MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Feruza

Feruza — mineral. Kimyoviy tarkibi СиА16[РО4]4(ОН)84Н2О. Triklin singoniyada kristallanadi. Yashirin kristalli yaxlit massalar, kurtaksimon agregatlar, pust, tomirlar hosil kiladi. Mineral agregatlarining tuzilishiga qarab, qattiq va yumshoq koʻrinishga ega. Qattiq F.ning rangi koʻk va samoviy koʻk boʻlib, yashil, qoʻngʻiryashil va qoʻngʻir ranggacha oʻzgaradi. Yumshoq F. nam holatda uchraydi, quritilganda kattiklashadi. Rangi oqimtir, och havorang, havorangyashil va och yashil boʻladi. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,6 —2,8 g/sm³. Jilosiz, xira, mumga oʻxshash. F. gipergen mineral boʻlib, mis konlarining oksidlanish zonasida hamda kvars tomirlari va nurash jarayoniga uchragan kvarsli porfirlarda joylashgan. F. kaolin, galluazit, yarozit, alunit, opal, barit, xrizokollar bilan assotsiatsiyada uchraydi. Zargarlikda qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi. Oʻzbekiston hududida juda qadimdan maʼlum. Sharq mamlakatlarida qimmatbaho tosh sifatida qadrlanib kelgan. Uzoq vaqtlargacha Oʻrta Osiyo boshqa mamlakatlarni F. bilan taʼminlab kelgan. Eng yirik koni — Nishopur (Eron), Oʻzbekistonda F. Markaziy Qizilqum va Qurama, Qoratepa, Sulton Uvays togʻlarida mavjud.

 

Minerallar
Bezak toshlari
Javohirlar
Feruzakon

Feruzakon — Qurama togʻlarining jan.gʻarbiy yon bagʻrida joylashgan feruza koni, Tojikiston Respublikasi hududida. Oʻrta karbon davriga mansub Akcha svitasining seritsitlangan kvarsitlarida joylashgan. Bu "Feruzali yoriq" zonasi gʻarbdan sharqqa 60 km ga choʻzilgan. Konning uz. 600 m, eni 50 – 60 m, chuq. 10 –25 m. Feruza oqargan va avval maydalanib, keyinchalik qayta birikkan jinslarda 0,1 —0,3 sm dan 2 —3 sm gacha qalinlikdagi tomirlar shaklida oq kvars tomirlari bilan birga (baʼzan murakkab uyachalar shaklida, tog xrustali kristallarini yoki atrofdagi jinslar boʻlakchalarini biriktirib turgan sement) holida uchraydi. Kondagi feruza yorqin havorang yoki boʻrsimon oqimtir havorang. Qazib olingan feruzaning 5 —10% i zargarlikda ishlatiladi.
Feruzshoh Tugʻloq

Feruzshoh Tugʻloq - Dehli sultonligi hukmdori (1351 — 88). Hokimiyat tepasiga mamlakatda yirik zamindorlar — muqtadorlar kuchayib, ularning ayirmachilik harakati, ijtimoiy qaramaqarshiliklar avj olgan sharoitda kelgan. Hokimiyatni mustahkamlash maqsadida mulqdorlarga baʼzi masalalarda yon bosgan: inʼom etilgan yer mulklarini merosiyligini tan olgan, mulkdorlar yeridan markaziy xazinaga tushadigan toʻlovlarni kamaytirgan, ayrim mulkdorlardan ilgari tortib olingan yerlarni qaytargan va davlat yer soligʻi miqsori kamaytirilgan. F.T. hukmronligining soʻnggi davrida mulkdorlar ayirmachiligi kuchaygan.
Festival

Festival (Lotincha: festivus — quvnoq), musiqa, teatr, film, estrada, sirk sanʼati yutuqlari jamlanmasidan  iborat ommaviy bayram. Ilk bor 18-asr boshlarida Buyuk Britaniyada yuzaga kelgan. 20-asrdan xalqlararo keng tarqalgan hisoblanadi. Festivallar Milliy va Xalqaro bo'lishi mumkin.

Adabiyotlar

Manbalar

Festivallar
Fexner Gustav Teodor

FEXNER (Fechner) Gustav Teodor (1801.19.4, GrossZerxen — 1887.18.11, Leypsig) — nemis psixologi, fizik, faylasuf. Leypsig universitetining fizika professor (1934 — 40). Psixofizikaga asos solgan, qalb va vujud munosabati toʻgʻrisidagi masalani psixofizik parallelizm vositasida yechishga uringan. VeberFexner qonunini yaratganlardan biri. Psixologiyada, shuningdek, estetikada eksperimental metodlarni tatbiq etishga asosiy eʼtibor bergan. 

 
Nemis psixologlari
Fetssan

Fetssan (Fezzan) — Liviyadagi tarixiy viloyat. 7-asrgacha mahalliy qabilalar mustaqilliklarini saqlab qolganlar. 7-asrdan arablar qoʻl ostida. 16-asrdan Usmonli turk imperiyasi tarkibida; 1911 —12 yillardagi Italiya — Turkiya urushidan soʻng Italiyaning Liviya mustamlakasiga kirgan (aholining qattiq qarshiligi natijasida italyan qoʻshinlari F.ni faqat 1930 i. egallashgan). 1943 yil fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan (1956 yil u yerdan chiqarilgan). 1951 — 63 yillarda Liviya qirolligida 3 viloyatdan biri.
Feʼl-atvor

Feʼl-atvor, xarakter — shaxsning atrof muhitga va oʻz-oʻziga munosabatida namoyon boʻladigan individual xususiyati. Har bir kishining feʼl-atvorida uning bosib oʻtgan hayot yoʻli aks etadi. Kishining Feʼl-atvorini bilib, maʼlum vaziyatda oʻzini qanday tutishini oldindan koʻrish va uning xatti-harakatini toʻgʻri yoʻnaltirish mumkin. Feʼl-atvor xususiyatlarining 4 ta tizimi bor: 1) ayrim insonga, guruhga, jamoaga nisbatan munosabatlarni ifodalovchi xususiyatlar (yaxshilik, mehribonlik qilish, talabchanlik va boshqalar); 2) mehnat faoliyatiga nisbatan munosabatni aks ettiruvchi xususiyatlar (mehnatsevarlik, dangasalik, vijdonlilik, mehnatga masʼuliyat yoki masʼuliyatsizlik bilan munosabatda boʻlish va boshqalar); 3) narsa va ashyolarga nisbatan munosabatni ifodalovchi xususiyatlar (ozodalik yoki ifloslik, narsalarni ayash yoki ularga ehtiyotsizlik bilan yondashish va boshqalar); 4) insonning oʻzoʻziga nisbatan munosabatini ifodalovchi xususiyatlar (izzatnafelilik, shuhratparastlik, dimogʻdorlik, kamtarlik va boshqalar). Feʼl-atvorning xususiyatlari tugʻma va oʻzgarmaydigan xususiyatlar emas, u insonning turmush sharoitlariga bogʻliq holda tarkib topib, oʻzgarib boradi, takom illashadi. Feʼl-atvorning shakllanishida bir necha turli ruhiy taʼsirlar mavjud boʻlib, ularning ichida odat muhim ahamiyat kasb etadi. Feʼl-atvor umumbashariy sifatlar bilan cheklanib qolmasdan, milliy va etnopsixologik xususiyatlarga ham ega. Masalan, oʻzbek millatining oʻziga xos milliy feʼl-atvor xislatlari mavjud. Feʼl-atvor sifatlari turmush jarayonida tarbiya, mexnat va ijtimoiy sharoit taʼsiri bilan maʼlum darajada oʻzgaradi. Uni yaxshi tomonga oʻzgartirishda axloqning ijtimoiy meʼyorlarini oʻzlashtirish, oʻzoʻzini tarbiyalash ham katta ahamiyatga ega. Feʼl-atvorning shakllanishida ijtimoiy muhit va tarbiyaning taʼsiri ayniqsa kuchli.

Manbalar 

Psixologiya
Fyodor Ivanovich

Fyodor ivanovich (15571598) -Ryurikovichlar sulolasidan boʻlgan soʻnggi rus podshosi (1584-yildan). Ivan IV ning oʻgʻli. Davlat ishlariga noqobil boʻlgani tufayli mamlakatni boshqarishni qaynogʻasi Boris Godunovga topshirgan.
Yevgraf Fyodorov

Yevgraf Stepanovich Fyodorov (1853. 22.12, Orenburg — 1919.21.5, Petrograd) — rus mineralogi va kristallografi, hozirgi zamon strukturali kristallografiya va mineralogiya asoschilaridan biri. Rossiya Fanlar akademiyasi akademik (1919). Peterburg konchilik intini tugatgan (1883), professor (1895). Peterburg konchilik instituti direktori (1905—10). Fyodorov koʻp qirrali kristallar tasnifini yaratib, birinchi boʻlib kristallar simmetriyasining 230 guruhini aniqladi. Togʻ jinslarining nomenklaturasi va tasnifini ishlab chikdi. Ilk bor kristallkimyoviy analiz metodlarini kashf qildi. Fyodorov oʻzi tomonidan yaratilgan Fyodorov stolchasi yordamida kristallografik tadqiqotlar olib bordi.
Polina Ivanovna Fyodorova

Fyodorova Polina Ivanovna (1906. 30.9, Moskva viloyati Lermontovo qishlogʻi) — endokrinolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), tibbiyot fanlari doktori (1962), professor (1965). Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). Toshkent viloyati va Samarkand shahri kasalxonalarida uchastka vrachi (1928—32), Tosh TI gospital terapiya kafedrasida ordinator (1932—35), assistent (1936— 42), dotsent (1943), Toshkent tibbiyot akademiyasi stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1965—72), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasining endokrinologiya kursi rahbari (1972— 77), 1977-yildan endokrinologiya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari endokrinologiya masalalariga oid. Issiq iqlim sharoitida Bazedov kasalligining kechishi, uning oldini olish va davolash ustida tadqiqot olib borgan.

Manbalar 
 Voprosi klimatofiziologii, T., 1939; Mejutochnogipofizarnie zabolevaniya i organ zreniya (v soavtorstve), T., 1971.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Fyon

Fyon (lot. favonius — iliq gʻarbiy shamol) — togʻli oʻlkalarda togʻlardan vodiylarga, yuqrridan pastga tomon esuvchi ilik va quruq kuchli shamol. F. togʻ tizmasini oshib, pastga tushayotganda adiabatik jarayon sababli isib kuriydi, baʼzan qor koʻchkilariga sabab boʻladi. Oʻzbekistonda Chirchiq va Fargʻona vodiylarida koʻp kuzatiladi. F. qisqa muddat, sutkadan kam, baʼzan 5 sutka davom etishi mumkin. Ekinlarga garmsel kabi taʼsir koʻrsatadi. F.ning zararli taʼsirini kamaytirish uchun ixota daraxtzorlari barpo etiladi.
Fianitlar

Fianitlar — sirkoniy va gafniy oksidlari asosida olingan sintetik kristallar. 1972-yil sobiq SSSR Fanlar akademiyasi fizika instituti (FIAN)da yaratilgan (nomi shundan). F. tabiatda uchramaydi, kubik kristall panjaraga ega. F. rangsiz yoki aralashmalar taʼsirida turli ranglarga boʻyalgan boʻlishi mumkin. F.ning qattiqligi, erish temperaturasi, kislota va ishqorlarning taʼsiriga turgʻunligi yuqori, nur sindirish koʻrsatkichi p=2,152,25, zichligi 6,5—10 g/sm3. F. zargarlik sanoatida sapfir, topaz, yoqut va hatto olmos kabi qimmatbaho toshlarning oʻrnini bosishi mumkin. F.dan yuqori trada ishlovchi optik linzalar va "tuynukadar yasaladi. F. lar lazer materiali sifatida ham ishlatiladi.

Javohirlar
Kristallar
Fiat

"FIAT" (FIAT; Fabrica Italiana Automobili Torino) — Italiyadagi eng yirik avtomobil korporatsiyasi. Yengil, sport, yuk avtomobillari, sanoat (metro poyezdlari, vagonlar) va qishloq xoʻjaligi texnikalari ishlab chiqaradi, shuningdek, aerokosmik mahsulotlar ishlab chikaradigan korxonalari ham bor. Uning bosh idorasi Turin shahrida. Korporatsiya 1899-yili bir guruh sarmoyachilar tomonidan taʼsis etilgan boʻlib, ular orasida Javanni Anyelli ham boʻlgan. J. Anyellilar sulolasi hozirgacha "F."ga rahbarlik qilib keladi. 1899-yil korporatsiyada "Reno" kompaniyasining litsenziyasi bilan "Reno" avtomobillari yigʻila boshlagan. 1912-yildan boshlab, "F." rusumli avtomobillarni keng seriyada i.ch yoʻlga qoʻyiddi. 1909-yil AQShda "F."ning "Poughkeepsie" zavodi ishga tushirildi. 1936—2002-yillarda "F." korporatsiyasida yengil avtomobillarning oʻnlab yangi modellari yaratildi. 1966-yil sobiq Sovet davlati "F." bilan shartnoma tuzib, 1967—71 yillarda Tolyati shahrida SSSRda eng yirik Volga avtomobil zavodining 1navbati qurilishini amalga oshirdi (yillik quvvati 220 ming avtomobil) va "FIAT — 124" (VAZ — 2101 "Jiguli") modelini keng miqyosda ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Bu avtomobillar Oʻzbekistonda ham keng tarqaddi.

AQSH, Polsha, Braziliyada korxonalari bor. 2002-yilda bankrotlikka uchragan FERRARI va LANCA, ALFA ROMEO kompaniyalarini sotib olgan.
Johannes Fibiger

Johannes Fibiger (1867.23.4, Silkeborg — 1928. 30.1, Kopengagen) — daniyalik mikrobiolog va patologanatom. Robert Koch va Emil von Behringning shogirdi. 1900— 05 yillarda klinik bakteriologiya instituti direktori; 1900-yildan Kopengagen universiteti patologiya professor 1912-yil spiropter qurt lichinkalari berib boqilgan suvaraklar tajriba kalamushlari meʼdasida oʻsma paydo qilishini aniqdagan. Keyinchalik spiropterlarning onkologik taʼsiri borligi oʻz tasdigʻini topmadi. Lekin F. tadqiqotlari eksperimental onkologiya rivoji, xususan, kanserogen moddalarht tadqiq qilishta imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1926).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1867-yilda tugʻilganlar
1928-yilda vafot etganlar
23-aprelda tugʻilganlar
30-yanvarda vafot etganlar
Fibrillar

Fibrillar (lot. ﬁ brilla — tolacha, ipcha) — 1) hujayra sitoplazmasining harakatlanish yoki tayanch funksiyasini bajaradigan ipsimon strukturasi. F. protofibrillalardan tashkil topgan. Qisqaruvchi F. qisqaruvchi oqsil — aktin, muskul hujayralari — miozindan iborat. Qisqarish va boʻshashish jarayonida F. oʻz strukturasini oʻzgartiradi. Tonofibrillalar (ulardan ayrimlari keratinga ega) epiteliy hujayralarida koʻp boʻlib, hujayraning tarangligi va qattikdigini taʼminlaydi. Nerv hujayralari sitoplazmasidagi nitrofibrillalar nerv impulslarini utkazishda ishtirok etadi.
Fibrin

Fibrin (lot. ﬁ bra — tola) — erimaydigan oqsil; qon ivishi jarayonida fibrinogensan hosil boʻladi. F. silliq yoki koʻndalang chiziqli tolalar shaklida boʻladi; F. tolalari polimerlanib, qon oqishini toʻxtatadigan tromb asosini hosil qiladi. F. hosil boʻlishi 3 bosqichdan iborat: 1) fibrinogendan trombin taʼsirida ikkita A va B peptidi ajralib, disulfid bogʻlari bilan bogʻlangan ikkita subbirlikdan iborat fibrinmonomer hosil boʻladi; 2) fibrinmonomer fibrinagregatga (quyqaga) aylanadi; 3) fibrinagregat fibrinoligaza fermenti taʼsirida fibrinpolimerga aylanadi. Qon tomirlar shikastlanganda F. qalin toʻr hosil qilib, qonni toʻxtatadi. Tozalanib quritilgan qon quyqasidan F. olinadi. F.dan qon oqishini toʻxtatuvchi vositalar tayyorlanadi.
Fibrinogen

Fibrinogen (fibrin va ... gen) — qon plazmasining globulinlar guruhiga kiruvchi eriydigan oqsili. Trombin taʼsirida fibringa aylanib, qonni ivitadi (qarang Qon ivishi). Jigarning parenxematoz hujayralarida hosil boʻladi. Sogʻlom odam qon plazmasidagi F. miqdori 300–500 mg%. F. turli operatsiyalarda, gemofiliya va boshqa kasalliklarda qon oqishini toʻxtatish uchun ishlatiladi. Lab. tadqiqotlarida F. preparatlaridan foydalaniladi. Odam qonidan olingan F. klinikada ishlatiladi
Fibroadenoma

Fibroadenoma (lot. ﬁ bra — tola va adenoma), adenofibroma — bez va biriktiruvchi toʻqimadan rivojlanadigan xavfsiz oʻsma. Asosan, sut bezlarida, prostata bezi va boshqa aʼzolarda uchraydi. Sekin oʻsadi, qobiqqa oʻralgan boʻlib, atrofidagi toʻqimalardan chegaralanib turadi. Bezning sut yoʻli ichiga oʻsgani — ichki F., sut yoʻli atrofidagisi — tashqi F., aralash oʻsgani ulkan F. (yaproqsimon), unda koʻpincha teri bilan birikib ketgan yaproqsimon shakldagi yarali tugunlar paydo boʻladi. Sut bezi F.sida ogʻriq, prostata bezi F.sida siydikning qisman yoki toʻla tutilishi kuzatiladi. Baʼzan xavfli oʻsmaga aylanishi mumkin. Davosi: jarrox/shk yoʻli bilan olib tashlanadi.
Fibroz

Fibroz (lot. ﬁ bra — tola) — odam va ayrim hayvonlar organizmidagi, yetuk tolali biriktiruvchi toʻqimalarning jadal oʻsishidan iborat patologik jarayon (qarang Skleroz, Sirroz).
Fibroma

Fibroma (fibrin va ... ota — oʻsma maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha), fibroblastoma — biriktiruvchi toʻqimadan yuzaga kelgan xavfsiz oʻsma. Tananing har qanday qismida uchraydi; oʻsishiga koʻra, diffuz F. va chegaralangan F. farq qilinadi. F.ning manbai fibroblastlardir. F. ning kechish davri va belgilari oʻsmaning oʻsish tezligi va joylanishiga bogʻliq. Ayrim vaqtlarda xavfli oʻsmaga aylanishi mumkin. Operatsiya yoʻli bilan davolanadi.
Fiva

Fiva — Beotiyadagi qad. yunon shahri. Rivoyatlarga koʻra, F.ga afsonaviy Kadm asos solgan, fivaliklar ajdodlari — Kadm tomonidan ajdarho tishlarini sochib yuborilishidan unib chiqqan odamlar boʻlgan. F.ning qad,ligi egey madaniyati yodgorliklari bilan isbotini topadi. Miloddan avvalgi 6-asrga kelib F. qad. qabilaviy va diniy ittifoqdan vujudga kelib, Beotiyaning deyarli barcha shaharlarini birlashtirgan Beotiya ittifoqiga boshchilik qilgan. F.da hukmron boʻlgan urugʻ zodagonlari Yunonfors urushlari (miloddan avvalgi 500—449) davrida forslarni qoʻllabquvvatlagan va miloddan avvalgi 431—404 yillardagi Peloponnes urushi davrida Sparta tomonidan turib Afinaga karshi boʻlgan. Korinf urushi (miloddan avvalgi 395—387) davrida F. bosh boʻlgan beotiyaliklar afinaliklarni qoʻllabquvvatlashgan. 387 yil Antalkid sulhiga koʻra, Beotiya ittifoqi tarqatib yuborilgan; F. va Beotiyaning boshqa shaharlarida Sparta yordamida oʻta reaksion oligarxik hukumatlar qaror topgan. 379 yil oligarxlarni agʻdarib tashlab, F.dagi hokimiyat tepasiga Pelopid va Epaminond boshchilik qilgan demokratlar kelgan. Beotiya ittifoqi qayta tuzilishi bilan Yunonistonning eng yirik siyosiy kuchiga aylangan. 371 yil (Levktra yonida) va 362 yil (Mantineya yonida) Epaminond boshchiligidagi fivaliklar qoʻshini spartaliklarni magʻlubiyatga uchratgan. Birok,, Sparta bilan boʻlgan qonli urush F. va ittifoqning barcha shaharlarini shu qadar holdan toydirganki, 362 yildan soʻng ular oʻz ahamiyatini yoʻqotgan. 338 yil F. Makedoniya tomonidan bosib olingan, 335 yil Makedoniyaga karshi qoʻzgʻolon bostirilgach, shahar butkul vayron qilingan. Miloddan avvalgi 315 yil F. kisman tiklangan, lekin muhim siyosiy rol oʻynamagan. Qad. F. oʻrnida hozirgi Gretsiyaning Fiva shaharchasi joylashgan.
Fiva (maʼnolari)

Fiva:

 Fiva — Beotiyadagi qad.
 Fiva (shahar) (yun. Thebai, misrcha Uaset) — Qad.
Fiva (shahar)

Fiva (yun. Thebai, misrcha Uaset) — Qad. Misrning eng yirik shaharlaridan va badiiy markazlaridan biri. F. miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalaridan maʼlum. Misrning barcha hududlarini birlashtirgan 11 sulola firʼavnlari davrida (miloddan avvalgi 22-asr oʻrtasi — 20-asr) F. poytaxt boʻlgan va Oʻrta va Yangi podsholiklar davrida garchi firʼavnlar boshqa shaharlarni oʻzlariga qarorgoh tutgan boʻlsalarda poytaxtligicha qolgan. Miloddan avvalgi taxminan 730 yil Kush podshosi Pianxa F.ni bosib olgan. Ossuriya podshosi Ashshurbanipal miloddan avvalgi 663 yil F.ni vayron qilgan va mamlakatning siyosiy va iqtisodiy markazi Shim.ga koʻchirilgan; F. oʻz rolini yoʻqotgan va miloddan avvalgi 88 yilgacha, yaʼni Ptolemey IX Soter tomonidan vayron kilinmaguncha diniy markaz sifatida rol oʻynagan. F.da arxeologik qazish ishlari 19-asrning 1yarmidan turli mamlakatlar olimlari tomonidan olib boriladi. F. xududida yirik ibodatxonalar majmui, nekropollar, firʼavnlar maqbaralari, firʼavnning 2 ta ulkan haykali va boshqa saqlanib kalgan.

 

Misr tarixi
Qadimgi Misr shaharlari
Figura

Figura- geometrik shakl hisoblanadi.

 muayyan narsabuyumlarning tashki koʻrinishi, shakli; 

 inson tanasining koʻrinishi, qaddiqomat; 

 biror narsani harakat bilan bajarishda (rake, gimnastikada, konkida uchish va boshqalarda) bajaruvchi shaxs egallaydigan, paydo qiladigan holat, koʻrinish; 

 geometriyada — tekislikdagi nuqtalar toʻplami (chiziq, doira, burchak, kvadrat — yassi Figuralar) yoki fazodagi nuqtalar toʻplami (konus, kub, piramida — fazoviy Figuralar); 

 haykaltaroshlik, rassomlikda — inson yoki jonivorlarning xaykal yoki surat tarzidagi tasviri; 

 tilshunoslik va adabiyotshunoslikda — nutqning tasviriy ifodalari, iboralari — stilistik (uslubiy) Figuralar, mas, antiteza, inversiya, mubolagʻa va boshqa; 

 shaxmatda — piyodalardan boshqa donalar (shoq, fil, ot kabilar)ning; karta oʻyinida — katta qiymatli kartalar (valet, dama, shoh, tuz)ning umumiy nomi.
Figurali uchish

Figurali uchish — sport turi. Uning asosida konkida yuguruvchi sportchining muz ustida harakat yoʻnalishini oʻzgartirishi, aylanishlar va sakrashlar bilan bogʻliq maxsus xarakatlari yotadi. Ayollar va erkaklarning yakka holda, juft holda uchishi va sport raqslari boʻyicha musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Yakka holda uchish maktab deb nomlangan 3 ta majburiy rasmfigura, 7 majburiy elementdan iborat qisqa erkin dastur (bajarish vaqti 2 min.gacha) va shaxsiy erkin dasturini (ayollar uchun 4 min., erkaklar uchun 5 min) bajarishni tashkil etadi. Juft holda uchish kiska dastur (6 majburiy element — qadamlar kombinatsiyasi, koʻtarish; alohida va birgalikda aylanishlar, sakrashlar; 3 min.gacha davom etadi) va erkin dastur (5 min)dan iborat. Sport raqslari dasturida 3 majburiy, original va erkin raqslar boʻladi. Figurachilarning mahorati 6 balli tizim bilan baholanadi. Figurali uchish sport turi sifatida 19-asrning 60-yillarida paydo boʻldi. Yevropa chempionatlari — 1891-yildan yakka holda uchishda (ayollar — 1930-yildan), 1930-yildan juft holda uchishda; jahon chempionatlari — 1896-yildan yakka xrlda uchishda (ayollar — 1906-yildan), 1908-yildan juft holda uchishda oʻtkaziladi. Sport raqslari boʻyicha jahon birinchiligi 1952-yildan oʻtkaziladi. Figurali uchish 1924-yildan qishki olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (sport raqslari — 1976-yildan; 1908 va 1920-yillarda musobaqalar Olimpiada oʻyinlari dasturida oʻtkazilgan).

Oʻzbekistonda 1972-yil Figurali uchish maktabi (Toshkentda) tashkil qilindi. Unda 200 ga yaqin sportchi shugʻullandi. Figurali uchish boʻyicha olimpiya oʻrinbosarlarini tayyorlaydigan respublika maxsus bolalaroʻsmirlar sport maktabining tarbiyalanuvchilari Marina Nikityuk va Rashid Kodirkayevlar juft boʻlib uchishda oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempionatining kumush medaliga sazovor boʻldi (1980). Toshkentlik Alina Spirgiadu va Yuriy Razgulyayev sport raqslari boʻiicha oʻsmirlar oʻrtasida jahon chempioni (1991), keyin kattalar oʻrtasida bir necha bor Osiyo chempionati va yirik xalqaro turnirlarning gʻolibi boʻldilar. Shuningdek, yakka holda uchishda Osiyo oʻyinlari, 4 qita (Osiyo, Afrika, Avstraliya va Amerika) chempioni, Gran pri musobakalarining finalchisi Tatyana Malinina va Roman Skornyakov, juft holda uchishda Natalya Ponomareva bilan Yevgeniy Sviridov Oʻzbekistonning mashhur figurali uchuvchilari hisoblanadi.
FIDE

Fide (FIDE; ) — xalqaro shaxmat federatsiyasi. 1924-yil Parijda tuzilgan. 149 mamlakatni birlashtiradi (1995); Oʻzbekiston — 1992-yildan aʼzo. Shiori — "hammamiz bir oilamiz" (lot. Gens una sumus). Bir qancha yirik xalqaro musobaqani, shu jumladan, erkaklar (1927-yildan) va ayollar (1957-yildan) shaxmat olimpiadalari; shaxsiy (1886-yildan erkaklar oʻrtasida, 1927-yildan ayollar oʻrtasida) jahon chempionatlari va jamoalar oʻrtasida (1985-yildan erkaklar jamoalari oʻrtasida, 4 yilda bir marta) birinchilik, shuningdek, sirtqi shaxmat (1947-yildan) va tezkor shaxmat (1988-yildan), koʻzi ojizlar (1966-yildan) va kompyuterlar (1974-yildan) oʻrtasida jahon chempionatlari, kompozitsiya tuzuvchilar oʻrtasida (1956-yildan) tanlovlar uyushtiradi.
Fideizm

Fideizm (lot. ﬁ des — eʼtiqod) — eʼtiqod aql-idrokdan ustun turadi, deb taʼkidlovchi dunyoqarash. Teistik dinlarga xos. F. tarafdorlari fan faqat hodisalar, dalillarning ikkilamchi (fizik) sabablarini ochadi, u birlamchi (gʻayritabiiy) sabablarni ochib berishga, borliqni tushuntirishga qodir emas deb, fan va ilmiy bilishni cheklaydi, faqat din olamning mavjudligini chinakam izoxlab beradi, deb hisoblaydi. „F.“ soʻzining qoʻshimcha salbiy maʼnosi ham bor boʻlib, aqlidrokni ishlatishdan voz kechishni anglatadi.
Fider

Fider (ing. feed — taʼminlash) — 1) radiotexnika vatexnikada — oʻta yuqori chastota (OʻYUCH)li signallarni uzatish liniyasi, radiotoʻlqinlarni uzatish liniyasi; elektromagnit tebranishlar (toʻlqinlar)ni manbadan isteʼmolchiga yuborish uchun moʻljallangan qurilma. F.lar ochiq va berk turlarga boʻlinadi. "F." terminidan, asosan, radiouzatish va radioqabul qilish texnikasida, simli radioeshittirishda foydalaniladi; 2) elektr energetikada — energiyani taqsimlovchi kabel liniya yoki havoda elektr uzatish liniyasining eskirgan nomi.
Fidoiylar

Fidoiylar (arab. — biron maqsad yoʻlida oʻzini qurbon qilishga tayyor shaxs) — 1) oʻrta asrlarda Eron, Suriya, Livandagi hashshoshiylar yashirin mayda tashkilotining aʼzolari; 2) Eron inqilobi davri (1907—11)da diniy zodagonlar, dehqonlar, ishchilar va kambagʻallardan tuzilgan koʻngilli qurolli otryad aʼzolari; 3) Eron Ozarbayjonida koʻtarilgan milliy demokratik harakat davri (1945—46)da tuzilgan mudofaa otryadlari aʼzolari. Keyinchalik ular xalq lashkarlariga aylantirilgan; 4) Jazoirdagi milliy ozodlik urushi (1954—62)da qatnashgan yashirin shaharlik aholi otryadlari; 5) Falastin qarshilik koʻrsatish xarakati qurolli partizan otryadlari aʼzolari.
Fidokor

"FIDOKOR" — ijtimoiysiyosiy gazeta. Muassisi: Oʻzbekiston Fidokorlar milliydemokratik partiyasi (FMDP). 1999-yil 4-fevraldan haftada 2-marta chop etiladi. Gaz.ning asosiy maqsadi FMDPning gʻoya va maqsadlarini, partiya faoliyatini yoritish, saylovlarda ishtiroki, nomzodlar va deputatlar dasturlarini ommaga yetkazish, shuningdek, Oʻzbekistonda kechayotgan siyosiy, ijtimoiy, iktisodiy va maʼnaviy islohotlar jarayonidan keng oʻquvchilar ommasini xabardor kilish hamda dunyoda kechayotgan voqealar, siyosiy va geosiyosiy jarayonlarga xolis nuqtai nazar bilan yondashishdan iborat. Viloyatlarda oʻz muxbirlariga ega. Asosiy ruknlari: "Mohiyat", "Jarayon", "Biz kimmiz?", "Toʻgʻri soʻz", "Maʼnaviyat manzili" va boshqa Gaz. sahifalarida chop etilgan yaxshi maqolalar bir necha bor alohida toʻplam holida nashr qilingan. Bosh muharrir — Jaloliddin Safoyev. Adadi 8000 (2004).