MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yer huquqi

Yer huquqi — huquqning yer munosabatlarini tartibga soluvchi sohasi. Yer munosabatlari yerdan foydalanish, ayrim turdagi yerlarning huquqiy tartibi, yer tuzish va h.k.ni oʻz ichiga oladi. Fuqarolik huquqi normalari Ye.q.ning oʻzagini tashkil etadi. Ye.h.da, shuningdek, maʼmuriy va ekologiya huquqi normalari ham muhim ahamiyatga ega. Ye.h.ning normativ ququqiy asosini OʻzR Konstitutsiyasi, Yer kodeksi, Yer kadastri toʻgʻrisidagi, "Qishloq xoʻjalik kooperativlari (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida"gi, "Fermer xoʻjaligi toʻgʻrisida"gi, "Dehqon xoʻjaligi toʻgʻrisida"gi qonunlar tashkil etadi. OʻzR Konstitutsiyasiga koʻra, yer umummilliy boylik, u davlat muhofazasida boʻlib, yerdan oqilona foydalanish talab etiladi. Yerga egalik qilish Oʻzbekiston Respublikasi Yer kodeksiga koʻra, xususiy mulk, doimiy yoki vaqtinchalik foydalanish, ijara, bir umrlik meros qilib qoldiriladigan egalik huquqi asosida amalga oshiriladi.

E.h. maʼlum tizimga ega. Bu tizim umumiy, alohida va maxsus qismlarga boʻlinib, ular bir qancha tartibotlardan iborat. Ye.h.ning umumiy qismi tartibotlari fan tarmogʻi va qonunchilikning rivojlanishi uchun asos boʻladigan eng muhim holatlar, qoidalar yoki tamoyillarni aks ettiradi. U yerga nisbatan mulk huquqi, yer uchastkalariga boʻlgan huquq, davlat boshqaruvi, yer tuzish va yer kadastrini yuritish, yerni huquqiy muhofaza qilish, yer qonunchiligini buzganlik uchun javobgarlik kabi tartibotlarni oʻz ichiga oladi. Ye.h.ning alohida qismiga qishloq xoʻjaligiga moʻljallangan yerlar, aholi punkti yerlari, sanoat, transport, mudofaa yerlari, alohida muqo-faza etiladigan hududlar yerlari, oʻrmon fondi, suv fondi yerlari, zaxira yerlar tartibotlari kiradi. Ye.h.ning maxsus qism i da chet davlatlar Ye.h. toʻgʻrisida maʼlumot berilishi mumkin.

Muhammadi Usmonov.

Manbalar
Yerbodom

Yerbodom, chufa ( L.) — hiloldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik; bir yillik moyli ekin. Vatani—Afrika. Afrikada (Oq Nil havzasida) yovvoyi holda oʻsadi. Misrda mil.av. 3-asrdan boshlab ekib kelingan. Boʻyi 50—100 sm, bardisimon shaklda oʻsadi. Gullari mayda, ikki jinsli, ildizpoyalarining uchi tuganaksimon, yoʻgʻonlashgan. Namsevar va issiqsevar oʻsimlik. Vegetatsion davri 110—120 kun. Oʻrta dengiz mamlakatlari, Ispaniyada, tropik va Janubiy Afrikada, Hindiston, Shimoliy Amerika, qisman Oʻrta Osiyoda, Rossiyada (Volgaboʻyida) bir yillik ekin sifatida ekiladi. Tuganagida 30— 35% kraxmal, 15—20% shakar, 20—25% gacha moy, 3—7% oqsil mavjud. Hosildorligi quritilmagan tuganak boʻyicha 2—4 t/ga. Ye. tuganagidan ovqatga ishlatiladigan, qurib qolmaydigan yogʻ olinadi; parfyumeriya, tibbiyot va texnikada ham ishlatiladi. Bargidan qogʻoz va arqon tayyorlanadi. Tuganak mevalarining mazasi bodomni eslatadi.

Dilorom Yormatova.

Manbalar 

 

Bir pallali oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Janubiy Amerika o‘simliklari
Ildizmevalar
Karib dengizi o‘simliklari
Osiyo o'simliklari
Yevropa o'simliklari
Afrika o‘simliklari
Yerga ulash

Yerga ulash (zazemleniye) -elektr apparatlar, mashinalar, jixrzlar, yashin qaytargichlar va b.ni yer bilan tutashtirish. Yerga ulagichlar vositasida amalga oshiriladi. Yerga ulagich yerga koʻmiladigan metall (poʻlat, mis) elektrod va qurilmalarning yerga ulanadigan qismlarini elektrod bilan biriktiradigan oʻtkazgichdan iborat. Yerga tik qoqiladigan poʻlat quvur (vodoprovod tarmogʻi, markaziy isitish yoki gaz tarmoqlaridan boshqa) qam elektrod vazifasini bajaradi. Yerga ulanadigan qism bilan yer orasidagi qarshilikni kamaytirish uchun elektrod sizot suvlari sathi chuqurligida koʻmiladi; yerning qarshiligi katta boʻlganda elektrodga namakob quyiladi. Ye. u. radioeshittirish tarmoqlarida, radiotexnikada, simli aloqada (bunda yer oʻtkazgich vazifasini bajaradi), yashin qaytargich va b. apparatlarda (ularni ortiqcha kuchlanishdan himoya qilish, yaʼni tokni yerga oʻtkazib yuborish uchun) ishlatiladi. Ye. u. tashqi maydon taʼsirida hosil boʻladigan qarshiliklarni kamaytiradi. Kishilarni tok urishidan himoya qilish uchun kuchlanish ostidagi qurilmalarning tashqi metall qismlari (mashina, apparat korpuslari va b.) yerga ulanadi. Ye. u. qarshiligi oʻzgaruvchan tok koʻprigi bilan oʻlchanadi.

Manbalar
Yerga yaqin havo qatlami

Yerga yaqin havo qatlami - 1) Yer sirtidan to 50—100 m gacha qalinlikdagi havo qatlami. Bu qatlamda balandlik oshgan sari turbulent (tartibsiz) almashish koeffitsiyenti ham orta boradi, natijada meteorologik ele-mentlarning vertikal gradiyentlari (balandlik boʻyicha masofa birligida oʻzgarish kattaligi) yuqori havo qatlamlaridagiga nisbatan oʻn va yuzlarcha marta katta boʻladi. Shamol tezligi orta boradi, yoʻnalishi esa deyarli oʻzgarmaydi. Balandlik ortishi bilan havo temperaturasi kunduzi pasayadi, kechasi koʻtarila boradi; 2) Yer sirtidan to 1,5—2,0 m balandlikkacha boʻlgan havo qatlami. Bu qatlamda meteorologik hodisa va jarayonlar maʼlum joyning xususiyatiga uzviy bogʻliq holda yuz beradi, kechasi temperatura va namlikning katta vertikal gradiyentlari kuzatiladi.

Manbalar
Yerdan tashqaridagi sivilizatsiyalar

Yerdan tashqaridagi sivilizatsiyalar — hozirgi zamon ilmiy tasavvurlariga koʻra, Yerdan boshqa (mas, uzoq yulduzlar atrofida aylanadigan) sayyoralarda yashashi mumkin boʻlgan aqlli mavjudotlar jamiyatlari. Ularning taraqqiyot darajasi insoniyatning taraqqiyot darajasiga yaqin yoki undan yuqori deb faraz qilinadi. Yerdagi hayot evolyusiyasi (bir hujayralilardan koʻp hujayralilar sari, koʻp hujayrali tuban organizmlardan yuqori organizmlar sari taraqqiy etish), shuningdek, Metagalaktikaning milliard-milliard sayyoralardan tashkil topganligi va bu sayyoralarning ayrimlarida organik hayot paydo boʻlib rivojlanishi uchun shartsharoitlar mavjudligi ehtimoli Yerdan tashqarida, Koinotning biror qismida hayotning mavjud boʻlishini taqozo etadi. Mazkur umumiy mulohaza asosida, shuningdek, Yerga yaqin Mars va Venerada atmosfera va b. fizik shart-sharoitlar mavjudligiga qarab, bu sayyoralarda hayotning eng oddiy shakllari bor degan taxminlar paydo boʻlgan. 20-asrning 50—60-y.larida sayyoralardagi hayot uchun zarur boʻlgan fizik sharoitlarni oʻrganish natijasida Oyda, Venera, Mars va Quyosh sistemasining boshqa sayyoralarda Yerdagidek oliy hayot shakllari boʻlmasligi isbotlandi. Lekin Marsdagina eng oddiy hayot shakllari boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi. Quyosh sistemasiga yaqin turgan va oʻz sayyoralar sistemasiga ega boʻlgan koʻpgina yulduzlarning tabiiy sharoitlarini oʻrganish ana shu sayyoralar sistemasida hayot paydo boʻlib, rivojlanishi mumkin degan ehtimolni deyarli yoʻqqa chiqardi. Hozir juda kamdan-kam yulduzlardagina hayot bunyodga kela oladigan sohalar boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi.

E. t. s.ning mavjudligi haqidagi masala hozirgi vaktda ehtimoldan xoli boʻlmagan gipoteza boʻlib, hali eksperimental dalillar bilan tasdiqlangani yoʻq. Kosmonavtikaikj keyingi taraqqiyoti va Koinotdan kelayotgan elektromagnit nurlarni oʻrganish sohasidagi tekshirishlar Ye. t. s. bor degan taxminni quvvatlaydigan yoki boʻlish ehtimolini kamaytiradigan dalillarni beradi.

Manbalar
Yerdan foydalanish

Yerdan foydalanish - yerdan foydalanish tartibi, shartlari va shakllari. Turli mamlakatlarda turlicha boʻlishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi hududida yashaydigan xalqlarning yerga mulkchilik huquqi davlat tomonidan amalga oshiriladi. Yer qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligini yuritish uchun shirkat (jamoa) xoʻjaliklariga, davlat, kooperativ, jamoat korxonalariga, muassasalar va tashkilotlarga, diniy tashkilotlarga, Oʻzbekiston Respublikasi fuqarolariga, qoʻshma korxonalarga, xalqaro birlashmalar va b.ga doimiy yoki vaqtincha foydalanish uchun beriladi. Ye.f. tartib va shartlari Yer kodeksi bilan belgilanadi. Yerni foydalanishga berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasi, viloyat va tuman (shahar) hokimliklari qarorlari asosida amalga oshiriladi. Odatda, yerga egalik qilish va yerdan foydalanish huquqiga ega boʻlgan korxona, muassasa, tashkilot va fuqarolar yerdan doimiy foydalanuvchilar deb hisoblanadi.

Yerdan vaqtincha foydalanish qisqa (3 y.gacha) va uzok. (3 y.dan 10 y.gacha) boʻlishi mumkin. Fermer xoʻjaliklari uchun 50 y.gacha, yaylov chorvachiligi uchun yer maydonlari 25 y.gacha muddatga berilishi mumkin. Qishloq va oʻrmon xoʻjaligi korxona, tashkilot va muassasalariga, dehqon va fermer xoʻjaliklariga yerdan doimiy foydalanish huquqi davlat dalolatnomasi bilan guvohlanadi hamda yerga egalik qilish huquqining himoya qilinishi davlat tomonidan taʼminlanadi. Yer egaliklariga qarashli yerlarni vaqtincha foydalanishga berilganda belgilangan muddatdan soʻng tuproqning unumdorligini dastlabki holatiga keltirib qoʻyilishi shart (qarang Yer rekultivatsiyasi).

Q.x.da yerdan oqilona foydalanish maqsadida boshqa yordamchi tarmoqlarni ham mutanosib rivojlantirish uchun ekinzor yerlar ajratiladi. Bunda almashlab ekishni joriy etish chorvachilik, sabzavotchilik, pillachilik, bogʻdorchilik kabi qoʻshimcha tarmoqlar talabi ham hisobga olinadi.

Qosimjon Rahmonov.

Manbalar
Yerdan foydalanish tahlili

Yerdan foydalanish tahlili — yerga egalik qiluvchilar va yerdan foydalanuvchilarning faoliyatini baholashda qishloq xoʻjaligida asosiy i.ch. vositasi boʻlgan yerdan foydalanish samaradorligini oʻrganish. Ye.f.t. qishloq xoʻjaligi yerlari maydoni va tarkibiy oʻzgarishlar, hududni tashkil etish va almashlab ekishii oʻzlashtirish holati, yer sifatini yaxshilash rejasining bajarilishi, xoʻjalikda yerdan foydalanish samaradorligi; oʻzlashtiriladigan yerlar miqdori va kapital harajatlar; yerdan foydalanish darajasiga taʼsir etuvchi omillar (tuproqning tabiiy unumdorligi, joyning iklim sharoitlari, suv resurelarining miqdori va b.) singari masalalarni oʻz ichiga oladi. Ye.f.t.da xoʻjalik yer kadastri kitobi, statistik hisobotlar, yillik hisobotlar, uchastkalar boʻyicha maydon hisoblash qaydnomalari, yerdan foydalanish tarhi (chizmada) va buxgalteriya hisobot materiallari asosiy manbalar hisoblanadi. Yer sifat oʻzgarishlarini taxlil qilish va yerdan foydalanish darajasini aniqlash uchun:a) jami yer maydonida qishloq xoʻjaligi yerlarining umumiy salmogʻi; b) umumiy haydaladigan yer maydonida sugʻoriladigan yorlar salmogʻi; v) haydalma yerlardan ekin ekib foydalanish darajasi; g) haydalma yerlarning shudgorlik darajasi koʻrsatkichlari oʻrganiladi.

E.f.t. materiallari yer tuzish loyihasini ishlab chiqishda asosiy manba boʻlib xizmat kiladi. Bunda taxlil loyihada qamrab olingan barcha maydon boʻyicha oʻtkaziladi (xoʻjalik, bir guruh xoʻjaliklar, tuman, viloyat, mamlakat).

Yerdan foydalanishni miqdor jihatidan baholovchi maxsus qaydnoma (hisobot) maʼmuriy birliklar doirasida har yili 1 yanvargacha boʻlgan maʼlumot asosida hamda 5 yilda bir marta umumlashtirib tuziladi. Q.x.ning samaradorligiga taʼsir etuvchi tabiiy va ijtimoiy omillarni eʼtiborga olgan holda tuproq bonitirovkasi yoki yerning iqtisodiy bahosini bilmay turib (qarang Yerni iqtisodiy baholash) yerdan foydalanish darajasini toʻgʻri aniqlash mumkin emas. Xoʻjaliklarda Ye.f.t. biriktirilgan yerlarning sifatini (tabiiy unumdorligini) hisobga olish (yerning iqtisodiy bahosi boʻlsa yanada maqbul) katta ahamiyatga ega. Bunda xoʻjalikdagi oʻrtacha tuproq bali (Bi)ra nisbatan 1 ga (100 ga) uchun Yerning tabiiy unumdorligidan toʻla va toʻgʻri foydalanish samaradorlik omillaridan biri. Yerdan foydalanish darajasining asosiy koʻrsatkichlaridan biri boʻlgan mahsulot tannarxini yerning sifati asosida taxlil qilishda (eng arzon tannarx etalon qilib olinadi) quyidagi formuladan foydalaniladi:S=S,-S(B-B,),bunda, S, — koʻrilayotgan xoʻjalikda 1 s mahsulot tannarxi (s/soʻm); S — etalon uchun olingan xoʻjalikda 1 ballga toʻgʻri keladigan narx (soʻm); B — etalon uchun olingan xoʻjalik bali (ball); B, — koʻrilayotgan xoʻjalik yer bali.

Qosimjon Rahmonov.

Manbalar
Yerevan-3

Yerevan-3 — oʻrtapishar baqlajon navi. Armaniston Respublikasi sabzavot va poliz ekinlari seleksiyasi tajriba st-yasida mahalliy Yerevan navidan tanlab olish yoʻli bilan yaratilgan (1950). Oʻzbekistonda 1953-yildan ekiladi. Shakli choʻziq, silindrsimon, tik oʻsadi, boʻyi 50—100 sm, mevasining uzun 15—30 sm, kora, binafsharang , pishgan davrda toʻq sariq, sirti silliq. Bir dona mevasining ogʻirligi 195—240 g . Tarkibida 3,2—4,6% kand, 19% askorbat kislota, vitamin Vr V2 bor. Nihollar unib chiqqandan soʻng mevasi 123—139 kunda yetiladi. Oʻrtacha hosildorligi 400 s/ga boradi.

Manbalar
Yerevan universiteti

Yerevan Davlat Universiteti - 1920-yilda tashkil etilgan. Matematika, kibernetika, fizika, kimyo, biologiya, filologiya, tarix, huquqshunoslik, geologiya, sharqshunoslik, falsafa va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Aspirantura kutubxonasi (1,5 millionga yaqin asar) bor. "Ilmiy asarlar" nashr etadi. 23 mingga yaqin talaba oʻqiydi. Tashkil etilgandan beri 35 mingdan ortiq mutaxassis tayyorladi.

Manbalar
Varsham Yeremyan

Varsham Nikitovich Yeremyan [1897.6(19).12, Togʻli Qorabog , Darnavarz qishlogʻi — 1963.12.2, Toshkent] — kino rassomi, grafik, rangtasvirchi rassom. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Samarqand rassomlik maktabida (1918—21), Oʻzbekiston Rassomlari uyushmasi qoshidagi rassomlar malakasini oshirish studiyasida (1939—40) oʻqituvchi. 1934-yildan kinoda, 1944-yildan "Oʻzbekfilm"da bosh rassom. Ijodini Samarqand manzaralari aks ettirilgan etyudlar yaratish bilan boshlagan (Samarqand meʼmoriy obidalari aks etgan etyudlar turkumi, 1910—50-yillar). Ye.ning kinodagi ijodi ("Nasriddin Buxoroda", 1944; "Tohir va Zuhra", 1946; "Alisher Navoiy", 1947 va b.)Oʻrta Osiyo xalqlari madaniyati va maishiy hayotini tarixiy badiiy yoritilishining teranligi, koloritni chuqur his qilinishi, kompozitsiya yechimi bilan ajralib turadi. Shuningdek, portretlar ("Avtoportret", 1926) chizgan, kitoblarni badiiy bezagan (S. Ayniyning "Qullar", "Eski maktab" asarlarini birinchi boʻlib bezagan; "Tojik folklori", "Oʻzbek xalq ertaklari" va b.).

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Viktor Yeryomenko

Viktor Yemelyanovich Yeryomenko (1901.24.8, hozirgi Ukraina, Nikolayev viloyati — 1962.9.6, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), professor (1954). Krasnodar qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1936). SoyuzNIXIda ilmiy xodim, boʻlim mudiri (1942—54), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti umumiy dehqonchilik va qishloq xoʻjaligi melioratsiyasi kafedrasi mudiri (1954—61), ayni paytda OʻzSSR Qishloq xoʻjaligi vaziri oʻrin-bosari (1954—56). Yeryomenkoning ilmiy ishlari gʻoʻza, beda va b. ekinlar agrotexnikasi masalalariga bagishlangan.

Manbalar 

1901-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
9-iyunda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Yerkin qaraqalpaqstan

"ERKIN QARAQALPAQSTAN" ("Erkin Qoraqalpogʻiston") — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi va Vazirlar Kengashining markaziy nashri. Qoraqalpoq tilida haftada 3 marta chiqadi. Gaz. dastlab 1924-yil dekabrda "Birinshi adim" ("Birinchi kadam") nomi bilan chop etilgan. Keyinchalik "E. Q." (1928), "Miynetkesh qaraqalpaq" ("Mehnatkash qoraqalpoq", 1928—32), "Kizil Qaraqalpakstan" ("Kizil Koraqalpogʻiston", 1932—57), "Sovet Karakalpakstani" ("Sovet Qoraqalpogʻistoni", 1957—92) nomlarida nashr etilgan. 1992-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli yillarda A. Qudabayev, Q. Aoʻezov, J. Qurbanov, S Majitov, K. Xudoybergenov, T. Qaipbergenov, E. Murtazayev, Q. Begjanov, Q. Yusupov va b. jurnalist va yozuvchilar muharrirlik qilishgan. Gaz. oʻz sahifalarida qoraqalpoq xalqining tafakkur tarzi, ijtimoiy-siyosiy, maʼnaviy-maʼrifiy qarashlarini aks ettirishga harakat qiladi, respublika xalq xoʻjaligining turli sohalariga oid yetilgan muammolarni koʻtarib chiqadi. 1994-yilda "E.Q."ning 70 yilligi nishonlandi. Unda gaz. oʻtgan davrda Qoraqalpogʻiston hayotining solnomasiga aylanganligi taʼkidlandi. Adadi 2553 (2002).

Manbalar
Yerkin Qaraqalpaqstan

„Erkin Qaraqalpaqstan“ (Ozod Qaraqalpaqstan) — Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston) ijtimoiy-siyosiy gazetasi, qoraqalpoq tilida nashr etiladi. Bu tildagi eng qadimgi va eng mashhur gazeta.

1924-yil noyabr oyidan beri nashr etilgan. Dastlab " " ٴيركين قاراقالپاق " (Erkin Qoraqalpoq) deb nomlangan, 1929-yilda „Mijnetkeş qaraqalpaq“ (Mehnat Qoraqalpoq) deb qayta nomlandi, 1932-yilda „Qьzьl Qaraqalpaƣьstan“ / „Қзыл Қарақалпақстан“ nomini oldi, 1950-yillarda „Совет Қарақалпақстаны“ deb nomlandi. 1990-yillarning boshidan buyon gazeta „Erkin Qaraqalpaqstan“ deb nomlanadi.

1975-yilda u haftada besh marta 66 000 nusxada nashr etilgan. 2007-yil avgust holatiga koʻra, u haftada uch marta 2,7 ming nusxada nashr etilgan. Asosan obuna orqali tarqatiladi.

1968-yilda "Hurmat belgisi" ordeni bilan taqdirlangan. 1994-yilda Oʻzbekiston Respublikasining Faxriy yorligʻi bilan taqdirlangan.
Erkin Qaraqalpaqstan gazetasi hozirgi bosh muhariri K. Reymovdir

Manbalar 

Nukus
Oʻzbekiston maqtov yorligʻi sohiblari
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Oʻzbekiston gazetalari
Qoraqalpoq tilidagi gazetalar
Qoraqalpogʻiston madaniyati
Yerlarning meliorativ holati

Yerlarning meliorativ holati — yer maydonlarini qishloq xoʻjaligida foydalanishga yaroqliligi nuqtai nazaridan baholash. Meliorativ holati qonikarli yerlarga tuproq unumdorligini tubdan yaxshilash talab kilinmaydigan, dehqonchilik qilishga monelik kiladigan nuksonlari boʻlmagan yerlar kiradi. Meliorativ noqulaylik toifasi yoki turi birinchi navbatda, tabiiy — geografik sharoitlarga, shuningdek, dala meliorativ sharoitlarining dehqonchilik yuritishga mos kelmasligiga bogʻliq. Meliorativ jihatdan noqulay yerlarga qatʼiy aniktuproqiqlim va gidrogeologik sharoitlarda joylashgan botqoqlashgan, jarliklar bilan oʻyilgan, toshloq, tuprogʻi yuvilib ketgan, shoʻrlangan, shoʻrtoblar va shoʻrxok yerlar kiradi. Meliorativ holatiga koʻra noqulay suv rejimiga ega boʻlgan yerlar sugʻorish, zax qochirish, suv chiqarish; noqulay fizik va kimyoviy xossali yerlar tekislash, shoʻr yuvish, kimyoviy meliorantlar qoʻllash, ohaklash, gipslash, suv va shamol taʼsirida eroziyaga uchragan yerlarda ihota oʻrmonzorlari tashkil etish, ilmiy asoslangan sugʻorish usullari va meʼyorlarini qoʻllash kabi tadbirlarni talab qiladi (qarang Melioratsiya).

Manbalar
Yermak

Yermak, Yarmoq (asl ismi Vasiliy) Timofeyevich (7—1585.6.8) — kazak atamani. Podsho Ivan IV koʻlida xizmat qilgan. Sibirga qilgan yurishi bilan Rossiyaning Sibirni bosib olishini boshlab berdi. Katta Noʻgʻoy oʻrdasi xoni Urmuhammad, Ye. 1581 y. yozidauning 1060 bosh otini haydab ketgani uchun Ivan IV dan Ye.ni tutib berishni soʻrab, elchi joʻnatadi. Ivan IV rozi boʻladi. Ye. oʻz toʻdasi bilan Volga boʻylarini tashlab, Kama daryosi havzasidagi tuz konlari egasi katta sanoatchi Stroganovlar mulkiga kelishga majbur boʻladi. Stroganovlar Ye.dan oʻz mulklarini Sibir xoni Kuchumxonaai qoʻriqlashni soʻraydi. 1582 y. Ye. kazaklari bilan Sibirning ichkarisigacha yurish qiladi. 1582 y. Irtish boʻyida 3 kunlik (23—25 okt.) jangda Kuchumxonning qoʻshinini yengib poytaxt Qoshlik (Tobolskdan 17 km uzoklikda) ni egallaydi. Ye. Qoshliqda 2 yil turadi. Ye. 100 nafar kazagi bilan qoʻshinlarni ozuqa va kiyim bilan taʼminlash uchun Irtishning yuqori oqimiga qarab yurib, Begish qalʼasini egallaydi. Ye.ni katta kuch bilan taʼqib qilib yurgan Kuchumxon unga qarshi Kuchugay boshliq qoʻshinni joʻnatgan. 1585 y. 6-avgustga oʻtar tunda toʻsatdan qilingan hujum natijasida Ye. druji-nasi tor-mor qilingan. Ye. yarador holda Vagay daryosidan suzib oʻtish chogʻida choʻkib oʻlgan. Ye. drujinasining qolgan-qutganlari Qoshlikni tashlab qochganlar.

Ad. Nikitin N. I., Osvoyeniye Sibiri v XVII v., M., 1990; Shuikov V. I., Ocherki po istorii kolonizatsii Sibiri v XVII - nach. XVIII v., M.-L., 1946; Skrinnikov R. G., Sibirskaya ekspeditsiya Yermaka, Novosibirsk, 1986.

Naim Norqulov.

Manbalar
Muradbay Yermanov

Muradbay Yermanovich Yermanov (1947.23.10, Uchquduq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1969). 1969-yildan Uchquduq tumanidagi 6-maktabda mat. oʻqituvchisi, 1990-yildan maktab direktori oʻrinbosari. U maktabda namunali mat. kabinetini tashkil etgan. Darsda koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi.

Manbalar 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Mariya Yermolova

Mariya Nikolayevna Yermolova (1853—1928) — rus aktrisasi. Rossiya xalq artisti (1920), Mehnat Qahramoni (1924). 1871 yildan Kichik teatrda ishlagan. Fojiaviy rollar ustasi. Yermolova ijodining ahamiyati rus va jahon teatri sanʼati tarixida nihoyatda buyukdir. U qatnashgan har bir spektakl ijtimoiy hodisaga aylangan. Asosiy rollari: Mariya Styuart ("Mariya Styuart"), Ioanna d’Ark ("Orlean qizi"), Kruchinina ("Aybsiz aybdorlar"), Ofeliya, Ledi Makbet ("Hamlet", "Makbet") va boshqa. Oʻz qaxramonlari ob-razini otashin ehtiros, chuqur psixologizm, haqqoniylik bilan ifodalagan.

Manbalar 

Aktrisalar
1853-yilda tugʻilganlar
15-iyulda tugʻilganlar
1928-yilda vafot etganlar
12-martda vafot etganlar
Rossiyalik aktrisalar
Sovet aktrisalari
Yernazar Olakoʻz

Ernazar Olakoʻz (taxminan 1806—1856) — Qoraqalpoqlarning qoldovili urugʻidan boʻlgan biy, Qoraqalpoq xonligini tashkil etgan (1855—1856).

Tarix 
Xiva xonligida 1855-yili boshlangan ichki kelishmovchiliklar ortidan xonlik tarkibidagi turkmanlar markaziy hokimiyatga qarshi harakat boshladi, xonlikning shimoliy hududlarida ham davlatdan ajratilib chiqishga urinishlar boʻlib unga Yernazar Olakoʻz boshchilik qildi. Yernazar Olakoʻz Xivaning ilgarigi xonlari davrida oʻzining gʻayratli ekanligini koʻrsatib xonlar tarafidan eʼtirof etilib, qoraqalpoqlar orasida katta obroʻ toʻplagan. U qoraqalpoqlarni Xiva xonligidan ajratib olish niyatida 1855-yil oʻrtalarida Xiva xoniga qarshi gʻalayon koʻtargan. Amudaryoning oʻng sohilida Qoraqalpoq xonligini tuzib, Zorliq toʻrani xon, oʻzini esa unga bosh vazir deb eʼlon qilgan. 1856-yil fevralda Xiva xoni Sayd Muhammadxon Xoʻjayli yonida Ernaz boshchiligidagi qoʻshinlar va uning ittifoqdoshi turkmanlar ustidan gʻalaba qozondi. Xonlikga sodiq qoraqalpoq biylari tarafidan Zorliqtoʻra hokimyatdan chetlashtirilgan. Muvaffaqiyatsizlikdan soʻng Ernazar Olakoʻz Amudaryoning quyi oqimida oʻzi barpo etgan qoʻrgʻonda 6 oylik qamalda qolgan, oxir oqibat qoʻrgʻon himoyachilari tarafidan hoyinlik yoʻli bilan oʻldirilgan, yetakchilaridan ayrilgan xalq Xiva xonligiga qayta boʻysuntirilgan.

Manbalar 

2.   S.K. Kamalov, Karakalpaki v XVIII-XIX vekax Tashkent, 1968.

Havolalar  
Oydoʻstbiy 

Qoraqalpoqlar
Niels Kaj Jerne

Niels Kaj Jerne (23-dekabr 1911 London – 7-oktabr 1994) — ingliz immunologi. Daniyalik. Shveysariyada ishlagan. Jerne 1974-yilda "toʻr" nazariyasini, M. Byornet bilan hamkorlikda esa immunitetning klonal-seleksion nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (G. Kyoler va S. Milshteyn bilan hamkorlikda, 1984).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1911-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
23-dekabrda tugʻilganlar
7-oktabrda vafot etganlar
Yerni musodara qilish

Yerni musodara qilish - davlatning yerni egalaridan majburiy ravishda, biron-bir haq toʻlamay tortib olishi. Mas, 18—19-asrlardagi inqiloblar davomida Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida zamindorlarning yerlari musodara etiddi. 1917-yil oktabr toʻntarishi natijasida ham shunday yerlar tortib olinib, davlat ("umumxalq") mulki deb eʼlon qilindi va dehqonlarga foydalanish uchun berildi. 1928— 29 y.lardan boshlab esa sobiq Ittifoqda (jumladan Oʻzbekistonda) dehqon xoʻjaliklarini "yoppasiga kollektivlashtirish", "quloqlarni sinf sifatida tugatish"dan iborat stalincha siyosat yuritildi. Oqibatda oʻn minglab oʻrta hol va boy dehqonlarning yerlari tortib olinib, jamoa xoʻjaliklari ixtiyoriga zoʻrlab oʻtkazildi. Omilkor dehqonlar yer-suv mulklaridan majburiy tarzda mahrum etilib, koʻplari mamlakatning uzoq joylariga koʻchirib yuborildi. Masalan, 1930-yil oktabr oyiga kelib 115231, 1931-yilda 265795 dehqon oilalari Shimol, Ural, Sibir va Qozogʻiston mintaqalariga joʻnatildi. 200—250 ming "quloq" oʻz oilasi bilan yerini, mulkini tashlab qochib, shaharlarga koʻchib oʻtdi. Shu tariqa jami 1 — 1,1 million dehqon xoʻjaligi yerlaridan mosuvo boʻlib, butunlay tugatildi.

Manbalar
Yerning geografik qobigʻi

Yerning geografik qobigʻi - q. Geografik qobiq.

Manbalar