MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Neytrino

Neytrino ( — neytroncha) — elektr zaryadi nolga, spini 1/2 ga va tinch holatdagi massasi nolga yaqin boʻlgan elementar zarra (v). Lep-tonlar guruhiga kiradi. Elektron Neytrinosi (ve) va myuon Neytrinosi (v^) nomlari bilan ham ishlatiladi. Neytrino har ikki koʻrinishning oʻziga xos antineytrinosi bor (elektronniki v_, myuonniki v^ ).

Elektron va myuon zarralar birbiridan kvant sonlari (lepton zaryadlari) Le va L bilan farq qiladi, yaʼni L = + 1, L=b. Neytrino oʻzaro kuchli taʼsirda ham, elektromagnit oʻzaro taʼsirda ham qatnashmaydi va faqat oʻzaro kuchsiz taʼsirda ishtirok etadi. Shuning uchun Neytrinoni bevosita kuzatish qiyin. Quvvatli atom reaktorlari va tezlatkichlar qurilganidan soʻnggina, Neytrinoning oʻta intensiv oqimini olish va uni kuzatish imkoni tugʻildi.

Neytrino massasi juda kichik, lekin oʻtuvchanlik qobiliyati katta. 1930-yilda V. Pauli beta-yemirilish jarayonini oʻrga-nishda juda kichik massali va spini yarimga teng boʻlgan neytral zarra bor-ligini taxmin qilgan edi. Lekin 1932-yilda J. Chedvik neytronni kashf qilganidan soʻng, E. Fermi beta-yemirilish jarayonida ishtirok etadigan bu zar-rani "Neytrino" deb atashni taklif etdi. V. Pauli taxmin qilgan zarra 25 yildan soʻng kuzatildi va fanda yangi — Neytrino fizikasi, Neytrino astronomiyasi kabi sohalar paydo boʻldi. Aniqlanishicha, Yerning har bir kilogramm massasida uz-luksiz ravishda sekundiga 7330 ta antineytrino chiqadi. Bu Neytrinolarning man-bai Yerdagi radioaktiv moddalardir. Quyosh, yulduzlardagi termoyadro reak-siyasining mahsulotlari Koinotdagi Neytrino (antineytrino) manbai hisoblanadi. Tajribalar natijasida Neytrino massasi ekani maʼlum boʻldi. Neytrinoning magnit momenti juda ham kichik m(v)=10~7 sv, bu yerda sB — Bor magnetoni. Antineytrino Neytrinoning antizarrasi boʻlganidan uning magnit momenti s(u) dan ishorasi bilan farqqiladi. Hozirgi vaqtda Kuyosh Neytrinosi, yuqori energiyali kosmik Neytrinoni qayd qilish va tekshirish yanada keng amalga oshirilmoqda.

Manbalar
Neytron bomba

Neytron bomba — kichik quvvatli termoyadro zaryadi bilan taʼminlangan qurol. Ommaviy qirgʻin qurollari jumlasiga kiradi. Neytron bombada asosiy dastlabki modda deyteriy va tritiy aralashmasi hisoblanadi. Parchalanish va sintez yadro reaksiyasi (bir necha oʻn mln. °S qizish) natijasida tez neytron oqimlari vujudga keladi. Ana shu neytron oqimlari shikastlovchi taʼsir koʻrsatadi. Neytron bomba faqat odamlarni ommaviy qirish uchun moʻljallanadi, bino va inshootlarga, tanklarga ziyon yetkazmaydi. Chet ellarda (Mas, AQSH da) 20-asr 70-yillarida yaratilib, sinovdan oʻtkazilgan, amalda qoʻllanilmagan (qarang Yadro qurollari).

Manbalar
Neytron fizikasi

Neytron fizikasi - fizikaning neytronlar xossalari (massasi, radioaktiv yemirilishi, magnit xossalari va h. k.) va ular bilan bogʻliq boʻlgan turli jarayonlarni oʻrganadigan boʻlimi. Neytron fizikasi neytron kashf qilingandan soʻng (1932) uning xossalarini oʻrganish asosida vujudga keldi va rivojlandi. Sovuq va issiq neytronlar bilan oʻtkazilgan tajribalarda ularning toʻlqin xususiyatlari namoyon boʻlib, koʻpgina optik hodi-salar kashf qilindi. Bunday neytronlar xossalari optika usullari va asboblari yordamida oʻrganiladi. Issiq neytronning moddada yutilishi katta boʻlganidan ularning har xil modsalar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida elastik sochilish hodisasi va radiatsion tutuv (p, u) kabi ekzotermik reaksiyalar ke-tishi mumkin. Neytronlar taʼsirida yad-rolarning, ayniqsa, ogʻir yadrolarning boʻlinishi va boʻlinishning zanjirli reaksiyasi kabi muhim yadro reaksiyalari vujudga keladi. Bunday reaksiyalarning ketishi ham neytronlar energiyasiga bogʻliq. Ana shunday boglanishlar harakterini va ulardan foydalanish yoʻllarini (Mas, yadro texnikasida) Neytron fizikasi oʻrganadi va aniklaydi.

Yuqori energiyali neytronlarning modda atomlari bilan oʻzaro taʼsiri yadro reaksiyalariga olib keladi. Bu jarayonlar murakkab boʻlib, ularni oʻrganishda maxsus asbob va usullar zarur. Oʻta yuqori energiyali (relyativistik) neytronlar kosmik nurlar tarkibiga ki-radigan zarralardan hisoblanadi. Bunday neitronlarni (ularning oqimini) aniklash, oʻrganish va katta energiyali boshqa zarralarga taqqoslashga, ney-tronlarning yangidan-yangi harakteri-stikalari (kvant sonlari, oʻlchash usullari, tuzilishi va boshqalar)ni bilishga im-kon beradi. Bu ishlar ham Neytron fizikasida qaraladigan muhim masalalardan biridir.

Tadqiqot ishlarini bajarishda neytron manbalari bilan bir qatorda oʻlchash usullari, qurilma va asboblari (spektrometrlar, indikatorlar, filtrlar, monoxromatorlar va boshqalar)ni ishlab chiqish bilan bogʻliq boʻlgan turli masalalarni hal etish ham Neytron fizikasidagi asosiy masalalar hisoblanadi.

Manbalar
Neytron yulduzlar

Neytron yulduzlar - katta mas-sali yulduzlar evolyusiyasida sodir boʻlishi mumkin boʻlgan oxirgi bosqichlardan biri. Neytron yulduzlar moddasi, asosan, neytrondan va qisman elektron, proton va ogir yadrolardan tashkil topgan. Neytron yulduzlarning koinotda boʻlishi mumkinligini birinchi marta L. D. Landau aytgan (1932). 1934-yil esa amerikalik astronomlar U. Baade va F. Svikki Neytron yulduzlar oʻta yangi yulduzlarning chaqnashlarida xreil boʻlishi mumkin, deb tax-min qildilar.

Yulduzlar evolyusiyasi nazariyasida koʻrsatilishicha, katta yulduzlarning yadro "yonilgʻisi" tugagach, ularning markaziy qismlarida falokatli suratda tez yuz beradigan gravitatsion siqilish (gravitatsion kollaps) kuzatiladi. Kollaps paytida modda zichligi shu qadar koʻp ortadiki, bunda neytronlar protonlarga nisbatan turgʻunroq boʻlib qoladi. Bunday sharoitda protonlar va turgun atom yadrolari neytronlarga va koʻp neytronli atom yadrolariga aylanadi. Neytron yulduzlarning oʻrtacha zichligi moddaning yadro zichligiga teng yoki undan ham katta boʻladi, shu sababli, Neytron yulduzlarning tuzilish xususiyatlari, asosan, yadro kuchlariga bogʻliq. Neytron yulduzlar uchun gravitatsion energiya (~1053 erg) ham harakterli. Bu ikki omil Neytron yulduzlarning ichki tuzilishini oʻrganishda katta ahamiyatga ega. 1967-yilda ayrim Neytron yulduzlar (pulsarlar) kashf etildi.

Manbalar 

 

Yulduzlar
Astronomiya
Neytronografiya

Neytronografiya (neytron va ...grafiya) — neytronlarning sochilishi asosida molekula, suyuklik va kristallarning tuzilishini oʻrganish usuli. Kristallarning atom va magnit tuzilishi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar neytronlar difraksiyasini kuzatishdan, molekula va kristalldagi atomlarning issiqlik tebranishlari haqidagi maʼlumotlar esa neytronlarning sochilishini kuzatishdan olinadi. Neytronlar elektr zaryadsiz zarra boʻlganligi tufayli ularning moddalarda sochilishi rentgen nurlari va elektronlarga nisbatan boshqacharoq boʻladi. Magnitlanuvchi moddalar N.sini maxsus boʻlim — magnit N.si oʻrganadi. Baʼzi hollarda N. rentgenografiya va boshqa usullarga nisbatan sa-maraliroq natija beradi. Masalan, H. yoʻli bilan yengil va ogʻir elementlardan tashkil topgan kristallardagi vodorod va boshqa yengil element atomlarining oʻrnini bevosita lash mumkin. N. sohasiga oid dastlabki ishlar (1946—48) E. Fermi nomi bilan bogʻliq boʻlib, uning asosiy yoʻnalishlari amerikalik olimlar E. Uollan va K. Shall tomonidan yoritilgan (1948).

N.da asosiy vosita yadro reaktorlari devorlaridan maxsus tirqish orqali chiqarilgan issiklik neytronlari (sekin neytronlar) dastasidir. Dasta roʻparasiga tekshiriladigan nishon — modda qoʻyiladi. Nishondan sochilgan neytronlar maxsus hisoblagichlar yordamida qayd qilinadi. Yadro reaktorlari energiya spektri 0,06 eV sohasida maksimumga ega issiklik neytronlari manbai hisoblanadi. Ushbu energiyaga mos de Broyl toʻlqin uz. A. ~ 1A kondensirlangan moddalardagi atomlararo maso-falar bilan qiyoslanadi. Neytronlar bu moddadagi atomlarning oʻzaro joylashishini difraksiya yordamida tadqiq qilishga imkon beradi. Issiklik neytronlari energiyasining atomlarning issiklik tebranishlari energiyasi bilan qiyoslanishi moddaning dinamik xossalarini oʻrganishga imkon beradi. Neytronning atomlarning magnit momentlari bilan oʻzaro taʼsirlasha oladigan magnit momenti mavjudligi atomlarning kattaligini, joylashishini va magnit momentlarning oʻzaro yoʻnalishini tadqiq qilishga imkon beradi.

Sochuvchi modda (nishon) sifatida polikristall va monokristallar ishlatiladi. N. yordamida vodorodli birik-malar (xususan, osh tuzi, organik bi-rikmalar), tartib raqamlari bir-biridan keskin farq qiluvchi elementlar birikmalari (PbS, ThO2, WO2 va h. k.), tartib raqamlari bir-biriga yaqin elementlar birikmalari (GʻeSO,, Ni3Mn va h. k.), bir elementning maʼlum izotoplaridan tuzilgan birikmalar va boshqa koʻpgina murakkab birikmalarning tuzilishi oʻrganiladi. Birik-malar tuzilishini oʻrganish uchun struktura N.si mavjud. Suyuq moddalarni tahlil qilishda qam N. juda qoʻl keladi. Bunda tahlil qilinadigan modda solingan idish devorlaridan neytronlar deyarli susaymasdan oʻtadi va rentgen nurlariga nisbatan 103 — 104-marta kam yutiladi. Tajribalarning keng temperatura (1 dan 1500 K gacha) va bosim oraligida olib borilishi va boshqa omillar N. usulining boshqa usullardan afzalligini koʻrsatadi.

Manbalar
Neytrofillar

Neytrofillar (lot. neuter - u ham, bu ham emas va yun. phileo — sevaman) — umurtqali hayvonlar va odam qoni leykotsitlarining bir xili. N. protoplazmasi rangsiz yoki och pushti, qizgʻish-binafsha rangda, donador. Oʻrtacha kattaligi 9—12 mkm. N. yetilib borishiga qarab quyidagilarga ajratiladi: miyelotsitlar, yosh N., tayoqcha oʻzakli N. va segment oʻzakli N. N. promiyelotsitlardan yetilishiga qarab oʻzga-rib boradi, asosiy oʻzgarishlar oʻzagida kuzatiladi: dastlab oʻzakda botiq hosil boʻladi, keyin oʻzak bukilgan tayoqchani eslatadi, soʻngra orasida ingichka koʻprikchalari bor segmentlarga (3 tadan 5 tagacha) boʻlinadi. N. fagotsitoz qilish va gumoral omillar ishlab chiqarish xususiyatiga ega, shuning uchun mikrofaglar guruhiga kiritilgan. Katta yoshli odamlarda tayoqcha oʻzakli N. 1—6% ni, segment oʻzakli N. 47—72% ni tashkil qiladi. Sogʻlom odam qonida yosh N. uch-ramaydi. Har xil patologiyalarda segment oʻzakli N.ning segmentlanmagan N.ga nisbati oʻzgaradi. Mas, bu koʻrsat-kich kamaysa, N.ning chap tomonga sil-jishi (koʻpgina yalligʻlanish jarayonlari, leykotsitozda), koʻrsatkich koʻpaysa, oʻng tomonga siljishi, leykopeniya kuzatiladi (ogʻir kechuvchi anemiyada). Har xil kasalliklarda N.ning xajmi, protoplazmasi va donadorligi oʻzgarishi mumkin. Qrnda N. miqdorining koʻpayishi neytrofillyoz deb ataladi.

Manbalar
Nekrobakterioz

Nekrobakterioz, nekrobatsillyoz — uy hayvonlari va koʻpgina yovvoyi hayvonlarda uchraydigan yuqumli kasallik. Kasallikni Bacterium necrophorum bakteriyasi qoʻzgʻatadi. Bakteriya tashqi muhitga chidamsiz, quyosh nuri taʼsirida tez oʻladi. N. bilan koʻproq qoʻy, sigir, ot, tovuq (aksariyat joʻjalar) kasallanib, odamga ham yuqishi mumkin. Kasallik manbai — kasal hayvonlar. Bakteriya nafas yoʻli va shikastlangan teri yoki shilliq pardalar orqali organizmni zaharlaydi, natijada toʻqimalarda moddalar almashinuvi bu-ziladi va mayda kon tomirlarida tromblar, ichki organlarda esa metastazalar paydo boʻladi. Kasallik katta yoshdagi hayvonlarda surunkali, yoshlarida esa shid-datli oʻtadi. Koʻpincha tuyoqoraligʻi, tuyoqning yumshoq qismlari, qoʻzilarning lablari, burun qanotlari, ogʻiz shilliq pardalari shishib, yara boʻladi. Keyinchalik shu joylarda qon aralash yiringli suyuklik toʻplanib, toʻqimalar iriydi. Kasal hayvon ozadi, oʻladi.

Kasallik epizootologik va klinik maʼlumotlarga asoslanib, bakteriologik tekshirish bilan aniqlanadi.

Oldini olish: hayvonlarni bo-qishda veterinariya-sanitariya qridalariga rioya qilish; ularni toʻlaqonli ozuqalar bilan taʼminlash; mollarni botqoqlangan yaylovlarda boqmaslik. Kasal hayvonlar ajratib olinadi va davolanadi, tuzalishi qiyin boʻlganlari soʻyiladi. Zararlangan organ va toʻqimalar yoʻqotiladi. Goʻshtini cheklovlarsiz isteʼmol qilish mumkin.

Davolash: zararlangan joylar xirurgik yoʻl bilan davolanadi, antibiotiklar, sulfanilamidlar, kasallikning boshlanish davrida kaliy permanganatning 3% li spirtli eritmasi qoʻllanadi. Kasallik tarqalgan xoʻjalikda karantin eʼlon qilinadi.

Manbalar
Nekrobioz

Nekrobioz (yun. nekros — ulik va biosis — hayot) — hujayra va toʻqimalarda ular nobud bulishidan oldin yuz beradigan oʻzgarishlar. N. moddalar almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq holda hujayrada yogʻ va yoki b. moddalarning aynishiga olib kelishi va aksincha, boʻlishi mumkin (qarang Distrofiya). Hujayra yadrosidagi oʻzgarishlar (ka-riopiknoz, karioreksis, kariolizis), sitoplazmalar yopishqoqligining buzilishi N.ning asosiy belgilaridandir. Kasallik qoʻzgʻatadigan omillarning uzoq vaqt taʼsir etishi va orga-nizmdagi noxush holatlar distrofik oʻzgarishlarning nekroz bilan tugallanishiga olib keladi.

Manbalar
Nekroz

Nekroz (yun. nekrosis — oʻlish) — 1) tirik organizmdagi hujayra, toʻqima, butun aʼzo yoki uning bir qismi nobud boʻlishi. Kimyoviy yoki fizik taʼsirlar (harorat, elektr toki, kuchli kislota yoki ishqorlar, nur energiyasi va boshqalar), shikastlanish, toksinlar (bakte-rial infeksiyalarda) sabab boʻladi. Koʻpchilik hollarda mahalliy qon aylanishining (tromb, emboliya, infarqt, gangrena), shuningdek, toʻqimalar innervatsiyasining buzilishi N. uchun qulay sharoit tugʻdiradi. N.da oʻziga xos oʻzgarishlar hujayralar (yadro va sitoplazma burishib qoladi) va hujayralararo moddada kuzatiladi. N. atrofi ajralib tushadi (hujayra yadrosi va si-toplazmasi bujmayadi) yoki yiringlab iriydi; hujayra kemtigi oʻrnida chan-dik paydo boʻladi. N.ning quruq yoki koagulyasion (oʻlgan hujayra quriydi), hoʻl yoki kollikvatsion (nobud boʻlgan hujayra iriydi) xili ajratiladi. Organizmning biror yerida N. vujudga kelishi uning umumiy holatiga noxush taʼsir koʻrsatadi. Tana yuzasidagi toʻqimalar N.ga uchrab iriganda, aksari ularda patogen mikroblar koʻpayadi. Shuning uchun irigan toʻqimalar jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi; 2)oʻsimliklarda — toʻqima yoki organlar ayrim qismlarining nobud boʻlishi. N. paydo boʻlishiga noqulay fizik, mexanik (muzlash, kuyish, shikastlanish va boshqalar) va kimyoviy taʼsirotlar (oʻsimliklarni purkalgan yoki changitilgan preparatlardan kuyishi) yoki mikroorganizmlar bilan kasallanish (barglardagi bakterial va zamburugʻli dogʻlar va boshqalar) sabab boʻladi. N. mahalliy, shuningdek, oʻsimlikning umumiy kasallanishidan paydo boʻlishi mumkin. Mas, gʻoʻza barglaridagi N.ni patogen zambu-rugʻ (makrosporioz va vilt) yoki bakte-riyalar (gommoz) vujudga keltiradi.

Manbalar
Nekropol

Nekropol (yun. nekros — oʻlik, polls — shahar) — qadimgi qabriston.

Antik va ilk oʻrta asrlarda 
Bu atama antik va ilk oʻrta asrlar davridagi qabristonlarga taalluqli. Nekropollar shakli, tuzilishi, koʻmish odati, ijtimoiy-etnik buyumlari bilan bir-biridan ajralib turadi. Nekropollar toshdan va tuproqdan koʻtarmali yoki koʻtarmasiz qilib qurilgan. Ular yer osti va yer usti maqbaralarga ajraladi. Nekropollar katakomba, oʻra shaklida boʻlib, tosh, yogʻoch yoki gʻisht bilan oʻralgan. Sagʻana, mugʻxona, ehrom va maqbaralar toshdan, pishiq yoki xom gʻishtdan ishlangan. Nekropolga murdalar kuydirilib yoki oʻz holicha koʻmilgan. Murdani kuydirmasdan koʻmishning turli xillari boʻlib, murdalar qay holatda yotqizilishi qoʻshib koʻmiladigan asboblarga koʻra, bir-biridan ajralib turadi. Kuydirib koʻmishda murdani kuydirgandagi kulni qabrga toʻkib yoki biron idishga solib, baʼzan, har xil buyumlar qoʻshib koʻmilgan.

Musulmon nekropollari 
Musulmon nekropollari IX—X asrlardan paydo boʻla boshlagan. Ularni paydo boʻlishi asosida, odatda, mozorlar yoki qadamjolar turgan.

Buxoro nekropollari 
Buxoroda nekropollar pushta deb nomlangan. XX asrning boshlarida ulardan baʼzilarining yoshi 1000 yildan oshgan. Soʻnggi tadqiqotlarga koʻra, Buxoroda 70 dan ortiq katta va kichik nekropollar boʻlgan. 1910-yillarda ularning umumiy maydoni Buxoroda — 19,5 gektarni (shahar umumiy maydonining 12%) va shahar qalʼasining tashqarisida 44 gektrni tashkil etgan. 1928-yilda Buxorodagi qabristonlarning barchasida va shahar qalʼasi tashqarisidagilarning bir qismida dafn etish man etib qoʻyilgan. 1940—1970-yillarda esa ularning deyarli barchasi buzib tashlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Nekropollar
Nektarxoʻrlar

Nektarxoʻrlar (Nektariniidae) -sayroqi chumchuqsimonlar oilasi. Uzunligi 9,5—25 sm. Tumshugʻi uzun, ingichka, koʻpincha pastga egilgan, narining patlari modasiga nisbatan chiroyli, yaltiroq. 8 urugʻi, 104—115 turi subtropik va tropik mintaqalar (Afrika, Janubiy Osiyo, Shim.-Sharqiy Avstraliya) da tarqalgan. Oʻsimlik gullagan davrda oziq qidirib koʻchib yuradi. Buta va daraxtlarda yashaydi, togʻlarda 4000 m gacha balandlikda tarqalgan. Koʻpchilik turlari chiroyli sayraydi. Uyasini daraxtlar shoxining uchiga quradi. 1—3 ta tu-xum qoʻyadi. Hasharotlar, nektar va me-valar bilan oziqlanadi. Nektarni daraxt shoxiga yoki gulga qoʻnib olib soʻradi. Kolibrlar qanot qoqib bir joyda ucha turib, nektar soʻradi. N. oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. 1 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Horatio Nelson

NELSON (Nelson) Goratsio (1758. 29.9, Byornem-Torp, Norfolk grafligi — 1805.21.10, Trafalgar burni yaqinida, Ispaniya) — ingliz floti sarkardasi, ingliz vitse-admirali (1801), vikont (1801). Fransuz va is-pan flotlariga qarshi kurashda qator gʻalabalarga erishgan, shu jumladan, Abikur va Trafalgar yonida (shu jangda ogʻir yaralanib qalok boʻlgan). N. ma-nevrli taktika usuli qoʻllash va qatʼiy harakat qilish tarafdori boʻlgan. N.ning flot sarkardasi sifatidagi faoliyati maʼlum darajada Buyuk Britaniyaning dengizdagi qudratini oshishiga imkon bergan. Londonda dafn etilgan.

Manbalar
Nelson gʻoʻzasi

Nelson gʻoʻzasi (Gossypiutn nelsonii Frux.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Birinchi marta 1974-yilda amerikalik olim P. Friksel taʼriflab bergan. Avstraliyaning shim.-gʻarbiy qismida, tog massivining shim. tomonidagi qoyalar bagʻrida tarqalgan. N.gʻ. boʻyi 2 m gacha yetadigan, qalin tuklar bilan qoplangan tik oʻsuvchi buta. Barglari dumaloq tuxumsimon shaklda, uchi toʻmtoq, baʼzan barg boʻlaklari zoʻrgʻa seziladi. Barg shira bezlari yirik, qizil. Gullari oʻrtacha kattalikda, barg qoʻltigʻida yoki hosil shoxlarida toʻpgul koʻri-nishida boʻladi. Gulbarglari pushti, asosida aniq koʻrinadigan toʻq qizil dogʻlar bor. Ochilmaydigan mayda gullari ham uchraydi. Gulyonbargchalari juda mayda, qilichsimon shaklda, tukli, toʻkilib ketmaydi. Koʻsaklari 3—5 chanoqli, tuxumsimon, uchi tekis, sirti qora smolali juda koʻp bezchalar bilan qoplangan. Chigitlari konussimon, ustida 5 mm cha tuklari bor. Bu tur gʻoʻza tezpisharligi va hosildorligi bilan ajralib turadi. Biologik xususiyatlari yetarli oʻrganilmagan.

Manbalar
Neman

Neman, Nemunas yoki Memel (; ; ; ) — Belarus, Litvadagi daryo (qisman Rossiya Federatsiyasining Kaliningrad viloyati hududidan oqadi). Uzunligi 937 km, havzasining maydoni 98200 km². Minsk qirlarining jan.dan boshlanadi. Boltiq dengizining Kurshskiy qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Neman quyi qismida ikki tarmoqqa boʻlinadi: Rusne (asosiy) va Giliya. Neman havzasida kichik koʻllar koʻl. Krr, quyi qismida yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sar-fi 678 m³/sek. Dekabrda muzlaydi. Mart oxirida, ayrim vaqtda fevral yoki aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoklari: oʻngdan — Berezina, Myarkis, Nyaris, Nyavejis, Dubisa, Yura, Mi-niya; chapdan — Shchara, Shyashupe. Bir-shtonasdan quyilish joyigacha muntazam ravishda kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. Nemanda Kaunas, Grodno, Druskininkay, Alitus, Prenay, Birshtonas, Yurbarkas kabi shaharlar joylashgan.

Manbalar 

Belarusdagi daryolar
Россиядаги дарёлар
Litvadagi daryolar
Nematodirozlar

Nematodirozlar — kavsh kaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasalliklar. Hayvonlarning ingichka ichaklarida parazitlik qiluvchi Nematodirus avlodiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadi. Asosan, yosh mollar (qoʻzilar) kasallanadi. Kasallik, asosan, yaylovlarda alimentar yoʻl bilan yuqadi. N. qurgʻoq, keskin oʻzgaruvchan iqlimli, tuproqda mis va kobalt yetishmaydigan, lekin bor va molibden ortiqcha boʻlgan xrllarda muayyan hududlarda uchraydi. Hayvon organizmida gijja 21—26 kun davomida jinsiy yetiladi, 5 oygacha parazitlik qiladi va tashqi muhitga koʻplab miqdorda tuxum chiqarib turadi. Kasal hayvonlar holsizlanadi, oriqlab, ichi ketadi, koʻp suv ichadi, nafas olishi tezlashadi.

Davolash: nilverm, naftamon, panakur, farantel beriladi.

Oldini olish: hayvonlarni madaniy oʻtloqlarda boqish, mineral qoʻshimchalar qoʻshilgan toʻyimli ozuqalar berish.

Manbalar
Nematodozlar

Nematodozlar — odam va hayvonlarda yumaloq gijjalar — nematodalar qoʻzgʻatadigan invazion kasalliklar (gelmintozlar). Parazitlar barcha turdagi umurtqalilar organizmining koʻpgina aʼzo va toʻqimalarini (aksariyat ovqat hazm qilish aʼzolarini) shikastlaydi. Hayvonlar nobud boʻladi yoki mahsuldorligi kamayadi, bu bilan N. chorvachilikka katta ziyon keltiradi. Qulay iqlim sharoiti (harorat, namlik, oraliq xoʻjayin boʻlishi, chorva mollarini saqlash qoidalariga rioya etmaslik, shuningdek, ularni davolash va profilaktika qilish tuzuk yoʻlga qoʻyilmaganligi) N. rivojlanishiga imkon beradi. Kattalarga nisbatan bolalar koʻproq kasallanadi va ularda kasallik ogʻir kechadi. Odam, parazitning yetuk tuxumlari meʼda-ichak yoʻliga yoki lichinkalari teriga tushganda zararlanadi. N.ning quyidagi turlari farqlanadi: askaridoz, ankilostomidoz, enterobioz, trixotsefalyoz, trixinellyoz va boshqa

Boshqa gelmintozlarga oʻxshash N. ham, asosan, ozodalikka eʼtibor bermaslik oqibatida kelib chiqadi.

Manbalar
Nemertinalar

Nemertinalar (Nemertini) - deyarli barcha turlari dengizlarda yashay-digan umurtqasiz hayvonlar tipi. Gav-dasi bilaterial simmetriyali, chuvalchangsimon, kiprikli epiteliy bilan qoplangan. Tana boʻshligʻi boʻlmaydi; ichki organlari oraligʻi parenximadan iborat. Tanasi yassi. Qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlangan, tutash. Nafas sistemasi yoʻq. Nerv sistemasi bosh miya va 3 ta boʻylama nerv poyasidan iborat. Boshining oldingi uchida hartumchasi bor. Hartumcha ogʻiz yonidagi maxsus chuqurchaga tortib olinishi mumkin. Ovqat hazm qilish sistemasi ogʻiz teshigidan boshlanib, anal teshigi bilan tugaydi. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyib koʻpayadi. Tuxumdan pilidiy lichinkasi chiqadi. Jinssiz fragmentatsiya yoʻli bilan ham koʻpayishi mumkin. Deyarli barcha N. yirtqich; boʻgʻimoyoklilar, mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi. Ayrim vakillari parazit yoki kommensal. Bu tipga bitta — ne-mertinalar sinfi kiradi. 800 ga yaqin turi maʼlum. 30 turi chuchuk suvlarda va 10 turi quruk/shkda tarqalgan. Uzunligi 0,5 mm dan 30 metrgacha va undan ham koʻproq (60 m gacha). Kengligi 9 mm gacha.

Manbalar
Nemet Dyula

NEMET (Nemeth) Dyula (1890.2.11, Karsag) — venger sharqshunosturkshunosi. Vengriya Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1922), akademik (1935), filol. fanlari doktori (1916), Budapesht universitetining professor (1916—64), Bolgariya Fanlar akademiyasi va GDR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1954; 1955), Londondagi qirollik Osiyo jamiyatining faxriy aʼzosi (1955). Turkiya, Qrim, Kavkaz (qumuqlar) va Volga boʻyi xalqlari (chuvashlar)ning tillari, folklori, adabiyoti va etnografiyasini oʻrganish boʻyicha katta tadqiqotlar olib borgan. Runiy yozuv yodgorliklarini sharhlashdagi xizmatlari bilan turk-shunoslik faniga munosib hissa qoʻshdi. U venger runiy yozuvlarining 16 belgisi turkiy runiy yozuvlarining tegishli belgilariga juda yaqinligini, Talas vodiysidagi turkiy yozuv yodno-malari bilan qariyb oʻxshashligini aniqladi. Shuningdek, N. Urxun yozuvlarining oʻqilishiga ham tuzatishlar kiritgan. Uning "Usmoniy turk grammatikasi" asari turk tili boʻyicha muhim qoʻllanmadir. Bu kitob 1962-yilda ingliz tilida ham nashr etilgan. N.ning turkiy lahjalar boʻyicha koʻp yillik tekshirishlarining yakunlari yirik asari — "Vidin turklari"da berilgan.

Manbalar