MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jamoatchilik fikri

Jamoatchilik fikri - ijtimoiy voqealarga, turli guruhlar, tashkilotlar va ayrim shaxslar faoliyatiga boʻlgan yashirin yoki oshkora munosabatlarni oʻz ichiga oluvchi ommaviy ong shakli; muayyan ijtimoiy masalalarni maʼqullash yoki qoralashda namoyon boʻladi, individlar, ijtimoiy guruhlar xatti-harakatini va ijtimoiy munosabatlarda muayyan meʼyorlarni belgilaydi; umuman jamiyat doirasida ham, turli ijtimoiy guruhlar doirasida ham amal qiladi. J. f.ning faolligi va ahamiyati jamiyatning strukturaviy harakteri, ishlab chiqaruvchi kuchlarning , madaniyatning , demokratik huquqiy meʼyorlar va erkinliklarning taraqqiyot darajasi bilan belgilanadi. J. f. hokimiyat organlarini saylashda, ommaviy kommunikatsiya vositalarida, aholi soʻrovlari va b.da oʻz ifodasini topadi.

Oʻzbekistonda "Ijtimoiy fikr" jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi tuzilgan (1997). Markaz mamlakat ijtimoiy, iqtisodiy hayoti, davlat siyosati va hukumat faoliyati toʻgʻrisidagi J. f.ni taxlil qiladi va umumlashtiradi.

Manbalar
Jamol Kamol

Jamol Kamol (Jamol Kamolov; 9-noyabr 1938, Shofirkon — 27-sentyabr, 2022) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1992). Buxoro pedagogika institutining filologiya fakultetini tugatgan (1959). Oʻzbekiston yozuvchilar uyushmasi Buxoro viloyati boʻlimida masʼul kotib (1970—72), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Til va adabiyot institutida aspirant va ilmiy xodim (1972—86). Lirik sheʼr tuzilishi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida bosh muharrir (1986—88), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1991—96). Jamol Kamolning ilk sheʼriy toʻplami „Olam kirar yuragimga“ 1968-yilda nashr etilgan.

 „Choʻqqilarga yogʻildi yogʻdu“ (1970),
 „Tosh tugʻyoni“ (1972),
 „Hasan va oy“ (1974),
 „Quyosh chashmasi“ (1975),
 „Qadah“ (1978),
 „Dostonlar“ (1980),
 „Suvaydo“ (1982),
 „Umidli dunyo“ (1988)
kabi sheʼriy toʻplamlariga kirgan sheʼrlarida mumtoz sheʼriy anʼanalar bilan zamonaviy sheʼriy jarayon oʻzaro uygʻunlashtirilgan.

Jamol Kamol fransuz mumtoz adabiyotining namoyandasi Nikola Bualoning „Sheʼriy sanʼat“ asarini, ozarbayjon shoiri Baxtiyor Vahobzodaning Muhammad Fuzuliy haqidagi „Shabihijron“ dostonini, U. Shekspir, A.S. Pushkin, Yan Raynis asarlarini, Jaloliddin Rumiy, Sotim Ulugʻzoda singari adiblarning sara asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. 2022-yil 27-sentyabrda vafot etgan.

Manbalar
Jamol Posho

Jamol Posho (1872, Istanbul -1922.21.7, Tbilisi) — Yosh turklar inqilobining faol ishtirokchisi, "Ittihod va taraqqiy" partiyasi rahbarlaridan biri. 1908 y.dan Turkiyada muhim harbiy lavozimlarda ishladi. 1913 y. 10 yanvarda boʻlgan harbiy davlat toʻntarishidan soʻng Anvar posho va Talʼat posho bilan birgalikda mamlakatni boshqarishga kirishdi. Turkiya harbiy dengiz kuchlari vaziri (1913—18). Birinchi jahon urushi davrida Turkiya siyosatida muhim rol oʻynadi. Urushda Turkiyaning yengilishi natijasida ittihodchilar hukumati isteʼfoga chiqqach, safdoshlari Anvar posho va Talʼat posho bilan birgalikda Turkiyani tark etdi (1918 y. 3 noyabr). J. p. Berlindan 1920 y. mayda Moskvaga keldi. Sovet rejimi uning yordamida Turkistondagi "bosmachilar" (istiqlolchilar)ga tayangan holda Afgʻoniston orqali Hindistonda turgan inglizlarga qarshi kurash olib bormoqchi boʻldi. Xalil posho bilan birgalikda Turkistonga kelgach, oʻzining yordamchisi Ragibbey va fargʻonalik Qori Kamolni qoʻrboshilar huzuriga joʻnatdi. Turkiston matbuotida yozilishicha, Buxoro boskini davri — 1920 y. 1 sentabrda u Turkiston fronti qoʻmondoni M. V. Frunze oʻrnashgan Samarqandda edi. 1920 y. kuzida u Toshkent va Buxoro orqali Kobulga joʻnatildi. BXSR Afgʻoniston tomonidan tan olinishida sezilarli hissa qoʻshdi.

1921 y. sentabrda sovetlarning talabi bilan Kobuldan orqaga qaytdi. Bu paytda Buxoroda boʻlgan Anvar posho bilan uchrashishga Rossiyaning BXSRdagi vakili K. K. Yurenev yoʻl qoʻymadi va J. p. Chorjoʻy orqali Moskvaga joʻnaydi. RSFSR tashqi ishlar komissari oʻrinbosari L. M. Karaxan bilan uchrashgach, u bolsheviklar bilan hamkorlikni toʻxtatdi. 1922 y. yurtiga qaytayotganda Tiflis (Tbilisi)da Karapet boshliq arman terrorchilari (sovet chekistlari) (qarang Dashnoqsutyun) tomonidan sirli ravishda oʻldirildi.

Adabiyot 
 Ahmad Zakiy Validiy Toʻgʻon, Boʻlinganni boʻri yer (Xotiralar), T., 1997.

Manbalar
Jamol Qarshiy

Jamol Qarshiy (taxallusi; asl ismi Abulfazl Muhammad ibn Umar ibn Xolid) (13—14-asrlar) — tilshunos olim.

"As-Saroh min as-Sahoh" ("As-Sahohdan olingan aniq so'zlar") arabcha forscha lug'at muallifi. Lug'at o'sha davr tili leksikasini o'rganishda muhim ahamiyatga ega. Lug'atning qo'lyozma nusxalari Parij, Berlin, London qo'lyozmalar fondida saqlanadi. Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida bu asarning 1511-yilda kotib Xusom Muhammad Bahoriy (inv. № 2723) va 1703—04-yillarda Mulla Feruz ko'chirgan nusxalari mavjud (inv № 2400). R.Vohidov aniqlagan bittadan arab, fors va oʻzbek tillaridagi mulamma' ruboiysi bor.

Adabiyotlar 
 N.M.Mallayev. Oʻzbek adabiyoti tarixi. 1-jild. 3-jildlik

Manbalar
Jamolzoda

Jamolzoda, Said Muhammad Ali (1890, Isfahon sh., Eron, — 1992, Jeneva, Shveysariya) — yozuvchi. Isfahon, Tehron va Fransiyada oʻqigan. Huquqshunoslik d-ri. Adabiy faoliyati 20-y.lardan boshlangan. Birinchi hajviy hikoyalar toʻplami — "Bir bor ekan, bir yoʻq ekan" (1921) bilan hozirgi Eron hajviy prozasini boshlab bergan. Hikoyalarida Erondagi turli tabaqa vakillari qiyofasi tasvirlangan. J. "Husayn Ali amaki" (1942), "Achchiq va shirin" (1955) kabi hikoyalar toʻplamlari va "Jinnixona" (1942), "Mahshar sahrosi" (1944), "Kultashandevon" (1945), "Suv yoʻli" (1947), "Ungi-chapi bir xil mato" (1955) kabi qissalar, shuningdek, qator pyesalar va maqolalar muallifi. U Shiller, Molyer va b. yozuvchilarning asarlarini forschaga tarjima qilgan. J.ning bir qancha asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Manbalar
Jamoliddin al-Afgʻoniy

Jamoliddin al-AFGʻONIY, Muhammad bin Safdor Jamoliddin (1839, Sharqiy Afgʻonistonning Asadobod sh. — 1897, Istanbul sh.) — diniy va siyosiy arbob, islomchilik nazariyasining asoschisi. Kobulda diniy, Hindistonda dunyoviy bilim oldi. 1869-yilgacha afgʻon amirlari xizmatida boʻldi, ularning hokimiyat uchun oʻzaro kurashlarida qatnashdi. Hayotining koʻp qismi Hindiston, Misr, Iroq, Rossiya, Fransiya, Angliya, Turkiya kabi davlatlarda muhojirlikda kechdi. Islom dinini isloh qilish va musulmon olamini islom bayrogʻi ostida birlashishga qilgan daʼvatlari bilan tanildi. 1871—79 yillarda Misr ijtimoiy-siyosiy hayotida faol qatnashdi. Istibdodni tanqid qilib, konstitutsiyaviy tuzum oʻrnatish uchun kurashda islom dinining maʼnaviyaxloqiy aqidalariga asoslangan ijtimoiy tenglik va adolat gʻoyalarini targʻib qildi. 1879-yil u Iskandariyada Yosh misrliklar jamiyatini tuzdi. Faol siyosiy faoliyati uchun Misrdan chiqarib yuborildi. Politsiya nazorati ostida Kalkutta va Haydarobod (Hindiston)da yashadi. 1883-yildan Yevropa (London, Parij)da istiqomat qildi. Parijda shayx Muhammad Abdu bilan birga "Alurvat al-vusqa" ("Mustahkam birlik") yashirin jamiyatini tuzdi va shu nomdagi gaz.ni nashr etdi. Moskva va Peterburgda ham boʻldi. Rossiya musulmonlari bilan uchrashgan chogʻida (1888) islom dinini isloh qilish va yangilash bilan bir qatorda musulmonlar oldiga fan va texnika yutuqlarini egallash vazifasini qoʻydi. Uning fikricha, bu holat Yevropa madaniyati unsurlarini Sharq muhitiga yuzaki joriy etishni anglatmay, balki Sharqning gʻoyat boy maʼnaviy madaniyatini va oʻziga xos xususiyatlarini hisobga olib, ularni bir-biriga uygʻunlashtirish edi. Sharq xalqlari madaniy va ilmiy merosini kamsitishga qarshi qaratilgan yevropotsentrizm nazariyasiga qarshi faol kurashgan. Inqilobiy millatparvar doiralar bilan hamkorlik oʻrnatdi. 1892-yil Turkiyaga qaytdi va shu yerda vafot etdi. 1944-yil xoki Kobulga olib kelindi va dafn etildi. Qabri ustida maqbara oʻrnatilgan. J. A. arab, fors va fransuz tillarida islom tarixi va shariat boʻyicha koʻplab asarlar yozdi. Ulardan asosiylari: "Materialistlarni inkor qilish", "Renanga al-Afgʻoniyning javobi", "Oʻqitish va taʼlimning foydasi haqida", "Ekzegetni ekzegezi" va b.

J. A. Misrda shayx Muhammad Abdu, Tataristonda Rizouddin ibn Faxruddin (1859—1936), Turkiyada shoir Mehmed Emin kabilarni tarbiyalab yetishtirgan islom olimi hisoblanadi. Uning taʼlimoti vafotidan soʻng ham keng tarqaldi. Turkiston mintaqasida Rossiyaga qarshi olib borilgan milliy ozodlik harakatlarida uning gʻoyalari muayyan darajada ijobiy rol oʻynadi. Sharq mamlakatlari (Eron, Turkiya va b.)da boʻlgan inqiloblarda bu gʻoya musulmon xalqlarini birlashtiruvchi taʼlimot boʻlib maydonga chiqdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin Sharqda mustamlakachilik tizimining yemirilishida J. A. taʼlimotining ham oʻz hissasi bor.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonnning yangi tarixi, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Qahramon Rajabov.

Manbalar
Jamoliddin turkiy

Jamoliddin turkiy (?-?) -oʻzbek tilshunos olimi. Misr va Suriyada yashab, ijod qilgan. Arab va turkiy tillarning dialektlarini mukammal bilgan. Bizgacha faqat bir asari — "Kitobi lugʻat ul-mushtoq fi-l-lugʻat it-turk va-l-kifchoq" ("Turkiy va qipchoq tillariga mushtoqlarni qoniqtiruvchi kitob") yetib kelgan.

Manbalar
Kamol Jamolov

Kamol Davlatovich Jamolov (1920.15.7 — Buxoro tumani — 1977.8.11) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1940-yildan armiyada, 1943-yil martdan frontda. Dastlab 8-tank diviziyasi, 8-ponton batalonida pontonchi, soʻngra 129-alohida injenersapyorlar bataloni (Dasht fronti 7-gvardiyachi armiyaning 8-injenersapyorlar brigadasi)da sapyor. Jamolov Poltava viloyati Kremenchug sh.ning janubi-sharqida Dnepr daryosidan pontonda jangchilarni sohilga olib oʻtishda jasorat koʻrsatganligi uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943.26.10).

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1920-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
15-iyulda tugʻilganlar
8-noyabrda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Oʻner Jamolov

Jamolov Oʻner Boimbetovich (1912, Janubiy Qozogʻiston viloyati Sembe qishlogʻi — 1975.8.8, Toshkent) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston FAning muxbir aʼzosi (1966), iqtisod fanlari d-ri (1958), prof. (1959). Toshkent moliyaiqtisod institutini tugatgan (1939). 1940—53 yillarda Toshkent sh.dagi oliy oʻquv yurtlarida siyosiy iqtisod oʻqituvchisi. Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1955—58), Oʻzbekiston FA Iqtisod institutining direktori (1958—71), Oʻzbekiston FA Falsafa, iqtisod va huquq boʻlimining akad. kotibi (1971—75). Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishni tashkil qilish, boshqarish, rivojlantirish, iqtisodiyot nazariyasi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar
Jamoluddin Atoulloh

Jamoluddin Atoulloh, Jamol al-Husayniy (?—1511) — xurosonlik tarixchi. Hirotda yashab ijod etgan. Birmuncha vaqt Husayn Boyqaront vaziri ham boʻlgan (laqabi Atoulloh Sheroziy). Tarixiy asarlar yozgan. Ulardan eng muhimi "Kitob al-ahbob fiy siyari an-Nabiy val-ol val-ashob" ("Paygʻambarimiz sallallohu alayhi va sallam, ul zotning xonadonlari va sahobai kiromlari xususida doʻstlar kitobi") nomli asaridir. Bu asar Turkiyada qayta-qayta nashr etilgan, qoʻlyozma nusxasi Londonda saqlanadi.

Manbalar
Jamoluddin Husayn Inju

Jamoluddin husayn inju (16-asr) — yirik tilshunos olim. Boburiylardan Jahongirshohga atab "Farhanggi Jahongiriy" ("Jahongir lugʻati")ni yozgan. J. H. I. ajdodi asli Sheroz sayyidlaridan boʻlib, otasi Kashmirga kelib oʻsha yerda muqim yashab qolgandi. 1584-yil J. H. I. Akbar xizmatiga kirib, uning eng yaqin nadimlaridan biriga aylangan, Jahongir davrida esa "Azd ud-davla" ("Davlat tayanchi") degan faxriy unvonga sazovor boʻlgan.

Manbalar
Jamuk

Jamuk (turkiycha — "javohir" maʼnosini bildirgan) — ilk oʻrta asrlarda Turk xoqonligida aslzodalar unvoni. J. Buxoroda zodagon dehqon maʼnosida ham qoʻllanilgan. Ruscha "jemchug" (marvarid) J. soʻzidan kelib chiqqan degan fikr ham bor.

Manbalar
Jamukat

Jamukat, Hamukat — Yettisuvda, Talas daryosining soʻl tomonida sugʻdlar qurgan shahar (6-asr). Narshaxiynit "Buxoro tarixi"da: "Buxoroliklar... Turkiston va Taroz yaqinida bir shahar bino qilib, uni Hamukat deb atadilar, chunki Buxorodan qochib ketgan toifaning raisi boʻlmish bir katta dehqonning nomi Hamuk edi; "Hamuk" deb, Buxoro tilida gavharga aytiladi, "ket" esa — shahar, yaʼni Hamukat "Hamuk — gavharning shahari" demakdir. Buxoro tilida katta odamni "hamuk", yaʼni falonchi gavhar deydilar", deb yozilgan. Keyingi asrlarda shahar yanada taraqqiy etgan. Arab geografi Muqaddasiy J.ni Isfijob (Sayram) viloyati shaharlari roʻyxatida koʻrsatib: "J. qalʼasi va jome masjidi, devor bilan oʻralgan rabodida bozorlari boʻlgan kattagina shahar edi", deb yozadi.

Manbalar
Jamshid

Jamshid ([dʒæmˈʃiːd]) (, Jamshēd; Oʻrta va Yangi forscha: جم, Jam) – qadimiy afsonalarga koʻra, Eronda eng avval hukmdorlik qilgan peshdodiylar sulolasining toʻrtinchi va eng buyuk hukmdori. Shoh Tahmurasdan soʻng 700 yil podshohlik qilgan Jamshid Istaxr shahrini bunyod etib, mamlakatda behad farovonlik vujudga keltirgan, sharobni ixtiro qilib, Navroʻzni yangi yil bayrami sifatida nishonlashni joriy etgan emish. U hatto Zardushtdan ilgari Eronda mavjud boʻlgan bir diniy mazhabga asos solgan, oyna (Oyini Jam) ixtiro qilgan hamda odamlarni hayvon terisiga oʻranish oʻrniga gazlamadan tikilgan kiyim kiyishga oʻrgatgan, davlat tuzumini tashkil etib, aholini tabaqalarga boʻlgan. Bu mazhab va oyna quyoshu tabiatga bogʻliq va ayshu ishrat bilan uygʻunlashgan bir suratda taʼriflanadi. Goʻyoki Jamshid oʻz shonu shavkati va saltanatidan magʻrurlanib ketib, xudolik daʼvosini qilgan emish. Oqibatda Arabiston yarim orolidan, ehtimol Yamandagi od qavmidan Zahhok ismli bir xukmdor bostirib kelib, Eronni Jamshiddan tortib olgan ekan. Soʻng, Zahhok ikki yelkasidagi ikki ilonga mahalliy aholining navqiron oʻgʻillari miyasini yedira boshlabdi. Shunda oʻgʻillaridan ajragan bir Kova ismli temirchi bosh koʻtarib, Zahhokni oʻldiribdida, taxtni Jamshid naslidan boʻlmish Faridunga olib beribdi. Faridun adolat bilan davlatni idora qilib, keksaygach uch oʻgʻliga mamlakatni boʻlib berish bilan Hazrat Nuhning maqomlariga erishibdi.

Jamshidni baʼzilar Hazrat Sulaymonning aynan oʻzlari, deb taʼkidlashadi. Jamshid, sharobni ixtiro etganligi boisidan, shoirlar oʻrtasida „Qadahiy“ (Jomi Jam) nomi bilan ham mashhurdir. Keyinchalik topilgan qad. hind braxmanlari afsonalariga koʻra, bu hikoyaning hind afsonalaridan naql etilgani maʼlum boʻladi. Haqiqatan, Zardusht brahmaniylar dinidan ajralib chiqib, alohida bir mazhab taʼsis etgani uchun vatanidan badargʻa qilinib, Eronga kelib qolgan. Shunga binoan eroniylar qad. hind afsonalarini oʻrganishgan. Qadimiy Eronning tarixi Zardushtning kitobi boʻlmish Zandovastodan olingandir. Qad. hind afsonalarida Jamshid yoki Jomo Shaydo quyoshni anglatuvchi bir maʼbud ismi boʻlib, bu ismni tashkil qiluvchi soʻzlarning birinchisi – „hukmdor“ va ikkinchisi – „quyosh“ maʼnosidadir, yaʼni „quyosh podshoh“ demakdir.

Jamshid haqida Navoiy, Firdavsiy, Tabariy, Beruniy asarlarida ham eslatib oʻtilgan.

Manbalar 

 

Mifologik qahramonlar
Jamshidlar

Jamshidlar — q. Choraymoqlar.

Manbalar
Jamshidpur

Jamshidpur, Tatanagar — Hindistonning shim.-sharqidagi shahar, Bihar shtatida. Aholisi 500 ming kishi chamasida. Temir yoʻl tuguni. J. 20-asr boshida Gxota-Nagpur yassitogʻligidagi changalzor oʻrnida yirik hind monopolistik birlashmasi — "Tata" tomonidan ishchilar shaharchasi sifatida qurilgan. Qora metallurgiyaning markazi. Shahar atrofidan yuqori sifatli temir rudasi, kokslanadigan kumir, flyuslar, oʻtga chidamli materiallar qazib chiqariladi. "Tata" kompaniyasiga qarashli yirik zavodlar bor. Ogʻir mashinasozlik (quvur, qishloq xoʻjaligi inventarlari va b.) va kimyo sanoatlari rivojlangan. Yirik elektr stansiya bor.

Manbalar 

Hindiston shaharlari
Jumagul Janatayeva

Jumagul Janatayeva (1953.12.3, Kegayli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Chimboy ped. bilim yurtini (1974), Nukus universitetini (1983) tugatgan. 1974 yildan Qoraoʻzak tumanidagi 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1976 yildan 10-maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Maktabda namunali qoraqalpoq tili va adabiyoti xonasini tashkil etib, uni zamonaviy koʻrgazmali qurollar va b. texnik vositalar bilan jihozladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Janatas

Janatas — (qoz. Жаңатас) Qozogʻiston Respublikasining Jambul viloyatidati shahar (1969-yildan). Jambul temir yoʻl shoxobchasining oxirgi styasi. Aholisi 53 ming kishidan koʻproq (1990-yillar oʻrtalari). Fosforit ("Qoratov" ishlab chiqarish birlashmasi), kvarsit qazib olinadi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Manbalar 

Sarisu tumani aholi punktlari
Jang

Jang — harbiy boʻlinmalar, qismlar (kemalar), qoʻshilmalarning uyushgan toʻqnashuvi, yerda (umumqoʻshin J.i) havoda (havo J.i) va dengizda (dengiz J.i) olib boriladi. J.lar mudofaa J.i, hujumkorlik J.i, muqobil J. kabi turlarga boʻlinadi. Ikkinchi jahon urushida oʻzaro bogʻliq bir necha yirik strategik operatsiyalar J. deb atalgan (maye, Stalingrad J.i, Kursk J.i). J.lar jang boʻlayotgan paytdagi muhim voqea-hodisa yoki joy, daryo va b. nomlar bilan bogʻlanib tarixga kiradi (maye, Jangi loy, Anqara jangi).

Manbalar
Janggoh

Janggoh — jang maydoni. Bu maʼno oʻtmishda maʼrakagoh, dorulharb kabi istiloxlar bilan ham ifodalangan. Boʻlajak jangdan oldin har bir sarkarda J.ni bevosita oʻzi tanlagan, koʻzdan kechirgan. J.ning tekis, keng va qoʻshin qismlarini joylashtirishga qulay boʻlishi talab qilingan. Ayniqsa, J.ning ichimlik suv manbaiga yaqin boʻlishi hamda jang paytida quyosh nurining askarlar koʻziga tushmasligi maqsadga muvofiq hisoblangan. J. tanlash — tovochi zimmasida boʻlgan. J.ning noqulayligi baʼzan magʻlubiyatga ham sabab boʻlgan. Maye: Anqara jangida Amir Temurning ustalik bilan J.ni tanlashi va bu bilan raqibi turk sultoni Boyazidni oʻzi uchun noqulay J.da jang qilishga majbur qilishi turklarning bu jangda magʻlubiyatga uchrash sabablaridan biri boʻlgan.

Manbalar
Janglish

Janglish — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Orol dengizining jan.dagi Oqqalʼa ovuli yonida. Suvga toʻlgan paytlarida mayd. 2,24 km boʻlgan. Sayoz, koʻp joylarida qamish va qoʻgʻa oʻsgan. J.ga Amudaryo tarmoqlaridan toshgan suvlar va sizot suvlari quyilgan. Kichik oʻzanlar orqali Amudaryo va Dumaloqkoʻl bilan tutashib turgan. J.da ondatra urchitilgan va ovlangan, har xil baliq va suv parrandalari yashagan.

Manbalar
Jangnoma

Jangnoma — epik janr. Bunda tarixiy va afsonaviy janglar, ayrim afsonaviy va tarixiy shaxslar koʻrsatgan mardlik va qahramonliklar mubolagʻali hamda koʻtarinki ruh bilan bayon qilinadi. Mustaqil janr sifatida u qad. qahramonlik dostonlari taʼsirida shakllangan. J.larda qahramonlarning , xususan, bosh qahramonning kuch-qudrati, qurol-yaroqlari, jangi va jasorati gʻoyat boʻrttirib tasvirlanadi. J.lar nasriy hamda sheʼriy shakllarda boʻlishi mumkin. Koʻpgina J.lar nasrda yozilib, baʼzan asar tarkibiga sheʼriy parchalar xam kiritiladi. J.ning qad. koʻrinishlariga qad. mifik qahramonlar haqidagi "Jangnomai Jamshid", "Qahramon Qotil", "Xoʻshang", "Iskandar poshsho" kabi asarlar kiradi.

Oʻrta asrlarda esa J.lar ("Jangnomai Amir Hamza", "Abu Muslim jangnomasi", "Jangnomai Sayyid Battoli Gʻoziy", "Ahmad Zamjiy", "Musaybnoma", "Yetmish gʻazot" va b.) xalq orasida keng tarqalgan. Oʻzbek xalqining madaniy hayotida jangnomaxonlik anʼanasi keng oʻrin tutgan. Chunki bunday asarlarning yaxshi namunalari kishilarni yurtparvarlik, qahramonlik va elga fidoyilik kabi yuksak gʻoyalar ruhida tarbiyalashda katta ahamiyat kasb etgan.

Manbalar
Jangovar buyruq

Jangovar buyruq - jangovar vazifani bajarish uchun qoʻmondon tomonidan qoʻshin (armiya, flot, qoʻshilma, qism, boʻlinma va h. k.)larga beriladigan buyruq. J. b. ogʻzaki yoki yozma tarzda boʻlib, unda dushman guruhi va uning harakatiga baho beriladi, qism (boʻlinma)larning jang paytidagi harakat tartibi va vazifalari, qoʻshin qismlarning vazifalari, itoatda boʻlgan qismlarning vazifalari va tayyorgarlik vaqti, boshqarish guruhining oʻrni va b. zarur maʼlumotlar koʻrsatiladi. J. b. qisqa, sodda va tushunarli boʻladi.

Manbalar
Jangovar vaziyat

Jangovar vaziyat — muayyan joyda, maʼlum davrda jangovar harakatlarga taʼsir koʻrsatadigan omil va sharoitlarning majmui. J. v. dushman kuchlarining holati (tarkibi, ishgʻol qilgan oʻrni, koʻzda tutayotgan maqsadi), oʻz qoʻshinlarining holati (taʼminlanish darajasi, jangovar imkoniyatlari) va qoʻshin qismlarning holati, radiatsion, kimyoviy va bakteriologik vaziyatning harakteri; yer sharoiti, joy — rayonning iqtisodi, yerlik aholining ijtimoiy-siyosiy tarkibi va kayfiyati; meteorologik va iklimga oid maʼlumotlar, jangovar topshiriq bajarilishi lozim boʻlgan muddat va b.ni oʻz ichiga oladi. J. v. hamma turdagi razvedka maʼlumotlari, kichik qoʻmondonlarning hisobotlari, qoʻmondon (shtab) axborotlari; asirlarni va qochib oʻtganlarni soʻroq qilish va b.ga qarab belgilanadi.

Manbalar
Jangovar trevoga

Jangovar trevoga - qoʻshinlarni qisqa muddatda jangovar holatga keltirish. J. t. katta boshliq koʻrsatmasiga binoan ogʻzaki, aloqa vositalari, belgilangan shartli signallar yordamida va buyruq berish yoʻli bilan eʼlon qilinadi. J. t. umumiy va qisman boʻlishi mumkin: agar maʼlum garnizonning barcha qoʻshinlarini jangovar shaylik holatiga keltirsa — umumiy, ayrim boʻlinmalargagina taalluqli boʻlsa — qisman deyiladi. J. t. signali berilishi bilan qoʻshin juda qisqa muddatda yigʻilib, jangovar (oʻt ochish, start olish) holatini egallaydi. J. t. boʻyicha qoʻshinlarga xabar berish, ularni toʻplash va jangovar harakat boshlash, odatda, yashirincha amalga oshiriladi.

Manbalar
Jand

Jand — Sirdaryoning quyi oqimida joylashgan oʻrta asr shahri. Xorazmshohlar davlatining sharqiy istehkomi hisoblangan. Bu yerlarni Saljuq bosib olmasdan oldin ham, Sirdaryo etagi qipchoqlar qoʻlida mustaqil oʻlka (mulk) boʻlgan. 12-asr oʻrtasiga kelib, J. bilan Forob oraligʻi butunlay Xorazmshohlar (Takash) qoʻliga oʻtgan. Xorazmshohlar J.dan turib qipchoqlar yeriga harbiy yurishlar qilgan. Oʻsha davrda Orol dengizi ham Jand koʻli deb atalgan. 1220 y. J.ni Joʻjixon egallagan. S. P. Tolstoye tadqiqotlari J. Qozogʻistonning Qiziloʻrda sh. yaqinidagi Janqalʼa harobalari oʻrnida boʻlganligini koʻrsatadi.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Janda

Janda (fors. — koʻhna, eski) — 1) ustki kiyim. Mato boʻlaklaridan (quroq usulida) uzun va keng qilib tikilgan. Asosan qalandar va shayxlar kiygan (xirqa). Hoz. maʼnoda — juldur chopon, yaktak; 2) qoʻlda toʻqilgan ip mato turi. Asosan qoʻlda, keyinroq f-kada yigirilgan ipdan yoʻl-yoʻl katak gulli qilib oʻziga xos tarzda qalin qilib toʻqilgan. Naqsh mujassamoti ingichka yoʻllar mayda kataklardan iborat keng yoʻllar bilan bir maromda almashinib kelishiga asoslangan, har bir rangli ip oʻz yoʻgʻonligiga ega boʻlgan (maye, qizil rang 2 va qora rang 6 ipdan iborat boʻlgan). J. matosi oʻta pishiqligi va rangining odmiligi bilan ajralib turgan. Turkiston (Tojikiston, Oʻzbekiston)da J.dan toʻn tayyorlangan. 20-asr 20-y.laridan J. toʻqish deyarli barham topgan.

Manbalar
Jandarmeriya

Jandarmeriya (frans. gendarmerie) — harbiy tashkilotga ega boʻlib mamlakat ichkarisida va armiyada (dala J.) soqchilik vazifalarini bajargan politsiya. Dastlab 1791-yil Fransiyada vujudga kelgan. 1815-yilda rus armiyasida jandarm qismlari tuzilgan. 1827—1917-yillarda Rossiyada siyosiy politsiya vazifasini bajaruvchi Alohida jandarm korpusi mavjud boʻlgan.

Manbalar
Jandarmlar

Jandarmlar (frans. gens d’armes, aynan — qurollangan kishilar) — 1) jandarmeriyaning shaxciy tarkibi; 2) 13—17-asrlarda Fransiyada ogʻir kavaleriya turi.

Manbalar
Jankent

Jankent — qad. shahar harobasi (mil. 1-asr — 16-asr boshi). Orol dengizining shim.-sharqiy qirgʻogʻida, hozirgi Kazalinsk sh. yaqinida joylashgan. 9—13-asr manbalarida Yangikent nomi bilan mashhur boʻlgan. 10-asr manbalarida aytilishicha, J. oʻgʻuzlar mamlakatining asosiy shahri hisoblangan. J. moʻtullar istilosi (13-asr)ga qadar Sirdaryoning quyi oqimida yashagan aholining siyosiy qarorgohi, savdo va xunarmandchilik markazi boʻlgan. Volga boʻyi, Kiyev va Novgorod bilan aloqa qilib turgan. 16-asr boshlarida, shayboniylar davrida J. haroba holga kelgan.

Manbalar