Argentina — Fransiya munosabatlari

Argentina va Fransiya oʻrtasidagi tashqi aloqalar qariyb bir asrdan beri mavjud. Ikkala davlat ham G-20 aʼzosi.

Argentina yarim orol urushi, Birinchi Fransiya imperiyasi va Ispaniya imperiyasi oʻrtasidagi toʻqnashuv paytida mustaqil davlat boʻlgan. Argentina oʻsha paytda Rio-de-la-Plata vitse-qirolligi sifatida Ispaniya tarkibida boʻlgan va shuning uchun Fransiya bilan urushgan, ammo urush Yevropadan tashqariga chiqmagan. Vitseqirollik hech qachon toʻgʻridan-toʻgʻri fransuz qoʻshinlari tomonidan hujumga uchramagan. Fransiyaning Ispaniyaga hujumi bilvosita Argentina mustaqillik urushini boshlab berdi. Fransiya 1830-yilga kelib Argentinani mustaqil davlat sifatida tan oldi.

Fransiya Konfederatsiya urushi paytida Rio-de-la-Platani fransuz blokadasiga olib, Xuan Manuel de Rosasni hokimiyatdan olib tashlashga harakat qildi. Blokada Peru-Boliviya Konfederatsiyasi Argentina va Chili tomonidan magʻlubiyatga uchraganidan keyin yana bir necha yil davom etdi. Fransiya yana bir blokadaga urinib koʻrdi, bu safar fransuzlar Britaniya bilan ittifoq tuzdi, ammo Rosas uni ham magʻlub etdi.

Tarixi

XIX asr 

Fransiya va Argentina oʻrtasidagi munosabatlar 1816-yil 9-iyulda Tukuman kongressida eʼlon qilingan Argentinaning mustaqilligi bilan bogʻliq. 1810-yil 25-mayda Buenos-Ayresda tugʻilgan maʼrifatparvarlik harakatini fransuz siyosiy gʻoyalari ilhomlantirgan.

Oʻsha asrning oxirida, ikki mamlakat oʻrtasidagi aloqalar fransuzlarning Argentinaga kelishi bilan mustahkamlandi, bu 1880- va 1910-yillar orasida 250 000 ga yaqin odamni, asosan basklar, Bern va aveyrones muhojirlarini oʻziga jalb qiladi. Shu bilan birga, Fransiya Argentina uchun koʻplab sohalarda, xususan, huquq (Fuqarolik Kodeksining taʼsiri), taʼlim, xususan, kollej taʼlimi, fan va tibbiyot sohasida amalga oshirish uchun namunadir.

Argentina tarixi Fransiya tarixi bilan chambarchas bogʻliq: ramziy maʼnoga koʻra, Argentinaning milliy qahramoni Xose de San Martin Fransiyada Argentinaga qaraganda ancha uzoqroq yashagan va koʻp yillar Parijda (Grand Bourg) surgunda boʻlgan. 1850-yil 17-avgustda vafot etgan.

Ushbu ikki asr davomida Fransiya va Argentina oʻrtasida iliq munosabatlar oʻrnatiladi, ularning amplitudasini ikki mamlakat oʻrtasidagi almashuvlarning xilma-xilligi va intensivligi: taʼlim, fan, sanʼat, iqtisod va yirik infratuzilmalar qurilishi bilan koʻrsatish mumkin. Pol Parter, Rene Serjant yoki Norbert Maillart kabi meʼmorchilikda yirik nomlarni kashf etgan „Oltin yillar“ (1880—1930) shahardagi eng goʻzal binolar qurilgan davr boʻlgan. Oʻsha davr fransuz madaniyatining taʼsiri kuchli boʻlgan. „Dunyoning non savati“ deb nom olgan aristokratiya qatlami oʻz tafakkuri va turmush tarzi uchun Fransiya bilan juda kuchli aloqaga ega edi. Buenos-Ayres „Lotin Amerikasining Pariji“ unvoniga sazovor boʻlgan.

XX asr 
Mamlakatga kelgan fransuzlarning birinchi toʻlqini asosan Akvitaniya va Pireneyning janubiy mintaqalaridan kelgan. Ular Bordodan Amerikaga yoʻl olishgan. Fransuz basklari son jihatdan katta guruhni tashkil qilgan. Koʻpchilik fransuz immigrantlari Buenos-Ayres va mamlakatning yirik shaharlarida shahar hayotiga moslashishgan boʻlsa-da, qishloq xoʻjaligini isloh qilish loyihalari ham mavjud edi. Eng muhimi Pigue (Buenos-Ayres provinsiyasining janubi-gʻarbida) va Chako provinsiyasida (Mayday departamentlari va Bermexo) loyihalar ustida ish olib borildi. 1865-yilda Aaron Castellanos tomonidan asos solingan Esperanza koloniyasida nemislar va shveysariyaliklar bilan birga fransuz koʻchmanchilari ham boʻlgan. Fransuz muhojirlarining yana bir guruhi Oberada, Misionesda joylashgan.

XXI asr 
2013-yilda ikki tomonlama ayirboshlash hajmi 1,7 million yevroga yetdi. Argentinadagi fransuz eksportining 60 % kapitalllari tovarlar va avtomobilsozlik sohasiga tegishli mahsulotlarning uchdan biridan koʻproq boʻlgan. 2013-yilda Fransiyaga Argentina mahsulotlari importi 463 million yevroni tashkil etdi. Bular qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoati mahsulotlarida yuqori darajada jamlangan (umumiy mahsulotning 80 % dan ortigʻi yoki 2013-yilda 373 mln. yevro). Fransiyaning savdo balansidagi profitsit 2013-yilda 774 million yevroni tashkil qildi. Fransiya 2013-yilda Argentinaning oltinchi yetkazib beruvchisi boʻlgan. 2012-yilda 2,4 million yevrolik toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalar zaxirasi bilan Fransiya Argentinadagi birinchi investorlardan biri boʻlgan, Argentinaning oʻsishida faol boʻlgan 250 fransuz kompaniyasi va guruhlari mamlakatda joylashgan. Bu, ayniqsa, avtomobilsozlik sohasida (Renault va PSA Group 30 %), ulgurji tarqatish (bozor ulushi 40 %), oziq-ovqat sanoati (Danone va Bongrain) yoki energiya (Total, Schneider Electric uchun gaz) sohalarida seziladi. Argentina fransuz eksporti boʻyicha Braziliya va Meksikadan keyin 3-mintaqaviy yoʻnalish hisoblanadi.

Madaniy aloqalar 

Fransuz muhojirlari Argentina madaniyatiga, ayniqsa yerba mate, vino ishlab chiqarish, shakar (Hileret) ishlab chiqarishni qayta tiklashda hissalarini qoʻshgan. Argentina tarixining buyuk qahramonlaridan biri Santyago de Liniers fransuz hisoblanadi. Argentinaning uchta prezidentining millati fransuz boʻlgan: Xuan Martin de Pueyrredon, Karlos Pellegrini va Xipolito Yrigoyen; Prezident Alejandro Agustin Lanusse esa Akvitaniyadan kelgan katta tadbirkorning nevarasi boʻlgan. Fransuz hamjamiyatining muassasalari, shu jumladan fransuz kasalxonasi (2013-yilda Buenos-Ayres fransuz kasalxonasi Sezar Milshteyn kasalxonasi deb oʻzgartirildi) hali ham faol va Argentina mehnat harakati asoschilaridan biri boʻlgan Les Egaux sotsialistik guruhi mavjud.

Amadeo Jak va Pol Groussak kabi fransuz muhojirlari taʼlim va Argentina madaniyatiga bevosita taʼsir koʻrsatgan. Yuqoridagi Pigue kabi Argentinaning baʼzi shaharlari fransuz muhojirlarining koloniyalaridan kelib chiqqan va Argentina-Fransiya mahalliy madaniyatini yaratgan. Karlos Gardel Languedokda tugʻilgan va Oksitaniyaning sharqiy chekkasi Provans boʻlib, u Argentina bayrogʻi dizaynini Markaziy Amerikada tarqatgan.

Arxitektura 
Buenos-Ayres turli meʼmoriy taʼsirlarga ega shahar, ayniqsa Italiya, Ispaniya va Fransiya uslublari koʻzga tashlanadi. Buenos-Ayresning 761 Arenales koʻchasida joylashgan San-Martin saroyini qurishda XVIII asr fransuz meʼmorchiligidan va Parij manzaralaridan ilhomlanilgan:

Lunfardo 
Lunfardo — bu XIX asr oxirida Buenos-Ayresda paydo boʻlgan ispan tilining argoti. Lunfardo muhojirlar, xususan, italyanlar, ispanlar va fransuzlar gapiradigan tillar va dialektlardan koʻplab soʻz va iboralarni birlashtirgan. Lunfardo tango lirikasida koʻp ishlatilgan. 1912-yildan keyin Parijda tango mashhur boʻlgach, fransuzcha iboralar tango lirikasiga kiritildi va lunfardoga aylandi. Hozir Lunfardo Argentinada soʻzlashadigan ispan tilining ajralmas qismiga aylangan va bu soʻzlarning baʼzilari hali ham kundalik ravishda qoʻllaniladi.

Taniqli odamlar 
Fransiya va Argentina oʻrtasidagi madaniy, ilmiy, texnik va akademik hamkorlik uzoq yillik almashinuv anʼanalarining bir qismidir. 2001-yil inqirozi aralashuv va hamkorlik imkoniyatlarini oʻzgartirdi va harakatlarning ustuvor yoʻnalishlarni qayta belgilashga olib keldi. Yoʻnalishlar texnik, ilmiy va universitetlar hamkorligiga yoʻnaltirilgan.

Fan 

 Enrike Ermitte, argentinalik muhandis
 Bernardo Xoussay, argentinalik fiziolog, ota-onasi fransuz, Nobel mukofoti sovrindori
 Luis Federiko Leluar, argentinalik shifokor va biokimyogar, Nobel mukofoti sovrindori
 Alicia Moreau de Justo, argentinalik shifokor, ota-onasi fransuz.

Adabiyotlar 

 Karlos Alvarado-Larroukau, yozuvchi
 Augusto Belin, yozuvchi, otasi fransuz
 Adolfo Bioy Kasares, yozuvchi
 Eugenio Cambaceres, yozuvchi, otasi fransuz
 Andrés Chabrillón, shoir, ota-onasi fransuz
 Xulio Kortazar, argentinalik yozuvchi, onasi argentinalik fransuz
 Emilio Daireaux, argentinalik fransuz yozuvchi va jurnalist
 Pol Groussak, yozuvchi, adabiyotshunos, tarixchi va kutubxonachi
 Xose Ernandes, yozuvchi, onasi argentinalik fransuz
 Arturo Jauretche, fransuz yozuvchi
 Federiko Janmaire, yozuvchi
 Gregorio de Laferre, dramaturg
 Ana Emilia Lahitte, yozuvchi
 Leopoldo Marechal, argentinalik yozuvchi, otasi urugvaylik fransuz
 Julio Meinvielle, ruhoniy va yozuvchi
 Ulyses Petit de Murat, shoir va ssenariy muallifi
 Manuel Peyrou, yozuvchi

Akademiya 

 Amédée Jacques, fransuzda tugʻilgan argentinalik pedagog va faylasuf
 Ernesto Laklau, siyosiy nazariyotchi

Doimiy diplomatik vakolatxonalar 

 Argentinaning Parijda elchixonasi bor
 Fransiyaning Buenos-Ayresda elchixonasi bor.

Adabiyotlar

Manbalar

Havolalar 

 Argentina va Fransiya munosabatlarini tartibga soluvchi shartnomalar roʻyxati (Argentina Tashqi ishlar vazirligi, ispan tilida)
 Parijdagi Argentina elchixonasi (faqat fransuz tilida)
 Fransiya Tashqi ishlar vazirligi Argentina bilan munosabatlar haqida 
 Buenos-Ayresdagi Fransiya elchixonasi (faqat fransuz va ispan tillarida)
Fransiyaning ikki tomonlama aloqalari
Argentinaning ikki tomonlama aloqalari
Fransiyaning tashqi siyosati
Xalqaro munosabatlar