MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Absorber

Absorber — absorbsiya jarayoni amalga oshiriladigan uskunaning asosiy apparati. Unda gazlardagi moddalar (shu jumladan zararli moddalar) suyuqlikka yutiladi. Kimyo sanoatida, kosmik kemalarning hayotni taʼminlash tizimlari va boshqalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Absorbsiya

Absorbsiya (lot. absorbtio — yutilish, absorbeo — yutayapman soʻzidan) — eritma yoki gaz aralashmasidagi modda (absorbat)larning qattiq jism yoki suyuqlik (absorbent)larga hajmiy yutilishi. Gazlarning suyuqliklarga Absorbsiyalanishidan neftni qayta ishlash, koks-benzol va boshqa sanoat sohalarida foydalaniladi. Gazlarning bugʻ va suyuqliklarda erish darajasining turliligiga asoslangan holda absorbsiyadan texnikada gazlarni tozalash va ajratishda hamda ularni bugʻ gaz aralashmalaridan ajratishda foydalaniladi. Absorbsiyaga qarama-qarshi jarayon desorbsiya deyiladi, u eritma yutgan gazni ajratib olish va absorbentni regeneratsiya qilishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Abstinensiya

Abstinensiya (lot. abstinentia — oʻzini tiyish) — kishi doimiy oʻrganib qolgan narsasi (spirtli ichimliklar ichish, narkotik moddalar qabul qilish, jinsiy aloqa qilish) dan voz kechganda kuzatiladigan xumorlik (tushkunlikka tushish, kayfiyatning aynishi, qoʻrquv, uyqusizlik, titrash, tirishish) holati.

Manbalar
Abstrakt mehnat

Abstrakt mehnat — tovar ishlab chiqaruvchilarning, umuman insonning ish kuchi (fiziologik energiya) sarflashida namoyon boʻladigan, tovar qiymatini yara-tadigan mehnat (qarang Mehnat).

Manbalar
Abstraksionizm (oqim)

Abstraksionizm ( — mavhumlik, nomaʼlumlik, uzoqlashish) — 20-asrdan avval tasviriy sanʼatda paydo boʻlib, keyin adabiyotga oʻz taʼsirini oʻtkazgan oqim. Namoyandalari — Charlz Novard, Styuoriy Devis, Krauford, Ret-ner, Morris, M. Seyfer, P. Mondri-an, Paulo Klee va b. sanʼat borliqning emas, sanʼatkor his-tuygʻularining inʼ-ikosi degan gʻoyani ilgari surishgan. Bu oqimdagilar ijodida his, tuygʻu, xayol borliqdan uzilgan chiziqlar, geometrik shakllarda namoyon boʻladi, shakl va mazmun bir-biriga singib ketadi, yaʼni anʼanaviy tushunchadagi mazmun va shakl oʻz mohiyatini yoʻqotadi. A.ning taʼsiri fransuz sheʼriyatida ayniqsa sezilarlidir. A. badiiy adabiyotda „antiroman“ va b. koʻrinishlarda namoyon boʻlmoqda. A. oqimi namoyandalari „voqelikni inkor etish evaziga ruhiy voqelik“ yaratmoqchi boʻladilar.50-y.larda A. sanʼatning „Belgilar sanʼati“, „iyerogliflar“, „kalligrafiya“ kabi ichki yoʻnalishlari paydo boʻldi. A. sanʼatga maʼlum bir uslubiy yangilik olib kelgan boʻlsada, taniqli mutafakkir va sanʼatkorlarning tanqidiga uchradi. Xususan, A. Kamyu voqelikdan mutlaq uzilgan asarning faqat voqelikka yopishib olgan asardan farqi yoʻq deb qaraydi. Kamyuning fikricha, sanʼat voqelik va sanʼatkor his-tuygʻulari oʻrtasidagi erkin va tabiiy uygʻunlashuvdan paydo boʻladi. Lekin A. sanʼat va uning tasvir usullari haqidagi tasavvurni boyitgani uchun ham qimmatlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abstraksiya

Abstraksiya (lot. abstractio — ajratish, mavhumlash) — 1) butunning tomoni, momenti, boʻlagi, fragmenti, rivojlana olmagan, bir tomonlama, fragmentar (abstrakt) narsa; 2) bilishda ob’ektiv reallikdagi predmet, hodisalarning ikkinchi darajali, uncha muhim boʻlmagan ayrim xususiyatlari-dan xayolan uzoqlashtiruvchi va shu asosda ularning eng muhim, asosiy tomonlarini boʻrttirib koʻrsatuvchi fikriy model. Narsa va hodisalarning konkret tomon, belgilaridan uzoqlashish va muhim jihat, belgilarini ajratish jarayoni abstraksiyalash (mavhumlashtirish), shu jarayonning natijasi, yakuni, xulosasi esa Abstraksiya deyiladi. Abstraksiya bilishda tushuncha, kategoriya shaklida namoyon boʻladi. Mavhumlashtirish asosan tafakkoʻrning muhim xususiyati hisoblansada, lekin tasavvurda ham abstraksiyaning ayrim elementlarini uchratish mumkin. Abstraksiyalash jarayonida turli kategoriyalar, qonun, qonuniyat, sababiyat kabi mavhum tushunchalar vujudga kelib, bu tushuncha va kategoriyalar olamni bilishning muhim yakunlarini, natijalarini qurollarini tashkil etadi. Olamni oʻrganishda, hodisalarning mohiyatini ochishda, ular haqida toʻgʻri xulosalar chiqarishda A. ning ahamiyati katta. Abstraksiyalash miyaning sof ichki mahsuli emas, u reallikdagi hodisalar xususiyatini u yoki bu tarzda aks ettirishning hosilasidir. Reallikdagi har bir predmet bevosita yoki bilvosita boshqa predmet bilan bogʻliq va u bilan birga qandaydir umumiylikka ega. Shuning uchun har bir predmetning faqat oʻziga xos hislatlari bilan birga umumiy tomonlari ham borki, bular shu predmetning maʼlum tartibga, qandaydir umumiy qonuniyatga boʻysunishini koʻrsatadi. Shu umumiy tomonlarda bir turdagi qator predmetlarning hammasiga xos boʻlgan xususiyatlar ifodalanadi, buni faqat predmetning ayrim tomonlarini mavhumlashtirish, ulardan uzoqlashib, umumiy tomonlarini aniqlabgina bilish mumkin. A. jarayonida real predmetlardan ajralib qolish hodisalari ham koʻp uchraydi, bunda u asosli xulosalarga emas, balki xato natijalarga, quruq formula, sxemalarga olib keladi. A. ilm-fan, sanʼat uchun reallikni toʻgʻri va chuqur, har tomonlama bilish quroli boʻlib xizmat qiladi. Falsafa A. va abstraksiyalashning mohiyati, mazmuni, tabiati, ahamiyatini eng umumiy shaklda yoritib beradi. Aning turli xususiy tomonlari mantiq, psixologiyada ham tahlil etiladi. A. dialektika doirasida talqin etilganda, „konkretlikdan abstraktlikka oʻtish“ va „abstraktlikdan konkretlikka oʻtish“ degan dialektik bilish usullari asoslab beriladi.

Manbalar
Absurd drama

Absurd drama, absurd teatr, gʻayrimantiqiy teatr — dramaturgiyadagi oqimning shartli nomi. 50 — 60-yillarda oqim tarafdorlari inson hayoti maʼnosiz, mavhum degan nuqtai nazarni ilgari soʻradi. Ular fikricha, inson hatto nima uchun yashayotganini ham anglab yetolmaydi, u doimo yolgʻon burch, yolgʻon axloq, yolgʻon munosabatlar qurboni boʻlaveradi. Absurd drama asoschisi va nazariyotchisi S. Bekketning „Godoning kutilishi“ (1952) fojiali komediyasida Vladimir va Estragon tashlandiq yoʻlda uchrashib qolishadi, asar davomida ikkalasi ham Godoni ku-tib oʻtirishadi. Asarda boshqa voqea yoʻq. Godo balki boylikdir, balki baxtdir, balki oʻlimdir? Asarda bu haqda hech nar-sa deyilmaydi, undan chiqadigan xulosa shuki, inson hayoti ham Godoni kutish kabi yolgʻon, mavhum, maʼnisiz, umidlarga toʻla. Uzoq vaqt Absurd drama namoyandalari asariga quruq safsata deb qarab kelindi, biroq 70-yillarga kelib, ular davr oldiga qoʻygan muammolar dolzarb ekanligi ayon boʻldi. Absurd drama oqimi teatr, dramaturgiyaga sahna shart degan tushunchani olib kirdi, uni nazm va nasrdagi ilgʻor anʼanalar bilan moslashtirdi, teatr, sahna haqidagi tasavvurlarni bir qadar yangiladi, unga zamonaviylik bagʻishladi.

Manbalar
Abssissa

Abssissa (lot. abscissus — qirqilgan, uzilgan) — nuqtaning (dekart yoki affin) koordinatalaridan birinchisi. Abssiss odatda lotin alifbosining harfi bilan belgilanadi.

Manbalar
Abu Abdulloh Iloqiy

Abu Abdulloh Iloqiy (asl ismi Sharafuddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf al-Iloqiy) (tugʻilgan yili maʼlum emas — vafoti 1068-yil) — oʻrta asrda yashagan mashhur hakim, Ibn Sinoning shogirdlaridan biri. Iloq vohasi (hozirgi Toshkent viloyatining Ohangaron daryosi atrofidagi yerlar)da tugʻilgan (taxallusi shundan olingan). Dastlabki maʼlumotni Shosh (Toshkent) madrasalaridan birida olib, soʻng oʻz bilimini takomillashtirish uchun dastlab Buxoro, keyin Urganchga borib tahsil olgan. Bu yerda u Ibn Sino bilan uchrashgan. Iloqiy tibbiyotdan tashqari falsafa va tarix bilan ham qiziqqan. „Kulliyoti tibbi Iloqiy“ („Iloqiyning tabobat haqida risolalar toʻplami“) asarida tibbiyot tarixiga oid maʼlumotlar berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
1008-yilda vafot etganlar
Abu Bakr usta

Abu Bakr (11 — 12-asrlar) — binokor usta. 1077 — 86 yoki 1096 — 1106-yillarda Dandanaqon (hozirgi Turkmaniston)dagi masjidni qurgan. Arxeologik qazishlar natijasida topilgan masjid harobalaridagi bezaklar orasida ustaning ismi va bino qurilgan yillar yozilgan.

Manbalar
Abu Jaʼfar Xozin Muhammad ibn Husayn Sagʻoniy Xurosoniy

Abu Jaʼfar Xozin Muhammad ibn Husayn Sagʻoniy (Chagʻoniy) Xurosoniy (10-asr) — riyoziyotchi va falakiyotshunos olim. Oʻzidan oldin oʻtgan allomalarning asarlarini puxta oʻrgangan, oʻzi ham ilmiy ijod bilan shugʻullangan, astronomik kuzatuvlar olib borgan. „Kitob zij us-Safoix“, („Gardishlar ziji kitobi“). "Sharh kitob „Usuli handasiy Iqlidus“ ("Evklidning „Usuli handasiy“ kitobi sharhi"), „Tafsir maqolai oshira Iklidus“ ("Evklidning „Oʻninchi maqolasi“ tafsiri") kabi asarlari bor. Hayotining oxirgi yillarida Ray shahrida (Eron) yashagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

 

Kishilar
Matematiklar
Olimlar
Astronomiya
Abu Zayd ibn Sahl Balxiy

Abu Zayd ibn Sahl Balxiy (850-yil, Shomiyotiyon qishlogʻi, Balx viloyati — 934-yil) — geograf, falakiyotshunos, tilshunos va tabib. Oʻrta asr geografiya maktabining mumtoz vakili.

Abu Zayd qisqa muddat Buxoroda yashagan. U arab faylasufi Kindiyning shogirdi. Abu Zayd “Kitob fi fazli sinoat il-kitobat” (Kotiblik sanʼatining fazilati haqida kitob), “Kitob fi fazilati ilm il-axbor” (Tarix ilmining fazilati haqida kitob), Kitob ul-asmo il-kunya val-alqob (Laqablar, kunyalar va ismlar haqida kitob), Kitob un-nahv vat-tasrif (Grammatika haqida kitob), Kitob fi fazilati ulum ir-riyoziyot (Matematika ilmlarining fazilati haqida kitob) kabi 60 ga yaqin asarlar muallifidir.

Yer yuzining geografiyasiga oid “Suvar ul-aqolim” (Iqlimlar suratlari) asari 920-yillarda yozilgan boʻlib, asli saqlanib qolmagan, ammo uni oʻz davrida koʻrgan va oʻqigan sayyohlarning koʻrsatishicha, Abu Zayd oʻz kitobida xaritalar va Yerning tasvirini bermoqni maqsad qilgan, dunyoni qush shakliga oʻxshatib, doiraviy xaritasini chizgan. Bu asarni Istaxriy yangi maʼlumotlar (Fors viloyati, Xuziston, Shimoliy Hindiston geografiyasi) bilan boyitgan. Keyinchalik iromik Ibn Havqal ham bu kitobga baʼzi oʻzgarishlar va qoʻshimchalar qilgan, oqibatda “Kitob ul-masolik val-mamolik” mashhur geografik asar yuzaga kelgan. Kitob ichiga turli xaritalar ilova qilingan, bu xaritalar majmui fan tarixida “Islom atlasi” nomi bilan mashhur.

Manbalar

  

Kishilar
850-yilda tugʻilganlar
934-yilda vafot etganlar
Abu Zayd ad-Dabusiy

Abu Zayd Ubaydullo ibn Umar ibn Iso ad-Dabusiy (? — 1039) — buxorolik fiqh olimi. Fiqhda keng tarqalgan "Ilm ul-xilof" ("Ixtiloflar haqidagi ilm") ta’limotiga asos solgan. Asli Dabusiya shahridan. O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lyozmalar fondida Abu Zaydning 1094-yil ko‘chirilgan "Taqvim ul-adilla fil-usul" ("Qonunshunoslik asoslari bo‘yicha dalillar bayoni") va 1278-yil ko‘chirilgan axloqqa doir "al-Amad ul-aqso" ("Oxirgi chegara") asarlari nusxasi saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1039-yilda vafot etganlar
Abu Lays Samarqandiy

Abu Lays Samarqandiy (Abu Lays Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Ibrohim as-Samarqandiy) (944 — 1003) — Samarqand shahrida tavallud topgan. Ayrim maʼlumotlarga koʻra, uning ajdodlari Samarqandga Eronning Tus shahridan koʻchib kelishgan. Qonunshunos va ilohiyot olimi, Samarqand shayxulislomi boʻlgan. „Xizonat ul-fikh“ („Fiqh xazinasi“), „Boʻston ul-orifin“ („Oriflar boʻstoni“), „Tafsir ul-Qur’on“ („Qur’on tafsiri“) va shunga oʻxshash bir qancha asarlari mashhur.

Zamonasining yetuk fiqh va tafsir olimi, fozil va nufuzli kishisi boʻlgan.  Asarlaridan quyidagilarini koʻrsatish mumkin:

1. „Tafsirul Qur’on“.  Toʻrt jildli boʻlib, eng yaxshi tafsirlardan hisoblangan.

2. „Xizonat al-fiqh“ („Fiqh xazinalari“).  Bu asarda hanafiy mazhabi aqidalari asosida musulmon qonunshunosligi (fiqh)ning qisqacha taʼrifi berilgan.  Uning 1467 va 1814-yilda kuchirilgan ikki qoʻlyozmasi OʻzR FA Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

3. „An-Navozil“ (Nozil boʻlganlar).  Bu fatvolar haqidagi kitobdir.

4. „Kitob muxtalif ar-rivoyat“ (Turli rivoyatlar haqida kitob).

5. „Bo‘ston al-orifin“ (Oriflar bo‘stoni). Bu axloq va tarbiyaga oid muhim asar. Unda taʼlim-tarbiyaga oid ko‘p rivoyatlar, tarixiy voqealar, hikoyalar va hadislar keltirilgan. Asar 159 bobdan iborat bo‘lib, uning ilm o‘rganish, salom berish, aql haqida aytilgan narsalar, ovqat yeyish qoidalari, ichimliklar, tabobat, ilm va adab fazilatlari kabi boblar, ayniqsa, diqqatga sazovordir.

6. „Tanbeh al-g‘ofilin“ (G‘ofillarga tanbeh). Asar 94 bobdan iborat bo‘lib, ota-onaning bola oldidagi huquqlari, bolaning ota-ona oldidagi huquqlari, sharob ichishdan qaytarish, yolg‘on so‘zlashdan qaytarish, hasad, yetimlarga xayru saxovat, rahm-shafqatli bo‘lish, kasbning fazilatlari kabi boblari nihoyatda katta ahamiyatga egadir. „Tanbeh al-g‘ofilin“ning Buxoro amiri Haydar (1800-1826) topshirig‘i bilan 1873-yil ko‘chirilgan qo‘lyozmalari O‘zR FA Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda.

Manbalar 

1003-yilda vafot etganlar
Abu Mansur Isfahoniy Husayn ibn Zayd ibn Tohir

Abu Mansur Isfahoniy Husayn ibn Zayd ibn Tohir (? — 1057) — riyoziyotchi, musiqada Ibn Sinoning (Isfahondagi) shogirdi. Ibn Sinoning falsafiy risolalaridan "Hay ibn Yaqzon" ("Yaqzonning oʻgʻli Hay") asariga sharh yozgan hamda "Shifo" asarining mazmunini saqlagan holda kisqartmasini tuzgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1057-yilda vafot etganlar
Abu Nasr Samarqandiy

Abu Nasr Samarqandiy (arabcha: ابو نصر سمرقندي — Abu Nasr Samarqandiy — Toʻliq ismi: Muhammad ibn Mas’ud Sulamiy Samarqandiy
(X asrda yashagan)) — faqih.

Hayoti va ijodi 
Abu Nasr Samarqandiy Abu Nazr Aʼyoshiy nomi bilan tanilgan. Abu Nasr Samarqandiy 320/932-yillari hayot bo‘lgan. Asli Tamimlik boʻlib, keyinchalik Samarqandda yashagan. U kishi shiya mazhabi mufassiri va muhaddis bo‘lgan. Dastlab sunniy bo‘lgan, so‘ng shiyalikka o‘tgan. Xurosonda bosh imomlik qilgan va o‘z zamonida fiqh ilmida yagona kishi bo‘lgan. shoir va olimlarni o‘ziga do‘st tutgan. Uning mehmonxonasi doimo olimlar bilan gavjum bo‘lgan. Uch yuz ming dinor jamg‘armasini ilm va adabiyot ahllari uchun sarf qilgan. Kitoblari esa tevarak-atrofga tarqalib, juda katta shuhrat qozongan. Arab tilida 208 ta asar yozgan. Bulardan „Kitob sirat abiy“ („Otamning tarjimai holi kitobi“), „Kitob sirat Umar“ („Umarning tarjimai holi kitobi“), „Kitob al-muvazzah“ („Izohlangan narsalar haqida kitob“), „Kitob sirat Muoviya“ („Muoviyaning tarjimai holi kitobi“) kabi asarlari diqqatga sazovordir. Ayniqsa uning „Tafsir as-Sulamiy“ kitobi mashhur boʻlib, nemis sharqshunosi K.Brokkelmanning yozishicha, bu asarning Ibrohim ibn Ahmad al-Qummiy tomonidan qaytadan ishlangan nusxasi bizgacha yetib kelgan.

Manbalar 

Olimlar
Islom:Shaxslar
Abu Nasr Porso maqbarasi

Abu Nasr Porso maqbarasi — Afgʻonistonning Balx shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Naqshbandiya tariqatining koʻzga koʻringan vakili shayx Abu Nasr Porso qabri ustiga 1470-yillari qurilgan. Bino toʻrtburchak tarhli, har tarafi oʻrtasida ikki oshyonli ravoq-ayvonlar bor. Katta peshtoq, ikki yonidagi baland guldasta-burjlar, orqadagi mayda va zich gʻarovli gumbaz juda serhasham. Meʼmor oʻz davrigacha meʼmorchilikda erishilgan barcha ijodiy sifatlardan foydalangan. Ayniqsa koshinkori bezaklar nihoyatda nozik va nafis.

Manbalar
Abu Said Bahodir

Abu Said Bahodir (1305-1335) — Hulokuiylar davlati hukmdori (1316-35). Oʻljoytuxonnit oʻgʻli. 1313-yil Xuroson noibi etib tayinlanib, yoshligi sababli uni otaliq yordamida idora etgan. 1316-yil otasi vafot etgach, Hulokuiylar davlati taxtiga oʻtirgan boʻlsada, davlatni uning nomidan amir Choban boshqarib turgan (1327-yilgacha). Abu Said Bahodir davrida Misrga qarshi uzoq vaqt olib borilgan urush pirovardida oʻzaro sulh bilan yakun-langan, Oltin Oʻrda va Chigʻatoy ulusidan qilingan hujumlar qaytarilgan, Kichik Osiyoda moʻgʻullar hukmronligi yanada mustahkamlangan. Abu Said otasi Oʻljoytuxon zamonida davlat dini dara-jasiga koʻtarilgan shialik taʼlimotiga chek qoʻyib, oʻz tangalarida yana choryorlar (toʻrt xalifa — Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali) nomini zarb qildirgan.

Manbalar 

1305-yilda tugʻilganlar
1335-yilda vafot etganlar
Abu Said maqbarasi

Abu Said maqbarasi, Meona bobo maqbarasi — Turkmanistondagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr oʻrtalari). Ruhoniy Abu Sayd Mayxoniy (Meona bobo, 1049 yil v.e.) qabri ustida qurilgan. Murabba tarhli (10,30×10,50 m), qoʻsh gumbazli. Devorlariga gʻishtlar bezakli qilib terilgan. Bosh tarzi peshtoqli. 14-asrda taʼmir qilinib, peshtoki va gumbazi koshin bilan qoplangan, shiftiga girih ishlangan, ichki devorlari ganch bilan suvalib, islimiy naqsh bilan pardoz-langan. Devori yuqori tomon ensizlasha boradi. Poygumbazning tag qismi 12, yuqorisi 24 qirrali qilib gumbazga tu-tashtirilgan, bino tarzlariga ravoqlar ishlangan.

Manbalar 

 

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Abu Said Muhammad Rumiy

Abu Said Muhammad Rumiy (Paxlavon) (15-asr) — hirotlik olim, shoir, sozanda-bastakor, xonanda. Hirotlik mashhur bastakor — xonanda Us t a Shodining shogirdi. U hayotining koʻp qismini Hirot (Husayn Boyqaro saroyi)da oʻtkazgan. Alisher Navoiy rahnamoligida ijod qilgan. Qirq sho-girdiga har kuni ilmi faroiz (mat.)dan, ohangdoshlik (prosodiya) va imlo — inshodan, goʻshtgir (pahlavon)likdan, ilmi musiqiydan taʼlim bergan. Uning Rost maqomining panjgoh qismidagi qoʻshiqlari gʻoyat yoqimli va mashhur. Abu Said Muhammad Rumiy (Paxlavon)ning ijrochilik va bastakorlik faoliyati Navoiyning „Holoti Paxla-von Muhammad“ asarida yoritilgan.

Manbalar 

Shoirlar
Abu simbal

Abu simbal — Nil daryosi gʻarbiy sohilidagi joy (Misr). Qoyatoshga oʻrnatilgan 2 qadimgi Misr ibodatxonasi (mil. av. 13-asr 1- yarmi) bor. Haykallar, boʻrtma suratlar saqlangan. Bosh ibodat-xonaning old tomonida Ramses 11ning oʻtirgan holdagi 4 ta ulkan xaykali mavjud (1967-yil Asvon toʻgʻoni qurilayotgan paytda daryoning eski oʻzani yonidagi qoyaga koʻchirilgan).

Manbalar 

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Abu Sulaymon Muhammad ibn Tohir ibn Bahrom Sijistoniy Mantiqiy

Abu sulaymon Muhammad ibn Tohir ibn Bahrom Sijistoniy Mantiqiy (912— Bag‘dod — 985) — fay-lasuf. Abu Nasr Forobiyning zamon-doshi, u bilan ilmiy bahslar qurgan. A. S. arab va yunon tilini yaxshi bilgan. Uning asarlari: "Risolatun fi marotib quvayyul inson" ("Inson quvvatlarining darajalari haqida risola"), "Rasoyil Eziddavla" ("Eziddavla risolalari"), "Sharhe kutub Aristutolis" ("Arastu kitoblariga sharh"). Ba’zi ma’lumotga qaraganda, A. S.ning "Suvonul hikmatu" ("Hikmatlar to‘plami") va "Muharrik avval" ("Birinchi harakatlanuvchi") asari ham bo‘lgan. A.S. mantiqilmi bilan ko‘p shug‘ullanganligi uchun Mantiqiy laqabiga ega edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

912-yilda tugʻilganlar
985-yilda vafot etganlar
Abu Tammom

Abu Tammom (taxminan 796, Damashq — 843, Mosul) — arab shoiri. Aso-san qasida yozgan. Arab she’riyatidagi „qadimga qaytish“ harakatining asos-chilaridan. A. T. oʻz davrida xalq ijodi asosida turli sheʼriy toʻplamlar, tazki-ralar ham yaratgan. 7 ta tazkirasi maʼ-lum. Bizgacha „Kitob ul-hamosa“ („Ja-sorat kitobi“) va „An-Naqoid jorir va al-Axtal“ („Jarir va al-Axtalning hajviyalari“) asarlari yetib kelgan. Be-runiy oʻz asarlarida uning she’rlaridan koʻplab namunalar keltirgan va sheʼr yozish uslubini tahlil qilib, „Qofiyat al-alif min al itmom fi sheʼr Abu Tammom“ („Abu Tammom sheʼrlaridagi alif qofiyasi sharhi“) nomli sharh yozgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Shoirlar
796-yilda tugʻilganlar
843-yilda vafot etganlar
Abu Tolib (shoir)

Abu tolib (Abdusalom ibn al-Husayn al-Maʼmuniy) (taxminan 950, Bagʻdod −994, Buxoro) — shoir. Xalifa ll-Maʼmun avlodidan. Ray va Nishopurda yashagan. 980-yillarda Buxoroga kelgan, umrining oxirigacha shu yerda yashagan. Buxoroda zamondoshlari orasida qasida va vasf janrlarining yirik namoyandasi boʻlgan. Abu Mansur Saolibiyning „Yatimat addahr“ („Zamona ahlining fazilatlari haqida yagona durdona“) tazkirasining 3-bobi asosan A. T. ga bagʻishlangan. Asarda uning 332 baytli 96 ta vasfi hamda qasidalaridan parchalar keltirilgan. Koʻpchilik qasidalarini islom sheʼriyati ruhida, sof arab uslu-bida yozgan. Vasflarida oziq-ovqat, mevalar, buyum-ashyolar, tabiat hodisalari va boshqa tavsif qilingan. Ad.: Oʻzbek adabiyoti tarixi, 5 jild-li, 1-jild, T., 1977; Abdullayev I., Po-eziya na arabskom yazike v Sredney Azii i Xorasane X — nachala XI v., T., 1984.

  

Shoirlar
950-yilda tugʻilganlar
994-yilda vafot etganlar
Abu Tohirxoja Samarqandiy

Abu Tohirxoja Samarqandiy (Mir Abu Tohir ibn Qozi Abu Saʼid Sadr Samarqandiy) (1800-1874) — tarixchi.

1868-yilgacha Samarqandda yashagan, kein Karmanaga koʻchib ketgan.

Axloqqa oid „Axloqi Muzaffariy“ („Muzaffar axloqi“) asari Buxoro amiri Muzaffarga bagʻishlangan. Unda Muzaffarning axloqiy qarashlari va yurish-turishlari bayon qilingan. „Samariya“ asarida Samarqandning qadimgi davrdan to 19-asr gacha boʻlgan tarixi tasvirlangan.

Manbalar 

Tarixchilar
Buxoro amirligi tarixchilari
Abu Ubaydullo Muhammad ibn Sultonxoʻja

Abu Ubaydullo Muhammad ibn Sultonxoʻja (Eshonxoʻja Qori Toshkandiy) (1804—?) — tarixchi. Qoʻqon xonligining Toshkentdagi noibi huzurida mirzo va boj yigʻuvchi vazifalarida ishlagan (1860-yil gacha). U „Xulosat ul-ahvol“ („Ahvollar xulosasi“) kitobini yozgan. Unda Qoʻqon xonligining 19-asr 2-yarmiga doir tarixi yoritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1804-yilda tugʻilganlar
Abu Yusuf Yoqub

ABU YUSUF, to‘liq ismi Yoqub ibn Ibrohim al-Kufiy al-Ansoriy (731-798 yoki 804) - faqih, islomdagi dastlabki qozi ul-quzzot. Kufada, kambag‘al oilada tavallud topgan. 13 yoshida Kufa qozisi mashhur faqih Ibn Abi Laylodan fiqhdan saboq olgan, oradan 9 y. o‘tgach, Abu Hanifaga. shogirdlikka o‘tib, 15 y.ga yaqin uning shogirdi va eng yaqin yordamchisi bo‘lgan. Boshqa shogirdlar, ayniqsa Zufar al-Huzayl bilan birgalikda A.Yu. fiqh nazariyasini ishlab chiqishda qatnashgan. Abu Hanifa vafotidan so‘ng Iroqdagi ulamolar davrasida ustozi o‘rnini egallab, uning ishini davom ettirgan. Xalifa al-Mahdiy (775-785) A.Yu.ni  ag‘dod qozisi etib tayinlagan, xalifa Horun ar-Rashid (786-809) esa, unga qozi ul-quzzot mansabini berib, butun xalifalikdagi barcha qozilarni tayinlash va qozilar qarori yuzasidan tushgan shikoyatlarni ko‘rib chiqish huquqini bergan. Bunday yuksak martaba A.Yu.ga Abu Hanifaning nazariy qarashlarini amaliyotda keng qo‘llash imkonini bergan, bu esa, hanafiylik mazhabining tarqalishi va mustahkamlanishiga xizmat qilgan. A.Yu. "Kitob al-xiroj" ("Soliq haqida kitob") asarining muallifi bo‘lib, u Horun ar-Rashidning soliq, yer va suvdan foydalanish, davlat boshqaruviga oid savollariga berilgan batafsil javoblaridan iborat. A.Yu.ning shogirdlaridan Muhammad ash-Shayboniy uning maslahat va ma’lumotlaridan keng foydalanib, Abu Hanifa ma’naviy merosini to‘plagan va bir tizimga solgan. Boshqa bir shogirdi esa Ahmad ibn Hanbal bo‘lgan. A.Yu.ning qarashlari Muhammad ash-Shofi’iyga katta ta’sir ko‘rsatgan. ABU QATODA, to‘liq ismi Abu Qatoda al-Haris ibn Rab’iy al-Ansoriy as-Sulamiy (taxm. 604-674) - ansori kiromdan va paygambar (sav)ning suvoriylaridan biri. Rasuli Akramdan 170 hadis rivoyat etgan. Bulardan 21 tasida Buxoriy va Muslim hamfikrdirlar. Faqat Buxoriyda 2, Muslimda 8 hadisi bor. Qolgani boshqa kitoblardadir. Madinai munavvara yoki Kufada vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

807-yilda vafot etganlar

«O’zbekiston milliy entsiklopediyasi»

Davlat ilmiy nashriyoti, 2004