MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Badruddin Samovuniy

Badruddin Samovuniy (? -1420) – tasavvuf olimi, qoziaskar. Saljuqiylar naslidan. Bir necha yil Misr sultoni Barquqqa dars bergan. Amir Temur Turkiya sultoni Boyazid I Yildirimga qarshi lashkar tortib Tabrizga kelganida B. S. uning huzurida ulamolar hal qilolmagan masalani hal qilib berib katta eʼtibor qozongan. Anqara jangidan soʻng, B. S. Turkiyadagi Edirne shahri hokimi tomonidan qoziaskar etib tayinlangan. Ammo, tez orada xalqni isyonga chorlagani uchun qatl qilingan. U fiqh va tasavvufga oid "Jomi al-fusulayn" ("Haq va botil toʻplami"), "Masarrat al-qulub" ("Qalblar sururi"), "Latoif al-ishorat" ("Ishora nafosati") kabi bir qancha asarlar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayon Sulduz

Bayon Sulduz (?-1361) - Chigʻatoy ulusi beklaridan, asli sulduz urugʻidan. Amir Qazagʻon oʻldirilgach (1358), Movarounnahr taxtiga oʻtirgan uning oʻgʻli Abdulloni jangda yengib, hokimiyatdan chetlatgan va mamlakatni amir Hoji Barlos bilan birga boshqargan. Biroq B. S. maishatparast boʻlganligi sababli davlatni boshqarishning uddasidan chiqolmagan. Bundan foydalangan Mugʻuliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur Movarounnahrga ikki karra — 1360, 1361-yillari bostirib kelgan va B. S.ni qatl qildirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshona (maʼnolari)

Afshona:

Afshona, Afshina — Buxoro viloyati, Romitan tumanida joylashgan qadimgi qishloq.
Afshona (choyxona) — choyxona, Buxoro viloyati, Romitan tumani Afshona qishlogʻida (1980, meʼmori N. Sharipov, T. Boboyev).
Baroretseptorlar

Baroretseptorlar (baro... varetsep-torlar), mexanoretseptorlar, pressoretseptorlar — qon tomirlarining devorlaridagi sezuv nervi oxirlari. Tomirlar devori choʻzilganda Baroretseptorlar qoʻzgʻaladi va qon bosimi, hajmi oʻzgarishlarini sezib, ularni refleks yoʻli bilan boshqaradi. Baroretseptorlar hamma tomirlarda, refleksogen zonalar (yurak, aorta, oʻpka va boshqalar)da esa koʻproq boʻladi. Qon bosimi koʻtarilganda markaziy nerv sistemasiga impulslar yuborib, tomirlar tonusini kamaytiradi, parasimpatik nerv sistemasining markazlarini qoʻzgʻatadi, natijada qon bosimi pasayadi. Qon bosimi uzok, vaqt mobaynida tez-tez koʻtarila bersa, unga Baroretseptorlar moslashib qoladi (fiziologik adaptatsiya), bu esa gipertoniya kasalligining sabablaridan biri boʻlib qolishi mumkin.

Manbalar
Barot Xoja Koʻkaltosh

Barot Xoja Koʻkaltosh (7-1393) — Amir Temur beklaridan. 1366–70 yillar orasida amir Husayn begi, u Amir Temurdan yengilgach, koʻpchilik beklar qatorida Amir Temur xizmatiga oʻtgan va qoʻshin begi vazifasini bajargan. "Uch yillik yurish" (1386–88) paytida Barot xoja koʻkaltosh bir necha amirlar bilan birga Samarqand muhofazasi uchun qoldirilgan. Toʻxtamishxon Movarounnahrga hujum qilganida (1387-yil oxiri – 1388-yil boshi) Barot xoja koʻkaltosh sustkashlik koʻrsatgani bois, Amir Temur 1388-yil fevralda safardan qaytib kelgach, jazo tadbiri sifatida uning soqol-moʻylovini oldirib, yuziga atir-upa surdirib shahar kezdirishni amr etgan. Biroq Barot xoja koʻkaltosh keyingi faoliyati bilan oʻzini toʻla oqlagan. Shu tufayli Soxibqiron 1392-yil bahorida gʻaznaviylarning "Gʻazni, Kobul va Zobulistondan to Hind, Qandahor va Sind daryosigacha" boʻlgan mulkini Pirmuhammad Jahongirga vasiyat qilib berganida unga navkar sifatida Barot xoja koʻkaltoshni ham bergan. "Besh yillik yurish" paytida, 1393-yil iyulida Gʻarbiy Erondagi janglardan birida bahodirona halok boʻlgan.

Manbalar
Boʻgʻirsoq (naqsh)

Boʻgʻirsoq — baʼzi metall yoki yogʻoch buyumlar yuziga boʻgʻirsoq shaklida oʻyib yoki qavartilib tushirilgan naqsh.

Manbalar
Bahouddin ibn Shaddod

Bahouddin ibn Shaddod (toʻliq ismi: Abulmahosin Yusuf ibn Rofiʼ ibn Shaddod al-Asadiy) (1145 – 1234) – arab tarixchisi, faqihi. Bagʻdodda ay-yubiylar sultoni Salohuddin al-Ayyubiy (1138 – 91) saroyida avval qoziaskar, keyinchalik Quddusi Sharif hokimi etib tayinlanadi. Sulton Salohuddin vafot etgach, uning oʻgʻli sulton Az-Zo-hir Gʻoziy (1167–1215) uni Halab qozisi etib tayinlaydi. Bahouddin Ibn Shaddod Sh. oʻzi kurgan "Dor ul-hadis" ("Hadis uyi") madrasasida umrining oxiriga qadar mudarrislik qachib, bir qancha asarlar yaratadi. Ulardan eng mashxuri – "Siyrat Salo-xiddin al-Ayyubiy" ("Salohuddin al-Ayyubiy sarguzashti") nomli tarixiy asaridir. Bahouddin Ibn Shaddod Sh.ning fiqhga doyr "Mal-jaʼ al-ahkom inda iltibos al-ahkom" ["Hukmlar chalkash boʻlganda murojaat qilinadigan (toʻgʻri) hukmlar kitobi"], "Daloil al-ahkom" ("Hukmlar dalillari") kabi asarlari ham mavjud.

Manbalar 

Madrasa asoschilari
Bek Nazagʻ

Bek Nazagʻ (19-asr) — tarixchi, "Amiri lashkar jangnomasi" nomli tarixiy asar muallifi. Bu kitob sheʼriy asar boʻlib, 1865 — 75 yillarda oʻzbek tilida yozilgan. Asarda 1864 — 65 yillari Qoʻqon xonligida boʻlib oʻtgan voqealar, jumladan Qoʻqon xonining lashkarboshisi Alimqul askarlari bilan rus qoʻshini oʻrtasida Toshkent va uning atrofi uchun boʻlgan janglar haqida maʼlumot berilgan. Asarning 1878-yilda koʻchirilgan qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharq-shunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bellinsgauzen Faddey Faddeyevich

Bellinsgauzen Faddey Faddeyevich (1778.9 (20). 9, Ezel o., hozirgi Saarema o., Estoniya Respublikasi — 1852, 13 (25). 1, Kronshtadt) — rus dengizchi sayyohi va tadqiqotchisi, admirali. 1803 — 06 yillarda dunyo aylana dengiz sayohatida ishtirok etgan. 1819 — 21 yillarda "Vostok" va "Mirniy" kemalarida Antarktidaning qutb yoni zonalarini oʻrganish va nomaʼlum yerlarni kashf qilish uchun yuborilgan ekspeditsiyaga boshchilik qildi. Ekspeditsiya 1820-yil yanvarda Antarktida qirgʻoqlari (hozirgi Bellinsgauzen shelf muzligi)ga yaqinlashdi. Antarktida yaqinida va Tinch okeanning tropik qismida bir necha orol kashf qilindi. Ekspeditsiya 1821-yil iyul—avgustda 751 kunlik dengiz safaridan keyin Kronshtadtga qaytib keldi. B. 1839 yildan Kronshtadt gubernatori boʻlgan. Ekspeditsiya tafsilotini haritalar atlasi bilan birga nashr qildirgan. B. nomiga Tinch okeandagi dengiz va suv osti soyligi, Antarktidada shelf muzligi va ilmiy stansiya, orol va boshqa qoʻyilgan.

Manbalar
Beltov togʻlari (togʻ)

Beltov togʻlari — Quljuqtov togʻlarining gʻarbiy davomi. Markaziy Qizilqumda. Eng baland joyi 495 m. Beltov togʻlari (togʻ) devon davrining ohaktoshlaridan, oʻq qismn esa intruziv jinslardan tashkil topgan. Qizilqumdagi boshqa toglar kabi gersin orogenezida burmalangan. Beltov togʻlari (togʻ)da karst hodisasi keng tarqalgan. Suvayirgʻich qismi yassi. kamroq oʻyilgan, yon bagʻirlarida quruq soylar bor. Grafit topilgan.

Manbalar 

Togʻlar
Navoiy viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Belu-Orizonti

Belu-orizonti - Braziliya jan.sharqidagi shahar, Minas-Jerays shtatining maʼmuriy markazi. Braziliya yassitogʻligida joylashgan, dengiz sathidan 900 m balandlikda. Aholisidan ortiq (shahar atrofi bilan 3,5 mln.). 2,1 mln. kishi Belu-Orizonti va avtomobil yoʻllari tuguni. Mamlakatning kon sanoati rayoni markazi. B.O. yaqinida temir, marganes rudalari, yirik oltin konlari bor. Kora metallurgiya, kimyo, koʻnteri, poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Mebel ishlab chiqariladi, olmosga ishlov beriladi. B.O.ga asos solingan vaqgda (1895) shahar SidadidiMinas deb atalgan. Unt, tarix muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Braziliya metropolitenlari
Besim Atalay

Besim Atalay (1882, Koʻtohiya viloyati Ushoq qishlogʻi—1965.7.11, Anqara)—turk adibi va olimi, professor "Turk tili jamiyati"ning asoschilaridan biri. U ilmiypedagogik ishlar bilan birga hikoyalar, sheʼriy va dramatik asarlar yozgan. B. A. usmonli turk tili tarixi, leksikologiyasi, morfologiyasi, sintaksisiga oid kitoblar yozgan. Usmonli turk xalqi ogʻzaki ijodi namunalarini nashr ettirgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarini arab tilidan turk tiliga tarjima qilgan (1939—43). "Qurʼon tarjimasi"ni (1960) nashr ettirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Seysmik razvedka

Seysmik razvedka - kon qidirishning geofizik usullaridan biri. U portlatish va zarba manbalaridan har tomonga tarqalgan elastik toʻlqinlarni oʻrganishga asoslangan. Yer pustila bu toʻlqinlar eng chuqurda joylashgan togʻ jinslarigacha borib yetadi va ularga urilib qisman sinadi, qisman aks etib kaytadi. Yer ustida bu toʻlqinlarni seysmogrammalar sifatida Sr. stansiyalari yozib oladi. Seysmogrammalarni EHM va kompyuterlarda tahlil qilib, toʻlqinlar oʻtgan qatlamlarning geologik tuzilishi, struktura va uzilmalarning chuqurligi, tashkil etgan togʻ jinslarining tarkibi va ular bilan bogʻliq boʻlgan konlar kattakichikligini bilish mumkin.

Seysmik razvedkaning bir qancha metodlari mavjud: kaytgan toʻlqinlar, singan toʻlqinlar, chuqurlikni zonalash metodlari, umumiy chuqurliklar nuktasi kabilar. Bu Yer poʻstining geologik tuzilishini, ayniqsa neft va gaz konlari geologiyasini oʻrganishda va bu konlarni tashkil qilgan turli xildagi tektonik strukturalarni qidirib topishda, shuningdek, muhandislik geologiyasi va gidrogeologik masalalarni yechishda keng qoʻllaniladi.

Manbalar 

    

Seysmologiya
Seysmik xaritalar

Seysmik haritalar - zilzilalarni oʻrganishdan olingan maʼlumotlarning maʼlum masshtabli topografik haritalarda shartli belgilar bilan koʻrsatilgan tasviri. Ular, asosan, muayyan maqsadlarni nazarda tutib tuziladi. Hududlarning seysmik faollik darajasi zilzila epitsentrlari haritasida koʻrsatiladi. Unda epitsentrlardan tashqari zilzila oʻchoklarining chuqurligi, magnitudasi, kuchi va seysmostansiyalarning joyi ham tasvirlanadi. Shuningdek, yer ustida kuchli seysmik toʻlqinlarning tarqalishini belgilovchi izoseyst, seysmik tebranishlar, zilzila, oʻchogʻidagi jarayonni koʻrsatuvchi manba mexanizmi, seysmotektonika, seysmogen zonalar va umumiy seysmik hududlashtirish va boshqa haritalar mavjud. Umumiy Seysmik haritalar zilzilalar ehtimoli bor boʻlgan mamlakatlar miqyosida kuchli seysmik tebranish xavfini ballarda baholab, kurilishlar uchun meʼyoriy qoidalarini ishlab chiqishda keng foydalaniladi. Haritalarning masshtabi 1:2 500 000 boʻlib, taxminan har 10 yilda 1 marta tuziladi. 1978-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti tomonidan, Geologiya va geofizika instituti va Oʻzbekiston Milliy universiteti bilan hamkorlikda Oʻzbekistonni seysmik hududlashtirish haritasi nashr etildi. Maxsus inshootlarni qurish uchun yirik masshtabli (1 000 000 — 200 000 gacha) haritalar tuziladi. Batafsil seysmik hududlashtirish haritalaridan murakkab va ekologik jihatdan xavfli boʻlgan texnologik obʼyektlarni (AES, issiklik elektr st-yasi, suv omborlari, kimyo, neftni qayta ishlash korxonalari va boshqalar) loyihalashda foydalaniladi. Bu haritalarda boʻladigan kuchli zilzilalarning joyi, magnitudasi va yer ustida toʻlqin tarqalishining soʻnib borishi ballarda koʻrsatiladi (561 betdagi sxematik haritaga q.). Seymik mikrorayonlashtirish (SMR) haritalarda zilzila oʻchogʻidan tarqalgan seysmik toʻlqinlarga relyef, geologik muxit, grunt suvlari va boshqa omillarning taʼsiri ballarda belgilanadi. SMR haritalari 5 000 — 100 000 li masshtablarda boʻlib, asosan, shahar, qishloq, shuningdek, baʼzi bir konkret obʼyektlarni loyihalashda ishlatiladi.

Rashod Ibrohimov.

Manbalar
Seysmik xizmat

Seysmik xizmat - Yer yuzidagi zilzilarni doimiy ravishda kuzatib turadigan xizmat. Seysmik xizmatning asosiy vazifasi dastlab seysmostansiyalarda seysmograflar yozib olgan seysmogrammalarni sinchiklab oʻrganib, zilzila oʻchogʻidagi parametrlar (vaqti, chuqurligi, magnitudasi)ni aniqlashdan iborat. Bu maʼlumotlar asosida tebranishlarning epitsetrdagi koordinat lari va boshqa koʻrsatkichlari aniqlanadi va kataloglari tuziladi. Kataloglar (zilzila parametrlari roʻyxati) seysmik byulletenlarida umumlashtirilgan holda toʻplanadi va tegishli tashkilotlarga yuboriladi.

Seysmik xizmat bir qancha mamlakatlarda, shuningdek, YUNESKO, NATOda amalga oshiriladi. Bundan tashkari, Rossiyada seymik kuzatuvlar yagona sistemasi, AQShda milliy seysmik xizmati, Yaponiyada meteorologiya agentligi, XXRda davlat Seysmologik byurosi, Yevropada Yevropa seysmologik komissiyasi va Kanada, Yangi Zelandiyada Seysmik xizmatni bajaruvchi tashkilotlar mavjud. Ulardan olingan zilzilalar haqidagi maʼlumotlar Buyuk Britaniyadagi Xalqaro seysmologiya markazida toʻplanadi va tahlil etiladi. Bu markaz jahondagi barcha Seysmik xizmat maʼlumotlarini koordinatsiya qiladi. Seysmik xizmat kuzatuvidan olingan maʼlumot natijalaridan Yer pusti va undan ham chuqurroq qatlamlarda boʻlayotgan geodinamik jarayonlarni, umuman Yerning tuzilishi va uning geofizik xususiyatlarini oʻrganishda foydalaniladi.

Manbalar
Seysmik shkala

Seysmik shkala - zilzila paytida yer sirtida vujudga keladigan tebranishlar kuchi (jadalligi)ni baholash (oʻlchash) uchun ishlatiladigan jadval. Tebranishlar kuchi gruntdagi qoldiq deformatsiya (oʻzgarish) koʻlami va shakliga, bino va inshootlarning shikastlanish drajasiga va boshqa tashqi koʻrsatkichlarga qarab baholanadi. Seysmik shkalaning turi koʻp. Ulardan biri 1917-yil Xalqaro seysmik assotsiatsiya tomonidan qabul qilingan 12 balli Merkalli — Kankani — Ziberg shkalasi (hozirgi baʼzi Yevropa mamlakatlarida qoʻllanadi). 1931-yil AQSH da Vud va Nyuman tomonidan qabul qilingan 12 balli MM shkalasi, 1964-yil S. V. Medvedev (Moskva) tomonidan tavsiya etilgan 12 balli shkala ham bor. 1964-yil Parijda YUNESKO davlatlararo yigilishida tavsiya etilgan 12 balli MSHK64 shkala S. V. Medvedev (Moskva), V. Shponxoyer (Germaniya) va V. Karnik (Praga) tomonidan tuzilgan. Yer sirtidagi tebranishlar kuchini ballarda oʻlchash bilan birga zilzilalarni magnituda (tebranishlar yoki silkinishlar qiymati) boʻyicha tasniflash usuli ham ishlatiladi (qarang Rixter shkalasi). Magnituda zilzila oʻchogʻi tarqatadigan energiya logarifmiga mutanosib (moye) boʻladi (mas, 1966-yilgi Toshkent zilzilasining kuchi 8 ball deb baxrlangan, magnitudasi esa 5,3 ga teng boʻlgan). Baʼzi mamlakatlar (mas, Yaponiya) da 7 balli shkala qoʻllanadi. Seysmik shkala boʻyicha zilzila oqibatlarining tashqi koʻrinishlari (shikastlanish, yemirilish, oʻpirilish, yorilish, darzlar va boshqalar)dan tashkari tebranish jarayonlari (siljish, surilish, tezlik, tezlanish va boshqalar)ni ham hisobga oladigan maxsus asboblar (seysmograf, akselerograf va boshqalar) yordamida ham aniqlanadi. Seysmik shkala zilzilaning tashqi alomatlarini oʻrganish, seysmik haritalar tuzish, seysmik hududlashtirish va cheklangan hududlarni mikrohududlashtirish va boshqa maqsadlarda qoʻllanadi.

Adabiyot 
 Rixter Ch., Elementarnaya seysmologiya, M., 1963; Abdullabekov K,., Zilziladan saqlanish mumkinmi?, T., 1992.

Manbalar
Seysmik hududlashtirish

Seysmik hududlashtirish - seysmik jihatdan faol joylarni seysmik xavflilik darajasi boʻyicha hududlar (zonalar)ga ajratish (qarang Zilzila). Ilgari boʻlib oʻtgan zilzilalar, joyning geologik, tektonik, seysmik va geofizik xususiyatlarini asboblar yordamida tekshirish natijalari hamda makroseysmik maʼlumotlarga asoslanib amalga oshiriladi. Zilzilalarning inshootlarga taʼsiri kuchini seysmik xavfli hududlarning muayyan uchastkasini mahalliy muhandislik geologiyasi, gidrogeologik sharoitlariga koʻra baxrlash seysmik mikrohududlashtirish deb ataladi. Ularda har qanday geografik punkt uchun oʻrtacha gruntli sharoitlarda tebranishlar intensivligi haqidagi maʼlumotlar ball hisobida aks ettiriladi. Qurilish meʼyorlari va qoidalariga binoan, oʻrtacha gruntli sharoitlarga gil, qumoq tuproq, qum, yirik chaqiq tosh gruntli sharoitlar kiradi. Seysmik hududlashtirish haritasi rasmiy hujjat hisoblanadi (qarang Seysmik haritalar). Oʻzbekistonda 9 balli zona Chatqol togʻ tizmasining markaziy qismini egallab, Fargʻona vodiysining sharqiy qismigacha davom etadi. Bu zonaning gʻarbiy chegarasi Namangan va Fargʻona shaharlari yaqinidan oʻtadi. Zona janubiy va jan.gʻarbiy yoʻnalishlarda Tojikistonga oʻtadi va Surxondaryo viloyatining shimolida Shargʻun shahri atroflaridagi kichikroq hududni oʻz ichiga oladi. Bu zonada 9 balli zilzilalarning epitsentri joylashgan (Chatqol zilzilasi, 1946 y; Andijon zilzilasi, 1902; Qoratogʻ zilzilasi, 1907), 8 balli zona shimolida Qorjontov, Ugom va Piskom togʻ tizmalarini qamragan. Janubrokda bu zona Toshkent (Toshkent zilzilasi, 1966), Namangan va Fargʻona sh.lari orasidan tor polosa shaklida oʻtadi, soʻngra Tojikistonga, u yerdan Surxondaryo viloyatiga oʻtib, gʻarbdan Boysuntogʻ tizmasining shim. qismida 9 balli zona bilan tutashadi. Buxoro viloyatining Gazli sh. atrofi ham 8 balli zonaga kiradi (1976 va 1984-yilgi Gazli zilzilalari), 7 balli zona Chimkent sh. (Qozogʻiston) yaqinidan jan.ga tomon yoʻnalib, Sirdaryo va Jizzax viloyatlari hududini, Qashqadaryo viloyatining gʻarbiy qismini va Surxondaryoning asosiy hududini hamda Navoiy viloyatining sharqiy qismini, Buxoro viloyatini, Xorazm viloyatining jan. qismini oʻz ichiga oladi.

Ad., Rixter Ch., Elementarnaya seysmologiya, M., 1962; Abdullabekov Q., Zilziladan saqlanish mumkinmi?, T., 1992. Qahhorbek Abdullabekov.

Manbalar
Seysmo

Seysmo... (yun. seismos — yer silkinishi, qimirlashi) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; oʻzi birga kelgan soʻzning yer qimirlashiga, yer osti silkinishlariga aloqadorligini koʻrsatadi.
Qarang: seysmograf, seysmologiya.

Manbalar
Seysmogramma

Seysmogramma (seysmo... va ...gramma) — zilzila yoki portlash natijasida vujudga keladigan yer tebranishlari yoki silkinishlarini maxsus asbob (seysmograf)larda qayd etilgan yozuvi. Yer qimirlaganda (yoki portlash paytida) grunt zarralari siljiydi, bu siljishning tezligi va tezlanishi boʻladi. Siljishlar grafigi S, tezliklar yozuvi velosigramma, tezlanish yozuvlari esa akselerogramma deb ataladi. Zilzilani qayd etish muammolari bilan olimlar (mas, Xitoy olimi Chjin Xen, 78—139 yillar) milodning boshidan boshlab shugʻullangan, ammo tebranishlarni yozib olishning mukammal galvanometrik usuli 20-asrda yaratildi. Sdan foydalanib zilzilaning kuchi (ball) va energiyasi (magnituda)ni aniklash mumkin. S. asosida seysmik toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishi haqida maʼlumotlar olinadi.

Zilzila (yoki portlash) manbaidan 3 xil: boʻylama, koʻndalang va sirtki toʻlqinlar tarqaladi. Seysmik toʻlkinlar birbiridan xususiyatlari va tarqalish tezligi bilan farq kiladi. Boʻylama toʻlqinlarning tarqalish tezligi katta (~ 8 km/s) boʻlganligi sababli, Yer toʻlqinlar darakchi rolini oʻynab, keyingi toʻlqinlarning kelishidan ogohlantiradi (rayemda S.ning boshlangʻich qismi). Koʻndalang toʻlqinlarning tarqalish tezligi (~ 5 km/s) kichikroq boʻlganligi sababli, seysmostyaga kechroq yetib keladi. Bu toʻlqinlarning tebranish amplitudalari va tezlanishi katta boʻladi, shu sababli bino va inshootlar uchun koʻndalang toʻlqinlar xavfli hisoblanadi (S.ning oʻrta qismi). Sirtki toʻlqinlarning tezligi avvalgilarinikidan kichikroqboʻladi (S.ning oxirlari). S. yordamida turli seysmik toʻlqinlarning kuzatilayotgan punktga kelgan vaqti, zilzila paydo boʻlgan vaqt, zilzila oʻchogʻi va kuchi aniklanadi. S. zilzila (yoki portlash) natijasida toʻlqinlar tarqalgan muhitning tuzilishini aks ettiradi.

Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Seysmologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gʻ. Mavlonov nomidagi Seysmologiya instituti — zilzilalar, ularning sodir boʻlish sabablari va oqibatlari, ularni oldindan bilish va boshqa seysmik masalalar bilan shugʻullanadigan ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1966-yil tashkil etilgan, 1990-yil unga Gʻ. O. Mavlonov nomi berilgan. Institut olimlari zilzila darakchilarini oʻrganish asosida zilzila sodir boʻlishini oldindan bilish, seysmik hududlashtirish va mikrohududlashtirishning ilmiy asoslari va usullarini yaratish, texnogen seysmiklik, seysmik xabarni baholash borasida ilmiy va amaliy ishlar olib boradi. Institut tarkibida 11 ta ilmiy tadqiqotlarlaboratoriya (hududiy seysmiklik va seysmik hududlashtirish; seysmotektonika; geodinamika; hududiy muhandislik geologiyasi; gidrogeoseysmologiya; geofizik maydonlar oʻzgarishi; muhandislik seysmologiyasi; zilzila oʻchogʻi fizikasi, texnogen seysmiklik, matematik modullash va seysmik izlanishlarni avtomatlashtirish), kompleks ekspeditsiya, geografiya boʻlimi, ilmiy texnika maʼlumotlari va patentlitsenziya boʻlimlari, kutubxona (50 mingga yaqin asar), F. O. Mavlonov muzeyi (1990) bor. Shuningdek, institut tarkibida "Toshkent" markaziy seysmik styasi (1901), Parkent magnitoionosfera rasadxonasi (1924), respublikaning barcha viloyatlarida joylashgan 22 ta seysmik, 10 ta kompleks prognoz va 32 ta turli kuzatuv stansiyalari mavjud. Institut olimlari tomonidan Oʻzbekiston xududi umumiy va mukammal seysmik hududlashtirish, koʻpgina shaharlar, yirik gidrotexnika inshootlari va qurilish maydonlarini hududlashtirishning haritalari tuzildi, 1966-yilgi Toshkent zilzilasi sabablari ilmiy jihatdan oʻrganiddi, zilziladan oldin yer osti suvlari tarkibidagi gaz va turli kimyoviy elementlar miqdori oʻzgarishi kashf etildi, yer osti suvlaridagi radon gazi miqdorini oʻlchaydigan asbob yaratildi va boshqa Institutda 370 xodim, jumladan, 2 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akad., 15 fan doktori va 30 fan nomzodi ishlaydi. Institut faoliyati F. O. Mavlonov, Q. N. Abdullabekov. A. N. Sultonxoʻjayev, V. I. Ulomov, M. X. Boqiyev, S. M., Maqsudov, R. N. Ibrohimov, S. M. Qosimov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Seysmometriya

Seysmometriya (seysmo... va ...metriya) — zilzila paytida grunt, bino va inshootlarning tebranishlarini yozib oluvchi asboblar va usullarni yaratish bilan shugʻullanadigan seysmologiya boʻlimi. S. 20-asr boshlaridan rivojlana boshladi. Oʻsha paytlarda gruntningtebranishlari 3 usulda — mexanik, optik va galvanometrik usullarda qayd qilinardi. Bu usullarning ichida galvanometrik usul ancha samarali boʻlib, undan hozir ham foydalaniladi. Seysmik tebranishlarni qayd qiluvchi asbob seysmograf, qayd qilish natijasida paydo boʻlgan yozuv seysmogramma deb ataladi. Yer qimirlashlari, yadro portlashlari va boshqa qayishqoq toʻlqinlar manbalari taʼsirida vujudga keladigan seysmik toʻlqinlar seysmik st-yalarda uzluksiz qayd qilib turiladi. S. gaz va neft konlarini seysmik razvedka qilishda; muayyan hududning geologik tuzilishini seysmik zondlashda muxim rol oʻynaydi. Oʻzbekistonda S.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida, Seysmologiya institutida olib boriladi.

Manbalar
Seysmotektonika

Seysmotektonika (seysmo... va tektonika) — zilzilaning vujudga kelish geologik sharoitlarini oʻrganuvchi mustaqil fan sohasi. S. 20-asrda vujudga kelgan, asosiy vazifasi seysmik xavfni kamaytirish maqsadida zilzilalar genezisini oʻrganib, qayerda, qanday kuch bilan sodir boʻlishini bashorat qilishga qaratilgan. Illy cababdan S. Yer ostida boʻlayotgan geodinamik jarayonlar oqibatida zilzila oʻchoklarining shakllanish xususiyatlarini oʻrganadi. Bu xususiyatlar koʻproq tebranishlar boʻladigan joyning geologik tuzilishiga, qatlamlarning deformatsiyasiga, tektonik struktura va uzilmalarning rivojlanish shart-sharoitlariga bogʻliq. S.ning asosiy tadqiqot xududlariga Alp davri va hozirgi zamon tektonik harakatlarning faollinishi natijasida rivojlanayotgan Oʻrta dengiz tizma togʻlari, Tinch okean burmalanish oblastlari, qitʼalarda joylashgan epiplatforma, epigeosinklinal orogenlari, rift zonalari kiradi. Oʻrta Osiyo hududida olib borilgan izlanishlar natijasida kontinental Yer poʻstidagi tektonik zilzilalar energiyasi seismogen geologik strukturalarning tiplari bilan bogʻliqligi qonuniyati kashf etildi. Bu kashfiyot "Gubinning seysmotektonika qonuni" deb ataladi. Eng kuchli zilzilalar Yer sharining ana shu hududlarida namoyon boʻladi. Zilzilalar genezisini oʻrganishda olingan maʼlumotlar asosida seysmik hududlashtirish haritalari tuziladi (qarang Seysmik harshpalar).

Ad:. Ibragimov R. N., Seysmotektonika Ferganskoy vpadini, T., 1970.

Manbalar