MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Adabiy til

Adabiy til — muayyan umumxalq tilining qayta ishlangan va meʼyorlash-tirilgan, mazkur tilda soʻzlashuvchi xalqning madaniy ehtiyojlariga xizmat qiluvchi shakli. „Qayta ishlangan“ tushunchasi nisbiy (tarixan turli davrlarda, turli xalqlarda adabiy til oʻzgarib turgan). Hatto ayrim bir xalqda ham Adabiy til turli davrda turlicha boʻlgan (mas, qadimgi turkiy adabiy til, hozirgi oʻzbek adabiy tili). Baʼzi davrlarda bir xalq uchun boshqa bir xalq tili Adabiy til vazifasini oʻtagan. Masalan, fors va turkiylar uchun mumtoz arab tili, yaponlar uchun mumtoz xitoy tili; baʼzi Yevropa xalqlari uchun lotin tili va boshqa Adabiy til boʻlgan. Adabiy til ning ikki — ogʻzaki ham yozma koʻrinishi mavjud. Har qanday Adabiy til xalq ogʻzaki nutqi asosida shakllanib, shu xalq tiliga xos shevalarni umumlashti-radi va barcha sheva vakillari uchun tushu-narli shakl oladi. Rivojlangan Adabiy til siz boy madaniyatga ega xalq boʻlishi mumkin emas. Shu maʼnoda Adabiy til jamiyatning dol-zarb muammolaridan hisoblanadi. Adabiy til deganda baʼzan uni turli koʻrinishlari bilan qorishtirib yuboradilar. Xususan, yozma Adabiy til va ogʻzaki Adabiy til hamda badiiy adabiyot tili bilan Adabiy til ni ayni bir deb boʻlmaydi. Adabiy til oʻz mezonlarini egallagan shu tilda soʻzlashuvchilar barchasi uchun bir-dekabr U ham yozma, ham ogʻzaki shakllarda amalda qoʻllanadi. Badiiy asar (yozuvchi) tili ham Adabiy til meʼyorlariga boʻysunsada, 181koʻplab xususiylik hamda umum eʼtirof etmagan jihatlarni oʻzida mujassam-lashtiradi. Turli xalqlarda hamma dav-rlarda ham Adabiy til bilan badiiy asar tili bir taxlitda boʻlmagan. Adabiy til bilan milliy til oʻrtasida ham farq bor. Milliy til shu tilning egasi boʻlgan xalq millat boʻlib shakllanganda yuzaga keladi. Milliy til Adabiy til vazifasiii oʻtaydi, lekin har qanday Adabiy til darhol milliy tilga aylana olmaydi. Adabiy til bilan shevalar oʻrtasidagi munosa-bat alohida muammoni tashkil etadi (qarang Shevalar). Shevalar tarixan qanchalik barqaror boʻlsa, Adabiy til uchun shevalarning vakillarini lingvistik nuqtai nazar-dan umumlashtirish shunchalik murakka-blashadi. Hozirgi kunda koʻpgina mamlakatlar (mas, Italiya, Indoneziya va boshqalar)da she-valar Adabiy til bilan teng suratda qoʻllanmoqda. Adabiy til tushunchasi odatda til uslublari tushunchasi bilan bogʻlanadi. Ammo bu bogʻlanish bir tomonlama. Chunki til us-lubiyatlarining oʻzi Adabiy til koʻrinishlari hisoblanadi. Ular tarixan shakllangan, muayyan belgilar majmuidan iborat boʻladi. Mazkur belgilarning bir qismi boshqa uslublarda takrorlanishi mum-kin. Lekin, bu takroriy belgilarning maʼlum shaklda birikishi va vazifasining oʻziga xosligi bir uslubning ik-kinchi uslubdan farqini belgilaydi. Oʻzbek tiliga Davlat tili maqomining berilishi (1989) oʻzbek Adabiy til rivojini taʼminlovchi muhim voqea boʻldi. Oʻzbek Adabiy til i turli xalqlar Adabiy til i rivojlanish tajribasi asosida yanada takomillashib bormoqda (yana qarang Oʻzbek adabiy tili).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy emakdosh

Adabiy emakdosh — teatr sahnasida dramatik asar qoʻyishda rejissyorlarga, asar matnining tahlil va tahrir qilishda teatr jamoasiga yordam beruvchi adabiy xodim. Adabiy emakdosh asl nusxa hamda tarjima asarlarni tahrir qilgan, teatr ijodiy jamoasi bilan birga asarni sahnalashtirishda ijodiy faoliyat koʻrsatgan. Choʻlpon, Zafariy, Gʻayratiy, Komil Yashinlar shu lavozimda ishlaganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adabiy oʻgʻrilik

Adabiy oʻgʻrilik, plagiat — birovning asarini koʻchirib, oʻziniki qilib olish. Bunday oʻgʻrilik muallif ijozatisiz ilmiy, adabiy, musiqiy yoki badiiy asarni oʻz nomidan toʻla yoki qisman bo-stirib chiqarishdan, kashfiyot yoki ixti-rochilik takliflarini oʻziniki qilib olishdan iborat. Aybdor oʻz harakatining ijtimoiy xavflilik darajasiga qarab, fuqarolik yoki jinoiy tartibda javob-garlikka tortiladi, binobarin haqiqiy muallifning huquqi tiklanadi. „Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar toʻgʻrisida“ Oʻzbekiston Respublikasi Qonunining 46-mod-dasida „huquq egasi bilan shartnoma tuz-magan holda asardan foydalanilgan taqdirda qoidabuzar huquq egasiga yetka-zilgan zararning oʻrnini, shu jumladan boy berilgan foydani qoplashi shart“ ekanligi koʻrsatilgan. Huquq egasi qoidabuzardan oʻzi koʻrgan zarar oʻrniga uning qoidabuzarlik oqibatida olgan daromadlarini undirib olishga haqli. Asardan mualliflik shartnomasida na-zarda tutilmagan usulda yoki bunday shar-tnomaning amal qilishi toʻxtaganidan keyin foydalanish asardan shartno-ma tuzmagan holda foydalanish, deb hisoblanadi. Mazkur qonunda muallif (hammualliflar)ning oʻzi yaratgan asarga boʻlgan mualliflik huquqi boshqa shaxslarning ayni shu asarga mualliflik huquqi eʼtirof qilinishini is-tisno etishi; muallif asardan oʻz ismi-sharifi, taxallusini koʻrsatgan holda yoki imzosiz foydalanish yoki shu tarzda foydalanishga ruxsat berish borasida alohida huquqqa (mualliflik nomiga boʻlgan huquqqa) ega ekanligi taʼkid-langan (18-va 19-moddalar). Muallif oʻz asariga oʻzgartishlar va qoʻshimchalar kiritish hamda asarga oʻzining roziligisiz biron-bir shaxs tomonidan oʻzgartishlar yoki qoʻshimchalar kiritilishidan asa-rini himoya qilish borasida alohida huquqqa (asarning daxlsizligiga boʻlgan huquqqa) ega (20-modda).Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 149-moddasida tafakkur mulki ob’ektiga nisba-182tan mualliflik huquqini oʻzlashtirib olish, hammualliflikka majburlash va sh.k. holatlar eng kam oylik ish haqining yigirma besh baravaridan yetmish besh baravarigacha miqdorda jarima yoki besh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki uch yilgacha axloq tuzatish ishlari yohud olti yilgacha qamoq bilan jazolanishi koʻrsatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adajio

Adajio (ital. adagio — sekin, vazmin) — 1) musiqada — sekin sur’-at, andantedan sekin, lekin largo, len-tolardan jonli; 2) shu ijro us-lubida yaratilgan musiqiy asar yoki turkumli shakl qismi. Baʼzi mumtoz simfoniyalar muqaddimasi A. sur’atida yozilgan (I. Gaydn, V. Motsart, L. Betxoven va boshqalar) Oʻzbekiston kompozitorlari ijodi-da A. kup uchraydi. Mas, M. Tojiyevning kamer orkestri uchun „Adajio“ 3sim-foniyasidagi 1-qismining boshlangʻich boʻlagi, 4simfoniyasining 4-qismi A. sur’atida; 3) baletda ohangdor, mayin taraluvchi musiqa joʻrligida, koʻpincha, ohista harakatlardan tuzilgan, bir yoki ikki kishilik nafis lirik raqs. Baʼzan mustaqil raqs parchasi (pa-de-dyo, pa-de-trua, pa dak-son, gran pa); Ik. Akbarovning „Orzu“ baletida katta A., M. Ash-rafiyning „Sevgi tumori“ baletida A. qismlari mavjud; 4) asosan muvozanatni saqlashga yordam beradigan ohista, se-kinlashtirilgan mashqlardan iborat yev-ropacha mumtoz raqs mashgʻulotining bir qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam

Adam (arab.- yoʻqlik) — Oʻrta Sharq falsafasida yoʻqlikni bildiradigan tushuncha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adam Robert

ADAM (Adam) Robert (1728.3.7, Ker-koldi — 1792.3.3, London) — ingliz meʼmori va binokor. 18-asr ingliz klassitsizmining yirik vakili. Edinburg untida oʻqigan (1743-yildan). Yevropa mam-lakatlariga sayohatga chiqib qad. yodgorli-klarni oʻrgangan (1754 — 58). 1761 — 68 yillarda qirollik meʼmori. Akasi Jeyms bilan hamkorlikda ratsional mujassamot-da chorbogʻlar (Londondagi Kenvudxaus, 1767 — 69) va jamoat binolari (Edin-burgdagi universitet, 1789 — 93), shahar mavzelari (Londondagi Adelfi, 1768 — 72), 2 — 3 qavatli turar joy binolari va boshqa qurishgan. A. qad. meʼmorlikka suyanib, mumtoz uslubdagi nafis bezak shakllaridan foydalangan. Binoning ichki qismini bezash va uy jihozlari joyla-shishiga katta ahamiyat bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamar Jak

ADAMAR (Hadamard) Jak (1865.8.12, Versal – 1963.17.10, Parij) – fransuz matematigi. Fransiya fanlar akademiyasi a’zosi. Mat.ning turli sohalarida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Sonlar nazariyasida rus matematigi P. L. Chebishev qoʻygan "Tub sonlar taqsimlanishining asimptotik qonuni" muammosini hal qilgan. A. hozirgi zamon "Butun analitik funksiyalar nazariyasi"ning yaratilishiga katta hissa qoʻshgan. Uning differensial tenglamalarga doir ishlari diqqatga sazovor. A. mexanikada ustuvorlik muammolari va muvozanatlik holatiga yaqin holatdagi mexanik tizimlarning trayektoriyalari xossalarining tadqiqi, mat.ni maktabda oʻqitish masalasi bilan ham shugʻullangan. London, Vashington va boshqa mamlakatlar fanlar akademiyaslari faxriy a’zosi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Fransiya kolleji akademik xodimlari
Adams Jon Kauch

Jon Kauch Adams (1819.5.6 – 1892.21.1) – ingliz astronomi, London astronomiya jamiyati direktori, Kembrij astronomiya rasadxonasi direktori (1861-yildan). Ilmiy ishlari osmon mexanikasiga doir. Oyning asriy tezlanishini nazariy jihatdan aniqlagan, Uran sayyorasining harakatidagi noaniqliklarni matematik tahlil qilish asosida U. Laver’e mustakil ravishda 1845-yil Neptun sayyorasini ochgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adams Samuel

Adams (Adams) (1722.27.9 -1803.2.10) – Amerika siyosiy va davlat arbobi va publitsisti, Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakalarida ozodlik kurashi tashkilotchilaridan biri. "Ozodlik oʻgʻlonlari" inqilobiy tashki-loti rahbari. 1-Kontinental kongressni (1774) chaqirish tashabbuskorlaridan. A. Bostonda Muxbirlar komitetini tuzdi (1772). Undan oʻrnak olib Angliyaning Shimoliy Amerikadagi hamma mustamlakalarida ham shunday tashkilotlar tuzildi. Bular inqilobiy kurash markazlari va mustaqillik urushi davri (1775 – 83)da mahalliy inqilobiy hokimiyat kurtaklari edi. A. 1794 – 97 ylarda Massachusets shtatining gubernatori.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Amerikalik siyosatchilar
Adams usuli

Adams usuli – integrallarni taqribiy hisoblash va differensial tenglamalarni taqribiy yechish usullari-dan biri. J. Adams tomonidan 1855-yilda taklif etilgan. Tenglamalarni Adams usuli da yechish odatda jadvallar shaklida bajari-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamsit

Adamsit, digidrofenarsazin xlorid, HN(C6H4)2AsCl – sariq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 195°, qaynash temperaturasi 410°, zichligi 1648 kg/m3, hidsiz. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda kam eriydi. Adamsit difenilamin (C6H5)2NH va margumush (Sh)-xlorid AsCl3 dan yoki difenilamin xlorgidrat (C6H5)2NHHC1 va margumush oksidi As2O3 dan olinadi. Kimyoviy barqaror, qizdirishga va detonatsiyaga chidamli. Birinchi jahon urushining oxirida zaharlovchi modda sifatida tavsiya etilgan. Yuqori nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adamstaun

Adamstaun – Tinch okean janubi-sharqidagi Pitkern o. (Britaniya mulki) ning ma’muriy markazi. Aholisi qariyb 100 kishi. Port. Baliq ovlanadi.

Tabiati

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan Adolf Sharl

ADAN (Adam) Adolf Sharl (1803.24.7 — 1856.3.5) — fransuz kompozi-tori. 40 dan ortiq opera yozgan. „Nyuren-berg qoʻngʻiroqlari“ operasi, „Jizel“, „Korsar“ baletlari mashhur. „Jizel“ baleti (1841) bilan fransuz baletida romantik yoʻnalishni boshlab berdi. A.ning „Korsar“ va „Jizel“ baletlari A. Navoiy nomidagi Katta akademik ope-ra va balet teatrining doimiy repertua-ridan urin olib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan koloniyasi

Adan — Buyuk Britaniyaning 1839 — 1967-yillardagi mustamlakasi. Milliy inqilob natijasida A. hududida 1967-yil 30-noyabrda mustaqil davlat tashkil topdi (qarang Yaman Respublikasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan (shahar)

Adan yoki Aden () — Yaman Respublikasining iqtisodiy poytaxti, Adan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 320 ming kishidan ziyod. Arabiston yarim oroli januniy sohilidagi tranzit port va yirik xalqaro aeroport. Kema taʼmir qilinadi. Shahar qadimda Adana (Asana) nomi bilan maʼlum edi. Adan 1839 — 1967 yillarda Buyuk Britaniyaning Yaqin Sharqdagi harbiy-dengiz bazasi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adan qoʻltigʻi

Adan qoʻltigʻi — Arabiston dengizidagi qoʻltiq. Arabiston yarim orol bilan Somali yarim orol oraligida joylashgan. Uz. qariyb 900 km. eni 300 km gacha. Chuq. 3680 m gacha. Bob-ul-Mandab boʻgʻozi orqali Qizil dengiz bilan tutashgan. Suv koʻtarilishi nomuntazam yarim sutkalik (bal. 2,9 m gacha). Suv intensiv nur tara-tib turadi. Asosiy porti — Adan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Adan qoltigi
Adapazari

Adapazari — Turkiyaning shimoli-gʻarbidagi shahar, Sakariya daryosi sohilida. Sakariya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 171 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tu-guni. Adapazari rayonining savdo-sanoat markazi (gʻalla, sabzavot, parranda). Mashinasozlik, oziq-ovqat (jumladan, shakar-qand), kimyo, oynashisha, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adaptatsion sindrom

Adaptatsion sindrom (umumiy adaptatsion sindrom) – kuchli taʼsirot (stressor) ga javoban odam va hayvonlar organizmida roʻy beradigan himoya reaksiyalari majmui; bu reaksiyalar buzilgan muvozanatni qayta tiklash va organizmning ichki muhiti (gomeostaz) ni bir maromda saqlash imkonini beradi. Buyrak usti bezlari poʻstloq qavatining qalinlashishi, ular sekretor faoliyatining tezlashishi, ayrisimon bez, taloq, limfa tugunlarining kichrayishi, qon tarkibining oʻzgarishi (leykotsitoz, limfopeniya), moddalar almashinuvining buzilishi adaptatsion sindromning asosiy belgilaridir. Adaptatsion sindromning vujudga kelishida uch bosqich (himoya kuchlarini ishga solish, rezistentlik va futurdan ketish) farq qilinadi. Adaptatsion sindromning oxirgi bosqichi organizmga uzoq, muddat davomida zararli omillar (fizik, kimyoviy, biologik, ruhiy) taʼsir etishi natijasida roʻy beradi va bu oʻlimga olib boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Adaptatsiya

Adaptatsiya (lot. adaptatio — mos-lashuv) — 1) organizmning turli yashash sharoitlariga moslashishi; 2) sezgi aʼzolarining oʻziga taʼsir etadigan qoʻzgʻatuvchilarga moslashishi natijasida ularda sezgirlik darajasining oʻzgarishi (masalan, koʻzning yorugʻlik yoki qorongʻilikka moslashuvi). Qoʻzgʻatuvchining taʼsir kuchi oʻzgarishi bilan sezgirlik ham oʻzgaradi. Qoʻzgatuvchilar sust taʼsir etganda sezgirlik oshadi, kuchli taʼsir etganda esa kamayadi. Adaptatsiya hodisasi hamma tashqi sezgilar (koʻrish, eshitish, hid, taʼm, badan sezgisi) ga xosdir. Taktil, harorat, hid va koʻrish sezgilarida adaptatsiya kuchli, eshitish va ogʻriq sezgilarida ku-cheizdir. Ichki sezgilar (mas, tashnalik, ochlik) ga nisbatan adaptatsiya hosil boʻlmaydi. Adaptatsiya organizmning normal hayot faoliyatini saqlab turishini, atrof muhitning turli omillari: temperatura va iqlimning oʻzgarishiga (qarang Iqlimga moslashish), balandlikka (qarang Balandlik kasalligi), koʻpgina infeksion agentlarga (qarang Immunitet) moslanishini taʼminlaydi. Adaptatsiya reaksiyasi moddalar almashinuvi intensivligining uzluksiz oʻzgarib turishiga asoslangan. Odam organizmining mos-lashuv reaksiyasi (Adaptatsiya reaksiyasi)ni tez (spesifik) va sekin (nospesifik), tugʻma (tur evolyutsiyasi jarayonida shakllan-gan) yoki orttirilgan (har bir organizm uchun oʻziga xos) reaksiyalarga boʻlish mumkin. Masalan, ogʻritadigan omil taʼsi-riga javoban oyoq-qoʻlni tortib olish, jismoniy ish qilganda nafas olishning kuchayishi, qon oqimi hamda yurak fao-liyatining tezlashishi va qonning qayta taqsimlanishi, qorongʻida koʻz yorugʻlik sezish layoqatining zoʻrayishi — bularning hammasi tugʻma tez adaptatsiya reaksiyalaridir. Har bir kishining turli yashash sha-roitlariga moslashish imkoniyati uning irsiyati, yoshi, sogʻligʻi va boshqalarga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adapter

Adapter (lotincha: adapto — moslashtiraman) — 1) tovushni qayta eshittirishda — masalan, grammofon plastinkasi aylanganda ninaning yoki torli cholgʻu asboblari torlarining mexanik tebranishini tovush chastotasining elektr tebranishlariga aylantirib beruvchi qurilma. Grammofon adapteri kallak va tonermadan iborat. Kallak elektromexanik oʻzgartirgich hisoblanadi. Tonerma sterjen koʻrinishida boʻlib, uchiga kallak oʻrnatiladi. Kallakning elektromagnit va pezoelektrik xillari bor. Elektromagnit adapter keng tarqalgan. Nina plastinkada yurganda tebranadi va tebranishlar yakorga uzatiladi, yakor tebranganda esa qutb uchliklari boʻlgan doimiy magnit vujudga keltiradigan magnit oqimi oʻzgaradi, gʻaltakda e.yu.k. induksiyalanadi (qarang Magnit induksiyasi). Bu e.yu.k. 186ninaning mexanik tebranishlariga mos ravishda oʻzgarib turadi. Adapterda vujudga keladigan elektr tebranishlari kuchaytiriladi va tovush tebranishlariga aylanadi; Adapter elektr va akustik torli cholgʻu asboblari, elektrogitara, gitara, oʻzbek sozlarida (tanbur, gijjak va boshqalarda) ham qoʻllaniladi; 2) fotografiyada — tuzilishida koʻzda tutilmagan boshqa bichimdagi va turdagi yorugʻlik sezgir materiallarni qoʻllashga imkon beradigan qoʻshimcha kasseta. Plastinkali fotoapparatda 2 xil plyonkali adapter boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adaptometr

Adaptometr (lot. adapto — mos-lashtiraman, yun. metreo — oʻlchayman) — koʻzning yorugʻlik sezish darajasini oʻlchaydigan asbob. Bemorda yorugʻlik sez-gisini uygʻotadigan darajadagi mini-mal yorugʻlik oqimini topishga asoslan-gan. A.dan koʻzning baʼzi fiziologik tavsifini oʻrganishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adashgan buyrak

Adashgan buyrak — harakat vaqtida ortiqcha qimirlovchi yoki odatdagi oʻrnidan siljigan buyrak. Bunda ogʻriq sezilishi, koʻngil aynishi, ich qotishi yoki ketishi kabi alomatlar paydo boʻlishi mumkin. Odam ozganda, lat yeganda, qorin muskullari boʻshashib ketganda Adashgan buyrak paydo boʻlishiga imkoniyat tugʻiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Soli Adashev

Soli Adashev (1923-yil, 2-mart, Namangan - 1984-yil, 2-noyabr) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 42-Smolensk oʻqchi diviziyasi 459-polkining 2-rotasi boʻlimiga komandirlik qilgan. Belorussiya uchun boʻlgan janglarda koʻrsatgan jasoratlari uchun unga Qahramon unvoni berilgan (1945). Urushdan keyin Namanganda yashagan ijod qilgan, yoʻl remont-qurilish boshqarmasida boshliq boʻlib ishlagan. Namangandagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

Biografiyasi 
1923-yil 2-martda Namangan viloyati Norin tumani To‘da qishlog‘ida, dehqon oilasida tug‘ilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1923-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
2-martda tugʻilganlar
2-noyabrda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Advalor boj

Advalor boj (lot. ad valorem — qiymatga koʻra) — tovar qiymatiga muvofiq undiriladigan boj turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adveksiya

Adveksiya (lot. advectio — el-tish), meteorologiyada — havo va u bilan birga fizik xossalari (temperatura, namlik va hokazo)ning gorizontal (yotiq) yoʻnalishda koʻchishi. Biror hududdagi ob-havo va uni tashkil qiluvchi meteorologiya unsurlari ikkinchi bir hududga gorizontal koʻchganda A. yuz beradi. Shu hududning temperaturasi A. tufayli koʻtarilsa, iliqpik A. si, aksincha, pasaysa — salqinlik A. si deb ataladi. A. natijasida yuz beradigan atmosfera hodisalari advektiv hodisalar deb ataladi, mas, advektiv tumanlar, momaqaldiroq, ayoz va boshqa Sovuq va issiq, quruq va nam havo massalari A. si ob-havoning qanday boʻlishida muhim rol oʻynaydi (yana qarang Konveksiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv aʼzolar

Adventiv aʼzolar (lot. Adventicius — gʻayri, odatdan tashqari), bejo aʼzolar — nooʻrin joylashgan bio-logik aʼzolar. Masalan, oʻsimliklarda kurta-klarning odatdagi oʻrni poya boʻgʻimidagi barg qoʻltigʻidadir. Adventiv kurtak esa boʻgʻim oraligʻidan, barglardan va hatto ildizdan oʻsib chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adventiv embrioniya

Adventiv embrioniya (lot. adventus — tasodifiy va yun. Embryon — embrion, murtak) — oʻsimlik murtak tugunining urugʻlanmasdan, mur-tak qopchigʻi yoki urugʻkurtak qobigʻi hujayrasidan vujudga kelishi. Bunda koʻpincha bir qancha (20 tagacha) embrion hosil boʻladi (poliembrioniya). Koʻproq sitrus oʻsimliklari (mandarin, limon, apelsin va boshqalar)da uchraydi.

Manbalar 

Botanika
Adventistlar

Adventistlar (lot. adventus — voqe boʻlish) — xristian sektalaridan biri. 19-asrning birinchi yarmida AQShda vujudga kelgan. Sekta aʼzolari „Isoning qaytib kelishi“ yaqinligiga, xudoning ming yillik va tanho hukmronligi boshlanishiga ishonadilar. Asoschisi baptist U. Miller (1782 — 1849). „Muqaddas yozuvlar va 1843-yilda Isoning 2-marta voqe boʻlishi hamda 1000 yillik hukmronligi haqida tarixiy dalillar“ kitobida Bibliya tarkibiga kirgan paygʻambarlar kitoblariga suyanib, Isoning 2-marta kelishiga doir oʻzi belgilagan muddatni asoslashga urin-gan. A. harakati bir necha tarmoqlarga boʻlinib ketgan. Eng yirigi — „Yettinchi kun adventistlari“dir. A. insoniyat tarixi Iso va shayton oʻrtasidagi abadiy kurashdan iborat, bu kurash shaytonning halokati bilan tugaydi, xalos boʻlishning birdan-bir yoʻli A. eʼtiqodini qabul qilishdir, deb ishonadi. A. jonning oʻlmasligini inkor etadi: jon tana bilan birga oʻladi va Isoning qaytib kelgan kuni yana tiriladi. Ular xudo olamni yaratayotganda shanbada dam olgan, deydilar va shu sababli shanba kunini bayram qiladilar. Shuning uchun Rossiyada A. oʻzlarini subbotniklar deb ataydilar. Bu sekta MDHda, jumladan, Oʻzbekistonning ayrim shaharlarida ham mavjud. Ularning roʻyxatga olingan 9 ta jamoasi bor (1998). Mavjud boʻlgan bar-cha cherkovlarga Toshkent shahrida joylash-gan Yettinchi kun xristian A.ining Oʻrta Osiyo konferensiyasi rahbarlik qiladi. Prezidenti Robert Geybel (1992-yildan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Advokatura

Advokatura — advokatlarning uyushgan koʻngilli jamoat tashkiloti. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 116-modda 2-qismida sud va tergov ishioʻi yuritish har qanday bosqichida malakali yuridik yordam olish huquqi kafolatlanishi, fuqarolarga, korxona, muassasa va tashkilotlarga (jismoniy va yuridik shaxslarga) yuridik yordam berish uchun advokatura fao-liyat koʻrsatishi belgilangan. A. tashkil etish va ish tartibi qonun bilan belgilanadi. „Advokatura toʻgʻrisida“gi Qonunda (1996-yil 27-dekabr) taʼkidlanishicha, A. — huquqiy muassasa hisoblanib, u ad-vokatlik faoliyati hamda xususiy advo-katlik amaliyoti bilan shugʻullanuvchi ay-rim shaxslarning mustaqil, koʻngilli, kasbiy birlashmalarini oʻz ichiga oladi, Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolari, ajnabiy fuqarolar, fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga, korxo-nalar, muassasalar, tashkilotlarga yuridik yordam koʻrsatadi, oʻz faoliyatini Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi 3-bobida koʻrsatilgan Konstitutsiya va qonunning ustunligi toʻgʻrisidagi prinsip hamda mustaqillik va boshqa demokratik prinsiplar asosida amalga oshiradi. Advokatlik faoliyati bilan shugʻullanish huquqini beruvchi litsen-ziyani belgilangan tartibda olgan shaxs oʻz advokatlik byurosini ochib yakka tartibda faoliyat koʻrsatishga yoxud ix-189tiyoriylik asosida boshqa advokatlar (sheriklar) bilan hay’atlar va firmalar tuzishga qaqdidir. Advokatlar byuro, hay’at va firmalari, shuningdek, advo-katlar birlashmalari Qoraqalpogʻiston Respublikasi Adliya vazirligi, vilo-yatlar, Toshkent sh. hokimliklari adliya boshqarmalari tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartib-da roʻyxatga olinadi. Advokatlar byuro, hay’at va firmalarini tuzish, ular tu-zilishi, shtatlari, vazifalari, mablagʻ sarflash tartibi, rahbar organlarining vakolatlari, ularni saylash tar-tibi hamda advokatlar byuro, hay’at va firmalarining faoliyatiga doir boshqa masalalar ularning ustavlari (nizomlari) bilan tartibga solib turiladi. A. notijorat tashkilotdir va faoliyatni oʻz mablagʻlari hisobidan amalga oshiradi. A. mablagʻlari, davlat bilan A. oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar „Advokatlik faoli-yatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida (1998-yil 25-dekabr) belgilab be-rilgan. A.lar qonunda belgilangan tar-tibda advokatlarning jamoat birlashmalarini tuzishi mumkin (qarang Oʻzbekiston advokatlar uyushmasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil