MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yaxna

Yaxna (fors-tojik — sovutilgan) — qadimiy taomlardan biri. Dastlab olov kashf qilinib, qozon paydo boʻlganidan keyin suvda qaynatib pishirib sovitilgan holda isteʼmol qilinadigan taomlar; sovitilgan ichimliklar. Yaxna taomlarga hayvonot masalliqlaridan tayyorlanadigan qazi, qarta, qorin, xasip, dumba-jigar, kalla-pocha, sutli oʻpka, liqliq, yaxna goʻsht va boshqalar kiradi. Yaxna ovqatlarni sabzavotlardan ham tayyorlash mumkin. Yaxna goʻsht tayyorlash uchun yaxlit goʻsht boʻlaklari qaynab turgan suvga yoki shoʻrvaga solinadi, 1 — 1,5 soat mildiratib qaynatiladi, qozonga tuz, archilgan butun piyoz, sabzi, sarimsoq va boshqa solinadi. Goʻsht pishgach, suvdan olinib, havoda sovitiladi, qalamlab yoki yaproqlab kesib, murchli piyoz yoki sabzavotlar bilan dasturxonga tortiladi.

Manbalar 

    

Taomlar
Yaxob

Yaxob — tuproqda nam zaxirasini hosil qilish va ekinning unib chiqishi va normal rivojlanishi uchun sharoit yaratish maqsadida haydalma yerlarga, bogʻlar va tokzorlarga qish, erta bahorda suv berish. Yogʻin miqdori yetarli boʻlmagan (yiliga 250 mm dan kam) rayonlarda qoʻllaniladi. Ya. grunt suvlari 3 m dan chuqur joylashgan avtomorf tuproqlarda yaxshiroq samara beradi. Turli darajada shoʻrlangan gidromorf tuproqlart Ya. shoʻr yuvish vazifasini bajaradi. Baʼzi joylarda (yengil va qatlami yupqaroq tuproqparda) Ya. ekish oldidan oʻtkaziladi (ekish oldidan suv berish). Ya. tekis yerlarda marza olinib, nishabli yerlarda aylanma yoki dandana ariq solib beriladi. Ya. texnikasi vegetatsion suv berish texnikasi bilan deyarli bir xil. Ya. normasi turlicha boʻladi: tagzamini qum yoki shagʻal boʻlgan 0,5–1 m qalinlikdagi tuproqlarda 1000–1800 m³/ga, qalin avtomorf tuproqlarda 2500 m5/ga gacha boradi (qarang Yer shoʻrini yuvish).
Vladimir Yaxontov

Vladimir Vladimirovich Yaxontov (1899.23.11, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Kurgan gubernyasi, Shadrin tumani — 1970.17.1, Toshkent) — entomolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), professor (1935), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960). Leningrad amaliy zoologiya va fitopatologiya institutini va ayni vaqtda chet tillar institutini tugatgan (1927). Shirobudin (Buxoro) tajriba stansiyasida boʻlim boshligʻi (1927—29), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻsimliklarni himoya qilish kafedrasida dots., professor (1930—34), entomologiya va zoologiya kafedrasi mudiri (1935—61; 1965—70). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida entomofaglar laboratoriya mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor (1961—65). Ilmiy ishlari, asosan gʻoʻza, beda zararkunandalari, hasharotlar ekologiyasini tadqiq etishga, qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashning biologik usullariga bagʻishlangan. Ya. Oʻrta Osiyodagi tripslarning 10 ta yangi turini aniqlagan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Listovoy lyutsernovsh slonik ili fitonomus, T., 1934; Vrediteli selskoxozyaystvennmx rasteniy i produktov Sredney Azii i borba s nimi, T., 1953: Ekologiya nasekommx, M., 1969.

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-18-1970-3574479/

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1899-yilda tugʻilganlar
23-noyabrda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
17-yanvarda vafot etganlar
Yaxsuv

Yaxsuv — Tojikiston Respublikasi Xatlon viloyatidagi daryo. Panj Qizilsuvining chap irmogi. Boshlanishida Mujnakion deb ataladi. Hazratisho tizmasining gʻarbiy yon bagridan 3580 m balandlikda, kichkina muzlikdan boshlanadi. Uz. 160 km, suv yigʻish havzasi mayd. 2710 km². Asosiy irmoqlari: Dondushkan, Obisurx. Obishoʻr, Obikaptarxona, Koʻlobdaryo. Qor suvlaridan toʻyinadi. Fev. oxiridan iyungacha — toʻlinsuv davri. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Karbostonak qishlogʻi yonila, boshlanishidan 70 km, quyilishidan 90 km da) 34 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 79,5 m’/sek. dan (koʻp suvli 1969-yil da) 17,1 m³/sek. gacha (kam suvli 1947-yil da) oʻzgaradi. Suvi yuqori darajada loyqalangan. Daryo yiliga 2600 t oqiziqlar|oqiziq]] keltiradi. Karbostonak qishlogʻidan quyiroqda qurilgan suv taqsimlovchi inshoot orqali daryo suvi ekinzorlarni sugʻorishga sarflanadi.

 

Tojikistondagi daryolar
Yaxshi umid burni

Yaxshi umid burni (, )  — Afrikaning janubiy qismidagi qoyali burun (34°2’ j.k. va 18°30’ shq.u.). Yaxshi umid burnib.ga yevropaliklardan birinchi boʻlib 1488-yilda portugal dengizchi sayyohi B. Diash borgan va uni Boʻronlar burni deb atagan. Portugaliya qiroli Juan Puyerdan Hindistonga borish yoʻlini topish umidida Yaxshi umid burnib. deb nomlashni buyurgan.
Yaxshilik va yomonlik

Yaxshilik va yomonlik — axloq shunoslik fanining juft tushunchasi. Odamlarning xatti-harakatlariga, ijtimoiy hodisalarga berilgan ijobiy yoki salbiy bahoni ifodalaydi. Yaxshilik — eng muhim fazilat boʻlib, inson faoliyatining asl va azaliy mohiyatini anglatadi. U insonga kuchli ruhiy lazzat bagʻishlashi barobarida, uni shaxsga aylantiradigan haqiqiy baxtga olib boradi. Shuning uchun ham "ezgu (yaxshi) fikr", "ezgu (yaxshi) soʻz", "ezgu (yaxshi) amal" tushunchalari Avestodan tortib, barcha muqaddas kitoblarda yetakchi oʻrin egallagan. Yaxshilik insonning axloqiy va amaliy faoliyatida yuzaga chiqib, unda kamtarlik, ochiqkoʻngillilik, mardlik, halollik, insoflilik, adolat, rostgo'ylik kabi fazilatlar mujassam boʻladi. Yomonlik — yaxshilikning ziddi, shaxs va jamiyat taraqqiyotiga toʻsqinlik qiluvchi illat. Yolgʻonchilik, pastkashlik, munofikdik, behayolik, rahmsizlik, nomardlik, xiyonat kabi tushunchalarda namoyon boʻladi. Diniy nuqtai nazardan yaxshilik ilohiy inoyat, yomonlik esa insondagi shaytoniy va hayvoniy xislatlarning ifodasi tarzida talqin qilinadi; yaxshilik ham, yomonlik ham insonning ixtiyor erkinligidan qay darajada foydalanishining oqibati sanaladi. Qurʼonda yaxshilik qilish insonning tabiiy burchi ekani, Alloh insonga oʻzining neʼmatlari bilan ehson qilganidek, inson ham boshqalarga yaxshilik qilishi lozimligi taʼkidlanadi. Musulmonlar tasavvuriga koʻra, odamlar bu dunyodagi yaxshi ishlari uchun narigi dunyoda mukofotini oladi, yaʼni huzurhalovatga muyassar boʻladi, yomon ishlari uchun doʻzax azobiga duchor etiladi. Qurʼonda "Agar chiroyli amallar qilsangizlar — oʻzlaringizga yaxshilik qilgan boʻlursizlar. Agar yomon, gunoh amallar qilsangizlar ham oʻzlaringiz uchundir", deyiladi (17sura, 7oyat). Keyingi davrlarda Ya. va yo. inson oʻz manfaatlarini himoya qilishda toʻgʻri yoki notoʻgʻri yoʻl tutishi natijasida yuzaga keladi, degan fikr oʻrtaga tashlandi. Mutafakkirlar yomonlikni inson hayotidan chiqarib tashlash uchun uni vujudga keltiruvchi ijtimoiy sharoitni yoʻq qilish zarur deb taʼlim beradi. Ya. va yo. tushunchalari inson faoliyatini baholash xususiyatiga ega: uni insonning ulugʻligi yoki tubanligini oʻlchaydigan muqaddas taroziga oʻxshatish mumkin. Inson shaxsidagi yutuq va kamchiliklar, jamiyatning takomilga erishgan yoki erishmagani shu mezonlar bilan oʻlchanadi. Qaysi jamiyatda yaxshilik koʻpayib, yomonlik kamayib borsa, oʻsha jamiyat axloqiy yuksaklikka, farovonlikka, taraqqiyotga tezroq erishadi; shaxsiy munosabatlarda xiyonat, gʻazab, kibr, hasad, qasd, munofiqlik kabi illatlar asta-sekin yoʻqolib, xushxulqlik, shirinsuxanlik, halollik, bagʻrikenglik singari fazilatlar koʻproq oʻrin egallab boradi, natijada jamiyatda yaxshilikning ustuvor boʻlishiga olib keladi.

Abdulla Sher.
Yashil burun orollari

Yashil burun orollari — KaboVerde davlatining 1986 yilgacha boʻlgan nomi.
Yashilkoʻl

Yashilkoʻl — Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi koʻl. Panj daryosi havzasida, Shim. Alichur va Janubiy Alichur tizmalari orasida. Gʻunt (Alichur) daryosida, 3734 m balandlikda joylashgan. Uzunligi 24,2 km, eng keng joyi 3,7 km, mayd. 35,6 km². Oʻrtacha chuq. 12,5 m, eng chuqur joyi 50,2 m. Koʻlga 7 ta soy quyiladi. Ulardan eng yiriklari: SuuluTagarkati, Katta Bakchigir (jan. sohilida), Katta Marjanoy va Kichik Marjanoy (shim. sohilida). Ya. togʻ qulab tushishi va Panj daryosining oʻng irmogʻi Gʻunt daryosi oʻzanining toʻsilib qolishi natijasida hosil boʻlgan. Asosan, qormuzlik suvlaridan toʻyinadi. Suvi tiniq va chuchuk. Suv sathi aprel—avgust oylarida koʻtariladi. Sentabrdan aprel

gacha bir tekisda pasayadi. Noyabr oxiridan may oxirigacha muzlab yotadi. Koʻl suvi yozda 10—13° gacha isiydi.

 

Koʻllar
Tojikiston
Lev Yashin

Lev Ivanovich Yashin (1929.22.10 Moskva — 1990.20.3) — futbolchi, xizmat koʻrsatgan sport ustasi (1957), jahonning eng yaxshi darvozabonlaridan biri. 1954—67 yillarda SSSR terma jamoasi tarkibida oʻynagan. Olimpiada oʻyinlari (1956), Yevropa (1960), SSSR (1954—63 yillarda 5 marta) chempioni, mamlakat Kubogi egasi (1953, 1967, 1970).

Manbalar 

Futbolchilar
Yashin (atmosfera)

Yashin — atmosferada bulutlar bilan bulutlar yoki bulutlar bilan yer sirti orasida paydo boʻladigan juda kuchli elektr uchquni. Momoqaldirok, bilan birga paydo boʻladi va juda yorqin yogʻdu beradi. Amerikalik fizik B. Franklin Ya.ning elektr xususiyatlarini tadqiq qildi. Ya. paydo boʻlishi uchun nisbatan kichik hajmdagi bulutda elektr maydoni hosil boʻlishi zarur. Ya.da elektr energiyasi issiqlik va yorugʻlik energiyasiga aylanadi. Ya. koʻpincha qora yomgʻir bulutlarida, vulkan otiladigan paytda, tornado (quyun) va chang boʻroni mahalida ham paydo boʻladi. Ya., odatda, uzun chiziqsimon boʻlib koʻrinadi. Uzunligi bir necha yuz m dan kam boʻlmaydi. Ya. bir necha bosqichda paydo boʻladi. Birinchi bosqichda elektr maydoni keskin tus oladigan joyda erkin elektronlar yuzaga keltiradigan zarbdor ionlanish jarayoni boshlanadi. Elektronlar elektr maydoni taʼsirida yerga tomon tez yoʻnaladi va qavo atomlari bilan toʻqnashib, ularni ionlashtiradi. Shunday qilib, elektron quyunlar vujudga keladi, ular elektr razryadlari ipi — strimerlarga aylanadi; strimerlar yaxshi oʻtkazgich kanad boʻlib, bir-birlariga qoʻshiladi va yuqori oʻtkazgichli yorqin termoionlashgan kanal Ya. boshi (lider)ga aylanadi. Liderning yer yuzasiga harakati bir necha oʻn m lik pogʻonalar holida ~5107m/sek tezlikda boʻladi, shundan keyin uning harakati bir necha oʻn mk sek ga toʻxtaydi, yogʻdusi susayadi; keyingi bosqichda lider yana bir necha oʻn m ga jiladi. Bu vaqtda yorugʻ nurlanish butun oʻtgan bosqichlarini yoritadi; shundan keyin yana toʻxtaydi va yorugʻlik susayadi. Bu jarayonlar liderning yer yuzasigacha boʻlgan 2103m/sek tezlikdagi harakati davomida takrorlanib turadi. Yerga yaqinlashgan sari lider uchidagi maydonda kuch koʻpaya boradi va unga javoban yer ustida koʻtarilib turgan buyumlardan qarshi strimer tashlanadi va lider bilan qoʻshiladi. Oxirgi bosqichda lider iondashtirilgan kanal boʻylab Ya.ning asosiy razryadi harakat qiladi. U juda yorugʻ boʻlib. 10* m/sek tezlikda siljiydi. Asosiy razryad harakat qilgan kanaldagi temperatura 25000° dan ham oshib ketishi mumkin. Ya. kanalining uz. 1 – 10 km, diametri bir necha sm boʻladi. Bunday Ya. natijasida yongʻinlar chiqishi mumkin.

Shar shaklidagi Ya. juda katta solishtirma energiyaga ega boʻlib, koʻpincha chiziqli Ya. zarbidan keyin paydo boʻladi. Bu Ya. sekunddan minutgacha mavjud boʻladi va katta xarobalar keltiradigan portlash bilan yoʻqoladi. Ya.lar odamlarning halok boʻlishiga sabab boʻlishi mumkin.

YA. elektr va radio simlari, elektr st-yalar, mashina va apparatlar uchun ayniqsa xavfli. Ya.ning samolyotga tushishi konstruksiya elementlarini ishdan chiqaradi, radio apparatlari va navigatsiya asboblarini ishdan chiqaradi, ekipaj aʼzolarini koʻr qiladi yoki boshqa shikast yetkazadi. Daraxtga tushgan Ya. uning tagida va yaqinida turgan odamlarni shikastlashi mumkin. Ya.dan muhofazalapish uchun yashii qaytargichparlan foydalaniladi.
Yashin qaytargich

Yashin qaytargich — turar joy va sanoat binolari, transport, kommunal xoʻjalik va boshqalarning inshootlarini yashin urishidan saqlaydigan qurilma. Ingichka, uchli metall sterjen koʻrinishidagi elektrod (sterjenli Yashin qaytargich), elektr uzatish liniyalari ustidan tortilgan sim (tros) koʻrinishidagi (trosli Yashin qaytargich) va umumiy qarshiligi 10—20 om dan oshmaydigan puxta yerga ulagichdan iborat. Yashin qaytargich himoya qilinadigan obyekt ustiga oʻrnatidadi. Yashin qaytargichning ishi toj razryadiga asoslangan (qarang Elektrrazryadi). Atmosferada momaqaldiroq boʻlgan vaqtda hosil boʻladigan kuchli elektr maydon Yashin qaytargichnipg uchila toj razryadni vujudga keltiradi. Bu razryad zaryadlarning bino oldida toʻplanishiga yoʻl qoʻymay, ularni yerga oʻtkazib turadi va binoni yashin zarblaridan saqlaydi.

Yakka sterjenli Yashin qaytargichning himoya zonasi (taʼsir loirasi) shakli boʻyicha choʻqqisida 45° burchak tashkil etadigan konusga yaqin, yakka trosli Yashin qaytargichda himoya zonasi qirralari tros vazifasini oʻtovchi uch qirrali prizma shaqtida boʻladi (rasmga q). Elektr st-yalarida yashin tokini yerga oʻtkazib yuborish uchun yerga ulagich simdan foydalaniladi. Tunukasi yerga ulangan tunuka tomli binolar, markaziy suv bilan isitiladigan, vodoprovod va yer ostidan elektr oʻtkazilgan binolar yashindan yetarlicha saqlangan boʻladi va ularga maxsus Yashin qaytargich oʻrnatilmaydi. Ichida portlash xavfini vujudga keltiradigan aralashmalar, chang, bugʻ, gazlar hosil boʻladigan binolarni himoya qilish uchun Yashin qaytargich binolardan nariroqqa oʻrnatiladi. Shunda binolarning barcha qismlari Yashin qaytargichning taʼsir doirasida boʻladi.
Yashma

Yashma (arab.) — kremniyli choʻkindi togʻ jinsi. Asosan, xalsedon hamda tarkibida kalsiy karbonatlari va giltuproq aralashmasi boʻlgan kvarsning mikroskopik donalaridan tashkil topgan. Ya.ning kelib chiqishi metasomatizm jarayoni va kremniyli choʻkindilarning metamorfik oʻzgarish jarayoni bilan bogʻliq. Tarkibiga koʻra: kvarsli asl Ya.; kvarsli, kvarsxalsedonli yashmoidlar; kvarsdala shpatli Ya. koʻrinishl i jinslarga boʻlinadi. Rangi sariq, qizil, yashil, kulrang. Koʻpincha toʻlqinli, dogʻ va yoʻlyoʻl koʻrinishdagi turfa rangda uchraydi. Qattiqligi 5,5—7; yaxshi silliqlanish xususiyatiga ega. Shaffof emas. Teksturasi boʻyicha yaxlit, yoʻlyoʻl, sferoid shakllilarga ajratiladi. Ayniqsa, turli rangli tasvir (peyzaj) koʻrinishidagi turlari qimmatli hisoblanadi. Ya. qatlam va linza koʻrinishida boʻlib, qavatlarning qalinligi oʻnlab va yuzlab metr boʻladi. Ya. Oʻzbekiston, Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina va boshqalar joylarda uchraydi. Ya.ning yaxshi silliqlanadigan turlari qadimiydan bezak toshi sifatida ishlatilgan. Hoz. vaqtda bezak toshi, qoplama sifatida hamda zargarlik buyumlari ishlab chiqarishda va texnik maqsadlarda ishlatiladi. 

 

Bezak toshlari
Petrologiya
Yashpal

Yashpal (12-mart, 1903, Firoʻzpur — 25-dekabr, 1976, Laknav) — hind yozuvchisi. Hindiy tilida ijod qilgan. Milliy ozodlik harakatida qatnashganligi uchun bir necha bor qamalgan (1932— 38).

Ijodi 
Dastlabki hikoyasi — „Qafasdan qutulish“ (1939, qamoqda yozilgan). Yashpal hikoyalarida mamlakatdagi ijtimoiy nuqsonlar fosh qilingan. Yashpal „Xoin“ (1943), „Bir partiyadagi oʻrtoq“ (1946), „Insoniy qiyofa“ (1949), „Amita“ (1956), „Soxta haqiqat“ (195860), „Oʻn ikki soat“ (1963) kabi qissa va romanlarida hind xalqining mustaqillik yoʻlidagi kurash va yutuqlarini tasvirlagan. Yashpalning dastlabki romani „Xoin“da Ikkinchi jahon urushining boshlaridagi, fashistlar va mustamlakachilarga qarshi kurash kuchayib borayotgan davrdagi Hindiston aks etgan. Uning bosh qahramoni, harbiy gospital vrachi Khanna taqdir taqozosi bilan Samarqandga keladi, sanatoriyda ishlaydi, oʻzbek qizi bilan samimiy doʻstlashadi.

Yashpal pyesa, tanqidiy va publitsistik maqolalar ham yozgan. A.Muxtor, B. Kerboboyev va boshqalarning asarlarini hindiy tiliga tarjima qilgan. Panjob shtati adabiy mukofoti (1956) hamda J. Neru mukofoti laureati (1969). Asarlari koʻplab tillarda, jumladan, oʻzbek tilida nashr etilgan.

Manbalar 
 Kul bosgan choʻgʻlar, T., 1970.

Adabiyot 
 Chauxan Sh., Ocherk istorii literaturi xindi, M., 1960;
 Chelishev Y., Sovremennaya indiyskaya literatura, M., 1981.
Yashtux makoni

Yashtux makoni — ilk paleolit davriga oid ibtidoiy odamlar manzilgohi. Suxumi shahri (Abxaziya Respublikasi)dan 3 km shim.da joylashgan. 1934-38 yillarda S. N. Zamyatnin tomonidan topib tekshirilgan. 1958 —60-yillarda I.Z. Berdzenishvili va 1961 —65 yillarda I. I. Korobkov tekshirgan. Yashtux makonidan tosh siniklari, nukleuslar,vaza chopqilar, oʻtkir tishli qurollar topilgan. Yashtux makonining madaniy qatlami saqlanmagan.

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Gruziya
Yaʼjuj va maʼjuj

Yaʼjuj va maʼjuj — iudaizm, xristianlik va islom dinlarida 2 yovvoyi xalqning nomi. Afsonalarda Ya'juj va Ma'jujlar uzun boʻyli, keng yagʻrinli, baʼzilarining qulogʻi butun gavdasini qoplab turadigan, qiyomat kuni olamni bosib olib, hammayoqni xarob qiluvchi dahshatli va behisob xalq sifatida tasvirlangan. Qurʼonda (18:94— 98) Zulqarnayn Ya'juj va Ma'jujlar yashaydigan joyga borib, bu xalqlarning yer yuziga yoyilib ketmasligi uchun 2 togʻ oraligʻiga toʻsiq qurdirgani bayon etiladi. Shunga qaramay ular har kecha toʻsiqni teshib oʻtishga harakat qilganlar, lekin Alloh azonda toʻsiqning teshilgan joyini qaytadan oʻz holiga keltirib qoʻygan. Shu sababli Ya'juj va Ma'jujlar toʻsiqni teshib oʻta olmaganlar. Islom rivoyatlariga koʻra, bu xalqlar qiyomat arafasida toʻsiqni teshib oʻtadi, yer yuziga yopirilib, barcha katta daryo va koʻllarning suvini ichib tugatadi, uchragan odamni yanchib, yoʻq qilib yuboradi. Yerni yengib endi samoni yengamiz deyishadi va samoga nayza otadi uni uchi qon bo'lib tushgani uchun Ya'jujva Ma'jujlar biz osmonni ham yengdik endi butkul yeru osmonga hukumdormiz deb o'ylashadi va usha kechasi ularga kasallik kelib hamma Ya'ju va Ma'jujlar qirilib ketadi. Jasadlarini hidi shunchalik bad-bo'y ediki yer yuzida nafas olib bo'lmasdi keyin Iso payg'ambar osmondan tushib xudodan bu hidlarni yoʻqotishini odamlarga zion yetkazayotganini soʻraydi shunda Alloh ogʻzi tuyaning boʻynidek keladigsn qushlarni joʻnatadi shunda qushlar ularni terib olib Alloh hohlagan joyga tashlaydi keyin Allohim baraka yoʻmgʻirini yuboradi juda kuchli yomgʻir yogʻadi uyalar ham qolmaydi soʻng yomgʻir tinib  yerga baraka kiradi.Shunaqangi baraka keladiki bitta anorning poʻstlogʻida 7 kishi soyalanib dam olaladi.

Manbalar

Havolalalar 

 

 

Islom
Islom esxatologiyasi
Qurʼon belgilar
Temuriylar mifologiyasi
Devlar
Islomda Yaʼqub

Yaʼqub — Qurʼonda zikri kelgan paygʻambarlardan biri. Ishoqning oʻgʻli, Yusufning otasi. Bibliyada Iakov deb tilga olingan. Ya. ayrim rivoyatlarda Isroil deb ham nomlangan. Ya. Allohning birligiga, ibodatiga daʼvat etuvchi paygʻambarlardan boʻlgan. Qurʼonda uning taqvodorligi va paygʻambarligi Allohning Ibrohim avlodlariga koʻrsatgan marhamati sifatida ifodalangan (2:136/130, 140/134; 6:84). Ya. ikki xotini (Liyah, Rohila)dan va ikki choʻri (Zalfo, Balha)dan 12 oʻgʻil koʻrgan. Rivoyatlarga koʻra, yer yuzidagi barcha yahudiylar Ya.ning ana shu farzandlaridan tarqalgan. 

 

Islom paygʻambarlari
Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor

Yaʼqub Ibn Lays As-Saffor (? 879) — Safforiylar sulolasi va davlati asoschisi. Seyistondagi Karnin qishlogʻida tugʻilgan. Yoshligida Zaranj shahriga kelib, misgarga shogird tushgan (saffor laqabi shundan, Gardizishsht yozishicha, Ya.ibn L. dastlab miskar, soʻng ukasi Amir ibn Lays bilan yoʻl toʻsar qaroqchi boʻlgan. Keyinchalik Bust shahrining sarhangi, xaylboshi (harbiy otryad boshligʻi), nihoyat — Seyiston amiri boʻlgan (861 yil 22 mart). Xorijiylarta qarshi kurashda faol qatnashgan. Ya. ibn L. Xurosonga egalik qilish uchun tohiriylar bilan kurash olib borgan. Hirot va Bushang (867), Kermon va Fors viloyatini (869), Kobul va Bomiyon (870)ni bosib oladi. 871 yil xalifaunga Toxaristondagi Balxni inʼom etadi. 873 yil avgustda Nishopurni egallab Tohiriylar davlatiga barham bergan. Arab xalifasi Xuroson noibligini unga topshirishga majbur boʻlgan. 876 yil Ya. ibn L. katta qoʻshin bilan Bagʻdodga yurish qilgan, biroq xalifa qoʻshinidan yengilib orqaga qaytgan. Uning vafotidan soʻng taxtga ukasi Amr ibn Lays oʻtirgan.

Ad.:Bartold V.V., Sochineniya, t. 7, M., 1971.

Mahfuza Atmova.
Yaʼqub Charxiy

Yaʼqub Charxiy Ibn Usmon Ibn Mahmud Al-Gʻaznaviy (taxminan 1363, Gʻazna yaqinidagi Charx qishlogʻi — 1447, Chagʻoniyon viloyatining Halgʻatu qishlogʻi) — naqshbandiya tariqatining yirik namoyandasi. 1380-yil Buxoroga kelib, madrasada tahsil oladi va Bahouddin Naqshbandga shogird tushadi. Uning vafotidan soʻng Badaxshonda, keyin esa Chagʻoniyonda yashagan. Ya.Ch. tasavvuf, fiqh, Qurʼon tafsiri boʻyicha 10 dan ortiq asar yozgan (ulardan 7 tasi bizgacha yetib kelgan). "Risolai qudsiya" ("Qudsiy kalimalar haqida risola"), "Risolai abdoliya" ("Abdollar haqida risola"), "Sharhi asmuolloh" ("Alloh ismlarining sharhi"), "Risolai unsiya" ("Doʻstlik haqida risola"), "Kitob ul faroiz" ("Meros haqida kitob"), "Risola dar manoqib va aqoid" ("Manoqib va aqoid haqida risola"), "Muxtasar dar bayoni silsilai naqshbandiya" ("Naqshbandiya suluki haqida qisqacha risola") shular jumlasidandir. Bu asarlarning aksariyati Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

Adabiyot 
 Faxriddi n Ali Safiy.Rashahot, T., 2003; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001; Xoja Ahror Valiyning Markaziy Osiyo tarixi va maʼnaviyatida tutgan oʻrni (Ilmiyamaliy anjuman maʼruzalari tezislari), T., 2004.

    

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Yaʼqubiy

Yaʼqubiy, al-Yaʼqubiy, Abul Abbos Ahmad ibn Yaʼqub (? — 897 yoxud 905) — arab tarixchisi va geografi. Bagʻdodda amaldor oilasida tugʻilgan. Armanistonda, soʻngra Xurosonda yashagan. Hindiston boʻylab sayohat qilgan. Misrda qoʻnim topib, u yerdan Magʻribga borgan. Ya.ning "Kitob ul buldon" ("Mamlakatlar kitobi") asari (taxminan 891 yil) oʻsha davr olimlariga maʼlum boʻlgan dunyo mamlakatlari geogr.siga doir boʻlib koʻp jihatdan oʻziga xosligi bilan ajralib turadi. Ya., shuningdek, "Tarix" asari muallifi boʻlib, asarning 1-qismi Ossuriya, Misr, Yunoniston va qadimiy dunyoning boshqa davlatlari tarixiga oid. 2-qismida — islom dini va Arab xalifaligining 872 yilgacha boʻlgan tarixi bayon etilgan.

Kishilar
Tarixchilar
Olimlar
Geografiya
Miopiya

Yaqindan koʻrish, miopiya - koʻrish nuqsoni; bunda yaqindagi narsalar yaxshi, uzoqdagilar esa xira koʻrinadi.

Etiologiyasi 
Homiladorlik davrida onaning turli infeksion kasalliklar (gripp va boshqalar), anemiya bilan ogʻrishi; yotib oʻqishga odatlanish, qorongʻida yoki engashib uzoq vaqt koʻzga dam bermay oʻqish va boshqalar yaqindan koʻrishga sabab boʻladi.

Patogenezi 
Yangi tugʻilgan bolalarda koʻz soqqasi kichkina boʻlib, bola 9—12 yashar boʻlganida u normal shaklni oladi (qarang Koʻz). Baʼzan koʻz soqqasi uzunchoqlashib, qorachiqdan toʻr pardagacha boʻlgan masofa kattalashib ketadi. Bunda uzoqdagi shakllardan keladigan parallel nurlar koʻzdagi toʻr pardaga yetmay, oʻrta yoʻlda sinib, fokusga yigʻiladi, natijada koʻriladigan buyum shakli toʻr pardada aniq aks etmay kishi uzoqni yaxshi koʻrmaydi.

Darajalari 
Miopiya  uch darajaga boʻlinadi: yengil — 3,0 D gacha, oʻrta — 3,0 D dan 6,0 D gacha va kuchli — 6,0 D dan yuqori.  Miopiya  darajasi koʻzga taqiladigan koʻzoynakning nur sindirish kuchiga qarab aniqlanadi. Taqilgan koʻzoynak shishasi nurlarni sindirishi tufayli koʻrinadigan tasvir toʻr pardaga tushadi.  Miopiya koʻz pardalari (oqsilli, tomirli, toʻr parda) va muskullarini toliqtiradi, ular choʻzilib, koʻzning optik oʻqi uzunlashadi, natijada  miopiya zoʻrayadi, bu koʻzning koʻrish qobiliyatini pasaytiradi.

Moyil qiluvchi faktorlar 
Miopiyaning zoʻrayishiga akkomodatsiya (koʻz gavharining dam qalinlashib, dam yupqalashish qobiliyati)ning taʼsiri katta. Odatda,  miopiya koʻz akkomodatsiyasi susaygan odamlarda koʻproq kuzatiladi, u naslga ham bogʻliq.

Simptomlari 

Miopiyani kamaytirish, uni zoʻraytirmaslik uchun dastlabki belgilariga ahamiyat berish kerak. Masalan, agar oʻquvchi doskadagi yozuvni uzoqdan yaxshi koʻrmasa, kitobni engashib oʻqisa, kino yoki teatrlarda oldingi qatorga oʻtirishga harakat qilsa, tezda koʻz kasalliklari vrachiga murojaat qilishi lozim. Vrach oʻquvchini yaxshilab tekshirgach, lozim topsa, unga koʻzoynak yoki kontaktli linzadan foydalanishni tavsiya etadi.

Profilaktikasi 
Miopiyaning oldini olish uchun koʻz gigiyenasiga amal qilish, koʻzni toliqtirmaslik, uzoq vaqt engashib turmaslik, boshni birdan qattiq egib yubormaslik lozim. Kuchli darajadagi  miopiyada vrach maslahatlariga amal qilish zarur.

Davolash

Yana qarang 
 Gipermetropiya
 Gʻilaylik

Manbalar 

Koʻz kasalliklari
Koʻz kasalliklari:Refraksiya anomaliyasi