Maly Trostenets

Maly Trostenets () — Minsk yaqinida SD tomonidan tashkil etilgan Belorusiya va SSSRning bosib olingan hududlaridagi eng yirik fashistlar lageri. Maliy Trostenetsda tinch aholi, SSSR harbiy asirlari, shuningdek yahudiylar — belarus va Avstriya, Germaniya, Chexoslovakiyadan deportatsiya qilingan qirib tashlandi.

Tarixi 
Fashistlar lageri 1941-yil kuzida Karl Marks nomidagi kolxoz hududida tashkil etilgan.

„Trostenets“ nomi bir nechta odamlarni ommaviy qirgʻin qilish joylarini birlashtiradi:

 Blagovshchina trakti — gazli kemalarda ommaviy qatl qilish va zaharlanish joyi;
 mehnat lageri va „Minsk SD yordamchi fermasi“ — Maly Trostenets qishlogʻi yaqinida, Minskdan 10 km uzoqlikda, Mogilev magistral yoʻli boʻylab;
 Shashkovka trakti odamlarning ommaviy yoqish joyidir.

Maly Trostenets 
Maly Trostenets lageri 1942-yil aprel oyining oxirida Minskdan 10 km uzoqlikda, tinch aholi va sovet harbiy asirlarini ommaviy qirgʻin qilish maqsadida tashkil etilgan. SSSR hududida u oʻldirilganlar soni boʻyicha eng katta va Yevropada Osvensim, Majdanek va Treblinkadan keyin toʻrtinchi oʻrinda turadi. Shunday qilib, 1942-yil maydan 1943-yil oktyabrgacha Blagovshchina traktida 150 mingdan ortiq odam oʻldirilgan. Keyin natsistlar oʻzlarining qatllarini Maly Trostenets qishlogʻi yaqinidagi Shashkov traktiga oʻtkazdilar, u yerda 1944-yil fevraldan iyungacha 50 mingdan ortiq odam oʻldirilgan. Avtomobil-gaz kameralari koʻpincha Minskdan odamlarni bu yerga olib kelishdi. Koʻp sonli odamlar halok boʻlganligi sababli, bu yerda krematsiya pechi doimiy ravishda ishlagan. Kullar xavfsizlik politsiyasi va SDga tegishli boʻlgan yordamchi xoʻjalik hududiga sochildi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, bu yerda 206,5 ming kishi halok boʻlgan. Shuningdek, Maliy Trostenetsda Belarus, Germaniya, Avstriya, Chexoslovakiya oʻn minglab yahudiylar qirib tashlandi.

1944-yil iyun oyining oxirida, Qizil Armiya tomonidan Minskni ozod qilishdan bir necha kun oldin, Trostenets lageri hududida, sobiq kolxoz shiyponchasida, Volodarskiy koʻchasi boʻylab qamoqxonadan olib kelingan 6500 mahbus otib oʻldirilgan va keyin yoqib yuborilgan. Shiroka koʻchasi boʻylab lager (hozirgi st. Kuybishev) Minsk shahri.

Blagovshchina 
1943-yil oktyabr-dekabr oylarida maxsus SD guruhi Minsk qamoqxonasi mahbuslarining mehnatidan foydalanib, Blagovshchina traktida gaz mashinalarida otib oʻldirilgan va zaharlangan 100 mingga yaqin jasadni qazib oldi va yoqib yubordi. Yaqin atrofdagi qishloqlar aholisi belgilangan joyga bir necha ming kub metr o‘tin yetkazib berishga majbur bo‘ldi.

1944-yil iyul oyida Blagovshchinada nemis bosqinchilarining jinoyatlarini ochish boʻyicha ChGK ishiga yordam berish boʻyicha Minsk mintaqaviy komissiyasi 34 ta qabr chuqurlarini topdi. Baʼzi chuqurlarning uzunligi 50 metrgacha boʻlgan. 3 metr chuqurlikdagi bir nechta qabrlarni qisman ochish chog‘ida yonib ketgan odam suyaklari va qalinligi 0,5 metrdan 1 metrgacha bo‘lgan kul qatlami topilgan.

Shashkovka 
1943-yilning kuzida, Maly Trostenets qishlogʻidan yarim kilometr uzoqlikda, qatl etilgan odamlarning jasadlarini yoqish uchun pechni qurish ishlari boshlandi. Bu yerga egilgan yondoshuv bilan qazilgan teshik boʻlgan. Chuqurning tubiga parallel ravishda 10 metr uzunlikdagi oltita rels yotqizilgan va relslar ustiga temir panjara yotqizilgan. Pech joylashgan joy tikanli simlar bilan o‘ralgan va qo‘riqlangan. Olovli mashinalar uchun maxsus tushish amalga oshirildi. Jabrlanganlar odamlarni gaz bilan oʻldirish uchun maxsus jihozlangan yopiq yuk mashinalarida (gaz vagonlari yoki soʻzma-soʻz aytganda, „gaz kameralari“) yoki tirkamali ochiq vagonlarda yetkazilgan. Pech har kuni ishladi.

Shashkovka traktidagi pechda 50 mingga yaqin odamning jasadi kuygan.

Xotirani abadiylashtirish 
Hammasi boʻlib, natsistlar Trostenetsda 206 500 dan ortiq fuqarolarni qiynoqqa solgan, otib oʻldirishgan va yoqib yuborishgan.

1963-yilda haqiqiy qatl joylaridan va lagerning oʻzidan ancha uzoqda Trostenets qurbonlari xotirasiga abadiy alangali obelisk oʻrnatildi. Ikki kamtarona qabr toshlari ishgʻolning soʻnggi kunlarida omborxonada halok boʻlgan va Shashkovkada kuydiriladigan pechda yondirilganlarning xotirasini abadiylashtiradi.

2002-yilda Blagovshchina traktida eng katta qatl qilingan joyda kichik yodgorlik belgisi oʻrnatildi. Oʻsha yili Belarus Respublikasi Vazirlar Kengashi Trostenets yodgorlik majmuasini yaratish toʻgʻrisida qaror qabul qildi.2009-yil iyul oyida Minsk shahar ijroiya qoʻmitasida Shabany mikrorayonida yodgorlik majmuasini qurish uchun yodgorlik kompozitsiyasini yaratish boʻyicha tanlov boshlandi.

2015-yil 22-iyunda konsentratsion lager oʻrnida — Xotira darvozalarida Maly Trostenets yodgorlik majmuasining bir qismi ochildi.

2018-yil 29-iyunda Blagovshchina traktida yodgorlik ochildi.

Harbiy jinoiy sudlar 
Lager komendanti SS- Untersharfürer Geynrix Aiche Argentinaga qochib ketdi. 1970-yilda Koblenz prokuraturasi boshqa lager komendanti, sobiq SS Obersturmfyurer Gerxard Mayvaldga qarshi ishni yopdi. Sababi aybdorlik isbotining yoʻqligi edi. Shunga qaramay, 1977-yil 2-avgustda Gamburg viloyat sudi Mayvaldni 4 yilga ozodlikdan mahrum qildi, ammo boshqa jinoyati uchun qamaldi.

1968-yilda Gamburg viloyat sudi Maks Hermann Richard Kraner, Otto Gyugo Goldapp va Otto Erich Drewsni umrbod qamoq jazosiga hukm qildi. 1977-yilda Kraner avf etildi,1997-yilda 96 yoshida vafot etdi. Goldapp 1975-yilda chiqarilgan va 1984-yilda vafot etgan. Drews 1973-yilda ozod qilindi, lekin tez orada oʻz joniga qasd qildi.

Manbalar

Adabiyotlar 

  (belor.)
  (belor.)
 Adamushko V. I., Biryukova O. V., Kryuk V. P., Kudryakova G. A. Spravochnik o mestax prinuditelnogo soderjaniya grajdanskogo naseleniya na okkupirovannoy territorii Belarusi 1941—1944. — Mn.: Natsionalniy arxiv Respubliki Belarus, Gosudarstvenniy komitet po arxivam i deloproizvodstvu Respubliki Belarus, 2001. — 158 s. — 2000 ekz. — ISBN 985-6372-19-4.
 Politika genotsida. Maliy Trostenes. 
 Maly Trostinec
 
 Aerosʼemka: kak viglyadit memorial v Blagovщine 
 Bobkov U. A. Istoriya Minska. — 4. — g. Minsk: Belorusskaya ensiklopediya, 2006. — S. 363. — 696 s. — ISBN 985-11-0344-6.
Konslagerlar