MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Davlatga qarshi jinoyatlar

Davlatga qarshi jinoyatlar, Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlar — Oʻzbekiston Respublikasi suvereniteti, hududiy daxlsizligi, xavfsizligi, mudofaa salohiyati, Oʻzbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumiga, iqtisodiyotiga, ijtimoiy-siyosiy barqarorligiga tajovuz qiluvchi oʻta ogʻir jinoyatlardan hisoblanadi. Bu jinoyatlar uchun Oʻzbekiston Respublikasi JK maxsus qismida javobgarlik belgilangan boʻlib, ular dushman tomoniga oʻtish, josuslik, davlat sirlarini chet el davlatiga yetkazish, Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi dushmanlik faoliyati olib borishda chet el davlatiga yordam koʻrsatish, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining hayoti va sogʻligʻiga, Oʻzbekiston Respublikasining konstitutsiyaviy tuzumiga tajovuz etish, yaʼni Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi davlat tuzumini. Konstitutsiyaga xilof ravishda oʻzgartirishga, hokimiyatni bosib olishga, qonuniy ravishda saylab qoʻyilgan yoki tayinlangan hokimiyat vakillarini hokimiyatdan chetlatishga, Oʻzbekiston Respublikasi hududiy yaxlitligini Konstitutsiyaga xilof tarzda buzishga ochikdan-ochiq daʼvat qilish yoki bunday mazmundagi materiallarni tarqatish, qoʻporuvchilik, davlat sirlarini oshkor etish va davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni yoʻqotishga qaratilgan harakatlarda ifodalanadi.

Jinoyat qilish paytida 16 yoshga toʻlgan aqli raso shaxslar Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlarning subʼyektlari boʻla oladi. Ammo davlatga xoinlik qilishning subʼyekti faqat Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi, josuslik jinoyatining subʼyekti faqat chet el fuqarosi va fuqaroligi boʻlmagan shaxslar, davlat sirlarini oshkor qilish va davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlarni yoʻqotish jinoyatlarining subʼyekti davlat siri yoki harbiy sir hisoblangan hujjatlar ishonib topshirilib qoʻyilgan shaxslar boʻladi. Qolganlarining subʼyektlari esa har qanday shaxs boʻlishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatgaray

Davlatgaray — Qrim xonlarining nomi. D.- G.1 (?—1577) — xon (1551-yildan). Turkiya sultonining vassali. Polsha va ayniqsa Rossiyaga tez-tez hujumlar uyushtirib turgan. 1552-yil rus qoʻshinlarining Qozonga qilgan yurishiga toʻsqinlik qilishga harakat qilgan. Livon urushi paytida D.-G.1 Polsha qiroli bilan ittifoq tuzib, Rossiyaga bir necha bor yirik yurishlarni amalga oshirgan. 1569-yil turklarning Astraxonga qilgan harbiy yurishida ishtirok etgan. 1571-yil bahorida 120 ming kishilik qoʻshin bilan Rus davlatiga hujum qilib, may oyida Moskvaga oʻt qoʻygan, lekin 1572-yil qaytadan yurish qilganida ruslardan magʻlub boʻlgan. D.G.P (?—1724) - Salimgaray oʻgʻli; bir necha marta taxtni egʻallagan (1699— 1724). Qrim xonligidagi ichki ziddiyatlar (noʻgʻaylar isyoni, aka-uka Gʻozigaray, Qoplongaraylar bilan boʻlgan adovat) tufayli uning mavqei mustahkam boʻlmagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatlarning huquqiy vorisligi

Davlatlarning huquqiy vorisligi — bir davlat huquqlari va majburiyatlarining boshqa bir davlatga oʻtishi. D.h.v. masalasi quyidagi hollarda yuzaga keladi: 1) ijtimoiyiqtisodiy formatsiya oʻzgarishiga olib kelgan ijtimoiy inqilob sodir boʻlganda; 2) milliy ozodlik kurashi natijasida yangi mustaqil davlatlar paydo boʻlganda; 3) avvalgi davlat hududida — bir necha davlat tashkil topganda hamda ikki yoki bir necha davlat birlashuvi natijasida yangi davlat vujudga kelganda; 4) hududiy oʻzgarishlar roʻy berganda. D.h.v. yangi davlatlar uchun: xalqaro shartnomalarni qayta koʻrib chiqish, ularni bekor qilish, xalqaro tashkilotlarga aʼzo boʻlish, xususiy mulkni davlat mulkiga aylantirish, mulkning xuquqiy vorisligini taʼminlash kabi masalalarni qaytadan hal qilishni taqozo etadi. 1978-yilda Davlatlarning shartnomalarga oid huquqiy vorisligi toʻgʻrisida Vena konvensiyasi qabul qilingan edi. 1983-yilgi Vena konvensiyasi esa davlat mulki, davlat arxivlari va davlat qarzlariga oid D.h.v. asosiy qoidalarini belgilab berdi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davlatmandbek Kamoliddinbek oʻgʻli

Davlatmandbek Kamoliddinbek oʻgʻli (7—1922.4.8) — qoʻrboshi, Sharqiy Buxoroda bosqinchi qizil armiya qismlariga qarshi istiqlolchilik harakati rahbarlaridan. Buxoro amirligi davrida Baljuvon begi, devonbegi, lashkarboshi boʻlgan. Baljuvon va Sherobod bekliklarida katta yer-mulki boʻlgan. Amir Olimxon qizil qoʻshinga qarshi kurashda amirlik Qoʻshiniga Ibrohimbek va Davlatmandbekni lashkarboshilar qilib tayinlagan (1920). Davlatmandbek Sharqiy Buxoroning Baljuvon, Konkurd, Chigʻon mintaqalarida qizil armiyaga qarshi mustaqillik bayrogʻini koʻtargan, 1921-yil boshida uning qoʻshini tarkibida 5000 dan ortiq yigit boʻlgan. 1921-yil 12-avgustda Baljuvonda Buxoro xalq respublikasi hukumatining favqulodda muxtor vakili Otaulla Xoʻjayev bilan Davlatmandbek qoʻrboshi oʻrtasida shartnoma imzolandi. Unga koʻra, yangi Buxoro hukumati tomonidan Sharqiy Buxorodagi yirik qoʻrboshilar Davlatmandbek va Sulton Eshon Baljuvon va Gʻarm inqilobiy qoʻmitalarining raisi qilib tayinlangan. Davlatmandbek Buxoro qududidan qizillar qoʻshinining olib ketilishi, Buxoro respublikasining mustaqilligi amalda qaror topishi uchun izchil kurash olib borgan. Anvar Posho 1921-yil noyabrda Buxoroga kelgach, Davlatmandbek uning lashkari safiga qoʻshilgan. 1922-yil boshlarida Davlatmandbek yigitlari Dushanba atrofidagi Hisor va Baljuvon, shuningdek, Koʻlobda qizil askar qismlari ustidan gʻalabalarga erishgan. 1922-yil 4-avgustda Baljuvon yaqinidagi Obidara qishlogʻida qizil askarlar bilan boʻlgan mashhur jangda Davlatmandbek Anvar Posho bilan birga halok boʻlgan.

Yana qarang 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Muhammad Ali Baljuvoniy, Tarixi nofeiy (foydali tarix), T., 2001. Qahramon Rajabov.

Qoʻrboshi
Soli Davlatov

Soli Boltaboyevich Davlatov (1932.23.9, Xorazm viloyati Hazorasp tumani) — hujjatli kino rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1982). 1965–93 ylar Oʻzbekiston hujjatli va ilmiy-ommaviy filmlar kinostudiyasida rejissyor Faoliyatini havaskor sifatida boshlab, "Amu sohilida" hujjatli filmini (1964, Respublika koʻrigida 1-oʻrin berilgan) suratga olgan. Eng yaxshi filmlari: "Ikki orden", "Jon Andijonim", "Oʻzbek atlasi", "Chiriyotgan xotira", "Beruniy", "Al-jabr — algebra", "Hamid Olimjon", "Surxon tongi" (Riga kinofestivalida Bosh sovrin olgan, 1985), "Yerga mehr", "Navroʻz kelganda", "Yoʻqotgach, kuyunamiz" va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Farhod Davletov

Farhod Karimovich Davletov (1957.24.11, Xiva) — xonanda, Oʻzbekiston xalq hofizi (2001), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan artist (1995). Yoqimli, jozibali, keng koʻlamli ovoz sohibi. Toshkent davlat madaniyat institutini tugatgan (1985). Xonandalik sanʼati sirlari va Xorazm maqom yoʻllarini Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar Yu. Jabborov, R. Qurbonov va ayniqsa, R. Jumoniyo’zovlardan urgangan. 1980—91-yillari Xiva tumanidagi turli ashula va raqs ansambllarida yetakchi xonanda, badiiy rahbar, Xiva sh.dagi 2 - madaniyat uyi direktori. 1991-yildan Xiva tumani 2- qishloq madaniyat uyi hamda "Feruz" maqom ansamblining badiiy rahbari. Repertuaridan asosan "Rost", "Dugoh", "Segox." kabi Xorazm maqom yoʻllari va suvoralari oʻrin olgan. Qozogʻistonda oʻtkazilgan Oʻzbekiston madaniyati va sanʼati dekadasi qatnashchisi (1995), Gollandiyada gastrolda boʻlgan (1996). Respublika maqom ijrochilarining tanlovi laureati (3- oʻrin, 1987), K. Otaniyozov nomidagi Respublika tanlovi gʻolibi (1987).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1957-yilda tugʻilganlar
24-noyabrda tugʻilganlar
Zamira Davletmuratova

Zamira Davletmuratova (1955.21.6, Nukus) — Oʻzbekiston xalq artista (1992). Leningrad akademik xoreografiya bilim yurtini tugatgan (1975). 1975-yildan Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatrida balet artisti. Mariya ("Boqchasaroy favvorasi") uning sahnadagi ilk obrazidir. Eng yaxshi rollari: Frigiya ("Spartak"), Medora ("Korsar"), Jizel Oʻ. Davletova. Ubike rolida ("Kelin"), ("Jizel"), Taxmina ("Rustam haqida doston"), Suxani ("Sevgi tumori"), Toʻmaris ("Toʻmaris"), Xonim qiz ("Xonim qiz va bezori"), Odetta-Odiliya ("Oqqush koʻli"), Avrora ("Uyqudagi goʻzal"), Raymonda ("Raymonda"), Layli ("Layli va Majnun"), Shirin ("Sevgi afsonasi"), Komdi ("Ikki dil dostoni"), Shahrizoda ("Ming bir kecha") va b.
D. ijodi romantik yoʻnalishi, hishayajonga tulaligi, musiqaviyligi, yaratgan obrazlari toʻlaqonliligi, mexr-muhabbat bilan yoʻgʻrilganligi, raqs harakatlari orqali qahramonining ichki va tashqi kechinmalarini tomoshabinga mohirona yetkaza bilishi bilan ajralib turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1955-yilda tugʻilganlar
21-iyunda tugʻilganlar
Oʻrozgul Davletova

Oʻrozgul Davletova (1923.20.4, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1938—41 yillar va 1952— 94 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq musiqali teatrida, 1941—47 yillar Toʻrtkoʻl yosh tomoshabinlar teatrida, 1947—50 yillar Toʻrljoʻl kolxoz—sovxoz teatrida aktrisa, 1950—52 yiklar Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Eng yaxshi rollari: Gulchehra ("Arshin mol olon"), Nasiba ("Ogʻriq tishlar"), Dorina ("Tartyuf"), Sarvinoz ("Qirq qiz"), Emiliya ("Otello"), Jumagul ("Qoraqalpoq qizi"), Anor ("Onalar") va boshqalar Davletova lirik, dramatik hamda harakterli rollar ustasi boʻlib, ayniqsa qoraqalpoq ayollari obrazini dadillik, faollik, xushchaqchaqlik, hazilmutoyibaga moyillik bilann, milliy ruhda, alohida mahorat bilan yaratadi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

 
Oʻzbekiston xalq artistlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
1923-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar
Muhammad Davletshin

Muhammad Gabdulgalimovich Davletshin (1923.11.11, Orenburg shahri — 2011) — psixolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975), psixologiya fanlari doktori (1972), professor (1972). Nizomiy nomidagi.Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1952). 1956-yildan shu institutda katta oʻqituvchi, keyinchalik dotsent, oʻquv ishlari boʻyicha prorektor (1957—68), psixologiya kafedrasining mudiri (1968—2001), kafedra professor (2001-yildan).. Ilmiy ishlari umumiy, pedagogik psixologiya, yosh psixologiyasi, ijtimoiy psixologiya muammolariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1994).

Manbalar 
 Ijtimoiy psixologiya muammolari va ularni odamlar bilan ishlashda qoʻllash, T., 1990; Qadimgi Sharq davlatlarida psixologik fikrlarning rivojlanishi, T., 1995.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar  
 bashinform.ru

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Davolash badan tarbiyasi

Davolash badan tarbiyasi - tibbiyot boʻlimi; kasalliklarni davolash va oldini olishda jismoniy mashqlar va tabiiy omillarni, shuningdek, fizioterapiya va massajni birgalikda qoʻllash. Mexanoterapiya, mehnat bilan davolash va davo massaj" D.b.t.ning tarkibiy qismidir. D.b.t. kuch-kuvvatni tiklovchi davo; uni toʻgʻri qoʻllash bemorning tez sogʻayib ketishiga, ish qobiliyatini tiklashga va uni faol mehnatga qaytarishga yordam beradi. D.b.t.ga turli jismoniy mashqlar: gimnastika (ancha joʻn va bemorga moye), sport (changʻida va piyoda sayr etish, suzish va b.) va ochiq havoda oʻtkaziladigan oʻyinlar (voleybol, tennis, basketbol) kiradi. Maxsus tanlangan mashqlar D.b.t.ning asosiy vositasidir. Jismoniy mashqlarni bajarish va organizmni chiniktirishda tabiiy omillar — suv, havo va quyoshdan foydalaniladi. D.b.t. harakat faoliyati pasaygan, kam quvvat, uzoq vaqt betob yotgan bemorlarga buyuriladi. D.b.t. operatsiyadan keyingi organizmni tiklash davrida, akusherlikda, nafas, ovqat hazm qilish, yurak-tomir, nerv sistemasi, tayanch-harakat aʼzolari, rivojlanish nuqsonlari hamda moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq kasalliklarni davolashda qoʻllaniladi. D.b.t.ni faqat davolovchi vrach buyuradi, mashgʻulotlar D.b.t. boʻyicha mutaxassislar tomonidan olib boriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davoniy Jaloliddin

Davoniy Jaloliddin (toʻla nomi Jaloliddin Muhammad ibn Asad assiddiqiy addavoniy) (1427 — Davon qishlogʻi, Eron — 1502) — sharq olimi, faylasufi. Yoshligidan ilm-fanga, xususan fiqhshunoslikka qiziqadi. Maktabni bitirgach, Sherozga kelib madrasada tahsil koʻradi. Soʻng Sheroz sh. qozisi etib tayinlanadi. Qozilikdan isteʼfoga chiqqach, mudarrislik qiladi. Umrining oxirida oʻz qishlogʻiga qaytib, ilmiy ish bilan band boʻladi.

D. Eron, Hindiston, Iroqning koʻp shaharlarida boʻlib, olim va shoirlar bilan uchrashdi. Forobiy, Ibn Sino, Nasriddin Tusiy va b.ning dunyoqarashini oʻrgandi, Temur va temuriylar davrida yashagan mutafakkirlar asarlaridan unumli foydalandi. U falsafa, axloqshunoslik, mantiq, fiqh, falakiyot, riyoziyot va handasa fanlari muammolarini tadqiq qilib asarlar yozdi. Bu asarlarida inson va uning kamoloti, ilm-fan va uning jamiyatdagi oʻrni, kasb-hunar, yuksak insoniy fazilatlarni egʻallash haqida fikr yuritdi. D.ning asosiy asarlari: "Axloqi Jaloliy", "Risolatul-xuruf" ("Harflar haqida risola"), "Risolayi isboti vojib" ("Zaruriyatning isboti haqida risola"), "Risola ul-mufradot" ("Moddalar haqida risola"), "Risolayi fi tavjix ultashbih" ("Majoz talqini xaqida risola"), "Risola dar elm un-nafs" ("Ruhshunoslik toʻgʻrisida risola"), "Tariqati tarbiyat ul-avlod" ("Bolalarni tarbiyalash usuli") va b. D.ning fors va arab tilida bitilgan qoʻlyozma hamda toshbosmada bosilgan risolalari dunyoning koʻp kutubxonalarida, shu jumladan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
“Axloqiy Jaloliy” asarining pedagogik fikrlar rivojidagi o’rni. Davoniyning axloqiy tarbiyaga bag’ishlangan “Axloqi Jaloliy” asari dunyoning ko’p tillariga tarjima qilingan. Asar uch qismdan iborat. Birinchi qism – axloq faniga, ikkinchi qism – “Odamning ichki holati” oilaviy hayotiga, uchinchi qism – “Shahar (davlat)ni boshqarish va podshohlar siyosati” deb nomlanib, unda muhim ijtimoiy-siyosiy masalalar ko’tariladi.

Davoniy inson o’zining aqliy qobiliyatini tarbiyalash uchun quyidagilarga amal qilish lozimligini uqtiradi: 1) zehn o’tkirligi; 2) fahmlilik; 3) zehn ravshanligi; 4) bilimni tez egallash qobiliyati; 5) qo’yilgan muammoni tezda anglashi; 6) yodlash qobiliyati; 7) xotira.

Davoniy insonga foyda keltiradigan kasb-hunarni uchga bo’ladi: 1) inson aqliy faoliyati bilan bog’liq; 2) ta’lim-tarbiya natijasida vujudga keladigan; 3) kishilarning shijoati, jasurligi bilan bog’liq.

Davoniy insoniy fazilatlarni to’rtga bo’ladi: donolik, adolat, shijoat, iffat.

Davoniy g’azabni eng og’ir ruhiy kasallik deydi. G’azab kishining katta nuqsoni, kamchiligi, aqlsizligidir, agar aql g’azab va hissiyotga bo’ysunsa, kishi hayvon darajasiga tushib qolishi mumkin, chunki hayvonning aqli bo’lmaganligi tufayli u g’azab va quvvatini o’ziga buysundira olmaydi. Inson aqli bo’la turib g’azabni buysundira olmasa, buni hech qachon kechirish mumkin emas.
Davr

Davr — 

1) jamiyat taraqqiyotida muhim voqea, hodisa yuz bergan, hukm surgan yoki oʻziga xos xususiyati bilan ajralib turadigan maʼlum vaqt oraligʻi (mas, tosh D.i, jez D.i, temir D.i va h. k.); 

2) kishi yoki kishilik hayotida maʼlum vaqt, yillar; 

3) takrorlanuvchi jarayonning har bir takrorlanishida boshlanishidan to oxirigacha oʻtadigan vaqt yoki biror tugal jarayon davomidagi vaqt oraligʻi.

Manbalar  

Vaqt
Davr (musiqa)

Davr (musiqada) — 1) Oʻrta asr Sharq musiqa nazariyasida usul, ritmik tuzilma maʼnosini bildiruvchi tushuncha; 2)davriya — Yevropa musiqa taxlilida tugal yoki nisbatan tugal musiqiy fikrni bayon qiluvchi shakl tuzilmasi. Odatda musiqa asarining boshlangʻich qismi, yoxud biror parchasini tashkil qiladi. Oʻxshash (hatto takrorlanuvchi) jumlalardan iborat boʻlib, keyingi musiqa jarayonida rivoj topadi. Baʼzan, butun musiqa asari (prelyudiya, romans kabi kichik pyesalar) bir D. bilan chegaralanadi (yana q. Musiqa shakli).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Vaxromeyev V., Muzikaning elementar nazariyasi, 2-nashri (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1980.
Davrakashlik

Davrakashlik — toʻquv korxonalarida pishitilgan ipakni davraga oʻrab tandalash. D. bilan shugʻullanuvchi usta davrakash deb ataladi. Qadimda davralash davra, qumxona, panja vositasida olib borilgan. Sunʼiy ipak va tabiiy ipakni davralash bir-biridan sal farq qiladi. Masalan, viskozani davralashda uning iplari yozilib ketadi. Shuning uchun u choriga emas, gʻaltakka oʻraladi va iplarning uchlari birlashtirilib, soʻng davraga oʻraladi. Hozir atlas toʻqish korxonalarida ipak davralash ishi asosan mashinalarda olib boriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davrapoya

Davrapoya — 1) davralar qatoridan tuzilgan bezak, shakl; 2) davra ravoqning shokilador boʻlaklaridan tashkil topgan turi. Kirish toqi (arki)ning umumiy nomi. D. peshtoqiga jimjimador bezaklar ishlanadi. Baʼzan kungurali, gulchambar nusxa naqsh bitilgan toqilar, yon qirralari va chekkasiga bezak ishlangan gumbazsimon yoki yarim aylana shaklidagi eshik va oynalar oʻrni ham D. deyiladi.

Tillakori madrasasi peshtoqidagi davrapoya bezagi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davraq

Davraq — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Ibn Sinoning "Tib qonunlari" asarida keltirilgan jadvalda 1D. = 1020 g deb berilgan. Sharq mamlakatlarida qoʻllanilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davriy kasr

Davriy kasr — raqamlarining bir qismi cheksiz takrorlanadigan cheksiz oʻnli kasr. Masalan, 3,19272727...; bu kasrni qisqacha 3,19(27) kabi yozish mumkin, yaʼni davr deb ataluvchi cheksiz takrorlanadigan raqamlar qismi qavs ichiga olingan (bu misolda "davrda 27" deyiladi). Agar davriy kasrning davri verguldan keyin darhol boshlansa (masalan, 5,767676...), bundan kasr sof davriy kasr deyiladi, agar verguldan keyin davr oldida raqamlar boʻlsa (masalan, 4,21666...), bunday kasr aralash davriy kasr deyiladi. Har bir ratsional son (yaʼni oddiy kasr) ni oʻnli kasr bilan tasvirlanganda hamma vaqt chekli oʻnli kasr yoki davriy kasr hosil boʻladi. Har bir davriy kasrni oddiy kasrga aylantirish mumkin (yaʼni u biror ratsional songa teng).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davriy funksiyalar

Davriy funksiyalar - argumentga biror (noldan farqli) sonni, yaʼni funksiya davrini qoʻshganda qiymati oʻzgarmaydigan funksiyalar. Masalan, sinx va cosx — davri 2p ga teng boʻlgan D. f., chunki x har qanday boʻlganda ham sin(x+27t)=sinx va cosjt(x+2jt)=cosx D. f. tabiatshunoslikda, ayniqsa, turli tebranma jarayonlarni oʻrganishda koʻp ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Davqur

Davqur — zardoʻzlikda keng tarqalgan naqsh mujassamoti, hoshiya naqsh. Kiyim (yoqasi, yeng uchlari va b.) cheti hoshiya naqsh bilan aylantirib tikilib, qolgan joylari ochiq qoldiriladi. Kiyimning orqa yelka qismiga turunj shaklida bezak kashta ("tavq") tikiladi. Hoshiya — naqsh turli kenglikda (keng, hashamdor yoki ingichka) boʻlib, oʻsimliksimon ("shash barg", "bargi xazon", "bodom", "qoʻsh bodom" va b.) va handasiy (yulduz, aylana, koshin va b.) shakllardan tuziladi. Baxmaldan quroq qilinadi, toshlar qadaladi. D. da turli bezak choklardan foydalanilib, buyumning badiiy qimmati oshiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Louis Daguerre

DAGER (Daguerre) Lui Jak Mande (1787.18.11, Kormeyzan-Parizi, Sena va Uaza — 1851.10.7, Brisyur-Marn) — fransuz rassomi va ixtirochisi, fotografiya ixtirochilaridan biri. Birinchi dioramett yaratgan (1822). J. N. Nyeps tajribalaridan foydalanib birinchi boʻlib yorugʻlik sezgir modda sifatida kumush iodidini qoʻllab oʻchib ketmaydigan tasvirlarni olish usuli — dagerotipiyani ishlab chiqqan (1839).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagir

Dagir (fors.) — abr naqshli yarim ipak gazlama. D. ikki tepkili qoʻl doʻkonda toʻqiladi. Tanda iplari abr-bandi usulida maydagullar bilan naqshlanadi, arqogʻiga qora ip qoʻshiladi. D.dan chopon va boshqa kiyimlar, koʻrpakoʻrpachalar tayyorlanadi. Turli joylarda turlicha — sholarqoq, olchinbar, poshshoyi va b. nomlar bilan ataladi. D. 20-asrning 60-y.larigacha Fargʻona vodiysida ishlab chiqarilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dagomeya

Dagomeya (Dahomey) — Benin davlatining 1975-yil dek.gacha boʻlgan nomi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akram Dadaboyev

Akram Dadaboyevich Dadaboyev (1908, Xoʻjand — 1988.12.8. Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1934). 1934—66 yillarda hozirgi Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, seleksioner, direktor. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasining vitse-prezidenti (1957—61), Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirining fan boʻyicha oʻrinbosari (1966—72). 1972-yildan Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida maslahatchi. Dagʻal, pishiq va kalta tolali, qurgʻoqchilik va kasalliklarga chidamli S-7059, S-7010, S-7068, S-7055, ertapishar va bargi tez toʻkiladigan, 42% gacha tola beradigan S-8230, S-8232, S-8257 va b. gʻoʻza navlarini yaratdi. Ilmiy ishlari yangi gʻoʻza navlarini yaratish muammolariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Metodi vivedeniya i razmnojeniya novix sortov xlopchatnika, T., 1969 (N.G. Simongulyan bilan hamkorlikda).
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-aug-14-1988-1750821/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Qahramon Dadayev

Qahramon Dadayev (1936.15.12, Toshkent — 2013-yil, Toshkent) — sozanda (doira), Oʻzbekiston xalq artisti (1977).

Bolaligi 

Qahramon Dadayev 1936-yil 15-dekabr kuni Toshkent shahrining Eski Juv mahallasida tavallud topgan.

Ta'limi 

Glier nomidagi Respublika musiqa maktabi, Hamza nomidagi Toshkent musiqa bilim yurtida taʼlim olgan.

Foliyati 

Doira ijrochilik anʼanalarini Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist T. Inogomov va Gʻ. Inogomovlardan oʻrgangan. Toshkent xoreografiya bilim yurti (1953—54), Oʻzbek davlat estradasi (1954—57), "Bahor" raqs ansambli (1957—97)da sozanda, mazkur ansambl tashkilotchilaridan. M. Turgʻunboyeva, I. Oqilov, Ye. Baranovskiy va Q. Mirkarimovalar bilan "Uchrashuv", "Havaskor", "Salom" kabi xoreografik kompozitsiyalar hamda "Pilla", "Zang", "Katta oʻyin", "Larzon", "Choʻpon", "Fargʻonacha", "Fargʻona ruboiysi", "Buxorocha", "Xorazmcha" kabi oʻnlab raqslarni sahnaga qoʻyish va yaratishga katta hissa qoʻshgan. Ayniqsa, oʻziga xos tarzda, bir yoʻla 2—3 doirada yakka ijro etgan "Oʻzbek doira usullari" turkumi, katta artistik mahorat bilan ijro etgan doira oʻyin ("Havaskor", "Qoʻgʻirchoq" kabi)lari mashxur. T. Sayfiddinov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar aka-uka Islomovlar, H. Rasulov, H. Azimov va b. D. shogirdlaridir. 80 dan ortiq mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. 6-Jahon yoshlar festivali laureati (1957, Moskva), sobiq Ittifoq Davlat mukofoti laureati (1973).

Oilasi 

 Gulandon Ortiqova — singlisi.

Vafoti 

Qahramon Dadayev 2013-yil Toshkent shahrida vafot etgan. Minor qabristoniga dafn qilingan.

Xotirasini abaydiylashtirish 

Dadayev haqida "Oʻzbektelefilm" studiyasida "Qahramon Dadayev chaladi" nomli film suratga olingan (1983, rejissyor Sh. Bizatov).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1936-yilda tugʻilganlar
15-dekabrda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari