Zich ikkilamchi tizim

Zich ikkilamchi tizimlar ― oʻziga xos ikkilamchi tizimlar boʻlib, ular evolyutsiyasining maʼlum bosqichlarida uning tarkibiga kiradigan tarkibiy qism massa almashishi mumkin. Yaqin ikkilik tizimdagi yulduzlar orasidagi masofani yulduzlarning oʻlchamlari bilan solishtirish mumkin. Shu sababli, bunday tizimlarda shunchaki jalb qilishdan koʻra murakkabroq effektlar paydo boʻladi: shaklning toʻlqinli buzilishi, yorqinroq hamrohning nurlanishi bilan isitish va boshqalar. Moddalar almashinuvi yulduzlar evolyutsiyasi jarayoniga sezilarli oʻzgarishlar kiritadi, shuning uchun yaqin ikkilamchi tizimlarning tarkibiy qismlari oddiy yulduzlardan butunlay boshqacha tarzda rivojlanadi. Komponentlaridan biri evolyutsiyaning yakuniy bosqichida boʻlgan tizimlar ayniqsa qiziq.

Ikkilamchi zich tizimlarning evolyutsiyasi 

Har bir yulduzning hayotida uning kattaligi koʻp marta ortib borayotgan bir bosqich bor — u gigant yoki supergigantga aylanadi. Bunday holda, bunday yulduzning tashqi qatlamlari hamroh yulduzning tortishish taʼsiri doirasiga tushib, uning ustiga oqishi mumkin. Bunday yulduzning Roche lobini toʻldirishi aytiladi. Ommaviy almashinuv natijasida donor yulduzning massasi kamayadi va shuning uchun uning spektral turi va evolyutsiya jarayoni materiya almashinuvi allaqachon tugallangan momentlarda oʻzgaradi.

Yaqin binar sistemalarning evolyutsiyasi komponentlarning dastlabki massalari va ular orasidagi masofaga bogʻliq. Misol tariqasida, rasmda Ia tipidagi oʻta yangi yulduz otiladigan tizimning evolyutsiya jarayoni koʻrsatilgan. Bir necha bosqichlarni ajratish mumkin:

 Dastlab, massalari 10 M quyoshdan kam boʻlgan ikkita asosiy ketma-ket yulduzlar mavjud. „B“ komponenti „A“ komponentidan biroz ogʻirroq.
 „B“ komponenti tezroq rivojlanadi va tabiiy ravishda ertaroq qizil gigantga aylanadi.
 „B“ komponenti uning Roche lobini toʻldiradi. Moddaning „A“ komponentiga toʻplanishi boshlanadi.
 „B“ yulduzi massasining bir qismini yoʻqotdi, „A“ yulduzi esa ortib, haroratini oshirib, evolyutsiyasini tezlashtirdi.
 „B“ yulduzi oq mittiga aylandi. „A“ komponenti hozircha asosiy ketma-ketlikda qolmoqda.
 „A“ komponenti qizil gigantga aylanadi, oq mitti ustiga toʻplanish boshlanadi. Bunday tizim mitti nova, qutbli yoki boshqa turdagi kataklizm oʻzgaruvchisi sifatida namoyon boʻlishi mumkin.
 Oq mitti Chandrasekhar chegarasiga yaqinlashganda, massa ortib bormoqda.
 Oq mitti qulab tushadi va oʻta yangi yulduz portlaydi.
 „B“ komponenti oʻta yangi yulduz portlashida butunlay vayron boʻlgan.

Yaqin binar tizimlar evolyutsiyasining aniq yoʻnalishi koʻplab parametrlarga bogʻliq va bunday tizimlarni tashkil etuvchi yulduzlarning ichki tuzilishi va ularda sodir boʻladigan jarayonlarni bilishni talab qiladi. Shu sababli, barcha mumkin boʻlgan stsenariylar va ularning oʻzgarishlari hali toʻliq oʻrganilmagan boʻlishi mumkin.

Ikkillamchi tizimlarga yaqin yulduzlar toifasi 
Yulduzlardan biri oʻz evolyutsiyasini yakunlagan, ixcham ob’ektga aylangan tizimlar katta qiziqish uygʻotmoqda. Yilni jismlarning yuqori zichligi tufayli ular ulkan energiya zichligi bilan tortishish maydonlarini yaratadilar. Gaz toʻplanishi paytida bu energiya chiqariladi va nurlanish bilan birga chiqariladi. Bunday tizimlar odatda qattiq nurlanish manbalari boʻlib, yorqinligi Quyoshning yorqinligidan millionlab marta kattaroqdir.

Oq mittilar bilan:

 Yangi yulduzlar;
 Mitti yangi;
 Polar va oraliq qutblar.

Neytron yulduzlari bilan:

 Rentgen pulsarlari;
 Bursters;

 Mikrokvazarlar.

Yana qarang 

 Qoʻsh yulduz
 Toʻplanish

Manbalar

Adabiyotlar 
 Засов А. В., Постнов К. А. Общая астрофизика. — Фрязино, 2006. — 496 с.
 Кононович Э. В., Мороз В. И. Общий курс астрономии. — Издательство УРСС, 2004.
 Липунов В. М. В мире двойных звёзд. — М.: Наука, 1986. — 208 с.

Havolalar 
 Тесные двойные звезды на поздних стадиях эволюции
 
Qoʻshaloq yulduzlar
Astrofizika