MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Václav Havel

GAVEL (Havel) Vatslav (1936.5.10) — Chexiya prezidenti (1993 yildan). 1989 — 92 yillarda Chexoslovakiya prezidenti; chex dramaturgi. Chexiya oliy texnika maktabini, Nafis sanʼat akademiyasining teatr fakultetini tugatgan. 1950 yildan "Na Zabradli" teatrida sahna texnigi, dramaturg, rejissyor assistenti boʻlib ishlagan. 1968 yil "Mustaqil yozuvchilar klubi" uyushmasi raisi. Keyinchalik Chexoslovakiyada inson huquqlarini himoya qilish harakati yetakchilaridan biri boʻlgan. Bir necha marta qamalgan. 1989 yildan "Fuqarolik forumi" harakati yetakchisi. Chexoslovakiya voqeligi toʻgʻrisidagi "Bogʻ tantanasi" (1963 yil sahnalashtirilgan, 1964 yil eʼlon qilingan), "Bildirish" (1965 yil sahnalashtirilgan), "Audiyensiya" (1975 yil radio orqali eshittirilgan), "Vasvasa" (1985), "Assonans" (1987) satirik pyesalari muallifi.

Manbalar
Gavial

Gavial (Gavialis gangeticus) — timsohlar turkumiga mansub tur. Tanasining uz. 6,6 m gacha, orqa tomoni qoramtir, qoʻngʻir-yashil; qorin tomoni sargʻish-yashil. Tumshugʻi uzun va ingichka, oldingi uchi kengaygan. Erkaklari tumshugʻining kengaygan uchida yumshoq toʻqimadan iborat oʻsimtasi boʻladi. Bu oʻsimta hind sopol tuvagiga oʻxshash boʻlganidan bu hayvonlarga gavial, yaʼni tuvak (ghara) degan nom berilgan. Tishlari uzun, ingichka va oʻtkir, yuqori jagʻida 27 ta, pastkisida 24 ta. Hindiston ya. o. va Myanmadagi Hind, Gang , Maxanadi, Brahmaputra, Kolodana daryo tizimlarida tarqalgan. Asosan baliqlar, baʼzan qushlar va mayda sut emizuvchilar, oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Hayotining koʻp qismini suvda oʻtkazadi. Urgʻochisi 40 tagacha tuxum qoʻyadi. G. odam uchun hech qanday xavf tugʻdirmaydi. Noyob tur sifatida Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gavr

Gavr — Fransiyadagi shahar, Sena daryosi Sena qoʻltiqchasiga (La-Mansh boʻgʻozi) quyiladigan joyda. Aholisi 196 ming kishi (1990). Yirik port, Parijning avanporti: Chetga chiqariladigan yuklarning 70—80% neft. Gavan yaxshi jihozlangan. Kemasozlik, mashinasozlik, kimyo, sement, ip gazlama, oziq-ovqat sanoati, rangli metallurgiya, neft tozalash korxonalari bor. G. orqali chetga neft, paxta, kofe, shakarqand chiqariladi. Okeanografiya instituti, shahar yaqinidagi cherkovda (11—14-asrlar) oʻrta asr haykaltaroshligi va arxeologiya muzeyi bor. G. 1517-yilda baliqchilar shaharchasi oʻrnida barpo etilgan. 17—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan.

Manbalar 
 

Fransiya shaharlari
Gavhar

Gavhar — qimmatbaho tosh; brilliant, javohir; sunʼiy usulda qirralangan, tarashlangan va sayqal berilgan olmosning xalqtilidagi nomi. Tomonlari 90 60 90 bo'lgan 
6, 8, 12, 16, 24, 36, 48 va undan koʻp qirrali boʻladi. Qirralariga tushgan nur turli ranglarga parchalanishi tufayli G. kamalakdek tovlanadi. Zirak, uzuk, shoda, toʻgʻnogʻich kabi ziynat buyumlariga ishlatiladi. Yirik G.lar asrlar boʻyi saqlanib, koʻpincha ularda qaysi yili kimning qoʻliga tushganligi va qayerda saqlanganligi yozilgan boʻladi. Bunday G.lar tarixiy ahamiyatga ega boʻlib, maxsus roʻyxatga olinadi. Xalq tilida dur, marvarid va b. qimmatbaho toshlar ham G. deb yuritiladi (yana q. Olmos).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zargarlik
Gavharshod begim

Gavharshod begim (Gavharshod ogʻa) (1379—1457) — Shohruxning xotini. Janglardan birida Chingizxonni oʻlimdan saqlab qolgan mulozim Qishlik avlodi — chigʻatoy zodagon Gʻiyosuddin tarxonning qizi. 1393-yil Shohruxga tekkan, undan uch oʻgʻil (Ulugʻbek, Boysungʻur, Muhammad Joʻgiy) va ikki qiz koʻrgan. Shohrux davlatni idora qilishdan koʻra koʻproq toat-ibodat, diniy kitoblar mutolaasi bilan mashgʻul boʻlmoqni afzal koʻrganidan, avval unga devon ishlarini boshqarishni, soʻng viloyat hokimlari va qoʻshin sarkardalarini tayinlash, hatto kimga qanday inʼomu, kimga qanday jazo berish huquqini ham topshirib qoʻygan. Masalan, 1440-yil mashhur tarixchi — Fasih Ahmad Xavofiy Gavharshod begimning buyrugʻi bilan ikki marta zindonga tashlangan.

Gavharshod begim saltanat taxtiga valiahd tayinlash borasida ham oʻz ixtiyori boʻyicha ish tutib, Shohruxning Muhammad Joʻqini taxt vorisi qilib tayinlash niyatida ekanligiga qaramay, nabirasi Alouddavlani valiahdlikka munosib koʻradi. Chunonchi, u 1444-yil, Shohrux ogʻir betob boʻlib qolganda maxfiy farmon bilan Alouddavlani valiahdlikka tayinlaydi. Ammo, Shohrux tez kunda shifo topib, uning bu rejasi amalga oshmay qoladi. Gavharshod begim Qazvin, Ray, Qum viloyatlari hokimi — nabirasi Sulton Muhammad Hamadon va Isfahonni egallab, Sherozni qamal qilganda (1446) Shohrux bilan birgalikda unga qarshi qoʻshin tortadida, Sulton Muhammadni isyonga undagan amaldorlar qatorida bir necha sayyidlarni ham qatl etmoqni Shoxruxdan qattiq talab qiladi. Shunda Shohrux uning soʻziga kirib, hatto Amir Temur ham qatl etmoqqa jurʼat qilmagan sayyidlarni oʻlimga buyuradi. Sayyidlar dor ostida turib Shohruxni duoi bad qiladilar. Keyin, Shohrux Sherozdan Hirotga qaytayotib yoʻlda toʻsatdan vafot etadi (1447-yil 12 mart). Davlatshoh Samarqandiy Shoxruxning oʻlimi va uning avlodlarining tez orada qirilib ketganini mazkur sayyidlarning qargʻishi bilan bogʻlaydi. Shundan soʻng Gavharshod begim qoʻshin qoʻmondonligini nabiralaridan biri — Abdullatifga topshirib, Alouddavla Mirzoga Hirot mudofaa inshootlarini mustahkamlash zarurligi haqida maxfiy maktub yoʻllaydi. Bundan ogoh boʻlgan Abdullatif buvisi Gavharshod begimni hibsga olib, otasi — Ulugʻbekka bobosi Shohruxning vafot etgani xususida xabar joʻnatadi. Natijada temuriylar oʻrtasida taxt uchun kurash boshlanib, 1458-yilda Sulton Abu Said Hirotni egallaydida, Gavharshod begimni qatl qiladi. Gavharshod begim Boysungʻur daxmasiga dafn qilingan (qarang Gavharshod begim memoriy majmuasi).

Galereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

Madrasa asoschilari
Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi

Gavharshod begim meʼmoriy majmuasi - 1) Mashhad (Eron) markazida Hirot hukmdori Shohrux Mirzoning xotini Gavharshod begim sharafiga (meʼmor Qavomiddin Sheroziy) qurilgan (1405—19) masjid. Atrofi ayvonli katta hovli (55x45 m) ning toʻrt tarafida toʻrt xona boʻlib, ularning jan.dagisi katta va gumbazli. Unga minorali ulkan peshtoq orqali kirilgan. Minoralar tepasi qafasa bilan bezatilgan. Masjidga rangli koshinlardan nafis va goʻzal bezaklar ishlangan. Masjidning shim. tomonida Imom Rizo maqbarasi, sharq tomonida Madrasa, gʻarbida esa shahar karvon saroyi joylashgan boʻlib, bular masjid bilan yoʻlakcha orqali oʻzaro bogʻlangan.

2) Hirot (Afgʻoniston) Musallosidagi katta meʼmoriy yodgorlik (1418— 38). Masjid, Madrasa va temuriylar avlodi maqbarasidan iborat boʻlib, Shoxruxning xotini Gavharshod begim saʼyehtimomi bilan 20-yil mobaynida qurilgan (keyinchalik maqbaraga Gavharshod begimning oʻzi, oʻgʻli Boysungʻur Mirzo dafn etilgan). Bosh meʼmor — Shohruxning saroy meʼmori Qavomiddin Sheroziy. Maqbara yoniga keyinchalik Husayn Boyqaro mahobatli Madrasa va xonaqoh qurdirgan. Katta kismi, jumladan madrasaning oʻzi ham saqlanmagan, maqbara, 8 minoradan 1 tasi, masjid va madrasaning harobalarigina saqlanib qolgan. Musalloning bosh binosi — masjid 106x64 m maydonni egallaydi. Baland peshtoqdan masjid hovli (52x49 m) siga kiriladi. Hovlining atrofi 4 ayvon va ikki qavatli turli xonalar bilan oʻralgan, u qurbon va roʻza hayitlari, juma namozlarini oʻqishga moʻljallangan. Gavharshod begim madrasasi hovlining shim.da boʻlib, masjidning ham, madrasaning ham burchaklarida minoralar boʻlgan, ular marmar va koshin qoplab bezatilgan. Murabba tarhli maqbara 1432-yilda qurib tugallangan, ayniqsa, uning qovurgʻali gumbazi oʻziga xos jozibali. Gumbaz sirkor gʻisht terib naqshlangan, uning qurilishida meʼmor Imomiddin, hirotlik ustalar — Xoja Mirali Hiraviy va Xoja Mirak Hiraviylar qatnashgan. Ichkaridagi nozik va nafis naqqoshlik bezaklarini Boysungʻur Mirzo yaratgan

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
‎

Afgʻoniston meʼmoriy yodgorliklari
Gagalar

Gagalar (Somateria) — gʻozsimonlar turkumining oʻrdaksimonlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Shim.Amerikada yashaydigan yirik dengiz oʻrdaklari; 4 turi mavjud. Boshi katta, boʻyni qisqa, tumshugʻi keng va kalta. Ogʻirligi 3 kg gacha. Uyasini tundra yoki dengiz oralariga quradi. Koloniyadagi uyalar soni 10 minggacha yetganligi maʼlum. Odatda 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Modasi 24—27 kun tuxum bosadi. Tuxumdan chiqqan bolalari 1,5—2 sutka-dan keyin modasi bilan dengizga tushib ketadi. Oddiy G. (S. mollssima)HHHr yumshoq parlari issiqlik saqlash xususiyatiga ega. Har bir uyada 18—20 g toza par boʻladi. G. parlarini yigʻish kadimdan maʼlum. G. tuxumlarini yigʻish, pari uchun koʻplab ovlash natijasida 20-asr boshlarida soni kamayib ketgan edi. Himoya choralari koʻrilishi muno-sabati bilan soni va areali tiklandi. Koʻzoynakli gaga (S. ﬁ scheri), togʻ gagasi (S. spectabilis), kichik yoki sibir gagasi (Polysticta stelleri) koloniya boʻlib koʻpaymaydi. G. dengiz umurtqasizlari, mollyuskalari bilan oziqlanadi.Oddiy gaga (nari va modasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagaralar

Gagaralar (Gaviiformes) — qushlarning bir turkumi. 5 turi: qiziltomoq gagara (G. stellata), qoratomoq gagara (G. arctica), oqboʻyinli gagara (G. paciﬁ ca), oq tumshuqli gagara (G. adamsii), qutb gagarasi (G. immer) mavjud. Nisbatan yirik qushlardan. Ogʻirligi 1 kg dan 6,4 kg gacha. Suv muhitida yashashga juda yaxshi moslashgan. Hayotining asosiy qismini suvda oʻtkazadi, koʻpayish uchun quruqlikka chiqadi, ammo yerda yura olmaydi. G. dengiz qushidir. Chuchuk suvli havzalarda migratsiya va urchish davrida uchraydi. G. Shimoliy yarim sharning sovuq va moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Koʻpayish davrida Osiyo, Yevropa hamda Shimoliy Amerikaning tundra va oʻrmon zonalarida yashaydi. Koʻpincha 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni modasi va nari navbat bilan 24—29 kun bosadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalar suvga tushib suzib ketadi. Asosan mayda baliqpar bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda qiziltomoq va qoratomoq G. qishlash va uchib oʻtish davrida ahyonahyonda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagarin (shahar)

Gagarin – Jizzax viloyati Mirzachoʻl tumanidagi shahar (1974-yildan). Tumanning maʼmuriy markazi. Kosmonavt uchuvchi Y. A. Gagarin nomi bilan ataladi. Shaharda Yerjar temir yoʻl vokzali (Sirdaryo-Jizzax yoʻnalishida) bor. Gagarindan Jizzaxgacha boʻlgan masofa 72km.

Tarixi 
„20-asrning 20–50-yillarigacha boʻlgan davrda yaylov uchun hududlarni boshqa respublikalarga berish amaliyoti mavjud boʻlib, u maʼlum bir hududni vaqtincha foydalanishga berishni nazarda tutgan va chorvachilik mahsuldorligini oshirish maqsadida amalga oshirilgan. Biroq „begona“ yerlardan foydalanishda foydalanuvchilar bunday yerlarni saqlab qolishga unchalik ahamiyat bermagan va unumdorligini yoʻqotgan. Shu bilan birga, baʼzi hududlar koʻpincha bir respublikadan boshqasiga oʻtdi, koʻpincha bu Janubiy Qozogʻiston viloyatining Boʻstandiq tumanida sodir boʻldi. 1950-yillarning boshlarida viloyatni Oʻzbekistonga toʻliq oʻtkazish toʻgʻrisida munozaralar boshlandi va 1956-yil 21-yanvarda Qozogʻiston SSR Oliy Kengashi qarori bilan SSSR Oliy Kengashiga Bostanditskiyni oʻtkazish toʻgʻrisida ariza bilan murojaat qildi. Qozogʻiston SSRdan Oʻzbekiston SSRgacha boʻlgan umumiy maydoni qariyb 5 ming km² boʻlgan tuman, ayrim hududlardan tashqari:

Jambul va Janubiy Qozogʻiston viloyatlaridagi kolxozlar tomonidan foydalanilgan yaylovlar;

Janubiy Golodnostepskiy va Markaziy Golodnostepskiy kanallarining chap tarmogʻi rahbarligida boʻlgan yerlar;

1936–1937-yillarda Oʻzbekiston SSRga vaqtincha foydalanish uchun berilgan yerlar“.

1963-yil 26-yanvarda Qozogʻiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi Kirov va Paxta-Orol tumanlarini, Chimkent viloyati Qizilqum tumanining Qizqum va Chimqoʻrgʻon qishloq sovetlarini, Oʻzbekiston SSRda uzoq muddatli foydalanishda boʻlgan 9560 km², shuningdek Chimkent viloyatida 15440 km² va Qizil-Oʻrda viloyatida 11500 km² yaylovlarni Oʻzbekiston SSR tarkibiga oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qildi. 25-may kuni Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi „Qozogʻiston SSR bilan chegarani qisman oʻzgartirish toʻgʻrisida“gi farmoyishni qabul qildi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumi 19-sentyabrda „Oʻzbekiston SSR va Qozogʻiston SSR oʻrtasidagi respublika chegaralarini qisman oʻzgartirish va aniq tavsiflash toʻgʻrisida“gi farmoyishni qabul qildi.

Shunday qilib, SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1963-yil 19-sentyabrdagi „Oʻzbekiston SSR va Qozogʻiston SSR oʻrtasidagi respublika chegaralarini qisman oʻzgartirish va aniq tavsiflash toʻgʻrisida“gi farmoyishi bilan Qozogʻiston hududining 36630 km² va shahar qozoq aholisi boʻlgan Yerjar tipidagi aholi punkti va unga tutash yerlar Oʻzbekistonga berildi. Shahar maqomi 1974-yilda berilgan. Shaharga Gagarin nomini tuman asoschisi – Kommunistik partiya tuman qoʻmitasining birinchi kotibi Kerimov Satay Kerimovich bergan.

Iqtisodiyoti 
Sovet davrida shaharda paxta tozalash zavodi va temir-beton buyumlari zavodi ishlagan.

Aholisi

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Mirzachoʻl tumani
Jizzax viloyati shaharlari
Gagarka

Gagarka ()— Rossiyaning Oltoy Respublikasidagi Ust-Koksin tumanida joylashgan qishloq. 2016-yilga koʻra, qishloq aholisi 223 kishini tashkil qilgan. Qishloqda 6 ta koʻcha bor.

Geografiyasi 
Qishloq Ust-Koksadaning shimoli-gʻarbida, (tuman maʼmuriy markazi) 15 km uzoqlikda joylashgan.

Manbalar
Gagat

Gagat (yun. gagates — qora kahrabo) — toshkoʻmirning toʻq qora, oʻta yaltiroq turi. Qayishqoq. Sinish yuzasi chigʻanoqsimon. Qattiqligi 3—3,5. S ogʻ. 1,3—1,4. Dengiz loyqalari ostida koʻmilib qolgan daraxt qoldiqlarining metamorfizmga uchrashidan hosil boʻladi. Mezozoy va kaynozoy yotqiziqparida koʻpincha sof holda, baʼzan qumtosh, mergel, bir oz oʻzgargan toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmir qatlamlari orasida uyum yoki boʻlaklar shaklida uchraydi. G. oson jilolanadi. Sharq mamlakatlarida mayda zargarlik buyumlari (munchoq, tasbeh va b.) tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Bezak toshlari
Petrologiya
Gagauzlar

Gagauzlar — Moldaviya (153 ming kishi) va Ukraina (40 ming kishi)da yashovchi turkiy xalq. Shuningdek RF(10 ming), Bolgariya, Ruminiya, Gresiya, Turkiya, qisman Qozogʻiston (Sirdaryo boʻylari) va Oʻzbekistonda (Toshkent viloyati) ham yashaydi. Umumiy soni — 300 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gagauz tiliaya soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar. Gagauzlarning ajdodlari turkiy oʻgʻuz, uz, qipchoqlar va b. boʻlib, keyinchalik ularning tarkibiga slavyanlashgan bolgarlar aralashib ketgan. Gagauzlarda antropologik jihatdan mongoloidlik xususiyatlari saqlangan. Gagauzlarning moddiy-maʼnaviy madaniyati bolgarlarga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gagik I

Gagik I (?—1020) — Ani podsholigi shohi (990—1020). Arman yerlarini birlashtirgan. Mamlakatning markazlashtirish siyosatini oʻtkazgan; uning davrida poytaxt Ani sh. yirik savdohunarmandchilik va madaniy markazga aylangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix
Gadoliniy

Gadoliniy (Gadolinium), Gd - Mendeleyev davriy sistemasi III rypyhining lantanoidlar turkumiga mansub kimyoviy element; tartib rakami 64, atom massasi 157,25. Yettita barqaror izotopi maʼlum: Gd152, Gd154, Gd155, Gd1S6, Gd1”, Gd158 va Gd160, Gadoliniyning bir necha sunʼiy radioaktiv izotopi olingan. Gadoliniy 1880 yilda Shveysariya kimyogari Gadoliniy Marinyak tomonidan kashf etilgan bulib, fin kimyogari Yu. Gadolin sharafiga quyilgan. Yer pustida ogʻirligi jihatidan 5,4-10”4% ni tashkil qiladi, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. Gadoliniy zichligi 7,85 g/sm3, suyukdanish temperaturasi 1313°, ferromagnit xossasiga ega kulrang metall. Gadoliniy oddiy sharoitda (20°) havoda asta-sekin, 100° dan yuqorida tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (ftorid kislotadan tashqari) bilan taʼsirlanadi. Ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. Qizdirilganda vodorod, azot va galogenlar bilan birikadi. Gadoliniy uz birikmalarida uch va-lentli.

Gadoliniy (Sh)-oksid, Gd2O5 — oq kristall modda. a-va r-modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 7,618 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2350°, suvda erimaydi. Gd2(C2O4)3, yoki Gd(NO3)3 ni odatda 800—1000°da parchalab olinadi.

Gadoliniy(1P)-xlorid, GdCl3 — oq kristall modda. Zichligi, 4,541 g/sm3. Suyuqlanish temperaturasi 605°, suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqorida, Gd2(C2O4)3 ga xlor yoki SS14 taʼsir et-tirib, Gadoliniyni xlorlab va b. usullarda olinadi.

Gadoliniy (111)-ftorid, GdF, — oq kristall modda. Oddiy sharoitda ortorombik panjarali modifikatsiyasi (zichligi 7,058 g/sm3) barkaror bulib, 1075° da zichligi 7,33 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 1232° bulgan geksagonal panjarali modifikatsiyaga utadi. Gadoliniy birikmalariga gaz holatidagi NGʻ yoki ularning suvdagi eritmalariga ftorid kislota taʼsir ettirib olinadi.

Metall hodsagi Gadoliniy GdCl3 yoki GdF, ni kalsiy bilan qaytarib olinadi. Gadoliniy temir, nikel, kobalt bilan birga magnit qotishmalari komponenti, yadro reaktorlarining sozlovchi uzagi (neytroilarni yutadi) sifatida ishlatiladi. Yevropiy yordamida faollashtirilgan Gd2O3 qizil rangda shuʼlalanadigan lyuminofor, terbiy yordamida faollashtirilgan Gadoliniy oksisulfidi esa rentgenolyuminofordir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyoviy unsurlar
Gadolinit

Gadolinit (fin kimyogari Yu. Gadolin nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi Y2Fe22+Be2[0 (SiO4)]2. Monoklin singoniyali. Kam tarqalgan, prizmatik kristallar, yaxlit donachalar. Rangi qora, qoʻngʻir, koʻkimtir-qora, baʼzan rangsiz. Yaltiroqligi mumsimon. Qatgikligi 6,5—7. S. of. 4,0—4,7. Topaz, flyuorit, kassiterit, sirkon, granat, ortit, fergusonit minerallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda G. Chatqol-Qurama togʻlaridagi granitoidlar va pegmatitlar, Gʻarbiy Oʻzbekistondagi rudali skarnlar (Ingichka)da uchraydi. G. konlari Rossiyada Kola yarim orolda (Keyvi), Italiyada (Baveno), Norvegiyada (Iveland) va AQShda (Lyako) topilgan. Berilliy va ittriy olinadigan ruda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gadfild poʻlati

Hadfild poʻlati [ingliz metallurgi R. A. Hadfild (1858—1940) nomidan] — yuqori bosimlar yoki zarbiy taʼsirlarga, yeyilishga (ishqalanishga) qarshiligi yuqori bo'lgan poʻlat. Tarkibida marganes (11—14%) va uglerod (0,9—1,3%) miqdori ko'pligi bilan boshqa poʻlatlardan farq qiladi. H.p.dan tayyorlangan shakldor quymalar sanoatda (maydalagichlarning jagʻlari va tegirmon sharlari tayyorlashda) va transportov (rels krestovinalari, temir yoʻl strelka oʻtkazgichlari tayyorlashda) ishlatiladi.

 Belgili roʻyxat qismi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajak

Gajak — 1) ayollarning ikki chakkasidan tushib turgan soch tolalari, zulfi; 2) ayollarning ziynat buyumi; chakkaga taqiladigan juft taqinchoq. Asosiy shakli bodom kurinishida bulib, oxirgi qismi jingala kabi bukilgan; 2 ta ilgagi bulib, biri quloqqa, biri bosh kiyimiga yoki sochga mustahkamlanadi, shunda G. chakkada gorizontal joylashadi. Buyum yuzasi mayda feruza kuzlar halkasi bilan Uralgan yirik, rangli shisha kuzlar bilan bezatilgan; asosiga marjon va zigʻirakli shokilalar oʻrnatilgan, orqa tomonida qush pati Urnatishga muljallangan naychalari bor. Oltin, kumush va b.dan juft qilib yasaladi. Toshkent, Samarqandda tillaqosh bilan bir ansamblni tashkil kiladi. Buxoro, Samarqandda qushgajak, yarim oy, bodombargi xillari ham tarqalgan; 3) zulf, jingala koʻrinishidagi naqsh elementi; naqsh mujassamotida toʻldiruvchi vazifani oʻtaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gajjak

Gajjak — meʼmorlikda ravoqlar koʻndalang kesishishi natijasida paydo boʻlgan kalqonsimon shakl. Xona devorlari ustiga, ravoqlar qatori orasiga ishlanadi. G. yordamida xona devorlariga oʻrnatilgan ravoklar doyra holiga keltiriladi. G. gʻoʻlalarining yugʻonligi ravoqpar orasining kengligiga bogʻliq bulib, kichik binolarda G. kesmasining har tomoni 8—12 sm ga baravar buladi. G.ning uchlari bir-biriga va negizlari ravokdarga tiralib turadi. Baʼzan ravoq oralariga G. oʻrnatilmay, hoshiya gʻishtlari gumbaz negiziga moslab teriladi. G.ning ustma-ust ishlangan murakkab turi ham keng qoʻllanilgan. Gumbaz os-tidagi halqa devor ravoq bilan G.ning tepasidan oʻtadi, shu sababli G. poyalari ravoq yoyining taxminan yarim balandligiga tiralib, uchlari esa ravoq uchlari bilan bir xil balandlikda bulishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz almashinuvi

Gaz almashinuvi - nafas olish, fotosintez va b. jarayonlarda gazlarning organizm bilan tashqi muhit oʻrtasida almashinuvi. Organizm nafas harakatlari vaqtida kislorod olib, karbonat angidrid, moddalar almashinuvining boshqa gazsimon mahsulotlari va suv bugʻini chiqaradi; bu deyarli barcha organizmdagi moddalar almashinuvi jarayonining zarur holati. Kislorodsiz dissimilyatsiya jarayoni sodir boʻlishi mumkin emas. Shuning uchun organizm isteʼmol qilgan kislorod miqdoriga qarab, unda sodir boʻladigan oksidlanish jarayonining jadalligi va shu bilan birga paydo boʻlayotgan energiya miqdori oʻzgaradi. Uglevodlar, yogʻlar va oqsillar oksidlanganda energiya ajralib chiqadi. Qabul qilinadigan kislorod bilan chiqariladigan karbonat angidrid miqdori organizmning hayot faoliyati sharoitiga, muhit temperaturasiga, ovqat tarkibi va b.ga qarab turlicha boʻladi. Organizmning kislorodga ehtiyoji ortganda gaz yetkazib beruvchi aʼzo va sistemalarning faoliyati boshqacha boʻladi: nafas va qon aylanishi tezlashadi, qonning fizik-kimyoviy xossalari oʻzgaradi. Bir hujayrali organizmlarda G.a. oddiy diffuziya yoʻli bilan kechadi. Odam hamda yuksak hayvonlarda G.a.ni taʼminlaydigan maxsus aʼzo va sistemalar evolyutsiya jarayonida vujudga kelgan va rivojlangan. Odamdagi G.a. klinikalarda tekshiriladi, bu kasallikni aniqlashda diagnostik ahamiyatga ega. Hayvonlardagi G.a.ni oʻrganish koʻpgina biologik muammolarni hal qilish imkonini beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz analizatori

Gaz analizatori — gazlar aralashmasi tarkibini miqdor va sifat jihatidan aniqlash uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va avtomatik xillari bor. Dastaki (absorbsion) G.a.da maʼlum hajmdagi gaz aralashmasi turli eritmalar toʻldirilgan bir necha idishdan birin-ketin oʻtkaziladi; bu eritmalar gazlarni yutib ogʻirlashadi. Masalan, kaliy ishqor eritmasi karbonat angidridni, pirogallol eritmasi kislorodni, mis (U)-xloridning ammiakli eritmasi uglerod (77)-oksidni yutadi. Koʻpincha, gaz aralashmasidagi yonuvchi gazlarni turli sharoitlarda mis (/U)-oksid bilan birga qizdirib yondirish usulidan ham foydalaniladi. Maye, vodorod, uglerod (UU)-oksid va metan miqdori shu tariqa aniqlanadi. Avtomatik G. a.da asosan gaz aralashmasining turli fizik xossalari (mas, elektr oʻtkazuvchanligi, bosimi, massasi, hajmi, temperaturasi, magnitlanish xususiyati) uzluksiz qayd qilib boriladi. Ishlash tarziga koʻra, volyumetrik (kimyoviy G. a.), termokimyoviy, termokonduktometrik (elektr G. a.), elektr-kimyoviy, densimetrik, magnit, optik, radioaktiv xillari boʻladi. Bulardan tashkari, ultrabinafsha G. a. ham bor. Bunday asbobda gazlar aralashmasi tarkibidagi galogenlar, simob bugʻlari, baʼzi organik birikmalar miqdori aniklanadi. G. a. sanoatda, tibbiyotda, ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil