Islom adabiyoti

Islom adabiyoti (arab. الأدب الإسلامي, al-adabu-al-islamiy) - diniy va intellektual xususiyatlar bilan uyg`unlashgan musulmon xalqlari vakillari tomonidan yaratilgan adabiyotni belgilash uchun ishlatiladigan atama . Atama nafaqat arab tilidagi, balki fors, turkiy va boshqa tildagi, so'zlashuvchilari musulmon sanalgan xalqlarning asarlarni o'z ichiga oladi.

Tarihi 

Islom adabiyotining asosi Qur'on - musulmonlar uchun muqaddas kitob bo'lib, u nafaqat arablar, balki keyinchalik islomni qabul qilgan boshqa xalq-elatlar uchun ham ilhom bulog`iga aylanadi. Qur’on “Allohning kalomi” sifatida adabiy nafosatning eng oliy ko‘rinishlariga aylanib, butun islom madaniyati va adabiyotining asosiga aylanib, ayniqsa arab adabiyotida o‘ziga xos mavqega erishdi .

Diniy adabiyot 
Qur'ondan tashqari, islom diniy adabiyotlari ro'yxatiga Muhammad payg'ambarning hayoti haqidagi ko'plab hadislar - an'analar to'plamlari kiradi. Muhammad payg`ambar davrida Qur'on oyatlari va hadislarini aralashtirib yuborishdan qo'rqib, uning so'zlarini yozib olishni dastlab Muhammadning o'zi taqiqlagan edi, ammo keyin bu taqiq bekor qilindi va ba'zi sahobalari uning so'zlarini, amal-harakatlarini yozib olishni boshladilar va buni ma'qullaydi, lekin bu tizimli xususiyatga ega emas edi, chunki Qur'on va hadislarni og'zaki yetkazish amalda qo`llanilmoqda edi. Shu tufayli dastlabki kunlarda bu vahiylar faqat uning sahobalari va shogirdlari xotirasida saqlanib qolgan. Hadislarni yozishni birinchi bo'lib Muhammad payg'ambarning sahobalaridan bo'lgan buyuk Imom Ibn Shihob az-Zuhriy deb hisoblaydi .

Sunniylar orasida eng muhim va sahih hadis to'plamlari oltita kitobdan iboratdir (Kutub as-sitta):

 Muhammad al-Buxoriyning “Sahih” hadislar to`plami.
 Muslim ibn al-Hajjojning “Sahih” hadislar to`plami.
 Abu Dovudning “ Sunan” hadislar to`plami.
 Abu Iso at-Termiziyning "Jome`" hadislar to`plami.
 Ibn Mojaning "Sunan" hadislar to`plami.
 An-Nasoiyning “ Sunan” hadislar to`plami.

Sunniy hadis to'plamlaridan farqli o'laroq, shia muhaddislari o'zlarining kitoblarini yozdilar, ulardan eng muhimi "To'rt kitob" hisoblanadi:

 Al-Kulainiyning " Al-Kafi " hadislar to`plami.
 Ibn Bobovay as-Saduqning " Man la yahduruhu-l-faqih " hadislar to`plami.
 Muhammad at-Tusiyning " Tahzib al-ahkam " hadislar to`plami.
 Muhammad at-Tusiyning " Al-Istibsor " hadislar to`plami.

Badiiy adabiyot 
Eng mashhur islomiy fantastika asari "Ming bir kecha ertaklari" bo'lib, u Fors malikasi Shahrazodaning ko'plab ertaklaridan iborat.

Shuningdek, afsonaviy Eronning qahramonlik tarixidan hikoya qiluvchi Eron xalq dostoni Firdusiyning “ Shohnoma ”si ham katta shuhrat qozongan.

Ibn Tufayl va Ibn an-Nafis falsafiy romanning asoschilaridir. Ibn Tufayl arab tilida birinchi badiiy roman " Hay ibn Yaqzon "ni yozgan () Abu Homid al-Gazzoliyning " Faylasuflarning nomuvofiqligi" kitobiga javoban. Keyin Ibn an-Nafis Ibn Tufaylni rad etib, “ Ar-Risola al-Komiliya ” ().

Islom adabiyotining tarkibiy qismlari asosan islomga asoslangan madanyatga ega xalqlarning adabiyotlaridir:

 Arab adabiyoti
 Eron adabiyoti:
 Fors adabiyoti
 Kurd adabiyoti
 Turkiy:
 Turk adabiyoti
 Ozarbayjon adabiyoti
 O'zbek adabiyoti
 Indoneziya adabiyoti :
 Yava adabiyoti
 Janubiy Osiyo:
 Bengal adabiyoti
 Pokiston adabiyoti
 Urdu adabiyoti
 Kashmir adabiyoti
 Sind adabiyoti
 Gujarati adabiyoti
 Somali adabiyoti

Ta'siri 
Ibn Tufaylning "Philosophus Autodidactus"  lotin tiliga tarjimasi 1671-yilda  tomonidan tayyorlangan edi (ing. Edvard Pokok ) keyin esa 1708-yilda Saymon Okli tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan. Keyinchalik bu tarjimalar ingliz tilidagi birinchi roman sifatida qabul qilingan Daniel Defoning "Robinzon Kruzosiga" ilhom berdi.

Italiya adabiyotining eng buyuk asari hisoblangan Dante Aligyerining “ Ilohiy komediya” si islom esxatologiyasiga oid asarlarning bevosita yoki bilvosita ta’siri ostida yozilgan.

Shekspirning " Tit Andronik ", " Venetsiyalik savdogar " va " Otello " kabi asarlarida mavr qahramonlari mavjud. Bu asarlar 17-asrda qirolicha Yelizaveta  davrida Marokashdan kelgan bir necha Moorish delegatsiyasi tomonidan ilhomlantirilgan.

Ilovalar

Adabiyotlar