MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Piskent

Piskent — Toshkent viloyati Piskent tumanidagi shahar (1966-yildan), Tuman markazi. 1952-yilgacha qishloq.

Ohangaron daryosining oʻng sohilida. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toʻytepa (14 km). Viloyat markazi (Toshkent shahri)dan 41 km. Aholisi 31,4 ming kishiga yaqin (2003).

Piskent (Biskat) — Toshkent vohasining engqad. shaharlaridan biri. 10-asr geograflarining maʼlumotlarida u Iloq davlati tarkibiga kirgan. V.V.Bartold va M.Ye.Masson Piskentni Ohangaron daryosining chap sohilidagi (hozirgi Piskent shahri chekkasidagi) yodgorlik qoldiqlari bilan aynan bir, deb koʻrsatadilar. Piskentdan 1-asrga mansub qabristonlar (Piskent Mingtepasi) va 5-asrga oid novuslar topilgan.

Piskentning dastlabki qismi Pushti Mahmud tepaligi boʻlib, u 6—7-asrlarda shahar shakliga kira boshlagan. 10— 12-asrlarda ravnaq topgan. Shosh (Toshkent)dan Fargʻonaga oʻtgan savdo yoʻlining ustida qulay joylashganligi tufayli 9— 10-asrlarda bu yerda qad. tarixchilar tomonidan Biskat deb atalgan shaharcha paydo boʻlgan. 13-asr boshida moʻgʻul bosqinchilari Piskentni vayron qilganlar. 13-asr oʻrtalarida uning gʻarbiy chekkasi yana tiklangan boʻlsada, shahar kichrayib, qishloq darajasiga tushib qoldi. 14— 16-asrlarda Piskent temuriylar va boshqa hukmdorlar mulki tarkibiga kirgan. 17-asr oxiri va 18-asrda shahar yana inqirozga uchraydi. Aholisi gʻarb tomonga koʻchib oʻtadi. Piskentning 19-asr da mudofaa devorlari va 4 darvozasi boʻlgan. Oʻsha davrda Piskent Qoʻqon xonligi tarkibiga kirgan.

Piskentda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy idoralar, paxta tozalash zavodi, "Kanop" Uzbekistan—Chexiya qoʻshma korxonasi, gʻisht ishlab chiqarish sexlari, "Piskentsifat" brezent tikish korxonasi, metall quymalar tayyorlovchi "Mehnat" aksiyadorlik jamiyati, yaxna ichimliklar sexi, non ishlab chiqarish korxonasi, mebel ishlab chiqarish kichik korxonasi faoliyat koʻrsatadi.

Keyingi yillarda shaharda dehqon bozori, "Saodat" tantanalar uyi, "Sogʻlom avlod" tayanch punkti, 150 oʻrinli tugʻruqxona, yuzlab savdo doʻkonlari va maishiy xizmat koʻrsatish sho-xobchalari qurildi.

Markaziy yoʻllar Piskentni Toshkent, Olmaliq, Ohangaron va boshqa shahar va tumanlar bilan bogʻlaydi. Shahar yaqinida Toshkent suv ombori joylashgan.

Piskent Olmaliq shahri bilan uzviy bogʻlangan. Olmalikdan Piskentga sanoat mollari, Piskentdan Olmaliqqa esa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetkaziladi.

Adabiyot 
 Bobur Z.M., "Boburnoma", T., 1958; Bartold V.V., "Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya", Soch.t. 1,M., 1963; Massoy M.Ye., Axangeran, Arxeologo-topograficheskiy ocherk, T., 1953, Burya-kov Yu.F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston shaharlari
Piskent tumani
Piskom zilzilasi

Piskom zilzilasi — 1937-yil 18 dekabr soat 13 dan 18 min. oʻtganda sodir boʻlgan. Zilzila markazi Piskom to-gʻining aholi kam yashaydigan shim. qismida 20 km chuqurlikda joylashgan. Epitsentrda zilzila kuchi 8 ball bilan qayd etilgan, magnitudasi 6,0. Zilzilaga yer qaʼridagi togʻ jinslarining Piskom uzilmasi boʻylab bir-biriga nisbatan shim.-sharqdan jan.-gʻarbga tomon siljishi sabab boʻlgan. Yer ustida bir qancha surilmalar, kat-takichik yoriklar paydo boʻlgan, aholi yashaydigan joylarda imoratlar jid-diy shikastlangan. Zilzila kuchi Pis-komda 8 ball, Burchmulla, Chimyon va Chimkentda 6 ball, Toshkent, Andijon, Tarozda 5 ball, Oʻsh, Oʻratepada 4 ball, Samarqand, Talasda 3 ball bilan sezilgan.

Keyingi yillarda olib borilgan sey-smotektonik tadqiqotlar Piskom zilzilasi kengligi 15 km, uz. 250 km maydonni egallagan Piskom, Qorjontov yoriklari va Toshkentoldi fleksurasini oʻz ichiga olgan seysmogen zonada joylashganligini koʻrsatdi. Piskom zilzilasidan keyin bu zonada Burchmulla (1959), Toshkent (1966), Yangayoʻl (1971), Xalqobod (1972), Tovoqsoy (1977), Nazarbek (1980) zilzilalari boʻlib oʻtdi. Bundan keyin ham ushbu zonada zilzilalar boʻlish ehtimoli bor. Rashod Ibrohimov

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Piskom tizmasi

Piskom tizmasi - Gʻarbiy Tyan-Shandagi tizma. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga 130 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 3200 m. Shimoli-sharqda 4000 m dan janubi-gʻarbda 1900 m gacha pasayib boradi. Eng baland joyi — Beshtor choʻqqisi (4291 m). Tizmada Piyozak (3718), Oqtuyaoʻlgan (4224 m), Opalitov (4216 m) kabi choʻqqilar bor. Yon bagʻirlari tik, Piskom, Koʻksuv, Chatqol, Sandalash daryolarining irmoqlari bilan oʻyilgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan qiya, Piskom daryosiga zinapoyasimon pasayib boradi. Janubi-sharqiy yon bagʻri esa qisqaroq boʻlib, unda bir nechta tekis yuzalar (Katta Sandiq, Kichik Sandiq, Baxtol) mavjud. Tizma paleozoy davri choʻkindi va otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Tektonik jihatdan gersin burmalanishida shakllangan mega-antiklinal boʻlib, toʻrtlamchi davrda sodir boʻlgan yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Qishi sovuq, yozi esa salqin, sernam, yillik yogʻin miqsori pastki qismida 600 mm dan, yuqori qismida 1200–2000 mm ga ortadi. Piskom tizmasi dan Piskom daryosining irmogʻi Oygaying va boshqa birkancha soylar boshlanadi. Tizmaning suvayirgʻich qismida 270 dan ziyod muzlik bulib, ularning umumiy maydoni 80 km² dan ortiq. Tizma hududida toʻq boʻz, jigarrang, qoʻngʻir togʻ-oʻrmon, togʻ-oʻtloq tuproqlar tarqalgan; olma, doʻlana, yongʻoq, archa va boshqa oʻsadi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Pista koʻmir

Pista koʻmir — yuqori uglerodli qattiq gʻovak material. Yogʻoch (oʻtin)ni havosiz yoki bir oz havoli muhitda kuydirish yoʻli bilan hosil qilinadi. Oddiy (tabiiy) usulda yoki maxsus oʻchoq (retorta)lar va pechlarda olish mumkin. Oddiy usudda Pista koʻmir olish uchun oʻtin chuqurda chala yoqilib, ustiga tuproq yoki qum bostirib qoʻyiladi, yo boʻlmasa, oʻtin gulxan qilib chala yoqiladi. Pechlar (retortalar)da ham yogʻoch chala yoqiladi. Pista koʻmir juda sergʻovak boʻlganligi uchun uning gazsimon yoki suyuq moddalarni yutish (adsorbsion) xususiyati yuqori boʻladi. Har xil yogʻochdan turlicha miqdorda Pista koʻmir chiqadi. Pista koʻmir, asosan, archa, qayin, oʻrik, yongʻoq va boshqa daraxtlar yogʻochidan olinadi. Quruq yogʻochdan uning ogʻirligiga nisbatan 30—40% Pista koʻmir olinadi. Mas, 1 m3 yogʻochdan 140–190 kg kumir, 280–400 kg suyuq mahsulot va 80 kg chamasi yonuvchi gaz chiqadi. Pista koʻmir yoqilganda 7000—8000 kkal/kg issiqlik hosil boʻladi. Pista koʻmir xalq xoʻjaligida, qora va rangli metallurgiyada, tibbiyotda, uglerod sulfid, faol kumir olish va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Manbalar
Pistadoshlar

Pistadoshlar () — ikki pallalilar sinfiga mansub daraxt va butalardan iborat oʻsimliklar oilasi. 60 turkumi, 500 ga yaqin turi bor. Asosan, tropik va subtropik hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turkumi uchraydi. Shundan 2 tasi (pista va totim) yovvoyi hodda oʻsadi; 2 tasi (Cotinus toxicodendron) ekiladi. Gullari toʻgʻri, bir yoki ikki jinsli, gul-qoʻrgʻoni murakkab (baʼzan oddiy), kosacha va gultojibarglari 3 yoki 5 ta, changchilari 6 yoki 10 ta. Barglari oddiy yoki murakkab, qaramaqarshi yoki ketma-ket joylashgan. Mevasi — pista yoki yongʻoqcha.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Pistalitogʻ

Pistalitogʻ - Shimoliy Nurota tizmasining sharqida unga parallel joylashgan past togʻ. Janubi-sharqdan shim,gʻarbga choʻzilgan. Uz. 40 km. Eni oʻrta qismida 6–7 km. Eng baland joyi 557 m. Shimoli-sharqiy yon bagʻri tik, quruq soylar bilan oʻyilgan, jan-gʻarbiy yon bagʻri esa yotiqroq. Paleozoy davri togʻ jinslaridan tuzilgan antiklinal koʻtarilma. Iqlimi keskin kontinen-tal, yillik yogʻin miqdori 250 mm. Oʻsimlik juda siyrak, yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Pistirma

Pistirma (pismoq, pusmoq, busmoq) — harbiy boʻlinmalarning dushman kismlari oʻtishi mumkin boʻlgan yoʻllarda odsindan puxta niqoblanib oʻrnashishi. P. qad. harbiy taktik usullardan biri boʻlib, muhorabalar chogʻida tez-tez qoʻllangan. Ushbu jang usulidan, ayniqsa, Chingizxon, Amir Temur va boshqa mashhur sarkardalar qoʻmondonligidagi qoʻshinlar unumli foydalangan. Shayboniyxon safaviylar P.siga duch kelishi oqibatida halokatga uchragan (qarang Marv jangi). P., asosan, gʻanimga qoʻqqisdan hujum qilib, uni tormor etish, texnikasini ishdan chiqarish maqsadida koʻyiladi. P.dan, shuningdek, dushman jangchilarini asirga tushirish, razvedka maqsadida "til" olish uchun ham keng foydalaniladi. P. qoʻlyozma manbalarda busugʻ, pusugʻ, pustura, kamin kabi istilohdar bilan ham ifodalangan.

Manbalar
Toʻpponcha-pulemyot

Toʻpponcha-pulemyot — avtomatik individual oʻq otar qurol. Dushmanning 300 m gacha masofadagi kuchlarini nishonga olishga moʻljallangan. Asosan, piyoda qoʻshinlarda qoʻllaniladi. Birinchi toʻpponcha-pulemyot. Birinchi jahon urushi (1914—18)da yuzaga kelgan. 20-asrning 40-yillari oxiridan 1000 m gacha masofadagi nishonni shikastlantira oladigan M.T. Kalashnikov toʻpponcha-pulemyoti qoʻllana boshlagan.

Bu toʻpponcha-pulemyot maxsus almashtirgich yordamida bittadan yoki toʻxtovsiz oʻt ochish imkoniyatiga ega. Oʻqdoniga 20 dan 71 tagacha oʻq-dori sigʻadi. Tezotarligi 1 daqiqada 80 dan 140 ta oʻqqacha. Koʻp mamlakatlarning qurolli kuchlarida qoʻllaniladi (ya na q. Avtomat qurol).

Manbalar 

 

Otashli qurollar
Valentina Pismennaya

Valentina Yegorovna Pismennaya (1956.18.4, Ukrainaning Gorodenka shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Nukus universitetini tugatgan (1978). 1978-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 1maktabda rus tili va adabiyo-ti oʻqituvchisi. P. maktabning rus tili va adabiyoti xonasini hozirgi zamon tala-biga moslab qayta jihozladi, bir qancha harakatlanuvchi koʻrgazmalar, test savollari, boshqotirmalar yaratdi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Pitekantroplar

Pitekantroplar ( [pithekos] maymun va  [anthropos] — odam) — eng qad. qazilma odamlar (taxminan 900 ming yil avval). Neandertallardan oldin yashaganlar. Ilk paleolit madaniyatini yaratganlar. 1890—92 yillarda golland olimi E. Dyubua Yava oroldagi Solo daryosi yaqinidan 4qatlam quyi yotqiziqlarida odamning eng qad. ajdodiga mansub bosh miya qopqogʻi, son suyagi va uchta tishini topgan. 1973-yilda suyak boʻlaklari, pastki jagʻ, son suyagi parchalari va 20 ga yaqin alohida tishlar to-pilgan. Pitekantroplar bosh miya qopqogʻi shakli va kattaligiga koʻra odam va odamsimon maymun oraligʻida turadi. Pitekantroplarning miya hajmi 900 sm3 ga yaqin (gorillaniki 500 sm3, hozirgi zamon odamlarida oʻrtacha 1400 sm3). Uning peshonasi nishab boʻlib, shimpanzenikiga oʻxshaydi.

Pitekantroplarning topilishi antropologiyat. mu-him voqea boʻldi. Pitekantroplar qoʻlda murakkab harakatlar bajarishgan va podapoda boʻlib yashagan. Qoʻlda murakkab harakatlar qilish mehnat harakatiga, poda-poda boʻlib yashash esa, jamiyatning ilk kurtagiga aylangan.

Manbalar
Pitnak

Pitnak — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Tuproqqal'a tumani hududidagi shahar (1974-yildan). Amudaryoning chap sohilida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi (Urganch shahri) gacha 90 km, tuman markazi (Hazo-rasp shahri)gacha 34 km. Aholisi 40,2 ming kishi (Pitnak qishlogʻi va Tuproqqalʼa hududi aholisi bilan birga; 2001), asosan, oʻzbeklar (95%), shuningdek, qozoq, turkman, rus, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Pitnak tarixiy joy nomi boʻlib Beruniy asarlarida ham uchraydi.

Pitnak vohasi sugʻorish uchun qulay boʻlganligi sababli bu yerlarda mil. avvalgi asrlarda ham odamlar yashaganligi maʼlum (Kaparas, Elharas, Humbuztepa kabi kalʼa va tepaliklar oʻrnida olib borilgan arxeologik qazishmalar buni tasdikdaydi). 16-asr boshlarida Xiva xonligi tashkil topganda Pitnak vohasi noiblik boʻlgan. 1873-yilda Kaufman boshchiligidagi rus qoʻshinlari Pitnak ni ham bosib olishgan. 1920-yilgacha noiblik boʻlib turgan. 1920—27 yillarda esa tuman maqomini olgan. Keyinroq shu atrofdagi 4 ta qishloq birlashtirilib Pitnak deb atalgan. 1924-yilning boshida Pitnak da shoʻrolar hokimiyatiga qarshi qoʻzgʻolon boʻlib oʻtgan. "Pitnak" soʻzi qad. xorazmiy tilida "Pita — yer, taqir, nak — kichik, yaʼni "kichkina yer" maʼnosida ishlatilgan. 1969-yil Tuyamoʻyin gidrouzelini qurish boshlanishi jarayonida Pitnak qishlogʻi yonidagi dasht yerda Drujba shahri quriddi. 1992-yil 16-martda yon atrofdagi Sorimoy, Tuproqqalʼa va Pitnak qishloqlari ham Drujba shahri kengashining maʼmuriy qaramogʻiga oʻtkazidsi va 1998-yil gacha shu nom (Drujba) bilan yuritildi.

Pitnak da 6 sanoat korxonasi, 16 qurilish, 7 transport va aloqa, 7 savdo va maishiy xizmat, 200 oʻrta va kichik biznes, 2 qoʻshma korxonalari, Xorazm avtomobil ishlab chiqarish birlashmasi, Tuyamoʻyin GES, "Tuyamoʻyin — Urganch" suv tozalash in-shooti, shakarqand, paxta tozalash zavodlari va boshqa yirik korxonalar mavjud.

Shaharda qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi zavodlar va yirik sexlar ishlab turibdi. Pitnak hududidan temir yoʻl, respublika ahamiyatidagi Urganch—Toshkent magistral avtomobil yoʻli oʻtgan. 19 umumiy taʼlim maktabi, litsey-internat, kasb-hunar maktabi, madaniyat uyi, kutubxona bor.

Manbalar 

 

Xorazm viloyati shaharlari
Xorazm viloyati aholi punktlari
Hazorasp viloyati aholi punktlari 
Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Pito naychasi

Pito naychasi — bir maromda turgʻun oqayotgan suyuqlik (gaz) ning toʻla bosimini oʻlchaydigan asbob. Toʻla bosim statik va dinamik bosimlarning yigʻindisiga teng. Pito naychasi uchi bukilgan manometrik naychadan iborat: pastki ochiq teshigini suyuqlik (gaz) oqimiga qaratib joylashtiriladi (rasm). Agar Pito naychasining oqim tezligiga parallel joylashtirilgan bukilgan qismining yon tomonidan teshik ochilsa, statik bosimni oʻlchash mumkin boʻladi. Toʻla va statik bosimlar maʼlum boʻlsa, dinamik bosimni va, demak, suyuqlikning oqim tezligini ham aniqlash mumkin. Pito naychasi fransuz olimi A.Pito nomiga qoʻyilgan (1732).

Katta bosimli Pito naychasi (mnevmometrik yoki to‘liq bosim naychasi) maxsus uskunalar va qurilmalarga ulanadi.

Bir vaqtning o‘zida parvozning ham tezligini ham balandligini aniqlash maqsadida aviatsiya havo bosimi qabul qilgichlarida Prandtl naychasining bir qismi sifatida foydalaniladi.

Manbalar 
2. Muhammad Olim H.U. Aviatsiya asboblari va uchish-navigatsiya majmualari. TDTrU: - Toshkent. 2022. 92 b.
Pitonlar

Pitonlar (Pythoninae) — soxta oyoqlilar oilasiga mansub ilonlar kenja oilasi. Uzunligi 1,5 m dan (kirol P.) 10 m gacha (toʻrsimon P.). Rangi har xil. Yuqori lab qalqonida issiqni sezadigan termoretseptorli 2—3 ta chuqurchasi boʻladi. Termo-retseptorlari yorda-mida yaqinlashayotgan issiq qonli hayvonlarni sezadi. 27 turi sharqiy yarim sharning tropik va subtropik qismida tarqalgan. Asosan, oʻrmonlarda yashaydi. Sut emizuvchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar bilan oziqlanadi. Yirik P. chiyaboʻri, jayra, yosh leopard va toʻngʻizlarni butunlay yutishi mumkin. Odamga deyarli tegmaydi. Urgochisi 107 tagacha tuxum qoʻyib, uni birmuncha vaqt bosib yotib isitadi va yirtqichlardan himoya kiladi. Goʻshti va yogʻi isteʼmol qilinadi; terisidan turli buyumlar yasashda foydalaniladi. P. tutkinlikda 25 yilgacha yashaydi, lekin deyarli koʻpaymaydi. Ayrim turlari himoya qilinadi.

Manbalar
Pitsburg

Pitsburg — AQShning shimoliy-sharqiy qismidagi shahar. Pensilvaniya shtatida. Aholisi 334,5 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Ogayo daryosi boʻyidagi port (yiliga 30 mln. t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Pensilvaniya — mamlakatning yirik savdo-moliya va ogʻir sanoat markazlaridan. Qora va rangli metallurgiya, ogʻir mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Metallurgiya sanoati va temir yoʻl transporti uchun jihozlar, koʻprik konstruksiyalari, quvurlar, tibbiyot asbobuskunalari va hokazolar ishlab chiqariladi. Elektrotexnika, radioelektronika, stanoksozlik, avtomobilsozlik sanoati korxonalari mavjud. Oyna-shisha, sement, kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat korxonalari ishlab turibdi. Shahar yaqinida toshkoʻmir qazib olinadi. AQShda birinchi AES qurilgan. Universitet, Karnegi texnologiya instituti, kartinalar galereyasi bor. Shaharga 1758-yilda asos solingan.

Manbalar
William Pitt-katta

Pitt Uilyam Katta, graf Chatam (Chatham) (1708-1778) - Buyuk Britaniya bosh vaziri (1766—68), davlat va siyosiy arbobi, diplomat. Jamoalar palatasi aʼzosi (1735—66), bosh gʻaznachi (1746—55); tashqi ishlar vaziri va harbiy vazir (1756—61). Fransiyaga qarshi kurash tashkilotchilari rahbarlaridan biri. 1756—63 yillarda boʻlib oʻtgan Yetti yillik urush davrida Britaniya siyosatiga boshchilik qilgan va pirovardida Buyuk Britaniya Fransiyaning savdosi, dengizdagi kuchlari va mustamlakachiligiga kuchli zarba bergan. 1766-yildan boshlab lordlar palatasi aʼzosi. Siyosiy va diplomatik doiralarda nufuzi yuqori boʻlgan.

Manbalar
William Pitt-kichik

William Pitt Kichik (1759-1806) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1783—1801, 1804—1806); "Yangi torlar" partiyasi rahbari. William Pitt-kattaning oʻgʻli. Inqilobiy, soʻngra Napoleon Fransiyasiga qarshi Yevropa davlatlari koalitsiyasi bosh tashkilotchilaridan biri. 1798-yil P. hukumati Irlandiya qoʻzgʻolonini bostirgan, 1801-yil Irlandiya muxtoriyatini tugatgan.

Manbalar 

1759-yilda tugʻilganlar
Britaniyalik yuristlar
Pitti

Pitti (Pitti) — Florensiyadagi ba-diiy muzey. P. palatssosiga joylashgan [binoning oʻrta qismi meʼmori F. Bru-nelleski (?), 1440-yildan; 17—18-asrlarda kengaytirilgan; hovli meʼmori B.Ammanti, 1558—70-yillar; plafonlari Pyetro da Kortona tomonidan bajarilgan, 1640—47], bino manʼyeris-tik bogʻga tutashgan. 1828-yildan omma uchun ochylgan. 1911-yildan davlat tasar-rufida. P. toʻplami asosini Medichilar xonadoniga tegishli asarlar tashkil etadi. Suratlar galereyasi bino xonalarining katta qismini egallagan. Toʻplamda, asosan, 15—17-asrlar italyan (Rafael, Titsian va boshqalar), qisman 17-asr flamand (P.Rubens, A. van Deyk va boshqalar) rassomlik maktabi vakillarining asarlari jamlangan. P.da, shuningdek, zamonaviy sanʼat galereyasi va Kumush buyumlar muzeyi mavjud.

Manbalar
Pifagor

Pifagor (; taxminan miloddan avvalgi 580, Samos — 500, Metapont) — yunon matematigi, faylasuf, quldor aristokratiyaning gʻoyaviy targʻibotchisi. 530-yildan Janubiy Italiyadagi Krotone shahrida, keyinroq Metapont shahrida yashagan. Krotoneda falsafiy maktab, siyosiy partiya va diniy birodarlikni mujassamlashtirgan ittifoq (pifagorchilar ittifoqi) tuzadi. Pifagor falsafasida son barcha narsaning mohiyati, olam esa sonlar va ular orasidagi munosabatlarning garmonik sistemasi, degan gʻoyalar ilgari surilgan.

Matematika tarixida Pifagor geometriyaga sistematik isbot tushunchasini kiritib, uni abstrakt fan darajasiga koʻtargan, toʻgʻri chiziqli shakllar geometriyasini tuzgan, oʻxshashlik haqidagi taʼlimotni yaratgan, toʻgʻri burchakli uchburchak haqidagi teoremani isbotlagan (bu teorema Pifagordan 1500-yil ilgari Misr va Bobilda isbotsiz maʼlum boʻlgan), ayrim muntazam koʻpburchak va koʻpyoqliklarni yasagan deb hisoblanadi. Odatda, juft va toq, tub va murakkab, mukammal sonlar, arifmetik, geometrik va garmonik proporsiyalar Pifagor nomi bilan bogʻlanadi. Pifagor maktabining matematikani sistemalashtirishdagi roli katta boʻlgan.

Yana qarang 

 Pifagor teoremasi

Adabiyot 
 Istoriya matematiki drevneyshix vremyon do nachala XIX stoletiya, t. 1., M., 1971.

Manbalar 

Pifagor
Qadimgi Yunoniston matematiklari
Qadimgi Yunoniston metafaylasuflari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Qadimgi Yunoniston musiqa nazariyotchilari
Qadimgi Yunoniston siyosiy qochqinlari
Qadimgi Yunoniston shamanlari
Astsetika
Epistemologlar
Ezoteriklar
Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Geometrlar
Fikrlar tarixi
Falsafa tarixi
Metafaylasuflar
Metafiziklar
Mistikalar
Numerologlar
Ontologlar
Taʼlim faylasuflari
Fan faylasuflari
Matematika falsafasi
Musiqa falsafasi
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Pifagorchilar
Pifagor sonlari

Pifagor sonlari - toʻgʻri burchakli uchburchaklar tomonlarini tashkil qiluvchi natural sonlar. Pifagor sonlari x2+y2=z2 aniqmas tenglama yechimlari boʻlib, x=t2—p2, u=2tp, z=m2+n2 for-mulalar bilan beriladi (bunda t, p — har xil natural sonlar). Mas, 3, 4, 5; 5, 12, 13. Qad. Misrda tomonlari 3, 4, 5 birlikka teng uchburchak toʻgʻri burchakli uchburchak boʻlishidan yer oʻlchash va binokorlikda foydalanilgan.

Manbalar
Pifagor teoremasi

Pifagor teoremasi — toʻgʻri burchakli uchburchak tomonlari haqidagi teorema. Unga koʻra, agar toʻgʻri burchakli uchburchak tomonlari bir xil masshtabda oʻlchangan boʻlsa, katetlar uzunliklari kvadratlari yigʻindisi gipotenuza uzunligi kvadratiga teng: 

Pifagor teoremasiga, asosan, toʻgʻri burchakli uchburchak katetlariga yasalgan kvadratlar yuzalarining yigʻindisi gipotenuzaga yasalgan kvadrat yuzasiga teng (rasmga q.). Pifagor teoremasi Qadimgi Misr va Pifagor teoremasiga Bobilda maʼlum °VD shakl. boʻlgan, lekin birinchi isboti Pifagorga tegishli deb hisoblanadi. Hozir Pifagor teoremasining oʻndan ortiq isboti maʼlum. Yuqorida keltirilgan Pifagor teoremasi taʼrifi Yevklid geometriyasida oʻrinli, lekin noyevklid geometriyalarda Pifagor teoremasi boshqacha ifodalanadi.

Manbalar
Pifagoreizm

Pifagoreizm — yunon falsafasidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—4-asrlarda Pifagor gʻoyalari asosida shakllangan. P. taʼlimoti negizida sonlar barcha mavjud narsa va xrdisalarning asosidir degan tasavvur yotadi. Vakillari: Filolay, Evrit, Ksenofil, Fanton, Exek-rat va boshqa Pifagorchilar butun olam sonlar uygʻunligidan va ularning oʻzaro munosabatidan iborat, deb bilganlar; da-stlab sonlarni narsalardan farq qilmagan boʻlsalar, keyinchalik ularni hatto ilohiy mavjudot deb tushunganlar. P. vakillari fikricha, jon mod-diy emas va oʻlmaydi, u koinotda modda bilan birga mavjuddir. Jon bir tanadan boshqa tanaga, shu jumladan, odam tanasidan biror hayvon va boshqa tanasiga (yoki aksincha) oʻtib yuradi. P. vakillari mat., musiqa nazariyasi, akustika, astronomiya ilmining rivojlanishiga katta hissa qoʻshganlar. Miloddan avvalgi 4-asrning 2yarmida P. platonizm bilan qoʻshilib ketdi. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 1-asrda neopifagoreizm shaklida qayta vujudga kel-di va xristianlikning shakllanishiga muayyan taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar
Pichan

Pichan — ekma yoki tabiiy oʻrilgan oʻtni quyosh nurida va shamollatib quritib tayyorlanadigan dagʻal xashak. Oʻrtacha namligi 15—17% ni tashkil etadi. Kuz-qish davrida hamda mollar bogʻlab boqilganda oʻtxoʻr hayvonlarning asosiy ozuqasi. Pichan tayyorlash chorva uchun ozuqa jamgʻarishning eng qad. va keng tarqalgan usuli. Botanik tarkibiga koʻra, Pichan dukkakli, gʻallagulli, dukkakli-gʻallagulli, aralash oʻtli, dukkakli aralash oʻtli turlarga boʻlinadi. Pichanning toʻyimliligi uning tarkibidagi turli oʻtlar, oʻsimliklar guruhlari nisbatlariga bogʻliq. Beda, vika, betaga, qoʻngʻirbosh, oqsoʻxta va boshqa oʻtlar Pichani eng qimmatli hisoblanadi. Choʻlda oʻsgan oʻtlar pichani botqokli pichan-zorlarnikidan ancha toʻyimliroq boʻladi. Dukkakdoshlar shonalayotgan yoki gullay boshlagan fazasida, gʻallagullilar boshoklayotganda oʻrilsa sifatli Pichan chiqadi. Pichanning toʻyimligiga oʻtlar bargining toʻkilmasligi ham taʼsir qila-di, chunki barglarda protein va mineral moddalar poyadagidagiga qaraganda ancha koʻp. 100 kg ekma dukkakli oʻtlar Pichan ida 50 ozuqa birligi, 9,2 kg hazm boʻluvchi protein, 1000—1500 g kalsiy, 200—220 g fosfor, karotin, V,, V2, D vitaminlari bor. Ekma gʻallagulli oʻtlar pichanida protein va kalsiy kam boʻladi. 100 kg oʻtloq pichanida urtacha 45,8 ozuka birligi, 4,9 xazm boʻladigan protein, 600 g kalsiy, 210 g fosfor bor.

Pichan mollarga toʻgʻridan-toʻgʻri (qayta ishlanmay), asosan, kavsh kaytaruvchi mollar va otlarga maydalangan holda aralash ozuqalarga qoʻshib beriladi. Pichanning sifati uning rangi, hidi, tozaligi va mayinligiga qarab anikla-nadi. Yaxshi pichan koʻk, sargʻish-koʻkboʻladi. Oʻz vaqtida yigʻishtirib olingan quruq Pichan baʼzi oʻtlarning oʻziga xos xushboʻy hidiga ega boʻladi. Agar uzoq vaqt quyosh nurida qolib ketsa sargʻayib, yomgʻir tekkan, nam holida yigʻishtirib olingan boʻlsa mogʻor xddli boʻlib qoladi. Pichan tashishga va saqlashga qulay boʻlishi uchun bogʻ qilib bogʻlanadi yoki mashinada presslanadi. Pichan maxsus shakllarda gʻaramlanadi. Gʻaramga bosilgan Pichan, massasini aniklashning eng toʻgʻri yoʻli tarozida tortishdir. Buning iloji boʻlmasa gʻaram hajmi anikdanadi. 1 m3 beda Pichani massasi oʻrtacha 75 kg deb qabul qilingan. Umumiy gʻaram miqdori shunga qarab hisoblab chiqiladi.

Yana q. 

 Somon

Manbalar