MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oʻrxon Maxmudov

Oʻrxon Sirojiddinovich Maxmudov (1927.16.9, Toshkent) — infeksionist-pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), tibbiyot fanlari doktori (1966), professor (1968). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1948), Qashqadaryo viloyati Gʻuzor tuman kasalxonasida ordinator va bosh vrach (1948—51), xdrbiy vrach (1951—56), Toshkent tibbiyot akademiyasi bolalar infeksion kasalliklari kafedrasining klinik ordinatori (1956—57), assistenti (1957—63), dotsenti (1963—67), professor (1968), mudiri (1969-72), ayni vaqtda ilmiy ishlar boʻyicha prorektor (1968—71), rektori (1984—87). 1972-yildan Oʻrta Osiyo (hozirgi Toshkent) Tibbiyot pediatriya institutining ilmiy ishlar boʻyicha prorektori, bolalar infeksion kasalliklari kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Pediatriya ilmiy tadqiqot instituta direktori (1976—83; 1990—97), Pediatriya ilmiy tadqiqot instituta bolalar ichak infeksiyasi boʻlimi rahbari (1997-yildan). UzR Sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari (1983). Asosiy ilmiy ishlari bolalarda uchraydigan infeksion kasalliklar, ularning davosi va oldini olishga oid. M. Oʻzbekistonning issiq iqlimida bolalarda uchraydigan ich terlama (qorin tifi) va paratif kasalliklarining alohida belgilarini oʻrganib, amaliyotga regidratsiya terapiyasining ratsional sxemasini tatbiq etdi. Idarajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2002). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1996).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oliya Mahmudova

Oliya Teshayevna Mahmudova (1939.30.9, Buxoro) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Jondor tumanidagi 3maktabda mat. va chizmachilik fani oʻqituvchisi. Mahmudova darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida, texnika vositalaridan unumli foydalangan holda oʻtadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Mahmudtogʻ

Mahmudtogʻ — Samarqand viloyatidagi togʻ. Zirabuloq togʻlari tarkibiga kiradi. Uz. 10 km, eni 4 km. Eng baland joyi 962 m. Janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Yon bagʻirlari keskin koʻtarilgan. Suvayirgʻich qismi yassiroq, kam parchalangan. Togʻlar asosini yuqori paleozoy davrining metamorflashgan ohaktosh, slanets va intruziv granitlari tashkil etadi. Yon bagʻirlari kuchli parchalangan, ayniksa, slanets va ohaktoshlar kuchli nurashi natijasida quruq soylar paydo boʻlgan. Oddiy boʻz tuproklarda efemerlardan kattabosh, yettiboʻgʻin, rang, qoʻngarbosh, shuningdek, kaklikoʻt, mayda tikanli bodom va boshqa oʻsadi. Mahmudtogʻdan yaylov sifatida foydalaniladi (mahsuldorligi gektarga 1—2 s).

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Mahram

Mahram (arab. — qarindosh) — shariatda oʻzaro nikoh man etilgan va eng yaqin qarindoshlik aloqasida boʻlgan erkak yoki ayol. Shaxsning eri yoki xotini, asosan, Mahram (tan Mahram) hisoblangan. Ayol kishi yuzi ochiq holda koʻrinishi mumkin boʻlgan yaqin erkak qarindoshlar shariatga koʻra, ayolning eri (tan M), otasi, oʻgʻillari, aka-uka, amaki, buva, togʻa, qaynatasi. Mahram, undan yiroq erkak qarindoshlar va yot erkaklar nomaxram hisoblanadi. Odatda, ayol kishi Mahramdan yuzini berkitmagan, ammo nikohdagi ayol erining boshqa qarindoshlaridan (qaynata qaynana va erining ruxsati bilan) qochmasligi mumkin hisoblangan. Er yoki xotin ajrashib ketsa yoki ulardan biri oʻlsa, oʻsha vaqtdan eʼtiboran ular bir-biriga nomahram hisoblangan. Ayol kishi oʻlsa uni qabrga nomaxram kishilar qoʻya olmay, balki oʻgʻil yo aka-uka, togʻa yoki marhum tiriklik vaqtida vasiyat qilingan kishi (goʻri Mahram) qoʻygan.

Mahramlik bilan bogʻliq boʻlgan koʻpgina rasmrusum va qoidalar hozirda yoʻqolib ketgan. Shuningdek, "Mahram" sirdosh, sidqidildan xizmat qiluvchi xizmatkor maʼnolarida ham ishlatiladi.

Manbalar
Mahsulot

Mahsulot — iqtisodiy faoliyatning ashyolar va xizmatlarda mujassam etilgan natijasi. Uning moddiy-buyum shakli moddiy M. koʻrinishiga ega. Maʼnaviyat sohasida gʻoya, ixtiro va kashfiyotlar, yangi texnologiyalar, ilmiy tadqiqot natijalari va tajriba-konstruktorlik ishlanmalari, informatsion M.lar, adabiyot va sanʼat asarlari — intellektual M.lar yaratiladi.

Xizmat koʻrsatish sohasida yaratiladigan va moddiy koʻrinishga ega boʻlmagan M.ahsulotlarlar, odatda, moddiy-ashyo shakliga ega boʻlmaydi. Oʻziga xos xususiyati shundaki, uning foydali samarasini xizmatni yaratish, koʻrsatish jarayonlaridan ajratib boʻlmaydi. Masalan, vrachlar, oʻqituvchilar xizmati M. oraliq va pirovard M.larga boʻlinadi. Oraliq M. — ishlab chikaruvchilardan ishlab chiqaruvchilarga sotiladigan M. boʻlib, ishlab chiqarishning keyingi bosqichlarida foydalanilishi bilan lirovard M.dan farq qiladi. Mamlakatda bir yil davomida ishlab chiqarilgan va yalpi qiymati bozor narxlarida hisoblanganjami milliy iqtisodiyetning pirovard M.i yalpi ichki mahsulot (YAIM) ni tashkil qiladi.

Manbalar
Mahsulot sifati

Mahsulot sifati - mahsulot xususiyatlari majmui, uning jamiyat va shaxs ehtiyojlarini qondirish darajasi bilan belgilanadi. Mahsulot sifatini yaxshilash ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va tovar raqobatbardoshligini taʼminlashning muhim sharti (yana q. Tovar sifati).

Manbalar
Najib Mahfuz

Najib Mahfuz (1911.11.12, Qohira) — arab yozuvchisi (Misr). Qohira universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1934). "Bemaʼni shivirshivir" (1936) novellalar toʻplami jamiyatdagi boylik va qashshoqlik oʻrtasidagi ziddiyat haqida. Romantiktarixiy romanlarini ("Taqdir oʻyini", 1939; "Radobis", 1943; "Fiv kurashi", 1944) yozgach, M.N. yana ijtimoiy mavzuga murojaat qilgan. "Yangi Qohira" (1945) romanida Ikkinchi jahon urushidan avvalgi Misr yoshlarining hayoti aks ettirilgan. "Xon al-Xaliliy" (1946), "Midak tor koʻchasi" (1947), "Avvali va nihoyasi" (1949) romanlarida 1919-yil dagi inglizlarga qarshi qoʻzgʻolondan Ikkinchi jahon urushi tugaguncha boʻlgan davrdagi Misr jamiyati turli tabaqalari hayoti panoramasi chizilgan. M. N.ning 1956—57 yillarda nashr etilgan, eski Qohiraning dahalari nomi bilan atalgan mashhur romanlari — "Bayn alkasrayn", "Kasr ash-Shouk" va "as-Sukkariya" 20-asrning 1-yarmidagi Misr oilalari hayoti haqida. "Nil ustidagi safsata" va "Miramor pansionat" (1966), "Yomgʻir ostidagi sevgi" (1975) romanlarida Misrdagi 1952-yildagi inqilob va undan keyin yuzaga kelgan muammolar tasvirlangan. "Oʻgʻri va it" (1961) romani hamda "Ilohiy dunyo" (1963), "Badnom xonadon" (1965), "Qora mushuk qovoqxonasi" (1968), "Shiypon ostida" (1969) novellalar toʻplamlari muallifi. M. N.ning koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan yoki sahnalashtirilgan. Asarlaridan parchalar oʻzbek tilida eʼlon qilingan. Nobel mukofoti laureati (1988). Ly.:Tashmuhamedova G. A., Ranniye sotsialno-bitovie romani Nagiba Maxfuza, T., 1970.

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Mahcha

Mahcha, mohcha — Sharq xalqlari harbiy qoʻshinlarida tug uchidagi yarim oy shakli; oltin yoki kumushdan ishlangan.

Manbalar
Mahshar

Mahshar (arab. — toʻplanish, yigʻilish joyi) — sunniylikdagi oxirat va shialikdagi maʼod aqidasi bilan bogʻliq tasavvur. Islom anʼanasida dunyo tugagach (qarang Oxirat), insonlar tirilib, oʻrnidan turib (qarang Qiyomat) toʻplanadigan va soʻroq qilinadigan kun, deb tasavvur etiladi. Shundan M. kuny oxirat kuni yoki qiyomat kuni mazmunida tushuniladi.

Manbalar
Mbabane

Mbabane — Esvatini poytaxti. Xoxo okrugining maʼmuriy markazi. Mamlakatning shimoli-gʻarbida, Ndimba togʻlari etagida, 1150 m balandlikda joylashgan. Aholisi 40 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iyulning oʻrtacha temperaturasi 12°, yanvarniki 24°. Yillik yogʻin oʻrtacha 1400 mm. Avtomobil yoʻli orqali Maputu (Mozambik) porti bilan boglangan. Metallsozlik, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Mbabane yaqinidan asbest qazib olinadi. Universitet, kutubxona bor. Shaharga 17-asrning oxiri — 18-asrning boshlarida asos solingan. 1903—68 yillar Svazilend Birlashgan Qirollik protektoratining maʼmuriy markazi.

Manbalar

Havolalar 

Esvatini
Thabo Mbeki

Mbeki Tabo Mvuyelua (1942.9.6, Sharqiy Kap viloyatining Idutiva qishlogʻi) — Janubiy Afrika Respublikasi davlat arbobi. Buyuk Britaniyadagi Susseks universitetining iqtisodiyot fakultetini tugatgan (1966). 1967-yildan Afrika milliy kongressi (AMK) xodimi, 1971-yildan Lusakadagi AMK Inqilobiy qoʻmita kotibi yordamchisi, 1975-yil AMK Milliy ijroiya qoʻmitasi aʼzosi, 1976-yildan AMKning Nigeriyadagi vakili, 1978-yildan AMK prezidentining siyosiy ishlar boʻyicha kotibi, axborot departamenti direktori, AMK raisi oʻrinbosari, AMK prezidenti, 1994-yildan JAR vitse-prezidenti, 1999-yil iyundan prezidenti.

Manbalar

Havolalar 

Yashayotgan insonlar
Mbuji-mayi

Mbuji-mayi (1966-yilgacha Bakvanga) — Kongo Demokratik Respublikasining jan. qismidagi shahar, Bushimaye daryosining Sankuru daryosiga quyilish joyida. Sharqiy Kasai viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 1 mln. kishi chamasida (2000). Avtomobil yoʻllari tuguni. Dunyoda texnik olmoslar olishning eng yirik markazlaridan. Oziqovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar 

Shaharlar
Mvanda

Mvanda, Moanda — Gabon dagi dunyoda eng katta marganets koni, Yuqori Ogave yaqinida. Ruda 1962-yildan qazib olinmoqda. Kelib chiqishi choʻkindi. Aniqlangan zaxirasi 400 mln. t chamasida. Tarkibidagi Mp 50% gacha. Asosiy koni Mvanda aholi punktida. Yiliga 2 mln.t dan ziyod ruda qazib olinadi.

Manbalar
Mvanza

Mvanza — Tanzaniyadagi shahar, Viktoriya koʻli sohilida. Mvanza viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 223 ming kishidan ziyod. Savdo-transport tuguni va qishloq xoʻjaligi (paxta, tamaki, kofe, qoramol) hamda konchilik (oltin) rayonining sanoat markazi. Mvanza orqali Dorussalom shahri va Tanganika koʻli sohilidagi Kigoma porti bilan bogʻlangan. Toʻqimachilik, oziqovqat (un tortish), koʻn-poyabzal sanoati korxonalari, konteyner, qurilish materiallari, oyna, qishloq xoʻjaligi va irrigatsiya jihozlari va boshqa ishlab chiqaruvchi zavodlar mavjud.

Manbalar
Mveru

Mveru — Afrikadagi koʻl, Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasi chegarasida, 917 m balandlikda joylashgan. Maydoni 5,2 ming km², uz. 130 km, eni 40 km gacha. Chuq. 9–15 m. Koʻlga Luapula daryosi quyilib, Lovua daryosi oqib chiqadi. Baliqqa boy (70 dan ortiqturi bor). Kema qatnaydi. Kilva, Pveto pristanlari bor. Mveru-Vantipa milliy bogʻi tashkil etilgan.

Manbalar
Mebel sanoati

Mebel sanoati - yogocheozlik sanoatining yetakchi tarmogʻi. Xonadonlar va jamoat binolari uchun mebel ishlab chiqaradi. Oʻzbekistonda mebel sanoat usulida ishlab chikarila bosh-. lagunga qadar uy-roʻzgʻor buyumlari (xontaxta, kursi, jovon, sandiq va boshqalar) kustar va yarim kustar korxonalarda tayyorlangan. Mebel sanoatining dastlabki mahsulotlari — turar joy va jamoat bi-nolari uchun mebel ishlab chiqarish 1922-yildan boshlandi. Uyroʻzgʻor va jamoat ehtiyojlari uchun mebellar ishlab chiqarish urushdan keyingi yshtlarda birmuncha rivoj topdi. 50-yillar oxirida respublikada turli vazirlik va idoralar ixtiyerida boʻlgan 3 fabrika, bir necha sexlar ishladi. Hunarmandchilik artellari va yirik mebel sexlari negizida Toshkent, Samarqand, Namangan, Andijon shaharlarida mebel fabrikalari barpo qilindi. 1977-yil Oʻzbekiston mebel va yogʻochsozlik sanoati vazirligi tashkil etildi. 1988-yil respublikadagi barcha Mebel sanoati korxonalarini boshqaradigan "Oʻzbekmebel" birlashmasi tashkil etildi. 1991-yil shu birlashma negizida "Oʻzbekmebel" ijara korxonalari uyushmasi tuzidsi. 1993-yil yanvarda uyushma "Oʻzbekmebel" davlat-aksiyadorlik kompaniyasiga aylantirildi. Tarmoqdagi eng yirik korxonalar: "Toshkent" mebel birlashmasi, "Mirobod" birlashmasi (1953), Samarqand mebel birlashmasi (1954), "Namangan" mebel birlashmasi (1956), "Mebel" birlashmasi (1959), "Fargʻona mebel" birlashmasi (1960), Olmaliq mebel kombinati (1961), "Yangiyoʻlmebel" shirkati (1963), Quva mebel kombinati (1967), Sergeli mebel birlashmasi (1974), Olmazor yumshoq mebellar fabrikasi (1989), Andijon mebel kombinati (1991-yil qayta qurilgan). 1994-yilda Jizzax va Rishton mebel fabrikalari ishga tushirildi. Tarmoqni rivojlantirish korxonalarni zamonaviy uskunalar bilan qayta jihozlash va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish, korxonalarning eksport imkoniyatlarini oshirish, xorijiy firmalar bilan qoʻshma korxonalar tashkil etish hamda iqtisodiy hamkorlikni yoʻlga qoʻyish yoʻnalishlarida olib borilmoqda. "YevroOʻz" Oʻzbekiston — Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi (1993, aprel). Oʻzbekistonda tayyorlangan mebellar eksporti yoʻlga qoʻyildi.

Mebel sanoati har xil mebel yigʻmalari (mehmonxona, oshxona, kabinet, yotoqxonalar mebellari, maktab, tibbiyot, lab. mebellari), milliy mebel (xontaxta, sandiq va boshqalar) namunalarini, hashamatli mebellar yigʻmalarini ishlab chiqarishni oʻzlashtirgan (qarang "Fayz" xolding kompaniyasi).

Manbalar
Meva

Meva (fruct) — yottiq urugʻli oʻsimliklarning urugʻli organi; odatda, urugʻlanish natijasida hosil boʻladi. Ammo, partenogenez yoʻli bilan koʻpayadigan oʻsimliklar mevasi (partenokarp meva) urugʻlanishsiz yuzaga keladi va urugʻsiz boʻladi. Mevalarning shakli, kattaligi va rangi har xil. Meva bitta tugunchadan hosil boʻlsa (oʻrik, gilos, olcha, mosh, jagʻjagʻ va boshqalar) oddiy yoki asl meva, bir guldagi bir necha tugunchadan yuzaga kelsa (malina, maymunjon, ayiqtovon va boshqalar) murakkab meva, tuguncha va guldagi boshqa qismlarning ishtirokida shakllanadigan boʻlsa (qulupnay, tut, olma va boshqalar) soxta meva deb ataladi.

Meva 3 qismdan — sirtqi qism yoki poʻst (ekzokarp)dan, poʻstsimon yoki yogʻochlangan qism (endokarp) va ular oʻrtasiga joylashgan oraliq qism (mezokarp) — meva etidan iborat. Hoʻl (etli, sersuv) va quruq (yupqa, quruq) mevalar mavjud. Hoʻl mevalar danakli (oʻrik, shaftoli, olcha va boshqalar) va urugʻli (olma, qovun, bodring va boshqalar) mevalarga boʻlinadi. Ular pishganda ochiladigan va ochilmaydigan boʻladi. Quruq meva tuzilishiga qarab bir nechtaga boʻlinadi: yongʻoq mevalar — poʻsti qattiq yogʻochsimon (yongʻoq, oʻrmon yongʻogʻi va boshqalar); pista mevalar — poʻsti dagʻal (kungaboqar, maxsar va boshqalar); doncha mevalar — poʻsti yupqa, urugʻga yopishgan (arpa, bugʻdoy. sholi, tariq va boshqalar) va qanotchali mevalar — urugʻida qanotchasimon parda boʻladi (qayragʻoch, shumtol, zarang va boshqalarda). Ochiladigan mevalar, odatda, koʻp urugʻli boʻlib, ochilish usuli va xonalarining soniga qarab bir necha xilga ajratiladi. Bargak meva — sallagul, isparak, tasmachoʻp; qoʻzok meva — turp, sholgʻom, indov; qoʻzoqcha meva — oʻsma, jagʻjagʻ, qatron; koʻsak meva — gʻoʻza, koʻknor, lolaqizgʻaldoq oʻsimliklarida uchraydi. Boʻlinadigan mevalar ikki va koʻp xonali tugunchadan hosil boʻlib, pishganda ayrim mevachalarga ajraladi (kashnich, ukrop, kovrak, kampir-chopon, tuyaqorin va boshqalarning mevalari). Meva tiplarini sistemaga soluvchi har xil tasniflar taklif qilingan, lekin ularning hammasini ham mukammal deb boʻlmaydi. Arman olimi A. L. Taxtajyan mevani tutashmagan mevabarglardan hosil boʻlgan apokarp meva va tutashgan meva barglardan tuzilgan senokarp mevaga ajratadi. Senokarp mevani sinkarp, parakarp valizikarpga ajratdi. Apokarp meva eng soddasi hisoblanadi. Mevaning biologik ahamiyati urugʻlarni himoyalash va tarqatishdir. Mevaqat urugʻlarni pishib yetilmasdan qurib qolish, shikastlanish va hayvonlarga yem boʻlishdan saqlaydi. Meva shamol, suv, odam va hayvonlar yordamida tarqaladi. Meva qimmatbaho oziq moddalar (oqsil, moy, uglevod va vitaminlar)ga boy. Koʻp oʻsimliklarning mevalarini odam va hayvonlar isteʼmol qiladi, ulardan dori va boʻyoqlar tayyorlanadi. Begona va zaharli oʻsimliklarning mevasi xoʻjalikka zarar yetkazadi.

Qandolatchilik mahsulotlari — shirinliklar, poliz ekinlari va mevali daraxtlar mahsuloti ham meva deyiladi.

Manbalar
Meva poʻstloqxoʻrlari

Meva poʻstloqxoʻrlari - q Poʻstloqxoʻrlar.

Manbalar
Meva sharbati

Meva sharbati — meva va sabzavotlardan olinadigan shirin suyuklik; meva suvi. Asosan, olma, uzum, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, anor, sabzi va boshqalardan olinadi. Meva sharbatining 2 xil: tiniq va meva eti bilan tayyorlanadigan turlari ishlab chiqariladi. Eti bilan tayyorlanadigan Meva sharbatiga oʻrik, shaftoli, ol-xoʻri va boshqa sharbati kiradi. Sanoatda 2 yoki bir necha xil mevasabzavotlar sharbatlari aralashmasidan iborat boʻlgan omixta (aralash) sharbatlar ham ^ishlab chiqariladi. Meva sharbatining tabiiy (qand qoʻshilmagan) va 5—15% qand qoʻshilgan xillari bor. Meva sharbatida meva va sabzavotlar tarkibidagi barcha foydali oziq moddalar (qand, organik moddalar, kislotalar, vitaminlar, mineral tuzlar, pektin, klechatka va xushboʻy moddalar) boʻlib, taʼmi saqlanadi. Meva sharbati tarkibida: 5—15% qand, 0,3—3,0% organik kislotalar, turli vitaminlar, mineral tuzlar va boshqa bor. Meva sharbati chaykov bosuvchi spirtsiz ichimliklar, sirop (shirin suv), likyor va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi.

Meva sharbati olish uchun meva yoki sabzavot avval maxsus mashinalarda yoki dush ostida yuviladi. Soʻngra shnekli isitkichlarda sterillangach, ketma-ket oʻrnatilgan ikkita tozalash mashinasiga tushadi. Birinchi mashinada danagi, urugʻi, poʻstlogʻidan tozalanib, massaga aylantiriladi. Ikkinchi mashinada massa diametri 0,5 mm li teshiklardan oʻtkaziladi. Baʼzi Meva sharbati maxsus idishlarda qandli sirop bilan aralashtiriladi. Sentrifugada sharbat oxirgi qoldiq — yirik fraksiyalardan tozalanib, gomogenizatorda sof Meva sharbatiga aylantiriladi. Nihoyat sharbat qizdirilib (50—60°), deaeratsiya qilinadi (tarkibidagi kislorodi ketkaziladi), idishlarga solinib, pasterizatsiya qilinadi. Meva sharbati potok liniyalarda olinadi. Maxsus meva sharbatini oladigan presslar mavjud. Meva sharbatini uy sharoitida ham tayyorlash mumkin.

Olimjon Alimov.

Manbalar
Mevalar va sabzavotlarni saqlash

Mevalar va sabzavotlarni saqlash — hoʻl va sersuv mahsulotlarni isteʼmol etish yoki qayta ishlashga qadar saqlanishiga yordam beradigan tadbirlar majmui. Yetishtirilgan mahsulotni nest-nobud qilmasdan va sifatini pasaytirmasdan saqlash va undan foydalanish qadimdan inson ehtiyojlaridan biri boʻlgan. Saqlashni toʻgʻri tashkil etish mahsulot sifatining uzoq, vaqt buzilmasligini va nobudgarchilikning oldini olishni taʼminlaydi. Oʻzbekistonda meva va sabzavotlarni saqlashning eng qadimgi usullari koʻmib yoki ilib saqlash, qoqi qilib quritish kabilar keng qoʻllanilgan. Mevalar va sabzavotlarni saqlashdagi asosiy vazifa ularning fizik va kimyoviy tarkibini, rangi, taʼmi, oziqlik qiymati va boshqa xususiyatlarini saqlab qolishdan iborat. Mevalar va sabzavotlarni saqlashni sakutshdagi asosiy qiyinchilik bu mahsulotlar tarkibida erkin holatdagi suvning koʻpligi bilan bogʻliq. Harorat yuqori boʻlgan sharoitlarda bu narsa hujayra va toʻqimalarning nafas olish, pishib yetilish va qarish jarayonlarini faollashtiradi, bugʻlanishni va patogen mikroflora rivojlanishini kuchaytiradi. TTTu sababli saqlashda saqlanadigan mahsulotlar va makroorganizmlar hayot faoliyatini susaytiradigan sharoitlar yaratilishi kerak. Yigʻim-terimdan keyingi dastlabki kunlarda sersuv mahsulotning nafas olishi kuchayadi. Soʻngra, ayniqsa, meva va sabzavotlarni tez sovitilganda nafas olish jadalligi sekinlashadi. Saqlash jarayonida havo namligi pasayganda bugʻlanish, nafas olish va patogen mikroorganizmlarning rivojlanishi kuchayadi. Nafas jadallashuviga omborxonalardagi havo tarkibi ham taʼsir koʻrsatadi. Kislorod miqdorining kamayishi, karbonad angidridning ortishi meva, sabzavotlarning saqlash muddatini uzaytiradi. Kasalliklar (chirish, mogʻorlash va boshqalar) keltirib chiqaradigan mikroorganizmlarning rivojlanishi katta miqdorda issiqlik ajralib chiqishiga va mahsulotlarning oʻz-oʻzidan qizib ketishiga sabab boʻladi. Natijada mahsulotning koʻp qismi nobud boʻladi.

Meva va sabzavot omborlari, sovuqxonalar yangi hosil joylashidan oldin formalin yoki oltingugurt gazi bilan yuqumsizlantiriladi, yangi soʻndirilgan ohak bilan oqlanadi, quritiladi, mahsulotlar saqlanadigan haroratga qadar sovitiladi. Olma, nok, asosan, ostiga qogʻoz yozib (noklarni qogʻozga oʻrab) joylangan yashiklarda —0,5, —0 °C da va nisbiy namligi 90—95% da saqlanadi. Kartoshka xonalarda yerga qazilgan oʻralarda, faol shamollatiladigan omborlarda devorli xirmonlarda 3,5-5 m balandlikda, karam uyumlarda, xandaqlarda va turli doimiy omborlarda, yashiklarda saqlanadi. Harorat −3 °C, —G; havo namligi 70—75% dan oshmasligi kerak. Qovun-tarvuzlarni xashakka joylab yoki osib +3 °C da 4 oyga yaqin saqlash mumkin.

Adabiyotlar 
 Joʻrayev, Rixsivoy. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
 Meva-sabzavotlarni saqlash va dastlabki ishlov berish texnologiyasi, Toshkent, 2000-yil.
 Dyachenko V. S, Bolezni i vrediteli ovoshey i kartofelya pri xranenii, 2 izd. Moskva, 1985-yil.
Mevali daraxtlarga shakl berish

Mevali daraxtlarga shakl berish — mevali daraxtlarning meʼyorida oʻsishi va rivojlanishini tartibga solib turish maqsadlarida oʻtkaziladigan agrotexnologiya tadbiri (qarang Daraxtlarga shakl berish).

Manbalar
Mevali daraxtlarni yoshartirish

Mevali daraxtlarni yoshartirish — yangi novdalar oʻsib chiqishi uchun daraxtlarning eski va qurigan shoxlarini kesish; daraxt umrini uzaytirish va hosil berishini tiklash usullaridan biri. Mevali daraxtlar kariganida, asosiy shoxlarini tiklash, novdalarining oʻsishini tezlashtirish hamda meva hosil qiluvchi organlarini shakllantirish maqsadlarida qoʻllaniladi. Koʻpgina 25—30 yoshdagi olma, nok, 15—20 yoshdagi oʻrik, 8—12 yoshdagi olxoʻri, gilos va boshqa yoshartiriladi. Asosan, fevral— mart oylarida utkaziladi. Yoshartirishning yengil, kuchli hamda butab yoshartirish xillari bor. Yengil yoshartirishda asosiy shoxlar, qulay tomonga rivojlangan yon shoxlar yuqorisidan, kuchlisida asosiy shoxlarning uchdan ikki qismi kesiladi. Bunda ulardan bir nechta yangi novda oʻsib rivojlanadi. 3—4 yildan soʻng ulardan yangi shox-shabba shakllantiriladi. Butab yoshartirish da asosiy shoxlar qisqartirilib, ulardagi 1—2 yillik novdalarning ayrimlari olib tashlanadi. Bu usulda zaxira oziq moddalar daraxtlarning koʻp gullashi uchun sarf boʻlmaydi, tutgan mevalar toʻkilib ketmaydi.

Yoshartirilgan olma va nok daraxtlari 4-yilda, oʻrik, shaftoli 2-yildayoq hosilga kiradi. Shoxlarning kesilgan joyiga bogʻ malhami yoki alif aralashtirilgan moyli boʻyoq surib qoʻyiladi. Yoshartirishdan oldin daraxt oʻsayotgan atrof yerning 1 m2 ga 5–6 kg chirigan goʻng yoki goʻng bilan mineral oʻgʻit aralashmasi solib, chopiladi, qondirib sugʻoriladi. Toʻgʻri yoshartirilgan mevali daraxt yana 10—15 yil va undan ham uzok, hosil beradi (yana q. Butash, Daraxtlarga shakl berish, Kallaklash).

Rixsivoy Joʻrayev.

Manbalar
Mevali oʻsimliklar

Mevali oʻsimliklar - meva beradigan yovvoyi va ekib ustiriladigan oʻsimliklar. M.oʻ.dan meva, rezavor va yongʻoqlar olish uchun ekib ustiriladigan madaniy oʻsimliklar muhim ahami-yatga ega. Ekib ustiriladigan M.oʻ.ning 32 botanik oilaga mansub 200 ga yaqin turi maʼlum.

M.oʻ. quyidagi asosiy guruhlarga boʻlinadi: urugʻlilar (urugʻli meva daraxtlari): olma, nok, behi, doʻlana, irgʻay, mushmula, chetan va boshqa; danaklilar (danakli meva daraxtlari): oʻrik, shaftoli, gilos, olcha, olxoʻri, togʻolcha, qizil vab.; yongʻoqmevalilar (bodom, yongʻoq, pekan, lista, leshchina, funduk, kashtan va boshqalar); sub-tropik oʻsimliklar (anjir, anor, xurmo, avakado, zaytun, apelsin, feyxoa, limon, mandarin, greypfrut va boshqalar); tropik oʻsimliklar (banan, ananas, mango, papayya), rezavor mevalilar (yertut, qulupnay, malina, maymunjon, smorodina, krijovnik); chirmashib oʻsuvchi (liana) M.oʻ. sifatida tok keng tarqalgan. M.oʻ.ning barchasi — koʻp yillik, koʻpchiligi bargini toʻkadi va ayrimlari doim yashil (mas, feyxoa, sitruslar). M.oʻ. moʻʼtadil, subtropik va tropik mintaqalarda (60° shim. kenglikdan 60° jan. kenglikkacha) ustiriladi. Olma, nok, sitruslar, banan, mango, finikiya xurmosi eng koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda mevali va rezavor mevali oʻsimliklarning 70 turi usadi, 20 turi ekiladi. M.oʻ. mevasi tarkibida qand (fruktoza, saharoza, glyukoza), kraxmal, yogʻ, oqsillar, vitaminlar, mineral moddalar bor. M.oʻ. oziq-ovqat sifatida pishib yetilganidan keyin isteʼmol qilinadi.

Adabiyot 
 Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekiston mevachiligi, T., 1967; Pomologiya Oʻzbekistana, T., 1987.

Manbalar