MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mutribiy

Mutribiy, Noiy (taxalluslari; asl ism-sharifi Mavlono Sultonmuhammad Mutribiy Noiy Samarqandiy) (1558, Samarqand — 17-asrning 30-yillari) — shoir, adabiyotshunos, xattot va sozanda. Forsiyda ijod qilgan. Samarqand maktab va madrasalarida oʻqigan. Maʼlumotini oshirish uchun Buxoroga borib, zamonasining yetuk olimlari qoʻlida taʼlim olgan. 16-asr oxirida Samarqandga qaytib, ijod bilan shugʻullangan. M.ning Samarqandda tuzgan "Tazkirat ush-shuaro" (1605) va Hindistonda yozgan "Nusxai zeboi Jahongir" (1625) nomli adabiy va tarixiy asarlari hamda "Xotiroti Mutribiy" memuari saqlangan. "Tazkirat ush-shuaro"da 16-asr 2-yarmi — 17-asr boshlarida Oʻrta Osiyo va Ozarbayjonda yashab ijod etgan 320 nafardan ortiq shoirning hayoti va ijodi haqida maʼlumot berilgan. Asar kirish qism va 2 fasldan iborat. Shoirlarning nomlari abjad tizimi asosida joilashtirilgan. M. tazkirada keltirilgan asarlarning vazn turlari, badiiy vositalari haqida ham fikr bildirgan. Shoirlarning forsiy hamda turkiy gʻazallaridan namunalar berilgan. Asar oʻsha davr adabiy muhitini oʻrganishda muhim manba h.isoblanadi.

"Nusxai zeboi Jahongir" tazkirasini M. Hindistonda boʻlganida (1625—27) yozib, Jahongir shohga tuh-fa etgan. Mazkur asar oxiriga shox,ning taklifi bilan Jahongirning oʻzi tuzgan tazkira ilova qilingan. Unda 292 shoir haqida maʼlumot keltirilgan. M. Samarqandga qaytgach, "Xotiroti Mutribiy" asarini yozgan. Unda Oʻrta Osiyo va Hindiston oʻrtasidagi adabiymadaniy, siyosiy aloqalar aks etgan. M. sheʼrlaridan namunalar turli manbalarda uchraydi. "Tazkirat ush-shuaro" asari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik instituti fondida (inv. №2253), "Nusxai zeboi Jahongir" va "Xotiroti Mutribiy"ning Hindistonda koʻchirilgan nusxasi (1665) Londondagi Indiya offis kutubxonasida saqlanadi (inv. №3023).

LL.Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI— XVIII vv. (Pismennie pamyatniki), T., 1985.

Begali Qosimov.

Manbalar 

    

Shoirlar
Adabiyotshunoslar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Muta

Muta (arab. — vaqtincha foydalaniladigan narsa) — maʼlum mablagʻ evaziga qilinadigan muvaqqat nikoh. M. asosida shialik shariati qozi tasdiqlagan rasmiy shartnoma asosida erkaklarga vaqtincha xotin olishga ijozat beradi. M.ning muxlati 1 kundan 99 yilgacha belgilanishi mumkin. M. nikohli xotin va undan tugʻilgan bolalar qonuniy xotin va undan tugʻilgan bolalardan huquqiy jihatdan cheklanganroq boʻlgan. Qiz bolaga M. nikohidan oʻtish taqiklangan. M. nikox.i shialik tarqalgan xorijiy mamlakatlarda hozir ham amalda, lekin u koʻpincha yashirin qilinadi. Ahl assunna valjamoaning toʻrttala mazhabida ham M. harom deyilgan.

Manbalar
Mufel

Mufel (nem. Myffel) — pechda qizdiriladigan buyumni tashqi muhit yoki yoqilgʻi yonganda ajraladigan gazlar taʼsiridan himoyalaydigan kamera. M. pech ichiga joylashtiriladi. Yonish mahsulotlari M. tashqarisida harakatlanadi va issiklik uning devori orqali ichiga oʻtadi. Yonilgʻi (gaz) issiqbardosh quvurlar ichida yonadigan M. ham bor. Bunda quvurlar pechning ish boʻshligʻidan oʻtkaziladi. M. oʻtga chidamli gʻisht (shamot yoki karborund) dan yoki issiqbardosh metall qotishmalardan yasaladi. M. bir tekis qiziydi, kul yoki qurum bilan ifloslanmaydi. Qizdirilayotgan metallni oksidlanishdan saqlash uchun M. maxsus gaz bilan toʻldiriladi. M. kichik detallarni termik, kimyoviytermik ishlash va boshqalarda ishlatiladi. Elektr bilan qizdiriladigan M. ham bor. Ichiga M. joilashtirilgan pech mufelli pech deb ataladi. Bunday pechlarning ish unumdorligi — 70—600 kg/soat, issiklik sarfi — 5000—7000 kj/g. Kamera ichidagi trani 1300° gacha yetkazish mumkin.

Manbalar
Mufradot

Mufradot (arab. — bitta, yolgʻiz) — q. Fard.

Manbalar
Mufta

Mufta (nem. Muffe) (texnikada) — vallar, tishli gʻildiraklar, trubalar, kabellarni bir-biriga ulash uchun ishlatiladigan detal yoki uzel. Doimiy biriktiruvchi M.; boshqariladigan yoki ilashma M.; oʻz-oʻzidan boshqariladigan (avtomat) M.; sirpanma M. va maxsus M.larbor. Doimiy biriktiruv-ch i M.lar vositasida ikki boʻlak val birlashtirilib, bitta yaxlit val xosil qilinadi. Bunday M.ning qoʻzgʻalmas, qoʻzgʻaluvchan (kompensatsiyalovchi) va elastik (qayishqoq) xillari bor. Vallarni istalgan vaqtda ulash yoki ajratish uchun boshqariladigan (ilashma) M.lar ishlatiladi. Ularning kulachokli yoki friksion xillari bor. Ularni mexanik, gidravlik yoki elektromagnit moslamalar vositasida avtomatik tarzda yoki qoʻlda istalgan vaqtda uzib-ulash mumkin. Sirpanma M.lar sirpanish yuz berganda, mas, yetaklanuvchi yarim M. yetakchi yarim M.dan orqada qolganda ishga tushadi. Ularning gidrodinamik va elektrodinamik xillari bor. Mashinalarning aylanib ishlaydigan detallariga taʼsir etayotgan kuch va moment toʻsatdan ortib ketganda ularni saqlash maqsadida maxsus saqlagich M.lar ishlatiladi. Valdagi kuch va moment moʻljaldagidan oshib ketganda, avvalo M.ning boltlari sinib, vallarni bir-biridan ajratadi. Avtomatik ishlaydigan saqlagich M.lar ham bor. Mas, markazdan qochma M.lar yordamida vallar avtomatik tarzda ulanibuzilib turadi.

Manbalar
Muftiy

Muftiy (mufti) (arabcha — fatvo beruvchi) — musulmonlarda oliy lavozimli ruhoniy. Muftiy diniy-huquqiy masalalarni izohlash, talqin qilish, shariatni tatbiq etish borasida hal qiluvchi huquqqa ega. Odatda, uning fikr va qarorlari fatvolarda bayon etilib, musulmonlar uchun qoʻllanma hisoblanadi.

Oʻzbekiston musulmonlari idorasiga muftiy boshchilik qiladi. U ulamolar kengashi yigʻilishida 5 yil muddatga saylanadi.

Manbalar
Mufulira

Mufulira — Zambiyaning markaziy qismidagi shahar. Aholisi 153 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl stansiyasi. Mis qazib chiqariladigan rayonning muhim sanoat markazi. Qora va rangli metallurgiya rivojlangan. Poligrafiya, yengil va oziq-ovqat sa-noati korxonalari, portlovchi moddalar va metall buyumlar ishlab chiqaruvchi zavodlar, issikdik elektr st-yasi bor.

Manbalar
Muxayyar

Muxayyar (arab. — tanlab oluvchi) — oʻrta asr Oʻn ikki maqom tarkibidagi shoʻbalardan biri. Shashmaqom majmu-idagi Iroq maqomining ashula bulimida M.i Iroq nomli nasr yoʻlida yaratilgan shoʻʼba mavjud. Uning kuy mavzui bir oz oʻzgartirilgan holda koʻplab maqrm shoʻʼbalari avjlarida Muxayyari Chorgoh namudi sifatida keng qoʻllanadi. M. i Iroq kuyi ilk bor Safiuddin alUrmaviy tomonidan yozib olinib, fransuz olimi d’Erlanje, keyinchalik uni oʻzbek maqomshunosi I. Rajabovlar zamonaviy nota yozuviga koʻchirishgan.

Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963.

Manbalar
Muxali noʻyon

Muxali noʻyon (1169-1223) -moʻgʻullar sarkardasi. Chingizxonnint eng yaqin 4 safdoshi (Durban xuluk) dan biri. Chingizxon Shim. Xitoyni egallagach, Muxali noʻyonga (1217) Go-van unvonini (Go — mamlakat, van — shoh) berib, oʻzini Xitoydagi noibi sifatida qoldirgan. Muxali noʻyon jaloyir qabilasiningchat urugʻidan boʻlgan. Muxali noʻyon Xitoydagi koʻplab shaharlarni bosib olgan. Muxali noʻyon jasur, mard, aklli sarkarda boʻlgan. Bir necha bor Chingizxonni kulfatdan omon saqlab qolgan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
1169-yilda tugʻilganlar
1223-yilda vafot etganlar
Muxallis

Muxallis (Serophularia integrifolia) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi bir nechta. Har bir poya roʻvaksimon toʻpgul bilan tugaydi. Bargi oddiy, choʻziq yoki tuxumsimon, cheti qirqilgan. Guli ikki jinsli, qizgʻishyashil, kosachasi 5 boʻlakli. Iyun— avgustda gullab, meva beradi. Oʻrta Osiyoning togʻli rayonlarida 8 turi uchraydi. Oʻzbekistonning hamma togʻli rayonlarida chagʻirtoshli qoyalarda oʻsadi. Ayrim turlari gulshiraga boy. Manzarali turlari ham bor.

Manbalar
Muxammas (musiqada)

Muxammas (musiqada) - 1) Oʻrta asr Sharq musiqa nazariyasida iyqo davra (usul)laridan biri; 2) Shashmakrm va Xorazm maqomlari turkumlarining cholgʻu boʻlimlaridan oʻrin olgan asosiy qismlardan biri. M.larning doyra usuli davomli va murakkab boʻlib, 2/4 yoki 4/4 oʻlchovida 16 taktni tashkil etadi. Shashmaqom tarkibida 16 M., Xorazm maqomlari tarkibida 10 M. mavjud. Barcha M.larda bozgoʻy va xonalar hajmi teng keladi. Usuli 5 ritmik boʻlaklardan tashkil topgani uchun (mas, Xorazmda 4+3+2+3+4) M. nomini olgan boʻlsa kerak. Kompozitor M. Mahmudov anʼanaviy musiqa ijodiyoti qonuniyatlaridan unumli foydalanib kamer orkestr uchun 2 qismli "Muxammas va Ufar" 1, 2, 3 asarlarini yaratdi.

Manbalar
Muxatov Veli

Muxatov Veli (Velimuhammad) [1916.22.4 (5.5), hozirgi Ashxobod tumani] — turkman kompozitori, milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1951). Turkmaniston kompozitorlar uyushmasi raisi (1954—59). Ashxobod konservatoriyasini professor (1987). Ijodida turkman xalq musiqa merosiga xos kuy-ohanglardan keng foydalanib, ularni professional mahorat bilan zamonaviy ifoda vositalari yordamida qayta ishlagan. "Turkmancha syuita" (1950), "Mening Vatanim" simfonik poemasi (1951), "Mahtumquli xotirasiga" simfoniyasi (1974), "Qonli ayirgich nihoyasi" operasi (1967) kabi yirik asarlar, shuningdek, xalq chol-gʻulari orkestri uchun poema, qoʻshiq va romanslar, badiiy va hujjatli filmlar uchun musiqalar yaratgan. Mahtumquli nomidagi Turkmaniston Davlat mukofoti sovrindori (1972).

Manbalar 

Turkmaniston kishilari
Muxolifat

Muxolifat(arabcha — teskarilashish, kelishmovchilik) — rasmiy hukumat, uning siyosati bilan kelishmay boshqacha siyosiy yoʻl tutib, faoliyat yuritish. Muxolifatning mavjudligi fuqarolik jamiyatining siyosiy madaniyatini belgilab beruvchi muhim xususiyat hisoblanadi. Muxolifat boʻlishning asosiy talablari quyidagilardir: hokimiyatni boshqarish, tashkil etish boʻyicha oʻz dasturiga, oʻz “komanda”siga, oʻz faoliyatining gʻoyaviy, mafkuraviy asosiga ega boʻlish; amaldagi huquqiy normalar asosida faoliyat olib borish; oʻz dasturini mafkuraviy yoʻllar bilan keng jamoatchilikka yetkazish; oʻz elektorati (saylovchilar doirasi)ga ega boʻlish, ular manfaatini koʻzlab qonun doirasida kurashish; hal qilinishi kerak boʻlgan vazifalarni yechish uchun alternativ (muqobil) yoʻllarni taklif etib, uning toʻgʻriligini amalda isbotlashga harakat qilish.

Hozirgi davrda Muxolifatning rivojlangan shaklini Buyuk Britaniya va AQShda koʻrish mumkin. Muxolifat bu mamlakatlarda har tomonlama qoʻllab-quvvatlanadi, uning rahbarlari rasmiy lavozimlarga ham tayinlanadi.

Oʻzbekistonda Muxolifatning vujudga kelishi, faoliyat yuritishi uchun huquqiy asoslar yaratildi, bu asoslar tobora rivojlantirib borilmoqda. Oʻzbekiston Respulkasi Konstitutsiyasida “Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari kasaba uyushmalariga, siyosiy partiyalarga va boshqa jamoat birlashmalariga uyushish, ommaviy harakatlarda ishtirok etish huquqiga egadirlar. Siyosiy partiyalarda, jamoat birlashmalarida, ommaviy harakatlarda, shuningdek, hokimiyatning vakillik organlarida ozchilikni tashkil etuvchi muxolafatchi shaxslarning huquqlari, erkinliklari va qadr-qimmatini hech kim kamsitishi mumkin emas” (34-modda), deb yozib qoʻyilgan. Chunki Muxolifatning boʻlishi, uning amaldagi qonun va tartibotlar doirasida faoliyat yuritishi jamiyat rivojiga katta hissa qoʻshadi. Muxolifat oʻzining gʻoyalari, takliflari, dasturlari bilan rasmiy hukumat koʻrmagan tomonlarga ishora qilib turadi. Buning natijasida rasmiy hukumat yaxshiroq ishlashga, doimo izlanib, oldinga intilishga harakat qiladi.

Manbalar
Muxtasar

"MUXTASAR" — Zahiriddin Muhammad Boburning aruz vazni nazariyasi haqidagi asari (taxminan 1525—1523). Manbalarda "Mufassal", "Risolayi aruz" deb ham yuritiladi. Unda aruz vaznidagi barcha yutuq va kamchiliklar koʻrsatilgan. Bobur aruzning baʼzi noaniq masalalariga aniqlik kiritdi va uni yangi fikrlar bilan boyitdi, oʻzbek, arab, fors aruzlarini bir-biri bilan qiyoslab, aruz vaznining 248 turini aniqladi.

Bobur aruzda zihoflar sonini 46 taga yetkazdi. U taqteʼ bobida eski oʻzbek tili fonetik meʼyorlari asosida Navoiyning "Mezon ul-avzon"ida ishlab chiqilgan aruzning qonun-qoidalarini tizimga solib, baʼzi bahrlar orasida oʻxshashliklar topdi. Asarda qoʻshiqlarning tarxoniy, turkiy, oʻlang, shuningdek, tuyuq va uning rang-barang turlari haqida yangi fikrlar aytilgan. Bobur bu asari bilan oʻzbek sheʼriyatida qoʻllanadigan aruz bahrlarining koʻp yangi vazn, zihof va farʼlarini aniqladi. "Mezon ul-avzon"da ruknlar toʻliq berilgan. Ularning sonini aniqlashda talaffuz hisobga olingan. "Mezon ul-avzon" vaznlarning koʻpligi va ularga berilgan izohlarning aniqligi bilan boshqa asarlardan ajralib turadi. Risolaning kotib Hoji Muhammad Samarqandiy koʻchirgan (1533—1534) yagona qoʻlyozmasi Parij Milliy kutubxonasida saqlanmoqda.

Nashrlari: Muxtasar, T., 1971; Traktat ob aruze, M., 1972.

Manbalar 

Bobur asarlari
Temuriylar davri adabiyoti
Muxtorov Abdurahim

Muxtorov Abdurahim (1931.1.1, Samarqand) — kulol, mayda shakllar ustasi. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1998). Us t a U. Joʻraqulovdan hunar oʻrgangan. 1962-yil dan mustaqil ishlaydi. M. Samarqand kulolligi (mayda haykaltaroshlik)da mavzuli kompozitsiyalar yoʻnalishiga asos soldi. Ijodida xalq anʼanalarini rivojlantirgan. M. ning asarlarida xalq ogʻzaki ijodiga xos joʻshqinlik, begʻubor hazil ruhi oʻz aksini topgan. Terrakota usulida kundalik maishiy hayot, xalq ogʻzaki ijodi manzaralari aks etgan milliy oʻyinchoqlar (odamlar, hayvonlar va boshqalar) yaratadi: "Choyxonachi", "Beshik", "Bozorda", "Farhod va Shirin", "Uloq", "Xoʻja Nasriddin", "Tuya va boʻtaloq", "Mash-shoq va qiz", "Ota" va boshqa

1982-yildan Samarqand shahri oʻquvchilar uyida kulollik toʻgaragini boshqaradi. Koʻplab shogirdlar tayyorladi. M. asarlari bilan respublika va chet mamlakatlar koʻrgazmalari (Yaponiya, Germaniya, Shveysariya, Moskva va boshqalar)da ishtirok etadi; asarlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

Manbalar
Asrol Muxtorov

Asrol Muxtorov (1948.21.11, Toshkent) — ganchkor usta, naqqosh; Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Us t a Mahmud Usmonovszm hunar oʻrgangan; ustozi bilan birga ishlab (1966—79), respublikadagi jamoat binolari va xususiy turar joylarni bezashda qatnashadi. Respublika oʻquvchilar va yoshlar saroyidagi ganchkorlik toʻgaragiga rahbarlik qildi (1975). 1979-yildan ganchkorlar brigadasiga boshchilik qilish bilan mustaqil faoliyatini boshladi. Faoliyatida ganchkorlik, kulollik va naqqoshlikni uygʻun holda olib borib, bezaklar yaratdi. "Salom" choyxonasi (Qashqadaryo), "Dilorom" qahvaxonasi (Toshkent) va boshqa jamoat binolarini ganch oʻymakorligi bilan bezadi. Toshkent shahridagi Oʻzbekiston tashqi ishlar vazirligi, Toshkent shahri hokimiyati, "Turkiston" saroyi, Baynalmilal madaniyat markazi, Oliy Majlis, Fargʻonadagi "Al-Fargʻoniy" teatri zali va boshqa binolarni ganch oʻymakorligi bilan bezadi. M. koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar 
 Us t a va shogird odobi, T., 1999.

    

1948-yilda tugʻilganlar
21-noyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston xalq ustalari
Dilshod Muxtorov

Dilshod Tohirovich Muxtorov (tugʻ. 1975-yil 1-aprel, Toshkent, OʻzSSR) — mergan, xalqaro mikyosdagi sport ustasi (1997). „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). Atlanta (AQSH)da boʻlib oʻtgan jahon kubogi musobaqasida (2001) kichik kalibrli toʻpponcha (MP)dan 50 m masofada oʻq uzishda oltin medalni qoʻlga kiritdi. Muxtorov Oʻzbekiston milliy universitetining amaliy matematika fakultetini tugatgan (1997). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi „Kibernetika“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi institutining ilmiy xodimi (1997-yildan). Muxtorov Oʻzbekistonning koʻp karra chempioni (1990—92, 1994, 1997, 1999-2002), Markaziy Osiyo oʻyinlari (1995, 1999) gʻolibi, Osiyo oʻyinlari (1998, Bangkok) kumush medali sovrindori. Bundan tashqari, bir necha xalqaro turnirlarda (1991, Lvov, 1-oʻrin; 1991, Minsk, 2-oʻrin; 1999, Atlanta, 2-urin), Olimpiada musobaqalarida (2000, Sidney, 5-oʻrin) muvaffaqiyatga erishgan.

Manbalar 

1975-yilda tugʻilganlar
4-yanvarda tugʻilganlar
O‘zbekiston oʻqchilari
Mutsinlar

Mutsinlar (lot. mucus — shilliq) — glikoproteidlarga mansub uglevodoqsilli birikma, shilimshiqning asosiy tarkibiy qismi, shilliq modda. Odam va hayvonlarning nafas, ovqat hazm qilish, siydiktanosil yoʻllari shilliq qavatlaridagi, shuningdek, jagʻ osti, til osti soʻlak bezlaridagi epitelial hujayralaridan ajraladi. Choʻziluvchan massa, proteolitik fermentlar taʼsiriga chidamli. M. ogʻiz boʻshligʻi va meʼdaichak yoʻli shilliq qavatini turli mexanik va kimyoviy taʼsirlardan sakdaydi.

Manbalar
Mushak sabzi

Mushak sabzi, Mushak 195 - ertapishar sabzi navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida yaxshilangan mahalliy nav. 1947-yildan rayonlashtirilgan. Barglari boʻzrang, baʼzan sargʻish-yashil, qalin, mayin tukli. Sabzisi shakli kalta, uchi toʻmtoq, barglarga yaqin kismi yashil, yerga qadalib turgan qismi, eti va oʻzagining rangi sariq. Uzunligi 8—13 sm, diametri 3,5—4,0 sm, oʻzagi kichik, ingichka sersuv. Oʻzbekistonda yetishtiriladigan sariq sabzilar orasida eng shirini. Vazni 30—43 g, quruq modda miqdori 14%, qand 11,9%. Hosildorligi 190—200 s/ga. Urugʻi unib chiqqandan soʻng 85—95 kunda pishib yetiladi. Noqulay obqavo sharoitida erkaklab ketishga moyil. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan. Toshkent viloyatida koʻp ekiladi. Oziq-ovqat va konserva sanoatida ishlatiladi.

Manbalar
Georgiy Mushel

Georgiy Aleksandrovich Mushel (1909.29.7, Tambov - 1989.27.12, Toshkent) — kompozitor, pianinochi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Moskva konservatoriyasini tugatgach (1936), Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi, professor (1976). Oʻz ijodida Yevropa kompozitorlik (mas, M.Ravel, S. Prokofyev) musiqasi anʼanalarini davom ettirib, oʻzbek musiqa merosiga xos usul va ohanglarga, shakl va uslublarga ijodiy tayangan. Oʻzbekistonda birinchilar katori simfoniya (1938), balet, kamer musiqa janrlari rivojiga asos solgan. "Farxrd va Shirin" operasi (V.Uspenskiy bilan hamkorlikda, 1957), "Muqimiy" (1953), "Ravshan va Zulxumor" (T.Jalilov bilan, 1957) kabi musiqali dramalar, "Raqqosa" (1952), "Vaxt guli" (1959), "Kashmir afsonasi" (1961), "Samarqand haqida afsona" (1971) baletlari, 3 simfoniya, fortepiano va orkestr uchun 6 konsert, skripka va orkestr uchun konsert, organ asarlari, kamer musiqa (jumladan, "24 prelyudiya va fuga", 1975), romans, qoʻshiq, kinofilmlarga musiqalar muallifi. M. rassom sifatida turli janrlarda 100 dan ortiq tasviriy asar yaratgan. Toshkentda M. nomidagi yosh musiqachilar tanlovi oʻtkaziladi (1994-yildan).

Adabiyot 
 Pekker Ya., Georgiy Mushel, M., 1966.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
27-dekabrda vafot etganlar
Mushk

Mushk, ipor, ufor, muskus — hayvon yoki oʻsimliklarning oʻtkir hidli moddasi. Hayvon M.i M. bezlaridan hosil boʻladi. Hayvon oʻzi yasha-yotgan hududni belgilashda, oʻz turiga mansub boshqa jinsli hayvonlarni jalb qilishda va boshqa hollarda kimyoviy signal vazifasini oʻtaydi, shuningdek, suvda yashaydigan baʼzi sut emi-zuvchi hayvonlarda junini moylashga xizmat qiladi. Oʻsimlik M.i kovrak ildizi, gulhayrilar mevasi va boshqalardan olinadi. Hayvon M.ining hid beruvchi moddasi asosi makrotsiklik ketonlardan, oʻsimlik M.iniki — makrotsiklik lakton (tibetolid, ambrettolid)lardan iborat. M.dan parfyumeriya sanoatida foydalaniladi. Tabiiy M. oʻrniga kuchli hid taratadigan sintetik moddalar (mas, ksilol-M., keton-M. va boshqalar) ham ishlatiladi.

Manbalar 

Parfyumeriya
Ivan Mushketov

Ivan Vasilyevich Mushketov [1850.9 (21).1, Alekseyevskaya stanitsasi, hozirgi Volgograd viloyati — 1902.10(23). 1, Peterburg] — rus geologi va geografi. Peterburg konchilik institutini tugatgan (1872), 1877-yildan Geologiya qoʻmitasi adʼyunkt-prof. 1874-75, 1877-80 yillarda Oʻrta Osiyoning geol.sini oʻrganib, bir necha foydali qazilma konlarini ochgan. Ilmiy izlanishlari natijasini "Turkiston" asarida (1—2 t., 1886-1906) bayon etdi. M. Oʻrta Osiyoning geologik va orografik tavsifini yezdi. Sirdaryo vodiysini oʻrgandi. 1881-yilda G.D.Romanovskiy bilan birgalikda Turkistonning geologik haritasini tuzdi. M., shuningdek, Kavkazning geologik tuzilishi, muzliklari, mineral suvlari va foydali kazilmalarini oʻrgandi. 1887 i. Verniy (hozirgi Olmaota) shahrida boʻlib oʻtgan kuchli zilzilaning sabab va oqibatlarini tadqiq etdi. M. "Fizik geologiya" qoʻllanmasini ham yozgan (1888—91). M. nomiga Sibir, Oʻrta va Markaziy Osiyoda bir qancha geografik obʼyektlar (Mushketov togʻi, Mushketov muzligi va boshqalar) qoʻyilgan.

Manbalar 
 "Fizicheskaya geologiya" (ch. 1—2, SPB, 1888—91, oxirgi nashri 1935); Vernenskoye zemletryaseniye 1887, SPB, 1890.

Adabiyotlar 
 Vayner L. A., I. V. Mushketov i yego rol poznanii geologii Sredney Azii, T., 1954.

Kishilar
Olimlar
Geologiya
Geografiya
1850-yilda tugʻilganlar
1902-yilda vafot etganlar
Mushketov muzligi

Mushketov muzligi - Markaziy Tyanshandagi Sarijaz tizmasining shim.yon bagʻrida joylashgan togʻvodiy muzligi, Sarijaz daryosining bosh tomonida, kenglik boʻylab sharqsan gʻarbga tomon choʻzilgan. Uzunligi 20 km chamasida, eni 1—1,8 km, maydoni 49,25 km². Muzlikning 5 km uzunlikdagi pastki qismi morena bilan qoplangan. Mushketov muzligi vaqt-vaqti bilan balqib, quyi tomon choʻziladi va keyin yana qisqaradi. 20-asrning 50-yillari oxirida 2500 m surildi va maydoni 4 km² ga koʻpaydi. Hozirgi muzlik qisq-arib bormoqda. Muzlik chekkasidan Adirtoʻr daryosi (Sarijaz daryosining chap irmogʻi) boshlanadi. I. V. Mushketov nomi bilan atalgan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyo
Muzliklar
Mushkulot

Mushkulot, mushkilot (arab. qiyinchiliklar, ogʻirliklar) — Shashmaqom tarkibidagi maqomlarning chol-gʻu boʻlimlari. M. odatdagi tasnif, tar-je, gardun, muhammas, saqil qismlaridan tashqari, har bir maqomning oʻziga xos cholgʻu yoʻllaridan tashkil topadi. Shashmaqom tarkibida jami 46 ta cholgʻu kuy mavjud. Gardun, muhammas va saqillar shu nomli doira usullari joʻrligida ijro etiladi. Oʻzbek musiqa merosida maqom majmualariga kiritilmagan, biroq M. deb nomlangan turkumli va turkumsiz cholgʻu asarlar ham mavjud. Ular yirik shakddagi xalq kuylari, koʻproq maqomlarning cholgʻu, baʼzida ashula yoʻllari negizida yaratilgan (mas, "Mushkiloti Segoh", "Mushkiloti Dugoh"), Ushbu M.larning yuzaga kelishida asosan surnay maqom yoʻllari usulsiz kuy uslubining taʼsiri katta.

Manbalar
Mushmula

Mushmula () — raʼnodoshlarga kiruvchi mevali daraxt. 2 turi mavjud: 1) Yapon Mxi yoki lokva — bu doim yashil oʻsimlik vatani — Sharqiy Osiyo. Daraxt balandligi 6–8 m, tanasining va shoxlarining rangi toʻqkulrang. Barglari yirik, dagʻal, shakli uzun-choq, baʼzan ovalsimon, uchi oʻtkir, yuzasi yaltiroq, yaproqning ostki tomoni tukli. M. kech kuzda yoki qish boshida gullaydi. Gullari gulshodaga toʻplangan boʻlib, juda nozik va xushboʻy, rangi ochsariq. Mevalari shingil boʻlib, har bir shingilda 12 tadan noksimon va, baʼzan, dumaloq shakldagi mevalar joylashgan. Mevaning yuzasi bir oz tukli. Eti sersuv, mayin, taʼmi shirin - nordon. Meva tarkibida 39% suv, 0,35% protein, 0,06% moy, 8,95% saharoza, 0,94% dekstroza va 0,26% kul mavjud. Har bir meva ichida 2—3 tadan yirik urugʻi boʻlib, meva ogʻirligining 20—25% ni tashkil etadi. Mevasi aprel oxiri — mayning boshlarida pishadi. M. daraxti 5—6-yili hosilga kiradi. 8—12 yoshligida 30–50 kg hosil beradi. Mevasi isteʼmol qilinadi, konserva sa-noatida qayta ishlanadi. Urugʻidan likyor tayyorlanadi, guli parfyumeri-yada ishlatiladi. 2) German M.si yoki oddiy M. — butasimon, baʼzan, daraxt shaklida boʻlib, boʻyi 3–6 m. Eron, Kichik Osiyo va Bolqon yarim orollarining sernam zonalarida, Kavkazda, Qrimda uchraydi va ekiladi. Shuningdek, AQSHda qam ekiladi. Yovvoyi turlarining novdalari tikanli. Barg shakli lentasimon yoki tuxumsimon, guli yakka, yirik, rangi oq. Mevasi danakcha, eti qattiq, pishgach yumshaydi. Taʼmi shirin. Meva tarkibida 10% kand, 1,1% olma kislotasi, 1,6—11,8 mg% vitamin S mavjud. M.ning ikkalaturi ham mevali ekinlarga kirmaydi. M., asosan, urugʻdan koʻpayadi, behi va doʻlanaga payvand qilish ham mumkin.

Manbalar 

Raʼnodoshlar