MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Biopolimerlar

Biopolimerlar (bio... va polimerlar) — barcha tirik organizmlarning hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydigan yuqori molekulali tabiiy birikmalar. Nuklein kislotalar, oqsillar va polisaharidlarpk oʻz ichiga oladi. Bulardan tashqari, aralash Biopolimerlar ham boʻlib, ularga nukleoproteid, glikoproteid, lipoproteid, glikolipid, liposaharid va biopolimerlar kiradi. Asosiy B.dan nuklein kislotalar hujayralarda genetik funksiyani bajaradi. Oqsillar hujayralarning eng zarur tarkibiy qismi boʻlib, bir qator muhim funksiyalarni oʻtaydi. Oqsilfermentlar hujayralarda roʻy berayotgan moddalar almashinuvida kimyoviy reaksiyalarni tartib bilan va zarur tezlikda olib boradi. Muskul oqsillari, mikrob xivchinlari va hujayra vorsinkalari qisqarib, kimyoviy energiyani mexanik ishga aylantiradi. Shuning hisobiga organizmlar harakatlanadi. Qon oqsillari kislorod (gemoglobin)nn tashib, organizmni yot oqsillar (uglobulinlar)dan himoya qiladi va qon ivishida ishtirok etadi. Polisaharidlar toʻqimalar tuzilishida ishtirok etib, rezerv B. funksiyasini bajaradi. B.ning tuzilishi—molekulalarning uzok, vaqt davom etgan evolyutsiyasi natijasidir, shuning uchun ular biologik vazifasini toʻla bajarishga moslashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Bioximiya
Biomolekulalar
Biopsiya

Biopsiya (bio... va yun. opsis—koʻrish, tekshirish)—davolash va kasallikni aniqlash maqsadida tirik odamning toʻqima yoki biror aʼzosidan bir qismini kesib olib tekshirish. Asosan xavfli oʻsmalar va qon yaratish tizimi kasalliklarini aniqlashda qoʻllaniladi. Biopsiya ishlari olib borishda ham B.dan foydalaniladi. Toʻqima, biror aʼzoni qisman olib tashlash ham B. (davolash B.si) hisoblanadi. B. maxsus tibbiy asboblar (endoskop, qisqich, shpatel, jarroxlik pichogʻi) va jarrohlik usullari (punksiya, qirib olish va boshqalar) yordamida amalga oshiriladi. B.da organizmga zarar yetmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioptika

Bioptika (bio... va yun. optike — nur) — biol.ning nur hosil boʻlishi va tarqalishi, uning turli moddalar bilan oʻzaro taʼsirini tekshiradigan boʻlimi. B. organizmlarning yorugʻlik nurini qabul qilish, undan koʻrish va moʻljal olishda foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan hodisalarni oʻrganadi. Yorugʻlik nuridan taʼsirlanish va unga reaksiya kursatish eng sodda organizmlardan tortib yuksak oʻsimliklar va hayvonlargacha boʻlgan xususiyatdir. B. turlicha namoyon boʻladi. Bir hujayralilarda yorugʻlik qabul qiladigan maxsus organoid—xromatofor ham uchraydi. Yuksak tuzilgan hayvonlarning maxsus organi — koʻzi va nerv sistemasi yorugʻlikni qabul qilish bilan bir qatorda, jismlar tasvirini va ularga xos boʻlgan xususiyatlarni farqlab oladi. Koʻz turli organizmlarda turlicha tuzilgan. Hasharotlar va qisqichbaqasimonlarning koʻzlari koʻp sonli ommatidlar (koʻzachalar)dan tashkil topgan murakkab fasetkali harakterga ega boʻlsa, boshoyoqli mollyuskalar va umurtqalilarda murakkab tuzilgan boʻlib, shox parda, koʻz gavhari singari optik elementlarga ega. Koʻz fotoreseptor sifatida farqlash chegarasi, akkomodatsiya apparati, mutlaq sezgirligi va ranglarni farqlash xususiyatlariga ega. B. koʻzlarning tuzilishi bilan bir qatorda koʻrish va farqlash faoliyati yordamida tur uchun xos boʻlgan signallar, yaʼni rang, turqavtor, imoishora, mimika, ogoxlantiruvchi va qoʻrkituvchi holatlar; tana shakli, gul va mevalar rangini ifodalovchi signallarni qabul qilish mexanizmlarini ham oʻrganadi. Koʻrish organining faoliyati va xossalari muhit sharoiti xususiyatiga (yoritilganlik, yoritilish intensivligi, nurning spektr tarkibi, muhitning tiniklik darajasi va boshqalar) bilan ham bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biosavarlaplas qonuni

Biosavarlaplas qonuni — oʻtkazgichdan oʻtayotgan elektr toki bilan u hosil qilgan magnit maydoni kuchlanganligi orasidagi munosabatni ifodalovchi qonun. Bu qonunni 1820-yilda J. B. Bio va F. Savar topgan.

Tokli o`tkazgichlarda erkin elektronlar bo`lgani sababli tok o`tadi. Shuning uchun magnit maydonini harakatlanayotgan zarra hosil qiladi yoki elektr maydoni siljiganda magnit maydoni hosil bo`ladi. Shu maydonni hisoblash uchun Bio, Savar va Laplaslar ish olib borishgan.

Bio va Savar turli shakldagi tokli o`tkazgichlarni elektr maydonida tekshirib magnit induksiya tok kuchi I ga to`g`ri proportsional va o`tkazgichgacha bo`lgan masofaga teskari proportsionalligini tushunishgan. Laplas ixtiyoriy shakldagi tokli o`tkazgichlar atrofida nuqtalar uchun magnit induksiyasini aniqlash imkonini beradigan formula taklif qilgan.

Laplas maydonlar superpozitsiya prinspidan foydalanib shunday xulosaga keldi: bir necha toklar hosil qilayotgan natijaviy maydon har bir tok hosil qilayotgan maydonning natijaviy geometric (vector) yig`indisiga teng bo`lar ekan. Laplas birinchi bolib tok elementi tushunchasini kiritdi. 

Ixtiyoriy shakldagi o`tkazgichni ixtiyoriy elementar dl  bo`lakka ajratish mumkin. Elementar bo`lakcha dl  tok kuchi I ga ko`paytmasini, ya`ni tok oqayotgan tomonga yo`langan I dl  vector kattalikni tok elementi deb atadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fizika
Elektr va magnetizm
Milliy Fizika
Elektromagnetizm
Biosintez

Biosintez (bio... va sintez) — tirik organizmda yoki undan tashqarida bio(fermentlar) taʼsirida birmuncha oddiy birikmalardan organik moddalar hosil boʻlishi. B. — oʻsimliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarda sodir boʻladigan moddalar almashinuvining tarkibiy qismidir. Xemosintezlovchi bakteriyalardan tashqari hamma organizmlarda B. uchun birlamchi energiya manbai yashil oʻsimliklarda organik moddalar shaklida toʻplanadigan quyosh energiyasi hisoblanadi (qarang Xemosintez, Assimilyatsiya, Fotosintez). Har qanday hujayra oʻziga zarur boʻladigan moddalarni sintezlaydi. Hujayrada boradigan B.ning xususiyatini uning genetik apparatida kodlashgan irsiy axborot belgilaydi (qarang Oqsillar, Genetik kod). Organizmdan tashqarida boradigan B.dan xalq xoʻjaligining turli sohalarvda keng qoʻllaniladigan biologik moddalar—vitaminlar, ayrim gormonlar, antibiotiklar, aminokislotalar, oqsillar va boshqa birikmalarni sanoat miqyosida olishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biostratigrafiya

Biostratigrafiya (bio... va stratigrafiyalan) — stratigrafiyaning boʻlimi, choʻkindi qatlamlar nisbiy yoshini va turli hududlarda bir xil yoshdagi qatlamlar nisbatini anik,lash maqsadida choʻkindi qatlamlardagi qazilma organizmlar qoldiqlarining taqsimlanishini oʻrganadi. B.ning vazifasi qatlamlarning nisbiy yoshi shkalasini ishlab chiqishdan iborat. Biostratigrafik zonalarning ketmaketligi geologik kesimda turli sistematik rangga yoki ularning majmuiga tegishli oʻlib bitgan qazilma organizmlar qoldiqlarini almashinishini aks ettiradi. Zonalarni, birinchi navbatda biozonalarni ajratishda nisbatan qisqa davrda yashab oʻtgan, ammo keng tarqalgan, zich yashagan va turli xil boʻlgan guruhlar (mas, nummulentlar, dinozavrlar va boshqalar) ayniqsa muhim ahamiyatga ega. Zonalar koʻpincha baʼzi oʻlib bitgan organizmlar (mas, marjonlar) guruhining evolyutsiyasi bosqichlari bilan asoslanadi. B. uchun qad. zarrabin organizmlarni oʻrganish (mikropaleontologiya) muhimdir. Plankton organizmlar qoldiqlari oqimlar bilan uzoq masofalarga tarqalishi natijasida zonalar hududi ham shunga muvofiq boʻladi.

B. qadimgi organizmlar yashash sharoitlarini tiklash maqsadida bir davrda, lekin turli sharoitlarda yashagan organizmlar majmuini oʻxshash sharoitlarda, lekin turli davrda yashagan organizmlar majmuidan farqlash uchun paleontologiya metodlarini keng qoʻllaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biosfera qoʻriqxonasi

Biosfera qoʻriqxonasi — qoʻriqlanadigan hudud (qoʻriqxona, milliy bog va boshqalar). Biosfera qoʻriqxonasi muayyan hududdagi eng noyob tabiat yodgorliklarini muhofaza qilish ilmiy tadqiqot ishlari, atrof muhitning uzok, muddatli monitoringi va boshqa ishlar bilan birga qoʻshib olib boriladi. Biosfera qoʻriqxonasi barpo etish 1973-yildan boshlab "Inson va biosfera" dasturi bilan bogʻliq holda paydo boʻddi. Jahonda 300 dan ortiq Biosfera qoʻriqxonasi ishlaydi, jumladan, Oʻzbekistonda Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasiga qaraydigan Chatqol biosfera qoʻriqxonasi bor.

Manbalar
Biotelemetriya

Biotelemetriya, biologik telemetriya (bio..., tele... va ...metriya) — biologik hodisalarni tadqiq etish va biologik koʻrsatkichlarni (mas, kosmonavtlar, sportchilarning tomir urishi, qon bosimi, haroratini) masofadan turib oʻlchash va tekshirish usullari majmui. B. tekshirishlarni olis masofadan turib ham (mas, kosmik uchishlarda) yoki oʻrganiladigan obʼyektning harakati paytida (mas, sport musobaqalari yoki mehnat faoliyati paytida) oʻtkazish imkonini beradi. B.da oʻrganilayotgan obʼyektga (odam va hayvonga) maxsus datchiklar oʻrnatiladi; ulardan chiqayotgan signallar aloqa kanallari orqali qabul punktiga uzatiladi va u yerda qayd etiladi.

Tadqiq etilayotgan jarayon elektrik jarayon boʻlmasa (mas, yurakning urishi), u elektr signallariga aylantiriladi. Kosmik kemada uchayotgan odam va hayvon organizmining holatini kuzatish kosmik B. deyiladi. B.da oʻta mitti radiouzatgichlar yordamida ichki organlarda boʻlayotgan jarayonlarni oʻrganish va ularni davolash mumkin. Buning uchun maxsus datchiklar (radiokapsulalar, elektrodlar) ichki aʼzolar yoki toʻqimalarga kiritiladi. B. vositasida hayvonlarning xulqatvorini har xil sharoitda, mas, kushlar uchayotganida ham oʻrganish mumkin. B. kosmik biologiya va kosmik tibbiyot, mehnat va sport fiziologiyasida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotexniya

Biotexniya, biotexnika — tabiiy sharoitda hayvonlarni koʻpaytirish va mahsuldorligini oshirish hamda ularni himoya qilish tadbirlarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadigan ovchilik sohasi. B. ovlanadigan hayvonlar zaxirasini koʻpaytirish, oziq bazasini yaxshilash, yaʼni ovchilik maskanlari va suv havzalariga ozuqabop ekinlar ekish, hayvonlarni qoʻshimcha oziqlantirish va muhofaza qilish; ularning inuya qurishi uchun zarur boʻladigan daraxt, buta va baland boʻyli oʻsimliklarni ekish; tinch va xilvat joylar tashkil etish; hayvonlar uchun in qazib qoʻyish; zararkunanda yirtqichlarni yoʻqotish; kasal hayvonlarni davolash; boshqa joylardan noyob va qimmatbaho hayvonlarni koʻchirib keltirib iqlimlashtirish kabi tadbirlarni amalga oshirishdan iborat. Ovlanadigan hayvonlarning mahsuldorligini oshirish, moʻynali hayvonlar moʻynasining sifatini yaxshilash, ovlanadigan baliqlarni yiriklashtirish maqsadida olib boriladigan seleksiya ishlari ham B. vazifalariga kiradi.

Manbalar 

Fan
Biotik omillar

Biotik omillar, muhitning biotik omillari — bir yoki har xil turga mansub oʻsimlik, hayvon va mikroorganizmlar hayot faoliyatining organizmlarga taʼsiri majmui. Ayniqsa biotsenoz organizmlari orasidagi munosabatlar juda yaqindan boʻladi. Biotik omillar har xil turdagi tirik organizmlarning oʻzaro taʼsiridan iboratligi bilan muxitning abiotik omimarchdan farq kiladi.

Organizmlarning oʻzaro munosabatlari juda ham xilmaxil. Tirik mavjudotlar boshqa organizmlar uchun oziq manbai boʻlishi (oʻt oʻsimliklar oʻtxoʻr hayvonlar uchun oziq hisoblanadi, oʻtxoʻr hayvonlarni esa yirtqich hayvonlar yeydi), ularning koʻpayishiga imkon yaratishi (oʻsimliklarni changlovchi hasharotlar faoliyati), yashash muhiti boʻlib xizmat qilishi mumkin (mas, gʻoʻzaning xavfli kasalligi—viltni hosil qiluvchi patogen zamburugʻ uchun gʻoʻza xoʻjayin oʻsimlikdir). Raqobat, simbioz (birgalikda yashash) va boshqa ham organizmlar orasidagi munosabatlarga kiradi. Ehtiyojlari bir-biriga oʻxshash organizmlar orasida, mas, agar oʻsimliklarning yoruglik, namlik va muhitning b.(nima õzi bu )sharoitlariga nisbatan talabi bir xil boʻlsa, raqobat paydo boʻladi. Simbioz hayvonlar, oʻsimlik, mikroorganizmlar orasida keng tarqalgan. Masalan, dukkakli oʻsimliklar (beda va boshqalar) azot hosil qiluvchi bakteriyalar bilan birgalikda yashaydi, bu bakteriyalar oʻsimliklar hayoti uchun zarur boʻlgan uglevodlar va boshqa organik moddalarni oʻsimliklar ildizidan oladi. Biotik omillar har doim muhitning abiotik omillari taʼsiriga uchraydi va oʻz navbatida unga faol taʼsir etib, uni oʻzgartirib boradi.

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotik potensial

Biotik potensial — tur populyatsiyalari individlari sonini cheklovchi omillar taʼsiri bartaraf etilganidan keyin mazkur tur uchun xos boʻlgan koʻpayish tezligining shartli koʻrsatkichi. Biotik potensial tugʻilishning oʻrtacha miqdori yoki mazkur tur individlarining faraz qilinganidek hech qanday toʻsiqsiz Yer sharini bir qavat tekis qoplashi tezligida koʻpayishi bilan belgilanadi. Bu tezlik fillar uchun 0,3 m/ s, ayrim mikroorganizmlar uchun bir necha m/s ga teng. Biotik potensial bilan populyatsiyalar individlarining amalda saqlanib qoladigan soni oʻrtasidagi farq muhit qarshiligini ifoda etadi. "Biotik potensial " va "muhit qarshiligi" tushunchalari populyatsiya individlari soni va kattakichikligi bilan bogʻliq boʻlgan cheklovchi omillarning birgalikda taʼsirini aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotip

Biotip (bio... va yun. typos — namuna, nusxa) — mahalliy populyatsiya tarkibiga mansub oʻsimlik turining tashqi koʻrinishi bilan farqlanmaydigan, lekin biologik va fiziologik xususiyatlari boshqacha va oʻzgarmas boʻlgan guruhi. Chetdan changlanuvchi turlar populyatsiyalarida avlodni alohida ajratib qoʻyib takroriy tanlash (qarang Takroriy chatishtirish) bilan yoki bir-biriga yaqin turlarni koʻp martalab chatishtirib (qarang Inbriding) koʻpaytirish yoʻli bilan B. chiqarish mumkin. Baʼzan koʻp turlardan tashkil topgan va muayyan yashash sharoitlaridan foydalanishiga koʻra oʻxshash moslanishlarga ega boʻlgan organizmlarning katta guruhlari ham biologik tiplar yoki xayotiy formalar deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotit

Biotit — slyudalar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi K (Mg, Fe)3[AlSi3)(OH F)2. Mineral fransuz olimi J. B. Bio nomiga qoʻyilgan. Olti qirrali, yaxshi shakllangan, taxlangan varaqilarga oʻxshash agregatlar hosil qiladi. Rangi qora, qoʻngʻir, yashilsimon qoʻngʻir. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 2,5—3,5. S. ogʻ. 2,7—3,3. Kattaligi 7 m² gacha keladigan kristallari pegmatit tomirlarda uchraydi. Otqindi va metamorfik jinslar orasida tarqalgan. B. elektr issiklik izolyatorlari sifatida ishlatiladi. B. kukunidan bronza boʻyogʻi tayyorlanadi. Markaziy Osiyoda juda keng tarkalgan. RF (Ural, Uzok, Sharq), Ukrainada katta konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Biotop

Biotop (bio... va yun. topos — joy) — Yer sirti (quruqlik yoki suv havzasi)ning muhit sharoitlari bir xil va muayyan biotsenoz bilan band boʻlgan qismi; turlarning makoni. Maye, qumloq choʻlning tabiiygeografik sharoiti parpioyoq, jun oyoqli koʻshoyoq, qumsichqon kabi parrandalar, qizilqumloq, matrap kaltakesakcha kabi gazandalar, qumsabzi, temir tikan, isiriq kabi oʻsimliklar hayotini taʼmin etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biofabrika

Biofabrika, biokombinat — oʻsimliklar zararkunandalari, kasalliklari va begona oʻtlarga qarshi kurashishda foydalaniladigan biopreparatlar va entomofaglar ishlab chiqaruvchi, shuningdek uy hayvonlari kasalliklarini aniklash, oldini olish va davolash uchun biopreparatlar (vaksina, zardob va boshqalar) tayyorlovchi korxona. Oʻzbekistonda dastlabki B. (biolaboratoriya)lar 1972-yilda tashkil etilgan. 1978-yildan sugʻorma dehqonchilik mintakalaridagi B.da, asosan oʻsimliklarning zararkunanda tunlamlariga qarshi qoʻllaniladigan trixogramma va boshqa koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonda 526 xoʻjaliklararo mexanizatsiyalashgan B. liniyalari mavjud. Trixogrammani koʻpaytirish jarayoni ikki bosqichda olib boriladi: tuxumi (trixogramma oʻz tuxumini shu tuxumga qoʻyib rivojlanadi) uchun don kuyasini va trixogrammani kupaytirish. Bu ishlarni amalga oshirish uchun B.da donni don kuyasi bilan zararlash, koʻpaytirish va kapalaklarni yigib olish sexi hamda don kuyasi tuxumlarini trixogramma bilan zararlash sexi quriladi. Don kuyasini koʻpaytirish bokslari bir-biri bilan hasharotni oʻtkazuvchi yoʻl opkali tutashtirilgan: bu yoʻldagi havo oqimi kapalaklarni kuya yiqqichga toʻplaydi. Kassetalarga joylashtirilgan kapalaklar tuxum qoʻya boshlaydi, tuxumlar har kuni yigʻib olinadi va ortiqcha aralashmalardan tozalanadi. Don kuyasining tuxumlari trixogramma bilan namlik, harorat va yorugʻligi sozlab turiladigan maxsus moslamalarda zararlanadi. Rivojlanishning imagodan oldingi bosqichini tugatgan trixogrammalar sovuq kameralarga yigʻiladi va shu yerdan xoʻjaliklarga joʻnatiladi. B.da trixogrammani butun yil davomida koʻpaytirish mumkin. Bir sentner arpa yoki makkajoʻxori donidan 600—1400 g don kuyasi tuxumi olinadi. Bir boksning ishlab chiqarish unumdorligi 300 grammgacha. Biofabrika texnologiyasi davri besh marta davom ettirilsa 1500 g tuxumxur trixogramma olish mumkin. Bu esa 440—500 ga paxta maydonga ishlov berish uchun yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biofiltr

Biofiltr (bio... va filtr), biologik filtr — oqova (mas, korxonalardan chiqqan) suvlarni biologik yoʻl bilan tozapaydigan inshoot. Filtrlovchi materiallar (bugʻ qozoni shlagi, granit chaqiq toshi. shagal, keramzit va boshqalar) toʻldirilgan qush tubli doyra va toʻrt burchak shakldagi rezervuardan iborat, tublari orasidagi masofa kamida 0,4 m. Filtrlovchi qatlam balandligi 1,5–2 m; filtrlovchi qatlam donalari yirikligi 30–50 mm; pastki toʻshama qatlam qalinligi 60–100 mm. Oqova suv filtrlovchi material orqali oʻtganda uning sirtida biologik parda (oqova suvning bakteriyasi, zamburugʻi, oksidlovchi va minerallovchi organik moddalari) hosil boʻladi. Unda suv ichidagi organik moddalar turli mikroorganizmlar hayot faoliyati tufayli parchalanadi va suv tozalanadi. Atrof muhit ekologiyasini, oqova (oqindi) suvlar borib qoʻshiladigan okar suvlarning sifatini yaxshilashda B.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotsenoz

Biotsenoz (bio... va yun. koinos — umumiy) — shartsharoiti bir xildagi muhitga moslashib olgan va bitta joyning uzida birga yashaydigan barcha organizmlar. B.da yashaydigan oʻsimlik hamda hayvonlar doim bir-biriga maʼlum munosabatda boʻladi. Ularning shu munosabati hayot kechirish sharoitiga ham taʼsir kursatib turadi. B. u mumiy tabiiy kompleks — biogeotsenozning bir qismidir. Odamking xoʻjalik faoliyati B.ni oʻzi uchun foydali tomonga qarab oʻzgartirishi mumkin. Turlar urtasidagi munosabatlarning ikki va undan koʻp tur uchun qulaylik tugʻdiradigan xili oʻzaro yordam deyiladi. Maye, hasharotlar yordamida changlanadigan oʻsimliklar changni bir usimlikdan ikkinchi usimlikka olib oʻtadigan va shu bilan oʻsimliklarning chetdan changlanishini taʼminlaydigan hasharotlarga muhtojdir. Boshqa hollarda turlar orasidagi munosabatlar uzaro qaramaqarshi tarzda buladi. Yirtqichlikda bir tur hayvonlar boshqa tur hayvonlarni yeydi. Ikkala tur tashqi muhitning bir xildagi shartsharoitidan foydalansayu, usha shartsharoit miqdori cheklanib qoladigan boʻlsa, bunday turlar oʻzar o raqobat tarzidagi munosabatga utadi. Maye, Usimliklar yorugʻlik va tuprokdagi mineral moddalar uchun raqobat qiladi. Mikroblardagiantibioz qaramaqarshi munosabatlarning uziga xos shaklidir. Birga hayot kechirishning boshqa shakllari ham bor. Maye, simbioz, parazitizm. B.ni oʻrganish amaliy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biotsenologiya

Biotsenologiya (biotsenoz va ...logiya) — ekologiya fanining bir bulimi. Biotsenozlarni tashkil etuvchi organizmlarning tarkibi, ularning uzaro munosabatlarini urganadi. B.ga oid tadqiqotlar dastlab gidrobiologiya sohasida olib borilgan, keyinchalik biol.ning boshqa sohalari (zoologiya, botanika va boshqalar)ga tatbiq etila boshlagan. Chul, dasht, togʻ yaylovlari va urmonlaridagi oʻsimliklarni oʻrganish fitotsenoz, hayvonot dunyosi tugʻrisidagi ishlar esa zootsenoz to'g'risidagi taʼlimotning yaratilishiga olib keldi. B. sohasida olib borilayotgan ishlar hayvonot va oʻsimliklar dunyosi ning tabiiy boyliklaridan unumli foydalanish, ularni muhofaza qilish va xilmaxilligini saqlab qolish bilan bogʻliq muammolarni hal etishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioekosan

Bioekosan, Oʻzbekiston yoshlarining "Bioekosan" oʻquvmetodik majmuasi — Oʻzbekistonda uzluksiz ekologiya taʼlimini amalga oshiradigan taʼlimtarbiya muassasasi. Dastlab 1929-yil Samarqandda yosh tabiatshunoslar st-yasi nomi bilan tashkil etilgan. 1994-yil dekabrdan ekologiya tabiatshunoslar markazi, 1995-yil avgustdan yuqoridagi nomda. B.ning asosiy makreli bogʻcha bolalari, maktab oʻquvchilari, akademik litsey, kasbhunar kollejlari, oliy oʻquv yurtlari talabalariga biol., ekologiya, salomatlikdan taʼlimtarbiya berish, iqtidorli bolalarni tanlab, ularni har tomonlama kamol topishlariga koʻmaklashishdan iborat. Majmua tarkibida ekologiya ilmiy tadqiqot lab. mavjud. Majmua respublikada uzluksiz ekologiya taʼlimi muammolari va ularning yechimlariga bagishlangan ilmiymetodik anjumanlarni uyushtiradi va oʻtkazadi. Majmua xodimlari 1995-yildan Toshkent shahri Yunusobod tumanidagi 499bolalar bogʻchasi va 288maktabda bogchamaktab tajriba maydoni tashkil etib, uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha nazariy va amaliy tadqiqotlar olib boradilar. Majmua ekologiyadan davlat taʼlimi standarti, uzluksiz ekologiya taʼlimi konsepsiyasi va uzluksiz ekologiya taʼlimi boʻyicha metodik tavsiyanomalar yaratadi. Majmua 1994-yildan buyen "Tabiat: kecha, bugun, ertaga" mavzuida respublika oʻquvchilarining ilmiy amaliy anjumanini oʻtkazib keladi. Majmua respublika viloyatlaridagi ekologiya va tabiatshunoslar markazi ishini muvofiklashtirib turadi va ularga ilmiy amaliy yerdam koʻrsatadi.

Manbalar

  

Botanika