William H. Dana

William Harvey „Bill“ Dana (1930-yil 3-noyabr — 2014-yil 6-may) amerikalik aviatsiya muhandisi, AQSh havo kuchlari uchuvchisi, NASA sinov uchuvchisi va kosmonavt edi. U Harbiy havo kuchlari va NASA tomonidan birgalikda uchuvchi Shimoliy Amerika X-15 eksperimental kosmik kemasida uchgan oʻn ikki uchuvchidan biri edi. Shuningdek, u X-20 Dyna-Soar dasturida ishtirok etish uchun tanlangan.

Ikki alohida reysda Dana X-15 ni 50 milyadan ortiq balandlikka uchib chiqdi va shu tariqa Amerika Qoʻshma Shtatlari kosmik chegarasi bilan belgilangan astronavt sifatida malakaga ega boʻldi. Biroq, xalqaro miqyosda qabul qilingan 100 kilometr (62 mil) chegarasi boʻlgan Karman liniyasidan hech qanday reys oshmagan.

Erta hayot va taʼlim 
Dana 1930-yil 3-noyabrda Kaliforniyaning Pasadena shahrida tugʻilgan. U 1952-yilda Qoʻshma Shtatlar Harbiy Akademiyasida fan boʻyicha bakalavr darajasini oldi va toʻrt yil davomida Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-havo kuchlarida uchuvchi boʻlib xizmat qildi. 1958-yil 1-oktabrda Janubiy Kaliforniya universitetida aviatsiya muhandisligi boʻyicha magistrlik darajasini olgandan soʻng NASAga qoʻshildi.

Dana 1962-yilda rafiqasi Judiga uylandi va ularning toʻrt farzandi bor edi.

Sinovchi uchuvchi va astronavt karyerasi 

1960-yildan 1962-yilgacha u AQSh Harbiy-havo kuchlarining X-20 Dyna-Soar dasturida uchuvchi kosmonavt boʻlgan. Ushbu dastur avtomobil uchishidan oldin bekor qilindi, ammo Dana keyinchalik boshqa koʻtaruvchi korpusli kosmik avtomobil loyihalarini sinab koʻrdi. U M2-F1 fanerasida birinchi parvozlardan birini amalga oshirdi va HL-10, M2-F3 va X-24B samolyotlarida uchdi. U HL-10da tanadagi eng baland parvozni amalga oshirib, 90 303 fut balandlikka koʻtarildi. Shuningdek, u X-24B (1975) da koʻtaruvchi korpusning soʻnggi kuchli parvozini amalga oshirdi..

Dana oʻz faoliyatini Shimoliy Amerika X-15 dasturida muhandis sifatida boshlagan. U uchuvchi va nihoyat gipertovushli tadqiqot samolyotida loyiha uchuvchisi sifatida davom etdi. U 16 marta raketaga uchib, maksimal tezligi 3897 mil/soat ga yetgan. Uning maksimal balandligi 307 000 fut (deyarli 59 milya balandligi) texnik jihatdan uni Astronavt nishoni uchun malakali edi, garchi u 2005-yilgacha astronavt sifatida rasman tan olinmagan boʻlsa ham. U 10 yillik dasturning yakuniy (199-chi) parvozida uchuvchi boʻlgan.

1960-yillarning oxiri va 1970-yillarda Dana qanotsiz transport vositalarining bir nechta versiyalarida uchadigan va kosmik kemani rivojlantirishga yordam beradigan maʼlumotlarni ishlab chiqaradigan boshqariladigan yuk koʻtaruvchi korpus dasturi boʻyicha loyiha uchuvchisi edi. U bitta NASA M2-F1, toʻqqizta Northrop HL-10, oʻn toʻqqizta Northrop M2-F3 va ikkita Martin Marietta X-24B, jami 31 ta yuk tashish missiyasini amalga oshirdi.

NASA karyerasi 
Dana 1993-yildan 1998-yilgacha NASAning Dryden parvoz tadqiqot markazida, Edvards havo kuchlari bazasida bosh muhandis boʻlib ishlagan va NASAda qariyb 40 yillik sharafli xizmatidan soʻng nafaqaga chiqqan. Sobiq aerokosmik tadqiqot uchuvchisi Dana F-100 oʻzgaruvchan barqarorlik tadqiqot samolyoti va Advanced Fighter Technology Integration/F-16 samolyotlari va boshqa koʻplab samolyotlarni boshqargan.

Bosh muhandis lavozimiga tayinlanishidan oldin u Parvozlarni boshqarish boʻlimi boshligʻining yordamchisi boʻlgan, 1986-yildan buyon bosh uchuvchi lavozimida ishlab kelmoqda. U, shuningdek, F-15 HIDEC (Highly Integrated Digital Electronic Control) tadqiqot dasturida loyiha uchuvchisi va F-18 Hornet Attack High Angle tadqiqot dasturida qoʻshma loyiha uchuvchisi boʻlgan.

Tadqiqot uchuvchisi sifatida Dana Drydenda oʻtkazilgan eng muhim aviatsiya dasturlarida ishtirok etgan. Parvoz tadqiqoti uchuvchisi sifatidagi xizmatlari uchun u 1997-yilda NASAning „Buyuk xizmatlari uchun“ medalini oldi. 2000-yilda Dryden Flight Research Center tomonidan umr boʻyi muvaffaqiyat uchun Milton O.Tompson mukofoti bilan taqdirlangan.

Oʻlim 
Dana 2014-yil 6-may kuni Arizona shtatining Feniks shahrida 83 yoshida Parkinson kasalligidan vafot etdi.

Faxriy unvonlar 
Dana tanani koʻtarish dasturiga qoʻshgan hissasi uchun NASAning „Exceptional Service“ medalini oldi. 1976-yilda u M2-F3 koʻtaruvchi tanani boshqarish tizimlari boʻyicha olib borgan tadqiqot ishlari uchun Amerika Aeronavtika va Astronavtika Instituti (AIAA) tomonidan Haley kosmik parvoz mukofotini oldi.

Eksperimental sinov uchuvchilar uyushmasi aʼzosi Dana bir nechta texnik maqolalar muallifi. 1993-yilda u Aerokosmik Faxriy yurishga kiritilgan.

Astronavt qanotlari 
X-15 dasturi davomida sakkizta uchuvchi 264 000 fut yoki 50 mil balandlikda uchib, Amerika Qoʻshma Shtatlari kosmik taʼrifiga koʻra astronavt sifatida malakaga ega boʻldi. Ushbu uchuvchilardan besh nafari Harbiy havo kuchlarining faol harbiy xizmatchilari boʻlib, ular erishgan yutuqlari bilan bir vaqtda harbiy kosmonavt qanotlari bilan taqdirlangan. Biroq, qolgan uchtasi, jumladan Dana, oʻsha paytda NASA xodimlari boʻlgan va oʻsha paytda taqqoslanadigan mukofotni olmagan. 2004-yilda Federal Aviatsiya maʼmuriyati oʻzining birinchi tijorat astronavt qanotlarini tijorat SpaceShipOne uchuvchilari Mayk Melvill va Brayan Binniga, parvoz profili X-15 bilan taqqoslanadigan boshqa kosmik samolyotga topshirdi. Keyin, 2005-yilda NASA oʻzining fuqarolik astronavt qanotlarini Dana (oʻsha paytda tirik) va Makkay va Uokerga (oʻlimidan keyin) qaytarib berdi.

Manbalar

Bibliografiya 

 Tompson, Milton O. (1992). Kosmosning chekkasida: X-15 parvoz dasturi, Smitson instituti matbuoti, Vashington va London.ISBN 1-56098-107-5

Havolalar 

 NASA Dryden tarjimai holi, sobiq uchuvchilar: Uilyam H. Dana  NASA Armstrong parvoz tadqiqot markazida (Archived))
 Uilyam Xarvi „Bill“ Dana Astronautix.com saytida
 Uilyam Xarvi „Bill“ Dana Spacefacts.de saytida

2014-yilda vafot etganlar
1930-yilda tugʻilganlar