MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Buxoro tumani

Buxoro tumani — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrda tashkil etilgan. Buxoro tumani shimolida viloyatning Vobkent va Romitan tumanlari, gʻarbda Jondor tumani, sharqda Kogon tumani, janubi-sharqda Qorovulbozor tumani va Navoiy viloyatining Qiziltepa tumani bilan chegaradosh. Maydoni 1,32 ming km². Aholisi YU9 ming kishi (2001). Buxoro tumanida 1 shahar (Galaosiyo), 12 qishloq fuqarolari yigʻini (Bogʻikalon, Istiqlol, Koʻchkamar, Losha, Rabotqalmoq, Sohibkor, Soʻfikorgar, Shirgaron, Yurinbolo, Yangihayot, Qavolamahmud, Qunjiqalʼa) bor. Markazi — Galaosiyo shahri.

Tabiati 
Buxoro tumani yer yuzasi pasttekislikdan arbayjon, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. 1 km² ga 82,5 kishi toʻgʻri keladi.

Xoʻjaligi 
Tuman xoʻjaligining asosiy tarmoqlari — paxtachilik, chorvachilik, ipakchilik, sabzavotchilik va hunarmandchilik. Tumanda „Toshkent Kotton“ choyshab va ichki kiyimlar ishlab chiqarish qoʻshma korxonasi, 269 fermer xoʻjaligi, uzumni qayta ishlash, „Shifo“ mahalliy mineral suv korxonalari bor. Jarqoq konidan gaz olinadi va neft qazib chiqariladi. Umumiy ekin maydoni 26976 ga, shu jumladan 12700 ga yerga paxta, 6743 ga yerga donli ekinlar ekiladi. Boglar 1080 ga, tokzorlar 1327 ga, tutzorlar 542 ga, oʻrmonzorlar 110 ga, sabzavot va poliz ekinlari 1045 ga ni tashkil qiladi. Tumanda 44,4 ming koramol, 47,1 ming qorakoʻl qoʻyi bor (2001). Qoʻylar Oʻrtachoʻl yaylovida boqiladi. Tuman hududidagi avtomobil yoʻllarining umumiy uz. 1411 km. Buxoro tumani uzunligi 29 km. 2000/2001 oʻquv yilida 52 umumiy taʼlim maktabi, 2 iqtidorli bolalar litseyida 2279 murabbiy ishladi. 43 ommaviy va bolalar kutubxonasi, 4 klub, madaniyat uyi, 300 oʻrinli kasalxona, meʼdaichak va jigar xastaliklarini davolash sanatoriysi, qishloq ambulatoriyasi boʻlib, ularda 172 vrach, 1013 oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi. „Galaosiyo ovozi“ tuman gaz. chiqadi tumanda tashkilotlar qatorida tuman DSENM sezilarli faoliyat yuritib kelmoqda oʻta xavfli kasalliklarni yoʻqotishda bu markaz hissasi beqiyos yangi 2015-yilda tuman DSENM yangi binosi foydalanishga topshirilishi rejalashtirilgan bu tumandagi quvonchli voqealardan boʻladi (adadi 4500).

Manbalar 

 

Buxoro viloyati
Oʻzbekiston tumanlari
Buxoro viloyati tumanlari
Buxoro tumani
Buxoro qatlamlari

Buxoro qatlamlari (Buxoro shahri nomidan) — oʻrta paleotsen davrida hosil boʻlgan yotqiziqlar. O. S. Vyalov birinchi boʻlib 1934-yil gorizont, 1935-yil yarus sifatida paleogen davri quyi qismiga kiritgan. 1959-yil stratigraflar kengashi qaroriga koʻra Buxoro qatlamlari deb ataldi. Asosan karbonatli (ohaktosh, dolomit mergel) togʻ jinslaridan, baʼzan gipsangidriddan iborat. Sharqiy Oʻzbekiston (Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysi) va Janubiy Oʻzbekistonda keng tarqalgan shoʻr suvli sayoz dengiz lagunasida yashagan mollyuskalarning endemik kompleksi asosida paleotsenga kiritilgan. Xalqaro stratigrafik sxemada Buxoro qatlamlari paleotsenning tanet yarusiga (quyi qismi) mansub. Buxoro qatlamlari dagi faunalarni S. H. Mirkamolova, G. N. Kreydenkov, G. H. Soliboyev va boshqa oʻrgangan. Buxoro qatlamlari Sharqiy Ustyurtning qizil taqir gorizonti (quyi qismi) hamda Kavkaz va Qrimdagi kachin yarusi bilan taqqoslanadi. Biostratigrafik sxemada Buxoro gorizonti acarinina tadjikistanensis foraminifera va NP9 nannoplankton zonalarga taalluqli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi

Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi — amir Olimxonnij islohotlar oʻtkazish toʻgʻrisidagi farmoni (manifesta) eʼlon qilingan kunning ertasiga — 8-aprelda uyushtirilgan tadbir. Yosh buxoroliklar, aholining koʻpchilik qismi mamlakatda demokratik islohotlar oʻtkazishni talab qilgan. Rossiyadagi muvaqqat hukumat, uning Buxorodagi vakili (rezidenti) ham Rossiyadagi 1917-yil Fev. revyasidan keyin Buxoroda islohotlar oʻtkazish fursati yetganini tushungan edilar. Amirning yuqori mansabdorlari, islom dini ruhoniylarining mutaassib qismi islohotga qarshi edi. Amir manifestining eʼlon qilinishi demokratik hamda konservativ kayfiyatdagi namoyishchilarning koʻchaga chiqishiga sabab boʻldi. Demokratik doiralar amir manifesti mamlakatda tinch yoʻl bilan ijobiy oʻzgarishlarni amalga oshirish uchun dastlabki qadam, deb karadilar. Shukrona namoyishi oʻtkazishga qaror qilindi. "Yashasin islohot!", "Yashasin amir!" — degan yalov (shior) lar koʻtarildi. Bir necha yuz kishi shahar markazi — passajdan Gavkushon va Xiyobon orqali Registonga yurish boshlashdi. Namoyishchilar boshida F. Xoʻjayev, Abdulvohid Burhonov, Otaxoʻjayev, Mirbobo, Yusufzoda va boshqa faollar bordilar. Bir necha joyda qisqa mitinglar boʻldi, namoyishchilarga yangiyangi guruh odamlar kelib qoʻshildi. Namoyishchilarda koʻtarinki kayfiyat mavjud edi. Shu kuni konservatorlar va mutaassib guruhlar Registonda toʻplanib islohotga, yangiliklarga qarshi jangarilik va murosasizlik kayfiyatlarini koʻrsatdilar. Baʼzi amaldorlarga nisbatan, islohot tarafdorlariga qarata dushmanona dagʻdagʻalar, hayqiriqlar qilindi. Ularning jazavasi soat sayin kuchayib bordi. Bunday murakkab vaziyatda ikki lagerning toʻqnashuvi noxush oqibatlarga olib kelishi mumkin edi. Demokratik namoyishchilar boshliqdari Registonga borish niyatidan qaytdilar, namoyishchilarni tarqalib ketishga daʼvat qildilar. Tadbir oxirigacha yetkazilmagan boʻlsada, u Buxoro amirligi demokratik oʻzgarishlar, islohotlar uchun yetilganligini yaqqol koʻrsatdi. 8-aprel voqealarining yakuni shu boʻldiki, hukumatda konservativ kuchlar yana ustunlikka erishdilar. Dovdirab kalgan amir qozikalon Sharifjon Mahdumni lavozimidan boʻshatdi, gʻazablangan mutaassiblar rais Abdusamadxoʻjani olomon qilib oʻldirdilar, qushbegi Nasrullobek buyrugʻi bilan shoir S. Ayniy, yosh buxoroliklar Mirbobo, Mirzo Nazrullo 75—150 kaltak urib jazolandilar. Islohotchilik harakatining bu bosqichi shunday noxush yakunlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Fayzulla Xoʻjayev, Tanlangan asarlar, 1j., T., 1976.; Ishanov A. I., Buharskaya Narodnaya Sovetskaya Respublika, T., 1969.

Rahmon Karimov.
Buxorodagi vakolatxonalar

Buxorodagi vakolatxonalar — Buxoro amirligida rus hukumati va sarmoyadorlari manfaatlarini himoya qilishga xizmat qilgan muassasalar. Rossiya 1866—68 yillardagi bosqinchilik urushlari natijasida amirlikning talay yerlarini bosib oldi. 1868 va 1873-yillardagi shartnomalar natijasida amirlik Rossiyaga qaram mamlakatga aylantirildi. BuxoroRossiya siyosiy, iqtisodiy munosabatlari jonlanib ketganligi, bu munosabatlarda Rossiya manfaatlarini himoya qilish maqsadida oq podsho Aleksandr III ning 1885-yil 12-noyabrdagi farmoni bilan 1886-yil 1-yanvar dan boshlab Buxoroda "Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi" — vakolatxonasi taʼsis etildi. 1903-yil 6-mayda podsho Nikolay II vakolatxona huquqlarini kengaytirdi. Mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan bu muassasaga barcha siyosiyiqtisodiy, harbiy masalalar yuzasidan amir hukumati bilan munosabatda boʻlish, amir va uning vazirlari ustidan nazorat oʻrnatish, Zarafshon daryosining suv taqsimoti bilan shugʻullanish, BuxoroAfgʻoniston chegaralarini kuzatib turish, Buxorodagi rus qarorgohlarida gazetalar va teatr pyesalari ustidan nazorat oʻrnatish huquqlari berildi. Siyosiy agent chor Rossiyasining rasmiy doimiy vakili boʻlib, Peterburg va Toshkentning Buxoro hukumati bilan qiladigan hamma aloqalari shu agent orqali oʻtar edi. Siyosiy agent, shuningdek Buxoro amirligini oʻzining ichki bozoriga aylantirishga intilgan rus sarmoyadorlari manfaatlarini koʻzlab bojxona tizimi, sanoat, temir yoʻl, pochtatelegraf ishlarini toʻla oʻz nazoratiga oldi. 20-asr boshlariga kelib amirlik hududida paxta, qorakoʻl teri sotiladigan bozorlar joyini belgilash kabi amirlikning mutlaqo ichki ishi hisoblangan masalalarga ham aralasha boshladi. 1917-yil Rossiyadagi Fev. inqilobidan soʻng agentlik nomi oʻzgartirilib — Rossiya vakolatxonasiga aylantirildi. Rus qarorgohlarida shoʻro hokimiyati oʻrnatilgach, Turkiston oʻlkasi XKS ning Buxoro ishlari boʻyicha Kollegiyasi taʼsis etildi (1917-yil dekabr). Turkiston ASSR tashkil topgach (1918-yil 30-aprel), Turkiston oʻlkasining Buxoro ishlari boʻyicha komissari tayinlandi. 1920-yil Buxoro xonligi tugatilgach, BXSR hukumati qoshida RSFSR hukumatining muxtor vakiliga aylantirildi. Salkam 40 yil davomida turli shakl va nomlarda faoliyat koʻrsatgan bu muassasa faqat mustamlakachilik siyosatini amalga oshirishga xizmat qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Tuxtametov T. G., Russkobuharskiye otnosheniya v konse 19 — nachale 20 vv., T., 1966; Istoki drujbi, Dushanbe, 1987; Gafurov A., Iz istorii osnovaniya i razvitiya goroda Kagana i yego roli v russkobuharskix otnosheniyax, Buhara, 1989
  

Buxoro
Buxoroyi sharif

Buxoroyi sharif (Sharofatli Buxoro) — qad. Buxoroning keng tarqalgan nomlaridan biri.

Oʻrta asrlarda jahondagi 7 shahar: Makka, Madina, Quddus, Buxoro, Bagʻdod, Damashq, Mozori Sharifga diniy markaz sifatida shuhrat qozonganliklari uchun "Sharif" unvoni berilgan edi.

Buxoro qadimdan turli nomlar bilan atalib kelgan (k, Buxoro). Ayniqsa, Arab xalifaligi va somonishar davrida shahar yuksalgan. Buxoroning nomlaridan "Foxira" ("Faxrli shahar") atamasi Narshaxiyning taʼrifi boʻyicha, islom dinining barqarorligi yoʻlida qon toʻkkan shahidlar sharafiga nisbat qilib berilgan.

Shahar islomni targʻib qilish va qaror toptirish yoʻlida ham muhim rol oʻynagan. Buxorodan islomiyat va hadis ilmlarining yirik targʻibotchilari va tasnifchilari (Imom Buxoriy va boshqalar) yetishib chiqdi. Islom huquqshunosligining Buxoro maktabi tashkil topdi. Buxoroning islom dini, musulmon axloqi, madaniyati va hukuqshunosligining Sharkdagi kuchli markazlaridan biriga aylanishi tufayli unga 9-asr boshlaridayoq "Qubbat ulislom" — "Islom dinining gumbazi" degan sifat ham beriladi. Narshaxiyning guvohlik berishicha, mashhur fiqhshunos (huquqshunos) olim Xoja imom Abu Xafsi Kabir Buxoriy tufayli Buxoro "Qubbat ulislom" deb atalgan.

Oʻrta asrlarda Buxoro faqat islomiyatdagina emas, balki ilmu maʼrifat va madaniyat tarqatishda ham Movarounnahrda yirik markaz sifatida shuhrat topdi. Buxoroda turli asrlarda bino qilingan 200 ga yaqin madrasalarda oʻz davrida minglab tolibi ilmlar diniy va dunyoviy bilimlarni olib, butun Oʻrta Osiyo boʻylab ziyo tarqatganlar. Shayx Sayfiddin Boharziy faoliyati tufayli Buxoroning shuxrati islom olamida yana ham koʻproq tarqaldi. Shu sababli 13-asrdan boshlab unga yana bir sifat — "sharif" soʻzi qoʻyilib, u Buxoroyi sharif, yaʼni Sharofatli Buxoro nomi bilan yuritiladigan buldi. Buxoro hukmdorlari tomonidan "Zarbi Buxoroyi sharif", yaʼni "Buxoroyi sharifda zarb etilgan" deb bitilgan tamgʻalar bilan oltin va kumush tangalar hamda mis chaqalar ishlab chiqarilgan.

Mirzo Ulugʻbek tomonidan Buxoroda Chorsu maydonida qurdirilgan madrasa darvozasida hatto hadisdan "Ilm olmakka intilish har bir muslim va muslima uchun qarzu farzdir" degan soʻzlarning oʻyib yozilishi, oʻrta asrlarda, ayniqsa temuriylar davrida ilm va maʼrifatga boʻlgan ijobiy munosabatning yorqin dalilidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston tarixi
Buxoro tarixi
Buxoro-Samarqand musiqa uslubi

Buxoro-Samarqand musiqa uslubi — Buxoro va Samarqand shaharlari va viloyatlari hududlarida qaror topgan muayyan musiqiy anʼanalar majmui.

Qadimdan madaniyat maskanlari boʻlmish bu vohalarda xalq qoʻshiq va cholgʻu kuylari, mumtoz musiqa ijodiyoti namunalari keng oʻrin tutadi. Ayniqsa, professional musiqa yoʻnalishlarining xilmaxilligi va ular musiqa voqeligida keng yoyilganligi bilan ajralib turadi. Oʻziga xos jihatlaridan yana biri — mazkur hududdagi oʻzbek va tojik xalq musiqa anʼanalarining oʻzaro yaqinligi, jumladan xalq qoʻshiqchiligida ikki (oʻzbek-tojik) tillilik anʼanasining namoyon boʻlishi (yaʼni, ayrim xalq qoʻshiklari, qoʻshiq turkumlari ayni vaqtning oʻzida ham oʻzbek, ham tojik tillarida aytilishi)dir. Ikki tillilik anʼanasi shu sarhadda yashab faoliyat kursatgan koʻpgina shoirlar (xususan, Mujrim Obid, Abdullo Mulham Buxoriy, Fitrati Zardoʻzi Samarqandiy va boshqalar) ijodida ham oʻz aksini topgan.

Qadimdan diniy maʼrifat, maʼnaviyat oʻchoqlari sifatida tanilgan Buxoro va Samarqand shaharlarida kitobxonlik, gʻazalxonlik, qissaxonlik, qalandarxonlik, maddohlik kabi oʻquv yoʻllari keng rivoj topgan. Turli yigʻin, toʻy va bayramlarda mavrigixonlar va sozanda dastalari tomonidan ijro etilayotgan raqs qoʻshiqlar turkumlari alohida oʻrin tutadi. Ommaviy qoʻshiq janrlaridan erkaklarning qarsak (beshqarsak) oʻyin-qoʻshiqlari mashhur.

Cholgʻu ijrochiligi ham boy anʼanalarga ega. Bayram sayillari, musiqa tomoshalarida surnay, nogʻora, karnay ansamblari asosiy oʻrin tutgan boʻlsa, turli yigʻin-majlislarda gʻijjak, buxoro (afgʻon) rubobi, dutor, nay, ayniqsa tanbur va boshqa sozlar ijrochiligi keng tarqalgan. Shuningdek, tanbur, nay va doira sozlaridan iborat boʻlgan cholgʻu ansambli ham anʼanaviy tuye olgan.

Professional musiqa yoʻnalishlarida maqom va hofizlik sanʼatlari asosiy oʻrinda turadi. Xususan, 18-asr oʻrtalarida Buxoro saroy madaniyatida Shashmaqom turkumi shakllangan boʻlib, keyinchalik Xorazm maqomlari hamda Fargʻona-Toshkent maqom yoʻllari shakllanishiga taʼsir oʻtkazgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati

Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati — toʻqimachilik sanoati korxonasi. "Oʻzbekengilsanoat" davlat uyushmasi tarkibiga kiradi. Buxoro shla joylashgan. 1970-yil qurilishi boshlanib, 1974-yilda 1yigiruvtoʻquv fabrikasi, 1976-yilda ip boʻyash fabrikasi, 1981-yilda 2yigiruv fabrikasi, 1982-yilda 2 toʻquv fabrikasi ishga tushirilgan. 1974—83 yillarda Buxoro ipgazlama kombinati, 1984-yil Buxoro toʻqimachilik kombinati, 1985—93 yillarda Buxoro ipgazlama birlashmasi nomlari bilan atalgan. 1994-yildan hozirgi nomda va ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Ip, xom surp va tayyor gazmollar, shuningdek momiq sochiqlar ishlab chiqaradi. Yillik loyiha quvvati 22139 t paxta kalava, 126,5 mln. pogon m xom surp, 128,6 mln. pogon m tayyor gazlama. 1996-yilda 25,5 mingt kalava ip, 89,4 mln. pogon m xom surp, 92,6 mln. pogon m tayyor gazlama, 10,4 mln. dona sochiq ishlab chiqardi. Korxonada 9,3 mingdan ziyod kishi ishlaydi (2001). Korxona oʻz mahsulotlarini AQSH, Shveysariya, Germaniya, Gollandiya, Italiya, Turkiya, Avstriya, Rossiya, Ukraina, Belarus kabi davlatlarga eksport qiladi. Buxoroteks aksiyadorlik jamiyati andozalariga moye raqrbatbardosh va sifatli mahsulot ishlab chiqargani uchun "Oltin globus" xalqaro mukofoti bilan taqdirlangan (1994). Korxonada Shveysariya, Germaniya, Rossiya, Gollandiyada tayyorlangan zamonaviy uskunalar oʻrnatilgan. Gʻijduvon, Vobkent, Olot, Qorakoʻlda filiallari bor.

Manbalar
Buxoro—Ural magistral gaz quvuri

Buxoro—URAL GAZ YOʻLI — yirik gaz magistrali. Rossiyaning Ural sanoat rayoni va Gʻarbiy Kozogʻistonni Buxoro (Gazli rayoni) tabiiy gazi bilan taʼminlash uchun kurilgan. lyoʻli Buxoro — Chelyabinsk oʻrtasida (uz. 1900 km) 1963-yilda, 2yoʻli Buxoro — Sverdlovsk oʻrtasida (uz. 2100 km) 1965-yilda ishga tushirilgan. Uning bir kismi (489 km) Oʻzbekiston hududidan oʻtadi. Bu gaz yoʻllarida diametri 1020 mm li kuvurlar yotqizilgan. Gaz yoʻli boʻylab kompressor st-yalari kurilgan. Undan yiliga 21 mlrd. m3 gaz oʻtadi. Keyinchalik bu gaz yoʻliga Turkmaniston va Qozogʻistondagi gaz konlaridan olinadigan yoqilgʻini oʻtkazadigan gdzoprovodlar tutashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxorxudot

Buxorxudot (Buxoro va fors, "xudo" — tangri, ega, hokim) — Buxorxudotlar hokimligini idora qilgan hukmdorlar unvoni. B. atamasi dastlab "Buxorxudo" ("Buxoro hokimi") shaklida boʻlgan. Buxoroga Islom kirib kelgach (8-asr), arablar uni B. deb oʻz tillariga moslab olganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxta

Buxta (nem. Bucht) — okean, dengiz, qoʻltiq yoki koʻlning quruqlikka yorib kirgan yoki orollar bilan oʻralgan kichik bir qismi. Odatda, kema toʻxtab turishi uchun qulay boʻladi (Bosfor boʻgʻozidagi Oltin Muguz, Qora dengizdagi Novorossiysk B.si). Gidrologik rejimi mahalliy sharoit bilan bogʻliq boʻlib, B.ga tutash suvlardan farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxtarma

Buxtarma — Oltoy jan.dagi dare, Irtishning oʻng irmogʻi, Buxtarma suv omboriga quyiladi. Uzunligi 336 km, havzasining maydoni 12,7 ming km². Janubiy Oltoy tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yuqori va oʻrta qismi chuqur, tor vodiydan shiddat bilan tez, quyi qismi esa tekislikdagi keng vodiydan tinch oqadi. Asosan qormuzlik, qisman yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 214 m³/sek. Noyab. dan aprelgacha muzlaydi. B.da yogoch okiziladi, kichikroq kemalar qatnaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻistondagi daryolar
Buxtarma muzliklari

Buxtarma muzliklari, Katta va Kichik Buxtarma muzliklar i — Jan. Oltoy tizmasidagi muzliklar (Qozogʻiston), Buxtarma daryosining bosh qismida (Irtish havzasi). Katta Buxtarma muzliklari uz. 6 km, eni 0,7–2 km, maydoni 4,5 km² ga yaqin. Kichik Buxtarma muzliklari uz. 2 km, maydoni 1,5 km². Qor chizigʻi 2800 m balandlikda, muzlikning uchi 2545 m balandlikkacha tushgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Muzliklar
Qozogʻiston geografiyasi
Oltoy togʻlari
Buxtarma suv ombori

Buxtarma suv ombori — Qozogʻiston Respublikasining Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi suv ombori. Irtish daryosida 1960—67 yillarda Buxtarma GES uchun toʻgʻon qurilishi natijasida hosil boʻlgan. Buxtarma suv ombori o. oʻzidan yuqorirokdagi Zaysan koʻli bilan tutashib ketgan. Maydoni 490 km², hajmi 49,6 km³, uz. 425 km dan koʻproq, eng keng joyi 35 km, oʻrtacha chuq. 9,6 m, vodiylarda uz. 30–50 km va eni 10 km gacha boʻlgan qoʻltiqlar bor. Buxtarma suv ombori o. Irtish suvini tartibga solib, kema qatnovi sharoitini yaxshilaydi va Buxtarma GES (quvvati 675 MVt)ning toʻla quvvat bilan ishlashini taʼminlab turadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Baliq ovlanadi (sazan, taran va osyotr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suv omborlari
Qozogʻiston geografiyasi
Amvrosiy Buchma

Amvrosiy Maksimilianovich Buchma (1891.14.3, Lvov 1957.6.1, Kiyev) — ukrain aktyori, rejissyor, pedagog, jamoat arbobi. Ukraina professional teatri asoschilaridan. Sahna faoliyatini 1905-yildan boshlagan. 1936-57 yillar Franko nomidagi teatrda ishlagan. Mashhur rollari: Krechet („Platon Krechet“), Jeleznoye („Vassa Jeleznova“), Ivan Kolomiysev („Soʻnggilar“), Makar Dubrava („Makar Dubrava“) va boshqa Kinolarda ham suratga tushgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aktyorlar
1891-yilda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
6-yanvarda vafot etganlar
Sovet erkak aktyorlari
Bushel

Bushel (ing. bushel) — suyukliklar va sochiluvchan moddalarning hajm oʻlchovi. Asosan, Angliya va AQShda qoʻllaniladi. 1 B.=36,3687 l (Angliyada); 1 B=35,2393 l (AQShda). Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan (1991) soʻng Oʻzbekiston Respublikasining Angliya va AQSH bilan iktisodiy munosabatlari rivojlanishi munosabati bilan B. Oʻzbekistonda ham ahamiyat kasb etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmeyster

Bushmeyster, surukuku (Lachesis muta) — zaharli ilonlar turi. Chinqiroq ilonlar oilasining choʻnqirbosh viperalar urugʻiga mansub. Uzunligi 4,3 m, yoʻgʻonligi odam sonidek, viperalar ichida eng yirigi va zaharlisi. Terisi qizgʻishsariq, orqa tomonida romb shaklidagi qator qora naqshlari bor; qorni oq yoki sargʻishoq, chinnidek yaraqlaydi. Janubiy Amerika oʻrmonlarida yashaydi. U koʻpincha soya yerlarda kulcha boʻlib yotadi. Zahar tishi 2,5 sm cha, zahari oʻtkir. Odamga tashlanadi. Tuxum qoʻyib koʻpayadi. Turli jonivorlar bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmen tillari

Bushmen tillari — Janubiy va Sharkiy Afrikaning tub aholisi bushmenlar tili. Bushmen tillari da soʻzlashuvchilar soni 80 mingdan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Bushmen tillari deyarli tadqiq etilmagan (shu guruhdagi tillardan 25 ga yaqinining nomi maʼlum). Faqat 3 guruhi: 1) auei dialektiga ega boʻlgan kung tili; 2) 2 dialektli (namani va auni) kong yoki makong tili; 3) kxomani yoki iusan va unga qardosh bastva tili oʻrganilgan. Bushmen tillari tish, alveolyarpalatal, ikkita lateral va bilabial tovushlarga ega. Yaxshi oʻrganilmagani uchun grammatik qurilishi haqida maʼlumot uchramaydi. Feʼllar va nomlar asosi farq qilmaydi. Koʻp maʼnolilik (polisemantizm) kuchli. Grammatik jins yoʻq. Koʻpgina nomlar turli oʻzaklardan tashkil topadi (mas, noag tilida "erkak", "ota" — la’a, koʻpligi — // xaa; "koʻz" lun, koʻpligi — lwani). Sonlar faqat 2 ta: "bir", "ikki"; keyingi miqdorlarni bildirish uchun "koʻp" soʻzidan foydalaniladi. Feʼllar zamon, tuslanish, mayl koʻrsatkichlariga ega emas. Sodda gapda soʻz tartibi — subʼyekt, predikat va obyekt tarzida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bushmenlar

Bushmenlar (gollandcha bosjesman, aynan — oʻrmon odami) — xalq, Janubiy va Sharqiy Afrikaning tub aholisi. 16—19-asrlarda bantu xalqlari B.ni Namibiyaning choʻl rayonlariga siqib chiqarganlar. Namibiya (85 ming, 1992), Botsvana (35 ming), Angola (8 ming) va Zimbabve (1 ming)da yashaydilar. Bushmen irqiga mansub. Bushmen tillariaya gaplashadilar. Anʼanaviy ibtidoiy diniy eʼtiqodlar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Bushuyev

Mixail Mixaylovich Bushuyev (1876–1936.18.2) — zootexnik, agronom. Mirzachoʻl tajriba dalasi mudiri (1905–18), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari va Turkiston MIK aʼzosi (1918–21), RSFSR Yer ishlari xalqkomissarligi va SSSR Gosplanida rahbarlik lavozimlarida ishladi (1921–36). Bushuyev ilmiy ishlari Mirzachoʻl sharoitida gʻoʻza, kanop, makkajoʻxori, xashaki va qand lavlagi agrotexnikasi, seleksiyasi, bogʻdorchilik, sabzavotchilikni rivojlantirish masalalariga bagʻishlangan. Bushuyev Oʻrta Osiyoda ingichka tolali gʻoʻzani ekish tashabbuskorlaridan. Shuningdek, chorvachilik seleksiyasi bilan ham shugʻullangan, mahsuldorligi yuqori boʻlgan yangi qoramol zotini yaratishni boshlab bergan (qarang Bushuyev qoramol zoti).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Bushuyev qoramol zoti

Bushuyev qoramol zoti — suti uchun boqiladigan zot. Oʻzbekistonning Mirzachoʻl (Sirdaryo viloyati) zonasida yetishtirilgan sersut va sermahsul qoramol. Bu zotni yaratishni M. M. Bushuyev jaydari (zebusimon) sigirlarni golland zotining buqasi bilan, soʻngra uni shvits zoti bilan murakkab chatishtirish orqali boshlab bergan (1903—18). Bushuyev qoramol zoti z. mollarining tusi oq, quloq va tumshuq atrofi qora yoki qizil, sigirlarining vazni 320–432 kg, buqalariniki 700–750 kg, yagʻrinidan oʻlchanganda balandligi 114—122 sm, tana uz. 139—159 sm, pocha aylanasi 15—17 sm, 300 kunlik sogʻim davrida 2400– 2600 kg, ayrimlari 3000 kg gacha sut beradi. Sutyogʻliligi 3,9—4,1%. 1948— 67 yillarda Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutida zotni takomillashtirish ishlari davom ettirildi. 1967-yilda Mirzachoʻl zonasi uchun rayonlashtirilgan zot sifatida tasdiqlangan. Sirdaryo, Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo viloyatlari xoʻjaliklarida koʻp boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk abxaz devori

BUYUK ABXAZ (KELASUR) DEVORI — Abxaziyadagi qad. mudofaa devori (5— 6-asrlar). Suxumi shahridan 4 km jan.roqdan boshlanib, Kelasur daryosining chap qirgʻogʻi orqali Janubiy Abxaziyani uragan holda Inguri daryosining Qora dengizga quyilish yerida tamomlanadi. U 150 yil mobaynida absil qabilalari tomonidan qurilgan; devor ohak bilan qorishilgan harsangtoshlardan qilingan boʻlib, uz. 160 km dan ziyod, balandligi 4 m, har 35–50 m masofada balandligi 8 m keladigan 2000 ga yaqin minora va burjlar bino qilingan. Burj va istehkomlarda kungura va shinaklar boʻlgan. Devor ham togʻ tomondan (shim.dan), ham dengiz tomondan boʻladigan hujumlardan mudofaa etgan. Bir necha marta qayta tiklangan. 14— 15-asrlardanboshlabharbiy ahamiyatini yoʻqotgan. Devorning koʻpgina qismi va vayrona holdagi bir necha yuz burji (minorasi) saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Chegara toʻsiqlari
Buyuk Britaniya oroli

Buyuk britaniya oroli — Britaniya orollari tarkibidagi eng katta orol (maydoni qariyb 230 ming km²) (qarang Buyuk Britaniya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevropa
Orollar