MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Togʻ kompasi

Togʻ kompasi — togʻ jinslari qatlamining yotish elementlari: yotish burchagining oʻlchami, ogʻish va yoʻnalish tomonlarini aniqlaydigan asbob. Toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi magnitlanmaydigan plastinka taglikka oʻrnatilgan kompas va qiyalik burchagini aniqlashga moslashtirilgan oyna koʻrsatgichdan iborat. Togʻ kompasining shim.—jan. yoʻnalishi (S—YU yoki N— S) taglikning uzun tomoniga parallel holda joylashtirilgan. Sharq — gʻarb tomonlari (V—3) oʻrni almashtirilib yozilgan. Kompas doirasi — limbi shim. qutbdan boshlab soat strelkasi harakatiga teskari yoʻnalishda 360° ga boʻlingan. Togʻ kompasi togʻ jinsi qatlamiga uning yotishiga perpendikulyar ravishda yonboshi bilan, "S" harfli tomonini esa yotish yoʻnalishi boʻylab joylashtirilganda limbada shoqul koʻrsatayotgan kichik burchak — qatlamning yotish burchagi, kompas yonboshi boʻylab qatlam yuzasidan oʻtkazilgan chiziq — yotish chizigʻi deyiladi. Yotish chizigʻiga perpendikulyar chiziq, qatlamning yoʻnalishini koʻrsatadi. Qatlam azimuti unga Togʻ kompasini gorizontal ravishda "S—YU" yoʻnalishini qatlam yoʻnalishi chizigʻiga moye joylashtirilganda magnit strelkasini shim. uchi doirasidagi koʻrsatkich — qatlam azimuti yoʻnalishi boʻladi. Togʻ kompasidan geol. qidiruv ishlarida foydalaniladi.

 

Asboblar
Geologiya
Togʻ maynasi

Togʻ maynasi () — chumchuqsimonlar turkumining shaqshaqlar oilasiga mansub qush. Kattaligi zogʻchadek, lekin qanotlari kaltaroq, dumi uzun, patlari koʻk yoki binafsha tusda. Tumshugʻi sariq. Tanasining uz. 350 mm, dumi — 150 mm ga yaqin. Ogʻirligi 170—200 g. Hindiston, Myanma, Xitoy, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Togʻlardagi suv havzalari boʻyida oʻtroq yashaydi. Uyasini toshlar orasiga va qoyalar yorigʻiga quradi. 4— 5 tatuxum qoʻyadi. ~ Togʻ maynasi suv qasharotlari, ularning lichinkalari, mollyuskalar, qoʻngʻizlar, chumolilar va xar xil mevalar bilan oziqlanadi. Chiroyli, "baxt qushi" xisoblanadi.

Qushlar
Biologik turlar
Togʻ xrustali

Togʻ xrustali, togʻ billuri - kvars (SiO2)ning deyarli aralashmalarsiz payettrali modifikatsiyasi; odatda, kimyoviy toza turi. Rangsiz, shaffof, baʼzan och tutun rang, sargish xili ham uchraydi. Trigonal singoniyada kristallanadi. Yirik, toza monokristallari kam, koʻproq metamorfik slanetslarning yoriq va boʻshliqlarida, turli tipdagi gidrotermal tomirlarning yoriqlarida, kamerali pegmatitlarda uchraydi. Togʻ xrustalining bir jinsli shaffof monokristallari optik asboblar hamda elektr va radiotexnikada pyezoelektrik mahsulotlar uchun qimmatbaho xom ashyo xisoblanadi. Togʻ xrustali badiiy tosh kesish sanʼati1 da, kvarsli oynalar va zargarli k buyumlari yasashda ham ishlatiladi.

Togʻ xrustalining yuqori sifatli xili sunʼiy yoʻl bilan olinadi. Togʻ xrustali konlari Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina, Xitoy, Braziliya, Shveysariyada mavjud. Oʻzbekistonda Togʻ xrustali, asosan, Maydontol togʻlarida topilgan.

 

Minerallar
Bezak toshlari
Togʻ changʻi sporti

Togʻ changʻi sporti — maxsus yoʻlakchalar boʻylab togʻdan tushish, changʻi sportinnnt tarkibiy qismi; unga slalom (changʻida sunʼiy yoki tabiiy toʻsiqlar osha tepalikdan pastga tez tushish), ulkan slalom, tezlik bilan tushish va koʻp kurash musobaqalari kiradi. 

Musobaqa qoidalarini 1 marta angliyalik Arnold Lunn (20-asrning 20-yillarida) kiritgan. 1 musobaka 1923-yil Shveysariyada boʻlgan. 1930-yildan Оahon birinchiligi musobaqalari muntazam oʻtkazib turiladi. 1936-yildan Qishki Olimpiada oʻyinlari dasturidan joy olgan. Oʻzbekistonda Togʻ changʻi sportis. musobaqalari, asosan, Boʻstonliq tumanidagi Chimyon bazasi majmuasida oʻtkaziladi. Togʻ changʻichilari har yili 2-marta (yezda va qishda) respublika birinchiligi va Oʻzbekiston kubogi bahslarida kuch sinashadilar. „Qishki taʼtillar“, „Chimyon sovrini“ musobaqalari eng kuchli togʻ changʻichilarini toʻplaydi. 

Sport ustasi Gʻayrat Ermetov yoshlar oʻrtasida Osiyo chempionatining 2 ta kumush medaliga sazovor boʻlgan. 2004-yilgi Oʻzbekiston chempioni Kseniya Grigoreva ayollar oʻrtasida yetakchi togʻ changʻichisidir. 

Oʻzbekiston Togʻ changʻi sportis. uyushmasi (1998-yil tuzilgan) xalqaro Togʻ changʻi sporti s. federatsiyasi (FIS) ga qabul qilingan.

Manbalar 

 
Sport
Togʻ echkilari

Togʻ echkilari () - quvush shoxli juft tuyoqlilar urugʻi. Gavdasining uzunligi 100—170 sm, yagʻrinidan bal. 65—115 sm, vazni 35—150 kg. Serkasi (erkagi) uzun "soqoli" va dumi ostida hid bezlari rivojlangan. 8 turi bor. Shimoliy Afrika, Yevrosiyoda, jumladan, Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir togʻlarida tarqalgan. Chiqish qiyin boʻlgan qoyali joylarda yashaydi. Oʻzbekiston togʻlarida 2 turi: burama shoxli echki, yaʼni morxoʻr (Koʻhitang va Bobotogʻda) va Sibir togʻ echkisi (Turkiston va Chatqol togʻ tizmalarida) uchraydi. Yilda 1—2 bola tugʻadi. 15—17 yil yashaydi. Goʻshti va terisi uchun ovlangan. 2 turi ham Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan. Soni keskin kamayib ketgan. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga 2 turi va 2 kenja turi kiritilgan.

Manbalar  

 

Hayvonlar
Togʻ qargʻa

Togʻ qargʻa () — chumchuqsimonlar turkumining kargʻalar oilasiga mansub qush. Kattaligi zogʻchadek. Tanasining uz. 45 sm cha, ogʻirligi 270—370 g. Patlari qora rangda, dum va qanoti yashil tovlanadi; tumshugʻi va oyogʻi qizil. Markaziy va Janubiy Yevropa, Shim.Gʻarbiy Afrika, Efiopiya, Oʻrta Osiyo togʻlarida tarqalgan. Oʻtroq hayot kechiradi. Togʻlarning alp mintaqasida yashaydi. 4—5 ta tuxum qoʻyib, 17—18 kun modasi bosadi. Hasharotlar, chuvalchanglar va umurtqasizlar, baʼzan mevalar bilan oziqlanadi.

 

Qushlar
Biologik turlar
Yer surilishi

Togʻ qulashi — katta hajmdagi togʻ jinslari massasining uzilishi, yon bagʻir boʻylab qulab tushishi. Tik (45— 50°) togʻ yon bagʻirlari, dengiz qirgʻoqlarida, daryo vodiylarida sodir boʻladi. Togʻ jinslarining nurashi, yer osti va yuzasidagi suvning harakati, gravitatsiya taʼsirida vujudga keladi. Togʻ qulashi koʻp hollarda zilzilalar, qurilishlar, konchilik ishlarida texnika nazoratiga amal qilmaslik oqibatida kelib chiqadi. Togʻ qulashi paytida turli oʻlchamdagi tosh boʻlaklari toʻsatdan pastga qulab, toshlar uyumini hosil qiladi. Togʻ qulashi natijasida daryo vodiylari toʻsilib qolib, koʻllar vujudga keladi. 1911-yilda Murgʻob daryosida yirik Usoy Togʻ qulashi sodir boʻlgan. Natijada bal. 700–800 m keladigan tabiiy toʻgʻon va Sarez koʻli vujudga kelgan. Togʻ qulashini oʻrganish va oldindan aytib berish togʻli oʻlkalarda turli qurilishlar olib borishda amaliy ahamiyatga ega.

 

Geografik terminlar
Elmurod Togʻayev

Elmurod Qalandarovich Togʻayev (1947.14.11, Ishtixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1973). 1973-yildan Ishtixon tumanidagi maktablarda, 1997-yildan litsey maktabida kimyo oʻqituvchisi. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan mukofotlangan (1996).

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Togʻay

Togʻay — odam, baʼzi umurtqasiz hayvonlar va umurtqali hayvonlardagi biriktiruvchi toʻqima turi; kollagen tolalar, hujayralararo zich moddadan iborat boʻlib, unda T. hujayralari (xondroblastlar va xondrotsitlar) joylashgan. Tayanch funksiyasini bajaradi. Odam va hayvonlarda T. hamma suyaklarning tutashgan joyida, qovurgʻaning koʻkrakdagi uchida, quloqda, traxeya va bronxlar devorida va boshqa sohalarda uchraydi. Gialin, elastik va tolali T. farqlanadi. Nafas yoʻllari, qovurgʻalarning oldingi uchlari gialin T.; hiqildoq, tashqi eshituv yoʻli, quloq suprasi elastik T.dan iborat. Umurtqalar tanasining orasi tolali T. dan tuzilgan. Embrionda T. skeletning koʻp qismini tashkil qiladi, voyaga yetgan organizmda (T. li baliqlardan tashqari) suyaklarning boʻgʻim yuzasinigina qoplab turadi va qovurgʻalar, hiqildoq, kekirdak, bronxlar, quloq suprasi, burun va boshqa joylarda uchraydi.

 

Anatomiya
Togʻayli baliqlar

Togʻayli baliqlar () — umurtqalilar sinfi. Uzunligi 6 sm dan 20 m gacha. Skeleti togʻay, terisi plakoid tangachalar bilan qoplangan yoki tangachalar boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 5—7, baʼzan 4 juft, tashqariga ochiladi: jabra qopqoqlari boʻlmaydi. Suzgich pufagi yoʻq. Ichagida spiral klapan, yuragida arterial konus bor. Anal va siydik chiqarish teshigi qorin suzgichlari asosida. Ichki urugʻlanadi. Kopulyativ organlari juft, qorin suzgichlardan hosil boʻladi. Tirik tugʻadi, tuxumdan tirik tugʻadi yoki uvildiriq tashlaydi. Tana suyuqligi tashqi muhitga nisbatan gipertonik. Chuchuk suvlarda Togʻayli baliqlarning qon bosimi pasayib ketib, tezda halok boʻladi. Chuchuk suv Togʻayli baliqlari yuqori osmotik bosimni saqlash uchun juda koʻp siydik ajratib chiqaradi.

Togʻayli baliqlar plastinka jabralilar va yaxlit boshlilar kenja sinflariga boʻlinadi. 650 ga yaqin turi bor. Dengizlarda, bir necha turi chuchuk suvlarda yashaydi. Akulalar va skatlar katta turkumlari turlari keng tarqalgan; deyarli barcha dengizlarda uchraydi.

Hayvonlar
Togʻ-vodiy shamollari

Togʻ-vodiy shamollari — togʻ li joylardagi oʻz yoʻnalishini sutkada ikki marta oʻzgartiruvchi shamollar. Kunduzi vodiy shamoli vodiy va yon bagʻir boʻylab yuqoriga, kechasi togʻ shamoli pastga tomon esadi. Togʻ-vodiy shamollarish. togʻ tepasi bilan atrofdagi tekisliklardagi atmosferaning isishi va sovishi oʻrtasidagi tafovut natijasida yuzaga keladigan mahalliy sirkulyatsiyadir. Kunduzi havo togʻ va vodiylarda oʻsha balandlikdagi tekisliklardagiga nisbatan kuchliroq isiydi va koʻproq kengayadi. Shu sababli tepada togʻdan tekislikka tomon bosim pasayadi va havo oqimi ham oʻsha tomonga harakatlanadi. Havoning tepadan tekislikka qarab shunday oqishi orqasida pastda tekislikdan togʻ tomonga qarab bosim pasayadi va natijada yuqoriga vodiy shamoli esadi. Kechasi temperatura va bosim aksincha oʻzgaradi va shu sababli tog shamoli paydo boʻladi. Togʻlar va vodiylar oʻrtasidagi bu aylanma harakat bilan birga kechasi sovigan havo togʻ yon bagʻirlari boʻylab pastga tushadi, kunduzi esa isigan havo yuqoriga koʻtariladi. Togʻ-vodiy shamollarish. tezligi katta boʻlmaydi, baʼzan 10 m/sek.ga yetishi mumkin. Togʻ-vodiy shamollarish. oʻrtacha kengliklarda, asosan, yozda esadi, quyi kengliklarda esa, yil boʻyi davom etishi mumkin. Baʼzan faqat kunduzgi (vodiy) yoki faqat tungi (togʻ) shamol esadi. Baland togʻlarda Togʻ-vodiy shamollarish. atmosferaning 1 km va undan qalin qatlamini oʻz ichiga oladi. Undan tepada teskari shamol esadi. Togʻ-vodiy shamollarish. sutkalik namlik, bulut miqdori va yogʻingarchilikka katta taʼsir koʻrsatadi (yana qarang Shamol).
Togʻjumrut

Togʻjumrut (Rhamnus) - chilonjiydadoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi, doim yashil daraxtlar yoki butalar turkumi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada oʻsadigan 150 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Janubiy Sibir, Uzoq Sharqda daryolar, koʻllar qirgʻoqlarida, jarliklarda, togʻ yon bagʻirlarida, togʻ oʻrmon mintaqalarida 19 turi oʻsadi. Novdalari tikanli. Barglari oddiy, yumaloq yoki choʻziq. Gullari ikki jinsli. May—iyun oylarida gullab, iyul—avgustda meva tugadi. Mevasi shirali, danakli, sersuv, qora, eti yashil yoki binafsha rang. Yogʻochi sargʻimtirqizgʻish, qattiq, tigʻiz, ogʻir. T.ning tikanli (R. catharticus), Pallas (R. pallasii) va boshqa turlari koʻkalamzorlashtirishda, yashil devor uchun ekiladi. Poʻstlogʻi, bargi, mevasida boʻyoq moddalari bor. Imertin Togʻjumrut (R. imertinus) mevasi surgi dori sifatida qoʻllaniladi. Urugʻi va qalamchasidan koʻpaytiriladi.
Togʻ (melioratsiya)

Togʻ - MELIORATSIYA OʻRMONLARI — q. Suv muhofaza oʻrmonlari.
Togʻolcha

Togʻolcha () — raʼnodoshlar oilasi olxurilar turkumiga mansub mevali daraxt. Bolqon mamlakatlari, Kichik Osiyo, Eron, Oʻrta Osiyo va Kavkazda yovvoyi va madaniy holda tarkalgan. Boʻyi 3–10 m, sershox. Gullari oq, yakkayakka joylashgan. Mart—aprel oylarida gullaydi, chetdan changlanadi. Mevasi iyul— avgustda pishadi, ogʻirligi 2—12 g, dumaloq, choʻzinchoq yoki yassi, sariq, qizil, binafsha rang yoxud qora. Koʻchati bxbm, 6×8 m sxemada oʻtqaziladi. 2—3yili hosilga kiradi. Daraxtidan 300 kg gacha hosil olinadi. Tarkibida 10% gacha kand, 1,5—4% olma va limon kislotalari, 0,3—1,5% pektin, 16 mg% S vitamini va 2,8 mg% provitamin A bor. T., asosan, urugʻidan koʻpaytiriladi. Shaftoli, olxoʻri, oʻrik uchun payvandtag sifatida foydalaniladi. Mevasi xoʻlligicha va konserva (kompot, qiyom, sharbat va boshqalar) holida isteʼmol qilinadi. T. yer tanlamaydi. Sovukka va shoʻrga chidamli. Zararkunandalari: olma qandalasi, kora va sarik tillaqoʻngʻizlar; kasalliklari: klyasterosporioz va boshqa

Raʼnodoshlar
Mevali daraxtlar
Manzarali daraxtlar
Osiyo o'simliklari
Yevropa o'simliklari
Togʻrayhon

Togʻrayhon () — labguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda koʻproq maydagul T. () uchraydi. Boʻyi 30–60 cm. Poyasi bir nechta, tik oʻsadi. Tepa qismidan shoxlanadi. Barglari choʻziq tuxumsimon, asosi keng ponasimon. Gullari boshoqsimon, chala soyabonlarga toʻplangan va ular kallakchali toʻpgul hosil qiladi. Gultojisi binafsharang. Iyun—sent. Oylarida gullab urugʻlaydi. Asosan, togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Togʻterak

Togʻtepak, ansol () — toldoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi terak turi. Gʻarbiy Yevropa, Sharqiy Osiyo, Shimoliy Afrika (Jazoir)da tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Gʻarbiy Tyanshan, Gʻarbiy Pomir-Olay togʻlarining toshli va shagʻalli tuproqlarida, togʻ vodiylarida oʻsadi. Bal. 35 m, diametri 1 m ga boradi. Shoxshabbasi uzun, qalin, yashil, Barglari tuxumsimon, kulrangyashil. Barg yozgunga qadar gullaydi, hamma teraklar kabi ikki uyli. Mevasi koʻsak, yozda yetiladi. Ildizi mustahkam, sovuqqa qurgʻoqchilikka chidamli, yorugʻsevar. Toʻnkasidan yoki ildizidan oʻsib chiqqan novdalari, bachkilari va urugʻidan, qalamchasidan koʻpayadi. T. tez usadi (40 yoshli daraxtining bal. 20 m gacha) boradi. 80—90-yilgacha yashaydi. Yogʻochi gugurt va sellyuloza, turli buyumlar tayyorlashda ishlatiladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yevropa o'simliklari
Togʻtosh

Togʻtosh — Qashqadaryo viloyatidagi dovon. Hisor tizmasida, Qashqadaryo vodiysining togʻli qismi bilan Zarafshon daryosining chap irmogʻi, Magʻiyondaryo vodiysi oraligʻida joilashgan. 2900 m balandlikda. Dovondan otulovda yoki piyoda utish mumkin. 

    

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Togʻturbid

Togʻturbid (Dictamnus) — rutadoshlar oilasiga mansub kup yillik utlar turkumi. Poya va gullari qoramtir bezchalar bilan qoplangan, xidli. Barglari toq patsimon, murakkab. Poyasi ostidagi barglari oddiy. Gullari yirik, ikki jinsli, pushti va tuk, kizil. Mevasi kusakcha, besh uyali. Oʻzbekistonda 2 turi — ensiz bargli T. va Tojikiston T.i uchraydi. Tarkibida diktamnin va boshqa alkaloidlar, 0,5% efir moyi, urugʻida 18—21% yogʻ bor. T.ning barcha turlari odam terisiga tekkan joyini kuydiradi. Kuygan joy kizarib, yara paydo boʻladi. T.ni hayvonlar yemaydi. T. manzarali va shirali oʻsimlik. Xalq tabobatida foydalaniladi. Ayrim hududlarda "kuydirgi oʻt" deb ataladi.
Togʻuzum

Togʻuzum — xoʻraki, oʻrtapishar mahalliy uzum navi. Yovvoyi uzumning madaniylashgan avlodi bulishi mumkin. Tupi oʻrtacha Usadi. Guli ikki jinsli. Bargi oʻrtacha (diametri 18—20 sm), besh bulmali, cheti arratishli. Uzum boshi uzunchoq, sochoq, ogʻirligi 250300 g. Gʻujumi oʻrtacha (1618 mm), dumaloq, oqishkoʻkimtir, oftobga qaragan tomoni sargʻayadi, sershira, poʻsti juda yupqa, eti suvli, iyul oxirida pishadi. Hosildorligi oʻrtacha. Sovuqqa va kasalliklarga chidamli. Asosan, Toshkent shahrida koʻproq uchraydi.

    

Uzum navlari
Togʻchi

Togʻchi, toqchi, toxchi — Janubiy Oʻzbekistonning qadimgi, tub (avtoxton) turkiy qavmlaridan biri. Toqchilar soʻzi "togʻlik" maʼnosini anglatadi. Ular baʼzan oʻzlarini Dashti Qipchoq oʻzbek qatagʻonlariga ham mansub deb biladilar. Lekin Toqchilar larning ajdodlari Janubiy Oʻzbekiston hududida Dashti Qipchoq oʻzbeklari kelishidan ham burun yashashgan. Ular togʻlarda istiqomat qilganliklari sababli Toqchilar deb atalgan. Toqchilar, asosan, Surxondaryo vohasida yashab soni jihatidan chigʻatoylar va qoʻngʻirotlardan keyin turishgan. 1924-yilgi maʼlumotlarda Boysun tumani boʻyicha 5605 nafar Toqchi qayd etilgan. Koʻhitang togʻining sharqiy qismida 1190 kishi. Sherobod daryosining oʻrta oqimida 2695 kishi, Sherobod daryoning yuqori qismida 665 kishi, Surxon havzasining oʻng qirgʻoq qismida 1055 Toqchilar istiqomat qilgan. Toqchilarning tashqi qiyofasida mongoloid irqiga xos belgilar kamroq boʻlib, togʻda yashovchi tojiklarga koʻproq oʻxshaydi. Toqchilarning tili oʻzbek tilining qarluq laxjasiga kiradi. Toqchilar tojiklar kabi kichik etnik guruhlarga boʻlinmaydi. Ularda ichki nikohendogamiya anʼanalari juda kuchli saqlangan boʻlib, baʼzan tojik va turklar bilan qiz olib berishgan. Mahalliy qoʻngʻirot, doʻrmon, yuz, laqay kabi qavmlar bilan nikoh aloqalari umuman taqiklangan. Toqchilarning asosiy anʼanaviy mashgʻulotlari chorvachilik (qoʻy,yilqi, echki), dehqonchilik va xunarmandchilikdan iborat boʻlgan.Toqchilar qadimdan milliy sport turlari(kurash, ko‘pkari) bilan faol shug‘ullangan. Toqchilardan yaxshi chavandoz va polvonlar chiqqan.

20-asrning boshlarida sodir boʻlgan iqtisodiy va siyosiy jarayonlar tufayli Toqchilarning koʻpchiligi oʻzbeklar, baʼzi guruxlari esa tojiklar tarkibiga singib ketishgan.

Adabiyot 
 Karmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnoʻx rayonov Tadjikistana i Uzbekistana, M., 1976; Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Togʻchumchuq

Togʻchumchuq, sariqtomoq chumchuq (Petronia petronia) — chumchuqsimonlar turkumi toʻqimachilar oilasiga mansub kush. Kattaligi va rangi dala va choʻl chumchugʻining modasiga oʻxshash, faqat dum patida oq, boʻynida sariq xoli boʻlishi bilan farq qiladi. Ogʻirligi 30—36 g. T. Janubiy Yevropa, Osiyo va Shimoliy Afrikadatarqalgan. Togʻ qoyalarida, tuproqli va toshli jarliklarda yashaydi. Uyasini qoyalarga, tosh uyumlari orasiga va boshqa joylarga quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Qishda togʻdan vodiyga koʻchadi. Hasharotlar, oʻsimlik urugʻlari va mevalari bilan oziqlanadi.
Tohir va Zuhra

Tohir va Zuhara - oʻzbek xalq dostoni. Oʻrta Osiyo, Volgaboʻyi, Ozarbayjonda Tohir va Zuhra nomi bilan afsonalar keng tarqalgan. Shu afsonalar asosida xalq ertaklari, dostonlari yaratilgan. Oʻzbek xalqogʻzaki ijodida ham "Tohir va Zuhra" nomli xalq ertagi va dostonlarining bir necha variantlari uchraydi. "Tohir va Zuhra" dostonida ikki yosh — Tohir va Zuhra oʻrtasidagi fojiali muhabbat tasvirlanadi. Tohir va Zuhra syujeti asosida Sayyodiy (17— 18-asrlar) ayni nomda va Mullanafas "Zuhra va Tohir" dostonlarini yaratganlar. Shuningdek, Sobir Abdulla "Tohir va Zuhra" musiqali dramasini yozgan (1938), "Oʻzbekfilm" kinostudiyasi shu nomda kinofilm yaratgan (1945).

Oʻzbek ertaklari
Tohir ibn Husayn

Tohir Ibn Husayn (775/776822) — Tohiriylar davlati va sulolasi asoschisi (821—822). Arab xalifaligiga qarshi Movarounnahrda koʻtarilgan Rofe ibn Lays qoʻzgʻoloninch bostirishda qatnashgan. Horun arRashid vafotidan keyin xalifalik taxtiga egalik qilish uchun boshlangan kurashlarda Maʼmun qoʻshini qoʻmondoni. Maʼmun xalifaligi davrida Jazira (Mesopotamiya) noibi va Bagʻdod harbiy garnizoni boshligʻi (sohib ashshurot). 821 yil Xuroson noibi etib tayinlangan. Xurosonni xalifalikdan ajratib olish maqsadida abbosiylarga boʻysunishdan bosh tortgan. Maʼmun yuborgan fitnachilar tomonidan zaharlab oʻldirilgan.
Karim Hojiyevich Tohirov

Karim Hojiyevich Tohirov (1907. 30.11 Toshkent 1987.25.9.) - bolalar xirurgi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1933), shu institut xirurgiya kafedrasida aspirant (1933—35), assistent (1935—41). Urush qatnashchisi (1941—42). Toshkent tibbiyot akademiyasi xirurgiya kafedrasida dotsent (1942—47), pediatriya fakulteti bolalar xirurgiyasi kafedrasi mudiri (1947—72). 1972-yildan Oʻrta Osiyo, hozirgi Toshkent tibbiyot pediatriya instituti bolalar xirurgiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy faoliyati bolalar xirurgiyasi, asosan, Oʻzbekistonda bolalar siydik toshi kasalliklariga oid.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xoliyor Tohirov

Xoliyor Jumayevich Tohirov (1944.20.9, Termiz tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 196980-yillarda Termiz tumanidagi 22maktabda matematika va chizmachilik oʻqituvchisi, oʻquv ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari, mat. oʻqituvchisi, 1980-yildan Surxondaryo viloyati xalq taʼlimi boshqarmasida yoʻriqchi, 1987-yildan Termiz tuman xalq taʼlimi boʻlimida metodist.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Tohirxon

Tohirxon (taxminan 1533-yil vafot etgan) — Joʻjixon avlodidan boʻlgan Katta juz xoni. Adik sultonning oʻgʻli, Jonibeknpng nabirasi. T. hokimiyati turli davrlarda Markaziy Qozogʻiston, Yettisuv, Qirgʻiziston, Ili oʻlkasiga qadar yoyilgan. 1524-yil T. mangʻitlar tomonidan Dashti Qipchoqsan siqib chiqarilgan, oʻz navbatida, Yettisuv va Qirgʻizistondan moʻgʻullarni quvib yuborgan. 1526-yil T.ning markaziy hokimiyatni mustahkamlash yoʻlidagi siyosatidan norozi boʻlgan qozoqlar qoʻzgʻolon koʻtarib uni tark etganlar. T. qirgʻizlar bilan qolgan va Qirgʻizistonda qalmoklarga qarshi Jatan qalʼasini qurdirgan. 1529-yil uning hukmronligi ostida yana 20—30 ming qozoq boʻlgan. T.ning vorisi 1533-yilda manbalarda qayd etilgan Buydashxon boʻlgan.

Adabiyot 
 Materiali po istorii kazaxskix xanstv XVXVIII vv., AlmaAta, 1969.

Qozoq xonlari
Trabzon

Trabzon, Trapezund — Turkiyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Qora dengiz boʻyidagi port. Trabzon elining maʼmuriy markazi. Aholisi 215 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, kemasozlik, qurilish materallari, tamaki sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda zigʻir va jundan turli buyumlar tayyorlanadi. Universitet, aeroport mavjud.

T. mil. av. 8-asr oʻrtalarida barpo qilingan. Muhim port va savdo markazi boʻlgan. Mil. av. 2-asrda rimliklar bosib olgan. 1204—1461-yillarda Trapezund saltanatining poytaxti. 1461-yildan turklar qoʻl ostiga oʻtgan. Meʼmoriy yodgorliklardan jome masjidlari, cherkovlar, qalʼa (13-asr) va boshqa saqlangan.

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Travmatizm

Travmatizm — kishilarda sodir bo'ladigan travmalar majmui; 2 guruhga boʻlinadi: 1) ishlab chiqarish. (sanoat va qishloq xoʻjaligi.) T.i; 2) ishlab chiqarish.dan tashqari T., yaʼni transport, kucha, turmush, sport, bolalar T.i va h.k. Ishlab chiqarish T.i koʻproq sanoat da mehnat shartsharoitining bevosita taʼsiri (mas., xavfeizlik texnikasi va mehnat muhofazasidagi kamchiliklar, mehnatning notoʻgʻri tashkil etilishi va boshqalar), ishchining malakasizligi, ruhan, jismonan toliqishi (yaʼni qattiq charchash, tob qochishi va h.k.) oqibatida, shuningdek, qishloq xoʻjaligi.da murakkabroq mashinalar bilan ishlaganda ishchi texnik bilimining yetarli emasligi, baʼzan mexanizatorning tartibintizomga rioya qilmasligi va boshqalarda yuzaga keladi. Ishlab chiqarishdan tashqari T. (koʻcha T.i)ga koʻproq shahar transporti, alkogolizm va h.k. sabab boʻladi. Turmushda uy mehnati bilan shug'ullanayotgan (uy yigʻishtirish, elektr asboblardan foydalanish payti)da sodir boʻladi. Sport mashg'ulotlarining noto'g'ri usulda olib borilishi va tashkil etilishi, shugullanuvchining betobligi yoki qo'polligi, mashg'ulot maydoni va sport asboblarining nosozligi va boshqa oqibatida ro'y berishi mumkin. Bolalar T.i ko'proquchraydi. Bu bolalar sho'xligi, tajribasizligi, elektrdan shikastlanishi, ko'chada esa transport serqatnov joylarda o'ynashi, velosiped uchishi va  kelib chiqadi.