MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Subutoy

Subutoy, Subedey (13-asr) - Chingizxonning yirik sarkardalaridan biri. Shim. Xitoy, Movarounnahr, Xuroson, Zakavkazye, Dashti Qipchoq, Rus, Sharqiy Yevropani istilo etishda shuhrat qozongan. Uryanxat qabilasidan. Chingizxonning eng yaqin toʻqqiz oʻrluq (safdosh)laridan. Janglardan birida bir koʻzidan ajralgan; jasorati uchun "bahodir" unvonini olgan. S. mingboshi sifatida qoʻshinning soʻl qanotiga (qanot qoʻmondoni — Muxali noʻyon) mansub edi. Chingizxon Movarounnaxrni istilo qilayotgan davrda (1219—20) S. Hyp qalʼasi (Nurota)ni talontoroj qilgan. Soʻngra Chingizxonning amriga muvofiq Jebe noʻyon bilan birga (20 ming kishilik qoʻshin bilan) mamlakatdan qochgan Muhammad xorazmshohni taʼqib etib, Xuroson, Kaspiy dengizining jan.dagi viloyatlar, Zakavkazye shaharlarini vayron qilgan va Shim. Kavkazga chiqqan. Bu yerda Kalka jangipz. ruslar va qipchoqlarning birlashgan qoʻshinlarini butkul tormor keltirgan. S. rus knyazliklarining chegara hududlari, qipchoqlarning yaylovlarini talontoroj etib shim.ga Volga Bulgʻoriyasiga yurish qilgan, birok bulgʻorlarning qattiq qarshiligiga duch kelib, Moʻgʻulistonga qaytib ketgan (1224—25). Oʻqtoy qoonning Xitoyga qilgan yurishida (1230—35) qatnashgan. S. Botuxonnmng Sharqiy Yevropaga qilgan yurishi (1236—42)da bosh harbiy maslahatchi sifatida doimo u bilan birga boʻlgan.

Faxriddin Hasanov.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Mongoliya
Subʼyekt

Subʼyekt (lotincha: subjectus — ostida, pastda, asosida turuvchi) — mantiqning hukm chiqarilayotgan predmetni bildiruvchi termini. Grammatik anʼanalarda "S." termini hukm (fikr) predmetiga muvofiq keluvchi ran boʻlagini bildirish uchun qoʻllangan. Bu termin Gʻarbiy Yevropa sintaktik terminologiyasida aynan, tarjimasiz qoldirilgan; rus grammatikasida uning kalkasi — "podlejaheye", oʻzbekchada esa ruscha terminning mazmuniy kalkasi ("ega") qoʻllanadi. "S." grammatik, mantiqiy (kommunikativ, psixologik) hamda semantik S. tushunchalarini birlashtiradi. Koʻpchilik hollarda ular yoki asosan grammatik S. egaga teng boʻladi. Mas, "Bola yigʻlayapti" gapidagi "bola" soʻzi bir paytning oʻzida ham S, ham ega hisoblanadi.
Subyekt (maʼnolari)

Subʼyekt:

 Subʼyekt (lotincha:
 Subʼyekt (iqtisodiyot) — faol faoliyat koʻrsatuvchi, biluvchi, ong va irodaga ega boʻlgan individ yoki ijtimoiy guruh.
Subʼyekt (iqtisodiyot)

Subyekt — faol faoliyat koʻrsatuvchi, biluvchi, ong va irodaga ega boʻlgan individ yoki ijtimoiy guruh. "S." tushunchasini yunon faylasuflari substansiya tushunchasi bilan bir xil maʼnoda tushunishgan. Aristotel asarlarida S. tushunchasi substansiya bilan aynanlashtirib, individual borliq sifatida berilgan. 17-asrdan S. tushunchasini gnoseologik maʼnoda talqin etish boshlandi. Yangi davr materialistlari S.ni obyektiv va azaliy mavjud boʻlgan tashqi voqelikni passiv aks ettirish, idrok qilish, undan nusxa olish bilangina chegaralangan biluvchi materiya sifatida tushuntirishgan. Ular S.ning mohiyatida yotuvchi gʻaqiqiy faollikni, yaʼni bilish jarayonida aynan shu faollik voqelikni chuqurroq, kengroq, batafsilroq, mukammalroq bilib olishga imkon yaratishini tushunib yeta olishmadi. Chunki u davrda S. faolligining zamirida uning aniq faoliyati yotishi haqidagi gnoseologik tamoyil yaratilmagan edi. Idealistlar obyektning mavjudligi S. faoliyatining natijasi deb talqin etishdi. Ular S.ni individ ongi, xudo, goya va boshqa tarzida tushuntirish asosida uning bilish jarayonidagi faollik rolini izohlashga harakat qilishdi. Hozirgi zamon gnoseologik tadqiqotlarida S. obyekt bilan bogʻliqlikda olib qaraladi, ayrim konsepsiyalarda obyektning Sdan mustaqil holda mavjudligi taʼkidlanadi. Ayni paytda S. obyektga faol oʻzgartiruvchi taʼsir qiladi va S. obyektni ".insoniylashtiradi". Bunday S. bilan obyektning oʻzaro aloqadorligi asosida ijtimoiy-tarixiy amaliyot yotadi. S. hisoblangan individ va uning ongi ham tadqiqot obyekti boʻlib kelishi mumkin. Individ S. sifatida jamiyatning bir aʼzosi, tarixiy jarayonning bir vakili sifatida u mansub boʻlgan jamiyat aʼzolariga xos bilimlarga ega va shu nuqtai nazardan olamga qaraydi. Individ ijtimoiy mavjudot, shu maʼnoda S. ijtimoiy mazmun kasb etadi, yaʼni jamiyat aʼzosi boʻlgan ayrim individ ham, jamiyatning oʻzi ham S. boʻlib kelishi mumkin. Jamiyat uni tadqiq etuvchi tadqiqotchi uchun esa obyektdir, oʻzidan tashqi olam uchun uni oʻrganuvchi S.dir. Inson oʻz ehtiyoj va amaliy hayot talablaridan kelib chiqib, tashqi olamni oʻzgartirish, oʻziga moslashtirish asosida ikkinchi tabiatni yaratdi. Bu holat S. obyektni oʻz xohishiga koʻra oʻzgartirganligining oqibatidir. Bu jarayonda S.ning oʻzi ham oʻzgarib boradi.
Subyektiv huquq

Subyektiv huquq - muayyan (jismoniy yoki yuridik) shaxsning konkret huquqi. Masalan, xususiy mulk egasi oʻz mulkiga ega boʻlishi, undan foydalanishi va unga xoʻjayinlik qilishi hamda oʻz huquqini boshqa shaxslardan poymol qilmasliklarini talab etishi mumkin. Subyektiv huquq egasi zarur hollarda oʻz huquqini amalga oshirish va himoya qilish uchun davlat yordamidan foydalana oladi (mas, sudga murojaat qilishi mumkin). Himoya shakliga koʻra, Subyektiv huquq mutlaq va nisbiy Subyektiv huquqlarga boʻlinadi. Mutlaq Subyektiv huquqda Subyektiv huquq egasi nomaʼlum keng shaxslar guruhidan muayyan harakatni qilishni yoki qilmaslikni talab etishi mumkin. Nisbiy Subyektiv huquqda S.gʻ. egasining talabi faqat konkret shaxs yoki shaxslar guruhiga qaratilgan boʻladi (mas, kreditorning qarzdorga nisbatan boʻladigan munosabatdagi huquqi).
Subʼyektivizm

Subʼyektivizm - voqelikni subʼyektga qarab biladigan, yaʼni ongni birlamchi yaratilgan, boshqa hamma narsalar ongning shakli, mazmuni yoki uning ijodi mahsuli hisoblanadi deb izohlovchi qarash. S. tushunchasini Dekart joriy qilgan. J. Berkli idealizmi bunday S.ning eng keskin shakli hisoblanadi. Kantchilikni shu xildagi S.ning oʻrtacha koʻrinishi deyish mumkin. Neopozitivizmning turli koʻrinishlari ham bir jihatdan shunday S.ga yaqin keladi. S. soʻzi tor maʼnoda — intellektual haqiqatning, shuningdek, axloqiy va estetik qadriyatlarning sof subʼyektivligi, ularning mutlaq ahamiyat kasb etishini inkor qilish toʻgʻrisidagi taʼlimotdir. Kamdankam hollarda bunday S. nazariyada solipsizmga, etikada esa — egoizmta olib keladi. Xususan, sofispglar va kirena maktabi vakillari nazariyada, gedonistlar — etikada, Yangi davr (19-asr)da esa, xususan, Shtirner subʼyektivistlar boʻlgan edi.
Subekvatorial mintaqalar

Subekvatorial mintaqalar - Yerning har ikki yarim sharidagi geografik mintaqalar. Ekvatorial mintaqa va tropik mintaqa orasida joylashgan. Havo massalari mavsum boʻyicha oʻzgaradi: yozda ekvatorial, qishda tropik havo (passatlar) hukmron. Oʻrtacha oylik tralar 15°dan 32° gacha. Yillik yogin 200 mm dan 2000 mm gacha. Landshaft zonalari meridional yoʻnalishda oʻzgaradi: doim nam oʻrmonlar, tipik savanna, choʻllashgan savanna va siyrak oʻrmonlar. Togʻlarda oʻrmonyaylov va oʻrmondasht balandlik mintaqalari mavjud. Tuproqlari podzollashgan laterit tuprokdan qizilqoʻngʻir savanna tuproklargacha uzgaradi. 

    

Geografik terminlar
Subhoniy

Subhoniy — xalq, seleksiyasida chiqarilgan ertapishar serhosil mahalliy oʻrik navi. Daraxti kuchli usadi. Shoxshabbasi keng yoyilib usadi, 25— 30 yoshli daraxtining bal. 12 m ga boradi. Mevasi yirik, 40—50 g. Pusti tigʻiz, eti toʻq sariq, taʼmi nordonshirin, xushxur. Mevasi tarkibida 14— 18% kand, 0,6—1,2% kislota,, 20—25,7% quruq modsa, 23,8—26 mg% vitamin S bor, danagidan oson ajraladi. Danagi yirik (3 g gacha), magʻzi shirin. Pishgan, lekin terib olinmagan mevasi toʻkilmay daraxtning uzida turshakka aylanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 8—9yili hosilga kiradi, mevasi iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. 1520 yoshida tupidan 200—400 kg hosil olinadi, yaxshi parvarish kilinganda daraxti 50— 60 y. meva beradi. Nam yetarli yerlarda moʻl hosil qiladi. Mevasidan yuqori sifatli bargak olinadi (26% bargak tushadi), kompot, murabbo pishiriladi. Kasalliklarga chidamli nav. Asosan, Toshkent viloyati, Fargʻona vodiysida ekiladi.
Suv bilan isitish

Suv bilan isitish - eng keng tarqalgan isitish tizimi. Turar joylar, jamoat va sanoat binolarini isitishda kullaniladi. Isitiladigan xonalarga issiklik manbai (qaynoq suv) isitish asboblari va quvurlar orqali boradi. S. bilan i. tizimi tarkibiga suv isitkich (qozon, issiklik almashish apparata), isitish asboblari (radiatorlar, konvektorlar, panellar, reyestrlar), suv quvurlari, kengaytirish idishi, suvni ochibyopish va rostlash armaturasi kiradi. Suv isitkich suvni 50—90° gacha isitib beradi. Oddiy qozonlarda suv isitish uchun oʻtin, kumir yoki gaz yoqiladi. Elektr qozonlarda elektr tokidan foydalaniladi. Issiqlik almashish apparatlari tizimiga tarqatiladigan suvni meʼyoriy traga moslashtirib beradi. Isitish asboblari ichida harakatlanadigan qaynoq suv va bugʻ bilan xonalarni isitib beradi. Isitish asboblari va quvurlaridagi issiq suv sovib, yana isitkichga qaytib keladi, qizigan suv kengaytirish idishida kengayadi, natijada quvurlar yorilib ketmaydi.

S. bilan i. tizimida issiq suv harakatining tabiiy va 2 majburiy usullari bor. Suv tabiiy harakatlanadigan tizimda isitkichda qizigan (yengil) suv isitish asboblari hamda suv quvurlarida qisman sovigan (ogʻir) suvning temperaturasi va zichligi farqi hisobiga harakatlanadi (yaʼni uzluksiz aylanib turadi, sirkulyasiyalanadi). Suv qozoni isitish asboblaridan qancha past oʻrnatilsa, tizimda suv shuncha yaxshi aylanadi va xonalar shuncha yaxshi isiydi. Bunday tizim shaxsiy uyjoylarda koʻp qoʻllaniladi. Koʻp qavatli turar joylarda suv majburiy harakatlanadigan (suv nasoslari yordamida aylantiriladigan) tizimdan foydalaniladi. Bunda qozon bilan isitish asboblarini oʻzaro balandpast oʻrnatishning farqi yoʻq.

S. bilan i. tizimlari ikki yoki bir quvurli va oqova boʻlishi mumkin. Bir quvurli sxemada har bir isitish asbobi bitta quvurga (stoyakka) ulanadi. Quvurdan oʻtayotgan suvning bir qismi isitish asbobiga kirib oʻtadi, bir qismi toʻgʻri oʻtib ketaveradi. Ikki quvurli sxemada barcha isitish asboblari ikki quvur (issiq va sovuq suv quvurlari)ga parallel ulanadi. Oqova sxemada suv barcha isitish asboblaridan oʻtadi. Isitish tizimi toʻgʻri ishlashi (havo tiqini paydo boʻlmasligi) uchun undan havo chiqarib yuborilishi kerak. Shu maqsadda tizimdagi har bir isitish asbobiga eng yuqori nuqtaga havo chiqargichlar qoʻyiladi.

Yirik shaharlarda issiq suv isitiladigan obʼyektlarga markazlashtirilgan usulda yetkaziladi. Bunda S. bilan i. tizimi tashki tarmoqqa ulanadi. Agar tashqi tarmoqdagi suv temperaturasi isitishning gigiyenik talablari (kasalxonalar uchun 85°, turar joylar uchun 105°)dan yuqori boʻlsa, issiq suvga sovuq suv aralashtirib yuboriladi (nasos yordamida) (rayemga q.). Yozgi mavsumda isitish asboblari va quvurlar zanglab krlmasligi uchun tizimda suv qoldiriladi.
Suv bugʻi

Suv bugʻi — suvning gazeimon holati. Suvning suyuq holatdan gazeimon holatga oʻtishi natijasida hosil boʻladi. Suv bugʻini: bugʻning muallaq holatdagi suv tomchilari bilan aralashmasidan iborat hoʻl toʻyingan bug; namlik aralashmalaridan tozalangan quruq toʻyingan bugʻ; muayyan bosimdagi toʻyinish temperaturasidan yuqori temperaturaga ega boʻlgan oʻta qizdirilgan bugʻlarga ajratish mumkin. Bir xil bosimdagi toʻyingan bugʻ va oʻta qizdirilgan bugʻlar temperaturalarining farqi oʻta toʻyinganlik darajasi deb ataladi. Toʻyingan va oʻta qizdirilgan Suv bugʻidan, xususan, bugʻ mashinalarida, bugʻ turbinalarida ish jismi, isitish tizimlarida issiklik tashuvchi sifatida foydalaniladi. Kumir, neft, gaz kabi organik yoqilgʻilarning yonishida ajraladigan issiklik, ogʻir elementlar yadrolarining boʻlinishida ajraladigan energiya hamda elektr tokining oʻtishi natijasida vujudga keluvchi issikliklardan foydalanib bugʻ generatorlarida Sb. hosil qilinadi. Zamonaviy katta bugʻ qozonlarining f.i.k. 95 foizgacha yetadi. Odatda, katta masshtabli energetik inshootlarda quyidagi parametrlarga ega boʻlgan Sb. ishlatiladi. Toʻyingan Suv bugʻining fizik xossalari faqat uning temperaturasiga bogʻliq. Toʻyinmagan Suv bugʻining fizik xossalari esa uning temperaturasi va qanday bosim ostida turganligiga bogʻliq. Ideal gaz va bosim nolga intilgan sharoitda Sb. uchun z birga teng. Tra oʻzgarmas boʻlgan sharoitda bosimning 300 atm gacha ortib borishida z ning kamayishi kuzatiladi. Bu kamayish toʻyinish sharoitiga yaqinlashganda juda kuchayib ketadi. Suv bugʻining yopishqokligi, bosim oʻzgarmas boʻlgan sharoitdagi issiklik sigʻimi va issiklik oʻtkazuvchanligi, bosimning kichik qiymatlarida temperatura koʻtarilishi bilan ortib boradi. Ammo temperaturaning katta qiymatlarida bu bogʻlanishlar murakkab harakterga ega boʻladi. Bu maʼlumotlar asosida bosim va temperaturaning juda keng diapazonlarida Suv bugʻining termodinamik xossalari yoritilgan jadvallar tuzilgan.
Suv kadastri

Suv kadastri — mamlakatning suv resurslari toʻgʻrisida tartiblashtirilgan maʼlumotlar majmui. Suv kadastri jami suvlarning miqdor va sifat tavsiflari boʻyicha hisobga olish maʼlumotlarini, shuningdek, suvdan foydalanishni qayd qilish va qisobga olish maʼlumotlarini oʻz ichiga oladi. Suvlardan samarali foydalanish va uni muhofaza qilishni taʼminlash Suv kadastrini yuritishning asosiy maqsadi hisoblanadi. Suv kadastri maʼlumotlaridan suvdan foydalanishni rejalashtirish va suv xoʻjaligi tadbirlarini oʻtkazishda foydalaniladi. Suv kadastri 3 boʻlimdan iborat: yer usti suvlari; yer osti suvlari; suvdan foydalanish. Suv kadastrining har bir boʻlimida doimiy (katalog), yillik va koʻp yillik maʼlumotlar beriladi. Suv havzalarini yillik va koʻp yillik kuzatish orqali ularning hajmini belgilovchi koʻrsatkichlar aniqlanadi (suv havzalari oʻzani, hajmi va h.k. maʼlumotlar). Suvlar tarkibi boʻyicha maʼlumotlar (shoʻrligi, minerallashganligi, harorati va h.k.) suv havzalarining sifat koʻrsatkichlarini tashkil qiladi. Bundan tashqari, suv havzalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar (nomi, joylashgan oʻrni, gidrotexnika inshootlari mavjudligi) Suv kadastriga kiritiladi. Suv kadastrida suv monitoringi — suv zaxiralaridagi oʻzgarishlarni oʻz vaqtida aniklash, ularga baho berish, salbiy jarayonlarning oldini olish, ularga barham berish uchun suvlarning holati ustidan olib boriladigan kuzatuv tizimi maʼlumotlari muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekiston hududidagi yer usti suv resurslari haqidagi toʻliq maʼlumotlar birinchi marta 1933—40 yillarda Davlat gidrologiya instituti tomonidan tayyorlanib, suv resurslari maʼlumotnomasi, daryolar rejimi, suv sathi maʼlumotlari haqidagi nashrlarda koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston Respublikasi Suv kadastri yuritish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining "Suv va suvdan foydalanish toʻgrisida"gi qonuni (1993 i. 6 may)ga muvofiq olib boriladi. Davlat Suv kadastri va suv monitoringini yuritish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi vakolatiga kiradi.
Suv muammolari instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Suv muammolari ilmiy tadqiqot instituti — yirik tadqiqot muassasasi, Toshkent shahrida joylashgan. 1991-yil 20 iyulda tashkil etilgan. Institut tarkibida 6 ilmiy laboratoriya (suv resurslaridan oqilona foydatanish metodikasi; suvni tejash usullari va sugʻorish texnologiyasi; choʻl suv resurslari; gidrologiya va gidrotexnika; gidrokimyo va suvni tozalash; gidroekologiya va gidrokimyoviy meliorantlar) bor (2004). Institutda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlarning asosiy yoʻnalishlari: qurgʻoqchilik muhitlarida gidrologiya va gidrogeologiya; xoʻjalik faoliyati taʼsirida suv resurslari miqdorining shakllanishi muammolari, rejimi, sifati, xususiyatlari va qonuniyatlarini kompleks oʻrganish hamda noanʼanaviy suv manbalarini izlash; suvdan oqilona foydalanish, suv va suv obʼyektlarini muhofaza qilish muammolarini oʻrganish; gidrotexnika inshootlaridan foydalanishda xavfsizlik mezonlarini aniklash; suv omborlari va koʻllardagi suvning gidrokimyoviy xususiyatlarining baliqchilikni rivojlantirishga taʼsirini oʻrganish hamda tavsiyalar ishlab chiqish; oqova suvlar sifatini oʻrganish va undan konsentrlangan tuzlarni olish va boshqa.
Institutda Orol havzasidagi ekologik vaziyatning keskinlashuvi sharoitida suv resurslarini himoya qilish va undan foydalanishning ilmiy asoslari, ekinlarni sugʻorishning tejamkor texnologiyalari, jumladan, ekinlarni tomchilatib sugʻorish, egatda pogʻonalab sugʻorish usullari, dare oʻzanlarida roʻy beradigan deformatsion jarayonlarni kosmosdan olingan fotosuratlarga qarab aniqlash usuli va boshqa yaratildi. Institut faoliyati N.R. Hamroyev, A.M.Myhamedov, E.J.Mahmudov, S.A.Azimboyev, E. Shembarisov. L.Sherfedinov, M.O.Yoqubov, B.K.Karimov va boshqa nomlari bilan bogʻliq. Institutda aspirantura va doktorantura bor. "Qurgʻokchil hududlar suv muammolari" yillik toʻplamini nashr etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Suv muhofaza zonasi

Suv muhofaza zonasi - daryo, kanal, suv ombori va boshqa suv manbalarini eroziya mahsulotlari, kasal tarqatuvchi mikroorganizmlar, kimyoviy va organik moddalar bilan ifloslanishdan saqlash uchun xizmat qiladigan tabiiy oʻrmon yoki ekilgan daraxtzor mintaqasi. Suv muhofaza zonasiz. ning kengligi bir necha yuz metrdan oʻnlab kilometrgacha boʻlishi mumkin. Suv muhofaza zonasiz. da oʻrmon xoʻjaligini yuritishning maxsus tartibi joriy qilinadi: qoʻriqlash kuchaytiriladi, yogʻoch tayyorlash maqsadlarida daraxt kesish taqiqlanadi, daraxtlarni faqat oʻrmonzorlarni tiklash, parvarishini yaxshilash uchungina kesishga ruxsat etiladi. Oʻrta Osiyoning daryolari — Amudaryo, Sirdaryo va ularning irmoqlari boʻylab eni 400 m dan 20 km gacha boʻlgan oʻnlab ming ga maydonda polosa taqiq zona tarzida ajratilgan. Ayniqsa, katta suv omborlari atrofida muhofaza zonalari barpo etishda tabiiy va ekilgan daraxtzorlardan tashqari qishloq xoʻjaligi. ekinlari ham ekiladi. Bu joylarda xoʻjalik ishlari suv havzasining ifloslanish xavfini keskin kamaytiradigan holda olib boriladi; tuproq eroziyasiga qarshi almashlab ekish joriy qilinadi, keng marza va suv singdirgich kanallar kabi oddiy gidrotexnika inshootlaridan foydalanadi. Bevosita qirgʻoq yaqinida yerni haydash, chorva boqish va chorvachilik binolari qurish taqiklanadi. Masalan, Kattaqoʻrgʻon suv omborining Suv muhofaza zonasiz. deyarli 4 ming ga maydonni egallaydi, undan 3,5 ming ga maydonda daraxtzorlar barpo etilgan (1000 ga ortigʻi pistazor). Qayroqqum, Janubiy Surxon, Toshkent va boshqa suv omborlari atrofida ham katta Suv muhofaza zonasiz. tashkil etilgan. Yangi (Chorvoq, Norak, Toʻxtagʻul, Oqtepa, Tuyamoʻyin, Rogʻun va boshqalar) suv omborlari atrofida ham Suv muhofaza zonasiz. barpo etilgan (qarang Suv muhofaza oʻrmonlari).

Adabiyot 
 Raxmanov V.V., Vodoreguliruyuhaya rol lesov, L., 1975; Raxmanov V.V., Lesnaya gidrologiya, M., 1981.
Suv olish inshootlari

Ochiq suv inshotlari , suv olgichlar — suv manbalari (daryo, koʻl, suv ombori, yer osti suvlari va boshqalar) dan sugʻorish, gidroenergetika yoki shu kabi tarmoqlarga suv olish uchun quriladigan gidrotexnika inshootlari. Dalalarni sugorish, yaylovlarga suv chiqarish, elektr stansiyalarga suv berish, aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan taʼminlash uchun quriladi. Suv olish inshootlari- suv yoʻliga zurur miqdorda, sifati saqlangan va suv isteʼmoli grafigiga muvofiq suv tushishini taʼminlashi shart. Suv olish inshootlari toʻgʻonsiz, toʻsikli va toʻgʻonli boʻladi. Toʻgʻonsiz suv olgich, asosan, suvni oʻz oqimi bilan chiqarish imkoniyati boʻlgan sharoitlarda quriladi. Bu hollarda oqiziq hosil boʻlishini bartaraf etish uchun maxsus tindirgichlar quriladi yoki zemsnaryadlardan foydalaniladi. Toʻgonsiz suv olgichlar bir quloqli yoki koʻp qulokli boʻlishi mumkin. Bir qulokli Suv olish inshootlarii. bevosita daryo qirgogʻidan boshlanadi yoki daryo oʻzaniga kirgan boʻladi (mas, Norin daryosida Shimoliy Fargʻona kanali, Vaxsh daryosida Vaxsh kanali Suv olish inshootlarii.). Koʻp quloqli suv olgichlarda daryo qirgʻogʻining bir necha joylarida bir kanalga suv beruvchi yoʻlaklar qaziladi (mas, Amudaryoda AmuBuxoro mashina kanali, Paxtaarna va Qoraqum kanallari). Koʻp qulokli Suv olish inshootlarii. daryolardan kanallarga uzluksiz suv oʻtishini va suv bilan taʼminlanishni birmuncha oshiradi. Yoʻlkalar tindirgich vazifasini ham oʻtaydi va ehtiyojga koʻra, navbatmanavbat ishlatiladi.

Sugʻoriladigan maydon daryodagi suv sathidan balandda joylashgan boʻlsa, mashina (nasos) Suv olish inshootlarii. — nasos stansiyalari quriladi (1rasm). Toʻsiq (shpora)li suv olgich daryo suvi sathi past boʻlgan hollarda suvni damlashda tosh, shoxshabba kabi mahalliy materiallardan toʻsiq yasab quriladi (2rasm). Toʻsiq qarshi qirgʻoqqacha davom etishi shart emas. Hozirgi toʻsiqli Suv olish inshootlarii. deyarli qoʻllanilmaydi. Toʻgʻonli Suv olish inshootlarii. turgʻun suv olish uchun daryo suvi sathini bir xil darajada saqlab turishni taʼminlaydi. U gidrouzel tarkibiga kiradi; kichik, oʻrta va yuqori bosimli, suv olish sharoitiga qarab bir tomonli — suvni faqat bir qirgʻoqqa beradigan (Chirchiq daryosida Chapqirgʻoq Qorasuv), qoʻsh tomonli — suvni ikkala qirgʻoqqa oqizadigan (Zarafshon daryosida Birinchi May); frontal — oqim yoʻnalishiga perpendikulyar joylashgan (Qurshob daryosida Qurshob) va yonbosh — oqim yoʻnalishiga malum burchak ostida joylashgan (Amudaryoda Taxiatosh) Suv olish inshootlarii. ga boʻlinadi.

Daryolarda suv sathi va sarfining keskin oʻzgaruvchanligi, oqimlarning juda ham loyqaligi sugʻoriladigan yerlarga suv berishni qiyinlashtiradi. Bu sharoitlarda Suv olish inshootlarii. daryoda zarur suv sathini vujudga keltiradi, sugʻorish uchun zarur suvSuv sathi ni xoxdagan vaqtda (toshqin, yoz chillasi) beradi, kanallarni loyqa bosi shidan himoya qiladi.

Adabiyot 
 Husanxoʻjayev Z.H, Gidrotexnika inshootlari, T., 1978; Gidrotexnicheskiye soorujeniya, M., 1978.

Masharif Boqiyev.
Suv osti arxeologiyasi

Suv osti arxeologiyasi - qadim va oʻrta asrda kema choʻkishi yoki tektonik hodisalar natijasida suv ostida qolib ketgan moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganuvchi arxeologiya sohasi. Suv osti arxeologiyasi boʻyicha dastlabki qidiruv ishlari 1904-yil Egey dengizi (Gretsiya)da professional gʻavvoslar ishtirokida amalga oshirilgan. Akvalang kashf qilingandan keyin arxeologlarning oʻzlari ham bevosita suv ostida qolib ketgan shaharlarni oʻrgana boshlaganlar. Suv osti arxeologiyasia. Oʻrta Osiyoda qirgʻiz arxeologlari tomonidan qoʻllanilib, ular Issiqkoʻl tubida qolib ketgan oʻrta asr shaharlarini oʻrganganlar.

Suv osti
Suv osti vodiylari

Suv osti vodiylari, suv osti kanʼonlari — dengiz va okeanlar tubining erozion, tektonik kuchlar taʼsirida oʻyilishi natijasida hosil boʻlgan uzun choʻzilgan toʻgʻri yoki egribugri chuqurliklar. Dengiz va okeanlarning materik sayozligi, yon bagʻri va tubida uchraydi. Erozion Suv osti vodiylari daryolarning dengizga quyilish qismining choʻkishi yoki dengiz sathining koʻtarilishi oqibatida hamda quruqlikdan keltirilgan turli mayda jinslarga boy dengiz osti suspenzion oqimlarning ishi natijasida xreil boʻladi. Baʼzi Suv osti vodiylariv. yirik daryolar quyilish yerining davomi hisoblanadi. Dengiz sathining koʻtarilishi natijasida daryolarning suv ostida qolib ketgan vodiylari yaxshi saqlangan (Gudzon, Hind, Kongo va boshqalar). Materik yon bagʻirlarida bunday vodiylar V simon shakldagi joʻyaklarni, nishab akkumulyativ shleyflar va okean tubi tekisliklarida chuq. 50 m dan bir necha yuz m gacha, eni 1–3 km, uz. 100 hatto ming km ga choʻzilgan egribugri vodiylarni vujudga keltiradi. Tektonik Suv osti vodiylariv. okean oʻrtaliq suv osti tizmalari zonalarining markaziy (rift) qismida materik chetlarining yorilishi, sinishidan yuzaga keladi. Suv osti vodiylariv.ning kelib chiqishida muzliklar ham bevosita rol oʻynaydi.

Geografik terminlar
Geologiya
Gidrologiya