MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Safaviya

Safaviya — sufiydarvishlik tariqati. 13-asr oxirida Eron Ozarbayjonida paydo boʻlgan. Asoschisi — shayx Safiuddin Ishoq (1252—1334). S. dastlab oʻz tarafdorlarini hukmdorlarning jabrzulmlaridan himoya qiladigan diniy jamoa sifatida shakllangan.

15-asrda S. rahbarlari Ardabil hukmdorlariga, S. esa ular hokimiyatining tayanchiga aylandi. Qizilboshlilar S. shayxlarining harbiy tayanchi boʻlgan. S. tarafdorlari shialikdan mafkuraviy qurol sifatida foydalangan. 1499-yil Ismoil I (1487—1524) boshchiligida S. tarafdorlarining Oq qoʻyunli davlatiga qarshi harakatlari gʻalaba qilgandan soʻng safaviylar davlati (1502—1736) tashkil topdi, shialik bu davlatning rasmiy dini deb eʼlon qilindi. Safaviylar davlati tarkibiga Ozarbayjon, Armanistonning bir qismi, Eron, hozirgi Afgʻoniston (Balx viloyatidan tashqari), Iroq Arabistoni (vaqtvaqti bilan) va boshqa hududlar kirgan edi. Bu davlat Usmonli turk imperiyasi va oʻzbek xonlari bilan uzluksiz urush olib borgan.

Manbalar
Ruben Safarov

Ruben Akopovich Safarov (16-noyabr 1930-yil, Andijon shahri — 5-iyul 2016-yil) — huquqshunos, yozuvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), tarix fanlari doktori (1982), professor (1983). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1980).

Biografiyasi

Taʼlimi 
Ruben Safarov oʻrta maktabni tamomlaganidan soʻng, Moskva davlat uiversitetining yuridik fakultetiga oʻqishga kiradi va 1953-yilda universitetni tamomlaydi. Oʻqish mobaynida Safarov nomzodlik (1963) va doktorlik (1982) dissertatsiyalarini himoya qilgan hamda tarix fanlari doktori ilmiy darajasini olishga muvaffaq boʻlgan.

Safarov 2000-yil 19-mayda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib tayinlangan.

Mehnat faoliyati 
Ruben Safarov mehnat faoliyati davomida bir qator lavozimlarda faoliyat olib borgan.

"Andijanskaya pravda" viloyat gazetasida — adabiy xodim, boʻlim mudiri, 1953—1964-yillarda — muharrir oʻrinbosari.

1964—1972-yillarda — "Andijanskaya pravda" gazetasi muharriri.

1972—1979-yillarda — Oʻzbekiston KP MK targʻibot-tashviqot boʻlimi mudiri oʻrinbosari.

1979—1988-yillar — Oʻzbekiston nashriyot, poligrafiya va kitob savdosi ishlari davlat qoʻmitasi (keyinchalik Davlat matbuot qoʻmitasi) raisi oʻrinbosari.

1988—1996-yillarda — "Pravda Vostoka" gazetasi bosh muharriri.

1996-yildan — „Oʻzqishloqmashxolding“ kompaniyasi ish boshqaruvchisi.

Ijodi 
Ruben Safarov ijodiy faoliyati davomida isteʼdodli nosir sifatida ham tanilgan boʻlib, turli janrlarda yaratgan „Akatsiya gullaganda“, „Ustoz taqdiri“, „Usto va amir“, „Prometey“ kabi koʻplab kitoblar muallifi hisoblanadi.

Shuningdek, „Katta paxta uchun“ (1963), „Qishloqda kommunistik mehnat“ (Andijon viloyati partiya tashkilotining qishloqda kommunistik mehnat uchun harakatga rahbarlik qilish ish tajribasidan kelib chiqqan holda yozilgan asar, 1965), „Qoʻrqmas Sharafat“ hujjatli hikoyasi (1966), „O‘zbekiston matbuoti kommunistik qurilishida“ (1973), „Mehnatkash qal’a“ (1975), „Ommaviy axborot vositalariga partiyaviy rahbarlik“ (rivojlangan sotsializm davrida Oʻzbekiston partiya tashkiloti ish tajribasiga asoslangan holda yaratilgan asar,1979), „Yashash buyurilgan“ hujjatli hikoyasi, „Proletar armiyasi qoʻmondoni“ (1982), „Abadiy tirik“ (V. I. Lenin haqida yaratilgan asar, 1982), „Prometey“ (K. Marks haqida yaratilgan asar, 1982) „Akatsiya gullaganda“ hikoyasi, (1984), „Tubsizlik ustidan koʻprik“ (1984), „Usto va amir“ romani (1985) „Ustoz taqdiri“ (Ganchkor usto Shirin Murodov haqidagi roman, 1987) kabi romanlar ham yozuvchi Ruben Safarov qalamiga mansub asarlar sirasiga kiradi.

Mukofotlari 
Ruben Safarov mehnat faoliyati davomida "Shuhrat" medali hamda O‘zbekiston Respublikasida xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi unvonlari bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
1930-yilda tugʻilganlar
16-yanvarda tugʻilganlar
5-iyulda vafot etganlar
2016-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Safedkoʻh

Safedkoʻh — Afgʻonistondagi togʻ tizmasi. Paropamiz togʻ sistemasining oʻq qismi. Eng baland joyi — 3642 m. Kenglik boʻylab 350 km ga choʻzilgan. Murgʻob va Herirud daryolari vodiylarini ajratib turadi. Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. Jarlar bilan oʻyilgan; yon bagʻirlarida chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi, archazor va pistazorlar bor.

Manbalar 

 
Togʻlar
Afgʻoniston
Safi

Safi, Asfi — Marokashning gʻarbiy qismidagi shahar. Safi viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 262,3 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi baliq ovlash va savdo porti (chetga fosforit, baliq konservalari, superfosfat chiqariladi). Transport yoʻli orqali Yusufiya, Marrokash va boshqa shaharlar bilan bogʻlangan. Jahonda yirik fosfor kislotasi i.ch. markazlaridan. Baliq konservalash, toʻqimachilik sanoati korxonalari, kema verfi bor. Baliq ovlanadi. Shaharga 11-asrda asos solingan.

Manbalar
Safiyuddin Urmaviy

Safiyuddin Urmaviy, Safiyuddin Abdulmoʻʼmin bin Yusuf alUrmaviy (1215, Eron Ozarbayjoni, Urmiiya — 1294, Bagʻdod) — Sharq musiqa nazariyotchisi, bastakor, sozanda va xonanda. S. alU. Bagʻdodda vafot etganligi sababli Gʻarb olimlari alBagʻdodiy deb ham yuritadilar. Mahmud ashSheroziyning yozishicha, oʻz zamonasining Sharq musiqa nazariyasi boʻyicha tengsiz olimi boʻlgan. Uning "Kuy yaratishga doir Sharafiya (Sharafuddin) risolasi" ("Risolat ushSharafiyya finnisbatittaʼlifiyya"), "Musiqa va ritm doiralari kitobi" ("Kitob uladvor") asarlari Sharq musiqa nazariyasi taraqqiyoti tarixida alohida oʻrin tutadi. S. alU. bu risolalarida Oʻn imey maqom, olti ovoza, 24 shoʻʼba va usul doira (turkum)larini birinchi boʻlib yaxlit tizimga solib oʻrganib chikdi. Shuningdek, mazkur asarlarida nagʻma hosil etiladigan manbalar, boʻʼdlar, jinslar, jamlar, alhon, cholgʻu asboblar, iyqo masalalarini tahlil qilgan. S. alU. nazariy qarashlarini, musiqa ijrosiga doir fikrlarini isbotlash uchun Sharq xalqlari kuylaridan 2 tasini jadvallashtirib, dastlabki nota yozuvlarini ixtiro qilgan. S. alU.ning musiqaga doir risolalari Sharq xalqlari, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlari musiqa madaniyatida alohida oʻrin egallaydi. Uning ikkala kitobini fransuz olimi D.R.Erlanje fransuz tiliga tarjima qilib, nashr ettirgan.

Adabiyot 
 Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

Manbalar 

 

Kishilar
Musiqachilar
1215-yilda tugʻilganlar
1294-yilda vafot etganlar
Safogaray

Safogaray (15101549) - Qozon xoni (1524—49). Qrim shahzodasi FotihGarayning oʻgʻli. Qozon taxtini amakisi SohibGaraydan soʻng egallagan. S.G. hokimiyati yirik mulkdorlar tomonidan cheklangan edi. Qrim xonligi va Noʻgʻay Oʻrda bilan mustahkam aloqada boʻlib, Rossiyaga qarshi harbiy yurishlar qilgan (1535— 37, 1541—42). Xalqharakatlari (1532, 1545—46, 1549), mulkchilik jarayonining chuqurlashuvi va Qrim mulkdorlarining saroydagi mavqelarini kuchayishi S.G. hokimiyatini zaiflashtirgan. Uni ikki marta taxtdan agʻdarishgan. S.G. davrida Qozon xonligining "togʻlik tomoni" aholisi (chuvashlar, togʻli mariylar va boshqalar) rus fuqaroligini qabul qilgan.

Manbalar
Davron Safoyev

Davron Iskandarovich Safoyev (1932.30.12, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1961). 1951—71 yillari Tojikistonda yashagan. 1971-yildan Samarqand davlat opera va balet teatri (hozirgi Hamid Olimjon nomidagi musiqali drama teatri)da bosh rassom. Ijodini "Xorpushtak" (Tojikiston) satirik jurnalda bosh rassomlik bilan boshlagan (1953—55). Safoyev bezagan spektakllar: "Gulsanam", "Togʻ qizi", "Shoir qalbi", "Komde va Mudan", "Asrga teng kun", "Uygʻonish", "Samarqand afsonasi", "Muhabbat taronalari", "Alpomish" va boshqa Safoyev shuningdek, portretlar ("Hofiz Sheroziy", "Abdurahmon Jomiy", "Ota portreta" va boshqalar), hajviy asarlar ("Rais paxta teradi", "Dangasalar", "Nikoh va sud" va boshqalar) muallifidir.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1932-yilda tugʻilganlar
30-dekabrda tugʻilganlar
Safoil

Safoil, sapai — urma cholgʻu asbobi, ikkita tayoqchaga boʻsh qilib oʻrnatilgan temir halqalarga kichik halqachalar kiygizilgan shakildok. Ijrochi S.ni yelkasiga salgina urib olish va siltash yoʻli bilan muayyan usullarni ijro etadi. Asosan, uygʻur, kisman boshqa Oʻrta Osiyo xalqlarida tarqalgan. Oʻzbek xalqi orasida mashhur uygʻurcha raqs kuylarida keng qoʻllanilgan. Oʻtmishda S. darvishlarning joʻrnavoz cholgʻularidan boʻlgan. S. milliy ansambllar va xalq cholgʻu asboblari orkestrlarida ham foydalaniladi.

Manbalar
Safro

Safro yoki oʻt — jigardan ajralib chiquvchi sargʻish-yashil rangli achchiq suyuqlik. Shuningdek, ortiqcha oʻt saqlanadigan, shakli nokka oʻxshash pufakcha.

Safro kasalliklari 
O't pufagi kasalliklarining quyidagi turlari mavjud: o't toshlari (xolelitiyoz), xoletsistit, o't pufagi poliplari (o't pufagining yallig'lanishi), o't yo'llarining obstruktsiyasi va boshqalar.

Safro suyuqligi 
Jigardan o'tga kiradigan suyuqlik safro deb ataladi. Uning rangi to'q sariq-jigarrang yoki yashil rangga ega. Ta'mi achchiq. Safro suyuqligi jigar to'qimalari tomonidan ishlab chiqariladi. Safro suyuqligi tarkibida safro kislotalari, oqsillar, bilirubin pigmenti, xolesterin, fosfolipidlar, bikarbonatlar, natriy, kaliy, kaltsiy va fiziologik faol moddalar - gormonlar va vitaminlar mavjud.

Yana q. 

 Oʻt pufagi

Manbalar
Saxa Megnad

SAXA (Saha) Megnad (1893.6.10, Dakka, hozirgi Bangladesh — 1956.16.2, Yangi Dexli) — hind fizigi va astrofizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1927-yildan). Kalkutta universitetini tugatgan (1915). Kalkuttadagi fanlar boʻyicha Milliy institut aʼzosi va prezidenti (1937—39). Kalkuttadagi Yadro fizikasi instituti asoschisi (1951) va uning faxriy aʼzosi. Ilmiy ishlari termodinamika, statistik fizika, ionlanish nazariyasi, nurlanish nazariyasi, astrofizika, radiotoʻlqinlar tarqalishi nazariyasi, yadro fizikasi va boshqalarga oid. Gazlarning yuqori trada ionlanish nazariyasiga va ularni yulduzlar atmosferasini oʻrganishda qoʻllashga oid ishlari fanda katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Saxa formulasi

Saxa formulasi - gazning termik ionlanishi darajasini aniklashda tatbiq qilinadigan formula. M. Saxa yulduzlar atmosferasining ionlanishini tushuntirish uchun keltirib chiqargan:bunda Kr — muvozanatdagi gaz ionlanishi doimiysi; m — elektron massasi; Wi — ionlanish energiyasi; k — Bolsman doimiysi; T — mutlaq temperatura; h — Plank doimiysi; r — gazning parsial bosimi; a — ionlanish darajasi; ga va g;. — neytral atom va ionning statistik ogʻirligi.

Bu formula statistik muvozanatdagi gazga ham tatbiq qilinadi va amalda undan keng foydalaniladi.

Manbalar
Saxalin

Saxalin — Osiyoning sharqiy qirgʻokdari yonidagi orol. Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyati tarkibida. Uzunligi 948 km, eni 100 km ga yakin, maydoni 76,4 ming km². S.ni materikdan Tatar boʻgʻozi ajratib turadi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoklari boʻylab choʻzilgan togʻlar (eng baland joyi — Lopatin togʻi, 1609 m) orasida pasttekisliklar joylashgan, shim. qismi tekislik. Togʻlar, asosan, qumtosh, slanetslar, metamorflashgan jinslar va qum gillardan tarkib topgan. Orodda toshkoʻmir (gʻarbiy qismida) va neft (shim.sharqida) konlari bor.

Iqlimi mussonli iqlim. Jan.gʻarbiy sohili Susima oqimi taʼsirida ancha iliq. Yiliga 400–750 mm yogʻin yogʻadi. Asosiy daryolari — Tim va Poronay. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproklar. Yer yuzasining aksari qismi oʻrmon (oqqaragʻay, qoraqaragʻay, pakana kedr, tilogʻoch). Oʻrmonlar tagida boʻliq oʻtlar oʻsib yotadi. Orol gʻarbida kuril bambukzorlari uchraydi. Hayvonot dunyosi Sibirnikiga oʻxshash, lekin birmuncha kambagʻalroq. S. yevropaliklarga 17-asrdan maʼlum boʻlsa ham uning orol ekanligi fatsat G.I.Nevelskiy ekspeditsiyasi vaqtida (184849) aniqlandi. 1855-yil tuzilgan RossiyaYaponiya shartnomasida S. ikki davlat oʻrtasidagi umumiy mulk deb belgilandi. 1875-yilga kelib S.ni Rossiya butunlay egalladi. Rossiyaning magʻlubiyati bilan tugagan Rossiya—Yaponiya urushidan soʻng ikki oʻrtada tuzilgan Portsmut sulh shartnomasiga (1905) koʻra, Janubiy S (50° sh. k.dan jan.) Yaponiyaga oʻtdi.

1920—25 yillarda orolning shim. kismi ham Yaponiya tasarrufida boʻldi, 1925-yil mayidan yana Rossiya tarkibida. 1932-yildan dastlab Uzoq Sharq oʻlkasi tarkibiga, 1938-yildan Xabarovsk oʻlkasi tarkibiga kirgan Saxalin viloyati tashkil etildi. 1945-yil Janubiy Saxalinni ham Rossiya egalladi. Qrim (1945) va Potsdam (1945) konferensiyalarining qarorlariga binoan Janubiy Saxalin Rossiyaga berilgan edi.

Manbalar
Saxalin viloyati

Saxalin viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1932-yil 20 oktabrda tashkil qilingan. Rossiyaning eng chekka sharqiy qismida joylashgan. Tarkibiga Saxalin orol, Kuril, Moneron va Tyuleniy orollari kiradi. Oxota va Yapon dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni 87,1 ming km². Aholisi 546,5 ming kishi (2002), asosan, ruslar (81,6%), shuningdek, ukrain, koreys, belorus, tatar, mordva; shimol xalqlari – nivx, oroch, evenk va boshqa yashaydi. Shahar aholisi 85,7%. Markazi – Yujno Saxalinsk shahri. Boshqa yirik shaharlari: Xolmsk, Korsakov. Viloyat tarkibida 17 maʼmuriy tuman, 18 shahar, 31 shaharcha bor.

Hududining katta qismini Saxalin orol egallaydi. Aniva, Terpeniye qoʻltiklari, Shmidt, Terpeniye, ToninoAniva, Krilin orollari bor. Soxil boʻylab Gʻarbiy Saxalin togʻlari (bal. 1330 m gacha, Onar togʻi) va Sharqiy Saxalin togʻlari (eng baland joyi Lopatin togʻi, 1609 m), shimolida Shimoliy Saxalin togʻlari joylashgan. Foydali kazilmalardan neft, gaz, toshkoʻmir, oltin va boshqa bor. Iklimi moʻʼtadil, mussonli iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –6° dan (janubida) –24° gacha (shimolida), avgustniki 19° dan (janda) 10° gacha (shimda). Togʻlarda yiliga 1200 mm gacha yopsh tushadi (tekisliklarda 600 mm gacha). Asosiy daryolari – Tim va Poronay. Koʻl va botqrkdik koʻp. Tuproklari podzol, botqoq va allyuvial tuproqyaar. Togʻlarda qoraqaragʻay, oqqaragʻay, tosh qayin, kedr, tilogoch oʻsadi, shuningdek (janubi-gʻarbida), lianali keng bargli oʻrmonlar (aktinidiya, limonnik, uzum) uchraydi. Hayvonlardan ayiq, tulki, rosomaxa, Sibir suvsari, olmaxon, burunduq, shimoliy bugʻusi; qushlardan kayra, toporka, qoravoylar va boshqa mavjud. Dengiz hayvonlaridan sivuch, dengaz mushugi; daryolarda losos baligʻi bor. Poronay qoʻriqxonasi tashkil qilingan (Saxalin viloyati tarixi haqida Saxalin, Kuril orollari maqolalariga qarang).

Sanoatining yetakchi tarmogʻi – baliq va dengiz hayvonlarini ovlash va dengiz mahsulotlarini qayta ishlash. Oʻrmon, yogʻochsozlik va sellyulozaqogʻoz, yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Kumir ("Saxalinugol"), neft va gaz qazib olinadi. Saxalin issiqlik elektr stansiyasi ishlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: YujnoSaxalinsk, Korsakov, Nevelsk, Xolmsk, Oxa, Uglegorsk, Shaxtyorsk shahlari, Nogliki shaharchasi.

Saxalin viloyatida kartoshka, sabzavot, yem-xashak ekinlari ekiladi. Goʻshtsut chorvachiligi, parrandachilik, darrandachilik; shimolida bugʻuchilik rivojlangan. Dengiz portlari: Korsakov, Xolmsk, Nevelsk, Uglegorsk, Poronaysk, Aleksandrsk, Saxalinsk va boshqa Transport yoʻli uzunligi 957 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 1813 km (2002). Pedagogika instituti, drama teatri, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. Sinegorsk mineral suvi (YujnoSaxalinsk shahrida), Goryachiy Plyaj (Kunashir orolda) kurortlari bor.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Saharimetriya

Saharimetriya (rus. sahar — qand, shakar va metr) — eritmadagi qand miqdorini aniqlash usuli. Eritmadan oʻtkazilgan yorugʻlik qutblanish tekisligining burilish burchagini oʻlchashga asoslangan. Maxsus asbob saharimetrdan foydalaniladi. Saharimetr, asosan, analizator va polyarizator kabi asboblardan iborat. Eritma solingan naycha shular orasiga qoʻyiladi. Burilish burchagini oʻlchash uchun analizatorning ikki (eritmali va eritmasiz) vaziyatlari farqini aniklash kerak. Eritmali naycha bilan analizator orasiga maxsus kompensator qoʻyiladi. S.da oʻlchash shartlari standartlashtiriladi, saharimetr shkalasi esa % larda darajalarga boʻlinadi. S. qand sanoati, biol. va tibbiyotda qoʻllanadi.

Manbalar
Saharin

Saharin (o sulfobenzoy kislota imidi) — rangsiz, shirin taʼmli kristall modda. Mol. m. 183,25. Suyuqlanish temperaturasi 224—226°, suvda oz eriydi. Suv qoʻshib qaynatilsa, bemaza modda — o sulfamidbenzoy kislota hosil boʻladi. Metallar bilan tuz hosil kiladi. Ishuriy metalli tuzlari suvda yaxshi eriydi S. natriyli tuzining 3 molekula suvli kristallogidrati shakardan 400—500 marta shirin; tish pastalari, baʼzi atirupa mahsulotlarini shirin taʼmli qilish uchun ishlatiladi. S. otoluolsulfoamidni KMpO4 bilan oksidlash usulida olinadi. Organizmda hazm boʻlmaydi, siydik bilan chiqib ketadi. Diabet bilan kasallanganlar ovqatiga shakar oʻrniga qoʻshib beriladi.

Manbalar
Andrey Saxarov

Andrey Dmitriyevich Saxarov (1921.21.5 Moskva 1989.14.12) - rus nazariyotchi fizigi, jamoat arbobi, SSSRda vodorod bombasini yaratganlardan biri (1953), akademik (1953), 3 marta Mehnat Qahramoni (1953, 1956, 1962). Moskva universitetini tugatgan (1942). SSSR Fanlar akademiyasining P.N.Lebedev nomidagi Fizika institutida ishlagan (1945-yildan). Ilmiy ishlari magnit gidrodinamikasi, plazma fizikasi, boshqariladigan termoyadro sintezi, elementar zarralar, astrofizika, gravitatsiyaga oid. Boshqariladigan termoyadro reaksiyasini yuzaga keltirish uchun magnit maydonida qizigan plazmani qoʻllash gʻoyasini taklif etgan (I.Ye. Tamm bilan hamkorlikda). 50-yillarning oxirida yadro qurollarini sinashni toʻxtatish kerakligi toʻgʻrisida faol ishtirok etgan. 60y.larning oxiri — 70-yillarning boshida huquqni himoya qilish harakatining yetakchilaridan biri (qarang Dissidentlar). Saxarov "Taraqqiyot, tinchtotuv yashash va intellektual erkinlik toʻgʻrisida mulohazalar" (1968) asarida birbiriga qaramaqarshi turgan sotsialistik va kapitalistik sistemada yadro urushi, ochlik, ekologik va demografik halokat, jamiyat maʼnaviyatining inqirozi, irqchilik, millatchilik, diktatorlik rejimi kabi insoniyatga solayotgan taxdidlar ustida fikr yuritdi. Jamiyatni demokratlashtirish va qurolsizlantirish, ikki sistemani yaqinlashtirishga olib boradigan intellektual erkinlik, sotsial va ilmiytexnika taraqqiyotini barqaror etish masalalari koʻtarildi. Mana shu asar Gʻarbda eʼlon qilinganidan soʻng Saxarov hamma maxfiy ishlardan chetlashtirildi. Afgʻonistonga sovet qoʻshini kiritilishiga ochiqdanochiq norozilik izhor qilgani uchun 1980-yil yanvarda barcha mukofotlaridan maxrum etildi va Gorkiy shahriga surgun qilindi. U yerda ham Saxarov huquqni himoya qilish faoliyatini davom ettirdi. Surgundan 1986-yilda qaytgan. Tinchlik boʻyicha Nobel mukofoti laureati (1975).

Manbalar 

Olimlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Sovet yozuvchilari
Saxaroza

Saxaroza (hindcha sakkhara — qum, shakar qumi) — disaharidlar guruhiga mansub uglevod, C12H22O11, rangsiz kristall modda. Mol. m. 342,296. Fotosintezda oʻsimlik barglarida hosil boʻladigan qand. Uglerod-C barg shirasi bilan birga poya, meva va ildizga oqib tushib toʻplanadi. C. qand lavlagida (20—24% gacha) va shakarqamish poyasida (26% gacha) boʻladi. Suyuqlanish temperaturasi 185— 186°; 200° dan yuqori trada parchalanadi, suvda yaxshi, spirtda yomon eriydi. Asosan, oziq-ovqat sanoatida, shuningdek, sirt faol moddalar olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Saxtiyon

Saxtiyon — echki va qoʻy terisini oʻsimlik moylari bilan oshlab olinadi gan charm; yupqa, yumshoq, odatda, yorqin ranglarga boʻyaladi. Mebellarga qoplash, poyabzal tikish, attorlik buyumlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Sachratqi

Sachratqi, impetigo, shirincha — terining yuqumli yiringli kasalligi; streptokokklar va stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Aksariyat yosh bolalarda uchraydi. Koʻpincha yuz, ogʻizburun atrofi, oyoqqoʻdda boʻladi. Dastlab ichida sargʻimtir suyuqlik bor pufakchalar paydo boʻlib, bir necha soat mobaynida suyuqlik yiringga aylanadi. Bir necha kundan keyin yaralar bitib, keyinchalik ular qurib qotadi va izi qolmaydi.

Manbalar 

Kasalliklar
Sachratqi (oʻt)

Sachratqi, oddiy sachratqi (Cichorium intybus L.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik betona oʻt. Poyasi shoxlanadi, serbarg, bri 30—130 sm, pastki kismi oq tukli. Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari havorang, barg qoʻltiqlarida kalta gulbandda tuptup boʻlib, poya uchida esa yakka savatchasimon toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1,5 m chuq. gacha kiradi. S. ildizida 20% gacha inulin bor (Yevropa mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi). Mart—mayda oʻsa boshlaydi, iyul—okt.gacha gullaydi va mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Asosan, sugʻoriladigan ekinlar orasida (bedazorlarda juda koʻp) uchraydi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yoʻl, dala, ariq yoqalari, bogʻlarda oʻsadi. Zararkunandalarga makon. Xalq tabobatida oftob urganda va sachrama toshmalarni davolashda poyasi kaynatmasi va kulidan foydalaniladi.

Kurash choralari: beda urugʻini tozalash, paxta va boshqa chopiq qilinagan.

Manbalar
Saʼva

Saʼva (Carduelis carduelis) — chumchuqsimonlar turkumi vyuroklar oilasiga mansub sayroqi qush. Tanasining uz. 13—16 sm, vazni 20 g ga yaqin. Peshonasi va tomogʻi qizil, qanoti sariq yoʻlli qora. Orqasi jigarrang, boshining tepa qismi oq, ensasi atrofi qora. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikada tarqalgan. Urmon, toʻqay va bogʻlarda yashaydi. Oʻzbekistonning togʻli hududlarida uchraydi. Uyasini daraxt shoxlariga ildiz tolalari, ot qili va oʻsimlik tolalari, jun va patlardan quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi 12— 13 kun bosadi. Bolalari 13-15 kundan keyin uyasidan uchib chiqadi. Ularni ota -onalari 6-8 kun boqadi. Sava 1yilda 2 marta kopayadi.
Yoz oxirlarida qayin va olxa uruglarini izlab oziqlanish maqsadida bargli ormonlarga uchib keladi . Bu qush baland daraxtlarga in qurishni yoqtiradi.

Manbalar
Saʼdi maxsum

Saʼdi maxsum (1825 Margʻilon — 1899) — oʻzbek anʼanaviy teatrining atoqli namoyandasi, mashhur qiziqchi. Zokir eshon rahbarligida Qoʻqonda tashkil topgan qiziqchilar toʻdasida ishlagan. "Mozor", "Zarkokil", "Qalandarlar", "Attorlik", "Yelpib oʻtirish", "Sinchvozlik", "Uloqchilik" nomli komediyalarning yaratilishida Saʼdi maxsumning oʻrni katta. U gavdalantirgan obrazlar orasida Attor ("Attorlik"), Domla ("Bola oʻqitish"), Chavandoz ("Uloqchilik") alohida ajralib turgan. SM. obraz yaratishda faqat soʻzdan emas, balki qoʻl va tana harakatlari, mimikadan juda ustalik bilan foydalangan. Ayniqsa, dehqon va hunarmandlarning qiyofalarini gavdalantirishda katta yutuklarga erishdi.

Manbalar