MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻper Jeyms Fenimor

KOʻPER (Cooper) Jeyms Fenimor (1789.15.9, Berlington, Nyu-York — 1851.14.9, Koʻperstaun) — amerika romantik yozuvchisi. Birinchi romani — "Ehtiyotkorlik" (1820). Amerika inqilobi tarixiga oid "Josus" (1821) tarixiy sarguzasht romani unga katta shuhrat keltirgan. K.ning 32 roman, 10 jilddan ortiq sayohatnomalari hamda bir necha jilddan iborat publitsistik asarlari bor. "Soʻnggi mogikan" (1826), "Choʻl" (1827), "Izqunar" (1840), "Chingachguk — ulkan ilon" (1841) va boshqa romanlarida oq tanlilarga qarshi kurashgan Amerika indeyslarining hayoti, vatanparvarligi tasvirlangan. "Lotsman" (1823), "Boston qamali" (1825) romanlari dengizchilarning sarguzashtlariga bagʻishlangan. Yevropadagi voqealar tasvirlangan tarixiy romanlar turkumi ("Qandingni ur", 1831; "Geydenmauer yoki Benediktliklar", 1832; "Jallod yoki uzumzorlar abbatligi", 1833 va boshqalar) K. ijodida muhim ahamiyat kasb etgan. K. 30-yillarning 2-yarmidan boshlab Amerika hayotidagi illatlarni fosh etuvchi hajviy asarlar yoza boshlagan. "Mo-nikinlar" (1835) romanida maʼrifatparvarlar va J. Svift ijodiga xos ramziylik, majoziylik anʼanalarini davom ettirgan. Amerika adabiyotining rivojlanishiga ulkan hissa qoʻshgan K. asarlari jahondagi koʻplab tillarga tarjima qilingan, ular asosida kinofilmlar ishlangan.

Manbalar 

 Soʻnggi mogikan, T., 1973; Chingachguk - ulkan ilon, T., 1971-1986; Josus, T., 1979; Izkunar, T., 1984.
Leon Cooper

Leon Cooper () (1930.28.2, Nyu-York) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Kolumbiya universitetini tugatgan (1951). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, past temperaturalar fizikasi, oʻta oʻtkazgich va fizika falsafasiga oid. 1956-yilda kristall panjarasining tebranishlaridan yuzaga keladigan oʻzaro tortishish natijasida metalldagi erkin elektronlarning juft boʻlib birlashishi (Koʻper effekti) ni avvaldan aytib bergan. Oʻta oʻtkazuvchanlikning mikroskopik nazariyasi mualliflaridan biri (1957). Nobel mukofoti laureati (1972; J. Bardin va J. R. Shrif-fer bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
28-fevralda vafot etganlar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari
Koʻper effekti

Koʻper effekti — metallarda erkin elektronlarning juft (koʻper jufti) boʻlib birlashishi natijasida oʻta oʻtkazuvchanlik hosil boʻlishi. 1956-yilda L. Koʻper kashf qilgan. Koʻper effekti hozirgi zamon oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasining asosi hisoblanadi. Metallarning oʻta oʻtkazuvchanligi kvant effektlarga bogʻliq. Metaldda harakatlanayotgan elektron metall strukturasidagi panjaralarni deformatsiyalaydi. Deformatsiya natijasida bir-biriga "bogʻlangan" elektronlar hosil boʻladi. Kvant nazariyada bunday "juftlashgan" elektronlar paydo boʻlishi ularning fononlar — panjara tebranishi kvantlari almashinuvidan deb tushuntiriladi. Fononlar almashinuvi natijasida elektronlar orasida maʼlum tortilish kuchi (Frelix kuchi) paydo boʻladi. Kritik temperaturadagi metallarda bunday tortilish kuchi kulon (elektrostatik) kuchidan katta boʻlib, metall kritik holatga oʻtadi (qarang Oʻta oʻtkazuvchanlik).

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Koʻperen Fransua

KOʻPEREN (Couperin) Fransua (1668.10.11 - Parij - 1733.12.9) -fransuz kompozitori, organchi, klavesin ijrochisi. Mashhur fransuz musiqachilari "Koʻperenlar" sulolasidan, zamondoshlari unga — "buyuk K." nomini berishgan. Dastlabki musiqa saboqlarini oʻz otasi (Sharl K.)dan olgan. Parijdagi Sen-Jerve cherkovi (1685— 1723) va Fransiya qiroli saroyida (1693-yildan) organchi, klavesinda ham mohir ijrochi (1702—30). K.ning ijodi — klassitsizm davridagi fransuz musiqa sanʼatining choʻqqisidir. Uslubi — psixologik yorqin va muayyan programmali obrazlar, rangbarang kuylar, boy musiqiy bezaklar, kompozitsion mukammallikka asoslangan. Klavesin uchun 250 ga yaqin pyesalar, kamer-cholgʻu va organ uchun, shuningdek, diniy mavzudagi asarlar yaratgan. "Klavesin chalish sanʼati" kitobining muallifi (1716). 12 jilddan iborat asari toʻla nashr etilgan (Parij, 1932-33).

Manbalar
Koʻpers-Krik

Koʻpers-Krik, yuqori oqimida Barku— Avstraliyaning markaziy qismidagi daryo. Oʻz. 1400 km, havzasining maydoni 285 ming km². Katta Suvayirgʻich tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanib, Katta Artezian havzasining chala choʻl va choʻllaridan oqadi. Yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 70 m³/sek. Mavsumiy kuchli yomgʻirli davrlarda Eyr oqmas koʻligacha yetib boradi.

Manbalar 

 

Alfavit boʻyicha daryolar
Avstraliyadagi daryolar
Koʻplet

Koʻplet (frans. couplet) — 1) qoʻshiq yoki sheʼrda naqorat tarzidagi band. Qoʻshiq kuyi keyingi bandlarda ayvan (yoki qisman oʻzgarishlar bilan) takrorlanadi. K. musiqadagi ilk shakllardan boʻlib, oʻzbek musiqa folkloridagi lapar, yalla, turli mavzudagi xalq qoʻshiqlaridan oʻrin olgan; 2) koʻplet l ar — vaqoratli, quvnoq, hazil yoki hajviy qoʻshiq. Asosan, estrada hamda operetta (vodevil)aya keng qoʻllaniladi. Hozirgi zamon musiqasida bunday K.larni musiqali komediyalarda, estrada, sirk yoki konsert dasturlarida uchratish mumkin.

Manbalar
Tjalling Koopmans

Tjalling Koopmans (1910.28.8, Niderdandiya — 1985.26.2, AQSH) — amerikalik iqtisodchi va matematik. Leyden universitetida matematik statistika va uning iqtisodiyotga tatbigʻi boʻyicha doktor (1936). Priston va Nyu-York, Chikago, Garvard, Yel universitetlarida iktisodiyot professor (1955—81). Ekonometrika jamiyati (1950) va Amerika iqtisodiy assotsiatsiyasi (1978) prezidenti. K. chiziqli dasturlashtirish usulini yaratdi va uni anʼanaviy mikroiqtisodiy nazariya bilan bogʻladi, raqobatli iqtisodiyot sharoitlarida resurslar allokatsiyasi modelini ilgari surdi. Oʻz qarashlarini "Mahsulotlarni tayyorlash va taqsimlashda faoliyat turlari tahlili" (1951), "Iktisodiyot fanining axvoli toʻgʻrisida uch ocherk" (1957) asarlarida bayon etgan. K. optimal iqtisodiy oʻsish nazariyasiga va ekonometriya nazariyasiga muhim hissa qoʻshdi. Milliy daromadni investitsiyalar va isteʼmol oʻrtasida zamon (vaqt)da optimal taqsimlashga oid bir qancha muhim teoremalarni yaratdi. Nobel mukofoti laureati (1975; Leonid Kantorovich bilan birgalikda).

Manbalar 

Matematiklar
26-fevralda vafot etganlar
28-avgustda tugʻilganlar
1910-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
Koʻpon

Koʻpon (frans. coupon) — qimmatli qogʻozning yirtma talon koʻrinishidagi qismi. Talonda koʻrsatilgan muddatda foizlar summasini olish huquqini beradi. K. qimmatli qogʻozga, mas, obligatsiyaga tirkalishi yoki undan alohida sotilishi yoki sotib olinishi mumkin. K. boʻyicha pul berishda shu K. tirkalgan qimmatli qogʻozning oʻzi, albatta, taqdim etilishi zarur.

Manbalar
Koʻporoslar

Koʻporoslar (frans. couperose) — baʼzi metallar sulfat kristallogidratlarining texnikadagi nomi. Toʻtiyo (mis kuporosi) CuSO45H2O, temir kuporosi FeSO4\7H2O, pyx kuporosi ZnSO4-7H2O va boshqa maʼlum. Mis koʻporosi (toʻtiyo) CuSO4\5H2O — koʻk kristallar. Zichligi 2,284g/sm3, 250° da tamom suvsizlanadi. Metallarni mis bilan qoplashda, baʼzi mineral boʻyoklar tayyorlashda, shuningdek, misning boshqa birikmalarini olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi. Koʻporoslarning suyultirilgan eritmasidan oʻsimliklarga purkashda, donlarni ekish oldidan dorilashda foydalaniladi. Temir kuporosi FeSO47H2O — och yashil kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 64°, zichligi 1,899 g/sm3. Yogʻochni chirishdan saqlash maqsadida shimdiriladi, siyoh, berlin zangorisi tayyorlashda, yoritkich gazni vodorod sulfiddan va tarkibida sian guruhi boʻlgan birikmalardan tozalashda, boʻyoqchilikda xurush sifatida, qishloq xoʻjaligi zararkuvandalariga qarshi kurashda va fotografiyada ishlatiladi. Rux kuporosi ZnSO4-7H2O — rang-siz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 39°, zichligi 1,966 g/sm3. Tibbiyotda, boʻyoqlar tayyorlashda va chitlarga gul bosishda ishlatiladi.

Manbalar
Aleksandr Koʻprin

Aleksandr Ivanovich Koʻprin [1870.26.8(7.9), Varovchat shahri — 1938.25.8, Leningrad] — rus yozuvchisi. Dastlabki asarlarida kambagʻallar hayotini, kishilarning ogʻir turmush tarzini realistik tasvirlagan ("Ofat" qissasi, 1896). Ijodida ijtimoiy-tanqidiy kayfiyatlarning kuchayishi "Yakkama-yakka olishuv" (1905), "Oʻra" (1909—15) qissalarida aks etgan. Nafis ifodalangan obrazlarning xilma-xilligi, lirik holatlari "Olesya" (1898), "Gambrinus" (1907), "Yoqut koʻzli bilagoʻzuk" (1911) kabi qissa va hikoyalarida mujassamlashgan. "Listrigonlar" ocherklar turku mi (1907— 11) bor. 1919—37 yillarda muhojirlikda (asosan, Parijda) yashab, "Yunkerdar" (1928-32), "Janeta" (193233) qissalarini, bir qancha ocherk va hikoyalarni yaratdi. Ularning koʻpchiligi esdaliklar asosida yozilgan. Uning koʻpgiva asarlari boʻyicha ssenariylar yozilib, ekranlashtirilgan. Asarlari chet tillarga, shu jumladan, oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Koʻprit

Kuprit (lot. cuprum — mis), qizil mis rudasi, — oddiy oksidlar kichik sinfiga mansub mineral.

Tasnif
Nomlanishi: Kuprit (xalkozin)
Formulasi: Cu2O
Topilgan Sanasi: 1845-yil

Umumiy Ma'lumot 
To'q qizil,  kubik tizimning shaffof kristallari, ko'pincha oktaedr ko'rinishda , donador va tuproqli massalar, chigal igna shaklidagi agregatlar . Qattiqlik - 3,5 dan 4 gacha; zichligi - 6 g/sm³. Piezoelektrik . Birinchi marta 1845 - yilda tasvirlangan.

Tarqalishi
Mis rudasi konlarining oksidlanish zonasida joylashadi. Katta to'planishlarni hosil qilmaydi. U mis konlarining oksidlanish zonasida malaxit, mahalliy mis  va boshqa ikkilamchi minerallar bilan birga uchraydi. Mis rudasi murakkab mis rudalarining tarkibiy qismi sifatida, mis eritish uchun minerallar bilan birga ishlatiladi. Bundan tashqari, mis yuzalarni (asosan, yodgorliklarni) tashqi muhit bilan aloqa qilishdan uzoq muddatli himoya qilish uchun ishlatiladi.
Rossiyadagi konlar - Ural Gumeshevskiy koni va Mednorudyanskoye koni ; Fransiyaning Lion yaqinida ham  bor .
Oʻzbekistonda Olmaliq — Angren rayonidagi Qalmoqqir va Sari-Cheku konlarida bor. K. eng yaxshi mis rudalaridan biri.

Manbalar 

 

Minerallar
Koʻra

Koʻra yoki Kura (, , , )— Kavkazortidagi daryo. Oʻz. 1364 km, havzasining maydoni 188 ming km². Old Osiyo togʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, asosan, Gruziya va Ozarbayjon hududlaridan oqib oʻtadi va Kaspiy dengiziga delta (maydoni 100 km²) hosil qilib quyiladi. Koʻra yuqori oqimida togʻlar orasidan shiddat bilan oqadi. Tbilisi shahridan quyida Koʻra vodiysi kengayadi. Koʻra ning kuyilish joyidan 236 km yuqorida unga oʻngdan Araks daryosi quyiladi. Qor-yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyivadi. Oʻrtacha suv sarfi 575 m³/sek. Kuyi qismida kema qatnaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi.Suvining bir qismi kanal orqali Araksga oqiziladi. Koʻra da Zemo-Avchala, Mingechaur (suv omborlari bilan) GESlari qurilgan. Daryo deltasida baliq ovlanadi.

Manbalar 

 

Ozarbayjondagi daryolar‎
Osiyo
Gruziyadagi daryolar
Koʻra-Araks pasttekisligi

Koʻra-Araks pasttekisligi — Ozarbayjondagi pasttekislik. Koʻra va Araqs daryolari quyi oqimida. Sharqda Kaspiy dengiziga tutash. Oʻz. 250 km, eni 150 km. Bal. 200 m dan kam, oʻrta va sharqiy qismlari Dunyo okeani sathidan past. Turtlamchi davrdagi dengiz va allyuvialdelyuvial yotqiziqlaridan tarkib topgan. Neftga boy. Iqlimi quruq subtropik. Yiliga 200–400 mm yogʻin toʻshadi. Chala choʻl landshafti hukmron. Tuproklari boʻz, boʻz-oʻtloqi, shoʻr tuproqlar. Qishki yaylov sifatida foydalaniladi. Mingechaur suv ombori va sugʻorish kanallari qurilgan. Sugʻori-ladigan yerdarda paxta ekiladi, bogʻ va tokzorlar barpo qilingan.

Manbalar 

Osiyo
Ozarbayjon
Kurakoyoqlilar

Kurakoyoqlilar () – dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasining uzunligi 3 mm dan 12 sm gacha, ikki tomonlama simmetriyali, shakli fil tishiga oʻxshash yaxlit chigʻanoq (uzunligi 1,5 mm – 15 sm) bilan qoplangan. Chigʻanoqning 2 uchida teshigi bor; oldingi teshigidan oyogʻi bilan boshi chiqib turadi. Oʻsimtaga oʻxshash boshining uchki qismida ogʻiz teshigi joylashgan. Boshidagi uchi toʻmtoq moʻylovlari sezish va oziqni ushlash vazifasini bajaradi. Foram iniferalar va boshqa bentos hayvonlari bilan oziqlanadi. Oyogʻi toʻmtoq, konus shaklida. Kurakoyoqlilar ayrim jinsli, tuxumlari tashqi muhit (suv) da urugʻlanadi. Tuxumdan suvda soʻzadigan troxofora lichinkasi rivojlanib chiqadi; lichinka 5—6 kundan soʻng suv ostiga choʻkib voyaga yetadi. Kurakoyoqlilarning 1000 ga yaqin turi mavjud. Kurakoyoqlilar suv tubidagi loyga koʻmilib hayot kechiradi; loydan chigʻanogʻining uchi chiqib turadi. Asosan, tropik dengizlarda tarqalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Hayvonlar
Kurakoyoqlilar (sutemizuvchilar)

Kurakoyoqlilar, kurakoyoqli sutemizuvchilar () – sutemizuvchilar sinfining bir turkumi. Bu turkumga morjlar, dengiz arslonlari, quloqli tyulenlar, tojli tyulenlar, dengiz quyonlari, qoʻngʻir tyulelar, xoldor tyulelar, asl tyulenlar kiradi. Kurakoyoqlilar suvda yashaydi. Juni qisqa. Oyoqlari suvda suzishga moslashib, kurak (eshkak) ka aylangan (nomi ham shundan). Kurakoyoqlilar yerda zoʻrgʻa sudralib yuradi. Tishlari, asosan, konus shaklida. Dumi juda qisqa, terisi ostida qalin yogʻ qatlami bor. Bu qatlam hayvonlarni sovuqdan saqlaydi. Ular och qolganda yogʻ qatlam hisobiga yashaydi. Koʻzlari suv ostida koʻrishga moslashgan. Quloq suprasi juda kichkiva yoki boʻlmaydi. Burun teshiklari faqat nafas olganda ochiladi. Kurakoyoqlilar suv yuzasida dam oladi va uxlaydi. Suv tagida uzoq tura oladi. Kurakoyoqlilar suvda oziqlanadi, ozigʻini chaynamay yutadi (mollyuskalarning chigʻanogʻini tishida maydalaydi). Kurakoyoqlilar urchish, tullash, tugʻish va bolasini emizish, dam olish uchun quruqlikka yoki muz ustiga chiqadi. Kurakoyoqlilar eng kichik turining boʻyi 1,3 m (halqa naqshli tyulen yoki nerpa), eng kattasiniki 5,5 m (dengiz fili). Kurakoyoqlilarning 31 turi maʼlum 3 oilaga: morjlar, quloqli tyulenlar va asl tyulenlarga boʻlinadi. Okeanlarda, sovuq va oʻrta mintaqadagi dengizlarda, jumladan, Qora dengiz va Kaspiy dengizda uchraydi. Ayrim turlari koʻllar (masalan, Ladoga va Baykal)da ham yashaydi. 6 turi va 3 ta kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Hayvonlar
Koʻrant

Koʻrant (frans. courant — oqadigan, yuguradigan) — minoraning yuqorisiga oʻrvatiladigan yoki xonaga qoʻyiladigan, qoʻngʻiroqlar vositasida musiqaviy izchillik bilan zang uradigan katta soat. Toshkentdagi K. tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan biri hisoblanadi (qarang Toshkent koʻranti).

Manbalar
Koʻrare

Koʻrare (karibcha "koʻrari" soʻzidan) — chilibuxa va buddleyadoshlarga mansub (asosan, tropiklarda oʻsadigan) oʻsimliklar ekstraktini quyultirib olinadigan kuchli zahar. Tarkibida kurarin alkaloidlari bor. Qonga tushsa, nerv falajlanadi. Janubiy Amerikaning tub aholisi K.ni kamon uchini zaharlash uchun ishlatgan. K. yoki koʻraresimon moddalarni davo yoki tadqiqot maqsadida qoʻllash koʻrarizatsiya deyiladi. Tibbiyotda, asosan, sintez qilib olingan koʻraresimon moddalar qoʻllaniladi.

Manbalar
Koʻraresimon moddalar

Koʻraresimon moddalar, miorelaksantlar — harakatlantiruvchi nervlardan skelet muskullariga qoʻzgʻalish oʻtishini toʻxtatib qoʻyadigan moddalar (qarang Koʻrare). Qisqa (5—10 min.), oʻrtacha (20—40 min.) va uzoq muddat (bir necha soat) taʼsir etuvchi Koʻraresimon moddalar farq qilinadi. Preparatlari jarrohlikda, hususan, shikastlanish va mayiblikda ingalyasion varkoz moddalar bilan birga muskullarni boʻshashtirish maqsadida ishlatiladi.

Manbalar
Koʻrasiki

Koʻrasiki — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning jan.-gʻarbida. Aholisi 422,8 ming kishi (1995). Toʻqimachilik, kimyo va aviatsiya sanoatining yirik markazi. Metallurgiya, elektronika mashinasozligi, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud, Tibbiyot jihozlari ishlab chiqariladi. Muzeylar bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Ivan Koʻratov

Ivan Alekseyevich Koʻratov [1839. 6(18).7, Komining Kibra (hozirgi Koʻratovo) qishlogʻi — 1875.17(29).11, Verniy (hozirgi Olmaota) shahri] — komi shoiri, tilshunos. Komi adabiyotining asoschisi. Vologdadagi liniy semivariyada taʼlim olgan (1854 — 60). Qozondagi polk auditorlari maktabini bitirgach, harbiy-sud ishiga, Oʻrta Osiyoga joʻvatilgan (1866). Hayotining keyingi davri Oʻrta Osiyo bilan bogʻliq kechgan. Koʻratov chinovniklar, movaxlar, poplarni masharalab, koʻplab sheʼriy asarlar yaratgan. ("Somson", "Tushlar", "Generalga", "Zulmat"). Koʻratov hajviy ertaqlar ("Makul" va boshqalar), avtobiografik doston — "Koʻrning esdaliklari" hamda tilshunoslikka, komi tili grammatikasiga oid asarlar muallifi. Lekin ular oʻsha davrda kitob holida nashr etilmagan. Jahon adabiyotining eng yaxshi namunalarini komi tiliga tarjima qilgan. Asarlari 20-asrning 30—60-yillarida nashr qilingan.

Manbalar
Kurbe Jan Dezire Gyustav

Kurbe Jan Dezire Gyustav (; 1819.10.6, Orvan, Fransh-Konte — 1877.31.12, Turde-Peyls, Shveysariya) — fransuz rassomi, jamoat arbobi. 1837-yildan rassomchilik maktabiga katvab oʻqigan, 1839-yildan xususiy atelyelar (jumladan, Kurbe Shtyoben atelyesi)ga qatnagan, naturadan asarlar yaratgan, lekin rassom sifatida mustaqil shakllangan. Kurbe ispan va golland rang-tasviridan (ayniqsa, Rembrandt, F. Xals ijodidan) taʼsirlangan. Kurbe realistik sanʼat taraqqiyotiga katta taʼsir qilgan; asarlarida ijtimoiy hayotda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni, oʻzi bilgan, uni oʻrab turgan voqealarni tasvirladi: "Tosh maydalovchilar" (1849), "Ornanda dafn marosimi" (1849), "Choʻmilayotgan ayollar" (1853), "Uchrashuv" (1854), "Qishloqlik nozik oyimlar" (1851), "Qishki manzara" (1867), "Togʻdagi kulba" (taxminan 1874) va boshqa Kurbe, shuningdek, barelyef va haykallar ham yaratgan.

Manbalar
Kurvimetr

Kurvimetr (lot. curvus — egri chiziq va ... metr) — topografik chizmalar, haritalar va grafik hujjatlarda egri yoki ilonizi chiziqlar kesmalarini oʻlchaydigan asbob. Shkalasi dumaloq va toʻrtburchak shaklda yasaladi. Unda shkaladan tashqari tana (korpus), dasta, mil va oʻlchanadigan chiziqlar ustidan yurgiziladigan gʻildirakchalar boʻladi. Gʻildirakcha oʻlchanadigan egri yoki ilonizi chiziq ustida yurgizilganda K. shkalasida chiziq kesmasining uzunligi (mm yoki sm da) koʻrinadi (gʻildirakcha toʻliq bir marta aylanganda shkala 100 sm masofani koʻrsatadi). K. shkalasi qoʻzgʻalmas siferblatli va qoʻzgʻaluvchan milli yoki indeksli, qoʻzgʻaluvchan siferblatli va qoʻzgʻalmas indeksli qilib ishlab chiqarilishi mumkin. K. davlat miqiyosida standartlashtirib qoʻyiladi.

Manbalar
Koʻrgan

Koʻrgan (, )- Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1782-yildan), Koʻrgan viloyati markazi. Tobol daryosi sohilida. Koʻrgan tuguni. Aholisi 368,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik (qishloq xoʻjaligi, transport va boshqalar), kimyo, oziqovqat (goʻsht kombinati), yengil (trikotaj, tikuvchilik, poyabzal) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar mavjud. Ko'rgan Gʻarbiy Sibirdagi eng qad. shaharlardan biri. Ruslar Sibirni egʻallash jarayonida 1662-yilda Saryovo Gorodishche istehkomini qurgan. Shahar 1782-yil gacha Saryova Sloboda deb atalgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Koʻrgan viloyati

Koʻrgan viloyati - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. Ural iqtisodiy rniga kiradi. 1943-yil 6. fevralda Chelyabinsk viloyatidan ajralib chiqqan. Maydoni 71 ming km². Aholisi 1105,6 ming kishi (1998), asosan, ruslar; shuningdek, tatar, ukrain, boshqird, qozoq va boshqa ham yashaydi. Shaharliklar 55,6%.24 tumanga boʻlingan, 9 shahar, 6 shaharcha bor. Markazi – Koʻrgan shahri

Koʻrgan viloyati Gʻarbiy Sibir tekisligining janubida joylashgan. Yer yuzasi tekis, uchlamchi va toʻrtlamchi davr yotqiziqlaridan tuzilgan. Foydali qazilmalari: kaolin va shisha qumlari, osh tuzi, gil va ohaktosh, torf. Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 18°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin 400 mm. Vegetatsiya davri 160–165 kun. Asosiy daryolari: Tobol va Iset. 2000 ga yaqin koʻl bor. Viloyat yirik foydali qazilmalar zahirasiga ega emas, shuning uchun asosan, qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlash bilan bogʻliq ikkinchi darajali sanoat rivojlanmoqda. Yirik korxonalari – "Sintez" kombinati, "Koʻrganpribor" radio zavodi, "Korvet" armatura korxonasi, "Koʻrganselmash" ishlab chiqarish birlashmasi, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash uchun uskuvalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqaradigan "Koʻrganmash" zavodi, avtobus, avtoagregat, gʻildiraqli shatak, yogʻochsozlik stanoklari, telefon, "Start" zavodlari. Un va goʻsht-sut sanoati korxonalari bor. Koʻrgan issiqlik elektr markazi energiya bilan taʼminlaydi. Koʻrgan viloyati – eng yirik k. x. bazasi. Bugdoy, arpa, yem-xashak ekinlari ekiladi. Kartoshkachilik bilan shugʻullaniladi. Sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, qoʻychilik rivojlangan. Tobol daryosida kema qatnaydi.

Manbalar 

 

Rossiya viloyatlari
Kurd adabiyoti

Kurd adabiyoti — kurd xalqining adabiyoti. Kurd adabiyotining qad. yozuv yodgorliklari — milodiy 7-asrda nomaʼlum muallif tomonidan charmga yozilgan doston boʻlib, uning ayrim qismlari 1920-yilda Sulaymoniy (Iroq) dan topilgan. 11—17-asrlarda sheʼriyatning yirik vakillari: Ali Haririy (11-asr), Mella Axmad Jaziy (12-asr), Mella Bate (15-asr), Ahmad Xoniy (17-asr); 19—20-asrlarda Salim, Xoji Qodir, Koyi, Noimiy, Kurdiy, Maxur, Shayx Rizo Talaboniy kabi shoirlar mashhur boʻlgan. 20-asr boshlarida eng yangi Kurd adabiyoti shakllandi. 20-asrning 1-yarmida ijod qilgan Hamdiy, Liriy Merda hamda hozirgi kurd sheʼriyati asoschilaridan biri F. Bekasa asarlarida, shuningdek, 20-asrning 2-yarmida ijod etgan yirik shoirlar: A. Xojar (Eron), Sh. Jigarxun, Kadrijon (Suriya), B. Varimon, A. Goran, yozuvchilar — Sh. Fattoh, I. Ahmad, M. Barzinji (Iroq), Badirxon (Turkiya) va boshqa asarlarida kurd xalqining hayoti, ularning milliy mustaqillik va ozodlik uchun kurashi hamda ular yashaydigan mamlakatdagi hukumatlarning siyosatiga qarshi norozilik kayfiyati ifodalangan. 20-asrning 30-yillariga kelib, hozirgi Kurd adabiyoti yanada rivoj topdi. 1931-yilda A. Shomilovning "Kurd choponi" avtobiografik qissasi, Ikkinchi jahon urushidan keyingi davrlarda A. Jindiy, A. Shomilov, A. Abdurahmon va boshqalarning roman va qissalari, J. Jasmiy, A. Avdol, H. Murod, O. Sharo, K. Chachan va boshqalarning sheʼriy toʻplamlari nashr etiddi.

Manbalar
Kurd tili

Kurd tili (Kurdmanc tili, Soran tili, Janubiy kurd tillari va Zaza tili, Goran tili) (Kurd:Kurdî/کوردی)— kurdlar tili. Hindevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga mansub. Turkiya, Eron, Suriyada hamda Zakavkazyedagi mamlakatlarda tarqalgan. Kurd tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni taxminan 20 mln. kishidan ortiq (1993). Shimoliy Iroqdagi Kurd muxtor viloyatining (arab tili bilan bir qatorda) rasmiy tili. Kurmonji va suroni lahjalariga boʻlinadi. Hozirgi Kurd tili arab (Iroq, Eron, Suriyada) va Kirill (Zakavkazyeda) alifbosi asosidagi yozuvlarga ega.

Manbalar 

 

Tillar
Kurdiston

Kurdiston — Gʻarbiy Osiyodagi togʻli oʻlka, tarixiy viloyat. Kurdistonning aksar qismi Old Osiyo va Eron togʻliklarida joylashgan. Kurdistonning aniq, chegarasi boʻlmaganligidan bu nom faqat etnografik maʼnoda ishlatiladi.

Qoshgʻariy o‘zining “Devonu lugʻotit turk” asarida ilk bor mintaqani kurd diyori sifatida tilga olgan va u yerda Mahmud Qoshg‘ariy dunyo xaritasini tuzgan va al-Iroq va Ash-Shom o‘rtasidagi hududni “Arz-al-Akrod” deb belgilagan. Arz-al-Akrod arabchada “kurdlar yurti” degan maʼnoni anglatadi. Kurdiston nomi birinchi marta 1150 yilda Buyuk Saljuqiylar hukmdori Sulton Sanjar tomonidan Gʻarbiy Eronni tasvirlash uchun ishlatilgan.

Aholisi, asosan, kurdlar; turk, arab, aysor va boshqa ham yashaydi. Aholi chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi, shaharlarda hunarmandchilik rivojlangan. Kurdistonda foydali qazilmalar, xususan, neft koʻp. Kurdiston haqidagi dastlabki maʼlumotlar 12-asr manbalarida uchraydi. Oʻrta ayerdarda Kurdistonda yarim mustaqil amirliklar mavjud edi. 1914-yilda Kurdiston Eron bilan Usmonli turk saltanati tarkibiga kiritildi. U ham barham topgach (1918), vujudga kelgan Turkiya, Iroq va Suriya davlatlari tarkibiga kiritildi.

Manbalar