MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Arab Muhammadxon

Arab Muhammadxon (16-asrning 2-yarmi — 1623) — Xorazm (Xiva xonligi)da 1602-1623-yillarda hukmronlik qilgan Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili (1602-23).

Xorazm xoni Hoji Muhammadxon (Hojimxon) (1598-1602)ning kenja oʻgʻli. Otasi hayotligida Xiva hokimi boʻlgan. Otasi vafotidan soʻng 1602-yil xonlik taxtiga chiqqan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, uning davrida Xiva xonligiga Yoyiq kazaklari ataman Aborkin (1602) va ataman Nechay boshchiligida (1603) bostirib kirib yurtni va poytaxt Urganchni talon-toroj etganlar. 1620 va 1621-yilda qalmoqlar Xorazmga yurish qilib, kishilarni asirga olganlar. Uning davrida ichki nizolar avj olib, xonlikning maʼmuriy tuzilishiga salbiy taʼsir etgan. Chunonchi, har bir shahzodaning oʻz yerida shaxsiy idora ap-parati — oʻz aʼyonlari, xazinasi, yasovullari, bojxona xizmatchilari va boshqa boʻlgan. 1623-yilda oʻgʻillari Habash va Elbars sultonlar taxt talashib unga qarshi urush boshladilar. Bu urushda A. M. yengilib, Qum qalʼaga qamalgan va oʻsha yerda vafot qilgan. A. M. mamlakat obodonchiligiga katta eʼtibor bergan, chunonchi u Arab Muhammadxon madrasasini qurdirgan va Toʻq qalʼa yonida kanal qazdirgan.

Adabiyotlar 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959;
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941;
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993.
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xorazm hukmdorlari
Madrasa asoschilari
Arab Muhammadxon madrasasi

Arab Muhammadxon madrasasi (yoki Arabxon madrasasi) – Xorazm viloyati, Xiva shahrining Ichan qalʼa ansamblidagi meʼmoriy yodgorlik. Obyekt davri 1616-yil va 1838-yillarni oʻz ichiga oladi. Yodgorlik bugungi kunda „Ichan-qalʼa“ mahallasi, Zargarlar koʻchasi, 27-uyda joylashgan.

Arab Muhammadxon madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi 
Arab Muhammadxon madrasasi Muhammad Rahimxon II (Feruz) madrasasining orqa tomonida qad rostlagan boʻlib, u dastlab Arabshohiylar oʻzbek sulolasining oʻn birinchi vakili, 1602—1621-yillarda Xiva xoni boʻlgan Arab Muhammadxon mablagʻi va farmoni bilan 1616-yilda qurilgan. Madrasa xonlik poytaxti Urganchdan Xiva shahriga koʻchirilishi munosabati bilan 1838-yilda Olloqulixon tomonidan qayta tiklangan va poytaxt oʻzgarganidan keyin qurilgan birinchi madrasaga aylangan. 1616-yilda qurib bitkazilgach madrasa aholi orasida „Choʻbin madrasa“ deb ham atalgan. Madrasaning devori yogʻochdan tiklanib, ichiga xom gʻishtlar terilib, somon suvoq qilingan. Xivaliklar tilida bu usulda uy-joy qurishni „Nigirik“ (karkas) uy deb atashadi. Madrasa XIX asrda Olloqulixon xonligi davriga kelganda eskirib, taʼmirtalab holga kelib qolgach, xon uni qaytadan pishgan gʻishtdan ikki qavatli qilib qurdirgan. Obyekt Ichan qalʼaning qoq markazida, Muhammad Aminxon madrasasidan uncha uzoq boʻlmagan joyda qurilgan. Ushbu yodgorlik Xivaning boshqa meʼmoriy yodgorliklari ichida eng qadimiylaridan biri sanaladi. Shuning uchun madrasa oʻziga turli sayyohlarni ham jalb qiladi. Bugungi kunda unda Xiva „Ichon qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasining Fondi, yaʼni Zahira xonasi joylashgan.

Qurilish uslubi 
Madrasa Xiva aholisini oʻqitish uchun moʻljallanganligi sababli Arab Muhammadxon ushbu madrasani dastlab bir qavatli, oddiy sinchli va trapetsiya shaklida qilib qurdirgan. Serhasham ishlangan madrasa ayvoni Xiva muzeyida saqlangan. Olloqulixon xonligi davrida madrasa binosi murabba tarhli, peshtoq va gumbazli qilib qaytadan qurilgan. Bosh tarzidagi masjid va hujralar ikki qavatli boʻlib, ikki burchagida guldastalari bor. Qolgan tomonlarida joylashgan hujralar bir qavatli. Madrasa hovlisining etagida oldini ayvonli qilib masjid qurilgan.

Yodgorlik bir necha bor qayta tiklandi va taʼmirlandi. Shunday qilib u Xiva xoni Olloqulixon davrida hozirgi qiyofasini oldi. Hozirgi kunda madrasa binosining faqat asosiy fasadi ikki qavatli, qolgan uchta fasadi esa bir qavatli. U dahliz, darsxona va masjid boʻlgan zallardan hamda bir qavatli hujralar bilan aylana shaklida oʻralgan hovlidan iborat.

Yana qarang 

 Matniyoz Devonbegi madrasasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Yusuf yasovulboshi madrasasi

Manbalar 

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xorazm madrasalari
Xiva
Xorazm
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Arab raqamlari

Arab raqamlari — oʻnta mate-matik belgi 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Bu raqamlar bilan istalgan katta yoki kichik sonni yozish mumkin. Arablar Iroq, Misr va Suriyani istilo qilgunga qadar yunon alifbosiga asoslangan raqamlardan foydalanganlar. 6-asrdan boshlab arab alifbosi harflari bilan ifodalanuvchi raqamlar qyooʻlanilgan. Al-Xorazmiy Hindistonda kashf etilgan oʻn raqamdan iborat martabali sanoq tizimini oʻrgandi, soddalashtirdi, kengaytirdi va birinchi marta arab tilida bayon qildi. Al-Xorazmiy „Arifmetika“si bilan birga bu hind raqamlari arab dunyosiga kirib keldi. Xorazmiyning bu asari arabchadan lotinchaga tarjima qilinib, 10-asrda Ispaniyaga, 12-asrda Yevropaning boshqa mamlakatlariga tarqaldi. Arab raqamlari hanuz jahonda shunday deb yuritiladi. Uni jahonga tarqatgan al-Xorazmiy ekani Abu Rayhon Beruniyning „Hindiston“ asarida ham aytib oʻtilgan.

Yana q. 

 Raqamlar
 Rim raqamlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab xalifaligi

Arab xalifaligi (632 — 1258) — Arabiston yarim oroli, Yaqin va Oʻrta Sharq, Shimoliy Afrika, Ispaniya, Markaziy Osiyo va Kavkazortini oʻz ichiga olgan saltanat.

VII — VIII asrlarda tashkil topgan. Arab Xalifaligi asoschisi paygʻambar Muhammad sollallohu alayhi vasallamning eng yaqin safdoshi xalifa Abu Bakr Siddiqdir. Arablar yuqorida zikr etilgan mamlakatlarni 630-715 yillar orasida bosib olganlar. Bu mamlakatlar asosan „Xulafoi Roshidin“ („Toʻgʻri yoʻldan boruvchi xalifalar“) va umaviylar zamonida fath etildi. Xalifa Umar ibn Xattob davrida (634-644-yillar) kuchli markazlashgan davlat va jangovar armiya tashkil topadi.
Koʻp sonli arab qoʻshinlari oʻz zarbalarini Vizantiya va Eronga qarshi yoʻnaltiradilar. Bir necha oʻn yilliklar mobaynida arablar Suriya, Iroq, Eron, Misr va butun Shimoliy Afrikani istilo qiladilar. Arablar Vizantiyaga kuchli zarba beradilar. Jangari arablar gʻarbga va sharqqa tomon tobora ichkarilab boradilar. Arablar armiyasining asosiy zarbdor kuchini otliq qoʻshinlar tashkil qilardi. VII asr va VIII asrning birinchi yarmi mobaynida ulkan davlat — Arab xalifaligi tashkil topadi. Damashq shahri uning poytaxtiga aylanadi. Lekin Abbosiylar bu ulkan hududni butun saqlab qololmadilar. Ichki ixtiloflar taʼsiri ostida Arab xalifaligi VIII asrning oxirlaridan boshlab mayda-mayda qismlarga parchalanib keta boshladi: 788-yilda Magʻribning gʻarbiy qismida (hozirgi Marokash) idrisiylar (788 — 985), uning sharqiy qismida (hozirgi Tunis) agʻlabiylar sulolasi (800 — 909) hukmronligi oʻrnatildi. Xuroson va Movarounnahrda esa IX asrning 20-yillaridan boshlab mahalliy sulolalar: tohiriylar (821 — 873), safforiylar (873 — 900) va somoniylar (865 — 999) bosh koʻtarib chiqdilar. Ular Arab xalifaligiga nomigagina tobe boʻlib, aslida mustaqil hukmdor edilar. Arab xalifalariga 945-yilda boshlab shialikka eʼtiqod qiluvchi Eron buvayhiylari hukm oʻtkaza boshladilar. Buvayhiylar Bagʻdod va butun Iroq hududlarini nazoratga olib, xalifani nomiga hukmdor qilib qoldirdilar. 1055-yilda saljuqiy turklar sultoni Toʻgʻrulbek buvayhiylarga zarba berib, Bagʻdodni egallaydi. Saljuqiylar abbosiy xalifalarni avvalgi mavqesiga qaytaradilar, lekin amalda ular turklarga tobe etiladi. XII asr boshlarida Saljuqiylarning zaiflashuvi abbosiy xalifalarni nisbatan erkin hukmdorga aylantiradi. Xorazmshoh Takash (1172-1200) ning 1194-yilda Iroqdagi saljuqiylarga bergan zarbasi abbosiylarni saljuqiylardan tamomila mustaqil qiladi. Xalifa an-Nosir davrida Takashning vorisi Muhammad Xorazmshoh bilan ziddiyatlar vujudga keladi, ammo Xorazmshohning 1217-yilgi Bagʻdod yurishi muvaffaqiyatsiz tugaydi, xalifalik mustaqilligini asrab qoladi. Arab xalifaligi 1258-yilda moʻgʻullar tarafidan tugatildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Musulmon imperiyalar
Arab-amerika neft kompaniyasi

Arab-amerika neft kompaniyasi, ARAMKO (ing. Arabian-American Oil Company (ARAMCO) — Saudiya Arabistonidagi neft konlarini oʻzlashtirish uchun 1933-yilda AQSH dagi eng yirik neft kompaniyalari tomonidan tashkil etilgan. 1973-yildan boshlab Saudiya Arabistoni hukumati uning aksiyalarini sotib ola boshladi 587va 1980-yilga kelib ARAMKOning tanho egasiga aylandi. Uning korxonalarini boshqarish va neft konlaridan foyda-lanish boʻyicha mamlakat hukumati bilan maxsus bitimlar tuzgan AQShning „Eks-on“, „Shevron“, „Teksako“, „Mobil“ neft kompaniyalari qazib olingan nef-tning bir qismini oladi. Har yili 200 mln.t neft qazib oladi va 23 mln.t nef-tni qayta ishlaydi (80-yillar oxiri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabi (qoʻy zoti)

Arabi – qora rangli qorakoʻl qoʻy zoti. Qoʻzilari qora rangda tugʻiladi va bir yoshga kirganda jun qoplami rangida oʻzgarish boshlanadi. Dastlab qizgʻish-sariq, 2—3 yoshda esa och kulrang va oq rangga kiradi. Qorakoʻl qoʻylarining 90—95% ini arabi qoʻylari tashkil etadi. Sifatli, eng yaxshi teri beradi. 2—3 kunlik qoʻzilari qorakoʻl teri olish uchun soʻyiladi (bu davrda teri jingalaklari va gullari aniq, chiroyli boʻladi, 3—4 kun oʻtgach gullardagi aniqlik, mayinlik jun tolalari oʻsishi hisobiga yoʻqolib boradi). Arabi qoʻylarning ham odatdagidek meʼyorda, yaʼni bir yilda 2 marta juni qirqilib, 2,2—2,6 kg jun olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arabi ot

Arabi ot — salt miniladigan qadimiy ot zoti; xalq seleksiyasi yoʻli bilan Arabiston yarim orolda milodiy 1-ming yillikda chiqarilgan. Turkman, Eron va Misr saxro otlari bilan urchitish na-tijasida takomillasha borgan. U choʻl sharoitiga yaxshi moslashgan, ochlik va suvsizlikka chidamli, uzoq, masofaga yaxshi yuguradi (poygada 1000 m masofani 1 min. 8,0 sek.da bosib oʻtadi). Arabi ot juda chiroyli, tusi boʻz, toʻriq, sherozi (kulrang) yoki jigarrang. Bu zotning du-nyodagi ot zotlarini yetishtirishda va takomillashtirishda juda katta ishti-roki bor. Arabi otning qarchigʻayigacha balandligi 150 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 175 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,5 — 19,5 sm. Arabi ot Karpat, Kavkaz, Oʻrta Osiyodagi togʻ va togʻ oldi mintaqalarida mahalliy ot zotlarini yaxshilashda, ot sporti va sirk tomoshalarida foydalaniladi. Arabi otning nasldor aygʻirlari Stavropol oʻlkasidagi Terek ot zavodida urchitiladi. Arabi ot, shuningdek Hindiston, Misr, Turkiya, Fransiya, Ispaniya, GFR, AQSH, Polsha va boshqa mamlakatlarda boqiladi va koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Arab madaniyati
Ot zotlari
Arabi posho Ahmad

Arabi posho Ahmad (1841 — 1911) — Misr xalqining 1879 — 82 yillardagi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri. Polkovnik (1879). 1881-yil sentabrda Qohira garnizoni qoʻzgʻoloniga boshchilik qildi; natijada Misr milliy hukumati tuzildi. A. P. harbiy vazir lavozimini egalladi. 1882-yil iyul-sentabr oylarida Misrga bostirib kirgan inglizlarga qarshi urushda rahbarlik qildi. Urushda Misr magʻlubiyatga uchragach, A. P. ingliz hokimiyati tomonidan oʻlim jazosiga hukm qilindi, keyinchalik Seylon o.ga surgun qilish bilan almashtirildi. 1901-yil Mayda afv etildi va Misrga qaytib keldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabinoza

Arabinoza, S5N10O5 — pentozalar guruhiga mansub oddiy uglevod (mo-nosaharid). Mol. m. 150,14. Rangsiz, shi-rin taʼmli, suvda eruvchan kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 158°. A. koʻpchilik po-lisaharidlar, glyukozidlar, gummilar, saponinlar tarkibiga kiradi. A. ayrim bakteriyalar uchun birdan-bir uglevod manbaidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arabiston dengizi

Arabiston dengizi — Hind okeanining shimolidagi chekka dengiz. Hindiston va Arabiston yarim orollari oraligʻida joylashgan. Maydoni 4832 ming km². Oʻrtacha chuq. 2734 m. Eng chuqur joyi 5803 m. Yirik qoʻltiqlari — Adan va Ummon. Hind daryosi quyiladi. Iqlimi tropik mussonli. Dengiz yuzasidagi suv temperaturasi fevralda shimolda 22° dan janubida 27° gacha, avgustda 24 — 27°. Shoʻrlik darajasi 35,8 — 36,5‰. Oqimlar qishda soat mili harakati boʻyicha, yozda gʻarbdan sharqqa yoʻnaladi. Arabiston dengizida dyugan, uchar baliqlar, tunes, seld va boshqa koʻp tarqalgan. Asosiy portlari: Bombay, Ka-rochi, Adan, Kolombo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dengizlar
Arabiston choʻli

Arabiston choʻli — Afrikadagi choʻl. Sahroi Kabirning shimoli-sharqiy qismi. Nil daryosi bilan Qizil dengiz oraligʻida. 22° sh.k.gacha choʻzilib borib, Nubiya choʻliga qoʻshilib ketadi. Yer yuzasi yassitogʻlik. Mutlaq balandligi gʻarbda 50 — 200 m, sharqda 2184 m ga yetadi. Kri-stall jinslardan tashkil topgan, ustini ohaktosh va Nubiya qizil qumtoshlari qoplagan. Iqlimi issiq. Yogʻin bir necha yillar davomida yogʻmasligi mumkin. Quruq oʻzan, vodiy koʻp. Yer osti suvlariga boy. Oʻsimlik turi kam (asosan akatsiya, yulgʻun, xurmo va boshqa oʻsadi). Aholisining koʻpchiligi chorvachilik bilan shugʻullanadi. Neft, qalay, fosforit konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Choʻllar
Afrika
Arabiston gʻoʻzasi

Arabiston gʻoʻzasi, areyzian gʻoʻzasi (Gossypium areysianum Deﬂ .) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi F3, xro-mosomalar soni 2p=26. Birinchi mar-ta M. A. Deflers taʼriflab bergan. 1953-yildan oʻrganilmoqda. Arabiston yarim orol janubiy qismi, xususan Yamanda (issiq joylardagi dara va jarliklarning toshloq yoqalarida oʻsadi) tarqalgan. A.gʻ. tik oʻsuvchi monopodial buta, boʻyi 3 m gacha yetadi. Oʻsimlikning koʻsagi may-da, dumaloq, uchi oʻtkir, uch chanoqli, pi-shib yetilishi bilan tukilib ketadi. Har bir chanogʻida 2 — 3 tadan chigit buladi. Chigiti mayda, uzunchoq, 9 — 11 mm gacha uzunlikdagi kulrang mayin tuklar bilan qoplangan. A.gʻ. qurgʻokchilikka chidamli boʻlib, dengiz sathidan 700 — 2000 m ba-landlikdagi juda issiq joylarda oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arablar

Arablar, al-arab — Gʻarbiy Osiyo va Shimoliy Afrikadagi arab mamlakatlarida yashovchi xalqlar guruhi. Umumiy soni 199 mln. kishi (1992). A., asosan Afrika va Osiyo mamlakatlarida: Misr, Sudan, Liviya, Tunis, Jazoir, Marokash, Livan, Suriya, Iroq, Iordaniya, Saudiya Arabistoni, Yaman va boshqa yerlarda yashay-di, bu mamlakatlar aholisining qariyb 80% ini tashkil qiladi. Katta yevrope-oid irqiga mansub. Arab tilida suzla-shadi. A. koʻpchiligi sunniylar. Bundan tashqari, A. ichida musulmon dinining bir qancha mazhablari mavjud; shialar — Iroq, Yaman, Suriya va Livanda; ibo-diylar — Shimoliy Afrikada; zaydiya va is-moiliylar — Shimoliy va Sharqiy Iroqda, Livanning togʻli tumanlarida yashaydilar. Misr, Livan, Suriya va Iordaniyada yashovchi A.ning bir qismi xristian di-niga eʼtiqod qiladi. Asl vatani Ara-biston yarim orol Miloddan avvalgi 1-ming yillikda va milodning dastlabki yillarida A. Su-riya, Iroq, Shimoliy Afrika yerlariga kelib joylashgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda dastlabki arab davlatlari — Palmi-ra (Tadmor), Nabateya va Lihyon vujudga kelgan. 5-asrda bir qancha arab davlatlari (Gʻasson va Laxm; Shimoliy Arabistonda) paydo buladi. 6 — 7-asrlarda ayrim arab elatlari tashkil topdi. 7-asrda Arab xalifaligi barpo etildi. A.ning xalifalik hududidagi boshqa xalqlar bilan arala-shib ketishlari natijasida yangi elatlar va davlatlar (Falastin, Suriya, Livan (Lubnon), Iroq, Misr va Shimoliy Afrika davlatlari) yuzaga keldi. Oʻrta Osiyo arablari — Oʻrta Osiyo davlatlarida yashovchi, oʻzlarini arab deb yurituvchi etnik guruh. Ajdodlari 7 — 14-asrlar davomida kelib oʻrnashib qolgan. Oʻzbek, turkman va tojik millatining tarkibiga kirgan. Oʻrta Osiyo arablari asosiy qismi Oʻzbekistonning Buxoro, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida, shuningdek Fargʻona vodiysi shimoli-sharqiy qismida yashaydi. 2 guruhga bulinadi: shayboniy va sanoniy. Oʻrta Osiyo arablari oʻzlarining qadimgi madani-yatlari, urf-odatlarining ayrim belgilarini saqlab qolganlar. Arab tili ikkinchi til sifatida ayrim qishloqlarda hozirgacha qoʻllanib kelinadi. Bularning shevalarida yerlik xalqlar tilining taʼsiri juda kuchli. Oʻrta Osiyo arablari xoʻjaligida chorvachilik muhim oʻrin tutadi. Suvli yerlarda yashaydigan A. dehqonchilik qiladi. Oʻzbekistonda A. nomi bilan bogʻliq koʻplab joy nomlari mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Belyayev Ye. A., Arabi, islam i arabskiy xalifat v rannee sredneveko-ve, 2-ye izd., 1966; Narodi Sredney Azii i Kazaxstana, ch. 2, M., 1963; Volin S. A., K istorii sredneaziatskix arabov, v sb.: Trudi IVAN, v. 36, M.-L., 1941.
Guseyn Arablinskiy

Guseyn Mamed oʻgʻli Arablinskiy (Xalafov) (1881 — Boku — 1919) — ozarbayjon demokratik teatrining asoschisi, aktyor, rejissyor A. yaratgan Faxriddin ("Faxriddin kulfati"), Bahodir ("Bahodir va Soʻna"); Nodirshoh (Na-rimonovning shu nomli asari), Frans Moor ("Qaroqchilar"), Xlestakov ("Revizor"), Otello ("Otello") kabi ob-razlari diqqatga sazovor. A. san’ati kuchli hissiyot, chuqur haqqoniyat, ilgʻor, insonparvar, demokratik gʻoyalar bilan sugʻorilgan, tasviriy vositalarning boyligi bilan oʻziga xoslik kasb etgan. A. rejissyor sifatida Shekspir, Shiller, Go-gol, Turgenev, Sundukyan, Shirvonzoda, Oxundov, Haqberdiyev, Vazirov kabilar-ning asarlarini sahnalashtirdi. A. bi-rinchi ozarbayjon kinoaktyori ("Neft va millionlar saltanatida"). Musovot-chilar tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjonlik teatr aktyorlari
Ozarbayjonlik erkak aktyorlar
Ozarbayjon teatr rejissorlari
Ozarbayjon opera rejissorlari
1881-yilda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
Muhammadqul Arabov

Muhammadqul Abduqodirovich Arabov (1921-yil 5-mart, Buxoro — 1999-yil 25-dekabr) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Moskva davlat kinematografiya institutining operatorlik fakultetini tugatgan (1943). Moskvadagi Markaziy hujjatli filmlar kinostudiyasining harbiy kinooperatori boʻlib 1-Ukraina frontida xizmat qildi (1943 — 45). „Berlin“ filmi va „Ulugʻ Vatan urushi“ kinoepopeyasiga A. suratga olgan jang lavhalaridan kadrlar kiritilgan. 1946 — 52 yillarda Sverdlovsk, 1953 — 62 yillarda Dushanba kinostudiyalarida, 1962-yildan Oʻzbekiston hujjatli va il-miy-ommabop filmlar kinostudiyasida ishlagan. Bir necha filmlarni suratga olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arab ota maqbarasi

Arab ota maqbarasi — Samarqand viloyati Tim qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik, mil. 977/8 (hijriy 367). Me’mori nomaʼlum. Poydevo-ri toshdan, devorlari chorsi gʻishtdan (23X23X4 sm) ganchxok bilan terilgan. Bi-noning umumiy tarhi murabba (560X560 sm). Usti gumbaz bilan yopilgan. Devor va gumbaz orasidagi 4 kunjak yirik muqarnas kosalar shaklida. Ustunlar naqshli. Bu bejirim ustunlar xonaga shinam va ulugʻvor koʻrinish beradi. Maqbaraning koʻrki uning mahobatli peshtoqidir. Gʻishtlar turli tartibda juftlab terilgan, choklar qatoriga ganchkori naqshlar kiritilgan. Peshtoq poyalarida kufiy yozuvlari bor. Ravoq tepasidagi uch mehrobsimon tokchalar mayda naqshlar bilan bezalgan. Arabota maqbarasi Movarounnahrda saqlanib qolgan eng qadimgi musulmon maqbaralaridan biri. Maqbara meʼmoriy tuzilishi jihatidan katta ahamiyatga ega. Uning peshtoki oʻsha davrda yaratilgan shu turdagi binolarning dastlabki yetuk namunasi boʻlib, 11 — 12-asrlar meʼmorligining rivojiga taʼsir etgan. Ad.: Zohidov P. Sh., Meʼmor sanʼati, T., 1978.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Samarqand viloyati
Arava

Arava, aroba — yuk va odam tashishga moʻljallangan, ulov qoʻshib ishlatiladi-gan qadimgi transport turi. A. shoti (ara-vashoti), tegarchik (gʻildirak) va oʻq kabi asosiy qismlardan tuzilgan. Shoti 4,5 m cha uzunlikdagi ikkita otyogʻoch (otliq), 8 ta pogona, ikki soʻloq va aygʻizdan ibo-rat. Otyogʻochlar mirza-terakdan ishlanadi. Shoti (oraligʻi 70 — 80 sm) uchlarida ot boʻyinchasini mahkamlashga xizmat qiladigan bittadan teshiklari boʻladi. Tegarchik (gʻildirak) gupchak, toʻgʻin, kegay, bellik, aravatemir, aravamix va yostiq kabi qismlardan iborat. Aravatemir, aravamixlar temirdan, boshqa qismlar qayragʻochning chayir turi (bujun)dan yasaladi. Oʻq — yoʻgʻonligi 40 sm, 2,5 m uzunlikdagi silliqlangan yogʻoch boʻlib, ikki uchi tegarchik gupchagiga kiritiladi va ustiga aravashoti mindiriladi. Yurganda shoti jilib ketmasligi uchun uning ostiga soʻloq oʻrnatiladi. A.lar ikki, uch va toʻrt gʻildirakli boʻladi. Qoʻshiladigan ulovga koʻra, ot A., tuya A., hoʻkiz A., eshak A. kabi xillari farqda-nadi. Baʼzi Sharq mamlakatlari (Bir-ma, Vetnam, Hindiston)da odam (rik-sha) tortadigan ikki gʻildirakli A.lar ham bor. Shakli va tuzilishiga koʻra, ochiq A., soyabonli A., agʻdarma A., katta gʻildirakli qoʻqon A., kichik gʻildirakli koʻtak A. va boshqa xillari bor. Xorazm A.lari shaklan boshqacharoq boʻlgani uchun xorazmcha A. deyiladi. A.ning ilk namunalari miloddan avvalgi 3-ming yillik oxiriga toʻgʻri keladi. Yevrosiyo va Shimoliy Afrika hududlaridan A. tasvirlari koʻplab topilgan. Jan-govar A.lar qadimgi Sharq davlatlari — Bobil, Xitoy, Hindiston va boshqa mam-lakat qoʻshinlarida boʻlgan. Qadimgi hind qahramonlik eposi „Mahabharata“ (miloddan avvalgi 10 — 8-asrlar)da bayon qilinishicha, Shimoliy va Janubiy Hindiston xalqlari ishtirok etgan buyuk jangda jangovar A.larda jang qilingan. Aleksandr (Is-kandar Zulqarnayn) ham oʻz yurishlarida A.dan keng foydalangan. Misrliklar ikki gʻildirakli bir kishilik A.larda urushishgan. Oʻzbekiston hududidan so-poldan ishlangan toʻrt gʻildirakli (Ol-tintepa qadimgi shahar harobasi, miloddan avvalgi 4-ming yillik — 2-ming yilliklar), quyma oltindan moʻ’jaz ishlangan ikki gʻildirakli (Amudaryo xazshasi, miloddan avvalgi 4 — 2-asrlar) A.lar topilgan, Afrosiyob devoriy rasmlarida jangovar A. tas-virlangan, „Boburnoma“da yozilishicha, urushlarda A.dan mudofaa vositasi (chep) sifatida foydalanilgan. Dunyo xalqlarining kundalik hayotida A.ning ahamiyati beqiyos katta boʻlgan. Avtomobil va boshqa transport vositalari yaratilgunga qadar A. asosiy transport vositasi hisoblangan. Hozir ham xalq xoʻjaligida, ayniqsa, qishloq joylarda 593A.dan foydalaniladi.

Manbalar 

Transport vositalari
Aravakash

Aravakash — 1) osmon gumbazining shimoliy qismidagi yulduz turkumi; Javzo, Savr, Persey, Jiraf va Silovsin turkumlari orasida joylashgan. Turkumda juda koʻp qoʻshaloq yulduzlar, yulduz toʻdalari va bir qancha ravshan yulduzlar bor. Eng ravshan yulduzi — 0 — kattalikdagi Kapella. Oʻrta kengliklarda hamma vaqt koʻrinib turadi;

2) arava haydovchi kishi;

3) aravaga qoʻshiladigan ulov (mas, aravakash ot).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravakash (qovun navi)

Aravakash — oʻrtapishar qovun navi. Shakli choʻzinchoq-tuxumsimon, yi-rik, uz. 40-50 sm, ogʻirligi 8-17 kg, poʻsti qalinligi oʻrtacha. Sirti tekis, yop-pasiga mayda va noziq toʻr bilan qoplangan. Eti oq, qalinligi 5-6 sm, sershira, shirin, tarkibida 10% gacha qand bor. Urugʻxonasi katta, urugʻi oʻrtacha, rangi sariq. Urugʻi eqilganidan keyin 95- 100 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 300 — 350 s/ga, yuqori agrotexnikada 500 — 600 s/ga ga boradi. Bu nav ilgari Toshkent vohasida koʻp eqilgan. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida K. I. Pan-galo tomonidan takomillashtirilgan populyatsiyasi Toshkent viloyati uchun rayonlashtirilgan (yana qarang Hovun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qovun navlari