MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Argishtixinili

Argishtixinili — Urartu pod-shosi Argishti I davrida (miloddan avvalgi 776 yil) qurilgan shahar-qal’a. Topilgan urart mixxat yozuvlaridan maʼlum boʻlishicha, Ararat vodiysini zabt etgan urartlar qal’a, saroy va ibodatxonalar bunyod etib, atrofini bogʻ-rogʻ, tokzorlarga ay-lantirganlar. Miloddan avvalgi 4-asrda Argishtixinili oʻrnida qadimgi Armaniston poytaxti — Armavir shahar qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston
Argo (yasama til)

Argo (frans. argot — jargon) — maʼlum toifa kishilargagina tushunar-li soʻzlar mavjudligi bilan umumxalq ti-lidan farq qiluvchi, biror ijtimoiy to-ifa, guruh (mas, dallollar, sportchilar, talabalar, oʻgʻrilar va hokazo)ga xos yasama til.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argonavtlar

Argonavtlar (yun. Argonautai; Argo — kema nomi va nautes — dengizchi) — yunon mifologiyasidagi qahramonlar. A. „Argo“ kemasida ajdaho qoʻriqlab tu-radigan oltin terini olib kelish uchun Yason boshchiligida Kolxidaga boradilar va sehrgar Medeya yordamida uni qoʻlga ki-ritib, Yunonistonga olib keladilar. A. haqidagi mif yunon dengizchilarining Qora dengiz qirgʻoqlariga suzib kelishlari koʻhna tarixini aks ettiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argon-yoyli payvandlash

Argon-yoyli payvandlash — metallarni himoya gazi — argon muhitida elektr yoy bilan payvandlash. Eriydigan (avtomatik payvandlashda) yoki erimaydigan (dastaki va avtomatik payvandlashda) elektroddan foydala-niladi. List koʻrinishidagi metall va qotishmalarni, poʻlat quvurlarni pay-vandlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argument

Argument (lot. argumentum) — 1) biron bir mulohaza (konsepsiya, na-zariya)ning haqiqatligini (rostligi-ni) tasdiqlash uchun keltiriladigan mulohaza (yoki mulohazalar majmui), da-lil; 2) mantikda — isbotning asosi (qarang Asos); 3) mat.da — a) funksiya argumenta (qarang Funksiya)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argun (daryo)

Argun — Rossiya Federatsiyasi va Xitoydagi daryo. Amur daryosini hosil qiladigan oʻng irmogʻi. Uz. 1620 km. Havzasining maydoni 164 ming km². Oʻrtacha suv sarfi 340 m³/sek. Katta Xingan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan Xaylar nomi bilan boshla-nadi. Togʻdan chiqqach, keng vodiydan oqadi. Irmoqlari: oʻngdan Genxe, Nyu-erxe, chapdan Urov, Uryumkan, Gazimur. A. havzasida maydoni qariyb 51 km² boʻlgan 1,8 ming koʻl bor. A.da 60 ga yaqin baliq turi 611mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Xitoydagi daryolar
Argus

Argus — yunon afsonalarida-gi koʻp koʻzli pahlavon, sergak soqchi; koʻzlarining bir nechasi doim ochiq boʻlgan. Gera sigirga aylantirilgan Io (Zevsning sevgilisi)ni qoʻriqlashni A.ga topshiradi. Germes A.ning hamma koʻzlarini uxlatib oʻldiradi va Ioni ozod qiladi. Koʻchma maʼnoda — A. ziy-rak, sergak demakdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Arguslar

Arguslar — qirgʻovullarning ikkita, bir-biriga yaqin monotipik urugʻlari (Argustanus va Rheinartia). Ik-kinchi darajali oqish patlarida juda koʻp koʻzsimon dogʻlari boʻladi. Katta A. (A. argus) Myanma, Malakka, Sumatra va Kalimantan oʻrmonlarida tarqalgan, xoʻrozining uz. 1,7 — 2 m (shundan 1,2 m dumidagi oʻrta boshqaruv patiga toʻgʻri keladi). Kokildor A. Laos, Vet-nam va Malakkaning togʻ oʻrmonlarida tarqalgan. Yashirin hayot kechiradi (qarang Qirgʻovulsimonlar). Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilotining Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardabil

Ardabil (Ardubiyl) — Eronning shimoli-sharqidagi shahar. Aholisi 290 ming kishi atrofida. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroport bor. A.da qadimdan gilam toʻqiladi. Shaharda Ozarbayjon meʼmorchiliginining 14-17-asrlarga oid noyob obidalari na-munasi saqlangan. A. yaqinida mineral buloqlar bor. A.ning qachon bunyod etil-gani maʼlum emas. Shahar haqida dast-labki maʼlumot sosoniylarning soʻnggi vakillari davriga mansub adabiyotlarda uchraydi. Oʻrta asrlarda, ayniqsa 9 — 10-asrlarda Ozarbayjonning yirik savdo — hunarmandchilik va madaniyat markazi edi; ayrim davrlarda kichikroq, mustaqil xonliklar poytaxti boʻlgan. 1220 yilda moʻgʻul bosqinchilari tomonidan vayron qilingan. 13-asr oxiriga kelib A.da Safaviylar darveshlik tariqati vujudga kelgan. Safaviylarning Arda-bil shayxligi Safaviylar davlatining vujudga kelishiga asos boʻldi. A.da mahobatli shayx Safi maqbarasi meʼmoriy majmuasi (16 — 17-asrlar) saqlangan: katta bogʻga (uz. 120 m) pesh-tokli darvoza (1648, ardabillik Ismoil tomonidan ishlangan) orqali kiriladi; kichik hovli, undan 8 burchakli masjid-li (13-asr) katta hovliga oʻtiladi va toʻgʻri burchakli ziyoratgoh masjidi, unga si-lindrik gumbazli, uzluksiz naqshinkor shayx Safi maqbarasi va 8 burchakli Chin-nixona binosi tutashib ketgan. Ad.:Salamzoda A. V., Arxitektura Azerbaydjana XVI — XIX vv., Baku, 1964.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Ardasher Sayid Hasan

Ardasher Sayid Hasan (1418 — Hirot — 1489) — turkiy shoir, olim. A.ning otasi temuriylardan Boysunqur Mirzo xizmatida ov qushlarini oʻrgatuvchi boʻlib, qushbegilik lavozi-migacha koʻtarilgan. Shuning uchun A. uz ismiga „sayid“ laqabini qoʻshgan. Arab tili, badeʼ ilmi, tarix, musiqa naza-riyasi, sheʼr sanʼatini chuqur bilgan. Turkiy, fors tillarida ijod qilgan. Navoiy bilan Mashhadda tanishgan (1456), uning ijodiy kamolotiga katta taʼsir koʻrsatgan. „Bu faqirgʻa ota masoba (dara-ja)sida erdi“, — deb yozgan edi Navoiy „Majolis un-nafois“da. Shu kitobi-da Navoiy A. haqida maʼlumot beradi, uning bir qitʼa va bir baytini namuna sifatida keltiradi. A. ijodidan boshqa asarlari bizgacha yetib kelmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Shoirlar
Olimlar
Temuriylar
1418-yilda tugʻilganlar
1489-yilda vafot etganlar
Hirot kishilari
Ardasher qavchin

Ardasher qavchin (14-asr) — Amir Temurning safdoshi va lashkarbo-shisi, qavchin urugʻining beklaridan. Amir Husaynga qarshi kurashda faol qatnashgan. 1370-yil aprelda uning ustidan gʻalaba qozonilganidan soʻng Ardasher qavchinga ami-ri lashkar(cherik beki) harbiy unvoni berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardashir I

Ardashir I, Ardashir Papakon (taxminan milodiy 180 — 239 yoki 241) — Erondagi sosoniylar sulolasi asoschisi va dastlabki shohi. Ardashirning bobosi Soson 612-yilda Fors poytaxti — Istaxr shahridagi bosh ibodatxonaning kohini boʻlgan
. Ardshir Parfiya podshosi Artabon V (209 — 224)ning vassali Darabgird (Forsdagi qal’a) hokimi saroyida xizmat qilgan. Taxminan 200-yilda ushbu qal’a hokimi boʻlgan; tez orada butun Fors, Kirmon va Gey (hozirgi Isfahon)ni oʻziga tobe etgan hamda zodagonlar va ruhoniylar madadiga tayanib Artabon V ga qarshi chiqqan. 224-yil 28-aprelda Ormizdagon tekisligida parfiyaliklarga qaqshatqich zarba bergan, Parfiya podsholigi shundan soʻng tugatilgan. 226/227-yil shahanshoh unvoni bilan toj kiygan. Ardashirning Mesopotamiya va Arma-nistonga egalik qilish uchun Rim bilan Sharkda olib borgan urushlari natijasida Sosoniylar davlati hududi ancha kengaygan.

Manbalar 

Tarix
Eron tarixi
Sosoniy hukmdorlari
Ardenna ot zoti

Ardenna ot zoti — ogʻir yuk tortuvchi ot zoti. Belgiyaning janubiy va Fransiyaning shimoli-sharqidagi Ar-denna togʻligi rayonida (nomi shundan) chiqarilgan. Ardenna ot zoti z.ning tirik vazni 600- 700 kg, balandligi 148-160 sm, koʻkrak ayla-nasi 190-210 sm, pochasining yoʻgʻonligi 20-23 sm atrofida. Rossiyaga 19-asrning oʻrtalarida keltirilgan. Ardenna ot zoti z. asosida rus ogir yuk tortuvchi ot zoti hamda boltiq boʻyi ot zoti yara-tilgan. Avstriya, Vengriya, Argentina, Chilida ham boqiladi. Ardenna ot zoti z. tez yetiluv-chan, shuningdek oʻta chidamli, ozuqa tan-lamaydigan otlardan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Ot zotlari
Ardiston masjidi

Ardiston masjidi — qad Eron meʼmorligi anʼanalari asosida kuril-gan bino (11 — 12-asrlar). Toʻrt tomoni ravokli ayvon; bular oʻzaro ravoqlar tiz-masidan iborat xonalar bilan bogʻlanadi. Ravoklardagi naqshlar kufiy xati va mexrobi naqshlar bilan serhasham bezatil-gan. Burchaklaridagi minoralarda pishiq gʻishtdan bezak hosil qilib belbogʻlar ishlangan. Tepasi muqarnasli qubba bilan yakunlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gumbazli masjidlar
Eron milliy asarlari
Ardlonkat

Ardlonkat — Fargʻona vodiy-sidagi qadimgi shahar nomi (10-a). Ibn Havqomning yozishicha, A. — Jid-gil (Chatqol) viloyatining markazi. A. juda obod, mevazor, koʻrkam boʻlgan. Uning atrofida Kulishchak, Hambarak, Sitamgunjanoh kabi obod shaharchalar bor edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ardob

Ardob (fors, ord -un, ob — suv) — 1) un yoki dondan tayyorlanadigan suyuq yovgʻon ovqat; 2) chorva mollariga berish uchun suvga un chalib tayyorlanadigan ozuqa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal

Areal (lot. area — maydon, ma-kon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning bi-ror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud. Yaxlit (yalpi) A. va ajralgan (boʻlingan) A. farqlanadi. Agar bir A.dagi oʻsimliklarning turlari bir te-kis, oʻz hayotiga qulayroq joylarda koʻp uchrasa — yaxlit A.; yaxlit A. ikki yoki undan ortiq oblastlarga boʻlinsa — aj-ralgan A. paydo boʻladi. Bunda oraliq maydondagi turlarga mansub individlarning bir qismi qirilib ketadi. Turlar bir qancha qitʼa, ummonlarni egallasa (mas, gʻalladoshlar oilasi, chumchuqsimonlar, delfinsimonlar tur-kumlari va boshqalar) keng miqyosdagi, kengayuvchi A. hosil boʻladi. Keng tarqalgan hayvon va oʻsimlik turlari kosmopolit turlar yoki panendemiklar deb ataladi. A. uncha katta boʻlmasligi ham mumkin. Ayrim oʻsimlik turlari (endemiklar) juda che-klangan, tor joylardagina (mas, orolda, gʻorda va boshqalarda) oʻsadi. A. chegarasi doimiy boʻlishi yoki odam taʼsiri bilan oʻzgarishi mumkin. A. doirasida tur individlari barobar taqsimlanmagan boʻladi, markazda koʻproq joylashib, chekkaroqlarida to-bora siyraklasha boradi. Odam faoliyati taʼsirida oʻzgargan A. sunʼiy A. (intro-duksiyalangan va iqlimlashtirilgan turlar A.) deyiladi. Mas, 19-asr oxirlarida ancha serhosil Meksika gʻoʻzasi Amerikadan Oʻrta Osiyo va Zakavkazega yoki kivi oʻsimligi Yangi Zelandiyadan Yevropaga keltirilganidan soʻng, bu yerlarda ular-613ning sunʼiy A. barpo etildi. Tabiatda sochma A., sertarmoq A., tutash A., yondosh A., kengayuvchi A., torayuvchi A., uzilgan A. va boshqa turlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areal (maʼnolari)

Areal:

 Areal (lot. area — maydon, makon) — oʻsimlik yoki hayvonlarning biror turi, turkumi yoki oilasi tarqalgan hudud.
 Areal (haritagrafiya) (haritagrafiyada) — haritada voqea va hodisalarni tasvirlash usuli.
Areal (haritagrafiya)

Areal (haritagrafiyada) — haritada voqea va hodisalarni tasvirlash usu-li. Ularning chegarasi uzluksiz chiziq, rang yoki shtrix bilan koʻrsatiladi, baʼzan A. ichiga belgilar qoʻyilishi yoki izoh yozilishi mumkin. Bu usuldan geobotaniq zoogeografik hamda iqtisodiy haritalar va aholi haritalari tuzishda foyda-laniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arevshat

Arevshat — xoʻraki oʻrtapishar uzum navi. Armaniston uzumchilik, vi-nochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Parkent navlarini cha-tishtirib yaratilgan. Armanistonda eki-ladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, kertiklari chuqur, tuksiz. Guli ikki jinsli, uzum boshi yirik, choʻzinchoq, tigʻiz. Gʻujumi yirik, dumaloq, pushti. Pusti yupqa, eti sersuv, shirin. Hosili kurtak yozilishidan faol harorat yigindisi 2800° — 2900da 153 — 158 kunda pishadi. Kasallik va zararkunan-dalarga chidami oʻrtacha, sovuqqa bardo-shi past. Yangiligida isteʼmol etiladi, qishda saqlashga chidamli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Uzum navlari
Arekipa

Arekipa — Peruning Limadan keyingi ikkinchi katta shahri. Mista vulkani etagida, 2300 m balandlikda joylashgan; zilzila boʻlib turadi. Aholisi 634 ming kishi (1990). Peruning janubidagi savdo-tijorat, sanoat va madaniyat markazi; Tinch okeandan mamla-kat ichki rayonlariga boradigan temir yoʻl ustida. Toʻqimachilik, koʻn-teri, sovun, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet (1928) bor. A. inklarning qadimgi shahri oʻrnida ispanlar tomonidan 1540-yilda barpo etilgan. 16 — 18-asrlar meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Arena (maydon)

Arena (lotincha: arena — qum) — 1) qadimgi Rim tomoshaxonalarining amfiteatr oʻrtasidagi qum sepilgan aylana may-doni. Sport uyinlari, gladiatorlar urushi, oʻlimga mahkum etilganlarning yovvoyi hayvonlar bilan jang tomoshasi uchun moʻljallangan; 2) hozirgi zamon sirkida tomosha joyi, oʻyin maydoni. U hozir manej deb ataladi. Sirk A.sining dia-metri 13,5 m; 3) sport maydoni — max-sus sport turlari buyicha uquv treni-rovka mashgʻulotlari va musobaqalari oʻtkazishga moʻljallangan, yetarlicha jihozlangan maxsus sport inshooti, oʻyingoh sahni, boks, yengil atletika, ku-rash va sh.k. musobaqalar joyi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Karlovich Arends

Alfred Karlovich Arends (1893, Peterburg — 1978, Toshkent) — sharqshunos olim.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Filol. fanlari doktori (1963). Birinchi jahon urushida qatnashgan. 1936-yildan sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. Oʻrta Osiyo universitetining Sharq fakultetida Eron filol. kafedrasi mudiri (1947 — 52). 1952-yildan Oʻzbekiston Sharqshunoslik institutida ishlagan. A. „Tarixi Mas’udiy“ kitobining ilmiy-tanqidiy matni va ilmiy tadqiqoti mavzuida ilmiy ishlar olib borgan. Oʻzbekistonda sharqshunoslik fanini rivojlantirishda, yosh olimlar yetishtirish va tarbiyalash sohasida muayyan xizmat koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1893-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
20-iyunda vafot etganlar
Areografiya

Areografiya — astrofizikaning Marsning sirt tuzilishini haritalash-tirish bilan shugʻullanuvchi boʻlimi. Mars haritalari vizual kuzatishlarga asosan tuzilgan. Mars sirtida „dengiz“ deb ataluvchi katta-katta qoramtir dogʻlar, ular atrofida yorugʻ qitʼalar va qutblar atrofida „qutbiy doʻppilar“ deb ata-luvchi oq dogʻlar kuzatiladi. Marsning kichik qoramtir dogʻlari „koʻllar“ va „voha“lar deyiladi. Koʻpincha, Mars ka-nallari shunday „vohalarda“ kesishadi. Och qoramtir joylar — „botqoqlik“, dengizning uch-burchaksimon tur-tib chiqqan joyi „koʻrfaz“ deyiladi. Koʻpchilik „dengizlar“ Marsning janubiy yarim sharida joylashgan. Ularning eng qoramtirlari — Mare Sirenium, Mare Cimmerium, Mare Tirrenium, Syrtis Major, Sabarns sunus bir-biri bilan tu-tashgan holda 0° dan 30° gacha areografik kengliklar orasida joylashgan. Jan.614dagi koʻpchilik „koʻrfaz“larning uchi shimoliga yoʻnalgan. Marsda areografik uzunlik Sabaens sunus „koʻrfaz“idan boshlab hisoblanadi. Shimoliy yarim shardagi „dengiz“lar kamdan-kam tutash-gan boʻladi. Ularning eng kattasi Mare Acidalinr — uchi janubiy ga qaragan uch bur-chakli qora dogʻ shaklida. Mars dengizlarining rangi va qoramtirlik darajasi mavsumga qarab oʻzgarib turadi. Mars togʻlarining eng balandi 5 km dan ortiq emas. Amerika kosmik kemasi „Mari-ner-4“ yordamida 1965-yil 15-iyulda olin-gan Mars sirtining fotosuratlarida Oydagi kabi halqasimon togʻlar (kraterlar) va tizma togʻlarni koʻrish mumkin. Mars sirtida diametri 4 km dan ortiq boʻlgan kraterlar soni 10000 tacha deb taxmin qilinadi. „Mariner-4“da olin-gan rasmlarda Mars sirtining fotosu-ratlari keltirilgan. Bunda „Mariner-4“da rasmga olingan joylar ham belgi-langan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areometr

Areometr (yun. araios — ingich-ka, bu yerda suyuq va metron — oʻlchov) — suyuqlik va qattiq jismlarning zich-ligini oʻlchaydigan asbob. A. tuzilishi Arximed qonunita asoslangan. Bunda A. siqib chiqargan suyuqlik ogʻirligi uning ogʻirligiga teng. A. doimiy ogʻirlikli va doimiy hajmli boʻladi. Doimiy ogʻirlikli A. (1-rasm) bilan oʻlchashda zichlik A.ning suyuklikka botish darajasiga qarab aniqlanadi. Bu xildagi A.ga densi-metrlar (shkalasi zichlik birliklarida darajalangan), eritmalarning konsen-tratsiyasini (quyuq-suyuqligini) oʻlchash uchun ishlatiladigan spirtometrlar va saharometrlar (shkalasi ogʻirlik yoki hajmiy foizlarda darajalangan) kiradi. Densimetrlar shisha yoki metalldan yasaladi. Yuqori temperaturalarda metall densi-metrlar ishlatiladi. Odatda A. maʼlum (asbobda koʻrsatilgan) temperaturada darajalan-gan boʻlib, bosh-qa temperaturalarda oʻlchangan qiymatlarga tegishli tuzatmalar ki-ritiladi. Doimiy hajmli A. (2-rasm) bilan zichlikni oʻlchashda asbob suyuklikka halqasimon tamgʻasigacha botiriladi. Shunda suyuqlik zichligi palladan olin-gan yoki unga qoʻyilgan toshlar qiymati bilan aniqlanadi. Qattiq jismlarning zichligini oʻlchashda doimiy hajmli A. korpusining pastki qismiga qoʻshimcha palla biriktiriladi (A.-tarozi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Areopag

Areopag (yun. Arelos — Ares te-paligi) — 1) qadimgi Afinadagi davlat organi. A. dastlab oqsoqollar uyushmasi boʻlib, sud va liniy ishlar ustidan nazorat qilib turgan; aʼzolari asl-zoda aristokratlardan umrbodga say-langan. Keyinroq siyosiy nazoratchilik huquqidan mahrum etilib, faqat qotillarni sud qilish vazifasinigina oʻtagan; 2) (koʻchma maʼnoda) biron-bir masalani hal qilish uchun obroʻli shax-slarning yigʻilishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Semyonovich Arjanix

Ivan Semyonovich Arjanix (1914.24.2, Kiyev — 1980.20.3, Toshkent) — matematik va mexanik olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960), professor (1957). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Oʻrta Osiyo universitetida oʻqigan (1931 — 34), Leningrad universitetini bitirgan (1936). Toshkent Davlat Universitetida, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Matematika institutida (1943 — 60), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Prezidiumida (1960-yildan) ishlagan. Ilmiy ishlari differensial va institutegral tenglamalar, variatsion hisob, maydonlar nazariyasi, analitik mexani-ka, kvant mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqa sohalarga doir. Ayniqsa, uning rangi noddan katta boʻlgan kanonik tenglamalar sohasidagi kashfiyoti aloxida diqqatga sazovor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematiklar
Arjasp

Arjasp (Avestoda Arjadaspa) — 1) Afrosiyobning nabirasi, zardushtiylikning ashaddiy dushmani. Ruinadiz (Diziruin) (Mis qasr)da yashagan. Mil. 2-asrdan eʼtiboran bu kasr Poykend nomi bilan bogʻlanadi. A. Zardushtiy Gushtasp (Gistasp) Ruintan (Misbadan)ning bir necha oʻgʻillarini jangda oʻddirgach, tax-tni tark etib Balxda toat-ibodat bilan mashgʻul boʻlib turgan Luhrosp (Gush-taspningotasi)ni oʻldirgan. Soʻng, Gush-taspning qizlari Ofariyn va Humoyni 615olib qochgancha Ruinadiz qal’asiga ber-kinib olgan. Gushtaspning oʻgʻli Isfan-diyor qasrni zabt etib, uni oʻldirgan va singillarini qutqargan. 2) Eron afsonalarida Turondagi koʻchmanchi qabilalar (Avestoning „Yasht“ V kito-bida Arjadaspa), keyingi afsonalarda zardushtiylikka qarshi boʻlgan xio-niylar (eftaliylar) boshligʻi. A.ning podshohlar (zardushtiylar homiylari)ga qarshi urushlari Parfiya dostoni „Yodgor Zareron“da keng yoritilgan. Xioniylar podshohi A. Eron podshohi Vishtasp ((qarang Gushtasp)d, an oʻz dinidan voz kechishni talab qiladi, yoʻqsa urush ochishini aytadi. Vishtasp rad qilgach, dahshatli jang boʻlib, unda eronliklar Vishtaspning ukasi qoʻmondon Zarera (jangda oʻlgan) va uning oʻgʻli Bastvara boshchiligida xio-niylar ustidan toʻla gʻalaba qozonadilar. A.ni asir olib qoʻl-oyogʻini, qulogʻini kesib, koʻzini oʻyib oʻz yurtiga qaytarib yuboradilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arjon

Arjon — Sibirdagi ilk skif davriga oid mozorqoʻrgʻon (miloddan avvalgi 8-asr). Tuva oʻlkasidagi Oʻyuq daryosi vodiy-sidagi Arjon qishlogʻidan topilgan. Mozorqoʻrgʻonning diametri 120 m, balandligi 4 m. Yogʻochdan ishlangan qabr inshootining usti toshlar bilan yopilgan. 70 dan ziyod qabr chiqqan. „Shoh“ va „malika“ dafn etilgan qabr atrofiga 15 kishi va 160 ot qoʻshib koʻmilgan. Koʻplab jez qurollar (bolta, xanjarlar, paykonlar), sopol idishlar, bezak buyumlar — hayvonlar tasviri tushirilgan qadamalar, ot ab-zallari va boshqa topilgan. A. Yevrosiyo dashtlaridagi koʻchmanchi qabilalar madaniya-tining ilk namunalaridan hisoblanadi. Ad:. Gryaznov M. P., Arjan -sarskiy kurgan ranneskifskogo vremeni, M., 1980.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Tiva
Arzamas

Arzamas — Rossiya Federatsiyasi Nijniy Novgorod viloyatidagi shahar. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 112,8 ming kishi (1999). Mashinasozlik, atom reaktorlari ishlab chiqarish, yengil sanoat (kigiz fabrikasi), oziq-ovqat sanoa-ti, qurilish materiallari korxonalari bor. Pedagogika instituti, Nijniy Novgo-rod politexnika institutining kechki fakulteti, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elek-trlashtirish texnikumi, kooperativ texnikumi, tibbiyot va musiqa bilim yurtlari, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. A. 1578-yilda vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzami

Arzami — xalq seleksiyasida yara-tilgan ertapisharoʻrik navi. Oʻrta Osiyo oʻrik navlarining Zarafshon guruhiga kiradi. Daraxti kuchli oʻsadi, keng shox-shabbali; bargi oʻrtacha, toʻq yashil, siyrak tukli. Guli oq, chetdan changlanadi. Me-vasi yirik, dumaloq, yon tomoni chokli, och sariq, quyoshga qaragan tomoni qizgʻish, ogʻirligi 44 — 55 g, eti sershira (11 — 13% qand, 0,8% kislota), muloyim, eti danagidan yaxshi ajraladi, magʻzi shirin. Nam yetarli maydonlarda yaxshi hosil beradi, qisman shoʻrlangan yerlarda ham oʻsadi. Klyasterosporioz kasalligiga chidamli. Koʻchati eqilgandan keyin 5 — 6-yili hosilga kiradi, 8-yildan moʻl hosil beradi (20 — 25 s/ga). Martning oxirida gullaydi. Mevasi iyunning oʻrtalarida pishadi. Mevasi hoʻlligicha isteʼmol etiladi, turshak va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning adir va togʻ oldi zonalarida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzirum

Arzirum – Turkiyaning shimoli-sharqidagi shahar. Arzirum elining ma’muriy markazi. Aholisi 242 ming kishi (1990). Temir yoʻl stansiyasi, avtomobil yoʻllari tuguni, oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnchilik, mebel va metallsozlik korxo-nalari bor; vagon va lokomotivlar ta’mirlanadi. Universitet bor. A. yaqinida temir rudasi koni topilgan. A. qadimda turli davlatlar tarkibida boʻlib ketgan va har xil nom bilan atalgan. 11-asrda saljuqiylar qoʻl ostiga oʻtgach, hozirgi nom bilan atalgan. 1514-yildan Usmonlilar saltanati tarki-bida. A. va uning atrofi bir necha marta urush maydoni boʻlgan. A.ni 1829, 1878, 1916–18 yillarda rus qoʻshinlari bosib olgan. Kamolchilar inqilobi davrida, ya’ni 1919-yildan inqilobchilarning aso-siy markazlaridan biri boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arzhovli

Arzhovli — xonga arzga kelgan 616kishilar qabul qilingan joy. 1830 — 38 yillar Xivada Olloqulixon buyrugʻi bilan qurilgan Toshhovlining bir qismi. Hovlining ichki qismiga gir aylangan ayvonli boloxonalar solingan. Hovlining toʻrida esa taxt uchun max-sus ayvon qurilgan. A. oʻrtasida baland yumaloq supa boʻlib, yozda oʻtov oʻrnatilgan. Binoning koshin bilan qoplangan silliq devorlari turli rangdagi nafis naqshlar bilan bezatilgan. Xivaning Di-shan qal’asidagi Nurullaboy saroyida ham 1904-yil qurilgan A. bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ari zanjira

Ari zanjira — sopol buyumlarning chetlariga chizilgan ari shaklidagi zanjirsimon hoshiyali gul — bezak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariabhata

Ariabhata (476 — ?) — hindistonlik falakiyotshunos va riyoziyotchi. Astronomiya va matematikaga oid „Ariabhatiam“ asarining muallifi. Asarda astronomik hisob uchun zarur qisqa matematik maʼlumotlar berilgan, sonlardan kub va kvadrat ildiz chiqarish yoʻllari ham koʻrsatilgan.

Manbalar 

Allomalar
Ariabhata (sunʼiy yoʻldosh)

"Ariabhata" — birinchi hind Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan. 1975-yil sovet eltuvchi raketasi yordamida orbitaga chiqarilgan. Massasi 358 kg. Ariabhata sharafiga shunday atalgan.

Manbalar 

Yerning sunʼiy yoʻldoshlari