MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Opasiaklar

Opasiaklar — qad. Xorazm vohasidagi Jangadaryo boʻylarida yashagan sak qabilalari (miloddan avvalgi 7—2-asrlar). Miloddan avvalgi 7—5-asrlarda O. yarim oʻtroq hayot kechirib, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik hamda baliq ovlash bilan shugʻullangan. O.ning qarorgohlari harobasidan koʻplab jez, temir buyumlar, so-pol idishlar va tosh (kvarsit) qurollar topilgan. Miloddan avvalgi 4—2-asrlarda O. mada-niyati oʻzining yuksak choʻqqisiga chiqqan. Bu davrga oid mudofaa inshootlari bilan mustahkamlangan antik shahar tipidagi yirik yodgorliklar (Chirik-rabot, Bobishmulla va boshqalar)da olib borilgan tekshirishlar natijasida O. madaniyati rivojlanganligi va uning Xorazm antik madaniyatiga yaqinligi aniqlandi (yana qarang Saklar).

Manbalar 

 

Millatlar
Osiyo tarixi
Operativlik sanʼati

Operativlik sanʼati - harbiy sanʼatnnng tarkibiy qismi; urush harakatlari maydonlarida qurolli kuchlar turlarining operativ birlash-malari tomonidan birgalikda yoki mustaqil operatsiya (amaliyot) va jangovar harakatlarni tayyorlash va amalga oshirish nazariyasi va praktikasi masalalarini oʻz ichiga oladi. Hujum, mudofaa, qoʻshinlarni operativ qayta guruhlashni tashkil etish, uni amalga oshirishni oʻrganadi va ishlab chiqadi. Operativlik sanʼati strategiya bilan taktika oraligʻidagi sanʼat boʻlib, ular oʻrtasida bogʻlovchilik rolini oʻynaydi.

Manbalar
Operator

Operator (lot. operatio — harakat) — 1) matematikada — ikki toʻplam X va Y elementlarining oʻzaro mos kelishi, yaʼni X ning x elementiga Y ning biror u elementi mos kelishini ifodalaydigan matematik tushuncha. Kvant nazariyasida O. — matematik ifoda. vj/ holat (yoki toʻlqin funksiya vektorining u, holat (funksiya) vektoriga solishtirish uchun xizmat qiladi. Kvant mexanikada O. bilan muhim amallar bajariladi. O.ni qoʻshish, koʻpaytirish, darajaga koʻtarish, ulardan qatorlar tuzish mumkin; 2) hisoblash texnikasida — raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da axborotlarni qayta ishlashda biron bir tugal amalni berish uchun programmalash (dastur tuzish) koʻrsatmasi; 3) texnikada — murakkab qurilmani (mas, EHM ni, kompyuterni), radiolokatsion st-yani, burgʻilash qudugʻining ishini boshqarib turadigan mutaxassis; 4) kinotexnikada — kinofilmlarni suratga oluvchi, televizion eshittirishlarni uzatuvchi, apparatda ishlovchi mutaxassis — kinooperator, teleoperator (qarang Operatorlik sanʼati).

Manbalar
Operatorlar nazariyasi

Operatorlar nazariyasi - matematikaning operatorlar va ular xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Operatorlar nazariyasida operatorlarning umumiy xossalari oʻrganilib, bu nazariya matematika va uning tatbiklarida uchraydigan differensial, integral va boshqa tenglamalarni eng umumiy shartlarda yechishga asos yaratadi.

Manbalar
Xirurgik operatsiya

Operatsiya (tibbiyotda) — toʻqima va aʼzolardagi kasallik jarayoniga xirurgning aralashuvi. Bunda operatsion jarohat vujudga keltiriladi (qonli Operatsiya), baʼzan maxsus mexanik usullar tatbiq etiladi (qonsiz Operatsiya, mas, chiqqan suyakni solish, singan suyak boʻlaklarini birbiriga toʻgʻrilab qoʻyish). Koʻpincha davolash, baʼzan esa diagnostika maqsadida (mas, biopsiya, punksiya, laparotomiya) qilinadi.

Rejali va kechiktirib boʻlmaydigan (zudlik bilan qilinadigan) Operatsiya tafovut qilinadi. Rejali Operatsiyadan oldin bemor sinchiklab tekshiriladi va Operatsiyaga tayyorlanadi (maye., meʼda yarasi, raki, surunkali appenditsit, kataraktada). Kasallik holati bemorning hayotiga tahdid qilib turganda (meʼda yarasi teshilganda, churra qisilib qolganda, ichak buralganda va boshqalar) kechiktirib boʻlmaydigan Operatsiya qilinadi.

Operatsiya harakteri jihatdan radikal va palliativ turlarga ajratiladi. Radikal Operatsiyada patologik jarayon bartaraf qilinadi (kasallik oʻchogʻi va, hatto, butun organ olib tashlanadi). Patologik jarayon oqibatida kelib chiqqan kasallik simptomini bartaraf qilish palliativ Operatsiyaning vazifasidir. Tiklash Operatsiyalari alohida oʻrin tutadi (qarang Plastik xirurgiya).

Manbalar
Operetta

Operetta (ital. operetta — kichik opera) — musiqaviy sahna asari. Dramaturgiyasi vokal va cholgʻu musiqa, raqs qamda dialoglarning estrada sanʼati elementlari bilan uzviy bogʻlanishiga asoslangan. O.ning musiqiy jarayoni negizi naqarotli qoʻshiq va raqsdan iborat. Har bir tugal sahnaning kulminatsiyasini, odatda, muayyan ommabop raqs tashkil etadi (galop, kankan vals, chardash va boshqalar) O.da opera vokal shakl (ariya, duet, ansambl, xor kabi)lari ham qoʻllaniladi, lekin ular birmuncha soddaligi va ommabopligi bilan ajralib turadi. Bosh gʻoya bayoni va rivoji asosan musiqa orqali ifodalanishi tufayli O. turli xalqlar madanyyatiga xos musiqali sahnaviy janrlar (fransuzcha vodevil, nemischa va avstriycha zingshpil va boshqalar) alomatlarini ham mujassam etgan. Mustaqil janr sifatida O. 19-asr oʻrtalarida Parijda yuzaga kelgan (J. Offenbaxning "Orfey doʻzaxda", 1858). Uning dastlabki namunalari, asosan, hajviy yoʻnalishda boʻlgan. Keyinchalik, O.ga lirik ohanglar ham kiritildi. Fransuz kompozitorlaridan Sh. Lekok, E. Odran va R. Planketlar O. janrida ijod qilishgan. Offenbax ijodi taʼsirida 19- a. oxirlarida F. Zuppe, I. Shtraus (oʻgʻli) va K. Millyoker kabi kompozitorlar tomonidan Vena O.si yaratildi. A. Salliven va S. Jons 19-asr ingliz O.sining yirik namoyandalari edi. 20-asr boshlarida venger kompozitorlari F. Legar va, ayniqsa, I. Kalman O. rivojiga katta hissa qoʻshishdi. 1920-yillarda AQShda O. taʼsirida myuzikl janri yuzaga keldi. Oʻzbekistonda O. janrining rivoji 20-yillarda Rus opera va balet teatri, Samarqand operetta teatri (1938— 40), keyinchalik esa Toshkent operetta teatri (1971-yildan) faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Bu teatrlarda, asosan, O. ning mumtoz (I. Shtraus, I. Kalman, F. Legar), shuningdek, zamonaviy (A. Jurbin, K. Listov va boshqalar) namunalari qoʻyildi. 1970-yildan boshlab maz-kur sanʼatga Oʻzbekiston kompozitorlari ham eʼtibor qaratmoqda (E. Solihovning rus tilida sahnalashtirilgan "Xoʻja Nasriddin", "Oygul pari sovgʻalari", "Parol — "Sharq yulduzi", A. Ergashevning "Mittivoy", P. Holiqovning "Krrbobo va Santa Klaus" kabi asarlari).

Adabiyot 
 YuldashevaS, U istokov klassicheskoy operetti, T., 1976.

Manbalar
Opistorxoz

Opistorxoz — gijja kasalliklari guruhiga mansub tabiiy oʻchoqli biogelmintoz. Surunkali kechadi va, asosan, jigar, meʼda osti bezi hamda oʻt pufagi zararlanadi. Trematodalar guruhiga mansub 2 xil opistorxlar qoʻzgʻatadi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Mushuk, it, choʻchqa va odam parazitlarni tashuvchi manba boʻlishi mumkin. Gijja tuxumlari najas bilan tashqariga chiqib, suvga va u orqali chigʻanoqlar organizmiga tushadi. Oradan 2—10 oy oʻtgach lichinkalar paydo boʻlib, ikkinchi oraliq xoʻjayin — baliqlarga, ulardan odam yoki hayvonlar organizmiga oʻtadi va 2 yilgacha yashaydi. Parazitlar xom yoki chala tuzlangan, dudlangan baliqni isteʼmol qilganda odamga yuqadi. O.ning tabiiy oʻchoqlari Yevropa va Jan.-Sharqiy Osiyoda koʻp uchraydi. Yosh bolalarda ham, kattalarda ham kuzatiladi. Dengizchilar, baliqchilar, qishloq xoʻjaligi xodimlari koʻproq kasallanadi. Kasallikning yashirin davri 2—4 hafta. Aso-siy klinik alomatlari: bir oz isitmalash, xorgʻinlik, ich buzilishi, terida toshmalar paydo boʻlishi, kamqonlik, V12 vitamini yetishmasligi. Kasallik oxirida oʻt pufagi va oʻt yoʻllari, oʻn ikki barmoq ichak va meʼda osti bezlarining yalligʻlanish alomatlari yuzaga keladi. Diagnoz oʻn ikki barmoq ichak shirasi va najas tarkibida opistorxlarni laboratoriya usulida tekshirib topishga asoslanib qoʻyiladi.

Prazikvantel, xloksil, bitinol kabi preparatlar bilan davolanadi. Bemorlar 6 oygacha dispanser nazoratida boʻladi.

Manbalar 

Yuqumli kasalliklar
Opoka

Opoka (geologiyada) — mustahkam, kremniyli gʻovak choʻkindi togʻ jinsi. Tarkibi, asosan, amorf krem-nezyomdan (98% gacha — opal) iborat va gil, qum, glaukonit, kvars, dala shpatlari va boshqa qoʻshilgan boʻladi. O. dastlab kremniyli mergel yoki kremniyli gil deb ham atalgan. Och va toʻq kulrang, baʼzan qoramtir. Zichligi 1000 kg/m3 chamasida. Toza turlari yuqori adsorbsion xossaga ega. Dengiz sharoitida kimyoviy yoʻl bilan hosil boʻladi. Asosan, paleogen, qisman yuqori boʻr yotqizikdarida uchraydi. Rossiyaning Yevropa, Sharqiy Ural yon bagʻirlarida mavjud. Qurilishda va adsorbent sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Opponent

Opponent (lot. opponens — eʼtiroz bildiruvchi) — 1) bahsda qarshi taraf; 2) ilmiy maʼruza yoki himoya qilinadigan dissertatsiyani tanqidiy taxlil qila oladigan, baxrlay biladigan, maʼruzachi yoki dissertantga eʼtiroz bildira oladigan shaxs. Oʻzbekistonda fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 2 rasmiy O. (biri dissertantning ixtisosligi boʻyicha fan doktori yoki professor, ikkinchi-si fan nomzodi yoki fanning shu sohasi boʻyicha yetakchi mutaxassis), fan doktori ilmiy darajasini olish uchun qilinayotgan dissertatsiya himoyasida kamida 3 rasmiy O. (ular fan doktori yoki professor, mumkin qadar dissertant faoliyat yuritayotgan tashkilotdan boshqa tashkilotlardan) belgilanadi. Dissertatsiya himoyasida norasmiy O.larning soni cheklanmaydi. Rasmiy O.lar dissertatsiyani chuqur va har tomonlama tahlil etishlari, shu asosda dissertatsiyaning belgilangan talabga qay darajada javob berishligini, uning ilmiy-nazariy va amaliy ahamiyatini baholagan holda taqriz tayyorlashlari lozim. Oʻz qarashlari bilan O. dissertatsiya himoyasida va uning ilmiy kengashdagi muhokamasida qatnashadi.

Manbalar
Optik aloqa

Optik aloqa — optik diapazondagi (odatda, 10’3 —10’5 Gs) elektromagnit tebranish (mas, lazer)par yordamida bogʻlanadigan aloqa. Optik aloqa liniyalari tuzilishi jihatidan radioaloqa li-niyalariga oʻxshaydi. Nurlanishni modulyasiyalash uchun taʼminlash manbaiga yoki generatorning optik rezonatoriga taʼsir qilib, generatsiya jarayoni boshqariladi yoki chiqish nurlanishini maʼlum qonun boʻyicha oʻzgartiradigan qoʻshimcha tashqi qurilmadan foydalaniladi. Chiqish optik uzeli yordamida nurlanish kam sochiluvchi nurga aylanadi va kirish optik uzeliga boradi; bu uzel uni foto oʻzgartirgichning faol sirtiga fokuslaydi. Foto oʻzgartirgichdan chiqqan elektr signallar informatsiyalarni ishlash uzeliga keladi. Signallarni qabul qilishning 2 usuli — toʻgʻri detektorlash va geterodin qabul usullari bor.

Taʼsir doirasiga koʻra, Optik aloqa quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: taʼsir doirasi kichik boʻlgan ochiq yer usti tizimlari (yer sirti atmosfera qatlamlaridan oʻtuvchi nurlardan foydalanadi); berk yorugʻlik kanallaridan foydalanuvchi yer usti tizimlari (shaharlararo aloqa bogʻlash, ATS, EHM orasida aloqa bogʻlash uchun); yaqin kosmik aloqa liniyalari; uzoq kosmik aloqa liniyalari. Ochiq Optik aloqa liniyalari Yer bilan kosmos orasida aloqa bogʻlash vositasi sifatida juda muhim. Masalan, lazer nuri yordamida 10s km masofaga sekundiga 10s bit tezlik bilan informatsiya uzatish mumkin (bunday masofaga mikrotoʻlqin texnikasi bilan sekundiga fa-qat 10 bit tezlik bilan uzatiladi). Yarim-oʻtkazgichli diod nurlatgichlar, yorugʻlik tolali kabellar va yarimoʻtkazgichli qabul qilgichlardan foydalanib, bir-biridan 10 km gacha masofada minglarcha telefon kanallari boʻlgan aloqa magistrallari qurish mumkin. Optik aloqa si-stemasi magistral va ichki aloqaning asosiy turlaridan biri hisoblanadi.

Manbalar
Optik giroskop

Optik giroskop - jismning aylanayotganligini bilishga va uning burchak tezligini aniqlashga imkon beradigan asbob. Ishi lazer nurlarining giroskopiklik xossalariga asoslanadi (qarang Giroskop). O. g.ning datchigi (qarang Datchik) vazifasini xalqasimon lazer oʻtaydi. U umumiy yoruglik kanali boʻyicha tor monoxromatik yorugʻlik dastalari tarzida tarqalib, bir-biriga roʻpara harakatlanayotgan ikki yorugʻlik toʻlqinlarini generatsiyalaydi (hosil qiladi). Halqasimon lazerning rezonatori bitta umumiy qattiq asosga biriktirilgan 3 ta (yoki koʻproq) koʻzgudan iborat. Bu koʻzgular berk sistemani hosil qiladi. Yorugʻlik dastalarining shu koʻzgulardan oʻtishi farqi boʻyicha giroskopiklik xossalari namoyon boʻladi.

Manbalar
Optik kuch

Optik kuch — simmetriya oʻqiga ega boʻlgan linza yoki linzalar tizimining yorugʻlik nuri sindiruvchanlik qobiliyatini ifodalaydigan kattalik. Tizimning fokus masofasiga teskari boʻladi. Shunday qilib, linzalar tizimi (yoki bitta linza) yorugʻlik nurini qancha kuchli sindirsa (yaʼni fokus masofasi qancha kichik boʻlsa), Optik kuch shuncha katta boʻladi. Optik kuch dioptriyada oʻlchanadi. U koʻz dioptikasi va koʻzoynak optikasida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Optik lokatsiya

Optik lokatsiya — optik diapazondagi elektrmagnit toʻlqinlar yordamida uzokdagi obʼyektlarni topish, koordinatalarini oʻlchash, shaklini aniklash jarayonlari majmui. Optik lokatorlar yordamida amalga oshiriladi. Ularda zondlovchi nurlagich sifatida lazer qoʻllaniladi. Optik lokatorlar radiolokatorlarta nisbatan oʻlchash aniqligini bir necha marta oshirishga imkon beradi.

Manbalar
Optik pech

Optik pech — biron bir energiya manbai (mas, Quyosh, kuchli lampochka) ning nur energiyasini qaytargichlar vositasida toʻplab, kichikroq (odatda 1 – 30 mm, yirik pechlarda 350 mm gacha) sirtga fokuslash orqali yuqori (1000—5000°) temperatura hosil qiladigan qurilma. Hyp energiyasi manbaiga koʻra, quyosh pechlari (gelioqurilma), sunʼiy energiya manbalari (lampochkalar, grafit qizdirgichlar, yoy lampalar, ksenon lampalar, plazmaviy nurlatgichlar)dan foydalaniladigan xillarga boʻlinadi. Optik pech tarkibiga nur tarqatish manbai, nur qaytarish qurilmasi, nur oqimini rostlash qurilmasi va ish ka-merasi kiradi. Optik pech materiallarning fizikkimyoviy xossalarini tadqiq qilishda, qiyin eriydigan materiallarni suyuqlantirish, payvandlash va kavsharlashda, monokristallarni oʻstirishda, rangli metallarni aralashmalardan tozalash (rafinatsiyalash) va boshqa maqsadlarda keng qoʻllaniladi. Yana q. Geliotexnika.

Manbalar
Optik prizma

Optik prizma — yassi sirtlar bilan chegaralangan va shaffof materi-allardan yasalgan jism. Bunday sirtga tushgan nur jismdan oʻtishida sinadi. Optik prizmalarning dispersion (spektral) va nur qaytarish xususiyatiga ega turlari bor. Spektral Optik prizmalar yorugʻlik disper-siyasp hodisasiga asoslanadi va koʻpin-cha spektral qurilmalarda ishlatiladi. Yorugʻlikning toʻla ichki qaytishi hodisasiga asoslangan Optik prizmalar nur yoʻnalishini oʻzgartirish uchun optik tizimlarda qoʻllaniladi. Spektral prizmadagi nur yoʻnalishlari 1-rasmda koʻrsa-tilgan; VAS — prizmaning bosh kesimi. Agar VA sirtga turli toʻlqin uzunligidagi MN parallel nur dastasi tu-shayotgan boʻlsa, nur VA va AS sirtlarda sinadi. Yorugʻlik dis-persiyasiga asosan toʻlqin uzunligi katta nur dastasi PQ yoʻnalishda, kichigi PIQI yoʻnalishda chiqadi. 2-rasmda nur qaytarish xususiyatiga ega toʻgʻri burchakli prizma koʻrsatilgan. Bunday Optik prizma yordamida birlamchi nur dastasi bilan 90° yoki 180° li burchak hosil etadigan kaytgan nur dastasini olish mumkin.

Manbalar
Optik spektrlar

Optik spektrlar - ultrabinaf-sha (toʻlqin uzunligi 1 < 3800A), koʻzga koʻrinadigan (7600A > 1 > 3800A) va in-fraqizil (1 > 7600A) nurlar, yaʼni 100 dan 0,01 mikrongacha uzunlikdagi toʻlqinlar sohasini oʻz ichiga oladigan spektrlar. Koʻpincha, spektr nurlanuvchi manba tabiatiga qarab ajratiladi. Shunga asosan, atom va molekula tash-qi elektron qobiqlari jarayonlarida, molekulalarning aylanma va tebranma harakatida hamda qattiq yoki suyuq moddani qizdirish va lyuminessensiya vaqtida chiqadigan spektrlar Optik spektrlardir. Optik spektrlar tutash (uzluksiz), chizikli va yoʻl-yoʻl xillarga boʻlinadi. Qizdirilgan qattik. yoki suyuq moddalar tutash Optik spektrlar chiqaradi; bunda uzluksiz turli (qizil, toʻq sariq, yashil, koʻk, havo rang, bi-nafsha) spektrlar paydo boʻladi. Yuqori temperaturada yaraklaydigan gaz va modda bugʻlari chiziqli va yoʻl-yoʻl Optik spektrlar chiqaradi. Chizikli spektrlar ayrim chiziklardan iborat boʻlib, atomlarga xos (qarang Atom spektrlari). Yoʻlyoʻl spektrlar molekulalar nurlanishi boʻlib, har bir yoʻl alohida chiziqli spektrlardan iborat.

Optik spektrlar nurlanish va yutilish spektrlarida ajraladi. Nurlanish spektri qattiq, suyuq, gazsimon moddaning yuqori temperatura yoki elektr razryadi taʼsirida hosil boʻladi. Maʼlum bir manbadan chiqayotgan tutash spektr biron muhitdan oʻtayotganda yutilish spektr i sodir boʻladi. Kirxgof nurlanish qonuniga asosan har qanday jism spektrli nur chiqarsa, shunday spek-trli nurni yutadi. Optik spektrlarni oʻrganish fizika, astronomiya va texnikaning koʻp sohalarida, ayniqsa, atom va molekula spektrlari qonuniyatlarini aniqlashda, ularning tuzilish nazariyasini ishlab chiqishda katta oʻrin tutadi.

Manbalar
Optik tasvir

Optik tasvir — biron bir obyektning shu obyekt chiqarayotgan yoki qaytarayotgan yorugʻlik nurlariga optik tizim (qarang Optik tizimlar) taʼsir qilishi natijasida hosil boʻladigan tasviri. Optik tasvir haqiqiy va tasavvurdagi xillarga boʻlinadi (rasmga q.). Haqiqiy Optik tasvir uchrashuvi nurlar dastasi kesishgan nuqtada hosil boʻladi. Bu tasvirni ekranda hosil qilish mumkin. Tasavvurdagi Optik tasvirni ekranda hosil qilib boʻlmaydi, chunki baʼzi hollarda optik tizimdan chiqqan nurlar uchrashmaydi. Optik tasvirda obyektning qiyofasi va detallari bir oz buzilib chiqadi. Bunga aberratsiya sabab boʻladi.

Manbalar
Optik telegraf

Optik telegraf — axborotlarni semafor alifbosi yordamida vizual (koʻrib) uzatish sistemasi. 19-asr 1-yarmida keng tarqalgan. Birinchi Optik telegrafni 1794-yil aka-uka fransuzlar K. va I. Shapp Parij bilan Lill orasiga (225 km) qurgan. Qoʻzgʻaluvchan reykalardan iborat boʻlgan uzatuvchi semafor quril-ma minoraga oʻrnatilgan. Optik telegraf liniyasi birbiridan koʻrinib turadigan minoralar tizimidan iborat boʻlgan. Dunyodagi eng uzun Optik telegraf liniyasi Peterburg (Rossiya)dan Varshava (Polsha)gacha boʻlgan (1200 km) liniya 1835—54 yillarda ishlab turgan. Hozir Optik telegraf oʻrniga radiotelegraf, fototelegraf (faksimil), elektr telefaf aloqa qoʻllaniladi.

Manbalar
Optik tizimlar

Optik tizimlar - optik elementlar (linza, koʻzgu, prizma, plastinka va h.k.) majmui. Quyidagi koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi: chiziqli apertura, burchakli yoki chiziqli kuzatish maydoni, optik kattalashtirish oʻlchamlari, tasvirning sifatliligi, ajrata olish qobiliyati va yorugʻlik energiyasini taqsimlay olishi. Optik tizimlar yordamida buyum tasviri fotoplastinka, fotoelement va boshqalarda hosil qilinadi yoki yorugʻlik manbaidan chiqqan nur dastasining yoʻnalishi, intensivligi va boshqa oʻzgartiriladi.

Optik tizimlar koʻrsatkichlariga tegishli masalalar ideal optik tizim qonunlari or-qali hal qilinadi. Tasvirning sifatliligi va ajrata olish qobiliyatida esa Optik tizimlarning quyidagi nozik xususi-yatlari ham hisobga olinadi: optik tizim aberratsiyasi, difraksion hodi-salar, Optik tizimlarning notoʻgʻri tayyorlanganligi va q.k. Tasvirning sifatliligini belgilaydigan omillar sifatida yo koʻndalang toʻlqin aberratsiyaning qiymati, yoki chastota-kontrast harakteristika kattaligi olinadi. Optik tizimlar kinotexnika, televideniye, fotografiya, mikroskopiya, harbiy ish va boshqa koʻp sohalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Optik faollik

Optik faollik — baʼzi moddalar (kvars, skipidar, qotishmalar) va bugʻning oʻzidan yorugʻlik oʻtkazayotganda qutblanish tekisligining aylanishini vujudga keltirish xossasi. Tabiiy va sunʼiy boʻlishi mumkin. Optik faol moddalar tabiiy Optik faollikka ega; sunʼiy Optik faollikni esa tashqi taʼsir, mas, tashqi magnit maydoni hosil qiladi. Yorugʻlik qutblanish tekisligining sr bur-chakka oʻzgarishi Optik faollikning miqdoriy harakteristikasidir. U muhitda yorugʻlikning oʻtgan yoʻliga va toʻlqin uzunligiga toʻgʻri proporsional. Bunday bogʻlanish Optik faollik dispersiyasi deyiladi. Optik faollik dispersiyasi molekula tuzilishiga, molekulalararo taʼsirga, temperatura hamda bosimga bogʻliq. Optik faollik usulidan fizika, kimyo, biologiya va boshqa sohalarda keng foydalaniladi.

Manbalar
Optik shisha

Optik shisha - oʻta shaffof, kimyoviy turgun bir jinsli shisha. Anik, berilgan optik xossalari — nur sindirish koʻrsatkichi (1,47—2,04) va dispersiya koeffitsiyenti (70—78) saqlangan holda tayyorlanadi. Shu koʻrsatkichlariga kura, Optik shisha kronlarga (kichik sindirish koʻrsatkichli va katta dispersiyali) yoki flintlarga (katta sindirish koʻrsatkichli va kichik dispersiyali) boʻlinadi. Optik shisha optik asbob va buyumlar (koʻzoynak, obyektiv, mikroskop, binokl va boshqalar) tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Optik oʻlchov asboblari

Optik oʻlchov asboblari - fizik kattaliklar oʻlchanadigan asboblar. Ularga masofa, chiziqli va burchak siljishlari oʻlchanadigan (mas, optimetr), temperatura, quyosh radiatsiyasi oʻlchanadigan (mas, aktinometr), moddalarning tarkibi va konsentratsiyasi oʻlchanadigan (kalorimetr, nefelometr, polyarimetr, interferometr, spektrometr va b.), fotoelektr kattaliklar oʻlchanadigan asboblar (lyuksmetr, sensitometr, fotometr) kiradi.

Manbalar
Optik oʻq

Optik oʻq, linzaning optik oʻqi — linzani nur sindirish sirtlari simmetriyasi oʻqi (toʻgʻri chizigʻi); sirt markazidan unga tik holda oʻtadi. Optik tizimga kiradigan barcha linzalarning umumiy simmetriya oʻqi optik tizimning optik oʻqi hisoblanadi.

Manbalar 

Optika
Optimetr

Optimetr (yun. optos — koʻrinuvchi va ... metr) — chiziqli oʻlchamlarni oʻlchaydigan asbob; richagli-optik mexanizm yordamida nisbiy usulda oʻlchaydi. Mexanizmda richagli uzatgich sifatida tebranma koʻzgu, optik oʻzgartirgich sifatida avtokollimatsion (fokusdan chiqqan yorugʻlik nurini avtomatik tarzda yana fokusga qaytaruvchi) naycha qoʻllaniladi. Birinchi marta (1837-yil) nemis muhandisi N. Sakston oʻlchash asboblarida tebranuvchi koʻzgudan foydalangan. 1925-yil Germaniyada avtokollimatsion kuzatish trubasi va tebranuvchi koʻzgudan foydalanib O. tayyorlangan. Keyinchalik bunday asbob ancha takomillashtirilgan. O.ning vertikal va gorizontal xillari bor. Kuzatish trubasida oʻlchash natijasi okulyar yoki proyeksion usulda hisobga olinadi. O. trubasining shkalasi 1 mkm li boʻlinmalarga boʻlingan, shkala boʻyicha oʻlchash chegarasi ± 100 mkm. Boʻlinmalarning qiymati 0,2 mkm, oʻlchash chegarasi 25 mkm boʻlgan O. Ultraoptimetr deyiladi. O. kalibr, yassi-parallel plitalar va boshqalarning chiziqli oʻlchamlarini oʻlchashda ishlatiladi.

Manbalar
Optoelektronika

Optoelektronika (optika va elektronika) — yorugʻlik va elektr usullaridan foydalanib axborotlarni ishlash, saqlash hamda uzatish masalalari bilan shugʻullaniladigan elektronika boʻlimi. Radioelektronika va hisoblash texnikasinish taraqqiyot bosqichi sifatida yuzaga keldi.

O. yarimoʻtkazgich va vakuum elektronikadan optik zvenosi (fotonlar aloqasi) borligi bilan farq qiladi. Fotonlar elektr jihatdan neytral boʻlganligidan optik aloka kanalida elektr va magnit maydonlari uygʻotilmaydi. Bu esa axborotlarni buzmasdan tekis uzatish va qabul qilishni taʼminlaydi. Axborotlar yorugʻlik nuri yordamida uzatilganda aloqa liniyasida elektromagnit energiyasi toʻplanib qolmaydi va sochilmaydi, shuning uchun axborot kechikmay, buzilmay, oʻz vaqtida yetkaziladi. Optik tebranishlar chastotasining yukrriligi (10y—1015 Gs) axborotlarning koʻp va tez uzatilishini taʼminlaydi.

O.ning asosiy elementlari — yoruglik manbalari (lazerlar, yorugʻlik diodlari), optik muhitlar (faol va suyet) hamda fotopriyomniklar. Bu ele-mentlardan turli nisbatda va ayrim-ayrim foydalanish mumkin. O. 2 yoʻnalish — optik (kogerent O.) va elektrooptik (optronika) yoʻnalishda rivojlandi. Hisoblash texnikasi tizimini tuzishning yangi prinsipi va usullari, optik aloqa, axborotlarni eslab qolish va ishlash kogerent O. bilan bogʻliqdir. Optronikaning rivojlanishi yorugʻlik manbalari va fotopriyomniklardan toʻgʻri foydalanishga asoslangan. Optron sxemalar tuzilishi jihatidan yarimoʻtkazgichlarga nisbatan ixcham va oddiy boʻladi. Optronikaning asosiy elementi — optron. U elektr va optik signallarni kuchaytirish va oʻzgartirish, almashlab ulash, modutsilyasiyalash va boshqalarni bajaradi.

Manbalar