MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zalzal Mansur ibn Jaʼfar adDorib

Zalzal Mansur ibn Jaʼfar adDorib (721, Ray — 791, Bagdod) - xurosonlik sozanda (barbat, ud). Togʻasi Ibrohim alMavsiliydan taʼlim olgan. Bagʻdodagi saroylarda mohir sozanda sifatida shuxrat topgan. Mashhur "Bagʻdod sanʼat akademiyasi" asoschilaridan. Udni takomillashtirgan, udning 22:27 nisbatli napdacwu ixtiro qilgan, keyinchalik u "vustai Zalzal" nomi bilan yuritilgan.

Manbalar
Zaliliy

Zaliliy (taxallusi; asl ismsharifi Muhammad Sodiq) (taxminan 1674, Yorkent — ?) — uygʻur shoiri. Uygʻur adabiyotida realizm asoschilaridan. Yorkentdagi madrasada tahsil olgan. Arab va fors tillarini oʻrgangan. Bizgacha bitga toʻplami yetib kelgan. Unga "Safarnoma" (1720), "Tazkirai chistoy" (1736), "Tazkirai Muhammad Sharif Buzurugvor" (1744) kabi dostonlar hamda 2 qasida, 133 gʻazal, 19 muhammas, 26 ruboiy, 5 mustahzod va fors tilida yozilgan 46 gʻazali jamlangan. Asarlarida vatanparvarlik va xalqparvarlik ruhi yetakchilik qiladi.

Manbalar 

    

Uygʻur shoirlari
Zaltikat

Zaltikat — Toshkent viloyatining Zangiota qishlogʻi oʻrnida boʻlgan qad. shahar harobasi (6—15-asrlar). 3. Binkatdan Samarqandga boradigan savdo yoʻlidagi dastlabki yirik markaz boʻlgan (Istaxriy). 3. katta tepa (220×400 m²) va uning jan.sharqida joylashgan ikki kichik tepadan tashkil topgan. Katta tepaning shim.sharqiy burchagida ark (200 m²) joylashgan. Uning qalin devori (1,5 m) xom gʻishtdan (40×40×10×14 kub sm) ishlangan boʻlib, 5 m gacha balandlikda sakdangan. Turar joy qoldiqlari, sopol idishlari, taqinchoqlar topilgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Teodors Zalkalns

Zalkaln, Zalkalns Teodor [1876.18 (30).11, hozirgi Latviyaning Riga tumani — 1972.6.12, Riga] — latish haykaltaroshi, Xalq rassomi (1957), BA ning haqiqiy aʼzosi (1947), Mehnat Qahramoni (1971). Peterburg (189399), Parij (18991901, O. Roden ustaxonasi)da tahsil koʻrgan. 1920-yildan Rigada yashagan. Latviya BAda haykaltaroshlik kafedrasi mudiri (prof., 1944—58). 3. asarlari umumlashma shakli, tektonikasining katʼiyligi bilan ajralib turadi. Portretlar ("A. Kirxenshteyn", gips, 1946; "F. Blumbax", terrakota, 1956 va b.), qabr toshlar ("YA. Poruk", granit, 1930; "O. Latsis", granit, 1945 va b.), haykallar ("R. Blaumanis", granit, 1929; "A. Kronvald", bronza, 1938 va b.), animalistika asarlari, medallar yaratgan.

Manbalar 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Zalsburg

Zalsburg (nem. Salz—tuz va burg— shahar) — Avstriyaning markaziy qismidagi shahar. Zalsax daryosining har ikki sohilida, 1300—2000 m baland likda, Zalsburg soyligida joylashgan. Zalsburg yerining maʼmuriy markazi. Axrlisi 144,2 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, oziqovqat, mashinasozlik, poligrafiya, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi; marmar qayta ishlanadi. 3. oʻrnida qadimda keltlar yashagan, rimliklar Z.ni Yuvavum deb atagan. 11—12-asrlardan 3. atrofidan koʻplab tuz qazib olina boshlagan. 1805 y.dan 3. Avstriya, 1810 y.dan Bavariya, 1815 y.dan yana Avstriya tarkibida. Z.da V. Motsart tugʻilgan uy, Karolina Avgusta muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan eski shahar qismida (daryoning chap sohili) barokko uslubidagi sobor (1611—28), arxiyepiskop qarorgohi (1120), cherkovlar va b. sakdangan. Yangi zamonaviy binolar daryoning oʻng sohilida joylashgan. Festivallar uyida musiqa va teatr sanʼatining xalqaro festivallari boʻlib turadi. Turizm markazi. Unt bor.

Manbalar
Zama

Zama — Shim. Afrikadagi qad. shahar; hozirgi AlKaf sh. (Tunis) yakinida joylashgan. 3. yaqinida Ssipion armiyasi mil. av. 202.19.10.da karfagenliklarning Gannibal qoʻmondonligi ostidagi armiyasini yenggan, natijada 2Puni urushi (mil. av. 218—201) Rim foydasiga yakunlangan.

Manbalar
Zamaxshar

Zamaxshar, Zmuxshir, Zumukshir (, ) — qadimiy va oʻrta asrlarda Xorazmda mavjud boʻlgan shahar, baʼzi maʼlumotlarga koʻra qishloq. Zamaxshar Islom ulamosi Mahmud ibn Umar Zamaxshariyning vatanidir. U hozirgi Turkmanistonning shimolidagi Toshhovuz viloyati Taxta tumanidagi qishloq oʻrnida boʻlgan.

Tarixi 
Zamaxshar miloddan avvalgi III asrdan mavjud boʻlgan. Milodiy birinchi asrlarda bu hududdagi eng yirik aholi punktlaridan biriga aylangan. Zamaxshar savdo yoʻllari va tabiiy sugʻoriladigan togʻ oldi hududlarida joylashgan qishloqlardan biri edi. Mesopotamiyadan savdo yoʻli Niso, Qoraqum va Zamaxshar orqali Gurganjga oʻtgan, u yerda bir qancha yoʻllar birlashgan, soʻngra Ustyurt orqali Volga va Qora dengizning oʻng qirgʻogʻigacha borgan. Shahar X asrda Oʻrta Osiyoda sirlangan buyumlar kulolchiligi gullab-yashnagan davrda kulolchilik ishlab chiqarish markazlaridan biri boʻlgan. Zamaxsharning eng gullab-yashnagan davri IX—X asrlarga toʻgʻri keladi.

Al-Muqaddasiy (X asr) maʼlumotlariga koʻra, oʻrta asrlarda Zamaxshar kichik shahar (Kat, Gurganj va mintaqadagi boshqa shaharlardan ancha kichik) boʻlgan. Ibn Battuta (XIV asr) bu qishloq Gurganjdan 4 chaqirim uzoqlikda joylashganligini yozgan. Zamaxshar Xorazmning 1315-yilda chingiziy Bobo-oʻgʻul (Chingizxonning ukasi Joʻji-Xasorning avlodi) tomonidan vayron qilingan shaharlari sirasiga kiradi. XIV asrdan keyin yozma manbalarda shahar haqida tilga olinmagan.

Al-Muqaddasiy Zamaxshar haqida yozgan[14]:

Zamaxshar arab geografi Muqaddasiy asarida yana shunday taʼriflangan: "…uncha katta boʻlmagan qishloq, unda devor, xandaq, qamoqxona, temir bilan qoplangan darvozalar, har kecha koʻtarib qoʻyiladigan koʻpriklar bor. Uni katta yoʻl kesib oʻtadi; jome masjidi chiroyli. U bozorning chetiga joylashgan". V. V. Bartold fikricha, Zamaxshar Xivadan 80, Koʻhna Urganchdan 125 chaqirim keladigan Zumukshir xarobalari oʻrnida boʻlganTurkmanlar uni Izmixshir deb atashgan.

Xarobalari 
Zamaxshar qalʼasi xarobalari Turkmanistonning Toshhovuz viloyati Goʻroʻgʻli shahridan 26 km gʻarbda joylashgan. Xarobalardan unchalik uzoq boʻlmagan joyda Gerelde (janubdan 0,5 km) va Yzmikshir (gʻarbdan 1,2 km) qishloqlari joylashgan. Bu xarobalar 1873-yil 4—11-avgustda hududda razvedka olib borgan chor generali M. D. Skobelevning „Ot Zmukshira do kolodsev Orta-kuyu“ asarida tilga olingan. Zamaxshar xarobalarini M. V. Voyevodskiy (1934), Yahyo Gʻulomov (1936), S. P. Tolstov (1938) boshchiligidagi ekspeditsiyalar tekshirgan.

Qalʼa devorlarining ayrim qismlari va loy gʻishtdan qurilgan darvozalari hozirgi kungacha saqlanib qolgan. Devorlarning umumiy uzunligi 1500 m ni tashkil qiladi. Qalʼani oʻrab turgan xandaqning chuqurligi 16 m, kengligi 15 m gacha.

Yana qarang 
 Mahmud az-Zamaxshariy

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Turkmaniston
Turkmanistonning qadimiy shaharlari
Turkmanistonning Xorazm shaharlari
Toshhovuz viloyati
Osiyo tarixi
Zambarak

Zambarak, toʻp — dushmanning jonli kuchlariga talofat yetkazish, jangovar texnikani ishdan chiqarish hamda mudofaa inshootlarini vayron qilishga moʻljallangan artilleriya quroli (qarang Artilleriya, Toʻp).

Manbalar
Toʻp

Toʻp — toʻgʻri trayektoriya boʻylab quruqlik va suvdagi nishonlarga yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan artilleriya quroli. Zambarak T.lari kalibri 20–210 mm, stvolining uz. 40 —80 kalibr, otish masofasi 35 km va undan ortiq; T. bn quruqlikdagi qoʻshinlar, tanklar, samolyotlar, kemalar, qirgʻoq artilleriya qismlari va boshqa qurollangan. Qirgʻoq qoʻshinlari tarkibidagi koʻpgina zamonaviy T. oʻziyurar boʻladi; baʼzi kemaga oʻrnatilgan T.lar dengizdagi, qirgʻoqdagi yoki havodagi nishonlarga zarba beradigan universal boʻladi (yana qarang Artilleriya).

Manbalar
Zambezi

Zambezi () — Afrikaning janybiydagi (Angola, Zambiya, Namibiya, Zimbabve, Mozambik, Botsvana hududi) daryo. Uzunligi 2660 km, havzasining mayd. 1330 km. Zambiya hududidagi Lunda platosidan, 1100 m balandlikdan boshlanadi. Asosiy irmoqlari — Kafue, Luangva, Shire. Baʼzi yillarda 3. havzasiga Okavango (Kubango) daryosi ham qoʻshilib ketadi. Afrikaning eng yirik koʻllaridan biri Nyasa ham 3. havzasiga mansub. Yuqori oqimida 1200 km masofada tekislikdan oqadi. Oʻrta oqimida qattiq jinslar ustidan oʻtgan joylarda ostona va sharsharalar (Viktoriya sharsharasi va b.) hosil qilgan. Quyi oqimida vodiysi va oʻzani juda keng . Mozambik .qoʻltigʻiga 120 km qolganda deltasi boshlanadi. Asosan, yomgʻirdan suv oladi. Yogʻingarchilik davri (dek,— aprel) da toʻlib oqadi. Yiliga 100 mln. t oqiziq keltiradi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 16 ming m3/s. Zambezining gidroenergiya resurelari nihoyatda katta. Oʻrta oqimida Kariba suv ombori (mayd. 5200 km) va GES (705 ming kVt) qurilgan. Kemalar, asosan, Zambezining Zambiya hududida qatnaydi. Deltasida Shinde porti bor. 3. va uning irmoqlaridan baliq ovlanadi. 3. havzasini birinchi marta ingliz sayyohi David Livingston 1851—56 va 1858—62 yillarda tadqiq qilgan.

Manbalar 

Angoladagi daryolar
Mozambikdagi daryolar
Namibiyadagi daryolar
Zambiyadagi daryolar
Zimbabvedagi daryolar
Botsvanadagi daryolar
Zambiy

Zambiy, zambar, zanbil — 1) yuk (gʻisht, tosh, shagʻal, goʻng va b.) tashiladigan xoʻjalik va kuril ish asbobi; toʻqima 3. va taxta 3. turlari bor. Toʻqima 3. yasashda 2 m cha uzunlikdagi ikki parallel xodachani 80—100 sm oralikda oʻrnatib, unga tut, tol xipchini toʻqib chiqiladi. Taxta 3. uchun parallel reykalar oʻrtasiga taxta qoqiladi. Z.da yukni ikki kishi tashiydi. Z.ning zambilgʻaltak turi ham bor. Uning torroq boʻlgan old tomoniga gʻaltak (gʻildirak) oʻrnatiladi. Zambilgʻaltak Z.ga nisbatan qulay va yengil, unda yukni bir kishi tashiydi; 2) bemor (yarador) larni davolash muassasasiga eltishda ishlatiladigan moslama. Bunday 3., odatda, sanitariya Z.i deb ataladi. Uni ikki kishi koʻtaradi; 3) zilday ogʻir, zil kabi majoziy maʼnolarda ham ishlatiladi.

Manbalar
Zamboanga

Zamboanga — Filippindagi shahar. Mindanao o.ning jan.gʻarbidagi port. Aholisi 600 ming kishi (2000). Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Q.x. (kokos yongʻogʻi, abaka tolasi, kopra) va oʻrmon mahsulotlari chetga chiqariladi. Shaharga 1635 yilda asos solingan.

Manbalar
Zamburugʻ tanasi

Zamburugʻ tanasi q. Mitseliy.

Manbalar
Lyudvik Zamengof

ZAMENGOF (Zamenhof) Lyudvik (Lazar Markovich) () [1859.15(27). 12, Belostok — 1917.14(27).4, Varshava] — esperanto tili asoschisi, vrach. 1887—97-yillarda Ukraina (Xerson, Lvov, Odessa va b.) da yashagan. Dr Esperanto taxallusi bilan xalqaro yordamchi sunʼiy til loyihasini nashr ettirgan. Shu tilda oʻzining bir qancha ilmiy ishlarini yaratgan ("Baynalminal til" va b.). 3. "Xalqaro til" (1887), "Xalqaro tilning mohiyati va kelajagi" (1900) kabi ilmiy asarlar muallifi.

Manbalar
Zamzama

Zamzama (sugʻdiycha — sekin ovoz bilan ashula aytish, xirgoyi qilish) — 1) zardushtiylarning marosim duolarini ohista va mayin ohangda oʻqilishi; 2) oʻrta asr musulmon Sharqi tasavvuf anʼanalarida sheʼr va gʻazallarni ohang bilan ijro etish shakllaridan biri. Boqiyo Noiniyning (17-asr) "Zamzamai vahdat" ("Yolgʻizlik aytimlari") musiqa risolasi mavjud. Ad,: Nizamov A., Sufizm v kontekste muzikalnoy kulturi Sentralnoy Azii, Dushanbe, 2000.

Manbalar
Zamin banki

Zaminbank — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan davlataksiyadorlik ipoteka banki. OʻzR Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 7-sentabrdagi qaroriga koʻra, ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida 20 mln. soʻmlik ustav jamgʻarmasi bilan tashkil etilgan. Boshkaruvi Toshkent sh.da joylashgan. Respublikaning barcha viloyatlarida va Qoraqalpogʻiston Respublikasida 13 filiali bor. Bankning asosiy aksiyadorlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulki qoʻmitasi (60,7%), Moliya vazirligi (5,5%), "Bektemir universal bozori" ochiq aksiyadorlik jamiyati (8,8%), "Oʻzqishloqxoʻjalik-mashxolding" kompaniyasi (4,6%) va b. 1996-yildan amaliyotlarni xorijiy valyutada olib borish uchun litsenziya olgan. Respublikadagi yer maydonlari va b. koʻchmas mulkni garovga qoʻyish asosida moliya mablagʻlarini jamlash va investitsiyalash; jismoniy va yuridik shaxslarga qisqa va uzoq muddatli hamda ipoteka kreditlari berish; yer egalariga kompleks kredithisob xizmati koʻrsatish; muomalaga ipoteka obligatsiyalarini chiqarish va joylashtirish; kichik va oʻrta tadbirkorlik korxonalarini kreditlash, ipoteka kreditlari soqasida ilgʻor jahon tajribalarini joriy etish va b. vazifalarni bajaradi. Bank portfelining asosiy qismi xususiy, kichik va oʻrta biznes subʼyektlariga ajratilgan kreditlar (3,5 mlrd. soʻm)dan iborat. Us t a v jamgʻarmasi 1,235 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 1,5 mlrd. soʻm, jami aktivlari 5,7 mlrd. Sum, kredit quyilmalari 4 mlrd. soʻmni tashkil qildi (2002).

Manbalar 

Oʻzbekiston banklari
Zamindavor

Zamindavor, Zamindaver, Zamindovar — urta asrlar da Xurosondagi viloyat. Gʻur va Bust viloyatlari oraligʻida joylashgan. 3. orqali Hirotdan Hindistonga boradigan yoʻl utgan. 10-asrdayoq 3. gʻuriylar va xalajlar bilan chegaradosh mulk sifatida mashhur bulgan. 3. aholisi uzlarining jangovar ekanliklari bilan shuhrat krzonganlar. Mahmud Gʻaznaviy Gʻurga Z.dan bir necha bor yurishlar uyushtirgan. Mahmud ibn Vali (17-asr) 3. mustahkam va olib boʻlmas qalʼa ekanligi, unda gʻalla va mevalar moʻlkoʻl va arzonligini yozgan.

Manbalar
Zamindor

Zamindor (fors. — yer egasi) —1) Gʻarb (Yevropa) adabiyotidagi "feodal" istilohini (qarang Feodal) Movarounnaxr xalklari orasidagi nomlanishi boʻlib, Oʻrta Osiyo xonliklarida yirik yer egasini anglatgan; 2) urta asrlarda Hindistonda yirik yer egasi. Dehli sultonligipya va Boburiylar saltanatida vassal hokimlar (roja, sulton va mahalliy elat boshliklari) 17—18-asrlarda Bengaliya, Bihar, Markaziy Hindistonda ijarador, Shim-Gʻarbiy Hindistonda jamoaning tuda huqukli aʼzosi (dehqon) ham 3. deyilgan. Inglizlar mustamlakasi vaqtida zamindori tizimi boʻyicha yer soligʻi tulaydigan xususiy yer egalari ham 3. deb atalgan. 3. yerlari jogir yerlaridan farqli ularoq merosga krldirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgach, zamindorlik tizimi tugatildi.

Manbalar
Zamindori

Zamindori - 18-asr oxiri 19-asrlarda ingliz mustamlakachilari tomonidan Shim., Sharqiy va Markaziy Hindistonda joriy etilgan yer soliq tizimi. Yer egalarining yuqori tabakasi, zamindorlarnmng merosxoʻrlik huquqlarini mustahkamlagan. Mustamlaka hokimiyati yerning oliy egasi hisoblangan. Doimiy 3. (mustamlaka hokimiyati foydasiga undiriladigan yer soligʻi abadiy qilib belgilangan) va muvaqqat 3. (yer soligʻi har 20—40 yilda qayta kurib chiqilgan) farqlangan. Hindiston va Sharqiy Pokiston (1971 yildan mustaqil Bangladesh respublikasi)da 20-asr 50y.larda oʻtkazilgan islohotlar natijasida yer rentasi berish huquqi davlat ixtiyoriga oʻtdi, bu bilan yirik yer egalarining ijtimoiyiqtisodiy mavqei pasaygan.

Manbalar
Zamindoʻzi

Zamindoʻzi — zardoʻzlikda tikish usuli. Bezatiladigan buyum yuzasi (guli va zamini) kashta bilan sidirgʻa qoplab tikiladi. Bunda kashta toʻgʻridantoʻgʻri matoga yoki mato ustidagi toʻshama (siddiy) ustidan zar, kumush yoki ipak iplar bilan tikiladi. Z.da mayda handasiy shakllar ("chashmi bulbul", "chordarchor", "shashxol", "sambusa" va b.), diagonal va zigzag yoʻllar ("mavji yakroʻya", "mavji duroʻya", "mavji chashmi bulbul" va b.) hosil qiladigan bezak choklardan foydalaniladi. Z.da badiiy anʼanalar, zardoʻz ustaning mahorati namoyon boʻladi. 3. 19-asrda saroy amaldorlarining kiyimlarini tayyorlashda keng qoʻllanilgan. Hozir 3., asosan, guldoʻzi usulida bezatiladigan buyumlarning ayrim boʻlaklarini tikishda ishlatiladi.

Manbalar
Zaminkori

Zaminkori, zaminli oʻyma — oʻymakorlik turi; yogʻoch, ganch, tosh oʻymakorligida keng qoʻllaniladi. Z.da iskanaqalam naqsh chiziladigan tekislikka tikka (koʻndalang) qoʻyilib, zamingacha toʻfi burchak hosil qilib tushiriladi. 3. maxsus zamin qalamlar bilan oʻyiladi. 3. usulida bajarilgan naqsh mujassamotida nur va soyaning nozik oʻyini saqlanadi. Toʻgʻri burchakli boʻrtmaning yuzasi bepardoz yoki pardozsiz oʻyma deyiladi (yana q. Pardoz).

Manbalar
Zaminsiz oʻyma

Zaminsiz oʻyma - alohida ajratilgan zamini boʻlmagan oʻymakorlik pardozi. Ikki turi — chizma va zanjira pardoz turi keng tarqalgan.

Manbalar
Zamm

Zamm, Zam — Amudaryo boʻyidagi oʻrta asr (7-asr)larga oid shahar va kechuv nomi. Balʼamiyning maʼlumotiga koʻra, 3. Termiz va Qubodiyon qatorida podshoh Qubod asos solgan shaharlardan sanalgan. 8-asr boshida Qutayba ibn Muslim Marvdan Buxoroga yurish qilganda 3. kechuvi orqali Amudaryodan oʻtgan. 3. orqali Marvarrud va Guzgonondan Movarounnahr shaharlariga boradigan karvon yoʻli oʻtgan. 10-asrda 3. kattaligi jihatidan Amulga teng boʻlib, biroq aholisi jihatidan undan keyin turgan. 10-asr oxirida Muqaddasiy Z.ni usti yopiq bozorlar oʻrtasida joylashgan jome masjidiga ega boʻlgan "katta shahar" deb atagan. Amudaryo toshgan paytlarda uning suvi Z.ning oʻrtasiga qadar borgan. Z.ning atrofi choʻl bilan oʻralgan. 1032 y. 3. gʻaznaviylardan sulton Masʼudning qoraxoniylardan Aliteginga qarshi urushida qoʻshinlar toʻplanadigan asosiy joylardan biri boʻlgan. 3. oʻrta asr shahar harobasi Amudaryoning soʻl qirgʻogʻida, Karki sh.ning qarshisida joylashgan. Umumiy mayd. 3,5 ga ga yaqin boʻlgan. 3. atrofida bogʻ-rogʻlar, ekinzorlar, chorvadorlarning uylari, quduklar, yaylovlar boʻlgan; shaharga Amudaryodan Foxir kanali orqali suv chiqarilgan. Mahmud ibn Baauwam maʼlumotlariga koʻra, oʻrta asrda 3. viloyati Marvga qadar choʻzilgan. 826—827 yillarda 3. viloyatidan xalifalikka toʻlanadigan soliq miqsori 106 ming dirhamni tashkil etgan. Karki sh.dan shim.gʻarbda joylashgan Ostanabobo qishlogida Alambardor maqbarasi saqlangan. Rivoyatlarga koʻra, u yerga somoniylarntlt 1005 yilda oʻldirilgan soʻnggi amiri alMuntasir dafn etilgan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Zamon

Zamon (falsafada) — hodisalarning va materiya holatlarining izchil almashinish shakli.

Yana qarang 
 Fazo va vaqt

Manbalar
Zamonaviy beshkurash

Zamonaviy beshkurash - sport koʻpkurashi. Ot ustida toʻsiqlardan oʻtish, qilichbozlik (birinchi sanchguncha olishuv), pistoletdan oʻq uzish (4 karra 20 tadan otish), suvda suzish (300 m ga erkin uslubda) va yengil atletika krossi (4 km masofaga)ni oʻz ichiga oladi. Yuqoridagicha tartibdagi musobaqalar 5 kun mobaynida — bir kunda bittadan tur boʻyicha oʻtkaziladi. Sportamaliy mashqlari boʻyicha kompleks musobaqalar qad. zamonlardan maʼlum (maye. Yunoniston olimpiya oʻyinlaridagi pentatlon — "pent" — besh, "atlon" — kurash). 3. b. 19-asr 2yarmida Shvetsiyada paydo boʻlgan. 1948-yildan shu nomda. Xalqaro 3. b. va biatlon uyushmasi (UIPMB, 1948-yil tuzilgan)ga 70 dan ziyod mamlakat aʼzo. Oʻzbekiston 1991-yilda qabul qilingan. 1912-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1949-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib turiladi.

Manbalar
Zamonbobo

Zamonbobo — soʻnggi jez davriga oid oʻtroq dehqonlar manzilgohi va qabristoni (mil. av. 2ming yillik oʻrtasi). Buxoro vohasining gʻarbidagi Zamonbobo koʻli yoqasidan topilgan. Zamonbobo turar joylari usti chayla qilib berkitilgan yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 45 ta qabr ochilgan. Tagi yassi va dumaloq, bezaksiz sopol idishlar, jez buyumlar, paykonlar, tosh munchoqlar, tosh oʻroq parchalari va b. topilgan.

Zamonbobo hududidagi qabristonlar ochib oʻrganilganda 8 qabrda juft, 28 qabrda esa toq holatdagi skelet qoldiqlari topilgan. Boshqa ikki qabrda esa katta odam skeleti bilan, yosh bola suyak qoldiqlari aniqlandi. Mozorlar oddiy chuqurlardan iborat, jasadlar qabrga bukchaytirilgan holda yonboshlatib qoʻyilgan. Erkaklar qabrlaridan koʻproq chaqmoqtoshdan yasalgan oʻq uchlari, nayza va paykonlar, pichoqsimon plastinkalar topilgan. Ayollar qabrlaridan qimmatbaho toshlardan yasalgan zeb-ziynat buyumlari munchoq, marjon, misdan yasalgan koʻzgular va ayol kishining haykalchasi topilgan.

Zamonbobo arxeologik yodgorligidan yarim yertoʻla shaklida chayla qoldiqlari topilgan. Turar-joy uzunligi 23,5 metr, chuqurligi 1 m, eni 9 m, umumiy maydoni 170 m² ni tashkil etgan. Chayla hududida oʻchoq oʻrinlari, mehnat qurollari, hayvon suyaklari, uy-roʻzgʻor asbob-anjomlarining siniqlari topilgan. Zamonbobo makonida uy hayvonlari suyaklari ham uchrab, ushbu suyaklar asosan qoramol, qoʻy va echkiga tegishli. Odamlar Zamonbobo koʻli atrofida chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Baʼzan ov qilib turganlar. Qazishma jarayonida yovvoyi hayvonlarning suyaklari ham topilgan.

1961-yilda arxeolog Ahmadali Asqarov Zamonbobo qabristonidan uncha yiroq boʻlmagan yerdan, Zarafshonning eski oʻzani Gurdush-Gujayli qirgʻogʻidan ushbu madaniyatga tegishli turar-joy qoldiqlarini ochdi. Qishloq hududida olib borilgan arxeologik qazishmalar natijasida zamonboboda yashovchilarning xoʻjaligi va ijtimoiy hayotiga oid yangi materiallar topilgan. Qazilgan hududdan yertoʻla tipidagi kulba xarobasi, bir qancha chaylalar, ikki yarusli xumdon qoldigʻi hamda devor qoldiqlari topib oʻrganilgan. Yertoʻla maydoni 200 kv.m ni tashkil etgan. Yertoʻladan qator qilib oʻrnatilgan oʻchoqlar topilgan.

Yana qarang 

 Zamonbobo madaniyati

Manbalar 

Oʻzbekiston tarixi
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Buxoro viloyati
Zamonbobo madaniyati

Zamonbobo madaniyati - Oʻzbekistonda jez davri urugʻ jamoasi madaniyati (mil. av. 2ming yillikning birinchi yarmi). Buxoro viloyati Qorakoʻl tumani markazidan 15 km shim.gʻarbda joylashgan Zamonbobo (nomi shundan) koʻli sohilidagi makon (mayd. 170 m²) va qabriston (44 qabr) oʻrganilgan. Qabristonda Ya. Gʻulomov (1950—51, 1953—54), A. Askarov (1961, 1964) arxeologik qazish ishlari olib borgan. Qabilalar yarim yertoʻla, yengil chaylalarda yashagan. Yertoʻla oʻtov shaklida, ustunlari chuqurchalarga oʻrnatilgan, usti qamish bilan yopilgan va somonli loy bilan suvalgan. Oʻchoq va don saqlanadigan oʻralar devor yaqinida boʻlgan. Qabrlarda murdalar yakka, juft, ayrim holda uchtadan (erkak, ayol, bola) yonboshlatib koʻmilgan. Qazilmalarda sopol siniklari, chaqmoqtoshdan ishlangan qurollar — yaproqsimon paykonlar, pichoqsimon tosh parchalar, surma toshlar, jez oyna, pichoq, kurakchalar, lazurit, aqiq, feruza, serdolik, jilvir toshdan ishlangan munchoklar, oltin marjon topilgan. Sopol idish (tagi tekis va dumaloq xum, xumcha, toʻgʻri burchakli suvdon, tovoqcha)lar naqshsiz boʻlib, asosan, qoʻlda, ayrimlari charxda yasalgan. Ularning deyarli barchasi yupqa, jarangdor, baʼzilari qizil angob bilan boʻyalgan. Chaqmoqtoshdan ishlangan qadama oʻroqlar, yorgʻuchoq boʻlaklari, hovoncha dastalar va koʻmirga aylangan bugʻdoy, arpa donlari, sigir, qoʻy, echki suyaklarining topilishi, 3. m. davrida qabilalar ibtidoiy dehqonchilik va oʻtroq chorvachilik bilan shugʻullanganligidan dalolat beradi. Hosildorlik maʼbudasining kichik sopol haykalchasiga moʻlkoʻlchilik ramzi sifatida eʼtiqod qilingan boʻlsa kerak. Badaxshon toshidan ishlangan munchoq, Jan. Turkmanistondagi qabilalarning sopol idish va b. buyumlari 3. m. qabilalarining qoʻshni qabilalar bilan iqtisodiy hamda Odamlar yashagan turar joy. Zamonbobo madaniyati: 1 — paykon; 2 — qadama oʻroq; 3—4 — suyak bigizlar; 5 — tosh oʻzak; 6—7 — pichoqsimon ttlastinkalar; 8 — toʻgʻnogʻich boshi; 9 — urchuqbosh; 10 — kurakcha; 11 — 18 — tosh munchoqpar; 19 — maʼ19 buda tanasi; 20 — sopol siniqlari. Madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi. Bu rnda neolit davrida Kaltaminor madaniyatiga mansub qabilalar yashaganligi ham aniqlandi. Keyinchalik 3. m. oʻrnida Andronovo madaniyati tarqalgan.

Ad.Gulyamov Ya. G., Islamov U., Asqarov A. A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye orashayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.

Manbalar 

    

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Zamonshoh

Zamonshoh (7-1810) — Afgʻoniston shohi (1793—1800). Ahmadshoh Durroniynmnt nabirasi, Temurshohning oʻgʻli. 1796 yilda Hindistonning ichki ishlariga aralashib boburiylardan Shoh Olamni marathalar qoʻlidan xalos etish uchun Dehliga qarab yurgan. Bu harakat Hindistondagi inglizlarni sarosimaga solib qoʻygan. 3. Dehliga yetib bormay, oʻz poytaxti Kobulga qaytib kelganda xalq gʻalayon koʻtargan. 3. barakzoi qabilasi boshligʻi Sarafrozxon yordamida taxtga chiqqan edi, lekin 1799 y. u Sarafrozxonni qatl qilishga hukm qilgan, bu bilan taxtga daʼvogar ukasi Mahmud tomoniga oʻtgan barcha barakzoilarni oʻziga qarshi qoʻygan. Sarafrozxonning oʻgʻli, barakzoilar rahbari Fathxon, Z.ni qoʻlga tushirib, koʻzini oʻyib olishni buyurgan (1800); taxtga Mahmudshoh oʻtirgan

Manbalar 

 

Kishilar
Davlat yetakchilari
Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Tarixiy shaxslar
Afgʻoniston amirlari
19-asr afgʻon hukmdorlari