MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sidqiy Xondayliqiy

Sidqiy Xondayliqiy (taxallusi; asl ism-sharifi Sirojiddin Maxdum Mirzohidoxund oʻgʻli) (1884 — hozirgi Boʻstonliq tumani Xondayliq qishlogʻi — 1934) — shoir, xattot, tarjimon. Arab, fors tillarini oʻrgangan. Xattotlikka qiziqqan, zamonasining mashhur qilqalami Muhammad Shohmurod kotib (1850— 1922)ga shogird tushgan. S. tosh yoʻnib, unga ishlov berish, turli bezaklar tushirish, suratlar ishlash, muhr yasash bilan ham shugʻullangan. Ayni paytda sheʼr mashq qilgan. Shoir sifatida shakllanishida Kamiynknt xizmati katta boʻlgan. U boshliq adabiy davralarda faol ishtirok etgan. Ilk sheʼrlarini "Shuhrat", "Shevan" (nola, figʻon) taxalluslari bilan yozgan ("Tuhfai Shavkat", 1913; "Savgʻoti Shavkat", 1914 — toʻplamlar). Keyinroq barcha asarlarini S.X. taxallusi bilan chop ettirgan. Lirik sheʼrlarida mumtoz adabiyotimizdagi hayotiy, insoniy muhabbat, odamiylik singari yaxshi anʼanalarni davom ettirgan. Poetik merosining salmoqli qismini hajviyot va ijtimoiy sheʼrlar tashkil qiladi. Ijtimoiysiyosiy sheʼrlari esa davrning muhim voqealariga bagʻishlangan ("Muhoraba", "Yashasun yoshlar", "Toza hurriyat" va boshqalar). Mardikorlik voqealari haqida asarlar yozgan ["Rabo(t)chilar namoyishi". "Rabo(t)chilar kelishi", 1917].

S.X.ning "Rusiya inqilobi" dostoni (1917, mart) Rusiya inqilobi voqealarini keng epik planda tasvir etuvchi dastlabki asar. Dostonning haj.mi 1502 misra. Shundan 72 misrasi fors-tojik tilida, qolgani oʻzbekchada yozilgan. Voqealar 23 fevral — inqilobning birinchi kuni tasviridan boshlanadi, soʻng kunmakun beriladi. S. X. Fevral inqilobini quchoq ochib qarshi olsada, uning natijalaridan qanoatlanmagan. Doston inqilobdan keyingi sharoitni jiddiy va atroflicha tahlil etish, barchani birlikka, hamjihatlikka chorlash bilan yakun topgan. Bu gʻoya "Umidi ittifoq" (1918) tarjiʼbandida davom etadi. S. X. "Tazkirai imomi Aʼzam", "Sad irshodi mulla Sidqiy Xondayliqiy" ("Mulla Sidqiy Xondayliqiyning yuz nasihati"), "Mezoni shariat" (1915, 1917, 1992), "Zarbulmasali Sidqiy", "Holoti Sidqiy" kabi nasriy asarlar ham yozgan. Ularning koʻpchiligi diniyaxloqiy mavzuda. "Hikoyai latifa", "Bahrom va malikai Gulandom", "Ajoyib ulmaxluqot", "Oʻgʻri va qozi", "Boʻston" (Saʼdiy) kabi asarlarni tarjima qilgan. S. X. koʻchirgan devon, bayoz va risolalar, yasagan muhrlari nusxalari, toshlavhalar hamda chizgan Toʻychi Hofiz va Tavallo suratlari xususiy va davlat ku’ gubxonalarida, shuningdek, 20 dan ortiq bosma va k^;lyozma asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (R7629), 7631, R—7629—III).

Asoslar 
 Navbahor, T., 1984;
 Tanlangan asarlar, T., 1998.

Adabiyot 
 Murodov A., Oʻrta Osiyo xattotlik sanʼati tarixidan, T., 1971

Manbalar 

Shoirlar
Siyenit

Siyenit (Syene — Siyena, qad. Misrdagi Sun sh., hozirgi Asvon) — intruziv magmatik togʻ jinsi; asosan, ishqorli dala shpatlaridan (60—90%) hamda bir yoki bir necha rangli minerallardan (eng harakterlisi amfibol, 10—12% gacha) tashkil topgan kvarssiz, butunlay kristallangan togʻ jinsi. Odatda, kam miqdorda plagioklaz (oligoklaz, andezin) uchraydi. S.larda baʼzida 5% gacha aksessor minerallar (apatit, sfen, sirkon, magnetit) boʻladi. Ishqorlarning miqdoriga qarab S.lar 3 guruhga — normal va yuqori ishqorli hamda ishqorli S.larga boʻlinadi. Strukturasi toʻliq kristalli va tekis donali yoki porfirsimon. Agarda nefelin qatnashsa tog jinsi nefelinli S, kam miqdorda kvars boʻlsa kvarsli S boʻladi. Ishqoriy dala shpatlariga (ortoklaz va boshqalar) nisbatan plagioklaz miqdori yuqori boʻlgan holda togʻ jinsi Sdan siyenitdiorit va monsonit orqali gabbroga oʻtadi (asosli plagioklazga bogʻliq). Zichligi 2600—2800 kt/m³. Rangli minerallarni ortishi bilan normal S melanokratli S.ga va yana shonkinitga aylanadi. Bezak toshi sifatida va qurilishda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Petrologiya
Siyob makoni

Siyob makoni — Samarqand shahridagi Siyob anhori chap qirgʻogʻida joylashgan soʻnggi paleolit davriga oid qarorgoh. Oʻzbekiston FA ning arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan (1969). Siyob makonini qazish natijasida bir necha joydan soʻnggi paleolit davriga oid koʻpgina tosh qurollar chiqqan. Ular, asosan, 2 guruhga boʻlinadi: 1guruh qurollari sargʻish, oq, jigarrang va koʻk rangli chaqmoqtoshlardan tayyorlangan; 2guruhga mansub tosh qurollar, asosan, dioripshan yirikroq qilib yasalgan. Sm. tosh qurollarining koʻpi prizmatik va boshqa shakldagi nukleuslardan urib, uchirib olingan tosh parchalardan tayyorlangan. Siyob makonining asosiy qurollari: turli xildagi pichoqsimon tosh keskichlar, tosh qirgʻichlar, botiq tigʻli qurollar va boshqa

Manbalar 

    

Arxeologiya
Samarqand
Siyovush

Siyovush (Avestoda Siyovarshan, Siyovaxsh — "qora ot") — afsonaviy qahramon. „Shohnoma“ eposi qahramonlaridan biri. Kayoniylardan. Markaziy Osiyo xalqlarining mifologik tasavvurlariga koʻra, Quyoshga teng qilinib, umri soʻnayotgan va qayta tirilayotgan maʼbud ramzi. Beruniyga koʻra, Xorazmda hukm surgan Afrigʻiylar shajarasi Siyovushdan boshlangan. Xorazmda I—VII asrlarda zarb etilgan tangalardagi chavandoz surati ayrim tadqiqotchilar (S. P. Tolstov va boshqalar) tomonidan Siyovushning tasviri deb qabul qilingan. „Shohnoma“ga koʻra, Siyovush Kaykovusning oʻgʻli boʻlib, uni bahodir Rustam tarbiya qilgan. Oʻgay onasi Sudoba Siyovushga shahvoniy mehr qoʻygan, biroq undan rad javobini olgach, Siyovushni oʻzining nomusiga tajovuz qilganlikda ayblagan. Biroq Siyovush gulxan sinovidan oʻtib oʻzini pok, aybsizligini isbot qilgan. Shundan soʻng Siyovush Turon hukmdori Frangrasan (Afrosiyob) xuzuriga borgan. Afrosiyob dastlab uni yaxshi qabul qilib, qizi Farangisni bergan, soʻngra makkorlik bilan uni oʻldirgan. Siyovushning qasoskori sifatida oʻgʻli Kayxusrav Turonga otlangan. Siyovush Markaziy Osiyo xalqlari orasida katta shuhrat qozongan. U haqida qissalar, qoʻshiqlar (Buxoroda Siyovushga bagʻishlangan turkum qoʻshiqlar Kini Siyovush — Siyovush uchun qasos yoxud Mugʻlar yigʻisi deb atalgan), xalq afsonalari toʻqilgan. Nishopuriyning yozishicha, oʻldirilgan Siyovush jasadi Buxoroning sharqiy darvozasi (Goʻriyon darvozasi — Buxoro arkining hozirda saqlanib qolmagan darvozasi) oldiga koʻmilgan. Har yili Yangi yil kuni quyosh chiqquniga qadar har bir erkak Siyovushga atab xoʻroz soʻyishi lozim boʻlgan. Ajdarho daraxtining mumi „Siyovush qoni“ deb ataladi.

Manbalar 

 

Adabiy qahramonlar
Mifologiya
Siyovushiylar

Siyovushiylar — oʻzlarini Siyovush avlodi deb hisoblagan qad. Xorazm shohlari. 1940-yil Tuproqqalʼadan topilgan kumush tanga Xorazm S.ining eng qad. tangasi hisoblanadi (mil. av. 2-asr). Tanganing old tomonida soqol qoʻygan shohning boshi va gʻalaba maʼbudasi — Nikaning tasviri tushirilgan. Tanganing orqa tomonida chavandoz va S.ning Siyovushiylar tangasi. D^tamgʻasi tushirilgan. S. ramzlari tushirilgan tangalar mil. 8-asrga qadar muomalada boʻlgan.

Adabiyot 
 Tolstov S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M.—L., 1948.

Manbalar
Siyolkat

Siyolkat — Pokistonning shim.sharqiy qismidagi shahar, Panjob viloyatida. Hindiston chegarasiga yaqin. Aholisi 417,6 ming kishi (1998). Yirik savdosanoat markazi. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (elektrotexnika) va metallsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Tibbiyot (jarroxlik) va musika asboblari, sport anjomlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda metall idishlar tayyorlanadi, gilam toʻqiladi, yogʻoch va metall oʻymakorligi rivojlangan. Sda sikh diniga asos solgan Guru Nanakning maqbarasi va boshqa meʼmoriy yodgorliklar saqiangan.

Manbalar
Siyam qoʻltigʻi

Siyom qoʻltigʻi - Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq. Malakka yarim oroli bilan Hindixitoy yarim orolining jan.sharkiy kismi oraligʻida. Uzunligi 720 km, eni kiraverish joyida 400 km chamasida. Eng chuqur joyi 70 m. Suv koʻtarilishi har yarim sutkadatakrorlanadi (bal. 4 m). Siyom qoʻltigʻiga MenamChaoPraya daryosi quyiladi.

 

Qoʻltiqlar
Siyosatnoma

"SIYOSATNOMA" — Abu Ali alHasan ibn Ali ibn Ishoq atTusiyning fors tilida yozgan tarixiy asari (qarang Nizomulmulk).

Manbalar
Siyosiy iqtisod

Siyosiy iqtisod, siyosiy ekonomiya yoki politekonomiya ( — davlat tuzumi va oykos — xoʻjalik) — siyosatshunoslik va iqtisodiyotning iqtisodiy tizimlar (xususan, bozorlar, milliy iqtisodiyotlar) hamda ularning siyosiy tizimlar (masalan, qonun, institutlar va hokimiyat) tomonidan boshqarilishini oʻgranuvchi tarmogʻi.

Manbalar 

    

Siyosiy iqtisod
Siyosiy tizim

Siyosiy tizim - jamiyatda siyosiy hokimiyatni amalga oshiruvchi ijtimoiy muassasalar majmui. Siyosiy tizim ayni vaqtda, turli siyosiy gʻoyalar, qarashlar, tasavvurlarni, siyosiy hayotni tartibga soluvchi va belgilovchi siyosiy normalar, axloqiy tamoyillar, anʼanalarni ham oʻzida ifoda etadi (qarang Jamiyatning siyosiy tizimi).

SIYOSIY TIZIM (yunoncha: systema - boʻlakdan iborat tarkib, tuzilma, politike - siyosat) - siyosatni shakllantirish va amalga oshirish bilan bogʻliq munosabatlar, harakatlar, tashkilotlar, me‘yorlar, qadriyatning umumlashgan ifodasidir. Siyosiy tizim sub'ektlarini hokimiyat, davlat, siyosiy partiyalar, ijtimoiy-siyosiy harakatlar, shaxs, siyosiy lider kabilar tashkil etadi. Siyosiy ong, siyosiy madaniyat, siyosiy faoliyat kabi tushunchalar esa siyosiy tizim in‘ikosi hisoblanadi. Siyosiy tizimni institutsional, normativ, funksional va kommunikativ kabi elementlar tashkil etadi. XX-asrning 50-60-yillarida siyosiy tizimning klassik modellari amerikalik olim D.Iston, G.Almond va K.Doychlar tomonidan ishlab chiqildi. D.Iston nazariyasi asosida - talab manbalarning taqsimlanishiga doir hokimiyatga qaratilgan norozilik yoki rozilik impulslaridir. Madad esa hokimiyatning faoliyatini qoʻllab - quvvatlovchi impulslar, ularning koʻpayishi siyosiy tizim kuchayishini, kamayish esa aksincha, zaiflashishini anglatadi. Madadning shakllari xilma-xil: ular soliqlarni vaqtida toʻlash, harbiy burchni ado etish, qonunlarni hurmat qilish kabilardan iborat. Talab va madad impulslarining haddan tashqari, ortib yoki kamayib ketishi tizim faoliyatini yomonlashtiradi. Apatiya siyosiy loqaydlik; siyosiy voqea - hodisalarga nisbatan befarqlikni anglatadi. U siyosiy jarayonlarga ta‘sir koʻrsatish imkoni va qobiliyati  yoʻqolganida tugʻiladi. Siyosiy qarorlar kirishdagi talab, madad va partiyaga siyosiy tizim javobi tarzida vujudga keladi. U qonunlar, imkoniyatlar va maqsadlar haqidagi bayonnomalar shaklida boʻladi. Qarorlar bajarilishiga oid hokimiyatning xatti-harakatlari ham belgilab beriladi. Siyosiy tizim nazariyalari mualliflaridan biri Gabriel Almondga koʻra siyosiy tizimlar quyidagi vazifalarni bajaradi: siyosiy ijtimoiylashuv, manfaatlar artikulyatsiyasi, manfaatlarni umumlashtirish va e‘tirozlarni, talablarni kelishtirish orqali ularni bir siyosiy platforma, siyosiy bayonot koʻrinishiga keltirish, siyosiy muloqot, fuqarolar va siyosiy tizim institutlari, tashkilotlari faoliyatini tartibgasoluvchi normalarni ishlab chiqish. Siyosiy tizim 3 tip: demokratik, avtoritar va totalitar siyosiy rejimlardan iborat.

Manbalar
Siyosiy huquq va erkinliklar

Siyosiy huquq va erkinliklar — fuqarolarning asosiy konstitutsiyaviy huquqlaridan bir guruhi (fukarolik, shaxsiy huquq va erkinliklar, iqtisodiy huquq va erkinliklar kabilar bilan bir qatorda). Siyosiy huquq va erkinliklar fuqarolarga mamlakat ijtimoiy va siyosiy hayotida qatnashish imkonini beradi. Bu huquq va erkinliklar jamiyat va davlat boshqaruvida qatnashish huquqi, saylov huquqi, qonunlarga muvofiq, jamoat birlashmalariga uyushish, mitinglar, yigʻilishlar va namoyishlar oʻtkazish, axborot erkinligi, ommaviy harakatlarda ishtirok etish, ariza, taklif va shikoyatlar berish orqali davlat organlari, muassasalar yoki xalq vakillariga murojaat qilish huquqi kabilarni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston fuqarolarining siyosiy huquq va erkinliklari Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida (8-bob), „Fuqarolarning saylov huquklari kafolatlari toʻgʻrisida“ (1994-yil 5-may). „Oʻzbekiston Respublikasining referendumi toʻgʻrisida“ (1991-yil 18-noyabr (2001-yil 30-avgustda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida“ (1996-yil 26-dekabr), „Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida“ (1991-yil 14-iyun (1998-yil 1-mayda yangi tahrirda) qabul qilingan), „Kasaba uyushmalari, ularning huquklari va faoliyatining kafolatlari toʻgʻrisida“ (1992-yil 2-iyul), „Oʻzbekiston Respublikasida jamoat birlashmalari toʻgʻrisida“ (1991-yil 15-fevral) kabi bir qancha qonunlar va qonun kuchiga ega boʻlgan hujjatlar bilan belgilab qoʻyilgan.

Manbalar
Siyosiy-maʼmuriy xaritalar

Siyosiy-maʼmuriy xaritalar — davlatlar yoki ularning ayrim qismlarini hozirgi kundagi siyosiy-maʼmuriy tuzilishini aks ettiruvchi xaritalar. Siyosiy-maʼmuriy xaritalarda xaritalashtirilayotgan hududning siyosiy va maʼmuriy boʻlinishi (hududiy, siyosiy va maʼmuriy birliklarning joylashuvi, chegaralari), davlat tuzilishi va boshqaruv shakllari, siyosiy, strategik va maʼmuriy markazlari, xalqaro, davlat va mahalliy ahamiyatga ega kommunikatsiyalar tasvirlanadi. Siyosiy-maʼmuriy xaritalardan maʼlumotnoma sifatida, tashkiliy xoʻjalik, oʻquv maqsadlarida va boshqa mazmundagi mavzuli xaritalarni tuzishda asos sifatida foydalaniladi. Oʻzbekistonda muntazam ravishda dunyoning 1:30 000 000, respublikaning 1:1 000 000 va 1:1 500 000, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va alohida viloyat hamda tumanlarning 1:200 000 dan 1:1 00 0 000 gacha masshtabli siyosiy-maʼmuriy xaritalari nashr etiladi.

Manbalar 

    

Geografiya
Geografik terminlar
Xaritalar
Siyosat
Oʻzbekiston
Qoraqalpogʻiston
Geografiyaga oid chala maqolalar
Siyoh qalam

Siyoh qalam — naqsh chiziqlarini moʻyqalam bilan boʻyokda chizib chiqish. Naqshni uning zaminidan ajratib, aniq koʻrinishini taʼminlaydi hamda naqsh mujassamotiga joziba, aniklik baxsh etadi.

Manbalar
Sijistoniy

Sijistoniy, Abu Dovud Sijistoniy (toʻliq ismi Sulaymon ibn Ashʼas ibn Ishoq ibn Bashir ibn Shaddod ibn Amr alAzdiy asSijistoniy) (817, Sijiston — 888/889, Basra) — muhaddis, imom. Yoshligidan hadis ilmini oʻrgangan. Oʻsmirlik chogʻlaridayoq hadis toʻplash niyatida Xuroson, Iroq, Suriya, Misr, Hijoz kabi yurtlarda boʻlgan. Bir qancha ulugʻ muhaddislar (Buxoriy, Ahmad ibn Hanbal, Qutayba ibn Sayd, Termiziy) bilan uchrashgan. U hadislarni nakl qilish va ularning sabablarini koʻrsatish boʻyicha muhaddis ulamolarning ulugʻlaridan biri sanaladi. S. oʻzining aytishicha, 500 ming hadis yozib olgan. Shulardan 4800 tasini maʼlum bir shartlar asosida ajratib, "Sunani Abu Dovud" toʻplamini tuzgan. Uning "Nosix ulQurʼon va mansux" ("Qurʼonning nasx qiluvchi va nasx qilingan oyatlari") va "Daloil alnubuvvat" ("Paygʻambarlik dalillari") asari ham bor. S.ning asarlari ayﬂ assunna valjamoa uchun muhim manba hisoblangani tufayli azaldan Movarounnahrda keng tarqalgan.

Manbalar
Sizigiya

Sizigiya (yunoncha: syzygia — qoʻshilish, juftlik) — Oyning ikki fazasi — yangi oy va toʻlin oyning umumiy nomi. Bu davrda Yerdan qaraganda Oy yangi oy paytida Quyoshga juda yaqin burchak masofadan oʻtib, u bilan „qoʻshilgani“ tufayli shunday nom olgan. Sizigiya paytidaQuyosh va Oy Yer bilan bir toʻgʻri chiziqda yotadi. Ularning Yer sirtiga beradigan koʻtarilishlari maksimum qiymatga ega boʻladi. Quyosh va Oy tutilishlari doimo sizigiya davriga toʻgʻri keladi. „Sizigiya“ atamasi Quyosh bilan birlashish va unga roʻpara turish maʼnosida sayyoralarga nisbatan ham qoʻllaniladi. SIZIF, Sisif (lot. Sisyphus) yunon mifologiyasida shamol maʼbudi Eolning oʻgʻli. Korinf sh. bunyodkori va shohi. Vafotidan soʻng yer osti zulmat dunyosi — Aidaa ogʻir mehnatga mahkum etilgan. Unga koʻra, sizigiya ogʻir harsangtoshni dumalatib togʻning tepasiga chiqarishi lozim boʻlgan, biroqhar gal endi choʻqqiga yetdim deganda tosh pastga qulab keta bergan. Ogʻir. tuganmas, samarasiz ish va azobuqubatni anglatuvchi „Sizif mehnati“, „Sizif toshi“ iborasi shundan. Sizigiyaning mana shunday azobga mahkum etilganining sababi haqida miflarning turli xil variantlari saqlanib qolgan (xudolarning sirlarini oshkor qilib qoʻygani va boshqalar). S obrazi yunon dramaturgiyasi (Esxil, Sofokl, Yevripidlarning saqlanmagan asarlari) yangi davr adabiyotida (A. Kamyu, F. Merl) va tasviriy sanʼatda (Titsian) saqlangan. SIZLOGʻICH, follikulit tuk (soch) xaltachasi ogʻzi (follikula)ning yiringli yalligʻlanishi. Stafilokokklar qoʻzgatadi. Teri tozaligi va shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilmaslik, terining tirnalishi va chaqalanishi, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, A va S vitaminlar yetishmasligi, koʻp terlash va boshqalar sizigiyaga sabab boʻladi. Faqat yuzdagi soch xaltachasi (qarang Soch) yalligʻlanganda sikoz roʻy beradi va surunkali kechadi. Terining tukli qismida: yuz, boʻyin, son va boshqa sohalarda uchraydi. Yuza va chuqur sizigiya farq qilinadi. Yuza sizigiyada mayda (0,5 sm cha), dumaloq qizil tuguncha hosil boʻladi, uning atrofi bir oz qichishadi, tez orada shu tugunchadan oʻrtasida sochi bor sargʻimtiryashil yiringcha uch beradi. Baʼzan yiringlagan joy atrofi qizarib qoladi. Yuza S, odatda, hech qanday iz qoldirmay 2—3 kunda yoʻqolib ketadi. Chuqur sizigiyada tugunchalar xiyla kattaroq (diametri 1 sm cha), konussimon shaklda boʻladi, teri qipqizarib turadi: shu joy qattiq boʻlib, bezillab ogʻriydi, yorilganda ichidan yiring chiqadi. Kasallik 7—10 kunda tuzaladi, lekin oʻrnida dogʻ qoladi. Teriga 1—2 dona mayda yiringchalar toshib, ichidan soch chiqib turgan hollarda dastlabki davo sifatida 1% li brilliant koʻki, metilen koʻki va boshqa bilan artish tavsiya etiladi. Agar yiringchalar soni koʻp boʻlsa, darhol vrach ga uchrashish lozim. Sizigiyani (xususan, yuzdagi sizigiyani) sitish yaramaydi, aks holda infeksiya tarqalib ketishi mumkin. Sizigiya surunkali kechganda parhez sakdash, achchiq, shirin, shoʻr ovqatlar isteʼmol qilmaslik; sut va oʻsimliklardan tayyorlangan servitamin ovqatlar tanovul qilish tavsiya etiladi. Sizigiyaning oldini olishda teri tozaligiga alohida eʼtibor berish ayniqsa muhim.

Manbalar
Sizot suvlar

Sizot suvlar — yer ostidan sizib chiqadigan suv, zax suvi (qarang Grunt suvlari).

Manbalar
Sizran

Sizran — Samara viloyatidagi shahar. Volgadagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 188,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, "Sizranselmash", turbosozlik va boshqa korxonalar), shuningdek, neft va slanetsni qayta ishlash, neft kimyosi sanoati korxonalari mavjud. Qurum ishlab chiqarishning yirik markazi. Oziqovqat, yengil sanoat, qurilish materiallari korxonalari bor. Oliy oʻquv yurti, oʻnga yaqin oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Siydik

Siydik, peshob — odam va umurtqali hayvonlar moddalar almashinuvi mahsuloti (eksekret); buyraklarda ishlanib siydik yoʻllari orqali chiqarib yuboriladigan suyuqlikdik. Organizmdan S. bilan birga suv, tuzlar va boshqa chiqindilar, shuningdek, organizmga kirgan yoki uning oʻzida hosil boʻlgan turli zaharli moddalar chiqib ketadi. Odamdagi meʼyoriy S. tiniq, sargʻish rangda. S. ogʻ. 10101025 g/sm³; r-n=4,88,0 (S. reaksiyasi oqsilga boy ovqat isteʼmol qilinganda kislotali, oʻsimlik ovkatlar yeyilganda bir oz ishqoriydir). S. tarkibida 96% suv, 1,5% tuz, 2,5% organik moddalar (mochevina, siydik kislota va boshqalar) bor. S.da ham qon plazmasidagi kabi tuzlar, asosan, NaCl, shuningdek, sulfatlar, fosfatlar va kaliy, magniy, ammoniy karbonatlari uchraydi. Odam normada bir kechakunduzda 1,2—1,6 litr cha S. ajratadi. Uning miqdori va tarkibi suyuqlikning ichilish tartibi, ovqatning turi, tashqi muhit temperaturasi, funksional zoʻriqish va boshqa omillarga bogʻliq. S. fizikkimyoviy xossalarining koʻrsatilgan omillarga bogʻliq boʻlmagan holda oʻzgarishi organizmdagi baʼzi oʻzgarishlardan darak beradi. Mas, toʻq rangli S. ajralishi jigar funksiyasining buzilganligini, "goʻsht seli"ga oʻxshash S. siydik aʼzolari jiddiy kasallanganligini koʻrsatadi. S.da oqsil paydo boʻlishi buyrak va qovuq yalligʻlanganidan, qand boʻlishi esa qandli diabet borligidan dalolat beradi. Shuning uchun S.ni tekshirish (tahlil) koʻpgina kasalliklarni aniqlashda muhim ahamiyatga ega. Tahlil uchun nahorgi S.dan 100 — 200 ml toza idishga solinib, ogʻzi yaxshilab berkitiladi. Bundan oldin tashqi jinsiy aʼzolarni yuvish lozim (qarang Shaxsiy gigiyena).

Manbalar
Siydik ajratish

Siydik ajratish, siyish, diurez— qovuq toʻlganda vaqtvaqti bilan uni boʻshatib turishdan iborat murakkab fiziologik jarayon; qovuq muskulining qisqarishi va sfinkterining boʻshashi tufayli roʻy beradi. Qovuq toʻlganda mexanoretseptorlar taʼsirotni nerv impulyelari orqali markaziy nerv sistemasiga yetkazadi va shu onda kishini siygisi qistaydi. Siydik ajratishni boshqarish markazi orqa miyaning beldumgʻaza qismida joylashgan.

Manbalar
Siydik yoʻli

Siydik yoʻli, ureter - siydikni buyrak jomidan qovuqqa oʻtkazuvchi juft naysimon organ. Qorin boʻshligʻining orqa devorida, umurtqa pogʻonasining ikki tomoni boʻylab joylashgan. Uzunligi 25—30 sm, diametri 1,5– 13 mm. Tashqi devori biriktiruvchi toʻqimali, oʻrtasi silliq muskulli va ichkisi shilliq parda qavatdan iborat. Silliq muskullar siydikning qovuqqa oʻtishida qatnashadi.

Manbalar
Siydik toshi kasalligi

Siydik toshi kasalligi - siydik yoʻllarida tosh paydo boʻlishidan kelib chiqadigan kasallik (yana qarang Buyraktosh kasalligi).

Manbalar 

Kasalliklar
Siydik tutilishi

Siydik tutilishi, ishuriya - siydiktanosil sistemasi aʼzolarining turli kasalliklarida kuzatiladi, bunda usma, prostata bezi adenomasi, shu bezning yalligʻlanishi (parenximatoz prostatit), siydik toshi kasalligi va boshqa sababli siydik chiqarish kanalining teshigi bekilib qoladi. Bundan tashqari, markaziy nerv sistemasi kasalliklari, shuningdek, toʻgri ichak va but sohasidagi yalligʻlanish jarayonlari, chanoq suyagi shikastlanishi natijasida siydik chiqaruv kanalining zararlanishi ham Siydik tutilishiga sabab boʻladi. Siydik tutilishida bemorning teztez siygisi qistaydi, biroq siya olmaydi, qovuqning toʻlib ketganligi sezilib turadi, chov va but sohasida ogʻriq paydo boʻladi. Bemor ogʻriqni kamaytirish uchun qulay holat qidiradi: egiladibukiladi, yuza nafas oladi, sovuq ter bosadi, qaqshab titraydi. Siydik tutilishida tez yordam koʻrsatish lozim. Bunda maxsus asbob — kateter yordamida zudlik bilan qovuqaan siydik chiqariladi; baʼzan tez operatsiya qilinadi, St. oʻtib ketganidan soʻng uning sabablarini aniqlash va asosiy kasallikni davolatish uchun vrachurologga murojaat qilish zarur.

Manbalar
Siydik chiqarish kanali

Siydik chiqarish kanali (uretra) — odam, umurtqali hayvonlar va baʼzi umurtqasizlarda qovuqdan tashqariga siydik chiqadigan yoʻlning uchki qismi. Nay shaklida, devori ichki (shilliq) parda, muskulli va biriktiruvchi toʻqimali qavatlardan iborat. Ayollar Siydik chiqarish kanalik. (uzunligi 4—5 sm) qovuq tubidagi teshikdan boshlanib, tashqi teshigi qin daxliziga klitordan bir oz pastroqda ochiladi. Erkaklar Siydik chiqarish kanalik. (uzunligi 20 sm gacha) qovuqdan ichki teshik bilan boshlanadi, prostata bezining ichidan oʻtib, siydik-tanosil diafragmasini teshib chikadi va erkaklik olati gʻovak tanasining ichida yoʻnalib, olat boshchasida ochiladi. Sch.k.ning qovuqdan boshlanadigan qismi muskulli halqa bilan oʻralgan.

Manbalar