MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toʻra Quryozov

Quryozov Toʻra (1938.24.2, Xiva tumani Juryon qishlogʻi) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston xalqrassomi (1999). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1960) hamda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1975)ni tugatgan. Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyida rassom (1960—70), Oʻzbekiston rassomlar uyushmasining Qoraqalpogʻiston Muxtor respublikasi va Xorazm viloyati hududiy boʻlimi rah-bari (1970—75); 1975-yildan Toshkent shahrida yashab ijod qiladi. Q. ijodining dastlabki davrida zamondoshlari (ayniqsa, mehnat ahli)ning portretlarini yaratdi ("Turkman qizi", 1960; "Xiva man-zarasi", 1961; "Jumagul portreti", "Gulsara portreti", 1967; "Prorab Abdulla portreti" "Chavgon oʻyini", 1980 va boshqalar). 1980-yillardan Xorazmning qad. tarixi, etnografiyasi, madaniyati, davlat arboblari va allo-malarini ramziy va majoziy unsurlar vositasida tas-virlaydi: "Ilon hayqirigʻi", "Tuproqqalʼa" (1987), "Alvido, Orol!" (1991), "Olloqulixon madrasasi" (1991), "Xiva. Bozorga", "Jaloliddin jangda" (1991), "Uygʻonish" (1993), "Ogahiy", "Najmiddin Kub-ro" (1996), "Jaloliddin Manguber-di" (1998, ushbu asar qahramon portretining namunasi sifatida qabul qilingan), "Maʼmun akademiyasi", "Al-Beruniy" va boshqa

Q. asarlari bilan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi. Asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar (AQSH, Italiya, Yaponiya, Hindiston va boshqalar) muzey va toʻplamlarida saqlanadi.

    

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
24-fevralda tugʻilganlar
1938-yilda tugʻilganlar
Qurilish konstruksiyalari

Qurilish konstruksiyalari — bino va inshootlarning asosiy qismlari. Koʻtaruvchi, toʻsuvchi, koʻtaruvchi-toʻsuvchi va yopuvchi kabi turlarga boʻlinadi. Arka, ferma va rama shartli ravishda koʻtaruvchi; devor va yopmalarning panellari, gumbaz va boshqa toʻsuvchi, koʻtaruvchi va yopuvchi Qurilish konstruksiyalari hisoblanadi. Qurilish konstruksiyalarining tekis (balka, ferma, rama) va fazoviy (gumbaz va boshqalar) xillari bor. Qurilish konstruksiyalari beton va temir-beton, metall, plastmassa, yogʻoch va gʻishtdan ishlanadi.

Qurilishda beton va temir-beton konstruksiyalar keng tarqalgan. Gidro-texnika inshootlari, yoʻllar, aero-dromlar, rezervuarlar qurishda yaxlit temir-beton ishlatiladi. Maxsus beton va temirbeton yuqori va past temperaturalar yoki kimyoviy agressiv muhitlar taʼsi-rida boʻladigan inshootlarni qurishda qoʻllaniladi. Metall konstruksiyalar, asosan, koʻp qavatli bino va inshootlarning sinchlari, sexlar, katta hajmli rezervuarlar, koʻpriklar qurishda ishlatiladi.

Gʻisht, tabiiy tosh, mayda bloklar va boshqa konstruksiyalar yirik panellarga qaraganda kamroq ishlatiladi. Yogʻoch konstruksiyalardan foydalanishning asosiy yoʻnalishi yelimlangan yogʻoch konstruksiyalarga oʻtishdir. Qurilishda koʻtaruvchi va toʻsuvchi konstruksiyalar uchun yelimlangan yogʻoch keng qoʻlla-niladi. Industrial konstruksiyalardan asbestsement pnevmatik konstruksiyalar; yengil qotishmalar va plastik massalar ishlatiladigan konstruksiyalar keng tarqalgan. Qurilish konstruksiyalariga qoʻyiladigan asosiy talablar: tayyorlashni in-dustrlashtirish koʻlami (zavod sharoitida tayyorlanishi), samaradorligi (materiallar sarfi va qiymati boʻyicha), tashish va montaj qilishning qulayligi.

Oʻzbekiston meʼmorchiligida qadimdan arka, gumbaz, ravoq kabi Qurilish konstruksiyalarida asosan pishiq gʻisht va ganch ishlatilgan (qarang Arkaustuni). 20-asr 40-yillaridan temir-beton va quyma beton konstruksiyalar keng rasm boʻldi. Qurilishda ishlatiladigan temir-beton konstruksiyalar asosan 2 usul-da: qurilish obʼyektining oʻzida va zavod yoki tajriba maydonlarida tayyorlanadi. 20-asr 90-yillaridan plastmassa va alyuminiy Qurilish konstruksiyalari (ayniqsa, rama, terrasa, deraza va eshiklar uchun) keng qoʻllanilmoqda.
Qurilish materiallari

Qurilish materiallari - binolar (inshootlar) qurish va taʼmirlashda ishlatiladigan tabiiy va sunʼiy ashyolar hamda buyumlar. Umumiy ishlarga moʻljallangan (mas, se-ment, beton, yogʻoch materiallar) va maxsus (mas, akustika materiallari, issiklik izolyatsiya materiallari, oʻtga chidamli materiallar) xillari bor.

Texnologik va ekspluatatsiya alomatlariga koʻra quyidagi asosiy guruhlarga boʻlinadi. Tabiiy tosh materiallar — mexanik ishlov beriladigan togʻ jinslari (qoplama plitalar, chaqiq tosh, shagʻal va boshqalar). Keramik materiallar va buyumlar — tuproqli xom ashyolardan qoliplash, pishirish yoʻli bilan tayyorlanadi (qarang Keramika, Gʻisht). Anorganik bogʻlovchi moddalar — suv bilan aralashganda plastik boʻtqaga, keyin toshsimon holatga aylanadigan kukunsimon materiallar (sement, gips, ohak va boshqalar). Beton va qorishmalar — bogʻlovchi moddalar, suv va toʻldirgichlar aralashmasidan olinadigan, maʼlum fizik-me-xanik va kimyoviy xossalarga ega boʻlgan tabiiy tosh materiallar. yirik oʻlchamli yigʻma konstruksiyalar va buyumlar tayyorlashda yengil betonlar ishlatiladi. Konstruktiv elementlarning egilish va choʻzilishga mustahkamligini oshirish uchun beton poʻlat armaturalar bilan birgalikda tayyorlanadi (qarang Temirbeton, Temir-beton konst-ruksiyalar). Metallardan qurilishda, asosan, poʻlat prokatlar ishlatiladi. Poʻlatdan armaturalar, bino karkaslari (sinchlari), quvurlar, trubo-provodlar, yopma materiallar va boshqa tayyorlanadi. Shu bilan birga alyuminiy qotishmalaridan ham foydalaniladi. Issiqlik izolyatsiya materiallari (mineral paxta, penobeton, asbest, penoshisha, fib-rolit va boshqalar) bino, inshoot, sanoat jihozlarining oʻraladigan konst-ruksiyalari uchun, quvurlarning issiklik izolyatsiyasi uchun ishlatiladi. Organik bogʻlovchi moddalar va gidroizolyatsiya materiallari — bitumlar, ruberoid, tol, asfalt-beton va boshqa Polimeryaarta sin-tetik polimerlar asosida tayyorlanadigan materiallarning katta guruhi kiradi. Ular pollarga toʻshashda (li-noleum, relin va boshqalar), konstruksion va pardozlash materiallari (shisha-plastlar, bezak plyonkalar), issiqlik va tovush izolyatsiya materiallari (pe-noplasshlar, shishaplastlar) sifatida ishlatiladi. L o k va boʻyoqlar — boʻyaladigan konstruksiya sirtida bezak va himoya qoplamasi hosil qiladi. Ular organik va anorganik bogʻlovchi moddalar asosida tayyorlanadi. Bulardan tashqari Qurilish materiallariga shisha (oyna) va plastmassalar ham kiradi.

Oʻzbekistonda Qurilish materiallaridan sogʻtuproq, sement, alebastr, ganch, qum, shagʻal, marmar va yogʻoch mavjud. Qurilish materiallari uchun Uzbekiston Respublikasi standartlarida jami 120 tadan koʻp standart qabul qilingan (2005 yilgacha).

Adabiyot 
 Stroitelnne materialm [Pod obshey red. V.G.Mikulskogo], M., 2000;
Qurilish mashinalari

Qurilish mashinalari - qurilish va taʼmirlash ishlarini bajarish uchun moʻljallangan mexani-zatsiya vositalari. Quriladigan bino va inshootlar oʻrnini tayyorlash, yer tekislash va qazish ishlarini bajarish, yoʻl qurilishi, yigʻma konst-ruksiyalarni montaj qilish, burgʻilash, ustun-qoziq qoqish, armaturalar tayyorlash va ularni payvandlash, beton qorishmasini quyish,pardozlash va boshqa ishlarni bajarish uchun moʻljallangan texnologik guruhlar.

Bino va inshootlar oʻrnini tayyorlash ishlari (gruntni yumshatish, qurilish maydonchasini butalar, daraxtlar, toshlardan tozalash) almashinadigan ish jihozlari oʻrnatilgan zanjirli traktorlar negizidagi mashinalar b~n; yer tekislash va qazish ishlari bir va koʻp choʻmichli ekskava-torlar, zovur qazigichlar, buldozerlar, skreperlar, avtogreyderlar, bir choʻmichli yuklagichlar va boshqa bilan; yoʻl qurilishi ishlari yer qazish mashinalari, maxsus yoʻl qurilishi mashinalari bilan; temir yoʻl qurilishidagi ishlar rels-shpal yotqizish, ballast yoyish, izlarni toʻgʻrilash mashinalari bilan bajariladi. Qoya gruntlari tayyorlashdagi burgʻilash, ruda boʻlmagan qurilish ashyolarini qazib olish, ustunqoziq oʻrnatish uchun quduq qazish va boshqa ishlar turli burgʻilash mashinalari yordamida qilinadi. Zamin tayyorlash ishlari ustun-qoziq qoqish jihozlari, dizel-bolgʻa, bugʻ-havo bol-gʻalari, vibrobotirgich bilan bajariladi. Beton va temir-beton ishlari domkratlar, armatura-payvandlash qurilmalari, beton qorgichlar, avto-betontashigichlar, avtobetonnasoslar, zichlagich (vibrator)lar, beton yotqiz-gichlar; tom qoplama yopish ishlari tom yopish mashinalari, mastika tashish va uzatish mashinalari; pardozlash ishlari qorishma qorgich, qorishma uza-tish nasosi, suvash-silliqlash, koshinlash-silliqlash, parketlash-silliqlash mashinalari, mexanizatsiyalashgan koʻchma boʻyoqchilik st-yalari, shpaklyovka qurilmalari bilan qilinadi.

Qurilishda yuk koʻtarish kranlari, koʻtarish-tashish, ortish-tushirish mashinalari, uzluksiz tashish va boshqa mashinalardan ham foydalaniladi. Qurilish mashinalaridan foydalanish ishlarini kom-pyuterlashgan robotlar yordamida boshqarish asta-sekin rasm boʻlmoqda.

Adabiyot 
 Bozorboyev N., Xushnazarov B., Qurilish mashinalari, T., 2001.
Qurilish fizikasi

Qurilish fizikasi - bino va inshootlarni qurish hamda ulardan foydalanish bilan bogʻliq fizik jarayonlar va hodisalarni oʻrganish hamda ularga doir muhandislik hisoblash usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanuvchi ilmiy fanlar (amaliy fizika boʻlimlari) majmui. Asosiy sohalari — qurilish akustikasi. kurilish yorugʻlik texnikasi, qurilish issiqlik texnikasi. Bular tovush yoki yorugʻlikning tarqalishi, issiqlikning koʻchishi qonuniyatlarini oʻrganish masalalari bilan shugʻullanadi. Ular ishlab chiqqan tavsiyalar binolar va inshootlarda odamning sezgi organlari uchun eng qulay va gigiyena nuqtai nazaridan eng maqbul akustika, yorugʻlik va temperatura-namlik sharoitlarini yaratishda juda qoʻl keladi. Qurilish konstruksiyalari va qurilish materi-allarining chidamliligi nazariyasi, qurilish iqlimshunosligi va qurilish aerodinamikasi boʻlimlari ham Qf.ning muhim sohalari hisoblanadi. Bino va inshootlarning mustah-kamligi, bikirligi va turgʻunligi masalalari amaliy fizikaning muhim boʻlimi qurilish mexanikasit oʻrganiladi.

Qurilish iqlimshunosligida bino va inshootlar hamda ularning konstruksiyalariga tashqi iqlim sharoitlarining taʼsiri oʻrganiladi. Xonalardagi ichki iqlimning xususiyatlari ularning binoda qanday joylashganligiga va binoning aerodinamik koʻrsatkichlariga bogʻliq, chunki xonalarda temperatura va namlikning tarqalishi tabiiy havo almashinish sharoitlariga qarab har xil boʻladi. Qurilish obʼyektlarining aerodinamik shart-sharoitlarini oʻrganish sanoat va jamoat binolarini har taraflama qulay qurishga imkon beradi. Qurilish fizikasining taraqqiyoti bu boradagi ilmiy tadqiqot ishlarida yangi usullar va vositalardan foydalanish bilan bogʻliq. Mas, qurilish materiallarining struktura-mexanik koʻrsatkichlari, ularning konstruksiyalaridagi namlik sharoiti va holatini oʻrganishda ultratovushlar, lazer nurlari, gamma-nurlar, radioaktiv izotoplardan foydalaniladi. Xona ichidagi havoni isitish va moʻʼtadillashda yarimoʻtkazgichlar texnikasini qoʻllash mumkin.
Qurlar

Qurlar — tovuqsimonlar turkumiga mansub qushlar urugʻi. 2 ta turi bor. Narining vazni 2 kg gacha, modasi 1 kg gacha. Yevropa va Osiyoning oʻrmonli va oʻrmonli dasht qismida tarqalgan. Nari qora. Koʻk va yashil tovlanadi, dumidagi chetki patlar uzunroq, ikki chetga lirasimon qayrilgan. Modasi kichikroq, qizgʻish qora holli. Uyasini yerga yasaydi. 4—13 ta tuxum qoʻyib, 23—25 kun bosadi. Joʻjalari iyun boshlarida tuxumdan chiqadi. Oʻsimlik meva va boshqa bilan oziqlanadi. Kavkaz Q.i faqat Katta va kichik Kavkaz, Turkiya, Eronga xos; birmuncha kichik. Qishda togʻdan vodiyga koʻchadi. Ovlanadi. Hozir soni kamayib bormoqsa. Kavkaz quri regional Qizil kitoblarga kiritilgan.

Qushlar
Qurolli kuchlar

Qurolli kuchlar - harbiy harakatlar (hujum yoki mudofaa) olib borish hamda davlat xavfsizligini taʼminlash maqsadida davlat tomonidan taʼminlanuvchi qurollangan kishilarning uyushgan birlashmasi; siyosiy hokimiyatning muhim tarmogʻi.

Qurolli kuchlarning vujudga kelishi jamiyatning sinflarga ajralishi va davlat paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Quldorlik davlatlarining qoʻshinlari, asosan, harbiy yoʻlboshchilar yoki shohlarning drujinalaridan, erkin xalq lashkarlaridan iborat boʻlgan. Misr, Yuno-niston, Rim va boshqa davlatlarda harbiy-dengiz floti tuzilgan. Mulkchilik munosabatlari rivojlana borgan sari vassalliklar lashkarlari Qurolli kuchlarning asosini tashkil etgan. Har bir mulkdor mohir jangchi boʻlib, oʻz qurolli otryadiga ega boʻlgan. Gʻarbiy Yevropada piyoda askarlar ahamiyatini yoʻqotib, ogʻir qurollangan otliq ritsarlar asosiy kuchga aylangan. Sharqda arablar, turklar, moʻgʻullar va boshqalarning davlatlarida Qurolli kuchlar, asosan, ogʻir va yengil qurollangan otliq askarlardan iborat boʻlgan (qarang Armiya).

18-asr oxirida Yevropa davlatlari (Fransiya va boshqalar)da umumiy harbiy xizmat majburiyati joriy etildi. 19-asr oxirlariga kelib rivojlangan davlatlar Qurolli kuchlari soni keskin koʻpaydi. 20-asr boshlarida yangi jangovar texnika paydo boʻldi, transportning rivojlanishi kadr prinsipi asosida tuzilgan armiya va harbiydengiz floti yaratilishiga olib keldi. Keyinchalik qurollanish poygasi avj oldi va yirik davlatlar qurolli kuchlari jadal koʻpaya boshladi. Fan va texnikaning eng yangi yutuklaridan harbiy maqsadlarda foydalanish keng yoʻlga qoʻyildi. Yangicha qoʻshin turlari vujudga keldi.

Ikkinchi jahon urushi davrida Qurolli kuchlar ham miqdor, ham sifat jihatdan oʻsdi. Qoʻshinlar mexanizatsiyalashtirildi va motorlashtirildi, artilleriya va tanklar soni ortdi, reaktiv artilleriya va ballistik hamda qanotli raketalarning dastlabki namunalari paydo boʻldi. Harbiy-havo kuchlari va harbiy-dengiz floti rivojlandi. Operativ birlashmalar (quruqlikdagi qoʻshinlarda — front yoki armiyalar guruhi, harbiy-dengiz flotida — flot) vu-judga keldi. 1945-yil AQShda, 1949-yil sobiq SSSRda, keyinroq Buyuk Bri-taniya, Fransiya va Xitoyda atom quroli paydo boʻldi.

Qurolli kuchlar turlariga quyidagilar kiradi: quruqlikdagi qoʻshinlar, strategik maqsaddagi raketa qoʻshinlari, mamlakatni havo hujumidan mudofaa qilish qoʻshinlari, harbiy-havo kuchlari, harbiidengiz floti. Qurolli kuchlar turlari boʻlinma, qism, qoʻshilma, shuningdek, birlashma (asosan, urush davrida)larga uyushgan qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlardan tashkil topadi. Qurolli kuchlarda yagona tashkiliy tizim, shaxsiy tarkibni oʻqitish va tarbiyalashning, komandir kadrlarni tayyorlashning, xizmatni oʻtashning umumiy tartibi mavjud. Taraqqiy etgan davlatlarning zamonaviy Qurolli kuchlari eng yangi jangovar texnika, shuningdek, raketa-yadro quroli bilan taʼminlangan boʻlib, yuksak tayyorgarlikka, keng jangovar imkoniyatlarga ega.

Yana qarang 
Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari).

Manbalar
Qurolli kuchlar ansambli

Qurolli kuchlar ansambli, Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlari markaziy ashula va raqs ansambli — respublikada harbiy xizmatchilardan tuzilgan yetakchi ansambl. 1939-yil Toshkentda Turkiston harbiy okruti ashula va raqs ansambli nomi bilan tashkil topgan. 1992-yildan hozirgi nomda. Ikkinchi jahon urushi davrida ansambl harbiy qismlarda, gospitallarda, Zakavkazye frontida, Eronda konsertlar bergan (1941—43). Hozirgi repertuaridan xalq kuy va qoʻshiqlari, Oʻzbekiston bastakor va kompozitorlari (P.Maka-rov, A.Nazarov, Hab. Rahimov, R. Abdullayev, shahriDadajonov va boshqalar)ning harbiyvatanparvarlik, qahramonlik mavzuidagi ("Ona yurt", A.Nazarov; "Jon Vatan", shahriDadajonov; "Har bahor, har kuzda", K.Rahmatov va boshqalar), lirik ("Rayhon", "Kuygan koʻngil", "Xayr yorim"), raqs qoʻshiqlari (xo-razmcha "Nega gerag" va boshqalar), vokal-raqs kompozitsiyalari (oʻzbek mumtoz ashu-lalaridan iborat "Guldasta", turli xalqlar qoʻshiqlaridan iborat "Terma" va boshqalar) oʻrin olgan. Xonanda, sozanda va raqqos(a)lar guruhlari (jami 70 kishi)dan iborat. Hozirda boshligʻi va badiiy rahbari — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, bastakor shahriDa-dajonov, bosh baletmeysteri — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, Qoraqalpogʻiston xalq artisti Z.Madrahimova, xormeyster — O. Komiljonov, musiqa rahbari — F.Azimov, rejissyor — Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan artist A.Goloshchapov. Ansamblda xonandalar: Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist M. Hakimov, Qoraqalpo-gʻistonda xizmat koʻrsatgan artist K.Rahmatov, O.Nazarbekov, I.Iskan-darova, I. Saidumarov, Z.Bobojo-nov, raqqosalar: Sh. Najmiddinova, Z.Shamshixonova va boshqa faoliyat koʻrsatmokda. Jamoa Pokiston, Afgʻoniston, AQSH, Germaniya, Italiyada gastrolda boʻlgan.
Qurolsizlanish

Qurolsizlanish - urush olib borish vositalarini butunlay yoʻqo-tish yoki ularni qisman kamaytirish hamda urush xavfini bartaraf etish uchun shartsharoitlar yaratish maqsa-dida amalga oshiriladigan chora-tad-birlar tizimi. Q. xalqaro huquqning tamoyillaridan biri boʻlib, uning yuridik mohiyatini 3 meʼyoriy belgi: umumiy xarakterdagi majburiyatlar (qarang borasida amaliy choralarni ishlab chiqish); dasturiy xarakterdagi nor-malar (qurollar va qurolli kuchlarni toʻliq yoʻq qilish yoʻli bilan Q.ga eri-shish); kafolat xarakteriga ega boʻlgan majburiyatlar (amaldagi shartnomalar qoidalarini toʻliq bajarish) tashkil etadi.

Q. xalqaro doirada BMTning 2 asosiy organi — Bosh Assambleya va Xavfsizlik Kengashiga topshirilgan. BMT huzurida barcha tashkilot aʼzolaridan iborat Q. komissiyasi tashkil etilgan. Q.ning 2 turi: yalpi va qisman Q.ni ajratib koʻrsatish mumkin. Yalpi Q. deganda: 1dan, qurolli kuchlarni yoʻq qilish, harbiy tashkilotlarni bartaraf etish, qurol ishlab chiqarishni toʻxtatish, shuningdek, ularni yoʻq qilish hamda tinchlik davrida qurollardan foydalanishni man etish; 2dan, yadroviy, kimyoviy, bakteriologik va boshqa ommaviy qirgʻin qurollarining barcha zaxiralarini yoʻq qilish hamda shu turkumdagi qurollarni ishlab chiqarishni toʻxtatish; 3dan, ommaviy qirgʻin qurollarini eltib berish vositalarining barcha turlarini yoʻq qilish; 4dan, mamla-kat harbiy faoliyatini uyushtiruvchi muassasalar hamda tashkilotlarni bar-taraf etish, harbiy taʼlim berishni toʻxtatish, harbiy oʻquv yurtlarini yopish; 5dan, mablagʻlarni harbiy maqsadlarda ishlatishni toʻxtatish tushuniladi. Davlatlar faqat yadroviy boʻlmagan qurolli kuchlar, vositalar va tashkilotlarni saqlab qolishi mumkin. Ular kelishuvga binoan ichki tartib-qoida va fuqarolarning shaxsiy xavfsizligini taʼminlash uchun zarurdir. Qisman Q. yadroviy qurolsizlanish, yadroviy qurollardan foydalanishni, yadroviy qurollar sinovlarini man etish, yadroviy qurollarni tarqatmaslikni oʻz ichiga oladi (qarang Yadro quroli sinovlarini taqiqlash toʻgʻrisidagi shartnoma, Yadro qurolini tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnoma). Shuningdek, yadro qurollaridan xoli zonalar (qarang Yadro-siz zona) tashkil qilish, strategik qurol-yarogʻlarni cheklash va kamaytirish, kimyoviy va bakteriologik qurollarni man etish va nihoyat, oddiy qurollarni va qurolli kuchlarni qisqartirish ham qisman q. yoʻlida amalga oshiriladigan choralar hisoblanadi.
Qurol-yarogʻlar

Qurol-yarogʻlar — dushmanning jonli kuchlarini, texnikasini safdan chiqarish va inshootlarini vayron qilish uchun moʻljallangan qurilma va vositalarning umumiy nomi. Ibtidoiy jamoa davrida ov va mudo-faa ehtiyojlari uchun dastlabki qurollar: soʻyil (yoʻgʻon tayoq), choʻqmor tosh, oʻtkir uchli yogʻoch nayza (keyinchalik temir uch qadalgan), sopqon va nayza uloqtirish moslamasi paydo boʻldi. Mezolit davrida kamon; neolit davrida toshbolta, toʻqmoq, xanjar yasay boshlandi. Temir ishlatish rasm boʻlgach (miloddan avvalgi 1-ming yillik boshi) tigʻli qurollar — qilich va nayzalar tay-yorlana boshladi. Qad. sharqdavlatlari qoʻshinlarida zalvor tosh va gʻoʻlalarni irgʻituvchi moslama (kata-pulta, manjaniq va boshqalar) keng qoʻllangan. Porox kashf etilgach, oʻtsochar qurollar yasaldi (mas, ilk oʻtsochar qurol — modfani 12-asrda arablar yaratishgan). Keyinchalik (14-, 15-va 16-asrlarda) pilta miltiq, toʻppon-cha, artilleriya zambaraklari paydo boʻldi. 19-asr oʻrtalaridan oʻyiq stvolli artilleriya, karabin miltiqlar, minalar, torpedalar yaratildi. 19-asr oxirlari va 20-asr boshlarida avtomat qurollar (pulemyot va boshqalar) paydo boʻldi. 20-asr 10-yillarida aviatsiya bombalari yara-tidsi, kimyoviy qurol va olov purkovchi (ognemyot)lar rasm boʻldi. 20-asr 30-yil lari oxiridan reaktiv snaryadlar yara-tildi. 1945-yil avgust oyida AQSH qurolli kuchlari Yaponiyaga qarshi yadro quroli qoʻlladi. Q.-ya. keyingi paytlarda sifat jihatidan takomillashtirib borildi.

Q.-ya. vazifasi, tuzilishi, qoʻllanish koʻlami va boshqa alomatlari boʻyicha farqlanadi. Vazifasiga koʻra, individual (yakka tartibdagi) va yalpi qirgʻin qurollariga; tuzilishiga koʻra, oddiy (mexanik) va avtomatik qurollarga; qoʻllanish koʻla-m i g a koʻra, strategik, operativ-taktik va taktik qurollarga boʻlinadi va h.k. Hozirgi Q.-ya.ning turlari: tigʻli va oʻtsochar qurollar (qarangArtilleriya), raketa quroli, reaktiv qurol, minalar, torpedalar, yadro quroli, kimyoviy qurol, bakteriologik qurol. Tigʻli qurollar—pichoq, qilich, xanjar, miltiq shtigi, nayza; oʻtochar qurollar — toʻpponcha, miltiq, pulemyot, toʻp, reaktiv artilleriya (mas, "Katyusha"). Vayronlik keltirish koʻlamiga koʻra, yadro, kimyoviy va bakteriologik Q.-ya. ommaviy (yalpi) qirgʻin qurollari hisoblanadi, boshqa Q.-ya.larning barchasi oddiy qurollar jumlasiga kiradi. Q.-ya.ning qoʻzgʻalmas asosga oʻrnatilgan muqim (baʼzi raketa komplekslari turi, qirgʻoq va kazemat arterilleriya toʻplari va boshqalar); harakatlanuvchi asosga oʻrnatilgan muqim (aviatsiya, tank Q.-ya.lari), oʻziyurar (toʻplar, raketa komp-lekslari va boshqalar); shatakka olib yuriladigan (artilleriya toʻplari, minometlar), transportga ortiladigan, indi-vidual va guruh uchun moʻljallangan xillari bor. Artilleriya oʻqlari, sna-ryadlar, raketa va torpedalarning jan-govar qismlari, aviatsiya va suv osti bombalari, granatalar, minalar, fu-gaslar, yadro qurollari va boshqa oʻq-dorilar deb ataladi. Q.-ya. ishlatishda aviatsiya, tank, jangovar kemalar, eltuvchi raketalardan foydalaniladi. kelgusida shu maqsadda yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan foydalanish loyihasi ham mavjud.
Quroq

Quroq — mayda boʻlaklardan ulab, toʻplab bezak yaratish; shu usulda yasalgan bezak, buyum ham Quroq deb ataladi. Turli rang va shakldagi mayda mato parchalaridan buyum, bezak hosil qilinadi. Amaliy sanʼatda keng tarqalgan; mas, koʻrpa, koʻrpacha, choyshab, soʻza-na, dasturxon, gilam va boshqa jihozlar qadimdan shu usulda tayyorlanib ajo-yib sanʼat namunalari yaratiladi.

Yana qarang 

 Applikkatsiya
Qurt

Qurt — kapalaklarning lichinkalik davri. Chuvalchangsimon tanasi bosh, 3 ta koʻkrak va 10 ta qorin boʻgʻimlaridan tashkil topgan; kaftida ilgaklari bor, 1—5 juft qorin oyogʻi (1—2 juftdan boshqasi) qorin boʻgʻimlariga joylashgan. Odimchilar Q.i ikki juft oxirgi qorin oyoqlariga ega; boshqa baʼzi kapalaklar Q.ida koʻpincha qorin, ayrimlarida esa koʻkrak oyoqlari ham boʻlmaydi. q. boshida yaxshi rivojlangan paypaslagichli ustki va pastki lab, juft jagʻlardan tashkil topgan kemi-ruvchi tipdagi ogʻiz apparati bor; boshining yon tomonlarida 6 tadan oddiy koʻzchalar joylashgan. Har poʻst tashlash davrida bosh gʻilofi ham alma-shinadi; biroq gʻilof kengligi oʻzgarishsiz qoladi; unga qarab qurtlar yoshini aniqlash mumkin. Pastki labda joylashgan yigiruvchi gʻudda uchiga ipak ajratuvchi bez yoʻllarining ochilganligi Q. uchun xos Q., asosan, oʻsimlikxoʻr boʻlib, toʻgʻridan toʻgʻri oʻsimlik sirtida yoki toʻqimalar ichida oziqlanadi. Koʻpgina turlari ekinlar zararkunandasi (mas, gʻoʻza tunlami, kuzgi tunlam, undov tunlami, karadrina qurtlari), baʼzilari foydali (tut ipak qurti va boshqalar).

Yana qarang 

 Qoʻshdumlilar

Zoologiya