MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bolaliktepa

Bolaliktepa — termizshohlar qalʼaqasri harobasi (5—6-asrlar). Termiz shahridan 30 km shim.da. Katta va kichik tepaliklardan iborat boʻlgani uchun shunday atalgan. B.ni sanʼatshunosarxeolog L. I. Albaum oʻrgangan (1953— 55). Qalʼaqasr toʻrtburchak shakldagi paxsa poydevor (30×30×6 m) ustiga xom gʻisht (50×30×10 sm) dan qurilgan boʻlib, 16 xonadan iborat (ulardan 11 tasi 5-asrda, 5 tasi 6-asrda bunyod etilgan). Tashqariga qaragan xonalarning devorlari nishon tuynukli. Eng katta xona oʻrtasiga xom gʻishtdan davra tarhli otashkada (diametri 1,2 m, bal. 60 sm) ishlangan. Undagi kul qoldiqlari ichidan kuygan bugʻdoy doni va oʻrik danaklari topilgan. Xonalardan sopol va shisha idishlar, turli musiqiy asbob boʻlaklari, naqshinkor chilim, taqinchoqlar qadalgan ipak kiyimlar parchasi, chordana qurib bola emizayotgan ayol tasviri tushirilgan shisha turunj (medalon), yogʻoch qoshiq va boshqa topilgan. Xonalardan birida devorlarida toʻy marosimi aks ettirilgan devoriy rasmlar topilgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Bolan yoʻlagi

Bolan yoʻlagi — Pokistonning gʻarbidagi, Makron va Sulaymon togʻlari tutashgan joydagi togʻ yoʻlagi. Bolan dovoni (balandligi 1792 m), Bolan daryosi vodiysi va Shirinob daryosi irmoqlaridan birining vodiysi orqali oʻtiladi. Qadimgi karvon yoʻllaridan biri. Sukkurdan Kvetta shahriga va undan Afganistan chegarasigacha boruvchi temir yoʻl va shosse yoʻli oʻtgan.

Manbalar
Bolasogʻun

BOLASOGʻUN — oʻrta asrlardagi yirik shahar (7—14-asrlar). Qad. Yettisuv viloyatining markazi. Uning xarobalari Toʻqmoq shahri (Qirgʻiziston) ning jan.gʻarbida, 12 km masofa (Chu vodiysi) da joylashgan. Tarixda Goʻbaliq ("Yaxshi shahar"), baʼzan Koʻzbaliq, Qoʻz ulush, Xosun ordu (Kuchli Oʻrda) deb ham atalgan. Bolasog‘un 11-12-asr 1-yarmigacha qoraxoniylar 12-asr 2-yarmidan qoraxitoylar davlati poytaxti. 14-asrdagi oʻzarourushlar natijasida vayron boʻlgan. Maxmud ibn Valining "Bahr ul-asror" asarida yozilishicha, B.da 12-asr da 40 ta jome va 200 ta kichik masjid, 20 ta xonaqoh boʻlgan. A. N. Bernshtam olib borgan arxeologik qazishlar natijasida shahar chekkasida 7—8-asrlarga oid budda ibodatxonasi qoldiqlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qirgʻiziston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Bolbollar

Bolbollar, tosh maʼbudlar — tosh haykallar yoki tosh taxtalarga boʻrttirib ishlangan odam tasviri. Markaziy Osiyo, Tuva, Oltoy, Janubiy Sibir, Moʻgʻulistonning turkiy xalqlar yashagan dashtlaridagi tepaliklarga oʻrnatilgan. Ohangaron vodiysidan topilgan erkak shakli boʻrttirib ishlangan tosh taxta muhim ahamiyatga ega. B. asosan 6—8-asrlarda, baʼzi yerlarda 12-asrgacha rasm boʻlgan. B.ni ilmiy jihatdan oʻrganishga V. V. Bartolʼd, N. I. Veseldvskiy asos solishgan.

B. qabrlar, shuningdek maxsus tepaliklarga oʻrnatilgan. Ular asosan erkak, ayrim hollarda ayol haykallari boʻlgan. Koʻpchilik B. qoʻlida idish ushlagan qurolli erkak shaklida tasvirlangan. Baʼzi olimlar B. oʻlgan odam (jumladan qabila zodagoni) ning, ayrimlari esa oʻldirilgan dushmanning tasvirini anglatadi deb hisoblaydilar.

B.ga topinish va ular oldida turli marosimlarni oʻtkazish ajdodlar ruhiga sigʻinish bilan bogʻliq. B.ni oʻrganish turkiy xalqlarning ijtimoiy tuzumi, urfodatlari, sanʼati, tarixi kabi masalalarni tushunishda katta yordam beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgar tili

Bulg'or tili — bolgarlar tili. Slavyan tillari (jan. guruxi) ga mansub. Bolgar tili da 7,85 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Bolgar tili boshqa slavyan tillaridan oʻziga xos talaffuz meʼyoriga koʻra farqlanadi; "sht" va "jd" qorishiq tovushga ega. Hozirgi adabiy Bolgar tili 16-asr 2-yarmidan shakllangan, 19-asr 2-yarmiga kelib toʻliq qarorYettisuvdan topilgan bolbollar (4—8-asrlar) topgan. Bunga shim.sharq. bolgar shevalari asos boʻlgan. Yozuvi yunon grafikasi asosidagi kirillitsa alifbosida.

Manbalar

Tillar
Slavyan tillari
Bolgar qalampiri

Bolgar qalampiri (Capsicum annuum L), chuchuk garmdori — tomatdoshlarga mansub bir yillik sabzavot ekini. Vatani — Amerika. Barcha mamlakatlarda yetishtiriladi. Markaziy Osiyoda, ayniqsa Oʻzbekistonda koʻp ekiladi. Tupi oʻrtacha, tik, kam barg, yashil. Koʻkarib chiqqandan keyin mevasi 130—138 kunda yetiladi. Bargi yirik (boʻyi 10—11 sm, eni 5—6 sm), tuxumsimon, yashil. Gultoj barglari oq, gulkosasi yalpoq. Mevasi oʻrtacha, boʻyi 8—8,5 sm, eni 4,5—5 sm, ogʻirligi 60—115 g, yashil, ayrim navlari pishganda kizil rangga kiradi. Pusti dagʻalroq, eti 2–3 mm, tarkibida 10— 11% quruq modda, 2—6% qand, kraxmal, 1,5% oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin S (100 g da 800 mg), oz miqdorda vitamin V va V2, karotin bor. Urugʻi fevral boshida parnik yoki issiqxonaga sepiladi. 8—12 kunda maysalari koʻrinib qoladi. Birinchi chinbarg chiqarganda koʻchirib, 5—8 sm oralikda oʻtqaziladi. Koʻchatlari parnikda 5—10 kun oralatib, ikki marta (10 l suvga 7—8 g selitra, 25 g superfosfat va 15 g kaliy tuzi) oziqlantiriladi. Koʻchatlar dalaga aprelning birinchi yarmida 70x30 sm oraliq bilan ekiladi. Har gektar yerga 100 kg sof azot, 120 kg sof fosfor, 60 kg sof kaliy hisobidan mineral oʻgʻit va 10—15 t chirigan goʻng solinadi. Goʻngning hammasi, fosfor va kaliyli mineral oʻgʻitning 75% kuzgi shudgorlash oldidan, qolgan qismi va azotli oʻgʻit oʻsish davrida yerga solinadi. Dastlab har 8—10 kunda, keyin har 11 — 13 kunda sugʻorilib, qator oralari 4—5-marta yumshatiladi. Yetilishiga qarab bir necha marta terib olinadi. Har gektardan 300 s gacha hosil beradi. Ovqatga ishlatiladi va konservalar tayyorlanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan navlari: Bolgar 79. Oʻrtapishar nav, mevasi yashil, kesik piramida shaklida.

Toshkent sovgʻasi. Oʻrtapishar nav, kasallikka chidamli, mevasi konussimon, serhosil, urugʻi kam, ogʻirligi90—115g.

Yirik sariq903. Mevasi toʻq yashil, xiyol qovurgʻali (yana qarang Qalampir).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Boʻriyev H., Abdullayev A., Tomorke sabzavotchiligi, T., 1994.

Orif Qodirxoʻjayev.
Bolgariya telegraf agentligi

Bolgariya telegraf agentligi (BTA) - 1898-yilda tashkil etilgan. Sofiyada joylashgan. 1973-yildan Bolgariya Vazirlar Kengashi huzuridagi qoʻmita maqomini olgan. Bolgariyaning yirik shaharlarida, shuningdek xorijiy mamlakatlar poytaxtlari (mas, NyuYork, London, Parij, Moskva, Berlin, Ankara, Qohira, Dehli, Pekin va boshqalar) da muxbirxonalari bor. Mamlakat gaz. va radiosini ichki va tashki hayot masalalariga doyr xabarlar bilan taʼminlaydi. Chet ellarga bolgar xalqi iqtisodiy, siyosiy va madaniy hayoti haqida maʼlumotlarni tarqatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolgariya fanlar akademiyasi

Bolgariya fanlar akademiyasi — Bolgariyaning oliy ilmiy muassasasi. Sofiya shahrida joylashgan. 1911-yil tuzilgan. 1949-yilda qayta tashkil etilgan. Asosiy vazifasi mamlakatda tabiiy va ijtimoiy fanlarni rivojlantirish hamda ularni muvofiklashtirishdan iborat. Akademiya tarkibida 50 dan ortiq akad., 80 dan ortiq muxbir aʼzo, 90 dan ziyod xorijiy aʼzo, 10 tadqiqot va oʻquv markazi, kutubxona bor. Intlarning "Doklad", "Axborot"larini, shuningdek turli ilmiy davriy nashrlarni chop etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fanlar akademiyalari
Bolgarlar

Bolgarlar yoki bulgʻorlar () — etnik guruh, Bolgariyaning asosiy aholisi (6 million kishi), Bolgarlar yana Turkiya (351-600 ming), Germaniya (310 ming), Ukraina (204-500 ming), Moldova (52 ming), Rossiya (24 ming) va boshqa mamlakatlarda ham yashaydilar. Bolgarlarning mumiy soni 9 million kishi boʻlib, ular asosan bolgar tilida gaplashadilar. Ular Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari — asosan pravoslavlar, bir qismi islom dinida. Bolgarlarning etnogenezida frakiyaliklar, Bolqon yarim orolga 6—7-asrlarda koʻchib kelgan slavyanlar hamda Qora dengiz boʻyi dashtlaridan Asparux boshchiligida kelgan qad. turkiy elat protobolgarlar asosiy rol oʻynaganlar. 8—9-asrlarda slavyan va protobolgar etnik guruhlari bir-biri bilan yaqinlashib va bolgar etnik kelib chiqishi hosil boʻlgan slavyan tili va madaniyati bilan. Bolgarlar run, polyan, bolqon, shon kabi etnik guruhlarga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

 Bolgarlar
Bolqon xalqlari
 AQSh xalqlari
 Ukraina Xalqlari
Boldir

Boldir — tizza bilan oyoq panjasi oʻrtasidagi qism. Yuqoridan taqim oʻrtasidan oʻtgan gorizontal chiziq bilan, pastdan boldiroyoq kafti boʻgʻimi bilan chegaralangan. B. skeleti katta va kichik boldir suyaklaridan iborat. Suyaklar orasi ochiq boʻlib, uni qalin parda toʻldirib turadi. Suyaklar va pardaning old tomonida uchta, tashqi tomonida ikkita va orqa tomonida sakkizta muskul ustmaust joylashgan. Ular tizza boʻgʻimini bukadi, panja va barmoqlarni bukadi va yozadi, panjani ichki va yon tomonga koʻtaradi. B. ning ichki tomonida muskul boʻlmaydi. Orqadagi eng ustki kambalasimon muskul B.ga maʼlum shakl berib turadi. U uch joydan, yaʼni son suyagining ikki cheti va boldir suyagining orqa yuzasidan boshlanganligi uchun "uch boshli muskul" deb ham yuritiladi. Bu muskulning yoʻgʻon, pishiq, kuchli payi (Axill payi) tovon suyagiga yopishadi va oyoqni erkin koʻtarib yurishga imkon beradi. B. terisiga sezuvchi, muskullarni harakatlantiruvchi nervlar hamda qon tomirlar keladi. B. oyoqning boshqa qismlari bilan birga gavdani koʻtarib turishda, yurishda qatnashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Anatomiya
Tibbiyot
Osteologiya
Boldirpanja boʻgʻimi

Boldirpanja boʻgʻimi — katta va kichik boldir suyaklarining pastki boʻgʻim yuzasi, oʻng va chap toʻpiqlarning boʻgʻim yuzasi bilan oyoq panjasining oshiq suyagi ustki boʻgʻim yuzalarining oʻzaro qoʻshilishidan vujudga kelgan boʻgʻim. Boldirpanja boʻgʻimi gʻaltaksimon boʻgʻim boʻlib, unda faqat bukilish va yozilish harakati roʻy beradi. Toʻpiklar boʻgʻimni yon tomonga bukilishdan saqlaydi, natijada yurish oson boʻladi. Boldirpanja boʻgʻimini birlashtirib turuvchi boylamlar ham asosan ikki yon tomonda joylashib, boʻgʻim hosil qiluvchi suyaklarni oʻzaro birlashtirib turadi.

Manbalar 

  

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya
Artrologiya
Boldirqora

Boldirqora (Adiantum capillus-veneris L.) — qirqquloqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Togʻlardagi gʻorlarda, qoyalarning soya va sernam yoriqlarida, buloq yoqasida usadi. B. ning poya va barglaridan tayyorlanadigan kukun va ekstrakt safro va siydik haydovchi, balgʻam koʻchiruvchi, koʻkrak ogʻriqlari va nafas qisishini bosuvchi dori sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uy o‘simliklari
Yevropa bog‘ o‘simliklari
Osiyo bog‘ o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Afrika o‘simliklari
Boldirgʻon

Boldirgʻon () — raʼnodoshlar oilasiga mansub oʻsimlik (qarang Maymunjon).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Raʼnodoshlar
Boldoq

Boldoq — 1) koʻzsiz silliq uzuk; 2) isirgʻa turi, faqat halqadan iborat, nafis va bezakdor boʻladi. Turkistonda uning oy tasvirli oy B., fargʻonacha B., qashqarboldoq va boshqa turlari keng tarqalgan; 3) biror asbob yoki buyumga yorilib ketmasligi uchun kiydiriladigan metall halqa; mas, arava toʻgʻini japsarining ikki uchini qisib turuvchi bellikka kiydiriladigan temir halqa; 4) qilichning dastasi bilan tigʻi birikkan joydagi (qoʻlni toʻsib turadigan) halqasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stanley Baldwin

Bolduin Stenli (1867.3.8, Byudli, Vustershir — 1947.14.12, AstliXoll, Vustershir) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1923-24, 1924-29, 1935-37). Konservator B. hukumati 1926-yilda mamlakatdagi umumiy ish tashlashni bostirgan. Sovet Ittifoqi bilan diplomatik aloqalarni uzgan (1927).

Manbalar
Bolero

Bolero (ispancha bolero) — ispan xalq raqsi. Surʼati oʻrtacha, oʻlchovi 3/4. B. odatda gitara va baraban joʻrligida ijro etiladi, raqsga tushuvchilar kastanyetalarda murakkab ritmlarni chalib, baʼzan qoʻshiq ham aytishadi. Yakka, juft va boshqa turlari mavjud. B. taxminan 1780-yilda paydo boʻlgan, ispan xalq bayramsayillarida ijro etilgan. 19-asrda kompozitorlarning sahna asarlari (xususan, opera va balet) ga kiritilgan, keyinchalik mustaqil musiqa asari (F. Shopen, I. Albenislarning fortepiano kuylari, M. Glinka, A. Dargomijskiy, L. Deliblarnint romanslari va boshqalar) sifatida ham riyuj topgan. Oʻzbekistonda Nayuiy nomidagi opera va balet teatrida M. Ravelning mashhur "Bolero" asari asosida balet sahnaga koʻyilgan, kompozitor S. Karimxoʻjayevning "M. Ravel xotirasiga" deb nomlangan xoreografik poemasi (1974) aynan mazkur asariga taqlidan yuzaga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Simón Bolívar

Bolivar Simon (1783. 24.7-1830. 17.12) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan kurash rahbari. Venesuela, Yangi Granada (hozirgi Kolumbiya va Panama), Kito provinsiyasi (hozirgi Ekvador) ni Ispaniya hukmronligidan ozod qilib, shu mamlakatlar hududida vujudga kelgan Buyuk Kolumbiya respublikasi prezidenta (1819—30). 1824 i. Peruni ozod qilgan va uning janubi-sharqiy qismi Yuqori Peruda B. nomi bilan atalgan Boliviya respublikasiga bosh boʻlgan. Venesuela milliy kongressi tomonidan Xaloskor deb eʼlon qilingan (1813).

Manbalar 

1783-yilda tugʻilganlar
24-iyulda tugʻilganlar
1830-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda vafot etganlar
Bolivar



Valyuta
Bolivar — Venesuelaning pul birligi. 100 sentimoga teng . 1910-yilda muomalaga kiritilgan. 1 AQSH dollari=169,8 B. (1994-yil oxiri). 1 AQSH dollari= 236 910,68 B. (iyul, 2020-yil).

Tarixiy shaxslar

Bolivar Simon (24-iyul 1783-yil. - 17-dekabr 1830-yil.) — Janubiy Amerikadagi ispan mustamlakalarida mustaqillik uchun olib borilgan kurash rahbari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boliviyaliklar

Boliviyaliklar (oʻzlarini bolivianos deb ataydilar) — xalq, Boliviyaning asosiy aholisi. Boliviyada (3 mln. kishi), Argentinada (150 ming kishi), Braziliya, AQSH, Peru va Chilida ham yashaydilar. Umumiy soni 3,2 mln. (1992). B.ni kanichana, kayuvava nomli indeys xalqlari; ispanindeyslardan tarqalgan metislar (cholo); qisman ispanlardan tarqalgan kreollar tashkil qiladi. Ispan va guarani tilitsy gaplashadilar. Dindorlari — katoliklar. Asosan dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolid

Bolid – Yer atmosferasining quyi qatlamigacha kirib keladigan katta massali yorqin meteor jism. Koʻpincha, meteor jismlar atmosferaga kirganda boʻlinib, bugʻlanib ketadi. B. uchganda choʻgʻlangan gaz oqimlari va meteor jismning erigan tomchilari jism ortida „olovli dum“ hosil qilib, yorugʻ iz qoldiradi. Bu iz bir necha minut koʻrinib turadi. B. yoʻlidagi havoning qattiq siqilishi va siyraklashishi oqibatida baʼzan kuchli gumburlash eshitiladi. Baʼzida havo ochiq kunlari B. kunduzi ham koʻrinishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolish

Bolish, loʻla bolish — yostiq turi, uzunchoq va dumaloq shaklda boʻladi. Kashta tikib bezatilgan jildi bolinpoʻsh, takyapoʻsh deb ataladi. Yana q. Yostiqpoʻsh.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolish (pul)

Bolish (oʻlchovshunoslikda) — 1) moʻgʻullar va qisman turklar orasida (13—14 a.lar) muomalada boʻlgan tilla va kumush pul. Baʼzi manbalarda 75 dinorta, baʼzilarida 300 dinorga teng deb koʻrsatiladi. Vazni 150—600 misqol boʻlgan; 2) moʻgʻullar davlatida pul birligi oʻrnida yurgan oltin yoki kumush yombi. Chigʻatoyxon davrida (13-asr) 1 b. 300 dinorga, baʼzi hollarda 500 misqolga teng boʻlgan (Mirzo Ulugʻbek, "Toʻrt ulus tarixi", T., 1994, 3526.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hassanal Bolkiah

Bolkiax Muizzaddin Vaddaulax Muda Hassanal (15-iyul 1946-yil, Bruney shahri, hozirgi BandarSeriBegavan) – Bruney sultoni. Sulton Muda Omar Ali Sayfuddin oʻgʻli. Kuala Lumpur (Malayziya)dagi „Viktoriya“ institutini va Buyuk Britaniyadagi Qirollik harbiy akademiyasini tugatgan. 1964-yildan valiahd, 1967-yil 5 oktyabrdan sulton. Ayni vaqtda 1984—1986-yillarda bosh vazir, moliya va ichki ishlar vaziri, 1986-yildan bosh vazir, moliya va mudofaa vaziri.

Manbalar 

1946-yilda tugʻilganlar
15-iyulda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Bruney sultonlari
Bolls asbobi

Bolls asbobi — paxta tolasining uzunligi oʻlchanadigan asbob. Ingliz ixtirochisi V. L. Bolls nomidan. Choʻzish apparati va undan olingan piltani lentaga boʻlib chiquvchi moslamadan iborat. Choʻzish apparatida 2 juft metall valik bor. Ostki valikka charm qoplangan. Valiklar bir-biriga prujina yordamida siqilib turadi. Paxta namunasidan 200—300 g tola ajratilib, 32 teng boʻlakka boʻlinadi va aralashtiriladi. Aralashmani yana 4 boʻlakka boʻlib, har biri alohidaalohida choʻzish apparatidan oʻtkaziladi va 4 pilta olinadi, soʻngra ularni qoʻshib, choʻzib bitta pilta yasaladi. Undan tarozida 0,1—0,13 g namuna tortib olib, tolalari parallel boʻlguncha choʻzish apparatidan oʻtkaziladi, keyin duxoba qoplangan valikka oʻrab, uz. 22 sm, eni 15 mm li pilta hosil kilinadi. Bolls asbobi ning ikkinchi qismi karetka va taʼminlash valiklaridan iborat. Tayyorlangan pilta taʼminlash valiklari orasidan oʻtkazilib, karetkaga oʻrnatiladi. Karetka duxoba qoplangan stol ustida yurgiziladi,shunda piltadagi tolalar duxobaga oʻtadi. Duxobaga oʻtgan tolalar maxsus tarozida tortiladi. Tolalarning ogʻirligiga qarab diagramma tuziladi. Diagrammaning vertikal koordinata oʻqi tolalar ogʻirligini, gorizontal koordinata oʻki tolalar uzunligini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Maxash Bolmahambetov

Maxash Bolmahambetov (1914—1977, Nukus) – Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi serjant. Dasht fronti 7-armiyasining 73-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi alohida oʻqchi bataloni 2-rotasining boʻlinma komandiri. Bolmahambetov 1943-yil 9-sentabrda oʻz boʻlinmasi bilan batalonda birinchilardan boʻlib Dnepr boʻyidagi Borodayevka qishlogʻiga yorib kirib, tungi hujum vaqtidagi nayzabozlik jangida koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (22.02.1944). Dushmanning bir nechta oʻt ochish nuqtasini portlatgan. Urushdan keyin Nukus shaharda yashagan.

Biografiyasi 
1914-yilda Qoraqalpogʻistonning Qorauzyak tumani, Oxunboboev nomidagi kolxozning 6-son qishlogʻida chorvachi oilasida tugʻilgan. Millati qozoq. U kolxozda hisobchi va texnik boʻlib ishlagan.

Oʻzbekiston SSR Qoraqalpogʻiston Muxtor SSR Qoraqalpogʻiston Avtonom SSR Qorauzyak tuman harbiy komissarligi tomonidan 1943-yilda Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil mart oyidan Ulugʻ Vatan urushi janglarida qatnashgan. 1944-yildan KPSS(b)/KPSS aʼzosi boʻlgan.

1943-yil 25-sentyabrda gvardiya serjanti Maxash Balmahambetov boshchiligidagi alohida oʻquv batalonining 2-rota otryadi (73-gvardiya miltiq diviziyasi, 7-armiya, Dasht fronti) batalonda birinchi boʻlib qishloq yaqinida Dnepr daryosini kesib oʻtdi.

Kun davomida uning qoʻmondonligi ostidagi otryad miltiq kompaniyasining boshqa boʻlinmalarini kesib oʻtishni taʼminlab, dushmanning uchta qarshi hujumini qaytardi. Tungi hujum paytida jangchilar Borodayevka qishlogʻi chetiga bostirib kirib, qoʻshimcha kuchlar kelguniga qadar bosib olingan chiziqni ushlab turishdi. 1943-yil 28-sentyabrga oʻtar kechasi u dushmanning bir nechta oʻq otish joylari boʻlgan uyni portlatib yubordi, bu batalonning rivojlanishiga va qishloqni bosib olishga yordam berdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 22-fevraldagi „Qizil Armiya ofitserlari, serjantlari va askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „Qizil Armiyaning jangovar topshiriqlarini namunali bajarganliklari uchun Dnepr daryosidan oʻtishda qoʻmondonlik, daryoning oʻng qirgʻogʻida harbiy muvaffaqiyatlarning rivojlanishi va bir vaqtning oʻzida koʻrsatilgan jasorat va qahramonlik“ Lenin va Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan.

1945-yilda katta serjant unvoni bilan demobilizatsiya qilindi. U Qoraqalpogʻiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasining poytaxti – Nukus shahrida yashab ijod qilgan. 1977-yil 29-sentyabrda vafot etgan.

Havolalar

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1914-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
29-sentabrda vafot etganlar
Bolodari

Bolodari (fors, bola — tepa, yuqori, dar — eshik) — eshik kesakisining tepa qismi. Quyi yogʻoch, yaʼni ostona tagdari, yon tomondagi ikki yogʻoch yondari deb ataladi. Ostonaga parallel qilib, ikki yondarining ustiga oʻrnatiladi. Baʼzan, ayniqsa mehmonxonalarda, jamoat binolarida yondarilar bilan birga oʻyma naqsh bilan ham bezatiladi (Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasining eshiklari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolometr

Bolometr (yun. bole — nur t...metr) — nurlanish energiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Yutilayotgan nurlanish oqimi taʼsirida elektr karshiligi oʻzgaradigan termosezgir element ishiga asoslangan. Termosezgir element yuzasi yuqori yutish krbiliyatiga ega qora qurumga boʻyalgan, odatda, yupqa (0,1—1 mkm) metall qatlam yoki katta traviy qarshilik koeffitsiyentiga ega yarim oʻtkazgich yoki dielektrik boʻlishi mumkin. B. Uinston koʻprigi singari sxemada yasaladi. Koʻprikning bir tomonidagi termoelementga nurlanish oqimi tushiriladi, ikkinchi tomondagisi yopiq boʻladi. Nurlanish oqimi taʼsirida termoelement temperaturasi oʻzgaradi, natijada B.ning elektr qarshiligi, elektr zanjirida esa tok kuchi oʻzgaradi va yuklama qarshilikda kuchlanish pasayadi. Kuchlanishning ana shu pasayishi oʻlchanayotgan nurlanish oqimi quvvati oʻlchami boʻlib xizmat qiladi. Metall va yarimoʻtkazgichdan yasalgan B. ni sovitish talab etilmaydi. Sovitiladigan yarimoʻtkazgich (germaniy) li B. juda sezgir boʻladi. Oʻta va oʻta oʻtkazuvchan B. 2—4° K tragacha sovitiladi. Hozir eng sezgir B. germaniy va galliydan yasaladi va 1015 Vt quvvatni oʻlchashga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolonya

Bolonya — Shim. Italiyadagi shahar, Emiliya-Romanya viloyati va Bolonya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Shim. Apennin togʻlari etagida, Reno daryosi boʻyida, Po daryosi bilan kanal orqali bogʻlangan. Aholisi 404 ming kishi (1995). Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Yirik transport yoʻllari tuguni. Bolonya mahsulotlarini qayta ishlaydigan, oziq-ovqat, priborsozlik, traktorsozlik, poligrafiya, elektrotexnika, qora metallurgiya sanoati rivojlangan. Gidroturbina, temir yoʻl uskunalari, oziq-ovqat va kimyo sanoatlari uchun mashinalar, oʻgʻit, keramika va poyabzal ishlab chiqaradigan korxonalar bor. Yevropadagi eng qad. universitet (11-asr), muhandis, veterinariya, savdo intlari, Badiiy akademiya va badiiy litseylar, muzeylar mavjud. Shahar miloddan avvalgi 6-asr oxirlarida etrusklarning yirik shahri sifatida tashkil topgan. Oʻrta asrlarda oʻzining huquq maktablari bilan nom chiqargan. 1861-yildan Italiya qirolligi tarkibida. B. markazida meʼmoriy yodgorliklarga boy Viktor Emmanuil maydoni bor: SanStefano roman cherkovi majmuasi (11—13-asrlar), uyminoralar (11—12-asrlar), gotika palatssosi (13— 15-asrlar), SanPetronio cherkovi (14— 17-asrlar), barokko va renessans uslubidagi hashamatli saroylar (15-asr) va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bolonya maktabi

Bolonya maktabi — Italiya tasviriy sanʼatidagi maktablardan biri. Markazi — Bolonya shahri Asarlarining oʻziga xos xususiyatlari va taʼsirchanligi bilan 14-asrdayoq Italiya tasviriy sanʼatida muhim oʻrin egalladi. Akauka Karrachchilar tomonidan "Toʻgʻri yoʻlga kirganlar akademiyasi" ning tuzilishi (taxminan 1585) bu yerda Yevropa akademizmi qoidalari va kelgusida shakllanadigan BAlar faoliyatini belgilab berdi. Bolonya maktabi vakillari (akauka Karrachchilar, Domenikino, G. Reni, Gverchino) diniy va afsonaviy mavzularda bezak kompozitsiyalar, devoriy rasmlar yaratgan. Bolonya maktabi sanʼat tarixida badiiy taʼlim tizimini yaratdi, barokkoga xos mehrob kartinalar, mahobatli bezak rasmlar, "qahramonona" manzaralar turini ishlab chiqdi. Dastlab asarlari (portret va maishiy janr)ga tuygʻularning haqqoniyligi va gʻoyaning yangiligi xos boʻlgan. Bolonya maktabi akademizmi keyinchalik (Italiya va undan tashqarida keng tarqaldi) hayotdan ajralib qolgan hissiz badiiy voqeaga aylandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Maktablar