MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Relyativistik mexanika

Relyativistik mexanika - fizika boʻlimi; tezliklari yorugʻlikning vakuumdagi tezligiga yaqin boʻlgan jismlar harakatini oʻrganadi. R.m: yoki "katta tezliklar mexanikasi" 1905-yilda A. Eynshteyn yaratgan nisbiylikning maxsus nazariyasida fazo va vaqt tushunchalarini qayta koʻrib chiqilishi natijasida vujudga kelgan. Relyativistik mexanikada berilgan jism massasi uning harakat holatiga bogʻliq.

Manbalar
Remarka

Remarka (frans. remargue — belgi, izoh) — 1) gravyuraning ochiq hoshiyasiga ishlangan kichik hajmdagi tasvir; koʻp hollarda asar syujeti bilan bogʻliq boʻlmaydi. Muallif gravyura taxtachasi yuzasida ish boshlashdan avval "asbobni sinash" maqsadida yuza chekkasida ishlagan tasvirlar baʼzan mustaqil mazmun kashf etishi va tasvirning asosiy gʻoyasini chuqurroq his etish va anglashga xizmat qilishi mumkin; 2) dramatik asarda muallif tomonidan beriladigan izohlar. R.da asar ishtirokchilarining tashqi qiyofasi, yoshi, xulqi, xattiharakati, qiliqlari, intonatsiyasi, sahna manzarasi va h.k. yoritiladi; 3) kitob, qoʻlyozma, xat va boshqa matnga muallif tomonidan (aniqlash, toʻldirish maqsadida) kiritilgan izohlar, mulohazalar.

Manbalar
Reminissensiya

Reminissensiya (lotincha: Reminiscentia — eslash) (psixologiyada) — eses xotirlash; inson ilgari hayotda uchratib oʻrgangan narsa va hodisalarni, fikrlar, soʻzlar, voqealarni tusmollab eslashi. Bunda eslashning toʻlikligi, anikligi xotiraning individual xususiyatlariga, materialni esda olib qolingan yoki yodlangan paytdan keyin utgan vaqtga, materialning mazmuniga, insonning psixik holati va yoshiga, shuningdek, boshqa omillarga bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Ren

Ren, Renn — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. IliVilen departamentining maʼmuriy markazi va Bretan tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 212,4 mingkishi (1999). Transport yoʻllarining yirik tuguni, kanallar orqali LaMansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi va elektrotexnika mashinasozligi, avtomobilsozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 unt, muzeylar bor. R. gallarning qad. shahri. 11—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklaridan Adliya saroyi, ratusha binosi saqlangan.

Manbalar
Renaturatsiya

Renaturatsiya (re... va lot. natura — tabiiy xususiyat) — denaturatsiyaga uchragan biopolimer (Mas, oqsil yoki nuklein kislota) molekulasining biologik nativ (faol) holatga oʻtishi (qarang Denaturatsiya). Agar denaturatsiyada oqsil molekulasi ixcham taxlangan (tartibli) holatdan tartibsiz holatga oʻtadigan boʻlsa, R.da buning teskarisi sodir boʻladi, yaʼni oqsil molekulasining polipeptid zanjirida aminokislotalarning ketmaketligi tartibi orqali ifodalanadigan birlamcha strukturasi qayta tiklanadi. 2 zanjirli DNK molekulasini 100° ga qizdirilganida asoslar oʻrtasidagi vodorod bogʻlar uziladi va komplementar zanjirlar birbiridan ajralib, DNK denaturatsiyaga uchraydi. Biroq, asta-sekin sovitilganda DNKning komplementar zanjirlari yana tiklanishi, yaʼni R. sodir boʻlishi mumkin. DNKning bu xususiyatidan sunʼiy gibrid DNK olishda foydalaniladi.

Manbalar
Rene Alen

Rene Alen (1922.3.6, Vann) — fransuz kinorejissori. "Yangi toʻlqin" (fransuz kinosidagi oqim) vakili. Oliy kino maʼlumot institutida oʻqigan. Kinopublitsistikaning fashizmga qarshi oliy namunasi boʻlgan "Gernika", "Tun va tuman" nomli hujjatli filmlarni yaratdi. "Xirosima, muhabbatim mening", "Urush tugadi", "Oʻtgan yili Mariyenbadda", "Uyga ketishni xohlayman" singari badiiy filmlari 6n shuhrat qozongan.

Manbalar
Renegat

Renegat (lot. renego — voz kechaman) - oʻz maslagidan kaytib, dushman tomoniga oʻtib ketgan odam; murtad, xoin, sotqin.

Manbalar
Renetlar

Renetlar, ranetlar (frans. reinette) — kishki olma navlari guruhi. Mevasi sentyabr— oktyabrda. terib olinadi, xreilini bahorgacha saqlash mumkin. Oʻzbekistonda Simirenko, Landsberg, Mantauner, Vaynsep va boshqa navlar yetishtiriladi (qarang Olma).

Manbalar
Reniy

Reniy (lot. Rhenium), Re — Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 75; atom massasi 186, 207. Reniy tabiatda ikki izotop holida uchraydi; biri — barqaror izotop 185Re (37,07%) va ikkinchisi — kucheiz radiaktiv izotop l87Re(62,93%, Tu^YU11 yil)dir. Reniy elementini Reniy va Reniy Noddaklar 1925-yilda kolumbit mineralidan topdilar. Reniy nomi Germaniyadagi Reyn daryosining lot. nomi (Rhenus^aH olingan. Reniy Yer poʻstining massa jihatidan 710~8% ini tashkil etadi. U tarqoq element, koʻpincha molibden, volfram, tantal, platina, mis rudalarida, ayniqsa, molibdenit mineralida koʻp.

Reniy och kulrang ogʻir metall, suyuqlanish temperaturasi 3180°, kaynash temperaturasi 5900°, zichligi 21,03 g/sm³. Reniy oddiy temperaturada havoda oʻzgarmaydi, suyultirilgan kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Havoda yuqori temperaturada qizdirilsa, uning bir necha oksidlari (ReO3, Re2O7) hosil boʻladi. Reniyning oʻz birikmalaridagi valentligi —1 dan +7 gacha. Reniy ning valentligi 4, ayniqsa, 7 boʻlganida barqaror birikmalar hosil boʻladi. Reniy qizdirilganida oltingugurt va galogenlar bilan birikadi, vodorod bilan birikmaydi, u vodorodni yutishi mumkin. Konsentrlangan HCI, HF va H2SO4 da eriydi. Reniyning ftoridlari (ReF7, ReF6, ReF5,) Reniyga ftor taʼsir ettirib olinadi. Reniyning xloridi ReCI5, metall Reniyga xlor taʼsir ettirib hosil qilinadi. Reniyning 3 ta oksidi maʼlum: ReO2— qora tusli, ReO3 — qizil va koʻk tusli, Re2O7 — sariq tusli kristall modda. Reniy (VI) oksid ReO3 va reniy (UP)oksid ReO7 — kislotali oksidlar jumlasiga kiradi. ReO3 ga muvofiq keladigan kislota H2ReO4 olingan emas; lekin uning beqaror tuzlari maʼlum. Re2O7 ga muvofiq keladigan perrenat kislota HReO4 faqat suvdagi eritma holida mavjud. Bu eritma rangeiz, Perrenat kislotaning barqaror tuzlari (Mas, KReO4NH4ReO4) maʼlum.

Reniyning past valentli (+1, +2) birikmalari nihoyatda beqaror boʻlib, faqat kuchli qaytaruvchilar ishtirokida hosil boʻladi. Reniyning ReS2 va Re2S7 tarkibli sulfidlari olingan.

Reniy komplekslar hosil qilishga nihoyatda moyildir. U har qanday valentli holatda ham komplekslar hosil qila oladi. Masalan, ReCl5 ni konsentrlangan NS1 ga solinsa, H2[ReCl6] tarkibli kompleks hosil boʻladi.

Reniy ammoniy (yoki kaliy) perrenatni yoxud Reniy oksidlarini vodorod oqimida qaytarish yoʻli bilan olinadi. Undan tashqari, Reniy galogenidlarini yuqori temperatura davolfram simda parchalab ham sof Reniy olish mumkin.

Reniy elektrotexnika, kimyo texnologiyasi, vakuum texnikasi va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi. Tarkibida Reniy boʻlgan katalizatorlar ammiak va metanni oksidlash, etilenni gidrogenlash kabi reaksiyalarni tezlashtiradi. Reniy turli aniq asboblar yasashda, metallarning sirtini krplashda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Renta

Renta (nem. rente, lot. reddita — qaytarib berilgan) — 1) keng maʼnoda — mulk egalarining tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanmasdan yer, mol-mulk, kapitaldan muntazam oladigan daromadi; ssudaga berilgan kapitaldan foiz, yer egalarining ijaraga berilgan yer uchastkasidan, uy-joy egalarining ijaraga berilgan binolardan muntazam oladigan daromadi. Tor maʼnoda R. — qatʼiy daromadli pul kapitali va qimmatli qogʻozlar egalari foiz shaklida oladigan daromad. Aksariyat hollarda R. tushunchasi yerni ijaraga berish natijasida olinadigan daromadga nisbatan qoʻllaniladi (qarang Yer rentasi); 2) sugurta polney boʻyicha sugʻurta tashkiloti tomonidan sugʻurtalangan shaxsga har yili toʻlanadigan pul summasi.

Manbalar
Renta shartnomasi

Renta shartnomasi — fuqarolik-huquqiy shartnomalaridan biri, unga koʻra bir tomon (renta oluvchi) boshqa tomon (renta toʻlovchi)ga mulkni beradi, renta toʻlovchi esa olingan mulk oʻrniga renta oluvchiga muayyan pul mablagʻi shaklida renta toʻlab turish yoki uni taʼminlash uchun boshqa shaklda mablag' berish tarzida renta toʻlash majburiyatini oladi. Renta shartnomasi boʻyicha rentani muddatsiz (doimiy renta) yoki renta oluvchining umri davomida (umrbod renta) toʻlash majburiyatini belgilash mumkin. Renta shartnomasi notarial tasdiqlanishi, koʻchmas mol-mulkni renta toʻlash sharti bilan boshqa shaxsga berishni nazarda tutuvchi shartnoma esa bundan tashqari davlat roʻyxatidan ham oʻtkazilishi kerak. Renta munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy holatlar Oʻzbekiston Respublikasi FK (32bob)da bayon qilingan.

Manbalar
Rentabellik

Rentabellik (nem. rentabel — daromadli, foydali) — korxona yoki tadbirkorlikning daromaddorligi, samaradorligi; mikroiqtisodiy miqyosdagi iqtisodiy faoliyatning samaradorligi. R. korxona yoki tadbirkorlik faoliyatining moliyaviy natijalarini baholashda qoʻllaniladigan asosiy koʻrsatkich. R. foyda olib ishlashning qiyosiy, yaʼni sarf-xarajatlarga nisbatan aniqlanadigan koʻrsatkichi boʻlib foizlarda ifodalanadi. Uzoq muddatli va joriy xarajatlar (mashinauskuna, binolar, inshootlar, xom ashyo, yoqilgʻi, materiallar, butlovchi qismlar, ish kuchi va boshqa sotib olish) mazmunan har xil boʻlganidan ular qanday natija berganligini bilish uchun R.ning 4 ta asosiy koʻrsatkichlari qoʻllaniladi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida iqtisodiy oʻsishning intensiv omillarini kuchaytirish asosida R.ni oshirishga, foydani maksimumlashtirishga zarur shart-sharoitlar yaratiladi. Bozor talab qilgan xaridorgir tovarlarni ishlab chiqarish, i.ch.ni modernizatsiyalash, xom ashyo va materiallar sarfini qisqartirish, resurslarni tejab-tergab ishlatish asosida joriy harajatlarni kamaytirish, mehnat unumdorligini muttasil oshirib borish, kapital tarkibini shakllantirish (aylanma kapital), mehnat motivatsiyasini kuchaytirish (ishchi-xizmatchilar mehnatini ragʻbatlantirish mehnat unumdorligini oshirishga, tejamkorlikni taʼminlashga intilishni paydo etadi) R.ni oʻstirishning asosiy omillaridir. Bu omillarni qoʻllash korxona darajasida boshqarib boriladi. Shu maqsadda R. monitoringga yuritiladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Wilhelm Röntgen

Wilhelm Röntgen () ; 27-mart 1845-yil10-fevral 1923-yil) was a German (1845.27.3, Lennep, Dyusseldorf yaqinida — 1923.10.2, Myunxen) — nemis fizigi. Syurixdagi (Shveysariya) Oliy texnika maktabida oʻqigan (1865— 68). Vyursburg (1870-yildan) va Strasburg (1872-yildan) universitetida ishlagan. Xoenxeymdagi Oliy qishloq xoʻjaligi maktabi (1875-yildan), Strasburg universiteti (1876-yildan), Gisen universiteti (1879-yildan), Vyursburg universiteti (1888-yildan, 1894-yildan rektor). Myunxen universiteti (1900-20) professor R. yangi nurlanishni kashf qilib, ularni „X nurlar“ deb atadi (1895) (keyinchalik bu nurlar rentgen deb atala boshlandi). Rentgen nurlari tibbiyot, fan va texnikaning turli sohalarida keng qoʻllanila boshlandi. R. birinchi rentgen trubkasini yaratdi. 1897-yildan boshlab u kristall arnin g pyezoelektr va piroelektr xususiyatlarini oʻrgangan, kristallardagi elektr va optik hodisalarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlagan, harakatdagi muqitlar elektrodinamikasi masalalari bilan shugʻullangan. R.ning magnetizm boʻyicha tadqiqotlari X. A. Lorents elektron nazariyasining yaratilishida katta ahamiyatga ega boʻlgan. R. fiziklar ichida dunyoda birinchi boʻlib Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1901)
.

Biografiyasi

Taʼlim

Ish faoliyati

Shaxsiy hayoti

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Nemis fiziklari
1845-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
27-martda tugʻilganlar
10-fevralda vafot etganlar
Rektorlar
Rentgen

Rentgen — rentgen va gammanurlanishlar ekspozitsiya dozasining birliklar tizimiga kirmagan birligi; ular havoni ionlash taʼsirini ifodalaydi. V. K. Rentgen sharafiga qoʻyilgan. R bilan belgilanadi. 1 R rentgen va gammanurlanishda ishtirok etuvchi elektronlar 0,001293 g havoda bir xil ishorali barcha ionlarning yigindi zaryadi 4’YU Kl ga teng boʻlgan ionlarni hosil qiladigan doza. 1 R 1 sm³ havoda 2,083109 juft ion yoki 1 g havoda 1,61 10’2 juft ion borligini anglatadi. R. Xalqaro birliklar tizimidatk ekspozitsiya dozasi (Kl/kg) bilan kuyidagicha bogʻlangan: 1 R=2,57976104 Kl/kg . Dozimetriyada R.ning fizik ekvivalenti RFE va biologik ekvivalenti RBE degan doza birliklar i mavjud. RFE turli ionlovchi nurlanishni ifodalaydi; unda 1 g moddada yutilgan energiya miqdori 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanish 1 g havoni ionlash uchun sarf qilgan energiyasi miqdoriga teng . 1 RFE = 85 erg/g . RBE turli ionlovchi nurlanishning biologik toʻqimada yutilgan shunday mik,doriki, uning biologik taʼsiri 1 R dozali rentgen yoki gammanurlanishning taʼsiriga ekvivalent. R. texnika, tibbiyot va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Rentgen apparati

Rentgen apparati — rentgen nurlarini hosil qilish va ulardan foydalanish uchun moʻljallangan qurilma. Rentgen apparati rentgenodiagnostika, rentgenoterapiya va rentgen analizida ishlatiladigan turlarga boʻlinadi. Rentgen apparatining muqim (rentgen kabinetlarida, lab. va boshqa maxsus xonalarda ishlaydigan va boshqalar) va koʻchma (qoʻlda olib yuriladigan) xillari boʻladi. Rentgen apparati rentgen trubkasi, transformator va toʻgʻrilagichdan, Rentgen apparatini boshkarish va nazorat qilish pulti, oʻrganiladigan obyekt va rentgen trubkasi urnatiladigan shtativdan iborat. Rentgen trubkasi (rasmga q.) elektrovakuum asbob; unda rentgen nurlari hosil qilinadi. Asosiy qismlari: anod (rentgen nurlari manbai), katod (elektronlar manbai) va qobiq (kolba). Anodga yuqori kuchlanish berilganda anod sirtida tezlashgan elektronlar oqimi tufayli bombardimon sodir buladi. Hosil bulgan kinetik energiyaning bir qismi rentgen nurlariga, kup qismi issiqlik energiyasiga aylanadi. Rentgen apparati ishlayotganda xavfsizlikni taʼminlash uchun yuqori kuchlanish ostidagi qismlari muhofaza qilib qoʻyiladi, signalizatsiya tizimi buladi; Rentgen apparatining baʼzi qismlari va apparat oʻrnatilgan xona blokirovka qilinadi, rentgen nurlaridan himoya qilish vositalaridan foydalaniladi.

Tibbiyotda Rentgen apparati yordamida organlarni koʻrish, suratini olishdan tashqari, flyuorografiya oʻtkazish mumkin. Muqim Rentgen apparatiga organlarni qavatmaqavat kuzatish (tomografiya), yurak va qon tomirlarini kontrast tekshirish (antiografiya) uchun alohida moslamalar oʻrnatiladi. Rentgen apparatidagi elektronoptik oʻzgartirgich tekshirilayotgan obyektdagi eng mayda organ va boshqalarni ham koʻrish, uni kinoga olish hamda televizion yoʻl bilan kuzatish imkonini beradi.

Manbalar
Rentgen astronomiyasi

Rentgen astronomiyasi — astrofizika boʻlimi; toʻlqin uz. 0,1 dan 50 angstremgacha boʻlgan kosmik rentgen nurlanishini tekshiradi. Kosmik asboblarni Yer atmosferasi (rentgen nurlarini yutadigan) dan tashqariga chiqaruvchi kosmik texnikaning rivojlanishi Rentgen astronomiyasini vujudga keltirdi. Rentgen nurlanishi birinchi marta 1948-yilda Quyoshnn kuzatish vaqtida aniqlangan. Uning rentgen spektrida koʻp marta ionlashgan va tralari 106—107 K boʻlgan elementlarning chizikdari borligi sezilgan Quyosh chaqnaganda rentgen nurlanishi jadalligi keskin ortadi. 1962-yildan Quyosh sistemasidan tashqarida rentgen nurlanishi kuzatildi. Izotrop fonli rentgen nurlari va 500 ga yaqin rentgen nurlarining diskret manbalari kashf etildi. Ular orasida boshqa galaktikalarda kuzatiladiganlari ham bor. Mas, Andromeda tumanligida 10 ga yaqin rentgen manba kuzatiladi. Bizning Galaktikamizda Galaktika diskida joylashgan 103—104 ta rentgen manbalari kuzatiladi va ularning bir qismi oʻta yangi yulduz qoldiqlari bilan bogʻliq. Masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik markazida pulsatsiyalanish davri 0,033 sek. davom etadigan rentgen pulsarlari topilgan. Qoʻshaloq yulduz sistemasiga kiruvchi rentgen manbalari kashf etilgan. Rentgen astronomiyasi osmon jismlarining yaratilishi va evolyusiyalari masalalarini oʻrganish bilan bogʻliq boʻlgan Koinotdagi faol jarayonlarni tekshirishning yangi samarali yoʻnalishidir.

Manbalar
Rentgen nurlari difraksiyasi

Rentgen nurlari difraksiyasi — rentgen nurlarining kristallarda yoki suyuk/shk va gaz molekulalarida sochilishi natijasida ekranda hosil boʻladigan difraksion manzara. Rentgen nurlarining toʻlqin tabiatini nemis olimlari M. Laue, V. Fridrix va P. Knippinglar kashf etgan (1912).

Rentgen nurlarining toʻlqin uzunligi bilan kristall panjaralar doimiysining bir-biriga yaqinligi rentgen nurlarining kristallardagi difraksiyasini kuzatishga imkon beradi. Rentgen nurlari kristallar orqali oʻtganda koʻp oʻlchamli panjaralar difraksiyasi sodir boʻladi. Difraksion maksimumlarni linzasiz kuzata olish uchun rentgen nurlari dastasi gʻoyat ingichka qilib olinadi. Kristall panjaradagi maʼlum toʻlqin uzunligiga tegishli maksimumlarni hisoblash usulini rus fizik kristallografi G. V. Vulf va U. L. Bregg bir-biridan mustaqil ravishda taklif etganlar (1913). Bu usul Bregg—Vulf sharti deb ataladi.

Rentgen nurlari difraksiyasi d.dan kristall panjara tipini va uning doimiysini aniqlashda kristall panjara tipi va doimiysi maʼlum boʻlsa, rentgen nurlarining toʻlqin uzunliklarini aniqlashda foydalaniladi.

Manbalar
Rentgen rasadxonasi

Rentgen rasadxonasi — Yer sunʼiy yoʻldoshlari (YESY) sifatida orbitaga chiqarilgan apparatlar; kosmik yoritqichlarni ulardan chiqadigan rentgen nurlarda tekshirishga moʻljallangan. Quyosh va boshqa rentgen nur manbalarini tekshirishda qoʻllaniladi. 1970-yildan boshlab turli davlatlarda bortiga Rentgen rasadxonasi oʻrnatilgan 10 dan ortiq YESY uchirilgan. Masalan, CAC, Skylab, XEAO, GOES (AQSH), Haqutyo, Yphkoh (Yaponiya), Astron (SSSR), SoHO (AQSH va Yevropa) tipidagi yoʻldoshlar.

Rentgen rasadxonasiga rentgen teleskoplar oʻrnatiladi. Bular osmon va Quyoshning barcha sohalarining rentgen suratlarini olib, Yerga uzatib turdi. Bu suratlarga asoslanib, kosmik rentgen manbalari (Galaktikada 100 ga yaqin, Magellan bulutlarida 30 dan ortiq va Andromeda tumanligida 10 dan ortiq) topildi va oʻrganildi. Quyosh atmosferasidagi rentgen tuzilmalar va jarayonlar magnit tabiatga ega ekanligi ochildi.

Manbalar
Rentgenkontrast moddalar

Rentgenkontrast moddalar — organizmga kiritilganda tekshiriladigan obyekt tasvirini aniq koʻrsatadigan kimyoviy moddalar. Ular rentgen nurlari yutilishini yoʻnaltirib yoki kamaytirib, kontrast tasvir hosil qiladi. "Ogʻir" Rentgenkontrast moddalarm. (bariy sulfat, yod preparatlari) bilan bir qatorda "engil" Rentgenkontrast moddalar m. [havo, kislorod, azot (1)oksid va boshqa] ham ishlatiladi.

Rentgenkontrast moddalar bilan tekshirish usullari. 
Biror a’zo yoki sistemaning tuzilishi va hajmiga ko‘ra atrofidagi a’zolar yoki to'qimalardan farq qilib bo’lmasa, ularni kontrast moddalar yordamida turli usullar bilan tekshirish mumkin. Kontrast moddalarning qoilanilishi odam organizmidagi hamma a’zo va sistemalami rentgenologik tekshirishga imkon berdi va bu usullar rentgen diagnostikada oldingi o‘rinni egalladi.

Rentgenologik tekshirishlarda qo'llanadigan kontrast moddalar ikki guruhga bo‘linadi: Birinchi guruhga atom og‘irligi katta bo’lgan, rentgen nurlarini singdirish xususiyatiga ega va ekran yoki rentgenogrammada intensiv soya beradigan kontrast moddalar (og‘ir metallar tuzi — bariy va yod birikmalari) kiradi. Rentgenologik tekshirishlarda qo’llaniladigan kimyoviy toza bariy sulfat 100g dan maxsus paketlarda chiqariladi. U mutlaqo zararsiz, organizmdagi suvlarda erimaydi, shilliq pardaga ta’sir etmaydi, o‘zgarmasdan chiqib ketadi. Bunga 50% li bariy sulfat pasta preparati "Rekon" kiradi, uni ichish juda oson. "Rekon” pastasi ovqat hazm qilish yo‘li, nafas naylari tarmoqlari va boshqa a’zolarni rentgenologik tekshirishda qo’llanadi. Suvda yoki yog‘da eritilgan yod birikmalari har xil konsentratsiyada va tabletkada juda keng qo’llanadi. Murakkab yod tuzlarining suvdagi eritmasi ampulalarda chiqarilib, ular tarkibida 30 — 90% yod bo’ladi. Bularga quyidagilar kiradi: triombrast, triyodtrast, yodamid, bilignost. Ikkinchi guruhga rentgen nurlarini yutmaydigan, o‘rtacha og’irligi past bo’lgan kontrast moddalar kislorod, azot oksidi, uglerod oksidi kiradi.

Manbalar 
2. “Biofizika” Bazarbayev M.I., Mullajonov I. va boshq. Darslik. Toshkent. 2018 y. 

3. “Tibbiy va biologik fizika” Remizov A.N., Darslik. Toshkent, 2015 y

4. “Amaliy tibbiyotdagi yangi texnologiyalar” G.J.Jarilkasinova, D.R.Adizova. Toshkent. 2012-yil
Rentgenografiya

Rentgenografiya {rentgen va ... grafiya) — obyekt (Mas, organizmning biror qismi) tasvirini rentgenogramma yordamida tekshirish; rentgenodiagnostikashshg asosiy usullaridan biri. R. paytida obyekt rentgen nurlari manbai bilan rentgenoplyonka yoki plastinkali kasseta orasida turadi. Ayrim xrllarda quyuq soya bermaydigan va atrofdagi aʼzo va toʻqimalardan yaqqol ajralib koʻrinmaydigan aʼzolarga rentgen kontrast moddalar yuborib, rentgenogrammasi olinadi. Olingan surat davolash muassasasida saqlanadigan hujjat boʻlib, bundan keyingi rentgenogrammalar bilan taqqoslashga xizmat kiladi.

Manbalar
Rentgenodiagnostika

Rentgenodiagnostika (rentgen va diagnostika) — rentgenologik tekshiruvga asoslanib, kasalliklarni aniqlash. Rentgenoskopiya va rentgenografiya usullari bor (rentgenografiyaning yana bir turi flyuorografiyadir). Rentgen nurlari odam tanasidan oʻtayotganda turli zichlikdagi toʻqimalarga turlicha yutiladi. Shu sababli, ekran yoki rentgenogrammada tasvir turlicha, yaʼni kora fonda oq dog, oq fonda qora dog boʻlib aks etadi, koʻkrak qafasi rentgen apparatida tekshiril ganda uning tasviri ekranga uch xil — suyak (qovurgʻa, oʻmrov va umurtka suyaklari) quyuq soya, yumshoq toʻqima (teri, yogʻ hujayralari, muskul, nerv, tomirlar) krramtir soya, oʻpka toʻqimasi oqish soya boʻlib tushadi, yalligʻlanish, oʻsma hosil boʻlgan joy qorayib, oʻpka toʻqimasining yemirilgan joylari (Mas, oʻpka kavernasi) oqarib koʻrinadi.

Rentgenologning vazifasi shu tasvirlarni taxlil qilib, kasalliklarni aniqlashdir. R.da baʼzi aʼzolar (Mas, suyak, yurak, oʻpka) tabiiy holicha, alohida tayyorgarlik koʻrmasdan tekshirilaveradi, baʼzi aʼzo va sistemalar (Mas, meʼda, qiziloʻngach, ichak va boshqalar)ni tekshirishda esa sunʼiy kontrastlik hosil qilinadi, yaʼni tekshirilayotgan organga rentgenkontrast moddalardan yuboriladi.

R. usuli kasalliklarni aniqlash va profilaktik tekshirishda keng tarqalgan. Oʻzbekistonning shahar va qishloklaridagi koʻpchilik kasalxona va poliklinikalar R. apparatlari bilan jihozlangan. Respublikadagi tibbiyot intlarining tegishli kafedralari va Oʻzbekiston rentgenologiya va radiologiya markazi R.ga oid ishlarga tashkiliymetodik rahbarlik qiladi. Hozirgi Oʻzbekisitonda oʻta zamonaviy yangi kompyuter va yadromagnitli tomografiya usullari keng qoʻllanmoqda.

Manbalar