Islom bank ishi va moliyasi

Islom banki, islomiy moliya (), yoki Shariatga muvofiq moliya – bu shariat (Islom qonunlari) va uni islom iqtisodini rivojlantirish orqali amalda qoʻllashga mos keladigan bank yoki moliyalashtirish faoliyati. Islomiy bank yoki moliyaning baʼzi usullari orasida Mudarabah (foydani taqsimlash va zarar koʻrish), Vadiya (xavfni saqlash), Musharaka (qoʻshma korxona), Murabaha (narx-plyus) va Ijara (lizing) kiradi.

Shariat barcha qarzlar boʻyicha toʻlanadigan foiz sifatida taʼriflangan ribani yoki sudxoʻrlikni taqiqlaydi (garchi baʼzi musulmonlar foiz ribaga teng ekanligi toʻgʻrisida yakdil fikr bormi yoki yoʻqmi, deb bahslashsa ham) . Islom tamoyillariga zid deb hisoblangan (masalan, choʻchqa goʻshti yoki spirtli ichimliklar) tovarlar yoki xizmatlar koʻrsatadigan korxonalarga sarmoya kiritish ham harom („gunoh va man etilgan“).

Bu taqiqlar islomga zid odatlarning oldini olish uchun musulmon mamlakatlari yoki jamoalarida tarixan turli darajada qoʻllanilgan. 20-asr oxirida islomiy oʻziga xoslikni qayta tiklash doirasida.Bu tamoyillarni musulmon jamiyati ichidagi xususiy yoki yarim xususiy tijorat muassasalariga tatbiq etish uchun bir qancha islom banklari tashkil etilgan. Ularning soni va hajmi oshib bordi, shuning uchun 2009-yilga kelib dunyo boʻylab islom tamoyillariga mos keladigan 300 dan ortiq bank va 250 ta investitsiya fondlari 2014-yilga kelib 2 trillion dollar atrofida boʻldi.Shariatga mos moliyaviy institutlar jami jahon aktivlarining taxminan 1% ni tashkil etdi , Koʻrfaz hamkorlik kengashi (GCC) mamlakatlari, Pokiston, Eron va Malayziyada jamlangan. Islom banki hali ham musulmonlar bank aktivlarining atigi bir qismini tashkil etsa-da,tashkil topganidan beri u butun bank aktivlariga qaraganda tezroq oʻsib bormoqda va bundan keyin ham shunday davom etishi kutilmoqda  .

Sanoat Gʻarbning „siyosiy va iqtisodiy hukmronligi“ ni rad etishda „ilohiy hidoyat“ yoʻliga qaytgani uchun maqtovga sazovor boʻldi va islom uygʻonishining „eng koʻzga koʻringan belgisi“, uning eng gullagan davri sifatida qayd etildi. Advokatlar toʻliq amalga oshirilgandan soʻng „inflyatsiya, ishsizlik, ekspluatatsiya va qashshoqlik boʻlmaydi“ deb vaʼda qiladilar . Shu bilan birga, u foyda va zararni taqsimlash yoki dastlabki promouterlar tomonidan vaʼda qilingan investitsiyalarning koʻproq axloqiy usullarini ishlab chiqmagani va buning oʻrniga "rasmiy talablarga javob beradigan bank mahsulotlarini sotgani uchun ham tanqid qilindi. „Islom qonuni“, lekin „foizni yashirish uchun hiyla ishlatadi“ va anʼanaviy (ribavi) banklarga qaraganda „yuqoriroq xarajatlar, katta xavflar“ ga olib keladi.

Tarixi

Islomda sudxoʻrlik 

Islomiy moliyada spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, qimor oʻyinlari, noaniqlik va hokazolar kabi koʻplab taqiqlar mavjud boʻlsa-da, „foizning barcha shakllari ribo va shuning uchun taqiqlangan“ degan eʼtiqod uning asosi boʻlgan gʻoyadir."Ribo" soʻzi toʻgʻridan-toʻgʻri „ortiqchalik yoki qoʻshimcha“ maʼnosini bildiradi va „foiz“, „subo“, „ortiqchalik“, „koʻpaytirish“ yoki „qoʻshish“ deb tarjima qilinadi.

Islom iqtisodchilari Choudhuri va Malikning fikriga koʻra, qiziqishning yoʻq qilinishi xalifa Umar (milodiy 634-644-yillarda) davrida „toʻliq islom iqtisodiy tizimi“ bilan „kulminatsiyaga uchragan“ ilk islomda „bosqichma-bosqich jarayon“ ortidan sodir boʻlgan.

Boshqa manbalar (Islom va musulmon dunyosi entsiklopediyasi, Temur Qur’on) bunga qoʻshilmaydi va „baʼzida huquqiy hiylalar (hiyyal) yordamida) musulmon jamiyatida bu harakatlar davom etganligini taʼkidlaydi“.Shu jumladan Usmonli imperiyasi davrida ham shunday boʻlgan.Yana bir manbada (International Business Publications) aytilishicha, „Islom oltin davri“ davrida islom huquqi va iqtisodining „klassik huquqshunoslari orasida riboga nisbatan umumiy nuqtai nazari“ oltin va kumush valyutalarga foiz qoʻllash harom boʻlgan, „lekin riba emas va shuning uchun qogʻoz yoki oddiy metallar kabi boshqa materiallardan tashkil topgan pul birliklariga nisbatan foizlarni qoʻllash maqbuldir.“

19-asr oxirida islom modernistlari Yevropaning qudrati va taʼsirining kuchayishiga hamda uning musulmon mamlakatlarini mustamlaka qilishiga munosabat bildirishdi, foiz stavkalari va sugʻurta amaldagi zamonaviy iqtisodiyotda „samarador investitsiyalar uchun dastlabki shartlar“ qatoriga kirishi yoki yoʻqligini qayta koʻrib chiqishdi.Sayyid Ahmad Xon isteʼmol uchun qarz berish toʻlovlari bilan cheklangan deb bilgan gunohkor riba „sudxoʻrlik“ va tijorat sarmoyasi uchun qarz berish uchun qonuniy noriba „foiz“ oʻrtasidagi farqni ilgari surdi.

Biroq, 20-asrda islom uygʻonish tarafdorlari/islomchilar/faollar barcha foizlarni riba deb belgilash, musulmonlarni qatʼiy belgilangan stavkalardan qochgan „Islom banklari“da qarz berish va qarz olishga majburlash ustida ishladilar. 21-asrga kelib, bu islom banking harakati „dunyo boʻylab foizsiz moliyaviy korxonalar institutlarini“ yaratdi. Agar toʻlanadigan foizlar investitsiya natijasida olingan foyda yoki zarar bilan bogʻliq boʻlsa, Islomda qarz berishga ruxsat beriladi. Foyda tushunchasi islomda foyda, zarar va tavakkalchilikni teng taqsimlash ramzi sifatida namoyon boʻladi.

Bank ishi 

Muhammad Navid kabi uygʻonish tarafdorlari islom banki „dinning oʻzi kabi qadimgi, uning tamoyillari asosan Qurʼondan olingan“, deb taʼkidlasa-da, dunyoviy tarixchilar va islom modernistlari buni zamonaviy hodisa yoki „oʻylab topilgan anʼana“ deb bilishadi.

Taʼkidlanishicha, Zubayr ibn al-Avvomning mablagʻ yigʻish biznesi deyarli foizsiz bank boʻlgan. Zubayr pulni saqlash xizmatini texnik jihatdan oʻzgartirib, Zubayr toʻlashi shart boʻlgan qarz boʻlib, bu amaliyotga kashshof boʻldi. Zubayrning oʻz mijozlaridan foiz olinmasdan, xalqdan omonat qabul qilish amaliyoti Zubayrning vafoti chogʻida 2 000 000 dinor miqdorida oshib ketgan qarziga duchor boʻlishiga sabab boʻlgan edi.Biroq, al-Zubayr mijozlarning omonat pullarini oʻzining daromadli biznesi uchun sarmoya qilgan, shuning uchun uning merosxoʻrlari oilasiga koʻp meros qoldirib, qarzlarini toʻlashga muvaffaq boʻlishgan.Uning oʻlimidan soʻng uning oʻgʻli Abdulloh ibn Zubayr mulkni 1.600.000 dinorga sotdi. Bu amaliyotga Ibn Taymiya oʻzining "Majmui fatvo "sida oʻxshagan mumtoz olimlarning ijmosiga koʻra ruxsat berilgan.

Oʻzbekistonda islom moliyasi 
Oʻzbekiston bank kredit tizimini yanada takomillashtirish va asosan foizli kreditlarni kamaytirish maqsadida Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2020-yil 29-dekabrdagi parlamentga murojaatnomasida „Islomiy Tijorat banklari“ yurtimizda oʻz faoliyatini boshlashini taʼkidlab oʻtgan edilar va shu munosabat bilan Oʻzbekistonda islomiy bank faoliyatini tashkil etish boʻyicha takliflar oʻrganildi. Islom Taraqqiyot Banki (IsDB), Xususiy Tarmoqni Rivojlantirish (ICD), Xalqaro islom savdo moliya korporatsiyasi (ITFC), Islom tadqiqotlar va treninglar instituti (IRTI) islom moliyasini rivojlantirishda hozirgi kunga qadar mamlakatimizga 2 milliard AQSH dollaridan ziyod mablagʻlarni yoʻnaltirgan.

Biznes vakillari tomonidan Islom moliyasiga boʻlgan ehtiyojlarni qondirish maqsadida Oʻzbekiston 2003-yilda IsDB ga va 2004 yilda ICD ga aʼzo boʻldi va bu islom moliyasining Oʻzbekistonga kirib kelishiga zamin yaratdi. 2019-yilda birinchi boʻlib islomiy sugʻurta kompaniyasi faoliyatini boshladi, MDH davlatlarida birinchilardan boʻlgan elektron murabaha – savdo bitimi asosida moliyaviy mahsulot platformasi ishlab chiqildi.

Mamlakatimiz yaqin qo'shnisi bo'lgan Tojikistonda tashkil etilgan Tavhidbanki bu yerdagi ilk islom moliyaviy banki hisoblanadi. Mazkur bank 1999-yil 24-avgustda “Tadbirkorlikni rivojlantirish va qo'llab-quvvatlash aksiyadorlik tijorat banki” sifatida ta'sis etilgan bo'lib, 2002 yil 22-mayda "Sohibkorbank" nomi bilan qayta tashkil etilgan. Bank tashkil topgan kundan boshlab mamlakat moliya xizmatlari bozorining faol, ishonchli va barqaror ishtirokchisi sifatida tanilgan. 2019 yil 1-iyuldan bank nomi "Tavhidbank"ga o'zgartirildi va 2019 yil 16-sentyabrdan boshlab Tojikistondagi birinchi Islom banki sifatida faoliyat yuritib kelmoqda. Bankning sof foydasi 4,3 million so'mni tashkil etdi. Moliyaviy portfelning sof daromadi o'tgan yilga nisbatan 370 foizga o'sdi. Komissiya daromadi, asosan, hisob-kitob operatsiyalari va kafolatlar hisobiga 20 foizga o'sdi. 2021-yil 30-noyabr holatiga ko'ra, kapital o'tgan yilga nisbatan 21 foizga ko'payib, 110 million so'mni tashkil qildi. Bank aktivlari 32 foizga o'sgan holda 181 million so'mni tashkil etdi. Bankning moliyalashtirish portfeli 155 foizga oshib, 23 million so'mni tashkil etdi.

Prinsiplar 
Islom huquqi tamoyillariga (shariat) muvofiq boʻlish uchun – yoki hech boʻlmaganda qonunning pravoslav talqini – va islom iqtisodiga asoslangan holda, islom banki va moliyasining zamonaviy harakati turli xil faoliyatni taqiqlaydi, baʼzilari dunyoviy davlatlarda noqonuniy emas:

 Foizlarni toʻlash yoki undirish. „Faizning barcha shakllari ribo va shuning uchun taqiqlangan“.  Faizlardan foydalanishning oldini olish uchun bitimlar boʻyicha islom qoidalari (Fiqh al- Muamalat deb nomlanadi) yaratilgan.
 Taqiqlangan (harom) faoliyat bilan shugʻullanadigan korxonalarga sarmoya kiritish. Bularga spirtli ichimliklar yoki choʻchqa goʻshti sotish yoki gʻiybat ustunlari yoki pornografiya kabi ommaviy axborot vositalarini ishlab chiqarish kiradi. 
 Kechiktirilgan toʻlov uchun qoʻshimcha toʻlov. Bu murobaha yoki boshqa qatʼiy toʻlovni moliyalashtirish operatsiyalariga taalluqlidir, garchi baʼzi mualliflarning fikricha, agar ular xayriyaga berilsa,  yoki xaridor toʻlovni „qasddan rad etgan“ boʻlsa, kechiktirilgan toʻlovlar undirilishi mumkin. 
 Maisir . Bu odatda „qimor“ deb tarjima qilinadi, lekin islom moliyasida „spekulyatsiya“ maʼnosida ishlatiladi.  Tovarga egalik qilish kelajakda oldindan belgilangan, noaniq hodisaning roʻy berishiga bogʻliq boʻlgan shartnomalarda ishtirok etish maisir va islom moliyasida taqiqlangan.
 Gharar . Gharar odatda „noaniqlik“ yoki „noaniqlik“ deb tarjima qilinadi. Maisir va gharardagi taqiqlar derivativlar, optsionlar va fyucherslarni istisno qiladi.  Islomiy moliya tarafdorlari (masalan, Mervin K. Lyuis va Latifa M. Algaud) bu haddan tashqari tavakkalchilikni oʻz ichiga oladi va anʼanaviy banklar tomonidan qoʻllaniladigan derivativ vositalardagi kabi noaniqlik va firibgarlik xatti-harakatlarini kuchaytirishi mumkin, deb hisoblashadi. 
 „Moddiy yakuniylik“ga ega boʻlmagan bitimlar bilan shugʻullanish. Barcha operatsiyalar „toʻgʻridan-toʻgʻri haqiqiy iqtisodiy bitim bilan bogʻliq“ boʻlishi kerak, bu „opsionlar va boshqa koʻplab hosilalar“ bundan mustasno.

Sanoat asoslari 
Islom moliya institutlari turli shakllarga ega. Ular boʻlishi mumkin

 Toʻliq islom moliya institutlari (masalan, Islami Bank Bangladesh Ltd, Pokistondagi Meezan Bank); 
 Islomiy „derazalar“ – yaʼni alohida, shariatga mos birliklar  – anʼanaviy moliya institutlarida (masalan: HSBC – HSBC Amanah, American Express Bank, ANZ Grindlays, BNP-Paribas, Chase Manhattan, UBS, Kleinwort Benson, Commercial Bank Saudiya Arabistoni, Ahli United Bank Quwait, Riyad Bank);  (Olimlar Faleel Jamaldinning soʻzlariga koʻra, ushbu shaklning muvofiqligi haqida bahslashadilar, „birinchi navbatda“ bu derazalar uchun mablagʻlar „qayerdan“ kelganligi sababli.) 
 Anʼanaviy moliya institutlarining islomiy sho''ba korxonalari (masalan: Citibank sho''ba korxonasi Citi Islamic Investment Bank (Bahrayn), Union Bank of Shveytsariya sho''ba korxonasi Noriba Bank). 
 Islomiy NBFClar yoki Bankdan tashqari moliya institutlari (Hindistonda faoliyat yuritadigan kichik NBFClar kabi)

Terrorizmni moliyalashtirish 
2004-yilda yozgan Aleks P. Shmidning soʻzlariga koʻra, Islom banklari tarmogʻi mablagʻlarni terroristik tashkilotlarga yoʻnaltirish uchun „pul manipulyatsiyasi uchun ideal vosita ekanligini isbotladi“. Buning sabablaridan biri banklardan zakot ehsonlari uchun foydalanilishi va „Islomiy banklarning amaliyot kodeksi zakot pul oʻtkazmalari amalga oshirilgandan soʻng barcha hujjatlarni yoʻq qilishni talab qiladi“. Shunday qilib, zakot xayriyalari „qurol sotib olish va terror hujumlariga homiylik qilish“, shuningdek, muhtojlar uchun oziq-ovqat, taʼlim va ish oʻrgatish dasturlarini moliyalashtirishga qaratilishi mumkin.

Yana qarang 

 Tegishli islomiy mavzular

 IHT iqtisodiyoti
 Islom iqtisodiyoti
 Islomiy moliya mahsulotlari, xizmatlari va shartnomalari
 Muamalat
 Riba
 Murabaha
 Shariat va qimmatli qogʻozlar savdosi

 Islomiy boʻlmagan mavzular

 Fraksiyonel-zaxira banki
 Yoʻl-yoʻriq uyi
 UIF korporatsiyasi
 Bank faoliyati tarixi
 Mikro venchur kapitali
 Mont de Piete
 Foyda va zararni taqsimlash
 Kredit uyushmasi

Manbalar

Adabiyotlar 

 Pul kredit va banklar. Darslik /A. A. Omonov, T. M. Qoraliyev. Soliq akademiyasi,Toshkent moliya instituti.-T:" Iqtisod- Moliya", 2012
 „Banklar va bank faoliyati haqida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonuni. T."Oʻzbekiston"- 1996.
 SukukyuShariatskiy standart№ 1/ Per s angl;[ Red sovet:R.R Vaxitov i dr] ;Org. Buxyuuchetai audita islamskix fin. Uchrejdeniy (AAOIFI). –M :Islamskaya knigab 2010.
 Abras, A. va Al Mahamed, M. (2022). Islomiy moliyaviy hisobotlarni standartlashtirish loyihalarida institutsional tadbirkorlikning yuksalishi va tushishi. Buxgalteriya forumi. https://doi.org/10.1080/01559982.2022.2051689780748627769

Havolalar 

 Islom moliyasini tushunish 
Banklar
Islom