Amerigo Vespuchchi

Amerigo Vespuchchi (, ; 09.03.1454, Florensiya — 09.03.1454, Sevilya) — floren-siyalik dengiz sayyohi. Ispaniya va Portugaliya flotida xizmat qilgan.

1499 va 1501 —1502 yillarda Janubiy Amerikaning shimoliga uyushtirilgan ekspeditsiyalarda qatnashgan. V. birinchi boʻlib, u yerlar dunyoning yangi qitʼasi degan fikrni ilgari surgan va uni Yangi Dunyo deb atagan. Keyinroq lotaringiyalik haritashunos M. Valdzemyuller (1505) Kolumb kashf etgan materikni V. sharafiga Amerika deb atashni taklif etgan. Keyinchalik bu nom hammaga manzur boʻldi, 1538-yildan Merkator haritasidan boshlab Shimoliy Amerika ham shunday atala boshladi.
1501-1502 yillarda Braziliya va G'arbiy Hindiston qirg'oqlariga suzib borib, u bu hududlar Osiyoning sharqiy chekkasi emas (dastlab Kolumb sayohatlarida taxmin qilinganidek), " Yangi dunyo " deb ta'riflangan alohida qit'a ekanligini isbotladi. . 1507 yilda yangi qit'a Vespuchchi nomining lotincha ko'rinishidan kelib chiqqan holda Amerika deb nomlangan.

Biografiya 
Amerigo Vespuchchi 1454-yil 9-martda Florensiyada tug‘ilgan. Suvga cho'mish paytida unga Avliyo Emerik sharafiga ism berildi . Amerigoning ikkita ukasi bor edi: kattasi - Antonio ( Piza universiteti olimi ), o'rtasi - Girolamo ( Suriyadagi savdogar ) . Ularning qarindoshi Marko Vespuchchi (San-Marko ahlining o'g'li), Simonetta Vespuchchining eri (nee Simonetta Kattaneo) edi.

Amerigo Vespuchchi respublika notariusi Anastasio (Nastagio) Vespuchchining uchinchi o'g'li edi. U Florensiyadagi Avliyo Mark monastirining dominikalik rohibi, olim amakisi Jorjio Antonio Vespuchchidan puxta ta'lim oldi, u unga lotin tilini o'rgatdi (lotin tilida 1478-yil 18-oktyabrda otasiga xat yozar edi), va fizika, dengiz astronomiyasi va geografiyada katta muvaffaqiyatlar ko'rsatdi. Savdogar sifatida u 1490- yilda Sevilyaga bordi (uning jiyani Jovanni, katta akasi Antonioning kenja o'g'li u bilan birga sayohat qildi), u yerda florensiyalik Jannotto Berardining boy savdo uyi xizmatiga kirdi. Bu uy Kolumbni 1493- yilda ikkinchi sayohati uchun pul bilan ta'minlaganligi sababli , Amerigo Vespuchchi ispan admiralini hech bo'lmaganda shu vaqtdan boshlab tanigan deb taxmin qilish mumkin. Kolumb o'limidan sal oldin uni o'g'liga halol, ishonchli inson sifatida tavsiya qildi.
qildi.

1492- yilda Florensiyadagi Medici savdo uyi Amerigo Vespuchchini Donato Nikkolini bilan birgalikda Kadis va Sevilya qarorgohlariga yubordi . 1495- yil dekabr oyida italiyalik savdogar Jannotto Berardi Sevilyada vafot etadi va Vespuchchi uning ishlarini o'z qo'liga olishga majbur bo'ladi. 1495- yil 9- aprelda Jannotto Berardi Ispaniya tojini 900 tonna sig'imli 12 ta kema bilan ta'minlash bo'yicha shartnoma oldi. Berardi vafotidan so'ng, 1495- yil dekabr oyida Amerigo Vespuchchi ushbu savdo uyining hisobotini boshqarishni boshladi; 1495-yil 10-aprelda Ispaniya hukumati Kolumb bilan munosabatlarni uzdi va Vespuchchi 1498-yilning mayigacha Hindistonni yetkazib berish huquqini qoʻlga kiritdi. 1496- yil 12- yanvarda u dengizchilarning ish haqini to'lash uchun xazinachi Pinelodan 10000 maravedis oladi . Darhaqiqat, u Hindistonda Andalusiyada bitta (agar ikkita bo'lmasa) ekspeditsiyani, xususan Kolumbning uchinchi ekspeditsiyasini etkazib berish uchun shartnoma tuzdi . Ushbu navigator korxonasining muvaffaqiyati Amerigo Vespuchchini dunyoning yangi kashf etilgan qismi bilan tanishish uchun savdoni tark etishga ilhomlantirdi.
Amerikaga sayohat
Amerigo Vespuchchi navigator sifatida 1499 yil 20 mayda to'rtta kema bilan Kadis yaqinidagi Puerto-de-Santa-Mariyadan suzib ketgan ispan admirali Alonso de Ojedaning birinchi ekspeditsiyasida ishtirok etdi ; 23½ kunlik suzib yurgandan so'ng u Surinam qirg'og'iga , 3° shimoliy burchakka qadam qo'ydi. w. (Keyp-Pariadan janubi-sharqda ikki yuz dengiz mili) - ular Kolumbdan olingan yangi qirg'oq chizig'i xaritasi tufayli ushbu marshrutni tanladilar (Kolumb xaritani o'zi 1498 yil oktyabr oyida yuborgan); bu qirg'oqni o'rganib chiqdi, Marakaybo ko'rfaziga kirdi , u yerda suvning o'rtasida joylashgan ustunlardagi turar-joyni topdi va uni Venesuela  - Kichik Venetsiya deb ataydi, Paria qirg'oqlari bo'ylab g'arbiy ikki yuzdan ortiq ligani suzib o'tdi va G'arbiy Hindiston orollariga tashrif buyurdi. , fevral oyida [ manba aniqlanmagan 259 kun ] 1500 Cadizga qaytib keldi. Sayohat paytida ekspeditsiya ikki yuz hindistonlikni qul sifatida asirga oldi.

O'sha yili ekspeditsiya a'zosi bo'lgan uchuvchi Xuan de la Kosa o'zining mashhur dunyo xaritasini tuzdi, u yerda ekspeditsiya tomonidan bosib o'tilgan Janubiy Amerika qirg'oqlarining shimoliy qismida u ro'yxatga olinganlarga mos keladigan 22 nomni belgilab qo'ydi. Vespuchchi tomonidan.

Qirol Manuel I ning taklifiga binoan , 1500 yil oxirida Vespuchchi Portugaliyaga borib , Portugaliya kemalarida Lissabondan yangi qit'aning qirg'oqlariga yana ikki marta sayohat qildi ; birinchisi 1501 yil maydan 1502 yil sentyabrgacha, ikkinchisi admiral Gonsalo Koelo boshchiligida 1503 yil 10 maydan 1504 yil 18 iyungacha davom etgan. U sayohatlarini komandir sifatida emas, balki kosmograf va rul boshqaruvchisi sifatida qilgan; Faqat Braziliya qirg'oqlarining ko'p qismi o'rganilgan oxirgi sayohatida u kichik kemaga buyruq berdi. Kolumb tomonidan Manuel I ning raqibi Aragon qiroli Ferdinand II ga tavsiya etilgan Amerigo Vespuchchi 1505 yilda yana ispan xizmatiga kirdi va 1508 yil 22 martda Hindistonga sayohatlar uchun bosh rul boshqaruvchisi (navigator) etib tayinlandi. 1512 yil 22 fevralda Sevilyada vafot etgan.

Xatlar 
Amerigo Vespuchchi qoldirgan yagona yozma yodgorliklar uning ba'zi olijanob shaxslarga yozgan do'stona maktublaridan iborat, masalan: Lorenzo di Perfrancesko de Mediciga ( Lorenzo di Pierfrancesko de' Medici ) va Florensiyadagi Gonfalonier Soderiniga , ularni Lotaringiya hukmdoriga etkazgan . Rene II , geografik kashfiyotlar targ'ibotchisi. Bu xatlar Amerigo Vespuchchi vafotidan keyin darhol Florensiyada nashr etilgan. Amerigo Vespuchchining sayohatlari nomi ostida nashr etilgan asarlar u tomonidan yozilmagan va ko'plab qarama-qarshiliklarni o'z ichiga olgan.

"Quatuor navigationes" (lotincha - "To'rt dengiz sayohati") sarlavhasi ostida nashr etilgan uning sayohatlari kundaligi nashr etilishi kerak bo'lgan, ammo hech qachon bo'lmagan kengroq asardan ko'chirma yoki parchadir. Amerigo Vespuchchining kichik asarlari, agar ular "Raccolta" yoki yaqinda sayohatlar to'plamida qayta nashr etilmaganida, vaqtinchalik, o'tkinchi hodisa bo'lib qolar edi. 1507 yilda Vitsensada "Mondo nuovo e paesi nuovamente retrovati da Alberico Vespuzio Florentino" nomli anonim nashri oltita kitobda nashr etilgan, uning muallifi birinchi o'ylanganidek Frankanson de Montalboddo emas, balki venetsiyalik kosmograf va kartograf Alessan edi. Zorzi. Ushbu "Yangi dunyo" keyinchalik 1508 yilda Milanda lotin tilida nashr etilgan , o'sha yili Nyurnberg shifokori Ruhamer tomonidan nemis tiliga tarjima qilingan va 1516 yilda frantsuzcha tarjimada paydo bo'lgan .

1504 yilda " Uchinchi sayohat" kitobini nashr etgan kitob sotuvchisi Iogann Ottmar dunyo xaritasida Ptolemeyning 1507 yilgi Rim nashrida ham topilgan " Yangi dunyo " nomini Amerigo nomi bilan bog'ladi, ammo hech qaerdan hatto topa olmadi. Amerigoning o'zi buni bilganligi yoki bunga hissa qo'shganligi haqida ozgina dalolat beradi. Aksincha, Yangi Dunyoni "Amerika", ya'ni Amerigo mamlakati deb atash taklifi birinchi marta Lotaringiyaning Sent-Di shahrida kitob sotuvchisi Martin Valdseemyuller tomonidan 1507 yilda nashr etilgan . nomi Gilakomila yoki Ilakomila, frantsuz tilidan tarjima qilingan, "Cosmographiae introductio" kitobidagi Amerigoning sayohati va boshqalar, insuper quatuor Americi Vespucii navigationes.
Kristofer Kolumb tomonidan yozilgan asarlarning kamligi va Amerigoning do'stlari, jumladan Rene II uning sayohatlari haqidagi xabarlarni tarqatishga g'ayrat bilan harakat qilganligi sababli, qiziquvchan jamoatchilik Yangi Dunyo haqidagi bu birinchi ma'lumotni umumiy ma'qullash bilan kutib oldi. Valdseemyullerning kitobi ko'pchilikning e'tiborini tortdi va to'rtta nashrga ega edi: 1507 , 1509 , 1535 va 1554 . Uning Yangi Dunyoga Amerigo nomini "Amerika" deb nomlash taklifi katta qo'llab-quvvatlandi. Bu nom allaqachon Apian tomonidan 1520 yilda chizilgan umumiy geografik xaritada , keyin Pomponius Meda Vadian nashrida va 1522 yilda Metzda nashr etilgan Ptolemey nashrining bitta xaritasida topilgan , shuning uchun Amerika nomi tez orada tomonidan qabul qilingan . barcha olimlar, shu jumladan Ispaniya. Ushbu holatni tushuntirish uchun Aleksandr Gumboldt sharafiga ega bo'lib , u buni o'zining "Yangi dunyo bo'yicha geografik ma'lumotlarning tarixiy rivojlanishi bo'yicha tanqidiy tadqiqotlari" (Ideler tomonidan nemis tiliga tarjimasi, 3 jildda. Berlin, 1836-39) asarida bayon qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil