MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ishoq (Movarounnahr)

Ishoq, Ishoq turk (8-asr) - Movarounnahrda Abbosiylarga qarshi xalq qoʻzgʻoloni (755 y.) rahbari. Abu Muslimiing joʻshqin tarafdori. Garchi sa-vodsiz boʻlsada, xalq orasida katta obroʻga ega edi. U Abu Muslimning elchisi sifatida turkiylar xokrni huzuriga borib kelganidan soʻng , "Ishoq turk" nomi bilan xalq orasida tanilgan. I. qoʻzgʻoloni Sunbod harakati bilan bir vaqtda boʻlgan. U oʻzini zardushtiylardan hisoblardi. U boshchilik qilgan harakat beshafqat bostirilgan, biroq uning tarafdorlari abbosiylarga karshi faol siyosiy kuch sifatida uzoq vaqt davom etib keldi.

Manbalar
Isʼhoq ibn Kundoj

Ishoq ibn Kundoj, Ibn Kun dojiq (?—893) — abbosiylar qoʻshinidagi turkiy amirlardan. Jasorati va koʻrsatgan qahramonliklari tufayli "Ishoq Kundashikan" ("Ishoq toʻnkayorar") nomi bilan shuhrat qozongan. Xalifalar Muʼtamid Alalloh (870— 892 yillarda hukmronlik qilgan) va Muʼtazid Billoh (892—902 yillarda hukmronlik qilgan) davrida Mosul va Jazira (Mesopotamiya) voliysi boʻlgan, amir Zanj va tuluniylar sulolasi asoschisi Ibn Tulun bilan birgalikda koʻplab jangu jadallarda qatnashgan.

I.i.K. vafot etgach, rivoyatlarga koʻra, Amudaryo boʻyida boʻlgan Gunbod qalʼasi yoniga dafn etilgan.

Manbalar
Ishoq ota maqbarasi

Ishoq ota maqbarasi - Qashqadaryo viloyati, Koson tumanidagi meʼ-moriy yodgorlik (10—11-asrlar). Maqba-ra bir xonali, murabba tarxli (7x7 m), gumbaz tomli. Peshtogʻi devordan 0,5 m boʻrttirib ishlangan. Somoniylar maqbarasiga oʻxshash gʻishtlari bezakli qilib terilgan, burchaklari ustunli, gumbaz osti bagʻallari muqarnasli.

Tarzlari markazida ravoq hosil qilinib, panjarasimon shaklda gʻishtlar terilgan. Jan. tomondagi ravoqqa eshik oʻrnatilgan. I.o.m. Oʻrta Osiyodagi eng qad. yodgorliklardan biri hisoblanadi. Keyingi yillardagi taʼmir vaqtida peshtoqi suvalgan.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Ishoq shayx masjidi

Ishoq shayx masjidi - Naman gandagi meʼmoriy yodgorlik. Ishoq Shayx mablagʻiga, uning rahbarligida qurilgan (1912—14).

Tuzilishi

Masjid toʻgʻri toʻrtburchak tarhli (24,0x25,6 m), 5 ustunli xonaqoh (18,10x13,60 m), 19 ustunli ayvon hamda jan.da biri gumbaz tomli, ikkinchisi tekis tomli kichik xonalardan iborat. Xonaqohning ichki devorlari har xil oʻlchamdagi boʻlaklarga boʻlinib, ular orasi oʻyma va qirma uslubidagi turli naqshlar bilan toʻldirilgan. I.Sh.m. 19—20-asrlarga xos Fargʻona milliy meʼmorlik anʼanalarini oʻzida aks ettirgan yodgorliklardan.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Namangan
Oʻzbekistondagi masjidlar
Poʻlatxon

Isʼhoq Hasan oʻgʻli, Mullo Isʼhoq Mullo Hasan oʻgʻli („Poʻlatxon“) — 1875—76-yillarda Qoʻqon xonligida koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni rahbari.

Hayoti 
Uning haqiqiy ismi Mullo Isʼhoq Mullo Hasan oʻgʻli. Boston qabilasidan boʻlgan qirgʻiz. Taxminan 1844-yilda Uxna qishlogʻida tugʻilgan. Qoʻqondagi „Tunqotar“ madrasasida, keyinchalik Margʻilondagi „Oqmadrasa“ madrasasida tahsil olgan, otasi mudoris boʻlgan. Isxoq madrasaning qattiq tartib-qoidalariga chidolmadi va otasining qarshiliklariga qaramay, 1867-yilda o‘qishni tashlab ketadi.

Poʻlatxon Andijonda imomlik qilgan.

Poʻlatxon qoʻzgʻaloni 
1872-yil Sher Dodho boshliq bir guruh qoʻqonliklar Samarqandda istiqomat qilayotgan Poʻlatxonni (Olimxoning nevarasi) Qoʻqonga taklif qilib, uni xon qilib koʻtarishga vaʼda qilishadi. Lekin, Poʻlatxon bu taklifni rad etadi. Shundan soʻng qoʻqonliklar Toshkentga kelib, Abdulmoʻmin otaliq bilan uchrashganlar. Ularning iltimosiga koʻra, Ishoq Hasan „Poʻlatxon“ nomi bilan qoʻzgʻolonga boshchilik qilishga rozi boʻlgan va Namanganga kelib qoʻzgʻolonga rahbarlik qila boshlagan. Uning tomoniga yirik boy va harbiylar, hatto Xudoyorxonning oʻgʻli va boshqa qarindoshlari ham oʻtgan. 1875-yil 22-iyulda Xudoyorxon Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Xon taxtiga Poʻlatxon va Xudoyorxonning katta oʻgʻli Nasriddinbeklar asosiy daʼvogarlar edi. 1873-yilda qirgʻizlar Poʻlatxonni Qoʻqon xoni deb eʼlon qilgan edilar. Ammo, Xudoyorxon Toshkentga qochgandan keyin Abdurahmon oftobachi Nasriddinbekni xon deb eʼlon qilib taxtga oʻtqizgan. Shu sababli Poʻlatxon Abdurahmon oftobachi va Nasriddinxonlarga qarshi kurashni boshlab yuboradi. Oqibatda, Qoʻqon xonligida ikki hokimiyatchilik paydo boʻladi. Buning oldini olib, kuchlarni birlashtirish maqsadida Abdurahmon oftobachi 1875-yil 7-avgustda Chor Rossiyasi mustamlakachilariga qarshi gʻazavot eʼlon qiladi va xalq ozodlik harakatini boshlab yuboradi. Poʻlatxon bu harakatni qoʻllab quvvatlaydi, ammo qoʻshinini jangga olib kirmaydi. 1875-yil 23-avgustda Maxram qalʼasi ostonasida ruslar bilan Abdurahmon oftobachining qoʻshini oʻrtasida qattiq jang boʻladi. Qoʻqonliklar magʻlubiyatga uch-raydi. K. P. Kaufman qoʻzgʻolonchilarni birin-ketin tor-mor etib, Qoʻqon, Margʻilon va Oʻsh shaharlarini jangsiz bosib olgan. 1875-yil 22-sentyabrda Kaufman Margʻilon shahriga Nasriddinxonni taklif qilib, aholi uchun juda ogʻir boʻlgan shartnomaga imzo chektiradi. Natijada, aholi Nasriddinxonga qarshi qoʻzgʻolon koʻtaradi. Nasriddinxon Toshkentga qochishga majbur boʻladi. Poʻlatxon rasman Qoʻqon xoni deb eʼlon qilinadi. Abdurahmon oftobachi ham uni tan oladi, Poʻlatxon bilan yarashib harbiy kuchlarini birlashtiradi. Rus askarlari bilan boʻlgan janglarda kuchlar teng boʻlmagani natijasida Poʻlatxon magʻlubiyatga uchraydi. 1876-yil 1-martda Margʻilon shahrida dorga osib oʻldiriladi.

Xotira 
Chotqoldagi  uning nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Muhammad Siddiq Tunqotar madrasasida tahsil olganlar
Yuna Ishoqov

Yuna Izrailovich Ishoqov (1909. 30.12 — Toshkent — 1977.6.5) — iqtisodchi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), iqtisod fanlari doktori (1950), professor (1950). Oʻrta Osiyo plan-iktisod institutini tugatgan (1932). Shu institutda oʻqituvchi, 1934—44 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti siyosiy iqtisod kafedrasi mudiri, Toshkent moliya-iqtisod institutida dotsentabr Angren t.n., Oʻzbekiston metallurgiya zavodi, Farhod GES qurilishlarida qatnashdi. 1944-yil dekabridan to umrining oxirigacha Toshkent politexnika instituti siyosiy iqtisod kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari mehnat unumdorligi, siyosiy iqtisod muammolariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
6-mayda vafot etganlar
Malohat Isʼhoqova

Malohat Isʼhoqova (15-yanvar 1925-yil Margʻilonda tugʻilgan) — oʻzbek raqqosasi, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Yangiyoʻl teatrida (1942—49), Muqimiy teatrida (1949—54) yakka raqqosa. Andijon teatrida raqqosa va bosh baletmeyster (1954— 80; 1989-yildan). 1980—84-yillar Andijon viloyat filarmoniyasining direktori. Usta Olim Komilov, Mukarram Turgʻunboyeva, I. Oqilov, R. Karimova va boshqalardan raqs sirlarini oʻrgangan. Ijodining shakllanishiga M. Turgʻunboyevaning raqs yoʻli katta taʼsir koʻrsatgan. Raqslari nafis va nazokatli, shodon va mardonavorligi bilan ajralib turadi. "Tanavor", "Munojot", "Siynaxiroj", "Goʻzal tong", "Nay navosi", "Gulruh", buxorocha, tojikcha, xorazmcha, hindcha va boshqa raqslarni mahorat bilan ijro etgan. "Aziz va Sanam", "Nurxon", "Vatan ishqi", "Nodira", "Ravshan va Zul-xumor" kabi spektakllarning raqslarini sahnalashtirgan. Andijon viloyatida "Qirq qiz", "Andijon samosi", "Baxt", " Yoshlik" ashula va raqs ansambllari, Andijon shahar 2-madaniyat uyi qoshidagi "Maqomchilar" xalq ansamblining tashkilotchisi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
It yili

It yili — muchal yil hisobida ikkinchi yil nomi (qarang Muchal).

Manbalar
Italiy tillari

Italiy tillari - ulik tillar. Qad. hind-yevropa tillari oilasiga mansub. Bu guruhga lotin, falis, osk va umbr tillari kiradi. Bu tillarda gaplashuvchi xalqlar Italiyaning oʻrta vajan. qismlarida yashaganlar (qarang Italiklar). Rim Italiyani bosib olgandan keyin lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. I.t.ga oid maʼlumotlar fakat tanga, turli idish va kabr toshdagi yozuvlardagina saqlanib qolgan. Rim imperiyasi qulagach, lotin tili ham barham topdi. Uning oʻrnida roman tillari paydo boʻlgan.

Manbalar
Italiklar

Italiklar — mil. av. 2ming yillikda Apennin yarim orolga koʻchib kelib oʻrnashgan hind-yevropa qabilalari. Etnik va til jihatdan Laiiya va Jan. Etruriya viloyatlarida yashovchi lotinfalisk kabilalari va Jan. Italiyagacha boʻlgan yerlarda yashovchi umbr-sabel (yoki oskumbr) qabilalari (bruttiylar, kampaniyaliklar, lukanlar, sa-binlar, samnitlar)ga boʻlinadi. I., asosan, chorvachilik, baʼzi qabilalar (lotinlar, osklar) dehqonchilik bilan shugʻullangan, ularda patriarxal tuzum saqlangan. Uzoq davom etgan urushlar natijasida I. rimliklar tomonidan boʻysundirilgan, qardosh lotin tili italiy tillarini siqib chiqargan. I.ning ayrimlarigina Rim fuqarosi huquklariga ega boʻlgani, ularning aksariyati esa rimliklar tomonidan aso-ratga solingani sababli, I. tez-tez qoʻzgʻolonlar koʻtarib turishgan; ulardan eng yirigi — „Ittifoqchilik uru-shi“ deb atalmish qoʻzgʻolon (mil. av. 90— 88-yillar) natijasida italik zodagonlarning siyosiy talablari (Rim fuqaroligi huquqiga ega boʻlish) qondirilgan. Shu davrdan boshlab Rim va I. fuqarolari oʻrtasidagi farq yoʻqolgan.

Manbalar
Italiya banki

Italiya banki (Banca d’ltalia) -Italiyaning markaziy davlat banki. 1893 yilda tashkil etilgan. Mamlakat xududida 23 ta idorasi va 97 ta buli-mi, Londonda vakolatxonasi bor. 1926 y.gacha I.b. Neapol banki va Sitsiliya banki bilan hamkorlikda banknotlar emissiyasini amalga oshirgan, 1926 yildan banknotlar chiqarish boʻyicha mo-nopol huquqga ega boʻlgan. 1936 yildan "Banklar banki", yaʼni faqat banklar va davlat moliya intlarini kreditlaydi. Bank xuzurida mamlakatdagi tijo-rat banklari faoliyatini nazorat qiladigan kreditlar va omonatlar boʻyicha Vazirliklararo qoʻmita tashkil etilgan. Tijorat banklari 1947 yildan boshlab oʻz rezervlarini depozitlar yoki davlat qimmatli qogʻozlari koʻrinishida I.b.da saqlashlari shart edi. Bu depozitlar asosida I.b. xazina veksellari chiqarib kelgan. 1998 y. 1 iyundan Yevropa Markaziy banki tizimiga kiradi. 1999 yildan yevro muomalaga kirishi bilan uning barqarorligini saqlash, Italiya xududida pul siyosatini tartibga solish vazifalarini bajaradi.

Manbalar 

Markaziy banklar
Yevropa Markaziy banklar tizimi
Yevropa bank nazorati
Italiya kampaniyasi

Italiya kampaniyasi (1943.10.7 — 1945.2.5) — Ikkinchi jahon urushi davrida AQSH va Buyuk Britaniya kurolli kuchlarining Italiyadagi nemisfashist va italyanfashist qoʻshinlariga qarshi harbiy harakatlari. I. k. Sitsiliya operatsiyasi (1943.10.7 — 1943.17.8) dan boshlangan, soʻng ittifoqchilar Italiya taslim boʻlgach (1943.3.9), Jan. Italiyani ishgʻol qilganlar va asta-sekin shim. tomonga harakat qilib, 1945-yil boshida Spetsiya — Ravenna boʻsagʻasiga chiqqanlar. 1945-yil aprelda Italiya partizanlari yordamida Shim. Italiya ozod qilingan; nemisfashist qoʻshinlari taslim boʻlgan.

Manbalar
Italiya-turkiya urushi

Italiya-turkiya urushi, Tri politaniya urushi yoki Liviya urushi (1911 — 12) — Italiyaning Shim. Afrikadagi Turkiyaga tegishli Tripolitaniya bilan Kirenaikani bosib olish maqsadida olib borgan urushi. Bu urush Turkiya magʻlubiyati bilan tugallanib, Lozanna sulh shartnomasi (1912) ga koʻra mazkur hududlar Italiya tasar-rufiga oʻtgan.

Manbalar
Italiya-Efiopiya urushlari

Italiya-Efiopiya urushlari — Italiyaning Efiopiyaga qarshi urushlari. 1895—96-yillardagi urush: Italiya qoʻshinlarining Adua shahri ostonasida tor-mor keltirilishi (1896) va Italiyaning Efiopiya mustaqilligini tan olishi bilan yakunlandi. 1935—36-yillardagi urush : 1935-yil oktabrda Italiya qoʻshinlari Efiopiya hududiga bostirib kirdi. 1936-yil 5-mayda uning poytaxti Addis-Abebani ishgʻol etdi. Soʻng , 1-iyunda Italiya hukumati Efiopiyani oʻzining mustamlakasi deb eʼlon qildi.

Manbalar
Italyan fan-adabiyot va sanʼat ensiklopediyasi

Italyan fan-adabiyot va sanʼat ensiklopediyasi (Italyancha: "Enciclopedia italiana di scienze, lettere ed arti"), "Italyana" — Italiyadagi eng yirik universal ensiklopediya. 1929—39 yillarda 36 jildi Rimda nashr etilgan. Oxirgi jildi barcha nashrning koʻrsatkichi (mundarijasi)dan iborat. Oxirgi jild, shuningdek, 1938-yil bo-silib chiqqan birinchi qoʻshma jildning (Appendice 1) koʻrsatkichlarini ham qamrab olgan. Keyinchalik 1948 (1938—48 yillar qamrab olingan) va 1961-yillarda (1949—60 yillar qamrab olingan) qoʻshimcha ikki jildligi nashr etilgan. "Italyana"ning asosiy qismi gumanitar yoʻnalishda boʻlib, tarix, sanʼat, adabiyot, geografiya, shaxslar haqidagi maʼlumotlardan iborat. Qoʻshimcha jildlarda asosiy eʼtibor tabiiy fanlarga, texnikaga karatilgan.

Manbalar 

Italiya
Ensiklopediyalar
Italyanlar

Italyanlar — xalq. Italiyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 66,5 million kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Amerika Qoʻshma Shtatlarida (8,5 million kishi), Argentinada (1,35 million kishi), Fransiyada (1,1 million kishi) va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Yevropeoid irqiga mansub. Italyan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Mil. av. 1-mingyillikda Apennin yarim orol aholisining aksariyatini italik qabilalar tashkil etgan (qarang Italiklar). Ulardan biri — Laniy viloyatida yashagan lotinlar Rimga asos solganlar va, shuningdek, boshqa italik kabilalarini va yarim orolning shim.da yashovchi etrusklar, ligurlar, venetlar, keltlarni hamda yarim orolning jan.dagi va Sardiniya, Sitsiliya va Korsika orollaridagi yunonlar, karfagenliklar va sikullarni tobe etishgan. Mil. 1 — 2-asrlarda yarim orolning barcha aholisi lotin tilining xalq lahjasida soʻzlashgan. Mil. 5-asrdan bu aholi german qabilalari (vestgotlar vandallar, ostgotlar, langobardlar) bilan aralashib ketgan. 6—10-asrlar mobaynida Italiyaning ayrim viloyatlarini vizantiyaliklar, franklar, arablar, vengerlar, normannlar bosib olgan; bosqinchilar bilan aralashib ketish natijasida italyan elati va italyan xalq tili shakllangan. Biroq rasmiy til lotin tili boʻlib qolgan. 11—13-asrlarda italyan xalqining shakllanishi tugallangan. 13—14-asrlarda toskan laxjasi yagona italyan adabiy tili qaror to-pishida muhim rol oʻynadi, 19-asr 2-yarmida Italiyani siyosiy jihatdan birlashtirilishi jarayonida Italyanlar millat boʻlib shakllangan.

Italyanlarda xalq badiiy-bezak sanʼati koʻp asrlik tarixga ega. Italyanlar jahon musiqa madaniyati va tasviriy sanʼatiga yirik hissa qoʻshganlar (Italyanlarning tarixi, xoʻjaligi va madaniyati haqida yana qarang: Italiya).

Manbalar 

Millatlar
Itbaliq

Itbaliq — dumsiz amfibiyalar lichinkasi. Uvildirikdan rivojlanadi. Suvda yashaydi. Tashqi jabrasi, harakatlanishga yordam beruvchi uzun dumi, suv osti jismlariga yopishuvchi organi va yon organlari bor. Oyoklari boʻlmaydi. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Metamorfoz yoʻli bilan rivojlanadi, Yuragi dastlab 2 kamerali, rivojlanishi davomida (3—4 oydan keyin) uch kamerali boʻlib qoladi; dumi yoʻqoladi; orqa oyoklari rivojlanadi; jabra va jabra yoriqlari yoʻqolib, oʻpka bilan nafas ola boshlaydi. Sezgi organlari oʻzgaradi; yon chiziqlari yoʻqoladi. Shu oʻzgarishlardan keyin I. baqaga aylanib, quruklikka chiqadi.

Manbalar 

Zoologiya
Itbaxmastbel tizmasi

Itbaxmastbel tizmasi — Qashqadaryo viloyatidagi tizma. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoklaridan. Eng baland joyi 1040 m., uz. 14 km. Dehqonobod past togʻlari tarkibiga kiradi. Itbaxmastbel tizmasining jansharqiy yon ba-gʻirlari ancha tik. Yon bagʻirlari quruq soy va oʻzanlar bilan parchalangan, suvay-irgʻich qismi paleogen (Buxoro yarusi)ning qattiq ohaktoshlaridan tarkib topgan. Toʻq boʻz tuproqlarda efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, togʻ shuvogʻi, kovil, koʻziquloq, bodom, lista va boshqalar usadi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Itbinafsha

Itbinafsha, itgunafsha (Veronica arvensis) — sigirquyrukdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasi oddiy (shoxlanmagan), 5—10 sm. Barglari yuraksimon, tuxumsimon, kungurali, barg bandi juda qisqa. Yondosh barglari bandsiz, tekis qirrali, nashtarsimon. Toʻpguli boshoqsimon. Gulbandi qisqa. Gultoji och havo-rang . Mevasi koʻsak, tukli bezlar bilan qoplangan, 15—20 urugʻli. Urugʻi tuxumsimon. Alr.da gullab, mayda urugʻlaydi.

Adirlarda, ekinlar orasida uchraydi. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Gʻarbiy Sibir, gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflari va Shim. Amerikada oʻsadi. Boshqa oʻtlar bilan oʻrilgan I.ni mollar yaxshi yeydi.

Manbalar
Itburun

Itburun (Rosa canina L) — raʼnodoshlar oilasiga mansub oʻsimlik (qarang Naʼmatak).

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Italiya o'simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Yevropa o'simliklari
Itelmen tili

Itelmen tili (Итәнмән’ин крвэӆхатас) — itelmenlarning tili. Osiyo tillari chukotkakamchatka oilasiga mansub. RF Kamchatka viloyati Koryag milliy okrugi Tigil tumani hududi (Kamchatkaning gʻarbiy qirgʻogʻi)da tarqalgan. I.t.da soʻzlovchilar ozchilikni tashkil etadi. Uchta dialektidan hozirgi faqat gʻarbiy dia-lektdagi 2 ta sheva saqlanib qolgan. I.t. yozuvga ega emas. I.t. fonetikasi konsonant (undosh)lik kuchliligi bilan ajralib turadi. Morfologiyasi agglyu-tinativ. Uning grammatik shakli va baʼzi bir oʻzaklarga koʻra chukot va koryak tillariga qarindosh. Mazkur tillar tovush munosabati kam oʻrganilgan.

Manbalar 

Tillar
Itelmenlar

Itelmenlar (итәнмән) — Rossiya Federatsiyasidagi xalq. Kamchatka viloyatida yashaydilar (2,4 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Itelmen tilipa soʻzlashadi. Kamchatkaga koʻchirib keltirilgan rus dehqonlari va kazaklari taʼsirida 18-asr oʻrtalarida I. orasida xristian dini (pravoslaviye mazhabi) tarqalgan. Mongoloid irqiga mansub. Baliqchilik, dengiz hayvonlarini ovlash, moʻyna tayyorlash va chor-vachilik bilan shugʻullanadi.

Itslmenlarni)1g anʼanaviy turar joyi.

Manbalar 

Millatlar
Iteratsiya

Iteratsiya (lot. iteratio — takrorlash) — biror matematik amalni koʻp marta ishlatish. Mac.,/(x),/[Ax)],/{/[/(x)]}... ketma-ketlik/(d:) funksiya I.laridir. Xususiy holda/(x) = ax boʻlsa, bu funksiyaning I.lari quyidagi koʻrinishda boʻladi: ax, a2x, a3x, ... a”x, .... Qoʻllani-layotgan amalning necha marta ishlatilganligini koʻrsatuvchi son I. koʻrsat-kichi deyiladi. I., xususan, turli (al-gebraik va funksional) tenglamalarni ketma-ket yaqinlashish usuli bilan yechganda uchraydi. Nazariy va tatbiqiy matematika masalalarini hal qilishda I.dan foydalaniladi.

Manbalar
Itjumrut

Itjumrut (Rhamnus) — chilonjiy-dadoshlar (jumrutdoshlar) oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Boʻyi 3,5 m cha. Barglari tuxumsimon, oʻtkir uchli, bandli, cheti tishli, qaramaqarshi oʻrnashgan. Gullari mayda, mevasi rezavor. 150 dan ortik, turi maʼlum. Oʻzbekistonda 4 turi usadi. Shundan surgi I. yoki togʻjumrut keng Tap-kalgan. Mevasining tarkibida antra-glikozidlar, flavonoidlar, qand, boʻyoq va b. moddalar bor. Mevasining qaynatmasi, damlamasi surgi dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Itikava

Itikava — yapon kabuki teatrining keksa aktyorlar avlodi. 11 avlodni oʻz ichiga oladi. Mashhurlari: I. Dand-zyuro 1 (1660, may - 1704.19.2), I. Dandzyuro 9 (1838—1903), Dandzyuro 11 (1909.6.1-1965.10.11), I. Sadandzi 2 (1880.19.10-1940.23.2), I. Ennoske 2 (1888.10.5-1963.12.6). ITIL, Idil, Etil — oʻrta asr arab va fors adabiyotlarida Volga daryo-sining atalishi. Tatar, boshqird, chuvash va b. turkiy xalqlarda hozirgi ham qoʻllanilib kelinadi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Etil — vodiyning nomi.

Manbalar
Itkir balandligi

Itkir balandligi — Amudaryo deltasidagi balandlik. Qiziljar va Qushxonatov balandliklari oraligʻida, Amudaryoning oʻng sohilida (daryodan 12,5 km) joylashgan. Eng baland joyi 76 m, nisbiy bal. 15–16 m. Paleogen va neogenning choʻkindi jinslari (gil, qumtosh, qum)dan tashkil topgan. Yon bagʻirlari tikroq, quruq oʻzanlar bilan parchalangan. Usti qum relyef shakllari bilan qoplangan. Gil va tub jinslar ustida boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarkib topgan. Siyrak holda biyurgʻun, boyalich oʻsadi.

Manbalar
Itkuchala

Itkuchala (Eminium albertii) — kuchaladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—25 sm. Tugunagining yoʻgʻonligi 2,5 sm cha. Barglari och yashil, uch boʻlakli, uchi oʻtkir, nashtarsimon, uz. 6—10 sm. Poyasiningbir qismituproq ostida bulib, ustki qismi yoʻgʻonlashgan. Toʻpguli roʻvaksimon, uz. 15 sm cha. I. efemer (vegetatsiya davri qisqa) oʻsimlik, aprel — mayda urugʻlaydi. Mevasi etli, sersuv, oq. Adirlarda va togʻ etaklarida oʻsadi. Buxoro viloyatida keng tarqalgan. Jan. Pomir-Olay va Gʻarbiy Kopetdogʻda ham uchraydi. Oʻsimlik tarkibida boʻyoq moddalari, tugunagida saponinlar bor. Tugunaklari xalq tabobatida bod kasalligiga qarshi ishlatiladi.

Manbalar
Itolgʻi

Itolgʻi () — lochinlar oilasiga mansub qush. Qanotining uz. 35—43 sm, modasining ogʻirligi 820— 980 g, nari - 970-1130 g. Jan.shar-qiy Yevropa va Shimoliy - Gʻarbiy Afri-kadan to Baykalortigacha boʻlgan hududlarda tarqalgan. Dasht, choʻl va oʻrmon-dasht mintaqalarida yashaydi. Oʻzbekistonning togʻli va pasttekisliklarida uchraydi. Daraxt va qoyatoshlarda uya quradi. Qushlar, kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Ov kushi sifatida qadrlanadi. Oʻzbekiston va boshqa bir qancha mamlakatlarning Kizil ki-tobiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Qushlar
Biologik turlar
Itsigek

Itsigek () — shoʻradoshlar oilasining buyurgʻun turkumiga mansub yarim buta. Boʻyi 35—90 sm, poyasi bir nechta, sershox. Barglari par-dasimon, uchburchak. Guli mayda. Mevasi — rezavor. Choʻl, yarim choʻl va shoʻr tuproqli yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Tarkibida ana- -,f i.ii-" bazin alkaloi- f’-Y ii di, organik kislotalar va b. moddalar bor.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Itsimonlar

Itsimonlar () — yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Boʻri, chiyaboʻri, tulki, shimol tulkisi. Avstraliyada tarqalgan dingo, Shimoliy Amerikadagi koyot, Afrikadagi fenek, xonaki itlar va hokazo itsimonlarning vakillaridir. Barmoqlariga tayanib yuradi, oddingi oyogʻida beshtadan, orqa oyogʻida toʻrttadan barmoq bor (xonaki itlarning baʼzilarida beshtadan). Tirnogʻi toʻmtoq, ichga tortilmaydi. Dumi baroq, ancha uzun. Junining rangi har xil, oq tulkining rangi yil fasliga karab oʻzgaradi. Tishlari kesuvchi tipda, qoziq tishlari yaxshi rivojlangan. I. Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan, har xil sharoitda yashaydi. Asosan, hayvonlar, baʼzilari oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Koʻp I. monogam, yiliga bir marta tugʻadi. Baʼzilari serpusht. Mas, shimoliy tulkilari 18 tagacha tugʻadi. I. yil boʻyi faol (yenotsimon itdan boshqa). I. oilasi 35 turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. I.ning koʻp turlari moʻynasi uchun ovlanadi, qora tulki kabi moʻynali I. moʻynachilik fermalarida koʻplab boqiladi. Yenotsimon it Rossiyaning bir qancha viloyatlarida iqlimlashtirilgan. I.ning koʻp turlari quturish kasalligi viruslarini va gijja tuxumlarini tarqatadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Itsichqonlar

Itsichqonlar, tiyinsichqonlar, dumsiz sichqonlar (La-gomyidae) — kemiruvchilar toʻrkumi oilasi, 18 tacha turi bor. Markaziy Osiyo, Sharqiy Sibir va Shim. Amerikada tarqalgan. Tyanshan, Pomir, Kopetdogʻ, Oltoy, Hisor-Olay togʻlarida va baʼzi baland tekisliklarda 8, Oʻrta Osiyo togʻlarida 5 turi uchraydi. Dumsiz sichqon choʻllarda yashaydi. I yerga bir nechta teshikli uya qaziydi. Bir yilda 2—3 marta urchiydi, har safar 4—12 bola tugʻadi. Oʻt bilan oziqlanadi. Tanasining uz. 15—20 sm, orqa oyoqlari oldingisidan sal uzun, barmoqlari va kaftlari tuk bilan qoplangan.

Manbalar 

Hayvonlar