MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tolish tili

Tolish tili (tolishcha. Tolışə zıvon, Tолышә зывон) — eroniy tshoʻarning shim. gʻarbiy guruhiga mansub til. Ozarbayjon jan. va Eron shimolida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 ming kishiga yaqin (1979). Asosiy shevalari: lenkoran, astara, lerik, massali. Fonetikasida 7 unli fonema, til oʻrta va til orqa undoshlari oppozitsiyasi (k’k, g’ g) mavjud; morfologiyasida otlar 2 kelishik bilan oʻzgaradi, koʻpchilik feʼllarning qoz. va oʻtgan zamon shakllari bir xil, feʼllar 8 zamon, 4 mayl va 2 nisbat shakllariga ega. Sintaksisda aniklovchi aniqlanmishdan oldin keladi. Leksikasida ozarbayjon tilidan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. 20-asrning 30-y. larida Ozarbayjon tolishlari uchun yozuv yaratilgan boʻlsada, u ommalashmagan.

Ozarbayjon
Tillar
Tolish togʻlari

Tolish togʻlari – Kavkazning jan.sharqidagi oʻrtacha balandlikdagi togʻlar (Ozarbayjon bilan Eron chegarasida). Kaspiy dengizi jan.dagi Elburs togʻlarining shim.gʻarbiy davomi. Janubiy sharkdan shim.gʻarbga choʻzilgan va togʻ oraliq botiqlari bilan ajralgan 3 ta parallel (Kumurkoʻy, Peshtasar, Burovar) tizmadan iborat. Bulardan eng balandi – qoyali Kumurkoʻy togʻi (2477 m).

Tolish togʻlari sharqda Lenkoran pasttekisligiga tik yon bagʻirlik hosil qilib tushadi. Togʻlarning 900 m dan 2200 m balandliklardagi qismida Kaspiy dengizi tomon nishablashgan tekisliklar mavjud. Tolish togʻlari kaynozoyning flish, vulkanogen va intruziv jinslaridan tashkil topgan. Zilzilalar boʻlib turadi. Togʻlarning sharqiy yon bagʻrida (600 m balandlikgacha) subtropik zona, undan yukrrida relikt daraxtlar (kashtan, bargli eman, temir daraxt va boshqalar), keng bargli oʻrmonzorlar mavjud. Tolish togʻlarining gʻarbiy yon bagʻrida butazorlar, togʻli kserofit va togʻ oʻtloqdasht oʻsimliklar oʻsadi. Termal buloqlar bor.

Manbalar 

Ozarbayjon tog'lar
Togʻlar
Tolish xonligi

Tolish xonligi — Ozarbayjondagi tolishlar davlati. Nodirshoh davlati parchalanishi natijasida 18-asr oʻrtasida Kaspiy dengizining jan.gʻarbiy sohilida barpo etilgan. Asoschisi — Sayd Abbos, mahalliy mulkdorlardan boʻlgan. Uning vafotidan soʻng oʻgʻli Gara taxtga oʻtirgan (1747—86). Iqtisodiyoti asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil etgan; xonlik poytaxti Lenkoran savdo va xunarmandchilik markaziga aylangan. Eron tomonidan qilinayotgan doimiy tajovuzlar tufayli Tolish xonligi tashki siyosatda Rossiya bilan yaqinlashishga harakat qilgan. 1795-yil xon Mir Mustafo Rossiyadan homiylik qilishini soʻrab murojaat qilgan. 1802-yil Tolish xonligini Rossiya oʻz vasiyligiga olgan. 1828-yilgi Turkmanchoy bitimiga koʻra, esa Rossiya Tolish xonligini butunlay oʻz hududiga qoʻshib olgan.

Ozarbayjon
Tolishlar

Tolishlar, talishlar — Ozarbayjonning jan.sharqi (21,1 ming kishi, 1989-yil) va Eronning shimdagi (100 ming kishi, 1990-yillar urtalari) xalq. Tolish shiliaya suzlashadi. Dindorlari — shia musulmonlar, bir qismi — sunniylar.

Ozarbayjon
Tolishmugʻon madaniyati

Tolishmugʻon madaniyati - jez va ilk temir davriga oid arxeologik madaniyat (mil. av. 14—7-asrlar). Ozarbayjonning Tolish toglari va Mugʻon dashtida tarqalgan. Kabristonlarni qazishda maʼlum boʻlgan. T.Tolishmugʻon madaniyatining togʻli zonalarida bir necha erkak va ayollar jasadi birga daxmalarga dafn etilgan. Juft va yakka kabrlar ham uchraydi. Jasadlar gʻujanak yoki choʻziq holda koʻmilgan. T. Tolishmugʻon madaniyatining past tekislik zonalarida tuproq qabrlar ochilgan. Ulardan jez va temir qurollar, har xil sopol idishlar, tilla va jez bezaklar hamda jezdan yasalgan hayvon shakllari topilgan. T.Tolishmugʻon madaniyatini yaratgan kabilalarning asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, togʻlarda esa chorvachilik va metallsozlik boʻlgan. Dafn jihozlari va marosimlari patriarxal urugʻ jamoalarida mulkiy tabaqalanish boshlanganini aks ettiradi. Gʻarbiy Osiyo mamlakatlari bilan aloqasi boʻlganligi kuzatiladi.

 

Arxeologiya
Ozarbayjon
Eronning qadimgi tarixi
Mixail Tolmasov

Mixail Joʻrabekovich Tolmasov (1887, Buxoro —1969.30.3, Samarqand) — maqomchi xonanda, sozanda (tanbur, dutor, doyra). Oʻzbekiston xalq artisti (1936). Ota Jalol Nosirov. Levicha hofiz Boboxonovlardan Shashmaqomning ashula va cholgʻu yoʻllarini oʻrgangan. Ovozi juda yoqimli boʻlib. ashulalarni maqom ijrochiligidagi mumtoz uslubda mahorat bilan aytgan. Turli ansambllar (1920—33), Samarqanddagi mahalliy yahudiylar teatri, Buxoro mahalliy yahudiylar truppasi (1933—38)da xonanda va sozanda, Buxoro viloyati sanʼat boshkarmasi rax,bari (1938—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasi krshidagi tojik ashula va raqs ansamblida xonanda, badiiy rahbar (1941—48). Yu. Rajabiy T. ijrosida "Savti Ushshoq", "Savti Navo", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Moʻgʻulchai Segoh" (shoxobchalari bilan) notaga olib, Shashmaqom nashrlarida keltirgan. T. ijrolari gramplastinkalarga ham yozilgan. Bastakor sifatida "Najot", "Zulmi amir" musiqali komediyalarga kuy bastalagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1887-yilda tugʻilganlar
1969-yilda vafot etganlar
30-martda vafot etganlar
Praskovya Tolstix

Praskovya Alekseyevna Tolstix (1934.5.11, Voronej viloyatining Vorobyovka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1956). 1956-yildan Denov tumanidagi 2, 1964-yildan 74maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dare usullaridan foydalanadi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toluol

Toluol (ispancha tolu — Tolu balzami — shundan ilk bor T. olingan), metilbenzol, S6N5SN3 — aromatik uglevodorod; yonuvchan, rangsiz suyukdik, benzol hidi keladi; qaynash temperaturasi 110,6°; zichligisi va koks gazida boʻladi. Sanoatda neft fraksiyasini termik ishlash mahsulotlaridan olinadi.

Issiqqa chidamli. Piroliz natijasida murakkab uglevodorodlar (benzol, ditolil, naftalin, antratsen) hosil boʻladi. T.ni radiolizlab, ditolil, benziltolil, dibenzil olinadi. T.ni 500—700° da vodorod bosimi (40—60 atm) ostida dimetillab, undan sanoatda benzol ishlab chiqariladi. T.ni katalitik oksidlab, benzil spirt, benzaldegid, benzoy kislota, malein angidrid hosil qilinadi.
Tolyatti

Tolyatti (1964-yilgacha Stavropol "Ставрополь") — Tolyatti (rus. Тольятти). Rossiya Federatsiyasi, Samara viloyatidagi shahar. Volga daryosidagi port shahar, temir yoʻl stansiyasi shahri hisoblanadi. Kuybishev suv omborining chap sohilida joylashgan. Aholisi 719.600 kishi (2012). Tolyattiga 1737-yili asos solingan. Volga.GES suv omboriga suv toʻldirilishi munosabati bilan (1950-yillar oʻrtalarida) shahar butunlay yangi joyga koʻchirildi. 1964-yilda shahar Palmiro Tolyatti (Пальмиро Тольятти) sharafiga "Tolyatti" nomi qoʻyildi..

Sanoati 
Volga avtomobil zavodining qurilishi (1967—72) shahar taraqqiyotiga muhim taʼsir koʻrsatdi. Mashinasozlik va metallsozlik ("AvtoVAZ" bosh korxonasi) yetakchi oʻrinda edi, transformatorlar ishlab chiqarildi, kema taʼmirlashmexanika zavodi faoliyat koʻrsata boshladi. Kimyo sanoati (mineral oʻgʻitlar, sintetik kauchuk va boshqalar) rivojlangan. 2 ilmiy tadqiqot istituti, politexnika instituti, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Manbalar

Havolalar 
 Портал мэрии городского округа Тольятти 
 Лица и организации, награждённые Почётной грамотой Думы городского округа Тольятти 
 Тольятти в энциклопедии «Мой город»

Rossiya shaharlari
E. Donnall Thomas

Edward Donnall Thomas (15-mart 1920 – 20-oktabr 2012) — amerikalik gematolog, onkolog. Ilmiy ishlari qon yaratilishi buzilganda koʻmikni koʻchirib oʻtkazish muammolariga oid; koʻchirib oʻtkazilgan aʼzo yoki toʻqimalar koʻchib ketishining oldini olish uchun immunitetni susaytirish usuli (immunodepressiya programmasi)ni taklif etgan. Birinchi boʻlib odamda koʻmikni koʻchirib oʻtkazishga muvaffaq boʻlgan (1956). Nobel mukofoti laureati (1990, J. E. Marri bilan hamkorlikda)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
15-martda tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
20-oktabrda vafot etganlar
2012-yilda vafot etganlar
Tomdibuloq

Tomdibuloq — Navoiy viloyati Tomdi tumaniaagi qishloq. Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qizilquduq (65 km). Aholisi 10 ming kishiga yaqin (2004). Artezian qudugʻidan suv oladi. Hududida tuman hokimiyati, tuman davlat va maʼmuriy tashkilotlari, umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, klub muassasalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, aloqa boʻlimi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar bor. Tomdibuloqdan tumandagi yirik aholi punktlariga avtobus qatnaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Tomdi tumani

Havolalar 
Tomdi Xonligi
Tomditov

Tomditov — Markaziy Qizilqumdagi togʻ, deyarli kenglik boʻylab choʻzilgan. Shuvoqtov, Oqtov, Buzduastov, Muruntov, Qoratov kabi tizmalardan iborat. Bulardan eng balandi Oqtov tizmasi. Suvayirgʻich qismida (Oqtov) tekislangan yuzalar bor, yon bagʻirlari tik, vaqtincha suv oquvchi qisqa, baʼzida dara shaklidagi oʻzanlar bilan kesilgan etaklari tizmalardan yemirilib tushgan shleyf yotqiziqlari bilan krplangan. Gorst — antiklinal strukturaga ega. Turon plitasining gersin burmalanishi davrida shakllangan poydevorining yer yuzasiga chiqib qolgan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan qismi burmalangan va metamorfizlashgan paleozoy davri slanets, ohaktosh, dolomit, granitlaridan tuzilgan. Iqlimi keskin kontinental, quruq va issiq. Yillik oʻrtacha temperatura 19°, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —3,6°, eng past temperatura —33° gacha, iyulniki 27—30°, eng yuqori temperatura 46—48° ga koʻtariladi. T.ning yon bagʻirlari va etaklarida boʻz, qoʻngʻir, qumli choʻl tuproklarida asosan, shuvoq, boyalich, arpagʻon va boshqa oʻsimliklar oʻsadi. Ulardan yaylov sifatida foydalaniladi. T.da ohaktosh, marmar, boksit, oltin va boshqa qazilma boyliklar ochilgan.

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Tomir

Tomir (anatomiyada) — 1) odam va hayvonlarda qon (qon tomiri) va limfa (limfa tomiri) harakatlanadigan kovak naycha (qarang Arteriyalar, Venalar, Limfa sistemasi). Oʻsimliklarda — ksilemaning uzun kovak naycha shaklidagi oʻtkazuvchi elementi.
Shin'ichirō Tomonaga

Tomonaga Sinʼitiro (1906.31.3 Kioto —1979.8.7) — yapon nazariyotchi fizigi. Kvant elektrodinamika asoschilaridan biri. Kioto universitetni tugatgan (1929). Fizika va kimyo ilmiy tadqiqot institutida  ishlagan (1932-yildan). Oʻz bilimini Leypsig universitetida takomillashtirgan (1937—39). Tokio universiteti professor (1941-yildan). Ilmiy ishlari kvant elektrodinamika, maydon kvant nazariyasi, mezonlar nazariyasi, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va boshqalarga oid. Mezoatomlar mavjudligini bashorat qilgan (1940), kvantmexanik kollektiv harakat nazariyasi (1955) va boshqalarni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1965; R. Feynman va J. Shvinger bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Tomoq

Tomoq    - orqa miya oldidagi bo'yin qismi .

Yuqori chegara - hyoid suyagi, pastki - sternium va klavikula. "Tomoq" atamasi keng tarqalgan, ammo anatomik emas. 1997 yilgi eng so'nggi anatomik terminologiya ro'yxatida yo'q  . Tomoq ma'nosini anglatuvchi eskirgan so'z og'iz  . Ko'p muhim organlar va tizimlar tomoq orqali o'tadi:

 Uyqu arteriyalari
 Vagus va boshqa nervlar
 Qizilo'ngach
 traxeya
 halqum
 Faringeal va bo'yin muskullari

Tomoq, shuningdek, bo'yin va og'iz qismlari orasidagi hasharotlar boshining pastki qismi deb ataladi  .

Yana qarang 

 Horlama
 Otorinolaringolog
Anatomiya
Vilhelm Thomsen

Tomsen Vilgelm Lyudvig (; 1842.25.1 Kopengagen 1927. 12.3) — daniyalik tilshunos, tarixchi. 

Kopengagen universiteti professor (1887— 1913). Daniya Qirolligi ilmiy jamiyati prezidenta (1909-yildan). Peterburg Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1894). 

Birinchi boʻlib UrxunYenisey yodgorliklarini oʻqigan (1893) va ularning qad. turkiy tillarga oidligini aniqlagan. 

Qiyosiytarixiy tilshunoslik, finugor va turkiy tillarni oʻrganishga oid ilmiy asarlar yaratgan. Daniya tili lahjalari lugʻatini va shved tili lugʻatini tuzishda qatnashgan. "19-asr oxirigacha boʻlgan tilshunoslik tarixi" monografiyasi muallifi (1902, 1927; 2nashri, 1938-yilda rus tiliga tarjima kilingan). Bu asarida umuman til haqidagi bilimning taraqqiyoti jarayonini kamrab olishga, uni davrlashtirishga, lingvistik tafakkur rivojidagi asosiy tamoyillarni koʻrsatib berishga erishgan. 

Shuningdek, T. "Qutadgʻu bilig" ning Vena kutubxonasida saqlanayotgan uygʻur yozuvidagi qoʻlyozmasi asosida asar nomining hozirgi transkripsiyasini taklif etgan. Bu transkripsiya koʻpchilik tomonidan, jumladan Oʻzbekistonda ham kabul qilingan.

Olimlar
Tilshunoslik
Tarixchilar
Kishilar
Turkologlar
Tomsk viloyati

Tomsk viloyati - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1944-yil 13 avgustda tashkil etilgan. Maydoni 316,9 ming km². Aholisi 1046 ming kishi (2002). Asosan, ruslar (88,2%), shuningdek, ukrain, tatar, nemis, belorus, chuvash, shimol xalklari (shu jumladan, selkup, xanti va boshqalar) yashaydi. Shahar aholisi 68,4%. Tarkibiga 16 maʼmuriy tuman, 6 shahar, 1 shaharcha kiradi. Markazi – Tomsk shahri. Boshka yirik shaharlari: Strejevoy, Asino.

Tomsk viloyati Gʻarbiy Sibirning janubi-sharqida, Ob daryosining oʻrta oqimida joylashgan. Hududining asosiy qismini Gʻarbiy Sibir tekisligining yassi, kuchli botqoqlashgan hududlari egallagan. Faqatgina, janubi-sharqda viloyat hududiga Kuznetsk Olatovining (bal. 211 m gacha) shimoliy tarmoklari kirib borgan. Shimolidan 58° shu kabida relyefining muzlik shakllari – morena qator tepalari, koʻl–muzlik botiqlari va boshqa joylashgan. Ob daryosining keng vodiysi viloyat hududini botqoqlashgan Vasyuganye tekisligi va sal koʻtarilgan oʻng sohilga boʻladi. Foydali qazilmalardan temir rudasi, neft, gaz, qoʻngʻir koʻmir, qurilish materiallari konlari va boshqa topilgan. Torf, yer osti suvlari va issiq mineral suvlari zaxiralari koʻp.

Iqlimi kontinental. Qishi qattiq va davomli. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 19° dan –21° gacha. Yozi iliq, qisqa. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–18°. Yillik yogʻin 450–770 mm. Vegetatsiya davri 125 kunga yaqin. Asosiy suv tarmoqlari – Ob daryosi va uning irmoklari (Tom, Chulim, Ket, Tim, Chaya, Parabel, Vasyugan). Koʻl koʻp. Tomsk viloyati oʻrta va janubiy tayga va qisman aralash oʻrmonlar zonasida joylashgan.

Tuproqlari, asosan, chimlipodzol va torflibotqoq, janubi-sharqida boʻzoʻrmon tuproq. Oʻrmonlar (sibir kedri, oqqaragʻay, qaragʻay, qayin, togʻterak) viloyat hududining 54% ni egallaydi. Boʻri, silovsin, tulki, shimol bugʻusi, los, yelik, burunduq, olaxurjun yashaydi. Tiyin, sobol, ondatra ovlanadi.

Xoʻjaligining yetakchi sanoat tarmoklari–mashinasozlik va metallsozlik. Priborlar, elektrotexnika asboblari ("Sibelektromotor"), podshipniklar ("RolTom"), konchilik asbob uskunalari ("Tomskiy instrument"), ("Sibkabel") ishlab chiqariladi. Neft qazib olinadi, kimyo ("Nefteximicheskiy kombinat", "Polipropilen" va "Zavod rezinovoy obuvi"), oʻrmon va yogʻochsozlik ("Tomsklesprom", qalam fabrikasi) korxonalari bor. Oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari – Tomsk, Asino, Kolpashevo, Strejevoy; Samus shaharchasi.

Bugʻdoy, arpa, kartoshka, sabzavot, zigʻir, yemxashak ekinlari ekiladi. Chorvachilik (qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki), parrandachilik rivojlangan. Baliqchilik, moʻynali hayvonlarni ovlash va darrandachilik bilan ham shugʻullaniladi. Asosiy transport vositalari suv va avtomobil transporti. Ob, Tom, Chulim, Ket, Chaya, Parabel, Vasyugan daryolarida kema katnaydi. Transport yoʻli uzunligi 346 km. Qattiq qoplamali avtomobil yoʻllari uz. 3,4 ming km. Havo transporti rivojlangan. 1 xalqaro va 6 mahalliy ahamiyatdagi aeroportlar mavjud. 6 oliy oʻquv yurti, 2 muzey, 2 teatr bor. 20 ga yaqin sanatoriykurort va dam olish muassasasi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Tomsk universiteti

Tomsk universiteti - Sibir va Uzoq Sharkdagi qad. oliy oʻquv yurti. 1880-yil tashkil etilgan. Mat., fizika, kimyo, biol., tarix, geol., iqtisodiyot, geogr., huquq, filologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Ilmiy kutubxonasida 3 mln.dan ortiq asar bor. 9 mingdan optik, talaba taʼlim oladi.

 

Rossiyadagi universitetlar
William Thomson

Lord Kelvin yoki William Thompson, Baron Kelvin (; 26-iyun 1824-yil, Belfast 17-dekabr 1907-yil, Largs, Glazgo yaqinida; Vestminstr abbatligida dafn etilgan) — ingliz fizigi, termodinamika va gazlar kinetjasi nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1851-yildan) va prezidenti (1890—95). Kembrij universitetni tugatgan (1845). 

Ilmiy xizmatlari uchun unga 1892-yilda baron Kelvin unvoni berilgan. Ilmiy ishlari fizika, matematika va texnikaning turli sohalariga oid. U tasvir olishning elektr usulini ishlab chiqqan (1845). Fizikaga mutlaq temperatura va uning nomi — Kelvin shkalasi nomi bilan ataluvchi termodinamik temperatura shkalasi tushunchalarini kiritgan (1848), Rudolf Clausius mustaqil ravishda termodinamikaning ikkinchi qonunini taʼriflagan (1851) va energiyaning sochilishi iborasini fanga kiritgan. Koinotning „issiqlik halokati“ gipotezasini aytgan. Termoelektr hodisalarnint termodinamik nazariyasini yaratgan, James Prescott Joule bilan birga Joule–Thomson effektini (1853—54), Thomson effektini kashf etgan (1856). 1870-yilda toʻyingan bugʻ elastikligining suyuqlik sirti shakliga bogʻliqligini aniqlagan. Thomsonning ilmiy ishlari, shuningdek, gidrodinamika, astrofizika, geofizikaning turli masalalariga oid. Ideal suyuqlikda sirkulyatsiyaning saqlanish qonunini yaratib, uyurmali harakat nazariyasiga asos solgan. Thomson koʻpgina kashfiyotlar qilgan: kvadrant va mutlaq elektrometrlar hamda dengiz asboblarini yaratgan; magnit kompasi, koʻzgu galvanometri va boshqa asboblarni mukammallashtirgan. Transatlantik kabel orqali telegraf aloqani uzatishni amalga oshirish qatnashchisi.

Manbalar 

1824-yilda tugʻilganlar
26-iyulda tugʻilganlar
1907-yilda vafot etganlar
17-dekabrda vafot etganlar
Fiziklar 
U 1834-yilda Unversitet imtihonlaridan oʼtadi va dunyoning eng yosh talabasiga aylanadi.
J. J. Thomson

Jozef Jon Thomson () (1856.18.12, Chitem-Xill, Manchester yaqinida — 1940.30.8, Kembrij) — ingliz fizigi, metallarning elektron nazariyasi asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1884-yildan) va prezidenti (1915— 1920). Manchesterdagi Ouene kollejini (1876) va Kembrij universitetining Triniti kollejini (1880) tugatgan. 1884-1919-yillarda Kembrij universiteti prof va Kavendish laboratoriya rahbari. 1897-yilda elektronna kashf etib, uning zaryadini va massasini aniklagan. 1903-yilda atomning birinchi modelini taklif qilgan. Rentgen nurining uzluksiz spektrini tushuntirib bergan. 1911-yilda parabolalar usulini ishlab chiqqan, bu usul keyinchalik massspektrometriya sohasining yaratilishiga olib keldi. T. izotoplarni ochishda katta rol oʻynadi. Gazlardagi elektr razryadlarini oʻrgandi. Nobel mukofoti laureati (1906).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1856-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
18-dekabrda tugʻilganlar
30-avgustda vafot etganlar
Thomson effekti

Thomson effekti — termoelektr hodisalaraan biri; Tokli oʻtkazgich boʻylab temperatura grandiyenti mavjud boʻlganda, issiqlik zanjirida Joule–Lenz qonuniga asosan ajralayotgan issiqlikdan tashqari, yana maʼlum miqdorda issiqlikning ajralish yoki yutilish hodisasi (tok yoʻnalishiga qarab). Tok kuchining kvadratiga proporsional boʻlgan Joule–Lenz issiqligi va Thomson issiqligining hosil boʻlishi bir-biridan tubdan farq qiladi. temperatura gradiyenti mavjud boʻlgan oʻtkazgichdagi elektronlar sovuq oʻtkazgichga oʻtganda, kinetik energiyalarini atomlarga beradi va panjara atomlari harakatga kelib, issiqlik (Thomson issiqligi) ajraladi. Tok yoʻnalishi oʻzgarganda, sovuq oʻtkazgichdagi elektronlar temperaturasi yuqori boʻlgan oʻtkazgich atomlarining energiyasi hisobida energiyalarini oshiradi, yaʼni issiklik yutiladi. 1856-yilda William Thomson nazariy jihatdan kashf etgan.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Tomchilatib sugʻorish

Tomchilatib sugʻorish - suvni maxsus quvurlar yordamida bevosita oʻsimliklarning ildizlari atrofiga kichik meʼyorlarda tomizib sugʻorish. Tomchilatish uchun quvurlarda maxsus tomizgichlar — mikrogʻovak devorlar yoki maxsus teshikchalar qilinadi. Suv sarfi, odatda, soatiga 4—5 l atrofida boʻladi. Suv bilan birga eritilgan oʻgʻit va pestitsidlar berish ham mumkin. Sugʻorish quvurlari orasidagi masofa oʻsimliklarning qator oralari oʻlchamiga bogʻliq boʻlib, 0,8 m dan (dala ekinlari uchun) 6 m gacha (bogʻlar uchun) oʻzgarishi mumkin. Uz. esa odatda 200 m dan oshmaydi. Tomizgichlar orasidagi masofa esa tuproq sharoitlariga bogʻlib boʻlib, 0,5—1,0 m atrofida, Tarqatuvchi quvur yopiq usulda joylashtiriladi, sugʻorish quvurlari esa har yili sugʻorish mavsumi oldidan oʻrnatilib, mavsum oxirida yigʻishtirib olinadi. Tomchilatib sugʻorishning afzalliklari: suv sarfini 30—50% ga kamaytiradi, ekinlar xosildorligi ortadi, begona oʻtlar kamayadi (sugʻorish quvurlari oʻrnatilmagan qator oralari quruq boʻlib, begona oʻt chiqmaydi), mehnat sarfi kamayadi.

Galereya

Yana q. 

 Gidroponika
 Aeroponika
Tomchisoy

Tomchisoy — Surxondaryo viloyatidagi soy. Bobotogʻning gʻarbiy yon bagʻridagi buloklardan boshlanadi (1200 m). Uzunligi 26 km, havzasining maydoni 84 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,4 m³/sek. Yomgʻirdan, buloq va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan pastak togʻlarda boʻlganidan kamsuv. T.dan Sariosiyo tumanidagi ayrim qishloqlar suv ichadi.

Oʻzbekistondagi daryolar‎
Tom (daryo)

Tom — RF Xakasiya Respublikasidagi daryo, Ob daryosining yirik oʻng irmogʻi. Uzunligi 827 km, havzasining maydoni 62000 km². Abakan tizmasining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1110 m³/sek. Okt.— dekabr boshlaridan aprel oxirigacha muzlab yotadi. Yirik irmoklari: chapda — MrasSu, Kondoma, Unga; oʻngda — Us a, Taydon va boshqa T.ning quyilish joyidan Tomsk shahrigacha kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. T. havzasida Kuznetsk kumir havzasi mavjud. T. boʻyida Novokuznetsk, Kemerovo, Tomsk sh.lari joylashgan.

 

Xakasiyadagi daryolar
Tonal tillar

Tonal tillar — leksik va (yoki) grammatik maʼnolarni farklash uchun xizmat qiluvchi tonlarga ega boʻlgan tillar. Fonologik jihatdan ton — leksik va grammatik maʼnolarni farklash uchun qoʻllanadigan farqlovchi tovushiy vositalardan biri. Tonal tillar Jan.Sharqiy Osiyo (xitoy, Vyetnam, laos, birma tillari), Afrika (nilot tillari, kva, bantu va boshqa tillar) va Amerikada (mishtek, mashatek, trike va boshqa tillar) tarkalgan. Baʼzi Tonal tillar (mas., xitoytibet tillari)da tonlar, asosan, leksik maʼnodorlikka ega boʻlsa, boshqalarida grammatik farklarni (otlarda son yoki jins, feʼl zamoni, inkor va shu kabi) xam ifodalashi mumkin. Aksariyat Tonal tillar uchun tonlar va soʻz urgʻusining oʻzaro munosabati masalasi munozaralidir; baʼzi Tonal tillar uchun esa urgʻuning mavjudligi va vazifasi haqida ishonarli dalillar mavjud emas. Shuni aytish kerakki, urgʻu bir soʻzda birdan ortiq boʻlmaydi, ton esa bir soʻzda 4 tagacha (xitoy tili) boʻlishi mumkin.
Tonallik

Tonallik (ton soʻzidan) — ladning balandpastlik holati (mas., "Re major" — major ladining "re" tovushidan, "mi minor" — minor ladining "mi" tovushidan boshlanishini belgilaydi); 2) muayyan balandpastlikdagi lad tizimi (lad—T.); 3) tor maʼnoda — garmonik T., yaʼni majorminor lad tizimini belgilovchi, konsonans akkord asosida qurilgan funksional tizim. 16—19-asrlar kompozitorlik ijodida rivoj topib, 20-asrda T. xususiyatlari murakkablasha borgan, muayyan T.ni inkor etuvchi politonal, atonal, musiqa, dodekafoniya kabi ijodiy yoʻnalishlar yuzaga kelgan.
Tong yulduzi

Tong yulduzi – bolalar va oʻsmirlar gazetasi. Muassis – O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi. Oyda 1 marta chiqadi. Birinchi soni 1929-yil 1 avgustda Samarqandda „Lenin uchquni“ nomi bilan chiqqan (3000 nusxada); 1931-yildan Toshkent shahrida chop etiladi. Ikkinchi jahon urushi yillari gaz.ni nashr etish vaqtincha toʻxtatilgan. 1946-yil 1 iyuldan yana nashr qilina boshlagan. 1992-yildan hozirgi nomda. Gaz.ga turli davrlarda Hotam Qirgʻiz, Y.Shamsharov, Sanjar Tilla, Ramz Bobojon, Gʻ.Jahongirov, S. Yoʻldoshev, J. Razzoqov, A. Koʻchimov, A.Berdimurodov va boshqa muharrirlik qilishgan. Sahifalarida Oʻzbekistondagi maktab oʻquvchilari hayotiga oid maqola va xabarlar, ular ijodidan namunalar, bolalar uchun badiiy asarlar va boshqa bosiladi.