MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Kosmik tadqiqotlar markazi

Kosmik tadqiqotlar markazi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni bilan 2002-yilning 26 — sentabrda Oʻzbekiston agentligi asosida
tashkil etilgan. Markaz tarkibiga Astronomiya instituti , Toshkent kosmik asbobsozlik ilmiy tekshirish instituti , PT-70 radioastromonik rasatxona ,Chirchiq
"Kompozit " tajriba eksperimental zavodi kiradi .

Markaz faoliyati 
Markazda texnikaviy taraqqiyot va menejment, maxsus amaliy dasturlar, xalqaro aloqa, moliyaviy iqtisodiy sektorlar mavjud. Markazda va markaz tarkibiga kiruvchi
muassasalarda 18 ta fan va texnologiyalar markazi grantlari, 3 ta Ukraina ilmiy texnikaviy markazi grantlari va 2 ta Fanlar akademiyasining fundamental tadqiqotlarini
qoʻllab-quvvatlash fondi grantlari boʻyicha tadqiqotlar olib borilmoqda. Buning natijasida qator qurilmalar, jumladan kosmik malumotlarni raqamli qabul qilivchi stansiya,
kosmik tasvirlarni qayta ishlovchi dasturiy-texnikaviy majmua, tematik xarita tuzish kompleksi, bir kuniga 5 tonna meva va sabzavotni tez sovituvchi mostlama,
portativ soʻz sintezatori yaratildi. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi kosmik tadqiqot markazida kosmos sohasida ishlovchi chet el va xalqaro muassasalar bilan
aloqalarni yaxshilash borasida katta ishlar olib borilmoqda. Jumladan Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) kosmik fazodan tinchlik yoʻlida foydalanish dasturi boʻyicha,
BMTning Dehli shahridagi kosmik fanlar ilmiy markazi, Yevropa kosmik agentligi, Xalqaro astronomik , Avstria kosmik agentligi , Hindiston kosmik tadqiqotlar tashkiloti ,
Rosaviakosmos , Ukraina milly kosmik agentligi ,Qozogʻiston milliy kosmik agentligi va boshqalar bilan oʻzaro aloqalarga ega.
Markaz tarkibiga kirgan muassasalar tomonidan kosmik tasvirlar asosida kartogradik malumotlar, turli geografik axborot tizimlari, IL-114 samolyoti uchun extiyot qisimlari,
suniy yoʻldosh orqali uzatilayotgan teledasturlarni qabul qiluvchi antennalar, suv tozalash stansiyalari va neftni qayta ishlovchi uskunalar uchun extiyot qisimlar
ishlab chiqaradi. Kosmik tadqiqot markazi tomonidan Oʻzbekiston uchun suniy yoʻldosh orqali aloqa tizimini yaratish, kosmik malumotlarni qabul qilish, qayta ishlash
va tarqatish kompleks markazi tashkil etish va shu markazda GAT- texnologiyalar, raqamli xarita tuzish, RT-70 radioobservatoriyasini qurilishini tugatish va ishga solish ,
Chirchiq kompozit tajriba experimental zavodi asosida quyosh batareyalarini va fotoelektrik stansiyalarni barpo etish, qoʻshma korxona tashkil etish kabi ishlarni
amalga oshirishni maqsad qilgan.

Manbalar
Akademasbob

Akademasbob ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi (IICHB) Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi farmoishi bilan markaziy ilmiy asbobsozlik loyixalash-komstruktorlik
va texnologiya byurosi asosida 1993 yilda tashkil etilgan. IICHB oʻz ish faoliyatida Oʻzbekiston Respublikasini ilmiy texnik rivojlantirishning ustivor yoʻnalishlari boʻyicha
fundamental va amaliy tadqiqotlar olib boriladi. IICHB tarkibida 5 ta loboratoriya, 6 ta texnik va texnologik boʻlimlar va eksperimental ishlab chiqarish korxonasi mavjud.

Birlashma faoliyati 
 IICHB tomonida olib borilaotgan asosiy yonalishlar 
 Lazer nurining moddalarga tasiri asosiy qonunlarini oʻrganish, yangi yazer tizimlari va zamonaviy lazer texnalogiyasi asosida turli maqsadlarga (fan, texnika, ekologiya, sanoat va qishloq xoʻjaligi) asbob uskunalar ishlab chiqarish va yaratish.
 Materiallarni xususiyatlarini ionlar oqimi tasirida oʻzgartirish boʻyicha tadqiqotlar olib borish va shu asosda xalq xoʻjaligi uchun asboblar va tizimlar yaratish .
 Noananaviy energertika muammolarini oʻrganish va uning yutuqlarini xalq xoʻjaligiga tadbiq etish .
 Qishloq xoʻjaligi maxsulotlarini saqlash va qayta ishlash uchun asboblar, qurilmalr va texnologiyalar yaratish.
 Asbobsozlik sohasida innovatsiya ishlarini olib borish .
Mustaqillik yillarida olingan fundamental va amaliy tadqiqotlar natijalari asosida birlashmada oʻnlab asbob uskunalar va bir qator yangi texnologiyar yaratildi va xalq
xoʻjaligini turli tarmoqlariga joriy qilindi. Jumladan Yunusobod metro yoʻnalishi uchun turli turniketlar , energetika , santexnika , inshootlari va eskalatorlani
nazorat qiluvchi avtomatlashgan dispecher punktlari yaratildi va ishga solindi . Toshkent shahrining radon xaritasi yaratildi.Kichik va oʻrta biznes uchun import oʻnini
bosadigan kichik yogʻ zavodi, hoʻl mevalarni uzoq muddat saqlash uchun sublimatsion quritish texnologiyasi hamda birinchi marta magʻizni qayta ishlovchi texnologik
liniya yaratildi. Uning maxsuloti Germaniya sertifikatiga sazovor boʻlib chet ellarga eksport qilinmoqda. Harbiy oʻquv yurtlari uchun mikoprosessor element bazasi
asosida zamonaviy kompyuter mashgʻulot tizimlari ishlab chiqildi va ular oʻquv jarayonlarida qoʻllanmoqda. CRDF granti boʻyicha katta quvvatli lazer olindi va uning
asosida turli materiallarga ishlov berish boʻyicha izlanishlar olib borish maqsadida lazer texnologiya markazi barpo qilindi.IICHB olimlari Amerika , Germaniya ,
Yaponiya , Hindiston ,Rossiya, Ukraina ilmiy markazlari bilan faol hamkorlik qilmoqdalar. Birlashmada „Optika“ va „Fizikaviy elektronika“ sohalari boʻyicha asperantura,
„Radioaloqalar“ tuzilishi va „Asbobsozlik“ kafedralari filiallari mavjud. Birlashma olimlaridan fizika-matematika fanlari doktori R.A.Ganeev Xalqaro Optika Jamiyati
tomonida taqdim etilgan Galileo Galiley medali va mukofoti sovrindori boʻldi .

Manbalar
Barry Nelson

Barry Nelson ( yoki Robert Haakon Nilsen (); 1917—2007) — amerikalik aktyor. Jeyms Bond obrazini yaratgan birinchi aktyor sifatida tanilgan.

Bolaligi 
Nelson San-Fransiskoda tugʻilgan. Norvegiyalik muhojirlar — Betsie (Kristofersen) va Trygve Nilsenning oʻgʻli. Uning tugʻilgan yili baʼzi munozaralarga sabab boʻldi, ammo uning 1943-yilgi Armiya havo kuchlari roʻyxatida va 1993-yilgi saylovchilar roʻyxatida 1917-yil sifatida koʻrsatilgan. 1941-yilda Berkli universitetini tugatgan va u yerda talabalar teatri spektakllarida aktyor sifatida ishtirok etgan.

Aktyorlik karyerasi 
Donna Reed va Myrna Loy bilan birga William Powellning „Shadow of the thin man“ (1941) filmida Pol Klark rolida oʻynagan. Robert Taylor va Lana Turner ishtirokidagi „Johnnie Eager“ (1942) roli bilan tanildi.

Ikkinchi jahon urushi paytida Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy havo kuchlarida xizmat qilgan paytida Nelson Broadway sahnasida Moss Hartning „Winged Victory“ (1943) spektaklida Bobby Grills rolida debyut qildi. Brodveyda Barbara Bel Geddes bilan birga „The Moon Is Blue“ filmida oʻynadi. 1965-yilda "Abe Berrouzning „Cactus Flower“ komediyasida Loren Bakall bilan va 1969-yilda „The Fig Leaves Are Falling“ filmida Doroti Loudon bilan birga rol oʻynagan.

1954-yilda Ian Flemingning „Climax!“ televizion antologiya seriyasidagi „Casino Royale“ romanining qahramoni James Bond rolini ekranda oʻynagan birinchi aktyor boʻldi. Prezident John Kennedy 1961-yil 17-martdagi maqolasida oʻzining sevimli 10ta kitobi qatoriga „From Russia with Love“ kitobini kiritmaguncha Bond AQShda unchalik mashhur boʻlmadi.

Dasturda shuningdek, asosiy yovuz qahramon Le Chiffre rolida Peter Lorre ham ishtirok etdi. Keyinchalik Nelson Lorre bilan ishlash imkoniyati uning rolni oʻynashiga sabab boʻlganini taʼkidladi.

Shaxsiy hayoti 
Nelson ikki marta uylandi.

Nelson 2007-yil 7-aprelda Pensilvaniya shtatining Baks okrugida sayohat qilayotganda, 90 yoshga toʻlishidan toʻqqiz kun oldin vafot etdi.

Filmografiyasi

Manbalar

Havolalar 
 

Amerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak televideniye aktyorlari
Turgʻun Poʻlat

Turg‘un Po‘lat — yozuvchi, 1928-yilda Namanganda tavallud topgan. U ko‘p vaqt jamoa, davlat xo‘jaliklarida hisobchi, xo‘jalik ishlari bilan mashg‘ul bo‘lgan. Yozuvchi sifatida 50-yillarning boshlarida matbuotda ko‘rina boshlagan.

Dastlab shoir sifatida „Bizning bobo“ (1951); „Buyuk savdo“ (1952), „Mangu qo‘ldoshimsan“ (1956), „Festival qo‘shig‘i“ (1959) kabi sheʼriy asarlari bilan tanildi. Ayni chog‘da „Ayollar isyoni“ (1967), „Jig‘ildon qori“ (1970), „To‘ra hujjat“ (1970) kabi hajviy hikoyalari yaratildi. So‘ngra uning „Mirrixdan kelgan mehmon“ (1973) hajviy hikoyalar to‘plami, „Vodiylarni yayov kezganda“ (1971) ocherklari, „Ichkuyov“ (Qissa va hajviyalar" — 1979—1986) nashrlari chop etildi.

Shuningdek, Turg‘un Po‘lat publitsist va ocherknavis sifatida ham o‘nlab asarlar yaratdi. Uning „Tabarruk zaminda“ (1970), „Xotinboz“ (1972), „Yalovbardor“ (1986) kabi asarlari shu jihatdan muhim edi. Xullas, yozuvchi o‘zinnpg sheʼr va ocherklarida bo‘ladimi, hikoya va qissalarida bo‘ladimi, hayotdagi, odamlardagi nuqsonlar ustidan kulib, uni bartaraf etish yo‘lini izlaydi. Ayniqsa, uning „Ichkuyov“ (1975) qissasi adibga shu jihatdan sharaf keltirdi: shu nomdagi televizion badiiy filmi uchun unga 1979-yili vafotidan so‘ng Hamza nomidagi Respublika Davlat mukofoti berildi.

Manbalar

Havolalae 
 Turgʻun Poʻlat haqida qoʻshimcha maʼlumot
 Saylanma: „Ichkuyov“
Aziz Abdurazzoq

Aziz Abdurazzoq — 1928-yili Toshkentda tavallud topgan. Oʻrta maktabdan so‘ng madaniy-oqartuv bilim yurtida tahsil oladi. So‘ngra Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutida o‘qiydi. U ko‘p kasbdoshlari kabi jurnalist sifatida „Yosh leninchi“ ro‘znomasi, „Sharq yulduzi“, „Guliston“ kabi oynomalarda faoliyat ko‘rsatadi. Hozirda ko‘p yillardan beri Oʻzbekiston Yozuvchilari uyushmasida ishlaydi.

„Qalb nuri“ to‘plamiga kirgan ko‘pchilik sheʼrlar shoirning ellik yilligi yakuni sifatida saylanma tarzida eʼlon qilingan. Turob To‘la aytganidek, uning har bir sheʼridan, yaʼni "Aziz sheʼrlaridan non hidi keladi, o‘zl kezib o‘tgan bog‘lar, dala-dashtlar hidi keladi".

Ayni chog‘da uning bolalar uchun yozilgan „Oh, qanday shirin“ (1977), „Qiz va lola“ (1979), „Tap-tap elak“ (1981) kabi o‘nlab asarlari chop bo‘ldi. Ularda beg‘ubor yoshlik tuyg‘ulari, sho‘x, kulgili, baʼzan hajviy, kinoyali tarzda o‘z ifodasini topdi.

U tarjimon sifatida M. Lermontov, T. Shevchenko hamda amerikalik mashhur shoir G. Longfello asarlarini o‘zbekchalashtirgan. Uning asarlari o‘nlab o‘zga tillarga ham o‘girilgan.

Toʻplamlari 
 „Do‘stlarimga“ (1959)
 „Yapa bahor“ (1961)
 „Mavj“ (1965)
 „Bodom gulladi“ (1965)
 „Lirika“ (1970)
 „Aziz odamlar“ (1975)
 „Shoʻx yomgʻir“ (1977)
 „Qalb nuri“ (1978)
 „Yostiqdan chiqqan ertaklar“ (1988)
 „Bog‘da bitgan ertaklar“ (1989)
 „To‘rt og‘ayni botirlar“ (1989)

Manbalar

Havolalar 
 Sevimli sheʼrlar
 Sheʼrlar
Oʻzbekistonning oʻsimlik dunyosi

Oʻsimliklar dunyosi: Oʻzbekiston oʻsimliklar dunyosi xilma-xil boʻlib, xalq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega. Soʻnggi yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika instituti (Botanika ilmiy-i. ch markazi)da olib borilgan tadqiqotlar natijalariga koʻra, oʻlkada 166 oilaga mansub 4500 ga yaqin yuksak oʻsimlik turlari borligi maʼlum boʻldi. Bularning aksariyat qismini qoqioʻtdoshlar (260 ga yaqin tur) karamdoshlar, yalpizdoshlar, shoʻradoshlar, loladoshlar, chinniguldoshlar, yoronguldoshlar, govzabondoshlar, raʼnodoshlar kabi yirik oilalarning vakillari tashkil etadi.

Oʻzbekiston florasi paydo boʻlishi, tarqalishi, tur, turkum va oilalarining ummumiy oʻxshashligi jihatidan Markaziy Osiyodagi boshqa mamlakatlar, xususan, Eron, Afgʻoniston oʻsimliklar dunyosiga juda yaqin turadi. Oʻzbekiston florasi uzoq tarixga ega. Paleobotanik tadqiqotlar respublika xududida quruqlikdagi yuksak oʻsimliklarning (ksilofitlardan tortib) barcha evolyutsion davrlarga oid oʻsimlik qoldiqlari borligini koʻrsatdi. Hatto hozirgi Qizilqum choʻllaridan bir vaqtlar bu yerlarda oʻsgan xurmo, chinor, terak kabi daraxt va butalarning qoldiqlari topilgan.

Oʻzbekistonda oʻsimliklar oʻsmaydigan joy yoʻq. Ularni tekislikdagi qumli choʻllardan tortib, qorli baland togʻlargacha boʻlgan turli relʼyef va tuproq sharoitida uchratish mumkin. Oʻzbekiston oʻsimliklarning tarqalishini yoritish uchun tavsiya etilgan 4 tik (vertikal) mintaqa (choʻl, adir, togʻ, yaylov) asos qilib olindi. Har bir mintaqa oʻziga xos relʼyef, iqlim, tuproq va oʻsimliklar dunyosiga ega.

Manbalar 

Osimlik dunyosi
Ozbekiston
Oʻzbekistonning adirlardagi oʻsimliklari

Adirlar — oʻsimlik turlariga juda boy. Unda qoʻgʻirbosh, qoʻziquloq, karrak, shashir, kakra, qatron, astragal, shirach kabi koʻp yillik oʻtlar bilan bir qatorda bir yillik oʻtlar (efemerlar) ham bor. Baʼzan 1 m2 yerda 15-20 turga xos yuzlab va hatto minglab oʻsimlik tuplari joylashgan boʻlishi mumkin.

Adirlarda (ayniqsa, respublikaning janubida) saqlanib qolgan pistalar ularning bir vaqtlar bu yerlarda koʻplab oʻsganligidan, biroq turli maqsadlar uchun ayovsiz kesib olinishi tufayli kamayib ketganligidan darak beradi.

Adirlarning yuqori qismida bugʻdoyiq, tak-tak (togʻarpa), andiz, gulxayri kabi boʻyi baland koʻp yillik oʻtlar, toshloq va shagʻalli joylarida bodom, naʼmatak turkumining vakillari — butalar, astragal hamda piyoz turkumiga mansub turlar keng tarqalgan.

Manbalar
Oʻzbekistonning togʻlardagi oʻsimliklari

Togʻlar — tabiiy holda oʻsadigan daraxtlarga boyligi bilan boshqa mintaqalardan farq qiladi. Oʻzbekiston togʻlarini archalarsiz tasavvur etib boʻlmaydi. Ular togʻlarimizning koʻrki boʻlibgina qolmay, togʻ yon bagʻirlarini eroziyadan saqlashda ishonchli omildir. Archalar juda uzoq — 300-700, hatto 1000-yillar mobaynida oʻsib rivojlanadi. Keng bargli daraxtlardan zarang, olma, nok, olcha, doʻlana, qatrongʻi, pista, bodom, yongʻoq, oq qayin, tol, terak, shumtol va hastakar koʻp tarqalgan. Ular koʻpincha mustaqil guruhlarni tashkil qiladi. Togʻlardagi mevali daraxtlar mevasidan odamlar va hayvonlar oziq-ovqat sifatida foydalanadi.

U yerlarda daraxtlar bilan bir qatorda turli oila va turkumlarga mansub butalar koʻp. Ular alohida-alohida guruhlar hosil qilib yoki daraxtlar bilan aralashgan qolda oʻsadi. Uchqat, naʼmatak, zirk, irgʻay, tobulgʻa, chiya, qizilcha kabi butalar keng tarqalgan. Togʻ sharoitida oʻsishga moslanish darajasiga monand ravishda koʻp yillik oʻtlardan yovvoyi beda, marmarak, shashir, rovoch, kiyikoʻt, choyoʻt, zira, qiziltikan, lola, shirach, turli boshoqli, dukkakli va piyozli oʻsimliklarga damba-dam duch kelish mumkin. Bu oʻsimliklar orasida dorivor, efir moyli, oziq-ovqat, yem-xashak va boshqa maqsadlarda foydalaniladiganlari talaygina. Shuningdek, muhofazaga muhtojlari Oʻzbekiston Respublikasining „Qizil kitobi“ga kiritilgan.

Manbalar
Oʻzbekistonning yaylovlardagi oʻsimliklari

Yaylovlar. Baland boʻyli daraxtlarning oʻsmasligi, qoyalar va baland tekisliklar (plato)ning koʻpligi hamda torom, betaga, shuvoq, sutlama, isfarak, yorongullarga boyligi bilan oʻziga xos manzara hosil qiladi. Shuningdek, yostiq hosil qilib oʻsimcha kirpioʻt va zirakoʻtlar ham tarqalgan.

Tabiatda oʻsimlikar yakka-yakka holda yoki toʻp-toʻp boʻlib (fan tili bilan aytganda assotsiyasi, formatsiya hosil qilib) oʻsadi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutining xodimlari yaratgan toʻr jildli <<Oʻzbekistonning oʻsimliklar qoplami>> (rus tilida) monografiyasida respublikadagi 1196 assotsiyasini qamragan 170 formatsiya keltirilgan. Oʻzbekiston florasiga oid maʼlumotlarni Botanika institute tomonidan chop etilgan <<Oʻzbekiston florasi>> (6 jildli) va
<<Oʻrta Osiyo oʻsimliklari aniqlagichi>>dan (10 jildli; Oʻzbekiston milliy universiteti bilan hamkorlikda)olish mumkin.

Respublika florasi isteʼmol qilinadigan, dorivor, efir moyli, yemxashak, boʻyoqboq va boshqa foydali oʻsimliklarga nihoyatda boy. Lekin undan oqilona foydalanmaslik natijasida tabiiy oʻsimlik qoplamlarining maydonlari, undagi foydali turlarning zaxiralari tobora kamayib bormoqda. Shuning uchun ham Oʻzbekiston <<Qizil kitobi>>ga kiritiladigan oʻsimlik turlari soni yil sayin ortib bormoqda, jumladan,Oʻzbekiston Respublikasi <<Qizil kitob>>ining 1998-yili chop etilgan 2-nashrigi 301 tur kamyob oʻsimliklar kiritilgan.

Manbalar
Baxtiyor Salimov

Salimov Baxtiyor Tadjiyevich(1948 1 - fevral) - iqtisod fanlari doktori(1994), professor(1995).

Hayoti 
Salimov Baxtiyor Tadjiyevich 1 - fevral 1948 - yilda Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon tumani Uyshun qishlogʻida tugʻilgan.

1976 - yilda Samarqand davlat universitetini amaliy matematika mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan.

1976 – 1979-yillarda Samarqand davlat universitetida  muhandis, tadqiqotchi boʻlgan.

1979 – 1993-yilarda Toshkent xalq xoʻjaligi institutida aspirant, assistent, dotsent, katta ilmiy xodim lavozimlarida ishlagan.

1993 – 1994-yillarda “Oʻzistiqbolstat” davlat qoʻmitasi boʻlim boshligʻi oʻrinbosari boʻlgan.

1994-2013yy. Toshkent davlat iqtisodiyot universitetida dotsent, ilmiy pedagogik xodimlar tayyorlash boʻlimi boshligʻi, kafedra mudiri lavozimlarida ishlagan.

2013 - yildan hozirgacha “Sanoat iqtisodiyoti” kafedrasi professori lavozimida ishlamoqda.

Ilmiy va ilmiy-pedagogik faoliyati 
1985 - yilda  iqtisod fanlari doktori, professor S.S.Gʻulomov rahbarligida “Hududiy ishlab chiqarish majmuasini shakllantirishni modellashtirish” mavzuida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1993 - yilda Toshkent xalq xoʻjalik instituti huzuridagi ixtisoslashgan kengashda akademik S.S.Gʻulomov rahbarligida “Mintaqa ishlab chiqarish salohiyatidan foydalanish va rivojlantirishni modellashtirish” mavzuida doktorlik disseratatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qildi.

Mustaqillik yillari mobaynida B.T. Salimov yakka va hammualliflikda 3 ta monografiya, 8 ta oʻquv qoʻllanma, 5ta ilmiy-ommabop risola, 40 dan ortiq ilmiy maqola chop ettirdi.

Baxtiyor Tadjiyevich Salimov ilmiy tadqiqotlarining asosiy yoʻnalishini  mikroiqtisodiyotda, xususan agrosanoat majmuida bozor munosabatlarini davlat tomonidan tartibga solish tashkil etadi.

Mustaqillik yillarida  4 ta nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalarining mualliflariga bevosita  ilmiy rahbar  boʻlgan.

Davlat ilmiy-texnika dasturi loyihalari tanlovida 2 marta gʻolib boʻlgan. Jumladan, 2012 - 2016-yillarga moʻljallangan F.1-59- “Oʻzbekiston agrosanoat majmuasini jahon agrar va oziq-ovqat bozorlariga integratsiyalashuvining nazariy –uslubiy asoslarini takomillashtirish” mavzusidagi ilmiy tadqiqot loyixasidagi ilmiy-uslubiy yondoshuvlar milliy agrartarmoq rivojlanish yoʻnalishlarini belgilashda muhim oʻrin tutadi.

Olimning ilmiy pedagogik faoliyatining asosiy yoʻnalishi mikroiqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish va baxolashga bagʻishlangan.

Qishloq xoʻjaligida xususan dehqon va fermer xoʻjaliklarida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishning asosiy yoʻnalishlariga doir oʻquv adabiyotlari real sektor mutahassislari tayyorlashda muhim tutadi.

Olimning tadqiqotlarida Oʻzbekiston agrosanoat majmuasining jahon agrar va oziq-ovqat bozorlariga integratsiyalashuviga oid adabiyotlar sezilarli sarmoqni tashkil etadi.

Ilmiy va ilmiy-pedagogik  ishlari
Oʻzbekistonning choʻl hayvonlari

Choʻl hayvonlari: Qumli choʻllardan Qizilqum, Sandiqli va Kattaqum, Yozevonda sudralib yuruvchilardan — taroq barmoqli gekkon, qurbaqabosh choʻl kaltakesak, yoʻl-yoʻl kaltakesak, toʻr chiziqli kaltakesak, choʻl boʻgʻma iloni, chipor ilonlarning bir necha turi, oʻq ilon, charx ilon va choʻl toshbaqasi uchraydi.

Sudralib yuruvchilar koʻp boʻlganligi sababli choʻlni sudralib yuruvchilar makoni deyish mumkin. Sut emizuvchilardan choʻllarda ola putarok, ingichka barmoqli yumronqoziq, tushki qumsichqon, qushoyoqlar, boʻri, quloqdor tipratikan, tulki, qarsoq tulki, katta qumsichqon, qum tovushqoni, yovvoyi quyon kabi hayvonlar yashaydi. Qumli choʻllarda qushlarning atigi bir necha turi-yilqichi, tentakqush, choʻl moyqut, xoʻjasavdogar, choʻl qargʻasi, toʻrgʻay, toshsirchumchuq uchraydi. Qumli choʻllarda umurtqasiz hayvonlardan tirik oʻrgimchaksimonlar (bit, sariq falanga, chayonlar), qora tanali qoʻngʻizlar, iskabtoparlar, zahkashlar tarqalgan.

Barcha choʻl hayvonlari tez yugurishga, tana haroratini boshqarishga imkon beradigan morfologik belgilarga ega. Hatto sekin harakatlanadigan tipratikanlarning ham oyoqlari, quloqlari va ignalari nisbatan uzun. Kaltakesaklar uzun oyoqlari, tovoni va dumi yordamida tez chopadi. Choʻl qushlari (yoʻrgʻa tuvaloq, yilqinchi) yoki tez uchadigan (qorabovur, oqbovur) yerda tez yuguradi. Koʻpchilik tuproq ustida yashovchi choʻl qoʻngʻizlarning oyoqlari nam sharoitda yashovchi qoʻngʻizlarga nisbatan birmuncha uzun. Vizildoq qoʻngʻizlar, chirildoqlar, falangalar, ayniqsa, qum biyi tez yuguradi.

Gil tuproqli choʻllarda (Qarshi, Mirzachoʻl va boshqalar) umurtqasizlardan zahkashlar, falangalar, jizildoqlar, chumolilar va qoraqurtlar uchraydi. Umurtqali hayvonlardan, ayniqsa, choʻl toshbaqasi va sariqyumronqoziq koʻp tarqalgan. Taqir yumaloqbosh kaltakesak, choʻl agamasi, har xil rangli kaltakesakcha, qum bugʻma iloni, oʻqilon, yoʻrgʻa tuvaloq, qorabovur, oqbovur, kokildor toʻrgʻay, oqquyruq (saygʻoq), boʻri, tulki, jayran, kichik qushoyoq, severtsov qushoyogʻi, katta qumsichqon, qizildum qumsichqon, koʻrsichqon taqir choʻllar uchun xos. Oʻrta Osiyo kapcha iloni Qarshi choʻlida, oddiy qalqontimshuq Mirzachoʻlda koʻp uchraydi.

Ustyurt hayvonot dunyosi gil tuproqli choʻllardagiga oʻxshash, lekin turlar soni juda kam. Oqquyruq — bu choʻllar uchun xos boʻlgan hayvondir. Sudralib yuruvchilardan toʻrt yoʻlli chipor ilon uchraydi. Choʻl hayvonlari, asosan, bahor oylarida uchriydi. Ular koʻpincha fevral oyining oxirlarida qishki uyqudan uygʻonadi va zoʻr berib oziqlangach, tez orada uchriy boshlaydi. Ikki-uch oydan soʻng gil tuproqli tekisliklarda koʻp uchraydigan choʻl toshbaqasi bilan sariq yumronqoziq yozgi uyquga, keyinchalik esa qishki uyquga kiradi. Qurbaqabosh taqir kaltakesak rang-barang kaltakesak aprel-may oylarida, baʼzan esa martda ham tuxum qoʻyadi. Toʻrgʻaylar apreldayoq uya yasab, joʻja ochadi.

Manbalar 

O'zbekistonning hayvonot dunyosi
Oʻzbekistonning voha hayvonlari

Voha hayvonlari. Vohalarda qushlardan qishloq qaldirgʻochi, qora jarqaldirgʻoch, musucha, dala chumchugʻi kabilar, sut emizuvchilardan — mitti koʻrshapalak, uy sichqoni, kulrang kalamush koʻp. Uy-joylarda va zarobalarda koʻpincha kulrang gekkon, turkiston gekkoni, koʻk kaptar, oq laylak, boyoʻgʻli, ukki, koʻk qargʻa, zagʻcha, katta taqaburun koʻrshapalak, moʻylovdor uch rangli tungi koʻrshapalak, kechki koʻrshapalak hayot kechiradi. Daraxtzorlarda qora kalxat, tyuvik, jigʻaltoy, qora kaptar, zagʻizgʻon, goʻngqargʻa, zargʻaldoq, vahimaqush, uzun dumli dumparast; uy chumchugʻi, qoratoʻsh chumchuq, malla vyurok, gʻarb bulbuli, qorayaloq va boshqa qushlar in qoʻyishadi. Bedapoyalarda qirgʻovul va bedana uchrab turadi. Chiyaboʻri va uzun quloq tipratikan, choʻl kaltakesagi, tez kaltakesak, rang-barang chipor ilonlar koʻp. Janubiy vohalarda koʻzoynakli ilon uchrab qoladi. Dala, bogʻ va polizlarda yashil qurbaqalar yashaydi.

Tuproq biotasi tarkibiga kiruvchi hayvonlar juda xilma-xil boʻlib, katta-kichikligi, tuproq bilan bogʻlanish darajasi, oziqlanish usullari va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Tuproqda yashaydigan barcha jonvorlar tuproq faunasini tashkil etadi. Ularni katta-kichikligi boʻyicha 5 guruhga ajratish mumkin: 1) nanofaunaga (uzunligi 150 mikrongacha boʻlgan mikroskopik hayvonlar) bir hujayrali hayvonlar (soxtaoyoqlilar, xivchinlilar, infuzoriyalar)ning hamma turlari hamda kanalar, imillab yuruvchilar nematodalar, bosh aylangichlilar va oyoqdumlilarning bir qancha vakillari kiradi. 1 m2 tuproqda bir necha 10 mingdan bir necha milliardgacha nanofauna boʻlishi mumkin; 2) mikrofaunaga (uzunligi 150 mikrondan 1,3 mm gacha) nematodalar ogʻiz aylangichlar, kanalar, imillab yuruvchilar, oyoq dumlilar, simfillar kiradi. Ularning 1 m2 dagi miqdori bir necha mingdan bir necha yuz minggacha boʻladi; 3) mezofauna (uzunligi 1,3 mm dan 10 mm gacha) oʻrgimchaklar, koʻpoyoqlilar, hashorotlar, zahkashlar, mollyuzkalar, kanalar, oyoqdumlilarning bir qancha turlaridan tarkib topgan. Ular 1 m2 tuproqda oʻnlab, hatto yuzlab uchrashi mumkin; 4) makrofauna (uzunligi 1 sm dan 8 sm gacha) koʻpchilik mollyuskalar hamda koʻp oyoqlilar, hashoratlar zahkashlar va yomgʻir chuvalchanglarining bir qancha turlaridan tashkil topgan; 5) megofauna (uzunligi 8 sm dan katta), asosan, kemiruvchilar, yer qazarlar, hashoratxoʻrlar va yomgʻir chuvalchanglarining bir qancha turlaridan iborat.

Tuproq hayvonlari oziqlanish usuliga binoan ham guruhlarga ajratiladi. Ular orasida yashil oʻsimliklar bilan oziqlanadigan hayvonlar — fitofaglar koʻpchilikni tashkil etadi; yana yirtqichlar — tirik hayvonlar, mikrofaglar — hayvon murdalari, saprofaglar — chiriyotgan moddalar, detritofaglar, boshqa organik qoldiqlar bilan oziqlanuvchi xillar, shuningdek, parazit — boshqa hayvonlar tanasida yashovchilar mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekistonning hayvonot dunyosi