MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tevtonlar

Tevtonlar — german qabilalari. Mil. av. 2-asrda kimvrlar bilan birga Rim yerlariga kirishgan, mil. av. 102 y. Rim sarkardasi G. Mariy tomonidan tormor etilgan. Keyinchalik baʼzan T. deyilganda umuman germanlar tushunilgan. 

 

Millatlar
Tarix
Tevton ordeni

Tevton ordeni, Nemis ordeni — katolik diniyritsarlik harbiy tashkiloti (qarang Orden). 12-asr oxirida salib yurishlari chogʻida Falastinda asos solingan. 13-asr — 1525-yilda Boltiqboʻyida, orden tomonidan pruslar, litvalar, polyaklardan tortib olingan yerlarda Tevton ordeni davlati mavjud bulgan. Orden 1410-yil Gryunvald jangida tormor etilgan. 1466-yildan Polsha vassali. 1525-yil uning Boltiqboʻyidagi mulklari dunyoviy Prussiya gersogligiga aylantirilgan.

Manbalar
Tegin

Tegin, takin (turkiycha) 1) hunlar davrida yabgʻudan keyingi 2 oliy darajali mansab; 2) Gʻarbiy va Sharqiy Turk xoqonligida (6—8-asr) hukmdor — qagʻan (xoqon)dan keyingi 2 oliy lavozim, yaʼni taxt vorisi, qomondon.

Ayni chogʻda davlat boshligʻi farzandlari — xonzodalar ismiga qoʻshib aytiladigan sharafli unvon. (mas., Qultegin, Yoʻllugʻ tegin va boshqalar); 3) Qoraxoniylar saltanatida T. — xonzoda, muayyan mulkka egalik qilgan, harbiy harakatlarda qoʻshinni boshqargan. Sharqiy Turk davlatlari (uygʻurlar va qoraxoniylar)da T. "xonzoda" maʼnosida moʻgullar bosqiniga qadar mavjud bo'lgan; 4) Somoniylar, Gʻaznaviylar va Saljuqiylar lashkarida uzoq muddat xizmat qilish evaziga yuksak martabalarga erishgan gʻulom. Xususan, Mahmud Gʻaznaviyning otasi — Sabuktegin suboshi — lashkarboshi darajasigacha koʻtarilgan. Xorazmshoxlar bobokaloni Anushtegin dastlab saljuqiy Bilgateginning gʻulomi boʻlgan. Somoniylar qoʻshinida keyinchalik sipohsolar unvonini egallagan Alptegin ham turk gʻulomlaridan boʻlgan.

Davlat unvonlari
Turkiy unvonlar
Tegirmon gazkondensat koni

Tegirmon gazkondensat koni — Buxoro viloyatidagi Olot temir yoʻl stansiyasidan 20 km jan.sharkda joylashgan. Kon 1976-yilda ochilgan. T.g.k. Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismida, Dengizkoʻl zanjirsimon koʻtarilmasining shim.gʻarbiy yoʻnalishdagi egilgan qismida joylashgan. Yuqori yura ohaktoshlari shipi boʻyicha tegirmon burmasi 2 mustaqil — sharqiy va gʻarbiy tegirmon qubbalariga boʻlingan. T.g.k.da 3 quduq qazilgan boʻlib, ularda yuqori yura karbonat yotqiziklaridagi sanoat ahamiyatiga molik gaz mavjud. Yura yotqiziklari 3 qalin qatlamga boʻlingan: terrigen, karbonat va tuzangidrit. Terrigen jinslar kumirli argillit, kumtosh va alevrolitlardan (qalinligi 102 m) iborat. Karbonat katlamning (342–362 m) mahsuldor qismi gorizontlarga bulingan. Gaz, asosan shu gorizontlarda uchraydi. Gorizontlar yuqori gʻovakli kesaksimon teksturali — suvoʻtli ohaktoshlardan tuzilgan boʻlib qatlamkollektorlarni hosil qiladi. Gorizontlardagi gaz quruq va yengil. Gorizontlarda kondensat uyumi ham uchraydi. Ayrim gorizontlardagi qatlam suvlari xloridkaltsiy tipiga mansub boʻlib, minerallashgan, sedimentatsion metamorflashgan namakobdan iborat. Kon hozirgi kunda sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.
Tegusigalpa

Tegusigalpa — Gonduras poytaxti. Choluteka daryosi vodiysida, 1000 m balandlikda joylashgan shahar. Iqlimi tropik, issiq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 19,6°, iyulniki 22,6°), yiliga 1047 mm yogʻin yogʻadi. Aholisi 813,9 ming kishi (1990-yillaroʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari (gʻisht, marmar plitalar) ishlab chiqariladi. Universitet, Gonduras akademiyasi, Geogr. va tarix akademiyasi, milliy muzey, milliy kutubxona va boshqa bor.

T.ga 16-asrning 2yarmida ispanlar asos solgan. 18-asrda shahar yaqinida kumush, marmar va oltin konlarining topilishi uni tez oʻsishyga sabab boʻldi. 1880-yildan Gonduras poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan SanMigel sobori (18-asr), cherkov (18— 19-asr), saroylar saqlangan.

Honduras
Tezis

Tezis ( — „qoida“, „isbot“) — I) keng maʼnoda — baxeda yoki biror nazariyani bayon qilishda aytilgan har qanday fikr; tor maʼnoda — asosiy fikr, prinsip; 2) mantiqda isbot kilishni talab etuvchi fikr, mulohaza.
Tezis - ilmiy maqola yoki konferensiyalar uchun taqdim qilinadigan ilmiy maruzaning qisqa asosiy mazmuni aks ettirilgan ilmiy ish turi bolib, uning hajmi  annotatsiyadan kattaroq, biroq ilmiy maqoladan kichik  boladi (taxminan 1 betdan 3-4 betgacha). Tezislar, odatda, nashr va konferensiya talablariga asosida bir necha tillarda beriladi. Uni ilmiy asarga beriladigan tanqidiy baho, tanqidiy talqin aks etgan taqriz bilan chalkashtirmaslik kerak.
Tezlanish

Tezlanish — vaqt birligida jismning tezligining oʻzgarishiga aytiladi. Tezlik vektori V ning son qiymati va yoʻnalishi boʻyicha oʻzgarish surʼatini ifodalovchi vektor kattalik. Xalqaro birliklar tizimi SI da tezlanish birligi qilib 1 m/s² qabul qilingan.https://www.gstatic.com/education/formulas2/553212783/ru/acceleration.svg https://www.gstatic.com/education/formulas2/553212783/ru/acceleration.svg
Tezlatkichlar

Tezlatkichlar (yadro fizikasi da) — elektr maydoni yordamida yuqori energiyali zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, atom yadrolari va boshqalar) olish uchun moʻljallangan qurilmalar. Zarralar qurilmaning vakuum kamerasida harakatlanadi; ularning harakati (trayektoriyasi shakli)ni magnit maydoni (baʼzan, elektr maydoni) bilan boshkarib turiladi. Zarralarning trayektoriyasiga kura, T. siklik va chiziqli, tezlatuvchi elektr maydoni xarakteriga koʻra, rezonans va norezonans turlarga boʻlinadi (norezonans T.ning induksion va yuqori voltli xillari bor). Siklik T. jumlasiga elektronlar T.i (betatron, mikrotron, sinxrotron) va ogʻir zarralar (protonlar va boshqalar) T.i (sinxrofazotron, fazotron, siklotron) kiradi. Betatrondan boshqa barcha siklik T. rezonans T. hisoblanadi. Yuqori voltli chizikli T. energiyasi 30 MeV boʻlgan jadal zarralar dastasini hosil qiladi. Eng yuqori (20 GeV) energiyali elektronlarni rezonans T., eng yuqori (500 GeV) energiyali protonlarni sinxrofazotronlar hosil qiladi. Birlamchi tezlatilgan zarralar dastasidan tashqari, T. birlamchi zarralarni moddalar bilan oʻzaro taʼsiridan hosil boʻluvchi ikkilamchi zarralar (mezonlar, neytronlar, fotonlar va boshqalar) dastasi manbai ham hisoblanadi. Uzbekistanda ionlar, protonlar va geliy ionlaridan tashkil topgan 209 MeV li U115M tezlatkichlar, shuningdek, 14 MeV li NG150 tez neytronli tezlatkichgenerator, 50 MeV li SB50 katta tokli betatron, tok kuchi 20 MkA va energiyasi 2 MeV li EG2 elektrostatik generator va tok kuchi 10 mkA, quvvati 22 MeV li MT22S mikrotron mavjud.

T. hozirgi zamon fizikasining asosiy qurilmalaridan biri. Yuqori energiyali zarralar dastasidan elementar zarralarning tabiati va xossalarini tadqiq qilishda, atom yadrosi va qatgiq jism fizikasida, defektoskopiyada, bemorlarni nur bilan davolash va boshqa sohalarda foydalaniladi.

Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universitieti Fizika fakulteti talabasi  tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi
Max Theiler

Max Theiler (1899.30.1 - 1972.11.8) — Janubiy Afrika vrachi va mikrobiologi. 1922-yildan AQSH da. Tibbiyotni Keyptaun universitetida oʻqib (1917—18), 1922-yilda Londonda tugatgan. 1957-yildan Rokfeller fondi (NyuYork) qoshidagi sogʻliqni saqlash va xalqaro tibbiyot boʻlimi laboratoriya rahbari, ayni vaqtda (1964-yildan) Yelsk universiteti tibbiyot maktabida professor Ilmiy faoliyati infeksion kasalliklarni oʻrganishga doir. Sariq isitma qoʻzgʻatuvchisini aniqlagan va shu kasallikka karshi odamlarni emlash uchun 2 ta vaksina kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1951).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1899-yilda tugʻilganlar
30-yanvarda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
11-avgustda vafot etganlar
Teylor Jefri Ingram

TEYLOR (Taylor) Jefri Ingram (1886.7.3, London 1975.27.6, Kembrij) — mexanika sohasidagi ingliz olimi, London Kirollik jamiyati aʼzosi (1919). Asosiy ilmiy ishlari yaxlit muhit mexanikasita doyr. T. turbulentlik nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan, qovushoq suyukliklar oqimi barqarorligi nazariyasini, turbulent diffuziya nazariyasini rivojlantirgan, turbulentlikning yarim empirik nazariyasini yaratgan, dislokatsiyalar nazariyasiga doyr muhim ishlari bor. T. aero va gidro dinamikasi masalalari, yadroviy portlash muammolari, samolyot va parashyut aerodinamikasi, meteorologiya masalalari va boshqa masalalar bilan ham shugʻullangan.
Teylorizm

Teylorizm — ishlab chiqarishni boshqarish, mehnatni tashkil etish va moddiy ragʻbatlantirish hamda biznes samaradorligi nazariyasi; amerika menejment nazariyasining bir yoʻnalishi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida AQSH muhandisi va olimi F.U. Teylor (1856—1915) tomonidan ishlab chiqilgan. Teylor mehnatni ratsional tashkil etish qonuniyatlariga asoslangan qatʼiy ilmiy bilimlar tizimini taklif etdi. Uning tashkiliy unsurlari: tannarxni hisoblashning matematik usuli; mehnatga haq toʻlashning tabaqalashgan tizimi; vaqtni va mehnat harakatlarini oʻrganish usuli (xronometraj); mehnat jarayonini qismlarga boʻlish va ratsionalizatsiyalash; funksinal maʼmuriyat; instruksion kartochkalar va boshqa (keyinchalik ular amerikacha "ilmiy menejment" tarkibiga kirdi). Teylorning fikricha, ishlab chiqarish.ning samaradorligini oshirishga faqatgina mehnat jarayonini, usullarini, asboblarini standart lashtirib erishish mumkin. Ishchilar oʻz vazifalarini mutlaqo mexanik tarzda bajarishlari lozim, ishlab chiqarish. boshqaruvi esa yetarli bilim va malakaga ega boʻlgan tashabbuskor maʼmuriyat tomonidan amalga oshirilishi kerak. Teylor moddiy manfaatdorlik tamoyilini oʻz nazariyasiga asos qilib oldi, yaʼni ish haqi yordamida ishchi mehnatini maksimal ravishda intensivlashtirish mumkin, degan fikrni olgʻa surdi. Teylor ijtimoiyfalsafiy konsepsiyasining markaziy tamoyiliga koʻra ish haqi oxiroqibat ishchining ishlab chiqarish.ga qoʻshgan hissasiga moye boʻlishi hamda ishlab chiqarish.ni kengaytirishga olib kelishi lozim. Oʻz konsepsiyasini ishlab chiqarish.da Teylor tadqiqot oʻtkazishning aniq usullari — intervyu, anketa, kuzatish usullaridan foydalandi.

Teylorizm  asosida 4 ta ilmiy tamoyil (boshqaruv qonunlari) yotadi: eski, oʻta amaliy ish uslubini, mehnat faoliyatining har bir alohida turini ilmiy boshqaruv uslubiga almashtirish; ishchi va menejerlarni ilmiy mezonlar asosida professional tanlash; mehnat jarayonini ilmiy tashkil etish masalalari boʻyicha maʼmuriyatning ishchilar bilan hamkorligi; ishchilar va menejerlar oʻrtasida masʼuliyatning tekis va adolatli taqsimlanishi.

T. tamoyillari dastlab AQShda, soʻngra Buyuk Britaniyada mehnatni tashkil etish tarzida amaliyotga joriy qilingan. T. keyinchalik amerikacha menejment falsafasining asosiy manbalaridan biriga aylandi.

Adabiyot 
 Teylor F.U., Nauchnaya organizatsiya truda, 2 izd., M., 1925; Uoll N., Markuze Ya.,Laynz D., Martin B., Ekonomika i biznes, per. s angl. M., 1999.

Farhod Akbarov.
Edward Tatum

Edward Tatum (1909.14.12, Boulder, Kolorado shtata, AQSH — 1975.5.11) — amerikalik biokimyogar va genetik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1952). Chikago va Viskonsin untyni tugatgan (1931), biokimyo doktori (1934). Viskonsin, Utrext (Niderlandiya), Stanford (1937—45, 1948—56) va Yelsk (1945—48) universitetlarida ishlagan (1946-yildan professor). 1957-yildan NyuYorkdagi Rokfeller tibbiyot institutida  professor Ilmiy ishlari mikroorganizmlar genetikasiga oid. Bakteriyalarda genetik rekombinatsiya hodisasini kashf etgan (1947). Molekulyar genetikada "bitta gen — bitta ferment" degan fundamental konsepsiya mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1958, J.U.Bidl va J.Lederberg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1909-yilda tugʻilganlar
14-dekabrda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
5-noyabrda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Teyshebaini

Teyshebaini — Urartu davlatining yirik markazi (mil. av. 7—6-asr). Yerevan shahridagi Karmir Blur tepaligida qalʼa xarobalari saqlangan. Mahobatli inshoot qoldiqlari (150 ga yaqin xona — ustaxonalar, omborxonalar, don omborxonalari, vino saqlanadigan yertoʻlalar va boshqalar) aniklangan. Qalʼa atrofida toʻgʻri rejalashtirilgan shahar joylashgan. T.dan koʻplab qurolaslahalar (jumladan, Urartu shoxlariga tegishli serbezak dubulgʻalar, sadoqlar, qalqrnlar, qilichlar va boshqalar), sanʼat buyumlari, taqinchoqlar, mixxat yozuvlari topilgan. Mil. av. 585-yil T. mahalliy va skif kabilalari tomonidan vayron etilgan....TEKA (yun. theke — ombor; idish, yashik) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi; bir turdagi narsalarning toʻplamini hamda shu toʻplamlar saqlanadigan bino, xona maʼnolarini bildiradi (mas., biblioteka, kartoteka, fonoteka, diskoteka kabi).
Tekeli

Tekeli () — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar. Qoratol daryosi boʻyida. Jungʻariya Olatovi etaklarida, dengiz sathidan 950–1600 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 30,3 ming kishi (2013).

Tarixi 
1911-yil tashkil topib, 1927-yil kent darajasiga koʻtarildi. 1933-yili injener-geologlar M. Yudichev va M. Qadilbekovning ilmiy-tadqiqod ishlarining natijasida Tekeli daryosining oʻng qirgʻogʻidan qoʻrgʻoshin, rux, kumush, kadmiy, germaniy konlari topildi. 1937-yil Tekeli qoʻrgʻoshin-rux boshqarmasining qurulishi boshlanib, 1942-yil qoʻrgʻoshin-rux kombinati qurildi. 1939-yil shifoxona barpo etildi, 1941-yil birinchi oʻrta maktab qad rostladi.

Sanoati 
Shaharda Qoʻrgʻoshin-rux kombinati, gʻisht zavodi, trikotaj va tikuvchilik fabrikasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Iqlimi 
Tekelining iqlimi kontinental, qishi sovuq, yozi iliq. Yanvar oyining oʻrtacha yillik harorati −11-13 °C, iyulniki — 20-22 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 650–1900 mm. Shaharning atrofida, Qoʻra daryosining yonida balandligi 90 metrni tashkil qiluvchi Burxonbuloq nomli sharshara mavjud.

Galeriya

Manbalar

Adabiyot 
„Jetіsu ensiklopediyasi“. „Aris“ nashriyoti. Almati. 2004

Havolalar 
 Официальный сайт акима города  
 Узкоколейная железная дорога в Текели

Qozogʻiston shaharlari
Tekislik

Tekislik — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Geometriyada Tekislik, odatda, taʼriflanmaydigan (yaʼni nuqta, toʻgʻri chiziq kabi) boshlangʻich tushuncha hisoblanib, uning xususiyatlari bilvosita geometriya aksiomalari bilan ifodalanadi. Masalan, ikki nuqtasi biror tekislikda yotgan toʻgʻri chiziqning oʻzi ham shu tekislikda yotadi; bir toʻgʻri chiziqda yotmagan uchta nuqta orqali bitta tekislik oʻtadi; fazoda berilgan ikki nuqtadan teng uzoqlikda turgan nuqtalar toʻplami tekislik boʻladi.

Oxirgi aksioma masofa tushunchasiga asoslangan boʻlib, N.I.Lobachevskiy uni Tekislikning taʼrifi sifatida qabul qilgan. G.V.Leybnits Tekislikni ikkita kongruent ajratish mumkin boʻlgan sirt deb taʼriflagan. Ammo bu xossa Tekislikni toʻla aniqlamaydi, chunki yasovchisi sinusoida yoki arrasimon muntazam cheksiz siniq chiziq boʻlgan silindrik sirt ham shunday kongruent qismlarga boʻlinadi.

Yana q. 

 Geometriya
Tekislik (maydon)

Tekislik — qurukliklarda, dengiz va okeanlar tubidagi yassi yoki biroz oʻrqir boʻlgan katta maydonlar. Quruqlikda dengiz sathidan past boʻlgan botiq Tekislik (mas., Kaspiyboʻyining shim. va sharki), bal. 0 dan 200 m gacha boʻlgan payettekislik (Gʻarbiy Sibir), 200 dan 500 m gacha boʻlgan baland (Ustyurt) va 500 m dan ziyod yassitogʻliklarga (Eron togʻligining ichki qismlari) boʻlinadi. Tekislik yuzasining yotiq (Betpakdala choʻlining gʻarbiy qismi), qiya (togʻ oldi shleyflari) va botiq (Qashqar tekisligi) shakllari mavjud. Mezorelyefiga koʻra yassi, pogʻonasimon, toʻlqinsimon, sertepa, oʻydimchuqur va h.k. Tekisliklar farq qilinadi. Tekisliklarning kelib chiqishi, geologik strukturasi va rivojlanish tarixi turlicha. Ekzogen jarayonlarning taʼsir etishiga koʻra denudatsion (dastlabki togʻlarning yemirilishidan hosil boʻlgan) va akkumulyativ (choʻkindi jinslar toʻplanishidan yuzaga kelgan) Tekisliklarga boʻlinadi. Tekisliklar Yer yuzasining katta qismini egallaydi. Quruqlikdagi Tekisliklarda katta daryo havzalari, koʻllar joylashgan, ularning inson tomonidan oʻzlashtirilishi qulay. Eng yirik tekisliklar: Shimoliy Amerikadagi Buyuk va Markaziy tekisliklar, Janubiy Amerikadagi Amazonka va Gviana pasttekisliklari, Yevropadagi Sharqiy Yevropa, Osiyodagi Gʻarbiy Sibir, Turon, Buyuk Xitoy, HindGang Tekisliklari, Afrikadagi Sahroi Kabir va Sudan, Avstraliyadagi Markaziy pasttekisliklar.
Tekstil

Tekstil (lot. textile — gazlama, teks) — tolalar va iplardan tayyorlanadigan mahsulotlar: gazlamalar, trikotaj, notoʻqima materiallar, gilam, kigiznamat mahsulotlari, momiq paxta, toʻqimachilikattorlik buyumlari, gʻaltak iplar, arqonlar va boshqa Baʼzilari toʻquvchilik va trikotaj mashinalarida toʻqish, baʼzilari bosish, baʼzilari yigirish va pishitish yoʻli bilan tayyorlanadi (qarang Gilamchilik, Yigirish, Kigiz bosish, Trikotaj, Toʻqimachilik).

Manbalar
Tekstolit

Tekstolit — plastik material. Ipgazlama qatlamlariga sintetik smolalar shimdirish va 150° trada katta bosimda presslash yoʻli bilan tayyorlanadi. Mexanik mustahkamlik va dielektrik xossalari yuqori; suvdagi organik eritmalarga chidamli. Solishtirma ogʻirligi 1,36—1,4. Brinell boʻyicha qattiqligi 20–40 kg/mm2; egilishga mustahkamligi 130—170 MPa, elektrik mustahkamligi 27—45 kV/mm. Mexanik ishlov berish oson. Ipgazlama asosidagi T.dan tashqari, shishaT. (shisha tolali), asbotekstolit (asbest tolali), organotekstolit (sintetik tolali) T.lar ham bor. T. list, sterjen va quvurlar koʻrinishida ishlab chiqariladi. T. roliklar, shovqinsiz shesternyalar, podshipniklarning vkladshilari, shkivlar, qistirmalar va boshqa tayyorlashda, kemalar korpusini yasashda, raketalarning issiklik izolyatsiyasi sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Tekstura (maʼnolari)

Tekstura:

 Tekstura (lot.
 Tekstura (tuzilish) — q. Togʻ jinslari tuzilishi.
Tektitlar

Tektitlar (yun. tektos — erigan) — turli shakl va kichik oʻlchamdagi, usti notekis oʻydimchizikli yashil, sariq yoki kora rangdagi, butunligicha, erigan xarakterli skulptura koʻrinishiga ega boʻlgan silikatli shisha jismlar. T.da SiO2—88,5% gacha, A12O320,5%, GʻeO11,5%, SaO8,5%. Muhim elementlardan Ni boʻlib, boshqa shishalarga nisbatan tarkibida suv kam boʻladi. T. magnitlanish xossasiga ega emas. Bu T.ning juda yuqori tra va uzok, vaqt qizishidan hosil boʻlganligini bildiradi. "T." termini avstraliyalik geolog E.Zyuss tomonidan kiritilgan (1900), uni erigan meteorit deb hisoblagan. Oʻtmishda T.ga taalluqli koʻpgina afsonalar toʻqilgan; ular moʻʼjizali atributlar, tumorlar boʻlib xizmat qilgan va tabobatda ham foydalanilgan. T. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda topilgan. T.ning xillari topilgan geografik joyiga qarab nomlangan: irgizitlar va jamanshinitlar (Irgiz daryosi va Janubiy Uraldagi Jamanshinit yerlari), moldivit (Janubiy Chexiya, Janubiy Germaniya), filippinitlar (Filippin o.lari), indoshinitlar (Hindixitoy), avstralitlar (Avstraliya va Tasmaniya) va boshqa Eng yirik T. (ogirligi 3,2 kg) Laosda topilgan. Oʻrtacha zichligi 2,4 g/sm³. T. paleogenantropogenli yotqiziqlarda yoki Yer yuzasining vulkanlar kelib chiqishi istisno boʻlgan oblastlarida uchraydi. T. tabiiy tarkalgan joyidan tashqarida faqat madaniy qatlamlarda (mas., diniy buyum sifatida) uchraydi. Hozirgiga qadar T.ning kelib chiqishi haqidagi umum qabul qilingan gipotezalar maʼlum emas. Baʼzilarning fikricha, T. meteorit; boshkalar esa ularni meteorit, asteroid yoki kometalarning yerga tushishi natijasida hosil boʻlgan deb taxmin qilishadi. Oʻta xarakterli skulpturaga ega. Vulkanli shishalardan farkli oʻlaroq, T.da kristallitlar deyarli yoʻq va gaz pufakchalari nisbatan kam boʻladi.
Tektonik bukilmalar

Tektonik bukilmalar - Yer poʻstining tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan chiziq shaklidagi har qanday pasayishi yoki bukilishining umumiy nomi. Tektonik bukilmalar Yer pusti evolyutsiyasining turli davrlarida har xil kuchlar taʼsiri ostida paydo boʻladigan koʻpgina turlitumanlik bilan tavsiflanadi. Ular, odatda, oʻzlari bilan bir vaqtda paydo boʻlgan tektonik koʻtarilmalar bilan bogʻliq boʻladi. Tektonik bukilmalar orasida shartli ravishda bir necha guruhlar ajratilishi mumkin: geosin klinalli Tektonik bukilmalar — chuqur bukilishning tor zonalari boʻlib, choʻkindi va vulkanogen jinslarning kalin katlami bilan toʻlgan va keyinchalik burmalanishga uchragan (qarang Geosinklinal); ular, odatda, Yer poʻstining kuchli choʻzilishi sharoitida vujudga keladi. Uzun novsimon geosinklinal bukilmalar baʼzan tektonik troglar deb ataladi (N. S. Shatskiy, 1946). Odatda, ularning oʻrnida burmalanish jarayonida yirik sinklinoriylar shakllanadi. Burmalangan oblastlarning ichki (evgeosinklinal) zonasida joylashgan geosinklinal Tektonik bukilmalar okean osti Yer pusti tipida rivojlangan (mas., Uraldagi Magnitogorsk, Tagil bukilmalari); burmalangan oblastlarning tashki (miogeosinklinal) zonasida joylashgan geosinklinal Tektonik bukilmalar kontinental (qurukdik) Yer poʻstining tagiga joylashadi. Chekka yoki old Tektonik bukilmalar togʻlar zanjirining oʻsish oldi tomondan siqilish sharoitida platformalar chetida togʻ hosil boʻlish va burmalanish epoxasida vujudga keladi (mas., Uraloldi, Aloʻyuldi, Mesopotamiya va boshqalar) va ularning yemirilish mahsuloti, asosan, molasslar bilan tuldiriladi; ularning bukilishi maʼlum miqdorda yondosh burmali togʻlarning koʻtarilishini taʼminlaydi. Geosinklinal rivojlanishining orogen etapida burmalangan oblastlarning orqa qismida togʻlararo bukilma hosil boʻladi, ular koʻtarilmalar (togʻ tizmalari) oraligʻidagi tektonik depressiyalardan iborat va chekka Tektonik bukilmalar singari molasslar bilan toʻlgan. Platforma ichki Tektonik bukilmalar ham mavjud boʻlib, bular orasida riftli bukilmalar qad. avlokogenlar kabi alohida oʻrin egallaydi. Epiplatformali orogenez jarayonida molass yotqiziklari bilan toʻldirilgan, lekin vulkanizm hodisasisiz togʻ oldi Tektonik bukilmalar vujudga keladi. Tektonik bukilmalar oldingi bukilmalar oʻrnida katta tanaffussiz vaqt davomida paydo boʻlgan va ancha qad. strukturalarda uzoq tanaffusdan keyin vujudga kelgan, nomuvofiq holda yotgan qoplamali bukilmalarga boʻlinadi. Tektonik bukilmalar qiya sinklinal, sinklinoriy, grabenlar shaklida boʻladi; baʼzi hollarda Tektonik bukilmalarning choʻkindi jinslari tektonik qoplam koʻrinishida chetga siqib chiqariladi.

    

Geologiya