Port

Port - bu bir yoki bir nechta pristavkalar yoki yuklash joylarini oʻz ichiga olgan, kemalar yuk va yoʻlovchilarni yuklaydigan va tushiradigan dengiz inshooti. Odatda dengiz qirgʻogʻida yoki estuariyda joylashgan boʻlsa-da, portlar, Manchester va Dulut kabi uzoq ichki hududlarda ham topish mumkin; daryolar yoki kanallar orqali dengizga chiqishadi. Urush paytida muhojirlar va askarlar uchun kirish porti sifatidagi rollari tufayli koʻplab port shaharlari oʻz tarixi davomida koʻp millatli va koʻp madaniyatli dramatik oʻzgarishlarni boshdan kechirgan.

Portlar jahon iqtisodiyoti uchun juda muhim; Qiymati boʻyicha global tovar savdosining 70% port orqali oʻtadi.  Shu sababli, portlar, shuningdek, portlar uchun tovarlar va tegishli xizmatlarni qayta ishlash va qayta ishlash uchun ishchi kuchi bilan taʼminlaydigan aholi zich joylashgan aholi punktlaridir. Bugungi kunda portlarni rivojlantirishda eng katta oʻsish Osiyoda, dunyodagi eng yirik va eng gavjum portlari boʻlgan qitʼada, masalan, Singapur va Xitoyning Shanxay va Ningbo-Chjoushan portlari. 2020-yil holatiga koʻra, Yevropadagi eng gavjum yoʻlovchi porti Finlandiyadagi Xelsinki portidir. Shunga qaramay, son-sanoqsiz kichikroq portlar mavjud boʻlib, ular faqat mahalliy turizm yoki baliq ovlash sanoatiga xizmat qilishi mumkin.

Siz Portlend mahalliy ekologiya va suv yoʻllari ekologik keng taʼlim koʻrib chiqish mumkin, eng muhim, oʻzgarishi natijasida sodir boʻlishi mumkin suv sifati, toʻxtatish va boshqa ifloslanishi. Portlend iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq boʻlgan oʻzgaruvchan ekologik omildan juda koʻp dalillarni koʻrsatmoqda, chunki port infratuzilmasining aksariyat darajalari dengiz sathidagi oʻzgarishlar va talqin toshqinlariga juda zaif. Global Portland boʻlinmalarini xalqaro miqyosda boshqarish amaliyotini takomillashtirish va integratsiyani amalga oshirish yoʻllarini aniqlash uchun iqlim oʻzgarishiga moslashish amaliyotini yaratish.

Tarixiy portlar 
Qadimgi tsivilizatsiyalar qayerda dengiz savdosi bilan shugʻullansa, ular dengiz portlarini rivojlantirishga intilishgan. Dunyodagi eng qadimgi sunʼiy portlardan biri Qizil dengizdagi Vadi al-Jarfda joylashgan. Port inshootlarini topish bilan bir qatorda qadimiy langarlar ham topilgan.

Boshqa qadimiy portlar orasida Xitoyning Qin sulolasi davridagi  Iskandariya tashkil etilishidan oldin yunon savdosi uchun Misrning asosiy porti Kanopus kiradi. Qadimgi Yunonistonda Afinaning Pirey porti miloddan avvalgi 480-yilda forslarga qarshi Salamis jangida hal qiluvchi rol oʻynagan Afina floti uchun asos boʻlgan. Miloddan avvalgi 3700-yildan boshlab qadimgi Hindistonda Lothal zamonaviy Gujarat shtatining Bhal mintaqasida joylashgan Hind vodiysi tsivilizatsiyasining mashhur shahri boʻlgan. Ostia Antika qadimgi Rim porti boʻlib, Klavdiy tomonidan oʻrnatilgan va Trayan tomonidan yaqin atrofdagi Ostia portini toʻldirish uchun kengaytirilgan Portus edi. Yaponiyada, Edo davrida, Dejima oroli Yevropa bilan savdo qilish uchun ochiq boʻlgan yagona port edi va yiliga faqat bitta golland kemasini qabul qildi, Osaka esa eng yirik ichki port va guruch uchun asosiy savdo markazi edi.

Klassikdan keyingi suahili qirolliklarida islom olami va Osiyo bilan savdo porti orollari va savdo yoʻllari boʻlgani ma’lum. Ular yunon tarixchilari tomonidan „metropolislar“ deb taʼriflangan. Mombasa, Zanzibar, Mogadishu va Kilva kabi Afrikaning mashhur savdo portlari Chjen Xe kabi xitoylik dengizchilarga va berber islom sayohatchisi Abu Abdulloh ibn Battuta kabi oʻrta asr islom tarixchilariga maʼlum boʻlgan.

Zamonaviy portlar 
Dastlabki portlar oddiy portlar boʻlgan boʻlsa, zamonaviy portlar dengiz, daryo, kanal, avtomobil, temir yoʻl va havo yoʻllaridan foydalanadigan transport aloqalari bilan multimodal tarqatish markazlaridir. Muvaffaqiyatli portlar London Gateway kabi faol hinterlandga kirishni optimallashtirish uchun joylashgan. Ideal holda, port kemalarga oson navigatsiyani taʼminlaydi va shamol va toʻlqinlardan boshpana beradi. Portlar koʻpincha estuariylarda joylashgan boʻlib, u yerda suv sayoz boʻlishi mumkin va muntazam ravishda chuqurlashtirish kerak boʻlishi mumkin. Milford Haven kabi chuqur suv portlari kamroq tarqalgan, ammo super tankerlar, Post-Panamax kemalari va katta konteyner kemalari kabi kattaroq qoralama bilan kattaroq kemalarni boshqarishi mumkin. Mintaqaviy tarqatish markazlari, omborlar va ekspeditorlar, konserva zavodlari va boshqa qayta ishlash ob'ektlari kabi boshqa korxonalar port ichida yoki yaqinida joylashganligini afzal koʻradi. Zamonaviy portlarda portli kranlar, stakerlar va yuk koʻtaruvchi yuk mashinalari kabi maxsus yuk tashish uskunalari boʻladi.

Portlar odatda ixtisoslashgan funksiyalarga ega: baʼzilari asosan yoʻlovchi paromlari va kruiz kemalariga xizmat koʻrsatadi; baʼzilari konteyner tashish yoki umumiy yuklarga ixtisoslashgan; va baʼzi portlar oʻz mamlakatlari dengiz floti uchun muhim harbiy rol oʻynaydi. Baʼzi uchinchi dunyo mamlakatlari va Ascension va Sent-Yelena kabi kichik orollar hali ham cheklangan port imkoniyatlariga ega, shuning uchun kemalar ularning yuklari va yoʻlovchilari barja yoki uchirilgan (mos ravishda) qirgʻoqqa olib ketilganda langarga tushishi kerak.

Zamonaviy davrda portlar mavjud iqtisodiy tendentsiyalarga qarab omon qoladi yoki pasayadi. Buyuk Britaniyada Liverpul va Sautgempton portlari bir vaqtlar transatlantik yoʻlovchi layneri biznesida muhim ahamiyatga ega edi. Samolyotlar harakati bu savdoni qisqartirgandan soʻng, ikkala port ham konteyner yuklari va kruiz kemalariga aylandi. 1950-yillarga qadar London porti Temza daryosidagi yirik xalqaro port edi, ammo yuk tashishdagi oʻzgarishlar va konteynerlar va kattaroq kemalardan foydalanish uning pasayishiga olib keldi. Thamesport, kichik yarim avtomatik konteyner porti (Buyuk Britaniyaning eng yirik konteyner porti Felikstou portiga bogʻlangan) bir necha yillar davomida gullab-yashnagan, ammo paydo boʻlgan London Gateway porti va logistika markazining raqobatidan qattiq taʼsirlangan.

Materikk Yevropadagi port learning davlat mulki odata egasiga tegishli, masalan, Rotterdam va Amsterdam portlari qismat davlatiga va qism shaharlarning oʻziga tegishli.  Aksincha, buyuk Britaniyada, har bir Portlend shaxsiy qoʻlida, masalan, Liverpul Portugaliya, kema kanali egalik jon Lennon aeroporto gva Manchester Peel portlar.

Garchi zamonaviy kemalar kamon va orqa tirgaklarga ega boʻlsa ham,  koʻpgina port maʼmuriyati hali ham kemalardan tor joylarda katta kemalarni manevr qilish uchun uchuvchilar va qayiqlardan foydalanishni talab qiladi. Misol uchun, Belgiyaning Antverpen portiga yaqinlashayotgan kemalar, Sheldt daryosidagi ichki port, Gollandiyaga tegishli boʻlgan estuariy qismida navigatsiya qilishda Gollandiyalik uchuvchilardan foydalanishlari shart.

Xalqaro tashish portlarida bojxona ob'ektlari mavjud.

Turlari 
"Port" va „dengiz porti“ atamalari okean kemalariga ishlov beradigan har xil turdagi ob'ektlar uchun ishlatiladi va daryo porti barjalar va boshqa sayoz kemalar kabi daryo harakati uchun ishlatiladi.

Dengiz porti 
Dengiz porti - dengiz yoki okean qirgʻogʻida joylashgan port. U yana „kruiz porti“ yoki „yuk porti“ sifatida tasniflanadi.  Bundan tashqari, „kruiz portlari“ „uy porti“ yoki „qoʻngʻiroq porti“ sifatida ham tanilgan. „Yuk porti“ shuningdek, „ommaviy“ yoki „toʻldiruvchi yuk porti“ yoki „konteyner porti“ ga boʻlinadi.

Yuk porti 
Yuk portlari kruiz portlaridan tubdan farq qiladi, chunki ularning har biri turli xil mexanik vositalar yordamida yuklanishi va tushirilishi kerak boʻlgan juda xilma-xil yuklarni qabul qiladi.

Ommaviy yuk portlari maʼlum turdagi yuklarni yoki koʻplab yuklarni, masalan, don, suyuq yoqilgʻi, suyuq kimyoviy moddalar, yogʻoch, avtomobillar va boshqalarni tashishi mumkin. Bunday portlar „bulk“ yoki „break bulk ports“ deb nomlanadi.

Konteynerli yuklarni qayta ishlaydigan portlar konteyner portlari deb nomlanadi.

Koʻpgina yuk portlari barcha turdagi yuklarni qabul qiladi, ammo baʼzi portlar qanday yuklarni tashish uchun juda aniq. Bundan tashqari, alohida yuk portlari har xil turdagi yuklarni boshqaradigan turli operatsion terminallarga boʻlinishi mumkin va ular terminal operatorlari yoki stevedorlar sifatida ham tanilgan turli kompaniyalar tomonidan boshqarilishi mumkin.

Kruiz uy porti 
Kruiz uyi porti - bu kruiz kemasi yoʻlovchilari oʻz kruizlarini boshlash va kruiz oxirida kruiz kemasini tushirish uchun minadigan (yoki minadigan) port. Shuningdek, u yerda kruiz kemasining materiallari kruiz uchun yuklanadi, u toza suv va yoqilgʻidan tortib meva, sabzavotlar, shampan vinosi va kruiz uchun zarur boʻlgan har qanday boshqa narsalarni oʻz ichiga oladi. „Kruiz uyi portlari“ kruiz kemasi portda boʻlgan kun davomida juda band boʻlgan joylardir, chunki joʻnab ketayotgan yoʻlovchilar oʻz yuklarini tushirishadi va kelayotgan yoʻlovchilar yuklangan barcha materiallardan tashqari kemaga chiqishadi. Kruiz uy portlari odatda port orqali oʻtadigan koʻp sonli yoʻlovchilarni qabul qilish uchun katta yoʻlovchi terminallariga ega. Dunyodagi eng gavjum kruiz uy porti Florida shtatidagi Mayami portidir.

Aqlli port 
Aqlli port tovarlarni boshqarishda samaraliroq boʻlishi uchun texnologiyalardan, jumladan, narsalar Interneti (IoT) va sunʼiy intellektdan (AI) foydalanadi. Aqlli portlar odatda bulutga asoslangan dasturiy taʼminotni portning muammosiz ishlashiga yordam beradigan ish oqimini yaratishga yordam berish uchun katta avtomatlashtirish jarayonining bir qismi sifatida oʻrnatadi. Hozirgi vaqtda dunyo portlarining koʻpchiligida, agar toʻliq etakchilik boʻlmasa, maʼlum darajada oʻrnatilgan texnologiya mavjud. Biroq, global hukumat tashabbuslari va dengiz savdosining eksponentsial oʻsishi tufayli aqlli portlar miqdori asta-sekin oshdi. Visiongain biznes razvedkasi provayderining ushbu soʻnggi hisobotiga koʻra, Smart Ports Market xarajatlari 2019-yilda 1,5 milliard dollarga etadi

Qoʻngʻiroq porti 
Qoʻngʻiroq porti - bu suzish yoʻnalishidagi kema uchun oraliq toʻxtash joyi. Ushbu portlarda yuk kemalari taʼminot yoki yoqilgʻi olishi mumkin, shuningdek, yuklarni tushirish va yuklash, kruiz laynerlarida yoʻlovchilar kemaga tushishi yoki tushishi mumkin.

Baliq ovlash porti 
Baliq ovlash porti - baliq qoʻnish va tarqatish uchun port yoki bandargoh. Bu dam olish maskani boʻlishi mumkin, lekin u odatda tijoratdir. Baliq ovlash porti okean mahsulotiga bogʻliq boʻlgan yagona port boʻlib, baliqning kamayishi baliq ovlash portining iqtisodiy boʻlishiga olib kelishi mumkin.

Ichki port 
Ichki port - bu kema qatnovi mumkin boʻlgan koʻl, daryo (oquv porti) yoki kanaldagi dengiz yoki okeanga chiqish imkoniyati boʻlgan port, shuning uchun kemaga oʻz yukini yuklash yoki tushirish uchun okeanning ichki qismidan portga suzib borish imkonini beradi. Bunga misol qilib, kemalarga Atlantika okeanidan Toronto, Dulut-Superior va Chikago kabi Buyuk koʻllar portlariga bir necha ming kilometr ichki yoʻnalishda sayohat qilish imkonini beruvchi Sent-Lorens dengiz yoʻlini keltirish mumkin. „Ichki port“ atamasi quruq portlar uchun ham qoʻllaniladi.

Issiq suv porti 
Issiq suv porti (shuningdek, muzsiz port sifatida ham tanilgan) qishda suv muzlamaydigan portdir. Bu asosan qishi sovuq boʻlgan mamlakatlarda sohil chizigʻining bir qismi har qishda muzlab qoladigan mamlakatlarda qoʻllaniladi. Ular yil davomida mavjud boʻlganligi sababli, iliq suv portlari katta geosiyosiy yoki iqtisodiy qiziqish uygʻotadi. Xitoydagi Dalyan, Murmansk, Novorossiysk, Petropavlovsk-Kamchatskiy va Rossiyadagi Vostochniy porti, Ukrainaning Odessa, Yaponiyaning Kushiro va Alyaska quvurining oxiridagi Valdez kabi aholi punktlari muzsiz portlar boʻlganligi bilan bogʻliq. Boltiq dengizi va shunga oʻxshash hududlarda muzqaymoqlar tufayli 20-asrdan boshlab yil davomida portlar mavjud edi, ammo ilgari kirish muammolari Rossiyani oʻz hududini Qora dengizgacha kengaytirishga undadi.

Quruq port 
Quruq port - bu dengiz portiga avtomobil yoki temir yoʻl orqali toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlangan va dengiz yuklarini ichki yoʻnalishlarga oʻtkazish uchun markaz sifatida ishlaydigan ichki intermodal terminal.

Atrof-muhit muammolari 
 
Portlar va ularning ishlashi koʻpincha choʻkindilarning ifloslanishi va kemalarning toʻkilishi kabi atrof-muhit muammolarining sababi boʻlib, odamlar tomonidan iqlim oʻzgarishi va uning oqibatlari kabi kattaroq ekologik muammolarga moyil boʻladi.

Chuqur qazish 
Har yili portlar atrofidagi suv yoʻllarini yaxshilash uchun 100 million kub metr dengiz choʻkindilari chuqurlashtiriladi. Oʻz amaliyotida chuqurlashtirish mahalliy ekotizimlarni buzadi, choʻkindilarni suv ustuniga olib keladi va choʻkindilarda tutilgan ifloslantiruvchi moddalarni qoʻzgʻatishi mumkin.

Invaziv turlar 
Invaziv turlar koʻpincha sintine suvlari va kemalar korpusiga biriktirilgan turlar orqali tarqaladi.  Taxminlarga koʻra, har kuni dunyo boʻylab 7000 dan ortiq invaziv turlar oʻt suvida tashiladi Invaziv turlar mahalliy dengiz hayoti bilan bevosita yoki bilvosita oʻzaro taʼsir qilishi mumkin. Yirtqichlik kabi toʻgʻridan-toʻgʻri oʻzaro taʼsir tabiiy yirtqichsiz mahalliy turning toʻsatdan invaziv turning oʻljasiga aylanishidir. Bevosita oʻzaro taʼsir invaziv turlar keltirib chiqaradigan kasalliklar yoki boshqa sogʻliq muammolari boʻlishi mumkin.

Havoning ifloslanishi 
Portlar, shuningdek, portdagi kemalar va quruqlikdagi transport tufayli havoning koʻpayishining manbai hisoblanadi. Portlar atrofidagi transport yoʻlaklarida chiqindi gazlar va chiqindilar koʻproq boʻladi va bu mahalliy hamjamiyatlarning sogʻligʻiga taʼsir qilishi mumkin.

Suv sifati 
Portlar atrofidagi suv sifati yuk tashishning toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita ifloslanishi va port jamoasi tomonidan kelib chiqadigan boshqa muammolar, masalan, okeanga axlatni yuvish kabi koʻpincha past boʻladi.

Toʻkilishlar, ifloslanish 
Kemalardan chiqayotgan oqova suvlar, neft va kimyoviy moddalarning yuk tashish kemalaridan oqishi mahalliy suvni ifloslantirishi va suvdagi ozuqa moddalarining ifloslanishi kabi boshqa oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Iqlim oʻzgarishi va dengiz sathining koʻtarilishi 
Portlar va ularning infratuzilmasi iqlim oʻzgarishi va dengiz sathining koʻtarilishi uchun juda zaifdir, chunki ularning aksariyati status-kvo suv sathi uchun moʻljallangan past joylarda joylashgan. Oʻzgaruvchan ob-havo, qirgʻoq eroziyasi va dengiz sathining koʻtarilishi mavjud infratuzilmaga bosim oʻtkazadi, natijada portning choʻkishi, qirgʻoq boʻylab suv toshqini va boshqa toʻgʻridan-toʻgʻri bosim paydo boʻladi.

Taʼsirni kamaytirish 
Portlarning atrof-muhitga salbiy taʼsirini kamaytirish uchun bir qancha tashabbuslar mavjud. Butunjahon port barqarorligi dasturi barcha Barqaror rivojlanish maqsadlariga port barqarorligini hal qilishning potentsial usullari sifatida ishora qiladi. Ular orasida SIMPYC, Jahon portlari iqlim tashabbusi, Afrika yashil porti tashabbusi, EcoPorts va Green Marine.

Dunyoning asosiy portlari

Afrika 

 Tangier Med porti Oʻrta er dengizi va Afrikadagi eng katta port boʻlib, 2007-yil iyul oyida foydalanishga topshirilgan.
 Afrikadagi eng gavjum port Misrdagi Port Saiddir.

Osiyo 

Shanxay porti yuk tashish hajmi va yuk tashish hajmi boʻyicha dunyodagi eng yirik port hisoblanadi. U 2009 va 2010-yillarda yuk tonnaji boʻyicha dunyodagi eng gavjum port va dunyodagi eng gavjum konteyner porti mavqeini tikladi. Undan keyin Sharqiy va Janubi- Sharqiy Osiyoda joylashgan Singapur, Gonkong va Kaohsiung, Tayvan portlari joylashgan.

Singapur porti umumiy yuk tashish tonnaji boʻyicha dunyodagi ikkinchi eng gavjum port boʻlib, u dunyodagi yuk tashish konteynerlarining uchdan bir qismini, dunyo boʻylab yillik xom neft yetkazib berishning yarmini yuklaydi va dunyodagi eng gavjum yuk tashish portidir.

Yevropa 

Evropaning eng gavjum konteyner porti va yuk tonnaji boʻyicha eng katta porti Niderlandiyadagi Rotterdam portidir. Undan keyin Belgiyaning Antverpen porti yoki Germaniyaning Gamburg porti, qaysi koʻrsatkichdan foydalanilganiga qarab. Oʻz navbatida, Ispaniyaning Valensiya porti Oʻrta er dengizi havzasidagi eng gavjum port hisoblanadi.

Shimoliy Amerika 
Eng yirik portlarga Nyu-York va Nyu-Jersi portlari, AQShning Los-Anjeles va Janubiy Luiziana, Meksikadagi Manzanillo va Kanadadagi Vankuver kiradi.  Panamada Tinch okeani va Atlantika okeanini bogʻlaydigan va xalqaro savdo uchun asosiy kanal boʻlgan Panama kanali ham bor.

Okeaniya 
Avstraliyadagi eng katta port - Melburn porti.

Janubiy Amerika 
ECLACning „Lotin Amerikasi va Karib dengizi dengiz va logistika profili“ maʼlumotlariga koʻra, Janubiy Amerikadagi eng yirik portlar Braziliyadagi Santos porti, Kolumbiyadagi Kartagena, Perudagi Kallao, Ekvadordagi Guayaquil va Buenos-Ayres portidir. Argentinada.

Shuningdek 

 Anchorage (etkazib berish)
 Megaloyiha
 Marina - rekreatsion qayiq uchun port
 Port boshqaruvi
 Port operatori
 Kema transporti

Boshqa logistika markazlari 

 Aeroport
 Kosmodrom
 Kirish porti

Roʻyxatlar 

 Portlar roʻyxati
 Yoʻlovchilar tomonidan eng band kruiz portlari roʻyxati

Manbalar

Havolalar 

 Port sanoati statistikasi, Amerika port ma'muriyatlari assotsiatsiyasi
 Noonsite.com saytidan butun dunyo portlaridagi yaxtalar haqida ma'lumot
 „NOAA Socioconomics“ veb-sayti tashabbusidan PORTSning ijtimoiy va iqtisodiy foydalari
 Antunes, Cátia: Erta zamonaviy portlar, 1500-1750, Yevropa tarixi onlayn, Mayns: Yevropa tarixi instituti, 2011, olingan: 2011-yil 2-noyabr.
Port
Kema shaklidagi flut
Flot