MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Asimmetrik atom

Asimmetrik atom — toʻrtta har xil atomlar yoki guruhlar bilan birikkan uglerod atomi. Boshqa elementlar (masalan, Si, N, R, Ab)ning atomlari ham asimmetrik boʻlishi mumkin. Asimmetrik atomga birikkan atomlar yoki guruxlar bir tekislikda yotmaydi. Asimmetrik atomli birikmalar optik jihatdan faol hisoblanadi (qarang Asimmetrik molekula).

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Asimmetrik molekula

Asimmetrik molekula — Simmetriya tekisligi va markaziga ega boʻlmagan molekula. Molekulaning asimmetrikligiga uning tarkibidagi asimmetrik uglerod atomi sabab boʻlishi mumkin. Bunday molekulada asimmetrik uglerod atomi boʻlmasa ham, u butunlay asimmetrikligi uchun optik faol hisoblanadi (qarang Optik antipodlar, Asimmetrik atom).

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Fizika
Asimmetrik sintez

Asimmetrik sintez — Optik jihatdan suyet va disimmetriya (qoʻsh simmetriya) markazi boʻlmagan birikmalardan optik faol birikmalar hosil qilish usuli. Asimmetrik sintez boshqa optik faol birikma yoki biror disimmetrik omil taʼsiridagina sodir boʻladi. Hozirgi vaqtda Asimmetrik sintez optik faol moddalar olishning asosiy usulidir.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Asinxron raqamli mashina

Asinxron raqamli mashina (yun. a — manfiy zarra va syncbunos— bir vaqtda) — har bir operatsiyaning boshlanishi oldingi operatsiyaning tugallanishi haqidagi signal bilan aniq lanztitan raqamli hisoblash mashinasi. Amallarni asinxron tarzda, yaʼni qancha kerak boʻlsa, shuncha takt bilan bajaradi. Taktda bajariladigan amallarning bajarib boʻlinishiga qarab taktning davomiyligi ham har xil boʻlishi mumkin. Boshqaruv qurilmasi mashina bloklari va qurilmalari bilan buyruq (komanda) va javob shinalari tizimi orqali bogʻlangan. Boshqarish qurilmasi tomonidan biror buyruq shinasi orqali berilgan impuls shu qurilma yoki blokka oʻz vazifalaridan birini bajarish uchun buyruq xizmatini oʻtaydi. Masalan, biror buyruq shinasidan kelgan impuls bir registrdan ikkinchisiga kodni uzatadi, boshqa shinadan kelgan impuls esa registrlarni „O“ (nol) vaziyatga keltirib qoʻyadi. Mashinada shunday alomatlar hosil boʻladiki, bular tufayli boshqaruv qurilmasi ishlash tartibini oʻzgartirishi mumkin. Mashina qurilmalari va bloklaridan biror belgining hosil boʻlgani haqidagi signallarni javob shinalari uzatadi. Asinxron mashinalarda javob shinalari, shuningdek mashinaning biror qurilmasi oʻz vazifasini bajarganligi va kelgusi taktni boshlash mumkinligi haqida boshqaruv qurilmasiga signal ham yuboradi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Fizika
Askorbin kislota

Askorbin kislota — vitamin C — kristall modda; skorbutga qarshi vitamin. Hayvonlarning buyrak usti bezlari, gipofizi va jigarida, ignabargli daraxtlar yaproklarida, ayniqsa hoʻl meva va sabzavotlarda koʻp. Bu vitamin issiqqa chidamsiz, yuqori temperaturada buziladi. Askorbin kislota organizmdagi oksidlanish va qaytarilish jarayonlarida qatnashadi. Uning ovqatda yetishmasligi qon tomirlarning shikastlanishi, qon oqishi bilan kechadigan lavsha (skorbut) kasalligiga sabab boʻladi. Tibbiyotda keng qoʻllaniladi (yana q. Vitaminlar).

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Kislotalar
Asosiy suvli qatlam

Asosiy suvli qatlam (Gorizont) — Boshqa suvli jinslar orasida eng ser suv boʻlgan va amaliy talablarga (suv bilan taʼminlash, sugʻorishvab.) javob bera oladigan yer qatlami. Muhandislik geol.da Asosiy suvli qatlam deb koʻpincha fizik-geologik hodisalarning taraqqiy etishida (surilmalar, suffoziya) asosiy ahamiyatga ega boʻlgan suvli gorizontlarga aytiladi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Asparagin

Asparagin — HOOC-CH(NH2)-CH2-CONH2 oʻsimlik organizmida azotli birikmalarning almashinishidan hosil boʻladigan Asparagin kislota amidi. Mol. m. 132,12; rangsiz kristallar. Suvda, kislotalarda yaxshi eriydi, organik kislotalarda erimaydi. Asparagin — alifatik amino kislota. Koʻp oqsillarning tarkibiga kiradi. Sarsabil (Asparagus) poyalarida topilgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida erkin holda uchraydi. Dukkakli oʻsimliklarning maysalarida ham toʻplanadi. Asparagin oʻsimliklar hayotida muhim rol oʻynaydi. U oqsil hosil boʻlishi jarayonida vujudga kelgan ammiakni zararsizlantiruvchi va oʻsimliklarni azot bilan taʼminlovchi birikma hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Aminokislotalar
Astat

Astat —Astatin (Astatium), At — sunʼiy yoʻl bilan hosil qilingan kimyoviy radioaktiv element. Kimyoviy elementlar davriy sistemasining VII guruhiga mansub; galogenlar jumlasidan. Tartib raqami 85. 1940-yilda vismutni a — zarrachalar bilan parchalash natijasida kashf etilgan.Astatning barqaror izotopi yoʻq. Lekin 20 dan ortiq radioaktiv izotopi maʼlum. At211ning yarim yemirilish davri 7,2 soat, Arniki esa 83 soat. Oʻziga xos kimyoviy xossalari bor. Boshqa galogenlar kabi, organik erituvchilarda eriydi va erimaydigan kumush astatid (AgAt) tuzini hosil qiladi. Shuningdek,Astat metallar singari sulfat eritmalaridan rux taʼsirida ajralib chiqadi, elektroliz qilinganda katodga oʻtiradi.

Manbalar

Havolalar 

 Астат на Webelements
 Астат в Популярной библиотеке химических элементов
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Astraxanit

Astraxanit (Astraxon shahri nomidan) — mineral, natriy bilan magniyning suvli sulfati. Formulasi Na2Mg(SO4)2·4(H2O). Kimyoviy formulasi Na2Mg [SOJ2• 4N20. Qattikligi 2—3. S. ogʻ. 2,3. Monoklin singoniyali. Kam uchraydigan kristallari ustunsimon yoki izotermik shaklda. Odatda zich massa holida uchraydi. Rangsiz yoki oqish. Shishaga oʻxshash yaltiroq. 45—60° temperaturada tuzli eritmalarda hosil boʻladi. Koʻpincha koʻllarda uchraydi, taʼmi shoʻr-taxir. Markaziy Osiyoda Astraxanit Qora-boʻgʻozgoʻl qoʻltigʻi, Quvli, Dengizkoʻl va Qoraumbetʼkoʻllari yotqiziklarida koʻp miqdorda topilgan.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 
 Астраханит в базе webmineral.com 
 Блёдит в Геовикипедии

Kimyo
Minerallar
Zarba toʻlqini

Zarba toʻlqin — gazga nisbatan harakatlanuvchi yorilish sirti va u bilan kesishganda bosim, zichlik, harorat va tezlik keskin oʻzgarish — sakrashga erishadi. Koʻpincha zarbadan hosil boʻluvchi toʻlqin bilan adashtirishadi, lekin bu ikkalasi bir narsa emas, ikkinchi holatda parametrlarning oʻzi emas, ularning hosilasi sakrashga erishadi.

Manbalar 

Gidrodinamika
Atakamit

Atakamit Cu2Cl(OH)3 (Atakama choʻli nomidan) — Mineral. Kimyoviy formulasi Si2(ON)3S1. Atakamit prizmatik kristall, buyraksimon va tolasimon massa holida uchraydi. Qattiqligi 3—3,5; s. ogʻ. 3,8. Atakamit mis konlariningoksidlanish zonasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qizilqum, Oltintopgan, Qoʻrgʻoshin kon, Qalmoqqir kabi mis konlarida uchraydi.

Manbalar

Havolalar 
  Encyclopædia Britannica

Kimyo
Minerallar
Idiofon

Idiofon — tor yoki membranasiz asbobning tebranishi orqali ovoz chiqaruvchi har qanday musiqa asbobi. Bu Hornbostel–Sachs musiqa asbolalarini klassifikatsiyalash tizimidagi toʻrtta katta guruhdan biridir. Dovullardan boshqa koʻp urib chalinadigan asboblar idiofonlarga kiradi.

Hornbostel-Sachs
Membranafon

Membranafon — tortilgan membranadan ovoz chiqaruvchi har qanday musiqa asbobi. Bu Hornbostel–Sachs musiqa asbolalarini klassifikatsiyalash tizimidagi toʻrtta katta guruhdan biridir.

Hornbostel-Sachs
Aerofon

Aerofon —  membrana yoki torsiz, havoni tebratib ovoz chiqaruvchi har qanday musiqa asbobi. Bu Hornbostel–Sachs musiqa asbolalarini klassifikatsiyalash tizimidagi toʻrtta katta guruhdan biridir. Aerfonlarga puflama musiqa cholgʻulari kiradi.

Hornbostel-Sachs
Ataksit

Ataksit — Temir meteorit turi. Tarkibida 13 % dan ortiq nikel hamda kamasit va tenit kabi minerallarning donador qotishmalari boʻladi.

Manbalar 

Kimyo
Minerallar
Atsetaldegid

Atsetaldegid — CH3CHO, sirka aldegidi, etanal, toʻyingan aldegidlarlan biri. Mol. m. 44,05. Oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik, suvda yaxshi eriydi. Zichligi 778 kg/m3. Qaynash temperaturasi 20,8°. Atsetaldegid Kucherov reaksiyasi yordamida, yaʼni atsetilenni simob tuzlari ishtirokida gidratlash yoki vino spirtini oksidlash yoʻli bilan olinadi. Atsetaldegid aldegidlarga xos kimyoviy reaksiyalarga kirishadi. Mineral kislotalar taʼsirida Atsetaldegid suyuq holatdagi paraldegidni va qattiq holatdagi metaldegidni hosil qiladi. Paraldegid tibbiyotda uxlatuvchi dori, metaldegid esa qattiq yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Atsetaldegid sirka kislota, sirka angidrid, etilatsetat, alkilaminlar, butanol, selluloza atsetatlari, turli farmatsevtik preparatlar va sintetik smolalar olishda ishlatiladi.

Olinish yoʻllari

Manbalar 

Aldegidlar
Atsetallar

Atsetallar —  R2C(OR¹)(OR²). Aldegidlarning gidratlangan oddiy efirlari. Rangsiz, xushboʻy suyuqliklar. Organik erituvchilarda yaxshi, suvda juda yomon eriydi. Atsetallar temir (III)-xlorid (FeCl3) yoki mineral kislotalar ishtirokida aldegidlarni spirtlar, ortoefirlar yoki tetraalkok-sisilanlar bilan qizdirib olinadi. Sanoatda atsetaldegidning atsetali — atsetil yendan olinadi. Atsetallar atir-upa sanoatida, flotoreagent, plastifikator va Surkov moylari sifatida keng ishlatiladi .

Manbalar 

Oddiy efirlar
Atsetamid

Atsetamid — CH3CONH2 — Sirka kislota amidi, rangsiz kristall. Sof holda hidsiz, suyuqlanish temperaturasi 82 — 83ye, qaynash temperaturasi 221,2 ye. Suvda, spirtda va glitserinda oson eriydi, efirda erimaydi. Kuchli kislotalar taʼsirida tuz hosil qiladi. Teri pishirishda, qogʻoz ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Manbalar 

Amidlar
Atsetanilid

Atsetanilid — Antifebrin, Sirka kislota anilidi, C6H5NHCOCH3 — rangsiz kristall. Mol. m. 135,16. Zichligi 1026 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 114,2 ye, qaynash temperaturasi 303,8 ye. Qaynoq suvda yaxshi erib, sovuq suvda erimaydi, organik erituvchilarning koʻpchiligida eriydi. Anilinga sirka kislota, sirka angidrid yoki xlor-angidrid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Boʻyoq ishlab chiqarishda oraliq moddalarni sintez qilishda hamda tibbiyotda isitmani tushiruvchi va ogʻriq qoldiruvchi dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Atsetanilidlar
Atsetatlar

Atsetatlar (lot. acetum — sirka) — Sirka kislotaning tuzlari va efirlari. Koʻpchiligi suvda yaxshi eriydi. Toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, tibbiyotda antiseptik vosita va b. maqsadlarda ishlatiladi. Efirlari — xushboʻy hidli uchuvchan suyuqlikdir. Atsetatlar (asosan etil atsetat) nitrotsellyuloza loklari va poliefir smolalar uchun erituvchi sifatida, shuningdek selluloid, kinoplyonka,  atir-upa ishlab chiqarishda va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. Vinil atsetat asosida sunʼiy tolalar, loklar va yelimlar tayyorlanadi.

Atsetatlar — tuzlar va efirlar Sirka kislotasi, masalan:
 CH3COOC2H5 etilatsetat (etil efiri sirka kislotasi);
 CH3COONa Natriy atsetati;
 CH3COONH4 ammoniy atsetati;
 Pb(CH3COO)2·3H2O Qoʻrgʻoshin qumi.

Manbalar 

Atsetatlar
Atsetil peroksid

Atsetil peroksid (CH3COO)2 — Rangsiz, oʻziga xos hidli modda. Mol. m. 118,09. Suyuqlanish temperaturasi 30 ye, 23 mm sim. ust.ga teng bosimda qaynash temperaturasi 65 ye. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Saqlab qoʻyilganda parchalanadi, qizdirilsa portlaydi. Sirka angidridga bariy peroksid yoki vodorod peroksid taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Oksidlovchi sifatida, polimerlanish reaksiyalarida esa katalizator sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Organik kimyo
Atsetilen etin

Atsetilen etin — C2H2 — uch bogʻli toʻyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol. m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 81° (1277 mm sim. ust. da). Qaynash temperaturasi — 83,8 ye. Toza Atsetilen hidsiz. Atsetilen yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan aralashmasi ham portlashi mumkin. Atsetilen kalsiy karbidga suv taʼsir ettirib olinadi. U yuqori temperaturada chala oksidlab va elektr kreking yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. Atsetilen kimyoviy reaksiyalarga juda yaxshi kirishadi. U birikish reaksiyasiga kirishganda, reaksiya ikki bosqichda boradi, birinchi bosqichda etilen qatoriga kiruvchi birikmalar hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda bular toʻyingan birikmalarga aylanadi. Atsetilenni xlorlash reaksiyasidan foydalanib, sanoatda koʻp ishlatiladigan geksaxloretan va trixloretilen kabi muhim birikmalar olinadi. Atsetilenga simob tuzlari ishtirokida suv molekulasining birikishi (qarang Kucherov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil boʻladi yoki Atsetilen katalizator ishtirokida polimerlansa, kauchuk ishlab chiqarishda xomashyo vazifasini oʻtaydigan vinilatsetilen olinadi. Atsetilen toʻyinmagan birikma boʻlishiga qaramay, urin almashinish reaksiyalariga ham kirishishi mumkin. Atsetilen 1836-yilda kashf qilingan. Uni ilk bor 1862-yil fransuz kimyogari M. Bertlo koʻmir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862-yilda Atsetilenni kalsiy karbidsan quyidagi reaksiyaga asosan olish mumkinligini koʻrsatib berdi:

 CaС2 + 2H2O = C2H2 + Ca(OH)2

Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda Atsetilen olishning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglashdir. Uni elektrokreking usuli bilan metanni volta yoyi orqali (1600ye da) oʻtkazib olish ham mumkin. Atsetilen yonishidan koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqqanligi uchun metallarni payvandlashda va har xil mahsulotlarni sintez qilishda ishlatiladi.

Manbalar 

Alkinlar
Atsetillash

Atsetillash — Organik birikmalardagi vodorodni sirka kislota qoldigʻi (CH3CO) ga almashtirish usuli. Atsetillash uchun, odatda, sirka angidriddan yoki atsetil xloriddan foydalaniladi. Atsetillash sanoatda atsetat ipak, aspirin, xushboʻy murakkab efirlar va b. olishda qoʻllaniladi.

Manbalar 

Kimyo
Atsetilsalitsil kislota

Atsetilsalitsil kislota - C9H8O4 (Acidum acetylsalicylicum), Aspirin (atsesal, atsetizal va b.) — Salitsil kislota unumlari guruhiga mansub dori, isitma tushiruvchi, yalligʻlanishga qarshi, ogʻriq qoldiruvchi, shuningdek kucheiz antikoagulyantlik va trombotsitlar agregatsiyasiga toʻsqinlik qiluvchi xossalarga ega boʻlganligi uchun asosan Nevralogiya, Revmatizm, Tromboz, Tromboflebitlari davolashda ishlatiladi.

Manbalar

Havolalar 
 Аспирин - применение и состав 

Oʻsimlik gormonlari
Oksi kislotalar
Kislotalar
Alvon

ALVON — 1) turli ranglar majmui. Chunonchi, bir joyda jamlanib, koʻzga tashlanib turgan bir necha rangdagi qogʻozlarni — A. qogʻoz deyiladi; 2) qizil tus, qizil rang; 3) qizil rang gazlama. A. koʻylak — qizil matodan tiqilgan koʻylak. Shior yoki biror sitata yozilgan
qizil tusli gazlama ham A.deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Étienne Mourrut

Étienne Mourrut (1939-yil 4-dekabrida Le Grau-du-Roida tugʻilgan) sobiq Fransiyalik deputat.

Manbalar
Atsetilxolin

Atsetilxolin (Acetylcholinum) — СH3CO2CH2CH2N(СH3)3 Yuksak fiziologik taʼsirga ega biologik amin, xolinning atsetat efiri, rangsiz organik modda, mediatorlardan biri. Nervda va neyromuskullar sinapsida hosil boʻladi. Kimyoviy toza Atsetilxolin asosan tuz holida uchraydi. Havoda turishi bilan namlanib suyuqlanadi. Suv, spirt va xloroformda yaxshi eriydi, efirda erimaydi. Umurtqali va koʻpchilik umurtqasiz hayvonlarning toʻqimalarida boʻladi. Nerv sistemasi faoliyatida katta oʻrin tutadi. Atsetilxolinning biologik funksiyasi nerv uchlaridan impulsni muskullarga va sinapelarda qoʻzgʻalishni oʻtkazish bilan bogʻliq. U doimo nerv uchlarida sintezlanib, impuls oʻtkazilgach atsetil xolinesteraza fermenti taʼsirida parchalanadi. Atsetilxolin xolinergik neyrotransmitter sifatida taʼsir koʻrsatadi, muskullar qisqarishini qoʻzgʻatadi. Hayvonlar organizmiga Atsetilxolin kiritilsa, yurak urishi susayadi, qon bosimi pasayadi, meʼda va ichak faoliyati tezlashadi. Atsetilxolin baʼzi tomir kasalliklarida, miya tomirlari spazmi, oyoq-qoʻl tomirlari emboliyasi, shuningdek paroksizmal taxikardiyada qoʻllaniladi.

Manbalar 

Bioximiya
Atseton

Atseton (lot. acetum — sirka), dimetilketon,  — organik birikma, eng oddiy keton. Mol. m. 58,079. Uchuvchan oʻziga xos hidli, rangsiz suyuqlik, suvga yaxshi aralashadi, tez oʻg olib ketadi; zichligi 792 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi — 94 °C, qaynash temperaturasi 56,2 °C. Ketonlarga xos xossalarni namoyon qiladi. Atsetilsellyuloza qizdirilganda (taxminan. 700° da) keton CH3=C=O hosil boʻladi. Ishqorlar taʼsirida galogenlar bilan reaksiyaga kirishib, yodoform, bromoform, xloroform hosil qiladi. Fenol bilan bir qatorda izopropilbenzolni oksidlab va oksidlanish mahsuloti — gidroperoksidni parchalab olinadi. Adan xilma-xil mahsulotlar sintez qilish mumkin. Alan sulfa-nol ham olinadi. Atsetilsellyuloza sanoatda nitrotsellyuloza va atsetilsellyulozspt erituvchi sifatida, sintetik kauchuklar, boʻyoq olishda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Manbalar 

Ketonlar
Atseton tanalar

Atseton tanalar — Keton tanalar — Roksimoy kislota, Atsetosirka kislota va atsetondan iborat moddalar guruhi. Ular oʻzaro yaqin munosabatda boʻladi. Yogʻ kislotalarning normal almashinuvi natijasida roksimoy kislota, uning oksidlanishidan atsetosirka kislota va bu kislotaning dekarboksillanishidan atseton hosil boʻladi. Normal sharoitda Atseton tanalar C02 gacha toʻla oksidlanib, organizmda ortiqcha toʻplanmaydi. Lekin baʼzi patologik holatlarda (qand kasalligida, och qolganda, isitma koʻtarilganda) jigarda glikogen kamayib, yogʻlarning oksidlanishi kuchayishi sababli qonda Atseton tanalar miqdori ortib ketadi va organizmni zaharlaydi. Atseton tanalar faqat siydik bilan emas, balki oʻpka orqali ham ajraladi.

Manbalar 

Ketonlar
Atsidimetriya

Atsidimetriya — Kislota miqdorini aniqlashda doimiy analizning neytrallanish reaksiyasiga asoslangan usul. Atsidimetriyada tarkibida karbonat ionlari boʻlmagan aniq konsentratsiyali ishqor eritmasi indikator qoʻshilgan kislota eritmasiga oz-ozdan quyiladi. Ekvivalent nuqtaga erishilgach, quyilgan ishqor hajmi oʻlchanadi. Ishqor eritmasi fenolftalein indikatori ishtirokida oksalat kislota bilan titrlanadi.

Manbalar 

Kimyo
Terminologiya
Atsidin-pepsin

Atsidin-pepsin (Acidin-pepsinum) — Betain xlorgidrati (4 qism) bilan pepsin (1 qism)dan iborat tabletka. Betain xlorgidrati meʼdada gidrolizlanib, xlorid kislotani ajratib chiqaradi. Meʼda shirasida xlorid kislotaning kamayishi yoki butunlay chiqmasligi bilan davom etadigan gastritlarni, shuningdek axiliya hamda ducnencumm davolashda qoʻllaniladi; Yarim stakan suvga 0,5 g dan qoʻshib beriladi. Kuniga ovqat bilan yoki ovqatdan keyin 3 — 4 mahal ichiladi.

Manbalar 

Tibbiyot
Atsidofil organizmlar

Atsidofil organizmlar (lotincha acidus — nordon, kislotali va Sheo — sevish) — kislotali muhitda yashay oladigan organizmlar. Masalan, sut kislotali va sirka kislotali bakteriyalar. Oziq-ovqat sanoatida, xususan sutli mahsulotlar tayyorlashda qoʻllaniladi.

Manbalar 

Ekstremofillar
Atsidofilin

Atsidofilin — Atsidofilinli qatiq — Qatiqning bir turi. Atsidofilin pasterizatsiya qilingan yoki qaynatilgan sutga atsidofil organizmlar (bakteriyalar) qoʻshib ivitiladi. Baʼzan sut kislotasi, streptokoklar va kefir zamburugʻi, vanilin kabi xushboʻy moddalar qoʻshiladi. Sof sut kislotasi, qand va xushboʻy moddalar qoʻshilganidan taʼmi shirinroq. Tarkibida 3,2 % yogʻ boʻladi. Oshqozon-ichakda ovqat hazm boʻlishiga yordam beradigan faol kislota hosil qilish xususiyatiga ega. Atsidofilin tibbiyotda parhez ovqat sifatida buyuriladi, veterinariyada (buzoqlar uchun) koʻp ishlatiladi. Shuningdek, sanoatda atsidofil achitqili sut, atsidofil pastasi ham ishlab chiqariladi.

Manbalar

Havolalar 
 Патент на способ производства ацидофилина
 Ацидофилин и ацидофильные продукты
 Ацидофилин
 Ацидофилин 
 Ацидофильные лактобактерии

Uy sharoiti
Atsidofiliya

Atsidofiliya (lot. acidus — nordon, kislotali va … filiya) — hujayra sitoplazmasi va boshqalar ichki elementlar yoki tolasimon tuzilmalarning kislotali boʻyoqlar (Eozin, nordon fuksin va boshqalar) bilan boʻyalish xususiyati. Atsidofiliyadan qon hujayralarini bir-biridan farqlashda foydalaniladi.

Manbalar 

Mikrobiologiya
Atsidoz

Atsidoz (yunoncha acidus – Nordon) – Organizmda (qon va suyuqliklarda) kislota-ishqor muvozanatining buzilishi: Bunda ishqoriy kationlar bilan kislota anionlari oʻrtasidagi nisbat oʻzgarib, anionlarning koʻpayib ketishi tomonga siljish roʻy beradi. Atsidozning kelib chiqish sababiga koʻra, gazli, gazsiz, moddalar almashinuvi bilan bogʻliq va boshqa xillari farq qilinadi. Bunda organizmda normal sharoitda meʼyori bilan parchalanadigan va tezda chiqib ketadigan kislotali moddalar ortiqcha hosil boʻlib, qonda va toʻqimalarda ularning konsentratsiyasi koʻpayib ketadi. Atsidoz uncha baland boʻlmasa, organizm toʻqimalaridagi reaksiya deyarli oʻzgarmaydi. Lekin Atsidoz ancha zoʻrayib ketganda organizm zaharlanib, unda talaygina oʻzgarishlar (ayniqsa ogʻir kechadigan qandli diabet) roʻy beradi: bemorning tobora tinkasi qurib, boshi ogʻriydi, koʻngli aynib, qayt qiladi. Hadeb mudraydi, hushidan ketadi. Atsidoz roʻy berganda darhol shifokorga murojaat etish kerak.

Manbalar 

Qon
Atsiklik birikmalar

Atsiklik birikmalar — Alifatik birikmalar — Uglerod atomlari oʻzaro ochiq zanjir hosil qilib birikkan organiq birikmalar Atsiklik birikmalar tabiiy gaz va neftda uchraydi. Biologik jarayonlarda katta rol oʻynaydi. Atsiklik birikmalarga jumladan yogʻlar va ularning metabolizm mahsulotlari, shuningdek oqsillar tarkibidagi koʻpchilik aminokislotalar va boshqalar kiradi. Koʻpchilik oʻsimliklarning efir moylari tarkibida atsiklik efirlar, aldegidlar, spirtlar va b. boʻladi. Yuqori molekulali Atsiklik birikmalar temperatura taʼsirida quyi molekulali birikmalarga parchalanadi, katalizatorlar ishtirokida esa bu jarayon pastroq temperaturada ham sodir boʻladi. Sanoatda koʻpchilik Atsiklik birikmalarni sintez qilish uchun olefinlar, atsetilen va is gazi boshlangʻich modda sifatida ishlatiladi. Koʻpchilik Atsiklik birikmalar sintetik kauchuk, sunʼiy tola, plastmassalar, dori-darmon va b. mahsulotlar olishda foydalaniladi.

Manbalar 

Bioximiya
Kimyoviy birikmalar‎
Atsillash

Atsillash — Organik birikmalardagi vodorod oʻrniga karbon kislota qoldigʻi RCO ni kiritish. Atsillashga formillash, benzoillash va boshqa reaksiyalar kiradi. Atsillash vositalari sifatida karbon kislotalar yoki odatda, ularning hosilalari (efirlari, angidridlari va h. k.) ishlatiladi. Atsillash reaksiyalarini oʻrganish va ulardagi qonuniyatlarni aniqlashga Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi I.P. Sukervanik va uning shogirdlari katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Bioximiya
Auksinlar

Auksinlar (lot. aixo — oʻstiraman) — Oʻsimlik organizmida paydo boʻladigan, uning oʻsishi uchun zarur fiziologik faol moddalar. Hozir Auksinlarning uch xili maʼlum: ssauksin (auksentriol kislota — C18N3203), fiauksin (auksenolon kislota — C18N30O4) va geteroauksin (R-indolil-sirka kislota — C10H9O2N). Auksinlar kristall holda boʻladi. Geteroauksin sintetik yoʻl bilan hosil qilingan. Auksinlar oʻsimliklarning oʻsishini tezlatish, yangi ekilgan qalamchaning yaxshi ildiz otishi, daraxtdagi mevalarning barvaqt toʻkilishini toʻxtatish, baʼzan oʻsimlik hosildorligini oshirish uchun ishlatiladi (yana q. Oʻsishni boshqaruvchi moddalar).

Manbalar

Havolalar 
 «РОСТ И РАЗВИТИЕ РАСТЕНИЙ.» В. В. Чуб 

Oʻsimlik gormonlari
Auksoxromlar

Auksoxromlar (yun. aixo – oʻstiraman va chroma – rang, boʻyoq) – Boʻyoqlarning boʻyalish xususiyatini kuchaytiruvchi, yaʼni ularning mato va gazlamalarga singish xususiyatini oshiruvchi kimyoviy guruhlar. Ularga gidroksil guruh (ON), amin guruh (NH2), imin guruh (NH), merkaptoguruh (CH) va boshqa kiradi. Auksoxromlar boʻyoqlarning rangini ochadi.

Manbalar 

Organik kimyo
Axondrit

Axondrit – Tarkibida xondrit boʻlmagan, kam uchraydigan tosh meteorit turi. Axondrit siniq ichki tuzilishiga ega. Kimyoviy tuzilishi yerdagi baʼzi bir togʻ jinslariga oʻxshab ketadi.

Manbalar 

Meteoritlar