MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Arra

Arra — yogʻoch, metall, tosh, suyak, shox, sadaf va boshqalarni kesish va qirqish uchun ish-latiladigan qirra tishli asbob. Poʻlat plastinka va disksimon qilib yasaladi. Turlari: bir kishi ishlatadigan A. — dastarra (qoʻlarra), ikki kishi ishlata-digan A. — gʻoʻlabur A., yogʻochdan noziq buyumlar tayyorlashda ishlatiladigan A. — taxtabur A. Shakli va ishlatilishiga koʻra, pushtakli arracha, kashakli-sha-dabur, bekashak-shadabur, yirik tishli shadabur, mayinbur, yirik tishli bu-rush, mayin tishli burush, noziq, pargar, poʻlat, sadaf, sarbur, takchir, xatbur, chap, chingʻiza, shoh, beda A.lar deb yuritiladi. Texnika taraqqiy etishi bilan A.larning mexanik turlari yaratilgan. Mexanik A.larning metall kesuvchi, taxta tiluvchi va daraxt kesuvchi xillari bor. Taxta ti-luvchi va metall kesuvchi A.lar plastina (polotno)li, zanjirli va diskli boʻladi. Oʻrmonda daraxtlarni agʻdarishda kero-sin (benzin) bilan ishlaydigan A.lardan foydalaniladi. Yogʻoch, faner yoki yumshoq metalldan egri chiziqli shakldor buyumlar yasashda ishlatiladigan ramasimon A. lobzik deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arra nusxa

Arra nusxa, arracha — oʻzbek badiiy kashtachiligida qoʻllaniladigan bezak. Asosan, lozim jiyaklariga yoʻrma usulida tikiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arraburun akulalar

Arraburun akulalar (Pristiop horidae) — akulalar turkumi oilasi. Uzunligi 1,5 m gacha, tanasi silindrsimon, choʻziq. Tumshugʻi uzun va yassi kilichsi-643mon, yon tomondan yirik tishlar bilan qurollangan. Tumshugʻi oʻrtasidagi ik-kita uzun moʻylovlari tuygʻu vazifasini bajaradi. Anal suzgichi boʻlmaydi. 4 — 5 turi bor, Hind okeani va Tinch okeanning gʻarbiy sohillari yaqinida, asosan tropik suvlarda tarqalgan. Suv tubidagi uncha chuqur boʻlmagan joylarda yashaydi, mayda baliqlar va suv tu-bidagi umurtqasizlarni kovlab olib yeydi. Tirik tugʻadi. Ovlanadi, mahalliy ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arragul

Arragul — 1) arrasimon shaklli oʻyma naqsh, oʻzbek oʻymakorligida keng qoʻllaniladi; 2)sopol idishlarga ishla-nadigan bezak-gulning nomi, baʼzan par-ragul deb ham ataladi. Kosa va laganlarga A. har xil ranglar bilan chiziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrakashlar

Arrakashlar — oʻtroq qorinli pardaqanotlilar kenja turkumi bir necha oilalarining umumiy nomi. Urgʻochisi arraga oʻxshash tuxum qoʻygichi yordamida oʻsimlik bargi, poyasi va organlariga tuxum qoʻyadi. Lichinkalarining tuzilishi va hayot kechirish xususiyati turli oilalarda bir xil emas. Haqiqiy A. (Jenthredinidae) lichinkasining 3 juft koʻkrakoyoqlari bilan birga bir juft soxta qorinoyoqlari ham boʻladi, boshqa A. lichinkasining qorinoyoqlari rivojlan-magan, koʻkrakoyoqlari kuchsiz rivojlan-gan. Lichinkasi oʻsimliklar ustida ochiq hayot kechiradi (Jenthredinidae oilasi) yoki oʻrgimchak turiga oʻxshash barglarni oʻrab oladigan toʻri ichida yashaydi (tur toʻquvchi A. — Pamphiliidae). Shoxdor dumli (Siricidae) va poya A. (Cephidae) po-yada yashirin hayot kechiradi. Lichinkasi tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Vo-yaga yetgan A. gul nek-tari bilan oziqlanadi, lichinkasi oʻsimliklarga katta ziyon kel-tiradi. A.da partenogenez koʻpayish keng tarqalgan, bir yilda 4 tagacha partenoge-nez boʻgʻini rivojlanadi. Oʻzbekistonda qulupnay A. (Allanthus cinctus) qulupnay, atirgul va mevali daraxtlarga; otquloq A. (Ametastogia glabrata) oʻtchil oʻsimliklarga; olcha A. (Caliroa cerasi) mevali daraxtlarga; don A. (Cephus pygmaeus) bugʻdoy, arpa va boshqa donli ekinlarga ziyon keltiradi. Ku-rash choralari yerga toʻqilgan oʻsimlik qoldiqlarini yigʻib olib yoʻqotish, yerni chuqur haydash va chopiq qilishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arratumshuq baliqlar

Arratumshuq baliqlar (Pristidae) — skatlar turkumi oilasi. Uzunligi 6 m gacha, ogʻirligi 2400 kg gacha. Tanasi yassi, koʻkrak suzgichlarining chetlari boshi bilan qoʻshilib ketgan, ja-bra yoriqlari boshining ostki tomonida. Uzun tumshuqqa aylangan boshining yoni boʻylab tishga oʻxshash oʻsimtalari boʻlganligi uchun shunday nom beril-gan. 7 turi maʼlum, tropik va subtro-pik dengizlarda, tropik chuchuk suvlarda tarqalgan, suv tubida hayot kechiradi, tirik tugʻadi. Oddiy arratumshuq (Pristis pectinalis) keng tarqalgan. Atlantika, Tinch va Hind okeanlari dengizlari-da, jumladan Oʻrta dengizning sohilga yaqin uncha chuqur boʻlmagan joylarida, Amerika daryolarida uchraydi. Avstra-liya arratumshugʻi (P. leichhardti) arrasi yordamida suv tubidagi loydan har xil umurtqasiz hayvonlarni kovlab olib yeydi, baʼzan mayda baliqlar bilan ham oziqlanadi. Odam uchun xavfli emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svante Arrhenius

Svante Arrhenius () (1859 — 1927) — shved olimi, fizik-kimyoning asoschilaridan biri. Peterburg fanlar akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1903). Elektrolitik dissotsiatsiya naza-riyasini ishlab chiqqan (1887). Asarlari kimyoviy kinetika (Arrenius tenglamasi), shuningdek astronomiya, astrofizika va biologiyaga oid. Nobel mukofoti laureati (1903).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1859-yilda tugʻilganlar
1927-yilda vafot etganlar
19-fevralda tugʻilganlar
2-oktyabrda vafot etganlar
Arrenius tenglamasi

Arrenius tenglamasi — ki-myoviy reaksiya tezligi konstantasi kning temperaturaga bogʻliqligi ifodasi: T:k = A yexr (-EJRT), Yea- aktivatsiya energiyasi; R — gaz doimiysi. S. Arrenius tavsiya etgan (1889).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrenoblastoma

Arrenoblastoma, maskulino-ma (yun. arren — erkakka xos va blastos — oʻsimta) — tuxumdon oʻsmasi; bunda ayollarga xos belgilar yoʻqolib, erkaklarga xos belgilar yuzaga chiqadi. Oʻrta yoshdagi 644ayollarda uchraydi. Amenoreya, sut bezlari atrofiyasi va bepushtlikka sabab boʻladi. Davosi: jarrohlik yoʻli bilan oʻsmali tu-xumdon olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrenotokiya

Arrenotokiya — urugʻlanmagan tuxumlardan faqat erkak hayvonlar chiqishi. A. asalarida yaxshi oʻrganilgan. Ona asalari urugʻlangan va urugʻlanmagan tuxum qoʻyadi. Urugʻlangan tuxumlardan urgʻochi (ona va ishchi) arilar, urugʻlanmagan tuxumlardan erkak arilar rivojlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arrian Flaviy

ARRIAN (Arrianos) Flaviy (taxminan 95 — 175 yillar oʻrtasi) — Rim tarixchisi va yozuvchisi. Kichik Osiyodagi Nikomediya shahrida tugilgan; yunon faylasufi Epiktet qoʻlida oʻqigan. Rimda yashab, harbiy ta’-lim olgan. 131 — 137 yillarda Kappado-kiya voliysi boʻlib, alanlar hujumini qaytargan. A. senator, elchi va kohin ham boʻlgan. Falsafa, tarix, geogr., harbiy va boshqa masalalarga oid asarlar yozgan (kupi bizgacha saqlanmagan). Uning bizgacha yetib kelgan eng qimmatli asari Aleksandr (Iskandar Maqduniy)ga bagʻishlangan yetti kitobdan iborat "Iskandar yurishi" nomli kitobdir. A.ning "Hindiston", "Nearxning harbiy yurishi", "Epiktet haqida esdaliklar" hamda Epiktet ta’-limotiga bagʻishlangan "Qoʻllanma" kabi asarlari ham saqlangan. Uning "Parfiya tarixi", "Alanlar tarixi", "Vifiniya tarixi" va "Aleksandrdan keyingi ish-lar" nomli asarlaridan ham parchalar yetib kelgan. U Oʻrta Osiyo toʻgʻrisida ham qimmatli ma’lumotlar yozib qoldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Yozuvchilar
95-yilda tugʻilganlar
175-yilda vafot etganlar
Kishilar
Arron

Arron — Kavkaz Albaniyasining 6 — 9-asrlardagi arabcha nomi; 9- 10-asrlarda Kura va Arake daryolari oraligʻidagi hudud (hozirgi Mil dashti).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tarixiy viloyatlar
Yevrosiyo
Ars nova

Ars nova (lotincha: ars nova — yangi sanʼat) — 14-asr italyan va fransuz musiqasidagi ijodiy ilgʻor yoʻnalish. Faqat cherkov musiqasi janrlaridan foydalanishdan voz kechib, dunyoviy vo-kal-cholgu musiqa janrlarini professi-onallik darajasiga koʻtargan, folklor bilan yaqinlashib, turli musiqa asboblarini keng qoʻllagan. Dastlab 1309-yilda ita-lyan tadqiqotchisi paduyalik Marketto, 14-asrning 20-yillarida fransuz gumani-sti Filipp de Vitri tomonidan naza-riy asoslandi. Yetakchi kompozitorlari — florensiyalik Jovanni, Franchesko Landino, buyuk namoyandasi Gilom de Masho (taxminan 1300- 1377). Motet, ballada va madrigalning ilk shakllari hamda kachcha (yoki kachchia) Ars nova uchun harakterli janrlardir. Jahon musiqa sanʼatining keyingi rivojiga taʼsiri katta. Ad:. Gruber R., Vseobhaya istoriya muzoʻki, 2 izd., ch. 1, M., 1960.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsa

Arsa (arab.) — bino quriladigan maydon, yer sahni, chegara.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsamux I

Arsamux I (milodiy 2-asr oxiri — 3-asr boshlari) — qadimgi siyovushiylar sulola-sidan boʻlgan xorazmshoh. A. I va uning nomidan xotini zarb etgan tangalar xo-razmiy yozuvi bitilgan eng dastlabki tangalar hamda xorazmiy yozuvining eng qadimgi yodgorligidir. Bu tangalarda A. I choʻqqi qalpoq kiygan sersoqol podshoh koʻrinishida tas-virlangan. Tanga tagida 645xorazmiy harflarda — „podshoh Ars [a]mux“ soʻzi bitilgan hamda S shaklidagi tamgʻa, „Xorazm chavandozi“ning surati berilgan. Ad.: Tolstov S. P., Po sledam drev-ne-xorezmiyskoy sivilizatsii, M.-L., 1948.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsaf

Arsaf — Xurosonda, Hirotdan gʻarbdagi choʻl. Amir Temur 1362-yil Sey-istonda boʻlgan janglarning birida yara-dor boʻlganidan soʻng bir oy shu choʻdda dam olib, davolangan va moʻgʻullarga qarshi kurashish uchun askar toʻplagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenal

Arsenal (arab, dor assinoa — usta-xona soʻzidan olingan) — quruqlikdagi qoʻshinlar va harbiy dengiz qoʻshinlari qurol-yarogʻlarini yasaydigan, tuzata-digan, saqdaydigan joy. Arablardan fransuzlarga, soʻng ruslarga va boshqa tillarga oʻtgan. Moskvadagi A. (Kremlda) 1584-yildan mavjud (1783-yilda muzeyga aylantirilgan). Peterburgdagi A. Pyotr I tomonidan 1712-yildatashkil etilgan. Kiyev (1764-yildan), Bryansk (1783-yildan), Kronshtadt, Sevastopol, shuningdek An-gliyada — Vulidj, Italiyada — Turin, AQShda — Frankford, Pikatini, Rok-Aylend A.lari asosiy hisoblangan. 20-asrda qurol-yarogʻ ishlab chiqarish sanoatning mustaqil tarmogʻiga aylanganidan soʻng, qurol-yarogʻ tayyorlash va ularni saqlash uchun alohida joylar ajratish zaruriyati tugʻilgach, A. ilgarigi ahamiyatini yoʻqotgan va en-dilikda turli maqsaddagi baza va om-borxona vazifasini bajarmoqda. Oʻrta asrlarda Movarounnahrda kurol-yarogʻ saqlanadigan joy — jevaxona (ji-baxona) deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenatlar

Arsenatlar — metaarsenat (HAsO3), ortoarsenat (H3AsO4) va pi-roarsenat (H4As207) kislotalarning tuzlari. Ishqoriy metall ar va ammoniy A.i suvda yaxshi eriydi. Kuchli zaharli moddalar. Insektitsid sifatida ishla-tiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenidlar

Arsenidlar — metallarning margimush bilan hosil qilgan birikmalari. A. yuqori temperaturada eriydigan qattiq va ogʻir moddalardir. Ishqoriy metallarning A.i suvda parchalanib, arsin va ishqor hosil qiladi. Boshqa metallar A.i faqat kislotalarda eriydi. Ay-rim A. yarim oʻtkazgich xususiyatiga ega. Davriy sistemaning III guruhi metallari A.ining baʼzilari kristallanga-nida yiltiroq pyx tosh tuzilishiga ega boʻlganligi sababli ulardan lazer kri-stallari (GaAs, InAs, GaxIn1)cAs), tok kuchini toʻgʻrilagichlar, diodlar va triodlar (GaAs) tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenitlar

Arsenitlar — metaarsenit (HAsO2), ortoarsenit (H3As03) va pi-roarsenit (H4As20s) kislotalarning tuzlari. Xossalari va ishlatilishi arse-natlarniki kabidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsenopirit

Arsenopirit (mishyak kolche-dani) — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi FeAsS. Qoʻshimchalari: So, Ni, Ai. Qattiqligi 5,5 — 6. Arsenopirit 5,9 — 6.3. Rangi kumush tusli oqdan kulranggacha. Metallsimon yaltiroq, moʻrt, donador va choʻziq agregatlardan iborat boʻlib, kristall shaklida ham uchraydi. Koʻpincha gidrotermal konlarning yuqori va oʻrta temperaturali zonalarida kvars, pirit kabi minerallar bilan uchraydi. Asosan mishyak, oz miqdorda kobalt va oltin olinadigan mineral. Oʻzbekistonning deyarli barcha polimetall konlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Arsin

Arsin, AsH3 — margimushning vodorod bilan hosil qilgan birikmasi. Rangsiz, nihoyatda zaharli gaz. Suyuqlanish harorati — 113°, qaynash harorati — 62,4°, yonadi, suvda eriydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsinlar

Arsinlar — margimush gidrit (AsH3)ning organik hosilalari. Ular birlamchi RAsH2, ikkilamchi RjAsH va uchlamchi R,As A.ga boʻlinadi. A. qoʻlansa hidli boʻlib, suvda yomon, organik eri-tuvchilarda yaxshi eriydi, oson oksidla-nadi. Koʻpchiligi xavoda oʻz-oʻzidan uchuv-chan moddalardir. Atsiklik A., ayniqsa birlamchilari zaharli, organizmga mar-gimush gidridga oʻxshash taʼsir etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arsiyan tizmasi

Arsiyan tizmasi (; ) — Gruziyaning janubiy qismi va Turkiyadagi togʻ tizmasi. Gʻarbda Kichik Kavkaz togʻlari bilan 646tutashib ketadi. Eng baland nuqtasi 3165 m (Arsiyan choʻqqisi). Umumiy uz. 150 km chamasida. Asosan gilli slanes hamda qumtoshlardan va vulkan jinslari (lava, tuf) dan tarkib topgan. Togʻ yon bagʻirlarining pastrogʻi qoraqayin, kash-tan, yuqorirogʻi qoraqayin va oqqaragʻay, qoraqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan, undan ham balandda alp oʻtloqlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Osiyo
Arslon

Arslon yoki sher () mushuksimonlar oilasiga mansub turdir. Uzunligi 240 sm gacha (urgʻochisi kichikroq), ogʻirligi 280 kg gacha boʻladi. Yuz qismi choʻziq, dumining uchida uzun qora qildan iborat popugi bor. Tanasi kalta jun bilan qoplangan, erkaklari tanasining oldingi qismi (boʻyni, koʻkragi va yuzi)dagi uzun yunglari yolni hosil qiladi. Rangi sargʻish, yoli qoramtir tusda. Qadimgi areali Afrika (gʻarbidan tashqari), Yevropa (Bolqon yarim oroli, Zakavkaze — Armaniston) hamda Osiyoni (Arabiston yarim oroli, Kichik, Old va Janubiy Osiyo — Sharqda Hindistongacha) oʻz ichiga olgan. Individlar soni va areali keskin kamayib ketgan, hozirgi areali asosan Markaziy Afrikaning qoʻriqlanadigan hududlari va qisman Janubiy Osiyodan iborat.

Arslon choʻl, savanna va daryo yaqinidagi oʻrmonlarda istiqomat qiladi. Poligam, oilaviy guruh hosil qiladi. Har 2 yilda bir marta 3—4 tadan bolalaydi. Homiladorlik davri 4—5 oy, 6—7 yoshida voyaga yetadi, erkagidan 3 yoshda yol chiqadi. Arslon kechasi guruh boʻlib ov qiladi, yirik tuyoqli hayvonlarni ovlaydi. Qari va yarador arslon odamga ham hujum qilishi mumkin. 70 yilgacha yashaydi. Arslon hamma joyda muhofaza qilinadi; hind kenja turi (P. L. persica) Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkilot Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 

Shri Lankaning milliy ramzlari
Mushuksimonlar
Arslon Xoja Tarxon

Arslon xojatarxon − 15-asr bi-rinchi yarmida yashagan davlat arbo-bi, shoir. Ulugʻbekning ishonchli amirlaridan. Sabron shahri hokimi boʻlgan. Sakkokiy maʼlum davr uning saroyida yashagan.Arslon Xoja Tarxon zukko olim va iqtidorli shoir boʻlganligi qator manbalarda qayd etilgan. Arslon Xoja Tarxon oʻz saroyida ijodkorlar yigʻini oʻtkazishni xush koʻrgan. Qadimgi tur-kiy qoʻlyozmalarni maxsus koʻchirtirgan va baʼzi asarlarni arab, fors, turkiy tilga tarjima qildirgan. Arslon Xoja Tarxon turkiy adabiy til va tur-kiy (uygʻur) yozuvning bi-limdoni boʻlgan. U Ahmad Yugnakiynij „Hibat ul-haqoyiq“ dostonini uygʻur yozuvida koʻchirtirgan (1444), qoʻlyozma oxiriga Adib Axmad haqidagi „Adibning yeri oti Yugnak erur, Sifoti ajab yer, koʻngillar yorur…“ misralari bilan boshlanuvchi oʻn baytli masnaviyini ilo-va qildirgan. Arslon Xoja Tarxon ijodidan hozircha faqat shu 20 satr masnaviy maʼlum. Shoir haqida baʼzi maʼlumotlar Sakkokiy qasidalarida, Shotibiyning „Qur’on oʻqish sanʼati haqida“gi risolasi tarjimasining de-bochasida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Arslonbob (soʻfiy)

Arslonbob (taxminan 11-asr) - turkictonlik mashhur sufiy. A.ning hayoti, sufiylik faoliyati haqidagi ma’-lumotlar nasabnoma (shajara)larda va qoʻlyozma manbalarda qisqacha berilgan, lekin ular ilmiy tadqiq qilinmagan. Ahmad Yassaviyning birinchi ma’na-viy ustozi boʻlgan. Yosh Ahmad uning rahbarligida sufiylik tariqatining murakkab amaliy va nazariy bilim-larini olgan. Rivoyat qilinishicha, A. Qirgʻiziston hududidagi shu nom bilan ataluvchi qishloqqa dafn qilingan. Maqbarasi hozirgacha saqlanib qolgan va ziyoratgoh hisoblanadi.Ad.: Trimingem Dj. S, Sufiyskiye or-deni v islame, M., 1989.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

XII asrda vafot etganlar
Turkiston kishilari
O‘zbek mifologiyasi
Qozoq mifologiyasi
Ahmad Yassaviy
Oʻtror tumanida vafot etganlar
Arslonbob (kurort joy)

Arslonbob — Fargʻona tizmasi bilan Boyboshota tizmasining qoʻshilgan joyida 1400 m balandlikda joylashgan kurort joy. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Bozorqoʻrgʻon tumani hududida. Bu yerdan Fargʻona tizmasining qorli choʻqqilaridan boshlanadigan Ars-lonbob soyi oqib oʻtadi. Aholisi aso-san oʻzbeklar, qirgʻizlar. Iqlimi iliq, yozi salqin, sovuq boʻlmaydigan davr bir yilda qariyb 230 kun. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20 — 25°, havoning nisbiy namli-647gi yoz oylarida 30- 40%; havosi toza. Yiliga oʻrtacha 600 — 800 mm yogʻin yogʻadi. Tabiati nihoyatda boy va rang-barang, togʻ yon bagʻirlari qalin oʻrmon. A.da ta-biiy yongʻoqzor, pistazor, olmazor, bo-domzor va olchazor koʻp. A. qishlogʻi max-sus yongʻoqzor-mevazor oʻrmon xoʻjaligi qaramogʻida. A. atrofida oʻrmon-mevachilik xoʻjaligi tashkil qilingan. 1945-yildan bu yerlar davlat qoʻriqxonasi hisoblanadi. Daraxtzorlar qariyb 265 ming ga maydonni tashkil qiladi. Me-vali oʻrmonlardan yongʻoq, olma, pista va olcha yigʻib olinadi. Asalarichilik ri-vojlangan. A. yongʻoqzorlarida moʻynali hayvonlar iqlimlashtirilgan. Bu yerga har yili turist va dam oluvchilar kelib ketishadi, bolalar dam olish maskanlari bor. A. qadimdan Arslonbobota nomi bilan bogʻliq ziyoratgoh joy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslontov

Arslontov (Aristantov) — Qizilqumdagi uch tizmadan iborat yemi-rilgan qoldiq togʻlar. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Eng baland joyi 698 m. A. Qizilqumdagi boshqa past togʻlar kabi atrofi eol qumlar bilan oʻralgan. A. zamini silur, devon davrlarining sla-nes, qumtosh, ohaktosh, marmar, gravelit jinslaridan, yuqori qismlari karbon davrining och va toʻq tusdagi ohaktosh va boshqa jins qatlamlaridan iborat. Bu jinslar togʻ yon bagʻirlarida ochilib qolgan, eta-klarida esa dagʻal prolyuviy yotqiziqlari va boʻr, paleogenning choʻkindi jinslari qatlamlari orasiga kirib ketgan. A. Markaziy Qizilqumdagi boshqa paleo-zoy massivlari kabi gersin oroge-nezida burmalangan. Boʻr va paleogen dengiz transgressiyalari butun Qizilqumni jumladan A.ning yon bagʻirlarini ham bo-sib, qalin gil qatlamlari bilan qoplagan. Alp orogenezida qayta burmalangan. Biroq yon bagʻirlaridagi gil qatlamlari yuvilib ketgan. A. asimmetrik tuzil-gan, uning sharqiy yon bagʻirlari tik. A. juda ham parchalanib ketgan. Markaziy qismlari alp tipidagi relefga ega, yaʼni oʻtkir nayzasimon choʻqqili, qirrali boʻlib, gʻarbiy va sharqiy chekkalari esa koʻpincha yassi yuzali, usti tekislanib qolgan. Nuragan jinslar togʻ etaklarida sochilib yotadi. Aning janubi-sharqiy yon bagʻirlarida soy koʻp. Bu soylarda bahordagina sel va yomgʻir suvlari oqadi. A.da koʻpincha quruq vodiyning chuqur joylarida, qatlamlarning tektonik yoriklarida, otqindi va metamorfik, ohaktosh hamda marmar jinslari tarqalgan joylarda chuchuk suvli buloqlar uchraydi. Buloq suvlaridan dehqonchilikda foy-dalaniladi. A.da iqlimning quruqligi, tuproq qatlamining deyarli yoʻqligidan oʻsimlik kam. Togʻ etaklarida toshli kul rang-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq-efemer oʻsimliklari keng tarqalgan. A.dan yay-lov chorvachiligida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonxon Muhammad

Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon (toʻliq ismi Muhammad ibn Sulaymon ibn Dovud Kuchtegin ibn Tamgʻachxon Ibrohim) (?—1130/1131) — Movarounnahr hukmdori (1102—1130).

Qoraxoniylardan. Barqiyoruq vassali Sulaymonteginning oʻgʻli. 1102-yilda Samarqand taxtiga Arslonxon unvoni bilan oʻtqazilgan. 12 ming mamlukdan iborat qoʻshin tuzib Dashti Qipchoqqa bir necha bor harbiy yurishlar qilgan.

Umrining oxirida falaj boʻlib qolgani tufayli taxtni oʻgʻillari — dastlab Nasr, soʻng Ahmad bilan boshqargan. Samarqand saljuqiylar tomonidan egallangach (1130-yil 13-mart), Arslonxon Muhammad Balxga joʻnatilgan va oʻsha yerda koʻp oʻtmay vafot etgan. U Marvdagi oʻzi qurdirgan madrasaga dafn etilgan.

Arslonxon Muhammad davrida madaniy hayot birmuncha rivojlangan. Buxoro va uning viloyatida koʻplab binolar qurilgan. Masalan, Jarqoʻrgʻon minorasi va Masjidi Kalon yonidagi Arslonxon minorasi (Minorai Kalon) hozirgacha saqlangan.
U shaharsozlik faoliyati bilan mashhur edi: uning hukmronligi katta Buxoro minorasi qurilishi va Poykendni tiklashga urinishlaridan boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kochnev B.D., Numizmaticheskaya istoriya Karakhanidskogo kaganata (991 — 1209 gg.). Moskva „Sofiya“, 2006.

Qoraxoniylar
Madrasa asoschilari
Madrasada dafn etilganlar
Arslonxonlar

Arslonxonlar — 1) qadimgi turkiy xalqlar xonlarining faxriy unvoni; 2) bugʻroxonlan ustun turuvchi unvon.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arslonquyruq

Arslonquyruq () — yalpizdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik va bir yillik oʻtlar turkumi. 14 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 4 turi oʻsadi. Yer ustki qismi tarkibida alkaloidlar, saponinlar — oshlovchi va boshqa moddalar bor. 648Damlama va nastoykasi yurak, gipertoniya kasalliklari, asabiylikda (tinchlanti-ruvchi dori sifatida) qoʻllaniladi. Toshkent, Samarqand va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻli yerlarda 2 turi uchraydi. Shundan Turkiston A. () ni xalq yuqoridagi kasalliklarni davolashda ishlatib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Toshpoʻlat Arslonqulov

Toshpoʻlat Arslonqulov (1882 — Toshkent — 1962.9.5) — ganchkoru-sta. Oʻzbekiston xalq rassomi (1944). Oʻymakorlikni otasidan oʻrgangan. A. choka pardoz usulida naqshlar oʻyishda va bezaklarga handasiy „zanjira“ shakllarini berishdagi mahorati bilan shuhrat qozongan. 1952-yildan P. Benkov nomida-gi Respublika rassomlik bilim yurtida daryo bergan. Buxoro va Toshkent oʻymakor ustalari bilan birga yevropa uslubida ku-rilgan Polovsev uyi (hozirgi Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi binosi)ni mil-liy oʻyma naqshlar bilan bezashda ishtirok etdi. A. hozirgi A. Hidoyatov nomidagi teatr (1929), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Navoiy muzeyi (1939), Navoiy kutubxonasi binolarini, Navoiy teatri binosini (1946) bezashda qatnashdi. Navoiy teatrining tomosha zali, foye va boshqalardagi u ishlagan „maj-nuntol“, palak usulidagi bezaklar, rang-barang mujassamotlar binoning ichki koʻrinishiga alohida joziba baxsh etadi. U yaratgan goʻzal naqshlar, sharafalar, har xil bezaklar turli koʻrgazmalarda namoyish qilindi. Koʻp asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida, shuningdek Moskva, Sankt-Peterburg va boshqa shaharlardagi muzeylarda saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1882-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
9-mayda vafot etganlar
Apt

Apt, ort- qadimgi geografik atama, dovon demakdir. A. atamasi Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarida, turkiy runik yozuvlardayoq uch-raydi. Hozirgi vaqtda, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. soʻzidan tuzilgan joy nomlari Qirgʻizistonda koʻproq uchraydi: Balgʻart, Jangiart, Koʻchart, Ogʻochart, Turugʻart, Qayinart, Qizart, Qizilart va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geografik terminlar
 Art