El Tajín

El Tajin - Meksika janubidagi Kolumbiyagacha boʻlgan arxeologik joy hisoblangan boʻlib, Mesoamerika klassik davrining eng katta va eng muhim shaharlaridan biridir. Klassik Verakruz madaniyatining bir qismi boʻlgan El Tajin miloddan avvalgi 600-yildan 1200-yilga qadar gullab-yashnagan va shu vaqt ichida koʻplab ibodatxonalar, saroylar, koʻp maydonchalar va piramidalar qurib bitkazilgan. Shahar qulagan vaqtdan boshlab, 1230-yildan 1785-yilgacha, hukumat inspektori Nişlar Piramidasiga tasodifan duch kelguniga qadar, hech bir yevropalik uning mavjudligi haqida bilmaganga oʻxshaydi.

Manzili 
Hudud Meksikada, zamonaviy Verakruzdagi Papantla munitsipalitetining baland togʻlarida, port va Verakruz shahridan shimoli-gʻarbda joylashgan Poza-Rika shahridan unchalik uzoq boʻlmagan joyda joylashgan. Shahar Tecolutla daryosi yaqinidagi Syerra Madre Sharqidan Fors koʻrfazi sohiliga olib boradigan past togʻlarda joylashgan. Qadim zamonlarda bu shahar Mesoamerika deb ataladigan shimoliy-sharqiy burchakda joylashgan va Kazonlar va Tekolutla daryolari oʻrtasidan zamonaviy Puebla shtatigacha boʻlgan hududni nazorat qilib kelgan. Asosiy shahar ikkita oqim bilan birlashtirilib, Tekolutla daryosining irmogʻi boʻlgan Tlahuanapa Arroyoni hosil qiladi. Bu ikki oqim aholini ichimlik suvi bilan taʼminlagan. Binolarning aksariyati janubiy uchida joylashgan boʻlib, u yerda yerga nisbatan tekis va ikkita oqim birlashadi. Sayt shimoli-gʻarbiy tomonga choʻzilgan, u yerda koʻproq binolarni joylashtirish uchun teraslar qurilgan, asosan shahar elitasi uchun qurib berilgan ekan. Biroq, shaharda asosiy shaharning sharqiy va gʻarbiy tepaliklarida joylashgan jamoalar ham boʻlgan, ularda asosan quyi sinflarning turar joylari ham joylashgan edi. Umumiy maydoni  tashkil etadi.

Shahar tarixi 

Ovrupoliklar tomonidan kashf etilganidan beri sayt ikki asr davomida tashrif buyuruvchilarni oʻziga jalb qildi. Nemis meʼmori Charles Nebel 1831-yilda bu yerga tashrif buyurdi va birinchi boʻlib Nişlar piramidasi, shuningdek, Mapilka va Tuzapan xarobalari haqida batafsil maʼlumot berdi. Shuningdek, u birinchi boʻlib piramida kattaroq shaharning bir qismi ekanligini taxmin qilgan. Uning chizgan rasmlari va tavsiflari 1836-yilda Parijda nashr etilgan Voyage pittoresque et archéologique nomli kitobda chop etilgan.

Jahon merosi ob’ekti 

El Tajin tarixiy ahamiyati, arxitekturasi va muhandisligi tufayli 1992-yilda Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan. „Uning Mesoamerikada noyob boʻlgan arxitekturasi ustunlar va frizlardagi puxta oʻymakor releflar bilan ajralib turadi. Qadimgi Meksika va Amerika arxitekturasining durdona asari boʻlgan „Nishlar piramidasi“ binolarning astronomik va ramziy ahamiyatini ochib beradi“. Sayt Meksikadagi eng muhim va Verakrus shtatidagi eng muhimlaridan biri hisoblanadi.

Sayt muzeyi ikki qismga boʻlingan: yopiq bino va katta tosh haykal parchalarini qoplaydigan tomli maydon. Yopiq xonada sayt oʻrganilgan yillar davomida topilgan kichikroq ob’ektlar uchun moʻljallangan, ularning aksariyati Nişlar Piramidasidan olingan. Koʻrgazmadagi eng qiziqarli ob’ektlardan biri bu 4-binodagi qurbongohdir. Bu ikki juftlik oʻrtasida bir-biriga bogʻlangan ilonlarning figurasi bilan juft boʻlib turgan toʻrtta odamni tasvirlash uchun haykaltarosh qilingan katta tosh plita. Ilonlar Aztek davrida tlaxmalacatle deb nomlangan toʻp oʻyini belgisini ifodalaydi. Tom yopish maydonining asosiy eksponatlari qisman qayta yigʻilgan ustunlar binosidan topilgan parchalardir. Ulardan biri El-Tajin hukmdori 13 quyon haqida hikoya qiladi, ehtimol u binoni qurgan. Sahnada yogʻoch taxtda oʻtirgan 13 quyon va oyogʻi kesilgan boshda oʻtirgan qoʻshaloq kortej tasvirlangan. Oldinda ichaklari ramkaga osilgan qurbonlik qurboni. 13 Yuqorida quyon nomi glifi hamda 4 Axe ismli xizmatchi koʻrsatilgan. Kortejning qolgan qismi asirlarni sochlaridan ushlab turgan jangchilardan iborat boʻlgan.

Arroyo guruhi

Nişlar piramidasi 

Maʼbaddan olingan haykal asosan qismlarga ajratilgan. Kattaroq lavhalarda yomgʻir xudosi yoki xudo qiyofasida kiyingan, bir nechta marosim yoki mifologik sahnalarda ishtirok etgan hukmdor tasvirlangan. Bu madaniyatning eng muhim xudosi boʻlganga oʻxshaydi, chunki saytning boshqa joylarida boshqa tasvirlar mavjud. Uning bu yerda paydo boʻlishi bu piramidaning ahamiyatiga asoslanadi. Maʼbadga olib boradigan zinapoyaning yon tomonlari xicalcoliuhqui deb ataladigan parda bilan bezatilgan. Bu chaqmoqni ramziy maʼnoda anglatadi va u Mesoamerikada keng tarqalgan boʻlsa-da, bu yerda juda mashhur motifdir. Bu parda, ehtimol, boʻyoq qoldiqlari topilgan boshqa binolarda boʻlgani kabi koʻk rangga boʻyalgan. Narvonning tepasida, ehtimol, ikkita katta uch oʻlchamli stela boʻlgan. Ulardan biri asosan buzilmagan holda saqlanib qolgan va hozirda sayt muzeyida. Zinadan pastda va piramidadan sharqqa olib boradigan katta dumaloq tosh oʻrtada teshiklari boʻlib, ular ichida bannerlar joylashtirilgan boʻlishi ham mumkin. Piramidaning ichki qismi toshlar va tuproqdir. Bu plomba piramidaning har bir sathining taludlariga aylanadigan qiyalik devorlari orasiga tortiladi. Bularning barchasi ostida taluqli, ammo boʻshliqlari yoʻq, kichikroq qattiqroq holatda koʻmilgan ekan.

Tajin Chiko 
Tajin Chiko — bu shaharning eski qismlaridan tepalikka qadar shimoliy-shimoli-gʻarbiy tomonga choʻzilgan saytning koʻp darajali qismi. Ushbu boʻlimning katta qismi katta miqdordagi poligondan foydalangan holda yaratilgan. Bu koʻplab saroylar va boshqa fuqarolik inshootlaridan tashkil topgan ulkan akropoldir. Bu yerda nisbatan kamroq ibodatxonalar mavjud. Shuningdek, u shaharning boshqa qismlariga qaraganda osonroq himoyalangan. Tajin Chiko shunday nomlangan, chunki dastlab u alohida, ammo oʻzaro bogʻliq sayt deb hisoblangan. Endi u shahar markaziga tegishli ekanligi maʼlum. Biroq, bu atama allaqachon sayt haqidagi adabiyotlarda boʻlganligi sababli, u yopishib qoldi.

B binosi ikki qavatli bino boʻlib, u turar joy sifatida ishlatilgan va saroy sifatida tasniflangan. Yaqin atrofdagi boshqa tuzilmalar singari, uning tomi qalin tsement plitasi boʻlib, zamin va yuqori qavatlarni ajratib turadigan yana bir plita mavjud. Binoga maydonchadan kirish  oʻlchamdabitta xonaga olib boradigan boʻlingan zinapoya orqali edi. Bu boʻshliq yuqoridagi polni qoʻllab-quvvatlaydigan oltita tosh va tsement ustunlari bilan buzilgan. Bu ustunlar vaqt oʻtishi bilan qalinlashdi, chunki ikki qavatning ogʻirligi uchun mustahkamroq mustahkamlanganligi maʼlum boʻldi. Yuqori qavatga tor zinapoya orqali chiqiladi. Bu yerda ham ustunlar mavjud boʻlsa-da, bu qavat yanada kengroq. Bu Mayya hududidan tashqarida topilgan yagona koʻp qavatli saroydir.

Tajin Chikoning sharq tomonida vodiy tubi joylashgan. Ushbu boʻlimda koʻplab binolar mavjud, ammo ularning koʻplari yoʻllarning yoʻqligi sababli tashrif buyuruvchilar uchun ochiq emas va koʻplari hali oʻrganilmagan. Ikkitasi qisman oʻrganilgan. Birinchisi, Buyuk Xicalcoluihqui yoki Buyuk Qoʻriqxona. Bu devor boʻlib, yuqoridan ulkan pogʻonali panjara hosil qiladi va taxminan  oʻrab oladi. Ushbu tuzilma Mesoamerikan saytlari orasida noyob boʻlib, ikki yoki uchta kichik balli maydonni oʻz ichiga oladi. Qopqoqning yon tomonlari nishablar piramidasiga oʻxshab, yon tomonlari egilgan va boʻsh turgan boʻshliqlari boʻlgan nozik platformadan iborat. Bu devorda bir qancha kirishlar bilan parchalanib ketgan yuzdan ortiq uyalar mavjud. Boshqa tuzilma — Buyuk Ballcourt, El Tajindagi eng katta sud joyi. U Buyuk Xicalcoluihqui shimoli-gʻarbiy burchagida va Tajin Chiko bazasida joylashgan. Uning vertikal tomonlari bor va taxminan  uzunlikda. Boshqalardan farqli oʻlaroq, buni tuzilishga oʻyilgan panellar va haykallar boshlanmasdan, aynan shu sabab ajralib turadi.

3, 23, 15 va 5-binolar 

3-bino yoki Moviy ibodatxona uni saytdagi boshqa piramidalardan ajratib turadigan baʼzi xususiyatlarga ega. Zinapoyada va korkuluklarning tepasida joylashgan oltita skameykadan tashqari, ehtimol keyinchalik qoʻshimchalar qoʻyilgandir ammo hozir mavjud emas. Piramidaning yettita qavati turli xil kenglikdagi panellarga boʻlingan yumshoq qiya devorlardan iborat. Tiklanmagan Shimoliy tomonda sayt qoʻriqchilar tomonidan himoya qilinishidan oldin talonchilar tomonidan qilingan katta chuqurlik ham mavjud. Bu binodan hech qanday haykal kelib chiqmaganligi maʼlum va tepadagi maʼbaddan hech narsa qolmagan. Bino oʻz tarixi davomida bir necha marta sement bilan qoplangan va bu sementning har bir qatlami keng tarqalgan qizil rangga emas, balki koʻk rangga boʻyalgan. Ushbu boʻyoq qoldiqlarini zinapoyaning bir qismida va 23-bino tomon sharqqa qaragan tomonida koʻrish mumkin. Moviy rang koʻpincha yomgʻir xudosi bilan bogʻliq, ammo buni tasdiqlovchi boshqa dalillar yoʻq.

1Bu nuqtadan keyin panellar xudolarning javobi bilan shugʻullanadi. Shimoliy markaziy panel keyingi hayotda marosimning davomini ifodalaydi va oʻyin voqealari El Tajin jamiyatini xudolar bilan qanday bogʻlashini koʻrsatadi. Sahna markazida tepasida yomgʻir va shamol xudolari oʻtirgan maʼbad va ichidagi suyuqlik idishi joylashgan. Qurbonlik qilingan oʻyinchi bu yerda butun va qoʻltiq ostida qozon bilan paydo boʻladi. U qozonga ishora qilib, yomgʻir xudosiga murojaat qiladi. Suyuqlik yotgan chacmool bilan himoyalangan, gapirayotgan holatda boʻlar ekan. Ichimlikning afsonaviy kelib chiqishini koʻrsatuvchi glif va sahna ustidagi pulke xudosining boʻlingan tasviri bilan koʻrsatilgan pulke buni koʻrsatmoqda. Janubdagi markaziy panelda qurbonlik qilingan toʻp oʻyinchisi pulkani qabul qilganidan keyin bir xil maʼbad, gliflar va pulque xudosi tasviri tasvirlangan. Farqlar quyon sifatida oyning tasviri, maʼbad oldidagi yomgʻir xudosi va idishdagi suyuqlik darajasi tushirilgan. Yomgʻir xudosi oʻz jinsiy olatni bir qismi orqali boshoq yugurib avto qurbonlik marosimida koʻrsatilgan. Qon qozonga tushadi yaʼni uni pulka bilan toʻldirish uchun ruhsat ekan.

Manbalar