MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Amartya Sen

SEN (Sen) Amarta (1933, Hindiston, Bengaliya shtati) — asli hindistonlik boʻlgan amerikalik iqtisodchi. Kembrij (Buyuk Britaniya) universitetidagi Trinti kollejida oʻqituvchi, Garvard (AQSH) universitetining xizmat koʻrsatgan professor Amerika iqtisodiy uyushmasining prezidenti (1994). S.ning 1981-yil yozilgan "Kambagʻallik va ochlik: yutuq va muammolar toʻgʻrisida ocherk" nomli kitobi unga katta shuqrat keltirdi. S. bu asarida oʻzi boshidan kechirgan va koʻrgan, ochlik va kambagʻallik muammolarini hamda ijtimoiy yordam masalalarini har tomonlama tadqiq qildi. Nobel mukofoti laureati (1998).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar
Sena (daryo)

Sena () — Fransiyadagi daryo. Uzunligi 776 km, havzasining maydoni 78,6 ming km². Parij havzasi tekisligidan oqib oʻtib, LaMansh boʻgʻozining Sena buxtasiga quyiladi. Asosiy irmoklari: Marna, Uaza. Oʻrtacha suv sarfi 450 m³/sek., qishda suvi koʻpayadi. Trua shahridan boshlab kema qatnaydi. Kanallar orqali Shelda, Maas, Reyn, Sona, Luara daryolari bilan bogʻlangan. S. Fransiyaning eng muhim suv yoʻli. S. boʻyida Parij, Ruan sh.lari joylashgan. Estuariysida Gavr dengiz porti bor.

Manbalar 

Fransiyadagi daryolar
Senaj

Senaj (rus. seno — pichan) — namligi 50—55% ga qadar soʻlitilgan koʻk poyalarni germetik sharoitda konservalash yoʻli bilan tayyorlanadigan ozuqa. S.ni pichan va silos uchun foydalaniladigan barcha turdagi oʻtlar va ularning aralashmasidan tayyorlash mumkin. Koʻproq dukkakli oʻtlardan tayyorlanadi. Oʻtlarni oʻrish, soʻlitish, maydalash, transheyaga bosish, shibbalash va ustini yopish jarayonlarini qamraydi. Ustiga ikki qavat polietilen plyonka yopilib, 30 sm qalinlikda tuproq bilan koʻmiladi. Molga berish uchun 20 kunda tayyor boʻladi. S. ochilgach, kundalik ratsionga loyiq miqdori olinib, darhol usti zich yopib qoʻyilishi lozim. Aks holda havo taʼsirida oksidlanib sifati buziladi. Usti ochilmagan S.ni 1 — 2 yil saqlash mumkin. S. bostirish uchun oʻsimliklar gʻunchalash va gullay boshlash davrida oʻriladi. 100 kg beda Si da 35—40 ozuka birligi, 4–5 kg hazm boʻladigan protein, 450—460 g karotin bor. 1 kg S.ning toʻyimliligi 0,33— 0,35 ozuqa birligi (3,6 Mj almashinuvga energiya)ga teng.

Manbalar
Senat

Senat (; от  soʻzidan olingan —  «qariya») — davlat hokimiyatining yuqori organi boʻlib, koʻpincha qonunchilik kengashlarining (parlament) yuqori palatasi shunday nomlanadi.

Tarix 
Qad. Rim Respublikasi davrida oliy hokimiyat organi; 2) Rossiyada 1711 — 1917-yillarda hokimlik qiluvchi S. — qonun chiqaruvchi va davlatni boshqaruvchi oliy davlat organi. 19-asrning 1-yarmidan oliy sud organi; 1864-yildan esa oliy kassatsiya instansiyasi. Bosh prokuror tomonidan boshkarib turilgan (uning oʻzi 1802-yildan adliya vaziri). Senatorlarni imperator tayinlagan; 3) bir kancha davlatlarda (Italiya, Fransiya, AQSH, shuningdek, Oʻzbekistonda ham) parlament yuqori palatasining nomi. Odatda, quyi palataga nisbatan boshqacha tartibda saylanadi. Federatsiyalarda (masalan, AQShda) har qaysi shtatdan 2 tadan senator saylanadi; odatda, senatorlarning 1/3 qismi har 2—3 yilda almashtirib turiladi. Baʼzi hollarda S. muayyan sud vakolatlariga ega boʻladi.

Oʻzbekistonda 
Oʻzbekiston Respublikasida Senati aʼzolari (senatorlar) Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi, viloyatlar, tumanlar va shaharlar davlat hokimiyati vakillik organlari deputatlarining tegishli qoʻshma majlislarida mazkur deputatlar orasidan yashirin ovoz berish yoʻli bilan Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahridan teng miqdorda — 4 kishidan saylanadi. S.ning 9 nafar aʼzosi fan, sanʼat, adabiyot, i.ch. sohasida, davlat va jamiyat faoliyatining boshqa tarmoqdarida katta amaliy tajribaga ega boʻlgan hamda alohida xizmat koʻrsatgan eng obroʻli fuqarolar orasidan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan tayinlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi S.ining (jami 65 senator) vakolat muddati 5 y. Uning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasiga, "Referendum yakunlari hamda davlat hokimiyati tashkil etilishining asosiy prinsiplari toʻgʻrisida"gi (2002-yil 4 aprel), "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati toʻgʻrisida"gi (2002-yil, 12 dekabr) konstitutsiyaviy qonunlarga, shuningdek, "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Senatining Reglamenti toʻgʻrisida"gi (2003-yil 29 avgust) konunga muvofiq tashkil etiladi.

Manbalar
Frederick Sanger

Frederick Sanger (; 13-avgust 1918, Rendkomb — 19-noyabr 2013, Kembrij) ingliz biokimyogari boʻlgan. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1954-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1939). 1951-yildan Tibbiyot tadqiqotlari kengashi aʼzosi va shu kengashning molekular biologiya laboratoriya rahbari boʻlgan. Asosiy ilmiy ishlari oqsillar kimyosiga oid. Insulinning tuzilishini (1945-yildan) tekshirish natijasida uning umumiy formulasi — C254H337N65O75S6, 3 ta sulfid koʻprik va 2 ta zanjirdan iboratligini: A zanjir 21 ta, B zanjir esa 30 ta aminokislota qoddigʻidan tashkil topganligini isbotlagan (1949—54). DNKning birlamchi strukturasini tahlil qilish usulini taklif etgan (1977). Ikki karra Nobel mukofoti laureati (1958; 1980, Paul Berg, Walter Gilbert bilan hamkorlikda).

Sanger 2013-yil 19-noyabrda Kembrijdagi Addenbrooke kasalxonasida vafot etdi.

Manbalar

Havolalar 
 Sanger universiteti

Olimlar
Kimyogarlar
Fiziklar
Senday

Sendai — Yaponiyadagi shahar. Honshu o.ning shim.sharqiy qismida. Aholisi 1 mln. kishi (2000). Miyagi prefeturasining maʼmuriy markazi. Avanporta — Shiogama. Mamlakatning yirik sanoat shaharlaridan. Neftni qayta ishlash, elektrotexnika, yogʻochsozlik, elektronika mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari; universitet bor. Kustar usulda badiiy buyumlar tayyorlanadi.

Manbalar 

    

Yaponiya shaharlari
Sendast

Sendast [ing. sendust (Yaponiyadagi Senday shahri nomidan) va dust — chang, kukun] — temir asosidagi qotishma. Eng optimal tarkibi: 85% Gʻe (temir), 9,6% Si (kremniy), 5,4% A1 (alyuminiy). S.ning magnit oʻtkazuvchanligi, elektr karshiligi va mexanik mustahkamligi yuqori, lekin moʻrt boʻladi, osongina kukunga aylanib ketishi mumkin. S. radiotexnikada, magnit kallaklar va transformatorlarning oʻzaklarini yasashda ishlatiladi. Baʼzan alsifer deb ham ataladi.

Manbalar
Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)

Sen-deni — shahar, Reyunon orolning (Fransiya mulki) maʼmuriy markazi. Aholisi 110 ming kishi. Hind okeanidagi port (chetga shakarqand eksport qilinadi). Shakarqand, rom zavodlari, tibbiyot tarixi va sanʼatshunoslik muzeyi bor. Shaharga 1671-yilda asos solingan.

Manbalar
Senegal (daryo)

Senegal — Gʻarbiy Afrikadagi daryo, Gvineya, Mali, Senegal, Mavritaniya hududlaridan oqadi. Uzunligi Bafing irmogʻidan boshlab 1430 km, havzasining maydoni 441 ming km². Yuqori qismida serostona, sharshara koʻp. Quyi qismida tekislikdan oqadi va Atlantika okeaniga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1500 m³/sek., sentabr oyida suvi koʻpayadi. Sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Baliq ovlanadi. Kayes shahrigacha kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Kayes (Mali), Podor. Matam, Bakel (Senegal) va SenLui porti.

Manbalar 

Mavritaniyadagi daryolar
Malidagi daryolar
Senegaldagi daryolar
Saint-John Perse

Senjon Pers (Saint-John Perse) [taxallusi; asl ism-sharifi Aleksi Leje (Leger)] (1887.31.5, Gvadelupa 1975.20.9, Jyen, Var departamenta) — fransuz shoiri. Bordo universitetini tugatgan (1914). Qarshilik koʻrsatish harakatining yirik vakillaridan. Ilk sheʼriy toʻplami — "Eklogalar" (sheʼriy dialog, 1910). Tabiat olami, milliy anʼanalar, umuminsoniy maʼnaviy qadriyatlar haqida kuylagan ("Anabasis" dostoni, 1924). "Quvgʻun" (1942), "Shamollar" (1946) sheʼriy turkumlari va "Yoʻnalish" (1957), "Qushlar" (1963) dostonlarida vatanparvarlik ruhi kuchli. Nobel mukofoti laureati (1960).

Manbalar
Henryk Sienkiewicz

Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (1846.5.5, VolyaOksheyska 1916.15.11, Veve, Shveysariya) — polyak yozuvchisi. Dastlabki asari — "Behuda" (qissa, 1872). 1876—78 yillarda "Safar", "Qora eskizlar" kabi asarlar yozgan. Sienkiewicz ijodida gumanizm yuksak darajaga koʻtarilgan ("Yanko — musikachi", 1879; "Bartek — gʻolib", 1882). 1882-yildan Sienkiewicz ijodining 2davriga mansub tarixiyvatanparvarlik mavzuidagi ("Ut va qilich bilan", 1883—84; "Toshqin", 1884—86; "Pan Volodiyevskiy", 1887—88) romantrilogiyasida Polshaning Shvetsiya, Ukraina va Turkiya bilan tarixiy urushlari davridagi vokealar, takdirlar aks etgan. "Xoch koʻtarganlar" (1900) romanepopeyasi tarixiy salib yurishlari mavzuida. Sienkiewicz ijodining choʻqqisi "Kamo gryadeshi" (1896, "Kayoqqa ketayapsan?" iborasining lotincha nomi boʻlib, Iso Masihga qarata aytilgan) romanidir. Asarda imperator Neron davrida endigina yuzaga kelayotgan nasroniylik oqimi tarafdorlarini qatagʻon kilish voqealari tasvirlangan. Psixologik romanlari ("Diniy aqidalarsiz", 1889— 90), hikoya va qissalari bor. Nobel mukofoti laureati (1905).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1846-yilda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
5-mayda tugʻilganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Sen-lui

Sen-lui — Senegalning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar. Sen-Lui viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 132,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Senegal (daryo) sining Atlantika okeaniga quyilish yeridagi port. Savdotaqsimot markazi. Baliq ovlanadi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoatlari rivojlangan. Kustar usulda turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet bor. Shaharga 1659-yilda asos solingan. 1958-yilgacha Senegal va ayni vaqtda Mavritaniyaning maʼmuriy markazi boʻlgan.

Manbalar
Sen-Pyer va Mikelon

Sen-Pyer va Mikelon - Atlantika okeanidagi orollar guruhi, Kanadaning sharqiy qirg‘oqlari yaqinida, Nyufaundlend o.dan jan.da. Fransiya mulki. Umumiy maydoni 242 km² bo‘lgan 8 oroldan iborat. Eng yirik oroli — Mikelon, 216 km². Iqlimi mo‘tadil okean, nam iqlim; oʻrtacha harorat yanvarda —6°, iyulda 14°. Yillik yog‘in 1000 mm gacha. Iqlimi va toshlokli sertepa relyefi qishloq xo‘jaligini rivojlantirish uchun noqulay. Aholi, asosan, baliq ovlash va uni qayta ishlash bilan shug‘ullanadi. Darrandachilik fermalari (mo‘ynali hayvonlar boqiladi) bor. Chetga baliq, baliq mahsulotlari, mo‘yna eksport qilinadi.

Manbalar
Camille Saint-Saëns

Charles Camille Saint-Saëns (; 1835.9.10, Parij 1921.16.12, Jazoir, Parijda dafn etilgan) — fransuz kompozitori, ijrochi va jamoat arbobi. Fransiya instituti aʼzosi (1881), Kembrij universiteti doktori (1893). Milliy musiqa jamiyati asoschilaridan (1871). Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848 52). 185377-yillarda Parij soborlarida organchi boʻlib, oʻzining mukammal badiha ijrolari bilan shuhrat qozongan. 1870y.lardan boshlab Yevropa, Shimoliy Afrika va Amerika mamlakatlarida pianinochi va dirijyor sifatida konsertlar bergan. Kompozitorlik ijodida dilkash ifodalilik va garmonik nafislik, orkestr koloritining rangbarangligi, oʻzgarishlarga boy ritmikasi, xalq musiqasiga yaqinlik xususiyatlari koʻzga tashlanadi. S.S. 12 opera (jumladan, oriyental uslubda yaratilgan "Samson va Dalila", 1868), 5 ta fortepiano, 3 ta skripka, 2 ta violonchel konsertlari, bir necha simfonik va vokalsimfonik asarlar, kamercholgʻu pyesalar (jumladan, mashhur "Hayvonlar karnavali" syuitasi) va boshqa asarlar yozgan. U Sharq musiqasiga izchil qiziqib, "Arabcha kapris", "Jazoircha syuita", "Fors taronalari" kabi asarlar yaratgan.

Manbalar 

 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Sensibilizatsiya

Sensibilizatsiya (,  – „00“) – organizmning maʼlum antigenga sezuvchanligining ortishi.

Manbalar
Sensillalar

Sensillalar (sensilla) — umurtqasiz hayvonlarning sezgir tukchalari; tashqi va ichki retseptorlar vazifasini bajaradi. Boʻgʻimoyoklilar, ayniqsa, hasharotlarda xilmaxil boʻladi. Kutikula qismining tuzilishiga koʻra, trixoid, bazikonoid, qoʻngʻiroqsimon, xordotonal va boshqa xillarga ajratiladi. S.ning kutikula qismi ichi boʻsh qilga oʻxshash yoki tana qoplogʻichi ostiga botib kirgan boʻladi. Kdpsimon S. — mexano va xemoretseptorlar hisoblanadi; bazikonoid S. harorat, namlik va boshqa taʼsirlarga sezgir. S. hayvon tanasining hamma qismida uchraydi, ayniqsa, moʻylovlar (asalarilar erkagida faqat hid bilish S.ning oʻzi 30 000 ga yaqin), ogʻiz organlarining (xemo, termo, gigra va mexanoretseptorlar), dum oʻsimtalari va oyoklarda (mexano va xemoretseptorlar) koʻp boʻladi. S. tarqoq yoki toʻp boʻlib joylashishi; oʻzaro birlashib, murakkab (timpanal, jonstonov va boshqalar) organlarni hosil qilishi mumkin. S. trixogen (qil hosil qiluvchi) gormogen (membranali) va aksonli sezgir neyron hujayralardan iborat. Neyron aksoni markaziy nerv sistemasi bilan bogʻlangan. Mexanoretseptorlarda elektr impuls dendrit uchki qismining siqilishi, xemoretseptorlarda modda molekulasining filamentlar bilan kontakti tufayli paydo boʻladi. S. neyroni taʼsirni qabul qilib, nerv impulslariga aylantiradi.

Manbalar
Sensitometr

Sensitometr (lot. sensitivus — sezgir va metr) — fotomateriallarning yorugʻlik sezgirligi va boshqa koʻrsatkichlari (mas, yoritilish miqdori)ni aniqlaydigan asbob. S.da tekshiriladigan material (fotoplyonka, kinoplyonka, aeroplyonka) 0,02 dan 0,10 sek gacha boʻladi. Tekshirish natijasida materialda hosil qilingan tasvir sensitogramma deyiladi. Sensitogrammaga qarab fotomaterialning qanday yorugʻlik bilan yoritilishi aniqlanadi.

Fotomateriallar ekspozitsiyasini aniqlash uchun spektrosensitometr ishlatiladi. Fotomateriallarni har tomonlama oʻrganishda maxsus S. — izoopakometrlardan foydalaniladi. Tekshiriladigan fotomateriallarning turiga qarab, S. oqqora va rangli materiallar, ionlovchi nurlanishlarni qayd qilish uchun moʻljallangan fotofafiya qogʻozlari va materiallarini tekshirishda qoʻllanadigan turlarga bulinadi.

Manbalar
Sensitometriya

Sensitometriya — fotografik metrologiyaning yoruglik sezgir materiallarning fotografik xossalarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan sohasi. Keyinchalik S.ning oʻrganish sohalari kupaya bordi (fotometriya usullari astronomiya, spektroskopiya va boshqa sohalarga tatbiqqilinadi). S. 3 asosiy bulim: densitometriya, integral S. va spektral Sdan iborat. Integral S. fotofafik materialga tabiiy yorugʻlik yoki boshqa xil yorugʻliklar taʼsirini tekshirish bilan, spektral S. turli toʻlqin uzunlikdagi yorugʻlikning fotomaterialga bir tekis taʼsir qilishini aniklash bilan shugʻullanadi. Tekshirilayotgan fotomateriallarning xiliga qarab, S. oqqora materiallar, rangli fotomateriallar, fotoqogʻozlar hamda ionlashtiruvchi nurlanishlarni qayd qiladigan S.ga boʻlinadi. S.da densitometr, mikrofotometr, sensitometr, spektrosensitometr va boshqa asboblar ishlatiladi.

Manbalar
Sensualizm

Sensualizm (lot. sensus — sezgi, his) — bilish nazariyasida sezgilarni bilishning asosiy manbai deb eʼtirof etuvchi yoʻnalish. Bilishning mohiyatini sezgi organlarining faoliyatiga bogʻlab tushuntiradi. S. ratsionalizmga qaramaqarshi boʻlib, hissiy va ratsional bilimlarning oʻzaro aloqadorligi, imkoniyatlarini oʻzicha talkin etadi. S. vakillari bilimlar odamga tugma ravishda berilmagan, u hayotiy tajriba davomida shakllanib, rivojlanib boradi, deb hisoblaydi, ilmiy bilish jarayonida induktiv xulosa chiqarishni deduktiv xulosa chiqarishdan ustun qoʻyadi. S.ning "hislarda boʻlmagan narsa aklda boʻlmaydi" degan asosiy tamoyiliga hissiy bilishlar obyektiv dunyo bilan bogʻliq deb hisoblagan materialistlar (P.Gassendi, T. Gobbs, J.Lokk, K.Gelvetsii, D.Didro, P. Golbax va boshqalar) ham, hissiy bilish tashki dunyo bilan bogʻlanmagan, oʻz-oʻzidan mavjud soha deb bilgan idealistlar (J.Berkli, D.Yum) ham qoʻshilganlar. Sharq falsafasi, xususan, Forobiy va Beruniy asarlarida ham sensualistik fikrlar mavjud. S. shuningdek, gedonizm, utilitarizm, emotivizmaa namoyon boʻladi. 20-asr fan falsafasida ham S.ning empirizm yoʻnalishidagi talqinlari uchraydi.

Manbalar
Albert Szent-Györgyi

Albert Szent-Györgyi (16-sentyabr 1893, Budapesht – 22-oktabr 1986, Woods Hole, Massachusetts) — amerikalik biokimyogar (millati venger), tibbiyot (1917-yildan) va falsafa doktori (1927-yildan). AQSH milliy Fanlar akademiyasi (1956-yildan) va Amerika fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957-yildan). Budapesht universitetini tugatgan. 1922—26 yillarda Niderlandiyada, keyinchalik Buyuk Britaniyada (Kembrij universitetida) ishlagan. 1930-yil Vengriyaga kaytgan; Seged (1931—45) va Budapesht universiteti (1945— 47) professor 1947-yildan AQSH dengizbiol. laboratoriya va muskullarni oʻrganish instituti xodimi. Ilmiy faoliyati biologik oksidlanish jarayoni, toʻqimalarning nafas olishi, muskul tarkibidagi oqsillar (aktin va miozin) ni oʻrganishga oid. Muskullar qisqarishining molekulyar mexanizmiga oid nazariyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1937).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
16-sentyabrda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
22-oktabrda vafot etganlar
1893-yilda tugʻilganlar
Sent-jons

Sent-jons — Antigua va Barbuda davlati poytaxti. Antigua orolning shimoli-gʻarbiy sohilida. Aholisi 36 ming kishi (1990-yillar boshlari). Iqlimi tropik, passatli iqlim, oʻrtacha oylik tempaturalar 15° dan 33° gacha. Yillik yogʻin 1300 mm. Karib dengizi buxtasidagi yirik dengiz porti. Chetga shakarqand, rom chikariladi. Neftni qayta ishlash, shakarqand, rom va paxta tozalash zavodlari, botanika stansiyasi bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1632-yilda asos solingan.

Manbalar 

Antigua va Barbuda
Sent-jorjes

Sent-jorjes — Grenada poytaxti. Aholisi shahar atrofi bilan 40 ming kishi. Iqlimi subekvatorial dengiz iqlimi, oʻrtacha oylik temperatura 25—28°. Yillik yogʻin 1500 mm. Karib dengizi sohilidagi port (chetga kakao, muskat yongʻogʻi, banan chikariladi). Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat sanoati korxonalari, VestIndiya universiteti fakulteti bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 1650-yilda asos solingan.

Manbalar 

Grenada
Sent-pol

Sent-pol — AQShning shim. qismidagi shahar. Minnesota shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 287,1 ming kishi (2000). Missisipi daryosi boʻyidagi port. Poligrafiya, oziq-ovqat, kimyo, radioelektronika, elektrotexnika, avtomobilsozlik va metallsozlik, harbiy sanoat, metallurgiya korxonalari; universitet bor. Shaharga 1841-yilda asos solingan.

Manbalar
Sent-etyen

Sent-etyen - Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Luara departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 183,5 ming kishi (1999). Sifatli poʻlat eritish, qurolaslaha i.ch., turli mashinasozlik, trikotaj sanoati korxonalari, universitet bor. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi.

Manbalar
Senufo

Senufo, sene, siyena — Mali, BurkinaFaso va Kotd’ Ivuarda yashovchi xalq. Umumiy soni 3,8 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Senufo tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilish saqlangan, sunniy musulmonlar ham bor. S. dehqonchilik, chorvachilik, terimchilik va hunarmandchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Senor

Senor (lot. senior — katta) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada: 1) ixtiyorida karam dehqonlari (koʻpincha shaharliklar ham) boʻlgan yer egasi (feodal); 2) shaxsan qaramligida mayda feodalvassallari boʻlgan mulkdor (qarang Vassallik); 3) Ispaniyada erkaklarga S, ayollarga esa senora deb murojaat qilinadi.

Manbalar
Separat sulh

Separat sulh (lotincha: separatus — alohida) — urush olib borayotgan mamlakatlar koalitsiyasiga kirgan davlatlardan birining oʻz ittifoqchilarini ogoxlantirmay yoki ularning roziligini olmay, dushman bilan tuzgan sulh shartnomasi yoki vaqtincha yarash bitimi.

Manbalar
Separatizm

Separatizm ( — ajratilgan) — ajralishga, alohidalikka intilish; davlatning bir semiki milliy, diniy, etnografik, siyosiy, iqtisodiy sabablarga koʻra, ajratib olib yangi davlat tuzilmasi tuzish yoki mamlakatning bir qismini muxtoriyatga aylantirish harakati. Separatizmning kuchayishi yoki pasayishi tashki va ichki omillarga bogʻliq boʻladi. Mamlakat hududida har bir millat, elat, xalqning manfaatidan kelib chiqib siyosat yuritilsa, ularning har tomonlama rivojlanishi, oʻzini shu mamlakatning teng huquqli fuqarosi sifatida his qilishi uchun huquqiy, siyosiy, iqtisodiy shartsharoitlar yaratilgan boʻlsa, Separatizmga oʻrin qolmaydi va aksincha. Koʻpincha ichki sabablarni kuchaytiruvchi, gijgijlovchi, oʻz maqsadlari yoʻlida foydalanuvchi kuchlar Separatizmning paydo boʻlishi va kuchayishiga olib keladi.

Tarixda Separatizm harakatlari koʻp boʻlgan, ular aksariyat hollarda mojarolarga, nizolarga olib kelgan va fuqarolar urushi orqali kechgan. Hozirgi vaqtda Rossiyaning Chechenistonidagi, Turkiyaning kurdlar, Ispaniyaning basklar yashaydigan hududlari, Kanada Kvebekidagi harakatlarni Separatizmning koʻrinishlaridan hisoblanadi. Separatizm milliy ozodlik harakatidan farqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Веселовский С., Дмитрий Ванюков, «Непризнанные государства», М., Книжный клуб «КниговеК», ISBN 978-5-4224-0322-6 2011.
 Маркелова, А. А «Феномен сепаратизма: сущность, проблемы и типология». Издание УрФУ им. первого Президента России Б. Н. Ельцина.
 Тринклейн, Майкл (на англ. яз.) (Michael J. Trinklein) «Lost States», Philadelphia, изд. Quirk Books, 2010, ISBN 978-1-59474-410-5.
Separator

Separator (lot. separator — ajratkich) — 1) gazdan suyuq va qattiq zarralarni, suyuklikdan qattiq zarralarni ajratish, qattiq yoki suyuq aralashmalarni tarkibiy qismlarga ajratish uchun moʻljallangan qurilma. Ishi suyuklik yoki qattiq jism komponentlarining fizik xususiyatlari (zarrachalarning shakli, massasi, solishtirma ogʻirligi, magnit xossasi va boshqalar) orasidagi farqqa asoslangan. S.ning markazdan qochma, magnit, tindirma, pnevmatik, ishqalanma, elektr va boshqa xillari bor. Markazdan qochma S.lar (sentrifugalar) da suyuklik ichidagi ogʻirroq zarrachalar va suyuqliklar markazdan qochma kuch taʼsirida ajraladi. Moyni suv va mexanik aralashmalardan tozalash, sutni qaymoq va yogʻsiz sutga ajratishda qoʻllaniladi. Magnit S. foydali minerallarni gʻovak jinslar va keraksiz aralashmalardan ajratish uchun ishlatiladi. Ishi magnit maydonining turli mineral zarralariga turlicha taʼsir etishiga asoslangan. Tindirma S. birbiri bilan aralashmaydigan 2 suyuklikni rezervuarda tindirish yoʻli bilan ajratadi, bunda birbiriga nisbatan pastbaland joylashgan 2 ta truba boʻlib, yuqorisidan yengil, pastkisidan ogʻirroq suyuklik chiqadi. Pnevmatik S. tegirmonda maydalangan materialning mayda-yirikligini havo oqimi taʼsirida rostlash, uni boyitish va boshqalarda ishlatiladi. Ishqalanm a S. foydali qazilmalarni boyitishda qoʻllanadi. Gaz S.ida gaz suyuq va qattiq zarralardan tozalanadi. Buning gravitatsion (gaz tezligini keskin pasaytirishga asoslangan), siklonli (markazdan qochma kuchga asoslangan) xillari bor. S. xalq xoʻjaligining koʻpgina tarmoqlarida, mas, un tortish korxonalarida, gaz sanoatida, paxta terish mashinalari va boshqalarda ishlatiladi; 2) podshipniklarda shar yoki roliklarni birbiridan ajratib turadigan detal (qarang Podshipnik).

Manbalar 

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Sepiolit

Sepiolit — silikatlar sinfiga mansub gilli mineral. Murakkab zanjirli, qatqat strukturali. Kimyoviy formulasi Mg4[Si6Ols]6H2O. Baʼzan Mg ioni Fe2+, Fe3+, Ni, Al, Cu ionlari bilan almashadi va u holda ferrisepiolit, alyumosepiolit, nikelsepiolit va boshqa nomlar bilan yuritiladi. Qattikligi 2—3; zichligi 2,1—2,2 g/sm³. Ipaksimon, mumsimon yaltiraydi. Rombik sistemada kristallanadi. Undan tashqari zich yoki gʻovak, juda yengil agregatlar ("dengiz koʻpigi") shaklida ham uchraydi. Aridli va yarimaridli iqlim sharoitida tuproqda, dengiz va boshqa shoʻr suvli havzalarda, gilli karbonatlardan tarkib topgan choʻkindi jinslarda hamda serpentinitlarni yemirilishidan hosil boʻladi. Nikelga boy S. turlari silikatli nikel rudalari tarkibiga kiradi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan.

Manbalar 

 

Minerallar
Sepkil

Sepkil — teridagi uncha katta bo'lmagan sargʻish, qoʻngʻir, qoramtir, shakli har xil pigmentativ dog'lar.  Ular sogʻ terida paydo boʻlib, kishini mutlaqo bezovta qilmaydi. Melanin pigmentining terida yig'ilishidan hosil bo'ladi. Koʻproq 4—6 yashar bolalarga tushib, kishi qariganda yoʻqolib ketadi yoki unchalik bilinmaydigan boʻlib qoladi. Koʻpincha oqsariq, malla rang kishilarda paydo boʻladi. S. nayeddannaslga oʻtadi. S. dogʻlari, asosan, terining ochiq, yaʼni quyosh nuri tushadigan yerlariga: yuz, boʻyin, koʻkrakning yuqori qismi va qoʻlning tashqi tomoniga tushadi. S dogʻlari baxrr va yozda koʻpayib, kuz va qishda bilinmaydigan boʻlib qoladi yoki yoʻqolib ketadi.

S. toshishiga moyil kishilar oʻzlarini mumkin qadar quyosh nuri taʼsiridan saqlashlari kerak. S.ni yoʻqotish istagi tugʻilsa, albatta, vrachga murojaat etish zurur.

Manbalar