Radiatsiyadan himoya qilish

Radiatsiyadan himoya qilish, ya`ni  radiologik himoya sifatida ham tanilgan, Xalqaro atom energiyasi agentligi tomonidan "odamlarni ionlashtiruvchi nurlanish ta'sirining zararli ta'siridan himoya qilish va bunga erishish vositalari" deb atalgan. Ta'siri inson tanasidan tashqaridagi radiatsiya manbasidan yoki radioaktiv ifloslanishni yutish natijasida yuzaga kelgan ichki nurlanish tufayli bo`ladi.

Ionlashtiruvchi nurlanish sanoat va tibbiyotda ko`p  qo'llaniladi va tirik to'qimalarga mikroskopik zarar etkazish orqali sog'liq uchun katta xavf tug'diradi. Ionlashtiruvchi nurlanishning sog'liqqa ta'sirini ikkita asosiy ta`siri mavjud. Yuqori ta'sirlarda u "to'qima" ta'sirini keltirib chiqaradi, ular sodir bo'lishining aniqligi sababli "deterministik" ta'sirlar deb ataladi, an'anaviy ravishda kulrang birlik bilan ko'rsatiladi va o'tkir radiatsiya sindromiga olib keladi. Past darajadagi ta'sirlar uchun radiatsiyadan kelib chiqadigan saraton xavfi statistik jihatdan yuqori bo'ladi,  an'anaviy ravishda zilvert birligi yordamida aniqlanadi.

Radiatsiyadan himoyalanishning asosiy sharti shundaki  vaqt, masofa va himoya qilish kabi oddiy himoya choralari yordamida dozani oldini olish yoki kamaytirishdan iborat. Ta'sir qilish muddati zarur bo'lgan vaqt bilan cheklanishi kerak bo`ladi, nurlanish manbasidan masofa maksimal darajada bo'lishi kerak va iloji boricha manba yoki tekshiruvchi himoyalangan bo'lishi kerak. Kasbiy yoki favqulodda ta'sir qilishda shaxsiy dozani o'lchash uchun tashqi nurlanish uchun shaxsiy dozimetrlar qo'llaniladi.

Radiatsiyadan himoya qilish va dozimetriyani baholash uchun Radiatsiyadan himoya qilish bo'yicha Xalqaro komissiya va Radiatsiya birliklari va o'lchovlari bo'yicha xalqaro komissiya ma'lum darajadagi nurlanishning inson tanasiga biologik ta'sirini hisoblash uchun foydalaniladigan tavsiyalar va ma'lumotlarni e'lon qiladi.

Prinsiplar 

RHSXSM xavfni qabul qilingan doza darajalariga tenglashtirish uchun mavjud bo'lgan keng ko'lamli ilmiy tadqiqotlarni baholashga asoslangan Xalqaro radiologik himoya tizimini tavsiya qiladi, ishlab chiqadi va qo'llab-quvvatlaydi.

Ushbu maqola Mirzo Ulug`bek nomidagi O`zbekiston Milliy Universiteti talabasi Nosirova Nigora tomonidan vikita`lim loihasi doirasida ingiliz tilidan tarjima qilindi.

Ta'sir qilish holatlari 
RHSXSM quyidagicha tavsiflanganidek, rejalashtirilgan, favqulodda va mavjud ta'sir qilish holatlarini tan oladi;

 Rejalashtirilgan ta'sir qilish - Bu xodimlarning ma'lum radiatsiya muhitida ishlashi zarur bo'lgan kasbiy ta'sir qilish holatlari kabi. "... radiologik himoyani oldindan, ta'sirlar paydo bo'lishidan oldin rejalashtirish mumkin bo'lgan va ta'sirning kattaligi va darajasini oqilona prognoz qilish mumkin bo'lgan joyda" deb ta'riflanadi. 
 Favqulodda ta'sir qilish - "... shoshilinch himoya choralarini talab qilishi mumkin bo'lgan kutilmagan vaziyatlar" sifatida tavsiflanadi. Bu favqulodda yadroviy hodisa kabi bo'ladi.
 Mavjud ta'sir qilish - "...nazorat to'g'risida qaror qabul qilish kerak bo'lganda allaqachon mavjud bo'lganlar" deb ta'riflanadi. Bular atrof-muhitda mavjud bo'lgan tabiiy radioaktiv materiallardan bo'lishi mumkin.

Dozani qabul qilishni tartibga solish 
ICRP barcha boshqariladigan taʼsir holatlari uchun umumiy tamoyillardan foydalanamiz.

 Asos: radiatsiyadan keraksiz foydalanishga yo'l qo'yilmaydi, bu afzalliklar kamchiliklardan ustun bo'lishi kerakligini anglatadi.
 Cheklash: Har bir inson radiatsiya dozasining individual chegaralarini qo'llash orqali juda katta xavflardan himoyalanishi kerak.
 Optimallashtirish: Bu jarayon asosli deb topilgan vaziyatlarda qo'llash uchun mo'ljallangan. Bu "ta'sir qilish ehtimoli, ta'sirlangan odamlar soni va ularning individual dozalarining kattaligi" ALARA yoki ALARP deb nomlanuvchi oqilona erishish mumkin bo'lgan darajada past (yoki oqilona amalga oshirilishi mumkin) saqlanishi kerakligini anglatadi. Bu iqtisodiy va ijtimoiy omillarni hisobga oladi.

Tashqi dozani qabul qilish omillari 
Manbadan olingan nurlanish miqdori yoki dozasini boshqaradigan uchta omil bor. Radiatsiya ta'sirini quyidagi omillarning kombinatsiyasi bilan boshqarish mumkin bo`ladi:

 Vaqt : Ta'sir qilish vaqtini qisqartirish samarali dozani mutanosib ravishda kamaytiradi. Ta'sir qilish vaqtini qisqartirish orqali radiatsiya dozalarini kamaytirishga misol sifatida radioaktiv manba bilan ishlashga ketadigan vaqtni qisqartirish uchun operatorlarni tayyorlashni yaxshilash mumkin.
 Masofa : ortib borayotgan masofa teskari kvadrat qonuni tufayli dozani kamaytiradi. Masofa manbani barmoqlar bilan emas, balki forseps bilan boshqarish kabi oddiy bo'lishi mumkin. Masalan, agar floroskopik muolaja paytida muammo yuzaga kelsa, iloji bo'lsa, bemordan uzoqlashing.
 Himoyalash : Radiatsiya manbalari nurlanish energiyasini o'zlashtiradigan qattiq yoki suyuq materiallar bilan himoyalangan bo'lishi mumkin. "Biologik qalqon" atamasi radiatsiyani insonlar uchun xavfsiz darajaga tushirish uchun yadro reaktori yoki boshqa radiatsiya manbalari atrofida joylashtirilgan materialni yutish uchun ishlatiladi. Himoyalash materiallari beton va qo'rg'oshin qalqon bo'lib, ikkilamchi nurlanish uchun qalinligi 0,25 mm va birlamchi nurlanish uchun 0,5 mm qalinlikda bo'ladi

Dozani ichki qabul qilish 

Radioaktiv moddalarni nafas olish yoki  nafas yutish natijasida ichki doza qabul qilingan radioaktiv moddaning miqdori va biokinetik omillarga qarab stokastik yoki deterministik ta'sirga aylanadi.

Radioaktiv moddalarni qabul qilish to'rtta yo'l bilan amalga oshiriladi:

 radon gazi va radioaktiv zarralar kabi havodagi ifloslantiruvchi moddalarni inhalatsiyalash
 oziq-ovqat yoki suyuqlikdagi radioaktiv ifloslanishni yutish
 teri orqali tritiy oksidi kabi bug'larning so'rilishi
 texnetiy-99m kabi tibbiy radioizotoplarni in'ektsiya qilish

Dozani qabul qilishning tavsiya etilgan chegaralari 

ICRP ICRP 103 hisobotining 8-jadvalida dozani qabul qilish uchun bir qator cheklovlarni tavsiya qiladi. Bunday vaziyatlarda ma'lum guruhlar uchun chegaralar beriladi;

 Rejalashtirilgan ta'sir qilish - kasbiy, tibbiy va jamoat ta'siri uchun berilgan chegaralar. Samarali dozaning kasbiy ta'sir qilish chegarasi yiliga 20 mSv ni tashkil qiladi, o'rtacha 5 yil davomida belgilangan davrlar uchun, bir yil 50 mSv dan oshmaydi. Aholiga ta'sir qilish chegarasi yiliga 1 mSv.
 Favqulodda ta'sir qilish - kasbiy va jamoat ta'siri uchun berilgan chegaralar
 Mavjud ta'sir qilish - barcha ta'sirlangan shaxslar uchun mos yozuvlar darajalari

Radiatsiyaga duchor bo'lgan ishchilar, masalan, radiograflar, atom elektr stantsiyasi ishchilari, radiatsiya terapiyasidan foydalanadigan shifokorlar, radionuklidlardan foydalanadigan laboratoriyalarda ishlaydiganlar va HAZMAT guruhlari dozimetr kiyishlari kerak, shuning uchun kasbiy ta'sirni qayd etish mumkin. Bunday qurilmalar odatda "qonuniy dozimetrlar" deb ataladi,

Ionlashtiruvchi nurlanish uchun taqiladigan dozimetrlarning keng tarqalgan turlariga quyidagilarni kiritishimiz mumkin:

 Kino nishoni dozimetri
 Kvarts tolasi dozimetri
 Elektron shaxsiy dozimetr
 Termolyuminestsent dozimetr

Radiatsiyaviy himoya 

 radiatsiyaviy shikastlanishdan himoya qilish
 detektorlar uchun fon shovqinini kamaytirish
 bitta materialdan himoya qilish bilan solishtirganda kamroq massa

Zarrachalar nurlanishi 
Zarrachalar nurlanishi zaryadlangan yoki neytral zarralar oqimidan, ham zaryadlangan ionlardan, ham subatomik elementar zarralardan iborat bo`ladi. Bunga quyosh shamoli, kosmik radiatsiya va yadroviy reaktorlarda neytron oqimini  kiritishimiz mumkin.

 Alfa zarralari ( geliy yadrolari ) eng kam kirib boradi. Hatto juda baquvvat alfa zarralarini ham bir varaq qog'oz bilan to'xtatish mumkin.
 Beta zarrachalari ( elektronlar ) ko'proq kirib boradi, lekin baribir bir necha millimetr alyuminiy tomonidan so'rilishi mumkin. Biroq, yuqori energiyali beta zarralari chiqarilgan hollarda, ekranlash past atomli materiallar, masalan, plastmassa, yog'och, suv yoki akril shisha (Plexiglas, Lucite) bilan amalga oshirilishi kerak. Bu Bremsstrahlung rentgen nurlarining paydo bo'lishini kamaytirishdir. Beta+ nurlanishi ( pozitronlar ) bo'lsa, elektron-pozitronni yo'q qilish reaktsiyasining gamma nurlanishi qo'shimcha tashvish tug'diradi.
 Neytron nurlanishi zaryadlangan zarracha nurlanishi kabi tez so'rilmaydi, bu esa bu turni yuqori darajada o'tkazuvchan qiladi. Neytron faollashuvi deb ataladigan jarayonda, neytronlar yadro reaktsiyasida atomlarning yadrolari tomonidan so'riladi. Bu ko'pincha ikkilamchi nurlanish xavfini keltirib chiqaradi, chunki yutuvchi yadrolar keyingi og'irroq izotopga o'tadi, ularning aksariyati beqaror.
 Kosmik radiatsiya Yerda keng tarqalgan muammo emas, chunki Yer atmosferasi uni o'zlashtiradi va magnitosfera qalqon vazifasini bajaradi, lekin u sun'iy yo'ldoshlar va kosmonavtlar uchun, ayniqsa Van Allen kamaridan o'tayotganda yoki butunlay himoya zonalaridan tashqarida bo'lganida katta muammo tug'diradi. Yer magnitosferasi. Atmosfera yupqaroq so'rilishi kamayganligi sababli tez-tez uchuvchilar biroz yuqoriroq xavf ostida bo'lishi mumkin. Kosmik nurlanish juda yuqori energiya va juda kirib boradi.

Elektromagnit nurlanish 
Elektromagnit nurlanish elektromagnit to'lqinlarning emissiyasidan iborat, ularning xususiyatlari to'lqin uzunligiga bog'liq.

 X-nurlari va gamma nurlanishi og'ir yadroli atomlar tomonidan eng yaxshi so'riladi; yadro qanchalik og'ir bo'lsa, yutilish shunchalik yaxshi bo'ladi. Ba'zi maxsus ilovalarda, kamaygan uran yoki toriy  ishlatiladi, ammo qo'rg'oshin ancha keng tarqalgan; ko'pincha bir necha sm talab qilinadi. Bariy sulfat ba'zi ilovalarda ham qo'llaniladi. Biroq, xarajat muhim bo'lsa, deyarli har qanday materialdan foydalanish mumkin, ammo u ancha qalinroq bo'lishi kerak. Ko'pgina yadroviy reaktorlar g'ovakli betonni ichidagi sovutish suvidan himoya qilish uchun ichkarida yupqa suv bilan sovutilgan qo'rg'oshin qatlami bilan bioqalqon yaratish uchun qalin beton qalqonlardan foydalanadi. Beton, shuningdek, betonning himoya xususiyatlariga yordam berish uchun Barit yoki MagnaDense ( Magnetit ) kabi og'ir agregatlar bilan ishlab chiqariladi. Gamma nurlari yuqori atom raqamlari va yuqori zichlikka ega bo'lgan materiallar tomonidan yaxshiroq so'riladi, ammo gamma nurlari yo'lidagi maydonning umumiy massasiga nisbatan hech qanday ta'sir muhim emas.
 Ultrabinafsha (UV) nurlanish eng qisqa to'lqin uzunliklarida ionlashtiruvchi xususiyatga ega, lekin ichkariga kirmaydi, shuning uchun uni quyoshdan himoyalovchi, kiyim-kechak va himoya ko'zoynaklari kabi nozik shaffof qatlamlar bilan himoya qilish mumkin. UV nurlaridan himoya qilish yuqoridagi radiatsiyaning boshqa shakllariga qaraganda osonroq, shuning uchun u ko'pincha alohida ko'rib chiqiladi.

Qayta ishlatiladigan havo tozalovchi respiratorlar (APR)

 Og'iz va burunga kiyiladigan elastik yuz qismi
 Yuqori himoya va yaxshi filtrlashni ta'minlash uchun filtrlar, kartridjlar va kanistrlarni o'z ichiga oladi

Havoni tozalovchi respirator (PAPR)

 Batareya bilan ishlaydigan puflagich havoni tozalash filtrlari orqali ifloslanishni kuchaytiradi
 Tozalangan havo musbat bosim ostida yuz qismiga etkaziladi

Ta'minlangan havo respiratori (SAR)

 Statsionar manbadan yuz qismiga etkazilgan siqilgan havo

Qochish uchun yordamchi respirator

 Egasini zararli gazlar, bug'lar, bug'lar va changdan nafas olishdan himoya qiladi
 Havoni tozalovchi qochish respiratori (APER) yoki mustaqil nafas olish apparati (SCBA) tipidagi respirator sifatida ishlab chiqilishi mumkin.
 SCBA tipidagi qochish respiratorlari nafas olish havosining biriktirilgan manbasiga va ifloslangan tashqi havoga qarshi to'siqni ta'minlaydigan kaputga ega.c

Mustaqil nafas olish apparati (SCBA)

 Shlang orqali to'liq yuz niqobini juda toza, quruq siqilgan havo bilan ta'minlaydi
 Havo atrof-muhitga chiqariladi
 Hayot va sog'liq uchun xavfli muhitga (IDLH) kirganda yoki ma'lumot IDLH atmosferasini istisno qilish uchun etarli bo'lmaganda kiyiladi.

Kimyoviy moddalarga chidamli ichki kostyum

 G'ovakli umumiy kostyum - terini aerozollar, quruq zarralar va xavfli bo'lmagan suyuqliklardan himoya qiladi.
 Teri himoyasini ta'minlash uchun g'ovak bo'lmagan umumiy kostyum:
 Quruq kukunlar va qattiq moddalar
 Qon orqali yuqadigan patogenlar va bio-xavflar
 Kimyoviy chayqalishlar va noorganik kislota/asos aerozollari
 Zaharli va korroziy moddalardan engil suyuq kimyoviy chayqalishlar
 Zaharli sanoat kimyoviy moddalari va materiallari

Portativ asboblar

Asbob turlari 
Bir qator tez-tez ishlatiladigan aniqlash asboblari turlari va ular ham statsionar, ham tadqiqot monitoringi uchun ishlatiladi va ular quyidagilardan iborat

 ionlash kameralari
 proportsional hisoblagichlar
 Geiger hisoblagichlari
 yarimo'tkazgichli detektorlar
 sintilatsiya detektorlari
 havodagi zarrachalar radioaktivligini kuzatish

Har birining to'liq tavsifi uchun havolalarga rioya qilish kerak.

Erta radiatsiya xavfi

Shuningdek qarang 

 CBLB502, 'Protectan', radioterapiya paytida hujayralarni himoya qilish qobiliyati uchun ishlab chiqilayotgan radioprotektor preparati.
 Ex-Rad, Amerika Qo'shma Shtatlari Mudofaa vazirligining radioprotektor preparati ishlab chiqilmoqda.
 Salomatlik fizikasi
 Kosmik nurlarning sog'liq uchun tahdidi
 Xalqaro Radiatsiyadan Himoya Assotsiatsiyasi - (IRPA). Radiatsiyadan himoya qilish fanini va amaliyotini rivojlantirish bilan shug'ullanadigan xalqaro tashkilot.
 Juno radiatsiya ombori
 Ionlashtiruvchi bo'lmagan nurlanish
 Yadro xavfsizligi
 Kaliy yodid
 Radiatsiya monitoringi
 Radiatsiyadan himoya qilish to'g'risidagi konventsiya, 1960 yil
 Evropa Ittifoqining radiatsiyaviy himoya bo'yicha hisobotlari
 Radiobiologiya
 Bemorlarni radiologik himoya qilish
 Radioqarshilik
 Radiologik himoya qilish jamiyati - Buyuk Britaniyaning radiatsiyaviy himoya fan va amaliyotini targ'ib qilish bilan shug'ullanuvchi asosiy organi. Bu IRPAga Buyuk Britaniyaning milliy bog'langan organi
 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Atom radiatsiyasining ta'siri bo'yicha ilmiy qo'mitasi

Ma'lumotnomalar