MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Peritonit

Peritonit (yun. peritonaeum — qorin pardasi) — qorin pardasining yalligʻlanishi. Hamma yoshdagi kishilarda uchraydi. Odatda, qorin boʻshligʻidagi aʼzolarning shikastlanishi yoki ularga mikroblar (ichak tayoqchasi, streptokokk, stafilokokk) tushishi oqibatida yuzaga keladi. Meʼda, oʻn ikki barmoq ichak yarasi, oʻt pufagi, koʻrichakning yorilib ketishi va churraning qisilib qolishi, qorin boʻshli-gʻining jarohatlanishi va boshqa P.ga sabab boʻladi.

Oʻtkir va surunkali P. farq, qilinadi. Oʻtkir P.da dastlab bemorning koʻngli aynib, qusadi, qorni qattiq ogʻriydi, hiqichoq tutadi, ichi qotadi. Kasallik tezda zoʻrayib, qorin boʻshligʻida yiringli ekssudat toʻplanadi. Bunda bemorning rangi oqarib, koʻzlari xiralashadi, nafasi tezlashib, qorni shishib ketadi, tez-tez qusadi. Oʻtkir P. hayot uchun juda xavfli boʻlib, bemor zudlik bilan kasalxonaga yotqiziladi. Surunkali P. koʻpincha biror aʼzoning zararlanishi yoki surunkali kasallik (mas, sil) oqibatida paydo boʻladi, odatda, asta-sekin rivojla-nadi. Bunda qorin boʻshligʻida suyuklik toʻplanib, bemor ozib ketadi, qorni ogʻriydi, qabziyat kuzatiladi.

Davos i: oʻtkir P. operatsiya qilib davolanadi. Surunkali P.da davo kasallikning asosiy sababiga qarshi qaratiladi. Antibiotiklar buyuriladi.

Manbalar
Perifraza

Perifraza, perifraz (yun. periphrasis — tasviriy ibora; kinoya, istiora) — borlikdagi narsa va voqealarning nomini toʻgʻridan-toʻgʻri atamasdan, ularni bilvosita, yaʼni turli xil soʻz yoki tasviriy iboralar bilan ifodalash; majoziy ifodalardan biri (mas, "sher" oʻrnida "hayvonlar shoqi"; "paxta" oʻrnida "oq oltin", Alisher Navoiy oʻrnida "oʻzbek adabiy tilining asoschisi" iboralarining koʻllanishi). P.da tasvirlanayotgan tushunchaning ayni matn va vaziyat uchun eng muhim sifati, belgisi, xususiya-ti birinchi oʻringa qoʻyiladi. P.ning asosiy vazifasi matnning ifodaviyligini, bayonning taʼsirchanligini oshirishdir.

P., asosan, badiiy adabiyot tilida, publitsistik va ogʻzaki nutqsa uchray-di, ilmiy nutkda esa tasviriylikdan xoli boʻladi va termin sifatida qoʻlla-nadi. Funksional jihatdan P.ning 2 turi farqlanadi: hamma tomonidan qabul qilingan, hammatushunadigan P. (frazeologizmlar, hikmatli iboralar) va vaziyatga bogʻliq boʻlgan, maz-muni, maʼnosi muayyan matngagina aloqadorbulgan individual P. (bularning baʼzilari izchil qoʻllanish natijasida 1-turdagi P.lar qatoriga oʻtadi). Shu bilan birga badiiy, obrazli P.lar (oq oltin — paxta, zangori olov — gaz, poʻlat qush — samolyot kabi) va manti-qiy P.lar (mas, evfemizmlar, tabular) oʻzaro farqlanadi. Aksariyat P.lar otli birikmalar boʻlib, metafora, metonimiya, sinekdoxa singari koʻchimlar asosida yuzaga keladi.

Manbalar
Peritsikl

Peritsikl (peri... va yun. kyklos — doyra), perikambiy — oʻsimliklar ildizi, baʼzan poyasi birlamchi meristema hujayralari qavati. P. epiderma ostida joylashgan, oʻtkazuvchi silindrni oʻrab turadi. Bir yoki bir necha qavat parenxima hujayralaridan ibo-rat. Birlamchi ildiz P.idan yon ildizlar hosil boʻladi. Birlamchi tuzilgan ildizlarda (ikki urugʻpallalilar) P. hujayralari yordamida kambiy umumiy halqaga tutashib, zaxira oziq toʻplanadigan ildiz nurlarini hosil qiladi. Bu nurlardan qoʻshimcha ildizlar va kurtaklar vujudga keladi. P.dan yoʻgʻonlashgan ildizlarda periderma hosil qiluvchi fellogen shakllanadi. Poyada P.dan mexanik toʻqima va turli mod-dalar ajratib chiqaradigan har xil tuzilmalar paydo boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar (kanop, kendir, zigʻir) P.ida hosil boʻladigan lubdan lub tolasi olinadi.

Manbalar
Perko

Perko — karamdoshlar oilasiga mansub bir yillik yem-xashak oʻsimligi. GFR da xitoy karami bilan kuzgi surepitsaning duragayidan chikarilgan. Oʻzbekistonga 1977-yilda keltirilgan. Ildizi oʻq ildiz, poyasi tik, uz. 90— 120 sm gacha. Pastki barglari yirik va boʻlakboʻlak, yuqoriga qarab kich-rayib boradi. Gullari poyaning yoki novdaning yuqori qismida shingil tarzda joylashgan, sariq mevasi qoʻzoqcha, urugʻlari dumaloq, koʻkimtir va mallarang tusda.

P.ni bahorgi va kuzgi ekin sifatida ekish mumkin. Ekish meʼyori 10–12 kg/ga, chuq. 1,5— 2 sm. 1 — 3° da unib chiqadi, erta bahorda harorat 15° dan yuqori boʻlganda tez oʻsadi. Uni takroriy ekin sifatida yozning 2yarmida ekib, kuzda oʻrib olinsa, yaxshi qishlaydi va kelgusi yilning aprel oyida yana oqsilga boy koʻkpoya beradi. Koʻkpoya uchun gʻunchalash va gullash fazalarida oʻrib olinadi. Koʻkpoyasida 15— 20% protein, 100 kg poyasida 11 ozuqa birligi bor. Undan sof holda va makka-joʻxori bilan birgalikda toʻyimli silos bostirish mumkin. P. chorva mollariga yangi oʻrilgan hamda pichan holida beriladi. Gektaridan 500—700 s koʻkpoya, 10—15 s urugʻ olinadi.

Manbalar
Perkussiya

Perkussiya (lot. percussio — tukillatish) — bemorning ichki aʼzolaridagi kasallikni anikdash uchun qoʻlla-niladigan fizik usul. Tananing tekshirilayotgan joyiga barmoq yoki bolgʻacha bilan tukillab urib koʻriladi. Bunda chiqadigan tovushga qarab, tekshirilayotgan aʼzoning ahvoli haqida fikr yuritiladi; bir necha xil boʻladi; 1) auskultator P. — tekshirilayotgan joyga stetofonendoskop qoʻyib, chiqqan tovushni tinglash; 2) asbob-l i P. — plessimetr va bolgʻacha bilan tukillatish; 3) bevosita P. — tana yuzasini bevosita barmoklar bilan tukillatish; 4)vositali P. — tana yuzasiga bir qoʻl barmoqlarini qoʻyib, ustidan ikkinchi qoʻl barmogʻi bilan tukillatish yoki plessimetr ustidan bolgʻacha bilan tukillatish. P. qilib havosi bor yoki havosi yoʻq organlar oʻrtasidagi chegarani topish, oʻpka, yurak, jigar kabi aʼzolar holati va shaklini belgilash mumkin.

Manbalar
Perlit

Perlit (frans. perle — marvarid) — konsentrik-poʻstloqsimon strukturali nordon vulkan shishasi. Tarkibi nordon lavalarnikiga oʻxshash. Unda SiO2 (65-75%), A12O3 (10-15%), oz miqdorda Fe2O3, CaO, MgO, SO3 va 1 — 9% gacha suv boʻladi. Chizigʻi boʻyicha sindirilganda pusti marvarid kabi yaltiraydigan kichik sharchalarga boʻli-nadi. Teksturasi massivli yoki gʻovakli. P. vulkanik shishani sovishida gidratatsiya jarayoni qoʻshilganda yoki vulkanik shishaga keyinchalik gidrotermal suv taʼsir etganda hosil boʻladi.

Zichligi 2300–2390 kg/m3, gʻovakligi 1,8—2% dan 70% gacha. P. 850—1200° gacha qizdirilganda yumshaydi, tarkibidagi suv bugʻga aylanadi, yumshagan jins shishib, 10—20-marta kattalashadi. Shishgan P. donachalarining hajmiy ogʻirligi 30—40 dan 350–400 kg/m3 gacha boʻladi. Ular qum va shagʻal oʻrnida, yengil beton bogʻlovchisi sifatida, issiklik izolyasiya materiallari tayyorlashda ishlatiladi. P.dan kimyo, neftni qayta ishlash, oziqovqat, dori-darmon, shisha sanoatlari va qishloq xoʻjaligida foydalaniladi.

Manbalar
Perlit (metallshunoslik)

Perlit, metallshunoslikda — poʻlat va choʻyan strukturasining tarki-biy qismi. Ferrit va sementit aralashmasidan iborat. Issiklik ishlovchi berilishiga qarab, donachali va plastinkali tuzilishda boʻladi. P. mustahkam va ancha plastik boʻlgani uchun poʻlat va choʻyanning asosiy mustahkamlovchi tarkibiy qismi hisoblanadi.

Manbalar
Perlon

Perlon (nem. Perlon) — q. Poliamid tolalar.

Manbalar
Permalloy

Permalloy (ing. permalloy; prem(eability) — oʻtkazuvchanlik va alloy — qotishma) — magnit oʻtkazuvchanligi yuqori boʻlgan, magnit jihatdan yumshoq qotishma; tarkibi nikel (Ni) va temir (Fe) dan iborat. Kam nikelli (Ni — 40 — 50%) va koʻp nikelli (Ni —70—83%) turlarga boʻlinadi. Tar-. kibi 79% Ni, 16% Fe, 5% Mo (molibden) dan iborat boʻlgan P. supermalloy deb ataladi. P. radiotexnika, aloqa texnikasi va kucheiz tokdan foydalaniladigan boshqa sohalarda ishlatiladi.

Manbalar
Permanganat kislota

Permanganat kislota, HMnO4 — bir asosli kuchli kislota. Tarkibidagi MpO4 anioni tufayli qizgʻishbinafsha rangli. Erkin holda olinmagan, faqat suvli eritmadagina mavjud. Permanganat kislota juda kuchli kislota boʻlib, suvdagi eritmada ionlarga toʻla dissotsila-nadi. Shartli dissotsiatsiya darajasi 0,1 n eritmada 93% ga teng. Permanganat kislotaning angidridi Mp2O7 erkin holda ajratib olingan. Permanganat angidrid yashilroq-qoʻngʻir tusli moysimon su-yuklik. Nihoyatda beqaror, qizdirilganda yoki yonuvchi moddalarga tekkanda portlab, marganets qoʻsh oksid va kislorodga ajraladi. Permanganat kislota va uning tuzlari (permanganatlar) kimyo amaliyotida kuchli oksidlovchi sifatida koʻp ishlatiladi, kaliy permanganat dezinfeksiyalovchi vosita hamdir.

Manbalar 

    

Kislotalar
Perminvar

Perminvar (ing. perm(eability) -oʻtkazuvchanlik va invar(iablr) — oʻzgarmaydigan — nikel (№)ning temir (Fe) va kobalt (So) bilan krtishmalari guruhining umumiy nomi (baʼzan, molibden va xrom qoʻshilishi mumkin). Magnit jihatdan yumshoq materiallar jumlasiga kiradi. P.ning magnit oʻtkazuvchanligi (s) maydon kuchlanganligiga bogʻliq boʻlmaydi. Koʻp ishlatiladigan P.ning tarkibida 45% Ni, 30% Fe, 25% So boʻladi. Magnit oʻtkazuvchanligi s=400—500. P. radioelektronika va aloqa texnikasida, asosan, transformatorlar va drossellarning barqaror oʻzaklarini tayyorlash uchun ishlatiladi.

Manbalar
Perm

Perm (1940—57 yillarda — Molotov) — Rossiya Federatsiyasi Perm viloyatidagi shahar (1781 yildan), viloyat markazi. Kama soxilidagi port. Transport yoʻllari (temir yoʻl, daryo, avtomobil va havo transporti) tuguni. Aholisi 1021,7 ming kishi (1998). Mashinasozlik (aviadvigatellar, turli sanoat uskunalari, avto-kranlar va boshqa, mudofaa mahsulotlari ishlab chiqarish), kimyo, neft kimyosi, neftni qayta ishlash, yogʻochsozlik, poligrafiya sanoatlari bor. Kama GES mavjud. Rossiya FAning Perm ilmiy markazi, 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), xoreografiya bilim yurti, ba-diiy galereya, viloyat oʻlkashunoslik muzeyi, Kama suv ombori sohilidagi Xoxlovka yogʻoch meʼmorligi muzeyi fa-oliyat koʻrsatadi. P. 17-asr danmaʼlum. 1723 yildan mis eritish zavodiga qarashli sha-harcha. 1781 yildan Perm noibligi markazi, 1796 yildan Perm gubernyasi markazi. 1781—98 va 1807—31 yillarda bu yerda Ural konchilik zavodlarining Bosh boshqarmasi joylashgan. P.da meʼmoriy yodgorliklardan Petropavlovsk sobori (1757—64), Spas—Preobrajeniye monastirining sobori (1798— 1832) va boshqa saqlangan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Perm tillari

Perm tillari — finn-ugor tillari guruhining bir tarmogʻi; komiziryan (komi), komi-permyak va udmurt tillarini qamrab oladi. Perm tillarida soʻzlashuvchilar, asosan, Rossiya Federatsiyasining Komi va Udmurtiya respublikalarida, Komi-Permyak muxtor okrugida yashaydi; shuningdek, komilar Tyumen va Omsk viloyatlarida (Ob va Tobyl daryolari boʻylarida), udmurtlar esa Bosh-qirdiston, Tatariston respublikalari hamda Kirov, Sverdlovsk viloyatlarida istiqomat qiladilar. Perm tillarida soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 1 mln. kishidan ortiqroqdir.

Komi va udmurt tillari shu tillarda soʻzlashuvchilarning oʻzaro fikr almashuvlariga monelik qiluvchi muayyan tafovutlarga qaramay, bir tipdagi tillar hisoblanadi. Har uchala adabiy tilning fonetik tarkibi oʻzaro moye keladi: 7 ta unli va 20 ta undosh fonema mavjud; morfologik tarkibi ham asosan bir tipda boʻlib, kelishiklar tizimi deyarli farq qilmaydi: udmurt tilida 15 ta, komiziryan tilida 16 ta, komi-permyak tilida 17 ta kelishik mavjud; ulardan 14 tasi har uchala til uchun umumiydir. Olmosh va sonlarda, feʼllarning oʻtgan zamon tizimida ham oʻxshashliklar koʻp. Birok, sintaksisda anchagina tafovutlar uchraydi. Tatar tilining taʼsiri tufayli udmurt tili turkiy tillar sintaksisiga xos xususiyatlarni saqlab qolgan, feʼl, asosan, ran oxirida keladi. Udmurt tili leksikasida tatar tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Perm tillari 20-asrning 30-yillarida lo-tin grafikasidagi alifbodan foydalangan, 30-yillarning oxiridan esa ayrim qoʻshimcha harflar qoʻshgan holda rus alifbosidan foydalanadi.

Manbalar
Pernambuku

Pernambuku — Braziliyaning shim,-sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 98,9 ming km². Axrlisi 7,9 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Resifi shahri Yirik sha-harlari: Orlinda, Jabuatan, Kabu, Karuaru. Shtatning katta qismini oʻr-qirli plato (eng baland joyi 1100 m) egallagan boʻlib, u sharqqa tomon zina-poyasimon pasayib boradi. Iqlimi subekvatorial, sohil qismida issiq. va sernam, platoda qurgʻoqchil. Oʻrtacha oylikt-ra24—26°. Yillikyogʻin 1700–2000 mm, plato qismida 500 mm. Asosiy da-ryosi — San-Fransisku.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq: shakarqamish yetishtirish va paxtachilikka ixtisoslashgan. Shuningdek, si-zal, tamaki, maniok, makkajoʻxori, kofe, kakao, sholi va boshqa ekinlar ekiladi. Chorvachilikda echki, qoramol, choʻchqa, qoʻy, ot boqiladi. Yovvoyi kokos palmasi yongʻogʻi yigʻiladi. Sanoati kam rivojlangan. Asosan, oziq-ovqat va ip-gazlama korxonalari mavjud. Uncha katta boʻlmagan sement, mashinasozlik, koʻn-poyabzal, farmatsevtika korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Gips, fosforit, oltin, asbest, tuz konlari topilgan. Yirik dengiz porti — Resifi.

Manbalar
Pero (asbob)

Pero — 1) siyoh, tush va boshqa suyuq boʻyoqlar bilan yozish va rasm ishlashda foydalanadigan asbob; qadimdan yozishda uchi oʻtkirlashtirilgan qush patlari, qamish va boshqalardan tayyorlangan P. ishlatilgan. 18-asr oxiridan metall P.lar ilk bor Myunxen (Bavariya)da ishlana boshlagan. Metalldan yasalgan zamonaviy P.lar shakli, oʻlchami va vazifasiga koʻra farqlanadi; 2) P. bilan rasm yaratish usuli; ijrosining kontur yoki shtrix usulida boʻlishi bunday asarlarning oʻziga xos xususiyatidir.

Manbalar
Aleksandr Perov

Aleksandr Petrovich Perov (1935.7.1, Chimkent shahri, Qozogʻiston) — rangtas-vir ustasi. Oʻzbekiston xalq rassomi (2002). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1955) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965)ni tugatgan. 1974-yildan xrz. Respublika tasviriy sanʼat litsey-internatida pedagog. P. asarlarining ranglar uygʻunligida taʼsirchanlik, ob-razlilik, kompozitsiya yechimida yuksak mahorat koʻzga tashlanadi; ijodidan qishloq mehnatkashlari, zamondosh ziyolilar, oʻlkaning tarixiy manzaralari keng urin olgan: "Zamondosh", "Yoshlar", "Mehmonda", "Qish", "Ona", "Matluba", "Obi hayot", "20-yillar", "Qoʻriq yer", "Samarqand. Amir Temur makbarasi", "Xiva" turkum asarlari, "Dala gullari" va boshqa 1965-yildan respublika va xorijdagi badiiy koʻrgazmalarda ishtirok etadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1935-yilda tugʻilganlar
7-yanvarda tugʻilganlar
Vasiliy Perovskiy

Vasiliy Alekseyevich Perovskiy (1795.19(20).2, Pochep shahri, xrz. Bryansk viloyati - 1857.8(20).12, Alupka] — rus harbiy arbobi, general-adʼyutant (1833), kavaleriya generali (1843), graf-(1855-yildan). 1812-yilgi Fransiyarossiya urushi va rus-turk urushi (1828—29)da qatnashgan. Imperator Nikolay 1 ga yaqin boʻlgan. 1832 — 42 va 1851—57 yillarda Orenburg guberniyasi harbiy gubernatori va Alohida Orenburg korpusi komandiri. 1839—40 yilda josuslik maqsadida Xivaga qilingan yurishga rahbarlik qilgan, bu yurish muvaffaqiyatsizlik bilan tu-gagan (qarang Perovskiy ekspeditsiyasi). 1853-yil rus qoʻshinlari P. qoʻmondonligi os-tida Oqmachit qalʼasini (Perovskiy forti, keyinchalik Perovsk shahri, xoz. Qizil oʻrda) egallaganlar. Sirdaryo boʻyida bir qancha istehkomlar qurganlar, bu Orol harbiy flotiliyasi barpo etilishi bilan bir qatorda keyinchalik Qoʻqon xonligini bosib olinishiga imkon bergan.

Manbalar
Perovskiy ekspeditsiyasi

Perovskiy ekspeditsiyasi — Rossiya tomonidan Xiva xonligini bosib olish maqsadida uyushtirilgan har-biy ekspeditsiya (1839—40). 1835-yil Orenburg general-gubernatori V.A.Perovskiy imperator Nikolay I (1825— 55) ga maxsus xat yoʻllab, unda Xiva xonlari goʻyoki uzok, yillardan beri rus davlatiga dushmanlik qilayotganligi, rus savdo karvonlarini talab, rus asirlariga shafqatsizlik qilayotganliklarini taʼkidlagan. Imperator 1837-yil Xiva xonligini bosib olish haqida Perovskiyga farmon beradi. Perovskiy qoʻmondonligidagi qoʻshin 1839-yil 14-noyabrda Xivaga qarab yoʻlga chiqib, 19 dekabrda Emba qalʼasiga kelib oʻrnashgan. Boshlangan qattiq sovuq va kuchli boʻron rus askarlarini ogʻir ahvolga solib, tuya va otlarni boqishni nixryatda qiyinlashtirgan. Rus qoʻshinlarining kelayotganligidan xabar topgan Xiva xoni Olloqulixon Choʻchqakoʻlga kelib joylashgan rus qoʻshinlariga qarshi Otamurod qoʻshbegini 8 ming qoʻshin bilan yuborgan. Xon qoʻshinlari qishning qattikligiga qaramay rus qoʻshinlari ustiga tashlangan. Jangda har ikki tomon talafot koʻrib, jangni davom ettirish imkoni boʻlmagach, xon qoʻshinlari Xivaga kaytarilgan. Perovskiy ham oʻz qoʻshinlarini 1840-yil fevralda Orenburgga qaytarishga majbur boʻladi. Perovskiy ekspeditsiyasida rus qoʻshinlaridan 1054 kishi xalok boʻlgan. 10 ming tuya va 8 ming ot yoʻqotilgan, juda koʻplab odamlarni sovuqurgan. Bu bosqinchilik yurishidan Rusiya davlati 1 mln. 700 ming soʻm zarar koʻrgan. Xiva xonligiga qayta yurishdan umidini uzmagan Nikolay I 1840-yil 30-yanvarda harbiy yurishni zudlik bilan kay-ta amalga oshirish haqida general Perovskiyga koʻrsatma bergan. Bu yurish koʻlami avvalgisidan 3—4-marta katta boʻlishi kerak edi. Lekin, chor hukuma-tida yuzaga kelgan ogʻir vaziyat bu yurishning amalga oshirilishiga imkon bermagan. Nazirjon Tojiboyev.

Manbalar
Perovskit

Perovskit — oksidlar guruhiga mansub mineral. Moʻrt, oson sinuvchan. Tarkibida kalsiy titaniti SaTYU,(41,24% SaO va 58,76% TYU2); baʼzan knopit, dizanalit, loparit aralashgan boʻladi. Psevdokub sistemada kristallanadi. Qattiqligi 5,5—6, zichligi 3900—4300 kg/m3. Rangi qora, kulrang-kora, jigarrang-qoʻngʻir. Metalldek yaltiroq, ulanishi yaqqol. Magmatik sharoitlarda oʻta asosli ishqorli togʻ jinslarida, karbonatit (dizanalit, knopit), kimberlit, ishkrriy bazal-toidlarda xreil boʻladi. Kontakt konlarda uchraydi. P. titan, geliy va niobiy olish uchun xom ashyo hisoblanadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Peroksidlar

Peroksidlar — tarkibidagi kislorod atomlari bir-biri bilan va kislorodga nisbatan elektr musbat element atomlari bilan bogʻlangan birikmalar (qarang Peroksidlar va peroksid bi-rikmalar).

Manbalar
Peroksidlar va peroksid birikmalar

Peroksidlar va peroksid birikmalar — tarkibida oʻzaro bogʻlangan ikki kislorod atomidan iborat guruhi —O—O— boʻlgan murakkab moddalar. P. va p.b.ning eng oddiysi vodorod peroksid N—O—O—N dir. Ishkrriy metallarning va kalsiy, stronsiy, bariyning peroksidlarida O; ionlar mavjud. Sanoatda natriy peroksid natriyni havo kislorodi bilan oksidlab olinadi. Natriy peroksid Na2O2 — och sariq rangli nihoyatda gigroskopik kristall modda; 310— 400° da tarkibidagi kislorodini yoʻqo-ta boshlaydi, 540°da shiddatli ravishda parchalanadi. Bariy peroksid xreil qilish uchun bariy oksid — VaO 500° dan past temperaturada havo kislorodi bilan reaksiyaga kiritiladi. Bariy peroksid VAO2 700° da ya na VaO va kislorodga parchalanadi. Rux va kadmiy peroksidlari qizgʻish rangli. Ularni tegishli oksidlarga, gidroksidlarga yoki tuzlarga N2O2 taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Rux peroksid Zn2O2 yara va kuyganda jarohatni davolashda qoʻlla-niladigan maz komponenti sifatida va krrason kasalligini davolashda ishlatiladi. Simob peroksid Hg2O2 qizdirilganda va zarba taʼsirida portlovchi sariq rangli a- va barkapop qizgʻish rangli (3- shaklida mavjud. Metall peroksidlarni vodorod peroksid kislotaning tuzlari deb qaraladi. Agar vodorod peroksid N2O2 tarkibidagi vodorod atomlari oʻrnini kislota qoldiklari egallasa, peroksokislotalar hosil boʻladi. Masalan, HSO3— O—O—SO3H yoki H2S2O8 — peroksosul-fat kislota, N —O—O—SO3H yoki H2SO5 — Kapo kislotasi, N2Sg06 peroksoxromat kislota va h.k. Peroksokislotalar gidrolizga uchraganda vodorod peroksid hosil boʻladi. R—O— O—Rʼ tarkibli organik moddalar organik peroksidlar deb yuri-tiladi (R va Rʼ organik radikal). Per-oksidlaridan tashqari giperoksidlar (mas, K2O4 Rb2O4 va boshqalar) ham maʼlum. P. va p.b. toʻqimachilik, qogʻoz va kosmetika, qurilish, oziq-ovqat sanoatlarida, tibbiyotda, qishloq xoʻjaligida, pirotexnikatsa, reaktiv dvigatellarda va havoni rege-neratsiyalashda qoʻllanadi.

Manbalar
Peronosporali zamburugʻlar

Peronosporali zamburugʻlar (Peronosporales) — fikomitsetlar sin-figa mansub zamburugʻlar tartibi. Koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarining paraziti hisoblanadi. Mas, un-shudring, kul tushish kabi kasalliklarni qoʻzgʻatadi. Peronosporali zamburugʻlarning tuban vakillari saprofit boʻlib, tuprokda va oʻsimlik qoldiklarida yashaydi. Aksari Peronosporali zamburugʻlar jinssiz-ko-nidiyalari bilan, baʼzilari jinsiy — oogamiya yoʻli bilan koʻpayadi. Mitseliy, anteridiy, oogoniy va ooniyda urugʻlangandan keyin rivojlanadigan oosporalar oʻsimlik toʻqimalarida, saprofitlari esa substratning ichida joylasha-di; jinssiz rivojlanish organlari barg ogʻizchasi yoki epidermis yoriqchasidan tashqariga chiqadi.

Manbalar
Perpendikulyar

Perpendikulyar ( — tik) — toʻgʻri chiziq (yoki tekislik) ni toʻgʻri burchak ostida kesuvchi toʻgʻri chiziq. Perpendikulyarning berilgan toʻgʻri chiziq (yoki tekislik) bilan kesishish nuqtasi Perpendikulyar asosi, Perpendikulyarning biror nuqtasi bilan asosi orasidagi masofa Perpendikulyar uzunligi deyiladi. .Perpendikulayarlar doimo 90 gradus oralig'ida tushadi

Yana qarang 

 Toʻgʻri burchak
 Geometriya

Manbalar
Jean Baptiste Perrin

Jean Baptiste Perrin (1870.30.9, Lill - 1942.17.4, Nyu-York) — fransuz fizigi va fizik-kimyogari, Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1923-yildan, 1938-yildan prezidenti). 1940-yildan AQSH da. Katod nurlarini manfiy zaryadlangan zarralar oqimidan iboratligini tajribalarda asoslagan (1895), Broun harakatini tekshirgan (1908—13), boshqa usullar bilan topilgan qiymatiga moye keluvchi Avogadro sonini aniklagan, molekulaning mavjudligini isbotlagan. P. sovun koʻpigining tuzilishini oʻrganib, har qanday koʻpik bir qancha bimolekulyar qatlamlardan iborat ekanligini aniqlagan. P. rentgen nurlarning tabiatini, gazlarning oʻtkazuvchanligini, fluoressensiya, radioaktivlikni tekshirgan. Nobel mukofoti laureati (1926).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1870-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
17-aprelda vafot etganlar
30-sentabrda tugʻilganlar
Perron

Perron (frans. perron) — 1) temir yoʻl stansiyalarida yoʻlovchi poyezdlari kelib toʻxtaydigan va joʻnab ketadigan sahn — platforma (qarang Vokzal); 2) meʼmorlikda — binoga taqab quriladigan past peshayvon (terrasa).

Manbalar
Perseveratsiya

Perseveratsiya (lot. perseveratio — qatʼiylik) — baʼzi bir harakat, ayrim fikr, soʻz, ibora yoki kuyning inson ongida (bosh miya yarim sharlarida) koʻp martalab ixtiyorsiz, ham tinimsiz takrorlanishi. P. oliy nerv faoliyati harakatchanlik xususiyatining buzilishi natijasida kelib chiqadigan baʼzi kasallik holatida ham roʻy beradi. Hara-kat, sensor (hissiy idrok), akliy sohalardagi P. turlari bor. Harakat soha-sidagi P.ning alohida shaklidan biri — nutq buzilishidan iborat. U miya poʻstining chap yarim sharlari muayyan boʻlimining shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Sensor P. tovushlarni takrorlashda va boshqalarda koʻzga tashlanadi. Aqliy P. chap yarim sharlar peshona qismining shikastlanishi tufayli paydo boʻladi. Bu akdiy amallarni notoʻgʻri takrorlashda yuzaga chiqadi. U diqqat tarqoqligida, qattiq toliqishda vujudga kelishi mumkin. Bu holat akli zaif bolalarga ham taalluklidir.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar
Perseidlar

Perseidlar — Persey yulduz turkumidan chiqayotganga oʻxshab koʻrinadigan meteor oqimi. P.ni hosil qiladigan meteor jismlar bir necha irmoqlardan iborat (=10 mln. km diametrli) oqim dastasini tashkil etadi. Yer oʻz orbital harakatida bu oqim dastasini har yili 1—20-avgust davomida kesib oʻtadi. Serhosil markaziy irmoqning radianti: a=3n 04m, 8=+56°.Bu irmoqqa tegishli meteor jismlarning orbitasi 1862 III va 1870 I kometa or-bitasiga yaqin joylashgan.

Manbalar
Persey (yulduz turkumi)

Persey — osmon sferasining Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzlari — a (Mirfak) va r (Alxor) (1,8 va 2,2 —3,5 vizual yulduz kattaligida). Kursi, Andromeda, Uchburchak, Hamal, Savr, Aravakash va Jiraf yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Oʻzbekistonda oktabr — dekabr oylarida koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari