MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nikolay Buharin

Nikolay Ivanovich Buharin (1888-1938) — siyosiy arbob, akademik (1928). Rossiyadagi 1905–07 va 1917-yilgi (oktabr) inqiloblar ishtirokchisi. 1917–18 yillarda "soʻl kommunistlar" yetakchisi. 1918–29 yillarda "Pravda", 193437-yillarda "Izvestiya" gazetalari muharriri. 1917–34 yillarda partiya MK a’zosi (1934–37 yillarda a’zolikka nomzod). 1924—29 yillarda MK Siyosiy byurosi a’zosi. 20-yillar oxirida qishloq xoʻjaligini jamoalashtirish va industriyalashni oʻtkazishda favqulodda choralar qoʻllanilishiga qarshi chiqdi, bu esa "VKP(b)da oʻng ogʻmachilik" deb e’lon qilindi. Buharin falsafa va siyosiy iqtisod fanlari buyicha asarlar muallifi. 1938-yil mart oyida sovetlarga qarshi "oʻng trotskiychi blok" deb atalgan ish buyicha qatagʻon qilingan, ulimidan keyin oqlangan (1988).

Manbalar
Buxgalteriya

Buxgalteriya ()

1) buxgalteriya hisobini yuritish;

2) korxona, muassasalarning moliyaviy ishlarini qayd etib borish, nazorat qilish, jumladan xodimlarga ish haqi yozish, buxgalteriya hisoboti va boshqa hisobotlar tuzish bilan shugʻullanuvchi maxsus boʻlimi. Odatda Buxgalteriyani bosh hisobchi (buxgalter) boshqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Moliya <ozbekiston rivojlanishi 2023-yil dan 2030-yilgacha maqsadlatni amalga oshrish.
Biznes [bozor iqtisodiyotiga hissa qoshish...]

 ...!
<-Bozor iqtisodiyotiga ozgartrishlar
2023-yil dan 2030-yil strategiyasi
Boyicha yangi goyalar kritish...!
[O'zME]
Buxgalteriya balansi

Buxgalteriya balansi – buxgalteriya hisoboti aniq hisobot sanasida yakunlovchi, mablagʻlarning sarflanishi, manbai va maqsadini taʼriflovchi, jamlovchi, umumlashtirilgan jadvalda pul hisobida aks ettiruvchi hujjat. Buxgalteriya balansi korxona, tashkilot, firma va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼektlarning mulkiy holatini qiymat koʻrinishida taʼriflab beradi. Buxgalteriya balansi umumlashtirilgan jadval shaklida korxonaning mulklari tarkibini, ularning joylashtirilishini, manbalarini, mablagʻlarning sarflanishi va safarbar etilishini hisobot sanasida qiymat jihatidan aks ettiradi. Buxgalteriya balansi 2 qismdan iborat boʻlib, chap tomoni aktiv, oʻng tomoni passiv deb ataladi. Aktiv va passiv bir-biriga teng boʻladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxgalteriya hisobi

Buxgalteriya hisobi — korxona yoki tashkilotda sodir bo'layotgan barcha xo'jalik operatsiyalari to'g'risidahi ma'lumotlarni, yoppasiga, uzluksiz ravishda, xujjatalarga asoslangan holda, pulda baholab, ikkiyoqlama yozuv asosida hisob registrlarida qayd etib borish va jamlangan ma'lumotlarni qayta ishlab moliyaviy hisobotlar taqdim etish tizimini anglatadi.
Buxgalteriya hisoboti

Buxgalteriya hisoboti — korxona (tashkilot, muassasa)ning hisobot davri (oy, chorak, yil)dagi mablagʻlari holati va xoʻjalik-moliyaviy faoliyatini ifodalovchi koʻrsatkichlar tizimi; buxgalteriya hisobi ma’lumotlari boʻyicha tuziladi. Buxgalteriya hisoboti statistika va operativ hisobotlari bilan birgalikda moliyaviy hisobotning tarkibiy qismini tashkil etadi. Davriyligiga koʻra Buxgalteriya hisoboti chorak, yarim yil, 9 oy va bir yil uchun tuziladi. Maqsadiga koʻra ichki va tashqi turlarga boʻlinadi. Ichki Buxgalteriya hisoboti korxona va uning tarkibiy boʻlinmalari faoliyatini tahlil etish hamda boshqarishga xizmat qiladi. Tashqi Buxgalteriya hisoboti korxonaning moliyaviy holati haqida axborotlar oladigan boshqaruv hamda nazorat idoralariga beriladi. Hajmiga koʻra dastlabki (korxonalar tomonidan joriy buxgalteriya hisobi ma’lumotlariga koʻra) va jamlanma (statistika muassasalari tomonidan hududiy tamoyillarga koʻra) Buxgalteriya hisoboti ga boʻlinadi. 1997-yil 1-yanvardan Buxgalteriya hisoboti qamraydigan ma’lumotlar doirasi (buxgalteriya balansi, moliyaviy faoliyat haqida hisobot, kreditorlik va debitorlik qarzdorligi haqida ma’lumotnoma, asosiy vositalar harakati, pul oqimlari, oʻz kapitali toʻgʻrisidagi hisobotlar va boshqalar)ni Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi belgilaydi. Buxgalteriya hisoboti ning belgilangan muddatda topshirilishi va majburiyligi ularga qoʻyiladigan asosiy talabdir. Korxonalar yillik Buxgalteriya hisoboti ni yakunlangan yildan keyin 15-fevraldan (chet el investitsiyalari ishtirokidagi korxonalar 1-martdan), choraklik Buxgalteriya hisoboti ni chorak tugagach, 25 kundan kechikmay mulk egalariga, korxona joylashgan hududdagi davlat statistika idoralariga, davlat soliq inspeksiyalariga va boshqa davlat organlariga topshirishlari shart.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxenvald

Buxenvald (Buchenwald) — nemisfashistlarning Veymar shahri (Sharqiy Germaniya) yaqinidagi konslageri (1937—45). Dastlab Ettersberg deb atalgan. 8 yil ichida 239 mingga yaqin kishi B. mahbusi boʻlgan. Urush yillarida B.da 18 millatga mansub 56 ming mahbus qatl etilgan. 1958-yil B.lageri oʻrnida memorial kompleks ochilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduard Buchner

Eduard Buchner (1860.20.5, Myunxen — 1917.13.8, Fokshani, Ruminiya) — nemis kimyogari, Kil, Tyubingen, Breslavl, Vyursburg universitetlari professor (1893—1911). 1889-yilda pirazolni kashf etgan. 1897-yilda achish jarayonini faqat zamburugʻlar ishtirokida emas, balki ulardan ajratib olingan fermentlar yordamida ham amalga oshirish mumkinligini aniqlagan. Shu asosda keyinchalik boshqa mikroorganizmlardan sut kislotali, shuningdek sirka kislotali bijgʻishni keltirib chiqaradigan shira olishga muvaffaq boʻlindi. Nobel mukofoti laureati (1907)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1860-yilda tugʻilganlar
20-mayda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
13-avgustda vafot etganlar
Nemis biokimyogarlari
Buxoriy yodgorlik majmui

Buxoriy yodgorlik majmui, Imom al-Buxoriy yodgorlik majmui — Samarqanddagi me’moriy yodgorlik, ziyoratgoh. Imom alBuxoriy dafn etilgan Payariq tumani Hartang qishlogʻidagi qabriston musulmon axlining eng tabarruk va aziz ziyoratgoxlaridan boʻlib kelgan. 16-asrda Imom alBuxoriy kabri ustiga gina makbara, yoniga masjid qurilib, hovlisiga bir necha tup chinor ekilgan. Lekin shoʻro tuzumi davridagi dahriylik siyosati tufayli bu maskan karovsiz ahvolga tushib qolgan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan soʻng Imom alBuxoriy kabi butun umrini iymon va e’tiqod, ilmma’rifat, diyonat yoʻlida baxshida etgan ulugʻ zotlar xotiralarini e’zozlash. ular nomlari bilan boglik joylarni obodonlashtirishga alohida e’tibor berila boshlandi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 29-apreldagi "Imom alBuxoriy tavalludining hijriyqamariy taqvim boʻyicha 1225-yilligini nishonlash toʻgʻrisida"gi qarori asosida allomaning maqbarasi oʻrnida maxsus yodgorlik majmui barpo etildi. Bu yodgorlik majmui Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov rahbarligida yaratilgan loyiha asosida Samarqand, Buxoro, Xiva, Toshkent, Andijon, Namangan, Qoʻqon, Shahrisabz xalq ustalari tomonidan 1998 yilda qurildi.Majmua avvalambor ziyoratgoh, muqaddas qadamjo, soʻng kundalik, juma, hayit namozlari oʻqiladigan joy vazifasini oʻtaydi. Bu yerda hadis ilminm oʻrganish va boshqa ma’rifii ishlarni amalga oshirish ham koʻzlangan. Gʻ.lgorlik majmuining bosh rejasini tuzishda an’anaviy milliy me’moriy yechimlar (peshtoq, ravoq, gumbaz, ayvon va boshqalar) asosida barpo etilgan binolar (maqbara, masjid, ma’muriy va boshqa inshootlar) ning hovli atrofida r bilan bezatilgan. Maqbara markazida oqishkoʻk shaffof oniks toshdan ishlangan sagʻana oʻrnatilgan. Maqbaraning oʻng tomonidagi eshikdan zina orqali maqbaraning ostki qavatiga — daxmaga tushiladi. Yuqori qavatdagi sagʻananing aynan ostida Imom alBuxoriy jasadlari qoʻyilgan qabr marmartosh bilan qoplangan.Hovlining chap tomonida masjid joylashgan. Masjid — xonaqrhning umumiy maydoni 786 kv.m. Peshayvonining umumiy maydoni 214 kv. m. Xonaqohva peshayvonda 1500 ga yaqin kishi namoz oʻqishi mumkin. Hovlining oʻng qanotida ham peshtoqli va miyonsaroyli bino bor. Miyonsaroy gumbazi ham boshqa gumbazlar bilan bir xil shaklda va oʻlchamda qurilgan. Bu binoda kutubxona, ilmiy xodimlar xonasi va boshqa yumushlarga moʻljallangan xonalar mavjud. Bularning umumiy maydoni 946 kv. m. Peshayvonining maydoni 110 kv.m. Kutubxonada Qur’oni karimning noyob qoʻlyozmalari, turli nashrlari, Imom alBuxoriy asarlarining nashrlari va boshqa kitoblar bor. Majmua toʻrida — maqbaraning orqa tarafida hadis ilmini oʻrganishga moʻljallangan oʻquv markazi — "Dorul hadio binosi joylashgan.Abduqahhor Turdiyev, Murodjon Aminov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

‎

Samarqand meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand
Mirzo Shams Buxoriy

Buxoriy Mirzo Shams (1804?) - buxoro amirligi davrida yashagan tarixnavis olim; saroy munshiylari avlodidan. 

B. oʻz ajdodlari izidan borib, Buxoro amiri saroyida munshiylik qilgan. 1845-yil u Makkaga hajga ketib, u yerdan 1849-yil qaytib kelgan, 1859-yil esa Orenburgga tijorat ishlari bilan borganda sharqshunos V. V. Grigorev unga Buxoro va Qashqar xususida tarixiy asar yozishni maslahat bergan. Shunga koʻra B. "Bayoni ba’zi havodisoti Buxoro, Xoʻqand va Qoshgʻar" ("Buxoro, Qoʻqon va Qashqarning ayrim voqeahodisalari bayoni") kitobini bitgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Grigorʼyev V. V. O nekotorykh sobytiyakh v Bukhare, Kokande i Kashgare. Zapiski Mirza Shamsa Bukhari, Kazanʼ, 1861.
Buxoriy Naxliy

Buxoriy Naxliy (taxminan 1581/86, Buxoro — 1645/50, Balx) — shoir. Fors va arab tillarida ijod qilgan. da Xoja Hofiz, Sa’diyga, qasidalarida esa Anvariy, Abdulvose’, Jabaliy, Xoqoniylarga ergashgan. B. devon tuzgan. Unga 67 qasida, 317 gʻazal, 12 qita, 1 masnaviy, 2 chiston kirgan, bularda ishqmuhabbat bilan bir qatorda, kambagʻallikdan figʻon, falakning kajravligidan nola oʻz aksini topgan. Sufiylik ruxida yozilgan she’rlari ham bor. Devon qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik va Tojikiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Buxoriy Nosir

Buxoriy Nosir (14-asr boshlari, Buxoro — 1378, Tabriz) — shoir. Xorijiy Sharq mamlakatlariga sayohat qilgan. Asarlarida vatanparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan, insoniy muhabbatni kuylagan. Gʻazallarida Sa’diy, Umar Xayyom, Ibn Yaminlarning ta’siri seziladi. Davlatshoh Samarqandiyning "Tazkirat ushshuaro" (1486), Abdurahmon Jomiyning "Bahoriston" (1487), Alisher Navoiyning "Mahbub ulqulub" (1501), Amin Axmad Roziyning "Haft iqlim" (1593) asarlarida B. ijodi yuqori baholangan. 1454-yilda Mahmud kotib tomonidan koʻchirilgan devoni bor. Devondan mashhur kishilarga atalgan qasidalar, hayitlar munosabati bilan yozilgan gʻazallar va qitalar joy olgan boʻlib, jami 7 ming baytni tashkil etadi. B. qoʻlyozmalari Tojikiston Sharqshunoslik instituti (inv. № 8847), Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimi (inv. № 1642) hamda Tehron untida (inv. № 2418) saqlanadi.Ad.: Abdullayev I., Nosir Buxoriy, T., 1969.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
1378-yilda vafot etganlar
Buxoriy Shamsiddin Muhammad ibn Muborakshoh Mirax

Buxoriy Shamsiddin Muhammad ibn Muborakshoh Mirax (?, Buxoro — 1340) — riyoziyotchi va falakiyotshunos, faylasuf. Hirotda ijod qilgan. B.ning "Zij" nomli asari mashhur. Unda alBattoniy ziji, Abdurahmon alXaziniyning "Ziji asSanjariy", Ali ibn Abdul Karim Shirvoniy (12-asr oʻrtalari)ning "Alauddin Ziji", Xusomiddin asSalar (? — 1262)ning "Ziji shohi", N. Tusiyimnt "Ziji Elxoniy" asarlari haqida qimmatli ma’lumotlar bor. Riyoziyotchi olim Shamsiddin Samarqandiy (13-asrning 2-yarmi)ning "Geometriya asoslari" ("Ashkol atta’sis") asariga, B. Chagʻminiy (? — 1220)ning "Astronomiyaning sekacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning ilmi nujum (astrolyabiya) haqida asari ham mavjud. Asarlari Angliya, Vengriya, Germaniya, Rossiya, Misr, Hindiston, Eron va b. mamlakatlarning qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.Ad.: Matviyevskaya G. P., Rozenfeld B. A., Matematiki i astronomi musulmanskogo srednevekovya i ix trudi (VIII—XVII vv.), M., 1983.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Olimlar
1340-yilda vafot etganlar
Buxoro va Samarqand suv taqsimoti

Buxoro va Samarqand suv taqsimoti — Zarafshon daryosining Samarqand va Buxoro vohalari oʻrtasidagi suv taqsimoti. Buxoro va Samarqand vohalarida suv taqsimoti Kadimdan to sunggi vaqtlargacha muayyan tartibda davom etib kelgan boʻlib, Zarafshon dehkonchiligi uchun yaroqli yerlarning ma’lum bir qisminigina sugʻora olgan, xolos. Qad. miroblar daryodagi suv sathining holatini "vaqti purob" (koʻp suvlik), "vaqti miyonob" (oʻrta suvlik) va "vaqti qillatiob" (oz suvlik) paytlariga boʻlganlar. Zarafshon suvi oʻrtacha boʻlgan paytlarda "nimjoʻy", ya’ni "yarim ariq" usulida taksimlangan. Daryoda suv oz boʻlgan paytlarda hamma suv Buxoroga tashlangan. Bu "obpartav", ya’ni "suv tashlash" deb atalgan. "Obpartav" faqat Buxoro shahrini suv bilan ta’minlash uchun qoʻllanilib, mavsumda 2-marta (may oyining 2-yarmi va avgustning oxirida) amalga oshirilgan. "Obpartav" muddati 2—4 haftaga choʻzilgan. Zarafshon suvi masalasida Buxoro Samarqandga qaram boʻlgan. Shuning uchun ham Zarafshon vodiysining yuqori qismi podsho Rossiyasi tomonidan bosib olingandan soʻng Samarqand ma’muriyati bilan Buxoro amirligi oʻrtasidagi munosabatlarda suv masalasi alohida oʻrin tutdi. 1872-yil har ikki tomon vakillari ishtirokida Samarqandda B. va Buxoro va samarqand suv taqsimoti t. komissiyasi tuziddi. Komissiya Buxoro va Samarqand oʻrtasidagi suv taqsimotining qad. tartiblarini muhokama qilib, mavsumda Buxoro uchun 2-marta — 15-apreldan 15-maygacha va 15 avgustdan 15-sentabrgacha daryoni "obpartav" yoki "nimjoʻy" qilishga qaror qildi. 19-asrning 80—90-yillarida Samarqand vohasida sugʻoriladigan dehqonchilik maydoni kengaytirilib, Zarafshon suvining koʻpi ana shu vohaning yuqori qismida sarf boʻla boshladi. Natijada Buxoro vohasi tez-tez suv tanqisligiga uchrab turdi. Suv masalasini B. va Buxoro va samarqand suv taqsimoti t. komissiyasi 1894, 1895 va 1902-yillarda qaytaqayta muhokama qildi. Komissiya Buxoro va Samarqand vohalaridagi sugʻoriladigan yer maydoni hajmini nazarda tutib, quyidagicha qaror qildi: 1) Zarafshonda suv qancha boʻlishidan qati nazar, daryo suvining uchdan ikki qismi (67%)ni Samarqandga, uchdan bir qismi (33%)ni Buxoroga tashlash; 2) mavsumda ikki marta (2-apreldan 20-aprel gacha va 18 avgustdan 5-sentabrgacha) Buxoroga tashlanadigan suv miqdorini koʻpaytirish. Ammo bu bilan B. va S. s t. masalasi hal boʻlmadi. 19-asr oxirlarida Zarafshonning yuqori oqimida suv omborlari barpo etish va Buxoroga Amudaryodan suv chiqarish gʻoyalari paydo boʻldi. Bu gʻoyalar 20-asr 60-yillariga kelib uzilkesil amalga oshirildi: vohaning sugʻorish sistemasi qayta qurilib, gidroinshootlar koʻpaytirildi, Zarafshon boʻylab "Oq va Qora daryo suv ayirgʻichi", Harxoʻr, Shohrud, Shofirkon va boshqa yirik gidrouzellar qurildi, Kattaqoʻrgon, Quyimozor suv omborlari, AmuQorakoʻl kanali va AmuBuxoro mashina kapali kabi ulkan sugʻorish inshootlari toʻliq qurilib, ishga tushirildi.Ad.: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Axmad Donish, Istoriya mangitskoy dinastii, Dushanbe, 1967; Muhammadjonov A., Zarafshon vodiysiningsuv xoʻjaligi tarixidan, T., 1959.Abdulahad Muhammadjonov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxoro viloyat qoʻgʻirchoq teatri

Buxoro viloyat qoʻgʻirchoq teatri — bolalar teatri. 1982-yil Buxoro shahrida tashkil etilgan. Oʻzbek va rus guruhlari mavjud. A. Abdullayev, G. Fayziyeva, N. Rahmatova, Sh. Jabborov, omoshalarini ijodiy oʻzlashtirgan holda, chet el qoʻgʻirchoq teatrlari san’ati yutuqlari bilan oʻz san’atlarini boyitdilar. Eng yaxshi spektakllari: "Chodirjamol", "Doʻstlik sinovi" (qarang Majidov), "Baxt axtargan Hasan" (Ye. Speranskiy), "Senimi boʻri, shoshmay tur" (A. Kurlyanskiy, A. Xait), "Karvonsaroy" (Sh. Yusupov), "Mittimiton" (M. Xalil), "Miyov ismli mushukcha" (Nguyen Din Txi), "Obi hayot" (G. Aliyeva), "Eng kichik Gnom" (V. Seduxin) va boshqa Bosh rej.— Galina Aliyeva (1998-yildan).

Manbalar 

Oʻzbekiston teatrlari
Buxoro vino zavodi

Buxoro vino zavodi, „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiningvino zavodi — vinoaraq mahsulotlari ishlab chiqaruvchi sanoat korxonasi. „Oʻzmevasabzavotuzumsanoatxolding“ kompaniyasi tarkibiga kiradi. Buxoro shahrida joylashgan. 1941-yilda Buxoro vino zavodi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yildan „Shohrud“ ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Asosan kuchsiz („Bayan shirey“, „Bihishti“, „Oq jilvon“, „Kizil jilvon“), kupli („Shohrud“) va desert („Jondor“, „Amiri“, „Kagor“) uzum vinolari, araq („Shoxrud“), balzam („Shifobaxsh“) brendi, konyak („Buxoro“) va uzum sharbatlari ishlab chiqaradi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlaridan olingan zamonaviy texnologik jihozlar oʻrnatilgan.

Manbalar
Buxoro vohasi

Buxoro vohasi — Markaziy Osiyodagi eng qadimgi va yirik dehqonchilik maskanlaridan biri. Zarafshon daryosining quyi qismida joylashgan. Shimoli-sharqda Hazora yoʻlagi orqali Karmana va Konimex vohalariga, janubi-gʻarbda esa Jondor yoʻlagi orqali Qorakoʻl vohasiga tutash. Uzunligi 80 kilometr, eng keng joyi 60 kilometrga teng. Buxoro vohasining dastlabki relefi inson faoliyati natijasida jiddiy oʻzgargan. Daryo terrasalari ekinzorga aylantirilgan. Zarafshonning qadimgi tarmoqlari oʻrnidagi pastqamliklar hamda balandligi 5—15 metrli tepalar voha relefini birmuncha murakkablashtirgan.Iqlimi subtropik belgilarga ega boʻlgan keskin kontinental choʻl iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0°—0,4°, iyulniki 28°—29,3°. Eng past temperatura —24°—25°, eng yuqori tempatura 45°—46°.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi

Buxoro davlat meʼmoriy-badiiy muzey qoʻriqxonasi — Buxoro shahridagi muzeyqoʻriqxona; Buxoroning qad. tarixini, uning moddiy va maʼnaviy boyliklarini, avloddan avlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanuvchi muassasa. 1922-yilda Buxoro davlat muzeyi sifatida tashkil topgan. Keyinchalik turli nomlar bilan atalgan: Buxoro viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (1940—45; 1969—83), Buxoro tarixiy oʻlkashunoslik muzey i (1945—69), Buxoro tarixiymeʼmoriy muzeyi (1983—84), 1985-yildan muzeyqoʻrikxona, 1988-yildan hozirgi nomda.

Muzeyqoʻriqxona jamgʻarmasi 63 mingdan ortiq. Umumiy maydoni 8320 kv. m. Uning 6 ta filiali bor: Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi (Arkda), xalq amaliy bezak sanʼati muzeyi (Sitorai Mohi Xosada), Kamoliddin Behzod nomidagi sanʼat muzeyi (sobiq Azov banki binosida), Fayzulla Xoʻjayev uymuzeyi (19-asrdagi tarixiy binoda), Abu Ali ibn Sino memorial muzeyi (Peshku tumanidagi Afshona qishlogʻida), Romitan oʻlkashunoslik muzeyi (Romitan shahrida).

Muzeyqoʻriqxonaning 94 zalida 28 ta mustaqil ekspozitsiya Buxoroning rivojlanish bosqichlarini, jahon sivilizatsiyasi, maʼnaviy madaniyati va diniy qadriyatlariga qoʻshgan hissasi va hozirgi kunda erishilgan muvaffaqiyatlaridan hikoya qiladi. Arxeologik toʻplamlari orasida miloddan avvalgi 4—3-asrlar neolit davriga oid pichoqsimon tosh boʻlaklari (Darvozai Qir manzilgohi), jez davri madaniyatiga doir materiallar (Zamonbobo madaniyati), sak qabilalarining qabrlaridan topilgan buyumlar, fayansdan ishlangan haykalchalar (arslon va toshbaqa), buyumlar (saklar qozoni, isirikdon va boshqalar), shuningdek miloddan avvalgi 5-asrdan milodiy 16-asrgacha daxldor manzilgox/iap va shahristonlardan qazib olingan qadah, kosa va koʻzalar, zargarlik buyumlari, suyakdan ishlangan igna, toʻgʻnogʻich va boshqa buyumlar bor. Numizmatika toʻplami ham boy: yunonbaktriya tangalari (miloddan avvalgi 3—2-asrlar), kushon tangalari (1—3-asrlar), sosoniylar tangalari (5-asr), buxorxudotlar tangalari (7—8-asrlar), somoniylar (9— 10-asrlar), qoraxoniylar (12-asr), temuriylar (14—15-asrlar), shayboniylar (16-asr), ashtarxoniylar (17-asr), mangʻitlar sulolasi davri (18—20-asr boshi) ga oid oltin tangalardan iborat. Buxoro kashtalari, soʻzanalari va zardoʻzlik buyumlari, Gʻijduvon kulolchiligi (10—20-asrlar), yogʻoch oʻymakorligi buyumlari (14—20-asrlar), 16—20-asrlarga oid xitoy va yapon chinnilaridan iborat toʻplamlar, noyob kitob va qoʻlyozmalar (1391—92 ylarga doir "Zikr.asar annabi") oʻrami, 1930—2000-yillarda ishlangan tasviriy sanʼat asarlari, oʻlka tarixiga oid 100 mingdan ortiq eksponatlar saqlanadi.

Oʻzbekistondagi muzeylar
Jayron (pitomnik)

"Jayron" Buxoro ixtisoslashgan pitomnigi — Buxoro viloyatida Kogon shahri janubidagi Momojurgoti platosi etagida joylashgan. Oʻrta Osiyoda noyob choʻl hayvonlarini koʻpaytirish va reintroduksiyalashga ixtisoslashgan ilmiy markaz.

Tarixi 
Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi tarkibiga kiradi. 1976-yilda tashkil etilgan. Maydoni 5145 ga. 1977-yildan pitomnikka 42 bosh jayron (qoraquyruq) keltirilib, ularni koʻpaytirish ishlari boshlandi (1987-yilda ularning soni 1225 taga yetdi va reja asosida qoʻshni va boshqa hududlarga tarqatildi). Bu yerda jayronlar bilan birgalikda yo‘rg‘a tuvaloq, qulon, gepard, Prejevalskiy oti, buxoro bug‘usi (xongul) kabi xalqaro va Oʻzbekiston Respublikasi qizil kitobiga kiritilgan turlar ham koʻpaytirish va oʻrganish ishlari olib boriladi. Kuzda birqozon, oqqushlar, qizilgʻozlar va koʻplab yirtqich qushlar uchraydi. Markaz janubida Amu—Buxoro kanali hosil qilgan sunʼiy koʻllar bor. Ular tuyoqli hayvonlarning suv ichish joyi boʻlib, juda koʻp suv qushlarini ham jalb qiladi. Markaz atrofi yirtqichlarning ichkariga oʻtishiga toʻsiq boʻlishi uchun 36 km uzunlikda balandligi 2 m boʻlgan simtoʻr bilan oʻralgan.

Pitomnikda yashovchi turlar 
Pitomnik xududida Oʻzbekiston Respublikasi va xalqaro qizil kitobiga kiritilgan koʻplab turlar yashaydi. Shulardan biri Prjevalskiy oti boʻlib aslida Oʻzbekiston faunasi uchun xos boʻlmagan tur hisoblanadi. Boʻyi past, kallasi katta, boʻyni kalta va yoʻgʻon, Aygʻirining yagʻrin balandligi 125—135 sm, gavdasi uzunligi 230 sm gacha, oyoqlari ingichka, vazni 300 kg gacha. Biyasi aygʻiridan kichikroq. Yoli qisqa va tik turadi, peshonasida yoli yoʻq. Juda ehtiyotkor. Choʻl oʻsimliklari bilan oziqlanadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy, 1—2 ta bola tugʻadi. Shimoliy Gʻarbiy Xitoy va Mongoliya (Jungʻoriya) choʻllarida yashagan. Oxirgi marta yovvoyi tabiat qoʻynida 1967 va 1969—yillarda uchratishgan. Hozirda faqat hayvonot bogʻlari yoki qoʻriqxonalarda uchratish mumkin. Qizil kitobga yoʻqolib borayotgan tur sifatida kiritilgan bu jonivorlardan butun dunyoda 2000 dona qolgan. Ushbu tur Buxoroga 1987—yilda Sankt—Peterburg shahridan olib kelingan boʻlib, avvaliga tutqunlikda koʻpaytirilgan, soʻngra, qoʻriqxona xududiga qoʻyib yuborilgan. Hozirda pitomnikda 18 bosh Prjevalskiy oti yashayotgani maʼlum. Bundan tashqari qoʻriqxonada 1203 bosh jayron, 164 bosh turkman quloni, shuningdek, volyer sharoitida 47 bosh Buxoro togʻ qoʻyi va 1 bosh buxoro bugʻusi saqlanmoqda. Jayron pitomnigida hayvonlardan boshq, oʻsimliklarning 250 dan ortiq tur oʻsadi. Hayvonlardan sut emizuvchilarning 32, qushlarning yil davomida 250 dan ortiq, sudralib yuruvchilarning 18, suvda hamda quruqlikda yashovchilarning 2, baliqlarning 8 hamda umurtqasizlarning 700 dan ortiq turi uchrashi aniqlangan.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Buxoro viloyati geografiyasi