Agassiz koʻli

Agassiz koʻli — Shimoliy Amerikaning markaziy qismidagi katta muzlik ko'li. Oxirgi muzlik davrining erigan muzliklarning suvlari bilan oziqlangan uning maydoni zamonaviy Buyuk koʻllarning umumiy maydonidan kattaroq edi. Birinchi marta 1823-yilda Uilyam X. Keating tomonidan ilgari surilgan.1879-yilda Uorren Upham tomonidan Lui Agassiz sharafiga nomlangan, Upham koʻl muzlik harakatlari natijasida hosil boʻlganligini tan olgan.

Geologik progressiya 
Oxirgi muzlik davrida Shimoliy Amerika shimoli muz qatlami bilan qoplangan boʻlib, u iqlimning oʻzgarishi bilannavbatma-navbat oldinga siljib turgan va orqaga chekingan. Ushbu kontinental muzlik hozirda Viskonsin muzlashi deb nomlanuvchi davrda shakllangan va 30 000 dan 10 000 yil oldin markaziy Shimoliy Amerikaning katta qismini qamrab olgan. Muz qatlami parchalanishi bilan uning erigan suvlari ulkan proglasial koʻlni yaratgan.

Taxminan 13000 yil oldin, bu koʻl hozirgi janubi-sharqiy Manitoba shimoli-gʻarbiy Ontario shimoliy Minnesota, sharqiy Shimoliy Dakota va Saskachevanning koʻp qismini qamrab olgan. Eng katta darajada, u 440000 km2 ni qamrab olgan boʻlishi mumkin , dunyodagi hozirda mavjud boʻlgan har qanday koʻldan (shu jumladan Kaspiy dengizi) va Qora dengizning taxminan maydonidan kattaroqdir. 

Baʼzida koʻl janubga, Uorren muzlik daryosiga (Missisipi daryosining irmogʻi boʻlgan Minnesota daryosining ota-onasi), Kelvin koʻli (zamonaviy Nipigon ko'li) orqali sharqdan hozirgi Superior koʻligacha, ] koʻl shpal boʻshliq orqali janubga qurigan. va shimoli-gʻarbda Clearwater toʻkilgan suv oqimi orqali Makkenzi daryosi tizimiga va Shimoliy Muz okeaniga taxminan 13000 yil oldin.

Muz bir muddat janubga qaytdi, ammo taxminan 10 000 yil oldin hozirgi Kanada-AQSh chegarasidan shimolga chekinishi bilan Agassiz koʻli toʻldi. Drenajdagi soʻnggi katta siljish taxminan 8200 yil oldin sodir boʻlgan. Qolgan Gudzon koʻrfazi muzlarining erishi Agassiz koʻlining deyarli toʻliq qurib ketishiga olib keldi. Agassiz koʻlining bu oxirgi drenaji taxminan 0,8 2,8 m boʻlgan suv bilan bogʻliq. global dengiz sathining koʻtarilishi.

Agassiz koʻlidagi drenajni qayta tashkil etish boʻyicha yirik voqealar shunchalik katta ediki ular iqlim, dengiz sathi va erta insoniyat sivilizatsiyasiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Koʻlning Shimoliy Muz okeaniga juda koʻp miqdorda chuchuk suv qoʻyib yuborilishi okeanlarning aylanishini buzgan va vaqtincha sovishini keltirib chiqargan. Yosh Dryas stadionining sababi 13 000-yil avval qurib qolgan boʻlishi mumkin. Garchi bahsli boʻlsa-da, 9,900-10,000 yil avval suvning oqishi 8200 yillik iqlim hodisasiga sabab boʻlishi mumkin. Tyorni va Braun tomonidan olib borilgan yaqinda oʻtkazilgan tadqiqot 8500 yil avval drenajni Yevropa boʻylab sharqdan gʻarbga qishloq xoʻjaligini kengaytirish bilan bogʻlaydi.Ular bu tarixdan oldingi madaniyatlarning turli xil toshqin afsonalarini jumladan Bibliyadagi toshqin haqidagi hikoyani ham hisobga olishi mumkinligini taxmin qilishadi.

Gudzon koʻrfazi va Meksika koʻrfazi orasidagi eng past nuqta AQShning Minnesota va Janubiy Dakota shtatlari oʻrtasidagi shpal boʻshligʻida joylashgan. U Travers koʻli va Katta tosh koʻl oʻrtasida joylashgan. Ushbu kontinental boʻlinish taxminan 300m dengiz sathidan yuqori.. Eriyotgan muzliklardan chiqqan oqim Agassiz koʻlini toʻldirdi va keyin boʻshliq orqali Meksika koʻrfaziga quyildi. Bu harakatlanuvchi suv massasi 2-5km) vodiyni yemirdi. Kengligi va 30m dan 38m chuqur. Bugungi kunda bu vodiy Minnesota daryosini oʻz ichiga oladi. Minnesota shtatining Fort Snelling shahridagi Yuqori Missisipi daryosi qoʻshiladi. Sobiq koʻl tubining shimoliy qismi Shimoldagi Qizil daryoning vodiysi boʻlib, u shimolga Vinnipeg koʻliga oqadi.

Fazalar 
Ushbu boʻlimda YBP hozirgi davrdan oldingi yillarni bildiradi.

Lokhart bosqichi: 12,875-12,560 YBP 

Lokhart bosqichida Shimoliy Dakota va Minnesota shtatidagi Qizil daryo vodiysida suv toʻplangan. Suv janubdagi boʻlinishning yuqori qismiga etib borgach, suv Minnesota va Missisipi daryolari tizimlariga oqib tushdi. Bu Laurentian muz qatlami hozirgi Kanada-AQSh chegarasida yoki undan pastda boʻlganida sodir boʻldi. Muz qatlami shimolga eriganida, erta Agassiz koʻli janubiy Manitobani, Minnesota va Ontario bilan chegaradosh mamlakatni va Shimoliy Dakota shtatining Fargo shahridan janubda joylashgan Qizil daryo boʻyini qopladi. Lokhart fazasi Herman koʻli bosqichi bilan bogʻliq (335m), Agassiz koʻlining eng baland qirgʻogʻi. Katta tosh Morena koʻlning janubiy chegarasini tashkil etdi. Lokhart bosqichida koʻlning 231m boʻlgan. chuqur, kattaroq chuqurliklari muzlik yaqinida.

Moorhead bosqichi: 12,560-11,690 YBP 
Muz qatlami shimolga eriganida, Agassiz koʻli zamonaviy Minnesota-Ontario chegarasi boʻylab Kaministikwia yoʻli orqali pastroq chiqish joyini topdi. Bu suvni Dulut koʻliga koʻchirdi, Superior koʻli havzasidagi proglasial koʻl. U yerdan suv janubga ajdodlar Sent-Krua va Missisipi daryolari tizimlari orqali oqardi. Koʻl Herman koʻli plyajlari ostida, izostatik qayta tiklanish va muzliklarning oʻsishi Kaministikwia yoʻlini yopib qoʻyguncha quriydi. Bu Norkross koʻli bosqichida koʻlni barqarorlashtirdi (325m). Kechki Murxed bosqichida Agassiz koʻlining oʻrtacha chuqurligi 258m edi.. Agassiz koʻlidan drenaj qadimgi Minnesota va Missisipi daryolari tizimlaridan janubga, Meksika koʻrfaziga oqib borishda davom etdi.

Emerson bosqichi: 11,690-10,630 YBP 
Emerson bosqichida koʻl sathi va drenaj shakllari doimiy ravishda oʻzgarib turdi. Koʻl janubga chiqish joyidan shimoli-gʻarbiy chiqishga oʻtdi va bu bosqichda muhim chiqishsiz statik boʻlishi mumkin. Izostatik rebound erning balandligini oʻzgartirdi va bu muz chegarasidan erigan suv hajmining oʻzgarishi va sharqda Kaministikwia chiqishining yopilishi bilan birgalikda koʻlning shimoliy uchi hajmini oshirdi. Gipotezalardan biri koʻl " terminal koʻl " boʻlib, suv oqimi va evapotranspiratsiya teng boʻlganligini taxmin qiladi. Muzlik morenalarini aniqlash shuni koʻrsatadiki, Clearwater va Atabaska daryolari tizimi, Nipigon koʻli va Minong havzasi hali ham muz bilan qoplangan. Yogʻingarchilik davri va erigan suvning bugʻlanish tezligi bilan kirish balansi qisqa vaqt ichida mavjud boʻlishi mumkin. Ushbu bosqichda Clearwater va Atabasca daryosi tizimining chiqishi ochildi. Izostatik rebound bir muddat janubiy rozetkani ochib, Norkrossni (325m)) yaratdi.), Tintah (310m 1020.)) va Yuqori Kempbell (299m) plyajlar. Emerson fazasining oxirida janubiy rozetka butunlay yopildi.

Nipigon fazasi: 10,630-9,160 YBP 
Sharqda Kaministiquia savdo nuqtasining ochilishi Nipigon fazasining boshlanishini boshladi. Koʻlning pastki sathi ajdodlari Minnesota va Missisipi daryolari tizimlari orqali janubiy chiqishni tugatdi. Muz qatlamlari oldinga siljib, Clearwater va Atabasca tizimlari orqali shimoli-gʻarbiy chiqishni toʻsib qoʻydi. Minong koʻli havzasida bir nechta past darajadagi savdo nuqtalari, jumladan Kaministiquia va Nipigon koʻli chiqish joylari mavjud edi. Bular Agassiz koʻlidan Minong koʻliga katta miqdorda suv oqishiga imkon berdi. 10 500 dan 9 500 YBP gacha boʻlgan bir qator muzning siljishi va chekinishi Nipigon koʻli va boshqa past darajadagi chiqish joylarini toʻsib qoʻydi va Minong koʻli havzasiga vaqti-vaqti bilan halokatli suv portlashlarini keltirib chiqardi.

Bu katta suv oqimi Minong koʻli darajasini koʻtardi va Michigan koʻli va Guron havzalaridagi Algonkin koʻliga oqib tushdi. Ushbu portlashlar Michigan koʻli va Guron havzalarini toʻldirdi, ular Chippewa koʻli (Michigan koʻli havzasi) va Stenli koʻli (Guron koʻli havzasi) ning juda past suv sathidir. Bu shimoliy qirgʻoqlarning izostatik tiklanishi va Guron koʻli havzasining Shimoliy koʻrfazining chiqishi bilan bogʻliq edi. Agassiz koʻlidan takrorlanadigan bu portlashlar Minong koʻli havzasini suv bosdi, soʻngra Stenli koʻli havzasiga oqib oʻtdi va keyin Shimoliy koʻrfaz drenaj yoʻli orqali Champlen dengiziga (hozirgi Sent-Lorens pasttekisligi) oqib oʻtdi. Oʻzgaruvchan muz qatlami Nipigon koʻli va Superior havzalariga oʻzgaruvchan drenaj kanallarini yaratdi. Qisqa barqarorlik davrida oʻnlab plyajlar yaratilgan. Nipigon fazasining oxiriga kelib, Agassiz koʻli sharqda Ojibvey koʻli bilan qoʻshilib, eng katta geografik oʻlchamiga erishdi.

Ojibway bosqichi: 9,160-8,480 YBP 

Ojibway fazasi Ontario shimolidagi muzlik jabhasidagi muzlik koʻli uchun nomlangan. Bu vaqtda Ojibvey koʻli Agassiz koʻli bilan birlashdi. Muz qatlamidan janubda joylashgan muzlagan erlarning izostatik qayta tiklanishi Saskachevan — Manitoba chegarasidan Kvebekgacha boʻlgan uzun chiziqli koʻlni yaratdi. Bu uzun koʻl  sharqiy oqimi orqali oqardi, Ottava daryosi vodiysiga. Agassiz-Ojibvey koʻli drenaji dengiz sathini koʻtardi. Natijalarni Yangi Shotlandiya, Nyu-Brunsvik va sharqiy Meynda koʻrish mumkin. Shimoliy Atlantika okeanidagi dengiz yozuvlari 8,490 YBP va 8,340-8,180 YBP da shimoliy yarim sharning sovishi bilan bogʻliq boʻlgan ikkita alohida epizodni aniqladi. Ular Agassiz koʻlining Ojibway fazasi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin va Ottava daryosi vodiysi va Tirrel dengizidan (ajdodlari Gudzon koʻrfazi) katta miqdorda drenaj mavjudligini koʻrsatishi mumkin.

Laurentid muz qatlami chekinishda davom etdi. Davom etgan isish muz jabhasini hozirgi Gudzon koʻrfaziga qarab qisqartirdi. Bu erda Agassiz koʻli shimolga qarab Tirrel dengiziga quyiladi. Bu buzilish suv sathining sharqiy Kinojevis chiqishidan pastga tushib ketishiga olib keldi. Drenaj, taxminan 8,480 YBP da qoʻshni muz jabhasining parchalanishi bilan kuzatildi. Bu Agassiz koʻlining oxiriga olib keldi. Muz qatlami 5000 YBP atrofida Shimoliy Amerika materikini tark etib, Baffin oroliga shimolga chekinishda davom etdi.

Agassiz koʻli havzasidagi koʻllar 
Bu muzlik koʻl havzasida koʻplab koʻllar hosil boʻlgan. Eng mashhurlari Manitobadagi Buyuk koʻllardir ; Vinnipeg koʻli, Manitoba koʻli va Winnipegosis koʻli. Kichikroq koʻllar klasteri ularni oʻrab oladi, jumladan: Saskachevan daryosi oqib oʻtadigan Sidar koʻli ; Dauphin koʻli, Vinnipegoz koʻlining janubida va uning irmogʻi; va Sent-Martin koʻli, Feyrford yoki Kichik Saskachevan daryosi boʻyida, Manitoba va Vinnipegoz koʻllarining chiqishi. Minnesota shimolida Roseau, Thief, Loy va Maple koʻllari, shuningdek, bu shtatning uchta yirik koʻllari, Yomgʻirli koʻl, Oʻrmon koʻli va Qizil koʻl bor.

Agassiz koʻliga oqib tushadigan muzlik koʻllari 
Souris muzlik koʻli Manitoba va Shimoliy Dakota chegarasida hosil boʻlib, toshbaqa togʻlarining gʻarbiy tomonida yarim oyni tashkil qiladi. Souris koʻli uchta ketma-ket chiqish joyiga ega edi: Sheyenne daryosi, Pembina daryosi va nihoyat Assiniboine daryosi. Dastlab, Souris koʻlining janubiy koʻrfazi Qizil daryoning irmogʻi boʻlgan Sheyenne daryosiga quyilgan va u oʻz navbatida Agassiz koʻliga quyilgan. Biroq, muz qatlami Toshbaqa togʻini ochish uchun etarlicha chekinganidan soʻng, Souris koʻlining shimoliy koʻrfazi zamonaviy Souris daryosining „tirsagida“ chiqish joyini topdi; tirsak taxminan  Souris daryosining hozirgi ogʻzidan janubi-gʻarbda. Bu tirsakdan koʻl suvlari janubi-sharqga oqib oʻtib, Pembina daryosiga, hozir Qizil daryoning irmogʻi ga kirdi va Pembina, oʻz navbatida, Assiniboine koʻlida Agassiz koʻliga kirdi. Muz qatlami Assiniboine daryosidan shimolga chekinganda, Souris koʻli oʻsha daryo orqali Agassiz koʻliga quyiladi. (Manitobadagi Langs vodiysidagi Pelikan koʻli bir vaqtlar Souris koʻlining shimoliy qirgʻogʻi boʻlgan hududni egallaydi.)

Saskachevan daryosi havzasining Sidar koʻlidagi daryoning ogʻziga yaqin qismi Agassiz koʻli shimoli-sharqga oqib chiqa boshlagunga qadar muz qatlamidan tozalangan edi. Saskachevan koʻli taxminan 217km Shimoliy Saskachevan daryosining Saskatun va shahzoda Albert oʻrtasidagi Saskachevan. Saskachevan koʻlining chiqish joyidan bir necha mil sharqda, shimoliy va janubiy tarmoqlarning zamonaviy tutashgan joyi yaqinida, u Agassiz koʻliga kirdi. Ushbu Saskachevan qirgʻogʻi 640km zamonaviy Saskachevan daryosi yoʻnalishi boʻylab.

Plyajlarning shakllanishi 
Koʻtarilgan plyajlar, har qanday suvdan koʻp kilometr uzoqlikda, koʻlning oldingi chegaralarini belgilaydi. Qizil daryo janubdan shimolga asta-sekin pasayib borsa-da, muzlashdan keyingi izostatik qayta tiklanish tufayli bu eski torlar shimolga qarab koʻtariladi.

Agassiz koʻli janubga chiqib ketganda 
Agassiz koʻlining eng baland qirgʻogʻi Herman Beach deb ataladi. U Minnesota shtatining Grant okrugidagi Herman sharafiga nomlangan. Herman plyaji eng baland qirgʻoq boʻlib, uni Minnesota va Janubiy Dakota chegarasidagi Travers koʻlidagi tarixiy rozetkadan kuzatish mumkin. Plyaj 297m orasida oʻzgarib turadi va 297m dengiz sathidan yuqorida. Travers koʻlining balandligi 296m dengiz sathidan Braun vodiysidagi Travers boʻshligʻida 300m balandlikda. Bu Agassiz koʻlining janubiy chiqishi edi.

Herman plyajida Agassiz koʻliga kiradigan yirik daryolardan koʻplab deltalar mavjud. Minnesota va Shimoliy Dakotada bularga Buffalo daryosi deltasi, Sand Hill daryosi deltasi, Sheyenne daryosi deltasi, Elk vodiysi deltasi va Pembina daryosi deltasi kiradi. Manitobada Assiniboine daryosi deltasi mavjud.

 Norcross bosqichlarining plyajlari : Norkross qirgʻoq chizigʻi Herman qirgʻogʻi yaqinida, eroziyalangan togʻlarning yonbagʻrida joylashgan.
 Tintah bosqichidagi plyajlar: Tintah plyajlari 320m dan 322m dengiz sathidan yuqorida.
 Kempbell bosqichidagi plyajlar : Ular yaxshi rivojlangan profilga ega va koʻl janubdan Uorren daryosiga oqib oʻtishni toʻxtatganda, uning chegarasini belgilashda foydalidir.
 Makkolivil bosqichidagi plyajlar: Agassiz koʻlidan oqib chiqadigan Uorren daryosining kanali kanalni Travers koʻli va Katta Tosh koʻli sathidan 285m eroziya qildi., Travers koʻlining eng chuqur qismi. McCauleyville qirgʻoq chizigʻining janubiy qismlari Travers koʻlidagi yuqori va past suv sathlariga toʻgʻri keladi, ular 297m dan 300m dengiz sathidan yuqorida.

Agassiz koʻli shimoli-sharqga oqib chiqqach 
Agassiz koʻlining oʻn toʻrtta qirgʻogʻi aniqlandi, ular Makkolivil plyajlari ostida joylashgan. Uorren daryosi koʻl oqimini qabul qila olmaganida paydo boʻlgan. Bu pastki chiqish joyi topilganda va koʻl suvlarining chiqishi bilan koʻl qisqarganida sodir boʻldi. Uchta eng baland qirgʻoq chizigʻi Blanchard plyajlari deb nomlanadi va keyingi beshtasi kamayish tartibida Shimoliy Dakotadagi yoki ularning yoʻnalishidagi shaharlardan Hillsboroga ikkita Emerado va ikkita Ojata plyajlaridir.

 Blanchard bosqichidagi plyajlar (Hillsboro plyaji): Koʻlning ketma-ket uchta sathi Shimoliy Dakota, Blanchard yaqinidan oʻtadi. Ular qum va shagʻal konlari bilan 8 dan 11km Evkliddan janubi-sharqda, Minnesota. va Miduey stansiyasi yaqinida, Manitoba Keyingi pastki plyaj Hillsboro plyaji deb ataladi va Minnesota, Glindon yaqinida va 8km) yaqinida koʻrinadi. dan 24km Minnesota shtatidagi Krukstondan shimolda.
 Emerado bosqichidagi plyajlar : Emerado qirgʻoq chizigʻi taxminan 270m dengiz sathidan yuqorida. Uning janubiy uchi Qizil daryo boʻylab, Kragnes, Minnesota va Xarvud, Shimoliy Dakota oʻrtasida joylashgan. Bu yagona qirgʻoq chizigʻi koʻlning shimol-sharqqa oqib chiqishiga qadar boʻlgan davrga tegishli ekanligini aniq koʻrsatadi. Qisqichbaqasimon rebound shimolga nisbatan koʻproq boʻlgan, bu erda Manitobadagi Emerado plyaji 3m dir. dan 6,1 m yuqori.
 Ojata bosqichidagi plyajlar: Ojataning yuqori qirgʻoq chizigʻi 270m) orasida. va  dengiz sathidan Perli, Minnesota va Nobl, Shimoliy Dakota yaqinida. Minnesota shtatida bu 3,2m dan 9.7m Qizil daryodan sharqda. Sohilning bir qismi plyaj tizmasi bilan ajralib turadi, ayniqsa shimolda, bu erda sirt tekis.
 Gladstone plyaji : Gladstone plyaji paydo boʻlganda, Agassiz koʻlining janubiy uchi Shimoliy Dakota, Belmont yaqinida, 20m Grand Forksdan janubda, u 258m dengiz sathidan yuqorida. U shimolga qarab taxminan 16km Qizil daryodan sharqda.
 Bernsayd plyaji : Bernsayd plyaji Shimoliy Dakota shtatidagi Grand Forks shahridagi Qizil daryoni kesib oʻtadi va shimoli-sharqda, keyin shimolda Qizil daryoga 10m parallel ravishda oʻtadi. dan 13m sharqqa. Ushbu plyaj xalqaro chegaraning janubida aniq emas. Plyaj 255 dan 260m dengiz sathidan yuqorida.
 Ossowa plyaji : Ossowa plyaji xalqaro chegaradan atigi bir necha mil janubda joylashgan. Plyaj 248m dan 250m dengiz sathidan yuqorida.
 Stounuol plyaji : Manitoba shtatidagi ) koʻzga tashlanadigan plyaj tizmasi bor. yoki undan koʻp. Uning choʻqqisi 250m dan 251m dengiz sathidan va taxminan 3m chuqur. Ushbu bosqichga tegishli plyaj konlari janubiy Manitobaning boshqa joylarida kuzatilmagan. Taxminlarga koʻra, ular chegaraning AQSh tomonidan, shimoldan Vinnipeggacha boʻlgan uzunligi boʻylab dafn etilgan
 Nivervil bosqichidagi plyajlar : taxminan 0,8km Nivervildan janubi-sharqda yoʻl ushbu plyajni kesib oʻtadi. Uning choʻqqisi 237m dan 237,2m dengiz sathidan yuqorida. U 1,2m atrofdagi sirt ustida. Nivervil stantsiyasi yaqinidan boshlab, janubi-sharqqa kamida bir milga choʻziladi. Taxminan  janubda, shunga oʻxshash plyaj tizmasi choʻqqisi  dengiz sathidan yuqorida. U 0,61m dan 1,2 m yer ustida. Uning katta qismi yil davomida suv bilan oqadi, plyaj choʻqqisining balandligi 238m ni tashkil qiladi. dan 239m dengiz sathidan yuqorida.

Tuproqlar 
Qizil daryo vodiysining unumdor tuproqlari, hozirda Shimoldagi Qizil daryo tomonidan quritilgan, Agassiz koʻlining koʻl boʻyidagi loy konlaridan hosil boʻlgan.

Manbalar

Manbalar 

 
 
 
 
 Pielou, E. C. (1991). After the Ice Age: The Return of Life to Glaciated North America, Chicago: University of Chicago Press, 
 Thorleifson, L.H. (1996). „Review of Lake Agassiz History“, Sedimentology, Geomorphology, and History of the Central Lake Agassiz Basin, Geological Association of Canada Field Trip Guidebook for GAC/MAC Joint Annual Meeting, pp. 55-84.
  Archived at: Wayback Machine

Havolalar 

  
 
 
 Thor K. Bergh, „Minnesotaʼs Sandy Soils“, The Conservation Volunteer, Minnesota Department of Conservation. September October 1944. pp. 29-33.
Pages with unreviewed translations