MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nubiya choʻli

Nubiya choʻli — Afrikadagi choʻl. Koʻp qismi Sudan hududida, Nil daryosi bilan Qizil dengiz oraligʻida. Yer yuzasi platodan iborat boʻlib, sharkdan gʻarbga zinapoyasimon pasayib borgan. Sharqida balandligi 1000 m, gʻarbida 350 m. Eng baland joyi 1240 m. Qizil dengiz boʻyida kambar pasttekislik bor. Qirgʻoq yaqinida marjon orol koʻp. Nubiya choʻlining sharqiy Femida Nubiya—Arabiston qalqonining qad. kristalli jinslari, qumtoshlar yer yuzasiga chiqib qolgan. Gʻarbiy qismida qumliklar bor. Platoni quruq oʻzanlar — vodiylar kesib oʻtgan. Yer osti suvlari kam. Yillik yogʻin 25 mm ga yaqin. Oʻrtacha temperatura yanvarda 15°, iyulda 30°. Oʻsimliklari siyrak. Kserofit gʻallagullilar, tikanli butalar oʻsadi. Aholi buloklar atrofida yashaydi, chorvachilik bilan shugʻullanadi. Choʻlni temir yoʻl va avtomobil yoʻllari kesib oʻtgan.

Manbalar 

 

Choʻllar
Afrika
Nubiya-arabiston qalqoni

Nubiya-arabiston qalqoni -Afrika platformasi tokembriy fundamentining shim.-sharqiy qismidagi turtib chiqqan joyi. Qizil dengiz riftining N.-Nubiya-arabiston qalqoni oʻq. qismini kesib oʻtishi tufayli qalqonning gʻarbiy qismi Afrika (Nubiya choʻli)da, shar-qiy qismi esa Arabiston yarim orolning gʻarbiy hududida joylashgan. Yoshi jihatdan yuqori proterozoyga mansub boʻlgan gneyslarning juda qalin va mustahkam oʻrnashgan qatlami va kvarsit hamda marmarlarning bir necha qatlaridan tuzilgan kristallik va metamorfik slanetslardan hosil boʻlgan. Jinslarning bu qalin qatlami granitlar institutruziyasi (bir necha generatsiya) tomonidan yorib chiqilgan. Bazaltlarning yosh otqindilari ham mavjud.

Manbalar
Nuvayriy Shihobiddin Ahmad Ibn Abd Al-Vahhob

Nuvayriy Shihobiddin Ahmad Ibn Abd Al-Vahhob (1279.6.4 - 1332.17.6, Qohira) — arab olimi. Misrda, mamluklar saroyida yashagan. N. 31 jilddan iborat "Nihoyat al-arab fi funun aladab" ("Adabiyot haqida arabcha yetuk kitob") nomli yirik (9 ming betdan oshiq) asar muallifi. Asarning yarmi tarixga oid boʻlib, Misr, Oltin Oʻrda, musulmonlar Ispaniyasi (Andalusiya) tarixi batafsil bayon etilgan. Asar bir necha Yevropa xalqlari tillariga tar-jima qilingan.

Manbalar 

 

1279-yilda tugʻilganlar
1332-yilda vafot etganlar
Nuzxa

Nuzxa, nuzhat (arab. — koʻngil ochuvchi, lazzatbaxsh) — qonun turidagi qadimiy koʻp torli musiqa cholgʻusi.

Manbalar
Nukat

Nukat — oʻrta asr shahri. Toshkentdan Tunkatga va Fargʻonaga boradigan sav-do yoʻlida joylashgan. N. 11 —12-asrlardagi Sharq yoʻlnomalarida qayd etilgan. 9—10-asrlarda kattaligi jihatidan Ilokda Tunkatdan keyingi oʻrinda turgan. N.ning keyinchalik Ulkan Toʻyte-pa deb atalgan shahar harobasini 1928-yil M. Ye. Masson Toshkent yaqinidagi Toʻytepa qishlogʻidan topgan. N.ning markazi toʻgʻri burchak shaklidagi shah-riston boʻlib, maydoni 18 ga. U toʻrt darvozali ulkan devor bilan oʻralgan. Shimoliy qismida toʻrtburchakli 0,75 ga kattalikdagi qalʼa boʻlgan. N.ning rabodi 100 gadan ortiq maydonni egallagan. Shaharning sharqiy qismida oʻliklar os-suariylar (ostodon)da dafn qilingan qabriston joylashgan. N.dan 8—12-asrlarga oid tangalar, sopol, oltin, mis va jez idishlar, temir oʻroq, pi-choq, shuningdek, chiroyli qandil va murakkab bosma naqshlar bilan bezalgan idishlar topilgan. Topilmalarning eng qad.si 6—7-asrlarga oid. 9—10-asrlarda shahar tez rivojlangan. Idrisiyning maʼlumotiga koʻra, 12-asrda Tunkat tanazzulga uchrashi munosabati bilan Iloq davlatining poytaxtiga aylangan. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida harobaga aylangan.

Manbalar
Nukleazalar

Nukleazalar — nuklein kislotalar (NK) ni parchalaydigan gidroli-tik fermentlar. Barcha biologik obʼyektlarda borligi maʼlum. N. fos-fodiesteraza boʻlib, ribonuklein kislotani parchalaydigan ribonukleaza (RNKaza), dezoksiribonuklein kislotani parchalaydigan dezoksiribonukle-aza (DNKaza), ayrimlari har ikki nuklein kislotalar (NK)ga nisbatan faol boʻlgan (nomaxsus) N. deb ataladi. Ekzonukleazalar nuklein kislota molekulasining bir uchini, endonuklea-zalar polinukleotid zanjirni oralaridan gidrolizlaydi. Ovqatdagi NKni hazm qilishda, organizm uchun yot boʻlgan NKni chiqarib yuborishda, hujayralarda NKning sintezlanishi va parchalanishini boshqarishda qatnashadi. N.dan NK strukturasini tadqiq qilishda va baʼzi virusli kasalliklarni davolashda foydalaniladi.

Manbalar
Nuklein kislotalar

Nuklein kislotalar, polinukleotidlar — nukleotidlar qoldigʻidan hosil boʻlgan yuqori molekulali organik birikmalar. Nuklein kislotalar tarkibiga qanday uglevod — dezoksiri-boza yoki riboza kirishiga qarab dezoksiribonuklein kislota (DNK) va ribonuklein kislota (RNK)larga boʻlinadi. Nukleotidlarning Nuklein kislotalardagi ket-ma-ketligi ularning birlamchi strukturasini belgilaydi. Nuklein kislotalar barcha tirik organizmlarning hujayralarida mav-jud boʻlib, irsiy (genetik) informasiyani saqlash va nasldannaslga oʻtka-zishdek eng muhim funksiyani baja-radi, hujayra oqsillarining bu in-formatsiyani voqe qiluvchi sintezi jarayoniga taʼsir koʻrsatadi. Organizmda erkin holda boʻladi, oqsillar bilan bir kompleks (nukleproteidlar)ni tashkil etadi.

Manbalar 

Kislotalar
Nukleozidlar

Nukleozidlar — tarkibida purin yoki pirimidin asosi va riboza yoki dezoksiriboza uglevodi boʻlgan glikozidlar. N. nukleotidlarning nukleotidaza fermenti bilan parchalanishidan kelib chiqadi. Barcha tirik organizmlardagi nuklein kislotalar va nukleotidlar tarkibida boʻladi. N.ning nomi uning molekulasiga kiradigan asosga karab, Mas, adenin boʻlsa, adenozin, guanin boʻlsa, guanozin va h.k. deb ataladi.

Manbalar
Nukleoproteidlar

Nukleoproteidlar - nuklein kislotalarning oqsillar bilan birgalikdagi kompleksi. N. tarkibiga kirgan nuklein kislotalarning xiliga qarab, dezoksiribonukleoproteidlar (DNP) va ribonukleoproteidlar (RNP) farqlanadi. DNP barcha hujayralar yadrolarida va mitoxondriyalarida, shuningdek, spermatozoidlarning boshchasida boʻladi. DNP oqsillari gistonlar va protaminlar koʻrinishida boʻlib, DNK ikki-tali spirali tarnovlarida joilashadi, ular DNK tuzilishini muvofiklashti-rib, faolligini oshiradi. Koʻpgina viruslar, informosomalar RNPdan tashkil topgan. Organizmda N.ning biologik ahamiyati nuklein kislotalar (NK) ning funksiyasiga bogʻliq.

Manbalar
Nukleotidlar

Nukleotidlar, nukleozid-fosfatlar — nukleozidlarning fosforli efirlari. Nukleotidlar — nuklein kislotalar, kofermentlar va boshqa biologik faol birikmalarning tarkibiy qismidir. Ular tirik hujayrada erkin holda boʻlib, moddalar almashinuviaa muhim rol oʻynaydi. N. tarkibiga uglevod (riboza yoki dezoksiriboza), fosfor kislota va azot asoslari qoldiqlari kiradi. Adenin, guanin, gipok-santin, sitozin, uratsil va timinlar tabiatda keng tarkalgan purin va pirimidin asosli tabiiy N.dir.

Yaratdi : Quvonchbek Turkmanov

Manbalar
Nukleus

Nukleus (lot. nucleus — yadro) (arxeologiyada) — tosh qurollar yasash uchun chaqmoqtosh yoki boshqa tosh parchalaridan uchirib olinadigan tosh boʻlagi. N.lardan qirgʻich va nayzasimon qurollar yasalgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Nuklidlar

Nuklidlar — bir-biridan yadrosining tarkibi bilan (yoki bir xil sondagi nuklonlari bilan yoxud nuklonlari soni bir xil boʻlgan holda proton va neytronlar sonining har xilligi bilan) farq qiladigan atomlar. Masalan, bironbir kimyoviy elementning izotoplari N. hisoblanadi. Ular bir-biridan yadrosidagi neytronlar soni bilan farqlanadi.

Manbalar
Nuklonlar

Nuklonlar, nukleonlar — atom yadrosini tashkil qiladigan zar-ralar — proton va neytronlarning umumiy nomi. Proton va neytron massasi deyarli birbiriga teng (tr=938,2 MeV va tp=939,5 MeV) boʻlgani, proton va neytron spini boʻlib, oʻzaro kuchli taʼsirlarda bir xil zarradek taʼsirlangani uchun proton va neytron bitta zarra (nuklon)ning ikki elektr xrlati deb qaraladi. N., asosan, uchta kvant soni — barion zaryadi (V=1), ajiblik kvant soni (^=0) va izotopik spin (/ = j) bilan ifodalanadi.

Spinlari biror yoʻnalish boʻyicha joylashgan N. oqimi N.ning qutblangan dastasi deyiladi. N.ni qutblashning bir necha usuli mavjud. Mas, sekin harakatlanuvchi pro-tonlarning qutblangan dastasini maxsus ion manbai yordamida olish; yadro va elektromagnit sochilish hodisasi nati-jasida nuklonlarni qutblash va h.k.

N.ning turli xil sochilishi nuklon spinining yoʻnalishiga va taʼsir qiluvchi kuchlarga bogʻliq. Shuning uchun sochilishigacha nishonga tushuvchi qutblanmagan dastani qutblangan va qutblanmagan N. oqimidan iborat deyish mumkin. Nishondan sochilgandan keyin esa bu ikki komponentning institutensivligi birbiridan farq qiladi, demak, N.ning qutblangan dastasini ajratib olish mumkin boʻladi. Radio-toʻlqinlar zarralarida ham qutblangan dastani hosil qilish mumkin. Bu zar-ralar energiyasi va intensivligi cheklangan (107—10’ nuklon/yexter dan kam) boʻlishiga qaramay, tez neytronlar dastasini olishda eng qulay vositadir. N.ning qutblangan dastasidan koʻpgina tadqiqot ishlarida, yadro kuchlarining oʻzaro taʼsirlashuvchi zarralarning spinlariga bogʻlikligini aniqlashda foydalaniladi.

Manbalar
Nukualofa

Nukualofa — Tonga davlati poytax-ti, Tongatapu o.da. Axrlisi 21 ming kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Tinch okean sohilidagi port; chetga kopra va banan chikariladi. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Tonga
Nukuz

Nukuz, nekuz, nekus — qoʻngʻirotlar hamda qoraqalpoklarning kena-gas kabilalari tarkibidagi uruglaridan biri. N. aslida moʻgʻul qabilalaridan birining nomi. Moʻgʻullar istilosi davrida (13-asr) N.larning bir qismi Dashti Kipchoqqa, keyinchalik boshqa oʻzbek qabilalari bilan birga Mo-varounnahrga kelib oʻrnashgan boʻlishlari mumkin. Bularning koʻpchilik qismi vaqt oʻtishi bilan mahalliy xalqlar — oʻzbeklar, qoraqalpoqlarga aralashib ketgan. Rashiduddinning "Jome at-tavorix", Abulgʻoziy Bahodirxonning "Shajarai turk" (nuguzlar, noʻguzlar, nukuzlar), rus tadqiqotchisi N. Xanikovning "Buxoro xonligining tavsifi" (nukuz), Vamberining "Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat" (noʻkis, nukus, nukuz) asarida N.lar qayd etilgan. N.larning juda oz qismi yaqin vaqtlargacha (asosan, quyi Qashqadaryoda) yirik qabilalar tarkibida urugʻ boʻlib, oʻz nomlarini saqlab kelganlar.

Manbalar
Nukus (maʼnolari)

Nukus:

 Nukus () — Qoraqalpogʻistondagi shahar (1932 y.
 Nukus (avtomagistral) - TOSHHOVUZ AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston hududidan oʻtgan xalqaro ahamiyatli yoʻl.
 Nukus (avtomobil yoʻli) - GʻUZOR AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli.
Nukus (avtomagistral)

Nukus - TOSHHOVUZ AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston hududidan oʻtgan xalq-aro ahamiyatli yoʻl. 1950—53 yillarda qurilgan. Umumiy uz. 152 km. N.—Nukus (avtomagistral) Nukus, Taxiatosh, Xoʻjayli, Koʻhna Urganch va Toshhovuz shaharlarini oʻzaro bogʻlab, Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston oʻrtasidagi iqtisodiy alo-qalarni rivojlantirishda muhim oʻrin tutadi. Ioʻlning respublikamiz hudu-didagi qismi asfaltbeton boʻlib, uz. 36 km, transport harakatining oʻrtacha sutkalik qatnov jadalligi 3096 avtomobilga teng (2002).

Manbalar
Nukus (avtomobil yoʻli)

Nukus - GʻUZOR AVTOMAGISTRALI — Oʻzbekiston Respublikasidagi xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻli. 1956—70 yillarda qurilgan. Gazlidagi gaz konining ochilishi va Buxoro — Ural gaz quvurining qurilishi uchun zaruriy yuklarni yetkazib berish, Amudaryoning quyi qismida joylashgan tumanlarni iqtisodiy rivojlantirish maqsadida qurilgan. Yoʻl Qashqadaryo, Buxoro, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpogʻiston Respublikasi hududidan oʻtgan, Nukus, Beruniy, Toʻrtkoʻl, Gazli, Qarshi va Gʻuzor shaharlarini oʻzaro bogʻlaydi. N.-Nukus (avtomobil yoʻli) orqali qoʻshni Turk-manistondan mamlakatimizga kirib kelayotgan barcha xalqaro tranzit yuklar ham tashiladi. Bugungi kunda Yevropa mamlakatlari chiqadigan "Astraxon — Oqtoʻba" avtomagistraliga bogʻlanish uchun yoʻlning Mangʻishloq viloyatiga olib chiquvchi 407 km uzunlikdagi qismi zamonaviy andozalar talabida taʼmirlanmoqda.

Yoʻlning umumiy uz. 770 km. Shundan 408 km asfaltbeton, 362 km qora krplamali. Yoʻldagi transport harakatining oʻrtacha sutkalik katnov jadalligi Nukusda 1670, Xorazmda 1944, Buxoroda 6289, Qashqadaryoda 4945 avto-mobilga teng (2002).

Manbalar
Nullifikatsiya

Nullifikatsiya (lotincha: nulliﬁ catio -yoʻqotish) — biror hujjatni yuridik kuchdan, qonuniylikdan mahrum etish. Qimmatli qogʻozlarga va pul belgilariga nisbatan N. ularning davlat tomonidan bekor qilinishini bildiradi. Baʼzan amalda devalvatsiyam toʻgʻri keladi.

Manbalar
Nul

Nul (lot. nullus — hech narsa), nol — 1) musbat sonlar bilan manfiy sonlar chegarasidagi son. Asosiy xossalari: a) a+0=a; b) ya-0=0; v) ikki sonning koʻpaytmasi N.ga teng boʻlishi uchun koʻpaytuvchilardan kamida bittasi N.ga teng boʻlishi zarur; 2) oʻnli sanoq sistemasida yozilgan sonning biror xonasida birliklar olinmaga-nini koʻrsatuvchi rakam; 3) fizikada biror asbob shkalasining boʻlimlari boshlanadigan nuqta.

Manbalar
Numea

Numea — Yangi Kaledoniya (Fransiya mulki)ning maʼmuriy markazi va eng katta shahri. Yangi Kaledoniya o.ning jan.-sharqiy sohilidagi port. Nikel, xromit va kobalt eritish zavodlari bor. N. porti orkali chetga nikel, temir rudalari, kopra chiqariladi.

Manbalar
Numidiya

Numidiya (lot. Numidia) - Shimoliy Afrikadagi qad. viloyat (hozirgi Jazoirning sharqiy qismi). Aholisini numidiylar tashkil etgan. Miloddan avvalgi 201 yil N. ning butun hududi yagona Masinissoy podshoxligiga birlashtirilgan. Miloddan avvalgi 46 yil Rimning N. Afrika provinsiyasiga aylantirilgan. Milodiy 429/430 yil — vandallar, 533 yil— vizantiyaliklar, 7-asrda — arablar tomonidan bosib olingan.

Manbalar
Numijkat

Numijkat — qadimda Buxoroga yakin, lekin undan aloxida bir shahar boʻlib, soʻng bu ikki shahar bir-biriga qoʻshilib ketgan. Shuning uchun Buxoro goho "N." deb ham atalgan. (yana q. Buxoro)

Manbalar
Numizmatika

Numizmatika ( — tanga) — tangalar haqidagi fan; tangalarning tasvirlari, yezuvlari, ogʻirligi, qanday metalldan yasalganligi, pul muomalasidagi darajasi va tanga zarb qilinish tarixini oʻrganadi. Numizmatika xronologiya, moddiy madaniyat, ichki va tashqi savdo tarixi masalalarini tekshirishga imkon beradi, tarix, arxeologiya, paleografiya, sanʼat tarixi, iqtisod, etnografiya fanlari uchun katta ahamiyatga ega. Numizmatika tushunchasiga yana qogʻoz pullarni oʻrganish (bonistika) va medal, jeton, orden hamda nishonlarni oʻrganish (faleristika) ham kiradi. Metall pullar paydo boʻlgunga qadar pul vazifasini har xil tovarlar: hayvonlar, taqinchoklar, metall qurollar va quymalar bajargan. Jamiyatning iqtisodiy rivojlanishi, savdoning oʻsishi pulga boʻlgan ehtiyojni keltirib chiqargan. Faqat davlat boshliklarigina tanga chiqarish huquqiga ega boʻlgan. Birincha metall tangalar miloddan avvalgi 7-asrda Kichik Osiyoning Lidiya davlatida zarb qilingan.

Oʻrta Osiyoda birinchi tangalar (kumushdan) miloddan avvalgi 3-asrda chiqarilgan. Uning yuza qismi (aversi)ga podshoning surati, orqa tomoni (reversi)ga esa har xil xudolar, muqaddas hayvonlar tasviri solingan yoki podsholarning nomi yozilib, tamgʻasi tushirilgan.

Numizmatika numizmatik kolleksiyadan farq qiladi. Tangalarni kolleksiya kilish 14—15-asrlarda Italiyada paydo boʻlgan. Ilmiy Numizmatika fani 18-asrning 2-yarmida venalik Y. X. Ekkel tomonidan asoslangan.

Numizmatika shartli ravishda Antik davr, Vizantiya, Sharq (Osiyo va Afrika mamlakatlarida, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrim, Volga boʻyida oʻrta asrlarda chiqarilgan tangalarni oʻz ichiga oladi), Gʻarb (Gʻarbiy Yevropa hamda AQSH, Kanada va Lotin Amerikasida chiqarilgan tangalar) va rus Numizmatikasiga boʻlinadi.

Sharq Numizmatikasiga X. D. Fren asos solgan. Oʻrta Osiyo davlatlari tangalarini oʻrganishda rus olimlari P. S. Savelyev, V. T. Tizengauzen, Ye. A. Davidovich, O. N. Smirnova, oʻzbekistonlik olimlardan M. Ye. Massoy, Sh. R. Pidayev, E. V. Rtveladze, T. S. Yernazarova, Ye. V. Zeymal, B. D. Kochnev, A. A. Musakayeva, I. T. Toʻxtiyev va boshqalarning hissasi katta.

Adabiyot 
 Smirnova O. I., Katalog monet s gorodisha Pendjikent, M., 1963; Davidovich Ye. A., Istoriya monetnogo dela Sredney Azii XVII—XVIII vv., Dushanbe, 1964; Yernazarova T. S, Denejnoye obrasheniye Samarqanda po arxeologo-numizmaticheskim dannim (do nach. IX v.). v sb. "Afresiab" . vip. 3., T., 1974; Rtveladze E. V., Pidayev Sh . R., Katalog drevnix monet Yujnogo Oʻzbekistana, T., 1981; Numizmatika Oʻzbekistana, T., ,1990.

Manbalar
Nunavut

Nunavut — Kanadadagi maʼmuriy qudud. Mamlakatning shim.-sharqiy qismi va atrofdagi orollarni oʻz ichiga oladi. Maydoni 2,0 mln.km². Maʼmuriy markazi — Ikaluit shahri Aholisi 28,1 ming kishi (2002).

N. 1999-yil 1-aprelda Shim.-Gʻarbiy hududlarning bir qismidan ajratib olingan yerlardan tashkil etilgan. N. maydoni Kanada hududining 25% ni tashkil qiladi. Hududning 85% axoliyey Arktikaning tub axrlisi — kana-dalik eskimoslar, yaʼni inuitlardan iborat. Ularning tilida "nunavut" — "bizning yer" degan maʼnoni anglatadi.

Foydali qazilma, shu jumladan, razvedka qilinmagan konlarga boy. Materik sayozligida neft va tabiiy gaz konlari, Baffin Yerida polimetall rudalar, mis-nikel va temir rudalari, nodir yer elementlari va h.k. bor. Biroq transport alokasi yaxshi yoʻlga qoʻyilmaganligi sababli ulardan toʻliq foydalanilmaydi. Xoʻjaligida yetakchi tarmoq — konchilik, quruklik va dengiz hayvonlarini ovlash; qisman baliq ham ovlanadi. Oziq-ovqat (xususan, konserva qilish) sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda tosh oʻymakorligi, haykaltaroshlik, grafika rivojlangan, anʼanaviy es-dalik buyumlari tayyorlanadi. Turizm rivojlanganligi sababli aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.da 28 turar joy (qishloq) bor. Faqat Ikaluit (avvalgi Frobisher-Bey) shahar maqomiga ega.

Manbalar 

 

Nunavut
Nur (fizikada)

Nur — (fizikada) yorugʻlik manbaidan ingichka tola tarzida tarqala-digan yogʻdu; toʻlqinli jarayon (Mas, yorugʻlik, tovush, elektron tarqalishi) da toʻlqin frontida tarqalayotgan energiya oqimi; geometrik optikada nurlanish energiyasi, geometrik akusti-kada tovush energiyasi tarqaladi, deb qaraladigan chiziq. Bir jinsli muhitda toʻgʻri chiziq holida, optik xossalari oʻzgaruvchan muhitda esa egri chiziq holida tarqaladi.

Manbalar
Nur bilan isitish

Nur bilan isitish - xonalar asosan issiqlik nurlanishi va baʼzan konveksiya orqali isitiladigan isitish turi. Bunda isitish asboblari xona shipiga, polga, devorlarga oʻrnatiladi. Shu asboblardan tarqaladigan issiqlik nuri oqimi (koʻzga koʻrinmaydigan nurlar) xonani, shu jumladan, xonadagi kishilarni isitadi. N. bilan i.da issiqlik eltgich (tashuvchi) sifatida issiq suv, bugʻ, qaynoq suv, elektr energiyasi ishlatiladi. Isitish asboblari, kabel (elektr bilan isitishda) ship, devor yoki pol ichiga joylashtiriladi. Xonadagi kishilar oʻzini yaxshi his qilishi uchun ship, devor yoki pol temperaturasi 25° dan oshmasligi lozim. Yezda N. bilan i. tizimidan xonalarni sal-qin qilishda ham foydalaniladi. Buninguchun isitish asboblari orqali sovuq suv qaydaladi.

Manbalar
Nur optikasi

Nur optikasi - yorugʻlik nurining tarqalish, chegara sirtdan qaytish va sinish qonuniyatlarini oʻrganuvchi optika boʻlimi (qarang Geometrik optika).

Manbalar
Nur Saidbek

Nur Saidbek (?—1467) — temuriylardan Ulugʻbek va Abu Said Mirzolarning nufuzli amirlaridan biri. Amir Temur, Shohrux va Ulugʻbekning amirlaridan boʻlgan Shohmalikning oʻgʻli, mashhur tarixchi, "Shayboniynoma" asari muallifi Muhammad Solihning otasi. Bilqut qabilasidan. Dastlab, N. S. Ulugʻbek xizmatida boʻlib, uning oʻli-midan soʻng (1449), boshqa chigʻatoy beklari qatori padarkush Abdullatifga, soʻngra temuriylarning yangi hukmdori Abu Saidga (1451—60 yillarda hukm-ronlik qilgan) boʻysunishdan bosh tortgan. N.S. Buxoroning Hyp qishlogʻi yaqinidagi togʻlarni maskan tutib, Samarqand va Buxoro atroflariga chop-qunlar qilib turgan. Uni murosaga keltirish uchun Abu Sayd bir necha marta oʻz vakillarini, jumladan Xoja Ahrorni yuborgan. Biroq N. S. ularga boʻysu-nishdan voz kechgach, Samarqand qoʻshinlari uni Nurdan quvib yuborgan. N. S. qisqa fursatdan soʻng Abu Sayd huzu-riga bosh egib kelgach, afv qilinib, tumanboshi etib tayinlangan. 1460-yil N. S. qoʻshini Xorazm orqali Xurosonga bostirib kirgan Husayn Boyqaroga qarshi yuborilgan. Biroq Sabzavor yoʻlida u Movarounnahrga qaytib, Shohruxiya yaqinida Abu Saidga qarshi isyon koʻtargan Muhammad Joʻgiy (Ulugʻbekning nabirasi) bilan qoʻshilgan. Mu-hammad Joʻgiy koʻchmanchilar yordamida Turkiston, Sayram, Toshkent va Shoh-ruxiyani egallab olgan edi. 1462-yil gacha N. S. uning xizmatida boʻlgan. Abu Sayd faqat Xoʻja Ahrorning yordamidagina Shoxruhiyani egallab (1462-yil 5 oktabr), isyonni bostirgan. Afv etilgan amir N. S. Xorazm hokimi (voliysi) etib tayinlangan. Husayn Boyqaro Dashti Qipchokdan Xorazmga bostirib kirganda N. S. viloyatni mudofaa etishda koʻp xatoliklarga yoʻl qoʻygan. Natijada taxtdan tushirilib, Hirotga chaqirtirilgan va qatl etilgan. Muhammad So-lihning soʻziga koʻra esa N. S. birmuncha payt Marvda yashagan va Husayn Boy-qaro farmoniga koʻra shu yerda qatl qilingan.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t. II (2), M., 1964; Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XIV—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985.

Manbalar
Nur tezligi

Nur tezligi (astronomiyada) — osmon jismi (Mas, yulduz) fazoviy tezligining kuzatuvchidan shu jismga oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqqa, yaʼni koʻrish nuri yoʻnalishiga proyeksiyasi. Dopler effekti boʻyicha anikdanadi. Unga koʻra, yorugʻlik manbai kuzatuvchidan uzokdashayotgan boʻlsa, nurlanishning toʻlqin uzunligi uzayadi, yaqinlashayotgan boʻlsa, qisqaradi. Nur tezligini aniqlash uchun osmon yoritqichidagi nurlanish (yoki yutilish) toʻlqin uzunligi spektri bilan qoʻzgʻalmas yorugʻlik manbai toʻlqin uzunligi spektrining oʻzaro farqi rasmta olinadi va ularni bir-biriga taqqoslanadi. Shu usulda necha ming yulduzning Nur tezligi aniqlangan. Koʻpchilik yulduzlarning Nur tezligi necha oʻn km/s, baʼzilariniki bir necha ming km/s.

Manbalar
Nura

Nura, ( [Nura]) Keregetas, Qarashoʻqi, Baygʻoʻja — Qozogʻiston Respublikasining Qaragʻanda va Okmoʻla viloyatlaridagi dare. Qarqarali togʻlari etagidan boshlanadi va shim., shimoli-gʻarbga oqib borib Tengiz koʻliga quyiladi. Uz. 978 km, havzasining maydoni 60,8 ming km². Toʻlib oqqan davrlarda N.ning anchagina suvi Muxor tarmogʻi orqali Ishim daryosiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyidan 369 km da 19,5 m’/sek. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Bir oycha (asosan, aprel oyida) toʻlibtoshib, qolgan vaqtlarda esa jildirab oqadi. Noyab. da muzlab aprelda muzdan boʻshaydi. N. Qaragʻanda va Temirtovni suv bilan taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. N.da suv omborlari qurilgan.

Manbalar 

Qozogʻistondagi daryolar
Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli

Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli, Layzongul (1882— Qoʻqon —1969) — xalq qiziqchisi, askiyachi, nayrangboz, ertakchi. Toshkentlik Orif nayrang, qashqarlik Ismoil Hojidan nayrang va chinnilar (lagan, taqsimchalar va boshqalar) bilan tomosha koʻrsatishni oʻrgangan. 1909—14 yillarda Yusufjon qiziq bilan askiya va qiziqchilikda tortishgan. Asosan, tomoshalarni yakka oʻzi koʻrsatgan. Repertuaridan kulki-hikoyalar, lof, nakd va latifalar oʻrin olgan. Nurali qiziq Nurmat oʻgʻlining iplar yerdamida harakatga keltiruvchi Layzongul degan qoʻgʻirchogʻi boʻlib, uni taʼriflab qoʻshiq aytgan. "Layzongul" laqabi shundan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻis-tonning koʻpgina shaharlarida tomoshalar koʻrsatgan, hikoyalari, taʼriflarini oʻzbek, qozoq, tojik, uygʻur tillarida olib borgan. Asosan, Fargʻona vodiysi va Toshkentda ijod etgan. Nurali qiziq Nurmat oʻgʻli tilidan oʻnlab qiziqchilik va ertaklar yozib olingan, shundan bir qismi 1990-yilda "Luqmoni Hakim" nomi bilan nashr qilindi.

Manbalar
Akramjon Nuraliyev

Akramjon Hojiqoʻziyevich Nuraliyev (1948.5.6, Andijon tumani) — Oʻzbe-kiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1975). 1967-yildan Andijon tumanidagi 28-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 2001-yildan 52-maktab direktori. Maktabda fan kabinetlarini tashkil etish va ularni zamonaviy oʻquv qurollari bilan jihozlashda alohida oʻrnak koʻrsatdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari