Milliy psixologiya

Milliy psixologiya — bu muayyan millatlar, etnik guruhlar yoki xalqlarning (haqiqiy yoki taxmin qilingan) oʻziga xos psixologik tarkibini va ijtimoiy psixologiya, sotsiologiya, siyosiy fan va antropologiya kabi sohalarda ushbu xususiyatlarni qiyosiy oʻrganishni anglatadi.

Milliy psixologiya turli etnik guruhlar yoki milliy hududda yashovchi odamlar til, oila, taʼlim, davlat va ommaviy axborot vositalari bilan madaniy jihatdan mustahkamlangan insoniy munosabatlar, qadriyatlar, his-tuygʻular, motivatsiya va qobiliyatlarning oʻziga xos „qoʻshilishi“ bilan tavsiflanadi.

Ilmiy fan sifatida 
Germaniyalik psixolog Wilhelm Wundtning aytishicha, milliy psixologiya haqida ilmiy nazariyalar yaratishga urinish XIX asrning oʻrtalaridan kelib chiqqan. 1871-yildan keyin Germaniya, ayniqsa Uchinchi reyx davrida, baʼzi tilshunoslik va adabiyot nemis professorlari inglizshunoslikka siyosiy sabablarga koʻra Ernst Leisi „Milliy psixologiya usuli“ deb atagan „madaniy fan“ bilan taʼsir oʻtkazishga harakat qilishdi. Ushbu paradigma ingliz (va nemis) milliy xarakterining oʻziga xos lingvistik xususiyatlari, amaliyoti va tarkibiy qismlari oʻrtasidagi oʻxshashliklar asosida zamonaviy va oʻtmishdagi ingliz tiliga yangi nuqtai nazarni taqdim etdi. Lekin, aslida, bu o'zgalik haqidagi oldindan oʻylangan gʻoyalarni takrorlashdan koʻproq narsani tashkil etdi. Taxminan 1900-yillarda milliy psixologiya Yevropa va Shimoliy Amerikadagi universitetlarda ijtimoiy fanlarning oʻrganish mavzusiga aylandi.

Foydalanish 
Milliy psixologiya siyosatda millatchilik mafkurasi orqali rol oʻynaydi. Siyosatchilar masalan, „fransuz xalqi“, „amerika xalqi“, „rus xalqi“ ga murojaat qiladilar. Bunda millat aʼzolarining umumiy milliy o‘ziga xoslikka egaligi, milliy hamjamiyatning bir qismi ekanligi va umumiy manfaatlarga ega ekanligi („milliy manfaat“) gʻoyasi yotadi. Siyosatchilar umumiy maqsadlar yoʻlida birgalikda ishlash uchun odamlarni birlashtirishga, integratsiya qilishga harakat qilishlari kerak va ularning umumiy milliy xususiyatlarga murojaat qilishlari odatda buning bir qismi hisoblanadi.

Bu milliy xarakter gʻoyasi bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, u xalqning odatiy qadriyatlari, normalari va urf-odatlari, ularning odatiy hissiy munosabati va ular nimani yaxshilik yoki yomonlik deb hisoblashi — bularning barchasi turli vaziyatlarga qanday javob berishini belgilaydigan omillarni anglatadi.

Millatchilik odamlarni bir millat aʼzosi sifatida birlashtirishni maqsad qiladi va buning uchun ularning haqiqatan ham umumiy milliy xususiyatlarga ega ekanligiga ishonish, garchi bu umumiy xususiyatlar umumiy til va oʻxshash jismoniy koʻrinishdan tashqari isbotlanmasa ham foydalidir. Milliy sport jamoalari oʻrtasidagi doʻstona raqobat koʻpincha milliy oʻzlikni anglash yoki vatanparvarlik ifodalash uchun xizmat qiladi. Masalan, Janubiy Afrikada sport „xalq dini hisoblanadi. Irq, siyosat yoki til, sport nafaqat uning yarim aholisini, balki butun mamlakatni birlashtiradi“.

Milliy psixologiyadan iqtisodiy rivojlanish nimaga turli mamlakatlarda turli kechgani yoki siyosiy voqealarning muayyan burilishlari nega aynan shunday sodir boʻlganligini tushuntirish uchun foydalanilgan.

Baʼzan, nima uchun baʼzi ommaviy hodisalar mamlakatda shov-shuvga sabab boʻlishi mumkinligini yoki nimaga muayyan millat sport yoki madaniy mashgʻulotlarga nisbatan qandaydir qiziqish yoki obsessiyaga egaligini tushuntirish uchun „milliy psixika“ yoki milliy „ruh“ tilga olinadi.

Gʻoya shundan iboratki, har bir millat oʻz tili va institutlarida oʻrnatilgan oʻziga xos mentalitet, axloqiy meʼyor yoki fikrlash tarziga ega boʻlib, bu uning muayyan vaziyatlarga boshqa xalqlarga qaraganda ancha kuchli yoki kamroq kuchli munosabatda boʻlishiga olib keladi, shuningdek, turli xalqlar muammoni hal qilishda turli strategiyalarga tayanadi.

Konsepsiya tanqidi 
Biroq, „milliy psixologiya“ gʻoyasi siyosiy, maʼnaviy va ilmiy sabablarga koʻra qattiq tanqid qilindi.

Muammoning bir qismi shundaki, tadqiqotchilar odatda boshqa madaniyatni oʻzlari koʻrgan („normal“ deb hisoblagan) madaniyat nuqtayi nazarga asoslanib talqin qilishadi. Agar biror mamlakatda koʻpchilik odamlar umumiy psixologik yoki biologik xususiyatga ega boʻlsa ham, bu mamlakatdagi boshqa odamlar bu xususiyatga umuman ega boʻlmasligi mumkin. Odamlar bir-biridan farq qiladigan yoʻllar, ularga xos boʻlgan umumiy xususiyatlardan ustun boʻlishi mumkin.

Psixologlar tadqiqotda ishtirokchilardan turli odamlar qatorini kuzatish orqali ularning etnik kelib chiqishi yoki millatini aniqlashni soʻralganda, ular etnik guruhi yoki millati nima ekanligini aniq topa olmasligini aniqladilar. Marketing va ommaviy axborot vositalari mutaxassislar odamlar koʻpi bilan muayyan etnik guruhni yoki millatning oʻziga xos timsoli boʻlgan stereotip, arxetipniyoki karikaturani tanishlari mumkinligini aniqladilar.

Qoʻshimcha muammolar quyidagilardir:

 millat mentalitetii vaqt oʻtishi bilan, umumiy tajribalar orqali oʻzgaradi va shuning uchun millatga „tipik“ deb hisoblangan xususiyatlar vaqt oʻtishi bilan oʻzgarishi mumkin. Zamonaviy jamiyatda koʻpincha yosh avlod keksa avlodning yoʻllarini, shu jumladan ularning milliy oʻziga xos gʻoyalari va meʼyorlariga amal qilmaydilar.
 turli millatlardan boʻlgan xalqlarning keng koʻlamli xalqaro migratsiyasi immigrantlarning oʻzlari koʻchib oʻtayotgan mamlakatning odatlari va madaniyatining bir qismini olashini, shu bilan birga oʻzlarining asl madaniyatining bir qismini saqlab qolishini anglatadi. Shu tariqa turli milliy madaniyatlar qoʻshiladi yoki aralashadi va aniq „milliy“ identifikatsiyaga ega boʻlmagan yangi madaniyat shakllanishi mumkin. Bu xalqaro turizm oʻsishi bilan bilan bir qatorda, bir mamlakatda odamlar boshqa mamlakatlarning urf-odatlarini koʻproq oʻzlashtirib olishlarini, shuning uchun milliy oʻziga xos madaniyatning pasayishini anglatadi.
 Oʻziga xoslik haqida munozara ketganda, odamlar oʻz shaxsiyatiga ishonchsizlik his qilsalar yoki oʻzlarining shaxsiyatlarini boshqalar tomonidan qabul qilishga harakat qilsalar, koʻp odamlar oʻzlarining muhim umumiy xususiyatlarga ega ekanligini yoki boshqalardan juda farq qilishlarini daʼvo qilishlari mumkin, buning uchun kam obyektiv dalillar mavjud boʻlsa ham. Milliy eʼtiqodga ega boʻlgan odamlarning juda katta „milliy harakat“i paydo boʻlishi mumkin, garchi aslida ularda aytarli umumiylik boʻlmasa ham. Yaʼni, odamlarning oʻzlarini umumiy narsa borligini his qilish istagi ularni „goʻyo u allaqachon mavjud boʻlgandek“ harakat qilishga majbur qiladi, aslida bu unchalik toʻgʻri emas.

Milliy psixologiyaga taʼrif berishdagi ana shu qiyinchiliklar tufayli, koʻpincha uning eng chuqur tasvirlari aslida „ilmiy“ emas, balki badiiy adabiyot metaforalarida, masalan, roman va filmlarda uchraydi. Bular xalqning barcha aʼzolariga tegishli ekanligini koʻrsatmasdan uning „odatiy“ hissiy va intellektual dunyosi haqida tushuncha berishi mumkin.

Globallashuv va postmodernizm 
Baʼzi yozuvchilar taʼkidlashicha, globallashuv davrida milliy yoki etnik farqlar odamlarning nima uchun oʻzlarini shunday tutishlarini kamroq tushuntira oladi. Borgan sari odamlar oʻzlarini bir millat aʼzosi sifatida tan olmasliklari va faqat inson huquqlariga ega shaxs sifatida tan olinishni xohlashlari mumkin. Ular tugʻilgan joylariinini qadrlashlari mumkin, ammo vatanparvarlik qilishmaydi. Boshqa yozuvchilarning qayd etishicha, milliy oʻziga xoslikka daʼvatlar qayta tiklanishi va bu esa mamlakat yoki mintaqaning xorijiy korporatsiyalar tomonidan „oʻzlashtirilayotgani“ yoki xorijiy muhojirlar tomonidan „bosilishi“ haqidagi tasavvurlarga kseenofobik javob sifatida qoʻllanilishi mumkin.

Ayniqsa, Yevropa, shuningdek, dunyoning boshqa koʻplab qismlarida dinga eʼtiqod qilish keskin pasaygan va shuning uchun diniy hokimiyat tomonidan ilgari taqdim etilgan axloq va inson tabiati haqidagi umumiy nuqtai nazar qabul qilinmay qoʻyilgan. Din milliy oʻzlikni shakllantirishga juda kuchli taʼsir koʻrsatdi va bu taʼsir susayib borgani uchun u milliy psixologiyani avvalgidek belgilay olmaydi. Biroq, dunyoning boshqa qismlarida dinlar taʼsirini kuchaydi, shuningdek, milliy oʻziga xoslik va diniy oʻziga xoslik bir-biriga sezilarli darajada taʼsir qilishi mumkin.

postmodernizm baʼzi sohalarida xalqlarga endi qonuniy ravishda kuchga kiradigan hududlar sifatida emas, balki milliy identifikatsiya tobora noaniq boʻlib borayotgan xayoliy jamoalar sifatida qaralmoqda. Masalan, Michel Foucault Gʻarb „ushbu mavzu fanining loyihasi doimiy ravishda torayib boruvchi doiralarda jinsiy aloqa masalasi atrofida oʻz oʻrnini egallagan“ (Foucault, Jinsiylikning tarixi, 1-jild, Vintage, 70-sahifa).  Bu, bugungi kunda odamlar millatdan koʻra jinsiy orientatsiyaga koʻproq eʼtibor qaratishlarini anglatadi, deb tushunish mumkin.

Bahs-munozaralarga qaramay, „milliy psixologiya“ tushunchasi hali ham saqlanib qolmoqda, chunki odamlar buni amalda, masalan, turizm va televideniye orqali odamlarning yashash tarzi va bu haqda qanday fikrlashlari, tashqi koʻrinishi yoki tilidagi farqlardan farqli oʻlaroq, turli mamlakatlarda aniq farqlar mavjudligini kuzatishlari mumkin. Hozirgi kunda yer yuzida deyarli barcha xalqlarning milliy xarakteriga oid kitoblar mavjud.

Zamonaviy tadqiqotlar 
Milliy psixologiyaning zamonaviy ilmiy tadqiqotlari, asosan, haqiqatda oʻlchash, sinab koʻrish va obyektiv ravishda isbotlash mumkin boʻlgan narsalarga qatʼiy eʼtibor qaratib, shuningdek, milliy madaniyatga ijobiy (yoki hech boʻlmaganda neytral) nuqtai nazardan qaragan holda, xurofot va kamsitish tuzoqlaridan qochishga harakat qiladi. Zamonaviy asosiy eʼtibor milliy farqlarning tizimli qonuniyatlari mavjudligini haqiqatan isbotlash mumkinmi, ular nima va ularni qanday tushuntirish mumkinligiga qaratilgan. Muhim darajada, bu yondashuv eski psixologiyadan koʻra muvaffaqiyatliroqdir, chunki spekulyativ taxminlar qilish yoki nazariyalarni anekdot dalillar bilan asoslash oʻrniga, gipotezalarni keng qamrovli dalillar bilan tekshirishga koʻproq harakat qilinadi. Shunga qaramay, tadqiqotchilar koʻpincha milliy his-tuygʻularga oid bahslarga berilib qolishdan qochib qutula olmaydilar, baʼzan esa bu neytral, oʻzgacha va obyektiv boʻlishni qiyinlashtiradi.

Yana qarang 

 Akkulturatsiya
 Anthony D. Smith
 Etologiya
 Etnologiya
 Irqchilik
 Meta-etniklik
 Milliy xarakterni oʻrganish

Manbalar

Snoskalar

Adabiyotlar 

 H. C. J. Duijker va N. H. Frijda, Milliy xarakter va milliy stereotiplar, 1960.
 W. Buchanan va H. Cantril, Millatlar bir-birini qanday koʻrishadi. UNESCO, 1953 yil.
 Siegfried Kracauer, „Les types nationaux vus par Holywood“, Revue Internationale de Filmologie, Vol. 2-son 6.
 Friderik Hertz, Tarix va siyosatda milliylik; milliy his-tuygʻu va xarakter psixologiyasi va sotsiologiyasi tadqiqot, 1955
 Vilhelm Wundt, Volkerpsychologie, 1900
 Vilhelm Vundt, Die Nationen und ihre philosophie, 1916
 Otto Klineberg, Xalqaro tushunchani taʼsir qiluvchi gʻazablar. UNESCO, 1950 yil.
 Geoffrey Gorer, „Milliy xarakter tushunchasi“, Science News, no. 18, 1950.
 Geoffrey Gorer, „Milliy xarakterning oʻzgaruvchisi: Angliyadagi politsiya rolini“, Douglas G. Haring, Shaxsiy xarakter va madaniy muhit, 1956, s. 329-392. 
 Margaret Mead, „Milliy xarakter“, A. L. Kroeber, Antropologiya bugun: Ensiklopediya inventariyasi. Chikago: Ilinoys universiteti nashriyot, 1952, 642-667 sahifalar. 
 Alex Inkeles va Daniel J/ Levinson, „Milliy xarakter: modalik shaxsiyat va ijtimoiy-madaniy tizimlarni oʻrganish“. G. Lindzey va Eliot Aronson (ed.) — Ijtimoiy psixologiya qoʻllanma, 4-bill, 2-son nashr. Oʻqish, Massash.
 Dekan Pibodi, Milliy maʼlumotlar. Kembridj universiteti nashriyotlari, 1985 yil.
 Uichol Kim, Kuo-Shu Yang, Kwang-Kuo Hwang (ed.), Asosiy va madaniy psixologiya. Springer, 2006-yil.
 A. Mauriç Low, Amerika xalqi, milliy psixologiya boʻyicha tadqiqot. SPO, Michigan universitet kutubxonasi, 2005.
 Martyn Barnett, Bolalar bilimlari, xalqlar va milliy guruhlar haqida eʼtiqod va his-tuygʻular. Psikologiya nashriyot, 2006.
 Konstansiya Rourke, Amerika Humori: Milliy xarakterni oʻrganish. ACLS Humanitar fanlar, 2008.
 Karl E. Scheibe, Oʻzini oʻrganish: oʻzim va kimlikning psixologiyasi. Westport, Konon: Praeger, 1995.

Havolalar 
 Electronic Database „National Mentalities: Studies in the Context of Globalization and Interaction of Cultures“

Ijtimoiy psixologiya