MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Angliya-Amerika urushi

Angliya-Amerika urushi (1812-14) — bir tomondan, Angliyaning AQSH savdosi va iqtisodiyotini barbod qilishga intilishi va ikkinchi tomondan, AQShning oʻz yerlarini kengaytirish, Kanadani bosib olish yoʻlidagi intilishlari oqibatida vujudga keldi. 1812-yil 18-iyunda AQSH Angliyaga urush eʼlon qildi. Xalqaro vaziyatning qulay kelganligiga qaramay, AQSH Kanadaga bostirib kira olmadi. AQSH qoʻshinlari Eri koʻli (1813-yil, sentyabr), Shampleyn koʻli (1814-yil, sentyabr) va boshqalarda gʻalaba qozondilar. Biroq, Angliya AQSH qirgʻogʻini qamal qildi va 1814-yil 24-iyulda askar tushirib, Vashingtonni egalladi va koʻp qismiga oʻt qoʻydi (1814-yil, avgust). Urush davomida amerikaliklarning harbiy harakatlari AQShning mustaqillik uchun kurashiga aylanib ketdi. 1814-yil 24-dekabrda Gent shartnomasi imzolandi. Bu shartnoma urushdan oldingi vaziyatni tikladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Burlar urushi

Angliya-Burlar urushi (1899-1902) — Angliyaning Janubiy Afrikadagi Bur (Transvaal va Oranjevaya) respublikalariga qarshi olib borgan bosqinchilik urushi. Angliyaning Bur respublikasida yashovchi inglizlarga ham saylov xuquqi berish toʻgʻrisidagi talabiga Transvaal prezidentining rad javobi urushning kelib chiqishiga bahona boʻldi. Urush qariyb 4 yil davom etdi. Oqibatda burlar maglubiyatga uchradilar. 1902-yil shartnomasiga muvofiq, Transvaal va Oranjevaya respublikalari Angliya mustamlakasiga aylantirildi. 1910-yil Bur respublikalari Angliya qoʻl ostidagi Janubiy Afrika Ittifoqi (1961-yildan boshlab JAR)ga qoʻshib olindi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Germaniya deklaratsiyasi

Angliya-Germaniya deklaratsiyasi — Angliya bilan Germaniyaning bir-birlariga hujum qilmasligi toʻgʻrisidagi shartnoma. Uni Angliya bosh ministri N. Chemberlen bilan Germaniya fashistlar hukumatining boshligʻi A. Gitler 1938-yil 30-sentabrda, 1938-yil Myunxen bitimidan keyin imzolagan. Angliya-Germaniya deklaratsiyasi Germaniya mavqeini ancha kuchaytirib, Ikkinchi jahon urushining boshlanishiga yoʻl ochib berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Misr shartnomasi

Angliya-misr shartnomasi (1936-yil) — doʻstlik va ittifoq toʻgʻrisidagi shartnoma. Mazkur shartnoma Misrning ichki va tashqi ishlardagi mustaqilligini birmuncha kengaytirib, Buyuk Britaniyaning Misrdagi asosiy mavqeini saqlab qoldi. 1951-yilda Misr tomonidan bekor qilindi. Buyuk Britaniya shartnoma bekor etilganini 1954-yilda tan oldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suvaysh kanali
Angliya-Rossiya bitimlari

Angliya-Rossiya bitimlari (1873, 1885, 1907) −1873-yilbitimi Angliya va Rossiya hukumatlari oʻrtasida 1872-yil oktabr — 1873-yil yanvarda boʻlgan muzokaralar natijasida Turkiston „bufer“ po-yasi — oraliq yerlari haqida tuzilgan. Bu bitim Rossiya va Angliyaning Turki-stondagi taʼsir doiralari chegaralariii va Afgʻoniston amirligining shimoliy chega-ralarini belgiladi. Bitim Turkistondagi ingliz-rus qarama-qarshiligini vaqtincha yumshatdi.1885-yil bitimi Afgʻoniston chegaralarini belgilash toʻgʻrisida Londonda 29-avgust (10-sentabr)da imzolangan. Bitim An-gliya va Rossiyaning Turkiston (Janubiy Tur-kmaniston)dagi 1885-yil nizosini, ikki yirik davlat oʻrtasidagi urush xavfini bartaraf qildi. Tuzilgan ingliz-rus chegara komissiyasi asosan Rossiya tala-blarini nazarga olib, Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy chegaralarini aniqladi va bu haqda 1887-yil 10 (22) iyulda Peter-burgda bitim imzolandi.1907-yilbitimi Oʻrta Sharqdagi taʼsir doiralar chegaralarini belgilash toʻgʻrisida 18 (31) avgustda Peterburgda imzolangan. Bu bitimlar asosan Tibet, Afgʻoniston va Eronga doir edi. An-gliya va Rossiya Tibetni mustaqil deb tan oldi. Eron 3 zonaga: Rossiya taʼsir doirasidagi Shimoliy zona va Angliya taʼ-sir doirasidagi Janubiy zona hamda bular oʻrtasidagi betaraf zonaga boʻlindi. Afgʻoniston Angliya hukumati taʼsiri-480da qoldi. Rossiya Afgʻoniston hukumati bilan faqat Angliya hukumati orqali aloqa qilishga rozi boʻldi; tomonlar Afgʻoniston hududiy butunligini buz-maslik majburiyatini oldilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Sovet-Eron shartnomasi

Angliya-Sovet-Eron shartnomasi (1942-yil 29-yanvar) — ittifoq toʻgʻrisidagi shartnoma. Sovet va Angliya qoʻshinlari Eronga kiritilgandan soʻng tuzilgan. Maqsad fashistlar Germani-yasining Eron hududidan SSSR va Buyuk Britaniyaga karshi urushda foydalanishiga toʻsqinlik qilish edi. Shartnoma Ikkinchi jahon urushida Eronning gitlerchilarga qarshi ittifoq bilan hamkorligini taʼminladi. Urush tugaganidan keyin ittifoqchilar qoʻshinlari Erondan olib chiqib ketildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angliya-Transiordaniya shartnomalari

Angliya-Transiordaniya shartnomalari (1928, 1946, 1948) −1928-yil 20-fevralda Quddus (Iyerusalim)da Angliya va Transiordaniya (Iordaniya) oʻrtasida tuzilgan shartnomaga koʻra, Angliya Transiordaniyada (Buyuk Brita-niyaning mandat hududida) hokimiyatni rasman amirga topshirgan holda, uning tashqi siyosati, moliya va qurolli kuchlari ustidan nazoratini saqlab qoldi. 1946-yil 22-martda Londonda imzolangan shartnomada Angliyaning Transiordaniyani boshqarish mandati rasman bekor etildi, u mustaqil qirollik deb eʼlon qilindi. Lekin Transiordaniya hududida qoʻshin tutib turish va harbiy bazalar qurish huquqi joriy etilaverdi. 1948-yil 15-martda Ammon shahrida tuzilgan shartno-ma Iordaniyaning Angliyaga qaramligini saqlagan holda Iordaniya maʼmurlarining vakolatlarini bir muncha kengay-tirdi. Shartnoma 1957-yilda bekor etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anglosakslar

Anglosakslar — 5-6-asrlarda Brtaniyani bosib olgan german qabilalari — angllar, sakslar, yutlar va frizlarning umumiy nomi. 7 — 10-asrlarda oʻzida kelt xususiyatlarini singdirgan saks elati shakllandi. Anglosakslar brittlar va skandinaviyaliklarga qarshi birlashish va kurashish jarayonida xalq sifatida shakllandi. Normandlar istilosidan (1066) soʻng Anglosakslar Angliyaga kelib joylashgan danlar, norveglar, Fransiyadan kelganlar (normandiyaliklar) bilan aralashib, ingliz xalqining tarkib topishiga asos boʻlganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angob

Angob — qizil kesakdan tay-yorlangan boʻyoq. A. kulolchilikda keng qoʻllaniladi. Sopol idishlar va buyumlar A. surtishdan oldin quritiladi. Notekis joylari maxsus loy (dazmol loy) bilan tekislanadi, soʻng hoʻl latta bilan silliqlanadi. Baʼzan A. bir necha qavat surtiladi. Idishlar va buyumlar A.dan keyin naqshlanadi. Oʻrta Osiyo xalqlari A.ni neolit davri (miloddan avvalgi 4 — 3 ming yillik)dan boshlab sopol idishlarga naqsh berishda va boʻyashda ishlatgan. Kushon podsholigi (miloddan avvalgi 2 — 1 va mil. 1 — 4-asrlar) davridagi sopol idishlarning sirti A. bilan boʻyalgan. Bunday idishlar Oʻrta Osiyoda qoraxoniylar davri (11 — 12-asrlar)da ham keng tarqalgan. A.dan qadimgi qabilalar oʻliklarni koʻmishda ham foydalangan. Koʻpincha murdaga A. sur-tib yoki sepib koʻmilgan. Qad. odamlar gʻorlarningde-vorlariga va qoyatoshlarga A. bilan rasmlar chizgan. Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi Zarautsoydan 1936-yilda G. V. Parfenov topgan qadimgi rasmlar (hayvonlar shakllari) ham A. bilan chizilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angor (shahar)

Angor — Surxondaryo viloyatidagi shaharcha. Angor tumana markazi. Surxon-Sherobod vodiysida, Katta Oʻzbekiston trakti yonida. Termiz shahridan 33 km shimoli-gʻarbda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Navshahardan 14 km. Aholisi 14,1 ming kishi (1995). Angor arigʻidan suv ichadi. Sanoat korxonalarida asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. 3 umu-miy taʼlim maktabi, 4 bolalar bogʻchasi, tuman markaziy kasalxonasi, kattalar poliklinikasi, oʻsmirlar poliklinika-si, paxta hissadorlik jamiyati, tuman davlat hissadorlik mashina-traktor parki tuman boʻlimi, savdo punktlari, 2 kinoteatr, 2 kutubxona, madaniyat uyi, aholiga maishiy xizmat koʻrsatish pun-kti bor.

Manbalar 

Surxondaryo shaharlari
Angor tumani
Angor echkisi

Angor echkisi — echkining qimmatli serjun zoti. Angor echkisining vatani Turkmanistonning gʻarbi. Turkmanlarning bir qismi 13-asrda bu yerdan Kichik Osiyoga koʻchib borgan va natijada hozirgi Turkiyaning Angora (Anqara) viloyati Angor echkisi ni urchitish markaziga aylangan. Bu zotning Angor echkisi deb atalishi ham shundan kelib chiqqan. 19-asrdan AQSH, Afri-kadagi ayrim mamlakatlar, Avstraliyada boqiladi. Angor echkisining juni mayin, oq, tovlanuvchan, gʻoyat egiluvchan va pishiq (uz. 18 — 25 sm). Takalari oʻrta hisobda 50 — 55 kg keladi, yiliga 5 — 7 kg jun beradi, urgʻochilari 32 — 36 kg ga bora-di, 3,1 kg jun beradi. 65 — 70% toza jun chiqadi. Har yuz bosh Angor echkisidan yiliga 105 uloq olinadi. Sogʻin echkidan 70 — 100 kg sut sogʻib olish mumkin, yogʻlik darajasi 4,2 — 4,4%. Oʻzbekiston (Pop tumani)ga 1936-yilda AKShning Texas va Nyu-Meksika shtatlaridan keltirilgan Angor echkisi ni jaydari echkilar bilan chatishtirib serjun echki zoti yaratildi (1962). Angor echkisi Oʻzbekistonda, asosan Namangan, Andi-jon viloyatlarida boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angor quyoni

Angor quyoni — quyon zoti; tiviti angor echkisinikiga oʻxshaganligi sabab-li shu nom bilan atalgan. Angor quyonining juni mayin, ipaksimon, rangi oq, baʼzan havo rang va qora. Angor quyonining kallasi katta, qulogʻi kalta, yetuk quyonlarning vazni 2,3 — 3,5 kg, tanasi uz. 43 sm. Bir bolalashda 7 tagacha nasl beradi. Aq.ning tiviti Oʻzbekiston sharoitida aprelning ikkinchi yarmida tarab olinadi (bir yilda 250 g gacha tivit), yuqori sifatli trikotaj va fetr mahsulotlar tayyorlanadi. A.k,- yoz issigʻiga chidamsiz boʻlganidan salqin zonalarda boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren

Angren (shahar) – Oʻzbekiston Respublikasining Toshkent viloyatidagi shahar.
 „Angren“ – Angren shahridan boʻlgan oʻzbek futbol klubi.
 Angren (Ohangaron) – Oʻzbekistondagi daryo, Sirdaryoning oʻng irmogʻi.
Angren klubi futbolchilari
Angren
Angren shahri
Angren gres

Angren gres, Angren issiqlik elektr stansiyasi — Oʻzbekiston energe-tika tizimidagi yirik inshoot. Angren shahri yaqinida 1957-63 yillarda qurilgan. Stansiyada har birining quvvati 60,5 MVt boʻlgan 8 turboagregat bor. Oʻrnatilgan quvvati 484 MVt. Asosiy yoqilgʻisi — Angren koʻmir konidan qazib olinadigan qoʻngʻir koʻmir. GRES Ohangaron daryo-sidan suv bilan taʼminlanadi, Olmaliq — Ohangaron sanoat zonasiga hamda Toshkent viloyatidagi xoʻjaliklar va sanoat korxonalariga elektr energiyasi yetkazib beradi. Oʻzbekiston, Toji-kiston, Turkmaniston, Qirgʻiziston va Qozogʻistonning janubidagi viloyatlarini birlashtirgan Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika sistemasiga ulangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
Angren
Oʻzbekenergo
Angren koʻmir koni

Angren koʻmir koni — Toshkent viloyati Ohangaron vodiysidagi qoʻngʻir kumir koni. Qurama va Chatqol toglari etagida. Geologik kon qidiruv ishlari 1934-yil.dan boshlangan. Dastlabki shaxta 1940-yilda ishga tushirilgan. Koʻmirli havzaning maydoni qariyb 70 km². Aniqlangan zaxirasi 860 m chuqurlikkacha 1,9 mlrd. t (Oʻrta Osiyodagi barcha koʻmir zaxirasining qariyb 1/4 qismi). Koʻmir yura yotqiziqlari orasida joylashgan, qatlami juda serbar, qalinligi yer yuza-sida 20 m dan chuqurlikda 130 m gacha. Koʻmir B2 markasiga mansub. Yonish issiqligi 13,9 MJ/kg. Koʻmir asosan ochiqusulda (2,5 mln. t), qisman yer ostidan (0,5 mln. t) qazib olinadi. Bundan tashkari „Yerostigaz“ stansiyasida kumir gazga aylantirilib, yiliga 50 mln. m3 gaz ishlab chiqariladi. Koʻmir bilan birga ka-olin ham qazib olinadi. Qatlamlar ora-sida portlandsement, flyus, burt hamda kanalizatsiya quvurlari ishlab chiqarish uchun xom ashyo boʻladigan jinslar koʻp.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren oltin boyitish fabrikasi

Angren oltin boyitish fabrikasi — oltin rudasini boyituvchi fabrika, „Oʻzbekolmosoltin“ uyushmasi tar-kibiga kiradi, Toshkent viloyati Angren shahridan 6 km uzoqliqda, shaharning gʻarbida joylashgan. 1971-73 yillarda qurilgan. Fabrikada Koʻchbuloq, Qizilolmalisoy va boshqa oltin konlaridan qazib olingan ruda qayta ishlanadi (qayta ishlanadigan ru-dalar tarkibida 40 ga yaqin minerallar uchraydi). Fabrikada olingan gravio- va flotokon-sentratlar yana qayta ishlash uchun Olmaliq kon-metallurgiya kom-binatita joʻnatiladi. Fabrikada ishlab chiqariladigan mahsulotdan oltin, ku-mush, mis, selen, tellur, vismut kabi me-tallar olinadi. Fabrika 1992-93 yillarda „Oʻrta Osiyo rangli metallar“ loyiha ilmiy tadqiqot instituta loyihasi asosida rekonstruk-siya qilindi va ishlab chiqarish quvvati ikki marta oshirildi. Fabrika negizida qimmatbaho metallarni qazib olish va qayta ishlash boʻyicha Nyumont (AQSH), Mitsui (Yaponiya) kompaniyalari bilan hamkorlikda yopiq turdagi „Angrengold-kompani“ qoʻshma korxonasi barpo etish boʻyicha shartnoma imzolandi (1997).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren suratlar galereyasi

Angren suratlar galereyasi, V. I. Ufimsev nomida — rassom V. Ufimsev tashabbusi va uning shaharga sovgʻa qilgan 50 asari asosida tashkil qilingan muassasa. 1964-yil 31-oktabrda ochilgan. V. Ufimsev asarlari uchun maxsus xonalar ajratilgan; keyingi yillarda toʻplangan 70 dan ortiq rassomning 1000 dan ziyod asari uchun yangi xonalar ajratilib kengaytirilgan. Angren kulolchilik zavodining badiiy buyumlari, turli mahsulotlari ham alohida xonaga qoʻyilgan. Rassom vafoti (1964) dan keyin uning rafiqasi G. V. Ufimseva galereyaga ijodkorning barcha mu-jassamot, qoralama (etyud), chizgilari (jami 624 asar), rassomning shaxsiy buyumlari, hujjat, maktub, fotosuratlarini ham topshirgan. 1986-yildan galereya qoshida tasviriy sanʼat studiyasi ish-laydi. Unda havaskor rassom — ishchi-yoshlar rassomlik (rang-tasvir, grafika), haykaltaroshlik sirlarini oʻrganadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angren qurilish materiallari kombinati

Angren qurilish materiallari kombinati — turli qurilish materiallari ishlab chiqaruvchi korxona. „Oʻzqurilishmateriallari“ aksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. 1947-yilda 487ishga tushirilgan. Angren qurilish materiallari kombinati m.k. kaolin, sement, maydalangan glej va kul-shlak kabi qurilish materi-allari ishlab chiqaradi. Korxonada har yili oʻrtacha 30 ming t sement, 120 ming t glej, 5 ming t boshqa qurilish materiallari tayyorlanadi. Kelgusida yangi texni-ka va texnologiyalar joriy etish orqali 4 xildagi rangli sement ishlab chiqarish koʻzda tutilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angstrem

Angstrem (Ongstryom) (Angstrom) — shved olimlari, ota, oʻgʻil va nevara; 1) Andree Yonas (1814 — 74) fizik va astronom, spektral tahlil asoschilaridan biri; 2) Knut Yuxan (1857 — 1910), geofizik, pirgeliometr va pirgeometrni yaratgan; 3) Anders Knutson (1888), geofizik, piranometrni yaratgan, quyosh doimiysi va quyosh faolligi oʻzgarishini tekshirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angstrem (birlik)

Angstrem — uzunlik birligi; santimetrning yuz milliondan bir boʻlagiga, yaʼni 10 sm ga teng. Å (1 Å = 10 m) bilan belgilanadi. Optika, atom fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va boshqalarda qoʻllaniladi. Mas, kristall panjara doimiysi, rentgen nurining toʻlqin uzunligi, atom oʻlchamlari va boshqa A. bilan ifodalanadi. 1868-yil shved fizigi A. Y. Angstrem tomonidan qoʻllanilganligi uchun uning nomi bilan ataladi.
SI sistemasida angstremga yaqin birlik nanometr hisoblanadi: 1 nm = 10 Å

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
And togʻlari

And togʻlari (; ink xalqlari tilida anta — mis konli togʻlar) — dunyodagi eng uzun (qariyb 9000 km) va eng baland (6960 m) togʻ tarmoqlaridan biri. Eni 800 km gacha. And togʻlari Janubiy Amerikani butun uzunligi boʻylab gʻarb tomonidan oʻrab turadi. And togʻlari shimolidan janubga ni-hoyatda uzun masofada (66°ga) choʻzilib ketgan-ligidan tuproq va oʻsimlik qoplami ham turlicha, vertikal mintaqalar aniq na-moyon boʻlgan. Tez-tez zil-zila boʻlib, vulkanlar (Kotopaxi, Misti, Maypu) otilib turadi. And togʻlari bir- gʻ birlariga parallel boʻlgan va meridian P boʻylab choʻzilgan tizmalardan iborat. -I Shimolida Karib dengizi sohillari boʻylab ikki qator (bal. 2765 m gacha), shimoli-gʻarbida 4 qator (bal. 5800 m gacha) tizma joylashgan. Tizmalarni chuqur tektonik botiqlar va ichki yassi togʻliklar bir-biridan ajra-tib turadi. Ekvadorda ikki qator vul-kan togʻlari togʻ oraligʻidagi botiqlarni oʻrab turadi. Peruda balandligi 6768 m gacha boʻlgan togʻlar va 4200 m gacha koʻtarilgan platolarni daryolar chuqur oʻyib yuborgan. Markaziy And togʻlari tizmalarining oʻrtacha balandligi 4000 — 5000 m. Platolar keng va juda baland (4000 m chamasida). Bosh Kordi-lera togʻlaridagi Akonkagua togʻi (6960 m)- Gʻarbiy yarim shardagi eng baland choʻqqi. Kirgʻoq boʻyi tizmasi choʻzilgan, sharqda esa palaxsali togʻlar joylash-gan. Qor chizigʻi janubida 500 — 1500 m, markaziy qismida 6500 m, shimolida 4700 m balandligidan oʻtadi. Janubiy qismlarida katta muzliklar okeangacha tushib keladi. And togʻlaridan Amazonka va uning irmoklari Ori-noko va boshqa boshlanadi. And togʻlarining marka-ziy qismida Titikaka, Poopo balandtogʻ koʻllari bor. And togʻlari 6 xil iqlim zonasida joylashgan. Venesuela va Gʻarbiy Ekva-dorda tropik iqlim, qish quruq keladi, siyrak oʻrmonlar oʻsadi. Janubiga tushgan sari choʻl zonasi subtropik, moʻ’tadil choʻl va dasht landshaftlari bilan almashinadi. And togʻlari asosan alp burmalanishi davrida shakllangan (sharqiy qismida undan ham qadimgiroq jinslar mavjud). Togʻlarda 30dan ortiq qarakatdagi vulkan (Kotopa-xi, Osorno, Sangay va boshqalar) mavjud. And togʻlarida foydali kazilmalardan kam uchraydigan va rangli metallar, gʻamda neft, se-litra, oltingugurt, asbest, mis, qalay, kumush, qoʻrgʻoshin, pyx, volfram, vana-diy, surma, vismut, mishyak va boshqa konlar bor. And togʻlari shimoliy qismining shamolga roʻpara gʻarbiy yon bagʻri — togʻ qizil tuproqli yerlar barg toʻkuvchi oʻrmonlar bilan, janubga tomon laterit tuproqli yon bagʻirlar sernam ekvatorial va tropik oʻrmonlar hamda jigarrang tuproqli yerlar doim quruq subtropik oʻrmonlar va butazorlar bilan qoplangan. Ichki baland 488platolar esa oʻtloq (paramos), quruq ba-land togʻ tropik choʻllar (halqa) va choʻldan iborat. And togʻlari kartoshka, xin daraxti va boshqa foydali oʻsimliklar vatani. Hayvonot dunyosi xilma-xil: lama, koʻzoynakli ayiq, magellan iti, shinshilla, tulki, turli xil kemiruvchilar va qushlardan — kondor yashaydi. And togʻlarida Sahama (Boli-viya), La-nin (Argentina), Los-Paraguas (Chili) va boshqa milliy parklari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Anda

Anda — qadimgi turk-moʻgʻul xalqlarida tutingan aka-uka. A. boʻlishlikni is-tagan shaxslar qon chiqarib uni bir-birlariga surtganlar va umrbod aka-uka tutinganlar. Mas, Chingizxon jajirat qabilasi rahbari Jamuxa bilan A. tutin-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andava

Andava (fors-toj. andova, ando — somonli loy suvash) — suvoq ishlarida suvalayotgan sathni tekislash, silliqlash, rax chiqarish uchun ishla-tiladigan quruvchilik asbobi. Asosan temirdan (baʼzan, taxtadan) uzunligi 30 — 40 sm, eni 8-10 sm, qalinligi 2 mm, uch tomoni ensizroq qilib yasaladi. Yarim yey shaklidagi dastasi boʻladi. Bundan tashqari, tunuka qoplangan katta A., katta silliqlash A.si, namat qoplangan dyuralyuminiyli kichik A., tashqi qirra A.si, ichki qirra A.si, rusta chikargich A., kurakcha A. (masterok), galtel A.si (yarim dumaloq A.) kabi xillari bor. Katta yuzalarni umumiy silliqlashda gazchoʻp (katta yogʻoch A.)dan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andaza

Andaza (fors. — oʻlchov, qolip) — namuna, nusxa. Qogʻoz, karton va hokazodan maxsus tayyorlanadi. Matodan kiyim, charmdan poyabzal bichish kabi ishlarda shakl koʻchirish uchun ishlatiladi. A.ning turlari koʻp. Chunonchi: a) libosda old A., orqa A., yeng A., yoqa A., koʻkrak A.; 6) poy-abzalda qoʻnj A., sogʻ A., betlik (bosh) A., gulchin A., tagcharm A., poshna A. va hokazo A. olish, tayyorlash yoki A.lash — kiyim bichiladigan gazlamaning ustiga A. sha-klini tushirish; A. qirqish — belgilan-gan chiziqlar ustidan qaychi bilan qirqish. Kashtachilikda qogʻoz yoki kartondan chiz-makash, rassom chizgan naqshga muvofiq qirqib tayyorlangan gul ham A. deb ata-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andalib

Andalib (Bulbul) (asl ismi Nurmuhammad Gʻarib; taxminan 1712-1780) — Urganchda yashab, ijod qilgan turkman shoiri. Oʻzbek va turkman tilida yozgan. Xiva madrasalarida oʻqigan. Andalib mumtoz adabiyotning gʻazal, ruboiy, murabba, muhammas, musaddas, musabba, muvashshax va boshqa janrlarida ijod qilgan. Alisher Navoiy, Fuzuliy, Jomiy gʻazallariga muhammaslar bogʻlagan. Sheʼrlarida insonning zamon, hayot bilan munosabatlari aks etgan. Xalq ogʻzaki ijodidan foydalanib, his-tuygʻularni sodda va ravon ifodalashga erishgan. 1200 misraga yaqin sheʼr hamda bir necha dostonlari bizgacha yetib kelgan. „Layli va Majnun“, „Tohir va Zuhra“, „Yusuf va Zulayho“, „Zayn ul-arab“, „Saʼd Voqqos“, „Bobo Ravshan“, „Malikai Mehrinigor“, „Oʻgʻiznoma“ kabi dostonlarida mumtoz dostonchilikning eng yaxshi xususiyatlari mujassamlashgan. „Nasimiy“ dostonida ozar shoiri Imomiddin Nasimiy hayoti va ijodi aks etgan. Boborahim Mashrabga taqlidan yozgan sheʼrlari oʻzbek va turkman xalqlarining sevimli qoʻshiqpariga aylangan. Andalib asarlarining qoʻlyozmalari va toshbosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

As: Layli va Majnun, Oʻzbek adabiyo-ti, 4-jild, 2-kitob, T., 1960.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Andaluzit

Andaluzit (Ispaniyaning An-dalusiya viloyati nomidan) — orolsi-mon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Al2Si05. Qattiqligi 7- 7,5. S. ogʻ. 3,1 — 3,2. Shishasimon yaltiroq, oʻtga chidamli. Oq, kulrang shaffof, pushti-qizil, qoʻngʻir-yashil rangli kristallari va ularning agregatlari metamorfik jinslarda uchraydi. A. chinnisozlik, alyuminiy, elektrometallurgiya sanoatida oʻtga chi-damli material sifatida ishlatiladi. Zabaykaleda, Oʻzbekistonda Zirabuloq-Ziyovuddin va Nurota togʻlarida keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andalusiya pastgekisligi

Andalusiya pastgekisligi — Ispaniyaning janubida, Atlantika okeani bilan Serra-Morena, Andalusiya togʻlari oraligʻida joylashgan pasttekislik. Asosan Gvadalkvivir daryosi havzasida. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi, yillik yogʻin 400 — 700 mm. Andalusiya pastgekisligida Oʻrta den-giz atrofiga xos butali chakalakzorlar bor. Bugʻdoy, makkajoʻxori, qand lavlagi yetishtiriladi; tokzor, bogʻ, zaytunzorlar koʻp. Yirik shaharlari: Sevilya, Kordova (Qurtuba), Kadis.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Andalusiya togʻlari

Andalusiya togʻlari (Kor-dilera-Betika) — Ispaniya janubidagi togʻlar tizimi. Uzunligi 630 km. Bal. 3478 m gacha (Mulasen togʻi), bu Pirenei yarim oroldagi eng baland nuqta. Togʻlar kristalli jinslar hamda ohaktoshlardan tashkil topgan. Karst hodisalari rivojlangan. Temir rudasi konlari topilgan. Togʻ yon bagʻirlarida dub va karagʻay oʻrmonlari bor, makvis changalzorlari bilan band boʻlgan toshloqlar koʻp. Sitrus planta-siyalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Andaman va Nikobar orollari

Andaman va Nikobar orollari (; ) — Hindistondagi ittifoqdosh hudud, 2 ta arxipelag (Andaman va Nikobar orollari)dan iborat. Bengaliya qoʻltigʻi bilan Andaman dengizi oraligʻida joylashgan. Maydoni 8,3 ming km². Aholisi 279 ming kishi (1991). Markazi — Port-Bler shahri Orollar suv osti togʻlarining choʻqqilari boʻlib, harakatdagi vulkanlar ham bor. Marjon riflari bilan oʻralgan. Balandligi 732 m gacha. Tropik musson oʻrmonlari bilan qoplangan. Aholisi yogʻoch kesish, tayyorlash, kokos palmasi oʻstirish, baliqchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar