MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mikoil

Mikoil, Mekoil — islomda 4 bosh farishtadan biri (Azroil, Jabroil, Isrofil bilan birga). Diniy anʼ-anada koinotni moddiy taʼminlovchi farishta hisoblanadi. U Qurʼonda Jabroil bilan bir qatorda tilga olinadi. Rivoyatlarda aytilishicha, Mikoil Jabroil bilan birga Odamatoga birinchi boʻlib sajda qilgan, Muhammadning koʻksini yorib, yuragini poklagan. Musulmonlarga Badr jangida, boshqa farishtalar bilan birga yordam qilgan.

Manbalar
Mikologiya

Mikologiya (yun. mykes — zamburugʻ va ...logiya) — botanikanmj bir boʻlimi. Zamburugʻlarnint morfologiya, sistematika, biologiya, fiziologiya, biokimyo, ekologiya, geogr., filogeni-yasi, shuningdek, ularning tabiatda va odam hayotidagi ahamiyatini oʻrganadi. M. fitopatologiya (oʻsimliklardagi kasalliklarning koʻpini fitopatogen zamburugʻlar qoʻzgʻatadi), tibbiyot, veterinariya (koʻp parazit zamburugʻlar odam va hayvonlarda turli kasalliklar, mas, dermatomikozlar, mikotoksikozlarni qoʻzgʻatadi) va boshqa bilan bogʻliq.

Zamburugʻlar haqidagi maʼlumotlar qadimdan maʼlum. Masalan, milodiy 1-asrda qadimgi yunon olimi Pliniy Katta zamburugʻlarning daraxt poyalari va toʻnkalarda rivojlanishini yozib, ularni tasniflashga harakat qilgan. 1578-yil golland botanigi K. Klauzius 221 zamburugʻning rang tasviri berilgan atlas chiqargan edi.

Odatda, M.ning rivojlanishi 3 davrga ajratiladi. Birinchi davr 19-asrning oʻrtalarigacha davom etgan. Bu davrda har xil zamburugʻlarni tasvirlash va tasniflashga urinishlar boʻlgan. Ikkinchi davrda (19-asrning oʻrtasidan oxirigacha) zamburugʻlar sistematikasiga oid ishlar bilan birga ularning ontogenezi va filogenezi ham oʻrganilgan. Bu davrda fransuz olimlari aka-uka L. va Sh. Tyulanlar unshudring, zang va qorakuya zamburugʻlardagi pleomorfizm hodisasini, yaʼni bir tur zamburugʻda turli xilda spora hosil boʻlishini anikdashdi (shu sababli, bu zamburugʻlar dastlab alohida turga ajratilgan). Nemis botanigi A. de Bari parazit zamburugʻlarni eksperimental oʻrganish, uning shogirdlari saprofit zam-burugʻlarni ekish metodikasini ishlab chiqdilar. Rossiyada M. S. Voroninning parazit zamburugʻlar ustida qilgan ishlari muhim ahamiyat kasb etdi. Uchinchi — yangi davrda zamburugʻlar fiziologiyasi va biokimyosi rivojlantiriladi. Nemis olimi G. Klebsning zam-burugʻlar ontogenezi ustidagi ishlari katta rol oʻynadi. M.da sitologik usul keng joriy qilindi. Zang zamburugʻlar morfologiyasi, sitologiyasi, ularning parazit zamburugʻlar bilan oʻzaro aloqalari hamda parazit zamburugʻlar va ular bilan kasallangan oʻsimliklar fiziologiyasi chuqur oʻrganildi. Zamburugʻlar, ayniqsa, aktinomitsetlar rolining oshishi tufayli koʻp mamlakatlarda, shuningdek, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika ilmiy-ishlab chiqarish markazi lab.larida ularni oʻrganish keng yoʻlga qoʻyildi.

Manbalar
Mikoriza

Mikoriza (yun. mykes va rhiza — ildiz), zamburugʻildiz — zamburugʻ mitseliysining yuksak oʻsimliklar ildizi bilan oʻzaro simbiozi (birgaliqda yashashi). Ektotrof (tashqi) va endotrof (ichki) M. bor. Ektotrof M.da zamburugʻ yosh ildizlarning ustki toʻqimasi uchlariga oʻralib, poʻstloqning tashqi qatlamlaridagi hujayra oralariga kiradi. Endotrof M.da mitseliy hujayralar ichiga kiradi. Ektotrof M. koʻpchilik daraxtlar (eman, archa, qayin), butalar (tol) va baʼzi oʻtlarga xos. Odatda, bunday oʻsimliklarning yosh ildizlari shoxlanib, ildizning oʻsayotgan qismi zamburugʻ bilan qalin qoplanadi va undan tuproq hamda hujayra oraliqlari boʻylab ildizning bir yoki bir necha qavat ichkarisiga zamburugʻ mitseliysi toʻr hosil qilib tarqaladi. Bunda ildiz tukchalari nobud boʻladi. Ektotrof M.ni, koʻpincha, gimenomitsetlar, baʼzan gasteromitsetlar vujudga keltiradi. Bitta oʻsimlik ildizida bir nechta zamburugʻ M. hosil qilishi mumkin. Endotrof M.da ildiz shakli oʻzgarmaydi, ildiz tukchalari oʻlmaydi va toʻr hosil boʻlmaydi; zamburugʻ mitseliysi ildiz parenximasi hujayrasining ichiga kiradi.

M. oʻsimlikka foydali taʼsir koʻrsatadi: mitseliyning rivojlanishi tufayli ildizning shimadigan yuzasi kattalashib, oʻsimlikka suv va mineral moddalar koʻproq kiradi. M. hosil qiluvchi zamburugʻlari boʻlmagan tuproqqa daraxt ekishdan avval eski oʻrmonlar tuprogʻidan ozroq solinadi.

Manbalar
Mikotoksikozlar

Mikotoksikozlar (yun. mykes zamburugʻ va toxikon — zahar) — chorva mollarida uchraydigan zaharlanish. M. zamburugʻlar zahari (toksinlari) bilan zararlangan ozuqalarni yeyishdan paydo boʻladi. Kasallik toʻsatdan paydo boʻlishi, ommaviy tarqalishi, inkubatsiya davrining qisqaligi, yuqmasligi bilan tavsiflanadi. M. kuzda yoki qishdan keyin gʻallagulli oʻtlar yigʻishtirib olinmagan, oʻsimliklar nobud boʻlgan yaylovlarda bahorda mol boqilganda, molxonada boqish davrida esa molga nam yem-xashak berilganda paydo boʻlishi mumkin. M.da mollarning barcha organ va sistemalari zararlanadi. M.ning ogʻir va klinik kechishi organizmga tushgan mikotoksin miqdoriga, ozuqaning zaharlilik darajasiga, mikroorganizm xususiyatlariga bogʻliq. Toksinlarning turiga koʻra, kasallangan (zaharlangan) hayvonlarda qon hosil boʻlishi izdan chiqadi, yurakqon tomir, nerv sistemasi, nafas olish, siydik ajratish organlarining faoliyati buziladi. Oʻrganilgan M. mustaqil nozoologik birliklarga ajratilgan boʻlib, zaharlovchi zamburugʻning turi yoki avlodi nomi bilan yuritiladi.

Davolash: simptomatik terapiya, antibiotiklarni qoʻllash.

Oldini olish: zaharli yoki zaharlangan ozuqani ratsiondan chiqarish.

Hoshim Nurmamatov.

Manbalar
Mikro...

Mikro... (yun. micros — kichik) — 1) qoʻshma soʻz boʻlagi; kichik, juda mayda degan maʼnoni bildiradi (mas, mikrobiologiya); 2) boshlangʻich birlikning milliondan bir qismiga teng ulush birligini ifodalaydigan old qoʻshimcha (mas, mikroamper). M. 1870-yildan fanga kiritilgan.

Manbalar
Mikroamper

Mikroamper (mikro... va amper) — elektr toki kuchining Xalqaro birliklar tizimi SIda qabul qilingan asosiy birligi amperdan million marta kichik oʻlchov birligi. Qisqacha mkA bilan ifodalanadi. 1 mkA=10~6A. (qarang Amper).

Manbalar
Mikrobarograf

Mikrobarograf — atmosfera bosimining oz-ozdan va tez-tez oʻzgarishini katta aniqlik bilan avtomatik qayd qilib boradigan asbob. M.da membrana (aneroid) li qutichalar bloki sezgir element boʻlib xizmat qiladi. Qutichalar bloki issiqlikdan yaxshilab izolyasiyalangan mitti barokameraga joylashtirilgan. Qutichalar ichidagi havo atmosfera bilan uzluksiz ulangan boʻladi. Aneroid bloki tashqi havo bilan qutichalar ichidagi havo orasidagi bosim farqini sezadi va maxsus uzatuvchi mexanizmlar orqali yoziladigan tasmalarga uzatiladi (qarang Barograf). M. atmosfera oʻzgarishlarini oddiy barografga nisbatan 10—30 marta tez qayd qiladi. Tasmali barabanlarning aylanish vaqti 10 min. dan 4—6 soat gacha.

Manbalar
Mikrobiologik himoya usuli

Mikrobiologik himoya usuli — ekinlarni kasalliklar va zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda mikroorganizmlardan foydalanish, biologik himoya usulinint tarkibiy qismi. Mikrobiologik himoya usuliu.ning shakllanishida 2 yoʻnalish: antagonistmikroorganizmlar yordamida tuproqni zararsizlantirish (sogʻlomlashtirish) va oʻsimliklarni antibiotiklar yordamida davolash vujudga kelgan. Oʻsimlik kasalliklariga qarshi kurashda antagonist bakteriyalarni qoʻllash samarali. Oʻsimliklar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi kurashda mikroorganizmlardan foydalanish yaxshi samara beradi. Bargxoʻr qattiqqanotlilar va Kolorado kartoshka qoʻngʻiziga qarshi entobakterin va boverin, pomidor, dukkaklilarning ayrim bakteri-al kasalliklariga qarshi arenarin, trixotsetin, zigʻir, gʻalla ekinlari kasalliklari, gʻoʻza viltiga qarshi trixodermin muvaffaqiyatli qoʻllaniladi. Entomofaglar, atpgraktantlar,yuvenil gormonlar va repellentlar, antibiotiklar, kimyoviy vositalarni birgalikda qoʻllash Mikrobiologik himoya usuliu. samaradorligini yanada koʻtaradi (q Biologiya himoya u suli).

Kasalliklarga qarshi kurashda kompost, donador mineral oʻgʻitlar va boshqalarni mikrobantagonist hamda antibiotiklar bilan boyitish; urugʻlikni ularning oʻzi bilan yoki fungitsidlar qoʻshib dorilash (antibiotiklar bilan upalash yoki antibiotikli suyuklikda boʻktirish, biopreparatlar bilan drajilash va boshqalar); tuproqqa foydali mikroorganizmlarni biopreparatlar shaklida (bular patogen formalarni mavsumiy yoki bir necha yil davomida rivojlanmasligini taʼminlaydi) hamda vegetatsiya davrida oʻsimlikni oziqlantirish bilan birga qoʻshimcha ravishda antibiotik va mikrobantagonistlar solish usullari qoʻllanadi.

Sulton Mimuhamedov.

Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mikrobiologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi mikrobiologiya ilmiy tadqiqot instituti — nazariy va eksperimental mikrobiologiya hamda biotexnologiya masalalari boʻyicha yirik ilmiy markaz. 1947-yil Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va botanika institutida mikrobiologiya laboratoriya, 1965-yil mazkur laboratoriya negizida mikrobiologiya boʻlimi tashkil etilib, 1977-yil institutga aylantirildi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishi Oʻrta Osiyo (Oʻzbekiston) mikroflorasining xilma-xilligini oʻrganish, ajratib olingan mikroorganizmlarni sistemaga solish hamda nopatogen va shartli patogen mikroorganizmlarning yirik regional (Yaqin va Oʻrta Sharq mintaqasida yagona boʻlgan) mahalliy toʻplami (kolleksiya)sini tuzishdan iborat. Institutda mikroorganizmlar fiziologiyasi, sitomorfologiyasi va biokimyosi, mikrobiologik yoʻl bilan fiziologik faol birikmalar, antibiotiklar va mikroorganizmlardan zahar olish oʻrganildi. Oʻsimlik qoldiqlari va sanoat chiqindilaridan yem-xashak tayyorlash, mikroorganizmlarda qarama-qarshilik tabiati va ular ishlab chiqargan biologik preparatlarni oʻrganish natijalaridan dehqonchilik, ipakchilik, chorvachilik va sanoat tarmoqlarida foydalanish yoʻlga qoʻyildi. Institutda mevali daraxtlar, sabzavot, poliz, texnika va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlarining bakteriya, zamburugʻ va viruslar qoʻzgʻatadigan kasalliklari oʻrganilib, ularga qarshi kurash choralari ishlab chiqildi. Mikroorganizmlarning geokimyoviy faoliyatiga oid tadqiqotlar olib borildi. Rudalardan mis, rux, kobalt, molibden, oltin, kumush va boshqa metallarni mikrobiologiya yoʻli bilan ajratib olish imkoniyatlari mavjudligi isbotlandi va texnologiyasi ishlab chiqildi. Qishloq xoʻjaligi va sanoat korxonalaridan chiqadigan oqova suvlarni mikrobiologik usulda tozalash biotexnologiyasi joriy etildi. Tanlash, gen va hujayra muhandisligi yordamida mikrobiologiya va oziq-ovqat sanoati hamda chorvachilik uchun oqsillar, fermentlar, vitaminlar, biologik oʻgʻitlar; shifobaxsh sut-qatiq tayyorlash uchun tomizgʻi mikroorganizmlarning oʻta mahsuldor shtammlarini olishda kamchiqitli va chiqitsiz biotexnologiya usullari yaratildi. Gʻoʻzaning oq palak va boshqa kasalliklariga qarshi biologik himoya vositalarining ilmiy asoslari ishlab chiqildi. Lipaza — lipolaktin preparatini ishlab chiqarishning ilmiy-texnik hujjatlari tayyorlandi hamda uni qoʻllashning aniq sohasi belgilandi. Gen va hujayra muhandisligi usullari yordamida sellyuloza hamda oqsil ishlab chiqaruvchi mikroorganizmlarning yangi xillari topildi. Institut xodimlari oldida turgan vazifa atrof muhitni muhofaza qilish hamda foydali mikroorganizmlardan xalq xoʻjaligi tarmoqlariga joriy etishdan iborat. Institutda 9 laboratoriya boʻlib, ularda 200dan ortiq xodim, jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi 1 akademik (M. Mavloniy), 10 fan doktori, 42 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi (2003).

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Mikrobiologiya sanoati

Mikrobiologiya sanoati - sanoat tarmogʻi; ishlab chiqarish jarayonida turli nooziq-ovqat xom ashyo turlari (neft va gaz uglevodorodlari, gidrolizatlar, yogʻoch)dan va qand lavlagi, makkajoʻxori, moyli va yormabop ekinlar va boshqalarning donini sanoatda qayta ishlash chiqindilaridan qimmatli mahsulotlarni mikrobiologik sintez qilib olishga asoslanadi. Oqsilvitaminli konsentratlar, aminokislotalar, vitaminlar, ferment preparatlari, antibiotiklar, oʻsimliklarni zararkunanda va hasharotlardan himoya qilishda qoʻllaniladigan bakteriyali va virusli lre-paratlar, bakteriyali oʻgʻitlar, shuningdek, oʻsimlik xom ashyosini kompleks qayta ishlash mahsulotlari — furfurol, ksilit va boshqa ishlab chiqaradi. Mikrobiologiya sanoati fantexnika taraqqiyoti yutuqlari negizida vujudga kelgan va mikrobiologiya texnikasi, kimyo, fizika, kimyoviy texnologiya, biotexnologiya va boshqalarning eng yangi yutuqlariga tayanadi. Mikroorganizmlarga xos boʻlgan moddalarning fermentlar taʼsirida oʻzgarishlarida yuzaga keladigan ulkan energiyadan qishloq xoʻjaligi va sanoat uchun zarur mahsulotlarni maqsadga muvofiq sintez qiladigan mukam mal muhandislikbiologik sistemalar barpo etilgan. Mikrobiologiya sanoati mahsulotlarining katta qismi biologik jihatdan yuqori sifatli aralash yem ishlab chiqarishda ishlatiladi. Yemga qoʻshilgan 1 t yem achitqi tirik vaznda qoʻshimcha 1,5—2 t parranda goʻshti yoki 15—25 ming dona tuxum olishni taʼminlaydi va 3,5—5 t donni tejash imkoniyatini beradi. Yem achitqilari bilan birga ratsionda yetishmaydigan vitaminlar va aminokislotalar, yem antibiotiklari, fermentli preparatlar mollarning ozuqa ratsioniga qoʻshiladi.

Mikrobli va virusli insektitsidlar odamlar, foydali hayvonlar va hasharotlar uchun xavfsiz hisoblanadi. Fermentli preparatlar qishloq xoʻjaligi xom ashyolariga ishlov berishda bir qator texnologik jarayonlarni ancha tezlashtiradi, oziq-ovqat, goʻsht, sut sanoati, yengil sanoatda mahsulot chiqishini oshiradi va sifatini yaxshilaydi. Fermentli preparatlar, shuningdek, kimyo va qora metallurgiya sanoatida, sanoat va kommunal oqova suvlarini tozalash tizimlarida qoʻllaniladi. Mikrobiologiya sanoati mahsuloti boʻlgan lizin, fermentli va oqsilli preparatlar non va non mahsulotlarini, oziq-ovqat kotsentratlarini oqsil bilan boyitish, ularning ozuqalik qimmatini oshirishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda Mikrobiologiya sanoati mahsulotlari "Qoʻqon spirt zavodi" aksiyadorlik jamiyati (1989; don (bugʻdoy)dan rektifikatsiya qilingan etil spirti), "Andijon biokimyo zavodi" aksiyadorlik jamiyati (1953; furfurol, spirt, etil spirti, quruq xlorella va boshqa mikrobiologiya mahsulotlari); Yangiyoʻl "Biokimyo" aksiyadorlik jamiyati (1949; etil spirti, oʻsimlik xom ashyosidan texnik spirt, yem-xashak achitqisi, quruq yem-xashak qoʻshimchasi), Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi (1946; chigit shulxasi, sholi qipigʻi, paxta lin-ti va boshqalardan furfurin, etil, texnik spirtlar)da ishlab chiqariladi. Mikrobiologiya sanoatining ayrim mahsulotlari "Oʻzfarmsanoat" kompaniyasi korxonalarida tayyorlanadi.

Rixsivoy Yoqubov.

Manbalar 

 

Fanlar
Mikrogameta

Mikrogameta (yun. mikros - kichkina, gameta — ayol, gametes — erkak) — erkaklik (urugʻ) hujayrasi. Meyoz jarayonida hosil boʻladi.M. makrogametalar (urgʻochilik jinsiy hujayralari) singari xromosomalarning gaploid toʻplamiga ega. M. tuxum hujayrani urugʻlantirish funksiyasini bajaradi. Urugʻlangan tuxum hujayra zigota de-yiladi. Zigotada xromosomalarning digoyuid toʻplami tiklanadi.

Manbalar
Mikrozarralar

Mikrozarralar - oʻlchami 10 8 m dan 10 7 m gacha oralikdagi qiymatga mos kelgan barcha zarralar. Elementar zarralar, yadro, atom, molekula M. hisoblanadi. M.ning katta jismlardan farqi: M. bir vaqtning oʻzida ham toʻlqin, ham korpuskulyar xususiyatga ega; M.ni harakterlovchi fizik kattaliklar, asosan, diskret qiymatlargagina ega boʻlishi mumkin; M. harakati oʻrganilayotganda temperaturayektoriya tushunchasi oʻz mazmunini yoʻqotadi, uning oʻrnida M.ning fazoning biror kichik sohasida kuzatilayotgan vaqt oraligʻida boʻlish ehtimolligi haqida fikr yuritish mumkin. M.ning harakati bilan bogʻliq boʻlgan hodisalarni kvant mexanika oʻrganadi.

Manbalar
Mikroiqlim

Mikroiqlim (mikro... va iqlim) — yer yuzasiga yaqin havo qatlamining iqlimi; mahalliy iqlim doirasida yer yuzasining kichik farqlari tufayli roʻy beradi. Mas, biron oʻrmonning mahalliy iqlimida oʻrmon ichidagi yalangliklar, oʻrmon chetining M. i, shaharning mahalliy iqlimida ayrim maydonlar, koʻchalar, xiyobonlar, hovlilar Mikroiqlim va h.k. farq qshshnadi. Yer yuzasidan baland kutarilgan sari M. farqlari tez yoʻqola boradi. M. koʻp jihatdan obhavo sharoitiga bogʻliq: havo ochiq va shamolsiz boʻlganda M. ta-fovutlari kuchli boʻladi, osmon bulut boʻlganda esa, M. bir-biridan kam farq qiladi. Mahalliy iqlim, M. kichik hududlar iqlimidir. Joyning mikro-iqlimiy xususiyatlarini aniqlash uchun meteorologik kuzatishlar oʻtkaziladi. Kuzatishlar, odatda, qisqa vaqt ichida va har xil balandliklarda olib boriladi. Kuzatish natijalari muntazam ishlaydigan st-yalarda shu vaqtlar davomida oʻtkazilgan kuzatish natijalari bilan taqqoslanadi.

Manbalar
Mikroiqtisodiyot

Mikroiqtisodiyot (yunoncha μικρός – kichik; οἶκος – uy; νόμος – qonun) – ishlab chiqarish, taqsimlash, isteʼmol va ayirboshlash faoliyatida alohida iqtisodiy agentlarni oʻrganuvchi iqtisodiyot nazariyasining boʻlimi. Iqtisodiyot nazariyasi oʻrganadigan asosiy obyektlarga uy xoʻjaligi va nisbatan katta boʻlmagan korxonalar kiradi. Mikroiqtisodiy darajada amalga oshirilgan tadqiqotlarga koʻra makroiqtisodiy modellar tuziladi
Mikroiqtisodiyot marketing, menejment kabi yoʻnalishlar uchun nazariy baza vazifasini oʻtaydi.

Tarixi

Iqtisodiy bazis tushunchalar

Talab va taklif modeli 

Talab va taklif modeli, „Marshall qaychisi“ bozorda muvozanat narx (p*) va muvozanat miqdor (q*) belgilab beruvchi model hisoblanadi.

Talab 

Talab – bu maʼlum vaqt oraligʻida, mumkin boʻlgan har bir narxda isteʼmolchi sotib olishga xohish va imkoniyati boʻlgan tovarlar soni. Talab – bu pul bilan taʼminlangan ehtiyoj.

Taklif 

Maʼlum vaqt oraligʻidagi narxlarning muayyan darajasida ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchilar tomonidan maʼlum turdagi tovar va xizmatlarning foyda olish maqsadida bozorga chiqarilgan miqdoriga taklif deyiladi.

Bozor muvozanati

Bozor strukturasi

Mukammal raqobat 
Mukammal raqobat – bozorda toʻsiq mavjud boʻlmagan, barcha sotuvchilar teng sharoitda savdo qiluvchi bozor turi.

Monopolistik raqobat 
Monopolistik raqobat – bu koʻpgina sotuvchilar oʻxshash boʻlgan, ammo bir xil boʻlmagan tovarlarni taklif qiluvchi bozor turi. Monopol raqobatlashgan bozordagi mahsulot tabaqalashgan, yaʼni bir xil ehtiyojni qondiruvchi tovarni har bir firma oʻziga xos ravishda ishlab chiqarib sotadi va uning mahsuloti boshqa firmalarning mahsulotidan sifati, koʻrinishi, xizmat koʻrsatish turi, uslubi, foydalanilgan materiallari va brendi bilan farq qilishi mumkin. Tovarning differensiallashuvi deganda bozorda sotiladigan tovarni turli xilligi, yagona qolipda emasligi tushuniladi.

Oligopoliya 

Oligopoliya — tarmoqdagi bir necha yirik ishlab chiqaruvchi yoki sotuvchining narx va ishlab chiqarish hajmini belgilashdagi hukmronlik holatidir.

Monopoliya 

Monopoliya (yunoncha mono — tanho, poleo — sotaman) — iqtisodiyotning bir sohasida tanho hukmronlik; bozorni tashkil etish shakli.

Xulq-atvor iqtisodiyoti 

1979-yilda Daniel Kahneman va Amos Tversky hammuallifligida iqtisodiy agentlar xulq-atvori toʻgʻrisida maqola chop etildi. Maqolada ratsional iqtisodiy agent va chekli naflilik gʻoyalari tanqid qilingan edi. Muallliflar fikricha, iqtisodiy agent qoʻshimcha naflilikdan koʻra yoʻqotishlarga koʻproq ahamiyat beradi.

Adabiyotlar

Manbalar
Mikrokator

Mikrokator — detallarning chiziqli oʻlchamlarini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. Ishi tegishish (kontakt) usuliga asoslangan. Choʻzilganda maʼlum burchakka buriladigan lentasimon prujinadan iborat oʻzgaruvchan elementi (mexanizmi) bor. Oʻlchanadigan uzunlikni prujinaning oʻrtasiga mahkamlangan shkala mili koʻrsatadi. M. mexanizmi ixcham prujinali oʻlchash kallaklari — mikatorlarda, prujinarichagli indikatorlar—minikatorlarda, prujina-optik oʻlchash kallaklari — optikatorlarda qoʻllaniladi. M.ning oʻlchash aniqligi + 0,5%.

Manbalar
Mikrokimyoviy analiz

Mikrokimyoviy analiz - analitik kimyoning kam miqsordagi moddalar (massasi 10~3 dan g gacha kattik modda yeki 0,1—1 ml gacha eritma yoxud gaz) namunasini tekshirishga asoslangan usullari majmui. Mikrokimyoviy analiz turli usullarga asoslanib kichik namunadagi na-faqat asosiy komponentlarni, balki elementlar — qoʻshimchalarni ham aniqlashga imkon beradi. Yarimoʻtkazgichlar sanoati, metallurgiya, mineralogiya, sud kimyosi, biokimyo, klinik tadqiqotlar, sintezlab olingan va tabiiy birikmalarni analiz qilish, radiokimyo va boshqalarda Mikrokimyoviy analizdan foydalaniladi.

Sifat Mikrokimyoviy analizda reaksiyalarni filtrlovchi qogʻozda bajarish — tomchi analiz usuli universal usullardan hisoblanadi. Bu usul anorganik moddalarni ham, organik moddalarni ham tekshirishda qoʻllanadi.

Miqdoriy Mikrokimyoviy analizda organik va anorganik moddalar gravimetrik, titrometrik, fotometrik usulda tekshiriladi. Miqsoriy Mikrokimyoviy analiz usulida organik moddalardagi ayrim elementlar (element analizi) va funksional guruhlar (funksional analiz) soni hamda mol. m. aniqlanadi. Hozir Mikrokimyoviy analiz fizikkimyoviy usullar (mas, mass-spektrometriya, atomemission spektroskopiya, lazer analitik spektroskopiya) asosida rivojlanmoqda. Tarkibi murakkab boʻlgan oz miqdordagi na-munalarni tekishirishda mikroanalizning maxsus fizikaviy usullariga asoslangan kombinatsiya usullari qoʻllanadi.

Zamonaviy Mikrokimyoviy analiz usullariyordamida bir mikronamunadagi yoki qattiq modda yuzasidagi 50—60 dan ziyod ele-mentni aniqlash mumkin. Massasi 10~9 g yoki hajmi 10~3 ml boʻlgan namunalarni analiz qilish uchun ultramikrokimyoviy analiz usulidan foydalaniladi. Bu usul mikroskop ostida kapillyar idishlarda mikromanipu-lyatorlar yordamida amalga oshiriladi.

Manbalar
Mikroklin

Mikroklin (mikro... va yun. klino — egilaman) — dala shpatlari guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi K[AlSi3O8]. Tarkibida bir oz kalsiy, bariy, temir, rubidiy, seziy aralashma holida boʻladi. Triklin sin-goniyali, prizmatik shakldagi kristallar hosil qiladi. Qoʻshaloklari polisintetik va toʻrsimon. Qattikligi 6— 6,5. Zichligi 2540–2570 kg/m3. Rangi pushti, qoʻngʻirsariq, qizgʻish-oq, pushtiqizil, baʼzan oq, havorang-yashil (amazonit) tusda boʻladi. Shishadek, sadafsimon yaltiroq. M. togʻjinslari (granit, granodiorit, pegmatit, gneys va boshqalar) tarkibiy qismlaridan biridir. M. shisha va keramika sanoati (chinni, fayans, texnik keramika ishlab chiqarish)da ishlatiladi. Amazonitdan ziynat toshlari sifatida foydalaniladi. Oʻzbekiston gʻarbidagi magmatik jinslar Chatqol-Qurama regionidan farqli koʻp darajada mikroklinizatsiya jarayoniga uchragan.

Manbalar 

 

Minerallar
Mikrokristalloskopiya

Mikrokristalloskopiya (mikro..., kristall va yun. skopeo — koʻrmoq, kuzatmoq) — sifat mikrokimyoviy analiz usullaridan biri; oz miqdordagi reaktivlar taʼsirida bir tomchi (10~3 ml atrofida) analiz qilinayotgan eritmada kristall choʻkmalar hosil qilishga asoslangan. Kristallar mikroskop ostida 80—200-marta kattalashtirib tekshiriladi. Kristallarning baʼzi bir xossalarini, mas, qirralar orasidagi burchakni aniqlashda polyarizatsion mikroskop qoʻllanadi. Kristallar baʼzan ultrabinafsha yoki elektron mikroskoplar yordamida tekshiriladi. Koʻpchilik mikrokristallos-kopik reaksiyalar oʻta sezgirligi bilan ajralib turadi: eritma tomchisidagi moddaning oʻndan bir, yuzdan bir, baʼzi hollarda undan ham oz miqdorini (mkg) aniqlashga imkon beradi. M., asosan, oʻlchami juda kichik obʼyektlar (metallar va minerallardagi qoʻshimchalar, metallning mayda zarralari, chang , oʻsimlik va hayvon toʻqimalari tarkibidagi moddalar) ni, minerallar va krtishmalarni analiz qilishda, organik birikmalarni identifikatsiyalashda qoʻllanadi. Bir tomchi eritmadagi organik va anorganik moddalar miqdorining aniqlanish chegarasi Yu-9 —10-* g .

Manbalar
Mikrolitlar

Mikrolitlar (yun. mikro... va lit dan) — 1) (arxeologiyada) kichik tosh plastinkalar. Mezolit davrida paykon, suyak yoki shoxdan yasalgan qurollarning tigʻi sifatida ishlatilgan; 2) (geol.) — effuziv togʻ jinslarining yarim shishasimon massasiga kiruvchi plagioklazlar va boshqa jins xreil qiluvchi minerallarning mayda, mikroskopik prizmatik kristallchalari. M. xolxol qoʻshimchalar va kri-stallitlarga qarama-qarshi qoʻyiladi.

Manbalar