MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zaharli oʻsimliklar

Zaharli oʻsimliklar - tarkibida zaharli moddalar bor oʻsimliklar. 3. oʻ. 2 guruhga boʻlinadi: 1) haqiqiy 3. oʻ. — zaharlilik turning xususiy belgisi hisoblanadi; 2) shartli 3. oʻ. — turdagi ayrim oʻsimlik zaharli boʻladi (mas, zigʻir va oq joʻxori ayrim hollarda sianid kislota chiqaradi). Haqiqiy 3. oʻ.ning 10 ming turi bor. Asosan, subtropik va mamlakatlarda oʻsadi, mas, zaqqum. Oʻsimliklarningzaharliligi ulardagi turli organik birikmalar — alkaloidlar, glikozidlar, glikoalkaloidlar, efir moylari, kislotalar, laktonlar, toksalbuminlar, smolali organik moddalarning miqdoriga bogʻliq. Bu moddalar oʻsimliklarning turli organida toʻplanadi (mas, parpi va morolquloqning , asosan, ildiz poyasida, angishvonagulning bargida va h. k.). 3. oʻ. barcha jonivorlarga bir xilda taʼsir etmaydi. Mas, odam uchun zaharli belladonna va bangidevona quyon va qushlarga mutlaqo zararsiz, piretrumning baʼzi turlari hasharotlarga zararli boʻlsa, isiqqonli hayvonlar uchun zararsiz; dengiz piyozi kemiruvchilarga zaharli, boshqa hayvonlar uchun zararsiz va h. k. Zaharli moddalar oʻsimlikning turli oʻsish davrlarida toʻplanadi. Oʻsimlikning zaharliligi ular koʻkarib turganida qurigandagisiga qaraganda koʻproq boʻladi, baʼzilarida esa kurigandan keyin zaharliligi butunlay yoʻqoladi. Maye, uchma, ayiqtovon va b. Koʻpchilik 3. oʻ.ning dorivorlik xususiyatlari ham bor (isparak, qizgʻaldoq, koʻknori, achchiqmiya va b.). Bulardan olinadigan preparatlar har xil kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Manbalar 
Tamaki barglari asosan zaharli va noqonuniy shuning uchun ular toğlarda koʻp ham uchramaydi.Ammo ularni dalalarda,ayniqsa quyosh nuri kam tushadigan õtloq , chakalakzorlarda uchratish mumkin.
Багульник болотной guli esa asosan ziddi zahar sifatida ishlatiladi.Ammo barglari quyoshda quritilsa va hidlab koʻrilsa qattiq bosh oğriğini chaqiradi.Oʻt yovvoyi boʻlgani uchun uni deyarli hamma yerdan topsa boʻladi.
Zaharlovchi moddalar

Zaharlovchi moddalar - dushmanning askarlari, hayvonlari, shuningdek, oziqovqat, jangovar texnika, kiyimkechaklarini zaharlash uchun ishlatiladigan kimyoviy moddalar. 3. m. havo orqali binolar, turar joylar, pana joylarga tarqalib, ulardagi odamlarga shikayet yetkazadi. 3. m.ning shikastlantirish xususiyati havoda, turar joylarda va turli narsalarda uzoq vaqt saqlanadi. Bugʻlari shamol orqali juda katta hududga tarqaladi. 3. m.dan shikastlanish zaharlangan havodan nafas olish, u moddalarning koʻz, teri va kiyimga tegishli, zaharlangan ovqat yoki suvni isteʼmol qilish va b. orqali roʻy beradi. Lekin 3. m. zaharlanish zichligi yetarli boʻlgandagina odamlarga shikayet yetkaza oladi. 3. m. suyuq holda joylarga sepilganda, ularning maydon birligiga toʻgʻri keladigan miqdori zaharlanish zichligi deb ataladi va har kvadrat metrga toʻgʻri keladigan grammlarda ifodalanadi. 3. m. kishi organizmiga taʼsir etish xususiyatiga koʻra organizmni umumiy zaharlaydigan, nerv toʻqimalarini falajlaydigan, teri kasalliklari paydo qiladigan, boʻgʻuvchi, yosh oqizadigan, badanni yalligʻlantiradigan va b. turlarga boʻlinadi. Nerv toʻqimalarini falajlovchi 3. m.ga zarin, zoman, tabun; teri kasalliklarini paydo qiladigan 3. m.ga iprit, lyuizit; organizmni umumiy zaharlaydigan moddalarga sianid kislota, xlorsian, fosfin; boʻguvchi moddalarga fosgen, difosgen va b. kiradi. Bu boʻlinish aslida nisbiydir, chunki aksariyat 3. m. koʻp tomonlama taʼsir etish xususiyatiga ega. Xalqaro huquq 1925-yildagi Jeneva bayonnomasi bilan urushlarda boʻgʻuvchi, zaharlovchi gaz va bakteriologik vositalarni qoʻllashni taqiklaydi. 3. m.dan mudofaa qilish uchun dezaktivatsiya sharoitlariga amal qilinishi kerak. Qoʻshin turlarida shaxsiy tarkib uchun qilingan pana joy, qazilma oʻralar, qazilma yoʻllar degazatsiyalashtirilishi va shaxsiy tarkib maxsus kiyimlar bilan taʼminlanishi lozim (yana q. Ommaviy qirgʻin qurollari).

Aziza Erkaxoʻjayeva.

Manbalar
Zahkashlar

Zahkashlar (Oniscoidea) — har xil oyoqli qisqichbaqasimonlar kenja turkumi Uzunligi 1–50 mm. 1000 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik turlari quruqlikda yashashga moslashgan. Nam joylarda hayot kechiradi (nomi shundan olingan). Kechasi faol, kunduzi pana joylarga yashirinib oladi. Choʻlda hayot kechiradigan 3. Hemilepistus cristatus inining chuqurligi 1 m ga yetadi. Ayrim 3. jabra yaproklarini qoplab turadigan yupqa suv qatlamlarida erigan kislorod bilan nafas oladi, boshqalarida atmosfera havosidan nafas oladigan maxsus moslama boʻladi. Eng tuban tuzilgan Z.ning hayoti suv muhiti bilan bogʻliq: Ligia urugʻi turlari dengiz sohilida yashaydi va uzoq muddat davomida suv ostida qolishi mumkin. Ligidium urugʻi vakillari soylarda yashaydi. Koʻpchilik 3. oʻsimlik qoldiqlari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida ishtirok etadi. Ayrim 3. (Hemilepistus zachvatkini) sugʻoriladigan maydonlar va issiq xonalardagi ekinlarga ziyon yetkazadi.

Manbalar
Zahona

Zahona — Koʻhitang tizmasidagi dovon, Surxondaryo viloyatining jan, gʻarbida, Sherobod tumani hududida, Oʻzbekiston Respublikasi va Turkmaniston chegarasida joylashgan. Eng baland joyi 3016 m. Z.ga may—noyabr oylarida Kampirtepasoy vodiysi boʻylab oʻtgan soʻqmoq yoʻl orqali piyoda yoki otda borish mumkin. Z.ga boradigan soʻqmoq yoʻl atroflari archazor oʻrmonlar bilan qoplangan. Qishda dovon qalin qor bilan qoplanib yotadi.

Manbalar 

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Tojikiston
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Qal’ai Zahhoki Moron

Zahhoki Moron — Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashgan qadimiy qalʼa-shahar xarobasi hisoblanadi. Zahhoki Moron qadimiy qalʼa-shahar harobasi Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining „Moddiy madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish sohasidagi faoliyatni tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ 2018-yil 19-dekabrdagi PQ-4068-son qaroriga muvofiq Oʻzbekiston moddiy va madaniy merosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Hozirgi kunda Qal’ai Zahhoki Moron Qashqadaryo viloyati Qarshi shahri „Zahhoki Moron MFY“da joylashgan boʻlib qalʼa-shahar xarobasi mahalliy aholi uylari bilan oʻralgan.

Tarixi 
Zahhoki Moron qalʼa-shahar xarobalari Qarshi shahar hududidagi vokzalda joylashgan. Aholi punkti nomi Eron mifologiyasidagi afsonaviy ilon podshosi — Zahhok nomiga borib taqaladi.

Arxeologik tadqiqotlar natijalariga koʻra, Qal’ai Zahhoki Moron oʻrnida aholi punkti miloddan avvalgi II asrda paydo boʻlganligi aniqlandi. Yodgorlik toʻrtburchak shakldagi yirik shahar qoldiqlaridan iborat. Shaharning maydoni 65 × 65 metr boʻlgan katta kvadrat shakldagi qal’a boʻlib, devor ichidagi yoʻlaklar uch qator istehkomlar bilan oʻralgan. Birinchi devor 200 × 200 metr, ikkinchisi 400 × 400 metr maydonga ega va qal’a tashqarisida taxminan 6 km uzunlikdagi qal’a devori bilan oʻralgan (yon tomondan 1,5 x 1,5 km). Shaharning umumiy maydoni qariyb 225 gektar boʻlib, V—VI-asrlarda hajmi boʻyicha Oʻrta Osiyoda Yerqoʻrgʻondan keyin ikkinchi oʻrinda turgan. IX—X-asrlarga oid sopol idishlar topilishi vayron boʻlgan Zahhoki Moronning bir qismi oʻrta asrlarda ham maʼlum darajada rivoj topib, madaniy jihatdan yuksalganini koʻrsatadi. Aholi punktining maydoni 16 gektar, balandligi 15 metr boʻlgan.

Shaharga koʻchmanchi yuechji qabilalari asos solgan. Zahhoki Moron joylashishdan koʻrinib turibdiki, ichki qal’ada davlat elitasi vakillari yashagan va tashqi shahar hududida esa koʻchmanchi jangchilarning bir necha ming chodirlari egallagan.

Zahhoki Moron oʻrnida joylashgan shahar qariyb yetti asr davomida Quyi Qashqadaryoning siyosiy markazi sifatida faoliyat koʻrsatgan. 562-564 yillarda eftaliylarning boshqa shaharlari kabi turk — sosoniy ittifoqi va eftaliylar davlati oʻrtasidagi urush natijasida shahar butunlay vayron boʻlgan.

Zahoki-Maron tepa — Oʻzbekistondagi madaniy meros obyekti. Arxeologiya yodgorligi. Obyekt davri: I-II asrlar. Qashqadaryo viloyatining Qarshi shaharda joylashgan. Obyekt manzili: „Zahhoki Moron“ MFY. Koʻchmas mulkka boʻlgan huquq: Davlat mulki. Qashqadaryo viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi  arxeologiya yodgorliklari
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Osiyoning yoʻqolgan shaharlari
Qashqadaryo viloyatining arxeologik yodgorliklari
Kushon podsholigi shaharlari
Zvezda Vostoka

"ZVEZDA VOSTOKA" ("Sharq yulduzi") — Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasining adabiy-badiiy va ijtimoiy-siyosiy jurnali. Toshkentda rus tilida 3 oyda bir marta chiqadi. Muassislari — Toshkent matbaa kombinata, "Oʻqituvchi" nashriyoti, "Matbuot tarqatuvchi" Ochiq aksiyadorlik jamiyati. Jur. dastlab "Sovetskaya literatura narodov Azii" ("Osiyo xalklari sovet adabiyoti", 1932—34), "Literaturniy Oʻzbekiston" ("Oʻzbekiston adabiyoti", 1935—40), "Literatura i iskusstvo Oʻzbekistana" ("Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati") nomlari bilan nashr etilgan. 1946-yildan hozirgi nomda. "Z.V." oʻzbek adabiyotida yaratilgan eng yaxshi asarlarni, shuningdek, mahalliy rusiyzabon yozuvchilar, chet el yozuvchilarining asarlarini, adabiyot va sanʼatning muxim sohalariga bagʻishlangan adabiytanqidiy maqolalarni, Oʻzbekiston va butun Sharq tarixi, madaniyatiga oid ilmiy makrlalarni, esselarni, zamondoshlarimiz haqidagi ocherklarni va b.ni eʼlon qiladi. Jur.ga turli davrlarda M.I. Sheverdin, A.M.Ivanov, G.P.Vladimirov, V.A.Kostirya, S.P.Tatur, S. Madaliyev, N.N.Krasilnikov va b. muharrirlik qilishgan. Adadi 1500 ga yaqin (2002).

Manbalar
Zebigardon

Zebigardon, zebisina — ziynat buyumi, ayollarning boʻyinga taqilib koʻkrakka tushib turadigan taqinchogʻi. 3. shakldor yirik turunj va unga ikki tomonidan simmetrik birlashgan 6 huqqachalardan iborat boʻlib, ular oʻzaro halqa, sadaf, marjonlardan tuzilgan zanjirlar bilan bogʻlangan; oʻrtadagi ikki parallel huqqacha markazida kichik turunji boʻlgan zanjir orqali oʻzaro bogʻlanib 3. qatini hosil kiladi. Markaziy yirik turunjning yuqori qismi 3—5 yaproqli gʻuncha shaklida, quyi qismining uchi pastga qaragan bodom koʻrinishiga ega boʻlib, shokilalar bilan hoshiyalangan. Huqqachalar romb, Zebigardon toʻrtburchak, aylana shaklida, ayrim Z.larda soʻngti yuqoridagi yakunlovchilari 3 va 5 burchakli qilib ishlangan. Turunj va huqqachalar bosma naqshlar, qimmatbaho toshlar, rangbarang shishalar bilan bezatilgan. 3. Toshkent, Samarqand, Fargʻona vodiysida keng tarqalgan.

Manbalar 

    

Zargarlik
Kiyim
Zebo pari

Zebo pari — maqom shoʻʼbalarida va mumtoz ashulalarda namud oʻrnida qoʻllaniladigan mashhur avj. Taxminlarga koʻra, bu avjni Z.p. taxallusli fargʻonalik mashhur xonanda va sozandabastakor Abdurahmon (19-asr) ijod qilgan deb hisoblaydilar. Aslida u bu avjni zoʻr ehtiros va mahorat bilan ijro etganligi sababli avjga Z.p. nomi berilgan. Buzruk maqomining Buxoro Irogʻi, Rostning Savti Sabo, Savti Kalon shoʻʼbalarida, Ushshoqi Xoʻqand ashulasida, Iroq maqomining Saraxbori Iroq, Chanbari Iroq shoʻʼbalarida Z.p.dan foydalanilgan. Z.p. ohanglari kiritilgan shoʻʼbalarning doira usuliga moslab olinadi hamda ashula yoʻllari tarkibida turli koʻrinishlarda uchraydi. Z.p. xonandalarning choʻqqi pardalarga chiqish, ovoz va badihagoʻylik mahoratlarini namoyish etishlarida keng imkoniyatlarga ega.

Manbalar
Zebra

Zebra, Afrika yovvoyi otlari (Equus) hamda otlar kenja urugʻi. Tanasining uzunligi 200—240 sm, boʻyi yagʻrinidan 120—140 sm, dumi 47— 54 sm, vazni 350 kg gacha. Tanasining rangi — oq va qora koʻndalang yoʻlyoʻl chiziqli (himoya rangi). Yoli kalta va tik, dumining uchida uzun qillardan iborat popugi bor.Ochiq dashtlarda 10—30 tadan poda boʻlib yuradi. Juda ehtiyotkor, tez yuguradi. 1—1,5 yoshida voyaga yetadi. Homiladorlik davri 346—390 kun. Qoʻlga oʻrganadi, tutqinlikda koʻpayadi. Ot va eshak bilan chatishadi. Zebralarning 4 turi bor. Togʻ zebrasi (Ye. zebra) Janubi-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan, koʻrinishi eshakka oʻxshaydi, 3. orasida eng kichigi.Burchellov zebrasi (Ye. burchelli) Sharqiy va Markaziy Afrikada tarqalgan. Grevi zebrasi (Ye. grevyi) Sharqiy Afrika (Janubiy Efiopiya, Somali, Keniya)da tarqalgan, ancha yirik, toychasining yelkasidan dumigacha tik va toʻq qizil juni boʻladi. Bu belgi otlar qad. ajdodlarining yoli faqat boʻynida emas, orqasida ham boʻlganligini koʻrsatadi. Bugungi kunda qirib yuborilgan kvaggi zebrasi Janubi-Sharqiy Afrikada yashagan, koʻrinishi otga oʻxshagan. Qimmatli terisi uchun koʻplab ovlanishi tufayli 3. soni keskin kamayib ketgan. Togʻ va grevi zebralari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan (yana qarang Toq tuyoqlilar).

Fotogalereya

Manbalar
Zevar

Zevar (fors. — bezak) — 1) poyabzaldoʻzlikda mahsining boshligʻi bilan sogʻi birikkan joyga va kavush qirgʻogʻiga rangdor ipak bilan tikiladigan chok; 2) tigʻkashlikda tigʻning luxi; gulabardorlikda gulaning javzasiga bogʻlangan ip.
 Zevar (toʻqimachilik) — maxsus qalinlikda, maʼlum eshilish berilib sintetik ipdan tayyorlangan ip bo‘lib, remiz reykasi vazifasida ishlatilib kelinadigan yog‘och reykaga boylanadigan ip

Adabiyotlar 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Manbalar 

Toʻqimachilik sanoati
Tekstil
Zevarsoy

Zevarsoy — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi soy, yuqori oqimida Divlonsoy, oʻrta oqimida Divloqsoy deb ham ataladi. Kishtut soyining oxirgi chap irmogʻi. Hisor tizmasining jan. tarmogʻi — Qoldirgʻa togʻining shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 20 ta irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻlib, gʻarbiy yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 18 km, havzasining mayd. 95 km. Qor, yomgʻir va buloklardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,8—2,0 m3/ sek. Zevarsoyda fevral oxiridan suvi koʻpaya boshlaydi, may—iyunda eng sersuv boʻlib, kuz va qishda suvi kamayadi. Zevarsoydan Zevar qishlogʻi suv ichadi va uning atrofidagi yerlar sugʻoriladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Zevarxon

"ZEVARXON" — oʻzbek xalq dostoni. Mavzui va uslubi jihatidan yozma adabiyotdagi sarguzasht asarlarga yaqin. Dostonda muhabbat, sadoqat va doʻstlik gʻoyalari tarannum etiladi. Unda Bogʻdod shahzodasi Zevarxon ov vaqtida Shamshod podshosining qizi Malikai Xubonni uchratib, unga oshiq boʻlib qolishi, ikki yosh birbirlariga yetishgunga qadar boshdan kechirgan sarguzashtlar hikoya etiladi. Malikai Xubon timsolida goʻzal, aqlidrok, fahmu farosatda va kuchquvvatda erkaklardan qolishmaydigan ayollar obrazi mujassamlangan. "Zevarxon" ning turli variantlari Oʻzbekiston FA Til va adabiyot instituti arxivida saqlanadi. Fozil Yoʻldosh oʻgʻli aytgan variant nashr etilgan (1970).

Manbalar
Zevs

Zevs — yunon afsonalarida oliy xudo; xudolar va odamlar hukmdori. Kronos va Reyaning oʻgʻli. Xudolarning uchinchi avlodiga mansub. Tartarda oʻz otasi va boshqa titanlarni yengib, Olimp togʻida hukmron boʻlgandan keyin 3. astasekin olamni qaytadan tuzadi, xudolarni yaratadi, qonunlar chiqaradi, tartib oʻrnatadi, fan, sanʼat, axloq meʼyorlari va h. k. ni joriy etadi. 3. xudolarning irodasini va yaxshi niyatlarini roʻyobga chiqaruvchi koʻplab qahramonlar (Gerakl, Persey) ning otasi. Ayni vaqtda 3. — dahshatli jazolovchi kuch. U bir necha marta odam zotini yoʻq qilib, undan ham mukammal insonni yaratishga urinadi. 3. toʻgʻrisidagi afsonalarning ayrim qismlari "Iliada", "Odisseya" va b. antik asarlarda bor. Qad. Rim afsonalarida 3. Yupiterga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

 

Mifologik qahramonlar
Seebeck effekti

Seebeck effekti — ketma-ket ulangan turli oʻtkazgichlardan iborat elektr zanjirda elektr yurituvchi kuch — termoelektr yurituvchi kuch hosil boʻlishi; bunda oʻtkazgichlar oʻrtasidagi kontaktlar har xil temperaturalarda tutib turiladi. „Termoelektr effekt“ deb ham ataladi. Nemis fizigi Thomas Johann Seebeck 1821-yilda kashf etgan. Termoelement yoki termoparalar 3. e. ga asoslangan. 3. e. yuqori temperaturalarni oʻlchash hamda juda kuchsiz temperatura farqlarini aniklashga tatbiq qilinadi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Pieter Zeeman

Pieter Zeeman (1865.25.5, Zonnemayre — 1943.9.10, Amsterdam) () — niderland fizigi. Ilmiy ishlari optika, magnitooptika, atom spektroskopiyasiga oid. Magnit maydon taʼsirida spektral chiziklarning ajralish hodisasini ochdi (qarang Zeyeman effekti). Bu kashfiyoti elektron nazariyasini asoslash va rivojlantirishda muhim rol oʻynadi. Magnetizm hodisasining radiatsiyaga taʼsirini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (X. A. Lorens bilan hamkorlikda, 1902).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
25-mayda tugʻilganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
1865-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
Boris Zeydman

Boris Isaakovich Zeydman (1908. 10.2, Peterburg 1981. 30.12, Toshkent) — kompozitor, pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1978), Ozarbayjon (1956) va Oʻzbekiston (1964) da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi, professor (1949). Leningrad konservatoriyasini va aspiranturasini (1936) tugatgan. Saratov (1931—33) va Leningrad (1933— 39) musika bilim yurtlarida oʻqituvchi, Ozarbayjon (193957) va Toshkent (1957—81) konservatoriyalarida kompozitsiyadan dare bergan. Shogirdlari — F. Amirov, S. Aleskerov, N. Muxatov, M. Kajlayev, Oʻzbekistonda — R. Hamrayev, T. Qurbonov, N. Zokirov, E. Solihov, Sh. Shoymardonova, D. Omonullayeva va b. 8 opera — „Maskarad“ (1958), „Zaynab va Omon“ (T. Sodiqov, D. Zokirov va Yu. Rajabiy bilan hamkorlikda, 1958) va b.; 5 balet — „Oltin kalitcha“ (1959), „Kulib turadigan odam“ (1962) va b.; 2 musikali drama — „Oʻgʻil uylantirish“ (S. Yudakov, Yu. Rajabiy bilan), „Qari qiz“ (F. Toshmatov bilan); 5 simfoniya, konsert va kamercholgʻu asarlar, romans va qoʻshiqlar muallifi. Ijodida rus mumtoz musiqa anʼanalariga tayangan.

Manbalar

Havolalar 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jan-03-1982-3572427/

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Jahongir Zeynalov

Zeinalov Jahongir Rizo oʻgʻli (1865 — Boku — 1918.4.11) — ozarbayjonlik aktyor. Milliy teatr asoschilaridan. Ijodini 1885-yildan boshlagan. Hajviy va harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Uning ijrosi inson his-tuygʻularini ifoda etishda chuqur psixologik tahlili, badiiy jihatdan sodda va samimiyligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Vazir („Lenkoran xonligining vaziri“), Hoji Samad („Baxtsiz yigit“), Hoji Qambar („Yomgʻirdan qochib, jalaga tutildi“), Shamdanbek („Shamdanbek“), Keksa Moor („Qaroqchilar“) va boshqalar. Zeynalov Arablinskiy, Ruxullo Sidqiy kabi dramatik sanʼat asoschilarining ustozi.

Manbalar 

Ozarbayjonlik teatr aktyorlari
4-noyabrda vafot etganlar
1865-yilda tugʻilganlar
1918-yilda vafot etganlar
Zelandiya

Zelandiya, Shellann ()  — Boltiq dengizidagi eng katta orol, Daniya tarkibida. Maydon 7 ming km dan ziyod. Qirgʻoqlari, asosan, pasttekislik, qoʻltiq koʻp. Yer yuzasi bal. 126 m gacha boʻlgan sertepa tekislik, ohaktosh va gildan tashkil topgan. Koʻl koʻp (jumladan, Daniyadagi eng katta Arresyo koʻli). Qishloq xoʻjaligida yemxashak ekinlari, bugʻdoy, qand lavlagi ekiladi, sut chorvachiligi rivojlangan. Orol temir yoʻl paromlari orkali Fyun orol va Shvetsiya bilan bogʻlangan. Zelandiyaning sharqiy qismi va Amager orolda Daniya poytaxti — Kopengagen shahri joylashgan.

Manbalar 

Orollar
Zeleniy mis

Zeleniy mis (Yashil burun) - Gruziyaning Ajariya Muxtor Respublikasidagi ikdim va dengiz boʻyi kurorti. Batumidan shim.sharqsa. Davolash vositalari: quyosh va havo vannalari, dengizda choʻmilish (may oyidan noyabr gacha). Nafas organlari, kamqonlik kasalliklari davolanadi. Sanatoriylar, dam olish uylari, pansionatlar bor. Dunyodagi yirik botanika bogʻlaridan biri 3. m. xududida (tropik va subtropik oʻsimliklarning nodir turlari bor).

Manbalar
Zelenograd

Zelenograd — Rossiya Federatsiyasining Moskva viloyatidagi shahar (1963 yildan). Moskva maʼmuriy okrugi markazi. Kryukovo temir yoʻl stansiyasi yaqinida joylashgan. Aholisi 187,4 ming kishi (1990 yillar oʻrtalari). Elektron texnika instituti, Zelenograd yaqinida (Mendeleyevo shaharchasida) fizikatexnika va radiotexnika oʻlchovlari instituti bor.

Manbalar 

Moskva
Zelyonagura

Zelyonagura - Polshaning gʻarbidagi shahar. ZelyonaGura voyevodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 118,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (teplovoz, vagon, elektrotexnika uskunalari, toʻqimachilik mashinalari, poʻlat konstruksiyalar), toʻqimachilik, farmatsevtika, oziqovqat, mebel va b. korxonalari bor. Shaharga 13-asr asos solingan. 15— 17-asr larga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Zamonaviy qoʻshiqlar festivallari oʻtkaziladi.

Manbalar
Nikolay Zelenskiy

Nikolay Dmitriyevich Zelenskiy (1861.6.2 — 1953.31.7) — kimyogar. Akademik (1929), organik kataliz haqidagi taʼlimot asoschilaridan. Moskva universiteti professor (1893). Siklopentanli va siklogeksanli uglevodorodlarni sintez qilgan. Siklogeksan va uning gomologlarini platina va palladiy katalizatorlari ishtirokida degidrogenlash yoʻli bilan aromatik uglevodorodlar olgan, shu usul bilan benzin va kerosin fraksiyalaridagi siklogeksanli uglevodorodlar miqdorini aniqyaagan, shuningdek, neftdan aromatik uglevodorodlar olgan. Z. va uning shogirdlari shu sohadagi keyingi tadqiqotlarga asoslanib, siklopentanli uglevodorodlarning gidrogenoliz reaksiyasini kashf etishdi.

1918—19 yillarda Z. alyuminiy xlorid va alyuminiy bromid ishtirokida solyar moyi va neftdan kreking yoʻli bilan benzin olish usulini ishlab chiqib, sanoatga tatbik, etgan. G. Stadnikov bilan birga aldegidlar va ketonlardan aaminokislotalar sintezlash usulini kashf etgan (bu usul 3elinskiy — Stadni kov reaksiyasi deb ataladi). 3. adsorbsiya va koʻmirli protivogaz yasash sohasida ish olib bordi.

Manbalar 

Kimyogarlar
1861-yilda tugʻilganlar
1953-yilda vafot etganlar
31-iyulda vafot etganlar
Yakov Zeldovich

Yakov Borisovich Zeldovich (1914.8. 3, Minsk — 1987) — rus nazariyotchi fizigi, akademik (1958). Sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasigga qarashli Kimyo fizikasi institutida (1931—64), Amaliy matematika institutida (1964-yildan) ishlagan. Fizikaviy kimyo, yonish, detonatsiya va zarba toʻlqinlarining zamonaviy nazariyasi yaratuvchilaridan biri. Yadro fizikasi, elementar zarralar fizikasi, astrofizika, hozirgi zamon relyativistik kosmologiyasiga oid asarlar muallifi. 1939-yilda uranning boʻlinishidagi zanjir reaksiyasini birinchi boʻlib hisoblab chiqdi (Yu. B. Hariton bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1914-yilda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
2-dekabrda vafot etganlar
Zandlar

Zandlar — Gʻarbiy va Jan. Erondagi qabila, shuningdek, Eronda 1760—94 y. larda hukm surgan sulola. Karimxon ismli qabila boshligʻi 3. sulolasiga asos solgan. 3. sulolasi 1794 y. da qojarlardan yengilgach, barham topgan.

Manbalar 

Erondagi musulmon sulolalar
Usmonlilar Iroqi
Eron imperiyalari va qirolliklari
Zenit

Zenit (arab. — yoʻl, yoʻnalish) — osmon gumbazining kuzatuvchi tepasida joylashgan nuqtasi; shoqul (vertikal) yoʻnalishining osmon gumbazi bilan kesishish joyi. Bu nuqga osmonda kuzatuvchining oʻrniga bogliq ravishda oʻzgarib boradi. 3. ning ufqdan bal. 90° ga teng . Osmon gumbazining 3. ga qaramaqarshi nuqtasi nadir deb ataladi.

Manbalar
Zenit artilleriyasi

Zenit artilleriyasi - havo hujumiga qarshi ishlatiladigan qurol turi (qarang Artilleriya).

Manbalar
Zenit masofasi

Zenit masofasi - osmon yorit qichi yoki yerdagi buyumning zenitdan burchak uzunligi; yoritqichning osmon gumbazidagi koordinatalaridan biri; yoritqich va zenit orasidagi yey uzunligiga teng . h bilan belgilanadi. Osmon gumbazining zenit, osmon yoritqichi va nadir orqali oʻtadigan katta yarim doirasi boʻyicha 0 dan 180° gacha hisoblanadi. Balandlik h bilan z=90° — h nisbatda bogʻlangan.

Manbalar
Zenitteleskop

Zenitteleskop - zenit atrofidagi yulduzlarning zenitdan uzoqliklarini oʻlchashda qoʻllaniladigan astronomik asbob. Joyning kengligini aniklash uchun ishlatiladi. Teleskop azimutal qurilmaga oʻrnatilgan boʻlib, uning fokal tekisligiga okulyar mikrometr mahkamlangan. Z.t. ning ufqqa nisbatan holati 2 ta maxsus vaterpas (shayton) bilan nazorat qilinadi. Joyning kengligi ±0,10’ — ±0,15’ anikdikda topiladi. Oʻzbekistonda Astronomiya institutining Kitobdagi filialida Bamberg va ZTL180 rusumli Z.t. ishlatiladi. Uning obyektiv diametri 180 mm, fokus masofasi 2360 mm.

Manbalar