MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fon togʻlari

Fon togʻlari - PomirOlay sistemasidagi baland togʻlar. Zarafshon va Turkiston tizmalari oraligʻida. Shimoliy dan Zarafshon vodiysi, gʻarbdan Kishtut daryosi vodiysi va sharqdan Fondaryoning chuqur darasimon vodiysi bilan chegaradosh. Eng baland joyi Chimtargʻa togʻi (5489 m). Fon togʻlarida Iskandarkoʻl bor. Urtacha balandlikdagi qismlarida oʻrmon, oʻtloqi dasht landshaftlari asosiy oʻrin tutadi. Baland togʻlar alp va subalp oʻtloklari, choʻqqilari doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Yon bagʻrilarida qoya va qurum koʻp. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —10°,—15°; iyulniki 10—15°. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Fon togʻlaridan Toshkent— Dushanba avtomobil yoʻli oʻtgan. Turistlar koʻp keladi.

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Denis Fonvizin

Denis Ivanovich Fonvizin [1744.3(14).4 yoki 1745, Moskva 1792.1(12). 12, Peterburg) - rus yozuvchisi maʼrifatparvar. Rus ijtimoiy komediyasining yaratuvchisi. Moskva universiteti qoshidagi gimnaziyada oʻqigan (1755—62). Peterburg Tashqi ishlar kollegiyasida tarjimon (1762), N. I. Panin rahbarligidagi Tashqi ishlar kollegiyasida kotib (1769). F. erkin fikrlovchi yosh ofitserlar toʻgaragi bilan yaqinlashgan. Umumtaʼlim uchun kurashgan, maʼrifatparvar podshoh tarafdori boʻlgan. "Xizmatkorimga maktubim" (1763 — 69) hajviy asari hamda "Brigadir" satirik komediyasi (1770-yil sahnalashtirilgan)da dvoryanlar axloqi, ularning fransuzparastligi hajv qilingan. 1777— 78 yillar Fransiyaga sayohat qilgan. Shu sayohat taassurotlari asosida yozilga "Birinchi sayohat xotiralari" (N. Paninga xatlar, 1800) asari rus nasrining shakllanishida muhim rol oʻynagan. F. "Zaruriy davlat qonunlari haqida mulohazalar" (1780) asarida chor Rossiyasi davlat tartiblarini tanqid qilgan. "Nodon" ("Nedorosl", 1783) komediyasi rus realistik teatri, komediyasi taraqqiyotiga kuchli taʼsir etgan. 1784-yil "Graf Nikita Ivanovich Panin hayoti" asarini imzosiz, fransuz tilida nashr ettirgan. "Kallisfen" qissasi (1786, imzosiz) ham bor. 1789-yil yoza boshlagan avtobiografik qissasi tugallanmay qolgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

 

Rossiyalik yozuvchilar
Fond birjasi

Fond birjasi - qimmatli qogʻozlar va boshqa moliyaviy vositalar oldi sotdi qilinadigan birja; pul kapitali harakatiga xizmat koʻrsatadigan moliya bozorining dastaklaridan biri. Bozor infratuzilmasining muhim boʻgʻini, qimmatli qogʻozlar (davlat obligatsiyalari, korxonalar aksiya va obligatsiyalari, bank kredit biletlari, tijorat veksellari), valyuta oldi sotdisi boʻyicha muntazam va tashkiliy faoliyat koʻrsatadi.

Fond birjasining asosiy vazifalari: boʻsh turgan pul va qimmatli qogʻozlarni sotishni tashkil etish orqali jamgʻarilgan pul kapitalini safarbar etish va toʻplash; xususiy xoʻjalik subʼyektlari va davlat investitsiyalarini ularning qimmatli qogʻozlari xaridini tashkil etish yoʻli bilan moliyalashtirish; qimmatli qogʻozlarning yuqori darajadagi likvidligini, yaʼni qimmatli qogʻoz egalari uchun yoʻqotishlarsiz tezda pul mablagʻlariga aylanishini taʼminlash. Huquqiy maqomiga koʻra, jahon amaliyotida doimiy davlat nazoratida faoliyat koʻrsatadigan yalpi huquqiy, aksiyadorlik jamiyatlari shaklidagi hususiy va davlat kapitali ishtirokidagi aralash Fond birjasi turlari bor.

Fond birjasi 16-asrda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida paydo boʻlgan. Jahonda 150 dan ortiq yirik Fond birjasi bor (2003). Oʻzbekistonda birinchi fond birjalari 1991-yildan boshlab tashkil etila boshladi, lekin ularning ko'pi keyinchalik yopildi.

Shuningdek qarrang 

 "Toshkent" respublika fond birjasi
Fondaryo

Fondaryo — Tojikiston shimoli-gʻarbidagi jamoat . Sug'd viloyatining Ayniy tumanida joylashgan. 2015-yil hisobiga ko'ra 9478 nafar aholi istiqomat qilgan. O'z nomini Fandaryo daryosidan olgan. U 12 qishloqdan iborat, jumladan Dijik, Kante, Xayronbed va Piniyon.

Manbalar
Fonema

Fonema (yun. phonema — tovush) — til tovush qurilishining maʼnoli birliklar — morfemalar tanib olish va farqlash uchun xizmat qiladigan birligi; oʻz navbatida, morfemalarning eng kichik tarkibiy qismi sifatida soʻzlarni ham oʻzaro ajratadi va farqlaydi. U faqat soʻz va morfemalar tarkibidagina muayyan maʼnoga, maʼno farqlash xususiyatiga ega boʻladi. Mas, oʻzbek tilida k Fonemasi yaqin til orqa, portlovchi jarangsiz undosh tovush boʻlib, chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, jarangli gʻ, lablab, portlovchi, jarangli b Fonemalaridan farqlanadi. Fonema qandaydir eng sodda element emas, chunki bir paytning oʻzida mavjud  belgilardan iborat birlikdir.

Fonemaning belgilari farqlovchi (differensial) va farqlanmaydigan (integral) turlarga boʻlinadi. Farqlovchi belgilariga koʻra, Fonemalar oppozitsiyalar (zidlanishlar) hosil qiladi. Farqlanadigan fonemalar pozitsiya, yaʼni uning oʻz artikulyatsiyasi bilan aniq talqin etish uchun qulay sharoit - kuchli pozitsiya deb nomlansa, farqlanmaydigan fonemalar, boshqa bir Fonema bilan mos tushib qoladigan pozitsiya, sharoit kuchsiz pozitsiya deb ataladi. Kuchli pozitsiyada Fonema morfema va soʻzlarni farqlash vazifasiga (semasiologik vazifaga) ega boʻladi, kuchsiz pozitsiyada esa Fonema bunday vazifaga ega boʻlmaydi. Oʻzbek tilida unlilar oldidan kelgan undoshlar koʻpincha kuchli pozitsiyada (may, bola, mola, qozon, dor, gul), soʻz oxiridagi jarangli va jarangsiz Fonemalar kuchsiz pozitsiyada (tob, sud, maqsad, bugʻ, barg) boʻladi. Kuchsiz pozitsiyada Fonemaning turli variantlari yuzaga chiqadi, kuchli pozitsiyada esa uning asosiy koʻrinishi oʻzining barcha farqlovchi belgilari bilan namoyon boʻladi. Tafovuti, farqi birgina Fonemaga tayangan morfema va soʻzlar juftligida Fonema ayniqsa aniq bilinadi (qoʻl—soʻl, chol— chal—choʻl). Fonemaning mavjudligi yoki yoʻqligi ham morfema va soʻzlarni farqlashi mumkin (darmon—armon, uni—unni).

Fonemaning farqlovchi belgilari juda xilma-xil, lekin har bir tilda ularning toʻplami cheklangan boʻladi. Masalan, rus tilida undoshlarning qattiqlik— yumshoqlik belgisi farqlovchi belgi hisoblansa, oʻzbek va fransuz tillarida bu belgi deyarli ahamiyatsiz, yaʼni farqlovchi belgi emas. Muayyan bir Fonemani roʻyobga chiqaruvchi barcha tovushlar uning allofonlari (yun. allos — boshqa va ...fon - tovush) deyiladi. Ular Fonemaning variantlari oʻlaroq uning asosiy koʻrinishiga oʻxshamasligi mumkin.

Hozirgi termin maʼnosidagi "Fonema" tushunchasi, shuningdek, fonologiya nazariyasi birinchi marta 19-asrning 70—80 yillarida rus-polyak tilshunosi Boduen de Kurtene tomonidan ishlab chiqilgan. Fonemafonologiya va morfonologiyaning oʻrganish obyektidir.

Adabiyotlar 
 Trubetskoy N. S., Osnovi fonologii, M., 1960;
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, lqism, T., 1980;j
 Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Abduvahob Madvaliyev, Ibodulla Mirzayev.
Fonogramma

Fonogramma ( phone — tovush va  gramma) — maxsus texnik vosita (fonograf, magnitofon, raqamli rekorder kabi)lar yordamida yozilgan tovush sadolari yigʻindisi. Tayyorlanish usuli (mexanik, foto, elektromagnit, elektronraqamli va boshqalar)ga koʻra turli shakllarda namoyon boʻladi: grammofon plastinkasi, magnit tasma, kinotasma, trek, elektron fayl va boshqa Yozish jarayoni xususiyatlariga binoan mono, stereo, kvadro va boshqa turlari ajratiladi. F., odatda, maxsus ovoz yozish studiyasi hamda kinostudiyalarda tayyorlanadi. F. yuqori akustik sifatlari, eng yaxshi ijrolarni tanlash hamda ulardan uzok, muddat mobaynida foydalanish imkoniyatlari tufayli radio (1940-yillar oxiri), televideniye (1950-yillardan), ommabop musiqa madaniyati (ayniqsa, popmusiqa)lan keng oʻrin olgan.

Oʻzbekistonda ovozli kino, radio va televideniye, gramplastinkaga ovoz yozish (Toshkent gramplastinka zavodi, 1945) tizimlari tashkil topishi F. tayyorlash jarayoniga asos soldi (ovoz rej.lari A. Timoxin, Yu. Salnikov va boshqalar). 1962-yildan N. Hasanov tashabbusi bilan stereo F.lar tayyorlana boshlandi ("Shashmaqom" yozuvlari va boshqalar). Keyinchalik A. Tojiyev, R. Umarxoʻjayev, V. Gushchinlar va keyingi yillarda "Mustaqillik", "Navroʻz" kabi davlat bayramlari, yirik shoukonsertlar uchun sifatli F.larni tayyorlashda I. Iosis, I. Minichlar alohida xizmat koʻrsatdilar. Ayni paytda, Oʻzbekistonda F.lar ochiq konsert va turli marosimlarda odat tusini olib, jonli ijrolar kamayib ketishi, musiqiy ijod jarayoniga muayyan (ayniqsa, Gʻarb popmusiqasiga oid) uslubiy qoliplarning singdirishiga sabab boʻlmokda.

Muhiddin Nosirov.
Fonografik yozuv

Fonografik yozuv, fonografiya (fono... — ... grafiya) — tilning fonetik tuzilishini, tovush tarkibini aniqroq, toʻlikroq aks ettiruvchi yozuv turi; yozuv tarixida piktografik (rasmli) va ideografik (soʻz—tushuncha) yozuvlardan keyingi bosqichdagi yozuv. Ushbu yozuv belgilari (fonofammalar) soʻzning tovush elementlarini, yaʼni boʻgʻin va tovushlar (fonemalar)ni ifodalaydi; shunga karab fonografiyaning 2 turi — sillabik (boʻgʻinli) yozuv (qarang) va harf—tovush yozuvi (qarang) farkdanadi. Sillabik yozuv namunasi sifatida hind yozuvi — devanagarini, harf—tovush yozuvi namunasi sifatida esa kirillitsa asosidagi hozirgi oʻzbek yozuvini koʻrsatish mumkin.

Yana qarang 

 Tilshunoslik
Fonon

Fonon (yun. phone — tovush) — kristall panjara tebranishlari maydonining kvanti. Kristall atomlarining tebranishlari oʻzaro taʼsir natijasida toʻlqin shaklida tarqaladi. Har bir shunday toʻlqinga kvazizarra — F.ni moye qoʻyish mumkin. F.ning energiyasi ye=yyu , kvaziimpulsi r — yk, bunda y — plank doimiysi, so — toʻlqin chastotasi, k— kvazitoʻlqin soni. F. bozon boʻlib, Boze — Eynshteyn statistikasita boʻysunadi. Barcha qattiq jismlardagi F.lar soni 1CH|f~ temperatura T ga bogʻliq: T—>O da 1Chf ~ T3 va T"eD da (8D Debay temperaturasi) If ~ T. F.lar bir-biri bilan va boshqa kvazizarralar (oʻtkazuvchanlik elektronlari, magnonlar va h.k.) va kristallning statsionar defektlari bilan taʼsirlashadi. Kristallarning issiqlikdan kengayishi va h.k. shu taʼsir tufayli boʻladi. Xususan, oʻta oʻtkazuvchanlik elektron — fonon oʻzaro taʼsir bilan tushuntiriladi.
Fonon ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi

"FONON" ILMIY ISHLAB CHIQARISH BIRLASHMASI - zargarlik sanoati korxonasi. Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligi qoshida faoliyat koʻrsatadi. Oltin va kumushdan yasalgan zargarlik buyumlari, qimmatbaho uyroʻzgʻor idishlari, Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallari, qimmatbaho tangalari va optik hamda lazer kristallari ishlab chiqaradi. Tarkibida 1sonli zavod (Toshkent zargarlik zavodi), 3sonli zavod, 4sonli zavod va qoʻshma korxonalar ("Kumush", "Uzbek Jewellery") hamda ilmiy markaz bor. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1991-yil 6-maydagi qarori asosida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida akademik M. X. Ashurov rahbarligida lab.da olib borilgan ilmiy izlanishlarni ishlab chiqarishga joriy etish asosida tashkil etilgan. 1992-yildan muntazam ish faoliyatini boshlagan birlashma Oʻzbekistonda zargarlik sanoatini rivojlantirishda salmoqli oʻringa ega. Birlashmaning Ilmiy markazida xalqaro fantlar hisobiga muhim yoʻnalishlarda ilmiy izlanishlar olib boriladi. Hozirgi ishlab chiqarilayotgan asosiy mahsulotlari chet ellarga eksport kilinadi.
Fonoteka

Fonoteka (fon... va yun. theke — narsalar saqlanadigan joy), fonogramarxiv — muayyan tartibda saqlanadigan ovoz (musiqali, adabiy, hujjatli, maxsus oʻquv va boshqalar) yozuvlari (fonogrammapar) toʻplami, ovoz yozuvlarini toʻplovchi, qayta ishlovchi, saklovchi muassasa. Yevropada 19-asr oxiri — 20-asr boshida yuzaga kelgan (Avstriya Fanlar akademiyasi F.si, 1899; Berlin psixologiya instituti F.si, 1900 va boshqalar). Universal hamda ixtisoslashtirilgan (mas, kinostudiyalardagi) F.lar mavjud. Oliy, oʻrta maxsus (ayniqsa, musiqa, teatr, pedagogika va boshqalar) oʻquv yurtlarida oʻquv F.lar keng tarqalgan. Oʻzbekiston Oʻzteleradiokompaniyasining Radio uyi, Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi, Oʻzbekiston milliy kutubxonasi va boshqalarda yirik F.lar mavjud.
Fonus

Fonus, fonar — 1) qoʻlda koʻtarib yuriladigan (ichiga chiroq yoki sham qoʻyiladigan), shamol va yoginsochindan muhofaza qilingan, biror joy (koʻcha, maydon)ga oʻrnatiladigan chiroq, qandil; 2) meʼmorlikda bino tomi qubbasidagi dumaloq yoki koʻpqirrali ichkarini tabiiy yoritish va shamollatish uchun xizmat qiladigan meʼmoriy shakl. Darboziy uslubi F.larning dastlabki koʻrinishidir (Niso, Panjakentsat turar joy va mehmonxonalar rekonstruksiyalari). F.lar, asosan, zal, gumbaz, minora choʻqqisiga ishlanadi. Uning sodda koʻrinishlari Parfenon, Qad. Misrning gipostil zallari, Qad. Rim bazilikalariaa, Panteon, Juma masjid, Abulfazl maqbarasi, Sofiya ibodatxonasi, Toʻrabekxonim maqbarasi gumbaz gardishidagi darchalar qatorida uchraydi. Buxorodagi Abdullaxon madrasasi F.ning 8 tuynugidan tushayotgan yorugʻlik ikki qavatli hujralarni yoritib turadi. Zamonaviy meʼmorlikda xona (zal)larni tepadan oynavandli F.lar orqali yoritish keng tarqalgan (Toshkentdagi Oʻzbek milliy akademik drama teatri, bank binolari va boshqalar).

Manbalar  

Arxitektura
Fonus xayol

Fonus xayol — oʻzbek xalq qoʻgʻirchoq teatrining turi. Navoiyning "Hayratulabror" dostonida berilgan va boshqa maʼlumotlarga Karaganda, F.X. 14—16 a.larda yaxshi taraqqiy etgan. Qoʻgʻirchoklar charm yoki taxtadan yassi qilib ishlangan, kiyimkechaklari tikish va rang bilan belgilangan. Qoʻgʻirchoklar dastchoʻplarga oʻrnatilgan. Dastchoʻplarni harakatlantirish va ularning boʻgʻinlariga bogʻlangan iplarini tortish orqali ular jonlangan. Tomoshalar kechqurun va tunda bino ichida koʻrsatilgan. Ular yupqa oq parda ortida, unga juda yaqin masofada (5—7 sm) harakatlantirilgan. Qoʻgʻirchoklarning ortidan shaʼm oʻrnatilgan yoki zigʻir yogʻi quyilgan bir necha fonuslar yoritib turgan. Natijada qoʻgʻirchoqlarning aksi pardaga tushgan. Fonus xayol tomoshalarida qahramonlik dostonlarining syujetlari aks ettirilgan va u koʻpincha saroylarda koʻrsatilgan.

Adabiyot 
 Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972.
Gerald Ford

Gerald Ford () (1913.14.7, Omaxa, Nebraska shtati) — AQShning 38-prezidenti (1974—77). Respublikachilar partiyasidan. 1973—74 yillarda vitse-prezident. 1974-yil 9-avgust da Richard Nixon isteʼfoga chiqishi munosabati bilan AQSH prezidenti boʻlgan. F. prezidentligi davrida ilgarigi maʼmuriyatning ichki va tashqi siyosatini davom ettirgan. F. hukumati AQSHning harbiy potensialini kuchaytirishga intilgan, xususan, 1975-yil AQSHning Janubi-Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasidagi mavqeini oshirishga qaratilgan "Tinch okean doktrinasi"ni eʼlon qilgan. 1976-yildagi prezidentlik saylovlarida magʻlubiyatga uchragan.

Manbalar

Havolalar 

Prezidentlar
AQSh vitse-prezidentlari
AQSh prezidentlari
Ford Motor Company

Ford Motor Company — jahondagi eng yirik avtomobil kompaniyalaridan biri. 1903-yilda AQSH avtomobil sanoati asoschilaridan biri, sanoatchi Genri Ford tomonidan tashkil etilgan. Boshqaruv idorasi Michigan shtatining Dirborn shahrida, eng katta zavodi Deytroyt shahrida joylashgan. Turli rusumdagi yengil, yuk avtomobillari, turli qishloq xoʻjaligi texnikasi (traktorlar) ishlab chiqaradi. „F.M.“ dastavval ishni arzon avtomobillarni ishlab chiqarishdan boshladi. „F.M.“da jahonda birlamchi boʻlib avtomobillarni yigʻishda standartlashtirish va konveyer usuli qoʻllanildi. 8 soatlik ish vaqti joriy qilindi. „F.M.“ XX asrning 90-yillari oxiriga qadar yangi zavodlar qurish, boshqa avtomobil kompaniyalarini sotib olish hisobiga kengaydi. „F.M.“da avtomobillarning „Ford“, „Lincoln“, „Mercury“, „Jaguar“, „Aston Martin“, „Mustang“ kabi 70 dan ortiq modellari yaratildi va ishlab chiqarildi. 1996-yilga kelib „F.M.“ konveyeridan jami 250 million avtomobil chiqdi. 1998-yilda kompaniya yengil va yuk avtomobillari ishlab chiqarish hajmi boʻyicha jahonda 2-oʻrinni egalladi. „F.M.“ AQShdan tashqari dunyoning 30 mamlakatida oʻzining ishlab chiqarish, yigʻuv va savdo markazlariga, shuningdek, „Mazda Motor“, „Kia Motors Corporation“ kompaniyalari aksiyalarida ulushga ega. Ford kompaniyasi yiliga 200 milliard $ (dollar) foyda topadi.
Foryob

Foryob, Pareb, Baryob — oʻrta asrlarda Xurosonga mansub viloyat va shaqar. F. va forob soʻzlarining maʼnosi bir boʻlib "haydalgan, ishlov berilgan yer" yoki "sugʻoriladigan yer"ni anglatgan. Gardiziytsht yozishicha, sosoniylardan Feruz ibn Yazdigard II (459—484 yillarda hukmronlik qilgan) asos solgan. Arablar istilosi arafasida F. alohida mustaqil mulk markazi boʻlgan. Uning hokimi Tursul dehqon unvoniga ega boʻlgan. 7-asrning 3choragida F.ni arablar egallagan. 8-asr boshida arablar F. viloyatidan 70 ming dirham miqdorida xiroj soligʻi, 820—827 yillarda esa 55 ming dirham olganlar. F. axrlisi Toxariston xalqlarining arablarga qarshi qoʻzgʻolonlarida bir necha bor qatnashgan. F. viloyatini boshqargan arablar noibi qarorgohi Yahudon shahri boʻlgan. 10-asrda, Somoniylar va Farigʻuniylar davrida F. shahri va viloyati Guzganon shohiga tobe etilgan. F. savdo-sotiq rivojtopgan chiroyli shahar boʻlgan. F.da minorasi boʻlmagan jome masjidi boʻlgan, shahardagi hamma binolar paxsadan qurilgan, shaharda hunarmandchilikning deyarli barcha turlari taraqqiy etgan. 1220-yil F. shahri moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan va u 16-asrning 1yarmida xaroba holga kelgan, soʻngra qayta tiklangan. F. — hozirgi Afgʻonistonning shim.gʻarbidagi kichik viloyat nomi. Markazi — Davlatobod shahri B. A. Ahmedovnknt fikricha, Davlatobod yaqinidagi Salurtepa shahri xarobasi F.ning qoldiqlari hisoblanadi. Davlatobod shahrining oʻzi manbalarda 17-asr boshidan qayd etilgan.

Adabiyot 
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Forma

Forma (lot. forma — koʻrinish) (m a tematikada) — bir hadlarning darajasi bir xil boʻlgan bir nechta oʻzgaruvchili koʻphad. Oʻzgaruvchilar soni p ga karab F.lar binar (p=2), ternar (p=3) va boshqa, darajasiga qarab chiziqli (t = 1), kvadratik (t=2), kubik (t=3) va h.k. deyiladi. Tatbiq uchun kvadratik F.lar katta ahamiyatga ega. Mas, vektor uzunligining kvadrati vektor koordinatalaridan tuzilgan kvadratik F. bilan ifodalanadi. Sonlar nazariyasida butun sonlarni butun koeffitsiyentli kvadratik F. yordamida tasvirlash juda muhim masaladir. F.lar algebra, geometriya, sonlar nazariyasi, mexanika va mat.ning boshqa sohalarida qoʻllaniladi.
Formaldegid

Formaldegid (lot. formica — chumoli), 1867-yilda Goffman tomonidan sintez qilingan. Chumoli aldegid - alifatik aldegidlar gomologik qatorining 1aʼzosi; oʻtkir hidli, rangsiz gaz. Suv va spirtda yaxshi eriydi. Suyuqlanish temperaturasi — 118°, qaynash temperaturasi — 19,2°, zichligi 815 kg/m3 (20°da). Sanoatda metil spirti yoki metanni qavo kislorodi bilan oksidlab olinadi. F. reaksiyaga yaxshi kirishadi, polimerlanadi, kuchli qaytaruvchi. F. zaharli; uning havoda eng katta yoʻl qoʻyiladigan konsentratsiyasi 1 mg/m3. Sintetik smolalar (mochevinaformaldegid smolalar, melaminformaldegid smolalar, fenolformaldegid smolalar va h.k.), boʻyagichlar, portyaovchi moddalar, dorivor preparatlar, oshlovchi, antiseptik va dezodoratsiyalovchi vositalar olishda qoʻllanadi.
Formula

Ilm-fanda formula - bu matematik formulada yoki hisoblashlarda bo'lgani kabi, ma'lumotni ramziy ravishda ifodalashning qisqacha usuli hisoblanadi. Fanda formula atamasining norasmiy qo'llanilishi berilgan miqdorlar orasidagi munosabatlarning umumiy tuzilishiga ishora qiladi.

Matematikada 
Matematikada formula odatda bir matematik ifodani boshqasiga tenglashtiradigan ayniyatni anglatadi. Eng muhim turlaridan biri esa matematik teoremalardir . Sintaktik jihatdan formula (ko'pincha yaxshi shakllangan formula deb ataladi) ma'lum bir mantiqiy tilning belgilari va shakllanish qoidalaridan foydalangan holda tuzilgan obyektdir.  Misol uchun, sharning hajmini aniqlash uchun katta miqdordagi integral hisob yoki uning geometrik analogi talab qilinadi. Biroq, buni qandaydir parametr (masalan, radius ) bo'yicha bir marta bajarib, matematiklar shar hajmini uning radiusi bo'yicha aniqlash uchun formula ishlab chiqganlar:

  .

Ushbu natijaga erishilganidan so'ng, radiusi ma'lum bo'lgan har qanday sharning hajmini hisoblash mumkin. Bu erda V hajm va r radius so'zlar yoki iboralar o'rniga bitta harf sifatida ifodalanganligiga e'tibor bering. Bu konvensiya nisbatan sodda formulada unchalik muhim boʻlmasa-da, matematiklar kattaroq va murakkabroq formulalarni tezroq boshqarishi mumkinligini anglatadi.  Matematik formulalar ko'pincha algebraik, analitik yoki yopiq shaklda bo'ladi . 

Umumiy kontekstda formulalar haqiqiy dunyo hodisalarining matematik modelining ko'rinishi bo'lib, shuning uchun ba'zilari boshqalardan ko'ra umumiyroq bo'lgan holda haqiqiy dunyo muammolarining yechimini (yoki taxminiy yechimini) ta'minlash uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, 

 

formula Nyutonning ikkinchi qonunining ifodasi boʻlib, koʻplab jismoniy vaziyatlarga nisbatan qoʻllaniladi. Ko'rfazdagi to'lqinlarning harakatini modellashtirish uchun sinus egri chizig'i tenglamasidan foydalanish kabi boshqa formulalar muayyan muammoni hal qilish uchun yaratilishi mumkin. Biroq, barcha holatlarda formulalar hisob-kitoblar uchun asos bo'ladi.

Ifodalar formulalardan farq qiladi, chunki ular tenglik belgisini (=) o'z ichiga olmaydi.  Formulalarni grammatik jumlalarga o'xshatish mumkin bo'lgani kabi ifodalarni iboralarga o'xshatish mumkin.

Hisoblashlarda 
Hisoblashda formula bir yoki bir nechta o'zgaruvchilar ustida bajarilishi kerak bo'lgan (qo'shish kabi) hisoblashni tavsiflaydi. Formula ko'pincha bilvosita kompyuter ko'rsatmasi shaklida taqdim etiladi. Masalan,

 Selsiy darajasi = (5/9)*( Farengeyt darajasi - 32).

Kompyuterning elektron jadval dasturida katakning qiymatini qanday hisoblashni ko'rsatadigan formulani, masalan, A3 ni yozish mumkin

 =A1+A2,

bu erda A1 va A2 elektron jadvaldagi boshqa kataklarga (A ustuni, 1 yoki 2-qator) ishora qiladi.

Yana qarang 

 Formula muharriri
 Formula birligi
 Matematik belgilar
 Teorema

Manbalar 

Elementar algebra
Matematik belgilashlar
Fors

Fors — Eronning jan.dagi tarixiy viloyat. Qadimda Persida (yunoncha), Porso (qad. forscha; arabcha shakli — F.). 7-asrda F.ni arablar fathidan so'ng, uning bosh shahri Istaxrni vayron qilishgan. 7-asr oxirlarida F. — xorijiylar harakati tarqalgan hudud. F. Buvayhiylar, Solgʻuriylar, Muzaffariylar, Zendlar davlatining oʻzagini tashkil etgan. Bu davlatlarning markazi Sheroz shahri boʻlgan. Mil.avv. VI asrda hozirgi Eron hududida Ahamoniylar sulolasiga mansub shohlar tomonidan asos solingan Fors podshohligi vujudga kelgan.

Fors adabiyoti 
Somoniylar davlati barpo boʻlishidan boshlangan besh asrlik davr eron va tojik halqlari adabiyotining, xususan sheʼriyatining kamolot choʻqqisiga koʻtarilgan davri boʻldi. Bu davrda dariy(forsiy)tilda insoniyatning ma‘naviy boyliklari xazinasiga katta xissa qoshgan, oʻzining oʻlmas asarlari bilanjahon kitobxonlarini maftun etgan Rudakiyning lirik sheʼrlari Firdavsiyning mashhur „Shohnoma“asari Umar Hayyomning ruboyilari,Saʼdiy She‘roziyning „Guliston“ va „Bo‘ston“ asarlari Xusrav Dehlaviyning „Xamsa“si Hofizning g‘azallari Jomiyning „Haft avrangi“va boshqa bir qancha asarlar yaratildi.

Manbalar 

 

Qadimgi Fors