Meduza (mif)

Gorgon Meduza (aniqrogʻi, Medusa va   - “himoyachi, xoʻjayin”) - uchta Gorgon opa-singillarining eng mashhuri, yuzi ayolniki va sochi oʻrniga ilon. Uning nigohi odamni toshga aylantiradi. U Perseus tomonidan oʻldirilgan. Odisseyda (XI 634) eslatib oʻtilgan. Dengiz meduzasi yunon mifologiyasidan afsonaviy Meduza gorgonining harakatlanuvchi sochli ilonlariga oʻxshashligi sababli oʻz nomini oldi.

Mif

Meduzaning kelib chiqishi 

Dengiz oqsoqolining kenja qizi Forki va Keto (boshqa versiyaga koʻra, Gorgon va Ketoning qizi). Gorgonlarning yagona oʻlimi.

Afsonaning keyingi versiyasiga koʻra, Ovid tomonidan “Metamorfozlar”da ilgari surilgan, Meduza chiroyli sochli goʻzal qiz edi. Poseydon xudosi qushga aylangan, Meduza Poseydonning taʼqibidan himoya izlashga shoshilgan. Maʻbadni tahqirlagani uchun xudolar Meduzaga gʻazablanib, Afinaga uni jazolashni buyurdilar. Afina sochlarini ilonga aylantiradi va yuzini shunchalik dahshatli qiladiki, unga qarashning oʻzi ham koʻrgan odamni toshga aylantiradi.

Meduzaning oʻlimi 
Qirol Polidektes tomonidan Perseusga berilgan vazifalardan biri Gorgon Meduzani oʻldirish edi. Afina va Germes xudolari qahramonga yirtqich hayvon bilan kurashishga yordam berishdi. Ularning maslahatiga koʻra, jangga kirishdan oldin, u bashoratchi kampirlarni - kulrang opa-singillarni (ular ham Phorkids, gorgonlarning opa-singillari) ziyorat qildi, ularning bitta koʻzi va uchta tishi bor edi. Perseus ayyorlik bilan ulardan bir tish va koʻzni oʻgʻirladi va uni faqat qanotli sandal, sehrli sumka va koʻrinmas Hades qalpoq evaziga qaytarib berdi. Kulranglar Perseusga Gorgonlarga boradigan yoʻlni koʻrsatdilar. Germes unga oʻtkir kavisli pichoqni berdi. Ushbu sovgʻa bilan qurollangan Perseus Gorgonga yetib keldi. Qanotli sandallarda havoga koʻtarilib, u Afinaning sayqallangan mis qalqonidagi aksga qarab, Gorgonlarning uchta opa-singillaridan biri boʻlgan Meduzaning boshini kesib tashlashga muvaffaq boʻldi. Perseus koʻrinmas qalpoq yordamida Meduza opa-singillaridan yashirindi.

Ushbu duel paytida Meduza Poseydondan homilador edi. Meduzaning boshsiz tanasidan qon oqimi bilan uning bolalari Poseydondan - gigant Xrizaor (uch tanali Gerionning otasi va qanotli Pegas otlari chiqadi. Liviya qumlariga tushgan qon tomchilaridan zaharli ilonlar paydo boʻladi. Mahalliy afsonada aytilishicha, okeanga toʻkilgan qon oqimidan marjonlar paydo boʻlgan.

Afina Asklepiyga Gorgon Meduza tomirlaridan oqayotgan qonni berdi. Chap tomondan oqayotgan qon oʻlimga olib keladi va oʻng tomondan esa davo qoni oqqan, uni Asklepiy odamlarni qutqarish uchun ishlatgan.

Boshqa versiyaga koʻra, Meduza Gaia tomonidan tugʻilgan  Gigantomachy davrida Afina tomonidan oʻldirilgan. Evhemerusning soʻzlariga koʻra, Afina uni oʻldirgan. Gorgonning chaqishiga taqlid qilib, Afina qoʻsh avlosni ixtiro qildi.

Meduza boshi 
Kesilgan holatda ham, gorgonning boshiga (yuziga) qarash tirik mavjudotlarni toshga aylantirish qobiliyatini saqlab qoldi. Perseus Medusa boshini Efiopiyani vayron qilish uchun Poseydon tomonidan yuborilgan ajdahoga oʻxshash dengiz yirtqich hayvoni (va Gorgonlarning onasi) Keto (Kito) bilan jangda ishlatgan. Meduzaning yuzini Ketoga koʻrsatib, Perseus uni toshga aylantirdi va Ketoga qurbon boʻlishga moʻljallangan qirollik qizi Andromedani qutqardi. Bundan oldin u Gorgonlar oroli yaqinidagi osmon togʻini qoʻllab-quvvatlovchi Atlanta titan toshga aylandi va u zamonaviy Marokashdagi Atlas togʻiga aylandi.

Keyinchalik Persey xuddi shunday tarzda Perseyning onasi Danani taʼqib qilayotgan qirol Polidektes va uning xizmatkorlarini toshboʻron qildi. Keyin Meduzaning boshi Afina aegiga (“Afina koʻkragiga”) joylashtirilgan.

Pausaniasning soʻzlariga koʻra, uning boshi Argos yaqinidagi sopol tepalikda yotadi. Sikloplar Medusa boshini marmardan yasadilar va uni Argosdagi Kefis ibodatxonasiga oʻrnatdilar.

Izoh 
Ratsionalistik talqinga koʻra, u qirol Forkning qizi boʻlgan va Tritonidlar koʻlida xalq ustidan hukmronlik qilgan, liviyaliklarni urushga olib kelgan, ammo tunda xoinlik bilan oʻldirilgan. Karfagenlik yozuvchi Prokl uni Liviya choʻlidan kelgan yovvoyi ayol deb ataydi. Boshqa talqinga koʻra, u hetero edi, Perseyga oshiq boʻlib, yoshligi va boyligini sarflagan.

Liviyadan kelgan hayvon gorgonini Aleksandr Mindskiy tasvirlagan.

Qadimiy manbalar 

 Gomerdagi eslatmalar.
 Gesiod: “Teogoniya” va “Gerkul qalqoni” sheʼrlarida Meduzaning beshta opa-singillaridan ikkitasi - Stheno va Evrial tilga olinadi va uning Perseus qoʻlida oʻlimi ham tasvirlanadi.
 Esxil: Zanjirlangan Prometeyda u Meduzaning opa-singillari haqida gapiradi. Uning fojialarida Meduza obrazi yovuzlikdan jirkanish va insonning shafqatsizligini aks ettiradi.
 Pindar: Oʻn ikkinchi Pifiy odesida, nayning kelib chiqishi haqida, u bu asbobni Afina tomonidan yaratilganligini, uning oʻlimi kuni Meduzaning opa-singillarining hayqiriqlaridan taʼsirlanganligini aytadi. Koʻp asrlar davomida romantik shoirlarni ilhomlantirgan Meduzaning goʻzalligi va jozibadorligini tasvirlaydi. Undan Gorgon Medusa qurbonlari uning nigohidan toshga aylangani haqida maʼlumot keladi.
 Evripid: Ionada Kreusning qahramoni otasi Erichthoniusdan meros boʻlib qolgan ikkita kichik tumorni tasvirlaydi, u oʻz navbatida ularni Afinadan olgan. Amuletlarning har birida bir tomchi Meduza qoni bor. Tomchilardan biri foydali, shifobaxsh xususiyatlarga ega, ikkinchisi ilon tanasining zahari.

Sanʼatda 
Soch oʻrniga ilon va choʻchqa tishlari boʻlgan ayol sifatida tasvirlangan. 

Alohida ikonografiyada - Perseusning qoʻlida yoki Afina va Zevs qalqoni yoki aegisidagi Meduzaning kesilgan boshi tasvirlari.

Gorgon meduzasining boshi timsol sifatida 

 Oʻrta asrlardagi kitob afsonalarida gorgon boshiga egalik qilish Makedonskiy Aleksandrga tegishli boʻlib, bu uning barcha xalqlar ustidan qozongan gʻalabalarini tushuntirdi. Mashhur Pompey mozaikasida qirolning zirhi koʻkragida gorgon boshi tasviri bilan bezatilgan.
 Sitsiliya oroli anʼanaviy ravishda Gorgonlar yashagan va Meduza oʻldirilgan joy hisoblanadi. Uning surati hamon bu viloyat bayrog‘ini bezab turibdi.
 Yulduzli osmonning qadimiy xaritalarida anʼanaviy ravishda Perseus qoʻlida Meduzaning boshini ushlab turgan holda tasvirlangan; uning koʻzi oʻzgaruvchan yulduz Algol (beta Perseus).

Madaniyatda 

 Das Medusenhaupt - Zigmund Freydning ishi, psixoanaliz nuqtai nazaridan mif tahlili.
 Gorgon Medusa zamonaviy feministlar uchun ramziy belgidir. Xususan, ular begunoh o‘ldirilgan qahramon ayol tasviridan Versace modalar uyi logotipi sifatida foydalanishga qarshi.
 Meduza “Jahannam” ilohiy komediyasining toʻqqizinchi kantosida eslatib oʻtiladi, u yerda Erinyes uning yordami bilan Danteni toshga aylantirish bilan tahdid qiladi. Virgil Gorgonning halokatli yuzini koʻrmaslik uchun qoʻllari bilan hikoyachining koʻzlarini yopadi, keyin farishta qahramonlarga yordam beradi.
 1875-yilda kashf etilgan asteroid (149) Medusa Gorgon Medusa nomini oldi.

Manbalar

Adabiyot 

 Paskal Quinnard. Perseus va Medusa  // Kinyar P. Jinsiy aloqa va qo'rquv: Insho: Per. fr dan. - M.: Matn, 2000, s. 51-58.
 Stoll Geynrix . "Klassik antik davr afsonalari". 1-jild - “Aegitas”, 2014. - 408 b.