MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Diploid

Diploid (diploos — ikkilangan va eidos — koʻrinish) — ikkita gomologik xromosomalar toʻplamiga ega boʻlgan hujayralar. "Diploid" termini 1905-yilda nemis botanigi Eduard Strasburger () tomonidan taklif etilgan. Diploid ikkita gaploid gametalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Koʻpchilik hayvonlar va yuksak oʻsimliklarda Diploid hayotiy siklning asosiy fazasi (diplofaza, sporofit) hisoblansa, baʼzi bir hujayralilarda faqat zigota diploid boʻladi. Diploidlik evolyusion jarayonda gaploid organizmlar asosida paydo boʻlgan va gaploidlarga nisbatan bir qator ustunlikka ega boʻlganligi tufayli saqlanib qolganligi taxmin qilinadi. Diploidda va retsessiv mutatsiyalar geterozigota holatida namoyon boʻla olmaganligi sababli populyasiyalarda yashirin holatda sakdanib qoladi. Shu tufayli genotipik oʻzgaruvchanlik toʻplanib boradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplokokklar

Diplokokklar (Diplococcus) — Lactobacteriaceae oilasiga mansub bakteriyalar turkumi. Juft-juft boʻlib, oʻzaro yopishgan sharsimon bakteriyalar; baʼzan kalta zanjir hosil qiladi. Asosan grammusbat bakteriyalar, baʼzi D. grammanfiy, shakli dukkakka oʻxshash. D., odatda, harakatsiz, spora hosil qilmaydi. Saprofit yashovchi xillari tuproq, suv va havoda tarqalgan. Ularga zotiljam, meningit, soʻzak kabi ogʻir kasalliklarni paydo qiluvchi bakteriyalar ham kiradi. Zotiljam D. (D. rpeitoshaye)ning 80 dan ortiq, meningokokk (D. meningitalis)ning A, V, S, D serotiplari mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom

Diplom (yun.diplo — ikki buklayman) — 1) shaxsning oliy, oʻrta maxsus yoki oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtini tugatganligi yoxud ilmiy daraja, ilmiy unvonga ega ekanligini tasdiqlovchi rasmiy hujjat; 2) muassasa, tashkilot yoki ayrim shaxslarga muayyan harakatni amalga oshirish huquqini beradigan hujjat; 3) turli tanlov, musobaqa, koʻrgazma va b.da yuqori koʻrsatkichlarga erishganlik uchun mukofotlanganligini tasdiqlovchi hujjat.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom ishi

Diplom ishi — Oʻzbekistan Respublikasida oliy oʻquv yurtlari va oʻrta kasb-hunar oʻquv yurt (kasb-hunar kollej)larini bitiruvchilarning oʻquv tadqiqot xarakteridagi yakunlovchi ishi. Diplom ishida talaba (oʻquvchi) oʻzi tanlagan mutaxassisligidan oliy oʻquv yurtining muayyan kafedrasi yoki kasb-hunar oʻquv yurti tomonidan tasdiqlangan mavzuni mustaqil tadqiq etadi. Diplom ishiga ilmiy rahbar, lozim boʻlgan taqdirda ilmiy maslahatchi tayinlanadi. Bu bilan uning mustaqil ish olib borishga qay darajada tayyorlanganligi, nazariy bilimi va amaliy malakalariga baho beriladi. Sanʼat oliy oʻquv yurtini bitiruvchilar rol (aktyorlar), spektakl (rej.lar) yoki badiiy, hujjatli kino hamda televizion materiallar (kino va teletasvirchilar), rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik, amaliy bezak sanʼati, kino va videofilm, teatr dekoratsiyasi badiiy loyihalashtirish asarlari va b. (rassom, xaykaltarosh va dizaynerlar) yaratish bilan Diplom ishi himoya qiladilar. Oliy texnika oʻquv yurtlarining ayrim mutaxassisligida diplom loyihasi oʻrniga nazariy yoki eksperimental harakterga ega boʻlgan Diplom ishi yoklanadi. Diplom ishi oliy oʻquv yurtlarida davlat imtihon komissiyasi, kasb-hunar oʻquv yurtlarida davlat ixtisos komissiyasi yigilishlarida himoya qilinadi. Diplom ishi himoya qilgan va ijtimoiysiyosiy fanlarning biridan davlat imtihoni topshirgan bitiruvchilarga muayyan ixtisoslikni egallaganliklari haqida diplom beriladi. OʻzRning "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" (1997)ga muvofiq 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida Diplom ishi oʻrniga bakalavrlar uchun bitiruv malakaviy ish, magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy-texnikaviy mazmundagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilish joriy etildi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplom loyihasi

Diplom loyihasi - oliy va oʻrta kasb-hunar texnika oʻkuv yurtlarini bitiruvchilarning yakunlovchi mustaqil ishi. D. l. nazariy yoki eksperimental tadqiqot, chizma hamda uning hisoblashtushuntirish qismi va sh.k.dan iborat boʻladi. D. l. mavzusi mu-handis (texnik) i.ch.da duch keladigan asosiy masalalarni oʻz ichiga oladi. Unda talaba (oʻquvchi)ning oʻqish davrida olgan nazariy bilim va amaliy koʻnikmalari namoyon boʻladi. D.l. oliy oʻquv yurtlarida davlat imtihon komissiyasi, oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtlarida davlat ixtisos komissiyasi yigilishlarida himoya qilinadi. D. l. ximoyasi mavzuning ilmiy-nazariy yoki amaliy ahamiyatiga qarab korxona va muassasalarda ham oʻtkazilishi mumkin. Ayrim ixtisosliklar (asosan texnologiya)da D. l. oliy oʻquv yurtlarining kafedralari ixtiyori bilan diplom ishi bilan almashtirilishi mumkin. D. l.ni himoya qilgan va ijtimoiy-siyosiy fanlarning biridan davlat imtihoni topshirgan bitiruvchilarga muayyan ixtisoslikni egallaganliklari haqida diplom beriladi. Oʻzbekiston Respublikasining "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi" (1997)ga muvofiq 2000/2001 oʻquv yilidan boshlab oliy taʼlim tizimida D. l. oʻrniga bakalavrlar uchun bitiruv malakaviy ish, magistrlar uchun ilmiy yoki ilmiy-texnikaviy mazmundagi magistrlik dissertatsiyasini himoya qilish joriy etildi.

Informatika 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomat

Diplomat (fransuzcha diplomate) - 1) muayyan bir davlatning xorijiy davlatlar bilan rasmiy aloqalarini yuritib turadigan va buning uchun maxsus tayyorgarlik koʻrgan lavozimli shaxs. Diplomatga hukumat tomonidan vakolat berilib, u chet davlatlarda dahlsizlik huquqidan foydalanadi (qarang Diplomatii, immunitet); 2) boshqa kishilarga ustalik bilan muomalada boʻladigan, oʻz ishining nozik tomonlarini, qonun-qoidalarini, muzokara olib borish sanʼatini biladigan kishi. U xohlagan davlatiga diplamatik daxlsuzlik orqali yura oladi. Diplomat - bu keng mas'uliyat bilan shug'ullanadigan kasb. Xalqaro kompaniyalarda, tinchlikparvar missiyalarda ishtirok etadi, ichki va tashqi siyosat masalalarini hal qiladi, xalqaro nizolarni hal qilish, nizolarni hal qilish, xalqaro aloqalarni o'rnatadi va boshqalar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik agent

Diplomatik agent - davlatlar vakolatxonalarining boshligʻi, elchisi, elchixona va diplomatik missiya xizmatchisi. 1815-yildagi Vena konvensiyasiga binoan faqat vakolatxona boshliqlarigina D.a. hisoblanardi. Diplomatiyaning rivojlanishi bu tushunchani kengaytirdi. Keyingi vaqtlarda elchixona va missiya xizmatchilari, hamma darajadagi elchilar vakolatxonaning diplomatik xizmatchilari, xalqaro tashkilotlarga va konferensiyalarga yuborilgan rasmiy vakillar, shuningdek, bir mamlakatning 2-mamlakatga yuboradigan delegatsiya boshliqlari va aʼzolari ham D.a. sanaladigan boʻldi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik akt

Diplomatik akt — davlatlar oʻrtasida olib borilgan diplomatik muzokara yoki maxsus konferensiya karori. Diplomatik akt shartnoma, bitim, pakt, konvensiya, protokol, deklaratsiya, ustav, statut kabi turli nomlar bilan atalishiga qaramay, yagona yuridik ahamiyatga ega. Diplomatik aktning keng tarqalgan shakli — sulh, oʻzaro yordam va savdo toʻgʻrisidagi xalqaro shartnomalardir. Bayonot, memorandum ham Diplomatik akt hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik vakillik

Diplomatik vakillik - davlatlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni boshqaradigan elchixona yoki missiya. Elchi boshqaradigan D.v. — elchixona, vakil yoki doimiy ishlar vakili boshqaradigan D.v. — missiya deb ataladi. D.v. 16—18-asrlarda Yevropada vujudga kelgan. D.v. elchi ayirboshlagan davlatda oʻz davlati nomidan muzokaralar olib boradi, vakillik joylashgan davlatning hayoti toʻgʻrisida bundagi vakolatxona (elchixona, missiya)lar haqidagi qonun yoʻl qoʻygan doirada maʼlumotlar toʻplaydi, har ikkala davlat oʻrtasidagi siyosiy, iqtisodiy, madaniy-texnikaviy aloqalarning rivojlanishiga yordamlashadi, oʻz davlati hamda fuqarolarining huquq hamda manfaatlarini qoʻriqlaydi. D.v. faoliyatiga raqbarlik qiladigan elchi diplomatik imtiyoz va immunitetga ega. D.v.ning huquqiy mavqei Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi 1961-yilgi Vena konvensiyasi, ikki tomonlama bi-timlar, shuningdek, D.v. joylashgan davlat ichki qonunlari bilan belgilanadi. Xalqaro tashkilotlar huzuridagi (jumladan, kuzatuvchilar missiyasidagi) vakilliklar ham D.v.ning bir turi boʻlib, uning huquqiy mavqei Davlatlarning universal tusdagi xalqaro tashkilotlar bilan munosabatlari boʻyicha vakilligi toʻgʻrisidagi 1975-yilgi Vena konvensiyasida belgilab berilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik viza

Diplomatik viza — hukumat aʼzolari, davlatning oliy lavozimli shaxslari, xalqaro konferensiyalarning delegatlari, favqulodda diplomatik missiya vakillari, rasmiy maqsadlarda safarga joʻnatilgan tashqi ishlar idorasining diplomatik xodimlari, diplomatik kuryerlarning pasportlariga tashqi ishlar idorasi, diplomatik vakillik yoki konsullik tomonidan qoʻyiladigan maxsus belgi. D. v.larning chet mamlakatga kirish va undan oʻtishga ruxsat beradigan va tranzit turlari mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik yozishma

Diplomatik yozishma - turli rasmiy xat-xabarlar va diplomatik tusdagi hujjatlar majmui. Davlatlar oʻrtasidagi munosabatlarni yuritish vositasi, davlat tashqi siyosiy va diplomatik faoliyatining asosiy shakllaridan biri. Davlatlar oʻrtasida yozishma tarzidagi muomala davlat, hukumat boshligʻi, tashqi ishlar idorasi, turli davlat va jamoat tashkilotlari hamda muassasalari yoki ularning boshliklari, diplomatik vakillar va ayrim diplomatlar nomidan yoʻlga qoʻyib turiladi. Maktublar, telegrammalar, xatlar, nota orqali yozishmalar, shuningdek, deklaratsiya, bayonot, chaqiriq, axborot agentlarining xabarlari Diplomatik yozishmalar turlari hisoblanadi. Diplomatik yozishmalarda xalqaro hayot va tashqi siyosat, davlatlararo ikki tomonlama yoki koʻp tomonlama munosabat masalalari yoritiladi. Mazkur hujjatlarni tayyorlash davlat va unga tegishli muassasalar diplomatik faoliyatining muqim sohasi sanaladi. Diplomatik yozishmalarni diplomatik kuryerlar ko'rsatilgan manzilga yetkazib beradi.
my.gov.uz

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik immunitet

Diplomatik immunitet - chet el diplomatik vakillariga, maxsus missiyalarga, davlatlarning xalqaro x,ukumatlararo tashkilotlardagi vakilliklariga, ularning rahbarlari va xodimlariga beriladigan huquq va imtiyozlar majmui. D.i. chet el dip-lomatlari (elchi, elchixona kotiblari, attashe va b.) va ular egallagan binolarning daxlsizligi, mahalliy sud tomonidan sud qilinmasligi, oʻz hukumati bilan yashirin aloqa qilish huquqi va h.k.dan iborat. Diplomatik vakilni maʼmuriy va sud yoʻli bilan qamashga, uning shu mamlakat fuqarolari yoki ajnabiylar tomonidan haqoratlanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vakolatxona binosi, undagi ashyolar, vakillarning turar joyi, mulki daxlsiz boʻlib, ular joylashgan binolar davlat muhofazasiga olinadi. Diplomat sud immuniteti huquqiga ham ega. Diplomatik vakillar gʻayriqonuniy xatti-harakati uchun javobgarlikka tortilmasdan, balki xalqaro diplomatik tartib asosida uni vakil etib yuborgan davlat tomonidan chaqirib olinadi. Shuningdek, ular soliklardan ozod qilinadi, bojxona imtiyozlariga ega. D.i.ga ega shaxslar oʻzlari yashab turgan davlat qonunlarini hur-mat qilishga majbur, bu qonunlarni buzgan holda nomaqbul shaxs deb eʼlon qilinishi mumkin. Diplomatik munosabatlar xaqidagi 1961-yil Vena konvensiyasi, Konsullik munosabatlari haqidagi 1963-yil Vena konvensiyasi, BMT Bosh Assambleyasining Xalqaro himoyadan foydalanuvchi shaxslarga, jumladan diplomatik agentlarga qarshi qaratilgan jinoyatlar oldini olish va ular uchun jazolash toʻgʻrisidagi 1973-yil konvensiyasi va b. hujjatlarda D.i. tartib-qoidalari belgilangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik korpus

Diplomatik korpus - keng maʼnoda — muayyan mamlakatda akkreditatsiya qilingan diplomatik vakolatxonalarning barcha diplomatik xodimlari (oila aʼzolari bilan); tor maʼnoda — fakat diplomatik vakolatxonalar boshliklari. D.k. nomidan, odatda, duayen gapiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik kuryer

Diplomatik kuryer - tashki ishlar vazirligidagi maxsus mansabdor shaxs. Diplomatik pochtatl vakolatxonalarga yetkazib berish vazifasini bajaradi. D.k. va u olib boradigan pochta daxleizdir. D.k. ushlanishi, kamab qoʻyilishi yoki tintuv qilinishi mumkin emas. D.k. chet el hududidan oʻtib borayotganida mazkur mamlakat hukumati uning daxleizligini taʼminlashga majburdir.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik munosabat

Diplomatik munosabat - xalqaro huquq meʼyorlariga va xalqaro muloqot tajribasiga koʻra davlatlar oʻrtasida rasmiy munosabatlarni yuritishning asosiy shakli. D.m. davlatlar oʻrtasida doʻstona aloqalarni rivojlantirishga, xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab turishga koʻmaklashishi zarur. Diplomatik munosabatlar to'g'risidagi 1961 yil Vena konvensiyasiga binoan davlatlararo D.m. oʻzaro kelishuv asosida yoʻlga qoʻyiladi. D.m.ni oʻrnatishda odatda biron-bir davlat va uning hukumatining boshqa bir davlat tomonidan defakto yoxud deyure tan olinishi dastlabki qadam hisoblanadi. D.m. manfaatdor davlatlar vakillari bilan bevosita yoki bilvosita, uchinchi bir davlat diplomatik vakillari bilan muzokara yuritish natijasida oʻrnatiladi hamda davlatlar va hukumatlarning boshliqlari, tashqi ishlar vazirlari, maxsus vakolatli shaxslarning oʻzaro maktub, telegramma va xatlar ayirboshlashi tarzida rasmiylashtiriladi. Tomonlar D.m. oʻrnatilishi fakti haqida, diplomatik vakilliklar darajasi (elchixona yoki missiya), bitimning kuchga kirish sanasi, uni eʼlon qilish muddati va tartibi toʻgʻrisida ham oʻzaro kelishib oladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik nota

Diplomatik nota - diplomatik yo’zishmaga oid hujjatning bir turi. Verbal va shaxsiy D.n.larga boʻlinadi. Diplomatik tajribada koʻproq verbal nota qoʻllaniladi. Shaxsiy D.n. muhim, jiddiy muammolarga bagʻishlanadi yoki biron-bir voqea toʻgʻrisida rasmiy axborot tarzida yuboriladi. D.n. diplomatik protokol talablariga binoan yoki shaxsiy D.n.ga javob tarikasida ham yoʻllanadi, u imzo chekuvchi nomidan 1-shaxs feʼlida tuzilgan xat shaklida nota blankasiga bosilib, manzil koʻrsatiladi, ammo muhr bosilmaydi. Xalqaro diplomatik amaliyotda D.n.lar ayirboshlash xalqaro shartnomalar tu-zishning shakllaridan biri sanaladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik pochta

Diplomatik pochta - davlat (odatda, tashqi ishlar mahkamasi timsolida) bilan uning chet eldagi diplomatik, konsullik va b. vakilliklari, shuningdek, vakilliklar oʻrtasidagi aloqaning eng muhim va keng tarqalgan vositalaridan biri. Maxsus tartib boʻyicha yoʻlga qoʻyiladigan D.p. orqali xizmatda foydalanish uchun moʻljallangan rasmiy xat-xabarlar, hujjatlar va buyumlar tegishli manzillarga diplomatik kuryer tomonidan yetkazib beriladi. Bu narsalar paket, chamadon va kop (valiz)larga joylanadi: vakolatli organ tomonidan soʻrgʻichlanib, muhrlanadi va kuryer varaqasi tegishli shaklda toʻldiriladi. D.p.da va kuryer varaqasida xat-hujjat hamda yuklar olib borilayotgan manzil, "Expedition of Tiselle" deb yozilgan belgi, albatta, boʻlishi kerak. Har bir kop D.p.da alohida oʻrin egallab, ham maxsus vakolatlangan shaxslar kuzatuvida, ham kuzatuvchisiz oddiy aloqa kanallari orqali yetkazilishi mumkin. D.p. daxlsiz boʻlib, uni ochish, yoʻlda ushlash mumkin emas, unga boj ham olinmaydi. D.p.ga oid eng muhim qoidalar Diplomatik aloqalar toʻgʻrisidagi 1961 yilgi Vena konvensiyasida belgilab berilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatik qabul

Diplomatik qabul - diplomatiya sohasida rasmiy tadbirlardan biri. U muhim voqealar va yubiley sanalarini nishonlash, diplomatik vakillik joylashgan davlatning rahbar shaxslariga, diplomatik vakillar yoki mamlakatga kelgan chet el delegatsiyalariga hurmatehtirom bildirish, ularni mehmon qilish maqsadida, shuningdek, diplomatik vakillikning oʻziga tegishli vazifalarini bajarish tarzida oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatiya

Diplomatiya — davlatlarning tashqi siyosat, sohasidagi vazifalarini amalga oshirish, shuningdek, chet elda huquq va manfaatlarini himoya qilish sohasidagi rasmiy faoliyati. „Diplomatiya“ termini yunon tilidagi „ikki bukilgan qogʻoz“ soʻzidan olingan. Qadimgi Yunonistonda va Qadimgi Rimda taxtakach muqova ichiga solingan xat elchilarga ular vakolatini tasdiqlovchi ishonch yorligʻi yoki hujjat sifatida taqdim etilgan. Bu termin hozirgi maʼnoda Gʻarbiy Yevropada XVIII asr oxirida rasm boʻlgan. Diplomatiya davlat tashqi siyosatining eng muhim vositalaridan biri hisoblanadi, ana shu siyosatning maqsad va vazifalari diplomatiya shakli va uslublarini belgilab beradi. Diplomatik faoliyatning asosiy shakllari: diplomatik kongresslar, konferensiyalar yoki kengashlar; nota, memorandum, bayonot va hokazo shakllardagi diplomatik yozishma; xalqaro shartnomalarni tayyorlash va imzolash; davlatning elchixonalar va missiyalar orqali amalga oshiradigan chet eldagi vakilligi; xalqaro tashkilotlar faoliyatida ishtirok etish; tashqi siyosiy masalalar boʻyicha hukumat nuqtai nazarini matbuotda yoritish. Diplomatik muassasalar va ularning masʼul xodimlari diplomatik imtiyoz va immunitetlardan foydalanadi. Xalqaro huquqqa binoan, diplomatik vakillarga oʻzlari ishlayotgan mamlakat ichki ishlariga aralashish man etiladi.

Diplomatiyaning shakllanishi davlatning yuzaga kelishi, uning muayyan organlari va lavozimdor shaxslari faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan. Oʻzbek davlatchiligi tarixida chet ellar bilan muntazam aloqalar yoʻlga qoʻyilganligi yaxshi maʼlum. Amir Temur davlati Fransiya, Angliya, Kastiliya, Konstantinopol, Genuya va Venetsiya bilan elchilar orqali aloqalarni yoʻlga qoʻygan.

Oʻzbekiston mustaqil davlat boʻlgach, xalqaro munosabatlarning toʻla huquqli subyektiga aylandi. 120 dan ziyod davlat bilan diplomatik aloqa oʻrnatdi (2002-yil yanvar). Birlashgan Millatlar Tashkiloti, Yevropa xavfsizlik va hamkorlik tashkiloti va boshqa obroʻli xalqaro tashkilotlar va kengashlarga aʼzo boʻldi. Uning tashqi siyosati, diplomatik faoliyati Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilanganidek, davlatlarning suveren tengligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxlsizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik hamda xalqaro huquqning umum eʼtirof etgan boshqa qoida va meʼyorlariga asoslanadi. Teng huquqlilik, oʻzaro manfaatdorlik va oʻzaro hurmat Oʻzbekiston diplomatiyasining asosiy tamoyillaridir. Oʻzbekiston Respublikasi jahonda yangicha iqtisodiy tartib oʻrnatish, butun dunyoda, jumladan, Markaziy Osiyo mintaqasida yalpi tinchlik va xavfsizlikni taʼminlash uchun, xalqaro terrorizm va giyohvandlikka qarshi kurashda jahon hamjamiyati bilan birga faol harakat qilmoqda, bu yoʻlda barcha diplomatik kanallarni ishga solmoqda. Oʻzbekistonda diplomatik kadrlar Toshkentdagi Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida tayyorlanadi. Shuningdek, hozirgi kunda diplomatik kadrlar XAlqaro munosabatlar fakulteti mavjud bo'lgan O'zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Sharqshunoslik instituti va shu kabi oliy ta'lim muassasalarida ham tayyorlanadi.

Manbalar
Diplomatiya daraja va martabalari

Diplomatiya daraja va martabalari — davlat vakolatxonalarining diplomatiya xodimlari uchun beriladigan rasmiy unvonlar. "Oʻzbekiston Respublikasining diplomatiya xodimlari uchun diplomatiya daraja va martabalari belgilash toʻgʻrisida"gi qonunda (1992-yil 3 iyul), "Diplomatiya munosabatlari toʻgʻrisida"gi 1961-yilgi Vena konvensiyasi hamda xalqaro huquq normalari va qoidalariga muvofiq, Oʻzbekiston Respublikasi diplomatiya vakolatxonalari boshliklarining quyidagi 3 darajasi belgilangan: chet davlat boshligʻi huzurida akkreditatsiya qilinadigan (qarang Akkreditlash) Favqulodda va muxtor elchi; chet davlat boshligʻi huzurida akkreditatsiya qilinadigan Favqulodda va muxtor vakil; chet davlat Tashki ishlar vaziri huzurida akkreditatsiya qilinadigan Ishonchli vakil. Oʻzbekistonning chet davlatlardagi vakolatxonalari diplomatiya xodimlariga beriladigan xizmat unvonlari quyidagilar: Favqulodda va muxtor elchi; 1- va 2-darajali Favqulodda va muxtor vakil; 1- va 2-darajali maslahatchi; 1- va 2-darajali 1-ko-tib; 1- va 2-darajali 2-kotib; Uchinchi kotib; Attashe. Favqulodda va muxtor elchi, 1- va 2-darajali favqulodda va muxtor vakil martabalari Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Farmonlari bilan, boshqa diplomatiya martabalari Oʻzbekistan Respublikasi Tashki ishlar vaziri buyrugʻi bilan beriladi. Diplomatiya martabalari mazkur vazirlikning rahbar va masʼul xodimlariga ham berilishi mumkin. Favqulodda va muxtor elchi, Favqulodda va muxtor vakil martabalari bir umrga beriladi. Boshqa diplomatiya martabasiga ega boʻlgan shaxslar Oʻzbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi tizimidan pensiyaga chiqqan taqdirda ularning bu martabasi saqlanib qoladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplomatiya tili

Diplomatiya tili - 1) diplomatik aloqalar va xalqaro shartnomalar tili. Hozirgi vaqtda majburiy D.t. yoʻq. Umumiy qoidaga binoan tashqi aloqa organlarida oʻz milliy tillari qoʻllanadi. Ayrim istisnolardan tashqari, ikki tomonlama xalqaro shartnomalar, shuningdek, ishtirokchilari soni cheklangan koʻp tomonlama shartnomalar mazkur tomonlarning tillarida tuziladi. Xalqaro tashkilotlarda va konferensiyalarda tillar tegishli tartib-qoidalar asosida ishlatiladi. Ushbu anjumanlarda tillar rasmiy tillarga (ularda barcha eng muhim dip-lomatik hujjatlar tuziladi) va ish yuritiladigan tillarga (shu tillarda munozara olib boriladi, loyiha va h.k. tuziladi) boʻlinadi. BMT Bosh Assambleyasida rasmiy va ish yuritiladigan 6 tildan — arab, ingliz, ispan, rus, fransuz va xitoy tillaridan foydalaniladi. BMT doirasida va rahbarligida qabul qilinadigan koʻp tomonlama xalqaro shartnomalar (ayniqsa, umumiy tusdagilari) bir xil matnga ega boʻlib, qoida tariqasida BMT rasmiy tillarida tuziladi; 2) diploma-tik lugʻatga kirgan maxsus terminlar va iboralar (mas, agreman, statuskvo, retorsiyalar va h.k.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diplopiya

Diplopiya (yun.diplos — ikkita va ops — koʻz) — bir narsaning ustma-ust yoki yonma-yon turgan ikki narsadek boʻlib koʻrinishi. Koʻzni harakatlantiruvchi muskullarning qisman yoki toʻliq falajlanishidan kelib chiqadi. Koʻz kosasida shish paydo boʻlib, koʻz soqqasi boʻrtib chiqishidan ham D. vujudga keladi. D. murakkab oftalmologik asboblar orqali aniqlanadi va uni koʻz kasalliklari mutaxassisi (vrach-oftalmolog) davolaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipol

Dipol (di... va yun. polos — qutb) 1) elektr D. — bir-biridan masofada joylashgan miqdor jihatdan oʻzaro teng va turli ishorali ikki nuqtaviy zaryad +q va —q dan tashkil topgan sistema. Tashqi elektrostatik maydon taʼsiri boʻlmagan holda, molekula tarkibidagi musbat va manfiy zaryadlarning ogʻirlik markazlari bir-biriga nisbatan maʼlum masofaga siljigan boʻlsa, bunday molekulaga elektr D. deb qarash mumkin. Bu esa tashqi elektr maydonga joylashtirilgan dielektriklarda sodir boʻlayotgan fizik jarayonlarni tushunishda katta qulayliklar yaratadi; 2) magnit D. — aylanma tokka va magnit xususiyatiga ega boʻlgan jism. Maʼlumki, har qanday jism atomlardan tashkil topgan. Atomlar tarkibidagi elektronlar yopiq orbita boʻyicha juda katta tezlik bilan harakatlanib, aylanma toklarni vujudga keltiradi. Aylanma tokning musbat yoki shim. qutbi deb konturdan magnit induksiya vektorining chiqish tomoni, unga teskari tomoni esa manfiy yoki jan. qutbi deb ataladi. Agar biror jiyemdagi elektronlarning orbitadagi harakati tufayli vujudga kelgan aylanma toklar oʻzaro maʼlum tartibda joylashib, ularning magnit maydonlari bir-birlarini kuchaytirib yuborsa, bunday jism magnit xususiyatiga ega boʻladi. Shuning uchun istagan magnitni qator katta va kichik boʻlakchalarga ajratib yuborilganda ham, har bir boʻlakcha shim. va jan. qutbga ega boʻlib, magnitlik xususiyatini saqlab qoladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dipter

Dipter (yun.dipteros) — Yunonistondagi ibodatxonaning bir turi. Atrofi ikki qator ustunli ayvon bilan oʻralgan toʻgʻri burchakli katta xona (mas, Efesdagi Artemida ibodatxonasi, mil. av. 6-asr, hozirgi Turkiya xududida).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil