MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bargli sabzavotlar

Bargli sabzavotlar — mahsuldor organi (bargi) iste’mol etiladigan sabzavot ekinlari. Ularga karam, salat, ukrop, ismaloq, bargli petrushka, mangold va boshqa kiradi (qarang Sabzavot ekinlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Bargli sabzavotlar
Barguzin soyligi

Barguzin soyligi - Baykal boʻyi togʻlari orasidagi soylik. Barguzin daryosining oʻrta oqimida. Barguzin va Ikat tizmalari orasida (Buryatiya Respublikasi). Uzunligi 200 km, eni 15 – 35 km; tubi dengiz sathidan 470 – 600 m balandda, asosan tekislik boʻlib, unda-bunda qirlar uchraydi. Barguzin soyligi ning dasht qismidagi yerlar ekinzorlarga aylantirilgan, oʻrmonli dasht va qaragʻayzorlar ham bor. Dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barguzin tizmasi

Barguzin tizmasi - Sharqiy Sibir (Buryatiya)dagi togʻ tizmasi. Baykal koʻlining shim.-sharqiy sohilida. Granit, gneys kabi jinslardan iborat. Uzunligi 280 km. Oʻrtacha balandligi 2000 m, eng baland joyi — 2840 m. Yon bagʻirlari tayga oʻrmonlari, yuqori qismi subalp va alp oʻtloqlari va soʻngra togʻ tundrasi bilan qoplangan. Barguzin tizmasi  yon bagʻrida Barguzin qoʻriqxonasi, mineral buloqlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Barguzin qoʻriqxonasi

Barguzin qoʻriqxonasi –RF.ning Buryatiya Respublikasidagi biosfera qoʻriqxonasi. Barguzin tizmasining gʻarbiy yon bagʻrida. Barguzin qoʻriqxonasi  Baykal koʻlining shim.-sharqiy sohili va koʻl suvining bir qismini oʻz ichiga oladi. Maydoni 374,3 ming ga, koʻl akvatoriyasi maydoni 150 ming ga. Barguzin soboli (kish) ni qoʻriqlash va sonini koʻpaytirish uchun 1916-yil tashkil etilgan. Barguzin soboli, maral (Sibir bugʻusi), kabarga, qoʻngʻir ayiq, tosh karquri va boshqa, kulning qirgʻoqqa yaqin joylarida nerpa yashaydi. Togʻ tilogʻoch va igna bargli qora oʻrmonlar (qora qaragʻay, oq qaragʻay, kedrli sibir qaragʻayi), togʻ tundrasi va yalang tepalar keng tarqalgan.

Manbalar
Bargustvon

Bargustvon — oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo, Xuroson, Shim. Hindiston, Afgʻonistonda keng tarqalgan harbiy istiloh. Muhoraba chogʻida jangovar ot va fillar ustiga tashlanadigan yopinchiq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bargxoʻrlar

Bargxoʻrlar, bargxoʻr qoʻngʻizlar (Chrysomelidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Uzunligi 1 mm dan 35 mm gacha, moʻylovlari kalta, rangi yaltiroq. Qurtlari uzunchoq, erkin yashovchi, oyoqlari yaxshi taraqqiy etgan. B. oʻsimliklarga katta ziyon keltiradi. Qoʻngʻiz va qurtlari oʻsimlik bargini kemirib oziqlanadi. 50 mingdan koʻproq turi mavjud. Oʻrta Osiyo va MDH mamlakatlarida 2000 ga, Oʻzbekistonda 240 ga yaqin turi tarqalgan. Kolorado qoʻngʻizi (Zeptinotarsa desem lineata) kartoshkaga, terak bargxoʻri (Agelestica alni) terakka, qizilkoʻkrak pyavinza (Ouloma melanopus) gʻalla ekinlariga katta ziyon yetkazadi. Qarshi kurash choralari xlororganik va fosfororganik birikmalarni purkashdan iborat.

Manbalar
Barda

Barda (fors.) — asir, qul, xizmatkor. Oʻrta asrlarda Dashti Qipchoq koʻchmanchilari oʻzaro urushlarda hamda otib yuborar yoki oʻz xoʻjaliklarida (badavlat kishilar) ishlatar edilar. Asir olinib, sotib yuborilgan yoki qulga aylantirilgan ana shunday kishilar B. deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barda (maʼnolari)

Barda:

 Barda (fors.
 Barda (ozuqa) (rus.
Barda (ozuqa)

Barda (rus.) — qand va spirt zavodlari chiqindisi, qishloq xoʻjaligi hayvonlariga ozuqa sifatida yediriladi. B.ning ozuqalik qiymati sharbat va spirt olinadigan mahsulotning turiga bogʻliq. Masalan, lavlagi, kartoshka, javdar, makkajoʻxori va arpa B.sining tarkibida 88,2-95,3% suv, 1,2 - 2,7% oqsil, 0,4— 1% yogʻ, 1,8 — 6,5% azotsiz ekstraktiv moddalar, 0,6 — 1,1% klechatka, 0,4 — 1,7% mineral (kul) moddalar, shuningdek mikroelementlar bor, 100 kg yangi B. 3,2 — 12,2 ozuqa birligiga teng. B.ning toʻyimligi va kimyoviy tarkibi uning qaysi xom ashyodan olinganiga bogʻliq. Mas, don B.si kartoshka B.siga qaraganda 2-marta toʻyimli. B. juda tez achib, mogʻorlaydi, mollarga yangisi, quritilgan, shuningdek siloslangani beriladi. Asosan qoramollarni semirtirishda koʻproq ishlatiladi. B. somon va pichanga qoʻshib berilganda, u ancha xushxoʻr boʻladi. B.ni uzoq muddat saqlash uchun siloslanadi yoki quritiladi. Siloslashda B. maxsus chuqurga toʻkiladi, tindirilib quyultiriladi. Soʻng B. ustida hosil boʻlgan suv olib tashlanib, oʻrniga yangi B. quyiladi, mazkur holat chuqur toʻlguncha takrorlanadi. Soʻng havo kirmasligi uchun usti yaxshilab berkitiladi. B. somon, poxolga qoʻshib ham siloslanadi. Siloslangan B. tarkibidagi quruq modda 18 — 22% gacha boradi. Quritilgan B.ning ozuqalik qiymati suyugʻiga qaraganda 10 — 15 baravar koʻp, qoramollarga 2,5 – 3 kg gacha beriladi, bunday B. tashish va saqlashga ham qulay. Oʻzbekistondagi spirt va qand sanoati korxonalari atrof tumanlardagi chorvachilik fermalariga koʻplab B. yetkazib beradi.Ermuhammad Toshpoʻlatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bardaa

Bardaa (arab. — egar; armancha — Partav) — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1948-yildan). Qorabogʻ tekisligidagi Ter-ter daryosi boʻyida. Yevlax temir yoʻl stansiyasidan 26 km jan.da. Yevlax — Agʻdam avtomobil yoʻli yoqasida. Aholisi 31,6 ming (1991). Paxta tozalash, yogʻsir va temir-beton buyumlari zavodlari, tikuvchilik fabrikasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Aftidan milodiy 4-asrda ham mavjud boʻlgan. 5-asrda bir muncha vaqt Perozapat (ehtimol sosoniy shohlaridan Peroz yoxud Feruz nomidan olingan boʻlsa kerak) deb atalib Kavkaz Albaniyasining poytaxti boʻlgan. 6-asr oʻrtasida koʻchmanchilarning tez-tez hujumlari natijasida alban katolikoslarining qarorgohi oʻrta asr Chol shahridan B.ga koʻchirilgan. 8- a. boshida butun Albaniya kabi B.ni ham arablar fath qilgan. Hosildor tekislikda, Sharq karvon yoʻllari kesishgan joyda joylashgan B. yirik savdo-hunarmandchilik shahriga aylangan. B.ning mudofaa devori, xandaqi, tosh koʻpriklari, timlari boʻlgan. 10-asrda saluriylar, soʻngra shim.dan kelgan ruslar tomonidan egallangan. Harbiy harakatlar natijasida tanazzulga yuz tutgan. 13-asr 1-yarmida moʻgʻullar istilosidan soʻng qishloqka aylangan. B. shahar harobasi — Ozarbayjondagi gʻoz. Barda shdan bir necha km masofada joylashgan. B.da naxichevanlik meʼmor Ahmad tomonidan 1322-yil qurilgan gʻishtin maqbara (diametri 10 m, balandligi 14 m) saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bardi (oʻsimlik)

Bardi, qiyoq () — hiloldoshlar (bardidoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Toʻp-toʻp boʻlib oʻsadi. Poyasi uch qirrali, boʻgʻimsiz. Barglari tasmasimon, tilchasiz, yopiq qinli, qatgiq, chetlari gʻadir-budur. Gullari mayda, rangsiz, ikki yoki bir jinsli, ba’zan ikki uyli boʻlib,

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Afrika o‘simliklari
John Bardeen

John Bardeen () (1908 – 1991) — amerikalik fizik, AQSH Millim akademiyasi aʼzosi, Illinoys universiteti professor (1951-yildan). Birinchi tranzistorni yaratdi (1948, U. Bratgeyn bilan birgalikda). Oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi mualliflaridan biri (1957). B. fizika boʻyicha ikki marta Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan yagona olim (1956, U. Bratteyn va U. Shokli bilan birgalikda; 1972, L. Kuper va J. Shriffer bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1908-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
23-mayda tugʻilganlar
30-yanvarda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Bardiya

Bardiya (yun. ismi Smerdis) (? — miloddan avvalgi taxminan 525) — Baqtriya va Parfiya hokimi (miloddan avvalgi 530 — 522). Kir II ning kenja oʻgʻli. B. akasi Kambis tomonidan xufiyona ravishda oʻldirilgan. Kambisning uzoq vaqt safarda qolib ketganligidan foydalangan Gaumata ismli mag (kohin, mubod) oʻzini B.-Smerdis deb atab taxtni egallab olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bareli

Bareli quyidagilarga murojaat qilishlari mumkin:

 Bareilly, Hindistonning Uttar-Pradesh shtatida joylashgan shahar.
 Bareli, Raisen, Hindistonning Madhya-Pradesh shtatida joylashgan shaharchadir.
 Bareli yoki Sharqiy Bhil, Bhil tillarining kichik guruhi.
 Pauri Bareli tili
 Rathwi Bareli tili
Barelyef

Barelyef ( — past relyef) — boʻrtma tasvir; haykaltaroshlikda relyef turi. Zamin (fon) sathidan boʻrttirib ishlangan tasvir asli shaklining yarmidan ortmasa (mas, tanga, nishon yuzasiga ishlangan tasvirlar) B. deb ataladi. B. me’moriy inshootlar bezagi va bezak san’ati asarlarida keng tarqalgan, shuningdek haykal oʻrnatiladigan taglik, supa (postament), stela, yodgorlik lavha va b.da keng qoʻllaniladi.

Manbalar

 

Sanʼat
Willem Barentsz

Barens Billem (taxminan 1550, Amsterdam — 1597.20.6, Novaya Zemlya oroli) — golland dengizchi sayyohi va qutb oʻlkalari tadqiqotchisi. 1594 — 97 yillarda Atlantika okeanidan Tinch okeanga boradigan Shim.-sharqiy suv yoʻlini qidirib topish maqsadida Shimoliy Muz okeaniga yuborilgan uchta ekspeditsiyaga rahbarlik qildi. 1596 — 97 yillarda B. ekspeditsiyasi Medvejiy va Shpitsbergen o.larini takror kashf etdi. B. oʻz kuzatishlariga asoslanib Novaya Zemlya o.larining haritasini tuzdi, birinchi marta oʻsha yerda yil davomida meteorologik kuzatishlar olib bordi, kema kursi boʻylab dengiz chuqurliklarini oʻlchadi. B. kemasi suzib oʻtgan dengiz, Shpitsbergen arxipelagidagi bir orol va Gʻarbiy Shpitsbergen o.dagi shaharcha va port (Barensburg) B. nomi bilan atalgan. Novaya Zemlya o.da dafn qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barens dengizi

Barens dengizi - Shimoliy Muz okeanining eng chekka qismidagi dengiz hisoblanadi. Yevropaning shimoliy materik qirgʻogʻi bilan Frans-Iosif Yeri, Vaygach, Shpitsbergen, Novaya Zemlya va Medvejiy orollari oraligʻida joy olgan. Dengiz sayyohi V. Barens nomi bilan atalgan. Maydoni 1424 ming km². Oʻrtacha suv hajmi 282 ming km, oʻrtacha chuqurligi 360 dan 400 m gacha yetadi, eng chuqur joyi 600 m ni tashkil etadi. Qirgʻoq chizigʻi notekis, baland qoyali, qoʻltiq va qoʻltiqchalar (Chyosha, Pechora, Xaypudir va boshqalar) koʻp. Dengizda orollar kam. Eng kattasi — Kolguyev orol Barens dengiziga materikdan yiliga 163 km suv quyiladi, shundan 70% ini Pechora daryosi olib keladi, Indiga daryosi ham Barens dengiziga quyiladi. Porsangerford, Varangerford, Motovskiy, Kola va boshqa qoʻltiqlari ham mavjud. Barens dengizi  iqlimi arktika iqlimiga mansub, lekin Golfstrim oqimi taʼsirida qishi iliqroq kuzatiladi. Havoning oʻrtacha harorati fevralda shimoliy qismda — 20° dan — 25°gacha, janubi-gʻarbda — 4°; avgustda shimolda 0°; janubiy-gʻarbda 10°gacha yetadi. Yogʻin miqdori shimoldan (250 mm) janubi-gʻarbga qarab ortib boradi (500 mm). Barens dengizi  suvining shoʻrligi 32 — 35‰ ga teng. Yil davomida dengizning faqat janubi-gʻarbiy qismi iliq Nordkap oqimi taʼsiridan muzlamaydi. Boshqa qismlari qishda qalin muz bilan qoplanadi, shimolda muz yil boʻyi erimaydi. Barens dengizida oq ayiq, nerpa, Grenlandiya tyuleni, beluxa, kosatka, narval yashaydi, qirgʻoqlarida qushlar "bozori" bor. Barens dengizi dan treska, piksha, dengiz okuni, seld, kambala, paltus kabi baliqlar ovlanadi. Kola yarim orolining shimolida, Barens dengizi  sohilida Rossiyaning muzlamaydigan port shahri — Murmansk va Norvegiyaning Varde porti joylashgan. Barens dengizi  tashqi yuk oborotida transport, baliqchilikda katta ahamiyatga ega.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dengizlar
Barja

Barja (frans. barge) — shatakka olib yuriladigan yuk kemasi. Unda dengiz, daryo, koʻl, kanal va portlarda yuk tashiladi. Metall va yogʻochdan yasaladi. B. 12000 t va undan ham koʻproq yuk koʻtara oladi. Unga ichki yonuv dvigateli oʻrnatish ham mumkin. B.ning 1000 t gacha yuk tashiladigan xili berlina deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika qora ayigʻi

Amerika qora ayigʻi (Baribal; ) — yirtqichlar turkumining ayiqlar oilasiga mansub hayvon. Tanasining oʻrtacha uzunligi 1,75, boʻyi 1 m ga yaqin, ogʻirligi 150 kg gacha yetadi. Juni odatda qora, tumshugʻining uchki qismi ochiq sargʻish boʻladi. Shimoliy Amerika oʻrmonlarida yashaydi. Asosan oʻsimliklar bilan oziqlanadi, baʼzan uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlarga ham hujum qiladi. Qishda uyquga ketadi. Urgʻochilari yanvar — fevralda 2—3 ta bola tugʻadi. Sport ovi obyekti hisoblanadi. Koʻp joylarda qirilib ketgan, faqat AQShning milliy bogʻlari va qoʻriqxonalarida koʻproq saqlanib qolgan

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alabama shtati ramzlari
Ayiqlar
Bariy

Bariy (Baryum), Ba – Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, tartib nomeri 56, atom massasi 137,34, kumush rang-oq metall. 7 ta barqaror izotop aralashmasidan iborat, ular orasida |38Va koʻproq (71,66%). Bariyni shved kimyogari Bariy Sheele VaO shaklida kashf etgan (1774) va bu oksidni „ogʻir yer“ yoki barit deb atagan (yun. barus – ogʻir soʻzidan), metall Bariyni ingliz kimyogari Bariy Devi elektroliz yoʻli bilan olgan (1808). Yer pustila Bariy ogʻirlik jihatdan 0,05% ni tashkil etadi, tabiatda erkin holda uchramaydi. Bariy birikmalari – barit BaSO4 va viterit VaSO3 sanoat ahamiyatiga ega. Bariy VaO bilan alyuminiyni birga qizdirish yoki VaN, ni parchalash yoki suyuqlangan VaS12 ni elektroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Bariyning zichligi 3760 kg/m3, mineralogik shkala boʻyicha qattiqligi 1,25, Moos shkalasi boʻyicha 2, suyuqlanish temperaturasi 727°, qaynash temperaturasi 1637°. Bariy qoʻrgʻoshindan qattiqroq, ruxdan yumshoqroq. Bariy ishqoriy-yer metall, kimyoviy xossalari jihatdan kalsiy bilan stronsiyga oʻxshaydi, lekin ularga nisbatan faolroq. Havoda tez oksidlanadi, qizdirilganda oson alangalanadi. Suvni shiddat bilan parchalab, bariy gidroksid hosil qiladi: Va+2N2O=Va(ON)2+N2. Bariy oksid – VaO rangsiz kristall modda boʻlib, havoda bariy karbonat VaSO3 ga aylanadi. VaO ni havoda 500° da qizdirib, VaO2 olinadi, bu modda esa 700° da VaO va O2 ga ajraladi. Bariy kimyoviy juda faol boʻlganidan kerosin qatlami ostida saqlanadi. Galogenlar va oltingugurt bilan birikib, galogenidlar (mas, VaS12) va sulfid – BaS, vodorod bilan birikib, gidrid – VaN2 hosil qiladi. VaN2 suv va kislotalar taʼsirida tez parchalanadi. Odatda ishlatiladigan Bariy tuzlaridan bariy xlorid VaS12 va boshqa galogenidlar, bariy nitrat Ba(NO3)2, bariy sulfid BaS, bariy xlorat Va(S1O3) suvda yaxshi eriydi, bariy sulfat BaSO4, bariy karbonat VaSO3 va bariy xromat VaSYU4 qiyin eriydi. Bariy koʻp qotishmalar tarkibiga kiradi. Va – Ni qotishmasi radiolampalarda ishlatiladi, Va – R qotishmasidan bosmaxona harflari tayyorlanadi. Baʼzi qotishmalari vakuumda gaz yutuvchi sifatida, yadro texnikasida u-nurlardan saqlovchi materiallar sifatida qoʻllaniladi. Bariyning VaSO3, Va-(ON)2, VaS12, Ba(NO3)2 birikmalari kimyo lab.da, BaCL, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda, BaSO4 xrustal shisha va oq boʻyoq ishlab chiqarishda, Ba(NO3)2 yashil olov hosil qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy unsurlar
Bariy gidroksid

Bariy gidroksid, oʻyuvchi bariy, Va(ON)2 — asos (ishqor); rangsiz kristall modda. R-(— 273° dan 246° gacha turgʻun) va a-(246° dan 408° gacha turgʻun) modifikatsiyalari mavjud. Suyuqlanish temperaturasi 408°. B. g . 800° da VaO va suvga toʻliq ajraladi. Odatdagi sharoitda uchraydigan Va(ON)2-8N2O rangsiz kristall modda boʻlib, zichligi 21$0 kg/m3-78° da oʻzining kristallizatsion suvida suyuqlanadi. Suvda (20° li 100 g suvda 3,5 g) eriydi. Suvdagi eritmasi kuchli ishqoriy xossaga ega. Suvdagi toʻyingan eritmasi barit suvi deb ataladi. Eritma havoda SO2 ni yutadi, bunda bariy karOonat (VaSO3) hosil boʻladi. VaSO3 esa oʻz navbatida eritmani xiralashtiradi. B. g . karbonat va sulfat ionlarini ochishda sezgir reaktiv hisoblanadi. Sanoatda eritmani sulfat ionlaridan tozalashda, bariyning koʻpchilik tuzlarini olihda va qand-shakar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. B. g . polimerlash reaksiyalarini boshlab beradigan moddadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy karbonat

Bariy karbonat, VaSO, - tuz, rangsiz kristall modda. o>(810° gacha turgʻun), E-(810° dan 960° gacha turgʻun) va u-(960° dan yuqorida turgʻun) modifikatsiyalari mavjud. Zichligi 4250 kg/m3, Suyuqlanish temperaturasi 1550°. 1000° dan yuqorida VaO va SO2 ga ajraladi. Suvda qiyin (18° da 1l da 20 mg), xlorid va nitrat kislotalarda oson eriydi. Tabiatda viterit degan mineral shaklida uchraydi. Bariy karbonat  BaS ga SO2 yoki NaCO3 taʼsir ettirib olinadi. Bariyning boshqa birikmalarini olish, suvni yumshatish, optik shisha, emal va sir ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy nitrat

Bariy nitrat, bariyli selitra, Ba(NO3)2 — nitrat kislotaning bariyli tuzi, kubik panjarali rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 595°, zichligi 3240 kg/m3. Suvda eruvchanligi: 100 g da 5 g (0°da), 9,2 g (20° da), 34,2 g (100° da). Spirtda va konsentrlangan nitrat kislotada erimaydi. Ishqoriy metallar nitratlari, ammoniy nitrat va bariy bromid bilan evtektik aralashmalar, kobalt va stronsiy nitratlar bilan qattiq eritmalar hosil qiladi. 595° dan yuqori temperaturada bariy nitritga aylanib, 670° atrofida bariy oksidgacha ajraladi. Tabiatda nitrobarit minerali holida uchraydi. Bariy nitrat  bariy sulfid yoki bariy karbonatga nitrat kislota, shuningdek almashinish reaksiyalaridan foydalanib bariy xlorid, bariy gidroksid yoki bariy sulfidga kalsiy, ammoniy, kaliy yoki natriy nitratlar taʼsir ettirib olinadi. Bariy oksid va bariy peroksid olishda, emal va sirlarning komponenti sifatida hamda yashil bengal olovlari tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nitratlar
Bariy oksid

Bariy oksid, VaO - bariyning kislorod bilan birikmasi, kubik panjarali rangsiz kristall modda. Zichligi 5700 kg/m3. 23° da va yuqori bosimda tetragonal modifikatsiyaga aylanadi. Suyuqlanish temperaturasi 2017°; qizdirilganda uchish xususiyati bor. Sut kislota va karbonat angidrid bilan oson reaksiyaga kirishadi. Bariy karbonatni 700 — 900° da yoki bariy peroksidni 500 — 600° da termik parchalash yoʻli bilan olinadi. Bariy oksid  500° atrofida kislorodli muhitda qizdirilganda bariy peroksid (VaO2)ga aylanadi. 500° dan yuqori temperaturada esa parchalanib kislorod ajratib chiqaradi, sulfat kislota taʼsirida vodorod peroksid (N2O2) hosil qiladi. Bariy peroksid— sof kislorod manbai, pirotexnik tarkiblar komponenti, gazmol va qogʻozni oqartiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy sulfat

Bariy sulfat, BaSO4 - tuz, rangsiz kristall modda. a-(1150° gacha turgʻun) va E-(1150° dan 1580° gacha turgʻun) modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 4500 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 1580°. Suvda juda oz (18° da 1 l da 2 mg), konsentrlangan sulfat kislotada esa yaxshi eriydi. Tabiatda barit minerali holida uchraydi. Yelim, rezina, linoleum, qogʻoz, fotoqogʻoz ishlab chiqarishda, qogʻozni oqartirishda, litopon (oq boʻyoq) olishda, neft quduqlarini burgʻilashda qoʻllaniladigan ogʻir suyuqlik tarkibida va boshqalarda ishlatiladi. Bariy sulfat  rentgen nurlarini yaxshi yutadi, shuning uchun meʼda-ichaklarni rentgen apparatida tekshirihdan oldin bemorlarga Bariy sulfat  ichiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy ftorid

Bariy ftorid, Ba/2 - ftorid kislotaning bariyli tuzi, rangsiz kristall modda. 970° gacha a-faza holida turgʻun; zichligi 4893 kg/m3. 970° da R-fazaga, 1207° da esa u-fazaga oʻtadi. Suyuqlanish temperaturasi 1368°, qaynash temperaturasi 2250° atrofida. Suvda yomon, ftorid kislotaning suvli eritmalarida yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. 500° dan yuqori temperaturada suv bugʻida gidrolizlanadi. Ftorid kislota bilan beqaror gidroftoridlar hosil qiladi. Bariy ftorid  tabiatda kamyob mineral — frankdiksonit holida uchraydi. Bariy karbonatga ftorid kislota yoki uning suvdagi eritmalarini taʼsir ettirib olinadi. Bariy ftorid  shisha, emal va flyuslar hamda metallarni muhofaza qiluvchi qoplamalarning komponentlari, infraqizil optika va lazer uchun material, U/6 ni tozalashda sorbent sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bariy xlorid

Bariy xlorid, VaS12 - tuz; odatdagi sharoitda uchraydigani — digidrat VaS12-2N2O rangsiz kristall modda boʻlib, os-(925° gacha turgʻun) va R-(925° dan 961° gacha turgʻun) modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 961°, qaynash temperaturasi 2047°, zichligi 3856 kg/m3. 100° gacha qizdirilganda suvini yoʻqotadi. Suvda yaxshi (20° da 100 g N2O da 35,7 g), spirtda oz eriydi. Bariy xlorid  900 — 1000° da barit konsentratiga koks va kalsiy xlorid, BaS ga xlorid kislota taʼsir ettirib va boshqa usullar bilan olinadi. Bariyning boshqa tuzlarini olishda, sulfat ionini ochish va choʻktirishda, koʻnchilikda, sopol buyumlar tayyorlashda, qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik bosqich

Barik bosqich (meteorologiya da) — yuqoriga koʻtarilganda havo bosimi 1 mm simob ustuniga yoki 1 mb ga kamayadigan yoki pastga tushganda shuncha miqdorga ortadigan tik (vertikal) masofa. m. mb yoki m. mm da ifodalanadi. Dengiz sathida bir Barik bosqich  8 m. mb yoki 10,5 m. mm ga, 5 km balandlikda 15 m.mb ga, 18 km balandlikda 18 m.mb ga teng . Bir xil balandlikda Barik bosqich  havo temperaturasiga bogʻliq. U issiq havoda kattaroq, sovuq havoda kengroq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik maydon

Barik maydon (meteorologiyada) — havo bosimining atmosferada taqsimlanishi. Asosiy kattaligi barik gradiyenti. Bu gradiyent atm. bosimining fazoda oʻzgarish darajasini ifodalovchi vektor. Fizik maʼnosi jihatdan u hajm birligidagi havo massasiga taʼsir etuvchi kuchlar yigʻindisiga teng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barik sistemalar

Barik sistemalar (meteorologiyada) — havo bosimining atmosferada pasaygan yoki balandlashgan sohasi (mas, siklon va antitsiklon). Havo bosimining , shu jumladan shamolning atmosferada muayyan taqsimlanishini ifodalaydi (rasmga q.). Barik sistemalar ga quyidagilar kiradi: yopiq izobarali soha — siklon va antitsiklonlar; ochiq izobarali soha — nov (lojbina, past bosimli polosa — siklon markazidan tarnovga oʻxshash choʻzilgan boʻlib, baland bosimli ikki soha orasida joylashgan); taroq (greben, baland bosimli polosa — antitsiklon markazidan ponasimon choʻzilgan va past bosimli ikki soha orasida joylashgan); egar (sedlovina, almashinuvchi ikki siklon va antitsiklonlar orasida joylashgan). Bunda topografik botiq yerni bosimi past soha bilan, balandlikni bosimi baland soha bilan, tekislikni izobaralar bilan solishtirish mumkin. Barik sistemalar  uzluksiz bir joydan ikkinchi joyga siljiydi, bunda kattaligi, kuchi va yoʻnalishi oʻzgaradi, yemiriladi va qayta hosil boʻladi. Yopiq izobarali Barik sistemalar  yuqorilashgan sari ochiq izobarali sistemaga aylanadi. Bu hodisa qaysi balandlikda roʻy berishiga qarab uchga boʻlinadi: yuqori, oʻrta va past. Barik sistemalar ning qaysi xidda boʻlishi unda temperaturaning taqsimlanish sharoitiga bogʻliq. Issiq siklon va sovuq antitsiklonlar hamda termik asimmetrik siklon va antitsiklonlar past sistemaga, termik asimmetrik hamda yaxshi rivojlangan siklon va antitsiklonlar oʻrta sistemaga va, nihoyat, issiq antitsiklonlar va sovuq siklonlar yuqori sistemaga kiradi. Barik sistemalar ning oʻrtacha tezligi 30 – 40 km/soat, "yashash davri" bir necha kundan to haftagacha va undan ortiq boʻlishi mumkin. B. yeda shamol (asosan, Yerda) izobara boʻyicha past bosimli tomonga bir oz ogʻib esadi. 1000 – 1500 m dan balandda barcha B. yeda shamol izobara boʻyicha (past bosimni chapda va yuqori bosimni oʻngda qoldirgan holda) esadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barimta

Barimta, baranta — koʻchmanchi qabilalarda bir uruqqa boshqa bir urugʻ tomonidan yetkazilgan zararni toʻlashga yoki tahqir qilingan tomonning izzat-nafsini qondirishga majbur etish maqsadida garov tariqasida uning mollarini qurolli yoʻl bilan haydab ketish yoki mol-mulkini bosib olish odati. Mas, qozoqlarda javobgar tomon jarima toʻlashdan bosh tortgudek boʻlsa, biylar sudi tomonidan B. haqida qaror chiqarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil