Xitoy-AQSh munosabatlari

Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) va Amerika Qo'shma Shtatlari (AQSh) o'rtasidagi munosabatlar 1949 yildan beri murakkab bo'lib, o'zaro ishonchsiz munosabatlarga olib keldi. Bu munosabatlar yaqin iqtisodiy aloqalar (iqtisodiy aloqalar 1980 yildan keyin tez rivojlandi), shuningdek, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi gegemonlik uchun raqobatga olib keldi. Bu dunyo yetakchilari va akademiklari tomonidan 21-asrdagi dunyodagi eng muhim ikki tomonlama munosabatlar sifatida ta’riflangan. 

Xitoy bilan munosabatlar deyarli 1845 yilgi Vangxia shartnomasiga qadar bo'lmagan. AQSh 1900 yildan keyin Ochiq eshiklar siyosatini ilgari surish orqali tashqi kuchlarning ta'sir doirasiga qarshi chiqdi. Ixetuanlar isyonini bostirishda ittifoqchilarga qo'shildi. Vashingtonning Amerika banklarini Xitoy temir yo'llariga sarmoya kiritishga undash harakatlari 1900-yillarda muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Prezident Franklin Ruzvelt 1938 yildan keyin Xitoyni Yaponiyaga qarshi qo'llab-quvvatlashni ustuvor vazifa qilib qo'ydi. AQSH Yaponiyaga qarshi Tinch okean urushi (1941-1945) davrida Xitoy Respublikasi bilan ittifoqchi boʻlgan. Vashington 1945-1947 yillarda millatchi hukumat va Xitoy Kommunistik partiyasi (XKP) o'rtasida murosaga kelishga harakat qildi va muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Xitoy fuqarolar urushi davrida Mao Szedun boshchiligidagi XKP materik Xitoyda g'alaba qozonganidan so'ng, munosabatlar keskinlashdi. AQSh va Xitoy Koreya urushi paytida bir-biri bilan jang qilishgan. Qo'shma Shtatlar Tayvanda surgunda bo'lgan Xitoy Respublikasini Xitoyning qonuniy hukumati sifatida tan olishda davom etdi va Prezident Richard Niksonning 1972 yilgi Xitoyga tashrifi kutilmagan tarzda o'zgarib ketgunga qadar XXRning Birlashgan Millatlar Tashkilotiga a'zoligini blokladi. 1979 yil 1 yanvarda AQSH XXR bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdi va uni Xitoyning yagona qonuniy hukumati sifatida tan oldi; shu bilan birga, Tayvan munosabatlari to'g'risidagi qonun doirasida Tayvan bilan norasmiy munosabatlarni davom ettirdi. Tayvanning siyosiy maqomi ikki davlat o'rtasidagi keskinlikning asosiy manbai bo'lib qolmoqda.

Nikson tashrifidan so'ng Jimmi Karterdan tashqari har bir AQSh prezidenti Xitoyga tashrif buyurdi. Prezident Barak Obamaning Osiyoga qaratilgan strategiyasi tufayli Xitoy bilan munosabatlar keskinlashgan. Uning davridagi keskinliklarga qaramay, xitoylik aholining AQShga bo'lgan qiziqishi Obamaning so'nggi 2016 yilida 51 foizni tashkil etdi, faqat Tramp ma'muriyati davrida pasayib ketdi. Pew Tadqiqotlar Markazi tomonidan 2020 yilda o'tkazilgan so'rov natijalariga ko'ra, amerikaliklarning 22 foizi Xitoyga ijobiy nuqtai nazarga ega, 73 foizi esa salbiy nuqtai nazarni bildirgan, bu Xitoy haqidagi eng salbiy tushunchalardan biridir. So'rov shuni ko'rsatdiki, amerikaliklarning 24 foizi (ko'pchiligi) Xitoyni AQSh uchun asosiy tahdid deb bilishadi. Bundan tashqari, Xitoy jamoatchiligi o'rtasida o'tkazilgan so'rovlar shuni ko'rsatdiki, 61% dan 72% gacha salbiy fikr bildirgan holda AQShga nisbatan ijobiy munosabat ham mos ravishda pasaygan. Biroq, o'zaro salbiy qarashlarga qaramay, har ikki tomonning jamoatchiligi munosabatlarning yaxshilanishini istaydi.

AQSh prezidenti Donald Tramp va XKP bosh kotibi Si Szinpin davrida Xitoyning Janubiy Xitoy dengizini harbiylashtirishi va AQShdagi Xitoy josusligi kabi muammolar yuzaga kelganligi sababli munosabatlar keskin yomonlashdi. Trump ma'muriyati 2017 yilgi Milliy xavfsizlik strategiyasidan boshlab Xitoyni "strategik raqobatchi" deb belgiladi. Keyinchalik u Xitoyga qarshi savdo urushini boshladi, AQSh kompaniyalariga Huawei va Shinjondagi inson huquqlari buzilishi bilan bog'liq boshqa kompaniyalarga uskunalar sotishni taqiqladi, Xitoy fuqarosi bo'lgan talabalar va olimlar uchun viza cheklovlarini kuchaytirdi va Xitoyni valyuta manipulyatori sifatida belgiladi. Tramp maʼmuriyati davrida va ayniqsa, AQSh-Xitoy savdo urushi boshlanganidan beri siyosiy kuzatuvchilar yangi Sovuq urush paydo boʻlayotgani haqida ogohlantira boshladilar.

Qo'shma Shtatlar va Xitoy o'rtasidagi taranglik Bayden ma'muriyati davrida saqlanib qoldi, bu Xitoyni AQSh tashqi siyosatini amalga oshirishdagi asosiy markazlardan biriga aylantirdi. Bayden maʼmuriyatining Xitoyga nisbatan siyosatining baʼzi yoʻnalishlari orasida Gonkongga munosabati, Tayvanga qarshi tahdidlari, uygʻurlarga qarshi genotsid va AQShga qarshi kiber urushi kiradi. Bunga javoban Xitoy inson huquqlarining buzilishi haqidagi barcha ayblovlarni inkor etish uchun “ boʻri jangchi diplomatiyasi ”ni qabul qildi.

Koreya urushi 
Koreya urushi 25 iyun kuni Moskva va Pekin bilan yaqin aloqada bo'lgan kommunistik davlat bo'lgan Shimoliy Koreyaning Janubiy Koreyaga bostirib kirishi bilan boshlandi. Bunga javoban Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashi BMT Xavfsizlik Kengashining 82-rezolyutsiyasini qabul qilib, bir ovozdan Shimoliy Koreyaga qarshi harbiy harakatlarni e'lon qildi. Sovet Ittifoqi veto huquqiga ega bo'lib, BMT jarayonlarini boykot qildi. Amerika boshchiligidagi Birlashgan Millatlar Tashkilotining hujumi bosqinchilarni 38-parallelda shimoliy-janubiy chegaradan o'tib, Xitoy-Shimoliy Koreya chegarasidagi Yalu daryosiga yaqinlasha boshladi. BMT Koreyani birlashtirishga ruxsat berdi. Xitoyni to'liq nazorat qilgan Mao Szedun Yalu daryosining Koreya bilan chegarasida dushman kuchlariga toqat qilolmadi. XXR Bosh vaziri va tashqi ishlar vaziri Chjou Enlayning milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan urushga aralashish haqidagi ogohlantirishi Prezident Trumen tomonidan rad etildi. 1950 yil oktyabr oyining oxirida Xitoyning intervensiyasi Onjong jangi bilan boshlandi. Ch'ongch'on daryosidagi jang paytida ko'ngilli xalq armiyasi BMT kuchlari kutganidan uzoqroq davom etdi va bu AQSh sakkizinchi armiyasining mag'lubiyatiga olib keldi. 1950 yil 11 dekabrda Ch'ongch'on daryosidagi jangdan ko'p o'tmay, BMT tomonidan XXRga taqdim etilgan o't ochishni to'xtatish kelishuvi Mao ma'muriyati tomonidan rad etildi, bu jangda g'alaba qozonganidan va kengroq Ikkinchi bosqich hujumidan keyin o'zining yengilmasligiga ishonch hosil qildi va shuningdek, BMT kuchlarini Koreyadan chiqarib yuborish orqali Xitoyning to'liq g'alaba qozonish istagini namoyish qilmoqchi bo'ldi. Uchinchi Seul jangida va Xoensong jangida xitoyliklar g'alaba qozonishdi, ammo BMT kuchlari tiklanib, taxminan 38-parallelga qaytishdi. Turg'unlik yuzaga keldi. 1953-yil 27-iyulda Koreya sulh bitimi imzolangandan so‘ng, urush tugadi. O'shandan beri bo'lingan Koreya AQSh-Xitoy munosabatlarida muhim omilga aylandi, Janubiy Koreyada Amerikaning yirik kuchlari joylashgan.

Vietnam urushi 
Xitoy Xalq Respublikasi Shimoliy Vetnamni resurslar va harbiy mashg'ulotlar bilan ta'minladi va 1962 yilning yozida Mao Xanoyga 90 000 miltiq va qurollarni bepul etkazib berishga rozi bo'ldi. 1965 yilda Amerikaning "Rolling Thunder" operatsiyasi boshlanganidan so'ng, Xitoy Amerika bombardimonlari natijasida etkazilgan zararni bartaraf etish, yo'llar va temir yo'llarni qayta qurish va boshqa muhandislik ishlarini bajarish uchun Shimoliy Vetnamga havo hujumiga qarshi bo'linmalar va muhandislik batalonlarini yubordi, qo'shimcha yuz minglab shimollik jangchilarni Janubiy Vyetnamni qo'llab-quvvatlovchi Amerika kuchlariga qarshi kurash uchun ozod qildi. 

Xitoyning Shimoliy Vetnamdagi mavjudligi AQSh rasmiylariga yaxshi ma'lum edi va Amerikaning mojarodagi strategiyasi bilan bog'liq bir qator omillarni tushuntirishi mumkin. Xususan, Prezident Lindon B. Jonson va Mudofaa vaziri Robert MakNamara Koreya urushini takrorlashdan qo'rqib, ammo hozir termoyadro quroliga ega Xitoy bilan Shimoliy Vetnamga quruqlikdan bostirib kirish imkoniyatini erta boshlashdi. Biroq, AQShning Shimoliy Vyetnamga bostirib kirishiga Pekinning munosabati aniq emas - 1965 yilda jurnalist Edgar Snouga ma'lum qilinishicha, Mao Szedun Xitoy Xanoy rejimini saqlab qolish uchun jang qilish niyatida emasligini va agar AQSh armiyasini qo'llab-quvvatlamasa, bu bilan shug'ullanmasligini aytgan. Boshqa tomondan Mao Xalq Ozodlik Armiyasi Koreyada bo'lgani kabi AQShni yana qabul qilishi mumkinligiga ishonch bildirdi. Xitoyning rejalari qanday bo'lishidan qat'i nazar, Jonson ma'muriyati jiddiy yo'qotishlarni istamadi va shuning uchun AQSh quruqlikdagi qo'shinlari Shimoliy Vietnamga o'tmadi.

Iqtisodiy munosabatlar 

1991 yilda Xitoy Qo'shma Shtatlarga umumiy importning atigi 1% ni tashkil etdi. Ko'p yillar davomida Xitoy erkin savdo maqomini saqlab qolish uchun har yili voz kechishni talab qiladigan eng muhim davlat edi. XXR uchun voz kechish 1980 yildan beri amalda edi. 1989 yildan 1999 yilgacha har yili Kongressga Prezidentning voz kechishini ma'qul ko'rmaydigan qonunlar kiritildi. Qonunchilik Xitoy bilan erkin savdoni emigratsiya erkinligidan tashqarida bo'lgan ba'zi inson huquqlari shartlarini qondirish uchun bog'lashga harakat qilgan. Bunday urinishlarning barchasi qabul qilinmadi. Yillik voz kechish talabi Jahon Savdo Tashkiloti qoidalariga zid edi va XXR JSTga a'zo bo'lishi uchun Kongress Xitoyga doimiy normal savdo aloqalarini (PNTR) berish uchun harakat qilish kerak edi. Bu 2000 yilda amalga oshirildi ( AQSh-Xitoy munosabatlari to'g'risidagi 2000 yilgi qonun ) Xitoyga 2001 yilda JSTga a'zo bo'lish imkonini berdi 2001-yil 27-dekabrda Xitoyning eng qulay davlat (MFN) maqomi doimiy boʻldi

Muhim masalalar

Harbiy xarajatlar va rejalar 
XXRning o‘z armiyasiga sarmoyasi jadal sur’atlar bilan o‘sib bormoqda. Amerika Qo'shma Shtatlari mustaqil tahlilchilar bilan bir qatorda, XXR harbiy xarajatlarining haqiqiy hajmini yashirayotganiga ishonchi komil. Hukumatiga ko'ra, Xitoy 2007 yilda mudofaa uchun 45 milliard dollar sarflagan Aksincha, Qo'shma Shtatlar 2008 yilda harbiylar uchun 623 milliard dollarlik byudjetga ega bo'lib, bu dunyodagi boshqa barcha davlatlarning umumiy harbiy byudjetidan 123 milliard dollarga ko'pdir. AQShning ba'zi juda keng hisob-kitoblariga ko'ra, XXR armiyasi 85 milliard dollardan 125 milliard dollargacha sarflaydi. Rasmiy ma'lumotlarga ko'ra, XXR 2007 yilda mudofaa uchun kuniga 123 million dollar sarflagan. Taqqoslash uchun, AQSh o'sha yili kuniga 1,7 milliard dollar (1,660 million dollar) sarflagan.

Xitoy harbiy byudjyeti bilan bog'liq xavotirlar AQShning XXR o'z qo'shnilariga tahdid solayotgani yoki Qo'shma Shtatlarga e'tiroz bildirayotgani haqidagi xavotirlaridan kelib chiqishi mumkin. Xitoy Janubiy Xitoy dengizi yaqinida yirik harbiy-dengiz bazasini rivojlantirayotgani va resurslarni Xalq Ozodlik Armiyasi Quruqlik qo‘shinlaridan Xalq Ozodlik Armiyasi Harbiy-dengiz kuchlariga hamda havo kuchlari va raketalarni ishlab chiqishga yo‘naltirganidan xavotirlar bildirildi.

Endryu Skobellning yozishicha, Xitoy rahbari Xu Szintao davrida PLA ustidan ob'ektiv fuqarolik nazorati va nazorati sust qo'llaniladi.

2009-yil 27-oktabrda AQSh Mudofaa vaziri Robert Geyts Xitoyning mudofaa xarajatlarining shaffofligini oshirish boʻyicha koʻrayotgan qadamlarini yuqori baholadi. Biroq 2010 yil iyun oyida u Xitoy armiyasi AQSh bilan harbiy-harbiy munosabatlarni yaxshilashga qaratilgan sa'y-harakatlarga qarshilik ko'rsatayotganini aytdi. Geyts, shuningdek, Qo'shma Shtatlar Xitoyning AQSh harbiy-dengiz kuchlarining Xitoy yaqinidagi xalqaro suvlarda joylashtirilishi haqidagi shikoyatlariga javoban "navigatsiya erkinligini ta'minlashini" aytdi. Admiral Maykl Mullen Qo'shma Shtatlar Xitoy bilan yaqinroq harbiy aloqalar o'rnatishga intilayotganini, ammo Tinch okeanining g'arbiy qismida faoliyatini davom ettirishini aytdi. 

Shu bilan birga, 2010 yilgi hisobotda aytilishicha, xitoyliklar o'zlarining yadroviy kuchlarini modernizatsiya qilishga sarmoya kiritishda davom etmoqdalar, chunki ular o'zlarining to'xtatuvchi kuchlari Amerika imkoniyatlariga zaif ekanligini va Amerikaning raketaga qarshi mudofaasini yanada takomillashtirish Xitoyning ushbu sohadagi qo'shimcha xarajatlarini kuchaytiradi.

Xitoy mudofaa vaziri Liang Guanglining aytishicha, Xitoy harbiy texnologiyalar bo‘yicha AQShdan 20 yil orqada.

Yadro xavfsizligi 
Yadro xavfsizligi sohasi (yadroviy materialning noqonuniy qurollar yaratishda ishlatilishining oldini olish) AQSh-Xitoy hamkorligining yaxshi yo'lga qo'yilgan sohasidir.

2010-yilda Obama ma'muriyati tomonidan chaqirilgan Yadro xavfsizligi bo'yicha sammit natijasida Xitoy va Qo'shma Shtatlar Gana yoki Nigeriya kabi mamlakatlarda potentsial xavfli, Xitoy tomonidan etkazib beriladigan yadroviy materiallarni himoya qilish uchun bir qator tashabbuslarni boshladilar. Ushbu tashabbuslar orqali Xitoy va AQSh Xitoyda ishlab chiqarilgan mini neytron manbali reaktorlarini (MNSR) yuqori darajada boyitilgan urandan kam boyitilgan uran yoqilg'isiga aylantirdi (bu to'g'ridan-to'g'ri qurollarda qo'llanilmaydi va shu bilan reaktorlarning tarqalishiga chidamliroq bo'ladi).
AQSHning ikki tomonlama aloqalari
Xitoyning ikki tomonlama aloqalari