MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gereford qoramol zoti

Gereford qoramol zoti - goʻsht uchun boqiladigan zot. 18-asrning 2-yarmida Angliyaning Gereford (Xerefordshir) grafligida mahalliy zotlardan tanlash va saralash yoʻli bilan yetishtirilgan. Rangi toʻq qizil, boshi oq, boʻynining usti, koʻkrak osti, qornining pastki qismi, oyogʻi va dumida oq belgilari bor, gavda tuzilishi goʻshtdor mollar tuzilishiga xos. Yangi tugʻilgan buzoqlarining vazni 30—33 kg, 18 oyligida 400—450 kg. Sigirlarining vazni 550—600 kg, ayrimlariniki 750 kg, buqalari 850—1000 kg, ayrimlari 1100 kg gacha. Har bir sigiri oʻrtacha 1200—1400 kg yogʻli (4%) sut beradi. Boʻrdoqiga boqilganda 65—68% goʻsht-yogʻ qiladi. Goʻshti yumshoq va mazali. G. q. z. tez yetiladi, yem-xashak tanlamaydi, sharoitga nisbatan chidamli, yaylovlarda boqishga moslashgan. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Rossiya va Qozogʻistonda keng tarqalgan. Qozogʻistonda qozoqi va qalmiq qoramol zotlarini G.q.z. bilan chatishtirib oqbosh qozoqi qoramol zoti yaratilgan. Oʻzbekistonga G.q.z. buqalari 1963 yilda keltirilgan va "Zomin-1" naslchilik xoʻjaligida mahalliy zotlarni yaxshilashda foydalanilgan, chatishtirish natijasida mahsuldorligi yuqori duragaylar olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerex

Gerex — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Qiymati 1 gaz (yoki 1 arshin) uzunligining 16 dan bir boʻlagiga teng. Agar 1 gaz = (67,58+70,68) sm boʻlsa, unda 1G.=1/16 (67,58+70,68) sm=4,224+4,417 sm =4,2+4,4 sm boʻladi. Bordi-yu 1 gaz = (106+107) sm boʻlsa, unda 1G.=1/16 gaz=1/16 (106+107) sm=6,25+6,69 sm boʻladi. Asosan, Xorazm va Buxoroda qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geriatriya

Geriatriya (yun. geron — keksa, kari va iatreia — davolash, gʻamxoʻrlik qilish) — klinik tibbiyotning keksalarga xos kasalliklarni oʻrganadigan, shuningdek ularning oldini olish va davolash usullarini ishlab chiqadigan boʻlimi: gerontologiyannnt muhim bir sohasi.

Keksalarda turli kasalliklarning paydo boʻlishi, kechishi va rivojlanishining oʻziga xos tomonlarini oʻrganish hamda ularning oddini olish; bot qarishga sabab boʻladigan jarayonlarni aniqlash, yashartish choralarini koʻrish; qari va keksalarga tibbiy-ijtimoiy yordam xizmatini tashkil etish G. oldida turgan eng dolzarb muammolardandir. G. mustaqil fan sifatida 20-asrga kelib shakllandi. G. terminini fanga 1990 yil amerikalik olim I. Nasher kiritdi va klinik tibbiyotning mustaqil bir sohasi degan taklifni ilgari surdi. Qariyotgan organizmni yashartish, ularda roʻy berishi mumkin boʻlgan kasalliklarni aniqlash va b.da G. biologiyaning odamning qarishini aniqdash borasida erishgan yutuqlariga tayanib ish koʻradi. Keksalar ham xuddi goʻdaklardek parvarishga muhtoj, shu tufayli yoshi qaytgan sari ularda roʻy berishi mumkin boʻlgan turli kasalliklarni vaqtida aniqlab, oʻziga xos davolash ni taqozo etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gering German

GERING (Gorinq) German (1893.12.1, "Rozenxeym, Bavariya — 1946.15.10, Nyurnberg) — fashistlar Germaniyasining asosiy harbiy jinoyatchilaridan biri. Fashistlar diktaturasini oʻrnatishda faol ishtirok etdi. Aviatsiya vaziri va Prussiya hukumati boshligʻi boʻldi. 1933-yil fevralda reyxstag yongʻinini uyushtirgan. Harbiy-havo kuchlari bosh qoʻmondoni. Gestapo va konslagerlarni tashkil etish tashabbuskori. Nyurnberg xalqaro sudida oʻlimga hukm qilingan. Oʻzini-oʻzi oʻldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerkulanum

Gerkulanum (Herculaneum) - Italiyadagi Qad. Rim imperiyasi shahri (hoz. Neapol sh. yaqinida). Mil. 79-yil 24 avgustda Vezuviy vulkanining otilishi natijasida kulga koʻmilib, qisman buzilgan. Ajoyib haykaltaroshlik, rassomlik asarlari, roʻzgʻor buyumlari, shuningdek turar joylar, hammom, teatr, maydon va b. qazib topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Gerkules

Gerkules — Geraklnish lotincha nomi. Koʻchma maʼnoda — jismonan kuchli katta odamga nisbatan ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerkules (yulduz turkumi)

Gerkules — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi; Ajdar, Hoʻkizboqar, Shimoliy toj, Ilon, Ilon eltuvchi, Burgut, Oʻq yoy, Tulki va Lira turkumlari orasida. Quyosh sistemasi G.ga tomon harakatlanadi. Oʻzbekistonda yoz va bahor paytlarida yaxshi koʻrinadi (qarang Yulduzlar haritasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Yulduz turkumlari
Germa

Germa (yun. hermes) — bosh haykali bilan tugallangan toʻrt qirrali ustun. Dastlab yunon mifologiyasidagi savdo xudosi va yoʻlovchilar homiysi Germesning (nomi shundan), keyinchalik boshqa xudolarning , mil. av. 5-asrdan davlat arboblari, faylasuflar va b.ning portretlari tasvirlangan. Qad. davrda chegara belgilari, yoʻl koʻrsatkichlari va sh.k. vazifalarni oʻtagan; 16-asrdan bezak va bogʻ haykallari sifatida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda ham G. namunalari yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
German tillari

German tillari - hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Gʻarbiy Yevropadagi Buyuk Britaniya, Germaniya, Avstriya, Niderlandiya, Belgiya, Shveytsariya, Lyuksemburg, Shvestiya, Daniya, Norvegiya, Islandiya mamlakatlarida, Shim. Amerikada (AQSH, Kanada), JAR, Avstraliya, Yangi Zelandiya va Osiyoda (Hindiston, Pokiston va b.) keng tarqalgan. G. t.da 550 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). G. t. 3 kichik guruhga boʻlinadi: shim. (shved, dan, norveg , island, farer tillari); gʻarbiy (ingliz, nemis, niderland, Lyuksemburg , afrikaans, friz, idish) va sharqiy (got, burgund, vandal, gepid, gerul kabi "oʻlik tillar"). Milliy G. t. qabila shevalaridan tashkil topgan. German qabilalari dastlab Skandinaviya ya. o. janubida., Yutlandiya ya. o. va Shlezvig-Golshteyn hududida joylashadi. Qad. german shevalari shim. va jan. guruxlarga boʻlingan. Mil. av. 2—1-asrlarda german qabilalarining bir qismi Skandinaviyadan Boltiq boʻyidagi hududlarga koʻchib, sharqiy german guruhini tashkil etgan. Sharqiy Skandinaviya shevalari asosida keyinchalik shved va dan tillari, Gʻarbiy Skandinaviya shevalari asosida esa norveg tili vujudga keldi. 19—20-asrlarda Islandiya va Farer o.lariga Norvegiyadan koʻchmanchilar kelishlari natijasida norveg tili va farer tili yuzaga keldi. Hind-yevropa tillarining keyinchalik yuzaga kelgan vakili — idish tili 10—14-asrlarda yuqori nemis shevalarining semit va keyinchalik slavyan tillarita xos ayrim unsurlardan tashkil topadi. Afrikaans tili esa niderland shevalarining ingliz, nemis, fransuz tillari hamda baʼzi afrika, malay-portugal tillari bilan qoʻshilishi natijasida paydo boʻldi.

G.t.ning tarixiy rivojlanishi shartli ravishda 3 davrga boʻlinadi: 1) qad. (yozuv paydo boʻlgandan to 11-asrgacha); 2) oʻrta (12—15-asr; yozuvning rivojlanishi va bu tillarning keng ijtimoiy qoʻllanishi); 3) yangi (16-asrdan hozirgigacha; milliy tillarning tashkil topishi va takomillashuvi).

German milliy-adabiy tillari 16-asrda Skandinaviya mamlakatlarida, 16— 17-asrda Angliyada va 18-asrda Germaniyada shakllangan. Hoz. Norvegiyada adabiy tilning 2 shakli mavjud: riksmol (1929-yildan bukmol) va lansmol (1929-yildan nyunor). Ingliz tilining Angliyadan tashqarida tarqalishi uning AKSH, Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya, JAR variantlarini keltirib chikardi. Nemis tili oʻzining Avstriya variantiga, Shveysariyada yana ikki varianti — shveysar shevasi va adabiy tiliga ega. 1984-yilda Lyuksemburg tili milliy til mavqeiga ega boʻldi.

G. t. boshqa hind-yevropa tillaridan quyidagicha farqlanadi: kuchli dinamik urgʻu birinchi (oʻzak) boʻgʻinda boʻladi; urgʻusiz boʻgʻinlar reduksiyaga uchraydi; unlilar assimilyativ oʻzgaradi; abluat hodisasi morfologik xususiyat kasb etadi; sifatlar kuchli va kuchsiz turlanadi va h. k.

G. t. grammatik xususiyati analitizmi turli darajada boʻlishi, kelishiklarning soni va turlanishi turlicha ekanligi, feʼllardagi turli alomatlar bilan belgilanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Germanidlar

Germanidlar — germaniynint metallar bilan hosil qilgan birikmalari. G. yaltiroqligi metallarga xos, moʻrt, qattiq moddalar. Ikkilamchi (mas, FeGe, Cu3Ge) va uchlamchi (mas, MnAlGe) G. mavjud. Koʻpchiligining suyuqlanish temperaturasi yuqori. Masalan, Zr5Ge3 ning suyuqlanish temperaturasi 2330°, HfGe3 niki 2200", Th3Ge2 niki 2000°. G. aksariyatining elektr oʻtkazuvchanligi metallarga oʻxshash, oʻta oʻtkazuvchanlik holatiga oʻtish temperaturalari yuqori. Masalan, V3Ge uchun u 6,0°K va Nb3Ge uchun esa 6,9°K. G. orasida yarimoʻtkazgichlar (mas, Mg2Ge), ferromagnetiklar (mas, Mp5Se) ham bor. Ishqrriy va ishqoriy yer metallarining G.i havoda oksidlanadi, suvda gidrolizlanadi, kislotalar taʼsirida ajraladi. G. tegishli elementlarni qizdirish yoki eritish, shuningdek eritmalarni elektroliz qilish, oksidlarni qaytarish va b. usullar bilan olinadi. Baʼzi G. yarimoʻtkazgich va magnit materiallar, yadro texnikasi va termoelementlar uchun xom ashyo, qotishmalarning mustahkamligini oshiruvchi moddalardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germaniya-italiya shartnomasi

Germaniya-italiya shartnomasi —fashistlar Germaniyasi bilan Italiya siyosiy va harbiy hamkorligi toʻgʻrisidagi pakt. 1939 yil 22 mayda Berlin sh.da 10 yil muddatga tuzilgan. G.-I.sh. har ikkala davlatning harbiysiyosiy blok tuzish ishini nihoyasiga yetkazdi. U "Berlinrim oʻqi"ni tuzish haqidagi 1936 yil bitimining davomi, 1939—45 yillardagi Ikkinchi jahon urushini boshlashga harbiydiplomatik jihatdan hozirlik koʻrishning muhim bosqichi boʻldi. 1940 yil iyunda Italiya Germaniya tomonida boʻlib urushga kirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germanlar

Germanlar — mil. av. 1-asrda Shim. va Boltiq dengizlari oraligʻida, Reyn, Dunay, Visla daryolari boʻylarida va Jan. Skandinaviyada yashovchi, hindevropa til guruhiga mansub qad. qabilalar. Germanlar urugʻchilik tuzumida yashagan, mil. 1-asrda bu tuzum yemirila boshlagan. Germanlar 4— 6-asrlarda Xalqlarning buyuk koʻchishida asosiy rol oʻynagan, Gʻarbiy Rim imperiyasining koʻp qismini bosib olgan va bir qancha qirolliklar —vestgotlar vandallar, ostgotlar, burgundlar, franklar, langobardlar kabi qirolliklarni tuzgan. Germanlar hozirgi kator Gʻarbiy Yevropa xalqlari: nemislar, gollandlar, flamandlar, danlar, shvedlar, norveglar va b. etnogenezining asosini tashkil etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germafroditizm

Germafroditizm (yunoncha: Hermaphroditos — Germafrodit (Germes va Afrodita oʻgʻli; ikki jinsli bola) — xunasalik, bir organizmda erkaklik va urgʻochilik jinsiy organlari boʻlishi. Chin (tabiiy) va soxta (anomal) xillari bor. Chin germafroditizm hayvonlar orasida keng tarqalgan. Qorinoyoqli mollyuskalar, yassi chuvalchanglar, kamtukli halqali chuvalchanglarning deyarli barcha turlari, bir qancha boʻshliqichlilar, moʻylovoyoqli qisqichbaqasimonlar, ayrim baliqlar germafrodit boʻladi.

Chin germafroditizmda bitta organizmning oʻzida ikki xil (urgʻochilik va erkaklik) jinsiy hujayralar hosil boʻladi. Biroq koʻpchilik turlarda oʻz oʻzidan urugʻlanishga monelik qiladigan, yaʼni yaqin inbridingga imkon bermaydigan mexanizmlar mavjud (masalan, jinsiy hujayralarning bir vaqtda yetilmasligi, jinsiy apparatning tuzilishi urugʻ hujayrasining oʻsha organizm jinsiy organiga tushishga imkon bermasligi).

Deyarli barcha xordali hayvonlar va odamda faqat soxta germafroditizm uchraydi. Soxta germafroditizmda muayyan jinsiy bezlar (moyak va tuxumdon) tashqi yoki ichki jinsiy organlarga mos kelmaydi. Soxta germafroditizm tashki va ichki boʻladi. Erkaklardagi tashki soxta germafroditizmda urug'don boʻladi-yu, lekin tashqi jinsiy organi ayollarnikiga bir qadar oʻxshab ketadi. Erkaklarning ichki soxta germafroditizmida tuxumdon, yetilmagan prostata bezi va urugʻ pufakchalari bilan birga bachadon naylari (urugʻ yoʻllari) ham boʻladi. Ayollar soxta germafroditizm kam uchraydi. Bunda tuxumdon boʻladi-yu, lekin tashqi jinsiy organ va ikkilamchi jinsiy belgilar qisman erkaklarnikiga oʻxshaydi.

Soxta germafroditizm bilan tugʻilgan bolalar jinsini aniqlash qiyin. Buning uchun zamonaviy sitogenetik usullar yordamida odamning xromosomalari tekshiriladi. Germafroditizm jarrohlik usullari va gormonal preparatlar bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germes

Germes —yunon mifologiyasida dastlab chorvador va choʻponlar xudosi, poda va yaylovlar homiysi. Zevs va Mayyaning oʻgʻli. Keyinchalik yoʻl, yoʻlovchilar,savdogarlar va savdo homiysi, oʻlchovlar, sonlar va lira (musiqa asbobi) ixtirochisi sifatida sigʻinilgan. G. olimp xudolarining xabarchisi, marhumlarning jonini aid (yer osti saltanati, doʻzax)ga oʻtkazuvchi hisoblangan. Koʻpincha patli shippak kiyib olgan yigitcha koʻrinishida tasvirlangan. Qad. Rim mifologiyasidagi Merkuriyga toʻgʻri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mifologik qahramonlar
Germes (sayyora)

Germes —Mars va Yupiter orbitalari oraligʻidagi kichik sapyora. Yerga juda yaqinlashib oʻtadi. Nemis astronomi K. Reynmut 1937-yil ochgan. G. oxirgi marta Yerga yaqinlashganda ular orasidagi masofa 0,6 mln. km. ga tenglashgan. G.ning diametri taxminan 1 km ga teng . Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 0,004 astronomik birlik (a. b.) ga teng . G. 1937-yildan keyin kuzatilmagan boʻlib, yoʻqolgan sayyora hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germetik kabina

Germetik kabina -kosmik kema (K. K.)ning ekipaj, kemani boshqarish pulti joylashgan boʻlmasi; K K ning qoʻndiriluvchi apparati. G. k. ekipajni kosmik vakuumdan ajratib qoʻyish (izolyatsiya qilish) dan tashqari galaktik va Quyosh radiatsiyasidan, meteor zarrachalarning hamda tashki muhitning temperaturasidan ham himoya qiladi. Uzoq mudsatli kosmik uchishlarda kosmonavtlarning ish qobiliyatini saqlash uchun G. k.da yerdagi yashash va ishlash sharoiti (havo muhiti va gigiyenik muhit) yaratiladi. Hoz. KK larda kislorod va azotning meʼyordagi aralashmasi 0,0975—0,1 MPa bosimda, nisbiy namligi 45-60%, temperaturasi esa 18-2 G. da ushlab turiladi. G. k. germetiklik (zich berklik)ning buzilish hollarida kosmonavtlarning foydalanishi uchun himoya skafandrlari koʻzda tutiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Germetiklar

Germetiklar —polimerlar yoki oligomerlar asosida hosil qilinadigan germetizatsiyalovchi tarkiblar. Boltli, parchin mixli va b. birikmalarning tirqishlari va choklarini zich berkitish maqsadida surkaladigan pastasimon yopishqoq moddalar. G. yuqori darajada elastik, mustahkam, issiq va sovuqqa, namga, ionlashtiruvchi nurga chidamli, baʼzi hollarda izolyatsion xossalarga ega boʻlishi kerak. G. olishda kauchuklar (asosan polisulfid yoki kremniyorganik suyuq kauchuklar, butadiyen, uretan, butadiyennitril kauchuklar, ftorkauchuklar, butilkauchuk, poliizobutilen) va sintetik smolalar, mas, fenolformaldegid, epoksid smolalar asosiy xom ashyo hisoblanadi. Aviasozlik, kemasozlik, kimyo va radioelektronika sanoati, qurilishlarda qoʻllaniladi. Tish protezlash texnikasi va kriminalistikada ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerniariya

Gerniariya (Herniaria) —chinniguldoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda 2 turi bor. Shulardan tuksiz G. (N. glabra)HMHr poyasi ildiz boʻgʻzidan shoxlab, yerga yoyilib oʻsadi. Guli koʻrimsiz, bargi teskari tuxumsimon. Oʻzbekistonning togʻli rayonlarida oʻsadi. Tarkibida flavonoid, kumarin, triterpensapoiin va b. moddalar bor. Tibbiyotda istisqo va buyrak kasalliklarida siydik haydash uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerold

Gerold (nem. Herold, oʻrta asrlardagi lot. heralduxaaH) —oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi xabarchi (jarchi), qirol va yirik mulkdorlar xonadonida marosimlarni boshqaruvchi, tantana, ritsarlar kurashi va b. mutasaddisi (boshqaruvchisi). Sharq mamlakatlarida, xususan Oʻrta Osiyo xonliklarida taxminan jarchi, eshik ogʻaboshi mansablariga toʻgʻri keladi. G., shuningdek gerb va shajaralar tuzish bilan ham shugʻullangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geron

Geron, aleksandriyalik Geron (Heronus Alexandrinus) (taxminan 1-asr) — yunon olimi. Asarlarida ("Pnevmatika", "Mexanika") antik dunyo olimlari tatbiqiy mexanika sohasida erishgan asosiy yutuqlarni izchil bayon qilib bergan. "Mexanika"da 5 oddiy mashina: richag, chigʻir, pona, vint va blokni tasvirlagan. Oʻzi ham mexanizm va avtomatlar yaratgan, bular oʻsha davr uchun ancha katta muvaffaqiyat edi. Uning "muqaddas" suv sotish avtomati hozirgi gazli suv sotish avtomatining oʻtmishdoshi hisoblanadi. U yaratgan gidravlik mashinalar yordamida suv chiqargichlar takomillashtirilgan "Dioptr haqida"gi asarida yerni suratga olish qoidalari, burchaklar oʻlchanadigan asbob — dioptr (hoz. teodolitning oʻtmishdoshi) bayon qilingan. "Irgʻitish mashinalari tayyorlash haqida" risolasi qad. artilleriya asoslarini yoritgan. G.ning mat.ga oid asarlari qad. zamon amaliy mat.sining qomusi hisoblanadi. "Metrika" asarida turli geometrik shakllarni aniq va taqribiy hisoblash qoidalari va formulalari keltirilgan (qarang Geron formulasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heron formulasi

Geron formulasi — uchburchakning yuzi uchala tomoni orqali ifodalanuvchi formula: , bunda S — uchburchak yuzi, a, b va c — tomonlari, Sp — yarim perimetri ().

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerontologiya

Gerontologiya (yun. geron, gerontos —keksa, kari va ... logiya) —tirik organizmlar, jumladan, odamning qarish jarayonini oʻrganadigan fan; tibbiyot va biol. fanlarining bir boʻlimi. Yoshi kashtan organizm kasalliklarining xususiyatlari haqidagi taʼlimot —geriatriya, keksaygan va katta yoshdagi kishilar gigiyenasi haqidagi taʼlimot —gerogigiyena, keksalar psixikasi va feʼl-atvorini oʻrganadigan taʼlimot — gerontopsixologiya G.ning asosiy tarkibiy qismidir. Infeksion kasalliklardan nobud boʻlishning hamda bolalar oʻlimining kamayishi va b. omillar umr uzayishiga yordam beradi. Qarish sabablari haqida bir necha nazariya ilgari surildi. I. I. Mechnikov fikricha, ichakda yashaydigan bakteriyalarda moddalar almashinuvi mahsulotlari va organizmning oʻzida azotli moddalar almashinuvining mahsulotlari (siydik kislota) kishi organizmini zaharlab, qarishga sabab boʻladi. Hoz. G. qarish sabablari va mexanizmlarini molekula va hujayradan tortib to butun organizm darajasida oʻrganmoqda. G., asosan, eksperimental, klinik va ijtimoiy yoʻnalishlarda rivojlanmoqda. G.ning ijtimoiy gigiyena sohasidagi ilmiy tadqiqotlari barvaqt qarish sabablarini ijtimoiy sharoitga, kishilarning yashash tarziga bogʻlab oʻrganish, keksaygan kishilarning moddiy taʼminoti, mehnat qilishi, ovqatlanishi, yurish-turishini maqsadga muvofiq tashkil etish, ijtimoiy va tibbiy yordam berishning eng maqbul usullarini qidirib topishga qaratilgan.

Oʻzbekistonda G. va geriatriya muammolari I va II ToshTI, vrachlar malakasini oshirish instituti ichki va asab kasalliklari hamda jarrohlik kafedralarida prof.lar R. M. Nurmuhamedov, A. R. Rahimjonov, E. Y. Qosimov, N. N. Nasriddinova, M. G. Rustamovalar, dotsentlar L. E. Otaxonova, M. H. Hojiboyev va b. tomonidan oʻrganilmoqda. Ibn Sino Xalqaro jamgʻarmasi qoshida tashkil qilingan Ibn Sino gerontologiya markazi (2000 y.) da ham G. sohasida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda (Sh. B. Ergashev, L. E. Yoʻldosheva va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gerontologiya
Tibbiyot
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Gerontopsixologiya

Gerontopsixologiya (yun. geron —qari, keksa va psixologiya) —gerontologiya va yosh psixologiyasi sohasi. Umumiy psixologiya vositalari hamda usullaridan foydalanib, keksalar ruhiyati va feʼlining oʻziga xos xususiyatlarini oʻrganadi. Garchi olimlar kishilarda keksayish tufayli paydo boʻladigan ruhiy xususiyat va oʻzgarishlarga avvaldan qiziqib kelsalarda, G. alohida fan sohasi sifatida 20-asrning 2-yarmidagina shakllana boshladi. Uning vujudga kelishiga ijtimoiy omillar: keksalar sonining koʻpayishi, ularning ish layoqati va turmush sharoiti masalalari sabab boʻldi. G. qari kishilardagi umumfiziologik va psixofizik xususiyatlar bilan ularning hatti-harakatlari, feʼlining psixologik xususiyatlari oʻrtasidagi aloqadorlikni, shaxs faoliyati va b. omillar bilan bogʻliq oʻzgarishlarni oʻrganadi. G.ning umumiy vazifasi —kishilarning qariganda ham bardam, tetik yashashiga yordam beradigan vositalarni izlab topishdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerostrat

Gerostrat (yun. Herostratos) —Efes sh. (Kichik Osiyo)ning fuqarosi (yunon). Oʻz nomini abadiylashtirish maqsadida mil.av. 356-yil (makedoniyalik Aleksandr tavallud topgan kechasi) dunyoning yetti moʻjizasidan biri — Efesdagi Artemida ibodatxonasiga oʻt qoʻygan. Majoziy maʼnoda —har qanday yoʻl bilan ham shon-shuhratga intiluvchi shuhratparast.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Herpes

Herpes ( —oʻrmalab yurmoq), viruslar qoʻzgʻatadigan kasallik, bunda badanning turli qismida teri qizarib, gʻuj-gʻuj mayda pufakchalar hosil boʻladi. Kasallik manbai bemor yoki virus tashuvchi hisoblanib, sogʻlom kishiga ular bilan muloqotda boʻlganda yuqadi. Sovuqqotish, shamollash, intoksikatsiya, infeksion kasalliklar (gripp, zotiljam va boshqalar) oqibatida paydo boʻlishi mumkin. Oddiy va oʻrab oluvchi herpes farq qilinadi. Oddiy herpes bilan bir yoshgacha boʻlgan bolalar deyarli ogʻrimaydi (onadan oʻtgan immunitet hisobiga); keyinchalik immunitet kuchi susayib, qulay sharoit tugʻilsa, kasallik roʻy berishi mumkin (yangq.Uchuq).Oʻr a b oluvchi yoki belbogʻsimon herpes (herpes zoster)HH filtrlanuvchi neyrotrop virus qoʻzgʻatadi (varicella zoster); u oʻzining juda koʻp xususiyatlari bilan suvchechak virusiga oʻxshab ketadi, shu bois adabiyotlarda herpesning bu xilini suvchechak virusi qoʻzgʻatadi deyiladi. Kasallikning inkubatsion davri 7-8 kun, mustaqil yoki biror boshqa kasallik (zotiljam, plevrit va boshqalar) asorati sifatida namoyon boʻlishi mumkin. G.ning bu turi faqat katta yoshli kishilarda uchraydi. Bunda badanning muayyan nervi yoki nerv tarmoklari boʻylab giperemiyalangan sohaga, aksariyat tananing bir tomoniga pufakchalar toshadi. Toshmalar toshishidan oldin bemorning koʻngli behuzur boʻlib, boshi ogʻriydi, biror nerv poyasi boʻylab tutib-tutib turadigan ogʻriq hamda xuddi shu joylarning achishib turishi kuzatiladi. Pufakchalar poʻsti qattiq, ichi tiniq suyuqlikka toʻla boʻladi, bora-bora suyuqlik loyqalana boshlaydi. Pufakchalar bir-biriga qoʻshilib, qator joylashadi, ular atrofi qizarib turadi. Pufakchalar koʻz, quloq, qovurgʻalararo nervlar, shuningdek boʻyin, bel nervlari va nerv tarmoklari boʻylab toshadi. herpes toshgan soha qattiq tortishib ogʻriydi, pufakchalar yorilib qoʻngʻir qora qoʻtir poʻstlar hosil boʻladi. 2—3 haftada kasallik alomatlari yoʻqolib, bemor tuzaladi, baʼzan pufakchalar davriy ravishda yangidan toshib turishi mumkin. Toshmalar yoʻqolib ketgach, shu joylarda muskullar parez" va nevralgiya seziladi. Pufakchalar oʻrnida ikkilamchi giperpigmentli dogʻlar, ogʻir shakllarida esa chandiqli yoki atrofiyali oʻzgarishlar qoladi. Kasallik yengil kechganda oʻz-oʻzidan tuzalib ketishi ham mumkin. Oʻrab oluvchi herpes ogʻirroq kechganida bemor iloji boricha oʻrinda yotib vrach nazorati ostida davolaiishi lozim. Bemorning yoshiga qarab autogemoterapiya, gammaglobulin, antibiotiklar, vitaminlar, fizioterapiya (ultratovush, diatermiya va hokazo) va mahalliy muolajalar (malhamlar) buyuriladi. Herpesning oldini olish uchun organizmni chiniqtirish, mavsumga qarab kiyinish (sovqotmaslik yoki juda isib ketmaslik), shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerpetologiya

Gerpetologiya (yunoncha: herpeton - sudralib yuruvchilar va logos —taʼlimot) —zoologiyaning bir tarmogʻi, sudralib yuruvchilar bilan suvda va kuruqlikda yashovchilarii oʻrganadi. G. ilgari faqat sudralib yuruvchilarni oʻrgangan, suvda va quruqlikda yashovchilarni oʻrganuvchi boʻlim esa batraxologiya deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil