MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abbos Bahodur

Abbos Bahodur (Abbos Bahodur qipchoq, Abbosbek (14-asrning birinchi yarmi-1387)) — Amir Temurning safdoshi, yirik lashkarboshi. Jeta moʻgʻullariga qarshi kurashda faol qatnashgan. Abbos Bahodur Loy jangida Amir Temur cherikining qanbulila (markazida) turib, katta jasorat koʻrsatgan. 1370-yil Amir Husayn bilan boʻlgan soʻnggi jangda Amir Temur tarafida jang qilib, koʻp bahodirlik koʻrsatgan. 1370-yil 9-aprelda Amir Husayn ustidan toʻla gʻalabaga erishilgach, Amir Temur Abbos Bahodurga boshqa yirik lashkarboshilari qatorida amiri lashkar (cherik begi) harbiy unvonini bergan. Abbos Bahodurning yoshi Sohibqironga nisbatan ulugʻroq boʻlgan boʻlsa kerak, chunki u 1385-yilgacha boʻlgan harbiy yurishlarda faol qatnashib, shu yildan eʼtiboran koʻproq oʻgʻruqda qoldirilgan. Xususan u 1386-yil boshlangan „uch yillik yurish“da ishtirok etmay, Samarqandda „Movarounnahr viloyatining zabti uchun“ qoldirilgan. 1387-yil oxirida Toʻxtamishxon Movarounnahrga bostirib kelganida u bilan Oʻtrordan 5 km sharqroqda joylashgan Chukalak mavzeida boʻlgan jangda yarador boʻlib, vafot etgan.

Manbalar 

1387-yilda vafot etganlar
Abbos burni

Abbos burni — Orol dengizining janubiy qirgʻogʻidagi burun. Gʻarbda Toldiq qoʻltigʻi, shimoliyva sharqda ochiq dengiz bilan oʻralgan edi. Abbos burni aslida Amudaryoning Koʻnadaryo tarmogʻi loyqalaridan vujudga kelgan. Yer yuzasi pasttekislik. Qirgʻoqlari qumloq, qamishzor boʻlgan. 1961-yildan Orol dengizi suvi sathi pasayib ketishi tufayli, geografik joy sifatida tabiiy xususiyati-ni (mavqeini) yoʻqotdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Geografiya
Orol dengizi
Abbos Mirzo

Abbos mirzo (1789-1833) — Eron davlat va harbiy arbobi. Alishoh Qojarning oʻgʻli, uning Ozarbayjondagi noibi. Davlatni idora qilish ishlarida, xususan Eron tashqi siyosatini yurgizishda yetakchi rol oʻynagan. Rossiya-Eron urushlari (1804-1813 va 1826-1828) hamda Eron-Turkiya urushi davri (1821-1823)da Eron qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan. Ingliz va fransuz harbiy mutaxassislari yordamida Eron qoʻshinlarini (xususan Ozarbayjonda) Yevropacha tartibda qayta tuzishga harakat qilgan. Turkmanchoy tinchlik shartnomasini imzolagan (1828).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1789-yilda tugʻilganlar
1833-yilda vafot etganlar
Qajar sulolasi shahzodalari
Ozarbayjonning Qajar hokimlari
Abbosiy

Abbosiy — kumush pulning bir misqolligi. 17-asrda kumush pullarayoning ogʻirligi boʻyicha bir misqolga teng boʻlganini Abbosiy, yarim misqolga teng boʻlganini esa shohiy deb ataganlar. Balx bilan Movarounnaxrda asosan yarim misqollik kumush tangalar muomalada yurgan (qarang Misqol). Bir misqollik kumush tanganing Abbosiy deb atalishi safaviylar sulolasidan Abbos I nomi bilan bogʻliq boʻlsa kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Pul
Mutallib Abbosov

Mutallib Abbosov (1924 — Namangan — 1982) — teatr rassomi, Oʻzbkistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil koʻrgan (1939-41). 1941-yildan Namangan teatrida rassom, bosh rassom. Dastlab etnografik aniqlik yaratish yoʻlidan borgan Abbosov ijodida badiiy obrazlilik asosiy tamoyilga aylanadi, uning har bir spektakli oʻziga xos badiiy yechimi bilan ajralib turadi. „Nurxon“, „Otello“ (1954), „Gang daryo-sining qizi“ (1956), „Ravshan va Zulxumor“, „Qirol Lir“ (1959) va boshqa 60-70-yillarda „Sarvqomat dilbarim“, „Guli siyoh“, „Navoiy Astrobodda“, „Layli va Majnun“, „Halima“, „Mashrab“, „Yusuf va Zulayho“ kabi spektakllarga sahna bezaklari yaratdi. Abbosov rangtasvir, mahobatli haykaltaroshlik („Motamsaro ona“ haykali, Namanganda) sohasida ham ijod qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar  

Rassomlar
1924-yilda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
Abbreviatura

Abbreviatura (italiancha: abbreviature — qisqartma; lotincha abbrevio — qisqartiraman) —

1)  lingvistikada: soʻz birikmalarini qisqartirib hosil qilingan soʻzlar:

  birikma tarkibidagi soʻzlar birinchi harflari alifbo tartibida oʻqiladi yoki oddiy soʻz harflar anglatgan tovushlar kabi talaffuz etiladi. Masalan, BMT (be-me-te) — Birlashgan Millatlar Tashkiloti, MDH (Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi); 
  murakkab qisqartma soʻzlar: soʻz birikmalari tarkibidagi soʻzlar birinchi harflaridan tashqari, ular maʼlum qismlari (morfemalari) olinib yasaladi. Masalan, Oʻzbekiston Respublikasi, yurfak (yuridik fakultet);

2)  musiqada: nota yozuvida qisqartirish va soddalashtirish belgisi. Kuy qismlarining takrorlanishida, juda baland yoki past tovushlarni bir oktava baland yoki past qilib shartli notalashtirishda, nota chiziqlaridan soʻng qoʻshimcha chiziqlarni kamaytirishda qoʻllaniladigan belgilar. Abbreviatura partiturada kuyga qochirim berishni ham ifodalaydi. Abbreviatura yordamida asarning nisbatan mustaqil, tugal qismi yoki qoʻshiq bandi takrori, ayrim takt yoki kuy tuzilmalari takrori beriladi. Abbreviatura koʻp qoʻshimcha chiziqlardan xalos qilib, nota oʻqilishini osonlashtiradi. Musiqa bezaklarini ifodalashda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abbreviatsiya

Abbreviatsiya (lotincha: abbreviate — qisqarish) (biologiyada) — aʼzolar yoki ular qismlarining individual rivoj-lanish jarayonida qisqarishi. A. onto-genezning oxirgi shakllanishi bosqichi izdan chiqishi natijasida roʻy berib, bu avlodlarda aʼzolarning toʻliq rivoj-lanmay qolishiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdal

Abdal — urugʻ nomi. Abdallar Hindiston, Afgʻoniston va xususan Turkiston xalqlari etnogenezida muhim oʻrin tutgan eftaliylar, yaʼni haytallarning avlodidir. Haytallar (eftaliylar) Suriya, yunon manbalarida „Abdal“ deb atalgan. Abdal turkmanlar tarkibiga ham kirgan.

Yana qarang 
 Eftaliylar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Otajon Abdalov

Abdalov Otajon (1856-1939) - Xorazmda yashagan ilk oʻzbek matbaachisi va noshiri.

Hayoti 
Eronlik matbaachi Ibrohim Sultonga shogird tushib toshbosmada kitob bosish hunarini egallagan. Petro-Aleksandrovsk (hozirgi To'rtkol shahri)da rus maktabida tahsil olgan, bir nechta chet tillarini o'rgangan. U ayniqsa adabiyotga qiziqqan va she'rlar ijod qilgan.

Faoliyati 
Matbaachilik faoliyatini 1874-yildan Xiva shahrida Xiva xoni Muhammad Rahimxon II saroyida tashkil etilgan toshbosmada ishlashdan boshlagan. A.0.1876-yilda Abdunosir Farohiyning "Nisabussibyon" asarini toshbosmada bosib xonga taqdim etdi. Bu kitob Xivadagina emas, balki butun Oʻrta Osiyo miqyosida birinchi bosma kitob hisoblanadi. A.O. bosib chiqarish uchun loyiq asarlarni oʻzi tanlab, ularni Muhammad Rahimxonga chop etishga ruxsat berish uchun tavsiya qilgan. Qoʻlyozmalarni nashrga tayyorlashda oʻziga zamondosh boʻlgan taniqii xattot va shoirlarning koʻmagidan foydalangan. 1876—1910-yillarda A. O. Xiva matbaasida 10 dan ortiq kitobni nashrdan chiqardi. Bular orasida Navoiyning "Hamsa" (asarning "Hayrat-ul Abror" qismi; 1880), "Xazoyin-ul Maoniy", 1881, "Chor devon" (1882), Ogahiyning "Tavizul oshiqin" (1882) nomli asarlari, Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning gʻazallari (1897) va "Majmuat ush-shuaro" (1900) toʻplamlari bor.

A. O. Xorazm xalq hukumatining bir qancha xitobnomalari, tarixiy hujjatlarini, Xiva shahrida oʻzbek, rus, turkman, qoraqalpoq tillarida gazetalar chiqarishga boshchilik qilgan. 1917-yillardan so'ng Otajon Abdalov o'z shogirdlariː Ota Miskinov, Qilich Karimov, Boyjon Otajonovlar bilan birgalikda O'zbekiston SSSR da kitob va gazetalarni mukammal tarzda chop eta boshladilar. 1920 yilning mart oyida "Inqilob quyoshi" gazetasining birinchi soni chiqdi. 1923 yil 1 maydan "Inqilob quyoshi" gazetasi birinchi marta bosmaxonada chop etildi. Bunga Otajon Abdalov boshchilik qildi. XXSR hukumati Otajon Abdalovning pespublikada poligrafiya sanoatini rivojlantirish sohasidagi xizmatlarni e'tirof etib, unga Mehnat Qahramoni degan unvon berdi.

Adabiyotlar 
 Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, 1999.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1856-yilda tugʻilganlar
Xivada tugʻilganlar
Xivada vafot etganlar
Oʻzbek xonliklari madaniyat va sanʼat namoyandalari
Mirabdullaxoʻja Abdiy

Abdiy Mirabdullaxoʻja (1870 — Bu-xoro — 1922) — shoir va tazkira-navis. A.ning ayrim zamondoshlariga bagʻishlangan qasida va gʻazallaridan namunalar Afzal Primastiyning ("Af-zal ut-tazkor" (1904) va Ne’matulla Muhtaram ("Tazkirat ush-shuaro", 1910) tazkiralarida uchraydi. "Tazkirai Ab-diy" (yoki "Tazkirat ush-shuaroi mutaax-xirini Buxoro", "Tazkirat ush-shuaro", 1904) tazkirasida Amir Abdulahad dav-rida yashab ijod etgan 118 shoir haqida biografik ma’lumot va asarlaridan na-munalar berilgan. Tazkira muqaddima va 28 maqsad (bob) dan iborat. Muqaddimada she’r va shoirlik haqida fikr yuritila-di. Muallif shoirlarni oddiy, kamtar boʻlishga, yengil obroʻ va boylik izidan quvmaslikka undaydi. Boblarda shoir-lar ijodiga baho berilgan. Asar 19- a. oxiri — 20- a. boshi Turkiston adabiy harakatchiligini, xususan, oʻzbek-to-jik adabiy aloqalarini oʻrganishda muhim manbalardandir. Jumladan, tazkirada Ahmad Donish, Vozeh, Shohin, Sadrid-din Ayniy, Toshxoʻja Asiriy kabilar haqida qimmatli ma’lumotlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     
Shoirlar
1870-yilda tugʻilganlar
1922-yilda vafot etganlar
Abdolbobo maqbarasi

Abdolbobo maqbarasi (yoki Abdol bobo maqbarasi) — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maqbara davri XVIII—XIX asrlarga oid boʻlib, u bugungi kunda „Qumyasqa“ mahallasi, Polvon Qoriy koʻchasi, 21-uyda, Ichan qal’aning sharqiy darvozasi tashqarisida joylashgan.

Abdolbobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi va „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan.

Tarixi 
Abdolbobo maqbarasi Dishan qal’aning sharqiy qismida, Abdulla Nosfurush madrasasining janubida, Polvonqori madrasasining sharq tomonida joylashgan. Maqbara asl ismi Polvon Ahmad Zamchi boʻlgan Abdolbobo sharafiga XVIII—XIX asrlar oraligʻida qurilgan. Arablar istilosidan keyin Abdolbobo Xivadagi Islom dinining tarafdorlaridan biriga aylanadi. Oʻlimidan soʻng dafn etilgan joyi atrofida qishki va yozgi masjidlar, Abdolbobo minorasi, hovuz qurilgan. Abdolbobo maqbarasi buxorocha uslubda bunyod etilgan. Asli Buxoro yaqinidagi Zamchi qishlogʻidan boʻlgan Abdolbobo Muhammad paygʻambarning uzoq avlodlaridan biri edi.

Qurilish uslubi 
Abdolbobo maqbarasining atrofida minora, masjid, hovuzdan iborat majmua barpo qilingan. Majmua Polvon darvoza va Qoʻshdarvozalarning oʻrtasida, ularning yoʻllari kelib tutashgan joyda bunyod etilgan. Abdolbobo majmuasi uncha katta boʻlmagan shahar tashqarisidagi qabristongacha choʻzilib ketgan. Uning yonida qullar bozori boʻlgan.

Majmua tarkibiga yana XIX asrda qurilgan minorali yirik mahalla masjidi va hovuz kirgan. Minora ixcham boʻlishiga qaramay, koʻrinishi koʻrkam, yoʻgʻon asosi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Choʻqqisidagi bezakli sharafa alohida ajralib turadi. Majmua tarkibidagi minora balandligi – 10 m, poydevori diametri – 3,2 m ni tashkil qiladi.

Maqbara murabba tarhli bir xona (tashqi 5,7×5,4 m, ichki tomoni 3,4×3,4 m) dan iborat, gumbaz tomli. Gumbaz osti bagʻallari ikki qator muqarnaslar bilan bezatilgan. Peshtogʻi maqbara bilan tutashib ketgan. Uning tepasiga ikki qatorli gʻishtin sharafalar ishlangan. Masjid (17,2×8 m) chortoq targʻli, ikki ustunli, oʻng va ters ayvonli, shifti toʻsinli, minora (ost diametri 3,45 m, balandligi 10 m)ning tepasi mezanali, tanasi yashil koshin belbogʻlar bilan bezatilgan. Chorsi hovuzning (14,6×13 m) cheti pogʻonali.

Yana qarang 
Vayangan bobo maqbarasi

Poyanda maqbarasi

Yusuf Hamadoniy maqbarasi

Tugʻon Turk maqbarasi

Uch avliyo maqbarasi

Manbalar 

 
Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xiva
Xorazm
Xiva maqbaralari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Abdomen

Abdomen (lot. abdomen — qorin) — gavdaning koʻkrakdan keyingi (pastki) qismi.

Manbalar
Quatboy Abdreimov

Quatboy Abdreimov (; 1937 yil 24 may, Qoraqalpogʻiston SSSR Taxtakoʻpir tumani – 2014 yil 8 avgust, Nukus, Oʻzbekiston) – sovet va oʻzbek aktyori, balet artisti, telerejissyor, Qoraqalpogʻiston Muxtoriyativa Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1974) va qoraqalpoq aktyori va rejissor. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1963). Qoraqalpoq televideniyesida rejissor (1963—1968), bosh rejissor (1968—1971), Qoraqalpoq teatrida direktor va bosh rejissor (1973—1979), 1979-yildan rejissor Sahnalashtirgan asarlari: „Otello“ (U.Shekspir, Otello rolini oʻzi ijro etgan), „Momo yer“ (Ch. Aytmatov), „Abu Rayhon Beruniy“ (T.Seytjanov), „Berdaq“ (J.Oymurzayev), „Bilmayin bosdim tikonni“ (I.Sulton), "Temir xotin (Sh. Boshbekov), „Ernazar olakoʻz“ (A.Oʻtaliyev) va boshqa A. birinchi qoraqalpoq kino aktyori. "Oʻzbekfilm va „Qozoqfilm“ kinostudiyalarida ishlangan 20 dan ortiq filmlarda suratga tushgan: Alijon („Hamza“), Ergash („Otalar vasiyati“), Valijon („Afsonadagi qiz“), Zaripboy („Boʻysunmas“) va boshqa Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofotining laureati (1973). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Biografiyasi 
1937-yil 24-mayda tugʻilgan. 1956-yilda Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasiga balet artisti sifatida ishga joylashdi va 1958-yilgacha shu yerda turli xil rollar oʻynadi. 1958-yilda Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomlik institutiga oʻqishga kirib, uni 1963-yilda tugatgan. 1963 yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatri truppasiga qabul qilinib, bir yil shu yerda xizmat qildi. 1964-yilda u televizorga jalb qilindi va u erda ikki yil bosh direktor lavozimini egalladi. 1966-yilda Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1971-yilgacha rejissyor va rejissyor lavozimlarida ishladi. 1971-yilda u Moskvaga xizmat safariga yuborildi va u yerda 2 yil Markaziy televideniya akademiyasida direktor stajyori sifatida stajirovka oʻtkazdi. Amaliyotni tamomlab, Stanislavskiy nomidagi qoraqalpoq teatriga qaytib, 1973—1983-yillarda, 1981-yilgacha bosh rejissyor, soʻngra rejissyor lavozimlarida ishladi. Keyinchalik u kino uchun hamma narsani tark etdi, 1992-yilda rol oʻynaganidan keyin uning tarjimai holi nomaʼlum.

2014-yil 8-avgustda Nukus shahrida vafot etdi.

Teatr ishlari 
U V.Shekspirning „Otello“ – Otello, Ch. Aytmatovning „Ona dala“, T.Seyitjonovning „Abu Rayxon Beruniy“, J.Aymurzayevning „Berdax“, I. Sultonning „Bilmasdan tikanga bosdim“, Sh. Bashbekovaning „Temir ayol“, A. Otaliyevning „Ernazar Alakoz“ teatrlarida rollar oʻynagan.

Filmografiyasi 
Quatboy Abdreimov 1959-yil – „Besh doʻst“, 1960-yil – „Hamza“, 1967-yil – „Moskva orqamizda“, 1968-yil – „Yozning oʻrtalarida qor“, 1974-yil – „Komsomolchilar ketdi“, 1977-yil Zoʻravon „Oqqush“, 1979-yil – „Ali bobo va qirq qaroqchi“ filmlarida rollar ijro etgan.

Manbalar 

Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekistonlik aktyorlar
Oʻzbekiston balet raqqosalari
O‘zbekiston SSR xalq artistlari
El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Nukusda vafot etganlar
Qoraqalpogʻiston ASSRda xizmat ko‘rsatgan sanʼat arboblari
Muhammad Abdu (ilohiyotchi)

Muhammad Abdu (1849, Tanto sh. yaqinidagi Shabshir el-Hissa qishlogʻi – 1905.11.7) – misrlik ilohiyotchi, jamoat arbobi. Qohiradagi al-Azhar doril-fununida tahsil olgan (1869–77). Di-niy-falsafiy qarashlari Jamoliddin Afgʻoniy gʻoyalari ta’sirida shakllangan. Milliy ozodlik kurashida ishtirok etganligi uchun hibsga olinib, soʻngra Misrdan chiqarib yuborilgan (1883–88); 1884-yilda Parijda al-Afgʻoniy bilan birgalikda "Al-Urvat al-vusqo" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyati-ni tuzdi, bu jamiyat musulmon ziyolilari orasida katta ta’siri boʻlgan shu nomdagi gazetani nashr etgan. 1889-yil Misrga qaytib keldi; qozilik, al-Azhar dorilfunu-nida mudarrislik qildi. 1898-yil "Al-Manar" jur.ga asos soldi. 1899-yildan umrining oxirigacha Misr muftiysi boʻldi. A. ijtihod huquqini ilgari su-rib, islom aqidalarini oqilona talqin etish, ba’zi urf-odat va taqiqlarni yen-gillashtirish tarafdori boʻlib chiqdi. Jumladan A.ning musulmonlarga odam va hayvonlarni tasvirlashga, banklarga omonatlar qoʻyib ulardan foiz olish-ga, yevropacha bosh kiyim kiyishga ruxsat beruvchi va sh.k. fatvolari juda mashhur boʻlib ketdi. A. "Qur’on tafsiri", "Risolat at-tavhid" ("Yakkaxudolik toʻgʻrisida risola"), shuningdek shariat va ta’lim tizimini isloh qilishga oid 30 ga yaqin kitob muallifidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abduzuhur Abduazizov

Abduzuhur Abdumajidovich Abduazizov (1938-yil 1-yanvar, Toshkent, Oʻzbekiston SSR — 2014-yil 12-aprel, Toshkent) — oʻzbekistonlik tilshunos, filologiya fanlari doktori (1975-yil), professor (1978-yil), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvoni sohibi (1995-yil).

Faoliyati 
 1961-yilda Toshkent davlat chet tillar pedagogika institutini tamomlagan;
 1968—1981- va 1983—1991-yillarda shu institut ingliz tili fonetika va fonologiyasi kafedrasining mudiri;
 1981—1983-yillarda Kobul universitetida maslahatchi-professor; 
 Toshkent davlat universiteti qiyosiy-tipologik tilshunoslik kafedrasi mudiri (1991—?). 

Ingliz va oʻzbek tillari unli fonemalarining qiyosiy tahlili mavzuida ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Umumiy va qiyosiy tilshunoslik, fonetika va fonologiya, oliy oʻquv yurti uchun chet tillarini oʻqitish uslubiyotiga doir darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi. Asarlari rus, ingliz va dari tillarida nashr etilgan.

Mashhur asarlari 
 Oʻzbek tilining fonologiyasi va morfonologiyasi (1992);
 Tilshunosllika kirish (1981-yil, Oʻqituvchi).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1938-yilda tugʻilganlar
2014-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Tilshunoslar
Oʻzbekistonlik tilshunoslar
Abduvali Abduvahobov

Abduvali Abdusamatovich Abduvahobov (1941.11.7, Toshkent) — Oʻzbekiston fanlar akademiyasi akademik (1995). Kimyo fanlari doktori (1979), professor (1981). Toshkent Davlat Universiteti bitirgan (1965). Oʻzbekiston fanlar Bioorganik kimyo institutida laboratoriya mudiri (1973-yildan), shu institut direktori (1987- 93), Oʻzbekiston fanlar Kimyo-texnologiya va Yer haqidagi fanlar boʻlimining raisi (1992- 94), vitse-prezidenti (1994-97). A. fiziologik faol moddalarning noziq organik sintezi, stereokimyo, qisqa mo-lekulali bioregulyatorlar molekulyar taʼsir mexanizmining kimyoviy mohiyati ustida tadqiqotlar oʻtkazgan. Uning rahbarligida hasharotlarning kimyoviy ekologiyasi bilan bogʻliq izlanishlar olib borildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Abdujabbor

Abdujabbor (Abdujabbor xi-toyli, 18-asr oxiri — 19-asr boshlari) — koshinkor usta. Pahlavon Maxmud maqbarasi, Koʻhna Ark va boshqa binolarni bezashda qatnashgan.

Manbalar
Abduzoyir sulolasi

Abduzoyir sulolasi — samarqandlik qoʻgʻirchoqbozlar avlodi: 1) Abduzoyir (1786-1860) — mehtar, surnaychi va qoʻgʻirchoqboz; 2) Novvot bobo (1835-1904) — qoʻgʻirchoqboz, do-irachi, raqqos va sozanda. U qoʻgʻirchoq teatrining bir turi — „Chodir xayol“ ustasi, xalq sanʼati anʼanalari asosida muvaqqat chodir teatri tashkil qilib, tomoshalar koʻrsatgan. Tomoshalarda boylar va chor amaldorlari hajv qilingan; 3) Quli bobo Novvotov (1882-1968) — qoʻgʻirchoqboz va surnaychi. 20- yillardan boshlab asosan, qoʻlga kiyiladigan qoʻgʻirchoqlar tomoshasini koʻrsatgan. Koʻpincha korfarmonlik qilgan: tomo-shani boshqargan, surnayda joʻr boʻlgan, qoʻgʻirchoqlar bilan savol-javob qilgan. Uning surnayda dam qaytarmay chalgan „Dutor irogʻi“, „Soqiynoma“, „Siy-na-xiroj“ kabi kuylari kishiga zavq bagʻishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdusattor Abdukarimov

Abdukarimov Abdusattor (1942.4.4, Chinoz tumani) — biolog va genetik olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), biol. fanlari doktori (1979), professor (1990). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Biokimyo institutida katta ilmiy xodim (1972-78), Mole-kulyar biologiya (1978-yildan) xavda Gen va hujayralar injeneriyasi biotexnologiyasi (1982-yildan) laboratoriyalari mudiri, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Genetika va oʻsimliklar eksperimental biol. ilmiy tadqiqot instituti di-rektori (1992-yildan). A. tireoid gormo-nini bogʻlovchi oqsil molekulasi — re-septorni ajratib oldi, uning funksiyasi va fizik-kimyoviy xossalarini oʻrgandi. Qator genlar ajratib olish, vektor molekulalar konstruksiyasini yaratish, yakka hujayradan sunʼiy sharo-itda oʻsimlik yetishtirish bilan bogʻliq ilmiy ishlar dasturiga rahbarlik qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Abdulavval Nishopuriy

Abdulavval Nishopuriy (?, Nishopur — 15-asr Samarqand) — tasavvuf olimi. A. „Masmuot“ („Eshi-2tilganlar“) ki-tobi bilan mashhur. Bu asar naqshbandiylik tariqatining na-moyandasi Xoʻzka Ahrorning sufiylik nuqtai nazari, falsafiy qarashlariga bagʻishlangan tarjimai holidir. A. Xoʻja Ahrorning yoshligidan boshlab 86 yoshgacha bosib oʻtgan sufiyona yoʻlini oʻsha davrdagi siyosiy, yuktimoiy ahvol bilan bogʻlab koʻrsatgan. Kitobda Mirzo Ulugʻbek davri voqealari ham oʻz ifoda-sini topgan. Bu asarning nodir 2 nus-xasi bor. Abdurahmon faqih tomonidan kitobat qilingan nusxasi juda eski; ik-kinchi nusxasi 1598-yilda koʻchirilgan. A. Samarqandda Xoʻja Ahror qabristoniga dafn etilgan.

Manbalar
Abdulaziz ibn Sharafuddin

Abdulaziz ibn Sharafuddin (14-asr oxiri — 15-asr boshi) — rixtagar. Amir Temur saroyida yashab ijod etgan. Ahmad Yassaviy maqbarasi uchun quygan "Nazir-niyoz qozoni" o‘z davri amaliy san’atining nodir namunalaridan biridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulazizxon (Shayboniy)

Abdulazizxon (1511-yil oktabr — 1550-yil 14-may) — Shayboniylardan. Ubaydullaxonning oʻgʻli, Xorazm hokimi (1538-39).

Abdulazizxon Turkiston viloyatidagi Arquq mavzesida tugʻilgan. Onasi Qozoq xonim qozoq sultonlaridan birining qizi edi. Otasi Ubaydullaxon vafotidan soʻng (1540-yil) mamlakatda ikkihokimiyatchilik vujudga kelib, Abdulazizxon Buxoroda (1540—1550), Koʻchkunchixonning oʻgʻli Abdullatifxon esa Samarqandda (1540—1551) xon boʻlgan.

Abdulazizxon oʻz hukmronligi davrida davlat va aholi manfaatlarini koʻzlab qator islohotlar oʻtkazgan, ayrim soliqlarni (tanob puli, tafovut, tavfiri va boshqalar) bekor qilgan, Buxoro atrofini yangi mudofaa devori bilan oʻrashga kirishgan (uni Abdullaxon II qurib bitkazgan boʻlib, XX asr boshlarigacha saqlangan). Bundan tashqari u Buxoroda madrasa, ulkan kutubxona, Toqi Sarrofon va uning bagʻridagi guzar masjidini qurdirgan, Magʻoki Attori masjidini mukammal taʼmirlatgan. Bahouddin Naqshband ziyoratgohida 2 qavatli xonaqo (1544-yil) qurdirib, Bahouddin dahmasi atrofini hazira bilan oʻrab oldirgan.

Abdulazizxon ilm va sheʼriyat ahlining homiysi, oʻta taqvodor inson boʻlib, tasavvuf olimi — Shayx Jalolning (1549-yilda vafot etgan) muridi edi. U benazir husnixat sohibi boʻlgan, "Aziziy" taxallusi bilan gʻazallar bitgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Madrasa asoschilari
Shayboniylar
1509-yilda tugʻilganlar
1550-yilda vafot etganlar
Abdulali tarxon

Abdulali tarxon (15-asr) — Buxoro viloyati hokimi (15-asr 90-yillari). Sul-ton Axmad Mirzoning nufuzli amirla-ridan, yirik mulkdor. Abdulali tarxon Shayboniyxon bilan yaxshi munosabatda boʻlgan. Bobur: „Shayboniyxonning muncha taraqqiy topmogʻigʻa va muncha qadim xonavodalar buzulmogʻigʻa Abdulali tarxon sabab boʻldi“, deb yoz-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulvahhob Mirzo

Abdulvahhob Mirzo (? - 1860— 70 yillar, Kitob sh.) — buxorolik xattot. Arab va fors tillaridagi 100 ga yaqin qoʻlyozmani shikasta va nasta’liq xatida koʻchirgan. A. koʻchirgan asarlar-dan ba’zilari (Jaloliddin Rumiyning masnaviylari va Nozim Hiraviyning "Yusuf va Zulayho"si) Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fon-dida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil