Buyruq № 227

"Qizil Armiyada intizom va tartibni mustahkamlash va jangovar pozitsiyalardan ruxsatsiz chiqib ketishni taqiqlash chora-tadbirlari toʻgʻrisida" yoki oddiy tilda «Ortga bir qadam ham qoʻyilmaydi!» — SSSR Mudofaa xalq komissari I. V. Stalinning 1942-yil 28-iyuldagi 227-son buyrugʻi boʻlib, Qizil Armiyaning barcha shaxsiy tarkibiga ommaviy ravishda oʻqib eshittirilgan.

Urushdan keyin u ilk bor 1958-yilda nashr etilgan, lekin SSSRda boshlangan qayta qurish va ochiqlik siyosati ortidan, 1988-yil avgust oyida ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinganidan keyingina keng jamoatchilikka maʼlum boʻldi.

Buyruq Qizil Armiyada harbiy intizomni yaxshilashga qaratilgan hujjatlardan biri edi (270-sonli buyruqqa qarang). U buyruqsiz qoʻshinlarni olib chiqishni taqiqladi, qoʻrqoqlik yoki beqarorlik tufayli intizomni buzgan aybdorlar orasidan armiyalarning bir qismi sifatida frontlar tarkibida alohida — jazo batalyonlari va armiyalar tarkibida alohida jazolash otryadlari, shuningdek, toʻsuvchi otryadlarini tuzishni joriy etdi.

Tarixi 
Buyruq frontdagi strategik vaziyatning keskin yomonlashishi munosabati bilan, Qizil Armiya qoʻshinlari 1942-yildagi Xarkov operatsiyasidagi magʻlubiyatdan soʻng katta yoʻqotishlar bilan Volga va Shimoliy Kavkazga chekindi va Voronej viloyati, Don va Donbassdagi muvaffaqiyatsiz janglar paytida paydo boʻldi. Nemislar SSSRning aholi zich joylashgan va eng rivojlangan sanoat va qishloq xoʻjaligi rayonlarini egallab oldilar. Hujjatlarda qayd etilishicha, 70 million sovet fuqarolari va ulkan strategik resurslar bosib olingan hududda qolib ketdi, SSSR inson zaxiralari va don zaxiralari boʻyicha ustunlikni qoʻldan boy berdi va keyingi chekinish butun boshli davlatni yoʻq boʻlib ketishiga olib kelardi.

Buyruqning loyihasi matni Bosh shtab boshligʻi Aleksandr Vasileyevskiy tomonidan ishlab chiqilgan, ammo uning soʻzlariga koʻra, asl matndan deyarli hech narsa qolmagan, Stalin unig matnini olib, uni tubdan qayta yozgan. Xususan, aholi Qizil Armiyani chekingani uchun «laʼnatlaydi» degan soʻzlari Vasileyevskiyga tegishli edi.

Mohiyati va maqsadi 
Buyruq qo‘shinlardagi mag‘lubiyatli kayfiyatni bartaraf etish, qo‘mondonlik shtabining intizomi va mas’uliyatini yanada oshirishga qaratilgan edi. Uzun muqaddima (preambula) boshida Stalin uzoq vaqt orqaga chekinish mumkin degan fikrni hissiy jihatdan rad etdi. Keyin u dushman tajribasini tasvirlab berdi: 1941-yil dekabr oyida Gitler shunga oʻxshash „toʻxtatish-buyrugʻi“ chiqaradi. Unga koʻra, xususan, Vermaxtda jazo rotalari tuzilgan edi.

Asosiy matnda Iosif Stalin armiyada «eng qatʼiy tartib va temir intizom» oʻrnatilishini, yuqori qoʻmondon buyrugʻisiz qoʻshinlarning chekinishiga yoʻl qoʻygan har qanday darajadagi qoʻmondonlarni oʻz lavozimlaridan chetlatish va sudga tortishni talab qildi. Har bir askar uchun talab eʼlon qilindi — qoʻmondonlik buyrugʻisiz orqaga bir qadam ham qoʻyish mumkin emas. Vasvasachi va qoʻrqoqlarni joyida yoʻq qilish buyurildi. U frontda 800 kishidan iborat 1-3 ta jazo batalonini, armiya tarkibida esa har biri 150-200 kishidan iborat 5-10 ta jazo otryadini, boʻlinmalarni oʻz pozitsiyalaridan ruxsatsiz chiqib ketishning oldini olish uchun 3-5 ta toʻsuvchi otryadini (har biri 200 kishigacha) tuzish kerak edi. Frontlar qoʻmondonligi "qoʻshinlardagi chekinish kayfiyatini yoʻq qilish", shuningdek, ruxsatsiz chekinishga yoʻl qoʻygan qoʻmondonlarni lavozimidan buyrugʻsiz olib tashlash va ularni sud qilish uchun Oliy Bosh qoʻmondonlik shtab-kvartirasiga yuborishi shart edi. Armiya qoʻmondonligining shunga oʻxshash harakatlari korpus, polk va batalon komandirlari va komissarlariga nisbatan ham nazarda tutilgan edi.

Hujjatning roli 
Keyingi voqealar shuni koʻrsatdiki, buyruqqa muvofiq amalga oshirilgan chora-tadbirlar Sovet qoʻshinlarining chekinishini toʻliq toʻxtata olmagan boʻlsada, ammo ular chekinishning vahima xarakterini yengishga imkon berdi. Buyruq eng qatʼiy intizom va tartibni oʻrnatishda safarbarlik rolini oʻynadi, ammo ruhiy tushkunlikka tushgan Qizil Armiyaning ruhiyatini oshirishga qaratilgan boʻlsa-da, u katta darajada zararli taʼsir koʻrsatdi va joylarda uning ijrosi qoʻmondonlar tomonidan sabotaj qilindi.

Sudlangan Qizil Armiya askarlarining umumiy soni  tani tashkil etdi, hukmdan keyin  kishi qamoqqa tashlandi. 1942-yil sentyabrdan 1945-yil maygacha  kishi jazoni oʻtash boʻlinmalarida (rota va batalyonlar) boʻldi. Statistikaga  qochoqlar oʻz pozitsiyalaridan qochib, topilmagan yoki toʻsuvchi otryadlari tomonidan toʻgʻridan-toʻgʻri yana oʻz joyiga qaytarilgan.

Mudofaa xalq komissari I. V. Stalinning 1944-yil 29-oktyabrdagi 0349-son buyrugʻi bila bilan toʻsuvchi otryadlari frontdagi vaziyatning sezilarli oʻzgarishi sababli tarqatib yuborildi.

Baxolar va natijalar 
227-sonli buyruq matni birinchi marta ommaviy axborot vositalarida faqat 1988-yil avgust oyida „Harbiy tarix jurnali“da eʼlon qilingan, (garchi u ilgari koʻpchilikka maʼlum boʻlgan boʻlsa-da, chunki bir vaqtlar u barcha shaxsiy tarkibga ommaviy ravishda oʻqilgan edi). Qizil Armiya va harbiylarning xotiralariga koʻra, ushbu buyruq katta taassurot qoldirgan. Buyruq hatto Stalin davrida ham juda qutbli deb baholangan. Xususan, NKVDning maxsus boʻlimlari boʻlimining „227-sonli buyruqqa xodimlarning javobi toʻgʻrisida“gi guvohnomasida salbiy va pessimistik bayonotlarning bir qator misollari keltirilgan. 3-darajali harbiy shifokor Olshanetskiy suhbatda:  dedi.
Tibbiy instruktor Demchenko buyruq eʼlon qilinganidan keyin shunday dedi:  Oʻz navbatida, 227-sonli buyruq qoʻshinlarning jangovar qobiliyatiga juda foydali taʼsir koʻrsatdi.

Madaniyatda 
Shoir va harbiy komissar Konstantin Simonov 1942-yil 28-30-iyulda frontdan ketayotib, 227-son buyrugʻini oʻqib chiqib, „Nomsiz dala“ sheʼrini yozdi.

«227-sonli buyruq» — Yegor Letovning asari.

Manbalar