MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Disproporsiyalanish reaksiyasi

Disproporsiyalanish reaksiyasi — bir modda molekulalari yoki erkin radikallari oʻrtasida atomlar yoki atom guruhlarining qayta taqsimlanishi. Buning natijasida modda ikki yoki undan koʻproq boshqa moddaga ayla-nadi, bulardan baʼzilarida atomlar yoki ularning guruhlari boshlangich moddadagiga nisbatan kamroq, baʼzilarida esa koʻproq boʻladi. D. r.ning aksariyati oksidlanish-qaytarilish jarayonlaridan iborat boʻlib, bunda kislorod yoki vodorod atomlari qayta taqsimlanadi. D. r. kimyoda keng qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproporsiyalar

Disproporsiyalar — iqtisodiyotga xos boʻlgan mutanosiblik (turli sohalar oʻrtasidagi nisbat)larning buzilishi, izdan chiqishi. D. yuz berganda jami talab bilan taklif, i. ch. bilan isteʼmol, jamgʻarma bilan isteʼmol, sanoat bilan qishloq xoʻjaligi, ishlab chiqarish bilan transport, eksport bilan import, pul massasi bilan tovarlar va xizmatlar massasi va b. oʻrtasidagi mutanosiblik buziladi. Jami talab va taklifning oʻzaro mos tushmasligi D.ni keltirib chiqaruvchi asosiy sabab hisoblanadi. D. natijasida iqtisodiy tanglik va hatto boʻhronlar paydo boʻlishi mumkin. D. kelib chiqish sababiga koʻra iqtisodiy D. (iqtisodiy subʼyektlarning yakka va tarqoq boʻlishi, ular faoliyatining bozor orqali oʻzaro toʻla uygʻunlashmaganligi), tabiiy D. (tabiiy sharoitning qulay kelmasligi, turli ofatlarning boʻlishi, kutilmaganda tabiiy resurslarning yetishmay qolishi), siyosiy D. (siyosiy beqarorlik tufayli xoʻjalik aloqalarining vaqtincha uzilib qolishi, iqtisodiy talafot keltiruvchi urush harakatlarining yuzaga kelishi) mavjud. D. oʻtkinchi harakterga ega boʻlib, ular muayyan vaqtdagina yuzaga keladi va keyinchalik bartaraf etiladi. D.ning barta-raf etilishi bozor mexanizmi va davlat tomonidan iqtisodiyotning tartiblanishi orqali amalga oshiriladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissektor

Dissektor (lot. disseco — buklay-man, kesaman) — elektr zaryadlarini uzatuvchi televizion trubka. D.da fotokatod hosil qilgan tasvirni elektron koʻpaytirgich elektr signallariga aylantiradi. D., asosan, televideniyening qoʻshimcha avtomat tizimlarida (mas, yorugʻlik manbai vaziyatini aniklash uchun) ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disseminatsiya

Disseminatsiya (lot. disseminatio— yoyilish, tarqalish, sochilish) — patologik jarayon, mas, xavfli oʻsma hujayralari yoki sil va b. yuqumli kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarining qon va limfa orqali butun organizmga tarqalib, yoyilib ketishi. Koʻpgina kasalliklarning D. yoʻli bilan tarqalishi aniqdangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissertatsiya

Dissertatsiya (lotincha: dissertatio — tadqiqot, mulohaza) — ilmiy daraja olish uchun taqdim etilgan va jamoatchilik oldida yakka tartibda himoya qilinadigan ilmiy asar. Dissertatsiyani himoya qilish dastlab oʻrta asrlarda nemis tilida soʻzlashadigan mamlakatlarning universitetlarida paydo boʻlgan. 16—17-asrlarda boshqa mamlakatlarga ham tarqala boshlagan. Oʻzbekistonda 1934-yildan fan nomzodi va fan doktori ilmiy dara-jasini olish uchun D. himoya qilish joriy etila boshladi. Fan nomzodi ilmiy darajasini olish uchun himoya qilinadigan D. yangi ilmiy-amaliy xulosa va tavsiyalarni oʻz ichiga oli-shi, uning muallifi (dissertant) tanlangan mutaxassislik boʻyicha chuqur ilmiy-nazariy bilimga ega ekanligini koʻrsatib berishi lozim. Fan d-ri ilmiy darajasini olish uchun himoya qilinadigan D. fan va texnikaning muayyan sohasidagi katta ilmiy nazariy muammoni hal qilishi, fan va amaliyotning rivojiga ulkan hissa boʻlib qoʻshilishi lozim. Nomzodlik va doktorlik D.lari oliy oʻquv yurtlari yoki ilmiy tadqiqot institutlarida tashkil etilgan ixtisoslashtirilgan ilmiy kengashlarda himoya qilinadi. Himoyaga taqdim etilgan D.ning asosiy mazmuni alohida kitob tarzida yoki jur., ilmiy toʻplam va b. nashrlarda eʼlon qilinishi lozim. Ularning soni va hajmi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi (OAK) tomonidan belgilanadi. Shuningdek, muhim ixtiro va kashfiyotlar, ayrim shaxs yoki jamoa tomonidan yangi mashina, boshqarish tizimi, turli asboblar, qurilma va texnologik jarayenlar yaratishdagi tugallangan ishlar, bir muallif tomonidan tayyorlangan mustaqil ilmiy yoki ilmiy metodik asar darajasida boʻlgan original dareliklar ham ilmiy maʼruza shaklida D. oʻrnida himoyaga takdim etilishi mumkin. D. himoyasi oldidan uning asosiy mazmuni va xulosalari yozilgan avtoreferat eʼlon qilinadi. Himoya qilingan nomzodlik va doktorlik D.lari OAK tomonidan belgilangan muddatlarda tasdiklangandan soʻng D. himoya qilgan shaxslarga davlat tomonidan tasdikdangan namunadagi diplom topshiriladi. Himoya qilingan D.lar himoya oʻtgan ilmiy muassasa kutubxo-nasida, shuningdek, muayyan soha kutubxonalarida saqlanadi.

OʻzRda 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy texnikaviy mazmundagi magistrlik D.sini himoya qilish joriy etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissidentlar

Dissidentlar (yun. dissidentes -qoʻshilishmaganlar, qarshilar) — 1) davlat dini katolitsizm yoki protestantizm boʻlgan davlatlarda hukmron dinga eʼtiqod qilmaydigan xristianlar. Kuchma maʼnoda — oʻzgacha fikr qiluvchilar. 2) 1950—80-y.larning oʻrtalarida koʻpchilik sotsialistik mamlakatlarda mustabid tuzumga qarshi harakat qatnashchilarining nomi. In-son va fuqaro huquq hamda erkinliklariga rioya qilinishi uchun, oʻzgacha fikrlovchilar taʼqib etilishiga qarshi turli shakllarda chiqishlar qilishdi, sovet qoʻshinlarining Chexoslovakiyaga (1968) va Afgʻonistonga (1979) kiritilishiga qarshi norozilik bildirishdi. D. maʼmurlar tomonidan qatagʻonlarga duchor etildi, koʻplari josuslik, davlatga xiyonat qilish kabi soxta ayblar bilan ayblanib jazoga tortildi, majburlab ruhiy kasalliklar shifoxonalariga yotqizildi ("jazolash psixiatriyasi"), mamlakatdan surgun qilindi yoki muhojir boʻlib ketishga majbur boʻldi (V. I. Bukovskiy, P. G. Grigorenko, A. D. Saharov, A. I. Soljenitsin va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissimilyasiya

Dissimilyasiya (lot. dissimilatio -oʻxshatmaslik) — organizmlarda murakkab organik moddalarning parchalanib, birmuncha oddiyroq moddalarga aylanish jarayoni; assimilyasiyaga karamaqarshi boʻlgan jarayon.

Yana q. 

 Katabolizm
 Metabolizm
 Assimilyasiya

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissimilyasiya (maʼnolari)

Dissimilyasiya:

 Dissimilyasiya (lot.
 Dissimilyasiya (tilshunoslik) (tilshunoslikda) — nutqiy hodisa.
Dissimilyasiya (tilshunoslik)

Dissimilatsiya - so'z tarkibidagi bir xil (yoki o'xshash) tovushlardan   

birining boshqa tovushga ko'chishi: birorta > bironta (ror > ron), kissa > kista

(ss > st) kabi. Bu hodisani assimilatsiyaning aksi deyish mumhin.

Dissimilatsiya hodisasi yo'nalishiga qarab ikki xil bo'ladi:

a) progressiv dissimilatsiya. Bunda keyingi tovush o'zgaradi: zarur > zaril kabi;

b) regressiv dissimilatsiya. Bunda oldingi tovush o'zgaradi: 

maqtanmoq > maxtanmoq kabi.

Tovushning o'zgarish darajasiga ko'ra dissimilatsiya yana ikki turga 

bo'linadi:

a) to ‘liq dissimilatsiya. Bunda ikkita bir xil tovushdan biri noo'xshash 

tovushga aylanadi: kissa > kista (ss > st) kabi;

b) to ‘liqsiz dissimilatsiya (qisman dissimilatsiya). Bunda tovushning 

artikulatsion xususiyatlaridan ayrimlarigina o'zgaradi. Masalan, uchta > ushta

(ch > sh) kabi: «ch» va «t» undoshlarining ikkalasi ham portlovchi, ammo 

«t»ning ta’sirida «ch» sirg'aluvchi «sh» ga o'tgan.

Tovushlar o'rtasidagi masofaga nisbatan ham dissimilatsiya ikki xil 

bo'ladi:

a) kontakt dissimilatsiya. Bunda yonma-yon turgan tovushlardan biri 

o'zgaradi: kissa > kista kabi:

b) distant dissimilatsiya. Bunda dissimilatsiyaga uchrayotgan tovushlar 

bir-biridan uzoqroqda joylashgan bo'ladi. Masalan: birorta > bironta kabi.

Manba: A.Jamolxonov "Hozirgi o'zbek adabiy tili"￼ 75-bet.(by Anvarov S.)

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissipativ sistemalar

Dissipativ sistemalar (lot. dissipatus — tarqalib ketgan, sochilib ketgan) — harakat davomida toʻla mexanik energiyasi (kinetik va potensial energiyalar yigʻindisi) uzluksiz kamaya borib, boshqa energiya shakllariga, mas, issiklik, nurlanish va h. k. energiyaga aylana boradigan dinamik sistemalar. D. yeda mexanik energiyaning kamaya borish surʼatini tavsiflovchi funksiya dissipativ funksiya deyiladi. D. yeni konservativ va konservativ boʻlmagan (energiya oluvchi va beruvchi) sistemalardan farq qilish kerak, chunki D. yeda tashkaridan energiya olin-maydi va tashkariga energiya berilmaydi. Suyuklik yoki gaz oqimida harakatlanadigan va shu oqim taʼsiriga uchraydigan jismlar; bir jiyemning boshqa jismda ishqalanib harakat qilishi; jiyemning qovushoq muhitdagi harakati va b. unga misol boʻlishi mumkin. Samolyotlar dinamikasida, ballistika va mexanikaning boshqa boʻlimlarida D. s. alohida oʻrganiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissonans

Dissonans (lotincha: dissono - uygʻunlashmay, moslanmay yangrayman) (musiqada) — tovushlarning bir-biriga nisbatan hamohangsiz yangrashi. Aksi — konsonans. Kichik va katta sekunda va septimalar, barcha kamaytirilgan hamda orttirilgan intervallar D. hisoblanadi. Mazkur intervallardan hatto birortasini oʻz tarkibiga olgan a k -kordlar ham D. koʻptovushliklar turkumiga kiradi. Sharq musiqa nazariyasidaD. intervallar mutanofir, munofirat boʻʼdlar deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dissotsiatsiya

Dissotsiatsiya, dissotsiatsiyalanish (lot. dissociatio— ajralish, parchalanish) — modda molekulalari radikallari yoki ionlarining qaytar holda parchalanishi. D. termik, elektrolitik va fotokimyoviy turlarga ajratiladi. Termik Dissotsiatsiya— moddaning issiqlik taʼsirida parchalanishi. Mas, ammoniy gidrosulfid NH4HS qizdirilganda ammiak va vodorod sul-fidga parchalanadi. Neft krekingi, sanoatda koʻp moddalarni olish (mas, kalsiy karbonatdan ohak olish) usullari termik Dissotsiatsiyaga asoslangan. Elektrolitik Dissotsiatsiya —elektrolitlar suvda eritilganda ulardagi molekulalarning musbat va manfiy zaryadli ionlarga parchalanishi. Erituvchi, jumladan suvning qutbli molekulalari elektrolit molekulalariga taʼsir etib, ularning parchalanishiga sabab boʻladi. Elektrolitik Dissotsiatsiyada hosil boʻlgan ionlar va erituvchi molekulalari bir-biriga taʼsir etadi; ionlar suv bilan birikib, gidratlar hosil qiladi (masalan: OH — gidroksoniy). Dissotsiatsialangan molekulalar sonining eritilgan modda molekulalari umumiy soniga nisbati elektrolitik Dissotsiyalanish darajasi deb ataladi, bu esa eritilgan modda (elektrolit)ning tabiatiga, shuningdek, eritma konsentratsiyasiga bogʻliq (eritma suyultirilgan sayin elektrolitik D. darajasi oshadi). Elektrolitik Dissotsiyalanish darajasi 1 ga teng boʻlganda kimyoviy muvozanat barqaror bo‘ladi. Elektrolitik Dissotsiyalanish darajasiga qarab, elektrolitlar kuchli (batamom dissotsiatsiyalanadigan) va kuchsiz (qisman dissotsiatsiyalanadigan) elektrolitlarga boʻlinadi, ammo bu shartli tushuncha, chunki bir elektrolitning oʻzi bir sharoitda kuchli, boshqa sharoitda esa kuchsiz boʻlishi mumkin (masalan: vodorod xlorid (HCl)suvda kuchli elektrolit, boshqa baʼzi erituvchilarda esa kuchsiz elektrolit xossalarini namoyon qiladi). Yoruglik nuri taʼsirida fotokimyoviy D. sodir boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distal

Distal (lot. disto — uzokda turaman) — odam va hayvonlar anatomiyasida gavdaning biror qismi uning markazi yoki oʻrta (medial) tekisligidan uzoqroq ekanligini bildiruvchi termin, proksimalnnt teskarisi, mas, qoʻl panjasi bilakka nisbatan D.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distansiya

Distansiya (lot. distantia — masofa) — 1) biror narsa orasidagi masofa, oraliq; 2) saflangan harbiy xizmatchilar, qurollar, boʻlinmalar, kemalar va shunga oʻxshashlar oraligʻidagi masofa; 3) t.-yil xoʻjaligi turli tarmoqdarining maʼmuriy birligi. Yoʻl, signalizatsiya va aloqa D.lari, bino va inshootlar D.lari, yuk ortish va tu-shirish D.lari va b. xillari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distillangan suv

Distillangan suv - haydash (distillash) yoʻli bilan tarkibidagi erigan mineral tuzlar, organik moddalar va boshqa qoʻshimchalardan tozalangan suv. Tibbiyotda ishlatiladigan Distillangan suvda nitrat, nitrit va sulfat kislotalar, xlor, kalsiy ionlari, karbonat angidrid va boshqa qoʻshimchalar boʻlmasligi kerak, 10 ml shunday suv buglantirilganda qoldigʻi 0,5 mg dan oshmasligi lozim. Teri ostiga yuboriladigan erit-malar va koʻzga tomiziladigan dorilar tayyorlash uchun Distillangan suv qayta sterillanadi yoki qaynatib olinadi. Distillangan suvda organizm uchun zarur mikroelementlar boʻlmaganligi sababli ichishga yaramaydi, uzoq, isteʼmol qilinganda meʼda toʻqimalaridagi tuzlarni yuvib ketadi, na-tijada epiteliy hujayralari boʻkib, nobud boʻladi. Distillangan suv kimyo va fizika labaratoriyalarida erituvchi sifatida ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distillash

Distillash (lotincha: disstillatio — tomchilab oqish), distillanish, haydash — suyukliklarni buglatib, sof komponentlarga yoki har xil tarkibli fraksiyalarga ajratish, tozalash. Buning uchun komponentlarga ajratiladigan suyuklik qizdiriladi va undan ajralib chiqayotgan bugʻ kondensat lanadi. Tarkibi va qaynash temperaturalari oʻzgarmasdan haydaladigan eritmalarni D. usuli (azeotrop distillanish) ham bor. Metallurgiyada rudalar yoki ularning konsentratlaridan rangli metallarni avval bugʻlantirib (yuqori temperaturada qaytarib), keyin kondensatlab ajratib olish ham D. deyiladi. D. neftni fraksiyalarga ajratish, spirtni tozalash, yogʻni eritmadan ajratib olishda va b. sohalarda keng qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distorsiya

Distorsiya (lot. distorsio — qiyshayish) — optik sistemalarda hosil boʻladigan tasvir nuqsonlari; bunda obyekt bilan uning tasviri orasida geometrik oʻxshashlik buziladi. D. tasvirning har xil qismi turlicha chiziqli kattalashishi natijasida hosil boʻladi. Koʻpincha, tasvirning chiziqli kattalashishi har bir nuqtasida har xil boʻladi. Shuning uchun tasvir asliga oʻxshamay chiqadi. Mas, D. xossasiga ega boʻlgan optik sistemada kvadratning tasviri buzilib chiqishi mumkin. D. hodisasi kuzatish asboblari va optik sistemalarda tasvir sifatiga uncha zarar keltirmasa ham aniq masalalarda hisobga olinadi. Eng yaxshi fotoapparatlar obyektivida D. 0,5% ga yaqin, aerosuratlar olish uchun ishlatiladigan obyektivlarda taxminan 0,01% boʻladi.

Manbalar
Distributivlik

Distributivlik (lot. distributivus — taqsimlanish) — ikki amalning oʻzaro bogʻlanishini ifodalovchi qonun. Masalan, D. qoʻshish va koʻpaytirish amallari uchun a(b+c)=ab+ac tenglik bilan ifodalanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Distribyutor

Distribyutor, distributor (ing. distributior — taqsimlash) — mintaqaviy (mahalliy) bozorlarda muay-yan turdagi tovarlarni koʻtara sotib olish va sotish bilan shugʻullanuvchi firma yoki tadbirkor. D. tovar ishlab chiqaruvchi korxona bilan tuzilgan uzoq muddatli shartnoma asosida oʻz nomidan va oʻz hisobidan ish yuritadi. Maxsus D.lik bitimida tayyor mahsulotni so-tuv oldidan koʻrsatilgan xizmat uchun tovarning koʻtara narxiga qoʻyiladigan ustamalar meʼyori; tovarning koʻtara narxidan chegirma; tovar partiyasining hajmi va uni yetkazib berish tartibi; toʻlov turlari va b. aks etadi. Us t ama (chegirma)lar D.ning daromad manbai hisoblanadi. D. tovarni sotishdan tashqari marketing xizmatini koʻrsatadi, shuningdek, sotib olingan texnik jihozlar, uskunalar (mas, kompyuterlar va uning yordamchi jihozlari)ni oʻrnatish, ishga tushirish, ulardan foydalanishga oʻrgatish, ehtiyot qismlarni sotish, taʼmirlash va b. ishlarni ham bajarishi mumkin. Bunday xizmatlar D.lik xizmati deyiladi. D. tar-mogʻining asosiy vakolatxonasi Bosh D. hisoblanadi. Bosh D. tovar ishlab chiqaruvchi korxonaning muayyan bozordagi asosiy vakili hisoblanadi va tayyor mahsulotni sotish shu vakil op-kali yoki korxonaning oʻz agentlik tarmogʻi orqali amalga oshiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disulfid bogʻlar

Disulfid bogʻlar, -S-Sbogʻlar — ikki sulfgidril guruhdagi oltingugurt atomlarning qoʻshilishidan hosil boʻladigan bogʻlar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disfagiya

Disfagiya (due... va yun. phagein — yutmoq, yemoq) — ovqat yoki suv yutishning buzilishi. Halqum, hiqildoq va qiziloʻngach devorlarining shikastlanishi, ularga yot jismlar tiqilishi, yalligʻlanish, isteriya va b. asabiy-ruhiy kasalliklarda bu aʼzolarning to-rayishi (spazm), shuningdek, baʼzi yuqumli kasalliklar (qoqshol, quturish) D.ga sabab boʻladi. Qiziloʻngach rakida ham D. kuzatiladi. Belgilari: ovqat yutgan vaqtda ogʻriq seziladi, burun, hiqildoq, kekirdak, koʻks oraligʻiga ovqat ketib qoladi. D.ga sabab boʻlgan omillar aniqlanib, tegishli doridarmonlar buyuriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marlene Dietrich

Marlene Dietrich () (1901-yil 27-dekabr, Berlin – 1992-yil 6-may, Parij) – nemis va amerika aktrisasi va qoʻshiqchisi. Kinoda 1922-yildan, 1930-yildan Hollywoodda ishlagan. The Blue Angel („Moviy farishta“), Morocco („Marokko“), Witness for the Prosecution („Ayblovchining guvohi“), Judgment at Nuremberg („Nyurenburg protsessi“), Schöner Gigolo, armer Gigolo („Goʻzal jigalo – baxtsiz jigalo“), Shanghai Express („Shanxay ekspressi“), The Scarlet Empress („Qizil imperator ayol“) kabi filmlarda bosh rollarni ijro etgan. Estradada ham taniqli xonanda sifatida koʻpgina mamlakatlarda konsert bergan. Fashizmga qarshi ayovsiz kurashgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

1901-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
Amerikalik aktrisalar
Amerikalik ayol qoʻshiqchilar
Amerikalik televideniye aktrisalari
Germaniyalik aktrisalar
Diuron

Diuron, gerbatoks, dixlor-fenidim, karmeks (C,HI0ON2C12) — singib, tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid. Rangi oq, 80%li hoʻllanuvchan kukun. Paxtazorlarda, danakli va rezavor meva bogʻlarda, tokzorlarda bir yillik boshoqli (kurmak, itqoʻnoq) va ikki pallali begona oʻtlarga qarshi qoʻllaniladi. Bir yillik begona oʻt (olaboʻta, machin, semizoʻt, ituzum, shamak va b.)larga 1,5 — 2,5 oy davomida taʼsir koʻrsatadi. Tuproq namligi ortgan sari preparatning gerbitsidlik xususiyati ham orta boradi. Oʻsimlikka ildizi orqali shimiladi. Yerga ekish paytida lenta usulida, bogʻlarda erta bahorda begona oʻtlar urugʻi koʻkarmasdan oldin purkaladi. Sarf meʼyori (taʼsir etuvchi modda hisobida) gʻoʻza uchun 0,4—1,6 kg/ga, mevali bogʻlarda 2,5—3,2 kg/ga, 0,5—1,75 kg/ga sarflanadi. Ish suyuqligi 100—150 l/ga. Zahari kam.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difenil

Difenil, fenilbenzol (S6N5)2 — oʻzaro bogʻlangan ikkita fenil radikalidan tashkil topgan rangeiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 71°, qaynash temperaturasi 255°, zichligi 1156 kg/m3 (25°). Suvda erimaydi, spirt, efir, benzol va b. organik erituvchilarda yaxshi eriydi. D. termik barkaror modda. Sanoatda benzoddan piroliz yoʻli bilan olinadi. Lab.da D. benzol yodidga natriy yoki mis taʼsir ettirib, shuningdek, aro-matik birikmalarni peroksid kislotalar taʼsirida oksidlash usuli bilan olinadi. D. boʻyoqlar i. ch.da muhim yarim xom ashyo hisoblanadi. Uning difeniloksid bilan aralashmasi issiqlik oʻtkazuvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difenilamin

DIFENILAMIN (C6H5)2NH - ikkilamchi aromatik amin, yorugʻlik taʼsirida qorayadigan rangsiz kristall modda. Mol. m. 169,23; zichligi 1160 kg/m3. Qaynash temperaturasi 302°, suyuqlanish temperaturasi 54°. Sovuq suvda erimaydi; efir, metil spirt, benzol, ligroin va b. organik erituvchilarda eriydi. Anilinni anilin gidroxlorid bilan avtoklavda 300°da NS1, A1S13, NH4BF4 ishtirokida qizdirib va b. usullar bilan olinadi. Nitritlar va nitratlar ishtirokida oksidlab, koʻk rangli birikmalar hrsil qilinadi. Indikator sifatida qoʻllaniladi. D. — polimerlar uchun an-tioksidantlar i. ch.da boshlangʻich mahsulot boʻlib, sellyuloza nitratlarining issiq va atmosfera sharoitiga bardoshli stabilizatori, azoboʻyoqlar sintezida oraliq mahsulot, yumshoq poʻlatni zanglashdan saqlovchi ingibitor, shuningdek, analitik kimyoda NO2, NO3, S1O3 va b. oksidlovchilarni aniqlashda indikator sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difeniloksid

Difeniloksid, difenil-efir (C6H5)2O. — rangsiz kristall modda. Mol. m. 170,21. Suyuqlanish temperaturasi 28—29°, qaynash temperaturasi 259,3°; zichligi 1075 kg/m3. Suvda deyarli erimaydi, benzol, muz holdagi sirka kislota, etanolda yaxshi eriydi. S6N5S1 bilan C6H5ONa ni mis ishtirokida qizdirish orkali olinadi. Past temperaturada suyuqlanishi, termik va kimyoviy barqarorligi sababli D.ning difenil bilan aralashmasi (difenil aralashmasi, dinil, dauterm A) yoki naftalin bilan aralashmasi (dauterm V) issiqlik oʻtkazuvchi modda sifatida ishlatiladi. D. xushboʻy modda sifatida ham qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difillobotrioz

Difillobotrioz - odam va baʼzi hayvonlar ichagida parazitlik qilib yashaydigan serbar lentasimon gijjalar qoʻzgʻatadigan kasallik. Kasal odam yoki hayvon axlati bilan gijja tuxumi, koʻpgina tana qismlari tashqariga chiqadi. Tuxum suvga tushsa, 3—5 haftadan keyin undan gʻumbaklar paydo boʻladi, ular balikdarni zararlaydi. Odam xom baliq, shuningdek, normal tuzlanmagan ikra yegandagina D. yuqadi. Bunda odamning koʻngli aynib, qayt qiladi, baʼzan qorni ogʻrib, juda kamqon boʻlib qoladi. Bemor axlatidan gijja tuxumi yoki tana qismlari topilgandan keyin tashhis qoʻyiladi. Bemor iloji boricha kasalxonada davolangani maʼ-qul. Organizmdan gijjalarni haydaydigan, shuningdek, kamqonlikni bartaraf etuvchi doridarmonlar buyuriladi. Kasallikning oldini olish uchun daryo va koʻllarning ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik, baliqni faqat pishirib, qovurib, dudlab yoki yaxshilab tuzlab isteʼmol qilish kerak. Baliq tuzlanganda 2—7 kunda beza-rar boʻlib qoladi. Serbar lentasimon gijja lichinkalari muzlatilgan balikda —6°, —18° temperaturada 7 kungacha tirik saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Difiramb

Difiramb — 1) Yunon istonda may — musallas maʼbudasi, kayfsafo xudosi qisoblangan Dionis (yoki Vakx) sharafiga aytilgan tantanali xor qoʻshigʻi. Mil. av. 7—5-asrlarda — adabiy shakl, lirika janri (Arion, Pindar D.lari). Keyinchalik D. yakkaxon qoʻshiq turiga aylangan, unda musiqa sheʼrdan ustun turgan; 2) koʻchma maʼnoda — xdsdan tashqari (baʼzan soxta tarzda bildiriluvchi) maqtovlar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial binom

Differensial binom - xm(a+bx”)l> koʻrinishidagi ifoda. Bunda: a va b — oʻzgarmas sonlar, t, n, p — ratsional sonlar. D. b.ni elementar funksiyalarda integrallashning barcha hollarini koʻrsatish masalasi muhim. L. Eyler D. b.ni integrallashning uch holini koʻrsatgan: 1) r — butun son; butun son. P. L. Chebishev bundan boshqa hol boʻlmasligini isbotlagan (1853).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Differensial geometriya

Differensial geometriya - geometriya boʻlimi. Geometrik obrazlar (egri chiziqlar, sirtlar va ularning oilalari)ni koordinatalar metodi asosida differensial hisob va integral hisob vositalarida oʻrganadi. Differensial geometriyaning dastlabki muhim obʼyektlari uch oʻlchovli yevklid fazosidagi egri chiziqlar va egri sirtlardir. Uning oʻziga xos xususiyati birinchi navbatda chiziqlar va sirtlarning har qancha kichik sohalariga oid xossalarini tekshirishdir. 19-asrning ikkinchi yarmidan boshlab Differensial geometriya chegaralari kengayib, koʻp oʻlchovli fazolarni va ulardagi geometrik ob-razlarni tekshirish masalalarini ham oʻz ichiga oladi. Jumladan geometrik obrazlarning affin va proyektiv almashtirishlar natijasida oʻzgarmaydigan differensial xossalarini oʻrganuvchi nazariya, koʻp oʻlchovli noyevklid fazolar nazariyasi va h. k. Bu nazariyalar fizika (ayniqsa, nisbiylik nazariyasi)da keng qoʻllaniladigan boʻldi. Differensial geometriyaning asosiy tushunchalari: egrilik, buralish, sirtning birinchi va ikkinchi kvadratik shakllari, toʻliq egrilik, geodezik chiziq va b.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil