MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud

Abu Hanifa Dinavariy Ahmad ibn Dovud (taxminan 815 — Eron, Di-novar sh.— 895) — tarixchi, tilshunos, botanik (xashshob) olim. A. H. D. geogr., astronomiya va mat. bilan ham shugʻullangan. Uning bizgacha yetib kelgan tarixiy asari "Kitob axborit-tivol" ("Uzun hikoyalar kitobi")dir. Unda umumjahon va Eron tarixi (637 yildan 9-asrgacha) ga oid muhim ma’lumotlar bor. Sharqshunos V. F. Gir-gas tomonidan 1888-yilda rus tilida nashr etilgan. A H. D. "Kitob ushshi’r vash-shu’aro" ("She’r va shoirlar haqida ki-tob") va "Kitob ul-fasohat" ("Fasohat haqida kitob") kabi asarlar yozgan. Uning "Kitob fin-nabot" ("Oʻsimlik haqida kitob") nomli mashhur asari uzoq vaqtlargacha Sharq botanik va tabiblari uchun qoʻllanma boʻlgan. Asarning bizgacha yetib kelgan ba’zi bir qismlari B. Le-vin tomonidan ingliz tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan (1953). Abjad tartibida yozilgan bu kitobda 482 xil oʻsimlikning hislati bayon qilingan. Myallif har bir oʻsimlikni ta’rif-lashda oʻz zamonasi shoirlarining shu oʻsimlik haqidagi she’rlaridan namunalar ksltirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tarixchilar
815-yilda tugʻilganlar
895-yilda vafot etganlar
Noil Abubakirov

Noil Qodirovich Abubakirov (3-may 1919, Qoʻqon — 6-dekabr 1998, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi mux-bir aʼzosi (1979). Kimyo fanlari direktori (1961), professor (1964), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1941). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi kimyo institutida ilmiy xodim (1946-56), Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida direktor oʻrinbosari (1956-65, 1980-83), shu institut glikozidlar kimyosi laboratoriya mudiri (1956-90), 1990-yildan bosh ilmiy xodim. A. rahbarligida yurak glikozidlari — strofantin va uzargenlar sintez qilindi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967).

Manbalar 

Kimyogarlar
1919-yilda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
6-dekabrda vafot etganlar
3-mayda tugʻilganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Abuja

Abuja — Nigeriya poytaxti (1991-yildan). Shahar mamlakatning markaziy qismida. Aholisi 379 ming kishi (1998). Poytaxtni Lagosdan Abujaga koʻchirish haqidagi qaror 1976-yilda qabul qilingan.

Manbalar 

Nigeriya
Abujahl tarvuzi

Abujahl tarvuzi — qovoqdoshlar oilasiga mansub yoʻgʻon, tugunaksimon ildizli koʻp yillik oʻt. Poyasi chirmashuvchi yoki yer bagʻirlab yotuvchi, uzunligi 2-4 m. Barglari, asosan tuxumsimon, chetlari oʻyilgan, gullari sargʻish-oq; changchili gullari (7-15 tadan) poyaning yuqori qismida — shingidda, urugʻchili gullari (5-12 tadan) oʻsimlikning pastki qismida oʻrnashgan. Mevasi qora yoki qoʻngʻir, dumaloq, diametri 7-8 mm. Urugʻi yassi-tuxumsimon, mayda. May-iyulda gullaydi. Oʻrta Osiyo (jumladan Oʻzbekiston)da, Yevropada, Kavkaz, Eron va Skandinaviyada uchraydi. Abujahl tarvuzi — dorivor oʻsimlik; ildizida glikozidlar, kraxmal, oshlovchi modda, smola, mochevina, olma kislotaning tuzlari borligi aniqlangan. Abujahl tarvuzining gullamasdan qazib olingan yangi ildizidan tayyorlangan essensiya gomeopatiyatsya qoʻllanadi. Ildizining spirtdagi eritmasi xalq tabobatida ogʻriq qoldirish, jarohat, yaralarni davolash, yoʻtalni qoldirish hamda bod ogʻrigʻini yoʻqotish uchun ishlatiladi. Abujahl tarvuzi suvi gijjani davolashda ham ishlatiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulbaqo ibn Bahouddin

Abulbaqo ibn Bahouddin (16-asr 1-yarmi −17-asr 1- choragi) — tarixchi. Xoja Ahmad ibn Jaloluddin Kosoniy (Maxdumi aʼzam)ning nabirasi boʻlib, Abdulazizxon (1540-49) saroyida ki-chik davlat lavozimi (hukmgir)da turgan. U bobosiga atab „Jomeʼ ul-maqomoti Maxdumi aʼzam“ („Maxdumi aʼzam maqomotining majmui“) kitobini yozgan (1617). Bu asarda Maxdumi aʼzamning hayotiga oid maʼlumotlardan tashqari, Movarounnahrning 16-asr birinchi yarmidagi iqtisodiy va siyosiy ahvoli hamda shayboniylar bilan Eron oʻrtasidagi munosabatlarga oid kimmatli maʼlumotlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abulvose

Abulvose (15-asr) — shoir. Insho sanʼatida mohir, hazil-mutoyibaga moyil, hozirjavob boʻlgan. A. haqida Vosifiy („Badoye’ ul-vaqoye’“), Jomiy („Bahoriston“), Navoik („Majolis un-nafois“) asarlarida maʼlumotlar be-rilgan. Vosifiy A.ning hozirjavobligi bilan Navoiy tahsiniga sazovor boʻlgani, Sulton Mahmudga bagʻishlangan „Chor dar chor“ qasidasining yaratilishi tarixi va 24 baytli shu qasida matnini ham keltiradi. Jomiy ushbu qasidaga yuksak baho berib, unga hech kim javob yoza ol-maganini aytadi. Navoiy A.ning Majdiddin Muhammad haqida 500 baytdan ortiq, boshqalar haqida 1000 baytdan ziyod hajvlar yozganini maʼlum qiladi. Jomiy vafotidan soʻng Navoiy tavsiyasi bilan A. uning tarjimai holini yozgan.

Manbalar
Abulfazl Allomiy

Abulfazl allomiy (toʻliq ismi: Shayx Abulfazl ibn Shayx Mu-borak) (1551 — 1603) — davlat arbobi, tarixchi va adib. Akbarnshp vaziri, bosh munshiysi va eng yaqin doʻsti. Uning „Ak-barnoma“, „Oyini Akbariy“ („Akbar-shoh qonunlari“) kabi yirik tarixiy asarlari Akbarga bagʻishlangan. „Mu-kotaboti Allomiy“ (boshqa nomi „In-shoyi Abulfazl“) asarida Akbarning 12 viloyat hokimlari, Buxoro xonligi, Eron shohlari va Turkiya sultonlari bilan yozishmalari jam kilingan. Bu maktublar boburiylarning qoʻshni Sharq mamla-katlari bilan boʻlgan iqtisodiy va siyosiy munosabatlarini oʻrganishda qimmatli manba hisoblanadi. A. A. tarjimon si-fatida ham nom qoldirdi. U qad. hind faylasufi Pilpoyk asarlaridan ayrim parchalarni fors tiliga tarjima qilib, „Iyori donish“ („Bilim oʻlchovi“) nomi bilan bir kitobga jamladi. A. A. 1603-yil Bundala qabilasining boshligʻi Singxa Devu tarafidan oʻldirilgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Adiblar
Tarixchilar
1551-yilda tugʻilganlar
1603-yilda vafot etganlar
Balʼamiy

Abulfazl Bal’amiy Muhammad ibn Ubaydulloh (?—940) — somoniylar vaziri. U mamlakat obo-donchiligi va ilm-fan rivoji yo‘lida muhim ishlar qilgan, olim va shoirlarni o‘z himoyasiga olgan. Istaxrishpsht yozishicha, Abulfazl Bal’amiy Marv va Buxoroda ko‘p binolar qurdirgan. Shuning uchun "Shayx ul-jalil" ("Ulug‘ shayx") nomiga sazovor bo‘lgan. Abulfazl Bal’amiyga juda ko‘p zamondosh shoirlar madhiyalar yozgan. Abulfazl Bal’amiy Rudakiy bilan ayniqsa yaqin munosabatda bo‘lgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

940-yilda vafot etganlar
Abulfazl maqbarasi

Abulfazl maqbarasi, Saraxs bobo maqbarasi -meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Hozirgi Turkmaniston hududida. Din arbobi Abulfazl (1023 yil vafot e.) qabri . ustida qurilgan. Murabba tarhli bino (10,20×10,20 m). Qalin devorining yuqori — toʻrt tomonida ham ravoqli darchalar bor. Qoʻsh gumbazli, gumbaz doirasimon asos ustiga oʻrnatilgan. Ichkarisining dastlabki shakli saqlanmagan. 15-asrda taʼmir etilganda qisman oʻzgargan (ganch suvoq qilingan, muqarnaslar bilan bez-atilgan). Hozir bino ancha shikastlangan holda, ravoqlarining tashqi devorlari yemirilgan, peshtoq tepasi nurab tushgan.

Manbalar 

  

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Abulfazl Muhammad Samarqandiy

Abulfazl Muhammad Samarqandiy (arabcha: أبو الفضل محمد سمرقندي — Abulfazl Muhammad Samarqandiy — Toʻliq ismi: Imom Abulfazl Muhammad ibn Abduljalil ibn Abdulmalik ibn Ali ibn Haydar Samarqandiy (XII asrda yashagan)) — Tarjimon va tarixchi.

Hayoti va ijodi 
Abulfazl Muhammad Samarqandiy XII asrda yashagan mohir tarjimon va tarixnavis olimdir. U Samarqandda tugʻulgan, Najmiddin Abu Hafs Umar ibn Muhammad ibn Ahmad Nasafiy Samarqandiyning shogirdi bo‘lgan. Shogird o‘z ustozining "Kitobu-l-qand fi tarixi Samarqand" („Samarqand tarixi haqida qand kitobi“) nomli arab tilidagi asarining fors-tojik tilidagi qisqartmasini yozgan va uni „Qandiyyai xo‘rd“ („Kichik qandiya“) deb nomlagan. „Qandiyyai xo‘rd“ ikki qismdan iborat boʻlib, birinchi qismda Samarqand tarixi va undagi qabristonlar tasvirlangan. Bu qismda muallif foydalangan manbalar sifatida „Tarixi Samarqand“, „Bayonu-l-maorif“, „Tajribanoma“, „Qisasi nishopuriyon“ asarlarni eslatiladi. Keyin „Zikri pironi Hindiston“ („Hindiston pirlarini eslash“) degan bob boshlanib, foydalanilgan manbalar ko‘rsatiladi. Abulfazl Muhammad Samarqandiy Tohirjonov bu qism asarning oxirgi bobi deb, V. V.
Bartoldning bu qism ehtimol Sayyid Ahmad ibn Mir Vali degan olim
tomonidan kiritilgandir degan fikrini keltiradi. Qisqartmaning mazmuniga qarab, islomgacha bo‘lgan yarim afsona maʼlumotlar,
arab istilosi va unga qarshi kurash, Samarqandning qurilishi, sug‘orish sistemasi, sug‘oriladigan yerlardan olinadigan soliqlarni bilib olish mumkin.
Asarda Samarqand va uning atrofida yashagan aziz avliyolarning tarjimayi holi, Samarqand mozorlari va ularni ziyorat qilish bayoniga ham o‘rin berilgan. „Qandiyayi xo‘rd“ning qimmatli jihati yana shundaki, unda Samarqand va uning atrofidagi yerlarning qariyb 1000 yil ilgarigi sug‘orish tizimi haqida maʼlumotlar, Samarqand mozorlari tav-sif etilayotgan qismida esa Samarqand
atrofidagi qishloqlarning boshqa asarlarda uchramaydigan nomlari keltirilgan. „Qandiyayi xo‘rd“ning qo‘lyozma nusxalari Abu Rayhon Beruniy nomidagi SHQMning qo‘lyozmalar fondida, Tojikiston FA va Sankt-Peterburg kutubxonalarida saqlanmoqda. Kitob Samarqandda 1327/1909-yili, Tehronda 1334/1953-yili toshbosma usulida nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Olimlar
Islom:Shaxslar
Abulfaraj

Abulfaraj (adabiy taxallusi Grigoriy Ioann Bar-Ebrey) (1226-1286) — suriyalik yozuvchi, olim. Monofi-zitlar — Suriya masihiylari boshligʻi. 2Tibbiyot, tarix, falsafa, grammatika-ga oid ilmiy ishlari bor. „Qiziqarli voqealar kitobi“ axloqiy va hajviy mavzuda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1226-yilda tugʻilganlar
1286-yilda vafot etganlar
Abulfaraj Isfahoniy

Abulfaraj Isfahoniy (897, Isfahon — 967.21.11, Bagʻdod) — arab yozuvchisi. Umaviylarning Marvon II naslidan. Arab adabiyoti sheʼriyati va tarixi boʻyicha yetuk olim boʻlgan. Hadis, gram-matika, lugʻatchilik, tabobat, astronomiya bilan shugʻullangan. Abulfaraj Isfahoniyning 20 jildli „Al-agʻoniy al-kabir“ („Qoʻshiqlar katta kitobi“)ida arab sheʼriyati haqida mu-fassal maʼlumotlar beriladi. Bu kitob 1285-yilda Misrda nashr etilgan, Yevropada mashhur boʻlgan.

Manbalar 

897-yilda tugʻilganlar
967-yilda vafot etganlar
21-noyabrda vafot etganlar
Abulfath Ahmad ibn Sijziy

Abulfath Ahmad ibn Sijziy (? — 1024) — shaxmatchi, falakiyot va riyoziyot olimi. Shatranjga oid risola muallifi. 300 dan ortiq shaxmat vaziyatini oʻz ichiga olgan bu risolaning eng qadimgi mukammal nusxasi 1665-yilda Buxoroda koʻchirilgan. Asarda oʻsha davrda va oldin oʻtgan mashhur shaxmatchilar va shaxmat haqida yozgan olimlar toʻgʻrisida maʼlumotlar, bu oʻyinning kelib chiqishini madh etuvchi rivoyatlar, soʻngra 10 ta taʼbiya va 287 ta mansuba bayon qilinadi. Ulardan keyin shaxmat donalarining nisbiy quvvati, shaxmat taxtasidagi har xil matematik hisoblar va shaxmat mavzuidagi 160 ta toʻrtlik sheʼr keltirilgan. A.shatranj bilan mashgʻul boʻlgan kishilar: Abubakr Muhammad ibn Yahyo as-Suliy, Hoja Hakim Abu Rayhon, Abu Sahd Muhammad ibn Ali al Badoyi, Adliy va boshqa haqida maʼlumotlar beradi.

Manbalar 

1024-yilda vafot etganlar
Abulfido

Abulfido Imoduddin Ismoil ibn Ali al-Ayyubiy (1273, Damashq-1331, Hamo, Suriya) — arab qomusiy olimi. Mamluk sultonlarining Kichik Osiyoga qilgan yurishlarida (1301, 1315) qatnashadi va oʻsha yillari oʻzining mashhur tarixiy asari „Al-Muxtasar fi tarix al-bashar“ („Bashariyatning qisqacha tarixi“)ning asosiy qismini yozadi va uni sekin-asta toʻldirib boradi. 1320-yil Hamo amirligi (Suriya)ga hokim qilib tayinlanadi va Malik al-Muayyad („Xudo madad bergan podsho“) laqabini oladi. A. falakiyot, tibbiyot, tarix, botanika, geografiya kabi bir qancha fanlar sohasida yetuk olim boʻlgan. „Taqvim ulbuldon“ („Mamlakatlar taqvimi“, 1321) asarining 1- qismida Yerning boʻlinishi, ekvator, yetti iqlim haqida umumiy tushuncha beriladi, dengiz, koʻl, daryo va togʻlar tasvirlanadi. 2- qismida Yer yuzi mamlakatlari, jumladan Xorazm va Movarounnahr haqida maʼlumotlar beriladi. Ushbu asarini A. umrining oxirigacha toʻlatib borgan. Geografik „AlMuxtasar fi tarix al-bashar“ („Bashariyatning qisqacha tarixi“) kitobi 4 jilddan iborat boʻlib, „Tarixi Abulfido“ nomi bilan ham maʼlumdir. Asardagi voqea 1329-yilgacha boʻlgan davrni oʻz ichiga olib, Ibn al-Asirning „Al-Komil fit-tarix“ („Tarix xususida mukammal kitob“) kitobining davomi hisoblanadi. A. fiqh ilmiga oid „al-Hoviy“ („Toʻplam“) asarini yozgan.

Manbalar 

 

1273-yilda tugʻilganlar
1331-yilda vafot etganlar
Abulxayrxon (Kichik juz)

Abulxayrxon (qoz. Әbіlqayir Mұxammed Qazi baһadүr xan 1693 —1748-yillar) – Kichik juz xoni. Abulxayrxon 1720-yillarda qozoqlarning jungʻar bosqinchilariga qarshi kurashiga boshchilik qilgan. 1731-yilda Abulxayrxon qozoq zodagonlarining bir qismi bilan oʻzlarining Rossiyaga tobe boʻlishga tayyor ekanliklarini maʼlum qilgan. Koʻpchilik qozoq sultonlarining Abulxayrxon siyosatiga qarshi muxolifatda boʻlishlari natijasida Abulxayrxonning rejasi amalga oshmagan. Abulxayrxon chingiziy Baroq sulton tomonidan oʻldirilgan.

Hayoti 
Yoshligidan u Qalmoq xoni Ayuqa saroyida xizmat qilgan.

1698-yilda u boshqirdlar bilan birga boʻlib, u yerda qabilalararo nizolardan yashiringan. 1704—1711-yillardagi boshqirdlar qoʻzgʻolonida qatnashgan.

1709-yilda Qozoq xonligiga qaytib kelgach, Kichik Juzda oʻzining ulusiga hukmdori etib saylangan. Sultonlarning har biri qozoqlar orasida oʻzining qoʻshiniga ega boʻlgan. 18-asrning ikkinchi choragida Abulxayrxon Sultonning hokimiyati Alshin qabilalarining ittifoqi edi. 1709-1711 yillarda Oyratlar Qozoq xonligi hududiga katta bosqin uyushtirganlar. Xavf qozoqlarni 1710-yilda Qoraqum choʻlida qurultoy oʻtkazishga majbur qilgan, unda Bogenbay botir qoʻshinlarga qoʻmondon etib saylangan, Abulxayrxon esa qozoqlarning vaqtinchalik oliy qoʻmondoni etib saylangan. 1717-yil oxirida Oyratlarga qarshi yurish boshlangan, bu yurish magʻlubiyat bilan yakunlangan, buning sabablaridan biri Taukexon vafotidan keyin saylangan Abulxayrxon va Kaip Xon oʻrtasidagi kelishmovchilik edi.

1718-yilda qozoq xoni Kaip Xonning vafotidan soʻng Qozoq xonligi uchga – Katta, Oʻrta va Kichik Juz xonliklariga boʻlingan. Abulxayr Kichik juz xoni etib saylangan.

1724—1739-yillarda Abulxayrxonning qarorgohi Turkiston shahri boʻlgan.

Abulxayr jungʻorlar bilan urushda faol qatnashgan. Toshkent, Turkiston, Sayram shaharlarini himoya qilishda alohida jasorat koʻrsatgan. Bu shaharlar jungʻorlar tomonidan qamal qilinganidan soʻng, tengsiz jangga kirgan, dushman qoʻliga tushgan onasi va xotinidan ayrilgan Abulxayrxon Kichik Juzga chekinishga majbur boʻlgan. 1724-yilda Abulxayrxon Turkiston shahrini jungʻorlardan ozod qilgan. Taxminan bir yil davomida u shahar va uning atrofidagi qishloqlarni oʻz qoʻl ostida ushlab turgan, lekin 1725-yil boshida dushmanning qoʻshinlari bosimi ostida u Janubiy Qozogʻistonni tark etishga majbur boʻlgan.

Shuningdek, u Volga qalmoqlari bilan, Xiva xonligi tarkibidagi Kichik Juz yerlariga bostirib kirgan turkmanlar bilan Mangʻishloq uchun ham kurashgan.

Manbalar 

1693-yilda tugʻilganlar
1748-yilda vafot etganlar
Qozoq xonlari
Xiva xonligi
Qozoq xonligi
Qozoq xonligining bosh qoʻmondonlari
Abulqosim Bobur

Abulqosim Bobur (1422, Hirot −1457-yil mart, Mashhad) — temuriylardan, Boysunqur mirzoning oʻgʻli. Bobosi Shohrux mirzo qoʻl ostida tarbiyalangan. Xuroson taxti uchun kurashda gʻolib chiqib, 1449-yil fevralda Abulqosim Bobur Hirotni egallaydi. Temuriylarning Xurosondagi hukmdori (1149-57). 1454-yilda Samarqand uchun muvaffaqiyatsiz yurish qiladi va qirq kunlik qamaldan soʻng Sulton Abu Said bilan bitim tuzib, Hirotga qaytadi. Bitimga koʻra Amudaryo ilgarigidek ikkala davlat oʻrtasidagi chegara boʻlib qolgan. Abulqosim Bobur shoirlarni toʻplab mushoiralar oʻtkazgan va oʻzi ham turkiy, fors tillarida sheʼrlar yozgan.

Manbalar 

1422-yilda tugʻilganlar
1457-yilda vafot etganlar
Hirot kishilari
Abulhasan Simjuriy Muhammad ibn Ibrohim

Abulhasan Simjuriy Muhammad ibn Ibrohim (?—989) — Somoniylar sipohsolori va Xurosondagi noibi (957 yildan). Asli Gʻulomlardan. Buvayxiylar va ziyoriylarga qarshi janglarda gʻalaba qozongan, uning yordamida Gʻaznada somoniylar hukmronligi oʻrnatilgan. Soʻng, u somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (976—997) dan yashirincha qoraxoniylardan Bugʻroxon (Horun ibn Muso, 992 yilda vafot etgan) bilan Somoniylar tasarrufidagi yerlarni oʻzaro boʻlib olish xususida muzokara olib borgan. Kelishuvga koʻra, Movarounnaxr Bugʻroxonning, Amudaryoning janubidagi yerlar esa Abulhasan Simjuriyning qoʻliga oʻtishi lozim boʻlgan. Bu fitnada Abulhasan Simjuriy va Bugʻroxondan tashqari Nuh ibn Mansoʻrning yirik amirlaridan Foiq ham ishtirok etgan. Bu esa somoniylar inqirozini tezlashtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

989-yilda vafot etganlar
Abumuslimnoma

"Abumuslimnoma" −10-11-asrlarga oid jangnoma. Fors tilida yozil-gan, keyinchalik arab, turkiy tillarga tarjima qilingan. Abu Muslim (Xuro-son va Movarounnahr amiri) haqidagi rivoyat va afsonalardan iborat. Mu-allifi Abu Tohir Tarsusiydir. „A.“ qadimiy qissa uslubida yozilgan boʻlib, unda afsonaviy timsollar, 10-asrda taraqqiy topgan sharqona er yigitlik (futuvvat, bagʻri kenglik) xususiyatlari va talablari oʻz aksini topgan. Asar Eron, Turkiya, ayniqsa, Turkistonda kat-ta shuhrat qozongan. Turkistonda uning ayrim qismlari asosida mustaqil yirik asarlar („Zamchinoma“ va boshqalar) yaratilgan. „A“.ning oʻzbek tilida nashr etilgan nusxalari (mas, „Abu Muslim jangnomasi“, 1992) va boshqa ham bor.

Manbalar
Abusaid Mahzum

Abusaid mahzum (19-asrning 2- yarmi — 20-asr boshlari) — samarqandlik oʻlkashunos, xattot, sharq qoʻlyozmalari bilimdoni. V. L. Vyatkinning koʻngilli yordamchilaridan boʻlgan, Ab. M. Vyatkinga 5Ulugʻbek rasadxonasi haqidagi xalq ri-voyatlarini toʻplashda yaqindan yordam bergan va ana shu rasadxona haqidagi sharq qoʻlyozmalarida yozilgan maʼlumotlarni axtarib topib, tayyor holda koʻchirib ber-gan. Ulugʻbek rasadxonasi joylashgan yerni aniqlab olishda, bu yerda qazishma ishlarini olib borishda Ab. M.ning yor-dami juda katta boʻlgan.

Manbalar
Abusalik

Abusalik — oʻn ikki maqom tizi-midagi (baʼzan Busalik deb ham nomla-nadigan) maqom.

Manbalar
Abushqa

"Abushqa" – izohli lugʻat. Alisher Navoiy asarlaridan foydalanuvchilar uchun XVI asrda Turkiyada tuzilgan. Muallifi nomaʼlum. Navoiy zamondoshlarining asarlaridan ham ayrim misollar kiritilgan. „Abushqa“ lugʻati Abushqa soʻziga izoh bilan boshlangani uchun shu nom bilan mashhur. Bu soʻz eski oʻzbek tilida keksa, qari, nuroniy maʼnolarida ishlatilgan. „Abushqa“ni yuzaga keltirishda Hirotlik Toleʼ Imoniy tomonidan XV asrda Navoiy asarlariga tuzilgan oʻzbekcha-forscha „Badoyeʼ ul-lugʻat“dan keng foydalanilgan.

Saqlanishi 

Hozirgi kunda „Abushqa“ning Sovet Ittifoqi fondlaridagi maʼlum nusxalari 8 taga yetdi. Ularning 5 tasi Leningrad, 3 tasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik Institutida saqlanmoqda. Bu lugʻatni birinchi boʻlib qisqartirilgan holda Vamberi va undan soʻng V. Velyaminov Zernov esa toʻla tekstini fransuz tilida kirish soʻzi bilan Sankt- Peterburgda 1869-yili nashr qildi. Lugʻatning keng tarqalgan nomi uning ichiga kirgan soʻzlarning birinchisi, yaʼni „Abushqa“ dan olingan. Lugʻatni shu soʻz bilan atash Yevropada boshlangani haqida „Abushqa“ning noshiri V. Velyaminov Zernov xabar beradi, lekin uning oʻzi lugʻatga "al-Lugʻat an-navoiyya va-l-istish- hodot al-chigʻotoiyya", deb ataydi. Chunki nashrga jalb qilingan bir qoʻlyozmaning kotibi uni shu nom bilan atagan.

Tuzilishi 

„Abushqa“ oʻz ichiga 2054 soʻz va soʻz formalarini qamrab olgan. Bu soʻzlar boshlanish harflariga koʻra 21 bobga ajratilgan. Boblar oʻz ichiga kirgan soʻzlarning birinchi harfi nomi bilan, masalan, „al-harf al-alif“, „al-harf al-bo“ va h. z. nomlangan. Boshlanish harfi p va g boʻlgan soʻzlar b va k boblariga kiritilgan. „Boyi arabiy“ (b), „boyi ajamiy“ (s), „kofi arabiy“ (k) va „kofi ajamiy“ (g) ishoralari bu harflarning jarangli yoki jarangsiz talaffuzini koʻrsatadi. „ch“ harfi bilan boshlanuvchi soʻzlar „j“ bobida va ular uch nuqtasi bilan yozilgani uchun fonetik qaydsiz beriladi. 21 bobning har biri oʻz navbatida uch qismga boʻlingan. Avvalgi qismda birinchi harfi fathali, soʻng kasrali va bobning oxirida birinchi harfi dammali soʻzlar keladi. Lugʻat haqidagi maqolalarda undagi soʻzlarning alifbe tartibida joylashgani haqida gapiriladi. Aslida „Abushqa“da bu tartib qatʼiy saqlangan emas.

Muallifi 
Tuzuvchisi nomaʼlum hisoblanadi. Lekin uni aniqlash uchun harakatlar yoʻq emas. Baʼzi olimlar „Abushqa“ning muallifi Aloiy ibn Muhibbiy deyishadi. Bu qarashning xato ekanini H. Fattohov asoslab bergan.

Manbalar 

Navoiyshunoslik
Abxa

Abxa — Saudiya Arabistoni janubi-gʻarbidagi shahar. Asir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 35 ming kishidan ortiq. Karvon yoʻllari kesishgan joyda. Abxa rayonining (bugʻdoy, sorgo, xurmo, kofe, sholi, chorvachilik) markazi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abxaz tili

Abxaz tili — Abxaziyada yashovchi abxazlar tili. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining abxaz-edigey guruhiga ki-radi. Abxaz tilida 70 mingdan koʻproq kishi soʻzlashadi. 2 asosiy dialekti — abjuy (adabiy tilga asos boʻlgan) va bzib bor. Abxaz tilida undosh fonemalar juda koʻp. Unlilar tizimi oddiy. Turlanish kam taraqqiy etgan. Lugʻatidagi koʻp soʻzlar bir boʻgʻinli oʻzakdan iborat. 19- asrning 60-yillarqdan Abxaz tili yozuvini yaratish uchun intilishlar boʻldi. 1862-yilda P. K. Uslar Abxaz tili uchun kirill-rus grafikasi asosida alifbo tuzdi. 1926-yilda u tizimi N. Ya. Marrning analitik alifbosi bilann almashtirildi. Abxaz tili. 1928-yildan lotin, 1938-yildan gruzin, 1954-yildan yana kirill-rus grafikasi asosidagi yozuvga koʻchdi.

Manbalar 

Tillar
Abxazlar

Abxazlar (Abx. aԥsua) (oʻzlarini apsua deb atashadi) — Abxaziyadagi xalq, Abxaziyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 115 ming (1992). Abxazlarning oz qismi qoʻshni Ajariyada, shuningdek Turkiya, Gretsiya va arab mamlakatlarida ham yashaydi. Abxazlarning ajdodlari Ossuriya, keyinchalik antik davr manbalarida (abeshla shaklida) qayd etilgan boʻlib, Kavkazning Qora dengiz sohilida yashagan eng qad. xalqlardan sanaladi. Miloddan avvalgi minginchi yillarda Abxazlar ikki katta kabila (abxaz va apsi) dan iborat boʻlgan; keyinchalik bu qabilalar abxaz xalqining tarkib topishiga asos boʻlgan. Abxazlar abxaz tilida gaplashadi. Bular til va madaniyat jihatidan adigey xalqiga yaqin. Abxazlarning koʻpchilik qismi musulmon-sunniylar, pravoslavlar ham bor. Ular dehqonchilik, chorvachilik, asalarichilik, shuningdek ovchilik bilann shugʻullanadi.

Manbalar
Abʼod

Ab’od (arab. bu’d oraliq soʻzining koʻpligi) — ikki nagʻma, yaʼni ton oraliqlari, intervallar. Qadimgi Sharq musiqa nazariyasida A.ning juda koʻp turlari boʻlgan. Jumladan ab’odi av-sat, ab’odi vusto — oʻrtacha hajmdagi intervallar — oktava, septima, seksta, rinta va kvartalar. Ab’odi izom yoki ab’odi kubro — katta intervallar. Ular kvintdesima, duodesima va undesima kabi oktavadan katta intervallarni oʻz ichiga oladi; ab’odi lahniy yoki ab’odi sigʻar — kichik intervallardir: katta se-kunda bilan kichik sekunda intervallarini oʻz ichiga oladi, baʼzan tersiya ham koʻzda tutilgan. Bular kuy va pardalar hosil qilishda qoʻllanilgani uchun „lahniy“ 8(„kuychan“) deb atalgan. Lahniylarning turlari: izom (katta), avsat (oʻrtacha) va sigar (kichik); ab’odi muloyim yoki ab’-odi muttafiq (ittifoqdosh) — yokimli, ohangdosh intervallar. konsonanslar; ab’odi munofir yoki ab’odi mutano-fir ikki nafratli oraliq, yoxud ab’-odi gʻayri muloyim — yoqimsiz, nomu-loyim intervallar — dissonanspar; ab’odi mustaʼmal — musiqa amali-yotida qoʻllaniladigan intervallar: ab’odi gʻayri mustaʼmal — musiqada qoʻllanilmaydigan intervallar. Max-sus musiqa oʻquv yurtlaridagi Sharq musiqasiga oid darslarda A. tizimi oʻrganiladi.

Manbalar