MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gidroxinon

Gidroxinon (1,4 digidroksibenzol), paradioksibenzol, C6H4(OH)2 — organik birikma, ikki atomli fenol, rangsiz kristall modda. Mol. m. 110,11. Suyuqlanish temperaturasi 173,8—174,8° (barkaror a-modifika-siya), 169° (beqaror u-modifikatsiya), qaynash temperaturasi 285—287°. Zichligi 1,36 g/sm3 (a-modifikatsiya), 1,325 g/sm3 (u-modifikatsiya). Issiq suv, spirt, efirda yaxshi, benzolda yomon eriydi. G.ning suvdagi eritmasi havoda oksidlanadi va qoʻngʻir tusga kiradi, ishqoriy muhitda oksidlanishi tezlashadi. Oksidlanganda xingidron va paraxinon hosil boʻladi. G. kuchli qaytaruvchi boʻlganligi sababli feling eritmasini sovuqda qaytara oladi. G.ni birinchi marta 1844 yil nemis kimyogari F. Vyoler xinondan olgan. Sanoatda G. quyidagi usullarda: 1) anilin sulfatni MpO2 yoki N2SgO4 ishtirokida para-benzoxi-nongacha oksidlab temir kukunining suvdagi aralashmasi bilan NaHgO3 ishtirokida kaytarib; 2) fenolni 900° da 70% li N2O2 bilan, 75% li N3RO4 yoki 65% li NSYU4 ishtirokida gidroksillab; 3) 1,4diizopropilbenzolni havo kislorodi bilan oksidlab va bisgidroperoksidni kislotali muhitda G. va atsetongacha gidrolizlab; 4) fenol va atseton taʼsir ettirib va hosil boʻlgan 4-izopropil-fenolni kislotali muhitda N2O2 bilan G. va atsetongacha oksidlab olinadi. Lab. sharoitida G. parabenzoxinonni SO2 ning suvdagi eritmasida kaytarish usuli bilan olinadi. G. fotografiyada, antioksidant, organik boʻyoqlar sanoatida yarim xom ashyo sifatida va analitik kimyoda turli elementlar hamda birikmalarni aniqlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Gidroxoriya

Gidroxoriya (gidro... va yun. choreo — tarqalaman) — diasporalar (urugʻ, spora va b.)ning suv orqali tarqalishi. G. tasodifiy yoki doimiy boʻlishi mumkin. Tasodifiy G. diasporalarning suvda oqib borayotgan predmetlar yoki suv oqimi bilan tarqalishidir. Doimiy G. diasporalarning morfologik tuzilishi va biologik xususiyatlari (suvda ivimaslik, oʻzida havo saklovchi parenxima yoki havoli boʻshliklar boʻlishi) bilan bogʻliq. Doimiy G. dengiz soxdlida oʻsadigan oʻsimliklar (mas, kokos va seyshel palmalari) va chuchuk suv oʻsimliklari (mas, gʻichchak, suvrang) uchun xos. G. turning tarqalishiga, yaʼni yangi arealni egallashiga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hidrosele

Hidrosele — urugʻdon bilan moyak pardasi orasiga suyuqlik yigʻilishi. Hidrosele tugʻma boʻlishi yoki moyak va ortigʻining turli yalligʻlanish kasalliklarida, ularga shikast yetganida vujudga kelishi mumkin. Tugʻma va orttirilgan, bir yoki ikki tomonlama, oʻtkir yo surunkali xillari bor. Suyuqlik urugʻdon atrofiga asta-sekin yigʻilib, kattalashaveradi. Taranglashgan xilida yorgʻoqning oʻng yoki chap tarafida qattiq oʻsmasimon tuzilma aniqlanadi, taranglashmaganida esa u ancha elastik boʻladi. 

Tutashgan shaklida bemor yetganida tuzilma ancha kichrayadi, tutashmagan xilida esa oʻlchamlari bir xil turaveradi. Taranglashgan xilini tezroq operatsiya qilish lozim. Hidroseleni vaqtida jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etilmasa, urugʻdon atrofiyaga uchrab, bepushtlikka olib kelishi mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 Texas Pediatric Surgical Associates – Hydrocele

Kasalliklar
Moyak istisqosi

Moyak istisqosi (gidrotsele) — moyak pardalari orasida suyuqlik yigʻilishi. Tugʻma va orttirilgan (yalligʻlanish kasalliklarida moyakka shikayet yetganda vujudga keladi), shuningdek, oʻtkir va surunkali xillari ajratiladi. Moyak kattalashib ogʻriydi, bemor yurishga, siyishga yoki jinsiy muloqotda boʻlishga qiynaladi, mehnat faoliyati susayadi. Oʻtkir Moyak istisqosi toʻsatdan boshlanadi, bemorning temperaturasi koʻtariladi, yorgʻoq atrofi qizarib, paypaslab koʻrganda qoʻlga qattiq unnaydigan shish paydo boʻladi. Surunkali xili asta-sekin rivojlanadi, moyak pardalari orasiga uzoq vaqt suyuqlik yigʻilishi natijasida uning shakli oʻzgarib, xuddi nokka oʻxshab qoladi. Moyak istisqosiga xos alomatlar paydo boʻlganda darhol xirurg yoki urologga koʻrinish lozim. Moyak istisqosiga xirurgik (operetsiya) davo qilinadi. Kasallikning oldini olishda mo-yakning turli yalligʻlanishlar va shikastlanishlarini oʻz vaqtida davolatish muhim.

Manbalar 

Kasalliklar
Gidrotsiklon

Gidrotsiklon (gidro... va yun. ciklon —aylanuvchi) —massalari bir-biridan farq qiladigan mineral donachalarni suv muhitida ajratadigan apparat. G.ning klassifikator, separator va quyultirgich kabi xillari bor. Klassifikator mineral donachalarni yirikligi boʻyicha ajratadi, separator mineral suspenziya holatdagi foydali qazilmalarni boyitadi, quyultirgich donachalardan suvni ajratadi. Tuzilishi oddiyligi tufayli G. sanoatda keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrotsilindr

Gidrotsilindr —porsheni ilgarilama-qaytma harakatlanadigan gidravlik dvigatel. Bir va ikki tomonlama harakatlanadigan, porshenli, plunjerli, membranali, teleskopli va b. xillari bor. Stanoklarda asosiy harakatni uzatishda, osma mashinalar, qurilish, yoʻl qurilishi va q.h. mashinalarining organlarini siljitishda, prokat stanoklarining qisish qurilmalarini yopibochishda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Giyenko

Boris Fyodorovich Giyenko (1917.8.8, Vladikavkaz — 2000.18.9, Toshkent) — kompozitor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1988), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1941). Oʻzbek davlat filarmoniyasi xalq cholgʻu asboblari orkestrida dirijyor (1945 — 49), 1948-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog, kompozitsiya kafedrasi mudiri (1972-80), professor (1980-yildan). 7 ta musiqali drama, "Oynisa" baleti (D. Zokirov bilan, 1956), spektakl va kinofilmlarga musika, 8 ta simfoniya, 5 ta konsert, ovoz va simfonik orkestr uchun konsert, 9 ta torli kvartet, fortepiano uchun "24 prelyudiya", "12 ruboiy" va b. pyesalar, fortepiano va simfonik orkestr uchun "Masharabozlar" asari, romans va qoʻshiqlar muallifi. Oʻzbek xalq cholgʻulari va orkestri uchun yozgan asarlari (mas, "Guldasta" syuitasi)da Oʻrta Osiyo, Ozarbayjon, Ukrain va b. xalqlar musiqa folkloridan foydalangan. Bir qator yetuk oʻzbek kompozitorlari (R. Abdullayev, M. Bafoyev, U. Musayev, Sayfi Jalil va boshqalar) G. sinfida tahsil olishgan. "Shuhrat" medali bilan takdirlangan (1996).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1917-yilda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
18-sentabrda vafot etganlar
Giyerapol

Giyerapol (yun. Hierapolis —muqaddas shaqar) —Suriyadagi shahar, Furot daryosi kechuvi yaqinida; ellinistik va Qad. Rim imperiyasining ilk davrida muhim savdo va axborot markazi. Buyuk ipak yoʻli G.dan ham oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giyon

Giyon —Eron hududi (Hamadondan 70 km jan.da)dagi qad. oʻtroq qabilalar manzilgohi. Uning 19 m li madaniy qatlami 5 kompleksga boʻlinadi. G. V (mil. av 5-ming yillikning oxiri — 4-ming yillik) 4 bosqichdan iborat. G. V—A da geometrik chiziqli naqshlar solingan sopol idishlar koʻp tarqalgan. F.V—V da mis buyumlari paydo boʻlgan, baʼzi idishlarda echki surati bor. G. V—S da qush surati tushirilgan buyumlar uchraydi. G. V—D dan Suza-A tipidagi kulolchilik mahsulotlari topilgan. G. IV (mil. av. 3-ming yillik) qatlami muayyan uslubga ega boʻlgan qush surati tushirilgan idishlarning oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Bu qatlamga tegishli qabrlardan koʻpgina mis buyumlar (bolta, nayza uchlari, toʻgʻnogʻich va b.) topilgan. G. III (mil. av. 3-ming yillik oxiri —2-ming yillik) qatlamida naqshli qadahlar uchraydi. G. II da qush surati va naqshlar bilan bezatilgan idishlar bor. G. I (mil. av. 2-ming yillikning oxiri —1ming yillik)da naqshsiz, qizil yoki qora rangli sopol buyumlar asosiy oʻrinni egallaydi, temir bugomlar ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gijda

Gijda —non turi. Tandirda yopiladigan G. uchun un elanadi, xamirturush solib xamir qoriladi. Xamir uzoq pishitiladi va oʻrab oshiriladi. Oshgan xamirdan 300 g atrofida zuvala uzib, non yasaladi, oʻrtasiga bir marta chakich uriladi yoki oʻrta barmoq kattaligidagi tayokcha chekiladi. Tandirga yopish oldidan har bir nonning orqasiga suv sepilib, yuziga yog surtiladi. Non zavodlarida G. maxsus pechlarda pishiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gijjaga qarshi dorilar

Gijjaga qarshi dorilar -gelʼmintozlart organizmdagi gijjalarni yoʻqotish maqsadida ishlatiladigan dorilar. Ular koʻpincha gijjaning turiga qarab buyuriladi, mas, enterobioz va askaridozni davolash uchun pirantel (kombantrin, gelmintoks), vermoks, sitraks, dekaris (levamizol)dan foydalaniladi. 200—300 g qovoq urugi ham yaxshi naf beradi. Gimenolepidoz va b. tasmasimon gijjalarga qarshi fenasal preparati ichiladi; keyin tozalovchi huqna qilinadi. Yuqoridagi dorilarni ichish tartibi (nahorda, kechqurun yotish oldidan, ovkatdan oldin yoki keyin) va miqdorini vrach belgilaydi; bular koʻpincha preparatning yorligʻida ham koʻrsatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Gijjalar asosan gigeniyaga rioya qilinmagandan,hul mevalardan,yuvilmagan kukatlar,yaxshi pishtmagan gusht mahsulotlaridan,bolalarga uyinchoqlar orqali, muddati utgan ichimliklar orqali yuqish xavfi kuproq
Gijjalar

Gijjalar —odam, hayvon va b. organizmlarda kasallik paydo qiluvchi gelʼmintlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giza

Giza — Misr (Qohira yaqini)dagi meʼmoriy yodgorliklar saqlangan shahar. Qad. Misrning Memfis shahri hududida Misr firʼavnlari Xeops, Xefren va Mikerinlarga atab barpo etilgan ehrom (piramida)lar ansambli (miloddan avvalgi 3-asr).

Eng ulkan inshoot Xeops ehromi (balandligi 146,6 m, tomonlar asosi 233 m, meʼmori Xemiun) ohaktosh boʻlaklari (ogʻirligi 2,5 t dan 30 t gacha, hammasi taxminan 2300 ming dona) bilan qoplangan: Xefren ehromi (ohaktosh, balandligi 143,5 m, tomonlar asosi 215,25 m) yaqinidagi ibodatxonaning hashamatli zali qirrali ustunlar bilan bezatilgan. "Katta sfinks" (uz. 57 m, balandligi 20 m, miloddan avvalgi 3-asr) qoyalarda joylashgan. Mikerin ehromi (balandligi 62 m, tomonlar asosi 108,4 m) "Dunyoning yetti moʻʼjizasi" tarkibiga kirgan. Har bir ehromga sharqdan ibodatxonalar tutashgan boʻlib, ular oʻtish yoʻllari orqali bir-biri bilan bogʻlangan. Ibodatxonamaqbaralar (aslzodalarning 2-6-sulolalari dafn etilgan 7 mingdan ortiq qabrlar joylashgan), kichik exromlar, mastabalar bor.

Gʻizo, Al-Gʻizo, Gʻizah — Misrdagi shahar, Nil daryosi sohilida, Qohira shahri yaqinida joylashgan. Gʻizo muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,2 mln. kishi (1996). Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Mamlakatning muhim savdo (asosan, gʻalla savdo-si) markazi. Tamaki, radiotexnika va mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Shahardan jan.-gʻarbda dunyoga mashhur qad. Misr ehromlari — Xeops (balandligi 146,6 m), Xefren, Mikerin, shuningdek, Katta Sfinks (hammasi miloddan avvalgi 3-ming yillikning 1-yarmi) saqlangan. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Giza, virtual tur Pyramids 

 

Misrning metropolitan hududlari
Gizlar

Gizlar (Guise) - Fransiyadagi aristokratlar urugʻi, Lotaringiya gersoglari xonadonining yon tarmogʻi. Asosiy vakillari: Fransua Giz (1519— 63) —Mesni imperator Karl V qoʻshinlaridan mudofaa qilishda (1552), inglizlardan Kaleni olishda (1558) shuxrat qozongan, diniy urushlarning boshlangʻich davrida katoliklar qoʻshini qoʻmondoni; Genrix Giz (1550—88), Fransua Gizning oʻgʻli — Varfolomey tuni (1572) tashkilotchilaridan biri, Genrix III ni agʻdarib, taxtga G.ni oʻtqazishga intilgan Katoliklar ligasi boshligʻi. Genrix III farmoniga koʻra qatl etilgan. Diniy urushlar tugashi bilan G. mavqei pasaygan. 17-asr oxiriga kelib esa G. xonadonidan hech kim qolmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Roger Guillemin

Roger Guillemin (11-yanvar 1924) — fransuz fiziologi. 1953-yildan AQShda. Gipotalamik rilizinggormonlarni ajratib olish, ularning kimyoviy tuzilishi va biologik faolligini aniqlash ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1977; Andrew Schally bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1924-yilda tugʻilganlar
11-yanvarda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Giksoslar

Giksoslar —osiyolik koʻchmanchi qabilalar; mil. av. taxminan 1700-yil Mil. avv XVIII asr oxirida kõchmanchi giksoslar Misrga hujum qiladi. Quyi Misrni bosib olishgan. Deltaga oʻrnashib olgan G. poytaxt shahar —Avarisga asos solganlar. Mill. avv. 16-asr boshida G. hukmronligi misrliklar tomonidan tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qadimgi dunyo tarixi. 32-sahifa. 2017-yil
  

Nil deltasi
Gil

Gil, soz loy —choʻkindi togʻ jinsi; 0,01 mm dan kichik subkolloid va kolloid zarrachalardan tashkil topadi. Shuning uchun G. yuqori gigroskopiklik xususiyati va nam sigʻimiga, koʻp boʻkish, katta yopishqoqlik, qovushqoqlik xususiyatlariga ega. Suvda tez boʻkib, qovushqoq massa hosil qiladi, quriganda esa namligidagi shaklni saqlab qoladi. G. har xil togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻlgan mahsulotlarning dengiz hamda koʻl havzalari ostida yotqiziqlar hosil qilishi natijasida paydo boʻladi; katta chuqurlikdagi qatlamlarda u haddan tashqari qattiq berch G.li jinslarga aylanadi. Mineralogik tarkibiga koʻra G. kaolinit, montmorillonit, galluozit va b. minerallardan iborat. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik hududlarida tarqalgan tuproqlar tarkibidagi kaolinit, montmorillonit koʻproq oʻrganilgan. Bunday mineralli G. tuproqda yaxshi suv va ozuqa rejimini vujudga keltiradi hamda uni donador qiladi. Shuning uchun qumli va toshli tuproqlar unumdorligini oshirish maqsadida ularga tarkibida koʻp organik modda tutuvchi G.li minerallar (mas, bentonit) solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Gilam

Gilam —badiiy toʻqimachilik buyumi; uy jihozi. Gilamchilik mahsuloti. Polga toʻshash, devorga osish, xonani bezash, isitish, tovushni pasaytirishga xizmat qiladi. Qoʻlda gorizontal yoki vertikal dastgoxlarda jun, ipak, kanop, paxta va b. iplardan toʻqiladi. Toʻqilishiga koʻra G.ning patli va patsiz (palos), bezagiga koʻra naqshli va mavzuli turlari farqlanadi. Naqshli G. mujassamoti handasiy yoki oʻsimliksimon bezaklar, turli xil belgi-ramzlardan iborat, ayniqsa, islimiy mujassamotlar nihoyatda goʻzal; mavzuli mujassamotlarda ov manzaralari, gullagan bogʻlar aks etadi. Yaratilishiga koʻra, toʻqima (guli toʻqiladigan), tikma (guli tikiladigan), bosma (guli boʻyab bosiladigan) turlari bor. Naqsh mujassamoti (handasiy, islimiy, girih va b.) va unda markaziy maydon bilan hoshiyasi orasidagi nisbat, sifati (patli yoki patsizligi, patining uzun-qisqaligi), boʻyogʻi, ranglar uygʻunligi, xom ashyosi, hajmi G.ning badiiy qimmatini belgilaydi.

Qoʻlda va korxonalarda mashinada toʻqiladigan Markaziy Osiyo, Moldova, Rossiya, Ruminiya va b. G.lari keng tarqalgan (qarang Gilamchilik sanoati). Ijro usuli, sifati va mujassamotining murakkabligi bilan qoʻlda toʻqilgan G.lar betakrordir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilama

Gilama —gilam shaklidagi bezak; tekis yuza (asosan shift, shuningdek, devor va b.)dagi chizma va oʻyma naqsh mujassamoti, mis idishlarga oʻyilgan badiiy naqsh boʻlagi. Xorazm naqqoshlari gilami deb ham ataydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Sanʼat
Gilamchilik sanoati

Gilamchilik sanoati — tabiiy (hayvon juni, oʻsimlik tolasi) va sunʼiy toladan turli xildagi gilamlar ishlab chiqaruvchi sanoat tarmogʻi. Gilamchilik badiiy hunarmandlik sohasi sifatida turli davlatlarda oʻziga xos shaklda rivojlanib kelgan (qarang Gilamchilik). Sanoat tarmogʻi sifatida 20-asrda shakllandi. Bu davrga kelib gilam toʻqiydigan maxsus artellar paydo boʻldi, uni qoʻlda toʻqishdan asta-sekin mashinada toʻqishga oʻtila bordi. Oʻzbekistonda 1978-yilda Xiva gilam toʻqish kombinati tashkil etilishi bilan G.s. mahalliy sanoatning muhim tarmogʻiga aylandi. Keyinchalik gilam toʻqiydigan korxonalar sonining ortib borishi natijasida G. s. alohida sanoat tarmogʻi sifatida ajralib chiqdi. Gilam toʻqish ayniqsa mahalliy sanoatdagi eng rivojlangan tarmoqdardan biri hisoblanadi. Buxoro, Shahrisabz, Urgut, Nurota, Bulungʻur va b. shaharlardagi korxonalarda qoʻlda toʻqilgan gilam va paloslarda mahalliy uslub va badiiy usullar saqlanib kelmoqda. Oʻzbekiston mustaqillikni qoʻlga kiritgach, xalqaro aloqalarning mustahkamlanib borishi bilan G.s. korxonalariga chet mamlakatlar (Angliya, Polsha, Turkiya, Germaniya va b.) yirik firmalarining zamonaviy texnologiyalari va asbob-uskunalari keltirib oʻrnatildi, shuningdek, qoʻshma korxonalar tashkil etildi (mas, „Xiva gilami“ aksiyadorlik jamiyati). Bu korxonalarda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar eksportga chiqarilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Gilam
Walter Gilbert

Walter Gilbert (1932.21.3, Boston) — amerikalik biokimyogar. Amerika sanʼat va fan akademiyalari aʼzosi (1968-yildan). Falsafa doktori (1957), Garvard universiteti professor (1968-yildan). Ishlari biokimyo va molekulyar biologiyaga taalluqli. Qator DNKlarning birlamchi tuzilishini aniqlagan. A. Meksem bilan hamkorlikda DNKning birlamchi tuzilishini aniqlash uchun qulay usullardan birini tavsiya qilgan (1977). Nobel mukofoti laureata (1980, Frederick Sanger bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1932-yilda tugʻilganlar
21-martda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari
Gilbert orollari

Gilbert orollari -Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi 16 marjon orolidan iborat, Mikroneziyada. Mayd. 264 km. Aholisi 52 ming kishidan ortiq; asosan mikronezlar. Tarava atollida Kiribati poytaxti —Bairiki sh. joylashadi. Rasmiy til —ingliz tili. Orollarni 1764—1824-yillarda ingliz dengiz ofitserlari kashf qilgan va kapitan J. Gilbert nomi bilan atalgan. 1892-1979-yillar Angliya mustamlakasi boʻlgan. 1979-yildan Kiribati davlati tarkibida. Iqlimi ekvatorial, issiq va sernam. Yillik yogʻin 1000–3000 mm. Baʼzi orollarda qurgʻoqchilik ham boʻlib turadi. Oʻrtacha oylik temperatura 26- 28°. Tabiiy oʻsimliklari asosan butalar. Kopra eksport qilinadi. Qishloq xoʻjaligida kokos palmasi oʻstiriladi, sabzavot, meva va b. yetishtiriladi. Baliq ovlanadi. Avstraliya, Yangi Zelandiya, Yaponiya, AQSH va b. bilan tashqi aloqa olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxipelaglar
Okeaniya
Gilvata

Gilvata —gil turlarvdan biri (qarang Gilmoya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emil Gilels

Emil Grigoryevich Gilels [1916.6(19).10, Odessa -1985, Moskva] —atoqli pianinochi va pedagog. Odessa konservatoriyasi (1935).hamda Moskva konservatoriyasining Oliy mahorat maktabini (1938) tugatgan. Vir necha xalkaro pianinochilar tanlovining gʻolibi (Moskva, 1933; Vena, 1936; Bryussel, 1938). 1938-yildan Moskva konservatoriyasida oʻqituvchi, 1952-yildan professor Noyob mahorat, mukammal texnikasi, 50 yildan ziyod davom etgan konsert faoliyati tufayli Gilels 20-asrning eng mashhur virtuoz ijrochilari qatoridan oʻrin olgan. Ijro uslubiga kuchli his-hayajon, chuqur mazmun, asarlariga yangicha talqin bilan yondashish xos. Amerika, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida, jumladan Oʻzbekistonda ham bir necha marta gastrolda boʻlgan. Londondagi Qirol musika akademiyasi, Budapeshtdagi F. List nomidagi musiqa akademiyalarining faxriy aʼzosi.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi kishilari
1916-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
19-oktabrda tugʻilganlar
14-oktyabrda vafot etganlar
Gilzoyi hokimligi

Gilzoyi hokimligi - afgʻonlarning safaviylar hukmronligiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni natijasida Qandahor viloyati (Afgʻoniston)da 1709 y. tashkil topgan hokimlik. G. h. ning asosiy harbiy tayanchini gilzoyi qabilasining gʻarbiy tarmogʻi tashkil qilgan. Qoʻzgʻolon rahbari Mir Vays Xotakiy G. h.ning dastlabki hokimi (1709—15) boʻlgan. Uning vafotidan soʻng gilzoyilarning bir qismi Eronning bir qancha viloyatlariga hujumlar uyushtirib, 1722 y. Mahmud Xotakiy boshchiligida safaviylar poytaxti — Isfahonni bosib olgan va Maxmud oʻzini shoh deb eʼlon qilgan. Qandahorda esa shoh unvonini olgan Mir Vaysning kenja oʻgʻli Husayn hokim (1721—38) edi. Uning hukmronligi davrida G.h. bir muncha xoʻjalik va madaniy yuksalishga erishgan. 1738 y. uzoq muddatli qattiq qarshilikdan soʻng Qandahor Eron shohi Nodir Afshar (qarang Nodirshoh) tomonidan egallangan va G.h. barham topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Sunniy sulolalar
Afgʻoniston sulolalari
Gilkorlik

Gilkorlik — hunarmandlik turi; maxsus qorishmalar tayyorlash va uning yordamida tosh (marmar, harsang va b.), gʻisht terish, oʻyma, boʻyama naqsh ishlash sanʼati; shu soha bilan shugʻullanadigan usta gilkor deb ataladi. Gilkor ustalar qurilish ishi, qorishma tayyorlash, suvash, naqsh ishlash boʻyicha ixtisoslashadi. Qorishma (tarkibi unutilgan) devor yuzasiga surtilib, soʻng shu yuzaga naqsh oʻyib ishlanadi va boʻyaladi. Bu meʼmoriy bezak ganch oʻymakorligi va naqqoshligiga yaqin (qarang Ganchkorlik, Naqqoshlik). Eng rivojlangan davri 10— 12-asrlarga toʻgʻri keladi. Afrosiyob (10-asr), Termiz shohlarining saroy harobalari (11 — 12-asrlar), Oʻzgandagi Shimoliy maqbara (12-asr), temuriylar davrida yaratilgan meʼmoriy yodgorliklar va b. da ganchkori yassi boʻrtma tasvirlar, naqshlar mahorat bilan ishlangan, ganchni oʻyib ajoyib naqshli panjaralar yasalgan. G. Oʻrta Osiyo, Hindiston, Xitoy, Yaponiya va b. Sharq mamlakatlarida rivojlangan, xilmaxil uslub va anʼanalari vujudga kelgan.

Gilkor ustalar eng yaxshi anʼanalarni oʻzlashtirgan holda ularni zamon talablariga moslab ijodiy rivojlantirmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilli minerallar

Gilli minerallar - gillarning asosiy tarkibiy qismi boʻlgan va ularning fizik-kimyoviy, mexanik va b. xususiyatlarini belgilovchi suvli silikatlar guruhi. Yer yuzasidagi alyuminiy va magmatik hamda metaformik togʻ jinslari silikatlarining nurash mahsuli. Nurash natijasida nurash va sedimentatsiya muhiti fizik-kimyoviy sharoitlarining oʻzgarishiga bogʻliq holda G.m. ichki tuzilishi va kimyoviy tarkibining bosqichmabosqich oʻzgarishi sodir boʻladi. G. m. zarralarining oʻlchami 0,01 mm dan oshmaydi. Kristall strukturasiga koʻra G.m. qatlamli va soxta qatlamli silikatlarga kiradi. G. m. strukturasidagi kristallkimyoviy farqlar ularning kimyoviy tarkibidagi farqlariga muvofiq keladi. Shu xususiyatlariga koʻra G. m. birbiridan keskin farqlanadi. Masalan, montmorillonitli minerallar juda yuqori oʻzaro modda almashinuv va adsorbsion xossalariga ega, kaolinitli minerallarda esa bu xususiyatlar kamroq namoyon boʻlgan. Gidro-slyudalar guruhiga mansub G. m. qizdirilganda hajmi juda kattalashadi. G. m.ni aniqlashda infraqizil spektroskopiyadan, kimyoviy rentgen, elektron-mikroskopik, termik metodlardan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Gilli slanes

Gilli slanes (nem. Greisen — parchalanish), aspid, qoplama slanes — gilli minerallardan tashkil topgan choʻkindi togʻ jinsi. Gillarning Yer poʻstida bosim taʼsirida zichlanishidan va qisman qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Keyinchalik oʻzgarib fillita yoki xloritli slanesga aylanadi. G. s. qatlanish, ajralish xossasiga ega. Suvda ivimaydi. Gilga nisbatan qattiq. Geosinklinal choʻkindilariga xos. Tarkibida gildan tashqari kvars, slyuda, dala shpati va b. mineral zarralari ham boʻladi. Qora, kulrang, goho yashil rangda uchraydi. Oʻzbekistonda Nurota, Zirabuloq-Ziyovuddin, Chatqol-Qurama togʻlarida keng tarqalgan. Xoʻjalikda G. s.ning yonuvchi turlari yoqilgʻi sifatida, boshqa turlari qurilishda, qoplama material, baʼzi bir elektr asboblari, qalam tayyorlashda, qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Tarkibida kianit, disten va andaluzit boʻlgan G. s. yuqori temperaturaga chidamli material sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Petrologiya