MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Antineytrino

Antineytrino — neytrinota nisbatan antizarra; massasi neytri-noniki singari juda kichik yoki nolga yaqin. Elektr zaryadiga ega emas, neytri-noga nisbatan qarama-qarshi lepton za-ryadiga ega. Ikki xil neytrino mavjud boʻlganidek, A.ning ham ikki turi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antineytron

Antineytron — qarang Antizarralar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antinomiya

Antinomiya (yunoncha: antinomia — qonunning ichki ziddiyati) — mantiqiy isbotlanadigan ikki qonun, mulohaza yoki xulosa oʻrtasidagi ziddiyat. Qad. dunyo mutafakkirlari asarlarida A. aporiya shaklida ishlatilgan. 18-asrda A. haqidagi taʼlimotni Kant ishlab chiqdi. Uningcha, inson aqli olamning mohiyatini bilmoqchi boʻlsa, bir-biriga zid boʻlgan xulosalarga keladi. Kant fikricha, shu tarzda toʻrtta A. vujudga keladi: 1. Olam chekli va cheksiz. 2. Har bir murakkab javhar — substansiya od-diy narsalardan tuziladi va hech qanday oddiy narsa yoʻq. 3. Olamda erkinlik mavjud va determinizm hukmronpik ke-ladi. 4. Olamning bosh sababchisi (xudo) mavjud va olamning bosh sababchisi yoʻq. Kantning bu taʼlimoti agnostitsizm bilan bogʻlangan. A. real olamning dialektik ziddiyatga ega ekanligini ifodalaydi. 554

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antioksidlovchilar

Antioksidlovchilar, anti-oksidantlar, oksidlanish ingibitorlari — moddalarning molekulyar kislorod bilan oksidlanishiga yoʻl qoʻymaydigan yoki oksidlanishini sekinlashtiradigan moddalar. A. ga koʻp atomli fenollar, aromatik aminlar, dialkilsulfidlar, dialkil fosfat va diarilditiofosfatlar (rux tuzi), dialkilditiokarbamatlar (kad-miy, rux tuzlari) va boshqa kiradi. Organik birikmalarning oksidlanish jarayoni zanjir reaksiya tarzida boradi; ok-sidlanishning birinchi bosqichi erkin holatdagi faol peroksid radikal (RO2), alkoksil (RO) va alkil ® radikallar ishtirokida boʻladi. A. shu radikallar bilan reaksiyaga kirishib, oksidlanishning toʻxtashi yoki sekinlashishiga — zanjir reaksiyaning uzilishiga sabab boʻladi. Samarali A. moddalarga juda oz miqdorda (0,01 — 0,001%) qoʻshilganda ham ularning oksidlanish tezligini keskin kamaytiradi va maʼlum vaqtgacha (toʻxtash davri, induksiya) ularda oksid-lanish mahsulotlari hosil boʻlmaydi. A.ning taʼsirchanligi ularni reaksiyaga kiritish paytiga bogʻliq. Ular moddalarga oksidlanish jarayoni boshlanmasdan avval qoʻshilsa, juda yaxshi natija beradi. Transformator, turbina va mo-tor moylariga A. qoʻshilganda, ularning ishlash muddati 2 — 4-marta uzayadi. A. kauchuk va oziq-ovqat sanoatida ham ish-latiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiox devori

Antiox devori — qadimgi Margʻiyona (Marv) vohasi atrofini uragan ul-kan mudofaa inshooti. U salavkiylar hukmdori Antiox I Soter (Xaloskor) (miloddan avvalgi 324 — 261) davrida koʻchmanchi day (sak qabilalaridan biri) kabilalarining hujumidan Margʻiyonani mu-dofaa etish maqsadida qurilgan. Antik davr tarixchilaridan Strabon (miloddan avvalgi 64/63 — mil. 23/24)ning maʼlumotiga koʻra, Antiox devori uz. 1500 stadiy (1 stadiy — 148 — 210 m), yaʼni 222 — 315 km boʻlib, qalinligi 5,2 m. 10-asr arab geografi Is-taxriy bu devor harobalarini „Array“ nomi bilan tilga olgan. Antiox devori qoldiqpari Janubiy Turkmaniston arxeologik kom-pleks ekspeditsiyam tomonidan (1946-yil) oʻrganilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Turkmaniston
Antipassatlar

Antipassatlar — tropik ken-gliklarning troposferasida passatlar ustida esadigan gʻarbiy havo oqimi. Antipassatlarning quyi chegarasi oʻrta hisobda 4 km balandda; subtropiklardan ekvatorga tomon va qishdan yozga qadar kuchay-ib boradi. Antipassatlar Shimoliy yarim sharda asosan janubi-gʻarbdan, Janubiy yarim sharda esa shimoli-gʻarbdan esadi (qarang Passatlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antipatiya

Antipatiya (antipatheia) — biron-bir kimsani yoxud narsani xush koʻrmaslik, yoqtirmaslik, yomon koʻrish, unga nisbatan sovuq munosabatda boʻlish. Yana qarang Simpatiya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiperistaltika

Antiperistaltika (anti… va yun. peristaltikos — ichakdagi suyuqlikni suradigan kuch) — qiziloʻngach, meʼda va ichaklarning pastdan qisqarishi. Odatda ovqat moddalari, suyuklik ogʻiz boʻshligʻidan halqum, qiziloʻngachning yuqoridan pastga qarab boʻgʻimma-boʻgʻim qisqarishi tufayli meʼ-daga, soʻnfa ichakka yoʻnaladi. Bunda hazm aʼzolari devoridagi halqasimon silliq muskullar yuqoridan pastga qarab na-vbat bilan qisqarsa, uzunasiga joylashgan muskullar esa qisqarib ichak boʻshligʻini kengaytirib, chayqaltiradi. Sifatsiz ovkat isteʼmol qilinganda halqasimon muskullar, aksincha, pastdan yuqoriga — ogʻiz boʻshligʻiga qarab qisqaradi. Uzunasiga joylashgan muskullar esa boʻshashadi. Natijada ichakdagi ovkat yuqoriga — ogʻiz bushligʻi tomon yoʻnalib, qusish jarayoni vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antipirenlar

Antipirenlar (anti ... va yun. rug -olov) – yogʻoch, mato va boshqa organik materiallarni oʻz-oʻzidan yonib ketishdan himoya qilish maqsadida ularga shimdiriladigan modda yoki aralashmalar. A. ta’sir xususiyatlariga qarab quyidagi xillarga boʻlinadi: 1) quyi temperaturalarda zich suyuq parda hosil qilib materialning yonishi uchun zarur boʻlgan kislorod yoʻlini toʻsuvchi A.; 5552) qizdirilganda materialning oʻz-oʻzidan yonish jarayonini susaytiruvchi A.; 3) parchalanib, koʻp miqdordagi issiqlikni yutuvchi va yonmaydigan gazlar hosil qiluvchi A.; 4) gaz holidagi va kondensirlangan fazalarda oksidlanishni susaytiruvchi A.; 5) reaksiya yoʻnalishini kul va qurumsifat mahsulotlar hosil boʻlish tarafiga oʻzgartiruvchi A. Ammoniy fosfatlari (diammoniy fosfat, monoammoniy fosfat, mono- va diammoniy fosfat aralashmalari), ammoniy sulfat, bura va borat kislota kabi A keng tarkalgan. Amaliyotda yuqorida keltirilgan A. qatorida endigina boshlangan alangadan himoya qiluvchi moddalar: DSK-P (diammoniy fosfat, ammoniy sulfat va kerosinli kontakt), PPL – potash va kerosinli kontakt asosidagi suyukliklar, Fanlar AkademiyasiM – mochevina – formaldegid smola koʻshilgan furfurol-atseton aralashma asosidagi boʻyoq, PXVO – perxlorvinil smola asosidagi, MXS – xlorparafin va boshqa komponentlar asosidagi moysimon; superfosfat – ohaq – loy va boshqa asosidagi surkov moylari ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antipirogenlar

Antipirogenlar (anti … va yun rug — olov va genos — tugilish) — ku-mir, rudalar va boshqalarning oʻz-oʻzidan yonishiga toʻsqinlik qiluvchi moddalar. A. si-fatida suv, natriy silikat eritmalari, parda hosil qiluvchi eritmalar, oksid-lanish ingibitorlari va boshqa qoʻllaniladi. A. rudalardagi yongʻinni oʻchirish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antipodlar

Antipodlar (anti … va lot. podes -oyoq) — 1. Yer kurrasining bir-biriga tamomila qarama-qarshi nuqtalarida yashaydigan jonivorlar. 2. Urugʻli oʻsimliklarning murtak xaltachasida jinsiy apparatning qarama-qarshi tomo-nida joylashgan hujayralar. 3. (Koʻchma maʼnoda) qarashlari yoki mijozlari qarama-qarshi boʻlgan, bir-biridan tubdan farq qiladigan kishilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiproton

Antiproton — qarang Antizarralar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antisegnetoelektriklar

Antisegnetoelektriklar — dipollari parallel joylashmagan seg-netoelektriklar. A. antiferromagnitlarning oʻxshashi boʻlib, tashqi elektr maydon boʻlmaganda ionlarning ayrim kristall panjaralari noldan farqli elektr dipol momentiga ega boʻladi. Tashqi elektr maydon taʼsirisiz ham di-pollari bir xil yoʻnalgan domenlar mav-jud. Elektr maydon kuchi yoʻnalishidagi koʻshni domenlarda dipollarning ori-yentirlanishi (yoʻnalishi oʻzgarishi) na-tijasida domen oʻsa boshlaydi. Eng oxi-rida dielektrik shu yoʻnalish boʻyicha qutblanadi. Dielektriklar elektr maydon kuchi taʼsirida qancha jadal qutblansa, shu dielektrik ishlatilgan kondensatorning sigami shuncha katta boʻladi. Baʼzi A.da kuchli elektr maydon taʼsirida segnetoelektrik holatga fazoviy oʻtish sodir boʻladi, yaʼni antipa-rallel holatdan dipollari tartiblashgan pa-rallel holatga oʻtiladi. A. ga PbZ2O3, NaNbOj, PbMgWO6 va boshqa birik-malar kiradi. Ularda antisegnetik holatdan segnetik holatga fazoviy oʻtish mos ra-vishda 230°, 360° va 38°da sodir boʻladi. Baʼzi qattiq birikmalar asosidagi A.ning dielektrik va pezoelektrik koʻrsatkichlari yaxshi boʻlganligi uchun elektron texnikada keng ish-latiladi (chiziqsiz optik material sifatida lazer texnikasida; yorugʻlik nurini boshqarish uchun elektrooptik qurilmalarda, past chastotali, katta solishtirma sigʻimga ega boʻlgan konden-satorlarni ishlab chiqarishda; hisoblash texnikasida xotira elementi sifatida; dielektrik kuchaytirgichlarda, modulyatorlar va boshqa qurilmalarda ishla-tiladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antisemitizm

Antisemitizm — milliy va diniy bid’at-xurofot, yahudiylarga dushmanlik koʻzi bilan qarash. A. irqiy shovinizmning eng mudhish koʻrinishidir. Tarixda A. turli shakllarda — atayin yolgʻon, tuhmat tarqatish, har xil kamsitishlardan tortib, to ommaviy ravishda aholini koʻchirib yuborish va qirgʻin qilish, genotsidgacha namoyon boʻlgan. 556A. german fashizmi oʻtkazgan siyosatda ayniqsa keskin tus olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiseptik vositalar tibbiyotda

=== ANTISEPTIK VOSITALAR (anti … va yun. septikos — chirish) tib-biyotda — teri, gavda boʻshlioʻlari, jarohat yuzasi va boshqa joylardagi kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblarga nisbatan kushandalik xususiyatiga ega moddalar. Ular odamga unchalik taʼsir qilmaydi, asosan dezinfeksiyalash, teri va shilliq pardalarga surtish, jarohatlar va gavda boʻshliqlarini chayish uchun ishlatiladi. Antiseptik vositalar tibbiyotdaga galogenli (xlor, yod va boshqalar) birikmalar, xloramin, pantotsid, Lyugol eritmasi; yodning spirtdagi eritmasi, yo-doform va boshqa oksidlovchilar (kaliy per-manganat, vodorod peroksid), simob (su-lema, simobli mazlar) va kumush (lyapis, protargol va boshqalar) birikmalari, spirtlar, fenollar (karbol kislota va boshqalar), baʼzi boʻyoqlar (rivanol, metilen koʻki, bril-liant yashili va boshqalar) kiradi. Texnikada — yogʻoch materiallarni chirishdan asrash, ularning mustahkamligini kamaytiruvchi zamburugʻlardan saqlash uchun ish-latiladigan moddalar. Antiseptik vositalar tibbiyotda moysimon, suvda eruvchan va erimaydigan xillarga boʻlinadi. Yogʻoch buyumlar yoki materiallarga, koʻpincha, antiseptik suyuqliklar shimdiriladi yoki ularning sirtiga maxsus pastalar surtiladi. Mas, bitum pastalari qurilishda keng tarqalgan. Bitum pastasi II yoki III markali neft bitumini 90 — 100° temperaturada eritib, unga neft moyi, natriy ftorid va torf yoki mineral kukunlari qoʻshib olinadi. Qurilishda ammoniy ftorid, rux xlo-rid singari materiallar koʻp ishlati-ladi. Suvda erimaydigan, ammo organik erit-malarda eritib ishlatiladigan Antiseptik vositalar tibbiyotda ga pentaxlorfenol, betanaftollar va termoplastik materiallardan petrola-tum kiradi. Antiseptik vositalar tibbiyotda temir yoʻl shpallari, telegraf ustunlari, gidrotexnika inshootlarida-gi yogʻoch qismlarga shimdiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil'Yotiq matn'
  
 ===Qalin matn
Antiseptika

Antiseptika -jaroxatga tushgan mikroblarga qarshi kurashish chora tadbirlar yigʻindisi, jarohatlarni va ularni tozalab davolashda ishlati-ladigan asboblarni kimyoviy moddalar bilan yuqumsizlantirish usuli. 1867-yilda ingliz olimi J. Lister fransuz bak-teriologi L. Paster tajribalariga asoslanib operatsion xona havosidagi, jarroh qoʻlidagi va jarohatga ishlati-ladigan narsalar (doka, jarrohlik as-boblari) dagi bakteriyalarni yoʻqotish bilan jarohatlarni koʻpgina asoratlardan saqlab qolish mumkin, degan xulosaga keldi. Buning uchun u 5% li karbol kis-lota eritmasiga hoʻllangan bir necha qavat bogʻlov ishlatdi. Antiseptik kimyoviy preparatlar yuza va chuqur qoʻllaniladi. Yuza A.da jarohat va boʻshliklar xlora-min, xloratsid, vodorod peroksid, kaliy permanganat va boshqa moddalar eritmasi bilan yuviladi yoki jarohat yuzasiga antisep-tik mazlar (mas, A. V. Vishnevskiy mazi) surtiladi. Chuqur A.da esa avj olayotgan jarohat atrofidagi teri ostiga anti-septik suyuqliklar (furatsilin, riva-nol va boshqa eritmalar), teri osti, muskul orasi yoki venaga antibiotiklar singari antiseptik moddalar yuboriladi. Ikkala holda ham mikroblar yo oʻldiriladi yoki ularning hayot faoliya-ti uchun noqulay sharoit tugʻdiriladi. Hozir mexaniq fi-zik, kimyoviy va biologik A. usullari mavjud. A. jarrohlik davo usulining ajralmas tarkibiy qismidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antisfen

Antisfen (miloddan avvalgi taxminan 450 — taxminan 360, Afina) — yunon faylasufi, kiniklar maktabi asoschisi, Sokrat shogirdi. Platonning gʻoyalar toʻgʻrisidagi taʼlimoti dushmani. A. taʼlimoti asosan amaliy yoʻnalishda boʻlgan; u ehtiyojlardan voz kechishga, zohidlarcha hayot kechirishga daʼvat qilgan. Anʼana-viy din va anʼanaviy davlatni rad etgan. Uningcha, oqil kishi biron-bir davlatga tegishli boʻlmay, butun dunyo tabaasi (fuqarosi)dir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitavr

Antitavr — Turkiyadagi togʻlar. Tavr togʻlarining markaziy qismi. Ik-kita parallel tizma — Taxtali (Boydogʻ togʻi, 3054 m) va Binbogʻa (Binbogʻa togi, 2830 m) tizmalaridan iborat. Asosan choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Uzunligi 200 km ga yaqin. Shimoli-sharqida Uzun Yayla yassitoqligiga tutashgan. Shimoliy 557quruqdasht, janubiy subtropik oʻrmon va bu-tazorlardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitezis

Antitezis (yunoncha: antithesis — te-zisga zid) — mantiqda, xususan, isbot-lash nazariyasida dastlabki asosiy fik-rga zid bayon qilingan mulohaza. A.da teskari fikr toʻgʻri deb faraz qilinadi va isbotlashda qoʻllaniladi (qarang Isbot). Falsafada A. dialektik taraqqiyot ja-rayonining muayyan bir bosqichi, avvalgi asosiy holatning (tezisning) oʻz-oʻzidan inkor etilishi. Ammo A. mutlaq inkor emas, balki u tezisning maʼlum bir to-monini inkor etib, uning ijobiy maz-munini oʻzida saqlaydi va taraqqiyotni yuqoriroq bosqichga koʻtaradi. Bu bosqich inkorni inkor yoki sintez deb ataladi. A. uch bosqichli rivojlanish (triada)ning tarkibiy qismi sifatida birinchi marta Gegel tomonidan talqin qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitelolar

Antitelolar - immunitet hosil qiladigan moddalar. Antitelolar organizmning yuqumli kasalliklarga qarshi kurashishining uchinchi bosqichida ishtirok etadi. Organizmga  yot moddalar tushganda hosil bo'ladi va ularni bir-biriga yopishtirib eritib yuboradi. Antitoksinlar esa antitelolar lizis qilgan moddalarning toksinlarini tozalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitireoid moddalar

Antitireoid moddalar (ti-reostatik preparatlar) — qalqonsimon bez faoliyatini susaytiradigan dorilar; asosan shu bez faoliyati kuchayganda tavsiya etiladi. Antitireoid moddalar yodli birikmalarning oksidlanishini va tireoid gor-monlar molekulasiga yod qoʻshilishini boshqaruvchi ferment tizimlari faoli-yatini susaytirib, qalqonsimon bezda gormonlar biosintezini toʻxtatib qoʻyadi (blokada) va bu bezni kattalashtiradi. Sintetik yoʻl bilan olingan juda koʻp do-rilar, asosan tiouratsil, tiomochevina hosilalari, paraaminosalitsilat kis-lota, sulfanilamid, tiotsianatlar va boshqa Antitireoid moddalarga kiradi. Baʼzi oʻsimliklar, mas, karam, sholgom va boshqada ham anti-tireoid taʼsir koʻrsatadigan birikmalar kam miqdorda uchraydi. Sintetik Antitireoid moddalar tireotoksikozni davolashda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antitoksinlar

Antitoksinlar (anti … va yun. toxikon — zahar) — 1) yuqumli kasallik davrida bemor organizmida hosil boʻladigan immun moddalar. A. patogen mikroblar zaharini zararsizlantiradi. A. hayvonlar organizmida sunʼiy yoʻl bilan hosil qilinadi, buning uchun avval mikrob zaharidan anatoksin tayyorlab, keyin u, mas, ot terisi ostiga bir necha marta yuboriladi. Natijada ot organiz-mida A. hosil boʻladi. Bunday otning qon zardobi difteriya, botulizm, qoqshol va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatiladi; 2) oʻsimliklar hosil qiladigan va fito-patogen mikroorganizmlar ajratadigan zaharli moddalar taʼsirini susaytirish va neytrallash qobiliyatiga ega kimyoviy moddalar. Mas, gʻoʻzada A. xinonlar ti-pidagi fenolli birikmalarning fer-mentativ oksidlanishi, fitoaleksinlar va ularning xinonlari mahsuli boʻlib, oʻsimliklarda infeksiyaga javoban pay-do boʻladi. Bu moddalar taʼsirida mas, vilt toksinlaridan biri pektintran-seliminaza fermentining faolligi pasayadi. A. oʻsimliklarning kasalli-klarga tabiiy chidamli boʻlishida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiferromagnetizm

Antiferromagnetizm — kristall moddalar (antiferromagnetiklar)ning magnit holatlaridan biri; bunda kristall panjaraning qoʻshni tugunlaridagi atom (ion) larning magnit momentlari antiparallel (bir-biriga qarama-qarshi) yoʻnalgan, shuning uchun moddaning magnitlanishi umuman kam boʻladi. A. tashqi magnit maydon yoʻqligida va temperatura uncha yuqori boʻlmaganda yuz beradi. Ferromagnetizmdan farqli ravishda tashki maydon yoʻqligida antiferromag-netikning qoʻshni elementar magnetiklari oʻzaro muvozanatlashadi va natijaviy magnetizm nolga teng boʻladi. Antifer-romagnetik tashqi maydonga joylashti-rilgandagina natijaviy maydon noldan farqli boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifiltratsion qoplamalar

Antifiltratsion qoplamalar, suv sizishiga qarshi qoplamalar — sugʻorish kanallari, hovuzlar, suv omborlari, turli gi-droinshootlar tubi va yon bagʻirlarini qoplashda qoʻllaniladigan maxsus mate-riallar. Suvning sizishini bartaraf etish yoki kamaytirish maqsadlarida ish-latiladi. Suv inshootlari qurilishida qoplamalarning quyidagi asosiy zich-langan xillari qoʻllaniladi: grunt, yax-lit beton, yigʻma temir-beton, asfalt-beton, yaxlit yigʻma beton yoki zichlangan grunt katlami bilan himoyalangan polimer, polietilen va polivinilxlorid parda-li ekran. Shuningdek, suv oʻtkazmaslik uchun gruntlarni mexanik shibba-lash (shibbalangan gruntlarni) va kanal oqiziqlari hamda muallaq zarrachalari yerdamida oʻzanni sunʼiy kolmataj kilish (kolmataj qilingan gruntlarni) kabi usullar ham qoʻllaniladi. Aksariyat Antifiltratsion qoplamalar ikki va undan ortiq qavatli ele-mentdan iborat boʻladi, ammo sharoitga qarab ularning har birini mustaqil qoʻllash mumkin. Antifiltratsion qoplamalarning koʻpi beton yoki temir-beton plitalardan quriladi; plitalar choki va oraligʻi neft hamda polimer mahsulotlaridan tayyorlanadi-gan maxsus elastik material — germetik bilan toʻldiriladi. A.Q, materiali tipi mahalliy sharoitlar (tuproq-grunt, re-lef va boshqalarning tuzilishi) va inshootlarning vazifasiga qarab texnik-iqtisodiy hisoblar asosida tanlanadi (mas, tagi pardali yaxlit yigʻma beton 35 — 40 yil xizmat qiladi). Kanallarga qoplamalar yotqizish suvning sizishini 25 — 30% ka-maytirishga, uning f.i.k.ni 0,91 −0,99 ga yetkazishga imkon beradi. Antifiltratsion qoplamalar kanal zonasida grunt suvlari sathining koʻtarilishini, tuproqning zaxlanishi va qayta shoʻrlanishini, ka-nal qirgʻoqlarining oʻpirilishi va oʻzan deformatsiyasini bartaraf etadi, kanallarning oʻt bosishini kamaytiradi, na-tijada suvning oqish tezligi, kanalning suv oʻtkazish imkoniyati ortadi. Hozir Antifiltratsion qoplamalar yotqizish toʻla mexanizatsiyalashti-rilgan. Oʻzbekistonda xoʻjaliklararo ka-nallar (32,4 ming km)ning 9,7 ming km ga beton qoplama yotqizilgan (1995).Shuhrat Mahmudov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifon

Antifon (yun. antiphonos — javo-ban sadolanuvchi; anti — qarshi va phon — ovoz, tovush) — ikki xorning yoki yakkaxon xonanda bilan xorning navbatma-navbat kuylashi. Kelib chikishiga koʻra yunon fojiasi bilan bogʻliq boʻlib, unda xor ikkiga ajralib kuylagan. Keyinchalik turli cherkov xorlariga, jumladan xristian diniy-musikiy marosimiga kiritilpsh. A. uslub sifatida Yevro-pa kompozitorlarining koʻp asarlarida qoʻllanilgan. Oʻzbek xalqi musiqasida ham A. us-lubi mavjud, ayniqsa, anʼanaviy kat-ta ashu-la, yalla va boshqa ijrochiligida kuzatiladi. „Shashmaqom“ning aytim yoʻllarini ijro etishda yakkaxon bilan bir guruh xonandalar yoki ayollar bilan erka-klarning navbatma-navbat kuylashi ham A. hisoblanadi. M. Burhonov, S. Boboyev, B. Umidjonov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining joʻrsiz xor uchun yaratgan asarlari ham A. ga misol buladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifrizlar

Antifrizlar (anti … va ing. freeze -muzlatish) — ancha past (- 75° dan 0° gacha) temperaturada muzlamaydigan suyu-kliklar; 0° temperaturadan past temperaturada ishlay-digan inki yonuv dvigateli va boshqa turli qurilmalarning sovitish tizimlarida ishlatiladi. Issiqlik hajmi, issiqlik oʻtkazuvchanligi, qaynash va alangalanish temperaturasi yuqori; past temperaturada qovushokligi 559kam. A. sovitish tizimi detallarini zan-glatmasligi, shlanglar va qistirmalar materi-allarini yemirmasligi kerak. Shuning uchun A. etilenglikol, glitse-rin, baʼzi spirtlarning suvdagi eritmasi va boshqa organik birikmalardan tayyorla-nadi. Koʻproq etilenglikolning suvdagi eritmasi ishlatiladi. Uning muzlash temperaturasi — 65° gacha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antifriksion materiallar

Antifriksion materiallar (anti … va lot. frictio — ishqalanish) — sirpanib ishqalanish sharoitida ishlaydigan va ishqalanish koeffitsiyenti past boʻlgan mashina de-tallari (podshipniklar, vtulkalar va boshqalar) uchun ishlatiladigan materiallar. Adgeziyaga chidamlilik xususiyati past, yaxshi ishlanuvchan, issiqlik oʻtkazuvchan va xossalari barqaror. Antifriksion materiallar sifatida podshipnik materiallari (PM) keng tarqalgan. Ular antifriksion xossalaridan tashqari zarur turgʻunlik, moy muhitida korroziyaga chidamlilik, yaxshi ishlanuvchanlik va tejamlilik xususi-yatlariga ega boʻlishi kerak. Ishqalanish yuzasini hosil qiluvchi PM va podship-nikning boshqa qismlariga qoʻyiladigan talablar turlicha boʻlgani uchun podship-nik mustahkam konstruksiyali material (mas, poʻlat) dan, ishqalanuvchi yuza esa Antifriksion materiallar qatlami (mas, babbit) dan yasaladi. PM metall va metallmas materiallarga boʻlinadi. Metall PM ga qalay, qoʻrgʻoshin, mis, pyx, alyuminiy, baʼzi choʻyanlar asosidagi qotishmalar, metal-lmas PM ga baʼzi plastmassalar, yogʻoch asosidagi materiallar, grafit-koʻmir materiallar, rezinalar kiradi. Qalay yoki qoʻrgʻoshin asosidagi PM (babbitlar) poʻlat (baʼzan, bronza) sirtiga quyilgan qatlam koʻrinishidagi podshipniklarda ishlatiladi. Mis asosidagi PM ga qalayli, qalay-qoʻrgʻoshinli bronzalar, baʼzi latunlar kiradi. Qalay yoki qoʻrgʻoshin asosidagi, mis asosidagi PM avtomobil podshipniklari tayyorlashda ishlatiladi. Rux asosidagi PM bronza oʻrnida ishlatiladi. Alyuminiy asosida-gi PM ichki yonuv dvigatellari podship-niklari uchun keng ishlatiladi. Perlit-li kulrang choʻyan maʼlum mikrotuzilishda antifriksion xossaga ega buladi va kichik zuri-qishlar hamda kam tezliklarda ishlaydigan podshipniklar tayyorlash uchun ishlatiladi. Plastmassa asosidagi PM (tekstolit, yogʻoch shpon, qipiq toʻldirgichli) suv bilan namlanib turadi-gan, kichik aylanish chastotalarida ish-laydigan vallarning podshipniklarida ishlatiladi. Yogoch asosidagi PM, asosan, tabiiy yogʻoch va presslangan yogʻochdan tay-yorlanib, koʻproq suvli joylarda ishlati-ladi. Grafit-koʻmirli PM neft koksi bilan toshkoʻmir smolasi va ozroq tabiiy grafit aralashmasini presslab, soʻngra termik ishlov berib tayyorlanadi. Bular moylanmaydigan, kichik zoʻriqishli va temperaturasi 480° dan oshmaydigan joylarda ishlatiladi. Rezinali PM suvli, kichik zoʻriqishli, aylanishlar soni kam (kichik tezlikli) joylarda, metall-keramik PM gʻovak vtulkalar sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil