MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tonga (xalq)

Tonga, tongaliklar — Tonganing asosiy aholisi. 105 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, Avstraliyada ham yashashadi. Polineziya guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar (asosan, metodistlar), bir qismi katoliklar. T. oʻziga xos madaniyatlarini saqlab qolganlar. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik.
Tonzillit

Tonzillit (lot. tonsilla — murtak bezlari) — murtakning yalligʻlanishi. Oʻtkir (qarang Angina) va surunkali T. farq qilinadi. Surunkali T.ga tez-tez angina bilan ogrish, shuningdek, burundan qiynalib nafas olish, burun yondosh boʻshliklarining yalligʻlanishi, chirigan tishlar (qarang Tish chirishi) sabab boʻladi. Bemor tomogʻiga biror narsa qadalgandek sezadi, tomogʻi ogʻriydi, achishadi, baʼzan ogʻriq quloqqa oʻtadi. Surunkali T.da isitma (37,3—37,5° gacha) uzok, (haftalab, hatto oylab) davom etishi, shu bilan birga bemor lanj boʻlib, boshi ogʻrishi, ish qobiliyati pasayishi mumkin. T.ni faqat mutaxassis vrach davolaydi: dezinfeksiyalovchi eritmalar bilan tomoq chayiladi, murtak kanallari yuviladi, soʻng yodglitserin aralashmasi surtiladi va fizoterapevtik muolajalar buyuriladi. Surunkali T. tez-tez qoʻzib turadi. Kasallikdan yurak va buyrak funksiyalarining buzilishi hamda boʻgʻimlarda ogʻriq paydo boʻlishi kabi asoratlar qolishi mumkin. Bunday asoratlar yuz bermasligi uchun lozim boʻlganda operatsiyalar qilib, murtaklar olib tashlanadi.
Tonik sheʼr tizimi

Tonik sheʼr tizimi (yun. tonos — urgʻu) — misralardagi urgʻu miqdori bilan oʻlchanadigan sheʼr tuzilishi, unda urgʻusiz soʻzlar miqdori ixtiyoriy boʻladi. Tonik sheʼr tizimit. ham sillabik sheʼr tizimi kabi eng oddiy sheʼr shakllaridan hisoblanadi. Sillabik sheʼr tizimi qoʻshiqbop va kuybop sheʼrlarda qoʻllansa, Tonik sheʼr tizimit. turli xalklarning nasriy shakllarida, koʻproq maqol, matal, topishmoklar va boshqalarda ishlatiladi. Tonik sheʼr nasrga yaqin boʻladi, u, odatda, alliteratsiyali, qofiyadosh misralar uygʻunligini ajratib koʻrsatish uchun xizmat qiladi. Qofiyalanmagan Tonik sheʼr tizimit. qofiyalangan tonik sheʼrlardan keskin farkdanadi, yaʼni u misralararo urgʻularning bir xilligiga qatʼiy amal qiladi. Agar urgʻuli boʻgʻinlar bilan urgʻusizlari maʼlum tartibda kelsa, Tonik sheʼr tizimit. bilan sillabiktonik sheʼr oʻrtasidagi oraliqsheʼr shakli vujudga keladi. Bunda sheʼriy oʻlchov ham ishtirok etadi. Hozirda rus sheʼriyatida Tonik sheʼr tizimit. ham, sillabiktonik sheʼrlar ham baravar yaratilmoqda. Rus shoirlarining oʻzbekcha tarjima qilingan asarlarida Tonik sheʼr tizimit. qoidalariga rioya kilinadi.
Tonlesap

Tonlesap, Sap — Kambodja tekisligidagi koʻl, Hindixitoy yarim orolda eng katta. Maydoni 2,5—3 ming km² dan (qishda) 10 ming km² gacha (yezda), mavsum boʻyicha oʻzgarib turadi. Chuqurligi ham tegishlicha 1–2 m dan 10–14 m gacha. Qirgʻoklari past, botkrklashgan. Tonlesap daryosi T.ni Mekong bilan bogʻlaydi va uning oqimini qisman tartibga solib turadi. Baliqqa boy. Sholipoyalarni sugʻorishda foydalaniladi, sohil qismida aholi zich. T. yakinida Kambodja madaniyati yodgorligi majmuasi — Angkor joylashgan.

Koʻllar
Tonna (maʼnolari)

Tonna:

 Tonna - {{Bilgiquti aholi punkti
| ozbekcha nomi = Tonna
| mavqe = kommuna
| mamlakat = Olmoniya
| mintaqa turi = Olmoniya yerlariYer
| mintaqa = Turingiya
| jadvalda mintaqa = Turingiya
| tuman turi = tuman
| tuman = Gotha (tuman)
| jadvalda tuman = Gotha (tuman)
| jamoat turi =
| jamoat = 
| jadvalda jamoat = 
| qaram = 
| gerb = Wappen Tonna.
 Tonna (oʻlchov birligi) (lot. tunna, frans.
Tonna (oʻlchov birligi)

Tonna (lot. tunna, frans. tonne — bochka) — 1) massaning tizimga kirmagan oʻlchov birligi. Haqiqatan qam kattaroq bochkaning sigʻimi 1 m3 atrofida boʻlsa, unga taxminan 1 t suv sigʻadi. 4°da 1 m3 hajmdagi suvning massasi 1 t ga teng. T.ning 1000 kg ga teng metrik T.; 1016,05 kg ga teng britaniya uzun T.si; 907,18 kg ga teng britaniya qisqa T.si xillari mavjud; 2) yuk joylashtiriladigan binoning hajm oʻlchovi (kemachilikda). 2,83 m3ga moye keluvchi T. Buni reyestr T. deyiladi; 3) trinitrotoluolning yadroviy ekvivalenta; 4,2109 J ga teng; 4) Germaniyada yuza oʻlchov birliklaridan biri. 1 T.q0,5466 ga q5466 m2. TONUS (yun. tonos — taranglik) (f i ziologiyada) — nerv markazlari, muskul toʻqimalari va arteriolalar devoridagi muskul tolalarining toliqmay, uzoq vaqt qoʻzgʻalgan holatda boʻlishi. Nerv markazlari T. ida bosh va orqa miya qismlaridan efferent nervlar orqali impulslar uzluksiz yuborilib, organ va toʻqimalarni maʼlum funksional holatda anchagacha saqlaydi. Muskullar T.ida uzoq vaqt taranglashadi yoki qisqaradi, bunda tananing muvozanati, skelet muskullari tonusi, qovuq, bachadon va hazm aʼzolari boʻshliqlarining bosimi hamda qon bosimi (silliq muskullar tonusi) maʼlum darajada saqlanadi. Kontraktil va plastik T. bor. Kontrakt il T.da muskullar, ayniqsa, skelet muskullari keskin taranglashadi, moddalar almashinuvi kuchayadi, energiya sarflanishi ortadi. Plastik T.da muskullar kucheiz taranglashadi va bu holat uzok, davom etishi mumkin. Moddalar almashinuvining tezligi keskin oʻzgarmaydi, koʻp energiya sarf boʻlmaydi, Muskullar T.ini boshqarishda uzunchoq miyaning retikulyar formatsiyasi, vestibulyar yadrolari, miyacha hamda gumoral omillardan adrenalin, karbonat angidrid katta rol oʻynaydi.
Topaz

Topaz (yun. topazos — Qizil dengizdagi orol nomidan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2[SiO4][OH,F]r Fe2Q, Fe3Q, Ti, Cr, V va boshqa aralashmalarga ega. Romb singoniyada kristallanadi. Rangsiz, och sariq, och havo rang, pushti boʻlib, nur taʼsirida oʻzgaradi. Topazning 60–80 kg dan 120 kg gacha boʻlgan kristallari maʼlum. Qattikligi 8, zichligi 3,4—3,6 g/sm3. T. asosan, rangli pegmatit va pnevmotolit konlarida dala shpati, kvars, turmalin, berill, volframit, kassiterit bilan birga, baʼzan esa sochmalarda uchraydi. T.ning piknit, fizalit (pirafizalit) kabi turlari mavjud. Shaffof T. — uchinchi tartibli qimmatbaho tosh. T.li jinslar (greyzenlar) olovbardosh material sifatida ishlatiladi. T. konlari Ukraina, RF (Ural), Braziliya, Madagaskar va Yaponiyada mavjud. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol va Markaziy Qizilkum togʻlaridagi feyzenlarda uchraydi.

 

Minerallar
Javohirlar
Topika

Topika — AKShning markaziy kismidagi shahar. Kanzas daryosi boʻyida. Kanzas shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 122,3 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Poligrafiya, oziqovqat, mashinasozlik sanoati korxonalari, universitet bor.
Topinambur

Topinambur, yernok (Helianthus tuberosus L.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimlik, tuganak mevali yemxashak ekini. Vatani — Shimoliy Amerika. Yevropaga 17-asr boshlarida keltirilgan. Rossiyada 18-asrda tarqalgan. Oʻzbekistonda silosbop ekin sifatida ekiladi. Poyasining koʻrinishi kungaboqarnp eslatadi. Yer osti poyalarida 20—70 ta noksimon (yernok nomi shundan), choʻzinchoq, urchuqsimon va sirti silliq yoki burushikdi tuganak hosil boʻladi. Ildizi popuksimon, tuproqqa 2–3 m kirib boradi. Boʻyi 1,2—2,5, baʼzan 4 m gacha. Barglari bandli, tuxumsimon, gullari savatchatoʻpgulga yigʻilgan. Mevasi pista, 1000 dona pistasi vazni 7—8 g.

T.ning yer usti poyasi —6°, yer osti poyasidagi tuganaklar —20° ga chidaydi. Shoʻrlanmagan tuproqlarda oʻsadi, oziqaga talabchan. Oʻsuv davri 120—200 kun. T. ayni paytda texnik va oziq-ovqat oʻsimligi hisoblanadi. Tuganagi oziqovqatga ham ishlatiladi. Tarkibida 2,3% oqsil, 0,2% moy, 17,9% azotsiz moddalar, 1,3% kul va boshqa, shuningdek, 16—18% inulin [undan qand (fruktoza), spirt ishlab chiqariladi], V,, S vitaminlar, 100 kg palagida 22,5 ozuqa birligi va 1,8 kg gʻazm boʻluvchi protein bor. T.dan tibbiyotda har xil doridarmonlar tayyorlanadi. T. yetishtirish uchun 25—50 g li tuganaklari ekiladi (yiriklari faqat bahorda kesib ekilishi mumkin). Ekish sxemasi: 70x70, 60x60, chuq. 10—15 sm. Poyasi yoz oʻrtasida oʻriladi, kuzda tuganagi kavlab olinadi. Koʻkati oʻrilmasa tuganak hosildorligi yuqori boʻladi. Hosildorligi: koʻk massa boʻyicha 350 — 500 s/ga, tuganagi boʻyicha 200—250 s/ga. Tuganagi yer ostida yaxshi sakdanadi, shu sababli uni zaruratga qarab kavlab olinadi.

Kasalliklari: ildiz chirish, nekroz. Zararkunandalari: tunlamalar, uzuntumshuq, simqurt.

Halima Otaboyeva.

Ildizmevalar
Shimoliy Amerika florasi
Ko‘p yillik sabzavotlar
Topishmoq

Topishmoq - bu narsaning nima ekanligini bilishni tinglovchi yoki o'quvchining ixtiyoriga qoldiradigan o'yin bo'lib, uning xususiyatlarini ismini tilga olmay, bilvosita aytib beradi Topishmoqlardagi savollar; U kontseptsiyani tavsiflovchi darajada bo'rttirish, teskari o'zgartirish va o'zgartirish orqali yaratilgan Bu ibora " so'roq gap " bo'lishi shart emas. Topishmoqlar bir necha so‘zdan tashkil topgan gap shaklida ham, juftlik yoki bayt shaklida ham bo‘lishi mumkin. Ko'p topishmoqlar qofiyada holida keladi.

 Erdagi to'q sariq tirnoq (sabzi).
 Ikkita oynali derazalar / U hamma joyga qaraydi. (ko'zoynak)
 Filialda qulflangan ko'krak qafasi. (yong'oq)
 Senga yaqinlashma, o'n barmoq asal bo'ladi. / Qo'lingdan kelsa sekin ol, Ikki qo'lingda qon bo'lar. (qora tut)
 Bozordan bir oldim / Uyga ming keldim. (anor)
 Qarag'ayni o'yib o'yadilar / Unga kuy qo'ydilar / Yig'lama tinton yig'lamam / Endi qulog'ingni teshadilar. (ulanish)
 E so'zi bilan boshlangan 3 ta meva mavjud. / Birinchi ikkitasi qutulish mumkin, biri emas. (Olma, olxo'ri, O'g'il)
 Og‘zi bor, o‘tin yutadi, mo‘ri bor, chekadi. (Pechka)
 Uning og'zi bor, tili yo'q, nafasi bor, joni yo'q, terisi bor, qoni yo'q. (balon)

Manba
Topografik anatomiya

Topografik anatomiya - aʼzolarning oʻzaro joylashuvi va ularning qon tomiri hamda nervlarga nisbatan munosabatini oʻrganadigan fan. Amaliy ahamiyatga (xirurgiyada) ega. Topografik anatomiya tanani ayrim sohalarga ajratib oʻrganadi. Topografik anatomiyada normal anatomiya usullaridan tashqari, murdani qavatmaqavat kesib ochish, muzlatilgan tanani arralash, rangli boʻyoqlar yuborib tomirlarni toʻldirish, rentgenografik, rentgenoskopik va h.k. usullar ham qoʻllanadi. Topografik anatomiyaning ahamiyati faqat operativ xirurgiya fani doirasi bilan chegaralanib qolmaydi. Tibbiyotning har qanday sohasiga, xirurgiya kabi, topografikanatomik maʼlumotlar ham zarur. Mas., ichki kasalliklar shifokori (terapevt) aʼzolarning patologik holati toʻgʻrisida fikr yuritish uchun ularning akstasviri (chegaralari)ni, fiziologik siljish hududlarini, aʼzolar shakli va tutgan oʻrnining turli yosh va jinslardagi, har xil qomatli kishilarda qanday boʻlishi mumkinligini bilishi, asab shifokori esa biror patologik jarayonning (oʻsma, qon quyilishi) oʻrnini aniqlash uchun bosh va orqa miya hamda ularning oʻtkazuvchi yoʻllari topografiyasini bilishi zarur va h.k.

Topografik anatomiyani dastlab, 18-asrda rus anatomi P.A. Zagorskiy (1789-1846), soʻng xirurg I. V. Buyalskiy (1789— 1866) oʻrgandi. 19-asrda N. I. Pirogovning tadqiqotlari Topografik anatomiyani fan sifatida shakllantirdi. Oʻzbekistonda Topografik anatomiya sohasidagi dastlabki ilmiy tadqiqot 20-yillarda boshlandi; 1920-yilda Turkiston universiteti tibbiyot fti qoshida tashkil etilgan birinchi kafedrada professor V. F. VoynoYasenetskiy boshchiligida yiringli jarroxlik, keyinchalik B. A. Stekolnikov rahbarligida kollateral qon aylanishi va ichki aʼzolar innervatsiyasi tajribada oʻrganildi. 60-yillarda professor F.F. Amirov boshchiligida kekirdak va bronxlarni plastik operatsiya qilishga oid tadqiqotlar olib borildi va u klinik amaliyotga tatbiq qilindi. Meʼdaning surunkali yalligʻlanish modeli ishlab chiqildi, birinchi boʻlib gastroskopiya qoʻllanildi, yalligʻlanish kasalliklarida markaziy va periferik nerv sistemalarining oʻzgarishi chuqur oʻrganildi (S. A. Dolimov). 70-yillardan Toshkent tibbiyot intida pulmonologiya, yurak tomir patologiyasi, jarroxlik tikish materiallarining yangi turlari oʻrganildi va tatbiq etiddi (N. H. Shomirzayev), Samarqand tibbiyot intida diafragmaning topografik anatomiyasi va jarrohligi (V. Ya. Barakov), Andijon tibbiyot intida ichki aʼzolarning yoshga bogʻliq topografiyasi (I. Q. Qosimxoʻjayev), Toshkent vrachlar malakasini oshirish intida novokainli blokadalarning turli xil usullari (A. Gʻ. Mirzamuhamedov), Toshkent tibbiyot pediatriya intida yoshga qarab tayanchharakat apparatining oʻzgarishi oʻrganildi (Sh. M. Ahmedov).
Topografik shartli belgilar

Topografik shartli belgilar — plan va xaritalarda joy obyekti va ular toʻgʻrisidagi tafsilotlarni grafik tasvirlash tizimi; ular yordamida obyekt va tafsilotlarning oʻrni, sifati hamda soniy tavsiflari koʻrsatiladi.

Topografik shartli belgilar bir nechta asosiy turlarga boʻlinadi. Oʻz oʻlchamlari boʻyicha plan masshtabida haqiqiy nisbatlari saqlangan holda tasvirlanishi mumkin boʻlgan obyektlar masshtabli shartli belgilar bilan beriladi; plan masshtabida tashqi koʻrinishi (konturi)ni tasvirlash imkoni boʻlmagan yoki tasvirlaganda ham kichkinaligidan nuktaga aylanib ketadigan obyektlar masshtabsiz shartli belgilar bilan beriladi. Bu belgilar obyektlar oʻrnashgan joyni, ularning sifat va soniy tavsifini koʻrsatish imkonini beradi. Bunda obyektlar oʻrnashgan joy shartli belgining bironbir nuqtasi bilan koʻrsatiladi; chiziqyai obyektlar — daryolar, yoʻllar, aloke simlari, chegaralar va h.k. chizikli shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. Bu belgilar obyektlarning oʻrnini, ularning boʻylama oʻqi boʻyicha koʻrsatish imkonini beradi.

Biror obyekt plani uning vazifasi va masshtabiga qarab, masshtabli va masshtabsiz shartli belgilar bilan tasvirlanishi mumkin. Masalan, yirik masshtabli topografik planlarda hamma aholi yashaydigan joylar masshtabli belgilar bilan koʻrsatiladi. Mayda masshtabli xaritalarda esa ular, odatda, masshtabsiz belgi — punson bilan koʻrsatiladi. Topografik shartli belgilarb. tuziladigan xaritani maqsad mazmuniga qarab ishlab chiqiladi.
Topografiya

Topografiya (yun. topos — joy va ...grafim) — Yer sirti (qurukGʻshk tabiiy sirti elementlari va unda joylashgan inson faoliyatiga bogʻliq obʼyektlar)ni geometrik jihatdan oʻrganish, ularni plan va xaritalarda tasvirlash bilan shugʻullanadigan ilmiy-texnik fan.

T. yirik masshtabli topografik xaritalarni tuzish bilan bogʻliq dala oʻlchash va hisobchizma ishlarini; joyda sʼyomka bazasi tarmogʻini qurish; oddiy asbob va usullarda bajariladigan sʼyomka ishlarini, aerofototopografik usulda bajariladigan sʼyomka ishlarini tashkil qilish va amalga oshirish; topografik xaritalar tuzishning hamma bosqichlarida tahririy ishlarni taʼminlash; topografik xaritalar uchun shartli belgilarni ishlab chiqish va ularni mukammallashtirish kabi masalalar bilan shugʻullanadi.

Yer tabiiy sirtini oʻrganishda T. tabiiy va iqtisodiy geografiyaga asoslanadi; Yer sirtining tasvirini qogʻoz (tekislik)da hosil qilish (topografik xaritani yaratish)da esa u geodeziya va xaritagrafiya maʼlumotlaridan foydalanadi. Topografik sʼyomka asosida yaratilgan topografik xaritalar umumgeografik xaritalarning negizi hisoblanadi.
Topozero

Topozero — Rossiya Federatsiyasi Kareliya Respublikasining shim. qismidagi koʻl. Maydoni 986 km². Chuq. 56 m gacha. 109 m balandlikda. Shimoliy va shim.gʻarbdan jan. va jan. sharqqa choʻzilgan. T.da 150 ga yaqin orol bor (umumiy maydoni 63 km²). Muzliktektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan. Kanal va Pongoma daryosi orqali Oq dengiz bilan tutashgan. Asosan, qordan toʻyinadi. T. suvi tiniq va chuchuk. Okt. oxiri — noyabr

da muzlab, may oyida eriydi. Sathi iyunda eng yuqori, aprelda eng past. Kum GES qurilganidan keyin (1966) Kum suv omborining tarkibiy qismi boʻlib qoldi. Yogʻoch oqiziladi. Baliq ovlanadi.
Topologik fazo

Topologik fazo — biror yoʻsinda nuqtalari bilan qism toʻplamlari oʻrtasida yaqinlik tushunchasi kiritilgan fazo, topologiyanpng oʻrganish obʼyekti. Topologik fazoni taʼriflashning tabiiy yoʻli — nuqtaning atrofi tushunchasini asos qilib olish. Hozir, odatda, Topologik fazo ochiq toʻplam tushunchasi orqali aniqlanadi: ixtiyoriy X toʻplamni Topologik fazoga aylantirish uchun uning ayrim qismtoʻplamlari "ochiq" deb eʼlon qilinadi. Bunda barcha ochiq toʻplamlar oilasi (uni odatda, Topologik fazoning topologiyasi deb aytiladi) quyidagi xossalarga ega boʻlishi lozim: 1) chekli sondagi ochiq toʻplamlar kesishmasi har doim ochiq toʻplam; 2) ixtiyoriy oila tashkil etuvchi ochiq toʻplamlar birlashmasi har doim ochiq toʻplam. Bu ikki aksiomadan xususiy holda quyidagi, odatda, alohida aksiomalar deb qaraladigan 2 xossa kelib chiqadi; 3) X toʻplam (yaʼni butun fazo) ochiq; 4) boʻsh 0 toʻplam ochiq.

Hozirgi zamon mat.sida oʻrganiladigan obʼyektlarning deyarli hammasi: chiziqlar, sirtlar va ularning umumlashmalari, sonlar toʻplamlari, metrik hamda funksional fazolar va hokazolar. Topologik fazoning aksiomalar tizimi ixchamligiga qaramay koʻpdankoʻp, xususan, nihoyatda chuqur va keng xossa hamda tushunchalarni aniklash, teoremalarni isbotlash, yirik nazariyalar yaratish va rivojlantirishga imkon beradi. Mas., bir Topologik fazoning ikkinchisiga akslantirishida har bir ochiq toʻplamning proobrazi (asli) ochiq boʻlsa, u uzluksiz deb ataladi; agar ochiq toʻplamlardan iborat istalgan qoplamadan chekli qoplama ajratish mumkin boʻlsa, Topologik fazo kompakt deyiladi; kompakt Topologik fazoda aniklangan uzluksiz sonli funksiya chegaralangan boʻladi; Topologik fazoni ikkita boʻsh boʻlmagan ochiq toʻplamlarga ajratish mumkin boʻlmasa, u bogʻlangan (tutash) boʻladi va h.k.
Dmitriy Topornin

Topornin Dmitriy Sergeyevich (1885.25.8 Toshkent 1976.9.4) - matematikamatik, texnika fanlari doktori (1942), professor (1931). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944). Petrograd Artilleriya akademiyasini tugatgan (1911). Toshkent kadet korpusining (1912—14), Toshkent harbiy bilim yurtining (1914—18) mat. oʻqituvchisi. Turkiston xalq universitetining ilmiy kotibi (1918—20). Oʻrta Osiyo universitetining (1920—29), Oʻrta Osiyo Paxtachilikirrigatsiya institutining (1929 —31), ToshPIning (1931—63) mat. kafedrasi mudiri. Oʻrta Osiyo elektromexanika institutining rektor oʻrinbosari (1931—33), Oʻrta Osiyo industrial institutining umumtexnika fakulteti dekani (1934—36), mat. kafedrasi professor (1963—65). Ilmiy ishlari kvadrat bazis va uning qoʻllanishiga oid. Ilmiy va metodik qoʻllanmalar muallifi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematikamatiklar
Topotsentrik koordinatalar

Topotsentrik koordinatalar — koordinatalar tizimida kuzatilayotgan nuqta yoki b. obyekt (yoʻldosh, samolyot va boshqalar) larning fazodagi vaziyatini aniqlovchi uch kattalik; bunda uning boshlanishi Yer sirti (topotsentr) dagi kuzatish punkta bilan moye tushadi. Astronomiya, astrometriya, geodeziya va yoʻldosh geodeziyada kuzatuv natijalarini ishlab chiqishda qoʻllaniladi. Asosiy koordinata tekisligining tanlanishiga koʻra, ekvatorial, gorizontal va orbital Topotsentrik koordinatalar xillari bor.
Tor (jism)

Tor (lot. todus — qavariqlik, tugun) — yopiq doiraning shu doyra tekisligida yotuvchi va doirani kesmaydigan oʻq atrofida aylanishidan iborat jism. Mat.da bu jism sirti ham T. deyiladi va T2 koʻrinishida yoziladi. Topologik nuqgai nazardan T. ikkita aylananing toʻgʻri koʻpaytmasidan iborat va ikki oʻlchovli yevklid tekisligining kismi deb qaralsa, T. T2 toʻrt oʻlchovli yevklid fazosida tenglamalar yordamida beriladi. Mat.da ikki oʻlchovli T.dan tashqari p ulchovli T. tushunchasi ham kiritilgan. Bu tor kurinishida belgilanadi. U aylananing toʻgʻri koʻpaytmasiga gomeomorf kup xillikdir. Har bir aylananing moduli birga teng kompleks sonlar toʻplami sifatida karalsa, T. Li gruppasiga aylanadi.
Tor (musiqa)

Tor — baʼzi musika cholgu asboblari (tanbur, gʻijjak, chang, skripka, royal va boshqalar)da tovush manbai sifatida ishlatiladigan tarang tortilgan ip, sim va h.k. T. qanchalik qisqa, ingichka va materiali pishiq (zich) boʻlsa, uning tebranish tezligi (tovush yoʻgʻoningichkaligi) shuncha yuqori boʻladi. Hozirgi musika cholgʻularida metall (poʻlat), baʼzan ipak, shoyi va sintetik tola (kapron, neylon)dan qilingan T.lar qoʻllaniladi. Koʻpincha past (yoʻgʻon) tovushqator hosil qilish uchun qoʻllaniladigan T.larning ustidan bir yoki ikki qavat sim oʻraladi.

Musiqa asboblari
Torbernit

Torbernit, mis, uranli slyudka (shved mineralogi Torbern Bergman nomidan) — oddiy suvli fosfatlar kichik sinfga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu(UO2)2 [RO4)212N2O. Tetragonal singoniyali. Och yashil, shishadek yaltiroq, kuchli radioaktiv. Qattiqligi 2—3, zichligi 3,2—3,6 g/sm3. Uran rudalari konlari oksidlanish zonasida keng tarkalgan mineral. Pegmatitli granitlarda ham uchraydi. T. uranning fosfatli va silikatli birikmalari hamda temirning gidrooksidlari bilan birga uchraydi. Yuqori trali turi metatorbernit (Cu(UO2)2[PO4]2 8H2O). Yirik uyumlari — uran rudasi. Uran rudalarini qidirishda darakchi hisoblanadi.

Minerallar
Toriy

Toriy (lot. Thorium), Th — Mendeleyev davriy sistemasining aktinoidlar turkumiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 90, atom massasi 232,0381. Tabiiy radioaktiv element; radioaktiv qatorlarnnt 1elementa. Tabiiy toriy bitta uzok, mavjud boʻluvchi izotop 232Th(T1/2ql,411010-yil) va 4 ta qisqa muddat mavjud boʻluvchi izotop 234Th, 230Th, 231Th, 227Th dan iborat. Toriyni Ts. Ya. Berselius 1828-yilda Norvegiyadagi siyenitlarning biri tarkibida topgan. Element Skandinaviya afsonasidagi momaqaldiroq xudosi — Tor nomi bilan atalgan. toriy tabiatda lantanoidlar bilan birga monatsit qumida, uran rudalarida va sirkoniy minerallarida uchraydi. Monatsit (Se, La, Th) PO4 da toriy (1U)oksid ThO2 ning miqdori 2—2,5% (baʼzan bundan ortiq), torit, yaʼni toriy silikat ThSiO4 tarkibida 77%, torianit minerali (Th,U)02ﬂ a 45—93%. Toriy yer poʻstining massa jihatidan 8104% ni tashkil qiladi.

Toriy kumushsimon oq metall, zichligi 11,72 g/sm3. Suyuqlanish harorati 1750°, qaynash harorati 3500—4200°. Toriy sovuqda deformatsiyalanadigan plastik metall, odatdagi trada oz oksidlanadi; qaynoq suv taʼsirida sirti yupqa himoya parda bilan qoplanadi. toriyga suv bugʻi taʼsir etganida ThO2 va vodorod hosil boʻladi. Kislotalarda toriy suyet eriydi, ishqorlarda erimaydi. Yuqori trada galogenlar, kislorod, oltingugurt, azot va uglerod bilan shiddatli reaksiyaga kirishadi. toriy vodorodni yutish xossasiga ega, u oʻz birikmalarida, asosan, 4 (baʼzan 2,3) valentli boʻladi.

Toriy olishda asosiy xom ashyo monatsit konsentrat hisoblanadi. Monatsit konsentrat olish uchun esa monatsit mineralini 200° da konsentrlangan sulfat kislota yoki natriy gidroksid bilan reaksiyaga kiritiladi. Monatsit konsentratni ishqor bilan ishlash natijasida toriy gidroksid Th(OH)4 va lantanoidlar choʻkmaga tushadi. toriy turli va maxsus usullar bilan lantanoidlardan ajratiladi. Metall holdagi toriy olish uchun toriy (1U) ftorid (ThF4) dan foydalaniladi. Uni metall holdagi kaltsiy bilan qaytarish yoki suyuklantirilgan natriy xlorid bilan kaliy xlorid aralashmasida eritib elektrolizlash natijasida toriy olinadi.

Toriy, asosan, yadro texnikasida ishlatiladi, chunki tabiiy toriyni neytronlar bilan bombardimon qilganda uran233 ga aylanadi. Bu uran esa uran235 va plutoniy239 bilan bir qatorda yadro yoqilgʻi hisoblanadi. Undan tashqari, nikel, kobalt, mis va temir qotishmalariga oz miqdor toriy qoʻshilganida qotishmalar mustahkamligi ortadi. Bu qotishmalar reaktiv dvigatellar, boshqariluvchi snaryadlar, elektron va radar qurilmalarining detallarini ishlashda qoʻllanadi. ThO2 — olovbardosh material. toriy oʻsimlik va hayvonlar toʻqimasida doim boʻladi. toriy, asosan, jigar, taloq, ilik, limfa va buyrak usti bezlari orqali singiydi. Odam bir sutkada oziq-ovqat mahsulotlari va suv bilan 3 mkg toriy oladi. toriy organizmdan siydik va axlat bilan chiqib ketadi. toriy uncha zaharli emas, lekin radioaktiv element boʻlganligidan organizmni nurlashi mumkin.

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar