MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ishonch yorligʻi

Ishonch yorligʻi - biror shaxsning muayyan mamlakatda elchi yoki diplomatik vakil sifatida tayinlanganligini tasdiklovchi rasmiy xat shaklidagi maxsus hujjat. Yorliq xorijiy davlat boshligʻi nomidan uni qabul qiluvchi davlat boshligʻiga yoʻllanadi. I. yo. da mazkur shaxsga davlat manfaatlarini ifodalash topshirilganligi, uning soʻzlari va harakatlariga ishonish lo-zimligi taʼkidlanadi. Davlat boshligʻi tomonidan I.yo.ning qabul qilinishi tayinlangan va yetib kelgan xorijiy mamlakat yoki xalqaro tashkilot elchisi yoki diplomatik vakili mazkur davlatda akkreditatsiya qilingani, yaʼni oʻz vazifalarini bajarishga rasman kirishganligini bildiradi. Diplomatik vakillar vazifalarining tugashi davlat boshligʻiga chaqiruv yorligʻini takdim etish bilan rasmiylashtiriladi. Oʻzbekiston Respublikasida bu boradagi qonun-qoidalar "Oʻzbekiston Respublikasining xorijiy davlatlardagi diplomatik vakolatxonalari rahbarlarini tayinlash va chaqirib olish tartibi" toʻgʻrisidagi qonun (1992-yil 3-iyul) bilan belgilanadi. Mazkur qonun "Diplomatik aloqalar toʻgʻrisida"gi Vena konvensiyasi va boshqa umum eʼtirof etgan xalqaro huquqiy normalar va qoidalarga toʻla muvofikdir.

Manbalar
Ishonchli vakil

Ishonchli vakil - 1) Oʻzbekiston Respublikasida Oliy Majlis deputatligiga nomzod yoki Xalq depu-tatlari viloyat, tuman, shahar Kengashi deputatligiga nomzodning vakili. I.v. nomzodning deputat etib saylanishi uchun tashviqot yuritadi, davlat organlari va jamoat birlashmalarining organlari, saylovchilar bilan oʻzaro munosabatlarda, shuningdek, saylov komissiyalarida nomzodning manfaatlarini himoya qiladi. I. v. toʻgʻrisidagi qonunqoidalar "Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov toʻgʻrisida" (1993 y. 28 dek.), "Xalq de-putatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlari toʻgʻrisida" (1994 y. 5 may) Oʻzbekiston Respublikasinig qonunlarida belgilangan; 2) biron-bir shaxs tomonidan muayyan huquqiy oqibatlarni keltiruvchi xattiharakatlarni sodir etish, muayyan vazifalarni bajarish majburiyati yuklangan shaxs. U mazkur vazifalarni qonun hujjatlarida belgilangan tartibda, notarial tasdiqlangan ishonchnoma asosida, oʻziga berilgan vakolatlar doirasida, bo-shqa bir shaxs topshirigʻiga binoan va uning nomidan amalga oshiradi. I. v. ga oid asosiy qonun-qoidalar FKning 129—134-moddalarida belgilangan.

Manbalar
Ishpech

Ishpech (ish va fors, pech — asbob, vosita suzidan) — kashtaduzlikda chevarlarning ish asbobi. Oʻrtacha kattaligi 25x50 sm li uch buklab yigʻiladigan turtburchak shakldan iborat, yuz tomonining ikki chetki qismiga choʻntaklar tikiladi, shu choʻntaklarda chevarning ish uchun kerakli ip, ipak, igna, kaychi va b. narsalari saqlanadi. I. yigʻilganda sirtqi tomoniga tikilgan ilmoq va tugmacha bilan kadaladi. I. ning turli matolar (ip, ipak, duxoba va b.) dan avra-astarli va ichiga paxta solib qavib tayyorlanadigan xillari boʻladi. Kashtatikishda I. tizzaga qoʻyiladi va bezatilayotgan buyum unga igna bilan mustahkamlanadi. Ish xaltasi deb ham ataladi.

Manbalar
Ishrat hovli

Ishrat hovli — Xivadagi meʼmoriy yodgorlik. 1832—34 y. larda Tosh hovli saroyiga qoʻshimcha qilib qurilgan. Umumiy tarhi 43x36,5 m. Tuzilishi Arz hovliga oʻxshash. I.H-Dan tantanali marosimlar oʻtkazish, madaniy hordiq chiqarishda foydalanilgan. Jan. dagi 1 ustunli ayvonlar orqali xona-zallarga kiriladi. Ayvon oldi yogʻoch oʻymakorligidagi ustun va panjaralar bilan bezatilgan. Xona bezagida ganch oʻymakorligi, muqarnasli sharafalar hamda gullayotgan daraxt va mevalar tasviri qora, koʻk, qizil ranglarda bezalgan. Shipiga hovuzaklar ishlangan. Hovli oʻrtasiga yoz kunlari dam olish uchun gʻishtdan doira shaklida supa ishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xiva
Ishsizlik nafaqasi

Ishsizlik nafaqasi - OʻzRda ishidan, ishidagi daromadidan mahrum boʻlib qolgan fuqarolarga qonunda koʻzda tutilgan tartibda va miqdorda, davriy ravishda beriladigan pullik yordam; ishsiz shaxslarga moddiy kafolatlarning asosiy turi. 16 yoshdan boshlab to pensiya bilan taʼminlanish huquqiga ega boʻlgan yoshdagi; ishga va ish haqiga (mehnat daromadiga) ega boʻlmagan; ish qidiruvchi shaxs sifatida mahalliy mehnat organida roʻyxatga olingan; mehnat qilishga, kasbga tayyorlash va qayta tayyorlashdan oʻtishga, malakasini oshirishga tayyor turgan, mehnatga qobiliyatli shaxslar ishsiz deb eʼtirof etiladi. (OʻzRning "Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida" yangi tahrirdagi qonuni; 1998 y. 1 may). I. n. ishsiz deb eʼtirof etilgan shaxsga u ish qidirayotgan shaxs sifatida mahalliy mehnat organida roʻyxatdan oʻtgan kundan eʼtiboran tayinlanadi. Qaramogʻida 3 nafargacha kishi boʻlgan, 35 yoshga toʻlmagan ishsiz erkaklarga I. n. haq toʻlanadigan jamoat ishlarida OʻzR Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda ishtirok etgan taqdirda tayinlanadi. Ishsiz shaxsning I.n. olish huquqi u ish qidirayotgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtgan paytdan boshlab kechi bilan I-kundan eʼtiboran kuchga kiradi. I.n.ga oid amaldagi qonun-qoidalar OʻzR Mehnat kodeksi 60—66-moddalarida hamda yuqoridagi qonunda belgilab berilgan.

Manbalar
Ishtvan I Avliyo

ISHTVAN I (Jstvan) Avliyo (taxminan 970-1038) — knyaz (997 y. dan), Vengriya qirolligining 1-qiroli (1000 y. dan). Arpadlar sulolasidan. Mamlakatni qabilaviy boʻlinishini tugatib, maʼmuriyhududiy okruglar — qirollik komitatlari (ishpanlar boshchiligida) ni joriy etgan. 997 y. da Vengriya qirolligida xristianlikni joriy qilgan. 1030 y. da nemis mulkdorlarining bosqinini qaytargan. I. I saroy amaldorlari, jangda mardlik koʻrsatgan harbiy boshliqlar va cherkovga yerlarni boʻlib berib, bu bilan yirik yer egalarining sonini koʻpaytirgan. 1083 y. da I. I cherkov tomonidan avliyolar qatoriga qoʻshilgan.

Manbalar
Ishtirokchilik

Ishtirokchilik (huquqda) -q. Jinoyatda ishtirokchshshk.

Manbalar
Ishtiq

Ishtiq, ishtik, ishtak — Xiva xonligilatn qoraqalpoq urugʻlaridan birining nomi. U oʻn toʻrt urugʻ qoraqalpogʻi qipchoq qabilasi olti ota etnik gu-ruhi tarkibiga kirgan. I. arxiv hujjatlarida songburun urugʻi bilan birga uchraydi. I. songburunlar 75 yilqiga ega 375 xoʻjalikdan iborat boʻlib, xonlikka 223 qazuvchi berishga majbur boʻlgan.

Manbalar
Ishchi-yoshlar teatri

Ishchi-yoshlar teatri - havaskor lik va yarim-professional teatr turi. 20-y. larning 2-yarmi, 30-y. larning boshida keng tarqalgan. Toshkentda 1929 y. rus, 1930 y. oʻzbek I.-yo.t. ochildi. Bu teatrlarning repertuari siyosiy tashviqot harakterida boʻlib, spektakllarda musiqa, raqs, hazil-mutoyibalar bilan kundalik hayot aks ettirildi. Ijrochilar, asosan, ishchi yigit va qizlardan iborat boʻlgan. I.-yo.t. ning spektakllari yarim improvizatsiya xa-rakteridagi ssenariylar asosida qurilib, haqiqiy dramaturgiya, mumtoz merosdan chekinishga, sxematizmga, yuzakilikka va aktyorlik ijro madaniyatining susayishiga olib keldi. 1932 y. 23 aprel dan yirik professional darajadagi I.-yo.t. davlat teatriga aylantirildi. Havaskorlik jamoalari esa kasaba uyushmalari ixtiyoriga oʻtkazildi.

Manbalar
Ishchilar

Ishchilar — industrial jamiyatda mehnatga layoqatli aholining yollanib ishlovchi va jismoniy mehnat bilan shugʻullanuvchi toifasi, ijtimoiy guruh. XIX asr oʻrtalarida Yevropada sanoat rivojlanishi bilan dehqonlar va hunarmandlar hisobidan sanoat proletariati paydo boʻldi, ishchilarning kasaba uyushmalari va siyosiy partiyalari shakllandi (qarang: Marksizm, Sotsializm). XX asrning ikkinchi yarmidan rivojlangan industrial mamlakatlarda fan-texnika progressi, xizmat koʻrsatish sohalarining oʻsishi va boshqalar natijasida ishchilar soni nisbatan qisqardi (iqtisodiy faol aholining 50% dan kam qismi), turmush darajasi, madaniy rivojlanishi va boshqalar boʻyicha ishchilar bilan boshqa ijtimoiy guruhlar oʻrtasidagi qatʼiy chegaralar oʻzgardi; turli ijtimoiy-kasbiy qatlamlarni oʻz ichiga olgan ishchilarning oʻz tarkibi ham oʻzgardi. SSSR va boshqa sobiq sotsialistik mamlakatlarda ishchilar jamiyatning rahbar kuchi — gegemoni deb eʼlon qilingan edi, lekin totalitar tuzum davrida bu qatlam oʻz manfaatlarini ifodalash va himoya qilishning real imkoniyatlaridan mahrum edi. 1980-yillar oxiridan bu mamlakatlarda ishchilar harakatining qayta tiklanishi jarayoni boshlandi.

Hozirgi davrda mehnat axdining asosiy qismi boʻlgan ishchilar oʻziga xos ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega, bu ularning yollanib ishlashi; xizmatchilardan farqli holda jismoniy mehnatni talab qiluvchi ishlar bilan shugullanishi va mehnatdan kelgan daromad sohibi boʻlishida koʻrinadi. Qaysi sektorda band boʻlishiga qarab industrial, agrar va xizmat koʻrsatish sohalaridagi ishchilarga, kasb mahoratiga qarab malakali va malakasiz ishchilarga, fuqaroligiga qarab milliy va kelgindi yoki migrant ishchilarga boʻlinadi.

Oʻzbekistonda milliy ishchilar XX asrning boshlarida xorij kapitaliga va mahalliy boylarga qarashli kichik korxonalarda yollanib ishlagan mardikorlar, chorakorlar, kambagʻal dehqonlar va ishi yurishmagan hunarmandlar hisobidan shakllana boshladi. Shoʻrolar davrida sanoatning rivojlanishi bilan ishchilar soni koʻpaydi, lekin bu jarayon, asosan, kelgindi ishchilar hisobiga yuz berdi. Milliy ishchilar agrar sohada band boʻlib, asosan, davlat xoʻjaliklari (sovxozlar) da ishlagan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan keyin sanoatning rivojlanishi malakali milliy ishchi kadrlarga ehtiyojni kuchaytirdi. Kadrlar tayyorlash milliy dasturida kasbhunar taʼlim tizimi orqali malakali ishchilar tayyorlashga alohida eʼtibor berilgan. Respublikada sanoatning rivojlanishiga qarab ishchilarning mehnatchilar tarkibidagi salmogʻi asta-sekin oshib bormoqda.

Yana qarang 
 Ishchi kuchi

Manbalar 

Kasblar
Ishchilar fakulteti

Ishchilar fakulteti (rabfak) — Oʻzbekistonda oʻrta maʼlumoti boʻlmagan ishchi va dehqonlarni oliy oʻquv yurtlariga kirishga tayyorlash maqsadida ochilgan umumiy taʼlim oʻquv yurti. Birinchi marta 1919 yil oxirida Turkiston xalq universiteti qoshida ochilgan (100 oʻquvchi boʻlgan); bu universitet asosida Turkiston davlat universiteti tashkil topgach, uning huzuridagi I.f. kengaydi. 1921 yil yanvar da undagi oʻquvchilar soni 480 kishiga yetdi, ularning 60% mahalliy millat vakili edi. 1922 yil fevral da Toshkentning Eski shahar qismida mazkur I.f. ning boʻlimi tashkil qilindi (unda maxsus xotinqizlar boʻlimi ham boʻlgan).

Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurtlariga kiruvchilar yetishmasligi I.f. ni kengaytirishni taqozo etdi. 1927 — 28 yil lar Samarkand, Fargʻona va b. joylarda I.f. ochildi. 1929 yil Toshkent ped. instituti huzurida tashkil etilgan I.f. ning 30 guruhi boʻlib, qar bir guruhda 30 dan ortiq bola oʻqigan. 2 turli I.f. boʻlgan: kechki — korxonalardagi I.f. da i.ch.dan ajralmagan holda oʻqilgan (taʼlim muddati 4 yil), kunduzgi — oliy oʻquv yurtlari huzuridagi I.f.da i.ch.dan ajralgan holda oʻqilgan (taʼlim muddati 3 yil). I.f., asosan, ped., tibbiyot va sanoat sohalari boʻyicha muta-xassislar tayyorlagan. Oʻzbekistonda umumiy va oʻrta maxsus taʼlimning rivojlanishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqot-di va 30-yillarning oxirida tugatildi. 1969 yil ishchi va qishloq yoshlarini oliy maktabga kirishi uchun zarur sharoit yaratish maqsadida oliy oʻquv yurtlarida tayyorlov boʻlimlark tashkil etildi.

Manbalar
Ishqalash

Ishqalash, ishqalab moslash — asosan, juft boʻlib ishlaydigan detallarni bir-biriga moslash, ularga mexanik ishlov berish. Oʻlchamiga yetka-zish va bir-biriga ishqalash stanoklarida ishqalagich asbob yordamida yoki ikkala detal (mas, klapan va klapan egari) ni abraziv material yordamida ishqalab amalga oshiriladi. Bunda tashki silindrik yuzalarga halqa koʻrini-shidagi ishqalagichlar bilan, teshiklarga oʻlchami oʻzgaradigan silindrlar koʻrinishidagi ishqalagichlar bilan, yasen yuzalarga disksimon ishqalagichlar bilan, tishli gʻildiraklarga tishlari tishli gʻildirak koʻrinishidagi ishqa-lagichlar bilan ishlov beriladi. Ishkalagichlar choʻyan, pulat, mis, jez va boshqa materiallardan tayyorlanib, ular ishlov beriladigan detallar materiallaridan yumshoqboʻladi. I. mashinasozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik va boshqada keng qoʻllanadi.

Manbalar
Ishqoriy metallar

Ishqoriy metallar - Mendeleyev davriy sistemasining birinchi gu-ruhi asosiy guruhchasini tashkil etadigan elementlar: litiy, natriy, kaliy, rubidiy, seziy va fransiy. Ular S-elementlardir. Atomlarining tashki energetik pogonasida bittadan elektron boʻladi. Kimyoviy birikmalarda oksidlanish darajasi +1 ga teng .

Barcha Ishqoriy metallar — asl metallar, kuchli qaytaruvchilar. Ular kimyoviy jihatdan faol boʻlib, deyarli barcha metallmaslar bilan bevosita birikadi. Birikmalarda, asosan, ionli bogʻlanish hosil boʻladi. Tartib raqamining ortishi va ionlanish energiyasining kamayib borishi bilan Ishqoriy metallarning metallik xossalari maʼlum qonuniyat asosida  Davriy sistemaning har qaysi davri (birinchidan tashkari) shu elementlardan boshlanadi. Bu elementlar kislorod bilan birikib, R2O oksidlarni hosil qiladi. Oksidlari suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, ROH asoslarini beradi.

Ishqoriy metallarningvodorodli birikmalari gidridlar boʻlib, RH formulaga mu-vofiq keladi. Barcha gidridlar ok, kristall moddalardir. Gidridlarda vodorodning oksidlanish darajasi — 1 ga teng.

Manbalar 

Kimyo
Metallar
Ishqoriy-yer metallar

Ishqoriy-yer metallar - Mendeleyev davriy sistemasining ikkinchi guruhi berilliy guruhchasidagi magniy, kalsiy, stronsiy, bariy, radiy elementlari. Ular S-elementlar boʻlib, asl metallardir. Bu metallar atomlarining tashqi pogonasida ikkitadan elektron boʻlib, birikmalar hosil qilganda ularni berib, oksidlanish darajasi +2 ga teng boʻladi.

I.-ye.m. — kuchli qaytaruvchilar, lekin ishqoriy metallarga qaraganda birmuncha kuchsizroq. Ular kimyoviy jihatdan ancha faol boʻlib, havoda oson oksidlanadi. Bunda RO koʻrinishidagi asosli oksidlar hosil boʻladi, ularga R(OH)2 tuzilishidagi asoslar muvofiq keladi.

I.-ye.m. vodorod bilan birikib, umumiy formulasi RH2 boʻlgan gidridlar hosil qiladi. Ushbu metallardan magniy va kalsiy katta ahamiyatga ega.

Manbalar 

Kimyo
Ishqorlar

Ishqorlar — suvda yaxshi eriydigan asoslar. Mendeleyev davriy siste-masi I va II guruhining asosiy guruhchasidan metall gidroksidlari va ammoniy gidroksid I. ga kiradi. I. — oq, qattiq, gigroskopik (suvga oʻch) moddalar. Ishqoriy metallarning gidroksidlari, mas, LiOH, KON, NaOH kuchli asoslar boʻlib, oʻyuvchi I. deb ataladi. Ishqoriyer metallar gidroksidlari - Sa(ON)2, Va(ON)2, Sr(OH)2 va NH4OH ancha kuchsiz asos hisoblanadi.

I. suvda toʻla dissotsiatsiyalanib, metall va gidroksid ionlari hosil qiladi (mas, oʻyuvchi natriy (kaustik soda) Na+ va ON~ ga parchalanadi). Bu jara-yonda koʻp issiklik ajralib chiqadi.

Tarkibida ON" ionlari borligidan I. eritmalari asoslarga xos xususiyatlarni namoyon qiladi (vodorod koʻrsatkich — rN>7) va lakmusni koʻk, fenolftaleinni qizil rangga boʻyaydi. I.ch. da kuchli asoslar va kuchsiz kislotalar hosil qilgan koʻpgina kimyoviy birikmalar, mas, ishqoriy metallarning gidrosulfidlari — KSH, NaSH; karbonat kislotaning kaliyli va natriyli tuzlari — K2SO3, Na2CO3 va b. ham, odatda, I. hisoblanadi. I. gazlama, koʻn (teri), qogʻozga kuchli taʼsir etib, ularni oʻyib yuboradi. Badan terisi va shilliq pardalarni kuydiradi. Koʻzga ozgina tushea ham juda xavfli (koʻz koʻrmay qolishi mumkin). I. bilan ish-laganda maxsus korjoma, rezina qoʻlqop kiyib va himoya koʻzoynagi ta-qib olish zarur.

I. kimyo va oziq-ovqat, toʻqimachilik, sellyuloza sanoatida, tibbiyotda, kurilishda va sanoatning boshqa sohalarida ishlatiladi.

Manbalar 

Kimyo
Ishqorlar
Ishqorli togʻ jinslari

Ishqorli togʻ jinslari - tar kibida ishkrrli metallar nisbatan koʻp boʻlgan magmatik togʻ jinslari. Ishqorli tof jinslarining asosiy jins hosil qiluvchi mi-nerallari; ishqorli dala shpatlari, ishqorli piroksenlar va amfibollar, feldshpatidlar guruhiga mansub minerallar (nefelin, leysit, sodalit). Ishqori tof jinslarining bir necha turlari maʼlum: nefelinli siyenitlar, ishkrrli granitlar, ishqorli gabbro, miaskitlar, urtitlar, kimberlitlar va boshqalar. Ishqori tof jinslarining magmaning kristallanishidan, shuningdek, metamorfizm jarayoni natijasida hosil boʻladi. Ishqori tof jinslarining RF (Kola yarim orol, Ural, Sibir), Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Ukrainada maʼlum. Oʻzbekistonda Quljuqtov va Chatqol toglarida topilgan. Ishqori tof jinslari da apatit va nodir metall konlariuchraydi. Grenlandiya, Kanada, Braziliya, Jan. Afrikada nefelinli ruda konlari bor.

Xamroyev Dilshod  TMTI 2023 

Petrologiya
Iyul inqilobi (Fransiya)

Iyul inqilobi (1830) - Fransiyada Burbonlar monarxiyasiga barham bergan inqilob. I.i. natijasida Iyul monarxiyasi — fransuz qiroli Lui Filipp hukmronlik davri boshlanib, u to Fev. inqilobi (1848)gacha davom etdi. Belgiya inqilobi (1830) va Polsha qoʻzgʻoloni (1830— 31) ga bevosita turtki boʻldi. "Mukad-das ittifoq"k@ qarshi keskin zarba berdi.

Manbalar
Iyul inqilobi (Misr)

Iyul inqilobi (Misrda) -1952 i. 23 iyulga ugar kechasi J. Nosir rahbarligidagi yashirin "Erkin zobitlar" tashkiloti tomonidan qilingan inqilobiy toʻntarish. Bu inqilob natijasida Misrda monarxiya tugatilib, katta ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlar amalga oshirildi.

Manbalar
Iqlim bilan davolash

Iqlim bilan davolash, klimatoterapiya — davolash va sogʻlomlashtirish maqsadida doimiy turar joylarda yoki maxsus iqlim kurortlari va sanatoriylarda iqlim xususiyatlari (havo harorati, namligi, atm. bosimi va h. q.)dan foydalanish.

I.b.d.ni iqlimni vaqtincha oʻzgartirish (sanatoriy va kurortlarda mavsumiy davolanish davrida) yoki bemorning oʻrganib qolgan joyida qoʻllash mumkin. Mustaqil davo sifatida, shuningdek, boshqa davo turlari bilan birga oʻtkaziladi. I.b.d.ga havo bilan davolash — aeroterapiya, quyosh bilan davolash — gelioterapiya (qarang Havo va quyosh vannalari), dengizda choʻmilish (qarang Talassoterapiya) kiradi. Talaygina kasalliklarda (organizm reaktivligi yuqori boʻlganida) I.b.d. asosiy davo omillaridan biri hisoblanadi. Lekin iqlimni keskin oʻzgartirish (mas, shim. rayonlardan jan. rayonlarga borish) kuchli taʼsir qiladigan omil boʻlib, orga-nizmning moslashuv imkoniyatlariga ancha ogʻirlik qiladi. Bolalarga, xusu-san, yosh bolalarga, keksalarga, uzok, vaqtdan beri kasal boʻlib yurgan, nafas, yurak-tomir funksiyalari va orga-nizmning boshqa sistemalari buzilgan odamlarga, nerv sistemasi zaif be-morlarga iqlimni bu xilda oʻzgartirish zarar qiladi. Ularda moslashuv mexanizmlari susayganligi tufayli yangi iqlim sharoitlariga moslashish (qarang Iqlimga moslanish) davrida kasallik zoʻrayishi yoki odamning umumiy ahvoli yomonlashishi mumkin. Iqlimli kurortga borishdan oldin, albat-ta, vrach bilan maslahatlashish lozim. Odatda, bemorning individual xusu-siyatlari, yoshi, kasallik bosqichi va kechishini, yil fasli va b.ni hisobga olib vrach buyurgan muolajalar, shuningdek, uning tavsiyasi va nazoratida tegishli iqlimli kurortda muolajalar oʻtkazish nerv sistemasining boshqaruv funksiyasini yaxshilaydi, organizmning moslashuv mexanizmini takomillashtiradi, atrof muhitning turli noqulay obhavo omillariga chi-damini oshiradi, organizmni chiniqtiradi (qarang Organizmni chiniqtirish). Shahardan tashqarida joylashgan mahalliy sanatoriy va kurortlarda I.b.d. muolajalari kompleks ravishda (havo vannalari, quyoshda toblanish, choʻmilish), shuningdek, organizmning hola-tiga qarab bir necha rejim asosida oʻtkaziladi. Davolanish rejimdan boshlanadi, uning taʼsirida bemor aʼzo va sistemalarining fiziologik funksi-yalari nihoyatda kam zoʻriqish bilan kechadi.

Manbalar
Iqlim boniteti

Iqlim boniteti (lot. bonitas -yaxshi sifatli, asl) — iqlimga bogʻliq unumdorlikni baxrlash. Absolyut (hosildorlik kabi s/ga) yoki nisbiy kattaliklar (ballar) bilan ifodalanadi. I.b. hududning ikdim resurslarini qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻstirishga qulaylik darajasiga qarab taqqoslashga imkon beradi va tuproqni qiyosiy baholash (qarang Tuproq bonitirovkasi) bilan birgalikda tabiiy sharoitlarning turli tuproq-iqlim zonalarida iqtisodiy sa-maradorligi darajasini koʻrsatuvchi muhim tavsifnomasi hisoblanadi. Iqlimni baholashning bir qator usullari ishlab chiqilgan. Bu usullar oʻsimlikning hosildorligini issiqpik va nam resurslari bilan bogʻlab va ularni oʻsimlikning haqiqiy va potensial biologik mahsuldorligiga qarab ba-qolashni nazarda tutadigan miqdoriy munosabatlarga asoslanadi. Rus olimi D. I. Shashko taklif etgan iqlim unumdorligini baholash usuli keng qoʻllaniladi. Dehqonchilik tarmoklarida iqlimning haqiqiy unumdorligini baholashda resurslardan foydalanish koeffitsiyenti qoʻllaniladi. Bu koeffitsiyent, mas, gʻoʻzaning rivojlanishi uchun zarur boʻlgan 10° dan yuqori koʻp yillik oʻrtacha haroratlar yigʻindisini haqiqiy harorat yigʻindisiga nisbati bilan ifodalanadi. Hisoblar namlik optimal sharoitlarda ekinning potensial hosildorligi haqiqiy hosildorlikka nisbatan 2—3 marta koʻpligini koʻrsatadi. Bu esa katta energetika rezervlaridan ratsional foydalanish uchun agrotexnika tadbirlar majmui bilan birga oʻsimliklarning Quyosh yorugʻligini fotosintezlashda hozirgi oʻrtacha 3% ga nisbatan foydali ish koeffitsiyenti yuqori boʻlgan yangi navlarini yaratish zarurligini taqozo etadi.

Hamid Abdullayev.

Manbalar
Iqlim mavsumlari

Iqlim mavsumlari - yilning iqlim xususiyatlari boʻyicha boʻlinadigan qismlari. I.m. va ularning davomiyligi yer sharining turli rayonlarida turlicha boʻlgan. Namlik bir tekis, temperatura amplitudasi kichik ekvator mintaqasida yilni I.m.ga ajratishga hojat yoʻq. Yogʻinlarning yillik oʻzgarishi yaqqol ifodalangan subekvatorial mintaqalar quruq va yogʻinli I.m.ga ajratiladi. Mussonli tropiklarda quruq qish va namli yozdan tashqari, mussonlar almashinuvida qisqa oʻtish mavsumlariga ham ajratiladi, bunda yozgi musson boshlanishi oldidagi bahor koʻpchilik hollarda yozga qaraganda iliqroq keladi. Oʻrta kengliklarda, xususan, Oʻzbekistonda 4 ta mustaqil mavsum (bahor, yoz, kuz, qish) yaxshi ifodalangan. Qutb rayonlarida bahor va kuz qisqa oʻtish mavsumlariga aylanadi.

Tropik mintaqalarda (shim. va jan. tropiklar oraligʻida) Quyosh yilda 2 marta zenitda boʻladi: ekvatorda kun-duz davomiyligi butun yil davomida 12 soatga teng , tropik mintaqalarda esa 11 — 13 soatgacha oraliqda oʻzgaradi. Tropik mintaqada atmosferaning yuqori chegarasiga keladigan quyosh radiatsiyasining yil davomidagi oqimi kichik amplitudali oʻzgaradi va ikki-ta maksimumga erishadi. Oʻrta mintaqalarda atmosfera yuqori chegarasida gorizontal yuzaga keluvchi quyosh radiatsiyasi oqimi tropikdagi oqimdan kam farqlanadi: Quyoshning kichik balandligi kunduzning uzoq davomiyligi qisobiga qoplanadi. Ammo, qishda radiatsiya oqimi qutb tomon kenglik boʻyicha tez kamayib boradi. Qutbiy kengliklarda kunduzlarning uzoq davomiyligi tufayli yozgi radiatsiya oqimi yetarlicha katta. Yozgi quyosh tik turishi kunida qutbda gorizontal yuzaga keluvchi radiatsiya hatto ekvatorga qaraganda koʻproq. Biroq qutbda kishki yarim yillikda radiatsiya oqimi umuman kuzatilmaydi.

Yoʻldosh Togʻaymurodov.

Manbalar
Iqlim mintaqalari

Iqlim mintaqalari - Yer yuza sila kenglik boʻylab yoki kenglikka yaqin yoʻnalishda choʻzilgan, birbirlaridan quyoshning nur energiyasi bilan isitilishiga hamda atmosferadagi havo harakatlariga koʻra farq qiluvchi zonal mintaqalar. I.m.ning hosil boʻli-shiga asosiy sabab Yerning kurra (shar) shaklida ekanligidir. Yer yuzida ekvatorial, 2 subekvatorial (Shim. va Jan. yarim sharlar uchun), 2 tropik, 2 subtropik, 2 moʻʼtadil, subarktika, sub-antarktika, arktika va antarktika I.m. ajratilgan.

Manbalar