Soqol

Soqol — bu odam va baʼzi noinsoniy hayvonlarning jagʻida, iyagida, yuqori labida, pastki labida, yonoqlarida va boʻynida oʻsadigan sochdir. Odamlarda, odatda, balogʻatga yetgan yoki katta yoshli erkaklar soqol oʻstirishga qodir. Baʼzi ayollarda hirsutizm, haddan tashqari sochli gormonal holat, soqolni rivojlantirishi mumkin.

Tarix davomida jamiyatning erkak soqollariga boʻlgan munosabati hukmron boʻlgan madaniy-diniy anʼanalar va hozirgi davr moda tendentsiyalari kabi omillarga qarab juda xilma-xil boʻlgan. Baʼzi dinlar (masalan, islom va sikxizmning baʼzi mazhablari) toʻliq soqolni muhim deb bilishgan va buni oʻzlariga rioya qilishning bir qismi sifatida belgilashgan. Boshqa madaniyatlar, hatto rasman talab qilmagan boʻlsalar ham, soqolni erkakning erkakligining markaziy qismi sifatida koʻrib, donolik, kuch, jinsiy jasorat va yuqori ijtimoiy mavqe kabi fazilatlarga misol qilishadi. Yuzdagi sochlar kam uchraydigan (yoki hozir modadan tashqarida) madaniyatlarda soqollar yomon gigiyena yoki noanʼanaviy xatti-harakatlar bilan bogʻliq boʻlishi mumkin deb qaraladi. Sovuqroq iqlimi boʻlgan mamlakatlarda soqol qoʻyish foydalanuvchining yuzini turli xil omillardan himoya qilishga yordam beradi. Soqol quyoshdan ham himoya qiladi.

Biologiya 
Soqol balogʻat yoshida rivojlanadi. Soqol oʻsishi digidrotestosteron tomonidan mintaqadagi soch follikulalarini ragʻbatlantirish bilan bogʻliq boʻlib, balogʻat yoshidan keyin soqol oʻsishiga taʼsir qilishda davom etadi. Dihidrotestosteron soch toʻkilishi paydo boʻlishiga ham yordam beradi. Dihidrotestosteron testosterondan ishlab chiqariladi, uning darajasi mavsumga qarab oʻzgaradi. Soqolning oʻsish tezligi ham genetikdir.

Evolutsiya 

Biologlar soqollarni ikkilamchi jinsiy xususiyat sifatida tavsiflaydilar, chunki ular bir jinsga xosdir, lekin koʻpayishda bevosita rol oʻynamaydi. Charles Darwin birinchi boʻlib oʻzining „Odamning kelib chiqishi“ asarida soqollarning mumkin boʻlgan evolyutsion tushuntirishini taklif qildi, bu jinsiy tanlanish jarayoni soqollar hosil boʻlishiga olib kelgan boʻlishi mumkin degan faraz qildi. Zamonaviy biologlar soqollar evolyutsiyasida jinsiy tanlovning rolini yana bir bor tasdiqladilar va koʻpchilik ayollar soqolli erkaklarni soqolsiz erkaklarga qaraganda jozibali deb bilishlari haqidagi dalillar mavjud degan xulosaga kelishdi.

Soqollarning mavjudligi uchun evolyutsion psixologiya tushuntirishlari jinsiy yetuklik signalini va jagʻlarning seziladigan oʻlchamlari ortib borayotgan hukmronlik signalini oʻz ichiga oladi; toza soqolli yuzlar soqollilarga qaraganda kamroq dominant deb hisoblanadi. Baʼzi olimlarning taʼkidlashicha, soqol qoʻyishga olib keladigan jinsiy tanlov jozibadorlik (jinslararo tanlov) yoki ustunlik (intraseksual tanlov) bilan bogʻliqmi, hali aniqlanmagan. Soqolni erkakning umumiy ahvolining koʻrsatkichi sifatida tushuntirish mumkin. Yuzdagi tuklilik darajasi erkaklarning jozibadorligiga taʼsir qiladi. Soqolning mavjudligi erkakni qoʻl janglarida zaif qiladi (bu raqibning boshini ushlash va ushlab turishning oson yoʻlini taʼminlaydi), bu qimmatga tushadi, shuning uchun biologlar bu kamchilikdan ustun turadigan boshqa evolutsion foydalar boʻlishi kerak deb taxmin qilishdi. Soqol bilan tasdiqlanadigan ortiqcha testosteron spermatogenezni qoʻllab-quvvatlashi mumkin boʻlgan yengil immunosupressiyani koʻrsatishi mumkin.

Manbalar