Yerks-Dodson qonuni

Yerkes-Dodson qonuni bosim va ish o‘rtasidagi empirik bogʻliqlik boʻlib, dastlab psixologlar Robert M. Yerkes va Jon Dillingham Dodson tomonidan 1908-yilda ishlab chiqilgan. Ushbu qonunga ko‘ra, ishlash fiziologik yoki aqliy qo‘zg‘alish bilan ortadi, lekin faqat bir nuqtagagacha. Qo‘zg‘alish darajasi juda yuqori boʻlsa, unumdorlik pasayadi. Jarayon koʻpincha qoʻngʻiroq shaklidagi egri chiziq shaklida tasvirlangan boʻlib, u yuqori darajada qoʻzgʻalish bilan ortadi va keyin kamayadi. Aslida (yapon raqsga tushuvchi sichqonchani oʻrganish) keyingi yarim asrda atigi oʻn marta havola qilingan, ammo iqtibos keltirgan toʻrtta maqolada bu ixtirolar psixologik „qonun“ sifatida tasvirlangan.

Qoʻzgʻalish darajalari 
Olimlar turli vazifalarni optimal ishlash uchun har xil darajadagi uygʻonishni talab qilishini aniqladi. Masalan, qiyin yoki intellektual talabchan vazifalar qo‘zg‘alishning pastroq darajasini talab qilishi mumkin (kontsentratsiyani pasaytirish uchun), va chidamlilik yoki qatʼiyat talab qiladigan vazifalar yuqori darajadagi uyg‘onish bilan nisbatan yaxshiroq bajarilishi mumkin (motivatsiyani oshirish uchun).

Vazifalardagi farqlar tufayli, egri chiziqning shakli juda oʻzgaruvchan boʻlishi mumkin. Oddiy yoki yaxshi o‘rganilgan vazifalar uchun munosabatlar monotonik boʻlib, qo‘zg‘alish kuchayishi bilan ish yaxshilanadi. Murakkab, begona yoki qiyin vazifalar uchun qo‘zg‘alish va ishlash oʻrtasidagi bogʻliqlik bir nuqtadan keyin teskari boʻladi va qo‘zg‘alish kuchayganidan keyin samaradorlik pasayadi.

Vazifa-qiyinligi taʼsiri Yerkes-Dodson qonunini vannaning egri chizig‘idagi kabi ikkita alohida omilga boʻlish mumkin degan gipotezaga olib kela oladi. Ag‘darilgan U ning tepaga koʻtarilgan qismini qo‘zg‘alishning energiya beruvchi taʼsiri deb hisoblash mumkin. Pastga siljishning (yoki stressning) diqqat (masalan, „tunnelni koʻrish“), xotira va muammolarni yechish (problem-solving) kabi kognitiv jarayonlarga salbiy taʼsiridan kelib chiqadi.

Yerkes va Dodson taklif qilgan korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatadigan tadqiqotlar mavjud (masalan, Broadhurst (1959), Daffy (1957) va Anderson (1988)), ammo korrelyatsiya hali muvaffaqiyatli o‘rnatilmagan (Anderson, Revelle va Lynch, 1989).

Muqobil modellar 
Qo‘zg‘alishning boshqa teoriyalar va modellarini Hebb yoki Yerkes-Dodson egri chizig‘i tasdiqlamaydi. Optimal oqimning keng qo‘llab-quvvatlanadigan nazariyasi qo‘zg‘alish va mahorat darajasidagi moslikni kamroq sodda tushunishga yordam beradi. Qayta tiklash nazariyasi psixikaning gomeostazdan ko‘ra bistabillik printsipi asosida qanday ishlashini ko‘rsatib, Yerkes-Dodson qonuniga faol qarshilik ko‘rsatadi.

Glyukokortikoidlar bilan aloqasi 
Stress gormonlari (glyukokortikoidlar, GC) va inson aqlining taʼsirini 2007-yildagi ko‘rib chiqish xotira samaradorligi glyukokortikoidlarning aylanma darajasiga nisbatan teskari U shaklidagi egri chizig‘ini ko‘rsatishini aniqladi va mualliflar buni Yerkes-Dodson egri chizigʻiga o‘xshashligini taʼkidladilar. Masalan, glyukokortikoidlar darajasi biroz ko‘tarilganda uzoq muddatli potentsiallanish (LTP) (uzoq muddatli xotiralarni shakllantirish jarayoni) optimal bo‘ladi, Uzoq muddatli potensiallanishning sezilarli pasayishi adrenalektomiyadan keyin (past GC holati) yoki ekzogen glyukokortikoidlarni yuborishdan keyin (yuqori GC) kuzatiladi. Bu shuni ko‘rsatdiki, vaziyat stress reaktsiyasini keltirib chiqarishi uchun uni quyidagilardan biri yoki bir nechtasi sifatida talqin qilish kerak:

 roman
 oldindan aytib bo‘lmaydigan
 shaxs tomonidan boshqarilmaydi
 ijtimoiy baholash tahdidi (salbiy ijtimoiy baholash, ehtimol, ijtimoiy rad etishga olib kelishi mumkin).

Yana glyukokortikoidlarning yuqori darajasi hissiy qo‘zg‘atuvchi hodisalar uchun xotirani kuchaytirishi, ammo stress / hissiy qo‘zg‘alish manbai bilan bog‘liq boʻlmagan materiallar uchun xotiraning yomonlashishiga olib kelishi ham ko‘rsatilib kelingan.

Qarang 

 Haydovchilik nazariyasi
 Hissiyot
 Hissiyot va xotira
 Fleshli lampochka xotirasi
 Past qoʻzgʻalish nazariyasi

Manbalar

Havolalar 

 Media related to Yerkes-Dodson law at Wikimedia Commons