MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari

Inson va fuqaroning huquq va erkinliklari - insonga bekamu koʻst yashash imkoniyatini beruvchi va iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, siyosiy sohalarda oʻz imkoniyat va talablarining amalga oshirilishini taʼminlovchi huquqiy maqom. Inson huquqlari va erkinliklariga rioya etish Oʻzbekiston Respublikasi konstitutsiyaviy tuzumining asosidir. OʻzR Konstitutsiyasida qayd etilgan huquq va erkinliklar: qonunlarning mazmuni va qoʻllanilishiga hamda qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi hokimiyat faoliyatiga bevosita taʼsir koʻrsatadi; Oʻzbekistonning har bir fuqarosiga, uning jinsi, irqi, millati, tili, diniy eʼtiqodi, ijtimoiy kelib chiqishi, maslagi, shaxsiy va ijtimoiy ahvolidan qatʼi nazar, inson huquqlari va erkinliklari buzilmasligini, sud yoʻli bilan himoya qilinishini ka-folatlaydi. Konstitutsiya barcha fuqarolarning qonun oldida tengligiga asoslangan holda, oʻzgalarning huquqlariga hurmat bilan qarash tamoyillarini, oʻzgalarning qonuniy manfaatlarini, huquq va erkinliklarini buzish hisobiga oʻz huquq va erkinliklarini roʻyobga chiqarishga yoʻl qoʻyilmaslikka, ijtimoiy adolat va hamjihatlikni taʼminlashga qaratilgan. OʻzRda I. va f. h. va e. amalga oshirilishiga davlat kafolat beradi. Oʻz navbatida respublika hududida yashovchi shaxslar Konsti-tutsiyada taʼkidlangan huquq va erkinliklarga, xalqaro huquq meʼyorlariga rioya etishi zarur. Umum eʼtirof qilgan mazkur xalqaro meʼyoriy manbalar Birlashgan Millatlar Tashkilotining Inson huquqlari umumjahon deklaratsi-yasi, Bola huquqlari toʻgʻrisida konvensiya va OʻzR qoʻshilgan yana bir qator xalqaro hujjatlardir.

Manbalar
Inson va qonun

"INSON VA QONUN" - Oʻzbekiston Respublikasining huquqiy, ijtimoiy-ommabop gazetasi. Muassisi — Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. 1996-yil yanvardan oyiga bir marta Toshkentda nashr etilgan. 1998-yil yanvardan mustaqil haftalik nashrga aylantirilgan. Asosiy vazifasi — jami-yatda huquqiy ong va huquq madaniya-tini shakllantirish, aholini Oʻzbekiston va jahon qonunchiligidagi oʻzgarishlar bilan tanishtirib borish, ularni tushuntirish va sharhlash, jinoyatchilik va qonunbuzarlik ildizlarini ochish va bu ishga jamoatchilik eʼtiborini qaratishdan iborat. Asosiy ruknlari: "Qonunlarni sharhlaymiz", "Huquqshunos minbari", "Sud zalidan", "Qonun va ijro", "Huquqingizni bilasizmi?", "Jinoyatchilik — illat", "Qonun barchaga barobar", "Kuch — adolatda". Adadi 6,5 ming nusxa (2002).

Manbalar
Inson huquqlari boʻyicha milliy markaz

Inson huquqlari boʻyicha milliy markaz, Oʻzbekiston Respublikasi Inson huquqlari boʻyicha milliy markazi – OʻzR Prezidentining farmoni (1996-yil 31 okt.) bilan tuzilgan markaz. Inson huquklari va erkinliklarini muhofaza qilishning taʼsirli vositasini barpo etish, xalqaro tashkilotlar hamda huquqni muhofaza qilish tashkilotlari bilan hamkorlikni kengaytirish, davlat muassasalari xodimlari va barcha aholining inson huqukutri boʻyicha madaniyatini oshirish maqsadida, BMTning inson huquqlari va boshqaruv tizimini de-mokratiyalashni qoʻllabquvvatlash dasturiga muvofiq tashkil etilgan. Davlatga qarashli, taxlil, maslahat, idoralararo va muvofiklashtirish organi hisoblanadi. Asosiy vazifalari: inson huquqlari boʻyicha milliy harakat rejasini ishlab chiqish; shu soxaga oid milliy maʼruzalar tayyorlash; tegishli oʻquv-uslubiy adabiyotlar nashr etish, tadqiqotlar oʻtkazish.

Markaz huzuridagi jamoatchilik bilan aloqalar boʻlimi va bolalar qabulxonasida bepul yuridik maslahatlar beriladi. Inson huquqlarini buzish hollari yuzasidan fuqarolarning ariza va shikoyatlari koʻrib chiqilib, hal etiladi. Markaz BMT maxsus boʻlinma va tashkilotlari, Yevropa Xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti (YEXHT) Demokratik muassasalar va inson hukuklari boʻyicha byurosi, AQSH, Angliya, Fransiya, Italiya, Hindiston kabi davlatlarning elchixonalari, Amerika yuristlar assotsiatsiyam, K. Adenauer fon-di, Soros fondi, F. Ebert fondi va sh. k. jamgʻarmalar bilan yaqin hamkorlikda faoliyat yuritadi. BMT Taraqqiyot dasturi (PROON) bilan birga taʼsis etilgan „Demokratlashtirish va inson huquqlari“ ilmiy-ommabop jurnali oʻzbek, ingliz va rus tillarida chop etiladi. Markaz huzurida inson huquqlari boʻyicha ommaviy kutubxona tashkil etilgan.

Manbalar
Inson huquqlari toʻgʻrisida paktlar

Inson huquqlari toʻgʻrisida paktlar — Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi 1966-yil 16 dekabrda qabul qilgan paktlar. Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquklar toʻgʻrisida xalqaro pakt hamda Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisida xalqaro paktdan iborat. Ular xalqaro shartnoma kuchiga ega boʻlib, davlatlarning oʻz yurisdiksiyasida boʻlgan shaxslarga muayyan huquklarni berish yuzasidan majburiyatlarini belgilaydi, I. h. t. p.ga qoʻshilgan har bir davlat tomonidan tegishli qonun va b. tadbirlarni joriy etish orqali amalga oshiriladi. I. h. t. p.da xalqlarning oʻz taqdirini oʻzi belgilash va shu bilan boglik holda tabiiy boyliklarini oʻzi erkin ravishda tasarruf etish huquqi taʼkidlangan. Iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy sohalardagi huqukdar, jumladan, mehnat qilish huquqi, dam olish huquqi, yetarli turmush darajasiga erishish va yashash sharoitini uzluksiz yaxshilab borish huquqi, ijtimoiy va boshlangʻich bepul taʼlim olish huquqi, madaniy hayotda qatnashish va ilmiy ta-raqqiyot samaralaridan bahramand boʻlish huquqi va b. koʻzda tutilgan. Shuningdek, fuqarolik va siyosiy huquklar, avvalo, har bir inson yashash huquqiga ega ekanligi koʻrsatilib, hech kim qullikda, zabunlikda tutilmasligi, qiynoqlarga solinmasligi, xoʻrlanmasligi, shafqatsiz muomalaga du-chor qilinmasligi zarur, degan talablar olgʻa surilgan. Erkinlik va daxlsizlik huquqi; qonun va sud oldida tenglik; jinoiy va fuqarolik sud ishlarini yuritish kafolati; oʻzbo-shimchalik bilan va qonunga xilof ravishda shaxsiy va oilaviy turmushga aralashmaslik; turar joy daxlsizligi; yozishma siri; inson shaʼni va ob-roʻsiga qonunsiz tarzda tajovuz qil-maslik; fikrlash, vijdon va din erkinligi huquqi; tinch yigʻilishlar oʻtkazish va uyushma tuzish erkinligi xuquqi; ham bevosita, ham erkin saylangan vakillar orqali davlat ishlarini yuritishda qatnashish; ovoz berish va saylanish huquqi; hech bir moneliksiz oʻz fikrida turish huquqi kabilar ham I. h. t. p.da eʼtiborga olingan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 y. 31-avgustda I. h. t. p.ga qoʻshilgan.

Manbalar
Insonparvarlik

Insonparvarlik — insonning qadri, erkinligi, baxt-saodati, teng huquqliligi toʻgʻrisida, insoniylikning barcha tamoyillarini yuzaga chiqarish uchun shart sharoitlar yaratib berish haqida gʻamxoʻrlik qilishni ifodalovchi tushuncha. Unga koʻra, dunyoda eng qimmatli narsa insondir, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-u saodatiga xizmat qilishi lozim. Inson taqdiri, xalq manfaatlari, mamlakat kishilari haqida gʻamxoʻrlik qilish.

Insonparvarlik.  Tarbiyaning insonparvarlik  gʻoyasi muhim tushuncha boʻlib unda inson yoki shaxsning taqdiri yotadi. Insonparvarlik gʻoyasi har  bir xalqning azaliy qadriyati hisoblanadi, umimiy qadriyat hisoblanadi. Masalan ikkinchi jahon urishi yillar[da oʻzbek xalqining turli millat   xalqiga insonparvarligi, bolajonligi, xalqparvarligi hamda mehr oqibatliligi misoldir. Tarbiyaning  markazida shaxs turar ekan har bir ison komil inson boʻlishga intilishi kerak, shundagina biz kutgan  natijaga erishimiz mumkin.

Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy va b. asarlarida Insonparvarlik, inson erkinligi, uning qadr-qimmati gʻoyalari olgʻa surildi. Forobiy insonlarning inoq va doʻst yashashi mamlakatda xalqlar uchun katta foyda keltirishini isbotlashga intilgan va tin-chlikni qatʼiy quvvatlab, butun faoliyatini inson xizmatiga qaratgan. Navoiy inson taqdiri, xalq manfaa-ti, mamlakat haqida gʻamxoʻrlikni asosiy masala qilib qoʻygan. Dunyoda eng qimmatli narsa insondir, degan fikrni olgʻa surgan. Uning fikricha, butun mavjudot, borliq insonga, uning baxt-saodatiga xizmat qilishi lozim. Jahon dinlari, jumladan islom dinida ham Insonparvarlik gʻoyalari oʻz ifodasini topgan. Unda faqir, kambagʻal, musofir, muhtoj kishilarga yordam berishga, sahovatli va insofli boʻlishga daʼvat qilinadi.

Manbalar
Instansiya

Instansiya (lot. instantia — bevosita yaqinlik) — bir-biriga itoat qiladigan tashkilotlar, davlat boshqarmalari, sud organlari, jamoat va b. tashkilotlar tizimidagi bosqich (qarang Sud instansiyasi).

Manbalar
Instinkt

Instinkt (lot. instinctus — uygʻonish, qoʻzgʻalish) — muayyan sharoitda hayvonlarning bitta turi uchun xos boʻlgan murakkab irsiy xattiharakatlari majmui. Instinkt tashqi va ichki qoʻzgʻalishlarga javob tariqasida paydo boʻladi. Instinktni ilmiy tadqiq qilishni Charlz Darvin boshlab bergan. U birinchi boʻlib Instinktning rivojlanishi turning tarixiy shakllanishi va nerv sistema-sining tuzilishi bilan bogʻliqligini koʻrsatib berdi. Instinktni rus olimlaridan I.M.Sechenov, I.P.Pavlov va boshqa ham oʻrganishgan. Instinkt — murakkab shartsiz reflekslardan iborat boʻlib, ular asosida shartli reflekslar vujudga keladi. Biologik mohiyatiga koʻra, Instinkt quyidagi guruhlarga ajratiladi: oziqlanish (oziqni topish, oziq gʻamlash va boshqalar); turni saqlab qolishga qaratilgan passiv (tegilganda qimirlamasdan qotib turish, qochib qolish va boshqalar) va aktiv (jismlar, shox-shabbalar va boshqa yordamida himoya) himoyalanish; jinsiy bezlar funksiyasi bilan bogʻliq boʻlgan jinsiy Instinkt (jinsiy mayl, otalanish, baliqlarning uvildiriq tashlash joyiga migratsiyasi va boshqalar); avlod toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik bilan bogʻliq boʻlgan ota-onalik Instinkti (uya va in qurish, bola boqish, bolani himoyalanishga, ov qilishga oʻrgatish va boshqalar); poda, gala, oila aʼzolarining oʻzaro munosabatlarini tashkil qiluvchi guruhli Instinkt Hasharotlar xatti-harakatlarining deyarli hammasi Instinktdan iborat. Baliqlar, qushlar va ayniqsa sut emizuvchilar xatti-harakatlarining asosiy qismini Instinkt emas, balki shartli reflekslar tashkil etadi. Odamda Instinkt uning tarbiya jarayonida shakllanadigan ongli faoliyatiga boʻysungan boʻladi. Instinktni oʻrganish va undan foydalanish chorvachilik, ovchilik xoʻjaliklarida, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari va infeksion kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilariga qarshi kurashda katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Insulin

Insulin (lot. insula — orolcha) — hayvon va odamning oqsil tabiatli gormoni. Meʼda osti bezining Langergans orolchalarida ishlab chiqariladi. Kanadalik olimlardan F. Banting bilan Ch. Best birinchi boʻlib ajratib olishgan (1921—22). Mol. m. 6000. Insulin moleku-lasi disulfid bogʻlari bilan birikkan ikkita polipeptid zanjirdan tuzilgan boʻlib, 51 aminokislota qoldigʻidan tashkil topgan. Insulinda aminokislo-talar qoldigʻining ketma-ket joylashuvini ingliz biokimyogari F. Sanger aniqladi (1945—56). Bu insulinni kimyoviy yoʻl bilan sintez qilishta imkon berdi. Insulin kimyoviy va gen injenerligi yoʻli bilan sintez qilingan. Insulin aminokislotalar tartibi birinchi boʻlib aniqlangan oqsil moddadir.

Insulin glikogenning parchalanishi va jigarda glyukoza sintezlanishini toʻxtatib, qondagi qand miqsorini kamaytiradi. Ayni vaqtda, hujayra mem-branalarining glyukoza oʻtkazuvchanligini oshiradi, natijada, toʻqimalarga glyukoza oʻtishiga imkon tugʻiladi. Organizmda Insulin yetishmasligi qandli di-abetta sabab boʻladi. Uni davolashda qoʻllaniladigan Insulin preparatlari (soʻyilgan qoramolning meʼda osti bezidan tayyorlanadi): amorf rux-insulin suspenziyasi, protamin-rux-insulin eritmasi, protamin-insulin suspenziyasi va boshqa insulinga Karaganda ancha uzok, taʼsir etadi. Darmonsizlik, ishtaqa yoʻqolishi va b. baʼzi kasalliklarda oz-ozdan Insulin inʼyeksiya qilish buyuriladi. Intoksikatsiyalar (mas, homiladorlarning tinmay qusishi), shizofreniya va jigar kasalliklarini davolashda ham buyuriladi. Insulin ovqat yeyishdan 30— 60 min. ilgari teri osti yoki muskul orasiga yuboriladi. U oqsil boʻlganidan hazm shiralari taʼsirida yemirilib ketadi, shuning uchun uni ichish naf bermaydi. 6—8 soatdan keyin takror inʼyeksiya qilinadi.

Manbalar
Inssenirovka

Inssenirovka (lot. in — da, scaena — sahna) — adabiy asar (roman, qis-sa, doston, hikoya)ning sahna, televideniye, radio uchun qayta ishlanishi. Dastlab I. 19—20-y.larda Yevropada vujudga keldi va taraqqiy etdi. Oʻzbekistonda I.ning ilk namunalari 20-asr boshlarida yaratildi, 20—80-y.larda rivojlandi. Mas, Abdulla Qodiriy, Oybek, Abdulla Qahhor, Mirtemir, Oʻtkir Hoshimov va b.ning asarlari asosida yozilgan I.lar teatrlar sahnasida qoʻyildi, televideniye orqali na-moyish etildi, radio toʻlqinlari orqali eshittirildi. Agar I. asl nusxasidan tubdan farq qilsa, muayyan asar motivlari asosida yozilgan mustaqil pyesa hisoblanadi. Oʻzbekistonda, mas, Oʻzbekiston Milliy akademik drama teatrida "Gang daryosining qizi" (R. Tagorning "Halokat" romani asosida A. Ginzburg I.si), "Qutlugʻ qon" (Oybekning shu nomli romani asosida T. Xoʻjayev I.si) va b. I.lar qoʻyilgan.

I.da dramatik janr xususiyatlari hisobga olinadi, xususan, qahramonlar obrazini asosan dialog yordamida ochib berish, kuchli hayotiy zidsiyatlarni koʻrsatish va yorqin siymolarni na-moyon etishga eʼtibor beriladi. Shuningdek, ijtimoiy ahamiyatga ega ma-teriallarni sahna uchun adabiy jihatdan qayta ishlash ham I. deyiladi.

Manbalar
Intaliya

Intaliya (ital. intaglio — oʻyma) — chuqurlashtirilgan tasvirli gemma. I., asosan, muhr vazifasini oʻtagan. Qad. Sharq mamlakatlarida mil. av. 4ming yillikda paydo boʻlgan, antik davrda keng tarqalgan.

Manbalar
Integral

Integral (lot. integer — butun) — matematik analiz (tahlil)ning asosiy tushunchalaridan biri (qarang Integral hisob).

Biror narsaning bir qismi sifatida zarur va muhim: U jamoaning ajralmas qismi va biz usiz ishlay olmaymiz.

Manbalar
Integral geometriya

Integral geometriya - mat.ning integrallar yordamida bir jinsli geometrik obʼyektlar (nuqtalar, kesmalar, toʻgʻri chiziqlar, ularning juftlari, egri chiziqlar va h. k.) dan tuzilgan toʻplamlarda oʻlchash masalalarini oʻrganadigan boʻlimi. Geometrik ehtimolliklarga taallukdi masalalar I. g . rivojlanishiga turtki boʻladi. "I. g ." atamasi birinchi marta nemis matematigi V. Blyashke (Gamburg) va uning xodimlari asarlarida paydo boʻldi (1935).

Manbalar
Integral sxema

Integral sxema (IS), mikrosxema yoki chip – juda ixcham (mikrominiatyur) elektron qurilma. Elementlari (diodlar, tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqalar) konstruktiv, texnologik va elektr jihatdan oʻzaro uzviy bogʻlangan (birlashtirilgan) va oʻta zich joylashtirilgan boʻladi. Uzluksiz yoki diskret (uzlukli) elektr va optik signallar tarzidagi axborotlarni qabul qilish, qayta ishlash uchun moʻljallanadi. Integral sxema quyidagi xillarga boʻlinadi: elementlarni birlashtirish (integratsiya) usuli boʻyicha – yaxlit (monolit) va gibrid (tarkibiy) (osma diskret elektron asboblarlan foydalanilgan) sxemalar; ishlov beriladigan signallarning xili boʻyicha – raqamli va analog sxemalar; ISdagi elementlar soni N (integratsiya darajasi) boʻyicha – kichik (N<102), oʻrta (N=102—103), katta (N=W—104) va juda katta (N>104) sxemalarga boʻlinadi. Integral sxema elektron hisoblash mashinalari, nazorat-oʻlchash apparatlari, aloqa texnikasi va boshqa sohalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Integral tenglamalar

Integral tenglamalar - nomaʼlum funksiyalar intefal belgisi ostida ishtirok etadigan tenglamalar. Mexanika, fizika va b. tabiiy fanlarning turli masalalari I. t. vositasida hal qilinadi. Singulyar I. t. birinchi marta 20-asr boshlarida fransuz matematigi A. Puankare va nemis matematigi D. Gilbert tadqiqotlarida ishlatilgan. Bunday I. t.ga doir bir qator muhim natijalar nemis matematigi F. Neter tomonidan olingan; ular Neter teoremalari deb yuritiladi.

Manbalar
Integral himoya usuli

Integral himoya usuli, uygʻunlashgan himoya usuli (oʻsimliklar himoyasida) — oʻsimliklarni zararkunanda va kasalliklardan, shuningdek, begona oʻtlardan himoya qilishning tabaqalashgan tizimini yaratishda turli usullar (agrotexnik, mexanik, fizik, biologik, kimyoviy va b.) majmui; I. h. u.ning asosiy sharti — dala agrobiotsenozining tabiiy tarkibini saqlashdan iborat. I. h. u.ning asosiy vazifasi ishlov berish vositalari, usullari, muddatlarini zararkunanda hasharotlar va kasallik qoʻzgʻatuvchilarni koʻplab yoʻqotadigan, shu bilan birga ularning kushandalari — entomofaglarta zarar yetkazmaydiganlarini tanlashdan hamda odam, is-siqqonli hayvonlar, asalari, ipak kurti va b.ni pestitsidlarning zaharli taʼsiridan himoya qilish choralarini izlab topishdan iborat. Hoz. zamon tushunchasiga koʻra, I. h. u. — maʼlum agrobiotsenoz doirasida ichki va populyasiyalararo munosabatlarni boshqaruvchi sistemadir. Agrotsenozda pes-titsidlar va gerbitsidlarni notoʻgʻri qoʻllash tufayli roʻy bergan buzilishlar I. h. u. qoʻllashni taqozo etadi. Oʻsimlikka kimyoviy ishlov berish hosilni saqlab qolishda katta ahamiyatga ega, biroq kimyoviy vositalar odam sogʻli-gʻiga, uy va ovlanadigan hayvonlar, asalari, ipak kurti, shuningdek, ento-mofaglar uchun juda xavflidir.

I. h. u.ni tatbiq qilish epifitotiyaning oldini oladi. Bunga agrotexnik, biologik, kimyoviy va mexanik qarshi kurash usullarini almashlab va oʻrnioʻrni bilan qoʻllash natijasida erishiladi. Entomofaglarni saqlab qolish va zararkunandalar sonini xoʻjalikka ziyoni sezilmaydigan darajada ushlab turishni taʼminlaydigan eng zarur tadbirlardan biri — zararkunandalar sonining zarar keltirishi mumkin boʻlgan iqtisodiy chegara hisoblarini i. ch.ga tatbiq qilishdir. Buning uchun ekin maydonlari tekshiruvdan oʻtkaziladi va qarshi kurashishga sarflangan vosita hamda mehnatning qoplanishi uchun zararkunandaning qanday miqsorda boʻlishi kerakligi aniqlanadi. Shuningdek, oʻsimlikning yaxshi rivojlanishini taʼminlaydigan va ularning zararkunandalarga nisbatan chidamliligini oshiradigan agrotexnik ximoya tadbirlari sifatini yaxshilab, kimyoviy kurash sonini kamaytirish mumkin. Kimyoviy preparatlarni mikrobi-ologik preparatlar (entobakterin, dendrobatsillin) bilan almashtirish, maʼlum bir oʻchoqlarda ishlov olib borish, qishloq xoʻjaligi ekinlarining zararkunanda hamda kasalliklarga chidamli navlarini ekish ham katta ahamiyatga ega (qarang Biologik himoya usuli).

Adabiyot 
 Elementi integrirovannoy sistemi zashiti xlopchatnika ot vrediteley, T., 1985Sultan Alimuhamedov.

Manbalar
Integral hisob

Integral hisob — integrallar va ularning xossalarini, hisoblash usullarini, tatbiqlarini oʻrganuvchi matematika boʻlimi. I. h. taraqqiyoti va mazmuni differensial hisob taraqqiyoti va mazmuni bilan uzviy bogʻliq. I. h. differensial hisob bilan birga cheksiz kichik miqdorlar analizini (qarang Matematik analiz) tashkil qiladi. 17-asrga kelib, texnika va tabiiy fanlarning taraqqiyoti matematika oldiga juda koʻp yangi masalalarni, jumladan, murakkab geometrik shakldagi jismlarning yuzini, hajmini, ogʻirlik markazini hisoblash masalalarini qoʻydi. Bularni aniqlashning qadimgi eski usullari oʻrniga yangi va kuchli matematik usullar yaratish zaruriyati tugʻildi. Shu davrda I. h. vujudga keddi. I. h.ning asosiy tushunchalari aniq va aniqmas integral tushunchalaridir. I. h.ning turli tatbiklarida bu anikmas integrallarga mos aniq integrallarning ahamiyati katta boʻlgani uchun ular yaxshi oʻrganilgan va qiymatlari hisoblangan jadvallar tuzilgan.

Integral tushunchasi bir necha xaqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari uchun ham, kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari uchun ham aniqlangan va xossalari yaxshi oʻrganilgan.

Manbalar
Integrallash

Integrallash — mat.da aniqmas integralni izlash amali (qarang Integral hisob).

Manbalar 

  tòģri malumot yozingszlar
Integratsiya

Integratsiya (lot. integratio — tiklash, toʻldirish, integer — butun soʻzidan)— bu suveren davlatlar oʻrtasida tovarlar, xizmatlar,moliya, investitsiya,ishchi kuchi erkin harakatlanadigan iqtisodiy kenglikni tashkil qilish maqsadida birlashish jarayoni.
1) sistema yoki organizmning ayrim qismlari va funksiyalarining oʻzaro bogʻliqlik holatini hamda shunday holatga olib boruvchi jarayonni ifodalaydigan tushuncha; 2) fanlarning yaqinlashishi va oʻzaro aloqa jarayoni; differensiatsiya bilan birga kechadi; 3) 2 va undan ortiq davlatlarning iqtisodiyotini oʻzaro muvofiqlashtirish va birlashtirish.

Yana qarang 
 Iqtisodiy integratsiya

Manbalar
Intellekt

Intellekt ( — bilish, tushunish, idrok qilish) — insonning aqliy qobiliyati; hayotni, atrof muhitni ongda aynan aks ettirish va oʻzgartirish, fikrlash, oʻqish-oʻrganish, dunyoni bilish va ijtimoiy tajribani qabul qilish qobiliyati; turli masalalarni hal qilish, bir qarorga kelish, oqilona ish tutish, voqea-hodisalarni oldindan koʻra bilish layoqati. Intellekt tarkibiga idrok qilish, xotirlash, fikr yuritish, soʻzlash va h.k. psixik jarayonlar kiradi. Intellektning rivojlanishi tug'ma isteʼdod, miya imkoniyatlari, joʻshqin faoliyat, hayotiy tajriba kabi ijtimoiy omillarga bogʻliq. Intellekt saviyasi, darajasi inson faoliyatining natijalariga, shuningdek, psixologik testlarga qarab ham belgilanadi.

Yana q. 

 Intellektuallik koeffitsiyenti

Manbalar
Intellektual mulk

Intellektual mulk - ijodiy aqliy faoliyat mahsuli. Ixtirochilik va mualliflik obʼyekti huquqi majmuiga kiruvchi, fan, adabiyot, sanʼat va ishlab chiqarish sohasida ijodiy faoliyatning boshqa turlari, adabiy, badiiy, ilmiy asarlar, ijrochi aktyorlik sanʼati, jumladan ovoz yozish, radio, televideniye asarlari, kashfiyotlar, ixtirolar, ratsionalizatorlik takliflari, sanoat namunalari, kompyuterlar uchun dasturlar, maʼlumotlar bazasi, nou-xauning ekspert tizimlari, tovar belgilari, firma atamalari va boshqa aqliy mulk obʼyektlariga kiradi. Hozirgi davrda intellektual mulkni muhofaza qilish muhim vazifa hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi 1991-yil dek. da Jahon intellektual mulk tashkilotiga aʼzo boʻldi, 1993-yildan sanoat mulkini muhofaza qilish Parij konvensiyasiga qoʻshildi.

Manbalar
Intellektuallik koeffitsiyenti

Intellektuallik koeffitsiyenti (, qisqartma nomi IQ) — odamning turli test uslublari asosida aniqlanadigan aqliy rivojlanish koʻrsatkichi, bilim saviyasi. Test tizimlari yordamida bolalarning aqliy saviyasini miqdoriy koʻrsatkichlar orqali aniqlash gʻoyasini birinchi marta fransuz psixologi Alfred Bine ishlab chiqqan (1903). Bunda har bir odam yoshi uchun u erishgan bilim va mahorat darajasi 100 ga teng deb olingan. Mazkur koʻrsatkichdan ortiq yoki kam miqdor aqlning biron-bir daraja rivojlanishi kamoloti yoxud orqada qolishi haqida hukm chiqarish imkonini bergan. AQSH va boshqa mamlakatlarda IQ yordamida armiyaga yoshlarni saralab olish, oʻquvchilar bilimini baholash kabilar rasm boʻlgan.

Yana q. 

 Intellekt

Manbalar
Intendant

Intendant (frans. intendant — boshqaruvchi, mudir) — 1) 15—18-asrlarda Fransiyada davlat boshqaruvining alohida sohasi (savdo, moliya va b.)ni boshqargan mansabdor shaxs; 17—18-asrlarda, shuningdek, sudpolitsiya, moliya va baʼzi joylarda qisman harbiy hokimiyatni boshqargan viloyat I.lari ham mavjud boʻlgan; 2) qurolli kuchlarda qoʻshin taʼminoti masalalarini hal qiluvchi shaxs. 17-asrdan Fransiya, Germaniya, Avstro-Vengriya, Rossiya, sobiq shoʻro qurolli kuchlari (1940-55, 1958—59) va b. davlat armiya va flotlarida ham mavjud boʻlgan. Oʻrta Osiyo harbiy tarixidagi yurtovul, yurtchi, moʻgʻullardagi cherbi istilohlari I.ga taxminan mos keladi.

Manbalar
Interval

Interval (lot. intervallum — oraliq, masofa) (matematikada) — ikki son (nukta) orasida joylashgan barcha son (nukta) lar toplami.<ref>OzME. Birinchi jild. (Toshkent, 2021) interval sonlar orasidagi masofani aniqlaydi

Manbalar
Interval (maʼnolari)

Interval:

 Interval (lot.
 Interval (musiqa) (musiqada) — ikki tovushning past-balandlik (yaʼni tebranishlarning miqsori) jihatidan oʻzaro nisbati.
Interval (musiqa)

Interval (musiqada) — ikki tovushning past-balandlik (yaʼni tebranishlarning miqdori) jihatidan oʻzaro nisbati. Tovushqatorning qamragan pogʻonalariga qarab, lotincha tartib sonlarining nomi bilan (prima, sekunda, tersiya, kvarta va h. k.) ataladi. Ketma-ketiga sadolanuvchi tovushlardan melodik I., baravariga (qoʻshalogʻiga) sadolangan tovushlardan garmonik I. tarkib topadi. Musiqa nazariyasida I.lar hajmi (pogʻonalar soni) va tonlar miqdori bilan oʻlchanadi. Bir oktava doirasidagi I.lar oddiy, bir oktavadan keng I.lar (nona, detsima, undetsima va h. k.) tarkibiy I.lar deyiladi. Hamohanglik yoki ohangsizlik jihatidan garmonik I.lar konsonans va dissonanslarta boʻlinadi. I. duana-zo"ning oʻlchov birligidir. Sharq mu-siqa nazariyasida I. boʻʼd deb yuritilgan.

Manbalar