Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi

Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasidagi xalqaro chegara hisoblanadi. Uzunligi  va Oʻzbekiston va Xitoy bilan chegara nuqtasigacha davom etadi.

Tavsifi 
Chegara shimoldan Fargʻona vodiysidagi Oʻzbekiston bilan uchtomonlama chegara nuqtasidan boshlanadi. Taxminan gʻarbga qarab choʻzilgan, Chorkoʻh dahasida tojiklarning oʻtkir choʻqqisi bor, u deyarli Qayroqqum suv omboriga qadar choʻzilgan, biroq suv ombori va chegara oʻrtasida Tojikiston hududining ingichka chizigʻi joylashgan. Soʻngra Turkiston tizmasiga yetib, sharqqa keskin burilib, Tojikistonning Lolazor anklavi yaqinida janubga buriladi. Keyin chegara shu tizmaga, Oloy va Orqa Oloy tizmalariga, sharqqa Xitoy bilan uchtomonlama chegara nuqtasigacha boradi.

Eksklavlar 
Chegarada Qirgʻiziston hududida Tojikistonning ikkita eksklavi mavjud: Vorux va Qayragʻoch.

Tarixi 

 
Mintaqani milliy-hududiy chegaralash (MHCh) 1920-yildayoq taklif qilingan edi. Oʻsha vaqtda Oʻrta Osiyo RSFSR tarkibidagi ikkita Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasidan iborat edi: 1918-yil aprelda tashkil etilgan va hozirgi Janubiy Qozogʻiston, Oʻzbekiston va Tojikiston hududining katta qismini, shuningdek Turkmanistonni qamrab olgan hamda 1920-yil 26-vgustda tashkil etilgan va hozirgi Qozogʻistonning shimoliy qismiga toʻgʻri keladigan Qirgʻiziston ASSR (u vaqtda qozoqlar „qirgʻiz“, hozirgi qirgʻizlar esa qoraqirgʻiz – togʻda yashovchi qirgʻiz deb atalgan). Shuningdek, Buxoro amirligi va Xiva xonligining ikkita alohida voris „respublikalari“ ham bor edi, ular 1920-yilda Qizil armiya tomonidan egallab olinishi natijasida Buxoro va Xorazm Xalq Sovet Respublikalariga aylantirilgan.

1924-yil 25-fevralda Sovet Ittifoqi Siyosiy byurosi va Markaziy Qoʻmitasi Oʻrta Osiyoda milliy-hududiy chegaralanish siyosati davom ettirilishini eʼlon qildi. Bu jarayonni Markaziy Osiyo byurosining maxsus qoʻmitasi nazorat qilishi, mintaqadagi asosiy millatlar (qozoqlar, turkmanlar va oʻzbeklar) har biri uchun uchta kichik qoʻmitadan iborat boʻlib, oʻsha paytda juda tez ish olib borishi kerak edi. Dastlab Xorazm va Buxoro XSRni saqlab qolish rejalari bor edi, biroq oxir-oqibat 1924-yil aprelda kommunistik partiyalarning koʻpincha keskin qarshilik koʻrsatishi sababli ularni boʻlish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi (xususan, Xorazm kommunistlari oʻz XSRni yoʻq qilishni istamas edilar va oʻsha yilning iyul oyida oʻzlarining tarqatilishi uchun ovoz berish uchun kuchli qurollangan boʻlsa-da, yoʻq qilindi).

Hozirgi koʻrinishdagi chegara 1929-yilda chizilgan. Qoraqirgʻiz muxtor viloyati dastlab 1924-yil oktyabrda Rossiya SSR tarkibida boʻlib, chegaralari hozirgi Qirgʻiziston chegaralariga toʻgʻri keldi. 1925-yil may oyida Qirgʻizi muxtor viloyati deb oʻzgartirildi, keyin 1926-yilda Qirgʻiziston ASSR (Qozogʻiston ASSRning birinchi nomi boʻlgan Qirgʻiziston ASSR bilan adashtirmaslik kerak), 1936-yilda Qirgʻiziston SSRga aylandi.

Sovetlar etnik jihatdan bir xil respublikalar yaratishni maqsad qilgan; biroq koʻp hududlar (masalan, Fargʻona vodiysi) etnik jihatdan aralash edi va ular baʼzi xalqlarga „toʻgʻri“ etnik belgi qoʻyishda qiyinchiliklarga duch kelishdi. Shunga qaramay, mintaqaviy elita qatʼiy chegara qoʻyish tarafdori boʻlib, mutaxassislar bilimining yetishmasligi va mintaqa toʻgʻrisidagi aniq yoki dolzarb etnografik maʼlumotlarning kamligi tufayli ish yanada murakkablashdi. Bundan tashqari, MHCh iqtisodiy, geografik, qishloq xoʻjaligi va infratuzilma masalalari etnik kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlmagan (va baʼzan ulardan ustun turadigan) „yashovchan“ obyektlarni yaratishni maqsad qilgan.

Xalqaro chegara 

Ikki davlat oʻrtasidagi chegara 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanib, uning tarkibiga kiruvchi respublikalar mustaqillikka erishgach, xalqaro chegaraga aylandi. Mustaqillikdan keyingi davrda chegaralarni delimitatsiya qilish va nazorat qilish bogʻliq keskinliklar, ayniqsa, Oʻzbekiston islomiy harakati (OʻIH) 1999/2000-yillarda Tojikiston hududidan Qirgʻizistonga bostirib kirganidan soʻng keskinliklar kuzatildi. Hozirda chegarani delimitatsiya qilish ishlari davom etmoqda.

Bu keskinlik, birinchi navbatda, har bir davlat hududidagi resurslardan foydalanish, ayniqsa suv bilan bogʻliq boʻlgan mojarolarga olib keldi. 2004-yildayoq Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasidagi chegaradagi toʻqnashuvlar mahalliy OAVlarda yoritila boshlandi, 2004-yildan 2015-yilgacha boʻlgan davrda 70 dan ortiq chegara bilan bogʻliq voqealar qayd etilgan. Keyinchalik bu mojaro 2021-yilning aprel-may oylarida uch kunlik jangga aylanib, 55 kishining hayotiga zomin boʻldi va 33-58 mingdan ortiq qirgʻizistonlik tinch aholini Botken viloyatidan evakuatsiya qilinishiga olib keldi. Qirgʻiziston va Tojikiston oʻrtasidagi toʻqnashuvlar 2022-yil davomida tez-tez uchrab turdi. 14–20-sentyabr kunlari qarama-qarshilik bilan avj pallasiga chiqdi, natijada 137 000 qirgʻiz fuqarosi chegara hududini tashlab ketishga majbur boʻldi.

Chegara oʻtish nuqtalari 

 Botken (KGZ) – Isfara (TJK) (avtomobil yoʻli)
 Qulundu (KGZ) – Ovchi qal’a (TJK) (avtomobil yoʻli)
 Madaniyat (KGZ) – Madaniyat (TJK) (avtomobil yoʻli)
 Qaramiq (KGZ) – Darutqoʻrgʻon (TJK) (avtomobil yoʻli)
 Qizilart (KGZ) – Qizilart (TJK) (avtomobil yoʻli)

Chegara yaqinidagi aholi punktlari

Qirgʻiziston 

 Botken
 Samarqandiq
 Sentralnoye
 Qulundu
 Sulukta
 Samat
 Oqsuv
 Koʻktosh
 Qora-Teyit
 Qaramiq

Tojikiston 

 Lakkon
 Kulkent
 Navgilam
 Isfara
 Surh
 Chorkoʻh
 Shoʻrob
 Xistevarz
 Gʻofurov
 Mehrobod
 Mujum
 Daxkat
 Rosrovut

Tarix xaritalar 
Qirgʻiz SSR–Tojik SSR chegarasining ingliz tilidagi tarixiy xaritalari, 20-asr oʻrtalari va oxiri:

Yana qarang 

 Qirgʻiziston — Tojikiston munosabatlari

Manbalar 

Xalqaro chegaralar
Tojikiston chegaralari
Sovet Ittifoqining xalqaro chegaralari
Qirgʻiziston — Tojikiston munosabatlari
Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi
Qirgʻiziston chegaralari