MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fototropizm

Fototropizm (foto... va yun. tropos — burilish) — oʻsimlik oʻsish organlarining yorugʻlik nuri yoʻnalishiga yoki teskari tomonga harakatlanishi. Musbat va manfiy Fototropizm anikdangan: oʻsimlik organlarining yorugʻlik manbai tomonga qarab burilishi musbat, yorugʻlik manbaidan teskari tomonga qarab burilishi manfiy F. boʻladi. F., asosan, oʻsimlikning yer usti organlari uchun xos. Mutlaqo yorugʻlik boʻlmagan tuproq ostida oʻsadigan organlar (ildiz va ildizpoyalar) yorugʻlikdan taʼsirlanmaydi. Oʻsimliklarning musbat yoki manfiy burilish xususiyati yorugʻlik kuchiga bogʻliq. Oʻsimlik bitta organining oʻzi yorugʻlik kuchsiz boʻlganda musbat F. xususiyatiga ega boʻlsa, kuchli yorugʻlikda manfiy boʻladi; oʻrtacha yorugʻlikda esa oʻsimlik yorugʻlikdan butunlay taʼsirlanmaydi. Bir tomonlama tushgan yorugʻlikka taʼsirlanish xususiyati har xil oʻsimliklarda turlicha boʻladi. Oʻsimlik hayotida F. juda katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklar yorugʻlikka yuqori darajada sezgirligi tufayli urugʻ chuqur ekilishiga karamay, niholning uchki qismi tuproqdan yuqoriga chiqadi. F. jarayonini soya joylarda va xona ichida ochiq joylarga qaraganda aniqroq sezish mumkin. Bunga bir meʼyorda tushadigan yorugʻlikda oʻsimliklarda fototropik sezgirlikning pasayishi, kun davomida quyosh yorugʻligi oʻzining yoʻnalishini uzluksiz ravishda oʻzgartirib turishi sabab boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar yorutlik yoʻnalishining oʻzgarib turishiga juda tez javob qaytaradi. Mas, kungaboqar va ittikanak oʻz rivojlanishining maʼlum davrlarida quyosh nuri ogʻadigan tomonga buriladi.
Fotoelektr hodisalar

Fotoelektr hodisalar - elektromagnit nurlanish taʼsirida moddalarda yuz beradigan elektr hodisalar (elektr oʻtkazuvchanlikning oʻzgarishi, e.yu.k. hosil boʻlishi, elektronlar emissiyasi va boshqalar). Foton energiyasi h v elektronning kattaroq energiyali holatga oʻtishiga sarflanadigan hollarda yuz beradi. Foton energiyasi faqat atomni uygʻotishgagina yetarli hollarda, moddaning dielektrik singdiruvchanligi oʻzgarishi mumkin (fotodielektrik effekt). Agar foton energiyasi erkin elektronlar va kovaklar hosil qilish uchun yetarli boʻlsa, u holda jismning elektr oʻtkazuvchanligi ortadi (fotooʻtkazuvchanlik). Bir jinslimas yarimoʻtkazgichlarda, xususan, r—p oʻtish sohasida, yarimoʻtkazgich — metall kontakti yaqinida foto e. yu. k. paydo boʻladi. Oʻtkazuvchanlik elektronlari fotonlarni yutganda ham ularning harakatchanligi ortib, fotooʻtkazuvchanlik va foto e. yu. k. hosil boʻlishi mumkin. Foton energiyasi gaz atomlari va molekulalarini ionlash uchun yetarli fotoionlanish yuz beradi. Suyuqlik yoki qattiq jism elektronlari yutgan fotonlarning energiyalari ancha katta hollarda elektronlar jismning sirtiga yetib borishi va potensial toʻsiqni oshib oʻtib, vakuumga yoki boshqa muhitga chiqishi mumkin. Bu holda tashqi fotoeffekt deb ataladigan fotoelektron emissiya vujudga keladi. Qattiq jism ichida elektronlarning bogʻlangan holatlardan erkin holatlarga oʻtishi bilan bogʻliq Fotoelektr hodisalar "ichki fotoeffekt" deb ataladi. Metallarning elektr oʻtkazuvchanligi juda kattaligi uchun ularda ichki fotoeffekt kuzatilmaydi, faqat fotoelektron emissiyagina sodir boʻladi.
Fotoelement

Fotoelektr effekti yoki fotoeffekt yorugʻlik yoki boshqa elektromagnit nurlanishning modda bilan oʻzaro taʼsiri hodisasi boʻlib, bunda foton energiyasi moddaning elektronlariga oʻtkaziladi.  

Fotoeffekt bir necha xil boʻladi. Amaliyotda tashqi fotoeffekt muhim hisoblanadi. Tashqi fotoeffekt  bu yorugʻlik yoki biron bir nurlanish taʼsirida moddadan elektronlarning uchib ,ajralib chiqishi. 

Tashqi fotoeffekt hodisasi amaliyotda keng qoʻllaniladi. Misol tariqasida  fotoelementni  olish mumkin. Fotoelement'''— oʻziga tushayotgan yorugʻlikni yutib, elektr toki (fototok) yoki foto elektr yurituvchi kuch hosil qiluvchi elektr asbob. Ishi fotoelektron emissiya yoki tashqi fotoeffekt hodisasiga asoslangan. Fotoelektron emissiya asosida ishlaydigan fotoelement vakuum hosil qilingan yoki gaz toʻldirilgan shisha, yoxud kvars kolba ichiga joylangan 2 elektrod — fotokatod va anodli elektrovakuum asbobdan iborat. Fotokatodga tushadigan yorugʻlik oqimi uning sirtida fotoelektron emissiya hosil qiladi; fotoelement zanjiri tutashtirilganda unda yorugʻlik oqimiga monand fototok oqimi vujudga keladi. Gaz toʻldirilgan fotoelementda gazning ionlanishi va nomustaqil kuchli razryad hosil boʻlishi natijasida fototok kuchayadi. Ichki fotoeffekt asosida ishlaydigan fotoelement gomogen elektronkovak oʻtishli (r—poʻtishli), yarimoʻtkazgich, geterooʻtishli yoki metallyarimoʻtkazgich kontaktli yarimoʻtkazgich asbobdan iborat. Bunday F.da optik nurlar yutilib, zaryad tashuvchilar konsentratsiyasi zoʻrayadi va elektr yurituvchi kuch hosil boʻladi.

Fotoelementlar, odatda, nurlanish yoki yorugʻlik qabul qilgichlari vazifasini oʻtaydi. Yarimoʻtkazgichli fotoelementlardan quyosh batareyalari, fotoelektr generatorlarida quyosh energiyasini toʻgʻridantoʻgʻri elektr energiyasiga aylantirishda foydalaniladi. Fotoelement avtomatika, telemexanika, fotometriya, oʻlchash texnikasi, metrologiya, kosmonavtika, fototexnika, kinotexnika va boshqa sohalarda qoʻllanadi.
Fotoeffekt

Fotoeffekt – moddalarning elektromagnit nurlanish taʼsirida elektron chiqarishi. Fotoeffekt hodisasini 1887-yilda nemis fizigi Heinrich Hertz ochgan. Dastlabki asosiy tadqiqotlarni rus olimi Aleksandr Stoletov (1888), soʻngra nemis fizigi fotoeffekt Leonard (1899) oʻtkazgan. Fotoeffekt qonunlarini birinchi boʻlib Albert Einstein (1905) nazariy tushuntirgan. Fotoeffektning asosiy qonuniyatlari: 1) chiqarilayotgan elektronlar soni nurlanish intensivligiga proporsional; 2) har bir modda uchun uning sirtining maʼlum holatiga va T=0 K trada chegara – nurlanishning eng kichik chastotasi P50 (yoki eng katta toʻlqin uzunligi ^0) mavjud boʻlib, bu chegaradan tashqarida fotoeffekt sodir boʻlmaydi; 3) fotoelektronlarning eng katta kinetik energiyasi nurlanish chastotasi 03 ortishi bilan chiziqli ortadi va nurlanishning intensivligiga bogʻliq boʻlmaydi. Fotoeffekt – kvant hodisa, uning ochilishi kvant nazariyasini eksperimental asoslashda muhim rol oʻynadi; fotoeffekt qonuniyatlarini faqat kvant nazariyasi asosida tushuntirish mumkin. Erkin elektron fotonni yutishi mumkin emas, chunki bunda bir vaqtning oʻzida energiyaning ham, impulsning ham saqlanish qonuni bajarilmaydi. Elektron atrof muhit bilan bogʻlanganligi uchun fotoeffekt hodisasi atom, molekula va kondensatlangan muhitda hosil boʻlishi mumkin. Bu bogʻlanish atomda ionlanish energiyasi ye, bn, kondensatlangan muhitda chiqish ishi A bilan tavsiflanadi. Fotoeffektdagi energiyaning saqlanish qonuni Einstein munosabati bilan ifodalanadi: E=hm – ye (yoki Ehw – A), bunda Ye – fotoelektronning kinetik energiyasi. T=0K va yoruglik intensivligi kichik boʻlganda (amalda koʻp fotonli effektlar boʻlmaganda), agar h sh < ye, yoki h sh < A boʻlsa, fotoeffekt boʻlmaydi.

Gazlarda fotoeffekt ayrim atom va molekulalarda kuzatiladi (fotoionlanish). Bunda foton yutilib, elektron chiqarish yoʻli bilan ionlanish yuz beradi. Fotonning ionlashga sarflagan energiyadan boshqa gamma energiyasi chiqarilayotgan elektronga beriladi. Kondensatlangan muhitlarda fotonlarni yutish mexanizmi ularning energiyasiga bogʻliq. h Sh > A da foton oʻtkazuvchanlik elektronlari (metallarda) yoki valentlik elektronlari (yarimoʻtkazgichlar va dielektriklarda) tomonidan yutiladi. Natijada tashqi fotoeffekt yoki ichki fotoeffekt kuzatiladi. P GO juda katta boʻlganda (ukvantlar holida) fotoelektronlar atomning chuqur qobiqlaridan urib chiqarilishi mumkin. Koʻpgina metallarning toza sirtlari uchun A>3 eV, shuning uchun metallarda fotoeffekt ultrabinafsha sohada kuzatiladi. Ishqoriy yer metallari va bariy (Va) uchun fotoeffekt koʻrinadigan yorugʻlik sohasida ham kuzatiladi.
Fotoyadro reaksiyalar

Fotoyadro reaksiyalar, yadro fotoeffekti — atom yafosining ukvantlarni yutishi natijasida protonlar r, neytronlar p yoki murakkabroq zarralar (deytronlar, azarralar va h.k.) chiqarishi. Koʻp tarqalgan Fotoyadro reaksiyalar: (u,p). (u,r), (u, 2p), (u, rp). Deytron, azarra va h.k. murakkab zarralar chiqariladigan jarayonlarning ehtimolligi kamroq. Boʻlinuvchi yadrolarda katta ehtimollik bilan (u, f) fotoboʻlinish reaksiyalari boradi. ukvantlarning energiyasi zarralarni chikarishga yetmaganda fotonlarning elastik (u, u) va noelastik (u, /) sochilishi yuz beradi. u kvantlarning energiyasi me.zonlarning tugilish energiyasidan katta boʻlganda, yadroning boʻlinishi bilan birga fototugʻilish (mas, pionlarning) jarayonlari ham boradi. Har qanday yadro reaksiyasi kabi Fotoyadro reaksiyalar ham ukvantlarni yutishning effektiv kesimi o bilan tavsiflanadi. a ukvantning energiyasi Yeu ga bogʻliq. <s(E^j bogʻlanishning xususiyati gigant rezonans deb ataluvchi katta maksimumning mavjudligidir. Bu maksimumning kengligi bir necha MeV tartibida boʻlib, yengil yadrolar (12S, 16O) uchun Yeu 20— 25 MeV, oʻrta va ogʻir yadrolar uchun 13—18 MeV soxdeida joylashgan.
Foujel Robert

FOUJEL (Fogel) Robert (1926.1.7, NyuYork) — amerikalik iqtisodchi. Kornel universitetini tugatgan (1948). 1965-yildan Chikago, 1975-yildan Garvard untlari professor 1981-yildan Chikago universitetidagi Axrlishunoslik iktisodiyoti markazi boshligʻi. Iqtisodiy tadqiqotlar Milliy byurosi bilan hamkorlik qilgan, AQShning uzoq muddatli iqtisodiy rivojlanish tadqiqotlari dasturini boshqargan. F. ilmiy ishlari uzoq davrlarning iqtisodiy tarixini modellashtirish, yangi texnologiyalarning iqtisodiy rivojlanishga taʼsiri, iqtisodiy demografiya masalalariga bagʻishlangan. "Kliometriya" yoki tarixiy jarayonlarni oʻrganishda iqtisodiy nazariya va miqdoriy usullardan foydalanadigan "yangi iqtisodiy tarix" asoschilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1993; D. Nort bilan birga).

Amerikalik yozuvchilar
Fohishalik

Fohishalik - pul yoki boshqa foyda evaziga jinsiy aloqa qilish. Fohishalik asosan ayollar orasida uchraydi. Shunday boʻlsada, erkaklar va bolalar orasida ham uchrab turadi.

Fohishalik antik jamiyatda paydo boʻlgan. Ayniqsa Qadimgi Misr, Yunoniston, Rim va Xitoyda keng tarqalgan boʻlgan. Fohishalik koʻpicha „dunyodagi eng qadimiy kasb“ deb ataladi.

Fohishalik hozirda baʼzi mamlakatlarda taqiqlangan yoki cheklab qoʻyilgan, bir necha mamlakatlarda ruxsat etilgan. Jinoyat qonunchiligida zoʻrlab yoki zoʻrlik ishlatib, qoʻrqitib yoki aldash yoʻli bilan fohishalikka jalb qilganligi uchun javobgarlik belgilanadi. Dunyo boʻylab fohishalikdan tushgan daromad 100 milliard AQSH dollaridan koʻp deb taxmin qilinadi.

Oʻzbekistonda 
Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 131-moddasiga koʻra, fohishaxona tashkil etish yoki saqlash, shuningdek, gʻarazli yoki boshqa tuban niyatlarda qoʻshmachilik qilishga nisbatan jinoiy jazo qoʻllaniladi.

Manbalar

Havolalar 

Umuman fohishalik haqida
 Dunyodagi fohishalik haqida maʼlumotlar bazasi  
 Fohishalik resurslari  
Oʻzbekistonlik fohishalar haqida
 Oʻzbekistonlik ayollar Tojikistondan badargʻa qilindi, Ozodlik radiosi (30.05.2011)
 Dubayda oʻzbek odamfurushi va uning qurboni qamaldi, Ozodlik radiosi (25.06.2012)
 Gruzin qishlogʻi oʻzbek fohishalaridan bezor boʻlgan, Ozodlik radiosi (27.06.2012)
 Taylandda oʻzbek ayollarini sotgan oʻzbeklar ushlandi, Ozodlik radiosi (20.08.2012)
 Bokuda fohishalikda gumonlangan oʻzbekistonlik 30 ayol ushlandi, Ozodlik radiosi (16.05.2013)
 Rossiyada oʻzbekistonlik fohishalar koʻpaymoqda, Ozodlik radiosi (28.12.2013)
 Istanbulda oʻzbek ayoli tashkil qilgan yirik fohishabozlik tarmogʻi fosh qilindi, Ozodlik radiosi (13.01.2014)
 Fohishalikka majburlangan oʻzbekistonlik ayollar Pokistondan deportatsiya qilinadi, Ozodlik radiosi (14.05.2014)
 Qozogʻistonda uch oʻzbekistonlik jinsiy qullikdan ozod etildi, Ozodlik radiosi (22.05.2014)

Fohishalik
Frakiy tili

Frakiy tili, frakiyadakiya tili — qad.da Bolqon yarim orolining shim.sharqida, shuningdek, Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa qabilalari — frakiyaliklar tili; miloddan avvalgi 6—3-asrlarga mansub, yunon yozuvida yozilgan, izohlanishi qiyin bir qancha yozuvlar, antik va vizantiyalik mualliflar asarlaridagi koʻplab atokli nomlar, hoshiyaviy sharxlar, keyingi antik davr vrachi Dioskorid roʻyxatidagi dakcha oʻsimlik nomlari orqali maʼlum ulik til. Hindevropa tillari oilasi tarkibidagi alohida guruhni tashkil etadi.

Bolgar, rumin, rus olimlari tomonidan Frakiy tilining bir qator fonetik, leksik, morfologik xususiyatlari aniqlangan; yaxlit bogʻliq matnlar yoʻkligi sababli sintaktik jihatlari amalda oʻrganilmagan. Frakiy tili elementlari (substrati) hozirgi bolqon tillarida (asosan, rumin va alban tillarida) saqlanib qolgan. FRAKIYA (yun. Thrake, lot. Thracia) tarixiy viloyat, Bolqon yarim orolning sharqiy qismida, Egey, Qora va Marmar dengizlari oʻrtasida joylashgan. Qadimda F. hududida frakiyaliklar istiqomat qilgan. Milodiy 46 yilda Rim imperiyasi provinsiyasiga aylangan. 395 yildan Vizantiya imperiyasi tarkibida. 6-asrda F.ga slavyanlar kuchib kelgan. F. qisman Birinchi Bulgʻor podsholigi (680—1018) tarkibiga kirgan. 1204-yil F. qisqa mudsat Lotin imperiyasi tarkibida boʻlib, koʻp oʻtmay 15-asrda usmonli turklar tomonidan bosib olingan. 1878-yildagi Berlin kongressi qaroriga binoan, F.ning bir qismi Sharqiy Rumeliyaga kirgan, lekin, asosiy qismi Usmonlilar imperiyasi tarkibida qolgan. 1Bolqon urushi (1912— 13) dan soʻng London tinchlik shartnomasiga asosan, F. butunlay Bolgariya tasarrufiga oʻtgan. 2Bolqon urushidan soʻng Buxarest sulh shartnomasiga binoan, F.ning gʻarbiy qismi Gretsiyaga berilgan. BolgariyaTurkiya oʻrtasidagi 1913-yilgi Konstantinopol tinchlik shartnomasiga binoan, F.ning sharqiy qismi Lozengrad, Loʻliburgʻaz va Adrianopol (Edirne) bilan Turkiya tasarrufida. Bolgariyada esa F.ning gʻarbiy qismi Dedeogʻoch va PortoLagos posyolkalari bilan qolgan. ljahon urushi (1914—18) dan soʻng F.ning gʻarbiy qismi Bolgariyadan Gretsiyaga, 1920-yildagi Sevr sulh shartnomasiga binoan F.ning sharqiy kismi esa Adrianopol bilan (boʻgʻozlar orasidagi tor yoʻlakdan tashqari) Gretsiyaga topshirilgan. 1919—22 yillardagi GretsiyaTurkiya urushida Gretsiyaning magʻlubiyati tufayli 1923-yildagi Lozanna tinchlik shartnomasiga koʻra, Sharqiy F. Adrianopol bilan (Maritsa daryosigacha) Turkiya tarkibiga kiritilgan. Gʻarbiy F. (Qoraogʻochsiz) Gretsiyada qoldi, Bolgariyada esa ichki F.ning bir qismi saqlanib qolgan. Bu chegaralar Ikkinchi jahon urushidan keyin ham saqlanib qolgan.

Manbalar

Tillar
Frakiyaliklar

Frakiyaliklar — qad.da Bolqon yarim orolning shim. sharqida hamda Kichik Osiyoning shim.gʻarbida yashagan hindevropa guruhiga mansub qabilalar (daklar, getlar, besslar, odrislar, triballar va boshqalar)ning umumiy nomi. Dastlab, F. Adriatika dengizigacha boʻlgan hududni band etgan, lekin miloddan avvalgi taxminan 13-asrda illiriylar tomonidan Sharqqa siqib chiqarilgan. F. dehqonchilik, chorvachilik (asosan, yilqichilik) va kulolchilik bilan shugʻullangan, kon sanoati va metallni qayta ishlash rivojlangan.

Egey va Qora dengizlari boʻylaridagi F. joylashgan hududda 8—7-asrlarda yunonlarning koloniyalari vujudga kelgan. F. Xalslarning buyuk koʻchishi davrida boshqa qabilalar bilan aralashib, hozirgi xalqlar (bolgarlar, ruminlar va boshqalar)ning shakllanishida muhim rol oʻynagan. F. sanʼati (miloddan avvalgi 2ming yillik oxiri — 1ming yillik boshi)ga doir koʻplab nodir obidalar saqlanib qolgan.

 

Millatlar
Tarix
Fraksiya

Fraksiya (lotincha: fractio — yemirib va buzib tashlash) — 1) birorbir siyosiy partiyaning siyosatini parlamentda ifoda etuvchi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqaruvda, jamoat tashkilotlarida oʻz organlariga ega boʻlgan ayni partiya vakillaridan iborat tashkiliy guruh; 2) aniq gʻoyaviysiyosiy strategiyaga, bu strategik maqsadlarni amalga oshirishga qaratilgan platformaga ega boʻlgan siyosiy partiyaning aloxida qismi.

1996-yil 26 dekabrda qabul qilingan Oʻzbekiston Respublikasining "Siyosiy partiyalar toʻgʻrisida"gi qonunining 13moddasiga muvofiq, Oʻzbekiston Parlamentida oʻz partiyalarining gʻoyaviysiyosiy maqsadlarini roʻyobga chiqarish, partiya dasturlari va platformasida ilgari surilgan rejalarni amalga oshirish uchun tegishli siyosiy partiyalardan nomzodi koʻrsatilgan deputatlarning taʼsis majlislarida ushbu partiyaning F.si tuzilishi mumkin. F. uning rahbarining arizasi, taʼsis majlisining qarori va tegishli hujjatlar asosida roʻyxatga olinadi. Oʻzbekiston Respublikasining "Siyosiy partiyalarni moliyalashtirish toʻgʻrisida"ni qonuniga muvofiq F.ning moliyaviy, texnikaviy va qulay ish sharoitini yaratish Oliy Majlis Qonunchilik palatasi tomonidan amalga oshiriladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasining tarkibida 5 ta siyosiy partiya — Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi, Oʻzbekiston "Adolat" sotsialdemokratik partiyasi, Oʻzbekiston Milliy tiklanish demokratik partiyasi, Oʻzbekiston Fidokorlar milliydemokratik partiyasi, Tadbirkorlar va ishbilarmonlar harakati — Oʻzbekiston Liberaldemokratik partiyasi hamda saylovchilar tashabbuskor guruxdaridan saylangan deputatlar bloklari faoliyat koʻrsatadi (2005).

Narzulla Joʻrayev.
James Franck

James Franck () (1882.26.8, Gamburg — 1964.21.5, Gyottingen) — nemis fizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1964). Geydelberg universitetida oʻqigan (1901—02). Berlin universitetini tugatgan (1906), ugla yerda 1917-yilgacha ishlagan, professor (1916-yildan). Berlin kimyo instituti fizika boʻlimini boshqargan (1917—21). Gyotting Fizika instituti direktori (1921—34), Xopkins universiteti professor (1935—36), Chikago universiteti professor (1938—47). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, molekulyar spektroskopiyaga oid. Gustav Ludwig Hertz bilan simob bugʻi atomlarini elektronlar zarbi bilan uygʻotish va ionlashtirish boʻyicha qator eksperimentlar oʻtkazib (Frank — Gers tajribasi) (1912—14), atom energetik sathlarining diskretligini isbotlovchi va Bor atom nazariyasini tasdiqlovchi elektronlarning atomlar bilan toʻqnashish qonunlarini kashf etdi. Flyuoressensiya, fotokimyoviy jarayonlarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1925).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1882-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
26-avgustda tugʻilganlar
21-mayda vafot etganlar
Amerikalik kimyogarlar
Ilya Frank

Ilya Mixaylovich Frank (1908— 1990) — rus fizigi, akademik (1968), Moskva universitetini tugatgan (1930). Davlat optika institutida (1930—34), SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida (1934—1970) ishlagan. Neytron fizikasi laboratoriya mudiri (1957-yildan, Dubna), Yadro tekshirishlar instituti laboratoriya mudiri (1971-yildan). Moskva universiteti professor (1940-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, neytron va past energiyali yadro fizikasi sohasiga oid. Vavilov — Cherenkov nurlanishi nazariyasini (I. Ye. Tamp bilan hamkorlikda) ishlab chiqdan. Yadro reaksiyalari ustida qator eksperimental va nazariy ishlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (1958; hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
23-oktabrda tugʻilganlar
1908-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
22-iyunda vafot etganlar
Frank davlati

Frank davlati — ilk oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi davlat (5-asr oxiri —843). 5-asr oxirida Gʻarbiy Rim imperiyasining Galliya viloyatini Xlodvig I rahbarligidagi franklar tomonidan bosib olinishi jarayonida vujudga kelgan. Buyuk Karlning harbiy yurishlari natijasida oʻz tarkibiga Gʻarbiy Yevropaning deyarli butun qismi va Markaziy Yevropaning bir qismini kiritgan. Frank davlatini merovinglar (751 yildan), karolinglar (800 yildan imperatorlar) sulolalari boshqargan. 843 yildagi Verden bitimiga koʻra, Frank davlati hududi Buyuk Karlning nabiralari tomonidan oʻzaro taqsimlab olingan, xususan, Lotarga Italiya hududi, Reyn va Rona daryolari buyidagi yerlar (keyinchalik Lotaringiya) tekkan. Karl Kalboshga Reynning gʻarbidagi yerlar va Lyudovikka Reynning sharqidagi yerlar berilgan.
Frankfurtmayn

Frankfurtmayn — Germaniyadagi shahar, Gessen yerida. Aholisi 644,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Mayn daryosi boʻyidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. GFRning yirik moliyaviy, muhim savdo, sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik (xususan, stanoksozlik, elektrotexnika, avtomobilsozlik, priborsozlik), rangli metallurgiya, kimyo va neft kimyosi, poligrafiya, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Metropoliten bor. Atrofidagi shaharlar bilan yagona sanoat rnini tashkil qiladi. Gyote nomidagi universitet (1914), atom tadqiqotlari va boshqa ilmiy tadqiqot institutlari, Nafis sanʼat akademiyasi, badiiy institut va boshqa bor. Shahar galereyasi, Gyote uymuzeyi, badiiy hunarmandchilik va boshqa muzeylar faoliyat koʻrsatadi. Shahar ilk bor 8-asr manbalarida tilga olingan. Franklar, germanlar va rimliklar ixtiyorida boʻlgan. 1866-yildan Prussiya tarkibida, 19-asrdan Germaniyaning yirik sanoat markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan Zaalxof saroyi — knyaz qarorgohi (12-asr), SanktBartolomeus sobori, ratusha va boshqa saqlangan.

Germaniya shaharlari
Anatole France

FRANS (France) Anatol (taxallusi; asl ismsharifi Anatol Fransua Tibo) (1844.16.4, Parij — 1924.12.10, SanSirsyurLuar) — fransuz yozuvchisi. Fransiya akademiyasi aʼzosi (1896). Adabiy faoliyati bibliografik kataloglarga bitiklar, ensiklopediyalarga maqola va taqrizlar yozish bilan boshlangan. 60-yillarda "Parnas" adabiy guruhi bilan yaqinlashgan va bu hol uning ilk kitobi — "A. de Vini" (1868) da, shuningdek, "Oltin dostonlar" (1873) toʻplami va "Korinf toʻyi" (1876) dramatik dostonida oʻz aksini topgan. Shundan keyin F. sheʼriyatdan uzoklashib, 1879-yilda Ch. Darvin va I.Ten singari tabiiy fan namoyandalari taʼsirida "Iokasta" va "Qiltiriq mushuk" qissalarini yozgan. Osori atiqalar shaydosi — keksa filolog olimning kundaligi tarzida yozilgan "Silvester Bonnarning jinoyati" (1881) romani F.ga shonshuhrat keltirgan. Yozuvchi "Tais" (1890) romanida falsafiy va axloqiy qarashlarini ifodalash uchun ilk xristianlik davriga murojaat etgan. F. 90-yillarda yaratgan bir necha romanlari ("Salamandra" 1892; "Janob Jerom Kuanyarning mulohazalari", 1893 va boshqalar)da donishmand va daydi abbat Kuanyar hamda boshqa qahramonlar obrazi orqali nafaqat 18-asrdagi Fransiya qirolligi, balki 3respublikadagi voqelikka ham oʻz munosabatini ifodalagan. F.ning Kuanyarga bagʻishlangan barcha asarlari falsafiy roman janrida yozilgan boʻlib, ularda syujet va voqea emas, balki falsafiy mushohadalar katta mavkega ega. F.ning "Qizil gul" (1894) romanida hissiyotga asoslangan muhabbatning moʻrt bulishi haqidagi fikr badiiy mujassamlangan. 80—90-yillarda F.ning "Valtasar" (1889), "Sadaf quticha" (1892), "Avliyo Klaraning qudugʻi" (1895), "Klio" (1900) kabi kichik hikoya toʻplamlari nashr etilgan.

F. 20-asr boshlarida sotsialistlarga yaqinlashib, 1905-yil rus inqilobini yaxshi qarshi olgan. Hatto rus xalqi va Rossiyaga qoʻshib olingan xalqlar doʻstligi jamiyatini tuzib, unga raislik qilgan (1905-yil fevral). 1905—07 yil rus inqilobining magʻlubiyatga uchrashi esa uning ruhiyati va dunyoqarashiga katta taʼsir qilgan. U hatto tarixda olgʻa harakat yoʻq, tarix bosib oʻtilgan yoʻlning takrorlanishidan iborat, shuning uchui insoniyat tarixiy taraqqiyotning bir nuqtasida depsinib turadi, degan xulosaga kelgan. F. ning "Pingvinlar oroli" (1908), "Xudolar xohishi" (1912), "Farishtalar isyoni" (1914) romanlaridagi satirik ruh qisman yozuvchi dunyoqarashidagi ana shu pessimistik holat bilan izohlanadi.

F. umrining soʻnggi yillarida bolalik va oʻsmirlik yillariga bakishlangan "Kichkina Pyotr" (1919), "Gulga burkangan hayot" (1922) singari xotiralari bilan birga falsafiy mazmun bilan yoʻgʻrilgan "Gul tagidagi suhbatlar" (1917) asarini yozgan. 2 jildli "Janna d’ Ark hayoti" (1908) tarixiy tadqiqoti, "Sokov qizga uylangan kishi hangomasi" (1912) singari pyesalar muallifi. "Janob Jerom Kuanyarning mulohazalari" asaridan olingan "Bashariyat tarixi" hikoyasi Oybek tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1921)..

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1844-yilda tugʻilganlar
1924-yilda vafot etganlar
16-aprelda tugʻilganlar
12-dekabrda vafot etganlar