MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aleziya

Aleziya — qad. gallar shahar-qal’asi (hozirgi Dijon yaqinida, Fransiya). Mil. av. 52 yilda gallar qoʻzgʻoloni pay-tida Yu. Sezar qamal qilgan. Gallar Versingetorig rahbarligida A.ni mar-dona himoya qilganlar, ammo rimliklarning harbiy kuchi, texnikasining ustun-ligi tufayli, shuningdek oziq-ovqat yetishmovchiligi natijasida taslim boʻlganlar. Shu bilan Galliyani zabt etish yakunlangan. Arxeologik qazishmalar (1860-yildan) natijasida Sezar bunyod etgan qamal inshootlari va xandaqlar ochilgan. Jang maydonidan Rim va gallar qurol-yarogʻlari, tangalar (mil. av. 52 yil) topilgan. Shahar Rim davrida ham mav-jud boʻlgan: Rim teatri, ibodatxona va boshqa ochilgan. Oʻrta asrlarda shahar huvillab, boʻshab qolgan. Hozir A. oʻrnida Aliz sh. harobasi va Aliz-Sent-Ren qishlogʻi joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vicente Aleixandre

Vicente Aleixandre - (1898.26.4, Sevilya - 1984.14.12) - ispan shoiri, Ispaniya qirollik akademiyasi akademik Asarlarini 1928-yildan e’lon qila boshlagan. Ilk she’riy toʻplamlariga kirgan asarlarida syurrealizm gʻoyasi kuchli. Ispan xalqining milliy — inqilobiy urushi davri (1936 — 39)da fashizmga qarshi ruxda she’rlar yozdi. "Jannat koʻlankasi" (1944), "Soʻnggi tugʻilish" (1953), "Qalb tarixi" (1954), "Botiniy dialog" (1974) toʻplamlari insonparvarlikni tarannum etuvchi fal-safiy lirikadan iborat. "Uchrashuvlar" 308(1954) nomli xotiralar kitobida oʻziga zamondosh yozuvchilar portretini bergan. Nobel mukofoti laureati (1977).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1898-yilda tugʻilganlar
26-aprelda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
14-dekabrda vafot etganlar
Aleyron donachalari

Aleyron donachalari, prote-in donachalari (yun. aleuron — un-urvoq) — endospermdagi oqsil moddalarning kristallangan qattiq, dumaloq dona-chalari. Ular baʼzi moyli oʻsimliklar (mas, kanakunjut) urugʻida yirikroq, bugʻdoy, arpa va boshqa urugʻida esa maydaroq boʻladi. Urugʻdan unib chiqadigan maysa Aleyron donachalari hisobidan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksander Semyuel

Aleksander Semyuel (1859.6.1, Sidney — 1938.13.9, Manchester) — ingliz faylasufi, neorealizm vakili, emerjent evolyutsiyasi nazariyasi asoschilaridan biri. Uning taʼlimoti Spinoza, Yum va Spenserttt falsafiy qarashlariga oʻxshab ketadi. A. naturalistik metafizika doirasidagi monistik aktualizm vakili hisoblanadi. Idea-lizmda mutlaqlik tushunchasi qanday oʻrin egallasa makon-zamon munosabatlari tushunchasi uning uchun shunchalik muhimdir, lekin makon-zamon munosa-batlari asosida materiya yotadi, jami mavjudot materiyadan shakllanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr I

Aleksandr I (1777.12.12, Peter-burg — 1825.19.11, Taganrog)- Rossiya imperatori (1801-25). Otasi impera-tor Pavel I saroydagi fitna oqibatida oʻldirilgach (1801), taxtga oʻtiradi. A. Vena kongressi va „Muqaddas ittifoq“ (1815)ning tashkilotchilaridan biri. U ichki siyosatda moʻ’tadil liberal islohotlarni amalga oshirgan [minis-trliklar va ministrlar kabineti taʼsis etgan (1802), Peterburgda pedagogika instituti ochtirgan (1804) va boshqa] boʻlsada, shu bilan birga harbiy qishloqlar tashkil etadi, dehqon va soldatlar qoʻzgʻolonini shafqatsizlik bilan bostiradi. 1810-yillar oʻrtasidan tarixga arakcheevchilik nomi bilan kirgan oʻta reaksion ichki siyosat yurita boshlagan. A. davrida Gruziya (1801), Finlandiya (1809), Bessarabiya (1812), Ozarbayjon (1813) yerlari; sobiq Varshava gersogligi (1815) Rossiya tomonidan bosib olinadi.
Toj Konstantinga, keyin esa Nikolay I ga topshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ammon F. G. V favore u kesarya: Aleksandr I i Arakcheev
  

1777-yilda tugʻilganlar
12-dekabrda tugʻilganlar
1825-yilda vafot etganlar
19-noyabrda vafot etganlar
Aleksandr II

Aleksandr II (1818 — 1881. Peterburg) — Rossiya imperatori (1855-81). Nikolay II ning katta oʻgʻli. Rossiyaning Qrim urushi (1853-56)da yengilishi natijasida 60-70- yillarda 310bir qancha islohotlar oʻtkazdi. Rossiyada krepostnoy huquqni bekor qilishga maj-bur boʻlgan (1861); Polsha qoʻzgʻoloni (1863-64)ni shafqatsizlik bilan bo-stirdi. A. davrida Rossiya imperiyasi ancha kengaydi: Uzoq, Sharkda Amur da-ryosining soʻl qirgʻogʻi, Ussuriy oʻlkasi, Ardahn, Kare va Botumi sh.lari, shuning-dek gʻarbda Bessarabiyaning bir qismi Rossiya tomonidan bosib olindi. Turkiston oʻlkasining katta qismi bosib olinib, Xiva xonligi va Buxoro amirligi Rossiyaning vassaliga aylangan. 1881-yil martida „Xalq erki“ tashkilotining aʼzosi I. I. Grinevitskiy A.ga suiqasd qilib uni oʻldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1818-yilda tugʻilganlar
17-aprelda tugʻilganlar
1881-yilda vafot etganlar
1-martda vafot etganlar
Aleksandr III

Aleksandr III (1845.26.2-1894.20.10) — Rossiya imperatori (1881-94), Aleksandr II ning 2- oʻgʻli. „Samo-derjaviyeni mustahkamlash haqidagi manifest“ni eʼlon qilgan (1881). A. davrida 80-yil oxiri — 90-yil boshlarida bir necha islohotlar amalga oshirildi (jon soligi bekor qilindi, tovonlar ka-maytirildi, zemstvo va shahar nizomlari qayta koʻrib chiqildi). Uning davrida Rossiya tomonidan Turkistonni bosib olish (1885) asosan tugʻallangan. Xusu-san 1879 va 1880-81 yillarda Axaltaka harbiy yurishlari natijasida Turkmaniston bosib olingan. Turkmanlarning Goʻktepa qal’asini olishda ruslar 45 ming qal’a himoyachisi (shundan 5 ming kishida qurol boʻlgan, qolgani ayollar, bolalar edi) ni oʻldirishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1845-yilda tugʻilganlar
1894-yilda vafot etganlar
26-fevralda tugʻilganlar
20-oktabrda vafot etganlar
Aleksandr arxipelagi

Aleksandr arxipelagi — Shimoliy Amerika gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi arxipelag. Alyaska shtati (AQSH)ning bir qismi. 1100 oroldan iborat. Maydoni 36,8 ming km². Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Bal. 1432 m gacha. Igna bargli oʻrmonlar va alp oʻtloklari bilan qoplangan. Baliq ovlanadi, darrandachilik bilan shugʻullaniladi, yogʻoch tayyor-lanadi. Arxipelagda Admiralti milliy parki bor. Aleksandr arxipelagi da 1741-yilda V. Bering va A. I. Chirikov ekspeditsiyasi bulgan. 1867-yilgacha Rossiyaga karashli edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr burji

Aleksandr burji () — Sankt-Peterburg shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Maydonning markaziy mujassamoti. Aleksandr burji Nikolay I buyrugʻi bilan akasi Aleksandr I'ning 1812-yil urushidagi gʻalabasi sharafiga ampir uslubida 1830-34-yillarda meʼmor Henri Montferrand loyihasi asosida oʻrnatilgan. Aleksandr burji toʻq-qizil granit toshdan yasalgan baland ustun (maxsus kursi) ustiga oʻrnatilgan. Ustida avliyo haykali bor (haykaltarosh B. I. Orlovskiy). Tagkursiga boʻrtma tasvirlar (haykaltarosh P. V. Svinsov, I. Leppe, J. B. Skotti) ishlangan. Umumiy balandligi — 47,5 m. Umumiy ogʻirligi — 704 t.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Aleksandr Nevskiy

Aleksandr Nevskiy (taxminan 1200— 1263) — Novgorod knyazi (1236—51). A.N.ning otasi knyaz Yaroslav Vse-volodovich, onasi — qipchoq qizi boʻlgan. 1251-yil A. N. Botuxon oʻrdasiga kelib u bilan doʻstlashgan, soʻngra uning oʻgʻli Sar-tak bilan anda tutingan, natijada Botu-xonning asrandi oʻgʻliga aylangan. 1252 y. tajribali sarkarda Nevruy noʻyon boshchi-ligidagi moʻgʻul qoʻshinini Rusga boshlab kelgan. A.N.ning akasi Andrey Shvesiyaga qochgan va A.N. 1252-yildan Vladimirning ulugʻ knyazi boʻlgan. 1240 y. 15-iyulda shved bosqinchilarini Neva sohilida tor-mor qilgani uchun "Nevskiy" laqabini olgan (qarang Neva jangi) A. N. knyaz hokimiyatini mustahkamlashga intilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
1263-yilda vafot etganlar
Aleksandrit

Aleksandrit — mineral, tarki-bida xrom boʻlgan xrizoberill turlaridan biri. Kimyoviy formulasi A12Ve04, qattiqligi 8,5. S. ogʻ. 3,7 ga yaqin. Ta-biiy yorugʻlikda rangi zumrad-yashil, chiroqda binafsha rang-qizil boʻladi. 311Massasi 2-3 karatdan ortiq boʻlgan toʻq rangli shaffof kristallari 1-klass qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yuqori temperaturada pegmatit yertomirlarda hosil boʻladi. Tabiatda koʻpincha berill, fena-kit, rutil, flyuorit, apatit va boshqa mine-rallar bilan birga uchraydi. Sunʼiy yoʻl bilan olingan och yashil korund sintetik A. deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya (shahar)

Aleksandriya — Ukrainaning Kirovograd viloyatidagi shahar. Ingules daryosi boʻyida. Aleksandriya (shahar) stansiyasi. Aholisi 103 ming kishi (1989). Qoʻngʻir kumir qazib olinadi va briketlanadi. Koʻtarma transport asbob-uskunalari zavodi, elektromexanika, avtomobil tuza-tish zavodlari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Dnepropetrovsk Konchilik institutining boʻlimi, oʻrta maxsus oʻquv yurti mavjud. A.ga 18-asr oʻrtalarida asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya museyoni

ALEKSANDRIYA (ISKANDARIYA) MUSEYONI (yunoncha: museyon — muzalar ibodatxonasi) — Aleksandriya shahridagi qad. ilmiy, adabiy va oliy taʼlim mu-assasasi. Mil. av. 3-asrda podsho Ptole-mey I asos solgan. Uni oliy darajadagi kohin boshqargan. Ptolemeylar musey-onga barcha ellinistik mamlakatlardan olim va yozuvchilar (mas, Evklid, Eratos-fen, Kallimax va boshqalar)ni taklif qilgan. Museyon qoshida kutubxona boʻlgan (qarang Aleksandriya (Iskandariya) kutubxonasi). Kutubxonaga podsho tomonidan tay-inlagan olim mudirlik flgan. Mil.av. 48 yil Aleksandriya urushi vaqtida mu-seyonning bir qismi yonib ketgan. Rim imperiyasi davrida museyon asta-sekin oʻz mavqeini yoʻqota boshlagan. 273 yil esa imperator Avrelian qoʻshinlari Alek-sandriyani bosib olish chogʻida museyon va kutubxonani vayron qilib, oʻt qoʻyib yuborganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya urushi

Aleksandriya urushi (mil av. 48-47) — Yuliy Sezar qoʻmondonligi ostidagi Rim legionlarinining Misr davlati bilan urushi. Jang harakatlari asosan Aleksandriya sh. atrofida sodir boʻlgan. Pompei ketidan Misrga kelgan Sezar Kleopatra va uning ukasi Pto-lemey Dionis oʻrtasidagi sulolaviy kurashga aralashib, Kleopatraga yordam bergan. Nil boʻyidagi jangda (48 yil) rimliklar gʻalaba qozonganlar. Kleopatra 312Misr taxtini egallagan. Aleksandriya urushi Misrni Rimga tobe etish uchun kurashda muhim bosqich boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandriya Esxata

Aleksandriya esxata, Chekka Iskandariya – Aleksandriya yurishlari davrida istilo qilingan mamlakatlarda qurdirgan 70 dan ortiq shahardan biri. Hozirgi Xoʻjand sh. oʻrnida boʻlgan. Arri-an va Kvint Kursiy Rufning yozishicha, Aleksandr Marokandani zabt etgach, Ta-nais (Sirdaryo) boʻyiga kelib, qoʻshiniga dam beradi. Shunda u qoʻshin joylashgan yer atrofini devor (uz. 60 stadiy, 1 stadiy – 176,6 m) bilan oʻrab bir shahar qurishni amr qiladi. Chunki bu shahar uning skif (sak)larga qarshi urushlarida mudofaa uchun zarur edi. Shahar shu qadar tez bunyod etiladiki, hatto 17 (yoki 20) kun deganda mudofaa inshootlari va turar joylar ham qurib bitkaziladi. Aleksandr bu shaharni ham oʻz nomi bilan atashni buyurib, unga ellin asirlari va urushga yaroqsiz boʻlib qolgan makedon askarlarini joylashtiradi. Soʻng oʻz oda-tiga binoan tangrilarga qurbonliklar qilib, katta tantana uyushtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Aleksandr asos solgan shaharlar
Vera Aleksandrova

Vera Dmitriyevna Aleksandrova (1921.26.7, Galich shahri) — aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1981). 1951-yildan Gorkiy nomidagi rus drama teatrida aktrisa. Eng yaxshi rollari: Milford xonim („Makr va muhabbat“), Anita Edgar („Baliqchining oʻgʻli“), Gavharshodbegim („Mirzo Ulugʻbek“), Farmonbibi („Kelinlar qoʻzgʻoloni“), Nadejda Cheboksarova („Quturgan pullar“) va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1921-yilda tugʻilganlar
26-iyunda tugʻilganlar
Aleksandropol qoʻrgʻoni

Aleksandropol qoʻrgʻoni — skiflarning „podsho“ qoʻrgʻonlaridan biri (mil. av. 3-asr). Ukrainaning Dne-propetrovsk viloyatining Nikopol sh. yaqinida. A. Tereshchenko (1852-54) va A. Ye. Lyutsenko (1855-56) tomonidan tekshirilgan. Aslzodalarning ikki ka-merakatakombalardagi qabrlari qadim zamonlardayoq talon-toroj qilingan. Saqlanib qolgan ashyolar: tepalikdan jang aravasi qoldigʻi, markaziy kame-ra yaqinidan ot qabri, qandaydir inson (ehtimol xizmatkor) skeleti va oʻsha ka-meraning yoʻlagidan 14 ot skeleti topilgan. Otlar yonidan skif va skif-yunon sanʼati namunalari — oltin, ku-mush bezakli yuganlar va egar topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriy Alekseyev

Valeriy Pavlovich Alekseyev (22-avgust 1929 — 7-noyabr 1991) — antropolog va tarixchi, akademik (1987). Asarlari tarixiy antropologiya va insoniyat irklarining geogr.siga oid. Alekseyev Oʻrta Osiyo xalqlari, xususan oʻzbek xalqining tosh va jez davridagi paleoantropologiyasi, etnogeneziga oid koʻplab tadqiqotlar olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Moskvada tugʻilganlar
Moskvada vafot etganlar
Aleksey Mixaylovich

Aleksey Mixaylovich (1629.19.3-1676.29.1) – Rus podshosi (1645–76), Romanovlar sulolasining ikkinchi vakili, podsho Mixail Fyodo-rovich Romanovning oʻgʻli. Al. M. davrida Ukraina Rossiyaga qayta qoʻshildi, rus cherkovida ajralish sodir boʻlgan. Al. M. davrida ruslar Turkistonni bosib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida aygʻoqchilar yubora boshlagan. Xususan B. A. va S. I. Pazuxinlar boshchiligidagi "elchilar" 1669–72 yillarda Buxoro, Balx va Urganchga kelgan. Ular Xiva va Buxoro xonligining ichki va tashki siyosati haqida juda kup ma’lumotlarni olib ketganlar.

Manbalar 

1629-yilda tugʻilganlar
1676-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
29-yanvarda vafot etganlar
Aleksiya

Aleksiya (yun. a — inkor qoʻshimchasi va lot. lego — oʻqiyman) — oʻqiy olmaslik; bosh miya qobigʻi oliy faoliyatining buzilishi alomatlaridan biri. Bosh miya poʻstlogʻining qaysi qismi shikastlanganiga qarab A. turlicha boʻladi. Masalan, bosh miya chap yarim shari chak-ka qismining tepa pushtadagi poʻstlogʻi zararlansa, bemor oʻziga notanish boʻlgan soʻzlarni oʻqiy olmaydi; chap yarim shar harakat maydonining pastki qismi za-rarlansa, bemor harflarni taniy olsada, ularni bir-biriga qoʻshib oʻqiy olmaydi; bosh miyaning ensa qismida oʻzgarish yuz bergan boʻlsa, koʻrish markazi zaiflashishi va harflarni toʻgʻri oʻzlashtira olmaslik oqibatida bemor harflarni almash-tirib yuboradi. Bunday hol literal A., soʻzlarni chalkash tanlash verb al A. deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alemannlar

Alemannlar () — Dunay va Reyn daryolari yuqori oqimida, Rim imperiyasi mulklariga qarama-qarshi qirgʻoqlarda yashagan germanlarning 3-asr oxiridan maʼlum boʻlgan rimcha nomi. Rimliklar Janubiy Germaniyadan Galliyaga bostirib kirgan qurolli toʻdalarni Alemannlar deb atagan. Birok, Alemannlar rimliklardan farqli ravishda oʻzlarini „shvablar“ deyishgan. 4-asrdan alemann yollanma harbiylari Rim imperiyasida yuqori mavqega ega boʻla boshlagan. Masalan, 306-yil Konstantin I Rim taxtini egallashda Alemannlardan Krokus yordamiga tayangan. Imperator Konstantin II oʻz raqibi Magnensiya imperatoriga karshi kurashda Alemannlar qoʻshinidan foydalangan, biroq 357-yil Yulian Murtad ularni Argentorat (Strasburg) ostonasida tor-mor keltirgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda oʻrta lotin tilidagi „Alamannia“, fransuz va ispan tillaridagi „Alltmagne“ hamda „Alemania“ atamalari „Germaniya“ atamasi bilan oʻrin almashgan.

Yana qara 

 Nemislar
 Germanlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut novi

Aleut novi — Tinch okeanning shim. qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Aleut orollarining janubiy suv osti yon bagʻri va Alyaska yarim orol boʻylab joylashgan. Uzunligi 4000 km dan ortiq, eni 64 km, chuq. 7855 m. gacha. Tubida qizil gil bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleut orollari

Aleut orollari — Tinch okean shimolida, Alaska yarim oroldan jan.ga to-mon 1740 km ga yey shaklida choʻzilgan arxipelag. Aleut botigʻidan kutarilib turgan suv osti togʻlarining tepalari. Koʻpdan-koʻp orol va qoyalardan iborat. Bering dengizini janubiy tomondan oʻrab turadi. Maydoni 37,8 ming km². Aholisi 7,5 ming kishi. Koʻp orollar vulkan to-glaridan iborat. Unimak o.dagi eng ba-land Shishaldin vulkani 2860 m. Aleut orollari da 25 ta soʻnmagan vulkan bor. Tez-tez zil-zila bulib turadi. Iqlimi subarktika okean iqlimi, qishi iliq, nam, kuchli shamollar esib turadi. Kor qalin yogʻadi. Togʻ choʻqqilarini doim qor qop-lab yotadi. Eng sovuq oy — fevralning oʻrtacha temperaturasi −1,4°, baʼzan −10, 15° gacha sovuq boʻladi. Avgustniki 11,9°. Yiliga 1500 mm yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklari asosan oʻt 314va butalar; tuproqlari oʻtloq, tundra tuproqlaridir. Maʼmuriy jihatdan AQShning Alyaska shtatiga karashli. Aleut orollari da AKSH harbiy bazalar qurgan. Eng yirik aholi punkti — Adak. Aholisi baliq, dengiz hayvonlarini ovlash bilan shugʻullanadi. Aleut orollari 18-asr oʻrtalarida Rossiya imperiyasiga qoʻshib olingan. 1867-yil podsho hukumati Aleut orollarini Alyaska bilan birga AQShga sotib yuborgan.

Yana qara 

 Aleutlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleutlar

Aleutlar (oʻzlarini unangan deb ataydilar) — xalq, Aleut orollari va Alyaska yarim orol (AQSH), shuningdek Koman-dor orollari (Rossiya Federatsiyasi)ning tub aholisi. Umumiy soni 3 ming kishi (1990), jumladan AQShda 2 ming kishi. Aleut tilida soʻzlashadi. Dindorlari asosan pravoslavlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alech muzligi

Alech muzligi, Alech Gletcheri — Shveysariya Alp togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Bern Alp togʻi tepasidan Rona daryosi vodiysiga 1520 m bal.gacha tushib turadi. Uzunligi 24,7 km, muz tilining oʻzi esa 16 km, sathi 87 km². Turizm rivojlangan (maxsus temir yoʻl va kanat yoʻli qurilgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Muzliklar
Shveysariya
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Alyor

Alyor — xalq qoʻshiqlarining bir turi, oʻtmishda joʻra (ulfat)lar dav-rasida qadah tutib aytilgan. Kosagul (soqi) qoʻlida boʻza yoki may toʻddirilgan qadah tutib, davradagilarga: „Alyor boʻlsin-ay, Xoʻjam yor boʻlsin-ay, Xoʻjam bergan bu davlatga dushman zor boʻlsin-ay“,- deya murojaat qilgan. Qadahni (kosani) olgan suhbatdosh oʻz navbatida joʻraboshi xohishiga koʻra, biror qoʻshiq yoki raqs ijro etgan. Bunday paytda chil-dirma joʻrligida kuylanadigan maxsus qoʻshiqlar ham boʻlgan. Ular koʻnalar, haqqonlar va boʻzagarlar qoʻshigʻi deb ham ataladi. Boʻzagarlar qoʻshiqlari ikki band (toʻrtlik)dan iborat boʻlib, birinchi bandning birinchi misrasi qaysi soʻz bilan boshlansa, ikkinchi bandning birinchi misrasi ham oʻsha soʻz bilan boshlanishi shart. A.dan xalq dostonlarida ham keng foydalanilgan. Mas, Barchinni izlab borayotgan Hakimbek yoʻlda, qabristonda uxlab qolganida, ular ruhining aytishu-vi: „Kosa ushlab qoʻlim toldi, Biyning qizi mahtal boʻldi, Xon toʻram, sizga ne boʻldi, Oling, alyor-alyor“, buning yorqin dalilidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Alyoxin

Aleksandr Aleksandrovich Alyoxin (1892.20.10, Moskva — 1946.24.3, Lisabon yaqini, Parijda dafn qilingan) — rus shaxmatchisi, huquqshunoslik doktori. 4 mar-ta jahon (1927-35; 1937-46), RSFSR (1920) chempioni. 1921-yildan Fransiyada yashagan. U „Alyoxin himoyasi“ debyu-tini ishlab chiqqan. A. taxtaga qaramay oʻynash boʻyicha jahonda tengsiz shaxmatchi. A. ijod qilgan partiyalar, nazariy-tanqidiy asarlar hamon shaxmatchilar tomonidan oʻrganiladi.

Manbalar 

Shaxmatchilar
1892-yilda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
24-martda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
Al-jabr val-muqobala

"Al-jabr val-Muqobala" (arab.) — Sharqda (keyinchalik Gʻarbda ham) mashhur matematik risola. Al-Xorazmiy yozib qoldirgan ilmiy yod-gorlik. Asarda ikkinchi darajali va chiziqli tenglamalar tasnifi, ular-ni yechish yoʻllari berilgan, geometrik va algebraik munosabatlar orasida-gi bogʻlanishlar bayon etilgan, umumiy qoidalar ifodalangan. Asarda meros taqsimlashga oid boʻlim ham bor. Asli-da arab tilida yozilgan. Kitob nomidagi "al-jabr" soʻzidan "algebra" soʻzi kelib chiqqan. "Aljabr" soʻzi Yevropaga gʻarbiy arablar orqali oʻtgan. Gʻarbiy arablar "j" ni "g" deb talaffuz qiladilar. Shu yoʻsinda "aljabr" Yevropada va keyincha-lik yer yuzining hamma joyida "algebra" deb yuritiladigan boʻldi. Uning 1342-yil koʻchirilgan arab tilidagi nusxasi Oksford universiteti kutubxonasi (Angliya) da saqlanmoqda. Asarning 12- a.da lotin-chaga tarjima qilingan ikki nusxasi: R. 315Chester tarjimasi va K. Gerard tarjima-si mavjud. Keyingi tarjima 1838-yilda Parijda nashr etilgan. Arabcha asl nus-xasini 1831-yil Londonda F. Rozen chop qilgan. Yu. Rushka nemis tiliga, A. Marr fransuz tiliga tarjima qilishgan. R. Chesterning lotincha tarjimasi bilan in-glizcha tarjimasi 1915-yil Nyu-Yorqda qoʻshib nashr etildi. Asarning geom.ga oid qismini 193-yil Berlinda S. Gands e’lon qildi. Asar 1964-yil Toshkentda rus tilida, 1983-yil tanlangan asarlar orasi-da rus va oʻzbek tillarida nashr qilingan.Ad.: Ahadova M., Oʻrta osiyolik mashgʻur olimlar va ularning matemati-kaga doir ishlari, T., 1983.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

9-chi asr kіtoblаri
Arab adabiyotі
Маtеmаtikа kitoblari
Musilmon mаtеmаtikаsi
Маtematikа tаrixi
Ali ibn Muhammad Saraxsiy

Ali ibn Muhammad Saraxsiy (11- a. oxiri — 12- a. 1- yarmi) — me’mor. Xuroson amiri Abu Sa’id buyrugʻi bilan Jarqoʻrgʻondagi minorani qurgan (1108—09). Nomi minorada saqlanib qolgan. Azim minoraning tanasi (pil-tovar) chorsi gʻisht bilan terilgan. Minora kursisi va yuqoridagi halqasida kufiy yozuvlari bor. Minora tuzilishi me’mor-ning yuksak didi, san’ati va mahoratini namoyish etadi. U Xurosondagi Raboti Sharif karvonsaroyini ham yozuv bilan bez-agan (1114— 15).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Kishilar
Sanʼatkorlar
Ali Akbar

Ali akbar — movarounnahrlik sayyoh. 15-asrning 2- yarmida Movarounnahrdan Istanbulga borib, Ali Qushchi xizmatida boʻlgan. 1506-yilda Xitoyda uch oyga yaqin boʻlib, oʻz koʻrgan-bilganlarini fors tilida „Xitoynoma“ asarida yozib qoldirgan. A. A. oʻz kito-bida Xitoyni 4 viloyatga boʻlgan. Uning sayohatnomasi 16-a? oxirida turkchaga tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
Ali Ardobus

Ali ardobus (Ibrohimov Ali Fayzullaxoʻjayevich) (1900.15.1, Qiziloʻrda — 1959.9.11, Toshkent) — raqqos va baletmeyster, ak-tyor, pedagog. Oʻzbekistonda (1944) va Qoraqalpogʻistonda (1943) xizmat koʻrsatgan artist. Qiziloʻrda ritmik gim-nastika studiyasini (1917), Xalq Maori-fi Komissarligi qoshidagi Toshkent te-atr studiyasining xoreografiya boʻlimini (1921) tugatgan. Yusufjon qiziq Shakar-jonov, Mahkam hofiz, Orif garmon Tosh-matov, Chervonxon, Oʻktamxon, Qumrixon kabilardan oʻzbek raqs harakatlarini oʻrgandi. 1918-yilning sentabrdan Toshkentdagi Mannon Uygʻur rahbarligidagi teatrda ishlay boshlaydi. A. koʻproq ba-let va raqs bilan shugʻullandi. 20-yillarda „Latifa“, „Yallama yorim“, „Qashqarcha“, „Ufori Toshkent“, „Gul oʻyin“, „Zang oʻyin“, „Qayroq oʻyin“, „Doira oʻyin“, „Afgʻoncha“ kabi xalq raqslarini oʻzlashtirib, ularning sahna tu-rini yaratdi. A. Dushanba musiqa-teatr studiyasini (1929-30), „Togʻ burgutlari“ raqs studiyasi va etnografik ansamblini (1930-33), Olmaota raqs studiyasini (1934), Uygʻur musiqali drama teatrini (1935), Oʻzbek filarmoniyasining ashula va raqs ansamblini (1937-41) tashkil etishda faol qatnashdi. 1943-45 yillarda Qoraqalpogʻistonda raqs studiyalari va ansambllar tashkil qilib, milliy xalq oʻyinlari asosida birinchi qoraqalpoq sah-na raqslarini yaratgan. Oʻzbekistonda teatr va raqs havaskorligini rivojlan-tirishga katta hissa qoʻshgan. Toshkent, Samarqand, Andijon, Namangan va boshqa shaharlarda havaskorlar toʻgaragi tash-kil qilgan. Sahnalashtirgan eng yaxshi raqslari: „Nogʻora“, „Raqs“ „Bayot“ kabi yakka, „Uygʻurcha“, „Qoraqalpoqcha“, „Samarqandcha toʻy“ (syuita), „Urgut beshqarsagi“ va boshqa ommaviy raqslar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1900-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
9-noyabrda vafot etganlar