MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Cherepanovlar Yefim Alekseyevich va Miron Yefimovich

CHEREPANOVLAR Yefim Alekseyevich (1774, Viysk zdi 1842, Nijniy Tagil) va Miron Yefimovich (1803, Viysk zdi — 1849, Nijniy Tagil) — otabola rus mashinasozlari va ixtirochi mexaniklari, parovoz ixtirochilari. Zavodchi Demidovlarning krepostnoylari boʻlishgan. Nijniy Tagildagi zdlarda ishlashgan. Yefim va uning rafiqasiga 1833-yilda, Miron va uning rafiqasiga 1836-yilda ixtirochilik faoliyatlari uchun ozodlik berilgan. Ch. har xil mexanizmlar, metall quyish, temirchilik, mis eritish sanoatidagi jarayonlarni, nodir metallarni qazib olishdagi ishlarni takomillashtirishga doyr ixtirolar qilishgan, zdlar va transport uchun quvvati 2—60 o. k.li 20 ga yaqin bugʻ mashinalari yasashgan va amalda joriy qilishgan. Rossiyada birinchi parovozni 1833—34 yilda, ikkinchi parovozni esa 1835-yilda yasashgan. Ch.lar tashabbusi bilan Viysk zdidan Medniy rudnikkacha choʻyan temir yoʻl izi yotqizilgan, lekin 20-asr boshigacha bu izda parovoz oʻrniga otlar qoʻshilgan vagonlardan foydalanilgan.
Cherepitsa

Cherepitsa (rus.) — asosan, bino tomiga yopish uchun ishlatiladigan kurilish materiali. Ch.larning aksariyati sopol va sementqum kirishmasidan tayyorlanadi. Sopol Ch.lar 1000— 1100°C trada kuydirish yoʻli bilan, sementqum qorishmali Ch.lar esa mexanik presslar yordamida tayyorlanadi. Ch. nishabi kamida 30° li tom ustiga oʻrnatilgan yogʻoch reykalarga birbiriga ilashtirib terib chiqiladi. Oʻzbekistonda kam tarqalgan, lekin keyingi yillarda plastmassa, metall va boshqa materiallardan tayyorlangan Ch.lar paydo boʻla boshladi.
Cherepovets

Cherepovets — Rossiya Federatsiyasi Vologda viloyatidagi shahar. Vologda—Baltika suv yoʻlida. Cherepovets stansiyasi. Ribinsk suv omboridagi port. Aholisi 311,9 ming kishi (2002). Cherepovets — kora metallurgiyaning yirik markazi. Kime, kemasozlikkema taʼmirlash, maxsus avtomobil jihozlari, mexanika zavodlari, faneramebel kombinati, trikotaj, tikuvchilik fabriklari mavjud. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, oʻlkashunoslik muzeyi (badiiy boʻlimi bilan), Vasiliy Vereshchagin uymuzeyi (Cherepovetsda tugʻilgan) faoliyat koʻrsatadi.

Cherepovets 14-asrdan mavjud boʻlgan Voskresenye monastiri yaqinida sloboda sifatida vujudga kelgan. 1777-yildan Novgorod noibligi shahri, 1780-yildan Novgorod gubernyasining uyezd shahri. 1918—27 yillarda Cherepovets gubernyasi markazi.

Manbalar 
 

Ukraina shaharlari
Cherik

Cherik (sanskritcha ksatrika — koʻshin, lashkar) — 1) Turk xoqonligi (6—8-asrlar), Qoraxoniylar, Saljuqiylar, Chingiziylar, Temuriylar, Shayboniylar, Xiva va Buxoro xonliklarida harbiy yurish vaqgida tuman, viloyat, oʻlka va uluslardan oliy hukmdor tomonidan chiqarilgan farmonga muvofiq yigʻiladigan muntazam koʻshin. Ch., asosan, otliq, qisman piyoda qismlardan tashkil topgan. Ch.ni belgilangan joy (miod yeri)ga toʻplash vazifasi oliy bosh qoʻmondon adʼyutanti — tavochi zimmasiga yuklatilgan. Ch. oʻnlik, yuzlik, minglik va tumanlarga taqsimlangan va ularga oʻnbegi, yuzbegi, mingbegi va tumanbegilar sardorlik qilgan. Buxoro xonligida nomuntazam qoʻshin qora Ch. deb nomlangan; 2) Usmoniylar saltanatida 1362-yil Murod I tomonidan jangda asirga olingan va maxsus tarbiyalangan nasroniy oʻsmirlardan tuzilgan alohida muntazam harbyy qism. Tarixda "yeni cheri" ("yangi qoʻshin") nomi bilan shuhrat topgan (qarang Yanicharlar).
Cheriklar

Cheriklar, choriklar — turkiy qabilalardan biri. "Cherik" etnonimi 8-asrdan buyen maʼlum. Ch. qad. turkiy qabilalardan biri sifatida ilk va soʻnggi oʻrta asrlarda oʻzbeklar va qirgʻizlar tarkibida boʻlganlar. Ch. Fargʻona qipchoqlarining sari qipchoq uyushmasiga kirgan. Nurota turkmanlari tarkibida cherikli tarmogʻi mavjud boʻlgan. Shuningdek, urugʻ tarmogʻi sifatida qirgʻizlarning bogʻish qabilasi tarkibiga ham kirgan. Oʻzbeklar tarkibidagi Ch. oʻtroqlashib dehqonchilik, qirgʻizlar ichidagi Ch. chorvachilik bilan shugʻullanganlar. Davrlar oʻtishi bilan Ch.lar oʻzbek va qirgʻizlar tarkibiga qoʻshilib ketganlar.
Cherkaslar

Cherkaslar (oʻzlarini — adige deb atashadi) — Qorachoy Cherkasiyadagi xalq (40,2 ming kishi). RFda jami 50,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turkiya va Old Osiyoning boshqa mamlakatlarida kelib chiqishi Shim. Kavkazdan boʻlgan barcha aholini Ch. deb ataydilar. Umumiy soni 270 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kabardin-cherkas tilida soʻzlashadi. Dindor Ch. — sunniy musulmonlar.

 

Millatlar
Cherkassi

Cherkassi — Ukrainaning Cherkassi viloyatidagi shahar (1795-yildan), viloyat markazi. Kremenchug suv ombori (Dnepr daryosi) oʻng sohilidagi port. Cherkassi va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 295,4 ming kishi (2001). Cherkassi Litva qoʻl ostida boʻlgan Kiyev knyazligi tarkibida 1394-yildan maʼlum. 1954-yildan viloyat markazi. Sanoatning muhim tarmoqlari: kimyo, mashinasozlik va metallsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoatlari. Yirik korxonalari: kimyo kombinati, kimyoviy tola va kimyoviy reaktivlar, plastmassa va boshqa, "Rotor" ishlab chiqarish birlashmasi, shakarqand, sut zavodlari, konserva, goʻsht, tamaki, tikuvchilik birlashmasi, trikotaj fabriklari, shoyi gazlamalar kombinati va boshqa faoliyat koʻrsatadi. Kurilish materiallari ishlab chiqariladi. Ped. instituti, 2 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Manbalar 

Ukraina shaharlari
Cherkassi viloyati

Cherkassi viloyati — Ukraina tarkibidagi viloyat, 1954-yil 7-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 20,9 ming km². Aholisi 1336,8 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqamillat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 43%. 20 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 19 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Cherkassi, Uman, Smela, Zvenigorod, Zolotonosha, Kanev, Shpola. Markazi – Cherkassi shahri.

Kremenchug va Kaniv suv omborlarining (Dnepr daryosi) har ikkala sohilida. Oʻng sohilidagi katta qismi Dneprboʻyi qirlari (eng baland joyi 270 m), chap sohilidagi qismi Dneprboʻyi pasttekisligida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental, yanvarning oʻrtacha temperaturasi –5°, iyulniki 19,5°. Yillik yogʻin 450–500 mm. Vegetatsiya davri 206–212 kun. Yirik daryosi — Dnepr. Tipik podzollashgan qora, sur tuproklar, chap sohilida oʻtloq va chimli podzol tuproqlar keng tarqalgan. Viloyat hududining 15,5% oʻrmon. Dasht oʻsimliklari kam tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi.

Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — oziq-ovqat sanoati (goʻsht kombinatlari, sut, spirtaraq va boshqa zavodlar). Qandshakar ishlab chiqarish boʻyicha viloyat mamlakatda 1oʻrinda. Mashinasozlik va metall sozlik rivojlangan. Kimyo kombinati, kimyoviy tola, kimyoviy reaktivlar, plastmassa zavodlari ishlab turibdi. Shoyi va ip gazlamalar, gigroskopik paxta, tikuvchilik buyumlari ishlab chiqariladi. Cherkasi issiqlik elektr markazi va Kaniv GES viloyatni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Qurilish sanoati rivojlangan (uysozlik kombinati, granit karyeri, gʻisht zavodlari). Cherkasi viloyati lavlagidon ekinlari yetishtirish va goʻshtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Don, qandlavlagi, kartoshka, ozuqa ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik va sabzavotchilikning ham salmogʻi katta. Viloyat xoʻjaliklarida qoramol, qoʻyechki va parranda boqiladi.

Cherkasi viloyati uzunligi 605 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 5,6 ming km ga yaqin. Dnepr daryosida kema qatnaydi. Havo transporti rivojlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 7 muzey, 2 teatr, filarmoniya faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Cherkez

Cherkez, norboyalish () — shoʻradoshlar oilasiga mansub yirik buta yoki daraxt Oʻrta Osiyoning qumli choʻllari, Eron va Afgʻonistonda oʻsadi. Boʻyi 4 m cha, barglari ingichka, deyarli ipsimon, uz. 4—8 sm. Gulyonbargchalari gullaridan qisqa yoki ularga teng. Gullari koʻrimsiz, gulqoʻrgʻoni oddiy, besh boʻlakli. Iyun—sentabrda gullab, meva beradi. Oʻzbekistonning qumli yerlarida keng tarkalgan. Yemxashak va dorivor oʻsimlik. Undan koʻchma qumlarni mustahkamlashda ham foydalaniladi. Xashagi toʻyimli, mevasidan dorivor moddalar, yangi barglaridan gazlama boʻyoqlari olinadi, yagdil novdalari sovun tayyorlashda ishlatiladi. Urugʻi, qalamchasi va ildiz bachkilaridan koʻpayadi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Chernigov

Chernigov — Ukrainaning Chernigov viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Desna daryosining oʻng sohilidagi port. Chernigov va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 305 ming kishi (2001). Shahar toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar 907 yilgi solnomada qayd etilgan. Ch. 1802-yildan Chernigov gubernyasi markazi.

Yengil (kamvolmovut kombinati, junga dastlabki ishlov berish, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, sut zavodi, kandolat va makaron fabrikalari), mashinasozlik (avtomobil ehtiyot qismlari, taʼmirlashmexanika va maxsus qirqish asboblari, radio asboblari ishlab chiqariladi), kimyo ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi) sanoatlari mavjud. Uysozlik kombinati, musiqa asboblari (pianino), karton fabrikalari ishlab turibdi. Ped. instituti, 2 teatr, tarixiy, badiiy xalq dekorativ sanʼati, M.M.Kotsyubinskiy nomidagi adabiymemorial muzey faoliyat kursatadi. Tarixiymeʼmoriy qoʻrikxona. Meʼmoriy yodgorliklardan SpasPreobrajeniye (11-asr), Boris va Gleb (11-asr) soborlari. Pyatnitskiy cherkovi (11-asr oxiri — 13-asr boshlari), Lizogub uyi (1690-yillar), Yelets ansambli (17-asrda asos solingan) tarkibida Uspeniye sobori (11-asr) va Troitsa monastiri (17—18-asrlar) saqlangan.

Gallery

Manbalar
Chernigov viloyati

Chernigov viloyati (ukr. Чернігівська область) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 7-oktabrda tashkil etilgan. Maydoni 31,9 ming km². Aholisi 1199,1 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 42%. 22 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 15 shahar, 31 shaharcha bor. Yirik shaharlari: Chernigiv, Priluki, Nijin. Markazi — Chernigiv shahri

Chernigiv viloyati Dneprning chap irmogʻi — Desna daryosi havzasida joylashgan. Yer yuzasi tekislik, shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon qiya. Iklimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq. Yanvarning urtacha temperaturasi –6°, –8°; iyulniki 19–20°. Yiliga 500–600 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Desna. Mayda kul kup. Shimoliy qismida chimli podzol, qumli, qumloq, janubida qoratuproq tuproklar keng tarqalgan. Viloyat xududining 1/5 kismi oʻrmon (qaragʻay, grab, dub, juka). Oʻrmon va urmonli dasht hayvonlari uchraydi.

Viloyatda bir kancha neft konlari ochilishi natijasida neft, neftni qayta ishlash sanoati tarmoklari vujudga keldi. Chernigiv viloyati torf zaxiralari boʻyicha mamlakatda oldingi oʻrinlardan birini egallaydi. Temirruda, fosforit, mergel konlari bor.

Yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik korxonalarining salmogʻi katta. Mashinasozlik va metallsozlikda qishloq xoʻjaligi mashinalari, yongʻinga qarshi asbobuskunalar, avtomobil ehtiyot qismlari ishlab chiqarish tajribaeksperimental, maxsus qirqish asboblari, taʼmirlash zavodlari ishlab turibdi. Kime va neft kimyosi sanoatlari ("Ximvolokno" ishlab chiqarish birlashmasi, plastmassa, lok va boʻyoq korxonalari) vujudga kelgan. Mebel, musiqa asboblari (pianino) ishlab chiqarish korxonalari, texnik qogʻoz fabrikasi bor. Yigʻma temirbeton konstruksiyalar, tunuka materiallar, gʻisht ishlab chiqariladi. Goʻsht, moysir, sut, shakarqand, pivo, kraxmalqiyom zavodlari faoliyat koʻrsatadi. Sabzavotni qayta ishlash rivojlangan.

Viloyat qishloq xoʻjaligi kartoshka, don, qand lavlagi, uzun tolali zigʻir, sabzavot yetishtirish va sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Chernigiv viloyatida foydalaniladigan yerlar viloyat hududining 70% ga yakinini tashkil etadi. Don, kartoshka, texnika va ozuqa ekinlari ekiladi. Yaylov va pichanzorlar 30%ga yaqin maydonni egallaydi.

Jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernigiv viloyati uzunligi 900 km ga yakin. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uzunligi 4 ming km chamasida. Dnepr va Desna daryolarida kema qatnaydi. Havo yoʻli rivojlangan. 2 pedagogika institut, 8 muzey, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxona, 2 teatr bor.

Manbalar 
 

Ukraina viloyatlari
Chernika

Chernika (Vaccinium) — erikadoshlarga mansub buta yoki yarim butalar turkumi. 200 dan ortiq turi bor. Yevrosiyo va Shim. Amerikaning oʻrta va sovuq iklim sharoitlarida, Kavkaz, Gʻarbiy va Sharqiy Sibir hamda Uzoq Sharqsa tarqalgan. Oddiy Ch. (V. myrtillus) turi AQSH va Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ekiladi. Boʻyi 15—40 sm. Ildizi uzun, tarqoq. Gullari ochyashil, gulbandlarida yakkayakka joylashgan. May—iyunda gullaydi. Chetdan changlanadi. Mevasi iyul-avgustda yetiladi, tarkibida 12% oshlovchi modda, 44 mg% S vitamini, qand, limon va olma kislotasi, boʻyoq moddalari, siydik va qonda qand miqdorini kamaytiruvchi neomirtillin glikozidi bor. Yangi mevasidan kisel, vino, likyor va boshqa tayyorlanadi. Tibbiyotda Ch.ning quritilgan mevalaridan ich ketishini qoldiruvchi vosita sifatida foydalaniladi. Oq qaragʻay, qaragʻay, eman, qayin, kashtan oʻrmonzorlarida, tundra, oʻrmon tundra, toglarda usadi. Tabiiy holda ildizpoyasidan koʻpayadi.

 

Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Dmitriy Chernov

Dmitriy Konstantinovich Chernov (1839, Peterburg — 1921, Yalta) — metallurgiya va metallshunoslik sohalari boʻyicha rus olimi, hozirgi zamon metallshunosligi asoschisi, rus metallurgiya va metallshunoslari yirik ilmiy maktabini yaratgan. Peterburg amaliy texnologiya intini tugatgan (1858), shu intda oʻqituvchilik qilgan (1859—66), Peterburg ggoʻlat quyish zdida muhandis boʻlib ishlagan (1866-yildan), Donbassda toshtuz konlari qidirish bilan shugʻullangan (1880—84), Peterburgda Dengiz texnikasi kombinatida ishlagan (1884-yildan). Chernov 1889-yildan Mixaylov art. akademiyasida professor.

Asosiy ilmiy ishlari metallarga termik ishlov berish masalalariga doyr. Chernov poʻlatni qattiq holatda qizdirganda va sovitganda uning fazaviy uzgarishini kashf etdi, shu jarayondagi kritik nuqtani aniqladi. Poʻlatni qizdirishda yuz beradigan ichkipolimorfik oʻzgarishlarni taʼminlaydigan nuqta "Chernov nuqtasi" deb ataladi. Chernov poʻlat quymasining kristallanishi va strukturasi nazariyasini ishlab chiqdi. Uning metallarga doyr olib borgan tadqiqotlari hozirgi zamon metallshunosligi va poʻlatni termik ishlash masalalarini ilmiy va amaliy jihatdan asoslab berdi. Chernovning metallurgiya texnikasini takomillashtirishga doyr ishlari juda muhim.
Olga Chernova

Olga Aleksandrovna Chernova (1924.13.7, Chelyabinsk viloyati, Troitsk shahri – 1985.26.8, Toshkent) — rejissyor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1949-yil aktyorlik fti, 1979-yil rejissyorlik fti). 1943–48 yillar Toldiqoʻrgʻon viloyat (Qozogʻiston) drama teatrida aktrisa, 1957–85 yillar M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida (1966—70 yillar Kuybishev viloyat drama teatrida) rejissyor (1978–81 yillar bosh rejissyor). Ayni vaqtda Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida oʻqituvchi, professor (1949–85). Ch. "Quvonch izlab" (V. Rozov), "Jinoyatvajazo" (F.Dostoyevskiy), "Okean" (A. Shteyn), "Chayka" (A. Chexov), "Yolgʻonchi darkor" (D. Psafas), "Momo yer" (Ch. Aytmatov), "Qil ustida" (N. Hikmat), "Valentin va Valentina" (M. Roshchin), "Beozor qariyalar" (M. Bogucharov), "Uch pulga qimmat opera" (B. Brext), "Avlabar bekasi" (A. Sagareli), "Abadiyat qonuni" (N.Dumbadze) va boshqa Ch. sahnalashtirgan eng yaxshi spektakllardir.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Chernovtsi

Chernovtsi (1944-yilgacha Chernovitsi) — Ukrainaning Chernovtsi viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Karpat togʻlari etagida, Prut daryosi sohilida. Chernovtsi va avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aholisi 240,6 ming kishi (2001).

Chernovtsi Kiyev Rusi tarkibiga kirgan qad. shaharlardan. Shahar 1408-yildan maʼlum. U teztez qoʻddan qoʻlga oʻtib turgan. Avval Avstriya-Vengriya, keyin Ruminiyaga qaram boʻlgan. 1940-yilda Shimoliy Bukovina tarkibida USSRga qoʻshilgan.

Gʻarbiy Ukrainaning yirik sanoat markazi. Sanoatining asosiy tarmoqlari: yengil (tikuvchilik, qoʻlqoptrikotaj, poyabzal, paypoq, ipgazlama korxonalari), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻmoy ktlari, shakarqand, sabzavot quritish va konserva zdlari), mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, neft sanoati apparaturalari, yengil sanoat uchun uskunalar, hisoblash texnika vositalari, elektr priborlar ishlab chiqarish), yogʻochsozlik (mebelsozlik va taxta tilish) korxonalari, issiqlik elektr markazi faoliyat koʻrsatadi. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 2 teatr, filarmoniya, xalq meʼmorligi va turmushi, oʻlkashunoslik, O. Yu. Kobilyanskaya va A. Fedkovich larning adabiymemorial muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Nikolay (17-asr), Pyatnitskaya, Klokuchkadagi Troitsa, Kalichankadagi Uspeniye yogʻoch cherkovlari (barchasi 18-asr) saqlangan.

Ukraina shaharlari‎
Chernovtsi viloyati

Chernovtsi viloyati (ukr. Чернівецька область) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1940-yil 7-avgustda tashkil etilgan. Maydoni 8,1 ming km². Aholisi 913 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar, shuningdek, moldavan, rumin, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 36%. 10 maʼmuriy tumanga boʻlingan, 10 shahar va 9 shaharcha bor. Markazi — Chernovtsi shahri Muxim shaharlari: Chernovtsi, Xotin, Storojinets.

Chernivsi viloyati Karpat togʻlari va shu togʻ etaklari hamda VolinPodoliya qirlarining tarmoqlarida joylashgan. Iqdimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –4,8° dan –10° gacha; iyulniki 12°–19°. Yillik yogʻin 500–1000 mm. Vegetatsiya davri 206–216 kun. Muhim daryolari: Dnestr, Prut, Siret. Tekislikda sur tusli oʻrmon va podzollashgan qoratuproq, togʻlarda va togʻ etaklarida podzollashgan qoʻngʻir tuproq va chimli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Hududining 28% oʻrmon va butazorlar (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, dub, qora qayin). Togʻ va togʻ etaklari tabiiy pichanzor va yaylov. Oʻrmonlarda bugʻu, qobon, ayiq, silovsin, tulki, suvsar, tiyin, ondatra, malla tovushqon yashaydi. Zubr, los, norka; qushlardan qirgʻovul iqlimlashtirilgan.

Oziq-ovqat, yengil va mashinasozlik sanoatlari rivojlangan. Goʻsht, yogʻmoy kombinatlari, shakarqand, sabzavot quritish va konserva zavodlari bor.

Mashinasozlik korxonalari, neft sanoati uchun apparaturalar, energetika asboblari, yengil sanoat uchun stanoklar ishlab chiqarishga ixtisoslashgan. Oʻrmon va yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Viloyat elektr energiyani Chernovtsi issiqlik elektr markazidan oladi. Ipgazlama, qoʻlqoptrikotaj, paypoq ishlab chiqarish birlashmalari ishlab turibdi. Chernovtsi viloyati gʻalla va texnika ekinlari yetishtirish, sutgoʻsht uchun qoramol boqishga ixtisoslashgan. Gʻalla, texnika va yemxashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Viloyatxoʻjaliklarida qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Chernovtsi viloyati uzunligi 466 km, qattiq qoplamali avtomobil yoʻllar uz. 2,7 ming km. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 5 muzey, filarmoniya, 2 teatr bor. Chernovtsi viloyati hududida 17—18-asrlarga oid tarixiymeʼmoriy yodgorliklar (yogʻoch cherkovlar) saqlangan.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Chernovtsi universiteti

Chernovtsi universiteti () - Ukrainadagi yirik universitetlardan biri. Chernovtsi shahrida. 1875-yildiniy seminariya negizida tashkil etilgan. Mat., fizika, biol., kimyo, geogr., tarix, filol. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 1,7 mln.dan ortiq asar saqlanadi. 9 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Ukrainadagi universitetlar
Mixail Chernyaev

Mixail Grigoryevich Chernyayev (; 3 noyabr 1828 — 16 avgust 1898) — rus mustamlakasi harbiy arbobi, generalleytenant (1882). Dvoryan oilasida tugʻilgan. Harbiy akademiyani tugatgan (1853), Krim va Kavkaz urushlarida qatnashgan. 1864—65 yillarda alohida Gʻarbiy Sibir otryadiga qoʻmondonlik qilib Qoʻqon xonligiga qarashli Avliyoota, Shimkent va Toshkentntl bosib olgan (qarang Alimqul, Darxon jangi) va Rossiya imperiyasi tarkibida yangi tashkil etilgan Turkiston oblasti harbiy gubernatori etib tayinlangan. Toshkent Rossiyaning keyinroq Oʻrta Osiyo xonliklarini bosib olishi uchun tayanch punktiga aylantirilgan. Mansabini suiisteʼmol qilgani uchun 1866 yil isteʼfoga chiqarilgan. 1873 yildan (1878 yilgacha) harbiy publitsist R.A. Fadeyev bilan hamkorlikda Peterburgda "Rus dunyosi" ("Russkiy mir") konservativmillatchilik ruhidagi gaz. nashr qildirgan. Gersegovina Bosniya qoʻzgʻoloni (1875—78) boshlanganda rus hukumatining istagiga qarshi, yashirin ravishda Belgradga ketgan (1876) va serblar armiyasiga qoʻmondon etib tayinlangan. Bu armiya Serbiya va Chernogoriyaning Turkiya bilan boʻlgan urushida magʻlubiyatga uchragan (1876). 1877—78 yillardagi Rossiya—Turkiya urushi boshlanganda Ch. harbiy xizmatga jalb kilingan, birok, harakatdagi armiyada bironbir mansabga tayin etilmagan. 1882—84 yillarda Turkiston generalgubernatori. 1886 yildan isteʼfoda. Ch. Toshkentni bosib olishda xam, gubernatorlik faoliyati davrida ham Rossiya hukumatining mustamlakachilik siyosatini izchil amalga oshirishga harakat qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston yetakchilari
1828-yilda tugʻilganlar
3-noyabrda tugʻilganlar
1898-yilda vafot etganlar
16-avgustda vafot etganlar
Cherskiy tizmasi

Cherskiy tizmasi (Cherskiy togʻ zanjiri) — Rossiya Federatsiyasining shim.sharqidagi togʻlar (Saxa Respublikasi va Magadan viloyati). Shim.gʻarbdan sharqjan.sharqqa 1600 km choʻzilgan. Cherskiy tizmasining gʻarbiy qismida Xadaranya tizmasi (eng baland joyi 2185 m), TasXayaxtax (2356 m), Chemalginskiy (2547 m), Kurunda (1919 m), Dogdo (2272 m), Chibagalaxskiy (2449 m), Borong (2681 m), Silyapskiy (2703 m) tizmalari joylashgan; Indigirka daryosi havzasi va Kolimaning bosh tomonida UlaxanChistay tizmasi (eng baland joyi Gʻalaba togʻi — 3147 m) va Cherge tizmasi (2332 m) bor.

CH.t. mezozoy burmalanishida hosil boʻlgan va paleozoyning kuchli dislokatsiyaga uchragan va metamorfozlashgan karbonat jinslaridan, chekkalari esa dengiz va quruqlik yotqiziqlaridan tuzilgan, koʻpgina joylarda bu jinslarni qalin granit intruziyalari va boshqa magmatik nordon jinslar yorib chiqqan. Cherskiy tizmasi oʻrtacha balandlikdagi togʻlardir. Umumiy maydoni 157 km²ga yakin boʻlgan 350 dan ziyod muzlik bor.

Iqlimi qattiq sovuq, keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 34°dan — 40°gacha (pastliklarda — 55°, —60°). Yozi qisqa va salqin. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 3°dan (baland togʻlarda) 12°—13° gacha. Yillik yogʻin 300 dan 600–700 mm gacha. Toʻngib yotgan yerlar bor. Dare vodiysida terak, shim. yon bagʻrida tilogʻoch oʻsadi. Hududining koʻp qismi baland togʻ mintaqasi oʻsimliklari bilan qoplangan; choʻqqilari sovuq toshloq togʻ choʻlidan iborat. Foydali qazilmalardan oltin, qalay, toshkoʻmir konlari bor. Cherskiy tizmasirus geologi va geografi, Sharqiy Sibirning tadqiqotchisi I.D. Cherskiy nomi bilan atalgan.

Togʻlar
Cherchill (daryo)

Cherchill, Churchill — Kanadaning markaziy qismidagi dare. Uzunligi 1400 km (Biver irmogʻi bilan birga 2000 km dan ziyod). Havzasining maydoni 282 ming km². Buyuk tekisliklardan oqadi va keng oʻzan hosil qilib Gudzon qoʻltigʻiga quyiladi. Ch. sistemasida koʻl koʻp. Yirik irmogʻi — Biver. Oʻrtacha suv sarfi 1200 m³/sek., bahorda toshadi. Noyab. dan iyungacha muzlaydi. Suv omborlari va GES qurilgan. Kuyilish qismida Cherchill porti joylashgan.

 

Kanadadagi daryolar
Chesma jangi

Chesma jangi — rusturk urushi (1768—74) davrida bulgan jang [1770-yil 26.6 (7.7)]. Admirallar G.A. Spiridov va S.K. Greyg qoʻmondonligidagi rus floti Kichik Osiyo sohilidagi Chesma (Chashma) koʻrfazida turk flotini qurshab olib, tormor keltirgan. Bu gʻalaba rus flotiga Egey dengizida hukmronlik qilish va Dardanell bugʻozini qamal qilish imkonini bergan.