Kalpana Chawla

Kalpana Chawla (1962-yil 17-mart — 2003-yil 1-fevral) asli hindistonlik amerikalik astronavt va muhandis-mexanik boʻlib, kosmosga chiqqan birinchi hindistonlik ayol boʻlgan. U birinchi marta 1997-yilda kosmik kemasida missiya mutaxassisi va asosiy robot qoʻl operatori sifatida uchgan.

Uning ikkinchi parvozi 2003-yilda Kolumbiya kosmik kemasining soʻnggi parvozi boʻlgan STS-107 da amalga oshirildi. Chawla Kolumbiya kosmik kemasi halokatida halok boʻlgan yetti ekipaj aʼzosidan biri boʻlib, kosmik kema Yer atmosferasiga qayta kirishi bilan parchalanib ketgan. Chawla vafotidan keyin Kongressning fazoviy faxriy medali bilan taqdirlandi va bir nechta koʻchalar, universitetlar va muassasalar uning sharafiga nomlandi. U Hindistonda milliy qahramon sifatida tanilgan. Chawla 2003-yil 1-fevralda vafot etdi.

Yoshligi va taʼlimi 
Kalpana Chawla 1962-yil 17-martda Haryana shtatining Karnal shahrida tugʻilgan. U Karnaldagi Tagore Baal Niketan oʻrta maktabini tamomlagan. U mahalliy parvoz klublariga bordi va otasi bilan samolyotlarni tomosha qildi. 1961-yilning 1-iyuliga qadar uning tugʻilgan sanasi oilasi tomonidan soxtalashtirilgan va u kirish imtihoniga kiritilishi mumkin edi. Hindistonning Panjob muhandislik kollejida aviatsiya muhandisligi boʻyicha bakalavr darajasini qoʻlga kiritgach, 1982-yilda AQShga koʻchib oʻtdi va 1984-yilda Arlingtondagi Texas universitetida aerokosmik muhandislik boʻyicha magistrlik darajasini oldi. Chawla 1986-yilda ikkinchi magistr darajasini va 1988-yilda Kolorado Boulder universitetida aerokosmik muhandislik boʻyicha PhD darajasini oldi.

Karyerasi 
1988-yilda Chawla NASAning Ames tadqiqot markazida ishlay boshladi va u yerda vertikal qisqa uchish va qoʻnish (V/STOL) tushunchalari boʻyicha hisoblash suyuqliklari dinamikasi (CFD) tadqiqotini oʻtkazdi. Chawla tadqiqotining koʻp qismi texnik jurnallar va konferensiya maqolalariga kiritilgan. 1993-yilda u Overset Methods kompaniyasiga qoʻshildi, Inc. kompaniyaga vitse-prezident va bir nechta tana muammolarini simulyatsiya qilishga ixtisoslashgan tadqiqotchi olim sifatida qoʻshildi. Chawla samolyotlar, planerlar va bitta va koʻp dvigatelli samolyotlar, gidrosamolyotlar va planerlar uchun tijorat uchuvchi litsenziyalari boʻyicha Sertifikatlangan parvoz oʻqituvchisi reytingiga ega edi. 1991-yil aprel oyida AQSh fuqaroligini olgandan soʻng, Chavla NASAning Astronavtlar korpusiga ariza berdi. U 1995-yil mart oyida korpusga qoʻshildi va 1997-yilda birinchi parvozi uchun tanlangan.

Birinchi kosmik missiya 
Uning birinchi kosmik missiyasi 1997-yil 19-noyabrda Kolumbiyaning STS-87 kosmik kemasida uchgan oltita astronavtdan iborat ekipaj tarkibida boshlandi. Chawla kosmosga uchgan birinchi hind ayoli edi. U koinotning vaznsizligida sayohat qilar ekan, u: „Sen shunchaki aqldan ozgansan“ shu fikrlarni bildirgan edi. U Yer atrofida 252 marta yoki 10,67 million km atrofida aylanadi. Chawla oʻzining birinchi missiyasida 252 Yer orbitasi boʻylab 10,4/6,5 million milya masofani bosib oʻtdi va kosmosda 376 soatdan (15 kun va 16 soat) koʻproq vaqtni qayd etdi. STS-87 paytida u notoʻgʻri ishlaydigan Spartan sunʼiy yoʻldoshini joylashtirish uchun mas’ul edi, bu sunʼiy yoʻldoshni qoʻlga olish uchun Uinston Skott va Takao Doi tomonidan kosmik sayohatni talab qildi. NASAning besh oylik tekshiruvi Chawla dasturiy interfeyslari va parvoz ekipaji va yerni boshqarish tartib-qoidalarida xatolarni aniqlash bilan oqlandi. STS-87 parvozdan keyingi faoliyatini tugatgandan soʻng, Chawla kosmik stantsiyada ishlash uchun astronavtlar kabinetidagi texnik lavozimlarga tayinlandi.

Fojiali missiya 

2001-yilda Chawla STS-107 ekipaji tarkibida ikkinchi parvozi uchun tanlangan. Ushbu missiya rejalashtirishdagi nomuvofiqliklar va texnik muammolar, masalan, 2002-yil iyul oyida shattl dvigatellari laynerlarida yoriqlar topilganligi sababli bir necha marta kechiktirildi. 2003-yil 16-yanvarda Chavla nihoyat STS-107 missiyasida koinotga qaytdi. Ekipaj Yer va kosmik fanlarni oʻrganish, ilgʻor texnologiyalarni rivojlantirish, kosmonavtlarning salomatligi va xavfsizligini taʼminlash maqsadida 80 ga yaqin tajriba oʻtkazdi.

Kolumbiyaning 28-missiyasi boʻlgan STS-107 uchirilishi chogʻida „Space Shuttle“ning tashqi tankidan koʻpikli izolyatsiya boʻlagi sindi va orbitalning port qanotiga urildi. Avvalgi kema reyslarida koʻpik toʻkilishidan ozgina zarar koʻrgan edi, biroq baʼzi muhandislar Kolumbiyaga yetkazilgan zarar jiddiyroq deb taxmin qilishgan. NASA rahbarlari tekshiruvni cheklab qoʻydilar, agar u tasdiqlangan boʻlsa, ekipaj muammoni bartaraf eta olmagan boʻlardi.

Kolumbiya Yer atmosferasiga qayta kirganida, zarar issiq atmosfera gazlarining kirib kelishiga va ichki qanot tuzilishini yoʻq qilishga imkon berdi, bu esa kosmik kemaning beqaror va parchalanishiga olib keldi. Halokatdan soʻng, xuddi Challenger halokatidan keyingi kabi, Space Shuttle parvozi ikki yildan koʻproq vaqtga toʻxtatildi. Xalqaro kosmik stansiya (XKS) qurilishi toʻxtatildi; Shuttle reyslari STS-114 bilan qayta tiklanmaguncha va ekipaj rotatsiyasi uchun 41 oygacha stansiya butunlay Rossiyaning Roskosmos davlat korporatsiyasiga tayangan.

Chawla 2003-yil 1-fevralda boshqa olti ekipaj aʼzosi bilan birga Kolumbiya kosmik kemasi halokatida halok boʻldi, Kolumbiya oʻzining 28-missiyasi STS-107 ni yakunlashdan koʻp oʻtmay Yer atmosferasiga qayta kirib kelganida Texas ustidan qulab tushdi. Uning qoldiqlari ekipajning qolgan aʼzolari bilan birga aniqlandi va uning xohishiga koʻra kuydirildi va Yuta shtatidagi Sion milliy bogʻiga tarqaldi.

Shon-sharaf va eʼtirof 

 XKSga yuklarni yetkazib beruvchi Northrop Grumman Cygnus bilan shartnoma tuzilgan oʻn toʻrtinchi kosmik kema uning sharafiga SS Kalpana Chawla deb nomlangan.
 51826 Kalpana Chawla asteroidi, Kolumbiya ekipaji  bilan atalgan yetti kishidan biri
 Chavla oy krateri Kalpana Chavla nomi bilan atalgan.
 2003-yil 5-fevralda Hindistonning oʻsha paytdagi Bosh vaziri Atal Bixari Vajpayi MetSat sunʼiy yoʻldoshlarining meteorologik seriyasi „Kalpana 1“ deb oʻzgartirilishi kerakligini eʼlon qildi. 2002-yil 12-sentabrda Hindiston tomonidan uchirilgan „MetSat-1“ seriyasining birinchi sunʼiy yoʻldoshi „Kalpana-1“ deb oʻzgartirildi.
 Jekson Heights, Kvins, Nyu-York, Nyu-York, Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi " Kichik Hindiston "dagi 74-koʻcha uning sharafiga „Kalpana Chavla yoʻli“ deb oʻzgartirildi.
 Uning sharafiga Hindistonning Tamilnadu shtati, Koimbatore shahridagi Sirumugay qishlogʻidagi Rayon Nagardagi Kalpana Chavla koʻchasi deb nomlandi.
 Kalpana Chawla mukofoti 2004-yilda Karnataka hukumati tomonidan yosh olimlarni taqdirlash uchun taʼsis etilgan.
 NASA Chavlaga superkompyuter bagʻishladi.
 Florida Texnologiya Institutining talabalar turar-joy majmualaridan biri Columbia Village Suitesda har bir astronavt, jumladan Chawla nomi bilan atalgan zallar mavjud.
 NASA Mars Exploration Rover missiyasi Kolumbiya kemasi halokatida halok boʻlgan yettita astronavtning har biri nomi bilan atalgan tepaliklar zanjiridagi yettita choʻqqiga Kolumbiya tepaliklari deb nom berdi. Ulardan biri Chawla nomi bilan atalgan Chawla tepaligidir.
 Deep Purple guruhidan Stiv Morse Kolumbiya fojiasi xotirasiga „Contact Lost“ qoʻshigʻini yaratdi. Chawla Morseni bilar edi va u bilan birga „Space Truckin“ qoʻshigʻini oʻz ichiga olgan "Machin Head „ guruhini oldi. Morsening hurmat qoʻshigʻini Bananas albomida topish mumkin.
 Yozuvchi Piter Devid oʻzining 2007-yilda “Yulduzli yoʻl" romani"
 Kalpana Chawla ISU stipendiya jamgʻarmasi 2010-yilda Xalqaro kosmik universiteti (ISU) bitiruvchilari tomonidan hind ayollarining xalqaro kosmik taʼlim dasturlarida ishtirok etishini qoʻllab-quvvatlash uchun tashkil etilgan.
 Kalpana Chawla Memorial Scholarship dasturi Hindiston Talabalar Uyushmasi (ISA) tomonidan 2005-yilda El-Pasodagi Texas universitetida (UTEP) faxriy aspirantlar uchun tashkil etilgan.
 Kolorado universitetida 1983-yildan beri berilgan Kalpana Chawla eng yaxshi bitiruvchilari mukofoti Chawla nomi bilan oʻzgartirildi.
 Chawla 1984-yilda aerokosmik muhandislik boʻyicha fan magistri darajasini olgan Arlingtondagi Texas universiteti 2004-yilda Kalpana Chawla Hall nomli yotoqxonani ochdi Bundan tashqari, universitet 2010-yil 3-may kuni muhandislik kollejining asosiy binolaridan biri boʻlgan Nedderman zalida Kalpana Chawla memorialini bagʻishladi.
 Panjob muhandislik kollejidagi qizlar yotoqxonasi (Hindistonda universitet yotoqxonasi shunday nomlanadi) Chavla nomi bilan atalgan. Bundan tashqari, Aeronavtika muhandisligi boʻlimining eng yaxshi talabasi uchun yigirma besh ming INR mukofoti, medal va sertifikat belgilanadi.
 Haryana hukumati Kurukshetraning Jyotisar shahrida Kalpana Chawla planetariysini tashkil etdi.
 Hindiston Texnologiya Instituti, Kharagpur uning sharafiga Kalpana Chawla kosmik texnologiya xujayrasi deb nom berdi.
 Dehli texnologik universiteti qizlar yotoqxonasiga Chavla nomini berdi.
 Merilend shtatidagi Patuxent daryosi harbiy-dengiz havo stantsiyasida harbiy uy-joy qurilishi Kolumbiya koloniyasi deb nomlandi va Chawla Way nomli koʻchani oʻz ichiga oladi.
 Pondicherri universitetidagi yotoqxona blokiga Chavla nomi berildi.
 Kalpana Chawla Hukumat Tibbiyot Kolleji (KCGMC) — bu Chawla nomidagi Haryana, Hindistonning Karnal shahrida joylashgan tibbiyot kolleji. Kalpana Karnalda tugʻilgan.
 Kurukshetra Milliy Texnologiya Instituti Chawla sharafiga qizlar yotoqxonasiga nom berdi.
 Bhopal Milliy Texnologiya Instituti qizlar yotoqxonasiga Kalpana Chawla Bhavan deb nom berdi.

Shaxsiy hayoti 
1983-yil 2-dekabrda Kalpana Chawla 21 yoshida Jan-Pyer Xarrisonga turmushga chiqdi. Kolumbiyadagi fojiadan soʻng Xarrisonga kinoijodkorlar Kalpananing hayoti haqida film suratga olishni taklif qilishdi, biroq u ularning hayotini sir saqlashni maʼqul koʻrgani uchun rad javobini berdi. Xarrison Kalpananing vafotidan keyin boshqa turmush quradi va oʻgʻil farzand koʻradi. Kaliforniyaning Los Gatos shahrida nashriyot kompaniyasini boshqaradi.

Ommaviy madaniyatda 
National Geographic’da hind yulduzlari haqidagi hujjatli filmlar seriyasi Mega Icons (2018—2020) Chawlaning yutuqlariga bagʻishlangan.

 List of Asian Americans § Space
 List of female spacefarers

Manbalar

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 Yulduzlar orasida!: Gurdeep Pandherning Kalpana Chavlaning hayoti va orzulari
 Hindistonning 50 ta eng mashhur ayollari () Indra Gupta tomonidan
 Kalpana Chavla: Hayot () tomonidan Anil Padmanabhan
 Vaqt chekkasi: Kalpana Chavlaning nufuzli tarjimai holi () tomonidan Jan-Pyer Xarrison

Havolalar 

 
 NASA biography
 

20-asr amerikalik olimlari
2003-yilda vafot etganlar
1962-yilda tugʻilganlar