Qadimgi turkiy

Qadimgi turkiy (shuningdek, sharqiy eski turkiy, oʻrxun turkiy tili, eski uygʻur tili ) umumiy turkiy tillarning eng qadimgi tasdiqlangan shakli boʻlib, taxminan VIII asrdan XIII asrgacha boʻlgan Goʻkturk va Uygʻur xoqonligi yozuvlarida uchraydi. Bu zamonaviy G'arbiy Yugur tilida saqlanib qolgan turkchaning Sibir turkchasi bo'limining eng qadimgi tasdiqlangan shakli.Bu til uyg'ur tilining ajdodi emas, uyg'ur turkchasining zamondosh ajdodi o'rta turkiy, keyinchalik chag'atoy yoki turkiy deb atalgan

Qadimgi turkcha bir qancha yozuvlarda, jumladan, eski turkiy yozuvda, eski uyg‘ur alifbosida , braxmi yozuvida va manixey yozuvida yozilgani ishlatilgan.

Qadimgi turk tilida koʻpincha bir tilga emas, balki birinchi ming yillikning oxirlarida soʻzlashgan turli umumiy turkiy tillarning bir-biriga yaqin va oʻzaro tushunarli boʻlgan bosqichlari umumiy maʼnoda ifodalanadi.

Manbalar 
Qadimgi turkiy manbalar ikki bo'limga bo'linadi:

 8—10-asrlar Moʻgʻuliston va Yenisey havzasidagi Oʻrxun yozuvlari (Oʻrxun turkiy yoki qadimgi turkiy tilda).
 9—13-asrlarga oid Gansu va Shinjon ( eski uygʻur )dagi uygʻur qoʻlyozmalari, turli yozuvlarda, jumladan, braxmi, manixey, suriya va soʻgʻd alifbolarida, diniy ( buddist, manixey va Sharq cherkovi ), huquqiy, adabiy, folklor va astrologik materiallar., shuningdek, shaxsiy yozishmalar.

Yozish tizimlari 
Qadimgi turk yozuvi (shuningdek, turlicha atalgan: goʻkturk yozuvi, oʻrxun yozuvi, oʻrxon-enasoy yozuvi) 8—10-asrlarda Koʻkturklar va boshqa ilk turkiy xoqonliklar tomonidan eski turkiy tilni yozib olishda foydalanilgan alifbo.

Yozuv Mo'g'ulistondagi O'rxun vodiysi sharafiga nomlangan, u yerda 8-asr boshlariga oid yozuvlar 1889-yilda Nikolay Yadrintsev ekspeditsiyasida topilgan.

Bu yozuv tizimi keyinchalik Uyg'ur xoqonligida ham qo'llanilgan. Bundan tashqari, Yenisey varianti IX asrdagi Yenisey qirg'iz yozuvlaridan ma'lum bo'lib, Turkistonning Talas vodiysida va 10-asr eski venger alifbosida qarindoshlari bo'lishi mumkin. So'zlar odatda o'ngdan chapga yoziladi. Yozuvning variantlari sharqda Mo'g'uliston va Shinjondan g'arbda Bolqongacha bo'lgan hududlarda topilgan. Saqlangan yozuvlar 8—10-asrlarga oid boʻlgan.

Fonologiya 

Qadimgi turkiy undosh soʻzlar bilan boshlanishi mumkin boʻlgan juda kam soʻzlar /b/, /t/, /tʃ/, /k/, /q/, /s/, /ɫ/ va /j/ bilan boshlanishi mumkin, lekin ular odatda /p/, /d/, /g/, /ɢ/, /l/, /ɾ/, /n/, /ɲ/, /ŋ/, /m/, /ʃ/, bilan boshlanmaydi. Istisnolar faqat 𐰤𐰀 ( ne, “nima, qaysi”) va uning hosilalari hamda 𐰢𐰤 ( erkaklar, “men”) kabi soʻzdagi burundan oldingi /b/ dan /m/gacha boʻlgan boshlangʻich soʻzning dastlabki assimilyatsiyalaridir.

Nominal qo‘shimchalar 
Bu qadimgi turkiy va maʼlum qoʻllanishlarda tasdiqlangan nominal qoʻshimchalarning qisman roʻyxati.

Denominal 
Quyidagilar Jerar Klauson tomonidan nominal ot qo'shimchalari sifatida tasniflangan.

Deverbal 
Quyidagilar Jerar Klauson tomonidan deverbal qo'shimchalar sifatida tasniflangan.

Adabiy asarlar 

 Uyuq-Tarlak yozuvi (sana noma'lum) noma'lum yozuvchi (Yenisey qirg'izlarida)
 Noma'lum yozuvchining Elegest yozuvi (sana noma'lum) (Yenisey qirg'izlarida)
 Yoʻlligʻ xoqonning Oʻrxun bitiklari (732 va 735) (Oʻrxun turkiy tilida)
 Noma'lum yozuvchining Bayn- tsokto yozuvlari (716) (O'rxun turkiy tilida)
 Noma'lum yozuvchining Ongin yozuvi (716-735 yillar oralig'ida) (O'rxun turkiy tilida)
 Kul-chur yozuvi (723-725 yillar oraligʻida) “Ebizter” (Oʻrxun turkiysida) yozuvchi.
 Oltin tamgʻon tarxon yozuvi (724) nomaʼlum adib (Oʻrxun turkiysida)
 Noma'lum yozuvchining tariat yozuvlari (753-760 yillar oralig'ida) (eski uyg'ur tilida)
 Noma'lum yozuvchining Cho'iti-Tamir yozuvlari (753-756 yillar oralig'ida) (eski uyg'ur tilida)
 Noma'lum yozuvchi (eski uyg'ur tilida) Suxbator yozuvlari (8-asr)
 Noma'lum yozuvchining Bombogor yozuvi (VIII asr) (eski uyg'ur tilida)
 Noma'lum yozuvchining "Fol ko'rish kitobi" (9-asr) (eski uyg'ur tilida)

Yana qarang 

 Qadimgi turkiy yozuv
 Prototurk
 O‘rxon turkiy tili

Manbalar

Adabiyotlar 

 Noten zu den alttürkischen Inschriften der Mongolei und Sibiriens (1898)
 Ö.D. Baatar, Old Turkic Script, Ulan-Baator (2008), 
 M. Erdal, Old Turkic word formation: A functional approach to the lexicon, Turcologica, Harassowitz (1991), .
 M. Erdal, Old Turkic, in: The Turkic Languages, eds. L. Johanson & E.A. Csato, Routledge, London (1998), 
 M. Erdal, A Grammar of Old Turkic, Handbook of Oriental Studies, Section 8 Uralic & Central Asia, Brill, Leiden (2004), .
 
 L. Johanson, A History of Turkic, in: The Turkic Languages, eds. L. Johanson & E.A. Csato, Routledge, London (1998), 
 Talat Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, Uralic and Altaic Series Vol. 69, Indiana University Publications, Mouton and Co. (1968). (review: Gerard Clauson, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, 1969); Routledge Curzon (1997), .

Havolalar 

 Qadimgi turkiy yozuvlar (ingliz tiliga tarjimalari bilan), oʻqish darslari va oʻquv qoʻllanmalari
 O‘rxon vodiysi turkiy yozuvlari (turk tiliga tarjimalari bilan)
 VATEC, uni-frankfurt.de manzilidagi islomdan oldingi qadimgi turkiy elektron korpus.
 Marsel Erdal tomonidan qadimgi turkiy til grammatikasi
 Qadimgi turkiy (8-asr) dafn yozuvi (V. Shulze)
 Quli Chor yozuvi toʻliq matni
 To'nyukuk yozuvi to'liq matni
 Kul Tigin yozuvi toʻliq matni
 Bilge Qag'on yozuvi to'liq matni
 Eletmish Yabgu (Ongin) yozuvi toʻliq matni
 Bayanchur Xon yozuvi toʻliq matni
 Jerar Klausonning Ongin yozuvlari
 Turkiy tillar xronologiyasi (turkcha)
Turkiy tillar
Aglutinativ tillar