MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Thomas Hunt Morgan

Thomas Hunt Morgan (1866.25.9, Leksington, Kentukki — 1945.4.12, Pasadena, Kaliforniya) — amerikalik zoolog, genetika asoschilaridan biri, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi prezidenti (1927—31). London Qirollik jamiyati aʼzosi (1919-yildan). Kentukki (1886) va J. Xopkins universitetlarini (1891) tugatgan. Brin-Mordagi xotinqizlar kolleji (1891 — 1904) va Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida (1904—28) professor, Pasadenadagi Kaliforniya texnologiya institutining biol. laboratoriya boshligʻi (1928—45). M. eksperimental embriologiya, regeneratsiya, hayvonlar jinsini aniqlash va irsiyatga oid tadqiqotlar olib borgan; irsiyatning xromosoma nazariyasini asoslab bergan. M. va uning xodimlari tomonidan xromosomalar chalkashuvi va krossingover hodisasining kashf etilishi Mendel qonunlarining sitologik mexanizmini toʻliq tushunib olishga va tabiiy tanlanish nazariyasining mo-hiyatini tushuntirishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1933).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1866-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
25-sentabrda tugʻilganlar
4-dekabrda vafot etganlar
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
Morganida

Morganida (ing. Morgan-unit. Amerika biologi T. X. Morgan ismidan) — 1% krossingover chastotasi bilan ifodalanuvchi ikki gen lokusi orasidagi genetik masofaning oʻlchov birligi. Xromosomalar genetik haritasini tuzishda qoʻllanadi.

Manbalar
Morganlar

Morganlar (Morgan) - AQShdagi eng keksa va yirik moliya guruhlaridan biri. 19-asrning oxirida shakllangan. Bu guruhga Morgan (1813—90) asos solgan. Taʼsir sohalari: bank ishi, qayta ishlash sanoati, temir yoʻl transporti. Yetakchi moliyaviy institutlar: "Morgan granti trast kompani" tijorat banki, "J. P. Morgan end kompani" bank uyi, "Morgan Stenli end kompani" investitsiya banki. M. "Prudenshel" va "Nyu-York layf" sugʻurta kom-paniyasining 50% ga yaqin aktivlarini, "Yunayted Steyts stil", "Jeneral Elektrik", "Jeneral Motors" sanoat korporatsiyalari, investitsiya banklari tarmogʻini nazorat qiladi. 20-asrning 70-yillari nazoratidagi aktivlar miqdori 90 mlrd. dollardan ortiqroq boʻlib, shundan 40 mlrd. dollar kredit-moliya sohasiga toʻgʻri kelgan. Guruh koʻpgina bank va sanoat monopoliyalari ittifoqidan iborat. 2-jahon oʻrushigacha moliyaviy goʻruhning boshqaruv markazi Nyu Yorkda joylashgan. M., shuningdek, koʻmir, toʻqimachilik, neft, kimyo va boshqa sanoat tarmoqlarida oʻz hissasiga ega.. 25 mamlakatda 560 ta ofisi faoliyat olib boradi, xodimlar soni 60 mingdan ortiq. 2001-yil sof foydasi 3,6 mlrd. dollarni tashkil qildi. Taʼsir doirasida hozirgi zamon ilmiy texnika inqilobi bilan bogʻliq sohalar (radioelektronika, raketa yasash va boshqalar) yoʻqligi uchun mavqei ancha pasaygan. M.ning moliyaviy sanoat manfaatlari barcha yetakchi mamlakatlarda mavjud. Guruh AQSHning siyosiy hayotida muhim rol oʻynaydi.

Abduxalil Razzoqov.

Manbalar 

Milliarderlar
AQSh milliarderlari
Mordva tillari

Mordva tillari —finn-ugor tillari oilasiga mansub moksha (mokshamordva) va erzya (erzyamordva) tillari; Mordoviya, Boshqirdiston, Tatariston, Chuvashiston respublikalarida, Rossiya Federatsiyasining Nijniy Novgorod, Samara, Penza, Orenburg, Saratov, Chelyabinsk kabi viloyatlarida tarqalgan, 1 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Mordva tillarida juda koʻp aralash shevalar bor. Fonetik-fonologik jihatdan moksha tilida 40 fonema (7 unli va 33 undosh), erzya tilida 33 fonema (5 unli va 28 undosh) mavjud; ularnint talaf-fuzida muayyan farqlar kuzatiladi. Mordva tillarining oʻzaro yaqinligi eng avvalo grammatika va leksikada kurinadi; har ikkala tilga agglyutinativlik xos, grammatik jins kategoriyasi esa yoʻq. Otlar 10 dan ortiq kelishik bilan turlanadi. Lugat tarkibida ruscha soʻzlar anchagina, shuningdek, turkiy, boltiq, eroniy tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham bor. Sintaksis sohasida rus tilining kuchli taʼsiri seziladi. Mordva tillaridagi ta-fovutlar tilning barcha sathlarida (ur-gʻuning qaysi boʻgʻinga tushishi, lugʻat tarkibi) uchraydi.

Bir paytlar yagona hisoblangan mordva tilining moksha va erzya lahjalari asosida 2 ta adabiy til: moksha adabiy tili va erzya adabiy tili shakllangan (20-asrning 30-yillari). 18-asr oʻrtalaridan rus alifbosi asosidagi yozuvga ega.

Manbalar
Mordvalar

Mordvalar — xalq, Mordoviyaning tub aholisi (313 ming kishi). Rossiya Federatsiyasida 1073 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Umumiy soni 1150 ming kishi. Erzya va moksha, karatay va teryuxanlar etnik guruxlariga boʻlinadi. Mordva tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — pravo-slavlar.

Manbalar
Mordin

Mordin — Turkiyaning janubidagi oʻrta ayerlarga oid kalʼa. 13-asr 20-yillarida M. mustaqil boʻlib, uning hokimi Nosiriddin Ortuk, Arslon Mansur (1201—39). M. va Mayofarikinda hukm surgan ortuqiylar sulolasiga mansub edi. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, Amir Temur 1394-yil 3-yanvarda M.ga kelib, uning hokimi Sulton Aliga kishi yuborib, "Biz Misr va Shom sori mutavajjih boʻlduk. Sen bizning soʻngimizda bot kelgaysen!", degan. M. hokimi axdu shartigʻa vafo qilmay, "muxolifat tariqasi andin zohir boʻldi". Sohibqiron 1394-yil 29-yanvarda M.ga yurish qilib, uni qamal qilgan, 1394-yil 16-aprelda 2-marta qamal qilgan. Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, "Mordinga yetib, shaharni oʻrtada olib oʻlturdilar... sohibqiron bila shahzodalar va beklar otlanib naqqora va nafir chaldirub, qalʼagʻa muta-vajjih boʻldilar. Urush solib barchadin burun gʻoʻlning kishisi qalqonlar boshlarigʻa tortib yuridilar. Va cherik toʻrt yonidin suron solib, bari bir yoʻla hamla qilib, qalʼagʻa yetishib, shotular qoʻyub, qalʼa ustiga chiqib, anda turgʻon muxoliflarni surdilar, shahargʻa kirib shaharni oldilar". Shu asnoda Ulugʻbek tavallud topgani haqidagi xushxabar kelishi munosabati bilan sohibqiron M. aholisiga omonlik bergan. Koʻniya sultonligi va Japoliddin Manguberdi M.ni oʻz tomonlariga ogʻdirish uchun koʻp harakat qilishgan. Nihoyat M. hokimi Jaloliddin tobeligiga oʻtgan.

Adabiyot 
 Sharafiddin Ali Yazdiy, 3afarnoma, T., 1997.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar
Moreliya

Moreliya — Meksikaning jan. qismidagi shahar, oʻrtacha 1940 m balandlikda. Michoakan shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 620 ming kishi (2000). Panamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, kimyo, koʻn-poyabzal, sellyulozaqogʻoz, oʻrmon sa-noati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Yirik madaniy markaz: universitet, texnologiya instituti, nafis sanʼat maktabi, muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 16—18-asrlarda qurilgan monastir, sobor, hukumat saroyi, akveduk saqlangan. Shaharga 1541-yilda asos solingan va 1828-yilgacha Valyadolid deb atalgan.

Manbalar
Morelos

Morelos — Meksikaning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 4,9 ming km². Aholisi 1,55 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kuernavaka shahri Shtat Koʻndalang Vulkanli Syerra togʻlarining jan. yon bagʻri va Morelos togʻlarida (oʻrtacha balandligi 1500 m) joylashgan. Shimolida Popokatepetl (5452 m) harakatdagi vulkani bor. Iklimi togʻ tropik, moʻʼtadil nam iqlim. Kuernavaka shahri atrofida oʻrtacha oylik temperaturalar 15° dan 22° gacha, yillik yogʻin 1000 mm. Shtat hududini Balsas daryosi va uning irmoqlari kesib oʻtgan. Xoʻjaligining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil qiladi. Ekin maydonlarining maʼlum qismi sugʻoriladi. Asosiy tovar ekinlari — sholi va shakarqamish. Mevachilik rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Kuernavaka — Meksikaning eng muhim togʻ kurortlaridan biri.

Manbalar
Morena

Morena (frans. moraine) — muzliklar erib chekingandan keyin qolgan togʻ jinslari uyumi. Gʻoʻlatoshlar, palaxsa toshlar, shagʻal, gil, qum shaklida boʻladi. M.lar siljiydigan (harakatdagi) va yotqizilgan (qoʻzgʻalmas)larga boʻlinadi. Siljiydigan M.lar togʻmuzliklarida xrsil boʻladi. Ular ustki, ichki va quyi M.larga boʻlinadi. Ustki M. chaqiq jinslardan hosil boʻladi. Ichki M. muz qatlami orasida yotadi. Ustki va ichki M.lar muz krplamlari uchun xos emas. Quyi M. togʻ muzliklari, shuningdek, muz krplamlarida uchraydi. Siljiydigan M. muzlik bilan birgalikda harakat qiladi. Yotqizilgan M. muzlik erigandan keyin parchalangan jinslardan hosil boʻladi va M. marzalari va tag M.ga, ular esa, oʻz navbatida, boʻylama, chekka qirgʻoq M. lari va boshqalarga boʻlinadi. Togʻli oʻlkalarda yotqizilgan M. mayda jinslar, tuproq aralashgan harsang toshlar holida uchraydi. Mlarni oʻrganish ular bilan bogʻliqboʻlgan konlarni topish va muzlik boʻlgan joylarni aniqlashda ahamiyatga ega.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
Morenali landshaft

Morenali landshaft - yer yuzasini morena yotqiziklari qoplab yotgan joylar landshafti. Morenali landshaftda morena tepalari, ular orasida soyliklar, yirik gʻoʻlatoshlar, soyliklarda koʻllar, botqokliklar boʻladi.

Manbalar
Morenali relyef

Morenali relyef - muzliklar taʼsirida paydo boʻladigan relyef. Muzliklar togʻ jinslarini yemirib, ularni bir joydan ikkinchi joyga koʻchiradi. Chekingan muzliklar yirik (gʻoʻlatosh, harsang toshlar), mayda (shagal) toshlar va qum hamda qumoq jinslarni qoldirib ketadi. Bu yotqiziqlar koʻpdan-koʻp tepalar, chuqurliklar (koʻpincha koʻllar) hosil qiladi. Morenali relyef Rossiyaning Yevropa qismida keng tarqalgan va tuproq qatlami qalin boʻlganidan ancha tekis koʻrinadi. Togʻlarda ham Morenali relyefni uchratish mumkin. Togʻlarda vodiy yon bagʻirlarida morenalardan hosil boʻlgan ayrim va qator tepaliklar ajralib turadi. Oxirgi morena yotqiziqlaridan yoy shaklidagi morena uyumlari va xilma-xil tepaliklar paydo boʻladi. Togʻlardagi morena yotqiziqlarida tuproq qatlami yupqaroq, lekin, unumdor boʻladi. Morenali relyef Oʻrta Osiyo togʻlarida keng tarqalgan.

Manbalar
Morj

Morj () —  kurakoyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchi. 3 ta kenja turni xosil qiladi. Uzunligi 410 sm gacha, vazni 2000 kg gacha. Boshi oldingi tomondan toʻmtoq; tumshugʻining 2 yonida 300—350 tadan vibrissalar (tuygʻu qillari) bor. Quloq suprasi va dumi boʻlmaydi. Yuqori jagʻidan chiqib, pastga osilib turadigan yirtqich tishlarining uz. 60—80 sm (urgʻochisida ingichka va kaltaroq). Terisi qalin, juda koʻp burmalardan iborat. M. yaxshi koʻrmaydi, lekin qidni tez sezadi. Quruqlikda orqa oyoqlarini gavdasining ostiga bukib, harakatlanadi. Suv muhitiga moslashishi tufayli juni juda siyraklashgan; yangi tugʻilgan bolalarining juni qalin va uzun. M. Shimoliy Muz okeani soxillari va qutb orollarida, jumladan, Bering, Chukot, Sharqiy Sibir, Laptev, qisman Barens dengizida tarqalgan. Migratsiya kutadya. Asosan, suv tubidagi mollyuskalar bilan oziqlanadi. Muz ustiga chiqib bolalaydi. Boʻgʻozlik davri 1 yilga yaqin; bolasini 2 yilgacha emizadi. Soni kamayib ketganligi tufayli faqat mahalliy aholiga ovlash ruxsat etilgan. Xalqaro va milliy Qizil kitoblarga kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Samuel Morse

Samuel Finley Breese Morse (; 1791-yil 27-aprel, Charlestown — 1872-yil 2-aprel, Nyu-York) — amerikalik rassom va telegrafiya sohasidagi ixtirochi. Tarixiy kompozitsiyalar va portretlar muallifi. Milliy rassomlik akademiyasi (Nyu-York) asoschisi va birinchi prezidenta (1826—45). Morse 1837-yil elektromagnit telegraf apparatini ixtiro qilgan, 1838-yil shu apparati uchun Morse kodi (telegraf kodi) ni ishlab chiqqan. Amalda ishlatish uchun yaroqli apparatni 1844-yil yaratdi. Morse apparati birinchi marta Vashington—Baltimor telegraf liniyasida ishlatilgan.

Manbalar 

1791-yilda tugʻilganlar
1872-yilda vafot etganlar
27-aprelda tugʻilganlar
2-aprelda vafot etganlar
Morze apparati

Morze apparati — signallarni Morze kodi vositasida uzatuvchi va qabul qiluvchi elektromagnit telegraf apparati. S. Morze 1844-yil yaratgan va amalda qoʻllagan. Tuzilishi oddiy, puxta ishlaydi, lekin signallarni uzatish va kabul kilish tezligi kichik. Morze apparati, asosan, uzatkich (kalit) va kabul qilgichdan iborat (rasmga k,.). Signallarni uzatish uchun kalit K bilan batareya B toki zanjirini Morze kodiga mos holdaulabuziladi. Elektromagnit E dan tok oʻtib, oʻzak yakor Ya ni tortadi. Natijada boʻyoq surtilgan yozuv gʻaptagi (PK) lentaga tegib, unda uzunqisqa iz qoldiradi. Lentani soat me-xanizmi uzluksiz surib turadi. Lentaning tezligi 160—180 sm/min, boʻlishi mumkin. Morze apparati vositasida soatiga 950— 1100 soʻzni 5 mm li poʻlat sim orqali 500 km gacha uzatish mumkin.

Manbalar
Morze kodi

Morze kodi, Morze alifbosi — telegraf aloqada qoʻllaniladigan shartli belgilar tizimi; nuqta va tirelardan iborat. S. Morze tujt. Harbir harfga muayyan nuqta va tirelar uygʻunlashuvi (kombinatsiyasi) toʻgʻri keladi. Nuqta va tirelar elektr toki impulslari tarzida uzatiladi. Uzatiladigan impuls — kod juda qisqa boʻlib, har qaysi belgini belgilashda elementlar soni har xil (oʻzgaruvchan kod) yoki bir xil (oʻzgarmas kod) boʻlishi mumkin. Kod elementlari soniga qarab, 5 elementli, 6 elementli va boshqa xillarga boʻlinadi. Morze kodi Morze apparati yordamida uzatiladi. Oʻzgaruvchan koddan kamroq, oʻzgarmas koddan koʻproq foydalaniladi. Bunda nuqta va tire oʻrnida plyus (+) va minus (—) belgilari ishlatiladi. Morze kodi hozir asosan radiohavaskorlik aloqa tizimida qoʻllaniladi (2003).

Manbalar
François Mauriac

MORIAK (Mauriac) Fransua (1885.11.10, Bordo — 1970.1.9, Parij) — fransuz yozuvchisi. Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. Ijodiy faoliyatini shoirlikdan boshlagan. Birinchi romani "Zanjir jafosini tortgan bola" (1913)da qishloklik yigitning Parijdagi sarguzashtlari tasvirlangan. "Moxovga hadya etilgan boʻsa" (1922), "Volida" (1923), "Tereza Deskeyru" (1927), "Ilonlar oʻrami" (1939), "Boshi berk koʻcha" (1939) kabi romanlari mashqur. 1943 yilda Fransiya Kdrshilik harakatiga qoʻshilib, Forez taxallusi bilan fashizmga qarshi maqolalar yozgan ("K,ora daftar"), Uning urushdan keyin yozilgan asarlaridan "Maymun" (1951), "Xudo-yiga atalgan qoʻzichoq" (1954), "Oʻtmish oʻspirini" (1969) kabi romanlari mashhur. M. 1952—70 yillarda Fransiyada chiqadigan "Ekspress" va "Figaro" gaz.larida oʻzining siyosiy, axloqiy va estetik mavzularda yozilgan "Yon daftarlar" ini eʼlon qildi. Uning ijodi uchun illatlarni ruhiy taxlil qilish va tabiiy detallashtirish xos. "Roman" (1928), "Romannavis va uning personajlari" (1938), "Ruqi-yat xotiralari" (1956) kabi asarlarida yozuvchining badiiy-estetik karashlari oʻz ifodasini toptan. Soʻz sanʼatidagi har qanday modernizmta qarshi turgan M. hayotni qanday boʻlsa, shundayligicha tasvirlashga intilgan. Nobel mukofoti laureati (1952).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Aldo Moro

MORO (Moro) Aldo (1916-1978) - Italiya davlat va siyosiy arbobi, diplomat. M. Italiya tashqi ishlar vaziri oʻrinbosari (1948—50); parlamentda Xristian-demokratik partiyasi (XDP) fraksiyasi yetakchisi (1953—55); adliya vaziri (1955—57); maorif ishlari vaziri (1957—59); XDP siyosiy kotibi (1959-63); Italiya Bosh vaziri (1963— 68, 1974—76); tashqi ishlar vaziri (196566, 1969-72 va 1973-74); XDP Milliy kengashi raisi (1976—78). Xalqaro keskinlikni yumshatish hamda sotsialistik mamlakatlar bilan doʻstona munosabatlarni rivojlantirish tarafdori boʻlgan. Terrorchi "Qizil brigadalar" tashkiloti tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar

Havolalar 

Bosh vazirlar
Morpech

Morpech (fors, mor — ilon) — 1) xrshiya naqsh; ilon izi shaklidagi islimiy naqsh. Amaliy bezak sanʼati (miskarlik, ganchkorlik, yogʻoch oʻymakorligi va boshqalar)da keng tarqalgan. "Ilon izi" deb ham yuritiladi; 2) ganch oʻymakorligida yumaloq sirt kesish uchun (oʻyma naqshlarning chetlariga yarim doiralar. boʻrtiqlar hosil qilish, oʻrovlarni qirqish hamda relyeflarga loʻla pardoz berishda) ishlatiladigan keskich, metall qalam (ustun) va yogʻoch dastadan tuzilgan asbob.

Manbalar
Toni Morrison

Toni Morrison (18-fevral 1932-yil, Ogayo, AQSh — 5-avgust 2019-yil, Nyu-York, AQSh) — amerikalik yozuvchi. Dastlabki 2 romani — „Koʻk koʻzlar“ (1970) va „Sula“ (1974), shuningdek, maishiy mavzudagi „Sulaymon qoʻshigʻi“ (1977) romani mashhur. Unda bir qoratanli avlodining 100 yildan ortiqroq davrdagi hayoti misolida umuman amerikalik qoratanlilarning milliy oʻz-oʻzini anglash jarayoni yoritilgan. „Sula“ (1974) romani hayotning jabru sitamlari va ishqdagi yolgʻizlikni yengishga urinish, mutelik va qatiylik haqida. „Qoramoy surtilgan qoʻriqchi“ romani (1981) da qoratanlilar muammosiga doir hozirgi nuqtai nazarlar aks ettirilgan. „Maʼshuqa“ (1987) asarida oʻtmish bilan zamonaviy sahnalar uygʻunlashtirilgan boʻlsa, „Jaz“ (1992) asarida 1920-yillardagi ijtimoiy hayot, bu davrning oʻziga xos „shamoli“ va yolgʻizlikdagi ruhiy holatlar moqirona tasvirlangan. Adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1993).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
2019-yilda vafot etganlar
Mortilye Gabriyel

MORTILYE (Mortillet) Gabriyel (1821.29.8, Melan - 1898.25.9, SenJermen-an-Le) — fransuz arxeologi. 1868—85 yillarda Sen-Jermen muzeyida qad. davr boʻlimining xodimi va boshligʻi. Tosh qurollarning shakli, vazifasi va geologik sanasiga qarab, paleolit madaniyati rivojlanishining bir necha bosqichga boʻlinishini koʻrsatgan va xronologik tasnifini ishlab chiqqan. U Ch. Darvin tarafdori, evolyusionist boʻlgan. Biroqhayvon vaoʻsimliklar dunyosining rivojlanish qonunlarini ibtidoiy jamiyat va moddiy madaniyat predmetlarining shakllari rivojiga tatbiq etish mumkin deb xatoga yoʻl qoʻygan.

Manbalar
Morua Andre

MORUA (Maurois) Andre (taxallusi; asl nomi Emil Erzog; 1885.26.7, El-byor — 1967.9.10, Parij) — fransuz yozuvchisi. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1938-yildan). "Kamsuxan polkovnik Braml" (1918) va "Sergap doktor OTredi" (1922) romanlarida oʻzi ishtirok etgan Birinchi jahon urushidan olgan taassurotlarini aks ettirgan. "Bernar Kene" (1926), "Taqdir oʻyinlari" (1928), "Oilaviy davra" (1932), "Ona zamin" (1945) romanlari fransuz xalqi oliy tabaqasi xayoti haqida.

M. adabiytanqidiy esselari, tarixiy shaxslar haqidagi kitob va xotiralari bilan mashhur. U "Ariyel yoki Shelli hayoti" (1923), "Bayron" (1930), "Turgenev" (1931), "Leliya yoki Jorj Sand hayoti" (1952), "Olimpio yoki Viktor Gyugo hayoti" (1954), "Uch Dyuma" (1957), "Prometey yoki Balzak hayoti" (1965) singari asarlari bilan xorijiy adabiyotda biografik roman janriga tamal toshini qoʻygan. M. bu asarlarida mashhur kishilar hayoti va ijtimoiy faoliyati faktlaridan chetga chiqmagan holda ular haqida badiiylashtirilgan hujjatli roman yozish mumkinligini isbotlab berdi. M. oʻz qahramonlariga boʻlgan mehrli munosabatini ifodalash orqali adabiyotning insonsevarlik mohiyatining teranlashishiga qissa qoʻshdi.

M.ning "Chorshanba binafshalari" turkumidagi hikoyalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Memuari, M., 1970.
Morf

Morf, morfa (yunoncha: morphe — shakl) — til (soʻz)ning eng kichik maʼnoli qismi, morfemankj aloqida bir kurinishi, varianti. Turli soʻz shakllarida ishtirok etuvchi M.lar majmui morfemani tashkil etadi. Mas, uyga, eshikka, yotoqqa soʻz shakllaridagi 3 shakl (ga, ka, ka) bir morfema hisoblanadi.

Manbalar
Morfema

Morfema (yunoncha: morphe — shakl) — oʻziga xos shakl va maʼnoga ega boʻlgan, boshqa maʼnoli qismlarga boʻlinmaydigan, soʻz (leksema) yasash yoki soʻzning shaklini hosil qilish uchun xizmat qiladigan lisoniy birlik. Morfemalar oʻzbek tilida, asosan, affiks (qoʻshimcha) holatida boʻladi. Masalan, -chi (kurashchi), -shunos (siyosatshunos), -q (taroq), ki (tepki), li (aqlli), chan (ishchan), la (tuzla), -illa (taqilla), lar (bolalar), rok, (kattaroq), -mtir (qoramtir) va hokazo.

Morfemalar asosiy vazifasiga koʻra, 2 turga boʻlinadi; soʻz yasovchilar; soʻzning shaklini yasovchilar. Suz yasovchi Morfemalar yangi-yangi leksemalar hosil qilish uchun qoʻllanadi va oʻzbek tili lugʻat (leksik) qatlamining boyishida muhim rol oʻynaydi. Soʻz shakli hosil qiluvchi Morfemalar soʻzning qoʻshimcha maʼno ifodalovchi shaklini yasaydi. Mas: daraxtlar (daraxt soʻzining koʻplik shakli), balandroq (baland soʻzining daraja shakli), sargʻish (sariq soʻzining ozaytirma shakli) keldim (kel feʼlining oʻtgan zamon birinchi shaxs birlik shakli) va boshqa Morfemalar mustaqil qoʻllanmaydi, lugʻaviy maʼno ifodalay olmaydi, faqat soʻzning lugʻaviy va grammatik maʼnolari shakllanishiga xizmat qiladi. Soʻz tarkibida Morfema ishtirok etmasligi ham mumkin. „Morfema“ termini va tushunchasini tilshunoslikka polyakrus tilshunosi I.A.Boduen de Kurtene kiritgan. Lekin Morfemaning I.A.Boduen de Kurtene talqini bilan ushbu, hozirgi talqini oʻrtasida bir qadar farq bor.

Azim Hojiyev, Neʼmat Mahkamov.

Yana qarang 

 Tilshunoslik

Manbalar
Morfin

Morfin — afyun (opiy)ning asosiy alkaloidi. Afyundan kimyoviy yoʻl bilan ajratib olinadi. Ogʻriq qoldiruvchi kuchli narkotik moddalar turkumiga kiradi. Tibbiyotda morfinning gidroxlorid tuzi ishlatiladi. Morfin, asosan, markaziy nerv sistemasiga taʼsir etadi: ogʻriq sezgisini kamaytiradi, nafas, yoʻtal va qusish markazlarini susaytiradi, adashgan hamda koʻzni harakatlantiruvchi nervlar markazini qoʻzgʻatadi. Uni bir necha bor qabul qilinganda kishi oʻrganib qolishi (morfinizm) mumkin.

Manbalar
Morfinizm

Morfinizm — giyohvandlik turlaridan biri, morfinga oʻrganib qolib, uni qabul qilmay tura olmaslik, xumorlik. M.da ruhiyat (shaxsning xususiyatlari, feʼl-atvori, irodasi) buziladi, xumor (abstinensiya) sindromi rivojlanadi, odam tirishib qoladi, tinkasi quriydi,yuraktomir, meʼda-ichak va jinsiy aʼzolar faoliyati izdan chiqadi; terisi "gʻoz terisi"ga oʻxshab ketadi, oyoq-qoʻl boʻgʻimlarida kuchli ogʻriq, muskullar tortishishi, talvasalar tutishi kuzatiladi. Tushga har xil qoʻrqinchli voqealar kiradi, qoʻrquv bosadi. Morfin qabul qilinishi bilan bu alomatlar tezda oʻtib ketadi. M.da narkotik modda — morfiy teri ostiga va vena qon tomiriga yuborilgani uchun bemorning bilak, son va biqinlarida qotib qolgan tomir chandiqlari va igna oʻrni yaqqol koʻzga tashlanadi. M.ning oldi olinmasa, bemor halok boʻlishi mumkin.

Manbalar
Morfogenez

Morfogenez (yun. morphe — shakl va genesis — rivojlanish) — organizmlarning ontogenezi va filogenezida yangi shakllar va tuzilmalarning hosil boʻlish jarayoni. M. jarayonida hujayralarning koʻpayishi, joyining oʻzgarishi, tanlanishi, baʼzi hujayra guruhlarining oldindan irsiy belgilab qoʻyilgan oʻlimi va ixtisoslanishi kuzatiladi. Murtakhujayralarining ixtisoslanishi tufayli har xil tuzilishga va funksiyaga ega boʻlgan hujayralar shakllanadi. Ixtisoslashgan hujayralar muayyan yoʻnalishda rivojlana boshlaydi. Bu jarayon determinatsiya deyiladi. Unda hujayra guruxdari oʻzaro taʼsir qilib, bir-birining rivojlanishini boshqaradi. Bu hodisa embrional induksiya deyiladi (yana qarang Ontogenez, Filogenez).

Manbalar