MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Generator

Generator — tashqi energiya manbai hisobiga elektr energiyasi ishlab chiqaruvchi yoki energiyani bir turdan ikkinchi turga oʻzgartiruvchi qurilma; apparat yoki mashina. Masalan, atsetilen generatori, muz generatori, bugʻ generatori, gaz generatori, elektr generatori va h. k. Xususan, elektr generatorlari oʻzgarmas tok, oʻzgaruvchan tok generatorlariga boʻlinadi. Generator tushunchasi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr mashinalariga ham, elektr tebranishlarini hosil qiluvchi asboblarga ham bir xil qoʻllaniladi. Birinchi holda, mexanik energiya elektr energiyasiga aylantirilsa, ikkinchi holda manbaning elektr energiyasi maʼlum chastotali, kerakli shakl va quvvatli tebranishlar energiyasiga aylantiriladi. Generatorning umumiy makromodeli quyidagi sxemada koʻrsatilgan. Generatorlar asosan turli koʻrsatkichlar asosida yaratiladi. Generatorlarning elektr mashina, lampa, tranzistor; mikrosxemali, yoyli, impulyeli, gidroturbina, bugʻ turbina, har xil chastotali, molekulyar va b. xillari boʻladi. Misol tariqasida standart signal generatorining tuzilishini koʻrish mumkin (sxemaga q.). Ularning koʻpchiligi 50— 100 kHs dan bir necha ming MHs gacha chastotada ishlaydi. Generatorning asosiy funksional qismini 50 kHs — 30 MHs chegarada ishlaydigan signal generatorlari tashkil etadi. Uning chastotasi maxsus chegaralangan diapazonlarda va oʻzgaruvchan sigʻimlar yordamida bir tekis sozlanadi. Chastotani oʻzgartish aniqligi, odatda, 0,5—1,5% oraligʻida boʻladi. Signal Generatordan modulyatorga beriladi. Modulyatorda signal amplitudasi boʻyicha modulyatsiyalanadi. Modulyatsiyalovchi signal vazifasini ichki past chastota G.i (/=1000 Hs) va tashqi ulangan Generatorlar bajarishi mumkin. Generatorlar radiouzatish, radioqabul qilish va televizion qurilmalarda, oʻlchov texnikasida, turli texnologik jarayonlarda, fan va texnikaning turli sohalarida qoʻllaniladi. Ular yordamida koʻplab elektrotexnika va radioelektronika qurilmalari yaratilgan, yangi "generatormashina" tizimlari ishlab chiqariladi.

Yana q. 

 Elektr-mashina generatori
 bugʻ generatori
 gaz generatori
 Oʻlchash generatori
 Elektrmashina generatori

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generator lampa

Generator lampa — yuqori chastotali tebranishlarni hrsil qiluvchi va kuchaytiruvchi elektr-vakuum asbob. Ish chastotasiga kura, past chastotali (/^ax<200 kGs), uzun va qisqa toʻlqinli (/^>x<25 MGs), ultraqisqa toʻlqinli (Upax<600 MGs) va desimetr-santimetrli (4„^600 MGs) xillarga boʻlinadi. G. l. kuchaytirgich elektron lampalar kabi ishlaydi, lekin tuzilishiga kura ayrim xususiyatlari bilan ulardan farq qiladi. G. l.larni loyihalash jarayonida ularda ajraladigan issiklik energiyasini kamaytirish muammosini hal qilish talab etiladi. Ayniqsa G. l. elektrodlarida ajraladigan bir necha 100 kVt energiyani eng kam miqdorgacha pasaytirish katta muammo. Shuning uchun ham bunda sunʼiy sovitish usullaridan keng foydalaniladi. Kuchli G. l. (100 kVt gacha), havo yordamida, suv yordamida sovitiladi. G. l.larning anodi ochiq silindr yoki toʻgʻri burchakli parallelepiped koʻrinishida boʻlib, molibden, tantal, niobiy va qotishmalardan yasaladi. Yuqori quvvatli G. l.larning anodi stakan koʻrinishida yasaladi. Oʻta yuqori chastotali G. l.larning anodi esa koʻpchilik hollarda sterjen koʻrinishida boʻladi. G. l.larning qobiqlari shisha, keramika, metall, metall-shisha va metall-keramikadan tayyorlanadi. G. l. triod, tetrod va pentod lampalar asosida yaratiladi. Kombinatsiyey G. l.lar: ikkilangan triodlar, ikkilangan tetrodlar, ikkilangan pentodlar ikki taktli generatorlarda foydalaniladi. Triodpentod asosida yaratilgan G. l.lar ham ishlatiladi. Yangi turdagi G. l. — magnetron, klistron va b. ham yaratilgan. Ularda elektron optika usullaridan foydalanish natijasida elektrodlararo tok taqsimoti ancha yaxshilandi, elektrodlarda ajraladigan energiya ancha kamaytirildi, lampalarning foydali ish koeffitsiyenti oshirildi. G. l.lar turli radiouzatgich qurilmalarda, radio-eshittirish, radionavigatsiya, radioastronomiya, radiometeorologiya, radiogeologiya, radioboshqaruv, radioaloqa, televideniye, yuqori chastotalar texnikasi va maxsus radioelektron qurilmalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik axborot

Genetik axborot — oqsil molekulasining tuzilishi haqidagi axborotning DNK (dezoksiribonuklein kislota)da nukleotidlarning birin-ketin kelish tartibi shaklida kimyoviy tilda yozilishi. Genetik axborotning realizatsiya qilinishi replikatsiya va transkripsiya holida amalga oshadi. Replikatsiya jarayonida DNK oqsil sintezida bevosita ishtirok etmaydi. Ona hujayra boʻlinayotganida DNK ham ikkiga ajraladi. Har bir zanjir qarshisida komplementarlik asosida ik-kinchi DNK zanjiri hosil boʻladi. DNK replikatsiyasi deb ataladigan bu jarayon irsiy belgilarning nasldannaslga oʻzgarmay oʻtishini taʼminlaydi.

Genetik axborot amalga oshishining ikkinchi bosqichi oqsil sintezini boshqaruvchi uch xil RNK (ribonuklein kislota) molekulasining sintez qilinishidan iborat. Bu jarayon transkripsiya (koʻchirib yozish) deyiladi. RNKning barcha turlari yadroda sintezlanadi.

Informatsion RNK (iRNK) translyatsiya jarayonida DNK zanjirlarining birida hosil boʻlib, uning ayrim boʻlagidan aniq nusxa koʻchirib oladi. RNK molekulasida DNK dan uglevod dezokriboza oʻrniga riboza, azotli asos timinning oʻrniga uratsil boʻlishi hamda bitta zanjirli ekanligi bilan farq qiladi. iRNK DNKdagi oqsil tuzilishi haqidagi axborotni oqsil sintez boʻladigan ribosomaga tashib keltiradi. Oqsil sintezida transport RNK (tRNK) ham ishtirok etadi. Bu RNK sitoplazmadagi aminokislotalarni ribosomaga yetkazib beradi. Oqsil sintezida ishtirok etadigan uchinchi molekula — bu ribosomal RNK (rRNK) hisoblanadi. Oqsil sintezida iRNK molekulasidagi nukleotidlar tartibi shaklida yozilgan Genetik axborot aminokislotalarning oqsil molekulasida joylanishi tartibiga oʻtkazilishi translyatsiya (tarjima qilish) jarayoni deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik gomeostaz

Genetik gomeostaz - q. Populyatsion gomeostaz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik injeneriya

Genetik injeneriya - molekulyar genetika sohasi; genlarning tabiatda uchramaydigan yangi birikmalarini genetik va biokimyoviy usullar yordamida maqsadga muvofiq holda vujudga keltirish bilan shugʻullanadi. Muayyan organizm hujayrasidan ajratib olingan gen yoki genlar guruhini nuklein kislotaning maʼlum molekulalari bilan biriktirib, hosil boʻlgan duragayni boshqa organizm hujayrasiga kiritishga asoslangan. Viruslar va b. har qanday tirik mavjudot hujayralarining irsiy programmasini maqsadga muvofiq modellashtirish, yangi shtamm virus va mikroorganizmlar, oʻsimlik, hayvon hujayralarining yangi xillarini, oʻsimlik navlari va hayvon zotlarining qishloq xoʻjaligi uchun zarur shakllarini yaratish va b. G. i. vazifasidir. AQSH olimi P. Berg xodimlari bilan birga virus va mikroorganizmlar irsiy molekulasi qismlarini probirkada ulab, rekombinant DNK olishi G. i. ning vujudga kelishiga asos soldi (1972). G. i. umumiy genetika, molekulyar genetika, molekulyar biologiya, bioorganik kimyo, mikrobiologiya, oʻsimlikshunoslik kabi biologik fanlar nazariyalari hamda tadqiq etish usullarining bir-birini toʻldirishi tufayli shakllandi. G. i.ning rivojlanishida genetik enzimologiya va nuklein kislotalar kimyosi yutuklari katta ahamiyatga ega. Molekulyar darajada olib boriladigan ishlar natijasi ikki xil ferment — restriksiyey endonukleaza va ligazaga bogʻliq. Restriktazalardan (300 dan ortiq xili bor) DNK molekulasini har xil qismlarga ajratishda, ligazadan esa ularni yana qayta birlashtirishda foydalaniladi. G. i.da eng koʻp ishlatiladigan restriktaza (Yeso Rb) 1971 yilda olingan. G. i.ning rivojlanish tarixi in vitro sharoitida (organizmdan tashqarida) rekombinant DNK molekulalarini, yaʼni har xil plazmidalar (xromosomalarsiz, mustaqil yashash xususiyatiga ega DNK halqa molekulalari), hattoki plazmida bilan faglar orasida duragaylar yoki vektor molekul alar (xoʻjayin hujayrada mustaqil qayta tiklana olish xususiyatiga ega DNK molekulasi) olish mumkinligini prinsipial isbotlashdan boshlangan. Keyinchalik prokariotlar (shakllangan yadrosi yoʻq organizmlar)ga taalluqli xromosoma genlari bilan har xil plazmidalar orasida rekombinant molekulalar olindi. Vektor molekulalarga eukariot (shakllangan yadroga ega) organizm (asosan, hayvon va oʻsimlik) genlari DNKsini kiritish G. i.ning katta yutugʻidir. Natijada hayvon genlarini bakteriya hujayralarida koʻpaytirish va ekspressiya qilish (genlarni klonlash) imkoniyati vujudga keddi. Nihoyat, G. i. bilan hujayra injeneriyasi yutuqlarining sintezi tufayli biotexnologiya fani shakllandi.gen injeniriyasi - asosan o'zida yashirin genlarni saqlaydi va ularning chatishish natijasida yangi gen hosil qiladi. G.i birinchilardan bo'lib Ch.Darvin ham o'z ma'lumotlarini berib o'tgan.G.i da birinchi bo'lib 1865 yilda G.Mendel o'zining birinchi tajribasini o'tkazadi.U o'zining bu tajribasini sariq va yashil no'xotlar ustida olib boradi. Va u o'zining bu tajribasi bilan g.i ni yanada ochiqroq tarza o'rgatadi.

Abdusattor AbduKarimov, Sotiboldi Jatayev.Go'zal Yo'ldasheva Bh-15

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik kasalliklar

Genetik kasalliklar - q. Irsiy kasalliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik kod

Genetik kod — irsiy axborotni nuklein kislotalar molekulasida nukleotidlar ketma-ketligi tartibida yozishning tirik organizmlarga xos boʻlgan yagona sistemasi. Dezoksiribonuklein kislotasi (DNK) molekulasida maʼlum tartibda joylashgan muayyan sondagi nukleotidlar sintezlanayotgan oqsil zanjirining tarkibidagi aminokislotalar xili, soni, ularning joylashish tartibini belgilab beradi. DNK molekulasidagi nukleotidlar 4 xil boʻlib, ular adenin-A, timin-T, guanin-G va sitozin-C (cytosine) lardan iborat. Tabiatda 300 ga yaqin aminokislotalar uchraydi, lekin tirik organizmlardagi oqsillar tarkibiga 20 ta aminokislota kiradi.

Hujayrada oqsilning sintez qilinishi jarayonida uning tarkibidagi har bir aminokislotaning joylanishi uchta nukleotid tomonidan kodlanadi. Uni triplet (uchlik) yoki kodon deb ataladi. Demak, DNK molekulasidagi kodonlarning joylashish tartibi ular sintez qiladigan oqsil molekulasi tarkibidagi aminokislotalarning joylashish tartibini ifodalaydi. Oqsil molekulasida aminokislotalar soni qancha boʻlsa, DNK ning shu oqsilni ifodalovchi, yaʼni sintez qilinishini taʼmin etuvchi qismi boʻlgan gen ham shuncha kodondan tashkil topadi.

Oqsilning sintezida DNK va uning qismi boʻlgan gen emas, balki boshqa nuklein kislota — ribonuklein kislota (RNK) ishtirok etadi. U uch xil: informatsion — iRNK, transport — tRNK va ribosomal — rRNK. iRNK DNK asosida sintez qilinib undagi genetik axborotni ribosomalarga olib keladi, iRNK tarkibida ham DNK dagi kabi 4 xil nukleoidlar mavjud. Ularning uchtasi — A, G, C DNK dagi kabi, faqat iRNK da T ning oʻrniga U-uratsil uchraydi; tRNK sitoplazmadagi aminokislotalarni ribosomalarga yetkazib beradi. Ribosomalarda aminokislotalar maʼlum tartibda ketma-ket ulanib polipeptid zanjir sintezlanadi. Ularning maʼlum sonda birikishi tufayli oqsillar hosil boʻladi. Oqsillar organizm belgi va xususiyatlarining rivojlanishida ishtirok etadi.

Hozirgi vaqtda barcha aminokislotalarning kodonlari aniqlangan. 20 xil aminokislotalarning ikkitasi faqat bir xil kodon bilan, qolganlari esa ikki va undan ortiq kodonlardan bittasi orqali kodlanadi. Masalan, lizin aminokislotasi AAA yoki AAG, serin aminokislotasi esa — UCU yoki UCC bilan kodlanadi. 64 tripletdan 3 tasi — UAA, UAG, UGA aminokislotalarni kodlamaydi va polipeptid zanjir sintezi tugaganini bildiradi. Ular terminatsiya signalini beradi.

G. k.ning tuzilishi va funksional belgi hamda xususiyatlari barcha organizmlarga xos, universal xossalarga ega va turgʻun boʻladi.

Yana qarang 

 Genetika

Adabiyotlar 
 Joʻra Musayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Инге-Вечтомов, Генетика с основами селекции M., 1989; 
 Toʻraqulov, Molekulyar biologiya, T., 1993.
Genetik kolleksiya

Genetik kolleksiya - belgi va xususiyatlari bilan oʻzaro oʻxshash va ularning rivojlanishini taʼmin etuvchi genlar boʻyicha gomozigotali organizm liniyalari yigʻindisi. Ilmiy va metodik asoslangan fundamental genetik tadqiqotlar uchun baza hisoblanadi. Seleksiyada yangi nav darajasiga yetish arafasida turgan kelajak nav seleksion liniya deb ataladi. G.k.ni tashkil etadigan genetik liniyalar quyidagi guruhlarga boʻlinadi: toza liniyalar yoki izogen liniyalar. Ularni yaratish uchun oʻz-oʻzidan (bugʻdoy, noʻxat) yoki qisman chetdan changlanuvchi oʻsimliklardan foydalaniladi. Mas: guzaning izogen liniyalari bir necha yil oʻz-oʻzidan changlantirish (inbriding usuli) va tanlash natijasida yaratildi;inbred yokiinsuxt liniyalar (ilgari "inbred" atamasi hayvonlar, "insuxt" atamasi oʻsimliklar genetikasida qoʻllanib kelingan, hozir koʻproq "inbred liniya" atamasi qoʻllanilmoqda)ni yaratishda chetdan changlanuvchi oʻsimliklar, mas, makkajoʻxorini koʻp yillar davomila majburan oʻz-oʻziga chatishtirish va tanlash orqali uning inbred liniyasi yaratiladi. Inbriding uzoq yillar davom ettirilsa inbred liniyalardan izogen liniyalar yaratilishi mumkin; autbred liniyalar oʻsimliklarda turlararo chatishtirib olingan duragaylardan eksperimental poliploidiya orqali hosil qilingan amfidiploid liniyalar; sitogenetik liniyalar oʻsimliklarning xromosomalari soni va tuzilishi boʻyicha yaratilgan liniyalar. Oʻzbekistonda gʻoʻza boʻyicha yaratilgan va yuqorida aytib oʻtilgan toʻrt xil liniyalar majmuasidan iborat G.k. asosan UzMU va 1992-yildan boshlab Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi instituti bilan hamkorlikda yaratildi va rivojlantirilmoqda. Bu G.k. 40 yildan ortiq davr ichida olib borilgan klassik genetika (mendelizm), mutatsion genetika, fiziologik genetika va sitogenetika sohasidagi fundamental ilmiy tadqiqotlarning natijasidir. Kolleksiyadagi izogen va mutant liniyalarning umumiy soni 200 dan ortadi.

Tajriba natijasida olingan liniyalar kasalliklarga, zararkunanda hasharotlarga, noqulay tabiiy sharoitlarga (qurgʻoqchilik, shoʻrxoklik) chidamliligi bilan ajralib turadi.

Gʻoʻza genetik kolleksiyasining izogen, mutant, amfidiploid, monosom liniyalari fundamental va amaliy genetik, molekulyar, ekologik tadqiqotlar uchun hamda yangi navlar yaratishda seleksion ishlar uchun boshlangʻiya material sifatida samarali ishlatilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Musayev D.A., Geneticheskaya kolleksiya xlopchatnika i problemi nasledovaniya priznakov. T., 1979.

Sharifjon Turabekov.
Genetik tahlil

Genetik tahlil — organizmlardagi irsiyash va oʻzgaruvchanliknn oʻrganish usullari yigʻindisi. G. t. yordamida organizmlar belgi va xususiyatlarining oʻziga xos rivojlanish farqlari oʻrganiladi, bu farqlarni nazorat qiluvchi genlar miqdori hamda ularning oʻzaro taʼsir harakteri aniqlanadi. G. t. sitogenetik, molekulyar-genetik, populyatsion, aneuploid, mutatsion va gibridologik tahlillarni oʻz ichiga oladi. Sitogenetik usul yordamida xromosomalar strukturam va funksiyalari bilan maʼlum belgining rivojlanishi oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik oʻrganiladi. Molekulyargenetik usul dan genlarning molekulyar tuzilishi bilan ulardagi mavjud axborot (informatsiya)ga muvofik, sintezlanuvchi oqsillar orasidagi munosabatlarni oʻrganishda foydalaniladi. Populyatsion usul genetik tadqiqotlarda mat. va variatsion statistika usullarini qoʻllashta asoslangan. Monosom va nullisom xromosomalardan foydalanishga asoslangan aneuploid usul genomning har bir xromosomasida joylashgan genlarni, shuningdek ayrim xromosomalarning irsiy ahamiyatini aniqlashga imkon beradi (qarang Monosom tahlil). Mutatsion usul yordamida radiatsiya va kimyoviy moddalarning organizmga koʻrsatadigan mutagen taʼsiri oʻrganiladi; ayrim lokus (gen)lardagi mutatsiyalarning sodir boʻlish darajasi, spektri, tabiati hamda xromosoma aberratsiya (anomal tuzilish)larining harakteri tekshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik fond

Genetik fond, genofond (gen va frans. fond — asos) — individlarda mavjud boʻlgan va mazkur populyatsiyann tashkil qiluvchi genlar yigʻindisi. G. f. irq va turlarning paydo boʻlish jarayoni asosidir. "G. f." terminini fanga rus olimi A. S. Serebrovskiy kiritgan (1928). Populyatsiyadagi genlarning nisbiy takrorlanishi yetarli darajada katta populyatsiyalar miqyosida va tanlash roʻy bermaydigan sharoitlarda avloddan-avlodga oʻzgarishsiz oʻtadi. Populyatsiyalar G. f. mutatsiyalarmusht vujudga kelishi, duragaylash (biron-bir boshqa populyatsiyadan genlarning oʻtishi) va tabiiy tanlanish natijasida oʻzgaradi. Krossingover yoki meyozda xromosomalarning qayta taqsimlanishidan yuzaga keluvchi rekombinatsiya genning yangi birikmalarini hosil qiladi. Natijada vujudga kelgan yangi fenotiplar muayyan darajada yashovchanlikka qulay yoki, aksincha, noqulay boʻlishi mumkin. N. I. Vavilovbirlamchi va ikkilamchi gen markazlari haqidagi tushunchani ifodalab berdi (qarang Madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazlari). Tur populyatsiyalari G. f. tarkibi tarixan gen markazlarida shakllangan. Botanik olim P. M. Jukovskiy madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish va shakl hosil qilishining 12 ta megamarkazini aniqladi. Biroq taksonomik tarkibining keng koʻlamda roʻy berayotgan qashshoqlanishi va koʻpgina ekosistemalar strukturasining soddalashib borishi ularning optimal darajada faoliyat koʻrsatishini hamda barqarorligini cheklab qoʻimoqda. Koʻp populyatsiyalargina emas, balki koʻpgina turlar va hatto turkumlar yoʻqolib ketmoqda, natijada insoniyat qimmatli genetik materialdan mahrum boʻlmoqsa. G. f.ni saqlab qolishda oʻsimliklar (flora) geog .si va dunyo kolleksiyalari (genlar banki)ning ahamiyati katta. Dunyo kolleksiyasi — juda turli-tuman genotiplar, agroekologik belgi va xususiyatlar yigʻindisi boʻlib, ulardan ijodiy ilmiy ishlarda foydalaniladi. Mas, 30-y.larda Meksikadan N. I. Vavilov keltirgan akala gʻoʻza populyatsiyasi Oʻzbekistan, Tojikiston, Turkmanistonda yangi seleksion navlarni yaratish uchun asos boʻldi. Gʻoʻza turkumiga oid 50 ga yaqin yovvoyi turlarning va 4 madaniylashtirilgan turlarga oid 6 mingdan ortiq kolleksion nusxalar, yuzlab koʻp genomlik sintetik shakllar Oʻzbekiston FA Genetika va oʻsimliklar eksperimenta! biologiyasi institutining jahonga mashhur G.f.da saqlanib kelmoqsa va manba boʻlib ishlatilmoqaa.

Manbalar  

Biologiya
Genetik yuk

Genetik yuk — populyatsiya irsiy oʻzgaruvchanligining bir xili; tabiiy tanlanish jarayonida nisbatan yaxshi moslashmasdan qirilib ketayotgan individlarning vujudga kelishini taʼminlaydi. G. yu. mutatsion, segregatsiyey va oraliq xillarga ajratiladi. Mutatsion yuk populyatsiyalarda mutant allellarning qayta vujudga kelishi bilan bogʻliq. Tabiiy tanlanish tufayli bunday allellarning takroran paydo boʻlish imkoniyati katta emas; ular populyatsiyadagi mutatsion bosim tufayli mavjud boʻladi. Resessiv mutatsiyalar esa geterozigota holatda butunlay bosib turiladi yoki juda kucheiz darajada salbiy taʼsir koʻrsatadi. Segregatsion yuk tabiiy tanlanish turli yoʻnalishda taʼsir etadigan holatlarda yuz beradi. Bu esa populyatsiyaning yaxshi moslashmagan qismi tarkibiga kiruvchi bitta yoki har ikki gomozigota sinfning ajralib borishi evaziga undagi polimorfizmning turgʻun saqlanishiga olib keladi. Bu jarayonda mutatsiyaning asosiy qismi geterozigota holatda ijobiy taʼsirga ega boʻladi va qator avlodlar davomida tanlanish orqali saqlanib qoladi. Oraliq yuk muhit sharoitida biror oʻzgarish yuz berganida hamda ilgarigi adaptiv normani taʼminlab turgan allel endilikda salbiy taʼsirga ega boʻlganda amalga oshadi. Bu xiddagi sharoitlarda mikroevolyutsiyaning oraliq bosqichida har ikkala, yaʼni eski va vujudga kelgan yangi allellarning chastotalari ham yuqori boʻladi. Bu hol polimorfizmni keltirib chiqaradi.

Mutatsiyalarning zararligi haqidagi tushuncha nisbiy ekanligi eʼtiborga olinganda G. yu. evolyutsiyaning genetik rezervi boʻlib ham hisoblanadi. Bu rezerv populyatsiyada yangi moslanish xususiyatlarining kelib chiqishiga olib keluvchi genetik tizimning yaratilishiga xizmat qilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetik himoya usuli

Genetik himoya usuli (oʻsimliklar himoyasida) — kasallik qoʻzgʻatuvchilar hamda begona oʻtlarga qarshi kurashda ikki organizm: parazit va xoʻjayin oʻsimliklarning oʻzaro taʼsiridan foydalanishga asoslangan usul. Tabiatda oʻsimlik navi, turi yoki navlar hamda turlar guruhi parazitlarning faqat muayyan formalari yoki irqpari bilan zararlaiadi. Parazitlarning virulentligi (kasallik qoʻzgʻata olish xususiyati) va oʻsimlikning kasallikka chidamliligi irsiy taʼminlanadi va ular faqat oʻzaro taʼsir natijasidagina fenotipik namoyon boʻladi. Kasallantirish darajasi parazitning oʻsimlik organizmiga patologik taʼsiri, yaʼni javob reaksiyasi darajasi bilan belgilanadi. Q. x. ekinlari kasalliklari, mas, gʻoʻza viltiga qarshi muvaffaqiyatli kurashish uchun uning qoʻzgʻatuvchisi — vertitsillium zamburugʻining barcha genetik fondini, irq va forma hosil qilish sabablari hamda yoʻllarini, oʻsimlikning kasallikka chidamli navlarini yaratishda foydalanish mumkin boʻlgan oʻsimlik genetik fondini aniklash zarur. Parazitlar oʻzgaruvchanligini oʻrganishda barqaror belgili har xil mutantlardan foydalanish zamburugʻning virulentli genlarini belgilash va aniqdash imkonini beradi.

Amerikalik genetik olim X. Flor (1955) tadqiqotlar natijasiga asoslanib, xoʻjayin va parazitning oʻzaro genetik munosabati toʻgʻrisida "genga gen" deb nomlangan, yaʼni har bir kasallik tugʻdiruvchi genga mos keladigan chidamlilik geni boʻladi, degan gipotezani ilgari surdi. Bu gipotezaning toʻgʻriligi vertitsillyoz vilt zamburugʻi bilan gʻoʻzaning oʻzaro taʼsirini oʻrganishda isbotlandi. "Toshkent" tipidagi gʻoʻza navlarini rayonlashtirishda kasallik bilan zararlanish surʼati keskin oʻzgaradi. Zamburugʻning gʻoʻzaning 108-F navini zararlaydigan barcha formalari ham yangi navlarga moslasha olmadi. Biroq har yili bir navni ketma-ket bir joyga ekish natijasida mazkur nav uchun patogen boʻlgan zamburugʻ formasi tuprokda yigʻilib qoladi va kasallikning oʻsib borishiga sabab boʻladi. Shuning uchun parazit forma va irqlarini genetik tadqiq etishni uzluksiz olib borish kerak. Genetik taʼminlangan parazit virulentligi va oʻsimlik chidamliligi belgilarining oʻzaro taʼsirini oʻrganish, uning fiziologik-biokimyoviy tabiatini kashf etish, ulardagi oʻzgaruvchanlik amplitudasi hamda yoʻnalishini aniqlash mutaxassislarga elifitotiyani prognozlash, oʻsimlikning mazkur navi yoki turi uchun patogen parazit forma hamda irqparining vujudga kelishi va tarqalishining oldini olish, seleksiya ishlarini maqsadga muvofiq olib borishga imkon beradi. G. h. u. oʻsimlik kasalliklari tarqalishining oldini olishda eng istiqbolli usullardan (yana q. Immunitet, Oʻsimliklarni himoya kilish).

Abdukarim Zikiryoev, Asya Risboyeva.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genetta

Genetta (Genetta) — yirtqich darrandalar turkumining viverrasimonlar oilasiga mansub avlod. Bir necha turi bor. Asosan, Afrika savannalarida va tropik oʻrmonlarda yashaydi. Yevropa genettasi (Genetta genetta) Ispaniya va Fransiya oʻrmonlarida uchraydi. Tanasining uz. 55 sm, dumi 40 sm cha. Anal bezlari hidli modda ajratadi. Terisi kalta va mayin och kulrang jun bilan qoplangan, tanasining ikki yonida har xil shakldagi qora dogʻlari bor. Dumi qora, 7—8 tacha oq halqasi bor. Tungi hayvon; mayda kemiruvchilar, qushlar va turli hasharotlar bilan oziqlanadi. Baʼzan uy parrandalariga ham hujum qiladi. Qoʻlga tez oʻrganadi. Mayda kemiruvchilarni yoʻqotish maqsadida uyda asraladi. Moʻynasidan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geniallik

Geniallik (lot. genialis — geniyga xos. samarali) — yuksak darajadagi isteʼdod, inson ijodiy kuchlarining oliy darajada namoyon boʻlishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil