MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Termoelektr generator

Termoelektr generator - issiqlik engergiyani bevosita elektr energiyasiga aylantirib beruvchi qurilma; tok manbai. Ishi termoelektr hodisalardan biri — Zeyebek effektita asoslangan. Asosiy qismlari: termobatareya (yari moʻtkazgich l i termoelementlar majmui), issik,lik almashinish qurilmalari. T.ralar farqi hisobiga termobatareyada elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) paydo boʻladi. Issiqlik manabiga kura,, T.g.ning izotop quyosh, gaz va boshqa turlari buladi. Uning anʼanaviy elektr mashinalardan afzalligi shundaki, unda harakatlanuvchi qismlar boʻlmaydi, ishonchli, unga texnik xizmat koʻrsatish oson. Foydali ish koeffitsiyenti (f.i.k.) pastligi, qimmat turishi T.g.ning kamchiligi, T.g. uzok,roq yerlarda joylashgan isteʼmolchilar — avtonom mayoqlar, meteorologiya styalari, kosmik apparatlar, turli ilmiy ekspeditsiyalar va boshqalarda ishlatiladi.
Termoelektr hodisalar

Termoelektr hodisalar - ket maket ulangan turli qattiq oʻtkazgichlardan iborat elektr toki zanjirida elektr va issiqlik jarayonlari orasidagi oʻzaro bogʻlanishga asoslangan fizik hodisalar. Zeyebek, Peltye va Tomson effektlari Termoelektr hodisalar boʻlib, ular asosida bu hodisalarning miqdoriy kattaliklari aniklanadi. Har xil tarkibli va ulanish nuqtalarida temperatura turlicha boʻlgan ikki oʻtkazgichda elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) — termo e.yu.k. qosil boʻlishini nemis fizigi T.I. Zeyebek 1821-yilda kashf etgan.

1953-yilda termo e.yu.k.ning yana bir manbai — elektronlarning fononlarga ergashish effekti ochildi. Agar qattiq jismda tralar oʻzgarishi yuz bersa, u holda issiq tomondan sovuq tomonga harakat qilayotgan fononlar soni teskari tomonga harakatlanayotganlarga nisbatan koʻproq boʻladi. Natijada fononlar elektronlar bilan toʻqnashib, ularni ham oʻziga ergashtiradi va sovuq tomonda manfiy (issiq tomonda musbat) zaryad toʻplana boshlaydi. Bu jarayon hosil boʻlayotgan potensiallar ayirmasi fononlar harakatini muvozanat holatga keltirguncha davom etadi. Metallarda elektronlar konsentratsiyasi katta va u traga bogʻliq emas. Elektronlar energiyasi ham traga bogʻliq emas, shuning uchun metallarda termo e.yu.k. kichik. Yarimoʻtkazgichlarda va ularning qotishmalarida termo e.yu.k. katta qiymatga erishadi. Chunki ularda tok tashuvchilar konsentratsiyasi kichik va u traga bogʻliq boʻladi.

Tok tashuvchilar oqimida issiklik muvozanatining buzilishi barcha Termoelektr hodisalarga sabab boʻladi. Barcha termoelektrik koeffitsiyentlarning mutlaq qiymati tok tashuvchilar konsentratsiyasi kamayishi bilan kattalashadi; shuning uchun ular yarimoʻtkazgichlarda metallar va ularning qotishyalaridagiga nisbatan oʻn va, hatto, yuz marta katta boʻladi. Termoelektr hodisalar tralarni oʻlchashda va issiklik energiyasini elektr energiyasiga aylantirishda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Ioffe A.F., Poluprovodnikovie termoelementi, M. — L., 1960; Zayman D.J., Elektronii fononi, per s angl., M., 1962.
Termoelektron emissiya

Termoelektron emissiya, Richardson effekti— oʻtkazgichlar, qattiq va baʼzan suyuq jismlardan issiklik energiyasi taʼsirida elektronlarning vakuum yoki boshqa muxitlarga chikish hodisasi. Bu hodisa vakuumda toza metallar (W, Mo, Ta) dan 2000—2500 K trada va murakkab yarimutkazgichli katodlardan 1000 K trada kuzatiladi. Elektronlar jism sirti (emitter) dan tashqariga chiqishi uchun jism chegarasidagi potensial toʻsiqni yengishi zarur; past tralarda bu toʻsiqni yenga olmaydi. Metall qizdirilganda elektronlarning kinetik energiyasi ortib, sirtdan oʻtib, sirt atrofida fazoviy zaryad hosil qiladi. Fazoviy zaryadning elektr maydoni Termoelektron emissiya jarayonini susaytiradi. Buning oldini olish uchun fazoviy zaryaddan maʼlum masofada elektrod (anod)ga musbat potensial berilib, fazoviy zaryad tortib olinadi, yaʼni termoelektron tok hosil qilinadi. Termoelektron tok emitter — katod xossasiga, anod kuchlanishiga va traga bogʻliq. Termoelektron emissiya tokining maksimal toʻyinish qiymatining kuchlanishga bogʻlikligi Chayld — Lengmyur formulasi bilan ifodalanadi. Termoelektron emissiya koʻpgina elektrovakuum asboblar va ion asboblar ishlashining asosi hisoblanadi. Uni dastlab 1900—01 yillarda O.U. Richardson oʻrgangan. Richardson — Deshman formulasi yarimoʻtkazgichli emitterlar uchun ham oʻrinli, ammo bunda Termoelektron emissiya hodisasining mohiyati metallarnikidan farq qiladi. Termoelektron emissiya katodlar ishlab chiqarish, elektrovakuum va gazrazryad qurilmalarning asosini tashkil etadi.

Manbalar

Adabiyot 
 Dobretsov L.N., Gomoyunova M.V., Emissionnaya elektronika, M., 1966; Fomenko B.C., Emissionnie svoystva materialov, Kiyev, 1970; Nikonov V.P., Oksidniy katod, M., 1979.

Effektlar haqidagi maqolalar
Ternopil

Ternopil (sobiq Tarnopol) — Ukrainaning Ternopil viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Seret (Dnestr irmogʻi) daryosi boʻyida. Transport yoʻli va shosse yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Aholisi 235 ming kishi (1997).

Ternopil 1540-yildan Rech Pospolita tarkibida maʼlum. 1772-yildan Avstriya, 1809—15 yillarda Rossiya imperiyasi, keyinchalik Avstriya va Avstriya Vengriya, 1919—39 yillarda Polsha tarkibida, 1939-yil dekabrdan Ukrainaning Ternopil viloyati markazi. 1941-yil 30 iyundan 1944-yil 15 aprelgacha nemis fashistlari qoʻlida boʻldi. Respublikaning sanoat markazlaridan biri.

Yengil (ip gazlama kombinati, sunʼiy koʻn zavodi), oziq-ovqat (goʻsht, shakarqand, sut va boshqalar), mashinasozlik (shu jumladan, kombaynlar ishlab chiqarish.) sanoatlari mavjud. Farmatsevtika fabrikasi, chinni zavodi, mebel kombinati faoliyat koʻrsatadi.

4 universitetlar (tibbiyot, ped., moliyaiqtisodiyot, texnik), 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi (kartinalar galereyasi bilan birgalikda) ishlab turibdi.

Meʼmoriy yodgorliklaridan Voskreseniye (17-asr), Xristorojdestvenskaya (16-asr oxiri), Vozdvijeniye (16-asr) cherkovlari, dominika kostyoli (18-asr) saqlangan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari
Ternopil viloyati

Ternopil viloyati — Ukrainaning gʻarbiy qismidagi viloyat. 1939-yil 4 dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 13,8 ming km². Aholisi 1172 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, polyak, belorus, yahudiy va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 27%. Ternopil viloyati 16 tumanga boʻlingan, 14 shahar, 15 shaharcha bor. Markazi Ternopil shahri. Mux.im shaharlari — Ternopil, Chortkiv, Zbaraj, Zalishchiki, Terebovlya, Kremenets, Zboriv va boshqalar.

Ternopil viloyati Podoliya qirlarining gʻarbiy qismini egallagan. Ukrainaning oʻrmonli dasht zonasida. Viloyat hududi koʻp qismining bal. 300-400 m (eng baland joyi 443 m). Shimoliy qismida Kremenets qirlari, undan jan.rokda Toltr qirlari joylashgan. Foydali qazilmalari: qoʻngʻir kumir, qurilish materiallari, fosforitlar. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi janubida −4,6° dan shimolida −5,7° gacha, iyulniki 19,4°, 18,3°; oʻrtacha yillik yogʻin 600-680 mm. Vegetatsiya davri 165 kun. Eng yirik daryosi — Dnestr. Qoratuproq, podzollashgan sur tusli tuproklar uchraydi. Oʻrmonli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Dashtlar haydalib (70% hududi), ekinzorlarga aylantirilgan. Ternopil viloyati hududining 12% oʻrmon. Oʻrmonlarda tulki, malla tovushqon, boʻrsiq, qobon yashaydi. Ondatra, nutriya, yenotsimon it iqlimlashtirilgan.

Ternopil viloyatining asosiy sanoat tarmogʻi mahalliy qishloq xoʻjaligi. xom ashyosi asosida ishlaydigan oziq-ovqat sanoati (unyorma, shakarkand, moysir va sut, spirt, tamakifermentatsiya, konserva va sabzavot quritish zavodlari, goʻsht kombinati, Berejanida shisha zavodi, Ternopilda elektr armaturasi zavodi, qand lavlagi kavlash kombayni, avtotaʼmirlash, taʼmirlashmexanika, savdo asbobuskunalari, chinni, temirbeton zavodlari va qurilish industriyasi, mebel kombinatlari, Kremenetsda boʻr zavodi, Chortkovda avtomobil zavodlari bor. Ternopilda, farmatsevtika fabrikasi, ip gazlama kombinati (Ukrainadagi yirik ktlardan biri), Ternopil va Chortkovda tikuvchilik fabrikalari va sunʼiy koʻn zavodi, Terebovlyada poyabzal fabrikasi, Kremenetsda paxta fabrikasi joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi va sutgoʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Gʻalla, yemxashak, texnika ekinlari, kartoshka, sabzavot ekiladi.

Qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa boqiladi. Transport yoʻli transporta rivojlangan. Dnestr daryosida kema qatnaydi, aeroport bor. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, musiqali drama teatri va filarmoniya mavjud.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Terpenlar

Terpenlar — tabiatda keng tarqalgan toʻyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi (S5N8)l yaq2, 3, 4 va h. k. boʻlishi mumkin. Barcha T., odatda, izoprenning polimerizatsiyalanishidan X.OSIL boʻlgan mahsulotlar deb qaraladi. T. molekuladagi izopren boʻgʻimlariga qarab, quyidagi qatorlarga boʻlinadi: xususiy mono T. (pq2) (koʻpincha T. deganda faqat shu birikmalar tushuniladi); seskviterpenlar (yaq3); diterpenlar (yq4) (diterpenlar hosilalariga smola kislotalari mansub); triterpenlar (yaq6) (bunga sterin va gormonlar kiradi); politerpenlar (p bir necha yuzdan oʻnlab minggacha) (tabiiy kauchuk, guttapercha kiradi).

T.ning har bir qatori, oʻz navbatida, quyidagi guruhlarga boʻlinadi: 1) alifatik yoki atsiklik T. — uglerod atomlari ochiq zanjirli birikmalar. Bu guruhning xususiy T.i (S|0N|6) 3 ta qoʻsh bogʻlidir (mirsen, otsimen); 2) karbotsiklik T. Bu birikmalarda bir yoki bir necha uglerod atomi halqasi boʻladi. Halqalar soniga qarab, T. quyidagilarga boʻlinadi: a) 1 ta olti aʼzoli halqali monotsiklik T. Bu guruhning xususiy T.i 2 ta qoʻsh bogʻlidir (limonen, terpinenlar, terpinolen); b) 2 halqali bitsiklik T. Bu guruh T.i (SYUN|6) 1 ta qoʻsh bogʻlidir (pinenlar, kamfen); v) 3 ta uglerod atomi halqasi boʻlgan tritsiklik T. Bu guruh T.i (S10N|6)da qoʻsh bogʻlar boʻlmaydi; g) diterpenlar, triterpenlar va politerpenlarda 3 tadan ortiq halqa boʻlishi mumkin. T. hosilalari funksional guruhlari tavsifiga qarab, spirtlar, aldegidlar, ketonlar, oksidlar, gidroksidlar, peroksidlar, kislotalar va h.k. ga boʻlinadi.

Monoterpenlar zichligi 1000 kg/m3 gacha, qaynash temperaturasi 150—190°, seskviterpenlarniki 230—300°, diterpenlarniki 300°dan yuqori. T. — xushboʻy; suvda erimaydi, organik eritmalarda yaxshi eriydi.

T. va uning hosilalari gullar, mevalar, oʻsimlik bargidan olinadigan efir moylarining tarkibiy qismidir. T. oʻsimliklardan bugʻlatib, quruq haydab, ekstraksiyalab olinadi. Kimyo, atirupa, farmatsevtika, lokboʻyoq, qogʻoz, sovun sanoatida keng qoʻllanadi.
Terrasa

Terrasa (frans. terrasse, lot. terra — yer) — 1) (geol. va geogr.da) daryo, koʻl va dengizlar qirgʻoqlari hamda togʻlarning yon bagʻirlaridagi kelib chiqishi turlicha boʻlgan, tik yon bagʻir bilan chegaralangan gorizontal yoki nishab tabiiy sahn; shuningdek, ular dengiz sathidan pastda suv tagida ham uchraydi. T. yakka holda yoki ustmaust joylashgan boʻlib, zinapoya koʻrinishga ega. T. tektonik koʻtarilishlar, iklimning oʻzgarishi natijasida dare oʻzanining vaqtvaqti bilan oʻyilishi, dengiz va koʻllar sathining pasayishi natijasida vujudga keladi. Erozion, erozionakkumulyativ va akkumulyativ T. farqqilinadi. Erozion T. tektonik koʻtarilishlarning kuchayishi, suv oqimining koʻpayishi va daryolar quyiladigan dengiz va koʻllar sathi (bazis eroziya)ning pasayishi oqibatida kelib chiqadi hamda tub jinslardan tuzilgan boʻladi. Erozionakkumulyativ T.ning yuqori qismi dare yotqiziqlari (allyuviy), pastki qismi tub togʻ jinslaridan iborat. Akkumulyativ T. faqat daryo yotqiziqlaridan tashkil topgan. Daryo T.si keng tarqalgan boʻlib, ular daryo oʻzani va qayirining osti hisoblanadi. T.ning soni erozion sikllar va ularda daryo yotqiziqlarining toʻplanish sonini koʻrsatadi. Eng yuqori T. nisbatan qad., pastdagisi eng yoshi hisoblanadi. Daryo vodiysidagi T. soni turlicha boʻladi. Masalan, Chirchiq daryosining quyi qismida 4—5 ta, yuqori qismida 20 dan ortiq T. bor. Eng keng T. tekisliklarda oqayotgan daryolarda boʻlib, eni oʻnlab km ni tashkil qiladi. T.dan qishloq xoʻjaligi.da, yoʻllar, shagʻar va qishloklar barpo etishda foydalaniladi; 2) asosiy binoning umumiy tomi ostida qoʻshimcha qurilgan yoʻlaksimon ayvon, peshayvon, ustunli, baʼzan oynavandli, bir yoki koʻp qavatli T., uch tomoni ochiq, baʼzan usti ham ochiq boʻlishi mumkin. Dala hovli, dam olish uylari, sanatoriylarda koʻp uchraydi, ochiq havoda dam olish xonasi vazifasini oʻtaydi. T.lar bino va inshoot qiyofasiga koʻrkamlik baxsh etib, foydalanish uchun qulaydir.
Ters ayvon

Ters ayvon — uyning soya (shim.) tomoniga, quyoshga teskari qurilgan ayvon. Asosan, Xorazm xalq turar joy meʼmorligida keng tarqalgan.

Arxitektura
Xorazm
Terskay olatovi

Terskay olatovi - Tyanshandagi togʻ tizmasi. Janudida Issiqkoʻl soyligi bilan chegaradosh. Eng baland joyi 5216 m. Uzunligi 380 km. Asosan, granit, metamorfik slanets, ohaktoshlardan tuzilgan. Shimoliy yon bagʻri tik va baland, koʻplab daryolarning chuqur daralari bilan oʻyilib ketgan, janubiy yon bagʻri qiya, 3600– 4000 m balandlikda tekis sirtlarga qoʻshilib ketadi. Muzliklarning umumiy maydoni 1080 km². Shimoliy yon bagʻrining daralarida Tyanshan qora qaragʻayi oʻrmonlari, togʻ qirralari yaqinida baland togʻ oʻtlokdari va oʻtloq dashtlar, janubiy yon bagʻrida toshloq tundra bor.

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Tesey

Tesey (Tezey) — Afinaning afsonaviy qahramoni va shoxi (mil. av. taxminan 13-asr). Antik davr rivoyatlari bir qator afsonaviy jasoratlarni T. nomi bilan bogʻlaydi (amazonkalar bilan boʻlgan urushda va argonavtlar safarida ishtirok etgan, qaroqchi Prokrust, Marafon buqasi, Kalidon toʻngʻizi va boshqa ustidan gʻalaba qozongan); bir qator tarixiy voqealar, xususan, Afinani Krit gegemonligidan xalos etilishi, sinoykizm (Attikani birlashtirilishi), Panafiney va Sinoykiy bayramlari, Istm oʻyinlari, Afina grajdanlarini ilk bor ijtimoiy tabakaga — yevpatriylar, geomorlar va demiurglarga ajratilishi T. nomi bilan bogʻliq. T. sharafiga Afinada har oyda Tesey bayrami nishonlangan. Teseyon ibodatxonasi (mil. av. 5-asr) qurilgan.

 

Mifologik qahramonlar
Teskari son

Teskari son, berilgan  soni bilan koʻpaytmasi 1 ga teng boʻlgan son hisoblanadi. Masalan, 2 ga teskari son 0,5; 4 ga teskari son 0,25 va hokazo.

Manbalar
Teskari teorema

Teskari teorema — berilgan teoremaning sharti xulosa, xulosasi esa shart boʻlgan teorema. Teskari teoremaga teskarisi toʻgʻri teorema deyiladi. Bundan kelib chikadiki, toʻgʻri va teskari teoremalar oʻzaro Teskari teoremalar deyiladi. Agar berilgan toʻgʻri teorema oʻrinli boʻlsa, Teskari teorema hamma vaqt ham oʻrinli boʻlishi shart emas. Mas., toʻrtburchak romb boʻlsa, uning diagonallari oʻzaro perpendikulyar boʻladi (toʻgʻri teorema). Agar toʻrtburchakda diagonallar oʻzaro perpendikulyar boʻlsa, bu toʻrtburchak romb boʻladi deyish notoʻfi, yaʼni Teskari teorema notoʻgʻri. Oʻzaro Teskari teoremalar zaruriylik va yetarlilik shartlari bilan uzviy bogʻlangan.
Tesla

Tesla — Xalqaro birliklar tizimi SIda magnit induksiya birligi. T bilan belgilanadi. 1Tqvb/m2, yaʼni 1 m2 yuzadan 1 veber magnit oqimi oʻtganida magnit induksiya 1 T ga teng boʻladi. 1Tq104gs. Serb olimi N. Tesla (Tesla) nomi bilan atalgan.

SI hosilaviy birliklari
Teso

Teso — (yoki iteso) asosan Uganda va Keniya hududida yashovchi nilotlar guruhining xalqlaridan biridir.Sudanda kichik aholi punktlari ham mavjud. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, jami aholi 1,98 million kishi tashkil etadi. Ular teso dialektlarida (Nyangeya, Orom, Lokatan) gapirishadi (Balezin 1999:217). 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Ugandada 1,568,763 iteso qayd etilgan.

Anʼanaviy faoliyat 
Teso xalqlarining anʼanaviy mashgʻulotlari qoʻlda dehqonchilik (Sorghum ,Elevsin, paxta, batat), yogʻoch oʻymakorligi va chorvachilikdir (Balezin 1999:217).

Turar joy 
Teso xalqining joylashuvi „Kraal“ deb ataladi. Kraal-tomlari oʻt bogʻlamlari bilan qoplangan, dubulgʻali kulbalar bilan oʻrab olingan zonadir (Chulov 2001:145).

Anʼanaviy kiyim 
Anʼanaviy teso libosi koʻplab qobiq va mis bezaklari bilan charmdan qilingan kamardir. Odatda Teso xalqining vakillari ikkita pastki old tishni uzaytirganlar. Ayollar oʻzlarini murakkab tatuirovka bilan bezashadi (Balezin 1999:217).

Anʼanaviy taom 
Anʼanaviy oziq-ovqat-sabzavot, goʻsht kamdan-kam hollarda oziq-ovqat uchun ishlatiladi (Tixonov 1981:23).

Oila tashkiloti 
Qabilaviy tashkilot va yosh sinflari — Teso xalqi vakillarining anʼanaviy ijtimoiy boʻlinishidir. Katta, patriarxal, poligin, patriarxal oila (Balezin 1999:218) bilan ajralib turadi.

Din 
Teso xalqining vakillari anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qilishadi, ularning baʼzilari xristianlardir  — (Olderogge, Potekhin 1954:203).istianlardir (Olderogge, Potekhin 1954:203).

Manbalar

Adabiyotlar 
 Балезин А. С. Тесо // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 1999.- С.217-218
 Ольдерогге Д. А., Потехин И. И. / Гл. ред. Смирнов С. Р. // Народы Африки. — М.: Академия наук СССР, 1954. — 341 с.
 Чулов Д. В. Кенийские контрасты // Вокруг Света. 2001. № 4 (2727). С. 145—146.
 Reader J. Africa: A Biography of the Continent. L., 1997.
Nilotik
Keniya xalqlari
Uganda xalqlari
Teterev

Teterev — Ukrainaning Jitomir va Kiyev viloyatlaridagi daryo. Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 365 km. Havzasining maydoni 15100 km². Dnepr boʻyi qirlaridan boshlanadi va Polesye boʻylab oqib, Kiyev suv omboriga quyiladi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 136 km da 18,4 m³/sek. Dek.da muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Quyi qismida kema qatnaydi va yogʻoch oqiziladi. T. boʻyida Jitomir, Korostishev, Radomishl sh.lari joylashgan.

Manbalar 

 

Ukrainadagi daryolar
Tetis

Tetis [yunonlarning dengiz maʼbudasi (Thetis) nomidan] — mezozoykaynozoy boshlarida Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasida mavjud boʻlgan qad. dengiz havzalari sistemasi. "T." termini 19-asrning oxirlarida E. Zyuss tomonidan taklif qilingan. Ilgari T. egallagan oblastlar avstraliyalik paleontolog M.Neyman tomonidan Markaziy Oʻrta dengiz deb atalgan. Natijada "T." termini oʻsha regionning paleozoy okeanida Paleotetis nomi bilan tarqalgan. Neogenda T. oʻrnida Alp—Himolay togʻ mintaqasi vujudga kelgan. Paleogenneogen dengizlari — mezozoy T.ining qoldiqlari Paratetis; uning relikti hozirgi zamon Oʻrta, Qora va Kaspiy dengizlari va Fors qoʻltigʻidir.
Tetraftoretilen

Tetraftoretilen, perftoretilen, CF2qCF2 — rangeiz, hidsizgaz, zaharsiz. Mol. m. 100,02. Qaynash temperaturasi — 76,3°, muzlash temperaturasi — 142,3°; zichligi 1519 kg/m3 (qaynash temperaturasida). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. Diftorxlormetanni pirolizlab olinadi. Politetraftoretilen (qarang Ftoroplastlar) ishlab chiqarish. da qoʻllanadi.

Manbalar
Tetraedr

Tetraedr ( - tetra va  - hedra — yoq, asos) — uch burchakli piramida. Tetraedrning yoqlari muntazam uchburchaklardan iborat boʻlsa, u muntazam Tetraedr deyiladi. Muntazam Tetraedr — muntazam koʻpyoklarning 5 ta turidan biri; uning 4 ta (uch burchakli) yoqlari, 4 ta uchi va 6 ta qirrasi bor. Muntazam Tetraedr qolgan 4 ta muntazam koʻpyoqlilardan farqli ravishda simmetriya markaziga ega boʻlmaydi. Muntazam Tetraedr ning 6 ta simmetriya tekisligi boʻlib, bu tekisliklarning har biri Tetraedr ning bir qirrasi va bu qirra bilan uchrashmaydigan qirrasining oʻrtasidan oʻtadi.

Hajm - 

Yuza -

Yana qarang 
 Geometriya
Tetraedrit

Tetraedrit — q. Xira rudalar. 

 

Minerallar
Tetril

Tetril - , 2, 4, 6trinitrofenilmetilnitramin C7H5N5O8 — oq kristall modda; yorugʻda sargʻayadi. Mol. m. 287,15. Suyuqlanish temperaturasi 129,45° (parchalanish bilan), qotish temperaturasi 128,5°; zichligi 1730 kg/m3, suvda erimaydi. Atseton, benzol, dixloretan nitrat kislotada yaxshi, spirt va efirda qiyin eriydi, ikkilamchi portlovchi modda. T. oltingugurtli eritmalarni nitrolab olinadi. Detonatorlar — kapsulalar va portlatgichlarda ishlatiladi.

Kimyo
Tetuan

Tetuan — Marokashning shim. qismidagi shahar. Martil daryosi boʻyida. Tetuan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 364 ming kishi (1990-yildar oʻrtalari). Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda gilam, ipak matolar toʻqiladi, koʻnteri va metall buyumlar tayyorlanadi. Marokash sanʼati va arxeologiya muzeylari bor. Shaharga 9-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan shahar devori, qalʼakasaba (14—18-asrlar), Katta masjid, saroy (17-asr) saqlangan. 1912—56 yillarda Ispaniyaning Shimoliy Marokash zonasining maʼmuriy markazi.
Tefiya

Tefiya — Saturn sayyorasining yoʻldoshlaridan biri. Yulduz kattaligi 10,6, diametri 1050 km, sayyoradan oʻrtacha uzokligi 295000 km. T. Saturn atrofini taxminan 2 sutkada aylanib chiqadi. T.ni 1684-yilda fransuz astronomi J.Kassini ochgan. Odissey krateri (kengligi 400 km) va 3 ming km ga choʻzilib ketgan Itaka kanoni bilan mashhur. T. Quyosh sistemasidagi oʻz yoʻldoshlari (oʻlchamlari 20 km dan boʻlgan Telesto va Kalipso)ga ega bulgan yoʻldoshdir. T. 1981-yil "Voyajer1", 1982-yilda "Voyajer2" kosmik apparatlari yordamida oʻrganilgan. T., asosan, muz xrlatidagi suvdan tashkil topgan. T. baʼzan Fetida, Tefis, Tetis deb xam ataladi (ya na q. Sayyoralar yoʻldoshlari).
Texas ildiz chirishi

Texas ildiz chirishi, ozonioz — oʻsimlik kasalligi, tuproq zamburugʻi Ozonium omnivorum Shear. [Phymatotichum omnivorum (Shear). Dugg.] dan paydo boʻladi. Bu kasallik tashqi karantin obʼyekti. Madaniy oʻsimliklarning 2000 ga yaqin turi, jumladan, gʻoʻzada ham uchraydi. Shonalash davrida oʻsimlikning ildiz sistemasi va poyasining tuproqdan 2—3 sm yuqori qismi kasallanadi. Oʻsimlikning soʻlishi uchidan boshlanadi va pastdagi barglarga tez oʻtadi, barglar qorayib, moʻrt boʻlib qoladi, ildizi qizgʻishsariq dogʻlar bilan qoplanadi, poʻstlogʻi yogʻochdan oson koʻchadi, chunki zamburugʻ oʻsimlik toʻqimasi (kambiy)ga va tomirlariga kiradi. Zamburugʻ ildiz sirtida konidiya va sklerotsiy hosil qilib rivojlanadi; issiq nam sharoitda qurib qolgan oʻsimlik tupi atrofidagi tuproq yuzasida mayda oq tolasimon gʻubor koʻrinishida konidiyabandlar rivojlanadi. Ularda tezda Texas tabiati manzarasi. spora konidiyalar hosil boʻladi. Zamburugʻ zararlangan urugʻlik va mitseyliy yoki sklerotsiy kurinishda oʻsimlik ildiziga yopishgan tuproq bilan birga tarqaladi. Sklerotsiylar tuprokda kamida 12 yilgacha yashovchanligini saqlaydi.

Kurash choralari: karantin, chetdan keltirilgan urugʻlikni fitopatologik tekshirish.
Texnik shartlar

Texnik shartlar — sanoat korxonasida ishlab chiqarilgan mahsulot (buyum, mashina va boshqalar) uchun tuziladigan texnik hujjatlar toʻplamiga kiruvchi hujjat. Unda oʻsha mahsulotga qoʻyiladigan texnik talablar, uni qabul qilish va joʻnatish qoidalari, nazorat qilish usullari, tashish, foydalanish va saqlash shartlari koʻrsatiladi. Texnik talablar mahsulotning asosiy koʻrsatkichlari, oʻlchamlari, xossalari va foydalanish tafeilotlari, sifat koʻrsatkichlari, butliligi va boshqalarni belgilaydi. Qabul qilish va joʻnatish qoidalar i da maxsulotni tayyorlagan korxona uni buyurtmachiga (yoki sotishga) topshirishi va buyurtmachi (yoki xaridor) ning uni qabul qilib olishi paytida mahsulotni sinash tartibi va shartlari oʻz aksini topadi. Nazorat qilish (sinash, analiz qilish, oʻlchash va boshqalar) boʻlimida mahsulotning barcha koʻrsatkichlari va tafeilotlarini aniqlash usullari; namunalarni tanlab olish, sinash jihozlari, asboblari, ashyolari va reaktivlarni tanlash qoidalari; sinovlar, analiz qilish, oʻlchash va natijalarni ishlashga tayerlanish va ularni bajarish uslubiyati belgilab qoʻyiladi. Mahsulotdan foydalanish, uni tashish va saqlash boʻlimida maxsulotni yigʻish, oʻrnatish va qoʻllashga doyr koʻrsatmalar, uni idishga joylash (oʻrash) va tashish kridalari; saqlash joyi, shartlari va muddatiga doyr koʻrsatmalar boʻladi. Texnik shartlarning alohida mahsulot (buyum) yoki bir necha turdagi mahsulot (mahsulotlar guruhi) ga doyr (guruhiy Texnik shartlar) turlari boʻladi. Texnik shartlar muayyan standartlar boʻyicha ishlab chiqiladi. Texnik shartlarlar maxsulotni ishlab chiqargan korxonada tuziladi. Oʻzbekistonda Texnik shartlarni nazorat qilishga doyr masalalar bilan "Oʻzstandart" agentligi shugʻullanadi (yana qarang Standart, Standartlash).