MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Idiomorfizm

Idiomorfizm (yun. idios — oʻziga xos va morphe — shakl) — minerallarning oʻziga xos kristallografik shaklga ega boʻlishi. I.ni fanga nemis petrografi G. Rozenbush (1887) kiritgan. Togʻ jinslarida koʻpincha granatlar, dala shpatlari, amfibollar, avgit, kvars, nefelin va b., rudalarda esa pirit, arsenopirit va b. idio-morf, qisman shakli yoʻqolgan boʻlsa gipidiomorf va butunlay shaklsiz boʻlsa ksenomorf deb ataladi.

Mineralning I. darajasi uning kri-stallanish xususiyati va magmadan ajralib chiqishi vaqtiga bogʻliq. Idiomorf minerallar magmadan birinchi boʻlib kristallanadi. Minerallarni aniqlashda M.ning ahamiyati muhim.

Manbalar
Idiosinkraziya

Idiosinkraziya (yun. idios - oʻziga xos va synkrasis — aralashuv) — odam organizmining baʼzi ovqatlarga (sut, qulupnay, tuxum va b.) va dori moddalarga (penitsillin, sulfanilamid preparatlar, piramidon, xinin, yod, brom va b.) ortiq darajada sezuvchanlik holati. I. allergik holatlardan biri (qarang Allergiya). I.ning rivojlani-shida irsiy moyillik katta rol oʻynaydi. U shilliq pardalarning qizarishi, eshakem toshishi va burun, badan qichishib achishishi, temperatura koʻtarilishi bilan namoyon boʻladi. Ogʻirroq hollarda nafas qisishi, astmaga oʻxshash hurujlar, qusish, ich ketishi mumkin. Betoblik holati bir lahzada yoki bir necha kundan keyin oʻtib ketadi. I.ning rivojlanish mexanizmi allergik reaksiyadan farq qilib, bunda antitelo va sensibillashgan hujayralar paydo boʻlmaydi (qarang Sensibilizatsiya); kishi oʻta sezuvchan boʻlgan modda organizmga kirishi bilan unga javob reaksiyasi vujudga keladi. I. paydo boʻlganda uni keltirib chiqargan ovqat yoki dorilarni tark etib, vrachga murojaat qilish kerak.

Manbalar
Idiotiya

Idiotiya (yun. idioteia — nodonlik), tentaklik, telbalik — tugʻma oligofreniyaning eng ogʻir shakli, aql, nutq va tafakkurning mutlaq rivojlanmaganligi bilan ifodalanadi. Ona qornidaligidayoq bola miyasining rivojlanmay qolishi I. ga sabab boʻladi. Bemorning diqqat-eʼtibori beqaror boʻlib, atrofdagi voqelikni toʻliq idrok eta olmaydi, odatdagi taʼsirotlarga beradigan javoblari ham nomunosib boʻladi. Nutq esa gʻalati tovushlar chiqarish yoki ayrim oddiygina soʻzlarni takrorlayverish bilan chegaralanadi, atrofdagilarning soʻzlarini deyarli tushunmaydi. Harakatlar ham poyma-poy, baʼzan esa bir maromdagi oddiy harakatlarni muntazam takrorlayverishdan iborat boʻladi. Hissiyot beqaror, oddiy ehtiyojlarning qondirilishi yoki qondirilmasligiga bogʻliq boʻlib, bemor salga gʻazablanishi, oʻziga yoki atrofdagilarga nisbatan tajovuz qilishi ham mumkin; u isqirt, toza yoki iflos narsalarning farqiga bormaydi. Bundan tashqari, ularda bir qancha jismoniy kamchiliklar ham uchraydi. Bunday bemorlar atrofdagilar (qarindosh-urugʻlari, yaqin kishilari va davolash muassasalari xizmatchilari) nazoratiga va parvarishiga muhtoj boʻladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Idiofonlar

Idiofonlar (yun. idios — oʻziga xos va phone — tovush) — bevosita oʻzi sado beruvchi materiallardan yasaladigan musiqa cholgʻulari. I., odatda, tabiatan muayyan sadoli materiallar (metall, yogʻoch, shisha, tosh)ning oʻzidan iborat boʻladi; baʼzan ulardan cholgʻuning sado manbai yasaladi. Sadolantirish usuliga koʻra, I. quyidagilarga boʻlinadi: chertma I. (changqoʻbiz), friksion (ishqab sadolantiruvchi) I. (shisha garmonika va b.), urma I. (gong, zang, ksilofon, qayroq, qoʻngʻiroq, lappaklar va b.).

Manbalar
Idish

Idish — yahudiylar bir qismi tili. Olmon tiliga yaqin. Hind-yevropa tillari (german guruhi) oilasiga mansub. Bu tilda soʻzlashuvchilar jahonning koʻpchilik mamlakatlari (Yevropa davlatlari, Olmoniya, Amerika, Jan. Afrika, Isroil va b.)da istikrmat qiladi. Yozuvi lotincha va qad. yahudiy alifbosi asosida (qarang Yahudiy yozuvi).

Manbalar
Idora

Idora — 1) maʼlum bir ijtimoiy, davlat, xoʻjalik, savdo va sh.k. tarmoqlarni boshqarish uchun shtatli xodimlari va maʼmuriyati boʻlgan tashkilot, muassasa, boshqarma va ular oʻrnashgan bino. Mas, xoʻjalik I.si., I. xizmatchilari; 2) belgili tartibda boshkarib, yoʻlga solib borish, boshqarish tartibi. Mas, I. usuli, I. qilmoq.

Manbalar
Idris

Idris — Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri. Islomshunoslar I.ni Bibliyadagi Enoh, baʼzan Ezdra kabi afsonaviy shaxslar bilan taqqoslaydilar. U ajal farishtasini aldab, jannatga kirgan va Allohga sadoqati uchun qiyomat kunigacha oʻsha joyda yoki yetti osmonning birida qoldirilgan.(isroilyotdan) U xat va yozuvni, kiyim tikib, kiyinib yurishni boshlab bergan, yulduzlarga qarab taqdirni aytib berishni, vaqt hisobini bilgan,

Manbalar 

Islom paygʻambarlari
Idrisiy

Idrisiy (1100, Seuta (Sibta), Marokash — 1165 yoki 1161, Sitsiliya) — arab geografi va sayyohi. Toʻliq ismi al-Idrisiy Abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad.

Ispaniyadagi arab xalifaligining poytaxti Qurtuba (Kordova) shahrida tahsil olgan. Portugaliya, Fransiya, Angliya va Kichik Osiyo yarim oroliga sayohat qilgan. Idrisiy Yevropada eng mashhur sayyoh hisoblangan. taxminan 1138-yil Sitsiliyaning Palermo shahriga kelib, Sitsiliya qiroli Rojer II saroyida yashagan. Qirol topshirigʻi bilan 1154-yil oʻsha davrda dunyoning ilm ahliga maʼlum boʻlgan qismi xaritasini tayyorlagan, uni kumush yassi sharga oʻyib chizgan va qogʻozga ham tushirgan. Xaritaga “Nuzxat al-mushtoq fi-ixtiroq al-ofoq” (Sayohatga mushtoq boʻlganning ufqlarga sarguzashtlari) izohnomasini yozgan (baʼzan uni “Rojer kitobi” ham deyishadi). Idrisiy asarlarining nusxalari koʻp, biroq birorta ham toʻla nusxasi saqlanmagan; 16-asrdan boshlab Yevropada bir necha marta nashr qilingan. Jumladan, lotin tilidagi tarjimasi 1593-yil Rimda nashr qilingan.

Idrisiy xaritasining asli yoʻqolgan, nusxasi bilan izohnomasigina saqlanib qolgan. Idrisiy yerni 7 iqlimga boʻlgan (har bir iqlim 10 qismdan iborat). Idrisiyning barcha iqlimni oʻz ichiga olgan asarlari va unga ilova qilingan xaritalar (70 ta) oʻrta asrlarda geografiya fanida eng mukammal asar hisoblangan, Yevropa va Afrika tarixi hamda tarixiy geografiyasini oʻrganishda muhim manba boʻlgan. Unda musulmon sharqidan tashqari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa mamlakatlari haqida turli-tuman qiziqarli maʼlumotlar bayon qilingan. Idrisiy asarlarini shaxsan oʻzi koʻrgan-bilganlari, sayohatchilar, savdogarlar, ziyoratchilar va turli mamlakatlarni oʻrganish uchun yuborilgan kishilar axboroti asosida yozgan. U Ibn Hurdodbeh, Ibn Havqal, Masʼudiy kabi arab geograflari va sayohatchilari asarlaridan ham foydalangan. Ammo Idrisiy xaritasi xatoliklardan holi emas: Afrika olisdagi Hindixitoy yarim oroli bilan tutash, Hind okeani koʻl tarzida koʻrsatilgan, yaʼni Klavdiy Ptolemey dunyo xaritasidan aynan koʻchirgan.

Manbalar 

Sayyohlar
Idrisiylar

Idrisiylar — Marokashda hukmronlik qilgan arab sulolasi (8—10-asrlar). Idris ibn Abdulloh sulolaga asos solgan. Idris II (792—828) vafotidan keyin Idrisiylar davlati mayda mulklarga (I. boshqargan) boʻlinib ketgan. Qurtuba xalifaligi qoʻshinlari tomonidan tugatilgan (974 yoki 985).

Manbalar
Idrok

Idrok — tirik organizmning maʼlumotlarni qabul qilib, qayta ishlash jarayoni; organizmga obyektiv reallikni aks ettirish va tashqi olamdagi yangidan-yangi vaziyatlarni baholab, shunga yarasha harakat qilish imkonini beradi.

Idrok ongning , miyaning ijodiy jarayonidir. Idrokning fiziologik asosi bosh miya yarim sharlari poʻstlogʻining analiz va sintez faoliyatidan iborat. Bu faoliyat sezgi aʼzolarimizga taʼsir qilib turgan narsalarning bitta xususiyati bilan emas, balki jami xususiyatlarining taʼsiri bilan bogʻliq. Idrok ana shu barcha xususiyatlar oʻrtasidagi muvaqqat bogʻlanish (qarang Assotsiatsiya) natijasida yuzaga keladi. Inson miyasining umumlashtiruvchi faoliyatiga asoslangan idrok jarayoniga kishining tajribasi, bilim, abstrakt tafakkurning faoliyati va boshqalar ham ishtirok etadi (qarang Appersepsiya). Shuning uchun kishilar ayni bir narsa yoki hodisani yoshlari, maʼlumotlari, turmush tajribalari, kasblari, ijtimoiy kelib chiqishlari, xarakteri, qobiliyati va qiziqishlarida koʻrinadigan shaxsiy xususiyatlariga qarab har xil idrok qiladilar. Masalan, tegishli ixtisosi boʻlmagan kishining birorta yangi mashinani idrok qilishi ixtisosi bor odamning idrokiga qaraganda tor va yuzaki boʻladi.

Idrokning muhim xususiyatlaridan biri barqaror (konstant)ligidir. Inson bir vaqtda idrok qilgan narsani oʻz xotirasida saqlab qolish va uni qayta tiklash qobiliyatiga ega. Bir narsaning ana shunday qayta tiklangan timsoli (qarang Tasavvur) idrok jarayonining ajralmas qismi. Idrokning xususiyati koʻp jihatdan hissiy kechinmalarga (shodlik, gʻamginlik, tajanglik va h.k.) ham bogʻliq. Masalan, kishining taʼbi xira vaqtida tabiat manzaralari unga allaqanday soʻniqdek koʻrinsa, taʼbi chogʻ vaqtida u butunlay boshqacha koʻrinadi.

Manbalar
Iyezuitlar

Iyezuitlar (lot. „Societas Jesu“ – „Iso jamiyati“) – katoliklar monaxlik ordeni aʼzolari. Bu jamiyatni 1534-yilda mayda ispan dvoryani Ignatiy Loyola Parijda tuzgan va 1540-yil papa Pavel III tomonidan tasdiqlangan. U oʻz oldiga katolitsizmni himoya qilish va yoyish, papalik hokimyatini mustahkamlash vazifasini qoʻydi. Kontrreformatsiyaning asosiy quroli boʻlib qoldi. Faqat Yevropa davlatlarida emas, Hindiston, Yaponiya, Xitoy, Filippinda ham tarqaldi. 1610—1768-yillarda Paragvayda „Iyezuit davlati“ mavjud boʻldi.

Iyezuitlar ordenning asosiy tamoyillari: katʼiy markazlashish, mavqeiga qarab kichiklarning kattalarga soʻzsiz boʻysunishi, orden boshligʻining mutlaq nufuzi. Har qanday jinoyatni, agar u xudo yoʻlida qilingan boʻlsa, oqlaydi. 20-asrda klerikalizmning yetakchi guruhiga aylandi.

Manbalar
Iyena

- Yaponiyaning rasmiy pul birligi. Bu valyuta bozorida AQSh dollari (AQSh dollari) va yevrodan keyin uchinchi eng ko'p sotiladigan valyutadir. U AQSh dollari va yevrodan keyin uchinchi zahira valyutasi sifatida ham keng qo'llaniladi.

1871-yilgi yangi valyuta qonuni Yaponiyaning zamonaviy valyuta tizimini joriy qildi, Iyena  deb belgilangan. oltin yoki  kumush va o'nlik 100 sen yoki 1000 ringa bo'lingan. Yen avvalgi Tokugava tangalarini hamda feodal xan (fiefs) tomonidan chiqarilgan turli xil hansatsu qog'oz valyutalarini almashtirdi. Yaponiya banki 1882-yilda tashkil topgan va unga pul massasini nazorat qilish monopoliyasi berilgan.

Ikkinchi jahon urushidan keyin Iyena urushdan oldingi qiymatini yo'qotdi. Yaponiya iqtisodiyotini barqarorlashtirish uchun iyenaning kursi Bretton-Vuds tizimining bir qismi sifatida bir iyena 360 AQSh dollari etib belgilandi. 1971-yilda bu tizimdan voz kechilgach, iyena past baholandi va suzib yurishiga ruxsat berildi. Iyena 1973-yilda bir AQSh dollari 271 ¥ ga teng bo`ldi, keyin 1973-yilgi neft inqirozi tufayli iyena qadrsizlanish davrini boshdan kechirdi va 1980-yilga kelib bir AQSh dollari uchun 227 ¥ deb belgilandi.

Manbalar
Iyerarxiya

Iyerarxiya (yunoncha hierarchia, hieros — avliyo va arche — hukmronlik, hokimiyat) — bir butun narsa yoki hodisalar ayrim qismlari yoki elementlarining yuqoridan quyiga tomon bir tartibda joy olishi. Fanga I. tushunchasi 19-asrning 2-yarmida kirib keldi. Dastlab I. jamiyatning sinfiy tabaqalanishini va hokimiyat tuzilishini tavsif etish maqsadida qoʻllanilgan. 20-asrdan boshlab esa har qanday obyekt sistemasini tavsif etishda qoʻllanila boshlandi.

Biologiyada I. termini bir guruhga mansub hayvonlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni, yaʼni ularning oziqqa, qaramaqarshi jinsga yoki qulay pana joyga ega boʻlish borasidagi faoliya-tini boshqarib turadigan xattiharakatlarni ifodalaydi. I. turgʻun boʻlmasdan vaziyatga qarab oʻzgarib turishi (nisbiy dominantlik) yoki mutlaq boʻlishi (mutlaq dominantlik) mumkin. Mutlaq dominantlik koʻpincha toʻgʻri chiziqli (yoʻnalishli) xususiyatga ega (mas, A individning B ustidan, B ning esa V ustidan va h.k. tarzda ustunlik qilishi) boʻlib, har bir individning guruhda oʻz mavqei bor. Chiziqsiz I.da uning tarkibiy qismlari oʻrtasida munosabatlar sharoitga qarab oʻzgarib turadi: mas, uchinchi individ boʻlganida A individ B dan, u boʻlmaganida B individ A dan ustunlik qiladi (tobe mavqelar). Koʻpincha guruxda erkak va urgʻochi hayvonlar mustaqil oʻz I. sistemasiga ega boʻladi. Boshqa hollarda esa erkak xayvonlar urgʻochilari ustidan, voyaga yetgan hayvonlar yosh hayvonlar ustidan dominantlik qiladi. Erkaklari koʻp boʻladigan primatlar toʻdasida I. sistemasi juda murakkab. Guruh boʻlib yashamaydigan hayvonlarda individlar soni oshib ketganida nisbiy dominantlik yuzaga keladi. Guruxdagi hayvonlar soni kam boʻlganida esa ular oʻrtasida maydonga egalik qilish xattiharakatlari namoyon boʻladi. Jamoa boʻlib yashaydigan yoki murakkab guruhlar hosil qiladigan hayvonlarda dominantlik konsepsi-yasi oʻrniga boshqacha munosabatlar, masalan, individlarning vazifasiga binoan oʻzaro munosabatlari asosiy ahamiyatga ega boʻladi. Biologiyada I. tushunchasi har xil obyekt va jarayonlarga tavsif berishda keng qoʻllaniladi (masalan, tabiiy jamoalar I. strukturasi, organizm regulyator sistemasi I.si, taksonlar I.si va h.k.).

Dasturlashda murakkab, ya'ni chiziqli bo'lmagan ma'lumot tuzilmalarining bir biriga bog'lanishi Iyerarxiya asosida bo'ladi. Bu daraxt shaklidagi tuzilmadir. Ya'ni ma'lumotlar o'ziga tegishli bo'lgan bir nechta boshqa ma'lumotlarga bog'lanadi. Bunga Graph, Tree kabi tuzilmalarni misol qilish mumkin.

Manbalar
Iyerixon

Iyerixon — Oʻlik dengizning shim.-gʻarbida, Iordan daryosi vodiysida joylashgan shahar. Mil. av. 7—2ming yillikda Falastindagi qad. manzilgoh. Neolit va jez davriga oid manzilgoh qoldiqlari, mustahkam qoʻsh devori boʻlgan shahar harobasi (mil. av. 18—16-asrlar), maqbaralar ochilgan. Mil. av. 2ming yillikning oxirlarida yahudiy qabilalar tomonidan vayron qilingan. Bibliya rivoyatiga koʻra, I.ning devorlari dushman karnaylari sadosidan ("iyerixon karnaylari") qulab tushgan.

Manbalar
Iyerogliflar

Iyerogliflar ( — „muqaddas“ va  — „oʻyiq“) — bir soʻz, boʻgʻin yoki tovushni ifodalashga xizmat qiluvchi fafik ifoda. Iyerogliflarning eng qadimgisi Misr yozuvi belgilari boʻlib, miloddan avvalgi 4-ming yillik oxirida qoʻllangan. Hozirda 5 mingga yaqin Misr iyeroglifi maʼlum. Misr iyerogliflari orasida quyidagilar farqlanadi: 1) bir konsonatli belgilar (30 ga yaqin); bular misr tilidagi undosh tovushlarni ifoda etgan; 2) morfemalarni fonetik ifodalash uchun ikki va uch konsonantli belgilar; 3) bir butun soʻzni ifodalash uchun ideogrammalar; 4) determinatlar — soʻz maʼnosini aniqlashtiruvchi yordamchi (talaffuz etilmaydigan) ideografik belgilar.

Iyerogliflar termini yozuvning boshqa tizimlariga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, qadimgi (miloddan avvalgi 2 minginchi yillar) va hozirgi Xitoy yozuvi, xat yozuvining (miloddan avvalgi 2—1-ming yillar) turli tasviriy (mixxat boʻlmagan) belgilari va boshqalarga nisbatan qoʻllaniladi.

Yana qarang 
 Xitoy yozuvi
 Yapon yozuvi

Manbalar
Iyerogliflar nazariyasi

Iyerogliflar nazariyasi - gno seologik nazariya; unga koʻra, sezgilar — narsalar real xossalarining shartli belgilari (simvollar, iyerogliflar)dir, sezgilarning narsalar hamda ularning xossalari bilan hech qanday umumiyligi yoʻq. I. n. ni 19-asr oxirida nemis fiziologi G. Gelmgols ishlab chiqqan. Bunda u nemis fiziologi I. Myuller ifodalab bergan "sezgi organlarining oʻziga xos energiyasi qonu-ni"ga asoslangan. Mazkur konunga koʻra, sezishning oʻziga xos xususiyati sezgi aʼzolarining oʻziga xos tuzilganligi bilan belgilanadi.

Manbalar
Ijara

Ijara (arab. — ijora) — 1) tarixiy-etnografik atama. Islom dini Tapkalgan davlatlarda yer egalari tomonidan yerni ishlash uchun dehqonlarga berish shartlaridan biri; yer egasining haqini pul bilan toʻlash. Yer egasi haqi hosildan ulush (natura tarzida) beriladigan boʻlsa muzoraʼa deb atalgan. 20-asrning 20-yillariga qadar Oʻrta Osiyoda ham keng rasm boʻlgan (qarang Korandalik); 2) mol-mulkni yollash va undan foydalanish boʻyicha shartnoma. Unga koʻra, bir tomon (I. beruvchi) ikkinchi tomon (I. oluvchi)ga maʼlum toʻlov, yaʼni I. haqi evaziga mol-mulkni vaq-tincha foydalanish uchun beradi. I. haqi mol-mulkning qiymati va keltiradigan daromadiga bogʻliq boʻlib, oʻzaro kelishuv bilan belgilanadi.

I.chi ayrim jismoniy shaxs, yuridik shaxs va hatto davlat boʻlishi mumkin. Mehnat jamoalari oʻz korxonalaridan, korxonalar esa bir-biridan I. shartnomasiga binoan asosiy i.ch. va no-ishlab chikarish vositalarini maʼlum muddatga qonun hujjatlarida taqiqlanmagan faoliyatlarda samarali foydalanish va qoʻshimcha daromadga erishish maqsadida oladi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida I.ning mukammallashgan shakllaridan biri lizingair. Tadbirkorlik faoli-yatida bir necha marta foydalanishga moʻljallangan va bunda uzoq vaqt mo-baynida oʻzining dastlabki xrlatini caiyia6 qolib, davriy eskirib boradigan uskuna-jihozlar, mashinalar lizing obʼyekti boʻlishi mumkin.

Qishloqxoʻjaligida I. va I. munosabatlari oʻziga xos xususiyatlarga ega va I. obʼyekti sifatida yer resurelari asosiy oʻrnida turadi. Xorijiy mamlakatlarda yer nafaqat birlamchi, balki ikkilamchi I.ga ham berilishi mumkin. Oʻzbekistonda yer davlat mulki, umu-milliy boylik hisoblanib, u faqat birlamchi I.ga beriladi. Iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida Oʻzbekiston Respublikasida yer oila pudrati boʻyicha 3 yildan kam boʻlmagan, fermer xujaliklariga 50 yilgacha, lekin 10 yildan kam boʻlmagan, bog va tok-zorlar 10 yildan kam boʻlmagan muddatlarga I.ga beriladi (2002).

I. va I. munosabatlari bilan bogliqmasalalar Oʻzbekiston Respublikasining Yer kodeksi (1998) va Fukarolik kodeksi (1996) hamda "Ijara toʻgʻrisida" (1991 yil 19 noyabr), "Qishloq xoʻjaligi koope-rativi (shirkat xoʻjaligi) toʻgʻrisida" (1998 yil 30 aprel), "Fermer xujaligi to'g'risida" (1998 yil 30 aprel), "Dehqrn xujaligi toʻgʻrisida" (1998 yil 30 aprel) va b. qonunchilik hujjatlariga asosan tartibga solinadi va hal etiladi.

Qurbon Choriyev.

Manbalar
Ijara shartnomasi

Ijara shartnomasi, mulk ijarasi shartnomasi — fukarolikhuquqiy shartnoma. Unga koʻra, ijaraga beruvchi ijaraga oluvchiga haq evaziga molmulkni vaqtincha egalik qilish va foydalanish yoki foydalanish uchun topshirish majburiyatini oladi. I. sh. bir yildan ortiq muddatga moʻljallangan boʻlsa, taraflardan birontasi yuridik shaxs boʻlgan hollarda esa — muddatidan qatʼi nazar, yozma shaklda tuzilishi shart. Kuchmas mulk ijarasi shartnomasi davlat ruyxatidan oʻtkazilishi lozim. I. sh.da mulk huquqining kelgusida ijarachiga utishi nazarda tutilgan boʻlsa, u bunday mulkning oldi-sotdi shartnomasi uchun moʻljallab, unda belgilangan muddatga tuziladi. Mulk ijarasi muddati shartnomada belgilanmagan boʻlsa, shartnoma nomuayyan muddatga tuzilgan hisoblanadi. Bunda taraflardan har biri boshqa tarafni — bir oy oldin, koʻchmas mulk ijarasida esa — 3 oy oldin yozma ravishda ogohlantirib, istagan paytda shartnomadan voz kechishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi FK 535, 539—540-moddalar).

Manbalar
Ijevsk

Ijevsk (1984-87 yillarda Ustinov) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1918 yildan), Udmurtiya Respublikasi poytaxti. Kama daryosidan 40 km narida, Ij daryosi sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 653 ming kishi (1990 yillar oʻrtalari). Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, shu jumladan, "Ijmash" ishlab chiqarish birlashmasi (yengil avtomobillar, mototsikllar, ov miltiqlari, stanoklar va boshqalar), "Ij-neftemash" zavodi, radiozavod, "Ij-stal" ishlab chiqarish birlashmasi, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, 4 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Udmurtiya universiteti), oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari, 4 teatr mavjud. I.ga 1760 yil asos solingan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Ijmo

Ijmo (arab. — yakdillik, yakdillik bilan qabul qilingan qaror; ijmo al-umma — diniy jamoaning yagona fik-ri) — Qurʼon va hadislarda aniq koʻrsatma berilmagan huquqiy masalani hal qilishda faqih va mujtahidlarning toʻplanib, yagona fikrga kelgan holda hukm chiqarishi (fatvo berishi). Shariat dasturlariga keyinchalik kiritilgan 3-manba. Shariatda shunday yoʻl bilan chiqarilgan hukm sharʼiy (qonuniy) deb qabul qilingan. I.ga shariat manbai sifatida qarash arab xalifaligi (8-asr oxiri — 9 -a.)da kelib chiqqan.

Manbalar
Ijod

Ijod — insonning yangi moddiy va maʼnaviy neʼmatlar yaratish faoliyati. Unda inson tafakkuri, xotirasi, tasavvuri, diqqati, irodasi faol ishtirok etadi, butun bilimi, tajri-basi, isteʼdodi namoyon boʻladi. I. dastlab inson tasavvurida tugʻiladi, key-in I.ga taallukdi masalalar yuzasidan izlanishlar olib boriladi, boshqalar bajargan ishlar tanqidiy koʻrib chi-qiladi, taxlil etiladi, kuzatishlar, tajribalar oʻtkaziladi, mantiqiy xulosalar chiqariladi, gipotezalar qilinadi, bular tajribada sinab koʻriladi, notoʻgʻri boʻlsa yangilanadi va h.k. Izlanishlar natijasi turli shakllarda (badiiy asar, matematik formula va b.) yuzaga chiqadi. Uni jamiyat eʼtirof etsagina haqiqiy, toʻliq I. boʻladi. I. fan-texnikani, madaniyatni bo-yitadi, rivojlantiradi.

I.ni shartli ravishda 2 ga: ilmiy I. va badiiy I.ga boʻlish mumkin. Olimlar faoliyati ilmiy I.ga, sanʼatkorlar, yozuvchilar faoliyati badiiy I.ga qaratilgan. Baʼzi kishilarda har ikki I. rivojlangan boʻlishi mumkin. Ilmiy I.da tabiat va jamiyat hayotining obyektiv qonuniyatlari aks etsa, badiiy I.da maʼnaviy hayot muammolariga sanʼatkorning subyektiv, oʻziga xos qarashlari, his-tuygʻulari aks etadi. Badiiy I.da hayotning turfa ranglari hamda voqealari orasidan ibratli va ijtimoii ahamiyatli boʻlganlari tanlab olinadi va badiiy umumlashtiriladi. Badiiy I. murakkab jarayon boʻlib, inson faoliyatining idrok etish, baholash, qadrlash singari turlari bilan bogʻliq holda amalga oshadi. Buning uchun ijodkor erkin xayol, ozod tafakkur, keng koʻlamli tasavvur, milliy gʻurur va yuksak orzularga ega boʻlishi kerak. Badiiy I. mahsulotining ommaviyligi va ijtimoii ahamiyati ana shu bilan belgilanadi. I.ningtaraqqiy etishida jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy shartsharoitlari hal qiluvchi ahamiyatga ega.

Li.: Aristotel, Ob iskusstve poezii, M., 1957; Gegel G. V., Estetika, v 4-x tomax, M., 1968—73; Maxmudov T., Estetika i duxovnie sennosti, T., 1993; Abdul-layev A., Jajda prekrasnogo, T., 1994.

Tilab Maxmudov.

Manbalar
Ijod dunyosi nashriyoti uyi

"IJOD DUNYOSI" NASHRIYOTI UYI — nashriyot. 2000-yil 13 yanvarda Toshkent sh.da tashkil etilgan. Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi boshqaruviga qaraydi. "Gulxan", "Gʻuncha", "Klass", "Tong yulduzi", "Sogʻlom avlod", "Zerkalo XXI" gaz. va jur-.larining nashriga homiylik qiladi. Bundan tashqari, badiiy asarlar, darslik, oʻquv qoʻllanmalari, risolalar nashr etadi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Ijodiy hamkorlik

Ijodiy hamkorlik - ikki va undan ortik, ijodkorning birgalikdagi ijodiy mehnati. Ijtimoii hayotga munosabati, hayotiy tajribasi, maslak va matlabi, eʼtikrdi, tili, estetik gʻoyalari, ijodiy uslubi yoki yoʻnalishi birbiriga yaqin ijodkorlar muayyan asarni birgalikda yaratishi mumkin. Mas, badiiy ijodda: Chingiz Aytmatov bilan qozoq shoiri Muxtor Shoxonov hamkorlikda yaratgan "Choʻqqida qolgan ovchining ohi zori" badiiy-publitsistik asar I.h.ning yorqin na-munasidir. 19-asrda yashab oʻtgan fransuz yozuvchilari aka-uka E. va J.de Gonkurlarning bir umr davom etgan ijodiy hamkorligi jahon adabiyotidagi noyob hodisadir. Teatr sohasida: rejissyor Bahodir Yoʻldoshevning "Kelinlar qoʻzgʻoloni" (Sayd Ahmad pyesasi), "Iskandar" (Sh. Rizayev pyesasi) rassom G. Brim bilan I.h. natijasida yaratilgan. Bundan tashqari, tasviriy sanʼat ("Amir Temur haykali", B. Usmonov, F. Ashrafiy, I. Jabbor), qoʻshiqchilik ("Oʻzbekiston madhiyasi" A. Oripov sheʼri, M. Burhonov mu-siqasi) sohalarida I.h. namunalari bor.

Manbalar
Ijor yeri

Ijor yeri (Ijora) - 12-18-asrlarda ijorlar yashagan Neva qirgʻoklari va Ladoga koʻlining jan.-gʻarbidagi (hoz. Leningrad viloyatining bir qismi) hududning tarixiy nomi. 1228-yildan Ulug Novgorod mulki, 1478-yildan Rossiya davlati tarkibida. 1584—90, 1609— 1702-yillarda Shvetsiya tomonidan bo-sib olingan. Rossiyaga 1702—03 yillarda qaytarib berilgan, 1708-yilda Peterburg guberniyasi tarkibiga kirgan. Boshqa nomlari — Ingriya, Ingermanlandiya.

Manbalar
Ijorlar

Ijorlar (oʻzlarini izuri deb ataydilar) — xalq. Rossiya Federatsiyasida (Leningrad viloyatida 449 kishi, 1990y. lar oʻrtalari), Estoniyada (306 kishi) yashaydilar. Ijor tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — pravoslavlar. Yevropeoid irqiga mansub.

Manbalar