Germaniyaning hukumat rahbarlari

Germaniya hukumati rahbarlarining ro'yxatiga - 1867-yildan beri faoliyat yuritib kelayotgan Germaniya milliy hukumati rahbarlari kiritilgan. 1867-yildan Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi federal davlat sifatida tashkil etilgan va hukumat ishlarini yurg'izuvchi Federal kansler lavozimi joriy qilindi ().

Tarixshunoslikda bu voqea Germaniyaning hukumati tashkil topgan vaqti hisoblanadi. Germaniya federal hukumati rahbari lavozimi federal kansler deb atalardi.

Ro'yxatda 1949-1990-yillar oralig'ida ikki yonma-yon yashayotgan Germaniya davlati (GFR va GDR) hukumat rahbarlari alohida ko'rsatilgan. Davlat rahbarlari vakolatlarining xilma-xilligi ham o'z aksini topgan (masalan, Otto fon Bismarkning 1867-1890-yillarda hukumat boshchig'i bo'lgan bo'lsa, Gelmut Kol 1982-1998-yillarda ketma ket 5 marta saylangan, Angela Merkelning vakolat muddatini ham misol keltirish mumkin). Kansler lavozimi hozirgi Bosh vazir lavozimi darajasiga juda yaqin.

Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi (1867-1871) 

Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasi (, Germaniya davlatlarining federal ittifoqi) tashkil etilishi Germaniyada yagona davlat tuzish ishlarini amalga oshirishning boshlang'ich bosqichi bo'ldi.

Harbiy harakatlar boshlanishidan oldin Prussiya tomonidan taklif qilingan yagona davlatga birlashish taklifini rad etgan bir qator davlatlar (Gannover, Gessen, Kassel, Nassau hamda Frankfurt-Mayn shahri), 1864-yilda Vena tinchlik shartnomasi  imzolanishi bilan yakunlangan Avstriya-Prussiya-Daniya urushi natijasida hamda 1866-yilda Praga tinchlik sulhi tuzilganidan so'ng, qo'lga kiritilgan Golshteyn va Shlezvigning Elba daryosi qirg'oqlaridagi barcha shaharlar unga qo'shildi va Prussiya qirolligi ushbu tuzilgan ittifoq davlatlari ichida eng katta yetakchi davlat bo'ldi va kelajakda Germaniyaning birlashishida sosiy rol o'ynadi.

Shimoliy Germaniyaning qolgan shtatlari federatsiya tarkibiga kirdi, o'zini hukumatini ittifoq davlati shaklida tashkil etganini e'lon qildi, bunda Prussiya yetakchi rol o'ynadi. 1866-yil 18-avgustda  Prussiya va 17ta  Shimoliy Germaniya davlatini birlashtirgan ittifoq shartnomasi imzolandi (kuzda yana to'rttasi qo'shildi). 

1867-yil 12-fevralda  Shimoliy Germaniya Konfederatsiyasining taʼsischi Reyxstagiga saylovlar boʻlib oʻtdi,  24- fevral kuni birinchi majlis uchun yig'ildi va 16-aprelda federal konstitutsiyani qabul qilindi, unga ko'ra Prussiya qiroli ittifoq prezidenti sifatida, ittifoq nomidan urush e'lon qilish va sulh tuzish, diplomatik muzokaralar olib borish, shartnomalar tuzish huquqini oldi. Ittifoqchi qoʻshinning bosh qoʻmondoni sifatida katta zobitlarni tayinlash huquqiga ega edi.

Federal Qirol ichki ma'muriyat boshlig'i edi, ittifoqning asosiy mansabdor shaxslarini tayinlardi, Reyxstagni chaqirardi va tarqatib yuborardi. Ittifoqqa kirgan davlatlar o'z konstitutsiyalaridan foydalanishda davom etdilar, qonun chiqaruvchi organ sifatida o'zlarining mulk yig'ilishlarini va ijro etuvchi organlar sifatida vazirliklarni saqlab qolishdi, lekin harbiy va dengiz floti boshqaruvini, diplomatik munosabatlarni, pochta, telegraf, temir yo'l, pul boshqaruvidan voz kechishga majbur bo'ldilar. 

Davlatning parlamenti hisoblangan Bundesratdagi vakillik organini kvotalar notekis taqsimlangan edi: masalan, Prussiya 17 ta, Saksoniya esa 4 ta ovozga ega edi. Bundesrat raisi Prussiya qiroli tomonidan tayinlangan federal kansler boʻlib, ittifoqning barcha tashqi va ichki ishlariga masʼul edi, Prussiya kansleri bo'lgan graf Otto fon Bismark federalkansler bo'ldi.

Germaniya imperiyasi (1871-1918) 

Germaniya imperiyasi -  1871-1918-yillarda rus tarixshunosligida qabul qilingan nemis davlatining nomi. 1871-1945-yillarda uning rasmiy nomi Germaniya Reyxi edi () Shuningdek bu davlat ham "Germaniya imperiyasi", ham "Germaniya davlati" deb tarjima qilinardi (1943-yildan - Großdeutsches Reich, Buyuk Germaniya imperiyasi).

Tarixshunoslikda Germaniya tarixini  Germaniya imperiyasi (1871-1918), Veymar Respublikasi (1918-1933) va Uchinchi Reyx (Fashistlar Germaniyasi, 1933-1945) deb uch davrga bo'lib ajratish odat bo'lgan.

Federal Germaniya davlatini yaratish tashabbuskorlari Otto fon Bismark va Gohenzollernlik Vilgelm I dir. 1870-yildagi Fransiya-Prussiya urushidagi g'alabadan so'ng, Elzas va Lotaringiya Prussiyaga qo'shildi 1871-yil 18-yanvarda  Versal saroyining oynali zalida Germaniya imperiyasi tashkil topgani e'lon qilindi.  Prussiya qiroli Vilgelm esa o'zining Kayzer unvonini oldi. Tez orada federatsiyaga, ilgari federal Shimoliy Germaniya Ittifoqi tarkibiga kirmagan davlatlar - Saksoniya, Bavariya va Vyurtemberg qirolliklari va boshqa Janubiy Germaniya o'lkalar qo'shildi. Nemis kayzeri () federal monarxlarning (Gamburg va Bremen erkin shaharlari senatlarining) davlat rahbari va prezidenti (tenglar orasida birinchi) edi. Mashhurlikdan so'ng, Otto fon Bismark knyaz unvonini oldi va Reyxskanzler ( ) etib tayinlandi, u ijroiya hokimiyatining boshlig'i va ayni paytda Bundesrat va Reyxstag oldida mas'ul bo'lgan yagona shaxs bo'ldi. Imperiyada vazirlar yo'q edi, ularning o'rniga imperator bo'limlariga rahbarlik qiluvchi Reyx-kanslerga bo'ysunuvchi davlat kotiblari tayinlandi (. Reyx kansleri kayzer tomonidan tayinlangan va lavozimidan ozod etilgan. 1918-yil noyabr inqilobi natijasida Germaniya imperiyasi oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

Inqilobiy davr (1918-1919) 
Noyabr inqilobi ( 1918-yil noyabr oyida Germaniya imperiyasida sodir bo'lgan inqilob bo'lib, Germaniyada Veymar Respublikasi deb nomlanuvchi parlament demokratiyasining o'rnatilishiga olib keldi. Uning boshlanishi 2018-yil 4-noyabrda Kil shahri portidagi dengizchilarning qo'zg'oloniga borib taqaladi. Kulminatsion lahza 9-noyabr tushda respublikaning e'lon qilinishi, 1919-yil 11-avgustda Reyx prezidenti Fridrix Ebert Veymar konstitutsiyasini imzolagani bilan yakunlangan edi.

1918-yil 9-noyabrda reyx kansleri Baden shahzodasi Maksimilian oʻz tashabbusi bilan kayzerning ikkala taxtdan (Prussiya va imperatorlik) voz kechganini e’lon qildi va oʻz vakolatlarini sotsial-demokratlar yetakchisiga, reyxstagda ko'pchilikni boshqargan Fridrix Ebertga  topshirganini e'lon qildi. Shundan soʻng Badenlik Maksimilian hukumati aʼzosi Filipp Schaidemann Germaniyani respublika deb eʼlon qildi.  Dastlab Germaniyada eng yuqori hokimiyatga da'vo qilgan, inqilobiy demokratiyaning markazi bo'lgan Katta Berlin ishchi va askarlar kengashlari Ijroiya kengashi 1919-yilning yoziga qadar, ya'ni Xalq deputatlari Kengashi tashkil etilganidan keyin ko'p o'tmay o'z faoliyatini davom ettirdi. Mamlakatda tuzilgan hududiy kengashlarni boshqarish bilan chegaralanib, davlat boshqaruvida muhim rol o'ynamagan. 1918-yil 20-dekabrda oʻz ishini boshlagan ishchi va soldat sovetlarining birinchi Umumgerman qurultoyida Germaniya Sotsialistik Respublikasi Markaziy Sovetini sayladi. Robert Leynert, Herman Myuller va Maks Koen boshliq  27 aʼzodan iborat xalq deputatlari Kengashiga rahbarlik qilish uchun hamraislar boʻldi.

1919-yil 19-yanvarida boʻlib oʻtgan saylovlardan soʻng  1919-yil  6-fevralda ochilgan Ta’sis milliy majlisining birinchi yig'ilishida Germaniya Sotsialistik Respublikasi Markaziy Kengashi Ta'sis majlisiga vakolatlarini topshirdi. 1919-yil 10-fevralda  Muvaqqat imperator hokimiyati toʻgʻrisidagi qonun qabul qilindi, unga koʻra Reyx prezidenti (),  Fridrix Ebert birinchi Reyx prezidenti etib saylandi.

Veymar Respublikasi (1919-1933) 

Veymar Respublikasi () - 1919-1933-yillarda faoliyat yuritgan. Germaniya nomiga - Veymarda Milliy Ta'sis Assambleyasi tomonidan tuzilgani uchun Veymar Respublikasi deb atalgan. 1919-yil 31-iyulda yangi demokratik konstitutsiya qabul qilindi. Rasmiy ravishda mamlakat Germaniya davlati deb nomlanishda davom etdi () .

1919-yil 19-yanvarda  Milliy ta’sis majlisiga saylovlar boʻlib oʻtdi, uning birinchi majlisi 1919-yil 6-fevralda  ochildi. 1919-yil 10-fevralda  Muvaqqat imperator hokimiyati toʻgʻrisidagi qonun qabul qilindi, Reyx prezidenti (), milliy assambleya tomonidan saylangan, ijro etuvchi organ vazirlik bo'lib, () Reyx prezidenti tomonidan tayinlanadigan bo'ldi. Ertasi kuni (11-fevral) Fridrix Ebert birinchi Reyx prezidenti etib saylandi, u o'sha kuni Filipp Scheidemannni vazirlar mahkamasi rahbari etib tayinladi.

Veymar Konstitutsiyasi 1919-yil 31-iyulda  Milliy taʼsis assambleyasi tomonidan qabul qilingan va 11-avgustda Reyx prezidenti Fridrix Ebert tomonidan imzolangan. Unga koʻra, Germaniyada konstitutsiyada mustahkamlab qoʻyilgan asosiy liberal va ijtimoiy huquqlarga ega parlament demokratiyasi oʻrnatildi. Qonunchilik faoliyatini Reyxsrat (parlamentning yuqori palatasi, shtatlarning vakillik organi) va xalq tomonidan saylangan Reyxstag amalga oshirdi. Reyx kansleri nafaqat Reyxstagga, balki uni tayinlash va lavozimidan ozod etish huquqiga ega bo'lgan Reyx prezidentiga ham bo'ysungan. Qoidaga koʻra, hukumat iste’foga chiqqanidan soʻng u yangi vazirlar mahkamasi tuzilgunga qadar (ba’zan ancha muddatga) vaqtinchalik (va bir qator vakolatlar bilan chegaralangan) Reyxstag oʻz faoliyatini davom ettirdi. Reyx prezidenti, odatda, kayzer bilan solishtirilsa, to'g'ridan-to'g'ri yetti yillik muddatga saylangan. Bu 1933-yil yanvar oyida Reyx prezidenti Gindenburg tomonidan davlat boshlig'i bo'lgan reyx kansleri Adolf Gitler lavozimiga tayinlanganidan keyin demokratik tizim tugatildi (rasmiy nomi " Fuhrer va Reyx kansleri”) .

Uchinchi Reyx (1933-1945) 

Uchinchi reyx ( - Uchinchi imperiya, uchinchi hokimiyat) - Germaniyaning norasmiy nomi. 1933-yil 24-martda (" Xalq va reyxni himoya qilish to'g'risida" gi qonun") qabul qilindi, reyx kansleri Adolf Gitler favqulodda holatda o'ziga vakolatlarni oladi. Hozirda bu davrga nisbatan " Fashistlar Germaniyasi " nomi ham ishlatiladi. 1933-yil 30-yanvar Gitler Reyx kansleri etib tayinlandi va Gindenburg vafot etgandan keyin fyurer bo'ldi. 1871-yildan 1943-yil 26- iyungacha Germaniyaning rasmiy nomi , 1943-yil 26- iyundan 1945-yil 23-maygacha -  (Buyuk Germaniya imperiyasi) deb ataldi. Reyx davlat degan ma'noda ishlatiladi. Bu davrda mamlakat bir partiyaviy tuzumga ega va hukmron mafkuraga ega totalitar davlat (natsional-sotsializm), jamiyat hayotining barcha sohalari nazorat ostida edi.  Veymar Konstitutsiyasi bilan tashkil etilgan Germaniyaning federal tuzilishi "Reyxning yangi tashkil etilishi to'g'risida"gi qonun bilan unitar davlat tuzilmasiga aylantirildi().

Ikkinchi Jahon urushidagi harbiy mag'lubiyatdan so'ng, Gitler 1945-yil 30-aprelda o'z joniga qasd qildi va o'zining siyosiy vasiyatnomasi bo'yicha hokimiyatga tayinlangan Reyx Prezidentga, Buyuk Admiral Karl Donitsga va Reyx kansleri Jozef Gebbelsga topshirdi. 1-may kuni Gebbelsning o'z joniga qasd qilganini bilib, Donits graf Lyudvig Shverin fon Krosig bilan hukumat tuzish to'g'risida kelishib olmoqchi bo'ldi, ammo u Reyx vaziri lavozimidan bosh tortdi va vazirlar mahkamasining yetakchi vaziri lavozimini qabul qildi (). 1945-yil yil 23-mayda  Karl Donits va Flensburg hukumati (Daniya bilan chegara yaqinidagi Flensburg shahrida haqiqiy yashash joyi nomi bilan atalgan) hali ishg'ol etilmagan hududni boshqarishga harakat qildi va ittifoqchi g'arb armiyasi kuchlari oliy qo'mondoni general Eyzenxauerning buyrug'iga binoan hibsga olindi.

Germaniya Federativ Respublikasi (1949-yildan) 

Germaniya Federativ Respublikasi () 1949-yil 23-mayda  fashistlar Germaniyasi (Trizoniya)ning Amerika, Britaniya va Fransiya qo'shinlari ishgʻol qilgan zonalarida joylashgan qismida eʼlon qilingan. Keyinchalik Germaniya Federativ Respublikasining asosiy qonunining 23-moddasida ko'zda tutilgan Germaniyaning Sovet davlati tarkibida turgan hududlar ham GFR tarkibiga kirishi kutilgan edi.

Federal prezident (davlat rahbari) federal hukumatning boshlig'i bo'lgan va uning faoliyatini boshqaradigan federal kanslerni tayinlaydi. Federal kansler devonining bo'limlariga quyidagilar kiradi:

 (1) ichki siyosat;
 (2) tashqi siyosat, xavfsizlik siyosati va rivojlanayotgan mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hayotini olib borish;
 (3) ijtimoiy siyosat, sog'liqni saqlash va mehnat bozori siyosatini yugizishi; 
 (4) iqtisodiy va moliyaviy siyosatni olib borish; 
 (5) umumyevropa siyosatini olib borish;
 (6) federal razvedka xizmati (BND), razvedka xizmatlarini muvofiqlashtirish.

Bo'limlar Berlin va Bonndagi ikkita binoda joylashgan bo'lib, ular ham Federal kanslerning qarorgohi hisoblanadi.

Germaniya Demokratik Respublikasi (1949-1990) 

Germaniya Demokratik Respublikasi (GDR) — 1949 - yil 7-oktabrdan  1990- yil 3-oktabrgacha mavjud bo'lgan davlat.

1948 -yil 19-martda boʻlib oʻtgan 2- Germaniya xalq kongressida  doimiy Xalq Kengashi tuzildi. 1949-yil 23-mayda  qabul qilingan GFRning "Germaniya Federativ Respublikasining asosiy qonuni" bo'yicha  Sovet ishg'ol zonasiga kirgan nemis yerlaridagi hukumat tan olinmadi. 1949-yil 15-16-mayda ular Germaniya Xalq Kongressi delegatlari uchun saylovlar o'tkazdilar. 1949-yil 30-mayda  Germaniya Demokratik Respublikasi Konstitutsiyasini qabul qilindi, bu besh viloyatning siyosiy ittifoqini rasmiylashtirish edi. 1949-yil 7-oktabrda  Xalq Kengashi GDR tuzilganligini eʼlon qildi va oʻzini GDR Xalq Palatasiga aylantirildi. Birinchi chaqiriq Xalq palatasi va O'lkalar(viloyatlar) ichidagi parlamentlarga saylovlar 1949-yil 19-oktabrda  boʻlib oʻtishi rejalashtirilgan edi. Sotsialistik birlik partiyasi hamraislari orasidan Germaniya Bosh vaziri bo'lib (SED) Otto Grotevol, uning oʻrinbosarlari – SED raisi oʻrinbosari Valter Ulbricht, Germaniya Liberal-demokratik partiyasi (LDPD) raisi Hermann Kastner  saylandi. 1973-yildan  GDR Milliy fronti O'lkalar(viloyat) parlamentga va Xalq palatasiga saylovlarda g'alaba qozongan. 1950-yil 8-noyabrda  Xalq palatasidan Otto Grotevol boshchiligida faqat Milliy front vakillaridan iborat doimiy hukumat tuzildi.

1952-yilda GDRda ma'muriy islohot o'tkazildi, unga ko'ra beshta shtat 14 ta okrugga aylantirildi.(1961-yilda Sharqiy Berlinga ham shtat maqomi berilgan). 

1989-yil 5-dekabrda Milliy frontni XDU va Liberal-demokratik partiya tark etdi, shu munosabat bilan front oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. 16-dekabrda hukmron SED Demokratik sotsializm partiyasiga aylantirildi va oʻzining avvalgi siyosatidan uzoqlashdi. 1990-yil 20-fevralda  GDR konstitutsiyasiga kiritilgan oʻzgartirishga koʻra, undan Milliy front haqidagi tushuncha olib tashlandi. 1990-yil 3-oktabrda GFRning asosiy qonun qoidalariga muvofiqGFRga GDR davlati qo'shib olindi.

Yana qarang 

 Germaniya davlat rahbarlari ro'yxati
 Germaniya yetakchilari ro'yxati (arxivlangan 21.03.2020)
 Barcha Germaniya kansleri: Bismarkdan Merkelgacha

Eslatmalar 

 Izohlar

Adabiyotlar

Manbalar 

Kansler
Bundestag
Bundesver
Reyxstag