MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nicolae Ceaușescu

Nicolae Ceaușescu (1918.26.1, Olt uyezdi, Skornicheshti qishlogʻi — 1989. 22.12, Buxarest) — Ruminiyada diktatorlik rejimi oʻrnatgan hukmdor. 1955 yildan Ruminiya kompartiyasi rahbariyatida (1965 yildan esa bosh kotibi). Davlat kengashi raisi boʻlgan (1967—74). Ruminiya prezidenti (1974—89). Xalq qoʻzgʻoloni natijasida hokimiyatdan agʻdarilib, otib tashlangan.

Manbalar
Chashmai Ayyub

Chashmai ayyub () — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (1208—1209, 1379—1380-yillar). Buxoro shahrining shimoliy-gʻarbiy qismida joylashgan maqbara (mazorot). XII asr boshlari qoraxoniylar davrida qurilgan. Amir Temur davrida XIV asrda qayta taʼmirlanib, hozirgi shaklga keltirilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Chashmai Ayyub baʼzan maqbara sifatida ham tilga olinadi. Aslini olganda ushbu obida Ayyub paygʻambarining qadamjosidir. Mazkur obida bir necha asrlar davomida qurilgan. Obyektning eng qadimgi qismi XII asrga borib taqaladi. Mazkur davrda saqlanib qolgan lavhda 1380-yil sanasi oʻyib yozilgan. XVI asrga oid peshtoqlarda yozuvlar ham mavjud. Bino Amir Temurning Xorazmga qilgan yurishidan soʻng xorazmlik ustalar tomonidan bunyod etilgan. Chashmai Ayyub mozori ham boʻlgan. Amir Temur davrida Amir Hajjoj degan kishi tomonidan bunyod etilgan va hozirgi kunda ham mavjud maqbara binosi ostida qolib ketgan. Buxoro xoni shayboniy Abdullaxon II davrida bino qaytadan toʻla taʼmirlangan va qurilish ishlari yakuniga yetkazilgan. Obidaning bosh fasadi sharq tomonga qaragan va ichkarida maxsus quduq joylashgan xona bor. Quduq joylashgan xona orqasida mehrob boʻlib, aynan shu xonada Ayyub paygʻambarning sagʻanasi yaʼni qadamjosi mavjud. Goʻrxonadagi eshik yuqorisida kitoba bitik boʻlib, Ayyub paygʻambarning Buxoroga tashrif buyurishi haqida yozilgan yogʻoch taxta mavjud. Hozirgi kunda Chashmayi Ayyubda Buxoro suv taʼminoti tarixi muzeyi joylashgan.

Meʼmorchiligi 
Muqaddas ziyoratgoh binosi toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (19x26 m) boʻlib, gʻarbdan sharqqa choʻzilgan 4 xonadan iborat, har bir xona birbiriga oʻxshamagan gumbazlar bilan qoplangan. Dastlab eng qadimgi xona — murabba tarhli (4,5 x 4,5 m) quduqxona bunyod etilgan. Ushbu xona Arslonxon tomonidan Minorai kalon va Namozgoh masjidi bilan bir davrda qurilgan degan rivoyatlar saqlangan. Uning ikki yonida ziyoratchilar uchun oʻz vaqtida 2 eshigi boʻlgan; old tomoniga toqli xona (4,5x4,5 m) tutashtirib qurilgan, u binoga peshtoq vazifasini oʻtagan, qoʻsh gumbazli, oldi peshtoqli. Ziyoratxona devorida Amir Temur farmoyishiga binoan 1379-yilda unga taqab kulohiy gumbazli katta xona, burchaklarida minoralari boʻlgan daxdiz qurilganligi yozilgan. Binoning qadimgi qismi ichkarida qolgan.

Rivoyat qilinishicha 
Rivoyatlarga koʻra chashma (buloq) Ayub Alayhis-salom Buxoro boʻylab dinni targʻib qilib yurgan payti bilan bogʻliq. Qurgʻoqchilik paytida mahalliy xalq chanqoqlikdan oʻlayotgan paytida undan suv soʻragan. Paygʻambar oʻz asosi bilan yerni bir urib hozirgi kungacha uni suvini ichib boʻladigan shifobaxsh buloq hosil qilgan. Rivoyatga koʻra chashma suvi shifobaxsh hisoblangan va buloq boshiga koʻplab ziyoratchilar kelavergan. Vaqtlar oʻtib ushbu maskan ziyoratchilar maskaniga aylanadi. Bu shamning suvi teri kasalliklariga, pes-moxovga ham qarshi shifobaxsh ekanligi toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 
 

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Chashmardon dovoni

Chashmardon dovoni — Chumqor togʻ tizmasining markaziy qismidagi dovon. Oʻzbekiston bilan Tojikiston chegarasida. 2868 m balandliqsa joylashgan. Dovon orqali Sangzor vodiysidan Zarafshon vodiysiga oʻtiladi.

Oʻzbekiston geografiyasi
Tojikiston
Dovonlar
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Anggun

Anggun Cipta Sasmi (29-Aprel, 1974), taxallusi — Anggun, Indoneziya xonanda, aktrisa va kiyimlar dizayneridir. Hozirda u Fransiyada yashaydi. Uning musiqasi odamni oʻziga jalb qiladi va ilhomlantiradi. Anggun nafaqat muxlislarni seza oluvchi iqtidorli musiqachi, balki konsert davomida har xil obrazlarni yarata oluvchi aktyor hamdir. Unga qarab diling yayraydi.

Shaxsiy hayoti 
2010-yilda Cyril Montanaga turmushga chiqqan, lekin ular 5 yillik nikohdan keyin 2015-yilda ajralishgan. Bir qizi bor.

Havolalar 
 Rasmiy sayti
 Anggun YouTube sahifasi
 

Yashayotgan insonlar
LGBT huquqlari faollari
Chaqa

Chaqa, chaqa pul — qiymati past boʻlgan metall tangalar; mayda toʻlovlar, yirik pul belgilarini maydalash, qogʻoz pullardan qaytim berish uchun qoʻllaniladi. Jahon mamlakatlarida Ch.ning eng kichik qiymati amaldagi milliy valyuta birligining 1/100 qismiga teng boʻlgan tanga shaklida zarb qilinadi (mac, soʻmrya. tiyin, damaraa sent, rupiyada paysa, grivnadya kopeyek). Qadimdan Ch. pullar qiymati yuqori boʻlgan kumush va oltin tangalardan farqli hodda faqat mis yoki jez singari arzon metallardan yasalgan. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki 1994-yil 1 iyuldan muomalaga chiqargan 1, 3, 5 tiyin qiymatdagi mis tangalar Ch. hisoblanadi.

Pul
Chaqaloqlarning gemolitik kasalligi

Chaqaloqlarning gemolitik kasalligi — chaqaloklarda ogʻir kechadigan kasallik. Ona va homila qon gruppalarining turli sistemalar, koʻpincha rezusfaktor boʻyicha mos kelmasligi.

Qonda rezusfaktorning boryoʻkligiga qarab, u rezusmusbat yoki rezusmanfiy deb belgilanadi. Bolada kasallik ona yoki ota qonining rezusi mos kelmasligi (onasi—rezusmanfiy, otasi—rezusmusbat) dan paydo boʻladi. Bunda homilaga rezusfaktor rezusmusbat otadan utishi mumkin. Homilaning rezusfaktori platsenta orqali rezusmanfiy ona qoniga oʻtadi. Ona organizmi homila rezusfaktoriga nisbatan antitelolar ishlab chiqaradi, bular platsenta orqali rezusmusbat homila qoniga qayta oʻtib, uning eritrotsitlarini yemiradi (gemoliz roʻy beradi), kamqonlik va sariq pigment — bilirubinning toʻplanishi yuzaga keladi. Kasallik aksari ikkinchi, uchinchi va keyingi homiladorliklarda tugʻilgan, shuningdek, abortlardan keyingi homiladorlikda tugʻilgan (chunki ona organizmida antitelolar miqdori bir homiladorlikdan ikkinchi homiladorlikkacha ortib boradi) goʻdaklarda uchraydi. Onaga ilgari rezusfaktorni hisobga olmay qon quyilgan boʻlsa, birinchi homiladorlikdan tugʻilgan bolada ham Ch.g.k. paydo boʻlishi mumkin.

CH.g.k. ona va homila qoni qon gruppalari boʻyicha moye kelmaganda ham kuzatiladi, bu koʻpincha onaning qon gruppasi 1(O), bolaniki P(A) yoki Sh(V) boʻlgan hollarda roʻy beradi.

CH.g.k.ning 3 shakli farq kilinadi: homiladagi umumiy tugʻma shish, chaqaloklardagi sariqlik hamda ulardagi tugʻma kamqonlik.

Chaqaloklardagi sariklik koʻproq uchraydi. Sariqlik tugʻruqning birinchiikkinchi kunida paydo boʻladi va bola hayotining keyingi kunlarida kupaya boradi; baʼzan goʻdak terisi sargʻayib tugʻiladi, bu qonda eritrotsitlar parchalanishidan hosil boʻladigan boʻyovchi modda — bilirubinning paydo boʻlishi va tez koʻpayishiga bogʻliq. Bunda birinchi haftaning oxirlarida bolaning ahvoli ogʻirlashib, u shilqillab tushadi, yaxshi emmaydi, oyoqqoʻllari tortishadi.

Homilaning umumiy tugma shishi hamda kamqonliqda bola ulik tugiladi yoki tugʻilgan zahoti nobud boʻladi.

CH.g.k.ning oldini olish uchun homilador ayollarning qoni rezusfaktorga tekshiriladi va qon gruppasi aniqlanadi. Qoni rezusmanfiy ayollar hisobga olinadi; ularning qoni rezus antitelolarga muntazam tekshirib turiladi. Qoni rezusmanfiy birinchi marta homilador boʻlgan ayollarga abort qildirish tavsiya etilmaydi.
Chaqar masjidi

Chaqar masjidi — Margʻilondagi meʼmoriy yodgorlik (1911); xonaqoh, ayvon va xoʻjalik binolaridan iborat boʻlgan. Bizgacha binoning ayvon qismi saqlangan. Ayvonning uch tomoni yopiq, shifti toʻsinlar yordamida toʻgʻri toʻrtburchaklarga boʻlinib, ularning har biriga gullar solingan guldonlar ishlangan, rangbarang naqshlar bilan serhasham bezatilgan.

Chaqar „xizmatkor, kambag‘al, yo‘qsil“ degan maʼnoni bildiradi. Qadimda kambag‘allar yashaydigan joylar shunday deb atalgan. „Chaqar“ so‘zi toponim sifatida raspublikamizning ko‘pgina joylarida uchraydi. Jumladan Samarqand viloyatining Narpay tumanida, Qoraqalpogʻistondagi Amudaryo tumani hududlarida „Chaqar“ nomli qishloqlar bor. Toshkent shahrida bir mahalla „Chaqar“, deb ataladi.

„Chaqar“ masjidi — XX asr boshida Marg‘ilonning yirik sarmoyadorlaridan biri Sayyid Ahmadxonxo‘janing kuyovi Sayyid Jalolxon to‘ra tomonidan eski nuragan masjid o‘rniga qurilgan. Hajmi jihatidan uncha katta emas, nomutanosib ko‘rinishga ega.

Binoning faqat ayvon qismi saqlanib qolgan. O‘z vaqtida bu qism sharqqa qaragan uch tomoni yopiq, to‘sinli va ustunli ayvonning bir qismi bo‘lgan. Qishki xona va xo‘jalik binolari buzilib ketgan.

Shiftlarning eng yuqori qismining o‘rta oralig‘iga „hovuz“ yasalib, girih uslubida naqsh solingan. Masjid shiftlariga ko‘k, yashil va pushti tusdagi yozuvlar bilan bezak berilgan. Ayvonning baland jimjima karniziga qizil gulli sebargalar tasviri tushirilgan.

To‘sinlardan birida bino qurilgan sana hijriy 1329-yil (1911-yil) va xo‘jandlik meʼmorlar To‘xtabek va Mirbobo hoji ismlari qayd qilingan.
Shiftlarg ishlatilgan bo‘yoq va bezak kompozitsiyalarining uyg‘unlashgan holati Farg‘ona xalq ustalari amaliy sanʼatining ajoyib namunasidir.

Hozirda ushbu inshootda „Sayyid Jalolxon to‘ra“ rasmiy masjidi faoliyat ko‘rsatmoqda.
„Chaqar“ Said Jalolxon toʻra masjidi Fargʻona viloyati Margʻilon shahar Oxunboboyev MFY hududidagi Abdug‘ofurov nomli ko‘chasi 37-uyda joylashgan. Jome masjidi sifatida faoliyat olib olib bormoqda. Masjid imom xatibi — Yunusxon Mamarasulov (2023-yil iyun holatiga koʻra).

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Fargʻona viloyati
Masjidlar
Chaqilikalon

Chaqilikalon — Zarafshon tizmasining gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Sharqda Zarafshon daryosining chap irmogʻi (Magʻiyondaryo)dan boshlanib, gʻarbga Taxtaqoracha dovonigacha taxminan 70–75 km ga choʻzilgan. Eni 15–20 km. Balandligi 2000–2500 m. Eng baland joyi uning sharqiy qismida (2936 m), gʻarbida esa 2388 m dan oshmaydi. Ch. assimetrik tuzilishga ega. Shimoliy yon bagri tik, qoyali. Suvayirgʻich qismida platosimon yuzalar uchraydi. Gʻarbiy chekkasining suvayirgʻich qismida Qirqgogʻ platosi mavjud. Ch. gersin burmalanishi davrida shakllangan. Mezozoyda koʻtarilgan togʻlar yemirilgan. Hozirgi koʻrinishi yangi tekgonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Tektonik jihatdan antiklinoriy struktura. Tizma, asosan, silur va devon davri choʻkindi togʻ jinslari (ohaktosh va dolomitlar)dan tashkil topgan. Ch. iklimi qurgʻoqchil. Yozi ancha iliq, qishi sovuq. Oʻrtacha yillik temperatura 12,0°— 12,3°. Yillik yogʻin 800 mm (Omonqoʻtonda), togʻ yon bagʻirlarida 550 mm dan oshmaydi. Ch.dan boshlanadigan daryolar (Qorasuv, Urgutsoy, Kamongaron, Omonqoʻtonsoy va boshqalar) Zarafshon va Qashqadaryo daryolari havzasiga mansub.

CH. tizmasi hududida, asosan, jigarrang tuproqlar tarqalgan, togʻ oldi qismlarida boʻz tuproqlar uchraydi. Tizma hududi adir va togʻ oʻsimliklari mintaqasiga kiradi. Mezokserofil va efemer oʻsimliklar oʻsadi. Tizmaning shimoliy yon bagʻrida yongʻoq, yovvoyi olcha va boshqa daraxtlardan tashkil topgan oʻrmonlar mavjud. Ch.da koʻplab karst relyef shakllari (karrlar, karst voronkalari, botiqlari, quduqlar, shaxtalar, gʻorlar) vujudga kelgan. Ch.ning Qirqtogʻ platosida Kiyev tri bor.

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Chaqiq jinslar

Chaqiq jinslar - choʻkindi togʻ jinslari; turli togʻ jinslari (magmatik, metamorfik yoki choʻkindi togʻ jinslari) hamda minerallar (kvars, dala shpatlari, slyudalar, baʼzan glaukonit, vulkan shishasi va boshqalar) boʻlaklari, parchalaridan tashkil topgan. Chaqiq jinslarning sementlashgan, sementlashmagan va gʻovak turlari mavjud. Sementlashgan Chaqiq jinslarda karbonatlar (kaltsit, dolomit), kremniy oksidlari (opal, xalsedon, kvars), temir oksidlari (limonit, gyotit va boshqalar), gilli minerallar va boshqa bogʻlovchi material vazifasini oʻtaydi. Chaqiq jinslarda koʻpincha organik qoldiqlar, mollyuska chigʻanoqlari, daraxtlarning tana va shoxlari va boshqa boʻladi. Chaqiq jinslar, asosan, strukturali belgi — jins boʻlaklari, parchalari, zarralar oʻlchamiga koʻra tasniflanadi: yirik chaqilgan jinslar yoki psefitlar, zarralarining oʻlchami 1 mm dan ortiq (sementlashmagan jinslar: palaxsa, gʻoʻlatosh, chagʻir toshlar, mayda va yirik shagʻallar; sementlashgan jinslar — konglomerat, brekchiya, gravelit va boshqalar); qum jinslar yoki psammitlar, zarrachalarining oʻlchami 1—0,05 mm (qum va qumtoshlar); changsimon jinslar yoki alevritlar, zarrachalarining oʻlchami 0,05—0,005 mm (alevritlar va alevrolitlar); gilli jinslar yoki pelitlar zarralarining oʻlchami 0,005 mm dan kam (gillar, argillitlar va boshqalar) boʻlgan jinslarga ajratiladi. Chaqiq jinslarga vulkan jinslari ham kiradi. Oltin, platina, qimmatbaho toshlar sochmalari, qalay, volfram minerallari, kamyob va radioaktiv elementlar dare va dengiz kumlarida uchraydi. Chaqiq jinslardan qurilish materiali sifatida, qumdan — shisha va metallurgiya sanoatida foydalaniladi.

 

Chaqiq jinslar
Chaqmoq

Chaqmoq — atmosferada yuz beradigan uchqunli elektr razryadi. Bulutlar bilan bulutlar orasida yoki bulutlar bilan yer orasida hosil bo‘ladi. Chaqmoq hosil qiluvchi momaqaldiroq bulutining elektr zaryadlari 10—100 Kl bo‘lib, unga sabab elektr zaryadlarining birbiriga taʼsirlashuvidir. Chaqmoq chaqqanda atrof bir zum yorishib ketadi. Uzunligi bir necha km, diametri bir necha o‘n sm, davomiyligi sekundning o‘nlarcha ulushiga teng, tok kuchi 100 kA gacha bo‘lishi mumkin. Bunday chizikli chaqmoq bilan birga baʼzan sharsimon chaqmoq ham chaqadi. Chaqmoq, asosan, bahor va yoz fasllarida kuzatiladi. Momaqaldiroq bilan birga yuz beradi.

Yana qarang 

 Yashin

Meteorologiya
Chaqnovchi yulduzlar

Chaqnovchi yulduzlar - ravshan ligi qisqa vaqt ichida ming va hatto million marta ortib, astasekin eski holiga qaytuvchi yulduzlar. Moʻʼtadil holatida Chaqnovchi yulduzlar ancha xira boʻlib, koʻzga uncha koʻrinmaydi. Ular chaqnaganda yulduz portlab, moddasi katta (sekundiga bir necha yuz km dan minglab km gacha) tezlikda tarqaladi va atrofida juda katta oʻlchamli tumanlik hosil boʻladi. Chaqnovchi yulduzlar yangi va oʻta yangi yudduzlar deb ham ataladi.

 

Astronomiya
Chagʻdavul

Chagʻdavul, changdovul (moʻgʻulcha — chagʻdaul, chagʻduul) — 1) Chingiziylar, Temuriylar armiyasida qoʻshinning ortaryergard qismi. Unga shahzodalar va tajribali lashkarboshilar qoʻmondonlik qilgan; 2) qoʻshinning ort (aryergard) qismi qoʻmondoni. Xiva xonligida otliq qorovul sardori ham Ch. deb yuritilgan. Buxoro xonligida harbiy mansablardan biri xisoblanib, qorovul, yoʻlchi va josusdan yuqori turgan. Ayni paytda aryergard qoʻshinida xizmat kiluvchi askar ham Ch. istilohi bilan ifodalangan.
Chagʻillitepa

Chagʻillitepa — neolit davri makoni (mil. av. 5ming yillik). Joytun madaniyatiga oid yodgorliklardan biri. Turkmanistonning jan.da Kopetdogʻ tof oldi tekisligidagi Meana va Chaacha qishlokdari oraligʻida. 1962— 63 yillarda tekshirilgan. Ch. uchta madaniy qatlamdan iborat, yuqori qatlamda arxeologik materiallar sakdanib qolmagan. Oʻrta va quyi qatlamlarni qazish vaqtida bir xonali uylar va xoʻjalik xonalari ochilgan. Xonalardan rangli sopol idishlar, tosh qurollar (pichoq, qirgʻich, oʻroq va boshqalar) topilgan. Ch. aholisi dehqonchilik, chorvachilik va ovchilik bilan shutullangan.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Chagʻon

Chagʻon — 8-asr boshlarida Xorazmda hukmronlik qilgan xorazmshoh. Poytaxt Fir (Fil) shahri (qarang Kot)sa. xorazmshohning saroyi joylashgan. Manbalarda aytilishicha, xorazmshoh Ch. oʻziga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan xalqqa boshchilik qilgan ukasi Hurzod (Xoʻrzod) ga qarshi kurashish uchun Xorazmga bostirib kirgan arablar lashkarboshisi Qutayba ibn Muslimdan harbiy yordam soʻraydi va oʻz shaharlarining oltin kalitlarini unga yuboradi (711 yil). Hurzod bu paytda oʻz tarafdorlari bilan Mizdahqonda turgan. Xorazmni bosib olishga 2 yilcha tayyorgarlik koʻrgan Qutayba bu ixtilofdan unumli foydalanib, Ibn alAsirning yozishicha, 712 yilda oʻz koʻshini bilan Fir shahriga bostirib kirgan. Qutaybaga qarshi Hurzod qoʻshini mardlik bilan kurashgan. Biroq Hurzod jangda asir olinib oʻldirilgan. Xorazmshoh Ch. Hurzod tarafdorlari va oʻziga qarshi chiqayotgan Hamjir hokimlariga qarshi kurash olib borish uchun yana Qutaybadan yordam soʻraydi. XorazmshohCh. oqibatda arablar hukmronligini tan olib, ularga xiroj toʻlashga majbur boʻladi. Xullas, Ch. hukmronligi davrida Xorazm oʻz mustaqilligini yoʻqotgan. Xorazmshoh Ch.ning qoʻshinlari arablarning Samarkand va boshqa shaharlar ustiga qilgan yurishlarida bir necha marta ishtirok etganlar. Qutayba Xorazmni tark etgach, vatanparvarlar Ch.ni xoinlikda ayblashgan. Sarosimada qolgan Ch. — turklar, soʻngra Qutayba huzuriga qochib borgan.

Adabiyot 
 Istoriya Xorezma, T., 1976.
Chafpak

Chafpak, chigʻrogʻ, chigʻrak — turkiy etnik guruh. Bobur Ch.lar haqida shunday yozgan: "Andijon viloyatining sahronishinlaridan biri chagʻrak eldir, qalin eldur. Besholti ming uyluq el bordur. Fargʻona bilan Qashqar orasidagi togʻda boʻlurlar. Otlari koʻp va qoʻylari qalindur". Ch.larning baʼzi guruxlari qipchoqlar bilan birga 11-asrning 1yarmidayoq Xorazmning siyosiy hayotida faol qatnashganlar. Taxmin qilinishicha, Ch.lar qipchoq qabilalaridan biri boʻlib, 11 — 11-asrlarda Fargʻona vodiysining togʻli hududlariga kelib oʻrnashib qolgan.
Pafnutiy Chebishyov

Pafnutiy Lvovich Chebishyov [1821.14(26).5, Kaluga gubernyasi, Okatovo qishlogʻi — 1894.26.11(8.12), Peterburg] — rus matematigi va mexanigi, ehtimollar nazariyasi rus maktabining asoschilaridan biri. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1856). Moskva universitetini tugatgan (1841), professor (1850). Ilmiy ishlari ehtimollar nazariyasi, sonlar nazariyasi, matematik analiz, mexanizmlar nazariyasiga oid. Ch. tasodifiy miqdor tushunchasini ehtimollar nazariyasiga tatbiq qilgan; ehtimollar nazariyasining limit teoremalarini isbotlashning yangi usuli — momentlar usulini yaratdi; katta sonlar qonunini umumiy holda isbotladi. Sonlar nazariyasida tub sonlar taqsimotining asimptotik qonuni va boshqalarni umumiy shakdda isbotladi. Ortogonal koʻphadlar, funksiyalarni eng yaxshi yakinlashtirish muammolari bilan shugʻullandi. Differensial binomni elementar funksiyalarda integrallash shartlarini topdi. Ch.ning kup (asosan, mexanizmlar nazariyasi sohasidagi) kashfiyotlari amaliy tadqiqotlar rivojiga sabab boʻldi.

Matematiklar
Mexaniklar
Cheboksari

Cheboksari (chuvashcha — Shupashkar) — Rossiya Federatsiyasi Chuvashiya Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti (1925-yildan). Volga daryosining oʻng sohilida, Cheboksar daryosining Volgaga kuyilish joyida. Cheboksari stansiyasi, avtomobil yoʻllari chorrahasi, aeroport bor. Yirik dare porti. Aholisi 440,6 ming kishi (2002). Ilk bor 1469-yil solnomasida uchraydi. 1555-yildan Rus davlati qalʼasi. Volga boʻyining yirik savdo markazi. 1781-yildan Kozon gubernyasi uyezd markazi. 1920-yildan Chuvashiya muxtor viloyati markazi, 1925-yildan Chuvashiya Muxtor Respublikasi poytaxti, 1992-yildan Chuvashiya Respublikasi poytaxti. Yetakchi sanoat tarmoqlari: mashinasozlik (elektrotexnika sanoati, priborsozlik, traktorsozlik va boshqalar), yengil (shu jumladan, ipgazlama kti); shuningdek, oziq-ovqat (sut zdi, goʻsht kti), qurilish materiallari sanoatlari mavjud. Issiqlik elektr styasi bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Chuvashiya universiteti), 5 teatr, 4 muzey (oʻlkashunoslik, badiiy, adabiyot va boshqa muzeylar), filarmoniya, kartinalar galereyasi faoliyat koʻrsatadi.

Meʼmoriy yodgorliklardan Troitsa monastiri (16-asr), Vvedeniye sobori (1651), Vozdvijeniye (1702) va Uspeniye (1763) cherkovlari, 17—18-asrlarda qurilgan turar joy binolari saqlangan.
Chegara qatlam

Chegara qatlam — suyri jismlarning sirti yaqinida, kanal devorlarida yoki suyuqlikning xar xil tezlikli, trali, yo boʻlmasa, turlicha kimyoviy tarkibli ikki oqimning boʻlinish chegarasida suyukdik yoki gazning oqish sohasi. Chegara qatlam nazariyasini 1904-yilda L. Prandtlʼ yaratgan. Oqish rejimi suyuqlik yoki gazning qalinligi, tashki muhitning qandayligi, suyuqlik (yoki gaz) tegib turgan yuzaning sillikligiga bogʻliq. Chegara qatlamda yopishqoqlik kuchi hisobga olinadi. Nisbiy tezlikka ega boʻlgan ikki oqimning qoʻshilishi natijasida ham Chegara qatlam hosil boʻladi va u erkin qatlam deb ataladi. Chegara qatlamda oqimning laminar (tekis) va turbulent (uyurmali) rejimi yuz berishi mumkin. Laminar Chegara qatlam qalinligi turbulent Chegara qatlam uchun esa formula orqali aniqlanadi.

CH.q.da muhit zarralari tormozlanadi, maʼlum vaqtdan keyin ularning kinetik energiyasi hosil boʻlgan bosimni yengish uchun yetarli boʻlmay qoladi, bu vaqtda Chegara qatlamda teskari o qi m hosil boʻladi. Suyuqlik zarralari dastlab jism yuzasiga parallel harakat qiladi, teskari okim hosil boʻlishi bilan jism yuzasidan uzoqdashadi. Bu hodisani Chegara qatlamning ajralishi deyiladi. Chegara qatlamda ajralish kancha oddin roʻy bersa, jismning quyruq qismida bosim shuncha kam boʻladi. Chegara qatlam ajralishi bilan Ch.qdan tashkarida suyuklik (gaz) okimi tubdan oʻzgaradi. Bu, oʻz navbatida, jismga, mac, samolyot qanotiga qarshilik kuchini koʻpaytirib, koʻtarish kuchini kamaytiradi.
Chegrava

Chegrava (Hydroprogne caspia) — baliqchisimonlar turkumining chigirtchilar oilasiga mansub qush. Oilaning eng katta vakili. Vazni 600—700 g. Qanotlari yozilganda 120—130 sm. Dumi ayrisimon. Boshini usti qora. Tanasining usti och kulrang, korni oq. Tumshugʻi baquvvat, qizil, oyogʻi qora. Janubiy Amerikadan boshqa hamma joylarda tarkalgan. Afrikada va Janubiy Osiyoda qishlaydi. Shoʻr suvli havzalarning kumli va kum toshli orollarida koloniya boʻlib uya quradi. 3 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini nari va modasi navbat bilan 22—25 kun bosadi. Asosan, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchi umurtqasizlar, baʼzan qushlar tuxumi va joʻjalari bilan oziqlanadi.
James Chadwick

James Chadwick () (1891.20.10, Manchester 1974.24.7) - ingliz fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1927). Ernest Rutherfordning shogirdi. Manchester va Kembrij universitetlarini tugatgan. 1943—45 yillarda LosAlamos (AQSH)dagi atom bombasi loyihasi ustida ish olib borayetgan bir guruh olimlarni boshqargan. Liverpul universiteti prof (1935—48), Kembrij universiteti qoshidagi Ganvill va Kiz kolledji direktori (1948—58). Ilmiy ishlari atom yadrosi fizikasiga oid. Betanurlanish energiyasining tutash spektrini kashf etgan (1914), yadroda alfazarralar sochilishini oʻrganib, yadro zaryadini bevosita oʻlchagan (1920) va Rezerford atom nazariyasini uzilkesil tasdiqlagan. Berilliyni alfazarralar bilan nurlatganda vujudga keladigan nurlanishni oʻrganib, neytronni kashf etgan (1932). Nobel mukofoti laureati (1935).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-oktabrda tugʻilganlar
24-iyulda vafot etganlar
1891-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Ernst Boris Chain

Ernst Boris Chain (1906. 19.6, Berlin — 1979.12.8) — ingliz biokimyogari, London qirollik jamiyati aʼzosi (1949-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1930). 1933 ydan Angliyada. Kembrij biokimyo instituti (1933—35), Oksford universiteti (1935—48), Italiyadagi Xalqaro kimyo mikrobiologiya markazida turli lavozimlarda ishlagan (1948—61). 1961 ydan London universitetida biokimyo professor Ilmiy faoliyati insulinning kimyoviy asoslari, penitsillinning kimyoviy va klinik xususiyatlarini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1945; Alexander Fleming va X. Flori bilan xamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1906-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
19-iyunda tugʻilganlar
12-avgustda vafot etganlar
Thomas Cech

Chek Tomas (1947.8.12, Chikago) - amerikalik kimyogar. Kaliforniya universitetini tugatgan (falsafa doktori, 1975). Kolorado universiteti professor (1980-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalar kimyosiga oid. Genlarning mozaik (uzukli) tuzilishini oʻrganish okibatida ulardagi kodlangan qismlar (ekzonlar) kodlanmagan qoʻyilmalar (intronlar) bilan galmagal joylashishini topgan (1970). Silaysing reaksiyasi uchun, yaʼni eng oddiy organizmlardan tetraximena genidagi 2 ekzonni ajratib turuvchi intronni olib tashlash va ekzonlarni oʻzaro bogʻlash (dimerizatsiya) uchun zarur fermentni topish maqsadida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasida bu reaksiya hech qanday oqsilfermentlar ishtirokisiz, oʻzoʻzidan oʻtishini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1989, S. Oltmen bilan hamkorliqda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1947-yilda tugʻilganlar
8-dekabrda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar