MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tabaqa

Tabaqa — muayyan xalq ichida ijtimoiy mavqeiga qarab boʻlinadigan guruh. T. urfodat yoki qonunda mustahkamlangan, avloddan avlodga oʻtib keladigan huquq va burchlarga ega boʻlgan. T.lar oʻtmishda anʼanaviy zodagonlik va aslzodalik tushunchalari mavjud boʻlgan joylarda vujudga kelgan.

Sharq mamlakatlarida jamiyatni turli T.larga boʻlinganligi tarixiy manbalarda qayd etib oʻtilgan. Masalan, qad. Hindistonda varnalar, kastalar mavjud boʻlgan. Musulmon mamlakatarida harbiylar, ahli qalam, ulamolar, qozilar, raiyat va boshqa alohida T.ga ajralgan. Markaziy Osiyoda jamiyatni T.ga ajratishni shartli ravishda 2 ga boʻlish mumkin. Birinchisi, sinfiy T.ga ajratish, uning tarixi ibtidoiy jamiyaning yemirilishi va sinfiy munosabatlarning shakllanishi, dinning kelib chiqishi bilan bogʻliq. Masalan, qabila boshliqlari, kohinlar jamiyatning imtiyozli T.sini tashkil etishgan (qarang Tabu). Ikkinchisi, ijtimoiy T.ga ajratish T.ning bu shakli ham ilk yozma manbalarga koʻra (Avesto) Markaziy Osiyoda qad. tarixga ega. Arablar istilosi, islom dini tarqalganidan soʻng, yanada keng Tapkalgan. Sayyid, xoʻja, toʻra, mir, bek va boshqa jamiyatning oqsuyaklar T.sini tashkil etgan boʻlsa, oddiy fuqaro — qorachalar deb nomlangan. Mas., sayyidlar paygʻambar avlodlari sanalib, ular musulmon jamiyatida imtiyozli ijtimoiy T.ni tashkil qilganlar va dindorlar orasida katta obroʻ-eʼtiborga ega boʻlishgan. Xalq sayyidlarni baʼzan avliyolar qatoriga qoʻygan. Xoʻjalar islomda oqsuyaklar T.si sifatida sayyidlardan keyin turib, baʼzi musulmon mamlakatlarida hozir ham ularning imtiyozlari saqlanib qolgan. Oʻtmishda xoʻjalar bilan oddiy fuqarolar (qoracha) oʻrtasida quda-andachilik munosabatlari cheklangan. Ijtimoiy munosabatlar rivojlanishi bilan jamiyatda ijtimoiy tafovut yoʻqolib boradi. Oʻrta Osiyoda 20-asrga qadar turli ijtimoiy T.lar mavjud boʻlgan.

T.chilikning yuksak namunasi Fransiyada boʻlib, u yerda 14—15-asrlardan boshlab jamiyat T.larga boʻlingan. Yuqori T. aristokratiya va mayda dvoryanlar (jentri)dan iborat edi. Ruxrniylar boshqa T.ga mansub boʻlib, ular bir oz quyiroqsa tursalarda, maxsus imtiyozga ega edilar. Oddiy xalqni esa keyinchalik "uchinchi T." deb atay boshladilar. T.lanish boshqa davlatlarda turlicha shakllarda koʻrinadi.

Sayfullo Tursunov.
Tabaqa (qator)

Tabaqa (arab. — qatlam) — 1) muqarnas qatorlari: 3, 5, 7 T.; 2) oʻymakorlikda pardoz turi (qarang Tabaqa pardoz).
Tabaqa pardoz

Tabaqa pardoz - oʻymakorlikda pardoz turi; uyma gul — naqshlarni 2 yoki 3 qatlamli oʻymalar bilan pardozlash usuli. Oʻymalari uncha chuqur boʻlmasada, naqshlar hajmdor koʻrinishga ega boʻlib, ajoyib jozibadorlik hosil qiladi. Pardozlar ichida eng murakkabi boʻlgani uchun ustadan yuksak kasbiy mahorat talab etadi. Buxorolik ustalar Tabaqa pardoz usulini keng qoʻllaydi. Jumladan, Us t a Shirin Murodov Tabaqa pardozning imkoniyatlaridan mahorat bilan foydalanib, jozibador naqsh mujassamotlari yaratgan.
Tabaqalashtirilgan taʼlim

Tabaqalashtirilgan taʼlim — umumiy oʻrta taʼlim maktablari yuqori sinf oʻquvchilarining qobiliyatlarini hisobga olgan holda alohida oʻquv rejasi va dasturlar asosida olib boriladigan tamim turi. Tabaqalashtirilgan taʼlimning mehnat taʼlimi bilan aloqasi oʻquvtarbiyaviy ishlarning muhim asosi hisoblanadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim jarayonida yuqori sinf oʻquvchilarining kasbiy tayyorgarliklariga alohida eʼtibor beriladi. Shu sababli ayrim maktablar bilim asoslarini chuqurlashtirishga, oʻquvchilarni muayyan kasbga yoʻnaltirishga moʻljallangan boʻladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda umumiy oʻrta taʼlim tizimidagi asosiy oʻquv predmetlari mazmunini chuqur oʻzlashtirish, bevosita kerakli oʻquv materiallarini oʻrganish koʻzda tutiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimning muhim jihati uning maʼlum sohaga yoʻnaltirilganligi va bu taʼlim jarayonida oʻziga xos predmetlar tizimining oʻqitilishidir. Tabaqalashtirilgan taʼlimni tashkil etishda maktablardagi imkoniyatlar puxta oʻrganiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda maʼlum miqsorda qoʻshimcha dars mashgʻulotlari oʻtkazish yoki oʻquv rejasidagi ayrim predmetlarni tanlab olib, ularni chuqurroq oʻzlashtirish rejalashtiriladi. Uning u yoki bu shaklini tanlashda maktab va oʻquvchilarning imkoniyatlaridan kelib chiqiladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda oʻquvchilar oʻz qiziqishlari asosida yoʻnalishlar boʻyicha guruxlarga boʻlinib, taʼlim maʼlum kasbga yoʻnaltirilgan tarzda amalga oshiriladi. Tabaqalashtirilgan taʼlim kasbga yoʻnaltirish va yoʻllashning muhim asosi hisoblanadi hamda biror mutaxassislik sohasidagi bilim va koʻnikmalarni egallash bilan bogʻliq bilimlar asosida amalga oshiriladi. Tabaqalashtirilgan taʼlimda oʻquvchilar kasbga yoʻnalish va qiziqishidan qatʼi nazar, barcha oʻquv predmetlari boʻyicha toʻliq oʻrta maʼlumotga ega boʻlishadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim oʻquvchining qaysi boʻlim yoki qaysi predmetni chuqur oʻrgangan boʻlishiga qaramay, oliy oʻquv yurtiga kirish uchun belgilangan imtihonlarda qatnashish imkonini beradi va unga tayyorgarlik bosqichi vazifasini oʻtaydi.

Tabaqalashtirilgan taʼlim asosida oʻquvchilar tanlangan mutaxassisligi boʻyicha chuqur bilim asoslarini egallashadi va amaliy malakalarga ega boʻlishadi. Tabaqalashtirilgan taʼlim kasb tanlashning asosi hisoblanadi va oʻquvchilarning oʻz qiziqish va moyilliklari asosida kasb tayyorgarligi sirlarini egallashlarida muhim oʻrin tutadi.

Roʻzmon Keldiyorov, Nurilla Ahmedov.
Tabiat muzeyi

Oʻzbekiston davlat tabiat muzeyi yoki Tabiat muzeyi— Markaziy Osiyodagi dastlabki yirik ilmiymaʼrifat muassasasi. "Toshkent muzeyi" nomi bilan 1876 y. Toshkent shahrida tashkil etilgan. 1921 yilda muzey qad. yodgorliklarni saqlash, sanʼat va tabiat ishlari boʻyicha qoʻmita tasarrufiga oʻtkazilib, Oʻrta Osiyo bosh muzeyi nomini oldi. 1930 yilda tabiat boʻlimlari, qishloq xoʻjaligi. muzeyi hamda Zoologiya bogʻi bilan birga Oʻrta Osiyo tabiat muzeyi va ishlab chiqaruvchi kuchlar nomi berildi. 1935 y. yanvar oyida Oʻzbekiston Davlat tabiat muzeyiga aylantirildi. 1944 yildan muzey boy ilmiy fondlarni sak,laydigan muassasa sifatida Oʻzbekiston FA tizimiga, 1963 yildan esa Oʻzbekiston madaniyat ishlari vazirligi ixtiyoriga oʻtkazildi. Muzeyda zoologiya va botanika; geol. va geog .; ilmiymaʼrifiy; fond yoki jam/arma boʻlimlari bor. Muzey koʻrgazma zallariga Yerda hayotning paydo boʻlishi va rivojlanishi, organik dune evolyutsiyasi, odamning paydo boʻlishi, respublika tabiati va uning boyliklari, ulardan foydalanish toʻgʻrisida koʻplab tabiiy eksponatlar, kolleksiyalar va koʻrgazmali materiallar qoʻyilgan.

Muzeyda jami 372021, jumladan botanika boʻyicha 10496, zoologiya boʻyicha 359642 (shundan 355045 hasharotlar), geol. boʻyicha 1883 eksponat bor (2004). Muzeyda oʻlkashunoslik va muzeyshunoslik masalalari boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari qam olib boriladi. Muzeyni har yili 50 mingdan ortiq kishi kirib koʻradi.

Yana q. 

 Oʻzbekiston tarixi davlat muzeyi
 Oʻzbekiston Davlat Sanʼat muzeyi
 Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash muzeyi

Muzeylar
Toshkent
Oʻzbekistondagi muzeylar
Tabiat resurslari

Tabiat resurslari, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish maqsadlarida xoʻjalikda foydalaniladigan hamda insoniyatning yashashi uchun zarur boʻlgan, uni oʻrab turgan tabiiy muhitning barcha tabiat komponentlari, energiya manbalari. Tabiat resurslariga Quyosh energiyasi, Yerning ichki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, foydali qazilmalar, oʻsimliklar, tuproqlar, hayvonot dunyosi kiradi. Tabiat resurslari tugaydigan (koʻpgina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyosh nuri, Yerning ichki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga boʻlinadi. Tabiiy xom ashyolarni koʻp darajada isteʼmol qiluvchi kuchlarning jadal rivojlanishiga bogʻliq ravishda tabiat resurslari bilan taʼminlash muammolari yanada dolzarblashib bormoqda. Tuproq, atmosfera va gidrosferaning ifloslanishiga qarshi kurashishda jahonning barcha mamlakatlari kelishib faoliyat yuritishlari zarur boʻlib, tabiat resurslari muhofazasi global xarakterga ega boʻlmoqda. Tabiat resurslarini oʻzlashtirishning muhim bosqichlari — ularni aniqlash (razvedka qilish), oʻrganish, alohida turlari boʻyicha kadastrlar (masalan, yer kadastri, suv kadastri) tuzishdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasida tabiat resurslari kadastrlarini tuzish va yuritish Oʻzbekiston Respublikasining "Davlat kadastrlari toʻgʻrisida" qonuni (2000-yil, 15 dekabr)ga muvofiq olib boriladi.

Tabiat resurslarini baholashning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud: texnologik, iqtisodiy, ijtimoiy. Tabiat resurslarini toʻgʻri baholash ulardan foydalanishda eng yuqori samaralarga erishishning muhim sharti hisoblanadi. Inson tafakkuri oʻsishi bilan bogʻliq holda tabiat resurslari turlari ham kengayib bormoqda, bunda eng zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik taraqqiyotni rivojlanib borishi bilan tugaydigan tabiat resurslari oʻrnini bosuvchi yangi sunʼiy materiallar ishlab chiqarilmoqda, Dunyo okeani boyliklari oʻzlashtirilmoqda. Ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanishi yoʻlida tabiat resurslaridan samarali foydalanish va tabiatda ekologik muvozanatni taʼminlab turuvchi yangi sifatli texnologiyalarni yaratish talab etilmoqda. Xom ashyo va energiya manbalaridan rejali tarzda foydalanish uni uzoq muddatga yetishini taʼminlaydi/.

Yana q. 

 Tabiatni muhofaza qilish
Tabib ilon

Tabib ilon (Elaphe longissima) — suvilonsimonlar oilasi turi. Boʻyi 2 m gacha. Kichkina boshi boʻynidan bir oz ajralib turadi, dumi uzun. Terisi sirtdan silliqtangachalar bilan qoplangan. Baʼzan tanasining orqa tomoni va boshining usti sargʻishkulrang, qoramtir yoki qora boʻladi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. Urgʻochisi tuproqqa 5—8 ta tuxum qoʻyadi. Kemiruvchilar, mayda qushlar bilan oziqlanadi. Gʻarbiy Yevropaning jan. qismida, Ukrainaning jan.gʻarbida, Kichik Osiyo, Zakavkazye va Shimoliy Eronda tarkalgan. Kad. yunonlar va rimliklarning tibbiy emblemasida tabiblik xudosi — Eskulap qoʻliga ilon oʻralgan aso tutqazilgan. Eronliklar esa unga Tabib ilon deb nom berishgan.
Tabibiy Ahmad

Ahmad Tabibiy (taxallusi; asl ismsharifi Ahmad Ali Muhammad oʻgʻli, 1869—Xiva—1911) — shoir, tarjimon, tabib. Xiva madrasalaridan birida oʻqigan. Otasidan va zamonasining mashhur tabibi Yaxshimurodbekdan tabiblikni oʻrgangan, Muhammad Rahimxon II (Feruz) saroyida tabiblik qilgan. Sheʼriyatda shuxrat qozongan. Oʻzbek va forstojik tillarida, mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida ijod qilgan. Sheʼrlaridan 5 devon — "Tuhfat ussulton", "Munis ulushshoq", "Hayrat uloshiqin" (oʻzbek tilida), "Mirʼot ulishq", "Mazhar ulishtiyoq" (forstojik tilida) tuzgan. Ularda real hayotni, sof muhabbatni ulugʻlagan ("Aylading", "Ozoridur" va boshqalar).

T. oʻzbek adabiyotida muxammas janrini rivojlantirgan: Navoiy, Saʼdiy, Jomiy, Zebunniso, Munis, Ogahiy, Mirzo Gʻolib va boshqalarning gʻazallariga 518 ta muxammas bogʻlagan. Xorazm shoirlari haqida "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shohiy", "Majmuai muxammasoti ashshuaroi Feruz Shoqiy" (1909) tazkiralarini tuzgan. Ikkinchi majmuasi, asosan 33 shoir muxammaslaridan tashkil topgan. Unda dastavval Ogahiy gʻazallariga, soʻng Feruz sheʼrlariga boglangan muxammaslar, keyin esa Feruzning "Oromijon nigorim, sarvi ravon nigorim" gʻazaliga taxmis, muxammas va musaddaslar keltirilgan. Xotima qismida esa shu toʻplamga kirgan Umidiy, Doiy va Xayoliyning vafoti haqida xabar, Bayoniyning "Majmuat ushshuaroi payravi Feruz Shox.iy"ga yozgan taqrizi berilgan.

T. "Vomiq va Uzro" qissasining oʻzbekcha sheʼriy (masnaviy) variantlarini yaratgan (8100 bayt). Fuzuliyning "Haft jom" asarini forstojik tilidan oʻzbekchaga tarjima qilgan. "Yetti ravza" nomli asar ham yozgan. Asarlarining bir necha qoʻlyozma va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar 
 Tanlagan asarlar, T., 1968.

Ad..Gʻanixoʻjayev F., Tabibiy, T., 1978.

    

Shoirlar
Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Tabiblik

Tabiblik — xalq tabobati asosida bemorlarni davolash. Sharq xalqlarida bir necha ming yillik tarixga ega boʻlib, avloddanavlodga oʻtib, rivojlanib kelgan. Avestodya taʼkidlanishicha, tabiblar qaror topgan qonunqoidalar asosida bemorlarni davolashgan. Tabiblar odamlarni shunchaki giyoxlar va maʼdanlardan tayyorlangan doridarmonlar bilan davolabgina krlmay, hatto koʻz jarroxligi amaliyotini ham bajarishgan. Oʻrta asrlarda faqat Xorazm va Xurosonda emas, savdo va madaniyat markazi boʻlgan Samarqand, Buxoro va boshqa shaharlarda ham tabiblar bemorlarni markazlashgan sihatgohlarda davolash bilan shugʻullanishgan. Tabiblar zamonasining oʻqimishli va tibbiyotda maʼlum tajribaga ega kishilari boʻlgan (qarang Sogʻliqni saqlash). Nihoyatda tajribali, yetuk, oʻqimishli tabiblarni xalq hakim deb atagan.

Buqrot (Gippokrat), Jolinus (Galen), Abu Bakr ar Roziy, Abu Ali ibn Sino kabi hakimlar mashhur. 20-asrning 20y.lariga qadar Oʻzbekistonda tibbiyot oʻchogʻi boʻlmaganligi sababli, T. otadan bolaga oʻtadigan kasb boʻlib kelgan. Tabiblar orasida Abu Ali ibn Sinoning "Tib qonunlari" kitobidan foydalanib mahalliy giyoxlardan turli dorilar tayyorlab singanchiqqanlarni davolagan obroʻ-eʼtiborlilari talaygina. Toshkentlik akauka tabiblar Vosidxon va Xomidxon Zohidxonovlar tibbiyot sohasida ilmiy risolalar yozishgan, terapiya, gigiyena masalalariga ahamiyat berishgan. Toshkentlik Akmalxon Mahmudxonov, Komil Salimov, Ibrohim Shukurov, samarqandlik Us t a Toʻxta Nazar oʻgʻli, buxorolik Burxon Saidov va boshqa mashxur tabiblar kishilar dardiga malham boʻlishgan. Ayrim tabiblar esa hayvonlarda tajriba qilib koʻrib, singanchiqqanlarni davolashgan. Tabiblar foydalangan baʼzi bir dorivor vositalar va usullar keyinchalik botanika (dorivor oʻsimliklar), tibbiyot, zoologiya va boshqa ilmiy sohalarning rivojlanishiga asos boʻldi.

Shoʻrolar davrida T. kasbi maʼlum vaqtgacha vrach faoliyatiga zid qoʻyilib, nihoyatda kamsitib kelindi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan soʻng ilmiy tibbiyot bilan bir qatorda T. kasbi rivoj topib, dorivor oʻsimliklar bilan koʻplab kasalliklarni, singanchiqqanlarni davolayotgan tabiblar ham faoliyat koʻrsatishadi.
Saʼdixon Tabibullayev

Saʼdixon Tabibullayev (1906.05.6, Buxoro — 1992.11.9, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1949). Buxoro pedagogika bilim yurti (1922—24), Moskvadagi Oʻzbek drama studiyasi (1924—27)da oʻqigan. 1927—92 yillar Hamza teatrining aktyori. Asosiy rollari: Tabib (V. Yan, "Hujum"), Yosuman (A.Navoiy, "Farhod va Shirin"), Xlestakov (N. Gogol, "Revizor"), Hasan ellikboshi (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Yaxshivoy (Komil Yashin, "Nomus va muhabbat"), Mansur (Uygʻun, I. Sulton, "Alisher Navoiy"), Mirzakarimboy (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Suxsurov (A.Qahhor, "Tobutdan tovush"), Masxara (U. Shekspir, "Qirol Lir"), Musulmonqul (I. Sulton, "Abdulla Qodiriyning oʻtgan kunlari"), Islom ota (H. Muhammad, "Xotinlar "gap"idan chiqqan hangoma") va boshqa Masxara obrazida qahramonining boʻrttirilgan satirik xususiyatlarini chuqur fojiaviylik bilan uygʻunlashtiradi. Obraz tabiati, koʻrinishi, xattiharakatlari, nutqining ravonligi, serjilo ovozi, grimlarini libosga uzviyligini taʼminlash T. ijodiga xosdir. Uning ijrosidagi kattakichik, hatto uvoq obrazlar ham spektakdda muxim ahamiyat kasb etgan. Ruhi baland va mehnatkash, hayotda xoʻrlangan, jamiyatda kamsitilgan kimsalar qiyofasini gavdalantirish bilan birga kalondimogʻ va buqalamunlik, riyokorlar ichki va tashqi olamini ochishda noyob usullar tanlay bilgan. U bir qancha filmlarda ham suratga tushgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1967).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1906-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
11-sentabrda vafot etganlar
Tabiiy birliklar tizimi

Tabiiy birliklar tizimi — asosiy birliklar qilib fundamental fizik doimiylar (mas., gravitatsion doimiy S, yorugʻlikning vakuumdagi tezligi s, Bolʼsman doimiysi k va Plank doimiysi h, Avogadro soni NA, elektron zaryadi ye, elektronning tinchlikdagi massasi te va boshqalar) qabul qilingan birliklar tizimi. Tabiiy birliklar tizimit.ni birinchi boʻlib M. Plank taklif etgan (1906). Tabiiy birliklar tizimit.dagi asosiy birliklarning oʻlchami tabiat hodisalariga asoslanib aniklanadi; bu xususiyati bilan u boshqa birliklar tizimidan butunlay farq qiladi. Tabiiy birliklar tizimit.da uzunlik, massa va vaqt birliklari oʻta kichik qiymatga (mas, Plank tizimida 4,031035 m ga; 5,42108 kg ga; 1,3410"43 s ga moye) va, aksincha, temperatura juda yuqori qiymatga ega (3,631032 S). Shuning uchun Tabiiy birliklar tizimit.ni amalda qoʻllash noqulaydir. Biroq Tabiiy birliklar tizimit.ni qoʻllash koʻpincha nazariy fizika tenglamalarini soddalashtirib yozishga imkon beradi.

 

Birliklar tizimi
Tabiiy gazlar

Tabiiy gazlar — turli holatlarda uchraydigan gaz komponentlari majmui. T.g. tabiatda uchraydigan holatiga qarab quyidagicha tasniflanadi: atmosfera gazlari (kimyoviy, biokimyoviy, radiogen yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar aralashmasi); yer poʻsti gazlari (tuproqdagi, tuproq ostidagi, balchiqdagi va biogen yoʻl bilan hosil boʻlgan torf gazlari SO2, N2, O2 SN4 ni SO, NH3, H2 va boshqa bilan aralashmasi); choʻkindi jinslar gazlari (neft va toshkoʻmirdagi gazlar, kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan aralash gazlar: SN4, N2, SO2 SN4 ni N2 va boshqa gazlar bilan aralashmasi); dengiz va okean gazlari (biokimyoviy, kimyoviy va radiogen yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2 ni N2 O2, NH3 va boshqa bilan aralashmasi); metamorfik jinslar gazlari (kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2 ni N2, H2S, SO2 va boshqa bilan aralashmasi); vulqon gazlari (kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻlgan gazlar: SO2, N2, SiO2, HCL, HF ni N2, CO, NH3 va boshqa bilan aralashmasi); koinot gazlari (relikt gazlar, yulduzlarning tashqi qatlamlari atmosferasidan ajralgan gazlar yoki yangi va juda yangi portlashda ajratilgan gazlar: N2, Ne, ionlashgan vodorod, SO aralashmalari, SN, ON radikallari bilan);

Yana qarang 
 Yonuvchi tabiiy gazlar
 Tabiiy gaz eksport qiluvchi davlatlar roʻyxati
 Tabiiy gaz import qiluvchi davlatlar roʻyxati
 Tabiiy gaz qazib olish boʻyicha davlatlar roʻyxati

Havolalar
Tabiiy geografik jarayonlar

Tabiiy geografik jarayonlar — tabiatda modda va energiya oʻzgarishlari hamda umuman, tabiiy geografik majmualarnnj rivojlanishiga sabab boʻluvchi barcha qodisalar. Bular atmosfera sirkulyatsiyasi, namlikning aylanishi, relyef hosil boʻlishi, nurash, tuproq hosil boʻlishi, oʻsimlik va hayvonot dunyosining mavsumiy hamda asriy oʻzgarishlari, komponentlararo aloqalarda roʻy beruvchi jarayonlardan iborat. Tabiiy geografik jarayonlarni tadqiq etish landshaftlarni dinamik tuzilma sifatida oʻrganishga, ularni muhofaza qilish va oʻzgartirishning oqilona yoʻllarini tanlashga imkon beradi. Geografik majmualararo hamda komponentlararo modda va energiya almashinuvini aniqlash ayniqsa katta nazariy ahamiyatga ega. Tabiiy geografik jarayonlar vaqt davomida (davriy) va muayyan tartibda (birinketinlik bilan) takrorlanib turadi. Masalan, havo harorati, namligi, shamollar, yorugʻlik kechakunduz davomida, turli xil obhavo fasllar davomida, fayellar yil davomida almashinib (takrorlanib) turadi. Shuningdek, togʻ jinslarining nurashi, suv toshqini va boshqa ham muayyan tartibda takrorlanadi.

Adabiyotlar
Tabiiy geografik zonalar

Tabiiy geografik zonalar, quruqlikning tabiat zonalari — iqlim omillariga bogʻliq ravishda, asosan, issiqlik bilan namlik miqdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda krnuniy almashinib boradigan geografik (landshaft) qobiqning yirik boʻlinmalari. Zonalar almashinuvi ekvatordan qutblarga va okeanlardan materik ichkarisiga tomon yuz beradi. Ular, odatda, kenglik boʻylab choʻzilgan boʻlib, aniq chegaralarga ega emas, astasekin bir-biriga oʻtib boradi. Yer yuzida roʻy beradigan hrdisalar Yerning ichki kuchlariga va Quyoshdan keladigan radiatsiya miqdoriga bogʻliq. Yer shar shaklida boʻlganligi uchun Quyoshning nur energiyasi bir tekisda taqsimlanmaydi. Bu omillar tabiiy sharoiti bir-biridan tubdan farq qiladigan Tabiiy geografik zonalarni vujudga keltiradi: Quyoshning nur energiyasi ekvatordan qutblarga tomon turli miqdorlarda tushganligidan tra, bugʻlanish, bulutlar, yogʻinlar, relyef va shamollar, nurash va tuproq hosil boʻlish jarayonlari suv va oʻsimliklar va boshqa zonalar hosil qilgan. Har bir zona uchun uni tashkil etgan tabiat komponentlari va jarayonlari (iqlim, gidrologik, geokimyoviy, geomorfologik, tuproq va oʻsimlik qoplami hamda hayvonot dunyosi)ning tipik xususiyatlariga xos. Koʻpgina Tabiiy geografik zonalariga uning eng yorqin indikatori — oʻsimlik tipiga qarab nom berilgan (oʻrmon zonasi, dasht zonasi, savanna zonasi va h.k.). Zonalar, oʻz navbatida, nisbatan tor boʻlimlar — tabiiy geografik kichik zonalarga ajratiladi, mas, dasht zonasida quruq va tipik dasht zonasi, moʻʼtadil mintaqa oʻrmonlari zonasida tayga, aralash va keng bargli oʻrmonlar zonasi farq qilinadi. Yer sharida tabiiy geografik mintakalar ajratilgan boʻlib, ularning har birining zonal sistemasi — tekisliklarda zona va kichik zonalar, togʻlarda balandlik mintakalari toʻplami mavjud.

Shimoliy yarimsharda quyidagi zonalar bor: Arktika muz sahrolari, tundra, oʻrmon tundra, moʻʼtadil mintaqa oʻrmonlari, moʻʼtadil mintaqa oʻrmondashtlari, moʻʼtadil mintaqa chala choʻllari, moʻʼtadil mintaqa choʻllari, subtropik doim yashil oʻrmonlar va butazorlar, subtropik aralash mussonli oʻrmonlar, subtropik oʻrmondashtlar, subtropik dashtlar, subtropik chala choʻllar, subtropik choʻllar, sernam tropik oʻrmonlar, tropik siyrak oʻrmonlar, quruq oʻrmonlar va savannalar, tropik chala choʻllar, tropik choʻllar, subekvatorial mussonli aralash oʻrmonlar, ekvatorial oʻrmonlar (gileya) zonalari. Janubiy yarim sharda esa tundra zonasi, oʻrmon tundra zonasi, moʻʼtadil mintaqa choʻllari zonasi uchramaydi.

T.g.z. paleogeografik rivojlanish jarayoni davomida sezilarli oʻzgarishlarga uchragan. Qurukdik va dengizlar maydonining, relyef, iqlim sharoitlari makroshaklining oʻzgarishi bilan baʼzi zonalar yoʻqolib ketdi yoki boshkalari bilan almashdi. Baʼzi zonalar chegarasiga inson faoliyatlari ham oʻz taʼsirini koʻrsatgan. Zona va kichik zonalarni shartli ajratishga tadqiqotchilar turlicha yondoshadilar.

 

Geografik terminlar
Tabiiy geografik mintaqalar

Tabiiy geografik mintaqalar — geografik qobiqning eng yirik zonal tabiiy geografik boʻlimi. Har bir Tabiiy geografik mintaqalar issikdik va namlikning alohida rejimi, havo massalari, ularning sirkulyatsiyasi, biogeokimyoviy va geomorfologik jarayonlarning ketma-ketligi, oʻsimliklarning vegetatsiya davri, xayvonlar migratsiyasi, moddalarning aylanma harakati va boshqa xususiyatlari bilan farq qiladi. Iklim omillari, asosan, issiklik va namlikka bogʻliq ravishda har bir Tabiiy geografik mintaqalar ichida tabiiy geografik zonalar ajratiladi. Mintakalar ekvatordan qutblarga va tof etaklaridan choʻqqilarga tomon, shuningdek, past atmosfera bosimli statsionar seryogʻin oblastlardan arid landshaftli, obhavoning antitsiklon holatdagi yuqori bosimli oblastlari tomon oʻzgarib boradi.

Quruqlikda 1 ekvatorial va 2 tadan subekvatorial, tropik, subtropik, moʻʼtadil, subqutbiy (subarktika va subantarktika), qutbiy (arktika va antarktika) mintaqalar ajratiladi. Quruqlikdagi Tabiiy geografik mintaqalarga oʻxshash mintaqalar Dunyo okeanida ham kuzatiladi. Ularning joylashgan oʻrni radiatsiya balansi oqibatida kelib chiqadigan issiqlik, bugʻlanish, bulutlilik, suvning shoʻrligi va zichligi bilan, esadigan shamollar va dengiz oqimlari, suvning vertikal sirkulyatsiyasi, tarkibidagi kislorod, plankton va organizmlar miqdori bilan belgilanadi. Odatda, bu sharoitlar kengliklar boʻyicha astasekin oʻzgaradi, dengiz oqimlari esa Koriolis kuchiga muvofiq tarzda oʻz mintaqa chegarasidan chiqib boshqa mintaqa xususiyatlariga ham sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Shuning uchun, okeanlarning geografik mintaqalarini belgilashda asosiy suv massalarining konvergensiya chizigʻi, qutbiy oʻlkalarga yaqin oblastlardagi koʻp yillik va mavsumiy muzlar va shu kabi tabiiy chegaralar muhim ahamiyatga ega. Yana mintaqalar toʻgʻrisida alohida maqolalarga q. (Antarktika mintakasi, Arktika mintaqasi va h.k.).