Kriminalistika

Kriminalistika (lot. criminalis — jinoyatga doir) — sud dalillarini yigʻish, qayd qilish, tadqiq etish va ulardan foydalanishning maxsus usul va vositalari tizimini ishlab chiquvchi fan. Mazkur usullar va vositalar jinoyatlarni fosh qilish, tekshirish va oldini olish uchun qoʻllaniladi. Bir qator holdarda esa bu usul va vositalardan fuqarolik ishlarini sudda koʻrib chiqishda foydalaniladi.

Kriminologiya fan sifatida 19-asr oxiri — 20-asr boshida shakllandi. Bu fan jinoyatga oid sudlov ishlarini yurgizish, jinoyat huquqi, kriminologiya, mamuriy hukuk, shuningdek, sud tibbiyoti, sud psixiatriyasi va boshkalar bilan chambarchas bogʻlangan. K.ning umumiy nazariyasi, K. texnikasi, K. taktikasi hamda alohida jinoyat turlarini tekshirish va oldini olish qabilar K. fanining eng muhim boʻlimlari hisoblanadi. K. texnikasi dalillarni toʻplash, qayd qilish va tadqiq etish boʻyicha maxsus usullarni, ilmiy-texnik vositalar tizimini oʻz ichiga oladi. K.ning mazkur qismiga sud ballistikasi, trasologiya, sud lingvistikasi, odorologiya (jinoyatlarni ochishda hiddan foydalanish), daktiloskopiya, sudga oid suratga olish va boshqa kiradi. Tabiiy va texnika fanlari yutuqlaridan, matematik va statistik metodlardan, hisoblash mashinalari, gazli xromatogʻrafiya, tele, radio, ovoz, tasvir, yozuv, kompyuter vositalari va boshqalardan keng foydalanish K. texnikasini rivojlantirish tamoyili hisoblanadi. Shu asosda yozuvni tekshirish, "yuzqiyofani ogʻzaki chizish", trasologiyada xilma-xil nusxalarni olish va h.k.ning zamonaviy metodikasi shakllanadi. Krimivalistika texnikasi qidiruv va tergov faoliyatida texnik qurollar (maxsus apparatlar, jihozlar)dan ham foydalanishni koʻzda tutadi. K. jinoyatlarni tekshirish va ularni oldini olish tajribasini umumlashtirish, jinoyatchilar qoʻllaydigan usullarni oʻrganish, shuningdek, turli fan sohalarida erishilgan yutuqlardan foydalanish asosida K. taktikasini — tezkor-qidiruv tadbirlar tizmini ishlab chiqadi. K. texnikasi va taktikasi usullaridan jinoyatchini tanib olishda, tergov tajribalari, tintuv oʻtkazishda va boshqa tergov ishlarida keng qoʻllaniladi. Jinoyatlarning muayyan turini (odam oʻldirish, oʻgʻrilik, talon-toroj, poraxoʻrlik va boshqalar) tekshirishda ishlatiladigan usullar, metodlar va vositalar yigʻindisi jinoyatlarning ayrim turlarini tekshirishning metodikasini tashqil etadi. Bu metodikaga muvofiq jinoyatlarni tekshirish va sudda koʻrib chiqish davomida tergov harakatlari, tezkor-qidiruv tadbirlarini oʻtkazishning izchilligi va oʻziga xos tomonlari aniqlanadi, K. texnikasi va taktikasi usullari hamda vositalari ishlab chiqiladi.

Sud tergovi jarayonida, turli moddiy izlarni, ashyoviy dalillarni tekshirishda K. ekspertizasi muhim rol oʻyvaydi. U sud ekspertizasinpng turlaridan biri boʻlib, K. maʼlumotlariga asoslanadi. Bunda jinoiy va fuqaroviy ishlarga oid ashyoviy dalillar va boshqa materiallar ekspertlar tomonidan tekshiriladi. Bu ish odam, hayvon, transport vositalari, turli asboblar, qurol-yarogʻ va h.k.ning izlari, tasviriga yoki butun varsani ayrim boʻlaqlariga qarab identifikatsiyalash (aniqlash, qiyoslash) maqsadida amalga oshiriladi.

Oʻzbekistonda K. ekspertizasi oʻtgan asrning 40-yillaridan boshlab Adliya vazirligi huzuridagi ilmiy tadqiqot laboratoriyasida oʻtkazilib kelindi. Keyinchalik lab. negizida Sud ekspertiza ilmiy tadqiqot instituti, soʻngra shu vazirlik huzurida davlat ekspertiza markazi tashqil etildi. Mazkur markaz respublikada K. fanini rivojlantirish, yetuk milliy yurist xodimlarni yetishtirish ishiga katta hissa qoʻshgan akademik Xadicha Sulaymonova nomi bilan ataladi. Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda K. ni rivojlantirish, K. ekspertizasini oʻtkazish ishini eng zavonaviy texnika vositalari bilan taʼminlash tadbirlari koʻrildi. K. fan sifatida Oʻzbekiston milliy universiteti, Toshkent davlat yuridik instituti, Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasi va boshqa oʻquv yurtlarida oʻqitiladi.

Adabiyot 
 Rassledovaniye prestupleniy, T., 1986. Rohshsh Alimova.

Manbalar