MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Albertina

Albertina — Vena shahridagi gra-fika asarlari koʻrgazmasi, dunyoda eng boy toʻplamlardan: 35 mingdan ziyod rasm, miniatyura asarlari, 1 mln. dan ortiq gravyura va litografiya, plakatlar mav-jud. Rafael, A. Dyurer, P. Rubens, Rem-brandt va boshqa yaratgan koʻplab nodir rasmlar yigʻilgan. 1776-yilda gersog Alber-tining shaxsiy toʻplami sifatida asos solingan. 1920-yilda Vena universiteti gravyura kabineti bilan birlashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albinizm

Albinizm (lot. albus — oq) — odam va hayvonlar terisi va koʻzining rangdor pardasida pigmentning (yuk-sak oʻsimliklar tanasi yoki organlarining bir qismida yashil rangning) boʻlmasligi. A.- irsiy belgi boʻlib, pigment (melanin, xlorofill) sinteziga toʻsqinlik qiluvchi resessiv genning go-mozigot holatga oʻtishi yoki xloroplastlarda sodir boʻladigan irsiy oʻzgarishlar (qarang Sitoplazmatik irsiyat) bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Rangini yoʻqotgan organizmlar albinoslar deyiladi. Albi-noslar 20000-40000 odamdan bittasida uchraydi. Lab. hayvonlari — kalamush, sichqon, quyonlarning toza albinos liniyalari tadqiqot ishlarida foydalanish maqsadida boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albion

Albion — Britaniya orollarining qad. nomi. Bu nom yunonlar davridayoq mashhur boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albit

Albit (lot. albus — oq) — plagi-oklazlar guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Kimyoviy formulasi- Na[AlSi3OJ. Qattiqligi 6-6,5. Albit 2,6. Rangi oq, boʻz-sariq pushtiroq; kristall donalari mayda. Shishaga oʻxshash yaltiroq. A. asosan ishqorli jinslar (ishqorli granit, ishqorli siyenit va boshqalar) tarkibida boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Kareliya, Kola yarim orol, Ural), Ukraina (Ukraina qalqoni, Azov boʻyi)da keng tarqalgan. Keramika sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Minerallar
Javohirlar
Albitssiya

Albitssiya (Albizia) — burchak-doshlar oilasiga mansub daraxt va bu-talar turkumi. 50 ga yaqin turi bor. Asosan tropik va subtropik hududlar (Eron, Hindiston, Efiopiya, Zakavka-ze)da yovvoyi holda uchraydi. Barglari juft patsimon, murakkab, gullari kal-lak toʻpgulga yigʻilgan. Oʻzbekistonda A.ning A. julibrissin xushmanzara turi oʻsadi. Bu tur yovvoyi holda Ozarbayjondagi Talish togʻi oʻrmonlarida tarqalgan boʻlib, „ipak akatsiya“ nomi bilan Kavkazning boshqa joylarida, Krim va Oʻrta Osiyoda ham ekiladi. Oʻzbekistonda Toshkent, Samarqand, Buxoro, Fargʻona shaharlarida oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albom

Albom (frans. album) — 1) rasm chizish, dastxatlar yozdirish, markalar toʻplash, fotosuratlar qoʻyish uchun moʻljallab muqovalangan varaqlar majmui; 2) kitob shaklida nashr etilgan (koʻpincha izoh bilan) reproduksiyalar, fotosuratlar, talh (chizgi)lar va shu kabilar toʻplami.

Yana qarang: Muraqqa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albukerke

Albukerke () — AQSH janubi-gʻarbidagi shahar. Nyu-Meksiko shtatida, Rio-Grandi daryosi boʻyida joylashgan. Aholisi 385 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 449 ming kishi). Xalqaro aeroport bor. Atom energetikasi tadqiqotlarining yirik markazi. Yadro qurollari takomillashtiriladi va ish-lab chiqariladi. K- x. va konchilik (uran, rangli metallar) rayonining savdo-moliya markazi. Oziq-ovqat, poligrafiya sano-ati korxonalari, universitetlar bor. Shaharga 1706-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminlar

Albuminlar (lot. albumen — tuxum oqsili) — hayvon va oʻsimlik toʻqimalari tarkibiga kiradigan oddiy oqsillar; tuxum oqi, qrn zardobi, sut, oʻsimliklar urugʻida boʻladi. A. past mo-lekulyar ogʻirlikka ega; suvda, kuchsiz tuz eritmalarida eriydi, neytral tuzlarning yuqori konsentratsiyasida choʻkadi. A. uchraydigan joyiga qarab zar-dob A.i, 372tuxum A.i, sut A. i deb ataladi. Zardob Albuminlar qon tarkibidagi oqsillarning yar-midan koʻpini tashkil etadi. Qonda bir qator moddalar: erkin yogʻ kislotalarni, steroid va tireoid gormonlarni tashishda, zaharli moddalar, mas, ogʻir metallarni zaharsizlantirishda ishtirok etadi. A. toʻqimalarda suv-tuz va azot alma-shinuvida muhim rol uynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albuminuriya

Albuminuriya — qarang Proteinuriya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albutsid

Albutsid, natriy sulfatsil — sulfanilamid preparatlaridan biri; streptokokk, gonokokk, pnevmokokk va boshqa infeksiyalarga samarali taʼsir etadi. Koʻz kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Luis Walter Alvarez

Luis Walter Alvarez () (13-iyun 1911 — 1-sentyabr 1988) — amerikalik fizik. Elektron tutishni ochgan (1938). Pufaksimon kameralar bilan ishlashning zamonaviy usulini yaratgan. Koʻpgina rezonanslarni kashf etgan (1960). Nobel mukofoti laureati (1968).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1911-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
13-iyunda tugʻilganlar
1-sentyabrda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Hannes Alfvén

Hannes Alfvén (30-may 1908 – 2-aprel 1995) — shved fizigi va astrofizigi. Magnit gidrodinamikasi asoschisi, plazmada toʻlqinning bir turi (A. toʻlqini) mavjudligini bashorat qilgan. Nobel mukofoti laureati (1970).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1908-yilda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
30-mayda tugʻilganlar
2-aprelda vafot etganlar
Alven toʻlqinlari

Alven toʻlqinlari — plaz-mada magnit maydoni boʻylab tezlikda tarqalayotgan koʻndalang toʻlqinlar, bunda r — zichlik, N — magnit maydon kuch-langanligi. X. Alven sharafiga shunday atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alveolalar

Alveolalar (lotincha: alveolus — oʻyiq, pufakcha, xaltacha):

1) oddiy va murakkab bezlarning shira (sekret) ajratuvchi pufakchalari — alveolyar bezlarning oxirgi qismlari. Bezlardagi Alveolalarda shiralar yigʻilganda bakalga oʻxshasa, shiralari chiqqandan soʻng naysimon shaklda boʻladi. Oʻpka bronxlarining oxirgi qismi ham Alveolalar deb ataladi. Ular nafas olganda kengayib, nafas chiqarganda torayib havo almashinuvini taʼminlaydi. Bronx Alveolalarlari pufakchaga oʻxshab, devorlari epiteliy hujayralaridan iborat. Alveolalarni tashqi tomondan oʻrab olgan qilsimon qon tomirlar nafas olganda kislorodni soʻradi. Nafas chiqarganda ishlangan gaz aksincha Alveolalarga oʻtadi;

2) jagʻ suyaklarining tishlar joylashadigan oʻyiqchasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alginat kislota

Alginat kislota (lot. alga -suvoʻt) — koʻpchilik hujayra poʻstida uchraydigan yuqori molekulali rangsiz, amorf uglevod birikma. Mol. m. 3500- 1500 000. Sovuq suvda yomon, issiq suv va ishqoriy eritmalarda yaxshi eriydi. Oʻz hajmidan 200-300-marta ortiq hajmdagi suvni yutish qobiliyatiga ega. Natriy va kaliyli tuzlari suvda yaxshi erib, yopishqoq eritmalar hosil qiladi. Alginat kislota va uning tuzlari emulsiya va suyuqliklarni quyultirishda, muzqaymoq ishlab chiqarish da gel hosil qiluvchi komponent si-fatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Kislotalar
Algologiya

Algologiya (lotincha: alga — suvoʻt, yun. logos — taʼlimot), fikologiya — botanikaning suv oʻtlarini oʻrganadigan boʻlimi. A.ning oʻrganish ob’ekti bir hujayrali mikroskopik oʻlchamdagi pro-kariot (koʻk-yashil suv oʻtlari, proxlor-fitsimonlar) hamda koʻp hujayrali yirik (uz. 60 m gacha) eukariot (yashil, sariq-yashil, qoʻngʻir, qizil va boshqalar) organizmlardir. Mikroskopik kattalikdagi suv oʻtlari baʼzan mikrobiologiyaning oʻrganish ob’ekti hisoblanadi. A.ning mustaqil fan sifatida rivojlanishi 19-asrning ikkinchi yarmida ota-bo-la Agerdlar hamda Kyutsin de Bari, G. Tyure, N. Prins-geym, L. S. Sentkovskiyning suv oʻtlarining morfologiyasi va sistematikasi sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq, 20-asrning ikkinchi yarmida suv oʻtlaridan tibbiyot, qishloq xoʻjaligi, oziq-ovqat va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida foydalanish borasida erishilgan muvaffaqiyatlar A.ning tez sur’at bilan rivojlanishiga olib keldi. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan Oʻzbekistonda A.ning rivojlanishi akademik A. M. Mu-zaffarov nomi bilan bogʻlangan. Uning bevosita ishtiroki va rahbarligida 373Oʻzbekiston algoflorasining tarkibi oʻrganilib, natijada ularning tarqalish qonuniyatlari kashf etildi. Suv oʻtlarni sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirib, ulardan xalq xoʻjaligining turli tarmoqlarida foydalanish mumkinligi ilmiy tomondan tahlil qilindi. Oʻzbekistonda algof-lorani rivojlantirishga qaratilgan yirik ilmiy asarlar nashr etildi. „Oʻrta Osiyo togʻ suv havzalarining suvoʻtlar florasi“, „Suvoʻtlarning geografik tarqalishi“, „Oʻrta Osiyo koʻk-yashil soʻvoʻtlari aniqlagichi“, „Xlorella va uni qoʻllash“, „Oʻrta Osiyo suv havzalari va algoflorasining rivojlanishi va tarqalish qonuniyatlari“, „Oʻrta Osiyo protokokk suv oʻtlari aniqlagichi“ kabi qator asarlar shular jumlasidandir. Bu sohadagi ishlar ayni vaqtda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika institutida davom ettirilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldebaran

Aldebaran – Savr yulduz turkumining 0,8-kattalikdagi yulduzi (a si), rangi qizil. Giadlar yulduz toʻdasining bosh yulduzi hisoblanadi; Quyoshga nisbatan 150 marta yorqinroq. Yerdan uzoqligi 67 yorugʻlik yiliga teng. Kuzda va qishda koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Aldegidlar

Aldegidlar, RCHO — molekulasida organik radikal R va vodorod atomi bilan bogʻlangan karbonil guruhi (>C=O) boʻlgan organik birikmalar. Al-degid guruhi (-CHO)ning qanday radikal bilan birikkanligiga qarab toʻyingan, toʻyinmagan, aromatik va geterotsiklik A. boʻlishi mumkin. A.ni atashda tegishli organik kislotalarning nomlaridan foydalaniladi. Mas, chumoli kislotaga toʻgʻri kelgani chumoli aldegid yoki formaldegid, sirka kislotaga toʻgʻri kelgani sirka aldegid yoki atsetaldegid deyiladi. Jeneva nomenklaturasi boʻyicha A.ni atash uchun uglevodorodlar nomi yoniga al qoʻshimchasi qoʻyiladi. Masalan, HCHO metanal,  etanal. Baʼzi A. tasodifiy nomlarga ega; mas, furfurol A. birlamchi spirtlarni oksidlash, organik kislotalar hosilalarini qaytarish va boshqa usullar bilan olinadi. Ular juda tez reaksiyaga kirishuvchi faol moddalar hisoblanadi. Reaksiya paytida radikaldagi vodorod atomlari va karbonil guruhdagi kislorod boshqa atomlarga almashinishi hamda >C=O dagi qoʻshbogʻ uzilishi natijasida boshqa atomlarni biriktirib olishi mumkin. Bulardan tashqari, A. aldol, kroton va murakkab efir kondensatsiyalari degan kondensatsiyaga uchrashi mumkin. A. oson oksidlanadi. Ular polimerlanishi, yaʼni bir necha molekulalari oʻzaro birikib, yuqori molekulyar birikma hosil qilishi mumkin. Baʼzi A. ishqorlar taʼsirida Kannitssaro reaksiyasi deb ataladigan reaksiyaga kirishadi. Ular fenolformaldegid smolalar olishda, antiseptiklar sifatida, dezinfeksiyalashda va boshqa maksadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldegidokislotalar va ketokislotalar

Aldegidokislotalar va ketokislotalar, oksokarbon kislotalar — molekulasida karbonil (aldegid yoki keton guruhlari) va kar-boksil guruhlari boʻlgan organik birik-malar. Ular funksional guruhlarning molekulada oʻzaro joylashishiga qarab, a-, r4-, u- va boshqa oksokarbon kislotalarga boʻlinadi. a-aldegidokislotaning birinchi namunasi gliok-sal kislota (SNOSOON) pishmagan mevalar tarki-bida uchraydi. a-ketokislotaga pirouzum kislota (SN3SOSO-ON) namuna boʻla oladi; u organizmda moddalar almashinu-vi jarayonida qatnashadi. R-A. va K. juda beqaror, ularning ichida eng ahamiyatlisi atsetosirka efirdir. uketokislotadan penitsill kislota katta ahamiyatga ega boʻlib, antibiotik hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Kurt Alder

Kurt Alder (1902.10.7-1958.20.6) — nemis organik kimyogari, falsafa fanlari doktori. 1940-yildan Kyoln universitetiga qarashli kimyo institutining direktori. 1928-yilda Otto Diels bilan hamkorlikda diyen sintez asoslarini ishlab chiqdi. Stereokimyo, polimerizatsiya sohalarida ham tadqiqotlar olib bordi. Nobel mukofoti laureati (1950).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1902-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
10-iyulda tugʻilganlar
20-iyunda vafot etganlar
Aldozalar

Aldozalar — oddiy uglevodo-rodlarga kiruvchi, shirin taʼmli, suvda 374yaxshi eruvchan kristall moddalar. Tuzilishiga koʻra, A. polioksialdegidlardir, SN2ON(SNON)"SNO. Tipik vakili -glyukoza. A. odam, hayvon va oʻsimliklar hayotida ham muhim rol oʻynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldol kondensatlanish

Aldol kondensatlanish, aldol kondensatsiya — ikki molekula aldegidning oʻzaro birikib, tarkibida aldegid va alkogol guruhi boʻlgan moddalar, yaʼni aldollar hosil qilishi. Aldol kondensatlanish ilk bor 1872-yilda nemis kimyoga-ri A. Vyurs tomonidan kashf qilingan. Ketonlar ham Aldol kondensatlanish reaksiyasiga oson kirishadi. Aldol kondensatlanish natijasida hosil boʻladigan aldegidspirtlar reaksiyaga juda tez kirishuvchan moddalar; oʻsimlik toʻqimalarida boʻladigan koʻpchilik ja-rayonlarni oʻrganishda ularning katta ahamiyati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldollar

Aldollar — aldegid spirtlar, molekulasi tarkibida gidroksil (- ON) va karbonil (>C=O) guruhlari boʻlgan organik birikmalar (qarang Aldol kondensatlanish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldosteron

Aldosteron — buyrak usti bezi poʻst qavatining gormoni; kortikostero-idlarp mansub, kortikosteron hosilasi. Mol. m. 360,48. Kortikosteroid faollikka ega. Dezoksikortikosterondan 100-120-marta faolroq. A. organizmda minerallar almashinuvini, natriyning bevosita soʻrilishini va kaliyning siydik bilan ajralishini rostlab turadi. A. hosil boʻlishi organizmdagi suv-tuz al-mashinuvi va ovqat tarkibidagi natriy va kaliy miqdoriga bogʻliq. A. ajralishida adrenokortikotrop gormon, angio-tenzin, renin va boshqa ishtirok etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Salvador Allende

Salvador Allende (1908—1973) — Chili prezidenti (1970—1973). Xalq birligi bloki tomonidan nomzodi qoʻyilgan. Chili sotsialistik partiyasi tashkilotchilaridan biri (1933) va rahbari. 1939—1942-yillarda sogʻliqni saqlash vaziri, 1945-yildan senator (1966—69 yillarda senat raisi). Harbiy toʻntarish paytida oʻldirilgan.

Manbalar
Alkled

Alkled (alyuminiy va ing. clag — qoplangan) — ikki tomonidan qalinligiga nisbatan 2-10 foizgacha toza alyuminiy yoki boshqa alyuminiy krtishmasi qatlami qoplangan (pla-kirovkalangan), mustahkam alyuminiy qotishmalaridan tayyorlangan yarim fa-brikat (chala mahsulot — list, quvur va boshqalar). Elektr-kimyoviy jihatdan zanglash (korroziya)dan himoyalangan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alkor (yulduz)

Alkor — Katta Ayiq yulduz tur-kumidagi oq yulduz; oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin, ravshanligi t 4,02, spektral sinfi A5. A. spektral-qoʻshaloq yulduz. U Oʻrta Osiyo kengliklarida botmaydi. Baʼzida astronomlar A.ga qarab atmos-feraning tiniqligini baholaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduzlar
Almadi

Almadi — Yashil Burun yarim oroldagi burun. Afrikaning eng gʻarbiy nuqtasi (17°32’ Almadi, 14°45’ sh.k.). Gambiya va Senegal daryolarning quyilish joylari oraligʻida joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Almandin

Almandin — granatlar guruhiga mansub mineral. Qattiqligi 7-7,5. S.ogʻ. 3,8-4,3. Rangi qizil, toʻq qizil. Shisha-simon va yogʻsimon, yaltiroq. A. slyudali slaneslarda, granitlarda, granitli peg-matitlarda uchraydi. Markaziy Osiyoda A. pegmatitlar ichidan topilgan. Juda yaltiroq, shaffof A. qimmatbaho tosh hisoblanib, zargarlik buyumlari yasashda ishlatiladi. Bunday A. baʼzan yoqut deb ataladi. A.ning nuqsonli turlari abra-ziv material sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Zargarlik
Alni qotishmalar

Alni qotishmalar — te-mir-alyuminiy-nikel tizimidagi qotishmalar. Magnit xossalari gʻoyat yuqori. Alni qotishmalar tarkibida 9-15,5% alyumi-niy (Al), 18-24,5% nikel (Ni), qolgani temir (Fe) boʻladi. Alni qotishmalar magnit jihatdan qattiq qotishmalar jumlasiga kiradi. Yuqori quvvatli ixcham magnitlar tayyor-lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp burmalanishi

Alp burmalanishi — asosan kaynozoydagi tektogenez erasi; geosin-klinal obl.larda vujudga kelib, me-zozoy va paleogenda rivojlangan. Alp burmalanishi natijasida geosiiklinallar burmali togʻlarga aylangan. Oʻsha vaqtda Alp burmali togʻlari (Alp burmalanishi nomi shundan) va Alp geosinklinal (burmali) obl. va boshqa tuzilishlar shakllandi. Alp burmalanishi Oʻrta den-giz va Tinch okean mintaqalariga ajra-tilgan. Oʻrta dengiz mintaqasiga Apen-nin, Alp, Karpat, Qrim togʻlari, Katta Kavkaz, Pomir, Himolay va boshqa kiradi; Tinch okean mintaqasiga Kordilera, And, Kamchatka, Kuril, Yaponiya, Fi-lippin o.laridagi togʻlar va boshqa kiradi. Alp burmalanishi dagi togʻlar yosh, ular kam yemirilgan, shuning uchun ham yer yuzasidagi eng ba-land togʻlar hisoblanadi. Alp burmalanishi shuning-dek tokembriy, paleozoy va mezozoyda koʻtarilgan togʻlarga ham taʼsir qilgan. Bu mintaqalarda vulkanizm va seysmik harakatlar kuchliligidan Alp burmalanishining ayrim tuzilishlari hali ham rivojlanishda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Alp mintaqasi

Alp mintaqasi — togʻlardagi tabiiy balandlik mintaqasi, asosan moʻ’tadil va subtropik kengliklarda, aksari togʻ-oʻtloq landshaft tipidan iborat. Subalp mintaqasidan yuqorida joylashgan togʻlarning balandroq qismida Alp mintaqasi nival mintaqasi bilan al-mashinadi. Alp mintaqasining balandlik holati geografik kenglik, namlik darajasi va yon bagʻirlarining ekspozitsiyasi bilan bogʻliq. Alp togʻlari va Gʻarbiy Kavkazda Alp mintaqasi 2000 m dan 3000 m gacha, Himolay togʻlarining janubiy yon bagʻirlarida 3600 m dan 5000 m gacha oralikdagi balandli-klarni egallagan. Moʻ’tadil va subtro-pik kengliklardagi togʻlarning seryogʻin yon bagʻirlarida aniq namoyon boʻlgan; yuqoriroq kengliklarda togʻ-tundra mintaqasi, quyiroq kengliklarda esa baland togʻ-dasht va choʻl mintaqasi; ekva-torial kengliklarda oʻtloqlar (paramos) mintaqasi bilan almashinadi. Relefning togʻ-muzlik shakllari keng tarqalgan. Iqlimi sovuq, qor qoplami qalin (6-10 oy saqlanadi), vegetatsiya davri qisqa, qattiq shamollar boʻlib turadi, yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 15°, iyulniki 14° chama-sida, yillik yogʻin miqdori 1000 mm va undan koʻp; tez-tez qor koʻchkilari boʻlib turadi. Alp oʻsimliklari (butazor va oʻtloqlar) keng tarqalgan. Xoʻjalikda asosan yozda yaylovlar sifatida foy-dalaniladi. Hayvonot dunyosi quyi mintaqalarga tez koʻchib oʻta oladigan turlar (alqor, serpa, yovvoyi echki va boshqalar) yoki qishki uykuga ketadigan kemiruvchilardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpari

Alpari (ital. al pare — teng, bab-baravar) — qimmatbaho qogʻozlar, valyu-talar birja (bozor) kursining nominal (paritet)ga mos kelishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpinizm

Alpinizm (Alp togʻi nomidan) , sport turi, turli murakkab toʻsiqlardan oʻtib togʻ choʻqqilariga koʻtarilish. Alpinizm uch sinfdan — traverslar (dovon oshish, togʻ tizmalari va etaklaridan oʻtish), murakkab chiqish (tik togʻlarga chiqish) va baland togʻlarga koʻtarilishdan iborat. Alpinizm sport turi boʻlibgina qolmay, kam oʻrganilgan togʻlarni ilmiy tadqiq etishga ham xizmat qiladi. Alpinizm tarixi 1786-yildan boshlanadi: oʻshanda Shveysariyalik J. Balma va M. Pakkar Alp togʻining Monblan choʻqqisiga koʻtarilgan edilar. Alpinizm Markaziy Yevropadan boshqa oʻlkalarga, shu jumladan Osiyoga tarqaldi. Alpinistlar birin-ketin Kavkaz, Tyaninan, Pomir, Oltoy togʻlarini zabt etdilar. 19-asrning oxirida Turkiston harbiy topograflari Chimyon togʻiga — 3309 m balandlikka koʻtarildilar. 20-yillarda Oʻrta Osiyo davlat untida, Toshkent telegrafi, aloqa texnikumi va boshqa joylarda alpinizm seksiyalari tashkil qilindi. 1938-yil Oʻzbekistonda alpiniada oʻtkazildi, uning 60 qatnashchisi Pskom togʻining 8 ta choʻqqisini zabt etdi. 1970-1980-yillarda Oʻzbekistonda 1,500 ga yaqin kishi alpinizm bilan shugʻullandi. Alpinizmning ommalashuvi va sportchilarning shuhrat qozonishida V. Abalakov, V. Rasek, V. Elchibekovlarning xizmati katta. Keyingi paytda Toshkent shahri, Toshkent, Fargʻona, Namangan, Samarqand, Navoiy viloyatlarida alpinizmga eʼtibor kuchaydi. Birgina Chimyonda oʻtkazilgan alpiniadada 1,000 dan ortiq sportchi qatnashdi. Dunyodagi eng baland Everest (Jomolungma) choʻqqisi (Himolay togʻida balandligi 8848 m)ni zabt etish alpinistlarning ezgu orzusi hisoblanadi. Yangi Zelandiyalik Edmund Hillary va sherp Norgey Tensing 1953-yil unga birinchi marta koʻtarilganlar. Oʻzbekistonda Everestni zabt etuvchi alpinistlar guruhi tuzildi. Bu guruh 1998-yil mayda choʻqqiga chiqdi. 22-may kuni Rustam Rajabov birinchi boʻlib Everestni zabt etdi va u yerga Oʻzbekiston davlat bayrogʻini qadadi. Uning ketidan Oleg Grigorev, Sergey Sokolov, Xanif Balmagambetov, Svetlana Baskakova, Ilyos Tuxvatullin, Andrey Fyodorov, Marat Usayev, Roman Mats, Andrey Zaikin, Alek-sey Dokukin choʻqqiga koʻtarildilar (ekspeditsiya rahbari Anatoliy Shabanov). 1977-yil alpinistlarimiz Markaziy Tyanshanning „Xontangri“ (7010 m) va „Gʻalaba“ (7439 m) choʻqqisini zabt etgandilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsifer

Alsifer — alyuminiy — krem-niy — temir tizimidagi qotishma. Mag-nit singdiruvchanlik xossasi yuqori. A. tarkibida 5,4% alyuminiy (A1), 9,6% kremniy (Si) va 85% temir (Fe) boʻladi. A. magnit jihatidan yumshoq qotishmalar jumlasiga kiradi. A.dan transforma-tor, elektr generatori va elektr dviga-tellar oʻzagi tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alt

Alt (ital. alto — yuqori, baland) — ovoz va soz turi; 1) xor yoki vokal an-samblda partiya, xonanda bolalar yoki ayollar (messo-soprano, kontralto)ning past (yoʻgʻon) ovozi. Tenordan yuqori yozi-ladi; 2) xonanda oʻgʻil bolalarning past (yoʻgʻon) ovozi; 3) skripkasimon sozlar guruhiga mansub 4 torli kamonli soz, shaklan skripkadan kattaroq, kvinta past sozga ega. A. turli ansambllarda va sim-377fonik orkestrda joʻrnavoz va yakkanavoz soz sifatida ishlatiladi; 4) A. yoki al-tgorn — puflama sozlar orkestridagi mis soz; 5) orkestr sozlarining A. turlari: domra-A., klarnet-A., trombon-A. va boshqa Ayrim oʻzbek xalq cholgʻulari (dutor, sato, afgʻon rubobi)ning diapazoni A. diapazoniga toʻgʻri keladi. Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri tarkibidan yangi yara-tilgan dutor-A. va gʻijjak-A. oʻrin ol-gan. Oʻzbekistonda oʻtkaziladigan torli sozlar ijrochilari tanlovida A. ijrochilari ham qatnashadi. Oʻzbekiston kom-pozitorlari torli A. uchun yirik asarlar yaratishgan (mas, B. Zeydmanning A. va simfonik orkestr uchun 1-2-konsert, A. va fortepiano uchun konsertinolari; Hab. Rahimovning A. va orkestr uchun konserti, A. Kozlovskiyning gʻijjak-, A. va fortepiano uchun sonatasi va b).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Altaks

Altaks, ditio-bisbenztiazol, CMHgN2S4 — rangciz kristall, orga-nik modda. Suyuqlanish temperaturasi — 186°. A. kauchukni vulkanizatsiya qilishda ish-latiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Altamira

Altamira — Ispaniyaning San-tander viloyatidagi qoyatosh rasmlari saqlangan gʻor. 1875-yildan ispan arxeolo-gi Marselino Sautuola topib oʻrgangan. Gʻorda rang-barang boʻyoqpar bilan ishlangan hayvonlar (yovvoyi ot, toʻngʻiz, bugʻu va togʻ echkilari)ning tasvirlari topilgan. Suratlarning uz. 2,2 m gacha yetadi. Rasmlar yaxshi saqlangan, oʻta kuzatuvchanlik, hayvonlarning anatomik tuzilishi va holatining aniq berilishi, shakllarni yasashda chiziq va boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllanilishi bilan diqqatni jalb eta-di. A. tasvirlarining topilishi pale-olit davri gʻor va qoyatosh rasmlarini oʻrganishga turtki boʻldi. Gʻordagi tas-viriy sanʼat obidasi madlen davriga oid. A. gʻoridagi madaniy qatlamlardan yuqori paleolitning salyutre va madlen davrlariga mansub tosh qurollar va tur-li hayvonlarning suyak qoldiqlari to-pilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari