MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Surakarta Sunanate

Surakarta-(asosan Solo nomi bilan ma'lum) Markaziy Java viloyatining janubi-sharqiy qismida joylashgan avtonom shahar. U Bengavan Solo daryosi bo'yida (qisqacha Solo) joylashgan va deyarli 580 000 aholi istiqomat qiladi (2021-yil oxirigacha).

Geografiyasi

Tabiati 
Surakarta shahri dengiz sathidan 90 metr balandlikda joylashgan.Surakarta, Yogyakarta bilan bir qatorda,Yava madaniyatining ikki  muhim markazlaridan biri bo'lib,unda qadimgi saroy an'analari o'z ta'sirini ko'rsatishda davom etmoqda. Avtonom munitsipalitet (  ) 110°45'15" va 110°45'35" E oralig'igacha cho'zilgan. L. va 7°36′ dan 7°56′ s gacha. Bu gubernatorlikka ega() Sukoharjo,gʻarbda Kecamatan Kolomadu (Karanganyar gubernatorligi eksklavi ),shimoli-gʻarbda Boyolali gubernatorligi va shimoli-sharqda Karanaganyar gubernatorligi bilan chegaradosh. Bu Markaziy Java viloyatining olti avtonom shaharlari ichida aholi eng zich joylashgan hududi hisoblanadi.

SHaharning taniqli shaxslari 

 Nyi Ageng Serang (1752-1838), milliy qahramon ;
 Maks Strutt (1903–1992), Gollandiyalik elektrotexnika muhandisi;
 Hendrik Houwens Post (1904-1986), gollandiyalik romantik va luzitanist;
 Villem Yoxan van Blommeshteyn (1905-1985), gollandiyalik gidrotexnika muhandisi;
 Oemar Seno Adji (1915-1984), siyosatchi va huquqshunos
 Siti Xartina Suxarto (1923-1996), Suxartoning rafiqasi, Indoneziyaning ikkinchi prezidenti
 R. Soeprapto (1924–2009), siyosatchi
 Aleksandr Djayazizvaya (1931-2006), Rim-katolik ruhoniysi va Bandung episkopi
 Willibrordus S. Rendra (1935–2009), shoir, dramaturg, aktyor, rejissyor
 Koen Zuidema (1942 yilda tug'ilgan), golland shaxmatchisi
 Darmadi (1945 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Chen Yuniang (1946 yilda tug'ilgan), xitoylik badmintonchi va murabbiy
 Indra Gunavan (1947–2009), badmintonchi
 Siti Fadila (1949 yilda tug'ilgan), shifokor va siyosatchi
 Johannes Pujasumarta (1949-2015), Semarang Rim-katolik arxiyepiskopi
 Luluk Purvanto (1959 yilda tug'ilgan), jazz musiqachisi
 Edhi Xandoko (1960–2009), shaxmat grossmeysteri
 Joko Vidodo (1961 yilda tug'ilgan), 2014 yildan beri Indoneziya prezidenti 
 Rudi Gunavan (1966 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Joko Suprianto (1966 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Bambang Suprianto (1969 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Eng Xian (1977 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Shri Indriyani (1978 yilda tug'ilgan), og'ir atletikachi
 Wynne Prakusya (1981 yilda tug'ilgan), tennischi
 Suryo Agung Vibovo (1983 yilda tug'ilgan), sprinter
 Andreas Adityawarman (1987 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Rizki Amelia Pradipta (1990 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Muhammad Ulinnuha (1991 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Renna Suvarno (1992 yilda tug'ilgan), badmintonchi
 Rio Xaryanto (1993 yilda tug'ilgan), avtomobil poygachisi
 Arya Maulana Aldiartama (1995 yilda tug'ilgan), badmintonchi

Havolalar 

 Kota Magelang statistik sahifasida PDF formatidagi turli nashrlar (Indoneziya/ingliz)
 Open Data Surakarta (Indoneziya)

Havolalar
Suralay gʻozlar

Suralay gʻozlar () — oʻrdaklar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 7 turi bor. Patlari oqqora va jigarrang, modasi ochroq rangda, Yevrosiyo, Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiyada tarqalgan. Dasht, yarim dasht va choʻllardagi shoʻr yoki chuchuk suv qavzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: suralay gʻoz () va angʻirt () yil davomida uchraydi. Tanasining uz. 60 sm cha, vazni 1 — 1,6 kg. Suv havzalari qirgʻogʻiga uya quradi; koʻpincha tulki, boʻrsiq va boshqa hayvonlar inidan foydalanadi. 8—15 ta tuxum qoʻyadi; uni faqat modasi bosadi. Qis Suralay gʻoz. qichbaqasimonlar, mollyuskalar, oʻsimlik urugʻlari va boshqa bilan oziqlanadi. Goʻshti va prai uchun ovlanadi.

Qushlar
Surami tizmasi

Surami tizmasi, Lixitizmasi, Mesxi tizmasi — Gruziyadagi togʻ tizmasi. Katta Kavkaz bilan Kichik Kavkazni birlashtiradi. Kolxida payettekisligini Kura botigʻidan ajratib turadi. Eng baland joyi 1926 m. Eng past dovoni — Surami (949 m). Surami dovonida tunnel orqali temir yoʻl oʻtkazilgan. Yon bagʻirlari keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan.

Togʻlar
Suratlisoy rasmlari

Suratlisoy rasmlari — Olay togʻlarining shim. yon bagʻridagi Suratlisoy (Fargʻona viloyati) qoyatoshlariga oʻyib ishlangan rasmlar. 1939-yilda arxeolog M. Voronets va T. Obolduyevalar tomonidan topilgan. M. Voronets, A. Kabirov, M. Xoʻjanazarov va boshqa tomonidan oʻrganilgan. 500 dan ortiq rasmlar eneolit davri (mil. av. 4—3ming yillik), mil. av. 7—2-asrlarga mansub boʻlib (keyingi davrlarda ishlanganlari ham bor), tosh, jez va temir bilan (urib, choʻkichlab) handasiy, kontur, soya (sharpa), oddiy chiziq uslubida ishlangan. Suratlisoy rasmlarida yovvoyi gʻayvonlarni ovlash, qad. chorvador va ovchi qabilalarning xoʻjalik hayoti, diniy marosimlarning ijrosi haqidagi turli manzaralar tasvirlangan. Odamlar, hayvonlar (sigir, buqa va boshqalar), turli buyumlar va boshqa tasviri oʻziga xos aks ettirilgan. Suratlisoy rasmlari ibtidoiy, qad. hamda ilk oʻrta asrlar sanʼatining oʻziga xos namunasi, shuningdek, muhim tarixiy maʼlumotlar manbai sifatida qimmatlidir.

Arxeologiya
Rasmlar
Fargʻona viloyati
Surgi vositalari

Surgi vositalari - ichak peristaltikasini kuchaytirib, ich yurishini tezlashtiradigan modsalar. Sv. ichak shilliq pardasi retseptorlar (nerv uchlari) iga qitiqlovchi taʼsir koʻrsatadi. Surgi vositalari qabziyatda, odam zaharli moddalardan zaharlanganda ichakni tozalashda, shuningdek, meʼdaichak yoʻllarini tekshirish, operatsiyaga tayyorlash va boshqa xrllarda qoʻllanadi. Asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir koʻrsatadigan va butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalari mavjud. Surunkali qabziyatda, asosan, yoʻgʻon ichakka taʼsir etadigan Surgi vositalari buyuriladi. Ular oʻsimlik (ravoch, itjumrut, sano) preparatlari boʻlib, tarkibida antraglikozidlar tutadi. Kimyoviy tuzilishi va taʼsiri jixatidan antraglikozidlarga oʻxshab ketadigan moddalar — fenolftalein va izofeninlar sintez yoʻli bilan olinadi. Bu guruh vositalari ingichka ichakdagi qazm jarayonini buzmasligi uchun uzoq muddat (yillar mobaynida) qoʻllanilishi mumkin. Ular har kuni yoki kunora, odatda, kechasi uykudan oldin buyuriladi va 8—12 soatdan keyin taʼsir koʻrsatadi. Tarkibida antraglikozidlar tutuvchi preparatlarga odam oʻrganib qolishi mumkin, shuning uchun ularni birini ikkinchisi bilan almashtirib ishlatishga toʻgʻri keladi.

Butun ichak boʻylab taʼsir etadigan Surgi vositalari ga tuzli surgi va kanakunjut yogʻi kiradi. Tuzli surgi suvda yaxshi eriydi. U dissotsiatsiyalanganda ionlar meʼdaichak yoʻlida yaxshi soʻrilmaydi. Ichakda bu tuzning konsentratsiyasi koʻpayganda osmotik bosim oshib ketadi, bu oʻz navbatida suvning ichakda soʻrilishini toʻxtatib qoʻyadi. Bu jarayon ichakdagi suyuqlik xajmining ortib ketishi bilan boradi. Natijada ichak peristaltikasi kuchayib, ich yurishadi. Shuni aytib oʻtish kerakki, tuzli surgilar ichakda suvdan boshqa moddalarning ham soʻrilishini toʻxtatadi. Shu sababli, ular zaharli moddalar meʼdaichak yoʻlidan kirib, zaharlanish yuz berganda davo sifatida ishlatiladi.

Kanakunjut moyining taʼsiri shunga asoslanganki, u oʻn ikki barmoq ichakda parchalanib, butun ichakning shilliq qavati retseptorlarini qitiqlab, peristaltikani kuchaytiradigan moddalar hosil qiladi (qarang Ovqat hazm qilish sistemasi). Tuzli surgilar muntazam ishlatilganda, ular ichakni taʼsirlantirishi natijasida ichak shilliq pardasi yalligʻlanishi mumkin. Surgi vositalarini fakat vrach koʻrsatmasiga muvofiq ichish kerak, chunki baʼzi kasalliklar (mas, appenditsit bilan bogʻliq boʻlgan kabziyat)sya Surgi vositalarini oʻz bilgicha ichish yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Surgun

Surgun — jinoiy jazo turi; mahkumni muayyan boshqa bir joyda yashash uchun majburiy ravishda koʻchirish. Sobiq shoʻrolar davrida S. qilish inson huquqlarini poymol etishning oʻziga xos usullaridan biri boʻlgan. S. asosiy jazo sifatida ham, qoʻshimcha jazo sifatida ham 2 yildan 5 yilgacha boʻlgan muddatga tayinlanishi mumkin edi. Mehnatga layoqatli mahkum S. muddatini, albatta, mehnat qilish bilan birga oʻtagan. Qatagʻonlar davrida qanchadanqancha begunoh odamlar, siyosat, fan, madaniyat arboblari sovuq yurtlarga "xalq dushmani" degan tamgʻa bilan S. qilingan. Repressiyam uchrab, S. qilingan minglab yurtdoshlarimiz Oʻzbekiston oʻz mustaqilligini qoʻlga kiritishi sharofati bilan, Prezidentning saʼyharakatlari tufayli okdandi.

Oʻzbekiston Respublikasining JK (1994-yil 22 sentabr)dagi jazo tizimida S. shaxsning shaʼni, qadrqimmati toptalishiga olib keladigan jazo turi boʻlganligi uchun oʻz ifodasini topmagan.
Surgut

Surgut — Rossiya Federatsiyasi XantiMansilar muxtor okrugidagi shahar (1965-yildan). 1975-yilda Tyumen sh. bilan temir yoʻl orqali bogʻlangan. Ob daryosining oʻng sohilidagi port. Aholisi 274,8 ming kishi (1998). S. 1593-yil Ostyak qalʼasi oʻrnida ostrog sifatida barpo qilingan. Shahar nomi unga yaqin boʻlgan Ob daryosining tarmoqchasi nomidan olingan. S. Sibirni ruslar tomonidan mustamlakaga aylantirishda tayanch markazi boʻlgan. 1782-yildan Tobolsk namestnichestvosidagi shahar. 1804—67 yillarda shahar maqomida boʻlmagan. 1868-yildan Tobolsk gubernyasi, 1898-yildan uyezdi markazi. 1920y.lar boshida aholisi kamligi bois shaharchaga aylantirilgan. 1930-yildan Tyumen viloyati tarkibidagi XantiMansilar milliy okrugida. 1950—60y.larda neft va gaz konlarining ochilishi munosabati bilan S. tez rivojlana boshladi. 1965-yilda shahar maqomini oldi. Neft qazib olish sanoatining yirik markazi. Gazni qayta ishlash, yogʻochsozlik, oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Uyjoy qurilish, baliqni qayta ishlash ktlari bor. Oliy oʻquv yurti, oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.
Surdopedagogika

Surdopedagogika (lot. surdus kar va pedagogika) — defektologiya tarmogʻi; kar yoki zaif eshituvchi bolalarni maxsus oʻqitish va tarbiyalash masalalarini ishlab chiqadi. S. ga kar yoki zaif eshituvchi bolalarni oʻqitish nazariyasi tarixi, kar va zaif eshituvchi bolalarning psixologik rivojlanish, oʻquv fanlarini oʻqitish, talaffuzni oʻrgatish va "lab bilan oʻqish", mehnatga oʻrgatish, tarbiyaviy ishlar metodikalari kiradi. S. kar yoki zaif eshituvchi bolalarning rivojlanish xususiyatlarini oʻrganib, maxsus oʻquvtarbiya jarayoni tuzilishining asoslarini, maxsus oʻquvtarbiya muassasalarini tashkil etish tartibkridalarini ishlab chiqadi. Fan asoslarini oʻrganish bilan zaif eshituvchi bolalarda ogʻzaki nutq shakllanib boradi. Zaif eshituvchilarga ogʻzaki nutqni oʻrgatish uchun soʻzlar talaffuz qilinganda nutq organlarining harakati koʻrsatiladi. Shu harakatlarga qarab zaif eshituvchilar tovush va soʻzlarni ajratib olishga, yaʼni "labga qarab oʻqishga" oʻrganadi. Nutq harakatlarini takrorlashga oʻrgangan zaif eshituvchilar gapirish imkoniyatiga ega boʻladilar. Shuningdek, karlar maxsus oʻquv alifbosi — daktilologiyasan foydalanib gapirishlari ham mumkin. Maxsus taʼlim sharoitida oʻquvchilarda i. ch. faoliyatining malaka va koʻnikmalari gʻosil qilinadi va normal hayotga tayyorlanadi. S. otolaringologiya, akustika, logopediya, umumiy ped., tilshunoslik, psixologiya, fiziologiya bilan uzviy bogʻliq. S. boʻyicha ilmiy tadqiqotlar Oʻzbekistonda Toshkent ped. universitetining defektologiya ftida olib boriladi.
Surenota

Surenota — Gʻarbiy Tyanshan togʻ sistemasiga kiradigan tizma. Toshkent viloyatining shimoli-sharqida. Oqsoqotasoy bilan Parkentsoyning suvayirgʻichi. Oʻrtacha balandligi 1800 m, uz. 13 km. Alp burmalanishida palaxsalanib koʻtarilgan. Paleozoyning granit, porfirit, ohaktoshlaridan tuzilgan. Yozi iliq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 23°— 26°, yanvarniki —G, —3°. Yillik yogʻin 600-800 mm. Tizma yon bagʻirlaridan bir qancha soylar oqib tushadi. 1300 m balandlikkacha efemerlar usadi, yuqorirokda (1300-2000 m) siyrak archazorlar uchraydi. Tizmaning yuqori qismi alp oʻtloklaridan iborat. S. yon bagʻirlari yozgi yaylov. Togʻ etaklaridan temir rudasi koni topilgan.

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Dala karami

Dala karami, yoki kolza () - bir yillik o'simlik, karamdoshlar oilasiga mansub karam turi.

Agrotexnik nomi "kolza".

Bu tur ba'zi manbalarda sholg'om turlarining kichik turi  Brassica rapa deb hisoblashadi.

O'simlikning sinonimiyasiga kiritilgan boshqa nomlar:

 Brassica rapa subsp. campestris (L.) A.R.Clapham
 Brassica rapa subsp. sylvestris Janch., nom. nud.
 Brassica rapa var. sylvestris Purchas & Ley

Botanik tavsifi 
Poyasi balandligi 75 dan 100 sm gacha bo'ladi.

Barglari oddiy, muqobil, uzunligi 5 dan 10 sm gacha. Pastki barglari poyaning tagidagi poyaga tutashgan, ustki (oʻsimta) barglarida poyasi qisqargan.

Gullari aktinomorf, sariq, ikki jinsli, qoʻsh periantli, toʻrtta qoʻshilmagan gulbarglardan (tik gulbarglardan) va gulbarglardan iborat. Gullar poyaga pedikel yordamida birikadi, o‘simtasimon gullari yo‘q.

Meva turi ko'pincha dukkakli hisoblanadi.

Keng tarqalishi 
Bu o'simlik Rossiya va Kichik Osiyoda keng tarqalgan.

Ahamiyati va qo'llanilishi 
Yovvoyi tabiatda, gullashdan oldin (otlar bundan mustasno) barcha turdagi chorva mollari bu o'simlikdan hashak o'rnida oziqlanadi. Ayniqsa, quyonlarning sevimli ozuqasi. Bu bilan oziqlangan sigirlarning ham suti va sariyog'i kuchli, noyob ta'mga ega bo'ladi.

Dala karami tuproqni juda zaiflashtiradigan begona o'tdir. Bahorgi ekinlarni, shu o'rinda, sabzavotzorlarni zararlaydi.

Karam urug'idan superitsa yog'i olinadi (35-45%), u sovun yaratish va bo'yoq ishlab chiqarish uchun ishlatiladi. Karam barglari salatlar uchun mos keladi.

Manbalar
Suryoniy yozuvi

Suryoniy yozuvi — finikiyoromiy konsonant yozuvining bir turi. Finikiy yozuvidagidek tartibga ega boʻlgan 22 belgidan iborat; harflari qoʻshilib, oʻngdan chapga qarab yoziladi. Bu yozuv 1-asrdan adabiy oromiy lahjalaridan hisoblangan suryoniy tili (dastlab Yuqori Mesopotamiyadagi Edessa sh. lahjasi) uchun qoʻllana boshlagan. Suryoniy yozuvining asosiy koʻrinishlari estrangelo (yun. "yumaloq yozuv, xat"); 430y. oʻrtalarida Suriya cherkovining 2 ga ajralishi natijasida paydo boʻlgan gʻarbiy suryoniy (yaʼqubiy yoki serto) vasharqiy suryoniy (nestorian) yozuvlaridir. Nasturiy yozuvi nasroniy missionerlar tufayli Oʻrta Osiyo va Xitoyga qadar tarqalgan. Suryoniy yozuvi faqat undosh tovushlarni ifodalagan; 7—8-asrlardan unlilarni ifodalovchi satrusti va satrosti diakritik belgilar qoʻllangan. Bu belgilar turlicha joylashgan nuqtalar yoki kichkina yunoncha harflar koʻrinishida boʻlgan; tinish belgilar ham qoʻllangan. 1840-yilda Suryoniy yozuvining nasturiy turi asosida yangi yozuv turi yaratilib, u Eron va Iroqda, shuningdek, Turkiyada yashovchi ossuriylart qoʻllana boshlagan.

Yozuvlar
Osiyo
Suryoniy tili

Suryoniy tili (ܠܫܢܐ ܣܘܪܝܝܐ) — somhom tillari oilasiga mansub oromiy tillarining sharqiy guruhidagi ulik tillardan biri; Yuqori Mesopotamiyadagi qad. Edessa hududidan Erongacha tarqalgan. Mil. 3-asr dan Old Osiyodagi oromiy tilida soʻzlashuvchi xristianlarning adabiy tili boʻlgan. 8-asrdan boshlab Suryoniy tili astasekin arab tili tomonidan siqib chiqarilgan. Hozirgi vaqtda Eron, Iroq, Suriya va boshqa mamlakatlarda yashovchi nasturiylar va yaʼqubiylarning ibodat tili hisoblanadi. Yozuvi oromiy yozuvidan kelib chiqqan suryoniy alifbosining 3 koʻrinishi [estrangelo, serto va nasturiy]ga asoslangan. Unda mil. 1-asr ga mansub oʻyma yozuv matnlari, 3—14-asrlarga mansub boy xristian diniy adabiyoti mavjud.

Suryoniy tili
Suriylar

Suriylar, Sur — Shim. Hindistonda hukmronlik qilgan sulola (16-asr). Hindistonning Bihar viloyatidagi afgʻonlarning sur qabilasidan chiqqan Farid (keyinchalik Shershoh nomini olgan) tomonidan asos solingan. Shershoh Boburtt oʻgʻli Humoyunni yengib, uni Hindistonni tark etishga majbur qilgan (1540). Natijada Hind daryosidan Bengaliyagacha boʻlgan hudud S.ga tobe boʻlgan. Shershohning vorisi Islomshoh vafoti (1554) dan soʻng S.ning Dehlidagi taxtiga oʻz daʼvogarlarini oʻtkazishda afgʻon zamindorlari oʻrtasida uzaro nizolar kuchaygan. Bunday vaziyatdan foydalangan Humoyun Shershoh vorislaridan birining qushinini Sarhindda yengib (1555), Hindistonda boburiylar hokimiyatini tiklagan. 

 

Osiyo tarixi
Sunniy sulolalar
Vasiliy Surikov

Vasiliy Ivanovich Surikov [1848.12(24).1, Krasnoyarsk — 1916.6(19).3, Moskva] — rus rassomi, rang-tasvir ustasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1869—75). Oʻqish davridayoq akademik sanʼat uslublaridan voz kechgan, asarlariga hayotiy lavhalar kiritib, ularning taʼsirchanligiga erishgan, meʼmoriy obidalarni tarixiy haqqoniy tasvirlashga eʼtibor bergan. 1877-yildan Moskvada yashagan. Germaniya, Ispaniya, Italiya, Avstriya, Shveysariyada bulgan. S. oʻtmish tarixni eʼzozlab, shu tarix saboklarida zamonaviy masalalarni koʻrishga harakat qildi. Asarlarining koloriti ham tiniq ranglar hisobiga ochilgan, rang surtmalari ritmi asar gʻoyasini yanada chuqurlashtiradi. "Oʻqchilar qatl etilgan tong" (1881), "Menshikov Beryozovoda" (1883), "Boyar xotin Morozova" (1887), "Qorshaharchaning bosib olinishi" (1891), "Sibirning Yermak tomonidan zabt etilishi" (1895), "Suvorovning Alpdan oʻtishi" (1899) va boshqa S, shuningdek, portretlar ("Sibir goʻzali. Ye.A.Rachkovskaya", 1891; "Stepan Razin", 1903—10; "Avtoportret", 1913), akvaredda manzaralar yaratgan. Oʻzbekiston sanʼat muzeyida S. asarlari saqlanadi (mas, "Qatlga olib ketilayotgan oʻqchining qayligʻi", 1879 va boshqalar). Moskvadagi badiiy intga S. nomi berilgan. Krasnoyarekda S.ning uy-muzeyi bor.

V.I.Surikov. "Qorshaharchaning bosib olinishi" (1891).
Surilma

Surilma — togʻ jinslarining gravitatsion jarayonlar taʼsirida yon bagʻir boʻylab pastga tomon siljishi. Surilgan togʻ jinslarining hajmi bir necha oʻn m³ dan 1 mlrd. m³ gacha boʻlishi mumkin. S. massa (tana), uzilish devori, sirpanish yuzasidan iborat (qarang sxema). Qalinligi 1 m dan 20 m gacha va undan ortiq boʻladi. S.ning yuzaga kelishiga, asosan, yon bagʻirlar ostki qismida tayanchlarning yoʻqolishi yoki kamayishi sabab boʻladi. Ular esa yon bagʻirlarning suv yuvishi natijasida yemirilib qiyaligini ortishi, tog jinslarining nurash yoki yogʻingarchilik va yer osti suvlari taʼsirida ortikcha namlanishi sababli jinslar mustahkamligining kamayishi, seysmik harakatlar, joyning geologik sharoitlari hisobga olinmay olib borilayotgan qurilish va boshqa xoʻjalik faoliyatlari (yon bagʻirlarda yoʻllar qurilishi, bogʻ va ekinzorlarni ortiqcha sugʻorish va h.k.) oqibatida kelib chiqadi. Siljishning, asosan, 4 tipi farq qilinadi: sirpanish — bunda zoʻriqish qulab tushishi pogʻonasiga yetadi; yuvilish — yer osti eroziyasi vujudga kelib, qatlamlar orasi erib oqadi; suyulish — yon bagʻirlarda suvga toʻyingan qumgilli va lyossli jinslarda seysmik tebranishlar natijasida suv utkazmaydigan 2 qatlam oraligʻidagi loysimon massa oqib chiqadi; sudral ib tushish — doimiy bosim ostida sekinasta deformatsiyalanish. S.larning yuzaki, loyli oqim, seysmogen turlari ham bor. Seysmogen S.lar hajmi katta, chuqur, shiddatli boʻladi [mas, Usoy (1911), Fayzobod (1943,1947), Burchmulla (1946), Hait (1949), Hisor (1989) va boshqa|. S.larning aniq vaqtini oddindan aytish kiyin, chunki u meteorologik, gidrogeologik va seysmik omillar bilan bogʻliq. S. koʻp hollarda suvli va suv utkazmaydigan gilli qatlamlar navbatlanib joylashgan, yon bagʻirlar ostini suv yuvib ketgan joylarda roʻy beradi. Yuzasining qiyaligiga kaiab juda yotik (5°). yotik (5—15°). Surilma pogonalari yoki dongliklor tikroq (15—45°), tik (45°) yon bagʻirlarda sodir boʻladigan S.lar mavjud. Yuzasining chuqurligi yuza (1 m gacha), sayoz (5 m gacha), chuqur (20 m gacha) va juda chuqur (20 m dan ziyod) boʻlishi mumkin. Sathi bir necha m2 dan 500— 600 m2 gacha. S.lar togʻli hududlar xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Ularga qarshi yon bagʻirlarda oʻsimliklar ekish, suvli qatlamga tushadigan suv miqsorini kamaytirish va boshqa tadbirlar amalga oshiriladi. Oʻzbekistonda 2 mingga yaqin S. maydonlari qayd etilgan boʻlib, ularda soʻnggi 40 yil davomida 8 ming chamasida mayda va yirik S roʻi berdi. Avtomobil yoʻllari, kanallar, konlar, suv omborlari chekkasidagi qiyaliklarda texnogen S.lar soni 1980-yildagidan 3—4 barobarga ortdi. Oʻzbekistonda S.lar, asosan, Chirchiq, Ohangaron vodiylari togʻ yon bagʻirlarida, Gʻalvasoy, Xoʻjakent, Ohangaron, Zagʻanasoy va boshqa joylarda, shuningdek, Tojikiston va Qirgʻizistonda koʻproq sodir boʻladi. S. dunyoning juda koʻp regionlarida uchraydi. Aholi yashaydigan joylarda vayronagarchiliklarga olib keladi. YUNESKO qoshida 2002-yilda S boʻyicha Xalqaro konsern tashkil etilgan.
Suriya choʻli

Suriya choʻli, Bodiyat ash-Shom () — Gʻarbiy Osiyodagi choʻl. Suriya, Iroq, Iordaniya, Saudiya Arabistoni hududlarida. Maydoni 1 mln. km². Furot va Mesopotamiya pasttekisligi tomon 800 m dan 500 m gacha pasayib boradi. Ohaktoshli plato va lava maydonlaridan iborat. Yer yuzasi tekis. Ayrim joylarida bal. 1100 m boʻlgan yakka togʻlar, shoʻrxok va taqirli soyliklar uchraydi. Qumli va toshloq maydonlar bor. Iqlimi subtropik, kontinental, quruq ikdim, qishi iliq, yozi issiq. Choʻlning shim. qismida yanvarning oʻrtacha temperaturasi 6,9°, iyulniki 29,2°, yillik yogʻin 100–150 mm. Baxrr va yoz boshlarida hamsin shamoli esadi. Suriya choʻlida okar suvlar yoʻq. Oʻsimliklari juda siyrak, buta va efemerlar oʻsadi. Aholisi koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanadi.

 

Choʻllar
Yaqin Sharq
Suriyaliklar

Suriyaliklar (Suriya arablari) — xalq, Suriyaning asosiy aholisi. Suriyada 11,75 mln. kishi yashaydi (1990y.lar oʻrtalari). Shuningdek, Kuvayt (100 ming kishi)da ham yashaydi. Umumiy soni 11,85 mln. kishi. Arab tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, shialar, xristianlar ham bor. Mil. 7-asrda Suriya Arab xalifaligiga qoʻshib olinishi natijasida mahalliy, oromiy tilda soʻzlashuvchi aholi tez surʼatlarda arablashgan va S. xalq sifatida shakllana boshlagan. Asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik, yarim koʻchmanchi chorvadorlik; S.ning bir qismi sanoatda band.