MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oʻta xavfli manba

Oʻta xavfli manba (huquqda) — muayyan obʼyektlar (transport vositalari, kuchli taʼsir qiluvchi zaharlar, atom energiyasi, portlovchi moddalar, yuqori kuchlanishli elektr toki va h.k.)ni ishlatish va ulardan foydalanish bilan bogʻlkq faoliyat. Oʻta xavfli manbam.ning alohida xususiyatlari atrofdagilarga ortiq darajada zarar yetkazish ehtimolini vujudga keltiradi. Oʻta xavfli manbam. orqali yetkazilgan zarar sababchining aybidan qatʼi nazar qoplanishi kerak.
Oʻta yangi yulduzlar

Oʻta yangi yulduzlar —yorqinligi keskin oʻzgaruvchi (chaqnovchi) yulduzlar. Ularning chaqnashi portlash hisobiga yuz beradi. Portlash tufayli bunday yulduzlar ravshanligi bir necha kun davomida oʻnlab mln. marta ortadi. Portlash yuz bergandan keyin 2—3 hafta oʻtgach, yulduzlar oʻz ravshanligining maksimumiga erishganda ularning mutlaq yulduz kattaligi 11 dan to 19 gacha yetadi, soʻngra bir necha oy davomida yorqinligi 25—30-marta kamayadi. Chaqnash davomida Oʻta yangi yulduzlaryu. umumiy nurlanish energiyasi =1048— 104’ erg boʻladi. Fan nuqtai nazaridan yulduzlarning portlashi ular evolyutsiyasining oxirgi bosqichida vujudga keladigan muvozanatsizlikning oqibati deb qaraladi.

Galaktikada Oʻta yangi yulduzlaryu.ning chaqnashi bir necha yuz yilda 1—2-marta kuzatilishi mumkin. Astronomlar tomonidan Galaktikamizda ham bir necha Oʻta yangi yulduzlaryu.ning chaqnashi kuzatilgan. Bular ichida Savr yulduz turkumida 1054-yildan Xitoy astronomlari tomonidan kuzatilgan portlash eng quvvatli hisoblanadi. Bu yulduz bir necha kun davomida, hatto kunduzi ham koʻrinib turgan. 1572-yilda boshqa Oʻta yangi yulduzlaryu. daniyalik astronom Tixo Brage tomonidan Kassiopeya yulduz turkumida, 1604-yilda esa Kepler tomonidan Ilon Eltuvchi yulduz turkumida kuzatilgan.

Oʻta yangi yulduzlaryu. ravshanliklarining vaqt boʻyicha oʻzgarish tabiati va spektriga koʻra ikki turga boʻlinadi. Oʻta yangi yulduzlaryu.ning 1turi 2turiga nisbatan 5—10-marta ravshan boʻlib, ravshanlikning maksimumiga tez erishadi.

    

Astronomiya
Yoʻlbarsali Oʻtaganov

Yoʻlbarsali Hojimatovich Oʻtaganov (1942.19.10, Izboskan tumani) — yogʻoch oʻymakori, Oʻzbekiston xalq ustasi (1999). Hunarni amakisi usta Roʻzimuhammad Qalandarovdan oʻrgangan. Izboskan tuman qurilishyigʻuv boʻlinmasi (1970—81), Andijon tarixiy va madaniy yodgorliklarni taʼmirlash "Meʼmor" ustaxonasi (1981—84)da duradgor va yogʻoch oʻymakori ustasi; 1984-yildan Andijon "Rassom" ijodiy ishlab chiqarish ktida usta. Oʻ. darvoza, eshik, ustun, xontaxta, kursi, lavh kabilarni yogʻoch oʻymakorligida nafis naqshlar bilan jozibador bezadi; Andijondagi "Bogʻi Bobur" muzeyi (1993), Izboskan tuman hokimligi binosi (1996), Andijon aeroporti kutish zali (1996), Choʻlpon yodgorlik muzeyi (1997), Imom elBuxoriy yodgorlik majmui (1998), Toshkentdagi Xotira va qadrlash maydoni (1999)dagi oʻymakori darvoza va ustunlar va boshqalar 1992-yildan respublika va xorijdagi koʻrgazmalarda ishtirok etadi. U Kugay qishlogʻida yogʻoch oʻymakorligi maktabi tashkil qilgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq ustalari
Oʻtamish hoji

Oʻtamish hoji Mavlono Muhammad Doʻst oʻgʻli (16-asr) — tarixchi olim. Xiva xoni Elbarsxon saroyida mirzalik qilgan. U Xorazm va Oltin Oʻrdaning jan. hududlarida (Kaspiy dengizi va Quyi Volga boʻylari) koʻp marta sayohatda boʻlgan va tarixiy asar yozish uchun materiallar toʻplagan.

Oʻtamish hoji Mavlono Muhammad Doʻst oʻgʻli "Chingiznoma" asarini shayboniylardai Esh Sulton (1558-yilv.e.)ga bagʻishlagan boʻlib, bu asar 16-asr Xiva xonligida (turkiy tilda) yozilgan yagona adabiytarixiy yodgorlik hisoblanadi. Asar muqaddima va 9 bobdan iborat boʻlib, Chingizxon va chingiziylar (xususan, xoʻja avlodlari) tarixiga oid koʻplab tarixiy rivoyatlarni oʻzida toʻplaganligi hamda Oltin Oʻrda xonlari va oʻgʻlonlar (xonzodalar) faoliyati haqida nodir maʼlumotlar berishi bilan qimmatlidir. "Chingiznoma" asari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (^ 1552) da saqlanadi. Asar sharqshunos V.P.Yudin (1928— 83) tomonidan rus tiliga tarjima qilingan va keyinchalik u faksimilesi hamda tegishli izohlar bilan chop etilgan (Olmaota, 1992).

Manbalar 
 Chingizname (faksimile, perevod, transkripsiya, tekstologicheskiye primechaniya, issledovaniye V.P.Yudina), AlmaAta, 1992.
    
Tarixchilar
Oʻzbek tarixchilari
Shomurot Oʻtemurotov

Shomurot Oʻtemurotov (1929.1.6, Qoraqalpogʻiston, Taxtakoʻpir tumani) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). 1955-yildan Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida aktyor. Oʻ., asosan, komik rollar ustasi sifatida tanilgan. Sattor (J.Oymurzayev, "Ravshan"), Xon (Sh. Husayinov, "Aldarkoʻsa"), Elbrus (G. Xugayev, K.Pliyev, "Xotinimning eri"), Sudya (G.Gorin, "Oti oʻchsin"), Doshum (S.Xoʻjaniyozov, "Suymaganga suykanma") kabi obrazlarda aktyor mahorati namoyon boʻldi. Oʻtkir xarakterli hamda samimiy kulgi uygʻotuvchi rollar bilan bir qatorda chuqur dramatik obrazlari ("Kelin"da Darimbet, "Yaralangan yuraklar"da Sapar ota va boshqalar) bilan ham tanildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻtish davri iqtisodiyoti

Oʻtish davri iqtisodiyoti q. Bozor iqtisodiyotiga oʻtish.
Oʻtkazuvchi toʻqimalar

Oʻtkazuvchi toʻqimalar — oʻsimliklar poyasi (tanasi) boʻylab suv va unda erigan mineral moddalarni ildizdan yer ustki qismlarga va barglarda sintezlanadigan moddalarni oʻsimliklarning boshqa qismlariga oʻtkazuvchi toʻqimalar. Oʻtkazuvchi toʻqimalar har xil shakldagi choʻziq (prozenxima) hujayralardan tuzilgan. Oʻtkazuvchi toʻqimalar mexanik va parenxima toʻqima bilan birga yaxlit yoki bogʻlam boʻlib joylashadi. Oʻtkazuvchi toʻqimalar prokambiy va kambiylsh paydo boʻlib, oʻsimlikning barcha organlarini oʻzaro bogʻlaydigan butun sistemani hosil qiladi. Oʻtkazuvchi toʻqimalar ksilema va floemadan iborat. Ksilema boʻylab, asosan, suv va mineral moddalar, floemadan koʻpincha organik moddalar oʻtadi. Oʻtkazuvchi toʻqimalar faqat yogʻoch naychali oʻsimliklarda mavjud. Yoʻsinsimonlar va tuban oʻsimliklarda Oʻtkazuvchi toʻqimalar boʻlmaydi.

Botanika
Oʻtloq

Oʻtloq, oʻtzor — turli oʻt, koʻp yillik, tabiiy oʻsimlik aralashmalari, asosan, mezofil oʻtlar oʻsadigan maydonlar. Oʻ.lardan pichanzor va yaylovlar sifatida foydalaniladi. Oʻ.lar nam yerlarda, oʻtlar oʻsishi uchun qulay va boshqalar oʻsimlik turlari (daraxt va butalar) uchun noqulay boʻlgan sharoitda vujudga keladi. Oʻlarni inson faoliyati natijasida, mas, choʻllarni oʻzlashtirib (sugʻorib) ham barpo etish mumkin. Ular kelib chiqishi, yoshi, fitotseno. zi, oʻsimliklarning oʻsish sharoiti, hosili boʻyicha turlicha boʻladi. Maysazor va chim hosil boʻlish barcha Oʻ.larga xos. Materik, qayir hamda togʻ Oʻ.lari farqlanadi. Materik Oʻ.lar tekisliklarda joylashgan boʻlib, suvsiz (tekislik va qiyaliklarda faqat yogʻin suvlari hisobiga oʻsadigan) hamda yer osti suvi yuza boʻlgan pastlik Oʻ.larga ajraladi. Qayir Oʻ.lar tundradan choʻlgacha; oʻrmon va oʻrmonchoʻl zonalarida tarqalgan. Materik Oʻ.larga nisbatan turlituman va serhosil. T o gʻ Oʻ.lari nam va issiq iqlimli togʻli rayonlarda hamda oʻrmon mintaqasida (subalp va alp Oʻ.lari) tarqalgan. Subalp Oʻ. laridan serhosil pichanzor va yaylov sifatida foydalaniladi.

Oʻ.larning jahondagi umumiy maydoni taxminan 150—200 mln.ga. Oʻ.li katta maydonlar Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil mintaqasi (asosan, Rossiya va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari)da, shuningdek, Yangi Zelandiyada joylashgan. Oʻ.lardan tobora koʻproq foydalanilmoqda: ekma Oʻ.lar maydoni kengaytirilmoqda (oʻgʻitlar solinib, sugʻurilmoqda), bir oʻrimli Oʻ.lar ikki va koʻp oʻrimli Oʻ.larga va madaniy yayyaovlarga aylantirilmoqda.

Halima Otaboyeva.

    

Botanika
Oʻtloqi tuproqlar

Oʻtloqi tuproqlar - tuproq tipi; kapillyar namlanishga sabab boʻluvchi sathi yaqin (1–3 m) grunt suvlari taʼsirida hosil boʻladi. Bunday tuproqlarda namlik koʻpligi tufayli oʻsimliklar yaxshi oʻsadi; oʻsimlik qoldiqlarining aerob parchalanishi va tiklanish jarayoni suvli hamda unga yaqin gorizontlarning gleylanishiga sabab boʻladi. Oʻtloqi tuproqlarning choʻl zonasidagi, boʻz tuproq va baland togʻli mintaqlardagi tiplari farqlanadi. Choʻl zonasi hamda boʻz tuproq mintaqasidagi Oʻtloqi tuproqlar grunt suvlar rejimi va ularning paydo boʻlish sharoitiga qarab qayirallyuvial, allyuvial va saz (buloq)li boʻladi. Qayirallyuvial Oʻtloqi tuproqlar (chirindi qatlami 20—40 sm) Amudaryo va Sirdaryoning delta qismida hamda boshqa daryolar qayiridagi terrasalarda tarqalgan. Bu tuproqlar har yilgi yoki davriy boʻlib turadigan toshqin suvlardagi muallaq oqiziqlarning choʻkishidan hosil boʻladi. Allyuvial Oʻtloqi tuproqlar daryoning quyi qayir usti terrasalari va daryolarning hozirgi deltalarida tarqalgan boʻlib, daryo rejimidagi grunt suvlar taʼsirida boʻladi. Sazli Oʻtloqi tuproqlar (chirindi qatlami 30 sm) togʻlardan oqib tushuvchi daryo yoyilmalarining oʻrta va pereferik qismida, yoyilmalararo pastqamliklar, kamdankam togʻ yonbagʻirlaridagi qiyaliklarning quyi qismida, oqib chiqishi va koʻtarilishi qiyin saz rejimdagi grunt suvli rayonlarda tarqalgan. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik zonasida umumiy sugʻoriladigan maydonning 50% ga yaqinini Oʻtloqi tuproqlar tashkil etadi. Sugʻoriladigan Oʻtloqi tuproqlarda 1—2% chirindi, 0,08—0,15% ga yaqin azot, yetarli miqdora yalpi va harakatchan kaliy bor. Oʻtloqi tuproqlarda fosfor temir va alyuminiy oksidlari bilan tez birikib, fosforli oʻgʻitlar samaradorligini taʼminlaydi. Baland togʻli va boʻz tuproq mintaqasidagi Oʻtloqi tuproqlar odatda, shoʻrlanmagan, choʻl zonasidagilari esa turli darajada shoʻrlangan. Shoʻrlangan Oʻtloqi tuproqlarda drenaj asosida profilaktik shoʻr yuvish choralari qoʻllaniladi.

Xodimat Maxsudov.

Tuproqshunoslik
Oʻtror

Oʻtror, Turarband, Tarband, Oʻtrortepa (qozoqcha: Otyrar)  — qadimiy shahar xarobasi (miloddan avvalgi 1-asr – milodiy 16-asr). Janubiy Qozogʻistondagi Aris daryosining Sirdaryoga quyilish joyida. Oʻ. 3 qism (ark, shahriston, rabod)dan iborat boʻlib, burjlar bilan mustahkamlangan mudofaa devori va xandaqlar bilan oʻralgan. Oʻ.dan koʻchalar, hammom, turar joy binolari qoldiqlari, uyroʻzgʻor, zargarlik buyumlari, kamon oʻqlari va boshqalar topilgan. Moʻgʻullar istilosiga qadar Xorazmshohlar davlatining savdo va hunarmandchilik shaharlaridan biri boʻlgan. 

Oʻtrormudofaasidan soʻng moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. Oq Oʻrda xonlari uni 14-asr da tiklaganlar. Bu davrda masjid, madrasa, xonaqoh qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida muhim harbiy shahar, qalʼa boʻlgan. Bu davrda Yevropadan Osiyoga boradigan yangi savdo yoʻli vujudga kelgan; u Volga sohillaridan Uraldagi Saroychik shahri orqali Koʻhna Urganch, Oʻ. va Olmaliqqa borgan. Bu yoʻldan musulmon savdogarlari ham, yevropalik tijoratchilar ham foydalanishgan. Oʻ.dan koʻplab allomalar yetishib chiqqan; shahar obodligi, chiroyi bilan nom chiqargan. 16-asrdagi oʻzaro ichki nizolar paytida huvillab qolgan.

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qozogʻiston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Oʻtror mudofaasi

Oʻtror mudofaasi — moʻgʻullar istilosi davrida Xorazmshohlar davlatiga qarashli Oʻtror shahrini qahramonona mudofaa qilinishi (1219-yil sentabr — 1220-yil mart). Muhammad xorazmshohning Oʻtrordagi noibi Inolchiq tomonidan moʻgʻul savdogarlarining oʻldirilishi va mol-mulklarining musodara etilishi (1218-yil) Oʻrta Osiyoga istilochilik yurishini boshlash uchun Chingizxonga bahona boʻlgan. 1219-yil sentabrda moʻgʻullar shaharni qamal qilishga kirishganlar. Inolchiq ixtiyorida shahar mudofaasi uchun 20 ming kishilik qoʻshin bor edi. Shuningdek, Muhammad xorazmshoh Oʻtrorga Qoracha hojib boshliq 10 ming askarni koʻmak uchun joʻnatgan edi. Shaharni osonlik bilan egallash mushkulligini fahmlagan Chingizxon oʻgʻillari Chigʻatoy va Oʻqtoy boshchiligidagi qoʻshinlarining bir qismini qoldirgan. Shundan soʻng lashkarining asosiy kuchlarini 3 qismga boʻlgan: birini u katta oʻgʻli Joʻjixon boshchiligida Oʻtrordan shimolidagi Jand va Barchinligʻkentni boʻysundirishga yuborgan, ikkinchisini — Uloq noʻyon va Suketu cherbi boshchiligida Oʻtrordan janubidagi Banokat bilan Xoʻjandni bosib olishga joʻnatgan. Oʻzi esa kichik oʻgʻli Tuli va mashhur Jebe noʻyon va Subutoy bahodirlar bilan Buxoroga qarab yurgan. Manbalarga koʻra, Oʻtror qamali 5 oy davom etgan. Moʻgʻullar shaharga oqib kiruvchi ariqlarni koʻmib tashlashgan, manjaniqlardan shaharga qarata tosh va yonuvchi moddalar irgʻitganlar, qoʻrgʻon atrofidagi xandaqlar tuproq hamda shox-shabbalar bilan toʻldirilgan, devorlar ostidan lahimlar qazilgan, tevarakatrofdagi dovdaraxtlar kesilib, uzun, ulama qamal shotulari yasalgan.

Oʻtror mudofaasi davrida nafaqat qamaldagilar, balki moʻgʻullar ham katta talafot koʻrishgan. Qamaldagilarning safi kundan kun siyraklashib, oziq-ovqat tanqisligi kuchaygan. Oʻtror mudofaasining eng ogʻir paytida Qoracha hojib shaharni moʻgʻullarga topshirishni taklif qilgan, ammo Inolchiq bu taklifni rad etgan. Shunda Qoracha hojib oʻziga qarashli 10 ming askari bilan Soʻfiyxon (Soʻfixona) darvozasidan chiqib moʻgʻullarga taslim boʻlgan. Biroq xiyonatkorlikni moʻgʻullar ham kechirishmagan, ular Qoracha hojib va uning askarlarini qatl etishgan. Moʻgʻul qoʻshini manjaniq va arrodalar yordamida shahar devorlaridan raxnalar ochib ichkariga yopirilib kirgan. Inolchiq 20 ming askari bilan shahar ichidagi mustahkam qalʼaga kirib olib, yana 1 oy davomida son jihatdan oʻzidan bir necha yuz barobar ortiq gʻanim bilan qahramonona jang qilgan. Chigʻatoy Inolchiqni tiriklayin ushlashni buyurgan. Chigʻatoy va Oʻqtoy uni qoʻlga olib Samarqandga Chingizxon huzuriga keltirganlar. Oʻtror mudofaasi rahbari beshafqat qatl etilgan.
Oʻxshatish

Oʻxshatish — q. Istiora, Metonimiya, Sinekdoxa.
Oʻchoq (maʼnolari)

Oʻchoq:

 Oʻchoq — olov yoqish, uni saqlash va ovqat pishirish uchun moʻljallangan, ustiga qozon oʻrnatiladigan uch tomoni yopiq qurilma.
 Oʻchoq (yulduz) (lot.) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi eng yorqin yulduz (nomi shundan).
Oʻchoq (yulduz)

Oʻchoq (lot.) — osmon gumbazining Janubiy yarim sharidagi eng yorqin yulduz (nomi shundan). Koʻrinadigan (vizual) yulduz kattaligi 3,9. Oʻzbekiston hududida kuzda yaxshi koʻrinadi.

OʻSH — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining shahar, viloyat markazi. Qirgʻizistonda Bishkek shahridan keyin 2sanoat markazi. Oqbura daryosi Olay tizmasidan Fargʻona vodiysiga oqib chiqadigan joyda. Transport yoʻli stansiyasi. Bishkek, Xorugʻ, Andijon, Qizilqiya shahri lari oʻrtasidagi avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 208,5 ming kishi (1999). Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlaridan biri. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, miloddan avvalgi 4—3-asrlarda vujudga kelgan. 9— 10-asrlarda Oʻ. Somoniylar davlati tarkibida boʻlib, kattaligi jihatidan Fargʻona vodiysida 3shahar hisoblangan. Bu davrda shahar shahriston, ark, rabotdan iborat boʻlgan. Hokim saroyi va devonxona ark ichida joylashgan. Oʻ. atrofi baland qalʼa devori bilan oʻralib, uning chekkasi Sulaymon togʻigacha yetgan. Shaharning 3 ta darvozasi boʻlgan: Koʻh, Ob, Mugʻkada. Jome masjidi bozor hududida joylashgan. Oʻ orqali Movarounnahrdan Xitoy va Hindistonga savdo yoʻli oʻtgan. 10 — 12-asrlarda Qoraxoniylar davlati tarkibiga kirgan. 13-asrda moʻgʻullar istilosi natijasida xarobaga aylangan va 14-asrga kelib Amir Temur tomonidan qayta tiklandi. Oʻ. toʻgʻrisida "Boburnoma" kitobida ham maʼlumotlar berilgan. 18-asr da Oʻ. Qoʻqon xonligi tarkibida boʻldi va ilgarigidek muhim savdo markazi boʻlib qoldi. 1876-yil xonlik barham topgach, Rossiyaning Oʻrta Osiyo mustamlakasi tarkibida boʻlib keldi.

Shaharda viloyat sanoat mahsulotining 1/3 qismi ishlab chiqariladi. Yetakchi sanoat tarmogʻi — yengil sanoat. Oʻrta Osiyoda eng yirik toʻqimachilik ktlaridan biri, ipakchilik kti, paxta tozalash zavodi, tikuvchilik, poyabzal fabrikasi bor. Oziqovqat sanoati tarmoqlari rivojlangan (non mahsulotlari, goʻshtkonserva, sut, mevasabzavot, meva vinosi ktlari, araq zavodi bor). Mashinasozlik va metallsozlik sanoati (nasos, avtomobil taʼmirlash) korxonalari ishlab turibdi. Qurilish materiallari kti, asfaltbeton, temirbeton buyumlari, gʻisht zdlari, mebel fabrikasi bor. Issiqlik elektr markazi faoliyat koʻrsatadi. Aeroport, turistik baza ishlab turibdi. Oʻ. da pedagogika instituti, telemarkaz, oʻzbek akademik drama teatri, tarixmadaniyat muzeyqoʻriqxonasi mavjud. Oʻ. — Bishkek, Oʻ. — Xorugʻ avtomagistrallari qurilgan. Shahar hududida 30 ga yaqin tarix va madaniyat yodgorliklari joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan: Yusuf Boyxoʻja oʻgʻli masjidi (20-asr boshlari), Asaf ibn Burxiya maqbarasi (17 — 18 a.lar) va boshqalar saqlanib qolgan.

 

Yulduzlar
Oʻyuvchi ishqorlar

Oʻyuvchi ishqorlar - ishqoriy metallarning suvda yaxshi eriydigan gidroksidlari. Mas, oʻyuvchi natriy NaON, oʻyuvchi kaliy KON. Koʻpgina materiallarni, shilliq parda va terini oʻyish xossasiga ega ("oʻyuvchi" nomi shundan). Sanoatning turli sohalarida qoʻllanadi (yana qarang Ishqorlar). UQ — 1) arava, mashina va mexanizmlarning aylanuvchi qismlarini tutib turadigan detali. Foydali burovchi momentni uzatmaydi. Oʻ.ning aylanuvchi va qoʻzgʻalmas xillari boʻladi; 2) nuqta vaziyatini, yoʻnalishini, sanoq boshini koʻrsatadigan va masshtab birligida olingan toʻgʻri chiziq (koordinata oʻqi); uning ustida yotgan nuqtaning vaziyatini belgilaydi; 3) simmetriya oʻqi (qarang Simmetriya); 4) qattiq jism (mas, giroskop)nmt qoʻzgʻalmas nuqtadan oʻtuvchi oʻqi (oniy aylanish oʻqi); jism shu Oʻ. atrofida burilganda bir vaziyatdan shunga cheksiz yaqin vaziyatga siljiydi; 5) Yerning sutkalik harakati yuz beradigan toʻgʻri chiziq (Yerning aylanish Oʻ.i). Yer markazi orqali yer sirtini geogrik, qutblari kesib oʻtadi. Yerning aylanish Oʻ.iga parallel ravishda osmon gumbazi markazidan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq olam oʻqi deb ataladi; 6) materiallar qarshiligida egiladigan balkaning koʻndalang kesimidagi chiziq (neytral Oʻ.); uning nuqtalarida balka oʻqiga parallel boʻlgan normal kuchlanishlar nolga teng boʻladi; 7) harbiy qurollar, ov va sport qurollari (miltiq, pulemyot, toʻpponcha va boshqalar) ning jangovar patroni kallagi (bosh qismi). Oddiy va maxsus (iz qoldiruvchi, zirhteshar, yondiruvchi, signal beruvchi va h.k.) turlari bor. Oddiy Oʻ. qobiq, oʻzak, qoʻrgʻoshin gʻilofdan iborat. Iz qoldiruvchi, yondiruvchi va signal beruvchi Oʻ.larda gʻilof ichiga maxsus moddalar toʻldiriladi. Kalibri (oʻlchami) boʻyicha kichik (6,5 mm), normal (7,5—7,69 mm) va katta (12,7–15 mm) kalibrli turlarga boʻlinadi.

Kimyo
Ishqorlar
Oʻq (maʼnolari)

Oʻq:
 Oʻq - * Miltiq o'qi
 Sonlar o'qi
 Oʻq (yulduz turkumi) (lot.) (astronomiyada) — osmonning Shim.
Oʻq (yulduz turkumi)

Oʻq (lot. ) (astronomiyada) — osmonning Shimoliy yarim sharida Tulki, Gerkules, Burgut va Delfin yulduz turkumlari orasidagi kichik yulduz turkumi; eng ravshan yulduz 3,5 va 3,8 yulduz kattaligida. Oʻzbekiston hududida koʻrinadi.

Yulduz turkumlari
Oʻq-yoy (zargarlik)

"OʻQ-YOY" — zargarlik buyumi; Xorazm ayollarining bosh kiyimining ensa (gardon) qismiga mustahkamlanadigan taqinchogʻi. Taqyatuzi, osmatuzi va yarimtirnoq kabilar bilan birgalikda ansambl hosil qiladi. Taqinchoq shakli "oʻqyoy"ni eslatadi (nomi shundan). Toʻgʻri toʻrtburchakli tepa va yoysimon (kamalak) shakldagi quyi qismdan iborat. Tepa qismi atrofi feruza koʻzlar bilan hoshiyalanib, yuzasiga simkori usulida yelpigʻichsimon bezaklar ishlanadi, baʼzan bezaksiz ham boʻladi; uning yuqori qismi oʻrtasiga ukpar uchun naycha ishlanib, naychaning ostiga oʻqning uchini eslatuvchi uchburchak — tumor shakli osiladi (u ham ziynatlangan). Yoysimon quyi qismi yuzasi 3 qator feruza koʻzlar qadab bezatilgan, uning quyi qismiga marjon hamda yaproqchalardan tuzilgan hashamdor shokilalar osilgan. 19-asr oxiridan urfdan qola boshlagach, koʻkrakka ham taqilgan.

Zargarlik
Kiyim
Oʻqilon

Oʻqilon () — suvilonlar oilasiga mansub ilon. Gavdasi ingichka, uz. 90 sm gacha. Tanasining orqa tomonida 4 ta boʻylama qoramtir yoʻli bor. Tangachalari silliq. Zahar soluvchi tishlari yuqori jagʻ suyagining keyingi qismida. Markaziy va Gʻarbiy Osiyoda, jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo va Sharqiy Zakavkazyeda tarqalgan. Choʻl va chala choʻllarda yashaydi; togʻlarda ham uchraydi. Juda tez ("oʻqdek") harakat qiladi (nomi shundan). Asosan, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Chaqqon, oʻljasini bir necha sekundda oʻldiradi. Urgʻochisi iyun— iyulda 2—6 ta tuxum qoʻyadi. Chaqishi odam uchun xavfli emas; chunki Oʻ. ogʻiz boʻshligʻining keyingi qismida joylashgan zahar tishidan foydalanolmaydi.

 

Hayvonlar
Oʻqituvchi (nashriyot)

"Oʻqituvchi" ilmiy-uslubiy nashriyot markazi (avvalgi nomlari: "Oʻqituvchi" nashriyot-matbaa ijodiy uyi) — Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi tizimidagi muassasa. „Oʻquvpeddavnashr“ nomi bilan 1936-yil tashkil qilingan (1950—59 yillarda yana shu nom bilan atalgan). 1941—49 yillarda Oʻzbekiston davlat birlashgan nashriyoti tarkibida boʻlgan. 1960-yildan Oʻzbekiston „Oʻrta va oliy maktab“ nashriyoti, 1964-yildan „Oʻqituvchi“ deb nomlangan. 2004-yil „Oʻqituvchi“ nashriyoti va Toshkent kitobjurnal fabrikasi negizida „Oʻqituvchi“ NMIU. tashkil etildi. Uning asosiy faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining barcha turdagi umumtaʼlim maktablari, akademik litseylar, kasb-hunar kollejlari oʻquvchi va oʻqituvchilariga, shuningdek, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari talabalariga, maktabgacha tarbiya muassasalari xodimlariga, ota-onalarga moʻljallangan adabiyotlar — darsliklar, oʻquv qoʻllanmalari, metodik adabiyotlar, turli xil lugʻat va maʼlumotnomalar, bolalar uchun turli adabiyotlar nashr etishdan iboratdir. „Oʻqituvchi“ NMIU.da 2004-yilda oʻrta umumiy taʼlim maktablari uchun 100 nomda 4 mln. 117 ming nusxa va oliy oʻquv yurtlari hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejlari uchun 51 nomda 834 ming nusxa darslik va oʻquv qoʻllanmalari chop etildi.

Havolalar 
 „Oʻqituvchi“ NMIU sahifasi

Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Oʻqtoyxon

Oʻqtoyxon, Oʻqtoy qoon, Oʻgedey, O'gedey (1186–1241.11.7) – Moʻgʻullar davlati ulugʻ xoni (1229–1241.11.7); Chingizxonning 1-xotini, yaʼni qoʻngʻirot urugʻining koʻzga koʻringan vakili Day noʻyon qizi Boʻrta Fujindan tugʻilgan 3-oʻgʻil. Moʻgʻullar tomonidan 1219–20 yillarda Movarounnahrning zabt etilishida faollik koʻrsatgan (qarang Urganch mudofaasi). Chingizxon hayotligida Oʻ.ni taxt vorisi deb eʼlon qilgan. Chingizxon oʻlimidan 2 yil oʻtgach, 1229-yilda Joʻjixon oʻgʻlonlari, Chigʻatoy va Tulixon farzandlari hamda Bilgaday noʻyon va Ilchidoy noʻyon singari arkoni davlat ishtirokida chaqirilgan buyuk qurultoyda Oʻ. ulugʻ qoon (bosh hukmdor) etib saylangan. Oʻ hukmronligi davrida Shimoliy Xitoy butunlay moʻgʻullar qoʻl ostiga oʻtgan va qoon Maxmud Yalavochga bu yurtni boshqarishni topshirgan. Oʻ. Xitoyni zabt etib qaytgach, 1235-yil Joʻjixonning toʻngʻich oʻgʻli Botuxon boshliq chingiziy xonzodalarni Dashti Qipchoq, Bulgʻor, Rus, Alaniya, Mojariston, Cherkes, Boshqird va boshqalar ellarni bosib olish uchun yuborgan. Ushbu harbiy yurishlar 1240-yilning iyunigacha davom etgan. Bu davrda Qoraqurumni obod qilish ishlari amalga oshirilgan. Xitoydan keltirilgan ustalar va naqqoshlar yordamida koʻrkam koʻshklar, binolar quriladi. Xitoydan Qoraqurumgacha boʻlgan masofada bir-biridan uzoqligi taxminan 30km dan iborat 37 yomxona bunyod etilgan. Moʻgʻullarning yurishi vaqtida vayronaga aylangan Hirot shahrini qayta tiklashga muvaffaq boʻlingan, aholi roʻyxatga olingan. Moʻgʻulistonning bir qismi, Jungʻoriya va Xitoyning bir qismi Oʻ. tasarrufida boʻlgan. Ayshu-ishratga berilish, haddan tashqari koʻp sharob ichish oqibatida Oʻ. 1241-yilning 11-iyulida vafot etgan. Taxt maʼlum muddatga uning bevasi Turakina xotun qoʻliga oʻtgan.

Adabiyotlar 
 RashidadDin, Sbornik letopisey, t. 2 [perevod s persidskogo Yu.P.Verxovskogo], M. — L., 1960; Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Kishilar
Mongoliya
Osiyo tarixi
1186-yilda tugʻilganlar
1241-yilda vafot etganlar
11-iyulda vafot etganlar