Jayron (Nosiriddinshoh rafiqasi)

Jayron ( Jeyrân; Xadicha Xonim; 1831-1860) Qojarlar sulolasidan Nosiriddin Shohning sevimli rafiqlaridan biri va birinchi bekasi edi.

Oʻzining goʻzalligi va jozibasi bilan tanilgan Jayron bogʻbon va duradgor boʻlgan Muhammad Alining qizi. Tugʻilgan paydida ismi Xadicha boʻlgan. U Nosiriddin Shoh bilan taxminan 1850-yilda tanishgan va 1851-yilda unga turmushga chiqqan. Unga Furugʻ us-Saltana unvoni berildi. Jayron ikkinchi farzandi Muhammad Qosim Mirzoning tugʻilishi va bosh qoʻmondon etib tayinlanishi bilan oʻz taʼsirini kengaytirdi. Uning ota-bobosi qojar boʻlmasa-da, sosoniylar va Ilxonliklar bilan bogʻliq boʻlgan Jayron soxta nasl-nasab bilan oʻgʻlini valiahd qildi, biroq bola koʻp oʻtmay kasal boʻlib vafot etdi. Shundan keyin Jayron barcha farzandlaridan ayrilib, sil kasaliga chalingan . U 1860-yilda vafot etdi. Uning oʻlimi Nosir al-Din Shohga taʼsir qildi, u bir muddat qirollik majburiyatlarini tark etdi.

Yoshlik 
Jayron 1831-yilda Tehron yaqinidagi Tajrish qishlogʻida tugʻilgan. Bogʻbon va duradgor Muhammad Alining qizi edi. Jayronning singlisi Asadulla ismli ukasi bor edi, u shohga turmushga chiqganidan keyin ukasi avval Nosiriddinshohning xizmatkori, keyinroq esa maxsus maslahatchisi boʻladi.

Nosiriddinshoh bilan uchrashish 

Nosiriddinshoh va Jayronning qanday tanishganligi haqida turli fikrlar mavjud. Abbos Amanatning yozishicha, Jayron birinchi marta shoh saroyiga qoʻshiq aytishni va raqsni oʻrganish uchun olib kelingan va Nosiriddinshoh uni birinchi marta onasi Malek Jahon Xonomning xizmatkorlari orasida koʻrib, sevib qolgan.

Shohning shaxsiy skripkachisi Tagi Xon Daneshvar (Alam al-Sulton) oʻz xotiralarida ularning Shohning Tehron shimolidagi ov safarlaridan birida Jayronni koʻrib qolganini aytgan. U Nosiriddinshohni jasorati va goʻzalligi bilan maftun etganini yozgan.

Xosrov Moʻtazed oʻzining „Furugʻ ud-Davladan Anis ud-Davlagacha“ kitobida yosh Nosiriddin Shoh Qojar shohlari dam olish maskani boʻlgan Shemironga qilgan sayohatlaridan birida Jayron bilan uchrashganini aytadi. Uning soʻzlariga koʻra, Jayron birinchi uchrashuvlarida shohni tanimay, tut ustida oʻtirib, meva yeyayotganda shohni mensimay, uni bezovta qiluvchi begona deb hisoblab, gʻurur va takabburlik bilan gaplashganini aytgan.

Mones ad-Davla (Anis ad-Davlaning sudyasi) ham oʻz xotiralarida Jayron shoh bilan sayohatlarining birida uchrashganini yozgan va shunga oʻxshash voqeani hikoya qiladi. Uning soʻzlariga koʻra, Shoh sayrga chiqqanda mevali daraxt tagida bir guruh qizlarni uchratgan, jumladan, Jayronni ham qizning qora koʻzlariga aldanib, uning ismini soʻrab, otasini topish uchun amaldorlarini yuborgan. Keyin unga turmush qurishni taklif qildi, Jayron esa ijobiy javob berdi.

Qaysi taxmin koʻproq ishonchli boʻlishidan qatʼi nazar, muhim jihat shundaki, Nosiriddin Shoh va Jayron uchrashuvi tasodifiy uchrashuv edi. Jayron jamiyatning past tabaqalaridan biridan kelib chiqgan qishloq qizi edi. Nosiriddinshoh boshqa ayollarga ega boʻlishiga qaramay, birinchi marta Jayron bilan muhabbatni boshdan kechirdi va unga boʻlgan muhabbati bora-bora telbalik darajasiga yetdi; shuning uchun u bekasidan uzoqda boʻlishga chiday olmadi.

Furugʻ us-Saltana 

1851-yilda Nosiriddinshoh Jayronga uylanib, unga Furugʻ us-Saltana unvonini berdi. Bu nikoh munosabati bilan uyushtirilgan marosimda Nosiriddin Shohning onasi Malek Jahon Xonomning boʻlmagani uning Jayronga qarshiligi va dushmanligidan dalolatdir. Jayron Nosiriddinshohga turmushga chiqganidan bir yil oʻtib, ularning birinchi farzandi Sulton Muhammad Mirzo tugʻilib, sakkiz kundan keyin vafot etadi. Keyin ikkinchi farzandi Muhammad Qosim Mirzo dunyoga keladi va shu kundan boshlab shoh unga eʼtiborni kuchaytiradi. Muhammad Qosim Mirzo besh yoshga toʻlganda, shoh unga amir Nizom unvonini berib, qoʻshinning bosh qoʻmondoni etib tayinlaydi.

Nosiriddinshohning ikkinchi valiahd shahzodasi, Toj ad-Davlaning oʻgʻli Solton Moʻyniddin Mirzo 1856-yil oktabrda vafot etgach, Nosiriddinshoh Muhammad Qosimni valiahd shahzoda etib tayinlashga qaror qildi. Ammo Jayronning qojar boʻlmagan nasli bu qarorning amalga oshishiga toʻsqinlik qildi, chunki Qojar podshohlari ham ota, ham onalik urugʻidan boʻlish anʼanasi boʻlgan. Jayron oʻz mavqeidan xabardor boʻlib, Mirzo Oqoxon Nuriyga bosim oʻtkazmoqchi boʻldi. U Nuriyga qarshi boʻlgan baʼzi saroy aʼyonlari, jumladan, Mirzo Yusuf Ashtianiy va Azizxon Mokriy bilan hamkorlik qilgan. 1857-yil iyun oyida ular Mirzo Oqoxonning jinoyatlari roʻyxatini tuzdilar, Jayron esa jinoyatlar roʻyxatini shohga taqdim etdi. Bu voqeadan soʻng Nuriy Jayronni oʻzining bogʻi Nizomiyga taklif qiladi va unga Muhammad Qosimning valiahd boʻlishi uchun qoʻlidan kelganini qilishga vaʼda beradi. Nuriyning Jayronni qoʻllab-quvvatlashi bilan Jayron va Muhammad Qosimga jiddiy raqib boʻlgan Malek Jahon Xonom Mirzo Oqoxonga qarshi chiqdi.

Mirzo Oqoxon rus va ingliz hukumatlari vakillari bilan muzokaralarga kirishib, ularni Muhammad Qosim Mirzoni valiahd sifatida qoʻllab-quvvatlashga koʻndiradi. U, shuningdek, saroy tabibi Yakob Eduard Polakdan valiahdlik uchun qonuniy tanlov hisoblangan Muzaffariddin Mirzoning jismonan va ruhiy jihatdan zaif ekanligini va shoh boʻlishga loyiq emasligini tasdiqlashni soʻradi. Jayron nasl-nasabini Ilxonlik va Sosoniylar podshohlari bilan bogʻlovchi soxta nasl hujjati tayyorlanishi valiahd shahzoda Muhammad Qosim Mirzoni valiahd qilish yoʻlidagi navbatdagi qadam boʻldi.

Nihoyat, 1857-yil sentabrida Muhammad Qosim rasman valiahd deb eʼlon qilindi. Oradan koʻp oʻtmay Muhammad Qosim Mirzo kasal boʻlib qoladi va muxolifat Mirzo Oqoxon valiahdni zaharlaganini maʼlum qiladi, buning natijasida Jayron va Shoh Mirzo Oqoxondan yana shubhalanadilar. Raqiblarining fitnasidan xavotirlangan Jayron shifokorlarni oʻgʻlining yotogʻiga kiritishdan bosh tortdi va Muhammad Qosim Mirzo valiahd boʻlganidan bir hafta oʻtib vafot etdi. Bu voqeadan Nosiriddinshoh va Jayron shu qadar taʼsirlanganki, Poʻlakning soʻzlariga koʻra, „podshoh qaygʻudan bir necha kun ovqat yemagan“.

Oʻlim 
Jayron birin-ketin toʻrt nafar farzandidan ayrilib, sil kasaliga chalingan . Nosiriddin Shoh kuniga bir necha marta bir necha soat davomida uning yotogʻiga borib, dorini oʻz qoʻli bilan ichirgan, biroq uning ahvoli sekin-asta yomonlashib, tibbiy muolajalar yordam bermagan. Jayron 1860-yilning yanvarida Nosiriddin Shohning qoʻlida vafot etdi.

Tashqi koʻrinish va mahorat 
Jayron goʻzal, qatiyatli, ovchilik va ot minishga ishqiboz deb taʼriflangan. U ot minayotganda erkaklar etik va kiyimlarini kiyib, boshiga roʻmolini oʻrab, chaqqonlik bilan ot minar edi. Uning „Ahoo“ nomli kashtan oti bor edi, uni togʻlarga minib chiqar va oʻzining „gʻazal“ nomli shohona lochini bilan kaklik ovlashga qiziqardi. Bu vaqtda uning atrofida kamonchilar, jangchilar va xizmatkorlarning katta guruhi toʻplangan edi, shunda kimdir bu manzarani koʻrsa, bu qirollik ovining ziyofati deb oʻylashi mumkin edi. Nosiriddinshohga turmushga chiqganidan keyin koʻzlari katta boʻlgani uchun shoh uni " Jayron " (gʻazal maʼnosida) deb atagan.

Jayronning ovchilikka qiziqishi, dadil xulq-atvori odatdagi roʻmol oʻragan haram ayollaridan farqli oʻlaroq, podshohning eʼtiborini oʻziga tortdi. Abbos Amanatning taʼkidlashicha, „shohning Jayronga bogʻlanishi zamonaviy zamonda oddiy ishqning odatiy tartibi boʻlib, aksincha, haramning jamoaviy hayoti individual va shaxsiy edi“.

Meros 
Nosiriddinshoh Jayron vafotidan keyin oʻttiz yil yashadi, koʻplab manbalarga koʻra, Jeyranni umrining oxirigacha unutmagan. Doʻst Ali Moayerining yozishicha, shoh hech qachon hech bir ayolga Jayronga berigan unvonini bermagan va oʻz saroyida hech kimga yashashga ruxsat bermagan. Baʼzan yolgʻiz oʻzi xotinining sobiq qarorgohiga borib, oʻtmishni oʻylab, Jayronning osori-atiqalarini koʻrar edi. Nosiriddinshoh Jayronning yoniga dafn etilishini xohlagan va 1896yilda oʻldirilganidan keyin rafiqasi yoniga dafn etilgan.

Eron xalqining ommaviy madaniyatida Jayron va Nosiriddinshoh sevgi timsoli sifatida tanilgan va ular koʻpincha Xusrav va Shiringa qiyoslanadi. Nosiriddinshohning umrining oxirigacha haramida panoh topishiga sabab ham Jayronning oʻlimi natijasi deb hisoblanadi. Nosiriddinshoh Jayron haqida sheʼrlar yozib, uning goʻzalligini, oʻlimi naqadar alamli ekanini madh etgan.

Ommaviy madaniyatda 
2022-yil rejissyori Hasan Fathi tomonidan suratga olingan " Jeyran " Eron seriali uning hayotiga asoslangan. Ushbu serialda Jayron obrazini Parinaz Izadyor ijro etadi .

Manbalar 

1860-yilda vafot etganlar
1831-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations