MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Pugachyov qoʻzgʻoloni

Pugachyov qoʻzgʻoloni (1773-75) -rossiyada hokimiyatga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon. Uralboʻyi, Uralorti, Oʻrta va Quyi Volgaboʻyiga tarqalgan. Unga Ye.I. Pugachyov rahbarlik qilgan. Yoyiq kazaklari, zavod ishchilari, krepostnoy dehqonlar, Volgaboʻyi aholisi, Salavat Yulayev, Kinzya Arslonov boshchiligidagi boshqirdlar dehqonlar urushining harakatlantiruvchi kuchlari boʻlgan. 1773-yil sentabrda qoʻzgʻolonchilar Iletsk va boshqa istehkom shaharchalarini egallaganlar. 1773-yil oktabrda Pugachyov 2500 kishilik otryadi bilan Orenburg qalʼasini qamal qilgan. Qoʻzgʻolonchilarning soni dekabr oyida 30 ming kishiga yetib, ularning qoʻlida 86 toʻp boʻlgan. Qoʻzgʻolon noyabr-dek. oylarida katta hududga yoyilgan. 1774-yil fevralda Chelyabinsk egallangan. Qoʻzgʻolonchilarga qarshi Yekaterina II hukumati muntazam qoʻshinlarini yuborgan. Pugachyov Orenburg qamalini boʻshatish, Chelyabinsk va Kurganni tashlab chiqish, qoʻzgʻolon avj olgan Ural zavodlariga ketishga majbur boʻlgan. 1774-yil iyulida qoʻzgʻolonchilar Qozon uchun boʻlgan jangda yengilganlar. Pugachyov dehqonlar harakati keng yoyilgan Volganing oʻng sohiliga oʻtib ketgan. Uning keng yoyilishiga Pugachyovning dehqonlarga yerlarni boʻlib berish, krepostnoy huquqni tugatish, dvoryan va podsho amaldorlarini yoʻqotishga daʼvat etuvchi manifestlari yordam bergan. Dehqonlar qoʻzgʻoloni magʻlubiyatga uchragan. Pugachyov tutib olinib, 1775-yil Moskvada qatl etilgan. Minglab qoʻzgʻolonchilar shafqatsiz jazolangan.

Manbalar 

Qoʻzgʻolonlar
Pugachyova Alla Borisovna

Pugachyova Alla Borisovna (1949.15.4, Moskva) — rus estrada xonandasi. Xalq artisti (1991). Moskvadagi Teatr sanʼati institutini tugatgan (1981). O. Lundstrem rahbarligidagi estrada orkestrida (1971—72), Roskonsertda (1978—87) yakka xonanda, "Qoʻshiq teatri" teatr-studiyasining asoschisi va badiiy rahbari (1988-yildan). P. ijodi yuqori vokal va aktyorlik sanʼati, har bir qoʻshigʻini mukammal dramaturgik asar darajasiga koʻta-ra olishi, joʻshqinlik, koʻtarinkilik kabi oʻziga xos uslubi bilan ajralib tu-radi. Repertuaridan R. Pauls, A. Zatsepin, M. Tariverdiyev, I. Nikolayev va boshqa kompozitorlar hamda oʻzi bastalagan qoʻshiqlar oʻrin olgan ("Arlekino", "Million qizil atirgul", "Maestro", "Paromchi", "Bu dunyo", "Menga yokadi", "Aysberg" va boshqalar). Yevropa, Amerika va Osiyo (jumladan, Oʻzbekistonda ham) gastrolda boʻlgan. Xalqaro estrada tanlovlarida (Bolgariya, 1975; Polsha, 1978) Gran-pri mukofotiga sazovor boʻlgan. Rossiya Davlat mukofoti laureata (1994).
 

Ushbular bilan turmush qurgan:
Mikolas Orbakas (t-q. 1969; ajr. 1973)
Aleksander Stefanovich (t-q. 1976;
ajr. 1980)
Yevgeniy Boldin (t-q. 1985; ajr. 1993)
Filipp Kirkorov (t-q. 1994; ajr. 2005)
Maksim Galkin (t-q. 2011)
Bolalari 3 ta
Ota-onasi: Boris Mixailovich Pugachov (otasi)
Zinaida Arxipovna Odegova (onasi)

Manbalar
Pud

Pud — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Qiymati 40 qadoqqa teng. 1 P.= 40 qadoq=40-0,4095512 kg=16,3805 kg. Baʼzi shevalarda put deb ham ishlatilgan.

Manbalar 

Oʻlchov birliklari
Pudrat shartnomasi

Pudrat shartnomasi (rus. podryad — bir yoʻla) — fuqarolik-huquqiy bitim, unga koʻra, bir taraf (pudratchi) ikkinchi taraf (buyurtmachi)ning topshirigʻiga binoan, muayyan ishni bajarish va uning natijasini buyurtmachiga belgilangan muddatda topshirish majburiyatini oladi. Buyurtmachi esa, ish natijasini qabul qilib olish va buning uchun haq toʻlash majburiyatini oladi. Oʻzbekiston Respublikasida Pudrat shartnomasining maishiy pudrat, qurilish pudrati, loyiha va qidiruv ishlari pudrati, ilmiy tadqiqot, tajriba-konstruktorlik va texnologiya ishlari pudrati singari alohida turlari bor. Pudrat shartnomasi buyumni tayyorlash yoki qayta ishlash yoxud boshqa ishni bajarib, uning natijalarini buyurtmachiga topshirish borasida tuziladi. Buyum tayyorlash uchun tuzilgan Pudrat shartnomasi boʻyicha pud-ratchi buyumga boʻlgan huquqni buyurtmachiga beradi. Agar shartnomada boshqacha qoida belgilanmagan boʻlsa, pudratchi buyurtmachining topshirigʻini bajarish usullarini oʻzi belgilaydi. Agar Pudrat shartnomasida boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, ish pudratchining qaramogʻida — uning materiallaridan, uning kuchi bilan va vositalaridan foy-dalangan holda bajariladi. Pudratchi oʻzi bergan materiallar va uskunalarning sifatiga, shuningdek, uchinchi shaxslarning huquqlari boʻlgan materiallar va uskunalarni berganligi uchun javob beradi. Agar qonun yoki Pudrat shartnomasidan pudratchining shartnomada nazarda tutilgan ishni shaxsan bajarish majburiyati kelib chiqmaydigan boʻlsa, pudratchi oʻz majburiyatlarini bajarish uchun boshqa shaxslar (subpud-ratchilar) ni jalb qilishga haqlidir. Bu hodda pudratchi bosh pudratchi vazi-fasini bajaradi. Pudrat shartnomasiga oid huquqiy holatlar Oʻzbekiston Respublikasi FKda bayon qilingan.

Manbalar
Pul belgilari

Pul belgilari — pulning kurinish shakli, muomalada qatnashadigan pulning turlari. Pulga xos umumiy belgilar: qiymat miqdorini kursatuvchi raqamlar, davlat gerbi, individual seriya va uning soni, maxsus rasm, chizmalar, naqshlar; xususiy belgilar: qogʻoz tarkibi, hajmi, eni va buyi, boshqa pullardan farqlanadigan va takrorlanmaydigan belgilardan iborat. Oʻzbekistonda qogʻoz belgilar va mayda tangalar shaklida chiqariladi. Pul belgilari no-minallari naqd hisobkitoblarni, tulovlarni oqilona tashkil etishga imkoniyat beradigan darajada belgila-nadi. Inflyasiya yuz berayotgan vaziyatlarda Pul belgilari yirik nominalda chiqariladi.

Manbalar
Pul birligi

Pul birligi, mamlakatning pul birligi — mamlakatda qonun yoʻli bilan joriy pul belgisi, mamlakat pul tizimining asosiy unsuri boʻlgan pul hisob kitobi birligi. Mas, Oʻzbekistonning Pul birligi — soʻm. AQShning Pul birligi — AQSH dollari, Buyuk Britaniya Pul birligi — funt sterling. Pul birligi mayda qismlarga boʻlinadi. Mas, 1 soʻm=100 tiyin, 1 rubl=100 kopeyka, 1 AQSH dollari=100 sent. 21-asr boshiga kelib jahon mamlakatlarining birontasida ham monometall pul muomalasi qolmadi. Shu sababli, asosiy Pul birligi kredit bank biletlari (banknotlar), shuningdek, davlat xazina biletlari va tanga pullardan iborat.

Manbalar
Pul bozori

Pul bozori — moliya bozorining asosan qisqa muddatli (bir yilgacha) kredit operatsiyalari amalga oshiriladigan qismi. Pul bozoridagi operatsiyalar firmalarning aylanma kapitali hara-katiga, banklarning qisqa muddatli resurelariga xizmat koʻrsatadi. Ken g maʼnoda Pul bozori xususiy shaxslar, davlat, nobank davlat muassasalari pulga talab bilan va banklar pul taklifi bilan chiqadigan bozordir. Pul bozori vaqtincha yetishmayotgan aylanma vositalarni toʻldirish imkoniyatini beradi. Pul bozorining asosiy ishtirokchilari — Markaziy bank va tijorat banklari hisoblanadi. Keyingi yillarda bankdan tashqari moliya vositachilari (mas, AQShdagi P.b, hamkorlik fondlari) ham ishtirok etadi. Pul bozorida yuqori likvidlikka ega boʻlgan qimmatbaho qogʻozlar — xazina va tijorat veksellari, depozit sertifikatlari, bank akseptlari, qimmatli qogʻozlar, munitsipal veksellari va boshqa qatnashadi. Pul bozori iqtisodiyotni boshqarishning muhim obʼyektlaridan biridir. Pul bozori davlat harajatlarini kreditlash va byudjet taqchilligini qoplashning manbai sifatida kat-ta ahamiyatga ega. Xalqaro valyuta-kredit munosabatlari rivojlanishi bilan xalqaro Pul bozorilari paydo boʻldi (eng yiriklari Amerika Pul bozori, Yevropa Pul bozori).

Manbalar
Pul kapitali

Pul kapitali — pul shaklidagi, pul mablagʻi koʻrinishidagi kapital. Pul kapitali (pul investitsiyalari, kapital qoʻyilmalar) hisobiga sotib olinadigan va unumli tovar kapitalini hosil qiladigan jismoniy kapitalni, ishlab chiqarish vositalarini barpo etishga xizmat qiladi.

Manbalar
Pul massasi

Pul massasi — xoʻjalik aylanmasiga xizmat koʻrsatadigan va xususiy shaxslar, korxonalar va davlatga tegishli xarid va toʻlov vositalarining jami hajmi. Pul massasi muomaladagi va jami Pul massasigaboʻlinadi. Muomaladagi Pul massasi muayyan davrda, muayyan sanada harakatda, muomalada boʻlgan pul miqdorini, jami Pul massasi muomalaga chiqarilgan pullarning toʻliq miqdorini bildiradi. Unga naqd pullar, korxonalar va aholining banklarda hisob varaqlarda saqlanayotgan pul mablagʻlari, toʻlanishi shart boʻlgan pul majburiyatlari kiradi. Tovar ayirboshlash va toʻlov-hisobkitob munosabatlari shakllarining rivojlanishi bilan muomalada yurgan Pul massasining tarkibi va tuzilmasi jiddiy oʻzgarishlarga uchraydi.

Manbalar
Pul muomalasi

Pul muomalasi — pulning bajarilgan ish, koʻrsatilgan xizmatlar, sotib olingan tovarlar haqini toʻlash, hisobkitoblar va toʻlovlarni amalga oshirish, nafaqalar berish, qarzlarni qaytarish vositasi sifatida foydalanish jarayonidagi uzluksiz harakati. Pul muomalasi har bir mamlakat pul tizimi miqyosida amalga oshadi. Pul muomalasi naqd va nakd boʻlmagan muomalaga boʻlinadi. Naqd pul bankdan chiqqach, korxona, tashkilotlar kassasiga va aholi koʻliga oʻtadi. Oddisotdi vatoʻlov harakatlari bajarilgach, yana bankka kaytadi. Naqd boʻlmagan pul muomala-siga firma, korxona, tashkilotlarning bankdagi hisobida turgan pulning harakati kiradi va bunday muomala chek, kredit kartochkasi, veksel, obligatsiya, sertifikat va boshqa vositalar harakati shaklida olib boriladi.pul muomalasi jarayonlariga ishtirok etadigan pullar 2 ga bo'linadi. 1-aktiv pullar,2-passiv pullar.

Manbalar
Pul tizimi

Pul tizimi — muamlakatning pul belgilari, pul birliklari, pul emissiyasi qoidalari va muomalasi shakllari, mamlakatda milliy qonunchilik bilan joriy etilgan pul munosabatlari. Tarixan Pul tizimining metall pul muomalasi va pul belgilari (qogʻoz pullar) muomalasi koʻrinishlari bor. Oʻz navbatida metall pul muomalasi tizimi bimetallizm va monometallizmga boʻlinadi. Oʻzbekiston Respublikasining hozirgi Pul tizimi 1995-yil 21 dekabrda qabul qilingan "Oʻzbekiston Respublikasining Markaziy banki toʻgʻrisida"gi qonunga muvo-fiq tashkil etilgan. Rasmiy pul birligi soʻm. Soʻmning chet el valyutalariga nisbatan kursini Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilaydi va matbuotda eʼlon qiladi. Oʻzbekiston hududida naqd pullar (banknotlar va tangalar) ʻva naqd boʻlmagan pullar (kredit muassasalarida hisobvaraqlardagi mablagʻlar koʻrinishida) amal qiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki naqd pullarni chiqarish, ularning Oʻzbekiston Respublikasi xudu-dida muomalada boʻlishini tashkil etish va muomaladan chiqarish boʻyicha mutlaq huquqlarga ega.

Manbalar
Pul fetishizmi

Pul fetishizmi (frans. Feticheisme, portugalcha fetico — tumor, moʻʼjiza) — pulni ilohiylashtirish, unda moʻʼjizaviy kuch bor deb karash, unga sigʻinish. Pulning tovarlik tabiatini, pul bilan tovar massasi oʻrtasidagi aloqalarni tushunmaslik, shuningdek, iqtisodiyotda va hayotda pulning ahamiyati va oʻrnini boʻrttirib koʻrsatish Pul fetishizmini paydo etadi. Pul fetishizmi juda yashovchan, ayniqsa, pulga deyarli hamma narsa sotiladigan va sotib olinadigan, pulga egalik jamiyatda katta iqtisodiy imkoniyatlar ochib beradigan, obroʻ-eʼtiborni oshiradigan jamiyatlarda bu narsa yaqqol koʻrinadi. Jamiyatda sogʻlom iqtisodiy munosabatlar va maʼnaviyatning yuksalishi bilan Pul fetishizmi yoʻqolib boradi.

Manbalar
Pul emissiyasi

Pul emissiyasi (,  — chiqarish) — davlat tomonidan muomalaga jami turdagi pul belgilarni chiqarish. Pul emissiyasi pul belgilarini bosib chiqarish bilan birga muomaladagi nakd va nakd boʻlmagan pul massasining koʻpayishini ham bildi-radi. Pul emissiyasining asosiy shakllari kredit pullar — banknotlar va depozit-cheklar emissiyasi.

Baʼzi mamlakatlarda hukumat oʻz harajatlarini, byudjet taqchilligini qoplash maqsadida qoʻshimcha Pul emissiyasini amalga oshiradi, natijada inflyasiya kuchayadi. Koʻpgina mamlakatlarda Pul emissiyasi ni hukumat nomidan Markaziy bank amalga oshiradi.

Manbalar
Pula (Xorvatiya)

Pula — Xorvatiyadagi shahar, Istriya yarim orolda. Aholisi 62,3 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Adriatika dengizi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kemasozlik, kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Arxeologiya muzeyi tashkil etilgan. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 2-asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalar (zafar arki, Avgust ibodatxonasi va boshqalar), shuningdek, 6—17-asr larga oid binolar sakdangan. Turizm markazlaridan.

Manbalar
Pul-buyum lotereyasi

Pul-buyum lotereyasi - k. Lotereya.

Manbalar
Pulemyot

Pulemyot (rus. pulya — oʻq va metat — otish) — dushmanning yer, havo va suvdagi nishonlarini shikastlash uchun ishlatiladigan tezotar avtomatik qurol. Tuzilishi va vazifasiga koʻra: stanokli, koʻl, tank, zenit, aviatsiya va rota P.lari, stvolining diametri boʻyicha asosiy kalibrli (6,5 — 8,0 mm) va yirik kalibrli (12,7–15 mm) xillarga boʻlinadi. Stanokli P. 2000– 2800 m gacha masofadan yerdagi nishonlarni va 500 m gacha masofadan havodagi nishonlarni shikastlaydi. Stanokli P. minutiga 250 — 700 oʻq uzadi, ogʻirligi 40–41 kg. Bu P.dan otishda ikki kishi ishtirok etadi. Zenit P.i havodagi nishonlarni (500 m gacha masofada) otish uchun moʻljallangan. Bu P. yirik kalibrli boʻlib, tank, bronetransportyor, kema va boshqa ga oʻrnatiladi. Nishonni 1830–3500 m dan shikastlaydi. Tank P.i tankka oʻrnatila-di: dushmanga tank toʻpi bilan birgalikda yoki alohida talafot yetkazish uchun moʻljallangan. Aviatsiya P.i, odatda, samolyot va vertolyotlarga oʻrnatila-di; dushman samolyotini, parashyutchilarini hamda yerdagi nishonlarni otish uchun qoʻllaniladi. Qoʻl P. dushmanning jonli kuchlari va oʻt ochish vosi-talarini shikastlash uchun moʻljallangan; 1500–1830 m gacha masofadagi nishonni aniquradi. Qoʻl P.idan past uchuvchi samolyotlarga qarshi otishda ham foydalanish mumkin. Qoʻl P.ining jangovar oʻq uzish tezligi minutiga 150—600 oʻq, ogʻirligi 10 — 16,25 kg. Uni bir kishi ishlata oladi. Rota P.i 1000 m gacha masofadagi ochiq gruppa-viy va yolgʻiz nishonlarni shikastlash uchun qoʻllaniladi. Jangovar otish tezligi minutiga 250 oʻq. P.lar magazinli va lentali turlarga boʻlinadi. P. bilan piyoda askarlar, tank, aviatsiya va boshqa harbiy boʻlinmalar qurollantiriladi. Birinchi P.ni amerika ixtirochisi X. S. Maksim 1883-yil ixtiro qilgan. Hozir koʻp mamlakatlarning qoʻshinlarida rus ixtirochilari V. A. Degtarev va M. T. Kalashnikov P.laridan foydalaniladi.

Manbalar 

 

Otashli qurollar
Pulkovo rasadxonasi

Pulkovo rasadxonasi - Sankt-Peterburgdagi i. t. muassasasi; dengiz sathidan 75 m balandlikdagi Pulkovo qishlogʻida joylashgan. 1839-yil tashkil etilgan. 1840 yil ish boshlagan. Ikkinchi jahon urushida nemis fashist qoʻshinlari tomonidan vayron qilingan, 1954-yil qayta tiklangan.

Pulkovo rasadxonasida 65 sm li refraktor, fotografik qutb trubasi, zenit-teleskop, 2 ta quyosh teleskopi, meridian teleskopi, koronograf, katta radioteleskop va boshqa asboblar ishlab turibdi. Unda astrometriya, astrofizika, radioastronomiya va boshqa sohalarga doyr ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. Rasadxonada 10000 ga yaqin xira yulduzlar katalogi tu-zilgan.

Manbalar 

 

Astronomik rasadxonalar
Rossiya
Pul-kredit siyosati

Pul-kredit siyosati - hukumatning pul muomalasi va kredit sohasida olib boradigan bosh yoʻli va mamlakat iqtisodiyoti barqarorligini va uning samarali faoliyatini taʼminlashga, pul tizimini lozim darajada mustahkam sak/gab turishga qaratilgan chora-tadbirlari. Pul-kredit siyosati davlat iqtisodiy siyosatining tarkibiy qismi boʻlib, odatda, uni Markaziy bank amalga oshiradi. P.-k.s. orqali muomaladagi ortiqcha pul massasi qisqartiriladi yoki koʻpay-tiriladi, inflyasiyann pasaytirish chora-tadbirlari koʻriladi. Markaziy bank P.-k.s.ni olib borishda pul bo-zoriga toʻgʻridan-toʻgʻri — oʻzining boshqaruv vakolatlari yordamida va pul emissiyasi orqali taʼsir oʻtkazishi mumkin.

P.-k.s. bevosita va bilvosita vositalar orqali amalga oshiriladi. Bevosita vositalar — moliyaviy institutlardagi moliyaviy aktivlar narxlari (foiz stavkalari)ni yoki ular haj-mini toʻgʻridantoʻgʻri boshqarish orqali olib boriladi. Markaziy bank tomonidan tijorat banklaridagi mavjud depozit kurinishidagi pullarni hamda ular tomonidan beriladigan kreditlar narxlari va hajmi nazorat qili-nadi. Bilvosita vositalar — Markaziy bank tomonidan moliyaviy institutlar resurslarita bozor mexanizmlari (majburiy zaxiratalablari, ochiq bozordagi operatsiyalar, tijorat banklarini qayta moliyalash va Markaziy bankning hisob stavkasi, tijorat banklaridan depozitlarni qabul qilish va boshqalar) orqali iqtisodiyotdagi pul massasiga taʼsir etiladi.

Markaziy bank foydalanadigan vositalarning har biri foiz stavkalarining oʻsishiga, kreditlash va qarz olish hajmini kamaytirishga, lozim boʻlganda foiz stavkalarini oshirishga yoki, aksincha, tushirishga xizmat qiladi. Ochiq bozordagi operatsiyalar, majburiy eng kam zaxiralarning boʻlishi, hisobga olish siyosati, valyuta siyosati P.-k.s.ning asosiy tarkibiy qismlarini tashkil etadi.

Yana q. 

 Valyuta siyosati

Manbalar
Pulmonologiya

Pulmonologiya (lot. pulmonis -oʻpka va ...logiya) — klinik tibbiyotning bir boʻlimi; oʻpka, bronxlar va plevra kasalliklarini oʻrganadi. Ularni aniklash, davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadi. P. nisbatan yangi soha boʻlganligi uchun 70-yillar oxirlaridan boshlab uni mu-kammal oʻrganishga kirishildi. Ilgari Oʻzbekistonda "paxta yakka xokimligi" natijasida yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlar va koʻp miqdorda ishlatilgan pestitsidlar taʼsirida oʻpkaning surunkali nospetsifik kasalligi, ayniqsa, qishloq joylarida koʻpayib ketgan edi, shularni hisobga olib Toshkentda 1978-yil Toshkent vrachlar malakasini oshirish it-ti qoshida klinik P. kafedrasi tashkil etildi va Oʻzbekistonda pulmonoglar ilmiy maktabi va pulmonologiya xizmati yaratildi. Hozirgi Oʻzbekistonning shaharlari va viloyatlarida P. boʻlimlari tashkil qilingan.

1989-yil dan Sil ilmiy tadqiqot instituti Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot institutiga aylantirildi va u Oʻzbekistonda shu sohadagi yirik ilmiy markaz boʻlib qoldi. 1990-yilda Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot instituta qoshida Respublika pulmonologiya markazi tashkil qilindi. Bu markaz P. sohasidagi ilmiy tadqiqot va amaliy ishlarni koordinatsiya qilib boradi. Oʻzbekistonda Markaziy Osiyoda birinchi boʻlib nospetsifik oʻpka kasalliklari (bronxial astma, surunkali bronxit)ning epidemiologiyasi, funksional diagnostikasi, farmakoterapiyasi, immunologik va klinik allergologiyasi, uning genetik mexanizmlari, bioritmologik tashki liy sistemasi va patogenetik terapiya hamda meqnat qobiliyatini tiklashning ilmiy asoslari ishlab chiqildi. P.da turli tadqiqot usullari: rentgenologik (tomografiya, bronxografiya), en-doskopik (traxeobronxoskopiya), funksional diagnostika usullari va h.k. qoʻllanadi. Pulmonologiya Oʻzbekistondagi mavjud tibbiyot institutlari, vrachlar malakasini oshirish institutida P. kafedralari, shuningdek, klinik shifoxonalar tarkibida P. boʻlimlari faoliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda P.ning rivojlanishida A.M. Ubaydullayev, D. X. Mahmudova, Sh. U. Ismoilov, M. A. Yakimova, B. S. Aripov va boshqa olimlarning xizmatlari katta.

Abdulla Ubaydullayev.

Manbalar
Pulpa

Pulpa — 1) tishning yumshoq toʻqimasi. Har bir tish oʻrtasidagi boʻshliqni toʻldirib turadi. Tishni qon bilan taʼminlaydigan kon tomirlari, limfa tomirlari va nerv tolalaridan tashkil topgan; P.da tishdagi qattiqtoʻqimalarning moddalar almashinuviga yordam beradigan hujayralar — odon-toblastlar bor. 2) taloqnsnt asosiy massasi; retikulyar toʻqimadan tuzil gan.

Manbalar
Puls

Puls (lot. pulsus — turtki) — tomir urishi. Yurak qisqarishi natijasida qon tomirlarining ritmik tebranishi; kengayib, torayishi. Arterialvenoz va kapillyar P. tafovut etiladi. Odatda, bilak arteriyasi P.i eng katta amaliy ahamiyatga ega.

Sogʻlom kishilarda P.ning tezligi yurak qisqarishi tezligiga moye boʻlib, bir min.da 60—80 marta tomir urishiga teng . Yurakning bir min.da 90 mar-tadan ortiq qisqarishi taxikardiya, 60 martadan kam qisqarishi — bradikar-diya deb ataladi. Yurakning baʼzi kasalliklarida P. yurak qisqarishi tezligidan kam boʻlishi mumkin — P. defitsita. P. bolalarda kattalarga nisbatan ortiqroq, qiz bolalarda oʻgʻil bolalarga nisbatan birmuncha ortiqroq, tunda kunduziga nisbatan kamroq boʻladi.

Jismoniy mehnat qilganda, nervemotsional reaksiyalarda P. ortadi.

Normal holatda P. ritmik (bir tekis), yaʼni P. toʻlqinlari maʼlum vaqt oraligʻida sodir boʻladi. Yurak ritmining buzilishi aritmiya deb ataladi (qarang Yurak-tomir sistemasi), bunda P. toʻlqinlari bir xil vaqt oraligʻida notekis boʻladi. P.ning tarangligi ar-terial qon bosimiga bogʻliq, gipertoniyada goyatda kuchayadi, gipotoniya va yurak kasalliklarida boʻshashadi. P.ning toʻliq yoki toʻliq emasligi yurak qisqarishi kuchiga bogʻliq. P.ning boshqa oʻziga xos koʻpgina xususiyatlarini bilish vrachga bemorning ahvoli haqida maʼlumot beradi.

Manbalar
Pulsarlar

Pulsarlar [ing. pulsars, Pulsating Sources of Radioemission (radionurlanishlarning pulyelanuvchi manbalari) soʻzlarining qisqartmasidan] — davriy radionurlanishlar tarqatib turuvchi kosmik obʼyektlar. P. nurlanishi 10 sm dan 10 m gacha kuzatiladi, uning maksimumi metrli radiodiapazonga toʻgʻri keladi. Birinchi P. 1967-yilda ingliz radioastronomlari tomonidan kashf etilgan. Hozirgi kungacha 100 dan ortiq P. topilgan. Bu P.ning pulsa-siyalanish davri 0,033 dan 3,75 sekundgacha boʻlgan oraliqda sodir boʻladi. P. davri asta-sekin ortadi. Davrning ikki marta ortishi uchun ketadigan vaqt million va bir necha oʻn million yil-ga, yaʼni P. yoshiga barobar vaqtga teng boʻladi. Masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik ichidagi P.ning davri 2400-yilda, "Yelkanlar" yulduz turkumida chaknagan oʻta yangi yulduz markazidagi P.niki 24 ming yilda ikki martagacha uzoklashadi. Bu P. eng yosh hisoblanadi va davri eng qisqa, chunki ular atrofida gaz qobigʻi kuzatiladi. Uzun davrli P. keksa sanaladi, ular atrofidagi gaz qobigʻi fazoga sochilib ketgan. Yosh P.da davrni sakrab kamayishi kuzatiladi.

P. nurlanishining alohida impuls lar tarzida kuzatilishi tez aylanayotgan va projektor singari yoʻnaltirilgan nurlanish sochayotgan yulduzlar boʻlsa kerak, degan xulosaga olib keladi. Ketmaket impulyelar oraligʻi yulduzning aylanish davriga teng. Kichik davr bilan aylanuvchi yulduzning oʻzi ham juda kichik (radiusi bir necha km) boʻlishi kerak. Bunday yulduz oʻta yangi yulduzning chaqnashi natijasida hosil boʻlgan neytron yulduz boʻlishi mumkin. P. orasida rentgen nurlanishi pulsatsiyalanuvchilari ham bor. Bunday P. rentgen P. deb ataladi va ular zich qoʻshaloq yulduz tizimiga kiruvchi neytron yudduzga qoʻshni yudduzdan oqib tushayotgan modda energiyasi hisobiga rentgen nurlanish sochadi.

Manbalar
Bhumibol Adulyadej

Pumipon Adulyadet (Buyuk Rama IX) (Bhumibol Adulyadej) (Rama IX) (1927, AQShning Kembrij shahri - 2016, Bangkok) -Tailand davlat arbobi. Lozanna va Bangkok universitetlarida oʻqigan. 1946-yil 9-iyunda akasi, qirol Rama VIII (Anand Maxi-dol)ning vafotidan soʻng taxt egasi. 1950-yil 5 mayda Tailand Qirolligi qiroli Rama IX sifatida rasman taxtga oʻtirgan. 1987 y, unga Buyuk unvoni berilgan. Bir qancha xayriya jamgʻarmalari asoschisi, milliarder

Manbalar 

Tailand monarxlari
Milliarderlar
Tailand milliarderlari
1927-yilda tugʻilganlar
2016-yilda vafot etganlar
Puna

Puna — Hindistondagi shahar, Ma-harashtra shtatida. Dekan yassitogʻligining shim.-gʻarbiy qismida, Mutha va Mula daryolarining qoʻshilish yerida joylashgan. Aholisi 3,1 mln. kishi (2001). Gʻarbiy Gat togʻining Borgxat dovonidan oʻtgan magistraldagi muhim transport yoʻllari tuguni. P. Mumbay bilan iqtisodiy jihatdan bogʻliq boʻlgan, tez oʻsib borayotgan savdosanoat markazi. Mashinasozlik, toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, qogʻoz, kimyo, farmatsevtika sanoati korxonalari; universitet (1949) bor. M. qadimda, marathlar shahri boʻlgan. 17-asrda Marath sultonligi poytaxti. Meʼmoriy obidalaridan oʻrta asrlarda qurilgan Shanvar-Petx qalʼasi qoldiqlari saqlangan.

Manbalar 

    

Puna
Pune tumanidagi shaharlar va shaharchalar
Maharashtra shaharlari
Hindistonning sobiq poytaxt shaharlari
Maharashtra
Hindistonning metropolitan shaharlari
Gʻarbiy Maharashtra
Hindistondagi aqlli shaharlar