MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Manqa

Manqa — odam va hayvonlarda uchraydigan infeksion kasallik. Teri, shilliq pardalar, muskullar va ichki aʼzolarning zararlanishi bilan kechadi. Kasallikni tayoqchasimon bakteriya — Pseudomonas mallei qoʻzgʻatadi. M. zoonoz infeksiya boʻlib, aksari bir tuyokli hayvonlar (ot, eshak, xachir, tuya va zebralar)da uchraydi.

Kasallik, koʻpincha, odamga M. bilan ogʻrigan otlardan yuqadi. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi shikastlangan teri yoki shilliq qavatlar orqali organizmga tushadi. Kasallikning kasbga aloqadorligi aniqlangan, koʻproq hayvonlarga qaraydigan kishilar (otboqarlar, yilqichilar, chavandozlar, veterinariya xodimlari va boshqalar) kasallanadi. M.ning yashirin davri 1—5 kun. Oʻtkir va surunkali kechadi. Kasallikning oʻtkir shaklida qoʻzgʻatuvchi kirgan joyda yalligʻlanish, soʻngra yaraga aylanuvchi gra-nulyomalar paydo boʻladi. Keyinchalik regionar limfa tugunlarida yalligʻlanish, teri va shilliq qavatlarda pus-tulyoz toshmalar, muskullar va teri ostida yiringli yaralar; ichki aʼzolar va muskullarda abssesslar, yiringli osteomiyelit va artritlar yuzaga keladi. Koʻpincha, qon va bronxlar orkali oʻpka shikastlanadi. Letallik juda yuqori. Kasallik bir necha oy davom etib surunkali shaklga aylanishi mumkin.

Hayvonlarda kasallik mikrob bilan ifloslangan ozuqa, goʻng , parvarish vositalari va ot anjomlari opkali sogʻlom hayvonga, asosan, ovqat hazm qilish organlari, kam hollarda oʻpka orqali yuqadi. Kasallik mavsumiy boʻlmasada kuzqish oylarida koʻproq uchraydi. M.ning yashirin davri 3 kundan 2—3 haftagacha. Patologik jarayonning joylashgan joyiga qarab kasallik shartli ravishda burun, oʻpka va teri M.siga boʻlinadi. Kasallik oʻtkir kechganda tana harorati 41—42° gacha koʻtariladi, qaltirash, koʻz va burun shilliq qavatlarining qizarishi, holsizlanish kuzatiladi. 2—3 kundan keyin hayvonning burun shilliq qavatida mayda sargʻish tugunchalar paydo boʻladi, bir necha soatdan soʻng ular oʻzaro qoʻshilib, yoriladi. Ular oʻrnida cheti egri, tubi yogʻsimon, yiringli qobigʻi bor yaralar hosil boʻladi. Kasal hayvon, koʻpincha, oʻladi.

Kasallik surunkali kechganda tana haroratining vaqti-vaqti bilan koʻtarilishi, oʻpka emfizemasi kuzatiladi, yaʼni oʻpka alveolalarida koʻp miqsorda havo toʻplanib, uning hajmi kattalashadi. Kasallik bir necha oydan bir necha yilgacha choʻzilishi mumkin.

Kasallikning oldini olishda uy hayvonlarining veterinarlar nazoratida boʻlishi muhim ahamiyatga ega. Teri-allergik sinama yordamida kasal hayvonlar aniqlanadi va ular yoʻqotiladi. Kasallik chiqqan molxonalar dezinfeksiya qilinadi. Sogʻlom hayvonlar maxsus vaksina bilan emlanadi. Kasal hayvonlar bilan muloqotda boʻlgan kishilarga 5 kun davomida maxsus dorilar beriladi.

Manbalar
Manqalanish

Manqalanish — burun boʻshligʻi rezanator faoliyatining buzilganligi sababli ovoz jarangdorligining oʻzgarishi va nutq tovushlarini buzib aytish. M.ning yopiq va ochiq xillari farqlanadi.

Yopiq M. surunkali tumov, burunda poliplar, adenoidlar va boshqa borligidan burundan nafas olib boʻlmaganda yoki nafas olish qiyinlashganda roʻy beradi. Bunda burun tovushlari "M" va "N"ni aytish qiyinlashib, ular "b" va "d" boʻlib eshitiladi (mas, "amma" oʻrniga "abba", "naʼma" oʻrniga "daʼba"). Ovoz boʻgʻilib chiqadi. Qattiq va yum-shoq tanglayda anatomik nuqsonlar boʻlganda ochiq M. kuzatiladi. Bunda nutq tovushlarini aytishda havoning bir qismi burun boʻshligʻiga kirib, ovoz manqalanib chiqadi, nutq esa tushunarsiz boʻladi. M.ga tugʻma yoki orttirilgan anatomik nuqsonlar sabab boʻlishi mumkin. Yopiq va ochiq M., koʻpincha, anatomik nuqsonlar boʻlmaganda ham roʻy beradi; bu funksional M. deyiladi. Davosi M.ning ikkala xilida ham burun-xal-qumdagi toʻsiq, shuningdek, anatomik nuqsonlar bartaraf etiladi. Bemor logopedik mashgʻulotlar yordamida tuzalib ketadi.

Manbalar
Manqaldon

Manqaldon, manqal — koʻchma metall oʻchoq; asosan, bronza va chuyandan tayyorlangan roʻzgʻor buyumi. Oyoqli va oyoqsiz, dastali va dastasiz qilib, dumaloq va serqirra (4, 8, 12 qirrali) shaklda ishlangan. M.ning qirrasi qancha boʻlsa, oyoqlari ham shuncha boʻlgan. M.ning devor qismi shabaka usulida panjarali, oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. Yerga mahkamlanadigan turi uchun bino asosidan murabba shaklli chuqur joy tayyorlanib, unga M. oʻrnatilgan. 19—20-asrlarda saroy, turar joylarda xonalarni isitishda keng foydalanilgan.

Manbalar
Mangʻit

Mangʻit — turkiy xalqlar tarkibiga singib ketgan yirik qabilalardan biri.

Oʻzbekiston hududida, 1923—1926-yilgi maʼlumotlarga koʻra, mangʻitlarning umumy s0 ingdan ortiq kishi. Shundan sobiq Buxoro amirligi hududida (100 ming kishi), Buxoro vohasi va Qarshi atrofida (44 ming kishi), Zarafshonning quyi oqimida (8 ming kishi) oʻrta oqimida (10 ming kishi), Chorjoʻy tumanida (11 ming kishi), Jizzaxda (2600 kishi), Xorazmda (10 ming kishi) yashagan. Mangʻitlar qoraqalpoqlar va Shimoliy Kavkazdagi noʻgʻaylar tarkibida ham boʻlgan, bir qismi esa Janubiy Turkistonda yashagan. Oʻzbekistonda yashovchi mangʻitlar bir qancha yirik va mayda urugʻlarga boʻlingan. Eng yiriklari: oq mangʻit, och mangʻit, qora mangʻit, chala mangʻit, boygʻundi mangʻitlar. Bulardan tashqari temirxoʻja, isoboy, gaulak, koʻsa, toz, qorabayir, baqirchi, kula, tamgʻali, mangʻit qozoq, oʻn ikki choʻqay, gala botir, beshkal, chobakchak, uz, uvolay va boshqa mangʻitlar Buxoro xonligining siyosiy hayotida faol qatnashganlar. 1756—1920-yillargacha Buxoro amirligini idora qilib kelgan hukmdorlar mangʻitlarning toʻq urugʻidan boʻlgan, shu sababli xonlikda katta imtiyozlarga ega edilar. Mangʻitlar XIII asrda Dashti Qipchoqda, katta bir qismi esa Volga va Ural daryolari oraligʻida yashashgan. Qipchoqlar taʼsiri ostida oʻz tillarini unutib, turk-qipchoq tilini qabul qilganlar. XIV asrning oxirida alohida Mangʻit oʻrdani tashkil etganlar. XV asrning oʻrtalarida mangʻitlar nogʻay (yoki noʻgʻay) deb atalgan, ularning oʻrdasi esa, Noʻgʻay oʻrda nomini olgan. XVI asrning oʻrtalarida Noʻgʻay oʻrda Katta va Kichik Noʻgʻaylarga boʻlingan. Keyinchalik Katta Noʻgʻay tarkibidagi mangʻitlar oʻzbeklar, qoraqalpoqlar, qisman qozoqlarning etnik tarkibiga kirganlar. XVI asrda hozirgi Oʻzbekiston qududiga koʻchib kelganlar. Qadimdan dehqonchilik bilan shugʻullanib kelgan oʻzbeklarning taʼsiri ostida mangʻitlarning bir qismi asta-sekin oʻtroqlashib borgan, bir qismi esa XIX asr oxiri va XX asrning boshlariga qadar yarim oʻtroq holda yashab, chorvachilik bilan shugʻullanib kelgan. Ular qorakoʻl va jaydari qoʻylarni boqishgan. Mangʻitlar dehqonchilik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan.

Taniqli namoyondalari:

Manbalar 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Mangʻit (shahar)

Mangʻit — Qoraqalpogʻistondagi shahar (1957-yil 18-dekabrdan). Amudaryo tumani markazi. Tumanning janubi-gʻarbida, Amudaryoning chap sohilida. Nukus shahridan 85 km uzoqlikda joylashgan . Aholisi 36 ming kishi (2019). Mangʻitda paxta tozalash zavodi, maishiy xizmat, ip-yigiruv va tikuvchilik kombinatlari, Mangʻit GES, tuman gazeta bosmaxonasi, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, klub va madaniyat uylari, kasalxona va boshqa tibbiy muassasalar bor.

Mangʻit 1873-yildagi Rossiya armiyasining Xiva yurishlari paytida janglar joyi boʻlgan. Birinchi jang 1873-yil 20-may kuni ertalab general Nikolay Aleksandrovich Veryovkin boshchiligidagi rus qoʻshinlari Yomut turkman qoʻshinlariga hujum qilganda, Mangʻitdan biroz shimolda boʻlgan. Bir necha shafqatsiz otishmalardan soʻng ruslar Mangʻit tomon orqaga chekinayotgan turkman otliqlarini otib yuboradi. Rossiya kuchlari soat 3 da Mangʻit shahriga kirishdi, oʻsha kuni yovmutlar ketganligini bilish uchun. Rus qoʻshinlari qolgan bir necha oʻzbek aholisini oʻldirishdi va shahar ichidagi uylarning derazalaridan bostirib kiruvchi kuchga oʻt qoʻyishdi. „Mangʻit“ Sovet Ittifoqi rasmiy ravishda 1957-yil 18-dekabrda tashkil etilgan va 1973-yilda shahar maqomiga ega boʻlgan. Viloyatning koʻp qismida boʻlgani kabi, iqtisodiyot ham paxtani yetishtirish va qayta ishlashga asoslangan. Paxta tozalash zavodi, maishiy xizmat koʻrsatish, yigirish va tikuvchilik sexlari, Mangʻit GES, gaz va printerlar asosiy ish beruvchilar hisoblanadi. Mangʻitda umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, klublar va madaniy markazlar, kasalxonalar va boshqa tibbiyot muassasalari mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Qoraqalpogʻiston shaharlari
Amudaryo tumani
Mangʻistau neft-gaz rayoni

Mangʻishloq neft-gaz rayoni — Qozogʻistonning gʻarbiy qismida, Mangʻishloq yarim orolida joylashgan. Uning neft va gaz bilan bogʻliq qismi Mangʻishloq janubidagi egilmada. Egilmaning uzunligi 300 km, eni 130 km. Rayonning neft-gazliligi 1961-yildan maʼlum boʻlgan, 1965-yildan neft chiqarila boshlagan. 15 dan ortiq neft, neft-gaz va gaz konlari ochilgan. Geologik jihatdan Mangʻishloq janubiy Turon plitasida joylashgan. Eng qadimgi yotqiziklar perm va trias davriga mansub. Ular markaziy qismida 4 km chuqurlikda yotadi. Kesimdagi yotqiziqlar, asosan, terrigen jinslardan iborat. Sanoat ahamiyatiga ega neft-gazlilik trias, yura va boʻr yotqiziqlari bilan bogʻliq. Bu yotqiziqlardagi neft-gaz qatlamlari qalinligi 1 m dan 25 m gacha boʻlib, quduqlar debiti 25 ming m3/sutka. Yura mahsuldor qatlamining foydali kalinligi 65 m, gaz debiti 800 ming m3/sutkaga teng . Eng yirik neft–gaz konlari: Uzen, Tanga, Shaxpaxti, Jetiboy va boshqalar. Barcha konlardagi neftning fizik va kimyoviy xususiyatlari oʻxshash: yengil, s. of. 0,82—0,87 g/sm3, smola miqdori 4,5—19,4% parafin koʻp (12—29%), oltingugurt deyarli yoʻq. Gazlari metanli boʻlib (90%), ogʻir uglevodorodlar miqdori kam (1—2%), qovushqoqligi ham yuqori emas.

Manbalar
Mangʻistau qoʻltigʻi

Mangʻishloq qoʻltigʻi — Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻida, Boʻzachi va Tubqaragʻan yarim orollari oraligʻida joylashgan. Janubi qirgʻoqlari baland, qoyali, sharqi pasttekistlik. Shimoli sayoz qismida Tyuleniy orollari bor. Uzunligi 100 km chamasida, eni kiraverish qismida 70 km, chuqurligi 10–12 m. Qishda muzlaydi.

Manbalar 

 

Qozogʻiston geografiyasi
Qoʻltiqlar
Mangʻlay

Mangʻlay, manqlay (moʻgʻulcha — peshona) — temuriylar davri tarixiga oid forsiy adabiyotda hamda chigʻatoy adabiy tili manbalarida qoʻshinning ilgʻor qismi, yaʼni avangard. Harbiy safar yoki jang maydonida tuzilgan jangovar tartib — yasolga binoan, M.dan bir necha chaqirim oldinda aygʻoqchilik bilan mashgʻul boʻlgan qorovul harakat qilgan. M.ning oʻng va chap tarafidan oʻng qoʻl — barangʻar hamda soʻl qoʻl — juvangʻarnknt ilgʻorlari joy olgan. M. ortidan barangʻar va juvangʻarning qolgan 2 boʻlagi, yaʼni chapo-vul va shaqavul peshma-pesh kelgan. Bularning oʻrtasida jangning aksar hollarda takdirini hal qiluvchi asosiy kuchlar — qoʻl (gʻoʻl) saf tortib turgan.

M. boshqa qismlarga nisbatan oldinda yurgan va dushman saflarini yorib oʻtish vazifasini oʻtagan. Shu bois M.ga isteʼdodli sarkardalar yoki harbiy salohiyatga ega shahzodalar qoʻmondonlik qilgan. M., asosan, koʻpdan-koʻp jangu jadallarda suyagi qotgan, tajribali jangchilardan tuzilgan.

Ad:. Ivanin M. I., O voyennom iskusstve i zavoyevaniyax mongolotatar i Sredneaziatskix narodov pri Chingiz-xane i Tamerlane, SPb., 1875; Nizomiddin Shomi y , Zafarnoma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy mahorati, T., 1996.

Manbalar
Mao Dun

Mao dun (taxallusi; asl ismsharfi Shen Yanbin) (1896, Chjetszyan viloyati — 1981.27.3, Pekin) — xitoy yozuvchisi. Ijtimoiy-psixologik nasr ustasi, zamonaviy xitoy adabiyotining yirik namoyandalaridan. Ijodi 20-asrning 20-yillaridan boshlangan. "Tutilish" trilogiyasi Xitoydagi 1924—27 yillardagi inqilobiy voqealar haqida. M. D. 1928—30 yillarda Yaponiyada muxrjirlikda boʻlgan. U yerda "Naʼmatak", "Oʻtgan yilgi oʻt" (1929) hikoyalar toʻplamini va Xitoy hayoti ijtimoiy taxlil qilingan "Kamalak" romanini (tugallanmagan) yozgan. Chet eldan qaytgach, Xitoy soʻl yozuvchilari ligasining ilgʻor aʼzolaridan biri boʻlgan. "Qishloq trilogiyasi" (1932—34)da iqtisodiy inqiroz natijasida yuz bergan dehqonlarning qurolli qoʻzgʻoloni tasvirlangan. "Tong oldidan" romani (1933) yangi Xitoy adabiyotining yutuk,laridandir. Unda 30-yillar boshidagi Xitoy shahar va qishloklari hayotining keng manzarasi berilgan.

Yaponiya bilan boʻlgan urush yillarida (1937—45) M.D. "Birinchi bosqich haqida qissa" (1939), "Inqiroz" (1941), "Yengilishdan soʻng" (1942) asarlarini yaratdi. Urush tugagach, "Matonat" romani (1948, tugallanmagan) ustida ishladi. Adabiyotshunoslik va adabiy tanqidga oid asarlari bor ("Tarix va tarixiy dramalar haqida", 1962 va boshqalar).

Ac: Hikoyalar, T., 1955.

Manbalar
Maorilar

Maorilar — Yangi Zelandiyaning tub aholisi. Umumiy soni 320 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maori tilida soʻzlashadi. Hozirgi M. — xristian dinining turli oqimlariga (anglikanlar, presviterianlar, katoliklar, baptistlar va boshqalar) eʼtiqod qiladilar. M.ning ajdodlari 10—14-asrlar mobaynida Markaziy Polineziyadan Yangi Zelandiya o.lariga kelib oʻrnashib, melanezlarnyapt qad. ajdodlariga qardosh boʻlgan tub aholi bilan qoʻshilib ketganlar. Ularning asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, terimchilik, baliqchilik va ovchilik (asosan, qushlar va mayda hayvonlar ovlangan). Yagona uy hayvoni — it boʻlgan. Boshqa polineziyaliklar kabi M.da ham kemasozlik va dengiz say-yoxligi taraqqiy etgan. Yangi Zelandiya Buyuk Britaniya tomonidan istilo etilgan davrda (19-asr 1-yarmi) koʻp sonli M. qabilalari ibtidoiy jamiyatning yemirilish bosqichida edi. Sardorlar, ozod va qaram jamoachilar tabaqasiga ajralib turgan; patriarxal qulchilik mavjud boʻlgan. 20-asrda M.ning ingliz — yangi zelandiyaliklar bilan murakkab aralashuv jarayoni boshlangan. M. madaniyati umum Yangi Zelandiya madaniyatining tarkibiy qismidir.

Manbalar 

Aborigenlar
Maorif

Maorif — 1) bilim tarqatish, taʼlim berish; 2) mamlakatdagi taʼlimtarbiya va madaniy-maʼrifiy muassasalar tizimi (qarang Xalq talimi).

Manbalar
Mao Zedong

Mao Zedong (1893.26.12. U oʻtkazgan "katta sakrash" siyosati (1958—60) M.S.ning davlatdagi obroʻsiga putur yetkazdi. 1959 yildan M. S. shaxsiga sigʻinish avj oldirildi (mamlakatda millionlab nusxada M. S. asarlaridan koʻchirma kitobchalar, uning fikrlari toʻplamlari nashr qilindi), uning gʻoyaviy-nazariy koʻrsatmalari — maoizm esa marksizm-leninizmning ijodiy rivojlantirilishi sifatida talqin etildi. "Madaniy inqilob" deb atalgan siyosat (1966—76)ni uyushtirdi, bu Xitoy ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotiga jiddiy zarar yetkazdi.

Manbalar 

Mao Zedong dunyodagi eng koʻp odamning hayotiga zomin boʻlgan Xitoy diktatori. U 30 milliondan ortiq odamning umriga zomin boʻlgan.
Maosh

Maosh — xizmat, ish uchun beriladigan yoki tayinlanadigan pul, oylik (qarang Ish haqi).

Manbalar
Maputu

Maputu (1976-yilgacha Lorensu-Markish) — Mozambik poytaxti. Maputu viloyatining maʼmuriy markazi. Mamlakatning jan. qismida, Hind okeanining Delagoa buxtasi sohilida joylashgan. Iqlimi tropik, passatli iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 780 mm. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 25,5°, iyulniki 18,2°. Aholisi 989 ming kishi (1997). Hind okeani sohilidagi yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t).

Afrikani aylanib oʻtiladigan yoʻldagi muhim tranzit punkti. M. portidan Zambiya va Zimbabve mamlakatlari ham foydalanadi. Transport yoʻli orqali JAR va Zimbabve bilan tutashgan. Port orkali chetga paxta, koʻmir, shakarqand, sizal eksport qilinadi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat markazi (mamlakat sanoat mahsulotining 55% ishlab chiqariladi). Mashinasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, poyabzal, toʻqimachilik, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Vagonsozlik, kema taʼmirlash, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish korxonalari, tamaki fabikasi ishlab turibdi. Shahar yaqinida bir necha issiqlik elektr stansiyasi qurilgan. Universitet, Mozambik, tarix va boshqa muzeylar, Milliy kutubxona, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Dengiz kurorti. Shahar 16-asrda portugallar bunyod qilgan qishloq oʻrnida vujudga kelgan va bu yerga birinchi boʻlib kelgan portugaliyalik sayyoh nomi bilan Lorensu-Markish deb atalgan.

Manbalar
Diego Maradona

Diego Armando Maradona (1960.30.10, Buenos-Ayres yaqinidagi Lanus shahri-2020.25.11) — argentinalik futbolchi, jahon chempioni. 20-asrning eng yaxshi futbolchisi (Pele bilan birga) deb tan olingan. Dastlab "Argentinos Juniors" futbol klubida oʻynagan. "Boka Juniors" tarkibida Argentina chempioni (1981), "Napoli" jamosi tarkibida Italiyaning 2 karra chempioni (1987, 1990), Italiya kubogi (1987) va UYEFA kubogi (1989) soxibi boʻlgan. Argentina terma jamoasi tarkibida jahon chempioni (1986) va vitse-chempioni (1990).

Manbalar 

2020-yilda vafot etganlar
Marazm

Marazm (yun. marasmos — darmonsizlik, soʻnish) — odam ruhiy faoliyatining zaiflashib ketishi; shaxsning tubanlashuvi bilan oʻtadi. Akli zaiflikning eng ogʻir koʻrinishlaridan biri. Bosh miya poʻstlogʻi atrofiyasi sabab boʻladi. Umumiy darmonsizlik, bora-bora barcha hayotiy jarayonlarning soʻnishi bilan kechadi. Bunda bemor atrof muhitdan butunlay ajralib, oʻzini eplay olmay, notavon boʻlib qoladi. Isteʼmol qilib boʻladigan narsani yeb boʻlmaydigan narsadan farqlay olmaydi; ovqatlanish va jinsiy xirs saqlanib qoladi. Jismoniy zaiflashib, oʻrnida yotaveradi, yotoq yaralar, ichki aʼzolarda distrofik oʻzgarishlar roʻy beradi. Sababsiz yiglaydi yoki kuladi. Keksalikdagi esi pastlikning soʻnggi bosqichida, rivojlanuvchi falajla va markaziy nerv sistemasinnng baʼzi kasalliklarida uchraydi. Bemor yillab oʻrnidan turolmay yotib qoladi, shuning uchun uni sabrtoqat bilan parvarish qilish lozim (qarang Bemorni parvarish qilish).

Manbalar
Maraztepa

Maraztepa, Manzaratepa — oʻrta asr shahar harobasi (milodiy 8—13-asr boshi). Qizilsuv daryosi (Tojikiston)ning soʻl qirgʻogʻida joylashgan. Xuttalon viloyatining markazi Xulbuk shahri M. oʻrnida boʻlgan degan fikrlar mavjud. M.ning umumiy maydoni 120 ga boʻlib, oʻzaro keng koʻchalar bilan ajratilgan 3 qismdan tashkil topgan. Ark (50x50 m) shahar harobasining jan.-gʻarbiy qismida joylashgan. Shahar mahallalari, maydonlari, kanallar va ayrim yirik binolarning izlari saqlangan. Arablar kelishidan avval M.da budda ibodatxonasi boʻlgan. Xitoy manbalarida Kolo-kyan nomli shahar qayd etilgan; u 7-asrda Xuttalonga tegishli rustoklardan birining maʼmuriy markazi boʻlgan. Ushbu shahar M. oʻrnida boʻlgan deb taxmin etilmoqda.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Marakaybo

Marakaybo — Venesueladagi koʻl, Karib dengizining Venesuela qoʻltigʻidan jan.da, qoʻltiq bilan sayoz (2–4 m) boʻgʻoz bilan bogʻlangan (boʻgʻoz orqali uz. 8,7 km li koʻprik qurilgan). M. garbda Syerrade-Perixa va sharkda Kordilyera-Merida togʻ tizmalari oraligidagi botiqda joylashgan. Maydoni 16,3 ming km² (baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 13,3 ming km²). Chuq. 250 m gacha. Sohil kismi botqoklashgan pasttekislik. M.ga 50 dan ortiq daryo quyiladi. Daryo oqiziqlarining juda koʻp kelib tushishi natijasida koʻl maydoni kichrayib bormoqda. Koʻl suvi jan. qismida chuchuk, shim.da shoʻrroq. M.da kema qatnaydi. Koʻl hududida yirik neft konlari topilgan. Gʻarbiy sohilida Marakaybo porti joylashgan.

Manbalar
Marakaibo

Marakaibo — Venesuelaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar, Suliya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisining soni va iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrinda (Karakas shahridan keyin); aholisi 1,5 mln. kishi (1990-yillar oxirlari). Marakaybo neft sanoati rayonining savdo va sa-noat markazi. Yirik port (yillik yuk ortib-tushirish 70 mln. t), asosan, neft sanoati uchun xizmat qiladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kimyo, neft kimyosi, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, elektrotexnika, qogʻoz, farmatsevtika, sement, yogʻochsozlik, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 1571-yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan mustamlakachilik davrida qurilgan sobor va cherkov saqlangan. Un-t (1891), tarix muzeyi, harbiy muzey, Nafis sanʼat akademiyasi, konservatoriya bor.

Manbalar
Marakaybo neft-gaz havzasi

Marakaybo neft-gaz havzasi — Venesuela shim.-gʻarbi va Kolumbiya shim.-sharqida hamda Marakaybo koʻli va Venesuela qoʻltigʻida joylashgan dunyoda eng yirik havzalardan biri. Maydoni 90 ming km² ga yaqin, shuning 1/3 qismi suv havzalariga toʻgʻri keladi. Neftni sanoat miqiyosida chiqarib olish 1917-yildan boshlangan. Gaz, asosan, neft tarkibida erigan holda mavjud. Neftning dastlabki aniqlangan zaxirasi 7 mlrd. t atrofida, gazniki 1,7 trln. m3 boʻlgan. Ochilgan konlar orasida eng ulkan guruhi sohildengiz va koʻl zonasiga toʻgʻri keladi. Neftli gorizontlar butun kesma boʻyicha tarqalgan. Neft uyumlari, asosan, 1000 m chuqurlikda miotsen va eotsen yotqiziqlari orasida yotadi, asosan, ogʻir va yopishqoq. Bu havzadan Venesuelada olinayotgan neftning 3/4 qismi olinmoqda. Neft quvurlar orqali bevosita qayta ishlovchi zavodlar va tashqariga chiqarish uchun portlarga joʻnatiladi.

Manbalar
Maranyan

Maranyan — Braziliyaning shim.gʻarbiy qismidagi shtat, Atlantika okeani sohilida. Maydoni 333,3 ming km². Aholisi 5,63 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — San-Luis shahri M. hududi Braziliya yassitogʻligining shim. kismi va sohilboʻyi allyuviy pasttekisligidan iborat. Ikdimi sernam, subekvatorial iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura San-Luis shahri atroflarida 21—3 G, yillik yogin 1900 mm gacha, jan.-sharqiy qismida 650–1000 mm, sentabr-noyabr oylari kurgʻoqchil. Oʻsimligi yassitogʻlarda kserofil butalar va siyrak oʻrmonlar, pasttekislik qismida qimmatbaho daraxt turlariga boy sernam ekvatorial oʻrmonlardan iborat. M. xoʻjaligining asosini yirik dehqonchilikka asoslangan qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Dehqonchilik, asosan, shim., sohilboʻyi hududlar va daryo vodiylarida rivojlangan. Asosiy ekinlari — paxta, shakarqamish, tamaki, sholi. Shuningdek, makkajoʻxori, maniok, dukkaklilar ekiladi. Qoramol, choʻchqa, echki va qoʻy boqiladi. Baliq ovlanadi. Oʻrmonlarda palma yongʻogʻi, kokos yongʻogʻi va boshqa yigiladi. Yirik shakar zavodlari va toʻqimachilik korxonalari mavjud. Yirik daryolarida kema qatnaydi. Alkantara shahri yaqinida dengiz suvidan tuz olinadi. Yirik porti — San-Luis.

Manbalar
Marattiyanamolar

Marattiyanamolar — qirqquloqsimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar tartibi (Marattiales) yoki kenja sinfi (Marattiidae). Poyasi yoʻgʻon kartoshkasimon boʻlib, yarmi tuproqqa botib turadi. Bargi yoʻgʻon bandli, yirik (uz. 4–6 m), patsimon, baʼzan panjasimon, bir-biriga tutash, ikkita kalin yonbargchasi bor. Barglarining orkasida, tomirlari boʻylab sporangiylar joylashgan; koʻpchilik M.da ular oʻsib sinangiylar hosil qiladi. 6 turkumi (200 ga yaqin turi) bor. Ikkala yarimsharning tropiklari, baʼzan subtro-piklarida usadi. Aftidan, M. eng qadimiy qirqquloklardan boʻlib, qazilma holdagisi paleozoy (karbon) davridan maʼlum. Ayrim M.ning novda va yonbarglari kraxmalga boy, ovqatga ishlatiladi. Yirik M. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Manbalar
Marath

Marath, Mirut — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Uttar-Pradesh shtatida, Gang va Jamna daryolari oraligʻida. Aholisi 985 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat (jumladan, shakarqand), ip gazlama, koʻn-poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Badiiy hunarmandchilik rivojlangan. Universitet bor.

Manbalar