MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Akkreditiv

Akkreditiv ( — ishonaman):

 naqd pulsiz hisob-kitoblar olib boriladigan bank hisob varagʻi;
 tomonlar oʻrtasida tuzilgan shartnomaga koʻra amalga oshiriladigan oʻzaro hisob-kitob turi. Unda qarz beruvchi (kreditor) oʻziga tegishli toʻlovlarni akkreditiv topshirigʻida koʻzda tutilgan shartlar va muddatlarda tegishli bank orqali olib turadi;
 nomiga yozib berilgan shaxsga kredit muassasasidan koʻrsatilgan summani olish huquqini tasdiqlovchi qimmatbaho qogʻoz. Bundan tashqari akkredetivlar turli shaharlarda joylashgan korxonalarning mulkiy muno-sabatlarida (joʻnatilgan mahsulotlar uchun tovar-transport hujjatlari asosida haq toʻlash), xalqaro hisob-kitoblarda (ayniqsa, mamlakatlararo eksport-import munosabatlarida) keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkreditlash

Akkreditlash — xalqaro huquqda davlatning diplomatik vako-latxona boshligʻi yoki biron-bir xalqaro tashkilotda doimiy vakili lavozimiga tayinlanish va lavozimni bajarishga kirishishi bilan bogʻliq xatti-harakatlar majmui. A. jarayoni quyidagilardan iborat: davlat vakolatli organi tomonidan muayyan shaxsni oʻz diplomatik vakili etib tayinlash toʻgʻrisidagi ichki hujjatni eʼlon qilish, uning xorijiy davlat tomonidan qabul qilinishiga rozilik olish (agreman) hamda yangi ishga tayinlangan vakilning xizmat qiladigan davlat vakolatli organiga ishonch yorliqlarini topshirish. Biron-bir davlatda mavjud tajribaga asosan diplomatik vakolatxona boshligʻi ishonch yorliklarini topshirgan paytdan yoxud oʻz tashrifi haqida xabar bergan va xizmat qiladigan davlat tashqi ishlar vazirli-giga tasdiqlangan ishonch yerliqlarining nusxalarini taqdim etgan vaqtdan eʼ-tiboran oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi. Davlatning xalqaro tashkilotdagi doimiy vakili xalqaro tashkilotning vakolatli organiga vakolat yorligʻini topshirgan paytdan boshlab oʻz vazifalarini bajarishga kirishgan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkumulyativ tekisliklar

Akkumulyativ tekisliklar -uzoq vaqt davomida toʻplangan gʻovak choʻkindi jinslar qatlami (akkumulyatsiya)dan hosil boʻlgan tekisliklar. Dengiz (dengiz akkumulyatsiyasi tekisliklari, yaʼni dastlabki tekisliklar), daryo (al-lyuvial tekisliklar), muzlik (morena, flyuvioglyatsial yoki zandr tekisliklari) Akkumulyativ tekisliklar kabi turlari boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkumulyatorlar batareyasi

AKKUMULYATORLAR BATAREYASI, elektr akkumulyatorlar batareyasi — kuchlanish, tok kuchi, elektr zaryadi yoki quvvat olish uchun elektrik tutashtirilgan bir turdagi akkumulyatorlar guruhi. Akkumulyatorlar parallel ulanganda Akkumulyatorlar batareyasidagi kuchlanish har qaysi element kuchlanishiga, umumiy elektr zaryad esa alohida akkumulyatorlarning elektr zaryadlari yigʻindisiga teng boʻladi. Ketma-ket ulanganda eyuk lar qoʻshiladi. Elektr zaryadi va kuchlanishni kuchaytirish uchun akkumulyatorlar aralash (ham ketma-ket, ham parallel) ulanadi. Bunday Akkumulyatorlar batareyasi do-imiy tok manbai hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkumulyatsiya

Akkumulyatsiya (lot. accumulate -toʻplanish) — Yer yuzasida gʻovak mine-ral jinslarning tuplanishidagi barcha jarayonlarning umumiy nomi. A.ning ikkita asosiy tipi mavjud — vulkanik va choʻkindi (choʻkindilarning toʻplanishi, sedimentatsiya). Keyingisi suv havzalarining tubida (subakval A.) yoki qurukdikda (subaeral A.) sodir boʻlishi mumkin. A.ni keltirib chiqaruvchi geolo-gik omillarga qarab quyidagilar farq qilinadi: dengiz, koʻl, daryo, shamol (eol), muzlik, orogenli va b. Alar. A.lar nati-jasida vulkan choʻkindi togʻ jinslari va akkumulyativ relefning turli shaklla-ri vujudga keladi.

Manbalar
Akmal Xoʻqandiy

Akmal Xoʻqandiy (Mulla Shermuhammad) (18-asr 1- yarmi, Fargʻona viloyati Boytuman qishlogʻi- taxminan 1810, Qoʻqon) — oʻzbek shoiri. Maxmurning ot-asi. Hayoti va ijodi haqida „Tuhfat ut-tavorix“ (1863, Muhammad Amin Attor), „Majmuai shoiron“, „Tuhfat ul-ahbob fi-tazkirat ush-ashob“ kabi asarlarda maʼlumot keltirilgan. A. X. Madrasai Mir (Qoʻqon) da mudarris boʻlgan. Oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan. Tur-li tarixiy voqealarga bagʻishlab sheʼrlar, shiru shakar uslubida muhammaslar yozgan. Muhabbat va insoniylikni ulugʻlagan, adolatsizlikni qoralagan, xalqni maʼrifatga chaqirgan. Tuzgan devonlari saqlanmagan. Turli bayozlar („Bayozi yangi“, 1911; „Bayozi Muhallo“, 1912; „Armugʻoni Hislat“, 1912)ga kirgan asarlari yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Norboʻtabiy madrasasida mudarrislik qilganlar
Fargʻona madrasalarida mudarrislik qilganlar
Qoʻqon madrasalarida mudarrislik qilganlar
Shavkat Akmalxonov

Akmalxonov Shavkat Asomovich (1933.18.8, Toshkent) — zootexnik olim. Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1973), professor (1975). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1956), 266Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida il-miy xodim (1961—63), institut direktori (1963—84). VASXNILning Oʻrta Osiyo boʻlimi raisi va VASXNIL vitse-prezi-denti (1984—91). 1991-yildan Oʻzbeki-ston chorvachilik instituti boʻlim mudiri. A.ning ilmiy ishlari qoramollar seleksiyasi, sutni sanoat usulida yetishtirish texno-logiyasi masalalariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti bitiruvchilari
Miftaxetdin Akmulla

Miftaxetdin Kamaletdinovich Akmulla (, , , 1831.14.12 Ufa gubernyasi, Tusanbay qishlogʻi — 1895.21.10) — boshqird maʼrifatparvar shoiri; tatar va qozoq adabiyoti namoyandasi. Turkiy tilda, jumladan, qozoq tilida sheʼrlar ijod qilgan. Sheʼrlarida oddiy insonni madh etadi, xalqni bilim olish va hunar oʻrganishga chaqiradi, adolat hamda oqillikni ulugʻlaydi. 1904-yilda alohida sheʼriy toʻplami nashr etilgan. Shoir nomi („Akmulla“) bilan 1911-16 yillarda hajviy jurnal nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1831-yilda tugʻilganlar
1895-yilda vafot etganlar
Aminjon Akobirov

Aminjon Soliyevich Akobirov (1930.22.2, Buxoro) — aktyor va rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Buxoro teatrida aktyor (1945-57), rejissyor (1957-60), bosh rejissyor (1960-64), direktor va rejissyor (1964-73 va 1975-yildan), Samarqand opera va balet teatrida direktor (1973-75). A. maʼ-naviy-falsafiy ruhdagi obrazlarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan: Qambarali („Oltin koʻl“), Sulaymon („Arshin mol olon“), Navoiy („Alisher Navoiy“), Kochkaryov („Uylanish“) va boshqa Rejissyor sifatida „Ravshan va Zulxumor“ (K. Yashin), „Guli Siyoh“ (S. Jamol), „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla), „Mening Buxo-rom“ (K. Yashin), „Vatan ishqi“, (Z. Fatxullin, Sh. Saʼdulla) kabi asarlarni sahnalashtirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akonkagua

Akonkagua — Janubiy Amerika And togʻlaridagi choʻqqi. Argentinada, Chili chegarasi yaqinida. Mutlaq balandligi 6960 m (Amerikada eng baland choʻqqi). Asosan andezit togʻ jinsidan tashkil topgan. Qor bilan qoplangan. 7 ta muzlik bor, uzunligi 6 km gacha, umumiy maydoni 80 km².

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akr

Akr (ing. acre) — ingliz oʻlchov ti-zimida yuza birligi. 1 Akr. =4840 kv. yard=4046,86 m2.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ziyovuddin Akramov

Ziyovuddin Muhiddinovich Akramov (1923, Toshkent) — iqtisodchi geograf. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), geografiya fan lari doktori (1962), Mirzo Ulugʻbek nomidagi Toshkent davlat universiteti kafedra mudiri (1970-84), professor (1966-98). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Geografiya ilmiy tadqiqot boʻlimi (hoz. Seysmologiya instituti tarkibida) tash-kilotchilaridan biri va rahbari (1958-70). Ilmiy faoliyati, asosan, Oʻrta Osiyo iqtisodiy geog .sining regional kom-pleks taraqqiyoti muammolarini, qishloq xoʻjaligi geografiyasi va shaharlarni tadqiq etishga bagʻishlangan. Akramov 1954 yoldan Oʻzbekiston Geogr. jamiyati prezidenti oʻrinbosari, 1990-yildan prezidenti. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1923-yilda tugʻilganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Akri

Akri — Braziliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi shtat. Jurua va Purus daryolari yuqori oqimida. Maydoni 154 ming km². Aholisi 417 ming kishi (1991). Maʼmuriy markazi — Riu-Branku shahri. Shtat yerlari nam tropik oʻrmon bilan qoplangan. Geveya oʻsimligi sharbati, braziliya yongʻogʻi yigʻiladi. Ovchilik bilan shugʻullaniladi.

Manbalar
Akridin

Akridin (dibenzopiridin) — och sariq rangli ignasimon kristallar. Qaynash temperaturasi 346°. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda erimaydi. Eritmalari havo rang tusda fluores-sensiyalanadi. A. toshkoʻmir smolasida uchraydi. Kuchli mineral kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Kimyoviy barqaror, 280° gacha konsentrlangan xlo-rid kislota va oʻyuvchi kaliy ishtirokvda qizdirilganda ham oʻzgarmaydi. Uning baʼzi hosilalari qimmatbaho boʻyoq, ay-rimlari (akrixin, rivanol) esa biologik moddalardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akridin boʻyoqlar

Akridin boʻyoqlar — akridinning yoki 9-fenilakridinning auksoxrom guruhli (ON, NH2, SH va boshqalar) hosilalari. Aromatik mdiaminlarni aldegidlar bilan kondensatsiya qilib, halqalantirib va oksidlab olinadi. Asosli boʻyoqlar jumlasidan; qoʻngʻir, sariq va boshqa ranglarda boʻladi. Akridin boʻyoqlar teri, qogʻoz, yogʻoch va boshqalarni boʻyashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akril yelimlar

Akril yelimlar — akril va me-takril kislotalarning hosilalari asosida polifunksional birikmalar (poli-efirakrilat) qoʻshish yoʻli bilan olinadigan polimer yelimlar. Ular yuqori temperaturada erimaydigan va yumshamaydigan termo-reaktiv yelimlar boʻlib, organik shisha, dyuralyuminiy, poʻlat, shisha, tekstolit 268va fanerlarni yelimlashda qoʻllaniladi. 2sianmetilakrilat asosida tayyorlangan Akril yelimlar yogʻoch, shisha, metall, rezina, charm, qogʻoz, chinni va plastmassani xona temperaturasida bir necha oʻn sekundda mustahkam yopishtirish xususiyatiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akril kislota

Akril kislota — toʻyinmagan oddiy karbon kislota. Formulasi CH2=CHCOOH. Rangsiz suyuqlik, sirka kislota hidi keladi. Akroleinning oksidlanishidan hosil boʻladi. Qaynash temperaturasi 141°, suyuqlanish temperaturasi 13°. Zichligi 1049 kg/m3. Sanoatda etilensiangidringa sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Akril kislota bosmaxona boʻyoqlariga, loklarga qoʻshiladi va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Akrilamid

Akrilamid (2- propenamid), — rangsiz kristall. Mol.m. 71,08, suyuqlanish temperaturasi 84,5°, kaynash temperaturasi 215°. Eruvchanligi (100 g erituvchida g hisobvda): suvda — 211,5; metanolda — 155,0; etanolda −86,2; atsetonda — 63,1; etilatsetatda — 12,6; xloroformda — 2,16; benzolda — 0,346; geptanda — 0,0068. Kuchsiz amfoterlik xususiyatiga ega. Akrilonitrilning sulfat kislota ishtirokida gidrolizlanishi natijasida hosil boʻladi. A. polimerlar va sopo-limerlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrilat kauchuklar

Akrilat kauchuklar — akril monomerlarining akrilatlar bilan hosil qilgan sopolimerlari. Bular oltingu-gurt, aminlar, benzoil peroksid bilan cho-klanib (vulkanizatsiyalanib) akril rezi pasi hosil qiladi. Akrilat kauchuklar 200° temperaturada ham parchalanmaydi. Hozirgi vaqtda ftor Akrilat kauchuklar katta ahamiyat kasb etmoqda. Akrilat kauchuklarga moy, benzin, kerosin kabi erituvchilar taʼsir qilmaydi. Ulardan shlang, quvur va boshqa tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrilatlar

Akrilatlar — akril kislotaiit efir va tuzlari. Yorugʻlik, issiqlik va kislorod taʼsirida yuqori molekulyar moddalarga — polimerlarta. aylanadi. A. sanoatda etilensiangidrin va spirtlardan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. Poliakrilat plyonka, lok va yelim ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrilonitril

Akrilonitril — rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 83°, qaynash temperaturasi 77,3°. Organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Suv bilan 70,5-70,7° da qaynaydigan azeotrop aralashma hosil qiladi. A.ni saqlahda uning po-limerlanish va yonuvchanlik xossalarini eʼtiborga olish kerak. Sanoatda sianid kislota va atsetilendan katalizator ish-tirokida olinadi. Yuqori molekulyar moddalar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrobatika

Akrobatika (yun. akrobotes — oyoq uchida yuraman, yuqoriga chiqaman) — 1) gimnastika shaklidagi jismoniy mashqlar turi; 2) sakrash, sport uskunalariga tayanib yoki ularsiz muvozanatni saqlab bajariladigan, kuch, epchillik namoyish qilinadigan va boshqa maxsus jismoniy mashqlar majmuasi, sport turi. Sport akrobatikasi 20-asr 30- yillarida paydo boʻldi. Bu sport turida sakrash mashqlari quyidagicha bajariladi: ay-lanishlar, doʻmbaloq oshishlar, salto. Bu harakatlarni bajarganda sportchi avvalo oʻz muvozanatini, soʻng sheriklarining muvozanatini saqlashi zarur. A. musobaqalari quyidagi turlarga boʻlinadi: akrobatik sakrashlar (erkak va ayollar); aralash juftliklar mashqi (erkak va ayol); erkaklar juftlik mashqlari; ayollar guruhli mashqlari; erkaklar guruhli mashqlari (ikki yoki toʻrt kishi); batut (sakragich) ustida (erkaklar va ayollar) mashqlari. Xalqaro sport A. si federatsiyasiga (1973-yil asos solingan) 29 mamlakat aʼzo (1987). 1974-yildan jahon, 1978-yildan Yevropa chempionati oʻtkaziladi. A. sporti Oʻzbekistonda 1936-yildan rivojlana boshladi. Oʻzbekiston Respublikasida N. Lakiza, M. Teshaboyev, M. Tojiyev, D. Ko-stin, R. Isyanov, V. Babich, M. Qodirova, Ya. Muhamedov mashhur akrobatchilardir; 3) sirk sanʼati janri. Misr, Yunoniston, Rim, Vizantiya, Xitoy, Yaponiyada qadimdan maʼlum. Oʻrta asrlarda A. Turkiston masharabozlik sanʼatidan oʻrin egallab, dorbozlikda keng qoʻllanilgan. Boshqa mamlakatlarda mim janrida chiquvchilar (Italiyada), jonglyorlar (Fransiyada) faoliyatida namoyon boʻlgan. 18-asr oxirlaridan sirkda keng tarqaldi. Asosan, dinamik va statik mashqlarga boʻlinadi. Dinamik mashqlar umbaloq oshish, toʻntarilish, salto (turgan joyda muallaq holda umbaloq oshib, yana oʻz vaziyatiga qaytish) harakatlaridan; sta-tik mashklar turli vaziyatda muvozanat saqlash, chalqanchasiga agʻdarilib, gavdani „koʻprikcha“ qilish kabi mashqlardan iborat. Kuch A.si (qoʻlda yoki boshda turish, muvozanat saqlash), sakrash A.si (ikki yoki undan ortiq kishining sakrashi, flik-flyak, saltomortale, gʻildiraksimon sakrash va boshqalar), yelka A.si (3 kishidan kam boʻlmagan holda, ulardan biri yelkadan yelkaga sakraydi), komik A. (masharabozlar grimda chiqib tasodifan qoqilib ketgandek boʻlib, tomoshabinlarni kuldiradi, dor, toʻrnik, batut va manej ustida kulgili mashklar bajaradi) va boshqa A. oʻyinlari bor. Ot ustida A. (chopib ketayotgan ot ustida mashqlar bajarish) zamonaviy sirkda asosiy janrlardan biri. Oʻzbekiston sirk va estrada dasturlarida A. dan keng foydalaniladi. Maxsus (sirk, teatr) oʻquv yurtlarida A. alohida daryo sifatida oʻqitiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrolein

Akrolein (propenal, akril alde-gid), — toʻyinmagan alifatik aldegid, oʻtkir hidli, rangsiz, uchuvchan suyuklik; suyuqlanish temperaturasi 86,5 dan 88° gacha, qaynash temperaturasi 52,7°. A. laboratoriya sharoitida glitseringa kaliy bisulfat (qarang Kaliy sulfat), fosfat kislota yoki borat kis-lota taʼsir ettirish yoʻli bilan oson oli-nadi. Sanoatda formaldegidni atsetat aldegid bilan SiO, ishtirokida 300-320° da gaz fazada kondensiyalash yoʻli bilan hamda pro-pilenni havo kislorodi bilan suv bugʻi va vismut — molibden katali-zatorlari ishtirokida oksidlab olinadi. A. akrilonitril, glitserin, piridin, Rnikolin, etilvinil efirlar, polia-krolein va boshqa olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akromegaliya

Akromegaliya (yun. akros — oyoq-qoʻl va megos — katta) — miya ortigi (gipofiz) oʻsish gormonini ortiqcha ishlab chiqarish natijasida kelib chiqadigan endokrin kasallik. Bunda odamlarning lab, bu-run, pastki va yuqori jagʻi hamda oyoq-qoʻli, shuningdek ichki aʼzolari kattala-shib ketadi. A.da tana skeleta, yumshoq toʻqimalari (biriktiruvchi toʻqima, mu-skul, shilliq pardalar) haddan tashqari oʻsib ketadi. Koʻpincha 18-35 yoshdagi kishilar (aksari ayollar)da uchraydi. A.da ichki sekresiya bezlarining faoliyati ham buziladi. A. rentgen nurlari, gormo-nal preparatlar, shuningdek jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Toshxoʻja Akromov

Toshxoʻja Akromov (1936.23.5, Toshkent) — kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1957). Hamza teatrida aktyor (1955- 62), „Oʻzbekfilm“da rejissyor yordamchisi, rejissyor (1962-68), „Oʻzbektelefilm“da rejissyor (1968-79), 1979-yildan Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rejissyor Akromov 10 dan ortiq badiiy filmlarda rejissyor yordamchisi. Eng yaxshi filmlari: „Komiljon Otaniyozov kuylaydi“, „Shashmaqom“, „Oʻzbekiston sanʼati“, „Sharqning yetti goʻzali“, „Oyqulash“, „Ohanglarda qalb harorati“, „Oybek“, „Nabi Gʻaniyev“, „Afsonaga aylangan ism“, „Sato“ va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akropetal rivojlanish

Akropetal rivojlanish (yunoncha: akron — choʻqqi, balandlik, lot. petere — intiladi) — oʻsimliklardagi organlar yeki yen shoxlar eng yesh qismlarining pastdan yuqoriga qarab maʼlum tartibda birin-ketin oʻsishi yoki rivojlanishi (qarang Bazipetal rivojlanish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akropol

Akropol (yun. akros — yuqori, polis — shahar) — yunon shaharlarining 270muhofazalangan va balandlikka joy-lashgan qismi, yuqori shahar. Afina A.ining qad. mudofaa devorlari mil.-av. 2- ming yillikka oid. Odatda A. dast-labki manzilgoh boʻlib, uning atrofida uncha mustahkam boʻlmagan quyi shahar deb atalmish qism joylashgan. A. dast-lab yunon jamoasining diniy va madaniy markazi boʻlgan. A. larning ay-rim harobalarigina (Miken, Argos kabi) saqlanib qolgan. Bular oʻsha davr moddiy-madaniy va maʼnaviy hayotining yuksak taraqqiyotidan darak beradi. Ular orasida mil. av. 447-438 yillarda haykaltarosh Fidiy rahbarligida meʼ-morlar Iktin, Kallikrat qurgan Afina A. i mashhur. Afina A. i majmuasidagi binolar orasida Parfenon ibodatxonasi diqqatga sazovordir. Afina A. ida arxeologik qoʻriqxona va muzey barpo etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akrosoma

Akrosoma (yun. akron — choʻqqi va soma — tana) — spermatozoid boshchasi ustidagi gʻilofcha. Zich tanacha shaklida yotadi. A. urugʻlanish uchun zarur tuzilma. A. da tuxumhujayra qobigʻini yemiradigan gialuronidaza fermenti boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akroteriy

Akroteriy (yun. akroterion) — haykaltaroshlik bezagi (haykal, pal-metta va boshqalar), klassik orderlarni qoʻllab qurilgan meʼmoriy inshoot fronton burchaklari ustiga joylashtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aks sado

Aks sado — tovushning biror toʻsiqqa urilib undan qaytishi. Aks sado tovush chiqqan paytdan kamida 0,05- 0,06 s keyin kelsagina eshitiladi. Aks sado tabiatda togʻli, oʻrmonzor yoki stadi-on singari joylarda koʻproq roʻy beradi. Radio Aks sadoradiolokatsiyada, tovush Aks sado esa gidrolokatsiya va ultratovush defektoskopiyada qoʻllaniladi. Dengizlar chuqurligini aniqlash (exolot) va suv tagidagi jismlarning oʻrnini bel-gilash A. sta asoslangan. Aks sado ayrim hayvonlar, mas, koʻrshapalaklar uchun oʻz yoʻnalishlarini aniqlash, toʻsiqlarni aylanib oʻtish hamda oʻziga yemak qidirib topishda muhim oʻrin egallaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aks sado (musiqa)

Aks sado (musiqada) — musiqali ibora yoki hamohang tovushlarning zaif kuch bilan takrorlanishiga (ayni yoki boshqa ovozlar, sozlarda) asoslangan badiiy us-lub. Xor, opera, orkestr va boshqa musiqasida qoʻllaniladi. O. Lassoning mashhur „Aks sado“ („Exo“) xor asari Aks sado (musiqa) uslubida yaratilgan. L. Betxoven, E. Grig, G. Maler va boshqa kompozitorlar ijodida koʻp uchraydi. Oʻzbekiston kompozitorlari asarlarida Aks sado (musiqa) ifodaviy vosita sifatida qoʻllaniladi. Mas, M. Burhonovning „Alisher Navoiyga qasida“ joʻrsiz xorlari, M. Mahmudovning „Muhammas va ufor“ va hokazo Organ cholgʻusi registrlaridan biri ham "Aks sado (musiqa) " deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aks shuʼla

Aks shu’la — osmonning Quyoshga diametrial qarama-qarshi tomonida tumansimon, yoyiq dogʻday koʻrinadigan kucheiz shu’la. Sayyoralararo changga tu-shayotgan quyosh nurlarining qaytishidan hosil boʻladi. Aks shuʼlani faqat oydinsiz, tim qorongʻi va havo ochiq tunlarda, mart-aprel hamda sentabr-oktabr oylarida kuzatish mumkin. U Kavkaz va Oʻrta Osiyo hududlarida yaxshi kuzatiladi. Aks shu’la yorqinligi tungi osmon yorqinligidan 10-15% ortiq. Aks shu’laning yorqinligi va shakli quyosh nuri faolligiga qarab oʻzgarib turadi. Aks shu’la tabiati hali yaxshi oʻrganilgan emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aks ettirish

Aks ettirish — mat. tushunchalaridan biri. Ikki ixtiyoriy X va Y toʻplam hamda biror qonun (qoida) be-rilgan boʻlib, bu qonunga binoan X ning har bir x elementiga Y ning aniq bir u elementi mos qoʻyiladi. Bu holda X toʻplam Y toʻplamga aks ettirilgan dey-ilib, quyidagicha belgilanadi: f:x->y yoki X da aniqlangan va qiymatlari sohasi U boʻlgan u — f(x) operator berilgan deyiladi. Moslik oʻrnatiladigan qonun analitik, grafik, jadval va hokazo tarzida berilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akselerator

Akselerator (lot. accelero — tez-271lataman) — ichki yonuv dvigateliga kar-byuratordan silindrga keladigan yonuvchi aralashma miqdorini yoki dizellarda nasosdan keladigan yonilgʻi miqdorini rostlab turuvchi moslama. Dvigatel va-lining aylanishlar sonini oʻzgartirish (oshirish yoki kamaytirish)ga, yaʼni transport mashinasi harakat tezligini oʻzgartirishga moʻljallangan. A. karbyu-rator (yoki nasos)ga tros yoki tortqi bilan ulanadi. Avtomobilda oʻng tomondagi birinchi tepki yordamida boshqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akselerograf

Akselerograf (lot. accelero — tez-lataman va …graf) — qayd qilish (yozib borish) qurilmasi boʻlgan akselero-metr. Aviatsiya, vibrometriya (titrashni oʻlchash) va seysmologiyada qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akselerometr

Akselerometr ( — tez-lataman va yun. metreo — oʻlchayman) — mashinalar, dvigatellar va hokazo, kos-mik uchish apparatlari, raketalar, samo-lyotlar va boshqa harakatlanuvchi ob’ektlarda paydo boʻladigan tezlanishni (oʻta yuklanishni) oʻlchaydigan asbob. Harakat turiga qarab chiziqli va burchakli A.; ishlash tarziga kura mexaniq elektr mexanik va boshqa; vazifasiga koʻra vaqt yoki yoʻl funksiyasi sifatida tezlanishni hamda tez oʻtadigan jarayonda tezlanishning eng katta (maksimal) qiymatini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Yozib oluvchi qurilmali A. akselerograf deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksial-porshenli nasos

Aksial-porshenli nasos — rotori aylanma va porshenlari (7-9 ta) ilgarilama-qaytma harakat qiladigan rotorli nasos. Rotorining aylanish oʻqi porshenlar oʻqi bilan 0-45° burchak tashkil qiladi (rasmga q.). Suyuqlikni haydash bosimi — 30 MPa. Gidravlik uzatmalar, kuch nazorat yuritmalarida qoʻllaniladi, gidravlik dvigatel sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksinit

Aksinit (yun. axine — bolta; kristalining shaklidan olingan) — mineral. Rangi koʻpincha moviy yoki bi-nafsha rangda tovlanuvchi qoʻngʻir tusda. Kristallar, druzalar, massalar holida boʻladi. Aksari temir, mis, polimetall, qalay va marganes rudalari bilan birga uch-raydi. A. bor elementi olish uchun xom ashyo boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Javohirlar