MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Poligenlar

Poligenlar — miqdoriy (uzluksiz) genotipik oʻzgaruvchanlikning mavjudligiga sababchi boʻlgan, kumulyativ polimeriya tipida taʼsir koʻrsatadigan genlar tipi. P.dan tashqari, oligogenlar (bosh genlar) ham mavjud. Oligo-genlar sifat (uzuq) oʻzgarishlarni taʼmin etadi. Har ikkala genlar guruhi xromosomada joylashgan oʻrinlari bilan bir-biridan farq qiladi. P. xromosomaning geteroxromatin qismida, oli-gogenlar esa uning euxromatin qismida joylashgan-. Genlarning P. va olio-genlarga boʻlinishi shartli va nisbiy xususiyatga ega. Chunki molekulyar dara-jada barcha genlar diskret tuzilmalar va funksiyalarni nazorat qiladi.

Manbalar
Poliginiya

Poliginiya (poli... va yun. gyne -xotin, koʻp xotinlilik) — asosan, patriarxatga xos boʻlgan nikoh shakli. Ayrim xalqlarda, koʻproq, musulmon xalqlarida saqlanib qolgan (qarang Haram). Baʼzan P. poligamiya (koʻp nikoxlilik) shaklida ham qoʻllaniladi. P. aslida guruxli nikohning qoldigʻidir, unda bir urugʻning barcha ayollari boshqa urugʻning barcha erkaklariga umumiy xotin hisoblangan. Keyinchalik davrlar oʻtishi bilan jamiyat ishlab chikaruvchi kuchlari va madaniy hayot yuksalishi tufayli bir nikohlik — monogamiyaga oʻtilgan.

Oʻzbekistonda 20-asrning 20-yillaridagi iqtisodiy-ijtimoiy va madaniy oʻzgarishlar natijasida ayollarning ijtimoiy mehnatga faol tortilishi, erkak va ayollarning amaldagi tengligi vujudga kelishi bilan xotinlarning erlarga iqtisodiy qaramligi yoʻq qilingan. Oʻzbekiston Respublikasida koʻp xotinli boʻlish qonun bilan jazolanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JKning 126-moddasi).

Manbalar 

Huquq
Poligon

Poligon (yun. polygonos — koʻp burchakli) — 1) harbiyda quruqlik yoki dengizning qurol-aslahalar va harbiy texnikani sinash, qoʻshinlar (flot kuchlari)ning jangovar tayyorgarligiga doyr tadbirlarni va taktika bora-sidagi tadqiqotlarni oʻtkazish uchun maxsus jihozlangan qismi; tajriba uchun va koʻplab ishlab chiqariladigan jangovar qurollarni, qarbiy texnikani sinash hamda qoʻshinlar (flot kuchlari)ni jalb qilgan holda tadbirlar oʻtkazish uchun moʻljallangan ilmiy tadqiqot muassasasi; P. doimiy va muvaqqat (vaqtinchalik) boʻlishi mumkin. Vazi-fasiga koʻra, ilmiy tadqiqot, oʻquvmashq va zavod P.lariga boʻlinadi. Sinaladigan har-biy vositalar boʻyicha yadro, raketa, artilleriya, zenit, tank, oʻq otish, aviatsiya, Torpedo, muhandislik, avtomobil, aloqa va boshqa turdagi P.lar farq, qilinadi; 2) qurilishda — yigʻma qurilish konstruksiyalari (mas, te-mir-beton panellari) tayyorlash uchun maxsus jihozlangan ochiq maydon. P. jihozlari: beton qorish qurilmalari, beton yotqizgichlar, bugʻlash ka-meralari, koʻtarish kranlari, beton quyish qoliplari va boshqa

Manbalar
Poligonometriya

Poligonometriya (yun. polygonos — koʻpburchakli va ...metriya) — Yer sir-tidagi nuqtalarning oʻzaro vaziyatini aniqlash usullaridan biri. Serdaraxt va koʻp binoli joylarda triangulyasiya oʻrniga qoʻllaniladi. Geodezik tayanch shoxobchalarini (qarang Geodezik punkt) yasashda qoʻl keladi. Poligonometrik tarmoklar va yurishlarning aniqligi hamda navbatiga qarab, P. triangulyasiya talablariga javob beradigan 4 sinfga boʻlinadi. Geodezik tayanch shoxobchalari yordamida topografik sʼyomkalardagi tayanch punktlari tizimi tuziladi va qurilish loyihalari chiziladi. P.ning tayanch punktlari shu punktlarni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziqlar (poligonometrik yurishlar)ni va ular orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchash yoʻli bilan aniqlanadi. Biror joyda 1, 2, 3,... p, p+h nuqtalarini tanlab olib, ular orasidagi masofa S, S2,... Sn lar, burchak r,, R2,...r„ lar oʻlchanadi. Tanlangan nuqtalar koordi-natalari biror nuqtaning maʼlum di-reksion burchagi an asosida hisoblanadi. Amalda poligonometrik yurish maʼlum Ri nuqtadan boshlanadi. Koʻpincha, nazorat nuqtasi sifatida koordi-natalari aniqlangan oxirgi poligonometrik nuqta olinadi. Burchaklar, asosan, teodolit yordamida 1"—10" aniklikda, masofa Sj lar invar yoki poʻlat sim (lenta) bilan oʻlchanadi (yoki bazis usulida ham hisoblab topish mumkin), Uzunlik va burchak oʻlchash ishlarini katta hajmda olib borishni talab etishi, ish tamomlangunga qadar oʻlchash aniqligini nazorat qilib boʻlmasligi P.ning kamchiligi-dir. Lekin bu usulda bir punktdan faqat ikkita yoʻnalishining koʻrinishi yetarli boʻlgani uchun tayanch punktlari zichligini ixtiyoriy ravishda oshirish mumkin. P. usulining bu qulayligi ayniqsa shahar va qishloklarda katta masshtabli sʼyomkalar oʻtkazish ishlarida qoʻl keladi.

Manbalar
Poliyen

Poliyen (lot. Polyaenus) (milodiy 2-asr) — makedoniyalik yunon yozuvchisi. Rimda advokat va notiq sifatida shuhrat qozongan. 162 yil Parfiya bilan urush boshlanganda "Strategmalar" ("Harbiy hiylalar") asarini yozib uni imperatorlar Mark Avreliy va Lutsiy Verga bagʻishlagan. Bu asar 8 kitobdan iborat boʻlib, sarkar-dalar va boshqa shaxslarni urush paytidagi xatti-harakatlari toʻgʻrisidagi misollarni oʻz ichiga olgan. Asar yunon mifologiyasidan to rimliklar (Avgustnn ham)gacha boʻlgan davrni qamrab oladi. P. maʼlumotlari yunon va Rim manbalariga asoslanib yozilgan. Oʻrta Osiyo xalkdari orasida keng tarqalgan "Shiroq" afsonasi P.ning ushbu asari asosida vu-judga kelgan.

Manbalar
Poliz

Poliz — palak otib oʻsadigan ekinlar ekilgan paykal (qarang Poliz ekinlari).

Manbalar
Poliz ekinlari

Poliz ekinlari - oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida ekiladigan, palak otib oʻsadigan madaniy ekinlar guruhi. Ayrim olimlar Poliz ekinlariga faqat tarvuz, kovun va qovoqnn kiritadilar; chirmashib yoki yerda yotib usadi. Osiyo, Afrika va Amerikaning tropik va subtropik mamlakatlaridan tarqalgan. Hozirgi davrda barcha qitʼalarda ekiladi. Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Ukraina, AQSH, Bolgariya, Ispaniyada koʻp yetish-tiriladi. Poliz ekinlari mevasi parhez xususiyatiga ega qimmatli oziq-ovqat mahsuloti; chorva mollariga ozuqa sifatida beriladi. Urugʻidan yogʻ olinadi.

Manbalar
Poliz qoʻngʻizi

Poliz qoʻngʻizi, poliz xon-qizi (Epilachna chrysomelina) — xon-qizi oilasiga mansub zararkunanda. Asosan, poliz ekinlarini zararlaydi. Osiyo, Afrika, Yevropaning janubida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Kavkazda ham uchraydi. Qoʻngʻizi 7–8 mm kattalikda. Tanasining past tomoni yassi, usti qabariq, rangi qizil-qoʻngʻir. Qanoti ustida 6 tadan kora dogʻi bor. Urgʻochi qoʻngʻizi poliz oʻsimligi bargining pastki tomoniga 50 tagacha tuxumini gʻuj qilib qoʻyadi. Tuxumlaridan 3—4 kunda lichinkalar chiqadi. Lichinkasi ri vojlanish davrida 3-marta pust tashlaydi. Lichinka pust tashlaganidan 8—10 kundan soʻng gʻumbakka aylanadi. Gʻumbakning rivojlanishi 1 — 1,5 haftadavom etadi. Qoʻngʻizva lichinkalar barg etini yeb, uning tomirlarinigina qoldiradi. Hosil pishgan davrda mevasini yeb, oʻyib tashlaydi. Poliz qoʻngʻizi oʻzi oziqlanadigan dala yoki uning yaqinidagi xazonlar va oʻsimlik qol-diklari orasida qishlaydi.

Kurash choralari: daladagi oʻsimlik qoldiqlari oʻz vaqtida yigʻish-tirib, chuqur shudgorlash. Poliz qoʻngʻizi soni koʻpayib, hosilga jiddiy zarar yetkazganda karbofos (0,4—1,0 l/ga), fufanon (0,4—1,0 l/ga), siperkil (0,06 l/ga) va boshqa insektitsidlar purkagich apparatlarda purkaladi.

Manbalar
Poliizobutilen

Poliizobutilen, oppanol V,vistaneks MML— izobutilen polimeri, [—S(SN,),SN2—ha. Quyi molekulali P. (mol. m. 50103 gacha) — qovushqoq suyuqlik; zichligi 880—910 kg/m3. Yuqori molekulali P. [mol. m. (70—225)103] — kauchuksimon amorf mahsulot, zichligi 910—920 kg/m3. Yuqori dielektrik xossaga ega; namga, kuchsiz kislota va ishqorlarga chidamli; uglevodorodlar va ularning galogenli hosilalarida eriydi; quyi spirtlar, murakkab efirlar va ketonlarda erimaydi. Kuyosh nuriga chidamsiz. Tarki-biga faol toʻldirgichlar (mas, qurum, grafit) qoʻshib chidamli qilinadi. Izobutilenni polimerlab olinadi. Elektr izolyasiya, motor yonilgʻisi kom-ponenti, surkov moylariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi. massasi qancha

Manbalar
Polikarbonatlar

Polikarbonatlar - karbonat kislota va digidroksibirikmalarning murakkab poliefirlari. Umumiy formulasi [—ORO—S (O)—]p, bu yerda R — aromatik yoki alifatik qoldiq. Bulardan eng muhim sanoat ahamiyatiga ega boʻlganlari aromatik P. (makrolen, leksan, yupilon, penlayt, sinvet, polikarbonat); 2,2- bis-(4gidroksife-nil) propan (bisfenol A) va bisfenol A bilan uning oʻrinbosarlari 3,3’, 5,5’ — tetrabrom yoki 3,3’, 5,5’ — tet-rametilbisfenol A asosidagi aralash P. Bisfenol A (gomopolikarbonat) asosidagi P. — amorf rangeiz poli-merlar; mol. m. (20—120)103, shaffof. Undan tayyorlanadigan 3 mm qalinlikdagi plastinka 88% yorugʻlikni oʻtkaza-di, dekstruksiyalanish temperaturasi 310—320°. P. fizik-mexanik xossalari mol. m. kattaligiga bogʻliq. Mol. m. 20 mingdan kichik boʻlgan P. moʻrt, mustahkamligi past, mol. m. 25 mingdan yukrri boʻlgan P. esa mexanik mustaxkamligi va elas-tikligi yuqori biologik inert polimerlar. Ulardan tayyorlangan buyumlarni — 100 dan 135° gacha boʻlgan haroratlarda ishlatish mumkin. Sanoatda P. 3 xil usul bilan olinadi: 1) difenilkar-bonatni bisfenol A bilan vakuumda asoslar (mas, natriy metilat) ishtirokida 150—300° da qayta eterifikatsiyalash; 2) bisfenol A ni eritmada piridin ishtirokida 25° da fosgenlash; 3) bisfenol A ni fosgen bilan suvli ishqoriy muhitda va organik erituvchida* mas, metilenxlorid yoki tarkibida xlor boʻlgan erituvchilar ishtirokida fazalararo polikondensatsiyalash.

P. avtomobilsozlikda, elektron va elektrotexnika sanoatida, maishiy va tibbiyot texnikasida, asbobsozlik va samolyotsozlikda, qurilishda konstruksion material sifatida ishlatiladi. P.dan tayyorlangan oynalar qurilishda, issiqxonalarda, koʻp qavatli mustahkam shisha materiallar — trip-lekslar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Polikarp oʻsimliklar

Polikarp oʻsimliklar (poli... va yun. karpos — meva) — bir necha yil gullab meva beradigan oʻsimliklar. Koʻp yillik gulli oʻsimliklarning deyarli hammasi P.oʻ. hisoblanadi (yana qarang Monokarp oʻsimliklar).

Manbalar
Poliklet

Poliklet (Polykleitos) (miloddan avvalgi 5-asr 2yarmi) — yunon haykaltaroshi va sanʼat nazariyotchisi, yuksak klassikaning yetakchi namoyandalaridan. P.ning bronzadan yasalgan "Dorifor", "Yarador Amazonka", "Diadumen" va boshqa haykallari nusxalaridan va qad. mualliflarning yozmalaridan maʼlum. P.ning "Risola"sidan ayrim parchalargina saqlangan. Inson tanasi goʻzalligi va ideal mutanosibligi hamda uygʻunligini raqamli qonunda ifodalab bergan. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar
Poliklinika

Poliklinika (poli... va klinika) — davolashprofilaktika muassasasi; katnab davolanadigan va uyida yotgan bemorlarga tibbiy yordam koʻrsatadi. Uzbekistonda kasalxona bilan birlashgan va mustaqil P.lar mavjud. P. aholining turar joyi va ish joyi boʻyicha xizmat koʻrsatadi. Maxsus tibbiyot muassasalari qoshida ham P.lar bor (mas, klinik ilmiy tadqiqot institutlari qoshidagi P.lar).

P.da terapevt, xirurg, nevrolog, revmatolog, ginekolog, LOR xizmat qila-di; P. tarkibida fizioterapiya va funksional diagnostika boʻlimlari, lab., dorixona va boshqa boʻladi. Shahar va tuman P.lari, shuningdek, ixtisoslashgan stomatologiya, fizioterapiya P.lari ham bor. hozirgi zamonaviy diagnostika vositalari bilan jihozlangan oilaviy P.lar boʻlib, bular bolalar va kattalarga tegishli yordam koʻrsatadi. Yirik shaharlarda talabalarga xizmat qiladigan maxsus P.lar ham mavjud.

Manbalar
Polikondensatlanish

Polikondensatlanish (yunoncha: polys — koʻp sonli va kondensatsiya) — bi - yoki polifunksional monomer va (yoki) oligomerlar taʼsirida poli-merlar sintez qilish jarayoni. Bunda polimer bilan bir qatorda suv, spirt, ammiak, vodorod galogenid, tegishli tuzlar va shunga oʻxshash quyi molekulali moddalar ajralib chiqadi.

P. reaksiyasi gomopolikondensatlanish va geteropolikondensatlanishga boʻlinadi. Gomopolikondensatlanish da bir moddaning 2 xil funksional guruhi oʻzaro reaksiyaga kirishib, polimer hosil qiladi. Bunday reaksiyaga aminokislotalar, amino-spirtlar va oksikislotalarning polikondensatlanishi misol boʻla oladi (mas, aminokapron kislotadan poli-kaprolaktam hosil boʻlishi). Getero-polikondensatlanish reaksiya-sida funksional guruxlari bir xil boʻlgan bifunksional guruxli 2 modda qatnashadi. Geksametilendiamin va adipin kislotadan poligeksametilen-adipinamid hosil boʻlishi bunday reaksiyaga misol boʻla oladi. Bifunksional birikmalarning polikondensatlanishi natijasida faqat chiziqsimon polimerlar hosil boʻladi. Bunday ja-rayon chiziqsimon polikondensatlanish deyiladi. Reaksiyaga kirishayotgan monomerlarning birida 3 va undan ortiq funksional guruxlar boʻlishi polikondensatlanish reak-siyasini murakkablashtiradi va toʻrsimon hamda fazoviy tuzilishga ega boʻlgan makromolekulalar hosil qiladi. Bujarayon fazoviy polikon-densatlanish deyiladi. P. jarayo-nining tabiat va texnikadagi ahamiya-ti katta. P. va unga oʻxshash reaksiyalar muhim biopolimerlar — oqsillar, nuklein kislotalar, sellyuloza va h.k. biosintezining asosini tashkil etadi.

P. reaksiyalari yuqori molekulali birikmalar (poliamidlar, poliefirlar, polikarbonatlar, fenol-formaldegid, mochevina-formaldegid, melamin-formaldegid smolalar, kremniy organik va maxsus xossali polimerlar) olishda qoʻllanadi.

Manbalar
Polikrat

Polikrat (? — miloddan avvalgi taxminan 523 yoki 522) — Samos o. tirani (hokimi; taxminan 540 yildan). Davlat miqyosida tangalar zarb etgan, qurilish ishlari olib borgan, harbiy va savdo floti, shuningdek, armiya tuzgan; Kichik Osiyo va Egey dengizi orollaridagi shaharlar bilan savdo yoʻliga egalik qilish uchun kurashgan.

Manbalar
Polikristallar

Polikristallar - tartibsiz joylashgan va bir-biriga kirishib ketgan koʻp sonli mayda kristallardan tashkil topgan qattiq jismlar. Tabi-atda uchraydigan va sintez usuli bilan olinadigan koʻpgina materiallar (togʻ jinslari, metallar, krtishmalar va h.k.) P. hisoblanadi. P. xossalari uni tashkil qilgan kristall zarrachalarining xossalari va oʻlchamlariga (1 — 2-10~6 mkm dan bir necha mm gacha), ularning oriyentatsiyasi va chegaralarining tuzilishiga bogʻliq. Agar kristall zar-ralari tartibsiz oriyentatsiyalangan va ularning oʻlchami P. oʻlchamidan kichik boʻlsa, P.da monokristallarga xos anizotropiya xususiyati vujudga kelmaydi. Agar kristall zarrachalari maʼlum da-rajada kristallografik oriyentatsiyalangan boʻlsa, P. teksturlangan hisoblanadi va u anizotropiya xususiyatiga ega boʻladi. Kristall zarrachalari chegaralarining qoʻshilib ketishi P. ning fizik, ayniksa, mexanik xossalariga taʼsir qiladi; chegaralarda oʻtkazuvchan elektronlarning sochilishi, disloka-siyalarnchnt susayishi va h.k. kuzatiladi.

Manbalar
Polimerbeton

Polimerbeton, plastobeton — boglovchi moddalari organik polimerlardan iborat sementsiz beton. P. tayyorlashda bogʻlovchi moddalar sifa-tida, asosan, termoreaktiv smolalar (mas, furan, toʻyingan efir, karbamid, epoksid smolalar va boshqalar), baʼzan termoplastik smolalar ishlatiladi. Toʻldirgichlar (dagʻal dispers toʻldirgichlar) sifatida oʻlchami 5 mm gacha boʻlgan kvars qumi, granit, bazalt toshlarining 50 mm gacha maydalangan boʻlakchalari qoʻllanadi. Tayyor mahsulotlarning tannarxini va boglovchi moddalar sarfini kamaytirish, xossalarini yaxshilash maksadida P. tarkibiga oʻlchami 0,15 mm gacha boʻlgan mayda dispers toʻldirgichlar (barit, kvars, andezit va boshqa togʻ jinslari uni), shuningdek, plastifikatorlar, eri-tuvchilar va suyultirgichlar, gʻovak hosil qiluvchi moddalar (poroforlar), sirt faol moddalar, antipirenlar, boʻyagichlar va shahrik. kiritiladi. P. oʻta ogir (3,5-4 t/m3), ogʻir (2,2-2,4 t/m3), yengil (1,6—1,8 t/m3) va oʻta yengil (0,4— 0,5 t/m3) xillarga boʻlinadi. P.ning xossalari bogʻlovchi moddalarning tu-riga, toʻldiruvchi va toʻldirgichlar fraksion tarkibiga, aralashtirish va barcha komponentlarni zichlashtirish-ga, shuningdek, bogʻlovchi moddalarning qotish darajasiga bogʻliq. P. elektroliz vannalari, ishlab chiqarish korxonalari pollari uchun koshinlar, oqova suvlar uchun quvurlar, kimyoviy taʼsirlar va yemirilishga chidamli konstruksion materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. P.dan farqli oʻlaroq polimersement tarkibiga asosiy komponentlar sifatida 1:(0,005—0,2) nisbatda anorganik boglovchi material (sement, gips, ohak) va polimer qoʻshimchalar (suvda eruvchan epoksid, poliefir, karbamid smolalar, polivinilatsetat, lateks va boshqalarning suvdagi dispersiyasi), toʻldirgichlar (mas, boʻr, yanchilgan qum, talk) kiradi. Polimersement, asosan, bino va inshootlar devorlarini suvashda qoʻllanadi.

Manbalar
Polimeriya

Polimeriya (yun. polymereia — koʻp murakkablik) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri. P.da bir belgining rivojlanishi bir xilda taʼsir etuvchi 2 va undan ortik, allel boʻlmagan genlarga bogʻliq. P. 1909-yilda shved olimi [[N.G. Nilson-Ele]] tomo-nidan kashf etilgan. Xoʻjalik nuqtai nazaridan qimmatli boʻlgan belgilar masalan: gʻoʻzaning boʻyi, tola chiqimi, tola uzunligi, koʻsagining ogʻirligi, chigi-tining yogʻliligi va boshqa belgilari Polimeriya tipida irsiylanadi. Shartli ravishda kumulyativ va nokumulyativ Polimeriya ajratiladi. Kumulyativ Polimeriyada belgining fenotipda kuchli yoki kucheiz namoyon boʻlishi genotipda ishtirok etadigan dominant allellarning soniga bogʻliq. Miqdoriy belgilar kumulyativ P. tipida irsiylanadi. Nokumulyativ P.da belgining fenotipik namoyon boʻlishi dominant allellar soniga bogʻliq emas. Dominant belgining namoyon boʻlishi uchun genotipda birgina dominant al-lelning boʻlishi kifoya. Biokimyoviy darajada P. asosida belgining rivojlanishiga taʼsir qiluvchi biosintez reaksiyalari yotadi.

Manbalar
Polimerlanish

Polimerlanish — quyi molekulali modda (monomer)larning kovalent bogʻ orqali birikib, yuqori molekulali birikma (makromolekula)lar hosil qilish jarayoni. Makromolekulaning elementar tarkibi (uning chek-ka guruhini nazarga olmaganda) monomerning tarkibidan farq qilmaydi. P.ning polikondensatlanishdan mu-him farqi ham ana shunda.

Makromolekulada initsiatorlar ishtirokida faol markaz (•) hosil qilish P.ning asosiy bosqichi hisoblanadi. Bu markaz reaksiyaning oʻsishini boshlab yuboradi va monomer molekulasini faol markazga qoʻshadi. Agar bu markaz turgʻun (uzoq vaqt mavjud boʻluvchi) boʻlsa, P. bosqichsimon deyiladi. Agar oraliq mahsulot turgʻun boʻlmasa (qisqa vaqt mavjud boʻla olsa), P. zanjirsimon deyiladi. P.da qatnashuvchi faol markazlar tabiatiga koʻra, P. radikalli va ionli boʻladi. P.da bir vaqtda 2 yoki undan ortik, turli monomerlar qatnashishi mumkin.

Radikalli P. faqat zanjirli mexanizm boʻyicha boradi. Erkin radikallar oraliq faol mahsulotlarning funksiyasini oʻtaydi. Etilen, vinil-xlorid, vinilatsetat, vinilidenxlorid, ftoretilen, akrilonitril, me-takrilonitril, metilakrilat, metil-metakrilat, stirol, butadiyen, xlorop-ren va boshqa radikalli P.ga kirishadigan monomerlarga mansubdir. Radikalli P.ni xona harorati va quyi temperaturalarda amalga oshirish uchun oksidlanishqaytarilish initsiatorlashdan foydalaniladi. Lab. amaliyotida fotokimyoviy initsiatorlash qoʻllanadi. Radikalli P.ni u-nurlari, tezkor elektronlar, x-zarrachalar, neytronlar va h.k. taʼsirida hosil qilish ham mumkin. Bu usuldagi initsiatorlash radi -atsion kimyoviy initsiatorlash deyiladi.

Radikalli P.da zanjir uzatilish re-aksiyasining ahamiyati muhim. Buning mohiyati shundaki, oʻsuvchi radikal biror molekula (zanjir uzatuvchi molekula)ning atomi yoki bir guruh atomini uzib oladi. Natijada oʻsuvchi radikal toʻyingan valentli molekulaga aylanib, kinetik zanjirni davom ettirishga moyil yangi radikal hosil qiladi.

Ionli P.da oraliq faol mahsulotlar ionlar, ionlar jufti yoki qutblangan komplekslardan iborat. Ionli P. zanjirli mexanizm boʻyicha ham, bosqichli mexanizm boʻyicha ham borishi mumkin. Zanjirsimon ionli P. kationli va anionli P.ga boʻlinadi. Kationli P.da oʻsuvchi zanjir uchidagi reaksiya ga kirishuvchi ionlar musbat zaryadli boʻladi. Izobutilen, propilen, metilstirol, vinilalkil efirlar, izopren va h.k. monomerlar kationli P.ga oson kirishadi. Kationli P.ni past temperaturada amalga oshirishda katali-zatorlar bilan komplekslar hosil qiluvchi sokatalizatorlar (suv, proton kislotalar, spirtlar, galogenalkillar, efirlar va h.k.) ishlatiladi.

Sianid viniliden, nitroetilen, akrilonitril, metakrilonitril, akril va metakril efirlar va h.k. anionli P.ga oson kirishadi. Koordinatsion-ionli P. olinayotgan mahsulotlarning xossalarini aniq tekshirishga imkon beradi. Butun dunyoda ishlab chikariladigan polimerlarning 3/4 ga yaqin qismi P. jarayoni asosida olinadi.

Adabiyot 
 Asqarov M. A., Jalilov A. T., Rashidova S. Sh., Trubitsina S. N., Regulirovaniye protsessa radikalnoy polimerizatsii, T., 1975; Ismoilov I. I., Rafikov A. S, Donorno-ak-septorniy mexanizm polimerizatsii, T., 2003.

Isroil Ismoilov.

Manbalar
Polimetall rudalar

Polimetall rudalar (poli... va metall) — qoʻrgʻoshin, pyx, mis va ku-mush sulfidlaridan iborat kompleks rudalar. Qaysi metallning kupozligiga qarab qurgʻoshin-ruxli, kumushqoʻrgʻoshinli rudalar deb ataladi. Polimetall rudalar endogen sharoitda gidrotermal eritmalarning kristallanishidan hosil buladi. Polimetall rudalar slanets, gneys, ohaktosh, tuf-slanets, granitoidlar orasida joylashib, turli kattalikdagi qatlamlar, tomirlar, shtok, rudali ustunlar va boshqa shakllarda buladi. Polimetall rudalar tarkibiga pirit, sfalerit, xalkopirit, galenit, baʼzan kumush, vismut va boshqalarning sulfidlari kiradi. Atmosferadagi havo va namlikning taʼsirida baʼzan birlamchi (sulfid) Polimetall rudalar ikkilamchi (oksidlangan) Polimetall rudalarga utishi mumkin. Bunday rudalarga serussit, anglezit, piromorfit, smitsonit, kalamin va boshqa minerallar kiradi. Oʻzbekistonda Polimetall rudalar konlari Chatqol, Qrramozor, Qurama togʻlarida, mamlakatning gʻarbiy va jan. qismida (Xondiza polimetall ruda koni) joylashgan. Shuningdek, RF (Ural, Oltoy), Qirgʻiziston, AQSH, Kanada, Avstraliya, Peru, Yaponiya, GFR, Ispaniyada Polimetall rudalar konlari bor. Polimetall rudalar qoʻrgʻoshin, pyx, mis, kumush va boshqa me-tallar olish uchun asosiy manba hisoblanadi.

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Polimetilmetakrilat

Polimetilmetakrilat - metilmetakrilatning chiziqli termoplastik polimeri. Rangsiz, shaffof modda, yorugʻlikni 91% dan ortiq oʻtkazadi. Fizikkimyoviy xossalari yuqori: oson kesiladi, yelimla-nadi, kavsharlanadi. Metilmetakrilat atseton dixloretan va benzolda yaxshi eriydi. Suv, ishkorlar, benzin va moylar taʼsiriga chidamli. P. turli ini-siatorlar taʼsirida blokli yoki emul-sion usulda olinadi. P. blokli usulda monomerni mineral shishadan ishlangan qoliplarda 45—125° temperaturada 24—30 soat mobaynida polimerlab hosil qilinadi. P. emulsiyali usulda me-tilmetakrilatni nikelli reaktorlarda suvli muhitda initsiatorlar (peroksidlar) va emulgatorlar ishtirokida 75—85° da 4—6 soat mobaynida polimerlab olinadi. P. organik shisha (MDH mamlakatlari), pleksiglas (AQSH, Germaniya, Fransiya), perspeks (Angliya) deb yuritiladi. P. rangsiz va turli rangli, tiniq va xira, plastifikatlangan, plastifi-katlanmagan, yupqa taxta va bloklar holida chiqariladi. Aviatsiyada, kemasozlikda, avtomobil sanoatida, tib-biyotda, qishloq xoʻjaligida va boshqalarda qoʻllanadi. Dis-persiyali va suvli eritmalari yorugʻlik nuriga chidamli, hidsiz lok-boʻyoq qoplamalar va yelimlar tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Polimikt jinslar

Polimikt jinslar - boʻlakli materiallari turli togʻ jinslaridan (choʻkindi, magmatik, metamorfik) va mineral donalardan tarkib topgan choʻkindi jinslar. Mas, granit, ohaktosh, slanets va qumtosh gʻoʻlaklaridan tuzilgan baʼzi konglomeratlar, gʻoʻlaktoshlar, shagʻallar, favelitlar; kvars, slyudalar, dala shpatlari, togʻ jinslari boʻlaklari va boshqalardan iborat qum va qumtoshlar.

Manbalar