Vyetnam adabiyoti

Vyetnam adabiyoti ( ; Chữ Xán : chữhánhán) — asosan vyetnam tilida soʻzlashuvchilar tomonidan yaratilgan ogʻzaki va yozma adabiyot.

Vyetnam adabiyoti ogʻzaki va yozma ravishda vyetnam tilida soʻzlashuvchi xalqlar tomonidan yaratilgan adabiyotdir, garchi Avstraliya va Qoʻshma Shtatlardagi frankofon vyetnam va ingliz tilida soʻzlashuvchi vetnam mualliflari koʻplab tanqidchilar tomonidan milliy anʼanalarning bir qismi sifatida hisoblangan. 11-asrgacha ming yillikda Vyetnamda Xitoy hukmronlik qilgan va natijada bu davrda yozma ishlarning aksariyati klassik xitoy tilida boʻlgan. Taxminan 10-asrda yaratilgan nom belgilari yozuvchilarga oʻzgartirilgan xitoy belgilaridan foydalangan holda vyetnam tilida yozishga imkon berdi. Xitoydan pastroq hisoblansa-da, obroʻsi oshib bordi. U 18-asrda Vyetnamning koʻplab taniqli yozuvchilari va shoirlari oʻz asarlarini nom belgilarida yozganlarida va u qisqa vaqt ichida rasmiy yozma stsenariyga aylanganda gullab-yashnagan.

Tarixi 
54 Vetnam etnik guruhlari orasida baʼzilari uzoq vaqtdan beri oʻz yozuvlariga ega, baʼzilari esa qadimgi yozuvlarini saqlab qolmagan. Darhaqiqat, baʼzi etnik guruhlar chekka hududlarda yashovchi yuzlab odamlardan iborat boʻlib, oʻz tillariga ega.

X asrgacha bir ming yil davomida Vyetnam turli xil xitoy sulolalari hukmronligi ostida edi va natijada bu davrda yozma ishlarning aksariyati Chữ Xan tilida, shuningdek, Klassik Xitoy nomi bilan ham tanilgan. Taxminan oʻninchi asrda yaratilgan Chữ Nom yozuvchilarga xitoy belgilaridan ilhomlangan mahalliy belgilardan foydalangan holda Vyetnam tilida yozishga imkon berdi. U 18-asrda koʻplab taniqli Vyetnam yozuvchilari va shoirlari oʻz asarlarini chữ Nom tilida yozganlarida va u qisqa vaqt ichida rasmiy yozma skriptga aylanganda gullab-yashnagan.

Yillar davomida bu tillar soʻz boyligi, aniqligi va ifodasi jihatidan boyib bordi. Biroq, Vet tili eng koʻp ishlatiladi. Yozuvga kelsak, uzoq vaqt shimol hukmronligi ostida xitoy tili savdo, maorif va davlat hujjatlarida keng qoʻllanilgan. Bu 20-asr boshlarigacha davom etdi. VIII asrda, Xan tilidan foydalanishga parallel ravishda, Vyetnamliklar nom yozuvini yaratdilar, unda Vetna tilidagi tovushlarni qayd qilish uchun Xan piktografiyasidan foydalangan. Nom yozuvining paydo boʻlishi Vyetnam milliy ongining etuklik nuqtasini belgilab berdi va Vyetnamda adabiyotning rivojlanishiga olib keldi.

Chữ Quốc Ngữ yozuvi 1631 yilda yaratilgan boʻlsa-da, u 20-asrning boshlariga qadar, fransuz mustamlaka maʼmuriyati Fransiya Indochinasida foydalanishni buyurgan paytgacha missionerlik guruhlari tashqarisida mashhur boʻlmadi. 20-asrning oʻrtalariga kelib, Vyetnam adabiyotining deyarli barcha asarlari chữ Quốc Ngữ tilida tuzilgan. Bugungi kunda frankofon vyetnam va ingliz tilida soʻzlashuvchi vyetnam tillari koʻplab tanqidchilar tomonidan Vyetnam adabiyotining davom etayotgan tarixiga hissa qoʻshuvchilar sifatida qabul qilinadi.

Turlari

Xalq adabiyoti 
Yozma adabiyotdan farqli oʻlaroq, ilk ogʻzaki adabiyot vetnamda yaratilgan va bugungi kunda ham oddiy vyetnamliklar uchun mavjud. Vyetnam xalq adabiyoti koʻplab shakllarning aralashib ketishidir. Bu nafaqat ogʻzaki anʼana, balki uchta vositaning aralashmasi: yashirin (faqat xalq mualliflari xotirasida saqlanib qolgan), oldingi (yozma) va koʻrsatilgan (ijro etilgan). Xalq adabiyoti, odatda, ogʻzaki ravishda oʻtkaziladigan koʻplab versiyalarda mavjud va mualliflari nomaʼlum.

Miflar gʻayritabiiy mavjudotlar, qahramonlar, yaratuvchi xudolar haqidagi hikoyalardan iborat boʻlib, qadimgi odamlarning inson hayoti haqidagi qarashlarini aks ettiradi. Ular yaratilish hikoyalari, ularning kelib chiqishi haqidagi hikoyalar (Lạc Long Quân, Âu Cơ), madaniyat qahramonlari (Sơn Tinh yoki Mountain Spirit — Thủy Tinh yoki Water Spirit) dan iborat.

Vyetnamda qadimdan xalq ogʻzaki ijodiyoti rivojlangan. Ilk yozma yodgorliklar 10— 14-asrlarda paydo boʻldi. Oʻrta asrlar adabiyoti buddizm, keyinroq Konfutsiy aqidalari taʼsirida shakllandi. Nguyen Chayning „Ona tilidagi sheʼrlar toʻplami“ (15-asr) bizgacha yetib kelgan Vetnam soʻzlashuv tilidagi eng kad. adabiy yodgorlikdir. 18-asr va 19-asr boshlaridagi adabiyotda Uygʻonish davri anʼanalariga yaqin tamoyillar, inson shaxsiga kuchli eʼtibor ruhi aks etdi. Nguyen Zuning „Tilka-pora qalb nolasi“ dostoni, shoira Xo Suan Xiong qalamiga mansub dilrabo sheʼrlar Vyetnam mumtoz adabiyotining eng yaxshi asarlaridir. 19-asr 2-yarmi sheʼriyatida vatanparvarlik ohanglari ustunlik qildi (Nguyen Din Teu, Nguyen Txong), hajvchilik yoʻllari kuchaydi (Nguyen Kxyuyen, Tu Siong). 20 -asr boshlari sheʼriyati va publitsistikasi maʼrifatparvarlik va vatanparvarlik gʻoyalarini ifoda etdi. Zamonaviy nasriy janrlar: hikoya, drama, roman paydo boʻldi. 30-yillarda vujudga kelgan „Yangi sheʼriyat“ harakati sheʼr tuzilish tizimini qayta qurishga koʻmaklashdi. Inqilobiy adabiyot yuzaga kela boshladi — To Xiu sheʼrlari, Xo Shi Minning „Bambuk ajdaho“ komediyasi, „Zindon kundaligi“ nazm toʻplami, hikoya va publitsistikasi shu jumlaga kiradi. 20 asr 2-yarmida Vo Xyui Tam, Nguyen Din Txi, Dao By, Nguyen Xong, Nguyen Kxay, Nguyen Min Teuning romanlarida va boshqa yozuvchilarning qissa hamda hikoyalarida vatan himoyachisining qahramonliklari tasvirlandi. Vyetnamning hoz. taniqli shoir va yozuvchilari: To Xiu, Ngo Tat To, Ngo Tuan, To Xoay, Nguyen Din Txi, Nguyen Kong Xoan, Nguyen Van Bong.

Han adabiyoti

Văn ngôn / Hán văn 
Xitoyning hozirgi shimoliy Vyetnam hududida 1000 yillik hukmronligi davrida klassik xan xitoy tili, shuningdek, Vetnam qirollik saroyining tili sifatida mustahkam oʻrnatilgan va 1918 yil oxirigacha mandarin imtihonlarining qadimiy tizimi bekor qilinmaguncha shunday boʻlib qoladi.

Klassik xan xitoy tilida yozilgan eng qadimgi adabiyot buddist rohiblar tomonidan yozilgan 11-asr sheʼrlaridan iborat. 13—14-asrlarga kelib Le Quat, Mac Dinh Chi (1346), Truong Xan Sieu (1354), Chu Van An (1370) va Nguyen Trung Ngan (1370) kabi konfutsiy olimlari tomonidan saroy uchun klassik xan xitoy tilidagi sheʼrlar yozilgan.

Vyetnam yozuvchilarining saqlanib qolgan eng qadimgi adabiyoti chữ Han yoki klassik xitoy tilida yozilgan. Vyetnam tarixidagi deyarli barcha rasmiy hujjatlar birinchi sheʼrlar kabi chữ Xan tilida yozilgan.  Xitoy yozuvi nafaqat zamonaviy vetnam tilida so‘zlashuvchilarga begona, balki bu asarlar xitoycha sintaksis va lug‘at tufayli klassik xitoy tilidan zamonaviy chữ Quốc Ngữ yozuviga to‘g‘ridan-to‘g‘ri transliteratsiya qilinganda ham, asosan tushunarsizdir. Natijada, bu asarlar keng jamoatchilikka tushunarli boʻlishi uchun Vyetnam tiliga tarjima qilinishi kerak. Bu asarlar orasida Vyetnam imperatorlarining rasmiy eʼlonlari, imperatorlik tarixi va Xitoydan mustaqillik eʼlonlari, shuningdek, Vyetnam sheʼriyati kiradi. Xronologik tartibda eʼtiborga sazovor ishlarga quyidagilar kiradi:

 Thiên đô chiếu ( Đại Việt poytaxtini Hoa Lư (zamonaviy Ninh Bình) dan Dại La (zamonaviy Xanoy) ga koʻchirish toʻgʻrisidagi farmon 1010 yil.
 Nam quốc sơn hà ( 1077, Janubiy mamlakatning togʻlari va daryolari, general Li Kiệt sheʼri
 Đại Việt sử ký ( Đại Việt yilnomalari, Lê Văn Xưu 1272 yil
 Dụ chư tì tướng hịch văn , Ofitserlarga bayonot, General Trần Hưng DĐạo, 1284 yil
 An Nam chí lược ( ) Annamning qisqartirilgan yozuvlari, anon. 1335
 Gia huấn ca (  tarbiyasi qasidasi), 1420-yillarda Nguyen Trayga tegishli Konfutsiyning 976 qatorli axloqiy sheʼri.
 Lĩnh Nam chích quái ( ) „Lĩnh Namning ajoyib ertaklari“ 14-asr, tahrirlangan Vũ Quỳnh (1452-1516)
 Đại Việt sử lược ( Đại qisqartirilgan tarixi, anon. 1377
 Bình Ngô đại cáo ( ), Vu kuchlarini tinchlantirish toʻgʻrisidagi Buyuk eʼlon, Nguyen Tray 1428 yil

Nom 
Chữ Nôm tilida yozilgan asarlar — chữ Hanga asoslangan mahalliy ixtiro qilingan demotik yozuv — 13-asrdan boshlab ogʻzaki vyetnam tilini yozish uchun ishlab chiqilgan. Koʻpincha, bu chữ Nôm matnlari toʻgʻridan-toʻgʻri zamonaviy chữ Quốc ngữga transliteratsiya qilinishi va zamonaviy Vyetnam tilida soʻzlashuvchilar tomonidan oson tushunilishi mumkin. Biroq, chữ Nom hech qachon standartlashtirilmaganligi sababli, yozuvchi maʼlum belgilarni ishlatganda qaysi soʻzlar nazarda tutilganligi haqida niqlik mavjud emas. Bu chữ Nôm tilidagi asarlarni chữ Quốc ngữ ga transliteratsiya qilishda koʻplab oʻzgarishlarga olib keldi. Vyetnam adabiyotidagi baʼzi yuksak eʼtirof etilgan asarlar chữ Nôm tilida yozilgan, jumladan Nguyen Duning " Truyện Kiều ", Đoàn Thị Điểmning " Chinh Phụ Ngâm Khúc " sheʼrining chữ nôm tarjimasi. Uning doʻsti Đặng Trần Côn (oʻz-oʻzidan mashhur) va taniqli shoir Xồ Xuân Hương sheʼrlari tomonidan yaratilgan klassik xitoy sheʼridan - Jangchi xotinning nolasi.

QUOC NGU

Zamonaviy Vyetnam adabiyoti fransuz mustamlakachilik davrida oʻz ildizlarini topadi, oʻshanda romanlashtirilgan skript Quoc Ngu mashhur boʻlib, u nihoyat klassik Xitoy adabiyoti cheklovlaridan xalos boʻlishga imkon beradi.

Dastlab fransuz iyezuit missioneri Aleksandr de Rodos (1591-1660) tomonidan Rim katolisizmini targʻib qilish vositasi sifatida ishlab chiqilgan Quok Ngu 19-asr oxirida fransuz mustamlakachilik taʼlim tizimining asosiga aylandi va dastlab Nguyen Dinxe kabi konfutsiy olimlari tomonidan rad etildi. , u Quoc Nguni „bid’atchilarning yozuvi“ deb atagan. Biroq, 1907 yildagi „Renovatsiya“ harakatidan soʻng Vetnam ziyolilari vatanparvarlik va mustamlakachilikka qarshi gʻoyalarni tarqatish vositasi sifatida Quoc Nguning potentsial qiymatini anglay boshladilar.

Savodxonlik butun mamlakat boʻylab tarqalishiga yordam berganligi sababli, zamonaviy bosib chiqarish usullarining rivojlanishi Quoc Nguda kitoblar, gazetalar va jurnallar ishlab chiqarishni osonlashtirdi va jurnalistika ham, roman yozuvida yozilgan adabiyot ham rivojlana boshladi.

Boshqa diqqatga sazovor asarlar quyidagilardan iborat:

 Chinh pụ ngâm ( )) „Askar xotinining nolasi“, Phan Huy Ích va Đoàn Thị Điểm kabi bir qancha tarjimonlarning xitoy tilidan chữ Nôm tiliga tarjimalari.
 Cung oán ngam khúc ( Nguyễn Gia Thiều, 1798-yilda yozgan „ nolasi“
 Hạnh Thục ca ( ) „Thakka surgunlik qoʻshigʻi“ Nguyen Thị Bích, 1885 yil
 Lục suc tranh cong ( ) „Olti hayvonning janjali“
 Lục Van Tiên ( koʻr shoir Nguyễn Đình Chiểuning sheʼri, 1888 yil vafot etgan.
 Nhị độ mai ( ) „Oʻrik ikki marta gullaydi“

Zamonaviy adabiyot 
 
Vetnam adabiy anʼanasi mamlakat tarixini belgilab qoʻygan koʻplab voqealar orqali rivojlandi. Yangi adabiy harakatlar odatda har oʻn yilda kuzatilishi mumkin, ammo oʻtgan asrda Vetnam adabiyoti bir nechta adabiy oʻtishlarni boshdan kechirdi. Vetnam xalqi ikkita qarshilik urushini olib bordi va hozirgi vaqtda qurilish, sanoatlashtirish va modernizatsiya davrida. Bunday vaziyatda Vetnam adabiyotida hozirda harakat va hayotiy kuch mavjud.
Zamonaviy Vyetnam adabiyotining birinchi haqiqiy gullashi shimolda fransuz adabiyotining romantik uslublari, mavzulari va usullari taʼsirida sodir boʻldi. 1907-1909 yillar oraligʻida Ha Noilik kashshof jurnalist Nguyen Van Vin (1882-1936) oʻzining „Dang ko tung bao“ gazetasida koʻplab xorijiy qisqa hikoyalar va drama stsenariylarini tarjima qildi va nashr etdi, ammo gʻarbiy madaniy gʻoyalarni targʻib qilishda eng muhim katalizator boʻlishi mumkin. 1913 yilda Vin tomonidan nashr etilgan Indochina Review jurnali nafaqat gʻarb adabiyotini tarjimada namoyish etdi, balki Quoc Ngu yozuvchilarining ijodi uchun muhim platforma boʻlib xizmat qildi va shu bilan Quoc Nguni samimiy adabiyot sifatida madaniy qabul qilish uchun muhim zamin yaratdi. oʻrtacha.

Keyingi yillarda Balzak, Gyugo, Flober, Rollan, Gide, Paskal, Malot, Molyer, Kornel kabi yetakchi fransuz yozuvchilarining romanlari tarjimada tobora ommalashib, nasriy adabiyotga qiziqishning ortishiga xizmat qildi. 1917-yilda Pham Quynh (1890-1945) tomonidan Janubiy shamol jurnali deb nomlanuvchi raqib Sai Gonga asoslangan madaniy jurnal paydo boʻldi, ammo bu nashrda koʻrsatilgan asarlarning aksariyati Xitoy adabiyotining kuchli taʼsirida qolmoqda. 1920-yillarning boshlarida tashkil etilgan va oʻz ustunining katta qismini Quoc Ngu tilida ijodiy yozishga bagʻishlagan Vetnamning birinchi nufuzli ayollar davriy nashri „Ayollar yangiliklari“ ning roli yangi Vetnam yozuvining rivojlanishi nuqtai nazaridan muhimroqdir. zamonaviy adabiyotni ham mazmun, ham shakl jihatdan rivojlantirish uchun muhim forum.

XVII asrda yaratilgan boʻlsa-da, chữ Quốc Ngữ 20-asrning boshlariga qadar missionerlik doiralaridan tashqarida keng qoʻllanilmagan, fransuz mustamlaka hukumati uni Fransiya Indochinasida qoʻllashni buyurgan. Yigirmanchi asrning dastlabki yillarida Chữ Quốc Ngữda koʻplab davriy nashrlar gullab-yashnadi va ularning mashhurligi chữ Quốc Ngữni ommalashtirishga yordam berdi. Baʼzi rahbarlar chữ Quốc Ngữning fransuzlar tomonidan qoʻyilgan mashhurligiga qarshilik koʻrsatishgan boʻlsa, boshqalari uni savodxonlikni oshirish uchun qulay vosita sifatida qabul qilishdi. 1945 yilda Fransiyadan mustaqillikni eʼlon qilgandan soʻng , Vyetnam Imperiyasining vaqtinchalik hukumati chữ Quốc Ngữ bilan savodxonlikni oshirish siyosatini qabul qildi. Ularning saʼy-harakatlari juda muvaffaqiyatli boʻldi, chunki savodxonlik darajasi bir kechada koʻtarildi.

Oʻsha dastlabki yillarda orfografiyada koʻplab oʻzgarishlar boʻlgan va baʼzi soʻzlarni qanday yozish boʻyicha kelishuv mavjud emas edi. Baʼzi konferentsiyalardan soʻng, masalalar asosan hal qilindi, ammo baʼzilari hanuzgacha davom etmoqda. 20-asrning oʻrtalariga kelib, Vyetnam adabiyotining barcha asarlari chữ Quốc Ngữ tilida yozilgan, oldingi skriptlarda yozilgan asarlar esa zamonaviy vyetnam tilida soʻzlashuvchilarga kirish uchun chữ Quốc Ngữga transliteratsiya qilingan. Avvalgi skriptlardan foydalanish endi tarixiy maʼlumotnomalar bilan cheklangan.

Zamonaviy Vyetnam tilidagi ishlarga quyidagilar kiradi:

 Việt Nam sử lược (  Trọng Kim tomonidan 1921 yil
 Số đỏ Vũ Trọng Phụng tomonidan 1936 yil

Yana qarang 

 Vyetnam sanʼati
 Vyetnam sheʼriyati
 Vyetnamda senzura

Manbalar 

 Viettouch . Ushbu sayt Vyetnam tarixi va madaniyatini targʻib qilishga bagʻishlangan; sayt sharhlarini koʻring.
 Vyetnam madaniyati entsiklopediyasi
 Việt-Học Thư-Quán — Vetnam tadqiqotlari instituti — Viện Việt Học Vetnam adabiyoti kitoblarining koʻplab pdf formatlari
 https://web.archive.org/web/20121112121058/http://thanglong.ece.jhu.edu/vhvn.html
 Vyetnam sheʼriyatini tarjima qilish
 Vyetnam sheʼriy toʻplami

Vyetnam tili
Vyetnam adabiyoti