MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vladimir Markovnikov

Vladimir Vasilyevich Markovnikov [1838.13.(25).12 - 1904.29.1 (11).2] — rus organik kimyogari. A. B. Butlerovning shogirdi. Qozon universiteti professor (1870-yildan). Ilmiy ishlari organik birikmalarning tuzilish nazariyasini rivojlantirish hamda neft va alisiklik uglevodorodlar kimyosiga oid. Markovnikov molekulalarda atomlarning izomeriyasi va oʻzaro taʼsirini oʻrgandi, oʻrin almashish, birikish va parchalanish reaksiyalarining qator qonuni-yatlarini ochdi. 1869-yilda Morkovnikov qoidasiip kashf etdi. Suv elementlari yoki galogenvodorodlar qoʻshni uglerod atomlaridan ajralib hosil boʻlishini oʻrgandi. 80-yillardan boshlab Kavkaz neftlarini oʻrgana boshladi. Uglevodorodlarning yangi sinfini aniqlab, ularga naftenlar deb nom berdi. 5 aʼzoli naftenlarni oʻrgandi, koʻpchilik sikloparafinlarni, shuningdek, tarmoqlangan zanjirli parafinlarni sintez qildi. Amaliyot uchun zarur boʻlgan aromatik uglevodorodlarni sikloparafinlardan katalitik yoʻl bilan olish usullarini topdi. Markovnikov organik kislotalar, jumladan, izomoy kislotani ilk bor sintez qiddi. Shoʻr koʻllar va tuz konlarini oʻrganib, ulardan foydalanish yoʻllarini koʻrsatib berdi.

Manbalar 

 

1838-yilda tugʻilganlar
1904-yilda vafot etganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
11-fevralda vafot etganlar
Markovnikov qoidasi

Markovnikov qoidasi - nosimmetrik alkenlar yoki alkinlarga proton kislotalari yoki suv birikkanda vodorod atomining koʻproq gidrogenlangan uglerod atomiga birikishi. 1869-yil V.V. Morkovnikov tomonidan eʼlon qilingan. Mac, pentenga HCI ni biriktirilganda vodorod atomi ikki vodorod tutgan uglerod atomiga uchinchi boʻlib, xlor atomi esa vodorod atomi tutmagan uglerod atomiga birikadi. Ushbu holat nosimmetrik uglevodorod molekulasida elektr zaryadining baravar tarqalmasligi tufayli vujudga keladi. Qoʻsh bogʻning qutblanishi natijasida manfiy zaryad koʻproq gidridlangan uglerod atomi tomon siljiydi va musbat zaryadlangan vodorod atomini tortadi. Kamroq gidrogenlangan (musbat zaryadlangan) uglerod atomiga esa anion (keltirilgan reaksiyalarda xlor atomi) tortiladi. Markovnikov qoidasiga muvofiq bunday reaksiyalar eng barqaror oraliq kationlar hosil boʻladigan yoʻnalishda kechadi. Elektronoakseptor effekti kattaroq oʻrinbosarlar mavjud boʻlganda, mas, umumiy formulasi SN2=SNX (bu yerda X-CN, SOON, SGʻ3) boʻlgan moddalarga galogenvodorodlar yoki suv biriktirilganda reaksiyaning Markovnikov qoidasiga teskari yunalishda amalga oshishi isbotlangan.

Manbalar
Markoman urushi

Markoman urushi (166-180) -german va sarmat kabilalarining Rim bilan urushi. Rim imperiyasi chegaralarini buzgan ushbu qabilalar Shimoliy Italiyaga bostirib kirib, bir necha jangda gʻalaba qilganlar. Oʻzaro tuzilgan bitimga koʻra, urushgacha boʻlgan chegaralar qayta tiklangan.

Manbalar
Markomanlar

Markomanlar — german kabilasi. Miloddan avvalgi 1ming yillikning 2-yarmida hozirgi Saksoniya va Tyuringiya hududida yashagan. 166—180 yillarda Rimga qarshi urushgan. 4-asrdan M. Xalqlarning buyuk koʻchishi oqimiga qoʻshilib ketgan. 5-asr oxirida Bavariya hududida muqim yashab qolishgan.

Manbalar
Guglielmo Marconi

Guglielmo Marconi () (1874.25.4, Bolonya - 1937.20.7, Rim) — italiyalik radiotexnik va tadbirkor. Muntazam ilm olmagan. Elektromagnit toʻlqinlar haqida asosiy maʼlumotlarni italyan fizigi A. Rigidan olgan, uning rahbarligida oʻsmirlik davrida fizika bilan shugʻullangan. 1896-yilda Buyuk Britaniyaga koʻchgan va u yerda elektromagnit toʻlqinlar yordamida signal berish tajribalarini oʻtkazgan. 1897-yilda simsiz telegraflash usuliga tegishli ixtirosiga patent olgan, aksiyadorlik jamiyatini tashkil qilgan (1897). Aloqa vositasi sifatida radioni rivojlantirgan. 1901-yilda Atlantika okeani orqali radioaloqa oʻrnatgan. Nobel mukofoti laureati (1909; K. F. Braun bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
1874-yilda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
25-aprelda tugʻilganlar
20-iyulda vafot etganlar
Marksizm

Marksizm — K. Marks va F. Engels asos solgan falsafiy, iqtisodiy va siyosiy taʼlimot. Nemis mumtoz falsafasini (Gegel, Feyerbax va boshqalar), ingliz siyosiy iqtisodini (Smit, Rikardo va boshqalar), fransuz xayoliy sotsializmini (Sen-Simon, Furye va boshqalar) oʻrganishga tayanib, Marks va Engels dialektik, tarixiy materializmga asoslangan falsafa, qoʻshimcha qiymat nazariyasiga asoslangan siyosiy iqtisod va kommunizm taʼlimotini ishlab chiqdilar.

M.da moddiy ishlab chiqarish usuli, ishlab chiqaruvchi kuchlar va ishlab chiqarish munosabatlari jamiyatning negizi sifatida karaladi. M. xususiy mulkchilikka asoslangan jamiyatda ishlab chiqarishning ijtimoiy va oʻzlashtirishning xususiy harakterga ega ekanligiga tayanib, ijtimoiy inqilob toʻgrisidagi qonunni asoslashga urinadi. Ijtimoiy-iqtisodiy formatsiya, sinfiy kurash bilan bogʻliq nazariyani ilgari suradi. Jamiyat tari-xiga sinflar kurashi tarixi sifatida qaraydi. M.ga kura, sinfiy kurash proletariat diktaturasiga olib keladi. Proletariat diktaturasining maqsadi esa sinfsiz jamiyat qurishdan iborat deb hisoblaydi. M. ishlab chikarish vositalariga faqat ijtimoiy mulkchilikni tan oldi, boshqa mulk shakllarini inkor etdi. Xususiy mulkni barcha ijtimoiy illatlarning asosiy sababi degan notoʻgʻri qarashni ilgari suradi.

M.ning qoʻshimcha qiymat qonuni kapitalizmning asosiy iqtisodiy qonuni deb qaralgan. M.da tarixni materialistik tushunish orqali jamiyatning rivojlanish qonunlari, kapitalizmning sotsializm bilan almashinishi muqarrarligi, kapitalizmdan sotsializmga oʻtish davri, kommunizmning ikki fazadan iborat ekanligi gʻoyasi ilgari suriladi va sotsializm kommunizmning quyi fazasi sifatida qaraladi. Yana q. Sotsializm.

M. 19-asr ijtimoiy fikr taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatdi. Ayni vaqtda undagi xayoliy, ziddiyatli va xato tasavvurlar tanqidga uchradi. M.da ijtimoiy qarama-qarshiliklar, sinfiy kurash va zoʻrlik nazariyasi mutlaqlashtirildi, proletariatning tarixiy roli asossiz ravishda ulugʻlandi. M. Rossiyadagi Oktabr toʻntarishi va kommunistik totalitarizmga xizmat qildi.

M. davlat mafkurasi boʻlib qolgan koʻp mamlakatlarda 20-asrning 80-yillaridan boshlab mustabid rejimlarning yemirilishi va mustaqil davlatlarning taraqqiyot yoʻllarini belgilab olishi M.ni tanqidiy oʻrganish va unga baho berishda yangi davrni boshlab berdi.

Ibodulla Ergashev.

Manbalar
Markuze Gerbert

MARKUZE (Marcuse) Gerbert (1898. 19.7, Berlin — 1979.29.7, Shtarnberg) — nemis-amerika faylasufi va sotsiolog . 1934-yildan AQShda. Fan va texnika rivojlangan jamiyatda inqilobiy oʻzgarishlar qilish tashabbusi "qoloqlar" (lyumpenlar, ishsizlar) va radikal ziyolilar hamda talabalar tomoniga oʻtadi, deb uqtirgan. Kurashning oshkora shakllarini "parlament oʻyini" sifatida baholab, ulardan voz kechishni talab qilgan. M. gʻoyalari Gʻarbda soʻl ekstremistik kuchlar dunyoqarashiga oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Asosiy asarlari: "Eros va sivilizatsiya" (1955), "Loqayd inson" (1964), "Psixologik taxlil va siyosat" (6nashri, 1980).

Manbalar
Marksheyderiya

Marksheyderiya (nem. mark - chegara va scheiden — boʻlmoq, ajratmoq) — konchilik fani va texnikasining bir tarmogʻi; tabiiy sharoitdagi obʼyektda aslidan oʻlchashlar va Yer kaʼridagi foydali qazilma uyumining shakli va oʻlchamlari, qazilmada foydali va zararli komponentlarning joyla-shuvi, oʻzida saqlovchi jinslar xususiyati, lahimlarning fazoviy joylashishi, kon ishlari natijasida sodir boʻladigan kon bosimi va yer yuzasi jinslarining deformatsiyasini oʻrganadi. Ish jarayoni marksheyderlik priborlari yordamida olib boriladi. M. maʼlumotlari geometrik proyeksi-yalar usulida olingan konchilikka oid grafik hujjatlar, chizmalarda sintez qilinadi.

M. kompleks fan boʻlib, mat., fizika, texnika, astronomiya, geodeziya, geol., konchilik ishi va boshqa fanlar bilan chambarchas bogʻliq. Marksheyderlik xizmati foydali qazilmani konlardan qazib olishning har bir bosqichida (qidiruv, loyihalashtirish, shaxtalarni qurish, qazib olish, kon korxonalarini tugatish va boshqalar) qatnashadi. M. kuyidagi 2 funksiyani bajaradi: taʼ minlash funksiyasi (qidiruv va boshqa konchilik inshootlarini loyihadan natura xoliga oʻtkazish, lahimlarga yoʻnalish berish, konlarning plan hamda kesma koʻrinishini fazoviy geometrik oʻlchash usullari bilan haritaga tushirish va ularni marksheyderlik hujjatlarida aks ettirish) va nazorat qilish funksiyasi (qidiruv la-himlarining oʻtishni oʻz vaqtida kuzatish, qurilishmontaj ishlarini, foydali qazilmalar va qoplama jinslarni qazib olishda, talofat va sifatsizlanishida tezkor hisob nazorati, zaxiralar oʻzgarishini hisobi, atrof muhitni saqlashda konchilik ishlarini toʻgʻri olib borishni nazorat qilish, kon bosimi va yer yuzasining siljishi (deformatsiyasi)ni kuzatish va boshqa turli ishlarning nazorati). 1990-yillardan M. ishlarida oʻta aniq pribor — yorugʻlik bilan uzoqni oʻlchovchi, yoʻnalishli lazerli koʻrsatkichlar, gigroskopik va kodli teodolitlar va ta-xeometrlar, vizirli nivelirlar, avtomatprofilograflar va boshqa elektron-optik asboblar qoʻllanilmoqda. Oʻzbekistonda M.ga oid amaliy ishlarni konchilik korxonasi qoshidagi marksheyderlik xizmati bajaradi.institutlar esa ToshTU va konchilik ilmiy tadqiqot institut larida olib boriladi.

Manbalar
Marlo Kristofer

MARLO (Marlowe) Kristofer (1564.6.11, Kenterberi - 1593.30.5, Deptford) — ingliz shoiri va dramaturgi. Diniy xizmatdan voz kechib, 1587-yildan Londonda aktyorlar truppasida ishlagan, dramaturgiya bilan shugʻullangan. 2 qismli "Buyuk Temur" (1587—88) temperaturagediyasida Amir Temur afsonaviy, romantik boʻyoqlarda tasvirlangan. Nemis xalq afsonasi asosida yaratgan "Doktor Faustning fojiali tarixi" (1592) pyesasida qudratli insonning olam sirlarini bilishga intilishi, "Maltalik yahudiy" (1588), "Parijdagi qonxoʻrlik" (1593) temperaturagediyalarida mol-dunyo va hokimiyatga erishish yoʻlida insoniylik qiyofasini yoʻqotgan shaxslar fojiasi tasvirlangan. Shekspirning dastlabki ("Genrix VI", "Tit Andronik") pyesalari M. bilan hamkorlikda yozilgan, deb taxmin qilinadi. Tragediya janrini yangi boskichga koʻtargan.

Manbalar
Marmar

Marmar (,  [marmaros] — yaltiroq tosh soʻzidan) — kristalli togʻ jinsi. Ohaktosh yoki dolomitning toʻla qayta kristallanishidan hosil boʻlgan. Mineral donachalarining oʻlchamiga qarab (0,05 — 2,25 mm) mayda, oʻrtacha va yirik donachali Marmarlar farq qilinadi. Mayda donachali Marmar sifatli hisoblanadi, chunki unda gʻovak va darzlik kam. Marmarningtarkibi, asosan, kalsit (SaSO3)dan iborat, ozroq MgO, GʻeO, Gʻe2O3. MpO, A1O2 va A12°z bOʻladi. Tarkibida MgO koʻp boʻlgan turi dolomitli Marmar deb ataladi. Marmarga boshqa minerallar (kvars, xalsedon, limonit, xlorit, gematit, pirit va boshqalar), shuningdek, organik birikmalarning kup qoʻshilganligi uning xossalarini (mustahkamligi, rangi, zichligi va h.k.) keng diapazonda oʻzgarishiga sabab boʻladi. Marmarga kvars qoʻshilgan boʻlsa uning mustahkamligi ortadi, binobarin ishlov berish ham qiyinlashadi. Qoʻshimchalar Marmarning sifatini yo oshiradi yoki kamaytiradi. Strukturasi bir xil boʻlgan Marmarlar sovuqqa chidamli boʻladi. Qurilish amaliyotida Marmar deb sayqal berish mumkin boʻlgan oʻrtacha qattiqlikdagi metamorfik jinsga aytiladi; bular — marmar, marmarlashgan ohaktosh, zich dolomit, ofikalsit, karbonatli brekchiya va kar-bonatli konglomeratlar. Marmarning rangi (qizil, pushti, sargʻish, qoʻngʻir, yashil, jigarrang, qora, kulrang, oq) turli xil kimyoviy va mexanik aralashmalarga bogʻliq. Marmarning fizik xossalari: zichligi 1900–2800 kg/m3, siqishga mustahkamlik chegarasi 10,0— 25,0 MPa, sinishga chidamlilik chegarasi 10—30 MPa, suv shimuvchanligi 0,15—0,50%, gʻovakligi 1%gacha. Qattiqligi 3—4. Marmarning bir tekis oq yoki qora ranglisi juda qadimdan xaykaltaroshliqda ishlatilib kelinadi. Oʻzbekistonning qad. Samarqand, Buxoro, Xiva, Qoʻqon va boshqa shaharlaridagi meʼmoriy obidalarida Marmarning katta harsang toshlaridan tortib, to mayda Marmar oniksi plastinkalarigacha ishlatilgan. Toshkent shahridagi koʻpgina teatr, maʼ-muriy binolar va metropoliten st-yalarida Oʻzbekiston Marmar ishlatilgan. Marmar karyerlarda, kam hollarda yer ostidan qazib olinadi. Yaxlit katta boʻlaklar tosh qirquvchi mashinalar, maxsus arralar yordamida qirqib olinadi. Marmar konlari Oʻzbekiston (Gʻozgʻon, Koʻkpatos, Omonqoʻton, Ogʻaliq va boshqalar), Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Ural, Sibir), Armaniston, Italiya, Gretsiya, Kuba, Fransiya, Norvegiya, AQSH va boshqa mamlakatlarda mavjud.

Oʻzbekistonda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan Marmar konlari: Gʻozgʻon (yiliga 12 ming m3), Nurota (0,8 ming m3), Zarband (7 ming m3), Tomchiota (1,4 ming m3), Koʻchat (2 ming m3), Makrid (0,4 ming m3), Qaxralisoy (Qoraqalpogʻistonda) (1 ming m3) va boshqa Marmarning sanoat zaxiralari 50 mln. m3dan ziyod (2000). Marmar qazib oluvchi va ishlov beruvchi yirik korxonalar: "Oʻzsanoatqurilishmateriallari" AJ, "Qizilqumnodirmetalloltin" va "Oʻzavtoyoʻl" davlat aksiyadorlik kompaniyalari.

Manbalar 

Petrologiya
Alabama shtati ramzlari
Marmar dengizi

Marmar dengizi — Atlantika okeanining qurukliklar oʻrtasidagi dengizi. Yevropa bilan Kichik Osiyo yarim orol oralirida. Bosfor boʻgʻozi orqali Kora dengiz bilan, Dardanel boʻgʻozi orqali Egey dengizi bilan tutashgan. Maydoni 12 ming km². Uzunligi 280 km, eni 80 km gacha. Eng chuqur joyi 1273 m. Yer pustila katta siniklar paydo boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Sohillari, asosan, togʻli, jan. va shim. da kuchli parchalangan. Shimoliy qirgʻoklariga yaqin joylarda suv osti rifi kup. Marmar, Shahzoda o.lari va boshqa orollar bor. Dengiz qishda ham muzlamaydi. Suvining yuza qismidagi temperaturasi qishda 8—9°, yezda 29° gacha koʻtariladi. Shoʻrligi shimolida 20 %o dan janubida 25—26 %o gacha. Marmar dengizi ning gidrologik rejimi suvning boʻgʻozlar orqali Qora va Egey dengizlari suvi bilan almashinib turishiga bogʻliq. Marmar dengizining oʻsimlik va hayvonlari Oʻrta dengiznikiga oʻxshash. Baliq (skumbriya) ovlanadi. Marmar dengizi orqali Qora dengizdan Oʻrta dengizga boriladigan muhim aloqa yoʻllari oʻtgan. Shimoliy sohilida Istan-bul shahri joylashgan.

Manbalar 

Dengizlar
Marmar kishmish

Marmar kishmish, marmari, yerevani — marmar rangli urugʻsiz mayizbob uzum navi. Vatani — Armaniston. Oq kishmishning vegetativ oʻzgarishidan yuzaga kelgan deb hisoblanadi. Sharqiy ekologik geografik navlar guruhiga mansub. Bargi oʻrtacha dumaloq, toʻqyashil, 3—5 boʻlak, chetlaridagi tishlari arrasimon, keng asosli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik (oʻrtacha ogʻirligi 400 g, boʻyi 22, eni 15 sm), shakli silindrsimon, gʻujumlari zich yoki oʻrtacha zich, gʻujumi mayda, yumaloq, Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, tarkibida qand moddasi 25%, nordonligi 4,8 g/l. Vegetatsiya davri 145—147 kun. Avgust oxirida toʻliq pishadi. Hosilga erta kiradi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Kul kasalligi va barg oʻrovchilarga nisbatan chidamli. Oʻrta Osiyo hududida ekiladi. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi (mayiz chiqishi 26%).

Manbalar 

Uzum navlari
Marmar oniksi

Marmar oniksi - karbonatli jins; mayda kristalli zich, yarim shaffof, qatlamli oqiq; asosan, kalʼsitdan iborat, baʼzan aragonit bilan birga uchraydi. Issiq mineral buloqlardagi karbonatli minerallarning choʻkishidan vujudga keladi. Marmar oniksining notoʻgʻri navbatlangan qatlamlaridagi oq, sariqpushti, sariq-yashil va qoʻngʻir rangli alohida qatlamlari sayqal berilgan yuzada nihoyatda goʻzal manzarali bezakni hosil qiladi. Birxil yoki turli xil rangdagi yoʻllarning qalinligi millimetrning bir necha ulushidan bir necha sm gacha boʻladi. Bir xil tarkibli, yoʻlyoʻl teksturali xillari manzaralibadiiy, mozaika va qoplama bezak ishlarida qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda va qoʻshni mamlakatlarda (Turkmaniston, Tojikiston va boshqalar) baʼzi gʻorlarda uchraydi, shuningdek, Armaniston, Jazoir, Misr, Argentina, Meksika va boshqa mamlakatlarda ham mavjud.

Manbalar 

 

Petrologiya
Qurilish materiallari
Marmar tarvuz

Marmar tarvuz — oʻrtapishar tarvuz navi. Hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida Astraxon tarvuz navidan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan. Marmar tarvuz oʻrtapishar tarvuzlar orasida eng tezpishar va shirin nav. Palagi oʻrtacha kattalikda, barg shakli konussimon, rangi yashil, barg shapalogʻining orqa tomoni kulrang. Tarvuz shakli sharsimon, rangi och yashil, silliq yuzasida bir-biridan turli masofada joylashgan yashil tasmalari bor, vazni 2,5—3 kg gacha. Eti qumoq, malina rangida, sersuv, sershira. Meva sharbati tarkibida 7,9% quruq modda, 6,9% qand mavjud. Urugʻi mayda, jigarrang . Hosildorligi 150—200 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

Manbalar 

    

Tarvuz navlari
Marmarak

Marmarak (Solvia L.) — koʻp yillik oʻtlar turkumi; gulzorlarda ekiladigan bir yillik manzarali oʻsimlik. M.ning yaltiroq M., Korolkov M.gi, xushboʻy M., xivicheimon M., choʻl M.gi (zigʻirak) kabi 5 turi bor. Yaltiroq M. (S.splendens ver. Gawl.) — bir yillik oʻt, boʻyi 50—80 sm, poyasi tik usadi. Barglari uchburchaklinashtarsimon. Gultoji 50–60 mm. Iyun — okt.oylarida gullaydi, gullari sariq, 25–33 mm. Korolkov M.gi (S.korolkovii Rgl. et Schmalh.) — koʻp yillik oʻt. Boʻyi 24— 50 sm. Ildiz boʻgʻizidagi barglar nashtarsimon, uchi oʻtkir, dumaloq ponasimon, yashil tukli. Iyun—avg . oylarida gullab urugʻlaydi, gullari siyoh rang . Togʻli mintaqalarda oʻsadi. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Xushboʻy M. (S.sclarea L.) — koʻp yillik oʻt. Boʻyi 50—100 sm. Poyasi tik usadi, tepa qismidan shoxlangan. Barglari yashil, ellipssimon-choʻziq, yirik burmali, Iyun—avg . oylarida gullab urugʻlaydi. Togʻli mintaqalardagi bogʻlarda, togʻ daralarida oʻsadi. Efir moyli oʻsimlik hisoblanadi.

Manbalar
Marmelad

Marmelad (frans. marmelade, por-tugalcha marmelo — behi) — jelesimon shirinlik; rezavor-meva aralashmali pyure, shakar, patoka, agar (yoki pektin), oziq-ovqat kislotalari, xushboʻy va boʻyoq moddalari qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Mevali va jeleli xillari bor. Mevali M. meva, asosan, olma pyuresini shakar va qiyomga qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Masalliq vakuum-apparatda yoki ochiq qozonda pishiriladi, pishishiga 1—2 min. kolganda unga qiyom qoʻshiladi. Hosil boʻlgan massaga tegishli kislota, boʻyoq moddalari, efir moylari va essensiya qoʻshiladi. Massani yaxshilab aralashtirib, qoliplarga quyiladi; massa 30—45 min.da qotadi, soʻngra namligi 22—25% boʻlguncha quritiladi. Jeleli M. tarkibida jele hosil qiluvchi oʻsimlik moddalar (mas, agar) boʻladi. Shakddor qoliplarga quyiladi.

Manbalar
Marna

Marna () — Fransiya shim.dagi daryo, Sena daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 525 km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Langr platosidan boshlanib, Parij havzasi boʻylab oqadi va Parij shahri yaqinida Sena daryosiga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 100 m³/sek. Asosan, yomgʻir suvidan toʻyinadi. Qishda toʻlib oqadi (suv sathi 4–5 m gacha koʻtariladi). Kema qatnaydi. Kanallar orqali Reyn va Sena daryolari havzasi bilan bogʻlangan. MARODYORLIK (frans. maraudeur — talonchi) — harbiy xizmatni oʻtash tartibiga qarshi jinoyatlarning bir turi;halok boʻlganlarning yoki yaradorlarning buyumlarini egallash. OʻzR Jinoyat kodeksi boʻyicha, bunday jinoyatni sodir etganlar 5 yildan 10 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Xalqaro huqukda M. kengroq maʼnoda qoʻllaniladi (dushman hududi aholisini talash ham shunday jinoyat hisoblanadi) va unga xalqaro tusdagi harbiy jinoyat sifatida qaraladi.

Manbalar 

    

Fransiyadagi daryolar
Marokanda

Marokanda — Samarqandning yunoncha nomi (miloddan avvalgi 4-asr —milodiy 4-alar). Aslida Samarqandning qadimiy nomi Sugʻd yozma manbalarida Smarakansa (Smarakansa) boʻlib, uni yunon tarixchilari Marokanda deb yunonchaga agʻdarib olganlar. Samarqandning Marokanda nomi 17-asrdan soʻng Yevropa tarixchilarining asarlari orqali kirib kelgan. Arxeologik tadqiqot natijalariga koʻra, dastlab, miloddan avvalgi 8—7-asrlarda M. atrofi mudofaa devorlari bilan oʻralgan qalʼa-qoʻrgʻon boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrdan shahar devori devgʻishtlardan qayta tiklangan. Uning shim. qismida hukmdor qarorgohi — Arki aʼlo joylashgan. Yunon mualliflari Arri-an, Strabon va Kursiy Kvint Ruflarning maʼlumotlariga koʻra, miloddan avvalgi 329 yilda Aleksandr qoʻshinlari Hindukushdan oshib oʻtib uni zabt etib, vayron qilgan. Oʻsha kezlarda shahar maydonining aylanasi 12 km boʻlgan. Aleksandr qoʻshinlariga qattiq qarshilik koʻrsatgan sugʻd qahramoni Spita-men otryadining toʻsatdan paydo boʻlishidan choʻchigan yunonlar shaharda oʻz harbiy garnizonini saqlash maqsadida shahar qalʼa devorini qayta tiklatgan. Strabonning maʼlumotlariga koʻra, Spitamen boshchiligidagi qoʻzgʻolon bostirilgach, Aleksandr yana M.ni vayron qilishni buyurgan. Keyinchalik shahar atrofidagi mudofaa devori mahalliy hokimlar tomonidan antik davrga xos anʼana asosida qayta tiklangan. M. miloddan avvalgi 8-asrdan to milodiy 9-asrgacha sugʻdiycha Smarakansa, soʻng forsiycha Samarqand, 9-asrdan turkiycha Semiz-kent nomi bilan manbalarda uchraydi. Keyinroq Samarqand nomi shaharning mutlaq nomiga aylandi. Uning Afrosiyob nomi esa shaharning qad. Qalʼai Hisor — Koʻhna qalʼa qismiga nisbatan 17-asrdan boshlab mahalliy aholi tomonidan ishlatila boshlangan.

Adabiyot 
 Arrian, Poxod Aleksandra, M., 1962;
 Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963;
 Strabon, Geografiya v 17 ti knigax, perevod s grecheskogo Likoshina, M., 1964;
 "Afrasiab", sbornik, vip. 1, T., 1969.

Manbalar 

Samarqand
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Marokash (shahar)

Marokash — Marokash davlatining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Baland Atlas togʻlarining shim. etagida. Marokash viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat jan. qismining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Savdohunarmandchilik markazi. Qoʻlda gilam, badiiy matolar toʻqiladi, yogʻoch va teridan turli buyumlar yasaladi. Qishki kurortlari bor. Turistlar kup keladi.

Shaharga 1062 (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 1060) yilda asos solingan. M. karvon yoʻllari kesishgan yerda joylashganligidan tez orada yirik savdo markaziga aylangan. 1554—1659-yillarda Marokash davlatining poytaxti. W12 yilda Marokash ustidan Fransiya protektorata oʻrnatilgach, M.ning siyosiy mavqei pasaydi.

Meʼmoriy yodgorliklardan Qutubiya masjidi (1153), Bin Yusuf madrasasi (1565), Baqiya saroyi (1894—1900), maqbaralar ansambli (16-asr 2-yarmi) va boshqa saqlangan. Muzeylar, universitet bor.

Manbalar
Marokash chigirtkasi

Marokash chigirtkasi (Docios-taurus maroccanus Thumb.) — toʻgʻriqanotlilar turkumiga mansub hasharot. Tanasining uz. 2,5—4,2 sm, qizgʻishsariq. Och-qoʻngʻir tusli old koʻkragidagi "x" harfiga oʻxshash oq naqshi bilan boshqa chigirtkalardan farq qiladi. Koʻzachasida 18—42 ta tuxum boʻladi. Lichinkalari 5 yosh davomida rivojlanadi. Tuxumdan lichinkalari, odatda, aprelning 1-yarmida yoki birmuncha kechroq chiqadi. May oyida qanot chiqaradi. Bir toʻdadagi lichinkalarning qanot chiqarishi uchun 7—10 kun kerak. Shundan 8—10 kun oʻtgach, ular urugʻlanadi va tuxum qoʻya boshlaydi. Marokash chigirtkasi galagala boʻlib hayot kechiradi. Lichinka toʻdalari dasht tomondan keng koʻlamda harakatlanib, ekinlarga yopiriladi (shuning uchun koʻpincha uni dasht chigirtkasi deb ham atashadi). Dehqonchilik mintaqalarida keng tarqalgan. Qishloq xoʻjaligi ekinlarining xavfli zararkunandasi.

Marokash chigirtkasining tabiiy kushandalaridan biri shaqshaqlar oilasiga mansub qush — sochdir. Bu qushlar baʼzan chigirtkalarning ayrim tuda va galalarini yeb, butunlay yoʻq qiladi.

Kurash ch oral ar i : qoʻriq va tashlandiq yerlarni oʻzlashtirish; sumitsidinning 20%li emulgirlanuvchi kon-sentratsiyasi (0,2—0,3 kg/ga) yoki detsisning 25% li emulgirlanuvchi konsentratsiyasini (0,2—0,5 kg/ga) purkash.

Manbalar
Marokashliklar

Marokashliklar, marokash arablari — xalq, Marokashning asosiy aholisi (19,4 mln.kishi). Jazoir (70 ming kishi), Tunis (15 ming kishi), Fransiya (500 ming kishi), Belgiya (100 ming kishi)da va boshqa mamlakatlarda ham yashaydi. Umumiy soni 20,35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Arab tilining marokash shevasida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Xalq xoʻjaligining yetakchi sanoat tarmoqlari — avtomobilsozlik, mahalliy va xalqaro turizm, qurilish sanoati, oʻrmon xoʻjaligi, vinochilik, tamaki, sitrus mevalari yetishtirish. Marokashliklar sanoatida rezina, probka, fosfat yetakchi oʻrin egallaydi. Marokashliklar azaldan dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik, kosiblik va savdogarlik bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

 

Millatlar