MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Suvning radioaktivligi

Suvning radioaktivligi - yer osti, buloq, daryo, koʻl va dengiz suvlarida barcha maʼlum radioaktiv moddalarning mavjudligi. Tarkibida uran, radiy va radon bulgan suvlar amaliy ahamiyatga ega. Bu moddalar suvga atmosferadan va tuproq hamda togʻ jinslaridan yuvilib kelib qoʻshiladi. Togʻ jinslari tarkibida radioaktiv elementlar (uran, toriy, radiy va boshqalar) bulgan minerallar, shuningdek, izotoplari radioaktiv kimyoviy elementlar (prometiy, poloniy va boshqalar) bor. Suvda tabiiy radioaktiv izotoplar bilan birga yadro portlashi natijasida vujudga keladigan sunʼiy izotoplar ham mavjud. Tabiiy radioaktiv moddalar miqdori kelib chikishiga qarab koʻp darajada farq kiladi. Sunʼiy radioaktiv moddalar suv havzalariga atmosfera yogʻinlari va yadro yoqilgʻisi ishlab chiqarish. korxonalaridan chiquvchi oqova suvlar sifatida kelib kushiladi. Radioaktivli suvlardan uran konlarini izlab topishda, seysmologiyada (suvda Rn konsentratsiyasining uzgarishi yer qimirlashidan darak beradi), balneologiyada — asab kasalliklari, yurakqon tomir sistemasi, nafas organlari, bugim va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Oʻzbekistonda radonli mineral suvlarning katta koni Samarqand viloyatida "Nagornoye" temir yoʻl stansiyasi yaqinida topilgan.
Suvning qattiqligi

Suvning qattiqligi - tarkibida Kalsiy (Ca)+ va Magniy (Mg)+ ionlari boʻlgan suvning xossasi. Suvning qattiqligi 2 xil: nokarbonat qattiqlik(doimiy qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy sulfatlar erishidan kelib chiqadi; karbonat qattiqlik(vaqtinchalik qattiqlik) — suvda kalsiy va magniy bikarbonatlar erishidan hosil boʻladi.

Suvning umumiy qattiqligi shu qattikliklar yigʻindisiga teng. Umumiy qagtiklik 1 l suvdagi kalsiy va magniy ionlarining milligrammekvivalentlari yigindisi (mgekvGʻl) bilan oʻlchanadi. Qattiqligi 1-1.5 mgekv/ litr bo'lgan suv o'ta yumshoq, 1.5-3 mgekv/l dan kam boʻlgan suv yumshoq, 3—6 mgekv/l boʻlgan suv oʻrtacha, 6-10 mgekv/l o'rtacha qattiq, 10 mgekv/l dan ortiq boʻlgan suv esa juda qattiq suv hisoblanadi. Tabiiy Suvning qattiqligi turlicha. Daryo va koʻl suvining qattiqligi 0,1—0,2 mgekv/l (tayga va tundra), yer osti suvi, dengiz va okean suvining qattiqligi 80— 100 mgekv/l Suvning qattiqligi tufayli bugʻ qozonlari devorlariga choʻkmalar choʻkadi, kir yuvganda sovun koʻp sarflanadi. Qattiq suvda sabzavot, goʻsht yaxshi pishmaydi va h.k. Suvning qattiqligi katta boʻlsa, siydikda tosh paydo boʻladi. Markaziy suv taʼminotida, asosan, isteʼmol qilinadigan Suvning qattiqligi 7 mgekv/l gacha boʻlishiga yoʻl qoʻyiladi. Suvning qattiqligi katta boʻlganda suvni yumshatish usullari qoʻllanadi.

    
	Обновить базу данных сигнатур вирусов   
	Установка обновления не требуется — база данных уже обновлена.
Suvor

Suvor, Suvar - Volga-Kama Bulgʻoriyasidagi shahar. 9-asrda barpo etilgan; yozma manbalarda 10-asrdan qayd qilingan. Istaxriy va Muqaddasiylar suvor elati haqida xabar berganlar. S. shahar harobasi Tatariston Respublikasidagi Kuznechixa qishlogʻi yaqinida (Volganing chap irmogʻi Utka daryosining yuqori oqimi boʻyida) joylashgan. S.ning katta rabodi boʻlib, shahar atrofi mudofaa xandaklari va toʻsinxodalar bilan oʻralgan edi. 1933—37 yillarda A. P. Smirnov rahbarligida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida Sdan turar joy (paxsa va toʻsinlardan ishlangan) qoddiqlari, gʻishtin saroy (yashil va koʻk koshin parchalari bilan qoplangan), don ombori, sopol buyumlar, qurolaslaha, bezak buyumlari topilgan. S.da xunarmandchilik va savdo (Eron, Xorazm, Vizantiya, Rus, Gruziya bilan) taraqqiy etgan. Tanga zarb qilingan (10-asr). Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan ham shugʻullangan. S. 10—12-asrlarda ravnaq topgan. 14-asr oxirida tanazzulga uchrab, tashlandiq holga kelgan. Ayrim olimlar (A.P.Kovalevskiy, V. F. Kaxovskiy) "chuvash" etnonimi "suvar"ning oʻzgargan shakli deb hisoblaydilar.
Suvora

Suvora (fors. — otliq) — 1) Shashmaqomning Buzruk maqomi asosida yaratilgan kuy va ashulalar. S.ning ashula yoʻli oddiy 2/4 takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi. S.ning yana 3 xili (S.1, 2, 3) mashhur cholgʻu kuylaridir. S.1 Buxoro Irogʻidagi soqiynomanutt varianti boʻlib, unda "Zebo pari" avji tushirib qoldirilgan. Uning 2 va 3kismlari 6/8 va 3/4 oʻlchovlaridagi usullar joʻrligida ijro etiladi. 2 va 3 S.lar surnay yoʻllaridandir; 2) Xorazmda mashhur boʻlgan maqom ashula yoʻllari va mumtoz ashulalar turkumi. Maqomlarda asosiy shoʻʼbalardan keyin oʻrin olgan S.lar 13/4 oʻlchovidagi murakkab usullarga asoslangan. Shuningdek, oddiyroq (6/8, 3/4, 3/8) takt oʻlchovidagi (keksa ustozlar aytishicha — otning yoʻrgʻa yurishidan hosil boʻlgan ritmik tuzilmaga asoslangan) murakkab shaklli S. ashula yoʻllari ham xalq orasida keng tarqalgan. Ular 7 ta yirik ashula turkumlariga birlashgan boʻlib, har bittasida 2 tadan Savt va Ufarlar mavjud: "S." ("Tani" yoki "Ona S"), "Chapandozi S." ("Tojik S"), "Yakparda S", "Xushparda S", "Qajhang S", K. Otaniyozov yaratgan "VI—S." va H. Boltayev ijodiga mansub "Qorchmoniy S."lar. S.lar sheʼriy matnida koʻproq tasavvuf mavzuidagi muhammaslar qoʻllanilgan. Xorazmda xonandalarning ijodiy musobaqa (diyralishma)lari S. ijrosiga asoslangan. Polvon Duzchi, Sheroziy, H. Boltayev, K. Otaniyozov, J.Sultanov, R. Jumaniyozov, F. Davletov va boshqa Slarning moxir ijrochilaridir. S. yoʻllaridan M. Yusupov, A. Otajonov, S. Hayitboyev kabi kompozitorlar foydalanishgan.

Adabiyot 
 Harratov M., Xorazm musiqiy tarixchasi (2 nashri), T., 1998; Matyoqub o v O., Maqomot, T., 2004.

Bopgir Mashyoqubov.
Aleksandr Suvorov

Aleksandr Vasilyevich Suvorov (1729.13.11, Moskva 1800.6.5, Peterburg) — rus sarkardasi, generalissimus (1799). Dvoryan oilasida tugilgan. Otasi — Vasiliy Ivanovich (1705—75) general, senator va generalgubernator l boʻlgan. Harbiy xizmatni kaprallikdan boshlagan (1748). 1774-yil avgustda u Ye. I. Pugachyov boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Uralga yuborilgan. Yetti yiyalik urush qatnashchisi, rus turk urushlari (1768 —74 va 1787—91) da bir necha gʻalabaga erishgan va Izmail qalʼasini qattiq hujum bilan egallagan (1790). Polsha qoʻzgʻoloni (1794)ni bostirgan qoʻshinlarga qoʻmondonlik qilgan. Pavel I taxtga chiqqandan soʻng armiyada S. nazariyasiga zid boʻlgan pruss harbiy ustavlari, formasi va tartibi joriy qilingan. 1797Y. S. isteʼfoga chiqarilgan. 1798-yil Rossiya fransuzlarga qarshi ittifoqqa qoʻshiladi. Avstriya hukumati Pavel I oldiga S.ni Italiyadagi ittifoqchi qoʻshinlarga bosh qoʻmondon etib tayinlash masalasini qoʻyadi. Pavel I noiloj rozi boʻladi. 1799-yilda Adda va Trebbiya daryolari boʻyida va Novi sh. yaqinida fransuz qoʻshinlarini tormor keltirib, Italiya va Shveysariyaga qilingan harbiy yurishlarni muvaffaqiyat bilan yakunlagan, soʻngra Shveysariya Alpidan oshib oʻtib, qurshovdan chiqib ketgan. S. "Polktuzish", "Gʻalaba ilmi" kabi harbiynazariy asarlar muallifi. Urush olib borish, jang qilish usullari, qoʻshinni tarbiyalash va oʻqitish masalalari haqida oʻz davriga nisbatan ancha original va ilgʻor fikrlar sistemasini yaratgan. S. strategiyasi hujumkor harakterda boʻlib, dushmanni jang maydonida butunlay tormor qilishni asosiy maqsad qilib koʻygan. Kolonnalar va yoyiq saf taktikasini rivojlantirgan, aqidaparastlik va eskilikka qarshi kurashgan. Sobiq SSSRda 1942-yil 29 iyulda Suvorov ordeni taʼsis etilgan va 1943-yil 21 avgustda Suvorov bilim yurtlari tashkil etilgan. Moskva, Sankt-Peterburg, Ochakov, Izmail, Kiyev va boshqa shaharlarda muzeylar ochilgan va haykallari oʻrnatilgan. Bir qancha aholi punktlari S. nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Rossiya kishilari
Suvsarlar

Suvsarlar () — yirtqichlar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Gavdasi choʻziq, egiluvchan, oyoqlari kalta va 5 barmoqli, tirnoqlari ichiga tortilmaydi. Ayrim turlarida barmoqlari orasiga parda tortilgan; dengiz qunduzi (kalan)ning orqa oyoqlari eshkakka aylangan. S. — tovonda va yarim tovonda harakatlanuvchi hayvonlar. Yungi qalin va yumshoq. Koʻpchilik S. yilda 2 marta tullaydi. Anal bezlari oʻtkir hidli suyuqlik ishlab chiqaradi. S. sistematikasi aniq ishlab chiqilmagan. Odatda, 64 tur, 24 uru/ga ajratiladi. Oʻzbekistonda 9 turi (qunduz, asalxoʻr, boʻrsiq, togʻ suvsari, olakoʻzan, qora latcha, oq latcha, sassiqkoʻzan, amerika norkasi) uchraydi. Har xil biotoplar (suv, quruqlik)da yashaydi; in kovlaydi yoki boshqa hayvonlar qazigan inlardan foydalanadi. Amerika norkasi iqlimlashtirilgan, asosan, maxsus moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik S. etxoʻr hayvonlar; zararkunanda kemiruvchilarni qirib foyda keltiradi. S qimmatli moʻynasi uchun ovlanadi, bir qancha turlari moʻynachilik fermalarida boqiladi. Koʻpchilik turlari soni keskin kamayib ketganligi sababli Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Suvsiztov tizmasi

Suvsiztov tizmasi - Hisor tizmasining janubiy tarmoklaridan biri. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Shimoli-sharqda Sherobod daryosi uni Boysun tizmasidan ajratib turadi, janubi-gʻarbda Koʻxitang tizmasining janubiy etaklariga qadar choʻzilgan. Eng baland joyi 2127 m. Suvayirgʻich qismi, asosan, tekislangan yuzalardan iborat. Uning janubi-sharqiy yon bagʻri Sherobod daryosi vodiysiga tik tushgan. Yuqori yura davri ohaktoshlari, gips va tuzlarida karst relyef shakllari (voronka, botiq, quduq, gʻor va koʻllar) keng tarqalgan. Tektonik jihatdan tizma antiklinal struktura, paleogen, yura, boʻr davri ohaktoshlari, mergel, gips, gil, qumtosh, konglomerat, gipstuzlardan tashkil topgan. Iklimi keskin kontinental. Yilning oʻrtacha kup yillik temperaturasi 10—12°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0,5—G, iyulniki 25° gacha. Yillik yogʻin 450–500 mm. Koʻp qismi ohaktoshlardan tashkil topganligi sababli yer usti oqar suvlari kam, biroq uning yon bagʻri va etaklaridan koʻplab sersuv karst buloklari chiqadi. Boʻz tuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan, asosan, efemer va efemeroidlar usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

    

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Suvoʻtlar

' (Algae)dunyochasi; sodda tuzilgan, asosan, suvli muhitda oʻsadi. S. bir hujayrali mikroskopik kattalikda koloniya boʻlib yashaydigan, koʻp hujayrali va uz. 60 m gacha boʻlgan turlarni oʻz ichiga oladi. Ayrim turlarida toʻqimalar rivojlangan. Tanasining hujayralari ixtisoslashmagan, oʻtkazuvchi toʻqimalari rivojlanmagan. Rizoidlari substratga yopishish uchun xizmat qiladi. Koʻkyashil va proxlorofit S. — prokariotlar; ularni, odatda, mustaqil guruh sifatida sianobakteriyalarga, evglenasimon S.ni koʻpincha bir hujayrali hayvonlarga (xivchini boʻlishi, ayrim turlarining golozoy oziqlanishi tufayli) kiritiladi. Eukariot S hujayrasi xloroplastlari (xromatoforlari)da pirenoid, harakatchan S.da xivchin, baʼzan koʻzcha, qisqaruvchi vakuola boʻladi. Koʻpchiligi avtotrof, bir qancha turlari geterotrof va golozoy oziqlanadi. S.ning bir qismi geterotrof, jumladan, parazit oziqlanishga oʻtgan. Vegetativ, jinssiz va jinsiy (gologamiya, izogamiya, anizogamiya, oogamiya) koʻpayadi. S. zoosporalar hosil qilib koʻpayishi bilan yuksak oʻsimliklardan farq qiladi.

Biokimyoviy xususiyati (pigmenti, hujayra qobigʻi tarkibi, zaxira oziq moddalar xili)ga va gʻujayrasining submikroskopik tuzilishiga binoan, S. 10 boʻlim; koʻkyashil, qizil, tillarang, diatom, dinofit, qoʻngʻir, sariqyashil, evglenasimon, yashil, harasimonlarga ajratiladi. 41000 dan ortiq turi maʼlum. Dengizlarda qirgʻoqdan boshlab 200 m gacha va undan ham chuqurroqda, chuchuk va oʻta shoʻrlangan suv havzalari, qaynoq buloqlar, tuproqda, jumladan, togʻ va dashtlarda uchraydi. Xivchinli davrga ega boʻlgan S. 2 guruhga boʻlinadi: a va v xlorofillga ega boʻlgan yashil S. (evglenasimonlar, yashil S, harasimonlar) hamda v xlorofillsiz, lekin koʻpincha s xlorofillga ega boʻlgan sariqqoʻngʻir S. (tillarang, diatom, sariqyashil S). S.ning har xil boʻlimlari turli xil bir xujayrali organizmlardan mustaqil holda kelib chiqqanligi taxmin qilinadi.

S. biosferada organik moddalarni ilk bor hosil qiluvchi organizmlar sifatida juda katta ahamiyatga ega; okeanlarda Si biomassasi 1,7 mlrd. t ga yaqin (1 yilda 550,2 mlrd. t). S. 1 ga suv yuzasiga nisbatan 1,3—2,0 t quruq biomassa hosil qiladi.

Yer atmosferasida erkin kislorodning paydo boʻlishi ham S. bilan bogʻliq. S. eng qad. organizmlar boʻlib, ulardan boshqa oʻsimliklar kelib chiqqan. Koʻpchilik bir xujayrali S. zamburugʻlar bilan simbioz yashashi tufayli lishayniklar xrsil boʻlgan (qarang Lishayniklar). S.ning Yer yuzidagi geokimyoviy ahamiyati kalsiy va kremniyning tabiatda aylanishi (diatom S. qoldiqlari) bilan bogʻliq. Yirik S. ovqat uchun ishlatiladi, chorva ozigʻi sifatida qoʻllanadi va tibbiyotda alginatlar, yod va mikrobiologiya sanoati uchun zarur boʻlgan agaragar olinadi. Laminariya, makrotsista, porfira va boshqa S. dengizlarda maxsus koʻpaytiriladi (qarang Akvakuloʻpura), Koʻpchilik S.dan oqova suvlarni biologik tozalash va suv havzalarining ifloslanishini aniqlashda bioindikator sifatida foydalaniladi. Sni oʻrganuvchi fan — algologiya deyiladi.

Oʻktam Pratov.

 

Organizmlar
Sud ajrimi

Sud ajrimi (OʻzRda) - jinoyat ishini koʻrish paytida 1instansiya sudi chiqaradigan hukmdan boshqa sud qarori. Sud ajrimi chiqarish tartibi hal qilinayotgan masalaning harakteriga bogʻliq. Ishni qoʻshimcha tergov oʻtkazish uchun prokurorga yuborish, yangi ayblov boʻyicha yoxud yangi shaxsga nisbatan ish qoʻzgʻatish, ishni tugatish yoki toʻxtatish, ehtiyot chorasini tanlash, oʻzgartirish yoki bekor qilish, rad etish toʻgʻrisidagi ajrimlar, shuningdek, xususiy ajrimlar sud tomonidan alohida xonada (maslahatxonada) chiqariladi. Bu ajrimlar alohida sujjatlar tarzida rasmiylashtiriladi va sud tomonidan imzolanadi. Boshqa barcha ajrimlar sudning xohishi bilan yuqorida koʻrsatilgan tartibda yoki oʻz joyida chiqarilib bu ajrim sud majlisining bayonnomasiga yozib qoʻyiladi. Sud muhokamasi vaqtida sudning chiqargan har bir ajrimi darhol eʼlon qilinishi kerak.

Fuqarolik va xoʻjalik protsessida 1 instansiya sudi chiqargan Sud ajrimi ishni mazmunan hal qilmaydi, lekin uni oʻz vaqtida, toʻgʻri hal etish maqsadida qabul qilinadi. Sud ajrimi maslahatxonada, murakkab boʻlmagan masalalar boʻyicha esa, bevosita sud majlisi chogʻida kengashib, qabul kilinishi mumkin. Bunda chiqarilgan Sud ajrimi sud majlisi bayonnomasiga kiritiladi va darhol eʼlon qilinadi.

Davlat organlari, korxona, muassasa, tashkilot, jamoat birlashmalari yoki mansabdor shaxslarning ish yuzasidan aniqlangan qonunga xilof holatlarga eʼtiborlarini jalb qilish zarur boʻlsa, jinoyat sodir etilishiga olib kelgan sabab va sharoitlarni koʻrsatib, ularni bartaraf qilish choralarini koʻrish toʻgʻrisida sud xususiy ajrim chiqarishga haqlidir.

Sud ajrimini yuqori bosqich sudi (sud rayosatidan tashqari) yuqori instansiya sudlarining hukm, ajrim va qarorlarini apellyasiya, kassatsiya va nazorat tartibida koʻrib chiqib qabul etadi va sud zalida darhol eʼlon qiladi.
Sud ijrochisi

Sud ijrochisi (OʻzRda) - fukarolik va xoʻjalik ishlari boʻyicha sudlarning hal qiluv qarorlari, ajrim va boshqa qarorlarini, jinoyat ishlari boʻyicha hukm, qaror va ajrimlarining mulkiy jazoni ijro etish, moddiy qiymatliklarni undirishga oid qismlarini, shuningdek, qonunda koʻzda tutilgan boshqa hollarda maʼmuriy idoralarning qaror va farmoyishlarini majburiy ravishda amalga oshiruvchi mansabdor shaxs. Si., odatda, oliy yuridik yoki oʻrta maxsus yuridik maʼlumotga ega boʻlishi talab qilinadi. Sud ijrochisini Adliya vazirligi huzuridagi Departamentning hududiy boʻlimlari lavozimiga tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi. Si. tomonidan qoʻyiladigan talablar respublika hududidagi barcha korxonalar, muassasa, tashkilot, jamoat birlashmalari, mansabdor shaxs va fuqarolar uchun majburiydir. Si. ijroni qarzdorning turar joyida yoki uning mulki turgan joyda bajaradi. Si. tomonidan qarorlarni majburiy ijro ettirish uchun qoʻllaniladigan choralar jumlasiga quyidagilar kiradi: qarzdorning mulkini xatga olish va sotish orqali undirishni taʼminlash; qarzdorning ish haqi, pensiya va boshqa daromadlaridan, boshqa shaxslarda saqlanayotgan pul summasi yoki mulkidan undirish orqali ijro etish; sud hal qiluv qarorlarida koʻrsatilgan predmetlarni qarzdordan undiruvchiga olib berish va shu kabi Si oʻz vazifalarini bajarayotganida "Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni (2001-yil 29 avgust) ga amal qiladi.
Sud orqali himoyalanish huquqi

Sud orqali himoyalanish huquqi — fuqarolarning konstitutsiyaviy xuquqi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 44moddasi har bir shaxsga oʻz huquq va erkinliklarini Sud orqali himoyalanish huquqih.h. va davlat organlari, mansabdor shaxslar, jamoat birlashmalarining gʻayriqonuniy xattiharakatlari ustidan sudga shikoyat kilish huquqini kafolatlaydi. Sud orqali himoyalanish huquqih.ni amalga oshirish tartibi "Fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini buzadigan xattiharakatlar va qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni va protsessual kodekslarda batafsil bayon qilingan. Oʻz huquqlari va erkinliklari buzilganligidan xabar topgan shaxs sudga murojaat qilishga hakdi. Murojaatni sud FPK da belgilangan fuqaroviy sudlov ishlarini yuritish qoidalari asosida koʻrib chiqadi. Konstitutsiyaviy sudning vakolatlariga kiritilgan, shuningdek, baʼzi bir masalalar boʻyicha Sud orqali himoyalanish huquqih.h. ni amalga oshirish tartibi alohida qonun hujjatlarida belgilangan. Masalan, jinoyat protsessi ishtirokchilari va boshqa manfaatdor shaxslar dastlabki tergovga oid masalalar boʻyicha faqat yuqori turuvchi dastlabki tergov idoralariga hamda prokurorga shikoyat berishi mumkin (JPK, 27modda).
Sud tibbiyoti

Sud tibbiyoti - tibbiyotning bir boʻlimi; dastlabki tergov va sud amaliyotida yuzaga keladigan tibbiy va biologik muammolarni oʻrganadi.

"Sud tibbiyoti" atamasini ilk bor 1690-yil nemis olimi Iogan Bonn tavsiya etgan. Sud tibbiyoti birbiridan uzoqroq sohalar — tibbiyot va huquq fanlarini oʻzaro bogʻlaydi. Qadim zamonlardayoq sogʻliqqa putur yetganda yoki oʻlim roʻy berganda huquqiy masalalarni hal etishga vrachlar jalb qilingan. Xitoyda 13-asrda SunSi tahriri ostida "SiYuanLu" kitobi chop etilgan boʻlib, unda murdani koʻzdan kechirish, undagi oʻzgarishlar, jaroxatlar, zaharlanishlar va h.k. haqida maʼlumotlar keltirilgan. Abu Ali ibn Sino oʻzining "Tib qonunlari" kitobida murdadagi oʻzgarishlarning kelib chiqish sabablarini tushuntirib berishga harakat qilgan. Kitobilaning IV—V jildlarida zahar va zaharlanishlar, mexanik jarohatlar haqida maʼlumotlar berilgan. Ibn Sino jarohatlarni farqlab tasvirlash haqida fikr yuritgan.

Oʻzbekistonda Sud tibbiyoti fanining rivojlanishi 20-asrning boshlariga borib taqaladi. 1922-yil Toshkentda Turkiston universitetining tibbiyot fti qoshida Sud tibbiyoti kafedrasi tashkil etilib, Sud tibbiyoti ekspertizalarini rasman oʻtkazish va kadrlarni tayyorlash ishlari boshlandi.

OʻzR da Sud tibbiyoti fanining quyidagi tizimlari mavjud: Sud tibbiyoti fani va uning kelib chiqish tarixi; Sud tibbiyoti ekspertizasining protsessual va tashkiliy asoslari; tashqi taʼsirotlar natijasida jarohatlanish va oʻlimning kelib chiqishi; tirik shaxslar sud tibbiy ekspertizasi; murdalar sud tibbiy ekspertizasi; ashyoviy dalillar sud tibbiy ekspertizasi; jinoiy va fuqarolik ishlari materiallari boʻyicha sud tibbiy ekspertizasi; tibbiyot va farmatsevtika xodimlarining kasbiy huquqbuzarliklari boʻyicha sud tibbiy ekspertizasi. Shuningdek, Sud tibbiyoti qonunlar asosida tibbiy maʼlumotlarni tahlil qiladi.

Sud tibbiyoti tibbiyotning boshqa sohalari, xususan patologik anatomiya (murdalarni tekshirishda), farmakologiya va toksikologiya (zaharlanishlarni oʻrganishda), klinik fanlar (tirik shaxslarni koʻrikdan oʻtkazish), gematologiya va immunologiya fanlari bilan (ashyoviy dalillarni tekshirishda) uzviy bogʻliq.

Oʻzbekistonda Sud tibbiyoti fanining rivojlanishida I.V. Markovich, M.I. Rayskiy, N.F. Kolosova, SSH.Shaxabutdinov, F.J. Toʻlaganov, J.J.Jalolov va boshqalarning xizmatlari katta. Mamlakatdagi mavjud tibbiyot intlarida Sud tibbiyoti kafedralari mavjud, u yerda va huquqshunoslik yoʻnalishidagi oʻquv muassasalarida Sud tibbiyoti fani oʻqitiladi. Sud tibbiyoti ekspertlari vrachlar malakasini oshirish intlarida oʻz malakalarini oshiradilar. Hozirgi Sud tibbiyoti kafedralarida magistrlar tayyorlanmoqda. Oʻzbekistonda sud tibbiyotchilarining ilmiy jamiyati tashkil etilgan (1954). "Oʻzbekiston sud tibbiyoti ekspertlarining ilmiy maqolalar toʻplami" chop etilmoqda (1975-yildan). 1990-yildan boshlab "Sudtibekspertiza" ilmiyoʻquvamaliy birlashmasi faoliyat koʻrsata boshladi.

Adabiyot 
 Jalolov J.J., Sud tibbiyoti, T., 1996.

Ibrohim Bahriyev.
Sud tizimi

Sud tizimi — muayyan davlatdagi barcha sudlarning yigʻindisi; ular umumiy vazifani bajaradi, odil sudlovni amalga oshirishga doir munosabatlar bilan oʻzaro bogʻlangan boʻladi. St. boʻgʻinlarining har qaysisi vakolatlari bir xilda boʻlgan sudlardan tashkil topadi. Oʻzbekiston Respublikasida sud tizimi quyidagi sudlardan tashkil topgan: Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudi; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudi; Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudi; Qoraqalpogʻiston Respublikasi fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha oliy sudlari; fuqarolik va jinoyat ishlari boʻyicha viloyat va Toshkent sh. sudlari; fuqarolik ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlari; jinoyat ishlari boʻyicha tuman (shahar) sudlari; harbiy sudlar; Qoraqalpogʻiston Respublikasi xoʻjalik sudi; viloyat va Toshkent sh. xoʻjalik sudlari (Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi qonunining 1moddasi). Oʻzbekiston Respublikasida ishlarning toifalariga qarab sudlarning ixtisoslashuvi amalga oshirilishi mumkin.
Sud — odil sudlovni amalga oshrishga haqli bo'lgan birdan – bir davlat hokimiyati organi.
Sud fotografiyasi

Sud fotografiyasi - kriminalistik suratga olish metodlari va texnik vositalari tizimi. Tergov, tezkorqidiruv tadbirlari va ekspertiza oʻtkazilayotganda qoʻllaniladi. Sud fotografiyasi ga voqea yuz bergan yoki tintuv oʻtkazilgan joylar, ashyoviy dalillar, jinoyat izlari, qurollari va boshqalarni suratga olish kiradi. Sud fotografiyasi dalillarni tasvirlash va tekshirish uchun xizmat kiladi. Tasvirlovchi Sud fotografiyasiga oʻlchovli (masshtabli, stereofotografik), makrosʼyomka (kichik obyekt va izlarning suratlari), tanib olishga moʻljallangan (yuzni odd va yon tomondan eks ettirish), reproduksiyaviy (hujjatlar nusxasi) va boshqa turdagi suratlar kiradi. Tekshiruv Sud fotografiyasiga infrakizil, ultrabinafsha, rentgen, gamma nurlar, mikrofotografiya, golografiya, rang ajratkichlar yordamida olinadigan fotosuratlar kiradi. Sud fotografiyasi suratlaridan dalil sifatida foydalaniladi. Ular tergov harakatlari bayonnomasiga yoki ekspert xulosasiga ilova qilinadi.