Imperator Meydzi

, yana shuningdek  yoki  kabi nomlari bilan mashhur boʻlib, anʼanaviy vorislik tartibiga koʻra Yaponiyaning 122-imperatori boʻlgan. 1867-yil 3-fevraldan to vafotiga qadar Yaponiya imperiyasining birinchi monarxi, „Meydzi erasi“ davrida mamlakatni boshqargan. Meydzi Yaponiyani yakka, feodal davlatdan sanoatlashgan jahonning kuchli davlatiga aylanishiga sabab boʻlgan „Meydzi islohotlari“ ning asoschisidir.

1852-yil imperator Meydzi tugʻilgan paytida, Yaponiya yakkalanib qolgan Tokugava syogunligi hukmronligidagi 270 ta markazlashtirilmagan domenlardan iborat, sanoati feodal davrlarda qolib ketgan mamlakat boʻlgan. Meydzi vafotigacha Yaponiya keng qamrovli siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqilobni boshdan kechirgan va jahon sahnasida buyuk davlatlardan biri sifatida maydonga chiqqa. New York Times
1912-yilda imperatorning dafn marosimida bu oʻzgarishlarni qisqacha xuddi shunday bayon qiladi: „Uning vafotigacha amalga oshirilgan ishlar haqiqatda hayratnarli edi. Yaponiya oldingi eskilikdan yangi Yaponiyaga aylangan“.

Zamonaviy davrdan boshlab, Yaponiya imperatori vafot etganida, unga vafotidan keyin ism berila boshlangan. Bunday nom imperator hukmronlik qilgan davrning muvofiqi boʻlib, imperatorning tirikligida taxtga qoʻshgan hissasini anlatadi. Shuning uchun hayoti davomida omma oldida shunchaki „imperator“ sifatida tanilgan, ammo oʻlimidan keyin tarixda „imperator Meydzi“ nomi bilan tilga olinadi. Imperator bu unvonni hukmronligining deyarli butun davrini qamrab olgan „Meydzi davri“ ga nisbatan olgan. Uning asl ismi (imzosidan tashqari hech qanday rasmiy hujjat yoki rasmiy kontekstda ishlatilmaydi)  boʻlgan.

Kelib chiqishi 
 
Tokugava syogunligi XVII asr boshlarida oʻzini namoyon qila boshlagan. Yaponiya syogun hukmronligi ostida boʻlgan. Taxminan 180 daimyo nomi bilan tanilgan lordlar syogun hukmronligi ostida avtonom hududlarni boshqargan va syogun vaqti-vaqti bilan daimyolarni sovgʻa olish uchun chaqirib turgan, lekin ularga soliq solmagan. Syogun daimyolarni boshqa yoʻllar bilan ham boshqargan; faqat syogungina daimyolarning nikohini maʼqullay olgan va daimyoni oʻz mulkidan mahrum qilishi mumkin boʻlgan.

1605-yilga kelib oʻz lavozimidan rasman nafaqaga chiqqan Tokugava Ieyasu birinchi Tokugava syoguni boʻlgan. Nafaqaga chiqqandan soʻng, Tokugava Ieyasu va uning oʻgʻli, syogun Tokugava Hidetada, 1605-yilda zodagonlar uchun xulq-atvor kodeksini ishlab chiqqanlar. Kodeksga koʻra, imperator oʻz vaqtini ilm va sanʼatga bagʻishlashi kerak edi. Syogunlik hukmronligi ostidagi imperatorlar Konfutsiy klassikalarini oʻrganish, sheʼriyat va xattotlikka vaqt ajratish orqali ushbu qonunga qattiq rioya qilganligi tarixiy manbalarda oʻz aksini topgan. Imperatorlarga faqat yapon va xitoy tarixi, geografiyasi asoslari oʻrgatilgan. Syogun esa oʻz ishlari uchun imperatorning roziligini yoki maslahatini soʻrashi shart boʻlmagan.

Imperatorlar deyarli hech qachon oʻzlarining saroy majmuasini yoki Kiotodagi gosoni tark etishmagan, faqat imperator nafaqaga chiqqandan keyin yoki saroy yonib ketgan taqdirda maʼbadga boshpana olish uchun borishi mumkin boʻlgan. Bir nechta imperatorlar nafaqaga chiqish uchun yetarlicha uzoq yashay olganlar; Meydzining beshta salaflaridan faqat uning katta bobosi va bobosigina 40 yoshdan oshiq yashagan. Imperator oilasida chaqaloqlar oʻlimi juda yuqori boʻlgan; imperatorning barcha beshta aka-uka va opa-singillari goʻdakligida vafot etgan va uning 15 farzandidan faqat beshtasi voyaga yetgan.

XVII asrning boshlarida boshqaruvni qoʻlga kiritganidan koʻp oʻtmay, syogunlik amaldorlari (umumiy ravishda bakufu nomi bilan tanilgan) Yaponiya bilan deyarli barcha Gʻarb savdolarini toʻxtataganlar va 1635-yildagi Sakoku farmoniga koʻra nasroniy missionerlarining orollarga kirishini taqiqlaganlar. Xitoy bilan boʻlayotgan katta savdoga qoʻshimcha ravishda, faqat gollandiyaliklar Nagasaki tomonida Dedzima orolidagi postini saqlab, Yaponiya bilan savdo qilishni davom ettirganlar. Biroq, XIX asrning boshlariga kelib, Yaponiya atrofidagi suvlarda Yevropa va Amerika kemalari tobora ortib borgan.

 
Qarindoshlik nikohlari yapon yuqori tabaqasining ilk tarixi davrida qirollik qonini himoya qilish usuli sifatida keng tarqalgan; ammo, bu kutilmagan oqibatlarga olib kelgan. Oʻsha paytda Meydzi ham oʻziga nomaʼlum boʻlgan qarindoshlar oʻrtasidagi nikoh sababli irsiy kasalliklarga duchor boʻlgan. Unda mandibulyar prognatizm va umurtqa pogʻonasi deformatsiyasi kabi genetik nuqsonlar boʻlib, bu nuqsonlar uning bolalarida ham kuzatilgan.

Tugʻma kasalliklardan tashqari, Meydzi, shuningdek, toʻyib ovqatlanmaslik, xususan, tiamin (vitamin B¹) yetishmasligidan kelib chiqqan beriberi bilan kasallangan. Imperator oilasi diniy sabablarga koʻra oʻrtacha odamlarnikiga qaraganda kambagʻallar kabi ovqatlangan.

Kanizaklaridan oʻn besh nafar farzandi boʻlgan. Ulardan oʻn nafari bevaqt vafot etgan. Shahzoda Yosihito (keyinchalik imperator Taisyo) voyaga yetgan yagona erkak voris boʻlgan, lekin uning tanasi va aqli zaif, meningit, qandli diabet, miya trombozi va ruhiy kasalliklardan aziyat chekkan. Imperator Meydzi nafaqat nevaralarini, balki Koreyaning soʻnggi valiahd shahzodasi, koreyalik Gojongning oʻgʻli Yi Unni ham yaxshi koʻrishi, bu uning bolajonligidan dalolat beradi.

Yoshligi 
Shahzoda Mutsuhito 1852-yil 3-noyabrda gosoning shimoliy chekkasida, ona tomondan bobosining mulkidagi kichkina uyda tugʻilgan. Oʻsha paytda bola tugʻish madaniy jihatdan ifloslanish manbai deb hisoblangan, shuning uchun imperator valiahd shahzoda saroyda tugʻilmagan. Buning oʻrniga, imperator oilasi aʼzolari homilador ayolning otasining uyi yaqinida, koʻpincha vaqtinchalik tuzilmada tugʻilishlari odatiy hol boʻlgan. Shahzoda Mutsuhitoning onasi Nakayama Yosiko (), imperator Komeyning kanizagi va uning katta maslahatchi vazifasini bajaruvchi Nakayama Tadayasuning qizi boʻlgan. Yosh shahzodaga Sachi-no-miya yoki shahzoda Sachi unvoni berildi.

Yosh shahzoda Yaponiyada katta oʻzgarishlar davrida tugʻilgan. Bu oʻzgarish 1853-yil iyul oyida kommandor Matthew Perry va uning Amerika dengiz floti eskadroni (yaponlar buni „Qora kemalar“ deb atashgan) Edo portiga (1868-yildan beri Tokio nomi bilan tanilgan) suzib kirgan paytlaridan boshlab keskin ifodalangan. Perry Yaponiyani xalqaro savdoga ochish uchun harakat qildi va agar ular rozi boʻlmasa, yaponlarni jiddiy harbiy oqibatlar haqida ogohlantirdi. Syogunlik 250 yil ichida birinchi marta Perryning kelishi bilan yuzaga kelgan inqiroz tufayli Imperator sudi bilan maslahatlashish uchun juda noodatiy qadam tashlaydi. Imperator Kyomey amaldorlari amerikaliklar bilan savdo qilishga rozi boʻlishlari kerak, deb maslahat berishgan va Perry qaytib kelganidan keyin qanday choralar koʻrilishi haqida oldindan xabardor boʻlishlarini soʻrashgan. Yaponiya hukumati oʻz armiyasining Amerika armiyasiga teng kela olmasligiga iqror boʻlishgan va shuning uchun bu savdoga ruxsat berilgan va "Teng boʻlmagan shartnomalar" deb nomlangan hujjatga rozi boʻlishgan. „Teng boʻlmagan shartnomalar“ tarif vakolatidan va chet elliklarni oʻz sudlarida sud qilish huquqidan voz kechishni anglatardi. Syogunlikning sud bilan maslahatlashishga tayyorgarligi uzoq vaqt davom etmay, 1858-yilda shartnoma toʻgʻrisidagi xat kelgan, oʻsha paytda vaqt qisqaligi sababli maslahatlashish mumkin boʻlmagan. Imperator Komey shunchalik gʻazablanganki, hatto taxtdan voz kechish bilan ham tahdid qilgan.

Imperator bolaligining koʻp qismi keyingi maʼlumotlar orqali maʼlum boʻlgan. Uning tarjimai holi bayonchisi Donald Keene maʼlumotlarning koʻpchiligi imperator bolaligi voqealariga qarama-qarshi ekanligini taʼkidlaygan. Bir zamondosh Mutsuhitoni sogʻlom va kuchli, bir oz bezori va sumoda juda isteʼdodli deb taʼriflagan. Yana biri shahzoda nozik va tez-tez kasal boʻlganligini taʼkidlagan. Baʼzi biograflar u birinchi marta oʻq ovozini eshitganida hushidan ketganini aytishsa, boshqalari bu maʼlumotni rad etishgan. 1860-yil 16-avgustda Sachi-no-miya valiahd shahzodasi, taxt vorisi deb eʼlon qilingan. Oʻsha yilning 11-noyabrida valiahd shahzoda deb eʼlon qilingan va unga kattalarning Mutsuhito nomi berilgan. Shahzoda yetti yoshida taʼlim olishni boshlagan. Meydzi bu haqda befarq shogird ekanligini keltirib oʻtgan va yana bizga uning qancha sheʼrlar ham yozgani ham maʼlum.

Hukmronligi

Tartibsizlik va qoʻshilish 

1860-yillarning boshlariga kelib, syogunlik bir qancha tahdidlar ostida qolgan. Xorijiy kuchlar vakillari Yaponiyada oʻz taʼsirini kuchaytirishga intiladilar. Koʻpgina daimyolar bakufuning tashqi ishlar bilan shugʻullanishidan tobora koʻp norozi boʻlganlar. Sisi yoki „oliy maqsadli kishilar“ deb nomlanuvchi koʻp sonli yosh samuraylar uchrashib, syogunlikga qarshi fikrlay boshlaganlar. Sisi imperator Komeyni hurmat qilgan va „ijtimoiy nuqsonlarni davolash uchun“ toʻgʻridan-toʻgʻri zoʻravonlik harakatlarini boshlab yuborgan. Dastlab ular barcha chet elliklarning oʻlimini yoki haydalishini xohlashgan boʻlsa-da, keyinchalik mamlakatni modernizatsiya qilishni yoqlay boshlashgan. Bakufu turli guruhlarni tinchlantirish uchun sisi va daimyolar oʻrtasida „toʻsiq oʻrnatish“ uchun bir qancha choralar koʻrgan.

Kioto sisi uchun asosiy markaz vazifasini oʻtagan va imperator Komeyga taʼsir koʻrsatgan. 1863-yilda sisi imperatorni „Bosqinchilarni quvib chiqarish toʻgʻrisida buyruq“ chiqarishga koʻndirgan. Buyurtma syogunlikni qiyin ahvolga solib qoʻygan, chunki ular buyruqni bajarish niyatida boʻlishgan, ammo buni amalga oshirish kuchiga ega boʻlmaganlar.  Chet elliklar yoki ularning kemalariga bir nechta hujumlar uyushtirilgan va xorijiy kuchlar esa bunga javob ham qaytargan. Bakufu kuchlari sisining koʻp qismini Kiotodan haydab chiqarishga muvaffaq boʻlishgan. 1864-yilda ularning shaharga qaytishga urinishi bartaraf etilgan. Shunga qaramay, butun Yaponiyada tartibsizliklar davom etgan.

Shahzodaning siyosiy notinchlikdan xabardor boʻlganligi bizga nomaʼlum. Bu davrda u avval otasidan, keyin saroy shoirlaridan „vaka“ sheʼriyatini oʻrgandi. 1866-yilda shahzoda oʻzining klassik taʼlimini davom ettirayotgan paytda, Tokugava Yosinobu syogun, oʻz lavozimini egalladi. Tokugava Yosinobu islohotchi boʻlib, Yaponiyani Gʻarb uslubidagi davlatga aylantirmoqchi edi. Yosinobu oxirgi syogun edi va bir necha qarshiliklarga uchraydi. 1866-yil oʻrtalarida bakufu armiyasi janubiy Yaponiyadagi isyonchilarni jazolash uchun yoʻlga chiqdi. Armiya magʻlubiyatga uchradi.

Imperator Komei 36 yoshida qattiq kasal boʻlib, 1867-yil 30-yanvarda vafot etdi. Britaniya diplomati Ser Ernest Satow (talaffuzi: Ernest Satou) shunday deb yozgan edi: „[Imperator Komeining] siyosiy sahnadan gʻoyib boʻlib, uning oʻrniga oʻn besh yoki oʻn olti [aslida o‘n to‘rt] yoshli bolakayni qoldirishi eng maqbul fikr boʻlganini inkor etib boʻlmaydi“.

Kiotoda boʻlib oʻtgan qisqa marosimda valiahd shahzoda 1867-yil 3-fevralda rasman taxtga oʻtirdi. Yangi imperator siyosat masalalarini oʻz ichiga olmaydigan oʻzining klassik taʼlimini davom ettirdi. Bu orada syogun Yosinobu hokimiyatni saqlab qolish uchun kurashadi. U bir necha bor imperatordan oʻz harakatlarini tasdiqlashni soʻraydi, oxir-oqibat imperator qabul qildi, ammo qarorlarda yosh imperatorning oʻzi ishtirok etgani haqida hech qanday maʼlumot uchramaydi. Sisi va boshqa isyonchilar yangi Yaponiya haqidagi tasavvurlarini shakllantirishda davom etdilar va ular imperatorni hurmat qilishlariga qaramay, uning siyosiy jarayonda faol ishtirok etishini oʻylamaganlar.

Siyosiy kurash 1867-yil oxirida avjiga chiqdi. Kelishuvga koʻra, Yosinobu oʻz unvonini va bir qancha vakolatlarini saqlab qoladi, biroq qonun chiqaruvchi hokimiyat Britaniya modeliga asoslangan ikki palatali qonun chiqaruvchi organga beriladi. Shartnoma buzildi va 1867-yil 9-noyabrda Yosinobu imperatorga isteʼfoga chiqish toʻgʻrisida ariza berdi va oʻn kundan keyin rasman isteʼfoga chiqadi. Keyingi oyda qoʻzgʻolonchilar imperator saroyini egallab, Kiotoga yurish qildi. 1868-yil 4-yanvarda imperator sud oldida imperator hokimiyatining „tiklanishi“ toʻgʻrisidagi hujjatni tantanali ravishda oʻqib eshittirdi va keyingi oyda xorijiy davlatlarga hujjatlar yuborildi:

1868-yil 23-oktabrda davr Keiyodan Meydziga yoki keyinchalik imperatorning vafotidan keyingi nomi uchun ishlatilgan „maʼrifiy boshqaruv“ ga oʻzgartirildi. Bu imperatorning oʻlimidan soʻng u hukmronlik qilgan davrdan keyin nom berish odatining boshlanishi edi.

Bosin urushi deb nomlanuvchi toʻqnashuvda Yosinobuning izdoshlari qisqa muddat qarshilik koʻrsatishdi va 1869-yil oxirida bakufu qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi.

Hokimiyatni birlashtirish 

Bakufu hokimiyatdan agʻdarilganiga qaramay, isyonchilar tomonidan samarali markaziy hukumat oʻrnatilmagan. 1869-yil 23-mart kuni chet el elchilariga birinchi marta Kiotoga tashrif buyurish va imperatorga rasmiy qoʻngʻiroq qilish uchun ruxsat berildi. 1868-yil 7-aprelda imperatorga yangi hukumatning tuzilishi toʻgʻrisida besh banddan iborat „Xartiya qasamyodi“ topshirildi. Bayonot hali yangi rejimga oʻzini bagʻishlamaganlarni oʻziga jalb qilish uchun ishlab chiqilgan. Keyin imperator rasman ilgari surgan bu hujjat feodalizmni bekor qiladi va Yaponiya uchun zamonaviy demokratik hukumatni eʼlon qildi. Xartiya qasamyodi keyinchalik imperator Hirohito tomonidan Insoniyat deklaratsiyasida Ikkinchi jahon urushidan keyin Yaponiya hukumatiga kiritilgan oʻzgarishlarni qoʻllab-quvvatlash sifatida keltiriladi. Bolaligidan beri birinchi marta u may oyining oʻrtalarida bakufu qoʻshinlarining qoldiq qismlarini taʼqib qilayotgan kuchlarga qoʻmondonlik qilish uchun Kiotodagi Imperator uchastkalarini tark etdi. Olomon bilan qoplangan yoʻllar tufayli sekin suratlarda, Kiotodan Osakaga uch kunlik yoʻlga chiqdi. Osakada hech qanday mojaro boʻlmagan; yangi rahbarlar imperatorning oʻz xalqi va chet el elchilariga koʻproq koʻrinishini xohlashardi. Ikki hafta oʻtgach, imperator may oyining oxirida Osakadan (Kiotoga qaraganda ancha norasmiy muhitda) oʻz uyiga qaytdi. Qaytganidan koʻp oʻtmay, imperator boʻsh vaqtini adabiy izlanishlar ishlarini saqlab qolgan holda, uning barcha davlat ishlariga raislik qilishni boshlashi eʼlon qilindi. 1871-yildan boshlab imperator tadqiqotlari zamonaviy materiallarga asoslangan holda olib borila boshlandi.

1868-yil 19-sentabrda imperator Edo shahrining nomi „sharqiy poytaxt“ degan maʼnoni anglatuvchi Tokioga oʻzgartirilishini eʼlon qildi. U 15-oktyabr kuni Kiotoda rasman taxtga oʻtirdi (bu fuqarolik tartibsizliklari tufayli oʻtgan yilga qoldirilgan marosimlar tufayli). Toj kiyishdan biroz oldin imperator yangi davrni nengo Meydzi yoki „maʼrifatli boshqaruv“ deb nomlanishini eʼlon qildi. Ilgari nengo imperator hukmronligi davrida bir necha marta oʻzgartirilgan; bundan buyon, har bir hukmronlik faqat bitta nengo boʻlishi eʼlon qilindi.

Toj kiyishdan koʻp oʻtmay, imperator Tokioga yoʻl oldi. U poytaxtga noyabr oyining oxirida yetib keldi va taxtdagi uzoq qolishiga ilk qadam sifatida aholi oʻrtasida sake tarqattirdi. Tokio aholisi imperator tashrifini intiqlik bilan kutardi. Tokiodagi syogun saroyi va shahar aholisi syogunlikning tugatilishi bilan shahar tanazzulga yuz tutishidan qoʻrqishgan. 1889-yilda poytaxtni Tokioga koʻchirish toʻgʻrisida yakuniy qaror qabul qilindi. Imperator Tokiodaligida, birinchi marta Yaponiya dengiz floti kemasiga oʻtirdi va ertasi kuni Yaponiya dengiz floti qanday kuchayishini uchun koʻrsatmalar berdi. Kiotoga qaytib kelganidan koʻp oʻtmay, imperator nomiga reskript berildi (lekin, ehtimol, sud amaldorlari tomonidan yozilgan). Bu uning davlat ishlarida ishtirok etish niyatidan dalolat beradi. Va haqiqatan ham u vazirlar mahkamasi yigʻilishlarida va boshqa son-sanoqsiz hukumat funksiyalarida, garchi kamdan-kam gapirsa ham, deyarli vafotigacha qatnashdi.

Siyosiy islohot 

Muvaffaqiyatli inqilobchilar oʻzlarini Davlat Kengashiga, keyin esa hukumatni uchta asosiy vazir boshqaradigan tizimga aylantirdilar. Bu tuzilma 1885-yilda Gʻarb uslubidagi vazirlar mahkamasiga rahbarlik qiladigan bosh vazir mansabi joriy etilgunga qadar davom etadi. Dastlab, hatto imperatorlik oʻrnining saqlab qolinishi ham aniq emas edi; inqilob rahbari Goto Sodziro keyinchalik baʼzi amaldorlar „ekstremistlar uzoqroqqa borishi va Mikadoni yoʻq qilishidan qoʻrqishganini“ aytib oʻtgan. Yaponiyaning yangi rahbarlari daimyolar tomonidan boshqariladigan domenlarning „pechvork“ tizimini isloh qilishga intilishdi. 1869-yilda inqilobni qoʻllab-quvvatlagan bir necha daimyolar oʻzlarining yer mulklarini imperatorga berdilar va katta maoshlar evaziga qayta gubernator etib tayinlandilar. Keyingi yilga kelib, boshqa barcha daimyolar ham shunga ergashdilar.

1871-yilda Yaponiya 72 prefekturaga boʻlinganligi sababli, imperator domenlar butunlay bekor qilinganligini eʼlon qildi. Daimyolarga yillik maoshlari avvalgi daromadlarining oʻn foiziga teng boʻlgan (endi ular boshqaruv xarajatlarini chegirib tashlashlari shart emas edi), lekin yangi poytaxt Tokioga koʻchib oʻtishlari kerak edi. Daimyolarning aksariyati ushbu siyosatdan soʻng nafaqaga chiqqan.

Yangi maʼmuriyat samuraylarning koʻpgina imtiyozlarini, shu jumladan hukumatdan stipendiya olish huquqini ham asta-sekin bekor qildi. Biroq, daimyolardan farqli oʻlaroq, koʻplab samuraylar bu oʻzgarishdan moliyaviy zarar koʻrdilar. Boshqa sinflarga asoslangan tafovutlarning aksariyati bekor qilindi. Burakuminga nisbatan qonuniylashtirilgan kamsitish tugatildi. Biroq, bu sinflar hozirgi kungacha Yaponiyada kamsitilishdan aziyat chekmoqda.

1889-yilgi konstitutsiya haqiqiy hokimiyatga ega boʻlmagan yangi parlamentni yaratdi.  Hokimiyat Tokugavadan qayta tiklashga rahbarlik qilgan daimyolar va boshqa samuraylar qoʻliga oʻtdi.  Shunday qilib, Yaponiya harbiy, siyosiy va iqtisodiy sohalarning eng qudratli kishilarini oʻz ichiga olgan Genryo oligarxiya tomonidan nazorat qilindi. Imperator oʻzidan oldingilariga qaraganda uzoq siyosiy umr koʻrdi, chunki u 1586-yilda taxtdan voz kechganidan keyin 50 yoshdan keyin taxtda qolgan birinchi yapon monarxi edi. 

Yaponlar Meydzi islohoti bilan faxrlanadilar, chunki u va unga qoʻshilgan sanoatlashtirish Yaponiyaga Tinch okeanidagi yetakchi kuch va bir avlod ichida dunyoning asosiy oʻyinchisiga aylanish imkonini berdi. Shunga qaramay, imperator Meydzining qayta tiklashdagi roli, shuningdek, uning hukmronligi davrida ega boʻlgan shaxsiy hokimiyat va taʼsir miqdori munozarali boʻlib qolmoqda. U kundalik daftar qilmadi, deyarli xatlar ham yozmadi (otasidan farqli oʻlaroq) va oʻzidan „uch yoki toʻrttadan koʻp boʻlmagan“ fotosuratni qoldirdi.  Imperator bilan uchrashgan yoki unga yaqin boʻlgan odamlarning hisoblari juda oz muhim maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi yoki bir-biriga ziddir.

Ushbu davrning ishonchli manbalari yoʻqligi sababli, imperator Meidzi shaxsiyati va tiklanishdagi roli bilan bogʻliq sirlar tarixiy bahs mavzusi boʻlib qolmoqda. James C. Baxter (talaffuzi: Jeyms S. Bakster) ning taʼkidlashicha, imperator Meidzi oligarxiyasi tomonidan oldindan kelishilgan narsalarga kamdan-kam aralashadigan haqiqiy kuchga ega boʻlmagan shaxs edi. Aksincha, Herbert Bix (talaffuzi: Gerbert Biks) Meydzini kuchli avtokrat sifatida tasvirlaydi, genro oʻzining antidemokratik moyilliklarini qoʻllab-quvvatlashga harakat qilgan. R. Starr (talaffuzi: R. Star) Meydzini oʻta individualist va ochiq-oydin shaxs sifatida tavsiflaydi: "u oʻz hukumatidagi biron bir guruhga qoʻgʻirchoq boʻlmagan va progressiv boʻlsa-da, „liberal“ yoki „demokratik“ emas edi". Tarixchilarning yana bir guruhi u hech qachon toʻliq diktator boʻlmagan deb taʼkidlashadi, lekin uning shaxsiy kuchi „mutlaq soʻzlarga yaqinroqmi“ yoki u Genryoning qarorlarini qabul qilishda shunchaki vositachi rol oʻynaganmi degan fikrda ham boʻlishadi.

U vaka shaklida quyidagi sheʼr yozgan:

 よもの海
 みなはらからと思ふ世に
 など波風のたちさわぐらむ

 Yomo no umi
 mina harakara to
 omofu yo ni
 nado namikaze no
 tachi sawaguramu

 Toʻrt yoʻnalish dengizlar -
 hamma bir qorindan tugʻilar:
 Xoʻsh, nega shamol va toʻlqinlar
 kelishmovchilikda koʻtarilar?

Keyinchalik bu sheʼrni uning nabirasi imperator Syova 1941-yil sentyabr oyida Pearl Harbourga hujumdan (talaffuzi: Pyorl Harbor) oldin imperator konferensiyasida oʻqib berdi.

Illustrated London News 1905-yil 19-martda New York Tribune gazetasida imperator Meidzining muqovasi bilan maqola chop etdi. Tavsif matnida shunday deyilgan:
Yaponiyaning gʻolib imperatori — yangi dunyo davlatining sevimli hukmdori. 1852-yil 3-noyabrda tugʻilgan imperator 1867-yil 3-fevralda imperator oilasi faqat nomiga ega boʻlgan hokimiyatni avlodlar davomida egallab kelgan syogun sulolasini bostirish natijasida taxtga oʻtirdi. Mutsuhito zamonaviy monarxlarning amalda ekanligini isbotladi, chunki u qirq yildan kamroq vaqt ichida oʻz mamlakatini yarim vahshiylikdan birinchi darajali hokimiyat maqomiga olib chiqdi.

Keksalik chogʻlari va oʻlimi 

Umrining oxiriga yaqin bir necha anarxistlar, shu jumladan Susui Kotoku, hukmdorni oʻldirishga til biriktirganlikda ayblanib (1911) qatl etildi. Bu fitna davlatga xiyonat hodisasi (1910) nomi bilan tanilgan. 

Qandli diabet, nefrit va gastroenterit bilan ogʻrigan imperator Meidzi uremiyadan vafot etdi. Rasmiy xabarda uning 1912-yil 30-iyul kuni soat 00:42 da vafot etgani aytilgan boʻlsa-da, haqiqiy oʻlim 29-iyul kuni soat 22:40 da boʻlgan.

1912-yilga kelib, Yaponiya siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy inqilobni boshdan kechirdi va dunyodagi buyuk davlatlardan biriga aylandi. The New York Times gazetasi 1912-yilda imperatorning dafn marosimida sodir boʻlgan bu oʻzgarishlarni shunday sarhisob qildi: „Uning vafotigacha amalga oshirilgan ishlar haqiqatda hayratnarli edi. Yaponiya oldingi eskilikdan yangi Yaponiyaga aylangan edi.“

1912-yilda imperator vafotidan soʻng, Yaponiya Dieti uning Meydzi islohotidagi rolini nishonlash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Tokioning imperator Meydzi va imperator tashrif buyurishi maʼlum boʻlgan hududdagi iris bogʻi sinto ziyoratgohi Meydzi Dzingu binosi uchun joy sifatida tanlangan. Maʼbadda imperatorning qabri yoʻq, u Kioto janubidagi Fusimi-momoyamada joylashgan.

Oilasi va muammolari 

Meydzi taxtga koʻtarilganidan koʻp oʻtmay, imperatorning amaldorlari unga Ichidzyo Harukoni ehtimoliy kelin sifatida taqdim etishdi. Boʻlajak imperatoritsa imperator amaldorining qizi edi va kuyovdan uch yosh katta edi, u genpuku (erkaklik marosimi) tugaguniga qadar turmush qurishni kutishi kerak edi. Ular 1869-yil 11-yanvarda turmush qurishdi. Oʻlimidan keyin imperatoritsa Syoken nomi bilan tanilgan, u bir necha yuz yil ichida kogo (soʻzma-soʻz imperatorning xotini, imperatorning turmush oʻrtogʻi deb tarjima qilingan) unvonini olgan birinchi imperatoritsa boʻldi. Garchi u jamoat oldida imperator bilan borga boʻluvchi rolini oʻynagan birinchi yapon imperatoritsasi boʻlsa-da, u farzand koʻrmadi. Biroq, Meydzining beshta rasmiy ayoldan oʻn besh farzandi bor edi. Uning besh nafar farzandi — Yanagivara Mitsunaruning qizi Naruko xonim (1855—1943) dan tugʻilgan shahzoda va graf Sono Motosachining toʻngʻich qizi Sachiko xonim (1867—1947) dan tugʻilgan toʻrtta malikagina voyaga yetgunga qadar yashagan. Meydzi kanizaklarga ega boʻlgan oxirgi imperator boʻlsa-da, bu holat 1924-yilgacha rasman bekor qilinmagan

Rafiqalari

Kanizaklari

Farzandlari

Mukofotlari

Milliy unvonlar 

  Koʻtarilayotgan Quyosh ordeni asoschisi va hukmdori, 1875-yil 10-aprel
  Xrizantema ordeni asoschisi va hukmdori, 1876-yil 27-dekabr
  Meydzi ordeni asoschisi va hukmdori, 1888-yil 4-yanvar
  Pauloniya gullari ordeni asoschisi va hukmdori, 1888-yil 4-yanvar
  Qimmatbaho toj ordeni asoschisi va hukmdori, 1888-yil 4-yanvar
  Oltin varvarak ordeni asoschisi va hukmdori, 1890-yil 12-fevral

Xorijiy unvonlar 

Imperator quyidagi orden va mukofotlar bilan taqdirlangan:

   Avstriya-Vengriya: Vengriya Qirolligining Muqaddas Stefan ordeni, 1881-yil 16-may
 : Leopold ordeni, 1880-yil 20-noyabr
 : Fil ordeni, 1887-yil 18-may
 : Faxriy legion ordeni, 1883-yil 20-mart
  Germaniya imperiyasi : Qora burgut ordeni, 1879-yil 9-may;
  Bavariya: Muqaddas oʻlka ordeni, 1894-yil
  Braunschweig (talaffuzi: Braunshvayg): Heinrich (talaffuzi: Genrix) Arslon ordeni, 1907-yil 18-iyun
    Ernestine gersogliklari (talaffuzi: Ernestin): Sachsen-Ernestine (talaffuzi: Saksen-Ernestin) uy ordeni, 1873-yil
  Mecklenburg (talaffuzi: Meklenburg: Vendia (talaffuzi: Vendiya) tojining uy ordeni, 1885-yil 2-fevral
  Sachsen-Weimar-Eisenach (talaffuzi: Saksen Veymar Eyzenax): Oq lochin ordeni, 1882-yil 27-dekabr
  Württemberg (talaffuzi: Vyurtemberg): Toj ordeni, 1896-yil 23-dekabr
  Gretsiya Qirolligi: Haloskor ordeni, 1891-yil 13-may
  Hawaii qirolligi: Kamehameha I qirollik ordeni, 1881-yil 15-mart
  Italiya qirolligi:
 Muqaddas chaqiriq oliy ordeni, 1879-yil 26-iyul
 Muqaddas Maurice va Lazarus ordeni (talaffuzi: Maurisi va Lazarus), 1879-yil 26-iyul
 Italiya qirollik ordeni, 1879-yil 26-iyul
  Koreya imperiyasi: Oltin hukmdor ordeni, 1900-yil 5-sentyabr
  Chernogoriya knyazligi: Shahzoda Danilo I ordeni, 1885-yil 18-fevral
  Niderlandiya : Niderlandiya sheri ordeni, 1881-yil 26-iyul
  Usmoniylar imperiyasi: Ehtirom ordeni, 1890-yil 13-iyun
  Portugaliya imperiyasi: „Uch orden“ toʻplami, 1904-yil 16-aprel
  Sin imperiyasi: Qoʻsh ajdaho ordeni, 1898-yil 20-dekabr
  Rossiya imperiyasi: Avliyo Adrey ordeni, 1879-yil 5-sentyabr
  Ispaniya: Oltin Rune ordeni (talaffuzi: Ryun), 1883-yil 14-noyabr
  Siam: Chakri qirollik uyining ordeni, 1887-yil' 22-dekabr'
   Shvetsiya — Norvegiya: Seraphim (talaffuzi: Serafim) ordeni, 1881-yil 11-dekabr  Buyuk Britaniya: Garter ordeni, 1906-yil 15-may Ajdodlari 

 Xronologiya va galereya 
Meydzi davri Yaponiyaning qadimgi feodal jamiyatida koʻplab keng koʻlamli oʻzgarishlarni boshlab berdi. Asosiy voqealar xronologiyasi quyidagilarni oʻz ichiga olishi mumkin:

 1852-yil 3-noyabr: imperator Meydzi (oʻsha paytda shahzoda Mutsuhito Sachi-no-miya nomi bilan tanilgan) imperator kanizagi Nakayama Yosiko va imperator Komei oilasida tugʻilgan.
 1853-yil: komandor Matthew Perry boshchiligidagi kemalar floti 8-iyulda Yaponiyaga yetib keldi. Syogun Tokugava Ieyosining oʻlimi; Tokugava Iesadaning syogun etib tayinlanishi.
 1854—1855-yillar: syogunlik tomonidan AQSh bilan shartnomalar imzolandi.
 1850—1860-yillar oxiri: „Sonnyo dzoi“ harakati toʻliq kuchga kirdi.
 1858-yil: syogunlik Niderlandiya, Imperator Rossiyasi va Buyuk Britaniya bilan shartnomalar imzoladi. Syogun Tokugava Iesadaning oʻlimi; Tokugava Iemochining syogun etib tayinlanishi.
 1860-yil mart: Tairo Ii Naosuke Sakuradamon hodisasida oʻldirildi.
 1860-yil 11-noyabr: Sachi-no-miya rasmiy ravishda valiahd shahzoda deb eʼlon qilindi va unga Mutsuhito nomi berildi.
 1862: Namamugi voqeasi.
 1864—1865-yillar: Britaniya, Amerika, Fransiya va Gollandiya kemalari tomonidan Simonosekining bombardimon qilinishi; syogunlik va Chyosu oʻrtasida jang boʻladi.
 1866 yil: syogun Tokugava Iemochining oʻlimi; Tokugava Yosinobuning syogun etib tayinlanishi.
 1867-yil 31-yanvar: Imperator Komeining gemorragik chechakdan oʻlimi, Mutsuhitoning taxtga norasmiy oʻtirilishi.
 1868-yil 4-yanvar: imperator boshqaruvining rasmiy tiklanishi; Tokugava syogunligining 265 yillik hukmronligining oxirgi yili.
 1868-yil 12-sentyabr: Imperatorning rasmiy taxtga oʻtirishi.
 1868-yil 23-oktyabr: davr nomi Meydzi deb oʻzgartirildi.
 1868-yim 6-noyabr: Poytaxt Kioto prefekturasidan Edo shahriga koʻchirilib, Tokio deb oʻzgartirildi.
 1872-yil 5-noyabr: Imperator Rossiyaning Buyuk gersogi Aleksey Aleksandrovichni qabul qildi.
 1860-yillarning oxiri-1881-yil: Yaponiyada qoʻzgʻolon va suiqasd davri.
 1869-yil 11-yanvar: imperatorning Ichidzyo Harukoga, turmush qurgach imperatoritsa Syokenga uylanishi.
 1869-yil 4-sentyabr: Imperator Edinburgh (talaffuzi: Edinburg) gersogini qabul qildi.
 1871-yil: Han tizimining bekor qilinishi eʼlon qilindi.
 1873-yil: Edo qal’asi yongʻin natijasida vayron boʻldi; imperator Akasaka saroyiga koʻchib oʻtadi. Uning birinchi farzandlari tugʻiladi, lekin tugʻilish paytida vafot etadi.
 1877-yil: Satsuma qoʻzgʻoloni.
 1878-yil: Okubo Tosimichiga suiqasd.
 1879-yil 31-avgust: Boʻlajak imperator Taisyo va imperatorning omon qolgan yagona oʻgʻli shahzoda Yosihito tugʻildi.
 1881-yil: Xorijiy monarx, Hawaii qiroli Kalakauaning birinchi davlat tashrifini qabul qildi.
 1889-yil: Meydzi Konstitutsiyasi eʼlon qilindi; Ito Hirobumi Yaponiyaning birinchi bosh vaziri boʻldi.
 1894-yil: Xitoy-Yaponiya urushi; Yaponiya gʻalabasi Yaponiyani mintaqaviy kuchga aylantirdi.
 1901-yil 29-aprel: imperator Taisyoning birinchi oʻgʻli, shahzoda Hirohito Michi-no-miya, boʻlajak imperator Syova tugʻilganda bobo boʻladi.
 1904—1905-yil: rus-yapon urushi; Yaponiya gʻalabasi Yaponiyani buyuk davlat maqomini oladi.
 1910-yil: Koreyaning Yaponiya imperiyasi tomonidan anneksiya qilinishi: Koreya Yaponiya hukmronligi ostida (1910—1945).
 1912-yil 30-iyul: imperator vafot etdi (59 yoshda).

 Film tasvirlarida 

Imperator Meydzi Tosiro Mifune tomonidan 1980-yilda Yaponiyaning "Port Arthur jangi" (talaffuzi: Port Artur) (baʼzan 203 Kochi deb ataladi) urush dramasi filmida tasvirlangan. Rejissyor Tosio Masuda filmda rus-yapon urushi paytida Port Artur qamalini tasvirlangan, shuningdek, Tatsuya Nakadai (general Nogi Maresuke rolida) va Tetsuro Tamba (general Kodama Gentaro rolida) rol oʻynagan.

Imperator Meydzi 2003-yilda Nakamura Sichinosuke II oʻynagan "Soʻnggi samuray" filmida ham paydo boʻladi. Filmda imperator oʻz maslahatchilarining qatʼiy nazorati ostida zaif, tajribasiz rahbar sifatida tasvirlangan boʻlib, ular uni Amerika Qoʻshma Shtatlarga ularni boyitish uchun maxsus savdo huquqlarini beradigan shartnomani imzolashni niyat qilganlar, shuningdek, Yaponiyada xorijiy hukmronlikni mustahkamlaydilar. Imperatorning qatʼiyati faqat film oxirida, kapitan Nathan Algren (talaffuzi: Natan Algren) (Tom Cruise (talaffuzi: Tom Kruz'') oʻynagan) ning tashrifidan ilhomlanganida koʻrsatiladi. Isyonchi samuraylar bilan birga kurashgan shartnomani rad etish va maslahatchilarini ishdan boʻshatish uchun Yaponiyani modernizatsiya qilishini eʼlon qildi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
  /; OCLC 46731178
  /; /; OCLC 23869701

Havolalar 

 Meidzi ziyoratgohi 
 Imperator Meidzi

1912-yilda vafot etganlar
1852-yilda tugʻilganlar
Yaponiya Imperatorlari