MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Telemarkaz

Telemarkaz, televizion markaz — televizion dasturlarni tayyorlash va uzatish uchun moʻljallangan inshootlar va texnika vositalari majmui. Asosiy tarkibiy boʻlinmalari — apparatstudiya kompleksi; koʻchma televizion styalar va Kuchma videoyozuv Apparatxonadagi jihozlar. styalari. Apparatstudiya kompleksiga telestudiya, texnik apparatxonalar (telestudiya joylashgan televizion kameralardan keladigan videosignallarni kuchaytiruvchi va oʻzgartiruvchi jihozlar boʻladi), rejissyorlik xonalari (videonazorat qurilmalari boʻladi), telekinoproyeksion apparatxonalar (telekinouzatkichlar boʻladi) va videoyozuv apparatxonalari kiradi. T.da yoritish sexi, boshqa sex va qoʻshimcha xizmatlar (pardozxonalar, kiyim tanlash xonalari, musiqa tanlash xizmati va boshqalar) boʻladi. T.dan uzatiladigan teledasturlar televizion styaga tushadi, bu stya teleminorada joylashgan antennasi orqali tasvir va tovush signallarini efirga uzatadi. Teledasturlarni rangbarang qilish, bezash ishlarida dizayn, kompyuter grafikasidan keng foydalaniladi. T.da xususiy televizion dasturlar tayyorlash bilan birga xalkaro aloka vositalari orqali boshqa shaharlarning teledasturlarini ham qabul qilib, retranslyatsiya qilish mumkin. Oʻzbekistonda Toshkent va Nukus shaharlarida hamda barcha viloyatlarning markazlarida T. bor. Eng yirik T. — Oʻzbekiston Respublikasi Telemarkazi Toshkent shahrida joylashgan. U 1956-yilda tashkil qilingan. Uning asosiy vazifasi Oʻzbekiston televideniyesi kanallari tomonidan tayyorlangan koʻrsatuvlarni texnikaviy jixatdan taʼminlab efirga uzatishdan iborat. Markaz bir kechakunduzda 52 soat koʻrsatuvlarni efirga uzatishni taʼminlaydi. Yangi raqamli markaziy apparatxona va umumiy maydoni 600m2 boʻlgan 5 kamerali studiya qayta jihozlanib ishga tushirildi, 8, 6 va 4 kamerali raqamli koʻchma televizion stya mavjud (2004).
Telemetriya

Telemetriya (tele... va ... metriya) — kuchlanish, tok kuchi, quvvat, bosim, tra, sath, uchish balandligi, organizmnng biol. koʻrsatkichlari, meteorologik maʼlumotlar va boshqa kattaliklarni telemexanika vositalari orqali masofadan turib oʻlchash. Bevosita oʻlchash ishlari datchik yordamida amalga oshiriladi; olingan maʼlumotlar avtomatik tarzda (odatda kodlangan radiosignallar koʻrinishida) aloqa kanallari boʻyicha qabul qilish qurilmasiga uzatiladi. Bu yerda maʼlumotlar qayd qilinib, ishlab chiqiladi. Radiokanal boʻyicha amalga oshiriladigan T. radiotelemetriya deb ataladi. T. meteorologiya, tibbiyot, kosmonavtika, energetika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Telemexanika tizimi

Telemexanika tizimi - masofadan turib radioaloqa yoki simli aloqa kanali boʻyicha operator (kompyuter) dan boshqarish obʼyektiga signallar uzatadigan va qaytgan axborotlarni nazorat qiladigan texnika vositalari majmui. Boshkarish punkti (BP), bir yoki bir necha nazorat punkti (NP) hamda BP va NP ni ulovchi aloqa liniyasidan iborat.

Telemexanika tizimining toʻplangan (bitta NP chegarasidagi) obʼyektlarga va tarqoq obʼyektlarga moʻljallangan xillari bor. Birinchi turga misol sifatida alohida qurilish krani, samolyot va boshqalarni boshkarish tizimlari, ikkinchi turga gaz va neft quvurlari, sugʻorish tizimlari, temir yoʻl uzellari, korxona va boshqalarni boshkarish tizimlari kiradi. Telemexanika tizimida nazorat qilinadigan va boshkariladigan axborotlarning barchasi yoki faqat baʼzi turlari uzatilishi mumkin. Faqat obʼyektlarning parametrlari haqida axborot uzatiladigan Telemexanika tizimi teleoʻlchash, nazorat qilinadigan obʼyektning vaziyati haqidagi axborot uzatiladiganini telesignalizatsiya, faqat boshqarish "buyruqlari" uzatiladigani teleboshqarish tizimi deb ataladi. Kompleks Telemexanika tizimida nazorat va boshqarish axborotlarining barcha turlarini uzatish mumkin.

Telemexanika tizimi xalq xoʻjaligi va sanoatning turli sohalarida, kosmonavtika, aviatsiya va boshqalarda keng qoʻllaniladi (qarang Telemexanika).
Teleskop

Teleskop (grekcha: τῆλε [tele] — "uzoq" va σκοπέω [skopeo] — "qarayman") — osmon yoritqichlarini vizual, fotografik, fotoelektrik va spektral usullarda kuzatish uchun moʻljallangan astronomik optik asbob. Teleskop Oy, sayyoralar va yulduzlarning tasvirini kattalashtirib koʻrsatadi. Ishi osmon yoritqichlari tarqatadigan elektromagnit nurlanishlarni tutishga asoslanadi. Teleskoplar gamma teleskop, rentgen, ultrabinafsha, optik, infraqizil va radioteleskop kabi turlarga boʻlinadi. Optik tizimiga koʻra, refraktor, reflektor, koʻzgulinzali tizim va boshqa deb ataladi (linzalardan yigʻilgan obyektivli teleskop refraktor, botiq koʻzgulardan yigilgan obyektivli teleskop reflektor deyiladi). Teleskop obyektivi tushiradigan tasvirning masshtabi obyektivning fokus masofasiga, yaʼni yorugʻlik yigʻuvchi obyektiv bilan yoritqich tasviri hosil boʻladigan nukta orasidagi masofaga mutanosib boʻladi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Oʻrta Osiyoda yagona, koʻzgusining diametri 1,5 m boʻlgan teleskop va koʻp uyali yorugʻlik matritsasiga ega boʻlgan Quyosh teleskopi bor (2004).

Adabiyotlar

Havolalar 

 Galileo to Gamma Cephei – Teleskop tarixi 
 Galileo loyihasi – teleskop — Al Van Helden ''
Teleskop (yulduz turkumi)

Teleskop — osmonning jan. qismida joylashgan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 3,5 koʻrinma yulduz kattalikka teng. Kuzatishga eng qulay vaqt — iyul va avgust oylari hisoblanadi.

Yulduz turkumlari
Telefon aloqa

Telefon aloqa — telefon apparati yordamida abonentlar oʻrtasida tovushli aloqa bogʻlashga imkon beradigan elektr aloqa vositasi. Telefon tarmoqlari orqali amalga oshiriladi, amalda istalgan masofa orasida, yer yuzidagi istalgan joy oʻrtasida tovushli aloka urnatishga imkon beradi. Shotland ixtirochisi A. G. Bell 1876-yilda birinchi elektrakustik qurilma — telefon ixtiro qilganidan hamda AQSH (NyuXeyven) da 1878-yilda birinchi telefon stya qurilganidan beri Telefon aloqa boshlangan. Oʻsha yili ingliz fizigi D. E. Yuz kumir uzakli mikrofon yaratdi. Amerikalik ixtirochi T. A. Edison (1847—1931) koʻp yillar mobaynida Telefon aloqani takomillashtirishga doyr ishlar olib bordi. Birinchi oddiy ATS loyihasini rus ixtirochisi K. Mossitskiy 1887-yilda taklif qildi. Murakkab ATS loyihasini 1893-yilda rus olimi M. F. Freydenberg ishlab chikdi. Birinchi xalkaro telefon liniyasi (Moskva — Peterburg) 1908-yilda ochildi, 1939-yilda dunyoda eng uzun koʻp karrali Telefon aloqa liniyasi (Moskva — Xabarovsk) ishga tushdi. Odimlab qidirgichli birinchi ATS 1947-yil, koordinat ulagichli ATS 1960-yil joriy qilindi. 20-asr 60y.larida kvazielektron ATS, 70y.laridan boshlab elektron ATS amalda qoʻllana boshlandi. Oʻzbekistonda (Toshkentda) Telefon aloqa 1887-yil ishlay boshlagan, 1914-yil Toshkent sh. telefon tarmogʻi ishga tushgan. Respublikada dastlabki telefon styalar 1929-yil qurilgan, birinchi ATS 1932-yil ishga tushirilgan, dekadaodimli tizimdagi ATS 1956-yil qurilgan. Koordinat ATS 1974-yil paydo boʻlgan. Dastlabki shaharlararo Telefon aloqa Toshkent — Samarqand, Samarqand — Qoʻqon, Toshkent — Piskent, Toshkent — Toʻytepa liniyasida 1924-yil ochilgan. 20-asr 60y.laridan havo aloqa liniyalari astasekin yer osti kabellariga oʻtkazildi, shaharlararo Telefon aloqa uchun kabel liniyalari bilan bir qatorda radioreledan, 80y.lardan aloqa yoʻldoshlaridan foydalana boshlandi. Toshkentda dastlabki telefonavtomatlar (taksofonlar) 1935-yildan oʻrnatila boshlandi, birinketin boshqa yirik shaharlarda ham rayem boʻldi. 20-asr 90y.laridan raqamli va uyali telefon tizimi paydo boʻldi. Hozir respublika va jahonning barcha shaharlari bilan aloqa oʻrnatishga imkon beradigan xalkaro telefonavtomatlar mavjud. Respublikamizdagi barcha shaharlar orasida va xalqaro Telefon aloqa yoʻlga qoʻyilgan. Republikada Telefon aloqaga doyr barcha ishlar "Oʻzbektelekom" AK tarmoqlari orqali amalga oshiriladi.

Telefon aloqaning umumiy foydalaniladigan mahalliy, shaharlararo va xalkaro turlari bor. Mahalliy Telefon aloqa idoralararo va ichki (korxonalardagi, mas., dispetcherlik aloqasi), harakatdagi obʼyektlar bilan (mas., kosmik aloqa, poyezdlardagi aloqa, radiotelefon aloqa va boshqalar) va maxsus (mas., suv osti kemalari bilan aloqa) turlarga boʻlinadi. Tovushni kodlangan tarzda uzatsa boʻladigan (qarang Vokoder), xalqaro aloqa kabellari tarmogʻi, zich aloqa liniyasi apparatlari va boshqa mavjud. Uyali va rakamli Telefon aloqa borgan sari keng rayem boʻlib bormoqda (2004).
Telefon apparati

Telefon apparati - abonentlarning gaplashishi uchun moʻljallangan elektrakustik apparata; telefon tarmoqlarinnsh oxirgi abonent qurilmasi. Amalda qoʻllanilgan birinchi uzatishni qabul qilish qurilmasini 1876-yilda Shotland ixtirochisi A.G.Bell ixtiro qilgan. Keyinchalik turli mamlakatlarning ixtirochi va olimlari uni takomillashtirgan. Telefon apparati gaplashiladigan qism (telefon va mikrofon, bular umumiy korpus, yaʼni trubkaga birlashtiriladi), abonentni chaqiruvchi qism (diskli yoki tugmachali raqam tergich, yaʼni signal qoʻngʻirogʻi) va kommutatsiya qurilmasi (apparatning chaqiruvchi qismini gaplashish kismiga ulaydi)dan iborat. Telefon apparatilarning hammasi mexanoavtomatik rejimda ishlaydi (yaʼni raqam terish mexanik, abonentlarni ulash avtomatik tarzda amalga oshadi). Abonentlarga "oʻzi" javob beradigan, ularning telefon raqamlarini magnit xotiraga qayd qiladigan avtoraqam tergichli avtomat Telefon apparatilar ham mavjud.

Mikrofon zanjirini oʻzgarmas tok bilan taʼminlash usuliga koʻra, mahalliy batareyali va markaziy batareyali (telefon styaning markaziy batareyasiga ulangan) Telefon apparati farklanadi. Oddiy Telefon apparatilardan tashkari, shaxtalarda ishlatiladigan (portlash xavfi yoʻq), dispetcherlik, taksofon (avtomattelefon)lar, uyali telefon va boshqa Telefon apparatilar ham bor. Boshqarish pulti va televizion bloki boʻlgan. Telefon apparati videotelefon deb ataladi. Bunda abonentlar bir-birini koʻrib turadi, rayem, fotosurat, matn va boshqalarni koʻrish mumkin boʻladi.
Telefon kommutatori

Telefon kommutatori - telefon styasida abonentlarni qoʻlda ulabuzish (kommutatsiya) uchun moʻljallangan qurilma. Liniya (abonent) komplektlari, shnur juftlari asboblari va telefonchilarning ish oʻrnidagi asboblardan iborat. Telefon kommutatorining liniya komplektlariga telefon liniyalarini ulash uyalari, chaqiruv klapanlari yoki signal lampalari kiradi. Bular abonentdan chaqiruvni kabul qilish va unga zarur liniyani ajratish uchun xizmat qiladi. Shnur juftlari asboblariga soʻrovchaqiruv kaliti, shnurli shtepsellar, gaplashuvni tugatish klapani yoki lampasi kiradi. Bular abonentni boshqa abonentga ulash va gaplashish tugaganligi toʻgʻrisida signal olishga imkon beradi. Ish oʻrni asboblariga mikrofonlar, telefonlar, telefon induktorlari va boshqa kiradi. Bular telefonchining abonent bilan gaplashishi va boshqa abonentga chaqiruv yuborishiga imkon beradi. Telefon kommutatorining magʻalliy batareya, markaziy batareya bilan ishlaydigan va aralash turlari bor. Telefon kommutatori asosan kichik telefon styalarda qoʻllanadi, yirik styalarda abonentlarni ulashuzishga doyr amallar avtomat lashtirilgan.
Telefon stansiyasi

Telefon stansiyasi - aloqa kanallarini kommutatsiya qilish (uzibulash) uchun moʻljallangan texnika vositalari majmui; telefon tarmoqlarining bir qismi. Telefon kanallari (abonent va aloqa liniyalari)ni maʼlum vaqtga ulaydi va uzadi; bu maqsadda aloqa yoʻnalishi boʻyicha telefon axborotlari oqimini birlashtiradi va taqsimlaydi. Telefon stansiyasi qoʻlda (RTS) va avtomatik (ATS) kommutatsiyalaydigan xillarga boʻlinadi. RTS telefon kommutatorlik bilan jihozlanadi; kanallar operatortelefonchi orqali kommutatsiyalanadi. ATS izlagichlar yoki koordinat ulagichlar, telefon relesi va boshqa yordamida avtomatik tarzda ishlaydi. Kommutatsiya qurilmalari turiga qarab, ATS mashinali va dekada qadamli, koordinatali, kvazielektron, elektron xillarga boʻlinadi.

ATS tarkibiga: kommutatsiya tizimi va boshqarish qurilmasi; telefon aloqasi liniyasini kommutatsiya tizimiga ulaydigan kiritish qurilmalari; elektr bilan taʼminlash qurilmalari; yordamchi qurilmalar (shamollatish, isitish va boshqalar) kiradi. Kommutatsiya tizimi (KT) va boshqarish qurilmasi (BQ) avtomat zaliga oʻrnatiladi. ATS ning kirish va chiqishlari KT orqali BQ yordamida ulanadi. Koʻpgina ATS tizimlarida kirish bilan chiqishlar bosqichmabosqich ulanadi. Har qaysi bosqichning oʻz BQ boʻlib, u izlash bosqichi deyiladi. Mas., dekada qadamli ATS da dastlabki bosqich bir necha guruh bosqichlariga va liniya izlash bosqichlariga ega. Elektr bilan taʼminlash qurilmalari toʻgʻrilagichlar, akkumulyator batareyalari, avtokommutatsiya batareyalari, elektr styalar va boshqa komplektlardan iborat. Hozir Telefon stansiyasi da asosan kvazielektron, elektron, uyali va raqamli usullar qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda Toshkent (Toshkent telegraftelefon styasi) va Nukus shaharlarida, barcha viloyatlar markazlarida va ayrim tumanlarda Telefon stansiyasilari mavjud. Ularning faoliyatini "Oʻzbektelekom" aksiyadorlik kompaniyasi boshqarib turadi.
Telefon tarmoqlari

Telefon tarmoqlari - telefon aloqa oʻrnatish uchun moʻljallangan texnik inshootlar va jihozlar majmui. Unga aloqa uzeli, telefon styalari, aloqa liniyalari va abonent qurilmalari kiradi. Telefon tarmoqlari mahalliy (qishloq va shahar tarmoqlari), hududiy, shaharlararo va xalqaro xillarga boʻlinadi. Qishloq Telefon tarmoqlarida oxirgi telefon styalari oʻzaro uzel styasi orqali, uzel styalari esa markaziy stya orqali ulanadi, markaziy stya shaharlararo avtomatik telefon styaga ulanadi. Shahar Telefon tarmoqlari tumanlashtirilmagan (agar shaharda bitta stya boʻlsa) va tumanlashtirilgan (bir necha stya boʻlsa) boʻladi. Sh aharl araro Telefon tarmoqlari shaharlararo avtomat telefon styalari (SHATS), avtomat kommutatsiya uzellari (AKU), ularni oʻzaro biriktiruvchi aloqa liniyalari toʻplamidan iborat. AKU shaharlararo kanallarni tranzit (toʻgʻridantoʻgʻri) ulaydi. Xalqaro Telefon tarmoqlari xalqaror SHATS, avtomat tranzit uzellari va aloqa hamda qitʼalararo liniyalaridan iborat. Telefon tarmoqlari telefon styalari va uzellari ishi avtomatlashtirilgan, avtomat telefon stya va AKU lar tatbiq etilgan. Oʻzbekistonda Telefon tarmoqlari faoliyati "Oʻzbektelekom" AK tomonidan tartibga solib turiladi.
Telefoniya

Telefoniya — telefon aloqaga doir omillarni oʻrganish va bunday aloqani amalga oshirish uchun moʻljalangan apparatlarni ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi fan va texnika sohasi. Ilmiy-texnik fan sifatida T. tovush maydoni xossalarini oʻrganish; tovush oʻzgartirgichlar va telefon apparatlarini hisoblash va loyihalash; koʻp kanalli telefon aloqa texnika vositalarini ishlab chiqish; telefon apparatlari va telefon aloka traktlari orqali uzatilayotgan tovush sifatini baholash mezonlarini ishlab chiqish; telefon styalarining kommutatsiya va boshkarish apparatlarini hisoblash va loyihalash; telefon tarmoqlarini loyihalash; kommutatsiya apparaturasining ishini nazorat qilish va ishonchligi (puxtaligi) ni oshirish usullarini ishlab chiqish va boshqa masalalar bilan shugullanadi. T.ning asosiy vazifalaridan biri telefon alokaning yangi zamonaviy tizimlari va apparatlarini ishlab chiqish va amalda joriy qilishdan iborat. Bunda elektronika va elektron texnika yutuqlaridan foydalaniladi. Telegraf aloqaning yangi zamonaviy samarador texnikaviy vositalari — kvazielektron va elektron kommutatsiya vositalari, uyali va raqamli, oʻzi javob beruvchi va qayd qiluvchi telefon apparatlarini yaratishda T. muhim ahamiyat kasb etadi.
Telets

Telets, Oltinkoʻl — Oltoyning shimoli-sharqidagi koʻl. RF Oltoy oʻlkasida, 436 m balandlikda. Maydoni 325 km². Eng chuqur joyi 235 m. Uz. 77,7 km, eni 5,2 km gacha. Qirgʻoklari metamorfik slanetslar va granitlardan tuzilgan, tik, bal. 800–2400 m. Koʻl tubi tekis, kulrang loyqa bilan krplangan. Koʻlga 70 tacha dare quyilib, Biya daryosi oqib chiqadi. Suvning trasi yezda 17—18° (janubida ayrim vaqtda 24° gacha). Koʻl baʼzan muzlaydi. Sohilida Artibosh, Yogʻoch, Yaylov (Oltoy qoʻriqxonasining markazi) shaharchalari joylashgan. Turizm markazlaridan.

Koʻllar
Rossiya geografiyasi
Oltoy o'lkasi
Oltoy togʻlari
Isidor Abramovich Telishevskiy

Isidor Abramovich Telishevskiy (1910.16.12 Toshkent 1976.22.2) — dermatovenerolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974), tibbiyot fanlari doktori (1966), professor (1967). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1935). Oʻzbekistonda teri va tanosil kasalliklari ilmiy tadqiqot institutida kichik (1935—37) va katta (1937—43) ilmiy xodim, direktor (1943—47), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti teri va tanosil kasalliklari kafedrasi dotsenti (1947—66), 1966-yildan mudiri va professor Ilmiy ishlari dermatozlarni davolashga oid. Teri kasalliklarini Chortok. mineral suvi bilan davolash ustida tadqiqot ishlari olib borgan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Edvard Teller

Edward Teller (1908.15.1, Budapesht — 2003.10.9, Kaliforniya shtati, AQSH) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1948-yildan). Vengriyada tugʻilgan, Germaniya, Daniya, Buyuk Britaniyada oʻqigan va ishlagan. 1935-yildan AQSH da. Vashington universiteti (1935—1941), Chikago universiteti (1946—1952), Kaliforniya universiteti professor (1953—1975). Ilmiy ishlari kvant mexanika, yadro fizikasi, termoyadro reaksiyalar, elementar zarralar fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va boshqalarga oid. AQSH atom bombasini yaratihda ishtirok etgan (1941— 53), uning bevosita rahbarligi ostida vodorod bombasi yaratilgan. Kosmologiya va yulduzlarning ichki tuzilishi, kosmik nurlarning paydo boʻlishi muammosi va boshqa bilan ham shugʻullangan.

1908-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
2003-yilda vafot etganlar
10-sentabrda vafot etganlar
Telpak

Telpak — erkaklarning issiq (moʻynali) bosh kiyimi; yumalok, tepa va moʻynali jiyakdan tuzilgan. Teri charm ulgi yordamida bichiladi. Tepa qismi kalta tukli moʻyna (asosan, qorakoʻl)dan, jiyagi qunduz moʻynasidan tikiladi; astariga uzun tukli (qoʻy yoki tulki) moʻyna ishlatiladi. Toshkent — Fargʻona mintaqasida tepa kismi 4 boʻlak qilib bichiladi, ular oʻzaro ulab tikilganda, qobirgʻalar xreil qiladi. Baʼzi T.larda tepa qismiga baxmal, jiyagiga uzun tukli (tulki, suvsar) moʻyna ishlatiladi, baʼzilari mato (movut)dan tikilib, qaytarmasiga qoʻy moʻynasidan foydalaniladi; baʼzan fakat ichiga moʻyna qoplanib, moʻynali jiyaksiz T. tayyorlanadi. Xorazmda choʻgirma, baʼzi joylarda qad. bosh kiyimi sifatida boʻrk deb ham ataladi.

Bosh kiyimlari
Telugu adabiyoti

Telugu adabiyoti - telugu (andxra) xalqining adabiyoti. Telugu tili 1ming yilliklarda shakllana boshlagan. Birinchi yozma yodgorliklar toshlarga oʻyib yozilgan "shasana" yozuvlaridir. Telugu tilidagi eng qad. yozuv 575 yilga oid. 7—8-asrlarga tegishli yozuvlar juda kam saqlangan. Shasana yozuvlaridagi birinchi sheʼriy asar 9-asr, telugu tilidagi birinchi sheʼr esa 849 yil ga taallukli. Padma (10-asr) teluguda "Jinendra haqida parana" nomli oʻz ustozi haqida asar yaratgan. "Mahabharatatmnt Nannaya Bhatta (11-asr) tomonidan telugu tiliga tarjima qilingan nusxasi — "Andhra Mahabharata" Telugu adabiyotining ilk namunasidir. Sarvadeva esa jaynizm goyasi bilan sugorilgan 2 ta: "Adi puranam" ("Azaliyat haqida doston") hamda "Viratamu" ("Virat haqida asar") dostonlarini yozgan. Pavuluru Mallaning "Pavuluganitama" ("Matematika", 12-asr) traktati bir necha ming sheʼriy misralardan iborat. Shu davrda "lakshanagrantxamu" — "sheʼriyat haqida traktat"lar (Mallaya Rechana — "Kavijanashrayamu"si, Gokarna Devaning traktatlari) yaratildi. 12-asr Telugu adabiyotida Palkurika Somnahta (13-asr)ning "Anubhavasaram" ("Bilish ilmi asoslari"), "Basava paranam" ("Basava haqida qissa") hamda "Panditaradhya — charitamu" ("Avliyo pandit haqida qissa") qahramonlik dostonlari paydo boʻldi. 14—15-asrlarda telugu tilida koʻpgina sanskrit asarlarining — puranlar, matematikaga oid asarlar, sheʼriy asarlar, ertak va masallarning tarjimalari yaratildi. 16-asr shoir va yozuvchilaridan Shrinath, Bammer Potana, Krishnadev Ray, Alasani Peddana telugu sheʼriyatining rivojiga katta hissa qoʻshganlar. 18-asr sheʼriyati bhaktshoir Vemana shatakamulari bilan mashhur.

19—20-asrlarda publitsistika rivojlandi, yangi adabiy janr va shakllar paydo boʻldi. Telugu adabiyotidagi maʼrifatparvarlik gʻoyalari asoschisi Kandukuri Vireshalingam (1 848—1919)ning yumoristik asarlari va "Rajashekhara hayoti" kabi romanlari ijtimoiymaishiy mavzudagi dastlabki asarlardir. 20-asrda romantik sheʼriyat gullab yashnadi (G. Apparao, R. Subbarao, D. Krishnashastri), 20-asr 1yarmi adabiyotida milliy mustaqillik uchun kurash gʻoyalari (V. Bhaskararo, V. Satyanarayana) aks ettirildi. Keyingi davrda Telugu adabiyotida gumanizm, realizm gʻoyasidagi turli ijtimoiy mavzudagi romanlar, hikoyalar, novellalar, falsafiy mavzudagi sheʼrlar yaratilmoqda (R. Vishvanatha Shastri, K. Kumar, P. Padamarazu, R. Reddi, M. Rao, Subbaroa, Somasundar va boshqalar).

Adabiyot 
 Gurov N., Petrunicheva 3., Literatura telugu, M., 1967.

Tamara Xoʻjayeva, Ulfatxon Muhibova.
Telugu tili

Telugu (andhra) tili - dravid tillaridan biri. Hindistonning Andhra Pradesh shtatining rasmiy tili, qoʻshni shtatlar, shuningdek, Shri Lanka, JAR, Myanma, Malayziya, Singapur va boshqa joylarda tarqalgan. Hammasi boʻlib 75 mln. dan ortiq (1996) kishi soʻzlashadi. Telugu tili lahjalari 4 guruhga boʻlinadi: shim.sharqiy, markaziy, shim.gʻarbiy va janubiy. Ular oʻrtasidagi fonetik va morfologik tafovutlar uncha katta emas. Telugu tilida grammatik jihatdan oʻziga xos hodisalar mavjud: 1 va 2 shaxs kishilik olmoshlarining maxsus shakllari, tuslanishli va tuslanisheiz feʼllarning ayrim koʻrsatkichlari. Eng qad. yodgorliklari 525—600-yil larga mansub. Adabiy til 14—17-asrlarga kelib shakllangan hamda unga sanskrit va prakrit tillari kuchli taʼsir oʻtkazgan. 19-asr boshida Telugu tilining adabiy shakli ogʻzaki tildan jiddiy farq qilib qoldi 19-asr oxiridan ogʻzaki soʻzlashuv tiliga yaqin yangi adabiy til uchun harakat boshlandi. Yozuvi brahmining jan. shaklidan kelib chiqqan.

Adabiyot 
 Petrunicheva Z. N., Yazoʻk telugu, M., 1960.

Tillar
Telugu tili
Tel-Aviv

Tel-Aviv —  Isroilning bosh shahri va madaniy markazi. Kattaligi boʻyicha Quddus shahridan keyin 2-oʻrinda. Iqlimi subtropik iqlim, yanvarning oʻrtacha tempaturasi −12 °C, iyulniki 25 °C. Yillik yogʻin 600 mm. Aholisi 405 200 kishi (2012, shahar atrofi bilan 1,14 mln. kishi). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oʻrta dengiz boʻyidagi port, chetga olmos, toʻqimachilik buyumlari, kiyimkechak, elektronika va diniy buyumlar chiqariladi. Tel-avivda 2 universitet, Isroil davlat filarmoniyasi, muzeylar, teatrlar, kutubxonalar va ilmiy jamiyatlar bor. Turizm rivojlangan.

Tarixi 
Tel-avivga 1909-yilda Yevropadan kelgan yahudiy immigrantlar tomonidan Yaffa shahridan shimolroqda asos solingan. 1948–50 yillarda mamlakat poytaxti boʻlgan. Poytaxt Quddusga koʻchirilgan boʻlsada, koʻpgina hukumat muassasalari, xususan, Mudofaa vazirligi ham Tel-avivda.

Sanoati 
Tel-aviv – mamlakatning moliya va sanoat markazi. Isroildagi yagona fond birjasi va uning banklari hamda sugurta kompaniyalari, mamlakat sanoat korxonalarning 50 % Tel-avivda joylashgan. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: metallsozlik, toʻqimachilik, elektronika. Shuningdek, mashinasozlik, kimyo, farmatsevtika, oziq-ovqat, poligrafiya, koʻnpoyabzal sanoatlari ham rivojlangan. Qurilish materiallari, mebel ishlab chiqariladi. Olmosga sayqal berish korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda diniy buyumlar tayyorlanadi.

Galeriya

Manbalar

Havolalar 
 Arxivnaya versiya ofitsialnogo sayta munitsipaliteta na russkom yazike
 Anat Zelser, Modi Bar-On, Gavriel Bibliovich, „Tel-Aviv – Yaffo“ , televizionniy dokumentalniy film (54 min) na sayte kanala Nauki, Izrail, chast 1  
 Anat Zelser, Modi Bar-On, Gavriel Bibliovich, „Tel-Aviv – Yaffo“ , televizionniy dokumentalniy film (53 min) na sayte kanala Nauki, Izrail, chast 2  
 Anat Zelser, Modi Bar-On, Gavriel Bibliovich, „Tel-Aviv – Yaffo“ , televizionniy dokumentalniy film (1 chas 5 min) na sayte kanala Nauki, Izrail, chast 3