MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dalvarzintepa xazinasi

Dalvarzintepa xazinasi — Dalvarzintepa shahristoni (Surxondaryo) dan topilgan xazina. Oʻzbekistan sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan (1972). D. x. — 2 baldoqli sopol koʻzacha (yarim metr chuqurlikda ogʻirligi 36 kg) dagi har xil oltin buyumlardan iborat. Oltin buyumlar soni 115 ta, ular yombilar, bilaguzuklar, oltin shodalar va b. taqinchoklardir. Xazina podsho amaldorlari, boylarga har xil taqinchoklar tayyorlab beradigan zargarga tegishli boʻlsa kerak. Chunki baʼzi taqinchoklar juda ogʻir, hatto bitta bilaguzuk 872 g sof oltindan iborat. Ayniqsa nozik did bilan ishlangan turli shakldagi bilaguzuk va ziraklar, qizgʻish rangli qimmatbaho toshga oʻyib ishlangan, erkak tasviri tushirilgan boʻyin taqinchogʻi, tilla ipchalardan toʻqilgan va 5 qator tizilgan shoda diqqatga sazovordir. Oltin shoda taqiladigan qismining ikkala tomoniga 10 tadan ortiq feruza va yoqut toshlar qadalgan. Xazinadagi toʻgʻri burchak shaklida tayyorlangan yombilar katta ilmiy ahamiyatga ega. Ularning jami 21 ta, ammo 10 tasida qad. kharoshti yozuvi bitilgan. D. x. paleografik jihatdan mil. 1-asrga toʻgʻri keladi. D. x.ning eng qimmatli tomoni uning antik dunyo davr sanʼati qatorida tutgan oʻrnidir. Garchi D. x.dagi ayrim taqinchoqlar Afgoniston, Hindiston, Pokistondagi taqinchoqlarga oʻxshab ketsada, ammo ularning Shim. Baqtriya, yaʼni hozirgi Oʻzbekistonningjan. hududlarida yashagan qoʻli gul ustalar tomonidan tayyorlanganligi shubhasizdir. D. x. topilmasi ajdodlarimizning qoʻshni xalqlar va mamlakatlar bilan qadimdan savdosotiq va madaniy aloqada boʻlganligidan darak beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Gustaf Dalén

Gustaf Dalén () (1869.30.11, Stenstorp — 1937.9.12, Stokgolm) — shved ixtirochi-muhandisi. Syurixdagi Politexnika institutini tamomlagan. Gaz turbinasi va b. mashinalar qurilmalarini takomillashtirgan. Mayoqlardagi alangani qorongʻida avtomatik yoqish va tong yorishgan paytda oʻchirish qurilmasini ixtiro qilgan. Nobel mukofoti laureati (1912).

Manbalar 

1869-yilda tugʻilganlar
30-noyabrda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
9-dekabrda vafot etganlar
Dalyonsoy

Dalyonsoy (yuqori oqimida Sarimsoqlisoy) — Tojikiston Respublikasi Oʻratepa tumanidagi soy. Sirdaryoning chap havzasidagi Kattasoyning oʻng irmogʻi. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridan oqib tushadigan 10 ga yaqin irmoqlari bor. Uzunligi 26 km. D. mavsumiy qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 150 l/sek. Yoz va kuzda koʻpincha qurib qoladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Tojikistondagi daryolar
Dalil

Dalil – sud ishlarida isbotlanishi lozim boʻlgan holatlarni tasdiqlaydigan yoki inkor etadigan turli faktik maʼlumotlar. D. sudda haqiqatni aniqlab, odilona qarorga kelish uchun yagona asosdir. Oʻzbekiston Respublikasida D. fuqarolik, xoʻjalik, maʼmuriy va jinoyat ishlarini yuritishga oid qonunlar bilan belgilangan tartibda toʻplanishi, tekshirilishi va baholanishi shart. D. fuqarolik ishlarida tortishuvchi taraflarning talab va eʼtirozlarini asoslashga, jinoyat ishlarida jinoiy voqea yuz bergani, uni sodir etgan shaxs kimligi, jinoyat maqsadi, ayblilik darajasi, yetkazilgan zararning miqdori toʻla va aniq belgilanishiga xizmat qiladi. Dalillarni faqat vakolatli davlat organlari va mansabdor shaxslar toʻplaydi. Tergov va sud ishtirokchilari D. taqdim etishi, ularni ishga qoʻshish haqida iltimos qilishi mumkin. D. sifatida daʼvogar va javobgarning sudlanuvchi, jabrlanuvchi va guvohlarning koʻrsatuvlari, turli hujjatlar, ashyoviy dalillar va ekspert xulosalaridan foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dallol

Dallol — 1) Sharq mamlakatlarida savdo-sotiq ishlarida haridor bilan sotuvchi oʻrtasida vositachilik qiluvchi, molga narx qoʻyib, ularni bitishtiruvchi kishi. Xizmati uchun muayyan haq oladi. Oʻzbekistonda chorva mollari bozorlarida hozir ham faoliyat koʻrsatadi; 2) birja vositachilarining umumiy nomi (k,. Broker, Vositachi, Diler, Makler va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalma tizmasi

Dalma tizmasi — Hisor tizmasi tarmogʻi, Surxondaryo viloyatining shimoli-sharqidagi Uzun tumani hududida joylashgan. Uz. 10 km ga yaqin, kambar. Oʻrtacha bal. 2500-2800 m, eng baland nuqtasi 3360 m. Asosan kristalli jinslar, qumtosh, granit, slanetslardan tarkib topgan. Tizma shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga choʻzilgan. Togʻ choʻqqilari qirrali, kambar va qoyatoshlardan iborat, togʻ yon bagʻirlari tik (15—45°). Togʻ etaklari esa koʻchib tushgan tosh, harsang uyumlari, toʻkilmalar bilan band. Togʻ vodiylari ensiz (0,2—0,3 km), baʼzi joylarda dara shaklida. Iqlimi kontinental, vertikal zonallik mavjud. Qor koʻchkilari boʻlib turadi. Yogʻinning eng koʻp qismi bahorda tushadi. Yoz qisqa, issiq va quruq, oktabrdan boshlab qor yogʻishi mumkin. Yogʻin miqdori 700-800 mm. Dalma tizmasidan buloqlar, sersuv soylar boshlanadi. Tuprogʻi togʻ jigarrang tuproq, baland togʻ och qoʻngʻir oʻtloqi-dasht tuproqlar. 1500-3000 m balandlikda butalar (naʼmatak, uchqat, zirk va boshqalar), keng bargli daraxtlar (zarang, olma, nok, olcha, doʻlana, yongʻoq va boshqalar), archa oʻsadi. Hayvonot dunyosi ham xilma-xil. Dalma tizmasi Oʻzbekistonning gʻoyat xushmanzara, shifobaxsh tabiat goʻshalaridan biridir. Xoʻjalikda asosan yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Togʻlar
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Dalmatsiya

Dalmatsiya — Xorvatiyadagi tarixiy viloyat, qad aholisi — dalmatlar (nomi shundan) va b. 6—7-asrlarda slavyanlar kelib oʻrnashgan. 9-asrda Xorvat davlati, 12-asr boshlarida Vengriya tarkibiga kirgan. 12—15-asrlar boshida oʻrta asr shahar kommunalari (Zadar, Split, Dubrovnik, Kotor va b.) gullab yashnagan. 1420—1797-yillarda D. (Dubrovnikdan boshqa) Venetsiya qoʻl ostida boʻlgan (16-asrda D.ning ichki viloyatlari Turkiya tasarrufiga oʻtgan), 1797—1918-yillarda Avstriya tarkibida (1805—13-yillarda Fransiya qoʻl ostida, 1809—13-yillarda Illiriya provinsiyalari tarkibida). 1918-yildan D. (Zadar va Italiya tomonidan egʻallangan baʼzi orollardan tashkari) Serblar, Xorvatlar va Slovenlar kirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida. 1941-yil fashist bosqinchilari tomonidan tashkil qilingan qoʻgʻirchoq "Mustaqil Xorvatiya davlati" tarkibiga kiritilgan. 1945-yildan D. Chernogoriya (jan. qismi) va Xorvatiya tarkibida.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalmatsiya orollari

Dalmatsiya orollari - Adriatika dengizidagi arxipelag, Bolqon ya. o. qirgʻoqlari yaqinidagi 1000 dan ortiq katta-kichik (Krk, Brach, Sres, Xvar, Korchula, Vis va b.) orollardan iborat. Mayd. 2500 km. Xorvatiya tarkibida. D.o. quruklikni dengiz suvi bosishi natijasida vujudga kelgan. D.o. ohaktoshlardan tuzilgan, karst keng tarqalgan. Pasttogʻlar (500–700 m) koʻp. Qish oylarida oʻrtacha temperatura 5°, yozda esa 20—25°. Yillik yogʻin 500–1000 mm, asosan qish va kuzda yogʻadi. D. o.ga Oʻrta dengiz tipidagi oʻsimliklar xos. Togʻ yon bagʻirlarida va vodiylarda uzum, zaytun va sitrus mevalar yetishtiriladi. Qoʻy boqiladi va baliq ovlanadi. Turizm rivojlangan. Kornat va Mlet milliy parklari tashkil etilgan.

Dalmatiya orollari (xorvat. Dalmatinski otoci) — Adriatik dengizidagi orollar guruhi, Xorvatiyaning Dalmatiya sohilida joylashgan. Dalmatiya orollari o'zining go'zal manzaralari, boy tarixi va maftunkor shaharlari va qishloqlari bilan mashhur.

Dalmatiya arxipelagida 1200 dan ortiq orollar mavjud bo'lib, ularning o'lchamlari kichik, yashamaydigan orollardan tortib minglab aholisi bo'lgan katta orollargacha. Guruhdagi eng katta orollarga quyidagilar kiradi:

Hvar

Brač

Korčula

Mljet

Vis

bet

Dugi Otok

Lastovo

Dalmatiya orollari ming yillar davomida yashab kelgan va ular turli xil imperiyalar va tsivilizatsiyalar, jumladan yunonlar, rimliklar, vizantiyaliklar, venetsiyaliklar va avstriyaliklar tomonidan boshqarilgan. Ushbu imperiyalarning har biri orollarda o'z izini qoldirgan va Dalmatiya orollari boy tarixiy va madaniy boyliklarga ega.

Dalmatiya orollari mashhur sayyohlik maskani bo'lib, ular tashrif buyuruvchilar uchun keng ko'lamli tadbirlarni taklif etadi. Mehmonlar suzish, quyoshda cho'milish, suzib yurish, baliq ovlash, piyoda sayr qilish va velosipedda sayr qilishlari mumkin. Orollar shuningdek, bir qator tarixiy joylar va madaniy diqqatga sazovor joylarga ega, masalan:

Splitdagi Diokletian saroyi

Brakdagi Oltin shox plyaji

Korkuladagi Marko Polo muzeyi

Mljet milliy bog'i

Bishevodagi Moviy g'or

Dalmatiya orollari go'zal va xilma-xil mintaqa bo'lib, ular hamma uchun nimanidir taklif qiladi. Plyajda dam olishni, faol sarguzashtni yoki madaniy tajribani qidiryapsizmi, uni Dalmatiya orollarida topishingizga ishonchingiz komil.

Qo'shimcha ma'lumot:

Dalmatiya orollari yaxta va suzib yurish uchun mashhur joy.

Orollarda bir qancha uzumzorlar va zaytunzorlar mavjud.

Dalmatiya orollari dengiz mahsulotlari, qo'zichoq va sabzavotlarni o'z ichiga olgan an'anaviy oshxonalari bilan mashhur.

Orollarda bir qator an'anaviy festivallar va tadbirlar ham o'tkaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxipelaglar
Yevropa
Xorvatiya
Daloil ul-xayrot

"DALOIL UL-XAYROT" ("Yaxshi amallarga hujjat") — daloilxonada oʻqilgan asosiy kitob. 15-asr da musulmon aqoidshunosi Muhammad ibn Jazuliy (?—1466) arab tilida yozgan. Muhammad (sav)ga atab oʻqiladigan salavot va madhiyalardan iborat. 7 qismga boʻlingan boʻlib, har bir qism haftaning maʼlum kunida oʻqishga moʻljallangan. Kitobda musulmonlarga tavsiya etilgan kundalik salavot aytish uslublari koʻrsatib berilgani uchun dindorlar undan muntazam foydalanadilar. Uning sharhlari va turkiy tilga qilingan tarjimalari ham mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tasavvuf adabiyoti
Daloilxona

Daloilxona (arab, daloil — dalillar) — Oʻrta Osiyoning yirik shaharlaridagi diniy maktab. D.ga savodi chiqqan bolalargina qabul qilingan. Unda dastlab (taxminan 1—2 oy) bolalarga Qurʼonning ayrim sura va oyatlari, soʻngra asosiy kitob — "Daloil ulxayrot" yodlatilgan. D.da oʻqish muddati aniq belgilanmagan. Qobiliyatli, xotirasi kuchli talabalar kitobni 2—3 oy davomida yod olganlar. Uni tugatganlarning ayrimlari islom dinining targʻibotchisi boʻlishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalolatnoma

Dalolatnoma — muayyan shaklda tuzilgan rasmiy yozma yuridik hujjat.

Dalolatnomalar:
 normativ hujjatlar (ular umumiy huquq meʼyorlarini belgilaydi),
 individual hujjatlar (ular aniq hollarga taalluqli boʻladi, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjatlar, sud qarorlari)
 sharhlovchi (qonunlarni rasmiy izohlashga oid) hujjatlarga boʻlinadi.

Notarial dalolatnomalar 
Qonunda koʻzda tutilgan tartibda tuzilgan, muayyan huquqiy oqibatlarni keltirib chiqaradigan turli hujjatlar ham (mas., fuqarolik holati hujjatlari) dalolatnoma deb ataladi. Dalolatnomaning yana bir turi notariat ishlarda foydalanaluvchi dalolatnomalardir. Bu dalolatnomalarda hodisa (savdo almashinuv, jinoiy yoki boshqa hodisalar) asosida amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarda vaqt yani sana oy yil, kamida 2 nafar ishtirokchilar yani guvohlarning ism familyasi soʻroq davomida berilgan koʻrsatmalari aynan keltirilgan imzolangan holda keltiriladi, keltirilgan korsatmalar asosida tekshiruvlar korsatuvlar amalga oshiriladi. Bu dalolatnomalarni tuzish va qonuniy asosda amalga oshirilishi tegishli qonunlar asosida amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining tegishli moddasida quyidagi fuqarolik holati hujjatlari davlat tomonidan qayd etilishi kerakligi koʻrsatilgan:

 tugʻilish;
 oʻlim;
 nikoh tuzilganligi;
 nikohdan ajralish.

Mazkur dalolatnomalar fuqarolik holati dalolatnomalarini yozish idoralari va fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari (Fuqarolar yigʻini)da yuritiladi.

Qonuniy aktlar 
Qonunda nazarda tutilgan tartibda tuzilgan hamda muayyan yuridik oqibatlarni yuzaga keltiruvchi turli xil boshqa hujjatlar ham dalolatnoma hisoblanadi. Ular muassasa yoki ayrim shaxslar faoliyati bilan bogʻliq biron-bir boʻlib oʻtgan (sodir boʻlgan) voqea, hodisa, ish-harakatni yoki mavjud holatni tasdiqlash, unga guvohlik berish maqsadida bir necha kishi tomonidan tuziladi. Bunday dalolatnomalar deyarli barcha hollarda pul mablagʻlari va moddiy boyliklarga bogʻliq boʻladi, binobarin ular koʻproq tadbirkorlik, moliya-xoʻjalik faoliyatida, hisob-kitob, oldi-sotdi va savdo sohalarida keng qoʻllanadi.

Ular:
 tegishli taftish oʻtkazilgandan keyin,
 rahbarlik almashinayotganda,
 moddiy boyliklarni bir xususiy yoki yuridik shaxsdan ikkinchisiga oʻtkazishda,
 qurib tugallangan inshootlarni qabul qilishdan oldin va keyin,
 mashina va uskunalarning yangi nusxalarini sinovdan oʻtkazish chogʻida,
 qimmatdor buyumlarni hisobdan oʻtkazish yoki hisobdan chiqarishda,
 tovarlarni miqdor va sifat boʻyicha qabul qilib olishda,
 baxtsiz hodisalar yoki tabiiy ofatlar oqibatlarini tekshirishda,
 sud-tergov ishlari va tibbiyot sohasida,
 xodimlarning moddiy, yashash sharoitlarini oʻrganishda va boshqa hollarda tuziladi.

Manbalar
Dalon

Dalon — usti berk yoʻlak. Odatda, boʻyi eniga nisbatan bir necha marta uzunroq boʻladi. Oʻzbek xalq meʼmorligida, koʻpincha hovlining ichkari va tashqari qismlari oʻrtasida oʻtish joyi — yoʻlak sifatida qurilgan. Xorazm viloyatida keng tarqalgan.

Manbalar  

Arxitektura
Xorazm
Vladimir Dal

Vladimir Ivanovich Dal [adabiy taxallusi — Kazak Luganskiy; 1801.10 (22).11, Lugansk shahri.— 1872.22.9(4.10), Moskva] — rus leksikografi, etnograf va yozuvchi. Peterburg FA muxbir aʼzosi (1838), faxriy akademik (1863). Derpt (hozirgi Tartu) universiteti tibbiyot fakultetini tugatgan (1829). Asosiy asari — „Jonli velikorus tilining izohli lugʻati“ (1–4 jildlar; 1863–1866) 200 mingga yaqin soʻzni oʻz ichiga olgan. Dal birinchi boʻlib rus tili shevalarini tasnifladi („Rus tili lahjalari haqida“, 1852). „Rus xalqi maqollari“ni toʻplab nashr etdi (1861–1862). Unda 30 mingdan ortiq maqol, matal va qochirim gaplar jamlangan. Bulardan tashqari, Dal qissa, hikoya, ocherk va ertaklar muallifi.Viladimir Ivanivich Dal 1872-yil Moskvadagi Katta Gruzin Ko'chasida so'nggi hayotini oilasi bilan o'tkazgan

Manbalar 
 Polnoye sobr. soch., t. 1 — 10, Sankt-Peterburg , 1897—98; Tolkoviy slovar jivogo velikorusskogo yazika, t. 1—4, M., 1981; Poslovitsi russkogo naroda, M, 1957.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1801-yilda tugʻilganlar
1872-yilda vafot etganlar
22-noyabrda tugʻilganlar
4-oktyabrda vafot etganlar
Dalton Jon

DALTON (Dalton) Jon (1766.6.9, Iglsfild, Angliya,— 1844.27.7, Manchester) — ingliz kimyogari va fizigi. Atomistik nazariya asoschisi. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1822 yildan), D. gazlar xossalarini oʻrganib, gazlarning parsial bosimi qonunini (1801), gazlarning eruvchanligi parsial bosimiga bogʻlikligini (1803), kimyoning asosiy qonunlaridan biri — karrali nisbatlar qonunini (1803) aniklagan. D. kimyoviy elementlarning birinchi nisbiy at. m.lari jadvalini tuzgan (1803), meteorologiya masalalari bilan ham shugʻullangan. 1794 yilda ilk bor koʻrish nuqsoni — rang ajrata olmaslik (daltonizm) haqida yozgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daltonidlar va bertollidlar

Daltonidlar va BERTOLLIDlar — oʻzgarmas tarkibli kimyoviy birikmalar (daltonidlar) bilan oʻzgaruvchan tarkibli kimyoviy birikmalar (bertollidlar)ni ifodalash uchun 1912— 14-yillarda N.S. Kurnakov kiritgan terminlar. "Daltonidlar" termini J. Dalton xotirasi uchun, "bertollidlar" termini esa K.L. Bertolle xotirasi uchun taklif etilgan. Odatdagi kimyoviy birikmalarning koʻpchiligi daltonidlardir; ularning tarkibi tarkib doimiyligi qonuniga va karrali nisbatlar qonuniga javob beradi. Metall tizimlarda, shuningdek, oksidlar, sulfidlar, karbidlar, gidridlar va b. oʻrtasida bertollidlar hosil boʻlish hodisalari kashf etilgan (qarang Metallidlar, Fizikkimyoviy analiz).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalyan (Muğla viloyati)

Dalyan — Turkiyaning janubi-gʻarbiy sohilidagi Marmaris va Fethiye tumanlari oʻrtasida joylashgan Mugʻla viloyatiga qarashli shaharcha. Shahar mustaqil munitsipalitet boʻlib, Ortaca tumani tarkibiga kiradi.

Dalyan 1987-yilda yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan dengiz toshbaqalarining koʻpayish joyi boʻlgan Iztuzu plyajida hashamatli mehmonxona qurish masalalari sababli xalqaro eʼtiborga tushgan. Bu voqea Devid Bellami, Iyun Xaimoff, Piter Gyunter, Nergis Yazgan, Lili Venizelos va Keyt Korbett kabi tabiatni muhofaza qiluvchilarning sharofati bilan xalqaro eʼtirozlarni keltirib chiqardi. Qurilish loyihasi shahzoda Filipp moratoriyga chaqirganidan keyin vaqtincha toʻxtatildi va 1988-yilda plyaj va uning ichki qismi qoʻriqlanadigan hudud deb eʼlon qilindi, yaʼni Köyceğiz-Dalyan maxsus atrof-muhitni muhofaza qilish hududi.

Etimologiyasi 

Dalyan turkchada „baliq ovlash“ degan maʼnoni anglatadi. Bass, Mullet va Seabream dengizdan yuqori oqim boʻylab, mintaqaning yana bir yirik shahri Köyceğiz joylashgan. Bu hududda Köyceğiz ko‘li joylashgan. Baliqlar u yerda tuxum qo‘yadi, dengizga qaytganida esa „dalyanlarda“ tutiladi. Turkcha etimologik lugʻat Nişanyan Sözlük maʼlumotlariga koʻra, dalyan (ta aliana) yunoncha „baliq ovlash“ degan maʼnoni anglatuvchi aliia (alieia) soʻzidan olingan.

Iqtisodiyoti 

Dalyan atrofidagi hudud sayyohlik maskani sifatida jozibadorligidan tashqari, unumdorligi yuqori qishloq xoʻjaligi zonasidir. Ilgari paxta intensiv ekilgan boʻlsa, hozir asosan anor oʻrnini egalladi. Köyceğiz atrofida koʻplab boshqa mevalar (sitrus mevalar) va sabzavotlar yetishtiriladi.

Turizmi 

Daryoning qoyalari tepasida eramizdan avvalgi 400-yillarda toshdan oʻyilgan Likiya qabrlarining fasadlari joylashgan ().

Dalyanning janubida, Oʻrta yer dengizi sohilida joylashgan Iztuzu plyaji xuddi shu nomdagi qishloq yaqinida quyosh botishini kuzatish va suzish uchun mo‘ljallangan mashhur joy. Plyajga muntazam qayiq va mikroavtobus (dolmush) xizmatlari mavjud. 2011-yilda Dalyan va Iztuzu plyaji Gollandiyaning Zoover taʼtilni baholash sayti tomonidan Yevropaning eng yaxshi plyaji deb eʼlon qilingan.

Toshbaqalarni saqlash 
Plyaj taxminan 45 million yil davomida mavjud boʻlgan yoʻqolib ketish xavfi ostida turgan Caretta caretta (Logerhead dengiz toshbaqasi) bilan mashhur. Xalqaro hayvonlarni himoya qilish tashkilotlari Turkiyadagi toshbaqalarning uyalarini kuzatadi va himoya qiladi. Plyaj toshbaqalar tuxum qoʻyadigan va baliqlar dengizga chiqadigan davrda (maydan oktyabrgacha) soat 20:00 dan 8:00 gacha yopiladi.

Yana qarang 

 List of cities founded by Alexander the Great

Manbalar 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Turkiya shaharchalari
Henrik Dam

DAM Xenrik (Henrik) Karl Peter (1895.21.2 - 1976.24.4) - daniyalik biokimyogar. Daniya fanlar Qirollik jamiyati aʼzosi (1948-yildan). Kopengagen politexnika instituti professor (1941). Asosiy ishlari sterinlar, K va Ye vitaminlari biokimyosi, shuningdek, yogʻlarga oid. Joʻjalarda xolesterin metabolizmini oʻrgana turib, K vitaminni va qon ivishida bu vitamin rolini aniklagan (1929). Uni ajratib olish va tozalash usullarini ishlab chiqqan (1928—30), shuningdek, tibbiyot amaliyotida qoʻllanish yoʻllarini koʻrsatib bergan. Nobel mukofoti laureati (1943).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1895-yilda tugʻilganlar
21-fevralda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
24-aprelda vafot etganlar

.
Dam

Dam (fors— nafas) — 1) hunarmandchilikda — oʻchoqqa havo haydaydigan garmonsimon moslama. D. va osma D. degan xillari bor. Katta-kichikligi va oʻrnatiladigan qasqonlari (gardishlari) soni (2—11 ta) ga koʻra turli kasblarda turli D. ishlatiladi: 2 qasqonlisi zargarlikda, 3 qasqonlisi anjomsozlikda, 5 qasqonlisi pichoqsozlikda, 6 qasqonlisi degrezlikda va b. Bular zargar dami, pichoqchi dami, miskar dami, temirchi dami deb ham ataladi. Oʻrta Osiyoda D. juda qadimdan ishlatilib kelingan. U 11-asr yozma yodgorligi "Devonu lugʻotit turk"da koʻruk, 15-asr adabiyotida, xususan, Alisher Navoiy asarlarida hozirgi D. tarzida uchraydi. D. hozir ham qoʻllaniladi; 2) pichoq, ketmon, tesha va b. shu kabi asboblarning tigʻi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam berilgan shudgor

Dam berilgan shudgor - kuzda va bahorda haydalib, shudgor qilingan, muayyan muddat ekin ekilmagan dala; tuproq hosildorligini tabiiy tiklash vositasi tarzida qoʻllanilgan agrotexnik tadbir. D.b.sh. tuproqlari yumshatilgan va begona oʻtlardan tozalangan holda saqlangan, natijada bunday shudgor tuprogʻida oʻsimlik uchun oziq moddalari toʻplangan. Hoz. zamonaviy intensiv dehqonchilik tizimida deyarli qoʻllanilmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam olish

Dam olish, hordiq chiqarish — charchoqni yozadigan (qarang Charchash), kuchquvvatni asliga keltiradigan, ish qobiliyatini tiklashga yordam beradigan faoliyat yoki orom holati. Mehnat va Dam olish odamning oʻqish, ichib,chekish. va b. faoliyatlari bilan uzviy bogʻlangan. Yetarli dam olmaslik — ish qobiliyatining pasayishi va hatto yoʻqolishi, organizmning himoya kuchi susayishi, turli kasalliklar paydo boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin. Mehnat va Dam olishni toʻgʻri tashkil etish salomatlik va ish qobiliyatini uzoq vaqt saqlab qolishga imkon beradi.

Fiziologik maʼnoda Dam olish — faoliyatning alohida holati boʻlib, bunda ishlamay turgan hujayralar oʻz normal tarkibini tiklaydi. Dam olishning ahamiyatini I.M. Sechenov va b. fiziolog olimlar isbotlab bergan. Uyqu Dam olishning eng taʼsirli turi boʻlib, uyqu paytida birinchi navbatda miya hujayralarida tiklanish jarayoni jadal boradi. Bir xil ishdan boshqasiga oʻtish, aqliy faoliyatni yengil jismoniy mehnat bilan navbatlash charchoqni yoʻqotadi; bu ham Dam olishning oʻziga xos turi hisoblanadi. Ogʻir jismoniy yoki aqliy mexnatdan keyin ish qobiliyatini mumkin qadar tezroq tiklash uchun passiv Dam olishni (tamomila tinch holatda) aktiv Dam olish bilan navbatlash lozim.

Dam olishning 3 turi (kundalik, bir haftalik va yillik Dam olish) mavjud. Kundalik Dam olishga ish kuni davomida qisqa muddatli tanaffuslarda bajariladigan i. ch. gimnastikasi kiradi. Ovqatlanishga ajratilgan vaqtning bir qismini toza havoda oʻtkazish maqsadga muvofiqdir. Kundalik Dam olish tiniqib uxlash bilan yakunlanadi. Haftada 5 kun ishlab 2 kun Dam olish sof havoda uzoqroq boʻlish, sport bilan shugʻullanish imkonini beradi. Yillik Dam olish taʼtil davomida taʼminlanadi. Yillik mehnat taʼtilida tabiat quchogʻida boʻlish, havo va quyosh vannalari organizmni chiniqtirishda nihoyatda foydali. Oqilona Dam olish tartibi koʻpgina omillar, xususan, mehnat sharoitlari, kishining yoshi va b.ga qarab tanlanadi.

Adabiyot 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam olish kunlari

Dam olish kunlari - har haftalik uzluksiz dam olish kunlari. Oʻzbekiston Respublikasida barcha xodimlarga 5 kunlik ish haftasida haftada 2 dam olish kuni, 6 kunlik ish haftasida esa, 1 dam olish kuni beriladi (OʻzR Mehnat kodeksi, 129-modda). Umumiy dam olish kuni yakshanbadir. D.o.k.da ishlatish taqiklanadi. Ish beruvchining farmoyishi boʻyicha ayrim xodimlarni D.o.k. ishga jalb etishga alohida hollardagina, jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib belgilangan asoslar boʻyicha va tartibda yoʻl qoʻyiladi. Ayrim toifa xodimlarga dam olish kuni berish uchun alohida qoidalar belgilangan. Qonun boʻyicha nogironlarni, homilador ayollarni va 14 yoshga toʻlmagan (16 yoshga toʻlmagan nogiron) bolasi bor ayollarni, shuningdek, voyaga yetmagan yoshlarni D.o.k. ishga jalb etishga yoʻl qoʻyilmaydi. Dam olish kunini boshqa kunga koʻchirish yoki ish kuni deb eʼlon qilish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolatiga kiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil