MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chala (yahudiylar)

Chala yahudiylar () — XVIII asr oxiridan boshlab islom dinini qabul qilishga majburlangan buxorolik yahudiylarni nazarda tutilgan. Bu chala yahudiylari tashqi koʻrinishda Islomga amal qilishdi, lekin yashirincha oʻzlarining yahudiy anʼanalarini saqlab qolishdi. Chala yahudiylari Donmeh va Ispaniyaning Marranosiga juda oʻxshash voqeani olib boradilar. Chala yahudiylari islom dinini tark etish bilan bogʻliq halokatli oqibatlar tufayli haqiqiy yahudiy eʼtiqodiga qayta olmadilar. Bu davrda Islom hukmronligi islom dinidan qaytganlarga oʻlim jazosini belgiladi.

XIX asrga kelib Samarqand, Xiva, Qoʻqon, Margʻilon, Shahrisabz shaharlarida chala yahudiylar jamoalari paydo boʻldi. Chala yahudiylari koʻpincha ikki-uch avloddan keyin mahalliy musulmon aholi bilan turmush qurishni boshlaydilar va qolgan yahudiy anʼanalarini yoʻqotadilar.

Chala yahudiylar dinining iudaizmga qaytishi 1867-yilda Rossiyaning Oʻrta Osiyoni bosib olishi bilan boshlandi. Xiva va Qoʻqon xonliklari Turkiston gubernatorligi tarkibiga kiritilgan boʻlsada, Buxoro xonligi muxtoriyat boʻlib qoldi va islom dinini tark etganlarga oʻlim jazosini qoʻllashda davom etdi. Natijada, koʻplab chala yahudiylari oʻlim xavfidan qutulish uchun Rossiya nazorati ostidagi hududlarga noqonuniy ravishda koʻchib ketishdi. Garchi Rossiya qonunlari bu yangi kelganlarning Buxoroga surgun qilinishi va yaqin orada oʻlimga duchor boʻlishini talab qilsa-da, surgun qilish toʻgʻrisidagi buyruqlar doimiy ravishda kechiktirildi.

Baʼzi chala yahudiylari ham imperiyaga iqtisodiy foydalanishlarini isbotlash uchun savdogar gildiyalariga qoʻshilishdi. Musulmon huquqi Buxoroda atrofdagi shaharlarga qaraganda uzoqroq muddat saqlanib qolganligi sababli, kommunistik sovet hokimiyati Buxoroga kelgan paytga kelib, mahalliy chala yahudiylarning aʼzolari oʻzlarini yahudiy deb bilishmay qolgan va shu paytgacha musulmon aholiga toʻliq singib ketgan.

1920-yilda sovet hokimiyati oʻrnatilgach, aholi oʻrtasidagi diniy tafovut rasman tan olinmay qoldi. Shunga qaramay, pasportlardagi etnik tafovutlar koʻplab chala yahudiylariga yahudiylar emas, balki etnik oʻzbeklar va tojiklar hisoblanishiga imkon berdi.

2000-yilda yozuvchi Mansur Suroshning chala yahudiylarning boshidan kechirgan voqealar tasvirlangan „Chala“ (Chalalar) romani nashr etildi.

Yana qarang 
 Buxoro amirligi
 Yahudiylik va islom

Manbalar

Havolalar 
 „Musulmon yahudiylari (Chala) doktor Albert Kaganovich“
Buxorolik yahudiylar mavzulari
Dehi baland masjidi

Dehi baland masjidi (Imom Hasan imom Husayn jomeʼ masjidi) — Navoiy viloyati, Nurota tumani, Dehibaland qishlogʻida joylashgan yodgorlik. Masjid XVI asrda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan Shayboniylar sulolasi davrida joʻyboriy Xoja Saʼd tomonidan qurdirilgan. Masjid Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
Dehi baland masjidi yer sathidan 2 metr balandlikda marmar bilan qoplangan yirik supa ustida joylashgan. Masjid xonaqoh sifatida ham ishlatilgan boʻlib, sharq va junun tomonlari ayvonli qilib bunyod etilgan. Masjid ikki tomonida imom Hasan va Husanlarning ramziy qabri mavjud boʻlgan. Masjid XVI asrda joʻyboriy Xoja Saʼd mablagʻlari va tashabbusi bilan bunyod etilgan. 1860-yilda masjidda taʼmirlash ishlari olib borilgan. Bu haqida masjidda saqlanib qolgan bitikda qayd etilgan. Taʼmirlash ishlarida nurotalik Abdurahim Turdiyev sangtarosh va Abdurahim Turdiyev (1870—1938) boshchilik qilgan va qatnashgan. Oʻzbekiston mustaqillikkka erishgach, masjidda 1998—1999-yillarda taʼmirlash ishlari olib borilgan. 2007-yilda masjid qayta taʼmirlangan. Masjidda marmar lavh boʻlib, 1999-yilgi taʼmirlash natijasida kirish eshigi tepasidan olib qoʻyilgan va hozirda ayvonda saqlanmoqda. Marmar lavhda nastaʼliq va nasx xatida bitiklar yozilgan. Bitikda Qur’oni Karimning „Oli Imron“ surasining 18-19-oyatlari keltirilgan. Naqshinkor lavhning yuqori qismida „Shahodat“ va „Tayyiba“ kalimasi yozilgan. Bitikning oʻrtasida esa nastaʼliq xatida tarixiy baxshida bitilgan. Masjid Oʻrta Osiyo uslubida bunyod etilgan. Masjid qurilishida pishgan gʻisht, yogʻoch, ganch va boshqa materiallardan foydalanilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar

Havolalar 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Navoiy meʼmoriy yodgorliklari
Navoiy masjidlari
Hammarskjöld oilasi

Hammarskjöld () oilasi — shved zodagonlari (shvedcha: Riddarxusetda) oilasi boʻlib, 135 kishidan iborat. Ulardan eng mashhurlari:

  (1891—1974) — shved davlat arbobi.
 Dag Hammarskjöld (1905—1961) — shved davlat arbobi, 1953—1961-yillarda BMT Bosh kotibi.
  (1838—1898) — Shvetsiya qirollik fanlar akademiyasi prezidenti (1893—1894)
  (1865—1940) — 1920—1921-yillarda Shvetsiya harbiy vaziri.
 Lorenzo Hammarskjöld (1785—1827) — shved yozuvchisi.
 Peder (Per) Mikaelsson (Michilsson) Hammarskjöld (1560—1646) — shved davlat arbobi.
  (1925—2012) — shved suratkashi.
  (1845—1937) — shved davlat va siyosat arbobi.
 Hjalmar Hammarskjöld (1862—1953) — shved davlat va siyosat arbobi, 1914—1917-yillarda mamlakat bosh vaziri. Dag Hammarskjöldning otasi.

Manbalar 

Shvedcha familiyalar
Qudratulla Azizov

Qudratulla Xusanovich Azizov (1948-yil 23-may, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, texnika fanlari nomzodi, professor.

Biografiyasi 
Qudratulla Azizov 1948-yil 23-mayda Toshkent shahrida ishchi oilasida tugʻilgan. 1967—1972-yillarda Toshkent politexnika institutida tahsil olgan. Mutaxassisligi aloqa yoʻllari muhandisi. 1972—1978-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, aspiranti, 1978—1982-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, katta oʻqituvchisi, 1978—1982-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻl qurilish fakulteti dekan oʻrinbosari, 1982—1988-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarda harakatni tashkil etish kafedrasi dotsenti, 1988—1994-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi mudiri, 1994—1995-yillarda Moskva avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi katta ilmiy xodimi, 1995—2000-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻlovchilar tashish va yoʻl harakatini tashkil etish kafedrasi dotsenti, 2000—2013-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti harakat xavfsizligini tashkil etish kafedrasi mudiri, dotsenti, professori, 2014-2016-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti avtomobil yoʻllari va aerodromlarni qurish, ekspluatasiya qilish kafedrasi professori, 2016—2017-yillarda Toshkent avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish va ekspluatasiyasi instituti avtomobil yoʻllari va aerodromlarni qurish, ekspluatasiya qilish kafedrasi professori, 2017—2020-yillarda Toshkent avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish va ekspluatasiyasi instituti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatasiya qilish kafedrasi professori, 2020—2021-yillarda Toshkent davlat transport universiteti yoʻl muhandisligi kafedrasi professori vazifasida faoliyat yuritgan. 2021-yildan Toshkent davlat transport universiteti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatasiya qilish kafedrasi professori.

Ilmiy faoliyati 
Qudratulla Azizov 12 ta darslik, 3 ta monografiya, 12 ta oʻquv qoʻllanma, 100 ta uslubiy qoʻllanma, 300 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifi.

Mukofotlari 
 „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ esdalik nishoni (2011).

Manbalar 

Oʻzbekiston muhandislari
Fan nomzodlari
Professorlar
Ibrohim Sodiqov

Ibrohim Solihovich Sodiqov (1952-yil, 5-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, texnika fanlari doktori (2001), professor (2001).

Biografiyasi 
Ibrohim Sodiqov 1952-yil 5-yanvar Toshkent shahrida tugʻilgan. 1969—1974-yillarda Toshkent politexnika institutida tahsil olgan. Mutaxassisligi aloqa
yoʻllari muhandisi. 1974—1975-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti stajyor-oʻqituvchisi, 1975—1976-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, 1979—1983-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi assistenti, 1983—1985-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi katta oʻqituvchisi, 1985—1992-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻllarni qidirish va loyihalash kafedrasi dotsenti, 1995—2000-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti yoʻl qurilishi fakulteti dekani, 2000—2001-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti iqtisodiyot va tadbirkorlik ishlari boʻyicha prorektori, 2001—2003-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti akademik litseylar va kasb-hunar kollejlari bilan ishlash boʻyicha prorektori, 2003—2012-yillarda Jizzax politexnika instituti rektori, 2012—2013-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti avtomobil yoʻllari va aerodromlar kafedrasi professori, 2013—2017-yillarda Lugansk milliy agrar universiteti „Yer boshqaruvi va avtomobil yoʻllarini qurilishi va geodeziya“ kafedrasi professori, 2018—2020-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatatsiya qilish kafedrasi professori vazifasida faoliyat olib borgan. 2020-yildan Toshkent davlat transport universiteti avtomobil yoʻllarini qurish va ekspluatatsiya qilish kafedrasi professori.

Ilmiy faoliyati
Ibrohim Sodiqov 1976—1979-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti aspiranturasida, 1992—1995-yillarda Toshkent avtomobil-yoʻllar instituti doktoranturasida oʻqigan. 1982-yilda „Bir xil sathda kesishuvchi yoʻllarning chorrahasini koʻchirilgan chapga burilish bilan loyihalash“ mavzusida nomzodlik dissertasiyasini 2001-yilda „Avtomobil yoʻllarining transport-ekspluatasion sifatlarini prognozlash va boshqarish“ mavzusida doktorlik dissertasiyasini himoya qilgan. 170 dan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 7 ta darslik, 3 ta oʻquv qoʻllanma, 2 ta monografiya, 2 ta patent, 18 ta uslubiy ishlanma muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston muhandislari
Fan doktorlari
Professorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Doniyor Toshtemirov

Doniyor Eshboyevich Toshtemirov (1973-yil 12-mart, Baxmal tumani, Jizzax viloyati, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik olim, pedagogika fanlari nomzodi (2012), dotsent (2016).

Biografiyasi 
Doniyor Toshtemirov 1973-yil 12-mart Jizzax viloyati, Baxmal tumanida tugʻilgan. 1996-yilda Guliston davlat universitetini fizika va informatika oʻqituvchisi mutaxassisligi boʻyicha tugatgan. 2000—2004-yillarda Guliston davlat universiteti axborot-tahlil boʻlimi boshligʻi, 2004—2020-yillarda Guliston davlat universiteti fizika-matematika fakulteti katta oʻqituvchisi, dotsent, kafedra mudiri, fakultet dekani lavozimida ishlagan. 2020-yildan Guliston davlat universiteti „Pedagogika“ kafedrasi mudiri.

Ilmiy faoliyati
Doniyor Toshtemirov 1996—1999-yillarda Guliston davlat universiteti aspiranturasida tahsil olgan. 2012-yilda „Kasb-hunar kollejlarida informatikani oʻqitish uchun taʼlim portali yaratish va undan foydalanish metodikasi“ mavzusida nomzodlik dissertasiyasini himoya qilgan va 2016-yilda taʼlim-tarbiya nazariyasi va metodikasi ixtisosligi boʻyicha dotsent ilmiy unvoni berilgan. 200 dan ziyod ilmiy ishlar, shu jumladan 2 ta monografiya, 1 ta darslik, 3 ta oʻquv qoʻllanma, 30 dan ortiq uslubiy qoʻllanmalar muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston olimlari
Fan nomzodlari
Dotsentlar
Dekanlar
Mix ota masjidi

Mix ota masjidi — Navoiy viloyati Konimex tumani Qurama qishlogʻida joylashgan masjid.

Tarixi 
Mix ota masjidi Konimex tumani „Guliston“ MFY, Qurama qishlogʻida joylashgan. 1993—1995-yillar oraligʻida oʻsha davrdagi Konimex tuman hokimi Poʻlat Sulaymonovning tashabbusi bilan asosan hashar yoʻli bilan qurilgan. Namoz oʻqish honaqohi 120 nafar odamga moʻljallangan. Kadastr hujjatlari yoʻqolganligi sababli qayta tiklanmoqda. Namoz oʻqish xonasi, xonaqoh, imom xatib uchun alohida xonalar, hojatxona va tahoratxonalari mavjud. Isitish tarmogʻi, yoritish chiroqlari soz holatda, atrofi obodonlashtirilgan, 4 ta kuzatuv kameralari ishlab turibdi. Qur’on oyatlaridan keltirilgan bannerlar eski, tom qismiga oʻrnatilgan karnaylar joriy taʼmirtalab holatda. Namoz oʻqish vaqtlarini koʻrsatuvchi tablo eski, koʻrsatkichlari ishlamaydi. Oxirgi bor 2016-yilda homiylar tomonidan hashar yoʻli bilan taʼmirlangan. Oʻzbekiston Musulmonlar idorasi tasarrufidagi Navoiy viloyat vakilligi mas’ul tashkilot. „Mix ota“ masjidi bir vaqtning oʻzida 1 000 nafardan ortiq namozxonni oʻz bagʻriga sigʻdira oladi.

Manbalar 

Navoiy viloyati
Masjidlar
Konimex tumani
Mirzo Farmonqul

Mirzo Farmonqul (1868-yil, Xatirchi — ?) — BXSR Yer ishlari nozirligida kotib, Buxoro amirligida qorovulbegi, miroxoʻr, dodxoh lavozimlarida ishlagan.

Mirzo Farmonqul Berdimurod oʻgʻli 1868-yilda Navoiy viloyati Xatirchi tumanida tugʻilgan. Mirzo Farmonqul madrasa taʼlimini bitirgach, dastlab Xatirchi begi Nasrullobek qoʻlida kotib, keyin amlokdor boʻlib ishlaydi. 1901-yilda Nasrullobek tavsiyasi bilan qorovulbegi (poruchik) sifatida amir xizmatiga olinadi. Mirzo Farmonqul otasining vafotidan keyin miroxoʻr, 1917-yildan 1920-yilgacha dodxoh lavomida ishlagan. 1920-yilning avgustida sovet armiya bilan boʻlgan jangda Mirzo Farmonqul yigitlari shaxsan amir himoyasi uchun mas’ul boʻlgan. Farmonqul amirni Gʻijduvonga yetguncha himoya qiladi. Shundan keyin qizil armiyaga bas kelib boʻlmasligini anglagach, amirni Sharqiy Buxoroga chiqarib yuborish uchun dushmanni chalgʻitishga harakat qiladilar. Dodxoh yigitlari goh hujumga oʻtib, goh turli tomonga tarqalib, Xatirchiga chekina boshlaydi. Keyin Mirzo Farmonqul askarlarga tezlik bilan turli tarafga yashirinishga, keyinroq amir orqasidan Dushanbega borishga buyruq beradi.

Bu vaqtda amir Olimxon afgʻon amiri Omonulladan vaqtinchalik boshpana soʻraydi. Mazkur iltimosnomani Omonullaxonga Mirzo Farmonqul dodxoh yetkazadi. Keyin Omonullaxon bilan kelishuvga muvofiq barcha harbiylar ortga qaytadi.

Farmonquli dodxoh Buxoroga kelgan vaqtda qoʻlga olinib, 10 kun davomida tergov qilinadi. Soʻng Fayzulla Xoʻjayev hukumati tomonidan Yer ishlari nozirligida kotib lavozimiga ishga olinadi. Keyinroq bu ishni tashlab, 1921-yildan Xatirchiga qaytib, dehqonchilik bilan shugʻullanadi. 1922-yilda BXSR hukumati uni yana ishga olib, Kattaqoʻrgʻon shahriga amlokdor qilib tayinlaydi. 1924-yilgacha shu ishda faoliyat yuritadi. Keyinroq Xatirchi qozisining kotibi boʻlib ishlaydi.

1925-yilning 22-aprelida Mirzo Farmonqul Berdimurod oʻgʻli Xatirchida hibsga olinadi. Farmonqul tergovda oʻzining amir Said Olimxonning dodxohi boʻlgani va shu tufayli amirni himoya qilib, afgʻon amiri Omonullaxon bilan uchrashgani, Olimxonning roziligi bilan Buxoroga qaytganini taʼkidlaydi. 1925-yil 4-sentabr kuni Mirzo Farmonqul Berdimurod oʻgʻli OGPU yigʻilishida 3 yilga Sibirga surgun qilinadi. 1928-yil 20-aprel kuni esa hukm muddati hech bir asossiz yana 3 yilga uzaytiriladi.

Manbalar 

1868-yilda tugʻilganlar
Xatirchida tugʻilganlar
Buxoro amirligida tugʻilganlar
Sovet davri qatagʻon qurbonlari
Kishilar
Qatagʻon qurbonlari
Erkin Xoʻjayev

Erkin Normatovich Xoʻjayev (1939-yil 27-iyun, Samarqand, Samarqand viloyati, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik iqtisodchi olim, iqtisodiyot fanlari nomzodi (1969), professor (1992).

Biografiyasi 
Erkin Xoʻjayev 1939-yil 27-iyunda tugʻilgan. 1962-yilda Samarqand davlat universitetini tugatgan. 1957—1958-yillarda Samarqand shoyi toʻqish fabrikasi ishchisi, 1962—1964-yillarda Samarqand tibbiyot instituti „Siyosiy iqtisod“ kafedrasi oʻqituvchisi, 1964—1966-yillarda Samarqand shahar yoshlar uyushmasining birinchi kotibi, 1966—1976-yillarda Samarqand davlat universiteti „Siyosiy iqtisod“ kafedrasi aspiranti, oʻqituvchisi, dotsenti, 1976—1990-yillarda Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti „Siyosiy iqtisod“ kafedrasi mudiri, dotsenti, 1990—1994-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi Prezidiumi aʼzosi va iqtisodiy islohotlar, byudjet siyosati va mahalliy oʻzini oʻzi boshqarish qoʻmitasi raisi, 1992—1994-yillarda Samarqand kooperativ instituti rektori, 1994-1996-yillarda Oʻzbekiston Respublikasining Eron Islom Respublikasidagi favqulodda va muxtor elchisi, 1996—2004-yillarda Samarqand kooperativ instituti „Moliya va kredit“ kafedrasi professori vazifasida faoliyat koʻrsatgan . 2004-yildan Samarqand iqtisodiyot va servis instituti „Moliya va sugʻurta xizmatlari“ kafedrasi professori. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Tadbirkorlik uyushmasining birinchi prezidenti (1991-1995), Oʻzbekiston-Eron doʻstlik jamiyatining vitse-prezidenti (1990-1996) sifatida ham faoliyat olib borgan.

Ilmiy faoliyati 
Erkin Xoʻjayev 120 dan ilmiy ishlar muallifi. Toshkent davlat iqtisodiyot universitetining faxriy professori (1992). Xalqaro axborotlashtirish akademiyasining muxbir aʼzosi (1993).

Unvona va mukofotlari 
 „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan iqtisodchi“ faxriy unovni (1989);
 „Oliy taʼlim aʼlochisi“ koʻkrak nishoni;
 „Xalq taʼlimi aʼlochisi“ koʻkrak nishoni;
 „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ esdalik nishoni (2011);
 „Oʻzbekiston Respublikasi mustaqilligiga 30 yil“ esdalik nishoni (2021);
 „Oʻzbekiston Konstitutsiyasiga 30 yil“ esdalik nishoni (2022).

Manbalar 

Oʻzbekiston olimlari
Iqtisodchilar
Fan nomzodlari
Professorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Oʻzbekistonning Erondagi elchilari
Tezkor shaxmat

Tezkor shaxmat yoki rapid (; nemischa Schnelschach) — chegaralangan vaqt nazoratida boʻladigan shaxmat oʻyin turi boʻlib, unda har bir oʻyinchiga butun oʻyin davomida 10 daqiqadan koʻproq vaqt beriladi.

FIDE qoidalari 
FIDE qoidalariga koʻra:

 Oʻyinchi harakatlarni yozib olishi shart emas (lekin buni amalga oshirishi mumkin)

Tarixi 
Tezkor shaxmat boʻyicha ilk oʻyin 1861-yilda oʻtkazilgan. 1980-yillarning ikkinchi yarmida butun dunyoda tezkor shaxmat boʻyicha musobaqalar muntazam oʻtkazila boshlandi. Festival turnirlardan tashqari Yevropa va jahon chempionatlari uchun rasmiy turnirlar ham boʻlib oʻtdi. 1988-yilda tezkor shaxmat boʻyicha birinchi Yevropa va jahon chempionatlari oʻtkazildi.

Tezkor shaxmat boʻyicha jahon chempionlari

Ayollar oʻrtasida tezkor shaxmat boʻyicha jahon chempionlari

Manbalar 

Shaxmat
Oʻpka arteriyasi

Oʻpka arteriyasi — yurak oʻng qorinchasidan boshlanuvchi tomir boʻlib, karbonat angidridga toʻyingan qonni oʻpkalarga olib borish vazifasini bajaradi. Uning uzunligi 5-6 sm, kengligi esa 3-3.5 sm boʻladi. Oʻpka arteriyasi aorta yoyi ostida, IV-V koʻkrak umurtqalari qarshisida oʻng va chap oʻpka arteriya tarmoqlariga boʻlinadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Angiologiya
Anatomiya
Yurak qon-tomir sistemasi
Jahongir Ismoilov

Jahongir Xolmurodovich Ismoilov (1952-yilda tug‘ilgan) — taniqli jurnalist va iste’dodli yozuvchi. O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasi a’zosi (2002).

Tarjimayi holi 
1952-yil 20-aprelda Navoiy viloyati Qiziltepa tumanidagi Toshrabot mavzesining Oqrabot qishlog‘ida o‘zbek tili va adabiyoti o‘qituvchisi oilasida tavallud topgan. Beruniy va G‘afur G‘ulom nomli maktablarda o‘qigan. O‘rta maktabni tugatgandan so‘ng (1969), Toshkent davlat universiteti (hozirgi O‘zbekiston Milliy universiteti)ning jurnalistika fakultetida o‘qiydi (1969—1975).

Mehnat faoliyatini Buxoro davlat pedagogika instituti (hozirgi Buxoro davlat universiteti)ning “Ilg‘or fan uchun” gazetasida muharrir vazifasida boshlagan (1974—1976). Uning asosiy jurnalistik faoliyati „Buxoro haqiqati“ (hozirgi „Buxoronoma“) viloyat gazetasida muxbir, muharrir, bo‘lim mudiri, O‘zbekiston radiosida adabiy-dramatik eshittirishlar bosh tahririyatida muharrir, „Buxoro muallimi“ gazetasining tashkilotchisi va muharriri, „Ma’rifat“ gazetasining Buxoro viloyati bo‘yicha maxsus muxbiri bo‘lib ishlagan. „Buxoronoma“ va „Бухарский вестник“ viloyat gazetalari bosh muharriri sifatida faoliyat yuritgan. O‘zbekiston jurnalistlari ijodiy uyushmasi Buxoro viloyati bo‘limiga rahbarlik qilgan. 

Adabiyotshunos olimlar G‘ayrat Murodov va Nafisa A’loyeva Jahongir Ismoilov ijodi haqida „Erkparvar ijodkor“ (2009) risolasini yozgan.

Asarlari 
Jahongir Ismoilovning „Navqiron davra“ (jamoaviy to‘plam; 1984), „Dil izhori“ (hammualliflikda; 1987), „Yurtim tarovati“ (1989), „Sog‘inch“ (1995) kabi she’riy to‘plamlari, “Tutash taqdirlar” (1985), „Mashinasini o‘g‘irlatgan domla“ (1998), „Buyog‘i qandoq bo‘larkin?“ (2002), „So‘nggi manzil“ (2007), „Toshboy GAI hangomalari“ (2009), „Tanazzul“ kabi nasriy kitoblari nashr etilgan. „Yillar sabog‘i“ nomli asari O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasining „Adib va jamiyat“ rukni ostida chop etilgan (2022). U Buxoro viloyati ijodkor o‘qituvchilarining „To‘yona“ nomli bayozi (2001)ning tuzuvchisi va muharriri.

Mukofotlari 

 O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan jurnalist (2002);
 „El-yurt hurmati“ ordeni (2013);
 O‘zbekiston xalq ta’limi a’lochisi (2001);
 Xalqaro „Oltin qalam“ milliy mukofoti (2008).

Manbalar 

O‘zbekiston jurnalistlari
O‘zbekiston yozuvchilari
O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan jurnalistlar
O‘zbekiston Yozuvchilari uyushmasi a’zolari
„Oltin qalam“ milliy mukofoti g‘oliblari
Mavhum strategiyali oʻyinlar

Strategiya oʻyinlaridan farqli oʻlaroq, mavhum strategiya oʻyinlari odatda aniq rejaga ega emas yoki minimaldir. Natijalar faqat oʻyinchi tanlovi bilan belgilanadi (tasodifiyliksiz). Misol uchun, Go — bu sof mavhum strategiya oʻyini. Go oʻyinida asosiy uchta mezon mavjud. Shaxmat ham mavhum strategiyali oʻyin hisoblanadi.

Tarixi 

Mancala bugungi kunda ham keng oʻynaladigan eng qadimgi oʻyinlardan biridir. Shuningdek, qadimgi oʻyinlardan yana biri shaxmat Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismida, Gupta imperiyasida ( 280-550)  paydo boʻlgan deb qaraladi   .

Musobaqalar 
Mavhum strategiyali oʻyinlar boʻyicha 2008-yilda jahon chempionati oʻtkazilgan.

Manbalar

Tashqi havolalar 

 Alberta universiteti oʻyinlari guruhi
 Devid Eppshteynning CGT sahifasi
Mavhum strategiyali o'yinlar
Boboqul To‘xtayev

Boboqul Yorqulovich To‘xtayev — introduktor, biologiya fanlari doktori, professor.

Tarjimayi holi 
Boboqul To‘xtayev 1958-yil 13-oktyabrda Qiziltepa tumani Zarmetan qishlog‘ida tug‘ilgan. 1981-yilda Samarqand davlat universitetining biologiya fakultetini tugatgan. 1981-yilda Toshkent shahriga O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Botanika institutiga ishga keladi. Botanika institutida dastavval stajor-tadqiqotchi lavozimida ishlagan. 1982-yilda Navoiy viloyati Qiziltepa tumani Urug‘chilik inspeksiyasida agronom-metodist lavozimida faoliyat ko‘rsatgan. 

Boboqul To‘xtayev 1991-yilda “Shirinmiyaning sho‘r tuproqlarda o‘zlashtiruvchi o‘simlik sifatida foydalanilishi va bioekologik xususiyatlari” mavzusida fan nomzodligi uchun dissertatsiyani himoya qiladi. 1992-yilda Buxoro davlat universitetida o‘qituvchi va dekan muovini lavozimlarida ishlaydi. 1993-yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi F.N.Rusanov nomidagi Botanika bog‘ining Tibbiyot botanikasi laboratoriyasida ish boshlaydi. Laboratoriyada dastlab kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim va laboratoriya mudiri lavozimlarida ishlaydi. 

U 2001-yilda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi „Botanika“ ilmiy ishlab chiqarish markazi tashkil etilgach Botanika bog‘i direktori, 2003—2008-yillarda „Botanika“ ilmiy ishlab chiqarish markazi laboratoriya mudiri lavozimida ishlaydi. 2008-yildan boshlab „Botanika“  ilmiy ishlab chiqarish markazi bosh direktori lavozimiga tayinlanadi.

Boboqul To‘xtayev 2009-yilda „O‘zbekistonning sho‘r yerlarida dorivor o‘simliklar introduksiyasi“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qiladi. 2012—2014-yillarda O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi O‘simlik va hayvonot olami genofondi institutining direktori, keyinchalik „Dorivor o‘simliklar“ laboratoriyasining mudiri va loyiha rahbari  lavozimlarida faoliyat olib boradi. Institut qoshidagi doktorlik dissertatsiyasi himoyasi bo‘yicha ilmiy kengash a’zosi.  

Boboqul To‘xtayev 120 dan ortiq maqolalar va tezislar muallifi.

Manbalar 

Biolog olimlar
Biologiya fanlari doktorlari
Qiziltepa tumanida tug'ilganlar
Tojsimon arteriyalar

Tojsimon arteriyalar — aorta qon tomirining kengaygan qismidan boshlanuvchi arteriya tomiri boʻlib, asosan yurakning mushak qavatini qon bilan taʼminlash vazifasini bajaradi. U ikki qismdan iborat:
 Oʻng tojsimon arteriya
 Chap tojsimon arteriya

Manbalar 

Tibbiyot
Anatomiya
Kardiologiya
Yurak qon-tomir sistemasi