Nomenklatura

Nomenklatura (, ) — nomlar yoki atamalar tizimi, yoki maʼlum bir sanʼat yoki fan sohasida ushbu atamalarni shakllantirish qoidalari. Nomlash tamoyillari kundalik nutqning nisbatan norasmiy konvensiyalaridan tortib, ilmiy va boshqa fanlarda qoʻllaniladigan maxsus atamalarining shakllanishi va ishlatilishini tartibga soluvchi xalqaro miqyosda kelishilgan tamoyillar, qoidalar va tavsiyalargacha farqlanadi.

„Narsalar“ ni nomlash soʻzlar va tildan foydalangan holda umumiy insoniy muloqotning bir qismidir: bu kundalik taksonomiyaning bir jihati, chunki odamlar oʻzlarining tajriba obektlarini, ularning oʻxshashliklari va farqlari bilan birga, kuzatuvchilik bilan aniqlaydilar, nomlaydilar va tasniflaydilar. Turli tillarda oʻrnatilgan turli xil otlar sifatida nomlardan foydalanish nomenklaturani nazariy tilshunoslik bilan bogʻlaydi, odamlarning dunyoni soʻz maʼnolari va tajribasiga nisbatan aqliy farqlashi til falsafasi bilan bogʻliq.

Onomastika, oʻziga xos ismlar va ularning kelib chiqishini oʻrganish, quyidagilarni oʻz ichiga oladi: antroponimiya (odam ismlari, shu jumladan shaxsiy ismlar, familiyalar va taxalluslar bilan bogʻliq); toponimika (joy nomlarini oʻrganish) va etimologiya (nomlarning kelib chiqishi, tarixi va ishlatilishi) qiyosiy va tavsiflovchi tilshunoslik orqali aniqlangan.

Tabiiy dunyo obektlarini nomlash uchun oddiy, barqaror va xalqaro miqyosda qabul qilingan tizimlarga boʻlgan ilmiy ehtiyoj koʻplab rasmiy nomenklatura tizimlarini yaratdi.  Ehtimol, bu nomenklaturaviy tizimlarning eng mashhuri organizmlarning lotinlashtirilgan ilmiy nomlarini boshqaradigan biologik nomenklaturaning beshta kodidir.

Etimologiya 
Nomenklatura soʻzi lotincha nomen („ism“) va calare („chaqirmoq“) soʻzlaridan olingan. Lotin atamasi nomenklatura ismlar roʻyxatiga tegishli boʻlib, nomenklator soʻzi ham nomlar provayderi yoki eʼlonini koʻrsatishi mumkin.

Onomastika va nomenklatura 
Toʻgʻri nomlarni oʻrganish onomastika deb nomlanadi, u barcha nomlar, tillar va geografik mintaqalarni, shuningdek, madaniy sohalarni qamrab olgan keng qamrovli koʻlamga ega.

Onomastika va nomenklatura oʻrtasidagi farq aniq emas: onomastika koʻpchilik uchun notanish fan boʻlib, nomenklaturaning akademik maʼnoda ishlatilishi ham maʼlum emas. Ikkala soha birlashgan boʻlsa-da, nomenklatura koʻproq nomlarni shakllantirish uchun ishlatiladigan qoidalar va konvensiyalar bilan bogʻliq.

Ijtimoiy, siyosiy, diniy omillarning taʼsiri 
Ijtimoiy, siyosiy, diniy va madaniy motivlarga koʻra, bir xil boʻlgan narsalarga turli xil nomlar berilishi mumkin, turli narsalar esa bir xil nomlanishi mumkin; bir-biri bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan oʻxshash narsalarni alohida koʻrib chiqish mumkin, boshqa tomondan sezilarli darajada farq qiladigan narsalarni bir xil deb hisoblash mumkin.

Masalan, hind va urdu tillari bir-biri bilan chambarchas bogʻliq, oʻzaro tushunarli hindistoniy tillaridir (biri sanskritlangan, ikkinchisi arablashgan). Biroq, 1947-yilda Hindistonning boʻlinishi zoʻravonligiga olib kelgan hindu-musulmon mojarosi kontekstida koʻrinib turganidek, ular hindular va musulmonlar tomonidan alohida til sifatida maʼqullanadi. Bundan farqli oʻlaroq, Marokash arablari, Yaman arablari va Livan arablari kabi tuzilishi jihatidan bir-biridan sezilarli darajada farq qiluvchi oʻzaro tushunarsiz dialektlar panislomizm diniy oʻziga xosligi tufayli bir xil til hisoblanadi.

Madaniy nomenklatura 
Ismlar bizga dunyoni ongimizda tuzish va xaritalash usulini beradi, shuning uchun ular qaysidir maʼnoda tajribamiz obektlarini aks ettiradi yoki qaytaradi.

Ismlar, soʻzlar, til, maʼno 
Til (ayniqsa, ism va otlar), maʼno va dunyoni idrok qilish usullari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni yoritish faylasuflar va tilshunoslar uchun boy tadqiqotlar maydonini taqdim etdi. Tegishli oʻrganish sohalari quyidagilardan iborat: toʻgʻri nomlar va tegishli otlar oʻrtasidagi farq; shuningdek, ismlar, ularning referentlari, maʼnolari(semantikasi) va til tuzilishi oʻrtasidagi munosabat.

Xalq taksonomiyasi 
Zamonaviy ilmiy taksonomiya „asosan, xalq taksonomik tamoyillarining Uygʻonish davri kodifikatsiyasi“ sifatida taʼriflangan. Ilmiy nomenklatura va tasniflashning rasmiy tizimlari biologik tasnifga misol boʻladi. Barcha tasniflash tizimlari bir maqsad uchun yaratilgan. Ilmiy tasniflash tizimi har bir organizmni xalqaro miqyosda qabul qilingan tasnif toifalarining oʻrnatilgan ierarxiyasiga bogʻlaydi. Ushbu tizimni saqlash rasmiy nomenklatura qoidalarini va davriy xalqaro koʻrib chiqish yigʻilishlarini oʻz ichiga oladi. Ushbu zamonaviy tizim tarixdan oldingi xalq taksonomiyasidan kelib chiqqan.

Xalq taksonomiyasini Gʻarbiy dehqonchilik va bogʻdorchilik anʼanalari orqali tasvirlash mumkin. Ilmiy taksonomiyadan farqli oʻlaroq, xalq taksonomiyalari koʻp maqsadlarga xizmat qiladi. Bogʻdorchilikda oʻsimliklarni guruhlash va ularning xususiyatlari hamda qoʻllanilishiga koʻra ushbu guruhlarning nomlanishiga quyidagilar misol boʻladi:

 yillik oʻsimliklar, ikki yillik va koʻp yillik oʻsimliklar (hayot tsiklining tabiati);
 sabzavotlar, mevalar, oshpazlik oʻtlari va ziravorlar (pazandachilikda foydalanish);
 oʻtlar, daraxtlar va butalar (oʻsish odati);
 yovvoyi va madaniy oʻsimliklar (ular boshqariladimi yoki yoʻqmi);
 begona oʻtlar (ular noqulaylik tugʻdiradimi yoki yoʻqmi) va boshqalar.

Xalq taksonomiyasi odatda qishloq yoki mahalliy xalqlarning atrofdagi narsalarni tushunish va tartibga solish uchun tildan foydalanishi bilan bogʻliq. Etnobiologiyada bu talqinni Bronislav Malinovskiy kabi „utilitaristlar“ ismlar va tasniflar asosan moddiy tashvishlarni aks ettiradi deb taʼkidlaydi va Klod Levi-Strous kabi „intellektuallar“ ularni tugʻma aqliy jarayonlardan kelib chiqadi deb hisoblaydi. Etnobiologik tasniflar adabiyoti 2006-yilda koʻrib chiqilgan. Xalq tasnifi til jamoasi aʼzolarining oʻsimliklar va hayvonlarni nomlash va tasniflash usuli bilan belgilanadi, etnotaksonomiya esa etnobiologlar butun dunyo boʻylab har bir jamiyatda topadigan biologik tasnifning ierarxik tuzilishi, organik tarkibi va madaniy funksiyasini anglatadi .

Gʻarbdan tashqari jamiyatlarda hayvonlar va oʻsimliklarning nomlanishi va tasnifi boʻyicha olib borilgan etnografik tadqiqotlar fangacha boʻlgan insonning biologik dunyoni ierarxik tarzda tashkil etishning kontseptual va lingvistik usulini koʻrsatuvchi baʼzi umumiy tamoyillarni ochib berdi. Bunday tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, tasniflash istagi asosiy inson instinktidir.

 barcha tillarda organizmlarning tabiiy guruhlari ajralib turadi (hozirgi taksonlar);
 bu guruhlar koʻproq qamrab oluvchi guruhlar yoki etnobiologik toifalarga ajratilgan;
 barcha tillarda darajali inklyuzivlikning taxminan besh yoki olti etnobiologik toifasi mavjud;
 bu guruhlar (etnobiologik toifalar) ierarxik tarzda, odatda bir-birini istisno qiluvchi darajalarga joylashtirilgan;
 maʼlum organizmlarning nomlanishi va tasniflanishi koʻpincha turli madaniyatlarda oʻxshashdir.

Eng koʻpdan eng kam qamrab oluvchi darajaga oʻtuvchi darajalar:

 „noyob boshlovchi“ — masalan, oʻsimlik yoki hayvon. Xalq taksonomiyalarida kamdan-kam qoʻllaniladigan, ammo asl tirik mavjudotga, „umumiy ajdod“ga teng boʻlgan yagona ism;
 „hayot shakli“ — masalan, daraxt, qush, oʻt va baliq. Bular odatda birlamchi leksemalar (asosiy lingvistik birliklar) filum yoki asosiy biologik boʻlinmaga teng;
 „umumiy ism“ — masalan, eman, qaragʻay, robin, mushuk baliqlari. Bu barcha xalq taksonomiyalarining eng koʻp va asosiy qurilish bloki boʻlib, eng tez-tez tilga olinadigan, psixologik jihatdan eng muhimi va bolalar tomonidan birinchi boʻlib oʻrganilgan. Bu nomlar odatda ikkinchi darajali guruh bilan bevosita bogʻlanishi mumkin. Hayot shakli nomlari kabi birlamchi leksemalardir.
 „maxsus nom“ — masalan, oq archa, eman daraxti. Turlarga koʻproq yoki kamroq ekvivalent. Ikkilamchi leksema va umumiy otlarga qaraganda kamroq uchraydi.
 „navli ism“ — masalan, chaqaloq lima loviya, sariyogʻ lima loviya.

Deyarli barcha madaniyatlarda obektlar „tur“ (tur) va „oʻziga xos tur“ (maxsus tur) soʻzlariga teng keladigan bir yoki ikkita soʻz yordamida nomlanadi. Ikki soʻzdan (binomial) tuzilgan boʻlsa, ism odatda ot (masalan, tuz, it yoki yulduz) va sifatlovchi ikkinchi soʻzdan iborat boʻlib, birinchisini tasvirlashga yordam beradi va shuning uchun nomni umuman „oʻziga xos“ qiladi: masalan, lap it, dengiz tuzi yoki kino yulduzi. Umumiy ism uchun ishlatiladigan otning maʼnosi yoʻqolgan yoki unutilgan boʻlishi mumkin, lekin umumiy ism ikki yoki undan ortiq soʻzlarga kengaytirilganda organizmning ishlatilishi, tashqi koʻrinishi yoki sifati haqida koʻproq maʼlumot beriladi (zaharli olma, bahaybat hidli hogved, bolgʻa boshli akula). Bu ot-sifatli binomlar xuddi Simpson kabi oila yoki familiyaga ega boʻlgan oʻz ismlariga va qaysi Simpson ekanligini koʻrsatadigan boshqa nasroniy sifatdosh yoki familiya nomiga oʻxshaydi, deylik Gomer Simpson. Biz binomial nomenklatura deb ataydigan ilmiy nomlar shakli umumiy nomlarni yaratishning ushbu oddiy va amaliy usulidan kelib chiqqan deb taxmin qilish oʻrinli koʻrinadi, lekin lotin tilidan universal til sifatida foydalanish bilan shakllanadi.

Utilitar nuqtai nazarga muvofiq, boshqa mualliflar etnotaksonomiyalar aniq ierarxiyadan koʻra koʻproq „murakkab oʻxshashlik toʻri“ ga oʻxshaydi, deb taʼkidlaydilar.

Ismlar va otlar 
Ism har qanday ot uchun belgidir: nomlar narsalar sinfini yoki toifasini aniqlay oladi; yoki yagona narsa, yoki maʼlum bir kontekstda. Ismlar, masalan, odamlarga yoki boshqa organizmlarga, joylarga, mahsulotlarga — tovar nomlarida boʻlgani kabi va hatto gʻoyalar yoki tushunchalarga ham beriladi. Bu nomlar nomenklaturaning qurilish bloklari boʻlgan otlardir.

Ism soʻzi proto-hind-yevropa tilidagi  soʻzidan olingan boʻlishi mumkin. Ismlar va otlar oʻrtasidagi farq, agar umuman olinadigan boʻlsa, juda nozikdir, garchi aniq ot ismlarni lugʻaviy kategoriyalar va ularning til kontekstidagi obektlar va xususiyatlar uchun „yorliqlar“ sifatida vazifasini bildirsa ham.

Shaxsiy ismlar 
Inson shaxsiy ismlari, shuningdek, prosoponimlar deb ham ataladi, til va madaniyatga qarab koʻp jihatdan taqdim etiladi, qoʻllaniladi va tasniflanadi. Aksariyat madaniyatlarda (Indoneziya bundan mustasno) shaxslarga kamida ikkita ism berish odatiy holdir. Gʻarb madaniyatida birinchi ism tugʻilganda yoki undan koʻp oʻtmay beriladi va u berilgan ism, familiya, suvga choʻmish marosimi (agar berilgan boʻlsa) yoki oddiygina ism deb ataladi. 1066-yilgi Norman istilosidan oldin Angliyada keltlar, anglo-sakslar va skandinaviyaliklarning kichik jamoalari odatda bitta ismdan foydalanganlar: har bir kishi shaxsiy ism yoki taxallus sifatida bitta ism bilan aniqlangan. Aholi soni koʻpaygan sari, asta-sekin odamlarni aniqlash zarurati paydo boʻldi — Jon qassob, Sattonlik Genri va Richardning oʻgʻli Rojer kabi ismlar paydo boʻldi… ular tabiiy ravishda Jon Butcher, Genri Satton va Rojer Richardsonga aylandi. Endi biz bu qoʻshimcha ismni ikkinchi ism, familiya yoki baʼzan taxallus sifatida bilamiz va bu tabiiy tendentsiya Norman anʼanasi bilan tezlashdi, ular alohida oilalarda doimiy va meros boʻlib qolgan familiyalardan foydalanishdi. Birgalikda bu ikki ism endi shaxsiy ism yoki oddiygina ism sifatida tanilgan. Ushbu umumiy qoidadan koʻplab istisnolar mavjud: Gʻarbliklar koʻpincha berilgan va familiyalar orasiga uchinchi yoki undan koʻp ism qoʻshadilar; Xitoy va venger ismlarida familiya berilgan ismdan oldin keladi; ayollar endi koʻpincha oʻzlarining qizlik ismlarini (oila familiyasini) saqlab qolishadi yoki defis yordamida oʻzlarining qizlik ismi va erining familiyasini birlashtiradilar; baʼzi Sharqiy slavyan xalqlari otasining ismini (otaning berilgan ismidan olingan ism) berilgan va familiya orasiga qoʻyishadi; Islandiyada bu ism otasining ismi yoki matronimi (onaning ismidan olingan ism) bilan ishlatiladi va familiyalar kamdan-kam qoʻllaniladi. Taxalluslar (baʼzan gipokoristik nomlar deb ataladi) asosan doʻstlar oʻrtasida ishlatiladigan norasmiy ismlardir.

Umumiy ismlar va tegishli ismlar 
Toʻgʻri nomlar va umumiy nomlar oʻrtasidagi farq shundaki, oʻziga xos ismlar noyob shaxsni bildiradi, masalan London koʻprigi, umumiy nomlar esa obektlar sinfiga nisbatan umumiy maʼnoda ishlatiladi, masalan, koʻprik. Koʻpgina toʻgʻri ismlar maʼnosi noaniqdir, chunki ular oddiy soʻzlarning maʼnosi boʻyicha hech qanday maʼnoga ega emaslar. „Karam“ kabi aniq otlar hech boʻlmaganda sezgi organlari tomonidan kuzatilishi mumkin boʻlgan jismoniy jismlarga tegishli boʻlsa, „sevgi“ va „nafrat“ kabi mavhum otlar mavhum narsalarga tegishli. Oʻzbek tilida mavhum otlar koʻz bilan koʻrib, qoʻl bilan ushlay olmaydigan, asosan, his qilinadigan narsalarga nisbatan ishlatiladi.

Ismlarning bosh harflari tilga va hatto muayyan kontekstga qarab oʻzgaradi: jurnallarning koʻpincha umumiy nomlar uchun oʻz maxsus uslublari mavjud.

-onimik otlar 
Ismlarning alohida turlarini oddiygina yunoncha ónoma (ὄnomo, 'ism') qoʻshimchasidan foydalangan holda farqlash mumkin. Shunday qilib, misol uchun, gidronimlar suv havzalarini, sinonimlar bir xil maʼnoli otlarni va hokazolarga ega boʻlinadi. Butun sohani xrematonomiya — narsalarning nomlari deb taʼriflash mumkin.

Toponimlar 
Toponimlar turli geografik obektlarga (geonimlarga), shuningdek, kosmik obektlarga (kosmonimlarga) beriladigan oʻziga xos nomlardir. Bunga togʻlar, daryolar, dengizlar, qishloqlar, shaharlar, shaharlar, mamlakatlar, sayyoralar, yulduzlar va boshqalar nomlari kirishi mumkin. Toponimikani oʻz navbatida ixtisoslashgan tarmoqlarga boʻlish mumkin, masalan: xoronimiya, mintaqalar va mamlakatlarning oʻziga xos nomlarini oʻrganish; iqtisod, qishloq, shahar va shaharlarning oʻziga xos nomlarini oʻrganish; homonimiya, koʻcha va yoʻllarning tegishli nomlarini oʻrganish; gidronomiya, suv obektlarining oʻziga xos nomlarini oʻrganish; oronimiya, togʻ va adirlarning oʻziga xos nomlarini oʻrganish va hokazo.

Toponimika oʻzining ijtimoiy-madaniy va tarixiy qiziqishi va kartografiya uchun ahamiyati bilan mashhur. Biroq, toponimlarning etimologiyasi ustida olib borilgan ishlar shuni koʻrsatdiki, koʻpgina joy nomlari tavsif, faxriy yoki yodgorlik boʻlib, lekin koʻpincha ular hech qanday maʼnoga ega emas yoki maʼnosi noaniq yoki yoʻqolgan boʻladi. Shuningdek, nomlarning koʻp toifalari koʻpincha oʻzaro bogʻliqdir. Masalan, koʻplab joy nomlari shaxs nomlaridan (Viktoriya), koʻplab sayyora va yulduzlarning nomlari mifologik belgilar (Venera, Neptun) va koʻplab shaxs nomlari joy nomlari, xalqlar nomlaridan olingan.

Ilmiy nomenklatura

Nomenklatura, tasnif, identifikatsiya 
Qattiq ilmiy maʼnoda nomenklatura taksonomiyaning bir qismi sifatida qaraladi (garchi undan farq qilsa ham). Bundan tashqari, tabiat dunyosidagi obektlarni toʻgʻri nomlashda fan tomonidan talab qilinadigan aniqlik turli xil nomenklatura kodlarini (biologik tasniflash boʻyicha butun dunyoda qabul qilingan qoidalar toʻplami) keltirib chiqardi.

Taksonomiyani tasniflashni oʻrganish, uning tamoyillari, protseduralari va qoidalarini oʻz ichiga olgan holda aniqlanishi mumkin , klassifikatsiyaning oʻzi esa taksonlarni (tasniflash obektlarini) oʻxshashlik yoki farqlarga koʻra guruhlarga ajratishdir. Taksonomiya qilish taksonlarni aniqlash, tavsiflash va nom berishni nazarda tutadi; shuning uchun ilmiy maʼnoda nomenklatura — taksonomiyaning maʼlum bir tasniflash sxemasi asosida, kelishilgan xalqaro qoidalar va konvensiyalarga muvofiq, ilmiy nomlarni qoʻllash bilan bogʻliq boʻlimidir.

Identifikatsiya maʼlum bir organizm allaqachon tasniflangan va nomlangan taksonga mos kelishini aniqlaydi, shuning uchun tasniflash identifikatsiyadan oldin boʻlishi kerak. Ushbu protsedura baʼzan aniqlash deb ataladi .

Biologiya 
Linneyning binomial nomenklatura tizimi 1753 va 1758-yillarda oʻzining „Species Plantarum“ va 1758-yilda nashr etilgan „Systema Naturae“ kitoblaridan soʻng tezda qabul qilingan boʻlsa-da, biologik nomenklaturani boshqaradigan umumiy qoidalar boʻyicha xalqaro konsensusga ancha vaqt oʻtdi. Birinchi botanika kodeksi 1905-yilda, zoologik kod 1889-yilda va madaniy oʻsimliklar kodeksi 1953-yilda ishlab chiqilgan. Genlar uchun nomenklatura va belgilar toʻgʻrisidagi kelishuv 1979-yilda paydo boʻlgan.

 Yosunlar, qoʻziqorinlar va oʻsimliklar uchun xalqaro nomenklatura kodeksi
 Prokaryotlar nomenklaturasining xalqaro kodeksi
 Madaniy oʻsimliklarning xalqaro nomenklatura kodeksi
 Xalqaro zoologik nomenklatura kodeksi
 Virus nomenklaturasi — Viruslarni tasniflashda qoʻllaniladi
 Ferment nomenklaturasi
 PhyloCode (Xalqaro filogenetik nomenklatura kodeksi) — hozirda ishlab chiqilayotgan yangi konvensiya (shuningdek, Filogenetik nomenklaturaga).
 Terminologia Anatomica — inson anatomik terminologiyasi boʻyicha xalqaro standart
 Gen nomenklaturasi
 Qizil hujayra nomenklaturasi
 Global tibbiy asboblar nomenklaturasi (GMDN) — tibbiy asboblarda qoʻllaniladi.

Astronomiya 
Soʻnggi bir necha yuz yil ichida aniqlangan astronomik obektlar soni yuzlabdan bir milliardga koʻtarildi va har yili yana koʻp narsalar kashf etilmoqda. Astronomlar ushbu obektlarning barchasini astronomik nomlash qoidalaridan foydalangan holda bir maʼnoda aniqlash uchun universal tizimli belgilarga muhtoj boʻlib, eng qiziqarli obektlarga nomlar berishda va tegishli hollarda ushbu obektlarning muhim yoki qiziqarli xususiyatlarini boʻyicha nomlashadi.

 Sayyora nomenklaturasi
 Meteorit nomenklaturasi
 Xalqaro Astronomiya Ittifoqi

Kimyo 
IUPAC nomenklaturasi kimyoviy birikmalarni nomlash va umuman kimyo fanini tavsiflash tizimidir. U Xalqaro sof va amaliy kimyo ittifoqi tomonidan yuritiladi.

 Moviy kitob va Qizil kitob: organik va noorganik birikmalarni nomlash qoidalarini oʻz ichiga olgan ikkita nashr
 Yashil kitobda jismoniy miqdorlar uchun belgilardan foydalanish boʻyicha tavsiyalar mavjud (IUPAP bilan birgalikda)
 Oltin kitob kimyoda ishlatiladigan koʻplab texnik atamalarni belgilaydi

Shunga oʻxshash toʻplamlar biokimyo (IUBMB bilan bogʻliq), analitik kimyo va makromolekulyar kimyo uchun mavjud. Ushbu kitoblar vaqti-vaqti bilan „Pure and Applied Chemistry“ jurnalida chop etiladigan muayyan holatlar uchun qisqaroq tavsiyalar bilan toʻldiriladi. Ushbu tizimlarga Xalqaro sof va amaliy kimyo ittifoqi (IUPAC) orqali kirish mumkin.

Boshqa fanlar 

 Metallurgiya: ogʻirliklar va oʻlchovlardagi nomenklatura muammolarini batafsil tavsiflovchi ilovani (Ilova C) oʻz ichiga oladi.
 Fizika: belgilar, birliklar va nomenklatura
 Arxeologiya: tipologiya va arxeologik yozuvlar.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Onomastika fanlari xalqaro kengashi olindi 2009-09-23.
 Amerika nomlari jamiyati Amerika Qoʻshma Shtatlarida ham, xorijda ham onomastikani, nomlar va nomlash amaliyotini oʻrganishni targʻib qiladi. Olingan 2010-01-11.
 Namingschemes.com Taʼlim va nomlash sxemalarini almashishga bagʻishlangan viki. Olingan 2010-01-11.
 Ontologiya nomlash konventsiyalari Ontologiya muhandisligida birlashtirilgan yorliqlash yoki nomlash konventsiyalarini qoʻllash sinf va munosabatlar nomlari kabi ontologik vakillik birliklarining koʻrinishini uygʻunlashtirish va mustahkamligini oshirishga yordam beradi. Nomlash qoidalariga ega boʻlgan toʻliq bepul kirish qogʻoziga sayti orqali kirish mumkin, 2010-01-11 olindi.
Nomlar
Fan