MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bodiya

Bodiya — choʻli biyobon, dasht. Bu termin tarixiy yodgorliklarda, jumladan "Boburnoma", "Shayboniynoma" asarlarida uchraydi. Karmana shahrining bir nomi Bodiyai xoʻrdak boʻlgan, Narshaxiy bu nomni "Kichik koʻza" deb izohlagan; aslida "Kichik choʻl" boʻlishi ehtimol.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodiya (idish)

Bodiya — tagi dumaloq va baland, qirgʻogʻi tik chuqur sopol idish (lagan). B. sirlanadi, turli naqsh mujassamotlari bilan bezatiladi. Xorazm kulolligida qadimdan keng tarqalgan, kichikroq xili "chanoq B." deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodiyagalar

Bodiyagalar (Spongillidae) — gʻovaktanlilar tipining chuchuk suvlarda yashaydigan oilasi. 16 ta avlodi va 94 turi bor. Asosan Yevrosiyoning daryo va koʻllarida tarqalgan. Markaziy Osiyo mamlakatlaridagi daryo va koʻllarda bir necha turi uchraydi. Kattaligi 1 m gacha. B. aniqshaklga ega emas. Poʻstloqsimon, daraxtsimon shoxlangan yoki boshqa shaklda boʻladi, suv ostidagi narsalarga yopishib yashaydi. Rangi sargʻishqoʻngʻir, jigarrang, yashil yoki qizgʻish. Skeleta kremniydan tuzilgan bir oʻqli nina shaklida, organik modda — spongin bilan bir-biriga yopishgan. Boʻlinish, tashqi yoki ichki kurtaklanish va jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Kuzda koʻpincha mustahkam ikki qavat qobiq bilan oʻralgan ichki kurtaklar — gemmulalar hosil qiladi. Gemmulalar qishlab, bahorda yosh bulutga aylanadi. Xalqtabobatida quritilgan B. dan bod va asab kasalliklarini davolashda foydalaniladi, kosmetikada sunʼiy qizillik yugurtirish uchun ishlatiladi. Baʼzan quvurlarga kirib qolib, suv yoʻlini toʻsib qoʻyishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodioʻlgan

Bodioʻlgan — Xorazm vohasining jan.gʻarbidagi koʻl, Turkmenistan chegarasida. Atrofida koʻchma qum koʻp. Sohillari qiya. Oʻrtacha chuq. 1 — 1,5 m, oqova va kollektor suvlaridan toʻyinadi. Tubi qora loyqa. Koʻl tubida suvoʻtlar oʻsadi. Koʻlda oq baliq, laqqa, choʻrtan, zogʻora baliklar bor.

Manbalar
Bodo Jan Moris Emil

BODO (Bandot) Jan Moris Emil (1845.11.9, Manyo, Fransiya — 1903.23.3, Parij yaqinida) — fransuz ixtirochisi. Koʻp qirrali ketmaket telegraflash masalasini amalda birinchi boʻlib hal qilgan; 1874-yilda ikki karrali ketmaket telegraflash apparati uchun, 1876-yilda besh karrali telegraflash tizimi uchun patent olgan. B. apparatlari birinchi marta ParijBordo liniyasiga oʻrnatilgan (1877). 1927-yildan telegraflash tezligi birligi (bod) B. nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodo apparati

Bodo apparati — besh klavishli harf bosuvchi telefaf apparati; telegrammalar belgilangan takt signallari bilan bir meʼyorda uzatiladi. Qabul qilinadigan telegramma matni qogʻoz lentaga qayd qilinadi. J. Bodo 1874-yil ixtiro qilgan. Bodo apparati 1960-yilgacha ishlatilgan, keyin uning oʻrnini startstopli apparatlar (teletayplar) egalladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodom

Bodom () — raʼnodoshlar (anorgullilar oilasi)ga mansub daraxt va butalar turkumi. 40 ga yaqin turi maʼlum. Osiyo, Shimoliy hamda Markaziy Amerikada, Yevropaning jan.da, Zakavkazye, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda 5 turi mavjud. Ulardan bittasi — shirin magʻizli B. () ekiladi, qolganlari yovvoyi holda uchraydi. Oʻzbekistonning dengiz sathidan 1000–1200 m gacha boʻlgan togli zonalarida (Fargʻona vodiysi, Surxondaryo, Samarqand, Toshkent viloyatlarida) oʻstiriladi.

Botanik tavsifi. Daraxti 6– 10 m, shoxshabbasi piramidasimon yoki tarvaqaylagan. ildiz tizimi yaxshi rivojlangan. Barglari nashtarsimon. Oʻsuv va meva novdalari chiqaradi. Erta bahorda, barg chiqarishdan oldin gullaydi. Guli oq yoki pushti, ikki jinsli. Gʻoyat yorugʻsevar va qurgʻoqchilikka chidamli. Chetdan changlanganda yaxshi hosil beradi. Mevasi (bodomi) pust (pishganda yorilib ketadi) bilan qoplangan qattiq qobikli danak (yongʻoqcha). Iyul—sentabrda pishadi. Bodomi 0,5—4 g (magʻzi 12—80%). Magzi tarkibida 35—67% yogʻ, 30% gacha oqsil moddalar, shuningdek qand, yelimsimon moddalar (achchiq B. tarkibida 2,5% gacha amigdalin) bor. Poʻchogʻi naviga qarab yupqa (gʻalvirak), oʻrtacha va qattiq, magʻzi shirin yoki achchiq boʻladi.

Xoʻjalik ahamiyati. B. asosan, shirin magʻzi uchun yetishtiriladi. B. magʻzi isteʼmol qilinadi, konditer sanoatida, moyi tibbiyotda, achchiq magʻiz B.dan olinadigan efir moyi kosmetika sanoatida, poʻchogʻi likyor, konyak va vinolar rangi va taʼmini yaxshilashda ishlatiladi.

Biologik xususiyatlari. B. 100, hatto 130 yilgacha yashaydi. Koʻchati danakmevalilar (shaftoli, olcha, oʻrik) yoki achchiq B. danagini ekib olingan nihollarga shirin B. navlarini payvand qilish yoʻli bilan yetishtiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8×6, 8×8, 10×10 m sxemada ekiladi. Soz va toshloqi tuproqli, sugʻoriladigan boʻz yerlarda yaxshi usadi. Ekilgan yili 8—10-marta, hosilga kirgach, 4—6-marta sugʻoriladi. Shoxshabbasiga siyrak yarusli, baʼzan kosasimon shakl beriladi. Daraxti 4—5 yildan boshlab meva beradi. 12—15yili toʻliqhosilga kiradi. Bir tupidan 60–80 kg gacha hosil olinadi. Daraxti 20—25° sovuqqa bardosh beradi.

Oʻzbekistonda ekiladigan asosiy navlari. Boʻstonliq — shaftoli bilan chatishtirish natijasida yetishtirilgan. Bodomi 2 g keladi. Poʻchogʻining qalinligi oʻrtacha, magʻzi shirin. Bahorgi qorasovuqqa chidamli. Ertagi — Buxoro bodomini oddiy B. bilan chatishtirib olingan. Erta gullaydi, mevasi iyudda pishadi. Magʻzi shirin. Sovuqqa chidamli. Gʻalvirak (yupqapoʻchoq) — bodomining oʻrtacha ogʻirligi 1,9 g, magʻzi toʻq, erta gullaydi, mevasi avg,da pishadi, sovuqqa chidami oʻrtacha. B.ning Yalta, Kosmos, Nikitskiy 62, Turkmenistan aʼlosi kabi navlari ham ekilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Pomologiya Oʻzbekistana, T., 1983; Sobirov M., Tomorqa bogʻdorchiligi, T., 1991.

Raʼnodoshlar
Bodom (naqsh)

Bodom — naqsh turi; tuzilishi bodom mevasi shakliga oʻxshash. "B. gul", "naqshi B.", "qalampirgul" deb ham ataladi. Sharq, jumladan Oʻrta Osiyo, Old va Jan. Osiyo mamlakatlari amaliy sanʼati (kandakorlik, miskarlik, naqqoshlik, kashtadoʻzlik, matoga gul bosish va boshqalar)da keng tarqalgan. Bu naqsh miskarlik, ayniqsa, doʻppidoʻzlikda keng ishlatiladi, toʻqimachilikda bu naqsh mujassamoti kashmiriy deb yuritiladi. B. nusxa doʻppilar orasida xususan Chuyet doʻppilari mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Sanʼat
Bodom kislota

Bodom kislota, oksifenilsirka kislota, fenilglikol kislota, S6N5SN(ON)SOON - tarkibida bitta asimmetrik atomi boʻlgan aromatik kislota. Mol. m. 152,14, Bodom kislota ning ikki optik izomeri bor: qutblanish tekisligini chapga buruvchi L va qutblanish tekisligini oʻngga buruvchi D kislota. L Bodom kislota achchiq bodom tarkibidagi amigdalinni gidrolizlab olinadi. D Bodom kislota esa sambuningrin degan glikozid tarkibiga kiradi. Ratsemik Bodom kislota (parabodom kislota) benzaldegiddan olinadi, suyuqlanish temperaturasi 120,5°. Bodom kislota antiseptik xossalarga ega boʻlganligi sababli tibbiyotda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kislotalar
Bodomiy

Bodomiy — serhosil, jaydari oʻrik navi, mevasi bodomga oʻxshaydi. Daraxtining balandligi 10–15 m, shoxshabbasi keng. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5yili hosil beradi. 60—80 yil, hatto undan ham koʻproq yashaydi. Mevasi oʻrtacha (28—30 g), choʻziqroq, sariqqizil, tekis, yaltiroq. Eti sariq, mazali, danagidan yaxshi ajraladi, magʻzi shirin. Iyulning birinchi yarmida pishadi. Tupidan 20—25 yoshida 200 kg gacha hosil beradi. Quritilganda 21—22% bargak tushadi. Sovuqqa chidamli. Sugʻoriladigan unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Fargʻona vodiysida keng tarqalgan (qarang Oʻrik).,

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomiston

Bodomiston — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy. Toʻpalangdaryo (Surxondaryo)ga quyiluvchi Kishtutsoytsht chap irmogʻi. Hisor va Qoldirgʻa togʻlari tutashgan joydagi muzliklar (3700 m)dan boshlanadi. Yuqori oqimida gʻarbga, soʻng jan.gʻarbga oqadi. Uzunligi 12 km, havzasining maydoni 91 km². Bodomistonning umumiy uz. 10 km boʻlgan 7 ta mayda irmogʻi bor, havzasida umumiy maydoni 5,9 km² boʻlgan 6 ta muzlik mavjud. Bodomiston suvayirgʻichida Surxondaryo havzasining eng baland (4643 m) joyi hamda eng katta muzligi (uz. 3,2 km, maydoni 3,0 km!) joylashgan. Qor va muz suvlaridan toʻyinadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 2,7 m³/sek. Bodomiston suvi koʻpayganda (iyul—sentabr) oʻrtacha yillik suv sarfi 6,4 m³/sek boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Bodomoy

Bodomoy — ziynat buyumi; Xorazmda keng tarqalgan. Uchta bodom shakli asosida yotgan yangi oy tasviri boʻlgan murakkab shaklli yaxlit taqinchoq. Bodomoy tagi zanjir, marjon, bargak yoki zigʻiraklardan tuzilgan shokilalar qatori bilan yakunlanadi. Shakllar va ularning aniq chizigʻi egiluvchan doira hosil qiladi. Xorazm zargarlari uchun anʼanaviy bulgan feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan yirik koʻz (qubba)lar mujassamoti har bir shakl boʻlaklarida takrorlanadi. Bodomoy 19-asrda urf boʻlgan, yakka holda peshonaga, juft holda ikki chakkaga, majmua (4 ta) holida gardonga ham taqilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zargarlik
Kiyim
Bodomcha

Bodomcha () — raʼnodoshlar oilasiga mansub sershox va sertikan buta. Boʻyi 1–2 m. Martda gullaydi, iyulda mevasi pishadi. Bargi mayda, butun, tukli. Janubiy rayonlardagi tof etaklarida, adirlardagi toshloq yerlarda va qoyalarda oʻsadi. Magʻzi achchiq, xalq tabobatida va tibbiyotda ishlatiladi (qarang Bodom).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Raʼnodoshlar
Biologik turlar
Bodomcha (buyum)

Bodomcha — 1) koʻrinishi bodom mevasi ga uxshash bezak buyumi. Miskarlik (B. shaklidagi idish), zargarlik (taqinchoqlarning bodom shaklidagi shokilalari, ikki uchi bodom shaklida ishlangan bilaguzuk) va boshqalarda keng qoʻllaniladi; 2) miskarlikda idishlar qorniga oʻrnatiladigan naqshli qolipaki bulak va shu boʻlakni yasashda ishlatiladigan qolip; 3) naqsh turi, B. islimiy, B. madohil va boshqa; 4) muhr.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodomcha pichoq

Bodomcha pichoq — pichoq turi; bunda pichoq tigʻining orqa qirrasi uchidan 4—5 sm chasi ichiga tomon kamalak bulib kirgan boʻladi. Namanganda Bodomcha pichoq deyiladi. Andijon, Fargʻonada qozoqi pichoq deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodoqsoy

Bodoqsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom daryosining chap irmogʻi. Piskom tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridagi 3150 m balandlikdagi muzliklardan boshlanadi. Uzunligi 12 km, havzasining maydoni 5,4 km², havzasining oʻrtacha balandligi 2440 m. Umumiy uz. 8 km boʻlgan 4 ta mayda irmogi bor. Bodoqsoy muzliqdan tashqari qor, yomgʻir va buloq suvlaridan ham toʻyinadi. Bodoqsoy da yil davomida suv oqadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 1,2 m³/sek. Suvi koʻpayganda (apr.—iyunda) suv sarfi 5,6 m³/sek gacha yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Bodrezak

Bodrezak, kalina (Viburnum) — shilvidoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. 125 tacha turi maʼlum. Shulardan chingiz (V. opulus) koʻp tarqalgan. Balandligi 5 m cha. Barglari keng, tuxumsimon, utkir uchli, 3—5 boʻlakli. Gullari oq, mevasi qizil, danakli. Rossiyaning oʻrmon va oʻrmonchoʻl zonasida, Kavkaz, Qrim, Sharqiy Qozogʻistondagi sernam oʻrmonlarda ariq va koʻl yoqalarida; botqoq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Poʻstlogʻida viburnin glikozidi, organik kislotalar, oshlovchi moddalar; mevasida 32% gacha qand, vitamin S, oshlovchi moddalar bor. Poʻstlogʻidan tayyorlangan ekstrakt va qaynatma bachadondan qon ketishini toʻxtatadi, hayz koʻrganda pay do boʻladigan ogʻriqni qoddiradi. Mevasi xalq tabobatida meʼda yarasiga davo qilishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodroq

Bodroq (bodirlash soʻzidan) — makkajoʻxori yoki bugʻdoydan tayyorlanadigan taom. B.ni xonaki usulda tayyorlashda qizdirilgan qozonga don solinib, kuruq qovuriladi (qozon taptini oshirish uchun unga qum ham solinadi). Don magʻzining agʻdarilib oqarishi B.ning tayyor boʻlganligidir. Baʼzan tayyor B.ga shakar qiyomi purkab yumaloqlanadi (kallak B.). Sanoat usulida qalamcha koʻrinishida va taʼmi mazali B. guruch, bugʻdoy, makkajoʻxori donlarini parda va poʻstdan tozalab, germetik silindrda 10—15 atm bosim bilan 250° haroratda ishlov berib, soʻngra bosimni keskin pasaytirish, choʻzilib kattalashgan donni qovurish yoʻli bilan tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bodxiz qirlari

Bodxiz qirlari — Turkmanistonning jan.sharqidagi qirlar. Murgob va Tajan daryolari oraligʻida. Balandligi 1267 m gacha. Afgʻonistondagi Paropamiz togʻlarining shimoliy etagi. Shim.da Qoraqum choʻliga tutashgan. Yer yuzasi yassi tekislik va bayirpardan iborat. Bayirlar orasida quruq soy va jarlar, shoʻrxok va taqirlar uchraydi. Bodxiz qirlari ning iqlimi keskin kontinental; yezda temperatura 44—46° gacha boradi, yogʻin kam (200–250 mm), doimiy oqar suv yoʻq. Yer osti suvlari juda chuqurda va aksari shoʻr. Bodxiz qirlari dagi qumoq va qumoqli boʻz tuproqsa qiyoq, qoʻngʻirbosh, shuvoq, balandroq yerlarda boʻydor oʻtlar va lista butalari, efemer oʻsimliklar oʻsadi. Bodxiz qirlari da asosan qorakoʻl koʻylari boqiladi. Yovvoyi hayvonlardan arhar, jayran, turli kaltakesaklar, ilon, sichqon, kalamushlar bor. Qulonlarni qoʻriqlash va koʻpaytirish maqsadida Bodxiz qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Bodxiz qoʻriqxonasi

Bodxiz qoʻriqxonasi () — Turkmanistonning Mari viloyatida, Murgʻob va Tajan daryolari oraligʻida joylashgan qoʻriqxona. 1941-yilda tashkil etilgan. Maydoni 88 ming ga dan koʻproq. Bodxiz choʻllari tabiati va hayvonot olamini qoʻriqlash, pistazorlarni saqlash va parvarishlash, qadimdan bu joylarda yashaydigan qulonlarni qoʻriqlash, koʻpaytirish bilan shugʻullanadi. Bodxiz qoʻriqxonasi da chala choʻl oʻsimliklari usadi, arhar, bezoar echkisi, jayran, qoplon, sirtlon, asalxoʻr, kemiruvchilar, echkiemar, kapchailon va boshqa bor. Bu hududlarda qish iliq boʻlganidan Gʻarbiy Sibir, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyoning togʻli oʻlkalaridan uchib kelgan parrandalar Kushka vodiysida, shuningdek Murgʻob va Tajan vodiylarida qishlaydi. Bodxiz qoʻriqxonasi tarkibida qulon va jayranlar bolalaydigan va suv ichadigan joylardan iborat 3 buyurtma qoʻriqxonasi ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Ekologiya
Boyovut

Boyovut — oʻzbek qabilalaridan biri. XIV asr tarixchisi Rashiduddinning „Jome attavorix“ va Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarlarida Boyovutlar Movarounnahrga Chingizxon qoʻshinlari bilan birga kelgan qabilalar qatorida koʻrsatilgan. Rashiduddinning yozishicha, qadimgi vaqtda boyovut ancha katta qabilalardan biri boʻlib, bir necha tarmoqqa (boʻlakka) boʻlingan. XIII—XIV asrlarda boyovutlarning katta bir qismi oʻzbek, turkman xalqlari tarkibiga kirib, ular bilan aralashib ketgan. Qoʻlyozma nasabnomalarning baʼzilarida boyovut qadimgi 92 oʻzbek urugʻining biri sifatida koʻrsatilgan. Qadimgi boyovut urugʻiga mansub boʻlgan kishilarning avlodlari hozirgi Guliston tumanining Boyovut qishlogʻida yashaydilar, ularning shevasi oʻzbek tilining qipchoq lahjasiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Rashidaddin, Djami attavarix, t.1, 4.1, 2 izd., M., 1968; Abulgʻozi, Shajarayi turk, T., 1992.
  

Oʻzbek qabilalari
Boyovut (shaharcha)

Boyovut (1961—91 yillarda Dmitrove) — Sirdaryo viloyatidagi shahar, Boyovut tumanining markazi. Aholisi 13,8 ming kishidan ziyod (2000). Boyovutda asosan oʻzbeklar istiqomat qilishadi, shuningdek oʻzbeklardan tashqari tojik, rus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydilar.  Boyovut tumani 1950-yillargacha oddiy qishloq maqomida boʻlib kelgan .
Boyovutga 1961-yilda tuman maqomi berilib, Boyovut tumani tashkil topgan

Statistikasi
Maydoni 522,6 km2. Aholisi 118,7 ming kishi.
Tuman markazi – Boyovut shaharchasi.
Boyovut tumani 4 ta shaharcha, 12 ta qishloq fuqarolar yig'ini, 38 ta mahalla fuqarolar yig'inidan iborat.

Toshkent viloyati, Xovos, Guliston, Mirzaobod tumanlari va Yangier hamda Shirin shaharlari bilan chegaradosh.

Aholi demografiyasi:

Oʻzbekiston Respublikasining Millatlar tarkibi to'g'risidagi ma'lumotlarning 2012-yil 1-yanvar holatiga koʻra Boyovut tumanida 118,7 ming kishi yoki viloyat aholisining 15,2 foizi istiqomat qiladi. Shundan, o'zbeklar – 84,9 foiz (97,5 ming kishi), tojiklar – 8,7 foiz (9,8 ming kishi), qozoqlar – 1,2 foiz (1,3 ming kishi), ruslar – 0,8 foiz (0,9 ming kishi) va boshqa millat vakillari – 4,4 foiz (4,9 ming kishi)ni tashkil etadi.

Tumanda “Boyovut paxta tozalash" AJ (paxta xom ashyosini qayta ishlash), “Xorazm malikasi" QK (gilam mahsulotlari ishlab chiqarish), “Sirdarya sox" QK (trikotaj mahsulotlari ishlab chiqarish) kabi sanoat va qo'shma korxonalar faoliyat yuritadi.

Ekologiyasi
Boyovut , Sirdaryoda Oʻzbekistonning boshqa hudulariga nisabatan daraxtlar sonining koʻpayishi 2000-yildan soʻng sezilarli oʻsgan: 2000-yildan 2020-yilgacha Boyovut hududi 56 gektarga turli xil koʻchatlar ekilgan, bu Sirdaryodagi daraxt qoplamining 24 foiziga teng. Hududlar kesimida hisoblanadigan boʻlsa:
1.Xovos:67 taga
2.Boyovut:56 taga
3.Sirdaryo:34 taga
4.Guliston:31 taga
5.Sharof Rashidov:24 taga teng.

Aholi punktlari
Boyovutda paxta tozalash zavodi,Madaniyat markazlari, don va un kombinati, MTP, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, tuman tashkilotlari idoralari va dehqon bozori bor. Shahar hududidan oʻtgan Janubiy Mirzachoʻl kanalining oʻng sohilida „Motamsaro ona“ yodgorligi oʻrnatilgan. Mirzachoʻlni oʻzlashtirish tarixi muzeyi, kutubxona, internat maktabi, kasbhunar litseyi, umumiy taʼlim maktablari, madaniyat va istirohat bogʻi Olmazor mahallasida Horijiy tillarga ixtisoslashtirilgan maktab va boshqa koʻplab tashkilotlar aholi manfaatlari uchun xizmat qilmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Boyovut tumani
Boyovut tumani

Boyovut tumani — Sirdaryo viloyatidagi tuman. 1955-yil 19-aprelda Toshkent viloyati tarkibida tashkil etilgan. 1960-yilda Yangiyer tumaniga qoʻshilgan. 1963-yil Sirdaryo viloyati tarkibida qayta tashkil etildi. Boyovut tumani Sirdaryo viloyatining sharqida joylashgan. Sharqda Toshkent viloyatining Bekobod tumani, jan.gʻarbda Xovos tumani, shimolida Guliston tumani, gʻarbda Mirzaobod tumani va janubda Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh. Maydoni 0,435 ming km². Aholisi 80,2 ming kishi (1999). Boyovut tumani da 1 shahar (Boyovut) va 1 qishloq fuqarolari yigʻini (Boyovut, Dehqonobod, Darvozaqir, Doʻstlik, Laylakkoʻl, Madaniyat, Mingchinor, Olmazor (shaharcha), Tinchlik, Usmonobod, Gʻallakor) bor. Markazi — Boyovut shahar.

Tabiati 
Boyovut tumani Mirzachoʻl dashtining janubida joylashgan. Relyefi tekislik boʻlib, yer yuzasi allyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Iqlimi kontinental iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi „26—28“, yanvarniki —2°, —4°. Yiliga oʻrtacha 200- 300 mm yogʻin tushadi. Tuman hududida Bekobod shamolining taʼsiri kuchli. Tuman hududidan Janubiy „Qalin matn“ Mirzachoʻl kanali va Toshkent viloyati Bekobod tumani chegarasidan „Doʻstlik“ kanali oʻtgan. Grunt suvlari shoʻr va shoʻrtob. Tuproqlari lyoss ustida vujudga kelgan har xil boʻz tuproqlar. Koʻp yerlarini shoʻr bosgan. Yovvoyi hayvonlardan tulki, chiyaboʻri, yovvoyi mushuk, quyon, sudraluvchilardan turli xil ilonlar, suvda va qurukda yashovchilardan choʻl qurbaqasi uchraydi. Sultonhovuz koʻlidan baliq ovlanadi.

Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbeklar; rus, tojik, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km² ga oʻrtacha 161 kishi toʻfi keladi. Shaharliklar 13,8 ming kishi, qishloq aholisi 66,4 ming kishi (1999).

Xoʻjaligi 
Tuman xoʻjaligining asosiy tarmoklari — paxtachilik, chorvachilik, bogʻdorchilik va gʻallakorlik. Tuman markazidagi mahalliy sanoat korxonasida xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqariladi. 2 paxta tozalash, gʻisht va non zavodlari bor. Tumanda 39 kichik va xususiy korxona, 250 oʻrta biznes bilan shugʻullanuvchi korxona, 2 avtokorxona. aloqa boʻlimi faoliyat koʻrsatadi (1999).

Qishloq xoʻjaligi 
Q.xda sugʻoriladigan yerlar 29,7 ming ga, ekinzorlar 29,2 ming ga, shu jumladan 16,7 ming ga yerga paxta, 126 ga yerga sabzavot, 11,7 ming ga yerga donli ekinlar, 787 ga yerga yemxashak ekinlari ekiladi. Boyovut tumani da 10 shirkatlar uyushmasi, yopiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 2 dehqonfermer xoʻjaligi birlashmasi bor. Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida 21,7 ming qoramol, 18,8 ming qoʻy va echki, 25,6 ming parranda, 688 ot boqiladi (1999).

Maorifi, ilmiy va madaniy-maʼrifiy muassasalari 
1999/2000 oʻquv yilida 45 umumiy taʼlim maktabida 20328 oʻquvchi, 1 litseyda 185 oʻquvchi, 2 hunar litseyida 918 oʻquvchi taʼlim oldi. Sanʼat maktabi, 33 kutubxona, 18 klub, 12 qishloq madaniyat uyi, 2 avtoklub, 7 badiiy havaskorlik jamoasi, muzey bor. 280 oʻrinli kasalxona va dispanser, 35 tibbiy punkt boʻlib, ularda 107 vrach, 950 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. 1966-yildan „Istiqbol“ tuman gaz chiqadi.

Manbalar 

Sirdaryo viloyati tumanlari
Boyovut tumani
Boyondur

Boyondur, boyundur — qipchoqpar, oʻgʻuzlar, shuningdek turkmanlar tarkibiga kirgan turkiy qabila. Oʻgʻuzlar tarkibidagi B.larning bir qismi 12-asrda jan. rus dashtlariga koʻchib kelib rus yilnomalarida berendeylar nomi bilan mashhur boʻlganlar. Ular bijanaklar va torklar ittifoqi tarkibida 12-asr 1-yarmidagi Rusning vassali hisoblanganlar. Torklar ruslar tomonidan tormor keltirilgach, B.lar ulardan ajrab chiqib, aksariyati rus knyazlari xizmatiga kirgan. B.larning soni tork va bijanaklarning umumiy sonidan ham oshiq boʻlgan, shu tufayli ular yilnomalarda tez-tez uchraganlar. B.lar siyosiy jihatdan ancha faol boʻlganlar, 12-asr oʻrtalariga kelib bijanaklar, torklar va B. yagona ittifoq — chernie klobuki (qoraqalpoqpar) ittifoqiga birlashganlar. Saljuqiylars&n sulton Sanjar davrida oʻgʻuz udumlariga qatʼiy rioya etilgan: harbiy qoʻshinning soʻl qanotiga qoʻmondonlik qilish B. va bijanak qabilalari vakiliga topshirilgan. Turkmanlarning B. qabilasi Oq qoʻyunlilar sulolasiga asos solgan. Oq qoʻyunlilar davlati zamonasida (14-asr oxiri — 16-asr boshlari) Dada Qoʻrqut haqida doston yaratilgan, unda barcha oʻgʻuzlarning xoni deb Boyondurxon ismi keltirilgan. Abulgʻoziy Bahodirxoning yozishicha, B.lar Iroqsa ham yashaganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Turkiy xalqlar