MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Roʻzimat Masharipov

Roʻzimat Masharipov (1895 - Xiva — 1968.19.3) — meʼmor va naqqosh. Naqqoshlik, ganchkorlik va meʼmorlikni otasi usta Masharipdan oʻrgangan. M. ijodida anʼanaviy meʼmorlik va bezak sanʼati zamonaviy uslub bilan uygunlashgan. Polvonkrri (1905), Mamad Maxram (1908), Husaynbek (1910) madrasalari, Mamad yasovul uyi (1910), Asfandiyorxon uyi (1911), Dishan qalʼadagi qoʻsh darvoza (1912), xonning shahar tashqarisidagi Tozabogʻ saroyi (1914) va boshqalarni qurish va bezatishda qatnashgan. 1915-yildan koʻplab turar joylar, jamoat binolarini kurgan va bezagan. 1947-yil M. Toshkentdagi Navoiy teatri binosining Xiva zalini bezashda shogirdlari bilan qatnashgan, 1950—60-yillarda Xivadagi meʼmoriy obidalarni taʼmirlashda ishtirok etgan. Kuplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar 

    

1895-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
19-martda vafot etganlar
Kishilar:Madrasalar
Mashina va mexanizmlar dinamikasi

Mashina va mexanizmlar dinamikasi — mashina va mexanizmlarning harakatini ularga taʼsir etuvchi kuchlarni hisobga olgan holda oʻrga-nuvchi bilim tarmogʻi; mashina va mexanizmlar nazariyasi boʻlimi. Asosiy vazifalari: mashina va mexanizmlar zvenolariga tashqi kuchlar, tortishish kuchlari, ishqalanish kuchlari va inersiya kuchlarining taʼsirini oʻrganish hamda ular harakatlanganda sodir boʻladigan dinamik nagruzkalarni kamaytirish usullarini belgilash; mashina va mexanizmlar harakat rejimlarini ularning zvenolariga qoʻyilgan kuchlar taʼsirida oʻrganish va kerakli harakat rejimlarini taʼminlovchi usullarni belgilash. Birinchi masalani yechishda tashqi kuchlar va zvenolarning harakat qonunlari maʼlum deb hisoblanadi. Hisoblashlarda mexanizmlar kineto-statikasi usuliga tayanadi; bunda ketma-ket yaqinlashish usuli bilan kinematik juftlarda haqiqiy reaksiyalarga yaqini aniqlanadi. Reakiiyalarning qiymatidan zvenolarni mustahkamlikka hisoblashlarda foydalaniladi. Zvenolarning kinematik juftlardagi notekis harakatida zvenolarni, poydevor va boshqalarni titrashga olib keluvchi qoʻshimcha dinamik nagruzkalar hosil boʻladi. Zvenolar massalarini ratsional tanlab, yaʼni mexanizm massalarini muvozanatlab bular bartaraf qilinadi. Ikkinchi masalani yechishda keltirilgan kuchlar va massalar usulidan foydalaniladi: bunda barcha kuchlar va massalar bitta zvenoga — keltirilgan zvenoga qoʻyiladi. Harakat tenglamalarini yechib va keltirilgan zvenoning harakat qonunini aniqlab, mashinaning kerakli harakat rejimini taʼminlovchi kuch, massa va tezliklarning oggtimal munosabatlari tanlanadi.

Agar, mas, keltirilgan zveno tezligining davriy oʻzgarishi tashqi kuchlarning davriy oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlib, u ruxsat etilgandan oshea, mashinaga qoʻshimcha detal — tebranishlar amplitudasini kamaytiruvchi maxovik kiritiladi. Tashki kuchlar tasodifiy oʻzgarishi bilan vujudga keladigan davriy boʻlmagan tebranishlar boʻlganda rostlagichlardan foydalaniladi. M. va m. d. materiallar karshiligi, elastiklik nazariyasi, tebranishlar nazariyasi, analitik mexanika va boshqa bilan bogʻliq (yana q. Inshootlar dinamikasi).

Manbalar
Mexanizmlar nazariyasi

Mexanizmlar nazariyasi - mexanizmlarni tekshirish (analiz qilish), muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq yangi mexanizmlarni loyihalash, ularning kinematika va dinamikasini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Mexanizmlarning tuzilishi, kinematikasi va dinamikasiga oid umumiy krnuniyatlarni ochib beradi; bu krnuniyatlar esa konkret mexanizmlarga tatbiq qilinadi. Mexanizmlar nazariyasining muhim boʻlimi — mexanizmlar sintezi; unda muayyan kinematik va dinamik shartlarga muvofiq mexanizmlarni loyihalash usullari oʻrganiladi. Mexanizmlarni loyihalash, asosan, uch bosqichdan iborat: birinchi bosqichda mexanizmning kinematik sxemasi tuziladi, ikkinchi bos qich da mexanizmning puxta, ishonchli, f.i.k. yuqori boʻlgan konstruktiv shakli aniqlanadi, uchinchi bosqichda mexanizmning texnologik va texnik-iktisodiykoʻrsatkichlari ishlab chiqiladi. Mexanizmlar nazariyasining ushbu bosqichlari mexanizmlarni loyihalash masalalarining asosiy mazmunini tashkil etadi, chunki detallarning mustahkamligini hisoblash va konstruktiv shaklini aniqlashga oid keyingi barcha operasiyalar ularning kinematik va dinamik xususiyatlarini oʻzgartira olmaydi.

Manbalar
Mashina vaqti

Mashina vaqti — mashina [agregat, apparat, stanok, transport vositasi, EHM (kompyuter)] yordamida mehnat predmeti yoki axborotning shakli, holati yoki hajmi oʻzgarishini amalga oshirish yoki transport vositasining muayyan yoʻlni bosib oʻtishi uchun bevosita ketgan vaqt. "Mashina vaqti" tushunchasi, odatda, mashinadan foydalanish va texnologiyani joriy qilish samaradorligini tahlil qilishda, mehnatni meʼyorlashda qoʻllaniladi. Mashina vaqti mi-nutlar va baʼzan soatlarda oʻlchanadi, hisoblagichlar, xronometraj va fotografiya yordamida tanlama usulda hisobga olinadi. Mashina vaqti texnologik jarayonning turiga, xom ashyo va materiallarning sifatiga, mashinaning xiliga, mehnatning mexanizatsiyalashtirilishi va avtomatlashtirilishi darajasiga, transport vositalari uchun yoʻlning sifati va boshqa omillarga bogʻliq boʻladi. Ishlab chikarish jarayonlarini jadallashtirish, ilgor texnikani joriy qilish, ishlab chiqarishda fantexnika yutuklaridan foydalanish va boshqa tadbirlar natijasida ayrim opera-siyalarni bajarish uchun sarflanadigan Mashina vaqti qisqaradi. Yordamchi jarayonlarni qisqartirish hisobiga mashinaning umumiy ish balansida Mashina vaqti ulushini oshirish mumkin.

Manbalar
Mashina detallari

Mashina detallari - 1) bir jinsli materialdan yigʻib tayyorlanadigan mashina, asboblar, apparatlar yoki qurilmalar qismi; umumiy va maxsus ishlarga moʻljallangan xillari bor. Umumiy ishlarga moʻljallangan Mashina detallariga koʻpgina mashinalar, asboblar va boshqa uchun tipik boʻlgan detallar (mas, tishli gʻildiraklar, qisqa va uzun o'lchamli vallar, oʻqlar, boltlar, shponkalar, gaykalar), shuningdek, egiluvchan (qayishqoq) va korpus detallar kiradi. Egiluvchan Mashina detallari zarb energiyasini titrashlar va boshqalarni soʻndirish uchun ishlatiladi; bularga membrana, prujina, rezina vtulkalari va qistirmalar, ressoralar va boshqa kiradi. Korpus Mashina detallari mashinadagi taʼsir etuvchi asosiy kuchlarni qabul qiladi; bularga poydevor ramalari, plitalar, staninalar kiradi. Mashina detallari aloxida guru-hini moylash qurilmalari va moy oʻtkazgichlarning detallari (filtrlar, shtutserlar, moy koʻrsatkichlar va boshqalar) tashkil etadi. Maxsus ishlarga moʻljallangan Mashina detallariga faqat maʼlum turdagi mashinalarning detallari (turbina kuraklari, tirsakli vallar, havo vintlari va boshqalar) taallukdi boʻladi; 2) mashina detallarining nazariyasi, ularni hisoblash va qurish haqidagi ilmiy fan; mashina va mexanizmlar nazariyasi, materiallar qarshiligi, materialshunoslik bilan, detallarni texnik chizma yordamida tayyorlash va yigish bilan, buyumlarning puxtaligi hamda texnik diagnostikasi bilan bogʻliq.

Oʻzbekiston Respublikasida Mashina detallari sohasidagi ilmiy tadqiqot lar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida, Toshkent texnika untida, Toshkent avtomobil yoʻllari va transport instituti, Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti va boshqalarda olib borilmoqda.

Manbalar
Mashina zali

Mashina zali (elektr stansiyada) — stansiya binosining elektr energiya ishlab chiqaradigan agregatlar (elektr generatorlar, turbinalar va dizellar hamda yordamchi jihozlar) joylashtiriladigan qismi. Issiklik elektr stansiyalari, atom elektr stansiyalari, gidroelektr stansiyalari (GES), gaz-turbinali, dizel va geotermal elektr stansiyalarida, ularga oʻrnatilgan jihozlarning turlari va joylashtirilishi boʻyicha Mashina zali bir-biridan farq qiladi. Turbina agregatlarining joylashishi boʻyicha Mashina zali koʻndalang va boʻylama xillarga boʻlinadi. Mashina zalida turbina va generatorlar temir-beton yoki metall poydevorlarga oʻrnatiladi. Poydevorning balandligi oʻrnatiladigan jihozlarning quvvati va tuzilishiga bogʻliq boʻladi. Poydevorning yuqori qismida turbina agregatlari, pastki qismida kondensatorlar joylashadi. Issiklik elektr styalarining Mashina zalida turbina agregatlari, but turbinalari, kondensatorlar, regeneratsiyalash tizimi, nasoslar, elektr styaning oʻz ehtiyojlari uchun moʻljallangan jihozlar joylashadi. AES dagi Mashina zalida oraliq separatorlar va bugʻni oʻta qizdirgichlar ham boʻladi. Gaz turbinali va dizel elektr stansiyalarida Mashina zali bosh korpusning asosiy qismi hisoblanib, unda barcha ish jihozlari: gaz turbinalari, dizellar, generatorlar, kompressorlar, yurgizib yuborish dvigatellari, yonish kameralari joylashadi. Gidroakkumulyasiyalovchi elektr stansiya (GAES)ning ikki mashinali sxemada ishlaydigan Mashina zalida — oʻzgartiruvchi gidroagregatlar, uch mashinali sxemada ishlaydiganida turbina, generator, nasos oʻrnatiladi. GES lardagi Mashina zalida gidroagregatlar, aylanish tezligini rostlagich, moy bosimli qurilmalar, gidroagregatlarni avtomatik boshkarish va rostlash shchitlari joylashadi. Mashina zalining eni va uzunligi, agregatlarning soni, oʻlchamlari, agregatlar orasidagi masofaga qarab aniqlanadi.

Manbalar
Mashina soʻzi

Mashina soʻzi - EHM ning operativ xotira qurilmasida saqlanadigan va mashina qurilmalari bilan ishlashda kod guruhi (soʻz) sifatida kabul qilinadigan raqamlar, harflar va boshqa timsollar majmui. Mashina soʻzi EHM uchun ax-borot oʻlchovi (birligi) vazifasini oʻtaydi. Bu birlik sonlar, harfli va harfraqamli maʼlumotlar, buyruklar shaklida boʻlishi mumkin. Mashina soʻzi oʻzaro bogʻlangan va raqamlangan razryadlardan tashkil topadi. Shu razryadlar soni Mashina soʻzi uzunligini belgilaydi. Mashina soʻzi uzunligi oʻzgaruvchan va oʻzgarmas boʻlishi mumkin. Uzunligi oʻzgaruvchan M. yeda mashina xotirasidan toʻliqroq foydalaniladi. Mashina xotirasining bir uyasida bir nechta Mashina soʻzi joylashishi mumkin.

Manbalar
Mashina tarjimasi

Mashina tarjimasi – bir tabiiy tildan ikkinchi tilga matnni raqamli hisoblash mashinalari va kompyuterlar yordamida tarjima qilish. EHM va kompyuterlar uchun dasturlar tuzish, matematik lingvistika va amaliy lingvistika kabi yoʻnalishlar bilan chambarchas bogʻliq. Mashina tarjimasi tizimini yaratish ilmiy tadqiqotlar mahsuli hisoblanadi. 

Mashina tarjimasi gʻoyasini birinchi boʻlib fransuz ixtirochisi J. Arsruni va undan mustaqil ravishda rus ixtirochisi P. P. Smirnov-Troyanskiylar 1933-yil ilgari surishgan. Pekin u, asosan, 20-asr 40— 50-yillarida rivojlangan. Mashina tarjimasi jarayoni matnni tarjima qilish uchun uni tahlil etish, yaʼni morfologik, sintaktik nuqtai nazaridan oʻrganib chiqishni taqozo qiladi. 

Mashina tarjimasi tizimi uchun maʼlumotlar bilan taʼminlashning ushbu 5 turi zarur: lingvistik taʼminot (matnni taxlil va sintez qilish uchun grammatik hamda semantik maʼlumotlarni beruvchi avtomatik lugʻatlar); matematik-algoritmik taʼminot (matnga ishlov berish algoritmlari va maʼlumotlar va algoritmlarni qayd qilish uchun qoidalar tizimi), dasturiy taʼminot (tarjima algoritmini amalga oshiruvchi va qoʻshimcha dasturlar), informatsion taʼminot (tegishli fan sohalariga doyr maʼlumotlar bazasi) hamda mantiqiy taʼminot (matnni fan sohasiga doyr maʼlumotlar bilan taqqoslash uchun mantikiy xulosalar usullari) zarur boʻladi. 

Mashina tarjimasi tizimida qaysi tildan qaysi tilga tarjima kilinsa, oʻsha tillarning ham grammatik, ham semantik, imloviy xususiyatlarini aks ettiradigan maxsus dastur tuzib olish kerak boʻladi. Zarur hollarda Mashina tarjimasi ishiga inson-muharrir ham aralashadi.

Mashina tarjimasi tizimi kiruvchi va chiquvchi tillarning lingvistik tavsifi (yaʼni barcha darajadagi avtomatik lugʻatlar va shartli grammatika) va algoritm (yaʼni bu lugʻatlar va grammatikadan foydalanishga doyr yoʻl-yoʻrikdar) dan iborat. Tarjima shu asosga asoslanib bajariladi. Mashina tarjimasida asosiy kiruvchi tillar – ingliz, fransuz, rus tillari; chikuvchi tillar – oʻzbek, nemis, yapon, chex va boshqa tillar. Agar maxsus dasturlar tuzilsa, aksincha (mas, oʻzbek tilidan rus tiliga) tarjima qilish mumkin.

Manbalar
Mashina tili

Mashina tili - EHM va kompyuterlar uchun dasturlar (programmalar) tuzish "tili"; eng sodda algoritmik til. Uning mazmuni va kridalari raqamli hisoblash mashinalari va kompyuterlarda ishlab chiqiladi. Asosiy mohiyati axborotlar (dastlabki maʼlumotlar, rakamlar) ni kodlashdan iborat. Mashina tili timsollari — ikkilik sanok, tizimi (sakkizlik va oʻn oltilik sa-noq tizimiga oʻtkazib), odatda, timsollar, adreslar, amallar kodi va buyruq belgilariga guruxlanadi. Buyruqlardan masala algoritmlari amalga oshiruvchi dasturlar tuziladi. Dasturda har qaysi masala algoritmini amalga oshirish uchun aniq buyruklar boʻlishi kerak: sonlar xotira qurilmasining qaysi uyasida saqlanishi, sonlarni ishlatish va joʻnatish yoʻllari, hisoblash natijalari qayerda saqlanishi aniq koʻrsatiladi. Mashina tilining asosiy kamchiligi bir turdagi EHM va kom-pyuterlar uchun tuzilgan dasturlar boshqa turlardagilari uchun yaramaydi. Dasturlar tuzish uchun juda koʻp Mashina tili yaratilgan — algol, fortran, kobol, simula va boshqa Ularning har biri uchun mashina dasturini qayta tuzuvchi translyator mavjud. Ikkilik sanoq tizimidan koʻra mukammalroq yuqori darajadagi Mashina tili sifatida blok sxemalardan foydalaniladi (qarang Programmapash).

Adabiyot 
 Aʼzamov A., Yoʻldoshev A., Beysik MSX, T., 1993.

Manbalar 

Informatika
Mashinalashgan ishlab chiqarish

Mashinalashgan ishlab chiqarish — ijtimoiy ishlab chiqarish taraqqiyotining tarixiy bosqichi. Bu bosqichda mehnat quroli sifatida mashinalardan foydalaniladi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch. sanoat rivojlanishiga asos boʻldi va mayda, tarqoq hunarmandchilikni siqib chiqardi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ga manifaktura moddiy va iqtisodiy zamin yaratdi. Mashina texnikasi asosida manifaktura korxonasi fabrikaga aylandi. Yirik mashinalashgan ishlab chiqarish ch.da mehnatning kooperativ xarakteri zaruriy boʻlib qoldi, har bir korxonadagi, shuningdek, butun jamiyatdagi mehnat taqsimoti chuqurlashdi, ishlab chiqarish vositalari va ish kuchining konsentratsiyasi kuchaydi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning taraqqiyoti bilan kapital jamgʻarish ham jadallashdi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning rivoji tufayli xoʻjalikning kapitalizmga qadar shakllari yemirildi, kapitalistik ishlab chiqarish munosabatlari qaror topdi. Mashinalashgan ishlab chiqarish ch.ning eng yangi bosqichi hozirgi zamon fantexnika taraqqiyoti bilan chambarchas bogʻliq.

Manbalar
Mashinashunoslik

Mashinashunoslik - mashinalarni yaratish, ulardan samarali foydalanishga doyr nazariy bilimlar va amaliy tavsiyanomalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan fan; mashinalarning qaysi tarmoqlarga oidligi va qanday vazifani bajarishidan katʼiy nazar mashinasozlikning umumiy masalalari va muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari majmuini qamrab oladi. M. fan va texnika taraqkiyoti asosini tashkil qiladigan fanlardan biri. Asosiy boʻlimlari: materialshunoslik, mashina va mexanizmlar nazariyasi, mashinalar dinamikasi va mustahkamligi (mashina qismlarining dinamikasi va mustahkamligi va koʻtarish xususiyatlarini oʻrganadi, q. Mashina detallari, Materiallar qarshiligi), ishqalanish va yeyilish nazariyasi (mashina qismlarining oʻzaro taʼsirlashuvi va shaklini oʻzgartirishi, foydali ish koeffitsiyentini oshirish va xizmat muddatini uzaytirish masalalari bilan shugʻullanadi), mashinasozlik tex-nologiyasi, mashinalarni avtomatik boshqarish nazariyasi.

Avtomatika, eromexanika, biomexanika, gidromexanika, gaz dinamikasi, termodinamika, issiklik texnikasi (teplotexnika), kosmik mexanika, elektrotexnika, fizikaviy kimyo, texnikaviy diagnostika va boshqa soha hamda tarmoqlarning rivojlanishi M. taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdi.

Xalq xoʻjaligining turli sohalari va tarmoqlarida M.ning ahamiyati katta. M. turli sohalar uchun avtomatik mashinalar va qurilmalar, vakuumda yuqori reaksiya va boshqa omillar taʼsirida ishlaydigan mashinalar yaratishda M.ning nazariy va amaliy tavsiyalari qoʻl kelmoqda. M. taraqqiyoti turli bilim sohalarida koʻpgina muammolarni hal qilishga imkon bermoqda.

M. tarixi juda qadimga borib taqaladi. Arximednkpt daryodan suv chiqarish gʻoyasi (qarang Arximed vin-ti), Leonardo da Vinchi tuzgan nazariy loyiha (samolyotning nazariy jihatdan qushga qiyos qilinishi), Ahmad al-Fargʻoniynnt ilmiytexnik jihatdan mukammal suv sathini oʻlchash inshooti, Beruniynnng gidrotexnikaga doyr nazariy gʻoyalari M. fani kurtaklari hisoblanadi. Vaqt oʻtishi bilan M. borgan sari rivojlanib, hozirgi darajaga yetgan.

Rivojlangan mamlakatlar (AQSH, Fransiya, Angliya, Germaniya, Yaponiya, Rossiya va boshqalar)da M. taraqqiyotiga katta ahamiyat beriladi. Oʻzbekistonda ham M. yetakchi fanlar jumlasiga kiradi. Bu yerda M.ga doyr ilmiy tadqiqot ishlari deyarli barcha texnika oliy oʻquv yurtlari va universitetlarida, ilmiy tadqiqot institutlarida va, asosan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti, "Kibernetika" ishlab chiqarish birlashmasida, Energetika va avtomatika institutida olib borilmoqda.

Oʻzbekistonda M. taraqqiyoti X. A. Raxmatullin, M. T. Oʻrozboyev, V. Q. Qobulov, H. H. Oʻsmonxoʻjayev, A. D. Glushchenko, O. V. Lebedev va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Koʻrqmas Inogʻomov.

Manbalar
Mashrab (jurnal)

"MASHRAB" — hajviy jurnal. 1924— 27 yillarda Samarqandda "Zarafshon" gaz.siga ilova tarzida 2 haftada bir marta chiqqan. Jur. 2 yil davomida (40soniga qadar) Hoji Muin, soʻngra shoir Bektosh muharrirligida nashr etilgan. 1927-yilning may oyida oʻz faoliyatini toʻxtatgan. "M."ning asosiy vazifasi kundalik turmushdagi nuqson va kamchiliklarni, salbiy hodisalarni, inson axloqiga zid xatti-harakatlarni tanqid qilishdan iborat boʻlgan. Uning nashr etilishi tufayli Samarqanddagi iqtidorli yoshlar orasidan talaygina hajvchilar yetishib chiqdi. "M."da Ayniy, Rojiy, Siddiqiy, Gʻozi Yunus, Rafiq Moʻmin, Usmon Akromiy, Komil Aliyev, Abdulhamid Majidiy, Mahmud Subay, Hamid Olimjon kabi shoir, yozuvchilar hamda maqolanavislar faol hamkorlik qilganlar. Jami 58 soni chiqqan. Adadi 4 mingga yetgan.

Adabiyot 
 Ziyo Said, Oʻzbek vaqtli matbuoti tarixiga materiallar (1870—1927): Tanlangan asarlar, T., 1974; Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, T., 1999.

Manbalar
Mashriq

Mashriq (arab.) — 1) dunyoning toʻrt tomonidan biri, sharq, kunchiqar tomon, sharqiy oʻlkalar; 2) Arab Sharqining nomi, Xuroson va Movarounnahr ham baʼzi tarixiy adabiyotlarda M. deb atalgan; 3) Arabiston ya. o.dagi togʻ; 4) Yamandagi viloyat; 5) Mashriq mamlakatlari — Sharq mamlakatlari. Mashrikdan magʻribgacha — sharqdan gʻarbgacha.

Manbalar 

Levant
Mashuq togʻi

Mashuq togʻi - Shim. Kavkazdagi lakkolit togʻi. Kavkaz Mineral Suvlari hududi (RF Stavropol oʻlkasi)da. Balandligi 993 m. Mashuq togʻida mineral suvli bulok, kup. Magmatik jinslarning Yer poʻstiga kirishi natijasida hosil boʻlgan. Mashuq togʻining yon bagʻirlari keng bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. M. Yu. Lermontov duelda halok boʻlgan joyda yodgorlik (obelisk) oʻrnatilgan. Togʻ etagi va yon bagʻirlarida balneologik kurort va Pyatigorsk shahri joylashgan.

Manbalar
Mashq

Mashq — biror faoliyatni puxta oʻzlashtirish yoki sifatini yaxshilash maqsadida uni kup marta takrorlash. M. taʼlimda koʻnikma va malakalar hosil qilishda muhim oʻrin tutadi. M.ning samarali boʻlishi uchun unga ongli ravishda yondashish, shu jarayonni bajarishda mavjud sharoitni hisobga olish, yoʻl qoʻyilgan xato, kamchiliklarni anglash va ularni tuzatish yoʻllarini’bilish kerak. Bunda oddiy harakatdan astasekin murakkab harakatni bajarishga oʻtish, takrorlash vaqtlarini toʻgʻri taqsimlashning ahamiyati katta. M.da takrorlashlar orasidagi vaqt kishini charchatadigan darajada qisqa boʻlmasligi va aksincha, juda uzoq ham boʻlmasligi kerak. M.lar, odatda, maktabda har bir oʻquv fanida, sinfdan va maktabdan tashqi ishlarda oʻtkaziladi. Maktabda M.lar oʻquvchilarni mu-staqil ishlashga, ijodiy qobiliyatlarini oʻstirishga yordam beradi.

Manbalar
Mashq (musiqada)

Mashq, musiqada — sozanda va xonanda tomonidan kuy va ashulalarni ustozlar koʻrsatmasi asosida oʻzlashtirish, ijrochilik mahoratini oshirish uchun qilinadigan maxsus tayyorgarlik. Oʻzbek anʼanaviy musiqasida yakka chol-gʻu asboblarida yoki ansambl boʻlib ijro etilgan kuylar ham M. deyilgan. Masalan, Munojot M., Choʻli Iroq M., Nasrulloyi M. i va h. k. Ashula yoʻllarining cholgʻu variantlari musiqa asarining M. i (cholgʻu yoʻli) deyilgan (mas, Mashqi Chorgoh kabi). Sozandalar esa mashshoq, yaʼni M. qiluvchi (kuyni soz bilan ijro etuvchi) deb atalgan.

Manbalar
Mashhad

Mashhad () — Eronning shimoli-sharqiy qismida joylashgan yirik shahar. Razaviy Xuroson ustonining maʼmuriy markazi. Kattaligi va aholisi soni boʻyicha Eronning ikkinchi (Tehrondan keyin) yirik shahri. 2011-yil maʼlumotlariga koʻra, Mashhadda 2 million 750 mingdan koʻproq kishi yashaydi. Mashhad aglomeratsiyasida esa 3 milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi. Shaharning umumiy maydoni — 327 km². Eronning eng yirik diniy, madaniy, siyosiy, iqtisodiy, savdo va sanoat markazlaridan biri. 

Mashhad shahri, Razaviy Xuroson ustonining shimoli-sharqida, Kashafrud daryosi vodiysida joylashgan. Eron-Turkmaniston davlat chegarasidan taxminan 70 kilometr janubda joylashgan. Tehron — Mashhad temir yoʻl liniyasining oxirgi stansiyasi, Eron shimoli-sharqidagi muhim va yirik avtomobil yoʻllari tuguni. Shahar hududi oʻrtacha dengiz sathidan 995 metr balandlikda joylashgan.

Mashhad Eronning metallsozlik, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo sanoati boʻyicha eng yetuk shaharlaridan biri hisoblanadi. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Issiqlik elektr styasi, universitet bor. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi, uy-roʻzgʻor va zargarlik buyumlari tayyorlanadi.

M. oʻrnida 9-asrda Sanobod qishlogʻi boʻlgan. M. nomi dastlab arab geograflari asarlarida tilga olingan (10-asrda). Shahar 11—12-asrlarda gʻaznaviylar va saljuqiylar qoʻl ostida boʻlgan. 13-asr oxirida moʻgʻullar hujumi natijasida shaharning koʻp qismi buzilgan. 14-asr oxiridan Xurosonning eng yirik shaharlaridan biri. Temuriylar va Safaviylar hukmronligi davrida M. ravnaqtopgan. 1736—47 yillarda Nodirshoh davlatining poytaxti. 1795-yilda M.ni qojarlar egallagan.

M. — shialarning "muqaddas" shahri. Meʼmoriy yodgorliklaridan Imom Rizo maqbarasi (9-asr). Gavharshod begim masjidi (1405—18), Madrasa, karvonsaroylar saqlangan. Nodirshohmaqbarasi, Rizoshoh bemoristoni 20-asrda qurilgan. Shahar chekkasida fors shoiri A. Firdavsiyning qabri bor (qabr ustiga maqbara qurilgan).

Aholisi 
2011-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Mashhad shahrida 2 749 374 kishi istiqomat qiladi. Oʻrtacha zichlik — 8 400 kishi/km². Mashhad aglomeratsiyasida esa 3 milliondan ziyod kishi istiqomat qiladi. Mashhad aholisining etnik tarkibida forslar koʻpchilikni tashkil etadi. Shaharda shuningdek turkmanlar, kurdlar, ozarbayjonlar, tojiklar, hazoralar va boshqa millat vakillari istiqomat qiladi. Aholi dindorlarining asosiy qismi islom dinining shia mazahabiga eʼtiqod qiladi. Shahar rasmiy tili, butun Erondagi kabi fors tili.

Manbalar 

 

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Aleksandr asos solgan shaharlar
Maʼdan Odinamuhammad Avazmuhammad oʻgʻli

Maʼdan Odinamuhammad Avazmuhammad oʻgʻli (1762, hozirgi Tojikiston Asht tumani — 1838) — shoir. Kamina taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Sheʼriyatdagi shuhrati butun Qoʻqon xonligiga tarqalgan. Madalixon taklif qilganda, shoir saroyga borishdan bosh tortadi. Maʼdan sheʼrlaridan devon tuzgan, bir qancha sheʼrlari qoʻlyozma va toshbosma bayozlarda uchraydi. Asarlarining aksariyati gʻazal va muhammas janrlarida yaratilgan. Sheʼrlarida inson erki, muhabbat ulugʻlangan. "Jonim" radifli muhammasida mavjud muhitdan noroziligi, "Koʻrgazgil menga" radifli gʻazalida alamli, jafokash dunyodan toʻyganligi, "gʻam tugʻyonida" gʻarq boʻlayotganligi ifodalanadi. Shoirning "Pongʻoz" muhammasi Maxmurning "Hapalak" sheʼriga hamohang qilib yozilgan.

Ad.h Qayumov A., Qoʻqon adabiy muhiti, T., 1961; Abdullayev V., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 2-kitob, T., 1964.

Manbalar 

Shoirlar
Maʼdan

Maʼdan (arab.; koʻpligi maodin) — 1) oʻrta asr Sharq mualliflari, jumladan, Beruniy, Ibn Sino va boshqa asarlarida kon, metall, ruda, mineral va umuman yer osti foydali qazilma boyliklari maʼnosida qoʻllanilgan; 2) har bir narsaning asli joyi.

Manbalar