MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Andrey Arxangelskiy

Andrey Dmitriyevich Arxangelskiy (1879.8.12. – 1940.16.6) – geolog olim, Moskvalik tektonist olimlar ilmiy maktabining asoschisi, akademik (1929). Moscow Davlat Universitetda (1920-32) va Konchilik akademiyasida (1924 – 32) professor Geologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1934 – 39). Asosiy ilmiy ishlari stratigrafiya, litologiya, tektonika, paleogeografiya muammolariga bagʻishlangan. Arxangelskiyning "Orol dengizi qirgʻoqlarining qazilma faunasi" (1909), "Turkistonning yuqori boʻr yotqiziqlari" (1916) kabi asarlarida Oʻrta Osiyodagi yuqori boʻr jinslarining stratigrafik sxemalariga asos so-lingan, paleogeografik rekonstruksiya metodikasi yanada rivojlantirilgan. I. M. Gubkin bilan birgalikda Kursk magnit anomaliyasini oʻrganishda ishtirok etgan (1916 – 26). Amudaryo etaklarida tekshirishlar oʻtkazgan (1919 – 31). Janubiy, Gʻarbiy Oʻzbekistondagi hamda Fargʻona vodiysidagi neftli rayonlarni va oltingugurt konlarini tadqiq qilib, bu rayonlarda neft hamda gaz topilishi mum-kin degan xulosaga kelgan.

Manbalar
Arxantroplar

Arxantroplar (yun. archaios qadimgi va anthropos — odam) — evolyu-sion taraqqiyoti darajasi va madaniyati harakteriga koʻra oʻzaro yaqin boʻlgan qadimgi qazilma odamlar (pitekantrop, sinan-trop va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arhar svitasi

Arhar svitasi (Boʻkantogʻdagi Arhar qudugʻi nomiga qoʻyilgan) — oʻrta karbon davrining kashira gorizonti (qatlamlari)ga kiradigan svita. A. yeda qumtosh, gravelit va konglomeratlarning bir qancha qatlamlari ostin-ustun yotadi. Qalinligi Boʻkantogʻda 1300 m. Asosan Boʻkantogʻ, Toʻxtatogʻda tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arharshair

Arharshair (Schrenkia golickeana) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 10 — 55 sm. Ildizi bir boshchali, silindrsimon. Barglari murakkab patsimon. Guli oq. Soyabon guli 15 — 20 soyabonchadan iborat. Undagi gullari 15 — 20 ta. A. aprel — mayda gullay-di, mevasi dumaloq, diametri 4 mm, may — iyunda yetiladi. A. faqat Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Toshkent va Samarqand vilo-yatlarining adir va togʻlarida turli eko-logik sharoitda oʻsadi. A.ning quritib yanchilgan ildizi xalq tabobatida yaralarni davolashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Arharoʻt

Arharoʻt (Angelica ternata) — zi-radoshlar oilasiga mansub oʻqildizli koʻp yillik oʻsimlik. Boʻyi 35 — 40 sm. Barglari murakkab. Guli ikki jinsli. Soyabonlari 7 — 15 soyabonchali, unda-gi gullari 15 — 20 ta. A. iyun -iyulda gullaydi. Mevasi ellipssimon, uz. 9 mm. Sentabr — oktabrda pishadi. Toshkent, Fargʻona, Qashqadaryo va Surxondaryo vi-loyatlari togʻli tumanlarining daryo boʻylarida, shagʻalli va toshli yerlarida oʻsadi. Afgʻonistonda ham uchraydi. A. efirmoyli oʻsimlik boʻlib, gullaganda yer ustki qismida 0,65% gacha efir moyi boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziradoshlar
Arxegon

Arxegon, arxegoniy (archegonium) — yoʻsin, qirqquloq va ochiq urugʻli oʻsimliklarning urgʻochi jinsiy or-gani. Koʻpchilik oʻsimliklarda shakli koʻzasimon. A. yetilgach, boʻynining ichki qismida joylashgan hujayralar yemiri-lib, ularning oʻrnida naycha hosil boʻladi. A.ning qorin qismida tuxumhujayra joylashgan boʻlib, uning ustida kichikroq qorin hujayra bor. Boʻynidagi naycha hujayralar shilliqlanib, A.ning ogʻzini (boʻyin uchini) ochadi va spermato-zoidning A. ichiga tushishiga imkon be-radi. Shu oʻsimliklardagi erkak jinsiy organ anteridiy deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxey

Arxey (yun. archaios – qadimiy) – tokembriyntg eng yirik ikki boʻlinmasidan quyisi. Yuqori chegarasi 2,6 mlrd. yil avvalga toʻgʻri keladi. Du-nyoning koʻp joylarida kuchli metamorfiklashgan togʻ jinslari kurinishida namoyon boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geologiya
Arxeo...

Arxeo… (yun. arhaios — qadimiy) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, u anglatgan narsa, voqea va hodisa qadimgi, koʻhna ekanligini koʻrsatadi, mas, arxeo-logiya, arxeografiya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeografiya

Arxeografiya (arxeo… va yun. qrapho — yozaman) — yordamchi tarix fani; qoʻlyozma manbalarni qayta ishlash usullari va ularni nashrga tayyorlash bilan shugʻullanadi. Tarixiy manbalarni nashr qilish birinchi marta Gʻarbiy Yevropada paydo boʻlgan (15-asr). Oʻrta asr tari-xiy manbalarining birinchi tanqidiy nashri 16-asrda paydo boʻldi. Oʻzbekiston bir necha ming yillik davrni oʻz ichiga olgan boy arxeografik material (ta-rixiy hujjatlar, qoʻlyozma) larga ega. A.ning namunalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida, arxiv va muzeylarda toʻplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik kuzatish

Arxeologik kuzatish — arxeo-logik jihatdan tekshirilmagan joylar-661da xoʻjalik tashkilotlari ariq chiqarish, bino qurish, yer tekislash va hokazo paytlarida yer tagidagi baʼzi moddiy madaniyat yodgorliklari yoʻq boʻlib ketmasligi uchun arxeologlarning oʻsha joylarda nazorat qilib turishlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik madaniyat

Arxeologik madaniyat — oʻziga xos etn. xususiyatlari bilan ajra-lib turadigan muayyan davrga va hududga doir arxeologik yodgorliklar birligi. Ayrim yoki bir qancha belgilarga, xusu-san, sopol buyumlarning shakli, naqshi, marhumlarni dafn etish tartibi, mehnat qurollari, uy-roʻzgʻor anjomlari va boshqa ga koʻra belgilanadi. Yodgorliklar qayerdan topilsa, shu joyning nomi bilan yuritiladi (mas, Krvunchi madaniyati). Arxeologik madaniyatni oʻrganish bilan baʼzan biror kabila yoki xalqning muayyan tarixiy davrdagi ishlab chiqarish kuchlari va munosabatlarining dara-jasi hamda ularda sodir boʻltan ayrim oʻzgarishlar aniqlab olinadi. Baʼzi Arxeologik madaniyat tarixiy manbalardan maʼlum boʻlgan mashhur qabilalarga tegishli boʻlib chiqadi (mas, Kushon madaniyati qadimgi kushonlarga tegishli). Moddiy madaniyat elementlaridagi oʻxshashlik hamma vaqt ham aholining etnik va ke-lib chiqish birligini ifodalayvermay-di, chunki bir-biriga yaqin ijtimoiy va geografik sharoitda hamda ibtidoiy texnika davrida qabilalar hayoti va madaniyatida oʻxshashliklar boʻlishi mumkin. Bundan tashqari, madaniyatning ayrim elementlari shu madaniyatni yaratgan xalq yoki qabilalarning bir joydan ik-kinchi joyga koʻchishi natijasida boshqa qabila yoki xalqlarga oʻtishi mumkin. Arxeologik madaniyatni oʻrganish yozma tarixiy maibalar paydo boʻlmasdan oldin yashagan qabila va xalqlarning tarixini yozish uchun imko-niyat yaratib beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Arxeologik sanalash

Arxeologik sanalash — arxeologik yodgorliklarning yoshini aniqlash. Ularning sanasi yil, yuz yillar, ming yillarda mutlaq, aniq koʻrsatilishi hamda boshqa yodgorliklarga nis-batan aniqlangan nisbiy (ilgari, soʻnggi) boʻlishi mumkin. Ax. arxeologik usullar (stratigrafik, tipologik) va tabiiy fanlar usullari (radio-uglerod usuli bilan sanalash va boshqalar) bilan aniqlanishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik sinov

Arxeologik sinov – arxeolo-gik yodgorliklarni qayd etish (arxeolo-gik haritalar tuzish) va qazilma ishlari olib borish maqsadida oʻtkaziladigan qidiruv ishlari. Arxeologik sinovda odatda har bir yodgorlik sinov tariqasida qisman qazib koʻrilib, uning bunyod etilgan vaqti, umri, xususiyati kabi tomonlari aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologik qazish

Arxeologik qazish — maxsus ruxsatnoma asosida yodgorliklar va ma-daniy qatlamni toʻliq oʻrganish imkonini beruvchi uslubga (avvalambor stra-tigrafik uslubga) rioya qilingan holda arxeologik yodgorliklarni tadqiq etish. Arxeologik qazish turli arxeologik tekshirishning yakunlovchi bosqichi boʻlib, unda sinab koʻrilgan yodgorlik boshdan-oyoq batamom qazib tekshiriladi, tugʻallangan tarixiy xulosalar chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Arxeologiya buyumshunosligi

ARXEOLOGIYA BUYUMSHUNOS-LIGI — arxeologiyaning har bir arxe-ologik davrga oid buyum va jihozlarni oʻrganadigan sohasi. Har bir buyumning oʻziga xos kelib chikish va taraqqiyot ta-rixi bor. Hozirgi kunda ishlatilib tur-gan buyumlar (pichoq, kozon, piyola, kosa) ibtidoiy zamonlardan boshlab necha bosqichlarni oʻtib, soʻnggi holatida bizga yetib kelgan. Har bir tarixiy davr va bosqichning buyumlar majmuasi arxeolo-giya fanida oydinlashadi. Shuning uchun har bir davrning buyum va jihozlarini oʻrganishda A.6.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologiya yodgorliklari

Arxeologiya yodgorliklari — arxeologik tadqikotlarning ob’ekti boʻlib xizmat qiluvchi, yerning usti va ostida saqlanib qolgan qadimgi inshootlar va buyumlar. Arxeologiya yodgorliklari moddiy tarixiy man-balar boʻlib, ularni oʻrganish bilan kishilik jamiyatining oʻtmishi yoritiladi. Arxeologiya yodgorliklari kishilik tarixining yozma tarixga-cha boʻlgan eng qadimgi davrini oʻrganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Arxeologik davrlar boʻyicha Arxeologiya yodgorliklari quyidagi turlarga boʻlinadi: 1) tosh davri yodgorliklari; 2) jez davri yodgorliklari; 3) antik davr yodgorliklari; 4) qadimgi mudofaa insho-otlari; 5) qadimgi suv inshootlari; 6) qadimgi Mozor-moʻla va oʻbalar; 7) qadimgi meʼmorlik yodgorliklari; 8) qadimgi hujjatlar; 9) oʻrta asr shahar va rabotparnnnng harobalari; 10) zargarlik buyumlari va qadimgi pullarning xazinasi; 11) qadimgi va oʻrta asr pullari, turli arxeologik topilmalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologiya instituti

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologik tadqiqotlar instituti — Oʻzbekiston hududidagi moddiy madaniyat yodgorliklarini oʻrganuvchi ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining Tarix va arxeologiya instituti negizida (1970-yil) Samarqandda tashkil etilgan. Arxeologiya instituti Oʻzbekistonda olib boriladigan arxeologik tadqikotlarga ilmiy-meto-dik rahbarlik kiluvchi markaz boʻlib, respublika hududidagi barcha moddiy madaniyat yedgorliklarida qazish ishlari olib borish uchun ruxsatnoma beradi. Uz tadqiqotlarini UzMU, Samarqand Davlat Universiteti, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Sanʼatshunoslik instituti, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining Tarix instituti va boshqa il-miy muassa-salar bilan muvofiqlashtirib olib boradi. Arxeologiya instituti xalqaro ilmiy dasturga binoan respublikaning kator vilo-yatlarida Fransiya, Germaniya, Polsha, Italiya, Rossiya kabi mamlakatlar ilmiy markazlari bilan hamkorlikda arxeologik kazishmalar olib boradi (1984-yildan). Institutda tosh davri arxeologiyasi, Turon arxeologiyasi, Movarounnahr arxeolo-giyasi, ilmiy ishlab chiqarish boʻlimlari; tarixiy yodgorliklarning kimyoviy va texnolo-gik tadqiqoti hamda konservatsiya qilish laboratoriya., kutubxona (55 mingdan ortiq asar) bor; Toshkent, Xiva va Termiz arxeologiya boʻlimlari tuzilgan. 7 fan doktori (3 akademik), 35 fan nomzodi, jami 90 ilmiy xodim ishlaydi. Institut „Oʻzbekiston mod-diy madaniyati tarixi“ nomli yillik toʻplam nashr etadi (1959-yildan). U oʻz faoliyatida arxeologik tadqiqotlarga bagʻishlangan 120 ta ilmiy monografiya (5 tasi ajnabiy tillarda) va turli jurnal va toʻplamlarda mingdan ortiq maqolalar chop etdi. Arxeologiya institutida arxeologiyaning dolzarb masalalari buyi-cha bir necha xalqaro ilmiy anjumanlar oʻtkazildi (1973, 1986, 1988, 1991, 1994, 1997). Institut xodimlaridan A. Asqarov, Yu. F. Buryakov, R. Sulaymonov, M. Isomiddinov, M. Filanovich, T. Xoʻjayov va 665G. Shish-kinalar Oʻzbekiston hududida ilk shahar madaniyatining shakllanishi hamda uning taraqqiyot bosqichlari tarixiga bagʻishlangan 14 monografiya uchun Beruniy nomidagi Davlat mukofoti bilan taqdirlandilar (1985). Institut qoshida aspirantura va doktorantura, arxeologiya mutaxassisligi boʻyicha maxsus doktorlik ilmiy kengashi mavjud.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Arxeologiya haritagrafiyasi

ARXEOLOGIYA HARITAGRAFIYA-SI — tarixiy haritagrafiyaning max-sus tarmogʻi; arxeologiya maʼlumotlari asosida turli xildagi tarixiy voqea va hodisalarni grafika asosida haritaga tushirish. Arxeologiya haritagrafiyasi tuzishda: a) arxeologik ma-daniyatlarning joylashuvini koʻrsatish; b) arxeologik madaniyatlarning va etnik guruhlarning oʻzaro aloqasi, bir-biriga taʼsiri va bir joydan ikkinchi joyga kuchishini oʻrganib, haritada belgilash; v) ishlab chiqarish turlari, qishloq xoʻjaligi ekinlari joylashgan va tarqalgan tumanlar, qadimgi sugʻorilgan yerlar va irrigatsiya inshootlari va boshqalarni aniqlab berish; g) kad. savdo yoʻllarini, mamlakat yoki xalqlar oʻrtasidagi ijodiy aloqalarni oʻrganib, haritaga tushirish; d) oʻtmishdagi ijtimoiy hodisalarning geografik faktlar bilan aloqasini oʻrganish va haritada koʻrsatish. Arxeologiya haritagrafiyasi 19-asr oʻrtalarida paydo boʻldi. 20-asrda esa Arxeologiya haritagrafiyasi kengayib, qadimgi xalqlarnilg madaniyati, yashagan joylari toʻgʻrisida bayon etuvchi tematik va tipologik haritalar, boshqa arxeologik, paleoetnografik maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan haritalar paydo boʻldi. Arxeologiya haritagrafiyasida arxeologiya yodgorliklarining geografik jihatdan joylanishini aniqlash va haritaga tushirish bu ob’ektlarni muhofaza etish va tadqiq qilish imkonini beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeologiyaning ish uslubi

Arxeologiyaning ish uslubi — moddiy madaniyat yodgorliklari mavjud joyning tabiiy geografik tu-zilishiga va ulardagi tarixiy-maishiy holatga qarab tadqiqot ishlarini bel-gilash: 1) arxeologik axtarish (rekog-nossirovka)dan iborat boʻlib, unda maʼlum joyda qaysi turdagi yodgorliklar: shahar harobalari, qadimgi qabristonlar, maskanlar va hokazo borligini, ularning taxminiy davrlarini belgilab chiqadi; 2) arxeologik sinov (razvedka)da har bir yodgorlikni sinov tariqasida qisman qazib koʻrib, uning bunyodga kelgan zamo-ni, umri, xususiyati kabi tomonlarini aniqlab oladi; 3) muqim (statsionar) ar-xeologik qazish turli arxeologik tekshi-rishning yakunlovchi bosqichi boʻlib, unda sinab koʻrilgan yodgorlik boshdan-oyoq ba-tamom qazib tekshiriladi, tugallangan tarixiy xulosalar chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeopteriks

Arxeopteriks, arxeornis, dastlabki qush (Archaeopteryx) — qushlarning eng qadimgi, qirilib ketgan urugʻi, kaltakesakdumlilar (Saururae, yaʼni Archaeoruithes) kenja sinfiga ki-radi. Zagʻizgʻon kattaligidagi bitta turi (A. lithographica) maʼlum. A. patlarining izi dastlab 1860-yil, toʻliq skelet qoldigʻi esa 1861-yil Bavariya (Germaniya)da yura qatlamidan topilgan. U Britaniya muzeyida saqlanmoqda. Hozir A.ning 5 ta skeleta maʼlum. A. tuzilishida sudra-lib yuruvchilarga (2 chekka yoyi, miyasi kichik boʻlishi, tishlarining alveollarda joylashganligi, qorin qovurgʻalarining amfitsel tipda tuzilganligi, 20 ta umurtqadan iborat dumi boʻlishi, muguz tumshugʻi boʻlmasligi va boshqalar) va qushlarga xos belgilar boʻlishi (pat qoplami, qanotlari qoqish patlarining uzun va asimmetrik tuzilganligi, oyoqlarining suyaklari qisman pnevmatik xususiyatga ega boʻlishi) filogenetik jihatdan sudralib yuruvchilar bilan qushlarning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. A.ni oʻrganish asosida evolyutsiyaning mozai-kligi toʻgʻrisida tasavvur paydo boʻlgan. Koʻpchilik olimlar A.ni qushlarning dinozavrlardan, ikki oyoqli timsohlar yoki psevdozuxitlardan kelib chiqqan be-vosita ajdodi deb hisoblashadi. Biroq ayrim tadqiqotchilarning fi-kricha — A. sudralib yuruvchilardan ke-lib chiqqan yon tarmoq boʻlib, ulardan qushlar kelib chiqkan boʻlishi mumkin. A. uchish qobiliyatiga ega boʻlmagan, shoxdan-shoxga yoki yerga sakraganida qanotlaridan, shoxlarda oʻrmalaganida qanotidagi tirnoqlaridan foydalangan. Aning qoldiqlaridan biri arxeornis (Archaeornis siemensi) alohida urugʻ va tur sifatida yozilgan. Lekin koʻpincha barcha topilmalar bitta turga kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxeotsiatlar

Arxeotsiatlar (Archeocyathida) - qirilib ketgan umurtqasiz jonivorlar turkumi. Boʻyi 6 — 8 sm, eni 1-2 sm. Kembriy davridagi dengizlarda yashagan. Arxeotsiatlar gʻuj boʻlib toʻplangan joylarda keyinchalik riflarda vujudga kelgan. 100 m gacha chuqurlikdagi suv tubiga yopishib yashashgan. Yer yuzidan arxeotsiatlarning qariyb 400 turining qoldiqlari topilgan. Ular yordamida kembriy davri yotqiziqlari oʻrganilib, ularning stratigrafik sxemasi tuziladi.Ular sayyoramizning birinchi rif quruvchi hayvonlari bo'lgan va butun dunyo bo'ylab quyi kembriy davri uchun dastlabki fotoalbomdir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxespora

Arxespora (yunoncha: arche — boshla-nish va spora) — yoʻsinlar va paporotni-klar boʻlimiga mansub oʻsimliklarda spo-ra hosil qiluvchi, gulli oʻsimliklarda esa chang va murtak xaltachalari yetishti-ruvchi hujayralar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxi

Arxi… (yun. arhi — boshlanish, yetakchilik) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, quyidagi maʼno ifodasini be-radi: a) kattalik, yuqori mavqega egalik (mas, arxiyepiskop), birikmaga kirishgan soʻz ifodalagan belgi kuchli, ortiq ekan-ligini koʻrsatadi (mas, arxireaksion — oʻta reakdion).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxiyepiskop

Arxiyepiskop (arxi… va yepi-skop) — ruhoniylik unvoni, xristian cherkov iyerarxidagi oliy darajalardan biri. Hamma yepiskoplar teng va bir xil hokimiyatga ega deb hisoblansa ham apo-stol qoidalari asosida ayrim yepisko-plarga boshqalarning ustidan nazorat qilish huquqi va ayni vaqtda A. unvoni berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxikarp

Arxikarp (Archicarpus) — xal-tachali zamburugʻlarning ikki (ostki va ustki) hujayradan iborat urgʻochi jin-siy organi. Ostki hujayra (askogon) bitta yoki bir nechta yirik, koʻpincha koʻp yadroli hujayradan, ustki hujayra (tri-xogina) esa bir oz choʻziqroq hujayradan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed aksiomasi

Arximed aksiomasi — berilgan ikki kesmaning kichigini (A) bir necha marta takrorlab, har doim kattasidan (B) kattaroq kesma hosil qilish mumkinligi toʻgʻrisidagi aksioma. Arximed aksiomasini yuzalar, hajmlar, sonlar va boshqalarga ham tatbiq qilish mumkin. Masalan, har qanday ikki musbat son a va b uchun a*p>b tengsizlikni qanoatlantiruvchi natural son p doimo topiladi. Bu aksioma yunon matematigi Arximed tomonidan „Shar va silindr“ asarida tavsiflab berilgani uchun Otto Stols ushbu nomni bergan. Arximed aksiomasini baʼzan Yevdoks aksiomasi deb ham atashadi, chunki uni ilgariroq Yevdoks Knidskiy qoʻllagan. Arximed aksiomasidan miqdorlarni oʻlchashda, ikki kesmaning umumiy oʻlchovini topish va boshqa masalalarni hal qilishda foydalaniladi.

Yana qarang 

 Aksioma
 Arximed

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed vinti

Arximed vinti – Arximed ix-tiro qilgan suv chiqaruvchi mashina (miloddan avvalgi Arximed vinti. 3-a). Arximed vinti ikki to-moni ochiq silindr quvur boʻlib, oʻqiga vint kanali hosil qiluvchi vintli yuza oʻrnatilgan. Arximed vinti ning bir uchi suyuklik-ka tushirilib, ikkinchi uchi suyuqlik quyiladigan joyga oʻrnatiladi. Vint ay-langanda suyuklik quvurdan koʻtarilib, yuqori teshikdan uzluksiz quyilaveradi. Arximed vinti ning ishi qiya tekislik prinsipiga 669asoslangan. Shamol yoki suv dvigatellari yordamida harakatga keltiriladi-gan Arximed vinti quritish va sugʻorish ishlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed spirali

Arximed spirali – oʻz nuqtalaridan biri O atrofida tekislik boʻylab tekis aylanayotgan OA toʻgʻri chiziq ustida doimiy tezlik bilan harakatlanib boruvchi M nuqta chizgan yassi egri chiziq. Harakatlanayotgan toʻgʻri chiziqqa ma’lum yoʻnalish berib, unga qutb oʻqi, undagi qoʻzgʻalmas nuqtaga qutb deb qaralsa, u holda Arximed spiralining kutb koordinanalardagi tenglamasi, bunda a=const boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arximed qonuni

Arximed qonuni – gidrostatika va aerostatikaning asosiy qonuni. Miloddan avvalgi 3-asrda Arximed kashf qilgan.

Qonun va unga izoh 
Arximed qonunining formula koʻrinishi:
 
bu yerda  – suyuqlik yoki gazning zichligi,  – erkin tushish tezlanishi,  boʻlsa – botirilgan jismning hajmi (botirilgan qismining.

Suyuqlik yoki gazga botirilgan har qanday jismga shu jism siqib chiqargan suyuqlik yoki gaz ogʻirligiga teng gidro-aerostatik "koʻtarish kuchi" ta’sir qilishini ifodalaydi. Bu kuch jism sirtiga suyuqlik yoki gaz tomonidan ta’sir qiluvchi bosim kuchlarining teng ta’sir etuvchisi boʻlib, yuqoriga tik yoʻnaladi. Agar jismning ogʻirligi "koʻtarish kuchi"dan katta boʻlsa, jism choʻkadi, kichik boʻlsa – choʻkmaydi, teng boʻlsa, jism suyuqlik yoki gaz hajmining istalgan joyida boʻla oladi. Bu qonun bir jinsli boʻlmagan suyuqlik va gazlarga ham taalluqlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Arximed qonuning kashf etilishi
Arximitsetsimonlar

Arximitsetsimonlar (Archimycetes) – gifi (tanasi) boʻlmagan yoki juda suct rivojlangan tuban zamburugʻlar sinfi. 350 ga yaqin turi bor. Asosan bir hujayrali va bir yadroli organizmlar, zoospora orqali koʻpayadi, faqat ayrim turlarigina ri-vojlanishning boshlangʻich davrlarida ikki yadroli boʻladi, ba’zi turlari izo-gametalarning qoʻshilishi (kopulyatsiya) yoʻli bilan urchiydi. A. juda mayda, uni mikroskopda koʻrish mumkin. Bu sinfga mansub zamburugʻlar asosan suvda yoki nam joylarda oʻsadigan suvoʻtlar va yuksak oʻsimlik (mas, karam, kartoshka va boshqalar)larda parazitlik qiladi, oʻsimliklarning kasallanishi va chirishiga sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxipelag

Arxipelag ( soʻzidan) – bir-biridan unchalik uzoq boʻlmagan va odatda bir butun deb hisoblanadigan orollar toʻdasi. Bir arxipelagga kiradigan orollar paydo boʻlishi, geologik tuzi-lishi, oʻsimliklari, hayvo-not dunyosi jihatidan oʻxshash boʻladi. Arxipelag paydo boʻlishiga koʻra materik, marjon, vulkan orollariga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Arxipelag (orollar)

Arxipelag, Gresiya arxipelagi – Egey dengizida, Bolqon yarim oroldan Kichik Osiyo yarim orol qirgʻoqlarigacha choʻzilgan toʻda-toʻda orollar (Shimoliy va Janubiy Sporadalar, Kikladlar, Evbeya, Xios, Lesbos, Krit va boshqalar). Maydoni 20 ming km². A. orollari uchlamchi davrda Egey dengizi oʻrnida boʻlgan quruqlikning qoldiqlaridir. Barcha orollar togʻ va qirlardan iborat. Balandligi 2456 m gacha (Krit o.). Vulkanlar ot-ilib, tez-tez zilzila boʻlib turadi. Doim yashil oʻrta dengiz oʻsimliklari oʻsadi. Ahrlisi subtropik oʻsimliklar yetishti-rish va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yevrosiyo
Arxipelaglar
Arxitektonika

Arxitektonika (lot. architektonike — qurilish sanʼati) — sanʼat, koʻpincha meʼmorlik asarlarining asosiy va ikkinchi darajali qismlarining oʻzaro mutanosibligi. A. qonunlari tizimi sifatida oʻzaro muno-sabatda boʻlgan qismlarning uygʻunligi, mutanosibligi va muvofiqligini ifo-dalaydi. Masalan, Buxorodagi Somoniylar maqbarasi (9 — 10-asrlar). Maqbaraning hamma qismlari (kub va gumbaz sathi) handasiy mutanosiblik qonunlariga boʻysungan. Oʻzbekiston meʼmorligida ikki xil tizimi kuzatiladi: sinchkor bi-nolar va toku ravokli binolar. Sinchkor Ada ustun va toʻsinlar keng qoʻllaniladi. Toqu ravoqli A.da asosan gʻish-tin maxr-batli binolar yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arxiya

Arxiya (yun. arche — hokimiyat, boshliq) — yasama soʻz tarkibiy qismi. Oʻzidan oldingi soʻzga qoʻshilib, hokimiyat, boshqaruv shaklini anglatadi 670(mas, monarxiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil