Elektr energiyasi

Elektr energiyasi —  lotincha „electricus“ soʻzidan (qadimgi yunoncha „ἤλεκτρον“) olingan boʻlib, zaryadlangan erkin elektron zarralarining oʻzaro taʼsiri va tartibli harakati natijasida yuzaga keladigan hodisalar majmui hisoblanadi.

Ushbu atamani ilk bor ilmiy adabiyotga ingliz tabiatshunosi Uilyam Xilbert 1600-yilda yozilgan „Magnit, magnit jismlar va yirik magnit — Yer toʻgʻrisida“ asarida kiritgan.

Risolada magnit kompasining ish xususiyatini batafsil tushuntiradi va magnitlangan jismlar ustida oʻtkazgan oʻzining baʼzi tajribalarni tasvirlaydi. Muallif asarida tabiatdagi boshqa moddalar ham elektrlashtirilish, yaʼni maʼlum bir darajada magnit maydoni hosil qilish xususiyatiga ega ekanligini aniqlaydi.

Asosan kundalik hayotda va xalq xoʻjaligida elektr energiyasi isteʼmolini oʻlchash, shuningdek, elektr energiyasi sanoatida ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasini oʻlchash uchun ishlatiladigan energiya miqdorining tizimdan tashqari birligi. 1 kilovatt-soat bu 1 kilovatt quvvatga ega elektr qurilma tomonidan 1 soatda isteʼmol qilingan (ishlab chiqarilgan) energiya miqdori.

(1 kVt ⋅ soat= 10³ Vt × 3600 s = 3,6 MJ). Elektr xizmatlari isteʼmolchiga yetkazib beriladigan elektr energiyasining umumiy miqdorini saqlaydigan elektr hisoblagich yordamida energiyani oʻlchaydi.

Elektr bilan isitishi. asboblarining asosiy qismlari metall korpus, keramika asos va qizdirish elementi (spiralsimon yoki sterjensimon element). Elektr qarshiligi katta boʻlgan simdan yasalgan qizdirish elementli elektr isitish asboblari kengroq tarqalgan. Bunday asboblar ochiq (qizdirish elementi koʻrinib turadigan) va yopiq (qizdirish elementi korpus ichiga joylashtirilgan) turlarga boʻlinadi. Ochiq asboblar jumlasiga elektr kaminlar, reflektorlar va boshqalar, yopiq asboblar jumlasiga turli tipdagi (mas, moyli) radiatorlar kiradi. Elektr isitgichning eng oddiy va eng keng tarqalgan turi energiyani aylantirish uchun elektr qarshiligidan foydalanadi. Elektr energiyasidan foydalanishning koʻplab murakkab usullari mavjud.

Elektr energiyasi ishlab chiqarish 
Elektr energiyasini ishlab chiqarish — bu boshqa energiya turlaridan elektr energiyasini ishlab chiqarish jarayoni. Elektr energiyasini ishlab chiqarishning asosiy tamoyillari 1820-yillar va 1830-yillarning boshlarida ingliz olimi Maykl Faraday tomonidan kashf etilgan.

Uning bugungi kunda ham qoʻllanilayotgan usuli magnit qutblari orasidagi sim halqasi yoki Faraday diskining harakati natijasida elektr energiyasi ishlab chiqariladi. Markaziy elektr stantsiyalari oʻzgaruvchan tok (AC) elektr uzatishni rivojlantirish bilan iqtisodiy jihatdan amaliy boʻlib, yuqori kuchlanish va kam yoʻqotish bilan quvvatni uzatish uchun quvvat transformatorlaridan foydalangan.

Elektr kommunal xizmatlari uchun bu isteʼmolchilarga elektr energiyasini etkazib berishning birinchi bosqichidir. Boshqa jarayonlar, elektr energiyasini uzatish, taqsimlash va nasosli saqlash usullari yordamida elektr energiyasini saqlash va qayta tiklash odatda elektr energetikasi tomonidan amalga oshiriladi.

Elektr energiyasi koʻpincha issiqlik elektr stantsiyalarda (IES), gidroelektr stantsiyalarda (GES), issiqlik elektr markazlarida (IEM), atom elektr stantsiyalarida (AES) va noanʼanaviy elektr energiyasi olish stantsiyalarida ishlab chiqariladi. Jahonda ishlab chiqariladigan elektr energiyaning 70 foizdan ortigʻi IESlarda ishlab chiqariladi. Ular ancha tez va arzon quriladi. Ularning quvvatini 6 mln kVt dan oshirish mumkin. IESlarni qurishda elektr resurslari, ishlab chiqarish va transport sharoitlari, qurilish harajatlari va muddatlari hamda stantsiyani ekspluatatsiya qilish nazarda tutiladi. Koʻpchilik IESlarda elektr energiya bilan birga issiqlik energiyasi ham ishlab chiqariladi. Bunday elektr stantsiyalar issiqlik elektr markazlari (IEM) deb ataladi.

Manbalar 

Fizika
Energetika