MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Inozit

Inozit, geksaoksitsiklogek-san, siklit — olti atomli siklik spirt, shirin taʼmli, qattiq modda. Mol. m. 180,2. Suyuqlanish temperaturasi 225—227°. 9 ta stereoizomeri mavjud. Ulardan fakat mezoinozit V guruhidagi vitaminlarning xossalarini na-moyon kiladi. Suvda yaxshi eriydi. Organik erituvchilarda erimaydi. Oʻsimliklar tarkibida asosli fitin kislota va uning kalsiy-magniyli tuzi koʻri-nishida boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar uchun I. oʻsish omili hisoblanadi. Inson organizmining I.ga boʻlgan ehtiyoji bir sutkada — 1 — 1,5 g . Ovqatda oqsil yetishmaganda I. jigarni yogʻ bosishining oldini oladi.

Manbalar
Inokulyasiya

Inokulyasiya (lot. inoculatio — emlash) — tirik mikroorganizmlar, kasallik yuqtirilgan materiallar, zardoblar yoki boshqa moddalarni oʻsimliklar, hayvonlar va odam toʻqimalariga yoki oziq muhitga kiritish.

Manbalar
Inolchiq

Inolchiq, Inolchuq (7-1220, Samarkand) — Oʻtror hokimi (1210—20), Muhammad Xorazmshohning yirik sarkardalaridan, Turkon xotunttt ama-kivachchasi. Majusiylikka eʼtiqod qilib yurgan kezlaridagi ismi — Yagantugʻdi (Yagan — qad. turkiychada filni anglatadi), Islomni qabul qilgandan keyingi ismi esa Tojuddin. Gʻoyrxon (yoki Qadrxon) "Qudratli hokim" degan unvon sohibi. I. 1218 y. Chingizxonnnng Umar Xoja Oʻtroriy, Jamol Marogʻiy, Faxruddin Dizakiy (Jizzaxiy) al-Buxoriy, Aminuddin Hiraviy boshchiligidagi 450 kishilik savdo karvoni Oʻtrorga kelganda, mazkur karvon ahlining savdogarlar niqobi ostida joʻnatilgan moʻgʻul josuslari ekanini fahmlab, zudlik bilan shu haqda Muhammad Xorazmshohga xabar yuboradi. Ammo, u Xorazmshohning maxsus farmon yuborilgungacha, karvon ahlini ehtiyotlash zarurligi xususidagi buyrugʻiga eʼtibor qilmay, ularning deyarli barchasini qatl qilib, mol-mulklarini musodara etadi. Shunda ta-sodifan omon qolgan bir moʻgʻul Pekinga qochib borib, Chingizxonni boʻlgan voqeadan xabardor qiladi. Chingizxon Xorazmshoh huzuriga Kafraj Bugʻroni 2 moʻgʻul hamrohligida elchi qilib joʻnatib, I.ni ular qoʻliga topshirmoqni talab qiladi. Lekin, Xorazmshoh I.ning oʻziga yaqin qarindosh, jasur sarkarda va qoʻshinning asosiy qismida uning qavmiga mansub kishilar sarkarda ekanini inobatga olib, Chingizxonning bu talabini qatʼiyan rad etadida, Kafraj Bugʻro bilan boyagi 2 moʻgʻulni qatl etdiradi (Ibn al-Asirniit yozishicha, faqat elchi oʻldirilib, uning hamroxlari soqollari qirqib tashlangan holda qoʻyib yuborilgan). Shundan soʻng , I. moʻgʻullar bilan boʻlishi muqarrar jangga hozirlik koʻrib, 20 ming kishilik qoʻshin toʻplaydi, Xorazmshoh unga 10 ming askarni madadga yuboradi. 1219 y. sent. da Chingizxon 100 mingdan ortiq askar bilan Oʻtrorni qamal qiladi. I. 5 oylik qamal davomida oʻz qoʻshini va shahar aholisi bilan birgalikda moʻgʻullarga qattiq qarshilik koʻrsatib, ulardan bir necha minggini halok etadi. Ammo, suv va yegulik tanqisligi, kuchlarning teng emasligi oqibatida mudofaachilar holdan ketib, moʻgʻullar shaharga kirishga muvaffaq boʻladi. Ikki oʻrtada shiddatli jang boʻlib, I. qoʻshini yengiladi. Otisha-otisha bir dona ham oʻqi qolmagan I., vayron boʻlgan qalʼa gʻishtlari bilan bir qancha moʻgʻullarni urib oʻldiradi. Oxiri, moʻgʻullar koʻpchilik boʻlib uning ustiga tashlanadida, qoʻl-oyoqlarini bogʻlab Samarqandga — Chingizxonning huzuriga olib boradi. Chingizxon uning koʻzu quloqlariga kumush eritib quyishni amr qiladi (yana q. Oʻtror mudofaasi).

Manbalar
Inon Abdulqodir

Inon Abdulqodir (taxallusi; asl ismi Fathulqodir Mustafoyevich Sulaymonov) (1889.29.11, Orenburg gubernyasining Chelyabinsk uyezdi — 1976.1.10, Anqara, Turkiya) — bosh-qird xalqining milliy ozodlik harakati rahbarlaridan, turkshunos.

Troitsk sh.dagi Rasuliya madrasasini tugatgan (1914). Boshqirdiston muxtoriyati (respublikasi)da xalq taʼlimi tizimining tashkilotchilaridan biri. Validiy va b. bilan birgalikda Boshqirdistonni tark etib, Turkistonga keldi (1920). Toshkentdagi qozoq va qirgʻiz maktablarida oʻqituvchilik qildi. Validiyning yaqin yordamchisiga aylanib, istiqlolchilik harakatini jipslashtirish ishiga oʻz hissasini qoʻshdi. 1923 y. fevraldan Validiy bilan Eron, Afgʻoniston, Hindistonda boʻlib, 1925 y. iyulda Istanboʻlga yetib keldi. Turkologiya institutida ishladi (1925). Anqara unti (1933—44), diniy ishlar departamenta (1961), turk madaniyati institutida (1964) faoliyat koʻrsatdi.

I. A. turkiy xalqlar etnologiyasi, folklori, diniy eʼtiqodlari va anʼ-analari haqidagi tadqiqotlari bilan mashhur. 400 dan ortiq ilmiy ishlari bor. Jumladan, "Turkiy til va lahjalari", "Oltoy-Yenisey turklari", "Sibir turklari", "Sharqiy Turkiston", "Alisher Navoiy", "Alisher Navoiy va folklor", "Chigʻatoy adabiyoti", "Oʻzbeklarda qishloq toʻylari", "Abulgʻozi Bahodirxon va uning turklari", "Dukchi Eshon isyoni", "Rus mustamla-kachilarining Turkistonda diniy kurashi", "Turkistonning ahvoli", "Oʻzbek elida Moskvaning qabixliklari", "Turkistonda 1916 y.dagi qoʻzgʻolon", "Turkiston milliy qahramonlari" va b. 2 jildli "Tanlangan asarlar" kitobi Turkiyada nashr qilingan (1987-91).

Adabiyot 
 Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Boʻlinganni boʻri yer (Xotiralar), T., 1997; Valeyev D. i dr., Sudba i naslediya bashkirskix uchyonix — emigrantov, Ufa, 1995.

Qahramon Rajabov, Renat Shigabiddinov.

Manbalar
İsmet İnönü

INONU (Inonu) Ismat (1884-1973) — Turkiya davlat va siyosiy arbobi. Otaturkning eng yaqin safdoshi. Armiya Bosh shtabi boshligʻi va Gʻarbiy front qoʻmondoni boʻlgan. 1921 yil yanvar va mart oylarida Inonu qishlogʻidagi jangda I. qoʻmondonligidagi Turkiya armiyasi grek bosqinchilari ustidan gʻalaba qozongan. Turkiyada familiya rasm boʻlgach, oʻsha gʻalaba sharafiga I. degan familiya olgan. 1922 yil Tashqi ishlar vaziri. 1923—37 (tanaffus bilan) va 1961—65 yillarda Bosh vazir. 1938— 50 yillarda Xalq respublikachilar partiyasi (XRP) raisi va respublika prezidenti boʻlgan. XRP parlament saylovida yengilgach, majlis (parlament)dagi XRP oppozitsiyasiga boshchilik qilgan. 1961—65 yillari Turkiya Bosh vaziri, keyinchalik yana oppozitsiya rahbari. 1972 yildan isteʼfoda.

Manbalar 

Anıtkabir
Inonchxon

Inonchxon, Oʻgʻul hojib (asl ismi Badruddin Oʻgʻul hojib (?—1223) — anushteginiylar — xorazmshohlar amiri lashkarlaridan, hojib (13-asr). Muhammad Xorazmshoh 1216-yil yozidagi Irgʻiz daryo’si boʻyidagi jangsa koʻrsatgan qahramonligi evaziga Inonchxon unvonini beradi. Jaloliddin xorazm-shoh etib tayinlangandan soʻng oʻrganchga kelganda I. qipchoq amirlarining unga qarshi uyushtirayotgan suiqasddan oʻz vaqtida ogohlantirgan. 1219-yil I. amir Ixtiyoruddin Kushlu bilan birgalikda Buxoro mudofaasiga rahbarlik qiladi. Moʻgʻullar Buxoroni istilo qilganlaridan soʻng I. Nasa (Niso) viloyatiga keladi. Bu yerda Muqammad Xorazmshohningtoʻzib ketgan askarlarini toʻplashga erishadi, qurol-yarogʻ, otlar, ki-yim-kechak, oziqovqat gʻamlab, kurashni davom ettiradi. Nashjuvon otlogi yaqinida moʻgʻul bosqinchilarini tor-mor keltiradi. Soʻngra I. Obivard tomon yurish qilgan. Bu yerda unga Muhammad Xorazmshohning yana anchagina jangchilari va amirlari kelib qoʻshilgan. 1221-yil I. Sabzavorni uz tasarru-figa kiritadi. Hurosonning katta qis-miga hukmronlik qilishga muvaffaq boʻlgan I. 1223-yilda al-Halqa mavzeida moʻgullar (10 ming kishi) bilan yana jang qiladi, lekin bu muhorabada I. yengiladi. Rey sh.da turgan Gʻiyosudsin Pir-shoh (Muhammad Xorazmshohning oʻgʻli) saroyidan panoh topadi va bir necha kundan soʻng zaharlab oʻldiriladi.

Manbalar
Inoyatnoma

Inoyatnoma (arab, inoyat — gamxoʻrlik va fors, noma — xat, maktub) — 1) podshoh, xon, amir, shuningdek, boshqa ulugʻ mansabdor kishilardan kelgan va unda maʼlum iltifot bayon qilingan maktub; 2) 15—18-asrlarda biror soliq va jarimadan ozod qilinganlik yoki biror imtiyoz olganlikni koʻrsatuvchi rasmiy hujjat; 3) Qoʻqon xonligida nufuzli kishilar safarga chiqqanlarida xon tomonidan qatagʻon qilingan yer (qarang Koʻrugʻ), oʻrmon, koʻl va h. k.dan yoʻl-yoʻlakay foydalanish uchun berilgan ruxsatnoma; 4) dushmanga qarshi qurolli kurashga chaqirilgan daʼvatnoma.

Manbalar
Baxrom Inoyatov

Baxrom Inoyatov (1917, Toshkent – 1969.18.7, Moskva) – aktyor, pedagog, birinchi oʻzbek dirijyorlaridan. Oʻzbekiston xalq artisti (1965). Toshkent konservatoriyasining (A. Kozlovskiy sinfida) dirijerlik fakultetini (1957) tugatgan. Oʻzbek davlat opera va balet teatri (1948-yildan Navoiy teatri)da dirijyor, 1960—66 yillarda bosh dirijyor. 1960-yildan Toshkent konservatoriyasida dars bergan. Dastlab „Oqbilak“ (S. Vasilenko, 1943) baleti va „Mahmud Torobiy“ (O. Chishko, 1944) operasining birinchi postanovkalariga dirijerlik qilgan. I. repertuarida chet el va oʻzbek kompozitorlarining asarlari bor. „Boʻron“ (S. Vasilenko, M. Ashrafiy, 1954), „Ulugbek“ (A. Kozlovskiy, 1958), „Gulsara“ (R. Glier, T. Sodiqov, 1963) operalari, „Oqqush koʻli“ (P. Chaykovskiy, 1956), „Maskarad“ (L. Laputin, 1958), „Suhayl va Mehr“ (M. Leviyev, 1968) baletlari va b. spektakllarni sahnalashtirishda faol ishtirok etgan, chet el operalarining oʻzbek tiliga tarjimasi muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Mirobid Inoyatov

Inoyatov Mirobid (1889, Toshkent — 1937) — davlat va jamoat arbobi, qatagʻon qurboni. 1916 -yildaTurkistondagi milliy ozodlik harakatida faol qatnashgan. Toshkent Eski shahar kengashi ijroqoʻmi raisi (1918), Toshkent Eski shahar shoʻro kengashi raisi (1919), Turkiston ASSR oziq-ovqat xalq komissari (1920), Turkiston XKSning Moskvadagi muxtor vakili oʻrinbosari (1923), Turkmaniston Moliya xalq komissari (1926), Oʻzbekiston SSR Savdo xalq komissari (1933) vazifalarida ishladi. Keyinroq Tojikiston Yer ishlari va moliya xalq komissari etib tayinlandi (1935). Biroq hayotini xalqi, Vatani ozodligi yoʻlida sarf etgan I.ga ham "xalq dushmani" tamgʻasi bosildi va otishga hukm etildi. 1956 -yilda oqlangan.

Manbalar
Hamid Inoyatov

Hamid Sharopovich Inoyatov (1919.29.12, Buxoro - 1987.5.5, Toshkent) — tarixchi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1973). Tarix fanlari doktori (1958), professor (1965). Oʻzbekiston Davlat Universitetini tugatgan (1936). Toshkent xalq xoʻjaligi va pedagogika institutlari, Toshkent Davlat Universitetida oʻqituvchi va dotsent (1935— 58), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutida shuʼba mudiri (1959—87). I.ning ilmiy faoliyati 19-asrning oxiri va 20-asr boshlarida Oʻzbekistondagi milliy ozodlik harakati tarixiga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbek tarixchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Hidoyat Inoyatov

Inoyatov Hidoyat (1913 — Toshkent — 1938.5.10) — Oʻzbekistonda jismoniy tarbiya va sport tashkilotchisi. Yoshlar hamda mudofaaga koʻmaklashuvchi tashkilotlarda ishladi. Parashyut va planer sporti toʻgaraklari, sport shaharchalari tashkil etdi. Oʻzbek futbolchilarini ilk bor xalqaro miqyosga olib chiqdi. 1935-yil Turkiyaga oʻrtoklik uchrashuvlari oʻtkazish uchun borgan futbol jamoasiga rahbarlik qildi. Respublika jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi raisi muovini (1938). I. ta-shabbusi bilan armiyaga chaqiriluvchi yoshlar oʻrtasida velosipedda yurish (velomarafon) uyushtirildi. 1935-yil 12 maydan — 14 iyulgacha davom etgan bu yurishda 5 kishi (Hidoyat Inoyatov, Yuzef Eyningis, Abduvahob Ibrohi-mov, Abdurahim Xoʻjayev, Vasiliy Sha-lyakin) Toshkent—Jizzax—Samarkand— Buxoro—Chorjoʻy—Termiz—Du-shanba—Oʻsh—Andijon —Xoʻjand — Toshkent yoʻnalishini bosib oʻtdi. Ikki haftadan soʻng shu velomarafonchilar Toshkent—Orenburg—Kuybishev—Penza—Ryazan—Moskva yoʻnalishiga otlanadilar (30 iyul — 13 sent.). Besh oy mobaynida jami 7000 km yoʻl bosib oʻtdilar. Bu tengsiz marafon Oʻzbekistonda velosiped sportining ommalashishiga sabab boʻldi. I. Moskvada oʻtka-zilgan Fizkulturachilar kunida Stalinga suiqasd qilmoqchi boʻlgan, deb ayblanadi va otib tashlanadi. Vafotidan soʻng oqlandi (1958). Toshkentdagi 18-bolalar va oʻsmirlar sport maktabiga I. nomi berilgan. Namangan viloyati yoʻllari boʻylab yosh velosipedchilarning I. nomidagi xalqaro turniri oʻtkaziladi.

Axbor Imomxoʻjayev.

Manbalar
Inoq

Inoq (qad. turkiy runiy bitiklarida "ishonch" maʼnosida qayd etilgan) — 1) Markaziy Osiyoda 11 —14-asrlarda hukm surgan sulolalar saltanatida "maslahatchi", "vazir"ni anglatgan; 2) Buxoro xonligida hukmdorning ishonchli kishisi, mansabdor. 17—18-asrlarda xonlikda ulugʻ I. va kichik I. boʻlgan. Ulugʻ I. darajasiga koʻra, koʻkaltosh va ulugʻ qushbegi (qushbegi-i kalon) dan soʻng turgan. Ulugʻ I., asosan, hukmdor farmonlarini kichik mansabdagi amaldorlarga yetkazish va amir qabuliga muyassar boʻlganlarni kiritish bilan shugʻullangan. Kichik I. ham xonning ishonchli kishisi boʻlib, baʼzan saroydan otga mingan holda chiqish huquqiga ega boʻlgan. Oʻz lavozimiga koʻra, ulugʻ mehtar, devoni sarkor va dasturxonchidan yuqori turgan. Kichik I. qa hukmdorning muhrlari solingan qutichani ehtiyot qilish topshirilgan. Kichik I., shuningdek, amir nomiga tushgan ari-za va shikoyatlarni qabul qilgan; elchilarni qabul qilish paytida ular keltirgan xatlarni ochib, amirning shaxsiy kotibi (munshiy)ga taqsim etgan; 3) Xiva xonligidagi yuqori maʼ-muriy mansab; xondan keyingi 2 rutba sanalgan va bu lavozimga xonning birodarlaridan biri tayinlangan. Xo-razm oʻzbeklar toʻpasi boshligʻi. Abulgʻoziy Bahodirxon tantanali marosimlarda oʻtirish uchun I.larga 4 joy aj-ratgan. Bu imtiyoz 1873 y.gacha davom etgan. I.lardan biri xonning chap tomonida, amir ul-umarodan keyin oʻtirgan va ulugʻ I. deb atalgan. Yangi xon koʻtarish vaqtida I.lar oq namatning toʻrt burchidan ushlab, boʻlajak xonni 3 marta osmonga irgʻitganlar, bu I.larning asosiy va faxriy burchi edi. I.larning siyosiy mavqei nihoyatda baland boʻlib, 18-asr oxirida hatto xonlikni ham idora qilganlar. I. huzurida qushbegi, mehtar (moliya ishlari boshligʻi) va otaliq (qoʻshinlar qoʻmondoni)dan iborat kengash boʻlgan hamda amaliy tadbirlar ishlab chiqishga yordamlashgan. I.lar Xiva taxtiga Chingizxon avlodlarini oʻtkazganlar, bi-’ roq ularning aksari qozoqlar va shuningdek, qoʻshni davlatlardan kelgan kishilar boʻlib hech qaysi toʻpaga mansub emasdilar. Shuning uchun I.lar oʻzlarini boshda vaqtincha, soʻng doimiy xon deb eʼlon qilardilar. Yangi sulola asoschisi Muhammad Amin inoq qoʻngʻirot urugʻidan edi. Qoʻngʻirot urugʻi qiyot urugʻi bilan birga ikkinchi oʻzbek toʻpasining boshida turar edi.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
Inoqlar

Inoqlar — Xiva xonligini idora qilgan sulola (1790—1873). Koʻngʻirot urugʻiga mansub. Asoschisi — yirik mulkdor Muhammad Amin inoq (? — 1790). U yovmut qabilasidan chiqqan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hoki-miyatni egallagan. Soʻng , Abulgʻoziy III (1770—1804)ni nomigagina xon qilib tayinlab, amalda hokimiyatni yakka oʻzi boshqargan. I. Xiva xonligini ruslar bosib olguniga qadar (1873) hokimi-yatni shu tariqa idora qilganlar. Sulola vakillari: Avazbek (1790—1804), Eltuzarxon (1804—06), Muhammad Rahimxon (1806—25), Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45), Muhammad Aminxon (1845—55), Ab-dulloxon (1855), Qutlugʻ Murodxon (1855—56), Said Muhammadxon (1856—65), Said Muhammad Rahimxon (1865-73).

Manbalar
Zokir Inogʻomov

Zokir Inogʻomov (1919.1.1 - Toshkent — 1996.4.11) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1991). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1936—40). I. asarlari milliy ruhi, qahramonlarining qiyofalari jonli, hayotiy ifodalanganligi bilan diqqatga sazovor. Mashhur asarlari: "Onalik", "Choʻponning qoʻshigʻi", "Choyga", "Kuz" (1957), "Choyxonachi" (1958), "Dalada nonushta", "Chirchiqvodiysida" (1960), "Indoneziyalik mehmon" (1961), "Xirmonda" (1966), "Mosh hosili" (1980), "Beshik toʻy" (1983), "Tugʻilgan kun" (1984). Orol mavzuida "Baliq dudlash", "Kelinchak", "Orol" va b. turkum asarlar, natyurmortlar, avtoportret va b. ham yaratgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1919-yilda tugʻilganlar
1-yanvarda tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
4-noyabrda vafot etganlar
Rahim Inogʻomov

Rahim Oxunjonovich Inogʻomov (1902 – Toshkent – 1938.5.10) – Oʻzbekistonda mustabid sovet rejimiga qarshi kurashgan milliy rahbar xodimlardan biri. Oʻzbekiston maorif xalq ko-missari (1925—26), Oʻzbekiston Kompartiyasi MK matbuot boʻlimi mudiri (1926). I. „Oʻzbekiston ziyolilari“ (1926) risolasida oʻzbek xalqi bolsheviklar amalga oshirgan oktabr toʻntarishiga nisbatan noxush munosabatda boʻlganligini koʻrsatgan edi. Oʻzbekiston yozuvchilarining Samarqanddagi „Qizil qalam“ jamiyati faoliyatiga dastlab rahbarlik qilgan, „Milliy Istiklol“ tashkiloti aʼzosi. U oʻzining maqola va nutqlarida Oʻzbekiston Kompartiyasini Rossiyaning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurash-mayotganliqda, VKP(b)MK Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻrta Osiyo Iqtisodiy ken-gashi kabi markazning nazoratchi organlarini zoʻravonlikda ayblagan. Biroq Oʻrta Osiyo byurosi va Oʻzbekiston Kompartiyam MK I. va uning ta-rafdorlarini partiyaga qarshi „inogʻomovchilik guruhi“ tuzishda qoralab ularga qarshi kurash uchun respublika partiya tashkilotini oyoqqa turgʻazdi. 1926-yil 12 dekabrda Oʻzbekiston Kompartiyasi MK Ijroiya byurosi va plenumida, 1927-yil yanvarda Oʻrta Osiyo byurosida bu masala maxsus koʻrilib, „inogʻomovchilik – mayda burjua va millatchilik tomonga ogʻish“, deb qoralandi. 1926-yil dekabrda I. oʻz vazifasidan olib tashlandi. Oʻzbekiston Kompartiyasining 3 sʼyezdi (1927-yil, noyabr) I.ni „gʻoyaviy jihatdan tor-mor qilin-di“, deb hisoblab uni Qashqadaryoning eng chekka qishlogʻiga ishlash uchun joʻnatdi. 1930-yil 30 mayda „Kizil Oʻzbekistan“ va „Pravda Vostoka“ gazetalarida I.ning ochiq xati uyushtirilib, u tavba-tazarru qildiriladi. Inogʻo-movchilikni Validiy (1880—1970) va Mustafo Choʻqay (1890—1941) oʻzbek kommunistlarining markazning mintaqadagi xoʻjayini – Urta Osiyo byurosiga qarshi dadil chiqishi, deb baholashgan edi. Mustafo Choʻqay unga Parijda chikayotgan „Yosh Turkiston“ („Yas Turkistan“) majmuasida ishtirok etishni taklif qiladi. 30-yillarning oʻrtalarida I. Moskvada yashaydi. Moskva elektr zavodida, shuningdek, Butunittifoq MIKda tarjimon boʻlib ishlaydi. U Krim ASSRning Alushta sh.da davolanayotgan payt – 1937-yil 25 avgustda qamoqqa olindi va sovet rejimi tomonidan 1938-yil 5 oktabrda Toshkentda otib tashlandi.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-ki-tob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Oʻzbekiston tarixi (1917— 1991 i.), T., 2001.

Qahramon Rajabov.

Manbalar 

 

1902-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
Xayrulla Inogʻomov

Xayrulla Mansurovich Inogʻomov (1938.6.7, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1970). 1961-yildan Toshkent shahridagi 41-maktabda musiqa oʻqituvchisi, 1963-yildan Qibray tumanidagi 16-maktabda musiqa va geogr., 1991-yildan geografiya oʻqituvchisi. Inogʻomov respublikada mashhur boʻlgan „Gul lola“ ansambli hamda „Yosh oʻlkashunoslar“ toʻgaragi tashkilotchisi. Geogr. boʻyicha yangi oʻquv dasturi mu-alliflaridan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1938-yilda tugʻilganlar
Xotam Inogʻomov

Xotam Inogʻomov (1940.20.8, Toshkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1968). 1962-yildan Toshkent tumanidagi 9-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1983-yildan direktor. I. maktab moddiy-texnika ba-zasini mustahkamlash, sinf xonalari va fan kabinetlarini jihozlash, texnika vositalaridan unumli foydalanishga katta eʼtibor berdi. Oʻzi ona tili va adabiyotdan dars berib, zamonaviy adabiyot kabinetini tashkil etgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Insbruk

Insbruk — Avstriyaning gʻarbidagi shahar. Tirol yerining maʼmuriy markazi. Sharqiy Alp togʻlarida. Inn da-ryosi (Dunay irmogʻi) boʻyida, 574 m balandlikda. Aholisi 144,2 ming kishi (2000). Italiya, Shveysariya va GFRga boriladigan transport yoʻllarining yirik tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mayin movut, ip gazlama, shoyi toʻqiladi; shisha va koshindan badiiy bu-yumlar ishlab chiqariladi. Metallsozlik, kimyofarmatsevtika va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Turizmning yirik markazi. Qishki sport musobaqalari oʻtkazib turiladi. 9-, 12qishki olimpiada oʻyinlari oʻtkazilgan (1964, 1976). Un-t (1669-yildan), muzeylar, teatrlar, botanika bogʻi bor. Tarixiy binolar va meʼmoriy yodgorliklaridan shahar minorasi (14—16-asrlar), Xofburg saroyi (14—18-asrlar), Xofkirxe cherkovi (1553—63) va b. saqlangan.

I. 1234-yilda shahar huquqini olgan. 1814-yilda Avstriyaga qaytarib beril-gunga qadar I. turli davlatlar tarki-bida boʻlib keldi. 1938-yilda fashistlar Germaniyasi bosib oldi; 1945—55-yillarda okkupatsiya qilingan Avstriyaning Fransiya zonasida boʻldi.

Manbalar
Insektariy

Insektariy (lot. insecta — hasharotlar) — hasharotlar va oʻrgimchaksimonlarni saqlash hamda koʻpaytirishda foydalaniladigan qurilma yoki bino. Eng oddiy I. quyosh nuridan toʻsib qoʻyiladigan, ikki yoki bir tomoni oyna-vand qugidan iborat. Havo yaxshy alma-shinib turishi uchun I. devorlari ma-todan yoki qalin toʻrdan yasaladi. Zamonaviy I. bir qancha xonali binodan iborat. Ularda yorugʻlik, harorat va namlikni oʻlchagich va meʼyorga solib turuvchi maxsus qurilmalar oʻrnatilgan boʻladi. I.dan biologik kurashda foydalaniladigan hasharot va oʻrgimchaksimonlarni saqlash, ochirish va koʻpaytirishda foydalaniladi.

Manbalar
Insolyasiya

Insolyasiya (lotincha: incolo — quyoshga tutaman) — 1) yer sirtining quyosh radiatsiyasida nurlanishi. Muayyan vakt birligi mobaynida 1 sm2 sirtga tik tushayotgan quyosh nuri engergiyasi bilan ifodalanadi. Quyosh radiatsiyasining atmosferada yutilishi, sochilishi va kaytishi natijasida I. kun davomida va shuningdek, fayeldan fayelga juda tez (0 dan 1,5 kal/sm2 min va undan or-tiq) oʻzgaradi. Uy va binolarni loyihalashda I. hisobga olinadi. Masalan, bi-noni, ayniqsa, turar joylarni kungay joyga solishga harakat qilinadi. I. miqdori aktinometr va pirgeliometr bilan oʻlchanadi; 2) tibbiyotda — quyosh nuri bilan davolash va badanni chi-niqtirishda I.dan keng foydalaniladi. Davolash muassasalari, sanatoriylarda maxsus insolyariylar boʻladi (qarang Havo va quyosh vannalari).

Manbalar
Inson (maʼnolari)

Inson — Odam
 Inson (kinostudiya) — „Oʻzbekkino“ davlat — aksionerlik kompaniyasiga qarashli kinostudiya
 Inson (qoʻshiq) — oʻzbek xonandasi Sherali Joʻrayev ijro etgan qoʻshiq va
Inson (kinostudiya)

Inson — "Oʻzbekkino" davlat – aksionerlik kompaniyasiga qarashli kinostudiya. 1990-yil tashkil topgan. "Kulol va koʻzacha", "Sukutlik kodeksi" (1990 – 91, 1993, rejissyor Z. Royzman), "Dallol" (1992, rejissyor B. Odilov), "Bomba" (1994, rejissyor Z. Musoqov), "Imom al-Buxoriy" (ikki qismli, 1996, rejissyor B. Sodiqov) kabi badiiy, "Sinbad, qaroqchi va toʻtiqush", "Muhabbat qanotlari" singari multiplikatsisi hamda "Qora baliq izi" (besh qismli), "Imom al-Buxoriy" (5 qismli) televizion badiiy filmlar ishlab chiqargan. Badiiy rahbari – Ravil Botirov.

Manbalar
Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi

Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi (1789) — Buyuk fransuz inqilobining siyosiy manife-sti. 1789-yil 26-avgustda Taʼsis majlisida qabul qilingan. Shaxs, soʻz, vijdon erkinligini, fuqarolarning qonun oldida tengligini, zulmga qarshilik koʻrsatish hukuqini, xususiy mulk daxlsizligini asosiy huquklar sifatida eʼtirof etgan.

Manbalar