MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ionosfera

Ionosfera (ionlar ... va yun. sphaira — shar) — atmosferaning ionlar va erkin elektronlar konsentratsiyasi koʻp boʻlgan yuqori qatlami. Yerdan 50– 80 km balandlikdan boshlanadi. Kun-duzi I. asosi 50–60 km balandlikda, kechasi 80–85 km balandlikda yotadi. I.ning yuqori chegarasi — Yer magni-tosferasining tashki qismi. I.da, asosan, kuyoshning ultrabinafsha va rentgen nurlari, kosmik nurlanishlar taʼsirida ionlar hosil boʻladi. Yer atro-fidagi kosmik fazodan atmosferaga kirayotgan zarralar oqimi Yerning magnit maydoni taʼsirida qisman oʻz yoʻnalishini vintsimon oʻzgartirib, atmosferaning atom va molekulalarini ionlashtiradi. I.da elektronlar va ionlar soni teng boʻladi. Kosmik raketa yordamida olingan maʼlumotlarga koʻra, I. chegarasi yer sathidan taxminan 18— 25 ming km balandlikkacha davom etishi aniqlandi (yana q. Atmosfera). Fakat I. tufayli radiotoʻlqinlarni uzok, masofalarga uzatish mumkin.

Manbalar
Iordan (tarixchi)

Iordan (485—?) — tarixchi. Asli ostgotlardan boʻlgan. 505—536 yillarda Vizantiyaning yirik sarkardasi Guntigis Baza huzurida kotib boʻlib ishlagan. I.ning mashhur "Getika" ("Getlarning kelib chiqishi va faoliyati") (551-y.) asarida Sharqiy Yevropa, Qora dengizning shim. qirgʻoqlarida 4—6-asrlarda yashagan got, bir qator turkiy, slavyan qabilalari toʻgʻrisida qimmatli maʼlumotlar berilgan. Ayniqsa, gun-nlar, kuturgʻurlar, uturgʻurlar va b. turkiy qabilalar, ularning kelib chiqi-shi, tarixi toʻgʻrisida maʼlumotlar eʼtiborga sazovor.

Manbalar
Iordan (daryo)

Iordan yoki Urdun Nahr ushshariʼa — Gʻarbiy Osiyodagi daryo, koʻp qismi Iordaniya xududida. Uzunligi 252 km. Jabal ush-Shayx (Harmun) tizmasidan boshlanadi. Meridional yoʻnalishdagi Hor (Al-hor) tektonik choʻkmasidan oqib, chuchuk suvli Havla va Tabariya (Gʻani-saret) koʻllari orqali oʻtadi va Oʻlik dengizga quyiladi. Iordanning yuqori oqimida vodiysi tor, ostonalardan oʻtgan joylarda sharsharalar hosil qilgan. Suv sarfi 50 m3/sek. Grunt va koʻllardan suv oladi. Eng katta irmogʻi — Yarmukning Iordanga quyilishiga yaqin joyda toʻgʻon va katta GES qurilgan. Daryodan sugʻorishda foydalaniladi. Iordan vodiysi — Iordaniyaning asosiy dehqonchilik rayoni.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar
Iordaniyadagi daryolar
Isroildagi daryolar
Falastindagi daryolar
Abram Ioffe

Ioffe Abram Fyodorovich [1880. 17(29). 10, Poltava gubernyasi, Romni sh. — 1960.14.10, Leningrad] — fizik olim, sobiq Ittifoq fizika maktabi asoschilaridan, yarimoʻtkazgichlarni tadqiq etishni boshlab berganlardan biri, akad. (1920). Petrograddagi Davlat rentgenologiya va radiologiya instituti (1918), Fizika-texnika instituti (1921), Fizika-agronomiya instituti (1932), Yari-moʻtkazgichlar instituti (1954) va b. institutlar I. rahbarligida tashkil qilingan.

Ilmiy ishlari qattiq jismning plastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi masalalariga oid. I. ilmiy maktabidan qator mashhur fiziklar (A. P. Aleksandrov, L. A. Arsimovich, P. L. Kapitsa, I. V. Kurchatov va b.) yetishib chiqqan.

Manbalar 

Olimlar
Ip

Ip — tolalar (paxta, ipak, jun, zigʻir dan ingichka qilib yigirilgan yoki yigirilmagan toʻquvchilik va tikuvchilik materiali; pishiq va ka-yishqoq mahsulot. Gazlamalar, trikotaj toʻqish, kiyim-kechak tikish va b. koʻp maqsadlarda ishlatiladi. Ip olish uchun ishlatiladigan tola turiga qarab ip tabiiy, sunʼiy, miner"al, kimyoviy xillarga boʻlinadi. Iplar dastlabki, birlamchi va ikkilamchi turlarga ham ajratiladi. Dastlabki ip boʻylama yoʻnalishda qismlarga boʻlinmaydi. Bularga elementar va yakka (mono ip) iplar kiradi. Birlamchi ip toʻqimachilik tolalaridan tayyorlanadigan kalava ip, bir necha elementar iplardan eshib olinadigan kompleks iplardan ibo-rat. Ikkilamchi iplar bir necha birlamchi ipni eshib (pishitib) olinadi. Iplar bir xil toladan hamda har xil toladan (tabiiy tola bilan boshqacha tabiiy tola, sunʼiy tola bilan tabiiy tolani aralashtirib) tayyorlanishi mumkin. Iplarni pishitish yoki eshish darajasi ularning ishlatilishiga boglik. Mas, gazlama toʻqish uchun asosiy ip (tanda) koʻp pishitiladi, arqoq ip esa kamroq pishitiladi, trikotaj toʻqish uchun ip yanada kam pishitiladi. Pilla tolalaridan yigirilgan ipak ip; viskoza, atsetat, kapron va b. kimyoviy tolalardan kompleks iplar olinadi.

Bejamdor iplar olish texnologiyasi ham bor. Ular, asosan, matolar va trikotaj mahsulotlarning ustki qismini bezashda ishlatiladi. Kaprondan olingan yakka ip paypoq toʻqish sanoatida ishlatiladi. Toʻqimachilik tolalaridan tashqari, qogʻoz (kordel), kauchuk va b.dan ip olinadi. Yukrrida ay-tilgan iplarning hammasi toʻqimachilik sanoatining xom ashyosi hisoblanadi. Bulardan tashqari, uy-roʻzgʻorda va xalq xoʻjaligida ishlatiladigan iplar ham bor. Bularga turli tikish (gʻaltak iplar), chatish, kashtachilik, attorchilik va jarroxlikda ishlatiladigan iplar kiradi.

I. uzunligi (m)ning massasi (g)ga nisbati ipning u metrik nomeri deyiladi. Ip past (34 nomergacha), oʻrta (34 dan 85 gacha) va yuqori (85 dan yuqori) nomerli boʻladi. Iplar turi (assortimenti)ni koʻpaytirish uchun ular qoʻshimcha ishlov (tuk kuydirish, ohorlash, boʻyash)dan oʻtkaziladi.

Manbalar
Ip oʻrash mashinasi

Ip oʻrash mashinasi - toʻqimachilikda kalava ip, ipak, sunʼiy iplar va b. iplarni gʻaltak yoki bobinalarga qayta oʻraydigan mashina. Masalan, kalava ipni qayta oʻraydigan mashinalar arqoqni qayta oʻrash va tandani qayta oʻrash mashinalariga boʻlinadi. Ular oʻz navbatida ipni parallel oʻraydigan va ayqash oʻraydigan xillarga ajraladi. Iplar parallel oʻralganda ikki flanets (chetki devor)li gʻaltak ishlatiladi. Iplarni ayqash (xochsimon) qilib oʻrashda devorsiz bobinadan foydalaniladi. Ipni bobinaga oʻrashda yigirish mashinalaridan olingan naychalar / qoʻzgʻalmas shpilkalarga kiygiziladi, naychalardan boʻshalib chiqayotgan ip kronshteyn 2 ga oʻrnatilgan taranglagich 3 dan oʻtadi. Ip oʻrash barabanchasi 4 ning vintsimon oʻyigʻi boʻylab oʻtib, aylanib turuvchi bobina 5 ga oʻraladi. Bobinadan ip, dastlab, konussimon qogʻoz patron 6 ga oʻraladi. Bu patronlar tutgich 9 ga oʻrnatilgan oʻq 8 dagi urchuq 7 ga kiygiziladi. Arqoq ipi oʻralgan ka-lavalar toʻquv stanogining mokisiga toʻgʻri kelmasa yoki ip yaxshi oʻralmagan boʻlsa, I. oʻ. m. yoki avtomatlarda mokiga toʻgʻri keladigan naychalarga qayta oʻraladi. Tayyorlangan tanda (oʻrish) va arqoq iplari toʻqish sexiga beriladi.

Manbalar
Ipak

Ipak, pilla tolasi — ingichka, pishiq, yaltiroq, tovlanib turadigan tola; ipak qurtining ipak ajratuvchi ikkita bezidan chiquvchi suyuqlikdan hosil boʻladigan tabiiy toʻqimachilik xomashyosi. Ipak - ipak qurti pillasini oʻrab turgan uzunasiga bir-biriga yopishmagan, seritsin (ipak yelimi) bilan qoplangan va yelimlangan ikki toladan iborat. Bu tolada 70—75% fibroin (oqsil modda), 20—25% seritsin, 2—3% turli mineral moddalar, 1 — 1,5% mum va yogʻlar bor. Ipak qurtining turiga qarab, pilla tolasining uzunligi 400—1500 m, ingichkaligini ifodalovchi koʻrsatkich — metrik nomeri (№) 2500—3500 yoki 0,4—0,3 teks boʻladi. Bitta pilladan olinadigan tola juda ingichka boʻlgani sababli sanoatda ishlatilmaydi. Pillakashlik fabrikasida pillani qaynatib, har bir pilladagi tola uchini topib, chuviladi. Tolalarning 5—10 tasi uzunasiga qoʻshib yigirilib, kalava holidagi xom ipak olinadi. Qaynatilgan pillaning hammasidan ipak chiqmaydi; pilla tolasining 10—15% gʻumbak bilan birga qoladi.

Bu qoldiq pilla chiqindisidir. Ularni ham yigirib ipak olinadi. Nam Ipak tolasining pishiqligi 10—15% ga kamayadi. Ipak yaxshi elektr izolyatsiya materiali hisoblanadi. Ipak olish uchun katta mehnat sarf boʻladi. Shu sababli ipak qimmatbaho toʻqimachilik xomashyosiga kiradi. Ipakdan shoyi toʻqish, pishitilgan ip tayyorlash va texnika, aviatsiya, kosmonavtika, elektrotexnika maqsadlarida foydalaniladi (qarang Pillachilik).

Manbalar
Ipak (jurnal)

"IPAK" — ilmiy-texnika jurnali. 3 oyda bir marta chiqadi. 1958—91 yillarda "I." ("Shyolk") nomlarida oʻzbek va rus tillarida nashr qilingan. 1996-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat ilmiy-texnika axboroti fondi tomonidan hozirgi nomda nashr qilinadi. Jur.da iqtisodiyot va bozor mexaniz-mi, xoʻjalik yuritishning yangi shakllari, tutchilik, ipakchilik, pillani qayta ishlash va ipak mato va buyumlar i. ch., toʻqimachilik va yengil sanoat masalalari yoritiladi. Shuningdek, jur.da agrosanoat yangiliklari, muhim sanalar, voqealar, tarix va hozirgi kun ruknlari bor. Adadi 100 nusxa (2002). Bosh muharriri texnika fanlari dri, prof. H. A. Alimova.

Manbalar
Ipak bezlari

Ipak bezlari — kapalak qurtlarining rivojlanishi davrida ipak ishlab chiqaruvchi bezlari. I. b. ishlab chiqaradigan suyuklik havoda qotib, ipak ipga aylanadi. Ipak ipi turli hasharotlarda turli funksiyani bajaradi. Mas, olma qurti gʻumbakka aylanish davrida ipak ipidan daraxt shoxidan pastga tushish uchun foydalanadi; oq kapalak gumbagi iplar yordamida turli substratga yopishib oladi; olma kuyasi iplar bilan daraxt novdasi va barglarini toʻrga oʻxshab oʻrab oladi yoki gʻilof toʻqiydi va uning ichida gʻumbak-ka aylanadi; ipak qurti pilla oʻraydi. Bitta ipak qurti ipak bezlaridan 100—1500 m gacha, hatto, undan ham koʻproq ipak ipi ajratishi mumkin.

Manbalar
Ipak yigirish va pishitish

Ipak yigirish va pishitish — ipakni yigirish — ipak oʻrash, shoyi toʻqishda ajraladigan chiqindilardan yigirish mashinasida ipak olish. Chiqindilarni yigirishga tayyorlash uchun u saralanadi, changdan tozalanadi, yuviladi va qaynatib qu-ritiladi. Tayyorlangan xom ashyo titiladi, shtapellanadi, tarash mashinasidan 3—4 marta oʻtaziladi va pilta taxlash mashinasida xolst (tolalar tu-tami)ga aylantiriladi. Pilta mashinasida xolstdan pilta tayyorlanadi. Pilta pilik mashinasida pilikka aylantiriladi. Yigirish mashinasida piliklarni qoʻshib, choʻzib ingichkalanadi, pishitiladi va naychalarga oʻraladi. Ipak yigirish mashinasi paxta va jun yigirish mashinasidan, asosan, choʻzish mexanizmi bilan farq qiladi. Yigirilgan ipaklar juftlanib va pishitilib (juftlash va pishitish mashinalarida), keyin ularga pardoz beriladi.

Ipakni pishitish — xom ipak yoki kam pishitilgan kimyoviy ipakdan pishiq, tekis, zich va silliq ipak olish jarayoni. Bir necha xom ipak to-lasini qoʻshib, pishitish mashinasida pishitiladi (buraladi). Pishitilish darajasi (1 m uzunlikka toʻgʻri keladigan buramlar soni) ipakning nomeriga va xom ipak tolasining qoʻshib pi-shitilishiga bogʻliq. Ipak asosan quruq holda, maxsus mashinalarda pishitiladi. Halqali va 2—4 yarusli ipak pishitish mashinalari bor. Ipak pishitish mashinasining urchugʻi va yugurdagining aylanishi natijasida ipak buralib pishiydi. Urchuq va yugurdak oʻz oʻqi atrofida bir marta aylanganda ipak ham bir marta buraladi. Yugurdak urchuqdan sekinroq aylanganligi tufayli ipak gʻaltakka oʻraladi. Pishitilgan ipakning burami ochilib ket-masligi uchun unga issiklik yoki bugʻ bilan vakuumda ishlov beriladi. Yigirilgan va pishitilgan ipak pardozlanadi (oxorlanadi).

Manbalar
Ipak yoʻli banki

Ipak yoʻli banki — Oʻzbekistondagi aksiyadorlik tijorat-innovatsiya banki. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra, 1990-yil dekabr oyida tashkil etilgan. Boshqaruvi (bosh boʻlimi) Toshkent shahrida joylashgan. Mirzo Ulug'bek (Toshkent sh.), Navoiy (Navoiy sh.) filiallari, Umar (Samarkand sh.), Namangan (Namangan sh.) mintaqaviy filiallari bor. Bankning asosiy aksiyadorlari „Baraka“ universal lizing kompaniyasi, „Oʻzbekinvest“ milliy eksport-import sugʻurta kompaniyasi, „Kafolat“ davlat-aksiyadorlik sugʻurta kompaniyasi va b. (jami aksiyadorlari soni 400 dan ortiq; 2002). Bank faoliyat yuritayotgan hududlarda yakka tartibdagi tadbirkorlar, kichik va oʻrta biznes korxonalari, davlat tashkilotlari va muassasalariga bank xizmatlari koʻrsatish, korporativ mijozlarga xizmat koʻrsatish tizimi yoʻlga qoʻyilgan. Bank keng koʻlamdagi bank xizmatlari va kredit operatsiyalari bilan bir qatorda lizing, faktoring va loyihalarni moliyalashtirish operatsiyalarini, naqd va naqd boʻlmagan valyuta mablag'lari bilan amalga oshiriladigan amaliyotlarni, mijozlar (8 mingga yaqin) nomidan qimmatli qogʻozlar bozorida amaliyotlarni oʻtkazadi. Xalqaro moliya muassasalari bilan hamkorlik qiladi.

Rasmiy ilovasi 
Bankning rasmiy ilovasi - Ipak Yo'li Mobile, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Ipak paxta

Ipak paxta — ingichka tolali gʻoʻzalar paxtasining xalq tilida nomlanishi. Ipakdek mayin, tolasi uzun, silliq va tovlanuvchan boʻlganidan shunday nom olgan (qarang Ingichka tolali fa).

Manbalar
Ipak qurti boqish

Ipak qurti boqish - tabiiy ipak i. ch. yoki ipak kurti tuxumi olish maqsadida ipak qurtini oziqlantirib, parvarish qilish. Ipak. qurti. boqish. 23—25 kun davom etadi va 3 davrga boʻlinadi: bi-rinchi davri — 1-, 2- va 3-yoshdagi qurtlarni boqish; ikkinchi davri — 4-yoshdagi qurtlarni boqish; uchinchi davri — 5-yoshdagi qurtlarni boqish. I. q. b. pechka, ventilyator oʻrnatilib, 4% li formalin eritmasi bilan zararsizlantirilgan qurtxonalarda yoki maxsus yorugʻ binolarda amalga oshiriladi, ipakchilik asbob-uskunalari ham zararsizlantiriladi, soʻngra qurtxonalarga oʻrnatiladi.

Ipak qurti tuxumini maxsus bino — inkubatoriyada jonlantiriladi (qarang Ipak kurti tuxumi inkubatsiyasi). Jonlangan qurtlar qurtxonalardagi soʻkchaklarga joylanadi. 1—2 yoshlarida kurtlarga tut daraxti bargi 5–7 mm kenglikda mayda qilib qirqib beriladi. 1- va 2-yoshdagi qurtlarga sutka da-vomida 8—10 marta barg beriladi. 3 yoshida butun barg , 4—5 yoshlarida bargli bir yillik novdalar beriladi. Kurtlarga har kuni 1—3 yoshlarida 10—12 marta (jumladan 2—4 marta kechasi), 4 yoshida 6—8 marta, 5 yoshida 4—6 marta barg solinadi. Qurtlar hayoti davomida 4 marta uxlaydi (pust tashlaydi) va 5 yoshga kiradi. Kurtlarning hammasi uy-kuga kirgach, ularga barg berilmaydi.

Kichik yoshlarda uyqu 12—16 soat, katta yoshlarida esa bir sutkaga yaqin davom etadi.

Bir kuti qurtlar oʻz hayoti davomida oʻrta hisobda 1000–1200 kg barg isteʼ-mol qiladi. Qurtlar berilgan barglarning hammasini yeb ulgurmaydi. Soʻkchaklarda koʻplab novda, yeyilmay qolgan barg krldikdari, ekskrementlar (axlati) toʻplanadi. Bu chiqindilar oʻz vaqtida olib tashlanmasa, qurtxonalarda kasalliklar tarqalishi mumkin. Shuning uchun soʻkchaklarda barg qoldikdari 2—3 yoshlarida 1 marta, 4— 5 yoshlarida 2—3 marta tozalanadi. Qurtlarni quyidagi haroratda boqish tav-siya etilgan: 1-, 2- va 3-yoshlarda 26— 27°, 4-yoshda 25—26°; 5-yoshda 24—25°; pilla oʻrash davrida 25°. Qurtlar bir meʼyorda oʻsishi va rivojlanishi uchun bir quti qurt uchun 1—3 yoshdagi kurtlarga 12—15 m2, 4 yoshdagiga 25—30 m2, 5 yoshdagiga 60—70 m2 joy boʻlishi ke-rak. Ipak qurti pilla oʻrashdan oldin har bir quti qurtlarga 250—350 dona tabiiy oʻtlar yoki poxoldan yasalgan dastalar qoʻyiladi; qurtxona harorati 25—26°, namligi 65—75% boʻlishi ke-rak. Qurtxonalarni shamollatib turish zarur. Qurtlar 3—4 kunda pilla oʻrab boʻlgach, 7—8 kundan soʻng pillalar das-talardan terib olinadi va pilla quri-tish-tayyorlash punktiga topshiriladi. Klara Solihova, Homidiy Homid ibn Soqiy.

Manbalar
Ipak qurti zararkunandalari

Ipak qurti zararkunandalari — ipak qurtiga shikayet yetkazadigan zararkunandalar. Koʻpincha, hasharot (chumoli, ari, kora chigirtka, pashshalar va b.), qurbaqa, ilon, sichqon , qush va b. qurtlarni yeb ketishi, jarohatlashi va yuqumli kasalliklar tarqatishi bilan pilla yetishtirishga katta ziyon yet-kazadi. Ipak qurtlarini chumolidan saqlash uchun soʻkchaklar oyogʻiga qoramoy surkaladi, namakobli latta oʻraladi yoki xantal kukuni sepiladi. Arilarga va qushlarga qarshi deraza va tuynuklarga mayda koʻzli simtoʻr tutiladi. Pashshalar (taxin pashshasi) ipak qurtida turli kasalliklarni tarqatishi mumkin. Qurbaqa kirmasligi uchun qurtxona ostonasi baland qilib ishlanadi. Sichqon ini sement yoki shisha parchalari qoʻshilgan loy bilan suvaladi, qopqon qoʻyiladi va zaharli xoʻrak sochil adi.

Manbalar
Ipak qurti kasalliklari

Ipak qurti kasalliklari - ipak qurtlarida uchraydigan kasalliklar. Tut ipak qurtlarida, asosan, quyidagi kasalliklar uchraydi: Sariq (virus) kasalligi ipak qurti, kapalagi hamda gʻumbaklarida uchraydi. Virus, asosan, qurt terisidagi jarohat orqali yuqadi. Kasallangan qurt sargʻayib, har tarafga oʻrmalay boshlaydi, koʻpincha, soʻkchakdan tushib ketadi. Qurt tanasining boʻgʻim orasi shishib, 1—2 kunda nobud boʻladi. Pebrina kasalligi (nozematoz)ni sodda parazit — nozema qoʻzgʻatadi. Qurt parazit sporalarini barg bilan yeb yuborishi natijasida kasallanadi. Kasallangan qurt tanasida mayda qora dogʻlar paydo boʻlib, oʻsishdan toʻxtaydi va nobud boʻladi. Bu kasallik nasldan naslga oʻtadi. Jonsizlanish kasalligi koʻpincha, oxirgi 3 yoshdagi qurtlarda kuzatiladi. Bunda qurt ichagida har xil bakteriyalar ichak epiteliysini yemirib, qonga oʻtadi va zaharlaydi. Qurtlar ichi ketib, ozadi, pilla ichida gʻum-bakka aylanmay, chiriydi, bunday pillalar qorapachoq deyiladi. Kon chirish kasalligi da bakteriya qurt terisining jarohatlangan joyidan kirib, qonga oʻtadi. Kurt kusib, barg yemay qoʻyadi, tanasi qorayadi, harakatdan toʻxtaydi. Liqqoqlik surunkali kasallik. Ipak qurti yoki asalari streptokokklari qurtning oʻrta ichagini zararlab kasallantiradi. Kurt bargni kam yeydi, ichi ketadi, terisi burishib, qoʻngʻir tusga kiradi. Bunday qurtlar kech pilla oʻraydi, pillasi juda yupqa va mayda boʻladi. Oʻlgan qurtlar burishib qoladi. Muskardina kasalligi da parazit zamburugʻlar sporasi ipak qurti tanasiga tushib, terisini teshadi va iplari (gifalari) qurtning hamma organiga oʻsib kiradi. Qurt boʻshashadi, barg yemaydi, qarakatlanmaydi, tanasida kora dogʻlar paydo boʻlib, nobud boʻladi, soʻng mitseliylar tanani teshib, sirtga chiqadi, qurt toshdek qotib qoladi. Shu sababli bu kasallik "tosh kasalligi" deb ham ataladi.

Kurash choralari: qurt boqish sanitariya qoidalariga rioya qilinadi, qurtxona formalin va xloramin bilan dezinfeksiyalanadi. Ad.: Gʻaniyeva M.R., Tut ipak qurti kasalliklari va zararkunandalari, T., 1963.

Manbalar
Ipak kurti tuxumi

Ipak qurti tuxumi, qurt tuxum — ipak kurti kapalaklari tuxumi. Tuxum ipak qurti tuxumdonida shakllana borib, asosan, gʻumbak organizmida rivojlanadi. Ipak kurti tuxumi loviya shaklida, yarim tiniq qobiq (poʻchoq)qa oʻralgan. Kobikda juda koʻp mayda teshikchalar boʻlib, ular orqali embrion nafas oladi. Yangi qoʻyilgan tuxumning rangi och sariq boʻlib, 2—3 kecha-kunduz davomida och sariq rangdan pushti rangga, soʻngra qizgʻish-qoʻngʻir rangga va nixryat, boʻzkulrang tusga kiradi. Tuxum rangining bunday oʻzgarib turishi uning oʻsib rivojlanayotganligi, hayot jarayonlarining davom etayotgani belgisidir. Tuxum xorion deb ataladigan qattiq qobiq (poʻstloq) bilan qoplangan, qobiqning qalinligi ipak qurti zotlariga qarab 20—60 mikron boʻladi. Tuxumning uchki tomonidagi maxsus quvurcha (mikropil naycha deb ham ataladi) orqali tuxum ichiga spermatozoid kiradi.

Otalanmagan (erkak kapalak bilan qoʻshilmagan) tuxumlarning rangi sariq boʻladi, keyinroq borib bu tuxumlar qurib qoladi. Tuxumlarning vazni ipak qurtining zotiga, tuxum tashlash muddatiga, voltinligiga, yaʼni bir yilda nechta avlod berishiga va qurt boqish sharoitiga bogʻliqdir. Yuksak agrotexnika qoidalariga rioya qilinib boqilgan ipak qurti tuxumlarining boʻyi 1,4—1,5 mm, eni 1,1 — 1,2 mm, massasi esa 0,525—0,670 mg ga yaqin boʻladi. Solishtirma ogʻirligi 1,08 g. 1500—2000 tuxum 1 g keladi. Oʻzbekistonda ipak qurti zoti va duragaylari bir quti tuxumlari vazni 29 g (ayrim mamlakatlar, mas, Rossiyada 25 g) qilib belgilangan. Urugʻlangan tuxumda 2—3 kunda embrion va pigmentli seroz qobiq (parda) hosil boʻladi, bunda tuxum koʻkish-kulrang tusga kiradi (urugʻlanmagan tuxum oqishligicha qolib qovjiraydi). Embrionning diapauza davri 2 bosqichda oʻtadi: 1-bosqichda embrionning (yoz va kuz mobay-nida) nafas olishi susayib, unga haroratning ortishi taʼsir etmaydi; 2-bosqichda (qish va bahor mobaynida) embrionga qarorat taʼsir eta boshlab, uning nafas olishi kuchayadi, rivojlanish qobiliyati tiklanadi. Ipak qurti tuxumi bahorda tut bargi yetilishini hisobga olgan holda maxsus inkubatoriyalarda ochiriladi (qarang Ipak qurti tuxumi in~ kubatsiyasi). Takroriy qurt boqish uchun diapauzani bartaraf etish maqsadida tuxumga xlorid kislota eritmasi bilan ishlov beriladi.

Yoqubboy Akijikov!

Manbalar
Ipak qurti tuxumi zavodi

Ipak qurti tuxumi zavodi - ipak qurti kapalaklaridan qurt (tu-xumi) olinadigan maxsus korxona. Asosiy vazifasi ipak qurti boquvchi xoʻjaliklarni ipak qurtining sanoatbop duragay tuxumlari bilan taʼminlashdan iborat. I. q. t. z. pillachiliknaslchilik st-yalaridan olingan elita tuxumlarini ochirib qurt boqib pilla yetishtiradi. Bu pillalar saralanib, maxsus apparat yordamida jinslarga ajratiladi. Har qaysi jinsdagi pillalar alohida maxsus simtoʻrli katak idishlarda saqlanadi va ulardan kapalaklar chiqariladi. Erkak hamda urgʻochi kapalaklarning turli zotlari chatishtirilib, lozim boʻlgan duragay tuxumlar tayyorlash maqsadida ona kapalaklar maxsus qogʻoz xaltachalarga, qutichalarga joylanadi, shu yerda ular tuxum tashlaydi. 1 kg pilladan 53 g chamasi tuxum tayyorlanadi. Qurt tuxumlari 29 g dan qilib tortilib, quti (paket) larga solinadi. Tayyorlangan qurt tuxumlari yoz-kuz va qish paytlarida maxsus gigrotermik sharoitda saqlanadi va baxrrda xoʻjaliklarga tarqatiladi. Oʻzbekistonda Andijon, Asaka, Buxoro, Kattaqoʻrgʻon, Margʻilon, Namangan, Navoiy, Samarqand, Tovoqsoy, oʻrganch, Fargʻona, Xoʻjaobod, Shahri-sabz, Kuqon sh.larida — jami 14 I. q. t. z. faoliyat koʻrsatmoqda (2002). Bu zavodlarning har biri 25—30 ming quti tuxum tayyorlash quvvatiga ega.

Adabiyot 
 Abdurahmonov A., Rojdestvenskiy K. M., Ipak qurti urugʻchiligi va naslchiligi, T., 1991.

Yoqubboy Akijikov.

Manbalar
Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi

Ipak qurti tuxumi inkubatsiyasi — inkubatoriya (maxsus uskunalangan xona yoki maxsus shkaflar)da tut ipak kurti tuxumini ochirish. In-kubatoriyada qurt tuxumining embrioni rivojlanishi uchun barcha zarur sharoit yaratilgan boʻladi. Odatda, bir inkubatoriyda 100—120 quti tuxum ochirish mumkin. Pekin qoidaga koʻra har bir inkubatoriyda ochiriladigan tuxum miqdori 50—60 qutidan oshmasligi kerak. Monovoltin (bir yilda bir marta nasl beradigan) zotlar va duragaylarning tuxumlari doimiy harorat sharoitida va haroratni asta-sekin oshirib borish usullarida ochiriladi. Doimiy harorat usulida pilla oʻrovchi zot va duragay kurtlar tuxumi inkubatsiyasi uchun: havo harorati 2— 3-kunlarda 13—14°; 3—4-kunlari 24° gacha boʻlib, dastlabki qurtlar (xabarchilar) paydo boʻlganda 25° gacha oshiriladi. Havo namligi butun inkubatsiya davrida 75—80% da saqlanadi. Xona har 2—3 soatda (10—15 minutdan) shamollatib turiladi. Haroratni asta-sekin oshirib borish bahor salqin kelganda, harorat koʻtarilib-pasayib turganda, tut barglari sovukdan zararlanganda qoʻllaniladi. Bu usulda tuxum ochirishga qoʻyilgan kundan boshlab harorat 12—14° dan kun sayin 1—2 darajaga koʻtarib boriladi.

Inkubatsiya qurt zotiga qarab, 11 — 18 kun davom etadi. Tuxumlar jonlanish oldidan rangi oqara boshlaydi. Shu vaqtda quti va ramkalar ustiga mayda teshikli qogʻozlar qoʻyilib, mayda qirqilgan tut barglari sochiladi.

Manbalar
Ipakchilik stansiyasi

Ipakchilik stansiyasi, pillachilik stansiyasi — ipak kurti zotini yaxshilash va elita tuxumlar yetishtirish bilan shugʻullanadigan muas-sasa. Elita tuxum tayyorlashning 3 yillik sxemasi ishlab chiqilgan. Birinchi yili eng yaxshi qurt tuxumlari alohida tanlanib, ulardan chiqqan qurtlar boqiladi va superelita hamda elita pillalar ajratilib, tuxumlari olinadi; ikkinchi yili superelita xoʻjaliklarida shu tuxumlar ochiriladi va qurt boqiladi, olingan pillalar superelita sexiga topshiriladi. Bu sexda qurtlari bir tekisda rivojlangan, hosili va sifati yaxshi pillalardan superelita tuxum tayyorlanadi. Uchinchi yili superelita tuxumlardan stansiya xoʻjaliklarida qurt boqilib, pillalari stansiyaning elita sexiga topshiriladi. Bu yerda ipak qurti tuxumi zavodlari uchun elita tuxum tayyorlanadi.

Oʻzbekistonda Andijon, Fargʻona, Samarkand shaharlarida pilla naslchilik Ipakchilik stansiyasilari faoliyat koʻrsatadi (2002).

Manbalar
Ip-gazlama sanoati

Ip-gazlama sanoati - q. Toʻqimachilik sanoati.

Manbalar