Mir Masjidi Xon

Mir Masjidiy Xon (1841-yilda vafot etgan) U vafotigacha Kobul va Shimoliy Afg‘oniston va uning atrofida bosqinchi kuchlarga qarshi shiddatli kurash olib bordi .

Mir Masjidiyxon avliyo sayyidlar oilasida tug‘ilgan  . Uning otasi Sohibzoda Is’hoq Jonxon o‘sha yerning badavlat mulkdori bo‘lib, oila islomiy ilmlari, taqvodorligi va davlat ishlarida halolligi uchun bu hududda ular chuqur hurmatga sazovor bo‘lgan.

Mir Masjidiyning bolalik yillari betakror qishloqlarda oʻtgan, Qur’on va shariat va fors adabiyotini oʻrganishdan tashqari, chavandozlik va jangovar koʻnikmalarni egallash bilan shugʻullangan.

Uning oilasi nufuzli oila bo‘lganligi va u boshidanoq tug‘ma isteʼdot va donolikka ega bo‘lganligi sababli u erta martabaga erishib, o‘z vaqtida afg‘on boshliqlari va o‘sha davrning eng hurmatli kishilaridan biriga aylangan .

Kurash va halokatlar 
Dastlab, o‘z davrining ko‘p odamlari singari, Mir Masjidiy ham Shujoshoh („Shoh Shuja“)ning qaytishiga turli xil tuyg‘ular bilan qaragan.

Biroq, Shoh ser William Hay Macnaghten va boshqa ingliz zobitlari bilan haqiqiy siyosat nazorati ostida boʻlgan oddiy shaxs ekanligi maʼlum boʻldi 

Mir Masjidiy o‘zining shaxsiy jangovar mahorati va taʼsirchan maʼnaviy-ijtimoiy mavqei tufayli tez orada o‘sha davrdagi mintaqaviy qo‘zg‘olonning  asosiy rahbarlaridan biriga aylandi va Nijrab vodiysi va Ko‘histonning (hozirgi Kapisa viloyati) boshqa hududlarini mustahkamladi, ingliz qoʻshinlariga qarshi chiqdi va Shuja Shohga  bay’at qilishdan bosh tortdi. Mir Masjidiy qoʻmondonligi ostidagi bu qarshilikning birinchi gʻalabalaridan biri Charikarni qisqartirish uchun yuborilgan ekspeditsiyani qirib tashlaganlarida, bu ingliz qoʻshinining qoʻmondoni mayor Eldred Pottinger ham ogʻir yaralangan edi . Bir muddat Mir Masjidiy qochoq sobiq amir Doʻst Muhammadga ham boshpana bergan, u inglizlar tomonidan Kobulga borib qochib, Hindukushda yashiringan edi .

1840-yilda Mir Masjidiy Afgʻonistondagi Britaniya qoʻshinlariga taslim boʻlish arafasida edi va bu taslim boʻlish tafsilotlarini Alexander Burnes bilan muhokama qildi. Biroq, Shotlandiya tarixchisi William Dalrymple soʻzlariga koʻra, inglizlar bu shartnomani bajarishdan bosh tortdilar .

Shundan so‘ng , Mir Kobuldagi ingliz garnizoni uchun katta tikonga aylandi, ularni har qadamda taʼqib qildi va Macnagthen tez orada undan qutulish uchun „boshqa yechimlar“ izlay boshladi  va unga katta mukofot eʼlon qildi. Avvaliga bundan ko‘p natija chiqmagan bo‘lsa-da, ingliz qo‘shinlari pora olgan baʼzi mahalliy boshliqlar bilan til biriktirib, oxir-oqibat Mir Masjidiyning ko‘p mulklarini musodara qilishga muvaffaq bo‘ldilar  va u ko‘chada yashashga majbur bo‘ldi. Taxminan 1841-yil boshida Macnagthen oʻzining hind maxsus agenti Mohan Lal Zutshining diplomatik hiyla-nayranglari orqali Mir Masjidiyning oʻldirilishini uyushtirishga qaror qilgani, „Aga Hasan Kashmiri“  va Mir Masjidiy tez orada oʻldirilgani aytiladi , keyin toʻsatdan kasal boʻlib, bir-ikki kun ichida vafot etdi, ehtimol zaharlanish tufayli vafot etgandir .

Bugungi kunda Afg‘oniston va Shimoliy-G‘arbiy Pokistonda Mir Masjidy Xon umumiy manfaatlar uchun o‘zini fidokorona qurbon qilgan g‘oziy (jangchi) va shahid (shahid) sifatida hamon eslab kelinadi.

Manbalar 

1841-yilda vafot etganlar
Birinchi ingliz-afgʻon urushi ishtirokchilari