MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Temur Malik

Temur Malik (XII asr oxiri — XIII asrning 1-yarmi) — Xorazmshoh Muhammad hukmronligi davrida Xoʻjand hokimi, Jaloliddin Manguberdining yaqin safdoshi, moʻgʻullar istilosiga qarshi kurash olib borgan sarkarda, xalq qahramoni, 1219-yilning dekabrda 3 kunlik jangdan keyin Banokatni egallagan Aloq noʻyon boshliq 5 ming kishilik moʻgʻul qoʻshini Xoʻjandni qamal qilishga kirishadi. Temur Malik ilgariroq har ehtimolga qarshi Sirdaryo oʻrtasidagi orolda, suv 2 shoxga boʻlinib oqadigan joyda, bir mustahkam qalʼa qurdirib qoʻygan edi. Moʻgʻul qoʻshini son va qurol-aslaha jihatdan ustun boʻlgani bois shaharni mudofaa qilish qiyinlashadi. Natijada, Temur Malik 1000 kishilik otryadi bilan 1220-yilning aprelda orolga koʻchib oʻtadi va tezlikda qalʼani jangga tayyorlashga kirishadi. Shahar va qalʼa atrofini dushman halqa qilib oʻrab oladi. Manjaniqdan otilgan toshlar orolga yetmagandan soʻng moʻgullar xoʻjandlik yoshlar va ilgari olingan asirlardan hashar tarzida foydalanishga qaror qiladilar. Taxminan 50 ming hasharchi tevarak atrofdan tosh, shox-shabba va xashak keltirib daryoga tashlaydi, moʻgʻullarning 20 ming kishilik qoʻshini esa jangga kirishadi. Temur Malik usti namat hamda sirkali loy bilan suvalgan, oʻq otish uchun darichalari bor kemalar yasatadi. Kunda tongda har ikki tomonga 6 tadan kemada suzib kelib, yovga qirgʻin keltiradi. Oxir-oqibat, vaziyat taranglashgach, Temur Malik orolni tashlab ketishga majbur boʻladi. U qolgan askarlari va yuklari ortilgan 70 qayiqda Sirdaryoning quyi oqimi boʻylab suzib ketadi. Barchinligʻkent (Qizil oʻrdadan taxminan 50 km jan.da boʻlgan) yaqinida moʻgʻullar daryoni toʻsib qoʻyadilar. Temur Malik qirgʻoqqa tushib, dushman bilan jang qiladi. Koʻp talafot berib, yolgʻiz oʻzi Qizilqum choʻli orqali 1220-yilning yozida Xorazmga yetib keladi. Askar toʻplab Joʻjixon qoʻshiniga kuchli zarba beradi. Kasba (Yangikent) shahrini moʻgʻullardan ozod qiladi, ammo saltanatda yuzaga kelgan mushkul siyosiy vaziyat tufayli Xorazmni tark etadi. Temur Malik 1221—32 yillar davomida Sulton Jaloliddin bilan birgalikda moʻgʻullarga qarshi kurash olib boradi. Jaloliddin halokatidan keyin oʻz yurtiga qaytadi. Maʼlum vaqtdan soʻng Temur Malik moʻgʻullar tomonidan qoʻlga olinadi va qatl qilinadi.

Temur Malik jasorati haqida Mirmuhsin „Temur Malik“ romani (1986)ni yozgan. Ashrafiy „Temur Malik“ nomli simfonik poema (1963) yaratgan va Navoiy teatriyaa uning „Temur Malik“ baleti (1970) qoʻyilgan. Toshkent shahridagi shoh koʻchalarning biriga T.M. nomi berilgan.

Adabiyotlar 
Ad.:Rashidad-Din, Sbornik letopisey, t.1, kniga 2, [Perevod s pers. yaz. O. I. Smirnovoy], M.—L., 1952; Bartold V. V., Sochineniya, t.1, M., 1963; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

 
Tarixiy shaxslar

Xorazm
Oʻzbekiston tarixi
Tojikiston tarixi
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Rashid Temurov

Rashid Mahmudovich Temurov (1912.18.1, Buxoro — 1991, Samarqand) — manzarachi rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Samarqand badiiy bilim yurtida (1932—36), Oʻzbekiston rassomlar uyushmasining rassomlar malakasini oshirish kursida (1938—41) taʼlim olgan. T. yorqin ranglardan keng foydalanadi; rang surtmalari va shakllari yaxlit va yirik holda olinadi. Asarlarida Oʻzbekistonning goʻzal tabiatini nozik boʻyoqlarda gavdalantiradi, mehnatkash xalqni, qad. shaharlarini asarlariga koʻchiradi: "Eski shahar" (1936), "Toshkent chekkasida" (1939), "Kanal qurilishida" (1940), "Samarqand bogʻlari" (1951), "Ulugʻbek madrasasi. Bahor" (1957), "Bibixonim maydoni. Bahor" (1958), "Gullagan daraxt" (1962), "Tushki tanaffus" (1971), "Mening shaxrim" asarlar turkumi (1969— 80), "Samarqand syuitasi" (1982) va boshqa T.ning Samarqanddagi ustaxonasida muzey ustaxona ishlab turibdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Teng kunlik

Teng kunlik — q. Bahorgi teng kunlik, Kuzgi teng kunlik.
Teng xivchinlilar

Teng xivchinlilar - q. Chin yashil suvoʻtlar.
Teng qanotlilar

Teng qanotlilar (Homoptera) -soʻruvchi hasharotlar turkumi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Ogʻiz apparati soʻruvchi. Oʻsimlik shirasi bilan oziqdanadi. Koʻzlari, odatda, murakkab; kam harakatlanuvchi va oʻtroq yashovchi turlarida yaxshi rivojlanmagan yoki yoʻq. 2 juft tiniq toʻrsimon qanotlari bor; baʼzi turlarida oddingi juft qanotlari qalinlashgan. Oldingi qanotlari juda yaxshi rivojlangan, ayrim turlarida orqa qanotlar yoʻq boʻlib ketgan. Ichki urugʻlanadi. Talaygina Teng qanotlilarda partenogenez kuzatilgan. Teng qanotlilar sikadalar, oʻsimlik bitlari, koksidlar va boshqa kenja turkumlarga boʻlinadi. Ayrim turlari qishloq xoʻjaligi. ekmnlari va daraxtlarga ziyon yetkazadi; oʻsimliklarda virus kasalligi qoʻzgʻatuvchisini tarqatadi.

Hayvonlar
Teng huquqlilik

Teng huquqlilik - konstitutsionalizmning asosiy prinsiplaridan va demokratiyaning muhim elementlaridan biri; fuqarolarning davlat, qonun, sud oldida tengligini rasman eʼtirof etishni bildiradi. Unga koʻra, muayyan davlat fuqarolari jinsi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib chiqishi, yashash joyi, dinga munosabati, eʼtiqodi, jamoat birlashmalariga taalluqligi, shuningdek, boshqa holatlaridan qatʼi nazar, teng huquq, erkinlik va majburiyatga ega boʻladilar. Teng huquqlilikʻ.ning realligi jamiyat va davlat tuzumining qanchalik demokratiyaliligini anglatadi.

Teng huquqlilik tamoyilini 18-asr oxirida Fransiya inqilobi ilgari surdi ("Ozodlik, tenglik, qardoshlik") va u koʻp mamlakatlarning konstitutsiyalari hamda inson huquklari deklaratsiyalarida mustahkamlandi. Hozirgi zamon davlatlarining konstitutsiyaviy nazariyasi fuqarolarning huquqda tabiiy xarakterga ega boʻlgan baʼzi farklari boʻlishi mumkinligini tan oladi, mas., jahonning koʻpchilik davlatlarida harbiy xizmatni oʻtash majburiyati faqat erkaklar zimmasiga yuklanadi, keyingi oʻn yilliklarda nogironlar, bolalar, kam sonli tub xalq vakillari uchun alohida konstitutsiyaviy huquqlar belgilab qoʻyila boshlandi va h.k. Fuqarolarning teng xuquqligi prinsip i Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 19moddasida mustahkamlab qoʻyilgan.

Yana q. 

 Tenglik
Tenglik

Tenglik — jamiyatdagi barcha shaxs, qatlam, guruh, partiya va shu kabining qonun oldida baravarligini ifodalovchi tushuncha; adolatli jamiyatning asosiy tamoyillaridan biri. Tenglik taʼminlangan jamiyatda uning barcha aʼzolari yashash, taʼlim olish, mehnat qilish, erkin kasb tanlash, mulkdor boʻlish, malakali tibbiy xizmatdan foydalanish, qariganda, mehnat layoqatini yoʻqotganda ijtimoiy taʼminot olish, fikrlash, soʻz va eʼtiqod erkinligi, saylash va saylanish kabi huquqlarga ega boʻladi.

Yana qarang 

 Teng huquqlilik
Tender

Tender (ing. tend — xizmat koʻrsatish) — 1) ochiq turdagi (ochiq T.) yoki cheklangan sondagi ishtirokchilar uchun yopiq turdagi (yopiq T.) raqobatli savdosotiq; buyurtmani joylashtirishning tanlov shakli; 2) qimmatli qogʻozlarga obuna boʻlish, muddatli shartnoma boʻyicha tovarlar yetkazib berish, shartnomalar tuzish toʻgʻrisidagi ariza, yozma taklif; 3) xalqaro bozorda mashinauskunalar xarid etish, qurilishmontaj ishlarini bajarish, injiniring xizmatlari koʻrsatish uchun tanlov asosida buyurtmalar berish. Oʻzbekiston iqtisodiyotida bozor munosabatlarini shakllantirishda va rivojlantirishda T. keng qoʻllaniladi. Davlat tasarrufidan chiqarilgan korxonalar aksiyalarining yirik paketlarini sotishda, katta qurilish ishlarini olib borishda, xalqaro loyihalarini amalga oshirishda T. eʼlon qilinadi. Savdoni tashkil etish uchun vaqtinchalik organ boʻlgan T. qoʻmitasi tuziladi.
Tenzor

Tenzor (lot. tensus — kuchlanish, taranglash) — vektor tushunchasini umumlashtirib, bir necha maʼnoda qoʻllanib kelinayotgan matematik atama. Bu atama tenzorlar hisobiaya koordinatalarning bir tizimidan ikkinchi tizimiga oʻtganda maxsus qonun boʻyicha oʻzgaradigan miqdor (kattalik)larni bildiradi. Mas., tutash muhitlar mexanikasida qayishqoq (egiluvchan) jismning holatini ifodalovchi miqdor (deformatsiya tenzori) yoki qattiq jism massasining olingan nuqtaga nisbatan taqsimlanishini ifodalovchi miqdor (inersiya tenzori), shuningdek, tutash jismning biror nuktasida kuchlanishlarni ifodalovchi miqdorlar (kuchlanishlar tenzori).
Tenzorlar hisobi

Tenzorlar hisobi - mat.ning tenzorlar va ular ustida bajariladigan amallarni, tenzor xossalarini chiziqli algebra hamda matematik analiz vositalari bilan oʻrganuvchi boʻlimi. Tenzorlar hisobi vektor hisobi bilan matritsalar nazariyasining taraqqiyoti va umumlashishi natijasida vujudga kelgan boʻlib, differensial geometriya, Riman fazolari nazariyasi, nisbiylik nazariyasi, mexanika, elektrodinamika kabi fanlarda keng tatbiq etiladi.

Tenzor tabiatli miqdor koordinatalarning xar bir tizimida bir necha son bilan aniklanadi. Tizim oʻzgarishi bilan bu sonlar ham oʻzgaradi va fizik hodisa yoki obyektning oʻzini ifodalovchi sonlardan tashkari shunday son — miqdorlar vujudga keladiki, ular shu obyekt uchun tasodifiy rol oʻynaydi. Tenzorlar hisobida ana shu miqdorlar taʼsiridan qutulish yoʻllari koʻrsatiladi. Tenzorlar hisobi ham vektorlar hisobi kabi koordinatalar tizimini tanlahsan ozod qiluvchi matematik apparatdan iborat. Biror tizimda berilgan tenzor komponent (tuzuvchi) lari istalgan boshqa tizimda ham aniklangan boʻladi. Tenzorlar ustida hozirgacha qaralgan amallar algebraik amallar boʻlib, tenzorlar analizi (maydoni)da esa oʻzgaruvchan tenzorlar (hosila, xususiy hosila, differensial, integral, kovariant hosila, kovariant differensial) qaraladi. Tenzorlar hisobining bu boʻlimi matematika, fizikaning juda koʻp masalalarida muhim tatbiqiyamaliy tushunchalarni vujudga keltirish imkonini beradi.

Tarixiy maʼlumot. Tenzorlar hisobi 19-asrda differensial geometriya, fizika ehtiyojlari natijasida vujudga kelgan differensial kvadratik formalar nazariyasi asosida yaratilgan. Shuningdek, Tenzorlar hisobining paydo boʻlishida sirtlar va koʻp oʻlchovli fazolar geometriyasidagi izlanishlar juda muhim boʻldi. Tenzorlar hisobini hozirgi zamon talablari darajasiga yetkazishda italiyalik matematiklar RichchiKurbastro bilan LeviChivitaning xizmatlari katta. Richchi va LeviChivita gʻoyalari (1901) dastlab keng tarqalmadi. Keyinchalik A. Eynshteyn oʻzining nisbiylik nazariyasining matematik qismini tamoman Tenzorlar hisobiga asosladi (1916).

Adabiyot 
 Sobirov M.A., Yusupov A.Ye., Differensial geometriya kursi, 2nashri, T., 1965; Mallin R.X., Maydon nazariyasi, T., 1965; Akivis M.A.,Golberg V.V., Tenzornoye ischisleniye, 2 izd., M., 1972.
Adham Tenishev

Adham Rahimovich Tenishev (1921.25.4, Penza 2004.11.7, Moskva) – turkiyshunos olim. 

Rossiya fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1984), Turk tili kurumi aʼzosi (1978), Finugor jamiyati aʼzosi (1982), Boshqirdiston fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1992). Leningrad universiteti sharqshunoslik ftini tugatgan (1949). Filologiya fanlari doktori (1969). Rossiya fanlar akademiyasi Tilshunoslik institutining uraloltoy tillari boʻlimi mudiri (1963-yildan). Olim ishtiroki va rahbarligida turkiy tillarni qiyosiytarixiy grammatikasi yaratildi: "Fonetika" (1984), "Morfologiya" (1988), "Sintaksis" (1986), "Leksika" (1996). Tenishev ilmiy ishlari asosan turkiy tillarni kiyosiytarixiy oʻrganishga, "Oltin yoruq" yodgorligining grammatik xususiyatlarini tadqiq etishga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Stroy sarigyugurskogo yazika, M., 1976; Stroy salarskogo yazika, M., 1976; Uygurskiye teksti, M., 1984; Uygurskiy dialektniy slovar, M., 1990; Drevnekirgizskiy yazik, Bishkek, 1997.

    

1921-yilda tugʻilganlar
25-aprelda tugʻilganlar
11-iyulda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Tennantit

Tennantit — mineral (k, Xira rudalar).

 

Minerallar
Tennessi (shtat)

Tennessi - AQShning jan. qismidagi shtat. Maydoni 109,1 mingkm². Aholisi 5,8 mln. kishi (2002), 61 % shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi — Nashvill sh., boshqa yirik shaqarlari: Memfis, Noksvill, Chattanuga.

T. hududining katta qismi sertepa platodan iborat, gʻarbiy qismi pasttekislik, sharqida Appalachi togʻlari bor. Iklimi subtropik, kontinental iklim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 3—5°, iyulniki 25°, yillik yogʻin 1100 – 1200 mm. Yirik daryolari — Tennessi va Kamberlend; ularda kema qatnaydi.

T. — mamlakatning industrialagrar shtati. Yirik elektr styalar komplekslari qurilgan. Yetakchi sanoat tarmoqlari: kimyo, atom, rangli metallurgiya. Elektrotexnika, qishloq xoʻjaligi. mashinasozligi, avtomobilsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Foydali kazilmalardan toshkoʻmir, fosforit, rux, marmar qazib chiqariladi. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik yetakchi oʻrinda. Dehqonchilikda, asosan, soya, tamaki, shuningdek, makkajoʻxori, bugʻdoy, paxta, yemxashak ekinlari ekiladi. Togʻli qismida bogʻdorchilik rivojlangan. Asosiy porti — Memfis.

AQSh: Janubiy-Sharqiy shtatlari
AQSh shtatlari
Tenor

Tenor (lot. tenor — ovozning tekis xarakati) — 1) oʻrta asr Yevropa cherkov (grigorian) xoraljal ohang rivojidagi asosiy, uzoq ushlab turiladigan parda (nomi shundan). Keyinchalik, koʻp ovozli asarlarda asosiy ovoz (partiya) nomi; 2) erkak xonandaning baland (ingichka) ovozi. Diapazoni s—s2. Lirik (Faust, Lenskiy) va dramatik (Xoze, German va boshqalar) turlari bulib, birinchisining yukrri registri kuchli, kuyni ohangdor, yengil harakatda namoyish etadi; dramatik T. esa nisbatan yoʻgʻonroq, har bir tovushga yorqin tembr va badiiy taʼsirli ifoda beradi. Opera ijrochiligida xarakterli (Trike — "Yevgeniy Onegin"), qahramonona (Zigmund — "Valkiriya"), lirikdramatik (Otello), T.—altino (Munajjim, "Oltin xoʻrozcha gʻaqida ertak") kabi turlari ham ajratiladi. Oʻzbekistonda S. Yarashev, F. Abdurahmonov, A. Azimov, I. Jalilov, K.Serjanov va boshqa T. ovoziga ega; 3) mispuflama musiqa cholgʻu asbobi. Puflama sozlar orkestrida asosiy sozlardan; 4) oʻzga musiqa sozlarining T. turlari (saksofon q T., T. q trombon va boshqalar).
Tentaksoy

Tentaksoy, Qoraungur — Andijon viloyatining shimoli-sharqiy qismidagi soy. Fargʻona tizmasining shim.sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Daryo yuqori qismida togʻlar orasida oqadi. Muzlik va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Daryo suvi bahorda koʻpayadi. Paxtaobod shahridan oʻtib Moylisuvga qoʻshiladi. Uzunligi 126 km. Havzasi maydoni 4130 km². Koʻp yillik suv sarfi 35,8 m³/sek. T.ga Chortoqsoy va boshqa tashlama suvlar kelib qoʻshiladi. Suvi Paxtaobod tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

 

Qirgʻizistondagi daryolar‎
Oʻzbekistondagi daryolar
Andijon viloyati
Teodolit

Teodolit — ochiq joylarda gorizontal va vertikal burchaklarni oʻlchashda ishlatiladigan koʻchma geodezik asbob. Burchaklarni oʻlchash, triangulyatsiya va poligonometriya ishlarini bajarishda foydalaniladi. Burchak oʻlchash ishlarida gorizontal yoʻnalishda G yoki 30" aniqlikda oʻlchaydigan T.lar qoʻllaniladi. Triangulyatsiya ishlarida (yer sirti holatini aniqlashda) aniqlik darajasi yanada yuqori (0,5" gacha) boʻlgan T.lardan foydalaniladi. Aniqlik darajasi yuqori boʻlgan T.lar universal T. deb ataladi. T.lar bilan ochiq joydagi vertikal burchaklar, masofalar hamda yoʻnalishlar, magnit azimutlarini ham oʻlchash mumkin. T.ning asosiy qismlari — koʻrish trubasi, gorizontal va vertikal doiralar. Gorizontal doira limb va adilakdan iborat. Vertikal doira 15° qiya burchaklarni oʻlchash uchun moʻljallangan. Yangi optik Tlar metall limbli Tlarga nisbatan ixcham, yengil va ishlatish oson. T.lar tuzilishi, aniqligi va boshqa xususiyatlariga koʻra bir necha xil boʻladi (xisob qurilmali, optik mikrometrli, mikroskopli, indeksli va boshqalar).
Teokratiya

Teokratiya (yun. theos — xudo va ...kratiya) — davlat boshqaruv shakli, bunda davlat (odatda, monarxiya davlati)ning boshligʻi bir vaqtning oʻzida diniy boshliq ham hisoblanadi. Teokratik davlatlar qadimdan maʼlum. Masalan, Iudeyada mil. av. 5—1-asrlarda bosh ruhoniy, yaʼni oliy kohin davlat hokimiyatining toʻliq egasi boʻlgan. Oʻrta asrlardagi umaviylar va abbosiylar xalifaligi teokratik davlatlar edi. Iyezuitlar 17-asrda Paragvayda tashkil etgan teokratik davlat ham maʼlum; imom Shomilning Chechenistonda va 19-asrda Kavkazni istilo qilish paytida chor qoʻshinlariga uzoq vaqt qarshilik koʻrsatgan Chechenistonga yaqin hududlardagi boshqaruvi teokratik xususiyatga ega boʻlgan. Papa viloyati 1870-yilda Italiya birlashishidan oldin teokratik davlat boʻlgan edi. 1951-yil Tibet XXRga qoʻshilgunga qadar Dalaylama (lama ruhoniylarining rahbari) Tibetdagi dunyoviy hokimiyatni ham boshqargan. Rim katolik cherkovining oliy rahbari Papa bir vaqtning oʻzida Vatikan davlatining ham boshligʻi hisoblanadi. Teokratik tamoyillar fukerolar ijtimoiy va shaxsiy hayotining barcha tomonlari (diniy bayramlar va marosimlarga davlat maqomi berilishi, sud ishlari diniy qonunlar boʻyicha yuritilishining tiklanishi, boshqa din vakillari quvgʻin qilinishi va shu kabi) diniy tartiblar orqali belgilanishi kuchayishi bilan kechadi.
Hugo Theorell

Axel Hugo Theodor Theorell (1903.6.7—1982.15.8) — shvetsiyalik biokimyogar. Shvetsiya qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1942-yildan) va prezidenta (1967—69). Stokgolmdagi Karolin institutini bitirib; tibbiyot bakalavri unvonini olgan (1924). Karolin instituti, Upsala universiteti, Berlindagi Kayzer Vilgelm hujayra fiziologiyasi instituti (Maks Plank instituti) va Tibbiy Nobel institutlarida ishlagan (Stokgolm). Ilmiy faoliyati oksidlanishkaytarilish fermentlari va mioglobinlarning fizikkimyoviy xossalari (tuzilishi va taʼsir mexanizmlari)ni oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1955).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
6-iyulda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
15-avgustda vafot etganlar
Teorema

Teorema (yun. theoreo — qaramayman, tekshiraman) — matematikada aksiomalar asosida qatʼiy mantiqiy mushohada bilan isbotlanadigan tasdiq. Masalan, geometriyada Pifagor teoremasi, algebrada Viyet teoremasi. Odatda, "A boʻlsa, V boʻladi" (qisqacha Lq>5) koʻrinishga (lekin shart emas) ega. Bunda A tasdiq T.ning sharti, V tasdiq esa xulosasi deyiladi. Vq$A tasdik, Aq>V ga teskari T. deb ataladi. U har doim toʻgʻri boʻlavermaydi — alohida isbot talab etiladi. Agar toʻgʻri T. ham, unga teskari teorema ham isbotlansa, A tasdik. V uchun zaruriy va yetarli shart deb ataladi hamda A<±>V koʻrinishda yoziladi. T.lar matematik tushunchalarni oʻzaro boglaydi va shu jihatdan juda chuqursayozligi, kengtorligi, tatbiqi boryoʻkligi bilan baholanadi. 

 Teoremani isbotlash-uning shartidan foydalanib,bungacha maʼlum bolgan maʼlumotlarga tayanib,mulohaza yuritib,xulosa qismida ifodalangan tasdiqning togriligini keltirib chiqarishdir
Tepa

Tepa (arxeologiyada) — asosan, paxsadan ishlangan qad. inshootlarning xarobalari va ularni toʻldirgan madaniy qatlamlardan hosil boʻlgan doʻnglik. Arxeologik yodgorliklarning ushbu turi Oʻrta Osiyo va Kavkazda (tapa), Yaqin Sharkda (arab. — tel, tall), Hindistonda va Bolqon yarim orolda (yun. — magula, makedoncha — tumba) uchraydi. Bu mamlakatlardagi sugʻorma oʻtroq dehqonchilik xoʻjaligi, aynan mazkur yerning oʻzida koʻp asrlar va hatto ming yillar davomida qishloq (jumladan, shahar) mavjud boʻlishiga imkon bergan. Vaqg oʻtishi bilan vayronaga aylana borgan inshootlar yangilari uchun asos boʻlib xizmat qilgan va qishloq balandlashib borgan. 30–40 m ga yetgan T.lar koʻp q^tlamli boʻlib, ular mazkur yodgorlikning stratigrafiyasini belgilashda muhim obyekt hisoblanadi (Namozgohtepa, Sopollitepa va boshqalar). Geografik joy nomlari tarkibida ham T. qoʻshimchasi koʻp uchraydi (mas., Qoʻrgʻontepa, Oltintepa, Oqtepa va boshqalar).

Arxeologiya
Tepagavr

Tepagavr — qad. qishloq xarobasi (mil. av. 5—2ming yillik). Mosul sh. (Iroq)dan 25 km sharqda joylashgan. E. A. Spayzer rahbarligidagi AQSH arxeologiya ekspeditsiyasi (1927 va 1931— 38) tekshirgan. T.G.ning eng pastki 20madaniy qatlami bu yerda oʻtroq dehqonchilik qishlogʻi vujudga kelgan davr — Xalaf madaniyati (mil. av. 5ming yillik)ga oid, 19—12madaniy qatlamlaridan Ubayd madaniyatit oid materiallar topilgan. 11—8madaniy qatlamlardan boshlab Gavr madaniyati shakllana boshlagan. Bu davrda qoʻlda yasalgan boʻyama sopol idishlar yasash rivojlangan, tosh taxtalardan zodagonlarga moʻggjallangan maqbaralar qurilgan. 8—7qatlamlar (mil. av. 4—3ming yillik boshlaridan) dastgohda tayyorlangan sopol idishlar, silindrsimon muhrlarning topilishi bu davrda hunarmandlik taraqqiy qilib, ibtidoiy jamiyat yemirila boshlaganidan darak beradi. 3—1madaniy qatlamlardan Hurriylar madaniyati (mil. av. 2ming yillik)ga oid materiallar topilgan. Ashyoviy dalillar T.G.da xayot mil. av. 2ming yillik oʻrtalarigacha davom etganini tasdiklaydi.

 

Arxeologiya
Iroq tarixi
Tepar choʻqqisi

Tepar choʻqqisi — Ugom tizmasidagi choʻqqi, bal. 3623 m. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani hududida. Granit, marmar va ohaktoshlardan tarkib topgan. Tepar choʻqqisi atrofidagi qor va muzliklardan Ugom daryosi suv oladi.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Tepaqoʻton tuz koni

Tepaqoʻton tuz koni - Qashqadaryo viloyatidagi kon; Lalmikon tuz koni bilan tutashgan. 1950-yilda ochilgan. Konning geologik tuzilishi 1959—64 yillarda oʻrganilgan. Tepaqoʻton tuz konik. braxiantiklinal shaklida jan.garbdan shim.sharqqa choʻzilgan boʻlib, Tepaqoʻton tepaligidan iborat. Uzunligi 15–20 km, eni 5–6 km. Tepaqoʻton braxiantiklinali oʻzagidagi tuz qatlamlari yuvilib ketgan, tuz ostidagi angidrit qatlamlari esa qoryomgʻir suvlari taʼsirida qisman gipsga aylangan. Tepaqoʻtondagi svita yotqiziqlarining qalinligi 850–900 m. 4 qavat (yirik qatlam)dan tuzilgan (pastdan yuqoriga): 1) angidrit qavati — koʻkimtir kulrang, oq angidrit va qoramtir ohaktosh qatlamlaridan tashkil topgan, qalinligi 155–200 m; 2) danburitli galitangidrit qavati — kulrang, koʻkimtir angidrit va qoramtir ohaktosh, rangsiz galit (osh tuzi) qatlamlaridan tuzilgan boʻlib, pastki va yuqorigi angidrit qatlamlarida danburit minerali uchraydi, qalinligi 130–250 m; 3) tuz qavati — rangiga koʻra 2 qismga ajraladi: pastda 200 m qalinlikdagi rangsiz (maydalanganda oq) va kulrang osh tuzi, yuqorida esa 200–250 m qalinlikdagi qizil va pushti rang tuz katlamlari boʻlib, ular orasida 3 ta silvinit (kaliy tuzlari) gorizonti joylashgan; 4) yuqori gips angidrit qavati — qalinligi 2–15 m. Tepaqoʻton tuz konik.da kaliy va osh tuzidan tashqari yer yuzasiga chiqib yotgan gips va angidrit qatlamlari ham mavjud boʻlib, sulfat kislota uchun xom ashyo hisoblanadi. Gipsning danburitli xilidan qishloq xoʻjaligi.da mikroelementli oʻgʻit sifatida foydalanish mumkin. Boʻr va paleogen davrlari yotqiziqlaridagi gillar va dolomit qatlamlari qurilish materiallaridir.
Teplovideniye

Teplovideniye (rus. teplo — issiklik va videniye — koʻrish) — oddiy koʻzga koʻrinmaydigan obʼyektlar chiqaradigan yoki ulardan qaytadigan infraqizil nurlanish boʻyicha ularning koʻrinadigan tasvirini hosil qilish usuli. Qorongʻi joyda yoki optik shaffofmas muhitda turgan obʼyektlarning oʻrnini aniklash, murakkab yuzalarning ayrim joylari qizdirilganlik darajasini, noshaffof jismlarning ichki tuzilishini oʻrganish uchun qoʻllanadi. Qizdirilgan jism oʻzidan koʻzga koʻrinmaydigan issiqlik nurlari chiqaradi. Bu infraqizil nurlanishlarni maxsus qabul qilgichlar yordamida qabul qilib, biror usul bilan koʻrinadigan tasvirga aylantirish mumkin.

Dastlabki T. qurilmalari 20-asr 30-yillarida issiqlik nurlarini elektr signaliga aylantirib beruvchi qabul qilgich sifatida bolometr va termopara ishlatilgan. 1970-yilga kelib, teplovizor deb ataluvchi T. tizimi rivojlandi. Teplovizor, asosan, qabul qiluvchi kamera va tasvirlarni koʻrsatuvchi indikator qurilmalardan iborat.

Keyinchalik yaratilgan teplovizorlarda maxsus usul bilan sovitiladigan fotopriyomniklar hamda piroelektrik qabul kilgichlar keng ishlatiladi. Bunday teplovizorlar toʻlqin uz. Xq5—6 mkm boʻlgan nurlarni oson qabul qila oladi. Ular inson tanasining ayrim joylari haroratini 0,1° aniqlikda sezadi. Bu esa rak kasalliklarini va qon aylanish tizimida mavjud boʻlgan buzilishlarni oldindan aytib berishga imkon beradi. Gammarentgen, ultratovush, elektromagnit toʻlqinlardan foydalanib ishlaydigan usuli — introskopiya keng qoʻllaniladi.

T. qurilmalari kosmonavtika, tibbiyot, qurilish, qx., geologiya, navigatsiya, defektoskopiya, harbiy ish va boshqa sohalarda qoʻllanadi.