Aleksandriya Ariana

Aleksandriya Ariana miloddan avvalgi 330-yilda Buyuk Aleksandr boshchiligidagi yunon qoʻshinlarining Fors va Oʻrta Osiyoga yurishi mobaynida asos solingan aholi punkti. Shahar parchalanib borayotgan Ahamoniylar imperiyasining sharqiy satrapliklarida Aleksandr tomonidan asos solingan koʻplab shaharlarning birinchisi sanaladi. Qadimgi shahar qoldiqlari Afgʻonistonning Hirot shahrining zamonaviy aholi punktining umumiy hududida, Ariya va Ariana qadimiy hududlarida joylashgan. Aleksandr qal’asining Ahamoniylarning Artakoana qal’asi bilan bitta joy yoki yoʻqligi boʻyicha keng tarixiy munozaralar boʻlib oʻtgan. Hirotda hech qanday qazish ishlari olib borilmaganligi sababli, Aleksandriya Ariananing aniq joylashuvi nomaʼlum.

Tarix 
Aleksandriya Ariananing poydevori, Iskandar Zulqarnayn tomonidan asos solingan boshqa koʻplab aholi punktlari singari, uning biograflari Arrian, Diodor Sikulus va Kvint Kurtiy Ruf tomonidan tilga olinmagan. Ular faqat Aleksandr Ariana orqali Girkaniyadan Baqtriya tomon yurganini va keyin mintaqada Ahamoniylar imperiyasining sobiq satrapi Satibarzanes boshchiligidagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun qaytib kelganini taʼkidlaydilar. Lekin, shahar Aleksandrning bematistlari (masofa oʻlchovchilari) tomonidan tilga olingan, ular geograflar Eratosfen va Elder Pliniyning asarlarida keltirilgan.  Shaharning yunoncha nomi „Oriylar orasidagi Aleksandriya“ () yoki „Oriylar Aleksandriyasi“ () degan maʼnoni bildiradi.

Geograf Strabonning soʻzlariga koʻra, Ariyada uchta shahar boʻlgan, ularning har biri oʻz asoschisi nomi bilan atalgan: Aleksandriya Ariana, Artakoana va Axaya deb nomlanuvchi aholi punkti.  Artakoana (baʼzan Artakoana yoki Artakabana deb ham ataladi) Ariyadagi Ahamoniylar satrapligining asosiy qal’asi boʻlib, Satibarzanes qoʻzgʻoloni paytida jang maydoni vazifasini bajargan boʻlishi mumkin.  Ayrim tarixchilar, xususan, Vilgelm Tomaschek Artakoana va Aleksandriya Ariana bitta shahar ekanligini taʼkidlaydi; Tomaschekning fikricha, Artakoana birinchi navbatda, qal’aga, Aleksandriya Ariana esa kamroq mustahkamlangan quyi shahar boʻlgan. Strabon, Isidor Xaraksskiy, Pliniy va Ptolemey kabi koʻhna manbalar Artakoana va Aleksandriya oʻrtasidagi farqni aniq koʻrsatganligi sababli, olimlarning fikriga koʻra, bu ikkalasi alohida-alohida ikki shahar boʻlgan.  Garchi Artakoananing joylashuvi nomaʼlum boʻlsa-da, u Aleksandriya Ariana asos solganidan keyin bir necha asrlar davomida mavjud boʻlgan boʻlishi mumkin.

Joylashuv 
Aleksandriya Ariana Afgʻonistonning zamonaviy Hirot shahri yaqinida joylashgani fakti boʻyicha umumqabul qilingan fikr mavjud.  Ushbu farazni fors-islom mutafakkirlari at-Tabariy, Hamza al-Isfahoniy va Qudoma ibn Jaʼfar qoʻllab-quvvatlaydilar, ular Hirotga Aleksandr tomonidan asos solinganligini qayd etishadi, biroq uni Aleksandr tomonidan asos solingan shaharlar uchun umumiy arabcha nom boʻlgan Iskandariya deb atashmaydi.  Vohada joylashgan Hirot shahri juda unumdor yerlar bilan oʻralgan edi, bu esa mintaqaning aksariyat qismiga qaraganda bu yerda koʻproq oʻtroq hayot tarziga imkon berdi.  Harirud daryosi sharqdan Araxosiyaga va shimoldan Balxga boradigan savdo yoʻllarining markazi boʻlgan. Shuningdek, daryo vodiysi kengligi hech qachon 25 kmdan oshmaganligi sababli u strategik tor nuqta boʻlib xizmat qilgan.   Hududning strategik va iqtisodiy ahamiyati Aleksandr davridayoq maʼlum boʻlgan: Satibarzanes Doro III davrida Ahamoniylar imperiyasining sharqidagi Araxosiyalik Barsaentes va Baqtriyalik Bess bilan birga uchta eng yuqori martabali amaldorlardan biri boʻlgan 

Tarixchilar Aleksandriya Ariananing aniq oʻrnini topa olmagan, chunki Hirot va uning atrofidagi joylarda keng miqyosda qazishmalar olib borilmagan.  Shimoli togʻlar bilan muhofaza qilingan, janubida daryoga chiqish imkoniyatiga ega boʻlgan va markazdagi qal’a koʻrinishida boʻlgan eski Hirot shahri, odatda, Aleksandriya Ariananing eng ehtimoliy joyi sifatida koʻriladi. Hozirgi qal’a dastlab islom fathidan keyin qurilgan va oʻshandan beri koʻp marta qayta qurilgan.  Qal’aning maʼlumotlari Makedoniya qal’asi uchun eng ehtimoliy joy boʻlib tuyulsa-da, tuproq ishlarining kattaligi tufayli xulosa chiqarishga imkon beradigan qazish ishlari ehtimoldan yiroq emas.

Havolalar

Manbalar 

 
 
 
 
 

Hirot
Afgʻoniston shaharlari
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Hirot tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Aleksandr asos solgan shaharlar