Mutal Burhonov

Mutal (Mutavakkil) Muzayyinovich Burhonov (1916-yil 5-may — 2002-yil 15-iyun) — bastakor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964), Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Burhonov Oʻzbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi musiqasini yozgan (1947, 1978 va 1992-yillardagi talqinlarini). Shuningdek, qator kamer-vokal va kamer-cholgʻu asarlarini yozgan, bir necha opera va film, jumladan, „Maftuningman“ filmi musiqasini bastalagan. Oʻzbeklar orasida eng sevimli qoʻshiqlarga aylangan „Doʻppi tikdim“ va „Maftuningman“ qoʻshiqlari musiqasini bastalagan.

Burhonov Oʻzbekistonda koʻp ovozli xor hamda a kapella janri asoschilaridan biri hisoblanadi. Burhonov bir necha orden va medal, jumladan, „Shuhrat“ medali (1994), „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni (1998) hamda „El-yurt hurmati“ ordeni (2001) bilan taqdirlangan. Bastakor oila qurmagan va kamtarona hayot kechirgan.

Hayoti va ijodi 
Mutal (Mutavakkil) Muzayyinovich Burhonov 1916-yil 5-mayda Buxoro shahrida tugʻilgan. Oilada besh farzand boʻlgan – Mutal Burhonovning Minhojiddin va Misbohiddin ismli ikki akasi va Mohida va Fotima ismli ikki opasi boʻlgan. (Opasi Fotima Fitratga turmushga chiqqan.) Otasi madrasada matematikadan saboq bergan. Otasining aka-ukalari, xususan, Mazhariddin Burhonov, Mukammil Burhonovlar jadidchilar boʻlgan.

Burhonov sakkiz yoshida amakisi Mukammil unga tanbur olib bergan. Keyinchalik Burhonov Otagʻiyos Abdugʻaniyevdan tanbur chalishni oʻrgangan.

1919-yil Burhonovning otasi vafot etgan. Oʻn yoshida onasidan ayrilgan. 1934-yil akasi Misbohiddin Burhonovga xalq dushmani ayblovi qoʻyilib, Sibirga surgun qilingan. 1937-yil akasi va amakilari jadidchilikda ayblanib qatagʻon qilingan, 1938-yil otib tashlangan.

Burhonov 1928—32-yillarda Samarqand musiqa va xoreografiya institutida, 1939—41- va 1946—49-yillarda esa Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan. Konservatoriyada Sergey Vasilenkodan kompozitsiya, Grigoriy Stolyarovdan dirijyorlik boʻyicha saboq olgan. Oʻsha yillari Uygʻun va Izzat Sulton yozgan „Alisher Navoiy“ dramasiga musiqa, qator kamer-vokal va kamer-cholgʻu asarlar yaratgan.

Burhonov 1941-yil Ikkinchi jahon urushida Moskva mudofaasida qatnashgan. 1949—51-yillarda „Oʻzbekiston“ radiosida badiiy rahbar, 1955—60-yillarda Oʻzbekiston Kompozitorlar uyushmasi boshqaruvining raisi lavozimida ishlagan.

Burhonov ijodida vokal musiqasi, ayniqsa, romans, joʻrsiz xor va vokal-simfonik janrlar asosiy oʻrin tutadi: „Tabassum qilmading“, „Namedonam Chi nom dorad“, „Ishqida“ va boshqa romanslari, „Alisher Navoiyga qasida“ (Abdulla Oripov, 1968) va boshqa Sharq xalqlari qoʻshiqlarini joʻrsiz xor uchun „mahorat bilan, milliy musiqaga xos nafislik va jozibalilikni toʻla saqlagan holda qayta ishlagan“. Burhonov qozoqcha „Dudaray“, eroncha „Goʻle gandum“, oʻzbekcha „Goʻzal qizga“, afgʻoncha „Chashmi siyoh“ va boshqa koʻpgina bolalar qoʻshiqlarini bastalagan va xor uchun qayta ishlagan.
 
Shuningdek, Burhonov qator filmlarga, xususan, „Surayyo“, „Abu Ali Ibn Sino“, „Maftuningman“, „Orol baliqchilari“, „Boy ila xizmatchi“ kabi filmlarga musiqa bastalagan. „Alisher Navoiy“ operasi (1986) hamda „Abadiy xotira“ rekviyemini (1996) yozgan. 1992-yil mustaqil Oʻzbekiston Respublikasi Davlat madhiyasi musiqasini yozgan. Oʻzbekiston SSRning 1947- hamda 1978-yillardagi madhiyalari musiqasini ham Burhonov yaratgan.

Burhonov oila qurmagan va kamtar hayot kechirgan. 1998-yil „Koʻngil xazinasi (Burhonnoma)“ kitobini yozgan. Bastakor 2002-yil 15-iyunda 86-yoshda vafot etdi. 2016-yil „Oʻzbekkino“ milliy agentligi Burhonov hayoti va ijodi haqida „Mutal Burhonov. Ohanglarda yashayman hamon...“ hujjatli filmini suratga olgan.

Asarlari 
 „Yurak ovozi“ (?) romansi ()
 „Oʻzbekiston qizi“ (?) syuitasi (1938) ()
 „Ishq oʻti“ balladasi (Mashrab sheʼri, 1939) ()
 „Gullayotgan Oʻzbekiston“ (?) kantatasi (Hamid Olimjon va Uygʻun sheʼri, 1949) ()
 „Abu Ali Ibn Sino“ simfonik syuitasi (1957) ()
 „Lenin partiyasi“ qasidasi (?) (Gʻafur Gʻulom sheʼri, 1959) ()
 „Alisher Navoiyga qasida“ (Abdulla Oripov sheʼri, 1968) ()
 „Namedonam Chi nom dorad“ romans-poemasi (Sheroziy sheʼri, 1979) ()
 „Alisher Navoiy“ operasi (1986-yilda yozilgan, 1990-yilda sahnalashtirilgan) ()
 „Abadiy xotira“ rekviyemi (Fitrat, Usmon Nosir, Choʻlpon va Burhonov sheʼri, 1996) ()

Filmografiyasi 
 1953 — „Boy ila xizmatchi“ ()
 1956 — „Abu Ali Ibn Sino“ ()
 1957 — „Orol baliqchilari“ ()
 1958 — „Maftuningman“ ()
 1961 — „Rad etilgan kelin“ (?) ()
 1963 — „Samolyotlar qoʻnmadi“ (?) ()
 1964 — „Hayot tunda oʻtdi“ (?) ()
 1968 — „Ikki yurak poemasi“ (?) ()

Mukofotlari 
Burhonov bir necha sovrin va mukofot bilan taqdirlangan. 2016-yil 6-may kuni Oʻzbekiston boʻylab Burhonov tavalludining 100 yilligiga bagʻishlangan tadbirlar oʻtkazildi. 2018-yil Buxoro shahrining Bahouddin Naqshband koʻchasida Burhonovning uy-muzeyi ochildi.

 1959 — Lenin ordeni
 1964 — Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti
 1964 — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi
 1970 — Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti
 1974 — Oʻzbekiston xalq artisti
 1994 — „Shuhrat“ medali
 1996 — Oʻzbekiston Respublikasining faxriy yorligʻi
 1998 — „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni
 2001 — „El-yurt hurmati“ ordeni

Manbalar

Havolalar 
 
 „Mutal Burhonov. Ohanglarda yashayman hamon...“ hujjatli filmi

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari