MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xomtok

Xomtok — Tokni parvarish qilish usullaridan biri; kuzgi va bahorgi tok kesishning davomi. Xomtok qilingan tok havo, yorugʻlik va quyosh nuridan toʻla foydalanadi, kasallikka kam chalinadi; novda va mevalari yaxshi rivojlanadi, pishib yetiladi, hosil koʻpayadi.

Xomtok haqida
Tok, asosan, 2 marta xomtok qilinadi. Birinchi xomtok tok shoʻra chiqarib, hosilli va hosilsiz novdalar farqlana boshlagandan gullagunga qadar ("shoʻra xomtok"), ikkinchi Xomtok tok gullab, gʻoʻralar moshdek boʻlganda ("gʻoʻra xomtok") qilinadi. Shoʻra xomtokda kundadan oʻsib chiqqan baquvvat novdalardan 3—4 tasi qoldirilib (ular qarigan zanglarni yoshartirishda foydalaniladi), qolganlari kesib tashlanadi, endigina gulga kirayotgan hosilli novdalarning uchini chilpish hosildorlikni va hosil sifatini oshiradi (novdalar vaqtinchalik oʻsishdan toʻxtab, oziq moddalar shoʻra va gullarning rivojlanishiga sarf boʻladi). "Gʻoʻra xomtok" da birinchi xomtokdan qolgan hosilsiz, ortiqcha zich va nooʻrin oʻsgan, asosiy novdalar va shu yilgi novdaning qoʻltigʻidan oʻsib chiqqan bachki novdalar olib tashlanadi.

Xomtok qilish
Xomtokni oʻtkazish tok navi, agrotexnika tadbirlari, ob-havo va yer sharoitlariga bogʻliq. Kuchli oʻsuvchi tok navlari xomtok qilinganda ortiqcha novdalar olinib, siyraklashtiriladi. Tok oʻrtacha oʻsib, hosil yaxshi boʻlsa, novdalari tarab bogʻlab qoʻyiladi. Suyet oʻsgan tokning barg va novdalari oz boʻlib, ularni ortiqcha siyraklashtirish hosilni oftobdan zararlanishga olib kelishi mumkin. Xomtokda barglarni koʻplab va palapartish yulib tashlash yaramaydi. Chunki, barg siyraklashsa, hosilli novdalarga oziq moddalarning kelishi susayadi, yulingan barg qoʻltigʻidagi kurtak zararlanadi. Xomtokdan keyin qoddirilgan novdalar tezda nam chipta bilan bagʻazlarga bogʻlanadi, aks holda ular salgina shamolda ham sinib ketadi.

Jamoliddin Fayziyev.
Xon (unvon)

Xon — turkiy va moʻgʻul xalqlarida hukmdorlar unvoni. Dastlab qabila sardori, keyinchalik oliy hukmdorni anglatgan. Saljuqiylar va xorazmshohlar davrida X. viloyat, shahar hokimi yoxud darajasiga koʻra amir yoki malik lavozimlariga nisbatan yuqori hisoblangan, ayni paytda, mamlakat boshligʻi sultonga tobe boʻlgan turkiy boshliqni bildirgan. X. arelon, bugʻra singari soʻzlar bilan birikib qoraxoniylar davlati hukmdorlarini anglatgan. Moʻgʻul imperiyasiga asos solgan Temuchin „Chingizxon“ unvonini qabul qilgan. Imperiya hududida tashkil topgan ulus hukmdorlari ham X. deb nomlangan. Chingizxon vafotidan soʻng, saltanat taxtiga oʻtirgan chingiziylarga qoon unvoni berilgan. Moʻgʻul hukmronligi davrida Eronda nomusulmon hukmdorlar X., musulmon hukmdorlar esa, sulton deb atalgan. Temuriylarda Chingizxon sulolasiga daxldor shaxslar X. unvoni bilan yuritilgan. Shayboniylarsa X. hukmdor yoki taxt vorisini, sulton esa shahzodani ifodalagan. Safaviylar davrida X. unvoni viloyat boshliqlari — amirlarga berilgan va ular oʻz rutbalariga koʻra, 3tabaqali zodagonlar sifatida eʼtirof etilgan.

Ayni vaqtda X. Eron va Afgʻonistonning turli koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalari orasida kabila yoki urugʻ sardori unvoni tarzida shuhrat topgan. Qoʻqon va Xiva xonligi hukmdorlari ham oʻzlarini X. deb atashgan. Bu nom ularning chingiziylar bilan qarindoshlik rishtalari mavjudligiga ham ishora hisoblangan. Qojarlar davlatida (19-asr) turli darajadagi harbiy va maʼmuriy amaldorlar, Hindistondagi musulmon davlatlarida turli martabadagi mansabdorlar ham X. deb yuritilgan.

Adabiyotlar 
Bartold V. V., Sochineniya, t.2., ch. 1, M., 1963; Dadabayev X., Obshestvennopoliticheskaya i sotsialnoekonomicheskaya terminologiya v tyurkoyazichnix pamyatnikax XIXIV vv., T., 1991.

Unvonlar
Xona

Xona (arifmetikada) — oʻnli sanoq sistemasida yozilgan natural sonda qatnashgan raqamlar oʻrni. Masalan, 7816 — toʻrt xonali son. 6871679123 sonida 9 raqami chapdan 7-xonada turibdi deyiladi. Natural son uchun har bir xona oʻz nomiga ega: oʻngdan 1-xona "birlar", 2-xona "oʻnlar", 3-xona "yuzlar", 4-xona "minglar", 7-xona "millionlar", 10-xona "milliardlar" xonasi deyiladi.
Xonabazm

Xonabazm — oʻzbek xalq raqsining turi; bazmning uy ichida oʻtkaziluvchi shakli. Kichik davraga moʻljallangan boʻlib, koʻpincha yakka raqqos yoki. raqqosa sanʼatini namoyish etishga qaratilgan, qoʻl, yelka, koʻkrak, bel harakatlari, mimika vositalari, nigohlar, jilvalar keng ishlatiladigan raqslar turkumi X. (baʼzan "kichik oʻyin") deb ataladi. Ular orasida yalla, lapar va baytlar bilan ijro etiluvchi lirik, xarakterli, kulgili oʻyinlar koʻp uchragan. Hukmdorlarning qasrlarida uyushtiriladigan bazmlarda raqslardan tashqari kuy tinglangan, ashula aytilgan, sheʼrxonlik, badihagoʻylik boʻyicha musobaqalar oʻtkazilgan, koʻzbogʻlovchilar, nayrangbozlar tomosha bergan va h.k. 20-asrda X. raqslaridan baʼzilari qayta ishlanib, sahnaga olib chiqiddi. Muhiddin Qoriyoqubov rahbarligidagi etnografik ansamblda tiklanib, ijro etilgan "Oyijon", "Qorasoch ukam", "Olmacha anor", "Hiliyla yorim", "Chilvir soch" kabi laparoʻyinlar shular jumlasidan.

Ad.:Avdeyeva L. A., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001.

Muhsin Qodirov.
Abdushukur Abduxalilovich Xonazarov

Abdushukur Abduxalilovich Xonazarov (1939.3.1, Boʻstonliq tumani Soyliq qishlogʻi) — oʻrmonshunos muhandis olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1984), professor (1995). Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1962). Oʻrta Osiyo oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutida  kichik, katta ilmiy xodim, togʻ melioratsiyasi boʻlimi mudiri (1968—85; 1978—79 yillarda Afgʻonistonda oʻrmon xoʻjaligi boʻyicha maslahatchi), shu institut direktori (1985 — 90), "Oʻzbekoʻrmon" oʻrmon xoʻjaligi ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori (1990— 91), Oʻzbekiston Respublikasi Oʻrmon xoʻjaligi davlat qoʻmitasi raisi (1991—2000), Oʻzbekiston oʻrmon xoʻjaligi instituti direktori (2001 — 2004), 2004-yil dekabrdan Oʻzbekiston Qishloq va suv xoʻjaligi vaziri oʻrinbosari — Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi ilmiyi.ch. markazi bosh direktori, ayni paytda Toshkent agrar universiteti oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1995-yildan).

Ilmiy ishlari togʻ yon bagʻirlarida tuproq eroziyasi, sel hodisalari va ularga qarshi kurash, oʻrmon melioratsiyasi, yongʻoq mevali va tez oʻsuvchi daraxtlar sanoat plantatsiyalarini barpo etish, ekologiya muammolariga bagʻishlangan. Oʻrmonchilik boʻyicha darsliklar va oʻquv qoʻllanmalari yaratgan. As: Eroziya pochv i melioratsiya v gorax, M., 1983; Gornaya melioratsiya, M., 1993; Oʻrmonshunoslik, T., 2001; Oʻzbekistonda oʻrmonzorlar barpo qilish asoslari, T., 2002; Ihota daraxtzorlari va dehqonchilik, T., 2002.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Qoʻchqor Xonazarov

Qoʻchqor Xonazarovich Xonazarov (1922.27.1, Toshkent — 2019.4.6) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), falsafa fanlari doktori (1963), professor (1967). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—1944). Moskva xalqaro munosabatlar institutini tugatgan (1950), KPSS MK huzuridagi Marksizmleninizm instituti (1953—59; 1971 — 1980), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti (1959—1963)da katta ilmiy xodim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi mudiri (1964), Til va adabiyot instituti direktori (1964—1971), Falsafa va huquq instituti direktori (1980—1986), boʻlim mudiri (1995—1998). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi bosh muxarriri (1986—1988). Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida kafedra mudiri (1993-95; 1998-2003).
Ilmiy faoliyati milliy va jahon tillari munosabatlari, milliy munosabatlar, maʼnaviyat, mafkura, madaniyat masalalariga bagʻishlangan. „Mehnat shuhrati“ ordeni (2002), „Shuhrat“ medali (1995) bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xonanda ovozi

Xonanda ovozi – odamning ovoz aʼzolari yordamida musiqali tovushlarni hosil qilish qobiliyati. Musiqa uquvi rivoji natijasida bolalik davridan qaror topadi; olchtda, 13 yoshida yetilib, toʻliq hajmi (1,5 oktava)ga erishadi. Ugʻil bolalar Xonanda ovozi rastalik davridan keyin bir oktava pasayib yoʻgʻonlashadi, oʻzgaradi, baʼzan xonandalik xususiyatlari ham yoʻqoladi. Buni oldini olish maqsadida Italiyada 17— 18-asrlarda eng yaxshi Xonanda ovoziga ega oʻgʻil bolalar baʼzan bichilgan. Xonanda ovozi xususiyatlari uning jarangdorligi, shiradorligi, uzok, sadolanishi va kuchliligiga bogʻliq. Odatda, mashq qildirilmagan ovoz va professional Xonanda ovozi boʻladi. Har bir Xonanda ovozi tabiiy xususiyatlarga qarab, operakonsert, kamer, estrada yoki anʼanaviy mumtoz ashulalari ijrochiligiga muvofiqlashtirilib, tarbiyalanishi mumkin. Xonanda ovozi sadosining ravon, tekis yoki, aksincha, sikilib chiqishi ashulachilik usullariga ham boglik (Q Xonandalik uslubi). 

Xonanda ovozi diapazoni bir nechta registrga ajratiladi. Turli registrdagi tovushlar har xil tembr va yangroqlikka ega. Mas, erkaklar ovozining pastki diapazoni (koʻkrak registri) shirali va kuchli yangraydi, baland tovushlar registri esa jarangli va quruqroq sadolanadi. Ayollar ovozi esa pastki tovushlar (koʻkrak registri), markaziy (oʻrta balandlikdagi) va baland tovushlar registrlariga boʻlinadi. Professional Xonanda ovozi diapazoni 2 oktavaga ega boʻlishi, registrlar oʻrtasidagi tovushlar esa tekis sadolanishi kerak.

Xonanda ovozi yoʻgʻon-ingichkaligiga va shiradorligiga qarab Yevropa xonandaligida 6 turga boʻlinadi. Ayollar Xonanda ovozi – soprano, metssosoprano va kontralto, erkaklar Xonanda ovozi – tenor, bariton va bas. Erkak ovozlaridan nisbatan baland va ochiqroq yangraydiganlari lirik, yoʻgʻon va quyuqroq eshitiladigan ovozlar dramatik turlarga ajratiladi (mas, lirik tenor). Oʻzbek milliy xonandaligida tovushlar koʻlami keng, salobatli kuchga ega „nor ovoz“, barcha pardalarda aniq eshitiladigan „jarangdor kuvrak ovoz“, shuningdek, „tik ovoz“, „pang ovoz“, „xasta ishkami ovoz“ kabi tushunchalar qoʻllaniladi.

Xonanda ovozi sadosi, koʻpincha, soʻz talaffuz etilishi bilan bogʻliq. Ijrosida badiiy matnni tinglovchilarga ravshan qilib yetkazishda, xususan, unli tovushlarni anik, aytish va Xonanda ovozini nutq intonatsiyasi unsurlari bilan uzviy boglay olish muhim ahamiyatga ega.

Ad.:Mamadaliyev F., Milliy musiqa ijrochiligi masalalari, T., 2001.
Xonandalik uslubi

Xonandalik uslubi - vokal musiqa asarlarini ijro etish yoʻli. Xonanda ovozini chiqarish va ishlatish usullari, ovozning tuyey, kenglik koʻlami, kuchi, jarangdorligi va boshqa sifatlar bilan ajralib turadi. Yevropa professional vokal sanʼatida tovushni koʻkrakdan, tanglaydan chiqarish kabi usullar qoʻllaniladi (qarang Belkanto). Oʻzbek va tojik anʼanaviy ashulachiligida binigi (dimogʻdan chiqariladigan ovoz), guligi (tomoqdan chiqariladigan ovoz), ishkami (koʻkrakqorin diafragmasi vositasida hosil qilinadigan ovoz) usullari mavjud. Asosiy Xonandalik uslubilari: kuychan uslub, unda keng, ravon ohangdorlik — kantilena asosiy oʻrin egallaydi; deklamatsiya uslubi — nutq intonatsiyasiga yaqin (rechitativ); koloraturali uslub, unda kuylash oʻz xarakteriga koʻra kuyning sozdagi ijrosiga yaqin boʻladi va xonandalikning tekst bilan aloqasi bir oz yoʻqoladi (yana qarang Xonanda ovozi, Musiqa ijrochiligi).
Xonatlas

Xonatlas — abrbandi usulida bezab tayyorlanadigan shoyi mato; q. Atlas.
Xonaqoh

Xonaqoh — katta bino yoki uning asosiy xonasi: diniy meʼmoriy inshootlardagi (masjid, madrasa va boshqalardagi) katta xona (zal), ziyoratchilar uchun qurilgan jamoatxonalar, hujralar ham shunday ataladi; sufiylar mashgʻulotlarini oʻtkazishga moʻljallangan katta xona va uning atrofiga qurilgan xujralardan iborat meʼmoriy maskan; mahalla, qishloq masjidlarining tomi (yopmasi) gumbazli yoki tekis boʻlgan qishki qismi.

Oʻrta asrlarda xonaqoh odam, borliq, Tangri munosabatlariga oid murshid va muridlar suhbatlari oʻtkaziladigan maskan edi.

Xonaqoh, odatda, murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, bir necha kirish eshigiga ega boʻlgan. Mujassamotida, ayniqsa, ochiq muhitda markaziylikka moyillik seziladi. Asosiy kirish eshigi anʼanaviy usulda baland peshtoqli qilib qurilgan, eshiklar tobadoniga yogʻoch panjaralar oʻrnatilgan, ichi oddiy, ravoqli, tokchali, mexrobi serhasham bezatilgan. Binolar tarkibidagi xonaqoh maqbara boʻlgan yoki tunga oʻxshash vazifani bajargan (masalan, Toshkent shahridagi Baroqxon madrasasidagi Suyunchxoʻja maqbarasi, Abulqosim madrasasidagi Moʻyi muborak xonaqohi va boshqalar). Mahalla masjidlari xonaqohi gumbaz tomli qilib qurilsa ham, ayvonining shifti tekis boʻlgan. Koʻp holatlarda xonaqoh ham, ayvon ham bir xil toʻsinli qilib qurilgan. Yirik xonaqohlar amaliy bezak sanʼati namunalari (ganch va yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqalar) bilan jozibador bezatilgan (Buxorodagi Xoʻja Zaynuddin, Chor Bakr, Qosim Shayx xonaqohlari diqqatga sazovor). Xonaqoh maxsus bino sifatida Markaziy Osiyoda Amir Temur davrida ham maʼlum boʻlgan, XVI asrdan keng miqyosda qurila boshlagan. Vaqt oʻtishi bilan xonaqohning vazifasi oʻzgarib borgan, soʻnggi oʻrta asrlarga kelib xonaqoh darvishlar zikru samoʻ qiladigan maskanga aylana boshlagan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Arxitektura
Xonbandi

Xonbandi — qadimgi suv ombori (X-asr). Hozirgi Jizzax viloyati Forish tumani markazidan 12-15 km shimolida, Pasttogʻ darasi ichiga qurilgan. Xonbandi Nurota togʻidan oqib chiqadigan Osmonsoy va Ilonchisoy sel suvlarini jamgʻarib, yozda ekinlarni sugʻorish uchun barpo etilgan. Xonbandi toʻgʻoni granit toshlar va suvga chidamli maxsus qorishmalardan ishlangan.

Toʻgʻonning balandligi 15,25 m, uzunligi ustki qismida 51,57 m, asosida 24,35 m. Xonbandining uz. 1,5 km, eni toʻgʻon oldida 52 m, dara ogʻzida 200 m ga va suv sigʻimi esa 1 mln. 600 ming m3 ga teng boʻlgan. Xonbandi tufayli Qizilqumning Mirzachoʻl bilan tutashgan chegarasida taxminan 1,5 ming ga yer maydoni oʻzlashtirilgan.

Suv omboridan 6 km shimolida mustahkam rabot qad koʻtargan, uning xarobalari Kaltepa deb yuritiladi. Kaltepada olib borilgan arxeologik tekshirishlar bu kichik vohaning 10-asrda obod etilib, 12-asr oxirlarigacha hayet davom etganini aniqlab berdi. Suvni chiqarish uchun Xonbandi inshootining gʻarbiy chekkasida 9 ta quvur oʻrnatilgan. Ular oqib chiqadigan suvning dinamik taʼsiriga qarshi konussimon qilib ishlangan.

Xonbandi toʻgʻonning matematik oʻlchovlariga qaraganda uni bino qilgan 10-asr irrigatorlari mazkur inshootni qurishda toʻgʻon oldiga toʻplanadigan 16 m chuqurliqdagi suvning vertikal bosim kuchini hamda inshootni agʻdaruvchi gorizontal kuchni aniq muhandislik hisobi asosida belgilab chiqqanlar. Shuning uchun ham Xonbandi toʻgʻonining asosi yuqori qismiga nisbatan 4 baravar qilib ishlangan (qalinligi ostida 8 m, yuqorisida 2 m ga teng). Toʻgʻon maxsus loyiha asosida bino qilingan.

О‘rta Osiyoda eng qadimgi va eng mahobatli irrigatsiya inshooti sanalmish “Xonbandi tо‘g‘oni”ni juda katta mahorat bilan bunyod etishganlari kishini lol qoldiradi. XVII asr fransuz fizigi Blez Paskalning “Suvning bosim kuchi” tо‘g‘risida yaratilgan qonun kashfiyotidan 7 asr muqaddam Movarounnahrlik muhandislar tomonidan ushbu qonuniyat asosida qurilgan О‘rta Osiyodagi birinchi suv inshoati hisoblanadi.

Adabiyot 
 Husanxoʻjayev 3. X ., Gidrotexnika inshootlari, T., 1968; Muhammadjonov A. R., Qadimgi suv inshootlari tarixidan,T., 1968; Muhammadjonov A. R., Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997.

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Jizzax viloyati
Xongul

Xongul (Buxoro bugʻusi) (Cervus elaphus bactrianus) — O‘rta Osiyo hududida yashovchi bugʻular oilasi juft tuyoqlilar turkumiga mansub sutemizuvchi hayvon.

Xongulning balandligi taxminan 120 smga yetadi. Tarmoqlangan och tusdagi shoxlar faqat erkak bug‘ularda bo‘ladi. Urgʻochilar shoxsiz. Shoxlari butoqli, uzunligi 110 sm ga yetadi. Kiyiklarning massasi taxminan 200 kg ni tashkil qiladi. Tana rangi jigarrang, sariq, kulrang och kulrang tusda, yozda qishga qaraganda yorqinroq tusga kiradi. Toʻq kulrang, yelkasida qoramtir yoʻllari bor. Bolalarning balandligi 60 sm gacha yetadi. Yangi tugʻilgan kiyiklarning tana vazni taxminan 9 kg ni tashkil qiladi. Ilgari Amudaryo, Sirdaryo va Orol dengizi sohillaridagi qamishzor va toʻqaylarda tarqalgan edi. Hozirgi faqat Amudaryo vohasidagi qoʻriqxonalarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Urchish davrida urgʻochi va erkaklari birga poda boʻlib yuradi. Sentabr—oktabrda juftlashadi. Aprel—mayda bolalaydi. Kiyiklar 2—3 yoshda jinsiy voyaga yetadi. Ovlash taqiqlangan.

Muhofaza qilish 
Bu kichik tur asrning boshlarida yoʻq boʻlib ketish arafasida edi. Kiyiklar populyatsiyasi soni yashash joylarining vayron boʻlishi (shu jumladan sugʻorish loyihalari), Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin keng koʻlamli ovchilik va harbiy mojarolar tufayli keskin tushib ketgan.

1999-yilda kiyiklar soni 400 tadan kamayib ketgan edi. Tojikiston eng katta yoʻqotishga uchragan. Hozirda Tigrovaya Balka qoʻriqxonasida Buxoro bugʻularining kichik populyatsiyasi (taxminan 20 bosh) saqlanib qolgan.

Turkmanistonning Amudaryo qo‘riqxonasida 2016-2017 yillarda bug‘ular soni 60 boshga yetdi. Yana 60 bosh kiyik Amudaryo toʻqaylarida Jarguzer traktidan Muqri qishlogʻigacha boʻlgan hududda yashaydi.

O‘shandan beri xalqaro ekologiya tashkilotlari Buxoro bug‘ulari yashayotgan qo‘riqxonalar va qo‘riqlanadigan hududlarga yordam ko‘rsatib kelmoqda. Bundan tashqari, Butunjahon yovvoyi tabiatni muhofaza qilish jamg‘armasi (WWF) Buxoro bug‘ularini bir vaqtlar o‘zlari yashagan tabiatga qaytardi. Masalan, hozirda Buxoro (toʻqay) bugʻulari Oʻzbekistondagi Zarafshon qoʻriqxonasida yashaydi. 2007-yilda Qozog‘istonga bug‘u keltirildi, qo‘riqlanadigan hududlar va qo‘riqxonalar tashkil etildi. Natijada 2011-yilga kelib O‘rta Osiyoda buxoro bug‘ularining soni qariyb 1600 boshga yetdi.

Xongul soni kamayib ketganligi sababli Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan

Manbalar

Adabiyotlar 
 Lim V. P., Marmazinskaya N. V. Buxarskiy olen v Uzbekistane — Tashkent: Chinor ENK, 2007. — 111 s.
Hayvonlar
Xongxa

Xongxa, Songkoy (xitoycha Yuantszyan), Qizil dare — Xitoy va Vyetnamdagi dare. Uzunligi 1183 km, havzasining maydoni 158 ming km². Yunnan togʻligidan boshlanib, asosan, togʻlardan oqadi. Quyi oqimida Bakbo tekisligidan okib, Bakbo (Tonkiy) qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 3800 m³/sek. Suv rejimi mussonli, yozda toshadi. Toshqinlarning oldini olish maqsadida qirgʻoklari dambalar bilan toʻsilgan. Suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Yozda dengiz kemalari Xanoy shahrigacha (quyilish yeridan 175 km) bora oladi. Daryo suvida juda koʻp qizil rangdagi oqiziqlar oqib keladi (daryo nomi shundan). X. boʻyida Xekou, Laokay, Yenbay, Xanoy va boshqa shaharlar, deltasida Xayfon dengiz porti joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar
Xitoydagi daryolar
Vyetnamdagi daryolar
Xondam kanali

Xondam kanali - Toshkent viloyatidagi yirik va murakkab gidrotexnika inshooti, 1928—32 yillarda qurilgan. Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 3 km dan suv olish inshooti yordamida suv oladi. Dastlabki uz. 49 km. 1970-yildan keyin amalga oshirilgan rekonstruksiya natijasida qayta qazildi, uning uz. 77,5 km ga yetkazildi, kanal kengaytirildi, trassasi uzaytirildi va bosh qismidagi hisobiy suv sarfi 23 m³/sek. ni tashkil etdi. Kanal trassasi murakkab relyefni togʻ oldi tekisliklardan oʻtgani bois uning koʻp kismi qazma (chuq. 25 m gacha) va koʻtarma (bal. 30 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal tubining kengligi 2–4 m, devorlarining qiyaligi 1,75 m ga teng. Kanal oʻzaniga filtratsiyaga qarshi 15 sm qalinlikdagi beton toʻshama yotqizilgan. Uning oʻng qirgʻogʻida 7 m enlikda inspeksiya yoʻli qurilgan. Kanalda koʻp sonli gidrotexnika inshootlari barpo etilgan: uning 28 km da 15 m balandlikdagi sharshara, Parkentsoy, Qizilsoy, Samsaraksoylar bilan kesishgan joylarda dyukerlar qurilgan, 10 ga yaqin yirik koʻpriklar, 5 ta yirik suv chiqargich, 2 ta suv toʻsgich, 4 ta suv tashlagich barpo etilgan. Trassaning oxiri Xoʻjabaland kanali b,n tutashtirilgan. Kanal oʻng qirgʻogʻidagi 15 ming gektarga yaqin ekinzorni sugʻorish imkoniyatiga ega.

    

Kanallar
Xondamir

Xondamir Gʻiyo 

siddin Muhammad ibn Xoja Humomuddin ibn Xoja Jaloliddin Muhammad ibn Burhoniddin Muhammad Sheroziy (1473—1476, Hirot — 1534, Mandu; Dehlida dafn etilgan) — tarixchi. 

Ona tomondan Mirxondning nabirasi va shogirdi. Otasi temuriylardan Sulton Maxmud mirzoning vaziri boʻlgan. 10 yoshida Navoiyning kutubxonasida kutubxonachi, 1498-yil mudir. 1503-yildan Balxda Badiuzzamon Mirzo saroyida xizmat qilgan. 1507—1510-yillarda Shimoliy Afgʻonistonda (Basht qishlogʻida) adabiy ijod bilan shugʻullangan. 1510-yil Xondamir Hirotga qaytib kelgan. 1528-yil Xondamir Hindistonga, Boburiylar poytaxti Agraga, yaʼni Bobur xuzuriga borgan va 1529-yil Boburning Bengaliya va Gang daryosi sohili tomon qilgan yurishida qatnashgan. Bobur vafotidan soʻng X. uning vorisi Humoyun bilan harbiy yurishlarda ishtirok etgan. Ayni vaqtda u "Humoyunnoma" asarini yozadi. Bu xizmati evaziga unga "Amir ulmuarrixin" unvoni berilgan. Humoyun bilan harbiy yurishdan qaytib kelayotganda vafot etgan. Vasiyatiga binoan, Dehlidagi mashhur qabristonga, shoir Xusrav Dexlaviy (1253—1325) yoniga dafn etilgan. X. 13 ta asar yozgan, bizgacha 8 tasi yetib kelgan; "Maʼosir ulmuluk" ("Hamasr podshoxdarning tarixi") (1498—1499);  Alisher Navoiyga bagʻishlangan: "Xulosat ulaxbor fi bayon ulahvol ulaxyor" ("Xayrli kishilar ahvolini bayon etish borasida xabarlar xulosasi") (1498—1500) va "Makorim ulaxloq" ("Oliyjanob xulkdar") (1501); "Dastur ulvuzaro" ("Vazirlar uchun qoʻllanma") (1500—1501); "Nomai nomi" ("Atokli nomalar") yoki "Inshoi Gʻiyosiddin", "Inshoi Gʻiyosiy" (1522—1523); Mirxondning "Ravzat ussafo" asariga X. tomonidan qoʻshilgan ilova — 7 jild va "Geografik qoʻshimcha" (1522—1523); "Habib us-siyar fi axbor afrod ulbashar" ("Inson zoti xabarlari va doʻstning tarjimai holi") (1520—1524); "Humoyunnoma" (1534).

X.ning qolgan 5 ta asarining nomlari maʼlum xolos: "Osor ulmuluk valanbiyo" ("Podshoh va paygʻambarlar haqida hikoyalar") (1524—1525); "Axbor ulaxyor" ("Yaxshi insonlar haqida xabarlar"); "Muntaxabi tarixi Vassof" ("Vassof tarixidan saylanma"); "Javohir ulaxbor" ("Xabarlar gavharlari"); "Gʻaroyib ulasror" ("Qiziqarli sirlar"). Navoiyning maʼlumotiga kura, X. "Nakiy" taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. X.ning 3 jildli "Habib ussiyar fi axbor afrod ulbashar" asarining 1 va 2jiddi Turkistondagi xonlar, Chingizxon va uning avlodlarining tarixi haqida, 3 jildida esa, 1490-yillarda Movarounnaxr va Xurosondagi temuriylar oʻrtasidagi oʻzaro kurashlar, Shayboniyxon bosqini haqida birmuncha maʼlumotlar bor. Xondamir Oʻrta Osiyo, Afgʻoniston, Hindiston tarixiga oid muhim asarlar yaratgan va bu bilan jahon madaniyati xazinasiga munosib hissa qoʻshgan.

Adabiyotlar 
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
 Dilorom Yusupova.

 

Tarixchilar
Hirotda tugʻilganlar
Safaviy tarixchilari