Sulton Saodat majmui

Sulton Saodat majmui — Termizdagi meʼmoriy yodgorlik (10—17-asrlar). Termiz shahridan uch km shimoli-sharqda, Surxon daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan bu ziyoratgoh 7 asr davomida shakllangan.

Nomlanishi 
Sulton Saodat yoki Sulton Sodot majmuasining arabcha nomi „Sulton as-Sodor“, forschasi esa „Sultoni Sodot“ yaʼni sayyidlar sultoni degan maʼnoni anglatadi. Majmua termiz shahri sayyidlarining sulolaviy xilxonasi hisoblanadi. Qurilish ishlari X-XIII asrlar oraligʻida amalga oshirilgan.

Tuzilishi 
Majmua 20 ga yaqin maqbarani oʻz ichiga olgan. Unda Sayyidlar sulolasining maqbaralari joylashgan. Asosiy maqbaralarning ichki oʻlchami birinchisi 10 x 10 metr, ikkinchisininki 9 x 9 metr boʻlib, ikkalasini birlashtiruvchi gumbaz ostida keng maydon masjid joylashgan. Dastlab shu atrofdagi yerlar egasi, paygʻambar avlodlaridan boʻlmish Hasan al Amir (9-asr 2-yarmida vafot etgan) va boshqa bir manbada Amir Sayyid Ali Akbar maqbarasi bunyod etilgan. Xalq orasida Sulton Saodat majmuasi nomi bilan mashhur boʻlgan maqbaralar 10-asrda, qolganlari, asosan, 15—17-asrlarda yonmayon qurilib, uzun hovlining 2 tomonini egallagan. Maqbaralar peshtoq va gumbazli chorsi xonalar (9 × 9,05 metr va 10,15 × 10,25 metr) dan iborat. Hovlining toʻridagi peshtoq va ikki qanotidagi gumbazli maqbaralar bir xil tarxda, janubidagi maqbara zinalar hisobiga kichikroq koʻrinadi. Shimoli-gʻarbidagi maqbaraning qurilma va bezaklari oddiy gʻisht (27 ×27 × 5 sm) dan juft-juft qilib terilib, mavjli bezak hosil qilingan. Ichki xona devorlariga gʻishtdan hoshiyali boʻrtma ravoqlar ishlangan. Janubi-gʻarbdagi maqbara shimoli-gʻarbdagidan bir oz kichik, koʻrinishi oddiy, ganch suvoqli qilib bezaklangan. Mazkur 2 maqbara orasidagi peshtoqli supa toʻriga mehrob joylashtirilgan. Sirkor koshinlar binoga alohida husn bagʻishlagan. 15 —17-asrlarda qurilgan maqbaralarda oʻsha davrga xos yulduzsimon girih naqshlar, ganchkori bezaklar keng qoʻllanilgan. Majmua mustaqillikdan keyin taʼmirlanib, ziyoratgohga aylantirilgan.

Sulton Saodat majmuasi gʻarb-sharq oʻqi boʻylab 70 metrga choʻzilgan. Majmuaning birinchi eng katta maqbarasi „Sodoti buzruk“ (Sayyidlar ulugʻi) yoki „Sultoni solot“ (Sayyidlar sultoni) maqbarasidir. Bu maqbara XIII asrning 30-yillarida bunyod etilgan.

XV asrning ikkinchi yarmida majmuada yana ikkita inshoot qurilgan va ular oʻzaro ayvonlar bilan birlashtirilgan. XVI-XVII asrlarda esa ichki hovlilar qurib, bezaklangan.

Mirzo Ulugʻbek hukmronlik davrida ham majmua qayta taʼmir qilingan. Termizlik sayyidlar qabri ustida barpo etilgan xilxona Gumbazi Sayyidon nomi bilan atala boshlangan.

Majmua tarkibidagi eng soʻnggi tarixiy sagʻana bu Abdulmaoliyga tegishli boʻlib, Termiz sayyidlarning eng eski shajaranoma variantlaridan biri ham shu yerda saqlangan.

Taʼmirlanishi 
Sulton Saodat majmuasi 2002-yilda Islom Karimov tashabbusi bilan qayta taʼmirlangan.

2019-yil 6-aprelda majmua Shavkat Mirziyoyev tashrifi vaqtida taʼmirlangan. Tashrif davomida majmuani taʼmirlash va uning tarixini oʻrganish boʻyicha bir qator koʻrsatmalar berilgan. Shu koʻrsatmalar asnosida yangi masjid bunyod etilgan. Majmua atrofi obod qilingan.

Adabiyotlar 
 Arshavskaya Z. A., Rtveladze E. V., Haqimov Z. A., Srednevekovie pamyatniki Surxandari, Toshkent, 1982.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Termiz masjidlari