MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Muhammad Muso Turkistoniy Gʻoyib Nazar oʻgʻli

Muhammad Muso Turkistoniy Gʻoyib Nazar oʻgʻli (1904, Fargʻona viloyati, Oltiariq tumani — 1991, Madina) — tarixchi olim va maʼrifatparvar. Ulamo oilasida tugʻilgan. 2 yoshligida ota-onasi bilan Andijonga koʻchib kelgan. Arab, fors va rus tillarini puxta oʻrgangan. "Ittihodi islom" jamiyati aʼzosi (1919). Ota-onasi bilan birga Qashqarga muhojirlikka joʻnab ketishga majbur boʻlgan (1926). Haj safariga borib, Saudiya Arabistonida yashagan va savdotijorat bilan shugʻullangan (1929-31). 1931-yilda Qashqarga qaytib, uygʻur xalqining Xitoyga qarshi milliy ozodlik harakatiga faol qatnashgan. Tazyiq kuchaygach, Qashqardan ketib Kobul (1934— 37), Makka va Madinada yashagan. Arab matbuotida tarixiy, adabiy va siyosiy maqolalar bilan qatnashgan. M.M.T. "Kommunizmning chehrasi" (1966), "Ulugʻ Turkiston fojiasi" (1979, 1jild), "Aqoyid", "Besh masala", "Zamzam va tarixi" va boshqa asarlar yozgan.

Manbalar 

    

Tarixchilar
Muhammad Muqim

Muhammad Muqim (yoki Xoja Muqim, 17-asr) — musavvir. Ashtarxoniylardan Abdulʼazizxon (1645—80) va Subxonqulixon (1680—1702) kutubxonasida ijod qilgan. M.M. kishilar tasviriga alohida ahamiyat beradi, tasvirlar nafis ishlanishi, qiyofalar ifodaliligi, kompozitsiyalar mutanosibligi, kam shaklliligi hamda shakllar yirikligi bilan diqqatga sazovor. Xoja Gado, Avaz Muhammad, Mulla Behzod kabi musavvirlar va Mirzo Barqiy, Mulla Mir Munshiy, Ibn Arabshoh kabi xattotlar bilan birga ishlab, Nizomiyning „Hamsa“ (1669, Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida), Firdavsiyning „Shohnoma“ (1664, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida, inv. № 3463) asarlarini badiiy bezagan. Shuningdek, Firdavsiyning „Shohnoma“, „Narimonnoma“, „Bayonnoma“, „Faramuznoma“ qoʻlyozmalar majmuasiga (1670, O. Oleber maj-muasida) rasmlar ishlashda qatnashgan.

Muhammad Muqim. „Siyovushni oʻtda sinash“ (Firdavsiyning „Shohnoma“ asariga ishlangan, 1664, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti).

Manbalar
Muhammad Nodir Samarqandiy

Muhammad Nodir Samarqandiy (16-asr oxiri — 17-asr) — musavvir, yirik portretchi. Asli Samarqandlik, keyinroq Hindistonga borib Jahongir (1605 — 27) va Shohjahon (1627—58) saroyida ijod qilgan. M. N. Samarqandiy ijodida Oʻrta Osiyo va Hindiston miniatura maktablari anʼanalari uygʻunlashgan. Portretlarida kishilarning ruhiy holati, ichki olamini yoritishga intilish seziladi. "Savdogarlar Yusufni quduqdan tortib olmoqdalar" (Rossiya milliy kutubxonasida) kabi koʻp shaklli kompozitsiyalar, Jahongir, Shohjahon, shahzoda Doniyol (Britaniya muzeyida) va Husrav (Luvrda), davlat arboblari: Halilulloxon, Izzatxon, Asafxon oʻgʻli Mirzo, Sher Muhammad (Britaniya muzeyida) portretlarini yaratgan.

Manbalar
Muhammad Odilshoh maqbarasi

Muhammad Odilshoh maqbarasi — Bijapur (Xindiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (1626—1660). "Gol-gumbaz" maqbarasi deb ham nomlanadi. Maqbara murabba tarxdi (60x60 m), balandligi 65 m, ichi ravokli, ustunsiz va bezaksiz. Gumbaz (diametri 41 m) kattaligi jihatidan jahonda 2-oʻrinni egallagan. Doira shaklida pishiq gʻishtdan terilgan. Uning asos qalinligi 3 m, yuqori qismi qalinligi esa 2,72 m dir. Ichi ravoqlari va balandligi hisobiga ancha keng koʻrinadi, 4 burchagida bir Muhammad Odilshoh maqbarasi. xilda alohida minoralar ishlangan. Minoralar jimjimador shaklda, aylana tarxli, mayda ravoqchali darchalardan tashkil topgan. 7 qatlamli, yuqorisidagi qafasasi gumbazcha bilan yakunlangan. Bu minoralar oʻziga xos koʻrinishi bilan hashamatli binoni ixcham qilib koʻrsatadi. Bosh tarzi 3 qismli, oʻrtadagi kiraverish turli shakldagi mayda ravoqchalar va sharafalar bilan bezatilgan. Maqbara Boburiylar hukmronligi davrida qurilgan. Tuzilishi Ismoil Somoniy mafarasjg. oʻxshash. Unda Oʻrta Osiyo va Hindiston meʼmorligi oʻzaro uygʻunlashgan. M.O.M. muhandisqurilish sohasidagi buyuk namunadir.

Manbalar 

  

Hindiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Muhammad VI

Muhammad VI, Muhammad ibn Hasan (1963, Rabot) - Marokash davlat arbobi. Rabot universitetini tugatgan (1985). Divizion generali (1994). 1985 yildan Marokash Qurolli kuchlari bosh qoʻmondonligi muvofiqlashtirish va xizmat byurosi boshligʻi. 1999 yil 30 iyuldan Marokash Podsholigi podshohi.

Manbalar 

1963-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Muhammad Rafi

Muhammad Rafi (1924.4.12, Panjob shtati — 1981.31.7, Bombay) — hind xonandasi. Nihoyatda jozibali, keng diapazonli ovoz sohibi. Dastlabki musiqa saboqlarini Abdul Vohiddan olgan. 13 yoshidan oʻz xushovozligi bilan tanilib, yirik shahar (Bombay, Dehli va boshqalar) larda konsert bergan. 1940-yillardan boshlab Bombay radiosi va kinostudiyalarida ishlagan. Qariyb 40 yillik faoliyati davomida koʻpgina hind kinofilmlarida ("Bav-ju bavra", "Dunyo", "Sangam", "Tojmahal", "Qasos va qonun" va boshqalar) minglab qoʻshiq kuylagan. Repertuaridan, shuningdek, hind mumtoz "gʻazal"lari, panjob, bengal, tamil tillarida aytilgan qoʻshiklari oʻrin olgan. Hindistondagi "Film-feyer" festivali hamda "Yilning eng yaxshi qoʻshigʻi" uchun beriladigan Davlat mukofotiga bir necha bor sazovor boʻlgan (1961—80).

Manbalar
Muhammad Rizo Pahlaviy

Muhammad Rizo Pahlaviy (; 1919-yil 26-oktyabr, Tehron, Eron Shohligi — 1980-yil 27-iyul, Qohira, Misr) — Pahlaviylar sulolasidan boʻlgan Eronning oʻttiz beshinchi va soʻngi shohi (shahanshohi). 1941—1979-yillarda mamlakatni boshqargan. Eron qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni ham edi. Pahlaviylar sulolasi asoschisi Rizoshoh Pahlaviyning oʻgʻli. 1931-1936-yillarda Shveysariya kollejida, 1936-1938-yillarda Tehron harbiy akademiyasida tahsil olgan. Otasi Rizoshoh Pahlaviyning SSSR va Buyuk Britaniya bosimi ostida majburan taxtdan voz kechtirilishi va mamlakatdan badargʻa qilinishi natijasida taxtga oʻtirgan. 

Muhammad Rizo Pahlaviyning Eron Shahansholigidagi boshqaruvi paytida mamlakatda chuqur ildiz otgan turli islomiy aqida va odatlarni sugʻurib olishga harakat qilgan. Ushbu harakatlar natijalaridan biri sifatida U anʼanaviy eroniy taqvimni hijradan emas, balki Ahamoniylar sulolasi boshqaruvining ilk yilidan hisoblashni yoʻlga qoʻydi, ammo koʻp sonli eʼtirozlar tufayli ushbu qarorini bekor qildi. Aynan Muhammad Rizo Pahlaviy boshqaruvi paytida Eron gʻarb mamlakatlari bilan yaqin va doʻstlik aloqalarni oʻrnata oldi va ushbu yaqinlashuv yoʻlida mamlakatda ulkan islohotlar oʻtkazildi.

1978-yildan Eronda diniy ulamolar boshchiligidagi ommaviy namoyishlar va tartibsizlikar roʻy berishni boshladi. 1979-yilning yanvar oyidan ushbu namoyishlar yanada kuchliroq tusga ega boʻldi. Oʻsha yilning 16-yanvar kuni mamlakat bosh vaziri Shopur Baxtiyor maslahatiga koʻra Muhammad Rizo Pahlaviy, xotini va farzandlari bilan Eronni tark etdi.

1979 yil taxtdan agʻdarilgan va mamlakatdan quvgʻin qilingan.

Manbalar
Muhammad Sodiq Qoshgʻariy

Muhammad Sodiq Qoshgʻariy (Qashqariy) (1740—Qashqar — 1849) — tarixchi, faylasuf, tilshu-nos olim, adib va shoir. Qashqardagi "Sochiya" madrasasida dunyoviy va diniy ilmlar, arab, fors tillari, sharq mumtoz adabiyotini mukammal egallagan. M.S.K. "Tazkirai azizon" ("Azizlar tazkirasi") (1768-69), 1844-yilda yozilgan "Tazkirai Ashob ul-qahf" ("Gʻor egalari tazkirasi") va "Risolai kasbdor" ("Kosiblar risolasi") kabi asarlar muallifi. "Tazkirai azizon" da Maxdumi Aʼzam va uning avlodlarining Sharqiy Turkiston — Yorkend xonligi (1465—1759) dagi fa-oliyati, Yorkend xonligining 16—18-asrdagi siyosati, ijtimoiy-iqtisodiy va madaniyat tarixini yoritib bergan. Asarda Naqshbandiya tariqati vakillari va ularning tariqatlari toʻgʻrisida muhim maʼlumotlar berilgan. M.S.K. falsafa va ped.ga oid asarlar ham yozgan. M.S.K. tilshunos olim va usta tarjimon. Tabariyning "Tarixi Tabariy" hamda Muhammad Haydarnnng "Tarixi Rashidiy" asarlarini fors tilidan turk (uygʻur) tiliga tarjima qilgan. Tarixiy asarlarning turkiy tarjimasi Markaziy Osiyo, Turkiston, Kavkaz, Kaspiy dengizining jan. etagi, Tibet, Shimoliy Hindiston va Afgʻonistonda yashayotgan xalqlar tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. M.S.K. "Sodiq" taxallusi bilan turk va fors tillarida gʻazal, muhammas, ruboiy, masnaviy, qitʼalar yaratgan. M.S.K. adib sifatida oʻz zamonasida yashab ijod etgan yozuvchi, shoirlar ijodi haqida bizga yangi-yangi maʼlumotlar beradi. Oʻsha qimmatli maʼlumotlar asosida uygʻur mumtoz adabiyoti tarixi yangi namoyandalar bilan toʻldirildi. M.S.K. Qashqardagi Yusuf Xos Hojib maqbarasi oldidagi "Oq mozor" qabristoniga dafn etilgan.

Omonbek Jalilov.

Manbalar 

  

Tarixchilar
Shoirlar
Muhammad Temur sulton

Muhammad Temur sulton (1471- 1529, Samarqand) — shayboniylardan. Shayboniyxonning oʻgʻli. 

Shayboniylar Movarounnahrni egallaganlarida M.Muhammad Temur sultonga poytaxt Samarqand va uning viloyati berilgan (1501), uning oʻgʻli Poʻlod sultonga Xorazm tekkan. Balxni (15O5) egallagan. 1505—07 yillarda M.Muhammad Temur sulton Ubaydulla sulton bilan birga te-muriylardan Faridun Husayn mirzo va uning ukasi Ibn Husayn mirzoni Raboti Dudar mavzeida tormor etgan. 1507-yil Shayboniyxon Hirotni olgach, M.Muhammad temur sulton va Ubaydulla sultonlarni Abul-muhsin mirzo va Kepak mirzoga qarshi Mashhadga yuborgan, ular zafar qozonishgan. Otasi Ismoil I Safaviy bilan Marv yonida jang qilganida (1510) yordamga kech qolgan. 1511 — 12 yillarda Movarounnaxr va Toshkent uchun shayboniylarning Bobur bilan boʻlgan kurashlarida qatnashgan. Turkiston, Sirdaryo boʻyidagi shaharlarga egalik qilish uchun qozoq sultonlari (Qosimxon va boshqalar) bilan kurashgan (1513-yildan). 1511-yil martda Suyunchxoʻjaxon Boburni qizil-boshlilar bilan ittifoklikda Movarounnahrga hujum qilishidan xavfsirab Chagʻoniyon mulkini Maxdiy sulton va Hamza sultonlardan ajratib olib, u yerga M.Muhammad Temur sultonni joʻnatgan. 1512-yil Koʻli Malik jangitsa Ubaydulla sulton, Jonibek sulton va M.Muhammad temur sultonlarning birlashgan qoʻshini Bobur ustidan toʻliq gʻalabaga erishgan. 1513-yil 11-martda Ubaydulla sulton bilan birgalikda Marvni egallagan. M.Muhammad temur sulton davrida Samarqandda obodonchilik -qurilish ishlari olib borilgan. Oliyai xoniya madrasasi va M.Muhammad temur sultonning xotini Mehr Sulton xonim tomonidan qurilgan Xoniya madrasasi lojuvard va zarhal koshinlar bilan bezatilgan juda katta peshtoq bilan birlashtirilgan edi. Madrasa su-pasida, aniqrogʻi, daxmada samarqandlik shayboniylar avlod-ajdodi dafn etilgan. Samarqandning sharqiy qismida yangi mahalla (Nav) paydo boʻlib, bu yerda Samarqand zodagonlarining bogʻlari joylashgan, ular orasida Dil-afroʻz bogʻi oʻzining goʻzalligi bilan ayniqsa shuhrat qozongan edi. M.Muhammad temur sulton davrida Samarqandda ilm-fan, madani-yat, sanʼat rivojlangan, koʻplab mashhur shoir, adiblar, tarixchilar ijod qilgan (qarang Buxoro xonligi).

Faxriddin Hasanov.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Khafiz-i Tanysh Bukhari, Sharaf-nama-yi shakhi (Kniga shakhskoy slavy). CH.1. Perevod D. A. Salakhetdinovoy. M., 1983.
 Trever K. V., Yakubovskiy A. YU., Voronets M. E.: Istoriya narodov Uzbekistana, tom 2. - Tashkent: AN UzSSR, 1947. 
 Akademik Bartol'd V. V. Sochineniya. Tom 8. Moskva: Izdatel'stvo «Nauka». Glavnaya redaktsiya vostochnoy literatury, 1973
Muhammad Tugʻloq

Muhammad Tugʻloq (? - 1351) - Dehli sultonligi hukmdori (1325—51). Hukmronligining dastlabki yillarida mamlakat hududini kengaytirgan. M.T. Dehli shahrida turib Dekanni boshqarish mumkin emasligini tushunib, shim. poytaxt aholisini Devagiri shahriga koʻchirib, yangi poytaxtni Davlatobod deb atagan. Lekin bu bilan mamlakatdagi separatik harakatni toʻxtata olmagan, Janubiy Hindiston, Dekan, Bengaliya Dehli sultonligidan ajralib chiqqan. M.T.ning iqtisodiy tadbirlari: soliqlarning keskin oshishi (dehqonlar qishloklarni tashlab ketishgan, natijada dalalar ishlovsiz qolgan), davlat xazinasini toʻldirish uchun qiymati past tangalarning joriy qilinishi va boshqa mamlakat xoʻjaligining barbod boʻlishiga olib kelgan. M.T. oʻz davrining oʻqimishli kishilaridan boʻlib, astronomiya, falsafa, matematika va boshqa fanlardan xabardor boʻlgan, fors tilida sheʼrlar yozgan.

Manbalar
Muhammad Sharif

Muhammad Sharif — samarqandlik meʼmor, gumbaz barpo etish boʻyicha mutaxassis. Tojmahal maqbarasini qurishda ishtirok etgan (1632—50).

Manbalar
Muhammad Sharif (musavvir)

Muhammad Sharif (16-asr oxiri -17-asr boshlari) — musavvir, Oʻrta Osiyo miniatyura maktabi namoyandasi. Muhammad My rod Samarqandiy va Muhammad Darvish Samarqandiy bilan Saʼdiyning "Boʻston" asari qoʻlyozmasini (1570, Dublindagi Chester Bitti kutubxonasida) bezashda qatnashib, 4 ta rayem ishlagan. Shuningdek, hamkorlikda "Yigit rasmi" (Luvrda) va "Goʻzal qiz" (shaxsiy majmuada) kabi alohida asarlar ham yaratgan.

Manbalar
Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqiy

Muhammad Sharif ibn Muhammad Naqiy (19-asr) — buxorolik tarixchi olim. Hayotiga oid maʼlumot saqlanmagan. Buxoro xonligi tarixiga oid "Toj uttavorix" ("Yil-nomalar toji") asarini yozgan (1800). Unda Chingizxon va avlodlari, shayboniylar va ashtarxoniylar tarixi, mangʻitlarning shajarasi, amir Haydar hukmronligining dastlabki yillaridagi voqealar xususida soʻz boradi. Asarning 2 nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida sak,panada.

Manbalar 

  

Tarixchilar
Muhammad Sharif Buxoriy

Muhammad Sharif Buxoriy, al-Alaviy, Muhammad Sharif ibn Muhammad al-Husayniy al-Buxoriy (1609—1697) — buxorolik faylasuf va tarixchi. Falsafa, tasavvuf, tarix, fiqh, tilshunoslik, sheʼriyat, astronomiya sohasida 20 dan ortiq asarlar yozgan. „Arrisola addavriya“ („Davriylik haqida risola“) asari makon va zamon masalalariga bagʻishlangan, Adudiddin al-Idjiyning „Adudiyya aqidalari sharhiga hoshiya“ va Saʼduddin Taftazoniyning „Mavlaviy Sharif tahzib sharhiga hoshiya“ asarlariga sharhlar yozgan. Faylasufning „Devoni Sharif“ yoki „Gʻazaliyoti Sharif“ nomi bilan tanilgan devoni ham mavjud boʻlib, turli kotiblar tomonidan koʻchirib kelingan. Uning arab tilshunosligiga oid „Hoshiyai Mavlaviyi Sharif bar favoyidi Ziyoiyya“ („Mavlaviyi Sharifning Ziyoiy foydalariga izohi“) asari boʻlib, u „Al-Qofiya“ga sharh sifatida yozilgan. Bundan tashqari, „Jomeʼ ulmasoyil“ („Masalalar majmui“), „Zubdat ul- afkor“, „Aqoid asoslari haqida risola“, „Mavlaviy Sharif risolasi“, „Nazm ul-muxtasar“ va boshqa asarlar muallifi.

Muhammad Sharif Buxoriy Mir arab madrasasiva mudarrislik qilgan. Uning „Kitobi favoyidi xoqoniyya“ („Xoqonga foydali maslahatlar kitobi“) asari 25 bob va 32 fasldan iborat boʻlib, unda shariat qonun-qoidalari, ijtimoiy hayot va axloqiy muammolarga oid maʼlumotlar, hukmdorlar toʻgʻrisida qiziqarli lavhalar mavjud.

Qahramon Rajabov.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonda ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixidan, T., 1995;
 Nuritdinov M., Iz istorii obshestvennofilosofskoy misli Sredney Azii v XVI—XVII vekax, T., 1996;
 Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001;
 Hoshimxonov M., Mashrabi moʻtabar oʻzim, T., 2002.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida mudarrislik qilganlar
Mir Arab madrasasida mudarrislik qilganlar
Muhammad Yunus Toib Muhammad Amin oʻgʻli

Muhammad Yunus Toib Muhammad Amin oʻgʻli (1830, Toshkent – 1907, Qoʻqon) – qozi, shoir va xattot. Yorkend va Qoʻqonda yashagan.

Tarjimai holi 
Muhammad Yunus Toib Muhammad amin oʻgʻli 1830 yilda Toshkentda, Sebzor dahasi, Kunjak mahallasida tavallud topgan. Dastlabki taʼlimni Toshkentda olib, keyinchalik Qoʻqon madrasalarida tahsil olgan.

Faoliyati 
Muhammad Yunus Toib – Qoʻqon xonligi hamda Sharqiy Turkistonning tarixi va madaniyaitida katta iz qoldirgan shaxslardan. U 1860 yili Qo’qon sarkardasi amirlashkar Amiquli (1830-1865) xizmatiga oʻtib, avval mirzo, keyin mirzaboshi, dodxoh va shigʻovullik (tashqi ishlar vaziri) mansabiga koʻtariladi. Muhammad Yunus Toib 1860-1865 yillari amirlashkar Aliquliga shaxsiy maslahatchi boʻlib, Qoʻqon xonligining ichki va tashqi siyosatiga oid ishlarda faoliyat koʻrsatgan. Muhammad Yunus Toib maslahati bilan 1860 yillarning boshlarida Xitoy, Afgʻoniston, Turkiya, Angliya va Rossiyaga elchilar yuborilgan.

U Avliyoota va Turkiston himoyasida, Chimkent va Toshkent mudofaasida faol qatnashgan. Toshkent ruslar qoʻliga

oʻtgandan keyin 1865 yilning oxirlarida Muhammad Yunus Toib Sharqiy Turkistonga borib, Yoqubbek Badavlat tomonidan tuzilgan  davlatning Yorkent shahrida hokim boʻladi.

Londonda nashr etiladigan „The journal of the royal Geographical Society of London“ning 1871 yilgi 41-sonida Hindistondagi ingliz harbiy amaldori T. G. Montgomerining „Report of the Mirzas“. Exploration from Caubul to Kashgar" nomli maqolasida ham Muhammad Yunus Toib haqida maʼlumotlar berilgan.

1877 yilda Yoqubbek Badavlatning sirli vafotidan soʻng, ichki nizolarga yuz tutgan uning davlati Xitoy tomonidan bosib olinadi. Natijada Muhammad Yunus Toib Yorkand shahrini tashlab, Qoʻqon shahriga qaytib keladi. Muhammad Yunus Toib Qoʻqon shahrida ijod bilan mashgʻul boʻladi. 1897 yilda Qatagʻon dahasining qozisi etib tayinlanadi.

Yozgan asarlari 
Sharq klassiklari asarlarini oʻrgangan. Ularga naziralar bogʻlagan, qasidalariga javob yozgan (mas, Jomiy qasidasiga javob va boshqalar), taʼrix va marsiyalar yaratgan. Ularda oʻz davrining turli ijtimoiy masalalari aks etgan. Fargʻona tarixi haqidagi „Hadoiq ul-anvor“ asari (1859) da Qoʻqon xonligining Muhammadalixon hukmronligi davri toʻliq bayon etilgan. 1905-yilda „Tuhfai Toib“ asarini yozgan. Muhammad Yunus asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 6696, 596).

U kishi isteʼdodli shoir, muarrix, xattot boʻlib, mukammal devondan tashqari, „Tarixi Aliquli amirlaskar“, „Xadiqat al-anvor“ („Nurlar boʻstoni“) hamda „Tuhfai Toyyib“ kabi asarlarni yozib qoldirgan.

Vafoti 
Muhammad Yunus Toib 1905 yilda Qoʻqon shahrida vafot etgan.

Manbalar 

Shoirlar

O'zbek shoirlari
Qo'qonda vafot etganlar
Qozilar
Toshkentda tugʻilganlar
1905-yilda vafot etganlar
Muhammad Yusuf Munshiy

Muhammad Yusuf Munshiy ibn Xoʻja Baqo (17-asr) — balxlik tarixchi olim, ashtarxoniylar davrida ijod qilgan. 

Subhonqulixon (hukmronligi: 1680—1702; Balx hokimi: 1651—80), shuningdek, Muhammad Muqimxon (Balx hokimi: 1702—07) saroylarida munshiy boʻlib xizmat qilgan. U Muhammad Muqimxonga bagʻishlangan "Muqimxon tarixi" ("Tarixi Muqimxoniy", 1697—1704) asarida Balx va qisman Buxoro xonli-gmning 17-asrdagi ijtimoiysiyosiy tarixini bayon etadi. Bu asar mukaddima va 3 bobdan iborat boʻlib, 1-bobda shayboniylar davrida Movarounnahrning umumiy ahvoli tasvirlanadi. Asarning 2—3-boblari original boʻlib, unda Buxoro xonligi va Balxning Hindiston, Eron, Turkiya va Qashqar bilan boʻlgan siyosiy munosabatlari, Buxoro va Balx oʻrtasidagi qurolli kurash (1702—04) xususida soʻz boradi. Asarda sufiylik tariqatlarining rahbarlari, nufuzli eshonlar, hukmdorlar (mas, Balx hokimlari Solih Xoʻja, Mahmudbiy otaliq, Badaxshon hukmdori Miryorbek), xattotlar, shoirlar, shuningdek, Qunduz (Qatagʻon), Termiz (Qoʻngʻirot), Balx (Qurama), Lagʻmon (Olchin)da yashovchi oʻzbek qavmlari hamda saroy mansablari va harbiy unvonlar toʻgʻrisida maʼlumotlar mavjud. Asarning 2qismi nomaʼlum sabablarga koʻra yozilmay qolgan.

Ashtarxoniylar tarixini oʻrganishda muhim manba sanalgan bu asar ("Ubaydullanoma" va "Abulfayzxon tarixi" asarlari uning mantiqiy davomi hisoblanadi) 19-asr 20-yillarida Rossiya orqali Yevropaga tarqaldi. Asardan parchalar fransuz tilida bosildi (1824), toʻla ravishda eski oʻzbek tiliga tarjima qilindi (1861). A. Semyonov tomonidan rus tilida chop etilgan.

Manbalar 
 Mukimxanskaya istoriya, T., 1956.

Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., T., 1985.
 Qahramon Rajabov.

    

Tarixchilar
Muhammad Yusuf Tabriziy

Muhammad yusuf tabriziy - oʻrta asrda yashab ijod qilgan tabrizlik meʼmor va naqqosh. Shahrisabzdagi Oq saroyni qurishda ishtirok etgan (14-asr). Saroy peshtoqini koshin bilan bezab naqshlar orasiga oʻz ismini yozib qoldirgan.

Manbalar
Muhammad Yaʼqub Buxoriy

Muhammad Yaʼqub Buxoriy, Muhammad Yaʼqub Kenja ibn Ali Mirzo Buxoriy (taxminan 1771 — 1831) — Buxoro amirligida ijod qilgan oʻzbek tarixchi olim, mangʻitlar sulolasining amaldagi hukmdori Doniyolbiy otaliqning (1758—85) oʻgʻli. 

Uning bizgacha "Gulshan ul-muluk" ("Podshoxlar gulshani") nomli tarixiy asari yetib kelgan. Asar 1825—31 yillarda yozilgan boʻlib, oʻz mazmuni hamda yozilish uslubi bilan 18-asr oxiri va 19-asr 1-yarmida yaratilgan tarixiy asarlardan farqqiladi. Asarning 1chi qismida Buxoroning qadimgi tarixi, uning xukmdorlari shajarasi bayon qilingan, ikkinchi qismi esa muallif yashagan davr tarixiga bagʻishlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Anke fon Kyugel'gen, Legitimizatsiya sredneaziatskoy dinastii mangitov v proizvedeniyakh ikh istorikov (XVIII-XIX vv.). Almaty: Dayk press, 2004
 
Tarixchilar
 Oʻzbek tarixchilari
Muhammad Gʻuriy

Muhammad gʻuriy, Muiziddin Muhammad (?—1206) — gʻuriylar sulolasidan boʻlgan sulton; Hindiston fotihi. 1173-yil akasi Gʻiyosiddin Muhammad Gʻuriy Gʻazni viloyatini bosib olgach, M.Gʻ. unga hokim etib tayinlangan. 1175-yil Sharqiy Afgʻoniston va Shimoliy Hindistonga bosqinchilik yurishlari qilishni boshlagan. 1186-yil soʻnggi gʻaznaviylar poytaxti Lohurni bosib olib, Gʻaznaviylar davlatiga xotima bergan. 1192-yil Gorain yonida Shimoliy Hindistonning rajput hukmdorlari qoʻshinlarini tormor keltirgan va bir necha yil ichida Gang daryosi vodiysidagi koʻplab yerlarni egallab olgan. Gʻiyosiddinning vafotidan soʻng (1203), Gʻuriylar davlati sultoni boʻlgan. Bu davlat hududi Afgʻonistonning katta qismi va Shimoliy Hindistondan tarkib topgan. X,indlarning gakhar qabilasi tomonidan oʻldirilgan (1206). M.Gʻ. saltanati harobalarida Dehli sultonligi barpo etilgan.

Manbalar