MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Geodezik uzoqlik oʻlchagich

Geodezik uzoqlik oʻlchagich - masofani oʻlchaydigan optik asbob. U bilan masofani oʻlchash tarzi teng tomonli uchburchak ABC (rayem) balandligi S bilan asosi (AS) qarshisida f burchakning oʻzaro bogʻlanishi formulasiga asoslanadi. Oʻzgarmas bazisli optik asboblar orasida geodeziyada qoʻsh tasvirli asboblar keng qoʻllaniladi. Bular geodezik asboblar (teodolit, kipregel)ning kuzatish trubasiga kiydirib ishlatiladi. Ular orqali reykabazaga qaralganda bir-biriga nisbatan maʼlum oraliqqa siljigan qoʻsh tasvir koʻrinadi. Ana shu siljish kattaligi asbobdan reykagacha boʻlgan masofaga bogʻliq; uni oʻlchab zarur masofani aniklash mumkin. Ipli G. u oʻ. engsodda asbob boʻlib, geodezik asboblarning kuzatish trubasidagi iplar toʻriga parallel qilib bir xil oralikda oʻtkazilgan ikkita gorizontal yoki vertikal chiziqdan iborat

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geodezik chiziq

Geodezik chiziq - yer sirtida istalgan joyda olingan ikki nuqta orasidagi chiziq. Shar yuzasida — katta doyra yoyi, silindr yon tomonining yuzasida — burama chiziq yoʻli, ellipsoid sirtida — ikkilanma egri chizigʻi boʻlib, uning har nuqtasiga tegib oʻtgan tekislik shu nuqtadagi yuzaga normal (tik) chiziqdan oʻtadi.

Yer shari va ellipsoid yuzasidagi bir nuqta paralleli radiusi g ning shu nuqtadagi geodezik azimuti sinusiga koʻpaytmasi shu G. ch. uchun oʻzgarmas miqdor boʻladi, yaʼni r6sina=c.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoid

Geoid (geo... va yun. eidos — koʻrinish) — okean suvlari tinch va muvozanatda turgan paytda yuzasini quruqlik tagidan fikran davom ettirishdan hosil boʻlgan Yer shakli. G. sirti Yer yuzasining har bir nuqtasida shovun chiziqqa perpendikulyar boʻladi. G. ustidagi quruqlik massasining tuzilishi va zichligini bilmay turib G. yuzasining shaklini aniqlab boʻlmaydi. Shu bois G. yuzasi oʻrniga unga juda yaqin boʻlgan kvazigeoid (soxta geoid, geoidsimon) ishlatiladi. Kvazigeoid yuzasini aniq-lashda G. ustidagi quruklik massasining zichligini apiqlash shart emas. Bunda yuzalar farqi 2 m dan oshmaydi va geoid yuzasi deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy anomaliya

Geokimyoviy anomaliya - Yer poʻstining muayyan kimyoviy elementlar yoki ular birikmalarining konsentratsiyasi klarksan koʻpligi yoki kamligi bilan farq qiladigan va foydali qazilmalarda yigʻilgan joyiga nisbatan (ruda jismi, neft yoki gaz uyumi va b.) qonuniyatli joylashgan uchastkasi (yer yuzasi). G. a. manfiy va musbat boʻladi. Musbat G. a.da tog jinslarida elementlar klarkdan 2—3 marta koʻp, manfiy G. a.da esa aksincha boʻladi. G. a. musbat yoki manfiy boʻlishidan qati nazar geologik kidirish va suratga tushirish (sʼyomka) ishlarida qoʻllaniladi. Mas, Oʻrta Osiyoda uran konlarini qidirishda manfiy G. a., oltin konlarini qidirishda esa margimushning musbat G. a.si muhim rol oʻynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy davrlar

Geokimyoviy davrlar- geologik tarix bosqichi. Togʻ jinslarida qandaydir kimyoviy element yoki elementlar guruhining toʻplanishi va koʻpincha ularning muayyan tipli va tarkibli konlarining hosil boʻlishi. G. d. bir necha yuz mln. yilga teng boʻlishi mumkin. Har qaysi G. d.da maʼlum metallning yigʻilish sharoitini aniqlaydigan maʼlumotlar boʻladi. Masalan, dunyo miqyosida temirli fatsiyalari tabiritlar, temir rudali konlar va temirli kvarsitlarning jadal hosil bulishiga, ehtimol, hayotning ilk paydo bulishi. Yer atmosferasining kislorod bilan boyishi va buning natijasida Dunyo okeani suvi muhiti harakterining jiddiy oʻzgarishi sabab boʻlgan. Har bir element yoki elementlar guruhlari (xalkofil, biofil, litofil va boshqalar) uchun Yerning geologik rivojlanish jarayonida G. d. aniqlangan. Mas, Yer pustila kora slaneslarni hosil qiluvchi biofil elementlari (30 dan ziyod) uchun ketgan vaqt katarxeydan golotsengacha boʻlib, 3,5 mlrd. yilga teng va 15 G. d.dan iborat. Yirik, jahonga molik hisoblangan Vitvatersrand (Janubiy Afrika), Muruntov oltin konlari, Germaniya, Polsha va b. joylardagi mis konlari oʻsha davrlarda hosil boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy jarayonlar

Geokimyoviy jarayonlar - togʻ jinslari, minerallar, shuningdek ularni hosil qilgan eritma va qorishmalarning kimyoviy tarkibini oʻzgarish jarayonlari. G. j. natijasida kimyoviy elementlar migratsiyasi (baʼzilarining yoʻqolishi, boshqalarining kelib qolishi va konsentratsiyalanishi), ularning valentlik nisbatini oʻzgarishi sodir boʻladi. G. j. litosfera, gidrosfera va atmosferaning pastki qatlamlarida yaxshi oʻrganilgan. Yerning yuqori mantiya sida buladigan G. j. toʻgʻrisida maʼlumotlar juda kam. Yerning quyi mantiya va yadrosidagi G. j. toʻgʻrisida faqat gipotezalar maʼlum. G. j. geologik tarix oldi, endogen, ekzogen va metamorfogen xillariga boʻlinadi. Geologik tarix oldi G. j. Yerning hosil boʻlishi bilan bogʻliq boʻlgan jarayonlarni qamrab olgan. Endogen G. j. magmaning Yer yuqori mantiyasidan kelib chiqishi, gazeizlanishi va turli kismlarga ajralishi bilan boshlanadi. Magmaning differeniiyasi natijasida undan turli tarkib va tuzilishli minerallar hosil boʻladi. Asosli va oʻta asosli magma soviganda undan birinchi navbatda temir, magniy, kalsiy, xrom, titan, platina va platina guruxining elementlari qattiq fazaga oʻtadi. Soʻngra oʻta asosli va asosli togʻ jinslari va ular bilan birgalikda magnetit, xromit va b. rudali minerallar hosil boʻladi.

Ekzogen G. j. Yerning yuza qismida kislorod ishtirokida sodir boʻladi va togʻ jinslari va ulardagi minerallarning nurashini hammaturlari (parchalanish, gidrotatsiyalanish, karbonatlanish va b.)ni oʻz ichiga oladi. Ekzogen G. j. 10 xilga: tub gipergenez, pedogenez, singenez, diagenez, katagenez, galogenez, gidrogenez, mexanogenez, biogenez va texnogenezga boʻlinadi. Baʼzi elementlarning hosil bulishi uchun alohida G. j. boʻlishi shart. Mas, galogenez jarayoni — kaliy, natriy, magniy, xlor sulfata; biogenez — uglerod, azot, fosfor, yod, brom, oltingugurtning paydo bulishida muhim rol uynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy provinsiya

Geokimyoviy provinsiya - Yer poʻstining togʻ jinslarida muayyan kimyoviy elementlarning koʻp yoki kam (klarkka nisbatan) miqdorda uchraydigan alohida qismi. Magmatik togʻ jinslarida ayrim element klarkdan koʻp uchrasa u holda togʻ jinslari shu elementga boy hisoblanadi. G. p.ni oʻrganish regional geokimyoning koʻpgina vazifalarini hal etishga yordam beradi. Koʻp miqdorda uchragan elementlar kimyoviy tarkibining oʻziga xosligini oʻrganib, G. p.da konlarning geokimyoviy qidirish ishlarini maqsadga muvofiq rejalashtirish mumkin. Klarkdan element qancha koʻp uchrasa, foydali qazilma konini topishga imkoniyat yaratiladi. Magmatik jinslarning rudaga boy komplekslarida kimyoviy elementlar rudasiz jinslarga nisbatan meʼyorsiz tarqalgan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy toʻsiqlar

Geokimyoviy toʻsiqlar — Yer poʻstining ayrim uchastkalarida muayyan kimyoviy elementlar migratsiya imkoniyatining keskin kamayish zonalari. Aralashmada ayni vaqtda kimyoviy elementlarning choʻkishi kuzatiladi va ular konsentratsiyasining keskin oshishiga, jumladan, sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan konlarning vujudga kelishiga olib keladi. Ruda qatlamlarining vujudga kelish omillariga qarab texnogen va tabiiy xillarga boʻlinadi. Tabiiy G. t. oʻz navbatida fizik-kimyoviy, mexanik, biogeokimyoviy tusikdarga bulinadi. Fizikkimyoviy G. t. ahamiyatli boʻlganligi uchun yaxshi oʻrganilgan. G. t. ruda hosil boʻlish jarayonlarida muhim rol oʻynaydi. Foydali qazilma konlarini ishga solishda sunʼiy (texnogen) G. t.ni hosil qilishning muhim ahamiyati bor. Bunda G. t. atrof muhitni ifloslanishdan saqlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy sikllar

Geokimyoviy sikllar - tadrijiy kechadigan kimyoviy jarayonlar majmui. G. s.da kimyoviy elementlar bir qancha migratsiyadan keyin, turli fizikkimyoviy qayta oʻzgarishlarda minerallar hosil qilib ishtirok etadi, izotop tarkibini oʻzgartirib, dastlabki holiga qaytadi. "G. s." termini rus olimi A. Ye. Fersman tomonidan 1922 yda taklif etilgan. 1927 yilda V. I. Vernadskiy Yer poʻstidagi koʻpgina kimyoviy elementlarning G. s.da ishtirok etishini "Geoximiya ocherklari" asarida asoslab berdi. U Yer poʻstining turli zonalarida birikma, molekula va kristallar hosil qilib, bir shakldan ikkinchi shaklga oʻtib, aylanib yuradigan vodorod, bor, azot, kislorod, natriy, magniy, alyuminiy kabi 40 dan ortiq kimyoviy elementlarni G. s. hosil qiluvchi elementlar guruhiga kiritdi. Geokimyoviy tadqiqotlar asosida G. s.ning barcha bosqichlari uchun yuqoridagi kimyoviy elementlardan baʼzilari (N, CI, N, O, S, R, S, K, Na) harakterli ekanligi, boshkalari esa faqat geosfera, litosfera, gidrosfera va atmosfera G. i.ni hosil qilishi mumkinligi isbotlandi. Soʻnggi yillarda fizik va kimyoviy xususiyatlariga koʻra elementlar umumiy va xususiy G. s.da ishtirok etishi aniqlandi. Xususiy G. s.da elementlar bitta zonada (geosfera), umumiy G. s.da esa Yer poʻstining turli zonalarida birikma, molekula holida ishtirok etadi. Bunday holat G. s.da faqat ayrim elementlar ishtirok qilishini koʻrsatadi va G. s. tushunchasiga aniklik kiritdi, yaʼni geosferada elementlarning birikmalar toʻplamini hosil qilish jarayoni G. s. deb yuritiladigan boʻldi. G. s. magmatik, postmagmatik, gipergen, choʻkindi jins hosil qiladigan erta va kechki diagenez va metamorfik jarayonlarni oʻz ichiga oladi. G. s. alohida kimyoviy elementlar uchun ham kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokimyoviy qidirish

Geokimyoviy qidirish - litosfera, gidrosfera, atmosfera va biosferada kimyoviy elementlarning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishga asoslangan foydali qazilma konlarini topish metodlari. Geologik qidirish maqsadida oʻrganilayotgan moddalarning xususiyatiga koʻra G. q. litokimyoviy, gidrokimyoviy, atmokimyoviy (gazli) va biokimyoviy metodlarga boʻlinadi. Togʻ jinslari, tuproq, tabiiy suvlar, Yer atmosferasi va oʻsimliklarda kimyoviy elementlarning konlardan uzoqlashgan joylardagi oʻrtacha miqsori (klark soniga yaqin) geokimyoviy muhitni anglatadi. Foydali qazilma koni yakinida kimyoviy elementlarning miqdori koʻp boʻlib, geokimyoviy anomaliyani hosil qiladi. Geokimyoviy anomaliyalar konlar hosil bulishida vujudga kelgan birlamchi va ularning yemirilishidan hosil boʻlgan va ikkilamchi elementlar sochilish doirasidan iborat boʻlib, kon borligidan darak beradi.

G. q. tekshirilayotgan joydagi togʻ jinslaridan maʼlum tartib buyicha namunalar olib, ulardagi elementlarni muntazam ravishda aniqlash orqali bajariladi. G. q.dan rudali konlarni izlashda koʻproq foydalaniladi. Bunda G. qlardan eng muhimi litokimyoviy sʼyomka, yaʼni togʻ jinslari va ularning nuragan mahsulotlaridan koʻplab namunalar olishga asoslangan. Bu metod asosida nodir metallar va oltinning koʻp konlari topilgan. Gidrokimyoviy metod yer usti va osti tabiiy suvlaridan quruq choʻkindi hosil qilib, keyinchalik uni spektral yoki kimyoviy analiz qilib tarkibini oʻrganishga asoslangan. Atmokimyoviy metod uglevodorodli gazlar miqdorini tuproqdagi havoda yoki togʻ jinslari namunasida aniqlashga moʻljallangan. Biokimyoviy metod oʻsimliklarning kimyoviy tarkibini ulardan kul hosil qilib tekshirishdan iborat.

G. q. natijasida foydali qazilma konlarining element-indikatorlari miqdorini tasvirlovchi harita va chizmalar tuziladi. Ular asosida geologik maʼlumotlarni inobatga olib aniqlangan geokimyoviy anomaliyalari talqin qilinadi. G. q. metodlarini rivojlanishida Oʻzbekistonda S. T. Badalov, R. Tolipovlar uz hissalarini qoʻshdilar. Siyrak va nodir elementlar konlarini qidirishda G. q.dan keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geokriologiya

Geokriologiya (geo... va ...kriologiya) — Yer poʻstidagi muzlagan (toʻngan) qatlam (kriolitozona)ning tuzilishi, tarkibi, xossalari, kelib chiqishi, tarqalishi va rivojlanish tarixini, shuningdek ularning toʻngishi va erishi bilan bogʻliq jarayonlarning geofizik va geologik qonuniyatlarini hamda kriogen geologik jarayon va hodisalarni Urganadigan fan. Umumiy, regional va tarixiy, muzlagan togʻ jinslari termodinamikasi, togʻ jinslari, muzlagan togʻ jinslari va muzliklar, muhandislik, kriolitozonadagi yer osti suvlarini tadqiq qilish, kriolitologiya, meliorativ G.ga boʻlinadi. G. metodlariga geokriologik sʼyomka va harita tuzish, shuningdek muzlagan tog jinslari qalin qatlamlarining geodinamik rejimi, geokriogen jarayon va hodisalar natijasida mavsumiy muzlash va erib ketishni muntazam kuzatishlar kiradi. Bulardan tashqari G. muzlagan gruntlarning fizik-mexanik va issiqlik fizikasi xossalarini lab.da Urganadi. Muzlash va erib ketish jarayonlarini hal etishda G. matematika metodlari va EHMdan foydalanadi.

G. fan sifatida 20-asrda geol., geogr., geofizika va muhandislik-texnika fanlari bilan birga paydo buddi. G. buyicha 1940-yillarda keng miqyosda ilmiy tadqiqotlar utkazildi. 1950-yillarda ilmiy tadqiqotlar amaliyotiga "geokriologiya" termini kiritildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik yosh

Geologik yosh — qandaydir geologik hodisa (togʻ jinslari qatlamlarining hosil boʻlishi, dengizning bosib kirishi, bir turdagi jonzotlarining qirilib ketishi, lavalarning quyulishi, intruziyalarning yorib kirishi va h.k.)dan keyin oʻtgan vaqt. Ming va mln. yillar bilan oʻlchanadi.

Mutlaq va nisbiy G. yo. ajratiladi. Mutlaq G. yo. — togʻ jinslari yoshining vaqtning mutlaq birligida ifodalanishi; minerallar tarkibidagi radioaktiv elementlar (uran, toriy, kaliy, rubidiy va b.)ning parchalanishini oʻrganish asosida hisoblab chiqiladi. Odatda, mln. yil hisobida oʻlchanadi. Termin shartli ravishda ishlatiladi, chunki olingan raqamlar "mutlaq" emas va eng kam xato ±5% bilan beriladi.

Nisbiy G.yo. — togʻjinslarinikesimda bir-biriga nisbatan oʻzaro joylashishiga koʻra aniqlanadi. Kichik burchak bilan enkaygan qatlamlarning ostidagisi qad., oʻstidagisi yosh hisoblanadi. Birbiridan uzoqda joylashgan choʻkindi togʻ jinslari qatlamlarini solishtirib umumiy stratigrafiya shkalasi tuzilgan. Qatlamlarda topilgan toshqotgan hayvonot va oʻsimliklar qodsigʻini tahlil qilib jinslar umumiy shkalaga taqqoslanadi, yaʼni nisbiy G. yo. aniqlanadi (yana q. Geoxronologiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik yil hisobi

Geologik yil hisobi - q. Geoxronologiya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik kesim

Geologik kesim, geologik profil — joyning geologik tuzilishining vertikal tekislikdagi grafik tasviry. Bunday kesim togʻ jinslarining yoʻnalishiga koʻndalang qilib, ayrim hollarda esa biror burchak ostida tuziladi. G. k. geologik haritalarni toʻldiradi va uni aniqlashtiradi. Yer yuzasida olib borilgan geologik kuzatishlar, burgʻilashdan olingan maʼlumotlar va turli geofizik usullarning natijalaridan G. k. tuzishda foydalaniladi. G. k.da togʻ jinslarining oʻzaro munosabati, yoshi, qatlamlarning qalinligi, fatsiyalarning bir-biriga oʻtishi tasvirlanadi. G. k.ga joyning relyefi va geologik tuzilishini koʻrsatuvchi geologik harita, topografik profil va marksheyderlik planlari asos qilib olinadi. Muxandislik G. k. antropogen jinslarning qalin gʻilofi bilan qoplangan rayonlar uchun juda muhim. G. k. turli masshtabda: 1:1000000 (regional kesim)dan 1:1000— 1:50 (mufassal kesim)gacha boʻladi. G. k.ning vertikal va gorizontal masshtabi bir xil boʻladi. Muhandislik geol. sila, temir yoʻl va suv omborlari kurishda ishlatiladigan G. k.ning vertikal masshtabi gorizontal masshtabga nisbatan 10 va hatto 100 baravar katta boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik syomka

Geologik syomka - Yer pusti muayyan qismining geologik tuzilishi va undagi foydali qazilmalarni topish va istiqbolini aniqlashning dala geologik tadqiqotlari majmui. G. s. togʻ jinslarining tabiiy ochiq joylarini, togʻ inshootlari va burgʻi quduqlaridan olingan materiallarni oʻrganish, togʻ jinslari, minerallar va toshqotgan hayvon va oʻsimlik qoldiqlaridan namunalar olish, ularni turli tahlillar bilan oʻrganish va shular asosida harita tuzishni oʻz ichiga oladi. G. yeda yer yuzasining relyefi, geologik tuzilishi, togʻ jinslarining yoshi, boshlangʻich va keyingi jarayonlardagi oʻzgarishlari, magmatik jinslarning paydo boʻlishi xususiyati oʻrganiladi. G. s. dala va kameral ishlar davrlariga boʻlinadi. Dala ishlari davrida dala geologik haritasi tuziladi.

Hamma kuzatishlar dala kundalik daftarida kayd etiladi. Kameral ishlar davrida olingan namunalar lab.da turli usullar bilan tadqiq etiladi. Shu maʼlumotlar asosida dalada tuzilgan geol. haritaga aniqliklar kiritiladi va geologik hisobot tuziladi. Quyidagi masshtabda davlat G. s. bajariladi: mayda masshtabli (1:1000000, 1:500000 va undan kichik), oʻrta masshtabli (1:200000, 1:100000), yirik masshtabli (1:50000, 1:25000) va mufassal (10000).

G. s.ni eng koʻp tarqalganlari marshrutli, maydonli va instrumentaldir. Marshrutli G. yeda joyning koʻp qismi marshrutlar bilan kuzatiladi. Marshrut larni yunalishi koʻpincha togʻ jinslari va tuzilmalar yoʻnalishiga koʻndalang boʻladi. Maydonli sʼyomkada maydonning hammasi kuzatish nuqtalari bilan qoplanadi. Asboblar yordamida qilingan G.s. 1:10000 va undan yirikroq masshtabda bajariladi. Maydonli sʼyomkadan farqi shundaki, geologik obʼyektlar topografik haritaga maxsus asboblar yordamida tushiriladi. Keyingi vakdda chuqurlik G. s. keng mikyosda rivojlandi. Bunday G. s. Yer poʻsti qalin qatlamining geologik tuzilishini anikdash maqsadida bajariladi. Chuqurlik G. s. geofizik, geokimyoviy metodlar yordamida, burgʻi qudugʻini kavlash, geomorfologik taxdil, aerosuratlarni oʻrganish asosida bajariladi. Oʻzbekiston Respublikasi hududida turli masshtabda G. s. bajarilgan (qarang Geologik haritalar).

Anvar Joʻliyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geologik qidirish

Geologik qidirish - foydali qazilma konlarini ochish va istiqbolini aniqlash uchun bajariladigan geologik, geokimyoviy va geofizik tadqiqotlar. G. q. geologik sʼyomka bilan birga oʻtkaziladi. Shuningdek, avval bajarilgan geologik sʼyomka materiallari asosida ham G. q. olib boriladi. Qidirish oʻtkazilayotgan joylarda foydali qazilmalar borligi ehtimolini koʻrsatuvchi yoki foydali qazilmalar joylashishini bashoratlovchi haritalar keng koʻlamda ishlatiladi.

Foydali qazilma konlarining hosil boʻlishi sharoitlarining joy geol. sining ayrim unsurlari bilan bogʻlikligi G. q. ishlarida muhim. Foydali qazilma konlari borligidan yoki konlar hosil boʻlishi imkoniyati mavjudligidan darak beruvchi turli geologik omillar, struktura elementlari va b. qidirish belgilari deb yuritiladi. Stratigrafik, litologik, tektonik, petrografik, geokimyoviy, geomorfologik va b. qidirish belgilari bor. Tub jinslarning ochiqligi darajasi, boʻsh jinslar qoplamining qalinligi, joyning relyefi va b. geologik sharoitlarga qarab G. q.da maxsus dala va lab. ishlari bajariladi. Yer ustida olib boriladigan geologik-mineralogik tadqiqotlar daryo tosh bulaklari, muzlik valunlari va shlix metodlarini Uz ichiga oladi. Antropogen boʻsh yotqiziqlar bilan qoplangan joylarda muzlik valunlari, daryo shagʻallari, qiyalik sochmalaridan ruda boʻlaklari qidirib topilib, ularning tarqalish sharoitlariga qarab ruda boʻlagi qaysi joydan keltirilganligi aniqlanadi. Shlix yuvish usulida daryo qumi va yon bagʻir boʻsh yotqiziqlardan shlix namunasi olinib, maxsus novda yuvilib, ogʻir fraksiya (shlix)aa qimmatbaho minerallar (oltin, platina, qalay-tosh, volframit, olmos va b.) aniqlanadi. Nazariy taxminlarga asoslanib chuqurlikda ruda konlari boʻlish ehtimoli bulgan joylarda G. q.da burgʻi quduqlari goho chuqur shaxta va shtolnyalar kovlanadi. Geokimyoviy tadqiqotlar metallometrik, gidrokimyoviy, emanatsion, gazli, biogeokimyoviy va geobotanik sʼyomkalar oʻtkazilib bajariladi. Geofizik tadqiqotlar togʻ jinslari va foydali qazilmalarning bir qancha fizik xossalarining bir-biridan farqini oʻrganishga (mas, qayishqoqlik, magnitlilik, elektroʻtkazuvchanlik, zichlik, radioaktivlik) asoslangan. Bunday tadqiqotlarda samolyot, vertolyot, Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan keng miqyosda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit kenglik

Geomagnit kenglik - Yer magnit maydoni egilish burchagi 1 ning bir xil qiymatga ega boʻlgan nuqtalarini birlashtiruvchi chiziqlar — izoklin chiziqlar yoki magnit qutbi (shim. va jan.) bilan kuzatilgan nuqta orasidagi burchak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit meridian

Geomagnit meridian - Yer sirtining vertikal tekislik bilan kesishgan chizigi; bu tekislik Yer sirtidagi nuqta orqali hamda shim. va jan. geomagnit qutblarni birlashtiradigan toʻgʻri chiziq orqali oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit ekvator

Geomagnit ekvator - Yer sirtini kesib oʻtgan tekislik chizigʻi; bu tekislik Yer markazidan uning bir xilda magnitlangan oʻqi (Yer magnit dipoli oʻqi)ga tik oʻtadi (qarang Geomagnit qutblar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnit qutblar

Geomagnit qutblar - Yer magnit oʻqining Yer sirti bilan kesishgan nuqtalari. Sirtdan qaraganda, Yerni, magnit oʻqi Yer aylanish oʻqi bilan taxminan 11,5° burchak hosil qiladigan bir jinsli magnitlangan shar deb hisoblash mumkin. G. q.da izogon chiziqlar tugun boʻlib yigʻiladi. Geografik qutblarga yaqin joylashgani uchun shim. va jan. G. q. deyiladi.

Yana q. 

 Yer magnetizmi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geomagnitofon

Geomagnitofon (geo... va magnitofon) — q. Geofon.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik akustika

Geometrik akustika - akustikaning tovush nurlari haqidagi tasavvurlar asosida tovush tarqalishini oʻrganadigan boʻlimi. Asosan tovush nuri trayektoriyasi va toʻlqin sirti siljishini aniqlash bilan shugʻullanadi. Nurlarning eng oddiy koʻrinishi, yaʼni toʻgʻri chiziklar bir jinsli muhitlarda kuzatiladi. G. a. qonunlari geometrik optika (mas, yorugʻlikning qaytish va sinish) qonunlari kabidir. G. a. usullari akustikaning barcha boʻlimlari (molekulyar akustika, tovush akustikasi, gidroakustika, meʼmorlik akustikasi va h. k.) masalalarini hal qilishga tatbiq etiladi. G. a. qonunlari asosida tovushni bir jinsli boʻlmagan muhitlar (dengiz, atmosfera)da tarqalishining taqribiy nazariyasini yaratish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geometrik almashtirish

Geometrik almashtirish— toʻgʻri chiziq, tekislik yoki fazoni oʻzaro bir qiymatli akslantirish; maʼlum qonuniyat va qoidalarga asosan berilgan figuradan yangi figura hosil qilish. Masalan, oʻq simmetriyasi yoki markaziy simmetriya — eng oddiy G. a. Uni quyidagicha taʼriflash ham mumkin. Maʼlum qoida asosida tekislikning har bir M nuqtasiga shu tekislikdagi aniq Af nuqta mos keltirilsa, tekislikdagi nuqtalarni almashtirish yoʻli aniqdangan yoki qisqacha, almashtirish berilgan deyiladi va bu ramziy tarzda quyidagicha koʻrsatiladi: f(M)=M\ Bundagi M’ nuqta M nuqtaning obrazi (aksi), M nukta esa M’ nuqtaning pro-obrazi (asli) deyiladi, / ramzi almashtirishning nimadan iboratligini koʻrsatadi. M’ nuqtaning vaziyati M nuqtaning vaziyatiga bogʻliq boʻlgani uchun Af nuqta M nuqtaning argumenta, M nukta esa Af nuqtaning funksiyasi deyiladi. Figuralar analitik usulda ham almashtirilishi mumkin. Geometriyada har bir nuqtaning pro-obrazi bittagina nukta boʻlgan obrazlarni hosil qiluvchi G. a.lar muhim. Bunday G. a., odatda, oʻzaro bir qiymatli almashtirish deyiladi. Geometriyada uchraydigan hamma oʻzaro bir qiymatli almashtirishlar ichida harakat deb ataluvchi G. a. muhim oʻrin tutadi (har qanday ikki M va N nuktani tutashtiradigan almashinuvchi figuraning MN kesmasi shu nuqtalarning obrazlari M’ va N’ ni tutashtiruvchi kesmaga teng boʻlsa, bunday almashtirish harakat deb ataladi). Geometriyada ayrim almashtirishlar bilan bir qatorda G. a.lar toʻplami ham ahamiyatli. Bulardan gruppa deb atalgan toʻplamlar yana ham muhimroq. G. a.lar geometriyaning yetakchi va samarali yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.
Sabirov shohzod 94 334 33 11

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil