Vitezslov Nezval

Vítězslav Nezval ([ˈviːcɛslaf ˈnɛzval]; 1900-yil 26-may — 1958-yil 6-aprel) chex shoiri, yozuvchisi va tarjimoni edi. U XX asrning birinchi yarmidagi eng sermahsul avangard chex yozuvchilaridan biri va Chexoslovakiyadagi syurrealistik harakatning hammuassisi edi.

Hayoti 
Uning otasi Janubiy Moraviyadagi Biskoupki qishlogʻida maktab oʻqituvchisi boʻlgan. U tez-tez sanʼat koʻrgazmalarini tomosha qilish uchun sayohat qilgan, shuningdek, bastakor Leoš Janáchek qoʻlida tahsil olgan musiqachi edi. Oʻn bir yoshida Nezval Třebíčdagi gimnaziyaga yuborildi. U yerda pianino chalishni va musiqa bastalashni oʻrgandi. 1918-yilda u Avstriya armiyasiga chaqirilgan. Ammo kasal boʻlib qolganligi uchun tez orada uyiga joʻnatilgan. Birinchi jahon urushidan soʻng Nezval Pragaga koʻchib oʻtdi va Charlz universitetida falsafa boʻyicha oʻqishni boshladi. Lekin u dissertatsiyani tugata olmagani uchun maʼlumotini ololmadi. Bu vaqt ichida Praga kafelari va koʻchalarida gullab-yashnagan shov-shuvli adabiy jarayon uni sehrlab qoʻydi.

Ijodiy faoliyati 
Vítězslav Nezval Devětsil avangard rassomlar guruhining aʼzosi edi. Bu nom soʻzma-soʻz tarjima qilinganda „toʻqqiz kuch“, Butterbur zavodining chexcha nomi. Lekin chex tilida soʻzlashuvchi guruhning toʻqqizta asoschisiga ishora. Devětsil aʼzolari oʻz davrining koʻzga koʻringan chex rassomlari edi. 1922-yilda Devetsil guruhiga Vítězslav Nezval, Jindřich Shtyrski, Yaroslav Seifert, Karel Teige va Toyen (Marie Cerminova) kirdi. Lekin guruh ular bilan cheklanmadi. Praga lingvistik maktabining asoschisi Roman Yakobson nomi ham shu guruh bilan bogʻliq edi. Oldingi proletar guruhi singari, Devetsil ham Fransiyadan oʻzining avangard adabiyoti va Rossiyadan kelib chiqqan marksistik siyosiy mafkurasi uchun ilhom izlagan. Birinchi jahon urushidan keyin Chexoslovakiya davlati yangi tashkil topgan boʻlsa-da, yosh avlod hali ham boʻshliq borligini va haqiqiy ozodlikka erishish uchun oʻzgacha yechim zarurligini his qildi. Bu ziyolilarning aksariyatida inqilobga ishtiyoqmandlik bor edi. Ular Leninga sodiqliklarini eʼtirof etdilar. Ularning faylasuf-prezidenti Tomas Masarik chinakkam ijtimoiy fikrlaydigan demokratiyani bergan boʻlsa-da, Nezval va uning guruhidagilar bu rejimni oʻzlarining eʼtiqodlari va maqsadlari sifatida qabul qilishmadi. Ular oʻz asarlarida sinfiy birdamlikning marksistik-internatsionalistik ongini afzal koʻrishlarini bildirishgan.
Nezval, shuningdek, Poetizmning asoschisi boʻlgan. Devětsil ichidagi yoʻnalish, asosan, Karel Teige tomonidan nazariy qilingan. Uning asarlari qator sheʼriy toʻplamlar, eksperimental pyesalar va romanlar, xotiralar, esselar va tarjimalardan iborat. Karel Teyge, Jindrix Shtirskiy va Toyen bilan birga Nezval tez-tez Parijga borgan. U yerda fransuz surrealistlari bilan koʻrishgan. Uning André Breton va Pol Elyuard bilan yaqin doʻstligi 1934-yilda Chexoslovakiyaning syurrealistik guruhini tashkil etishda muhim rol oʻynadi. Bu Fransiyadan tashqaridagi birinchi surrealistik guruhlardan biri edi. Nezval bu guruhning „Surrealizm“ jurnalida muharriri boʻlib ishlagan.

Nezvalning „Sbohem a šáteček“ sheʼri 1937-yilda chex bastakori Vítězslava Kapralova tomonidan musiqaga solingan va 1940-yilda Rafael Kubelik tomonidan uning orkestr versiyasida namoyishi qilingan.

Shoirning „Qaytish chiptasi“, „Xudo yor boʻlsin va roʻmolcha“, „Pragada yomgʻir barmoqlari“, „Buyuk kurantlar“, „Qanotlar“, „Gullar va shaharlar“ kabi sheʼriy toʻplamlari mavjud

Siyosiy faoliyat 
Nemislar Chexoslovakiyani bosib olgandan soʻng, u fashizmga qarshi yashirin qarshilik harakatida qatnashdi. 1944-yilda qamoqqa tashlangan.

Chexoslovakiya ozod qilinganidan keyin Nezval oʻz faoliyati uchun koʻplab eʼtiroflar va mukofotlarga sazovor boʻldi. U poetizm gʻoyalariga sodiq qolishga va ularni yangi davlat tomonidan tasdiqlangan badiiy taʼlimot boʻlgan sotsialistik realizm bilan uygʻunlashtirishga harakat qildi. Siyosat bilan faol shugʻullanib, Axborot vazirligining kino boʻlimi boshligʻi boʻldi.

Nezvalning salomatligi 1950-yillarning boshida yomonlasha boshladi. 1958-yil 6-aprelda u Pragada oʻtkir pnevmoniya va yurak yetishmovchiligidan vafot etdi. Birinchi motam marosimi Rudolfinda boʻlib oʻtdi. 10-aprel kuni rasmiy dafn marosimi boʻldi. U Pragadagi Vyshehrad qabristoniga dafn etilgan. Uning qoʻlyozmalari Milliy adabiyot yodgorligi arxivi tomonidan sotib olingan.

Manbalar 

1958-yilda vafot etganlar
1900-yilda tugʻilganlar