MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tembr

Tembr (fransuzcha: timbre – qo‘ng‘iroq, belgi, farqlovchi belgi) — bir pardadagi, bir xil balandlikdagi har bir tovushning o‘ziga xos tomoni, sifati, tovlanishi; har bir musiqa asbobining yoki ashulachi ovozining o‘ziga xos xarakteridir. Cholg‘u asbobining tuzilishi va shakliga ko‘ra, uning tembri turlicha bo‘lishi mumkin. Tembr tufayli bir balandlik va bir xil dinamikadagi tovushlarni farqlash mumkin. Tembr sadolanuvchi jismining materiali, tovush hosil qilish usuli, tebranish xususiyatlari, tovush yuzaga keluvchi va tarqaluvchi muhit hamda boshqalarga bogʻliq boʻlib, obertonlarning soni va jadalligi bilan aniqlanadi. Nutqda tembr orqali unli tovushlar ajratiladi. Nutq intonatsiyasida tembr yordamida turli hissiyotlar (xursandchilik, gʻamginlik, norozilik, qoʻrquv kabi) oʻz ifodasini topadi.

Oddiy qilib aytganda, tembr — bu ma’lum bir musiqa asbobi yoki inson ovozi, hatto ular bir xil notani ijro qilganda yoki kuylaganda ham, bir-biridan farq qiladi. Masalan, gitara va pianino o‘rtasidagi bir xil notani bir xil ovozda ijro etish o‘rtasidagi farq. Ikkala asbob ham bir xil notani ijro qilgani sababli bir-biriga nisbatan teng sozlangan tovush chiqarishi mumkin va bir xil amplituda darajasida o‘ynalganda, har bir asbob o‘ziga xos ohang rangi bilan ajralib turadi. Tajribali musiqachilar bir xil turdagi turli xil asboblarni, garchi bu asboblar bir xil asosiy balandlikda va baland ovozda nota chalayotgan bo‘lsa ham, ularning turli tembrlariga qarab farqlay oladilar.

Manba
Temza

Temza (; ) — Buyuk Britaniyadagi eng katta daryo. Uzunligi 334 km, havzasining maydoni 15,3 ming km². Kotsuold qirlaridan boshlanib, London havzasidan oqadi va keng estuariy hosil qilib Shimoliy dengizga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 260 m³/sek. Qishda toʻlib oqadi. Dengiz suvi koʻtarilganda Temzaning suv sathi London shahri hududida 6,5 m gacha koʻtariladi. Daryoda kema qatnaydi, London shahrigacha dengiz kemalari ham kira oladi. Temza boʻyida Oksford, London (daryo va uning estuariysi boʻylab 60 km masofaga choʻzilgan) shaharlari joylashgan. Temza kanallar orqali Bristol qoʻltigʻi, Irlandiya dengizi va mamlakatning markaziy qismidagi sanoat markazlari bilan bogʻlangan.

Angliyadagi daryolar
Howard Martin Temin

Howard Martin Temin (10-dekabr 1934, Filadelfiya – 9-fevral 1994 Madison, Viskonsin) — amerikalik virusolog. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi xamda Sanʼat va fanlar akademiyasi aʼzosi. Suortmore kollejini tugatgan (1955). Kaliforniya texnologiya institutida falsafa doktori (1959). Viskonsin shtatidagi Madison universitetida onkologiya professor (1969-yildan). Ilmiy izlanishlari eksperimental embriologiya, hayvonlar virusologiyasiga oid. RNKdan DNKga irsiy maʼlumot oʻtkazish (transkripsiyami taʼminlovchi teskari transkriptiza fermentini kashf qilgan (1970). Hujayra irsiy ashyosining oʻsma viruslari bilan taʼsirlashuviga bogʻliq kashfiyot, yaʼni provirus nazariyasi muallifi. Nobel mukofoti laureata (1975, D. Baltimor va R. Dulbekko bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1934-yilda tugʻilganlar
10-dekabrda tugʻilganlar
9-fevralda vafot etganlar
1994-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Temir darvoza

Temir darvoza — Surxondaryo viloyatidagi dara: Boysun togʻlarida. Oʻrta asrlarda shu dara orqali Hindiston bilan Samarqand savdo aloqalari qilib turganligi maʼlum (qarang Buzgalaxona).

Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Temir yoʻl

Temir yoʻl — 1) yoʻlovchi va yuklarni tashiydigan, texnika vositalari va inshootlari (poyezdlar, vagonlar, styalar, avtomatika va telemexanika qurilmalari dispetcherlik xizmati va boshqalar) majmui bilan jihozlangan transport korxonasi. Vazifasiga qarab, umumiy foydalaniladigan (magistral); sanoat transporti, ruda konlari va boshqa joylarda ishlatiladigan; shahar temir yoʻl (tramvay, metropoliten); izlari oraligʻining kengligiga qarab, keng izli va tor izli boʻladi. Relslar oraligi 1676 mm (Hindiston, Ispaniya, Argentina, Chili va boshqalar), 1520 mm (Rossiya, Oʻzbekiston va boshqalar), 1435 mm (Yevropaning koʻpchilik mamlakatlari, Kanada, AQSH), 1067 mm (Yaponiya, Indoneziya va boshqalar); 2) temir yoʻl transporti qatnaydigan relsli iz; ustki qurilma, yer polotnosi va sunʼiy inshootlardan iborat. Ustki qurilma relslar, rels birikmalari, strelkali oʻtkazgichlar, shpal, bruslar va ballast qatlamlaridan iborat. Yer polotnosi koʻtarma va oʻymalardan iborat boʻlib, yoʻl ustki qurilmasiga zamin boʻlib xizmat qiladi. Sunʼiy inshootlarga Temir yoʻl koʻpriklari, tonnellar, viaduk, drenaj quvurlari, tirgak devorlar va boshqa kiradi. Temir yoʻl yoqalab yoʻl belgilari (kilometrlar, piketlar va shu kabilar) oʻrnatiladi (yana qarang Temir yoʻl transporti).

Temir yoʻllar
Temir yoʻl stansiyasi

Temir yoʻl stansiyasi - temir yoʻl poyezdlarini joʻnatish va qabul qilish uchun moʻljallangan korxona. Unda temir yoʻl tarkibi va yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatiladi, yuk va bagajlar qabul qilinadi, ortiladi, tushiriladi, vagonlardan poyezdlar tuziladi va hokazo Vazifasiga qarab — oraliq, uchastka, saralash, yuklash va yoʻlovchilar chiqarish; ish hajmi va murakkabligiga karab — sinfsiz (ish hajmi katta va texnik jihozlanish darajasi yuqori boʻlgan) va 1 — 5sinfli xillarga boʻlinadi. Transport yoʻlis. tarkibiga yoʻllar, vokzallar, xizmattexnika binolari, platformalar, saralash tepaligi, aloqa turlari va boshqa kiradi.

Manbalar
Temir rudalari

Temir rudalari - tarkibidagi temir miqdori va birikmalari undan temirni ajratib olishga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Temir rudalari mineral tarkibi, temir miqdori, foydali va zararli aralashmalari, hosil boʻlish sharoitlari va sanoatdagi xossalari jihatidan xilmaxildir. Muhim rudali minerallari: magnetit, magnomagnetit, titanmagnetit, gematit, gidrogematit, gyotit, gidrogyotit, siderit, temirli xloritlar. Tarkibi, kelib chiqishi va sifati boʻyicha Temir rudalari har xil boʻlib, sanoatda foydalaniladigan turlarida temir miqdori 16% dan 72% gacha oʻzgaradi va shunga qarab boy (Ғе 50% dan ortiq), oddiy (Ғе 25—50%) va kambagʻal (Ғе 25% dan kam) rudalar farq qilinadi. Odatda, Temir rudalari tarkibida zararli qoʻshimcha elementlar (oltingugurt, fosfor, mis, margimush, qoʻrgʻoshin, rux) uchrab, ularning miqdori 0,1—0,3 dan (S, P, Si) hamda 0,05—0,09% dan (Ag, Zn, Sn, Pb) oshea ruda sifatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Temir rudasi tarkibida foydali elementlar (Ni, Co, Mp, Sg, Ti, Ni, V va boshqalar) xam mavjud boʻlib, ular (Mn, Cr, Ni) miqdorining maʼlum darajaga koʻpayishi poʻlat sifatini oshirsa, Ti, V, Co kabilar esa, qoʻshimcha foydali element sifatida ajratib olinishi mumkin. Temir rudalari choʻyanni tabiiy koʻrinishda yoki boyitilgandan soʻng eritish uchun ishlatiladi. Tarkibida 50% dan kam Ғе boʻlgan Temir rudalari, asosan, magnit separatsiyasi yoki gravitatsion boyitish metodi bilan (Fe 60% gacha) boyitiladi. Temir rudalari konlari kelib chiqishi jihatidan 3 guruhga: magmatogen, ekzogen va metamorfogen konlarga boʻlinadi: magmatogen (Uralda Kusinsk, Kachkanar skarnlari; JARda Bushveld konlari majmuasi; Qozogʻistonda Sokolov, Sarbay konlari va boshqalar), ekzogen (Qrimda Kerch; Qozogistonda Ayat; Uralda Alapayevsk konlari va boshqalar) va metamorfogen (Rossiyada Krivoy Rog, Kursk magnit anomaliyasi; Avstraliyada Xamereli va boshqalar). Temir rudalari, asosan, choʻyan, poʻlat va turli ferrokrtishmalar olishda, qisman tabiiy boʻyoqlar sifatida hamda burgʻilash quduklarida burgʻilash suyuqligini ogʻirlashtiruvchi qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Temir ruda konlarining eng yirik zaxiralari (80% dan koʻprogʻi) Rossiya, Braziliya, Kanada, Avstraliya, AQSH, Hindiston, JAR, Shvetsiya va Fransiyada joylashgan. Oʻzbekistonda uncha katta boʻlmagan Temir rudalari konlarining bir nechtasi maʼlum boʻlib, ulardan sanoat ahamiyatiga moliklari magmatogen genezisli magnetitgematit tarkibli Surenota (Toshkent viloyati) hamda asosan, titanmagnetitli Tebinbuloq temir koni (Qoraqalpogʻiston) shular jumlasidandir.

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Temir qapigʻ

Temir qapigʻ (qad. turkiycha qapu — eshik), Darvozai ohanin, Darbandi ohanin, Ohanin darvozasi — Oʻrta Sharq mamlakatlari, xususan Movarounnahrdagi bir qancha shaharlarning mudofaa devorlaridagi temir darvoza, shuningdek, tor togʻ daralaridagi oʻtish yoʻlagi. Oʻzbekistonning jan. hududidagi Boysuntogʻ tizmasi gʻarbida joylashgan tor dara — qad. mashhur togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deyilgan. Uning nomi manbalarda turlicha yozilgan. Arabcha manbalarda Bob u l hadid, moʻgʻulchada Qahlagʻa, Xondamirning "Habib assiyar" asarida Tangi Chakchak, Muhammad Vafo Karminagiy "Tuhfai xoniy" asarida Buzgalaxona deb qayd etilgan va bu nom 19-asrning 2yarmida ham saqlangan. (qarang Buzgalaxona). Qadimda Temir qapigʻ 2 tarixiymadaniy oʻlka — Baqtriya va Sugʻdiyonani bogʻlab turgan. Arxeologik tadqiqotlar (1985, 1989—90) xulosalariga koʻra, Temir qapigʻ hududida, relyefga moslab, Shoʻrobsoy vodiysidan oʻtish mumkin boʻlgan joy bal. 2,7 m (qalinligi 6,5 qisman toshdan, bir qismi xom gʻishtdan, uz. 300 m chamasi mudofaa ahamiyatiga ega) devor bilan toʻsilgan. Uning baʼzi joylariga minoralar va bitta toʻrtburchak shaklidagi kichik qoʻrgʻon (Sherxoja qoʻrgʻoni, 80x50 m, hozir sakdanmagan) ham qurilgan edi. Qoʻrgʻon vaqt jihatdan taxminan mil. av. 4-asrga mansub, dastlabki devor esa, YunonBaktriya podshogʻligi davrlariga toʻgʻri keladi. Temir qapigʻ harbiy mudofaa maqsadidagi joy boʻlishi bilan birga, xalqaro savdo yoʻlidagi muhim bojxona vazifasini oʻtagan. Buyuk ipak yoʻlining bir tarmogʻi shu yerdan oʻtgan. Bu haqsa Rui Gonsales de Klavixo safarnomasida muhim maʼlumotlar keltirilgan. U shunday yozadi: "... Temir darvoza Temurbekning ixtiyorida va unga har yili katta daromad keltiradi, chunki kichik Hindistondan Samarqand podshoxligiga va undan shimolidagi yerlarga yoʻl olgan savdogarlar shu yerlardan oʻtadi..."Jizzax viloyatidagi Ilonoʻtti togʻ yoʻlagi ham Temir qapigʻ deb atalgan.

Manbalar  

 

Shahar darvozalari
Temir qoziq

Temir qoziq, Oltin qoziq, Qutb yulduzi — Kichik Ayiq yulduz turkumining eng ravshan yulduzi. Osmonida Shimoliy qutbga eng yaqin joylashgan yulduz boʻlib, qutbgacha taxminan 1 gradus masofada joylashgan. Osmondagi barcha yulduzlar Shimoliy qutb atrofida sharqdan gʻarbga tomon koʻrinma harakatlanib (Yer oʻz oʻqi atrofida gʻarbdan sharqqa tomon aylanishi tufayli), qutb atrofida konsentrik aylanalar chizadi. Temir qoziq yulduzi qutbga juda yaqin boʻlganidan yulduzlar goʻyo uning atrofida aylanadigandek va bunda u qoʻzgʻalmay turgandek tuyuladi. Shu bois unga Temir qoziq (Oltin qoziq, Qutb yulduzi) deb nom berilgan. Temir qoziqni Katta Ayiq (Yetti Qaroqchi) yulduz turkumi "choʻmichi" yoki "barkash" orqali oson topish mumkin.

Buning uchun "barkash"ning oxirgi "suv quyiladigan" 2 yulduzi orqali toʻgʻri chiziq tortilib, "barkash"ning ogʻzi tomoniga bu 2 yulduz orasidagi yoy oʻlchamidan 5 ta qoʻyilganda aynan Temir qoziq yulduziga taqaladi. 

Temir qoziq yulduzining rangi sargʻish; temperaturasi Quyosh temperaturasvdan ancha yuqori (7000°); diametri Quyoshdan 120 marta katta. Uning nurlanish quvvati Quyoshnikidan 10000 marta ortiq. Temir qoziq hajmi oʻzgaruvchi (pulsatsiyalanuvchi) yulduzlar turkumiga kiradi. Bunda uning temperaturasi spektri va ravshanligi ham bir oz oʻzgaradi. Yulduz kattaligi ravshanligining maksimumida 2,1 minimumida 0,3 ga chiqadi. Undan chiqqan nur Yergacha 472 yidda yetib keladi. 1779-yilda V. Gershel uning yoʻldoshyulduzini ochgan.

 

Yulduzlar
Muyassar Temirova

Muyassar Temirova (1941-yil 2-fevral, Shergiron qishlogʻi, Buxoro tumani, Buxoro viloyati, Oʻzbekiston SSR, SSSR) — Oʻzbekiston qahramoni. Atoqli oʻzbek zardoʻzi. Buxoro zardoʻzlik maktabi namoyondalaridan biri. Oʻzbekiston SSR xalq rassomi (1972). Oʻzbekiston Respublikasi „Hunarmand“ uyushmasi Buxoro viloyat boshqarmasining faxriy aʼzosi.

Bolalik va yoshlik yillari 
Muyassar Temirova 1941-yil 2-fevralda Buxoro viloyati Buxoro tumanining Shergiron qishlogʻida tavallud topgan.

Buxorolik zardo‘zlarining yosh avlodiga mansub bo‘lib, zamonasining ustalardan saboq olgan.

Muyassar Temirova zardoʻzlik faoliyati bilan 1958-yildan buyon shugʻullanib keladi. Zardoʻzlik sanʼatining rivojiga katta hissa qoʻshgan. Uning 700 nafarga yaqin shogirdlari boʻlib. U zardo‘zlik san’atida yuqori muvaffaqiyatlarga erishib, O‘zbekiston SSR xalq rassomi faxriy unvoni bilan taqdirlangan, yetuk usta sifatida sifatida tan olingan.

Uning ijodiy ishlari MDH davlatlari va Fransiya, Germaniya, AQSh, Italiya, Shveysariya kabi oʻndan ortiq mamlakatlarda tashkil etilgan xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilib, sertifikatlar va qimmatbaxo sovgʻalar sovrindori boʻlgan.

1959-yildan Buxoro zardoʻzlik fabrikasida (hozirgi Buxoro „Zardoʻz“ aksiyadorlik jamiyamati) usta, sex boshligʻi, boʻlim boshligʻi; 1994-yildan yuksak badiiy buyumlar tayyorlash boʻlimining katta ustasi. Zardoʻz M. Ahmedovaga shogird tushib, anʼanaviy zardoʻzlik sanʼatini puxta egalladi. Muyassar Temirova egallagan malakasini ish faoliyatida mahorat bilan qoʻllab, zardoʻzlik sanʼatini nozik did bilan tayyorlangan sanʼat durdonalari bilan boyitdi: anʼanaviy zardoʻzi buyumlar (doʻppi, toʻn, kavush va boshqalar) uchun yangi naqsh mujassamotlar yaratdi. Muyassar Temirova ayollarning zardoʻzi libosi majmuini tayyorladi (1970, Yaponiya EKSPO 70 koʻrgazmasida namoyish etilgan), yangi zamonaviy badiiy buyumlar ijod etdi; yirik zardoʻzi namoyonlar yaratishga boshchilik qildi va bu sohada faol ijodiy faoliyat olib bordi. Jumladan, Ismoil Somoniy maqbarasi, Minorai kalon, Alisher Navoiyning 525 yilligiga bagʻishlangan zardoʻzi namoyonlar, Xalqlar Doʻstligi va „Turkiston“ sanʼat saroylarining zardoʻzi pardalari va boshqa T. Oʻzbekiston Respublikasi bayrogʻi va gerbi, Oʻzbekistondagi tarixiy shaxslarning zardoʻzi portretini yuksak mahorat ila yaratdi.

Muyassar Temirova koʻplab shogirdlar (700 dan ortiq) tayyorladi. Muyassar Temirova tayyorlagan ishlari bilan 1972-yildan respublika va xalqaro koʻrgazmalarda ishtirok etadi, u yaratgan badiiy buyumlardan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzey va toʻplamlarida saqlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 

 
 

 

Oʻzbekiston qahramonlari
Oʻzbekiston SSR xalq rassomlari
Temirchilik

Temirchilik - 1) temirni bolgʻalab turli buyumlar (ketmon, oʻroq, tesha va boshqalar) yasash kasbi. Temirchilik kishilik jamiyatining eng qadimgi davrlarida paydo boʻlgan. Mil. av. 3—4ming yillikda Eron, Mesopotamiya, Misrda temirni sovuqlayin va qizdirib bolgʻlab, turli xil aslahalar, mehnat qurollari va boshqa buyumlar yasalgani maʼlum. Oʻzbekiston hududida Temirchili ishi maxsus doʻkonda amalga oshirilgan. Temirchilik doʻkonida — oʻchoq, qoʻra, supa, oʻra, choʻpkunda; ish qurollaridan sandon, bosqon, bolgʻa, ombur, egov, charx, dam va hokazo boʻlgan. Temirchi temirni otashdondagi oʻtga qoʻyib qizdiradi, metall tobiga kelib, oq tusga kirgach, uni sandonga qoʻyib, zarur shaklga kelguncha bolgʻalaydi. Bu ishlar usta, bozgʻonchi va damgir tomonidan bajarilgan. Temirchilik hozir ham keng koʻlamda saqlanib qolgan; 2) ogʻir mashinasozlikning metallni bolgʻalab, shtamplab, presslab turli buyumlar ishlab chiqariladigan tarmogʻi. Bu tarmoq 16-asrda Yevropada birinchi marta suv bilan ishlaydigan mexanik bolgʻa yaratilganidan keyin rivojlandi. 19-asrlarda mashinada shtamplash, bugʻ bilan ishlaydigan bolg'a, gidravlik press vujudga keldi. 20-asr 50yillariga kelib Temirchining yangi usullari, yaʼni qiyin deformatsiyalanadigan materiallarni portlatib yuqori tezlikda shtamplash, gidrostatik press lash (gidroekstruziya) va boshqa usullar yaratildi. Temirchilik materiallarni deformatsiyalashga, yaʼni ularni yemirmay, tashqi kuch taʼsirida shaklini oʻzgartirishga asoslangan. Temirchilikning keng ishlatiladigan usullaridan biri bosim bilan ishlov berish. Bu usul mashinaning eng muhim detallarini tayyorlashda ishlatiladi. Metall ishlashning asosiy usullari dastlabki materiallarning holatiga (prokat, quyma va boshqalar), jihozlarga (press, bolgʻa), asboblar bilan uskunalanishiga va texnologik usullarga bogʻliq. Shu alomatlariga qarab, Temirchilk bolgʻalash, hajmiy va list shtamplash, presslash turlariga boʻlinadi (qarang Metallarni ishlash).

Bolgʻalash — metallarni bosim bilan ishlash usullaridan biri (qarang Bolgʻalash, Bolgʻalash mashinasi). Shtamplash — materiallarga bosim bilan ishlov berish; bunda zagotovkaga shtamplarda plastik deformatsiya berilib, zarur shakldagi buyumlar olinadi. Shtamplash 0,5—30 t li katta bolgʻalarda, 6—100 Mn (600—10000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan issiklayin shtamplaydigan krivoshipli presslarda, 750 Mn (75000 tonna kuch) kuch bilan zarb beradigan gidravlik presslarda bajariladi. Shtamplash materiallarni ancha tejaydi, buyumlar tannarxini kamaytiradi.

Presslash — turli profilli materiallar, simlar, quvurlardan zagotovka va buyumlar olish usuli. Hajmiy yumshok, materiallar (paxta, xashak va boshqalar) ni paketlashda, ikkilamchi xom ashyolar (qirindi, chiqindi)ni qayta ishlash va boshqalarda ham ishlatiladi.

Temirchilik yoʻli bilan ishlab chiqariladigan buyumlar avtomobil va aviatsiya sanoatlarida, traktorsozlik, asbobsozlik, yengil sanoat, uy roʻzgʻor va boshqa tarmoqlarda ishlatiladi.

 

Kasblar
Tempera

Tempera (ital. tempera — boʻyoqni aralashtirmoq) — 1) boʻyoq moddasi va bogʻlovchi moddasi suvli emulsiya va tuxum sarigʻidan tarkib topgan boʻyoq. Bogʻlovchi moddalar tarkibiga qarab sariq T. (tuxum sarigʻi qoʻshilgan), oq T. (tuxum oqi qoʻshilgan), kazeinli T. va boshqa turlari bor. Sanoat usulida katta va kichik tyubiklarda ishlab chiqariladi; 2) T. boʻyoqlari yordamida yaratiladigan rangtasvir turi; monumental va dastgoh sanʼatida keng qoʻllaniladi. T.da yaratilayotgan asarlar sirti lok bilan qoplanmaydi, shuning uchun ular mayin jilosiz sirtga ega. T. asarlarida rang va rang tuslari tashqi taʼsirga chidamli, oʻzining dastlabki sifatini moyboʻyoq rassomligiga nisbatan uzoq vaqt saqlaydi. T.ni akvarel va guash bilan qoʻshib ishlatish mumkin.
Temperatura

Temperatura (lot. temperatura — zarur siljish, oʻlchamdorlik, normal holat) — makroskopik tizimning termodinamik muvozanat holatini xarakterlovchi asosiy parametrlardan biri. Termodinamik muvozanat holatida turgan tizimning barcha qismlarining temperaturasi bir xil boʻladi. Agar tizim muvozanat holatdan chiqarilsa, uning issiqroq qismlaridan sovuqroq qismlariga issiqlik uzatilishi natijasida maʼlum vaqtdan soʻng tizimning hamma qismlarida temperaturaning tenglashishi vujudga kelib, termodinamik muvozanat holatiga qaytadi.
<p> Tizim tarkibidagi jismlarni isitish yoki sovitish, yaʼni temperaturasini oʻzgartirish ularning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi: jismlarning chiziqli oʻlchamlari, elastikligi, elektr oʻtkazuvchanligi va boshqa xossalari oʻzgaradi. Temperaturani oʻlchash uchun bu oʻzgarishlarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperatura bevosita oʻlchanmaydigan kattalik. U boshqa kattaliklarni oʻlchash orqali aniqlanadi. Masalan, tizimning temperaturasini isitish yoki sovitish natijasida gaz hajmi yoki bosimining oʻzgarishi (suyuqlik, jumladan, simobli termometrlar) oʻtkazgichlarning elektr yurituvchi kuch (E.Yu.K.)lari oʻzgarishi (termoparalar) va boshqa orqali aniqlash mumkin. <p>
Statistik fizikatsa temperatura termodinamik muvozanat holatdagi tizimni tashkil etgan zarralarning oʻrtacha kinetik energiyalarini tavsiflovchi kattalikdir. <p>
Astrofizikada temperatura — muhitning fizik holatini ifodalovchi parametr. Osmon jismlarining temperaturasini baʼzi nazariy farazlarga asoslangan holda ularning nurlanishini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadi. <p>
Temperaturaning quyidagi xillari mavjud: yulduz (yoki boshqa obʼyektning, masalan, Quyosh toji) ning effektiv temperaturasi — yulduz oʻlchamiga teng va yulduz tarqatayotgan toʻliq nurlanishni chiqara oladigan mutlak qora jism. <p>
Ravshanlik temperaturasi — berilgan yoʻnalishda kuzatilayotgan muayyan toʻlqin uzunlikdagi nurlanish intensivligiga teng nurlanish chiqara oladigan mutlaq qora jism. <p>
Spektrofotometrik temperatura — kuzatilayotgan spektral sohadagi nurlanish intensivligining nisbiy taqsimlanishiga yaqin nurlanish chiqara oladigan mutlaq qora jism.<p>
Spektrometrik temperatura — spektrning turli sohalarida turlicha boʻlishi mumkin.<p>
Gʻalayonlash temperaturasi — atomlarning gʻalayonlash holatlari boʻyicha taqsimlanishini ifodalovchi parametr. 
Ionlanganlik temperaturasi — spektral chiziqlarning nisbiy intensivligi boʻyicha aniqlanuvchi va moddaning ionlanganlik darajasini belgilovchi parametr.
Temperatura shkalalari

Temperatura shkalalari - qulay va yetarli darajada aniqlik bilan oʻlchanadigan biror fizik kattalikning uzluksiz ketma-ket keluvchi kiymatlari va traning moye keluvchi kiymatlari orasida chizikli bogʻlanish mavjudligini ifodalovchi tizim. Teperaturani bevosita oʻlchash mumkin emas. Uni aniqlash uchun termometrik kattalik va termometrik jism, shuningdek, gradus kattaligi va hisoblashning boshlangʻich nuqtasi berilgan boʻlishi, yaʼni Temperatura shkalalarini aniqlash kerak. Ammo jism trasining oʻzgarishi uning qariyb barcha fizik xossalariga taʼsir qiladi. Teperaturani oʻlchash uchun bu x fizik kattaliklarning istalgan biridan foydalanish mumkin. Temperaturani oʻlchashdagi xatoliklarni qaytarish uchun termodinamik 1000- temperatura shkalasini tuzishda avvalgidek muz eoo ning erish va suvning qaynash nuqtalaridagi jism xossalariga asoslanmasdan, bitta reper 708 nuktadagi jism xususiyatlaridan foydala 600 nishga kelishilgan. Bunday nukta bir vaqt 500 ning oʻzida uch agregat holat (gazsimon, suyuq 400va qattiq) da boʻlgan suvning uchlanma nuk 300 — Gʻiosidir. Bu nuqtaga moye temperatura 273,15 K ga 200 — teng qilib olingan. Mutlaq termodinamik t ~ Temperatura shkalalari fizikada asosiy Temperatura shkalalari hisoblanadi.
Temperatsiya

Temperatsiya (lot. temperatio — toʻgʻri nisbat, mutanosiblik) — musiqa tovushqatori pogʻonalari orasidagi intervallar nisbatlarini tekislash. Tovushlarning balandpastlik munosabatlarini qisman oʻzgartirish bilan T.gaerishiladi. 16— 18-asrlardagaGʻ>moniya hamda koʻp ovozli musiqa janrlari rivoji natijasida hozirgi 12 pogonali teng oʻlchovli T. yuzaga keldi (M. Mersenn, A. Verkmeyster, I. Neydxart va boshqalar). Mazkur T.dan ilk bor I.S. Bax oʻzining "Yaxshi temperatsiyalangan klavir" (1722—44) va "Fuga sanʼati" (1750) turkumlarida, keyinchalik P. Xindemit "Tonalliklar oʻyini" (1940) va boshqa, Oʻzbekistonda G. Mushel ham "24 ta prelyudiya va fuga" (1975) kabi asarlarida yuksak badiiy darajada foydalanishgan.