MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qashqar

Qashqar, Qizilsuv — Xitoyning gʻarbiy qismidagi daryo, boshlanish qismi Qirgʻiziston va Tojikiston hududlarida. Uzunligi 765 km (685 km Xitoyda), havzasining maydoni 90,8 ming km². Daryo Olay va Orqa Olay tizmalarining yon bagʻirlaridan boshlanib, quyi qismida Qashqar tekisligida oqadi. Suvi vohani sugʻorishga sarflanadi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 77 m³/sek., eng yuqorisi 500 m³/sek. Yozda suvi koʻpayadi. Daryo koʻp oqiziq keltiradi. Q. dastlab Yorkend daryosiga quyilgan, endilikda undan gʻarbda joylashgan Toʻgʻroqqum qumlariga singib ketadi. Q. boʻyida Qashqar shahri joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Xitoydagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Qashqar tekisligi

Qashqar tekisligi, Tarim tekisligi — Xitoyning gʻarbiy qismida, Tarim daryosi havzasidagi tekislik. Tyanshan, Pomir, Kunlun va Beyshan togʻlari bilan oʻralgan. Uzunligi gʻarbdan sharqqa 1200 km, maydoni 530 ming km²(Markaziy Osiyoda eng katta). Balandligi sharqdan gʻarbga 800 m dan 1500 m gacha koʻtarilib boradi. Qashqar tekisligining katta qismi Taklamakon qumli choʻli bilan band. Relyefining pastqam joylarida keng maydonlarni shoʻrxoklar egallagan. Tekislikning gʻarbiy qismida past qator tepalar uchraydi. Iqlimi moʻʼtadil (baʼzi joylarda kontinental, choʻl iqlimi), yozi issiq, qishi qisqa, sovuq va qorsiz. Oʻrtacha temperatura iyulda 26°, qishda —20° gacha. Yillik yogʻin 100 mm dan kam. Togʻlardan oqib keluvchi daryolar Qashqar tekisligiga chiqqach, sugʻorishga sarf boʻladi yoki qumga singib ketadi. Eng yirik daryolari: Tarim, Xoʻtan, Qashqar, Oqsuv, Koʻnchidaryo; sharqida Lobnor koʻli bor. Qashqar tekisligining aksari qismi boʻz tuproqlarda oʻsuvchi choʻlga xos oʻsimliklar bilan qoplangan. Daryo vodiylarida toʻqay oʻsimliklari oʻsadi. Vohalarda, togʻ etaklarida dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Qashqar tekisligining gʻarbi va shimoli-gʻarbida Qashqar, Oqsuv va Yorkend vohalari joylashgan.

 

Xitoy geografiyasi
Qashqar tizmasi

Qashqar tizmasi, Qoʻngʻir muztogʻ — Xitoyning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi, Kunlun togʻlarining gʻarbiy chekkasi. Uzunligi 100 km chamasida. Eng baland joyi 7719 m (Qoʻngʻir choʻqqisi). Aksari qismining balandligi 5000–6000 m. Asosan, granit, gneys va kvarsitlardan tuzilgan. Choʻqqilari utkir qirrali, yon bagʻirlari tik, chuqur daralar bor. Muzliklarning umumiy maydoni 600 km²dan ziyod. Landshafti togʻ dashti, etaklari chala choʻl va choʻllardan iborat. Daryo vodiylari, toʻqay chakalakzorlari bor.

 

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Qashqarboldoq

Qashqarboldoq — halqa shaklidagi isirgʻa turi (qarang Boldoq). 18-asrda Fargʻona vodiysiga Qashqardan koʻchib oʻtganlar keltirgan. Q.ning mahalliy anʼanalarga yaqinligi uni tez tarqalishini taʼminlagan. Oltin va kumushdan tayyorlanadigan halqaning quyi qismidan oʻrtasigacha nozik sim (gulli) panjaralar ishlanib, markazi mayda zigʻirak (yoki mayda marvarid) lar bilan gulshakllar hosil qilib toʻldiriladi, baʼzan feruza koʻzlar, oltin yaproqchalar bilan boyitiladi.

Halqaning quyi qismidagi panjarasimon guli hilol (yangi oy)ni eslatadi. Q.ning chiroyli shakli, nafis shabaka gullari, tilla va marvaridlar jilosi, zargarona ishlanishi buyumga jozibadorlik baxsh etadi. Bezaklarni turli shakl va hajmda ishlab, buyumning yangi koʻrinishlari yaratiladi. 

    
Kiyim
Zargarlik
Qayum nosiriy

Qayum nosiriy (taxallusi; asl ism-sharifi Gʻabdulqayum Gʻabdennosirovich Nosirov) [1825.2(14). 2, hozirgi Tataristonning Zelenodolsk tumani — 1902.20.8(2.9), Qozon] - tatar yozuvchisi, olim va maʼrifatparvar. 1841 — 55 yillarda Qozon madrasasida taʼlim olgan. 1855-yildan rus ruhoniylari bilim yurtida tatar tilidan dars bergan. Qozon untida erkin tinglovchi. 1871—76 yillarda Qozonda 1rustatar maktabini ochib, unda oʻqituvchilik qilgan. "Sintaksis" va bolalar uchun tabiat hodisalari haqidagi "Boʻsh vaqglarda" asarlari 1860-yil yozilgan. Tatar tilining ilmiy grammatikasini, toʻgʻri yozish qoidalari, matematika, geogr., tarix va boshqalar boʻyicha darsliklar tuzgan va nashr ettirgan. "Qozon tatarlarining eʼtiqodi va urfodatlari..." (1880), "Qozon tatarlarining xalq adabiyoti namunalari" (1896), "Qozon tatarlari ertaklarini boshqa xalqlar ertaklari bilan solishtirish" (1900) kitoblari nashr etilgan. "Tatarcha—ruscha lugʻati"ni tuzgan. Q.N. ning maʼrifatparvarlik gʻoyalari va nasriy asarlari tatar adabiyotining shakllanishi va rivojlanishida muhim ahamiyat kasb etgan. 

    
Tatar yozuvchilari
Qayum Ramazon

Qayum Ramazon (taxalluslari: Qayum, Oʻktam, Turgʻunboy qori, Ramazon qori) (1900–1938.4.10) – oʻzbek pedagogi, jurnalist, teatr tanqidchisi, tilshunos. Toshkentda tugʻilgan.

Faoliyati 
Munavvarqorining yangi usul maktabi hamda madrasada, Boku pedagogika institutida (1916–17) oʻqigan. 1918–21 yillarda oʻqituvchilar tayyorlash kursi va boshlangʻich maktablarda oʻqituvchi. Abdurauf Fitrat bilan birga “Chigʻatoy gurungi”ni tashkil qilgan va unda kotib boʻlib ishlagan (1919). “Qizil bayroq” va “Turkiston” gazetalarida adabiy xodim (1921–23). Fan qoʻmitasi huzuridagi Til va adabiyot institutida dotsent (1934–37).

Ijodi 
Qayum Ramazon oʻzbek maktablari uchun dastlabki ona tili darsliklarini yaratgan. “Ona tili” (Fitrat va Shokirjon Rahimiy bilan birga, 1918), “Bilim yoʻllari”, “Yozuv yoʻllari” (1919), 4 kitobdan iborat “Oʻzbekcha til saboqligi” (Munavvarqori va Shorasul Zunnun bilan hamkorlikda, 1925–26), “Yer yuzidagi tillar orasida oʻzbek tili” (1930), “Oʻzbek tilining imlo qoidalari” (1931), “Oʻzbek tilining birlashgan imlo qoidasi” (1934), “Oʻzbek tili ish kitobi” (Sh. Shamsiy bilan hamkorlikda, 1935–36) kitoblari muallifi.

Vafoti 
Qayum Ramazon 1938-yil 4-oktabrda Toshkentda Boʻzsuv boʻyida “Xalq dushmani” sifatida otib tashlangan. 1957-yilda oqlangan.

Havolalar  
https://shosh.uz/uz/qayum-ramazon-2/

Oʻzbekiston kishilari
Oʻzbekistonlik jurnalistlar
Toshkentda tugʻilganlar
1900-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
4-oktyabrda vafot etganlar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Qayumars

Qayumars — turkiy va forsiy xalqlar ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida keng tarqalgan afsonaviy obraz. Q. haqidagi afsonaning turli variantlari qadimiy yozma manbalardan "Avesto", "Tarixi Tabariy" (Tabariy), "Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar" (Beruniy) va boshqalar asarlarda bor. Q. "Avesto"da Gaya Maretan, Gaya Martan deb yuritilgan. S.P. Tolstovning fikricha, Q. — "Gavomard" soʻzidan kelib chiqib "Buqa odam", maʼnosini anglatgan va u Xorazmda yashagan.

Beruniy Q.ning "Girshoh" (Togʻ shohi) hamda "Gilshoh" (Loyshoh) degan laqablari boʻlganini yozadi va Q. soʻzining tarjimasi "tirik", "soʻzlovchi" ekanini bildiradi. Q. haqidagi afsonaning Beruniy asaridagi bayoniga koʻra, Ahrimanning qilmishlaridan xudo hayratda qoladi va uning peshonasidan ter chiqadi. Terni artib tashlaganda, ter donasidan Q. paydo boʻladi. Xudo Q.ni Ahriman yoniga joʻnatadi. Q. Ahriman yoniga kelib, uning yelkasiga minib oladi va shu holda dunyoni aylana boshlaydi. Ahriman hiyla bilan Q.ni yelkasidan uloqgirib tashlaydi va ustiga minib olib, bosh tomonidan yeya boshlaydi. Beliga yetganida Q urugʻdonidan yerga ikki dona urugʻ tushadi. Ulardan oʻsimlik unib chiqadi. Oʻsha oʻsimliklardan bir qiz va bir oʻgʻil (Meshi va Meshona) paydo boʻladi. Ularni forslar Odamato va Momohavo deb, xorazmliklar Mard va Mardona deb ataydilar. Bu afsonaning boshqa variantlari ham koʻp. Q. haqidagi barcha afsonalarda Q adolat uchun qurashuvchi, kishilarni jamiyat boʻlib yashashga oʻrgatuvchi, hayot va yaxshilik timsoli sifatida namoyon boʻladi, doimo yovuzlikka (devlar va insjinslarga) qarshi kurashadi.

Q obrazi tasviriy sanʼatda ham aks etgan; 1932-yil Tallibarzu (Samarqand yaqini)da Q.ning yarim hoʻkiz, yarim odam shaklidagi tasviri chizilgan sopol buyumlar topilgan.

Adabiyot 
 Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.

Mifologiya
Mifologik qahramonlar
Azizxon Qayumov

Azizxon Poʻlatovich Qayumov (1926-yil 19-yanvar, Qoʻqon, Fargʻona viloyati, Oʻzbekiston SSR — 2018-yil 16-fevral, Toshkent, Oʻzbekiston) —  o`zbekistonlik olim, adabiyotshunos, filologiya fanlari doktori (1961), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1995).

Biografiyasi 
Azizxon Qayumov 1926-yil 19-yanvar Qoʻqonda davlat arbobi Poʻlat Qayumov oilasida tugʻilgan. 1933—1943-yillarda Qoʻoqn shahridagi 3-sonli oʻrta maktabda oʻqigan. 1944—1949-yillarda Oʻrta Osiyo davlat universitetining sharq fakultetida tahsil olgan. 1949—1957-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ilmiy xodim, 1957—1958-yillarda Oʻzbekiston SSR Ministrlar Sovetida fan va oliy oʻquv yurtlari boʻyicha katta referent, 1958—1961-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti direktori, 1961—1963-yillarda Oʻzbekiston KP MK fan, oliy oʻquv yurtlari va maktablar boʻlimi, soʻng fan va madaniyat boʻlimi mudiri, 1963—1964-yillarda Oʻzbekiston Madaniyat vaziri, vazirning birinchi oʻrinbosari, 1964—1974-yillarda Oʻzbekiston SSR Ministrlar Soveti huzuridagi Kinematografiya davlat qoʻmitasi raisi, 1974—1979-yillarda Toshkent madaniyat instituti rektori, 1979—1998-yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar instituti direktori, 1998—2018-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida yetakchi ilmiy xodim vazifasida faoliyat koʻrsatgan. 1995-2000-yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. 2018-yil 16-fevral Toshkentda 92 yoshda vafot etdi, 17-fevralda Minor qabristoniga dafn etilgan.

Asosiy ilmiy ishlari 
Qoʻqon adabiy muhiti mavzuida. „Maxmur“ (1956), „Hoziq“ (1957), „Gʻoziy“ (1959), „Saddi Iskandariy“ (1975), „Alisher Navoiy“ (1976, 1991), „Hayrat ulabror“ (1977), „Farhod va Shirin“ sirlari" (1979), „Nodir sahifalar“ (1991), „Bu ohang ila boʻlgʻaysen Naqshband“ (1993) kabi asarlari Apisher Navoiy hayoti va ijodiy merosini oʻrganishda muhim hissa boʻlgan. Q mashnshunoslik sohasida ham samarali ish olib borib, bir qancha oʻzbek mumtoz shoirlarining asarlarini nashrga tayyorlagan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1980). „Shuhrat“ medali (1996), „Elyurt hurmati“ ordeni (2003) bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Laziz Qayumov

Laziz Poʻlatovich Qayumov (1930-yil 23-aprel, Qoʻqon – 2004-yil 11-yanvar, Toshkent) – adabiyotshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), filologiya fanlari doktori (1963), professor (1965).

Biografiyasi 
Laziz Qayumov 1930-yil 23-aprelda Qoʻqon shahrida oʻqituvchi Po‘latjon Qayumov oilasida tugʻilgan. Oʻrta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1952). Shu universitetda oʻqituvchi (1953—56), dotsent (1956—65), dekan (1960—62), SSSR xalklari adabiyoti kafedrasining mudiri (1963—85; 1988-yildan). „Oʻzbekiston madaniyati“ (1962— 81), „Sovet Oʻzbekistoni“ (1984—88) gazetaning bosh muharriri.

U asosiy ishidan tashqari, ijtimoiy faoliyat bilan ham shugʻullangan. Osiyo va Afrika mamlakatlari bilan doʻstlik jamiyati raisi, Xalqaro adabiyotshunoslar uyushmasi aʼzosi, OʻzSSR „Bilim“ jamiyati til va adabiyot boʻlimi raisi, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi va SSSR Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi. 1974-yilda yilning eng yaxshi tanqidiy asarlari uchun SSSR Yozuvchilar va Jurnalistlar uyushmasining Butunittifoq mukofoti bilan taqdirlangan.

Hamza ijodiga bagʻishlangan „Inqilob kuychisi“ (Hamza Hakimzoda biografiyasi) (1962), „Inqilob va ijod“ (1964), „Inqilobiy drama“ (1970), „Hamza“ (1973, 1989) kitoblari nashr etilgan. „Shoira Zulfiya“ (1965, 1975) „Olmos isteʼdod“ (1965), „Zamondoshlar“ (1972), „Asr va nasr“ (1975) va boshqalar asarlarida adabiyotshunoslik va oʻzbek adabiyotiga oid muammolar ochib berilgan. „Oʻqituvchi“ (1954), „Gulistoning sening“, „Mehri daryo“ (1975) voqeiy hikoyalar va „Meridiandagi uchrashuvlar“ (1976) publitsistik maqolalar toʻplamlari ham bor. „Barhayot Hamza“ (1967), „Hamza teatri“ (1968), „Farzandingman, Oʻzbekiston!“, „Gul sayli“ (1972) kabi hujjatli filmlar ssenariysi muallifi.

Mukofotlar 
 „Hurmat Belgisi“ ordeni
 „Mehnatda oʻrnak koʻrsatganlik uchun“ medali
 Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti (1973)
 Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980)

Manbalar

Adabiyot 
 Olimov M., Laziz Qayumov; Adabiy portret, T, 1980; Laziz Qayumov [Xotiralar], T, 2005.

1930-yilda tugʻilganlar
2004-yilda vafot etganlar
Adabiyotshunoslar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston adabiyotshunoslari
Rahim Qayumov

Rahim Qayumov (1939.17.8, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1964). 1959-yildan Qibray tumanidagi 32maktabda, 1967—96 yillarda 39maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Temur Qayumov

Temur Abdunabiyevich Qayumov (1941.11.11, Toshkent) — kinooperator. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Butunittifoq kinematografiya instituti (VGIK)ni tugatgan (1985). 1958—66 yillar Toshkent televideniye studiyasida teleoperator, 1966—2002-yillar "Oʻzbekfilm"da operator. "Bir kun va bir umr", "Toʻquvchi", "Buloqlar", "Qahrabo don haqida soʻz" kabi hujjatli, "Qoʻrqmas avtomobil poygachilari", "Sen mening qoʻshigʻimsan", "Shum bola", "Ilondan saqlaning!", "Leningradlik jigarbandlarim", "Oltin moʻyna", "Togʻlar uzra uzokdan kelgan akssado", "Jazirama quyosh ostidagi uy", "Qandahorda toblanganlar", "Bir qadam oʻngga, bir qadam chapga", "Taqdir eshigi", "Olmos kamar", "Qahramon" kabi badiiy filmlarni suratga olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sharif Qayumov

Sharif Gʻaniyevich Qayumov (1905.25.1, Buxoro 1973, Toshkent) — aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1952). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1927). Faoliyatini Buxoro muallimlar tayyorlash bilim yurtida oʻqib yurgan paytidan drama toʻgaragida qatnashishdan boshlagan va Hoji Muin Shukrulloning "Mazluma xotin" pyesasidagi Tansiqoy rolini oʻynagan. Keyin Buxoro teatriga ishga oʻtgan (1923), 1927—73 yillar Hamza nomidagi teatrda ishlagan. Q. kichik rollar ustasi sifatida tanilgan. Ferdinand, Shpigelberg (F.Shiller, "Makr va muhabbat", "Qaroqchilar"), Goratsio (U.Shekspir, "Hamlet"), Robinzon, Kuligin (A.Ostrovskiy, "Sepsiz qiz", "Momaqaldiroq") kabilar shular jumlasidan.

Milliy dramaturgiyada Naziriy (K.Yashin, A.Umariy "Hamza"), Piri Zindoniy (M.Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek"), Odilov (Abdulla Qahhor, "Shohi soʻzana") kabi obrazlar yaratgan. "Uylanish" (N.Gogol), "Uygʻonish" (N.Safarov), "Qoʻzibuloq qishlogʻi" (Lope de Vega), "Xatarli yoʻl" (Shukrullo), "Parvona" (Uygʻun), "Tartyuf" (Molyer), "Meshchanlar" (M.Gorkiy), "Yuliy Sezar" (U.Shekspir) va boshqalar spektakllarni sahnalashtirgan. Q Oʻzbekistonda radioteatr yaratilishiga ham katta hissa qoʻshgan. E. Xemingueyning "Chol va dengiz" asari, N.Gogolning "Oʻlik jonlar" romani asosida radiopostanovkalar yaratgan.

Manbalar

Havolalar  
 Nekrolog

Oʻzbekiston xalq artistlari
Xanifaxon Qayumova

Xanifaxon Ahmadaliyevna Qayumova (1950.1.5, Bagʻdod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1973). 1970-2000-yillarda Bagʻdod tumanidagi 5maktabda geogr. oʻqituvchisi.

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qaqshaltov tizmasi

Qaqshaltov tizmasi — Tyanshan togʻlari janubiydagi togʻ tizmasi. Qirgʻiziston bilan Xitoy chegarasida joylashgan. Uzunligi 400 km chamasida. Qaqshaltov tizmasining sharqiy, Sarijaz darasigacha boʻlgan qismini Boʻzqir deb ham ataydilar. Xontangri togʻ tuguni janubi-gʻarbidan boshlangan. Tizma shimolida sirtlardan 1000–1500 m koʻtarilgan. Oʻrta va sharqiy qismidagi muzliklar (600 dan ortiq) maydoni 983 km². Qaqshaltov tizmasi butun Tyanshan togʻlar guruhining yirik orografik birligi hisoblanadi. Balandligi 4000–6000 m. Eng baland joyi Gʻalaba choʻqqisi (7439 m). Gilli slanets, qumtosh, ohaktoshlardan tuzilgan, ular orasidan granitlar yorib chiqqan. Sarijaz, Qaqshal, Uzengegush daryolari tizmani tor daralar hosil qilib kesib oʻtgan. Janubiy yon bagʻri dasht oʻsimliklari bilan qoplangan, baland qismlarida esa oʻsimlik siyrak, qurum va toshloq togʻ tundrasidan iborat. Shimoliy yon bagʻri — baland togʻ oʻtloqlari va dashtlari.

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Moʻʼtabarxon Qahhorova

Moʻtabarxon Qahhorova (1949.14.4, Namangan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1972). Q Namangan tumanidagi 35maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi (1972—93 va 2001— 03), oʻquv boʻlimi mudiri (1993—98), direktor oʻrinbosari (1998—2001). 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Raʼnoxon Qahhorova

Raʼnoxon Qahhorova (1946.15.1, Urganch shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971-yildan Hazorasp tumanidagi 1maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qibray GES

Qibray ges — Boʻzsuv kanalining oʻrta oqimida, Toshkent viloyati Qibray tumani Qibray GES qishlogʻida joylashgan. ChirchikBoʻzsuv suvenergetika traktitsagi 11GES. 1941 yilda qurila boshlab, 1943 yil sentabrda ishga tushirilgan. GESda quvvati 11,2 MVt boʻlgan 1 ta agregat oʻrnatilgan. GES oʻzan tipida qurilgan boʻlib, sekundiga 80 m³suv oʻtkazishga moʻljallangan. Qodiriya GES dan boshqariladi. 2003-yilda 96,2 mln.kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.
Qibtiylar

Qibtiylar (koptlar) — xristian diniga eʼtiqod qiluvchi Misr arablarining etnokonfessional guruhi (asosan, monofisiylar, uniylar va protestantlar ham bor). Yuqori Misrdagi shaharlarda, shuningdek, Yaqin Sharqning boshqa mamlakatlarida yashaydi. 4 mln. kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Misrning arablargacha boʻlgan qadimiy aholisi avlodlari.Qibtiy tilida (qad. misr tilining soʻnggi bosqichi; asosan ibodat tili hisoblanadi) soʻzlashadi.

Manbalar  

Din
Misr
Qiyos

Qiyos (arab. — taqqoslash) — shariat manbalaridan biri (Qurʼon, sunna, ijmo bilan birga). Q.da dastlabki 2 manba — Qurʼon va sunnada berilmagan biror huquqiy masala ulardagi shunga oʻxshash masala boʻyicha berilgan qoʻrsatmaga taqqoslash yoʻli bilan sharh etilgan. Mas, araqning shayton ishi ekanligi, urushjanjal, adovat chiqarishi sababidan u Qurʼoni karimda man etilgan. Araqdan boshqa mast qiluvchi ichimliklar haqida biror narsa aytilmagan. Lekin mujtahid ulamolar mast qiluvchi ichimliklarning hammasida ham araq kabi salbiy natijalar boʻlishini hisobga olib, unga Q. qilganlar va harom deb hukm chiqarganlar. Q. faqihlar huquqini kengaytirib, shariatni turmushning turli tomonlariga tatbiq etishga imkoniyat bergan. Shu bilan birga Q. islom dinini zamon va taraqqiyot ila yonmayon yurishida asosiy omillardan biri hisoblanadi. Q.ning manba sifatida kiritilishi shariatning huquq tizimi sifatida shakllanishi va ruhoniylar, faqihlarning mavjud munosabatlarni himoya qilishdagi mavqei oshishidan dalolat berar edi. Islom huquqshunosligida hozirgi ham Q.ga amal qilinadi.
Qiyosiy grammatika

Qiyosiy grammatika — ikki yoki undan ortiq tilni oʻzaro qiyoslash orqali ulardagi oʻxshashlik yoki tafovutlar belgilanadigan grammatika; "kontrastiv grammatika" deb ham ataladi. Q.g. tillarning fonologik, morfologik, sintaktik, semantik va leksik sathlarini qiyoslab oʻrganadi. Tillarni bunday oʻrganish qiyosiy metod vositasida amalga oshiriladi. Bunda oʻzaro qarindosh tillar yoki turli tizimdagi tillar qiyoslab oʻrganiladi. Oʻzaro qarindosh tillar qiyoslanganda, qiyosiytarixiy metoddan ham foydalanilsada, tillar sinxron tarzda oʻrganiladi.

Q.g. asoschisi ruspolyak tilshunosi Boduen de Kurtene hisoblanadi. Yevropa tilshunosligida Q.g. elementlari 18—19-asrlarda yaratilgan grammatikalarda koʻzga tashlanadi. Hindevropa tillarining dastlabki Q.g.lari nemis olimlari F.Bopp va A.Shleyxerlar tomonidan yozilgan. Q.g.ning asosiy tamoyillari va qiyosiy metodning tilshunoslik metodi sifatida shakllanishi 20-asrning 30—40-yillariga toʻgʻri keladi. Q.g. nazariyoti va amaliyotiga yevropa va rus tilshunoslaridan Sh.Balli, S.I.Bernshteyn, Ye.D.

Polivanov, L.V.Shcherba, A.A.Reformatskiy va boshqalar katta hissa qoʻshganlar. Oʻzbekistonda Q.g. ga oid amaliy tadqiqotlar Ye.D.Polivanov, V.V.Reshetov, I.A.Kissen, O.A.Azizov, Sh.Rahmatullayev va boshqalar tomonidan amalga oshirilgan.

Adabiyot 
 Polivanov Ye.D., Russkaya grammatika v sopostavlenii s uzbekskim yazmkom, T., 1933; Yarseva V.N., Kontrastivnaya grammatika, M., 1981; Azizov A.A., Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazmkov, T., 1983. Gavhar Toʻxliyeva.
Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik

Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslik — adabiyotshunoslikda 19-asrning 2-yarmida pozitivizm taʼsiri ostida Yevropada paydo boʻlgan maktablardan biri; adabiyot tarixining xalqaro adabiy aloqalar va munosabatlarni, turli mamlakatlardagi adabiy-badiiy voqea-hodisalarning oʻxshash va farqli jihatlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. namoyandalari asosiy eʼtiborni adabiy oqimlar, milliy adabiyotlar va ayrim asarlar, obraz va syujetlar oʻrtasidagi oʻxshashlikni aniqlashga qaratadilar, syujetlar migratsiyasini, yaʼni xalqdan xalqqa koʻchishini adabiy rivojlanishning omili deb qaraydilar. Shuni aytish kerakki, adabiy voqea-hodisalarning oʻxshashligi, bir tomondan, xalqlarning ijtimoiy va madaniy rivojlanishidagi oʻxshashlikka, ikkinchi tomondan esa, ular oʻrtasidagi madaniy va adabiy aloqalarga asoslanadi; shunga muvofiq ravishda adabiy jarayonning tipologik oʻxshashliklari hamda "adabiy aloqalar va taʼsirlar" farqlanadi. Odatda, ular oʻzaro taʼsir, aloqada boʻlsada, biroq bu narsa ularning qoʻshilib, qorishib ketishini tasdiqlamaydi. Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslikning dastlabki belgilari nemis olimlari I.G.Gerder, J.Benfey, ingliz olimi J.Denlon va rus olimi F.I.Buslayev asarlarida namoyon boʻlgan boʻlsada, uning asosiy prinsiplari yevropalik X.M.Poznett va rossiyalik A.N.Veselovskiy asarlarida uzilkesil taʼriftavsifga ega boʻladi. Komparativistlar, yaʼni Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. namoyandalari insoniyatning badiiy taraqqiyotiga oid maʼlumotlarni yigʻish, turli mamlakatlar adabiyotlari va folklori oʻrtasidagi ayrim oʻxshashlik va aloqalarni aniqlash ishiga katta hissa qoʻshdilar. Biroq ular badiiy voqealarni aksar hollarda qaramaqarshi tabaqalar kurashidan holi tarzda oʻrganib, asarlarning ijtimoiy mazmuniga yetarlicha eʼtibor qaratmadilar, asosan, syujet, obraz, motiv, koʻchim (trop)lar kabi shakliy unsurlarga hamda ularning "oʻzlashtirilishi"ga ahamiyat berdilar. Bu holat maʼlum darajada sxematizm va subʼyektivizmga, milliy adabiyotlar oʻziga xosligini inkor etishga, "oʻzlashma" syujetlar rolini boʻrttirib koʻrsatishga olib keladi. 20-asr rus adabiyotshunoslaridan N.I.Konrad, V.M.Jirmunskiy, V.Ya.Propp, I.G. Neupokoyeva va boshqalar, Gʻarbiy Yevropa va Amerika komparativistlaridan farqli ravishda, adabiyotlar va folklorni qiyosiy oʻrganishda oʻxshashliklarni nafaqat syujet yoki motivlarning oddiy koʻchishi sifatida, balki tipologik hodisalar sifatida izohlaydilar. Oʻzbek olimlaridan F.Sulaymonova, B.Sarimsoqov, K.Imomov, H.Homidiy, M.Joʻrayev va boshqalarlarning asarlarida u yoki bu darajada Qiyosiy-tarixiy adabiyotshunoslika. unsurlari uchraydi.

Manbalar