MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bolonya universiteti

Bolonya universiteti () — Yevropadagi qadimgi universitetlardan biri. Italiyaning Bolonya shahrida joylashgan. 1088-yili Bolonya shahrida asos solingan. 12—15-asrlarda mashhur boʻlgan; 13-asrda untdagi oʻquvchilar soni 10 mingga yetgan. Bolonya universiteti yuridik, siyosiy fanlar, iqtisodiyot va tijorat, falsafa va sanʼat, ped., tibbiyot, dorishunoslik, kimyo, muhandislik, qishloq xoʻjaligi, veterinariya va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bolonya universitetida 60 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Universitet kutubxonasida 1 mln.ga yakin asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolor qoʻydi

Bolor Qoʻydi, bolor oshirdi (toʻsin chiqardi) — uy-joy qurish bilan bogʻliq marosimlardan biri, uyning devori tiklangach, birinchi bolor (toʻsin) chiqariladi. Shunda quruvchi ustalar "bolor oʻtirmayapti" deyishadi. Uy egasi ustalarga bittadan yo koʻilak, yo chorsi beradi. Mana shundan keyin uyning bolorlari chiqariladi, ustalarga, qurilishda yordam berayotgan va hozir boʻlganlarga ziyofat beriladi. Bolor qoʻydi (oshirdi) marosimi uyning tomini yopish uchun chiqariladigan toʻsinlar yaxshi oʻtirsin, tomi mustahkam boʻlsin degan maqsadda qilinadigan xayrsadaqa koʻrinishlaridan biridir.

Manbalar
Bolosoy

Bolosoy, Forishsoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining shim. yon bagʻri (1800 m) dan boshlanadi. Uzunligi 25 km, havzasining maydoni 18 km². Bolosoy bosh qismida koʻp joylarda qoyali daralardan iborat tor vodiyda, shagʻal va harsang toshli serostona oʻzanda oqadi. Bolosoy kamsuv soy, oʻrtacha suv sarfi 80 l/sek. Bolosoy da asosan erta bahorda, qor erigan va yomgʻir yoqqan vaqtlarda sersuv boʻladi, yozda tekislik qismida soy qurib qoladi. Bolosoy Forish qishlogʻi yerlarini sugʻoradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Ivan Bolotnikov

Ivan Isayevich Bolotnikov (? 1608) – Rossiyadagi qoʻzgʻolon (1606–07) rahbari. U yoshligida boyar Telyatevskiyning qaroli (xolopi) boʻlgan, keyinchalik kazaklar tomoniga qochgan, tatarlar uni tutib olib, turklarga qul qilib sotishgan. Bolotnikov Turkiya harbiy kemasida eshkakchi boʻlib ishlagan. Qullikdan qochib Rossiyaga qaytgan. Rossiyaningjan. hududlari, Moskva atrofi, Kaluga, Tulada qoʻzgʻolonchi qoʻshinlar tashkilotchisi. Qoʻzgʻolon bostirilgach, Bolotnikov Kargopolga surgun qilingan (1607-yil oktabr), ikkala koʻzi oʻyilib, suvga choʻktirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boloi Hovuz masjidi

Boloi Hovuz masjidi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik .

Tarixi
Boloi Hovuz masjidining katta gumbazli masjidi va bir kayvonli ayvoni oʻzbek hukmdori Abulfayzxonning onasi — Sitorai Mohi xossaning donatorligida 1712-yilda, hovli va hujralari esa XIX asrda qurilgan. M. Y. Saidjonovga koʻra, 1915—1917-yillarda masjid ayvoni 3 kayvonli qilib qayta taʼmirdan chiqarilgan. Masjid minorasi saqlanib qolmagan, u 1917-yilda Usta Shirin Murodov va usta Hafizovlar tomonidan boshqa xil koʻrinishda bunyod etilgan. Masjidda juma namozi oʻqilgan.

Meʼmorchiligi
Tomonlari 11,5 m li murabba tarhli bino. Boloi Hovuz masjidi qalqonsimon va murakkab boʻrtma naqshlar bilan bezatilgan. Mehrobiga nafis naqshlar ishlangan. Ganch shuvoqli peshtoq masjidning sharq tomonida boʻlib, boʻgʻot osti ganch naqshlar bilan bezatilgan. Peshtoqning yon tomonlariga ikki qavatli baland tokchali hujralar qurilgan.

Masjidning 20 ta baland va ingichka yogʻoch ustunli ayvoni bor. Ayvonning yon devorlaridagi tokchalari nakshlar bilan bezatilgan. Masjidning ayvoni va qandil osilgan shipi ayniqsa serhasham. Registon maydoni tomonidan Bolohovuz masjidiga qaralsa peshayvoni, maydon yonboshidagi kichkina minorasi va oʻrtasidagi hovuz kishida ajoyib taassurot qoldiradi. Hovuz qirgʻoqlari yirik toshlar bilan zinapoyali qilib mustahkamlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bolt

Bolt () — mashina yoki inshootlarning ajraluvchi qismlarini biriktiruvchi mahkamlash detali; bir uchida rezba qirqilgan, ikkinchi uchida toʻrt yoki olti qirrali kallagi boʻlgan dumaloq sterjendan iborat. Bolt biriktiriladigan detallardagi teshikdan oʻtkazilib, rezbali uchiga gayka burab qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Bolt kesish stanogi

Bolt kesish stanogi — bolt, shpilka, trubalarga rezba kesuvchi metall kesish stanogi. Plashkalar (rezba qirqish asboblari) oʻrnatilgan vint kesish kallagi bilan jihozlangan. Ishlov beriladigan buyum support tiskilariga mahkamlanib, stanok staninasi boʻylab suriladi va plashkalarga tegadi; shundan soʻng buyum harakatini plashkalar amalga oshiradi va rezba kesadi. Ishlov berilgandan soʻng plashkalar buyumni avtomatik tarzda boʻshatadi. Bolt kesish stanogi s. ning ish unumdorligi tokarlik va rezba frezalash stanoklarinikiga nisbatan yuqori.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulla Boltayev

Abdulla Boltayev (1896 — Xiva 1966) — naqqosh, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). Xorazm naqqoshligining yirik vakillaridan, chizma va boʻyama naqsh ustasi. Boʻyokchi, matoga gul bosuvchi usta oilasida tugilgan. Xivalik mashhur naqqosh va koshinkor usta Eshmuhammad Xudoyberdiyevdan hunar oʻrgangan. Yirik hashamatli binolar (mas, Islomxoʻja madrasasi va minorasi, 1912) qurilishida va ularni bezashda ishtirok qilgan. 1920-yildan mustaqil ishlay boshlagan. 1924-yildan Xorazm viloyati oʻlkashunoslik muzeyida ilmiy xodim. Xorazm vohasidagi atoqli ganch, tosh, yogʻoch oʻymakorlari, naqqosh larning eng yaxshi naqshlarini toʻplagan, ularni ijodiy oʻrganib, oʻzi ham naqsh namunalari yaratgan. Xiva naqqoshligiga xos shox, poya (tanob, raftor), barg, gul va gʻunchalarga oʻxshash aylanma islimiy naqshlar Abdulla Boltayev ijodida asosiy oʻrin egallaydi. Naqsh namunalari, axtalari va girixlarida islimiy naqshlar uygʻunlashtirilgan. Koʻpgina xorazmlik ustalar uning chizmalari asosida ishlagan. Maye, Ota Polvonov uning chizmalari asosida bezagan ustun va eshik 1937-yil Parijda Amaliy sanʼat koʻrgazmasida namoyish qilingan. Abdulla Boltayev ishtirokida Koʻhna Ark, Toshhovli, Nurullaboy saroyi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar taʼmirlangan. 1946—47 yillarda Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Xiva zalini bezagan ustalarga rahbarlik qilgan, shu teatr binosi eshiklari, tosh detallaridagi naqshlar uning chizmalari asosida ishlangan. Abdulla Boltayev tayyorlagan naqsh namunalari, uning chizmalari asosida ishlangan kulollik buyumlari Moskva (Sharq xalqlari sanʼati muzeyi), Toshkent (Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat muzeyi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi), Xivadagi muzeylarda saqlanadi.
U 30 yil Xiva muzeylarida saqlovchilik qilgan, SSSR davlat mukofoti laureate bo‘lgan.

Manbalar 

 Xoʻjayev A., Naqqosh Abdulla Boltayev,T., 1963.
 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari

Kishilar:Madrasalar
Abdurauf Boltayev

Abdurauf Boltayev (1909.2.6, Kattaqoʻrgʻon 1978.6.10, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1931—34 yillarda Qoradaryo, Narpay, Sariosiyo tumanlari, Kattaqoʻrgʻon shahri, Qashqadaryo viloyati teatrlarining tashkilotchilaridan, 1934—39 ylar Samarqand viloyat teatri da, 1939-yildan Muqimiy teatrida aktyor. Mashhur rollari: Qozi ("Maysaraning ishi"), Boboxon ("Tohir va Zuhra"), Jiyanboy ("Gʻunchalar"), Umurzoqboy ("Paranji sirlari"), Flores ("Qoʻzibuloq"), Qozi ("Navoiy Astrobodda"), Mulla Kamol ("Nurxon") va boshqa "Opasingillar", "Qutlugʻ qon", "Qalbingda quyosh" filmlari, "Nashtar" satirik kinojurnalining koʻp sonlarida turli rollar ijro etgan. B. kulgili, hajviy rollarda tanilgan. U oʻz kahramonlarining asosiy xususiyatlarini boʻrttirib tasvirlaydi, hajv va kinoya vositalaridan keng foydalangan. B. yaratgan qahramonlar soddaligi va samimiyligi bilan ajralib turgan.

Manbalar

Havolalar  
 Abdurauf Boltayevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
Boltayev Botir

Boltayev Botir (1942. 15. 12, Xiva) — meʼmoriy yodgorliklarni taʼmirlash ustasi, meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining akademik (1997). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1974). Madaniyat ishlari vazirligining Madaniy yodgorliklarni asrash ilmiy ishlab chiqarish boshqarmasining maxsus loyihalash ustaxonasida meʼmor, usta. Meʼmor, naqqosh, koshinkor va oʻymakor usta sifatida qad. meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda faol ishtirok etadi. 90- yillarda Mchan qalʼadatn Toshhovli (haramxona), Koʻhna Ark (arzxona), Qibla Tozabogʻdagi masjid, Pahpavon Mahmud maqbarasi, Uch avliyo maqbarasi, Shahrisabzdagi Gumbazi Sayidon, Koʻk gumbaz masjidi, Buxorodagi Bahouddin majmuasi va boshqalarni taʼmirlashda qatnashdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muhammad Nazarovich Boltayev

Boltayev Muhammad Nazarovich (J928. 1.10, Buxoro) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1968). Buxoro davlat pedagogika institutini tugatgan (1950). Dushanbe, Toshkentdagi oliy oʻquv yurtlarida falsafadan dare berdi. Qarshi davlat pedagogika instituti rektori (1977—86), Buxoro davlat universiteti falsafa kafedrasi mudiri (1986-yildan). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo mutafakkirlarining falsafiy fikr taraqqiyotiga qoʻshgan hissasi, tasavvuf vakillarining inson hayotining maʼnosi haqidagi fiqolariga, umuminsoniy maʼnaviyaxloqiy qadriyatlarga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Hojixon Boltayev

Hojixon Boltayev (1902, Xonqa (hozirgi Yangiariq) tumani Qorchimon qishlogʻi 1987.12.8, Chorjoʻy (Xonqa tumani qabristoniga dafn etilgan)) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1969). Xorazmmaqomchilik maktabining namoyandasi. Xorazm viloyati musiqali drama teatrida (1934— 41, 1949-61), milliy estradada (1942-49), M. Xudoybergenov rahbarligidagi maqom ansamblida (1942— 45) ishlagan. 1962—72 yillarda Urganch shahri madaniyat uyida oʻzi tashkil etgan maqomchilar ansamblining rahbari. Repertuaridan Xorazm maqomlari, suvoralar va boshqa yirik ashula yoʻllari oʻrin olgan. Jarangdor va yoqimli ovoz sohibi. Tovush kuchini ravon taqsimlash, avjlarga yengil chiqa borish va ularni uzoqsaqlay olish B. uslubiga xos. B. toʻla ijro etgan Buzruk, Segoh maqomlari Sanʼatshunoslik instituti, koʻplab suvora va maqom yoʻllari Oʻzbekiston radiosi hamda Toshkent gramyozuv studiyasi tomonidan yozib olingan. Hajixon Boltayev Xorazm maqomchilaridan N. Yusupova, Q. Iskandarov, hofizlardan R. Jumaniyozov, K. Hojiyev, S. Avazov va boshqa ning ustozi. 1990-yildan Xorazmda B. nomida xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

Manbalar 

  

Oʻzbekiston xalq artistlari
Ikroma Boltayeva

Ikroma Boltayeva (1916.16.1, Kitob – 1993.21.11, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1956). Pedagogika bilim yurtida (1930—32), Lohutiy nomidagi Toshkent teatr texnikumida (1933—34) taʼlim olgan. Ijodiy faoliyatini Qashqadaryo teatrida boshlagan. 1934—45 yillar Samarqand teatrida ishlab, Qunduz („Togʻ qizi“), Ledi Milford („Makr va muhabbat“), Maysara, Jamila („Maysaraning ishi“, „Boy ila xizmatchi“) kabi obrazlarni yaratgan. 1946-yildan Hamza teatrida. B. ning obrazlari mukammal va tugalligi bilan ajralib turadi. Yuksak aktyorlik mahorati, ifodali nutqi, yorqin maishiy boʻyoqlar vositasida oʻziga xos qaytarilmas obrazlar yaratishga erishdi. Mashhur rollari: Varvara („Momaqaddiroq“), Hafiza, Saltanat, Netayxon, Shakarbuvi („Yangi yer“, „Shohi soʻzana“, „Tobutdan tovush“, „Ayajonlarim“), Dezdemona („Otello“), Nuri („Qutlugʻ qon“), Marhamat („Parvona“), Huriniso, Saodat („Oltin devor“, „Istanbul fojiasi“), Bashorat, Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“) va boshqa Kinoda (Halima, „Mahallada duvduv ran“ va boshqalar) ham rollar ijro etgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1916-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
21-noyabrda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Boltatumshuq

Boltatumshuq () — chumchuqsimonlar turkumining targʻilboshlilar oilasiga mansub sayroqi qush. Yevropa va Osiyoning oʻrta mintaqalarida tarqalgan. Qishlash uchun jan.ga — Qora dengiz atrofi va Sharqiy Xitoyga uchib ketadi. Afgʻoniston, Pokiston va Shim.Gʻarbiy Hindistonda oʻtroq yashaydi. Oʻzbekistonda HisorOlay togʻlarida uchraydi. Oʻrmon va bogʻlarda yashaydi. Tumshugʻi katta va baquvvat, meva danaklarini chaqishga yaxshi moslashgan. Uyasini daraxtga quradi. 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi. Erkagi unga oziq tashiydi. Bolasi 14 kunda tuxumdan chiqadi, yana 11—14 kundan soʻng uchirma boʻladi. Oʻzbekiston togʻlaridagi archazorlarda archa boltatumshugʻi () uchraydi. Har xil mevalar, oʻsimliklar urugʻi va don bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qushlar
Biologik turlar
Boltachi

Boltachi — Usmonli turk imperiyasida sulton saroyi qoʻriqchisi. B.lar harbiy yurishlar vaqtida hukmdor haramini qoʻriqlab borganlar. Tunda qoʻshin dam olishga toʻxtaganda chodirlarini haram atrofiga tikkanlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltachi muhammad posho

BOLTACHI (TABARDOR) MUHAMMAD POSHO (1660—1712) -Usmonli turk imperiyasi sultoni Ahmadxon III davri (1703—30) dagi sadri aʼzam. Oʻsmirlik chogʻida sulton saroyiga kelib, boltachilar safiga xizmatga kirgan. Xushroʻy va xushovoz boʻlganidan edda "Xushroʻy muazzin" degan nom bilan tanilgan. 1704-yil sulton Ahmadxon III uni bosh miroxur etib tayinlagan, bir yildan keyin esa sadri aʼzam lavozimiga koʻtargan. 18 oy shu lavozimda ishlagach, amaldan tushirilgan, keyinchalik Arzirum va Halab voliysi etib tayinlangan. 1710-yil rusturk urushi boshlangach, sadri aʼzam lavozimiga qayta tayinlangan. Turk lashkari rus qoʻshinlarini Prut daryosi etagida butunlay tormor qilib, Pyotr I ni asir olishiga bir bahya qolganda, B.(T)M.P. ruslarga sulh tuzishni taklif qilib gʻoyatda katta xatoga yoʻl qoʻygan. U bu xatosi uchun amaldan tushirilib, Mitilena, soʻng Lemnos o.ga surgun qilingan va bir yildan keyin oʻsha yerda vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltayutar

Boltayutar () — yirtqich qushlar turkumining qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub qush. Oʻzbekistonda uchraydigan yirtqich qushlarning eng yirigi. Uz. 1,1 m gacha, qanoti yoyilganda 2,7 m ga boradi. Boshi va tanasining qorin tomoni oqish yoki sargʻish, orqa tomoni qoramtir. Tumshugi ostida qattiq qilsimon patlardan hosil boʻlgan bir tutam kokili bor. B. Markaziy Osiyo, Arabiston, Jan. Yevropa va Afrikaning shim.sharqida tarqalgan, Oʻzbekistonda togʻlarning qoyali joylarida yashaydi. Nurota togʻlaridek past togʻlarda ham, Pomir va Tyanshan kabi baland toglarda ham uchraydi. Uyasini qoyalar orasiga quradi. Dek. — yanvarda 1—2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini erkagi bilan urgʻochisi galmagal bosadi, lekin urgʻochisi koʻproq oʻtiradi. 55—60 kunda bola ochadi, bolasi 4 oyda uchirma boʻladi. B. odamga va yirik sut emizuvchilarga hujum qilmaydi. Oʻlimtiklar va suyaklar bilan oziqlanadi. Qanoti katta va keng boʻlib, oʻlimtiklar axtarib uzoqqa uchishga moslashgan. Baʼzan kaklik, quyon, sugʻurlarga hujum qiladi. Kopetdogʻ etagida toshbaqalar bilan oziqlanishi aniklangan. B. toshbaqa kosasini kuchli tumshugʻi bilan sindira oladi. Suyaklarni ham hazm qiladi. Tirnoqlari toʻmtoq, barmoklari kaltaligidan tirik hayvonlarni tutib oʻldira olmaydi, lekin oʻljasini panjalari bilan changallab ucha oladi. B. koʻpchilik mamlakatlar Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Boltipiq

Boltipiq (Cardaria repens L. (Schrenk) larm.) — krestguldoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi tik usadi, sershox, boʻyi 15—20 sm. Barglari ketmaket joylashgan, gullari oq, qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi toʻrt urugʻli qoʻzoq. Aprel — iyunda gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan hamda ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Bir tup oʻsimlik 3—5 mingtagacha urugʻ beradi. Urugʻlari asosan suv orqali tarqaladi. 15—20° trada unib chiqadi. Ildizi oʻq ildiz boʻlib, tuproqqa 1,5–2 m gacha chuqur kiradi. Qurgʻoqchilik va shoʻrga chidamli. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Bedapoyalar, paxtazor, sugʻoriladigan va lalmi ekinlar orasida, yoʻl yoqalari, tashlandiq yerlar, ariq boʻylari, bogʻuzumzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: angʻizni yumshatish, yerni chuqur shudgor qilish, kultivatsiyalash va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltiq tillari

Boltiq tillari — boltiq qabilalari (baltlar) tillari. Hindevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Bu guruhga hozirgi latish (Latviyaning asosiy aholisi) tili, litvaliklar (Litvaning asosiy aholisi) tili hamda ulik tillar kiradi. Boltiq tillari 2 katta guruhga ajraladi: 1) gʻarbiy Boltiq tillari — pruss va yatvyag (17—18-asrlardatoʻliqisteʼmoldan chiqqan, ulik) tillari; 2) sharqiy Boltiq tillari — litvaliklar, latish (kursh, selov va boshqa ulik) tillari. Bular orasida baʼzi yozuvsizlari ham boʻlgan. Boltiq tillari ilk bor nemis olimlari — A. Shleyxer, Yu. Nesselman va boshqa tomonidan tadqiq qilingan. Keyinchalik latish — Ya. Endzelin, litvalik F. Kurshat, nemis — F. Shpext, E. Frenkellar bu borada ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Boltiq tillari ni oʻrganish ishiga xalq ogʻzaki ijodi namunalari toʻplovchilar (latish K. Baron va boshqalar), adabiyotshunoslar (litvalik I. Yablonskiy va boshqalar) sezilarli hissa qoʻshdi. Boltiq tillari ga oid dialektologik materiallar 19-asr oxirida A. Bilenshteyn, K. Yavnis va boshqa tomonidan toʻplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltiq qalqoni

Boltiq qalqoni — Sharkiy Yevropa platformasining shim.gʻarbiy qismida, uning tokembriy burmali fundamentining yer yuzasiga chiqib qolgan qismi. Nisbatan yoshroq choʻkindi jinslari qoplami deyarli uchramaydi. Rossiyaning shim.garbiy (Kareliya Respublikasi, Murmansk viloyati) qismi, Finlandiya va Shvesiya hududlarini oʻz ichiga oladi. Fundamentining tokembriy jinslari kuchli metomorflashgan va murakkab joylashgan boʻlib, turli yoshga mansub majmualardan iborat. Arxey va quyi proterozoy jinslari (gneyslar, kristalli slaneslar va boshqalar) dan tuzilgan. Ularning mutlaq yoshi 3500 mln. yildan 2700— 2500 mln. yilgacha. Proterozoyning nisbatan yoshroq Kareliya va svekfin majmualari koʻproq tarqalgan, ular burmali sistemalar hosil qilib, shakllanishi bundan 1850—1750 mln. yil avval yakunlangan. Shuningdek granitrapakivlar ham rivoj topgan (1640— 1620 mln. yil). Paleozoydan boshlab vaqtvaqti bilan koʻtarilgan. Boltiq qalqoni da temir rudasi (Shvesiya, Rossiya Federatsiyasi), mis-nikel rudalari (RF), paleozoy ishqorli intruziyalari orasida apatit (Xibin, Rossiya Federatsiyasi) konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolxon togʻlari

BOLXON TOGʻLARI — q. Katta Bolxon togʻlari va Kichik Bolxon togʻlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ludwig Boltzmann

Bolsman Lyudvig ( 1844. 20. 2, Vena — 1906.5.9, Duino, Italiya) — avstriya fizigi. Vena FA aʼzosi (1895). Statistik fizika va fizik kinetika asoschilaridan biri. Bolsman oʻz nomi bilan ataluvchi taqsimot funksiyasini va gazlarning asosiy kinetik tenglamasini yaratdi. Termodinamikaning ikkinchi krnunini statistik nuktai nazardan asoslab berdi (1872). Bolsman gazlar va qattiq jismlarning dielektrik doimiylarini aniqladi. Issiqlik nurlanishi qonunlaridan biri (Stefan — Bolsman qonuni) ni yaratdi. Bu qonun hozirgi zamon nurlanish nazariyasini rivojlantirishda muhim rol oʻynadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ludwig Boltzmann
Boltzmann doimiysi

Bolsman doimiysi — asosiy fizik konstantalardan biri. Universal gaz doimiysi R ning Avogadro soni N. ga nisbatiga teng . B.D.ni oʻrtacha har bir molekulaga toʻgʻri keladigan gaz doimiysi deyish mumkin. L. Bolsman nomi bilan ataladi.

 J/K

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ludwig Boltzmann
Boltzmann kinetik tenglamasi

Bolsman kinetik tenglamasi — gaz molekulalarining tezlik v va koordinata g lar (vaqt / ga bogʻliq ravishda) boʻyicha taqsimot funksiyasi qanoatlantiradigan tenglama. Bu tenglama kichik zichlikka ega gazlar holatini ifodalaydi. Kinetik tenglamani gazlar uchun dastlab 1872-yilda L. Bolsman taklif etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ludwig Boltzmann
Boltzmann prinsipi

Bolsman prinsipi — entropiya S bilan termodinamik xolat ehtimollik W orasidagi munosabat (k — Bolsman doimiysi, W — holat ehtimolligi). Termodinamikaning ikkinchi bosh qonuni B.p. boʻyicha statistik sharhlanadi: tabiiy jarayonlar termodinamik tizimni kam ehtimolli holatdan koʻp ehtimolli holatga oʻtishga majbur qiladi B.p. ni L. Bolsman ishlab chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boltzmann statistikasi

Bolsman statistikasi — klassik mexanika qonunlariga muvofiq harakatlanayotgan, oʻzaro taʼsirlashmaydigan koʻp sonli zarralarga ega boʻlgan termodinamik muvozanat holatidagi ideal gaz statistikasi. Siyraklashgan barcha molekulyar gazlarga va gazlar razryadlanayotganda sodir boʻluvchi plazmaga tatbiq qilinadi, metallardagi elektron gaz va fotonlarga qoʻllanilmaydi. B.s.ni L. Bolsman ishlab chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ludwig Boltzmann
James Clerk Maxwell
Boltzmann taqsimoti

Bolsman taqsimoti — ideal gaz zarralarining tashqi kuch maydoni (mas, tortishish maydoni) da energiyalari Ye boʻyicha muvozanatli taqsimlanishi; taqsimlanish funksiyasi f~erE/kl orqali aniqlanadi, bunda Ye — zarralarning kinetik va potensial energiyalari yigʻindisi, T — mutloq temperatura, k — Bolsman doimiysi. Bolsman taqsimoti zarralarning tezliklari boʻyicha Maksvell taqsimotining L. Bolsman tomonidan topilgan umumiy xulosasidir (1868—71).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Ludwig Boltzmann
Bolsheviklar

Bolsheviklar ( — koʻplar) — Rossiya sotsialdemokratik ishchilar partiyasi (RSDRP) da Lenin boshchilik qilgan siyosiy oqim (fraksiya) vakillari. 1917-yil apreldan mustaqil siyosiy partiya tuzishgan (qarang Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi). B. tushunchasi RSDRP 2syezdida (1903) Lenin tarafdorlari partiya rahbar organlariga saylovlarda koʻpchilik ovoz olganidan soʻng yuzaga kelgan. Shu sababli ular — bolshevik, kam ovoz olgan raqiblari esa — menshevik deb yuritila boshlagan. B. mamlakatda totalitaristik siyosat yuritgan. B. soʻzi 1917-1952-yillarda RSDRP (b), RKP (b), VKP (b) deb atalgan partiyaning rasmiy nomlarida ishlatilgan.
Bolyay Yanosh

BOLYAY (Boyai) Yanosh (1802.15.12, Kolojvar (Kluj) — 1860. 27.1, Maroshvasharxey (TirguMuresh) — venger matematigi. Noevklid geometriya gʻoyalariga mustaqil ravishda kelgan. Talabalik yillaridayoq, parallel chiziqlar haqidagi postulatni isbotlash bilan shugʻullana boshlagan, keyinchalik ham bu ishlarini davom ettirgan. B. oʻz tadqiqotlarini tartibga solib, 1832-yilda "Appendiks" asarini nashr qildirdi. Bu asar eng mukammal matematik asarlar jumlasiga kiradi. B. ishlari tirikliga chogʻida tan olinmadi, bu hol uning ruhiyatiga salbiy taʼsir qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolqin

Bolqin () — yulgʻundoshlar oilasiga mansub tuksiz chala buta, boʻyi 2 m cha. Barglari tuxumsimon yoki nashtarsimon, bandsiz, mayda, uz. 10–12 mm. Gullari ikki jinsli, kosachasi asosigacha boʻlingan; tojbargi 5 ta, changchilari 10 ta, 5 tasi uzun. Toʻpgullari boshoqsimon, yosh shoxchalarning uchida joylashgan. Koʻsagi silliq, uz. 10 mm, eni 3 mm keladi. Maydan sentabrgacha gullaydi. B. Toshkent, Fargʻona, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarining togʻli hududlarida oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulgʻundoshlar
Bolqon antantasi

Bolqon antantasi — Gresiya, Ruminiya, Turkiya va Yugoslaviyaning ittifoqi (1934-yil 9-fevral, Afina shahri). Birinchi jahon urushidan soʻng Bolqonda tarkib topgan kuchlar nisbatini saqpash maqsadida Fransiya hukmron doiralari tashabbusi bilan tuzilgan. Bolqon antantasi mazkur ittifoq qatnashchilarining Bolqondagi chegʻaralari xavfsizligini oʻzaro kafolatlashni, ulardan biriga hujum qilingan taklirda oʻzaro yordam koʻrsatishni koʻzda tutardi. 1939—45 yillardagi Ikkinchi jahon urushi B.A.ga barham berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil