Toʻdakoʻl suv ombori

Toʻdakoʻl suv ombori — Navoiy viloyati Qiziltepa tumanida joylashgan suv ombori. 1952-yilda Zarafshon sel suvlarining Toʻdakoʻl pasttekisligiga oqib tushishi natijasida tabiiy ravishda hosil boʻlgan. Buxoro shahridan sharqiy yoʻnalishda 26 km uzoqlikdagi tabiiy soylikda, Quyimozor suv omborining sharqiy qismida joylashgan. Ushbu suv havzasi 1968-yilda suv omboriga aylantirilgan.

Suvi qisman minerallashgan. Taʼmi achchiq-shoʻrtob boʻlib, dengiz suvi taʼmiga oʻxshaydi.

1977-yilda rekonstruksiya qilingan. Toʻliq hajmi 1,2 km³ (boshqa maʼlumotlarga koʻra, umumiy hajmi 0,8 km³). Suv yuzasining maydoni 210 km², oʻrtacha chuqurligi 4,8 m. Toʻgʻonining balandligi 4 m, maksimal quvvati 46,0 m³/sek. Oʻrtachoʻl kanali orqali Zarafshon daryosining ortiqcha suvlarini oʻzida toʻplaydi, Amu-Buxoro mashina kanali orqali Amudaryodan toʻldiriladi.

Suv omborida Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan jonivorlar, oʻrdaklar oilasiga mansub qushlar, oqqushlar, Amudaryo katta kurakburuni, jayron, tulkilarni koʻrish mumkin. 

1960-yilda suv ombori negizida 30 ming gektar maydonga ega Toʻdakoʻl qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

2020-yilda suv ombori qirgʻogʻida yangi kurort — „Silk Road family repost“ turistik plyaj zonasi ochildi. Bu voqeadan bir necha hafta oʻtgach, Toʻdakoʻl Quyimozor suv ombori bilan birga Ramsar konvensiyasiga kiritildi.

Tavsifi 
Toʻdakoʻl suv ombori Buxoro shahridan sharqda, 26 km uzoqlikda, tabiiy choʻl pastligida (dengiz sathidan 223,5 m balandlikda) joylashgan. Uning gʻarbida Quyimozor suv ombori qurilgan. Oʻrtachoʻl kanali orqali Zarafshon daryosining ortiqcha suvlarini toʻplaydi, Amu-Buxoro mashina kanali orqali Amudaryodan toʻldiriladi. Kanalning etak qismidagi yerlarni qoʻshimcha suv bilan taʼminlaydi. Tutashtiruvchi kanal orqali Quyimozor suv omboriga suv beradi. Toʻdakoʻl suv ombori suvi qisman minerallashgan.

Suv ombori tabiiy ravishda 1952-yilda Zarafshon sel suvlarining Toʻdakoʻl pasttekisligiga oqib tushishi natijasida hosil boʻlgan. Bu suv havzasi negizida 1968-yilda suv ombori ishga tushirilgan va 1977-yilda rekonstruksiya qilingan.

Toʻdakoʻl suv omborining maydoni 210 km², hajmi 1,2 km³ (boshqa maʼlumotlarga koʻra, umumiy hajmi 0,8 km³). Suv ombori burchaklari yassisimon uchburchak shaklga ega. Oʻrtacha chuqurligi (21-asr boshiga kelib) 4,8 metr. Toʻgʻon balandligi 4 metr, inshootning maksimal suv chiqarish imkoniyati 46,0 m³/s.

Florasi va faunasi 
Sohil florasi asosan yulgʻun va qamishzorlardan iborat.

Sayoz chuqurlik va quyoshning jadal isishi tufayli Toʻdakoʻlda suv oʻsimliklari, mikroorganizmlar va umurtqasiz hayvonlar koʻp. Koʻl Oʻrta Osiyoga xos baliqlarga, xususan, zogʻora baliq, leshch, laqqa baliq va boshqa turlarga boydir.Toʻdakoʻl suv omborida Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan oq dumli suvburgut va uzun dumli suvburgut, shuningdek, yirik chomga, olaqanot, qizil burunli oʻrdak, aythya fuligula, mergus merganser, mergellus albellus, circus aeruginosus, buteo rufinus, buteo rufinus, miqqiy, chroicocephalus ridibundus, fulica atra, anser anser, oqqushlar, pelikanlar mavjud. Suvda suzuvchi qushlarni asosan janubga mavsumiy migratsiya paytida dam olishini kuzatish mumkin. Tuvaloqlar oilasiga kiruvchi qushlar qirgʻoq boʻyidagi chakalakzorlarda uchraydi. 

Suv havzalaridagi Amudaryo katta kurakburuni va baqra baligʻi yoʻqolib ketish xavfi ostida.

Toʻdakoʻl sohilidagi sutemizuvchilardan jayron, tulki, tolay tovushqoni, yovvoyi mushuk bor. 

1960-yilda suv ombori negizida 30 ming gektar maydonga ega Toʻdakoʻl qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Toʻdakoʻlda hozirda muhofaza qilinadigan hududlar yoʻq. Oʻzbekiston Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi tomonidan suv omborini Ramsar konvensiyasiga kiritish maqsadida „Toʻdakoʻl va Quyimozor suv omborlari — Yangi Ramsar hududi“ loyihasi amalga oshirildi.

Foydalanish 

Toʻdakoʻl suv omborida baliq tutiladi. Oʻzbekistonda baliqchilik tarmogʻi denatsionalizatsiyalashtirilgach (2003-yil), ustav kapitali 1 mln 230 ming AQSh dollari boʻlgan „Aqua-Tudakul“ qoʻshma oʻzbek-amerika korxonasi tuzildi. Korxona baliq yetishtirish va ovlash, shuningdek, Toʻdakoʻlni muhofaza qilish bilan shugʻullanadi. 2006-yilda ovlangan baliq 816 tonnani tashkil etdi (ilgari havzada atigi 150—170 tonna baliq ovlangan). Baliqlar asosan Rossiya, Ukraina, Qozogʻiston, Turkiyaga eksport qilinadi. 2010-yilda korxona daromadi 300 million soʻmdan ortiqni tashkil etdi (eksport hajmi — 172,4 ming AQSh dollari). „Aqua-Tudakul“da ilk bor sunʼiy suv havzalarda baliq yetishtirish metodidan foydalanilgan.

Suv ombori qirgʻogʻida „Silk Road family repost“ turistik plyaj hududi va Navoiy kon-metallurgiya kombinatining „Lazurnaya“ dam olish maskani mavjud. Dam oluvchilar bu yerga suzish, quyoshda toblanish va hatto baliq ovlash uchun ham tashrif buyurishadi.

Suv ombori atom elektr stansiyasini qurish uchun 2018-yilda yagona, 2019—2020-yillarda esa ikki maydondan biri boʻlgan. Alaloqibat AES Tuzkon koʻlida qurilishi rejalashtirildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston suv omborlari
Alifbo boʻyicha suv omborlari
Oʻzbekistondagi shoʻr koʻllar
Buxoro viloyati loyihasining XM darajali maqolalari