MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Entomofaglar

Entomofaglar (yun. — hasharot, — yeb qoʻyuvchi) — hasharotlar bilan oziqlanuvchi parazit va yirtqich mikro yoki makroorganizmlar. E.ning eng muhim guruhlari: hasharotlar; mikroorganizmlar (bakteriyalar, zamburugʻlar va viruslar); eng sodda hayvonlarga mansub bir hujayrali organizmlar (1200 ga yaqin tur). Bulardan tashqari E.ga zararkunanda hasharotlar bilan oziqlanadigan suvda ham quruqda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlar kiradi. E.ning juda kam turlari zararkunanda hasharotlar epizootiyasini qoʻzgʻatishi, nasl berishni kamaytirishi yoki ularning kasallik qoʻzgʻatuvchilarga, insektitsidlar taʼsiriga nisbatan sezgirligini oshirishi mumkin. Shunday E.ga sporoviklar va knidosporidiylar, shuningdek, kamdankam xivchinlilar hamda gaplosporidiylar sinfining vakillari kiradi. Chala oʻzgarish bilan rivojlanuvchi (ninachilar, beshiktervatlar, bahorgi kapalaklar, toʻgʻriqanotlilar, quloqqazgichlar, qandalalar, tripslar) va toʻliq oʻzgarish bilan rivojlanadigan (qoʻngʻizlar, toʻrqanotlilar, tuyaboʻyinlar, buloqchilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar) hasharotlar yirtqichlik bilan hayot kechiradi. Entomofagkanalarning koʻpchiligi fitoseyidlar oilasining vakillaridir, baʼzilarigina bdellid, stigimeid, xeyletid, gemisarkoptid va boshqalar oilaga mansub. Hasharotlar paraziti 5 turkum: qoʻngizlar, tengqanotlilar, tangaqanotlilar, pardaqanotlilar va ikki qanotlilar vakillari orasida uchraydi. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida pardaqanotlilar va ikki qanotlilar turkumiga mansub turlar katta ahamiyatga ega (qarang Parazitizm).

Xoʻjayinga ixtisoslashiga koʻra, E. 3 biologik guruhga: monofaglar (bir yoki ikki tur xoʻjayinni zararlaydi), oligofaglar (bir oiladagi bir necha uruqqa mansub turlar hisobiga yashaydi) va polifaglarga (har xil turkumga mansub koʻpgina turlarni zararlaydi) boʻlinadi. Organizmlararo munosabatning yana bir shakli — antibioz yoki organizmlararo antagonistik oʻzaro munosabat (mikroorganizmlar yoki yuksak oʻsimliklarning boshqa organizmlar rivojlanishiga toʻsqinlik qiluvchi yoki uni nobud qiladigan moddalar ajratishi) farqlanadi. Dehqonchilik biotsenozida E.dan xonqizi qoʻngʻizlari, oltinkoʻzlar, taxin pashshalar, sirfidlar, sassiqqoʻngʻizlar va boshqalar katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklarni biologik himoya usulida E.dan trixogramma va gabrobrakondan foydalaniladi (yana qarang Foydali hasharotlar).
Entomofil oʻsimliklar

Entomofil oʻsimliklar (yun. — hasharot va — sevaman) — hasharotlar vositasida (chetdan) changlanuvchi oʻsimliklar. Bunday oʻsimliklar oʻziga jalb qiluvchi maʼlum belgixususiyatlarga ega boʻladi. Mas, moychechak, boʻtakoʻz kabi oʻsimliklarning guli chiroyli, yorqinligidan hasharotlarni oʻziga jalb qiladi. Raffleziyasimonlar va tropik mintaqadagi orxislar esa badboʻy hid taratadi (shu sababli ularga oʻlimtik yoki axlatlarda koʻpayadigan pashsha va qoʻngʻizlar qoʻnadi). Hasharotlar guldan gulshira oladi yoki shu gulning changi bilan oziqlanadi. Guldangulga qoʻngan hasharot biron gulning changchisidan olgan changni boshqa gulning urugʻchisiga tushiradi, shu tariqa urugʻchi changlanadi. 

 

Botanika
Ensefalomiyelit

Ensefalomiyelit (yun. — bosh miya va — orqa miya) — bosh va orqa miyaning bir vaqtda yalligʻlanishi. E. koʻpchilik yuqumli va neyroallergik, toksik kasalliklarda markaziy nerv sistemasining zararlanishidan kelib chiqadi. E.ni viruslar ham qoʻzgʻatadi. E.da bosh va orqa miyada oq va kulrang moddalar, qon tomirlarning yalligʻlanishi, miyelin pardaning yemirilishi va boshqalar roʻy beradi. Miyelin parda boʻlmasa nerv tolalari orqali impulslar oʻtmay qoladi, natijada nerv tizimining koʻpgina boʻlimlari izdan chiqadi. E. odam va hayvonlarda (asosan, ot va boshqalar) uchraydi. U turli infekniyalar, intoksikatsiya oqibatida vujudga kelishi, shuningdek, mustaqil kasallik tarzida (mas, birlamchi oʻtkir tarqoq E.) kechishi mumkin. Shunga koʻra, neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadigan birlamchi E. hamda biror yuqumli kasallikdan yoki ogʻir yuqumli kasallikka qarshi organizmga vaksina yuborilgandan soʻng yuzaga keladigan ikkilamchi E. ajratiladi.

Birlamchi E.ni neyrotrop viruslar qoʻzgʻatadi. Kasallik toʻsatdan boshlanib, bemor qattiq isitmalaydi, boshi, qoʻloyoqlari ogʻriydi, boshi aylanadi, qayt qiladi, koʻzi xiralashadi. Muskullar tonusi va reflekslar kuchayadi, baʼzi bemorlarning qoʻloyoqlari falajlanadi, harakatlari poymapoy boʻlib, gandiraklab yuradi, nozikroq harakatlarga (mas, yozish, kiyimini tugmalash va boshqalar) qoʻli qovushmay qoladi, qoʻloyoqlari qaltiraydi. Nafas olish va yutish faoliyati buziladi; bemor nutqi oʻzgarib, ravon gapira olmaydi, ovqat yeganda qalqiydi va h.k. 2—3 oydan soʻng kasallik ancha yengillashadi, ammo harakatdagi oʻzgarishlar butunlay yoʻqolmaydi. Baʼzan E. faqat orqa miyaning oʻzida oʻtadi, bunda orqa miyani qaysi qismi zararlanganligiga qarab kasallikning klinik koʻrinishi ham unga xos boʻladi, mas, boʻyin qismida boʻlsa ikki qoʻl va oyoqlarda falajlar; bel qismida — ikki oyoqlarda periferik yoki atrofik "lanj, boʻsh" falajlar kuzatiladi.

Ikkilamchi E.ga kiradigan postvaksional E. kam uchraydi. U quturish kasalligiga qarshi emlangandan 10—20 kun oʻtgach paydo boʻladi. Bunda bosh va orqa miyadan tashqari periferik nervlar va bosh miya poʻstloqlari ham zararlanadi. Dastlab, bosh, soʻng bel ogʻrib, bemor isitmalaydi. Keyinchalik qoʻloyoqlar falajlanib, siydik tutiladi va h.k. Oʻz vaqtida davolansa bemor sogʻayib ketadi.

Davosi. E.da bemor tezda kasalxonaga yotqiziladi va kasallik alomatlariga qarab doridarmon va boshqalar muolajalar buyuriladi.
NHK

NHK (talaffuzi: en-eych-key) — Yaponiya teleradioeshittirishlar korporatsiyasi; radioeshittirishlar xizmatini 1925-yildan, televizion koʻrsatuvlar xizmatini esa 1953-yildan yoʻlga qoʻygan. Xizmat faoliyati mamlakat ichkarisiga moʻljallangan boʻlib, undan axborot, sport va dam olish dasturlari va teleseriallar oʻrin olgan.
Eol yotqiziqlari

Eol yotqiziqlari — dengiz, koʻl, daryo yotqiziqlari va gʻovak allyuvial yotqiziqlarni hamda qattiq togʻ jinslarining nurash mahsulotlarini shamol vositasida keltirilib yigʻilishidan hosil boʻladi. Eol yotqiziqlari turli dengiz, delta, allyuvial, prolyuvial, togʻ jinslari hamda qumli va flyuvioglyatsial yotqiziqlar hisobiga shakllanadi. Eol yotqiziqlari diagonaltoʻlqinli yoki ponasimonqiyshiq qatlamlilikka ega boʻlib, qalinligi bir necha m dan oʻnlab m ga yetadi. Ular, asosan, arid oblastlarda tarqalgan boʻlib, dengiz va koʻl sohillarida, daryo terrasalarida ham uchraydi. Baʼzan bir qancha foydali qazilmalarning sochmalari Eol yotqiziqlarida uchraydi.
Eol jarayonlar

Eol jarayonlar (yunonlarning shamol xudosi — Eol nomidan) — shamol ishi taʼsirida relyef hosil qiluvchi jarayonlar. Eol jarayonlar yuzaga kelishi uchun havo quruq, atmosfera yogʻinlari miqdori kam, tez-tez kuchli shamollar esib turishi, chang, qum kabi mayda zarrali yotqiziqlar keng tarqalgan va shahrik. maʼlum tabiiy sharoitlar mavjud boʻlishi kerak. Shu sababli Eol jarayonlar koʻproq arid iqlimli oʻlkalarda, ayniqsa, qumli choʻllarda faol. Shamol qattiq togʻ jinslarini yemiradi, maydalaydi, maydalangan jinslarni uchiradi va boshqalar joylarga olib borib toʻplaydi. Shamol uchirib ketayotgan qum va mayda tosh zarrachalarining togʻ jinslariga urilib, ularning mexanik yemirilish jarayoniga korraziya deyiladi. Yemirilish natijasida qattiq togʻ jinslaridan turli shakllar — tosh qoʻziqorinlar, ustunlar, odamtoshlar hosil boʻladi. Qum toʻplanib barxanlar, qum tepalari vujudga keladi (yana qarang Akkumulyatsiya, deflyatsiya).
Eon

Eon (yun. — asr. davr) — bir necha eralarni birlashtiruvchi geoxronologik shkalaning kichik boʻlimi. Arxey va proterozoy eralaridan iborat tokembriy E. va paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralaridan tashkil topgan fanerozoy E. farq qilinadi. E. Yer geologik tarixi davomida eonotema rivojlangan uzoq vaqt boʻlib, bir necha yuz mln. yil davom etadi.
Eotsen

Eotsen (yun. — erta tong va — yangi) — paleogen sistemasi (davri)ning oʻrta boʻlimi. 1833-yilda ingliz geologi Ch. Layel tomonidan nomlangan. E.dan yuqori boʻlim 1855-yil oligotsen boʻlimi (epoxa) deb ajratilgan, quyi boʻlim esa 1874-yil paleotsen boʻlimini hosil qilgan. E. quyi, oʻrta va yuqori — 3 ta kichik boʻlimga boʻlinadi. E. davridagi tropik dengizlarda kichik boʻlim va zonalarni ajratishda foydalaniladigan nummulitidlar — yirik foraminiferalar rivojlangan. E. hayvonot dunyosining yangi shakli — sut emizuvchilarning koʻplab vujudga kelishi bilan bogʻliq. Oʻrta Osiyoda, chunonchi Fargʻona vodiysida soʻzoq (quyi E.), olay, turkiston (oʻrta E.), rishton, isfara, xonobod (yuqori E.) qatlari ajratiladi. E.ning yaruslarga boʻlinishi mahalliy xarakterga ega. Bu boʻlim yotqiziqlari bilan neft, qoʻngʻir koʻmir, fosforit, diatomit, temir rudalari va boshqalar konlar bogʻliq.
Epaminond

Epaminond (Yeratetopyaz) (miloddan avvalgi taxminan 418—362) — yunon sarkardasi va siyosat arbobi. 4-asrning 70—60-yillarida (Fivada 379 yildagi demokratik toʻntarishdan soʻng) Pelopid bilan birga Fiva davlati va demokratik asoslarda qayta vujudga kelgan Beotiya ittifoqini boshqargan. 371 yil qoʻshinni saflashning yangi usuli ("qiyshiq saf")ni qoʻllab Levktra jangida spartaliklar ustidan gʻalabaga erishgan, soʻngra beotiyaliklarning Peloponnesga bir necha bor qilgan hujumlari (370/369 Pelopid bilan, 369, 367 va 362)ga rahbarlik qilgan. Mantineya yaqinidagi soʻnggi jangda E. gʻalaba qozongan boʻlsada, oʻzi ogʻir yarador boʻlib, soʻng vafot etgan.
Epeyrogenez

Epeyrogenez (yun. yeretsoya — quruqlik i...genez), epeyrogenik harakatlar — Yer poʻstining katta qismini strukturasi oʻzgarmagan holda asta-sekinlik bilan asrlar davomida koʻtarilishi va choʻkishi. "E." termini 1890-yilda amerikalik geolog G. Jilbert tomonidan kiritilib, uni orogenez terminiga qarama-qarshi qoʻyilgan.
Epi...

Epi... (yunoncha: — ustida, ustidan, yonida, orqasida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; biror narsaning ustida, biror narsaning yonida joylashgan, biror narsadan keyingi kabi maʼnolarni bildiradi (mas, epigramma, epidermis, epikriz, epilog).
Epiblema

Epiblema (yun. — qoplogʻich, qoplash), rizoderma — ildizning bir qavat joylashgan hujayralardan iborat birlamchi soʻruvchi toʻqimasi. Oʻsadigan ildizda dermatogen hisobidan oʻsish konusi yaqinida hosil boʻladi. S. hujayralari (trixoblastlar) ildizning shimuvchi qismi yuzasini kengaytiradigan oʻsimtalar — ildiz tukchalarini hosil qiladi; oʻsimlikni tuproqda ushlab turadi; shuningdek, tuproqdagi moddalarga taʼsir qiladigan bir qancha organik kislotalar ajratadi. E. ildizning moddalarni tuproqdan tanlab soʻrib oladigan dastlabki toʻsiq toʻqimasi hisoblanadi. E. qisqa yashaydi; uning oʻrniga oʻsayotgan ildizda E.ning yangi qismlari paydo boʻladi.
Epigenez

Epigenez (epi... va ...genez) — organizmlarning murtakdan asta-sekin yangi shakl oʻzgarishlar natijasida rivojlanishi toʻgʻrisidagi taʼlimot. "E." terminini ingliz vrachi va fiziologi U. Garvey taklif etgan (1651). E. organizmlar tuzilishi xususiyatlarning jinsiy hujayralarda mujassamlashuvi toʻgʻrisidagi preformizm taʼlimotiga qarshi vujudga kelgan. Ammo E. va unga qarama-qarshi konsepsiyalar antik davrdan maʼlum boʻlgan. Rus embriologi va anatomi K.F.Volf va boshqalar olimlar ishlari tufayli E. taʼlimoti gʻalaba qozonib, embriologiyanit rivojlanishi uchun zamin yaratildi. 19-asrning 70—80- yillarida sitologiyaning rivojlanishi bilan E.ni inkor qiluvchi juda koʻp irsiyat konsepsiyalari paydo boʻldi. 19-asr oxirida rivojlanish mexanikasining paydo boʻlishi bilan E. yana qayta oʻz mavqeini egallaydi. Lekin E. koʻp jihatdan vitalistik xususiyatga ega boʻlgan (qarang Vitshshzm). E. taʼlimoti tarafdorlari hujayrada organizm uchun xos boʻlgan belgilar toʻliq jo qilinganligi, uning bundan keyingi rivojlanishi oldindan belgilab qoʻyilgan belgilarni tashqi, yaʼni moddiy boʻlmagan omillar taʼsirida yuzaga chiqishi toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surishgan. 20-asrda genetikaning yuzaga kelishi bilan oldingi sodda tushunchalar oʻrniga organizmlar ontogenezi qonuniyatlarini koʻrsatib beruvchi genetik informatsiya toʻgʻrisidagi gʻoyalar paydo boʻldi.

Hozirgi zamon biol. sida organizmlar rivojlanishi davomida genetik informatsiyaning amalga oshirilishini organizmda paydo boʻladigan neyrogumoral va gormonal bogʻlanish hamda muayayn tashqi taʼsir bilan bogʻlab tushuntiriladi.
Epigenetik konlar

Epigenetik konlar — foydali qazilma yotqiziqtari boʻlib, ular oʻzini qamrab olgan yotqiziqlardan soʻng hosil boʻladi. Kimyoviy va mineral tarkibi bu jinslarnikidan keskin farq qiladi. Epigenetik konlarga titanmagnetit, xromit, platina, olmos, apatitlarning magmatik konlari hamda slyuda, sopol xom ashyosi, qimmatbaho toshlar, litiy va berilliyning pegmatit konlari; temir, mis, qoʻrgʻoshin, rux va boshqalar metallarning skarn konlari taalluqlidir. Epigenetik konlarning eng katta guruhini rangli, kamyob, asl va radioaktiv metallar rudalari hamda kvars, barit, flyuorit, asbestning gidrotermal tomirli va metasomatik konlari tashkil qiladi. Epigenetik konlar oʻzini qamrab olgan jinslar bilan bir vaqtda hosil boʻlgan singenetik konlarning aksi hisoblanadi.
Epigonlik

Epigonlik (yunoncha:— keyin tugʻilgan) — badiiy adabiyot va sanʼatda yangilikka intilmaslik, anʼana shaklida paydo boʻlgan yoʻnalish, uslub, janr hamda usullarni koʻrkoʻrona takrorlash, koʻchirmachilik. E. sanʼat va adabiyot namunalarini oldingi mazmunmohiyat va estetik jozibadan ayirib, adabiyotni tinimsiz oʻsishoʻzgarish imkoniyatidan mahrum qiladi. Bor badiiy anʼanalarni rivojlantirishga urinmaslik, ularga oʻzgarishlar kiritishga intilmaslik, oʻz yoʻlidan yurishga botinmaslik orqali ijodni qolipga solish, nusxakashlik E.ning asosiy belgilaridir.

Adabiy E.u yoki bu adabiy qarash, maktab yoxud yoʻnalish badiiy ijodga turtki berolmay, uning rivojiga toʻsiq boʻla boshlaganida kuchayadi. Badiiy didlar almashayotgan, estetik qarashlar yangilanayotgan davrda E., ayniqsa, avj oladi. E. ichki va tashqi singari 2 koʻrinishda boʻladi. Tashqi E. biror adabiyotda mavjud hodisalardan nusxa olish, koʻchirish boʻlsa, ichki E. bir muallifning oʻzini oʻzi takrorlay boshlashidir. Badiiy adabiyotni ommaviylashtirish, uni hammabop qilishga urinish yoʻlidagi harakatlar E.ning yoyilishiga sabab boʻladi. E. birov qilgan badiiy kashfiyotni oʻzlashtirib olganligi bilangina emas, balki oʻquvchilar estetik didini oʻtmaslashtirgani, ularda shaxslik xususiyatlarini yoʻqotib, "ommalik" belgilarini koʻpaytirgani bilan ham millat taraqqiyoti uchun xavflidir.

Qozoqboy Yoʻldoshev.
Epigramma

Epigramma (yun. — ustki yozuv) — kichik hajviy sheʼr. Yunonistonda ibodatxona va haykallarga oʻyib yozilgan sheʼriy parchalar E. deb atalgan. Ularda maʼbudlar va qahramonlar madh etilgan, baʼzan E.lar hikmatli iboralarni ham qamrab oladi. Birinchi yunon E.lar antologiyasi miloddan avvalgi 1 a.da tuzilgan va 6— 10-asrlarda toʻldirilgan; natijada 16 kitobdan iborat majmua vujudga kelgan ("Palatin antologiyasi", 4000 ga yaqin E.). Lotin adabiyotida E. janri miloddan avvalgi 2— 1 a.larda paydo boʻlgan. Yangi davr adabiyotida, xususan, klassitsizm sheʼriyatida E. uncha katta boʻlmagan hajviy sheʼr boʻlib, odatda, bironbir shaxsga qarshi yoʻnaltiriladi. Soʻnggi davr shoirlari ham E. janriga murojaat qilganlar, Oʻzbek adabiyotida H.H.Niyoziy ("Bir eshon oʻpkasi", "Bir sharmanda tilidan"), Gʻ.Gʻulom ("Obakidandon", "Istaklarim") va boshqalar bir qancha E.lar yozganlar.
Epigraf

Epigraf (yun. — ustki yozuv) — 1) Yunonistonda qabr toshlari ustidagi yozuv; 2) adabiy asar yoki uning biror qismi (bobi)ning tepasiga yozib qoʻyilgan va shu asar yoki qism (bob) mazmunini ifodalaydigan, asosiy yoʻnalishini belgilab beradigan teran maʼnoli ibora, maqol, matal, hikmatli soʻz, qoʻshiq, sheʼr yoki oʻzga bir manbadan olingan parcha. Jahon adabiyotida E. 15-asr boshlarida paydo boʻlgan. 19-asr romantiklari asarlarida ham E. koʻp uchraydi. J. Russo, A. Stendal, I. Gyote, F. Shiller, A. Pushkin, M. Lermontov, N. Gogol, L. Tolstoy, shuningdek, oʻzbek adabiyotida Gʻ.Gʻulom, A. Qahhor, O. Muxtor va boshqalar E. sanʼatidan mohirona foydalanganlar. E. iqtibos yoki koʻchirmaning barcha xususiyatlariga ega boʻlib, asosiy matnga oʻziga xos kirish vazifasini oʻtaydi. Ularsiz baʼzan badiiy asarning mohiyatini anglash mumkin boʻlmay qoladi. Parodiyalarda ham E. qoʻllaniladi.
Epigrafika

Epigrafika (yun.— bitik) — qattiq jismlar — tosh, metall, sopol va boshqalardagi, asosan, qadimiy va oʻrta asrlarga oid yozuvlar (bitiklar)ni toʻplash, nashr etish va sharhlash bilan shugʻullanuvchi yordamchi tarix fani. Adabiyotda epigrafik yodgorliklar deb qadimiy bitiklar aytiladi. Uygʻonish davrnda, antik va sharq tarixiga umumiy qiziqish kuchayishi munosabati bilan vujudga kelgan. Dastlab E. faqat Italiya, Gretsiya, Shim. Afrika va Falastinda topilgan qadimiy yozuvlarni oʻrgangan (qarang Paleografiya). qadimiy turkiy tillarga oid yozma yodgorliklar ham noyob epigrafik yodgorlik sanaladi (qarang Urxun-Yenisey yozuvlari).

 

Tarixiy fanlar
Yozuv
Epidemik parotit

Epidemik parotit — oʻtkir yuqumli virusli kasallik. Soʻlak bezlari (ayniqsa, quloq oldi bezi)ning yalligʻlanishi bilan kechadi. Filtrlanuvchi viruslar qoʻzgʻatadi. Havo yoʻli orqali, bemor foydalangan turli idishlardan yuqadi. Epidemik parotit hamma yoshdagi kishilarda, (1-1,5 yoshda 95% holat) koʻproq 5—15 yoshdagi bolalarda uchraydi. Inkubatsion davri 18—20 kun. Epidemik parotit da bosh ogʻriydi, gavda temperaturasi koʻtariladi. Ogʻirroq hollarda bemor burnidan qon keladi, qusadi, tirishadi. Kasallikning 2—3 kuni quloq oldi bezi shishib, u quloqning bir tomoniga, 1—2 kundan keyin esa 2quloq atrofiga oʻtadi. Ogʻiz ochilganda, ovqat chaynalganda ogʻriq seziladi. Kasallik 8—10 kun davom etadi. Kasallik yumshoq miya pardasining yalligʻlanishi koʻrinishida ham oʻtishi mumkin. Bu shaklida bolalar qusadi, boshi qattiq ogʻriydi va meningit belgilari paydo boʻladi. Nevrit, otit kabi asoratlar qoladi.

Davosi: issiq kompress qilinadi. UVCH buyuriladi. Suyuq ovqatlar, vitaminlar beriladi. Ogʻiz borat kislota eritmasi bilan chayiladi.

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar instituti

Epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar instituti, Oʻzbekiston epidemiologiya, mikrobiologiya va yuqumli kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti — Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tekshirish muassasasi, 1961 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. institut respublikada yuqumli kasalliklarga qarshi kurashish ishlarini muvofiqlashtirish markazi hisoblanadi. Institutdagi ilmiy izlanishlar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qoshidagi Ilm-fan va texnologiya markazi tomonidan tasdiqlangan 4 ta grant mavzusi asosida olib boriladi.

Institut tarkibida epidemiologiya, mikrobiologiya, klinik, oʻta xavfli yuqumli kasalliklar va boshqalar boʻlimlari, surunkali yuqumli jarayonni oʻrganish va protozoy kasalliklari laboratoriya.lari, ilmiy kutubxona, markaziy sterilizatsiya punkti, dorixona, vivariy va boshqalar bor. institut oldida turgan asosiy vazifa yuqumli kasalliklarga qarshi kurash choratadbirlarini takomillashtirish, yuqumli kasalliklarning epidemiologiyasi, mikrobiologiyasi va klinikasiga oid ilmiy izlanishlar olib borish va shu sohaga oid yuqori malakali mutaxassis kadrlar tayyorlash, shuningdek, mahalliy sogʻliqni saqlash xizmati tashkilotlariga amaliy hamda konsultativ xizmat koʻrsatishdan iborat.

Institutning 200 oʻrinli kasalxonasida reanimatsiya, qabul va 7 klinik boʻlim, bakteriologik, biokimyoviy, klinik diagnostika va ekspress diagnostika laboratoriya., shuningdek, fizioterapiya, stomatologiya, endoskopiya va rentgen xonalari hamda konsultativ poliklinika mavjud. Klinikada virusli gepatitlar, ichak infeksiyalari, brutsellyoz, gijja va parazitar kasalliklari, bezgak, tif, paratiflar bilan ogʻrigan bemorlar (kattalar va bolalar) davolanadi.

Institut faoliyati akademik I.Q.Musaboyev, A.O.Obidov, Z.K.Karimov, M.V.Nevskiy, S.S.Maxsumov, K.J.Jalilov, Sh.Sh.Shovahabov, M.Sharipov, M.J. Ahmedova, A.G. Valiyev, S.N.Boboxoʻjayev, N.Gʻ.Gʻulomov va boshqalar olimlar nomi bilan bogʻliq.

Institut xodimlaridan 9 kishi fan doktori, professor, 18 nafari fan nomzodi. institut ilmiy toʻplam, monografiya va metodik qoʻllanmalar chop etadi. Institutda Toshkent tibbiyot akademiyasining yuqumli va tropik kasalliklar, Toshkent pediatriya tibbiyot institutining epidemiologiya va yuqumli kasalliklar xamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutining bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Tibbiyot
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Mikrobiologiya
Yuqumli kasalliklar shifoxonalari
Epidemiologiya
Yuqumli kasalliklar‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Epidemiya

Epidemiya (epi... va yun. yeto — xalq) — infeksion kasalliklarning maʼlum hududda odatdagidan koʻp tarqalishi. Endemiya epidemiyasi va pandemiya epidemiyasi farqlanadi. Infeksiya manbai (kasallik qoʻzgʻatuvchisi bilan zararlangan odam yoki hayvon), qoʻzgʻatuvchining yuqish sabablari, shuningdek, organizmning mazkur kasallikka beriluvchanligi uzoq vaqt saqlanganda epidemiya vujudga keladi va davom etadi. Bunda tez kasallik oʻchogʻini topib, atrofidagi aholining xavfsizligini taʼminlash, kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizmlarning bemorlardan sogʻlom odamlarga oʻtish yoʻllarini bartaraf etish (masalan, oʻlat epidemiyasida kemiruvchilarni yoʻqotish, bemorlarni ajratib qoʻyish) va kasallikka beriluvchan kishilarni emlash choralari koʻriladi. Bunda, albatta, dezinfeksiya, desinseksiya, bemorlarni alohidalash kabi tadbirlar ahamiyatlidir.

 
Kasalliklar
Chala maqolalar
Epidermis

Epidermis ( - epi va  - derma) - hayvonlarda teri epiteliysining ektodermadan hosil boʻladigan sirtqi qavati. Umurtqasizlarda bir qavat E., yaʼni gipoderma chigʻanoq yoki kutikulani hosil qiladi. Umurtqalilarda E. bazal membrana ustida joylashgan bir necha qavat epiteliydan iborat. Bazal hujayralar ustida 5—10 qavat pixli hujayralar joylashgan. E.ning quyi qavati bazal membrana hujayralari bilan birga oʻsadigan qavatni hosil qiladi. Boʻlinib koʻpayadigan oʻsuvchi hujayralar hisobiga E.ning doimo oʻlib turadigan sirtqi: donador (3—4 qavat boʻlib joylashgan hujayralar), yaltiroq (3—4 qavat boʻlib joylashgan hujayralar) va koʻp qavatli muguz qavat hujayralarga almashinib turadi. Bazal membrana yaqinida joylashgan E. qavati hujayralari silindrsimon yoki kubsimon boʻladi. Sirtqi qavatga yaqinlashgan sari hujayralar yassilashadi va qalinlashib uvalanadi. Odamda E. hujayralari 20 sutkada toʻliq almashinadi. Teri funksiyasi, asosan, E. hujayralarining tuzilishi va xossalari bilan bogʻliq.

Yana qarang 

 Poʻstloq