MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Buake

Buake, Bvake — Kot d’Ivuarning markaziy qismidagi shahar. Buake departamenti maʼmuriy markazi. Aholisi 333 ming kishi (1990). Transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Buake mahsulotlari (paxta, kofe, kakao, banan, ananas, sholi va boshqalar) yetishtiriladigan rayon markazi. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, oziq-ovqat sanoati, paxta tozalash va sholi oqlash korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kot-dʼIvuar
Bualo

Bualo, BualoDepreo (BoileauDespreaux) Nikola (1636.1.11—Parij—1711.13.3) — fransuz shoiri, tanqidchi, klassitsizm nazariyotchisi. Sorbonna untida oʻqigan. 1660—66 yillarda yozilgan ilk satiralari (9 satira) axloqiy, maishiy va adabiy mavzuga bagʻishlangan. "Oda haqida mulohazalar" (1693) va "Ritor Longinning baʼzi joylari xususida tanqidiy mulohazalar" (1694) asarlari "qad. va yangi adiblar oʻrtasidagi bahs"ga bagʻishlangan. Ularda B. antik mavzu va antik shoirlar ijodining afzalliklarini isbotlashga uringan. Klassitsizm estetikasining asosiy qoidalari bayon qilingan "Sheʼriy sanʼat" (1674) didaktik poemasi antik davr adabiyoti asarlariga tatabbu tarzida yozilgan, Aristotelning "Poetika"si va Goratsiyning "Sheʼriyat ilmi"ni oʻzida umumlashtirgan. B. uz asarlarida oddiy xalq turmushini aks ettirgan. Molyerni "qoʻpollik va toʻporilik"da ayblaydi, Rassinni esa yuqori tabaqaga mansub boʻlgan oliy va yuksak didning taʼrifchisi sifatida ulugʻlaydi. B. shoirlarni saroy doirasidagi kishilar didiga moye asar yozishga chaqiradi, u absolyutizm gʻoyalarining maddohi sifatida adabiyot tarixidan oʻrin oldi. Ijodi 17—18-asrlar Yevropa adabiyotiga taʼsir etgan. "Sheʼriy sanʼat" asari Jamol Kamol tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1978). Ad.: Qayumov O., Chet el adabiyoti tarixi, T., 1973.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Bubka

Sergey Nazarovich Bubka (1963) — ukrainalik sportchi (yengil atletika). Olimpiya oʻyinlari (1988), jahon (1983, 1987, 1991, 1995, 1997), Yevropa (1986) chempioni. Jahon va Yevropa kubogi musobaqalarining gʻolibi boʻlgan, bir necha marta jahon rekordi oʻrnatgan. Sport tarixida ilk bor langar choʻp bilan 6 m balandlikdan oshib oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yashayotgan insonlar
Bubon

Bubon (yun. bubon — chov, chovdagi oʻsma) — teri ostidagi limfa tugunlarining yalligʻlanishi ("bez kelishi"). Koʻproq chov va boʻyin sohasida uchraydi. B. ayrim tanosil (mas, zaxm) va boshqa baʼzi yuqumli kasalliklar (sil, oʻlat) bilan birga kechadi yoki ularning asorati sifatida vujudga keladi. B. turli kattalikda boʻlib, ogʻriqli (yumshoq shankrda) yoki ogʻriqsiz (zaxmda) oʻtadi. B. yiring boylab yoriladi va chandik hosil qilib bitadi. Dastlab B.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi, ular yordam bermasa, jarroxlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buvayhiylar

Buvayhiylar — Gʻarbiy Eron va Iroqda hukmronlik qilgan sulola (932—1055). Asoschilari — akauka Ahmad, Hasan va Ali. Ularning otasi Buvayh (sulola nomi shuning ismidan olingan) Eron podshohi Bahrom Goʻr naslidan boʻlib, Daylam (Gilon viloyatining togʻli qismi)dagi jangari qavmlar sardori edi. Shu boisdan mazkur sulola vakillari "daylamiylar" deb ham atalgan. Buvayh 930 yil somoniylardan ajrab chiqib, ziyoriylarta qoʻshilgan. Ziyoriylar hukmdori Mardovij (928—935) Buvayhning oʻgʻillaridan Alini Karaj shahriga voliy, Ahmad va Hasanni esa yirik harbiy qismlarga boshliq qilib tayinlagan. Soʻng, B. 932—945 yillarda Arrajon, Nubinjon, Isfahon, Hamadon, Ray, Kirmon, Ahvoz, Sheroz shaharlarini bosib olganlar. Shunda Bagʻdod xalifasi AlMustakfiy Billoh (Abdulloh) (944— 946) akauka B.ni oʻzlari istilo qilgan viloyatlarga noib etib tayinlashga majbur boʻlib, Aliga "Imoduddavla" ("Davlat tayanchi"), Hasanga "Ruknuddavla" ("Davlat ustuni") va Ahmadga "Muizzuddavla" ("Davlat qudrati") degan faxriy unvon bergan. Keyin, B. 945 yil Bagʻdodni ham bosib olib, abbosiylar xalifaligining siyosiy mavjudligiga chek qoʻyganlarda, amalda davlatni oʻzlari boshqara boshlaganlar. 10-asrning 2-yarmida B. qad. Eron hukmdorlarining "shahanshoh" degan unvonini qabul qilganlar. B.ning eng mashhur vakili — Adududdavla (949—983) mamlakatdagi barcha uluslarni birlashtirishga muvaffaq boʻlgan. Uning davrida sugʻorish tarmoqlari kengaytirilgan, Sheroz, Bagʻdod va boshqa shaharlarda katta qurilish ishlari olib borilgan, iqto yerlari koʻpaytirilgan, ilmfan va sanʼat birmuncha taraqqiy etgan. Adududdavla vafotidan soʻng mamlakatda boshlangan taxt uchun kurash oqibatida B. zaiflashib qolib, mamlakat yerlarining sharqiy qismi Mahmud Gʻaznaviy tomonidan ishgʻol etilgan (1029). Saljuqiylarnint 1055-yil qilgan bosqini esa B. sulolasi hukmronligini butunlay tugatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Eron tarixi
Iroq tarixi
Buvaki

Buvaki — xoʻraki va vinobop mahalliy uzum navi. Tupi kuchli usadi. Guli ikki jinsli. Bu navning Tosh va Nor buvaki nomli xillari bor. Bargi katta (diametri 18—22 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, toʻq yashil, yaltiroq, bir oz yuqoriga qayrilgan, cheti arra tishli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—28 sm), uzunchoq konussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 250—300 g. Gʻujumi oʻrtacha (16–18 mm), dumaloq, och yashil, sargʻish, sershira, poʻsti qalin. Tosh buvaki gʻujumining sirtida qoramtir nuqtalari borligi bilan Nor buvakidan ajralib turadi. Sentabr boshlarida pishadi. Tarkibidagi qand 20—22%, hosildorligi 150—180 s/ga. Sugʻoriladigan tipik boʻz tuproqdi va lalmikor yerlarda yaxshi oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz. 1930-yildan Oʻzbekistonda Buxoro va Samarqand viloyatlarida yetishtiriladigan B.dan "Buvaki" desert oq markali (navli) vino tayyorlangan, xonadonlarda aʼlo sifatli shinni pishirilgan. B. qishda saqlashga ham yaroqli boʻlgan. 60-yillardan boshlab ekiladigan navlar roʻyxatidan chiqarib yuborilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Uzum navlari
Bug

Bug — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Q. Janubiy Bug va Gʻarbiy Bug.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Bugayev

Viktor Antonovich Bugayev (1908.6.10, Smolensk — 1974.2.4, Moskva) — meteorolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966), geogr. fanlari doktori (1960), professor (1962). Smolensk universitetining fizikamat, fakultetini tugatgan (1930). Novosibirsk (193035), Oʻzbekiston obhavo byurosi boshligʻi (193540), Toshkent geofizika rasadxonasida katta ilmiy xodim (1940—46), direktor (1946—52), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mat. va mexanika instituti direktori (1952—57). 3Antarktika ekspeditsiyasi aerometeorologiya guruhi boshligʻi (1958—59), Sobiq Ittifoq gidrometeorologiya markazi direktori (1966—73), 1973-yildan Moskva universiteti meteorologiya va iklimshunoslik kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari obhavoni qisqa va uzok, muddatga oldindan prognozlashning ehtimollik usullari masalalariga bagʻishlangan. Dinamik iklimshunoslik toʻgʻrisidagi taʼlimotga asos solgan. Jahon obhavo xizmatini tashkil etish tashabbuskorlaridan biri. AQSH meteorologiya jamiyatining faxriy aʼzosi (1972). Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutiga B. nomi berilgan (1975).

Manbalar 
 Texnika sinopticheskogo analiza i prognoza, L., 1947.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ocherki razvitiya gidrometeorologii Sredney Azii, L., 1993.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Buganda

Buganda (Byganda) — oʻrta asrlarda Afrikada mavjud boʻlgan davlat (14— 19-asr oxiri). Etnik asosini ganda (baganda) xalqi tashkil etgan. 18-asr oxirigacha Unorota tobe boʻlgan. 19-asrda qudratli davlatga aylangan. Mustamlaka urushlari davrida, 1890-yildan Britaniya mulklari tarkibiga kiritilgan, 1900-yildan Uganda protektoratining muxtor viloyati, 1962-yildan mustaqil Uganda tarkibida (1967-yilgacha muxtoriyat huquqiga ega boʻlgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uganda
Bugenvil

Bugenvil — Tinch okeandagi vulkan oroli, Solomon o.lari toʻdasidagi eng katta orol. Papua — Yangi Gvineya tarkibida. Maydoni 10 ming km². Aholisi 159,5 ming kishidan ziyod (1990 i. l ar oʻrtalari). Balandligi 2743 m gacha. Nam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan.

Yirik mis konlari bor, 1972-yildan foydalaniladi. Ruda zaxirasi 915 mln. t dan ortiq. Kokos palmasi, banan yetishtiriladi. Asosiy shahri — Kiyeta. Fransuz dengizchisi L. A. Bugenvil (1729—1811) nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyer Buger

Pyer Buger (Bouguer) (1698.16.2, LeKruzaik, Bretan—1758.15.8, Parij) — fransuz fizigi, Fransuz Fanlar akademiyasi (Parij) aʼzosi (1731). Fotometriya asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari optika, geodeziya va gidrografiyaga doyr. B. dunyoda birinchi boʻlib yorugʻlik miqdori tushunchasini fanga kiritgan, muhitda yorugʻlikning kuchsizlanish qonunini ochgan (1729) (qarang Buger — Lambert—Ber qonuni). B. kemasozlik taraqqiyotida muhim boʻlgan navigatsiyaga doyr risolalar muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Bugi tili

Bugi tili — bugilar tili. Sulavesi orolning jan.gʻarbida, bundan tashqari Indoneziyaning asosan bugilar istiqomat qiladigan boshqa hududlarida tarqalgan. Bugi tili da soʻzlovchilar umumiy soni taxminan 5 mln.ga yaqin. Bugi tili makkasara tili va Sulavesi orol markaziy qismidagi dialektlar bilan indonez tillari guruhiga kiradi. 17-asrgacha boʻlgan Bugi tili dagi yozuv yodgorliklari maʼlum emas. Hozirgi yozuvi lotin alifbosida.

Bugi tili dagi adabiyot 17—19-asrlarda Indoneziyadagi eng boy adabiyot hisoblanadi. Shu davrlarda bu tilda koʻpgina doston (mas, "La Taligo" va boshqalar), tarixiy hikoyalar va poemalar, knyazliklar tarixi, huquqiy, liniy asarlar yuzaga kelgan. Xalq ogʻzaki ijodi ham rangbarang. Bugi tili kam oʻrganilgan. Asosiy tadqiqot ishlari 19-asr 60—80- yillarida olib borilgan, asosan, gollandiyalik muhojir B. F. Mattesu tomonidan oʻrganilgan.

Manbalar

Tillar
Bugilar

Bugilar (oʻzlarini tougik deb ataydilar) — Indoneziya (asosan Sulavesi o.ning jan.gʻarbi)dagi xalq, 4,55 mln. kishi. Malayziya va Singapurda ham yashaydilar. Umumiy soni 4,6 mln. kishidan ziyod (1990- yillar oʻrtalari). Bugi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon sunniylar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugulma

Bugulma — Rossiya Federatsiyasi Tatariston Respublikasidagi shahar (1781-yildan). Bugulma daryosi Zay daryosiga quyilish yerida. Bugulma stansiyasi. Aholisi 91,1 ming kishi (1999). Neft qazib chiqariladi. Mashinasozlik ("Nefteavtomatika" zavodi, "Bugulmaneftemash" ishlab chiqarish birlashmasi va boshqalar), metallsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari (goʻsht, sut, un kombinatlari, pivo va likyoraraq zavodlari), chinni zavodi mavjud. Teatr, oʻlkashunoslik va boshqa muzeylar bor. B.ga 1736-yil asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tatariston shaharlari
Bugulmabelebey qirlari

Bugulmabelebey qirlari — Rossiya Federatsiyasining Tatariston, Boshqirdiston Respublikalari hamda Samara va Orenburg viloyatlaridagi qirlar. Eng baland joyi 418 m. Ohaktosh, qumtosh, gillardan tarkib topgan. Koʻp qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Neft konlari bor. B.Bugulmabelebey qirlari Oq Idil, Kama va Volga daryolarining yassi suvayirgʻichi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qirlari
Budapesht universiteti

Budapesht universiteti, Lorand Etvesh nomidagi Budapesht universiteti — Vengriyadagi eng yirik universitet. 1635-yil asos solingan. 1949-yil untga Vengriyaning fizik olimi L. Etvesh (1848—1919) nomi berilgan. Budapesht universiteti  siyosiy fanlar va huquq, tabiiy fanlar, mat., ijtimoiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Untda bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, botanika bogʻi, biol.tajriba stansiyasi bor. Kutubxonasida 5 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budda

Budda (sanskritcha — xotirjam, nurlangan, oliy haqiqatga erishgan) — buddizmyaa bir necha bor qayta tugʻilishlar jarayonida mutlaq haqiqatga yetishgan va boshqalarga diniy najot yoʻlini koʻrsatishga qodir zot. Keng maʼnoda — har bir inson juda koʻp ezgulik qilish, bu dunyoning barcha sevimli narsalari foydasiz ekanini anglash orqali B.ga aylanishi mumkin. Buddizm panteonida yuzlab turli Buddalar bor.

Tor maʼnoda esa — buddizm asoschisi, bu dunyo tashvishlarini tark etib, "oliy haqiqatga erishgan" Siddhartha Gautama (miloddan avvalgi 623544)ning ismi. Buddizmga taallukdi kitoblarda Gautama barcha xudolar, ruxlar va tabiat kuchlari ustidan hukmron buyuk va qudratli zot sifatida taʼriflanar ekan, uning bosib oʻtgan yoʻli bir emas, bir necha hayotlardan iborat boʻlgan deb uqtiriladi. Rivoyatlarga koʻra, Gautamani Hindiston va Nepal chegarasidagi Kapilavastu shahri podshohining xotini Mahamayya ilohiy homiladorlikdan tuqqan. Dunyoga kelgan farzand shu zahotiyoq: "Men barcha jonli maxluqlarning eng buyugiman. Bu mening oxirgi tugilishim", deb xitob kiladi. Buddizm diniy kitoblarida aytilishicha, Mahamayya oʻgʻli Gautama tugʻilgach, yetti kundan soʻng vafot qilgan va xudolar osmonlaridan birida qayta tugilgan.

Shahzoda Gautama pahlavon boʻlib oʻsa boradi. 16 yoshida uni Yashodharaga uylantiradilar. Ammo toʻq, farovon turmush uni qoniqtirmaydi, 29 yoshida Gautama xotini va yaqindagina tugilgan oʻgʻlini tark etib, sayyor darvishlar — shramanlarga qoʻshiladi. U 6 yil Ganga daryosi qirgʻoqlarida zoxdplik bilan hayot kechiradi va tana faolligini sundirish aklning ozishiga olib kelishini anglagach, 35 yoshida 4 hafta (yoki 7 hafta) davomida meditatsiya (butun ongini oliy haqiqatga erishish goyasiga qaratish) holatiga kiradi. Nihoyat, u maqsadiga erishadi va koinotning barcha sirasroridan voqif boʻlgan B.ga aylanadi. B. insoniyat boshiga tushadigan azobuqubatlar sabablarini oʻrganish va insoniyatni ulardan xalos qilish uchun harakat qildi. Shundan soʻng B. 45 yil davomida qad. hind davlatlari Koshala va Magadxa boʻylab oʻz taʼlimotini targʻib qiladi va 80 yoshida vafot etadi.

B. taʼlimotining asosiy mazmuni Banorasda qilingan xutbada "toʻrt oliy haqiqat" shaklida bayon etilgan. B.ning shogirdlari yer yuzida birinchi rohiblar jamoasini tashkil etganlar. 1956-yil B. vafotining 2500-yilligi tantanali ravishda nishonlandi. Podsho Ashoka (miloddan avvalgi 268—231 yillar) amri bilan toshtaxtachalarga oʻyib yozdirilgan matnlarda B. haqida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. B. va uning taʼlimotlari bir necha asr davomida ogʻizdanogʻizga oʻtib kelgan va asosan miloddan avvalgi 1-asrda yozib olingan "Tripitaka" nomli muqaddas kitoblar majmuasida oʻz aksini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buddizm
Buddleya

Buddleya (Buddleja) — kuchaladoshlar oilasiga mansub turkum. Osiyo, Amerika, Janubiy Afrikaning issiq moʻʼtadil iqlimli hududlarida tarqalgan. 100 turi maʼlum. Baʼzi turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda 2 turi (V. davidii va V. alternifolia) oʻstiriladi. Ularning gullari binafsha rangda. Iyuldan noyabr

gacha gullaydi, tez koʻkaradi, boʻyi 4 m ga boradi. Birinchi tur bargi qaramaqarshi, ikkinchisiniki esa ketmaket joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adriana Budevskaya

Budevskaya Adriana (aslida Adriana Kincheva Gancheva) (1878.13.12, Dobrich-1955.9.12, Sofiya) — bolgar aktrisasi, Bolgariya xalq artisti (1953). Bolgar realistik aktyorlik sanʼati asoschilaridan. Varnada „Ozod teatr“ni tashkil etgan (1904). Mashhur rollari: Qaynona („Qaynona“), Sena („Ilon toʻyi“), Rada („Zulm ostida“), Nora („Nora“), Ofeliya („Hamlet“) va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1878-yilda tugʻilganlar
1955-yilda vafot etganlar
Bolgariyalik aktrisalar
Budeshuri tetri

Budeshuri tetri — xoʻraki, vinobop oʻrtapishar uzum navi. Vatani Gruziya. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi (diametri 14—16 sm) uch, besh boʻlmali, arra tishli, tuksiz. Uzum boshi silindrkonus simon (boʻyi 11—17 sm, eni 8—12 sm), oʻrtacha tigʻiz, vazni 200—250 g. Gʻujumi oʻrtacha (diametri 9–14 mm), tuxumsimon, sargʻishyashil, poʻsti yupqa. Eti shirali. Mevasi faol harorat yigʻindisi 3000—3200° boʻlganda 140—150 kun (avg.)da pishadi. Tarkibida 17—19% qand bor. Hosildorligi 90—100 s/ga. Bu nav Oʻrta Osiyo, Shim. Kavkaz va Ukrainada tarqalgan. Sugʻoriladigan yerlarda yaxshi oʻsib, moʻl hosil beradi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rayonlashtirilgan. BUDYONNII Semyon Mixaylovich [1883.13(25).4, Kozyurin xutori (hozirgi Rostov viloyati, Proletar tumani)— 1973.26.10, Moskva] — shoʻro armiyasi qoʻmondoni. Marshal (1935), uch marta Qahramon unvoni berilgan. Fuqarolar urushida otliq askarlar korpusi komandiri, soʻngra 1Otliq armiya qoʻmondoni (191923). 193941-yillarda mudofaa xalq komissarining oʻrinbosari. 1941—45 yillardagi urushda Jan.Gʻarbiy va Shim. Kavkaz yoʻnalishlari qoʻshinlariga, Rezerv va Shim. Kavkaz frontlariga (194142) qoʻmondonlik qilib, oʻzining layoqatsiz lashkarboshi ekanligini koʻrsatgan. 1943— 53 yillarda Qizil armiya otliq askarlari qoʻmondoni. B. oʻz otliq armiyasi bilan 192023-yillarda Turkiston oʻlkasida boʻlib, bu yerda bolsheviklar vatanparvar istiklolchilarga qarshi olib borgan janglarda faol qatnashgan va koʻplab begunoh kishilarning qonini toʻkkan. 1930—40 yillarda u harbiylar orasida oʻtkazilgan umumiy qatagʻon tashkilotchilaridan biri.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Uzum navlari
Budinlar

Budinlar — Skifiyapa yashagan koʻp sonli kuchmanchi qabilalarning umumiy nomi. Gerodotning yozishicha, B. kuzlari moviy, sochlari malla kishilar bulib, sarmapiarga qoʻshni yerlarda hayot kechirganlar. B. yerlarida yogochdan qurilgan harbiy istehkomlar koʻp boʻlgan, ular skiflarning Doro I ga qarshi urushlarida qatnashgan. Ilmiy adabiyotda B. yashagan yerlar Sharqiy Yevropaning Dnepr daryosi bilan Volga daryosi oraligida deb koʻrsatiladi. Oʻrta Donda saqlanib qolgan mozorqoʻrgʻonlar B.ga tegishli boʻlishi mumkin. B.ning qaysi elatga mansub ekanligi aniqlanmagan. Tadqiqotchilardan ayrimlari ularni mordvalarga, baʼzilari esa slavyanlarga mansub desa, boshqalari fors qabilalaridan biri deb hisoblaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Budrochtepa

Budrochtepa — qad. shahar harobalari. Surxondaryo viloyati Denov tumanila joylashgan. Maydoni salkam 120 ga. Unga Zahartepa, Oqmozortepa va Dunyotepa deb nomlangan tepaliklar kiradi. B. oʻrta asrlarda Chagʻoniyon deb atalib, podsho saroyi, shaxriston va raboddan iborat boʻlgan. B. Afrosiyob devoriy rasmlaridagi sugʻdcha yozuvlarda „Chagʻoniyon“, arab manbalarida „Sagʻoniyon“ deb atalgan. Ilk bor 1960-yilda B. Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan ochilgan, 1960-yildan beri shu ekspeditsiya ishlaydi. Arxeologik qazishmalardan maʼlum boʻlishicha, B. oʻz boshidan bir necha tarixiy bosqichlarni kechirgan: 1) miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asrlarda Oqmozortepa va Dunyotepa oʻrinlarida kichkina qishloq barpo etilgan; 2) milodiy 1—3-asrlarda shahar hajmi 10 ga yetib, Oqmozortepa shoh saroyiga aylantirilib, 10 m. qalinlikdagi mudofaa devori bilan oʻralgan, Dunyotepa esa katta manzilgoh boʻlgan; 3) milodiy 3—5-asrlar boshlarida shahar inqirozga yuz tutgan, mudofaa devorlari harobaga aylangan; 4) 5-asr oxiri va 8-asr boshlarida shahar yana tiklandi va 3 qismdan: shoh saroyi, shahriston va raboddan tashkil topgan. Shahriston atrofidagi devorning uz. 3 km ga yetgan; 5) 8—9-asrlarda, arab istilosidan soʻng shahar mavjud boʻlib, uning hajmi bir oz kichik boʻlgan; 6) 10—11-asrlar birinchi yarmida shahar taraqqiy etgan. Shaharning umumiy maydoni 6 km² ga yetgan; 7) 11 —12-asr oʻrtalarida shahar saljuqiylar sultoni Alp Arslon tomonidan zabt etilgan. Ashyoviy dalillar shu paytda Dunyotepada hayot toʻxtaganligini va shahristonning ham mavqei pasayganligini koʻrsatdi; 8) 12-asr oʻrtasi — 13-asr boshlarida shahar yana tiklangan; 9) 13-asr boshida shahar moʻgʻul istilochilari tomonidan vayron qilinib 15-asr boshlarida esa shahristonda hayot tamomila toʻxtagan, Dunyotepada hayot qisman kechgan, Oqmozortepa esa pishiq gʻishtlar bilan tiklangan qabristonga aylantirilgan. Shahar oʻrni raboddan sharkda — Gʻishli degan joyda paydo boʻlgan, u yerda madaniy qatlam 4-5 m ni tashkil qiladi; 10) 16-asr boshlarida shayboniylar tomonidan shahar batamom vayron qilingan. Chagʻoniyon poytaxti endi B. dan 10 km cha uzoqlikda joylashgan „Dexinav“ga, hozirgi Denovta koʻchgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida har bir davr uchun kerakli ashyoviy dalillar topilgan. Ular orasida sopol idishtovoqdar, haykalchalar, Kushon podsholarining mis tangalari va soʻnggi davrdagi kumush va jez tangalari, toshdan va qimmatbaho ashyolardan tayyorlangan taqinchoqlar, shisha idishlar, temir va jezdan tayyorlangan qurolaslahalar va uyroʻzgʻor buyumlari koʻplab topilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Drevnosti Yujnogo Oʻzbekistana, Katalog, Tokio, 1991.
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Buyer

Buyer (gollandcha boeir — xona) — konki yoki gʻildiraklarga oʻrnatilgan maxsus yengil konstruksiyali uchburchak shakldagi xona, yelkanli platforma; muz ustida uchishga moʻljallanadi. Aviatsiyaga ishlatiladigan fanera, oliy sifatli qattiq daraxtlar, alyuminiy va poʻlatdan quriladi. B. oʻquvmashgʻulot hamda sayr qilish uchun 5—10 kishi sigʻadigan ochiq maydonchali qilib ham yasaladi. Sport B.i tana (korpus), aylanadigan machta, har ikki yondagi konkilarga oʻrnatilgan shoti, boshqaruvchi rul qurilmasi va konkilardan iborat boʻladi. B.ning sirgʻalib uchishi uchun silliq muz, sekundiga 3– 5 m tezlik bilan esib turuvchi shamol boʻlishi kerak. Uning uchish tezligi soatiga 100 km ga boradi. Dastlabki B.lar 18-asrda Rossiyada paydo boʻlib, ulardan shim. koʻllarda baliqchilar foydalanishgan. Turli yuk va odamlarni muz ustidan tashib oʻtishda qoʻl kelgan. Xususan, Ikkinchi jahon urushi paytida B.dan razvedka, aloqa va transport vositasi sifatida foydalanilgan, qamaldagi Leningrad bilan Ladoga koʻli orqali aloqa bogʻlab turilgan. B.larda muz ustida oʻtkaziladigan poyga B. sporti deyiladi. U AQSH, Kanada, Yevropaning bir necha mamlakatlarida ommalashgan. B. sporti boʻyicha 1964-yildan jahon va Yevropa birinchiliklari oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyerman togʻlari

Buyerman togʻlari — Qarnob choʻlidagi togʻlar. Toʻdakoʻl suv omborining sharqida joylashgan. Buyerman togʻlari Qarnob choʻlining prolyuvial tekisliklari bilan oʻralgan. Eng baland joyi 348 m, nisbiy balandligi 90–100 m, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 11 km. Relyef jihatidan supasimon (platosimon) qoddiq togʻ. Yon bagʻirlari, ayniqsa janubi-sharqiy yon bagʻirlari qiya boʻlib quruq soylar bilan oʻyilgan (3–10 m). Boʻr va paleogen davrlarining ohaktosh, qumtosh, konglomeratlari bilan, eng yuqori qismi quyi toʻrtlamchi davrning shagʻaltosh, konglomerat va lyossimon jinslari bilan qoplangan.

Shimoli-gʻarbiy etaklari qumli, janubi-gʻarbiy etaklari shoʻrxoklar va shoʻr tuproqlar, qolgan etaklari shoʻrtob, boʻzqoʻngʻir tuproqlar bilan qoplangan. Yon bagʻirlarning boʻzqoʻngʻir tuproqlarida qorajusan keng tarqalgan. Oqjusan, boyalich, singren, keyreuq ham oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Buj

Buj (frans. boudie—zond) — jarrohlik asbobi; odam organizmidagi chandiqlanib torayib qolgan naysimon aʼzolar (qiziloʻngach, siydik yoʻli va boshqalar)ni kengaytirish va tekshirish uchun ishlatiladi. B. yoʻgʻon va ingichka boʻlib, metall, kauchuk, plastmassadan yasaladi. Elastik hamda yumshoq boʻladi. Har bir bemor uchun maxsus yoʻgʻonlikdagi B. tanlab olinadi. Quloq, hiqildoq, kekirdak, shuningdek qiziloʻngach va qon tomirlari B.i ham bor. B. ishlatishdan oldin sterillanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bujoq dashti

Bujoq dashti, Bujak - Dunay va Dnestr daryolari oraligida 16—19-asrlarda mavjud boʻlgan tarixiy viloyat hamda dashtning Yevropa adabiyotlaridagi nomi, Bessarabiyaning jan. kismi (hozirgi Odessa viloyatining jan.) 17—18-asrlarda Belgorod oʻrdasinij yaylovi boʻlgan. 1812-yildan Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil