MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Avgustin Avreliy

Avgustin Avreliy, Avliyo Avgustin yoki Saint Augustine () (354, Tagast shahri, Shimoliy Afrika – 430, Gippon shahri, Shim.Afrika) – xristian dini ilohiyotchisi, "cherkov otalari"dan, adib, faylasuf. Katolitsizm aqidalarining shakllani-shiga ta’sir koʻrsatgan. Gippon shahri usku-fi (yepiskopi) martabasiga erishgan. Diniy-falsafiy ruhdagi qator va’z va risolalari saqlanib qolgan. Ulardan mashhurlari: 1) "Tavba" (400 yil); 2) "Ilohiy shahar haqida" (413-427 yillar; 22 kitobdan iborat). "Ilohiy shahar haqida" asarining yozilishiga Rim imperiyasi poytaxti gotlar tomonidan bosib olinib, vayron qilinishi turtki boʻldi. Asarda bu vayrongarchilik rimliklar asrlar mobaynida oʻzga xalqlarga nisba-tan oʻtkazgan bosqinchilik va zuravonlik siyosati uchun xudo tomonidan yuborilgan jazo sifatida talqin qilinadi. Asarning 10 ta kitobi Rim tarixiga, 12 ta kitobi insonlar jamiyati va davlatning mohiyatiga bagʻishlangan. A. dunyoni ikki saltanatga boʻladi: 1) "zamin shahri" – yovuzlik, zoʻravonlik va shayton saltanati; 2)"ilohiy shahar" – ezgulik va rahmon saltanati. Birinchisi – inson xudbinligi asosiga qurilgan va ilohiylikni rad etadi, ikkinchisi – ilohiy mehr asosiga qurilgan boʻlib, insonning moddiy ehtiyojlardan yuz oʻgirishini taqozo qiladi. A. ta’limotiga koʻra, "ilohiy shahar"ning yer yuzidagi tim-soli masihiy cherkovidir, unga samoviy cherkovga tayyorgarlik vositasi sifatida qaralmogʻi lozim. A. qadimgi yunon mush-riklik davri qadriyatlarini masihiylik nuqtai nazaridan keskin tanqid qiladi, inson oʻz irodasi bilan ezgulikka erisha 4olmaydi, inson gunohlardan faqat xudoning inoyati va cherkov tufayli forigʻ boʻladi, deb hisoblaydi. A. fikriga koʻra, "yagona tangri barcha goʻzallikning haqiqati va eng oliy goʻzalliqdir". A. "e’tiqodsiz bilim ham, haqiqat ham yoʻq", deb hisobladi. A. ta’limoti Yevropada deyarli ming yil davomida ilm-fanning cherkovga tobe holda qolishiga muayyan darajada nazariy zamin boʻldi va cherkov hokimiyatining qudratli kuchga aylanishiga koʻmaklashdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgustin ordeni

Avgustin ordeni – gadoylik (qalandarlik) qilib yuruvchi monax (rohib)lar ordeni. Nizomi notoʻgʻri ra-vishda avliyo Avgustin (354–430) ga do-xil qilingan. Orden 1243-yilda Italiyada bir qancha qalandar rohiblar jamoasini birlashtirish va ularni Avgustin ni-zomiga boʻysundirish natijasida kelib chiqqan. 15-asr oʻrtalarida 30 ming a’zosi boʻlgan. 18-asr dan Avgustin ordeni ning ahamiyati yoʻqola boshladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muxtor Avezov

Muxtor Umarxonovich Avezov (1897.28.09, Sharqiy Qozogʻiston (sobiq Semipalatinsk) viloyati Abay tumani – 1961.27.06, Moskva) – qozoq yozuvchisi, olim. Qozogʻiston Fanlar Akademiyasiakad. (1946), filol. fanlari doktori (1952), Kozogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1957). Semipalatinskdagi madrasada hamda oʻsha yerdagi 5 sinfli rus makta-bida oʻqigan, soʻng oʻqituvchilar semi-nariya-sini tamomlagan (1917). Abay ovulida sahnalashtirilgan (1917) "Yenglik – Ke-bek" intermediyasi bilan qozoq dramatur-giyasiga asos soldi. Toʻngʻich qozoq teatri (hozirgi Avezov nomida) – Qozogʻiston davlat akademik drama teatri ham 1926-yil 13-yanvarda shu pesani sahnalashtirib ochilgan. A.ning dramatik asarlari qozoq dramaturgiyasining rivojlani-shiga katta hissa boʻlib qoʻshildi. A. 20-yillarda Toshkentda yashadi va Oʻrta Osiyo davlat universiteti aspiranturasida oʻqidi (1928). Mashhur oʻzbek yozuvchisi Abdulla Qodiriy romanlaridan kuchli ilhomlandi. 1920–30 yillarda Toshkentdagi qozoq nashriyotida adabiy-badiiy, ijtimo-iy-siyosiy "Choʻlpon" jurnali bilan bir necha adabiy toʻplam nashr etilgan. A. 1922–23 yillarda Toshkentdalik vaqtida "Kundoshlar" pesasi, hikoyalari, "Asov tulporlar haqida" (1922), "Qozoq qalamkashlariga ochiq xat" (1922) maqolalari shu jurnalda bosildi. A.ning "Abay", "Abay yoʻli" epopeyasi qozoq xalqi hayotiga bagʻishlangan boʻlib, u oʻz davrida yuksak bahoga sazovor boʻldi. Asarda qozoq xalqining 19-asrdagi ogʻir, ziddiyatlarga toʻla hayoti badiiy aks et-tirilgan. Oʻsha davrdagi qozoq dashtini qamrab olgan nodonlik va johillik toʻsiqlarini yenggan Abayning oʻz xalqi asl farzandi, mutafakkir, insonparvar shoir darajasiga koʻtarila olishi asarda mohirlik bilan tasvirlangan. "Abay yoʻli"ni Zumrad (Orifjonova) 1950–60 yillarda oʻzbek tiliga tarjima qilgan. U boshqa xalqlar tillariga ham tarjima qilindi. Janubiy Qozogʻiston chorvadorlari hayotiga bagʻishlangan "Ravnaq" romani vafotidan soʻng bosilib chiqdi (1962). 20-yillarda qozoq choʻllarida yuz bergan ocharchilik va boshqa dahshatli voqealar aks ettirilgan "Ogʻir sinov" romani ham vafotidan soʻng nashr etildi. A. ijodiy, ilmiy ishlar bilan birga, 30 yildan ortiq (1928–61) Olmaota ped. instituti, Qozogʻiston va Moskva davlat universitetlarida pedagoglik faoliyatini qoʻshib olib bordi. A umrining koʻp yillarini shoʻro mafkurachilarining ogʻir tazyiqi va ta’qibi ostida oʻtkazishga majbur boʻldi.A. turkiy xalqlar adabiyoti tarixini teran tadqiq etuvchi koʻplab maqolalar yaratdi. Uzoq yillar davomida turkiy xalqaar ogʻzaki ijodi namunalarini, xususan xalq dostonlarini keng targʻib qildi. "Er Targʻin", "Alpomish", "Manas" dostonlarini tadkiq etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻistonlik yozuvchilar
1897-yilda tugʻilganlar
1961-yilda vafot etganlar
27-iyunda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Sapargul Avezova

Sapargul Avezova (1927.7.7, Xalqobod) – Qoraqalpogʻiston (1957) va Oʻzbekiston (1967) xalq artisti. 1945-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida aktrisa. Asosiy rollari: Komila Shokirovna („Birinchi muhabbat“), Parshagul („Suymaganga suykanma“), Xadicha („Sarvqomat dil-barim“), Erita („Gerostatning nomi oʻchsin“), Xumor („Berdaq“), Qorasoch („Shubha“), Jannat xola („Qaynona“), Tangabika („Oy tutilgan tunda“), Far-monbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Xumor ona („Ernazar Olakoʻz“) va boshqa A. ijodining qamrovi keng, maishiy dramatik, oʻtkir harakterli komediya janridagi rollarni meʼyoriga yetkazib ijro qiladi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1980).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Avelyaneda

Avelyaneda – Argentinadagi shahar. Katta Buenos-Ayres tarkibiga kiradi. Aholisi 347 ming kishi (1991). Avelyaneda tuguni, La-Plata qoʻltigʻidagi port, mamlakatning eng yirik sanoat markazi. Asosan chorvachilik mahsulotlari (goʻsht, jun, teri) va neftni qayta ishlaydigan, metallurgiya, toʻqimachilik, koʻn poyabzal sanoati korxonalari bor. Kema remont qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avenarius Rihard

AVENARIUS (Avenarius) Rihard (1843.19.11-1896.18.8) -shveysar fay-lasufi. E. Max bilan bir vaqtda empiri-okrititsizmga asos solganlardan biri. A.ning falsafiy qarashlari dunyoning negizida sezgilar yotadi, degan tezisga asoslangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aventin bloki

Aventin bloki – Italiyada fashistlar diktaturasiga qarshi kurashgan antifashistik partiyalar bloki. Sotsialist deputat, antifashist Mateotti fashistlar tomonidan oʻldirilgach (1924-yil 10-iyun), muxolifiyatdagi deputatlar bundan gʻazablanib, parlamentdan chiqib ketadilar va Rimdagi Aventin tepali-gida toʻplanib "Oppozitsiyami fraksiyalar komiteta" ni tuzadilar. Shu tariqa mazkur uyushma "Aventin bloki" nomini oldi. Blokka xalq partiyasi (katoliklar), respublikachilar, sotsialistlar va boshqa partiyalar vakillari hamda partiyasiz deputatlar uyushdilar. Mussolini hukumati Aventin blokining qat’iyatsizligi va zaifligidan foydalanib, 1926-yilda uni tor-mor qildi. Ommadan ajrab qolgan blok a’zolari fashizmga qarshi izchil kurasha olmay, tezda tarqab ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Averroizm

Averroizm — arab mutafakkiri Ibn Rushd (lotincha: Averroes) va uning tarafdorlarining falsafiy ta’limoti. 

Averroizm vakillari oʻrta asr va ilk Uygʻonish davrida Aristotel, Forobiy, Abu Ali ibn Sino falsafasining ilgʻor tomonlarini rivojlantirdi. Averroizm musulmon aqidachiligi va katolitsizm falsafasiga qarshi chiqib, arab xalifaligida va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida sxolastikaga qarshi kurash olib borishda qoʻl keldi. Dunyoning abadiyligi, uning hech kim tomonidan yaratilmaganligi haqidagi gʻoyalari, shuningdek bilimni e’tiqodga, falsafani ilohiyotga qarshi qoʻyganligi sababli averroizm ruhoniylarning gʻazabiga duchor boʻldi. (manba keltirish kerak)

Ibn Rushd Forobiy va Ibn Sino fikrlarini yanada taraqqiy ettirib, "Ikki tur haqiqat" ta’limotiga asos soldi. Bu ta’limotga koʻra, "falsafiy haqiqat" va "liniy haqiqat" mustaqil ravishda mavjud boʻlib, ular turli sohalarda yetakchilik qiladi, xususan ilm-fanda "falsafiy haqiqat"ga rioya etish zarur. Bu ta’limot falsafani, ilmni mustaqil taraqqiy ettirishda katta ahamiyatga ega boʻldi. Ibn Rushd asarlari lotin tiliga tarjima qilinganligi tufayli averroizm Gʻarbiy Yevropa mamlakatlariga keng yoyildi. Xususan 13-asrda Parij untida averroizmning ta’siri kuchli edi. 14–16-asrlarda averroizm Shimoliy Italiya, Fransiyada keng tarqaldi. Averroizm katolik cherkovi tomonidan keskin qoralandi, uning tarafdorlari quvgʻin va ta’qib qilindi (yana qarang Ibn Rushd).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avj

Avj (arab. – choʻqqi, baland) – 1) Oʻn ikki maqom majmuasidagi ma’lum shoʻ’ba nomi. 2) Musiqa asarining yuqori pardalardagi choʻqqisi, kulminatsiya do-irasi, ya’ni musiqa asarining eng baland registrdagi davomli kuy tuzilmasi. Maqomlarning cholgʻu va ay-niqsa aytim boʻlimlari, ashula, katta ashula, suvora va yirik shaklli cholgʻu kuylardan keng oʻrin olgan. A. larning asosiy turlari – kichik A., urta A., katta (yoki yuqori) A. deb yuritiladi. Shoʻ’balarning miyon-xat tuzilmasini kichik A. ga, dunasrni – oʻrta A. ga va namudlarni – katta A. ga qiyoslash mumkin. A. lar musiqa asarlari bayoni va rivojida shakllantiruvchi va ifoda-lovchi ahamiyatga ega. Ashulalardagi she’r mazmuni, fikr va his-tuygʻularning ta’sir kuchini musiqiy vositalar yordamida teranlashtiradi. A. ishlatish an’anasi oʻzbek va umuman Sharq bastakorlik san’atida, shuningdek hofizlar va sozandalarning ijrochilik mahorati tufayli mukammallashib ma’lum tabiiy qonuniyat sifatida vujudga kelgan. Shashmaqom shoʻ’balarining katta A. i oʻndan ortiq namud va ikki A. (Zebo pari va Turk)ning turli birikmalaridan tuziladi. Zebo pari va Turk A.larini qoʻllashda namudlardagi kabi muayyan ijodiy erkinlik mavjud.

Manbalar
Avia...

Avia... (lotincha: avis – qush) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aviatsiyaga oidlikni bildi-radi. Mas, aviagorizont, aviatrassa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviabank

"Aviabank" – Oʻzbekistondagi universal aksiyadorlik tijorat banki. 1990-yildekabrda tashkil topgan. Toshkent shahrida joylashgan. Asosan respublikada aviatsiya transporti va unga xizmat koʻrsatadigan infratuzilmalarni ri-vojlantirishga, moliya-kredit resurslarini jalb qilishga koʻmaklashadi, yuri-dik va jismoniy shaxslarga turli bank xizmatlari koʻrsatadi. Aksiyadorlik kapitali summasi 50, zaxira kapitali 76,5, berilgan kreditlar 73,2, koʻrilgan yillik foyda 143,2; jami aktivlari 475,5 mln. soʻm (1997-yil 1-yanvar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston banklari
Aviagorizont

Aviagorizont – haqiqiy ufq (gorizont) vaziyatini koʻrsatuvchi giro-skopik asbob. Aviagorizont samolyot yoki boshqa uchish apparatining koʻndalang va boʻylama ogʻish burchaklarini koʻrsatadi. Rotori giroskop bilan bogʻlangan mil (strelka) sun’iy ufqni koʻrsatib turadi. Rotor oʻqi tik vaziyatda boʻlganda mil gorizontal vaziyatni egallaydi. Uchuvchi Aviagorizont shkalasidagi samolyot qiyofasi (silueti)ning sun’iy ufq miliga nisbatan olgan vazi-yatiga qarab, samolyotning haqiqiy ufqqa nisbatan vaziyatini aniqlaydi. Dastlab, pnevmatik (havoli) giroskop va tuzatish kirituvchisi boʻlgan Aviagorizont qoʻllanilgan, hozir elektr giroskop va tuzatish kirituvchili Aviagorizont ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant artilleriya qurilmasi

Aviadesant artilleriya qurilmasi – havo-desant qoʻshinlari tarkibida harakat qiladigan oʻziyurar jangovar mashina. Asosan oʻt ochish quvvati, zireushligi bilan ajra-lib turadigan, oʻzicha harakat qila ola-digan maxsus mashina hisoblanadi. Turli (zirhlangan) ob’ektlarga qarshi qoʻllaniladi. Ogʻirligi qurolning ka-libriga qarab 3 t dan 20 t gacha. Desant tushiriladigan joyga (qarang Havo desanti) samolyot yoki vertolyotlar bilan yetkaziladi, yerga parashyutlarda tashlanadi, samolyot yoki vertolyotlarda aerodromdan, qoʻnish maydonlaridan jang maydoniga yetkazi-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviadesant tanki

Aviadesant tanki – harbiy desant qoʻshinlari tarkibida turli maqsadlarda foydalaniladigan, butun-lay zirxlangan, ixcham, har qanday sha-roitda yurishga moʻljallangan jangovar mashina (yengil tank). Ogʻirligi 7–8 t. Desant tushiriladigan joyga Aviadesant tanki sa-molyot yoki vertolyotda yetkaziladi va yerga parashyutda tushiriladi yoki samolyot (vertolyot) aerodrom yoki qoʻnish maydo-niga qoʻngandan soʻng yerga tushiriladi. Zamonaviy Aviadesant tanki bemalol aylana oladi-gan minoraga oʻrnatilgan turli zamba-rak va pulemyotlar bilan ta’minlangan. U dushmanning poʻlat zirxli turli xil oʻt ochish vositalariga va jonli kuchiga zar-ba bera oladi. Aviadesant tanki 2-Jahon urushida qoʻllanilgan va hozir ham oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviakompas

Aviakompas – uchish apparatlarida ishlatiladigan navigatsiya asbobi (qarang Kompas, Havo navigatsiyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avial

Avial, aviatsiya alyuminiysi – bolgʻalanadigan alyuminiy qotishmasi. Tarkibida magniy (0,45–0,9%), krem-niy (0,15-1,2%), mis (0,2-0,6%), marga-nes (0,15-0,3%) (yoki shuncha miqdordagi xrom), temir (koʻpi bilan 0,5%) bor. Bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan undan samolyot va vertolyot qismlari tayyorla-nadi. A. juda plastik, oʻrtacha mustahkam, zanglamaydi, toblab ishlangandan keyin mustahkam boʻlib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviamodelchilik

Aviamodelchilik (avia... va lot modulis – oʻlchov) – uchish apparati modellarini yasash va uchirish. A. yoshlar texnik ijodi turlaridan biri. Uchmay-digan (geometrik shakli oʻxshatiladigan tarixiy yoki zamonaviy samolyot nus-xasi) va uchadigan modellar bilan shugʻullanadigan xillari bor. Uchadigan model uchish tarzi, oʻlchami, dvigatelining turiga qarab erkin uchadigan, kordli va radio bilan boshqariladigan turlarga boʻlinadi. Erkin uchadigan modellar pla-nerlar, rezina motorli, taymerli xillarga boʻlinadi. Planer modeli motor-siz uchish apparati boʻlib, havo oqimida varrakka oʻxshash uchiriladi. Rezina mo-torli modellarda tortish kuchini havo vinti (parrak) vujudga keltiradi. Par-rakni rezina motor harakatlantiradi. Taymerli modelning uchishini maxsus mexanizm – taymer cheklaydi. Kordli modellarni modelchi-uchiruvchi kord iplari yordamida boshqarib uchiradi. Radio bilan boshqariladigan modellar bortiga oʻrnatilgan radioapparaturaga yerdan yuboriladigan signallar yordamida boshqariladi. Oʻzbekistonda A. sporti, ayniqsa, 20-asr oʻrtalaridan rivojlandi. Maktab, bolalar uyi, oʻquvchilar saroyi, klublarda A. toʻgaraklari bor. Shahar va tuman aeroklublarida, yosh texni-klar stansiyalarida A. kabinetlari tashkil qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviamodel

Aviamodel – samolyot yoki boshqa uchish apparatining qoʻlda uchirish uchun yasalgan nusxasi (qarang Aviamodelchilik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aviatrassa

Aviatrassa – fuqaro havo flo-tining turli samolyotlari va vertolyotlari muntazam ravishda qatnaydigan havo yoʻli. A.da aerodromlar va boshqa vosi-talar 9(yoʻl chiroqlari, tanish belgilari, avi-atsiya mayoqlari va hokazo) boʻladi. Fuqaro aviatsiyasida samolyot hamda vertolyotlar, odatda, A. boʻylab uchadi. Ba’zan ayrim hollarda (ekspeditsiya, tibbiy yor-dam koʻrsatish va boshqalar) A. dan tashqari ham uchish mumkin. Oʻzbekistonda – birinchi marta 1924-yilda Toshkent – Avliyoo-ta – Pishpek A. si barpo etilgan. 1999-yilda "Oʻzbekiston havo yoʻllari" Mil-liy aviakompaniyasi bilan 55 chet el avia-kompaniyasi oʻrtasida yoʻlovchi va yuklar tashish boʻyicha hamkorlik oʻrnatildi. Milliy aviakompaniya Yevropa, Osiyo va AQSH davlatlarining Oʻzbekiston Respublikasi ichida 16 yoʻnalish boʻyicha samolyotlar qatnovini yoʻlga qoʻydi. Oʻzbekiston Respublikasidan qatnaydigan umumiy havo yoʻlining uzunligi 2 mln.km dan oshdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aviatsiya
Aviatsiya asboblari

Aviatsiya asboblari – samo-lyotdagi nazorat-oʻlchov ishlarini baja-rishda ishlatiladigan jihozlar. Uchuvchi, shturman, bort muhandisi (texnigi) kabinalarida oʻrnatiladi. Vazifasi jihatidan uch guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga dvigatel asboblari, ikkinchi guruhga pilotaj-navigatsiya asboblari, uchinchi guruhga esa yordamchi asboblar kiradi. Taxometr, termometr, mano-va-kuummetr, gazoanalizator (alfametr), benzin oʻlchagich, moy oʻlchagichlar bi-rinchi guruhni; kompas, havo tezligi koʻrsatkichi, balandlik oʻlchagich, soat, ver-tikal tezlik koʻrsatkichi (variometr), bu-rilish koʻrsatkichi, sirgʻanish koʻrsatkichi va aviagorizont ikkinchi guruhni; tezla-nish koʻrsatkichi (akselerometr), shassi va-ziyati koʻrsatkichi, avtopilot, avtosh-turman va boshqa uchinchi guruhni tashkil etadi. Uchinchi guruh Aviatsiya asboblari ba’zi samolyotlarda boʻlmasligi ham mumkin. Uchuvchi birinchi guruh A. koʻrsatishlariga qarab samolyot dvigatellari ishini boshqaradi va dvigatel ishidagi nuqsonlarni oʻz vaqtida bilib oladi. Samolyotdagi Aviatsiya asboblari soni va xili shu samolyotning turi hamda vazifasiga bogʻliq. Koʻp dvigatelli hozirgi samolyotlarda 60 ga yaqin Aviatsiya asboblari boʻladi. Hozirgi kunda Aviatsiya asboblari tizimi va uning bar-cha jihozlari (jumladan EHM orqali boshqariladigan dastur vositalari) avi-onika soʻzi bilan ifodalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aviatsiya
Aviatsiya astronomiyasi

Aviatsiya astronomiyasi – amaliy astronomiya boʻlimi. Aso-san, samolyotning vaziyatini va harakat yoʻnalishini aniqlash bilan shugʻullanadi. Uchish paytida maxsus asbob (sekstant) yordamida samolyotdan koʻrinayotgan osmon yoritqichlarining balandligi va kuzatish vaqti aniqlanadi. Har bir kuzatish max-sus hisoblash yoʻli bilan vaziyat chizigʻini aniqlash va haritaga tushirish imkonini beradi. Samolyotning vaziyati ikkita vaziyat.chizigining kesishgan nuqtasida boʻlib, bir necha kilometr aniqlikda topiladi. Agar osmon yoritqichining balandligini oʻlchash paytida samo-lyot Yerdagi biror aniq moʻljal (daryo, okean qirgʻogʻi va boshqalar) yoki radiopelenga-tor chizigʻida boʻlsa, uning koordinatalarini bitta vaziyat chizigʻi yordamida ham aniqlash mumkin. Hozir Aviatsiya astronomiyasi usullari ayrim masalalarni hal qilishda qoʻllanilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aviatsiya
Aviatsiya variometri

Aviatsiya variometri – samolyotning kutarilish va pasayish tezligi oʻzgarishini koʻrsatuvchi nazorat oʻlchov asbobi (qarang Variometr).

Manbalar

 

Aviatsiya
Aviatsiya kuch qurilmasi

Aviatsiya kuch qurilmasi – samolyotda tortish kuchi, vertolyotda esa koʻtarish kuchi hosil qiladigan dvigatel va boshqa zarur tizim va qurilmalar majmui. Porshenli dvigatel oʻrnatilgan samo-lyotning vinti ham, vint qanotlarini burish mexanizmi ham Aviatsiya kuch qurilmasiga kiradi, ammo porshenli dvigatellar oʻrnatilgan samolyotlarga nisbatan Aviatsiya kuch qurilmasi atamasi oʻrniga vint-motor guruhi atamasi ishlatiladi. Aviatsiya kuch qurilmasi yonilgʻi bilan ta’minlash, moylash, sovitish, havo berish, ishlatilgan gazlarni chiqarib yuborish, boshqarish va nazorat qilish, dvigatelni yurgizib yuborish tizimlari va boshqa tizimlarni oʻz ichiga oladi; qanotlar, dvigatelni mahkamlash uzellari ham Aviatsiya kuch qurilmasi hisoblanadi (qarang Samolyot).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aviatsiya
Aviatsiya mayogʻi

Aviatsiya mayogʻi – uchuvchiga kechasi va tuman vaqtlarida aerodromni koʻrsatib turuvchi signal qurilmasi. Ilgari (1938–40 yillarda) ikki xil: havo yoʻli va aerodrom Aviatsiya mayogʻi boʻlar edi. Havo yoʻli Aviatsiya mayogʻi bir-biridan 20–40 km oraliqda oʻrnatilar edi. Aerodrom Aviatsiya mayogʻi bevosita aerodromning oʻziga oʻrnatiladi. Quvvati 1,5 dan 3 kVt gacha choʻgʻlanma lampalar Aviatsiya mayogʻi uchun yorugʻlik manbai vazifasini oʻtaydi. Aviatsiya mayogʻi 60– 80 km naridan koʻrinib turadi. Hozir radionavigatsiya rivojlanganligi munosabati bilan havo yoʻli Aviatsiya mayogʻi ishlatilmaydi.

Manbalar

 

Aviatsiya
Aviatsiya meteorologiyasi

Aviatsiya meteorologiyasi — meteorologiya amaliy boʻlimi. Atmosfera hodisalarining samolyot va boshqa uchish apparatlari faoliyatiga taʼsirini oʻrganadi. Samolyotlarning uchishi, koʻtarilishi va ayniqsa qoʻnishiga bulut, kuchli shamol, elektr razryadlari, tuman, yaxmalak, chang-toʻzon va boshqa hodisalar taʼsir qiladi. Shu hodisalarga doir maʼlumotlar maxsus aviameteorologiya markazlarida olinadi. Aeroportlarda esa aviameteorologiya stansiyalari tashkil qilinadi.

Manbalar 

Aviatsiya
Meteorologiya
Aviatsiya meteorologiyasi
Aviatsiya pochtasi

Aviatsiya pochtasi – samolyotlarda xat, gazeta-jurnal, bande-rol va boshqa pochta yuklari tashuvchi aloqa tarmogʻi. Oʻzbekistonda Aviatsiya pochtasi xalqaro havo yoʻllarida xalqaro aviareyslarda, mahalliy havo yoʻllarida yengil samolyotlarda tashiladi. 90-yillarning ikkinchi yarmidan Oʻzbekiston bilan jahondagi yirik shaharlar oʻrtasida Aviatsiya pochtasi xizmati yoʻlga qoʻyiddi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 1516 t. pochta tashildi.

Manbalar

Aviatsiya
Pochta xizmati
Aviatsiya sporti

Aviatsiya sporti – sport turi; vertolyot sporti, aviatsiya modelini yasash sporti, parashyut sporti, deltaplaner sporti va samolyot sportiga boʻlinadi. Aviatsiya sporti ni ommalashtirish bilan Oʻzbekiston mudofaaga koʻmaklashuvchi "Vatanpar-var" tashkiloti shugʻullanadi. Aviatsiya sporti 1964-yildan rivojlana boshladi, lekin 1934-yilda Toshkentda birinchi Aviatsiya sporti klubi ochilgan. Oʻzbekiston sportchilari 1965-yilda birinchi marta sobiq Ittifoq Aviatsiya sporti musobaqalarida qatnashib, 4-sovrinli oʻrinni olishgan.

Manbalar

Aviatsiya
Aviatsiya tibbiyoti

Aviatsiya tibbiyoti – avi-atsiyaga oid tibbiy masalalar bilan shugʻullanuvchi fan sohasi. Vazifa-si: kishilarnish aviatsiya xizmatiga layoqatliligini tekshirish, uchuvchilarni uchishdan oldin tibbiy koʻrikdan, turli sinov-mashqlardan oʻtkazish, samolyotlarning odam organizmiga fiziologik va gigiyenik nuqtai nazardan qulayligini muhandislar bilan birga tekshirish, baxt-siz hodisalar yuz berganda tibbiy yor-dam koʻrsatish hamda uchuvchilarni psi-xologik tomondan chiniqtirish va boshqa Uchish vaqtida meteorologiya sharoiti va temperaturaning oʻzgarishi, kislorod parsi-al bosimining pasayishi, barometrik bosimning bir pasayib, bir koʻtarilib 6turishi, nurlar, kosmik radiatsiya va boshqa omillar (shovqin, vibratsiya va hokazo) uchuvchi organizmiga ta’sir koʻrsatadi. Bu jihatdan uchuvchi mehnati boshqa kasb egalarinikidan katta farq qiladi. Aviatsiya tibbiyoti asosan, samolyotda uchadigan xodimlarning mehnat qilishi, dam olishi, uxlashi va ovkatlanishi uchun eng qulay sharoitni oʻrganadi, avariya-qutqaruv vositalarining fiziologikgigiyenik asoslarini ishlab chiqadi. U aviatsiya gigiyenasi, aviatsiya fiziologiyasi, aviatsiya psixologiyasi va uchuvchilarning ish qobiliyatini aniqlash kabi boʻlimlardan iborat.

Manbalar

  

Aviatsiya