MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi

Janubiy turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi (JTAKE) - Turkmaniston FA Prezidiumi qoshida prof. M. Ye. Massoy boshchiligida tashkil qilingan (1945). JTAKE tosh davri (Jabal makoni), neolit (Joytun madaniyati), eneolit (Anov, Namozgoh tepa, Goʻksur), jez (Oltintepa) va ilk temir (Yoztepa, Dahiston) davrlari, ayniqsa Parfiya madaniyati boʻyicha muhim arxeologik tadqiqotlar olib borib, yangi va eski Yaisodagi qazishmalar vaqtida jahon tarix fani uchun oʻta muhim ashyoviy dalillar topdi, ulardan ritonlar (fil suyagidan ishlangan) xususidagi maʼlumotlar (M. Ye. Massoy, G. A. Pugachenkova) Italiyada, Parfiya yozma hujjatlari (V. A. Livshits, I. M. Dyakonov) esa Angliyada nashr etildi. JTAKE shaharlar tarixiy topografiyasi va qad. karvon yoʻllarini oʻrganish borasida ham muhim ilmiy tadqiqotlar olib bordi: Erk qala, Gabr qalʼa hamda Sulton qalʼa harobalaridan topilgan idish va buyumlarga tayanib, Marv tarixi davrlarga boʻlindi (3. I. Usmonova, M. I. Filanovich), Marv vohasida 11 — 12-asrda hunarmandchilik taraqqiy etganligi aniqlandi. JTAKE tomonidan Islomdan avvalgi davr (mazdakiylik, buddizm, xristianlik)ga oid yodgorliklar oʻrganildi (G. Ya. Dresvyanskaya). Jumladan Gabr qalʼa va Harobakoshuxdagi cherkov harobasi hamda Turkmaniston FAning 50-y.larda boshlangan (S. A. Yershova) va ayniqsa, JTAKE tomonidan 60-y.larda Marv atrofidagi nekropol toʻla tekshirildi. Marvda Islomga doyr arxeologik yodgorliklar (Marvdagi dastlabki masjid, Nomozgoh tepa) harobalarini qazib oʻrganmokda (T. Xoʻjaniyozov, B. D. Kochnev), turkman qabilalari etnogenezi (D. I. Ovezov), qad. meʼmorlik uslublari va antik oʻrta asr sanʼati boʻyicha ilmiy tadqiqotlar (G. A. Pugachenkova) olib bormoqda. JTAKEning 860 dan ziyod ilmiy ishlari, "Trudi YUTAKE"ning 19 jildi, "JTAKE materiallari"ning 2 nashri va bir qancha monografiyalar nashr etilgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Turkmaniston
Janubiy ural

Janubiy ural - Ural togʻlarining Ufa daryosi bilan Ural daryosi oraligʻidagi qismi. Uzunligi 550 km. Bal. 1640 m gacha (Yomontov togʻi). Eni 250 km gacha. Keng va baland qismi kvarsit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan. Sharqiy yon bagʻirlarida togʻ dashti oʻsimliklari, undan yuqorida ignabargli oʻrmonlar oʻsadi (yana q. Ural).

Manbalar
Janubiy uchburchak

Janubiy uchburchak (lot. ) — osmonning Jan. yarim sharidagi kichik yulduzlar turkumi. Belgisi . Burchak chizigʻi, Sirkul, Jannat Qushi va Qurbongoh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari 2—3 kattalikda. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy Fargʻona kanali

Janubiy Fargʻona kanali - Fargʻona vodiysidagi yirik irrigatsiya kanali. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oʻtadi. Olay togʻlaridan oqib tushadigan soylar suvini tartibga solish va Fargʻona vodiysining sharqiy va janubiy qismida suv taʼminotini yaxshilash maqgʻsadida hashar yoʻli bilan qazilgan (1940). Shahrixonsoy kanalining (Qoradaryo chap sohilida) yirik shoxobchasi. Dastlab Isfayramsoydagi Besholish uzogʻligigacha qazilgan, keyinchalik Margʻilonsoygacha yetkazildi. 1946-yilda Oltiariqsoygacha davom ettirildi. Uzunligi 120 km, eni boshlanishida 12 m, quyi qismida 2 m. Bosh qismida suv sarfi 85 m-³/s. Polvontosh kollektorining suvi qoʻshilgandan soʻng 30 m³/s suv oqadi. Shahrixonsoyda bosh taqsimlagichi boʻlgan toʻsuvchi inshoot qurilgan. Marhamat qishlogʻidan 6 km yuqoriroqda Karkidon suv omboridan suv oladi (18 m³/s). Kanalda 3 tezoqar, 35 suv tushirgich, 52 quloq bor. 75,8 ming ga yerni sugʻoradi (25,2 ming ga Andijon viloyatida, 48 ming ga Fargʻona viloyatida, 2,6 ming ga Kirgʻizistonning Aravon tumanida).

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Kanallar

Andijon viloyati kanallari
Oʻzbekiston suv kanallari
Qirgʻiziston kanallari
Fargʻona viloyati kanallari
Janubiy Xitoy dengizi

Janubiy xitoy dengizi — Tinch okean gʻarbidagi yarim yopiq dengiz. Janubiy-Sharqiy Osiyo sohili bilan Tayvan, Luson, Palavan va Kalimantan orallari oraligʻida joylashgan. Maydoni ; hajmi 3622 ming km. Chuqurligi janubi-gʻarbida 200 m, shimoli-sharqda 5560 m gacha, oʻrtacha chuq. 1140 m. Janubiy Xitoy dengiziga Sinszyan, Xongxa, Mekong, Menam va boshqa daryolar quyiladi. Qirgʻogʻi ancha tekis. Yirik qoʻltiqlari: Bakbo va Siyam. Eng yirik oroli — Xaynan. Mayda orollarning koʻpchiligi marjon orollardir. Suv osti zilzilalari va vulqon otilishlari boʻlib turadi. Iqlimi subekvatorial iqlim. Qishda shimoli-sharqiy, yozda janubiy va janubiy-gʻarbiy shamollar esadi. Yoz va kuzda tez-tez tayfunlar boʻlib turadi. Dengiz suvining oʻrtacha temperaturasi fevralda 20—28°, avgustda 28—29°. Shoʻrligi 32—34 promilli. Yogʻingarchilik yiliga 2000-2500 mm ni tashkil etadi. Suv qalqishi 5,9 m gacha boʻlishi mumkin. Dengizda baliq va boshqa dengiz hayvonlari ovlanadi.

Yirik portlari 
 Bangkok
 Xoshimin
 Syangan
 Guanchjou
 Shantou
 Xayfon
 Manila
Janubiy Xitoy dengizidan muhim xalqaro dengiz yoʻllari oʻtgan.

Manbalar 

 

Dengizlar
Janubiy xitoy platformasi

Janubiy xitoy platformasi — tokembriy davri platformasi, Yanszi daryosining kuyi oqimi havzasida joylashgan. Platformadagi anteklizalarda paleozoy yotqiziqlarining gʻilofi saqlangan. Mezozoy erasida kuchli tektonomagmatik faollashish boʻlgan. J. X. p. Xitoy-Koreya platformasidan Sinlin togʻining burmalangan mintaqasi orqali ajralgan. J. X. p.ning tokembriy kristalli zamini (gneyslar, metamorfik slanetslar) Yanszi daryosining jan.dagi Xunan va Szyansi provinitsiyalarida yer yuzasiga chiqib qolgan. J. X. p.ning koʻp qismi kechki proterozoy (siniy yotqiziqlari), paleozoy va trias (dengiz yotqiziqlari: ohaktoshlar, qumtosh, gilli va karbonatli qatlamlar), shuningdek, perm, yura, boʻr davri kontinental koʻmirli yotqiziqlardan iborat choʻkindilar gʻilofidan tashkil topgan. J. X. p. boʻr davrida shiddatli deformatsiyalangan. Platformaning sharqiy qismidagi granitlarda volfram, qalay, surma, simob va b. konlar, uning choʻkindi gʻilofida esa boksit, temir, marganets, toshkoʻmir, yonuvchi slanets, neft va tuz konlari mavjud.

Manbalar
Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasi

Janubiy Oʻzbekiston tajriba stansiyasi — bogʻdorchilik, uzumchilik va subtropik ekinlar boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib boradigan muassasa. Soʻrxondaryo viloyatining Denov sh.da joylashgan. St-ya Butunittifoq seleksiya ilmiy tadqiqot institutining Denov tayanch punkti (1932) asosida 1945-yili tashkil etilgan. 1956-yildan R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot instituti tarkibida. Asosiy vazifasi bogʻdorchilik, uzumchilik va subtropik mevalar (anor, anjir, xurmo)ning agrotexnikasi uslublarini ishlab chiqish, eng yaxshi mahalliy va chetdan keltirilgan meva, uzum, subtropik ekinlar navlarini oʻrganish va ishlab chiqarishga joriy qilishdan iborat. St-yada uzumchilik va bogʻdorchilik, subtropik ekinlar boʻlimlari, agrokimyo lab. bor. St-ya hududida Davlat nav sinash tarmogʻining subtropik ekinlar nav uchastkasi, Oʻzbekistonda yaagona boʻlgan subtropik va oʻrmon daraxtlarining 200 dan ortiq turini oʻz ichiga olgan noyob dendrariy bor. Eksperimental bazasining umumiy maydoni 136 ga, shu jumladan bogʻ va uzumzorlarning eksperimental va kolleksion ekinlari mayd. 42,1 ga. St-ya kolleksiyasida anorning 140, anjirning 92, sharq xurmosining 62, urugʻli (olma, nok, behi va b.) mevalarning 46, danakli (oʻrik, olxoʻri, shaftoli va b.) mevalarning 55, uzumning 125 navi toʻplangan. St-ya koʻchatzorlarida har yili eng yaxshi subtropik mevali ekinlar va uzum navlarining 500 mingdan ortiq koʻchatlari yetishtiriladi. Yuqori hosildor anor (Desert), xurmo (Denov qandagi, Oʻzbekiston pioneri) navlari yaratilgan, anjirning istiqbolli navlari ajratib olingan.

Manbalar
Janubiy qutb

Janubiy qutb - Yer aylanishining faraz qilinadigan oʻqi, Janubiy yarim sharda yer yuzasi bilan kesishgan nuqta. Janubiy qutb Antarktidaning Tinch okean qirgʻogʻiga yaqin qismida 280 m balandlikda joylashgan. Bu yerda muzning qalinligi 2810 m ga yetadi. Yer yuzasidagi har qanday nuqta Janubiy qutbga nisbatan joylashgan boʻlib, har doim shimoliy yoʻnalishda boʻladi. Janubiy qutb atrofida iqlim juda ham sovuq, muttasil shamol va izgʻirin, boʻron boʻlib turadi. Havoning oʻrtacha temperaturasi 1957—61 yillarda —48,6°, eng past temperatura —78,9° boʻlgan. Qutb kuni qariyb 179 sutka davom etadi (23-sentabr dan 20—21-martgacha). R. Amundsen boshchiligidagi norveg ekspeditsiyasi 1911-yil 14-dekabrda birinchi boʻlib Janubiy qutbga yetib borgan.

Yana q. 

 Geografik qutblar
 Shimoliy qutb

Manbalar
Janubi-gʻarbiy Osiyo

Janubi-gʻarbiy Osiyo — Gʻarbiy Osiyoning janubiy qismidagi tabiiy oblast. Arabiston yarim orol va unga yondosh hududlar kiradi. Mayd. 3 mln. km² dan ziyod. Janubi-gʻarbiy Osiyo zaminining koʻp qismi qad. Gondvana materigining bir boʻlagi. Tekisliklar, supasimon qirlar, kuestali plato shakllari keng tarqalgan. Yaman, Hijoz, Asir, Livan, Antilivan togʻlarida hozir ham zilzila boʻlib turadi. Mesopotamiya pasttekisligi (bukilmasi) allyuvial choʻkindilar bilan toʻlgan. Janubi-gʻarbiy Osiyoda foydali qazilma (ayniqsa neft) koʻp. Iqlimi issiq va quruq. Oʻrtacha temperaturasi shimolda yanvarda 5°, iyulda ZG, janubda yanvarda 24°, iyulda 34°. Yillik yogʻin 100–150 mm, Livan, Antilivan, Ummon va Yaman togʻlarida oʻrtacha 500–760 mm. Iqlimi quruqligidan aksar qismining landshafti choʻl va chala choʻl. Mesopotamiyadan Furot va Dajla daryolari oqib oʻtadi. Yer osti suvlari aholi uchun asosiy suv manbaidir. Quduq koʻp. Tuproqlari qoʻngʻir, jigarrang , qizil choʻl tuproqlardir. Oʻrta dengiz boʻyidagi togʻlarda livan kedri, halab qaragʻayi, yashil butazorlar, choʻllarda siyrak yostiqsimon boʻtalar, shoʻra oʻsadi, Yaman va Ummon togʻlarida savannalar bor. Hayvonot dunyosi shimolda Palearktika oblasti va jan.-gʻarbda Efiopiya oblastiga mansub. Janubi-gʻarbiy Osiyoda Saudiya Arabistoni, Quvayt, Bahrayn, Qatar, BAA, Ummon, Yaman, Iroq va Iordaniyaning jan. qismi joylashgan.

Manbalar 

Osiyo
Japarkoʻl

Japarkoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Moʻynoq tumanidagi qurib qolgan koʻl. Amudaryo deltasidagi Taxtaqayir ovulidan 5 km jan.da, botqoqlashgan toʻqayzorlar orasida joylashgan. Suvga toʻlgan 50—60y.larda mayd. 1,42 km, oʻrtacha chuq. qariyb 1 m boʻlgan, qamish, qoʻgʻa va b. suv oʻsimliklari bilan qoplangan. Amudaryoning yon tarmoqlaridan toshgan suvlar va qisman sizot suvlar hisobiga toʻyingan. Oʻsha paytlarda ham koʻl toʻlin suv davrida kattalashib, toshqin tugagach, sayozlashib kichraya borgan. J.da har xil baliq va suv parrandalari boʻlgan, ondatra boqilgan va ovlangan.

Manbalar
Japaq baxshi Shomuratov

Japaq baxshi (aslida Jabbor bergan) Shomuratov (1893, hozirgi Amudaryo tumani, Nazarxon ovuli — 1973, Nukus) — qoraqalpoq baxshisi va bastakor. Orollik oʻzbeklardan. Qoraqalpogʻiston (1940) va Oʻzbekiston (1944) xalq artisti. Yoshligida Suyav baxshi, Otajon baxshi, Juma baxshilardan doston va termalar oʻrgangan. 1911-yildan qoʻshiq ayta boshlagan. "Gʻarib oshiq", "Xirmondali", "Yusuf Ahmad", "Goʻroʻgʻli", "Sayotxon Hamro", "Bozirgon" dostonlarini mahorat bilan kuylagan. Toʻrtkoʻl radiosida (1932-yildan), Koraqalpoqteatri (1936— 52), Qoraqalpoq filarmoniyasi va radio qoʻmitasida (1952-yildan) ishlagan. 200 ga yaqin kuy va qoʻshiq muallifi, ayniqsa "Amudaryo", "Toʻlqin", "Tugʻishgan oʻzbek xalqiga", "Bogʻlar", "Botir qizlar", "Choʻponlar" va b. mashhur. Kompozitor O. Halimov bilan hamkorlikda "Suymaganga suykanma" (S. Xoʻjaniyozov, 1945), "Oygul Obod", "Orol qizi", "Ziyoda", "Berdaq" (J. Oymirzayev, 1946, 1947, 1948, 1950) musiqali drama va komediyalar muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1967).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Navruz Japaqov

Navruz Japaqov (1914.16.5 — Taxtakoʻpir tumani — 1975.13.3) — qoraqalpoq shoiri va adabiyotshunosi. Oʻzbekistonda (1974) va Qoraqalpogʻistonda (1964) xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Filologiya fanlari doktori (1967).

Mehnat faoliyati 
Koʻp yillar yuqori rahbarlik idoralarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti (1961—1967) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston boʻlimi N. Dovqorayev nomidagi tarix, til va adabiyot institutida (1967—1975) katta ilmiy xodim.

Ijodiy faoliyati 
Ilk sheʼrlar toʻplami — „Quyosh“ (1940). Navoiyga bagʻishlangan „Shoir soʻzi“ dostoni (1949, J. Oymurzayev bilan hamkorlikda), „Uzoqdagi yaylovlar“ (1955, X. Seitov bilan hamkorlikda), „Suvchi“ (1958) dostonlarida qoraqalpoq xalqining turmushi va yaratuvchilik mehnati aks etgan. „Orol baliqchilari“ kinossenariysi (M. Melkumov bilan hamkorlikda) va adabiyotshunoslikka oid bir qancha asarlar muallifi („Qoraqalpoq adabiyotida realizm masalasiga doyr“, 1972; „Adabiyotimiz haqida oʻylar“, 1974 va b.).

Manbalar

Havolalar 
 https://centrasia.org/person2.php?&st=1184273056 
 http://www.knowbysight.info/ZhZZ/10796.asp 
 http://www.ziyouz.uz/ru/index.php?option=com_content&view=article&id=1103:--1914&catid=64:karakalpak&Itemid=54

Adabiyot 
 Amu boʻylarida, T., 1956;
 Tiriklar bilan birga: Poema va sheʼrlar, T., 1962;
 Tanlamali shigarmalari, 3 tomlik, Nokis, 1978-80.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Jar (chuqurlik)

Jar — vaqtinchalik oqar suvlar yerni oʻyib yuvib ketishidan hosil boʻladigan turli kattalikdagi chuqurlik. J. asosan, yumshoq jinslar (lyoss, lyossimon qumoq)dan tuzilgan baland tekisliklarda, togʻ etagi qiyaliklarida koʻp uchraydi. J. oqova va tashlama suvni oqizib qoʻyish, oʻrmonlarni kesib yuborish, agrotexnika qoidalariga xilof yer haydash, tartibsiz mol boqish natijasida ham vujudga keladi. J.ning uzunligi bir necha oʻn km gacha, kengligi va chuqurligi bir necha oʻn m. gacha boʻladi. J.lar, odatda, yuqori qismining oʻyilishi hisobiga oʻsadi, tagi yer osti suviga yetgandan keyin chuqurlashishdan toʻxtaydi. J.lar Oʻrta Osiyoda (Fargʻona vodiysi), Volga boʻyining oʻrmon-dasht va dasht zonalarida, Xitoyning lyossli viloyatlarida, AQSH va tropik mamlakatlarda koʻproq tarqalgan. Ular ekinzorlarni parchalab katta zarar keltiradi. J. koʻpayib ketmasligi uchun daraxtlar oʻtqaziladi, toʻgʻogʻ va toʻsiqlar, tarnovlar, suv omborlari quriladi.

Manbalar
Jarayon

Jarayon — 1) biron narsaning rivojlanishida hodisa, holatlarning birin-ketin almashinuvi; 2) biron-bir natijaga erishish uchun boʻladigan ketmaket harakatlarning majmui (maye, ishlab chiqarish J.i); 3) sudda ishni koʻrish tartibi, sud ishini yuritish; sud majlisi, muhokama.

Manbalar
Jargon

Jargon ( safsata) — biror ijtimoiy guruhning oʻziga xos leksikasi, fonetikasi va grammatikasi bilan umum soʻzlashuv tili va mahalliy dialektlardan farq qiladigan tili. Jargon muayyan ijtimoiy muhitda yuzaga keladi va shular manfaatiga xizmat qiladi (maye, talabalar, harbiy xizmatchilar, turli kasb, mashgʻulot egalari orasidagi Jargon). Bunday Jargonlarni kuchli rivojlangan va aniq terminlarga ega biror kasb tili bilan aralashtirmaslik lozim. Jargon ham leksik, ham uslubiy jihatdan turli-tuman, tezda oʻzgaruvchan, barqaror boʻlmaydi. 

Masalan, yoshlar orasida "ketdim" oʻrnida "sirpandim", "pul" oʻrnida "soqqa", "dollar" oʻrnida "koʻki"; sanʼatkorlar orasida "xizmat uchun haq olmaslik" oʻrnida "tom suvoq", "pul" oʻrnida "yakan" va h. k. Jargonlar uchraydi. Jargon badiiy ijodda asar qahramoni xususiyati, tabiatini ochib berish uchun xizmat qiladi. 

Jargonlar turli tillarda soʻzlashuvchi xalqlar vakillarining bir-birlari bilan aloqa qilishida yoki turli xalq vakillari yigʻiladigan joylar (maye, chegara, portlar)da ham paydo boʻladi. Jargonlar qaysi ijtimoiy guruh orasida yuzaga kelgan boʻlsa, deyarli faqat shu guruh vakillari uchun tushunarli boʻladi, shu toifadagilarning vaziyat, sharoit taqozasiga koʻra boshqalardan yashirin tutiladigan maqsadlariga xizmat qiladi.

Manbalar
Jarib

Jarib (arab.) — yuza, hajm va ogʻirlik oʻlchov birligi; sharq mamlakatlarida, jumladan Markaziy Osiyoda 7-asrdan boshlab qoʻllanilgan. Yuza oʻlchov birligi, aynan tanobta tent: 1J.=1 tanob = 3600 kv. gaz.

Baʼzi adabiyotlarda J. 1 gaz = 66,5 sm boʻyicha aniqlangan, yaʼni 1J. = 1592 m2. J. ilk oʻrta acrda 1592 m2 (kichik jarib), 5837 m2 (katta jarib) boʻlgan. 15-asr dan boshlab 960 m2. Hoz. vaqtda Eronda 1J. rasman 1 gektarga teng boʻlsada, J.ning taxminan 400 m2 dan 1450 m2 gacha oʻzgarib turuvchi mahalliy turlari ham mavjud: jaribi shohiy 1200 m2 ga, jaribi rasmiy 760 m2 ga teng . Oʻrta Osiyoning huquqiy hujjatlarida J. bilan tanob bir xil yuza oʻlchovini ifoda etgan. Yer oʻlchovchi mansabdor jaribkash yoki jarib amin deb atalgan; ogʻirlik oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish vaqti va joyiga qarab har xil boʻlgan. Madinada 7—9-asrda 22,825 kg , Eronning turli yerlarida 10-asrda 32,5 kg dan 108,3 kg (138 l) gacha, 14-asrda esa 1J. 100 kg boʻlgan; hajm oʻlchov birligi: qiymati ishlatilish joyiga qarab har xil boʻlgan. 7-asrda Madinada Umar xalifaligi davrida 1J. 3,245 kg bugʻdoy sigʻadigan 4,2125 l hajmga teng boʻlgan. Eron va Oʻrta Osiyoning turli yerlarida 1J. 100 kg bugʻdoy sigʻadigan 130 l hajmga teng boʻlgan (1J.=130 l).

Manbalar
Jaribi rasmiy

Jaribi rasmiy - qad. yuza oʻlchov birligi; jaribshtt bir turi; qiymati 760 kv. m ga teng .

Manbalar
Jaribi shohiy

Jaribi shohiy - kad. yuza oʻlchov birligi; jaribiint bir turi; qiymati 1200 kv. m ga teng .

Manbalar
Jaribkash

Jaribkash — qad. yer oʻlchovchi mansabdorlarga nisbatan ishlatilgan ibora (qarang Jarib).

Manbalar
Jarid

Jarid, jerid, jid — qamish nayza turi. Turk-moʻgʻul xalqlarida, shuningdek, arablarda muomalada boʻlgan. Moʻgʻullar orqali ruslarga oʻtgan. Oʻrta Osiyo xalqlarida harbiy mashq paytida jangchi yigitlarni bir-biriga uloqtiradigan qamish poyasi ham baʼzan J. deb atalgan.

Manbalar
Jarima

Jarima — 1) qonunda belgilangan hollarda undiriladigan mablagʻ. Jarima jinoiy jazo, maʼmuriy va jamoatchilik taʼsiri chorasi sifatida qoʻllaniladi. Fuqarolik huquqida jarima shartnomani bajarmagan yoki uning bajarish muddatini oʻtkazib yuborgan korxona, tashkilot, muassasalarga, jinoyat huquqida jinoyatchiga (sud tomonidan asosiy yoki qoʻshimcha jazo sifatida), maʼmuriy huquqda jamoat tartibi, transportdan foydalanish, ov qilish va b. tartiblarni buzganlarga solinadi. Oʻzbekiston MJKga muvofiq, maʼmuriy huquqbuzarlik sodir etishda aybdor jismoniy va yuridik shaxsdan davlat hisobiga pul undiriladi. Fuqarolarga solinadigan jarimaning eng kam miqdori eng kam ish haqining 50 dan bir qismidan, mansabdor shaxslarga esa — 10 dan bir qismidan kam boʻlmasligi, eng koʻp miqdori eng kam ish haqining 5 baravaridan, mansabdor shaxslarga esa 10 baravaridan oshmasligi kerak (qonunda nazarda tutilgan ayrim hollarda baʼzi huquqbuzarliklar uchun jarima miqdori oshirilishi mumkin). Jarima mahalliy davlat hokimiyati organlari, qonun bilan vakolat berilgan boshqa organlar yoki mansabdor shaxslar tomonidan solinadi; 2) sportda — qoidani buzganlik uchun beriladigan jazo (maye, jarima toʻpi).

Manbalar
Jarinquduq botigʻi

Jarinquduq botigʻi - Ustyurt platosining shimoli-gʻarbidagi botiq. Bir qismi Oʻzbekiston Respublikasi, qolgani Qozogʻiston Respublikasi xududida joylashgan. J. b. neogen (sarmat)ning oqaktosh, mergel jinslaridan tarkib topgan. Mutlaq bal. Shimoli-sharqida 72—73 m. Nisbiy chuq. 3—5 m. Uz. 60—65 km, eni 12—14 km. Tubi yassi tekislik, marzasimon balandlik va doʻngliklar mavjud, qatqaloq va poʻrsildoq shoʻrxoklar bilan band. Yer osti suvlari J. b.da yuqoriga koʻtarilishi tufayli bugʻlanish jarayonida tuz toʻplanadi. Grunt suvlarining shoʻrligi hol da 80—100 g va undan koʻp, sulfat-xlorid turiga oid. Shoʻr joylarda oʻsimlik oʻsmaydi, faqat botiqning chekkalarida bir yillik shoʻralar, sarisazan, qorabaroq, onda-sonda saksovul oʻsadi.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Geografiya
Jarmishkoʻl

Jarmishkoʻl - Xorazm viloyati Urganch tumanidagi koʻl. Urganch sh.dan 12 km, Guliston qishlogʻidan esa 2 km jan.da, Polvonyop kanalining chap sohilida joylashgan. 1960-y.larda mayd. 4,8 km, oʻrtacha chuq. 1,0—1,2 m boʻlgan. Keyinchalik maydoni ancha kichraygan. J.ga tashlama va sizot suvlari quyiladi, turli baliqlar (zogʻora baliq, choʻrtan, laqqa) bor.

Manbalar
Jarmo manzilgohi

Jarmo manzilgohi - Mesopotamiyadagi ilk neolit davri (mil. av. 7-ming yillik)ga oid manzilgoh. Kirkuk sh.ning yaqinida, 1948-yilda amerikalik arxeolog R. Breydvud topib tekshirgan. Uning 3 ga yaqin maydoni kavlab ochilgan. Madaniy qatlamining qalinligi 7 m ga yetadi. R. Breydvudning taxminicha, J. m.da 25 ga yaqin alohida xonadon boʻlib, ularda 150 ga yaqin kishi istiqomat qilgan. Devorlari somonli, xom gʻishtdan qurilgan. Sopol va marmarsimon toshlardan yasalgan idish boʻlaklari, odam va hayvon haykalchalari topilgan. Sopol idishlar qizil boʻyoq bilan sodda bezatilgan. Chaqmoqtoshdan yasalgan motiga, yorgʻuchoq, oʻroq qadamasi, qirgʻich, suyakdan yasalgan igna, arpa-bugʻdoy qoldigʻi, uy va yovvoyi hayvon suyaklari va b. narsalar topilishi J. m.liklar hayotida ovchilik va ibtidoiy dehqonchilik katta rol oʻynaganini koʻrsatadi.

Adabiyot 
 Masson V. M., Srednyaya Aziya i Drevniy Vostok, M.—L., 1964.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Iroq tarixi
Jarra

Jarra — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; Sharq mamlakatlarida qoʻllanilgan. Qiymati ikki xil boʻlgan: a) 1J. = 12240 g = 12,240 kg; b) 1 kichik J. = 2040 g = 2,040 kg (Ibn Sinoning "Tib qonunlari"da).

Manbalar
Jarroh baliqlar

Jarroh baliqlar (Acanthuridae) — okunsimonlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Tanasi yon tomondan yassilashgan, mayda tangachalar bilan qoplangan, uz. 15—60 sm. Dumining ikki yonida harakatchan oʻtkir pixi boʻladi. Pixlar teridagi chuqurchaga kirib turadi, xavf tugʻilganida bir zumda toʻgʻrilanib chiqadi. 300 ga yaqin turi tropik dengizlarda tarqalgan. Rangi chiroyli, koral riflari va suv osti qoyalari orasida uchraydi. Uvildirigʻi suvda qalqib turadi. Chavoklari plankton bilan, voyaga yetgan baliqlar suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Suzgichlardagi tikanlari va dumidagi pixlari sanchilganida ogʻritadi.

Manbalar
Jarsoy

Jarsoy — Toshkent viloyatidagi ilk va oʻrta paleolit davri yodgorligi. Koʻlbuloq makonitsan 1 km shim.sharqda joylashgan. Oxangaron vodiysida, 1994—95-yillarda Oʻ. Islomov rahbarligida olib borilgan ekspeditsiya tekshirishlari natijasida aniqlangan. J.dan koʻplab tosh qurollar, jumladan nukleuslar, levallua texnikasi bilan ishlangan qirgʻichlar, chopqilar va b. topilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston tarixi
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Toshkent viloyati
Jarsoy (soy)

Jarsoy — Qashqadaryo viloyati Kitob va Chiroqchi tumanlaridagi soy. Qashqadaryoinng oʻng irmogʻi. Qoratepa togʻlarining janubiy va janubi-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan yuzdan ortiq mayda irmoqsan tashkil topgan, eng yirik irmogʻi Yelsoy. Yuqori oqimda Oyoqchisoy, oʻrta qismida Kichik Jarsoy nomi bilan ataladi. Chiroqchi sh. yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uz. 64 km, havzasining mayd. 348 km². Jarsoy yomgʻir, qor va buloq suvlaridan toʻyinadi. Jarsoyning oʻrtacha yillik suv sarfi Chiroqchi shahri yonida 1,08 m³/sek. boʻlib, u yildan bu yilga 0,42—5,30 m³/sek. oʻrtasida oʻzgarib turadi. Suvining asosiy qismi (75—80%) mart—may oylarida oqib oʻtadi, yozda kamsuv, quyi oqimida baʼzan qurib qoladi. Bahorgi jalalardan soʻng Jarsoyda tez-tez sel toshqinlari boʻlib turadi, suv sarfi va uning loyqaligi keskin ortadi: 1969 yil 24 martdagi sel vaqtida Jarsoyning suv sarfi 91,8 m³/sek. boʻlgan, 1978 yil 14 martdagi selda 96 m³/sek.ga yetgan, loyqaligi esa 11 kg/m³ boʻlgan. Jarsoyning suvi asosan Kitob va Chiroqchi tumanlari yerlarini sugʻorishga sarflanadi.

Manbalar 

Qashqadaryo viloyati
Oʻzbekistondagi daryolar
Jarchi

Jarchi — 1) oʻtmishda hukmdorning el-ulusga qarata chiqargan farmoni, harbiy yurishga chiqish, harbiy safardan qaytish, biror tantanali marosim oʻtkazish, baʼzi nomdor shaxslarni taqdirlash yoki jinoyatchilarni jazolash haqidagi oliy buyruqni va shunga oʻxshash xabarlarni bozor maydoni yokikishilar koʻp yigʻiladigan joylarda baland ovoz bilan eʼlon qiladigan shaxc; 2) koʻchma maʼnoda — biron narsani eʼlon qiluvchi, qaror toptiruvchi (maye, haqiqat J.si). Buxoro xonligida J. oʻz mavqeiga koʻra chuhra oqosi bilan yonma-yon turgan.

Manbalar