MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gominidlar

Gominidlar ( — odam soʻzidan) — primatlar turkumiga mansub oila. Hoz. insoniyat (neoantroplar)dan boshlab, oʻtgan ajdodlarning qamma vakillari (arxantroplar va paleoantroplar) kiradi. Gominidlar oilasiga, odatda, avstralopiteksimonlarni ham kiritishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gommoz

Gommoz (frans. gomma — yelim), yelim oqishi — asosan daraxtlar (danakmevalilar, sitruslar, tut daraxti va b.), shuningdek, oʻtsimon oʻsimliklar (gʻoʻza, kunjut va b.)da uchraydigan bakterial kasallik. G. choʻziluvchan, qahrabo-sariq yoki qoʻngʻir rangli shilimshiq modda ajralishi bilan kechadi. Oʻsish uchun noqulay sharoitlar, sovuq urishi, oʻsimlikning tashki taʼsirlar oqibatida jarohat olishi (poʻstlogʻining shilinib ketishi), hasharotlarning zararlashi va b. sabablar tufayli paydo boʻladi. G. koʻproq gʻoʻzaga zarar yetkazadi va kasallikni Xanthomonas malvacearum Smith, bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Kasallik gʻoʻza nihollik davrida boshlanib, uning rivojlanishi oʻsish davri oxirigacha davom etadi. U gʻoʻza bargi, poyasida dogʻlar paydo qiladi. Kasallangan shoxlar sinadi, koʻsak esa burishib ochilmay, qotib qoladi, natijada sargʻayib, nobud boʻladi. Hasharotlar va sugʻoriladigan suv orqali tarqaladi. Oʻsimlik qoldiqlari va tuproqsa saqlanadi. Oʻsimlik bunday kasallikka uchraganda hosildorlik 60% gacha pasayib ketadi.

Kurash choralari: gʻuzapoya qoldiqlarini yigʻishtirib yuqotish; kuzgi shudgorni chuqur oʻtkazish; urugʻlikni kasallanmagan dalalardan tayyorlash va uni ekishdan oldin kimyoviy preparatlar (bronokot 6–7 kg/t) yoki nikamizalon (7 kg/t) bilan dorilash; danakmevali daraxtlar agrotexnikasini toʻgʻri tashkil etish, quyoshda kuyish va sovuq urishining oldini olish, daraxtlarni qoidaga muvofiq butash; sitrus ekinlarida tuproqni yaxshi drenajlash, oʻsimlikni toʻgʻri oziqlantirish, shuningdek, bordo suyuqligi purkash, poʻstloq shilingan joylarni tozalab, bogʻ malhami surkash.

Sulton Alimuhamedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomo...

Gomo... (yun. homos — teng, bir xil, uygʻun, umumiy) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻxshash, yagona, ayni bir narsaga mansublik maʼnolari ifodasini bildiradi (mas; gomomorfizm, gomofoniya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomogametalik

Gomogametalik (gomo... va gameta) — bir yoki bir necha juft gomologik jinsiy xromosomalarga ega boʻlgan va meyozda bir xil xromosomali gametalar hosil qiladigan organizm. Odatda jinslardan biri Gomogametalik (XX), ikkinchisi geterogametali (XV) boʻladi. Koʻpchilik hayvonlar va ikki uyli oʻsimliklarning urgʻochi jinsi; qushlar, ayrim sudralib yuruvchilar, suvda va quruqlikda yashovchilar, baliqlarning hamda hamma kapalaklarning erkaklari Gomogametalik boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomogen reaktor

Gomogen reaktor — yadro yonilgʻisi bilan sekinlatkich gomogen aralashma (neytronlar uchun bir xil muhit) hosil qiladigan atom reaktori. Bunda aralashma yadro yonilgʻisi bilan sekinlatkichning suyuq eritmasidan yoki zarralar suspenziyasidan iborat boʻlishi mumkin; suspenziyadagi zarralar oʻlchami esa neytronlarning erkin yugurish uzunligidan ancha kichik boʻladi. Energetika maqsadlari uchun moʻljallangan qaynar reaktorda kukunsimon uran (yoki plutoniy) bilan suv aralashmasi bir jinsli sistemani tashkil qiladi. G.r.da maxsus issiq,lik eltuvchilar ishlatilmaydi. G.r. aktiv zonasidagi issiqlik ikki usulda: shu zonaga oʻrnatilgan aylanma nay orqali sovuq suv yuborib va aktiv zonani aylanib yuruvchi ogʻir suv ichiga oʻrnatib ajratib olinadi. G.r.ni sozlab turish uchun alohida sistema talab qilinmaydi, u bir meʼyorda ishlab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomogen sistema

Gomogen sistema - bir fazadan iborat boʻlgan fizik-kimyoviy sistema. Bunday sistemaning har bir nuqtasida bosim P,   

temperatura T va konsentratsiya S bir xil boʻladi. Masalan, muz, suv, suv bugʻi, gazlar aralashmasi, suyuqyoki qattiq jism eritmalari Gomogen sistema dir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guo Moruo

Go mojo (1892.16.11, Shavan -1978, Pekin) — Xitoy yozuvchisi, shoir, tarixchi olim, jamoat arbobi. Kyusyu universiteti (Yaponiya)ning tibbiyot fakultetini tamomlagan (1923). Xitoy FA prezidenti (1949-yildan). "Maʼbudalar" (1921), "Yulduzlar olami" (1923), "Yangi Xitoy uchun gimn" (1953), "Gullar ochilaversin" (1958) va b. sheʼriy toʻplamlari bor. Milliy ozodlik ("Urush bongi" qikoyalar toʻplami), vatanparvarlik ("Yoʻlbars belgisi", pyesa, 1942) mavzularida asarlar, tanqidiy, publitsistik maqolalar, memuarlar yaratgan. "Quyoshni qutlab" sheʼriy toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1957).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Shoirlar
Gomozigotalik

Gomozigotalik (gomo... va zigota) — genotipida muayyan genning bir xil allellarini saqlovchi organizmlar holati. G. bir xil allellarga ega boʻlgan urugʻ va tuxum hujayrasining qoʻshilishidan hosil boʻladigan, yaʼni urugʻlangan tuxum hujayraning rivojlanishi tufayli yuzaga keladi. G. keyingi avlodlarda faqat oʻz-oʻzidan changlanadigan oʻsimliklarda saqlanib qoladi. Chetdan changlanadigan va fakultativ oʻz-oʻzidan changlanadigan oʻsimliklarda (mas, gʻoʻza) organizmlar odatda geterozigotalik holatga oʻtadi. Shu sababli bunday oʻsimliklarda qator avlodlar davomida G. organizmlar olish va saqlash uchun inbriding, yaʼni yaqin qarindosh organizmlar oʻrtasida duragaylash usulidan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomoyosmotik hayvonlar

Gomoyosmotik hayvonlar (gomo... va yun. osmos — turtki, bosim) — tana suyukligi hamda qon bosimini tashqi muhitning osmotik bosimiga bogʻliq boʻlmagan holda doimiy ushlab turish xususiyatiga ega boʻlgan suv hayvonlari. Osmotik bosim ayirish sistemasi yordamida tanadan ortiqcha suv va tuzlarni chiqarib tashlash orqali amalga oshiriladi. Dengiz hayvonlarida toʻqima suyuqligi va qonning bosimi ular yashaydigan suvdagiga nisbatan past boʻladi; bosim buyrak orqali toʻqima suyukligi va qondan ortiqcha suv, jabralar orqali esa ortiqcha tuzlar chiqarib tashlanishi tufayli doimiy saqlanadi. Chuchuk suv baliqlarida esa aksincha toʻqima suyukligi va qonning bosimi atrof muhitdagi bosimdan yuqori boʻladi; buyrak orqali juda koʻp miqdorda suv, jabralar orqali esa tuz shimib olinishi tufayli qon va toʻqima suyuqligining bosimi tashqi muhitnikiga nisbatan yuqori boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomoyoterm hayvonlar

Gomoyoterm hayvonlar (gomo... va yun. therme — issiq) — issiq qonli hayvonlar; atrof muhit haroratiga qaramasdan tanasining ichki haroratini nisbatan bir xil darajada doimiy ushlab turadigan hayvonlar. G.h.ga sut emizuvchilar va qushlar kiradi. Gomoyotermlik termoregulyatsiya mexanizmlari orqali amalga oshadi (yana q. Poykiloterm hayvonyaar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik xromosomalar

Gomologik xromosomalar — bir xil genlarga ega boʻlgan, morfologik jihatdan oʻxshash, meyoz profazasida konʼyugatsiyalanadigan xromosomalar gomologik xromosomalar deyiladi. Diploid holatda har bir juft xromosama 2 tadan gomologik xromosomalarga ega. Meyozda gomologik xromosomalar har qaysi jinsiy hujayraga bittadan tarqaladi. Poliploid organ tizmlarda gomologik xromosomalardagi xromosomalar soni bir juftdan koʻp boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik qatorlar

Gomologik qatorlar - kimyoviy xossalari va tuzilishi jihatidan bir-biriga yaqin boʻlib, molekulasining uglevodorodli radikallarida bitta yoki bir nechta metilen guruxi (SN2) borligi bilan bir-biridan farq qiladigan turdosh organik birikmalar. Mas, metan SN4, etan S2N6, propan C3Hg, pentan S5N12 kabi toʻyingan uglevodorodlar (umumiy formulasi SpN2p+2), etilen S2N4, propilen S3N6 kabi toʻyinmagan uglevodorodlar (umumiy formulasi SpN2l), metil spirt SN3ON, etil spirt S2N5ON kabi bir atomli toʻyingan spirtlar (umumiy formulasi SpN2p+|ON) ning gomologik qatorlari maʼlum. G.q.ning ayrim qismlari fizik xossalari jihatdan bir-biridan farq qilishi mumkin. Mas, toʻyingan yogʻ kislotasi va spirtlar qatorida zanjirning bitta SN2 guruhga uzayishi gomologlar qatorining sirt faolligini 3 — 3,5 marta oshiradi yoki G.q.ning oʻrtasida joylashgan va radikali tarmoqlanmagan zanjirdan tuzilgan birikmalarning qaynash temperaturasi qoʻshni gomologlardan 20—30° farq qiladi. G. q.ning yuqori molekulali vakillarida bunday farq, sekin-asta kamayib boradi. Baʼzi uglevodorod molekulalari radikaliga gomologik farq, kiritilishi bilan turlicha struktura oʻzgarishlari sodir boʻladi. Bunda gomologik farq, yaʼni SN2 guruxi molekulaning qaysi joyiga kiritilgani ham katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologik qatorlar qonuni

Gomologik qatorlar qonuni, irsiy oʻzgaruvchanl ikning gomologik qatorlar qonuni — N.I. Vavilov tomonidan oʻsimliklarning turli sistematik guruhlaridagi irsiy oʻzgaruvchanlikni qiyosiy oʻrganish asosida ifodalab berilgan qonun (1920). G.q.q.ning asosiy mazmuni: genetik jihatdan yaqin boʻlgan turlar va turkumlar irsiy oʻzgaruvchanlikning bir xil oʻxshash qatorlariga ega boʻladi; ular umumiy tizimda genetik jihatdan qanchalik yaqin boʻlsa, ularning oʻzgaruvchanlik qatorlaridagi oʻxshashlik shu qadar toʻliqroq boʻladi. Umuman oʻsimliklarning har qaysi alohida oilasi oʻzgaruvchanlikning muayyan sikliga egaligi, yaʼni oilani tashkil etuvchi barcha turkum va turlarda oʻzgaruvchanlikning takrorlanishi bilan harakterlanadi.

Mukammal oʻrganilgan tur tarkibida topilgan irsiy shakllar qatoriga asoslanib, boshqa har qanday tur va turkumlarda ham xuddi shunday irsiy shakllar boʻlishini oldindan aytish mumkin. Tur va turkumlar kelib chiqishi jihatdan bir-biriga qanchalik yaqin boʻlsa, ulardagi irsiy oʻzgaruvchanliklar qatori ham shunchalik oʻxshash boʻladi. Har xil turga mansub gʻoʻza (G. barbadense, G. hirsutum, G. arboreum, G. herbaceum) belgilarining irsiy oʻzgaruvchanlik qatori G.q.q.ga yorqin misol boʻla oladi: oq, malla va koʻk tolali shakllarni shu toʻrt xil gʻoʻza turining har biri tarkibida topish mumkin. Ulardagi chigit, barg shakllari va b. belgilarining oʻzgaruvchanligi qam parallel ravishda boradi. Javdar hamda bugʻdoyning tukli va tuksiz, qiltiqli va qiltiqsiz, oq va qizil, uzun va qisqa boshokli; koʻk, oq, qizil, sariq, gunafsha rang donli; kuzgi va lalmi, erta va kechpishar va h.k. shakllari borligi aniqlangan. Boshqa tur, turkum hamda oilaga kiruvchi oʻsimliklarda ham irsiy belgilar qatori xuddi yuqoridagidek parallel oʻzgarishi mumkin. G.q.q. kerakli irsiy oʻzgarishlarni maqsadga muvofiq olish usullarining biologik negizi, madaniy oʻsimliklarning noyob belgilarga ega boʻlgan yangi navlarni yaratish va aniqlashda nazariy asos boʻlib xizmat qiladi (qarang Seleksiya).

Ad: Vavilov N.I., Zakon gomologicheskix ryadov v nasledstvennoy izmenchivosti, M., 1987.

Bahodir Normatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologiya

Gomologiya (yun. homologia – mos kelish, moslik) (biol.da) — har xil turga mansub organizmlarda bajaradigan funksiyasidan qatʼi nazar filogenetik (kelib chiqishi) jihatdan uxshash boʻlgan organlarning oʻzaro mos kelishi. G.da dastlab oʻxshash boʻlgan organlarda divergensiya tufayli yangi morfologik belgilar paydo boʻladi. Masalan, dastlabki umurtqali xayvonlarning oldingi oyoklari evolyutsiya jarayonida yangi morfologik belgilarni hosil qilishi tufayli yurish, yugurish, yer qazish, tutish, suzish, uchish va b. funksiyani bajarishga moslashgan. Lekin filogenetik jihatdan oʻxshash boʻlishi tufayli ularning hammasi bir xil suyaklar: yelka, bilak, tirsak, kaftoldi, kaft, barmoq suyaklaridan iborat.

G. oʻsimliklar uchun ham xos. Noʻxatning gajaklari, zirk va kaktuyennng tikanlari shakli oʻzgargan barg hisoblanadi. "G." terminini nemis zoologi R. Ouen (1843) fanga kiritgan, uning evolyutsion mohiyati esa Ch. Darvinning evolyutsion taʼlimoti vujudga kelgandan soʻng maʼlum boʻldi. Har xil sistematik guruhlarga mansub turlarda organlar G.si mavjudligining isboti 3 mezon: organlarning morfologik tuzilishi, ularning organizmda joylanishi va morfogenezi (morfologik kelib chiqishi) oʻxshashligi bilan belgilanadi.

20-asrda "G." termini gomologik organlarning shakllanishiga olib keluvchi genetik tuzilish (genlar G.si) va morfogenez jarayonlarini tavsiflashda ham qoʻllanila boshlandi. Ammo murakkab fenotipik belgilar bitta gen emas, balki oʻzaro taʼsir koʻrsatadigan bir necha gen nazoratida boʻlganligi, bir genning oʻzgarishi boshqa gen bilan bogʻliqligi tufayli oʻzaro qarindosh boʻlgan turlarda genlar G.si bilan organlar G.si oʻrtasida bevosita moslik boʻlmasligi mumkin. Shuning uchun genlar G.si va fenotipik belgilar G.si mustaqil (binobarin oʻzaro murakkab munosabatda boʻlgan) kategoriyalar hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomologiya (matematika)

Gomologiya — 1) proyektov tekislikni oʻzini-oʻziga bir qiymatli almashtirish. G.da nuktalarning bir toʻgʻri chiziqda yotish va biror toʻgʻri chiziq (G. oʻqi)dagi barcha nuqtalarning qoʻzgʻalmasligi xossasi saqlanadi. Ayniy almashtirishdan iborat boʻlmagan G.da mos nuqtalar (mas, A’ va A, V’ va V)ni tutashtiruvchi barcha toʻgʻri chiziklar bir nuqtada, yaʼni G. markazida, mos toʻgʻri chiziklar (AV va A’V’) esa G. oʻqida kesishadi; 2) topologiyada — oddiy hol uchun biror sirtdagi egri chiziqning shu sirtdagi biror qismni cheklash xossasi. Mas, tor sirtidagi egri chiziq shu sirtning S qismini cheklaydi (chegaralaydi). Egri chiziq nolga gomologik emas, chunki sirtning hech qanday qismini cheklamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomomorfizm

Gomomorfizm (gomo... va yun. morphe — tur, shakl) — algebrada amallarni saqlaydigan, yaʼni ip(a*b)= = f(v) * f(6) xossaga ega akslantirish (qarang Izomorfizm).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomotetiya

Gomotetiya (yun. homos — oʻxshash va thetos — joylashgan) — tekislik yoki fazoning har bir L nuqtasiga M’ nuqtani mos qilib qoʻyadigan almashtirish; bunda SM’= SM k tenglik qanoatlantiriladi, bu yerda S — berilgan nuqta; u G.ning markazi deyiladi, k esa nolga teng boʻlmagan oʻzgarmas son; bu son G.ning koeffitsiyenta deyiladi.k>0 boʻlganda M va M nuktalar boshi S boʻlgan bitta nurda yotadi, k<0 boʻlganda M va M nuqtalar toʻgʻri chiziqning boshi S nuqtada boʻlgan turli nurlarida yotadi. Odatda, G. oʻzining S markazi va bir juft mos nuqtalari bilan beriladi va bunday belgilanadi: H(S, A, A’). G. joylarni menzula asosida planga olishda, yasashga doir masalalarni yechishda va pantograf yordamida oʻxshash nusxalarni koʻchirishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomofoniya

Gomofoniya (gomo... va yun. phone — tovush, ovoz) — musiqada koʻp ovozlilik turi; G.da bir (odatda yuqoridagi) ovoz yetakchi boʻlib, boshqa ovozlar unga boʻysunadi, joʻr boʻladi. Bu xususiyati bilan G. barcha ovozlarning teng huqukliligiga asoslanuvchi polifoniyapan farq qiladi. G. atamasi asosan kompozitorlik ijodiyotiga nisbatan ishlatilsada, G.dagi ovozlarning badiiy-ifodaviy nisbatlari (tengsizligi) ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan oʻzbek xalq musiqasiga ham xosdir (mas, doira yoki dutor joʻrligida qoʻshiq aytish va h.k.). Kompozitorlar ijodida G., avvalo, opera, oratoriya, kantata, joʻrli yakkaxon qoʻshiqda va cholgʻu musiqasida qaror topdi. 17—19-asrlar Gʻarbiy Yevropa musiqasida G.ning keng tarqalishi garmoniya vositalarining jadal rivoji bilan barobar bordi. 20-asr boshlarida gomofonik musika shakllari oʻz rivojining maʼlum poyoniga yetdi. Oʻzbekistan kompozitorlari (M. Burhonov, S. Yudakov, M. Bafoyev va b.) ham G. xususiyatlaridan unumli foydalandilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomotsentrik nurlar dastasi

Gomotsentrik nurlar dastasi (gomo... va lot. centrum — markaz) — yorugʻlik nurlari yoki ularning davomi bir nuqtada kesishadigan nurlar dastasi. Nurlarning tuplanish yoki tarqalish nuqtasi fokus deyiladi. Nurlarga nisbatan toʻlqin sirt ortogonal (sferik sirt) boʻlgani uchun G.n.d.ga sferik toʻlqin sirt mos keladi. G.n.d.ning xususiy holi parallel nurlar dastasi boʻlib, unga cheksizlikda yotuvchi fokus va tekis tulqin sirt mos keladi. Agar ixtiyoriy egri sirt elementlaridan tarqalayotgan nurlar bir-biriga tik ikki toʻgʻri chiziq (fokal chiziq)da yotuvchi nuqtalarda kesishsa, bunday nurlar astigmatik nurlar deyiladi. Astigmatik nurlar dastasi hech qayerda nuqtali fokus hosil qilmaydi. Fokal chiziqlar orasidagi masofa astigmatik farq deb ataladi. Astigmatik farq kamaya borsa, fokal chiziklar bir-biriga yaqinlashadi va ular qisqara borib, ustma-ust tushadi, natijada astigmatik nur G.n.d.ga aylanadi. Difraksiya hodisasi tufayli aniq G.n.d.ni hosil qilish qiyin. G.n.d. optik sistemadan oʻtganda yana G.n.d. hosil boʻlsa, optik sistema aniq tasvir hosil qiladi. Fotografiya, radiotexnika va b. sohalarda G.n.d.ning amaliy ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gomrul

Gomrul (ing. Home Rule, aynan — oʻz-oʻzini boshqaruv) — Irlandiyani Buyuk Britaniya imperiyasi doirasida oʻz-oʻzini boshqarish dasturi; 1870-yillarda ilgari surilgan. G. uchun harakat rahbarlari I. Batt, Ch.S. Parnell, J.E. Redmond va b. Fakat 1919—21 yillardagi ozodlik urushidan soʻnggina Irlandiya dominion boʻlgan (1921-yildagi ingliz-irland bitimi); ammo Shimoliy Irlandiya Buyuk Britaniya tarkibida qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonadotrop gormonlar

Gonadotrop gormonlar, gona dotroplar — gipofizning oldingi boʻlagi va platsenta (yoʻldosh)da hosil boʻlib, jinsiy bezlar (gonadalar) faoliyatini boshqaradigan gormonlar. Ular peptid tabiatli uchta gormon (follikulni stimullovchi, interstitsial hujayralarni stimullovchi — lyuteinlovchi va lyuteatrop gormon)dan iborat. Follikulni stimullovchi gonadotropin tabiatan glikoproteid (oqsil va uglevoddan tuzilgan murakkab birikma) boʻlib, adenogipofizning bazofil hujayralaridan ishlanib chiqadi, tuxumdon follikullarning oʻsishi va rivojlanishini, erkaklarda esa spermatozoidlar yetilishini kuchaytiradi; lyuteinlovchi gormon avvalgi gormon bilan birgalikda tuxumdonda tuxum hujayralar yetilishiga va sariq tananchnt shakllanishiga yordam beradi; lyuteotrop gonadotropin laktogen gormon hisoblanadi. Platsentadan chiqadigan xorion gonadotropini ham deyarli lyuteinlovchi gormon kabi taʼsir etadi, u homiladorlar siydigida koʻproq boʻladi.

G.g. preparatlari jinsiy yetilish kechikishini davolashda, bepushtlikda, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoklarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gong

Gong (malayziycha gong) — urma musiqa cholgʻusi. Jan.-Sharqiy Osiyo xalqlarida keng tarqalgan. Birinj yoki jezdan qayrilgan disk shaklida yasaladi. Maxsus tayoq bilan urganda choʻziq, ohangdor tovush hosil qilinadi (nomi shundan). Qadimdan jarchi (xabar beruvchi) cholgʻu sifatida ishlatilgan. Xalq teatri tomoshalarida, raqslar ijrosida joʻr boʻladi. Yevropada simfonik musiqada (1791-yildan) va operada (1831-yildan) foydaniladi. G.ning bir turi tamtam deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondvana

Gondvana (Hindistonning markaziy qismida yashovchi gondlar qabilasi va Van — joy nomidan) — paleozoyning koʻp qismi va mezozoyning boshlarida Jan. yarim sharda mavjud boʻlgan ulkan superkontinent. G. hozirgi Jan. Amerikaning (And togʻlaridan sharqi) va Afrikaning (Atlas togʻlaridan tashqari) koʻp qismini, Madagaskar orol, Arabiston yarim orol, Hindiston (Himolay togʻlaridan janubi), Avstraliya sharqidagi togʻ tizmalaridan gʻarbi va, ehtimol, Antarktidaning koʻp qismini oʻz ichiga olgan. G.ning mavjudligi gipotezasi tarafdorlarining fikricha proterozoy va yuqori karbon davrida G.ni muzlik qoplagan. Yuqori karbon muzligining qoldirgan izlari Markaziy va Jan. Afrika, Jan. Amerikaning jan.da, Hindiston va Avstraliyada saqlangan. Karbon va perm davrlarida G.da moʻʼtadil va sovuq, mintaqaning oʻziga xos florasi rivojlangan. Mezozoy davrida G. parchalana boshlagan, boʻr davri oxiri—paleogen davrining boshlarida esa G. xrz, materiklarga boʻlinib ketgan. Koʻpchilik geologlar fikricha, G.ning boʻlinib ketishiga uning hozirgi boʻlaklarini gorizontal boʻylab ikki tomonga surilishi sabab boʻlgan. Bunday jarayon paleomagnetizm maʼlumotlari boʻyicha isbotlangan. Baʼzi bir olimlar hozirgi qitʼalar G.ning parchalaridan tarkib topgan deb hisoblaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondlar

Gondlar — Hindistondagi dravidlar guruhiga mansub xalq. 3,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gondi tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hin-duizmga, bir qismi anʼanaviy diniy eʼtiqrdlarga amal qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gondola

Gondola (ital. qondola) — 1) bir eshkak bilan harakatlantiriladigan yassi tubli qayiq. Tumshugʻi va quyrugʻi shakldor va baland qilib yasaladi; 2) aerostatning kishilar turadigan va anjomlar joylashtiriladigan boʻlmasi (kabinasi); 3) samolyot va vertolyotning dvigatel, shassi va b. kurilmalar joylashtiriladigan suyri shaklli elementi; 4) yassi gorizontal tubli oʻziagʻdarar temir yoʻl yarim vagoni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonduraslar

Gonduraslar — xalq, Gondurastlt asosiy aholisi (5,15 mln. kishi). Umumiy soni 5,3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, ispan-indeys metislari (ladino). Ispan tilining maqalliy lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Gonidiyalar

Gonidiyalar (yun. gone — keltirib chiqarish, urugʻ) — 1) ipsimon bakteriyalarning koʻpayishi uchun xizmat qiladigan, harakatchan yoki harakatsiz, bitta hujayradan iborat fragmentlari (boʻlaklari); 2) koʻk-yashil suv oʻtlarining shilimshiq qobigʻi boʻlgan, koʻpayish uchun xizmat qiladigan bir hujayrali fragmentlari; 3) suv oʻtlarining lishaynik tarkibiga kiradigan hujayralari; 4) zamburugʻlar va suv oʻtlarida jinsiy yoʻl bilan hosil boʻladigan sporannnt eski nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goniometr

Goniometr (yun. gonia — burchak va metr) — ikki yoqli burchaklarni oʻlchaydigan asbob. Silliqlangan metall va kristallar qirralari burchagini oʻlchashda ishlatiladi. G.ning bevosita qirralarga qoʻyib oʻlchaydigan va nur qaytishiga asoslanib oʻlchaydigan xillari bor. Nur qaytishiga asoslangan G. yakka aylanali va qoʻsh aylanali boʻladi; ikki qirradan qaytgan nurlar orasidagi burchakni oʻlchaydi. Bunday G. gorizontal metall yoki shisha doira, kursicha, kuzatish trubasi va qoʻzgʻalmas kollimatordan iborat. Kollimatordan tushgan nurlar kristall qirralaridan qaytadi va kuzatish trubasiga tushadi. G. geologiya, mineralogiya, petrografiya, kristallografiya va b. sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gonit

Gonit (yun. gony — tizza) — tizza boʻgʻimining serozli, seroz-yiringli yoki yiringli yalligʻlanishi. Yiringlatuvchi kokklar, sil, soʻzak mikroblari va b. sabab boʻladi. G.da tizza qizaradi, sinovial parda shishib, boʻgʻim boʻshligʻida oldin seroz-fibrinoz, keyin yiringli suyuqlik yigʻiladi. Oʻtkir va surunkali xili bor. Oʻtkir G.da yalliglanish belgilari tez namoyon boʻlib, yaqqol koʻrinadi. Boʻgʻim qattiq ogʻriydi, kattalashadi, bemor oyogʻini qimirlata olmay qoladi. Surunkali G. da boʻgʻim shishib, funksiyasi buziladi, bir oz qizaradi, qiziydi va sal-pal ogʻriydi.

G.ning dastlabki alomatlari sezilganda darhol vrachga murojaat etish va uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilish lozim.

...GONIYA (yun. goneia — tugʻilish) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Paydo boʻlish, kelib chiqish, tugʻilishni ifodalaydi. Mas, kosmogoniya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edmond de Goncourt

Gonkur (Goncourt), aka-uka Edmon (1822.26.5, Nansi - 1896.16.7, Shanprose) va Jyul (1830.17.12 — Parij — 1870.20.6) — fransuz yozuvchilari. Ularning ijodiy hamkorligi jahon adabiyotining oʻziga xos hodisasi sifatida eʼtirof etilgan. Fransuz hayotining turli tabaqalaridan olingan romanlari ("Jermini Laserti", 1865; "Rene Mopren", 1864 va b.)da realizm va naturalizm tamoyillari birlashtirilgan. "Kundalik" (1956—58-yillarda toʻla bosilgan) — Parij adabiy, teatr hayotining solnomasidir. Ukasi vafot etgach, Edmon "Aka-uka Zemganno" (1870), "Aktrisa Fosten" (1882) va b. romanlar yozgan. Uning vasiyati bilan 1896-yilda Gonkur akademiyasiga asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil