Lordlar palatasi

Lordlar palatasi, rasmiy tarzda Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligining Hurmatli ruhoniy va vaqtinchalik lordlarining parlamentdagi yigʻilishi nazarda tutilgan. Tengdoshlar uyi deb nomlanib, Birlashgan Qirollik parlamentining yuqori palatasi hisoblanadi. Jamoatchilik palatasi singari, lordlar palatasi ham Angliyaning London shahridagi Vestminster saroyida yigʻiladi.

Lordlar palatasi Jamoatchilik palatasi tomonidan maʼqullangan qonun loyihalarini sinchiklab koʻrib chiqadi. U muntazam ravishda jamoatchilik qonun loyihalarini koʻrib chiqish hamda oʻzgartirishlar kiritib borish orqali faoliyat yuritadi. Lordlar palatasi qonun loyihalarini qabul qilishni rad eta olmasa-da, qonun loyihalarini kechiktirishi, shuningdek, jamoatchilikni oʻz qarorlarini qayta koʻrib chiqishga majbur qilishi mumkin. Bu maqomda Lordlar palatasiga jamoatchilik palatasini tekshirish vazifasi ham yuklatilgan. Lordlar aʼzolari hukumat vazirlari kabi muhim shaxslar boʻllishsa-da, Vazirlar Mahkamasi aʼzosi kabi yuqori martabali amaldorlar odatda jamoatchilik partiyasidan olinadi. Lordlar palatasi Bosh vazir yoki hukumatning vakolatlarini nazorat qilmaydi. Faqat quyi palata Bosh vazirni isteʼfoga chiqishga yoki saylovlar oʻtkazishga majbur qilish imkoniyatiga ega hisoblanadi.

Jamoatlar palatasida aʼzolar soni maʼlum boʻlsa-da, Lordlar palatasida aʼzolar soni aniq emas. Hozirda uning 759 nafar aʼzosi mavjud. Lordlar palatasi dunyodagi har qanday ikki palatali parlamentning quyi palatasidan kattaroq boʻlgan yagona yuqori palatasi va Xitoy Butunxitoy xalq vakillari kongressidan keyin dunyodagi ikkinchi yirik qonun chiqaruvchi palatasi hisoblanadi.

Qirolicha nutqi Lordlar palatasida parlamentning davlat ochilishi paytida aytiladi. Yuqori palata rolidan tashqari, 2009-yilda Oliy sud tashkil etilgunga qadar Lordlar palatasi Qonun Lordlari orqali Buyuk Britaniya sud tizimida yakuniy apellyatsiya sudi vazifasini bajardi. Lordlar palatasida Angliya cherkovi roli ham bor, bunda cherkov chora -tadbirlari Lordlar Ruhoniysi tomonidan palatada muhokama qilinishi kerak.

Tarixi 
Birlashgan Qirollikning bugungi parlamenti asosan 1706-yilgi Ittifoq shartnomasi hamda1707-yilda shartnomani ratifikatsiya qilgan va Angliya parlamenti oʻrniga Buyuk Britaniyaning yangi parlamentini yaratgan Ittifoq hujjatlari orqali Angliya parlamentidan kelib chiqgan. Ushbu yangi parlament, aslida, Shotlandiyani vakillik qilish uchun 45 parlament aʼzosi va 16 tengdoshni qoʻshadigan Angliya parlamentining davomi edi.

Lordlar palatasi oʻrta asrlarda qirolga maslahat bergan „Buyuk Kengash“dan ishlab chiqilgan. Bu qirollik kengashi ruhoniylar, zodagonlar va Angliya va Uels grafliklari vakillaridan tarkib topgan. Birinchi ingliz parlamenti koʻpincha arxiyepiskoplar, yepiskoplar, abbotlar, graflar, baronlar, shir va tumanlar vakillarini oʻz ichiga olgan „Namunaviy parlament“ hisoblanadi.

XIX asr 
XIX asr Lordlar palatasida bir qancha oʻzgarishlar bilan ajralib turdi. Uy, bir marta atigi 50 kishidan iborat edi. Aʼzolari, Jorj III va uning vorislarining tengdoshlar yaratishdagi erkinligi tufayli sezilarli darajada kengaytirilgan edi. Shunday qilib, parlament lordining individual taʼsiri kamaydi.

Bundan tashqari, umumiy palataning kuchi pasayib, Jamoatlar palatasining kuchi oʻsib boraverdi. Quyi palataning ustunligini rivojlantirishda 1832-yilgi islohot qonun loyihasi ayniqsa eʼtiborga loyiq edi. Jamoatchilik palatasining saylov tizimi demokratiklikdan yiroq edi: mulkiy malaka saylovchilar sonini juda cheklab qoʻygan, koʻp saylov okruglarining chegaralari esa asrlar davomida oʻzgarmagan.

XX asrda Lordlar palatasi 
Lordlar palatasining maqomi 1906-yilda liberal hukumat saylanganidan keyin munozaralarning birinchi qatoriga qaytdi. 1909-yilda Moliya kansleri Devid Lloyd Jorj Jamoatlar palatasiga boy yer egalariga moʻljallangan er soligʻini taklif qilgan „Xalq byudjeti“ni kiritgan. Ammo, , ogʻir konservativ Lordlar palatasida magʻlub boʻldi.

Leyboristlar partiyasi 20-asrning koʻp qismida partiyaning sinfiy imtiyozlarga, Lordlar palatasini bekor qilishga yoki hech boʻlmaganda irsiy elementni chiqarib yuborishga tarixiy muxolifatiga asoslangan majburiyatga ega boʻlgan. 1968-yilda Garold Uilsonning Leyboristlar hukumati Lordlar palatasini isloh qilishga urinib koʻrdi, unga koʻra irsiy tengdoshlar palatada qolishi va munozaralarda qatnashishi mumkin, biroq ovoz berish imkoni boʻlmaydi. Biroq, bu reja Jamoatlar palatasida anʼanaviy konservatorlar va leyboristlar koalitsiyasi tomonidan magʻlubiyatga uchradi, ular Yuqori palataning toʻgʻridan-toʻgʻri bekor qilinishini himoya qilishda davom etdilar.

XXI asrda Lordlar palatasi 
2019-yilda Naomi Ellenbogen QC tomonidan oʻtkazilgan yetti oylik soʻrov shuni koʻrsatdiki, uyning har beshinchi xodimi qasos olishdan qoʻrqib xabar bermagan zoʻravonlik yoki taʼqiblarga duchor boʻlgan edi. Bunga bir nechta holatlar, jumladan, liberal-demokrat Entoni Lester, Herne lord Lesteri ham boʻlgan.

Taklif etilayotgan harakatlari 
2020-yil 19-yanvarda Lordlar palatasi hududni „qayta ulash“ maqsadida Londondan Shimoliy Angliyadagi shaharga, ehtimol York yoki Midlenddagi Birmingemga koʻchirilishi mumkinligi maʼlum qilindi. Qirolichaning nutqi boshqa joyga koʻchirilgan taqdirda qanday oʻtkazilishi nomaʼlum. Bu gʻoya koʻplab tengdoshlar tomonidan salbiy qabul qilingan.

2010-yildan hozirgi kungacha 
Konservativ-Liberal-demokratlar koalitsiyasi 2010-yilgi umumxalq saylovlaridan soʻng proporsional vakillik orqali saylanadigan toʻliq yoki asosan saylangan ikkinchi palata toʻgʻrisidagi qoidani aniq belgilashga rozi boʻldi. Ushbu takliflar 2010-yil 29- iyunda munozaralarga sabab boʻldi.

Lordlar palatasini isloh qilish toʻgʻrisidagi qonun 2014-yil 
Baʼzi islohotlarni joriy etish boʻyicha xususiy aʼzolar qonun loyihasi Den Byles tomonidan 2013-yilda taqdim etildi. Lordlar palatasining 2014-yilgi islohot toʻgʻrisidagi qonuni 2014 -yilda qirollik roziligini oldi. Yangi qonunga koʻra:
 Barcha tengdoshlar nafaqaga chiqishi yoki palatadan isteʼfoga chiqishi mumkin.
 Tengdoshlar ishtirok etmaganliklari uchun diskvalifikatsiya qilinishi mumkin.
 Tengdoshlar bir yil yoki undan koʻproq muddatga qamoq jazosini olganliklari uchun olib tashlanishi mumkin.

Lordlar palatasining 2015-yildagi qonuni Palataga aʼzolarni chiqarib yuborish yoki toʻxtatib turish huquqini berdi.

Manbalar 

Pages with unreviewed translations