MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ь

Ь — oʻzbek kirill alifbosining yigirma sakkizinchi harfi—maxsus belgi. Hozirgi oʻzbek yozuvida alohida tovushni ifodalamaydi, shuning uchun uni „belgi“ („yumshatish belgisi“) deb ataganlar. Faqat rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar oʻrtasida va oxirida qoʻllanadi. Bu belgining alifboga kiritilishi ham ʼ (ayirish belgisi)ning qabul qilinishi kabi boʻlgan va u oʻzbek tilida hech qanday vazifa bajarmaydi; oʻzidan oldingi un-
doshning yumshoq talaffuz qilinishini taʼminlaydi, lekin qoida faqat rus tili uchun toʻgʻridir. Oxirida ushbu belgi boʻlgan soʻzlarga qoʻshimcha qoʻshilganda, yozilmaydi: apreldan, gantelda. Oʻzbek xalqi foydalangan yozuvlardan faqat kirill yozuvidagina ayni shaklda uchraydi.

Kirill alifbosi harflari
Chad (koʻl)

Chad – Markaziy Afrikadagi oqmas koʻl. Nigeriya, Niger, Chad va Kamerun hududida, 240 m balandlikda. Uzunligi 270 km, eni 150 km gacha. Maydoni 10 mingdan 26 ming km² gacha (Ch.ga quyiladigan oqim miqdorining koʻp yillik oʻzgarishiga bogʻliq), chuq. 4 m dan 11 m gacha. Iqlim namligi yuqori boʻlgan davrda, yaʼni 5—6 ming yil avval koʻl maydoni 400 ming km² ga yetgan. Gʻarbiy va jan. qirgʻoqlari past, botqoqlashgan, shim.sharqi va sharqi kuchli yemirilgan, ular yaqinida orol kup. Ch.ga Shari va KomaduguYobe daryolari kuyiladi. Koʻlning daryo deltalari yakinida suvi chuchuk, qolgan qismida shoʻr. Ch.da suvning yer ostita singib atrofdagi grunt suvlarini taʼminlab turishi natijasida koʻlning suvi muntazam almashinib turadi. Begemot, lamatin, timsoxdar, suv va botqoq parrandalari yashaydi. Baliq turi koʻp. Kema qatnaydi.
Chad tillari

Chad tillari — som-hom (afroosiyo) tillari makrooilasining bir tarmogʻi; Markaziy va Gʻarbiy Sudanda, Chad koʻli atrofidagi mintaqa — Shim. Nigeriya, Shim. Kamerun hamda Chad Respublikasi hududlarida tarqalgan. 150 dan ortiq tillarni, lahja guruxlarini qamrab oladi. Tarmoqdagi eng yirik hisoblangan xausa (tili)ning azaliy qoʻllanish hududi Nigerning jan.sharqiy qismlarini ham oʻz ichiga oladi. [[Xausa xalqining koʻchib yurishi va savdosotiqning tobora kengayishi natijasida xausa tili Gana, Togo, Benin respublikalarining shim. kismlari va Afrikaning boshqa koʻplab mamlakatlarida ham tarqalgan. Oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalaridagi maʼlumotlarga koʻra, Chad tillarida 35—40 mln.dan (xausa tilida 31 mln.dan) ortiqroq kishi soʻzlashadi.

CH.t. 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi: gʻarbiy chad tillari, oʻz navbatida, xausa, angas, ron, boletangle, shim. bauchi, jan. bauchi, bade guruhchalari (7 ta)ga ajraladi; markaziy chad tillari, oʻz navbatida, tera, buramargi, xigi, bata, xidkala, mandara, sutur, makakam, daba, giler, kotoko, muzgu, masa guruxlari (13 ta)ga ajraladi; sharqiy chad tillari, oʻz navbatida, kera, nanchere, samray, sokoro, dangra, mokulu, mubu guruxchalari (7 ta)ga ajraladi.

CH.t.ning fonologik tizimida undoshlarning 3 turi — jarangli, jarangeiz va emfatik turlari farqlanadi. Unlilarning choʻziqlik—qisqalik boʻyicha qaramaqarshiligi keng tarqalgan. Barcha Chad tillari ham leksik, ham grammatik maʼnoli fonologik ton (ohang)larga ega. Morfologiyasida feʼl tizimi boshqa somhom tillariga nisbatan bir qancha oʻziga xosliklarga ega, olmoshlarning aloxida suz va qoʻshimcha kurinishidagi turlari mavjud.

CH.t. orasida xausa tiligina rivojlangan yozuv anʼanalariga ega (qarang [[Xausa); boshqa tillar uz yozuviga ega emas. Eng koʻp oʻrganilgani ham xausa tilidir (19-asr oʻrtalaridan). Oʻtgan asrning 70-yillaridan boshlab barcha Chad tillari tavsifiy va qiyosiytarixiy tadqiqotlar obʼyektiga aylandi.

Ad.:Dkonov N.M., Semitoxamitskiye yaziki, M., 1965; Porxomovskiy V.Ya., Chadskiye yaziki, v kn.: Sravnitelnoistoricheskoye izucheniye yazikov raznix semey. Zadachi i perspektivi, M., 1982.
Chayon (maʼnolari)

Chayon:

 Chayon (lot. Scorpius) — yulduz turkumlaridan biri (qarang
 Chayon (jonzot) — q. Chayonlar.
Chayon chaqishi

Chayon chaqishi — kishi hayoti uchun xavfli holat. Chayon chaqqan joyda kuchli ogʻriq seziladi, keyinchalik u qon tomirlari va nerv tolalari orqali butun tanaga tarqaladi. Oʻsha joy qizib, baʼzan "muzlab" jonsizlanadi, qichishadi, qizarib shishadi, goho unda pufakchalar paydo boʻladi; kishi holsizlanadi, boshi aylanadi va ogʻriydi, eti uvishadi. Ogʻirroq hollarda tomir tortishib, nafas olish, gapirish qiyinlashadi. Chayon chaqqan joyga nashatir spirti surtib, issiq qilish lozim, unga sarimsoq yoki piyozni ezib qoʻyish, margansovka (kaliy permanganat) eritmasi bilan vanna qilish ham mumkin. Chayon chaqqan kishida behollik alomatlari kuzatilsa, darhol vrachga murojaat etish zarur. Unga iloji boricha koʻp suyuqlik ichirish lozim. Chayon chaqishini oldini olish uchun chayon oʻlja qidirib kirib qolishi mumkin boʻlgan poyabzal, kiyim va boshqalarni qoqib-suqib kiyish maqsadga muvofiqdir.

Manbalar
Chayonlar

Chayonlar () — oʻrgimchaksimonlar turkumi, baʼzan mustaqil sinf sifatida qaraladi. Uzunligi 1—20 sm. Boshkoʻkragi yaxlit qalqon bilan qoplangan. Bu qalqon oʻrtasida 2 juft, uning 2 yonida bir necha juft koʻzlari bor. Kutikulasi mum qavati bilan qoplangan. Korin qismi kengaygan. Ingichka keyingi boʻlimi boshkoʻkrak tomoniga egiluvchan. Bir juft zahar bezi keyingi qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan boʻlib, sanchuvchi nashtarga ochiladi. Xelitseralari mayda, qiskichsimon. Oyoq paypaslagichlari uchki kismi yirik qisqichga aylangan. Oʻpka orqali nafas oladi. Spermatoforlar yordamida urugʻlanadi. Ch. tirik tugʻadi. 750 ga yakin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turi bor. Chipor (sariq) Ch. koʻp uchraydi. Yirtkich, tunda ov qiladi. Chaqqanida qattiq ogʻriydi. Ammo chayon chaqishi o'limga olib kelmaydi

Hayvonlar
Vadim Chaykin

Vadim Afanasyevich Chaykin (1886, Kursk gubernyasining Novo-Oskol uyezdi — 1941.8.9) — tarixchi va jamoat arbobi. Ufa gimnaziyasida oʻqigan. 1904-yildan eserlar partiyasining aʼzosi. 1908—15 yillarda qamoq va surgunda boʻlgan. Turkistonda podsho Rossiyasi hukmronligiga qarshi kurashlarda faol qatnashgan. 1916-yil yozidan Andijonda yashagan. Mirkomilboy taklifi bilan Andijon aholisi nomidan Chaykin Ubaydullaxoʻja Asadullaxoʻjayev bilan mardikorlikka safarbarlik ishini tekshirish uchun Petrogradga borgan (1916-yil iyul). Chaykin, U. Asadullaxoʻjayev, Mustafo Choʻqay hamroxdigida A.F.Kerenskiy va Q.B.Tavakkalovdan iborat komissiya Turkistonga keladi. 1917-yilda u siyosiy faoliyatini yanada jonlantirgan. Eserlar partiyasining Turkistondagi rahbarlaridan biri boʻlgan. Butun Rossiya Sovetlarining 1-sʼyezdi (Petrograd, 1917-yil iyun)da Chaykin U. Asadullaxoʻjayev bilan birgalikda qatnashgan. Rossiya Muvaqqat hukumati Turkiston qoʻmitasi raisi (1917-yil iyul—sentyabr). oktyabr toʻntarishitsj soʻng Chaykin oʻng eser sifatida bolsheviklarga qarshi chiqadi. Rossiya Taʼsis Majlisi aʼzosi (191718).

Chaykin tarixchi olim sifatida 20-asr boshlarida Rossiyada inqilobiy jarayonlar va milliy munosabatlar, narodniklar tarixi, Ukraina va Turkistondagi siyosiy ahvol toʻgʻrisida asarlar yozgan. Uning qoʻlyozmalari 1933-yilda 5 jiddli kitob shakliga keltirilgan.

1922-yildan boshlab sovet rejimi tomonidan bir necha marta qamalgan va surgun qilingan. SSSR Oliy Sudi harbiy kollegiyasi qarori bilan Ch. otib tashlangan (1941-yil 8-sentyabr).

Manbalar

Adabiyot 
 Germanov V.V., Istoriki Turkestana v usloviyax politicheskogo terrora 20—30x godov, T., 2000; Aʼzamxoʻjayev S, Turkiston muxtoriyati, T., 2000; Shamsutdinov R., Istiqlol yoʻlida shahid ketganlar, T., 2001.

Tarixchilar
1886-yilda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
8-sentyabrda vafot etganlar
Pyotr Ilich Chaykovskiy

Pyotr Ilich Chaykovskiy [1840.25.4(7.5), hozirgi Votkinsk — 1893.25.10 (6.11), Peterburg] - rus kompozitori, yirik simfoniyachi, musiqiy dramaturg, dirijyor, pedagog. Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1865). Moskva konservatoriyasida professor (1866—78). Rus musiqa jamiyati Moskva boʻlimining direktori (1885-yildan). 1887-yildan Rossiya, shuningdek, Yevropa va AQShda gastrolda boʻlib, asosan, oʻz asarlariga dirijyorlik qilgan. Ch. chuqur milliy, xalqchil va demokratik uslubdagi opera, balet, simfonik va kamer asarlarning yuksak namunalarini yaratgan. Uning ijodi rus romansi, xalq qoʻshiqlari va romantizm davri ohanglariga asoslangan oʻziga xos musiqa uslubi bilan ajralib turadi. Ch. musiqasi nihoyatda taʼsirchanligi, ajoyib ohangdorligi, yorqin ifodaviy vositalari, joʻshqin, hayajonli kuylarga boyligi bilan ahamiyatlidir. Ijodida oʻta nozik ruxjiﬂ jarayonlar bilan birga koʻlami keng — muhabbat va taqdir, hayot va oʻlim, tabiat kabi mavzular oʻzining yuksak badiiy ifodasini topgan. Ch. turli janrlarda boy ijodiy meros qoldirib, 10 opera, 3 balet, 6 simfoniya, simfonik fantaziya, uvertyura va syuitalar, 3 fortepiano va 1 skripka konsertlari, diniy mavzudagi xor asarlari, shuningdek, fortepiano, skripka uchun pyesalar hamda vokal musiqaning yetuk namunalarini yaratgan. Ayniqsa, 4—6 simfoniyalari (1877—1893), "Francheska da Rimini" (1876) va "Romeo va Julyegta" (1869) simfonik uvertyura—fantaziyalar, "Italyancha kaprichio" (1880), skripka (1878) va 1fortepiano (1875) konsertlari, "Yevgeniy Onegin" (1878), "Qargʻa motkasi" (1890), "Iolanta" (1891) operalari, "Oqqush koʻli" (1876), "Uyqudagi goʻzal" (1889), "Shchelkunchik" (1892) baletlari jahon simfonizma choʻqqilari hisoblanadi. Garmoniyadan rus tilida birinchi darelik ("Garmoniyani amaliy oʻrganish boʻyicha qoʻllanma", 1872) muallifi. Chaykovskiyning barcha asarlari nashr etilgan (Polnoye sobraniye sochineniy, t. 1—63, M., 1940—90). Votkinsk shahrida memorial muzeyi (1894-yildan) va Klin (1940) shahrida Ch. uy muzeyi bor. Moskva konservatoriyasi, 1958-yildan Moskvada oʻtkaziladigan musiqa ijrochilari xalqaro tanlovi va boshqalarga Ch. nomi berilgan.

Manbalar 

Klassik musiqa
Chayot

Chayot, Meksika bodringi (Sechium edule L.) — qovoqdoshlar oilasiga, Sechium turkumiga mansub oʻsimlik turi, oziq-ovqat ekini. Markaziy Amerikada indeyslar tomonidan madaniylashtirilgan. 19-asr oʻrtalaridan Afrikada, soʻngra Janubiy Yevropada, Osiyoning tropik qismida tarqalgan. Asosan, Meksikada koʻp ekiladi. Tropiklarda koʻp yillik, subtropiklarda bir yillik ekin, poyasining uz. 10 m gacha boradi. Bargi besh boʻlmali, guli ayrim jinsli. Mevasi noksimon, rangi yashil, bir urugʻli, uz. 13—20 sm gacha, ogʻirligi 0,2–2 kg. Mevasi tarkibida 3—3,5% qand, 20% kraxmal, oqsil, qisman moy bor. Qovurib yoki dimlab yeyiladi. Ekilganidan keyin 2yildan boshlab ildizida 2 kg dan 30 kg gacha tuganaklar hosil qiladi. Ildizda hosil boʻlgan tuganaklarda 20% gacha kraxmal, oqsil, smolali moddalar toʻplanadi, mazasi kartoshkaga oʻxshaydi, bolalar va bemorlar uchun parhez un tayyorlanadi. Poyasidan bosh kiyim va savatlar toʻqiladigan pishiq tola olinadi.

Subtropiklarda butun mevasini band tomoni Chayot bilan ekib koʻpaytiriladi. Ekish sxemasi 2 m x 1,5 m. Sentabr da gullaydi, bir oydan keyin mevalari yetiladi (bir oʻsimlik 200 donagacha meva tugadi).

Bargli sabzavotlar
Qovoqdoshlar
Chaka

Chaka, Shaka (taxminan 17871828-yil sentabr) — zulular hokimi (inkosi). Hozirgi Natal (JAR) provinsiyasidagi qardosh qabilalar birlashmasiga bosh boʻlgan, soʻngra oʻz hokimiyatini hozirgi Transvaalning bir qismi, Kap va Oranj viloyatlarida oʻrnatgan. Intizomli qoʻshin tuzgan. Ch. hokimligi davrida zulularda davlatchilikka asos solingan. Ch. hayotining oxirida cheklanmagan hokimiyatga ega boʻlgach, zolim mutlaq xukmdorga aylangan. Fitnachilar tomonidan oʻldirilgan.
Chakamigʻ

Chakamigʻ, yopishqoq qumrioʻt (Galium aparine L.) — roʻyandoshlar oilasi qumrioʻtlar turkumiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turi; begona oʻt. Poyasi toʻrt qirrali, yotib usadi, pastga qayrilgan tikanchalar bilan qoplangan. Boʻyi 80—100 sm. Barglari yaxlit qirrali, oʻtkir uchli, nashtar ponasimon, tikansimon, tikancha va qillari bor. Gullari oqish, tikansimon gulbandli. Mevasi buyraksimon yongʻoqcha. Ildizi oʻq ildiz. May—sentabrda gullab mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 1000 tagacha urugʻ beradi. Mevalari yetilishi bilan sochiladi. Sugʻorma dehqonchilik hududlarida urugʻlari kuzdayoq koʻkarib chiqadi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Toshkent, Samarqand, Fargʻona, Andijon, Surxondaryo viloyatlarida keng tarqalgan. Sugʻoriladigan yerlar, ayniqsa, gʻallazorlarda, shuningdek, polizlar, bogʻlar, ariq boʻylari, yoʻl yoqalari hamda toʻqayzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: urugʻlikni tozalash, gʻalla ekinlari yigʻishtirilgach, angʻizni yumshatish; yerlarni shudgor qilish; gʻalla ekinlariga gerbitsidlar purkash.

Yevropa o'simliklari
Chakin choʻr bilga

Chakin Choʻr Bilga - 8 asr boshlarida Panch (Panjikent)ni boshqargan turkiy hokim. 

Uning ismi Mugʻ togʻidan topilgan 8-asrga taalluqli sugʻdiy xujjatlar orasida uchraydi. Tadqiqotchilar Chakin uning ismi boʻlib, turkiy choʻr unvoniga ega boʻlganligi, Bilga (qad. turkcha "dono") soʻzi esa epiteta (sifat) boʻlganini taʼkidlaydilar. Bu paytda Panjikent Turk xoqonligi tarkibiga kiruvchi Sugʻd konfederatsiyasiga taalluqdi boʻlib, Samarqanddan keyingi oʻrinda turgan. Ch.Ch.B. tomondan zarb kiddirilgan tangalarda "Panch hukmdori podsho Bilga" jumlalari uchraydi. Panjikentda 7-asrning 1choragida, yaʼni Devashtich hukmronligi davrida chiqarilgan tangalarda "Panch malikasi Nana" shaklida ayol hukmdorning ismi va unvoni aks etgan. Mazkur tangalardagi tamgʻa shakli Ch.Ch. B.ga oid tangalardagi tamgʻa bilan deyarli bir xil. O.I. Smirnova, bu yerda zarb qilingan tangalardagi belgilarga asoslanib, bir asrga yaqin xukm surgan Panjikent hukmdorlari sulolasining kelib chiqishini Sirdaryo (Shosh vohasi) atrofidagi turkiy hokim urugʻlardan birortasi bilan aloqador 3 boʻlsa kerak, deb yozadi.

Adabiyot 
 Smirnova O.I., Katalog monet s gorodisha Pendjikent, M,, 1963; 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (Bir turkum sugʻd xujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izohlari), T., 1992.

 

Turkiy hukmdorlar
Chakka

Chakka — suzmaga oshkoʻklar aralashtirib tayyorlanadigan xushxoʻr parhez taom. Bu taom koʻproq Samarkand, Buxoro, Qashqadaryo viloyatlarida yoz oylarida tayyorlanadi. Ch. tayyorlash uchun suzma yaxshilab iylanib tuz, tuyilgan murch, mayda toʻgʻralgan koʻkpiyoz, kashnich, ukrop, rayhon qoʻshib aralashtiriladi. Ch. salat sifatida dasturxonga tortiladi. 

 

Sut mahsulotlari
Chakkalik

Chakkalik, chakkatuzi — zargarlik buyumi; chakkaga taqiladigan ayollar taqinchogʻi. Quyi qismiga atrofi feruza koʻzlar bilan hoshiyalangan bezak tosh yoki rangli shisha oʻrnatilgan yirik hajmdagi halqa va bosma bezakli yaproqcha va marjonli shokilalardan tuzilgan. Ch.dan keyinchalik isirgʻa kelib chiqqan.

 

Zargarlik
Kiyim
Chakmon

Chakmon — ustki kiyim turi; erkaklarning oldi ochiq qishki toʻni. Jun matodan tikiladi. Barlari old etak qismiga qoʻshimcha trapetsiyasimon kiyiq qoʻshilishi hisobiga birbiriga ustmaust kirib turadi, uchburchak boʻyin oʻmiziga yoqa oʻrnatiladi, yeng uchi tomon torayib boradi. Ch.ning qoʻltiq osti (xishtak) qismi ochiq qoldirilgan. Ch. ham toʻn kabi yoqa, bar, etak chetiga jiyaklar qoʻyib bezatilgan. Bahor, kuzda yaktak ustidan, sovuq oylarda paxtali toʻn, poʻstin ustidan kiyiladi. Xorazmda chap barlar oʻng bar ustini yopib turgan. Yaylovlarda hozir ham kundalik kiyim sifatida kiyiladi. Bu hududsa movut toʻnlar — ch a k moi, sholchakmon, yaktak singari astarsiz tikilgan. Jun mato ensiz boʻlgani sababli bitta Ch.ga 25 m gacha mato sarf qilingan. Ular, asosan, och jigarrang tuya junidan boʻlib, 2 andazali yoki 3 andazali bichiqsa tikilgan, yaʼni yon boʻlaktarzli yoki tarzlar qoʻshilmay tikilgan.

Samarkand—Buxoro muzofoti movut Ch.lari, asosan, qoʻy juni matosidan tayyorlanganligi tufayli, sidirgʻa och sariqyoki qora tusli boʻlgan. Shol Ch. (tuya junidan tayyorlangan), movut Ch. (fka movutidan tayyorlangan) lar qimmat sotilgan, asosan, oʻziga toʻq, boy aholi sotib olgan. Ch. oddiy toʻnlar singari bichilgan, yaʼni 3 andazali toʻgʻri bichiqda boʻlib, barlar oldiga kiyiklar solingan. Jiyaklar bilan bezatilgan.

Fargʻona — Toshkent muzofotida qoʻy junidan toʻqilgan movut Ch.lar — qoqma Ch. deyilgan. Eng arzon movut Ch.lar past navli aralash matolardan tikilgan (koʻk Ch.). Qoryomgʻirlarda boʻkib qolmaslik uchun koʻpincha qaynoq suvga boʻktirilgan. Ch. matosi toʻqilishiga qarab farqlangan. Asosan, koʻkish rangli boʻlgan, bichigʻi esa paxtali chopon, toʻnlar kabi 3 andazali toʻgʻri bichiqsa boʻlgan. Hozirgi kunda Ch.lar kundalik kiyimlar qatoridan joy olgan.

Adabiyot 
 Suxareva O. A., Kostyum narodov Sredney Azii, M., 1982; Traditsionnaya odejda narodov Sredney Azii i Kazaxstana, M., 1989.
Chakchak

Chakchak — xamirdan tayyorlanadigan shirinlik turi. Ch. uchun tuxumning sarigʻi togʻorachaga solinib atalanadi va unga tuz, konyak (araq) qoʻshib xamir qoriladi. Xamir bir oz oʻrab tindirilgach, oʻqlov bilan 2 mm qalinlikda yoyilib, turli shakl va oʻlchamlarda kesiladi va qizib turgan yogʻda ozozdan qovurib olinadi. Boshka bir idishga asal solib olovga qoʻyiladi. Asal erib suyulgach, shakar qoʻshib yana olovga qoʻyib, qiyom tayerlanadi. Qovurib olingan xamir qiyomga (sovimasdan) aralashtiriladi va yogʻlangan yuza idishlarga uyub solinib qoʻl bilan bosiladi. Tayyor Ch.ning ustini yongʻoq yoki mayda konfetlar bilan bezatiladi. Ch., asosan, toʻylar, bayramlar, tantanali oilaviy marosimlarda tayerlanadi.

Taomlar
Chala tugʻish

Chala tugʻish — homiladorlik muddati tugamay (homiladorlikning 29 haftasidan 38 haftasigacha) tugʻish. Bunda homila vaqtdan avval, chala tugʻiladi (qarang Chala tugʻilgan bola). Erkak urugʻidagi nuqsonlar, tuxumhujayraning toʻla rivojlanmaganligi, irsiy omillar, erxotinning yaqin qarindosh boʻlishi, platsentanint bachadonga notoʻgʻri birikib qolishi, homilaning teskari yotishi, ayol nerv va endokrin sistemasining buzilishi (mac, tuxumdonlar, qalqonsimon bez faoliyatining buzilishi, diabet), homiladorlik toksikozlari, abort, kamqonlik, oʻtkir va surunkali yuqumli kasalliklar (mac, brutsellyoz, toksoplazmoz, gripp, angina, virusli gepatit va boshqalar), shuningdek, ichki jinsiy aʼzolarning turli sabablar bilan yalligʻlanishi, ularda oʻsma paydo boʻlishi, ayol jinsiy aʼzolarining yetarli rivojlanmaganligi (infantilizm), ona bilan homila qon gruppalari va rezusfaktorning nomutanosibligi va boshqalar Chala tugʻish ga sabab boʻladi. Asabiyruhiy va jismoniy shikastlanishlar, ogʻir ish sharoiti, oiladagi notinchlik va boshqa noqulay taʼsirotlar vaqtdan avval tugʻishga olib keladi. Buyrak, jigar, yuraktomir, nerv kasalliklari bilan ogʻrigan ayollarda ham Chala tugʻish kuzatiladi. Bunda ona bilan homila oʻrtasidagi qon aylanishi buziladi, homilaning kislorod bilan taʼminlanishi yomonlashadi va bu vaqtdan avval tugʻishga olib keladi. Chala tugʻish aksariyat juda yosh yoki yoshi 35 dan oshib birinchi marta tugʻayotgan ayollarda uchraydi. Davo Chala tugʻishga sabab boʻlgan asosiy kasallikka qarab belgilanadi. Chala tugʻish ehgimoli boʻlgan ayol homilador boʻlgunicha hamda homiladorlik davrida davolanishi lozim. Oldini olish Chala tugʻish sabablarini oʻz vaqtida aniqlash va uni davolash choratadbirlaridan iborat.
Chala choʻl zonalari

Chala choʻl zonalari - chala choʻl landshafti ustun boʻlgan qurukdiqsagi tabiat zonalari. Shim. va Janubiy yarim sharlarning moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarida choʻllar bilan dasht va savannalar orasida joylashgan. Iqlimi quruq. Chala choʻl zonalariz.ning katta qismida havo temperaturasi qishda 0—10°, yozda 25—25° boʻladi. Yogʻingarchilikka (300 mm dan oshmaydi) nisbatan mumkin boʻlgan bugʻlanish 3—6 barobar koʻp; daryo juda kam, odatda mavsumiy. Tuproklari och kashtan, qoʻngʻir, boʻztuproq, chirindisi kam (2—4%), shoʻrlangan yer koʻp. Oʻsimliklari shuvoq, shoʻralar, chim hosil qiladigan boshoklilar, namgarchilik tanqisligiga moslashgan past boʻyli chala butalardan iborat. Hayvonlardan choʻl, dasht va togʻ oldi faunasi, yaʼni kemiruvchilar (yumronqoziq, qoʻshoyoq, olaxurjun), sudralib yuruvchilar (toshbaqa, ilonlar) va boshqalarlar yashaydi. Chala choʻl zonalariz.ning katta qismidan yaylov chorvachiligida foydalaniladi, koʻp kismi oʻzlashtirilib, gʻalla ekiladigan yerlarga aylantirilgan. Subtropik mintaqalarning Chala choʻl zonalariz. Eron togʻligi, Gʻarbiy Osiyo, Shim. Afrika, Qoyali togʻlarning yon bagʻirlari, tropik mintaqalarda Sahroi Kabirning jan.da, Tar tekisligida, Atakama choʻlining shim. qismi, shuningdek, tropik mintaqa togʻlarining quyi qismlarida, moʻʼtadil mintaqada Yevrosiyo materigining ichki qismida — gʻarbda Kaspiy boʻyi pastgekisligidan sharkda Ordos platosining sharqiy chekkasigacha boʻlgan hududlarda joylashgan. Oʻzbekistonda togʻ oddi qirlari va adirlar balandlik Chala choʻl zonalariz. mintaqasiga kiradi.
Chalabutalar

Chalabutalar — tanasining faqat pastki qismi yogʻochlanib, qolgan yuqori qismlari qishda qurib qoladigan koʻp yillik oʻsimliklar. Ana shu xususiyati bilan buta va butachalardan farq kiladi. Ch. arid oʻlkalart oʻsishga koʻproq moslashgan. Masalan, teresken, choʻl va adirlarda oʻsuvchi shuvoqpint baʼzi turlari, shoʻra va boshqa Boʻyi oʻrtacha 80 sm, baʼzan 150—200 sm. Ch. koʻp yillik oʻtlardan kurtak chiqaradigan shoxlarning yer ustidan bir necha sm yuqorida oʻrnashganligi bilan farqlanadi.
Chalatishlilar

Chalatishlilar (Edentata) -yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Uzunligi 12 sm dan 1,2 m gacha. Oddingi oyoqlarining 2 yoki 3 ta barmogʻi boshqalariga nisbatan yirikroq boʻlib, kuchli tirnoklari bor. Tishlarida emal va ildiz boʻlmaydi, doim oʻsib turadi; oziq va yirtqich tishlari rivojlanmagan (nomi shundan). Yoʻldoshi sodda, 3 oilasi (chumolixoʻrlar, yalqovlar, sovutlilar) bor. Jan., Markaziy va Shim. Amerikada tarqalgan. Yer ustida, daraxtlarda yashaydi. Oʻsimlik va hasharotlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlarining goʻshti isteʼmol kilinadi.
Chalaxordalilar

Chalaxordalilar (Hemichordata) — umurtqasizlar tipi. Ilgari xordalilar kenja tipi sifatida qaralgan. Xordaga oʻxshash organ — notoxordasi, jabra yoriklarining boʻlishi bilan xordalilarga oʻxshab ketadi. Ch. 2 yonlama simmetriyali, selomik hayvonlar. Gavdasi 3 boʻlim: xartum, yoqacha va tanadan iborat. Har bir boʻlimning oʻz sellomik xaltasi boʻladi. Notoxorda — ichakning uchi berk oʻsimtasi Xartum uchun tayanch vazifasini bajaradi. Halqumda jabra yoriqlari joylashgan. Qon aylanish sistemasi organlari boʻylama orqa va qorin qon tomirlaridan iborat. Orqa qon tomirining notoxorda ustidagi qismi kengayib, lakunar yurakni hosil qiladi. Nerv sistemasi teri epiteliysida joylashgan boʻlib, yoqacha bilan tanasi oʻrtasidagi nerv halqasi va u bilan bogʻlangan orqa hamda qorin stvollaridan iborat. Ayirish organlari — juft selomoduktlar xartumda va yoqachada joylashgan. 2 sinfi: ichak bilan nafas oluvchilar va qanot jabralilar bor.