzodaning xos amirlari qatoriga kiritiladi. Shu bilan birga u sohibqironning deyarli barcha katta harbiy yurishlarida ishtirok etgan. Jumladan, u 1391, 1395-yillardagi Toʻxpgamishxon bilan boʻlgan janglarda katta harbiy mahorat va idrokni namoyish qilgan. 1404-yil bahorida gʻarbga qilingan "etti yillik yurish"dan qaytayotib, Amir Temur mirzo Umar ibn Mironshohga Hulokuxonta taalluugi ulusni ("Rum va Istanbulgacha, Shomu Misrgacha, Iroq va Forsgacha") meros qilib beradi va J. b.ni uning maslahatchisi etib, "Jahonshohbek soʻzidan chiqmagʻaysen va har nekim ul maslahat koʻrsa, aning birla amal qilgʻaysen" deb taʼkidlaydi.

Ashraf Ahmedov.

Manbalar
Jgut

Jgut (rus.) — qon toʻxtatishda qoʻllaniladigan vosita; elastik rezina naycha yoki bint. 1873-yilda nemis xirurgi F. Esmarx tavsiya etgan. Qoʻloyoq jarohatlanganda yoki operatsiya qilinganda qon toʻxtatish uchun, shuningdek, venadan qon olishda, venata dori yuborishda va qon kuyishda ishlatiladi.

Manbalar
Jebe noʻyon

Jebe noʻyon, Jaba, Jeba, Jebe, Chjebe (12-asr oxiri — 13-asr 1-yarmi) — Chingizxonning atoqli sarkarda — nuyenlaridan biri. Nirun qabilasining yisut urugʻidan. Chingizxonga qoʻshilguncha tayjiut qabilasi boshliqlaridan sanalgan Qadan tayjining oʻgʻli Tudaning xos yigiti boʻlgan. J. n. ning lashkarboshilik salohiyatini yuqori baholagan Chingizxon uni oʻta masʼuliyatli harbiy amaliyotlarga tayinlagan, jumladan, 1216 y.ning koʻklamida naymanlar xoni Kuchluqkr. qarshi oʻgʻli Joʻji va J. n. boshchiligida 20 ming kishilik qoʻshin joʻnatgan. Bu qoʻshin zafar bilan qaytayotganda Irgʻiz dape’cu boʻyidagi jangyaa Muhammad Xorazmshohning 60 ming kishilik qoʻshiniga roʻbaroʻ kelgan. Chingizxonning Shim. Xitoyga yurishi (1211) paytida J. n. Jurja viloyatining yirik shahri Tunkinni egallash uchun joʻnatilgan. J. n. oʻziga xos harbiy taktik usul qoʻllab shaharni egallaydi. Shu yili Chamchil darasiga kirish yoʻlini qoʻriqlash topshirilgan J. n. xitoyliklarning Udun qoʻmondonligidagi askariy qismlariga qoʻqqisdan hujum qilib, ularni tor-mor keltiradi. 1220 y. Movarounnahrni istilo qilish chogʻida Chingizxon 20 ming kishilik qoʻshin bilan J. n. va Subutoy bahodirni yurtni tark etgan Muhammad Xorazmshohni taʼqib etish va uning tasarrufidagi Arron, Ozarbayjon, Eron va Shirvon yerlarini zabt etishga joʻnatgan. Ular dastavval Iroqi ajamning Har, Simnon, Ray, Qum, Hamadon, Qazvin, Ozarbayjonning Tabriz, Marogʻa, Naxichevan, Sarob, Ganja, Baylakon kabi sh.larini egallashgan. Gurjilar (gruzinlar)ning 30 ming kishilik qoʻshinini harbiy hiyla bilan yakson etgan J. n. va Subutoy bahodir qoʻshini Shirvonshoxlar sulolasining bosh shahri Shamoxiy (Shemaxa)ni gʻorat qiladi va Darbanddan oʻtib, Shim. Kavkazga alanlar yurtiga bosib kiradi, ularning qarshiligini sindirib, qoʻqqisdan qipchoqlarga hujum qiladi. Omon qolgan qipchoqlar Rus yerlariga qochishga majbur boʻlishgan. Qish mavsumini qipchoqlarning sersuv yaylovlarida oʻtkazgan J. n. va Subutoy bahodir Qrimning jan.dagi Sugʻdaqni zabt etadi. Kalka jangida rus knyazlari va qipchoqlarning birlashgan qoʻshinini yenggan moʻgʻullar ruslarning koʻpdan koʻp shaharlarini gʻorat qilganlar, soʻngra Volga-Kama Bulgʻoriyasish qattiq qarshilikka duch kelgach, orqaga qaytib, Qoraqurumga qaytayotgan Chingizxonga kelib qoʻshilganlar.

Adabiyot 
 Rashidad-Din , Sbornik letopisey, t.1, Kniga vtoraya, M. — L., 1952; Shixabad-Din Muhammadan-Nasav i , Jizneopisaniye sultana Djalalad-Dina Mankburni, Baku, 1973; Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Soch., t. 1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
Jevak

Jevak, javak (fors, jev — arpa) — ayollar boʻyniga taqadigan bezak buyumi, taqinchoq. Qolipaki usulida oltin, kumush va b.dan tayyorlangan huqqachalardan tuzilgan: bitta yirik, bitta kichik huqqacha eshilgan ipak ipga marjon qilib tiziladi; har bir yirik huqqachaga qolipaki usulida tayyorlangan arpa shaklidagi shokilalar osiladi. Huqqachalar yuziga naqshlar ishlanib, rangdor toshlar qadab bezatiladi. Tangalarni birbiriga ulab 5 qator shoda qilib ishlangan tangajevak, shodasiga marjon taqilgan marjonjevak va b. turlari bor. Toshkentda J., Samarqandda arpajevak, Andijon, Marrilon, Qoʻqonda javak (Andijonda, shuningdek, beshqator), Piskentda mangʻiti deb ataladi.

Manbalar 

 

Zargarlik
Kiyim
Jevachi

Jevachi, jibachi — sovutdor; oʻrta asrlarda sovut kiygan otliq va piyoda askar; har xil temir qurol egasi; qurol-aslaha saqlanadigan maxsus ombor — jevaxona mutasaddisi (boshqaruvchisi); harbiy yurish vaqtida podshoh va xonning sovut va ogʻir qurol-aslahalarini olib yuradigan kichik mansabdor — jibachigiri. Toshkentdagi qad. jevaxona oʻrni Eskijoʻva (jeva soʻzining buzib talaffuz etilishi) deb ataladi.

Manbalar 

 
Jevachi qadimda Xorazm va Buxoro hududlarida paydo bo'lgan.
Jedin asri va yarusi

Jedin asri va yarusi, jedin (Belgiyadagi Jedinn sh. nomidan) — devon davri erta epoxasining boshlanish asri va oʻsha vaqtda hosil boʻlgan yotqiziqlar. 1848 yilda angliyalik A. Dyumon alohida yarus sifatida ajratgan. Yarusning togʻ jinslari kembriy davri yotqiziqlariga transgressiv holda yotadi, asosi konglomerat, yuqorisi qumtosh, alevrolit va argillitdan tashkil topgan. Quyi va yuqori J.a. va ya.ga boʻlingan. Quyisiga (Mopo-graptus uniformis va Icriodus woschmidti Liege) va yuqorisiga — Belgicospis crouchi Lank faunasi xos. J.a. va ya. yotqiziqlari Oʻzbekistonda Turkiston va Hisor togʻlarida uchraydi, Belgiya, Germaniya, Angliya, Chexiya, Marokash, AQSH, Ukraina (Podoliya), RF (Ural, Sibir)da tarqalgan. Yotqiziqlarining qalinligi bir necha metrdan 650 m gacha.

Manbalar
Keldiboy Jejanov

Keldiboy Jejanov (10-oktyabr 1943-yil, Shahrixon tumani, Andijon viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSRda tugʻilgan) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1991-yil). Fargʻona pedagogika institutining tarix-geografiya fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Shahrixon tumanidagi 22-maktabda oʻqituvchi, 1994-yildan direktor. Jejanov faoliyatida oʻquvchilarni olimpiadalarga tayyorlash va ishtirok ettirish ishlari alohida oʻrin tutgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari