MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gerrero

Gerrero — Meksikadagi shtat, mamlakatning jan.-gʻarbida joylashgan. Maydon 63,7 ming km. Hududining katta qismini Jan. Syerramadre togʻ sistemasi (bal. 3000 m dan koʻproq) egallaydi. Iqlimi tropik iqlim, oʻrtacha yillik temperatura 25°. Yiliga 800 mm gacha yogʻin yogʻadi. Aholisi 2,6 mln. kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Chilpansingo. Gerrero Meksikaning xoʻjaligi yaxshi rivojlanmagan qoloq shtatlaridan. Aholi asosan dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Uncha katta boʻlmagan konchilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Xalqaro dengiz kurorti —Akapulko avtomobil yoʻli orqali Mexiko shahar bilan bogʻlangan.

Manbalar
Gersdorfit

Gersdorfit (Avstraliyadagi nikel koni egasi Gersdorf nomidan) —mineral. Kimyoviy formulasi NiAsS. Kub singoniyali. Kristallar va mayda donachalardan iborat. Rangi kumushsimon oq, kulrang. Yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 5,5. S. of. 5,6-6,2. G. gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Kam uchraydi. G. Oʻrta Osiyoda Olmaliq, Oktepa (Qurama togʻi), Tasqazgʻan (Qizilqum) va Boʻzatov (Qoraqalpogʻiston) da maʼlum. Rossiya Federatsiyasi (Ural togʻi), Germaniya (Gars), Marokash (Ayt-Ahmat), Avstriya va b. joylarda topilgan. Amaliy ahamiyati kam.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerullar

Gerullar, erullar (lot. Heruli, Eruli) —dastlab Shimoliy Yevropada yashagan german kabilasi. 3-asrda G. (danlar siquvi natijasida) jan.ga qarab siljishgan. Sh ar qi y G. gotlar bilan birgalikda Rim imperiyasi hududiga bostirib kirishda qatnashgan, keyinchalik gunnlar tomonidan boʻysundirilgan. Gunn qabilalar birlashmasi parchalanib ketgach, taxminan 500 yilda G. Dunayda oʻz "podshohlik"larini tuzishgan, ular 6-asr boshida langobardlar tomonidan tor-mor qilingan. Gʻarbiy G. (286 yil Galliyada qayd etilgan) 6-asr boshida franklar tomonidan tobe etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heinrich Hertz

Heinrich Rudolf Hertz (; 1857-yil 22-fevral, Hamburg – 1894-yil 1-yanvar, Bonn) – nemis fizigi. Elektrodinamika masalalari bilan shugʻullangan, birinchi boʻlib elektromagnit toʻlqinlarni kashf etib (1888), ularning xossasini tekshirgan. Elektromagnit toʻlqinlar va yorugʻlik nurlarining oʻzaro oʻxshashliklarini isbot qilgan, vibrator nazariyasini ishlab chiqqan. Hertz tajribalari James Clerk Maxwell elektromagnit maydon nazariyasini amalda isbot qildi va ularning amalda qoʻllanishini boshlab berdi. U yorugʻlikning elektr razryadiga boʻlgan taʼsirini payqadi va shu bilan fotoelektr hodisasi ustida tekshirishlar olib borilishiga sabab boʻldi. Hertzning nazariy ishlari harakat qiluvchi jismlar elektrodinamikasidan, Maxwell tenglamalarini tajribada tekshirish va kuch tushunchasini eʼtiborga olmaydigan mexanikani tuzishdan iborat.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

1857-yilda tugʻilganlar
1894-yilda vafot etganlar
Nemis fiziklari
Gustav Ludwig Hertz

Gustav Ludwig Hertz () (1887.22.7, Gamburg -1975) - nemis fizigi, Myunxen va Berlin universitetlarida oʻqigan. 1954-yildan Leypsigdagi fizika instituti direktori. Ilmiy ishlari spektroskopiyaga oid. J. Frank bilan hamkorlikda elektronlarning atomlar bilan toʻqnashuviga doir tajribalar (Frank—Gers tajribasi, 1913)oʻtkazgan. Rentgen nurlarining yutilish spektrini oʻrgangan, diffuziya, elektron emissiya, gazlardagi razryadlar, plazma fizikasi, ultratovush, yarimoʻtkazgichlarga oid qator tadqiqotlar olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1925, J. Frank bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Nemis fiziklari
1887-yilda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
22-iyulda tugʻilganlar
Gers (birlik)

Gers () — SGS va Xalqaro birliklar tizimida chastota birligi; G. R. Gers sharafiga qoʻyilgan. Gs bilan belgilanadi. 1 Gs davriy jarayon chastotasi boʻlib, bunda 1 s da jarayonning 1 sikli amalga oshadi. G. karrali birliklarda ham ifodalanadi: kilogers (1kGs = 103 Gs), megagers (1 MGs = 106 Gs) va h. k.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

SI hosilaviy birliklari
Gers vibratori

Gers vibratori, Gers dipoli —uchlarida metall sharlari boʻlgan va sharlar oraligʻiga Rumkorf gʻaltagi ulangan mis sterjen koʻrinishidagi oddiy antenna; G. Gers elektromagnit toʻlqinlarning mavjudligini tasdiqlovchi tajribalarida foydalangan (1888). Gers qoʻllagan vibratorlarning eng kichigining uz. 26 sm boʻlgan; unda 5-YU8 Gs ga teng chastotali toʻlqinlar hosil boʻlgan; bu toʻlqinlarning uzunligi X — 60 sm ga mos keladi (yana q. Antenna.)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Gersen

Aleksandr Ivanovich Gersen (taxallusi Iskandar) [1812.25.3 (6.4), Moskva —1870. 9(21 ).1, Parij; Nitssada dafn qilingan] —rus adibi, publitsist, faylasuf, revolyutsion-demokrat. Moskva universitetini tugatgan (1833). 1836 y.dan Iskandar taxallusi bilan matbuotda qatnashgan. Londonda "Erkin rus bosmaxonasi"ni tashkil etgan (1853). "Fanda yuzakilik" (1842-43), "Tabiatii oʻrganish haqida maktublar" (1845—46) asarlari rus materialistik falsafasi anʼanalarining qaror to-pishi va taraqqiyotida salmokdi oʻrin tutadi.

G. V. G. Belinskiy izidan borib, sanʼatda tanqidiy realizm tamoyillarini qoʻllab-quvvatlagan. Sanʼatning hayot bilan uzviy bogʻliqligini taʼkidlab, ilgʻor gʻoyalarni targʻib etishda adabiyotni siyosiy minbar deb hisoblagan. "Sanʼat sanʼat uchun" degan nazariyaga, shuningdek naturalizmga qarshi kurashgan. "Kim aybdor" (1841-46), "Doktor Krupov" (1847), "Oʻgʻri zagʻizgʻon" (1948) asarlari muallifi. "Kechmish va oʻylar" avtobiografik asari (1852—68) G. badiiy ijodida markaziy oʻrin tutadi. Asar Rossiyada inqilobiy harakat tarixini real va badiiy yoritib bergan.

Gersenning ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Oʻgʻri zagʻizgʻon", 1955).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gersin burmalanishi

Gersin burmalanishi (Varis, Varissiy burmalanishi) —paleozoy erasi ikkinchi yarmi (devon oxiri —trias boshi)da sodir boʻlgan jarayonlar majmui. Bu davrda poʻsti Yer tarixida eng kuchli deformatsiyalardan biriga uchragan. Paleozoy geosinklinallarida jadal burmalanish, togʻ hosil boʻlishi va granitoidli intruziv magmatizm namoyon boʻlgan va natijada burmali togʻ sistemalari —gersinidlar (Gersin Yevropasi deb atalmish Gʻarbiy Yevropa, Ural, Tyanshan, Oltoy, Kunlun va b. burmalangan togʻ sistemalari) vujudga kelgan. G. b. asosan ordoviksilurda va devonning boshida, unga nisbatan qadimroq boʻlgan bay kal asosida vujudga kelgan dengiz choʻkindilari, vulkan jinslarining qalin qatlami bilan toʻlgan. Varissiy varis burmalanishi terminini nemis olimi E. Zyuss fanga kiritgan. G. b. ikki davrni oʻz ichiga oladi.

G. b.ning birinchi davri — breton (Amerikada —akad) (devon oxiri — karbonning boshlanishi) — Appalachi togʻlarida, Kanada Arktika arxipelagida, And togʻlari, Markaziy Osiyo (Kunlun) va Gʻarbiy Yevropada paleozoy geosinklinalining markaziy qismida namoyon boʻlgan. G. b. asosiy davri —sudet (ilk karbon oxiri —oʻrta karbon boshlanishi) —Yevropa gersinidlarining burmali strukturalarining hosil boʻlishida, paleozoy davri geosinklinallarining burmalangan togʻ sistemalariga aylanishida muhim rol oʻynagan. G. b. dan keyin ilk bor Gʻarbiy, Markaziy va Jan. Yevropa, Shim.-Gʻarbiy Afrika (Marokash Mesetasi), Shim. Kavkaz va Kavkazoldi, Ural, Tyanshan, Oltoy, Mongoliya, Katta Xingan, Appalachi va Uoshito togʻlari, Kanada, Avstraliya Alp togʻlari va b. togʻ tizmalari hosil boʻlgan.

Shim. Amerika Kordilyera togʻlarida G.b. bir qancha ichki koʻtarilmalarni hosil kalgan Gersin togʻ hosil boʻlish jarayoni, shuningdek Yevropaning shim.gʻarbi, Markaziy Krzogʻiston, Oltoy-Sayan burmali oblastining sharqiy qismi va b. joylardagi kaledon burmali oblastlariga ham tarqalgan. Oʻrta dengiz mintaqasi (Dinaridlar —Ellenidlar, Anadolu togʻliklari, Kavkaz va Hinduqush togʻlarining jan. yon bagʻrilari va Markaziy Pomir) da G. b. tugay boshlaydi, ammo shu mintaqaning Gʻarbiy va Jan.Sharqiy Osiyo qismida Himolay togʻlari, Myanma, Malakka ya. o.gacha boʻlgan joylarda G. b. bir oz koʻtarilmalar, choʻkindi toʻplanish jarayonida esa tanaffusli uzilishlar xolida boʻlgan.

G. b.dagi granit hosil boʻlish qoʻrgʻoshin, pyx, mis, qalay, volfram, oltin, kumush, uran, ruda konlarining Yevropa, Osiyo (Tyanshan va boshqalar), Sharqiy Avstraliyada tarkib topishiga sabab boʻlgan. Gersinidlarning togʻ oldi va togʻliklararo bukilmalarida yirik toshkoʻmir havzalari [Jan. Uels, Frank-Belgiya, Ukraina (Donesk), RF (Pechora, Kuznesk)], shuningdek tosh va kaliy tuzlari konlari (Ural oldi bukilmasi) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Gersog

Gersog (, , , , ) —qad. germanlarda qabilaning harbiy dohiysi; oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada yirik yer-mulk egasi; oʻrta asrning oxirlaridan — dvoryanlarning oliy unvonlaridan biri. Bu unvon ayrim mamlakatlarda (mas, Buyuk Britaniyada) hozirgacha saqlangan.

Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roman Gershanik

Roman Vasilyevich Gershanik [1898.18.2(3.3), Yelizavetgrad, hozirgi Kirovograd — 1983.21.3, Moskva] —rus grafik rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashab ijod qilgan; respublikaning taniqli kishilari portretlarini yaratgan: "Oʻzbekistonning mashhur kishilari" (1941-44); "Ilgʻor paxtakorlar" turkumlari (1957—58); "Yosh muallima" (1960—61) va b. Plakatlar ham ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1898-yilda tugʻilganlar
3-martda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
21-martda vafot etganlar
George Gershwin

George Gershwin (1898.26.9, Nyu-York -1937.11.7, Beverli-Xils, Kaliforniya) —amerika kompozitori va pianinochi. Milliy opera asoschisi, simfonik jaz uslubining namoyandasi. 25 yoshida estrada musiqasi (jaz qoʻshiqlari, myuzikl, revyu) ustasi sifatida butun Amerika va Yevropada tanilgan. Keyinchalik simfonik va konsert musiqasi, opera janriga murojaat etib, oʻziga xos uslub yaratgan. Unda jaz, amerika folklori (blyuz, regtaym, spirichuel), musiqiy estrada ohanglari bilan Yevropa kompozitorlik ijodiyoti shakllari uygʻunlashgan. 300 ga yaqin qoʻshiq, bir nechta myuzikl, konsert, simfonik va fortepiano asarlari, kinofilmlarga musiqalar yozgan. "Blyuz uslubida rapsodiya"si (1924), "Porgi va Bess" operasi (1935) mashhur boʻlib, ikkalasi ham Oʻzbekistonda ijro etilmoqda.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Rafail Gershenovich

Rafail Samoylovich Gershenovich (1889.12.9 -Toshkent -1960.23.6) — pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1943), tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1932). Parij pediatrlar jamiyati muxbir aʼzosi (1935). Samarqand (1914—18) va Toshkent (1918—19) temir yoʻl kasalxonalari vrachi, Toshkent tibbiyot akademiyasi pediatriya kafedrasi (1930—45), 1945-yildan gospital pediatriya kafedrasi mudiri. Ayni vaqtda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti pediatriya kafedrasi rahbari (1935—48). Dizenteriya, pellagra, bolalar leyshmaniozi, ich terlama kabi kasalliklarni mukammal oʻrganib, ularni davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Victor Francis Hess

Victor Francis Hess () (1883.24.6, Valdshteyn —1964.17.12, Maunt-Vernon, AQSH) —avstriyalik fizik, Avstriya Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1919-yildan Vena, Grats va Insbruk universitetlari professor 1938-yildan AQSH da. Asosiy ilmiy ishlari kosmik nurlar fizikasi, radioaktivlik, atom fizikasi va optikaga oid. Kosmik nurlarni kashf etgan (1912) va ular intensivligining oʻzgarishini kuzatgan. Nobel mukofoti laureata (1936).

Manbalar 

Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Gess German Ivanovich

Gess German Ivanovich [1802.26.7(7.8), Jeneva -1850.30.11(12.12), Peterburg] —rus kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1830). Peterburg togʻ-kon instituti professor (1832—49). G. kimyoviy hodisalarni issiqlik haqidagi taʼlimot nuqtai nazaridan tekshirib, 1840-yilda termokimyoning asosiy qonuni —issiqlar yigʻindisining doimiyligi haqidagi qonunni kashf qildi (qarang Gess qonuni). 1842-yilda u tuzlar eritmalari bir-biriga qoʻshilganda issiqlik ajralib chiqmasligi va yutilmasligini (termoneytrallik qoidasini) koʻrsatib berdi. G. platinaning katalizatorlik xossalarini vodorod bilan kislorodning oʻzaro taʼsir etishi misolida batafsil oʻrgandi. G. 4 yangi mineral topdi; mum, yogʻoch smolalar, neft pirogenez mahsulotlari va b. moddalarning kimyoviy xossalarini oʻrgandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gess qonuni

Gess qonuni—kimyoviy reaksiya issiqlik effektlari yigʻindisining doimiyligi haqidagi qonun, termokimyoning asosiy qonuni. Bu qonunga koʻra, reaksiyaning issiqlik effekti reaksiya uchun olingan dastlabki moddalar va reaksiya mahsulotlarining holatiga bogʻliq boʻlib, reaksiyaning oraliq bosqichlarida hosil boʻladigan moddalar holatiga bogʻliq emas.

G. q. kimyoviy reaksiyaning issiqlik effektini tajriba oʻtkazmasdan nazariy yoʻl bilan hisoblab chiqarishga imkon beradi. Mas, reaksiya mahsulotlarining hosil boʻlishi issiqlik effektlari yigʻindisidan dastlabki moddalarning hosil boʻlish issiqdik effektlari yigʻindisi ayiriladi.

1840-yilda Gess kashf qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gessen pashshasi

Gessen pashshasi (Mayetiola destructor) —gʻurra yasarlar oilasiga mansub zararkunanda hasharot. Uzunligi 2,5— 3,5 mm, qoʻngʻir tusda. Urgʻochisining qornida qizil yoki qoʻngʻir-sariq dogʻlar, biqinida pushti chiziqlar bor. Koʻkragi qora. Moʻylovi qoʻngʻir-sariq. Qanotining uchi doira shaklda, chetida tukchalari bor, oyogʻi uzun. G. p. keng tarqalgan. Asosan, kuzgi bugʻdoyda soxta pilla davrida qishlaydi. Pashshalar gʻumbdklari mart, aprelda uchib chiqadi. G.p. bugʻdoy, baʼzan arpa va javdar barglariga 500 tagacha tuxum qoʻyadi. Qurtlari barg qinlariga kirib gʻurra hosil qiladi. Bir yil davomida uchta nasli rivojlanadi. Quruq va issiq yozda rivojlanishi toʻxtaydi, gʻalla oʻrimidan kuzgi ekinlar ekilguncha soxta pilla davrida qoladi. G.p. bilan shikastlangan oʻsimlik qoramtir tusga kirib, barglari yiriklashadi, poyasi yoʻgʻonlashadi va soʻliy boshlaydi. Baʼzan qurib qoladi. Kurash choralari: pashsha uchish davrida ekin 30% li metafos yoki sumi-alfa e. k. (0,3 l/ga) purkaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gessit

Gessit (Shveysariya kimyogari G. Gess nomidan) —mineral. Kimyoviy formulasi Ag2Te. Monoklin singoniyali. Yaltirokligi shishasimon, metallsimon. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kulrangdan poʻlatsimongacha. Qattiqligi 2—3. S ogʻ. 8,2-8,4. G. gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Massiv, zich, zarrasimon massalar. Oʻzbekistonda oltin (Qoʻshbuloq, Pirmirob, Burgunda) va mis (Qalmoqqir) konlarida topilgan. RF (Oltoy), Ruminiya (Botes), Avstraliya (Kalgurli), AQSH (Red-Klaud)da bor. Qumush olinadigan ruda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gestapo

Gestapo (nem.  ning qisqartirilgani) — fashistlar Germaniyasida maxfiy davlat politsiyasi. 1933-yil aprelda natsizmga qarshi muxolifatni jismonan yoʻqotish maqsadida tuzilgan. Germaniyadan tashqari G. agentlari josuslik bilan shugʻullanib, siyosiy qotilliklarni amalga oshirgan. G. ayniqsa 1939—45 y.lardagi Ikkinchi jahon urushi davrida faol harakat qilgan, qator ajal lagerlari tashkil etgan. Germaniyada fashizm tormor qilinganidan keyin G. qonundan tashqari deb eʼlon etilgan. Nyurnberg protsessiaa G. yuz minglab kishilarning halok boʻlishida aybdor jinoiy tashkilot, deb tan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterakidoz

Geterakidoz —parrandalarda Heterakidae oilasiga mansub nematodalar qoʻzgatadigan surunkali invazion kasallik. Tovuqlar G. (Heterakis gallinarum) koʻp uchraydi. Nematodalar, asosan, parrandalarning koʻrichagida parazitlik qilib tuxum qoʻyadi, tuxumi tashqi muhitga tezak bilan chiqarib tashlanadi. Parrandalar esa invazion davriga yetgan nematoda lichinkalarini suv yoki ozuqa bilan yutib kasallanadi. Nematodalar parranda organizmida 10—12 oy parazitlik qiladi. G. bilan kasallangan tovuqning hazm faoliyati buziladi, ichi ketadi, oriqlaydi, tuxum qilishi kamayadi. Joʻjalar oʻsmaydi, hatto, oʻladi. Tashhis najasni tekshirish, koʻrichakda gelmintlarni topish orqali qoʻyiladi.

Davosi: parrandalarga fenotiazin, fenotiazinga qoʻshib nilverm beriladi. Oldini olish : joʻjalar tovuqlardan ajratib boqiladi, tovuqxonalar tez-tez tozalanadi, degelmintizatsiya oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteralar

Geteralar (yun. hetaira — dugona, maʼshuqa) —1) Yunonistonda turmushga chiqmay erkin hayot kechiruvchi turli ijtimoiy qatlamga mansub oʻqimishli ayollar. Mashhur G., odatda, yaxshi maʼlumot olishgan, musiqa, falsafa, adabiyot va b.dan xabardor boʻlib jamiyatda sezilarli rol oʻynashgan. G. timsollari haykaltaroshlik, devoriy rasmlar, sopol bezaklarida aks etgan; 2) majoziy maʼnoda —engiltabiat ayollar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geteriyalar

Geteriyalar, eteriyalar (yun. hetaireia — jamiyat) —1) Yunonistonda fuqarolarning hukumat tomonidan rasman tan olingan yoxud maxfiy (aksariyat oligarxik harakterdagi) siyosiy ittifoqlari; 2) Gresiyada 18-asrning 2-yarmi — 19-asr boshlarida usmonli turklar hukmronligiga qarshi kurashni oʻz oldiga maqsad kilib olgan maxfiy inqilobiy jamiyatlar. Shulardan 1814-yil Odessada barpo etilgan "Filiki eteriya" umummilliy jamiyat darajasiga koʻtarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Getero...

Getero... (yun. heteros — boshqa, oʻzga) —qoʻshma soʻz tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilgan soʻzga "oʻzgacha", "har xil", "turli" maʼnolari ifodasini beradi (mas, geterobatmiya, geterozigota).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterobatmiya

Geterobatmiya (getero... va yun. bathmos —daraja, bosqich) —organizm turli qismlarining har xil darajada evolyutsion rivojlanishi. G. koʻproq oʻsimliklarda kuzatiladi. Masalan, Trochodendraceae va Tetradendraceace oilalarining vakillarida haqiqiy oʻtkazuvchi naylar sistemasi juda sodda tuzilgan boʻlishiga qaramay, gullari yuqori darajada ixtisoslashgan. Magnoliyadoshlarda esa, aksincha, gullari sodda tuzilgan boʻlsada, oʻtkazuvchi naylar sistemasi tuzil ishi evolyutsiya nuqtai nazaridan ancha ilgari surilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterogen reaktor

Geterogen reaktor - atom reaktorit bir xili; unda yadro yonilgʻisi (uran, plutoniy) faol (aktiv) zonaning boshqa elementlari va materiallaridan alohida oʻrnatiladi. Yadro yonilgʻisi bilan susaytirgich (fafit, suv, berilliy va h.k.) yaxlit sistemani tashkil qilmaydi, susaytirgichlar yadro yonilgʻisiga nisbatan turlicha oʻrnatiladi. Masalan, atom elektr st-yasidagi uran-grafitli G. r.da uran tayoqchalari grafit bloklaridagi ish kanallariga oʻrnatiladi. Issiqlik ajratadigan elementlarni sovitish uchun G. r.da katta (140 atm) bosimli suv, geliy, baʼzi metallar (mas, natriy va b.) ishlatiladi. Bular yadro yonilgʻisidan issiqlik olib, isteʼmolchiga yetkazadi. Yonilgʻi yadrolarining boʻlinish reaksiyasini boshqarib turish uchun borli poʻlat, bor yoki kadmiy karbid qoʻllaniladi. G. r. ilmiy tadqiqot oʻtkazish, elektr energiya hamda boyitilgan uran (yoki plutoniy) olish uchun oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterogen sistema

Geterogen sistema (yun. heterogenes — har xil jinsli) — fizik xossalari yoki kimyoviy tarkiblari jihatdan har xil qismlar (turli fazalar)dan tuzilgan bir jinsli boʻlmagan fizik-kimyoviy sistema; oʻz xossalariga koʻra, ajratuvchi sirtlar bilan ajralgan turli qismlardan iborat boʻladi. G. s.ning bir fazasi bilan qoʻshni faza oʻrtasidagi yuzada sistemaning bir yoki bir necha xossasi (tarkibi, zichligi, kristall panjara parametrlari, elektr yoki magnit maydoni va h.k.) birdaniga oʻzgaradi. Suv va uning ustidagi suv bugʻi (agregat holatida farq bor), oʻzaro aralashmaydigan ikki suyuqlik — moy va suv (tarkibi farq qiladi) va h. k. G. s.ga misol boʻla oladi. Koʻpincha G. s. bilan gomogen (bir jinsli) sistema oʻrtasida keskin chegara yoʻq. Mexanik aralashmalar (suspenziyalar, emulsiyalar) bilan chin (molekulyar) eritmalar oraligʻi kolloid eritmalar bilan band. Kolloid eritmalarda erigan modda zarralari ularga faza tushunchasini tatbiq etib boʻlmaydigan darajada mayda boʻladi. "G. s." iborasi fizika va kimyoda, ayniqsa, kimyoviy termodinamikada keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterogoniya

Geterogoniya (getero... va yun. gone, goneia — tugʻilish, avlod qoldirish) — hayvonlarda nasl almashinish shakllaridan biri. G. faqat jinsiy naslning bir-biri bilan almashinuvidan iborat boʻlib, jinsiy va jinssiz nasl almashinuvi — metagenezdan farq qiladi. G. faqat umurtqasiz hayvonlar (yassi chuvalchanglar, toʻgarak chuvalchanglar, bosh aylangichlilar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar) uchun xos. G.ning 3 xil shakli mavjud: 1) ayrim jinsli naslning germafrodit nasl bilan almashinuvi (mas, toʻgarak chuvalchanglar); 2) ayrim jinsli naslning partenogenetik (urugʻlanmagan tuxumdan koʻpayadigan) nasl bilan almashinuvi. Oʻsimlik shiralarida bir necha partenogenetik tirik tugʻuvchi naslidan soʻng kuzda 2 jinsli (urgʻochi va erkak) nasli paydo boʻladi. Bu nasl urugʻlangan, qishlab qoladigan tuxum beradi. Bahorda bunday tuxumlardan yana partenogenetik tirik tugib koʻpayadigan hasharotlar chiqadi; 3) tuzilishi bilan farq qiladigan jinsiy nasllarning gallanishi (mas., bir-biridan mavsumiy rangi bilan far k, qiladigan kapalaklar paydo boʻlishi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterodin

Geterodin (getero... va yun. Dynamis — kuch) — kichik quvvatli elektron lampa; yarimoʻtkazgichli yuqori chastota generatori. G. koʻp lampali supergeterodin radiopriyomniklar va radiooʻlchash asboblarda yuqori chastota signallarini oʻzgartirish uchun ishlatiladi. Radiopriyomniklar qabul qilgan u yoki bu chastotali tebranishlarni chegaralangan oraliq chastotali tebranishlarga oʻzgartirib beradi. Soʻngra bu oraliq chastotali signallar kuchaytiriladi. G. chegaralangan oraliq chastotali priyomnikning tuzilishi va sozlash jarayonini soddalashtiradi, katta kuchaytirish koeffitsiyentiga erishish imkonini beradi, radiopriyomniklarni ancha takomillashtiradi, ularning sezgirligi va puxtaligini oshiradi (yana q. Elektron lampalar, Yarimoʻtkazgichli asboblar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geterozigota

Geterozigota (getero... va zigota) — organizmning gomologik xromosomalarida biror gen har xil allellarining mavjudligi. Tajribalarda G. har xil allellar boʻyicha gomozigotalarni chatishtirish orqali olinadi. Duragaylar nasli muayyan gen boʻyicha geterozigotalik boʻlib qoladi. Baʼzi genlar allellari faqat G.li holida mavjud boʻlishi mumkin (resessiv letal mutatsiyalar, dominant mutatsiyalarning ham resessiv letal natijaga olib kelishi). Odamlarda taxminan 20% genlar G. holida boʻladi. Irsiy kasalliklar keltirib chiqaradigan resessiv allellar boʻyicha G.likni (yaʼni mazkur kasallik tashuvchilarni) aniqlash tibbiyot genetikasining asosiy muammosi hisoblanadi. Koʻp allelizmda G. oʻrniga kompound (ing, compound — murakkab) tushunchasi ishlatiladi. G. termini xromosomalar qayta qurilishi uchun ham qoʻllaniladi (mas, inversiya, translokatsiya yoki b. boʻyicha G.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil