MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Narkotik oʻsimliklar

Narkotik oʻsimliklar - tarkibida odamning markaziy nerv sistemasiga taʼsir koʻrsatadigan har xil sinfga kiruvchi organik moddalar (alkaloid, efir moyi, organik kislotalar, glikozidlar, saponin va boshqalar) mavjud oʻsimliklar. Koʻpchilik N.oʻ.dan olinadigan moddalar tibbiyot va vete-rinariyada davolash va ogʻriqsizlantirishda ishlatiladi. Taʼsir qiluvchi moddalari, asosan, alkaloidlar. Koʻpchilik N.oʻ. zaharli va ulardan olinadigan preparatlarning koʻp kabul qilinishi giyohvandlikka olib keladi. N.oʻ.ning koʻpchiligi yuksak oʻsimliklarga kiradi. Koʻp turlari Janubiy Amerika tropiklarida, Shimoliy Amerika va Markaziy Osiyoda uchraydi. Ularning ayrimlari dorivor ekinlar sifatida ekib oʻstiriladi (afyunli koʻknor, hind nashasi, maxorka, tamaki, xin daraxti, koka butasi), ayrimlari zaharli oʻsimliklar boʻlib, yovvoyi holda oʻsadi (bangidevona, afsonak, maral-quloq, shuvoqning baʼzi turlari). Yana q. Giyohvandlik vositalari.

Xolima Otaboyeva.

Manbalar
Narodnoye slovo

Narodnoye slovo (, tarjimasi: „Xalq soʻzi“) – Oʻzbekistonda rus tilida chop etiladigan ijtimoiy-siyosiy gazeta. Oʻzbek tilida chop etiluvchi „Xalq soʻzi“ gazetasi bilan bir nashriyotda chiqariladi.

Manbalar
Narpay dostonchilik maktabi

Narpay dostonchilik maktabi — repertuar birligi, ustoz-shogird munosabatlari, ijro usullari bilan boshqa baxshilardan ajralib turgan dostonchilar guruhi.

Narpay dostonchilik maktabi. Ernazar shoir, Rajab shoir, Toʻxtamish, Abduxoliq, Islom Nazar oʻgʻli, Nurmon Abduvoy oʻgʻli, Zohir Qoʻchqor oʻgʻli, Ziyodulla Islomov kabi baxshilarni oʻzida birlashtirgan. Bu maktab vakillari Narpay, Kattaqoʻrgʻon, Jom, Kogon, Muborak, Qarshi atroflarida mashhur boʻlganlar. Ulardan "Orzigul", "Sohibqiron", "Erali va Sherali", "Kuntugʻmish", "Tohir va Zuhra", "Alpomish", "Hasanxon", "Zulfizar bilan Avazxon", "Gulixiromon", "Xirmondali" kabi dostonlar yozib olingan. Ularning aksa-riyati nashr etilgan.

Anʼanaviy repertuarning chuqur xalqchilligi va zamonaviyligi Narpay dostonchilik maktabi m. ning oʻziga xos xususiyatlaridan hisoblanadi. Bu maktab vakillari xalq dostonlarining demokratik asoslarini yanada kengaytirdilar. Shunga koʻra, Narpay dostonchilik maktabim. vakillaridan yozib olingan dostonlarda Oytoʻra, Xolyor, Qingʻir chol, Dono choʻpon, Hamro bogʻbon, Usta Olim, Umar, Qulmaloyik kabi keng mehnat-kashlar ommasining turli tabaqalariga oid xilma-xil obrazlar yaratilgan. Boshqa maktablarning vakillarida bu xil obrazlar (Kayqubod, Janjalkal, kambagʻal chol, oʻtinchi va boshqalar) anʼanaviyligi bilan ajralib turadi.

Adabiyot 
 Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.

Manbalar 

Oʻzbek dostonchilik maktablari
Narpay kanali

Narpay kanali - Zarafshon vodiysidagi qad. va yirik kanallardan biri. Qoradaryo (Zarafshon tarmogʻi)dan toʻgʻonsiz suv oladi. Suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s. Sugʻorish maydoni 42,2 ming ga; o'rtacha chuqurligi 1-2 metr Samarqand viloyatining Narpay tumanida 18,6 ming ga, Paxtachi tuma-nida 17,9 ming ga, Kattaqoʻrgʻon tumanida 4 ming ga, undan quyiroqda 1,7 ming ga yerlarni sugoradi. Kanal trassasi daryoga parallel holda Zarafshon tizmasining gʻarbiy tarmoklari etaklari boʻylab oʻtgan. 370 shoxobchasi bor. 1929-yilgacha uning uz. 30 km, suv oʻtka-zish imkoniyati 8–10 m³/s boʻlgan. 1929—32 yillardagi rekonstruksiyada uzaytirildi, suv oʻtkazish imkoniyati 48 m³/s yetkazildi. Ortiqcha suvni tashlab yuboradigan 4 shoxobcha qurildi. 1950-yilda Narpay kanali Kattaqoʻrgʻon suv omboriga ulandi. Qayta rekonstruksiya qilingandan keyin suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s ga yetdi.

Manbalar 

    

Kanallar
Narx indeksi

Narx indeksi — muayyan davr davomida narxlarning nisbiy oʻzgarishlari koʻtarilishi yoki pasayishi, dinamikasi koʻrsatkichi. Narx indeksi yakka va yigʻma Narx indeksiga boʻlinadi. Yakka Narx indeksi kuzatiladigan (hisobot) yildagi muayyan tovar narxining bazis davrdagi narxga nisbatiga, yigʻma Narx indeksi hisobot davrida amaldagi narxlarda sotilgan tovarlar guruhi qiymatining bazis davri narxlaridagi qiymati nisbatiga teng va foizlarda hisoblanadi.

Ayrim mamlakatlarda, Mas, Buyuk Britaniyada tovarlar va xizmatlarning chakana narxlari indeksi taxminan 130 mingdan ortiq turli tovarlar narxlari asosida Markaziy statistika byurosi tomonidan hisoblab chiqiladi va har oyda eʼlon qilinadi.

Manbalar
Narx pariteti

Narx pariteti — bir tovar narxining boshqa tovar narxiga nisbati. Narx pariteti bir tovarning boshqa tovarga qanday miqdorda tenglashuvini, bir tovarni sotishdan tushgan pulga qancha boshqa tovar berilishini bildiradi. Narx pariteti oʻzgarishi bozor holatiga bogliq boʻlganida unga talab-taklif nisbati, harajatlar, narx bilan raqobatlashuv taʼsir etadi. Davlat narxning ortishi yoki pasayishini cheklab qoʻyganda bu bozor holatidan kelib chiqmaganligi sababli Narx paritetida sunʼiy siljish roʻy beradi. Narx pariteti oʻzgarishiga inflyasiya taʼsir etadi. Iqtisodiyot uchun eng maqbuli Narx paritetining bozor holatiga qarab oʻzgarishidir, chunki bu talab-taklifning oʻzgarishini, bozor nimani talab qilishini, nimani ishlab chiqarish nafli boʻlishini bildiradi.

Manbalar
Narx shakllanishi

Narx shakllanishi - tovarlar va xizmatlarga belgilangan narxning bir qator omillar taʼsirida yuzaga kelishi jarayoni. Umumiy maʼnoda — Narx shakllanishiga davlat organlari (soliq, kredit va iqtisodiy siyosatning boshqa koʻrinishlari orqali) hamda iqtisodiy fa-oliyat subʼyektlarining oʻzlari taʼsir koʻrsatadi. Tor maʼnoda — firmalarning oʻz narx strategiyasini ishlab chiqishi. Narx shakllanishining 3 asosiy — erkin, maʼmuriy va aralash tiplari mavjud. Erkin Narx shakllanishi talab va taklif asosida yuzaga keladi. Barcha tovarlar va xizmatlar narxlarining bevosita maʼmuriy belgilanishi maʼmuriy, erkin va maʼmuriy Narx shakllanishining turli nisbatlarda qoʻllanilishi aralash Narx shakllanishideb yuritiladi. Narx shakllanishi jarayoni tovar ishlab chiqaruvchi firmadan boshlanib, bozor narxi oʻrnatilgach, tugallanadi.

Narx shakllanishining bozor real sharoitiga asoslangan 5 asosiy qoidasi mavjud; harajatlarni qoplash qoidasi — narx darajasi tovarlar sotilganda firmaning tovarlarni ishlab chiqarish va sotish harajatlari toʻla qoplanib, tadbirkorga minimal foydani taʼminlashi kerak. Agar bu qoida amal qilmasa, firma zarar koʻradi yoki tadbirkor xech bir daromad olmay oʻz ishini toʻxtatadi. Harajatlarni qoplash zarurati narxning eng quyi chegarasini belgilaydi va narxning bundan past boʻlishi iqtisodiyot uchun maqbul emas; foydani maksimallashtirish qoidasi — narx oʻrtacha harajatlardan yuqori qilib belgilanishi, tovar shu narx bilan sotilganda iqtisodiy foyda olinishi kerak. Firma oʻz tovariga narx qoʻyganda foydani maksimallashtirishni moʻljallaydi. Foydani maksimallashtiruvchi narx, odatda, monopollashgan bozorda amal qiladi; ra-qobatda yengish qoidasi —belgilangan narx darajasi xaridorlarni oʻziga ogʻdirib, raqibni bozordan si-qib chiqarish imkonini berishi zarur. Buning uchun oddiy tovarlar narxi vak,-tincha past belgilanadi, foyda kamayadi, lekin yoʻqotilgan foyda raqobatda yengish uchun xizmat qiladi. Mazkur qoida nufuzli tovarlar narxini yuqoriroq belgilanishini bildiradi, chunki ularning xaridorlari puldor tabaqa hisoblanadi; peshqadamlik qoidasi — turdosh (oʻrinbosar), yaʼni bir xil ehtiyojni qondiruvchi tovarlar narxi peshqadam firma belgilagan narxga binoan shakllanadi. Boshqa firmalar narxni peshqadam narxini moʻljalga olib unga yaqin qilib belgilaydi. Bu qoida odatda oligopoliya bozorida amal qiladi. Bunday bozorda firmalar ozchilik boʻlib narxlarni bir-biriga yaqin belgilagan holda, asosan, sifat va servis bilan raqobatlashadi.

Narx quyi va yuqori chegara oraligʻida shakllanadi. Agar quyi chegarani harajatlarni qoplash zarurati belgilasa, yuqori chegarani isteʼmolchilarning xarid qobiliyati belgilaydi. Narx yuqori chegaradan chiqib ketsa xaridorlarning puli yetmay, tovarlar sotilmaydi, quyi chegaradan past boʻlsa firmalar zararga uchrab, yopilib ketadi. Narx shakllanishining eng muhim talabi uning bozor sharoitiga moslanishi va oʻzgaruvchan boʻlishidir. Narx belgilashga davlatning aralashuvi bozor qoidalariga zid. Shu sababli davlat bozor narxlarini erkinlashtirib, bozor qoidasidan tashqarida yuzaga keladigan mono-pol narxlarni chegaralab turadi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Narx-franko

Narx-franko — tovarni haridorga tashib yetkazib berish sarflarini ham oʻz ichiga olgan ulgurji narx. U odatdagi narxdan transport sarflarining kiritilganligi bilan farqlanadi. Tovarni sotuvchi tashib yetkazish manzili — temir yoʻl st-yasi, kemalar porti, om-bor yoki davlat chegarasi boʻlishi mumkin. Manzilning uzoq-yaqinligiga, to-varning ortib-tushirib berilishiga qarab N.-f. har xil boʻladi. N.-f. haridor uchun qulay boʻlib, transportni tashkil etish muammolaridan ozod qiladi.

Xalqaro savdoda N.-f.ning SIF, FAS, FOB singari tijorat shartlari bor. SIF (ing. Cost, Issurance, Freight — qiymat, sugʻurta, fraxt) — tovarning sotilish narxiga tovar qiy-mati, sugʻurta va manzilgacha transport harajatlari ham kiradi; FAS (Free Alongside Ship — kema boʻylab erkin) — sotuvchi oʻz tovari uchun kema yollay-di, tovarini kemagacha oʻzi hisobidan yetkazib va ortib beradi; FOB (Free on Board — kemada erkin) — kemani xa-ridor yollaydi, sotuvchi oʻz tovari uchun kemaga yuklash davriga qadar javobgar boʻlib, tovar narxi bevosita tovar qiymati va uni yuklashgacha boʻlgan harajatlardan tagi kil topadi (yana qarang Franko).

Manbalar
Narshax

Narshax, Narjak, — Buxoro viloyati Vobkent tumanidagi qad. qishloq. Ilk oʻrta asrlarda N.da katta hisor (qoʻrgʻon) boʻlgan.

Muqanna qoʻzyulonittg markazlaridan biri shu qishlokda joylashgan. 776 yil aprelda Muqanna tarafdorlari bilan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz lashkari oʻrtasida N.da katta jang boʻladi. Xalifa Maxdiyning vaziri Jabroil ibn Yaqyo arablarga yordamga kelib, N.ni qamal qiladi. Toʻrt oylik janglarda Hosim Ahmad boshchiligidagi Muqanna tarafdorlari boʻlgan oq kiyimliklar gʻalaba qozonishtan. Birok, arablar hiyla yoʻli bilan N.ni egallab, qoʻzgʻolon rahbarlarini xoinlarcha oʻldirishadi. Bu paytda N.ning hokimi boʻlgan ayol kishi (erining nomi Sharaf boʻlib, u Abu Muslimnpng lashkarboshisi boʻlgan)ni ham Jabroil oʻldirtirgan.

N.dan mashhur tarixchi olim Narshaxiy chiqqan. N. haqida Abu Saʼd asSamʼoniyning "Kitob al-ansob" asarida ham muhim maʼlumotlar mavjud (12-asr). Hozirgi N. Narchoqtepa nomi bilan mashhur.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi. T., 1966; Kamaliddinov Sh., "Kitob alansab" Abu Saʼda Abdalkarima ibn Muhammada as-Samʼani kak istochnik po istorii i istorii kulturi Sredney Azii, T., 1993.

Manbalar
Naryan-mar

Naryan-mar —RF Arxangelsk viloyatidagi shahar (1935-yildan), Nenetslar muxtor okrugi markazi. Dengiz va dare porti va Pechoraning oʻng sohilidagi pristan. Barens dengizidan 110 km uzoklikda. Aholisi 187 ming kishi (1998). Taxta tilish va moy zavodlari, Pechora baliq, goʻsht kombinatlari, oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 1933-yilda sanoat korxonalari qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

Manbalar
Nasab

Nasab () ‎ — alam so‘zidan olingan patronimik ism boʻlib, "ibn ", „ben“, „bin“ (oʻgʻli) yoki „bint“ (qizi) elementi bilan, ota, bobo, bobosining bobosi va quyidagi sxema bo‘yicha erkak tomonidagi boshqa ajdodlarni bildiradi: A, B o‘g‘li, C o‘g‘li, D o‘g‘li, D o‘g‘li va boshqalar.

Marokash, Jazoir, Tunisdagi patronimik ismlar odatda „ibn“ so‘zi bilan emas, balki dialektik variant — „ben“ (ben Ahmad, ben Sulaymon) bilan anglatiladi. Eron va Turkiyada oʻgʻillar uchun „-zade“ va „-ogly“ va qizlar uchun „-qizi“ nasab variantlari koʻproq qoʻllaniladi.

O‘z nasl-nasabini ism bilan batafsil bayon etish istagi baʼzan bir qancha nasab nomlarining haddan tashqari cho‘zilishiga olib kelgan. Mashhur lug‘at muallifi Ibn Xallikanning 12 ta nasab nomi bo‘lganiga misol keng tarqalgan:Shamsuddin laqabli Abul-Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Ibrohim ibn Abu Bakr ibn Xallikon ibn Bavok ibn Shakal ibn al-Husayn ibn Malin ibn Jafar ibn Yahyo ibn Xolid ibn Barmak. Bunday genealogik liniyasining maqsadi o‘zining mashhur Barmakidlar oilasidan kelib chiqishini kuzatish edi. Aksariyat hollarda nasab kabi ismlarning bobo nomidan uyog‘iga, yaʼni A, B oʻgʻli, V oʻgʻli qoʻllanishi kamdan-kam uchraydi.

Hozirgi vaqtda ibn/bin prefiksi arab dunyosida hali ham tez-tez qo‘llaniladi, ammo uning qo‘llash doirasini qisqartirish tendensiyasi mavjud. Baʼzi hududlarda u faqat rasmiy hujjatlar va huquqiy munosabatlarda qo‘llanilsa, boshqa hududlarda undan deyarli butunlay voz kechilgan.

Adabiyotlar 
 Nasab / Rosenthal, F. // Encyclopaedia of Islam. 2 ed: in 12 vol. / ed. by P. J. Bearman, Th. Bianquis, C. E. Bosworth, E. van Donzel, B. Lewis, W. P. Heinrichs et al. — Leiden : E.J. Brill, 1960—2005.

Havolalar 
 *  
Arab nomlari
Nasaviy

Nasaviy (toʻliq ismi Abulhasan Ali ibn Ahmad annasaviy) (?, Nasa shahri — taxminan 1030) — oʻrta osiyolik matematik. Avval buvayhiy sultonlari, soʻngra Mahmud Gʻaznaviy saroyida xizmat qilgan. U "Hind arifmetikasi xaqida yetarlicha maʼlumot" ("Al-muhiʼ filhisob al-hind") nomli asar hamda Meneley va Arximed asarlariga sharxlar yozgan. N.ning asari butun sonlar, oʻnli kasrlar ustida amallarga, oltmishli kasrlarga bagʻishlangan toʻrtta maqoladan iborat. Asardagi taqribiy kvadrat va kub ildiz chiqarish qoidalari, ayniqsa, diqqatga sazovordir. Bu qoidalar hozirgi belgilashlarda quyidagicha:

Manbalar 

 

Matematiklar
Nasaviy (tarixchi)

Nasaviy, Shihobiddin Muhammad annasaviy (? —1249) — tarixchi, Ashxobod yaqinidagi Xuran-diz qalʼasi hokimi (1219—21). N 1220—24 yillarda moʻgʻullar istilosiga qarshi kurash olib borgan. 1224-yildan Jaloliddin Manguberdining shaxsiy kotibi boʻlgan, uning harbiy yurishlarida qatnashgan. 1241-yil arab tilida „Siyrat as-sulton Jaloliddin Manguberdi“ („Sulton Jaloliddin Manguberdining hayoti tafsiloti“) nomli asar muallifi. Asarda Movarounnaxrni bosib olinishi bilan bogʻliq vo-qealar bayon etilgan. Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarining ijtimoiysiyosiy ahvoli toʻgʻrisida qimmatli maʼlumotlar bor. Asar 13-asr oxirlarida fors tiliga tarjima qilinib, Tehronda, uning arabcha nusxasi Parij, Qohirada, ruscha tarjimasi Bokuda va oʻzbek tilida Toshkentda (1999) nashr etilgan.

Manbalar 
 Shahobiddin Muhammad annasaviy, Sulton Jaloliddin Manguber-di hayoti tafsiloti, T., 1999.

Tarixchilar
Nasaiy

Nasaiy, Abu Abdurrahmon Ahmad ibn Ali ibn Shuayb ibn Ali ibn Sinon ibn Bahr al-Xurosoniy (827, Naso/ Niso shahri — 915) — muhaddis, eng ishonchli 6 ta hadis toʻplamidan biri ("Sunani Nisoiy")ning muallifi. 15 yoshida Xijoz, Iroq, Shom, Misr va boshqa mamlakatlarga borib diniy fanlarni puxta oʻzlashtiradi. Damashqda umaviylarga yon bosmagani sababli tazyiq ostida qoladi. Bir rivoyatga koʻra, Makkada, boshqasiga koʻra, Baytil-Maqdis (Quddus)da vafot etadi. "As-Sunan al-kubro" ("Katta sunan") toʻplami uning shoh asari hisoblanadi. Bundan tashqari, "as-Sunan as-sugʻro" ("Kichkina sunan") yoki "al-Mujtabo" ("Saylanma"), "al-Xasois" ("Xususiyatlar"), "Fazoil as-saxrba" ("Saxrbalarning fazilatlari"), "al-Manosik" ("Marosimlar") va boshqa kitoblarni ham yozib krldirgan.

Manbalar
Nasaf (tarixiy viloyat va shahar)

Nasaf, Naxshab — Qarshi vohasida, Qashqadaryoning quyi oqimi boʻylarida joylashgan oʻrta asr shahri va viloyati nomi. N. shahri Karshi shahridan 8 km shim.gʻarbdagi Shulluktepa shahar harobasi oʻrnida boʻlgan. 7—8-asrlarda N.da ot tasviri, G — belgisi va turkiy chehra hokim rasmi tushirilgan mis tangalar zarb qilingan. 8-asrning 2-yarmidan bu tangalar fels deb atalgan. Arablar istilosidan soʻng N. viloyatning maʼmuriy markazi boʻlgan. N. oʻrta asrlarda 3 qismdan — ark, shahriston va raboddan tashkil topgan, mudofaa devori bilan oʻralgan, 4 ta darvozasi — Buxoro, Samarqand, Kesh va Gubdin darvozalari boʻlgan. 10-asrda ark harobaga aylanib, hayot keng rabodda davom etgan. Hokim uyi va qamoqxona daryo boʻyidagi Rasal qantara — koʻprik boshi degan yerda joylashgan, jome masjidi rabodda, Gubdin darvozasi oldida boʻlgan, shahar bozor bilan hokim uyi oraligʻida joylashgan. 14-asrda N. Qarshi nomini olgan.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

Tarixiy viloyatlar
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Nasafiy

Nasafiy, Abu al-Mutiʼ (? - Nasaf — 930) — shoir. Nasafiy xayoti va ijodiga oid maʼlumot juda kam. Shoir arab tilida ijod qilgan. Bizgacha "Al-Luʼluiyyot fil-mavoiz" ("Mavʼizalar durdonalari") asarigina yetib kelgan. Asar ibratomuz hikoyatlar, pand-nasihat, axloq mavzusidagi sheʼrlar, hikmatlardan iborat. Ularda toʻgʻrilik, halollik, rostgoʻylik, yaxshilik, ilmga intilish gʻoyalari ulugʻlangan. Bu asar badiiy adabiyotda didaktik yoʻnalishning shakllanishida, axloqiy-siyosiy yoʻnalishdagi "Siyosatnoma" (Nizomulmulk), "Qobusnoma", "Qutadgʻu bilig", "Xibat ul-haqoyiq", "Qissai Rabgʻuziy" kabi asarlarning yaratilishida muhim rol oʻynagan. Uni 1935-yil Maʼmud ibn Hasan ibn Qozi Oraj "Mayamin ut-tarjuman va munis ul-inson" ("Tarjimon saodati va inson doʻsti") nomi bilan fors tiliga tarjima qilgan. 1868-yilda forsiydan oʻzbekchaga "Munis ul-inson" ("Insonlar doʻsti") nomida oʻgirilgan nusxalari Sankt-Peterburgdagi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanadi.

Adabiyot 
 Ravshanov P., Adabiy sahifalar, T., 1985.

Manbalar 

    

Shoirlar
Nasafiy (mufassir)

Nasafiy, Abul Barakot Abdulloh ibn Ahmad ibn Mahmud an-Nasafiy (? —1310, Bagʻdod) — mufassir, muhaddis, fiqhshunos. Ustozi Muhammad ibn Abdusattor al-Kardariy boʻlgan. N. fiqhga doir koʻplab asarlar yozgan. Olimning "Kanz ud-daqoiq" ("Daqiq masalalar xazinasi") asari ayniqsa mashhur. Unda musulmon huquqshunosligi asoslari, xanafiylik va shofiʼiylik mazhablarining oʻziga xos qiyosiy jihatlari aks etgan. Bu risola Nasrulloh ibn Muhammad ibn Jammod al-Irdi Kermoniy tomonidan fors tiliga tarjima qilingan. N.ning "Madorik at-tanzil va haqoyiq attaʼvil" ("Nozil qilingan Qurʼon maʼnolari va tafsir qilish haqiqatlari") tafsir kitobi ham mashhur. Uni taʼlif etishda imom Zamaxshariyning "Kashshof" tafsiridan foydalangan. N. tafsiri hozirgacha ulamolar va ilmi toliblar oʻrtasida shuhrat topib kelmoqda va undan islom oʻquv yurtlarida qoʻllanma sifatida foydalanilmoqda. N. hayotining soʻnggi yillarida Bagʻdodda mudarrislik qilgan. N. asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutining qoʻlyozmalar fondida, boshqa kitob xazinalarida saqlanmoqda.

Manbalar 

Qarshida tugʻilganlar
Bagʻdodda vafot etganlar
Shayx ul-islomlar
Qurʼon tarjimonlari
Moturidiylar
Oʻzbekiston tarixi
Tojikiston tarixi
Eron tarixi
Nasafiy Nurmuhammad

Nasafiy Nurmuhammad (toʻliq nomi Muhammad Amin ibn Nurmuhammad Nasafiy) (18-asr, Qarshi) — tazkiranavis. Tazkirachilikda Navoiy anʼanalarini davom ettirgan. N.N.dan bizgacha "Mazhar ulmusannifin" ("Adiblar bayonida", 1759) asarigina yetib kelgan. Asar tarixiy voqealar bayonidan iborat boʻlib, unda tazkiraga xos xususiyatlar mujassam. "Mazhar ul-musannifin"da Buxoro amirligi hududlarida kechgan tarixiy voqealarning bayoni bilan birga buxorolik, samarqandlik, qarshilik shoir, olim, adiblar haqida ham soʻzlanib, ularning kasb-kori, shaxsiyati, badiiy ijod sohasidagi iqtidori haqida qaydlar keltiriladi. Undagi maʼlumotlar 18-asr adabiy muhitini chuqurroq oʻrganishga yordam beradi. Muallif, ayniqsa, kosibhunarmandlar tabaqasiga mansub — poʻstindoʻz, kordrap, qogʻozfurush, tirgar (oʻq yasovchi) shoirlar haqida soʻz yuritadi, ularning sheʼrlar ijod qilishdagi qobiliyatlarini ham munosib baholaydi.

Ad. Muhammad Nosir, Nasaf va Kesh allomalari, T., 2001.

Manbalar
Doʻsjon Nasirov

Doʻsjon Sipatdinovich Nasirov (1927.3.1, Moʻynoq tumani — 1992.20.12, Nukus) — qoraqalpoq tilshunosi. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), filol. fanlari doktori (1976). Qoraqalpogʻiston ped. institutini tugatgan (1949), shu institutda prorektor va kafedra mudiri (1955—59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali Iqtisodiyot va madaniyat institutida boʻlim boshligʻi (1954— 55), Tarix, til va adabiyot instituti di-rektori oʻrinbosari, sektor mudiri, direktor (1959—91), Qoraqalpoq untida kafedra mudiri (1991—92). N.ning tadqiqotlari qoraqalpoq tili tarixi va dialektologiyasiga bagʻishlangan. U "Qoraqalpoqcha-ruscha lugʻat" (1958), "Ruscha-qoraqalpoqcha lugʻat" (1967), "Qoraqalpoq tilining dialektologik lugʻati" (1983), "Qoraqalpoq tili" (1985), "Matematik terminlarning ruscha-krraqalpoqcha lugʻati" (1992) va boshqalarni tuzishda ishtirok etgan.

Ac: Qoraqalpoq tilida koʻplik kategoriyasi, Nukus, 1961; Qoraqalpoq tilida koʻmakchi feʼl, Nukus, 1964; Qoraqalpoq umumxalq soʻzlashuv tilining shakllanishi va uning dialektal tizimi, Nukus, 1976.

Manbalar 

    

1927-yilda tugʻilganlar
3-yanvarda tugʻilganlar
Nasl

Nasl (arab.) —1) bir populyasiyaga mansub individlarning bevosita avlodi; 2) maʼlum belgi-xususiyatlarga ega, bir turga mansub oʻsimliklar va bir zotga mansub hayvonlar guruhi. Fiziologik, biologik voyaga yetgan hayvonot yoki oʻsimlik olamidagi individlar oʻzidan N. qoldiradi. N. avlod davomchisi hisoblanadi. (qarang Naslchilik).

Manbalar
Nasl uchun gʻamxoʻrlik

Nasl uchun gʻamxoʻrlik - qayvon larning oʻz naslini yashab krlishi va rivojlanishini taʼminlash uchun eng qulay sharoit yaratishidan iborat fa-oliyati. Oddiy holda Nasl uchun gʻamxoʻrlikgʻ. pana joy tanlash va oziq toʻplashdir. Masalan, ayrim pardaqanotlilar falajlangan hasharot tanasiga tuxum qoʻyadi. Hasharot tuxumdan chiqqan lichinka uchun oziq boʻladi. Nasl uchun gʻamxoʻrlikgʻ.ning nisbatan mukammal shakli naslni passiv va aktiv parvarish qilishdan iborat. Birinchi holda ona yoki ota organizm tuxumlari yoki yosh naslini terisidagi maxsus chu-qurchalari, teri burmalari, xaltalarida olib yuradi. Nasl uchun gʻamxoʻrlikgʻ.ning bu shakli ayrim ignaterililar, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, chayonlar, oʻrgimchaklar, baliklar (dengiz otchasi, igna baliq), suvda va quruklikda yashovchilar (doya qurbaqa, pipa), tuban sut emi-zuvchilar (yexidna, xaltalilar) uchun xos. Aktiv Nasl uchun gʻamxoʻrlikgʻ.da voyaga yetgan organizmlar pana joy quradi; bolalarini oziqlantiradi, isitadi, himoya qiladi va parvarishlaydi. Koʻpchilik qushlarning modasi yirtqich hayvonni turli yoʻllar bilan aldab, bolalari va tuxumlari turgan joydan uzoqroqqa olib ketishga harakat qiladi. Tuyokli hayvonlar podasi yosh hayvonlarni oʻrab olib, ularni yirtqichlardan himoya qiladi. Evolyusiya jarayonida Nasl uchun gʻamxoʻrlikgʻ. naslning yashab qolish imkoniyatini oshiradi; ortiqcha serpushtlikka barham beradi.

Manbalar