Bahrom I

Bahrom I (shuningdek , Vahrom I yoki Varahron I deb yozilgan; oʻrta forscha: 𐭥𐭫𐭧𐭫𐭠𐭭) 274—271-yillardagi Eron sosoniy shahanshohlarining toʻrtinchi shohi. U Shopur I ning toʻngʻich oʻgʻli edi () va bir yil hukmronlik qilgan ukasi Hormuz I ning () oʻrnini egallagan.

Bahrom I hukmronligi sosoniylarning moniylikka nisbatan bagʻrikengligi barham topdi va 274-yilda nufuzli zardushtiy ruhoniy Kartir koʻmagida Moniyni qamoqqa tashlab, qatl qildi. Bahrom I hukmronligi asosan voqealarsiz kechgan. Undan keyin taxtga oʻgʻli Baxrom II oʻtirgan.

Ismi 
Teoforik ism „Bahrom“ () oʻrta forscha Varahronning (shuningdek, Vahrām deb ham ataladi) yangi forscha shakli boʻlib, u qadimgi Eroncha Vṛthragnadan olingan. Avestocha ekvivalenti Veratragna boʻlib, qadimgi Eron gʻalaba xudosining nomi, Parfiya tilidagi versiyasi esa *Warthagn edi. Ism yunon tilida Baranes, armancha transliteratsiyasi esa Vahagn/Vrām deb tarjima qilingan. Bu nom gruzin tilida Baram va lotincha Vararanes deb tasdiqlangan.

Dastlabki hayoti 

Bahrom I Sosoniylar imperiyasining ikkinchi shohi Shopur I ning toʻngʻich oʻgʻli edi. Uning uchta ukasi bor edi: Hormuz-Ardashir, Narse va Shopur Meshanshoh. Shopurning oʻgʻillarining eng kattasi boʻlsa-da, Bahrom I ukalaridan pastroq boʻlgan va bu onasining zoti past ekanligi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin: u yo voyaga yetmagan malika yoki kanizak edi. Shopur hukmronligi davrida Bahrom I Kaspiy dengizining janubi-gʻarbiy sohilida joylashgan, yangi bosib olingan Gilon viloyatining hokimi vazifasini bajargan. U Gilonshoh („Gilon shohi“) unvoniga ega edi. Eron janubidagi Persepol yaqinidagi Naqshi Rustamdagi Zardushtiylar Ka'basi devoriga Shopur I oʻz oʻgʻillarini ism va unvonlarini keltirish orqali ulugʻlash maqsadida yaratgan yozuvda u haqida tilga olinadi.

Shopur I 270-yilda vafot etdi va uning oʻrniga Hormuz-Ardashir (U Hormuz I nomi bilan mashhur boʻlgan) taxtga oʻtirdi, u 270-yilning may oyidan 271-yil iyunida vafotigacha hukmronlik qildi. Otasi hech qachon taxt vorisligiga nomzod deb hisoblamagan Bahrom I zardushtiylik ruhoniysi Kartirning yordami bilan koʻtarilgan. Keyin u Rim va Sosoniy imperiyalari oʻrtasidagi doimiy urush manbai boʻlgan Armanistonning muhim chegara viloyatining hokimligi evaziga taxtga chiqish huquqidan voz kechishga rozi boʻlgan Narse bilan kelishuv tuzgan. Shunga qaramay, Narse bu qarorga qaramay, Bahromni oʻzboshimcha sifatida koʻrgan boʻlishi mumkin.

Hukmronligi 

Avvalgi sosoniy shohlar, jumladan, Shopur I imperiyadagi zardushtiy boʻlmagan ozchiliklarga nisbatan diniy bagʻrikenglik siyosatini olib borgan. Shopur I oʻz dinining taʼlimotiga eʼtiqod qilgan va zardushtiylik ruhoniylarini ragʻbatlantirgan boʻlsa-da, yahudiylar, nasroniylar, buddistlar va hindularga oʻz dinlarini erkin eʼtiqod qilishlariga ruxsat bergan. U, shuningdek, moniylik asoschisi Moniy ibn Fatak bilan doʻstona munosabatda boʻlgan, unga erkin vaʼz qilish va hatto Shopurning harbiy ekspeditsiyalarida hamrohlik qilish uchun ruxsat berilgan. Bahrom I taxtga oʻtirgach, zardushtiylik ruhoniylarining obroʻ-eʼtibori yuksalishi va Kartirning taʼsiri kuchayishi bilan bu holat oʻzgardi. Moniy Gundishopur shahriga yetib kelganida, xuddi Isoning Quddusga kirishi kabi shov-shuv koʻtarilgan. Kartir va boshqa zardushtiy ruhoniylarining noroziliklaridan soʻng Bahrom I 274-yilda oʻlimga hukm qilingan Moniyni qamoqqa tashlashga koʻndirdi.

Moniy oʻlimidan soʻng uning tarafdorlari Kartir va zardushtiy ruhoniylari tomonidan taʼqibga uchradi, ular saltanatdagi diniy ozchiliklarga qarshi harakat qilib, ularning taʼsirini kuchaytirish va tarqatish uchun harakat qildilar. Zardushtiylik ruhoniylari nazarida Moniy yahudiy, buddist va nasroniylik gʻoyalari bilan bulgʻangan zardushtiylik haqidagi noaniq tasavvurni taqdim etuvchi turli xil faylasuf va tahdid soluvchi butparast sifatida koʻrilgan. Bahrom I ning dastaklari bilan Kartir zardushtiylik davlat ibodatxonasiga asos soldi, bu esa Bahromning sosoniylarga asoslangan manbalarda „mehribon va munosib podshoh“ sifatida olqishlanishiga sabab boʻldi. Shunday boʻlsa-da, I Bahrom oʻzidan oldingilar kabi „iliq zardushtiy“ edi.

Bahrom I 274-yil sentyabrda vafot etdi va uning oʻrniga uning oʻgʻli Bahrom II oʻtdi. Bahrom I ning yana bir oʻgʻli Hormuz I Kushonshoh sharqdagi Kushoniy-Sosoniylar saltanatini boshqargan va keyinchalik Bahrom II ga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan va bu qoʻzgʻolon muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Bahrom I avlodi Sosoniylar saltanatini 293-yilgacha, Narse soʻnggi nabirasi Bahrom III ni taxtdan agʻdarib, oʻzini yangi shoh deb eʼlon qilguniga qadar boshqargan. Shu tariqa hukmdorlik Narse va uning avlodlariga koʻchdi, ular 651-yilda imperiya qulaguniga qadar hukmronlik qilishda davom etdilar.

Tangalar, tashqi koʻrinish va odatlar 
Bahrom I davrida tangalarning teskari tomoni Shopur I davrida zarb qilingan variantga oʻzgartirildi, ikki xizmatkor yonma-yon otashkadaga yuz oʻgirgan. Bahrom I tangalarining old tomonida uning farishtalar ilohiyligi Mitraning oʻziga xos toji kiygani tasvirlangan; nur shaklidagi boshoqlar bilan bezatilgan bosh kiyim. Bahrom tangasi Baqtriyadagi Balxda zarb qilingan boʻlib, bu uni Kushon imperiyasining sobiq hududlarida zarb qilingan birinchi imperatorlik sosoniy tangasi (yaʼni Kushon-Sosoniy emas) qiladi va Bahrom I davrida mintaqada toʻgʻridan-toʻgʻri sosoniylar hukmronligini tasdiqlaydi. Yoʻqolgan "Sosoniy podshohlari portretlari kitobi" da Bahrom I „tik turgan, oʻng qoʻlida nayza tutgan, chap qoʻlida qilichga suyanib turgan, egnida qizil xalat va shim, tepasida osmon koʻk rangdagi globusli tilla toj kiygan holda tasvirlangan“.

Bahrom I jangga, ovga, ziyofatga ishtiyoqmand boʻlib, buni oʻzi yaxshilik deb bilardi.

Tosh relyefi 

Ardashir I va Shopur I pretsedentlaridan keyin Bahrom I qoya relyefida uning qoʻshilishi tasviri oʻyilgan edi. U otda oʻtirgan holda tasvirlangan zardushtiylarning oliy xudosi Axura Mazdadan shohlik diademini qabul qilib, otda tasvirlangan. Relyefda oʻrta forscha bitik yozilgan. Arxeolog Erich Shmidtning soʻzlariga koʻra, relyef „badiiy jihatdan Sosoniy qoyatosh haykalining eng jozibali namunasidir“. Narse 293-yilda taxtga oʻtirganida, tosh relyefini oʻzgartirib, Bahrom nomini oʻz nomi bilan almashtirgan.

Eslatmalar

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
  
  (2 volumes)

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

  (40 volumes)
 

274-yilda vafot etganlar
Shohnoma qahramonlari
3-asrda tugʻilganlar
3-asr sosoniy hukmdorlar