MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Differensial psixologiya

Differensial psixologiya - psixologiya fanining odamlar oʻrtasidagi individual-psixologik tafovutlarni oʻrganuvchi sohasi. D. p. atamasini 1900 y. nemis psixologi V. Shtern fanga kiritgan. D. p. muayyan individlar bilan birga, turli ijtimoiy sinflarga, etnik, yosh va b. guruhlarga mansub shaxslar psixikasining namoyon boʻlishidagi tafovutlarni aniklab beradi. D. p.da koʻpincha individning kuzatishi, test yoki oʻz-oʻzini kuzatish natijalarini taxlil etish yordamida aniklangan shaxsiy va intellektual xususiyatlari qiyosiy tadqiq qilinadi.

D. p.ning muhim vazifalaridan biri individual-psixologik xususiyatlarning namoyon boʻlishi, diapazoni va harakterini ochib, yoritib berishdan iborat. Individual-psixologik tafovutlarning yuzaga kelish shartlari va sabablarini tushunish uchun ularning neyrofiziologik omillarini, nerv sistemasining asosiy xususiyatlarini oʻrganish lozim.

Hoz. zamon D. p.sila rivojlangan matematik-statistik apparat, jumladan, korrelyasiya (oʻzaro bogʻliqlik), regressiv (orqaga qaytish), diskriminant (cheklash) va omilli taxlil usullari keng qoʻllaniladi. D. p. maʼlumotlari taʼlimtarbiya amaliyotida, psixiatrik-psixoterapevtik taʼsir etishda, individning u yoki bu kasb-hunarga yarokliligini aniklashda, kasbga yoʻ-naltirish va kasb tanlashda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial renta

Differensial renta, tabaqalashgan renta — katta kaytim beradigan qulay resurslardan foydalanish hisobiga olinadigan qoʻshimcha daromad; qishloq xoʻjaligida yer rentasi shakli boʻlib, D. r. yerning xoʻjalik yuritish obʼyekti boʻlishidan kelib chiqadi. D. r. yaxshi va oʻrtacha unumdor, qulay sharoitdagi yerlardan olingan qoʻshimcha mahsulotning oʻrtacha foydadan ortiq qismidir.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial tenglama

Differensial tenglamalar — nomaʼlum funksiyalar, ularning turli tartibli hosilalari va erkli oʻzgaruvchilar ishtirok etgan tenglamalar. Bu tenglamalarda nomaʼlum funksiya i orqali belgilangan boʻlib, birinchi ikkitasida i bitta erkli oʻzgaruvchi t ga, keyingilarida esa mos ravishda x, t va x, u, z erkli oʻzgaruvchilarga bogʻliqdir. Differensial tenglama nazariyasi 17-asr oxirida differensial va integral hisobning paydo boʻlishi bilan bir vaqtda rivojlana boshlagan. Differensial tenglama matematikada, ayniqsa, uning tatbiklarida juda katta ahamiyatga ega. Fizika, mexanika, iqtisodiyot, texnika va boshqa sohalarning turli masalalarini tekshirish differensial tenglamani yechishga olib keladi. 2. Xususiy hosilali differensial tenglama Bu tenglamalarning oddiy differensial tenglamadan farqli muhim xususiyati shundan iboratki, ularning barcha yechimlari toʻplami, yaʼni "umumiy yechimi" ixtiyoriy oʻzgarmaslarga emas, balki ixtiyoriy funksiyalarga bogʻliq boʻladi; umuman, bu ixtiyoriy funksiyalarning soni differensial tenglamaning tartibiga teng; ularning erkli oʻzgaruvchilari soni esa izlanayotgan yechim oʻzgaruvchilari sonidan bitta kam boʻladi. Bir nomaʼlumli 1-tartibli xususiy hosilali Differensial tenglamani yechish oddiy differensial tenglama sistemasini yechishga olib keladi. Tartibi birdan yuqori boʻlgan xususiy hosilali differensial tenglama nazariyasida Koshi masalasi bilan bir katorda turli chegaraviy masalalar tekshiriladi.

Dasturiy taʼminot 
 ExpressionsinBar
 Maple: dsolve
 SageMath
 Xcas: desolve(y'=k*y,y)

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Petrovskiy I. G., Leksii po teorii obiknovennix differensialnix uravneniy, 6 izd., M., 1970
 Salohiddinov M. S, Nasriddinov Gʻ., Oddiy differensial tenglamalar, T., 1994

 

Matematika
Differensial hisob

Differensial hisob — matematikaning hosilalar va differensiallarni hisoblash, ularning xossalarini oʻrganish hamda funksiyalarni tekshirishga tatbiq qilish bilann shugʻullanadigan boʻlimi. 17-asrga kelib Yevropada ishlab chiqarish kuchlarining oʻsishi, turli mashina va inshootlarning yaratilishi, kemasoalikning rivojlanishi, ballistika (umuman, harbiy ish) talablari aniq fanlar, jumladan matematika oldiga juda koʻp yangi masalalarni qoʻyganligi munosabati bilann differensial hisob va integral hisob gʻoyalari vujudga keldi. Differnsial hisobning vujudga kelishidagi dastlabki ishlar egri chiziqqa urinma oʻtkazish masalasini yechishda Ferma, René Descartes va boshqa matematiklar tomonidan qilingan. Isaac Newton va Gottfried Leibniz oʻzlaridan avvalgi matematiklarning bu boradagi ishlarini nihoyasiga yetkazdilar. 17-asr oxiri va 18 asr boshlarida matematik analiz mustaqil fan sifatida shakllandi.

Tarixi 
Hosilalar bilan bogʻliq bir necha tushunchalar qadimdan maʼlum boʻlgan boʻlsa ham, ularning hozirgi holini fanga kiritgan deb Isaac Newton (1643-1727) va Gottfried Leibniz (1646-1716) tilga olinadi. Ular mustaqil ravishda (bir-biridan alohida) differensial hisob va hosilalar haqida yozishgan. Ular qoʻshgan eng katta hissa boʻlsa integral hisob bilan differensial hisob orasidagi bogʻlanishni koʻrsatib berish boʻlgan. Ikkalasi Isaac Barrow (1630-1677), René Descartes (1596-1650), Christiaan Huygens (1629-1695), Blaise Pascal (1623-1662) va John Wallis (1616-1703) kabi matematiklar ishiga tayanishgan. Hosilaning birinchi rivojlatirgan odam deb Barrow tilga olinadi, ammo Newton va Leibniz hosila tarixidagu eng muhim shaxslardir. Chunki ularning hissasi eng katta boʻlgan. Newton differnsial hisbodan nazariy fizikda birinchi qoʻllangan, Liebniz boʻlsa hozirda ishlatiladigan belgilashlarning katta qismini ishlab chiqqan.

Ishlatilishi 
Hosilalar koʻp maqsadlarda ishlatilinadi. Hosilada funksiyaning turli qiymatlarida oʻzgarish tezligini oʻrganishda keng qoʻllaniladi. Yana hosilalar yordamida optimizatsiya masalalari yechiladi. Bunday masalalarda berilgan funksiyaning maksimum yoki minimum qiymatlari topiladi. Optimizatsiya masalalari iqtisod fanida juda keng ishlatiladi. Differensial va integral hisob bir-biri bilan chambarchas bogʻliq. Integrallar egri chiziq ostidagi yuzani va tekislik ostidagi hajmni hisoblashda qoʻl keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Azlarov T. A., Mansurov X., Matematik analiz, l-qism, T., 1994.

Matematika
Differensiallash

Differensiallash (matematikada) — differensiallar yoki hosilalarni topish amali (qarang Differensial hisob).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensiatsiya

Differensiatsiya (frans. differentiation, lot. differentia — farqlanish, farq), ixtisoslashish — dastlab bir xil elementlardan iborat boʻlgan sistemaning sifat jihatidan farq qiladigan bir qancha qismlarga ajralib ketishi. D. muayyan sistema funksiyasining kengayishi, intensivligining koʻtarilishi va bu funksiyalarni uning tarkibiy qismlari oʻrtasida taqsimlanishi bilan bogʻliq holda sistema ishining samarasini oshiradi. D. bir necha shakdsa namoyon boʻladi. Felogenetik D. — yaxlit taksonning ikki yoki bir nechta qismlarga ajralishi (mas, adaptiv radiatsiya, tur hosil boʻlishi). Turning populyasiyalarga D.si tabiiy resurslardan uning optimal foydalanishiga olib keladi. Morfofiziologik D. — evolyusiya jarayonida organizmlarda har xil funksiyalarni bajaradigan turli xil strukturalarning rivojlanishi. Bunday D.ning ketma-ket paydo boʻladigan davrlari organizmlarning asosiy tuzilish darajalariga mos keladi. Morfofiziologik D. morfofiziologik jarayon mezonlaridan biri hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensiatsiya (fizik-kimyoviy jarayon)

Differensiatsiya, magma differensiatsiyasi — fizik-kimyoviy jarayonlar natijasida magmadan kimyoviy tarkibi turlicha yoki turli nisbatdagi bir xil minerallardan tashkil topgan jinslarning hosil boʻlishi. D.ni likvatsion (yoki asl magmatik) va kristallanish (yoki gravitatsion) turlari boʻladi. Likvatsion D.ning togʻ jinslarini hosil boʻlishidagi roli juda cheklangan boʻlib, bunda magma silikat angidrid (SiO2), karbonapiar, temir silikatla-rp, temir oksidlari va shunga oʻxshashlardan tashkil topgan qatlamlarga boʻlinib ketadi. Kristallanish D.si temperatura va bosimning pasayishidan sodir boʻladi. Magma oʻchogʻida minerallar birin-ketin, avval qiyin eriydiganlari (olivin, piroksen va b.), keyin oson eriydigan (amfibollar, slyudalar, dala shpatlari, kvars va b.)lari kristallanib asta-sekin choʻkadi. Bazalt magmasidan kristallanish D. natijasida maʼlum togʻ jinslarining deyarli hamma xillari hosil boʻladi deb hisoblaydilar. Magma D.sida turli togʻ jinslaridan tashqari magmatik ruda konlari ham qosil boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuz tumanliklar

Diffuz tumanliklar - koinotdagi gaz (yoki) chang tumanliklar. Mas, Orion va Xulkar yulduz turkumlarida joylashgan gaz tumanlik (qarang Galaktik tumanliklar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuzion apparat

Diffuzion apparat (diffuzor ekstrator) — maydalangan qattiq materialdan suyuklikda eriydigan moddalarni ekstraksiya usuli bilan ajratib oladigan apparat. Kime va oziq-ovqat sanoatida, asosan, qand i.ch.da keng ishlatiladi. Qand i.ch. apparatlarida maydalangan qand lavlagi yoki shakar kamishdan olingan qand moddalarni suvda ekstratsiya qilish (siqish) usulidan foydalaniladi. D. a.ning uzlukli (davriy) va uzluksiz ishlaydigan xillari boʻladi. Uzlukli ishlayd igan D. a. bir-biri bilan halqa tarzda biriktirilgan juft (12— 16 ta) diffuzor va shuncha oraliq isitkichlardan tashkil topgan diffuzion batareyalardan iborat. U ishchilar soni koʻp boʻlishini talab qiladi. Shuning uchun uzluksiz ishlaydigan D. a. koʻproq ishlatiladi. Tik oʻrnatilgan bir va koʻp kolonnali, qiya teganali, gorizontal rotatsion D. a. kup tarqalgan. Vertikal kolonnali D. a. da maydalangan mahsulot shnek, parrakli yoki zanjirli transportyorlar bilan pastdan yuqoriga kutariladi va turp kurinishida apparatning yuqorigi qismidan solinadi. Suv esa yuqoridan pastga qarab uzluksiz oqib, turplar orasidan utadi va diffuzion sharbat ko-lonnaning pastki qismidan olib ke-tiladi. Jarayon shu tarzda uzluksiz davom etadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuzion kamera

Diffuzion kamera - zaryadli zarralar (proton, elektron, a-zarra va h.k.) ning harakat trayektoriyasini kuzatishga imkon beradigan asbob. Amerikalik fizik L. Langsdorf yasagan (1936). Usti va yonlari shisha, tubi metalloplastinkadan iborat silindr shaklidagi germetik idish (rayem). D. k. Vilson kamerasit oʻxshaydi, lekin har doim ionlovchi zarralarga sezgir boʻlib, uzluksiz ishlab turadi. Kameraga tushgan zaryadli zarra gaz atomlari bilan toʻqnashib, elektronlarni ajratadi, yaʼni gaz ionlashadi. Kameradagi suyuqlik (spirt) bugʻi kondensatlanadi (ka-meraning tagi sovitiladi va qopqogʻi isitiladi, natijada temperatura pasayishi tufayli kamerada oʻta toʻyingan bugʻ hosil boʻladi) va zarra kameradan oʻtganda suyuklik tomchilaridan iborat iz qoladi. D. k. yonidan yoritiladi va zarra izi suratga olinadi. D. k. yuqori energiyali zarralarning kameradagi gaz yadrolari bilan oʻzaro toʻqnashuvini oʻrganishda, zarralar impulsniy aniqlashda, katta bosimli gazlarni tekshirishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diffuziya

Diffuziya ( — singish, tarqalish) — molekulalar, atomlar, ionlar va kolloid zarralarning tar-tibsiz issiklik harakati natijasida bir moddaning ikkinchi moddaga oʻz-oʻzidan oʻtishi, birining ikkinchisiga singib ketishi. Diffuziya gaz, suyuklik yoki qattiq jismlarda boʻladi va tezligi moddaning zichligi va qovushoqligi, temperatura, diffuziyalanuvchi zarraning tabiatiga va h. k.ga bogʻliq. Temperatura koʻtarilishi bilan Diffuziya tezlashadi. Bir aralashmali sistema (bir modda)dagi Diffuziya oʻz diffuziya, koʻp aralashmali sistema (gaz, suyuq yoki qattiq eritmalar)dagi Diffuziya geterodiffuziya deyiladi. Fan va texnika sohalarida Diffuziya ning ahamiyati katta; kimyoda Diffuziya usuli erigan moddaning molekulyar ogʻirligini aniqlashda qoʻllaniladi. Biologiyada oziq moddalarning soʻrilishi va yutilishi hamda moddalar almashinuv mahsulotlarining chiqib ketishida Diffuziya ning ahamiyati bor. Texnikada terini oshlash, gazlamani boʻyash, metallarni sementlash va azotlash, metallarda himoya qrplama hosil qilishda qoʻllaniladi. Geologiyada Diffuziya moddalarning quyuqdan suyuqqa, issiqdan sovuqqa, namdan quruqqa tarqalishiga aytiladi. Foydali qazilma konlarini izlashda Diffuziya ning roli juda muhim. Diffuziya natijasida konlar bor joylarda rudalarni birlamchi va ikkilamchi areal (joy) lari hosil boʻladi. Bular oʻz navbatida maʼdan konlarini qidirishda asosiy omillardan hisoblanadi. Fizikada molekulalar (atomlar) Diffuziya sidan tashqari oʻtkazuvchanlik elektronlari, kovaklar, neytronlar va b. zarralar Diffuziya si ham oʻrganiladi.diffuziya jarayonida moddaning konsentatsiyasi butun maydon boylab tenglashguniga qadar modda malekulalari konsentratsiyasi yuqori qismidan past qismiga qarab otadi.bu jarayonda energiya sarf bolmaydi.malekulalar hujayra sitozoli orqali diffuziya natijasida harakatlanishi mumkin.bunda bazi malekulalar plazmatik membrana orqali harakat qila olishi mumkin.bundan tashqari har bir malekula oz konsentratsiya gradiyentiga ega va sh u orqali ular tarqaladi. Masalan biron hujayraga diffuziya natijasida kislarod kirsa , bu hujayradan shy kislarodning giradiyenticha karbanat angidridi chiqib ketadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 1998-yil
Diffuzor

Diffuzor — 1) quvur yoki kanalning havo, gaz yoki suyuqlik oqimi sekinlashadigan va bosimi oshadigan qismi. Havo oʻtkazish quvurlarida, gaz, neft tozalash va haydash uskunalarida, oʻlchash asboblarida diffuzor boʻladi. Avtomobil dvigatellari karbyuratorlarida diffuzor silindrlarga yuboriladigan yonilgʻi aralashmasining hosil boʻlish sharoitlarini (toʻla bugʻlanishi va changishini) yaxshilaydi, havo tezligini oshiradi; 2) elektrotexnikada — radiokarnay mexanik tebranuvchi tizimining bir qismi; havoda tovush toʻlqinlari hosil qilish uchun moʻljallangan; 3) fototexn ikada — kontrasti kamaytirilgan (yumshoq) rasmning fotografik tasvirini olish uchun moʻljallangan moslama; 4) alyuminiy olishda — maydalangan boksit boʻlaklari ishqor eritmasida ishlanadigan apparat. Odatda, 12—14 ta shunday apparatni ketma-ket biriktirib, batareya hosil qilinadi. Batareyaning bir tomonidan issiq suv berilib, ikkinchi uchidan konsentrlangan natriy alyuminat eritmasi olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dixloretan

Dixloretan, etilenxlorid, CH2Cl—CH2Cl — chuchmal hidli rangsiz suyuklik, undan xloroform hidi keladi. Mol. m. 98,97. Qaynash temperaturasi 83,5°, zichligi 1,253 g/sm3. Suvda eri-maydi, spirt va efirda eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 71,6°; tarkibi 91,8% D. va 8,2% H2O) hosil qiladi. D. sanoatda xlor bilan etilendan olinadi. D. texnikada ekstraksiya jarayonlarida, gazmollarni tozalashda, erituvchi sifatida, lok-boʻyoq sanoatida, koʻpgina organik birikmalar sintezida, antidetonator aralashmalari tayyorlashda, fumigant sifatida, distillashda va b. maqsadlarda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Dixogamiya

Dixogamiya (yunoncha: dicha — ikki kiyem, boʻlakcha va gamos — qoʻshilish) — oʻsimlik gulidagi changchi va urugʻchi organlarining turli muddatda yetilishi. D. oʻsimliklarning oʻz-oʻzidan changlani-shiga yoʻl qoʻymaydi. Changchilarning urugʻchidan oldin yetilishi protandriya, urugʻchining changchidan oldin yetilishi protoginiya deb ataladi. D. koʻpchilik oʻsimliklarga xos. Changchi va urugʻchilarning bir vaqtda yetilishi gomogamiya deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dixromatlar

Dixromatlar, bixromatlar — bixromat kislota K2Cr2O7 quyidagi sxema bo'yicha birikadi:2K2CrO4+H2O=K2Cr2O7+H2O
Xromatlardan dixromatlar hosil bo'ladi.
2K2CrO4+H2SO4=K2Cr2O7+K2SO4+H2O.
K2Cr2O7 kuchli oksidlovchi bo'lib Cr+6 vaCr+3 oksidlanish darajasini namoyon qiladi.M2Cr2O7 ning normal tuzlari. Xromatlar eritmasiga kislota qoʻshish natijasida hosil boʻladi. Umumiy formulasi M2Cr2O7. D. dan kaliy bixromat K2Cr2O7 zaharli, suvda yaxshi erimaydigan qizil-qoʻngʻir rangli kristall. D. lab.da oksidlovchi sifatida, texnikada esa tolalarni boʻyashda, chitga gul bosishda, gugurt va koʻn sanoatida ishlatiladi. K2Cr2O7 bilan konsentrlangan sulfat kislotaning teng hajmdagi aralashmasi (xromli aralashma) lab.larda kimyoviy jihozlarni yuvishda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dielektrik antenna

Dielektrik antenna - dielektrik sterjen va koaksial kabel (sirtiga metall sim qoplangan kabel) dan yasalgan antenna. Radiotoʻlqinlarni uzatishda sterjen oʻqi boʻylab elektromagnit toʻlqinlar tarqaladi. Sterjen sirtida fazalari yuguruvchi toʻlqin qonuni boʻyicha oʻzgaradigan elektr va magnit maydonlardan iborat tangensial tashkil etuvchilar vujudga keladi. D. a. koʻpincha uchish apparatlarining santimetrli va detsimetrli toʻlqinlarda ishlaydigan radioqurilmalarida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dielektrik kuchaytirgich

Dielektrik kuchaytirgich - asosiy kuchaytiruvchi elementi segnetoelektrikli kondensatordan iborat boʻlgan elektr tebranishlari kuchaytir-gichi; keladigan kuchlanish oʻzgarganda kondensator sigʻimi oʻzgarib, elektr tebranishlar kuchayadi. Koʻpincha D. k.ning kuchaytirish kaskadida segneto-elektrikli kondensatorlar elektrik koʻprik sxemasida ulanadi. D. k.ning bir kaskadidan beriladigan kuchlanish boʻyicha past chastotali elektr tebranishlarni 100 martagacha kuchaytirish mumkin. Lampali va tranzistorli kuchaytirgichlarda kuchaytirishni oshirish uchun alohida kuchaytirish kaskadlari birin-ketin ulanishi mumkin. Ishlash tarzi boʻyicha D. k. magnitli kuchaytirgichga oʻxshash; asosan, avtomatika, signalizatsiya qurilmalari va b.da ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diqqat

Diqqat — subyekt faoliyatining biror obyekt yoki hodisaga jalb qilinishi. U har qanday ongli faoliyat samaradorligining zarur shartidir. Bosh miya poʻstlogʻining muayyan joylaridagi optimal qoʻzgʻalish manbalari Diqqatning fiziologik asosini tashkil qiladi. Diqqat ikki turga boʻlinadi: ixtiyorsiz (passiv) Diqqat va ixtiyoriy (aktiv) Diqqat Ixtiyorsiz Diqqat biron tashqi sabab taʼsirida kishi xohishidan qatʼi nazar hosil boʻladi. Bunday Diqqat odamdan iroda kuchini talab qilmaydi. Diqqatni jalb qilish uchun qoʻzgʻatuvchining kuchi katta ahamiyatga ega; mas, narsaning chi-royliligi, yorqinligi, oʻtkir hidliligi va b. xususiyatlari Diqqat ni beixtiyor tortadi. Ixtiyoriy Diqqat da psixik faoliyat oldindan belgilangan maqsad bilan muayyan narsaga ongli ravishda jalb etiladi. Diqqatning bu turi iroda kuchini talab qiladi; shuning uchun bu Diqqat irodaviy Diqqatdeb ham ataladi. Insonning butun ongli faoliyati asosan ixtiyoriy Diqqat vositasida amalga oshiriladi.

Diqqatning barqarorlik, koʻchuvchanlik, boʻlinuvchilik kabi xususiyatlari, koʻlami bor. Diqqatning barqarorligi uning yagona, umumiy (masalan, kitob oʻqish, masala yechish kabi) ishga xizmat qiluvchi narsa yoki hodisaga uzoq muddat jalb boʻla olishidan iborat. Bunda harakat obyektlari (masalan, kitob matni, masalada berilgan sonlar va shu kabilar) hamda harakatning oʻzi (masalan, masalani yechish yoʻllari) oʻzgarib turishi mumkin, lekin faoliyatning umumiy yoʻnalishi oʻzgarmay saqlani-shi lozim. Koʻchuvchan Diqqat bir faoli-yatdan yoki narsadan boshqa faoliyat yoki narsaga tez jalb boʻladi. Bu xususiyat Diqqatning avvalgi narsaga qay darajada qaratilganligiga va yangi faoliyatning xususiyatiga (uning Diqqatni qanchalik qarata olishiga) bogʻliq. Diqqatning boʻlina olish xususiyati bir vaqtning oʻzida 2 yoki undan ortiq ish-harakat bajarishda aks etib, koʻp kasb egalari (masalan, oʻqituvchi, shofyor, uchuvchi) uchun ayniqsa katta ahamiyatga ega. Bu xususiyat bir faoliyatni bajarish xiyla avtomatlashib, ikkinchi faoliyat bir qadar tanish boʻlib qolgandan ke-yin tarkib topadi.

Diqqat koʻlami uning eng qisqa vaqt ichida (goʻyo birdaniga) oʻz doirasiga sigʻdira olishi mumkin boʻlgan narsalar soni bilan belgilanadi. Shu jihatdan Diqqat keng yoki tor boʻlishi mumkin. Odatda, keng koʻlamli Diqqat yaxshi Diqqat hisoblanadi. Diqqat koʻlami idrok qilinayotgan narsalarning hamda ularni idrok qilayotgan kishi faoliyatining vazifasi va xususiyatiga bogʻliq.

Diqqatning aksi parishonxotirlikayar. Bunda odam Diqqatini biror narsaga toʻplay olmay, hamma vaqt boshqa narsalarga chalgʻiyveradi. Shunday holat kishi qattiq charchaganda, uning uchun ahamiyatsiz juda koʻp qoʻzgʻatuvchilar mavjudligida yoki, aksincha, bitta ham qoʻzgʻatuvchining odam uchun ahamiyati boʻlmaganda roʻy beradi. Mashq qilish bilan parishonxotirlikka barham berish mumkin.

Diqqatning turlari va xususiyatlari odamning juda yoshlik davridan boshlab rivojlanadi va hayoti davomida oʻzgarib, murakkablashib boradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Donskoy

Dmitriy Donskoy, Dmitriy Ivanovich (1350.12.10 — Moskva — 1389.19.5) — Moskva (1359 yildan) va Vladimir (1362 yildan) ulugʻ knyazi. Ivan II Krasniy (1326—59)ning oʻgʻli. Otasi oʻlgach (1359), Oltin Oʻrda xoni Murod unga ulugʻ knyazlik yorligʻini bergan. D. D. Moskvada oq harsangdan Kreml bunyod ettirgan (1364). U 1372 yil Tver sh.ni qamal qilib, uning knyazi Mixailni sulh tuzishga va ulugʻ knyazlik daʼvosidan butunlay voz kechishga majbur etgan. Soʻng, shu yili Ryazan knyazligini ham oʻziga boʻysundirgan. Shu tariqa D.D. barcha qoʻshni knyazliklarni itoat ettirib, Oltin Oʻrdaga qarshi urushga hozirlik koʻra boshlagan. Ammo, 1377 yil Koʻk Oʻrda xoni Arabshoh (1376—77) D. D. qoʻshinini tor-mor keltirib, Suzdal, Nijniy Novgorod va Ryazan knyazliklarini ishgʻol qilgan. 1380 yil D. D. Oltin Oʻrda tumanboshilaridan biri — Mamay qoʻshinlari bilan jang qilib, uni yenggan (qarang Kulikovo jangi). 1381 yil Ok Oʻrda xoni Toʻxtamishxon D.D. qoʻshinini butunlay tor-mor keltirib, Moskvani ishgʻol qilgach, Rus yana Oltin Oʻrdaga qaram boʻlib qolgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepr

Dnepr yoki Dnipro (;  yun. Borisfen) — Sharqiy Yevropadagi daryo, RF, Belarus va Ukraina xududida. Uzunligi 2201 km. (Yevropada uzunligi boʻyicha Idel (Volga)  va Dunaydan keyin 3-oʻrinda), havzasining mayd. 504 ming km. Valday qirlaridan boshlanib Qora dengizning Dnepr limaniga kuyiladi. Dneprning oʻng va chapdan irmogʻi koʻp; yiriklari — Drut, Berezina, Pripyat, Soj, Desna, Suda, Psyol, Vorskla, Samara, Ros. Oʻrta oqimida dneprning vodiysi keng (6–18 km), qad. terrasalar bor. Quyi oqimida dnepr Qora dengiz boʻii pastgekisligidan oqib oʻtadi. Qor va funt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1700 m3/sek. Dek.dan mart oxirigacha muzlaydi. Dneprda kuyilish yeridan 1677 km masofada kema qatnaydi. Asosiy pristanlari va portlari: Mogilyov, Kiyev, Kanev, Cherkassi, Kremenchug , Dnipro, Zaporojye, Nikopol, Xerson. Dnepr sunʼiy suv sistemalari orqali Boltiq dengizi havzasining daryolari: Daugava bilan Berezina sistemasi, Neman bilan Dnepr-Neman, Gʻarbiy Bug bilan DneprBug kanallari orqali bogʻlangan. GESlar qurilgan.

Yana qarang 

 Dnipro (shahar)

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukrainadagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Belarusdagi daryolar
Dnepr boʻyi pasttekisligi

Dnepr boʻyi pasttekisligi, Dnepr pasttekisligi— Ukrainadagi pasttekislik, Dnepr daryosining chap sohilida. Bal. 50—160 m, eng baland joyi 226 m, uz. 500—600 km, eni 200 km, Lyoss, lyossimon qumoq va flyuvioglyasial yotqizikdardan tarkib topgan, ular ustida serunum qoratuproq paydo boʻlgan. Yer yuzasi tekis, faqat Dnepr boʻyi qirlariga yaqin yerlarda soylik va jarlar bor. D. b. p. urmondasht, qisman dasht zonasida. Koʻp qismida dehqonchilik qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dnepr boʻyi qirlari

Dnepr boʻyi qirlari - Ukrai nadagi qirlar, Dnepr va Jan. Bug daryolarining oʻrta oqimlari oraligʻida. Eng baland joyi 323 m. Yassi suvayirgʻichlar orasida chuqur vodiy va soyliklar bor. D. b.q. zaminidagi qad. kristall jinslar ustini uchlamchi va toʻrtlamchi davr qum, gil, lyoss va lyossimon qumoklar qoplagan. Qirlar serunum qoratuproqli oʻrmondasht va dasht yerlardir; koʻp qismida dehqonchilik qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil