MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
El Tio

El Tio („amaki“ nomi bilan atalgan) ― Potosi konida joylashgan boliviyaliklar orasida keng tarqalgan yovuz ruhdir. Yer osti dunyosi, shu jumladan yer osti boyliklarining himoyachisi edi. El-tio haykallari odatda konlarning kirish qismida joylashtirilgan. Potosi aholisi asosan katoliklardir, ammo bu yer osti mudofaasi bilan bogʻliq boʻlgan El-Tioga boʻlgan ishonchini istisno qilmaydi.Shu bilan birga, tarixiy maʼlumotlarga koʻra, bu ruhga boʻlgan ishonch ispaniylar Boliviyaga kelishidan oldin ham paydo boʻldi. Aslida, uni „amakisi“ ismi (Konchilar jiyanlari bilan qarindoshligini koʻrsatishga moʻljallangan va shuning uchun ularni himoya qilish zarurati) 1676 va 1736-yil orasida paydo boʻlgan.

Tashqi koʻrinish 
El-Tioning tanasi bir parcha javhardan, shuningdek, loydan qilingan. El-Tio shoxlar, echki soqoli va tik jinsiy olat bilan tukli va kosmatli tasvirlangan. Baʼzan rang-barang lentalar bilan bezatilgan. Konchining metall chiroqlarining boʻlaklari yoki yonib ketgan lampochkalari uning koʻz teshigiga solinadi. El Tioning ogʻzi ochiq, oʻtkir tishlari shisha yoki kristall parchalaridan chiqib turadi.

Marosimlar 

Pastga tushishdan oldin konchilar El Tioga qurbonlik qilishadi, bu ruhni tinchlantirish va yer osti paytida uning yordamini olish uchun moʻljallangan. El-Tioning konchilarni baxtsiz hodisalardan qutqarishi va koʻproq gavhar qazib olishlariga yordam berishi kutilgan. El-Tio uchun qurbonlik, odatda, spirtli ichimliklar, sigaretalar, koka barglari, haykal yaqinida qoldirilgan shirinliklardan iborat edi. surtilgan.

Madaniyatdagi tasvir 

 El-tio haqidagi hikoyalar „Mines Tales“ kitobida chop etilgan Boliviyalik yozuvchi Viktor Montoya, hozirda Stokgolmda yashovchi konchilardan kelgan.
 2013-yilda ingliz musiqachis Naughty Boy „la la la la la“ qoʻshigʻini chiqardi, uning videosida yigʻi bilan odamlarni davolay oladigan bola haqidagi Boliviya afsonasi koʻrsatilgan. Klip oxirida bola va uning hamrohlari tashlandiq konga keladi va bola El Tio haykali bilan yolgʻiz qoladi (afsonaga koʻra, jinni magʻlub etish yoki uning qurboni boʻlish uchun).

Adabiyotlar 

 Maykl Taussig. Janubiy Amerikadagi iblis va tovar fetişizmi, 1980-yil.

Manbalar

Havolalar 

 Xaver Klaure C. El Tio de la mina (Ensayo) )
 El Tio va Citizendium entsiklopediyasida )
 SHAYTONDAGI KONCHI  (El Tio hujjatli filmining tavsifi) )
 El tío de las minas bolivianas  (El Tio haqida umumiy maʼlumot, fotosuratlar va videolar tanlovi bilan) )
 Milliy va etnik dinlar
 Xalq xristianligi
Jinlar
 Lotin Amerikasi madaniyati
Elektrion

Elektrion (boshqa-Grech. Qadimgi yunon mifologiyasida (Peloponnes) Mikena shahridagi Argolid qiroli.Boshqa versiyaga koʻra, u Mideya shahrida hukmronlik qilgan. Persey va Andromedaning oʻgʻli. Anaksoning turmush oʻrtogʻi (Yevredik— versiyasi; yoki Lisidikning), Alkmenning bolalari , Gorgofon, Filon, Keleney, Amfimah, Lisinom, Heyomah, Anaktor, Arhelay (yoki Alkmen, Gorgofon, Perilay, Kelaney, Amfima, Nomiy, Deimah, Epilay, Yevribiy). Frigiyalik Mideyadan, Likimniy badbaxt oʻgʻli. Uning 8 nafar oʻgʻli tofiylar tomonidan oʻldirilgan.

Oʻgʻillarining vafotidan keyin u teleboylarga (tafislarga) qarshi yurishga qaror qildi. Tasodifan uning kuyovi Amfitrion tomonidan oʻldirilgan. Amfitrion uni oʻgʻirlangan podasini qaytarib berdi, lekin sigirlardan biri qochib keta boshladi. Amfitrion unga tayoq uloqtirdi, u sigirning shoxlariga tegib, Elektrionning boshiga tushib, uni oʻldirdi. Baʼzi versiyalarga koʻra, Amfitrion tomonidan Alkmen bilan turmush qurish munosabati bilan toʻy marosimida oʻldirilgan.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Argolide Afsonalari
Shohlari Myken
Perseus (mifologiya)
Elevsin

Elevsin (qahramon, Elevs, boshq .λλευσίς) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni. U asos solgan shahar nomi bilan atalgan qahramon. Germes va Dayraning oʻgʻli, Okeanning qizilari. Boshqa bir versiyaga koʻra, Ogigning oʻgʻli.

Unga koʻra, Kotoneyning rafiqasi, Triptolemning oʻgʻli. Demeter Elevsinni hayotdan mahrum qildi, chunki u ungning ortidan josuslik qilgan.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Attica Afsonalari
 shahar Eponimlari
Tiago Alkantara

Tiago Alkantara( Ispancha: Alcántara; 1991-yil  11-aprelda tavallud topgan). Tiago — hozirgi kunda Angliya premyer ligasining  Liverpul klubi hamda  Ispaniya milliy terma jamoasi markaziy yarim himoyachisi hisoblanadi. U shuningdek, Ispaniyaning  Barselona va  Germaniyaning  Bavariya klubi futbolchisi boʻlgan.

Hayoti 
Tiago oʻz oilasida eng katta farzand boʻlib,  Italiyada dunyoga kelgan. Uning ota-onasi braziliyalikdir. Tiago 14 yoshida  Barselonaning La Masia akademiyasiga qabul qilinadi.  Barselona futbol klubida 2009-yil debut qiladi. Ushbu klub bilan 4 ta La liga titulini, UEFA Chempionlar ligasi va Klublar oʻrtasida jahon chempionati kuboklarini qoʻlga kiritgandan soʻng,  Bavariyaga 25€ mln evaziga transfer qilinadi.
 Germaniyada Tiago 16 ta sovrinni qoʻlga kiritdi, shu jumladan: ketma-ket yetti marta Bundesliga va UEFA Chempionlar Ligasi.  Bavariyadagi soʻnggi mavsumida trebl qayt etdi. 2020-yilda u  Liverpul klubi bilan 20 million funt sterling evaziga shartnoma imzoladi.  Liverpul bilan u 2022-yilda Angliya kubogini qoʻlga kiritdi.
Otasi — Mazinyo, onasi- Valéria Alcântara. Otasi  1994-yilgi futbol boʻyicha Jahon chempioni, onasi  Braziliya voleybol terma jamoasi aʼzosi boʻlgan. Akasi Rafinya Alkantara hozirgi kunda Real Soseydad klubi futbolchisi. Tiago Alkantara Ispaniya va Braziliya fuqarosi hisoblanadi.

Shaxsiy karyera 

Tiago Alkantara — jahon miqyosidagi mashhur futbol yulduzi. Uning oʻyin uslubi Pep Gvardiola taktikasiga juda mos keladi. U  Bavariya tarkibida UEFA Chempionlar Ligasi 2019-2020-yilgi mavsumi hamda Germaniya Bundesligasi tarkibidan joy olgan. Tiago turli klublarda toʻp tepgani sababli 5 tilda soʻzlashadi:  Ispancha,  Portugalcha,  Kataloncha,  Nemischa hamda  Inglizcha.
 ʼʼMen klub maʼmuriyatidan faqat Tiagoni soʻradim va men ularga shart qoʻydim Tiago yoki hech kim — Xosep Gvardiola matbuot anjumanidanʼʻ

Yutuqlari 
Ispaniya  Barselona
  La liga :(4)2008-09, 2009-10, 2010-11, 2012-13
  Ispaniya kubogi: 2011-2012
  Ispaniya super kubogi : (2)2010, 2011
 UEFA Chempionlar Ligasi: 2010-11
 UEFA superkubogi : 2011
 FIFA Klublar oʻrtasidagi Jahon chempionati: 2011

Germaniya  Bavariya
 Bundesliga: (7)2013-14, 2014-15, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19, 2019-20
 UEFA Chempionlar Ligasi: 2019-20

Angliya  Liverpul
 Angliya kubogi: 2021-22
 Angliya liga kubogi: 2021-22

Manbalar

Havolalar 

 *https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/player/thiago-alcantara
 *https://www.independent.co.uk/sport/football/liverpool-thiago-alcantara-premier-champions-league-b2048183.html
 1991-yil tugʻilganlar | Kishilar | Futbolchilar | Futbol | Ispaniya
Lesoklar

Lesoklar (shuningdek, lesaki, lesyaki; kashub tilida: lesôcë, lesôce, ) — Kashubiya hududining shimoliy qismida istiqomat qiluvchi kashubiyaliklarning subetnik guruhi - shimoldan Mexovo qishlogʻi (), janubdan — Shemud qishlogʻi (kashub tilida: Szëmôłd, ), Pomorsk voevodaligidagi Putskiy va Veyherovo chegarasida joylashgan. Lesoklar sharqdan bilyaklar yerlari, shimoldan — krokovyanlar yoki yarim bilyaklar yerlari bilan chegaradosh hududga joylashdilar. Barcha kashubiyaliklar singari, lesoklar ham katoliklardir.

Lesoklarning nomi ular yashaydigan shimoliy Kashubiyaning oʻrmon hududlari bilan bogʻliq.

Lesoklar shimoliy kashub dialektining shimoli-sharqiy lahjalaridan foydalanish bilan ajralib turadi, ular birgalikda Lesok lahjasi (). F. Lorenz tasnifidagi Lesok lahjasi Lenchitsa yaqinida kichik maydonni egallagan (), Mechovo va Shemud oʻrtasidagi mintaqada F. Lorenz qishloqcha putsk, redcha, rumcha, lesokcha va boshqa Shimoliy Kashubiya dialektlarini ajratib koʻrsatdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
Polsha aholisi
Kashublarning subetnik guruhi
Parilar malikasi

Parilar malikasi () — Irlandiya va Britaniya folklorida parilarni boshqaradigan malikda deb ishonilgan afsonaviy qahramon malika. Uilyam Shekspirning asarlari taʼsirida u ingliz tilli madaniyatda koʻpincha Titaniya yoki malika Mab nomi bilan bogʻlaniladi.

Mifologiyada 
Irlandiya folklorida qirol Finvarraning rafiqasi va sidlarning soʻnggi oliy malikasi Una yoki Unach deb atalgan (), Shimoliy Angliya va Quyi Shotlandiya balladalarida u Elflar, yaʼni parilar malikasi deb nomlangan.

Bu qahramon, shuningdek, Morgan nomi (Arturiana siklidagi pari Morgana) yoki yuqorida aytib oʻtilganidek Mab varianti bilan bogʻliq. Ingliz tilidagi „Bolalar balladalari“ toʻplamga kiritilgan () „Tam Lin“ va „Qofiyachi Tomas“ nomli ikkita balladada malika nafaqat goʻzal va jozibali, balki qoʻrqinchli va halokatli sifatida ham taqdim etiladi. Afsonalardan biriga koʻra, Parilar malikasi mahliyo qiluvchi goʻzallikda yengil liboslarda oq otda yuradigan goʻzal sayyoh xonim sifatida koʻrinadi. Yana bir afsonada, Parilar malikasi har yetti yilda doʻzaxga soliq toʻlagan. Uning oʻynashlari esa qurbonlar sanalgan. Boshqa bir rivoyatga koʻra, malika oʻzi yoqtirgan erkakni yetti yil muddatga oʻz qirolligiga olib ketishi mumkin, faqat bir shart bilan, erkak u yerda boʻlgan vaqt davomida sukut saqlashi shart. Vaʼdasiga vafo qilib qaytganida u bashorat qila olish kabi gʻayritabiiy qobiliyatlarga ega boʻladi

Adabiyotda 
William Shakespeare ham Edmund Spenser singari oʻz asarlarida Parilar malikasiga oʻxshash qahramonlarni yaratishda u haqdagi ertaklardan foydalangan: Spenser "Parilar malikasi" poemasida, Shekspir "Yoz tunidagi tush" komediyasida ushbu qahramondan foydalangan. Spenserning „Parilar malikasi“dagi qahramoni Gloriana deb atalgan. Bundan tashqari, Tanakvill nomi bilan ham yozilgan, bu ehtimol, Tarquiniusning rafiqasi Priska nomidan kelib chiqqan. Shekspirning soʻnggi asarida Oberonning rafiqasi boʻlgan parilar malikasi Titaniya deb atalgan. U bu ismni Rim maʼbudasi Diananing epiteti sifatida Ovidiydan olgan. Diana muntazam ravishda demonologik adabiyotlarda parilar qirolligi hukmdori sifatida tasvirlanadi. Masalan, Britaniya qiroli Jakov muallifligida „Demonologiya“da yozilishicha, Parilar malikasi „ruhlarning toʻrtinchi turiga mansub boʻlib, uni butparastlar Diana deb atashgan va uning sargardon saroyi ahlini oramizda parilar yoki bizning yaxshi qoʻshnilarimiz deb atashadi“.

J. M. Barri Piter Pan haqidagi eng qadimgi romanlardan biri „Kichik oq qush“da parilar malikasini Mab nomi bilan ataydi. Ammo u ijobiy tusdagi qahramon sanaladi.

Neobutparastlikda 
Rim Dianasiga oʻxshash, oʻrmon arvohlari malikasi hisoblanib, Charlz Lelandning Aradia (Jodugarlar malikasi) toʻgʻrisidagi kontseptsiyasi asosida paydo boʻlgan ayrim yangi butparastlik harakatlari paydo boʻlishiga taʼsir koʻrsatdi

Manbalar
Xrisaor

Xrisaor (, „oltin qilich“) — qadimgi yunon mifologiyasida Poseydon va Gorgona Meduzaning oʻgʻli, Persey Gorgonaning boshini kesib tashlaganida tugʻilgan. Qoʻlida oltin qilich bilan tugʻilgan. Pegasning ukasi.

Xrisaor va okeanida Kalliroya dahshatli uch boshli Gerionning ota-onasidir.

Diodorning talqiniga koʻra, Xrisaor Iberiya qiroli boʻlib, uning 3 oʻgʻli boʻlgan (uch boshli Gerion haqidagi afsona shunday talqin qilinadi).

Manbalar 

Gorgona Meduza
Qadimgi yunon mifologiyasida Gʻarbiy Oʻrta yer dengizi
Qadimgi yunon mifologiyasida afsonaviy mavjudotlar
Goltug nagara

Goltug nagara (qoʻltiq nogʻora, ) — ozarbayjon xalq zarbli cholgʻu asbobi. Ozarbayjon xalq musiqasida eng keng tarqalgan zarb vositalaridan biri.

Etimologiya 
"Nagara" tarjimada „nogʻora“ va „goltug“ — „qoʻltiq“ degan maʼnoni anglatadi.

Tavsif 
Ansambllar va orkestrlarning bir qismi sifatida ishlatiladi. Ikkala qoʻlning kaftlari va barmoqlari bilan oʻynaydi. (baʼzan ikkita engil tayoq yordamida). Oʻyin davomida slap, tremolo, trill va chertish kabi texnikalar qoʻllaniladi.

Kuchli ovoz dinamikasiga ega boʻlgan nagara turli xil timbr soyalarini chiqarib olish imkonini beradi va unda ochiq havoda ham oʻynash mumkin. Anʼanaviy folklor marosimlarida, xalq teatr oʻyinlarida, shuningdek, djanga, Yalla va boshqalar kabi raqslarda goltug nagara ishlatiladi. Uning korpusi yongʻoq, oʻrik va boshqa turdagi daraxtlardan qilinadi, membranasi esa qoʻy terisidan tayyorlanadi. Balandligi 350-360 mm, diametri 300-310 mm.

Yana qarang 
 Nogʻora
 Joʻra nogʻora
 Boʻyik nogʻora
 Gosha-nagara

Havolalar 
 Нагара в Большой советской энциклопедии
 Видеоролик игры на нагаре группы «Ритм» Натига Ширинова
 Nağara
 Азербайджанские музыкальные инструменты
 Nagara show
Barabanlar
Ozarbayjon musiqa asboblari
Ull

Ull (qad. skand, *Wulþuz „shon-sharaf“dan) — skandinav mifologiyasida kamondan otish bilan bogʻliq iloh. Islandiya manbalarida Ull deyarli eslanmaydi, ammo bu nom Norvegiya va Shvetsiyaning tarixiy toponimiyasida keng tarqalgan.

Snorri Sturlusonning „Kichik Edda“ asarida Ull faqat ikki marta tilga olinadi — bir marta Sifning oʻgʻli va xudo Torning oʻgay oʻgʻli, kamonchi va changʻi uchuvchisi; va yana bir marta kenning muhokamasida — kamondan otish, changʻi uchish, ov va qalqonlar xudosi sifatida; qalqonni boshqacha tarzda „Ull kemasi“ deb atash mumkinligi ham aytiladi. Bundan tashqari, „Katta Edda“da Ull faqat goh-goh eslanadi; Aslarning turarjoylari roʻyxatida aytilishicha, Ull Idalir („tislar vodiysi“) degan joyda yashaydi. Bu nom kamondan otish bilan ham bogʻliq boʻlishi mumkin, chunki tiss bu qurolni tayyorlash uchun eng munosib yogʻochdir.

Norvegiya va Shvetsiyada — ammo Daniya yoki Islandiyada emas — Ull nomi bilan atalgan koʻplab geografik joylar mavjud, masalan, Gyoteborgdagi Ullevi va Oslodagi Ullern, binobarin, u oddiy odamlar uchun muhim boʻlgan boʻlishi mumkin. Jorj Dumézil ushbu xudo bilan bogʻliq toponimlar „Norvegiya va Markaziy Shvetsiyadagi juda zich guruhlar“ tomonidan ifodalanganligini taʼkidlab, uning „Daniyadagi koʻp sonli toponimlarda“ uchraydigan Tyur xudosi bilan aloqasini koʻrsatadi (ayni paytda, Ull „Daniya manzarasida“ deyarli yoʻq), lekin „Norvegiya va Markaziy Shvetsiyada“, shuningdek, Ullning „Mitraik xususiyatlari“ da deyarli uchramaydi. Ehtimol, vaqt oʻtishi bilan uning oʻrnini boshqa aslar olgandir.

Shimoliy Yevropada Ull sharafiga koʻplab ibodatxonalar qurilgan. Uning mehrobida qasamyod qilinadigan muqaddas uzuk yotadi. Aytishlaricha, bu uzuk torayish xususiyatiga ega boʻlib, yolgʻon qasam ichganning barmogʻini sindirib qoʻyarmish. Lilla Ullevi shahrida (Shvetsiya) arxeologlar Ullning qadimiy ziyoratgohini topdilar. Uning atrofida olib borilgan qazishmalarda 65 ta uzuk topilgan. Sakson Grammatikning „Daniyaliklarning ishi“da Odin u yerdan quvilganidan keyin goʻyo Vizantiyada hukmronlik qilgan Ollerus haqida soʻz boradi.

Loki Sifning oltin sochlarini u bilan baham koʻrmadi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Beovulf. Starshaya Edda. Pesn o Nibelungax. Biblioteka vsemirnoy literaturi. — M., 1975.
 Verxovnie bogi indoevropeysev. — M.: Nauka, 1986. — 234 s. (Seriya „Issledovaniya po folkloru i mifologii Vostoka“).
 Skandinavskaya mifologiya: Ensiklopediya. — M: Eksmo, 2004. — 592 s. — ISBN 5-699-05245-3.
 Mifologicheskaya ensiklopediya
Skandinaviya afsonalari
 tibbiyot va sog'liqni saqlash xudolari
 alifbo tartibida xudolar
ovchilik xudolari
Bambuk kurtaklari

Bambuk kurtaklari — bu bambuk oilasining Bambusa , Dendrocalamus va Phyllostachys avlodiga mansub oddiy bambukning yosh kurtaklari, qutulish mumkin boʻlgan poyasi va boshqa baʼzi oʻsimliklar turlari, ular Sharqiy Osiyo oshxonasida keng qoʻllaniladi — yangi, qaynatilgan, quritilgan, tuzlangan va tuzlangan va konserva shaklida isteʼmol qilinadi. Bambukning 200 ga yaqin turlarining kurtaklari isteʼmolga yaroqli.

Yangi kesilgan bambuk kurtaklari havo kameralarining boʻgʻimlarida tor tizmalari boʻlgan juda qattiq ochiq sariq yadroga ega. Oziq-ovqat uchun ishlatiladigan bambuk unib chiqqandan soʻng, hali kurtaklari mustahkam, tukli qoramtir-jigarrang yaproqlar bilan qoplangan vaqtida darhol kesiladi va qayta ishlash jarayonida ular olib tashlanadi.

Yumshoq, yengil qarsillaydigan bambuk kurtaklari tropik Osiyoning deyarli barcha mamlakatlarida isteʼmol qilinadi. Bu sabzavot haqidagi dastlabki maʼlumotlar Tan davrining Xitoy manbalarida topilgan. Bambuk anʼanaviy sharq tabobatida mashhur. Yevropada u qishloq xoʻjaligi oʻsimlik sifatida faqat Italiyada yetishtiriladi. Qoʻshma Shtatlarda isteʼmolga yaroqli boʻlgan bambukning tijorat maqsadida ekilishi 1900-yillarda boshlangan va bambuk kurtaklari tez orada umumiy Amerika taomiga aylanadi, deb ishonishgan.

100 g mahsulotga yashil poyali bambuk kurtagida 90 gramm suv, 2,6 protein, 4,1 yogʻ, 1,1 ozuqa tolasi, 22,8 mg kalsiy, 37 mg fosfor, 1,1 mg temir, 3,1 mg askorbin kislotasi mavjud. Sariq poyali navlarning bir xil miqdordagi kurtaklari 88 gramm suv, 1,8 gramm oqsil, 7,2 yogʻ, 1,2 ozuqa tolasi, 28,6 mg kalsiy, 27,5 mg fosfor va 1,4 mg temirni oʻz ichiga oladi.

Bambuk bogʻi yiliga bir tonnadan oʻn tonnagacha kurtaklar beradi.

Bambuk kurtaklarining tarkibida sianogen glikozid mavjud boʻlib, u pishirish davomida parchalanadi. Yuqori harorat taʼsirida tayyorlaganda, bambuk kurtaklari oʻziga xos achchiqlik taʼmni ham yoʻqotadi.

Yaponiyada bambuk kurtaklari qaynatiladi, masalan, „nuka“ — guruchni maydalashdan hosil boʻlgan va birinchi navbatda guruch donalarining tashqi qatlamlarini oʻz ichiga olgan un bilan. Kurtaklar koʻpincha maxsus shirin-nordon marinad bilan namlanadi (memma [ja]). Yaponiyaning yuqori saviyali restoranlarida bambuk kurtaklaridan tayyorlangan sushi ham tortiladi.

Manbalar
Kakolyo

Kakolyo — Kagoro (oʻzining nomi), Malidagi xalq. Kakolyo tarqalgan holda, Bamana va Soninke bilan aralashib, Kaarta viloyatidan Segougacha boʻlgan chiziqda, ayniqsa Kaarta-Bine mintaqasida va Gumbuda yashaydilar. Maninka kitlariga yaqin. 33 minggacha, Baman va Soninke tomonidan kuchli assimilyatsiya qilinadi (Okhotina 1977: 132).

Til 
Kakolyo — Niger-Kordofaniya oilasining Mande guruhining yozilmagan tili. Koʻpchilik kakolyo ikki va uch tilli (bamana, soninke), koʻplari oʻz ona tilini yoʻqotib qoʻyish xavfi ostida qolgan (Andrianov 1964:75).

Din 
Ular islomga eʼtirof etadilar, dindorlarning aksariyati sunniy musulmonlar, oz qismi esa anʼanaviy eʼtiqodlarga sodiq qoladilar (Kirei 1983:19).

Aholi

Kasbi 
Qishloq xoʻjaligi (joʻxori, tariq, makkajoʻxori, kassava, yams, gombo, yeryongʻoq, shi yogʻi), shuningdek, chorvachilik (qoʻy, echki, qoramol). Iqtisodiyoti, ijtimoiy tuzilishi va madaniyati Baman va Sharqiy Maninkadan deyarli farq qilmaydi.

ijtimoiy tashkilot 
Ular patrilineal guruhlarga birlashgan — damu (Koita-Makalu, Fofana, Kamara, Magasa, Magasuba, Nyakate), ularning har biri barcha aʼzolar uchun umumiy nominal taqiqga ega — totem (Kaliforniya universiteti 2000:43). Jamiyat kastalarga boʻlingan: olijanob va pastki — temirchilar, yertakchilar. Ular xazilkam qarindoshlik" davombe (dyogorame) bilan (Smit 1974:61) munosabatda boʻladilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Андрианов Б. В. Население Африки, - М., : Наука, 1964. - 275 с.
 Асоян А. С., Солодовников В. Г.  Современная Нигерия: справочник, - М., 1974. - 411 с.
 Григорьев А. А. Краткая географическая энциклопедия Том. 5, - М : Советская энциклопедия, 1960. - 237 с.
 Исмагилова Р. Н.  Этнические проблемы современной тропической Африки, - М. : Наука, 1973. - 414 с.
 Кирей Н. И. Этнография народов Африки. Учебное пособие, - Краснодар. : Изд. Кубан. Универ-та, 1983. - 110 с.
 Охотина Н. В. Проблемы языковой политики в странах Тропической Африки, - М. : Наука, 1977. - 195 с.
 African Studies Center African arts, Том 33, - Los Angeles. : University of California, 2000.
 Smith M. Corporations and Society: The Social Anthropology of Collective Action, - New Jersey. : a Dwision of Transaction Pablishers, 1974. - 384 p.

Havolalar 
 Энциклопедия народов мира
 Kagoro of Mali
 Langues du Mali
Afrika Xalqlari
 Mali Xalqlari
Kaksal

Kaksal (qoz. qaqsal) — Oʻrta Juzning Argʻin qabila birlashmasi tarkibidagi qozoq urugʻi. Shegendik jinsining yagona kichik jinsini ifodalaydi.

Shejire 
Shakarim Xudoyberdiev kaksal urugʻining kelib chiqishini Ilxanate Xulagu da xizmat qilgan oyrat hokimi Argun ogʻaga (Argʻin ogʻa) bogʻlagan.

Shakarim keltirgan shejirega koʻra, Argʻin ogʻaning avlodi Kodandir. Oʻgʻli Dairxoʻja (Oqxol). Katta xotinidan — Qoraxoʻja. Qoraxoʻjaning katta xotinidan — Meyram. Meyramning katta xotinidan — Kuandik, Suyundik, Begndik, Shegndik. Begndikning oʻgʻli — Koʻzgan, Shegʻndiqning oʻgʻli — Kaksal.

Tarixi

Kelib chiqishi 
Tadqiqotchilarning fikricha, argʻin urugʻlari etnogenezida eron, turk va moʻgʻul xalqlari ishtirok etgan. Bir qator tadqiqotchilarning fikriga koʻra, Eron komponenti substrat, turkiy va moʻgʻul komponentlari esa superstrat boʻlgan. Argʻinlarning nasl-nasabi va genofondini har tomonlama oʻrganish natijasida argʻinlarning asosiy ajdodi Oltin Oʻrda Qoraxoʻja amiri (XIV-asr) ekanligini koʻrsatadi yoki uning bevosita ajdodlari. Bir qator mualliflarning fikricha, moʻgʻul qabilalari Argin/Argun etnonimining dastlabki oʻzagi va birinchi tashuvchilari boʻlgan. M.T.Tinishpaev ariqlar nirun-moʻgʻul qabilasi ariklarga qaytadi, deb hisoblagan. Ch.Ch.Valixonov arginlarni jagatay oʻrdasidagi moʻgʻul xalqlari qatoriga kiritgan. Boshqa bir manbaga koʻra, argʻinlar Hulagu Ilxonligida xizmat qilgan oyrat hokimi Argun ogʻaning avlodlaridir. K.Etvuduga koʻra, arginlar (argunlar) moʻgʻullar tomonidan boʻysundirilgan va moʻgʻul istilosi natijasida gʻarbga olib kelingan Moʻgʻul platosining bosib olingan dasht xalqlaridan keladi. Uning fikricha, Arginlar (Argunlar) Ongut urugʻini ifodalagan.

Joylashishi 
G.N. Potanning maʼlumotlariga koʻra, Argʻin urugʻlari koʻzgan va kaksal Atbasar va Pavlodar okruglari hududlarida yashagan. M.S.Mukanovning soʻzlariga koʻra, Quandik va Shegendik urugʻlarining qishlogʻi Ishim, Jabay, Ashili daryolari va Atbasar volostining sharqiy chegarasi orasidagi uchburchakda tarqalgan. Yozgi yaylovlar Ashchili daryosi, koʻl boʻyida joylashgan edi. Qulukol, Ishimdan janubda Suynak, Qaynarli yoʻllarida, Vargan va Kshkenekol koʻllari.

Taniqli vakillari 

 Muzafar Alimbaev — qozoq shoiri va yozuvchisi. Ulug 'Vatan urushi qatnashchisi.

Manbalar 

qozoq qabilalari
turk-mo'g'ul kelib chiqishi etnoslari
Kalmaki

Kalmaki (tatarcha kalmak tatarlari) — Kemerovo viloyatining shimoli-gʻarbida, Yurga shahri yaqinida yashovchi Sibir tatarlarining kichik etnografik guruhi, ''калмактар.

Tarixi 
Mahalliy aholining ushbu guruhining kelib chiqishi maʼlum — bu hozirgi Kemerovo viloyatining markaziy mintaqalaridan teleutlarning bir qismi shimolga koʻchib oʻtgan va asta-sekin janubiy qarindoshlari bilan aloqani yoʻqotgan XVII-asrga toʻgʻri keladi. XVIII-asr oxirida Volgaboʻyi va Oʻrta Osiyodan kelgan koʻchmanchilar ("Buxoriylar" deb ataladiganlar) taʼsirida islomning qabul qilinishi qalmoqlar va uning atrofidagi rus aholisi oʻrtasida endogamik toʻsiq paydo boʻldi va bu uning saqlanib qolishiga hissa qoʻshdi. Mahalliy aholining ushbu guruhidan va rus koʻpchiliklar tomonidan assimilyatsiya qilinishining oldini oldi.

Maʼlumki, „qalmoq“ atamasi ishlatilgan teleutlar Jungʻor xonligi tarkibiga kirgan. Teleutlar ilgari „oq qalmoqlar“, jungorlar esa „qora qalmoqlar“ deb atalgan. Shu bilan birga, Jungar (Oyrat) va boshqa moʻgʻul urugʻlarining bir qismi teleutlar tarkibiga qoʻshildi: Choros, Oirot, Derbet, Merkit, Tumat (Ak-Tumat, Kara-Tumat), Nayman (Mayman).

XIX-XX-asrlarda musulmon qalmoqlari uchta aholi punktida toʻplangan: Yurga shahri yaqinidagi Zimnik va Bolshoy Ulus va Yurga shimoli-sharqida, Tomsk viloyatiga yaqinroq joylashgan Yurt-Konstantinov.

Gaplogruppa 
E.V. Balanovskaya va bir qator boshqa mualliflar, Tomsk qalmoqlari tarkibida N1c1-Y16311 qatori hukmronlik qilib, ularni moʻgʻullar va Volga boʻyidagi qalmoqlarga yaqinlashtirib, ularni „Oq qalmoqlar“ning boshqa avlodlaridan ajratib turadi.

Yana qarang 

 Qalmoq
 Sart Qalmoq
 Qalmiqlar

Manbalar 

 Sibir tatarlari
 Kemerovo viloyati
Sibir xonligi