MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Puni urushlari

Puni urushlari - Oʻrta dengizga hukmronlik qilish uchun Rim va Karfagen oʻrtasidagi urushlar: 1 — Puni urushi (miloddan avvalgi 264—241), 2si (miloddan avvalgi 218—201), 3si (miloddan avvalgi 149—146). Eng yirik janglar: Mila yaqinida (260) va Egat o.larida (241) rimliklar dengiz jangida zafar qozonganlar; Tra-zimen koʻli sohilida (217) va Kanna (216)da karfagenliklar Gannibal boshchiligida gʻalaba qilganlar; Metavr (207), Zam jangida (202) — rimliklar Ssipion Katta rahbarligida gʻala-ba qozonganlar; 149—146 yillarda rimliklar Karfagen shahrini qamal qilib, uni zabt etganlar. Puni urushlari Rimning gʻala-basi bilan tugagan; Karfagen hududining bir qismi Rimning Afrika provin-siyasiga aylantirilgan, bir qismi esa Numidiyaga berilgan.

Manbalar
Punkt

Punkt (matbaada) — bosmaxona belgilari (harflar, raqamlar va boshqalar) oʻlchamlarini aniqlash uchun qoʻllanadigan birlik. Kvadratttt 1/48 ulushi (0,376 mm)ga teng. Shriftlarning kegli P. bilan belgilanadi. P. fransuz dyuymi (27,1 mm) ga asoslanadi. Shunda P.=0,376 mm. Ingliz oʻlchov tizimida ingliz dyuymi (25,4 m) dan foydalaniladi. Bunda P.=0,351 mm.

Manbalar
Punktuatsiya

Punktuatsiya (lot. punctum — nuqta; kichkina dogʻ) — 1) alifbodan tashqari boʻlgan grafik belgilar (tinish belgilari) tizimi boʻlib, grafika va orfografiya (imlo) bilan birgalikda yozma tilning asosiy vositalarini tashkil etadi. Punktuatsiyaning asosiy vazifasi yozma (bosma) matnni qismlarga ajratish, grafik jihatdan shakllantirishdir; 2) yozma matnni punktuatsion rasmiylashtirishni tartibga soluvchi, har bir til uchun tarixan shakllangan qoidalar, meʼyorlar; 3) Punktuatsion tizimi qonuniyatlarini, shuningdek, tinish belgilarining qoʻllanish meʼyorlarini oʻrganadigan tilshunoslik boʻlimi.

Muayyan milliy til grafikasi (yozuvi) 2 xil vositadan: harflar (alifbo) va tinish belgilari (punktuatsiya) tizimidan iborat. P. tarixi, punktuatsion tizimning paydo boʻlishi, tinish belgilarining soni turli tillarda turlicha namoyon boʻladi. Masalan, punktuatsion tizim hozirgi maʼno va koʻrinishda Gʻarbiy Yevropa tillari yozuvlarida 15—16-asrlarda, rus yozuvida 18-asrda, oʼzbek yozuvida esa 19-asrning 2-yarmida paydo boʻlgan. Yoki ingliz tili punktuatsion tizimida apostrof va defis ham tinish belgisi hisoblanib, ularning jami 12 ta boʻlsa, hozirgi oʻzbek P.si quyidagi 10 ta tinish belgisidan iborat: vergul, ikki nuqta, koʻp nuqta, nuqta, nuqtali vergul, soʻroq belgisi, tire, undov belgisi, qavs, qoʻshtirnoq. Punktuatsiyaning qoʻllanishida ham tillararo tafovut boʻlishi mumkin, Masalan, ispan tilida soʻroq va undov belgilari gapning boshida va oxirida qoʻyiladi.

Punktuatsiya tilning sintaktik qurilishi bilan uzviy bogʻliq boʻlib, yozma nutqni toʻgʻri, ifodali, aniq bayon qilishda, uning uslubiy ravonligini, tez tushunilishini taʼminlashda muhim vositadir. Oʻz navbatida, muayyan tildagi Punktuatsiya anʼanalarining mustahkamlanishi va takomillashuvida taniqli yozuvchilarning ijodi hamda tinish belgilarining qoʻllanish kridalarini belgilovchi va tartibga soluvchi tilshunoslar faoliyati katta ahamiyatga ega. Hozirgi O'zbek Puktuatsiyasining shakllanishi, rivoji, uning oʻrganilishi Fitrat, S. Ibrohimov, H. Gʻoziyev, O. Usmon, Gʻ. Abdurahmonov, K. Nazarov va boshqa tilshunoslarning nomi bilan bogʻliq.

Abduvahob Madvaliyev, Neʼmat Mahkamov.

Manbalar
Punksiya

Punksiya (lot. punctio — sanchish) — davo yoki diagnostika maqsadida organizmdagi biror boʻshliq, tomir devo-ri, parenximatoz organ va boshqalarga shprits ignasi sanchish muolajasi. Diagnostik P. biror boʻshliq (mas, plevra)dagi suyuqlikni sitologik, biokimyo-viy, bakteriologik tekshirish, shuningdek, yirik tomirlar, orqa miya kanali va h.k. bosimini oʻlchash yoki boʻshliqqa biror modda yuborishda qoʻllanadi. Davo P.sidan koʻproq organizmdagi kasal aʼzodan patologik suyuklik yoki havoni chiqarib tashlash (mas, plevrit va boshqalarda) hamda dori yuborish va h.k.da foydalaniladi.

Manbalar
Purizm

Purizm (frans. purisme, lot. purus — sof, toza) — 1) adabiy tilni boshqa tillardan olingan oʻzlashtirmalar, neologizmlardan tozalash hamda adabiy tilga meʼyorlanmagan leksik va grammatik (xalqchil soʻzlashuv, sodda tilga oid, sheva va boshqalar) unsurlarni tabiiy ravishda kirib kelishidan saqlashga intilish. Milliy adabiy tillar shakllanishi davrida P. turli siyosiy va madaniy oqimlar bilan bogʻlanishi mumkin. 2) urfodatlar (feʼl-atvorlar)ning sofligi va jiddiyligiga (baʼzida yuzaki tarzda) intilish.

P.ga milliy adabiy tillar meʼyorlari shakllanish davri va adabiy tilning uslubiy tizimidagi oʻzgarishlar (leksikaga yangi unsurlarning oqib kelishi, ularning uslubiy jihatdan qay-ta taqsimlanishi) xos boʻlib, u koʻp hollarda ayrim siyosiy va madaniy oqimlar bilan bogʻliq (mas, Vengriya, Chexoslovakiya, Turkiya, Hindistonda adabiy tillarning vujudga kelishi). Puristlar milliy tilning oʻziga xosligini — uning hattoki oʻzlashtirilgan (chet tillardan olinib, allaqachon isteʼmolga kirgan zaruriy unsurlardan toʻla ozod boʻlishi bilan izoxlaganlar.

Manbalar
Purizm (oqim)

Purizm — 1910-yillar oxiri — 20 yillarda fransuz rangtasvirida yuzaga kelgan oqim. Asoschilari A. Ozanfan va meʼmor Sh.E. Jannere (Le Korbyuzye). P. namoyandalari kubizmniig bezak tamoyillari hamda 1920-yillardagi avangard tarafdorlarining naturani buzib tasvirlashlariga qarshi chiqib, natura shakllarining qatʼiy va oʻziga xos tomonlarini hamda buyumlarning or-tiqcha unsurlardan xoli, toza boʻlgan tiniq holatini koʻrsatishga harakat qildilar. P. vakillari asarlarining harakterli tomoni buyumlarni yassi holda, ularning tashqi chegaralarini toza va tiniq egiluvchan chiziqlarda tasvirlashda koʻrinadi.

Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida P. belgilari ayrim rassomlarning asarlarida koʻzga tashlanadi (mas, Us t a Moʻminnint "Choyxonachi" asaridagi samovar, qumgʻon va boshqa tasviri, 1928).

Manbalar
Purkagichlar

Purkagichlar — oʻsimlik zararku-nandalari va kasalliklariga, begona oʻtlarga qarshi kurashishda, defoliatsiya va dezinfeksiya tadbirlarida kimyoviy moddalarni purkaydigan mashina yoki apparatlar. P. maxsus (tokzor, bogʻ, oʻrmonlar uchun moʻljallangan) va universal turlarga boʻlinadi. Traktor yura olmaydigan kichik maydonlarda yelkaga osib ishlatiladigan P. ham bor. Traktor P.i tirkama, oʻrnatma va yarim oʻrnatma boʻladi.

Purkash qurilmalarining turiga qarab, P. gidravlik, ventilyatorli va aerozol xillarga boʻlinadi. Gidravlik P.da suyuklik purkash uchliklariga bosim bilan uzatilib, mayda tomchilarga parchalanib purkaladi. Ventilyatorli P.da purkash uchliklaridan chikayotgan suyuklik ventilyatorning havo oqimi bilan aralashib purkaladi. Suyuklik, asosan, plunjerli, porshenli, uyurma va shesternyali nasoslar yordamida purkagich uchlariga haydaladi. Traktorga tirkab ishlatiladigan P., asosan, ikki-ta pnevmatik gʻildirakka oʻrnatilgan rama, suyuklik idishi, qorishtirgich, reduksion saqlagich klapani, filtr, uch plunjerli nasos, reduktor, ventilyator, harakatlantiruvchi mexanizm, soʻrish va haydash magistrallari, suyuklik purkalishini boshqarish tizi-mi, purkagich uchliklari va suyuklikni olish shlangidan iborat. Bu mashi-nadan, asosan, mevali daraxtlar, burdoy, sabzavot va texnika ekinlari kasalliklari hamda zararkunandalariga karshi dori purkashda foydalaniladi. Katta maydondagi oʻsimliklar maxsus purkash apparatlari oʻrnatilgan samolyotlar va vertolyotlar yordamida dorilanadi.

Manbalar
Purkash

Purkash — qishloq xoʻjaligi ekinlari hamda oʻrmonzorlarni zararkunanda, kasalliklar va begona oʻtlardan himoya qilishda maxsus purkagichlar bilan pestitsid eritmalarini sepish, shuning-dek, defoliatsiya va desikatsiya qilish usuli. P. uchun turli xil preparatlarning suv yoki boshqa erituvchilardagi emulsiya va suspenziyalaridan foydalaniladi. P. uchun olingan suyukliklar barqaror va yopishqoq boʻlishi, ishlov berilgan sathni bir tekisda hoʻllab tarqalishi kerak. Suyuq preparatlarning yopishqokligi va satxda ushlanib turish darajasini oshirish uchun ularga har xil moylar (quriydigan glitseridlar, kalsiy sulfati va boshqalar) qoʻshiladi. P. muddatlari zararkunanda va kasallik qoʻzgʻatuvchilarning biologik xususiyatlari hamda ob-havo sharoitiga qarab belgilanadi. P. changitishga nisbatan bir qator afzalliklarga ega: ishlov berilgan satxda preparatning bir tekisda taqsimlanishi va yopishib ushlanib turishini taʼminlaydi; ob-havo sharoitlariga kamroq bogʻliq boʻladi. Kuchli shamol paytida P. mumkin emas, preparat chetga uchib, muhitning ifloslanishiga sabab boʻladi; havo harorati 27° dan yuqori boʻlganda P. oʻsimliklarni kuyishga olib keladi. Shuning uchun P.ni erta bilan yoki kechki salqinda oʻtkazish tavsiya etiladi. Issiqiqlim sharoitida samolyotlar bilan kichik hajmli P.man qilinadi.

Sulton Alimuhamedov.

Manbalar
Purpura

Purpura (lot. purpura — toʻq kizil rang), trombotsitope nik purpura, gemmoragik purpura — gemmorragik diatez guruhiga mansub kasallik. Odam va hayvonlarda koʻp uch-raydi. Qonda trombotsitlarning kamayishi va qon ivishining buzilishidan kelib chiqadi. P.da, asosan, teriga qon quyilib, shilliq pardalar qonaydi. Simptomatik (septik endokardit, splenomegaliya, leykoz) va doridan (analgetiklar, sulfanilamidlar) boʻladigan P. ajratiladi.

Manbalar
Busan

Busan (Koreyacha talaffuzi: [pusan]), Janubiy Koreyadagi shahar, mamlakatning janubiy-sharqiy qismida joylashgan hisoblanadi. Maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan. Aholisi 3,5 million kishini tashkil etib, ushbu shahar aholisi boʻyicha Janubiy Koreyadagi Seuldan keyin ikkinchi eng koʻp aholiga ega shahar hisoblanadi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mamlakatning Koreya boʻgʻozi sohilidagi yirik porti (yiliga 30 million tonnadan ortiq yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik sanoat markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, metallurgiya, elektrotexnika, kimyo va rezina, mashinasozlik (jumladan, kema va avtomobil dvigatellari ishlab chiqarish), harbiy, radiotexnika sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Yirik issiklik elektr stansiyasi va AES qurilgan. Baliq ovlanadi. Busan milod boshlarida Kaya qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. 15-asrda shahar dengiz boʻyi qalʼasi sifatida Yaponiya-Koreya savdo aloqalarida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 20-asrda Busan yirik sanoat shahriga aylandi.

Manbalar

Havolalar

 
All About Busan – The Official Korea Tourism Guide Site

Busan
Janubiy Koreyaning port shaharlari va shaharchalari
Janubiy Koreyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Janubiy Koreyaning maxsus va metropolitan shaharlari
Pussen Nikola

PUSSEN (Poussin) Nikola (1594, iyun, Normandiya — 1665.19.11, Rim) — fransuz rassomi, 17-asr sanʼati klassitsizmining eng yirik namoyandasi. Qad. Dunyo sanʼati, shuningdek, Rafael, Titsian, manyerizm rassomlari, bolonya maktabi ustalari asarlarini oʻrgangan, perspektiva, shuningdek, anatomiya va matematika bilan shugʻullangan. 1612-yilda Parijga koʻchib oʻtgan, keyinroq 1624—40 va 1642-yildan Rimda ishlagan. P. tarixiy, mifologiya, madaniy va adabiy mavzularga bagʻishlangan asarlarida inson goʻzalligi, aqli va olijanobligini tarannum etdi: "Rinaldo va Armida" (1625—27), "Xochdan olish" (taxminan 1630), "Flora saltanati" (taxminan 1631—32), "Arkadlik choʻponlar" (taxminan 1650) va boshqa 40-yillar oxiridan tabiatni tasvirlashga eʼti-borni kuchaytirdi, manzara janrida ajoyib asarlar yaratdi ("Yil fasllari", 1660—64 va boshqalar), "Avtoportret" (1650)da inson shaʼni, vazminligi, mehnatiga ishonch mahorat bilan tasvirlangan.

Manbalar
Pustula

Pustula (Lotincha: pustula — gʻudda), ichiga yiring toʻplangan pufakcha. Pustulaning terida yuza yoki chuqur joylashishiga qarab yuzaki (husnbuzar, follikulit, impetigo, sizlogʻich) hamda chuqur (ektima, ruliya) xillari farq qilinadi. Terining turli yiringli kasalliklari (piodermiya) kasallikning ikkinchi davrida uchraydi. Chuqur pustula bitganidan keyin oʻrni chandiq boʻlib qoladi.

Manbalar
Putti

Putti (ital. putti — goʻdak) — kichik oʻgʻil bolalarni (baʼzan qanotli hodda) tasvirlash. Uygonish davri, shuningdek, 17—18-asrlar sanʼatida eng sevimli be-zak usuli. P. sanʼatda ilohiy ibtidoning qaror topishidan guvoxlik beradi.

Manbalar
Pufak kamera

Pufak kamera — ionlashgan zar-ralar izlarini qayd qiluvchi asbob. Dastlabki Pufak kamerani 1952-yilda D. Glezer ixtiro qilgan. Pufak kamera Vilson kamerasiga oʻxshab zarralarning tabiati va xossalarini aniklashga, ularning oʻzaro taʼsirlashuvi va parchalanishi toʻgʻrisida toʻliq maʼlumot olishga imkon beradi. Pufak kameraning ishlashi zarra trayektoriyasi yaqinida oʻta qizigan suyuqlikning qay-nab ketishi (mayda bugʻ pufakchalari hosil boʻlishi) hodisasiga asoslangan. Pufak kamerada membrana yoki porshen yordamida bosimni tez pasaytirib suyuklikning qaynab ketishiga erishiladi (rasmga q.). Ish suyukligi sifatida koʻpincha suyuq vodorod va deyteriydan (kriogen Pufak kamera) yoki proton, freon, propan-freon aralashmasidan (ogʻir suyuqlikli Pufak kamera) foydalaniladi. Qaynab ketgan suyuklik qisqagina vaqt mavjud boʻladi. Kamera oʻta sezgir holatga kelgan (suyukdik qay-nay boshlagan vaqt)da unga ionlashgan zarralar kiritiladi. Zarralarning izlari boʻylab pufakchalar zanjir hosil qilib koʻpaya boshlaydi. Pufakchalar 0,1— 0,3 mm oʻlchamga ega boʻlganda, kamera L manba bilan yoritiladi va izlar O va O2 obʼyektivlar yordamida suratga olinadi (stereorasmga olish deyiladi). Shundan soʻng kamerada bosim osha boshlaydi, pufakchalar yoʻqola boshlaydi va kamera yana ishlashga tayyor boʻladi. Pufak kamerada ish sikli 1 sekunddan qisqa vaqt davom etadi. Kuchli magnit maydonida Pufak kamera yordamida za-ryadlangan zarralar trayektoriyasining egrilik radiusi boʻyicha ularning im-pulsi aniqlanadi. Pufak kameradan koʻpincha za-ryadlangan zarralar tezlatkichila foydalaniladi. Bunda kamerada ish siklining boshlanishi unga zarralarning kirish vaqtiga moye tushishi kerak.

Adabiyot 
 Aleksandrov Yu. A. [i dr.], Puzirkovie kameri, M., 1963.

Manbalar
Pufakoyoqlilar

Pufakoyoqlilar (Physopoda), po-pukli qanotlilar (Thysa-noptera), tripelar — hasharotlar turkumi. Uzunligi 0,5—2 (baʼzan 14) mm. Qanotlari ingichka, 2 juft, baʼzan boʻlmaydi. Qanotlarining qirrasi boʻylab mayda tuklardan iborat popuklari joylashgan. Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi. 2 mingdan ortiqturi bor. Oʻsimliklarning guli, bargi, mevasida, moxlar va daraxtlar poʻstlogʻida yashaydi. Oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi, baʼzi turlari yirtqich. Murak-kab metamorfoz (gipermetamorfoz) orqali rivojlanadi. Oʻsimlik toʻqimalari, gullari, barglari, qoʻltigʻiga tuxum qoʻyadi. Rivojlanishi 2—3 oy davom etadi. Bir qancha turlari qishloq xoʻjaligi ekinlariga zarar yetkazadi; ayrim turlari viruslar va zamburugʻ kasalliklarini oʻsimliklarga yuqtiradi.

Manbalar
Puflama musiqa cholgʻulari

Puflama musiqa cholgʻulari yoki aerofonlar — musiqa cholgʻu asboblari guruhi; tovush manbai vazifasini cholgʻuning trubkasidagi havo bajaradi. Tovush chiqarish usuliga qarab naysimon, tilchali va mundshtukli toifalarga, ishlab chiqarish materialiga qarab mis (valtorna, karnay kabi) va yogʻoch (nay, fleyta, goboy) puflama musiqa cholgʻular turlariga ajratiladi.

Manbalar 

Musiqa asboblari
Puflama sozlar musiqasi

Puflama sozlar musiqasi - puflab chalinadigan sozlar ijrosidagi musiqa. Puflama hamda urma musiqa chol-gʻularidan iborat orkestr (yoki ansambl), shuningdek yakka sozlar uchun moslangan musiqa namunalaridan iborat. Qadimdan turli marosim, rasmiy tadbir, harbiy mashq va yurish, millim bayramlarda ijro etilgan signal, oʻyinraqs, tantanavor va boshqa kuylardan tashkil topgan. Oʻrta Osiyoda surnay, karnay va nogʻora (yoki surnay — doyra va boshqalar) dan iborat ansambl ijrosidagi musika namunalari oʻzbek, tojik, uygʻur va boshqa xalklar merosidan keng oʻrin olgan. Yana q. Harbiy mussha, Surnay yoʻllari.

Manbalar 

 

Musiqa janrlari
Puflama sozlar orkestri

Puflama sozlar orkestri – puflama (yogʻoch, mis yoki faqat mis — banda) va urma cholgʻulardan iborat orkestr. Yevropada 17-asrda shakl topgan. Turli (jumladan, ochiq havo, yurish) sharoitlarga moslanganligi tufayli koʻpgina mamlakatlar armiyalari tarkibiga kirgan. Ijrochilar soniga qarab kichik (20), oʻrta (30) va katta (40—55, baʼzan 80—100 sozandadan iborat) Puflama sozlar orkestrio.lari ajratiladi. Katta Puflama sozlar orkestrio. fleyta, goboy, klarnet, saksofon va fagot turlari, shuningdek, valtorna, truba, kornet, trombon, alt, tenor, bariton, baslar va turli urma cholgʻulardan tashkil topgan.

Oʻzbekistonda dastlab rus chor qoʻshinlari tarkibida, keyinchalik (1910-yillarda) Margʻilon, Andijon, Samarqand, Toshkent va boshqa shaharlarda havaskor (jumladan, milliy) sozan-dalardan iborat Puflama sozlar orkestrio. paydo boʻlgan. 1920-yillardan Oʻzbekiston Qurolli Kuchlari, shuningdek, madaniyat saroylari, oʻquv muassasalari tarkibida keng rivoj topgan.

Manbalar
Puxtalik

Puxtalik, ishonchlilik — buyumning belgilangan xizmat muddati davomida ish qobiliyati (ish koʻrsatkichlari)ni muayyan chegarada saqlagan holda oʻz funksiyasini bajarish xossasi. Buyum sifatini belgilovchi koʻp xususiyatlar koʻrsatkichi vaqt oʻtishi bilan oʻzgara bo-radi. P. buyumning vazifasiga va ishlash sharoitiga qarab, buzilmaslik, mustahkamlik va chidamlilik xossalarini oʻz ichiga oluvchi umumiy xususiyatdir. P. buyumdan oʻz oʻrnida, kerak vaqtda va samarali foydalanishning texnik imkoniyatlarini taʼminlaydi. P. darajasi tayyorgarlik koeffitsiyenta, texnik foydalanish koeffitsiyenta, buzilmasdan ishlash ehtimolligi va boshqa koʻrsatkichlar bilan belgilanadi.

Manbalar
Pushta

Pushta — ikki egat (joʻyak), ariq orasida ekinlarning bargnovdalari oʻsishi, palak otishi uchun boʻsh qoldiriladigan marzasimon joy, tuproqning qiyalab tekislangan sathi. Qishloq xoʻjaligi ekinlari ekishda P. marzaolgich yoki tirkama kultivatorlarda, kichik maydonlarda ketmon bilan olinadi. Ekin turi va qator oralari kengligiga koʻra, P. turli balandlikda (10 dan 40 sm gacha) va kenglikda (gʻoʻzada 60—90 sm, pomidorda 140—210 sm, qovun, qovoq kabi poliz ekinlarida 2–4 m gacha) boʻlishi mumkin. Dalaning P.li sathida tuproq harorati 1,0—3,0° yuqoriroq boʻladi, bu esa ekilgan urugʻlarning barvaqt va tekis undirib olishga yordam beradi.

Manbalar
Pushti kishmish

Pushti kishmish, Qizil kishmish, Pushti Yerevani, Vardagubi kishmish, Karshir kishmishi — oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Gʻarbiy Osiyoda yaratilgan. Oʻzbekistonga Armanistondan keltirilgan. Sharkay ekologik-geografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha kattalikda yoki yirik, yumaloq, 3—5 boʻlmali, och yashil tusda, silliq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, vazni 230—250 g, ayrimlari 1,0—1,5 kgkeladi, bandi qattiq, shakli silindrsimon (boʻyi 25, eni 15 sm), oʻrtachazich. Gʻujumi mayda (13x8 mm), yumaloq-oval, rangi pushti, baʼzan, toʻla pishganda qizil. Etdor, sershira, poʻsti yupqa. Tarkibida 24—27% qand, 5,2—6,4 g/l kombinata bor. Faol haro-rat yigʻindisi 3300° da 135—140 kunda pishadi. Hosildorligi 100—150 s/ga. Novdasi yaxshi yetiladi. Oidiumdan kam zararlanadi, sovuqqa chidami past. Asosan, yangiligida yeyiladi va mayiz qili-nadi. 1959-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

    

Uzum navlari
Pushtirang chirish

Pushtirang chirish, gʻoʻza koʻsaklarining pushtirang chirishi — Tricho-thecium roseum Link. zamburugʻlari qoʻzgʻatadigan kasallik. Eng koʻp tarqalgan kasalliklardan biri. Koʻsak yetilishining turli davrlarida uchraydi. Chanoqlarda sargʻish pushti rangdagi gʻuborli dogʻlar hosil boʻlib, baʼzan koʻsaklarni batamom qoplab oladi. Koʻsaklar butunlay ochilmay-di yoki kechroq kasallanganda ularning uch tomoni yoriladi. Zamburugʻ koʻsak ichiga ham kirib, tolani chiritadi va kukunsimon mod-daga aylantiradi. Pushtirang chirish bilan kasallangan koʻsaklar qurigandan soʻng toʻkiladi. Pushtirang chirish ning koʻplab rivojlanishiga ortiqcha sugʻorish natijasida vujudga keladigan namlik sabab boʻladi. Sovuq tushishi bilan koʻk koʻsaklarda Pushtirang chirish rivojlana boshlaydi.

Kurash choralari: gʻoʻzaga ishlov berishning agrotexnika qoidalariga rioya qilish; ularning yotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik.

Manbalar
Pushtu tili

Pashtu tili, afgʻon tili, pashtu — eroniy tillarning sharqiy guruhiga mansub tillardan biri; Afgʻonistondagi ikki rasmiy tildan (dariy tili bilan birga) biri. Afgʻonistonning Qandahor, Jalolobod, Gʻazna, Xost, Farax viloyatlari va Kobul shahrida, Pokistonning Vaziriston, Balujiston va boshqa hududlarida, Peshovar shahrida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 25 mln. kishidan ortiq boʻlib, ularning uchdan ikki qismi Pokistonda yashaydi. Koʻp sonli hududiy va qabilaviy lahjalar asosan 2 guruhni tashkil etadi: sharqiy yoki peshovar-jalolobod lahjasi va gʻarbiy yoki qandahor lahjasi; shuningdek, janubiy lahja ham (Afgʻonistonning Paktiya viloyati) farqlanadi. Pashtu tilida undoshlar 30 ta; boshqa eroniy tillardan farqlanuvchi undosh tovushlarga ega; urgʻu dinamik xususiyatli, urgʻularning oʻzgaruvchanligiga qarab soʻzlarning maʼnolari farqlanadi; grammatik qurilishi uchun otlarning flektivligi kuchlidir.

Adabiy pashtu tili 2 lahjali asosga ega boʻlib, Afgʻonistonda oʻziga nisbatan qadimiyroq va boyroq yozma anʼanalarga ega boʻlgan dariy tili bilan yonma-yon qoʻllanish sharoitida rivojlanmoqda. Adabiy pashtu tili avval nisbatan kam meʼyorlangan va rasmiy hujjatlar doirasida, ijtimoiy-siyosiy amaliyotda kam qoʻllangan, lekin uning qoʻllanish doirasi tobora kengayib bormoqda: tilni meʼyorlashtirish choralari koʻrilmoqda, izohli va ikki tilli lugʻatlar, soʻz va grammatik shakllarni meʼyoriy qoʻllashga doir maxsus ishlar chop etilmoqda, terminologiya shakllantirilmoqda va boshqalar. Pashtu tili arab-fors yozuvidan unga pashtu tiliga xos boʻlgan tovushlarni ifodalovchi harflarni qoʻshish yoʻli bilan foydalanadi. Dastlabki yozma manbalari XVI asrga taalluqli.

Tillar

Arab tili
Fors tili
Pushtunlar

Pashtunlar, pashtular — 1) Afgʻonistondan tashqarida (asosan, Pokistonda) yashovchi afgʻonlarning etnik nomi (ilgarigi nomi — patanlar). Umumiy soni — 50 mln.ga yaqin (2011). Pashtu tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar, oz qismi shialar. Pashtunda qabila va xellarga (qabiladan kichik, to urugʻgacha boʻlgan birlik) boʻlinish saqlangan. Eng yirik qabilalar: Xaybar dovoni atrofida afridiylar, momandlar, orakzoylar; Peshovar shimolida yusufzoylar, janubi va gʻarbida bangashlar, xattaklar, soʻngra vazirlar; Shimoliy Balujistonda — kakarlar yashaydi va boshqa Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, yaylov chorvachiligi; bir qismi koʻchmanchilar. Pashtunlar boy folklorga ega, turli raqs va ashulalari mavjud. Pashtu tilida adabiyot rivojlanmoqda. Pashtun tarixi XX asrgacha afgʻonlar tarixi bilan uzviy bogʻliq; 2) afgʻonlar oʻzlarini Pashtun deb atashadi.

Manbalar 

Pokiston xalqlari
Afgʻoniston xalqlari
Puebla

Puebla, Puebla-de-Saragosa — Meksikadagi shahar, Meksika togʻligining jan.da, oʻrtacha 2150 m balandlikda. Puebla shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1,34 mln. kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Mamlakatning eng muhim toʻqimachilik (ip gazlama va jun) sanoati markazi. Koʻn-teri, sement, keramika, oziq-ovqat sanoati, metallsozlik korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi rayoni (agava, shakarqamish, kunjut) markazi. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-tlar, mu-zeylar bor. Shaharga 1531-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16—18-asrlarda qurilgan sobor, cherkov va boshqa saqlangan.

Manbalar
Puebla (shtat)

Puebla — Meksikadagi shtat. Maydoni 33,9 ming km². Aholisi 5,1 mln. kishi (2000), Maʼmuriy markazi — Puebla shahri Hududining katta qismini Meksika qoʻltigʻi va Balsas botigʻiga yoʻnalgan yon bagʻirlari egallagan. Togʻ yon bagʻirlari daryolar bilan chuqur oʻyilgan. Shtatda vulkanlar (jumladan, Meksikaning eng baland joyi — Orisaba vulkani, 5700 m) bor. Ikli-mi togʻ-tropik iqlim, oʻrtacha oylik temperaturalar 12—15° dan 17—20° gacha. Yillik yogʻin soyliklarda 500–600 mm dan shamolga roʻpara yon bagʻirlarda 2000–3000 mm gacha. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, kartoshka yetishtiriladi. Togʻ oldilarida kofe plantatsiyalari bor, tropik mevachilik rivojlangan. Jun uchun qoʻy boqiladi. Ip gazlama, oziq-ovqat, kimyo, avtomobilsozlik sanoati korxonalari mavjud. Turizm rivojlangan. Togʻiqlim kurortlari bor.

Manbalar