MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kogeziya

Kogeziya (lot. cohaesus — yopishgan, birikkan) — bir xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlarning molekulalararo taʼsirlashuvi natijasida yaxlit jism boʻlib birikishi. Molekulalararo masofa oshgan sari K. kuchi keskin kamayadi, u gazlarda juda kichik, qattik jismlarda yetarlicha katta. K. jismning mustahkamligini ifodalaydi. Qattiq jism parchalanganda (burgʻilanganda, maydalanganda) yoki suyuqliklar sochilganda, K.ga teskari jarayon sodir boʻladi (qarang Adgeziya).

Manbalar
Kod

Kod (frans. code, lot. codex — qonunlar majmui) — 1) turli axborotlarni ifodalovchi shartli belgilar (timsollar) tizimi. Kod belgilarining biror maʼnoni anglatgan tugal ketmaketligi soʻz deyiladi. Kod soʻzlarida foydalaniladigan turli timsollar soni uning a s o s i deyiladi. K.ni yozma tarzda ifodalash uchun koʻpgina raqamlar, sonlar (mas, 0; 1; …57; 927 va boshqalar), maxsus belgilar [mas, " — " (tire), " . " (nuqta) va ularning „omixta“lari] ishlatiladi (qarang Morze alifbosi, Telegraf kodi); 2) raqamli hisoblash mashinalari (RHM) da programmalar (dasturlar) tayyorlash uchun qoʻllaniladigan shartli belgilar tizimi. RHM da koʻpincha ikkilik pozitsion K. va ularga keltiriladigan K. qoʻllaniladi. RHM da arifmetik amallarni bajarishda algoritmlarni soddalashtirish uchun toʻgʻri, teskari, qoʻshimcha K.lardan foydalaniladi. Toʻgʻri K., odatda, sonlarni RHM ning xotira qurilmasida saqlashda, teskari va qoʻshimcha K.lar esa sonlar ustida arifmetik va boshqa amallarni bajarishda ishlatiladi; 3) telemexanikad a — maʼlumotlarni aloqa kanali orqali uzatish uchun moʻljallangan signallar tizimi; bunda radio xalaqitlarga turgʻunlikni taʼminlash uchun korretsiyalovchi (tuzatuvchi) K.lar tuziladi. K.ning ayrim elementlarini ifodalash va uzatish uchun amplitudasi, chastotasi, fazasi va boshqa alomatlari turlicha boʻlgan signallar qoʻllaniladi; 4)astronomiyada — kometalar, yangi va oʻrta yangi yulduzlar kashf qilinganligi, sayyoralarda noyob hodisalar koʻzatilganligi va boshqa haqida rasadxonalar va astronomik telegrammalar xalqaro markaziy byurosi orasida oʻzaro telegraf axborotlari almashishda qoʻllaniladigan soʻz va raqamlar tizimi. Shakli Xalqaro astronomiya ittifoqi, KOSPAR (Ilmiy uyushmalar xalqaro kengashi) va boshqa xalqaro ilmiy tashkilotlar tomonidan belgilanadigan K. va axborot-bibliografik K.dan foydalaniladi. Sunʼiy kosmik obʼyektlarni kuzatish st-yalarining ishini uyushtirish uchun maxsus K. tuziladi; 5) harbiy K. — harbiy mazmundagi maxfiy maʼlumotlarni yashirin uzatish uchun qoʻllaniladigan shartli belgilar tizimi. Shartli belgilar shtablar tomonidan tuzilishi va raqamli, harfli va boshqa maxsus belgili boʻlishi mumkin. Umumiy qoʻshin K.lari va maxsus (bir qoʻshin turi yoki qurolli kuchlar xili, mas, aviatsiya, harbiy havo kuchlari, artilleriya va x.k.) Klar boʻladi. Maʼlum qisqa vaqt uchun yoki jang va operatsiya vaqtlari uchun tuzilgan soʻzlashuv qamda radiosignal jadvallari eng va sodda harbiy K. hisoblanadi.

Manbalar
Koda

Koda (ital. coda, lot. aouda — dum) — koʻp ovozli musiqa asarlarining yakunlovchi boʻlagi, xotimasi. K. asar mavzularini umumlashtirib, uning mazmuniga yakun yasaydi; musiqa jarayoni, shu jumladan, garmoniya rivojiga barqarorlikni baxsh etadi.

Manbalar
Zoltán Kodály

Zoltán Kodály (; 16-dekabr 1882 – 6-mart 1967), Vengriyalik bastakor, musiqiy folklorshunos, pedagog va musiqa jamoat arbobi; zamonaviy venger kompozitorlik maktabi asoschilaridan biri hisoblanadi. Vengriya Fanlar akademiyasi akademik (1945), prezidenti (1946—49), Vengriya musiqa arboblari uyushmasi prezidenti (1949-yildan), UNESCO qoshidagi Xalq musiqasi xalqaro kengashi (IFMC, 1963-yildan) hamda Musiqiy tarbiya xalqaro jamiyati (ISME, 1964-yildan) prezidenti. Budapesht musiqa akademiyasida professor (1908—40). 1905—25-yillari Vengriya qishloqlariga ekspeditsiyalar uyushtirib, 3500 ga yaqin venger xalq qoʻshiq va raqs kuylari (shu jumladan, qadimiy dehqon folklori hamda shahar qoʻshiqlari)ni yozib olgan. Xalq musiqasi toʻplamlari, ularga doir tadqiqotlar nashr ettirgan. Ijodida milliy kuylar va usullarni zamonaviy musiqa ifoda vositalari bilan uzviy bogʻlagan. "Hari Yanosh" operasi (1926), "Venger psalomi" kantatasi (1923), simfonik, xor, kamer musiqa asarlari, maktab oʻquvchilari uchun qayta ishlangan xalq qoʻshiklari hamda ashula darsliklari muallifi. Koshut nomidagi Vengriya Davlat mukofoti sovrindori (1948, 1952, 1957). Kamer va simfonik asarlari, qayta ishlangan xalq qoʻshiqlari Oʻzbekistonda ham ijro etiladi.

Manbalar 

Kishilar
1882-yilda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
6-martda vafot etganlar
Klassik musiqa
Kodein

Kodein (Codeinum) — afyun tarkibidagi alkaloid. Hidsiz, achchiq oq poroshok, suvda yomon eriydi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, morfinga yaqin tursa ham, ogʻriq qoldirish taʼsiri unga qaraganda kuchsizroq. Ogʻriq qoldiruvchi, tinchlantiruvchi, yoʻtalga qarshi vosita sifatida ishlatiladi. Hadeb ichaversa, narkomaniyaga olib keladi.

Manbalar
Kodeks

Kodeks (lot. codex) – 1) ijtimoiy munosabatlarning muayyan bir turdagi sohasini tartibga soluvchi sistemalashtirilgan yagona qonun hujjati (Fuqarolik Kodeksi, Jinoyat Kodeksi va h.k.). Davlatlariing koʻpchiligida mehnat, oila, jinoyat protsessi, fuqarolik protsessi boʻyicha kodekslar eng koʻp amalda boʻlgan qonunlar majmui hisoblanadi; 2) qadimgi kitob shakllaridan; Qadimgi Rimda paydo boʻlgan. Dastlab pergament yoki papirus, keyinroq qogʻozni daftar tarzida buklab, tikib tayyorlangan. VI asrdan kitobning asosiy shakliga aylangan. Kitobda mavjud boʻlgan muqova, sahifa va ularni bezash tartibi (sahifali miniatyura, unvon va boshqalar) hozirgi kitoblarda ham saqlangan.

Manbalar 

 

 
Huquqshunoslik
Kodekslash

Kodifikatsiya, xalqaro huquqda — bu mavjud normalarni tizimlashtirish, qarama-qarshiliklarni bartaraf etish, bo‘shliqlarni to‘ldirish, eskirgan normalarni yangilariga almashtirish jarayoni.

Bundan ko‘rinib turibdiki, kodifikatsiya qonun chiqarish jarayoniga aloqador. Davlatlar va ulaming tashkilotlari tomonidan amalga oshiriladigan rasmiy kodlash bilan davlat tashkilotlari, xususiy shaxslar ishtirokisiz ishlab chiqarilgan norasmiy kodlash o‘rtasidagi farqni aniqlash odat tusiga kirgan. Xalqaro Qizil Xoch Qo‘mitasi jamoat tashkiloti qurolli mojarolaming gumanitar qonunlarini kodifikatsiya qilish loyihasini tayyorlagan. Uning asosida 1949-yilda diplomatik konferensiyalar urush qurbonlarini himoya qilish to‘g‘risida o'tkazilgan to‘rtta Jeneva konvensiyasini va 1977-yildagi ikkita qo‘shimcha protokollarni qabul qilishgan.

Manbalar
Kodlash

Kodlash — bir kodning belgilarini yoki belgilar guruhini boshqa kod belgilariga yoki belgilar guruhiga keltirish. Biror aloqa kanaliga yoki qandaydir boshqa qurilmaga axborot shaklini moslashtirish talab etilganda amalga oshiriladi. Mas, harflar ketma-ketligi koʻrinishidagi axborotlar telegraf kodi yordamida maʼlum impulsi toklarga aylantiriladi. Boʻlarni hisoblash qurilmasiga kiritilganda oʻnli sistemadagi sonlar ikkilik sistemasiga oʻzgartiriladi va boshqa K.dan koʻp sohalarda foydalaniladi. Mas, informatsiyalar nazariyasila haddan tashqari koʻp (ortiqcha) xabarlarni ixchamlashtirish, xabarlarni aloqa kanali boʻyicha uzatishda ularni buzuvchi radioxalaqitlar taʼsirini kamaytirish maqsadida qoʻllaniladi. Shuning uchun, mas, telegraf kodida koʻp uchraydigan harflar oʻrniga ancha qisqa nuqta va tirelar uygʻunlashuvidan foydalaniladi (qarang Kod).

Manbalar
Kodon

Kodon — genetik kodning muayyan (diskret) birligi. K. informatsion ribonuklein kislotaning bir qismi boʻlib, triplet harakteriga ega, yaʼni ketma-ket joylashgan uchta nukleotidlar toʻplamidan iborat. K. bitta aminokislota qoldigʻini, oqsil sintezining boshlanishi (insiatsiya K.i) yoki tamom boʻlishi (terminatsiya K.i)ni ifodalovchi belgi hisoblanadi. 64 ta K.dan 61 tasi aminokislotalarni, oqsil biosintezining boshlanishi va tugʻallanishini ifodalaydi. Bitta aminokislotaga bittadan (fenilalanin) oltitagacha (leysin) K. toʻgʻri keladi. Yonma-yon turgan K.lar bir-birini qoplamaydi, yaʼni birinchi K.ning oxirgi nukleotidi undan keyingi K.ning boshlangʻich nukleotidi boʻlolmaydi. K.lar universal harakterga ega, yaʼni barcha tirik organizmlar uchun umumiy boʻladi.

Manbalar
Kodori dovoni

Kodori dovoni - Katta Kavkaz ning suvayirgʻich tizmasi orqali oʻtadigan dovon. Dogʻistondagi Andi Koysuvning yuqori qismidagi vodiy bilan Gruziyadagi Alazani vodiysini birlashtiradi. Bal. 2365 m.

Manbalar 

 
Gruziya geografiyasi
Dovonlar
Kojartepa

Kojartepa — Qashqadaryo vohasidagi qad. shahar harobasi (milodiy 3—4 — 13-asr boshi). Shulluktepapyan 15 km masofada joylashgan. K. ark (90 x 80 m) va shahriston (580 x 300 m)dan iborat boʻlib, atrofi qalinligi 4 m lik mudofaa devori bilan oʻrab olingan. K. qalʼasi 3—4-asrlarda qurilib, uning atrofida qishloq vujudga kelgan. 7—8asrlarda mudofaa devori bilan oʻralgan. 9 — 12-asrlarda K. vohaning kichik savdohunarmandchilik markazlaridan sanalgan. Moʻgʻullar istilosi davrida vayron boʻlgan. Kojar qishlogʻi hozir ham mavjud.

Adabiyot 
 Ahmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Kojaeli

Kojaeli, Vifin yarim oroli — Turkiyadagi yarim orol. Qora dengiz, Bosfor boʻgʻozi va Marmar dengizining Izmit qoʻltigʻi oraligʻida. Oʻz. 75 km chamasida, kengligi 50 km gacha. Bal. 537 m gacha boʻlgan plato va doʻng tepalardan iborat. Kvarsit, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Keng bargli oʻrmonlar, Oʻrta dengiz boʻyi butalari bilan qoplangan. Jan. sohillarida qurortlar (jumladan, Anadolu Rivyerasi) bor. K.da Izmit, Istanbulning Osiyodagi qismi — Uskudar joylashgan.

Manbalar 

Turkiya
Yarim orollar
Ivan Kojedub

Ivan Nikitovich Kojedub (1920 — 1991) — sobiq Ittifoq aviatsiya marshali (1985). 3-marta Qahramon (1944-yil — 2-marta, 1945-yil) unvoniga sazovor boʻlgan. K. Ikkinchi jahon urushida qiruvchi aviatsiyada eskadrilya komandiri, polk komandiri oʻrinbosari; 120 ta havo jangida qatnashgan, dushmanning 62 ta samolyotini urib tushirgan. Urushdan keyin harbiy-havo kuchlarida rahbar lavozimlarda ishlagan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1920-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
8-avgustda vafot etganlar
8-iyunda tugʻilganlar
Kojikode

Kojikode, Kalikut - Hindistonning jan. qismidagi shahar, Kerala shtatida. Aholisi 450 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Arabiston dengizining Malabor sohilidagi port, tropik qishloq xoʻjaligi mahsulotlari eksport qilinadi. Taxta tilish va yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Oʻsimlik moyi, parfyumeriya, sellyuloza ishlab chiqariladi. Baliqovlanadi. 16— 17-asrlarda hunarmandchilik usulida mitkal (kaliko) toʻqish bilan mashhur boʻlgan (shahar nomi ham shundan). Ibn Mojid 1498-yilda Vasko da Gama boshchiligidagi kemalarni Hind okeani orqali K.ga olib oʻtgan. Oʻsha vaqtda shahar Hindistonning yirik savdo va hunarmandchilik markazlaridan biri edi.

Manbalar
Kozimiy Murtazo Mushfiq

Kozimiy Murtazo Mushfiq(1887 — ?) — Eron yozuvchisi. Zamonaviy fors nasrining asoschilaridan biri. "Erane javan" ("Yosh Eron") jur.da bosh muharrir boʻlib ishlagan (1926). Ijodiy faoliyati 20-asrning 20-yillaridan boshlangan. K.ning birinchi yirikasari "Qoʻrqinchli Texron" (1922) romani hisoblanadi. Romanda Erondagi ijtimoiy hayot, xalq boshiga tushgan qiyinchiliklar, adolatsizliklar, ayollarning ogʻir qismati aks ettirilgan. Romanning 1-qismi "Mahuf" (1921) Tehronda, 2-qismi "Bir kecha xotirasi" (1924) Berlinda nashr etilgan. K. "Soʻligan gul", "Qimmatga tushgan rashk" va boshqa romanlar muallifi. Publitsistik asarlari, tarjimalari Eron adabiyotida oʻziga xos oʻrin tutadi. "Koʻrqinchli Tehron"ning 1-qismi Fafur Gʻulom, 2-qismi Sotiboldi Yoʻldoshev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Junichiro Koizumi

Junʼichiro Koidzumi (1942.8.1, Yokosuka) — Yaponiya bosh vaziri. Keyo universitetining iqtisodiyot fakultetini tugatgan (1967). 1972-yildan Kanagava prefekturasidan parlamentning vakillar palatasi depatuti (1972—79), Yaponiya moliya vazirining parlamentdagi oʻrinbosari (1979), Yaponiya Liberal demokratik partiyasi (YALDP)ning moliya masalalari boʻyicha qoʻmitasi raisi (1980—82), Yaponiya parlamentida moliya masalalari qoʻmitasi raisi (1982-88), 1988-91 va 1996-98 yillarda Yaponiya sogʻliqni saqlash va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vaziri, YALDP bosh kotibining birinchi oʻrinbosari (1991-yildan), Yaponiya pochta va telekommunikatsiya ishlari vaziri (1992 dan), YALDPda xususiy fraksiya rahbari (1998-yildanX 2001-2005-yillarda Yaponiya bosh vaziri.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Koimbatur

Koimbatur, Koyamputtur -Hindistonning jan. qismidagi shahar. Tamilnad shtatida. Aholisi 820 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan 1,1 mln.). Temir yoʻl tuguni. Mamlakatning janubidagi toʻqimachilik sanoatining yirik markazi. Toʻqimachilik mashinalari, elektromotorlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, kimyo, sement sanoati korxonalari bor. Kino sanoati rivojlangan. Gips olinadi.

Manbalar
Koinot ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi

"KOINOT" ILMIY ISHLAB CHIQARISH BIRLASHMASI (IICHB) -koinot sirlarini oʻrganish, uning imkoniyatlaridan foydalanish yoʻlyoʻriqlarini aniqlash uchun zarur asbob-uskunalar yaratish, ayrim telekommunikatsiya masalalarini hal qilish, mashq trenajyorlari va xalq hoʻjaligi ehtiyojlari uchun uskunalar yaratish bilan shugʻullanadigan muassasa. Toshkent umumiy mashinasozlik byurosi (1969), Toshkent mashinasozlik konstruktorlik byurosi (1980) negizida Oʻzbekiston davlat koinotni tadqiq etish agentligi qoshida 1992-yil tashkil qilingan.

Yoʻnalishlari: 1) Quyosh sistemasidagi jismlar (sayyoralar, ularning yoʻldoshlari, kometa va asteroidlar) ni oʻrganish; 2) vaznsizlik holatida moddalarni turli fazalarda yaratish va ulardan kristall, qotishma va amorf holatdagi moddalar olish; 3) koinotda ishlatiladigan uskunalar yaratish. Quyosh sistemasidagi jismlarni oʻrganish uchun "K." IICHB da LB-09 parmalash uskunasi ishlab chiqildi. Bu uskuna "Luna24" kosmik apparati tarkibida Oyga chiqarilib, Oy sirtini 2 m chuqurlikkacha parmalash, undagi jins namunasini kosmik apparatga joylash ishlarini bajardi (qarang "Luna"). Bundan tashqari, VB-01 parmalash uskunasi "Venera-13", "V.-14", "V.-15", "V.-16" apparatlari tarkibida Venera sayyorasiga chiqarilib, uning sirtini parmalash, tuproq namunalarini analiz qilish va natijalarini Yerga uzatish ishlarini bajardi (qarang "Venera"). Shunga oʻxshash Mars va uning yoʻldoshi Fobos dasturi boʻyicha MB-02, FB-01, -02 uskunalari ishlab chiqilib, sinovdan oʻtkazildi.

Dunyoda birinchi marta vaznsizlik holatida turli moddalardan kristallar oʻstirish, shisha va boshqa qotishmalar sintez qilish imkoniyatiga ega boʻlgan apparatlar ("Splav-01", "Splav-02", "Biryuza", "Analiz" va "Gavhar") yaratildi. "K." IICHB da diametri 30 m gacha boʻlgan koinotda ochiladigan parabolik antennalar, radioteleskoplar (KRT-30) yoki radioastronlar (Spektr-01); oʻzayadigan shtangalar (PB-01; -02; -03; -04;) qurilib sinovdan oʻtkazildi. PB-01, PB-02 asboblaridan yer magnetizmini oʻlchashda foydalanilmokda. Shavkat Vohidov.

Manbalar
Koyot

Koyot AQShning shimoli-gʻarbiy qismidagi hindlarning afsonalarida va afsonalar qahramonlari sifatida tez-tez uchrab turadi. Asarlarda koyotning mavjudligi uning maʼlum bir hududda ommabop boʻlgani va hayvonning xususiyatlari bilan bogʻliq: rivojlangan intellekt va yuqori ijtimoiylashuvi. U afsonada navaxo , ne-perse , не-персе,  Coos) , yakama ,  Vasko-Vishram )  nomalari bilan mashhur.

Asarlarda Koyot odatda kichik qahramon sifatida namoyish etiladi. Uni bosh qahramonga qarama-qarshi qoʻllash mumkin, chunki u qahramonligi bilan emas, balki insoniy fazilatlari bilan ajralib turadi. Qoidata koʻra, u skandinaviya afsonasidagi Lokiga oʻxshash boʻlgan trikster rolini oʻynaydi. Bir qator afsonalarda koyot boshqa afsonaviy rollarni ham bajargan, masalan, navaxo afsonasida Koyot trikster boʻlish bilan bir qatorda, „bir vaqtning oʻzida“ ov, urush va sevgi xudosi, jodugarlik ixtirochisi ham boʻlgan.
Koyot koʻplab ijobiy xususiyatlarga ega. Kosmogon afsonalarida u baʼzi tuproq boʻlaklariga, ekstrement yoki qon quyqasini tepib dunyoni va birinchi odamlarni yaratgan. Yevropaliklarning Amerika Gʻarbiga kelishi bilan paydo boʻlgan asarlarda koyot yangi xususiyatga ega: anʼanaviy hind madaniyatini Yevropa bosqinidan himoya qilishdir. U yevropaliklarga qarshi boʻlgan satirik qahramonga aylangan. Misol uchun, zamonaviy hikoyalardan birida, koyot haqida hikoya qilmoqchi boʻlgan antropologning tuzogʻiga tushib qoladi, ammo notanish odamni aldab, unga faqatgina ekskrement yozuvlarini qoldirgan.

Koyot haqidagi hikoyalarning ahamiyati va ibratliligi hindlarning qishda, uy ishlari qisqargan va boʻsh vaqtlarini maʼnaviy bayramlarga bagʻishlashda foydalanganligi bilan taʼkidlanadi. Bahordan kuzning boshigacha koyot haqida hikoyalar aytilmagan.

Zamonaviy madaniyatdagi koyot 
Koyot Tomas Siddellning „Gannerkrig koʻchasi“ (Gunnerkrigg mahkamasi) deb nomlangan veb-komikasidagi bosh qahramonlardan biri boʻlgan , bu yerda u trikster xudosi, Gillliti oʻrmonining boshligʻi  sifatida tasvirlangan.

Manbalar

Adabiyot
Koysan tillari

Koysan tillari - Afrika tillarining katta oilasi. Janubiy Afrika, Namibiya, Jan.-sharqiy Angola va Tanzaniyada tarqalgan. Koysan tillari gottentot va boʻshmen tillariga boʻlinadi. Bu tillarning kelib chiqishida oʻxshashliklar va koʻpgina farqlar mavjud. Har 2 guruh tillarda agglyutinatsiya xususiyati mavjud. Koysan tillari undosh tovushlarga juda boy, unli fonemalar soni 5 tadan oshmaydi.

Otlar son va rod kategoriyasiga ega. Feʼllar mustaqil qoʻshimchalar yordamida tuslanadi va olmoshdan keyin qoʻyiladi.

Manbalar
Kokain

Kokain () — koka butasi bargidan olinadigan alkaloid. Rangsiz, taʼmi achchiq, suvda yaxshi eriydigan kristall. Ogriqsizlantiruvchi moddalar guruhiga kiradi. Kuchli zaharlovchi taʼsiri borligidan faqat konʼyunktiva, mugoʻz parda, ogʻiz, burun, tomoq shilliq pardalari, siydik chiqarish nayi va boshqalarni mahalliy ogʻriqsizlantirishda ishlatiladi. Kokainga ruju qilinganda unga oʻrganib qolinadi (kokainizm). Hadeb isteʼmol qilinaversa, narkomaniyaga olib kelishi mumkin. KOKAINIZM,kokainomaniya — giyohvandlik (narkomaniya, bangilik) ning bir turi; ogriqsizlantiruvchi alkaloidlar guruhiga mansub kokainga oʻrganib qolish, uni isteʼmol qilmasdan turolmasliKokain Kokainni giyohvandlar teri ostiga, venaga yuborib, koʻp hollarda hidlab kayf (eyforiya) qiladilar. Birinchi marta isteʼmol qilgan kishi xushchaqchaq, sergap, serharakat boʻlib qoladi, fikrlashi tiniqlashgandek tuyuladi va har xil ishlarni bajarishga ishtiyoqi kuchayadi; 2—3 soat oʻtgach, bu holat kayfiyatning aynishi, umumiy holsizlanish, taʼsirchanlikning kuchayishi va loqaydlik bilan almashinadi.

Kokainda oʻtkir va surunkali zaharlanish kuzatiladi. Oʻtkir zaharlanishda yuz oqaradi, koʻz qorachiqlari kengayadi, yurak urishi tezlashadi. Bosh aylanadi, holsizlik, nafas markazining falajlanishi roʻy beradi, oqibatda nafas toʻxtab qolishi mumkin. Surunkali zaharlanishda kokainga juda tez oʻrganib qolinadi va giyohvandlarning shaxsi tezda tubanlashib (degradatsiya) ketadi. Kokainga mubtalo boʻlganlar tez orada qoʻpol, ezma, xudbin, shubhalanuvchan, taʼsirchan, isqirt, qarimsiq boʻlib qoladi. Mehnat qilmay tekinxoʻrlarcha hayot kechiradi va butunlay odamgarchilikdan chiqib ketadi. Kokainni surunkali va uzoq vaqt isteʼmol qilgan giyohvandlarda kokain psihozi (illyuziyalar, qoʻrqinchli koʻruv gallyusinatsiyalari, taktil gallyusinoz, rashk va boshqalar), vasvasalar koʻzatilishi mumkin. Keyingi yillarda ogʻriqsizlantiruvchi preparatlarning koʻpgina boshqa turlari paydo boʻlishi tufayli davolash amaliyotida kokainni qoʻllash taqiqlangan, shu bois uni isteʼmol qilish kamaydi.

Manbalar 

 

Kukunlar
Kokil

Kokil, haydar — 1) ayollar sochining bir oʻrimi; 2) islom anʼanasida diniy tabaqaga mansublik va nazr belgisi sifatida bolalarning boshida krldiriladigan bir oʻrim soch. K. koʻyish 2 xil boʻlgan, boʻlar sayid kokil va nazr yoki atama K. deb atalgan. Sayid K. qoʻyishni (oʻz. taxminan 30—40 sm) faqat sayidlar (toʻralar) boshning ikki joyidan qoʻyganlar. Bu ularning paygʻambar avlodi ekanliklarining belgisi hisoblangan. Sayidlar bu K.ni umrbod saqlashgan. K. qoʻyish oddiy kishilar orasida ham odat boʻlgan. Ular oʻgʻil farzandlarning (koʻpincha yolgʻiz oʻgʻil) uzoq umr koʻrish, sogʻ-salomat yurishini niyat qilib muqaddas joylarga atab, boshning tepa oʻng qismidan bir oz soch krldirishgan. Uni 10—12 sm gacha oʻstirganlar. Bola 7—8 yoshga kirganda atalgan joyga jonliq olib borib, soʻyib K. ni oldirganlar.

Manbalar
Kokil (bezak)

Kokil — zargarlikt bezak; isirgʻa, sochpopuk, qoʻltiqtumor va boshqa taqinchoqlarning osiliv turgan qismlari, shokila. Har bir qatori oʻz. 10—12 sm li marjon, dur va boshqalardan tuzilgan 3, 5, 7 qator K.lardan iborat boʻlishi mumkin. Shingila, oyoq, osilchoq deb ham ataladi.

Manbalar 

Zargarlik
Kokildor xonaqohi

Kokildor xonaqohi — Termiz shahri Namuna qishlogʻida joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Temuriylar hukmronlik davrida amalga oshirilgan qayta taʼmirlash ishlari sababli, hozirgi mahobatli holatiga kelgan. U koʻp xonali ulkan inshootdir. Unda qatʼiy nisbat va simmetriya saqlanib qolingan. Kokildor ota xonaqohi bugungi kunda Srxondaryo viloyatida turizmning rivojlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda.

Nomlanishi 
Xalq orasida Aloulmulk Xudovandzoda (Termiz hukmdori) koʻshki, „Azizon“, „Azlar eshon“, „Kokildor“ (kokil qirqish udumi) deb nomlangan (13—16-asrlar).

Xonaqoh soʻzi forscha „xona-oʻy“ maʼnosini anglatadi. Avvallari soʻfiy va darveshlar yasagan maskan xonaqoh deb nomlangan.

Kokildor ota hakim Termiziyning kuyovi, hurayda binti Muhammad al-Hakimning umr yoʻldoshi hisoblanadi. U shaxsning asl ismi Somon Ashur Hamzai Hofiz Kokildor hisoblanadi. U hattot, olim hamda koʻplab asarlarning muallifi hamdir. Somon Ashur 21 yoshida sochini oʻstirib „Hamzai Hofiz Kokildor“ taxallusi bilan milodiy 952—953-yillarda Qirqqiz qalʼasiga ilm olish uchun boradi. 966-yilda Termiziyning qiziga uylanadi keyin „Koʻshki Kokildor“ maqbarasi qurishga ruhsat oladi. Lekin qurilish ishlari nihoyalanmay yaʼni milodiy 980—981-yilda Somon Ashur vafot etadi va oʻz maqbarasiga dafn qilinadi.

Tuzilishi 
Kokildor xonaqohi toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (maydoni 27,5 x 17 metr), 5 xonadan iborat. Baland va chuqur ravoqli peshtoq orqali markaziy xona (maydoni 7,5 x 7,5 metr) ga kiriladi. Markaziy xonaning gumbazi 8 qirrali poygumbaz ustiga oʻrnatilgan, ikki yon tomonidagi xonalar oʻzaro oʻxshash, teng hajmda, dalon orqali bogʻlangan orqa va yon eshiklari boʻlgan. Markaziy xona sahnida bir necha qabr saqlanib qolgan. Ichkaridagi ravoq va namoyonlarga ganchqori usulida pardoz berilgan. Gumbaz osti bagʻallari muqarnaslar bilan bezatilgan. Xonaqohning ichki koʻrinishi tashqi koʻrinishidan keskin farq qiladi.

Kokildor ota xonaqohining old qismi pishiq gʻishtdan bunyod etilgan. Inshoot qurilishi rejasi koʻp jihatdan Sulton Saodat majmuasi qurilish rejasiga oʻxshab ketadi yaʼni uch pogʻonali old qism gʻoyasi qoʻllangan. Uning qurilish rejasi simmetrik ravishda boʻlgan. Asosiy qismda kirish va ulkan gumbazga ega katta zalli ayvon joy olgan. Bino devorlariga ganj bilan bezak berilgan. Binoning ichki qismida sagʻanalar joylashgan boʻlib, ularning orasida eng katta sagʻana Kokildor otaga tegishli.

Taʼmirlanishi 
Kokildor ota xonaqohiga kirish qismi XV asr Temuriylar davri meʼmoriy inshootlariga oʻxshab ketadi. Olimlarning fikricha, inshoot temuriylar davrida Termizdagi boshqa koʻplab yodgorliklar (Hakim al-Termiziy va Sulton Saodat majmualari) qatori qayta taʼmirlangan.

Termiz shahrining 2500 yilligi munosabati bilan atrofi obodonlashtirilib, taʼmir ishlari amalga oshirildi.

Maqbara shu yerda yashovchilar tomonidan bir necha marotaba taʼmirlangan. 2001-yil avgust oyida Somon Ashur Hamzai Hofiz Kokildorning xoki Sulton Sodot qabristoniga koʻchirib oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 
 Termiz — Buyuk yoʻllar chorrahasidagi koʻhna va yangi shahar, Toshkent, 2001-yil.

Manbalar

Havolalar 
 3D koʻrinishi

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari