MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Optron

Optron — yorugʻlik signallarini kuchaytirib yoki oʻzgartirib beradigan asbob. Yoruglik nurlatgichi va foto qabul qilgichdan iborat. O. elementlari oʻzaro optik, elektr yoki aralash usulda ulanadi. Yorugʻlik nurlatgichida kiruvchi elektr signallar yorugʻlik signallariga aylanadi va optik kanal orqali foto qabul qilgichga uzatilib, unda elektr signallariga aylanadi. Nurlatgich sifatida, odatda, yarim oʻtkazgichli yorugʻlik nurlatuvchi diodlardan; optik kanalining oraliq muhiti sifatida optik yelimlar, shishalar, tolali yorugʻlik oʻtkazgichlar, havodan; foto qabul qilgich sifatida fotodiod, fotorezistor, fototranzistor va boshqalardan foydalaniladi. O. radioelektronika va hisoblash texnikasida ishlatiladi.

Manbalar
Opsion

Opsion (nem. option — tanlash, istak) — sotuvchi yoki xaridorga qimmatli qogʻozlar yoki tovarlarni muayyan muddat davomida belgilangan narxlarda sotib olish yoki sotish huquqini beradigan shartnoma. Fyuchers O. birja bitishuvi turlaridan biri boʻlib, tovarni keyinchalik birjada qayta sotish maqsadida xarid qilinadi.

Manbalar
Oraz

Oraz (arab. — yuz, chehra) — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi shoʻʼba nomi. Shashmaqomning Navo va Dugoh maqomlarining Nasr shoʻʼbalaridan iborat (Ora-zi Navo va Orazi Dugoh). Bu shoʻbalar asosida O. namudi yaratilgan; 2) surnay yoʻllaridan biri. 3) eski o'zbek tilida yuz, chehra ma'nosida keladi.

Manbalar
Oraliq

Oraliq (tibbiyotda) — odam dum suyagining uchi va quymich doʻmboqlari oraligʻida yotgan yumshoq toʻqimalar yigʻindisi. Toʻgʻri ichakning pastki boʻlagi, siydik chiqarish kanali (uretra)ning boshlangʻich qismi (ayollarda qin ham) O.dan oʻtadi.

Manbalar 

    

Anatomiya
Oraliq zona

Oraliq zona, Qator orollar zonasi — Yerning eng yirik global morfostrukturalaridan biri, materikning suv ostidagi cheti bilan okean qaʼri oʻrtasida joylashgan. Odatda, chekka dengizlarning oʻrinlari, qator orollar va chuqur suv novlaridan iborat (Tinch okeanning shim. va gʻarbiy chekkalari, Atlantika okeanidagi Karib va Skosha (Skotiya) dengizlari atroflari, Hind okeanining shim.-sharqiy chetlari). Oraliq zonaning relyefi xilma-xil (chuqur suv osti novlarining chuq. 11 km gacha, qator orollardagi baʼzi vulkan choʻqqilarining balandligi 5–7 km gacha), magnit va gravitatsiya maydonlari bir-biridan keskin farq qiladi, Yer pusti vertikal harakatlarining tezligi katta va keskin differensiatsiyalangan. Oraliq zona hozirgi zamon vulkanizmi, intensiv seysmik va togʻ hosil boʻlishi oblastiga kiradi.

Manbalar 

    

Geografik terminlar
Oraliq miya

Oraliq miya — bosh miya sopining talamus (koʻrish doʻmbogʻi), metatalamus (koʻrish doʻmbogʻi orti sohasi), gipotalamus (doʻmboq osti sohasi), epitalamus (doʻmboq usti sohasi) va subtalamus (talamus osti sohasi) joylashgan qismi. Oraliq miyada vegetativ nerv sistemasining markazlari bor.

Manbalar
Oraliq xoʻjayin

Oraliq xoʻjayin (biologiyada) — 1) voyaga yetmagan parazitlar yashaydigan hayvon organizmi. Oraliq xoʻjayindan soʻng parazitning rivojlanishi asosiy xoʻjayinda davom etadi, mas, bezgak paraziti uchun odam Oraliq xoʻjayin, bezgak chivini asosiy xoʻjayin boʻladi. Odam organizmi (eritrositlar)da parazit koʻp marta boʻlinish orqali koʻpayadi. Jigar qurti uchun suv shilligʻi Oraliq xoʻjayin, sut emizuvchi hayvonlar va odam asosiy xoʻjayin hisoblanadi. Chunki jigar qurtining lichinkasi suv shilligʻi tanasida maʼlum vaqt rivojlanadi, lekin faqat sut emizuvchilar jigari oʻt yoʻllariga oʻtgandan keyin voyaga yetadi va tuxum qoʻyib koʻpaya boshlaydi. Parazitning rivojlanish siklida bir necha Oraliq xoʻjayin boʻlishi ham mumkin. Masalan, lansetsimon soʻrgʻichlining 1-Oraliq xoʻjayini quruqlikda yashovchi shilliklar, 2-Oraliq xoʻjayini chumolilar hisoblanadi. Ayrim parazitlar (jigar qurti, exinokokk) lichinkalik davrida Oraliq xoʻjayin organizmida koʻpayishi mumkin. 2) zang zamburugʻlarining maʼlum rivojlanish davri oʻtadiga oʻsimlik. Bu zamburugʻlarning koʻpchiligi Oraliq xoʻjayinda sporalar hosil qilib, oʻsimlikning rivojlanishiga zarar keltiradi.

Manbalar 

Biologiya
Oraliq ekinlar

Oraliq ekinlar — almashlab ekish tizimidagi asosiy ekinlar hosili yigʻib olingandan keyin ekiladigan qoʻshimcha ekinlar. Intensiv almashlab ekishda bir yilda 2 —3-marta hosil olish imkonini beradi, tuproqni ero-ziyadan asraydi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida javdar, arpa, suli, noʻxat, shabdar, kuzgi indov, xantal, bersim va boshqalar Oraliq ekinlar hisoblanadi. Oraliq ekinlar bahorda koʻk ozuqa uchun oʻrib olinadi, oʻrniga asosiy ekin tariqasida makkajoʻxori, joʻxori, sudanoʻt va boshqa ekiladi. Oraliq ekinlarning zichlashgan ekin, aralash ekin, koʻkat oʻgʻit, qoʻshma ekin, kulis ekin, ikkinchi ekin deb ataluvchi turlari bor. Oraliq ekinlar tufayli har ga yerdan olinadigan mahsulot miqdori ortadi, tuproq unumdorligi oshadi.

Oʻzbekistonda Oraliq ekinlarni yetishtirish uchun nihoyatda qulay sharoit mavjud: kuz-qish-erta bahor mavsumlarida 1000 — 1500° issiqlik tushadi. Oraliq ekinlar yetishtirish uchun esa 540 —900° harorat talab etiladi. Shu davr ichida Oraliq ekinlar 1 ga yerda 300 —600 s koʻk massa hosili, bundan tashqari, 4 —6 tonna quruq holdagi ildizpoya qoldigʻi toʻplaydi. Oʻzbekistonning sugʻorma dehqonchilik yerlarida Oraliq ekinlarni ekish hisobiga 2,7 —3,0 mln. t qoʻshimcha ozuqa birligi yetishtirish mumkin. Oraliq ekinlar ikki mavsumda — birinchisi avgustda, ikkinchisi oktabrda ekiladi.

Manbalar
Vahron

Vahron ( Wahrān; ) — Jazoirning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Vahron viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 650 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Yirik transport va savdo-sanoat markazi. Port (chetga vino, alfa oʻsimligi va boshqa qishloq xoʻjaligi xom ashyosi chiqaradi). Oziq-ovqat, metallsozlik, kimyo, oyna-shisha, metallurgiya, toʻqimachilik, sement sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. Un-t, islom sanʼati muzeyi bor. Shaharga 10-asrda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan qad. qalʼa qoldiklari, mayejid (18-asr) saqlangan.

Manbalar 

Jazoir shaharlari
Oran qalʼa

Oran qalʼa, Oren qalʼa — Ozarbayjondagi oʻrta asr shahar harobasi (5 —13-asrlar). Baplaqon shahri harobasi. 1953-yildan Ozarbayjon arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazishma ishlari olib borilgan. Maydoni 36 ga. Mudofaa devorlari, minorlar, turar joylar, hammomlar, xumdonlar va boshqa qol-diqlar topilgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Ozarbayjon
Oranglautlar

Oranglautlar (malayyacha orang — laut, aynan — dengiz odami) — Jan.Sharqiy Osiyoning dengiz koʻchmanchilari, dengiz loʻlilari, dengiz xalqlari (bajao, maukenlar, illaunlar, obianlar va boshqalar). Baliq ovlash va den-gizchilik bilan shugʻullanadilar. 40 ming kishidan ziyod (1992). Malayya va boshqa tillarga soʻzlashadilar.

Manbalar
Orangutanlar

Orangutanlar () — odamsimon maymunlar urugʻining yagona turi (oddiy orangutan). Erkagi gavdasining uzunligi 1,5 m gacha, vazni 200 kg gacha, urgʻochilari kichikroq. Orqa oyoqlari kalta, oldingi oyoklari juda uzun boʻlib, orqa oyoq kaftigacha yetadi. Muskullari kuchli rivojlangan, gavdasi siyrak yung bilan krplangan; yelkasi va boshidagi yunglari uzun; soqol va moʻylovlari bor. Boshi baland; yuzi keng; koʻzlari birbiriga yaqin joylashgan. Quloqlari, koʻzlari va burni kichik. Yuqori labi qalin, tishlari yirik. Sumatra va Kalimantan orangutanlarning botqoqlashgan tropik oʻrmonlarida yashaydi. Daraxtda hayot kechiradi, yerga deyarli tushmaydi. Kechasi daraxt shoxlarida tunash uchun uya quradi. Mevalar, qush bolalari va tuxumlari bilan oziqlanadi. Urgʻochisi va erkagi alohida yashaydi. Tugʻilgan bolasining vazni 1,5 — 2 kg, onasini 3 — 4 yil emadi. Orangutanlar 30 yilgacha yashaydi. Oʻrmonlarning kesilib ketishi va bra-konyerlar ovi tufayli orangutanlar soni juda kamayib ketgan.

Manbalar 

Janubiy Osiyo faunasi
Oranj

Oranj (; ; golland shahzodasi Oranskiy nomidan) — Janubiy Afrikadagi daryo. Lesoto, JAR va Namibiya hududlaridan oqib oʻtadi. Uzunligi 1860 km, havzasining maydoni 1020 ming km². Drakon togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan, 1360 m balandlikdan boshlanib, Baland Vend qurgʻoqchil zonasi va Kap platosidan oqib oʻtadi. Bu yerda daralar hosil qilgan. Atlantika okeaniga quyiladi. Kur-gʻoqchil joylardan oʻtgan qismida oʻzani yezda baʼzan qurib qoladi. Yuqori va oʻrta oqimida ostona va sharsharalar bor. Quyi qismi (97 km) tekislikdan oqadi. Yogʻingarchilik mavsumi (noyab. —mart)da daryo toʻlib oqadi. Yillik oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek. Suvi loyqa. Okeanga yiliga 15 km suv, 153 mln. t oqiziq keltiradi. Suv sarfi yildan-yilga oʻzgarib turadi. Daryodan sugʻorishda, shaharlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. O.da gidroenergetika inshootlari qurilgan.

Manbalar 

 

Lesotodagi daryolar
Namibiyadagi daryolar
Janubiy Afrika Respublikasidagi daryolar
Oranjereya

Oranjereya ( — apelsin) — muayyan joy iklimining ochiq havosida rivojlana olmaydigan oʻsimliklarni oʻstirish va saqlash uchun moʻljallangan oynavand bino, unda zarur namlik, harorat va yorugʻlik sharoiti yaratiladi. Oʻzbekiston sharoitida koʻchatlar, sitrus, rezavor mevali oʻsimliklar, gullar va boshqalarni qishda oʻstirish uchun ham, koʻpincha, Oranjereyadan foydalaniladi.

Yana q. 

 Issiqxona

Manbalar
Oraonlar

Oraonlar (oʻzlarini — kurukx deb atashadi) — Hindistondagi xalq (2 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). 10 mingdan ortiq kishi Bangladeshda yashaydi. Dravidiy oilasiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlarining aksariyati anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya etishadi, bir qismi — xristianlar.

Manbalar
Hamid Orasli

Orasli Hamid Muhammadtagʻi oʻgʻli (1909.23.2, Ganja - 1983.21.11, Boku) — ozarbayjon adabiyotshunosi. Ozarbayjon Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), filol. fanlari doktori (1954), professor (1955). Ozarbayjon pedagogika institutining Til va adabiyot fakultetini tugatgan (1931). Ozarbayjon Fanlar akademiyasi Adabiyot va til institutida boʻlim mudiri (1938—65), Nizomiy nomidagi Adabiyot muzeyi direktori (1950—68).

O.ning asosiy ilmiy faoliyati Nizomiy va Fuzuliylarning hayoti, ijodining gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari, Sharq adabiyotida tutgan oʻrinlariga bagʻishlangan. O.ning ilmiy merosi bir adabiyot doirasida boʻlmay, boshqa xalqlar adabiyoti, xususan, oʻzbek, turk, eron, arab, turkman, gruzin xalklari adabiyotlari oʻrtasidagi koʻp asrli aloqalar hamda ularning ichki rivojlanish qonuniyatlarini ochib berishga koʻmaklashadi. O. Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligiga tayyorgarlik ishlari munosabati bilan 1939-yilda birinchi marta Toshkentga kelgan. Keyinchalik, 60—70-yillarda Oʻzbekistonda oʻtkazilgan navoiyxonlik va navoiyshunoslik anjumanlarida faol ishtirok etib, Navoiy hayoti va ijodi haqidagi ozarbayjon, oʻzbek va rus tillarida yozgan maqola va maʼruzalari bilan ulugʻ oʻzbek shoiri va mutafakkirining boy adabiy hamda ilmiy merosining kam oʻrganilgan muammolarini ilmiy asoslarda yoritib berish va ushbu merosni Kavkaz, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo mamlakatlarida oʻrganish va targʻib etishda fidoyilik koʻrsatgan.

O. xalq ogʻzaki ijodining ham yirik tadqiqotchilaridan. Uning "Kitobi dadam Qoʻrqut", "Koʻroʻgʻli" dostoni haqidagi tadqiqotlari, "Ashuʼ ijodiyoti" monografiyasi (I960) boshqa turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek folklori namunalarini oʻrganishda muayyan ahamiyatga ega.

Abduqodir Hayitmetov.

Manbalar 

Ozarbayjon adabiy tanqidchilari
Ozarbayjon filologlari
Ozarbayjon professorlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Orasoy tekisligi

Orasoy tekisligi - Baxiltogʻ va Qoratogʻ oraligʻi (Navoiy va Buxoro viloyatlari)dagi tekislik. Balandligi sharqiy qismida 800 m, gʻarbiy qismida 300—400 m boʻlib, Qizilqum choʻliga tutashib ketgan. Tekislik toʻrtlamchi prolyuvial, qisman delyuvial yotqiziqlardan tashkil topgan. Och boʻz tuproqlarda shuvoq, efemer va efemeroidlar usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Oratoriya

Oratoriya (lot. oratorium — ibodatxona) — yakkaxon xonandalar, xor va orkestr uchun yaratilgan,odatda, dramatik syujetga asoslangan yirik musiqa asari. 16—17-asrlarda Italiyada diniy musika janri sifatida yuzaga kelgan. Opera va kantata bilan deyarlik bir davr (16—17-asrlar)da Italiyada shakllangan. Lekin kantatadan yirikligi, muayyan syujetga asoslanganligi, operadan esa dramatik rivoj urniga bayon xususiyatlari yetakchiligi bilan ajralib turadi. O.ning keng kulamli mumtoz namunalarini G. Gendel yaratgan. U uz O.larida, asosan, Injil mavzulariga tayanib, xalq va uning qahramonlarini madh etgan. O. Yevropa kompozitorlari (I. S. Bax, Y. Gaydn, G. Berlioz, F. List, R. Shuman, A. Onegger, P. Dessau, K. Pende-retskiy, Yu. Shaporin, A. Shnitke va boshqalar) ijodidan keng oʻrin olgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida Q. Moddobosanov (Qirgʻiziston), G. Jubanova (Qozogʻiston) va boshqalarning O.lari mashhur. Oʻzbekistonda I. Akbarovning "Toshkentnoma" va "Nakshbandiya, F. Yanov-Yanovskiyning "Chili", M. Bafoyevning "Buxoronoma", "Hajnoma" kabi O.lari tanilgan.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.

Manbalar
Orbita (stansiya)

"ORBITA" — Yerdagi kosmik aloqa stansiyalarining shartli nomi. Televideniyening oq-qora va rangli dasturlarini retranslyasiya qilish uchun aloqa yoʻldoshlaridan foydalaniladi. Dastlab (1967-yil) sobiq SSSR Markaziy televideniyesining dasturlarini uzatish va retranslyasiya qilish uchun kosmik aloqa tizimida detsimetrli toʻlqinlarda ishlaydigan "Molniya-1" sunʼiy yoʻldoshidan foydalanilgan. Hozir (2003-yil) ishlab turgan kosmik aloka tizimi "Molniya-O" nomi bilan yuritiladi. "Orbita" televizion dasturlarni translyasiya qilish bilan birga bosh-qa xil informatsiyalarni ikki tomonlama uzatish va qabul qilish uchun ham xizmat qiladi. "Orbita"ning yerdagi markaziy stansiya tarmoklari orqali uzatilgan televizion signallarini "Molniya" aloqa yoʻldoshlari qabul qilib, kuchaytiradi va yana Yerga uzatadi. Yerda qabul qilingan signallar tutashtirish liniyalari boʻyicha mahalliy telemarkazlarga keladi, u yerdan efirga uzatiladi.

Manbalar
Orbita (anatomiya)

Orbita — q. Koʻz kosasi.

Manbalar
Orbital stansiya

Orbital stansiya - Yer, boshqa sayyora va Oy atrofidagi orbitada uzok, vaqt faoliyat koʻrsatish uchun moʻljallangan boshkariladigan yoki avtomatik kosmik apparat. Orbital stansiyani orbitaga yigʻilgan holatda chiqarish yoki orbitaning oʻzida yigʻish mumkin. O.yeda Yer va kosmik fazo tadqiq qilinadi, tibbiybiologik, texnik eksperimentlar va boshqa ilmiy-amaliy ishlar utkaziladi. "Salyut" va "MIR" (Rossiya), "Skayleb" (AQSH) va boshqa kosmik apparatlar Orbital stansiya hisoblanadi.

Yana q. 

 Xalqaro kosmik stansiya
 Kosmik apparat

Manbalar
Organ

Organ (yun. organon – qurol, asbob) – damli klavishli musiqa cholgʻu asbobi. Turli oʻlchamdagi (yogʻoch va metall) trubalar toʻplamidan, pnevmatik tizim (havo haydovchi qurilma va havo oʻtkazgichlar)dan va boshqarish minbaridan tashkil topgan. Bir qancha klaviaturalari, manuallari (qoʻl bilan bosish uchun) va pedallari (oyoq bilan bosish uchun) boʻladi. XIV asrdan organ Gʻarbiy Yevropada avval cherkov, keyinchalik dunyoviy cholgʻu asbobi sifatida keng tarqalgan. Asosan, yakkanavoz musiqa asbobi sifatida ishlatiladi. J. Freskobaldi, F. Kuperen, G. Pyorsell, Ya. Svelink, I. S. Bax, F. Mendelson, F. List, M. Reger, S. Frank, 20-asrda B. Britten, P. Xindemit, O. Messian, A. Onegger va boshqalarning organ uchun yaratgan asarlari mashhur. Oʻzbekistonda organ uchun birinchi asarlarni G. Mushel yozgan (Syuita, 1947; Organ va violonchel uchun poema, 1948 va boshqalar). Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida organ sinfi mavjud. Oʻzbekiston ijrochilaridan R. Karimova, T. Levina va boshqalar tanilgan.

Manbalar
Organ va toʻqimalarni koʻchirib oʻtqazish

Organ va toʻqimalarni koʻchirib oʻtqazish — q. Transplantatsiya.

Manbalar
Organellalar

Organellalar yoki organoidlar (yun. organon — organ va eidos — koʻrinish, qiyofa) — hujayraning hayot faoliyati davomida uning maxsus funksiyasining bajarilishini taʼminlovchi doimiy tarkibiy qismlari, yaʼni hujayra organlari. Eukariot hujayralarda xromosomalar, mitoxondriylar, Golji kompleksi, endoplazmatik toʻr, ribosomalar, mikronaychalar, lizosomalar, hayvon hujayralarida sentriollar, mikrofibrillar, oʻsimliklarda plastidalar organoidlar deyiladi. Prokariot hujayralarda koʻpchilik organoidlar boʻlmaydi. Bir hujayralilarning maxsus strukturaviy elementlari,  harakatlanish funksiyasini bajaruvchi xivchinlari va kipriklari, ovqat hazm qilish va ayirish vazifasini bajaruvchi vakuollari organellalar deyiladi. Koʻpincha "organoidlar" va "organellalar" terminlari sinonim sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

Biologiya
Sitologiya
Gistologiya
Organizmni tiriltirish

Organizmni tiriltirish - q. Reanimatsiya.

Manbalar
Organizmning reaktivligi

Organizmning reaktivligi - organizmning tashqi muhit taʼsiriga javoban hayot faoliyatini oʻzgartirib reaksiya koʻrsatishi. Yuksak hayvonlarda ravshanroq, nerv sistemasi oddiy tuzilgan organizmlarda kamroq bilinadi. Organizmning reaktivligi organizm genotipidan kelib chiqadi va turga xos belgi hisoblanadi. I. P. Pavlov oliy nerv faoliyati va uning tiplariga baho berishda "reaktivlik" terminini tatbiq etgan. Klinik tibbiyotda bemorning ahvoliga umumiy baho berishda Organizmning reaktivligi termini ishlatiladi. Ichki va yuqumli kasalliklar klinikasida, mas, pnevmoniya, sil, dizenteriya va boshqa kasalliklarning reaktiv (giperergik) va kam reaktiv (allergik, gipoergik) shakllari tafovut qilinadi. Tez, ogʻir oʻtadigan kasalliklarni reaktiv shakllarga, sust, bilinar-bilinmas oʻtadigan kasalliklarni esa kam reaktiv shakllarga kiritilgan.

Xirurgiyada jarohatning turlicha bitishi, sepsis, peritonit va boshqa kasalliklarning har xil oʻtishi Organizmning reaktivligining oʻzgarishiga bogʻliq. Jarohatning tez bitishi, bir talay qizil granulyasiya paydo boʻlishi, mukammal epiteliy rivojlanishi Organizmning reaktivligining yuksak darajada ekanligini koʻrsatadi.

Organizmning reaktivligining biologik (turga xos), guruhli va individual turlari bor. Hayvonlarning muayyan turiga xos fiziologik va patologik reaktivlikning eng harakterli xususiyatlari biologik reaktivlikka kiritiladi. Guruhli reaktivlik biologik reaktivlik asosida shakllanadi. Individual reaktivlik individ (shaxs)ning konstitutsiyasi, jinsi, yoshi, yashash sharoitiga bogʻliq. Bola oʻsgan sayin Organizmning reaktivligi takomillashib boradi.

Gʻoyat zararli omillar taʼsir etganda patologik reaktivlik roʻy beradi. Mas, homiladorlik toksikozlarining baʼzi shakllarida Organizmning reaktivligi allergik tipda oʻzgaradi. Patologik reaktivlik koʻpgina kasalliklar (revmatizm, gipertoniya kasalligi, bronxiol astma va boshqalar) patogenezida muhim rol oʻynaydi.Реактивлик шакллари. Реактивлик куйидаги шаклларда намоён булиши мумкин:

Кутарилган – гиперергия

Пасайган – гипергия

Ва гайри табиий холат – дизергия

Manbalar
Organik arxitektura

Organik arxitektura - 20-a. meʼmorligida Yevropada paydo boʻlgan yoʻnalish, oqim. Inshoot va binolar shakli va tuzilishi atrof muhit bilan uygʻunlashgan holda tabiiy materiallardan boʻlishi kerak, degan gʻoyani ilgari suradi (mas, qabulxona, villalar, dangʻillama uylar, shahar tashqarisidagi mehmonxonalar). Bu gʻoya ilk bor 1890 yilda amerikalik meʼmor L. Salliven tomonidan targʻib qilingan, keyinchalik shogirdi F. Rayt ijodida nazariy va amaliy jihatdan rivojlantirilgan. O.a. taʼsirida AQSH, Italiya, Fransiya, Yaponiya va Skandinaviya mamlakatlarida mahalliy meʼmoriy maktablari vujudga keldi. F. Rayt vafotidan soʻng (1959), O.a. 60-yil.

lar meʼ-morligidagi turli oqilona uslublar bilan aralashib ketdi. Uning yangi shakllarini hosil qilishdagi umumiy qoidalar, baʼzi bir usullar hoz. zamon meʼmorligi dizaynida va badiiy qurilishlarda keng foydalanilmoqda.

Manbalar
Organik geokimyo

Organik geokimyo - Yerning turli geosferalaridagi organik moddalarni oʻrganuvchi geokimyo fanining boʻlimi. O.g. vazifasi organik birikmalarning yuzaga kelishi, shakli va kelgusida ular tarkibining oʻzgarishi va tarqalish qonuniyatlarini tadqiq etishdan iborat. O.g., shuningdek, tirik organizmlarning kazilmalar shakliga (jumladan, mikroorganizmlar ishtirokida) oʻtishini, bu moddalar paydo boʻlish sharoitlari va omillarini hamda ularni issiklik, yuqori bosim va boshqa geologik omillar taʼsiri ostida yana oʻzgarib, togʻ jinslariga va yonuvchi foydali qazilmalarga aylani-shini ham oʻrganadi. Neft va kumir geokimyosi mustaqil ilmiy yoʻnalish sifatida shakllangan. O.g.ning muhim boʻlimi rudali konlarni (uran, oltin, simob, mis, vanadiy, germaniy va boshqalar) paydo boʻlishida va Yer poʻstidagi bir qancha kimyoviy elementlarning migratsiyasi va toʻplanishida organik moddalar ishtirokini oʻrganish ustida ish olib boradi. O.g. kosmik jismlarning organik moddalarini tadqiq qiluvchi organik kosmokimyo bilan uzviy bogʻliq.

Manbalar
Organik dunyo

Organik dunyo, tirik tabiat - Yer biosferasida tarqalgan tirik mavjudot — organizmlar (mas, mikroorganizmlar, oʻsimliklar, hayvon va odamlar) majmui. Organik dunyoning alohida komponentlari oʻzaro va anorganik tabiat bilan mustahkam aloqada boʻladi.

Manbalar
Organik kislotalar

Organik kislotalar - tarkibida karboksil guruh saqlovchi organik birikmalar sinfi (qarang Karbon kislotalar).

Manbalar 

 

Kislotalar
Organik modda

Organik modda - 1) kimyoda -organik birikma, yaʼni uglerodning boshqa elementlar bilan birikishidan hosil boʻlgan birikma; 2) geologiyada — tabiiy organik birikmalarning murakkab aralashmasi; tuproq, dengiz va koʻl choʻkindilari, choʻkindi togʻ jinslari, shuningdek, yer usti va yer osti suvlari tarkibida bir oz miqdorda boʻladi. Organik moddaning bosh manbai, asosan, oʻsimliklardir. Organik moddaning gumus, sapropel va liptobolit xillari bor. Choʻkindi jinslarda oʻrta hisobda 15–20 kg/m3 chamasida boʻladi. Kumir va yonuvchi slanetslarning asosiy massasini tashkil etadi; neft va yonuvchi gazlarning manbai deb hisoblanadi.

Manbalar
Organik shisha

Organik shisha — shaffof plastik material (qarang Polimetilmetakrilat).

Manbalar
Organik oʻgʻitlar

Organik oʻgʻitlar - tarkibida oʻsimlik yoki hayvon organik birikmalari shaklida oziq moddalari boʻlgan oʻgʻitlar. O.oʻ.ga koʻpgina mahalliy oʻgʻitlar, yashil oʻgʻit, shahar kommunal xoʻjaligi chiqindilari (axlat va ularning kompostlari, oqindi suvlar choʻkindilari, najas), oziq-ovqat, koʻn va boshqa sanoat tarmoqlari chiqindilari hamda sapropel (choʻkma loyqa), poxol va boshqa kiradi. O.oʻ. tuprokda biologik jarayonlarni kuchaytirib, uning fizik va kimyoviy xossalarini yaxshilaydi, oziq moddalar miqdorini oshiradi, tuproqning muhim agronomik xususiyatlariga har tomonlama taʼsir etadi va toʻgʻri qoʻllanilganda barcha ekinlar hosildorligini keskin oshiradi. Tup-roq mikroorganizmlari hayot faoliya-ti natijasida O.oʻ. parchalanganda oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan mineral birikmalar va chirindi hosil boʻladi. Masalan, tuproqqa goʻng orqali oʻsimliklar uchun kerakli barcha oziq moddalar (makro- va mikroelementlar) tushadi. Bunday oʻgʻitlar toʻliq oʻgʻitlar deb ataladi. O.oʻ. tuproqqa solingan yilida-gina emas, balki bir necha yil taʼsir etadi. O.oʻ. faqat oʻsimliklar uchun mineral oziq moddalar manbai boʻlib qolmasdan, SO2 manbai hamdir. O.oʻ. tuproq mikroorganizmlari uchun energetik material va oziq manbai boʻlib xizmat qiladi. Bundan tashqari, goʻng va najasning oʻzi mikrofloraga boy boʻladi. Shuning uchun O.oʻ.ning solinishi tuprokda azot toʻplovchi bakteriyalar, ammonifikatorlar, nitrifikatorlar va boshqa foydali mikroorganizmlar guruxlari faoliyatini kuchaytiradi. Mas, tipik soz tuproq yerlardagi gʻoʻzaga uzoq yillar davomida goʻng solinib turilganda tuproqning suv oʻtkazuvchanligi ancha yaxshilanadi. Egatlarga birinchi bor suv taralganda tuprok,ning bir soatda suv ichishi oʻgʻitlan-magan dalada gektariga 117 m3 ni, har yili goʻng solinadigan dalada esa 195 m3 ni tashkil etdi.

O.oʻ. gektariga 15—20 t va undan ortiq normada haydash vaqtida asosiy oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Ular gʻoʻza-bedagʻalla almashlab ekishda bedapoya haydalgandan keyin 5—6-yillari solinadi. O.oʻ. oʻsimliklarni oziqlantirishda mineral oʻgʻitlar bilan birgalikda ham qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Skryabin F. A., Navoz v sisteme udobreniy xlopchatnika v oroshayemix usloviyax Sredney Azii, T., 1970; Rekomendatsii po primeneniyu udobreniy v respublikax Sredney Azii, T., 1974; Lignin asosidagi organik oʻgʻitlar yuqori hosil omili, T, 1978.

Ergash Ziyamuhamedov.

Manbalar