MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bugʻusimonlar

BUGʻUSIMONLAR () - juft tuyoqli sut emizuvchilar oilasi. Dumi kalta, boshi uzunchoq, oyoqlari ingichka, qomati kelishgan. Yuqori jagʻida kurak tishlari yoʻq. Oziq tishlari yassi, dumi ostida katta oq xoli — "darcha"si bor. Yosh B. koʻpincha olachipor boʻladi. Suv B.idan tashqari, deyarli hamma B.ning shoxi bor, lekin ayrim turlarining faqat erkagida shox boʻladi. Shimol bugʻusining erkagi ham, urgʻochisi ham shoxli. B. Yevropa, Osiyo, Amerika va Shim. Afrikada tarqalgan. Togʻ va tekisliklardagi oʻrmon, toʻqay, oʻrmondasht va tundrada yashaydi. Turli oʻtlar, butalar, har xil oʻsimliklar bilan oziqpanadi. B. 1,5 yoshda voyaga yetadi. Kuzda yoki yoz oxirida juftlashadi. Bu vaqtda erkaklari boʻkirib yuradi. Urgʻochisi bahorda yoki yoz boshida 1—2 ta, suv B.i 4 ta va undan ham koʻproq tugʻadi. Bahor va kuzda, baʼzi turlari faqat bahorda tullaydi. B.ning 48 turi boʻlib, ular muntjaklar (), suv B.i (), asl B. () va Amerika B.i () 4 kenja oilaga boʻlinadi. Muntjaklar kenja oilasiga mansub B.ning boʻyi 60 sm cha, shoxi kalta. Erkagining ustki jagʻida xanjardek uzun qoziq tishlari bor. Bu kenja oila 2 urugʻ: muntjaklar va tojli bugʻulardan iborat. Muntjaklar urugʻining vakili — Hindiston muntjagi (). Suv B.i kenja oilasining faqat 1 turi boʻlib, Xitoyda uchraydi. Dare soxdllaridagi qamishzorlarda 2—3 tadan boʻlib yuradi. Boʻyi past (0,5 m cha), shoxi yoʻq. Erkagining ustki jagʻidagi uzun qoziq tishlari tashqariga chiqib turadi. Asl B. kenja oilasi buyi 0,6—2,2 m keladigan, ancha yirik hayvonlardir. Ustki jagʻlaridagi qoziq tishlari kichkina yoki butunlay boʻlmaydi. Bu kenja oila yelik, los va h. k. dan iborat urugʻlarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda asl B.ning bir turi — xongul yashaydi. Amerika B.i kenja oilasi boʻyi 0,3—1,3 m keladigan mayda va oʻrta boʻyli bugʻulardan iborat. Boshqa B.dan’bosh skletidagi baʼzi suyaklarining tuzilishi bilan farq qiladi. Bu kenja oila mazamalar, pudu, pampas va shimol bugʻulari urugʻlariga boʻlinadi. B. koʻplab ovlanadi. Goʻshti va terisidan foydalaniladi. Asl bugʻuning pant deb ataladigan yosh shoxlaridan dori tayyorlanadi. Shimol bugʻusi xonakilashtirilgan boʻlib, xoʻjalik uchun katta ahamiyati bor. Kaborgilarning bir turi () tarqalgan. B.ning 11 turi 20 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Bugʻuchalar

BUGʻUCHALAR, kanchillar (Tragulidae) — juft tuyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. Afrika B. i (Hyemoschus) va Osiyo B. i yoki kanchillari (Tragulus) degan ikkita uruqqa boʻlinadi. Afrika B.ining faqat bitta turi (N. aquaticus) bor. U Afrikaning tropik oʻrmonlarida yashaydi. Osiyo B.i yoki kanchillarning Janubiy va Jan.Sharqiy Osiyoda tarqalgan 3 turi bor. B.ning tuzilishi bugʻuga oʻxshaydi, lekin undan kichik boʻladi. Kattaligi quyondek keladi. Shoxi boʻlmaydi, oyoqlarida toʻrttadan barmoqlar bor. B.ning eng mashhuri Yava bugʻuchasi yoki kanchilidir (T. javanicus). Uning boʻyi 40 sm, dumi 4 sm cha. Oʻzi juda chiroyli. Bosh tomoni och jigarrang, bikini sariq, yelkasi qoramtir. Erkagining tishi 3 sm tashqariga chiqib turadi. Oʻrmon va butazorlarda yashaydi. U tungi hayvon. Oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi, 2 ta bola tugʻadi. Goʻshti yumshoq va mazali.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻuchilik

Bugʻuchilik — chorvachilik tarmogʻi, shimol va pant bugʻularini yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida foydalanish bilan shugʻullanadi. Shimol B.da xonakilashtirilgan shimol bugʻulari goʻsht, teri, sut olish uchun hamda ulov tarzida foydalanish maqsadlarida, pant B.da olachipor bugʻu, maral, izyubr shoxi (pant) olish, shuningdek goʻshti va terisi uchun boqiladi. Shimol bugʻuchiligi Chekka Shimol qishloq xoʻjaligining eng muhim tarmogʻi. Bugʻular podalari (1500—1800 bosh) yaylovdan yaylovga koʻchib — bahor va yozda ochiq tundrada, qishda oʻrmon tundra (tayga)da oʻtlatib boqiladi.

3—5 oylik buzoqlari (25–30 kg goʻsht beradi) va katta yoshdagi bugʻular goʻsht olish uchun soʻyiladi. Urgʻochi bugʻulardan sogʻim davrida 40–50 kg (ayrimlaridan 85 kg gacha) sut sogʻib olinadi (yogʻlilik darajasi 17— 19%). Bugʻu terisidan sifatli charm (zamsha, xrom) tayyorlanadi, issiq kiyimlar, palatkalar tikiladi. Shimol bugʻulari Chekka Shimolning asosiy transport vositasi, ulardan minish, yuk tashish va boshqa maqsadlarida ham foydalaniladi. Asosan Rossiya, Finlandiya, Shvesiya, Norvegiya, AQSH (Alyaska), Kanadaning tundra va oʻrmon (tundra) zonalarida tarqalgan. Jahonda 5 mln. boshdan ortiq shimol bugʻulari boqiladi. Ularning yarmidan koʻprogʻi Rossiya hissasiga toʻgʻri keladi. Pant B. Rossiyaning Oltoy, Krasnoyarsk, Primorye oʻlkalari, Qozogʻistonda rivojlangan boʻlib, hayvonlar maxsus fermalar (B. xoʻjaliklari)da boqiladi. Shuningdek, Xitoy, Koreya, Mongoliyada ham pant B. bor.

Yana q. 

 Chorvachilik
 bugʻular

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qishloq xoʻjaligi
Turmush tarzi
Bugʻ-havo bolgʻasi

Bugʻ-havo bolgʻasi — kompressordan beriladigan bugʻ yoki siqilgan havo yordamida ishlaydigan bolgʻa. Biri shabotga oʻrnatilgan, ikkinchisi harakatlanuvchi babaga mahkamlangan ikkita bolgʻa zagotovkani plastik deformatsiyalaydi (shaklini oʻzgartiradi). Tuzilishiga koʻra, staninasi ravoqsimon va koʻpriksimon qilib yasalgan bir yoki ikki ustun (stoyka)li Bugʻ-havo bolgʻasi b. boʻladi.

Manbalar
Bugʻ-havo oʻlchagich

Bugʻ-havo oʻlchagich — yonish mahsulotlari sarfi va hosil boʻlayotgan bugʻ miqdorini oʻlchaydigan asbob; drosselli bugʻ oʻlchagich va differensial tyagomer majmuidan iborat. Bir shkalali va ikki mil (strelka)li umumiy ikkilamchi koʻrsatuvchi asbobi bor. Ish tarzi yonish mahsulotlari sarfi (differensial tyagomer bilan oʻlchanadi) qozonning bugʻ hosil qilish unumiga (drosselli va bugʻ oʻlchagich bilan oʻlchanadi) mutanosibligiga asoslangan. Bugʻ-havo oʻlchagich ishlatilganda qozon agregati ishini nazorat qilish osonlashadi; bunda nagruzka va yonish jarayonini rostlash uchun ikkala mil bir-biriga moye keltiriladi.

Manbalar
Bxavnagar

Bxavnagar — Hindiston gʻarbidagi shahar, Katxiyavar yarim orolda, Gujarot shtatida. Ahsshisi 401 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kambey qoʻltigʻidagi port. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati korxonalari bor. Bxavnagar yaqinidan tuz olinadi. Shaharga 1723-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Bxilai

Bxilai, Bxilainagar — Hindistonning MadhyaPradesh shtatidagi shahar, DurgBxilainagar shahar aglomeratsiyasi tarkibida. B. yirik metallurgiya markazi, katta metallurgiya kombinati qurilgan. Kt mahalliy temir va marganes rudalari, Korba va Damodar vodiysidan qazib chiqariladigan toshkoʻmir asosida ishlaydi. Mineral oʻgʻitlar zavodi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Bxillar

Bxillar — Hindistonda yashovchi xalklar guruhi. Madhya Pradesh, Gujarot, Rajastxon va Maharashtra shtatlari togʻli tumanlarining mahalliy aholisi. Umumiy soni 3,7 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tili hinderon tillari guruhiga kiradi. Dindorlari asosan hinduizm diniga eʼtiqod qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bhopal

Bhopal shahri Hindistonning Madhya Pradesh shtatining maʼmuriy markazidir. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 2,7 mln dan ziyod kishi (2011). Ogʻir sanoat uskunalari ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik, jumladan ip-gazlama va qishloq xoʻjalik mahsulotlari qayta ishlash sanoati koronalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (zargarlik buyumlari, gazlama boʻyash va boshqalar). Yirik savdo markazi. Universitet va institutlari bor.

Shahar 1984-yil dekabrida sodir boʻlgan Bhopal falokati tufayli xalqaro eʼtiborga tushdi. Oʻshanda Union Carbide India Limited kompaniyasining pestitsid ishlab chiqaruvchi zavodidan tarkibida metilizotsianat boʻlgan zaharli gazlar chiqib, yaqin-atrofda yashovchi aholini halok qildi. Bu voqea jahondagi eng katta falokatlardan biridir. Shu yuzdan Bhopal butundunyo atrof-muhitchilarining eʼtiroz kampaniyalari markazlaridan biri boʻlib kelmoqda.

Manbalar

Havolalar 
 Bhopal munitsipaliteti

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxotiya

Bxotiya — xalq, Butanning asosiy aholisi (1 mln. kishi, 1991). Nepalda (PO ming kishiga yaqin), Hindistonda (90 ming kishiga yaqin) ham yashaydilar. Xitoytibet oilasiga kiruvchi tilda gaplashadi. Dindorlari asosan budda diniga, Hindistondagilari hinduizmga eʼtiqod qilishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bxubaneshvar

Bxubaneshvar — Hindistondagi shahar, Mahanadi daryosi deltasida, Orissa shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 412 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahar ilk bor 5-asrda qayd qilingan. Zamonaviy uy-joy binolari (1948—56 yillar, Le Korbyuzye loyihasi asosida) qurilgan. 500 ga yaqin ibodatxona, asosan hindular ibodatxonalari (11 —13-asr lar) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zulfiqor Ali Bhutto

Bxutto Zulfiqor Alixon (5-yanvar 1928 — 4-aprel 1979) — Pokiston davlati va hukumati boshligʻi (1971—73), bosh vazir (1973—77). 1967-yilda Pokiston xalq partiyasini tuzgan. 1977 yilda harbiy toʻntarish natijasida hibsga olingan va harbiy maʼmuriyat tomonidan 1979-yilda qatl etilgan.

Manbalar 

1928-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
5-yanvarda tugʻilganlar
4-aprelda vafot etganlar
Benazir Bhutto

Benazir Bhutto (21-iyun 1953 – 27-dekabr 2007) — Pokiston bosh vaziri (1980—90 va 1993—96 yillarda). Zulfiqor Ali Bhuttoning qizi. Benazir Bhutto Pokiston xalq partiyasi ham raisi (1985-yildan). 1996-yil oxirida mamlakat prezidenti qaroriga asosan Benazir Bhutto turli ayblar bilan oʻz vazifasidan chetlashtirilgan. Shuningdek, u uch marotaba bosh vazirlik lavozimiga saylangan. Qotillik oqibatida hayotdan koʻz yumgan.

Manbalar 

Ayol bosh vazirlar
Bsj

Bsj (Barilla de Calmette et Guerin) — sil kasalligiga qarshi vaksinatsiya uchun qoʻllaniladigan sil mikobakteriyasining kucheizlantirilgan shtammi (turi); uni Kalmet (A. Calmette) bilan Geren (S. Guerin) qoramol oʻtidan tayyorlangan muhitda sil mikroblarini 13 yil davomida qaytaqayta undirish usuli bilan 1906-yilda yetishtirgan. BSJ kulturasidagi batsilla toʻgʻri yoki bir oz egilgan, uz. 1,5—3—5 mk, ingichka tayoqchadir. 1919—24 yillarda profilaktik vaksinatsiya uchun qoʻllanila boshladi. Shtamm xususiyati sinchiklab oʻrganilgach (1925—26), chaqaloqlarga tirik BSJ vaksinasi ichirila boshladi. 1942-yildan shahar, 1943-yildan qishloq tugʻruqxonalaridagi hamma chaqaloqparga 3—5—7 yoki 4—6—8 kunligida majburiy tartibda 10 mg dan BSJ ichiriladigan boʻldi. Sil yuqmagan goʻdaklarni, maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalarni va 30 yoshgacha boʻlgan aholini revaksinatsiya qilish 1948-yildan boshlab joriy etildi (bunda vaksina ichiriladi, teri ustiga yoki ichiga yuboriladi). Teri ichiga BSJning maxsus vaksinasi — glyutamat vaksina yuborish 1962-yildan hamma joyda qoʻllaniladigan boʻldi. Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirining buyrugʻiga asosan, BSJ vaksinasi yangi tugʻilgan chaqaloqlarga tugʻruqxonada hayotining 4—7 kunlari 0,1 ml hajmda 0,05 mg yuboriladi. Soʻngra 7 va 15 yoshida revaksinatsiya qilinadi. Vaksinatsiya va revaksinatsiya qilinganlarning juda ozchiligida (0,001 — 0,003%) BSJ yuborilgan joyda asorat sifatida yiringlash kuzatilishi mumkin. BSJ qoʻllanilishi natijasida sil bilan, ayniqsa uning ogʻir turlari bilan kasallanish bir necha barobar kamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berkneslar

Berkneslar (Bjerknes) — ota va o‘g‘il norveg geofiziklari: 1) Vilgelm Friman Koren (1862— 1951) — meteorologiyada frontologik ilmiy maktab asoschisi. Suyuqlik yoki gazda sirkulyatsiyaning tezlashishi to‘g‘risidagi teorema, siklonlarning to‘lqin nazariyasi muallifi. Obhavoni oldindan aytishning dinamik usullarini ishlab chiqqan. Norvegiyada obhavo xizmatiga asos solgan (1917); 2) Yakob (1897—1975) — atmosfera frontlari haqidagi ta’limot asoschilaridan biri. Asarlari siklonlar evolyutsiyasiga, ularning atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasidagi ahamiyatiga, okean suvlarining atmosfera jarayonlariga ta’siri va b.ga doyr.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bef

Bef (frans. bief) — suv havzasi, daryo yoki kanalning gidrotexnika inshootlari (to‘g‘on, shlyuz, GES va b.)ga tutashgan qismi. Yuqorigi (oqim bo‘yicha gidrotexnika inshootlaridan yuqorida joylashgan) va pastki (gidrotexnika inshootlaridan pastda joylashgan) xillari bo‘ladi. Bir yoki bir necha gidrotexnika inshootidan hosil bo‘lgan suv tizimining suvayirg‘ichida yoki ochiq suv oqimida joylashgan B. mu s taqil B. deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
James Buchanan

BYUKENEN (Buchanan) Jeyms (1791.23.4, Mersersberg, Pensilvaniya shtati—1868.1.6, Uitlend, hozirgi Lankaster, Pensilvaniya shtati) — AQShning 15-prezidenti. Demokratlar partiyasidan (1857—61). 1845—49 yillarda davlat kotibi, 1846—48 yillardagi Amerika-Meksika bosqinchilik urushi tashabbuskorlaridan biri. AQShning janubidagi quldorlarning kuchayishiga imkon bergan.

Manbalar

Havolalar 

AQSh prezidentlari
Amerikalik siyosatchilar
James M. Buchanan

BYUKENEN (Buchanan) Jeyms Makl-Gil (1919.3.10-2013.9.01) — amerika iqtisodchisi. 1948-yilda doktorlik ilmiy darajasini olgan. B. narx belgilash jarayoniga katta eʼtibor qaratib, iqtisodiy taraqqiyotda narx omillari muhim oʻrin tutishini taʼkidladi. B.ning fikriga koʻra, ishlab chiqarish va narxni xukumat tomonidan nazorat qilinishiga favqulodda hollardagina yoʻl qoʻyilishi lozim, lekin ayni paytda erkin tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash yoʻlida iqtisodiyot ishlariga davlatning aralashuvini kuchaytirishni yoqlaydi. B. ijtimoiy tanlov nazariyasi asoschisi. Moliyaviy masalalarga oid qator monografiyalar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1986).

Manbalar 

1919-yilda tugʻilganlar
3-oktyabrda tugʻilganlar
2013-yilda vafot etganlar
9-yanvarda vafot etganlar
Beyshan

Beyshan — Markaziy Osiyodagi togʻlik, Xitoyda, Alashan choʻli va sharqiy Tyanshan togʻlari oraligʻida. Uz. qariyb 700 km. Balandligi 2791 m gacha (Matszunshan togʻi). Kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan palaxsali bir necha togʻdan va ularni oʻyib yuborgan botiqlardan iborat. Eol relyef shakllari, toshloq choʻl va chala choʻl, shoʻrxoklar keng tarqalgan. Choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Bir yilda 40–80 mm yogʻin tushadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Gansu
Bey shi

Bey shi ("Shimol tarixi" yoki "Shimoliy sulolalar tarixi") — Xitoy sulolalari tarixi; 386—581 yillarda Shim. Xitoyda hukmronlik qilgan sulolalar: Shim. Vey (386—535), Shim. Si (550577), Shim. Chjou (557—581) tarixini oʻz ichiga oladi. Tan sulolasi tarixchisi Li Yanshou (596—678) tomonidan yozilgan. 100 szyuan (qism yoki boʻlim)dan iborat. Unda Xitoydan shim.gʻarbda yashagan qad. turkiy qavmlar haqida ham boy maʼlumotlar saqlangan.

Manbalar
Bekvordeyshn

Bekvordeyshn (ing. backwardation) — naqs tovarlar narxi muddati kelishilgan tovarlar narxiga, tez fursatda yetkazib beriladigan tovarlar narxlari kechikibroq yetkazib beriladigan tovarlar narxiga nisbatan qimmatroq boʻlgan holat (kontangoning aksi). Masalan, fevralda (1 t uchun dollar) naqd bugʻdoy 300, mart oyida yetkazib berilganda— 290, may oyida—280, iyulda—270, avgustda—265, sentabrda—250, noyabrda—230 boʻlishi mumkin. Bozordagi narxlarning bunday nisbati, odatda, omborlarda tovarlarning yetishmasligi (hosil boʻlmaganligi, ish tashlashlar oqibati va boshqalar) bilan, kelgusida esa taklifning ortishiga ishonish (mas, yangi hosil hisobiga) bilan bogʻliq. Bu davrda bozor oʻta asabiyligi, narxlarning gʻoyat pastbalandligi, chayqovchilikning kuchayishi bilan ajralib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bekon Rodjer

BEKON (Vason) Rodjer (taxminan 1214, Ilchester—1292, Oksford) — oʻrta asr ingliz faylasufi, tabiatshunosi. Xristian aqidalarining hayotdan ajralganligini tanqid qilib, tabiatni oʻrganishga, optika, mexanika ("amaliy geometriya"), astronomiyani tahlil qilishga chaqirdi. Ilohiyotni dunyoviy fanlardan ajratish tarafdori boʻddi. Tajriba, eksperiment va mat.ni barcha fanlar binosining poydevor toshi deb hisobladi. Tajribaga va mat.ga asoslangan bilish uslubini sxolastikdeduktiv uslubga qarshi qoʻydi. U mat.ga, tajriba — ilmiy eksperiment va ichki mistik "ruhlanish" ga katta ahamiyat berdi. B. bir necha ilmiy bashoratlar (teleskop, uchadigan apparat lar) haqida taxmin qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Francis Bacon

Francis Bacon — ingliz faylasufi, (; 22-yanvar 1561, London — 9-aprel 1626, oʻsha yerda) tabiatshunosi, mantiqshunosi, siyosiy arbob va tarixchi.
Kembrij universitetini tugatgan (1575), Sudya, vazir, lordkansler boʻlib ishlagan.

Falsafaga oid 2 ta — „Yangi organon“ (1620), „Yangi Atlantida“ (1627) asari bor. Birinchi kitobida Aristotel „Organon“idagi deduktiv uslubning hayotdan ajralganligini tanqid qilib, induktiv uslubga asos soladi. Fan tajribaga asoslanishi kerakligi haqidagi gʻoyani olgʻa surib, ilmiy tadqiqot ning kuzatish, eksperiment, tajriba uslublarini ishlab chikadi. Bacon bevosita tajribaga asoslangan bilimlar ishonarli boʻlishini koʻrsatdi.

Baconning fikricha, bilimning vazifasi tabiatdan inson manfaati yoʻlida foydalanish, yaʼni uning ustidan hukmronlik qilish, inson hayotini takomillashtirish, aqlni yanglishish („idol“ yoki „alomat“)lardan tozalash lozim. Bilishda tajriba ikki xil boʻladi: 1) sinalgan tajriba boʻlib, u insonga bevosita fonda keltiradi; 2) yoʻl koʻrsatuvchi tajriba boʻlib, uning yordamida narsalarning qonuniyati va xossalari oʻrganiladi.

Bacon fanning aql bilan bogʻliqdigini koʻrsatdi. Baconning „Yangi Atlantida“ asarida uning jamiyat haqidagi fiqolari aks etgan. Bacon jamiyatni fan va ishlab chiqarish asosida qayta tashkil etish gʻoyasini olgʻa surdi. Davlatni boshqarishda mutlaq monarxiya tarafdori boʻlgan. Bacon ingliz materializmining va Yangi davr tajribaviy fanining asoschisi sifatida tan olingan boʻlsada, xudoning mavjudligini inkor etmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1561-yilda tugʻilganlar
1626-yilda vafot etganlar
Ben Aleksander

BEN (Bain) Aleksander (1818.11.6Aberdin, Shotlandiya —1903.18.9) — ingliz psixologi, assotsiativ psixologiya namoyandasi. Buyuk Britaniyadagi Aberdin universiteti professor (1860). 2 jildli "Mantiq" asarida (1870) tabiiy fanlarga mantiqiy usullarni qoʻllanishning barcha uslublarini mufassal bayon qilgan. Bundan tashqari inson miyasi va uning nerv sistemasida yuz beruvchi fizik jarayonlarni psixologik tadqiq qilish bilan shugʻullangan. Uning asarlari fiziologik psixologiyaning vujudga kelishiga maʼlum darajada asos boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bensi

Bensi, Bensixu — Xitoyning shim.sharqidagi shahar. Tayszixe daryosi vodiysida, Lyaonin provinsiyasida. B.dan Shenyan — Andun temir yoʻl oʻtgan. Aholisi 751 mingdan ziyod kishi (1990- yillar oʻrtalari). Toshkoʻmir, gilli slanes va temir rudasiga boy konchilik rayonining markazi. B. mamlakat qora metallurgiya va temir rudasi, metallsozlik sanoatining muhim markazlaridan. Temir rudasi, choʻyan, sifatli poʻlat, sement va koks, oʻtga chidamli materiallar ishlab chiqariladi. Yirik TETS va konchilik instituti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Karl Maksimovich Baer

Karl Maksimovich Baer [1792.17(28).2, Estlyandiya 1876.16.(28).! 1, Tartu] – tabiatshunos, embriologiya asoschisi Rossiya geogr. jamoatini tuzuvchilardan biri. B. joʻjalar embriogenezini (1829, 1837), baliklar, amfibiyalar, sudralib yuruvchilar va sut emizuvchilarning embrional rivojlanishini tekshirgan. Embrional rivojlanishning muhim bosqichi – blastulayaa tafsiflagan. Tip, sinf, turkum, oila, urugʻ va tur belgilari embrional rivojlanish jarayonida birinketin namoyon boʻlishini aniklagan. Sut emizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etib, notoʻgʻri tushunchalarga chek qoʻygan. Umurtqalilarning barcha asosiy aʼzolari – xorda, bosh va orqa miya, koʻz, yurak, ayirish aʼzolari, oʻpka, ovqat hazm qilish yoʻli va boshqalarni tadqiq qilib, ularning rivojlanish jarayonini tushuntirib bergan. B. Novaya Zemlya o.ni, Kaspiy dengizini tadqiq qilgan. Daryo qirgʻoklarining yuvilish qonuniyatini tushuntirgan (qarang Ber qonuni).

Manbalar
Ber qonuni

Ber qonuni — daryolarning oqish qonuniyatini aks ettiradigan qonun. 1857-yilda rus tabiatshunosi K. M. Ber topgan. Daryolar Shimoliy yarim sharda oʻng tomonga, Janubiy yarim sharda chap tomonga burilishga intilib oqadi. Shu tufayli, daryolar qaysi tomonga oqishidan qatʼi nazar, Shimoliy yarim sharda daryoning oʻng qirgʻogʻini, Janubiy yarim sharda chap qirgʻogʻini koʻproq yuvib boradi. K. M. Ber bu hodisa Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi taʼsiri ekanligini isbot qildi. Nazariy mexanika krnunlaridan maʼlumki, aylanayotgan sistemada harakat qilayotgan jism Koriolis tezlanishi deb ataladigan qoʻshimcha tezlanishga uchraydi. Shimoliy yarim sharda bu tezlanish asosiy harakatdan oʻng tomonga, Janubiy yarim sharda esa chap tomonga yunaladi. Bu tezlanish yuqori kengliklarda kuchli boʻladi, ekvatorga tomon kamaya borib, ekvatorda nulga tenglashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berd

Berd ()—Armanistonning Tavush viloyati Berd munitsipalitetidagi shaharcha va shahar munitsipalitet hisoblanib. Shahar Tavush daryosining gʻarbida, Yerevandan  uzoqlikda joylashgan, past togʻlar bilan oʻralgan. Shahar yaqinida Tavush qalasi (10-asr) va Nor Varagavank va Xoranashat monastirlari (12-asr) xarobalari joylashgan orin. Yaqin atrofdagi boshqa monastirlarga Shxmuradi, Srveghi va Kaptavank kiradi.

Etimologiya 
Berd (arman. բերդ)—qal’a yoki qasr maʼnosini bildiradi. Kichkina shahar Berd nomini oldi, chunki Tavush qalasi xarobalari Berdning chekkasida joylashgan edi. Shahar ilgari Berdagʻugʻ, Gammaʼ, Tavuzgʻala, Tauzkend, Volorut, Shlorut va Gʻalakyand deb atalgan.

Tarixi 

Tarixdan, hozirgi Berd hududi Buyuk Armanistonning 12 provenciyasi Utikning Tuchkatak okrugi tarkibiga kirgan.

Berdning tarixiy maʼnosi ham bor boʻlib, chunki 10-asrda u Armaniston shohi Ashot Yerkatning (Iron) qarorgohi boʻlgan. Shuningdek, qala oʻzining yangi ishlab chiqilgan suv taʼminoti tizimi bilan ham noyob edi.

Shahar 2020 yilgi Armaniston Ozarbayjon toʻqnashuvi paytida bombardimon qilingan.

Aholi soni 
2011-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, shahar aholisi 7,957 kishi boʻlgan.

Aholisining asosini armanlar tashkil etadi. Lekin shaharchada 200 ga yaqin udis istiqomat qiladi, ular ham Avliyo Arman cherkoviga tegishli.

Iqtisodiyot 
Berd shahri va uning atrofidagi hududlar Armanistonda qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiruvchi yirik markaz hisoblanadi. Atrofdagi xoʻjaliklarda meva, tamaki va boshqa turli xil ekinlar yetishtiriladi. Berdning boshqa mashhur tarmoqlaridan biri bu vinochilik, asalarichilik va chorvachilikni oʻz ichiga oladi.

Galereya

Manbalar
William Bateson

William Bateson, () (1861-yil 8-avgust, Whitby – 1926-yil 8-fevral, Merton) – ingliz biologi, genetika asoschilaridan biri. „Genetika“ atamasini ham Bateson taklif etgan (1907). Cambridge universiteti professori (1908–1910). Ilmiy ishlari chogʻishtirma anatomiya va irsiyat masalalariga oid. „Borliq – yoʻqlik“ nazariyasini ilgari surgan (1905). Bu nazariyada u organizmlarda ularning rivojlanishini tormozlab qoʻyadigan omillar yoʻqolishi bilan yangi belgilar paydo boʻlishini tushuntirib berishga harakat qilgan. 1910-yilda Angliya genetik jurnalini tashkil etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil. 

1861-yilda tugʻilganlar
1926-yilda vafot etganlar
Ateistlar
Biolog olimlar
Byudjet indeksi

Byudjet indeksi — aholining ayrim toifalari isteʼmol toʻplami (isteʼmol savati)ga kiradigan muayyan isteʼmol tovarlari narxi va xizmatlar tariflaridagi oʻzgarishlarni tavsiflaydigan indeks. Tovarlar narxi va xizmatlar tarifi oʻsishi bilan boglik boʻlgan asosiy isteʼmol harajatlarini, bozor qiymatidagi oʻzgarishlarni aks ettiradi. Byudjet indeksi aholi isteʼmol qiladigan muayyan tovarlarga va koʻrsatilgan xizmatlarga sarflangan ayni davrdagi harajatlarni oʻtgan (bazis) davrdagi harajatlarga nisbatan qanday oʻzgarganligini koʻrsatadi. Byudjet indeksi aholi farovonligini baholashda eng muhim koʻrsatkichlardan biri hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil