MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kabelli televideniya

Kabelli televideniya - televizion koʻrsatuvning xususiy tizimi. Bunda televizion signallar foydalaniladigan antennaga bevosita ulanadigan yuqori chastotali kabel boʻyicha uzatiladi va bu signallarni oddiy televizorlar qabul qiladi. Koʻpincha (ayniqsa, tijorat maqsadlarida), kabelli televizion koʻrsatuvlari shunday kodlab qoʻyiladiki, ularni qabul qilish uchun qoʻshimcha dekodlovchi qurilma oʻrnatishga toʻgʻri keladi. Bu qurilmani ayni televizion kanal egasi hisoblangan firma oʻrnatadi. Kabelli televizion koʻrsatuvlari vaqt va hudud jihatdan cheklangan boʻladi.

Qoʻshimcha
 The history of Rediffusion by Gerald K Clode 
 Eisenmann, Thomas R., "Cable TV: From Community Antennas to Wired Cities", Harvard Business School Weekly Newsletter, 10-iyul 2000-yil
 Moss, Mitchell L.; Payne, Frances, "Can Cable Keep Its Promise?", New York Affairs, Volume 6, Number 4. New York University. 1981
 Smith, Ralph Lee, "The Wired Nation", The Nation magazine, 18-may 1970-yil
 Smith, Ralph Lee, The Wired Nation; Cable TV: the electronic communications highway. New York, Harper & Row, 1972.

Manbalar

Havolalar
Kabel

Kabel (gollandcha kabel — arqon, tros) — germetik himoyalangan qobiq ichiga joylashtirilgan bir yoki bir necha izolyasiyalangan simlardan iborat material. Kuch, aloqa va radiochastota K.lari, nazorat (tekshirish), oʻlchash K.i. va b. xillari bor. Bulardan tashqari, gaz va moy toʻldirilgan K. ham boʻladi. K. koʻpincha mis yoki alyuminiydan, kamdankam poʻlat-mis va poʻlat-alyuminiydan tayyorlanadi. Vazifasiga koʻra, bir yoki koʻp simli, doyra va shakldor boʻladi. Izolyasiyalashda maxsus qogʻoz, rezina, plastmassa va b. ishlatiladi. Simlarni nam va kimyoviy moddalar taʼsiridan himoya qiluvchi qobiq qoʻrgʻoshin, alyuminiy, plastmassa yoki rezinadan tayyorlanadi. K.ni mexanik taʼsirlar, korroziyalardan saqlash uchun ularga poʻlat lentalar yoki sim (zir\) lar oʻraladi va ularning ustidan plastmassa yoki qogʻoz lenta, jut va bitumlar qoplanadi.

Kuch K.i bilan elektr energiyasi uzatiladi va taqsimlanadi; 1, 2, 3 (koʻp tarqalgani) va 4 simli boʻladi. Bunday K. ning tok oʻtkazadigan simlari mis yoki alyuminiydan tayyorlanib, sirti moykanifol modda yoki mineral moy shimdirilgan K. qogʻozi, rezina yoxud plastmassa bilan qoplanadi. Odatda, kuch K.ining qobigʻi qoʻrgʻoshin, alyuminiy yoki plastmassadan koplanadi, qobiqusti esa K. ipi va metall zirh bilan oʻraladi. Harakatlanuvchi obyektlar (parmalash mashinasi, ekskavator, koʻtargichlar) ga elektr energiya keltiriladigan K. egiluvchan qobiqlar bilan qoplanadi.

Aloqa K.i simli aloqada ishlatiladi. Tuzilishiga koʻra, simmetrik va koaksial K., chastotalar spektri boʻyicha past chastotali (10 kGs) va yuqori chastotali (10 kGs dan yukrri) xillarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, vdaharlararo aloqa K.i va mahalliy (shahar va qishloq ichidagi st-yadan boshqariladigan, shaxta ichida va b.), yer osti (zovurga yoki K. kanalizatsiyasi inshootiga yotqiziladigan), xavodan tayanchlar orqali va suv ostidan (dare, dengiz va okean tublariga joylashtirib) oʻtkaziladigan xillari bor. Aloqa K.i telefon va telegraf aloqada, televideniye va b.da qoʻllaniladi.

Radiochastota K.i bilan radio va videosignallar uzatiladi. Radiochastotali koaksial K., radiochastotali simmetrik K., spiral K. (spiralsimon ichki utkazgichli koaksial) xillarga bulinadi. Radiochastota K.i orqali uzatiladigan signal chastotalari YukGs dan YugGs gacha boradi. Radiochastota K.i radiotexnik va elektron apparaturalarning elementlarini uzaro tutashtirishda, bu apparaturalarni uzatuvchi va qabul qiluvchi antennalarga ulashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Kabel sanoati

Kabel sanoati — q. Elektrotexnika sanoati.

Manbalar
Kabir

Kabir (taxminan 1440—taxminan 1518) — hind shoiri. Ijodi hind tilidya boʻlib, 80ga yaqin asar yaratgan (ularning aksariyat qismi sikxlarning muqaddas kitobi "Azaliy kitob"ga kiritilgan). K. Bxatining , xudo oldida hamma barobar, degan diniy taʼlimoti targʻibotchilaridan biri. Ijodi diniy islohotchilik harakati — bhaqti bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, hind adabiyoti tarixida yangi bosqichni boshlab bergan. Uning ijodida hindulik va islom dini, hind, fors mumtoz badiiy anʼanalari uygʻunlashib ketgan. Jamoatning tabaqalarga boʻlinishiga qarshi chiqqan.

Manbalar
Kabriolet

Kabriolet (frans. cabriolet) —1) yengil avtomobilning usti tashlab-yigʻib qoʻyiladigan kuzovi. 2 yon eshikli K.-kupe va 4 yon eshikli K.-sedan farqlanadi. Bunday kuzovli avtomobillar issiq iqlimli joylarda ishlatiladi; 2) bir ot qoʻshiladigan 2 gʻildirakli yengil arava.

Manbalar
Kabu-branku

Kabu-branku (portugalcha Cabo Vgapso — oq burun) — Braziliyaning sharqidagi burun. Jan. Amerika materigining eng sharqiy nuqtasi (34°46’ gʻ.u. va 7°09’ j.k.).

Manbalar
Kabudanjaket

Kabudanjaket — ilk oʻrta asrlardagi (5—12-asr lar) Samarqand rustoklaridan biri va uning markazi. Samarqanddan 2 farsax (14–15 km) masofada joylashgan. Jome masjidi boʻlgan. Oʻrta asr manbalarida K.da Barkat va Vadar sh.lari qatorida qayd etilgan. Kabul qishlogʻi "Boburnoma" da ham uchraydi. Arxeologlarning fikricha, K. hozirgi Qoʻrgʻontepa sh. harobasi oʻrnida boʻlgan. Mil. 4—5-asrlar dagi siyosiy voqealar taʼsiri ostida Qovunchi madaniyatiga mansub qavmlar Sirdaryo boʻylaridan Zarafshon vodiysiga koʻchib kelganlar va kichik mustaqil mulklar barpo etganlar. Ular Samarkand rustoklarida 9—12.a. larda sugʻorma dehqonchilik asosida shaharsozlik va qishloq madaniyatini yuksalishida muhim oʻrin tutgan.

Manbalar
Kabudbari

Kabudbari (fors.-toj. kabud — koʻk va bar — meva, hosil) — Oʻrta Osiyo xonliklarida beda, makkajoʻxori, qoʻqonjoʻxori, loviya, mosh va shunga oʻxshash ekinlardan olingan soliq. Hosilning uchdan bir qismi hajmida boʻlgan.

Manbalar
Kabul tekstaylz

"KABUL TEKSTAYLZ" - Jan. Koreyadagi korporatsiya. Aka-uka ishbilarmonlar Cha-Ka va Cha-Ol tomonidan 1950-yil da tashkil qilingan. Paxta tolasidan kalava ip, dagʻal ip, gazlama, satin, chit matolar ishlab chiqaradi. Bosh idorasi Seul sh.da. "K.t."ning xorijda 6 ta vakolatxonasi (AQSH, Germaniya, Xitoy, Shri Lanka, Gongkong , Oʻzbekistonda), Koreyada 3 ta korxonasi, xorijda 10 ta qoʻshma korxonasi bor. AQShda 1 (LosAnjelesda), Xitoyda 4, Tojikistonda 1 (Xoʻjand sh.da) va Oʻzbekistonda 3 (Toshkent, Toʻytepa, Fargʻona sh.larida) qoʻshma korxona tashkil qilingan (2002). Jan. Koreyadagi 3 ta korxonasida ip yigirish, toʻqimachilik, gazlamaga gul bosish jarayonlari bajariladi, yalpi quvvati 300 ming urchuqdan iborat. Ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi yiliga taxminan 200 mln. AQSH dollarini, har bir korxonada xodimlar soni 2000—2500 nafarni tashkil qiladi. Oʻzbekistonda qoʻshma korxonalarni tashkil qilish uchun Toʻytepadagi "Kabul-Toʻytepa LTD" qoʻshma korxonaga (1996-yilda ishga tushirilgan) 107 mln., Toshkent (Koʻkcha)dagi "Kabul-Oʻzbek" qoʻshma korxonaga (1999-yil) 114,9 mln., Fargʻonadagi "Kabul-Fargʻona" qoʻshma korxonaga (2001Y.) 115,0 mln. AKSH dollari miqdorida investitsiya kiritilgan. Toshkent, Toʻytepa, Fargʻonadagi korxonalarida ip yigiruv va toʻqimachilik f-kalari tashkil qilingan boʻlib, Toʻytepada 101760 urchuq, Toshkentda 115576 ta, Fargʻonada 110 mingdan ortiq urchuq oʻrnatilgan. Toʻquv fabrikalarida "Pikanos" rusumli dastgohlardan Toʻytepada 34 ta, Toshkentda 84 ta, "Vamateks" rusumli dastgohdan faqat Toʻytepadagi korxonada 96 ta oʻrnatilgan. Barcha qoʻshma korxonalarda ishlab chiqariladigan mahsulotlar: paxta tolasidan yigirilgan ip, spandeks bilan yigirilgan ip (10-nomerdan 40-nomergacha), dagʻal ip gazlama (100 g/m — 400 g/m gacha), dagʻal ip gazlama spandeks bilan (100g/m—400g/m gacha).

Toʻytepadagi korxona yiliga 21600 t, Toshkent va Fargʻona korxonalar 26500 t dan kalava ip ishlab chiqaradi. Dagʻal ip gazlama ishlab chiqarish boʻyicha yillik quvvatlar Toʻytepada 14 mln., Toshkent va Fargʻonadagi korxonalarning har birida 9,0 mln.m ni tashkil kiladi.

Oʻzbekistonda 3 qoʻshma korxona boʻyicha bir yilda sotiladigan mahsulot hajmi 150 mln. AQSH dollarini tashkil qiladi. Oʻzbekistonda qurilgan korxonalarda keyinchalik matolarga gul bosish va tayyor kiyim mahsulotlari ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻyish moʻljallangan.

Sadir Salimov.

Manbalar
Kabutar (yulduz turkumi)

Kabutar — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta it, Quyon, Eridan, Rassom, Kema quyrugʻi yulduz turkumlari orasida joilashgan. Oʻrta Osiyoning jan. kengliklarida kuz va qishda koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Yasunari Kawabata

Kavabata Yasunari (1899.11.6, Osaka shahri — 1972.16.4, Dzusi) — yapon yozuvchisi. Yapon sanʼat akademik aʼzosi (1953). 20-yillarda yangi sensualistlarning modernistik guruhiga yaqinlashgan. Birinchi asari — "Idzunlik oʻyinchi" (1926)da bolalik xotiralari lirik hikoya qilingan. K.ning oʻziga xos badiiy uslubi shoirona his-tuygʻulardan iborat "Qorli oʻlka" (1937) qissasida namoyon boʻlgan. Sanʼat darajasiga koʻtarilgan qad. urf-odatlar — choy bilan bogʻliq udum "Ming qanotli turna" (1951) qissasining asosiy mavzuini tashkil etadi. "Togʻlar nolasi" (1953), "Eski poytaxt" (1961) romanlari ichki lirizm bilan sugʻorilgan, "Uyqudagi nozaninlar" (1961) qissasi yolgʻiz qolgan keksa inson hayoti haqida. K. bir qator esselar ("Goʻzallikning yaratilishi va mavjudligi" va boshqalar) muallifi. "Uyqudagi nozaninlar" qissasi oʻzbek tiliga tarjima qilingan (2001 yil, tarjimon Uchqun Nazarov). Nobel mukofoti laureati (1968).

Manbalar 

Yozuvchilar
Adiblar
Yaponiyalik yozuvchilar
11-iyunda tugʻilganlar
1899-yilda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
16-aprelda vafot etganlar
Kavaler

Kavaler (frans. cavalier, aynan — chavandoz) —1) oʻrta asrlarda diniyritsarlik ordeni aʼzosi, ritsar; Italiya va Ispaniyada dvoryanlar unvoni;2) orden bilan mukofotlangan kishi;3) yigitcha, xushtor.

Manbalar
Kavaleriya

Kavaleriya (frans. cavaleria) — otliq askarlar, suvoriylar. Quruqlikdagi qoʻshin turi. Qadimda va oʻrta asrlarda qoʻshinning asosiy turi hisoblangan. 19-asr oʻrtalarida harbiy texnikaning rivojlanishi natijasida K.ning ahamiyati pasaygan. 20-asrning 50-y.larida tugatilgan (yana q. Otliq askarlar).

Manbalar
Bonaventura Cavalieri

Bonaventura Cavalieri (1598, Milan — 1647.30.11, Bolonya) — italiyalik matematik. 1629-yildan Bolonya universitetida mat. kafedrasini boshqargan. "Geometriya" asarida yuza va hajmlarni aniqlashning yangi usuli ("boʻlinmaslar usuli")ni ishlab chiqqan (1635). K.da yassi figuralarning parallel vatarlari yoki fazoviy figuralarning parallel kesimlari boʻlinmas hisoblanadi. K. bu figuralar uchun boʻlinmas yigʻindilar tushunchasini kiritgan. K. ishlari cheksiz kichik miqdorlarni hisoblashning shakllanishida katta rol oʻynagan.

Manbalar 

Matematiklar
Kavalyeri prinsipi

Kavalyeri prinsipi - tekislikdagi figuralar yuzini, fazodagi jismlar hajmini oʻlchashga zid prinsip. Unga koʻra: 1) ikkita yassi figura parallel toʻgʻri chiziqlar bilan kesishganda bir-biriga teng vatarlar hosil boʻlsa, bu ikki figuraning yuzi oʻzaro teng boʻladi; 2) fazodagi ikki jism parallel tekisliklar bilan kesishganda yuzlari bir-biriga teng kesim (figura)lar hosil boʻlsa, bu ikki jismning hajmi oʻzaro teng boʻladi. Bu prinsip aslida teorema boʻlib, uni Galileyning shogirdi italyan matematigi B. Kavalyeri isbotlagan. K.p. yunon matematiklariga maʼlum boʻlib, uni isbotsiz qabul qilgan holda koʻllaganlar.

Manbalar
Kavardon

Kavardon — qad. shahar harobasi (mil.1 —13-asr boshi) Toshkent shahridan 25 km sharqda, Chirchiqning chap qirgʻogʻidagi qad. oʻzani sohilidagi (hoz. Qorasuv va Hamdam kanali yoqalari) hozirgi Kavardon qishlogʻi maydonida, Yuqori Chirchiq va Parkent tumanlari chegarasida joylashgan. Shaharning umumiy maydoni 75 ga teng boʻlib, shahriston va arkdan tashkil topgan. Shaharni bir necha darvozalari boʻlib, ular orqali yoʻnalgan keng koʻchalar markazga olib borgan. Arab tarixchilaridan Istaxriy, Muqaddasiy (IX—X-asrlar) asarlarida bu shahar "Kabrana", "Kabarna" deb tilga olingan. Yodgorlik harobalari ilk bor 1972-yilda Hamdam kanalini taʼmirlash ishlari vaqtida Y. F. Buryakov rahbarligidagi Choch-Iloq otryadi tomonidan aniqlangan. 1973-yildan tanaffuslar bilan arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. 2001-yildan esa Oʻ. Islomov boshchiligidagi Parkent otryadi qazishma ishlarini davom ettirmoqda. Qazishmalar natijasida shahar arkining (hozirda uning harobalari Xontepa deb ataladi) shimolidagi pastki madaniy qatlamlardan Burganli madaniyatiga oid (mil. av. VIII—VII-asrlar) yertoʻla, oʻchoq harobalari, uy-roʻzgʻor idishlari (koʻza, tovoq, qozon kabi) parchalari topilgan. Keyingi qatlamlardan olingan maʼlumotlar bu yodgorlikka qandaydir sabablarga koʻra, uzoq muddatli tanaffusdan keyingi hayot milodiy I—II-asrlardan boshlanganligidan dalolat beradi. Shahar arki toʻgʻri toʻrtburchak (60x50x14 m) shaklda, madaniy qatlami 8 m ga yaqin, shimol va janub tomondan darvozalari boʻlgan. Qazishma natijasida paxsa va xom gʻishtdan qurilgan bir nechta xonali ibodatxona boʻlganligi aniqlandi. Ibodatxonaning bir katta zali markazida otashgoh qoldiqlari topildi. III—IV-asrlarga oid bu ibodatxona harobaga uchragach, uning oʻrnida keyingi asrlarda yangi ibodatxona qurilgan va u ham kuchli yongʻin natijasida vayron boʻlgach, uning oʻrnida 8 ta toʻgʻri toʻrtburchak xonalardan iborat boʻlgan novus qurilgan. 5—6-asrlarda shahar mavqei pasaygan. Shahar maydonida bu davrlarda turli koʻrinishlardagi novuslar (otashparastlarning qad. maqbaralari), kenotaflar paydo boʻlgan. Ular ichida, ark harobalarida koʻp xonali novus oʻziga xosdir. Uni boʻyi 19 metr, eni 17,5 metr boʻlib, tashqi devorlarining qalinligi 3 metr, ichki devorlari 1,5 metrdan boʻlgan. Barcha qurilgan bu xilxonalar paxsa, xom gʻishtdan ishlangan boʻlib, gʻishtlar ustiga turli belgilar barmoq yordamida chizilgan. VII—VIII-asr boshlarida shahar Choch viloyatidagi yirik shaharlar qatoridan joy olgan, tanga pullar zarb qilina boshlagan, shunday noyob mis tangalarning birini (aylanasi 20 mm, ogʻirligi 1,6 g) oldi tomonida toj kiygan hokim, uni aylanasi boʻylab 15 harfdan iborat boʻlgan "Kavirad Kabarna hokimi" degan jumla sugʻd yozuvida bitilgan. K.da kulolchilik sohasida yuqori yutuqlarga erishilganligidan va bu maqsulotga boʻlgan talabni ichki va tashqi savdoda oʻsib borganligidan dalolat beradi. K. XIII-asr boshida moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan.

Oʻtkir Alimov, Kobil Alimov.

Manbalar
Kavasaki

Kavasaki — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.da. Kanagava prefekturasida. Aholisi 1,2 mln. kishi (1995). Tokio va Yokohama sh.lari bilan Kanto industrial rayoni markazini tashkil etadi. Tokio qoʻltigʻidagi dengiz porti (yillik yuk ortib tushirish 80 mln. t). Yaponiyaning eng katta kemasozlik va kema taʼmirlash markazi. Mashinasozlik (elektronika, telekommunikatsiya uskunalari, vakuum priborlari), qora va rangli metallurgiya, avtomobilsozlik, ogʻir energetika mashinasozligi, yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, neft-kimyo kombinati, etilen zavodlari, issiqlik elektr st-yasi bor. Sement, oʻtga chidamli materiallar, atom sanoati uchun uskunalar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Kavatina

Kavatina (ital.) -1) 18-asrda opera va oratoriyada yakkaxon ijrosiga moʻljallangan qisqa lirik ashula. Shaklining oddiyligi va kuyning qoʻshiqsimonligi bilan ariyadan farq, qiladi (mas, A. Kozlovskiyning "Ulugʻbek" operasidagi Xitoy elchisi K.si); 2) 19-asrning 1-yarmida bosh rol ijrochisi — yakkaxonning sahnaga chiqish ariyasi (M. Glinkaning "Ruslan va Lyudmila" operasidagi Lyudmila K.si); 3) baʼzida shaklan kichik, kuychan cholgʻu pyesa.

Manbalar
Henri Kavendish

Henri Kavendish (Cavendish) (1731.10.10, Nitssa — 1810.24.2, London) — ingliz fizigi va kimyogari. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1760-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1753). Hayotining koʻp qismini tanholikda oʻtkazib, butun faoliyatini fanga bagʻishlagan.

Ishlari gazlar kimyosi, elektr, amaliy fizikaga oid. Vodorod gazini toza koʻrinishda olgan (1766), havodagi kislorod miqdorini (1781) va suvning kimyoviy tarkibini aniqlagan (1784) hamda sunʼiy yoʻl bilan suv olish mumkinligini koʻrsatgan. Elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsirini oʻrganib, Kulon qonunins avvaldan aytib bergan (1771).

Kavendish fanga elektr sigʻimi tushunchasini kiritgan. Kondensator sigʻimita muhitning taʼsir etishini kashf qilgan, bir necha moddalarning dielektrik singdiruvchanligini aniqlagan. Gravitatsion doimiyni, Yer massasini va uning oʻrtacha zichligini aniqlagan (1798). 1881-yilda Kembrij universiteti qoshidagi fizika laboratoriyasi Kavendish nomiga qoʻyilgan. Keyinchalik bu laboratoriya fizika, biol. va b. fanlar tadqiqotlari boʻyicha jahonning yetakchi ilmiy tadqiqot markaziga aylandi.

Manbalar 

1731-yilda tugʻilganlar
1810-yilda vafot etganlar
10-oktabrda tugʻilganlar
24-fevralda vafot etganlar
Fiziklar
Kimyogarlar
Kavendish tajribasi

Kavendish tajribasi - Yerning gravitatsion tortishish doimiysi uni aniqlash tajribasi. Bu tajribani 1798-yilda birinchi boʻlib G. Kavendish oʻtkazgan. K. t.da massalari aniq oʻlchangan, bir-biriga teng, gorizontal sterjenga mahkamlangan va kvars ipga osilgan qoʻrgʻoshin sharchalardan iborat qurilmadan foydalanilgan. Har birining massasi M boʻlgan ikkita qoʻrgʻoshin sharcha t massali sharchalar yaqiniga keltiriladi. K. t.da t = 730 g = 0,73 kg; M = 158 kg . M va t orasidagi gravitatsion tortishish sterjenni aylanishga majbur qiladi va kvars ip buraladi. Ipning buralish momentidan tortishish kuchi va t bilan M massalar orasidagi masofa aniq oʻlchab olinadi. Natijada u formuladan Yerning gravitatsion doimiysi topiladi. K. t. bir necha marta qaytarilib, u = 6,685-10-" sm3/gx2 ekanligi maʼlum boʻldi. Bu tajribaga asoslanib Yer va d" 2. b. sayyoralar massasi aniqlanadi.

Manbalar 

Fan
Kaverna

Kaverna (lotincha: caverna — gʻor, boʻshliq)— odam va hayvonlar ichki aʼzolari (oʻpka, jigar, buyrak, suyaklar) toʻqimasining zararlanib, irishi natijasida hosil boʻlgan kovak (boʻshliq). K., koʻpincha, kavernali sil, yiringli yalligʻlanish va h.k. da paydo boʻlib, patologik jarayon hamda turli asoratlarning avj olishiga olib keladi. K. ning diametri har xil; oʻpkaning bir boʻlagini yoki butunlay hammasini egallab olishi mumkin.

Manbalar
Kavir

Kavir — Oʻrta Osiyo jan. va Erondagi shoʻrxok choʻllar. Relyefning botiq shakllarida boʻladi. Joy nomlari tarkibida ham uchraydi: Dashti Kavir (yana q. Shoʻrxoklar).

Manbalar
Kavitatsiya

Kavitatsiya (lot. cavitas — boʻshliq)— suyuqlik ichida gaz, bugʻ yoki ularning aralashmasi bilan toʻlgan boʻshliq (kavitatsiya pufakchalari) hosil boʻlish hodisasi. Tez oqayotgan suyuklikda bosimning maʼlum kritik qiymatgacha kamayishi (gidrodinamik K.) natijasida yoki suyuqlikda akustik toʻlqinlarning oʻtishi (akustik K.) natijasida sodir boʻladi. Suyuqlikdagi gaz va bug pufakchalari cheksiz ortib boradi va katta "kavitatsiya pufakchalari"ga aylanadi. Pufakchalar suyuqlikda gaz erishi tufayli hosil boʻlib, bosim kritik bosimdan yuqori bosim sohasigacha yetganda kamaya boradi va yoʻqoladi. Natijada suyuqlik aylanib oʻtayotgan jism yaqinida pufakchalar bilan toʻlgan chegara — "kavitatsiya zonasi" hosil boʻladi. Zona chegarasida pufakchalar juda tez kamayib boradi va gidravlik zarba vujudga keladi. Bunday zarbalarning qoʻshilishi natijasida hamma vakt K. bilan birga gʻuvullayotgan ovoz chiqadi.

K. gidroinshootlar va qurilmalar, suv turbinalari, suyuklik nasoslari, turbovintlar, baland uchadigan samolyotlarning suyuq tizimlari va b.ga zararli taʼsir koʻrsatadi, f.i.k. ni kamaytiradi, inshootlarni portlatib yuborishi ham mumkin. K.ni yoʻqotish uchun suyuqlik harakati sekinlashtiriladi, gidrostatik bosim oshiriladi.

Manbalar
Kavkabiy Najmiddin Buxoriy

Kavkabiy Najmiddin Buxoriy (? Buxoro — 1532, Eron) — musiqashunos, shoir, bastakor. Musiqa ilmi va amaliyotining turli masalalariga doyr ilmiy risolalar yozgan. Forobiy, Safiuddin Urmaviy, Omuliy, Abdulqodir Marogʻiy va Xoʻja Yusuf Burhon Andijoniy asarlariga tayangan holda Oʻrta Osiyoda birinchilardan boʻlib, oʻz nazariy qarashlarini zamonasining musiqa amaliyotiga yaqinlashtirishga intilgan. Fors tilidagi "Risolaimusiqiy"da ilmi musiqiy, oʻn ikki maqom tizimiga oid nazariy tushunchalar berib, turli zarb-usullarning nomini keltirib taʼriflagan, kuyning amaliyotidagi xillari haqida maʼlumot bergan. K. maqomlarni kecha-kunduzning qaysi soatlarida ijro etilishi va har xil ruhiy holatdagi kishilarga taʼsiri masalalarini bayon etgan. Oʻz risolasida turli musiqa asboblari, kuylar va maqomlarning paydo boʻlishi haqida afsonalar, gʻazallar keltirib, umuman, qad. Sharq musiqiy estetikasi anʼanalarini davom ettirgan. Hasan xoja Nisoriy va Darvishali Changiy maʼlumotiga koʻra, K. kulliyot, qavl, amal, savt, naqsh, rexta va b. shakllarda musiqa asarlari yaratib, maqomlarga mos gʻazallar ham bitgan. Sheʼrlarida islom va musika mavzuiga yangilik olib kirib, musiqaning ilohiy kuchini tarannum etgan. Alisher Navoiy K.ga isteʼdodli yosh shoir sifatida eʼtibor bergan. Risolaning nusxalari Sankt-Peterburg , Dushanba, Toshkentdagi sharqshunoslik institutlarida saqlanadi.

Manbalar 

 
Shoirlar
Kavkaz mineral suvlari

Kavkaz mineral suvlari -Kavkaz togʻlarining yon bagʻirlari va RFning Stavropol oʻlkasida joylashgan balneologik kurortlar rayoni (1803-yil vujudga kelgan). Iqlimi moʻʼtadil togʻdasht iqlimi. Havoning oʻrtacha temperaturasi 7,8° dan 8,6° gacha. Yillik yogʻin 600 mm. Bu hududda turli-tuman va sersuv mineral buloq koʻp. Mashhur Pyatigorsk, Kislovodsk, Yessentuki, Jeleznovodsk kurortlari Katta Kavkazning shim. togʻ oldida va kisman Stavropol qirlariga tutashgan platoda joylashgan. Plato ohaktosh, qumtosh va b. choʻkindi jinslardan tuzilgan monoklindan iborat boʻlib, uni magmalar yorib chiqqan. Magmalar gumbazsimon togʻ (lakkolit)lar — Beshtov, Moshiq, Temirtov va b. ni hosil qilgan. Togʻ tizmalarida paleozoy tokembriyning metamorflashgan slanetslari ochilib qolgan. Choʻkindi jinslar yirik artezian suvli yon bagʻirni hosil qilgan. Suv, asosan, eng qad. metamorfik jinslarning yer yuzasiga chiqib qolgan joylarida toʻplangan. Asosiy suvli qatlamlar — titan-valanjin, aptalb, yuqori boʻr, kisman yura va paleogen yotqiziqlariga mansub. Mineral suvlar mezokaynozoy choʻkindi hosilalarining ancha chuqurlikda yotuvchi boʻlaklarga ajralgan zonalarida va tektonik buzilishlar hamda intruziyalarning choʻkindi jinslar bilan tutashgan joylarida toʻplangan. Bular ion tarkibining minerallashuvi va temperaturasi turlicha boʻlgan karbonat angidridli, kamroq hollarda vodorod sulfidli va radonli suvlardir. Bulardan tashqari, mineral tarkibi turli-tuman boʻlgan buloq ham koʻp. Narzan tipli buloqlar Kislovodsk, Elbrus togʻi yon bagʻri, Togʻli Osetiya va b., azotli, gidrokarbonatli buloqlar Olga, Gelenjik, Novorossiyskda, karbonatli nordon suvlar Borjomi, Dilijon, Jermuk, Issiqsuv, Julfa, Arznida joylashgan. Barcha kurortlar uchun shifobaxsh balchiq Tambukan koʻlidan olinadi.

Mineral suvlar yordamida tayanch va harakat, ovqat hazm qilish organlari, qon aylanish, yurak-tomir va nerv sistemasi, teri, jigar, nafas olish, siydik chiqarish, oʻt yoʻllari, ginekologik hamda modda almashinuvi buzilish kasalliklari davolanadi.

Manbalar