Sami Abduqahhor

Sami Abduqahhor (adabiy taxallusi, rus tilida Самиг Абдукаххар taxallusi ishlatilgan, asl ismi va familiyasi — Sami Abdugʻaniyevich Abduqahharov; 1922-yilda 22-fevral, Toshkent — 1990-yil 9-yanvar) — sovet va oʻzbek shoiri, masalchi, ssenariy muallifi, tarjimon, jurnalist. SSSR Yozuvchilar uyushmasi a’zosi, SSSR Kinematograflar uyushmasi a’zosi, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi.

U XX asr oʻzbek adabiyoti zamonaviy ertak janrining asoschilaridan biri. Hajviy hikoyalar, satirik she’rlar, ertaklar, feletonlari bilan mashhur. Butunittifoq „Fitil“ satirik kinojurnalining bir nechta epizodlarining ssenariy muallifi (1963) va SSSR Markaziy televideniyesi buyurtmasi boʻyicha „Tashvish davri“ badiiy filmi (1972). 1960—1980-yillarda „Timsoh“ satirik jurnalining doimiy muallifi. Oʻzbekistonning „Nashtar“ satirik kinojurnalining ijodkorlaridan biri afsonaviy sovet yozuvchisi Sergey Mixalkovni „Fitilning ukasi“ deb atagan.

Tarjimai hol 
Sami Abduqahhor 1922-yilda Toshkentda tugʻilgan.

U 1936-yilda yetti yillik oʻrta ma’lumot olib, Toshkentdagi Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti huzuridagi partiya-gazeta maktabiga oʻqishga kirib, uni 1938-yilda tugatgan.

Ijodiy faoliyatini Sami 1937-yilda respublika gazeta va jurnallari sahifalarida bir qancha satirik hikoya va ocherklari bilan boshlagan. 1938-yilda Sami Abduqahhor respublika „Mushtum“ satirik jurnali tahririyatida ish boshladi: dastlab adabiy xodim, keyinroq boʻlim mudiri sifatida faoliyat yuritdi.

1939-yilda A.Navoiy nomidagi Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetiga oʻqishga kirdi. Universitetdagi oʻqishini Samarqand viloyat „Lenin yoʻli“ („Lenin yoʻli“, ayni kunda „Samarqand xabarnomasi“) gazetasida adabiyot boʻlimi mudiri lavozimida ishlagan.

U 1942-yil 22-aprelda Sovet Armiyasi safiga chaqiriladi,  gʻalabadan keyin 1946-yil mayigacha chegara qoʻshinlarida xizmat qildi.

Urushdan keyingi yillarda „Lenin uchquni“ gazetasi tahririyatida boʻlim mudiri, Oʻzbekiston telegraf agentligining (OʻzTAG) Qashqadaryo viloyati boʻyicha muxbiri, tahririyatda boʻlim mudiri lavozimlarida ishlagan. Qashqadaryo haqiqati" gazetasida muxbir boʻlgan.

Adib 1948-yildan — Respublika yoshlar gazetasi „Yosh leninchi“ 1951—1954-yillarda boʻlim mudiri — Oʻzbekiston SSR Davlat nashriyotida katta muharrir, keyin boʻlim mudiri. 1954-yilda yana „Mushtum“ jurnali tahririyatiga qaytadi va 1956-yilda Oʻzbekiston SSR Yozuvchilar uyushmasi Fargʻona viloyat boʻlimi mas’ul kotibi etib tayinlandi.

U 1958-yilda Toshkentga qaytib, „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida katta muharrir lavozimida, 1960-1966-yillarda – „Sharq yulduzi“ jurnalida adabiy boʻlim mudiri sifatida ishladi.

Sami Abduqahhor 1966-yilda Anatoliy Qobulovlar tashabbusi bilan Toshkentdagi „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida „Nashtar“ respublika satirik kinojurnalini tashkil etdi. Kinojurnal chiqqanidan buyon Sami Abduqahhor tahririyatning mas’ul kotibi – kino syujetlarini tayyorlashni tashkillashtirib, unga boshchilik qilgan. Bundan tashqari, alohida epizodlar ssenariysi muallifi va rejissori boʻlgan.

Jurnalist 1990-yil 9-fevralda vafot etgan, Toshkentdagi Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Ijodiy faoliyati 
Sami Abduqahxorning birinchi „Old qissalar“ hikoyalar toʻplami 1945-yilda Stalinobodda (hozirgi Dushanbe, Tojikiston) nashr etilgan.

Sami Abduqahxorning rus tiliga tarjima qilingan satirik she’r va masallari Moskvada SSSRning eng yirik „Pravda“ („Haqiqat“) jurnal-gazeta tahririyatida „Oʻrgangan gʻoz va boshqalar“ (1964), „Men oʻzimni tanqiddan qanday himoya qildim“, „Qayerdadir uchrashganmiz: Feletonlar. Masallar (1972), nashr etilgan. Ularning umumiy adadi 400 000 nusxa.

Yozuvchining hayoti davomida uning muallifligining 38 ta kitobi oʻzbek va rus tillarida Toshkent, Moskva va Dushanbeda nashr etilgan. Turli nashriyotlarda „Masallar“ (1958) she’riy ertak va felyetonlar toʻplami, „Umr boshlanishi“ (1959) qissasi, „Kuchli qoʻl“ (1965) va „Foydali horlama“ (1971) hikoyalar toʻplamlari nashr etilgan.), „Abadiy olam“ (1972) va „Xudo nuriga“ (1972) ertak va felyetonlar toʻplamlari, „Yoʻl baxtga yetar“ (1972) roman va hikoyalar toʻplami, bolalar uchun sheʼrlar toʻplami. „Valijan hazil: Stikaxdagi kulgili hikoyalar“ (1977), „Erkaklar asra“ (1983) ertak, felyeton va hikoyalar toʻplami, „Toshlar va soyalar“ qissasi (1983), „Afrikalik Toshkentbay: ertaklar“. va hikoyalar“ (1989). Yozuvchi kitoblarining umumiy tiraji 1,2 million nusxadan oshadi. nusxalari.

Sami Abduqahhor bolalar teatrlari uchun bir qancha pesalar ham muallifi boʻlgan („Samadning sarguzashtlari: Oktabr teatri uchun spektakl“, 1973). Oʻzbekiston Respublika qoʻgʻirchoq teatrida uning „Oʻrmondagi imkoniyat“, „Alijon va Valijon“ dramalarini sahnalashtirilgan.

Sami Abduqahhor badiiy tarjima ustasi sifatida ham tanilgan – u rus va Gʻarb klassiklari, shuningdek, zamondosh adiblarining qator asarlar ini birinchi boʻlib oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Tarjimalar orasida M.Yu. Lermontovning „Ispanlar“ (Asqad Muxtor bilan birgalikda), Gersenning „Oʻgʻri qargʻa“, Solovyovning „Xoʻja Nasriddin qissasi“, A.Chexovning „Ertaklar va hikoyalar“, X.G.Andersenning „Ertaklar“, Molerning „Skapinning nayranglari“ romani, fin satirigi Martti Larnining „4-umurtqa“ romani, Semyon Babayevskiyning „Oltin yulduz kavaleri“ romani (A.Raximi bilan birgalikda), I.Krilov, M.Gorkiy, S.Marshak, D.Poor, S.Mixalkov, S.Antonov, S.Oleynik, Rabindranat Tagor, Sobir Tohirzoda, I.Arefiyev, P.Vejinov, V.Milchakov, G.Komarovskiy, Yu.Yanovskiy va boshqalarning hikoyalari bor. Jurnalist Boris Parmuzinning yozishicha, Xans Kristian Andersenning (Daniya) uy-muzeyi ekspozisiyasida Sami Abduqahhor tarjimasi bilan daniyalik yozuvchining oʻzbek tilidagi asarlari kitobi taqdim etildi.

„Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida Sami Abduqahhor 45 dan ortiq badiiy filmni oʻzbek tiliga dublyaj qilishda ishtirok etgan. Jumladan, „Turnalar uchayapti“, „Mashinadan ehtiyot boʻling“, „Uch plyus ikki“, „Kochubey“, „Oʻgay ona“, „Daxmaza“, „Yarim tunda toʻxtagan soat“, „Yengilmaslar“, „Mitti qochoq“ nomli mashhur sovet filmlarini Sami Abduqahhor oʻzbek tiliga tarjima qilgan va bu badiiy filmlar ekranda namoyish etilgan.

Bibliografiya

Kitoblar 

 Фронтовые рассказы. — Сталинабад: Госиздат ТаджССР, 1945. — [на узб.языке] — 3 000 экз.
 Герои из Китаба: Очерк. — Қизил Ўзбекистон: Правда Востока, 1949. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Сердце республики: Очерки и рассказы. — Қизил Ўзбекистон: Правда Востока, 1950. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Галя Измайлова. Народная артистка Уз.ССР. Очерк. — Ташкент: Госиздат УзССР, 1953. — [на узб.языке] — 45 000 экз.
 Басни. — Ташкент: Госиздат УзССР, 1954. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Рассказы. — Ташкент: Госиздат УзССР, 1956. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Рассказы [в соавторстве с Жонридом Абдуллахановым]. Для детей среднего и старшего возраста. — Ташкент: Госиздат УзССР, 1956. — [на узб.языке] — 30 000 экз.
 Басни. — Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1958. — [перевод с узб.] — 10 000 экз.
 Начало жизни. Повесть.— Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1959. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Когда идешь по золотой долине. Очерки о передовиках семилетки. — Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1961. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Правда глаза колет. Басни, пародии, юмор. — Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1961. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Не пересчитав, не говори восемь...Юмористические рассказы.— Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1962. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Зеленый остров: Очерки. — Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1963. — [перевод с узб.] — 10 000 экз.
 Соседи. Рассказы — Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1963. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Тропа ведет к счастью. Повесть — Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1963. — [авторизованный перевод с узб. А. Бендера] — 15 000 экз.
 Ученый гусь и многие другие. — Москва: Правда, 1964. — 250 000 экз.
 Маяки: Очерки.— Ташкент: Гослитиздат УзССР, 1964. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Сильная рука. — Ташкент: Издательство Ташкент, 1965. — [перевод с узб.] — 15 000 экз.
 Горькое лекарство. Сатира и юмор. — Ташкент: Издательство Ташкент, 1965. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Валиджан-шутник. Рассказы в стихах. Для младшего возраста — Ташкент: Ёш гвардия, 1968. — [на узб.языке] — 60 000 экз.
 Дом начинается с порога: Рассказы и комедии. — Ташкент: Бадиий адабнашр, 1970. — [на узб.языке] — 15 000 экз.
 Полезный хрип. Сатирические рассказы [корректный перевод — Полезный храп] — Ташкент: Изд-во ЦК КП Узбекистана, 1971. — [на узб.языке] — 50 000 экз.
 Как я защитился от критики... — Москва: Правда, 1972. — 75 000 экз.
 Тропа ведет к счастью. — Ташкент: Ёш гвардия, 1972. — [перевод с узб.] — 45 000 экз.
 Вечный мир: Басни, фельетоны в стихах, юморески. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1972. — [перевод с узб.] — 15 000 экз.
 На свет божий: Басни, фельетоны в стихах, юморески. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1972. — [перевод с узб.] — 10 000 экз.
 Гнев мой, гордость моя. Стихи. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1972. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Карлики и великаны: Рассказы, киноповесть, юмор [корректный перевод — Скалы и тени]. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1975. — [на узб.языке] — 60 000 экз.
 Валиджан-шутник: Веселые рассказы в стиxax. — Ташкент: Ёш гвардия, 1977. — [перевод с узб.] — 60 000 экз.
 Берегите мужчин: Сатир. стихи, басни и рассказы. — Ташкент: Изд-во ЦК КП Узбекистана, 1982. — [на узб.языке] — 33 500 экз.
 Берегите мужчин: Сатир. стихи, басни и рассказы. — Ташкент: Изд-во ЦК КП Узбекистана, 1982. — [перевод с узб.] — 45 000 экз.
 Берегите мужчин: Басни, фельетоны в стихах, шутки, юмористические рассказы, сатирические киносценарии. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1983. — [перевод с узб.] — 45 000 экз.
 Скалы и тени. Басни. Фельетоны в стихах. Юморески. Пародии. Сатирические рассказы. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1983. — [на узб.языке] — 10 000 экз.
 Скалы и тени. Басни, фельетоны в стихах, юморески, пародии, сатир. рассказы. — Ташкент: Издательство литературы и искусства имени Гафура Гуляма, 1983. — [перевод с узб.]
 Мы где-то встречались: Рассказы и киноповесть — Ташкент: Ёш гвардия, 1983. — [на узб.языке] — 30 000 экз.
 Мы где-то встречались: Фельетоны. Басни. Юморески — Москва: Правда, 1984. — [перевод с узб.] — 75 000 экз.
 Ташкенбай из Африки: Повесть и рассказы. — Ташкент: Ёш гвардия, 1989. — [на узб.языке] — 30 000 экз.
 Ташкенбай из Африки: Повести и рассказы. — Ташкент: Ёш гвардия, 1989. — [перевод с узб.] — 30 000 экз.

Toʻplamlarda 

 Любимый спорт: стихотворение // антология "Нестор из „Крокодила“. — Москва: Правда, 1972. — 100 000 экз.
 Муха… в науке: стихи [перевод с узб. А.Наумова] // сборник „Мой узбекский брат „Муштум“:Сатир. рассказы, стихи, карикатуры“. — Москва: Правда, 1973. — 75 000 экз.
 Хобби Рустама: стихи [перевод с узб. Д.Полинин] // сборник „Дружный смех“. — Москва : Искусство, Вып. 4 / Сост. Я. И. Островский. - 1978. — 66 000 экз.
 Небесная загадка: стихи [перевод с узб. Н. Красильников] // сборник „Дружный смех“. — Москва : Искусство, Вып. 5 / Сост. Я. И. Островский. - 1979. — 53 450 экз.
 Ты мне веришь, Салимбай? [авторизованный перевод с узб. Бориса Привалова] // Тысяча и одна жизнь : Рассказы узб. писателей : [Пер. с узб. / Сост. Н. В. Владимирова, И. У. Гафуров]. - Ташкент : Изд-во лит. и искусства, 1988. — 60 000 экз.

Xotirlash 

 Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati Sherobod shahridagi koʻchaga Sami Abduqahhor nomi berildi.
 Sami Abduqahhorning kitoblari Rossiya Davlat kutubxonasi, AQSH Kongressi kutubxonasi, Avstraliya Milliy kutubxonasi, Belarus Milliy kutubxonasi, Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Milliy kutubxonasi va dunyoning boshqa kutubxonalarida saqlanadi.
 Oʻzbekistondagi umumta’lim maktablarida qoʻllaniladigan ona tili va adabiyot fanidan, maktab darsliklarida Sami Abduqahhor asarlaridan parchalar keltirilgan.

Manbalar 

Kishilar
Oʻzbekistonlik yozuvchilar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Toshkentda vafot etganlar
1990-yilda vafot etganlar
9-fevralda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1922-yilda tugʻilganlar
22-fevralda tugʻilganlar
Chigʻatoy qabristoniga dafn etilganlar