MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nitrozolash

Nitrozolash — organik birikmalar molekulalariga nitrozoguruq — NO biriktirish. N. elektrofil va radikal mexanizmlar boʻyicha amalga oshishi mumkin. N. reaksiyalarida faol zarrachalar, nitrozoniy kationi NO+ va ra-dikali NO ishtirok etadi. Asosiy elektrofil nitrozolovchi agentlar — nitrit kislota HNO2, nitrozilsulfat kislota ONOSO3H, nitrozilgalogenidlar (Mas, NOC1), azot oksidlari (NO, N2O3, N2O4), alkil- yoki atsilnitritlar, 3-nitrozokarbazol, nitrozoniy tuzlari (asosan, NOBF4). Radikal mexanizm boʻyicha N.da, odatda, azot oksidlari, NOC1, alkilnitritlar, baʼzan N - nitrozoaminlar qoʻllanadi. N. preparativ sintezlarda, Mas, transformatsiyalashda > SN2—> >SO, —> >S = =NOH->>CHNO2, dorivor moddalar, kauchuklar uchun monomerlar olishda va boshqalarda keng qoʻllanadi. NITROLASH — organik moddalarga nitrat va sulfat kislotalar aralash-masi taʼsir ettirib, nitromahsulotlar hosil kilish reaksiyasi. Port-lovchi moddalar, boʻyoqlar va boshqa mahsulotlar olishda keng qoʻllanadi. N.da xavfsizlik texnikasining barcha qridalariga rioya qilish kerak.

Manbalar
Nitroloklar

Nitroloklar — nitrotsellyuloza asosida olinadigan loklar. Tarkibida tabiiy va sunʼiy smolalar, plastifi-katorlar, erituvchilar va boshqa boʻladi. Metall va yogʻoch buyumlar, teri va boshqalarni boʻyashda, emal boʻyoqlar (nitroemallar) tayyorlashda qoʻllanadi. N.ni ishlatishda yongin xavfsizligi qoidalariga qatʼiy rioya kilish kerak.

Manbalar
Nitrometan

Nitrometan, CH3NO2 — achchiq bo-dom qidi keladigan rangsiz suyuklik. Mol.m. 61,042. Suyuqlanish temperaturasi — 28,55°, kaynash temperaturasi 108,8°, zichligi 1,1371 g/sm3. Suvda oz eriydi, azeatrop aralashma hosil qiladi; organik erituvchilarda (alifatik uglevodorodlardan tashqari) yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, N. — alifatik uglevodorodlarning yaqqol vakili. Sanoatda quyi alkanlarni (Mas, propan) 50— 70% li HNO3 bilan 400—700° da kimyoviy reaktorda destruktiv nitrolash nuli bilan olinadi. N. — efirsellyuloza loklari va smolalari uchun erituvchi, dizel yonilgʻilariga qoʻshimcha, bir komponentli raketa yonilgʻisi. Zaharli. Markaziy nerv sistemasini kuchli zaharlaydi.

Manbalar
Nitron

Nitron — poliakrilonitrildan olinadigan sunʼiy tola. Chet mamlakatlarda orlon, akrilan (AQSH), kashmilon (Yaponiya), kurtel (Angliya), dra-lon, volpryula (GDR), anilana (PXR) degan nomlar bilan ataladi. N. mexanik jihatdan mustahkam (uzilishga pishiq-ligi 35—45 kg/mm2), issiqqa ancha chidamli. Har xil texnik buyumlar va gazlamalar tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Nitrofos

Nitrofos, nitrofosfat — tarkibida azot, fosfor boʻlgan murak-kab mineral oʻgʻit. Unda oʻrta hisobda 20% dan N va R2O5boʻladi. Oldin apatit konsentratini yoki fosforitlarni nitrat kislota bilan, shuningdek, nitrat kislotaning sulfat yoki fosfat kislota bilan aralashmasi yordamida parchalab, keyin ammiak yoki b. asoslar bilan ney-trallab olinadi. Pretsipitat, ammiakli selitra va gipedan yoki pretsipitat, ammofos va ammiakli selitradan ibo-rat donacha (granula)lar holida ishlab chikariladi. Donadorligi bir xil, yaxshi elanadi. N. kaliyli oʻgʻit ishlatilishi talab qilinmaydigan tuproklarga so-linadi. U hamma ekinlar uchun asosiy va ekishdagi oʻgit sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Nitrofoska

Nitrofoska — tarkibida azot, fosfor, kaliy boʻlgan murakkab mineral oʻgʻit. Unda 12% dan azot, fosfor va kaliy bor. N. fosfor xom ashyosi (apatitlar yoki fosforitlar)ni nitrat kislota bilan parchalab, unga kaliy xlorid qoʻshib donadorlash va quritish yoʻli bilan ishlab chiqariladi. Gʻoʻzaga samaradorligi oddiy oʻgʻit aralashmasi samaradorligigayaqin. Oziqlantirishda 50– 70 kg/ga (azot boʻyicha) meʼyorlarda so-linadi. N. yopiq binolarda qogʻoz va polietilen krplarda saqlanadi.

Manbalar
Nitrotsellyuloza

Nitrotsellyuloza, sellyuloza nitrati — sellyuloza (kletchatka) va nitrat kislotalarning murakkab efirlari. Umumiy formulasi [C6H7O2(OH)3-x(ONO2)X]n. Zichlashmagan, oq yoki sargʻish tolasimon massa. N. eng toʻngich polimer material, uni ilk bor fransuz kimyogari A. Brakonno 1882-yilda olgan. Zichligi 1,58—1,65 g/sm1, suvda erimaydi. Nitrotsellyulozaning qanday maqsadda qoʻllanishi tarkibidagi azot miqdoriga qarab belgilanadi. Amalda quyidagi turlari qoʻllanadi (qavsda azot miqdori berilgan): kolloksilin (10,7—12,2%), prioksilin №2 (12,2— 12,5%) va piroksilin №1 (13,0—13,5%). Kolloksilin selluloid, plastmassa, fototasma, nitrolok, nitroyelim va nitroemal ishlab chiqarilishida, piroksilinlar tutunsiz porox, dinamit va boshqa portlovchi moddalar tayyorlashda qoʻllanadi. Nitrosellyulozani keyinchalik rus olimi Mendeleyiv aniqlagan. Uni Sellyulozaga sulfat kislota katalizatorligida nitrat kislota bilan tasirlashtirib olgan.

Manbalar 

Nitratlar
Sellyuloza
Paxta
Nixrom

Nixrom (nikel va xrom) — nikel olovbardosh qotishmalari guruhining umumiy nomi. Tarkibida 65—80% nikel (Ni), 15—35% xrom (Gr), 1—20% temir (Fe), 0,5—2% marganets (Mp) va alyuminiy (3,5% gacha), kremniy (1,5% gacha), uglerod, oltingugurt aralashmalari boʻladi. Tarkibida Fe miqdory 20% dan ortiqboʻlgan N. ferronixrom deb ataladi. U pastroq temperaturaga chidaydi. N.ning olovbardoshligi juda yuqori (1250° gacha), solishtirma elektr qarshiligi ham anchagina yukrri (1,05—1,4 mkom.m). Qarshilik elementlari, yukrri temperaturali sharoitda ishlaydigan detallar, baʼzan, reostatlar tayyorlashda ishlatiladi (yana qarang Nikelli qotishmalar).

Manbalar
Nish

Nish — Serbiyadagi shahar, Nishava daryosining Janubiy Moraviyaga quyilishi yaqinida. Aholisi 176 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Mashinasozlik (xususan, radioelektronika), oziq-ov-qat, toʻqimachilik, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Nishdan 10 km janubi-sharqda Nishka-Banya balneologik kurorti joylashgan va qad. Vizantiya shahri — Mediana haro-balari saqlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan 4—5-asrlarda qurilgan rim qalʼasi, bazilika qoldiqlari, 15—18-asrlarga oid binolar saqlangan.

Manbalar 

Serbiya
Shaharlar
Nish (biologiya)

Nish, oʻsish nuqtasi — oʻsimliklar novdasi va ildizining uchki ko-nussimon qismi. Yangi hujayralar hosil qiluvchi toʻqima (meristema)dan iborat. Birlamchi toʻqima va organlarning shakllanishini, ularning oʻsishini taʼminlaydi.

Manbalar
Nishboshsoy

Nishboshsoy - Toshkent viloyatidagi soy. Qurama tizmasining shim. yon bagʻridan, 3550 m balandlikdagi uncha katta boʻlmagan qorlikdan boshlanadi. Uzunligi 30 km, havzasining maydoni 180 km². Yuqori oqimi — Qashqasoy, oʻrta oqimi Lash-karaksoy bilan qoʻshilgunga qadar Loyak-soy deb ataladi. Yuqori va oʻrta oqimida chuqur, yon bagʻirlari tik vodiyda oqadi. Quyi oqimida 2—3 koʻhna qayiri (terrasa) bor. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,55 m³/ sek. Suvi koʻpayganda (mart—iyun) suv sarfi 3,52 m³/sek.dan 8,66 m³/sek. gacha oʻzgarib turadi. Umumiy uz. 141 km boʻlgan 75 ta irmogʻi bor. Eng yiriklari: Kichik Qashqasoy, Toʻrtkoʻl, Parak, Terakli, Beshsandiq va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Ohangaron tumani daryolari
Nisholda

Nisholda — shirinlik turi. Tayyorlash usuli: sirli idishga shakar va suv solib qaynatib, qiyom tayyorlanadi va sovitiladi. Yetmak (beh) oʻsimligining ildizi tozalanadi va maydalab suvda qaynatiladi. Yetmak qaynab chiqqandan soʻng, suvni dokadan oʻtkazib, mis qozon (yo sirli kostryulka)ga solib bir oz sovitiladi, buning ustiga tuxumnsh oqi qoʻshiladi va chilchoʻp bilan aralash tiriladi. Hosil boʻlgan oq koʻpikka ozozdan qiyom quyiladi va chilchoʻp urish uzoqdavom ettiriladi. Taʼmini yaxshilash maqsadida qiyomga limon kislota va vanilin qoʻshiladi. N.da kristallashgan shakarning qumoqlashuvi va qiyomning koʻpikdan ajralmasligi N. tayyor boʻlganini koʻrsatadi. Tayyor boʻlgan N.ning rangi oppoq boʻlib, maxsus yogʻoch kurakchani botirganda choʻzilib chiqadi.

Manbalar
Nishon

Nishon — oʻq otish uchun moʻljalga olinadigan tabiiy yoki sunʼiy belgi. Harbiy mashqlarda, sport mashqlarida turli N.lardan foydalaniladi. N.ning doiraviy, koʻchma radiolokatsi-on, avtomobil kuzoviga oʻrnatiladigan, shakldor, N. - samolyot, dengizda suzuvchi va muallaq turuvchi artilleriya shchiti va boshqa xillari boʻladi. Turli mudofaa inshootlari (okop, blindaj va boshqalar) dan ham N. sifatida foydala-nish mumkin. Havodagi otish mashqlarida N. - parashyutlarni sim bilan samolyotga bogʻlab qoʻyiladi.

Manbalar
Nishon (tibbiyotda)

Nishon (tibbiyotda) — odamning biror tashqi aʼzosi nuqsoni (Mas, tirtiq lab, boʻri jagʻ, quloqdagi or-tiq, ortiqcha barmoq va boshqalar); yana q. Mayibmajruhlik.

Manbalar
Nishon choʻli

Nishon choʻli - Qashqadaryo viloyatining jan.-gʻarbiy qismida (Qarshi choʻlining jan.da)gi choʻl. Yer yuzasi tekislik va qirlar (Qoraqir, balandligi 500 m gacha, Doʻltalitogʻ, balandligi 510 m gacha, Alouddintogʻ, balandligi 485 m gacha) dan iborat. Qirlar vaqtincha suv oquvchi soy va jarliklar bilan parchalangan. Qoraqirning soy va jarlar bilan zich va chuqur kesilgan sharqiy qismi "Sakson-dara" deb ataladi. Tekislik qismida taqirlar ham uchraydi. Choʻlning tekislik qismi toʻrtlamchi davr, qirlar esa boʻr va paleogen davrlari togʻ jinslaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental.

Manbalar
Bobojon Nishonov

Bobojon Nishonov (1930, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1973). Otasi usta Nishonboy Zoirovdan hunar oʻrgangan. 1941-yildan "Yangi hayot" artelida kulol, rassom, 1970 — 90 yillardan Rishton badiiy kulollik buyumlari zavodida rassom. N. Rishton kulolligi maktabini rivojlantirdi, naqsh mujassamotini yangi mavzu va naqshlar bilan boyitdi, anʼanaviy buyumlarni mahorat bilan bezadi. N. ishlagan, sirlab bezagan sopol idishlar va badiiy buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish qilingan; N. yaratgan ayrim badiiy buyumlar respublika muzeylarida saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Rafiq Nishonov

Rafiq Nishonovich Nishonov (1926-yil 15-yanvar, Gʻazalkent sh. Boʻstonliq — 2023-yil 12-yanvar, Moskva) — siyosatchi, diplomat va jamoat arbobi.

Faoliyati 
 1951-yildan tuman partiya komiteti kotibi, Toshkent shahri partiya komiteti boʻlim mudiri, Toshkent shahri ijroiya qoʻmitasi raisi.
 Oʻzbekiston KP MK kotibi (1963—70).
 1970-yildan Shri Lanka Respublikasi va Maldiv Respublikasida SSSRning Favqulodda va muxtor elchisi, SSSRning Iordaniyadagi elchisi.
 Oʻzbekiston SSR Tashqi ishlar vaziri (1985—86).
 Oʻzbekiston Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1986—88).
 Oʻzbekiston KP MK 1-kotibi (1988—89).
 SSSR Oliy Soveti Millatlar Sovetining raisi (1989— 91).
 1991-yil sentabrdan — SSSR Prezidentining maslahatchisi.

 1991-yil noyabrdan — nafaqaga chiqqan.

 2012-yilda „Derevya zeleneyut do meteley“ nomli xotiralar kitobini nashr ettirdi.

 2015-yil 22-dekabr — Ikkinchi jahon urushidagi g‘alabaning 90 yilligi arafasida „Shon-sharaf“ ordeni bilan taqdirlandi.

 2021-yil 15-yanvarda u Aleksandr Nevskiy ordeni bilan taqdirlangan.
 Rafiq Nishonov 2023-yilning 12-yanvarida 97 yoshida vafot etdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston siyosatchilari
15-yanvarda tugʻilganlar
1926-yilda tugʻilganlar
12-yanvarda vafot etganlar
2023-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston SSR Oliy Soveti Prezidiumi raislari
Hakim Nishonov

Hakim Kabirovich Nishonov (1917.5.12, Andijon) — sozanda, bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1957). Andijon bolalar teatrida aktyor (1933—36), Oʻzbek davlat filarmoniyasida sozanda (1936—39), Oʻzbek ashula va rake ansambli (1957—59), "Shodlik" ansambli (1971—76) badiiy rahbari, direktor oʻrinbosari (1976—79), Qibray tumani Doʻrmon qishlogʻi "Doʻstlik taronalari" xalq ashula va raqs ansambli badiiy rah-bari (1959-yildan). "Iroda" (S. Joʻra va V. Saʼdulla), "Qahramon" (I. Axmedov) musiqali dramalar, ayrim kompozitorlar bilan hamkorlikda simfonik poema va syuitalar, shuningdek, xor va qoʻshiqlar muallifi.

Manbalar
Nishopur

Nishopur — Eronning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Xuroson ostonida. Aholisi 160 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Sugʻorma dehqonchilik qilinadigan rayon (paxta, moyli ekinlar; bogʻlar, tokchilik; chorvachilik) markazi. Oziq-ovqat va koʻn sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinidan feruza qazib olinadi. Sha-harga 3-asr oʻrtalarida asos solingan. Shahar nomini sosoniylar shohi Sho-pur 1 (yoki Shopur II) nomi bilan bogʻlaydilar. Shaharni 7-asr oʻrtalarida arablar egallagan. 9-asrda Tohiriylar davlati, 10-asrda Somoniylar davlatiningXuroson noibligi poytaxti. N. 9—12-asrlarda Urta Sharqning muhim iqti-sodiy markazlaridan edi. 1153-yilda oʻgʻuzlar, 1221-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan, aholisi deyarli qirib tashlangan. 14—15-asrlarda shahar qayta tiklandi, biroq iqtisodiy ahamiyati pasayib bordi. 1722-yilda af-gʻonlar tomonidan vayron qilingan. Nishopurda fors shoiri Umar Xayyom va Fa-riduddin Attor yashab, ijod qilgan va oʻsha yerga dafn etilgan.

Manbalar 

 

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Eron milliy asarlari
Nishopur togʻlari

Nishopur togʻlari - Eronning shim.-sharqiy qismidagi togʻlar, Turkmaniston—Xuroson togʻlarining jan. tarmogʻi. Shim.-gʻarbdan jan.-sharqqa taxminan 350 km ga choʻzilgan. Urtacha bal. 3000 m. Eng baland joyi 3314 m (Kengzoshk choʻqqisi). Keng yassi vodiylar, botiqlar bilan ajralib turgan bir necha tizmadan iborat. Nishopur togʻlari Goʻrgon—Mashhad botiqlari orqali Kopetdogʻdan ajralgan. Togʻlar choʻkindi va metamorfik jinslardan, porfirit va granitlardan tuzilgan. Issiq suvli buloqlar, feruza konlari bor. Togʻ etaklari choʻl, yon bagʻirlari chala choʻl, yuqori qismi togʻ dashtlaridan iborat.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Nishotiy Muhammadniyoz

Nishotiy Muhammadniyoz (18-asr, Xorazm) — shoir. Xiva madrasalarida oʻqigan. Xorazm xonligida siyosiy ahvol ogʻirligi tufayli N. Buxoroga kelgan, gʻariblik va muhtojlikda yashagan. Ada-biy merosi "Husnu Dil" dostoni, "Qushlar munozarasi" manzumasi hamda 1500 misra sheʼr — 38 gʻazal, 14 muhammas, 1 qasida va musaddasdan iborat. Lirikasi dunyoviy muhabbat mavzuida. Unda shoir oʻz kechinmalari, zamona xaqidagi fikr-mulohazalarini ifodalagan, vafo, sadoqat, goʻzallik va nafosatni kuylagan. "Qushlar muno-zarasi"da 14 xil qushning oʻzaro bahsu munozaralari orqali oʻsha davrdagi ijtimoiy tuzumga xos illatlar, ja-xrlat, mansabparastlik va boshqa majoziy shaklda tanqid qilingan, mexnat axdining kamtarligi ulugʻlangan. "Husnu Dil" dostoni (1779) — shoir ijodining choʻqqisi. U Sharq xalqlari orasida mashhur syujet asosida nazmda yaratilgan. Doston 15584 misra, 62 bobdan iborat. Anʼanaviy kirish (1—5-boblar)dan soʻng shoir oʻzi xaqida, dostonning yozilish sabablari, soʻz va uning qudrati, hamsanavislar (Nizomiy, Xusrav Dexlaviy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy va boshqalar) haqida fikr yuritgan. Asosiy qism 11-bobdan boshlanadi va asar xotima bilan yakunlanadi. Yetakchi mavzui — sevgi. U Husn va Dilning murakkab sarguzashtlarida oʻz aksini topgan. Aql, Ishq, Vafo, Mehr, Nomus, Himmat, Sabr, Raqib kabi obrazlarda kishilardagi muayyan xususiyatlar ifodalangan. Doston Husn va Dilning toʻy tantanasi, yaʼni ezgulikning smonlik ustidan gʻalabasi bilan tugaydi. Ayearda Vatanni sevish, xalq-parvarlik, maʼrifat va adolat, mardlik, sevgi-sadoqat, yaxshi xulqodob kabi gʻoyalar ilgari surilgan.

Doston qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №1198, 7013, 1997, 1666, 1027), Sam-DU (inv. №21828) qoʻlyozma fondlarida sakdanadi.

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, T., 1960; Husn va Dil, Lirika, T., 1967.

Adabiyot 
 Abdullayev V., Xoksor va Nishotiy, Samarqand, 1960; Oʻzbek adabiyoti tari-xi |5 j.li], 3-j., T., 1978.

    

Shoirlar

Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Nishxoʻrd

Nishxoʻrd — hayvonlarga berilgan yem-xashak qoldigʻi, chiqit. Hayonlar konsentrat ozuqalardan (yorma holdagi don va don chiqindilari, kepak, kun-jara va shrotlardan), odatda, N. qoldirmaydi. N. koʻk oʻtlar, silos, senaj, pichan, poxol va toʻponlardan qoladi. Bunday ozuqalardan chiqadigan N. miq-dorini ularga ishlov berib yedirishga tayyorlash (ivitish, bugʻlash, maydalash, mineral qoʻshimchalar aralashtirish va boshqalar) yoʻli bilan kamaytirish mumkin. N.ni kamaytirishning yana bir yoʻli ttichanlardan donador ozuqalar va briketlar tayyorlashdir. Briket bilan boqilgan qora-mollarda N. chiqarish 4% dan oshmaydi.

Manbalar
Niqob

Niqob — maskarad, karnaval qatnashchisining oʻzini tanitmaslik uchun yuziga kiyadigan (koʻz oʻrni ochiqboʻlgan), baʼzan odam basharasini, xdyvon yoki afsonaviy maxduq boshini tasvirlay-digan maxsus krplama. Hozirgi N.lar magʻ-zi soxta, plastmassa, rezina va boshqa ma-teriallardan yasaladi. N. kad. zamonlarda ov qilingan hayvon va qushlarning ta-biiy kallalari, poʻstaklari va patlaridan yasalgan. Odam timsollarini koʻrsatishda kalla suyaklari ishlatilgan. Keyinchalik ular oʻlgan kishini eslash va ajdodlar ruhiga sigʻinish bilan bogʻliq marosimlarda qoʻllanuvchi shartli tasvirlar bilan almashtirilgan. Yunon va Rim teatrida, Shark, mamla-katlari va qad. Xorazm, Baqtriya, Par-kona (Davan), Soʻgʻdiyona davlatlaridagi anʼanaviy shakldagi teatrlarda N.dan keng foydalanilgan. Afrosiyob, Xolchayon, Oyxonim, Tuproqqalʼa kabi qad. shaharlardan topilgan N. tasvirlari shundan dalolatdir. Arxeologik qazishlar natijasida Afrosiyobdan (1 -a.) qoʻlida N. ushlab turgan toʻrt aktyorning tasviri, Tuproqqalʼadan (3asr) masharaboz N.i topilgan. U rta asrlarda N. masharabozlar teatrida keng qoʻllanilgan. Xorazm masharabozlari "Xatarli oʻyin" degan turkum tomoshalarida shu kungacha N.dan foydalanib keladilar. Mamlakatning boshqa joylarida N. dor masharabozlari tomoshalarida uchraydi. Hindiston, Xitoy, Yaponiya va boshqalarning zamonaviy teatrlarida N. oʻrniga koʻpincha niqobsimon grimlardan foydalaniladi. Shuningdek, bu mamlakatlar va baʼzi Afrika xalqlari tomoshalarida ot, sher, ajdarqo va boshqa hayvon hamda afsonaviy mavjudotlar ifodalangan N. liboslar keng tarqalgan (yana qarang Maska).

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Niqoblash

Niqoblash, maskirovka — harbiy ishda — oʻz qoʻshinlarini dushman razvedkasi kuzatuvidan yashirish, dushmanni chalgʻitish uchun qoʻllanila-digan tadbirlar majmui. Haqiqiy obʼyektlarni yashirish (panalash), soxta obʼyektlar qurish, chalgʻitma harakatlar qilish, radiotexnika vositalari bilan yolgʻondakam shovqinlar tarqatish, N. toʻrlari qoʻllash, soxta xabarlar tarqatish, boshqaruv punktlarining oʻrnini tez-tez oʻzgertirib turish va boshqa tadbirlar orqali amalga oshiriladi. N.dagi asosiy vositalar: niqoblovchi kiyim-bosh, boʻyoqlar, oʻsimliklar, yorugʻlik, tutun, shovqinlar, toʻrlar va boshqa

Manbalar
Yusupjon Nigʻmatov

Yusupjon Qoʻchqorovich Nigʻmatov (1940.1.1, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq, oʻqituvchisi (1996). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1963). 1967-yildan Sobir Rahimov tumanidagi 11-, 1968-yildan Shayxontohur tumanidagi 169-, 1974—99 ylarda Sobir Raximov tumanidagi 243-maktabda kimyo oʻqituvchisi. Pedagogi k faoliyati davo-mida kimyo boʻyicha ixtisoslashgan sinflar tashkil etish hamda dare sifati va samaradorligini oshirishda ibratli ishlarni amalga oshirdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Nihovand

Nihovand — q. Oʻn ikki maqom.

Manbalar
Nihol

Nihol — ekilgan urugʻdan tuproq yuzasiga unib chiqqan oʻsimlik.

Manbalar 

    

Botanika
Nobeliy

Nobeliy (Nobelium), No - Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy kimyoviy element; aktinoidlarta kiradi. Tartib raqami 102. Barqaror izotoplari yoʻq. Massa sonlari 251—259 boʻlgan 9 ta izotopi maʼlum. Eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopi —259No (T|/2=l soat). Oksidlanish darajei +2, +3; ion radiusi No2+ uchun 0,11 nm. Ogirlik miqdorida olinmagan, xossalari 10 ta atomidan foydalanib oʻrganilgan. Stokgolmda (Shvetsiya) xalkaro olimlar guruhi 1957-yilda Nobeliy atomi olinganligini eʼlon qildi va uni Nobeliy Nobel (qarang Nobellar) nomi bilan atashni tavsiya etdi. Nobeliyning massa soni 252— 256 boʻlgan izotoplari 1963—67 yillarda Dubna shahrida Nobeliy Nobeliy Flerov boshchiligida olimlar tomonidan olindi.

Manbalar

Havolalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Nobellar

Nobellar — shved ixtirochilari va sanoatchilari. E m Manuel Nobel (1801.24.3 - 1872.3.9) - suv osti minalari ixtirochisi. 1842—59 yillarda Peterburg (Rossiya)da yashagan, u yerda mexanika zavodiga asos solgan. Alfred Bernhard Nobel (1833. 21.10 — 1896.10.12) — dinamit ixtirochisi. Em Manuel Nobelning oʻgʻli. 1867-yilda dinamit tayyorlashga An-gliyadan patent olgan. Dinamit ishlab chiqaradigan korxona egasi. Koʻp mamlakatlarda dinamit ishlab chiqarish fabrikalari qurgan. London Qirollik jamiyati va Shvetsiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. Nobel mukofotlari taʼsis qilish haqida vasiyat qilgan. Lyudvig Nobel (1831.27.7 - 1888.12.4) - korxona egasi, stanoklar konstruktori. Emmanuel N.ning oʻgʻli. Peterburgdagi otasi asos solgan korxonani "Lyudvig Nobel" nomli yirik mashinasozlik zavodiga aylantirgan. 1871-yil aka-ukalari Robert va Alfredlar bilan birgalikda Boku (Ozarbayjon) da neft sanoati korxonasi (1879-yildan "Aka-uka Nobellar hamkor-ligi")ga asos solgan. Emmanuel Nobel (1859.22.6 - 1932.31.5) - Lyudvig N.ning oʻgʻli. Peterburgda "Aka-uka Nobellar hamkorligi"ni, "Lyudvig Nobel" jamiyati va boshqa korxonalarni boshqargan (1888—1917).

Manbalar
Nobile Umberto

NOBILE (Nobile) Umberto (1885— 1978) — italyan dirijabl konstruktori va sayoxatchisi. R. Amundsen ekspeditsiyasida oʻzi qurgan "Norvegiya" dirijablida ishtirok etgan (1926), "Italiya" dirijablida Shimoliy qutbga qilingan ekspeditsiyasiga rahbarlik qilgan. N. 1932—36 yillarda SSSRda ishlab, dirijablsozlikka oʻz hissasini qoʻshgan.

Manbalar
Nobilitet

Nobilitet (lot. nobilitas — yuqori tabaqa, oqsuyak) — Rim respublikasida miloddan avvalgi 3-asr boshiga kelib, patri-siylar bilan plebeylar oʻrtasidagi kurash natijasida shakllangan hukmron ta-baqa. N. davlatning oliy mansablarini egallash huquqiga ega edi. N. aris-tokratik respublikaning siyosat anʼanalarini saklovchilari hisoblangan, lekin uning orasidan siyosiy muxoliflar ham chiqqan. Imperatorlar davrida eski N.ga mansublik ilgarigidek ahamiyat kasb etmagan. Keng maʼnoda (qad. mualliflarda) N. — "xalq", "qora xalq"ning ziddi boʻlgan "yuqori tabaka", "oqsuyak".

Manbalar
Nov

Nov — 1) kanal, jar, soy va yoʻllar ustidan suv oʻtkazish maqsadida quriladigan maxsus gidrotexnik inshoot (ensiz, qiya sunʼiy kanal, ariqcha). Ilgari charxpalakda chikarilgan suv N. orqali ekinzorlarga yuborilgan. N. Oʻzbekiston hududida qad.dan qoʻllanib kelingan. Asosan, yogʻoch va toshdan ishlangan (qarang Joʻyi Arziz). Yogʻoch oqizish novi yogʻochlarni bittalab va koʻplab oqizish, gidroinshootdan oʻtkazish uchun moʻljallanadi. Baliq oʻtka-z i sh novi toʻsiqsiz va qarshi oqimli boʻladi. Tegirmon toshi va GES tur-binalarini aylantirish, mollarga suv berish va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan N.lar ham bor (yana qarang Akveduk); 2) okeanlar ostidagi koʻpincha uzun choʻzilgan chuqur botiqlar. Mas, Mariana novi, Yava novi va boshqa

Manbalar
Novadon arigʻi

Novadon arigʻi - Samarqand shahrining eng qad. suv manbalaridan biri. Shahar hududini shim.dan jan-.ga kesib oʻtuvchi Novadon arigʻi buloq suvidan hosil boʻlgan. Abu Tohirxojaning "Samariya" asarida "Samar kazdirgan buloq" sifatida qayd etilgan. Man-balarda koʻrsatilishicha, Novadon arigʻidan chiqarilgan maxsus ariq orqali miloddan avvalgi 5—4-asrlarda Afrosiyo’bga suv olib kelingan. Ilk oʻrta asrlarda Novadon arigʻi "Chokardiza" nomi bilan mashhur boʻlgan. Undan suv shaharga Joʻyi Arziz orkali olib oʻtilgan. Ehtimol shu tufayli bu suv manbai — Novadon, yaʼni "Novali" nomini olgan.

Manbalar 

 

Kanallar