MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yerning meteorologik sunʼiy yoʻldoshlari

Yerning meteorologik sunʼiy yoʻldoshlari - bulut qatlamining atmosferada taqsimlanishini kuzatish, Yer sirti va atmosferaning issiklik nurlanishini va Quyoshning qaytgan radiatsiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan apparatlar. Ob-havoni oldindan aytish uchun meteorologik maʼlumotlar olish maqsadida foydalaniladi. Mas, "Kosmos", "Molniya" tipidagi sunʼiy yoʻldoshlarning baʼzilari, "Meteor"; amerika sunʼiy yoʻldoshlari — "Tiros", "Nimbus" va b. Bular, odatda, 500—1200 km balandlikda uchadi.

E.m.s. y.ga oʻrnatilgan asboblar yordamida Yerning yorugʻ tomonidagi bulutlar rasmga tushiriladi va Yerga uzatiladi. Yerning qorongʻi tomonidagi bulutlarni ham ular yordamida aniqlash mumkin. Bunda infraqizil nurlardan foydalaniladi. Ye. m. s y.dagi baʼzi asboblar bilan Yerga va atmosferaga kelayotgan hamda cheksiz fazoga chiqib ketayotgan radiatsiya oʻlchanadi. Shu asosda issiqlik balansi hisoblanadi. Ye. m. s y. yordamida okean suvi sathi, yer yuzasi va atmosferaning har xil qatlamlaridagi havo temperaturasi namligi oʻlchanadi.

Okean, choʻl va togʻlarda meteorologik st-yalar kam boʻlganidan bu yerlarning iqlimi kam oʻrganilgan. Ye. m. s y.dan olingan maʼlumotlar yordamida shu hududlarning iqlimi ham oʻrganiladi. Dengiz muzining birinchi rasmi Ye. m. s y. yordamida olingan (1960). Qor va muz soxalarining fasllarga bogʻliq ravishda oʻzgarish haritalari tuzib chiqilgan. Ye. m. s y. yordamida siklonlar oʻrganiladi. Kosmonavtlar ham Yerning ob-havosini kuzatishadi, bulutlar, qor va muzlik soqalari, daryo va okeanlar, choʻl va togʻlarning turli ranglardagi rasmlarini olishadi.

Manbalar
Yerning suv balansi

Yerning suv balansi - muayyan vaqt ichida Yer yuzasiga yogʻin koʻrinishida tushadigan suv miqdori bilan quruqlik va Dunyo okean i yuzasidan bugʻlanadigan suv miqdorining nisbati. Yaʼni Yerda suv aylanishining sonli ifodasi. U suv balansi tenglamalari koʻrinishida aks ettiriladi. Bunda suv kirim va chiqimining suyuq, bugʻli va qattiq (muz) holatidagi barcha shakllari tavsiflanadi. Gidrosferadagi 1,4–109 km umumiy suv massasining (V. I. Vernadskiy boʻyicha) tabiatdagi suv aylanishida yil davomida 518600 km suv qatnashadi va yerga tushadigan suv (atmosfera yogʻinlari) bilan undan sarf boʻladigan (bugʻlanish, oqim) suv miqdori deyarli teng boʻladi. Bu tenglik (balans) Yer va uning ayrim qismlari Dunyo okeani, chekka oqimli hudud, ichki oqimi bor hudud uchun suv balansi tenglamalari koʻrinishida boʻladi. Tenglamalarda kirim qismi elementlari sifatida Dunyo okeani yuzasiga (Xo), quruklikning chekka oqimli hudu-diga (Xz), quruqlikning ichki oqimli (berk) hududiga (Xi) va ularning yigʻindisi sifatida butun Yer sirtiga (XER) yogʻadigan yillik yogʻin miqdorlarini hisobga olish zarur.

Shularga mos ravishda Dunyo okeani yuzasidan (Zo), quruqlikning ichki (berk) oqimli xududidan (Zv) va ularning yigʻindisi — Yer kurrasi yuzasidan (ZEP) boʻladigan yillik bugʻlanish miqdorlari tenglamalarning chiqim qismini tashkil etadi. Suv balansi tenglamalarida quruqlikdan Dunyo oke-aniga yoki u bilan tutash boʻlgan dengizlarga daryolar oqizib keltiradigan yillik oqim miqdori (Yr) ham hisobga olinadi. Kirim va chiqim qismlarining qabul qilingan belgilariga asosan suv balansi tenglamalari dastlab Yer sirtining ayrim qismlari uchun tuziladi:a) Dunyo okeani uchun quyidagicha ifodalanadi:ZO=XO+YZ;b) chekka oqimli hudud uchun:v) ichki oqimli hudud uchun esa: Zu=Xu koʻrinishida yoziladi. Yuqoridagi tenglamalarning yigʻindisi butun Yer uchun suv muvozanatini ifodalaydi:Z0+Zz+Zu=X0+Xz+XuOxirgi ifoda Yer sirtiga tushadigan yogʻin miqdori (XER) undan boʻladigan bugʻlanish (ZEP)ra tengligini koʻrsatadi. Olimlarning hisobiga koʻra, Yer yuzasiga har yili oʻrtacha 577 ming km yoki 1130 mm yogʻin tushea, xuddi shuncha miqdordagi suv bugʻlanadi.

Dare, koʻl va yer osti suvlaridan sugʻorish, aholi va sanoatni suv bilan taʼminlashda foydalanilishi Ye.s.b. ele-mentlari nisbatini oʻzgartiradi. Agrotexnik va agrooʻrmonmeliorativ tad-birlar tuproqning infiltratsion xususiyatlarini oshiradi. Bu esa oʻz navbatida dalalardan kelgan suvlarning yuza oqimini kamaytiradi, tuproq nami, uning bugʻlanishi va transpiratsiyasini oshiradi hamda grunt suvlari hajmini bir oz koʻpayishiga sabab boʻladi.

Shaharlar rivojlanishi, sanoat korxonalari va yoʻllar qurilishi tuproqning infiltratsiya xususiyatlarini kamaytiradi, yuza oqimini koʻpaytirib yer osti suvlarning oziqlanishni zaiflashtiradi. Grunt suvlarining miqdori meliorativ tadbirlar, shaxta va karyerlardan yer osti suvlarini soʻrib olish natijasida ancha oʻzgaradi.

E.s.b.ni tashkil qiluvchi hisoblar suv rejimini oʻrganish uchun gidrologiya va meteorologiyada keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Yerning sutkalik aylanishi

Yerning sutkalik aylanishi -dunyoning Shim. qutbidan Karaganda, Yerning oʻz oʻqi atrofida gʻarbdan sharqqa tomon yoki soat strelkasiga teskari aylanishi. Ye. s. a. natijasida kun bilan tun almashinadi; sutkaning uzunligi ham shunga bogʻliq. Yer bir maromda aylanmaydi; uni Oy va Quyosh tortishi tufayli sutkaning uzunligi har yuz yilda 1—2 s ga toʻxtovsiz ortib boradi, mavsumiy oʻzgarishlar (yogʻinlar va b.), tektonik jarayonlar va b. natijasida esa sutka uzunligi yil davomida 1—2 s atrofida oʻzgarib turadi. Ye. s. a.da Yer oʻqining holati, binobarin, Yerning geogr. qutblari pretsessiya va nutatsiya natijasida oʻzgarib turadi.

Manbalar
Yersovun

Yersovun, tasbi () — zirkdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻrta Osiyoda 4 turi bor. Poyasi tik, 25—50 sm. Toʻpguli murakkab shingil. Ellipssimon yon bargchalarining uz. 3—12 sm. Guli sariq, gulbandi yotiq, uz. 1,5—3,5 sm. Urugʻi qoʻngʻir, diametri 5 mm. Ye.dan olinadigan saponin penobeton tayyor-lashda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yer-suv islohoti

Yer-suv islohoti - q. Oʻrta Osiyoda yer-suv islohoti.

Manbalar
Yertana

Yertana — q. Ildizpoya.

Manbalar
Yertoʻla

Yertoʻla — 1) qad. yerni oʻyib qurilgan turar joy; boshpana. Toʻrtburchak, dumaloq shaklda qurilgan, baʼzilari esa yerdan bir oz yuqori koʻtarilib, tomi yogʻoch bilan, uning ustiga shox-shabba va tuproq tashlab yopilgan; oʻrtasida oʻchoq, devor yonlarida taxta yoki tuproqdan qilingan supachalar boʻlgan. Yuqori paleolit davridan boshlab boshpana sifatida keng foydalanilgan; hozir ham oʻzlashtirilayotgan yerlarda, urush harakatlari ketayotgan joylarda uchrab turadi; 2) uylar tagiga yer sathidan 1,5 m va undan ortiq chuqur qilib quriladigan xonalar. Ye.dan mahsulotlar saqlanadigan ombor sifatida va b. maqsadlarda foydalaniladi.

Manbalar
Yerchoy

Yerchoy () — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, boʻyi 45 sm cha. Boʻgʻiz barglari oddiy, poyadagilari qisqa bandli yoki bandsiz. Gullari sariq, 2—7 tadan.burma toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi — murakkab, pista, Oʻzbekistonning togʻli tumanlarida oʻsadi. Ye.ning yer ostki qismi tarkibida gein glikozidi, 0,42% gacha efir moyi, 36% dan ortiqroq oshlovchi moddalar, organik kislotalar va b. bor. Efir moyining 85% chasi evgenol. Ye. xalq tabobatida tish kasalliklarini davolash va ogʻriqni qoldirishda, damlama va ekstrakti meʼda-ichak kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Manbalar 

    

Raʼnodoshlar
Yerqalampir

Yerqalampir, xren (Armoracia) — karamdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik turi, sabzavot ekini. Yevrosiyoda 2 turi bor. Oddiy Ye. (A. rusticana) — Yevropa, Hindiston, AQSH, Xitoy, Oʻrta Osiyoda ekiladi (ildizida S vitamini, efir moylari, fitonsidlar bor). Isteʼmol uchun yoʻgʻon etli ildizpoyasi (ziravor sifatida) va bargi ishlatiladi. Tupi serbarg. Bargi yashil, choʻziq, toʻp-toʻp boʻlib oʻsadi. Ildizi tuproqqa 80—100 sm gacha kirib boradi, ildizpoyasi esa tuproqning 30 sm gacha boʻlgan qismida joylashadi. Ye. yuqori haroratga chidamli, namga talabchan. Ildiz poyalaridan tayyorlangan qalamchalardan (uz. 15—20 sm, yoʻgʻonligi 1 — 1,5 sm) koʻpaytiriladi. Kuzda qalamchalar yertoʻla yoki issiqxonalarda saqlanadi. Erta bahorda yoki avgust oyida dalalarga qatorlab yoki qoʻsh qatorlab ekiladi. 1 ga maydonga 40—55 ming koʻchat ketadi. Kuzda oʻsuv davri tugagach, ildizmevalari kavlab olinadi. 120—150 s/ga ildizpoya va 350—400 s/ ga barg olinadi. Ye. ildizi va bargida turli mineral tuzlar, vitaminlar va achchiq taʼm beruvchi sinergii glikozidi mavjud. Undan oshqozon kasalliklarini davolashda foydalaniladi. Ye. oʻziga xos oʻtkir hid va xushboʻy taʼm beradi. Oziq-ovqat sanoatida, turli mahsulotlarni (pomidor, bodring va b.) tuzlashda ishlatiladi. Valkovskiy, Atlant, Suzdal navlari ekiladi. Oʻzbekistonda shaxsiy tomorkalarda, fermer xoʻjaliklarida yetishtiriladi. Oʻtloq Ye. (A. sisymbrioides) — yovvoyi holda uchraydi. Ildizi isteʼmol qilinadi.

Dilorom Yormatova.

Manbalar
Yerqoʻrgʻon

Yerqoʻrgʻon — qad. shahar harobasi (mil. av. 9—8-asrlar — mil. 6-asr). Qarshi sh.dan 10 km shim.da joylashgan. Tarixiy manbalarda Baxl, Bolo, Valaam, Nashebolo deb tilga olingan. Ye.da dastlab Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi aʼzolari (L. I. Zimin, I. Kastanye), keyinchalik arxeologlar A. I. Terenojkin (1946), S. K. Kabanov (1946—72 tanaffus bilan), Ya. Gʻulomov (1959—64), M. Ye. Masson (1963—64) tekshirishlar olib borgan. 1973-yildan Oʻzbekiston FA Arxeologiya institutining Qashqadaryo ekspeditsiyam qazish ishlari olib boradi. Ye. harobasi kalʼa va shahristondan iborat boʻlib, umumiy mayd. 150 ga, burjlar bilan mustahkamlangan 2 qator mudofaa devori bilan oʻralgan. Ichki devori (bal. 8 m gacha) beshburchak tarxli boʻlib, taxminan 40 ga maydonni oʻragan  xandaq boʻlgan. Unda qalʼa, saroy majmuasi, ibodatxona, kulollar mahallasi, turar joylar va b. joylashgan. Kulollar mahallasidan bir necha xona, ustaxona qazib ochilgan, uning tagidan eng qad. mudofaa devori qoldiqdari topildi (mil. av. 8—7-asrlar). Ibodatxona sella (sajdagoh), bir necha kichik xona hamda ayvondan iborat boʻlgan. Shahar ikkinchi qator devorlari ichidan daxma, maqbara, temirchilar mahallasi kavlab oʻrganilgan. Qazish vaqtida sopol idish (xum, xumcha, hoʻqacha, kosalar, tova, qozon, togʻora, qadah va b.), diniy marosimlarda ishlatiladigan asboblar, maʼbudalarning sopol haykalchalari, Naxshab tangasi (3—6-asrlar), sugd yozuvi namunalari, muxr nusxasi topilgan.

Adabiyot 
 Isamiddinov M. X., Suleymanov R. X., Yerkurgan, T., 1984;
 Suleymanov R. X., Drevniy Naxshab, T., 2000.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Yesbergen

Yesbergen — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Shumanay tumanidagi koʻl. Yesbergenshagʻanaq qishlogʻidan 3 km jan.da, Amudaryoning chap kayirida, 68 m balandlikda joylashgan. Amudaryodan toshgan suvlar va sizot suvlaridan toʻyinadi. Suvga toʻlgan paytda mayd. 128 ga, chuq. 1—1,5 m boʻladi, suvi ozayganda esa koʻl ancha kichrayib qoladi. Ye. qirgʻogʻi va maydonida qamish, qoʻgʻa oʻsadi.

Manbalar
Amangeldi Yesboʻlayev

Amangeldi Kushekbayevich Yesboʻlayev (1945.14.2, Tomdi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1968). 1968-yildan Tomdi tumanidagi 1-maktabda jismoniy tarbiya oʻqituvchisi. U oʻz oʻquvchilarini sogʻlom va baquvvat boʻlib oʻsishi uchun darslarda turli mashqlardan foydalanadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Yesemurat Jirov

Yesemurat jirov Nurabulla oʻgʻli (1894 — Qoʻngʻirot tumani Aqshangloq ovuli — 1979) — qoraqalpoq dostonchisi. Nurabulla jirovtshg oʻgli va shogirdi. Ye. j. anʼanaviy dostonlarga ijodiy yondashib, baʼzilarini qayta ishlagan, shuningdek, zamonaviy mavzularda termalar yaratgan. Qoʻbizda "Kiz muloyim", "Boʻzatov", "Ushboʻy" kabi kuylarni mahorat bilan chertib ijro etgan. Undan "KOʻblon", "Alpamis", "Shahriyor", "Ediga" dostonlari yozib olingan.

Manbalar
Ziyod Yesenboyev

Ziyod Islomovich Yesenboyev (1921.21.6, Qibray tumani) — jurnalist, noshir va jamoat arbobi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1939—46). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1967). "Qizil Oʻzbekiston" gaz.da boʻlim mudiri, masʼul kotib va muharrir oʻrinbosari (1948— 54), muharrir (1961—63). "Toshkent haqiqati" gaz. muharriri (1954—61). Oʻzbekiston davlat matbuot qoʻmitasi raisi (1963—84), ayni paytda Oʻzbekiston Jurnalistlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1962—84). "Muxbir" — "Korrespondent" jurnal bosh muharriri oʻrinbosari (1984—90), Oʻzbekiston Respublikasi matbuotini qoʻllabquvvatlovchi jamgʻarma boshqaruvi raisi (1993—95). "Oʻzbekiston matbuoti" jurnal bosh muharriri (1991—2002). Bir qancha kitoblar va publitsistik maqolalar muallifi. Uch kitobdan iborat "Matbuotimiz fidoyilari" toʻplamini tuzgan va nashrga tayyorlagan. "El-yurt hurmati" ordeni (1998), "Jasorat" medali (1995) bilan mukofotlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Manbalar

Adabiyot 
 Bryussel vistavkasi xotiralari, T., 1959;
 Ming orol mamlakatida, T., 1964;
 Zdravstvuy, tovarish kniga, T., 1972.

    
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Ivan Yesipov

Yesipov Ivan Nikolayevich (1901.4.2 — Toshkent — 1963.6.10) — opera xonandasi (bas), Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Toʻliq diapazonli, yoqimli ovoz sohibi. Moskva va Tbilisi konservatoriyalarida oʻqigan. Toshkent rus opera va balet teatri (1939—48), Navoiy nomidagi opera va balet teatri (1948— 60) yakkaxoni. Alovuddin Shoshiy (A. Kozlovskiy, "Ulugbek"), Boris Godunov (M. Musorgskiy, "Boris Godunov"), Ivan Susanin (M. Glinka, "Ivan Susanin"), Gremin (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin"), Storojev (T. Xrennikov, "Boʻronda"), Mefistofel (Sh. Guno, "Faust"), Nilikanta (L. Delib, "Lakme") va b. partiyalarni mahorat bilan ijro etgan.

Manbalar 

 

1901-yilda tugʻilganlar
1963-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston xalq artistlari
Matvey Yesipov

Matvey Akimovich Yesipov (1897, Chkalov viloyati — 1968, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1950). Moskva rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1918—20). Samarqanddagi "Musulmon agitguruhi"da rassom (1921—23). 1923-yildan Samarqand viloyatlararo rus drama teatri, 1924-yildan Samarqand viloyat musiqali drama teatrining bosh rassomi hamda Samarqand rassomlik bilim yurtida pedagog. Dastlab spektakllarni badiiy bezashda agitplakat uslubidan foydalangan Ye. 30-yillarning 2-yarmidan spektakllar ruhiga mos sahna bezaklari yaratgan. F. Zafariyning "Halima" (1931), Xurshidning "Farhod va Shirin" (1934), "Layli va Majnun" (1955), S. Abdullaning "Tohir va Zuhra" (1948), "Alpomish" (1950), Abdulla Qahhorning "Yangi yer" (1950), "Ogʻriq tishlar" (1955) va b. asarlar asosida yaratilgan spektakllarni badiiy bezagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Yessentuki

Yessentuki — RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917-yildan). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 88 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kavkaz mineral suvlari guru-hidagi balneologik kurort. Podkumok daryosi vodiysida, 600—640 m balandlikda joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi iliq, qishi yumshoq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20°, yanvarniki —4°. Yiliga 520 mm yogʻin yogʻadi. Mineral karbonatli buloklar suvi ichiladi va qadoqlanib joʻnatiladi, yessentuki, narzan suvi vannasiga tushiladi. Tambukan koʻlidan keltirilgan balchiq bilan davolash ham qoʻllaniladi. Meʼda-ichak, jigar, jigar va oʻt yoʻllari, moddalar almashinuvi buzilishi (ortiqcha semirish, podagra, qandli diabet) kasalliklari bilan ogrigan bemorlar davolanadi. Ye. 1798-yilda qurilgan harbiy istehkom oʻrnida 1839-yilda vujudga kelgan. Oʻsha yildan kurort sifatida rivojlanmoqda. Oziqovqat (jumladan, mineral suv qadoqlash) va yengil sanoat korxonalari bor.

Manbalar
Yesu munke

Yesu munke (7-1251) - Chigʻatoy ulusi xoni (1246—51). Chigʻatoyning oʻgʻli, Chingizxonning nabirasi. Ulugʻ qoon Guyukxon (1246—48) farmoniga koʻra Qora Hulaguning oʻrniga ulus taxtiga uning yaqin doʻsti Ye. M. oʻtirgan. Rashiduddinning yozishicha, Ye. M. ichkilikka shu qadar mayl qoʻyganki, nafaqat davlat ishlari bilan, balki oʻzining oʻrdasi ishlari bilan ham shugʻullana olmay qolgan. Barcha ishlarni xotini Tukashi boshqargan. Ye. M. Moʻgʻullar davlatita Munkening ulug qoon boʻlishiga qarshi chiqqan. Ye. M. 1251 y.gi qurultoyga kelganida Munke tarafdorlari tomonidan qoʻlga olinib, Botuxon oʻrdasiga yuborilgan. Botu Ye. M.ni yurtiga qaytarib yuborgan, Qora Hulaguning bevasi Orqina xotun esa uni qatl etgan.

Manbalar
Yetarli asos qonuni

Yetarli asos qonuni - har bir fikrning asosli, isbotlangan boʻlishi, boshqa fikrlar bilan zaruriy bogʻliqligi haqidagi mantiqiy qonun.

Unda qar qanday chin fikr asoslangan boʻlmogʻi, yaʼni uning chinligi boshqa chin fikr bilan asoslangan, undan mantiqiy kelib chiqqan, u bilan isbotlangan boʻlishi lozim. Aks holda fikrdagi izchillik, mantiqiy tartib buziladi. Ye.a.q. obyektiv munosabatlarni, xususan, borliqdagi sababiy bogʻlanishlarni aks ettirish asosida shakllangandir. Mas, qirda bugʻdoyning yaxshi koʻkarishi, moʻl hosil berishi yomgʻirning oʻz vaqtida yogʻib turishiga bogʻliq. Yomgʻir yogʻishi bulutning paydo boʻlishi va toʻplanishiga, bu esa, oʻz navbatida, yerdagi suvlarning yetarli darajada bugʻlanishiga bogʻliq. Demak, sabab va oqibat mavjudligi mutlaqo oʻzgarmas xususiyat emas. Biroq, olamda har bir narsa va hodisa sabab va oqibat shaklida koʻrinishi mumkin, chunki tayin narsa va hodisalar emas, umumiy bogʻlanish, oʻzgarish, rivojlanish abadiydir. Ye.a.q. obyektiv reallikni toʻgʻri aks ettirish, jumladan fanning rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Yetim

Yetim — 1) ota-onasi yoki ulardan biri oʻlgan bola. Xalq oʻrtasida otaonasi vafot qilib yolgʻiz qolgan bola „chin yetim“, onasi bilan qolgan bola „gul yetim“, otasi bilan qolgan bola „shum yetim“, ayrim hollarda otasi hamda onasi tomonidan tashlab ketilgan bolalar „tirik yetim“ deb atalgan. Jahonda koʻpgina xalqlarda boʻlgani kabi, Oʻrta Osiyo xalqlarida ham bola yetim qolgan boʻlsa, ularni qarindoshlari yoki hamqishloqmahalladoshlari oʻz qaramoqlariga olib tarbiyalaganlar (ular „asrandi bola“ deb atalgan). Oʻzbekiston Respublikasi yetim va qarovsiz bolalar tarbiyasini oʻz otaligʻiga olgan, maxsus mehribonlik uylari, tarbiyaxona (internat)lar tashkil etilgan; 2) Turkiston oʻlkasida yoshligidan boy xoʻjaliklarga yollanib ishlovchi qarol, xizmatkor. Bunday yetim chorvadorlarga bir yil, dehqonlarga 8—10 oy muddat bilan yollanar edi. Agar yetim poda boksa, uning haqi 6—8 qoʻy, yozlik va qishlik kiyim, kundalik ovqat, dehqonchilik ishlarida esa 4—5 botmon gʻalla (yoki 120—150 tanga pul), yozlik kiyimdan iborat boʻlar edi. Shartlashilgan muddat tamom boʻlgach, yetim haqini olib ketishi yoki yangi mud-datga yollanishi mumkin edi. Chorvaning yoʻqolishi yoki oʻlishi, tabiiy ofat natijasida yetgan zararni toʻlash yetim gardaniga tushgan.

Manbalar
Yetim tobulgʻi

Yetim tobulgʻi (Spiraea pilosa) — raʼnodoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 30—70 sm. Barglari oddiy, teskari tuxumsimon, baʼzan rombsimon, boʻyi 4—20 mm, eni 3—18 mm, tukli. Gullari soyabonsimon yoki qalqonsimon toʻp gul da joylashgan. Iyun — iyulda gullaydi. Mevasi avgustda yetiladi. Togʻ yon bagʻirlarida, archazor va yongʻoqzorlarda, shagʻalli ochiq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda Toshkent viloyatining togʻli tumanlarida tarqalgan. Ye. t. shirali va manzarali oʻsimlik hisoblanadi.

Manbalar 

    
Raʼnodoshlar
Yetimtogʻ

Yetimtogʻ, Yetimtov, Yetimchoʻqqi — boshqa togʻlardan ajralib turgan yakka togʻ, choʻqqi; atrofidagi togʻlar yemirilib ketgan koʻhna togʻli rayonlarda koʻp uchraydi. Qizilqumda Yetimtogʻ degan togʻ bor.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
Yetimtogʻ (togʻ)

Yetimtogʻ — Markaziy Qizilqumdagi qoldiqtogʻ. Ovminzatov bilan Tomditov togʻlari oraligʻida joylashgan. Eng baland joyi 622 m. Uzunligi 18 km. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻri tikroq. Yetimtogʻ gersin orogenezida koʻtarilgan, devon va karbon davrlarining ohaktosh va kremniyli slanetslaridan tarkib topgan. Togʻ etaklari keng prolyuvial shleyfdan iborat. Yon bagʻirlari quruq soy oʻzanlari bilan parchalangan. Tub jinslar nuragan jins parchalari bilan koʻmilib ketgan, faqat soylarning kuchli oʻyilgan joylari va suvayirgʻich qismida usti ochilib qolgan. Iqlimi keskin kontinental, yillik oʻrtacha temperatura 13°, yillik yogʻin miqdori 100–150 mm. Etaklari boʻr va paleogenning choʻkindi jinslari bilan qoplangan. Qoʻngʻir boʻz tuproqlarda boyalich, keyreuk, shuvoq, izen, biyurgʻun oʻsadi. Yaylovlarda qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Yetimtogʻ qabristonlari

Yetimtogʻ qabristonlari - Jizzax viloyati hududidagi togʻ nomi bilan atalgan qad. qabristonlar (mil. av. 1-ming yillik). Yetimtogʻ yaqinida jami 3 ta qabriston bor: Yetimtogʻ I, II, III. Har bir qabriston 5—10 ta qabrqoʻrgʻondan iborat. Yetimtogʻ I 1970-yil Jizzax arxeologiya otryadi tomonidan oʻrganilgan. Undagi 6 qabrqoʻrgʻondan bittasi qazilgan. Uning ichidan yonma-yon ikkita qabr qoldigʻi topildi. Qabrqoʻrgʻonning shim.gʻarbiy devori orasidan mil. av. 7-asrga oid uch qirrali jez paykon (oʻq uchi), devorning shim. qismidan esa qoʻlda yasalgan sopol idish boʻlaklari va jez zebziynat buyumlari topildi. Yetimtogʻ II, III qabristonlarida qazish ishlari olib borilmagan.

Manbalar
Yetimxona

Yetimxona — ota-onasiz va qarovsiz bolalar uchun ochilgan muassasa. Tarixiy maʼlumotlarga qaraganda Turkistondagi xonlik va bekliklarda ham Ye.lar boʻlgan. Xususan Qoʻqon xonligi arxiv materiallaridan topilgan "Sagʻira", "Qullar" deb nomlangan daftarlar shundan dalolat beradi. Bu daftarlarda Margʻilon bekligida sagʻira maktablari uchun sarflangan mablagʻlar haqida maʼlumotlar keltiriladi. 1918 y. Ye.lar yopilib, ota-onasiz va qarovsiz bolalar davlat tomonidan taʼminlanadigan va tarbiyalanadigan bolalar uylari tashkil etildi (qarang Mehribonlik uylari).

Manbalar
Yetmak

Yetmak () — chinniguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar bir necha turlarining umumiy nomi. Oʻzbekistonning adir va togʻ yon bagʻirlarida  va  oʻsadi. Boʻyi 50—80 sm, barglari qarama-qarshi, shapaloq, qalami yoki nashtarsimon. Barg bandi va sershox poyasi tuksiz yoki mayda tuk-chalar bilan qoplangan. Gullari mayda, shoxlarining uchida ikkitadan joylashgan. Gulbargi 5 ta, och pushti, changchisi 10 ta, 2 qator joylashgan. Mevasi bir urugʻli. Urugʻi och jigarrang yoki qoʻngʻir, qattiq qobikli. Ildizi burama oʻq ildizdan iborat boʻlib, 2 m dan ortiq chuqurlikka boradi.

E. ildizining tarkibida 10—30% saponin moddasi, shuningdek, aglikonogipsogen, 3 molekula ksiloza va bir molekula glyukuron kislota, galaktoza, ramnoza, furoza va arabinoza kabi moddalar bor. Ildizidan aholi nisholda tayyorlashda koʻpirtiruvchi modda sifatida foydalanib keladi. Ye. oziq-ovqat, qandolat va vinochilik sanoatida, tibbiyotda (balgʻam koʻchiruvchi va organizmni mustahkamlovchi dorilar tayyorlashda) qoʻllaniladi, toʻqimachilik sanoatida gazlamalarni okartirish, ipak va jun gazlamalarni yuvish uchun ham ishlatiladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yetti yillik maktab

Yetti yillik maktab - toʻliqsiz oʻrta maʼlumot bergan 7 yillik umumiy taʼlim maktabi. Oʻzbekistonda 1926/27 oʻquv yilidan ochila boshlagan (bungacha faqat rus maktablari boʻlgan). 1928/29 oʻquv yili Oʻzbekistonda 107 Ye.y.m. boʻlib (jumladan 47 rus maktabi) ularda 43 ming oʻquvchi oʻqigan. Bu maktablarni bitirish 1930-yildan boshlangan. "Boshlangʻich va oʻrta maktab tizimi haqida"gi qaror (1934-yil 15-may) asosida umumiy oʻrta taʼlim maktablari boshlangʻich (1—4 sinf), toʻliqsiz oʻrta (1—7 sinf) va oʻrta (1 — 10 sinf) maktab turlariga ajratilgan. Shuningdek, 1934/35 oʻquv yilidan bosqichma-bosqich 7 y.lik majburiy politexnika taʼlimi ham joriy qilingan. 1934/ 35 oʻquv yilidan yirik shaharlarda, 1937/38 oʻquv yilidan qishloq joylarda amalga oshirilgan. Ye.y.m.larni tu-gatganlar umumiy oʻrta maʼlumot olish yoki oʻrta maxsus hamda hunar-texnika oʻquv yurtlarida oʻqishni davom ettirish huquqiga ega boʻlganlar. 1958-yildan 8 y.lik umumiy majburiy taʼlim joriy qilinishi munosabati bilan Ye.y.m.lar sakkiz yillik maktablarta aylantirilgan.

Manbalar