Oqbosh oʻrdak

Oqbosh oʻrdak — oʻrta kattalikdagi toʻliq oʻrdak.Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan qushlardan biri. Uzunligi 43 — 48 sm, vazni 500-900 gramm, erkaklar qanotlari uzunligi 15,7 — 17,2 sm, urgʻochilari — 14,8 — 16,7 sm, qanotlari 62 — 70 sm.

Tarqalishi 
Diapazon palearktik, mozaik, juda parchalangan. Oʻrta Yer dengizidagi Ispaniya va Marokashdan gʻarbiy Xitoy va Gʻarbiy Moʻgʻulistonga tarqalgan. 4 ta asosiy biogeografik populyatsiyalar mavjud, ular orasidagi chegaralar yaxshi oʻrganilmagan  :

 Koʻchib yuruvchi Osiyo naslchilik hududlari asosan Qozogʻiston va Rossiyaning janubini, qishlash — Kiskavkaz va Kaspiy dengizi, Gʻarbiy Osiyo, Yaqin Sharq va Sharqiy Evropaning gʻarbiy qismida Gretsiyani qamrab oladi.
 Koʻchib yuruvchi Sharqiy Osiyo — qishki Pokistonda, ehtimol Moʻgʻulistonda, Sharqiy va qisman Gʻarbiy Sibirda uyalaydi.

Naslchilik soni (juftlikda)  : Armaniston — 20-30; Eron > 100; Ispaniya — 1000 tagacha; Italiya — 1-2; Qozogʻiston — 300-500; Marokash — 5-15; Moʻgʻuliston — 500-700; Rossiya Federatsiyasi — taxminan 500; Suriya < 10; Tunis 10-100; Turkmaniston – 20; Turkiya - 200-250; O‘zbekiston – 20-50. Hammasi boʻlib, taxminan 3300 juft. Muayyan hududlardagi raqam yildan-yilga katta farq qilishi mumkin. Qishlash joylaridagi dunyo soni 1930-yillardan beri sezilarli darajada kamaydi, yaʻni 100 000 dan 20 000 donagacha  .

Oq boshli oʻrdak muntazam ravishda 26 mamlakatda uchraydi va yana 22 mamlakatda u vagrant sifatida qayd etilgan  . Toʻqqizta mamlakatda (Jazoir, Eron, Qozogʻiston, Moʻgʻuliston, Rossiya Federatsiyasi, Ispaniya, Tunis, Turkiya va Oʻzbekiston) koʻplab naslchilik juftlari mavjud, ammo ularning aksariyati faqat toʻrtta davlatda (Moʻgʻuliston, Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi va Ispaniya) toʻplangan. 
Rossiyadagi Whitehead oʻrmon-dasht, dasht va chala choʻl koʻllarida qamishzorlar va daryolar ogʻzilarida joylashgan estuariylarda uyalarini quradi. Koʻpaytirish uchun suv havzalarini tanlashning muhim mezonlari quyidagilardir: rivojlangan raftlar, kichik ichki suv havzalari va koʻrfazlari boʻlgan koʻproq yoki kamroq ahamiyatli qamishzorlarning mavjudligi, erkin suv yuzasi va suv omborlarining oziq-ovqat bilan taʼminlanishi (oʻsimlik biomassasi, bentik va plankton organizmlar, ayniqsa chironomid lichinkalari). Migratsiya paytida u chuchuk va shoʻr suv havzalarida, shu jumladan sayoz dengiz suvlarida toʻxtaydi. Chuchuk va shoʻr suvli katta koʻllarni afzal koʻradi.

Hayot tarzi 
Oqbosh oʻrdakning butun hayoti suvda oʻtadi, u hech qachon quruqlikka chiqmaydi. Oʻrdakning oʻziga xos xususiyati dumini vertikal koʻtargan holda suzish uslubidir. Xavf ostida, bu oʻrdak suvga juda chuqur shoʻngʻiydi, shuning uchun faqat orqa tomonining yuqori qismi suvdan chiqib ketadi. Oqbosh oʻrdak shoʻngʻiydi va suzadi, suv ostida 30-40 m suzadi. Suvdan chiqqandan soʻng, u darhol yana shoʻngʻiydi, choʻkib ketayotgandek, jimgina shoʻngʻiydi. Shamolga qarshi uzoq yugurish bilan istaksiz uchadi. U istaksiz uchadi, xavf tugʻilganda shoʻngʻishni afzal koʻradi.

Ozuqasi 
Oq boshli oʻrdak asosan tunda oziqlanadi, turli xil chuqurliklarga shoʻngʻiydi. Bu oʻrdak mollyuskalar, suv hasharotlari va ularning lichinkalari, qurtlar, qisqichbaqasimonlar, suv oʻsimliklarining barglari va urugʻlari bilan oziqlanadi. Ispaniyadagi  tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, bentik chironomid lichinkalari oq boshli oʻrdak ratsionining muhim tarkibiy qismidir.

Koʻpayish 
Ispaniyada mart oyining oxiridan boshlab juftlashish, aprel oyidan boshlab tuxum qoʻyish kuzatilmoqda  . Rossiyada u kech kelgan qushlardan biridir, shuning uchun tuxum qoʻyish aprel-may oylaridan (Yevropa qismining janubida) iyun-iyul oyining boshigacha (Sibir) sodir boʻladi. Tuxum qoʻyish muddati juda uzaytiriladi va ayoldan bir yarim oygacha farq qilishi mumkin. Ehtimol, bu qisman takroriy debriyajlar mavjudligi bilan belgilanadi. Oq boshli oʻrdak qamish ustida uyalarini asosiy yoʻlning chakalakzorlari boʻylab yoki kichik ichki yoʻllarda suzib, ularni qamish poyalari orasiga mahkamlaydi. Bu oʻrdakning uyalarini qagʻoq va greblar koloniyalarida topish mumkin  . Debriyajda sargʻish yoki mavimsi tusga ega 4-9 (odatda 5-6) katta oq tuxum mavjud. Boshqa Anseriformlarda boʻlgani kabi, oʻsimtada ham tur ichidagi va turlararo parazitizm holatlari kuzatiladi  . Bitta uyada bir nechta urgʻochi tuxum qoʻygan boʻlsa (tur ichidagi parazitizm), undagi tuxumlar soni 10-12 va hatto 23 tagacha yetishi mumkin. Boshqa oʻrdaklar bilan aralash klatchlar hosil boʻlishining maʼlum holatlari (turlararo uya parazitizmi) — tepalikli oʻrdak, qizil boshli, qizil burunli va oq koʻzli gʻavvoslar. Turli xil hollarda, debriyaj turli turdagi urgʻochi ayollar tomonidan inkubatsiya qilingan. Oʻrdakning tuxumlari juda katta — uzunligi 60-80 mm, maksimal diametri 45-58 mm. Yangi qoʻyilgan tuxumlarning massasi 110 grammga etishi mumkin (oʻrtacha 90 gramm). Tana vazniga nisbatan eng katta qushlarining tuxumlarini qoʻyadi. Debriyajning umumiy massasi nasldor boʻlmagan ayolning tana vaznining 100 % ga yaqinlashishi mumkin va alohida tuxumlarning ogʻirligi 15-20 % ga yetishi mumkin. Inkubatsiya 22-26 kun davom etadi. Joʻjalarni inkubatsiya qilish va tarbiyalashda erkakning ishtiroki kuzatilmaydi. Joʻjalar boshqa Anseriformesga qaraganda nisbatan kattaroq koʻrinadi, hayotning birinchi kunidan boshlab ular suzish va shoʻngʻish, suv ostida bir necha metrgacha suzish mumkin. Urgʻochisi, qoida tariqasida, tuxumdan 15-20 kun oʻtgach, naslni tark etadi. Shu bilan birga, joʻjalar 75 kishigacha boʻlgan „bolalar bogʻchalari“ ga birlashtirilishi mumkin  . Toʻliq oʻtish vaqti 8-10 hafta (koʻpchilik boshqa oʻrdaklarga qaraganda uzoqroq). Urgʻochilar bir yoshda jinsiy yetuk boʻlishi mumkin

Koʻpincha turli sabablarga koʻra oqbosh oʻrdaklarning oʻlimi mahalliy aholining, shu jumladan ovchilar, baliqchilar, suv-botqoq yerlari egalari va boshqa tabiat foydalanuvchilarining atrof- muhitga oid xabardorligi pastligi tufayli sodir boʻladi. Buyuk Britaniya hayvonot bogʻlarida oqbosh oʻrdaklar muvaffaqiyatli koʻpaymoqda. Rossiyada oqbosh oʻrdak uchun yagona koʻpayish joyi bu Rostislav Aleksandrovich Shilo nomidagi Novosibirsk hayvonot bogʻi boʻlib, u yerda bu oʻrdakni yetishtirish 2013 yildan koʻpaytiriladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Rossiyaning Qizil kitobi M.: AST 2001
 Hayvonlar hayoti v.6 Qushlar M.: Maʼrifat
 Green AJ & Hughes B. Oq boshli oʻrdak Oxyura leucocephala. // BWP yangilanishi: Gʻarbiy Palearktika qushlari jurnali, jild. 3, yoʻq. 2. Oksford: Oksford universiteti nashriyoti, 2001 — B. 79 — 90
 SCOTT DA VA ROSE PM (1996) Afrika va Gʻarbiy Yevroosiyodagi Anatidae populyatsiyalari atlasi. Wetlands xalqaro nashri No.41, Wetlands International, Wageningen.
 Hughes B., Robinson JA, Green AJ, Li ZWD & Mundkur T. (Tuzuvchilar). Oq boshli oʻrdak Oxyura leucocephala ni saqlash boʻyicha xalqaro yagona turlar harakat rejasi. CMS texnik seriyasi №. 13 & AEWA texnik seriyasi № 8. Bonn, 2006. — 66 p.
 Gordienko N.S., Drobovtsev V.I., Koshelev A.I. Shimoliy Qozogʻiston va Gʻarbiy Sibir janubidagi oq boshli oʻrdakning biologiyasi // SSSRning noyob, yoʻqolib borayotgan va kam oʻrganilgan qushlari. M.: Nauka, 1986. — S. 8 — 15.
 Ryabitsev V.K. Ural, Ural va Gʻarbiy Sibir qushlari: yoʻriqnoma-aniqlovchi. Yekaterinburg: Ural nashriyoti. un-ta, 2008. — 634 b.
 Dolgushin I. A. Qozogʻiston qushlari. T. 1. Olma-Ota: Qozoq SSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1960.- 469 b.
 Markaziy Osiyo qushlari. T. 1. Olmaota: Qozogʻiston Respublikasi Milliy Fanlar Akademiyasi nashriyoti, 2007. — 574 b.
Tabiat
Qushlar
Hayvonlar
O‘zbekiston Qizil kitobi