MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Keyptaun

Keyptaun () yoki Kaapstad ()  - JARning jan.-gʻarbiy qismidagi shahar, Yaxshi Umid burni yaqinida. Kap provinsiyasining maʼmuriy markazi va mamlakat parlamentining qarorgohi. Aholisi 1,9 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari, shahar atrofi bilan).

Keyptaunga 1632 yilda Ost-Indiya kompaniyasi asos solgan. Kap mustamlakasining maʼmuriy markazi boʻlgan. 1806 yilda inglizlar bosib olgan. Janubiy Afrika Ittifoqi tuzilgandan boshlab (1910), uning Kap provinsiyasi tarkibida.

Keyptaun—transport yoʻllarining yirik tuguni. Xalqaro aeroport bor. Afrikadagi eng katta portlardan. Mamlakatning muhim sanoat, savdo-moliya markazi. Mashinasozlik muhim ahamiyatga ega. Metallsozlik, kemasozlik, neftni qayta ishlash, vagonsozlik, yogʻochsozlik, avtomobilsozlik korxonalari bor. Sement, toʻqimachilik mahsulotlari, konserva ishlab chiqariladi, olmosga sayqal beriladi. Universitet, Janubiy Afrika muzeyi, Milliy galereya, astronomiya rasadxonasi, botanika bogi bor. 17— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Keyptaun yaqinida Afrikada birinchi AES qurilgan.

Manbalar 

 

Janubiy Afrika Respublikasi
Case Corporation

"KEYS KORPOREYSHN" () - qishloq xoʻjaligi va qurilish texnikasini ishlab chikaruvchi jahondagi eng yirik kompaniyalardan biri. 1842 yil J.Keys tomonidan tashkil qilingan. Markaziy boshqaruv idorasi AQShning Viskonsin shtati Rasin sh.da, Yevropadagi idorasi Parijda. Kompaniya mahsulotlari dunyoning 150 dan ortiq mamlakatlariga sotiladi. "K. k." turli maqsadlarda qoʻllaniladigan don va ozuqa oʻrish, paxta terish, sholi oʻrish kombaynlari, 40 ot kuchidan 440 ot kuchigacha ega boʻlgan traktorlar, zichlab yigʻadigan texnikalarni, purkagichlar, lavlagi qaziydigan komplekslar, tuproqqa ishlov beradigan agregatlar, anʼanaviy va pnevmatik ekish agregatlarini, kultivatorlar, boshqa turdagi qishloq xoʻjaligi texnikalarini ishlab chiqaradi.

"K. k." AQShda 10 ta, Yevropada 3 ta, Braziliyada va Avstraliyada bittadan i.ch. korxonalariga ega. 1997 yildan boshlab korporatsiyaga "Konkord" (AQSH), "Shtayer" (Avstriya), "Fermek va Jem Sprayrz" (Buyuk Britaniya), MDV va "Forshtrit" (Germaniya), "Feksikom" (Kanada) kabi yirik i.ch. korxonalari qoʻshildi. Kompaniya tarkibiga dizel motorlari ishlab chiqaradigan "Kammins" va yem-xashak ekinlari oʻradigan texnikalarni ishlab chiqaruvchi korxonalar ham kiradi. 2000 yilda korporatsiya tarkibida XXRda katta xajmdagi ogʻir yuklarni ortuvchi texnika ishlab chiqaradigan qoʻshma korxona tashkil qilindi. Ukrainada tashkil qilingan traktor ishlab chiqaradigan "DniproKeys" qoʻshma korxonasi hamda 2000 yilda Oʻzbekistonda tashkil qilingan, traktorlar va paxta terish mashinalari ishlab chiqaradigan "Oʻz Keysmash" qoʻshma korxonasi, Belorussiyaning Lida shahrida tashkil qilingan don oʻradigan kombaynlar ishlab chiqaradigan qoʻshma korxona ham "K. k." tarkibiga kiradi.

Kompaniya ehtiyot qismlar bilan taʼminlashning tezkor bajariladigan va samarali tizimiga ega. Yevropada 5 ta markazlashtirilgan ehtiyot qismlar bilan taʼminlaydigan omborxonalari mavjud boʻlib, buyurtmalarning 24 soat davomida bajarilishini taʼminlaydi.

1999 yilda "K. k." kompaniyasi bilan "Nyu Xolland" kompaniyasi qoʻshilib, "Keys-Nyu Xolland" ("CNH") nomida yangi korporatsiya tashkil qilindi. Bu korporatsiya qurilish texnikasi i.ch. hajmi boʻyicha jahonda 3-oʻrinni egallaydi.

"K. k." oʻzining qishloq xoʻjaligi va qurilish texnikasiga servis xizmat koʻrsatadigan tizim yaratgan. Oʻzbekistonda "K. k." traktorlar ishlab chiqaradigan quvvatlarni "Toshkent traktor zavodi" aksiyadorlik jamiyati bilan, paxta teradigan mashinalarni esa "Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinalari zavodi" aksiyadorlik jamiyati bilan birgalikda tashkil qilgan.

Sadir Salimov.

Manbalar
Omon Kekilov

Omon Kekilov (1912.9.5, hozirgi Ashxobod tumani — 1974. 13.12, Ashxobod) — Turkmanistan xalq yozuvchisi (1967), adabiyotshunos olim. Asarlarida turkman xalqi hayoti, oʻzbek-turkman xalqlari doʻstligi, mehnati va kurashi aks etgan ("Doʻstlik daryosi", sheʼr; "Olgʻa", 1935; "Soʻnggi uchrashuv", 1940; "Oʻlim panjasida", 1942 dostonlari; "Sevgi" sheʼriy romani, 1—2-kitob, 1947—57 va b.). Bir qancha pyesalar muallifi. Adabiyotshunoslikka oid "Mullanafas" monografiyasi (1957), "Badiiy asarning tili haqida" (1942), "Adabiyot nazariyasi" kitobi (1961) va b. asarlari bor. "Buyuk lirik" monografiyasi (1969)da Navoiy anʼanalarining Mahtumquli ijodiga taʼsiri tadqiq etilgan. "Soʻz sanʼati" (1970) asari turkman adabiyotshunosligida muhim oʻrin tutadi. Hozrigi oʻzbek shoirlari, adabiyotshunos olimlari bilan ijodiy aloqada boʻlgan. Sheʼrlari, maqolalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
Turkmanistonlik yozuvchilar
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Kekirdak

Kekirdak, () — odam va umurtqali hayvonlar nafas yoʻllarining hiqildoqaan keyingi qismi. Odamda uning uz. 9—12 sm, diametri 1,5—2 sm. K.ning shilliq qavatida bezchalar koʻp. Boʻyin sohasida K. koʻkrak boʻshligʻiga oʻtadi va 4-5 koʻkrak umurtqalari roʻparasida oʻng hamda chap bronxlarga boʻlinadi. Boʻlingan joy K. ayrisi deb ataladi. K.ning yuqori qismi bir oz harakatchan, pastki ayri qismi deyarli harakatlanmaydi. K. 16—20 ta togʻay yarim halqa shaklida tuzilgan. Orqa tomonda bu halqalarning ochiq (tutashmagan) joyida K. devori parda bilan qoplangan boʻlib, unda koʻndalang yoʻnalgan silliq muskul tolalari bor. K. togʻaylari bir-biri bilan fibroz boylam yordamida tutashgan. K. ichki tomondan shilliq parda bilan, parda esa tukli epiteliy bilan qoplangan. Shu parda tagida shilimshiq ishlab chiqaradigan bezlar koʻp. Epiteliy va shilimshiq nafas olishda K.dan oʻtadigan havoni ilitib, namlab turadi va havo tarkibidagi chang zarralarini ushlab qoladi. Hiqildoq va K. kasalligi sababli oʻpkaga havo oʻtmay kolganda K.ni ochib naycha qoʻyiladi (traxeotomiya). K.ning yalligʻlanishi traxeit deb ataladi.
Gistologik nuqtai nazardan u uch xil to'qima qatlamidan iborat bo'lib, ular shilliq qavat, submukoza va adventitiya deb nomlanadi.

Manbalar 
1. Zufarov K.A. Gistologiya: darslik - Toshkent, 2005 й.

2. Гистология: Учебник /Под ред. Афанасьева Ю.И., Юриной Н.А. -Москва.: Медицина, 2012 й.

3. Tursunov E.A. Gistologiya: oquv qollanma, I qism - Toshkent, 2010 й.

4. Tursunov E.A. Gistologiya: oquv qollanma, II qism - Toshkent, 2011 й.

5. Огиз бушлиги гистологияси ва эмбриологияси буйича атлас (укув қўлланма) А.Ю.Юлдашев, С.Муртазаев,М.Х.Рахматова,Л.С.Князева, Тошкент, 2018 й.

6. Жункейра Л.К., Карнейро Ж. Гистология: учебное пособие, атлас. -перевод с англ. под ред. Быкова В.Л.- М. ГЕОТАР-Медиа, 2009 г. 7. Улумбеков Э.А. и Челышев Ю.А. Гистология, эмбриология, цитология: учебник/ Под ред. 3-изд., перераб. и доп.- М.: «ГЭОТАР- Медиа», 2009 г.

8. Кузнецов С.Л., Мушкамбаров Н.Н. - Гистология, цитология и эмбриология - М.:ООО «Медицинское информационное агентство», 2007 г.

9. Кузнецов С.Л., Мушкамбаров Н.Н., Горячкина В.Л. - Атлас по гистологии, цитологии и эмбриологии.- М.: МИА, 2010 г. 10. Юшканцева С.И., Быков В.Л. - Гистология, цитология и эмбриология. Краткий атлас Санкт-Петербург, 2007 г..

11. Ross М.Н., Palwina W. Histology: Text and Atlas. 7-th ed-2016 у.

12. Jungueira L.C., Carneiro J. Basic Histology: Text and Atlas, 13-th ed.-2013 y.

13. Gartner L.P, Hiatt J.M. Color Textbook of Histology, 3th ed., The Mе Graw-Hill Companies, 2006, 592 p., 446 III.

14. Young B., Lowe J.S., Stevens A.,, Heath J.W. Wheater's Functional Histology: A Text and Colour Atlas, 5th ed., 2006
Anatomiya
Odam boshi va boʻyni
Kekirik

Kekirik, kekirish — meʼdadan yoki qiziloʻngachdan ogʻiz orqali beixtiyor havo chiqishi. Meʼdaning oʻn ikki barmoq ichakka oʻtgan joyi (pilorus) torayib qolganda meʼda, diafragma va qorin muskullari refleks yoʻli bilan qisqarganda roʻy beradi. Kekirik meʼda, jigar, oʻt pufagi va boshqa aʼzolar kasalliklari, shuningdek, yurak-tomir sistemasi faoliyati susayganda, nevroz va hokazolarda kuzatiladi. Sogʻlom odamlar shoshib ovqat yeganida, mineral suv ichganida yoki quruq ovqat yeganida koʻp havo yutilishi natijasida kekiradi. Bunday kekirikning hidi ham, taʼmi ham boʻlmaydi va birorta kasallik belgisi ham hisoblanmaydi. Kekirik aksariyat emadigan bolalarda roʻy beradi: bola emayotganida ortiqcha havo yutib yuboradi va keyin uni sut bilan oz-ozdan chiqaradi. Meʼda shirasining kislotaliligi oshib ketganda kekirik nordon boʻladi. Achchiq kekirik meʼdaga oʻn ikki barmoq ichakdan safro tushganda kuzatiladi. Bemavrid kekiraverish biror kasallik alomati boʻlishi ham mumkin. Bunday hollarda kekirikka sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi.

Manbalar
Urho Kekkonen

KEKKONEN (Kekkonen) Urxo Kaleva (1900 — 1986) — Finlandiya prezidenti (1956 — 1981). 1936 yildan bir necha bor vazir boʻlgan, jumladan, 1952—53, 1954 yilda tashqi ishlar vaziri; 1950— 56 yillarda (tanaffus bilan) bosh vazir. 1956 yilgacha Agrar ittifoq rahbarlaridan biri.

Manbalar 

1900-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
Finlandiyalik siyosatchilar
Kelang

Kelang, Klang — Malayziyadagi shahar. Aholisi 245 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Malakka ya. o.ning jan.-gʻarbiy sohilidagi port. Tez rivojlanayotgan sanoat markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, oziq-ovqat, rezinatexnika, yogʻochsozlik va b. sanoat korxonalari bor.

Manbalar
Niyoz Kelginboyev

Niyoz Sulaymonovich Kelginboyev (1914.23.2, Andijon- 1978.1.11, Toshkent) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), tibbiyot fanlari doktori (1963), professor (1967). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1935). Toshkent Vrachlar malakasini oshirish instituti terapiya kafedrasida intern-vrach (1936—39), Toshkent tibbiyot akademiyasi patofiziologiya kafedrasida assistent (1939), harbiy qismlarda vrach (1940—45), Toshkent tibbiyot akademiyasi gospital terapiya kafedrasida assistent (1945—50), dotsent (195058). Oʻlka meditsinasi ilmiy tadqiqot institutida farmakoterapiya laboratoriyasi (1959—67), 1967-yildan boʻlimi mudiri. Ilmiy ishlari farmakologiyaga oid. Kimyogar, botanik va farmakologlar bilan hamkorlikda strofantinni topib, klinikaga joriy etgan. Yurak kasalliklarini glikozidlar bilan davolash ustida tadqiqot olib borgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Keldi Muhammad

Keldi Muhammad, Sulton Muhammad (?— 1532/33) — shayboniylardan hisoblanadi. Shohruhiya shahar va viloyat hokimi(taxminan 1517y.dan). Otasi Suyunchxoʻjaxon vafot etgach, Toshkent shahar va viloyat hokimi. Shayboniyxon davrida tarxonlikka koʻtarilgan. Shayboniylarning Shim.ga qilgan harbiy yurishlarida qatnashgan, natijada Sirdaryo boʻyidagi bir qancha mulklarni qoʻlga kiritgan. Shayboniy sultonlarning Xurosonga yurishi payti (1528—29)da Marvni egallagan.

K.M. sheʼriyat, ilm-fanga qiziqqan. Saroyida turli xildagi adabiy bahslar uyushtirgan. Zamonasining yetuk adiblari bilan suhbat qurishni yoqtirgan, xususan, 1518-yil u mashhur adib Zayniddin Vosifiyni Samarqanddan oʻz huzuriga (Shohruhiyaga) chaqirtirib olgan. K.M.ning topshirigʻi bilan saroy tarixchisi Abdulloh Nasrullohiy „Zubdat ul-asar“ asarini yozgan.

Adabiyot 
 Vosifiy Zayniddin, Batsoyeʼ ul-vaqoyeʼ (Nodir voqealar), [tarjimon N.Norqulov], T., 1979; Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv.,] Pismennie pamyatniki], T., 1985.

Manbalar 

Toshkentda vafot etganlar
Buxoro xonligida vafot etganlar
Shayboniylar
Oʻzbekiston tarixi
Mstislav Keldish

Keldish Mstislav Vsevolodovich [1911.28.1.(10.2), Riga - 1978.24.6, Moskva] — rus matematigi va mexanigi, akad. (1946). Sobiq Ittifoq FA prezidenti (1961—75). 3 marta Mehnat Qahramoni (1956, 1961, 1971). Moskva universitetini tugatgan . (1931). Ilmiy ishlari mat. va mexanika, aerodinamika, gidrodinamika, tebranishlar nazariyasi va b.ga oid. K.ning mat. sohasidagi ishlari, asosan, kompleks oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasi, haqiqiy oʻzgaruvchili funksiyalar nazariyasi, potensiallar nazariyasi va b.ga bagʻishlangan. Matematik nazariyani mexanika, avtomatik boshqarish, aeromexanika va b. masalalarga tatbiq qilgan. K.ning ilmiy ishlari hisoblash mat.si, hisoblash texnikasi, yadro energetikasi, kosmik tadqiqotlarning rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. K.ning aviatsiya va kosmik apparatlar tebranishi va turgʻunligiga, suyri sirtlarning gaz va suyuqlikdagi harakatiga, zarba, vint nazariyalariga oid ishlari texnikaning muhim amaliy masalalarini yechishga imkon beradi. U aerodinamika va gidrodinamika sohasida N.Ye. Jukovskiy va S.A. Chapliginning ishlarini davom ettirib, Jukovskiy teoremasini umumiy holda isbotlagan.

Manbalar

Havolalar 
 Mstislav Keldishga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1911-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Keleriya

Keleriya — gʻalladoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi (qarang Chillakoyoq).

Manbalar
Kelermes qoʻrgʻonlari

Kelermes qoʻrgʻonlari - qad. mozorqoʻrgʻonlar (mil.av. 6-asr). Adigeya Respublikasi (RF) ning Giagin rayonidagi Kelermes stanitsasi yaqinida joylashgan. NM.Veselovskip tomonidan qisman oʻrganilgan (1903—04). Qoʻrgʻonlar tagidan ustunlarga oʻrnatilgan yogʻoch chayla shaklida usti yopilgan katta qabrlar topilgan. Qurbonlik qilingan otlarning skeleti (har bir qabrda 24 tagacha), ularning hashamatli jabduqlari, dafn aravasining bezaklari, qurol-yarogʻ, tillaqoshlar va qadahlar, kumush riton va koʻzgular chiqqan. K.q. mahalliy meot qabilalari yoxud Old Osiyoga qilingan yurishdan soʻng shu yerda qolgan skiflarning qabila zodagonlariga mansub boʻlgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Keles (daryo)

Keles ( Keles) — Qozogʻistonning Jan. Qozogʻiston viloyati va Oʻzbekistonning Toshkent viloyatidagi daryo. Sirdaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 241 km, havzasi mayd. 3310 km². Qorjontov tizmasidan boshlanuvchi Juzumduk va Jegergen soylarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Qoplonbek qishlogʻidan quyiroqda juda sayozlanib qoladi. Havzasi past togʻlarda boʻlganidan u qadar sersuv emas, daryoning tekislikka chiqish joyida (Gorniy qishlogʻi yonida) oʻrtacha yillik suv sarfi 5.72 m³/sek. Qor-yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi fevraldan koʻpaya boshlaydi, aprelda eng koʻp, avgustda eng kam boʻladi. K.ning Uya, Qorjon, Oqparak va Koʻpak kabi irmoklari bor.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qozogʻistondagi daryolar
Keles (shahar)

Keles — Toshkent viloyatidagi shahar (1949-yildan), Toshkent tumani markazi (2011-yilgacha). 2011-yildan Toshkent viloyatidagi ikki: Toshkent va Zangiota tumanlari birlashtirilganidan buyon, Keles ikkala tumanning maʼmuriy markazi xisoblanib keladi. Ammo baʼzi huquq organlari Eshonguzar (avvalgi Zangiota tumani markazi)da faoliyat yuritib, bir tumanda ikki hokimlikni yuritib kelmoqda. Keles daryosining chap sohilida, Toshkent shahri chekkasidan 2 km shim.-gʻarbda, Toshkent — Sariyogʻoch temir yoʻl yoqasida. Temir yoʻl stansiyasi (Keles).

Aholisi 28,9 ming kishi (2001), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, boshqa millat vakillari ham yashaydi. Maydon 12,9 km. Shahar nomining kelib chiqishi toʻgʻrisida tarixchi, geograf, toponimist va tilshunos olimlarning gipotezalari mavjud. Mas: turkiycha kele— qalʼa (N.Baskakov); yoki keli — til va su yaʼni tilga oʻxshash daryo (Ye. Qoʻychiboyev). Adabiyotlarda Kelesning Qalos, Kalas variantlari ham bor.

Shaharda junga ishlov berish, parrandachilik fabrikalari, bir qancha qoʻshma hamda xususiy korxonalar, gʻisht, vino zavodlari mavjud. Tuman hokimiyati, „Savdogarbank“ binolari, dehqon bozori, avtomobillarga xizmat koʻrsatish shoxobchasi, 6 umumiy taʼlim, biznes maktablari, „Keles“ markaziy stadioni, markaziy kutubxona, „Shon-shuhrat“ muzeyi bor. Tez tibbiy yordam koʻrsatish shoxobchasi, akusherlik va ginekologiya boʻlimi, sanitariya-epidemiologiya stansiyasi aholiga xizmat koʻrsatadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Zangiota tumani
Keles gil koni

Keles gil koni - Toshkentdan 25 km shim.-gʻarbda, Keles daryosining oʻng sohilida, Qozogʻiston Respublikasi hududida joylashgan. 1948 yilda ochilgan. Tafsiliy razvedka ishlari 1958 yilda bajarilgan. Konning aniqlangan zahirasi 20 mln. t. 1951 yildan ochiq karyer usulida qazib olinadi. K.g .k. da foydali kazilma paleogenning turkiston yarusiga mansub bentonit gilmoyasi qatlamlari boʻlib, ular olay yarusi kvars qumlari ustida yotadi va neogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Bu yotqiziqlar uz. 6 km va eni 2—2,5 km boʻlgan Qingʻiroq braxiantiklinal burmasining qanotlarini tashkil etadi. Foydali qazilma qatlamlarining umumiy qalinligi 45 m. Konda bentonit gilmoyasining 3 turi mavjud. Gilmoya qatlamlarining qalinligi 5 m dan 25 m gacha. Ular birbiridan qumtosh qatlamchalari bilan ajralgan. Gilmoyaning mineral tarkibini, asosan, montmorillonit, qisman gidroslyuda tashkil etadi. K.g .k. bentonitlari parmalashda ishlatiladigan yuqori sifatli yuvuvchi suyuqlik tayyorlashda, paxta yogʻi va vino mahsulotlarini oklashda adsorbent sifatida, poʻlat quyish uchun qoliplar tayyorlashda bogʻlovchi material sifatida, qurilishda keramzit, gʻisht va b. materiallar i.ch.da keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Kelimane

Kelimane — Mozambikning sharqiy qismidagi shahar. Zambeziya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 153,1 ming kishi (1997). Hind okeanining Mozambik qoʻltigʻi sohilidagi port (chetga shakarqand, paxta, kopra, tamaki, choy chiqariladi). Temir yoʻl stansiyasi. Aeroport bor. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochsozlik va metallsozlik korxonalari mavjud. Vasko da Gama ekspeditsiyasi tomonidan 1498 yilda hozirgi K. oʻrnida fort qurilgan (1761 yildan shahar maqomini olgan). 18—19-asrlarda K. qul savdosi markazlaridan biri boʻlgan.

Manbalar 

Mozambik
Kelin

Kelin, kelinchak — 1) yangi turmushga chiqqan yoki chiqayotgan qiz (juvon); 2) ukaning xotini (aka yoki ukaga nisbatan) ota-ona, qarindosh-urugʻlar, mahalladoshlarga K. hisoblanadi; 3) K. oʻzidan yosh jihatdan kattalar tomonidan K., kichiklar tomonidan kelinoyi, yangavab. nomlar bilan ataladi.

Manbalar
Kelin koʻrdi

Kelin koʻrdi, kelin koʻrish — turkiy xalqlarda, jumladan, oʻzbeklarda yangi kelinchakni koʻrish odati. Nikoh toʻyining ertasiga oʻtkaziladigan "bet ochar" marosimidan boshlab bir yilgacha davom etadi. Kuyovning qarindoshlari, tanishlari, qoʻni-qoʻshnilari va b. K. k.ga keladilar. Kelin ularni salom (taʼzim) qilib kutib oladi, dasturxon yozib, roʻmol, dastroʻmol sovgʻa qiladi (yana q. Koʻrmana). Mahalla (qishloq) qiz-juvonlari, yangi tushgan kelinnikiga hayit kunlari tashrif buyurishlari ham K. k. deb ataladi. Kelinning xonasi sep va sarpolar bilan bezatiladi, dasturxon tuzab qoʻyiladi. Odat boʻyicha kelinning ota-onasi hayit arafasida qizi va kuyoviga sarpo va dasturxon (turli taomlar) yuboradi. Mahalla (qishloq) qiz-juvonlari kelinchakni koʻrish uchun toʻda-toʻda boʻlib keladilar. Kelin yasangan holda, yuziga toʻr tutib, kelganlarga salom qiladi, soʻng choy uzatadi. K. k.ga kelganlar kelinning sarpo va seplarini tomosha qiladilar, bir oz oʻtirgach, kelinga baxtli turmush tilab qaytadilar. K. k. odati Fargʻona vodiysi va Xorazmda tarqalmagan. Ularda kelinni kelin tushdidan 3 kun oʻtgach, kelinning ona yoki opa-singillari borib, hol-ahvol soʻrab qaytadilar. K. k. oʻzbek xalqi orasida qadim zamonlardan beri davom etib kelgan.

Adabiyot 
 Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov Q., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.

Manbalar
Kelin salom

Kelin salom — nikoh toʻyi marosimlaridan. Kelin salom turkiy va boshqa xalqlarda turli shakllarda uchraydi. Kelin tushgan kunning ertasiga ertalab kuyovning ota-onasi va yaqinlariga hurmat yuzasidan oʻtkaziladi. Mahallaning dasturxonchisi yoki K.s.ni boshqaruvchi kelinni yasantirib, yuziga parda yopgan holda hovliga olib chiqadi, qiziq gaplar, hikmatli soʻzlar, baytlar bilan kelin yoniga keluvchilarga murojaat qilgan. Kelin jim turgancha gap kimga qaratilgan boʻlsa, oʻshanga qarab taʼzim qilgan. Baland ovoz bilan birinchi boʻlib, qaynota, soʻng qaynona nomini aytib K.s. deydi. K.s. kuyov ota-onasidan boshlanib, oiladagi eng kichik bolalargacha, qoʻniqoʻshnilarga ham bagʻishlangan.

Kelin taʼzim bilan egilib qaynota va qaynonasiga salom qiladi, ular salom javobini berib, kelinning boshiga koʻrmana qoʻyadilar. Soʻng kuyovning akaukalari qarindosh va yaqinlari navbat bilan kelib, dasturxonchi qoʻliga koʻrmana (odatda pul, mato, roʻmol va b.) beradilar. Dasturxonchi ularga kelin nomidan turli sovgʻalar (kiyimlik, roʻmol, belbogʻ va b.) topshiradi (yana. q. Betochar).

Adabiyot 
 Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov K,., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.

Manbalar
Kelinoy

"KELINOY" — xalqdostoni; shu nomdagi liro-epik dostonlar turkumi. 19— 20-asrlarda yaratilgan. Surxondaryo va Qashqadaryoda, shuningdek, Tojikiston va Turkmanistonning jan. hududlarida yashovchi oʻzbeklar oʻrtasida keng tarqalgan. Dastlab naql, rivoyat va termalar sifatida (kichik epik va xayotiy voqealar asosida) yuzaga kelgan. Keyinchalik yaxlit va mustaqil syujetli doston shaklida kuylangan. "K."ning bir necha tarixiy davrlarga xos variant va versiyalari bor. Umir baxshining "K.", Qodir Rahim oʻgʻlining "Masharoy-Norgʻuloy", Rajab baxshi va Buri boxshmlarning "Izzatoy" kabi "K." dostoni variantlarida bosh qahramon (Ke-linoy)ning goʻzalligi, aql-idroki taʼriflanib, tengsiz nikoh, baʼzi salbiy urf-odatlar qoralangan. Keyinchalik Tosh Chorshanba oʻgʻli, Umir baxshi, Mamadrayim baxshi (1889—1970), Hazratqul Xudoyberdi oʻgʻli, Chori Xoʻjamberdi oʻgʻli, Zohir Qoʻchqor oʻgʻli va b. baxshilar yaratgan "Oysha", "Toshgul", "Oytoshgul", "Xonsuluv", "Oysihat" va "K." turkumidagi boshqa dostonlarda xotin-qizlar erki va xalq ozodligi masalalari ilgari surilgan. "K." turkumida hozirgi ham dostonlar yaratilmoqda va ijro etilmoqsa. Ad.: Kelinoy, T., 1962.

Manbalar
Kelinsupurgi

Kelinsupurgi (Diarthronvesiculosum) — kelinsupurgidoshlarga mansub bir yillik oʻt. Poyasi silliq, boʻyi 15—40 sm, Oʻrta Osiyoda choʻl va adirlarda, boʻz tuproqlarda nisbatan koʻproq oʻsadi. Bu oʻsimliqdan, asosan, supurgi qilinadi (nomi ham shundan).

Manbalar
Kelishik

Kelishik — ot yoki otlashgan soʻzning boshqa soʻzlar bilan aloqasini koʻrsatuvchi grammatik shakl. U ot shakli ekanligi holda, birikma yoki gap tarkibida uning boshqa soʻzga tobe’lanishini koʻrsatadi. Bu sintaktik munosabat kelishik qoʻshimchasining oʻzi bilan, koʻmakchi yoki koʻmakchi vazifasidagi soʻz bilan birga ifoda topishi ham mumkin.

Kelishiklar soni turli tillarda har xildir. Oʻzbek tilida 6 ta kelishik boʻlib, ular bosh (qoʻshimchasiz), qaratqich (qoʻshimchasi: ning), tushum (qoʻshimchasi: -ni), joʻnalish (qoʻshimchasi: , -ka, -qa), oʻrin (qoʻshimchasi: -da), chiqish (qoʻshimchasi: -dan) kelishiklaridan iborat. Shulardan qaratqich kelishigi ot tomonidan boshqarilib, hokim soʻz egalik qoʻshimchasini olib keladi: kitobning varagʻi. Qolgan tushum, joʻnalish, oʻrin, chiqish kelishikli otlar feʼl yoki sifat tomonidan boshqariladi: kitobni varaqladi, kitobga qaradi, kitobda yozilgan, kitobdan olindi.

Manbalar
Keltirma tuproqlar

Keltirma tuproqlar, yuvib keltirilgan tuproqlar — qiya, nishab yerlar etagida, soy va yirik jarliklar tubila toʻplanib hosil boʻlgan tuproqlar. Sugʻorish, atmosfera yogʻinlari va erigan qor suvlari nishab yerlardan ustki qatlamdagi unumdor tuproqlarni yuvib, suv oqimi tezligi suslashadigan etaklarga qadar oqizib ketadi. K.t.ning rangi toʻq boʻlib, chirindi, azot, fosfor, kaliy va b. Oziq elementlariga boy. Ularning unumdor qatlami (gumusli gorizont) tekislikdagi yerlarnikiga nisbatan qalinroq. Ulardan yuqoriroqsa joylashgan yuvilgan tuproqlarga Karaganda granulometrik tarkibi ogʻirroq, karbonatli katlamning ustki qismi sernam. Ammonifikatsiyalovchi, spora hosil qiluvchi va b. bakteriyalarga boy.

Ekinlar K.t.da yaxshi usadi. K.t.ning meliorativ holatini yaxshilash uchun sugʻorish va oʻgʻit meʼyorlarini tabaqalashtirib (yuvilgan tuproqlarga nisbatan kam miqdorda suv va oʻgʻit) berish kerak.

Manbalar 

 

Tuproqshunoslik
Kelvin shkalasi

Kelvin shkalasi - termodinamik temperatura shkalasining nomi. Termodinamikaning ikkinchi bosh qonuni asosida temperatura shkalasini yasash prinsipini birinchi boʻlib 1848-yilda taklif qilgan William Thomson (Kelvin) sharafiga qoʻyilgan. Bunda temperatura mutlaq nol (— 273,15°) dan boshlab hisoblanadi. Gradus miqdori muzning erish temperatura (nuqta) si bilan normal sharoitda suvning qaynash temperatura (nuqta) si intervalining Urd qismiga teng. Kelvin bilan belgilanadi.

Yana qarang 

 Kelvin (oʻlchov birligi)

Manbalar