MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ignaterililar

Ignaterililar () -umurtqasiz hayvonlar tipi. Tanasining uzunligi bir necha mm dan 5 m gacha, yulduz, bodring, dumaloq va b. shaklda. Voyaga yetgan Ignaterililar tanasi odatda 5 nurlik simmetriyaga ega. Skeleti ohak plastin-kalardan va koʻpincha tanasi yuzasiga boʻrtib chiqib turadigan ohaq pixlar, yaʼni ignalardan iborat. Ignaterililarda ambu-l a kral sistema boʻladi. Bu sistema suv bilan toʻlgan naychalardan tashkil topgan. Naychalar harakatlanish organlari — juda koʻp ambulakral oyoqchalar bilan bogʻlangan. Ignaterililarning ayrim sinflarida bu oyokchalar paypaslagichlarga oʻxshash boʻlib, nafas olish, qisman tuygʻu vazifasini bajaradi. Ignaterililarning tana boʻshligʻi ikkilamchi. Asosan, jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasi dipleurula deyiladi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Oʻsimlik, detrit, mayda hayvonlar bilan oziqlanadi. Shuningdek, dengiz yulduzlari, baliqlar, mollyuskalar, yirik qisqichbaqasimonlar va b. hayvonlar bilan oziqlanib, bir-muncha ziyon keltiradi. 6 mingtacha turi maʼlum, asosan, suvi juda shoʻr dengizlarda yashaydi. 5 sinf (dengiz yulduzlari, ofiuralar, dengiz tipratikanlari, dengiz bordinglari (goloturiyalar), dengiz nilufarlari) ga boʻlinadi.

Manbalar
Ignatyev missiyasi

Ignatyev missiyasi — rus podsho hukumati tomonidan Xiva xonligi va Buxoro amirligi bilan siyosiy hamda savdo munosabatlari oʻrnatish bahonasida, aslida josuslik maqsadida polkovnik N. P. Ignatyev boshchiligida yuborilgan elchilar missiyasi (1858). Ignatyev missiyasi 1858-yilning mayida 50 kishilik qoʻriqchi otryad bilan Orenburgdan chiqib, Amudaryo yoqalab, iyul oyida Xivaga keladi va xon hukumati bilan savdo shartnomasi tuzadi. Soʻngra Buxoroga kelib imtiyozli savdo shartnomasi tuzishga, zindonda yotgan rus fuqaro va asirlarni ozod etishga erishadi. Ignatyev missiyasi toʻplagan maʼlumotlar Turkistonning Rossiya tomonidan istilo etilishida muhim rol oʻynagan.

Manbalar
Ignitron

Ignitron (lot. ignis — olov va (elektr) ron) — simob katod va boshqariladigan yoy razryadyam bir anodli ion asbob. Ishi gazlardagi yoy razryadga asoslangan. I. da kremniy karbidi yoki bor karbididan qilingan qoʻshimcha elektrod — yoqqich ishlatiladi. Yoqqichga kuchlanish berilganda yoqqich bilan simob katodning tutashgan qismida uch-kun chiqadi. Shunda asosiy anod yoy razryadini xrsil qiladi. Yoqish kuchlanishi fazasini asosiy kuchlanish fazasiga nisbatan oʻzgartirib, I. dan oʻtuvchi tok miqdorini boshqarish mumkin. I. metall va shisha qobiqii qilib ishlab chiqariladi. Metall qobiqli I. tok kuchining oʻrtacha qiymati 20—700 a (anoddagi kuchlanish amplitudasi 5 kV gacha), shisha qobiqli I.da — 100 a gacha (5 kV) boʻladi. I. kuchli toʻgʻrilovchi qurilmalar, elektr yuritmalar, elektr payvandlash qurilmalari, temir yoʻl lardagi kichik elektr st-yalari va b. joylarda ishlatiladi. I. oʻrniga yarim oʻtkazgichli qurilmalar ham ishlatilmoqda.

Manbalar
Igor

Igor (? - 945) - Kiyevning ulugʻ knyazi (912 y. dan). Ryurikovichlar sulolasining dastlabki knyazi. I. oʻzidan oldingi knyaz Olegning ishini davom ettirib, Dnestr va Dunay daryolari oraligʻidagi jan. slavyan qabilalarini boʻysundirgan, drevlyanlar qoʻzgʻolonini bostirgan. 913 y. I. qoʻshinlari Kaspiy qirgʻoqlari boʻylab Bokugacha borgan, 941 va 944 y. larda Vizantiyaga yurish qilib gʻalaba qozonolmagach, shartnoma tuzgan. I. drevlyanlardan ikkinchi marta solik, undirish paytida oʻldirilgan.

Manbalar 

Ingliz tilidagi filmlar
AQSh filmlari
Igor Svyatoslavich

Igor Svyatoslavich (1150-1202) — Novgorod-Seversk (1178 yildan) va Chernigov (1198 yil dan) knyazi. Qad. rus adabiy yodgorligi — Igor polki jangnomasi qahramoni. 12-asr da Kiyev Rusi taxti uchun oʻzaro kurashlarda qipchoqlar (polovetslar) yordamida ishtirok etgan va bu bilan Janubiy Rusni talon-toroj boʻlishiga imkon yaratib bergan. Qipchoqlarning tazyiqi kuchaygach, I. S. boshqa knyazlar bilan ittifoq boʻlib qipchoklar ustiga yurish qilgan (1185). Ruslar Don va Sala daryolari boʻylarida joylashgan qipchoqlar qarorgohiga toʻsatdan hujum qiladilar. Bu paytda qarorgoxda chollar, ayollar, bolalardan boshqa hech kim yoʻq edi, erkaklar safarda boʻlishgan. Ruslar qarorgohni talon-toroj etib, katta oʻlja bilan qaytayotganlarida Qoyali (Ka-galnik) sohilida qipchoqlar tomonidan oʻrab olinib tor-mor keltirilgan, knyazlar, shu jumladan I. S asir tushgan, oʻgʻlini qoldirib oʻzi qochgan. I. S ning ushbu yurishi keyinchalik "Igor polki jangnomasi" asosiy mazmunini tashkil qilgan.

Manbalar
Iguanalar

Iguanalar (Iguanidae) — kaltakesaklar oilasi. Tanasining shakli va rangi har xil. Uzunligi bir necha sm dan 2 m gacha (Iguana iguana). Boshi juda koʻp mayda qalqonchalar bilan krplangan. Agamalarga oʻxshaydi, ulardan tishlarining jagʻiga ichki tomondan yopishganligi bilan farq qiladi. Oyoqlari yaxshi rivojlangan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Shimoliy va Janubiy Amerika, Madagaskar va ayrim Polineziya orollarida tarqalgan. Koʻpchiligi oʻrmonlarda daraxtlar shoxida, choʻl va togʻlarda yashaydi, ayrim turlari umrining bir qismini suvda oʻtkazadi. Asosan, hasharotlar va b. mayda umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari oʻsimlikxoʻr. Tuxum qoʻyib koʻpayadi, bir qancha turlari tuxumdan tirik tugʻadi. Goʻshti, tuxumi va te-risidan foydalaniladi. 13 turi va koʻpchilik kenja turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil ki-tobiga kiritilgan.

Manbalar
Iguasu

Iguasu — 1) Jan. Amerikadagi dare, Braziliya hududida, Parananing chap irmogʻi. Uzunligi 1320 km, havzasining maydoni 62 ming km. Quyi qismida Braziliya bilan Argentina chegarasidan oqadi. Serostona, sharsharalar bor; 2) Jan. Amerikadagi sharshara, Iguasu daryosida. Iguasu daryosining Parana daryosiga quyilish joyidan 26 km yukrrida. Ikkita tik bazalt zinadan oʻzaro orollar bilan ajralgan 275 dan ortiq katta va kichik sharsharalardan iborat boʻlib, tor daraga 72 m balandlikdan tushadi. Kengligi 4000 m gacha. I. atro-fida shu nomda Argentina va Braziliyaga qarashli milliy park tashkil etilgan. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Idalgo

Idalgo, Idalgo-ikostilya, Migel (1753.8.5, Korralexo — 1811.31.7, Chiuaua) — Meksikaning milliy qahramoni; Ispaniyaga qarshi milliy ozodlik urushiga aylangan xalq qoʻzgʻoloni (1810—11) rahbari. Valyadolid (hoz. Moreliya) dagi Diniy seminariyani tugatgan, u yerda avval oʻqituvchi, soʻng rektor boʻlgan. Fransuz ensiklopedistlarining gʻoyalarini tarqatgani uchun oddiy qishloq cherkovi ruhoniysi darajasiga tushirilgan. I. mamlakat mustaqilligi, indeys xal-qining iqtisodiy va huquqiy ahvolini yaxshilash yoʻlidagi chiqishlarini davom ettirgan. I. Dolores sh. da xa-lqqa murojaat qilib ispanlarga qarshi ozodlik urushini boshlashga chaqirgan ("Dolores daʼvati") va dehq-on-indeyslar, kon ishchilari va pe-onlardan iborat inqilobiy armiyaga bosh boʻlgan. Noyabrda Gvadalahara sh. da I. boshchiligidagi hukumat tuzilgan. Hukumat qulchilikni bekor qilinganligini eʼlon qilgan, indeyslarga jamoa yerlarini qaytarish va soliqlarni kamaytirish haqidagi qonunlarni chiqargan. 1811-yil 17yanv. dainq-ilobiy armiya magʻlubiyatga uchragan. I. asirga olinib, sudlanib, otishga hukm qilingan.

Manbalar 

 

Rektorlar
Idalgo (tabaqa)

Idalgo (ispancha hidalgo) — oʻrta asrlarda Ispaniyadagi ritsarlarning mayda va oʻrta tabaqasi. "I." istilohi 12-asr ning oxirida paydo boʻlgan. Rekonkista davrida I. lar muhim harbiy kuch sanalgan. 15-asr dan I. lar qashshoqlasha boshlagan. 16-asr da I. lar Amerika qitʼasini bosib olishda — konkistala faol ishtirok etganlar.

Manbalar
Idalgo (shtat)

Idalgo — Meksikadagi shtat. Mamlakatning markaziy qismida, Meksika yassitogʻligining jan.sharqida. Mayd. 20,9 ming km. Aholisi 2,2 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Pachuka sh. Aholi, asosan, vodiylarda yashaydi. Yer yuzasi plato boʻlib, oʻrtacha bal. 2000 m; alohida choʻqqilari 3000 m va undan ziyod. Sharqiy Syerramadre togʻ sistemasi I. hududini Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 16—20°. Yiliga 300–600 mm yogʻin yogʻadi, tez-tez qurgʻoqchilik boʻlib turadi.

Aholisining koʻp qismi qishloq xoʻjaligi da band. Asosan, mevali daraxtlar oʻstiriladi, sabzavot ekinlari va shakarqamish ekiladi. Shtatning sharqiy qismida yaylov chorvachiligi rivojlangan.

Oltin va kumush konlari bor. Mashinasozlik (vagonlar, yuk mashinalari, toʻqimachilik mashinalari), ne-ftni qayta ishlash, sement, rangli metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Yirik sanoat shaharlari: Syudad-Saagun, Tula.

Manbalar
Ideal (tushuncha)

Ideal (yun. idea — timsol, gʻoya, tu-shuncha) — biror narsa, voqea va hodi-saning oliy namunasi, kamoloti; ay-rim shaxs, shaxslar guruhi, tabaqa va jamiyat intiluvchi oliy maqsad. Ijtimoiy-siyosiy I. — mukammal ijti-moiy tuzum; axloqiy I. — barkamol inson sifatlari, insoniy munosabatlar; estetik I. — har taraflama kamolga yetgan goʻzal koʻrinish, xislat, tavsif. I. muayyan tarixiy sharoitda ijtimoiy hayotning barcha jabhalari bilan chambarchas bogʻliq holda shakllanadi. I. ning amalga oshishi yoki oshmasligi uning voqelik bilan bogʻliqligiga, ta-raqqiyotni qanchalik toʻliq va toʻgʻri inʼikos ettirishga bogʻliq. Kishilar tarixda estetik va axloqiy I. ni orzu qilib, bu orzularni ertak va dostonlarda ifodalaganlar. Mas, Rustam va Farhod, Layli va Shirin faqat jismoniy jihatdan baquvvat hamda goʻzal boʻlib qolmay, ular yuksak odamiylik fazilatlariga ham ega.

I. real mavjud boʻlib, goʻzallikning yuqori darajada namoyon boʻlishidir. U hayotdagi, sanʼatdagi obyektiv goʻzalliklar haqida mukammal, toʻliq subyektiv tushunchalarimizdan iborat. I. deganda, birinchi navbatda, inson goʻzalligi tushuniladi. Har tomonlama yetuk, goʻzal kishi bizning estetik I. imizdir. Har bir millat goʻzallik haqida oʻz milliy I. iga ega, chunki i. ch. usuli, yashash sharoiti, geografik muxit, psixologiyasi turlichadir.

Manbalar
Ideal gaz

Ideal gaz — molekulalari oʻzaro mutlaqo taʼsirlashmaydigan gaz; bunda gazni tashkil etuvchi molekulalarning xususiy hajmlari eʼtiborga olinmaydi. Har qanday real gaz zichligi juda kichik boʻlgan hollarda u oʻzining tabiati boʻyicha ideal gazga yaqinlashib boradi. T-raning katta qiymatlarida, yaʼni molekulalarning oʻrtacha kinetik energiyalari molekulalarning oʻzaro taʼsirlashishi natijasida vujudga kelgan oʻrtacha potensial energiyalaridan juda katta boʻlganda ham real gazlarni ideal gazlar deb qarash mumkin. Ideal gazning ichki energiyasi shu gazni tashkil etuvchi barcha molekulalarning xaotik (tartibsiz) ilgarilama va aylanma harakat kinetik energiyalari bilan molekulalardagi atomlarning xaotik tebranma harakati kinetik va potensial energiyalarining yigʻindisiga teng . Aniq massa t ga ega boʻlgan ideal gazning muvozanatli holatini bosim r, hajm V va temperatura T dan iborat makroskopik parametrlar orqali toʻla ravishda ifodalaniladi. Bu parametrlarning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi ideal gazning holat tenglamasi pV=~kT odatda Klapeyronmendeleyev tenglamasi deb ataladi, bunda M — gazning molyar massasi. Koʻpgina amaliy masalalarni hal etishda real gazlarga ideal gazlar uchun keltirib chiqarilgan, oddiy koʻrinishga ega boʻlgan qonuniyatlarni katta aniqlik bilan tadbiq etish mumkin.

Manbalar
Ideal kristall

Ideal kristall — zarralari (atomlar, molekulalar, ionlar) fazoda qatʼiy muayyan tartibda joylashgan va fazoviy simmetriya xossasiga ega boʻlgan mukammal strukturali qattiq jism; kristallarning ideallashtirilgan modeli. Tuzilishi jihatdan tabiiy kristalldan farq qiladi. Tabiiy kris-tallda turli nuqsonlar — dislokatsiya, boʻsh joylar, kirishmalar va h. k. mavjud boʻlib, qatiy muayyan strukturali boʻlmasligi ham mumkin. Kristall pan-jara tebranishlari ham zarralar strukturasi tartibini buzadi. I. k. tushunchasi kristallografiya va qattiq jismlar nazariyasida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Ideal suyuqlik

Ideal suyuqlik - goʻyoki mutlaq yopishqoqlik, qisilish va issiqlik oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlmagan suyuqyaik; suyukliklarning ideallashtirilgan modeli. Kichik tezlikda oqadigan suyuqliklarga doir tushuncha. I. s. gidromexanika va aerodinamikoyu. keng qoʻllaniladi. Yopishqoklik va b. xossalar asosiy omillar deb karalmaydigan va ularni hisobga olmaslik mumkin boʻlgan nazariy ishlarda, real su-yuqliklar va gazlarning harakatiga doir baʼzi masalalarni yechishda I. s. tushunchasidan foydalaniladi.

Manbalar
Ideal shahar loyihasi

Ideal shahar loyihasi - Uygʻonish davrida Italiya meʼmorlari tomonidan yaratilgan. Mil. av. 1-asr ning 2-yarmida yashagan Rim meʼmori va muqandisi Vitruviyning yunon va qad. Rim meʼmorlari tajribalarini umumlashtirib yozgan "Meʼmorlik haqida oʻn kitob" risolasiga rioya qilib, oʻz davrida ilm va texnika yutuklariga, davr estetik ideallariga tayanib I.sh.l. ni yaratdilar (1450—1615). Loyihalarda shahar xududini turar joy, maʼmuri-yat, savdo, i. ch., jamoat majmualariga ajratib qurish, shaharliklarni kasbikori, tabaqasiga ajratib joylashtirish koʻzda tutilgan. I.sh.l. ga rioya qilib Terra del Sole (1564), La Valetta sh. (1566) va Palma Nuova (1593— 95) qalʼalari, Grammikele sh. (1693) va b. bir necha shaharcha qurilgan.

Sharqda Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Nizomiy, Saʼdiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va b. oʻz ijodida I.sh.l. masalasiga toʻxtalgan. Forobiyning "Ideal shahar aholisining maslagi" asarida "Haqiqiy baxtga erishish maqsadida oʻzaro yordam qiluvchi qismlarni birlashtirgan shahar ideal shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi ideal jamoadir. Baxtga erishish maqsadida oʻzaro yordam bergan xalq ideal xalqdir", deyilgan. I. sh. l. da ilgari surilgan asosiy gʻoyalar, koʻzda tutilgan muhim maqsadlar keyingi davrlar meʼmorlik sanʼatida muhim ahamiyat kasb etdi. Shaharlarni aholiga qulay, koʻkalamzor, zonalarga ajratish va sh. k. fikrlar keyingi asrlar meʼmorlari loyihalarida rivojlantirildi.

Manbalar
Idealizm

Idealizm ( — idea soʻzidan) — falsafadagi asosiy oqimlardan biri; ong, ruh, tafakkur birlamchi, materiya, tabiat, borliq ikkilamchi deb talqin etuvchi qarashlar tizimi. Materializmning muqobili. I. ning obyektiv va subʼyektiv shakllari bor. Obyektiv I. dunyoning asosida inson ongidan tashqarida va unga bogʻliq boʻlmagan holda gʻayritabiiy ruhiy ibtido (gʻoya, olamiy aql) yotadi, deb hisoblaydi. Bunday taʼlimotning yirik namoyandalari antik falsafada Platon, Plotin, Prokl; yangi davrda — G. V. Leybnits, F. V. Shelling , G. V. F. Gegel boʻlgan. Subʼyektiv I. inson ongidan tashq-aridagi obʼyektiv reallikni inkor etib, fakat subʼyektiv sezgilar mavjud, deb biladi. Bu gʻoya J. Berkli, D. Yum, I. G. Fixte taʼlimotida yaqqol ifodalangan. Ruhiy ibtido kanday tushunilishiga qarab I. ning xilma-xil koʻrinishlarini bir-biridan ajratish mumkin; olamiy aql (panlogizm) yoki olamiy iroda (volyuntarizm), yagona ruhiy substansiya (idealistik monizm) yoki koʻpdan-koʻp ruhiy birinchi unsurlar (plyuralizm), aklan, mantiqan anglanadigan ibtido (idealistik ratsionalizm), sezgilarning hissiy xilma-xilligi (idealistik empirizm va sensualizm, fenomenalizm) ilmiy bilish obʼyekti boʻla olmaydigan, qonuniyatga boʻysunmaydigan, mantiqqa zid ibtido (irratsionalizm).

Odatda, „idealist“ (ideal soʻzidan) tushunchasi olijanob maqsadlarga intiluvchi begʻaraz odamga nisbatan ham ishlatiladi.

Yana qarang 
 Materializm

Manbalar
Ideallashtirish

Ideallashtirish (yun. ideya soʻzi-dan) — 1) badiiy ijodda biror narsa hodisa, voqea va shaxsni aslidagidan koʻra mukammalroq tasavvur qilish, tasvirlash. Mas, Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi Farhod, Shirin; Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" romanidagi Otabek, Kumush obrazlari; 2) aslida boʻlmagan, lekin mavjud olamda timsoli bor boʻlgan (mas, absolyut kora jism, ideal gaz va b.) obʼyektlar, jarayonlar va hodisalar haqidagi tushunchalarni fikran modellash. I. qonunlarni taʼriflash, hayotiy jarayonlarning mavhum shakllarini tuzish imkonini beradi.

Manbalar
Ideogramma

Ideogramma (yun. idea - gʻoya, obraz va .... gramma) — yozuv belgisi (shartli tasvir). Ideogramma nutqtovushlariga emas, balki soʻz yoki morfemaga teng keladi. Mas, Qad. Misr, Xitoy iyerogliflarn.

Yana qara 

 Ideografik yozuv

Manbalar
Ideografik yozuv

Ideografik yozuv [yun. idea - ideya (gʻoya), obraz va grapho — yozaman] — belgilar (ideogrammalar) butun bir soʻzni yoki tushunchani bildiradigan yozuv turi. Qad. yozuv sistemalaridan Misr yozuvi, Xitoy yozuvi va b. ayrim yozuvlar ideografik yoʻsinda boʻlgan. I. yo. juda mu-rakkab; koʻpgina xalqlarda nisbatan soddaroq yozuvlar — boʻgʻinli yozuv va harfli yozuv taraqqiy etgan.

Manbalar
Ideografik lugʻat

Ideografik lugʻat - lugʻat turi. Bunda lug-atlar alifbo tartibida emas, balki mavzu boʻyicha tuziladi.

Manbalar
Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo

Idiku Ibn Qutlugʻ Qabo (rus solnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352— 1419) — Noʻgʻay Oʻrda xoni (1396 yil dan), Oltin Urdada amiri lashkar (1397 yil dan), uning amaldagi hukmdori (1399—. 1412). Mangʻit biy (bek)laridan boʻlmish I. 1377 yil Oltin Oʻrda xoni Oʻrusxon taʼ-qibidan qochib Amir Temur huzuriga kelgan va uning qoʻshinida amirlik qila boshlagan. 1391 yil Amir Temurning Toʻxtamishta qarshi yurishida ishtirok etgan. Soʻng, 1396 yil Idil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryolari oraligʻidagi hududda Oltin Oʻrdadan mustaqil Noʻgʻay Oʻrda davlatini tashkil qilgan. 1397 yil Oltin Oʻrdani zabt etib, Oʻrusxonning nabirasi Temur Qutlugʻni rasman taxtga oʻtqazgan boʻlsada, amalda davlatni oʻzi idora qilgan, hokimiyatni qoʻldan chiqarmaslik maqsadida 20 ta oʻgʻlini Oltin Oʻrdaning turli vilo-yatlariga noib etib tayinlagan. Temur Qutlugʻ vafot etgach (1399), I. taxtga uningoʻgʻli Shodibekni oʻtqazgan. Ammo, Shodibek Toʻxtamish bilan til biriktirib I.ga qarshi jang qilgan, yengilgach, Darbandga qochgan. Shundan keyin I. Oltin Oʻrda taxtiga Shodibekning oʻgʻli Poʻlod Sultonni oʻtqazib, Litva knyazi Bumoem (1350—1430) va uning panohiga qochib borgan Toʻxtamishga qarshi yurish qilgan hamda ularning birlashgan qoʻshinini Vorskla daryosi boʻyidagi jangda tormor keltirgan (1399). 1408 yil I. Oltin Oʻrdaga xiroj toʻlamay qoʻygan Rusga bostirib kirib, uning koʻplab shaharlari (Serpuxov, Dmitrov, Rostov, Pereyaslavl, Nijniy Novgorod va b.) ni vayron qilgan, Moskvani esa qurshab olib, katta tovon evazigagina vayron etmay or-tiga kaytgan. I. 1410—12 yillarda Oltin Oʻrda shahzodalari oʻrtasida boʻlgan taxt uchun kurash oqibatida hokimiyatdan ajrab, Xorazmga qochgan, lekin Shohrux tomonidan u yerdan quvib chiqarilgan (1414). Soʻng, u Toʻxtamishning oʻgʻillari Karimberdi va Qodirberdi bilan boʻlgan jang (1419) da oʻldirilgan. Oʻzbek, qozoq, turkman, noʻgʻay, tatar va b. turkiy xalqlar orasida tarqalgan "Idiku" ("Edigey") dostoni I. xususidadir.

Adabiyot 
 Grekov B. D., Ya kubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1964; Ibn Arabshoh, Amir Temur tarixi, T., 1992.

Nashi Norkulov.

Manbalar 

Oltin Oʻrda hukmdorlari
Idiku

"IDIKU" — amir Idiku Qutlugʻ Qabo (rus yilnomalarida — Edigey, Yedigey) (1352—1419) haqida 15—16-asrlarda turkiy xalqlar tomonidan yaratilgan doston. Mangʻitlar amiri Idikuning tarix maydonida paydo boʻlishi va uning Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishga qarshi (14-asrning 90-y.lari) Temur ishtirokida kurashi bilan bogʻliq voqe-alar "I." dostonining asosini tashkil etadi. Dostonda, ayniqsa Idikuning yordam soʻrab Samarqandga — Amir Temur huzuriga kelishi, Sohibqironning unga oʻz yaqinidek yordam berishi tasvirlab berilgan. Dostonda va b. ri-voyatlarda Idikuning ajdodi Xoja Ahmad Yassaviyga bogʻlanishi aytilgan.

"I.", asosan, Volga boʻyidagi turkiy xalqlar orasida mashhurdir. Doston  Qozonda 1990 yilda kitob holida nashr etilgan.

Manbalar 

 

Adabiyot
Idil

Idil yoki Itil, Atil — 8— 10-asrlarda Xazar xoqonligining poytaxti. Hoz. Astraxon shahardan yuqorida, Edil daryosining har ikkala qirgʻogʻida va kichik orolda joylashgan. Idilda xazarlar, turklar, slavyanlar, yahudiylar yashagan. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik, baliqchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shugʻullangan. Idilda xoqon saroyi, ibodatxonalar, maktablar, hammomlar va bozorlar boʻlgan. Turar joylari chaylalar, kigiz oʻtovlar va yertoʻlalardan iborat boʻlgan. 965 yilda Kiyev knyazi Svyatoslav I Igorevich tomonidan vayronaga aylantirilgan.

Yana qarang 
 Xazar xoqonligi
 Ashtarxon xonligi

Manbalar 

 

Tarix
Rossiya shaharlari
Itil

Itil (  — Beotiya tsiklidan boʻlgan yunon afsonasining qahramoni boʻlib, u Zef va Aedonning oʻgʻli hisoblangan. Eridan qasos olish maqsadida o‘z onasi tomonidan o‘ldirilgan.

Mifologiyada 
Gomerning soʻzlariga koʻra, Itil kritlik Aedonaning (Pandareyaning qizi) fiva qahramoni hisoblanuvchi Zefaning yagona farzandi edi. Uning onasi erining koʻp bolali ukasi Amfionning xotini Niobaga hasad qilardi va shu sababli, uning katta oʻgʻlini uxlab yotganida uni oʻldirishga qaror qiladi. Ammo, Aedona xato qilib, oʻz farzandini („mis bilan urib“) oʻldiradi.

Saqlanib qolgan boshqa manbalardagi afsona bunday boʻlmagan. Biroq, Antonina Liberals „Metamorfozlar“ida muqobil taxminni taqdim etgan, unga koʻra Aedona Efesda yashagan va Kolofonlik maʼlum bir Politexchi bilan turmush qurgan. Uning eri singlisi Xelidonidani zoʻrlagan; shunda opa-singillar qasos olish maqsadida Itilni o‘ldirib, go‘shtini pishirib, Politexnikaga yedirishadi va qochib ketishadi. Afsonaning ikkala turida ham Aedona bulbulga aylanadi va oʻshandan buyon oʻgʻliga motam tutadi.

Ushbu hikoya Prokna va Tereyning oʻgli Itis haqidagi afsonaning bir turi hisoblanadi, u ham qasos olish maqsadida, oʻz onasi tomonidan oʻldiriladi. Katull oʻz sheʼrlaridan birida Terey va Proknaning oʻgʻlining ismi Itil boʻlgan deb nomlagan.

Manbalar

Adabiyot 

 
 
 
 Kroll. Itylos // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1916. — Bd. IX, 2. — Kol. 2379.
Idioadaptatsiya

Idioadaptatsiya (yunoncha: Idios - maxsus, oʻziga xos va adaptatsiya), allomorfoz — organizmlar yashash tar-zining tashqi muhitning muayyan sharoitiga xususiy moslashuvi. Evolyusiyaning I.ga mos keladigan yoʻnalish allogenez deyiladi. "I." terminini rus olimi A. N. Seversov (1925) taklif etgan. I. organizmlar guruxining tuzilish darajasiga kuchli taʼsir koʻrsatmasligi bilan aramorfoz va regressiv oʻzgarish — katamorfoz (morfofiziologik degeneratsiya)dan farq, qiladi. I. muayyan tuzilish darajasida adaptiv radiatsiyani taʼminlaydigan oʻzgarish boʻlganligidan quyi taksonomik guruhlar (urugʻ, oila, tur) uchun xos. I.ga misol tariqasida oziqlanish usuli va oziq turiga binoan qushlar tumshugʻi tuzilishidagi farq qiluvchi belgilarni, oʻsimliklar gulining har xil usulda (shamol, suv yoki hasharotlar orqali) changlanishi, oʻsimliklar urugʻining har xil usulda (shamol, qushlar, sut emizuvchilar b.) tarkalishini koʻrsatish mumkin. I. aramorfozga nisbatan qisqa muddat davom etadi va tez-tez sodir boʻlib turadi.

Manbalar
Idiogamiya

Idiogamiya (nem. Idiogamie) — gulli usimliklarning oʻzidan changlanishi. I. autogamiya, yaʼni bir gulning oʻz changi bilan changlanishi hamda geytenogamiya, yaʼni bir tugshagi gulning shu oʻsimlikdagi boshqa gul changi bilan changlanishi kabi tushunchalarni oʻz ichiga oladi.

Manbalar
Idioma

Idioma ( — „xususiyat“, „oʻziga xoslik“) — frazeologizmlar turi; muayyan bir tilga xos boʻlib, boshqa tillarga aynan tarjima qilib boʻlmaydigan nutq birligi yoki ibora: „dumi hurjun“, „semizlikni qoʻy koʻtaradi“, „tili bir quloch“ kabi. Idioma soʻz birikmalaridan: („ikki qoʻlini burniga tiqib“, „butun mahallani boshiga koʻtarmoq“), etimologik va tarixiy maʼlumot talab etuvchi soʻzlardan („gap desang qop-qop, ish desang Koʻhi Qofdan top“, „Daqqi Yunusdan qolgan“ va hokazo), etimologik isbotlash, asoslash qiyin boʻlgan soʻz va iboralardan („oyogʻini qoʻliga olib“, „biti toʻkildi“) iborat boʻlishi mumkin. Idiomalar, odatda, koʻchma maʼnoga ega boʻladi va badiiy adabiyotda kinoya, krchi-riq maʼnoli obrazlilikni yaratuvchi vositalardan biri sifatida qoʻllanadi. Idiomalarni boshqa tilga oʻgirishda ularning oʻsha tildagi muqobilini topish kerak boʻladi. Masalan, rus tilidagi „Kak ni kormi volka, on vsyo v les smotrit“ idiomasi oʻzbek tilidagi „Qazisan, qartasan, oxir aslingga tortasan“ idiomasiga mazmunan mos keladi. Tilda bunday muqobil idioma topilmasa, uning mazmuni erkin yoki soʻzma-soʻz tarjima qilinadi. Masalan, „I na nashey ulitse budet prazdnik“ — „Bizning koʻchada ham bayram boʻlajak“ kabi.

Adabiyotlar 
 Salomov F., Maqol va idiomalar tarjimasi, Toshkent, 1961.
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-.

Frazeologiya
Idiomatika

Idiomatika — leksik idiomalar majmui; tilshunoslikning idiomalarni oʻziga xos til birligi sifatida leksik-grammatik tarkibi, maʼnolari tavsifi, sintaktik va ekspressiy-uslubiy xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi (qarang Frazeologiya).

Manbalar