MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nominal ish haqi

Nominal ish haqi - pul shaklidagi ish haqi. Nominal ish haqi ishchi va xizmatlarning soat, kun, hafta, oy davomida oʻz mehnati evaziga oladigan daromadi hisoblanadi. Tovarlar narxlari va xizmatlar koʻrsatish haqiga bogʻliq boʻlmagan ish haqi darajasini ifodalaydi. Uning real ish haqidan farqi ham shunda.

Manbalar
Nominal qiymat

Nominal qiymat, pul belgilari, banknotlar va qimmatli qogʻozlarning ustiga yozib qoʻyilgan qiymati, narxi. Qimmatli qogʻozlar kursi Nominal qiymatdan chetga chiqishi mumkin.

Manbalar
Nominatsiya

Nominatsiya (lot. nominatio — nomlash, nom qoʻyish, atash) (tilshunoslikda) — nomlash xususiyatiga ega boʻlgan, yaʼni nolisoniy borliq unsurlariga nom berish va ularni ajratib koʻrsatish, ular haqida tegishli tushunchalarni shakllantirish uchun xizmat qiladigan til birliklari — soʻzlar, soʻz birikmalari, frazeologizmlar va gaplarni xreil qilish. N. jarayonining natijasi hisoblangan maʼnoli til birligi ham ayni shu termin orqali ifodalanadi. Ayrim olimlar N. terminini tilshunoslikning nomlash jarayonlari tarkibini oʻrga-nuvchi boʻlimini bildirish uchun ham qoʻllaydilar.

N.da 3 jihat farqlanadi: nomlanuvchi obyekt, nomlovchi subʼyekt, tanlab olinadigan til unsurlari. Alohida tushuncha, predmet, belgi ("goʻzallik", "kitob", "aytmoq", "yashil"), muayyan belgilari boʻlgan predmet ("yashil da-raxt") yoki butun bir voqea-hodisa ("Ba-hor!", "Qushlar uchdi") kabilar N.ning obyekti boʻlishi mumkin. Shu jihatdan N. lugʻaviy va propozitiv (soʻz birik-masi va ran shaklidagi) N.ga boʻlinadi. N. jarayonida nomlash uchun asos sifatida tanlab olinadigan belgi(lar) nomning ichki shaklini tashkil etadi. Demak, ayni bir obyekt oʻzining turli belgilari asosida turlicha nomlanishi mumkin (Mas, "bolalar stulchasi" — moʻljallanganlik; "katta stul" — hajm, shakl belgisi). Nomning tashqi shakli nomlash jarayonida tanlab olinadigan leksik-grammatik vositalar bilan belgilanadi. Shu sababli ichki shakl jixatidan bir xil boʻlgan nomlar oʻzlarining tashqi shakli bilan farqlanadilar ("nuroniy" — "keksa odam" — "chol").

N.ni vazifa va kelib chiqish jihatidan tekshirish uni azaliy, avvaldan mavjud boʻlgan (yoki hozirgi tilda tub deb qaraladigan) N. va yasama (maʼno va soʻz yasalishiga koʻra) N. deb ikkiga ajratishga asos beradi. Avvaldan mavjud boʻlgan yoki birlamchi N. jarayonlari — hozirgi tillarda juda kam uchraydigan hodisa: tilning nominativ boy-ligi, asosan, oʻzlashmalar yoki ikkilamchi N. hisobiga — N. jarayonida oldindan mavjud boʻlgan birliklarning fonetik shaklidan yangi ifodalanayotgan narsaning nomi sifatida foydalanish hisobiga boyib bormoq-da. Birlamchi N. natijalari muayyan til vakillari tomonidan azaliy, dastlab-ki nom tarzida idrok qilinadi (Mas, suv, togʻ, ichmoq, qora kabi). Bunday N.larning yasama ekanligi faqat eti-mologik yoki tarixiy tahlil orqaligina aniklanishi mumkin. Ikkilamchi N. natijalari esa morfologik tarkibi yoki maʼnosiga koʻra, yasama nom sifatida idrok qilinadi. Tilda tasviriy vositalar, perifraza va idiomalarning hosil boʻlishi ikkilamchi N.ning alohida holatidir.

Tilning ichki rivojlanish qonuniyatlariga mos keladigan va muayyan til vakillari ehtiyojlariga javob bera oladigan N.lar, odatda, umumisteʼmoldagi lugʻat tarkibidan oʻrin oladi. Lekin maxsus terminologik tushunchalar uchun yaratiladigan yoki tor ijtimoiy guruhlar doirasida (jargonlar), shuningdek, alohida muallif tomonidan soʻz qoʻllashda paydo boʻladigan N.lar haqida bunday deb boʻlmaydi.

Abduvahob Madvaliyev.

... NOMIYA (yun. nomos — qonun) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi boʻlib, muayyan fanni, qarashlar (yoki qoidalar) tizimini angla-tadi (Mas, astronomiya, agronomiya).

Manbalar
Nomiq kamol

Nomiq kamol (taxallusi; asl ismi Mehmed, 1840.21.12, Taqirtogʻ – 1888.2.12, Sakiz oroli) – turk yozuvchisi, publitsist va davlat arbobi. Turk dramaturgiyasini rivojlantirib, romanchilikka asos solgan yozuvchilardan biri. „Yangi usmonlilar“ jamiyatining aʼzosi (1865). „Fikr tasviri“ gaz.ni tashkil etgan. Abdulhamid II hukmron-ligi davrida N. K. Midilli oroliga surgun qilingan. Surgunda „Jaloliddin Xorazmshox“ pyesasini yozgan. Asarda bosh qaxramon Jaloliddin Manguberdining moʻgʻul bosqinchilariga qarshi mardona kurashi misolida hur-riyatparvarlik fikrlari olgʻa surilgan. Pyesa sulton Abdulhamid II ga maqbul kelib, N. K.ni Rodosi (1884), Sakiz (1887) o. lariga hokim etib tayinlagan. Asarlarida vatanparvarlik, millatparvarlik, hurriyat, maʼrifat-parvarlik, tenglik gʻoyalari aks etgan. Shaxs erki, vatan manfaatini doim bi-rinchi oʻringa qoʻygan. Romantik ruxdagi asarlarida hamisha adolat tantanasi tasvirlangan. „Bechora bola“ (1873), „Akifbey“ (1874), „Gulnihol“ (1875), „Jaloliddin Xorazmshoh“ (1875) pye-salari, „Intibax“ (1876), „Jazmiy“ (1880) romanlari, sheʼrlari, publitsistik maqolalari, usmoniylar tarixiga bagʻishlangan ilmiy asarlari (Usmonli tarixi, 1971—74; Buyuk Is-lom tarixi, 1975) N. K.ni davrining eng mashhur adibi sifatida tanitdi. Uning sheʼrlari toʻplam holida 1941-yil S. N. Ergʻun tomonidan eʼlon qilingan. „Jaloliddin Xorazmshoh“ pyesasi oʻzbek tiliga tarjima qilinib (tarjimon Xurshid Davron), televideniye or-qali namoyish etilgan.

Manbalar
Nomlar

Nomlar (yun. nomos — mamlakat, vi-loyat, okrug) — Qad. Misrdagi maʼmuriy okrug (misrcha — "sepat"). Misr davlati yagona irrigatsiya tizimini barno etish va ishlashi uchun zarur boʻlgan siyosiy birlashmalar — N.dan tashkil topgan edi. Har bir N.ning aniq belgilangan chegarasi, siyosiy va diniy markazi, qoʻshini, gerbi va homiy xudolari boʻlgan. N.ning maʼmuriy appa-rati nomarxga boʻysungan. Podshohlardan Snofru va Neuserra (IV va V sulolalar) ibodatxonalarida 97 ta Qad. podsholik (miloddan avvalgi 28—23 a.lar) N.ining roʻyxati keltirilgan.

Manbalar
Nomogenez

Nomogenez (yun. nomos — qonun va ... genez) — tirik tabiatning tarixiy rivojlanishini ichki programmalashtirilganligi toʻgʻrisidagi evolyusion konsepsiya. 1922-yil rus fiziologi L. S. Berg tomonidan ilgari surilgan. N. maqsadga muvofiqlik (moslanish)ning obʼyektivligi va nisbiyligini inkor etib, tiriklikning oldindan maqsadga muvofiqligini tan oladi. Olimning fikricha, maqsadga muvofiqlik protoplazma oqsillarining stereokimyoviy xususiyatlariga bogʻliq. Boshqacha qilib aytganda, evolyusiya — oldindan koʻrsatilgan belgilarning rivojlanishidan iborat. Ana shu asosda onto-va filogenez jarayonlari yagona qonu-niyat asosida amalga oshadi, yaʼni evolyusiya N. boʻlib, qonuniyatlar evolyu-siyasidan iborat, degan xulosa chiqa-rilgan. Bundan tashqari, Berg irsiyat geografik muhit taʼsirida bir vaqtning oʻzida juda koʻp individlarda namoyon boʻladigan muayyan qonuniyat asosida borishi va yoʻnaltirilganligi toʻgʻrisidagi tushunchani ilgari su-radi. Berg koʻrsatishicha, tur hosil boʻlishi keskin sakrash orqali borishi mumkin (qarang Mutatsionizm). U konvergensiya va parallelizm tushunchalaridan foydalanib, taksonlarning polifilik yoʻl bilan kelib chiqqanligini asoslashga urindi. Organik dunyoning xilma-xilligini divergensiya nuktai nazardan tu-shuntiruvchi Darvin taʼlimotiga kara-ma-qarshi ravishda Berg hayotning azaldan xilma-xilligini koʻrsatadi. Ana shu tushunchalar asosida Berg avtonom ortogenez, yaʼni tashqi muhitga bogʻliq boʻlmagan, morfofiziologik tuzilishni mukammallashtirishga qaratilgan, tiriklik uchun xos boʻlgan qandaydir kuch toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surdi. N. ta-rafdorlari darvin taʼlimotini evolyu-siyada tasodiflarni absolyutlashtirish (tixogenez) dan iborat gʻoya sifatida tanqid qilishadi. N. gʻoyalari boshdan oxirigacha darvinizmta qarshi qaratilgan, evolyusiya sabablari va qrnuniyatlarini yangidan tushuntirishga muvaf-faqiyatsiz urinishlardan biri hisoblanadi. Aslida N.da Berggacha ham ilgari surilgan gʻoyalar aks etgan. Bergnint xizmati ana shu gʻoyalarni umumlashti-rib, sistemaga solish bilan birga evolyusion taʼlimotda yechilmagan muammolar-ga, xususan, evolyusion jarayonning yoʻnaltirilganligi masalasiga eʼtiborni jalb qilinganligidan iborat. Hozirgi zamon biol.da Bergning mazmunan tele-ologik gʻoyasidan bir qancha makroevo-lyusion jarayonlarni antidarvinizm nuqtai nazaridan tushuntirishda baʼzan foydalaniladi (yana qarang Avtogenez, Ortogenez, Teleologiya, Preformizm).

Manbalar
Nomogramma

Nomogramma (yun. nomos — qonun va ... gramma) — turli miqdorlar orasidagi funksional bogʻliqlikni ifo-dalaydigan chizma. N.ning tekislangan nuqtalardan tuzilgan, toʻrli, transparant va koʻp shkalali va boshqa xillarga boʻladi. Mas, logarifmik lineyka ikki shkalali N. hisoblanadi. Turli muhandislik hisoblashlari va tenglamalarni yechishda qoʻllanadi (qarang Nomografiya).

Manbalar
Nomografiya

Nomografiya (yunoncha: nomos - qonun va ... grafiya) — nomogramma tuzishga oid matematik nazariya. Mas, yoʻnish stanoklari keskichining parametrlari a, j, au orasidagi tg au = tg a sin j bogʻlanishni ifodalovchi chizma nomogramma hisoblanadi (rasm). Agar a va j parametrlarning qiymati berilgan boʻlsa, chetki shkalalardagi ularga mos nuqtalar toʻgʻri chiziq bilan tutashtiriladi. Bu toʻgʻri chiziq oʻrtadagi shkalani kesgan nuqtadan au qiymati topiladi. Mas, a=7,5°, j=4° boʻlsa, nomogrammaga muvofiq au=6,2°. Shu nomogrammaning oʻzidan a va au (yoki j va au)ning berilgan qiymati boʻyicha j ni (mos holda a ni) topish uchun ham foydala-nish mumkin. Mat., fizika va texni-kaning turli sohalarida koʻp shkalali va boshqa murakkab N. usullari qoʻllanadi.

Manbalar
Zamira Nomozova

Zamira Xushvaqtovna Nomozova (1958.31.5, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biol. fakultetini tugatgan (1980). 1980—2001-yillarda Xatirchi tumanidagi 24-maktabda kimyo oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga bi-lim berishda noanʼanaviy dare usullarini qoʻlladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Nomuntazam qoʻshinlar

Nomuntazam qoʻshinlar, lashkarlar — barqaror uyushmaga ega boʻlmagan askariy qismlar. Nomuntazam qoʻshinlar tuzilishi, xizmatni oʻtashi, kiyim-kechagi (uniformasi) jihatdan muntazam qoʻshinlardan farqlanadi. Oʻrta asrlarda Nomuntazam qoʻshinlar harbiy yurishga chiqqan armiyaning asosini tashkil qilgan. Muntazam qoʻshin mavjud boʻlsada, uning miq-dori Nomuntazam qoʻshinlarga nisbatan ozchilikni tashkil etgan. Harbiy yurishlar boshlanishidan avval hukmdor oʻz qoʻl ostidagi hududlarga qoʻshin toʻplash uchun harbiy nozirlar (tavochilar)ni joʻnatgan. Qoʻshin toʻplash haqidagi maxsus buyruq (tunqal)ga binoan viloyat hokimlari, tuman va shahar beklari, qalʼa, qoʻrgʻon dorugʻalari, oliy bosh qoʻmondon tomonidan tuzilgan roʻyxatga muvofiq oʻz askarlari, zarur ot-ulovi, qurol-yarogʻi, oziq-ovqati, yemxashagi bilan oldindan belgilab qoʻyilgan toʻplanish oʻrniga oʻz vaqtida kechikmasdan yetib kelishi shart hisoblangan.

Buxoro amirligida harbiy kuchlar muntazam qoʻshin (navkariya) hamda Nomuntazam qoʻshinlar (qora cherik)dan iborat boʻlgan. Nomuntazam qoʻshinlar amir farmonining jarchi tomonidan bozorlarda eʼlon qilinishidan soʻng yigʻilgan. Xizmatga chaqirilgan Nomuntazam qoʻshinlar jangchilari qurol-yaroq oʻrnida baʼzan bel, ketmon, panjshaxa bilan qurollangan. Ehtiyoj boʻlmagan paytlarda Nomuntazam qoʻshinlarga uylariga qaytishga ruxsat berilgan.

Rossiyada (17—20-asrlar) Nomuntazam qoʻshinlar aksariyat kazaklardan tashkil etilgan. 20-asrning boshlarida Turkistondagi otliq divizion, Dogʻistondagi otliq polk ham Rossiyanine Nomuntazam qoʻshinlari tarkibiga kirgan. 17—20-asrlarda Avstraliya, Afgʻoniston va Eronda ham Nomuntazam qoʻshinlar mavjud edi. Birinchi jahon urushidan keyin Nomuntazam qoʻshinlar barcha davlatlarda tugatilgan.

Manbalar
Nomus

Nomus, or, oriyat — 1) kishining oʻz obroʻsini ulugʻlash va ardoqlash tuygʻusi; kishining qadr-qimmatiga, oʻz xatti-harakatlari oldidagi axloqiy masʼuliyatiga boʻlgan qarashlarni ifodalovchi tushuncha. Asosan, individual maʼnoda ishlatiladi. Xijolat tortish, uyalish tuygʻusini, bundan tashqari, hazar qilish, or qilish maʼnolarini ham bildiradi; 2) boshqa shaxslarga nisbatan sharm-hayo bilan munosabatda boʻlishga undovchi his.

Manbalar
Nomusga tegish

Nomusga tegish - zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib yoki jabrlanuvchining ojizligidan foydalanib, jinsiy aloqa qilish. Ushbu jinoyatning jabrlanuvchisi faqat ayol kishi, nomusga tegishning subyekta esa ayolning xohishi, erkiga qarshi u bilan jinsiy aloqaga kirishgan erkak hisoblanadi. Koʻpincha jinoyatning motivi jinsiy ehtiyojni qondirishdan iborat boʻladi. Ammo sud amaliyotida jinoyat sodir etishning motivi sifatida oʻch olish, ayolni sharmanda qilish, oilani haqorat kilish, ayol kishini erga tegishga majbur qilish va h.k. ham uchrab turadi. Nomusga tegish vaqtida aybdor jismoniy va ruhiy zoʻrlik ishlatishi mumkin. Nomusga tegish jinoyatini sodir etishdagi qoʻrqitish jabrlanuvchining qarshiligini yengish maqsadida unga yoki unga yaqin kishilarga nisbatan ishlatiladigan turli xil ruhiy taʼsirlarni anglatadi. Jabrlanuvchining ojizligidan foydalanish deyilganda jabrlanuvchining oʻziga nisbatan sodir etilayotgan harakatlarning xususiyati va mohiyatini anglay olmasligi yoxud sodir etilayotgan harakatlarning xususiyatini anglasada, aybdorga qarshilik koʻrsatish imkoniyatiga ega boʻlmagan shaxs bilan jinsiy aloqa qilishi tushuniladi.

Oʻzbekiston Respublikasining JK boʻyicha, Nomusga tegish ayollarning jinsiy erkinligi va jinsiy daxlsizligiga qaratilgan eng ogʻir tajovuzlardan biridir. Voyaga yetgan ayollarning jinsiy erkinligi, 16 yoshga toʻlmagan ayol jinsidagi shaxslarning jinsiy daxlsizligini taʼminlovchi ijtimoiy munosabatlar jinoyat qonuni bilan muhofaza qilinadi. Nomusga tegish jinoyatini sodir etgan shaxs uchun belgilangan jazoning eng oz muddati 3 yildan 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishdir. Javobgarlik oʻta ogʻirlashtiruvchi holatlarda sodir etilgan deb topilsa, aybdorga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan maxrum qilish jazosi tayinlanadi (Oʻzbekiston Respublikasining JK, 118-modda).

Manbalar
Roh Moo-hyun

No Mu Xyon (1946.6.8, Kimxe shahri) - Koreya Respublikasi davlat arbobi. 1971-yildan harbiy xizmatda. 1978-yildan xususiy advokatlik bilan shugʻullangan. 1985-yildan Pusan xalq-demokratik kengashi ijtimoiy tashkilot raisi, 1987-yildan Demokratik konstitutsiyani qabul qilish fuqarolik harakati Pusan boʻlimi ijroiya raisi, 1991-yildan Demokratik partiya spikeri, 1993-yildan partiya yuqori kengashi aʼzosi, 1995-yildan vitse-prezidenti. 1997-yildan Yangi siyosat uchun milliy kongressi partiyasi vitse-prezidenti, 2000-yildan Dengiz va balikchilik ishlari vaziri, 2001-yildan Yangi millenium demokratik partiyasi yuqori kengashi aʼzosi, soʻng doimiy maslahatchisi. Koreya Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Non sindirish

Non sindirish - nikoh toʻyi marosimlaridan. Oʻrta Osiyo xalqlari, jumladan, oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Non sindirish otaning sovchi yuborgan oilaga qizini uzatishga rozi ekanligi, vaʼdaning qatʼiy va muqaddasligini, shuningdek, kuyov-kelin, quda oilalar ahil boʻlishiga bildirilgan istakni ifodalaydi. Non sindirish odati ayrim mahalliy tafovutlarga ega. Chunonchi, Fargʻona vodiysidagi oʻzbeklarda Non sindirish qizning otasi rozi boʻlgach, bajarila-di: sovchilar keltirgan dasturxon ochilib, noni sindiriladi, soʻng toʻy ma-salalari aniklanadi. Ilgari Surxon-daryo vodiysida Non sindirish qalin miqdorini belgilashdan soʻng oʻtkazilgan — non teng ikkiga boʻlinib, kelin va kuyovning qarindoshlariga taqsimlangan.

Non sindirishning qay darajada oʻtkazilishi kuyov va kelin tomonning iqtisodiy ahvoliga bogʻliq boʻlgan. Ilgari Non sindirish bilan fotiha toʻyi alohida marosim tarzida uyushtirilgan boʻlsa, keyingi yillarda Non sindirish ixchamlashtirilib, qoʻshilib ham oʻtkazilmoqda. Non sindirishda unashtirilgan qiz yigit tomoniga va yigit esa qizning yaqin qarindosh-urugʻlariga hurmat yuzasidan koʻrinmaslikka harakat qiladi.

Manbalar
Nonius

Nonius [portugaliyalik ixtirochi P. Nunish (P. Nunes) nomidan] — optik-mexanik oʻlchash asboblaridagi yordamchi (qoʻshimcha) shkala. Asosiy shkala boʻlinmalari ulushlarini hisoblash uchun xizmat qiladi. N.ning chizikli, burchakli, spiralsimon va transver-sal xillari bor. Baʼzan vernyer (fransuz matematigi P. Vernyer nomidan) deb ham ataladi. FTL—2 pechida qolipli non tayyorlash sexi.

Manbalar
Nonparel

Nonparel (frans. nonparelille — beqiyos) — oʻlchami (kegli) 6 punkt (2,25 mm) boʻlgan bosmaxona shrifti. Ixcham nashrlar (lugʻatlar, mitti maʼlumotno-malar va boshqalar), gazetalar uchun moʻljallangan. Mas, "Oʻzbekiston milliy en-siklopediyasi" dagi makrlalalarning bibliografiyalari va rasmlar tagidagi yozuvlar N. bilan terilgan.

Manbalar
Nontronit

Nontronit (Fransiyadagi Nontron shahri nomidan) — smektitlar (montmorillonit) guruhining qatlamli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral, (Fe, Mg)2[Si4Ol0] (OH)2nH2O. Tap-kibi barqaror emas. Izomorf aralash-malar sifatida Al, Mg, Ni, Co, Si, Zn mavjud. Monoklin singoniyada kristallanadi. Tuproksimon va zich (opal koʻrinishida) agregatlar holida uchraydi, ushlab koʻrilganda yogʻsimon. Rangi yashilsimonsariq, qoʻngʻirdan toʻq yashilgacha. Sinishi chigʻanoqsimon. Qattikligi mineralogik shkala boʻyicha 2, zichligi 1700–1900 kg/m3. Sorb-sion xususiyatga ega, suvda koʻpchiydi. N. — turli oʻta asosli otqindi va me-tamorfik togʻ jinslaridagi tarkibida temir boʻlgan silikatlarning nurashidan hosil boʻlgan tipik gipergen mineral. Nikel rudasi tarkibiga kiradi. Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi, Kuba, Fransiya, Avstraliya va boshqa joylarda konlari bor.

Manbalar 

Minerallar
Noosfera

Noosfera (yunoncha: noos — akl-idrok va sphaira — shar) — biosferannng inson aql-idroki hukmronlik qiladigan yangi xrlati. N.da inson biosfera rivojla-nishini belgilab beradigan asosiy omil hisoblanadi. N. tushunchasini 1927-yilda fransuz olimlari E. Lerun va P. Teyetyar de Sharden fanga kiritishgan boʻlib, ular N.ni biosfera ustidan hukmronlik qiluvchi, yerni oʻrab olgan akl-idrok kavati deb karashgan. V. I. Vernandskiy 20-asrning 30—90-yillarida N. toʻgʻrisidagi materialistik tushunchani ilgari surdi. Uning fikricha, jamiyatning oʻzaro munosabatlari natijasida paydo boʻlgan biosferaning sifat jihatidan yangi, inson manfaati yoʻlida qayta tashkil etilgan evolyusion xrlatidir. Tibbiyot qonuniyatlarining tafakkur va jamiyatning ijtimoiy-iktisodiy qonuniyatlari bilan uygʻunlashib ketishi N. uchun xos xususiyat hisoblanadi. N.ning ayrim tarkibiy-funksi-onal elementlari jamiyat rivojlanishining hozirgi davridayoq yuzaga kelmoqda. Rivojlanishning umumbashariy muam-molarini hal qilish maqsadida insonlar kuch-qudrati birlashib borgan sari biosferaning N.ga aylanishi ham kuchayib boradi.

Manbalar 

 
Biosferadagi barcha tirik organizmlar yig’indisini 1. Vernadskiy «jonli modda» deb ataydi va uning tarkibiga insoniyatni ham kiritadi. Biosferaning o'zgarishida inson ongi butunlay yangi qudratli omil ekanligini takidlaydi.Aqlli inson o'z taraqqiyotida biosferaning inson tomonidan boshqariladigan yangi sifat holati noosfera (aql,tafakkur qobig'i) ga o'tishi muqarrardir. V.I. Vernadskiyning fikricha noosfera (biosfera rivojining oliy bosqichi) bizning sayyoramizdagi yangi geologik hodisalardir. Inson noosferada birinchi bor yirik geologik kuchga aylanadi.U o'z aqli va mehnati bilan yashash makonini o'zgartiradi va qayta bunyod qiladi.
Nor

Nor — bir oʻrkachli (dromedar) erkak tuyaning oʻzbek tilidagi nomi (qarang Tuya).

Manbalar
Noradrenalin

Noradrenalin, norepinef rin, arterenol, aminoetanol-pirokatexin — buyrak usti bezi miya moddasi gormoni; nerv sis-temasi mediatori (qarang Mediatorlar). Kimyoviy tuzilishiga koʻra, katexola-minlarga mansub. N. adrenalin analogi va organizmda uning oʻtmishdoshi hisoblanadi. U, asosan, simpatik nerv sistemasining (qarang Vegetativ nerv sistemasi) adrenergik neyronlaridan ajraladi va mediator vazifasini oʻtaydi. N.ning qondagi miqdori nerv sistemasi holatining (tonusi va reaktivligi) koʻrsatkichi boʻlishi mumkin. N. tibbiyot amaliyotida qon bosimi pasayganda, shok, qon yoʻqotish bilan bogʻliq holatlarda qoʻllanadi. N. sintez yoʻli bilan olinadi.

Manbalar
Noraztepa

Noraztepa — arxeologik yodgorlik, istehkomsiz qishloq (X—XII, XV asr). Toshkent shahrining shimoliy qismida (Chuqursoyda) joylashgan.

1969-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti arxeologik ekspeditsiyasi qazish ishlari oʻtkazgan.

Qishloq balandligi 5 m, eni 80 m lik tepalikdan iborat. Qazishmalar natijasida qishloq X asrda vujudga kelganligi va devor bilan oʻralganligi aniqlandi. XI asrda katta yongʻin boʻlishiga qaramay, XIII asr boshiga qadar unda hayot boʻlgan. Binkat atrofidagi boshqa qishloklar singari Noraztepa ham shahar sav-do yoʻli ustida barpo etilgan va shahar atrofidagi obod yerlardan biri sanalgan. XV asrda qishloq harobalari oʻrnida hayot qisman qayta tiklangan.

Manbalar 

    

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Norak ges

Norak ges – Tojikistondagi eng yirik gidrotexnika inshootlaridan biri, Vaxsh daryosida, Norak shahri yaqinidagi Pulitangin darasida 1961-yildan qurila boshlagan. GESning loyiha quvvati 2700 MVt (300 MVtli 9 agregatdan iborat). 2 ta agregati 1972-yilda, oxirgi agregati 1979-yilda ishga tushirilgan. GES yiliga 11,2 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi ishlab chikaradi. Tojikiston janubidagi sanoat majmualarini energiya bilan taʼminlaydi. GES suv ombori, toʻgʻon va elektr stansiyasidan iborat. GES toʻgʻoni balandligi 310 m dan ortiq (jahonda eng baland toʻgʻon). Bu toʻgʻon oʻrtacha 645 m³/sek suv oʻtkazadigan uskunalar bilan jihozlangan. GES 275 m suv bosimi ostida ishlaydi. Elektr energiyasi 500 va 220 kV kuchlanishli elektr uzatish tarmoqlari orqali Oʻrta Osiyo „Energiya“ birlashgan energetika tizimiga ulangan.

Manbalar
Norak suv ombori

Norak suv ombori - Oʻrta Osiyodagi yirik gidrotexnika inshooti. Tojikiston Respublikasi hududida, Vaxsh daryosida Norak GES toʻgʻoni qurilishi natijasida vujudga kelgan. 1972-yildan suv toʻldirila boshlangan. Energetika-irrigatsiya maqsadlaridagi gid-rouzelning tarkibiy qismi hisoblanadi. Maydoni 98 km², hajmi 10,5 km!, uz. 70 km, eng keng joyi 1 km, oʻrtacha chuq. 107 m, suv ombori sathi 53 m chamasida oʻzgarib turadi. Norak suv omborio. daryo rejimini mavsumiy tartibga soladi. Dasht va choʻllarni oʻzlashtirish hamda 1 mln. ga yaqin yerni sugʻorish imkonini bergan.

Manbalar 

Suv omborlari
Tojikiston
Norbek baxshi

Norbek baxshi (taxallusi; asl ism-sharifi Qurbonnazarov Abdulla) (1949.9.2, Xiva) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq baxshisi (2000), Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakili. Xiva shahridagi "Doston" folkloretnografik ansamblining badiiy rahbari, Ozarbayjon baxshilar uyushmasi aʼzosi (1989). Bola Baxshshshng oʻgʻli va shogirdi, sanʼatkorlik sirlarini yana Komiljon Otaniyozovsgm oʻrgangan. Ilk ijro etgan qoʻshigʻi — "Oshiq Gʻarib va Shohsanam" dostonidan "Ona, men Gʻarib, men Gʻarib". Uning reper-tuarida "Oshiq Gʻarib va Shoxsanam", "Oshiq Mahmud", "Bozirgon", "Xirmondali", "Avazxon", "Kampir", "Qirq ming", "Safar koʻsa" va boshqa bor. Oʻzbekistan, Qozogʻiston, Dogʻiston, Zakavkazye baxshilari koʻrik-tanlovlari gʻolibi. Respublika miqyosida oʻtka-zilgan qator anjumanlar, Navroʻz, Mustaqillik bayramlari, Xiva shaqrining 2500 yillik yubileyi (1997), Jaloliddin Manguberdining 800 yillik yubileyi (1999) va boshqalarning faol ishtirokchisi.

Manbalar
Komilbek Norbekov

Komilbek Norbekov (1880–Toshkent–1943) — oʻzbek maʼrifatparvari. Toshkentning maʼrifatli boylaridan Muhammadaminbekning oʻgʻli. Ukasi Karimbek (1882–1970) bilan birga charm ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻygan. Avstriya va Germaniya firmalari bilan teri-charm savdo aloqasini oʻrnatgan. Taraqqiyparvar doʻstlari Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Ubaydulla Xoʻjayev (Asadullaxoʻjayev), Nizomiddin Xoʻjayev, Orifxoʻjaboy Hojinov bilan birga "Imdodiya" ("Hayriya") jamiyati (1909), "Turon" jamiyati va shu nomli truppani tashkil etgan (1914). 1909—11 yillarda 35 oʻquvchiga moʻljallangan usuli jadid maktabini qurib bergan va oʻquvchilarni iqtisodiy taʼminlagan. 1917–18 yillardagi ocharchilik davrida aholiga 600 puddan ortiq gʻalla tarqatib, xalqni ochlik azobidan qutqargan. Fayzulla Xoʻjayevni amir aygʻoqchilari taʼqibidan saqlab qolgan, uning amirga qarshi kurashida moddiy yordam bergan. 1919–24 yillarda "Milliy ittihod" tashkilotining aʼzosi. 1930 va 1935-yillarda siyosiy idora (GPU) tomonidan qatagʻon qilingan. 1989-yilda oqlangan.

Manbalar