Zangori buta

Zangori buta () — Soyabonlilar (Apiaceae) oilasiga kiruvchi gulli o'simliklarning monotip vakili hisoblanadi. Uning yagona tur — uch kirrali zangori buta yoki uch kirrali zangori buta () — oʻtsimon oʻsimlik, pliotsenov relikt hisoblanadi.

Botanik tavsifi 

30-120 sm balandlikdagi ko'p yillik o'simlik. Poyasi yalang'och, bargli, tik turuvchi, qoplamali, o'lik barglarning tolali qoldiqlari bilan qoplangan. Barglari ikkitalik — to'rttali va uchtalik ko'rinishga ega, ular shuningdek, qoplangan ham. Yuqori barglari shishgan qin ko'rinishida, pastki barglari esa poyasimon bo'lib, ular ham shishgan qinga ega. Birinchi tartibli segmentlar ham poyasimon holata; uzunligi 10 sm gacha va kengligi esa taxminan 8 sm gacha bo'lgan tugatiluvchi segmentlari, uch kirrali yumaloq va chetlari qo'pol ko'rinishda. Ustitsalar anomatsitli va diatsitli.

To'pgullar — murakkab 15-20-nurli yarim sharsimon soyabon 10-25 sm diametrga ega. Guloyoqlar — 3–12 mm uzunlikda. O'rami mavjud emas. Gullari kichik, aktinomorfli. O'ramlarning barglari kichik, lansetovid shaklda bo'lib, tezda tushib ketadi. Barglari oq, qizg'ish, keng lansetsimon. Pastki ustunlari konussimon, ammo stilodiyadan qisqaroq ko'rinishda. Stilodisi egilgan, uzunligi 1-1,5 mm. Iyun-iyul oylarida gullaydi. Iyul-avgust oylarida esa meva beradi.

Mevasining uzunligi 6–8 mm, uzunligi 3–5 mm, yalang'och, silliq, choʻzinchoq-elliptik ko'rinishda .

Xromosomalar soni 2n = 22 .

Gorganalar tog' tizmasidan (G'arbiy Ukraina) tasvirlangan. Londonda namuna turi mavjud.

Ekologiya va tarqalishi 
U o'rmonlarda, qirg'oqlarda, bo'shliqlarda, ohaktosh toshlarda, mergellarda yashaydi. Odatda bir o'simlik yoki kichik populyatsiyalar shaklida uchraydi .

Zangori buta Sharqiy Yevropa, O'rta Yer dengizi va Kichik Osiyoda keng tarqalgan. U shuningdek, Rossiya, Kavkaz, Ural va Markaziy Qora Yer tumanlarida mashhur.

Himoyalanuvchi maqomi 
Ushbu o'simlik Rostov viloyati, Boshqirdiston Respublikasi, Kirov viloyati, Mari El Respublikasi , Penza viloyati, Perm o'lkasi, Samara viloyati va Voronej viloyati Qizil kitoblariga kiritilgan. Ilgari Udmurtiya Qizil kitobiga ham kiritilgan edi. Shuningdek, Lugansk viloyat kengashining 2009-yil 3-dekabrdagi 32/21-son qarori bilan mazkur tur "Lugansk viloyatining mintaqaviy noyob o'simliklar ro'yxati" ga kiritilgan.

Perm davlat universitetining botanika bog'ida yetishtiriladi. Shuningdek, yetishtirish tajribasi Voronej davlat universitetining botanika bog'ida ham mavjud .

Taksonomiya 
Uch qirrali zangori buta birinchi marta 1753-yilda Karl Linney tomonidan zamonaviy botanika nomenklaturasining boshlanishini ko'rsatuvchi Species plantarum kitobida tasvirlangan. Linney uni Laserpitium (Gladish) turkumiga joylashtirdi, shu sababli Laserpitium trilobum deb nomlanadi. 1795-yilda nemis botanigi Morits Baltazar Borkxauzen uni Lazer monotip jins sifatida aniqladi, ammo unga tavsif bermadi. 1799-yilda yangi turkun haqiqatan ham G.Gertner, B.Meyer va I.Sherbius tomonidan kitobda tasvirlangan. Uzoq vaqt davomida mazkur turkum taxminan 3 turni o'z ichiga olgan edi, ammo endi u monotip sifatida qayta tan olindi.

Sinonimlar 
The Plant List ma'lumotlariga ko'ra, ushbu tur quyidagi sinonimlarga ega:

Galereya

Manbalar

Adabiyot 

 Новиков В. С., Губанов И. А. Лазурник трёхлопастный // Популярный атлас-определитель. Дикорастущие растения. — 5-е изд., стереотип. — М. : Дрофа, 2008. — С. 292. — 415 с. — (Популярный атлас-определитель). — 5000 экз. — ISBN 978-5-358-05146-1.

Havolalar 

 Лазурник трехлопастной: информация о таксоне в проекте «Плантариум» (определителе растений и иллюстрированном атласе видов). 

Ziradoshlar