MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Lev Landau

Lev Davidovich Landau [1908.9(22). 1, Boku — 1968.1.4, Moskva) — rus nazariyotchi fizigi, akad (1946). Mehnat Qahramoni (1954). Ilmiy ishlari kvant mexanika, oʻta oquvchan suyukliklar nazariyasi, oʻta oʻtkazuvchanlik, qattiq jism fizikasi, atom yadrosi va elementar zarralar fizikasi, plazma, kvant elektrodinamika, astrofizika va boshqa sohalarga oid. Metallarning elektron diamagnetizmi nazariyasini yaratgan (1930, Landau diamagnetizmi), rus olimi Ye. M. Lifshits bilan birgalikda ferromagnetiklar va ferromagnit re-zonansning domenli tuzilishini ishlab chiqqan (1935). Geliyning oʻta oquvchanligini nazariy jihatdan isbot qilgan (1941). U elektron plazmalari xususiy tebranishining soʻnish dekrementini ifodalovchi effektni fanga kiritgan (bu effekt "Landau soʻnishi" deb nom olgan). Rus olimi V. L. Ginzburg bilan hamkorlikda oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini yaratgan (1950), Rus olimlari A. A. Abrikosov, I.M Xalatnikov va I. Ya. Pomeranchuk bilan hamkorlikda kvant elektrodinamika asoslarini tekshirgan (1954—55). Ikki komponentli neytrino nazariyasini (1957), fermi-suyuklik nazariyasini yaratgan (1956—58). Nobel mukofoti laureati (1962).

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Bokuda tugʻilganlar
Landolfiya

Landolfiya (Landolphia) — kendirdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Afrikaning tropik Femida 30 dan ortiq turi bor. Koʻpchiligi daraxtlarga chirmashib usadi. Barglari tuxumsimon. Gullari oqish, xushboʻy, roʻvaksimon toʻpgul. Mevasi sersuv, isteʼmol qilinadi. Baʼzi turlaridan tabiiy kauchuk olinadi.

Manbalar
Landshaft

Landshaft (nem. Land — yer, shaft-oʻzaro aloqadorlik,birikkanlik )tipologik tabiiy komplekslarni umumlashtiruvchi tushuncha: geologik zamini, relyefi, iqlimi, tuproqlari, oʻsimlik turkumi, hayvonot dunyosi, gidrologik rejimining bir xilligi bilan ajralib turadigan va tabiiy chegaraga ega boʻlgan hudud. Landshaftshunoslikda L.ning 3 xil tushunchasi mavjud: regional tushuncha, bunda L. yer yuzasining tabiiy chegaralangan uncha katta boʻlmagan qismi tushuniladi; tipologik birlik boʻlib, bunda lanshaft termini barcha tasnif birliklariga nisbatan qoʻllaniladi; umumiy tushuncha, bu holda landshaft terminini turli katta-kichiklikdagi tabiiy geografik komplekslarga nisbatan qoʻllanilyshi mumkin. Maye, tundra L., dasht L., togʻ va h.k. Yana q. Geografik landshaft, Madaniy landshaft; 2) meʼmorlikda — bogʻ-rogʻli joylarning umumiy koʻrinishi, manzarasi; 3) tasviriy sanʼatda — manzara janri.

Manbalar
Landshaft geokimyosi

Landshaft geokimyosi - 20-asr ning 40-yillarida tabiiy geografiya va geokimyo fanlari tutashgan chegarada vujudga kelgan ilmiy yoʻnalish. Kimyoviy elementlarning geografik landshaftlardagi migratsiyasi (qayta taqsimlanishi)ni geokimyo va biogeokimyo usullari bilan oʻrganadi. L.g.ga B. B. Polinov, V. I. Vernadskiy, A. Ye. Fersman, V. V. Dokuchayevlar asos solgan. B. B. Polinov birinchi boʻlib L.g. vazifasini aniqlab berdi, uni oʻrganish metodlarini ishlab chikdi.

Geokimyo nuqtai nazaridan landshaftlar yer yuzasining ayrim qismi boʻlib, ularda quyosh energiyasi taʼsirida atmosfera, gidrosfera va litosferadagi kimyoviy elementlarning migratsiyasi amalga oshadi.

L.g. atmosfera-oʻsimlik, oʻsimliktuproq, tuproq-suv, suv va jinslar, yaʼni landshaftlarning migratsiyasini tadqiq qiladi. L.g. maxsus landshaftlar geokimyosi haritalarida oʻz aksini topadi. Bunday haritalarda ruda konlari uchrashi mumkin. Masalan, oʻsimlik, tuproq, suv va togʻ jinslarining tarkibini geokimyoviy oʻrganish natijasida Armaniston, Janubiy Ural, Buryatiya va boshqa joylarda yangi konlar topildi. Oʻzbekiston hududida L.g.ni oʻrganish 1955—58 yillardan boshlandi. Bunda aso-siy yoʻnalish choʻl rayonlari oʻsimliklaridagi mikroelementlardan va bio-geokimyoviy usullardan ruda konlari qidirishda foydalanishga qaratilgan edi. Landshaftlar turining har birida kimyoviy elementlarning holati ularda mavjud boʻlgan tabiiy sharoitlar bilan belgilanadi. Oʻzbekiston hudu-di fizik-geografik va geologik xususiyatlarga koʻra, 2 yirik landshaft — tekislik (choʻl) va togʻli rayonlarga boʻlinadi.

I. H. Hamroboyev rahbarligida Qizilqum, Nurota va Qurama togʻlaridagi yer yuzasiga chiqmagan nodir va rangli metallarning oʻsha xutsuddagi oʻsimlik, tuproq va suv tarkibi bilan bogʻliqligi oʻrganildi. Muayyan konlardan darak beruvchi indikator oʻsimlik turlari aniqlanib, geokimyoviy maydonlar belgilanadi. Qurama togʻlarning ku-mush, qoʻrgʻoshin, rux konlaridagi oʻsimlik va suvda marganets, titan elementlarini yigʻuvchi bakteriyalarning ayrim turlari mavjudligi, oltin konlarida esa faqat titanni yigʻuvchi bakteriyalar borligi aniqlandi. Ruda konlarini qidirib topishda, atrof muhitni muhofaza qilish muammolarini hal qilish, sogʻliqni saqlash, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalardagi L.g.ning yangi usullaridan foydalanish juda muhimdir.

Adabiyot 
 Predelman A. I., Geoximiya landshafta, M., 1975.

Manbalar
Landshaftshunoslik

Landshaftshunoslik - tabiiy geografiyaning boʻlimi, turli darajadagi murakkab tabiat va tabiiy-antropogen geosistemani oʻrganadi. L.ning asosini geografik landshaft haqidagi taʼlimot tashkil qiladi. Barcha geografik majmualar — landshaft qobigʻi va geografik mintaqalardan tortib eng kichik, yaʼni landshaft, joy, mavzegacha boʻlgan majmualar L.ning tadqiqot obʼyektiga kiradi. Baʼzi tadqiqotchilar L.ni faqat landshaftni va uning tarkibiy qismlari boʻlgan joy, mavze, fatsiyalarni oʻrganadigan fan, deb hisoblaydilar. Ushbu fanning asosiy tadqiqot metodi — Yer yuzasida obyektiv mavjud boʻlgan landshaftlarni aniklash, ularni bevosita joyida ku-zatish, haritaga tushirish, har tomon-lama tavsiflab berishdan iboratdir. Landshaftlar taʼrifi miqdor va sifat koʻrsatkichlariga asoslanadi. L. aniqlagan qonuniyatlar tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ularni muhofaza qilishga yordam beradi.

L. faniga Rossiyada V. V. Dokuchayev va uning maslakdoshlari L.S. Berg, G. N. Visotskiy, A. A. Grigoryev, S. V. Kalesnik, A. G. Isachenko, G. F. Morozovlar, nemis geografi 3. Passarge asos solgan. Ular tuproq zonalarini oʻrganib, landshaftlarning zonallik qonuniya-tini ishlab chikishgan. Oʻzbekistonda L. bilan 1960-yillardan shugʻullanila boshlandi.

L.da hozirgi vaqtda bir qancha ilmiy yoʻnalishlar shakllangan. Maye, landshaftlar geofizikasi, landshaftlar geokimyosi, antropogen L., amaliy L. va boshqa L. koʻp fanlar uchun umumiy metodologik yondoshuvlar, yaʼni tarixiy, sistemali yondoshuvlarga tayanadi. Kiyo-siy, matematik, haritagrafik, aero-kosmik, statsionar metodlardan foydalanadi.

Manbalar
Karl Landsteiner

Karl Landsteiner (1868.14.6, Vena yaqinidagi Baden — 1943.26.6, Nyu York) — avstriyalik immunolog, immunogematologiya asoschilaridan. Vena (1911-yildan) va Rokfeller (Nyu-York, 1922-yildan) universitetlari professor 1922-yildan AQShda. Odamning qon gruppalarinm (1900, Ya. Yanek bilan birga) va rezus-faktorni (1940, A. Viner bilan hamkorlikda) kashf etgan, P Levin bilan odam qoni eritrositlaridagi 2 antigenni aniklagan. Zahm diagnostikasini, 1909-yilda E. Popper bilan hamkorlikda poliomiyelit infeksion kasallik ekanligini tadqiq qilgan. Uning kompleks antigenlar borasidagi ilmiy izlanishlari immunologiya fani rivojiga salmokli hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1930).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1868-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
14-iyunda tugʻilganlar
26-iyunda vafot etganlar
Lankasterlar

Lankasterlar (Lancaster) - Angliyadagi qirollar sulolasi (1399— 1461). Plantagenetlar tarmogʻi. Sulola vakillari: Genrix IV, Genrix V, Genrix VI. Kizil va oq gullar urushi davrida (1455—85) hokimiyatni yorklar sulolasiga topshirgan.

Manbalar
Lantan (kimyoviy unsur)

Lantan (yun. lanthano — bekinaman; lot. Lanthanum), La — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 57, atom massasi 138,9055; nodir-yer elementlaridan. Tabiiy Lantan (kimyoviy unsur) ikkita izotopdan tashkil topgan: 139La (99,911%) va radioaktiv 138La (0,089%, T1/22-10" i.). Atom radiusi 0,187 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiyey son keltirilgan) La3+O,117 nm (6), 0,124 nm (7), 0,130 nm (8), 0,136 nm (9), 0,141 nm (10), 0,150 nm (12). Yer poʻstidagi miqdori massasi jihatdan 2,9-10~3%, dengiz suvida 2,9’10~6 mg/l. Boshqa nodir yer elementlari bilan birga monatsit, bastnezit, loparit va apatit tarkibida uchraydi va ulardan ajratib olinadi. Shved olimi Brinell boʻyicha qattiqligi 363 MPa, mexanik ishlovga oson beriladi, sof holdagi Lantan (kimyoviy unsur)dan yupqa tunuka tayyorlash mumkin. Lantan (kimyoviy unsur)ning birikmalari optik shishalar, keramik materiallar, lyuminoforlar, yuqori temperaturali oʻta oʻtkazgichlar tayyorlashda qoʻllaniladi. Lantan (kimyoviy unsur)ni shved kimyogari Lantan (kimyoviy unsur) Mosander 1839-yilda lantan "eri" — La2O3 koʻrinishida kashf etgan

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Lansetniklar

Lansetniklar (Branchiostoma, yaʼni Amphioxus) — bosh skeletsizlar kenja tipiga mansub xordalilar sinfi. Uzunligi 8 sm gacha, tanasi lansetsimon,och pushti rangli shaffof; xordasi tanasining oldingi uchigacha yetadi. 11 turi bor. Tipik vakili lansetnik (Brachiostoma lanceolatum, yaʼni A. lanceolatus) moʻtadil va iliq suvli dengizlarda 10—30 sm chuqurlikda koʻmilib yashaydi; qumdan tanasining oldingi qismi chiqib turadi. Plankton bilan oziqlanadi. Dum suzgichi lansetga oʻxshash (nomi shundan olingan). Terisi yalangʻoch (tangachalar bilan qoplanmagan). Dum suzgichidan boshqa suzgichlar boʻlmagani uchun faol harakatlanmaydi. Ogʻiz teshigi paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻrish va eshitish organlari boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 100 juft. Terisi ostida joylashgan Gess koʻzchalari yordamida yorugʻlikni sezadi. Ayrim jinsli. Uvildirigʻini suvga tashlaydi, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi erkin suzib yuradi. Lansetniklarni ilk bor 1774-yilda rus olimi Peter Simon Pallas topgan va uni mollyuska (Umax lanceolatus) sifatida tavsiflangan. Aleksandr Kovalevskiy lansetniklarni eng tuban tuzilgan xordali hayvonligini koʻrsatib bergan. Lansetniklar koʻpchilik dengizlarda, jumladan, Qora dengizda ham uchraydi. Lansetniklar sanoat ahamiyatiga ega emas. Mahalliy xalqlar isteʼmol qilishadi. Lansetniklar xordalilarning kelib chiqishini tushuntirishda nazariy ahamiyatga ega.Qon aylanish sistemesi barcha xordalilariniki singari yopiq bo'ladi. Lekin qon yagona qon aylanish sistemasi bo'ylab harakatlanadi. Asosiy qon tomirlari qorinva aortalardan iborat.

Turlari 
 Branchiostoma africae Hubbs, 1927
 Branchiostoma arabiae Webb, 1957
 Branchiostoma bazarutense Gilchrist, 1923
 Branchiostoma belcheri Gray, 1847 (Belcherʼs lancelet)
 Branchiostoma bennetti Boschung & Gunter, 1966 (Mud lancelet)
 Branchiostoma bermudae Hubbs, 1922
 Branchiostoma californiense Andrews, 1893 (Californian lancelet)
 Branchiostoma capense Gilchrist, 1902
 Branchiostoma caribaea Sundevall, 1853 (Caribbean lancelet)
 Branchiostoma clonasea 
 Branchiostoma elongata Sundevall, 1852
 Branchiostoma floridae Hubbs, 1922 (Florida lancelet)
 Branchiostoma gambiense Webb, 1958
 Branchiostoma indica Willey, 1901
 Branchiostoma japonica Willey, 1896 (Pacific lancelet)
 Branchiostoma lanceolatum Pallas, 1774 (European lancelet)
 Branchiostoma leonense Webb, 1956
 Branchiostoma longirostra Boschung, 1983 (Shellhash lancelet)
 Branchiostoma malayana Webb, 1956
 Branchiostoma moretonense Kelly, 1966; nomen dubium
 Branchiostoma nigeriense Webb, 1955
 Branchiostoma platae Hubbs, 1922
 Branchiostoma senegalense Webb, 1955
 Branchiostoma tattersalli Hubbs, 1922
 Branchiostoma virginiae Hubbs, 1922 (Virginian lancelet)

Manbalar

Havolalar 
 
 Branchiostoma
Lan

Lan (Cervus dama) — bugʻular urugʻiga mansub juft tuyokli hayvon. Erkagi shoxining uchi kuraksimon kengaygan, eng katta shoxining ogʻirligi 5 kg cha keladi. Urgʻochisi shoxsiz. Erkagining boʻyi 130 sm cha, balandligi yagʻridan 85—90 sm, ogʻirligi 40–90 kg. Rangi yozda oq hollar aralash toʻq sariq-chipor, qishda toʻq kulrang. Iyun—iyulda 1—2 ta xoldor bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 7,5—8 oy. L. shoxini may oyida tashlaydi, sentabrgacha yangisi oʻsib chikali. Vatani — Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari va Kichik Osiyo, Gʻarbiy Ukrainada va Boltiqboʻyi respublikalaridagi qoʻrikxona va parklarda koʻpaytirilmoqda. L. oʻt va butalar bilan oziqlanadi. Goʻshti isteʼmol qilinadi. Hozir yovvoyi L. kamayib ketganligi sababli muhofaza qilinadi.

Manbalar
Lanchjou

Lanchjou, Gaolan - Xitoyning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Xuanxe daryosining oʻrta oqimida. Gan-su provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,84 mln. kishi (1998). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Xitoyning yirik sanoat markazlari-dan. Yetakchi sanoat tarmoqlari — neft kimyosi va neftni qayta ishlash hamda mashinasozlik. Boyitilgan uran, sunʼiy kauchuk, elektr priborlari, jun gazlama ishlab chiqariladi. Sement, oyna-shisha, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Shim.-Gʻarbiy universitet, Xitoy Fanlar akademiyasi filiali bor. Shahar yaqinida yirik GES qurilgan

Manbalar 

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Lao (xalq)

Lao, laosliklar () — xalq. Laosning asosiy aholisi (2,95 mln. kishi). Shimoliy va Shim.-Sharqiy Tailandsa (15 mln. kishi) hamda Hindixitoy (Myanmada 25 ming kishi, Vyetnamda 10 ming kishidan ortiq, Kambodjada 10 ming kishi) da yashaydi. Umumiy soni 18 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Laos tilida soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar, xristianlar ham bor. L., asosan, sholikorlik, ovchilik va baliqchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Laos tili

Laos tili, laotyan tili () — lao xalqining tili. Laos davlatining rasmiy tili. Xitoy-tibet tishari oila-sining tay guruhiga mansub. Laos tili Laosdan tashqari, Shim.-Sharqiy Tailand, Jan.Sharqiy Xitoy, Kambodja, Vyetnam va Myanmada tarqalgan. Bu tilda 18 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Laos tilining laxja va shevalari shim., markaziy va jan. guruxlarga uyushgan. Adabiy Laos tiliga Vyentyan lahjasi asos boʻlgan.

Manbalar 

Tillar
Lao-szi

Lao-szi (xitoycha, aynan — keksa ustoz) (miloddan avvalgi 604, Chu podshoxligi, Xenan viloyati — Xitoydan tashqarida juda keksayib vafot etgan) — xitoy faylasufi Li Erning faxriy nomi. U daosizmga asos solgan. Konfutsiy bilan bir qatorda turadigan buyuk xitoy mutafakkiri hisoblanib, uni yoʻl va yaxshi fazilatlar haqidagi qad. xitoy risolasi — "Lao-szi" ("Dao de szin") muallifi deb biladilar. Bu kitob qad. xitoy asarlariga Karaganda eng koʻp chet tillarga tarjima qilingan. Unda L.-S. Eaoni inson his-tuygʻulari bilan bilib boʻlmaydigan hamma narsaning asosi deb hisoblaydi. L.-S. taʼlimotida tabiatdagi barcha narsalar oʻzgarib turadi, lekin muayyan bosqichga erishgach, oʻzining aksiga qaytadi. Binobarin, kishilar xatti-harakat, intilish, kurashlardan voz kechishlari, ortiqcha sarf-xarajat, hashamatga yoʻl qoʻymasliklari, yashash tarzini esa oddiylik, soflik belgilashi lozim.

Manbalar
Lapar

Lapar — musiqiy folklor janri; voqeabandligi va kuy tuzilishi jihatidan uncha murakkab boʻlmagan, tor diapazonli, naqarotsiz, cholgʻu joʻrligisiz aytiladigan qoʻshiqlarga yaqin. Ikki turi mavjud: 1) toʻy marosimi, xalq sayili, hashar kabi yiginlarda yigit va qizlar tomonidan tarafma-taraf boʻlib dialog shaklida ijro etiladigan laparlar. Bunda davradagi qizlar navbatmanavbat xohlaganiga "lapar soladi", bunga yigit javob qaytarishi kerak. Mos javob qaytarilsa, dastroʻmol, belbogʻ kabi sovgʻalar beriladi. Laparni maxsus laparchi ayollar boshqarib boradi. Marosim laparlarning kuylari, koʻpincha, epik tusda, nutqdosh yoki kuychan ohanglarda boʻladi. Bularda, asosan, yigit va qizning muhabbat kechinmalari, orzu-umidlari aks etadi, shuningdek, yengil hajv va yumor ham qoʻshilib ketadi. Toʻrtlik shaklidagi termalardan iborat boʻlgan laparning bu turi, asosan, Toshkent viloyati va Janubiy Qozogʻiston oʻzbeklari orasida keng tarqalgan; 2) oʻyin lapar Xorazm xalfalari, Buxoro sozandalari orasida "labidan", "labi uchidan" aytiladigan, yengil harakterdagi qoʻshiqlarga nisbat berilgan. Odatda, ikki kishi galma-galdan raqs tushib ijro etadi. Kuylari yengil, oʻynoqi, jozibali boʻladi. Yakka qoʻshiqchi tomonidan cholgʻu joʻrligida ham raqs bilan aytiladi. Xalq orasida "Qora soch", "Oyijon", "Qilpillama", "Bilak uzuk", "Nahoru nashta" kabi L.lar ommalashib ketgan. Lapar ijrochilaridan Tamaraxonim, G. Otaboyeva va boshqa mashxur. Xalq laparlari oʻzbek kompozitorlari tomonidan qayta ishlanib, xor, vokal-simfonik, estrada musika asarlaridan keng oʻrin olgan. Laparlar baʼzan, keng maʼnoda, umuman qoʻshiq tushunchasini ham ifodalaydi.

Manbalar
Laparoskopiya

Jarrohlikda Laparoskopik usullarini qo‘llash yunoncha: lapara — qorin va ... skopiya), peritoneoskopiya, abdominoskopiya — qorin devorini teshib, unga kirgizilgan endoskop yordamida qorin boʻshligʻi va undagi aʼzolarni tekshirish usuli. Birinchi boʻlib 1901-yil rus akusher-ginekologi D.O.Ott taklif qilgan. Keyinchalik optik asboblar—laparoskoplar paydo boʻla boshladi, ular takomillashtirilib, soch tolasidek nozik, egiluvchan xillari ishlab chiqarildi. Laparoskopningturli modellaridan [Maschida (AQSH), Olympus (Yaponiya), Karl-Storz (Germaniya)] tashhis qoʻyish va davolash maqsadlarida foydalanilmoqda. Zamonaviy laparoskop va videolaparoskoplarda (obʼyektlarni televizor ekraniga chiqarib koʻrsatadi) qorin boʻshligʻi hamda kichik chanoq aʼzolaridagi turli operatsiya (appendektomiya, xoletsistektomiya) larni bemalol bajarish mumkin. Buning uchun qorin boʻshligʻi keng ochilmaydi, balki 2 yoki 3 nuqtadan laparaskop asboblari kiritilib, ular op-kali aʼzoni ajratib olish, oqayotgan qon yoki boshqa biror suyuklik (safro, yiring)ni soʻrib olish, dorivor moddalar yuborish, shuningdek, optik moslama bilan qorin boʻshligʻida bajarilayotgan muolajani teleekranga uzatish mumkin. Laparoskopik operatsiyadan soʻng bemorlarning shifoxonada yotish muddati 3—4 kunni tashkil etadi. L. aseptika qoidalariga bekamu kust amal qilgan holda mahalliy anesteziya qilib amalga oshiriladi. Tekshirilishi kerak bulgan soha yoki aʼzoga qarab, L. uchun teshish joyi tanlanadi.

Manbalar
Laparotomiya

Laparotomiya (yun. lapara - qorin va tome — kesish) — qorin bushligʻini ochish va undagi biror aʼzoni operatsiya qilish maqsadida qorin devorini kesish. Shifobaxsh (chin) va diagnostik turlari bor. Shifobaxsh L.da qorin boʻshligʻi tekshiriladi va uning biror aʼzosi operatsiya qilinadi. Diagnostik L. Qorin boʻshligʻi aʼzolaridagi kasallik yoki biror nuqsonni aniqlash (tashhis qoʻyish), shuningdek, operatsiya qilish zarur yoki nozarur ekanligini bilish maqsadida (asosan, xavfli oʻsmalarda) qilinadi.

Manbalar
La-Pas

La-Pas — Boliviyadagi shahar, mamlakatning amaldagi poytaxti. LaPas departamentining maʼmuriy markazi. Markaziy And togʻlarida, 3700 m ba-landlikda, La-Pas daryosi vodiysida joylashgan. Aholisi 758,1 ming kishi (1998). Muhim transport yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroporti bor. Boliviyaning asosiy iqtisodiy, madaniy, ilmiy va savdo-moliya markazi (mamlakat ishlab beruvchi sanoat mahsulotining 3/4 kismi). Toʻqimachilik, oziq-ovqat, charmpoyabzal, mebel, sement va boshqa sanoat korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan (kumush, oltin, keramikadan turli buyumlar tayyorlanadi). Boliviya hukumati va prezidenti qarorgohi. Universitet, FA, Milliy muzey, teatrlar, rasadxona, geofizika instituti, kutubxona bor. 18-asrga oid saroy va qasrlar saqlangan. Shaharga 1548-yil ispanlar tomonidan asos solingan.

Manbalar 

 

Boliviya
Shaharlar
Lapas qalay koni

Lapas qalay koni - Zirabuloq togʻlarining jan.-gʻarbida joylashgan kon. 1952—56 yillarda Qarnob ishlab chiqarish kombinata ruda qazib olgan. Konning geologik tuzilishida yuqori silur sistemasiga kiruvchi marmarlashgan ohak-toshlar, qumtoshlar, slanetslar ishtirok etgan. Ularni har xil kattalikdagi lamprofirli daykalar yorib chiqqan.

Ruda tanalari 80 m chuqurlikkacha togʻ lahimlari va parma quduqlari yordamida ochilgan. Ularning barchasi shim,gʻarb yoʻnalishidagi tik yotuvchi yer yorigʻi boʻylab rudalashgan zonani tashkil etadi. Zonaning qalinligi 10–40 m, uz. 250 m. Yondosh jinslar kvarsseritsitga aylanib ketgan lamprofir daykalari, kvars tomirlari va dolomitlashgan ohaktoshlardan tarkib topgan.

Lapas qalay konik. karbonatli-kassiterit xolxolli, tomirli va uyasimon birikmalarni tashkil etadi. Yoʻldosh minerallar sifatida galenit, sfalerit, xalkopirit va arsenopirit uchraydi. Ruda uyumlari ustun shaklida. Ulardagi qalayning oʻrtacha miqsori 3%. Konning rudaga boy qismi qazib olingan.

Manbalar
Laperuz boʻgʻozi

Laperuz boʻgʻozi — Saxalin (RF) va Xokkaydo o.lari oraligʻida. Yapon dengizi bilan Oxota dengizini birlash-tirib turadi. Uzunligi 94 km, eng kambar joyi 43 km, chuq. 27—118 m. Qishda muz bilan qoplanadi. Boʻgʻozni kashf etgan fransuz dengizchi sayyohi J.-Fr. de La Pérouse nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Lapilla

Lapilla ( от  — toshchalar)  — mayda yumaloq yoki notoʻgʻri shaklli lava boʻlaklari. Vulkan otilgan vaqtda vulkan bombalari va kuli bilan birga chiqadi. Oʻlchami noʻxat kattaligidan yongʻoq kattaligigacha boʻladi. Otilayotgan lavaning havoda qotgan mayda boʻlaklaridan yoki avvalgi vulkan jinslaridan iborat. Lapillaning katta massalari vulkanning qiya yon bagʻrida tekis baxmalsimon yuza hosil qiladi.

Manbalar
Lev Lapin

Lev Nikolayevich Lapin (1895.7.10, Rude shahri Varshava gubernyasi — 1985.8.5, Samarqand) — biokimyogar. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1954). Professor (1946), biologiya fanlari doktori (1948). Tomsk universitetini tugatgan (1922). Samarqand tibbiyot instituti professor (1931—61), Samarqand universiteti odam va hayvonlar fiziologiyasi va biokimyosi kafedrasi professor (1962-yildan). Ilmiy ishlari mikroanaliz usullariga bagishlangan. Osh tuzidagi kaliy yodid miqdorini, shuningdek, pestitsidlardagi simobni aniklash usullarini topgan (1969).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1895-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
8-mayda vafot etganlar
Sherali Lapin

Sherali (Serali) Munaytpasovich Lapin (1868, Oqmachit – 1919, Samarqand) – „Shuroyi ulamo“ tashkiloti rahbarlaridan biri (1917—1918).

Toshkentdagi Turkiston oʻqituvchilar seminariyasini, Sankt-Peterburg universiteti yuridik fak-tini tugatgan (1904). Samarqand viloyati harbiy gubernatorligi mahkamasida tarjimon boʻlib ishlagan. 1895-yil Samarqandda uning 2 asari: „Ruscha-oʻzbekcha lugʻat“ (4000 ta soʻz va oʻzbek tilining qisqacha grammatikasi bilan) va „Samarqand shahri tarixiy yodgorliklaridagi yozuvlarning tarjimasi“ (rus tilida) bosilib chiqqan. L. Goʻri Amir, Shoxizinda maqbaralari, Bibixonim jome masjidi, Bibixonim madrasasi, Shayboniyxon daxmasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklardagi yozuvlarni ilk marta rus tiliga tarjima qilgan. Markaziy rus matbuotida turkiy xalqlar tarixi, dini va madaniyati toʻgʻrisida ilmiy maqolalar eʼlon etgan. Turkistonda jadid – yangi usul maktablari ochish talabi bilan chiqqan. 1916-yil dagi qoʻzgʻolonlarda qatnashgan oʻzbek, qozoq, qirgʻiz va boshqa xalqlarning vakillarini sudda advokat sifatida oʻlim jazosidan himoya qilgan.

„Shoʻroi ulamo“ tashkilotining Toshkent shoʻʼbasini boshqargan (1917—18). Samarqanddagi Shohizinda qabristoniga dafn etilgan.

Adabiyotlar 
 Mustafo Choʻqay oʻgʻli, Istiqlol jallodlari [1917-yil xotiralari], T., 1997; Aʼzamxoʻjayev S., Turkiyeton Muxtoriyati, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924-yil), T., 2002; Oʻzbekiston tarixi (1917-1991 i.), T., 2002.Qahramon Rajabov, Murodilla Haydarov.

Manbalar 

 

Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Laplandiya

Laplandiya — Shvetsiya shim., Norvegiya, Finlandiya va Kola yarim orolning gʻarbi (RF hududi)ni oʻz ichiga olgan tabiiy oʻlka, 64—66° shahrik.dan shimolda. Maydoni 1 mln. km² chamasida. Tundra va tayga landshafti xos. Aholisining katta qismini saamlar (loparlar yoki laplan xalqi) tashkil etadi. L. nomi ilmiy adabiyotlarda, asosan, 20-asr boshlarigacha qoʻllanilib kelgan.

Manbalar