MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Paraboloidlar

Paraboloidlar — 2-tartibli yopiq boʻlmagan sirtlar. Bir parabolani ikkinchisi boʻyicha ilgarilama harakatlantirib, Paraboloid hosil qilish mumkin. Buning uchun parabolalar yotgan tekisliklar oʻzaro tik, oʻqlari parallel, birinchi parabolaning uchi ikkinchi parabola boʻylab sirpanishi kerak. Bunda parabolalar bir tomonga yoʻnalgan boʻlsa, elliptik paraboloid, turli tomonga yoʻnalgan boʻlsa. giperbolik paraboloid hosil boʻladi. Elliptik paraboloid tekislik bilan kesilsa, kesimda ellips va parabolalar; giperbolik paraboloid kesilsa, parabola, giperbola va oʻzaro kesishuvchi toʻgʻri chiziq,lar yuzaga keladi. Giperbolik paraboloidni toʻgʻri chiziqni harakatlantirib ham hosil qilish mumkin. Uning bu xossasidan meʼmorlikda foydalaniladi.

Yana qarang 

 Geometriya
 Parabola
 Giperbola

Manbalar
Paragangliylar

Paragangliylar (yunoncha: para... va gangliy) — umurtqali hayvonlar va odamning endokrin bezi. Asosan, katexol-aminlarni ishlab chiqaradi, nerv sistemasining xemoretseptorlik vazifasini bajaruvchi qoʻshimcha organi hisoblanadi. Eng kuchli P. buyrak usti bezi magʻiz moddasidan, bel va aortadagi P. sekretor xromaffin hujayralar, qoʻshimcha hujayralar (qoplama tipdagi neyrogliyalar) va biriktiruvchi toʻqimalardan tashkil topgan. Embriogenezda ular simpatik nerv sistemasi neyroblastlari bilan birga hosil boʻladi va koʻchib oʻtadi. Boshqa P. — noxromaffinlar (asosan, parasimpatik nerv sistemasi tarmoklangan joylarda), jumladan, koʻz ichidagi P., oʻpka, koʻmik, miya poʻstlogʻidagi P., karotidli P., tana va qoʻl-oyoq nervlaridagi P. hisoblanadi. Ular IX va X juft orqa miya nervining embrional asoslaridan hosil boʻladi.

P. dastlab tuban umurtqali hayvonlarda paydo boʻlgan va, asosan, retseptorlik vazifasini bajargan. Filogenezda P. asta-sekin endokrin organ sifatida shakllana boshlagan. Umurtqali hayvonlarda P. tabaqalashgan: xromaffin hujayralarning sitoplazma-tik toʻrlari tarkibida noradrenalin (noradrenotsitlar) yoki mayda fanulalarda koʻp miqdorda adrenalin (adrenotsitlar) boʻladi; noxromaffin qujayralar katexolamin boʻlmagan polipeptid gormonlarni sintezlaydi deb taxmin qilinadi. Ayrim P.da (karotidli yurak usti gangliylari) kislorod yetishmasligini seza oladigan va unga javoban sekret ajrata oladigan xusu-siyat rivojlangan. Koʻpchilik P. hujayra yoki qon tomiri devorlariga yopishib turadi yoki oʻsha joyda hosil boʻladi. P. streyesga qarshi organizm faoliyatini bir meʼyorda ushlab turish uchun barcha sistemalarni faollashtirishdan ibo-rat. Organizmda P.ning ishlab chiqarilishini xususiy va umumiy fiziologik reaksiyalar nazorat qilib turadi.

Manbalar
Paragvay (daryo)

Paragvay yoki Paraguay (, ) — Janubiy Amerikadagi daryo, Parananing oʻng irmogʻi, Braziliya va Paragvay hududlarida, ayrim qismlari Paragvay, Braziliya va Argentina oʻrtasidagi davlat chegarasidan oqadi. Uzunligi 2621 km, xavzasiningmayd. 1,2 mln. km². Braziliya yassitogʻligining shim.-gʻar-biy qismidan boshlanib, jan.ga tomon Pantanal botqokliklari, Granchako pasttekisligi boʻylab oqadi. Daryoning kengligi oʻrta oqimida 350–600 m, quyi oqimida 1000–1500 m, chuq. 10– 20 m. Yogʻingarchilik davrida toshadi. Oʻrtacha suv sarfi Asunson shahri yonida 2940 m³/s, quyilish joyida 4000 m³/s Paragvay — Paragvayning asosiy transport yoʻli. Korumba shahrigacha kema qatnaydi, Asunson shahrigacha dengiz kemalari kira oladi. K. boʻyida Asunson, Konsepson shaharlari joylashgan.

Manbalar 

 

Braziliyadagi daryolar
Argentinadagi daryolar
Paragvaydagi daryolar
Paragvaylar

Paragvaylar — xalq, Paragvayning asosiy aholisi (4,12 mln. kishi). Umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, metislar. Ispan tili va guarani tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

Manbalar
Paragenezis

Paragenezis (para... va genezis), minerallar paragenezisi — hosil boʻlish sharoiti umumiyligi bilan oʻzaro bogʻliq boʻlgan va Yer poʻstida qonuniyatli birga uchraydigan minerallar. "P."terminini 1849-yil I. Breytgaupt taklif qilgan. "P." tushunchasi 1920-yillarda V. I. Vernadskiy asarlarida rivojlantirildi.

Paragenetik assotsiatsiya ni shakllantiruvchi minerallar mineral hosil boʻlishidagi davomiyligi turlicha boʻlgan vaqt ichida va har xil fizik-kimyoviy va termodinamik sharoitlarda kechuvchi birorta tabiiy jara-yonning rivojlanishi natijasida vu-judga keladi. Koʻp hollarda, minerallarning birgina paragenetik assotsiatsiyasining oʻzida birorta mi-neralning turli vaqtda hosil boʻlgan alohida boʻlaklari kuzatiladi. Turli yoshdagi bunday minerallar ularning generatsiyasi deyiladi. Kimyoviy muhit, uning geologik rivojlanishi, termodinamik sharoitlar va boshqa minerallar parageneziyasini belgilovchi muhim omillar hisoblanadi. Oʻxshash sharoitlarda vujudga kelgan minerallar paragenetik qatorlar ni hosil qiladi. Bular turli konlarda krnuniyatli takrorlanadi. Minerallarning shunday katorlariga magmatik togʻ jinslari, pegmatitlar, kimberlitlar, gidrotermal ruda tomirlari, rangli metallar rudasi konlari zona-sidagi minerallar assotsiatsiyasi misol boʻladi.

Minerallar parageneziyasi minerallar hosil boʻlishida ishtirok etuvchi elementlar paragenezisi bilan uzviy bogʻliq. P.ni oʻrganish foydali qazilmalarni izlashda katta amaliy ahamiyati bor, chunki assotsiatsiyada bir mi-neralning uchrashi yoʻldosh mineralning borligidan darak beradi.

Manbalar 

 

Mineralogiya
Petrologiya
Geologiya
Paragneys

Paragneys — Yer poʻstida hosil boʻlgan metamorfik togʻ jinsi. Choʻkindi togʻ jinslari (qumtosh va gilli slanetslar) ning Yer poʻsti chuqur zonalarida metamorfizmning amfibolit fatsiyasida kayta kristallanishi natijasida hosil boʻladi. Tarkibi boshqa harakterli minerallar (andaluzit, sillimanit, disten, kordiyerit, turmalin va boshqalar) qoʻshilgan kvars va dala shpatlaridan iborat; qoʻshilgan minerallarga qarab P.ning xillari farq qilinadi. P.da giltuproq bir oz koʻp boʻladi. P. dastlabki materialiga qarab magmatik jinslarning oʻzgarishidan hosil boʻlgan ortogneyslashan farq qiladi (yana qarang Gneys).

Manbalar
Paragonit

Paragonit (yun. paragon — aldovchi; talkka juda oʻxshash) — mineral, muskovit guruhiga mansub slyu-dalar. Kimyoviy tarkibi NaAl2[AlSi3O10] [ON, F]2. Monoklin singoniyali, yupqa plastinkasimon agregat tuzilishga ega. Qattikligi 2—2,5. Zichligi 2,7—3,0 g/sm3. Tashqi koʻrinishi muskovitdan farq qilmaydi. Slanetslar orasida uch-raydi. AQSH, Rossiya Federatsiyasi (Ural), Shveysariyada topilgan. Yirik kristallari izo-lyatorlar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Qorjontov tizmasidagi oqtosh ikkilamchi kvarsitlari orasida ochyashil rangdagi mayda tangacha va zich agregat holatda uchraydi. G.da ish-krrlardan Na2O koʻproq.

Manbalar
Parad

Parad (frans. — parade, ispancha — parade, lot. — rago — tayyorlayman) — 1) rasmiy bayramlar munosabati bilan qoʻshinlarning jangovar texnika bilan (qarang Qoʻshinlar paradi), fizkulturachilar (sportchilar) va boshqa jamoalarning tantanavor saf tortib oʻtishi; 2) sirk va teatrda — tomosha oldidan yoki soʻnggida sahna (arena)ga barcha qatnashchilarning umumiy chiqishi.

Manbalar
Paradizka

Paradizka, rayka (Malus pumila var. paradisiaca) — balandligi 2 m gacha boradigan buta yoki daraxt; past boʻyli olma turi. Vatani — Zakavkazye. Olma daraxtlari uchun pakana payvandtag sifatida foydalaniladi. Parhish qilingan nov-dalari va qalamchasidan tez koʻpayadi. Unga payvand qilingan daraxtlar pas-tak usadi (2,5–4 m), 3—4 yildan muntazam va moʻl hosil bera boshlaydi. P. tuproqning unumdorligiga talabchan, sovuqqa chidamsiz; yogʻochi va ildizi moʻrt.

Manbalar
Paraiba

Paraiba — Braziliyaning shim.sharkiy qismidagi shtat. Maydoni 56,6 ming km². Aholisi 3,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Juan-Pesoa. Yirik sha-harlari: Kampinagrandi, Soza, San-tarita. Hududining katta qismini oʻr-qirli plato (balandligi 800–1000 m) egallagan. Atlantika okeani soxdli boʻylab kambar pasttekislik yo tadi. Iqlimi sub-ekvatorial, mavsumiy sernam iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 24—28°. Yillik yogʻin plato qismida 300–500 mm dan, sohil qismida 1750 mm gacha. Asosiy daryolari — Paraiba va Piranyas. Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Dehqonchilik yetakchi oʻrin-da. Paxta, sizal, dukkakli ekinlar, makkajoʻxori, maniok, shakarqamish, sholi, tamaki, banan va boshqa ekiladi. Yovvoyi palma yongʻogʻi yigʻiladi. Kichikroq toʻqimachilik, sellyuloza-qogʻoz, sement, koʻn-teri, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Slyuda, ohaktosh, tosh tuzi olinadi. Mis rudasi, niobiy, volfram, fosforit konlari topilgan. Dengiz porti — Kabedelu.

Manbalar
Parallaks

Parallaks (yun. parallaxis — ogʻish) — fazoning biror nuqtasi (mas, yoritqich — sayyora, yulduz markazidan) Yer orbitasining radiusi koʻrinadigan burchak. Parallaks yoritqich bilan Yer orasidagi masofani aniklashga imkon beradi. Agar yoritqichning Parallaksi maʼlum boʻlsa, trigonometrik formulalar yordamida uning Yerdan uzoqligini aniklash mumkin. Sutkalik Parallaks — Yer radiusi bilan osmon yoritqichi koʻri-nadigan chiziq orasidagi burchak (mas, Oy uchun sutkalik Parallaks 57’2"70, Quyosh uchun 8"80). Yillik Parallaks — Yer orbitasining katta yarim oʻqi bilan osmon yoritqichi koʻri-nadigan chiziq orasidagi burchak.

Manbalar
Parallaktik uchburchak

Parallaktik uchburchak - sferik uchburchak. Osmon sferasitsa meridian yoyi, vertikal doyra yoyi va yoritqich bilan olam qutbini birlashtiruvchi yoyning kesishishidan xreil boʻladi.

Manbalar
Parallaktik qurilma

Parallaktik qurilma, ekvatorial qurilma — teleskopning optik oʻqini olam oʻqiga parallel qilib oʻrnatishda ishlatiladigan qurilma. Bunda yoritkichlarning ogʻish burchagini koʻrsatuvchi belgilar ogʻish oʻqiga perpendikulyar oʻtka-zilgan doiraga qoʻyiladi. Teleskopii olam oʻqi atrofida soat mexanizmiga oʻxshash mexanizm aylantiradi. Hozirgi teleskoplarning koʻpchiligi Parallaktik qurilmali qilib yasaladi.

Manbalar
Parallel toʻgʻri chiziqlar

Parallel toʻgʻri chiziqlar (Yevklid geometriyasida) — bir tekislikda yotib, lekin kesishmaydigan toʻgʻri chiziqlar.

Yana qarang 

 Parallel
 Geometriya

Manbalar
Parallelepiped

Parallelepiped (yun. parallelos — parallel va epipedon — tekislik) — qarama-qarshi yoqlari oʻzaro parallel va teng parallelogrammlardan iborat oltiyoqlik. Parallelepipedning 8 uchi, 12 qirrasi boʻladi. Yon qirralari asos tekisligiga tik boʻlgan Parallelepiped toʻgʻri, aks holda ogʻma Parallelepiped deyiladi. Toʻgʻri Parallelepipedning yon yoklari toʻgʻri toʻrtburchaklardan iborat. Asosi toʻgʻri toʻrtburchakdan iborat Parallelepiped toʻgʻri burchakli Parallelepiped, yoklari kvadratlardan iborat Parallelepiped kub deyiladi. 

Hajm —

Yana q. 

 Parallelogramm
 Geometriya
 Parallel
 kvadrat
 romb

Manbalar
Parallelizm

Parallelizm (adabiyotshunoslikda) ()— poetik nutq usullaridan va tasvir vositalaridan biri hisoblanadi. P. badiiy matnning oʻzaro bogʻliq qismlaridan nutq unsurlarining oʻxshash yoki aynan bir xilda joylashuvini taqozo etadi. Unda, odatda,ikki hodisa yonma-yon (parallel) qoʻyib tasvirlanadi. Bu, tabiatdan olingan biror obraz bilan inson hayotidan olingan obrazning oʻzaro oʻxshashligini koʻrsatish misolida, shuningdek, bir-biriga oʻxshash ikki obrazning oʻzaro zid tomonlarini qiyoslash shaklida namoyon boʻlishi mumkin. Mavzusi yoki mantig'iga koʻra bir-birini takrorlamaydigan yoki toʻldiradigan ikki hodisa yonma-yon qo'yilgan hollar ham bo'ladi. P. dastlab xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalib, so'ng badiiy adabiyotda o'zlashtirilgan. Forsiy va turkiy adabiyotshunoslikda P. mutobiqa deyilgan. O'zbek mumtoz nasrida mutobiqaning yetuk namunalari ko'p.

Yana qarang 

 Parallel

Manbalar
Parallelogramm

Parallelogramm ( - parallelos — parallel va  - gramma — chiziq) — qarama qarshi tomonlari parallel boʻlgan toʻrtburchak. Parallelogrammning qarama qarshi tomondlari tengdir. Parallelogrammning xususiy holi — kvadrat, romb. Parallelogramm dioganallari kesishish nuqtada teng ikkiga boʻlinadi, simmetriya markazi hisoblanadi. Parallelogrammning yuzi asosi a bilan balandligi H koʻpaytmasiga teng.

Yana qarang 

 Geometriya
 Parallel
 kvadrat
 romb

Manbalar
Parallel

Parallel (yunoncha: parallelos — yonida boruvchi):

1) geografiyada — Yer yuzasida ekvatorga parallel oʻtkazilgan shartli doira chizigʻi. Xarita, globuslarda gradus toʻrining asosiy tarkibiy qismi. Parallel sharq bilan gʻarbni koʻrsatadi. Ekvatordan uzoqlashgan sari Parallel qisqara boradi. Bir Parallelda yotgan barcha nuqtalarning geografik kengligi bir xil boʻladi; 

2) astronomiyada - osmon sferasining kichik aylanasi; tekisligi osmon ekvatori tekisligiga parallel boʻladi. Osmon sferasining olam oʻqi atrofida koʻrinma sutkalik aylanishi natijasida osmon nuqtalari (olam qutblaridan tashqari) oʻtgan yoʻllardan iborat; 

3) geometriyada — q. Parallel toʻgʻri chiziqlar.

Yana qarang 

 Parallelizm

Manbalar
Paramagnetizm

Paramagnetizm (para... va magnetizm) — tashqi magnit maydoniga kiritilgan jismlarning shu maydon yoʻnalishiga moyil yoʻnalishda magnitlanish xossasi. Magnit qutbi yaqiniga joylashtirilgan har qanday paramagnit jism shu qutbga tortiladi. Tashqi magnit maydoni boʻlmagan (N=0) da paramagnetiklar magnitlanmaydi.

„Paramagnetizm“ terminini fanga M. Faradey kiritgan (1845). U ferromagnitdan boshqa barcha moddalarni magnit xossalari boʻyicha diamagnit va paramagnit moddalarga ajratgan. Paramagnetizm zarralari (atom, molekula, ion, atom yadrosi) xususiy magnit momentiga ega boʻlgan jismlar uchungina xos boʻlib, bu momentlar tashqi maydon boʻlmaganda tartibsiz, yaʼni j=0 boʻladi. Tashqi maydon boʻlganda maydon yoʻnalishida moslanadi.

Metallda xususiy magnit (spin) momentiga va elektr oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektronlarning mavjudligi shu metallning paramag-nit xossasini ifodalaydi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida bu elektronlar magnit momentining yoʻnalishi maydon yoʻnalishi bilan bir xil boʻladi.

Atom yadrosi ham xususiy magnit momentiga ega. Yadro magnit momenti elektron magnit momentidan taxminan 1000-marta kichik. Atom yadrosining paramagnit qabulchanligi elektron qabulchanligidan taxminan 106-marta kichik. Paramagnit modda kuchsiz tashqi magnit maydoni taʼsirida juda kucheiz, lekin juda past (mutlaq nol gradusga yaqin) temperaturalarda, shuningdek, oʻta yuqori tashqi magnit maydoni (>105 E) taʼsirida kuchli magnitlanadi. Kucheiz maydonga paramagnit moddaning mag-nitlanganligi j maydon kuchlanganligi oʻsishi bilan quyidagi qonun boʻyicha oʻsadi: j=%ff, bunda paramagnit qabulchanligi x~ Yu~5 dan 10~3 gacha qiymatlarni oladi. Agar maydon kuchli boʻlsa, paramagnit zarrachalari magnit mo-mentlarining yoʻnalishi tashqi magnit maydoni yoʻnalishidek boʻladi (magnit toʻyinishi roʻy beradi). Oʻzgarmas kuchlanishli maydonda temperatura T ortishi bilan magnit qabulchanlik Kyuri qonuni boʻyicha kamayadi.

Turli moddalarning Paramagnetizmini oʻrganish atom, ion, molekula, yadrolarning magnit momentini, murakkab molekulalarning tuzilishini oʻrganishda, materiallarning strukturasini taxlil qilishda juda muhim.

Yana qarang 

 Ferromagnetizm
 Magnit maydon

Manbalar
Paramaribo

Paramaribo — Surinam poytaxti. Surinam daryosining chap sohilida. Iqlimi subekvatorial, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 26°, avgust niki 29°. Yillik yogʻin 2250 mm. Aholisi 213 ming kishi (2000). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Mamlakatning muhim porti (chetga boksit, yogʻoch, sha-kar, rom, sholi, sitrus mevalar chiqariladi). Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari; universitet, muzey, botanika bogʻi bor. Shaharga 1640-yilda indeyslar qishlogʻi oʻrnida fransuzlar tomonidan asos solingan. 1975-yildan mustaqil Surinam poytaxti.

Manbalar 

Surinam
Paramach

Paramach, anjir goʻmma — somsa turlaridan biri. P.ning qatiqli P., oshirma P. xillari bor. Qatiqli P., tayyorlash usuli: 2 dona tuxum atalanib, 1,5 stakan qatiq, 100 g sariyogʻ yoki margarin, 2 choy qoshiq tuz, 1 choy qoshiq choy sodasi, 1 kg chamasi un solib, yumshoq xamir qoriladi. Xa-mir bir oz tindirib qoʻyiladi. 20— 30 g li zuvalachalar yasab, qalinligi 2–3 mm li jildlar yoyiladi. Jildga qiyma solib, oʻrtasi tangadek ochiq qoldirib, jimjima qilib tugiladi. Tovadagi qizdirilgan yogʻda past olovda avval toʻntarib (ochiq tomoni bilan), soʻngra oʻnglab qoʻyiladi, pishirish davomida P. ichiga qoshikda 1—2-marta yogʻ tomizib turiladi (qovurish uchun 0,5 kgyogʻ kerak boʻladi). Oshirma P. 0,5 l iliq sutga 1 dona tuxum, 2 choy qoshiq tuz, 100 g sariyog, 20 g xamirturush (drojji) solib yumshoq xamir qoriladi. Xamir oshgach, qatikdi P. singari tugib pishiriladi.

Manbalar
Parametr

Parametr (yunoncha: parametron — oʻlchaydigan) — 1) matematik formula va ifodalarda qoʻllaniladigan kattalik. Parametr qiymatlari orqali biror toʻplam elementlari bir-biridan farqlanadi. 2) texnikada — texnologik jarayon, hodisa, tizim, texnik qurilma va boshqalarning biror xossasini ifodalaydigan kattalik. Mas, mexanik tizimlarda massa, ishqalanish koeffitsiyenti, inersiya momenti va h.k.

Manbalar
Parametrit

Parametrit (paro... va yun. metra — bachadon) — bachadon atrofidagi yogʻ toʻqimasi (kletchatka)ning yalligʻlanishi. Yiring xreil qiluvchi mikroblar (asosan, streptokokk, stafilokokk, ichak tayoqchasi) qoʻzgʻatadi. P.ga kupincha nojoʻya qilingan abort, tugʻruqning noraso kechishi tufayli jinsiy aʼzolarning zararlanishi, baʼzan qovuq hamda ichaklarning surunkali kasalliklari va boshqa sabab boʻladi. P.ningoʻtkir va surunkali shakli farq qilinadi. P.da gavda harorati koʻtariladi, et uvishib, qorin pasti ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi. Qin orqali tekshirib infiltrat paydo boʻlganligini aniklash mumkin. Baʼzan infiltrat yiringlasa, yiring qovuqqa, toʻgʻri ichak yoki qorin boʻshligʻiga teshib utishi ham mumkin. Shuning uchun oʻtkir P.da darhol vrachga murojaat etish kerak, aks holda yiringli P. paydo bulib, yiring qoʻshni aʼzo va toʻqimalarga, hatto qonga oʻtishi mumkin.

P.ning oldini olish uchun asosiy abort, ayniqsa, yashirin abortdan sak,lanish, homiladorlikni toʻxtatish za-rur boʻlsa, faqat statsionar sharoitda amalga oshirish lozim. P.ning oʻtkir shaklida bemor oʻrinda yotishi tavsiya etiladi, antibiotiklar, yalligʻlanishga qarshi dorilar buyuriladi; surun-kalisida fizioterapevtik muolajalar, kurortlarda davolanish maqsadga muvofiq; yiringlash hollarida xirurgik usul qoʻllanadi.

Manbalar
Parana

Parana (, ; guarani tilida — katta daryo) — Janubiy Amerikadagi daryo, kattaligi boʻyicha qitʼada Amazon daryosidan keyin 2-oʻrinda. Braziliya va Argentina hududlarida, qisman Argentina bilan Paragvay chegara-sidan oqadi. Uzunligi 4380 km, havzasining maydoni 2663 ming km² (Urugvay daryosi bilan birga 2970 ming km²). Riograndi va Paranaiba daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Braziliya yassitogʻligidan boshlanadi. Paranada ostona va sharshara koʻp. Dare Parana lavali platosini kesib oʻtgach, Posadas shahri yonidan boshlab La-Plata payettekisligidan oqadi. Quyi qismida Urugvay daryosi bilan qoʻshilgach, Atlantika okeanining La-Plata qoʻltigʻi (estuariysi)ga kuyiladi. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlin suv davri yanvar—may oylariga toʻgʻri keladi. Quyi oqimida yillik oʻrtacha suv sarfi 17,5 ming m³/s, maksimali 30 ming m³/s. Dare yiliga okeanga 552 km (Urugvay daryosi bilan birga 725 km) suv, 150 mln.t gacha oqiziq keltiradi. Posadas shahrigacha kema katnaydi. Yirik GES va suv omborlari qurilgan. Parana buyida Posadas, Korriyentes, Santa-Fe, Parana, Rosario; La-Plata estuariysi sohilida BuenosAyres va Montevideo shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Argentinadagi daryolar
Paragvaydagi daryolar
Braziliyadagi daryolar
Parana (shahar)

Parana () — Argentinaning sharqiy qismidagi shaqar, Entre-Rios provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 235,9 ming kishi (2001). Parana daryosi boʻyidagi port, dengiz kemalari ham kira oladi. Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Chetga kun-teri, jun, sitrus mevalar, makkajoʻxori, bugʻdoy chiqariladi. Oziqovqat, koʻn-poyabzal, sement, keramika, yogʻochsozlik va me-tallsozlik sanoati korxonalari bor. Transport jihozlari ishlab chiqariladi. Baliq ovlanadi. Shaharga 1730-yilda asos solingan. 1853—63 yillarda Argentina poytaxti. Universitet, rasadxona, muzeylar bor.

Manbalar
Parana (shtat)

Parana () — Braziliyaning jan. qismidagi shtat. Maydoni 199,7 ming km². Axrlisi 9,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kuritiba shahri Yirik shaharlari — Paranagua, Ponta-Grosa, Londri-na. Hududining katta qismi pastroq platodan (balandligi 400–900 m) iborat, uning sharqiy qismini Serradu—Map tizmalari (eng baland joyi 1889 m) egallagan. Ikdimi tropik, oʻrtacha oylik temperaturalar 14—19° dan 20-25°gacha. Yillik yogʻin 1500–2000 mm.

Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Shimoliy va shim.-gʻarbida kofe plantatsiyalari mavjud. Shuningdek, paxta, shakarqamish ekiladi, apelsin, ananas yetishtiriladi. Shtat janubida kartoshka, makkajoʻxori, bugʻdoy, arpa ekiladi. Chorvachilik rivojlangan: qoramol, qoʻy, echki, choʻchqa boqiladi. P. — muhim oʻrmonchilik rayoni: yogʻoch va sellyulozaqogʻoz sanoati rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi, rangli metall (oltin, kumush, qoʻrgʻoshin) eritiladi. Foydali qazilmalardan qoʻrgʻoshin, temir ruda-si, toshkoʻmir qazib olinadi.

Manbalar
Paranji

Paranji (arab, faraji — keng koʻylak) — koʻpchilik musulmon ayollarining yopinchigʻi; chachvon bilan birga ansambl hosil qilgan. Ayollar gavdasini boshidan oyoq yashirib turishga xizmat qiladi. Bichimi keng toʻn shaklida boʻlib, yelkadan pastga tomon torayib boruvchi uzun bandagi (yengi) etakka yaqin joyda bir-biriga chatib birlashtiriladi. Ayol yuzini chachvon toʻsib turadi. Avra-astarli kilib tikiladi. Avrasi baxmal kimxob, banoras, olacha va boshqa matolardan tikilib, chetlari kashta tikib, kashtali jiyaklar tutib bezatiladi, astari chit, satindan tayyorlanadi hamda chetlariga zangori, pushti yoki sidirgʻa shoyidan adip qilinadi. Paranjining ikki yoniga (choʻntak oʻrniga) tik tushgan (25 sm uzunlikda) 2 ta jiyak tutashtirib chatiladi, jiyaklar uchidan popukchalar chiqarilgan, baʼzan qoʻngʻiroqchalar osilgan.

Paranjining oʻtmishdoshi faraji ham erkaklar, ham ayollarning yengil keng ustki kiyimi boʻlgan. Qadimgi Misrda paydo bulgan va boshqa Sharq mamlakatlariga tarqalgan. Markaziy Osiyoda XVI asrda ilm ahlining ustki kiyimi hisoblangan. XVI asrdan ayolni begona koʻzlardan yashiruvchi yopinchigʻiga, uzun yenglari bezak qismiga aylangan. Paranji yopinish islom shariatiga mos kelgan. XX asrdagi ijtimoiy oʻzgarishlar jarayonida (ayniqsa, 1930-yillardan boshlangan „Hujum“ harakati va boshqa tufayli) paranji deyarli urfdan qolgan.

Manbalar 

 

Kiyim
Parapsixologiya

Parapsixologiya (para... va psixologiya) — psixologik tadqiqot sohasi; fikrni hech qanday vositalarsiz maʼlum masofaga uzatish imkoniyati toʻgʻri-sidagi maʼlumotlarni oʻrganish bilan shugʻullanadi. P. psixik holatlarga taallukli tasavvurlar va farazlarni oʻzida aks ettiradi, lekin ularning talqini chuqur ilmiylikka ega emas. Gʻayritabiiy ravishda u yoki bu holat va hodisalar idrok qilinishi taxmin etiladi, biroq inson tomonidan bunday axborotlarni hissiy aʼzolar orqali qabul qilinishi fanda tasdiqlanmagan. P. oʻrganadigan va unga yondosh sohalar: telepatiya — fikr va his-tuy-gʻularni sezgi organlari ishiga va aqliy muhokamaga asoslanmagan holda tashqi olamdagi obyektiv voqealar xaqida maʼlumot olish; proskopiya (ba-shorat qilish) — kelgusidagi hodisalarni aytib berish, psixokinez — kishining tevarak-atrofdagi buyumlar-ga, ularni joyidan qoʻzgʻatishga fik-ran taʼsir etishi; parameditsina — bemor qoʻlini ushlab turib yoki fikran ishontirib, yo boʻlmasa boshqa gʻayritabiiy usullar bilan davolash; xiromantiya — qoʻl kaftiga qarab fol ochish, inson kelajagi va uning taq-diri haqida bashorat qilish; spiritizm — oʻlgan odamlarning ruxlari bilan aloqa oʻrnatish, ular bilan muloqot qilib turishga daʼvat qiluvchi gʻoya.

P. gʻaroyib, noyob hodisalarni 19-asr oxiridan boshlab tadqiq qila boshladi. Ammo telepatiya, tush koʻrish, gʻoyibdan yaqqol koʻrinish va ixtiyorsiz hara-katlarning ilmiy asosi ochilmagan boʻlsada, ular gipnoz, oʻta sezgirlik, insondagi noyob xotira, hisoblash qobiliyatining qonuniyatlarini tushunishga yordam berdi. Lekin hozirgacha bu xil muammolar keskin bahslarga sabab boʻlmoqda. Koʻpchilik psixologlar bu sohada tajribalarni davom ettirish maqsadga muvofiqligini inkor qilishmasa ham parapsixologlarning ilmiy asoslanmagan daʼvolari va shovshuvli fiqolariga qarshi chiqmoqdalar. P.ning sinonimi — psixotronika.

Ergash Gʻoziyev.

Manbalar