Ikkinchi Qohira konferensiyasi

Ikkinchi Qohira konferensiyasi 1943-yil 4-6-dekabr kunlari Qohirada boʻlib oʻtdi va Turkiyaning Ikkinchi jahon urushiga qoʻshilishi mumkinligiga bagʻishlandi. Uchrashuvda AQSh prezidenti Franklin D. Ruzvelt, Buyuk Britaniya Bosh vaziri Uinston Cherchill va Turkiya Prezidenti Ismet İnönü .

1941-yilgacha Ruzvelt va Cherchill Turkiyaning betarafligi Yaqin Sharqdagi strategik neft zaxiralarini oʻzlashtirishiga toʻsqinlik qilib, ittifoqchilar manfaatlariga xizmat qiladi, degan fikrda edi. Ammo 1942-yilgi kampaniyadan so'ng Ruzvelt va Cherchill o'z fikrlarini o'zgartirdilar. Cherchill turklar Bolqonda yangi jabha ochishni xohlardi. 1943-yil 30-yanvarda Cherchill bu masalani muhokama qilish uchun Turkiyaning Adana shahridan 23 km uzoqlikda joylashgan   da poyezd vagonida Inönü bilan yashirincha uchrashdi.

Boshqa tomondan, Ruzvelt hamon Turkiyaning hujumi juda xavfli bo'ladi va Turkiyaning mumkin bo'lgan muvaffaqiyatsizligi ittifoqchilar uchun halokatli bo'ladi, deb hisoblardi.

Inönü 11 yillik tinimsiz urushlar (Italiya-Turkiya, Bolqon urushlari, Birinchi jahon urushi va Turkiya Mustaqillik urushi) davomida oʻz mamlakati boshidan kechirgan mashaqqatlarni, hududi, aholisi va boyligidan ayrilganini juda yaxshi bilardi. 1911-22 yillar oralig'ida va Turkiyani imkon qadar uzoq vaqt davomida urushdan chetlashtirishga qaror qildi. Inönü, shuningdek, Turkiyaga moliyaviy va harbiy yordam kafolatlanishini, shuningdek, urushdan keyin Sovet qo'shinlari Turk bo'g'ozlariga bostirib kirgan taqdirda AQSh va Buyuk Britaniyaning Turkiya tomonida bo'lishini kafolatlashni xohladi, bu haqda Iosif Stalin allaqachon ochiq gapirgan edi. Sovet bosqinidan qo'rqish va Stalinning turk bo'g'ozlarini nazorat qilish istagi Turkiyani chet ellik neytrallik tamoyilidan voz kechishga va 1952-yilda NATOga a'zo bo'lishga majbur qildi.

Ruzvelt va İnönü o'zlari xohlagan narsaga erishdilar, Cherchill esa natijadan biroz hafsalasi pir bo'ldi.

Ehtimol, Turkiyaning ittifoqchilar tomonida urushga zudlik bilan kirishga ikkilanishining eng muhim sababi Cherchill Adanada va'da qilgan moliyaviy va harbiy yordam miqdorini kamaytirishi mumkin edi. 1943 -yil dekabriga kelib, Angliya-Amerika hukumati umumiy vaziyat 1943-yil bahorida kelishuvdagi eng yaxshi prognozlarda ilgari taklif qilinganidan ko'ra keskin o'zgargan deb hisobladi. Inglizlar Saturn rejasiga yordamning qisqartirilgan ko'lamini taklif qildilar. Turklar esa urushga kirganlaridan keyin oʻz vatanlarini himoya qilish uchun yetarli kuchga ega boʻlishlariga ishonch hosil qilishni istashdi va yangi reja ularning xavfsizlik ehtiyojlarini toʻliq qondirishiga shubha qilishdi. “Overlord” operatsiyasi boshlanishiga atigi olti oy qolgan Cherchill istamay Turkiyani mustahkamlash uchun zarur bo‘lgan resurslar va vaqtni berib bo‘lmaydi, degan xulosaga keldi. Boshqa tomondan, Amerika shtablari boshliqlari va ularning rejalashtiruvchilari "Overlord" operatsiyasiga e'tibor qaratish uchun bu mumkin bo'lgan to'siq nihoyat olib tashlanganidan xotirjam bo'lishdi.

Konferensiya yakunida Turkiyaning betarafligini saqlab qolishga qaror qilindi. Shuningdek, Ittifoqchilarning mintaqadagi ehtimoliy havo operatsiyalari uchun Adana yaqinida Incirlik havo bazasini qurishga qaror qilindi, ammo qurilish ishlari Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin boshlandi. Incirlik havo bazasi keyinchalik Sovuq urush davrida NATO uchun muhim rol o'ynadi. Yana bir yechim Birmada Yaponiyaga qarshi Anakim operatsiyasini kechiktirish edi.

Ruzvelt va Inönü oʻzlari xohlagan narsaga erishdilar, Cherchill esa natijadan biroz hafsalasi pir boʻldi, chunki Turkiyaning urushda faol ishtirok etishi ularning janubi-sharqidagi “yumshoq qorniga” zarba berib, Germaniyaning magʻlubiyatini tezlashtirishiga ishondi.

Yalta konferensiyasida faqat 1945-yil 1-martgacha Germaniya va Yaponiya bilan rasman urushda boʻlgan davlatlargina Birlashgan Millatlar Tashkilotiga kirishga ruxsat berilishi eʼlon soʻng Turkiya 1945-yil 23-fevralda ittifoqchilar tomonida urushga kirdi.

Muhokama qilinayotgan yana bir masala - Indochinaning fransuz mustamlaka imperiyasidan mustaqilligi bo'lib, Pentagon qog'ozlarida qisqacha qayd etilgan.

Manbalar

Havolalar 

 AQSh armiyasi: "Koalitsiya urushini strategik rejalashtirish, 1943-1944" Moris Matloff, XVI bob, bet. 379-380.   Harbiy tarixning Архивная копия  markazida arxivlangan, Qo'shma Shtatlar armiyasi, Vashington, 1990 yil. Kongress kutubxonasi katalogi karta raqami 53-61477. Birinchi bosilgan 1959-CMH Pub 1-4.
  
 Ikkinchi jahon urushi ma'lumotlar bazasi: Ikkinchi Qohira konferentsiyasi (1943 yil 4-6 dekabr)

Tarix
Turkiya