MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Affin geometriya

Affin geometriya — mat.ning bir sohasi. Unda l oʻlchovli fazoda chekli sondagi vektorlar, shuning-dek algebraik chiziq va sirtlarning affin almashtirishlar (mas, toʻgʻri chiziqlar toʻgʻri chiziqlarga, nuqtalar nuqtalarga oʻtadigan almashtirishlar)da saqlanadigan (invariant) xossalari oʻrganiladi. Affin almashtirishlarning muhim xossalaridan biri — tekislikga berilgan uchburchakni berilgan ikkinchi uch-burchakka oʻtkazuvchi yago-na affin almashtirish mavjud; shunga oʻxshash tasdiq l oʻlchovli fazo uchun ham oʻrinli. Vektorlar, chiziq va sirtlarning affin almashtirishda saqlanadigan xos-salari affin invariantlar deyiladi. Masalan, uchburchakning toʻgʻri burchakliligi affin almashtirishda saqlanmaydi, binobarin, bu xossa affin invariant emas, shuningdek kesma uchburchakning bissektrisasi boʻlishi ham affin invariant emas, ammo uchburchak medianalarining kesishish nuqtasida 1:2 nisbatda boʻlinishi invariantdir. Affin almash-tirish natijasida ellips yana ellipega, giperbola yana giperbolaga, parabola yana parabolaga almashinadi. Shuning uchun hamma ellipslar (shuningdek, giperbola va parabola ham) bitta affin sinfni tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affrikata

Affrikata (lot. affrico — ishqalay-man) — qorishiq undosh tovush. Hosil boʻlish oʻrni va ovoz ishtirokiga koʻra portlovchi hamda sirgʻaluvchi tovushning bitta tovush sifatidagi talaffu-ziga teng. Mas, choch soʻzidagi ch (tsh), ensiklopediya soʻzidagi s (ts).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afshin

Afshin — Ustrushona hokimlarining arablar fathidan avval-gi laqabi. Oxirgi A. Haydar ibn Kovus (manbalarda al-Afshin) xalifa Mu’tasimning lashkarboshisi edi. U Kichik Osiyoda yunonlar ustidan gʻalaba qilgani va Bobak qoʻzgʻolonini bostirgani eva-ziga xalifaning eʼtiboriga sazovor boʻlgan. Biroq, 841 yil iyunda islomdan qaytganlikda ayblanib, oʻlim jazosiga hukm etilgan. A. laqabi Oʻrta Osiyoda, umuman, uchrab turadi. Ya’qubiyda (Taʼrix, 2-jild, 344-bet) Sugʻdiyona hokimi Gʻurak Qutayba ibn Muslim bilan tuzgan shartnomasida oʻzini Sugʻd ixshidi, Samarqand afshini deb atagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ismlar
Afgʻoni

Afgʻoni — Afgʻoniston Islom Davlati pul birligi. 1 afgʻoni = 100 pul. 1926-yilda qonun asosida muomalaga kiritilgan. Xalqaro hisob-kitoblarda A. kursi 1 AQSH dollari = 4750 A. bel-gilangan (1997-yil oxiri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Afgʻoniston
Afgʻonlar

Afgʻonlar (oʻzlarini push-tun, patan deb ataydilar) — xalq, Afgʻonistonning asosiy aholisi (10 mln. kishidan ortiq, 1992). 19 mln.dan ortiq kishi (asosan koʻchmanchi va yarim koʻchmanchilar) Pokistonning shimoli-gʻarbida yashaydi. Qabila birlashmalari saqlangan (afridiylar, vazirlar, gil-zoyilar, durroniylar va boshqalar). Pushtu tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan musulmon-sunniylar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Millatlar
Axal viloyati

Axal viloyati (sobiq Ashxobod viloyati) – Turkmaniston tarkibidagi viloyat. 1973-yil 27-dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 95,4 ming km². Aholisi 875 ming kishidan ziyod (1997; Ashxobod shahri aholisisiz), asosan turkmanlar, shuningdek ruslar, oʻzbeklar, ukrainlar, ba-lujlar va boshqa yashaydi. Shaharliklar 62%. Axal viloyatida 9 tuman, 3 shahar va 13 shaharcha bor. Markazi – Ashxobod shahri Viloyatning kattagina qismini Qoraqum (hududining 90%dan ziyodi) egallagan, janubida Kopetdogʻ togʻlari joylashgan. Foydali qazilmalari: tabiiy gaz (Markaziy Qoraqum gazli rayoni) va mineral qurilish materiallari (sement xom ashyosi, ohaktosh, qumoq, dolomit, qurilish qumi va tosh). Iqdimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 0,2°, iyulniki 30,9°. Yiliga 140 mm dan (Qoraqumda) 250 mm gacha (Kopetdogʻ togʻlarida) yogʻin yogʻadi. Asosiy daryosi – Tajan, shuningdek sugʻorishda foydalaniladigan kichik soylar bor. Viloyat hududidan Qoraqum kanaloʻ oʻtadi. 6 suv ombori qurilgan; eng yiriklari: 1-Tajan, 2-Tajan, Xor-Xor va Kopetdogʻ. Sur tuproq, taqirsimon, oʻtloq va choʻl qumloq tuproqlar tarqalgan. Bu-ta-efemer oʻsimliklari oʻsadi. Oʻrmonlar viloyat hududining 0,04% ni egallaydi (asosan Kopetdogʻ togʻlarida va Tajan daryosi vodiysida).Axal viloyatida ishlov beruvchi sanoat, sabza-votchilik, polizchilik va tokchilik yetakchi oʻrinda. Energetikasi Mari GRES va Buzmayin GRESdan keladigan energiya va tabiiy gazda ishlaydi. Sanoatining asosiy tarmogʻi – yengil sanoat (paxta tozalash va ip gazlama). Poyabzal, tikuvchilik, gilam toʻqish, ipak yigiruv va trikotaj fabrikalari bor. Oziq-ovqat va qurilish materiallari sanoati (gʻisht, sement, temir-beton buyumlar, shisha va boshqa ishlab chiqarish), mashinasozlik (shu jumladan neft va elektrotexnika) va metall-sozlik rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari – Ashxobod, Tajan, Buzmayin.Axal viloyati paxta, sabzavot, poliz ekinlari, uzum yetishtirish va bogʻdorchilikka ixtisoslashgan. Chorvachilikda sut-goʻsht yetishtiriladi. Qoramol, qoʻy, echki, tuya, yilqi boqiladi. Axal viloyati hududidan Oʻrta 811Osiyo temir yoʻl oʻtgan, avtomobil yoʻllari bor. Ashxobodda aeroport mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Turkmaniston viloyatlari
Axaltaka ot zoti

Axaltaka ot zoti – salt miniladigan qadimiy ot zotlaridan biri. Xalq seleksiyasida Janubiy Turkmanistondagi Axaltaka vohasida yashagan turkmanlarning taka qabilasi yetishtirgan. Axaltaka ot zoti quruq issiq iqlimga moslashgani, nihoyatda chopqirligi bilan ajralib turadi (poygada 1000 m masofani 1 minut 05 sekundda bosib oʻtadi).

Axaltaka ot zotining toʻshi tor, sagʻrisi ixcham va choʻzinchoq, oyoqlari nozik, chiroyli, terisi yupqa va taqir. Tusi aksariyat hollarda toʻriq, koʻk va saman tusda boʻladi. Sof zot otlar ichida oʻzining koʻrkamligi va harakatchanligi bilan ajralib turadi. 

Aygʻirlarining qarchigʻayigacha balandligi 157 sm (ayrim hollarda 160– 165 sm), koʻkrak qafasi aylanasi 167 sm, toʻpigʻi aylanasi 19 sm. Asosan Turkmaniston va Qozogʻistonda, Rossiya, AQSHda boqiladi. Axaltaka ot zoti ishtirokida koʻpgina chopqir ot zotlari chiqarilgan.

Manbalar

Havolalar 
 

Otlar
Ot zotlari
Axaltaka harbiy yurishlari

Axaltaka harbiy yurishlari – rus qoʻshinlarining Axaltaka (Turkmaniston) vohasini egallash maqsadida 1879, 1880-81 yillardagi yurishlari (rus manbalarida Axaltaka ekspeditsiyasi deb ataladi). 1869-yil Kras-novodsk (1992-yildan Turkmanboshi) shahriga asos solingach, rus podsho hukumatining turkmanlar yerlarini bosib olish ishtiyoqi kuchaydi. Krasnovodskdan gene-ral Lazarev qoʻmondonligida 20 minglik qoʻshin 1879-yil iyulda Koʻktepaga hujum qiladi. Ruslar katta talofat koʻrib, ortga chekinishga majbur boʻladilar. Bu holdan foydalangan Angliya 1880-yil 10-iyunda Afgʻonistonni oʻziga tobe etdi. Aleksandr II Turkmanistonni bosib olishni M. D. Skobelevga topshirdi. Axaltaka vohasiga yoʻl ochish maqsadida Krasnovodskdan boshlab temir yoʻl qurilishi boshlandi. M. D. Skobelev taka turkmanlar qoʻmondoni Tiqma Sardor nomining mashhurligi, uning botirligi haqida eshitgan edi. U 800 nafarlik qoʻshin bilan Bomi, Yangi qalʼa qishloklariga 1880-yil iyulda kelib Koʻktepa atroflarini oʻrgandi. Otliq turkman toʻdalari hujumlarini qaytarib turdi. 1880-yil 30-noyabrda Koʻktepadan 10 chaqirimcha uzoqda boʻlgan Yaganbotir qelʼasini egallaydi. Taka turkmanlar rus qoʻshinlariga hujum qilib, 3000 bosh tuyani oʻlja tu-shiradilar. M. D. Skobelev Koʻktepa atrofini aylanib chiqib, qalinligi 6 – 8 m li mudofaa devorlarini port-latish uchun bir necha tonna portlatuvchi dori keltirgan edi. Rus qoʻshinlari 8000 nafar boʻlib, 70 dan ortiq zambarakka ega boʻlganlar. Koʻktepa qalʼasi hujum bilan ishgʻol qilingach (1881-yil 12-yanvar) ta-lon-toroj qilish uchun toʻrt kun askarlar ixtiyoriga topshirib qoʻyildi. Qyalʼa mudofaachilari 25 ming nafar (boshqa manbalarga koʻra 45 ming, shu jumladan keksalar, xotin-qizlar, bolalar) boʻlib, ularning bor-yoʻgʻi 5000 pilta miltigʻi bor edi. Qalʼa axdidan biror kishi ham omon qolmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axalsixe

Axalsixe – Gruziya Respu-blikasidagi shaher. Aholisi 17903 kishi (2014). Axalsixe stansiyasi. Batumi, Axalqalaki va Borjomiga boradigan avtomobil yoʻllarining tuguni. Qoʻngʻir koʻmir qazib olish rayoni markazi. Krax-mal, pivo, gips, gʻisht, taxta tilish, vino zavodlari, goʻsht kombinati, mebel fabrikasi, ped. va tibbiyot bilim yurtlari, qishloq xoʻjaligi texnikumi, teatr, oʻlkashunoslik va tarix muzeylari bor. A. balneologiya kurorti. 12-asrdan ma’lum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axbaxoʻjakaspi dovoni

Axbaxoʻjakaspi dovoni – Surxondaryo viloyati bilan Tojikiston Respublikasi chegarasidagi dovon. Machitli tizma togʻining shimoli-sharqiy qismida, Kishtut daryosi, Xoʻjakaspi irmogʻining yuqori oqimida joylashgan. Balandligi 3870 m. Gʻarbiy yon bagʻirlari qor va muzliklar bilan qoplangan va sharqiy yon bagʻriga nisbatan qiyaroq. Axbaxoʻjakaspi dovoni orqali yoz oylarida Xoʻjakaspi daryosi vodiysidan Sandaldaryo vodiysiga oʻtiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Tojikiston
Oʻzbekiston – Tojikiston munosabatlari
Axbor

Axbor (arab. – xabarlar) – shialarning muqaddas rivoyatlari, Muhammad (sav) va Alining soʻzlari, faoliyati 812toʻgʻrisidagi rivoyatlar toʻplami. A. sun-niylarda muqaddas hisoblangan sunna (hadis toʻplamlari) kabi Qur’ondan key-ingi muqaddas manbalardan hisoblanadi. Sunna Muhammad(sav) va sahobalarning, A. esa faqat paygʻambar va uning oila a’zolari, Ali va boshqa imomlarning faoliyati haqidagi rivoyatlarni oʻz ichiga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborot

Axborot:

1) biron voqea haqidagi batafsil xabar, ma’lumot. Davlatlar oʻrtasidagi muzokaralar na-tijasida tuzilgan bitim yoki shartnoma toʻgʻrisida hukumatning rasmiy xabari. Xalqaro huquqda ikki va undan ortiq davlatlar oʻrtasida olib boriladigan diplomatik muzokaralar natijasida tu-zilgan bitimlar, shartnomalar yoki qabul qilingan boshqa qarorlar haqidagi xabar ikki yoki undan ortiq davlatlar tomonidan rasmiy e’lon qilinadi. Ikki davlat oʻrtasida olib borilgan muzoqaralar haqidagi Axborot. odatda qoʻshma Axborot. deb atala-di; 

2) ba’zi vaqtli nashrlarning nomi (mas, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining axboroti, Oʻzbekiston Respublikasi test markazining axboro-ti va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborot mashinasi

Axborot mashinasi – katta hajmli axborotlardagi ma’lumotlarni saqlash, ularga ishlov berish, ularni iz-lash jarayonlarini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirish uchun moʻljallangan raqamli hisoblash mashinasi. Axborot mashinasi ax-borotni avtomatik tarzda tasniflaydi va uni ma’lum xotira qurilmasiga ki-ritadi yoki axborotni izlash jara-yonini tezlashtirish uchun belgilar bilan ta’minlaydi. Axborot mashinasi katta hajmdagi xotira kurilmasi borligi bilan; ma’lumotlarni kiritish va chiqarish uchun moʻljallangan qurilmalar toʻplami mavjudligi bilan; axborotlar manbai va iste’molchilarga masofadan turib avtomatik bogʻlanish mumkinligi bilan; axborotlarni saralash va ularga ishlov berish kurilmasi va boshqa borligi bilan farqdanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborot olish kafolatlari va erkinligi

Axborot olish kafolatlari va erkinligi – har bir shax-sning oʻzi istalgan axborotni izlash, olish va tarqatishga haqli ekanligi. Oʻzbekiston Respublikasida barcha davlat organlari, jamoat birlashmalari va mansabdor shaxslar fuqarolarga ularning huquq va manfa-atlariga daxldor boʻlgan hujjat, qaror va boshqa xil materiallar bilan tanishib chiqish imkoniyatini yaratib berishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyam, 30-modda). "Axborot olish kafolatlari va erkinligi toʻgʻrisida"gi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni (1997-yil 24-aprel)ga koʻra, har bir fuqaro oʻz man-faatlariga daxldor axborotni bepul, boshqa axborotlarni kelishuv boʻyicha haq toʻlab olish imkoniga ega. Shaxsning bu hakda yozma yoki ogʻzaki murojaatiga qisqa muddatda, uzogʻi bilan 30 kundan kechiktir-may javob berilishi shart. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e. Oʻzbekiston Respublikasida kutubxona va hujjatxonalardan foydalanish bepulligi, fuqarolar oʻzlariga zarur axborotni bevosita yoki qonuniy vakillari yordamida izlash, olish, tadqiq etish va tarqatish, hujjat va boshqa axborot manbalaridan nusxa, foto-tasvir olishlariga ijozat berilgani bilan ham kafolatlangan. Jumladan, fuqaroviy, xoʻjalik, ma’muriy va ji-noyat ishlari koʻrilayotganda sud majlisi ishtirokchilarining soʻzlari va xatti-harakatlarini rasmana yoki stenografiya tarzida yozib olish, magnit tasmasida aks ettirish, sudning ruxsati bilan foto, kino, video tasvirga tushirish, ularni radio tarmoqlari va televideniye orqali namoyish qilish mumkin. Gumon ostidagi shaxs oʻzining qanday jino-yatda gumonsirilayotgani, ayblanuvchi – nimada ayblanayotganini bilishga, ular va ishdan manfaatdor b. shaxslar: jabrlanuvchi, fuqaroviy da’vogar, fu-karoviy javobgar, ularning vakillari ihdagi barcha materiallar bilan tanishib chiqishga, ulardan koʻchirma va nusxalar olishga, shu maqsadda tarjimon xizmatidan bepul foydalanishga haklidir. Agar asossiz ushlangan, qamoqda saqlangan yoki sudlangan shaxs toʻgʻrisida ilgari matbuotda, radio va televideniye orqali xabar berilgan boʻlsa, u begunoh ekanli-gi, okdangani haqida ayni oʻsha ommaviy 813axborot vositasida e’lon qilinishi shart. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e. ommaviy axborot vo-sitalari va jurnalistlarga ham ular zarur deb hisoblagan axborotni olish, uni xolisona tekshirish va senzurasiz tarqatish imkoniyatlarini kafolatlaydi. Axborot olish kafolatlari va erkinligi k. va e.dan boshqalarning ichki hayotiga taalluqli axborotni oshkor etish, taqiqlangan ilmiy, texnikaviy, kasbiy, ishlab chiqarish jarayonlariga oid, shuning-dek davlat siri hisoblangan axborotni toʻplash va tarqatish maqsadida foyda-lanish konunga biioan javobgarlikka sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axborotni oʻqish

Axborotni oʻqish (kiberneti-kada)–turli xil axborot uzatuvchilaridan kelgan axborotni elektron-raqamli hisoblash mashinalariga kiri-tish uchun moslash. Biror masala haqidagi turli xil axborotlarni. ya’ni dastlab-ki ma’lumotlar, masalani yechish dasturi, masa-la yechimining natijalarini sonlar yoki komanda (buyruq)lar shaklida mashinaga kiritishda foydalaniladi. Axborotni perfolenta (teshik-teshik lentalar) yoki perfokartalar vositasida uzatish usullari keng tarqalgan. Perfokarta oʻrami kirish qurilmasiga solinadi va mashi-na uni navbat bilan tortib, choʻtkalarning kontakt tizimida "paypaslab" koʻradi. Kartaning ayni shu joyida teshik (kar-ta teshigi) bor yoki yoʻq ekaniga qarab, mashinaga elektr signal yuboruvchi kon-takt tutashadi yoki tutashmaydi. Buning ta’sirida mashina xotirasida kod qayd qilinadi. A. oʻ.ning perfokartalardan foydalanishga asoslangan bunday elektr-mexanik usulidan tashqari foto-elementlar yoki fotodiodlar yordamida oʻqish usuli ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axvax tili

Axvax tili – qarang Dogʻiston tillari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axvirpat

Axvirpat – Sugʻdda 5 – 8-asrlarda mavjud boʻlgan ijtimoiy atama. Hokimlarning sayisxona (otxona)si nozirini anglatgan. Ma’lum vaqtlarda A.lar siyosiy hayotda ham faol ishti-rok etganlar. Mas, Sugdning bir qismi – Qashqadaryo vohasida 7-asrga oid "ax-virpat" soʻzi yozilgan tangalar ham zarb qilingan. A. atamasi oʻrta asrlardagi miroxoʻr atamasi bilan almashgan. Mugʻqal’a hujjatlarida A.ga 50 draxma miqdorida maosh belgilanganligi qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axey ittifoqi

Axey ittifoqi (miloddan avvalgi 280-146) – Peloponnesda miloddan avvalgi 280 yilda tashkil topgan yunon shahar-davlatlari uyushmasi. U Makedoniyadagi shahar kambagʻallariga va qullarga qarshi ku-rashishni maqsad qilib olgan. Axey vi-loyatida tashkil topib, keyinroq uning hamma yeriga tarqalgan. Miloddan avvalgi 251 yilga kelib ittifoqqa Sikion ham qoʻshildi. Strateg Arat davrida Axey ittifoqi ga Korinf, Argos, Megara va boshqa shaharlar ham a’zo boʻlgan. Ittifoqqa kirgan jamoalar ichki muxtoriyatdan foydalangan. Oliy hokimiyat ittifoqchi fuqarolarning majlisiga topshirilgan. Bu majlis axeylarning qadimgi diniy markazi Egion shahrida yiliga 2-marta chaqirilib turil-gan. Majlis muhim masalalarni hal qilish bilan birga yuqori mansabdorlarni saylagan. Biroq Axey ittifoqi ga Sparta, Elida va Messeniyaning kirishi Rimni xavotirga solgan, Rim Axey ittifoqi ishiga faol aralasha boshlagan, bu esa Axey ittifoqining qarshiligiga duch kelgan. Miloddan avvalgi 146 yilda Rim Yuno-nistonni bosib olganidan keyin Axey ittifoqi tarqatib yuborilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axeylar

Axeylar – mil. av. 2- ming yillik boshlaridan Fessaliyada yashagan asosiy yunon kabilalaridan biri, Pe-loponnesda ham yashaganlar. A. suzi Xett hujjatlarida (miloddan avvalgi 14-asr), Gomer asarlarida uchraydi. A. davlatlari: Miken, Pilos va boshqa Troya urushidz. qatnashganlar. Miloddan avvalgi 12-asrda doriylar tomonidan Kichik Osiyo, Kiprga va boshqa orollarga, Peloponnesning shimoliyga siqib chiqarilgan (viloyat Axayya nomini olgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Axiliya

Axiliya (yun. a – inkor qushimchasi va chylos – shira) – ovqat hazm qilish suyuqliklari boʻlmasligi me’da A.si– me’da shirasining yoʻq boʻlishi, me’dada xlorid kislota va fermentlar ishlab chikarilmasligi; pankreatik A. – me’da osti bezi tashqi sekresiyasining hosil boʻlmasligi. A. me’da va boshqa a’zolarning kasalliklari natijasida, mas, me’da bezlari atrofiyasi (organik A.) yoki ogʻir ruhiy kechinmalar, me’da bezlari ne-rviga zararli moddalar ta’sir qilishi oqibatida me’da hazm faoliyatining za-iflashishi sababli (funksional A.) ruy beradi. A. zoʻrayganda ovqat hazm boʻlishi qiyinlashadi, xususan goʻsht va oqsilli ovqatlar yeyilganda me’dada hazm boʻlmay, ichakka oʻtadi, natijada ichakka zoʻr kelib, uning ishi oʻzgaradi (ich dam boʻlib, ogʻrib turadi, ich suradi va hokazo). A.da bemorlarga me’da shirasi, xlorid kislota, pepsin, vitamin S (meva va sab-zavot sharbati, na’matak, qora smorodina damlamasi), vitamin V,, V2 (nuxat, jigar preparatlari – ekstrakt, kampolon) be-riladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axill

Axill yoki Axilles – yunon afsonalarida Troya urushi davrida Troyani qamal qilgan „Illiada“ qahramonlari ichida eng botiri. Dengiz maʼbudasi Fetida oʻgʻli Axillesni oʻlmaydigan qilish uchun tovonidan ushlab, Stiksning muqaddas suviga botirib olgan, shu tariqa Axillesning suv tegmay qolgan tovoni zaif muchasi boʻlib qolgan. Parisning moʻljallab otgan oʻqi Axillesning tovoniga tegib, uni halok qiladi. „Axilles tovoni“, yaʼni zaif joy iborasi shundan paydo boʻlgan. Uning eng yorqin obrazi „Illiada“da berilgan. Axilles shaxsini ulugʻlash Ellada, Sparta, Shim.Qora dengiz boʻylari va boshqa joylarda keng yoyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Axloq tuzatish ishlari

Axloq tuzatish ishlari – Oʻzbekiston Respublikasida jinoiy jazo turi. Mahkumni axloqan tuzatish – unda qonunga ito-atkor xulq-atvorni, inson, jamiyat va mehnatga, jamiyat turmushi qoidalari hamda an’analariga hurmatni shakllan-tirishdan iborat. Axloq tuzatish ishlari i. ish hakining 10% dan 30% gacha miqdorini davlat daro-madi hisobiga ushlab qolgan holda shax-sni mehnatga majburan jalb qilishdan iborat. Axloq tuzatish ishlari i. faqat asosiy jazo sifatida 6 oydan 3 yilgacha, jinoyat sodir etish paytida 18 yoshga toʻlmaganlarga nisbatan esa bir oydan bir yilgacha muddatga tay-inlanadi. Bu jazo ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan jinoyat sodir qilgan shaxslarga nisbatan, ularni jamiyatdan ajrat-masdan ham tarbiyalash mumkin boʻlgan taqdirda tayinlanadi, pensiya yoshiga yetgan, mehnatga qobiliyatsiz shaxslarga, homilador yoki yosh bolasini boqish uchun ta’tidda boʻlgan ayollarga va harbiy xizmatchilarga nisbatan qoʻllanilmaydi (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 46- va 83-modda). Qonunda Axloq tuzatish ishlari i.ning ikki turi nazarda tutilgan boʻlib, bular jazoni mahkumning oʻz ish joyida oʻtashdan yoki jazo ijrosini na-zorat qiluvchi organlar belgilab bera-digan boshqa joyda oʻtashdan iborat. Sud shaxsga Axloq tuzatish ishlari i.ni tayinlaganda jazo tu-rini hukmda koʻrsatadi. Jinoyat-ijroiya kodeksida Axloq tuzatish ishlari i.ni ijro etish tartibi (26-modda), ichki ishlar organlarining jazolarni ijro etish inspeksiyasining nazorat ishlari (27-modda) belgilangan. Mahkum ishlaydigan korxona, muassa-sa, tashkilot ma’muriyatiga ham hukmni ijro etish borasida qonun bilan tegishli majburiyatlar yuklatilgan (28-modda).Jazo muddatini hisoblash – mahkumning ish haqidan ushlab qolingan kundan, ish haqidan ushlab qolish – ja-zolarni ijro etish inspeksiyasidan xa-barnoma olingan kundan, boshqa joyda oʻtaladigan Axloq tuzatish ishlari i.ga hukm qilingan shax-slar uchun – jazoni oʻtash uchun yuborilgan korxona, muassasa, tashkilotda ish boshlagan kundan e’tiboran boshlanadi. Mahkum ishlab bergan kunlar miqdori sud tomonidan belgilangan jazo mud-datining har oyiga toʻgʻri keladigan ish kunlari miqdoridan kam boʻlmasligi shart (JIK, 30-modda).Jazolarni ijro etish inspeksi-yasi belgilaydigan joylarda jazoni oʻtash muddati mobaynida inspeksiya yozma ruxsatisiz, mahkum tashabbusi bilan mehnat shartnomasini bekor qilish ta’qiqlanadi. Jazo muddati uzluk-siz boʻlgani uchun shu muddat davomida mahkumga mehnat ta’tili berilmaydi, ishlangan muddat umumiy va uzluksiz ish stajiga qoʻshib hisoblanmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axloqi muhsiniy

"Axloqi muhsiniy" - Husayn Koshifiynij axloqqa oid asari. Sul-ton Husaynning o‘g‘li, temuriylar shahzodasi, Marv hukmroni Muhsinga bag‘ishlangan. Bu asar shaxsiy, oilaviy va fuqarolik axloq asoslarini o‘z ichi-ga olgan 40 bobdan iborat. Asarda mual-lif adolat, sabr, yoqimlilik, hayo, odob, ishonch, va’daga vafo qilish, shijoat va siyosat kabi masalalar haqida so‘z yuri-tadi. "Ax. M."ni 1858-yil Ogolim fors tilidan o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Asar O‘rta Osiyoda keng tarqalgan. Uning ko‘pgina nodir qo‘lyoz-ma nusxalari O‘zbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqdanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anna Axmatova

Anna Andreevna Axmatova (taxallusi; tugʻilgandagi familiyasi Gorenko) (1889-yil 11-iyun, Odessa — 1966-yil 5-mart, Moskva viloyati, Domodedovo shahri; Sankt-Peterburgda dafn etilgan) — rus shoirasi.

1910-yildan asosan Peterburgda yashagan. Birinchi sheʼrlar kitobi „Oqshom“ 1910-yilda chiqqan. „Tasbeh“ (1914), „Oqgala“ (1917), „Bar-gizub“ (1921) va boshqa kitoblaridagi sheʼrlarida lirik kechinmalar, tanholik tuygʻulari ifodalangan. Inqilobiy voqeliqdan uzoq boʻlsada, A. bari bir muhojirlarni, yaʼni vatangado kishilarni qoralab sheʼrlar yozadi („Men oʻz yerini tashlaganlar bilan birga emas-man…“).Bir necha yillar mobaynida A. ijodining yangi qirralari shakllandi, asarlarida Vatan mavzui ustunlik qila boshladi. 30 −40-yillardagi sheʼrlarida Vatan, vatanparvarlik mavzulari keng aks etgan („Oltin kitobdan“, 1940; „Tan-langan asarlar“, 1944). Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashab, „Toshkent sheʼrlari“ (1944) turkumini yaratgan. „Qahramonsiz poema“ (1940 — 62) asa-ri — A. ijodining choʻqqisi. „Vaqtning tez oʻtishi“ (sheʼriy toʻplam, 1965) ki-tobida A. ijodining oʻziga xos tomonlari aks etgan. Sharq, Gʻarbiy Yevropa shoirlari ijodidan tarjimalar qilgan („Koreya mumtoz sheʼriyati“, 1958; „Sharq mumtoz sheʼriyati“, 1969 va boshqalar). A. nazmi umuman badiiy soddaligi, loʻndaligi va uslubining oydinligi, obrazlarining aniqligi va odmiligi, chuqur lirikli-gi va musiqiyligi bilan alohida ajralib turadi. Sheʼrlari oʻzbek tiliga tarji-ma kilingan (1966,1969). Toshkentda A. yashab ijod etgan uy oʻrnida qurilgan binoga (Sodiq Azimov koʻchasi, 54) shoi-ra xotirasini abadiylashtiruvchi lavha oʻrnatilgan (1976).

Xotira 
Pushkin (Axmatova koʻchasi), Kaliningrad, Odessa, Kiev, Donetsk, Toshkent, Moskva, Tyumen, Astraxan, Maykop va Tomskda Anna Axmatova nomidagi koʻchalar mavjud, Yevpatoriyada (Qrim Muxtor Respublikasi) Anna Axmatova oʻtish joyi mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1889-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari