MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dario Ruben

DARIO (Dario) Ruben (taxallusi; asl ism-sharifi Feliks Ruben Garsia Sarmyento; 1867.18.1, Metapa — 1916.6.2, Leon) — Nikaragua shoiri, jurnalist. Uzoq vaqt Yevropada yashagan. "Epistolalar va sheʼrlar. Birinchi ohanglar" (1885) nomli ilk toʻplami romantik ruxda. "Moviylik" (1888), "Majusiylik qoʻshiqlari" (1896) sheʼriy toʻplamlari hamda zamonaviy yozuvchilar toʻgʻrisidagi "Buyuklik" (1893) esselar kitobi amerikalik ispan tilli adabiyotga yangi modernizm ruhini olib kirgan. D. ijodiga fransuz adabiyotida mavjud boʻlgan parnas oqimi kuchli taʼsir koʻrsatgan. "Umr va umid qoʻshiqlari" (1905) sheʼriy toʻplamida ijtimoiy mavzu asosiy oʻrinni egallaydi. "Daydi qoʻshiq" (1907) toʻplamidagi koʻpgina sheʼrlari hayotga muhabbat ruhi bilan sugʻorilgan. Zamondoshlarini maʼnaviy izlanishlarini, ruhiy azob-uqubatlarini haqqoniy aks ettirgan D. sheʼriyat islohotchisi sifatida ispan tilli Amerika adabiyoti taraqqiyotiga munosib ulush qoʻshgan. 20-asr 80-y.larida Lotin Amerikasi adabiyotini jahon miqyosiga olib chiqqan. G. G. Markes, X. Kortosar, X. Rulfo kabi yozuvchilar D. ijodidan unumli foydalanishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darling (daryo)

Darling (yuqori oqimida — Baruon) — Avstraliyadagi daryo, Murrey daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 2740 km. Havzasining mayd. 650 ming km (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 410 ming km). Nyu-Inglend tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanib, quyi oqimida chala choʻldan oqadi. D. serirmoqdaryo, unga Paru, Uorrego, Makkuori va b. irmoqlar quyiladi. Daryoning suv sat-hi baʼzan 6–8 m koʻtariladi. Oʻrtacha suv sarfi 42 m’/sek. Yoz oylarida quyi oqimi qurib qoladi va oʻzanida koʻllar vujudga keladi. Daryo toʻlib oqqanda Byork sh.dan quyi oqimigacha kemalar qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Avstraliyadagi daryolar‎
Darlingtoniya

Darlingtoniya (Darlingtonia californica) — sarratseniyadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik hasharotxoʻr oʻt. Kaliforniyaning Syerra-Nevada botqokliklarida oʻsadi. Barglari naysi-mon koʻzachaga oʻxshaydi, uchi olabula, qayrilgan, baliq dumiga oʻxshab ketadigan rangdor ortigʻi bor. Bargining ichki sirti pastga qaragan tuklar bilan qoplangan, ularning orasida shiradonlar bor. Shiraga kelgan hasharot barg ichiga tushsa, tashqariga chiqa olmay, nobud boʻladi, chirituvchi bakteriyalar taʼsirida parchalanadi; parchalanishdan hosil boʻlgan mahsulotlarni barg soʻrib oladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darmana

Darmana (Artemisia cina) — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub oʻq ildizli chala buta. Boʻyi 40— 70 sm. Poyasi sershox, qizgʻish. Barglari ikki karra patsimon qirqilgan. Gullari kichik savatchalarda 3—6 tadan joylashgan. Sent.da gullab, oktabrda urugʻ beradi. Jan. Qozogistonda daryo boʻylarida, soylar, tekisliklar va togʻ etaklarida oʻsadi. D. ekiladi ham. Endigina ochila boshlagan toʻpgulidan santonin (S|5N|8O3) olinadi. Toʻpguli va barglarida efir moyi (1,5—3%), betain, xolin, boʻyoq moddalar, olma va sirka kislotalar bor. Toʻpgulining damlamasi hamda santonin gijjalarni tushirishda fonda beradi. D. dan olingan efir moyi (darminol) har xil mikroblarni oʻldiruvchi antiseptik dori sifatida, revmatizm va asab kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Bu moydan olinadigan gvayazulen nafas qisishi, revmatizm, ekzema kabi kasalliklarni davolashda va rentgen nurlaridan kuyganda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darmon shoʻrva

Darmon shoʻrva — xalq tabobatida kam quvvat odamlar, darmonsizlangan bemorlarga parhez buyuriladigan suyuq ovqat. Asosan parranda — xoʻroz, joʻja, qirgʻovul, bedana va b. ilvasinlardan tayyorlanadi. Qozonga sovuq suv quyib, pat va chavoqlardan tozalangan parranda butunligicha solinadi, qaynab chiqqach, koʻpigi olinib, piyoz solinadi, suyet olovda mildiratib qaynatiladi. [[Shoʻrvaga tuz, ziravorlar, oshkoʻklar, piyoz, toʻgʻralgan qizil sabzi, kartoshka, pomidor, chuchuk qalampir ham solish mumkin. Joʻja, bedana 1 soat, xoʻroz esa 2—2,5 soat davomida pishiriladi (qarang [[Shoʻrva).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daroim

Daroim — Toharistonning janubidagi Badaxshonda joylashgan tarixiy tuman. Ilk oʻrta asr Xitoy manbalarida u Ximotalo mulki nomi bilan mashhur. Stan Szannnt yozishicha, u Kishmdan sharkda joylashgan, hududi butunlay togʻlardan tashkil topgan, aholisi badjahl, beshafqat, turkiylarga oʻxshab kiyinishgan. Iqlimi sovuq boʻlsa ham, yerlari unumdor. Ayollar oʻziga xos bosh kiyim kiygan. Bu yerda bir qancha qalʼalar boʻlsada, aholi oʻtovlarda yashab, koʻchmanchi hayot tarzi kechirishgan. D.ning birinchi podshosi saklarash boʻlib, unga koʻp xalqlar tobe edi. Turkiy qavmlar bilan qoʻshnichilik unga kuchli taʼsir qilgan, natijada D. aholisi ularning kup odatlarini oʻzlashtirib olgan. 20-asr boshida bu tu-manda 27 ta qishloq mavjud edi, ularning aholisini tojiklar, qarluqlar, belujlar va hazoralar tashkil etgan; aholi dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlib, koʻp miqdorda bugʻdoy yetishtirgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Daroyi

Daroyi, doroyi — ertapishar jaydari uzum navi. Oq va pushti (kizil) xillari bor. Tupi oʻrtacha usadi. Onalik guli rivojlangan. Bargi oʻrtacha, uch boʻlakli, kam kertikli, toʻq yashil, sirti silliq Oq D.ning uzum boshi oʻrtacha (200—250 g), keng konussimon, shingillari zich. Gʻujumi oʻrtacha, tuxumsimon, oq-koʻkish, karsillaydi, etdorligi va mazasi oʻrtacha, pusti qalin. Iyul oxiri — avgust boshlarida pishadi. Tarkibida 15—19% qand bor. Gektaridan 100—200 s hosil beradi. Qizil D. uzum boshining kattaligi 350—400 g, gʻujumi yirik. Rangi toʻq pushti, tarkibida 18—20% kand bor. Hosildorligi 200 s/ga boradi. Hosil sifati va miqdori jihatidan Chilla-ki uzum naviga nisbatan ancha ustun. D. novdalari 12—18 koʻz qoldirib kesilib, sugʻoriladigan yerlarda ustirilsa, yaxshi hosil beradi. Sovuqqa, zamburugʻ kasalliklariga chidamsiz. Oʻzbekistonning Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona viloyatlari, qoʻshni davlatlarda oʻstiriladi.

Manbalar  

Uzum navlari
Doroyi

Doroyi (axomaniylar davlati shohi Doro I nomidan) — 1) ipakdan yupqa, nozik qilib toʻqilgan yoʻl-yoʻl mato; 2) roʻmol turi. Oq ipaqdan nafis, bejirim qilib sharfga oʻxshatib toʻqiladi, uz. 2—2,5 gazcha keladi. Oʻrish ipi xom (ishqorlanmagan) ipakdan, arqoq ipi pishiq (ishqorlangan) ipakdan toʻqilganligi bilan sharfdan farq qiladi.

Manbalar  

Matolar
Toʻqimachilik
Daromad

Daromad — keng maʼnoda kirim boʻlgan har qanday pul mablagʻlari yoki pul qiymatiga ega boʻlgan moddiy boyliklarni olish, iqtisodiy subʼyekt o'z faoliyati natijasiga kura oladigan pul va tovar — moddiy tushum. Daromad pul va moddiy shaklga ega boʻlib, ularning yigʻindisi jami daromadni hosil qiladi. Daromad egalik nuqtai nazaridan aholi daromadi, korxona (korporativ) daromadi va davlat daromadiga boʻlinadi. Aholiga tegadigan daromad ish haqi, foyda, foiz, renta, dividend shakllariga ega

Yana qarang 
 Aholi daromadlari
 Davlat byudjeti
 Yalpi milliy mahsulot

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Moliya
Daromad soligʻi

Daromad soligʻi — moliya yilida soliq solinadigan daromadga ega boʻlgan jismoniy shaxslar (fuqarolar) ning soliq solinadigan jami daromadlaridan, yuridik shaxslar (tashkilotlar, xoʻjaliklar, korxonalar va b.)ning soliq solinadigan jami daromadi (foydasi)dan undiriladigan toʻgʻri, umumdavlat soligʻi. Buyuk Britaniyada 1842-yildan, Yaponiyada 1887-yildan, Germaniyada 1891-yildan, AQShda 1913-yildan, Fransiyada 1914-yildan joriy qilingan. Sobiq SSSRʼda 1922-yil 16-noyabrdagi Dekretga koʻra daromad-mulk soligʻi degan umumiy nom bilan joriy qilingan va 1924-yildan daromad soligʻiga aylantirilgan hamda 1991-yilgacha ishchi va xizmatchilarning maoshidan tabaqalashgan shkala boʻyicha undirilgan (100 soʻmdan 8 soʻm 20 tiyin, 100 dan yuqori summadan 13% miqdorida). Oʻzbekiston Respublikasida daromad soligʻi undirish tartibi 1998-yil yanvardan amalga kiritilgan Oʻzbekiston Respublikasining Soliq kodeksiga muvofiq olib boriladi. Kodeksga koʻra yuridik shaxslarning solik solinadigan jami daromadi (foydasi)ga 26 foizlik stavka boʻyicha soliq solinadi (2001). Savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari daromad (foyda) soligʻi, qoʻshilgan qiymat soligʻi, ekologiya va boshqa soliqlar hamda yigʻimlar oʻrniga byudjetga yalpi daromad soligʻi toʻlaydilar (22—50% darajasida). Jismoniy shaxslarning jami yillik daromadlariga soliq solish maqsadida eng kam ish haqining miqdori yil boshidan eʼtiboran ortib boruvchi yakun tarzida (oshib boruvchi stavkalarda) hisoblanadi, eng kam ish haqining toʻrt baravari miqdorigacha daromad summasining 13%, eng kam ish haqining sakkiz baravarigacha 23%, 8 baravari miqdoridan (+1 soʻm) va undan yuqori boʻlgan summadan 33%ʼni tashkil qiladi (1-avgust 2001-yil). Daromad soligʻi undirishda soliq toʻlovchilar uchun bir qator chegirmalar va imtiyozlar nazarda tutilgan (yana qarang Soliqlar).

Rahmatjon Abdullayev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Soliqlar
Daromadlarni indekslash

Daromadlarni indekslash yoki daromadlar indeksatsiyasi — isteʼmol buyumlari narxlari darajasiga muvofiq turli aholi toifalarining nominal daromadlari (ish haqi, nafaqa, stipendiya, pensiya va boshqalar)ni davlat tomonidan muntazam oshirish; aholini inflyatsiyadan ijtimoiy himoyalash tadbirlaridan biri. Narx-navo indeksi tirikchilik uchun zarur tovarlar majmui — oziq-ovqat, kiyim-kechak, uy-roʻzgʻor tovarlari, xizmatlar boʻyicha hisoblanadi (qimmatbaho buyumlar, avtomashina, billur va boshqa nodir tovarlarga qilinadigan harajatlar bu hisobga kirmaydi). Birinchi navbatda eng kam daromad oluvchi va daromadi belgili boʻlgan aholi toifalari daromadlari indekslanadi.

Oʻzbekistonda 
Oʻzbekistonda bozor islohotlariga oʻtish davrining dastlabki bosqichida (1991—96) hukumat aholini bozor iqtisodiyoti sharoitida ijtimoiy himoyalash davlat dasturini ishlab chiqdi va amaliyotga joriy eta boshladi. Unga koʻra, aholi turmush tarzining pasayib ketishi oldini olish maqsadida 1992—95-yillarda har yili 4 martadan, 1996—98-yillarda har yili 2 martadan daromadlarni indekslash oʻtkazildi, daromadlar 20—50% gacha indeksatsiya qilindi. Oʻzbekistonda ish haqi tarif tizimi orqali tabaqalashtirilib, turli kasblar va ish turlari uchun ish haqi toʻlashning yagona razryadlari belgilangan. Narxlar oʻsishi bilan minimal ish haqida darajasi (1-razryad) hamda barcha razryadlar ular oʻrtasidagi nisbat saqlangan holda oshirib boriladi. Maasalan, 2001-yil 1-avgustdan boshlab ish haqining minimal darajasi 3430 soʻm qilib belgilandi. Daromadlarni indekslash mamlakatda inflyasiya surʼatlari 20% gacha boʻlgan taqdirdagina samara berishi mumkin.

Manbalar
Darparda

Darparda — 1) deraza pardasi; 2) panjara shaklidagi yogʻoch darcha. D. oʻtmishda deraza koʻzi oʻrnida ishlatilgan, undan xona ichiga yorugʻlik va havo kirib turgan. Qishda esa sovuq kirmasligi uchun D.ga yogʻlangan qogʻoz yopishtirib qoʻyilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darra

Darra — 1) 20-asr boshlarigacha Turkistondagi xonliklarda tan jazosiga hukm etilganlarni jazolash uchun ishlatilgan qamchinning bir turi. Eni 4—5 sm li 2—3 qavat qayish tasmadan tikilib dastasi yogʻochdan ishlangan. Badanga qattiq tegsin uchun tasmalar orasiga qum solib tikilgan; 2) bolalar va oʻsmirlar oʻrtasida oʻtkaziladigan darrasoldi oʻyinida ishlatish uchun eshib, ikki qavat qilib buralgan belbogʻ yoki roʻmolcha.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darrandalar

Darrandalar — sut emizuvchilarning ikkinchi nomi. Baʼzan D. termini faqat yirtqich hayvonlarga nisbatan koʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darrandachilik

Darrandachilik - teri (moʻyna) olish maqsadlarida qimmatbaho moʻynali hayvonlarni boqish; chorvachilik tarmogʻi. Darrandachilikda noyob moʻyna beradigan kumushrang-qora tulki, shimol (qutb) tulkisi, qorakuzan (norka), suvsar (sobol), nutriya (suv kalamushi), ondatra, qunduz va b. hayvonlar kataklarda boqib, yetishtiriladi. Koʻpgina mamlakatlarda sanoat asosida ishlaydigan maxsus Darrandachilik fermalari va xoʻjaliklari tashkil qilingan. Ular tovar (moʻyna) yetishtirish va naslchilik ishlari bilan shugʻullanadigan xoʻjaliklarga boʻlinadi (mas, Rossiyada tabiiy mutatsiyalar asosida rangli qorakuzanning 40 ga yaqin tipi, naslchilik ishlari natijasida qimmatbaho yirik qora suvsarlar zoti yaratilgan). Oʻzbekistonda 20-asr ning 70-y.laridan boshlab Darrandachilik sohasida Quyi Amudaryoda va Surxondaryo vi-loyatida havaskorlar tomonidan va matlubot jamiyatlari huzuridagi kichik fermalarda ondatra, qunduz, nutriya, tulki, qorakuzan boqiladi.

Darrandachilik tarmoq sifatda Rossiya, AQSH, Kanada, Daniya, Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya, Boltiqboʻyi mamlakatlari va b.da rivoj topgan.

Adiba Ahmadjonova.

Yana q. 

 Moʻynali hayvonlar
 Chorvachilik

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jilDarrandachilik Toshkent, 2000-yil
Darrasoldi

Darrasoldi, durrasoldi - bolalar va oʻsmirlar oʻyini. Oʻyinga qatnashuvchilar davra qurib oʻtiradilar. Bir kishi eshilgan belbogʻ (darra)ni qoʻliga ushlab, davra atrofida aylanadi va dar-rani oʻtirganlardan birining orqasiga bildirmay tashlab ketadi, oʻzi esa joy topib oʻtirib olishga harakat qiladi. Oʻtirgan odam orqasiga darra tashlanganini sezib qolsa, oʻrnidan tez turib, darrani oladi va darra tashlovchini quvlaydi, yetib olsa darra bilan urib, davrani aylantirib chiqadida, darrani unga berib oʻz oʻrniga oʻtiradi. Darra tashlagan kishi joy topib oʻtirib olishga ulgursa, darrali odam davra aylanishini davom ettirib, darrani boshqa birovning orqasiga tashlaydi. Mabodo kishi oʻz orqasiga darra tashlanganini bilmasa, unda darra tashlovchi uni urib davrani aylantiradi va darrani unga berib, oʻzi uning oʻrniga oʻtiradi. Oʻyin shu zaylda davom etadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darsonvalizatsiya

Darsonvalizatsiya - yuqori kuchlanishli va yuqori chastotali oʻzgaruvchan tokni davo maqsadida qoʻllash; shu usulni tavsiya etgan (1891) fransuz olimi d’Arsonval nomi bilan atalgan. Umumiy (induktoterapiya) va mahalliy D. farq qilinadi. Gaz bilan toʻldirilgan shisha elektrod bemor badanida u yoq-bu yoqqa suriladi, bunda bemor badani bilan elektrod oʻrtasida kichik uchqun razryadlar hosil boʻlib, teridagi nerv oxirlarini qitiqlaydi. Ayni vaqtda terida bir oz issiqlik paydo boʻladi, qon tomirlari reflektor yoʻl bilan kengayadi. D. toʻqimalarning oziqlanishini yaxshilab, ogʻriqni qoldiradi. D.da toʻqimalarda maʼlum fizik va kimyoviy oʻzgarishlar roʻy beradi. Umumiy D. qon bosimini koʻtaradi, miya tomirlari tonusini barqarorlashtiradi, moddalar almashinuvini yaxshilaydi va h.k. Mahalliy D. qon tomirlar tonusini oshiradi, moddalar almashinuvini tartibga soladi, toʻqimalar oziqlanishini yaxshilaydi, limfotsitlarning himoya faoliyatini kuchaytiradi va b. Periferik kon aylanishi buzilganda, yaʼni qoʻl yoki oyok, tomirlari torayib, toʻqimalar oziqlanishi oʻzgarishi natijasida et uvishib, xuddi chumoli yurayotgandek sezilganda bu usul (mahalliy D.) qoʻllaniladi. Nevroz va yurak tomirlari spazmi oqibatida, yuza nervlar chigallari, gipertoniya kasalliklariga va ogʻriq bilan oʻtadigan b. kasalliklarga davo qilishda D.dan foydalaniladi. D. terining oziqlanishini yaxshilashi sababli bir kancha teri kasalliklarini davolash, kosmetikada ajin tushishi, shuningdek, soch toʻkilishining oldini olishda juda qoʻl keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darun

Darun (fors— ichkari, ichki) — Samarqand devorining ichki tomoniga joylashgani sababli Abdidarun majmuasi (yaʼni ichkaridagi Abdi mozori) deyilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darxan

Darxan — Mongoliya shim.dagi shahar. Aymoq huquqiga tenglashtirilgan alohida maʼmuriy birlik. Haragoʻl va Shiringoʻl daryolari oraligʻida. Aholisi 72,6 ming kishi (1999). Kattaligi va iqtisodiy ahamiyati jihatdan UlanBatordan keyin 2-oʻrinda turadi. TransMongoliya temir yo'l magistralining muhim punkti. Darxan 1960-yilgacha kichik bir qishloq. edi. 60-yillarda xorijiy davlatlar yordami bilan Darxanda Sharingoʻl koʻmir konlarini oʻz ichiga olgan sa-noat-energetika kompleksi barpo etildi. Sement va temirbeton panellari zavodlari, poʻstin-moʻyna fabrikasi, oziq-ovqat korxonalari, uyqurilish kombinatlari, issiklik elektr styalari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darxon

Darxon, Tarxon (qadimgi turk tilida keyin moʻgʻul tilida qoʻllanilgan — temirchi, kosib, ozod kishi) — Turk xoqonligi, keyinchalik esa Chingizxon va uning vorislari tomonidan hukmron sinf vakillariga, oddiy xalq orasidan chiqib, hokimlarga alohida xizmat koʻrsatgan kishilarga berilgan unvon. 

D.lik imtiyoziga ega boʻlgan kishi har qanday soliq va majburiyatlardan ozod qilingan, ulugʻ xon huzurida boʻlish huquqidan ham foydalangan. Undan tashqari, D.lar jinoyat qilib qoʻyganda ham, bunday jinoyat 9-marta sodir boʻlguncha javobgarlikka tortilmagan. D.lik moʻgullar, temuriylar va shayboniylar davrida Movarounnahr va Yaqin Sharqda keng tarqalgan edi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Tarxon

Tarxon (Tarxont, Strabonda Tarkon) — etrusk mifologiyasi qahramoni. Tirrenlarda 12 ta shahar „tashkilotchisi“ (Etrusk ligasi). Tarkviniya shahri uning sharafiga atalgan.

Turli hikoyalarga koʻra, Tirenning oʻgʻli; yoki Geraklning avlodi, Telefning oʻgʻli va Tirenning ukasi; yoki Telefning otasi („Tevkont, Telefning otasi“). Ioann Lidning soʻzlariga koʻra, ular ikkita: Evandrdan oldin va Evanderdan keyin boʻlgan.

„Eneida“da yozilishicha, Tarxon etrusklar hukmdori boʻlgan. Eney bilan ittifoq tuzgan. Janglarda faol ishtirok etgan. Venulni asir olgan.

Uning ismi luviylar xudosi Tarxunt ismi bilan taqqoslanadi.

Manbalar 

etrusk mifologiyasi
 madaniy qahramonlar
Darxonariq

Darxonariq (qadimgi nomi Tarxon Sayyod arigʻi) – Toshkent viloyati va shahridan oʻtuvchi Salor kanalining hozirgi temir yoʻl koʻprigidan yuqoriroqda oʻng qirgʻogʻidan boshlanuvchi boʻlimi. 1950-yillar oxirida yuqori oʻzani tekislab yuborilgach, qolgan qismi Oqqoʻrgʻon kanalining chap irmogʻiga aylantirildi. Asosan shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon oqadi. Bosh qismi Oqqoʻrgʻon kanalining Mudofaachilar koʻchasi bilan kesishgan joyida joylashgan.

Tavsifi 
Darxon kanalining uzunligi 3,1 km, shundan 2,27 km qismi betonlangan. Kanaldagi suv oqimi eng kami kuniga 20 m³, oʻrtacha – 30 m³, maksimal – 60 m³. Suv sarfi 0,155 m³/sek. Mirzo Ulugʻbek shahar tumani hududi orqali oqib oʻtadi.

Ilgari Salor kanalining bir qismi boʻlgan taxminan, zamonaviy Toshkent halqa yoʻli hududida asosiy oʻzandan ajralib chiqqan. Kanalning uzunligi qariyb 6,5 km (6 verst 35 metr) boʻlgan, zamonaviy Qoʻqon yoʻli koʻchasidan biroz oldinroqda tugagan.

1950-yillarning oxirida oqimning yuqori qismi tekislab tashlangan, pastki qismi Oqqoʻrgʻon kanalining chap tarmogʻiga aylantirildi. Darxon arigʻining hozirgi boshlanish nuqtasi Oqqoʻrgʻonning Mudofaachilar koʻchasi bilan kesishga chorrahasida joylashgan. Kanal ushbu koʻcha boʻylab sharqqa oqadi, Oqqoʻrgʻon koʻchasi ostidagi koʻprik quvurlari orqali oqib oʻtadi, uning yonidan janub tomonga yoʻnaladi. Mustaqillik koʻchasidan oldin yer ostiga oʻtadi, xiyobondan keyin gʻarbga buriladi. 1980-yillarda Darxon Abduhamid Qayumov koʻchasiga oqib keladi.

1972-yilda taʼmirlangan, 3 ta dyuker, 7 ta koʻprik quvuri, 9 ta tarmoqga ega boʻlib, suvi 200 gektar maydonni sugʻorish uchun ishlatiladi. Kanal oqova suvlar bilan ifloslangan.

Tarixiy voqealar 
1865-yil 8-mayda Salor va Darxon kanallari oʻrtasida lashkarboshi Alimqul qoʻmondonligi ostidagi Qoʻqon xonligi qoʻshinlari va Rossiya imperiyasi qoʻshinlari otryadi oʻrtasida toʻqnashuv boʻlib oʻtgan. Askarlar general Mixail Chernyaev tomonidan razvedka uchun yuborilgan edi. Darxon sohillarida qoʻqonliklar mudofaa pozitsiyalarini egalladilar. Kuchli otishma bilan boshlangan bu ruslarning Shoʻrtepa hududidagi (Qorasuv va Kichkina-Qorasuv qoʻshilish joyida) qarorgohiga chekinishiga olib keldi.

Toshkent zabt etilgandan keyin Darxon kanali Yangi shahar qismidagi birinchi kvartallari xududidan oqib oʻtgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Kanallar
Toshkent kanallari
Toshkent daryolari
Darcha

Darcha — xalq meʼmorligida kichik eshik yoki deraza turi. Hovlilarda qoʻshimcha eshik vazifasini ham oʻtagan. Mehmonxona, turar joylarda xona ichiga yorugʻlik tushishiga, havo kirib turishiga xizmat qilgan. Koʻp hollarda deraza vazifasini oʻtagan D.larning yuzasi koʻpincha panjara bilan toʻsilgan. Hozir ham baʼzi binolarda meʼmoriy bezak sifatida qoʻllaniladi.

Etimologiyasi 
Darcha – bu ot forscha-ruscha lug‘atda [dariche] shaklida, tojikcha-ruscha lug‘atda esa [daricha] shaklida keltiriladi. Ko‘rinadili, bu ot ,,eshik’, ,,deraza’ ma’nolarini anglatadigan dar[i] otiga kichraytirish ma’nosini ifodalaydigan o‘zbekcha -cha qo‘shimchasini qo‘shib hosil qilingan; ,,kichik deraza’ ma’nosini anglatish uchun ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Arxitektura
Daryen boʻgʻozi

Daryen boʻgʻozi - Karib dengizining jan.-gʻarbida, Kolumbiya va Panama sohillari boʻyida. Uzunligi 165 km, chuqurligi qirgʻoq yaqinida 70 m, ochiq qismida 1200—2000 m. Suvining oʻrta-cha temperaturasi 26°, shoʻrligi 36%O. Quruqlik ichkarisiga 100 km gacha kirib borgan jan.dagi tor qismi Uraba qoʻltigʻi deb nomlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dargʻin tili

Dargʻin tili — dargʻinlar tili. Dogʻiston tillari guruhiga mansub. Dogʻiston hududidagi 5 tuman (Akushin, Daxalayev, Qaytogʻ va b.) hamda b. tumanlardagi baʼzi qishloqlarga tarqalgan. Dargʻin tilida taxminan 300 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Kavkaz (iberiy-kavkaz) tillari Dogʻiston shoxobchasiga kiradi. Birbiridan keskin farq qiluvchi dialektlarga ega. Mas, akusha, uraxa (boshqacha atalishi xyurka), sudaxan, sirxa, munra, kubacha, qaytogʻ (haydogʻ). Soʻnggi ikki dialektga baʼzan mustaqil til sifatida ham qaraladi. Adabiy Dargʻin tiliga akusha dialekti asos boʻlgan. Fonetikasi yumshoq tanglay va kichik til ishtirok etadigan, tomoq va boʻgʻiz undoshlari mavjudligi bilan farqlanadi. Leksikasida tub soʻzlardan tashqari boshqa (arab, fors, turkiy, rus) tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻpgina. 20-asr 20-y.larigacha yozuvga ega boʻlmagan, dastlab arab grafikasi asosidagi yozuv qabul qilingan, soʻng lotin (1928—38), undan keyin (1938-yildan boshlab) kirill alifbosi asosidagi yozuvga oʻtilgan.

Manbalar

Tillar
Dargʻinlar

Dargʻinlar — Dogʻiston Respublikasida yashaydigan xalq. Umumiy soni 280,4 ming (1990-yillar oʻrtalari). Dargʻin tilida gaplashadi. Hozir dargʻinlar oʻz tarkibiga kaytag va kubachi etnografik guruhlarini singdirib bormoqda. Dargʻinlar oʻzlarini dargan, kaytaglar — xaydak, kubachilar — urbuchan deb ataydilar. Dargʻinlar haqidagi dastlabki yozma maʼlumotlar 9-asr arab mualliflarining asarlarida uchraydi. Dargʻinlar togʻli tumanlarda chorvachilik, togʻ oldi mintaqalarida bogʻ-dorchilik bilan shugʻullanadi. Hunarmandchilik (asosan miskarlik) taraqqiy qilgan. Dindorlari islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qiladilar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil