MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Wilhelm Steinitz

Wilhelm Steinitz (1836.14.5, Praga 1900.12.8, Nyu-York) — shaxmat boʻyicha 1-jahon chempioni (1886—1894). 1862—83 yillarda Londonda yashadi, 1883 yildan — AQShda. I.Sukertort bilan matchda gʻolib chiqib chempion unvonini olgan (1886). Bu unvonni MM. Chigorin va I.Gunsberg bilan boʻlgan matchlarda (1890) sakdab qolgan. London (1872), Vena (1873, 1882), NyuYork (1894, 1897)dagi xalqaro turnirlarning gʻolibi. S. jahon birinchiligi uchun bulgan matchda E. Laskerga yutqazdi. Shaxmatda pozitsion uyin nazariyasini ishlab chikdi.

Manbalar 

Shaxmatchilar
1836-yilda tugʻilganlar
14-mayda tugʻilganlar
1900-yilda vafot etganlar
12-avgustda vafot etganlar
Vladimir Steklov

Steklov Vladimir Andreyevich [1863.28.12, Gorkiy (hozirgi Nijniy Novgorod) — 1926.30.5, Qrim; Sankt-Peterburgda dafn etilgan] — rus matematigi. Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1912) vitseprezidenti (1919—26), N. A. Dobrolyubovning jiyani.

Ilmiy ishlarining asosiy qismi aniq matematik usullarni tabiatshunoslikka qullashga, matematik fizikaning chegaraviy masalalariga bagʻishlangan. Potensiallar nazariyasiga, Gilbert fazosi tushunchasiga katta ahamiyat berdi. Soha chegarasida nolga aylanuvchi funksiyalar uchun aniq konstantal Puankare tengsizligi tipidagi funksional tengsizlik kiritdi.

Matematiklar
Boris Stekolnikov

Boris Abramovich Stekolnikov (1889, Saratov — 1974, Toshkent) — xirurg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), tibbiyot fanlari doktori (1941), professor (1948). Saratov universitetini tugatgan (1915). Oʻrta Osiyo universitetining topografik anatomiya va operativ xirurgiya kafedrasida ordinator (1920—22), assistent (1923— 34), dotsent (1935—41), kafedra mudiri (1941—66). 1966-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti xirurgiya klinikasi mudiri. Ilmiy ishlari baʼzi patologik jarayonlarda koʻkrak qafasi aʼzolarining joyidan koʻchishiga oid.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1889-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Yelena Stempkovskaya

Yelena Konstantinovna Stempkovskaya (1921, Minsk viloyatidagi Mazurshchina qishlogʻi — 1942.26.6, Belgorod viloyatidagi Zimovenka qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent pedagogika institutida oʻqigan. Sirdaryo viloyatining Boyovut tumanidagi "Ozodlik" qishlogʻida yashagan. 1941-yildan armiyada. Radiotelegrafchilar kursini tamomlagan. 1942-yil yanvardan frontda. 216-oʻqchi polki oʻqchi bataloni (Janubiy Gʻarbiy front, 21-armiyaning, 76-oʻqchi diviziyasi) radisti, kichik serjant. 1942-yil 26 iyunda Belgorod viloyati Zimovenka qishlogʻi yonidagi jangda aloqani taʼminlagan va oʻzi halok boʻlgan (1946-yil 15-mayda Qahramon unvoni berilgan). Toshkentdagi 89-maktab Stempkovskaya nomi bilan atalgan va u yerda yodgorlik oʻrnatilgan. Toshkent pedagogika universiteti binosida yodgorlik lavhasi bor.

Manbalar

Havolalar  
 Pravda Vostoka 08.03.1968

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1921-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
26-iyunda vafot etganlar
Stenobiontlar

Stenobiontlar (yun. stenos — tor va bios — yashovchi) — tashki sharoit omillari yoki omillar guruhi oʻzgarmaydigan doimiy muhitda yashovchi organizmlar. Haroratga nisbatan stenobiontlik stenoterm, shurlanishga nisbatan —stenogalin, gidrostatik bosimga nisbatan — stenobat deyiladi. Stenobiontlik namlikka, tuproqning kimyoviy tarkibiga nisbatan ham boʻladi. Muayyan omilni kam miqdorda talab kiladigan yoki talab kilmaydigan organizmlarga nisbatan omil nomiga fob qoʻshib ishlatiladi (mas, galofob, kalsefob va boshqalar). S.ga faqat bitga hayvon turida parazitlik qiluvchi yoki simbioz yashovchi, okeanning muayyan chuqurligi bilan bogʻlangan, gʻorda va nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan organizmlar kiradi. Birdaniga bir necha omillarga nisbatan stenobiont organizmlar ham boʻladi. Masalan, togʻ daryolarida yashaydigan baliklar yuqori harorat va kislorod tanqisligiga, nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan hayvonlar va oʻsimliklar nam tanqisligi va pastki haroratga nisbatan S. boʻladi. Stenobiontlik turning tarqalishini cheklab turadi. S.ga qaramaqarshi jarayon evribiont deyiladi.
Stenografiya

Stenografiya (yun. stenos — tor, siqiq, qisqa va ... grafin) — qisqartirilgan tezkor yozish usuli va shunday yozuv; alohida qisqa belgilarning mavjudligi, soʻz unsur (qism)larini qisqartirish yoki yozmay tashlab ketish, soʻzlar va soʻz birikmalarini qoʻshib yozish S.ning asosiy belgilaridir. S. ogʻzaki nutqni sinxron (nutq jarayonida) yozib olish hamda yozuv texnikasini takomillashtirishga imkon beradi. Stenografik yozuv tezlik boʻyicha oddiy yozuvdan 4—7 marta ustunrokdir. S. juda qad. zamonlardan maʼlum boʻlgan (Yunonistonda mil. av. 350 yilga mansub S. belgilari yozilgan marmar taxtacha topil gan). Qad. Rimda mil. av. 1-asr da Sitseronning quli Tiron rimcha S. tizimini kashf etgan va Tiron, notalari deb ataladigan bu tizim 11-asr gacha qoʻllanib kelgan.

"S." termini 1602-yilda Angliyada stenograf J. Uillis tomonidan qoʻllangan. S. belgilari dunyo tillari uchun umumiydir. Faqat har bir tilning oʻziga xos xususiyati va undagi har bir fonemaning oz yoki koʻp uchrashiga qarab belgi tanlanadi. Hozirgi S.da geometral va qiya yozuv (kursiv) tizimlari farqlanadi. Ularning har ikkalasi ham Angliyada: geometral S. J. Uillis (1602) tomonidan, qiya yozuv S.si esa S. Bordli (1789) tomonidan yaratilgan. Geometral S. belgilari har xil geometrik shakllarning boʻlaklaridan iborat boʻlib, amalda yozish uchun noqulay deb topilgan. Qiya yozuv S.sidagi belgilar oddiy yozuv belgilarining ayrim unsurlaridan iborat boʻlib, asosiy xat chizik, ustida yoziladi va xat tekisligi yaxshi sakdanadi. Shu sababdan qiya yozuv tizimi geometral tizimdan afzalroq hisoblanadi. Qisqartirish usuliga koʻra, S. tizimlarining 2 turi: morfologik yoki imloviy (oddiy yozuv imlosiga amal qilgan holda soʻzlarni boshlanma harfigacha qisqartiriladi) va fonetik (qisqartirish maqsadida yaxshi eshitilmaydigan tovushlar yozuvda tushirib qoldiriladi) turlari farqdanadi. Geometral tizimlar qisqa soʻzlar nisbatan koʻproq boʻlgan gillar (mas, ingliz, fransuz, ispan tillari) uchun, qiya yozuv tizimlari esa uzunroq soʻzlar koʻproq boʻlgan tillar (mas, slavyan, skandinav va nemis tillari) uchun qoʻllanadi.

Rus tili uchun stenografik tizim 1860-yilda birinchi marta amalda qoʻllangan. Rossiyada Oktyabr toʻntarishigacha ham, undan keyin ham bir kdncha stenografik tizimlar ishlab chiqilgan. 1933-yilda SSSR da Davlat yagona S. tizimi (kiya yozuv S.si asosida) joriy etilgan. Bu tizim oʻzbek tilida birinchi marta 1937-yilda qoʻllangan (1925—33 yillarda oʻzbek tilida rus tilidagi S. tizimidan foydalanilgan). Oʻzbekistonda koʻp yillardan beri S.ni oʻqitishoʻrgatish boʻyicha kurelar hamda stenografik xizmat idoralari faoliyat koʻrsatib kelmoqsa. S. rivojiga M. Maqsudov, M. Murodov, M. Rahimova, A. Shoraxmedov va boshqa katta hissa qoʻshganlar. Keyingi davrda audiovideotexnikaning rivoji va undan keng foydalanish S.ga va stenografistlarga boʻlgan ehtiyojni bir qadar kamaytirdi.

Adabiyot 
 Murodov M ., Stenografiya darsligi, T., 1952; Yurkovskiy A. M., Stenografiya skvoz veka, M., 1969.

Abduvahob Madvaliyev.
Stenokardiya

Stenokardiya (yun. stenos — tor, qisqa va kardia — yurak), yurak qisish i — yurak ishemik kasalligining keng tarqalgan shakli; koʻkrak sohasida toʻsatdan paydo boʻladigan gʻijimlovchi ogʻriq S.ning asosiy belgisidir. S.da ogʻriq toʻsh orqasida boʻlib, koʻpincha toʻsh suyagidan chaproqda — yurak sohasida ham sezilishi mumkin. Toʻsatdan tutgan ogʻriq bir necha min.dan yarim soatgacha davom etib, chap qoʻlga, kurakka, yelka va boʻyinga, baʼzan esa oʻng tomonga, orqaga, oʻng qoʻlga tarqalishi mumkin. Koʻpincha ogʻriq xuruji oʻlim vahimasi bilan kechadi.

S. xurujiga aterosklerozyaa yurak toj tomirlarining torayishi va qisilishi (spazmi) oqibatida yurak muskullarining qon bilan yetarli taʼminlanmasligi sabab boʻladi. Bu avval nisbiy harakterda boʻlib, faqat jismoniy mashgʻulot paytida (yurak muskullarining oziq moddalar va kislorodga ehtiyoji oshganda) kuzatiladi. Zoʻriqish S. si deb ataladigan bu xolatda ogʻriq xuruji koʻpincha tez yurganda, balandlikka koʻtarilganda yuz beradi va, odatda, bemor harakatdan toʻxtaganda oʻtib ketadi. Harakat davom ettirilsa, ogʻriq qayta paydo boʻlishi mumkin va bemor har 100—200 qadamdan keyin toʻxtashga majbur boʻladi. Ayrim hollarda zoʻriqish S.si hayajonlanganda, shuningdek, chekkanda, spirtli ichimliklar ichganda, toʻyib ovqatlanganda yuz berishi mumkin. Keyinchalik kasallik zoʻrayishi natijasida ogʻriq xurujlari organizmning tinch xolatida (tinch holatdagi S.) ham paydo boʻladi. Tinch holatdagi S koʻpincha kechasi, odam uxlab yotganda roʻy beradi. S. xuruji 1—2 min. davom etib, nitroglitserin shimilganda oʻtib ketadi. Ayrim hollarda S. ning ogʻir xuruji yarim soatdan koʻproq davom etib, nitroglitserin foyda bermasligi va miokard infarqti kuzatilishi mumkin.

Koʻkrak qafasining chap tomonidagi har qanday ogʻriq S.ga xos boʻlavermaydi. Nevroz, yurak poroklari, umurtqa pogʻonasining boʻyinkoʻkrak boʻlimi kasalliklari va h.k. da ham S. dagidek ogʻriq boʻlishi mumkin. Shuning uchun koʻkrak sohasidagi ogʻriq bilan kechadigan kasalliklarga faqat vrach tekshirgandan keyingina diagnoz qoʻyilishi kerak.

S. xurujining oldini olish maqsadida jismoniy harakat qilmaslik (mas, tez yurmaslik, balandlikka koʻtarilmaslik, hayajonlantiruvchi manzaralarga qaramaslik va boshqalar), asablarni toliqtirmaslik lozim, butunlay yotib olmaslik ham kerak; oz-ozdan jismoniy mehnat qilish, ogʻriq boʻlmasa, koʻproq shugʻullanish mumkin. Davo fizkulturasi bemorning umumiy holatini yaxshilaydi. Ovqatni oz miqdorda, lekin dambadam yeb turish kerak (yana qarang Yuraktomir sistemasi).

Manbalar
Aleksandr Stepanov

Aleksandr Ivanovich Stepanov (1903.21.10 — 1981.10.12) Oʻzbekiston xalq artisti (1950). 1924—45 yillar Saratov, Arxangelsk, Xabarovsk, Minsk, Odessa teatrlarida ishlagan. 1946—58 yillar Toshkentdagi M. Gorkiy nomidagi rus drama teatrida aktyor. "Serdaromad joy"da Jadov, "Aybsiz aybdorlar"da Neznamov, "Akllilik balosi"da Chatskiy,"Makr va muhabbat"da Ferdinand, "Hamlet"da Laert, "Soʻna"da Artur, "Tulki va uzum"da Ezop kabi rollari bilan tanilgan. Gutskovning "Uriel Akosta"dagi Uriel Akosta roli S. ijodining choʻqqisi boʻldi.

Oʻzbekiston xalq artistlari
Steradian

Steradian (stereo... va radian) — fazoviy burchak oʻlchov birligi. Uchi shar markazida boʻlib, shar sirtidan shar radiusining kvadratiga teng yuza ajratgan burchak bir Steradian sifatida kabul qilingan, ster deb belgilanadi. Toʻliq sfera (shar sirti) 4l ga teng Steradianni, uch oʻzaro tik tekislik hosil qilgan burchak D ga teng Steradianni tashkil qiladi.

SI hosilaviy birliklari
Stereokimyo

Stereokimyo (stereo ... va kimyo) — kimyoning molekuladagi atom yoki atomlar guruhi (radikallar)ning fazoviy joylashishini oʻrganadigan sohasi. S. dastlab 19-asr oxirlarida Ya.G. VantGoff tadqiqotlari asosida organik kimyoning boʻlimi sifatida paydo boʻldi. S. geometrik (yoki sistrans) va optik izomeriyanp oʻrganadi. Geometrik izomeriya, asosan, molekulasi tuzilishida qoʻshbogʻ yoki siklik bogʻlangan atomlari boʻlgan birikmalarga xosdir. Geometrik izomeriyaga oʻxshash aylanma izomeriya aromatik birikmalarda uchraydi. Mas, 2,2’dinitrofenil — 6,6’ dikarbon kislota qutbli guruhlarning oʻzaro taʼsiri natijasida ular bogʻi oʻq atrofida aylanishiga toʻsqinlik qiladi. Shu boisdan bu birikmaning 2 ta fazoviy shakli (I va II shakllar) mavjud.

Organik moddalarda, jumladan, tabiiy birikmalarda (saharidlar, oqsillar, alkaloidlar) optik izomeriya hodisasi ham keng oʻrinni egallaydi. Izomeriyaning bu turida molekuladagi asimmetrik atomuglerod 4 valent bogʻining har biri turli oʻrinbosarlar (atom va radikallar) bilan bogʻlangan boʻladi. Bunday birikmalar, mas, sut kislota SN3SN(ON)SOON, optik faol, yaʼni yorugʻlik nurining qutblanish tekisligini burish xususiyatiga ega va shu sababli 2 shaklda (optik antipodlar) mavjud boʻla oladi. Optik izomeriyani baʼzan kuzgu izomeriya deb ham ataladi, chunki fazoviy izomerlar goʻyo predmetning koʻzgudagi aksini eslatadi. Asimmetrik atom sifatida azot, oltingugurt, kremniy, fosfor va boshqa atomlar boʻlgan birikmalardagi izomeriya hodisasi ham oʻrganilgan. S. organik kimyodan tashqari anorganik koordinatsiyey birikmalarni ham oʻrganadi, qattiq jismlar nazariyasi va kristallar kimyosiga yondashib tadqiqotlar oʻtkazadi. S. polimerlar, dorivor moddalar va boshqa faol muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Potapov . M ., Stereoximiya, M., 1988;Parpiyev N. A., Rahimov H.R., Muftahov A. ., Umumiy kimyoning nazariy asoslari. T., 2004.

Kudrat Axmerov.
Stereoskop

Stereoskop (stereo... va yun. skopeo — qarayman) — joyning yoki ayrim predmetlarning suratini hajmiy tarzda koʻrish uchun moʻljallangan geodezik asbob. Oddiy S. 4 oynadan iborat; uning chap va oʻng boʻlaklari birbiriga parallel bir juft oynakdan tashkil topgan. S. yordamida hajmiy tasvir hosil qilinadi. Stereotasvirlar B] va B2 katta oynalar tagida joylashtiriladi (rasmga q.). Ikki koʻz bilan bir paytda 5 va S2 nuqtalardan qarab, vintlar yordamida tasvirlar birbirining ustiga tushirilsa, stereoeffekt hosil boʻladi, yaʼni hajmiy tasvir olinadi. Hajmiy tasvirda koʻpgina muxandislikgeodeziya masalalari, jumladan, harita chizish, loyihalash ishlarini bajarish va boshqa masalalar yechiladi. Stereotasvirda oʻlchash ishlari harakatlanuvchi markali asboblar yordamida bajariladi. Stereotasvirda nuqtaning koordinatalarini aniklash uchun maxsus uskunalar mavjud. S.larning kompyuterlashgan variantlari gʻam bor.
Sterlitomoq

Sterlitomoq — Boshqirdiston Respublikasidagi shahar (1782-yildan). Oq Idilning chap sohilidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 261,6 ming kishi (1998). S. 1766-yilda tranzit punkti sifatida vujudga kelgan. 1919—22 yillarda Boshqirdiston Muxtor Respublikasining poytaxti boʻlib turgan.

Kime, mashinasozlik, oziqovqat, yogocheozlik va boshqa sanoat korxonalari bor. "Kaustik", "Soda" ishlab chiqarish. birlashmalari, stanoksozlik, kurilish mashinalari, mexanika zavodlari, tikuvchilik, poyabzal, koʻnchilik fabrikalari ishlab turibdi. Ped. instituti, Ufa neft institutining umumtexnika fti, drama teatri, tarixiyoʻlkashunoslik muzeyi bor.
Steroidlar

Steroidlar — kimyoviy tabiatiga koʻra izoprenoidlarga mansub organik birikmalar sinfi. S. tirik tabiatda keng tarqalgan, mikroorganizm, oʻsimlik va hayvonlarda koʻplab uchraydi. Barcha S. steran uglevodorodlarining hosilalaridir, biogenetik jihatdan esa skvalendan hosil boʻladi. S. — optik faol kristall moddalar, organik moddalarda suvga qaraganda yaxshi eriydi. Tabiiy S. quyidagi sinflarga boʻlinadi: sterinlar, oʻtsafro kislotalari, steriod gormonlar (androgen gormonlar, androgenlar, kortikosteroidlar, estrogen gormonlar), yurakfaol steroidlari, yurak glikozidlari, bufogeninlar, steroid sapogeninlar (saponinlar) va steroid alkaloidlar. Tabiiy Sdan tashqari, koʻp sonli "sintetik S." ham olingan. S. tibbiyotda koʻplab ishlatiladi, kimyoda ahamiyati muhim.
Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni

Stefan–Boltzmann nurlanish qonuni – muvozanatli nurlanayotgan mutlaq qora jismichit vaqt birligi davomida yuza birligidan nurlanayotgan elektromagnit toʻlqinlar; bu toʻlqinlarning yigʻindi energiyasi mutlaq temperatura Gning toʻrtinchi darajasiga proporsional ekanligini ifodalaydigan qonun: Boltzmann doimiysi. Bu qonunni avstriyalik fizik Josef Stefan (1835—1893) tajribalar asosida 1879-yilda istalgan jism uchun taʼriflagan. 1884-yilda Ludwig Boltzmann nazariy jigʻatdan bu qonun faqat mutlaq qora jism uchungina toʻgʻri ekanligini koʻrsatgan. Keyingi aniq oʻlchashlar Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq.ning toʻla bajarilishini va a q 5,6703210~8 VtGʻ(m2K4) ekanligini tasdiqlaydi. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. Planck nurlanish qonuni natijasi sifatida keltirib chiqarilgan. Stefan–Boltzmann nurlanish qonuniq. yuqori trani oʻlchashda qoʻllaniladi.

  – mutlaq qora jismichit

  Vatt / (m2 · K4).

Ludwig Boltzmann
Konstantinos Stephanopoulos

Stefanopulos Konstantinos (1926, Patras sh. - 2016) — Gretsiya davlat arbobi. Afina universitetining yuridik ftini tugatgan. Advokatlik bilan shugʻullangan (1954—74), milliy birlik hukumatida savdo boʻyicha davlat kotibi (1974), Gretsiya ichki ishlar vaziri (1974— 76), ijtimoiy taʼminot vaziri (1976—77), Gretsiya Bosh vaziri huzurida maslahatchi (1977—81). 1964, 1974, 1981 yillarda turli partiyalardan mamlakat parlamenti deputati etib saylangan. Tiklanish demokratik partiyasi asoschisi (1985), shu partiyadan Afina saylov okrugi boʻyicha deputat (1989—94). 1995 y. 8 martdan Gretsiya Respublikasi prezidenti. 2001 y. mart oyida rasmiy tashrif bilan Oʻzbekistonda boʻlgan

Manbalar 

2016-yilda vafot etganlar
1926-yilda tugʻilganlar
Teófilo Stevenson

STIVENSON (Stevenson) Teofilo (1952.23.3 — 2012.11.7) — kubalik sportchi, boks boʻyicha ogir vaznda Olimpiada oʻyinlari (1972, 1976, 1980) va jahon (1974, 1978, 1986) chempioni. Olimpiada musobaqalarida eng yaxshi jang mahorati va usulini namoyish etganligi uchun Xalqaro havaskor bokschilar uyushmasi (AIBA) ning Val Barker kubogi bilan takdirlangan.

Manbalar
George Stigler

George Stigler (1911-1991, Rentoy shahri AQSH) - amerikalik iqtisodchi. Vashington shtati universitetni tugatgan (1931), Chikago universiteti doktori (1938). S. birinchilardan boʻlib formal mikroiqtisodiy nazariyalarda sanoat tashkilotlari toʻgʻrisidagi bilimlarni keng qoʻllash gʻoyasini ilgari surdi. Real bozor jarayonlarini bahrlashda raqobat va monopoliyaning klassik modellarini qoʻlladi. S. meqnat taqsimoti, sanoat tuzilmalari, bozorlar faoliyati, iqtisodiyotni davlat tomonidan tartiblashning sabab va oqibatlari muammolarini chuqur tadqiq etgan. S. iqtisodiy tafakkur tarixi sohasida ham tanikli olim. U D. Rikardotsan AQShning mashhur iqtisodchisi va jamoat arbobi J. K. Gelbreytgacha boʻlgan iqtisodchi olimlarning gʻoyalarini taxlil etgan va uning bu tadqiqoti barcha mutaxassislar tomonidan yuqori baholanadi. Nobel mukofoti laureati (1982).

Manbalar 

Olimlar
1911-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
Joseph Stiglitz

STIGLITS (Stiglitz) Jozef (1943.9.2, Gari sh., AQSH) — amerikalik iqtisodchi. 1967-yilda Massachusets texnologiya institutida  drlik darajasini olgan. Yel, Garvard va Stenford universitetlarida dars bergan. AQSH prezidenti B.Klintonning iqtisodiy maslahatchilari kengashi aʼzosi (1993—1997). 1997—2000-yil Jahon banki vitseprezidenti va bosh iqtisodchisi. 2001-yildan NyuYork shahridagi Kolumbiya universiteti professor S. assimetrik axborotlarga asoslangan bozor nazariyasini asoslab berdi. Mukammal axborotga ega boʻlishning iqtisodiy samarasini isbotladi. Nobel mukofoti laureati (2001; J. Akerlof va M. Spet bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Yashayotgan insonlar
Stirol

Stirol (feniletilen, vinilbenzol, etinil benzol, sinnamen), CH2=CH- C6H5 — aromatik uglevodorod, oʻziga xos hidli rangsiz suyuqlik. Mol. m. 104,14gr. Suyuqlanish temperaturasi —30,628C°, qaynash temperaturasi 145,2C°, zichligi 906 kg/m³ (20C° da). Metanol, etanol, atseton, efirlar, uglevodorodlar, sirka kislotada eriydi, suvda erimaydi. Oʻzi ham koʻpchilik organik moddalarni yaxshi eritadi. Oʻsimlik smolasi (stiraks)da, natural gaz va boshqa uglevodorod gazlari pirolizi mahsulotlarida, neft mahsulotlarini krekinglash va pirolizlash mahsulotlarida, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmir smolalarida, slanets moyida va gʻ.k.da boʻladi. S. kimyoviy reaksiyalarga shiddatli kirishadi, polimerlanadi. S, asosan, polistirol, shuningdek, turli sopolimerlar, mas, butadiyenstirol kauchuklar, poliefir smolalar ishlab chiqarish.da qoʻllanadi; stirolning divinilbenzol bilan sopolimerlari ion almashinuvchi smolalar sifatida ishlatiladi.

S.ning bugʻlari shilliq pardalarga taʼsir etadi, uning havoda ruxsat etiladigan konsentratsiyasi 5 mg/m³. S. sanoatda, asosan, 500—630C° trada suv bugʻi oqimida etilbenzolni katalitik degidrogenlab olinadi va seks dan sōng ishlatiladigan suyuqlik.
Stixiya

Stixiya (yun. stoicheion — dastlabki narsa, ibtido, element) — 1) qad. naturfalsafada — tabiatning asosiy elementlari (mas, qad. xitoy falsafasida — suv, olov, daraxt, metall, yer; yunon falsafasida — yer, suv, havo, olov, keyinroq efir va h.k.); 2) tabiatda roʻy beradigan, kishi karshilik koʻrsata olmaydigan hodisa, kuchli tabiiy ofat (yongʻin, toshqin, zilzila, toʻfon va h.k.).
Stoitsizm

Stoitsizm (yun. stoa — peshayvon; yunon falsafiy maktabi tarafdorlari yigʻilish oʻtkazadigan joy) — yunon falsafasidagi okimlardan biri. S. tarixi 3 davrga boʻlinadi: qad. Stoya (mil. av. 3—2-asrlar; asoschilari — kitionlik Zenon, Xrisipp, Kleanf); oʻrta Stoya (mil. 2—1-asrlar; namoyandalari — Panetsiy, Posidoniy); keyingi Stoya (mil. 1—2-asrlar; namoyandalari — Seneka, Epiktet, imperator Mark Avreliy va boshqalar). S. vakillari birinchi boʻlib falsafani fizika, etika va mantiqqa boʻldi. Stoiklar fizikada Heraklitning abadiy alangalanuvchi hamda soʻnuvchi olov haqidagi taʼlimotini qayta tikladi. Ularning fikricha, mantiq ilmi tushuncha va muhokama soʻzlarini toʻgʻri tuzish va qoʻllashga oʻrgatishi lozim. Gnoseologiyada stoiklar sensualizm mavqeida turdilar. Etikada burch tushunchasini ilgari surdilar, tabiatga mos keladigan hayotni oliy sahovat deb tushundilar. Ularning fikricha, inson bir butun borliqning tarkibiy qismi boʻlib, uning hayoti takdir yohud zaruriy qonuniyat orqali belgilanadi. Takdirga tan bermaslik behudadir. Insonning haqiqiy baxti ruhning xotirjamligi, ehtiroslardan xoliligidir. Bunday fazilatlar kishi oʻzini oʻzi tarbiyalashi oqibatida shakllanadi. Ezgulikning doyasi — aql-farosat, meʼyor va jasoratdir. Bularga zid barcha holatlar yomonlik belgisi Hisoblanadi. S.da aql va odob qoidalariga monand tarzda yashash imkoniyati boʻlmagan taqdirda insonning oʻlimni ixtiyor etishi oqlanadi. S. neoplatonizm va xristianlikka sezilarli taʼsir koʻrsatgan.

Stoitsizm
Stokgolm universiteti

Stokgolm universiteti – Shvetsiyadagi eng yirik universitet. 1877-yil tashkil etilgan. 1960-yildan universitet maqomiga ega. Huquqshunoslik, tarix, falsafa, lingvistika, ijtimoiy fanlar, fizika, mat., kimyo, biol., geof. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 26 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonalarida 700 mingdan ortiq asar saqlanadi.
Stokontrent

Stokontrent — Buyuk Britaniyaning markaziy qismidagi shahar, Staffordshir grafligida, Trent daryosi boʻyida. Aholisi 254,2 ming kishi (1990y.lar oxiri). 
Transport yoʻllari tuguni. Dare porti. Angliyaning kadimdan "kulolchilik okrugi"ning yirik markazi boʻlib, shahar va uning atrofidagi korxonalarda mamlakatda ishlab chiqariladigan chinnifayans va keramika buyumlarining taxminan 4/5 qismi tayyorlanadi. Shuningdek, metallurgiya, lokboʻyoq, shina sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinida koʻmir qazib olinadi.

Yana qarang

Manbalar
George Gabriel Stokes

STOKS (Stokes) Jorj Gabriyel (1819.13.8, Skrin, Irlandiya — 1903.1.2, Kembrij) — ingliz fizigi va matematigi, London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va uning prezidenti (1885—90). Kembrij universitetini tugatgan (1841). 1849-yildan shu universitet professor Ilmiy ishlari optika, gidrodinamika va matematik fizikaga oid. Optikada Nyuton halqasi, aberratsiya, interferensiya, lyuminessensiya, fluoressensiya va yorugʻlikning qutblanishini oʻrgandi. Xususan, fotolyuminessensiya toʻlqin uzunligi uni hosil qiladigan yerugʻlik toʻlqin uzunligidan katta boʻlishini tasdiqlaydigan qoida (Stoke qoidasi) ni topgan (1852). Gidrodinamikada qovushoq suyuqliklar harakati nazariyasi (Navye—Stoke tenglamasi, Stoke qonuni) ni ishlab chiqqan. Kinematik yopishqoklik birligi nomi uning sharafiga qoʻyilgan. S.mat.da sirt boʻyicha va uni oʻrab turgan egri chiziq boʻyicha olingan integrallar orasidagi bogʻliqlik aniklagan (Stoke formulasi).

Manbalar
Stoks qonuni

Stoks qonuni — chegaralanmagan yopishqoq suyuklik ichida sekin ilgarilanma harakatlanayotgan qattiq sharga suyuklik koʻrsatadigan qarshilik kuchini ifodalovchi qonun. Undan kolloid kimyo, molekulyar fizika va meteorologiyada foydalaniladi. Stoks qonuni yordamida kolloid zarralari va boshqa mayda zarralarning tezliklarini aniqlash mumkin. S.q viskozimetriyada juda yopishqoq suyuqliklarning yopishqoqlik koeffitsiyentini aniqlashda qoʻllaniladi.