MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Alisher Navoiy Oqquyunlilar devoni



Alisher Navoiyning "Oqquyunli muxlislar devoni

Topilishi  
  " Oqquyunli muxlislar devoni" 
Alisher Navoiyning muxlislari tomonidan tuzilgan 2-devon hisoblanadi. Bu devon 2012-yil adabiyotshunos olim Aftondil Erkinov tomonidan jahon qo'lyozma fondlarida saqlanayotgan nusxalarni o'rganish asosida topilgan. Mazkur devon Alisher Navoiyning Oqquyunlilar(Ozarbayjon va G'arbiy Eron hududida 1378-1508-yillarda hukmronlik qilgan o'g'uz turklari)hukmronligi hududidagi muxlislari tomonidan 1471-yilda tuzilgan bo'lib, hozircha shartli ravishda "Oqquyunli muxlislar devoni" nomi bilan yuritilmoqda.Devonni Anisiy taxallusi bilans she'rlar yozgan shoir va xattot Abdurahim ibn Abdurahmon Xorazmiy tomonidan Sherozda o'chirilgan.

Janrlar 
   Devonda jami 229 ta she'r bo'lib, 224 tasi g'azal,1 ta mustazod, 3 ta muxammas, 1 ta tarji'banddan iborat.Bu majmuadagi 224 ta g'azaldan 217 tasi"Badoyi' ul-bidoya"ga,1 tasi "Navodir un-nihoya"ga kiritilgan.Devondagi 85%g'azal "Ilk devon"da uchramaydi.Bu mazkur g'azallarning katta qismi 1466-yildan keyingi 5 yil ichida(1471-yilgacha)yozilganidan dalolat beradi. Devondagi g'azallarning aksariyati 5 yoki 7 baytdan tashkil topgan.Devondagi 3 muxammas Lutfiy gʻazallariga yozilgan boʻlib, ular ham keyinchalik “Xazoyin ul-maoniy” tarkibidagi devonlardan oʻrin olgan.“Oqquyunli muxlislar devoni” devondagi soʻnggi janr - tarji’bandning:
Yodingni qilay harifi majlis,
Fikringni etay ko'ngulga munis
- bayti bilan yakun topgan  Oqquyunlilar saltanatinig asosiy aholisi o'g'uz turklari bo'lgani uchun mazkur devonda Alisher Navoiyning she'rlari o'g'uz lahjasiga moslashtirib ko'chirilgan.Masalan,quyosh-gunash,tosh-dosh , ber-ver, yig'lar-ag'lar,bor-vor,emas-emaz,sarg'arib-sararub,yo'q-yo'x tarzida berilgan.
  "Oqquyunli muxlislar devoni"ning hozirga qadar bittagina qo'lyozmasi ma'lum bo'lib,u Qohira shahridagi Misr milliy kutubxonasida Lit.Turc.68 raqami ostida saqlanmoqda.''

Adabiyotlar 

1.Shuhrat Sirojiddinov,Dilnavoz Yusupova,Olimjon Davlatov.Navoiyshunoslik.-T.: Tamaddun,2018.

Manbalar 
1.https://n.ziyouz.com/portal-haqida/xarita/suhbatlar/aftondil-erkinov-jahonda-yagona-qo-lyozma
2.https://daryo.uz/2016/01/28/alisher-navoiy-muxlislari-tuzgan-ikkinchi-devon-tokioda-nashrdan-chiqdi/
Mixail Salye

Mixail Aleksandrovich Salye (1899-yil 21-avgust — 1961-yil 17-avgust) sovet arabshunos olimi va tarjimoni edi. Salye "Ming bir kecha" asarini arab tilidan rus tiliga birinchi boʻlib tarjima qilgan. Bundan tashqari, „Ming bir kecha“ning Kalkutta II nashrida mavjud boʻlmagan yetti ertakni ham rus tiliga tarjima qilgan.

Salye 1919-1923-yillarda Sankt-Peterburgdagi Sharq tillari Universitetida tahsil olgan. 1926-yilda Sankt-Peterburg davlat universitetini tamomlab, xuddi shu universitetning Gʻarb va Sharq adabiyoti va tillarini qiyosiy tahlil qilish institutiga oʻqishga kirdi. 1921-1922-yillarda Toshkentga safar qildi va u yerda mahalliy institutlarda maʼruzalar oʻqidi. 1934-yilda SSSR Yozuvchilar Uyushmasiga qabul qilindi. U Tavfiq Al-Hakim va boshqa yozuvchilarning asarlarini tarjima qildi.

Salye Toshkentdagi Botkinskoe qabristoniga dafn qilingan.

Asarlari (Rus tilida) 

 "Materiali dlya datirovki skazki ob Al-ad-dine Abu-sh-Shaalate (iz „Tisyachi i odnoy nochi“)
 „Neizvestniy variant skazki o ribake i duxe iz 1001 nochi“
 „Alisher Navoi kak biograf“
 „Muxammed al Xorezmi — velikiy uzbekskiy ucheniy“

Manbalar 

 Isaak Filshtinskiy. „O perevodax 1001 nochi“ Tisyacha i odna noch. Izbrannie skazki (rus tilida). Sheherazade.ru.
 „Sale Mixail Aleksandrovich“ (rus tilida). Agentstvo po uxodu za pamyatnikami i mogilami v Tashkente.
Avxat Abdulin

Avxat Asxatovich Abdulin (1957-yil 30-sentyabrda tugʻilgan) — sovet futbolchisi, yarimhimoyachi, oʻzbek futbol murabbiyi.

Tarjimai hol 
Qizil-Qiya shahar futbol seksiyalari tarbiyalanuvchisi. Sovet Armiyasida xizmat qilgan.

21 yoshida debyutini ustalar musobaqasida, 1979-yilda „Frunze Alga“ tarkibida birinchi ligada oʻtkazgan, ammo klub uchun 1979-yil 3-avgustda „Pamir"ga qarshi faqat bitta oʻyin oʻtkazgan. Oʻsha mavsumda Qirgʻiziston SSR terma jamoasi tarkibida SSSR xalqlari Spartakiadasi turnirida qatnashdi. 1981-yildan boshlab toʻqqiz mavsum davomida Fargʻonaning „Neftyanik“ jamoasida ikkinchi ligada oʻynab, mamlakat chempionatlarida 288 ta oʻyin oʻtkazib, 61 ta gol urgan. Eng yaxshi shaxsiy natija – 1983-yilgi mavsumda urilgan 18 ta gol hisoblanadi. Ikkinchi liga zona turnirlarining koʻp karra gʻolibi (1981, 1983, 1987, 1988, 1989) va sovrindoridir.

Oʻz faoliyati yakunida, qisqa vaqt davomida „Qaysar“, „Navbahor“ va „Bogʻdodchi“ klublarida toʻp surgan.

Oʻzbekistonning „Atlaschi“, „Kosonsoy“, „Shahrixon“, „Qoʻqon“ klublarida, jumladan, oliy divizionda ham bosh murabbiy boʻlib ishlagan. „Qoʻqon“ bilan 2001-yilda birinchi liga gʻolibiga aylanib, klubini yuqori choʻqqiga olib chiqgan.

Keyinchalik u Rossiyaga koʻchib ketgan. 2010-yillarda „Neftyanik“ (Novospas) havaskorlar klubi direktori va bosh murabbiyi boʻlib ishlagan. Jamoani bir necha bor chempionat va Ulyanovsk viloyati kubogidagi gʻalabalarga olib keldi, mintaqaning eng yaxshi murabbiyi deb topildi.

Manbalar

Havolalar 

 Avxat Abdulin Footballfacts saytida

1957-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Kishilar
Oʻzbekistonlik erkak futbolchilari
Erkak futbol yarim himoyachilari
Neftchi (Fargʻona) futbolchilari
Navbahor futbolchilari
Bogʻdod klubi futbol chilari
Oʻzbekistonlik futbol murabbiylari
Atlaschi Margʻilon klubi murabbiylari
Kosonsoy futbol klubi bosh murabbiylari
Shahrixon klubi bosh murabbiylari
Qoʻqon 1912 futbol klubi bosh murabbiylari
Oʻzbekistonlik futbol murabbiylari chet elda
Inaxning oʻgʻli Egialey

Aegialey (qadimgi yunoncha dyanalis) — qadimgi yunon mifologiyasidagi qahramon.Daryo xudosi Inax va nimfa Meliyaning  oʻgʻli. U farzandsiz vafot etdi, undan mamlakat Egialey deb atalgan. Yoki Sikioniyadagi birinchi aholisi, avtoxton;  tekislikda Egialey (boʻlajak Sikion) shahriga asos solgan, Evropaning otasi.Bobil shohi Belning zamondoshi.

Tarixiy Sikionda uchta Dorik filasi Gila, Pamfiliya va Dimantiy bilan bir qatorda Klisfen vafotidan keyin kiritilgan Aegialea filumi mavjud edi (kon. 6-asr Miloddan avvalgi e.). Gerodot Aegialea filasi eponimini Adrastusning oʻgʻli deb hisoblaydi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Obnorskiy N. P. Egialey // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1904. — T. XL (79) : Shuyskoe — Elektrovozbudimost. — S. 154.
 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Sikion va Flint afsonalari
 shahar Eponimlari
Eridan mifologiyasi

Eridan ( yunoncha Ērĭdănós) qadimgi mifologiyada — daryo botqogʻi, Gesiodning fikriga koʻra, Eridan Okean va Tefitning oʻgʻli. Qadimgi geografiyada-Ripey togʻlaridan okeanga oqib oʻtadigan Daryo.

Polybius Eridan daryosini Pad daryosi bilan oʻxshatar edi. Gerodotga koʻra, Eridan Shimoliy dengizga oqib oʻtadi, u yerda yantar keltiriladi. „Argonavtika“ Apolloniyasiga koʻra, Eridan oqimi toʻgʻridan-toʻgʻri Rodan daryosi (Rhone) oqimiga oʻtadi. Pavsaniy Eridanni galatlar yashaydigan Shimoliy Yevropa mamlakatlariga  joylashtiriladi. Strabonning aytishicha, Eridan yer yuzida yoʻq, garchi u Padning yonida joylashgan boʻlsa-da. Dionisiy Periegete oʻz manbalarini Padaning gʻarbiy qismida aniqlaydi.

Afsonaga koʻra, bu Daryo amberga boy edi (bu haqda „metamorfoz“ da Gerodot va Ovidiy  (2:365); qarang. Yantra yoli, afsonalarga koʻra, Geliadning koʻz yoshlari bilan muzlatilgan, akasi Faetonning osmondan Eridan suviga tushishini motam tutgan. Daryoning yaqinida Faeton dafn etiladi.

Eridan nimfalariga Gerakl Gesperid bogʻini topishga yordam berishni soʻrab murojaat qildi.

Daryo xudosi Eridan buqa shaklida tasvirlangang. Yulduz turkumiga aylandi.Eridan „samoviy Daryo“deb nomlangan Eridan yulduz turkumidir. Bundan tashqari, bu yulduz turkumini Nil va Okean ham atashgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Eridan / A. A. Taxo-Godi // Dunyo xalqlarining afsonalari : Entsikl. 2 t ichida. / Ch. ed. S. A. Tokarev. — 2-nashr. — M. : Sovet Entsiklopediyasi, 1988. — T. 2 : K—I. — BILAN. 666.
 Non. Dionisning harakatlari, XXIII, 235.
 qadimgi yunon mifologiyasida G'arbiy O'rta er dengizi
 dengiz va Daryo xudolari
Katasterizmlar
 alifbo tartibida xudolar
Shedim

Shedim (pl., ibroniycha shֵדִyin‎ [ʃedim]; yakkalik Shed, ib. shŁd‏ [ʃed]) yahudiy mifologiyasining qahramonlari, yahudiy demonologiyasidagi ruhlar, ham zararli, ham doʻstona boʻlishi mumkin boʻlgan olov va shamoldan yaratilgan. Ular qabrlar yonida yashaydilar, deb hisoblanadi.

Etimologiya 
Ibroniycha atama Akkad tilidan olingan. Ehtimol, bu soʻz "shadad" (ibroniycha shœd‏‎), "hayron qilish, talon-toroj qilish" feʼlidan yoki akkad Sheduidan kelib chiqqan bo'lishi mumkin.Rus Sinodal tarjimasida shedim "jinlar" deb tarjima qilingan.

Tanax 
Tanaxda "shedim" ("himoya parfyumlari") soʻzi ikki marta uchraydi (Vtor. 32:17: "Ular Xudoga emas, balki jinlarga, oʻzlari bilmagan, qoʻshnilardan kelgan, ota-bobolaringiz oʻylamagan xudolarga qurbonlik keltirdilar”. Ps. 105:37: "o'g'illari va qizlarini jinlarga qurbon qilishdi") va inson qurbonlik qilingan xudo bo'lmagan xudolarga ishora qiladi. Tavrotda (Qonun. 32:17) Shedimlar xudo bo'lmaganlar haqida ochiq-oydin gapirib, Isroilning Xudosi bo'lgan yagona Rabbiydan boshqa g'ayritabiiy kuch yo'qligini ta'kidlaydi (Qonun. 4:35).Tavrotdagi "xudo bo'lmagan" atamasi ataylab istehzoli ma'nolarga ega.

Shedim orasida, boshqalar qatorida, seirim — "tukli", "sochli", bu ularning zoomorfik koʻrinishini koʻrsatadi. Seirim va shedimning kimligi Levit rabbada, 22da koʻrsatiladi. Sinod tarjimasida bu atama "leshie" (is. 34:14) deb tarjima qilinadi.

Midrash 
Midrashga koʻra, shedim farishtalarga oʻxshab qanotlari bor va ular kelajakda nima boʻlishini eshitish uchun osmon chegaralariga yetib borishi mumkin, lekin ular ham odamlar kabi ovqatlanish, koʻpayshi va oʻlishlari kerak.

Ilm 
Keyingi afsonalarda shiyponlarda qush panjalari bor. Shedim zararli, odamlarga kiradi, aqldan ozdiradi va zarar keltiradi, jodugarlikni oʻrgatadi.Ommabop e'tiqodlarga ko'ra, ular ba'zan Samael va Lilitning farzandlari, jinlarning malikasi deb hisoblanadilar.Boshqa bir afsonaga ko'ra, shedim odam Atodan Lilith bolalaridir. Aggadega ko'ra, shedim oltinchi kunning kechqurunida yaratilgan. Xudo shedimning jasadlarini yaratayotgan edi va ular odamlarga o'xshash bo'lishi kerak edi, lekin ularning yaratilishi tugagunga qadar Shabbat boshlandi va Shabbat kunida Xudo dam olganidek, ularning ruhlari go'sht bilan qoplanmagan, tanalari hech qachon tugallanmagan (5, 6 atrofida). Ba'zi apokriflarga ko'ra, ular hurmatini yo'qotgan farishtalardan bo'lgan o'lik ayollardan tug'ilgan devlarning ruhlari edi (Xano'x kitobi 15, 8). Ommabop e'tiqodlarga ko'ra, yovuzlarning ruhi shedimga aylanadi.

Yana qarang 

 Shadday

Manbalar

Adabiyotlar 

 Демонология // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона. — СПб., 1908—1913.. — Т. 7 : Данциг — Ибн-Эзра. — Стлб. 73—85.
yahudiylikdagi jinlar
Shamir Sulaymon

Shamir (boshq.ייי) — toshlar, metallar va olmoslarni kesishga qodir boʻlgan material yoki qurt. Gemarga koʻra, Shamir kesish asboblari oʻrniga birinchi ibodatxonani qurishda ishlatilgan, chunki qon toʻkilishi mumkin boʻlgan qurollar tinch ibodatxonaga mos kelmaydi.

Shamir, shuningdek, Muso tomonidan yolgʻonch qilish uchun ishlatilgan.

Agadega koʻra, Shamir Quyosh botishidan oldin, birinchi juma kuni kechqurun Xudo tomonidan yaratilgan oʻnta moʻjizaning yettinchisi edi: uning ortida stilos va Zavedning jadvallariga tegishli boʻlgan maktublar ham yaratilgan.

Tashqi koʻrinish 
Shamirning kattaligi arpa donidek edi. U arpa solodi bilan toʻldirilgan qoʻrgʻoshin qutisida saqlangan va shimgichli jun qoplarga solingan.

Boshqa xalqlarning afsonalari 
Shamir afsonasi (yoki qush tomonidan olib borilgan toshni ezadigan moddalar) yunonlarga oʻtdi. Afsonaning versiyasi Elianada, „Rim ishlari“ ning ingliz tilidagi versiyasida, Piter Komestor, Gervasia, Megenberg Konrada, shuningdek Normandiya va Islandiya afsonalarida keltirilgan.

Kelib chiqishi 
Shamirning kelib chiqishi haqida bir necha afsonalar mavjud.

Ulardan biriga koʻra, Shamir shoh Sulaymonga jannatdan burgut tomonidan keltirildi.

Boshqa afsonalarga koʻra, Sulaymon Asmodeydan shamirni oldi.Bu afsonalar Bobil xalqidan kelib chiqqan boʻlib, Talmudda qayd etilmagan.

Shamir ibodatxona qurilishidan keyin yoʻqolgandeb hisoblanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 E. G. Happelii[de]. Relationes curiosæ, oder Denckwürdigkeiten der Welt. — Hamburg : Reumann, 1707. — 674 s.

Havolalar 

 Shamir, kamen // Yevreyskaya ensiklopediya Brokgauza i Yefrona. — SPb., 1908—1913.
 Shoh Sulaymon
Quddus ma'badi
 yahudiy mifologiyasi
Beksli kriket klubi

Beksli kriket klubi () — (Buyuk Britaniya) Londonning Beksli tumanidagi kriket klubi.

Tarixi 
Beksli kriket klubi 1805-yilda tashkil etilgan. Londonning Beksli tumanidagi Menor-Veyning hozirgi maydoni klub tomonidan 1866-yildan beri foydalaniladi. Tarixan, klub Janubi-Sharqiy Angliyadagi eng kuchli klublardan biri boʻlgan. 1996-yilda u Kent Kriket Ligasi chempioni boʻldi va Evening Standard Challenge Trophy musobaqasida ikki marta final oʻyinida qatnashdi. Beksli kriket klubida shanba kungi musobaqalarda oltita jamoa va yakshanba kuni ikkita jamoa qatnashadi. 2010-yilda Beksli klubi birinchi marta ayollar jamoasini maydonga tushirdi. Shuningdek, klubda 9-17 yoshli oʻyinchilar uchun „Kolts“ boʻlimi ham mavjud.

Keyinchalik Angliya uchun sinov oʻyinlarida ishtirok etgan Beksli Kriket klubi aʼzolari orasida Robert Key, Min Patel, Jeyms Tredvell va Artur Vellard bor. Klub bilan, shuningdek, ingliz nogiron kriketchisi Frederik Dov ham bogʻliq.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 
1805-yilda tashkil etilgan tashkilotlar
Buyuk Britaniyada kriket
Shalem Xudosi

Shalem (variantlar: Shalimma, Shalim, Salim, Salem, Shulmanu, ildizdan hosil boʻlgan C-L-m; ibroniycha. שָׁלֶם) — Gʻarb semitik mifologiyasida kechki tong va farovonlik xudolari. Shaharning egizak akasi, tong xudosi. Shalem va Shahar Rahmayuning bolalari (baʼzan Anat bilan aniqlangan Asirat). Ievuseylarning xudosi. Baxt va farovonlik beruvchi, non va sharob hosilini olishga yordam bergan.

Falastinda Shalimmu asoschisi va homiysi (ehtimol, ilu ning gipostaziyasi) Quddus (ibroniycha Yerushal, „Shalim tomonidan asos solingan“) deb hisoblangan.

Yana qarang 

 Astarte
 Reshef

Manbalar 

G'arb Semitik mifologiyasi
kecha xudolari
Quyosh xudolari
Shavushka

Shaushka, Shausha, Shavushka ― hosildorlik, urush va shifo maʼbudasi, keyinchalik xet panteoniga qabul qilingan.

Puduhepa, Shavushka oliy ruhoniyning qizi bilan xet Qiroli Xattushili III (1420-1400 miloddan) nikoh natijasida, bu maʼbuda ham qirolning himoyachi maʼbudasiga aylangani haqida eslatib oʻtilgan matnlar bizgacha yetib kelgan.

Rasm 
Xurrit ikonografiyasida (bosma muhrlar) Shavushkaning odatiy qiyofasi — oʻzini yalongʻoch etib, choyshabni ochadigan ayoldir.

Xet ikonografiyasida u qanotli, sher bilan turgan, ikki hamroh bilan birga turgan ayol sifatida tasvirlangan. Uning maqomiga koʻra, Mesopotamiya maʼbudasi Ishtarga teng edi va baʼzan xet  xanjarining yozuvlarida u bilan bir xil boʻlgan..

Kult 
Ibodat markazi Kitzuvadndagi Lavatsanta ibodatxonasi edi.

Matnlarda Shavushka nikoh muhabbatini targʻib qiluvchi, lekin baʼzida sevgini xavfli sinovga aylantira oladigan noaniq obroʻga ega maʼbuda Ishtarga oʻxshab tasvirlangan. Yazilikayadagi relyeflar maʼbudani ikki marta tasvirlaydi: birida erkak xudolari bilan, ikkinchisida esa maʼbudalar bilan tasvirlangan.Xet matnlariga koʻra, u erkak va ayol sifatida kiyinadi, bolta va boshqa qurollar kabi odatiy erkak xususiyatlariga ega, bir qator tadqiqotchilar uni androginiya nuqtai nazaridan talqin qilishgan.

Shavushka nomidan, bibliya olimi L. Neselovskiy-Spanoning soʻzlariga koʻra, Xetitdan boʻlgan Injil qahramoni Bat-Shua / Bat-Sheba (ruscha Bathsheba tarjimasida), yahudiy etimologiyasining asosi „qasamyod qizi“, keyinchalik yahudiylar tomonidan qayta koʻrib chiqilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Moran, Uilyam L. Amarna maktublari. Jon Xopkins universiteti nashriyoti, 1987, 1992. (yumshoq muqovali, ISBN 0-8018-6715-0)
 Qadimgi Sharq tarixi, 2-qism. M. 1987-yil.

Havolalar 

 EA 23-(teskari), maqola -(Britaniya muzeyi)
 Amarna harflari fotosuratlari toʻplami uchun qarang: Pirissi va Tulubri havolalari, (Tushratta harflari va boshqalar).
 Hurriyat mifologiyasi
fertillik ma'budasi
urush xudosi
Androgynia
 din va mifologiyada intersex mavzusi
Puch

Puch (oʻtloq mar. puch) — Mari xalqining qadimiy yogʻoch nafasli musiqa asboblari guruhi, toʻgʻri bochkali va konussimon qoʻngʻiroqli tabiiy yogʻoch quvur turi.uhi, tekis barrelli va konussimon qoʻngʻiroqli.

Odatda u ikkiga boʻlingan, qayin poʻstlogʻi bilan mahkamlangan va oʻralgan, ichi boʻsh yogʻochdan (alder, archa) yasalgan. Ogʻiz boʻshligʻi boʻlgan yoki boʻlmagan asboblar, barmoq teshiklari yoʻq. Puchda turli xil signallar, marosim oʻyinlari ijro etilgan. Ovoz ijrochining titraydigan lablari bilan chiqariladi, bu esa tayoqning puflanadigan qismiga oʻrnatiladi.

Mari madaniyatida turli oʻlchamdagi va turli xil faoliyat koʻrsatadigan asboblar mavjud edi.

 Tatyretpuch — 100-150 sm oʻlchamdagi quvur (qoʻngʻiroq diametri 10-18 sm, embouchure qismi — 3-6 sm) sof signal asbobidir. Bu tarqoq oʻrmon Mari aholi punktlari aholisini dushmanlar hujumi, harbiy tayyorgarlik, keyinroq esa bir-birlari bilan muzokaralar uchun xabardor qilib, erkaklar tomonidan oʻynadi. Diapazon tabiiy shkalaning 2 oktavagacha. Ovoz kuchli va uzoq masofalarga eshitilishi mumkin.
 Ӱdyrvuch, yoki shyzhyvuch — qizcha yoki kuz, quvur uzunligi 70-100 sm (qoʻngʻiroq diametri — 10 sm gacha, tor qismi — 2-3 sm), asosan qiz cholgʻusi sifatida tanilgan. Buni nikoh yoshidagi qizlar oʻz sevgililarini uchrashuv yoki yigʻilishlar paytida, ishdan dam olish paytida, odatda hovlida xabardor qilish uchun oʻynashgan. Ohanglar sodda, signal-formulyar xarakterga ega, improvizatsiya bilan ijro etiladi. Ushbu vosita Mari oʻlkasining sharqiy va shimoli-sharqiy qismlarida mahalliy taqsimotga ega edi. Baʼzi tadqiqotchilar (J. LEKIN. Eshpay) qadim zamonlarda ov signal asbobi boʻlganiga ishonishadi.
 SÜrempuch — bayram karnaylari SÜrem. U kuch uchun qayin qobigʻi bilan oʻralgan yosh joʻkaning butun qobigʻidan qilingan. Bu uzunligi 1,5 dan 2 m gacha boʻlgan uzun va ingichka quvur (uchlarning diametri 3 sm gacha va 1-1,5 sm gacha). Burilishni oldini olish uchun asbobning butun uzunligi boʻylab unga yogʻoch taxta bogʻlangan. Tor qismga joʻka ogʻzi oʻrnatilgan. Surnayning ovozi kuchli, kichik va 1-oktava diapazonida, ohangda yangraydi. Baʼzi ustalar unga juda murakkab ohanglarni chalishdi. Surempuchning marosim maqsadi bor edi, u bayram uchun maxsus qilingan, shundan keyin u yoʻq qilingan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Puch // Ensiklopediya Respubliki Mariy El / Otv. red. N. I. Saraeva. — Yoshkar-Ola, 2009. — S. 661. — 872 s. — 3505 ekz. — ISBN 978-5-94950-049-1.
Mari musiqa asboblari
Evbuley

Evbuley (Elevsindan; yoki Evbulb va  „yaxshi maslahat beruvchi“) — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj. Argos versiyasiga koʻra, Triptolemning ukasi va Argosdan Attikaga qochib ketgan ruhoniy Demeter Troxilning oʻgʻli. Orfeyning versiyasiga koʻra, Evbuley va Triptolem Disavlning oʻgʻillari boʻlib, ular Persefona taqdiri haqida xabar berish uchun ekish uchun Demeterdan urugʻlarni oldilar. Elevsin sirlari bilan bogʻliq. Elevsindan choʻchqaboqar. Evbuley choʻchqalari maʼbudalarni oʻgʻirlash paytida yer tomonidan yutib yuborilgan, shuning uchun fesmoforiyada choʻchqalar megaronlarga tashlangan.

Diodorga koʻra, Evbul Demeterning oʻgʻli edi, uning qizi Karma Zevsdan Britomartida Diktinnani tugʻadi. Boshqalarning fikriga koʻra, Karma Fenik va Kassiopeyaning qizi.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Attica Afsonalari
 Demeter haqida afsonalar
Aeropning oʻgʻli Exem

Exem () — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj. Arkadiya va Tegeatida shohi, Aeropning oʻgʻli. Gerakl uyushtirgan Olimpiya oʻyinlarida u gʻalaba qozongan. Xotini Timandra, oʻgʻli Laodok. Attika bosqini paytida Dioskurlar ittifoqchisi boʻlgan. Tarixchi Dikearxning yozishicha, ilgari Exedemiya deb nomlangan Akademiya (Afinadagi joy) — uning nomi bilan atalgan.

Geraklidlar Peloponnesga bostirib kirgan paytda u duelda qirol Gillni oʻldirdi. Tegeyda Exemga oʻrnatilgan yodgorlik va uning Gill bilan boʻlgan jangining relef tasviri bor.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
 Arcadia Afsonalari
Arcadia Shohlari
Even

Even (Even, , yoki Likorm ) — qadimgi yunon mifologiyasida Okean va Tefidaning oʻgʻli, Etoliyadagi Even (Evinos) daryosi xudosi. Plevron shohi Ares va Demonikaning oʻgʻli, Evenaning eri, Marpessaning otasi. Uning qizi Afareyning oʻgʻli Idas tomonidan oʻgʻirlab ketilgan. Even uni taʼqib qilib, Likormu daryosiga yetib keldi, lekin uni ushlab ololmay, otlarga pichoq urdi va oʻzini daryoga tashladi. Shuning uchun daryo Even deb ataladi.

Uning rafiqasi va Marpessaning onasi Evena — qarindoshlik faktidan tashqari, deyarli hech narsa maʼlum boʻlmagan qahramon.

Bir versiyaga koʻra, Even Geraklning oʻgʻli edi va oʻzini Likorm daryosiga tashlaydi.

Lirness qiroli, Selepning (Sepeliyning) oʻgʻli.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
 Etolia Afsonalari
Zambarak daraxt

Zambarak daraxt (Couroupita guianensis) – Britaniyaning Gvianasida oʻsadigan daraxt. Uning gul hamda mevalari daraxt tanasi boʻylab osilib turadigan novdalarda oʻrnashgan. Gullash davriga yaqin oʻsimlik tanasining har xil qismidan novdaga oʻxshash uzun gulbandlar oʻsib chiqa boshlaydi va bu gulbandlarning oxiri yoʻgʻonlashib, oldin gulga keyinchalik mevaga aylanadi. Bu gulbandlar yillar oʻtishi bilan uzayib boradi. Nihoyat mevalar oʻsimlik tanasida turlicha uzunlikdagi bandlarda osilib turadi. Zambarak daraxtini fanda Kouropita guanenzis deb yuritadilar. Oʻziga xos manzaraga ega boʻlgan bu daraxt koʻpgina tropik mamlakatlarning botanika bogʻlarida oʻstiriladi. Mevasi qattiq, yumaloq, sharsimon, jigar rang, diametri  10–18 sm ga yetadi. Bu oʻsimlikning mevalari shamolda bir-biriga yoki daraxtning tanasiga urilib uzoqdan kelayotgan zambarak shovqinlarini eslatuvchi oʻziga xos ovoz chiqaradi. Shuning uchun bu oʻsimlikka zambarak daraxt degan non berilgan.

Adabiyotlar 
Daraxtlar
Evpalam

Evpalam ( „sanʼat bilan yaratilgan“ yoki ) — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj. Afina qirollik oilasidan. Metion va Alkippaning oʻgʻli. Afina shohi Erexteyning qizi Meropega uylangan. Dedal, Metiadus va Perdikaning otasi. Metion oʻgʻillari Afina qiroli Pandionni quvib chiqardilar va hokimiyatni qoʻlga oldilar, lekin keyinchalik oʻzlari Pandion oʻgʻillari tomonidan quvib chiqarildilar.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
 Afina va Attica shohlari
Suyak (musiqa asbobi)

Suyak () — idiofon turkumiga mansub cholgʻu asboblari, yaʼni cholgʻuning tanasi tomonidan tovush chiqaradigan asboblar. Ular kuyning ritmik joʻrligi yoki yakkaxon ijro uchun ishlatiladi. Koʻpincha notoʻgʻri tarzda kastanetaga oʻxshatishadi.

Ular sigir, echki yoki qoʻyning qaynatib ajratib olingan qovurgʻalarining ikkita segmentini tashkil qiladi (uzunligi 10-20 sm). Ular, shuningdek, qattiq yogʻoch, tosh yoki boshqa qattiq materiallardan tayyorlanishi mumkin. Bugungi kunda ular asosan qattiq yogʻochdan yasalgan.

Suyaklar qadimiy musiqa asboblaridan biridir. Ushbu asbob kelt xalqlari orasida — Irlandiyada, Shotlandiyada, Galisiya va Asturiyaning Ispaniya hududlarida, shuningdek, Moʻgʻulistondan Turkiyagacha boʻlgan koʻplab Osiyo xalqlari, Peru va Ekvador xalqlari orasida keng tarqalgan.

Turli mintaqalarda suyaklar turli xil materiallardan tayyorlanishi mumkin, ammo oʻyin texnikasi hamma joyda taxminan bir xil: suyaklar vertikal ravishda barmoqlar orasida ushlab turiladi, biri harakatsiz, ikkinchisi erkin, qoʻl bilakka perpendikulyar ravishda yuqoriga egilgan, bunda qoʻl bilan birga yon tomonlarga silkitadigan harakatlarni amalga oshiriladi, bunda kimgadir salomlashish yoki xayrlashish uchun qoʻlimizni silkitganimizdek boʻladi. Ushbu harakat tufayli harakatlanuvchi suyak qoʻzgʻalmas suyakka maʼlum bir tarzda uriladi va quruq chertish tovushini chiqaradi.

Yana qarang 
 Qoshiq (cholgʻu)