MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tokamak

Tokamak (rus. "toroidal",. "kamera", "magnit", "katushka" (gʻaltak) soʻzlarining qisqartmasi) — termoyadro reaktorlarida plazma trasini nihoyatda oshirish uchun (10 mln. gradus va undan yuqorigacha) qoʻllaniladigan magnit tutqichli qurilma. U toroidal vakuum kameradan iborat. Uning ustiga kuchli (bir necha tesla) toroidal magnit maydoni hosil qiluvchi gʻaltaklar kiydirilgan. Temir oʻzakka qoʻyilgan gʻaltakli kamera transformatorning ikkalamchi urami vazifasini oʻtaydi. Oʻzakka oʻralgan birlamchi chulgʻamdagi tok kuchi uzgarganda kamerada uyurma elektr maydoni vujudga kelib, kamerani tuldirgan ish gazini ionlashtiradi va buylama elektr tokli toroidal plazma shnuri vujudga keladi. Bu tok plazmani qizdiradi, uning magnit maydoni esa gʻaltakning maydoni 6n birga plazmani devorlardan termoizolyatsiyalaydi. Plazmaning temperaturasi koʻtarilishi bilan uning elektr qarshiligi ortmaydi, aksincha, kamaya boradi gʻamda maʼlum tok kuchida shnurning qizishi kamayadi. T.da tok kuchini biror chegara qiymatdan orttirib boʻlmaydi. Agar tokning magnit maydoni galtakning toroidal maydoniga nisbatan juda katta boʻlib qolsa, shnur egila boshlaydi va devorga tashlanadi. Shu sababli, plazmani 10 mln. gradus va undan yuqori tragacha qizdirish uchun T.da plazmaga tez atomlar (zaryadlangan zarralar kameraga magnit maydonga koʻndalang ravishda uchib kirolmagan boʻlar edi) dastalarini injeksiyalash yoki kameraga yuqori chastotali elektromagnit maydon kiritib hosil qilinadigan qoʻshimcha qizdirish usullaridan foydalaniladi. Shu tarzda T.dagi plazmani 70 mln. gradusgacha qizdirish mumkin.

T. gʻoyasi 1950-yilda boshqariladigan termoyadro sintezoʻ muammosi masalasini hal etish maqsadida I.Ye. Tamm va A.JXCaxapoe tomonidan takdim etilgan. L.K.Arsimovich rahbarligida bir nechta rus olimlari T. tipidagi tizimlarni oʻrganish va ularni takomillashtirishga muhim hissa qoʻshdilar. 1956-yildan boshlab I.V.Kurchatov nomidagi Atom energiyasi in1"ida bu tizimlar ustida tajriba yoʻli bilan tadqiqot olib borildi.
Tokantins (daryo)

Tokantins () — Braziliyadagi daryo. Uzunligi 2850 km, havzasining maydoni 770 ming km². Maranyan va Almas daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Braziliya yassitogʻligi va Amazonka pasttekisligidan oqadi. Para daryosiga (Amazonka daryosining deltasidagi oʻng tarmogʻi) estuariy hosil qilib quyiladi. Yirik irmogʻi — Araguya (chapdan). Quyilish joyidagi oʻrtacha suv sarfi 16,8 ming m³/sek, oktabrdan mart—aprelgacha suvi koʻpayadi. Suv ombori qurilgan. Quyilish joyidan 350 km masofada kema katnaydi.

 

Braziliyadagi daryolar
Tokantins (maʼnolari)

Tokantins:

 Tokantins — Braziliyadagi dare.
 Tokantins (shtat) — Braziliyadagi shtat, Tokantins daryosi havzasida, mamlakatning shim.
Tokantins (shtat)

Tokantins — Braziliyadagi shtat, Tokantins daryosi havzasida, mamlakatning shim. shtatlaridan. Maydoni 278,4 ming km². Aholisi 1,15 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Palmas sh. Braziliya yassitogligining shim. yon bagʻrida joilashgan. Iklimi tropik ikdim, oʻrtacha oylik tralar 24—28°. Hududining katta kismini savanna, oʻrmonlar egallagan. T. — agrar shtat. Shaharlar atrofida dehqonchilik bilan shugʻullaniladi. Sholi, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, maniok ekiladi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat, qurilish materiallari tayyorlash, yogʻochni qayta ishlash. Yirik shagʻarlari: Palmas, Araguaina.
Tokkata

Tokkata (ital. toccata — tegish, zarb) — asosan, klavishli musiqa cholgʻular uchun yozilgan virtuoz musiqa asari. 16-asrda Italiyada paydo boʻlib, dastlab badiha shaklidagi prelyudiya (A. va J.Gabriyeli va boshqalar), keyinchalik konsert asari sifatida (I.Froberger, D. Bukstexude va boshqalar) rivoj topdi. I.S.Bax ijodida qad. T. janri oʻz badiiy choʻqqisiga koʻtarildi (organ uchun — re minor T. va fugasi mashhur). 20-asrda fortepiano (K.Debyussi, S.Prokofyev, F.Buzoni,A.Xachaturyan va boshqalar) va organ (M.Reger va boshqalar) Tlar bilan birga orkestr (A.Malyavskiy), skripka va orkestr (I.Stravinskiyning skripka va orkestr uchun konsertning lqismi) paydo boʻldi. Oʻzbekistonda I. Akbarov, X.Izomov, G. Mushel va boshqa fortepiano, organ uchun T.lar yaratganlar.
Tokoferol

Tokoferol (yunoncha: tokos — avlod, urugʻ, phero — tashiyman va lot. oleum — yogʻ) — q. Vitaminlar.
Toksikologiya

Toksikologiya, veterinariya toksikologiyasi — zaharli moddalar xususiyatlari va ularning qayvonlar (qishloq xoʻjaligi. hayvonlari, ovlanadigan va boqiladigan yovvoyi hayvonlar, baliqlar, asalarilar) organizmiga taʼsirini, pestitsidlar qoldiklari va boshqa zaharli moddalar bilan ifloslangan ozuqalarni veterinariyasanitariya jihatidan baholash, zaharli oʻsimliklar, mikroskopik zamburugʻlar, suv oʻtlaridan zaharlanish va ularning oldini olish, zaharlangan xayvonlarni davolash, ozuqalarda, xesh goʻsht mahsulotlaridagi zaharli kimyoviy birikmalarning ruxsat etilgan qoldiq miqdorini aniklash, ularni tahlil kilish va boshqa masalalar bilan shugʻullanadi.

Veterinariya toksikologiyasi sohasida 20-asrning 70-yillarida Oʻzbekiston veterinariya institutoʻ toksikologiya boʻlimida, Samarqand qiimoq xoʻjagik instituti veterinariya fti kafedralarida ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Oʻzbekiston hududida oʻsadigan zaharli oʻsimliklardan kampirchopon, mingdevona, bangidevona singari oʻsimliklar, gallani zararlovchi krrakuya, chorva ozukasida ishlatiluvchi kunjara, sheluxa, chigit singari paxta chiqindilari tarkibidagi gossipol moddalari, shuningdek, kimyoviy pestitsidlar bilan qishloq xoʻjalik hayvonlarining zaharlanishini tashxis qilish, ozuqa va chorvachilik mahsulotlarini veterinariyasanitariya jihatidan baholash masalalari boʻyicha muhim ilmiy ishlar olib borildi. Veterinariya T.si rivojlanishiga oʻzbekistonlik olimlardan X.Z. Ibragimov, N. X. Shevchenko, F.I.Ibodullayev, R.X.Xaitov, T.B.Boymurodov, Q.Norboyev, N. Davlatov, V.R.Xaitov, D.Sh.Muratov va boshqa muhim hissa qoʻshdilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat veterinariya xizmati tizimiga kiruvchi Respublika veterinariya lab.da, Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent sh. veterinariya lab.larida kimyotoksikologiya boʻlimlari mavjud boʻlib, ular tomonidan hayvonlar zaharlanishida diagnostik tekshirishlar, shuningdek, pestitsidlar koldiqlarini saqlovchi chorvachilik mahsulotlari hamda ozuqalarini veterinariyasanitariya ekspertizasi oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 Radkevich P.Ye., Veterinarnaya toksikologiya, M., 1972.

Hoshim Nurmamatov.

 

Tibbiyot
Toksikologiya
Toksikologiya (fan)

Toksikologiya, veterinariya toksikologiyasi — zaharli moddalar xususiyatlari va ularning qayvonlar (qishloq xoʻjaligi. hayvonlari, ovlanadigan va boqiladigan yovvoyi hayvonlar, baliqlar, asalarilar) organizmiga taʼsirini, pestitsidlar qoldiklari va boshqa zaharli moddalar bilan ifloslangan ozuqalarni veterinariyasanitariya jihatidan baholash, zaharli oʻsimliklar, mikroskopik zamburugʻlar, suv oʻtlaridan zaharlanish va ularning oldini olish, zaharlangan xayvonlarni davolash, ozuqalarda, xesh goʻsht mahsulotlaridagi zaharli kimyoviy birikmalarning ruxsat etilgan qoldiq miqdorini aniklash, ularni tahlil kilish va boshqa masalalar bilan shugʻullanadi.

Veterinariya toksikologiyasi sohasida 20-asrning 70-yillarida Oʻzbekiston veterinariya institutoʻ toksikologiya boʻlimida, Samarqand qiimoq xoʻjagik instituti veterinariya fti kafedralarida ilmiy tadqiqotlar amalga oshirildi. Oʻzbekiston hududida oʻsadigan zaharli oʻsimliklardan kampirchopon, mingdevona, bangidevona singari oʻsimliklar, gallani zararlovchi krrakuya, chorva ozukasida ishlatiluvchi kunjara, sheluxa, chigit singari paxta chiqindilari tarkibidagi gossipol moddalari, shuningdek, kimyoviy pestitsidlar bilan qishloq xoʻjalik hayvonlarining zaharlanishini tashxis qilish, ozuqa va chorvachilik mahsulotlarini veterinariyasanitariya jihatidan baholash masalalari boʻyicha muhim ilmiy ishlar olib borildi. Veterinariya T.si rivojlanishiga oʻzbekistonlik olimlardan X.Z. Ibragimov, N. X. Shevchenko, F.I.Ibodullayev, R.X.Xaitov, T.B.Boymurodov, Q.Norboyev, N. Davlatov, V.R.Xaitov, D.Sh.Muratov va boshqa muhim hissa qoʻshdilar.

Oʻzbekiston Respublikasi Davlat veterinariya xizmati tizimiga kiruvchi Respublika veterinariya lab.da, Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent sh. veterinariya lab.larida kimyotoksikologiya boʻlimlari mavjud boʻlib, ular tomonidan hayvonlar zaharlanishida diagnostik tekshirishlar, shuningdek, pestitsidlar koldiqlarini saqlovchi chorvachilik mahsulotlari hamda ozuqalarini veterinariyasanitariya ekspertizasi oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 Radkevich P.Ye., Veterinarnaya toksikologiya, M., 1972.

Hoshim Nurmamatov.
Tokugava

Tokugava — Yaponiyada syogunlar sulolasi (1603—1867). Tokugava Ieyasu tomonidan asos solingan. Davlatn" mustaxkamlash uchun T. hukmdorlari bir necha bor islohotlar oʻtkazishgan. Xususan, har bir tabaqaning majburiyati va huquqi qatʼiy belgilab berilgan; dehqonlar yerga biriktirib qoʻyilgan; savdosudxoʻrlik kapitali taraqqiyoti cheklangan, knyazlar ustidan qatʼiy siyosiy nazorat oʻrnatilgan. Mamlakatdagi tartiblarni oʻzgarishsiz saqlab qolish, shuningdek, tashqi xavfxatarning oldini olish maqsadida T. hukumati 17-asrning 30-yillarida Yaponiyani tashki dunyodan ajratib qoʻygan. 18-asr oxirida T. davlati tanazzulga uchragan. 1853-yil AQSH harbiy kemalari mamlakatga bostirib kirgan. AQSH va Yevropa davlatlari T. hukumatining Yaponiyani tashki dunyodan ajratib qoʻyish siyosatini bekor qilishga majbur qilib, 1854—58-yillarda u bilan tengsiz Ansey bitimlarini imzolashgan. 1867—68 yillardagi Meydzi isin inkilobi natijasida Tokugava hokimiyati barham topgan.
Tokcha

Tokcha — xona devoriga ishlangan, uyroʻzgʻor buyumlari terib qoʻyiladigan.maxsus joy. Oʻrta Osiyo turar joy meʼmorligida mehmonxona toʻrining 2 yoniga (oʻrtasiga taxmon), yotoqxonaning oʻrtasiga kiyimlar taxlash uchun (2 yoniga sandiq qoʻyilib koʻrpayostiq taxlangan) ishlangan. T.ning eni va boʻyi taxlanadigan buyumlarning shakliga qarab, 3—5 pogʻonali boʻlib, turli naqshinkori bezaklar bilan pardoxchangan. Ganchkori bezaklar bilan bezatilgan kosamon T.lar xonaga alohida koʻrk bagʻishlaydi. Hozirgi javon va shkaf kabilardan foydalanilmoqda.

Arxitektura
Tolay tovushqoni

Tolay tovushqoni, qum tovushqoni () — quyonlar oilasiga mansub sut emizuvchilar turi. Gavdasi qumrangqoʻngʻir tusda (nomi shundan), kichik. Uzunligi 54 sm gacha, vazni 2,5 kg gacha. Oʻzbekistonning deyarli hamma hududlarida, xususan pasttekisliklar, vohalar, togʻ va togʻ oldi zonalari, toʻqaylardagi chakalakzorlarda, togʻ archazorlarida uchraydi. Har xil oʻt va butalar bilan oziqlanadi. Yil davomida faol hayot kechiradi. Yilda bir nechtadan 2—5 marta bolalaydi. Goʻshti va moʻynasi uchun ovlanadi. Tartibsiz ovlanishi va yashash muhitining buzilishi tufayli bir qancha hududlarda yoʻqolib ketgan yoki soni keskin kamaygan.

Hayvonlar
Tolali oʻsimliklar

Tolali oʻsimliklar - tola yoki yigiruv xom ashyolari, materiallari olinadigan bir va koʻp yillik oʻtsimon, buta va daraxtsimon oʻsimliklar. Oʻsimliklar dunyosidagi 292 oiladan 125 tasi T.oʻ.lar hisoblanadi. T.oʻ.ning ahamiyati toʻqimalari tarkibidagi lub tolalari (sklerenximali tolalar) va limbriformlar (mustahkam yogʻochlangan tolalar) miqdoriga bogʻliq.

Tola oʻsimliklarning qaysi organlarida hosil boʻlishiga qarab T.oʻ. 3 guruhga ajratiladi: 1) tolasi urugʻida rivojlanadigan T.oʻ. — gʻoʻza (qarang Paxta tolasi); 2) tolasi ggoyasida rivojlanadigan T.oʻ. — kanop, jut, nasha, tolali zigʻir, kendir, sida; 3) tolasi bargida rivojlanadigan T.oʻ. — tolali banan, agava, yukka, yangi Zelandiya zigʻiri.

Biologik xususiyatlari xilmaxil boʻlgan T.oʻ. Yer yuzida turli tuproq — iqlim sharoitlarida yetishtiriladi.

T.oʻ. har xil botanik oila va turlarga mansub. Shuning uchun morfologik va biologik xususiyati boʻyicha birbiridan farq qiladi. Tola sifatining asosiy koʻrsatkichlari: uzunligi, diametri, egiluvchanligi va pishiqligidir. Tola oʻsimliqsan ajratilgan paytda oq, sariq va kulrang boʻladi. Toʻqimachilik sanoatida T.oʻ. tolasining mayin yoki dagʻalligiga qarab har xil gazmollar ishlab chiqariladi. Jahon toʻqimachilik sanoatida paxta tolasidan mayin gazlamalar, lub tolali oʻsimliklarning tolasidan dagʻal gazlamalar, qop, qanor, arqon, choʻtka, qogʻoz kabi mahsulotlar va boshqa buyumlar ishlab chiqariladi. T.oʻ. urugʻi 18—42% moy boʻladi. Moy oziqovqatda, texnikada, lokboʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda va boshqa yoʻnalishlarda qoʻllaniladi.

Halima Otaboyeva.
Toldiq

Toldiq — Olay tizmasining sharqiy qismidagi dovon (Qirgizistonda), Olay vodiysi bilan Gulcha daryosining boshlanish joyida. Bal. 3615 m. T. dovoni orqali Oʻsh — Xorugʻ avtomobil yoʻli oʻtadi.

 

Qirgʻiziston geografiyasi
Dovonlar
Toldoshlar

Toldoshlar () — ikki uyli oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va baʼzan yarimbuta. Bargi oddiy, spiralsimon joylashgan; gullari bir jinsli, toʻpguli kuchala. Barg yozilguncha yoki yozilgandan keyin kuchala hosil qiladi. Gullari yon bargchalar qoʻltigʻida. Changchisi 8 tagacha. Shamol va hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi bir uyali, koʻp urugʻli koʻsakcha, ikkiuch pallaga boʻlinadi, urugʻining tubida kumush rang tuklari bor. Urugʻlari shu tuklar yordamida, havo va suv orqali tarqaladi. Urugʻidan va qalamchasidan koʻpayadi. Shimoliy yarim sharning moʻʼtadil zonasidagi dare, koʻl boʻylarida nam yerlarda usadi. T.ning 3 turkumi, 400 dan ortiq turi bor. Oʻrta Osiyoda 70 turi boʻlib, 40 tasi mahalliy, 30 tasi introduksiya qilingan. Melioratsiya maqsadlarida va dekorativ oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Yogʻochidan mebel, taxta, gugurt i. ch., uyjoy kurilishida foydalaniladi.

Tollar avlodi (salix)

Bu avlod vakillaribarglari butun qisqa bandli daraxt,buta va butachalardir. Ularning kurtaklari odatda bitta tangacha bargli bo’ladi.

Odatda barg chiqarishiga qadar gullaydi. Gulyonbargchalari butun va tukli bo’ladi. Gulqo’rg’oni bokalsimon yoki o’yilgan, sharsimon shiradonga aylanga. Erkak guldagi otaligi ikkita, bazan uchta, beshta, o’n ikkita. Mevasi ko’sakcha(1-rasm). Urug’ida ipaksimon tuki bor. Hashoratlar vositasi bilan, bazan shamol vositasi bilan changlanadi. Chetdan changlanish natijasida osonlik bilan yangi duragaylar xosil bo’ladi. Tollar bir-biriga juda o’xshash va ularni tashqi uzilishidan ajratish juda qiyin. Yer yuzida toldoshlar oilasining 200 dan ortiq turi bor. MDH davlatlarida 167ta turi o’sadi. O’zbekiston o’simliklar dunyosida esa 30 dan ortiq turi tarqalgan. Tollar xar hil ekologik sharoitlarda ko’proq daryo, kanal, ariq va xovuzlar bo’yida o’suvchi yorug’sevar o’simliklar xisoblanadi. Vegetativ yo’l bilan yaxshi ko’payadi. Urug’ining unib chiqish muddati ancha qisqa bo’lib, ikki haftadan so’ng unib chiqish qobilyatini yo’qotadi. O’zbekistonda yovvoyi xolda echkitol (salix sangarica), suv tol (salix nilhelmsiana), blok toli (salix blaskii), sariq tol (S. euapiculata), Olga toli (Salix Olgae Regel), nedzveski toli (salix wedz weckii), Velgelms toli (S.Welhelmsiana Bieb), ko’k tol (salix coerullea), qirchin tol (salix tenuijulis), sambittol (salix tenuijulis) lar daryo qirgoqlarida o’sib to’qaylar xosil qiladi. Shaxarlarda anxor va xovuzlar bo’yida, bog’ va parklarda amudaryo toli (salix oxika), qora tol(salix avstralior), oq tol (salix alba), yaltiroq tol (salix mikans), majnuntol (salix bebylonica) kabi turlarini ekib o’stirilishini ko’rishimiz mumkin.

Ikki pallali oʻsimliklar
Alejandro Toledo

Toledo Manrike Alexandro (1946.28.3, KabenyadeAnkash sh. chasi) — Peru davlat arbobi. Stanford universiteti (AQSH)ni tugatgan. Garvard universiteti (AQSH)da ilmiy tadqiqot bilan shugʻullangan, jahon bankida maslahatchi boʻlib ishlagan. "Peruning kelajagi uchun" partiyasi yetakchisi. 2001 yildan Peru Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Toledo

Toledo — Ispaniyaning markaziy qismidagi shahar. Tako daryosi boʻyida. Toledo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 61 ming kishi (2000). Hunarmandchilik (metall buyumlar, korrida uchun anjomlar, keramika, ipak va jun gazlama tayyorlash)ning qad. markazi.

Qadimda T. karpetanlarning iberiy qabilasi manzilgohi boʻlgan, mil. av. 2-asrda uni rimliklar egallagan. 6-asr oʻrtalaridan Vestgotlar davlati poytaxti. 1085-yilda Alfons VI tomonidan egallanib Kastiliya va Leon poytaxtiga aylandi. 1479-yildan birlashgan Ispaniya poytaxti. Arablar qoʻl ostida boʻlgan davrdan boshlab hunarmandchilikning, xususan, sovuq qurollar ishlab chiqarish. va teriga ishlov berish markaziga aylandi. 14— 15-asrlarda movut, ipak matolar, keramika va zargarlik buyumlari ishlab chiqarish. ayniqsa rivojlandi. 16-asr oxiri va 17-asr boshlarida (poytaxt Madridga koʻchirilgach) T.ning iqtisodiy va siyosiy mavqei pasaydi.

Meʼmoriy yodgorliklardan rim davrida qurilgan sirk krldiklari, akveduk, shahar darvozalari, cherkovlar, ratusha, sobor, koʻpriklar va boshqa saqlangan. 20-asrda T. qad. meʼmorlikning milliy qoʻriqxonasi deb eʼlon qilingan. Shahar oʻrta asr qiyofasini saqlab qolgan, zamonaviy qurilishlar qilinmaydi. Turizm rivojlangan.
Tolerantlik

Tolerantlik (lot. tolerantia — sabr-toqat), bagʻrikenglik — oʻzgalarning turmush tarzi, xulq-atvori, odatlari, his-tuygʻulari, fikr-mulohazalari, gʻoyalari va eʼtiqodlariga nisbatan toqatli boʻlish. Hozirgi dunyoda tolerantlik oʻta muhim ahamiyat kasb etadi. Iqtisodiyotning globallashuvi va yanada mobillashuvi, kommunikatsiyalarning tez rivojlanishi, integratsiya va oʻzaro bogʻliklik, keng miqyosli migratsiya va aholining koʻchib yurishi va boshqa jamiyatda tolerantlik tamoyilining ahamiyatini kuchaytiradi. Bagʻrikenglik tamoyili aqidabozlikdan, haqiqatni mutlaklashtirishdan voz kechishni anglatadi va inson huquqlari sohasidagi xalqaro huquqiy hujjatlarda belgilangan qoidalarni tasdiqlaydi. Bu tamoyilga koʻra, har kim oʻz eʼtiqodiga amal qilishda erkindir va har kim bu huquqqa boshqalar ham ega ekanligini tan olmogʻi lozim. Bir kishining qarashlari boshqalarga majburan singdirilishi mumkin emas. Tolerantlikni alohida shaxslar, guruhlar va davlatlar namoyon qilishi lozim. Tolerantlikni har tomonlama qoʻllab-quvvatlash maqsadida YUNESKO "Bagʻrikenglik tamoyillari deklaratsiyasi"ni qabul qilgan (1995-yil 16 noyabr). Jamiyatda turli xalqlar, millatlar va dinlarning oʻziga xos xususiyatlariga nisbatan tolerantlik munosabatini Oʻzbekiston misolida koʻrish mumkin. Mamlakatimizda turli toifadagi odamlar, siyosiy kuchlar va partiyalar oʻrtasidagi hamkorlik, millatlararo totuvlik, dinlararo bagʻrikengliktamoyili ijtimoii taraqqiyotning eng muhim omillaridan biridir. Oʻzbekistonda 130 dan ziyod millat va elat vakillari istiqomat qiladi. Ular oʻrtasida asrlar davomida milliy nizolar boʻlmagan va bu xalqimizning azaliy bagʻrikengligini koʻrsatadi. 10 dan ziyod konfessiyaga mansub din vakillari yurtimizda hamkor, hamjihat yashab kelayotgani esa dinlararo tolerantlikning yaqqol namunasidir.

Adabiyot 
 Milliy istiklol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, T., 2001.
Tolerantlik (maʼnolari)

Tolerantlik:

 Tolerantlik (lot.
 Tolerantlik (xususiyat) (immunologik tolerantlik — barcha antigenlarga immunoreaktivlik xususiyatini saqlagan holda organizmning muayyan antigenga nisbatan immunologik javobining yoʻqolishi yoki susayishi.
Tolib Maxsum madrasasi

Tolib Maxsum madrasasi (yoki Tolib Maxdum madrasasi) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Madrasa 1910-yilda Xiva xonining mirzosi boʻlgan Tolib Maxsum (Maxdum) mablagʻi hisobiga qurilgan. Uni qurishda xivalik ustalardan Xudoybergan hoji va Qalandar Koʻchim qatnashgan. Bugungi kunda yodgorlik „Ichan qalʼa“ MFY, Islom Xoʻja koʻchasi, 22-uyda joylashgan.

Tolib Maxsum madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi va qurilish uslubi 
Tolib Maxsum (Maxdum) madrasasi 1910-yilda Tolib Maxsum xoʻjaning mablagʻlari hisobiga qurib bitkazilgan. Koʻplab tarixiy maʼlumotlarga koʻra, madrasaning qurilish gʻoyasi saroy vaziri Islomxoʻja Tolib hamda Xiva hukmdori Muhammad Rahimxon II larga tegishlidir. Yodgorlikni xivalik, koʻplab madrasalarni qurishda ishtirok etgan ustalar Xudoybergan hoji va Qalandar Koʻchim bunyod etgan. 8 hujrali madrasa Islomxoʻja madrasasiga shimol tomonidan yopishtirib qurilgan. Maxsum (yoki maxzum, xivachasiga maxsum) soʻzining etimologiyasi – xizmat etiladigan kishi, ulugʻ zot, martabali ziyoli kishi degan maʼnoni anglatadi. U ulamo, pir va ustozlarga beriladigan unvondir. Boshqa maʼlumotga koʻra, bu soʻz „Fors/arab tillarini biluvchi“ deya tarjima qilinadi.

Tolib Maxsum Muhammad Rahimxonning yoshlikdan yaqin doʻsti boʻlib, tanbur chalishni maromiga yetkazgan kishi edi. Uning xon oldidagi obroʻsi katta boʻlgan.

Madrasa toʻgʻri toʻrtburchak tarhli qilib qurilgan va umumiy maydoni 18,8x16,55 m ni tashkil qiladi, atrofida 1 qavatli hujralar joylashgan. Peshtoq sharafasiga silliqlangan gʻishtlar 2 qator qilib terilgan, dandanasi yashil rangli koshin bilan bezatilgan. Bosh tarzidagi gumbazli miyonsaroy (darvozaxona) orqali hovliga oʻtiladi. Darsxona va masjid miyonsaroyning 2 yonida joylashgan. Hovli maydoni 10,75x8,0 m boʻlib, burchaklaridagi xonalarga eshik ochilmagan. Atrofidagi hujralar tomi balxi gumbazli, ularning oldini uncha chuqur boʻlmagan ravoqlar egallagan. Hujralarga ravoqlardagi eshiklar orqali kiriladi. Madrasaning darsxonasi oʻrniga chorsi xona (shimoli-gʻarbiy burchagiga) qurilgan. Olimlarning tahmin qilishicha, madrasada asosan nusxa koʻchiruvchilar, xattotlar va dunyo ilmi sohasi mutaxassislarini tayyorlashgan. Madrasa 1977-yilda birinchi marta katta miqyosda qayta taʼmirlangan.

Bugungi kunda Tolib Maxsum madrasasida sayyohlar dam olib, ovqatlanishi uchun oilaviy oshxona-restoran faoliyat olib bormoqda.

Yana qarang 

 Matniyoz Devonbegi madrasasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Yusuf yasovulboshi madrasasi
 Arab Muhammadxon madrasasi
 Muhammad Amin inoq madrasasi
 Mozori Sharif madrasasi

Manbalar 

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xorazm madrasalari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm
Xiva
Muso Tolibov

Muso Ibrohimovich Tolibov (1950.3.3, Shofirkon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Shofirkon tumanidagi 4maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Obid Tolipov

Obid Tolipov (1918.7.11 Toshkent – 1994.15.12) – Oʻzbekiston xalq artisti (1978). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Lohutiy nomidagi oʻzbek davlat teatr texnikumini tugatgan (1937). 1937-yildan Yosh tomoshabinlar teatri aktyori. „Yetim va yetima“ (Gʻ. Zafariy) spektaklidagi Yetim roli Obid Tolipovning sahnadagi ilk obrazidir. „Oqarib koʻrinar yolgʻiz yelkan“dagi Petya, „Nasriddinning kechmishlarida“ oʻgʻri, „Tom togʻaning kulbasi“da Jon, „Oppogʻim“da Dik, „Uch mushketyor“da Lyudovik, „Oʻqituvchi“da Ramazon qori, „Allomaning yoshligi“da Kongirbek, „Oltin tulpor“da Qirol, „Kim aybdor“da Abdusamat kabi rollari bilan shuhrat qozondi. Obid Tolipov dramaturg sifatida I. Ahmedov bilan xamkorlikda „Sirli sandiq“, „Qimirlagan qir oshar“, „Zumrad va Qimmat“, „Toʻgʻri va Egri“ kabi ertak pyesalar yozib yosh tomoshabinlarga takdim etgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1918-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
7-noyabrda tugʻilganlar
15-dekabrda vafot etganlar
Shukur Tolipov

Shukur Tolipovich Tolipov (1908.5.1, Yangiyoʻl, Toshkent viloyati — 1990.28.5, Toshkent) — kimyogar olim. Qozogʻiston Fanlar akademiyasi akademik (1967-yildan) Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950), kimyo fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1935), shu universitetda kafedra mudiri (1938-yildan), dekan (1949-yildan). Urush qatnashchisi (1941 — 45). Ayni vaqtda 1967-yildan Chimkentdagi Qozogʻiston kimyotexnologiya institutida  ilmiy maslahatchi.

Asosiy ilmiy tadqiqotlari nodir va tarqoq elementlarning analitik kimyosiga oid. Ftoridlar va turli organik reaktivlardan foydalanib, analiz qilish usullarini taklif etgan. Organik reagentlar sifatida tabiiy birikmalar (anabazin, gossipol, papaverin, pilokarpin va boshqalar) va ularning sintetik hosilalarini oʻrgangan. Nodir elementlar va biologik faol birikmalarni aniklashning fotometrik, kompleksonometrik, lyuminessent va elektrokimyoviy usullarini ishlab chiqqan.

Kimyogarlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari