MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ibtidoiy gʻoʻzalar

Ibtidoiy gʻoʻzalar, gʻoʻzaning primitiv shakllari, gʻoʻzaning qadimgi yovvoyi shakllari — koʻsaklari va chigitlari mayda koʻp yillik monopodial buta; madaniylashtirilgan gʻoʻzaning birinchi evolyusion shakli. Ular asosan qisqa kunda oʻsib rivojlanadi, qurgʻoqchilikka chidamli, chigitining nihoyatda sekin va bir tekisda unib chiqmasligi bilan farq qiladi. Tolasi siyrak va qisqa, yashilqoʻngʻir, qoʻngʻir yoki qoramtir-kulrang boʻlib, koʻpincha chigitga qattiq yopishib turadi. Uzunligi 15– 20 mm. I. gʻ. tabiiy sharoitda mustaqil oʻsadi va koʻpayadi. Baʼzan ular manzarali oʻsimlik sifatida ham oʻstiriladi. I. gʻ. endemik bulib, birlamchi togʻ qoyalarida, toshloq yoki qumloq yerlarning oʻzlashtirilmagan zonalarida kserofit butalar bilan birga oʻsadi. Ularning tarqalish areali cheklangan. I. gʻ. gʻoʻzaning madaniy shakllari tarqalgan boshqa tropik mamlakatlar va hududlarda uchramaydi. Har bir madaniylashtirilgan gʻoʻzaning oʻz ibtidoiy shakllari mavjud. Mas, Meksika gʻoʻzasida — ssp. mexicanum Tod. tipining 2 ta kenja turi — var. nervosum Watt., var. microcarpum Tod. bor; peru gʻoʻzasining ssp. darwini Watt, tipi, afrika-osiyo gʻoʻzasining ssp. africanum Watt., hindixitoy gʻoʻzasining ssp. obtusifolium Roxb. tiplari mavjud.

I. gʻ. ayrimlari qimmatli belgi va xususiyatlarga ega boʻlib, ulardan amaliy seleksiyada foydalanish mumkin. Masalan, var. nervosum kenja turi serho-sil, viltga chidamli Toshkent guruhi navlarini yaratishda asos boʻlib xizmat qildi. I. gʻ. — ruderal gʻuzalariint avlodboshisi hisoblanadi.

Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar
Ivan I Kalita

Ivan I Kalita (? - 1340) - Moskva knyazi (1325-yil dan), Vladimirning knyazi (1328-yil dan). Moskva knyazi Daniil Aleksandrovich (1261 — 1303) ning oʻgʻli. Moskvaning siyosiy va iqtisodiy qud-ratiga asos solgan. Oltin Oʻrdadan Rusda moʻgʻullar uchun oʻlpon toʻplash huquqini olishga erishgan. I. I katta boylik toʻplagan (shundan uning laqa-bi "Kalita" — "pul xaltasi") va uni boshqa knyazliklardan yerlar sotib olish uchun ishlatgan. I. I davrida rus mitropolita qarorgohi Vladimirdan Moskvaga koʻchirilgan.

Manbalar
Ivan III Vasilyevich

Ivan III Vasilyevich (1440.22.1 — 1505.27.10, Moskva) — Moskvaning ulugʻ knyazi (1462—1505). Vasiliy II Tyomkiyning oʻgʻli. I. I davrida yagona Rossiya davlatining hududiy yadrosi shakllangan va markaziy davlat apparati tuzila boshlagan; Yaroslavl (1463), Novgorod (1478), Tver (1485), Vyatka (1489). Perm va b. Moskva atrofida birlashtirilgan; moʻgʻullar istibdodiga barham berilgan ("Ugradagi turish" 1480); 1497 y. Sudebniki tuzilgan, Moskva Kremli qayta qurilgan — yangi sobor, minora, saroylar bunyod etilgan. Rus davlatining xalqaro eʼtibori oshgan; "Butun Rusning ulugʻ knyazi" unvoni rasmiylashtirilgan.

Manbalar
Ivan IV Grozniy

Ivan IV Grozniy (1530.25.8, Kolomenskoye qishlogʻi — 1584.18.3, Moskva) — "Butun Rusning ulugʻ knyazi" (1533 y. dan), 1-rus podshosi (1547 y. dan). Vasiliy III ning oʻgʻli. Mustabid hokim sifatida xalq uni "Grozniy" ("Dahshatli") laqabi bilan atagan. I. IV 40-yillarning oxiridan Tanlangan rada ishtirokida davlatni boshqargan. Uning davrida 1549-yil dvoryanlar tabaqasini kuchaytirish orqali boyarlar hokimiyatini zaiflashtirish maqsadida ilk Zemskiy sobor-erkin aholi turli toifalari vakillarining yig'ilishini chaqirilgan; 1550 yil Sudebniki tuzilgan; boshkaruv va sud islohotlari oʻtkazilgan; 1565 yilda oprichnina joriy etilgan; Angliya bilan savdo aloqalari oʻrnatilgan (1553); Moskvada 1-bosmaxona qurilgan; Qozon (1552) va Astraxon (1556) xonliklari boʻysundirilgan; Boltiq boʻyiga chiqish maqsadida Livon urushi olib borilgan (1558—83); Sibirni bosib olish boshlangan (1581). Ivan IV ning ichki siyosati ommaviy qatl etishlar, dehqonlarni asoratga solishni kuchayishi bilan ajralib turadi.

Manbalar 

18-martda vafot etganlar
25-avgustda tugʻilganlar
1530-yilda tugʻilganlar
1584-yilda vafot etganlar
Yegor Ivanin

Yegor Ivanovich Ivanin (1918.18.1, Tyumen viloyati, Sladkovorni, 1979.8.6, Jizzax) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1939-yildan Samarqand viloyatining Zomin tumanida yashagan, traktorchi boʻlib ishlagan. 1938—40-yillar armiyada. 1941-yildan frontda. 1-Boltiqboʻyi frontining 14tankka qarshi qi-ruvchi artilleriya brigadasining batareya komandiri. Ivanin 1944-yil 21-avgust da Litvaning Shaulyay shahri uchun boʻlgan janglarda jasorat koʻrsatgan. 1945-yil 24-martda Kahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Urushdan keyin Jizzax viloyatidagi jamoa xoʻjaliklarida, keyin Jizzax shahri zavodlaridan birida shofyor boʻlib ishlagan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1918-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
18-yanvarda tugʻilganlar
8-iyunda vafot etganlar
Aleksey Ivanovich Ivanov

Aleksey Ivanovich Ivanov (1885—1958) — mexanik olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), professor (1938), Toshkentdagi gimnaziyani (1898—1906), Germaniyaning Tyubingen sh.dagi universitetni va Karlsrue (Baden) politexnika institutini (1906—12), Peterburg politexnika institutini (1917) tugatgan. Germaniyadagi Karlsrue mashinasozlik zavodida muhandiskonstruktor (1912—14). Yoqilgʻi boʻyicha Turkiston vakili (Turktop) taklifiga binoan Toshkentda ishladi (1917—19). 1919-yildan Turkiston untida, Oʻrta Osiyo Paxtachilik-irrigatsiya politexnika instituti (SAXIPI)da, Oʻrta Osiyo Energetika institutida, Oʻrta Osiyo Industrial institutida, Toshkent Politexnika institutida ishladi. Bir necha oʻquv qoʻllanmalari tuzdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Aleksey Nikolayevich Ivanov

Aleksey Nikolayevich Ivanov (1905.1.8, Ulyanovsk - 1987.24.5, Toshkent) — haykaltarosh, Oʻzbekiston xalq rassomi (1955). Samara badiiy texnika ustaxonasida ishlagan (1919— 20). 1929-yil dan Samarkandda, keyinroq Toshkentga kelib, ijodiy ish bilan shugʻullangan. Ilk asari — "Kitob ushlagan oʻzbek qizi" (1937). Asarlarini asosan gipsda ishlagan: "Shaxtyor" (1947), "Zveno boshligʻi" (1953), "M. Turgʻunboyeva" (1955), "Ibn Sino" (1956) va b. haykallari, Mehnat Kahramonlari (M. Ubaydullayeva, O. Yoʻldosheva, N. Niyozov, H. Tursunqulov va b.) portretlari ustida ishlagan; 50—60y. larda mehnat ahli aks etgan haykallar ("Poʻlat quyuvchi", "Choʻpon", "Payvandchi qiz" va b.), H. Olimjon byusti (bronza, 1958) ni yaratdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Konstantin Ivanov

Konstantin Vasilyevich Ivanov [1890.15.(27).5 — Belebeyevsk tumani, Boshqirdiston — 1915.13.(26).3] — chuvash shoiri. Chuvash adabiyoti asoschisi, muallim. Chuvash oʻrta maktablari uchun oʻquv qoʻllanmalari va alifbo tuzishga hissa qoʻshgan. Ilk ijodi 1905—07 yillar rus adabiyotidagi sheʼr va asarlarini chuvash tiliga tarjima qilishdan boshlagan. „Ikki qizim“, „Ochlik ertaklari“, „Temir iylagich“ va „Beva“ balladalari, „Shaytonning kuli“ fojia va b. publitsistik sheʼrlar muallifi. „Narspi“ (1908) dostoni haq-huquqsiz chuvash ayoli haqida. I. chuvash sheʼriyatida birinchi boʻlib sillabiktonik sheʼr tizimini qoʻllagan.

Manbalar 

1980-yilda tugʻilganlar
1915-yilda vafot etganlar
Rossiya imperiyasi yozuvchilari
Platon Ivanov

Platon Ivanovich Ivanov (1891 — 1968) — psixolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1968), professor (1938), 1927-yildan Oʻzbekistonda. Dastlab Samarkanddagi Oʻzbek oliy pedagogika institutida dars bergan. Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida ped. (1930—39), psixologiya kafedralari (1939—68) mudiri. Shu institutda psixologiya laboratoriya ni ochgan va unga rahbarlik qilgan. Psixologiyaning turli masalalariga, xususan, iroda va harakter tarbiyasiga oid bir necha asarlari, pedagogika institutlari talabalari uchun darsliklari nashr etilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sergey Nikolayevich Ivanov

Sergey Nikolayevich Ivanov (1922.11.4 – Sankt-Peterburg –1999.20.3) — rus turkiyshunosi, tarjimon. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), filol. fanlari doktori (1970), professor (1971). Leningrad universitetining sharq fakultetini tugatgan (1951). Buxoro pedagogika institutida oʻkdguvchi, rektor oʻrinbosari (1951—53), Leningrad universitetida oʻqituvchi (1953–71), kafedra mudiri (1972-yildan). I.ning ilmiy ishlari turkiy tillar grammatikasi, oʻzbek adabiy tili va tarjima nazariyasi masalalariga bagʻishlangan ("Oʻzbek tili sintaksisidan ocherklar", 1959; "Abulgʻozixonning "Shajarai turk"i. Grammatik ocherk", 1969; "Turktili grammatikasi kursi", 1–2 qism, 1975, 1977 va boshqalar.). I. Alisher Navoiyning yuzlab gʻazal, ruboiy, fard, qitʼa, tuyuqlarini rus tiliga tarjima qilgan. Shoirning rus tilida chiqqan 10 jildli (1968–70) asarlarida muharrir sifatida ishtirok etgan. Bundan tashqari, I. Lutfiy, Gadoiy, Sakkokiy, Nodira, Muqimiy kabi mumtoz shoirlar bilan bir qatorda yangi adabiyotimiz vakillari Hamza, Gʻafur Gʻulom, Oybek, Usmon Nosir, Uygun, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov va b. shoirlar sheʼriyatidan namunalarni ham rus tiliga tarjima qilgan. Ivanov tarjimalari orasida ikki asar tarjimasi alohida diqqatga sazovor. Ulardan biri 11-asrning bukj madaniy yodgorligi hisoblanadigan Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig" (1990-yilda tarjima qilingan) asari boʻlsa, ikkinchisi Alisher Navoiyning "Lison ut-tayr" (1970-yilda tarjima qilingan) dostonidir. Har ikki tarjima ham ilmiy jamoatchilik tomonidan yuksak baholangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ivanovo

Ivanovo (1932-yil gacha IvanovoVoznesensk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1871-yil dan), Ivanovo viloyati markazi. Uvod daryosi (Klyazma irmogʻi) sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 472 ming kishi (1994). Shahar 19-asrning oxiridan Oʻrta Osiyoning arzon paxta xom ashyosi asosida toʻqimachilik sanoatining yirik markaziga aylandi. Mashinasozlik, yengil, kimyo, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, chit va badiiy muzeylari, filarmoniya bor.

Tarixi 
Ivanovo Rossiyaning Oltin halqa sayyohlik roʻyxatiga kiritilgan va roʻyxatga kiritilgan boshqa shaharlardan bu erda deyarli hech qanday diniy yodgorliklar saqlanib qolmagani bilan farq qiladi, chunki shaharning asosiy qismi 1917-yil oktyabrdagi inqilobdan keyin vayron qilingan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Ivanovo viloyati

Ivanovo viloyati - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1929-yil 14 yanvarda tashkil topgan. Maydon 23,9 ming km. Aholisi 1222 ming kishi (2000), asosan ruslar. 22 maʼmuriy rayon, 17 shahar va 32 shaharcha bor. Markazi Ivanovo shahri Ivanovo viloyati Sharqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekislik. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 18–19°), qishi oʻrtacha sovuq (yanvar niki – 12°). Yillik yogʻin 550–600 mm. Daryolari Volga havzasiga mansub. Ivanovo viloyatida Gorkiy suv omborining bir qismi, Volga – Uvod kanali bor. 200 dan ortiq koʻl mavjud. Viloyat maydonining 2,9% botqoqlik. Tuprogʻi, asosan, podzol va botqoq tuproqlar. Qariyb 1 mln. ga yer oʻrmon. Sut emizuvchilardan malla quyon, oq quyon, tulki, tiyin; qushlardan karqur, kur, chil, kaklik; botqoqlik va qoʻllarda oʻrdak, gʻozlar uchraydi.

Ivanovo viloyati Rossiya Federatsiyasining toʻqimachilik (ip, gazlama va zigir tola gazlamasi) sanoati rayonlaridan biri. "Krasnaya Talka" yigiruv fabrikasi, melanj va kamvol kombinatlari va b. bor. Ip gazlama sanoatining asosiy markazlari: Ivanovo, Kineshma, Shuya, Vichuga, Furmanov, Teykovo, Rodniki, Yuja. Zigʻir tola gazlamasi sanoati markazi – Privoljsk. Toʻqimachilik mashinasozligi, asosan, Ivanovo shahrida. Ivanovo "Tochpribor", "Ivtekmash" ishlab chiqarish birlashmalari, "Elektrokontakt", "Stroymashina", "Temp" (avtokranlar) zavodlari bor. Toʻqimachilik sanoati ehtiyojlari uchun boʻyoq va kislotalar ishlab chiqariladi, neft kimyosi, oziqovqat sanoatlari birmuncha rivojlangan. Sut-goʻsht mahsulotlari, konserva va b. ishlab chiqariladi. Oʻrmon va yogʻochsizlik sanoati (yogʻochtaxta, mebel ishlab chiqarish) rivojlangan. Yogʻoch-sozlik korxonalari, asosan, viloyatning Zavoljye va janubi-sharqida joylashgan. Qurilish materiallari sa-noatida gʻisht, yigʻma temir-beton konstruksiyalar va detallar ishlab chiqariladi. Yoqilgʻi-energetika majmui maxdlliy xom-ashyo hisobiga ishlaydi (Ivanovo shahri yonidagi torfda ishlaydigan elektr stansiyasi, Saratov–Nijniy Novgorod–Cherepovets gazoprovodi). Gʻalla, kartoshka, yem-xashak ekinlari, tolali zigʻir, sabzavot ekiladi. Chorvachilikda sut-goʻsht chorvachiligi va choʻchqachilik, zotdor yilqichilik yetakchi oʻrinda. Palex va Xoluy shaharlari badiiy hunarmandchilik (lok-boʻyoq mahsulotlarini tayyorlash, miniatyurali rasm chizish)ning markazlari sifatida mashhur. Viloyatning asosiy temir yoʻl liniyasi Moskva– Ivanovo–Kineshma. Volga, Teza, Unja, Klyazma daryolarida kema qatnaydi. 7 oliy oʻquv yurti, kutubxonalar, 5 muzey, 3 teatr bor.

Manbalar 

 

Rossiya viloyatlari
Ivano-frankovsk

Ivano-frankovsk (1962-yil gacha Stanislav) — Ukrainadagi shahar, Ivano-Frankovsk viloyati markazi. Karpat togʻlarining etaklarida. Temir va shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 237,0 ming kishi (1997). Shaharga 1962-yil da ukrain yozuvchisi I. Ya. Franko nomi berilgan. Sanoatning muhim tarmoqlari: yengil (trikotaj, tikuvchilik, badiiy buyumlar i. ch. f-kalari, koʻn korxonasi), oziq-ovqat sanoati (goʻsht, non, spirtaraq kombinatlari va b.), yogocheozlik (mebel f-kasi), metallsozlik (asbobsozlik, avtomobil tuzatish, lokomotiv tuzatish), kimyo. 3 oliy oʻquv yurti, Ukraina musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, oʻlkashunoslik, badiiy, Karpat boʻyi badiiy muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan kostyol (18-asr), arman cherkovi saqlanib qolgan.

Manbalar
Ivasi

Ivasi, sardina (Sardinops sagax) — seldsimonlar oilasiga mansub baliq. Tinch okean sardinasi koʻplab ovlanadi (qarang Sardinalar).

Manbalar
Ivitish

Ivitish — 1) toʻqimachilikda — tolali oʻsimliklar (kanop, zigʻir, jut va b.) poyasidan tolalarni ajratib olishga tayyorlash jarayoni; bunda tolalarni bir-biriga yopishtirib turgan pektin moddalar eriydi (parchalanadi). Poya yoki uning poʻstlogʻini sovuq yoki issiq suvda, bugʻda, har xil kimyoviy moddalar taʼsirida, dalaning oʻzidagi namgarchilikda I. mumkin. Suvda I. har xil mikroorganizmlarning faoliyatiga asoslangan. Sovuq suvda I. da poya yoki poʻstloq bogʻbogʻ qilib tabiiy (dare, koʻl, hovuzlar) yoki sunʼiy suv havzalaridagi suvga botirib qoʻyiladi. Bunda suvning temperaturasi havoning temperaturasiga bogʻliq boʻlib, 20—25° dan ortmaydi. Sovuq suvda poya yoki poʻstloq havoning temperaturasiga qarab 10— 30 kunda yetiladi; bunda ivish jarayoni bir tekis bormaydi. Suvning sirtida turgan poyalarda mogʻor zamburugʻlarining oʻsishi uchun yaxshi sharoit yaratiladi; suvga botgan qismining suv sirtiga yaqinroq joyida aerob bakteriyalar, pastki qatlamlarida esa anaerob bakteriyalar rivojlanadi. Bunday har xil mikrofloralar poya va poʻstloqlarning bir tekis ivib yetilishiga imkon bermaydi. Suvning pastki qismida temperatura ustki qismiga qaraganda ancha past boʻlgani uchun ham poyaning hammasi bir tekis ivimaydi. Issiq suv (36—38°) da poya yoki poʻstloqlar, odatda, yopiq xonalardagi temir-beton baklarda ivitiladi: 3—6 t poya yoki poʻstloq sigʻadigan bakning suv, regenerat (oldingi ivitishdan qolgan va har xil usullar bilan tiklangan suyukdik) va bugʻ keladigan hamda ishlatilgan suyuqlik chiqarib yuboriladigan quvur va joʻmraklari boʻladi. Oldin bakka poya yoki poʻstloq bogʻlarini joylab, soʻngra bakka suyuqlik toʻldiriladi. Suyuqlik har 10—12 so-atda qisman almashtirib turiladi. Suyuqlik temperaturasini birday tutib turish uchun bakka bugʻ berib turiladi. Issiq suvda ivitganda kanop, jutni I. 7—8 kun, zigʻir va kanopni I. 3 kun davom etadi. Issiq suv bilan I. jarayoni bir tekis oʻtadi va tola sifatli chiqadi. Poya yoki poʻstloq issiq suvda ivitilganda avvalo aerob, soʻngra anaerob bakteriyalarning "ish" faoliyatidan foydalaniladi.

Zigʻir poyalarini namgarchilik paytida dalaning oʻzida yoyib I. mumkin. Bunda shudring yoki yomgʻir ivituvchi suyuqlik vazifasini oʻtaydi. Bu usul zamburugʻlarning faoliyatiga asoslangan. Zamburugʻlar yuqori namlik, aeratsiya va maʼlum temperaturada yaxshi rivojlanadi va pektin moddalarini parchalaydi. I. ning kimyoviy va bugʻlash usullari ham bor. Kimyoviy usulda turli moddalar (tuzlar, kislotalar, ishqorlar va b.)ning eritmalari qoʻllaniladi. Bular pektin moddalarini gidrolizlaydi. Bugʻlab I. da poyalar oldin suvda ivitiladi, soʻngra bugʻlanadi. Oʻzbekistonda, asosan, kanop poyalari ivitiladi; 2) guruch, noʻxat, joʻxori va b. donlarni ovqatga ishlatishdan oldin suvga solib yumshatib olish; 3) yemni suvga solib yumshatib qoʻyish; 4) qatiq tayyorlash (qatiq ivitish).

Manbalar
Yuriy Ivliyev

Yuriy Ivliyev (1923.17.4, Toshkent - 1945.11.2, Grodno) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, 1940-yildan armiyada. 1942-yildan frontda. 312-shturmchi aviatsiya polki (2-Belorussiya fronti 4-havo armiyasining 233-shturmchi aviatsiya diviziyasi)ning eskadrilya komandiri. Ivliyev 120-marta jangovar parvoz qilib, dushmanning muhim harbiy nuqtalarini yakson qilgan. 1944-yil 26-oktabr da Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Ivliyev 1945-yil 29-yanvar da jangovar topshiriqni bajarish paytida halok boʻlgan. Toshkentdagi koʻchalardan biri Ivliyev nomi bilan yuritiladi.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1923-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
17-aprelda tugʻilganlar
11-fevralda vafot etganlar
Aleksandr Ivchenko

Aleksandr Georgiyevich Ivchenko [1903.10.(23).9, Zaporojye viloyati, Tokmak shahri. — 1968.30.4, Zaporojye] — aviatsiya dvigatellari konstruktori, Ukraina FA akad. (1964 yildan), Mehnat Qahramoni (1963). Harkovdagi mexanikamashinasozlik institutini tugatgandan soʻng (1935) aviatsiya zavodida ishladi. Tajribakonstruktorlik byurosida asosiy konstruktor (1945 yildan), bosh konstruktor (1963 yildan). Aviatsiyada ishla-tiladigan bir qator porshenli, turbo-reaktiv va turbovintli dvigatellar yaratdi. U yaratgan dvigatellar koʻplab samolyot va vertolyotlarga oʻrnatilgan.

Manbalar 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1903-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
23-sentabrda tugʻilganlar
30-aprelda vafot etganlar
Igir

Igir (Acorus) — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizpoyasi yoʻgʻon. Barglari uzun, nashtarsimon. Koʻpincha dare va koʻl qirgʻoqlarida ilashib usadi. Tarkibida oshlovchi modda bor. Ildizpoyasidan efir moyi olinadi. Asosan, Sharqiy Osiyoda uchraydigan boshqa bir turining ildizpoyasi qandolatchilikda ishlatiladi.

Manbalar
Igna

Igna, nina — 1) tikuvchilik, trikotaj ishlab chiqarish, matbaa va boshqa maqsadlarda keng ishlatiladigan tikuv quroli. Tikuvchilik ignasining qoʻlda va mashinada tikadigan xillari bor; qoʻlda tikadigan igna xilma-xil yoʻgʻonlikdagi poʻlat simdan suyri, oʻtkir, ip oʻtka-ziladigan teshikli qilib yasaladi. Ular uzunligi va diametriga qarab raqamlarga boʻlinadi (masalan 1 dan 9-raqamgacha boʻlgan ignaning yoʻgʻonligi 0,6 dan 1,0 mm gacha, uzunligi 30 dan 50 mm gacha). Kiyim-kechak, koʻrpa-toʻshak va hokazo ti-kishda ishlatiladi. Katta-kichikligi va yoʻgʻon-ingichkaligiga qarab, chok ignasi (chok tikish uchun), qaviq ignasi (qavish uchun), palak ignasi (palak tikish uchun), soʻzan ignasi (hurjun, toʻrva, etik, mahsi va hokazo tikish uchun), mashina ignasi (tikuv mashinalari uchun) kabi xillarga boʻlinadi. Igna yuzdan bir mm larda ifodalangan raqamlar (№60—0,60 mm, №120—1,2 mm) boʻyicha birbiridan farq qiladi. Trikotaj ignasi trikotaj mashinasining izma (petlya) hosil qiluvchi qismi. Ilgakli, tilli va oʻyikli xillari koʻp tarqalgan; 2) tibbiyotda — jarroxlik operatsiyalarida yaralarni tikish uchun ishlatiladigan qurol; katta-kichik va turli yoʻgʻonlikdagi ignalar boʻladi. Shuningdek, shprits igna lari ham bor; 3) matbaa ignasi - yogʻoch dastaga mahkamlangan, uchi kesik konus yoki kurakcha koʻrinishidagi ingichka poʻlat sterjen; odatdagi tikuvchilik ignasiga oʻxshash boʻladi. Ofort (naqsh) va gravyuralar hosil qilishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Igna baliqlar

Igna baliqlar (Syngnathus) -dengiz kirpilari oilasiga mansub baliklar urugʻi. Tanasi 6 yoki 7 qirrali, ingichka, uz. 40 sm gacha. Tumshugʻi ingichka va choʻziq, ogʻzi kichik, tishsiz. Dum suzgichlari kichik, qorin suzgichlari boʻlmaydi. Erkagining qornida yoki dum tomonida uvildiriq saqlaydigan kamerasi boʻladi. Bu kameraga urgʻochisi uvildiriq tashlaydi. Uvildiriklarga shilimshiq parda orqali qondan kislorod kelib turadi. 50 tacha turi maʼlum: tropik, subtropik va moʻʼtadil dengizlarda (jumladan Qora va Kaspiy) da tarqalgan. Iqtisodiy ahamiyatga ega emas.

Manbalar 

Hayvonlar
Igna burni

Igna burni, Agulyash — Afrikaning eng jan. chekkasi (34°52’ j. k. va 19°59’ shq. u.). JAR hududida, Yaxshi Umid burnidan 155 km jan.sharqda. Burun yaqinida dengizda magnit ano-maliyasi kuzatilganidan shunday nom berilgan (portugalcha agulhas — igna, bunda kompasning magnitli mili na-zarda tutilgan).

Manbalar
Igna burni oqimi

Igna burni oqimi, Agulyash oqimi — Hind okeanidagi iliq oqim, Afrikaning jan.sharqiy qirgʻoklarida, 25 va 40° sh. k. lar oraligʻida Mozambik va Madagaskar dengiz oqimlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Tezligi yil fasllariga qarab 0,7 dan 3 km/s gacha oʻzgarib turadi. I. b. o. Fapbiy Shamollar nomli dengiz oqimi bilan uchrashgach, okean tubiga ketadi. Suv temperaturasi fevral da 20—27°, avgustda 16—22°. Shoʻrligi 35,5%".

Manbalar
Igna sanchib davolash

Igna sanchib davolash, akupunktura — organizmning yumshoq toʻqimalariga maxsus ignalar kiritib davolash. Reflektor terapiya usullaridan biri. Xitoy, Koreya, Yaponiya xalq tibbiyotida Igna sanchib davolash qadimdan maʼlum. Bunda gavdaning muayyan (700 ga yaqin) nuqtalariga kiritilgan ignalar nerv uchlarini taʼsirlaydi. Taʼsirlanish bosh yoki orqa miyaga, u yerdan turli aʼzolarga oʻtadi. Periferik nerv sistemasi kasalliklari, uyqu buzilishi, moddalar almashinuvining oʻzgarishi, shikastlanish va b. natijasida paydo boʻladigan boʻgʻim va muskul kasalliklarida qoʻllaniladi. Zarurat tugʻilganda Igna sanchib davolash bilan birga dori-darmonlar ham buyuriladi. I. s. d. ni vrach belgilaydi va faqat shu soha mutaxassisi oʻtkazadi.

Manbalar 

Terapiya
Ignabargli oʻsimliklar

Ignabargli oʻsimliklar - qaragʻaytoifa (ochiq urugʻli) oʻsimliklar boʻlimiga mansub, asosan, monopodial, baʼzan simpodial shoxlanuvchi daraxt yoki butalar. Poyasida oʻtka-zuvchi naylar oʻrnida serkovak hoshiyali traxeidlar boʻladi. Poyasi ikkilamchi yoʻgʻonlashish xususiyatiga ega. Barglari tangacha yoki ignasimon (nomi shundan olingan), poyasida bir necha yil turadi. I. oʻ. shamol yordamida changlanadi. Ularning aksariyat qismini doim yashil oʻsimlik turlari tashkil etadi. Yer yuzida I. oʻ. ning 400 ga yaqin turi bor. Asosan, Shim. yarim sharda tarqalgan. qaragʻay, archa, qora qaragʻay, tiss, sarv turkumlari koʻproq uchraydi. Oʻzbekistonda archa turkumiga mansub turlar oʻsadi.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Ignalar mintaqasi

Ignalar mintaqasi - yer sunʼiy yoʻldoshi yordamida maʼlum balandlikka konteynerda chiqarilib, Yer atrofiga sochib yuboriladigan kalta mis yoki volfram tolalardan iborat kat-lam. I. m. radiorele aloqalarida maxsus yoʻnalishga ega boʻlmagan toʻlqin tarqatish uchun passiv retranslyator vazifa-sini bajarishi mumkin. Yer sirtining istalgan nuqtalari orasida radioaloqa bogʻlash uchun 4000 km balandlikka ekvatorial qutb tekisligidagi ikkita I. m. yetarli. Undan bir necha yil foydalanish mumkin. U arzon va ishonchli, lekin radiosignallarni hamma tomonga sochgani uchun qabul qilinayotgan signal kuchsiz boʻladi, xabarlar sekin uzatiladi. I. m. yer sunʼiy yoʻldoshlari uchun xavfli boʻlishi mumkin.

Manbalar