MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yuriy Lisyanskiy

Yuriy Fyodorovich Lisyanskiy (1773.2.8, Nejin - 1837.22.2, Peterburg) — rus dengizchi sayyohi, 1-rang kapitani (1809). 1803—06 yillarda "Nadejda" va "Neva" kemalarida uyushtirilgan dunyo aylana birinchi rus ekspeditsiyasida "Neva" kemasiga boshchilik qilgan (ekspeditsiya rahbari va "Nadejda" kemasining komandiri I. F. Kruzenshtern edi). 1803-yil avgustda kemalar Kronshtadtdan chikib Gavayi orolarigacha birga suzdilar. U yerdan "Nadejda" Kamchatkaga, "Neva" esa Alyaska tomon yoʻl oldi. Alyaskada bir yildan koʻproq turib, tadqiqot ishlari olib bordi. Qaytishda kemalar Kantonda uchrashib, soʻngra Janubiy Afrika tomon birga suzdilar. 1806-yilda ekspeditsiya Kronshtadtga qaytib keldi. Ekspeditsiya Tinch okeanning kam oʻrganilgan rayonlarini tadqiq qildi, gidrografik kuzatishlar olib bordi, etnografik materiallar toʻpladi. Lisyanskiy Boltik, flotida oʻz xizmatini davom ettirib, 1809-yilda isteʼfoga chikdi. Gavayi orollaridan biri, Oxota dengizining shimolidagi yarim orol, Saxalin oroldagi togʻ Lisyanskiy nomi bilan atalgan.

Manbalar 
 Puteshestviye vokrug sveta na korable "Neva" v 1803-1806 godax, M., 1947.

Adabiyotlar 
Nevskiy V.V., Pervoye puteshestviye rossiyan vokrug sveta, M., 1951; Shteynburg Ye.L., Slavnie morexodi Ivan Kruzenshtern i Yuriy Lisyanskiy, M., 1954.

 

1773-yilda tugʻilganlar
1837-yilda vafot etganlar
Lit (tushuncha)

Lit (yun. lytos — eriydigan, parchalanadigan) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, eriydigan, parchalanadigan mahsulot maʼnosi ifodasini beradi (mas, elektrolit).

Manbalar
Litavra

Litavra — dovulsimon urma musiqa cholgʻusi. Sharq xalqlarining turli (dovul, nogʻora kabi) cholgʻulari asosida 15-asrda Yevropada yaratilgan. 17-asrdan simfonik orkestr tarkibiga kiritilgan. Qozonsimon koʻrinishda boʻlib (dia-metri 55—70 sm), mis, jez yoki alyu-miniydan ishlanib, ogʻzi teri bilan qoplanadi. Maxsus tayoqchalar bilan teriga urish natijasida yangroq, gulduros tovush hosil qiladi. Zamonaviy turlari maxsus vintlar (yoki pedal mexanizmi) bilan terini tortish orqali sozlanadi. Orkestrda 2 dan 5 tagacha turli sozdagi L. qoʻllaniladi.

Manbalar
Litva tili

Litva tili — litvalarning milliy tili. Hind-yevropa tillari oilasining boltiq tillari guruhiga mansub. Asosan, Litvada tarqalgan. Litva tilida 2.924 mln., chet elda 0,4 mln.dan ortiq (1992) kishi gaplashadi. Litva tili jyamayt (quyi litva) va aukshtayt (yuqori litva, bu lahja adabiy Litva tiliga asos boʻlgan) lahjalariga boʻlinadi. Bu tilning qad. yozma yodgorliklari 16—17-asrlarga oid liniy kitoblardir. Litva tili da qad. Emtonglarning koʻpligi, ohangdor urgʻuning mavjudligi uning fonetik xususiyatlaridir. Litva tili lotin alifbosi asosidagi yozuvga ega (16-asr dan).

Manbalar 

Litva tili
Tillar
Litva fanlar akademiyasi

Litva fanlar akademiyasi - Litvaning oliy ilmiy muassasasi. 1941-yil Vilnius shahrida tashkil etilgan. 1989-yilgacha Litva SSR Fanlar akademiyasi deb nomlangan. Akademiyada uch boʻlim (fizika-texnika va matematika, kimyo-texnologiya va biologiya, ijtimoiy fanlar) va 13 ilmiy muassasa ishlaydi.

Manbalar 

Fanlar akademiyalari
Litva
Litvalar

Litvalar (oʻzlarini letuvyay deb ataydilar) — xalq. Litva Respublikasining asosiy aholisi (2924 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Rossiya (70 ming kishi), Latviya (34,6 ming kishi), AQShda (300 ming kishi), shuningdek, Kanada, Polsha, Janubiy Amerika va Avstraliyada yashaydilar. Umumiy soni 3,45 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Litva tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — xristian-katoliklar. Litvalar etnogenezi, tili va madaniyati jihatdan latishlarga yaqin. Neman va Daugava daryolari ora-ligʻiga miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boshlarida kirib kelgan Boltiq boʻyi qabilalari mahalliy aholi bilan uygʻunlashib Litvalarning shakllanishiga asos boʻlgan. Ushbu qabilalardan litva elati tarkibiga toʻliq suratda Litvalar, yoxud aukshtaytlar, jyamaytlar, skalvlar va nadruvlar, shuningdek, sudavlarning bir qismi, kurshlar, zemgallar va sellarning jan. tarmogʻi, shim. prusslar (bartlar, notanglar, semblar)ning bir qismi kirgan. 9—12-asrlarda mulkchilik munosabatlari vujudga kelgan, asta-sekin litva elati shakllangan. Etnik uyushuv 13-asr 1-yarmida Litva davlatining barpo etilishiga imkon bergan. 13— 15-asrlarda litva elati uzil-kesil shakllangan.

Litvalarning asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, shuningdek, polizchilik, bogʻdorchilik, dengiz boʻylarida — baliqchilik. Milliy hunarmandchilik (toʻqimachilik, oʻymakorlik, kulolchilik) rivojlangan.

Manbalar
Litiy gidrid

Litiyning asosiy birikmalari. Litiy gidrid , LiH — rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 692° (inert atmosferada): zichligi 776 kg/m3. Sanoatda L. g ., shuningdek, deyterid LD suyuk, L.ni toza vodorod (yoki D2), bilan 630—730°da bevosita gidrirlab olinadi. Vodorod va yoqilgʻi olishda, sintezda ishlatiladi. Litiy gidroksid, LiOH — rangsiz kristall; zichligi 1440 kg/m1, suyuqlanish temperaturasi 473°. 1000° da Li2O va N2O ga parchalanadi. Konsentratlangan eritmalar odatdagi temperaturada shisha va chinnini, qizdirilganda koʻpgina metallarni (nikel, oltin va kumushdan boshqa) yemiradi. L. va uning oksidlarini suvda eritib va boshqa usullarda olinadi. Ishqorli akkumulyatorlarda, stearat, oleat va palmitat kabi birikmalarini olishda va pro-tivogazlarda, suv osti kemalarida, aeroport va samolyotlarda karbonat an-gidridni yutuvchi vosita sifatida ishlatiladi.

Litiy karbonat, Li2CO3 — rangsiz kristall; zichligi 2111 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 732°, bundan yuqori temperaturada parchalanadi. Suvda oz eriydi. Sanoatda potash, koʻpincha, sodani L. tuzlari eritmasiga taʼsir ettirib olinadi. Pirotexnikada, kora metal-lurgiyada, shisha va sopol buyumlar, plastmassalar va boshqa ishlab chiqarish da qoʻllaniladi.

Litiy oksid, Li2O — rangsiz kristall; zichligi 2013 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 1453°. 200°da havoda qizdirib olinadi. Litiyning asosiy birikmalari. Litiy gidrid LiNO, ni 600°da (mis ishtirokida), LiCO3 ni 700° da parchalash yoʻli bilan ham olinadi. Maxsus shishalar olishda, sir, emallar va boshqa ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Litiy ftorid Gʻ — rangsiz kristall; suyuqlanish temperaturasi 849°, qaynash temperaturasi 1700°, zichligi 2600 kg/m3, 1000° da bugʻlana boshlaydi. Suvda juda sekin, nitrat va sulfat kislotada oson eriydi. Metallarni eritish va payvandlashda, kislotaga chidamli shaffof shisha, emal va sirlar, lyuminofor va lazer materiallar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Litiy xlorid, LiCl — rangsiz kristall; zichligi 2070 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 610°, qaynash temperaturasi 1382°. Suvda yaxshi eriydi. Litiy xlorid spirt va boshqa organik erituvchilarda erishi bilan NaCl va KS1 dan farq qiladi. Xavoni konditsiyalashda, organik sintezda, fotoreagentlar ishlab chiqarishda, batareya va flyuslar tayyorlashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Litiy rudalari

Litiy rudalari - tarkibidagi litiyning konsentratsiyasi ajratib olish iqtisodiy jihatdan foydali darajada boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Litiyning ushbu rudalardagi maʼlum boʻlgan 40 dan ortiq minerallari qatoriga spodumen, petalit, lepidolit, ambligonit, sinnvaldit va boshqa kiradi. Odatda, bu xildagi rudalar togʻ jinslarini greyzenlanishi va pegmatitlarni tashkil topish jarayonlarida yuzaga keladi. Rudalanish masshtablari va konning yuzaga kelish sharoitlari boʻyicha ham dunyoda noyob boʻlgan Shavozsoy koni 1970-yilda Toshkent yaqinida ochilgan. Litiy rudalari kora slanetsli, xususan, organik moddalar (uglerod-kremniy karbonatli alevrolitlar va boshqalar) bilan toʻyingan vulkanogen choʻkindi formatsiyalardan iborat boʻladi. Rudalar postmagmatik jarayonlar bilan bog-liq holda 500—700° temperaturada 3–7 km chuqurlikda hosil boʻladi. Litiy oksidi zaxirasi 165 ming t dan ortiq, rubidiy oksidi 16 ming t, seziy oksidi 7 ming t ni tashkil etadi. Litiy oksi-dining togʻ jinslaridagi oʻrtacha miqdori 0,4—06% ga teng . Gidroslyudamon-tmorillonit, fengit va polilitionit, litiy minerallari hisoblanadi. Litiy rudalari konlarining barchasi amalda kompleks konlardir. Litiydan tashqari bir qancha qimmatbaho komponentlar ajratib olinadi.

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Litiy organik birikmalar

Litiy organik birikmalar - tuzilishida uglerod-litiy bogʻi boʻlgan birikmalar. Alifatik Litiy organik birikmalar rangsiz kristall modda (CH3Li va C2H5Li), haydalmaydigan qovushoq suyuqlik (C7H15Li, CgH|7Li, C,H,,Li, Cl0H2,Li, CuH23Li, Cl2HHLi) yoki mumsimon moddalar (yuk saqlari). Alifatik Litiy organik birikmalar (CH3Li dan tashqari) uglevodorodlar va efirlarda yaxshi eriydi. Aromatik Litiy organik birikmalar oq yoki sargʻish kristall moddalar; efirlarda eriydi. Uglevodorodlarda erimaydi. Reaksiyaga juda faol kirishadi; kimyoviy faolligi magniyorganik birikmalardan ustun. Karbonat angidrid, kislorod va namlik taʼsirida buziladi. Shuning uchun hamma re-aksiyalar azot yoki argon atmosferasida oʻtkaziladi. Litiy organik birikmalar suv, spirt, kislotalar va boshqa taʼsirida parchalanadi. Litiy metalini xlorli va bromli alkillar bilan oʻzaro taʼsir ettirib yoki litiyni simoborganik birikmalar bilan birga qizdirib olinadi. Litiy organik birikmalar almashinish reaksiyalarida, divinilni polimerlashda ishlatiladi.

Manbalar
Fyodor Litke

Fyodor Petrovich Litke (1797.17.9 — Peterburg — 1882.8.8) — rus dengizchi sayyohi va geografi. Arktikani tadqiq qilgan. Graf (1866), admiral (1855), Peterburg Fanlar Akademiyasining muxbir aʼzosi (1829), faxriy aʼzosi (1855) va prezidenti (1864). Bir necha rus va xorijiy ilmiy muassasalarning faxriy aʼzosi, Parij Fanlar Akademiyasining muxbir aʼzosi. 1817—19 yillarda V. M. Golovnin rahbarligida dunyo aylana sayohatda ishtirok etgan. 1821—24 yillarda Novaya Zemlya o.lari sohillarini, Barens va Oq dengizlarni tadqiq etgan ekspeditsiyaga boshchilik qilgan. 1826—29 yillarda dunyo aylana ekspeditsiyaga rahbarlik qilib, Bering dengizi sohillarini oʻrgangan. Karolina arxipelagidagi 12 orolni kashf qildi. L. Rossiya Geografiya jamiyatiga 1845 — 50 va 1857—72 yillarda rahbarlik qilgan. 1873-yilda Rossiya Geografiya jamiyati L. nomida Katta oltin medal taʼsis etdi. Novaya Zemlya o.laridagi burun, yarim orol, tog va qoʻltiq, Frans-Iosif Yeridagi orol va boshqa L. nomiga qoʻyilgan.

Manbalar 
 Chetirexkratnoye puteshestviye v Severniy Ledovitiy okean na voyennom brige "Novaya Zemlya" v 1821 — 1824 godax, 2 izd., M., 1948; Puteshestviye vokrug sveta na voyennom shlyupe "Senyavin" v 1826—29 gg ., 2 izd., M., 1948.

Adabiyot 
 Alekseyev A. I ., Fyodor Petrovich Litke, M., 1970.

 

1797-yilda tugʻilganlar
1882-yilda vafot etganlar
28-sentabrda tugʻilganlar
20-avgustda vafot etganlar
Lito...

Lito... (yun. lithos — tosh) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, tosh, togʻ jinslariga oidlik maʼnosini bildiradi (mas, litogenez, litografiya).

Manbalar
Litogenez

Litogenez (lito... va genez) — choʻkindi togʻ jinslarining hosil boʻlishi va keyingi oʻzgarishidagi tabiiy jarayonlar majmui. L.ning asosiy omillari — tektonik harakatlar va iqlim. L. toʻgʻrisidagi ilk tushuncha 1893—94 yillarda nemis olimi I. Valter kl. L. siklida quyidagi 5 bosqichni ajratadilar: 1) yuza katlam gipergenezi — dastlabki tub togʻ jinsining fizik, kimyoviy jarayonlar taʼsirida parchalanishi, hosil boʻlishi va joydan joyga koʻchi-shi; 2) sedimentogenez — choʻkindilarning suv oqimi oxirgi manziliga yetib borishi va muqim choʻkishi; 3) diagenez — suvga toʻyingan choʻkindining fizik-kimyoviy muvozanatlashuvi, uning turgʻun holatdagi choʻkindi jinsga aylanishi bilan yakun topishi; 4) katagenez — chuqurlikka yotqizilgan choʻkindi jinsning temperatura va bosim ostida, ay-rim hollarda gaz va turli tuzlarga toʻyingan suv taʼsirida oʻzgarishi; 5) metagenez, metamorfizm — tobora chuqurroqda joylashayotgan choʻkindi jinslar tarkibining oʻzgarishi. N. M. Straxov L.ning gumid (sernam), muzlikli, arid (quruklik) va vulkano-gen — choʻkindili tiplari mavjud ekanligini 1956-yil isbotladi. Gumid L. sernam iqlimli rayonlarda quruqlik va dengizda; muzli L. — muzliklar bilan qoplangan materiklarda; aridlisi quruq iqlimli materik va dengizlarda; vulkanogen choʻkindilisi — choʻkindisi harakatda boʻlgan vulkan atrofiga xosdir.

Keyingi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar qad. geologik davrlarda gumid hamda arid iqlim L. mavjudligini koʻrsatadi. Masalan, Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyo xududlarida tarqalgan yura va boʻr davrlari yotqiziqlari orasidagi koʻmir, boksit va kaolin giltoshlar gumid L.ning, mezozoy va kaynozoy eralarida hosil boʻlgan qalin ohaktosh osh tuzi, gips-angidrid va kizil tosh qatlamlari esa arid (quruq va issiq) L.ning yorqin dalilidir.

L. bilan koʻp foydali qazilma konlari [koʻmir, neft, tabiiy gaz, temir, marganets rudalari, boksit (alyuminiy), fosforit va boshqa] bogʻliq.

Manbalar
Litografiya

Litografiya (yunoncha: lito.. + grapho – yozaman) — 1) Ohaktosh (litografik) toshga relyefsiz, litografiya toshi yoki qalami bilan tushirilgan bosma qolip; toshbosma; shunday toshbosmada matn bosish, chop etish usuli; 2) Shu usulda bosilgan matn yoki asar; 3) Shunday usulda matn nashr etadigan korxona yoki sex; toshbosmaxona; 4) Shu usulda rassomlar tomonidan yaratiladigan grafika asarlari.

Tasvirning oraliq (probel) elementlariga azot kombinata (toshda) yoki fosfor kombinata (metallda) eritmasi hamda kolloid bilan ishlov beriladi, natijada bular boʻyoq olmaydi. Boʻyoq bilan qoplangan tasvir bevosita qogʻozga koʻchiriladi. Litografiyani 1798-yilda germaniyalik A. Zenefelder kashf qilgan. Shundan soʻng 1806-yilda Myunxenda, 1816-yilda Parijda, 1822-yilda Londonda dastlabki litografia ustaxonalari tashkil qilingan. XX asrning 30-yillaridan boshlab litografiya oʻrnini ofset bosma egallay boshladi.

Manba
Litokimyoviy syomka

Litokimyoviy syomka, metallometrik sʼyomka — foydali qazilmalarni izlashning eng muhim geokimyoviy usuli, tog jinslari va ularning nurash mahsullari kimyoviy tarkibini rejali ravishda oʻrganishga asoslangan. Litokimyoviy sʼyomka olingan namunalarning barcha xususiyatlarini kimyoviy va spektral metodlar yordamida aniqlaydi. Natijada foydali qazilmaning asosiy yoki yoʻldosh elementlarining lito-kimyoviy anomaliyalari, tarkibi aniklanadi. Litokimyoviy anomaliya zonasida rudani qazib olish va uning sanoat ahamiyatini aniklash maqsadida qidiruv-razvedka ishlari olib boriladi. L.yeda konlarning joylanish krnuniyatini aniklash maqsadida dare va ariqlarning quruq oʻzanlaridagi allyuvial-prolyuvial yotqiziqlar tekshirib koʻriladi. Litokimyoviy sʼyomka oʻrganilayotgan hududning relyefi, geologik tuzilishiga qarab har xil zichlik (2,0x0,5 km; 500x50 m; 100x20 m) hamda masshtabda (1:200000; 1:50000; 1:10000) oʻtkazi-ladi va geologik, geofizik sʼyomkalar bilan birga olib boriladi. Litokimyoviy sʼyomka natijasida foydali qazilmaning harita, kesma va elementlar tarkibi grafigi tuziladi. Litokimyoviy sʼyomka yordamida kuplab rangli va noyob metall konlari topilgan (mas, Oʻzbekistonning oltin rudali Muruntov koni).

Manbalar
Litologik-fatsial xaritalar

Litologik-fatsial xaritalar, litologik-paleografik xaritalar — muayyan geologik yoshdagi choʻkindi va choʻkindi-vulkanogen jinslar litologik tarkibi va kalinligining tektonik rejimi va ular sedimentatsiyasining tabiiy-geografik sharoitlariga bogʻliq holda fazoviy oʻzgarishlarini aks ettiradi. Bir haritada belgilar majmuasining bir biriga mos holda tasvirlash belgilashning turli sistemalari yordamida: qatlamlar litologik tarkibi — shtrix belgilari bilan; ularning qalinligi — uzluksiz chiziklar (izopaxitlar) bilan; paleogeografik sharoitlar quyuq rangli fonda; chaqiq jinslar va oqimlar yoʻnalishi — harakat chiziqlari (strelka) bilan; oʻziga xos autigen minerallar va litologik fatsial hamda iqlim zonalari chegarasini belgilovchi organik krldiklari — masshtabdan tashqari shartli belgilar bilan amalga oshiriladi. Barcha shartli belgilar ularning izohlari bilan shartli belgilar jadvaliga olib chiqiladi.

L.-f.x. haritalashtirilayotgan region oʻramida quruqyaik va suv havzalarining u yoki bu geologik davrda taqsimlanishi, quruqlik va dengiz tubining taxmin qilingan relyefi, qadimgi daryo vodiylari holati, turli choʻkishshlar toʻplangan joylar, iqlimiy zonallik va oʻtmishning boshqa tabiiy-geografik holatlarini aks ettiradi. Regionning barcha choʻkindilari kesmasini uzluksiz (asrma-asr) qamrab olgan L.-f.x. seriyasi choʻkindilar toʻplanishi va mu-hitning tabiiy geografik taraqqiyotini aks ettiradi va ular oʻrtasidagi bogʻliklikni aniklashga hamda fauna va floraning sharoitlari va tarqalishini va chukindi, foydali kazilmalarning shakllanishini tiklashga imkon beradi. L.-f.x. 1967—69 yillarda nashr etilgan 4 jildli "Litologiya-paleogeografik haritalar atlasi"da berilgan.

Manbalar
Litoral

Litoral (yun. lithoralis - qirgʻoqqa tegishli) — dengiz sohilining suv bosib turadigan suv koʻtarilish-qaytish zonasi. Moʻʼtadil iqlim L. ida bir kechakunduz va yil davomida harorat, suvning shoʻrlanishi ancha oʻzgarib turadi. Shu sababdan L. da keng mikyosda moslanish xususiyatiga ega boʻlgan evribiont turlar: suvoʻtlar (asosan, fukussimonlar, diatom suvoʻtlar), qisqichbaqasimonlar (balanuslar, yonlab suzarlar), aktiniyalar, korall poliplar, mollyuskalar (midiya, littorina va boshqalar) va boshqa organizmlar yashaydi. Qishda L. muzlab krlishi mumkin, shuning uchun ayrim organizmlar sublitoralga koʻchib oʻtadi, boshqalari oʻzining faol hayotiy xususiyatlarini saqlab qoladi. Moʻʼtadil iqlimda 1m2sovuq L.da 5– 10 kg biomassa hosil boʻladi. Arktika yoki Antarktida taʼsirida L.da deyarli hayot boʻlmaydi. Chuchuk suvli koʻllarda L. 5–7 m chuqurlikkacha hayotga eng boy zona hisoblanadi.

Manbalar
Litoral yotqiziqlar

Litoral yotqiziqlar - dengiz yoki okean suvining koʻtarilish-qaytish zonasining yotqiziqpari (litorallar). Tarkibi boʻyicha xilma-xil: turli darajadagi tabiiy silliklangan valunlar, shagʻal, qum, balchiqli choʻkindilar, baʼzida organik qoldiklarning katta miqsori borligi kuzatiladi. Hozirgi Litoral yotqiziqlar faqatgina tor zona chegarasida uchraydi. Qadimgi Litoral yotqiziqlar qirgʻoqchiziklarining siljishi natijasida shakllangan. Dengiz transgressiyalari vaqtida Litoral yotqiziqlar dengiz yotqiziqlarining boshqa tiplari ostida koʻmilib qolgan. Turli genezisdagi nisbatan qad. jinslarning keskin yuvilgan yuzasiga choʻkkan holda kesimlarda quruqlik yotqiziqlarida yaxshi saqlanadi. Litoral yotqiziqlar bilan dengiz va okean sohillari sochmalari (monatsit, kassiterit va boshqalar) ham bogʻliq.

Manbalar
Litota (badiiy adabiyot)

Litota (yun. litotes — soddalik), tafrit — badiiy adabiyotda kichraytirib tasvirlash usuli (qarang Kichraytirish).

Manbalar
Litofil elementlar

Litofil elementlar (lito... va yun. phileo — sevaman) — tog jinslari kimyoviy elementlari. Norveg geokimyogari, V. M. Goldshmitning elementlar geokimyoviy tasnifi (1923) boʻyicha Yer pusti (litosfera) minerallarining asosiy qismini tashkil etuvchi kimyoviy elementlar (53 element) guruhi. Tabiatda bu elementlarning asosiy massasi silikatlar tarkibiga kiradi. Shuningdek, Yer pustila Litofil elementlarning kislorodli, kremniyli, alyuminiyli birikmalari ham nihoyatda koʻp tarqalgan. Litofil elementlar Yer poʻstining taxminan 93% massasini, okean suvlaridagi tuzlarning deyarli 97% ni tashkil etadi. Soʻnggi maʼlumotlarga koʻra, har bir kimyoviy element materiyaga xos boʻlgan barcha xilma-xil xususiyatlarga ega. Har bir kimyoviy elementning oʻziga xos alohida xususiyatlari oʻzi mavjud boʻlgan sharoitlarga bogʻliq ravishda namoyon boʻladi.

Manbalar
Litofitlar

Litofitlar (lito... va yun. phyton — oʻsimlik), petrofitlar — tosh va qoyalarda yoki ularning yoriklarida oʻsadigan oʻsimliklar. L. — toshloq yerlarda unib chiqadi; qoyalarning yemirilishida birlamchi omillardan boʻlib, tuproq qatlami hosil qilishda ishtirok etadi.

Manbalar
Litr

Litr (, ) — metrik oʻlchov sistemasida hajm va sigʻim oʻlchov birligi. Qisqacha l bilan belgilanadi. Oʻlchovlar va tarozilar boʻyicha Bosh anjuman 1964-yilda 1l=1 dm3=0,001 m3 deb qabul qilgan. L.ning avvalgi qiymati 1,000028 dm3 ga teng boʻlgan. 1 l — bosimi 760 mm simob ustuniga teng boʻlgan va eng katta zichlik (temperaturasi 4°)dagi 1 kg kimyoviy sof suvning hajmiga teng.

Manbalar
Dmitriy Lixachev

Dmitriy Sergeyevich Lixachev [1906.15(28).11, Peterburg - 2001, SanktPeterburg] — rus adabiyotshunosi, jamoat arbobi, akademik (1970). 1928-yilda Leningrad universitetini tugatio. Rus adabiyoti instituti (Pushkin uyi)da (IGA)... ilmiy faoliyatini boshlagan. 1954-yildan shu institutda qad. rus adabiyoti boʻlimi mudiri, Leningrad universiteti professor (1946—55). 1928—32 yillarda repressiyaga uchragan. Lixachev 10—17-asrlar rus adabiyoti va madaniyati tarixchisi sifatida rus adabiyotshunosligining muhim nazariy masalalari bilan shugʻullanib kelgan ("Igor jangnomasi", 1950; "Qadimgi rus adabiyotida inson", 1958; "Andrey Rublev va Yepifaniy Premudriy davridagi Rus madaniyati", 1962 va boshqalar). Lixachevning qadimgi rus adabiyotining paydo boʻlishi, unda inson harakterining tasvirlanishi, adabiy yoʻnalishlar, janr va uslub tizimlarining tashkil topishi haqidagi asarlarida adabiyot, xalq ijodi va tasviriy sanʼat uzviy aloqada oʻrganilgan: "Qadimgi rus adabiyoti poetikasi" (1979), "Rus tabiati haqida qaydlar" (1981), "Oʻtmish—kelajakka" (1985). "Matnshunoslik" asarida matnshunoslikning mustaqil fan ekanligini isbotlab berdi. Lixachevning mazkur monografiyasi va boshqa tadqiqotlari oʻzbek matnshunoslik fanining shakllanishiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

Sovet yozuvchilari
Lixenologiya

Lixenologiya (yunoncha: Ieichen - lishaynik va ... logiya), lishaynikshunoslik — lishayniklar toʻgʻrisidagi fan, botanikaning bir boʻlimi. Lishayniklar haqidagi dastlabki maʼlumotlar Teofrast (miloddan avvalgi 4-3-asrlar) asarlarida uchraydi. 18-asr oxirigacha lixenologik ishlar, asosan, floristik tarzda boʻlgan. Shved botanigi E. Aharius (1757—1819) L.ga asos solgan. 19-asrning 20-yillarida nemis botaniklari G. Meyer va F. Valtrotning lishayniklarning anatomik tuzilishi, oziqlanishi va koʻpayishi toʻgʻrisidagi ishlari eʼlon qilindi. Nemis botanigi S. Shvendener 1867—69 yillarda lishaynik — zamburugʻ va suvoʻtlardan iborat murakkab organizm ekanligini isbotladi. Oʻzbekistonda lishayniklarning bir nechta turi uchraydi. Lekin ular hali yaxshi oʻrganilgan emas.

Manbalar
Yevgeniya Lixovich-Shamsheva

Yevgeniya Mixaylovna Lixovich-Shamsheva (1887.20.1 — Toshkent — 1979.22.12) — aktrisa va opera xonandasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1949). Peterburg konservatoriyasida oʻqigan (1906). Ijodiy faoliyatini 1906-yildan Toshkentda dramatik aktrisa sifatida havaskorlik toʻgaraklarida boshlagan. 1918—1923-yillarda Toshkentdagi Rus opera teatrida Natasha (A. Dargomijskiy, "Suv pariyey"), Liza, Tatyana (P. Chaykovskiy, "Qargʻa motkasi", "Yevgeniy Onegin"), Margarita (Sh. Guno, "Faust") kabi partiyalarni ijro etgan. 1923—39 yillarda Rossiyaning turli shahar operetta teatrlarida ishlagan. 1941—51 yillarda Toshkentdagi Harbiylar teatrida Murzavetskaya, Shablova (A. Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar", "Kechikkan sevgi"), Mariya Nikolayevna (K. Simonov, "Rus kishilari") singari rollarni yaratgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
Litsey

Litsey () - 1) Gʻarbiy Yevropa, Lotin Amerikasi, Afrikaning bir qancha mamlakatlaridagi umu-miy oʻrta taʼlim oʻquv yurtlari; 2) Rossiya Federatsiyasidagi ayrim umumiy oʻrta taʼlim va hunar oʻquv yurtlarining nomi; 3) Oʻzbekistonda oʻrta maxsus oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yilda qabul qilingan "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" va "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuniga muvofiq, akademik litsey sifatida tashkil etilgan.

Manbalar