MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aleksandr Troshkov

Aleksandr Danilovich Troshkov (1904-yil, Beruniy shahri — 1946-yil 13-aprel) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1943-yildan frontda. 2-Ukraina fronta 46-armiyaning 99-oʻqchi diviziyasida pulemyot navodchigi boʻlgan. Erchi shahri yaqinida birinchi boʻlib Dunay daryosidan oʻtgan. Pulemyotdan oʻt ochib dushmanning uchta oʻt ochish nuqtasini oʻchirgan va rotani daryodan oʻtishini taʼminlagan. 1945-yil 24-martda Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan. Beruniy shahridagi koʻchalardan biri va oʻrta maktab uning nomiga qoʻyilgan.

Biografiyasi 
Aleksandr Troshkov 1904-yilda Beruniy qishlogʻida (hozirgi Qoraqalpogʻiston tarkibidagi shahar) tugʻilgan. Besh yillik maktabni tugatgach, kolxozda ishlagan. 1943-yilda Troshkov Ishchilar va Dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqiriladi. Oʻsha yilning oktyabr oyidan boshlab Ulugʻ Vatan urushi frontlarida qatnasha boshlagan.

1944-yil dekabrgacha Qizil Armiya askari Aleksandr Troshkov 2-Ukraina fronti 46-armiyasining 99-oʻqchi diviziyasining 1-oʻqchi polkining pulemyot rotasida pulemyotchi boʻlgan. Aleksandr Troshkov Vengriyani ozod qilishda ishtirok etgan. 1944-yil 5-dekabrda Troshkov Erchi shahridan 3 kilometr shimolda joylashgan Mariaxaz qishlogʻi yaqinida birinchilardan boʻlib Dunayni kechib oʻtdi va dushmanning uchta oʻq otish nuqtasini shaxsan yoʻq qiladi, oʻzi yarador boʻlsa-da, lekin jangni davom ettirgan.

SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan „Fashist bosqinchilariga qarshi kurashish mobaynida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganligi, hamda ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ Qizil Armiya askari Aleksandr Troshkov Lenin ordeni, „Oltin yulduz“ medali va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan. 1945-yil 24-martdagi farmon bilan Dunayni kechib oʻtishdagi jasorati uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan 1-oʻqchi polkining yana 14 askari: katta leytenant Ivan Semenovich Zabobonov, katta leytenant Pavel Alekseyevich Milov, katta leytenant Chubarov Aleksey Kuzmich, leytenant Xrapov Nikolay Konstantinovich, leytenant Kolichev Oleg Fedoseyevich, kichik leytenant Kutuev Rauf Ibragimovich, katta serjant Kutuyev Rauf Ibragimovich, katta serjant Sharpilo Petr Demyanovich, serjant Tkachenko Ivan Vasilyevich, serjant Polyakov Nikolay Fedotovich, oddiy Zigunenko Ilya Yefimovich, oddiy askar Ostapenko Ivan Grigoryevich, oddiy askar Melejik Vasiliy Afanasyevich, oddiy askar Zubovich Konstantin Mixaylovichlar taqdirlangan. Aleksandr Troshkov mukofotni shaxsan oʻzi qabul qila ololmagan. Gʻalaba kunini gospitalda qarshi olgan.

Aleksandr Troshkov 1946-yil 13-aprelda toʻsatdan vafot etgan. Dafn etilgan joyi nomaʼlum.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1904-yilda tugʻilganlar
1946-yilda tugʻilganlar
13-aprelda vafot etganlar
Troya

Troya bo'yicha quyidagilarga murojaat qilishi mumkin:

 Troya (Kichik Osiyo), Troya shahri uchun turkcha va ispancha tarjimasi
 Karlo Troya (1784-1858), italiyalik tarixchi va siyosatchi
 CD Troya, Gonduras futbol klubi

Yana qarang 

 All pages with titles containing Troya
 Troja (disambiguation)
 Troy (disambiguation)
 Troyan (disambiguation)

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Troya oti

Troya oti — yunon rivoyatlariga koʻra, yogʻochdan ishlangan ulkan ot; uning ichiga yashirinib olgan yunonlarning sara askarlari Troyaga kirganlar (qarang Troya urushi). Troyaliklar yunonlarning bu hiylasidan gʻaflatda qolishgan va shahar devori oddida turgan otni shaharga olib kirishgan. Tunda yunonlar otning ichidan chiqib qalʼa darvozasini ochganlar va qolgan qoʻshinni shaharga kirishiga imkon berganlar. "Troya oti" iborasi majoziy maʼno (dushmanni halok etish maqsadida unga tuhfa berish) kasb etgan.

Otlar
Truba

Truba (qad. nem. trumba — quvur) — yuqori registrli mispuflama soz; yorqin va kuchli ovozga, keng texnik (virtuoz) imkoniyatlarga ega. Nayi bir aylana bukilgan, kanalining uz. 1500 mm atrofida. Qadimdan maʼlum boʻlib, oʻrta asrlarda harbiy, signal musiqa cholgʻusi sifatida keng tarqalgan. Jez yoki mis va rux qotishmasidan yasaladi. 19-asr boshidan pompa yoki ventil mexanizmli T.lar paydo bulgan. Hozirda, asosan, si bemol (in V) va do (in S) tonidagi T.lar qoʻllaniladi. Yakkanavoz, ansambl va orkestr sozi sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston T. ijrochiligi va taʼlim tizimida V. Pulatov, V. Verigin, M. Muhiddinovlar tanilgan. Oʻzbek kompozitorlaridan S. Karimhoji (2 ta — 1967, 1968), M. Bafoyev (1979), P. Xoliqov (1987) va boshqa T. uchun konsertlar yaratishgan.
Truba (buyum)

Truba — diametri uzunligiga nisbatan ancha kichik boʻlgan ichi boʻsh buyum; bino, inshoot va mashinalarning naysimon shaklli kismi. Asosan, suyuklik, bugʻ, gaz, ayrim hollarda sochiluvchan qattiq jismlarni bir joydan ikkinchi joyga eltish uchun ishlatiladi. T. mashinasozlik, asbobsozlik, qurilish, kon sanoati, gidrotexnika inshootlarida keng kullanadi. T. kora va rangli metall, beton va temirbeton, sopol, asbotsement, yogʻoch, plastmassa, shisha, chinni (farfor) va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Poʻlat va choʻyan T.lar keng tarqalgan. Choʻyan T. quyish yoʻli bilan, poʻlat T. esa prokatlab yoki payvandlab tayyorlanadi. T.larning kesimi aylana, toʻrtburchak, oval va boshqa shakllarda boʻladi. Aylana (doyra) kesimli T.lar koʻproq ishlatiladi. T.lar choksiz va chokli kilib ishlab chiqarilishi mumkin. T. diametri: d — poʻlat T.lar (tashqi diametri) — kichik (114 mm gacha), oʻrta (114–480 mm) va katta (480–2500 mm va bundan katta); b— choʻyan Tlar (ichki diametri) — 65 – 1000 mm va bundan katta.

Vodoprovod T.si poʻlat, choʻyan, temirbeton, asbotsement va plastmassadan turli diametrlarda ishlab chikariladi. Kdysi materialdan tayyorlangan T.ni tanlash vodoprovodning kanday sharoitda ishlashiga, ichki bosimga, tashki yuklar va boshqa omillarga bogʻliq. Poʻlat va choʻyan T.dan shoxobchalar ajralib chiqishi yoki yoʻnalishini oʻzgartirish uchun troyniklar (uch tarmoqlar), krestlar (xochlar), otvod va shakldor qismlardan foydalaniladi. Metall T. zanglamasligi uchun sirtiga kora moy (gudron) surkaladi.

Bugʻ, gaz va xavo oʻtkazuvchi T., asosan, poʻlatdan tayyorlanadi. Kanalizatsiya T.si choʻyan, sopol, asbotsement, beton, temirbeton, gʻisht va yogʻochdan ishlanadi. Tutun T.si (murilar) gʻisht, temirbeton va metalldan ishlanadi. Plastmassa T.lar, asosan, suv bilan taʼminlash va kanalizatsiya tizimlarida qoʻllanadi. Asbotsement va temirbeton T.lar sugʻorish va quritish tizimlarida ham ishlatiladi. Shisha va chinni T. (nay)lar kimyo, oziq-ovqat, farmatsevtika sanoatlarida qoʻllanadi. Kumir, metallurgiya va energetika sanoatlari tarmoqlarida toshdan quyib tayyorlanadigan T.lar ishlatiladi. Burgʻilash ishlarida poʻlat T.lar qoʻllanadi.
Truba prokatlash agregati

Truba prokatlash agregati - metall quymalar yoki dumaloq zagotovka (chala mahsulot)lardan choksiz metall trubalar olish (prokatlash — bosim ostida vallar orasidan oʻtkazish) uchun moʻljallangan mashinalar tizimi (prokatlash stani). Bir-biriga bogʻlangan bir nechta mustaqil mashinalarni uz ichiga oladi. Ularda chala mahsulot (quyma yoki zagotovka) ni ombordan tashib kelish, trubalar tayyorlash, ularning sifatini tekshirish va tayyor trubalarni isteʼmolchilarga junatish ishlari bajariladi. Truba prokatlash agregatia.da bajariladigan asosiy operatsiyalar: metall quyma yoki zagotovkani pechda qizdirish, maxsus standa bosim bilan buylama teshiklar ochish (gilza hosil qilish), gilza (kalta turba) ni uzaytirish va devorini yupqalashtirish uchun uzaytirish stanidan utkazish, kalibrlash (vallar orasidan utkazib, zarur diametrga keltirish), trubani toʻgʻrilash, uchlarini tekislab qirqish va tayyor mahsulot sifatini tekshirish. Bu operatsiyalar bajariladigan barcha mashinalar (stanlar) i. ch.ni toʻliq avtomatlashtirishga imkon beradigan mexanizmlar bilan oʻzaro bogʻlangan.

Truba prokatlash agregatia. ning oʻlchami olinishi lozim boʻlgan trubalarning eng katta diametriga, tipi esa uzaytirish stanining tuzilishiga qarab belgilanadi. Ana shu alomatlariga koʻra, Truba prokatlash agregatia., asosan 4 tipga: uzluksiz, kalta opravkali, uch valli va pilgerli uzaytiruvchi stanli agregatlarga boʻlinadi. Uzluksiz agregatda diametri 110 mm gacha boʻlgan trubalar, kalta opravkali agregatda 60– 450 mm va bundan yoʻgʻon trubalar, uch valli agregatda 30–220 mm li trubalar, pilgerli agregatda 400–700 mm li trubalar olinadi. Uzluksiz uzaytiruvchi stanli Truba prokatlash agregatia. eng keng tarkalgan.
Truboprovod

Truboprovod, quvur — suyuqlik yoki gazni katta diametrli truba (quvur) orqali muayyan masofaga yetkazib beruvchi transport turi (maye. Gaz quvuri, neft quvuri va boshqalar) (qarang Truba).

 

Texnika
Truskavets

Truskavets — Ukrainaning Lvov viloyatidagi shahar (1948-yildan). Mashhur balneologik kurort. Lvovdan 100 km jan.gʻarbda, Drogobichdan janubrokda. Karpat toglari etagida, 400 m balandlikda. Vorotishche togʻ daryosining vodiysida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Lvov — Ujgorod temir yoʻl tarmogʻining oxirgi punkti. Aholisi 33,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari).

T.dagi dastlabki balneologik shifoxona 1827-yilda sulfidli mineral suv bulogʻi oʻrnida ochilgan. Kurortda buyrak, siydik yoʻli, oshqozon, jigar va oʻt yoʻllari, yuraktomir kasalliklari va boshqa davolanadi. T. hududida 10 dan ziyod sanatoriy faoliyat koʻrsatadi. Mineral suvlardan, ayniqsa, "Naftusya" mineral suvi mashhur. Turizm rivojlangan.
Truxilo

Truxilo — Peruning gʻarbiy qismidagi shahar. Panamerika shossesi yoqasida. Libertad departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 652 ming kishi (2000). Kx (shakarqamish, paxta, sholi, kofe) mahsulotlari qayta ishlanadigan yirik markaz. Oziq ovqat, kimyo, koʻnteri sanoati, elektr jihozlari, kurilish materiallari i. ch. korxonalari mavjud. Shaharga 1543-yilda asos solingan. 17—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. 1970-yildagi zilzila shaharni vayron qilgan.
Tsonga

Tsonga (oʻzlarini — batsonga deb atashadi) — bantu guruhiga mansub xalq; Mozambikning jan. (3,5 mln. kishi, 1990-yillar urtalari) va JAR (1,4 mln. kishi)ning qoʻshni rayonlari va boshqa hududlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,3 mln. kishi. Tsonga tilida soʻzlashadi. Bir qismi — katoliklar; krlgani anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladi.
Tuamotu

Tuamotu, Paumotu — Tinch okeandagi arxipelag, 78 marjon oroli va riflardan iborat. Fransiya Polineziyasi tarkibida. Maydoni 810 km². Eng yirik orollari: Rangiroa va Fakarava. Iqlimi tropik, passatli iklim. Yiliga 1500–2000mm yog‘in yog‘adi. Yirik orollarda pandanus, banan daraxtlari, maydaroq orollarda butalar o‘sadi. Kokos palmasi, non daraxti, banan plantatsiyalari bor. Chorvachilik rivojlangan. Baliq ovlanadi, marvarid yig‘iladi. Bosh shahri — Rotoava. Biosfera qo‘riqxonasi tashkil etilgan. Arxipelagga yevropaliklardan dastlab 1606-yilda portugaliyalik dengizchi sayyoh P. Kiros borgan.Tuamotu rollari-Fransiya Polineziyasi davlat orollari guruhiga joylashgan.Kelib chiqishi-vulqonli asosga ega.
Tuapse

Tuapse — Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1896-yildan). Kora dengiz boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 65,8 ming kishi (1998). Tuapse 1838-yilda Velyaminovskiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. 1896-yildan Tuapse nomini olgan, urush davrida (1942-yil sentabr) Tuapse havo hujumidan jiddiy shikastlandi, lekin, urushdan soʻng shahar tezda qayta tiklandi. Mashinasozlik, kemamexanika, kema taʼmirlash, neftni qayta ishlash, temirbeton buyumlar zdlari, poyabzal fabrikasi, oziq-ovqat sanoati korxonalari, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi, dengiz gidrometeorologiya texnikumi, ped. bilim yurti bor. Tuapse hududi — kurort zonasi (sanatoriy, pansionat, turbazalar mavjud.)

Manbalar 
 

Rossiya shaharlari
Tub jinslar

Tub jinslar — nurash jarayoniga uchramagan (yoki kam uchragan), tarkibi, strukturasi, teksturasi oʻzgarmagan jinslar; dastlabki joyida qolgan magmatik, metamorfik va choʻkindi togʻ jinslarining umumiy nomi.

    

Tub jinslar
Tuba

Tuba (lotincha: tuba — kuvur) — 1) dastlab Qad. Rim musiqa sozi, truba. Harbiy va diniy marosimlarda keng qoʻllanilgan. Olimlar fikriga koʻra, Ossuriya, Qad. Misr sozla__ ridan kelib chiqqan; 2) hozirda eng yoʻgʻon tovushli (past registrli) mis puflama musiqa cholgʻu asbobi. Qayrilgan silindr va konussimon trubalardan yasalgan, mundshtuk, ventil mexanizmi bilan jihozlangan. 1835-yilda Morits Tuba. va Vinrext nemis ustalari tomonidan kashf etilgan. Diapazoni A, (lya kontroktava) — as1 (birinchi oktava lya bemol) yoki Ye, (mi kontroktava) — f (birinchi oktava fa). Tovushi juda kuchli va toʻla. Ayni paytda, sekin chalganda yumshoq tembrga ega. Oʻzbekistonda T. ijrochiligida T. Fozilov, J. Saburovlar tanilgan. Tuba simfonik orkestrning mis damli cholg'ular guruhiga kiradi.
Tuban oʻsimliklar

Tuban oʻsimliklar, tallomlilar (Thallophyta) — sodda tuzilgan oʻsimliklar. Tanasi ildiz, novda va bargga ajralmagan oʻsimliklar. Tuban oʻsimliklar organik olamning dastlabki bosqichlarida kelib chiqqan.
Ular suvli muhitda yoki sernam joylarda yashashga moslashgan. Evolyutsiya jarayonida uncha rivojlanmagan va hozirgi davrgacha baʼzi birlari sodda tuzilishini saqlab qolgan. Tuban oʻsimliklar bir hujayrali, koloniya hosil qiluvchi va koʻp hujayrali organizmlar hisoblanib, tanasi toʻqima va organlarga ajralmagani uchun ularning tanasi „qattana“ yoki „tallom“ deb ataladi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Tuberkulin

Tuberkulin, shuningdek, tozalangan oqsil sifatida ham tanilgan, sil kasalligini tashxislashda ishlatiladigan oqsillarning birikmasidir.Ushbu foydalanish tuberkulin teri testi deb ataladi va faqat yuqori xavf ostida boʻlganlar uchun tavsiya etiladi.Teri testini ishonchli boshqarish katta hajmdagi mashgʻulotlar, nazorat va amaliyotni talab qiladi. Inʼektsiya teriga amalga oshiriladi. name="CDC2017"></ref>.

Umumiy nojoʻya taʼsirlar orasida qizarish, qichishish va inyektsiya joyida ogʻriq mavjud„Tuberculin“. The American Society of Health-System Pharmacists. Archived from the original on 9 January 2017. Retrieved 8 January 2017.</ref>.Baʼzida allergik reaktsiyalar paydo boʻlishi mumkin. Ilgari BCG bilan emlangan yoki boshqa turdagi mikobakteriyalar bilan kasallanganlar uchun test notoʻgʻri ijobiy boʻlishi mumkin.Infektsiyadan keyin oʻn hafta ichida, olti oydan kichik boʻlganlarda va koʻp yillar davomida infektsiyalanganlarda test notoʻgʻri salbiy boʻlishi mumkin.Homiladorlik paytida foydalanish xavfsizdir.

Tuberkulin 1890 yilda Robert Koch tomonidan kashf etilgan . Sil kasalligi (TB) etiologiyasi boʻyicha oʻzining ishi bilan mashhur boʻlgan Kox patogen va keyinchalik Koch postulatlari deb nomlangan oʻziga xos kasallik oʻrtasida oʻrnatilishiga yordam beradigan turli xil qatʼiy koʻrsatmalarni ishlab chiqdi. Tuberkulin Mycobacterium tuberculosis ekstraktidan tayyorlanadi.

Tarix

Ixtiro 
Tuberkulin oqsili 1890-yilda nemis olimi va shifokori Robert Kox tomonidan ixtiro qilingan. Tuberkulin tuberkulyoz tayoqchasining glitserin ekstrakti boʻlib, sil kasalligini davolash vositasi sifatida ishlab chiqilgan. Bu dastlab sil kasalligini davolovchi vosita hisoblanib, bemorlarga teri ostiga kulturli filtratlar orqali toʻplangan jigarrang, shaffof suyuqlik dozasida berilgan.Biroq, davolanish oʻlimning koʻrsatkichlarini kamayishiga olib kelmadi. 

1890-yilda bemorlarga tuberkulin bilan davolash birinchi marta berilganda, koʻpchilik bemorlarda 4-5 soat davom etgan febril reaktsiya qayd etilgan. Ushbu reaktsiyalarning alomatlari qusish, konstitutsiyaviy alomatlarning boshqa shakllari bilan birga kelgan isitmani oʻz ichiga oladiHuebner, Robin E.; Schein, Maybelle F.; Bass, John B., Jr. (1993). „The Tuberculin Skin Test“. Clinical Infectious Diseases. 17 (6): 968–975. doi:10.1093/clinids/17.6.968. ISSN 1058-4838. JSTOR 4457498. PMID 8110954.{{cite journal}}: CS1 maint: multiple names: authors list (link)
CS1 maint: multiple names: authors list</ref>.Bemorlarda bu alomatlar takrorlangandan soʻng, Kox vaqt oʻtishi bilan davolash dozalarini oshirib yuborish silning yengil holatlarida tezroq va samaraliroq davolanishga olib kelishini, shuningdek, rivojlanishi sekinroq, ammo progressiv boʻlgan jiddiyroq holatlarni qayd etdi />.

Manbalar

Havolalar 

 Tuberkulin teri testlari

Immunologiya
Tuberkulyoz
Ftiziatriya
Pulmonologiya
Tubuai

Tubuai, Ostral orollari — Tinch okeandagi orollar guruhi, 5 ta oroldan iborat. Fransiya Polineziyasi tarkibida. Maydoni 174 km². Orollarning koʻpchiligi vulkan orollari, eng baland joyi 435 m. Mariya — marjon oroli. Iqlimi tropik, passatli iklim. Kokos palmasi, banan plantatsiyalari bor. Yevropadan sabzavot keltirib ekiladi. Orolni 1777-yilda ingliz dengizchi sayyohi J. Kuk ilk bor yevropaliklarga maʼlum qilgan.
Tuva soyligi

TUVA (TIVA) SOYLIGI - Yeniseyning yuqori havzasida, Janubiy Sibir toglari orasidagi soylik. Tiva Respublikasida. Gʻarbiy Sayan, Oltoy, TannuOʻla togʻ tizmalari va Sharqiy — Tuva (Tiva) togʻlari bilan oʻralgan. Gʻarbiy — Xemchik va Sharqiy UlugʻXem soyligiga boʻlinadi. Uz. 400 km, eni 25–70 km. Yer yuzasi pastbaland tekislik, kam oʻyilgan. Bal. 600– 900 m. Toshshagalli kashtan tuproklarda boshoqlishuvoq dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qisman haydalib, ekin ekiladi (bugʻdoy, arpa, tariq). Chorvachilik (asosan, goʻshtjun qoʻychiligi) rivojlangan. Tuva soyligida Choda, shuningdek, AkDovurak va boshqa shaharlar bor. Toshkoʻmir (UlugʻXem havzasi) qazib olinadi.

 

Rossiya geografiyasi
Tuvaloqlar

Tuvaloqlar () — turnasimonlar turkumining bir oilasi. Boʻyni oʻrtacha uzunlikda, oyogʻi baquvvat, barmoqlari kalta (orqa barmogʻi yoʻq), qadoqsimon yostiqchalari bor. Dumi nisbatan kalta, yogʻ bezlari yuq. Yaxshi yuguradi. 11 urugʻga mansub 24 turi bor. Afrika, Yevropa, Avstraliya, Osiyoning dasht va chullarida urchish davrida juftjuft bulib yashaydi. Oʻtroq hayot kechiruvchi va migratsiya qiluvchi turlari mavjud. Yerga uya quradi. 2—5 ta tuxum qoʻyadi. 20—30 kun bosadi. Oʻsimliklar, hasharotlar, mayda sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Koʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi va tartibsiz ovlanishi natijasida soni kamayib bormoqda. Oʻzbekistonda 3 turi (toʻxtatuvaloq, bizgʻaldoq, yoʻrgʻa tuvaloq) uchraydi. Koʻrsatilgan turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

 

Qushlar
Tuverqir

Tuverqir, Tuarqir — Turkmanistonning Bolxon viloyatidagi past togʻli hudud. Shim.sharqda Uchtagan qumligi, jan.gʻarbda Chilmamedqum, shim.gʻarbda Qoraboʻgʻozboʻyi tekisligi va jan.sharqsa qad. Oʻzboʻy oʻzani orasida. Bu yerda Begendzaaliqir (300 m), Qoʻymattogʻ (305 m), Tuverqir (295 m), Begiarslon (460 m), Irsirayebobo (274 m), Oqqir (435 m), Takejik (356 m) va boshqa togʻlar bor.

Choʻl zonasida. Yiliga 95–100 mm yogʻin tushadi. Yanv.ning oʻrtacha trasi —2, —4°, eng past temperatura —24°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 30°, eng yuqori temperatura 45°. T.da boʻzqoʻngʻir qumoq va qumloq tuproqlar, ondasonda shoʻrxok, qumli choʻl tuproqlari, taqir va koʻchma qumlar uchraydi. Tetir, shuvoq, biyurgʻun, boyalich, qumlarda yulgʻun, cherkez, oq saksovul, rang, sarsazan oʻsadi.

    

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Tuganak

Tuganak (tuber) — oʻsimlik ildizpoyasining yer ostidagi yoʻgʻonlashgan qismi. T.ning bargi reduksiyalangan (juda mayda), tez toʻkiladigan qipiq (tangacha)li; barg qoʻltigʻidan chiqadigan kurtaklari koʻzchalar deb ataladi. Koʻpincha, ildizning yoʻgʻonlashgan qismi ildiz T. deb yuritiladi (kartoshkagul). T.da oziq moddalar, koʻpincha, kraxmal va uglevodlar, baʼzan, moy toʻplanadi. Tuganagi isteʼmol qilinadigan yoki sanoatda ishlatiladigan oʻsimliklar (kartoshka, topinambur, batat va boshqalar) tuganak mevalilar deyiladi.

 

Botanika
Tuganak filchalari

Tuganak filchalari (tuganak uzuntumshuq qoʻngʻizlari, tuganak uzunburun qoʻngʻizlari) (Sitona Germ.) — uzuntumshuq qoʻngʻizlar oilasining urugʻi. 45 ga yaqin turi mavjud. Uzunchoq tanasi 4–8 mm, asosan, kulrang tuproq tusda. Tuxumi oval shaklda, yaltiroq, oq tusda boʻlib, keyinchalik qorayadi. Lichinkasi oq rangli, oqish siyrak tukchalar bilan qoplangan, tanasining uz. 6–8 mm. Gʻumbagi oq. Tuganak filchalari keng tarqalgan boʻlib, dukkakli ekinlar zararkunandasidir. Asosan, bedazorlarda uchraydi. Ayniqsa, yoʻlyoʻl Tuganak filchalari, torpeshona Tuganak filchalari, ildiz Tuganak filchalari va boshqa koʻp zarar keltiradi. Tuganak filchalari bedazorlarda tuproqning yuza qatlamida, oʻsimlik qoldiklari tagida qishlaydi. Qoʻngʻizlari erta koʻklamda kunlar ilishi bilan paydo boʻladi va barglar bilan oziqlanadi, maysadagi urugʻpalla, birinchi barg hamda oʻsish nuqtasini yeb qoʻyadi. Tuxumini tuproq yuzasiga tarqoq holda, kamdankam oʻsimlikka qoʻyadi. Urgʻochisi 600—800, ayrim turlari esa 1000 tagacha va undan ortiq tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan lichinkalarining beda ildizida rivojlanish davri 30—35 kun. Tuganak filchalarini chumolilar (tuxum va lichinkalarini tashib ketib), tripslar (tuxumini soʻrib) va muskardina zamburugʻi (qoʻngʻiz va lichinkalarini kasallantirib)ni yoʻq qiladi. Kurash choralari: urugʻlik bedazorni kuzda 25—28 sm chuqurlikda plug bilan (chimqirqarni qoʻymaslan) qayta haydash, ekish oldidan beda urugʻlarini 10% li namlanuvchi kvark kukuni bilan upalash, tuproqqa donador fosfamid (50 kg/ga) solish.

Manbalar 

 
Zararkunandalar
Zuxra Tuganova

Zuxra Tuganova (1947.1.8, Payariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971—97 yillarda Okdaryo tumanidagi 19maktabda kimyo oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Tugmachagul

Tugmachagul (Malva L.) - gulxayridoshlar oilasiga mansub bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlar turkumi; begona oʻt; Gʻarbiy Yevropa, Kichik Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Hindiston, Xitoy va Shimoliy Afrikada oʻsadi. Oʻzbekistonda T.ning bir necha turi: befarq T. (M. neglecta Wall.), Mavritaniya T.i (M.mauritana L.), oʻrmon T.i (M. silvestris L), buxoro T.i (M. bucharica Iljin.) uchraydi. Poyasi yer bagʻirlab, baʼzan yerdan bir oz koʻtarilib oʻsadi. Shoxlangan, boʻyi 10—40 sm. Ildizi oʻq ildiz. Barglari uzun bandli, 5—7 boʻlakli. Gullari 3—4 tadan barg qoʻltigʻida joylashgan. Mevasi tugmachasimon, dumaloq, mayin tuklar bilan qoplangan, 14 (12—16) ta danakchali toʻpmeva. Aprel dan oktabrgacha gullab mevalaydi. Bir tup T. yiliga 300—500 dona urugʻ beradi. Tabobatda qoʻllaniladi. Bargi Kavkazda ovqatga ishlatiladi.
Tudun

Tudun, tutun — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Xoqon xonadoniga mansub va boʻysundirilgan viloyatlardagi hokimlar faoliyatini nazorat qilib, oʻlpon va soliqlar yigʻishni tashkil etish maqsadida tayinlangan noib unvoni. T. qad. turk bitiktoshlarida, xitoy, sugʻd, arab, fors, yunon manbalarida, sugʻdiy, baktriy yozuvli tangalarda uchraydi. Xitoyning Tanshu yilnomasida 7-asrning 40-yillaridan to 8-asrning 40-yillarigacha hukm surgan Choch hukmdorlari T. unvoni bilan kayd etiladi. Ushbu yilnomada Chochni turli yillarda idora qilgan 4 nafar T. haqida soʻz boradi. Choch hukmdorlarining unvoni T. boʻlganini boshqa tillardagi maʼlumotlar ham tasdiklaydi (mas., Mugʻqalʼahujjatlari). Arabfors manbalarida ham Choch hukmdorlari T. unvonida tilga olinadi.

Adabiyot 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar. T., 1992.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.

 

Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Tuyoq

Tuyoq — baʼzi sut emizuvchilar (asosan, tuyoqlilar) barmogʻi uchidagi muguz tuzilma. T. quruklikda harakatlanishga moslana borish jarayonida tirnoqning oʻzgarishidan kelib chiqqan. Yumshoq yerda yashaydigan hayvonlar tuyogʻi keng va yassi (mas., shimol bugʻusi), togʻlarda hayot kechiradigan hayvonlar tuyogʻi esa ingichka hamda mustahkam (mas., echki). Fillar tuyogʻi barmoqning faqat oldingi qismini oʻrab turadi. 

 

Zoologiya
Tuyoqlilar

Tuyoqlilar () — sut emizuvchi hayvonlarning katta turkumi. Toy; tuyoqlilar, juft tuyoqlilar, fillar, sirenlar va damanlar turkumlarini oʻz ichiga oladi. Oyoq barmoklari tuyoq bilan qoplangan. Odatda, 2 va 4 barmoqlari (toq tuyoqlilarda 3barmoq) yaxshi rivojlangan. Asosan, oʻsimlikxoʻr. Antraktida va Avstraliyadan boshqa barcha qitʼalarda tarqalgan. Koʻpchilik T. ovlanadi. Yovvoyi T. uy hayvonlari — ot, sigir, qoʻy, echki, choʻchqa, tuya, eshak, bugʻu va boshqalarning ajdodi.

 

Hayvonlar
Tuz gumbazlari

Tuz gumbazlari — q. Tuz tekshonikasi.

 

Geologiya