MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Trapetsiya

Trapetsiya (yunoncha trapezion — stolcha yoki xontaxta) degan maʼnoni bildiradi. Ikki tomoni parallel,qolgan ikki tomoni parallel boʻlmagan qovariq toʻrtburchak trapetsiya deyiladi.

Trapetsiya 3 turga boʻlinadi: trapetsiya yoki ixtiyoriy trapetsiya; toʻgʻri burchakli trapetsiya; teng yonli trapetsiya.

Trapetsiyaning parallel boʻlgan tomonlari uning asoslari, parallel boʻlmagan tomonlari esa yon tomonlari deyiladi.

Teng yonli trapetsiyada yon tomonlar oʻzaro teng boʻladi. Tepa qismi kichik asos, pastda turgani katta asos deyiladi.

Trapetsiya yon tomonlar oʻrtalarini tutashtiruvchi kesma trapetsiyaning oʻrta chizigʻi deyiladi. U asoslariga parallel va asoslari yigʻindisining yarmiga teng boʻladi.

Trapetsiyaning oʻtmas burchagi uchidan katta,  asosiga perpendikulyar tushirilgan kesma uning balandligi deyiladi. Yoki trapetsiyaning asoslari  orasidagi masofa deyish mumkin.

Matematika
Geometriya
Trapetsiya formulasi

Trapetsiya formulasi - aniq integrallarni taqribiy hisoblash formulasi. f(x) funksiya aniklangan kesma uzunligi boʻlgan p ta kesmalarga boʻlinadi.
Trasologiya

Trasologiya (frans. trace — iz va ...logiya) — kriminalistika boʻlimi, izlarni oʻrganish va ularni aniklash, qayd qilish, olish va tekshirish usullari, yoʻllari, ilmiy-texnikaviy vositalarini ishlab chiqish bilan shugullanadi. Inson, jinoyat qurollari, asbobuskunalari, i. ch. mexanizmlari, transport vositalari kabilarning izlari farklanadi. Obʼyektni trasologak identifikatsiyalash uning umumiy va xususiy belgilarini izda hosil boʻlgan belgilari bilan qiyoslash orqali amalga oshiriladi. Agar bevosita qiyoslashning imkoni boʻlmasa, eksperimental izlar yasaladi. T.da modellashtirish, yaʼni obʼyektni va izni ularning modellari (tabiiy, optik va h.k.) boʻyicha taqqoslashdan foydalaniladi. Trasologik ekspertiza odamni — qoʻl, oyoq, tish izlari boʻyicha, poyabzalni — uning izlari boʻyicha; jinoyat vositalari va qur°llaRni — buzish, kesish, chopish va boshqa izlari boʻyicha; i. ch. mexanizmlarini — ommaviy ravishda ishlab chiqarilgan tayyor mahsulotlardagi izlar boʻyicha; transport vositasini yurish qismi, chiqib turgan detallaridan qolgan izlar boʻyicha identifikatsiyalashga imkon beradi. Trasologik identifikatsiya tadqiqotining turlaridan biri butunni uning qismlari boʻyicha aniqlahdir. Masalan, yoʻltransport hodisasi sodir boʻlgan joyda topilgan fara qismi tekshirilayotgan transport vositasi farasidan topilgan parchalar bilan kiyoslanadi. Identifikatsiya tadqiqotlaridan farkli ravishda trasologik diagnostika tadqiqotlari izlar xrsil boʻlishi mexanizmi (sharoitlari)ni aniklash uchun oʻtkaziladi. Bu tadqiqotlar tekshirilayotgan obʼyektning holatini (mas., voqea joyidan topilgan qulfning ishlashishlamasligini); harakat va kuzatilayotgan natija toʻgʻrisidagi sababiy bogʻliqlikni (mas., transport vositasida izlar paydo boʻlishi sabablari; toʻqnashuv, agʻdarilish, yoʻlovchini urib ketish va h.k. ni); jinoyatini kanday qilib sodir etish mumkin boʻlgan (mas., omborxona qanday qilib buzilgan, izlarga qaraganda jinoyatchi kanday ketmaketlikda harakat qilgan)ligini anikdashga imkon beradi.

Gʻafur Abdumajidov.
Trassa

Trassa (nem. trasse — liniya, yoʻl yoʻnalishi) — 1) uzok, masofaga choʻzilgan qatnov yoʻli yoki yoʻl, kanal, elektr uzatish yoki aloka liniyasi, kuvur va boshqa juda uzun inshootning boʻylama oʻqini bildiruvchi chiziq. T.ni loyihalash — trassalash deb ataladi. Trassalashda yoʻldagi toʻsikGʻiap, joyning oʻziga xos geologik va gidrologik xususiyatlari va boshqa omillar hisobga olinadi. T.ni iloji boricha toʻgʻri oʻtkazishga harakat qilinadi; 2) transport samolyotlarining muayyan punktlar orasida muntazam uchishi uchun moʻljallab tasdiklangan marshrut. Samolyotlarning T.da xavfxatarsiz uchishini taʼminlash uchun yerda zarur jihozlar va aeroportlar boʻlishi lozim; 3) oʻq va snaryadning havoda uchish yoʻnalishi. Oʻq va snaryadning T. boʻylab uchishi koʻrinib turishi uchun pirotexnika tarkibi deb ataladigan maxsus moddalar (mas., magniy, metall nitrata, sunʼiy smola va boshqa aralashmasi) dan foydalaniladi.
Trastbank

"Trastbank" — Oʻzbekistondagi aksiyadorlik birja banki. 1994-yil 21-iyunda bank operatsiyalarini amalga oshirish uchun litsenziya olgan. Boshqaruv idorasi Toshkent shahrida. "Poytaxt" va "Toshkent" filiallari bor. Asosan, yuridik va jismoniy shaxslarga joriy va valyutadagi xisobvaraklar ochish va yuritish; milliy va chet el valyutasidagi mablagʻlarni kredit, depozit va xalqaro bank amaliyotida qabul qilingan boshqa shakllarda jalb qilish va joylashtirish; davlat toʻlov hujjatlarini va boshqa qimmatli qogʻozlarni sotib olish, sotish va saqlash, chet el valyutasini sogish va sotib olish, faktoring, lizing xizmatlari kabi 12 turdagi amaliyotlarni bajaradi. Kapitalining yetarliligi boʻyicha respublikadagi 3 ta birinchi oʻrta banklar guruhida turadi. Bankning jami aktivlari (mln. soʻm) 10221,0 ustav kapitali 2002,4, kredit portfeli 3802,5, foyda 130,7, zaxira kapitali 778,6. Joriy likvidlik koeffitsiyenta 72,3%, kapital yetarliligi koeffitsiyenti 34,0% (2003).

Rasmiy ilovasi 
Bankning rasmiy ilovasi - TrustPay, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Trastkompaniya

Trastkompaniya - korporatsiyalar va ayrim shaxslarning molmulki hamda qimmatli qogʻozlarini vakolatnoma boʻyicha boshqarish uchun tashkil etiladigan muassasa, molmulkni ishonchli boshkarish jarayoni. Trastkompaniya aktivlari (kompaniyaning oʻz aksiyadorlik kapitali) kompaniya fondlariga, kafolatlangan (boshkaruvga vakolatnoma boʻyicha qabul qilingan) fondlarga, meros va agentlik fondlarga, trastfondlarga boʻlinadi.

Oʻzbekistonda qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq boshqaruv operatsiyalari orasida mijozning talabi boʻyicha aktivlarni boshqarish, yaʼni uning hisobidan kimmatli qogʻozlarni xarid qilish yoki sotish; kimmatli qogʻozlar chiqarishda va ularni joylashtirishda vositachilik qilish; aksiyadorlar reyestrini yuritish va mijozning qimmatli qogʻozlari bilan tuzilgan bitimlarni roʻyxatdan oʻtkazish; aksiyadorlarga yillik daromadni toʻlash, aksiyalar va boshqa kimmatli qogʻozlar boʻyicha qayta moliyalash, dividendlarni toʻlash; depozitar xizmat koʻrsatish va h.k. keng tarqalgan.

Trastkompaniya xizmati tegishli davlat idoralari tomonidan litsenziyalanadi. Oʻzbekistonda dastlabki Trastkompaniya 1996-yilda paydo boʻldi. Ishonch bildirilgan mulkdor xar chorakda bir marta trast muassasasiga hisobot va balans takdim etishi kerak. Trast shartnomasi fakat sud qarori bilan toʻxtatiladi.
Jangghvuhb

Trafalgar jangi - Fransiya bilan 3antifransuz koalitsiyasi oʻrtasida Kadis sh. (Ispaniya) yaqinida, Trafalgar boʻgʻozida sodir boʻlgan jang (1805.21.10). Admiral G. Nelson qoʻmondonligidagi ingliz floti admiral P. Vilnyov qoʻmondonligi ostidagi fransuzispan flotini tormor keltirgan. Bu gʻalaba ingliz flotining dengizdagi hukmronligini taʼminlagan.

  

Janglar
Traxeidlar

Traxeidlar (traxeya va yun. eidos — tur), naysimon hujayralar — oʻsimliklarning yogʻochlangan ulik hujayralari; suv va unda erigan moddalarning oʻsimlik boʻylab harakatlanishiga xizmat qiladi. Barcha yuksak oʻsimliklarning ksilemasida uchraydi, faqat baʼzi yopiqurugʻlilarda bu funksiyani tomir yoki traxeyalar bajaradi. T.dan yogʻoch tolalar rivojlanadi.

Botanika
Traxeit

Traxeit (traxeya va itis — yalligʻlanish) — traxeya shilliq pardasining yalligʻlanishi. Sovqotish, yuqumli kasalliklar (gripp, qizamiq, koʻkyoʻtal), shuningdek, yurak, oʻpka kasalliklari, bolalarda esa aksari raxit, ekssudativ diatez va h.k. oqibatida paydo boʻladi. Asosan, bahor va kuzda koʻp uchraydi. Oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir T., odatda, tumov va burunxalqumning yalligʻlanishi bilan boshlanib, tezda traxeyaga oʻtadi. Bemor yoʻtaladi (yoʻtal, ayniqsa, kechasi va ertalab zoʻrayadi), balgʻam ajraladi (kasallikning boshlanish davrida balgʻam qiyin ajraladi), tomoq va toʻsh sohasida ogʻriq paydo boʻlib, bemor yoʻtalganda kuchayadi, tomoq tirnalib, achishadi, hiqildoq yalligʻlanishi ham qoʻshilganda odam boʻgʻilib, butunlay ovozi chiqmay qoladi (qarang Laringit). Bemorda darmonsizlik, bosh ogʻrigʻi, isitma kabi alomatlar kuzatiladi. Oʻz vaqtida davo qilinsa, oʻtkir T., odatda, 1—2 qaftadan keyin oʻtib ketadi, aks holda surunkali tuye oladi, bunda kasallik vaqtvaqtida qoʻzib, uzoq davom etadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Terapiya
Pulmonologiya
Kasalliklar
ichki kasalliklar

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Odam boshi va boʻyni
Traxit

Traxit (yun. trachys — gʻadirbudir) — odatda, porfirli, kaynotip togʻ jinsi. Porfirsimon strukturali, tarkibidagi minerallari, asosan, sanidin, oz miqdorda plagioklaz, biotit, piroksen yoki amfibollardan iborat. Traxit siyenitnpng effuziv analogi boʻlib, nisbatan kam tarqalgan togʻ jinsi. Unda 60% gacha kremniy kislota va 10% gacha ishqor boʻladi. Zichligi 2,5 g/sm3. Gʻadirbudir koʻrinishga ega. Shishali Traxit (obsidian, pemza) va Traxitli tuflar mavjud. Rangi och kulrang, sariq va qizgʻish. Chiroyli rangli turlari dekorativ va bezak toshlar sifatida ishlatiladi. Traxit Kavkaz, Italiya, Fransiya va boshqa joylarda uchraydi.

 

Petrologiya
Traxoma

Traxoma (yun. trachus — gʻadir-budir) — koʻz shilliq pardasining surunkali yalligʻlanishi bilan kechadigan yuqumli kasallik. T.ni chlamydia trachomatis bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Bemor kasallikning asosiy manbai hisoblanadi.
 
Sogʻlom koʻzga kir qoʻl yoki uy-roʻzgʻor buyumlaridan (koʻpchilik bitta yostiq, sochiq, adyol va boshqa buyumlardan foydalanganda) yuqadi. Bolalar bogʻcha va yaslilarda oʻyinchoqlar orqali zararlanishi mumkin. T. sezilarsiz boshlanib, asta-sekin zoʻrayadi. Avvaliga koʻzga bir narsa qadalgandek, qovoqlar ogʻirlashgandek tuyuladi. Yuqori qovoq shilliq pardasida shish va follikulalar — donachalar paydo boʻladi, koʻz qizaradi va qovoqlar toraya boradi. Bemor yaqinda uyqudan turgandek yoki chala uxlagandek boʻladi. Kasallik avj olganda koʻz muguz pardasida ham donachalar paydo boʻla boshlaydi. Bunda koʻz yoshlanadi, bemor koʻzini ocholmay qoladi. Qovoq chetidagi yushriklar oʻzagi chandiqlanib, ular notoʻgʻri oʻsib chiqadi va koʻz muguz pardasiga taʼsir etib, unga qadalaveradi. Qovoq shilliq pardasida chandiqlar paydo boʻlishi natijasida pastki qovoq cheti ichiga qayriladi. Kasallik yengil, oʻrtacha va ogʻir kechishi mumkin. U koʻp jihatdan bemor organizmi holatiga bogʻliq boʻlib, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi kasalliklari, vitaminlar yetishmasligi, mahalliy kasalliklarning qoʻshilishi va boshqalarda birmuncha jiddiy kechadi.

T. oʻz vaqtida aniqlanib davolanmasa, 5—10 yillab davom etib, bemor butunlay koʻr boʻlib qolishi mumkin, chunki koʻz muguz pardasini namlab turadigan koʻz yoshi yoʻllari chandiqlanib, bekilib qoladi, natijada muguz parda qahrab, oppoq oqarib, sadafga oʻxshab koʻrinadi.

Kasallikning oldini olishda shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilish, aholining madaniy turmush darajasini oshirib borish katta ahamiyatga ega. T.ga gumon qilinganda darhol vrachga koʻrinish lozim; bemor toʻgʻri va muntazam davolansa, butunlay sogʻayib ketishi mumkin. Hozirgi T. deyarli uchramaydi.
Trematodozlar

Trematodozlar — odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalligi; gelmintlarsan trematodalar qoʻzgʻatadi. Koʻzgʻatuvchilar odamning jigari, meʼda osti bezi, ichagi, oʻpkasi, qonida parazitlik qiladi va shu aʼzolar faoliyatini buzadi. T.ning ayrim turi, mas., fassiolyoz koʻproq kuzatiladi. Gijjalar odam va hayvon (asosiy xoʻjayin) organizmiga suv orqali oʻtadi. Boshqa xil trematodalarning (opistorxoz, klonorxoz, metagonimoz, nanofietoz va boshqalar) lichinkalari oraliq xoʻjayindan tashqari, baliq, qisqichbaqa, chumoli va h.k. qoʻshimcha xoʻjayinlar organizmida gʻam yetiladi. Sogʻlom kishilarga esa bu gijjalar lichinkasi xom taomlar yoki yangi tuzlangan baliq va qisqichbaqa orqali oʻtadi. T.da bemor isitmalaidi, ishtahasi yoʻqolib, koʻngli ayniydi, qusadi, jigʻildoni qaynaydi. Qorni sanchib ofib, qabziyat roʻy beradi yoki ichi ketadi. Bemor T. turiga qarab davolanadi. Oldini olish uchun tashqi muhitni ifloslantirmaslik, shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, goʻsht mahsulotlarini yetarli pishirib isteʼmol qilish zarur.
Tremolit

Tremolit (Shveysariyadagi Tremola vodiysi nomidan) — monoklin amfibollar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Ca2Mg5[Si40M] (ON,Gʻ)2. Rangsiz, kulrang, shishadek yaltiroq. Qattiqligi 6—6,5, zichligi 3 g/sm3 atrofida. Ignasimon kristallar, radialnursimon agregatlar hosil qiladi. Zich yashirin kristalli turi nefrit, ingichka tolali agregatlari asbest deb ataladi; vinchit, geksagonit, mangantremolit kabi turlari ham mavjud. Dolomit va ohaktoshlarning kontaktli oʻzgarishining erta bosqichida xrsil boʻlgan metamorfik mineral. T. metamorfik kristallangan ohaktosh, dolomit, slanets va boshkalar bilan birga uchraydi. T.asbest konlari Italiya (Lombardiya) va Korsika o.da topilgan. Oʻzbekistonda T. ChatqolQurama regionida va Gʻarbiy Oʻzbekistonda tarqalgan.
Trialeti

Trialeti () markaziy Gruziyadagi togʻli hudud. Gruzin tilida uning nomi "sayyorlik joyi" degan ma'noni anglatadi. Trialeti tizmasi katta Trialeti mintaqasining bir qismi hisoblanadi. Bu zamonaviy Tsalka munitsipalitetiga to'g'ri keladi.
Gruziyaning sobiq viloyatlari
Gruziya geografiyasi
Triangulyatsiya

Triangulyatsiya (lot. triangulum uchburchak) — geodezik tayanch shoxobcha punktlari planli oʻrnini uchburchaklar tizimi yordamida aniqlash usuli. Boshlangʻich deb ataluvchi T. punktlaridan birining koordinatalari va boshlangʻich oriyentirlash tomoni (bazis) ning azimuta astronomik kuzatishlar orqali aniklanadi. ABC uchburchakning AV tomoni (rayem, a) va barcha ichki burchaklari maʼlum boʻlsa, qolgan tomonlari uzunligini sinuslar teoremasiga asosan hisoblab chiqariladi. BCD uchburchakning CD va BD tomonlari esa VS tomon va ichki burchaklar kiymatlaridan topiladi va h. k. Uchburchaklar tizimi katorlar yoki yalpi uchburchak( lar tarmogʻi koʻrinishida quriladi (rayem, b).

Davlat T. tarmogʻi burchak va masofa oʻlchash anikligi, uchburchak tomonlarining uzunligi va shoxobchalarni xreil qilish tartibi boʻyicha bir-biridan farq qiladigan 1, 2, 3 va 4sinflarga boʻlinadi. T. qurish umumiylikdan xususiylikka, katta uchburchaklardan kichiklariga oʻtish prinsipiga asoslanadi. Davlat T. tarmogʻining yuqori aniklikka ega boʻlgan 1sinfining asosiy vazifasi quyi sinflardagi T. tarmoklarini rivojlantirish va ular punktlari koordinatalarini yagona tizimda hisoblashni taʼminlashdir. 1sinf T. shoxobchalari tomonlari 20– 25 km li kator uchburchaklar va bu tomonlar taxminan meridianlar hamda parallellar boʻylab yoʻnalgan va 800–1000 km perimetrli poligon koʻrinishida quriladi. Davlat T. tarmogʻining 2va quyi sinflarini rivojlantirishdan maqsad, keyingi bosqichdagi geodezik va topografik ishlar uchun butun davlat hududida geodezik punktlar tarmogʻini zarur zichlikda taʼminlashdan iborat. 2sinf T.da tomonlari 10 –20 km li uchburchaklardan va bu tomonlar 1sinf poligonini qoplaydigan shoxobchalar koʻrinishida quriladi. 1 va 2sinf T. shoxobchalari asosida 3 va 4sinf punktlari aniqdanadi.

T.ning burchaklari teodolit bilan, uchburchakning bazis tomonining uzunligi uzoklikni oʻlchagich yoki uzunlikni oʻlchovchi sim bilan oʻlchanadi.

Davlat T.si 1, 2, 3 va 4sinflari punktlarining umumiy zichligi har 50 km² ga kamida bitta punktni tashkil qiladi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida qozirda 1942-yilda qabul qilingan geodezik koordinatalar tizimi (SK42) amal qiladi.

Ayni paytda Oʻzbekistonda Davlat Yer yoʻldoshi geodezik tarmoqlari (DEYGT) tarkibi belgilangan boʻlib, ularni rivojlantirish umumdan ayrimga oʻtish prinsipiga asoslanadi. Yer yoʻldoshlari radionavigatsiya tizimlari NAVSTAR (AQSH) va GLONASS (Rossiya) hamda kosmik geodeziyaning boshqa usullaridan foydalanib quriladigan DEYGT oʻz ichiga quyidagilarni oladi: referens geodezik punktlar tizimi (RGP); 0sinf Yer yoʻldoshi geodezik tarmogʻi (YEYGT0); 1sinf Yer yoʻldoshi geodezik tarmogʻi (YEYGT1). DEYGT punktlarining oʻrni koordinatalarning ikki tizimida — umumer va referens tizimlarida anikdanadi. Har ikkala tizimlarning orasida biridan ikkinchisiga oʻtish parametrlari orqali aloqa bogʻlanadi.

T. Yerning shakli va oʻlchamlarini aniklashda, Yer qatlamining gorizontal harakatini oʻrganishda, katta ilmiy va amaliy ahamiyatga ega, topografikgeodezik ishlar uchun geodezik asos vazifasini oʻtaydi.
Trias sistemasi

Trias sistemasi (DAVRI), trias (yun. trias — uch, uchlik) — mezozoy erasinnt birinchi davri. Bundan 230 mln. yil avval boshlanib, 35 mln. yil vaqt davom etgan. Bu sistema perm sistemasidan keyingi, yuradan avvalgi sistema xisoblanadi. Bu terminni fanga 1834-yil nemis olimi F. Alberti kiritgan. U Germaniyadagi turli rangli qumtosh, chigʻanokli ohaktosh va keyper kabi togʻ jinslaridan iborat 3 majmua litologik yotqiziklarni birlashtirib, trias deb nom bergan.

Paleozoy erasi oxirida Yer shari yuzasi juda oʻzgargan. Yuqori paleozoy geosinklinallari oʻrnida baland togʻlar paydo boʻlgan. Trias sistemasi boshlarida Shimoliy yarim sharda ulkan Lavraziya kontinenta mavjud boʻlib, uni janubidagi qad. Gondvana kontinentidan Tetis dengiz havzasi ajratib turgan. Trias sistemasi boshlarida platformalar butunlay qurib qolgan, hatto ayrim geosinklinallarda ham dengizlar chekina borib, laguna yotqizikdari toʻplana boshlagan. Oʻrta T.sda quruklik va dengizlarda koʻp oʻzgarishlar boʻlmagan. Yuqori Trias sistemasi da esa kuchli transgressiyalar sodir boʻlib, barcha geosinklinallar hamda platformalarning ayrim qismlarini suv bosgan. Trias sistemasi da dengiz choʻkindilari bilan birga qizil rangli kontinentap yotqiziklar (Shim. Afrika, Shimoliy Amerika, Yevropa, Avstraliya, Shim.Gʻarbiy Osiyoda) va laguna yotqiziqlari (Gʻarbiy Yevropa, Janubiy Amerika, Shimoliy Afrika, Sharkiy Grenlandiyada) kengtarkalgan. Bu davrda tektonik harakatlar nisbatan kuchsiz kechgan. Oʻrta T.sda Kavkaz shim., Yaponiya va Xitoyda tektonik xarakatlar boʻlgan. Kechki Trias sistemasida Xitoyning shim.sharqi, Dobrudja, Shimoliy Amerika, Janubiy Afrika (Kap togʻlari), Primorye, Baykalorti, Kavkazda intensiv harakatlarni kuzatish mumkin. Tinch okean atroflari (Sibir platformasi, Kordilyera, And togʻlari) boʻylab vulkanlar otilgan.

Trias sistemasida oʻsimliklardan dengiz va chuchuk suvli havzalarda turli suvoʻtlar, qumli qirgʻoqlarda daraxtsimon plaunlar, nam yerlarda paporotnik, sikadofit, paporotniksimon, kordait va ignabarglilar keng tarkalgan. Trias sistemasi oxirlaridagi oʻsimliklar mezozoy oʻsimliklariga oʻxshash boʻlgan.

Hayvonot dunyosi perm davrinikidan keskin farq qiladi. Bu davr boshlariga kelib trilobitlar, 4 nurli marjonpoliplar qirilib bitgan. Dengizlarda umurtkasizlar (yumshoq tanlilar)dan boshoyoqli mollyuskalar keng tarqalgan. Olti nurli marjonpoliplar, bulutlar, mshankalar, dengiz nilufarlari va dengiz tipratikanlari vujudga kelgan. Umurtqalilardan baliklar, amfibiyalar, reptiliyalar yashagan. Dinozavrlar, timsohlar, toshbaqa va kaltakesaklar ham Trias sistemasi uchun xos. Quyi triasda iklim issiq, sernam va quruq, yuqori triasda sernam, issiq boʻlgan.

Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekistondagi Trias sistemasi yotqiziqlari dengiz va kontinental togʻ jinslaridan iborat. Ular Pomir, Darvoz, Hisor togʻlari, Fargʻona vodiysi, Fargʻona tizmasida uchraydi. Trias sistemasi yotqizikdarida foydali qazilmalardan, asosan, toshkoʻmir, qoʻngʻir koʻmir hamda boksit, gil, tosh tuzi, temir rudasi, mis, neft va boshqa bor.

 

Geologiya
Trigonometrik funksiyalar

Trigonometrik funksiyalar — funksiyalarning muhim sinflaridan biri. Trigonometrik funksiyalarlar nazariyasining asosiy masalalaridan xisoblanadi. Trigonometrik funksiyalar nazariyasining baʼzi muhim natijalari: 1. Oʻlchovli va deyarli xamma yerda chekli f (x) funksiya uchun f (x) ga deyarli hamma yerda yaqinlashuvchi Trigonometrik funksiyalar [[mavjud. 2. Furye qatori xamma yerda uzoqlashadigan integrallanuvchi funksiyalar [[mavjud. 3. Har bir oʻlchovli f (x) funksiya uchun f (x) ga oʻlchov boʻyicha yaqinlashuvchi Trigonometrik funksiyalar [[mavjud. Trigonometrik funksiyalar sonlar nazariyasi ("Trigonometrik yigʻindilar usuli")da va matematik fizika tenglamalarida keng tatbiqlarga ega ("Furye usuli"). Trigonometrik funksiyalar birinchi marta L. 5mler ishlarida uchraydi. Lebeg intefali kiritilgandan soʻng Trigonometrik funksiyalarlarning hozirgi qat'iy nazariyasi yaratildi.

 

Matematika
Tridimit

Tridimit (yun. tridymos — uch qoʻshaloq) — mineral, kremniy2 oksidning (SiO2) yuqori trada, geksagonal singoniyada kristallanadigan modifikatsiyasi, Fe, Al, Na va boshqa aralashmalari mavjud. Rangi oq, rangsiz. Plastinkasimon kristallar, sferik agregatlar, nayzasimon qoʻshaloklar, koʻpincha uch qoʻshaloq, gulbargsimon agregatlar hosil qiladi. Kam uchraydigan minerallar, odatda, nordon effuzivlarning darzliklari va gʻovaklarida, tuflarda; meteoritlar va Oy jinslarida ham topilgan. T. — oʻtga chidamli modda (dinas)larning asosiy tarkibiy qismi. Oʻzbekistonda Angren kumir koni rnida topilgan.

 

Minerallar
Triyest

Triyest — Italiyaning shim. kismidagi shahar. FriuliVenetsiyaJuliya viloyati va Triyest provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 209,5 ming kishi (2001). Triyest koʻltigʻi sohilidagi port. Albaniyaning Durres shahriga parom katnaydi. Kemasozlik, kema dvigatellari ishlab chiqarish., neftni qayta ishlash, kimyo, sement, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Ingoloʻitadt (GFR) shahriga neft quvuri oʻtkazilgan. Universitet va muzeylari bor. T. — kad. shahar. 20-asr boshlarigacha turli davlat va knyazliklar tarkibidagi muhim sanoat markazi boʻlgan. 1947—54 yillarda inglizamerika harbiylari nazorati ostidagi "Erkin hudud" qilib ajratildi. 1954-yilgi Italiya bilan Yugoslaviya bitimiga koʻra, T. va uning gʻarbidagi yerlar Italiya ga, sharkidagi hudud Yugoslaviya (hozirgi Sloveniya)ga oʻtdi. Meʼmoriy yodgorliklardan Rim davriga oid binolar, SanJusto va Buyuk Mixail cherkovlari, Venetsiya qalʼasi (14-asr) va boshqa saqlangan.
Trikarbon kislotalar sikli

Trikarbon kislotalar sikli, limon kislota sikli, Krebs sikli — oʻsimlik va hayvonlarda yogʻlar, oqsil va uglevodorodlarning parchalanishida oraliq moddalar sifatida hosil boʻluvchi di va trikarbon kislotalarning oksidlanib oʻzgarish jarayoni. Ingliz biokimyogarlari G. Krebs va V. Jonson topgan (1937). Trikarbon kislotalar siklis. turli fermentlar taʼsirida katalizlanib amalga oshuvchi ketma-ket reaksiyalardan iborat. Boshqacha qilib aytganda, ozuqa mahsulotlarining biokimyoviy oʻzgarishi oʻlaroq organizmda Aatsetilkofermenti, Lketoglutar kislota va oksalatsirka kislota hosil boʻlib, keyin Trikarbon kislotalar siklis.gacha oksidlanadi. Mazkur reaksiyalarda ana shu holdagi sirka kislota qoldigʻi uglerod dioksid bilan suvgacha oksidlanadi. Natijada mazkur siklning 1aylanishida sirka kislota krldigi butunlay parchalanib ketadi, oksalatsirka kislota esa tiklanadi va 2 yangi aylanish siklida ishtirok etadi. Qoldiq sirka kislotaning Trikarbon kislotalar siklis.ga oksidlanishida 2 molekula uglerod dioksidning ajralishi va 4 marta degidrogenlanishi bilan sodir boʻladi. Biologik oksidlanishda Trikarbon kislotalar siklis.ning oksidlanishga beriluvchi substratnaya ajralib chiquvchi vodorod atomi oraliq tashitgichlar orqali kislorodga oʻtkaziladi, buning natijasida suv hosil boʻladi. Shu boisdan mazkur sikl organizmda modda va energiya almashinuvi umumiy sistemasida markaziy oʻrinni egallovchi muhim jarayonlardan xisoblanadi. Glikoliz jarayonida yog kislotalarining oksidlanish reaksiyalarida ular energiyasining ʻGʻ3 qismi ajralsa, Trikarbon kislotalar siklis. reaksiyalarida barcha energiya ajralib chiqadi. Trikarbon kislotalar siklis. fermentlari oʻsimlik, hayvon hamda mikroorganizmlarning hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydi. Bunda limon kislota Trikarbon kislotalar siklis. da ham, glioksilat siklida ham baravar ishtirok etadi. Trikarbon kislotalar siklis. fermentlari hujayrada maxsus membranalarda — mitoxondriyalarda lokalizatsiyalanadi.

    

Kislotalar