MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Magnetron

Magnetron [magnit va (elek) tron] — oʻta yuqori chastotali elektromagnit tebranishlarni generatsiyalaydigan elektrovakuum asbob; elektronlar doimiy magnit va elektr maydoni bilan oʻzaro taʼsirlashganda sodir boʻladi. Koʻp rezonatorli oddiy M.ning asosiy qismlari elektronlar chiqaradigan katod va elektrik hajmiy rezonatorlap boʻlgan anoddan iborat. M.ning tebranish sistemasida 8 dan 40 tagacha rezonator boʻlib, ular anod teshigi atrofida simmetrik joylashgan. Har qayyasi rezonator katod joylashgan markaziy teshik bilan tirqish orqali bogʻlangan. Rezonatorlar halqasimon tebranish sistemasini hosil qiladi. Bir yoki bir necha rezonatorni siljitib, chastota oʻzgartiriladi. Rezonator hosil qilgan oʻta yuqori chastotali elektr maydoni bilan tormozlangan elektronlar maydonga energiya berib, oʻta yukrri chastotali elektromagnit tebranishlarni kuchaytiradi. M.ning ish diapazoni 0,5 dan 100 Gs gacha, f.i.k. 0,8 gacha. Ish tarziga koʻra, M. uzluksiz va uzlukli xillarga boʻlinadi. Uzluksiz M.larning quvvati bir necha Vt dan oʻnlarcha kVt gacha, uzlukli M.larniki 10 Vt dan 5 MVt gacha. M. radiolakatsion styalarda, roʻzgʻorda ishlatiladigan pechlar va boshqalarda foydalaniladi (yana qarang Elektron lampa, Elektrovakuum asboblar).

Manbalar
Magniy birikmalari

Magniy birikmalari, Magniy ftorid, MgF2 — tetragonal panjarali kristallar; a- va R- shaklga ega. Suyuqlanish temperaturasi 1263°, qaynash temperaturasi 2272°, zichligi 3,127 g/sm3 (a-MgF2). Tabiatda selanit minerali a-MgF2 koʻrinishida uchraydi. Suvda oz eriydi (25° da 100 g da 0,013 g). Shisha, keramika, emallar, katalizatorlar, sintetik smola va asbest ishlab chiqarishda, optik va lazer materiallar olishda qoʻllanadi.

Manbalar
Magniy oksid

Magniy oksid (kuydirilgan magneziya), MgO —magniyning kislorodli birikmasi. Rangsiz kristall modda. Tabiatda periklaz minerali koʻrinishida uchraydi. Suyuqlanish temperaturasi 2827°, qaynash temperaturasi 3600°, zichligi 3,58 g/sm3. Moos boʻyicha qattiqligi 5—6. Xavodan suv va karbonat angidridni yutib, magniy gidroksid va magniy karbonat hosil qiladi. Suvda deyarli erimaydi. Amorf holdagi Magniy oksid kislotalarda, ammoniy tuzlari eritmalarida, hatto sirka kislotada ham yaxshi eriydi. Magniy oksid 1200°—1600° da qizdirilsa yirik kristallar hosil qiladi. U suvda va kislotalarda erimaydi. Magniy oksid rezina buyumlari olishda, oʻgʻitlarni donadorlashda, neft maqsulotlarini tozalashda, tibbiyotda, magniyli sementlar olishda, qurilish materiallari sanoatida, sunʼiy toshlar ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Manbalar
Magniy perxlorat

Magniy perxlorat, Mg -(C1O4)2 rangsiz kristall modda; juda gigroskopik. Zichligi 2,614 g/sm3. Suvda (100 g da 99,6 g) va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Massa jixatidan 43,5 dan 65,3% gacha konsentratsiyali suvli eritmalaridan — 67 dan 136° gacha temperatura oraligʻida geksagidrat Mg (SYU4)2’6N2O (suyuqlanish temperaturasi 243°) koʻrinishida kristallanadi. Magniy perxloratning 2 va 4 molekula suvli kristallogidratlari ham mavjud. Suvsizlantirilgan Magniy perxlorat — angidron SO2, SO, SO2, H2S, O2, N2 va boshqa gazlarni quritishda ishlatiladi. Magniy perxlorat nafaqat suvni, balki NH3, spirt, atseton, dioksan, piridin, atsetonitril va boshqa moddalarning bugʻlarini ham oʻziga biriktira oladi.

Manbalar
Magniy rudalari

Magniy rudalari - tarkibida iqtisodiy jihatdan samarali miqdorda magniy boʻlgan va uni texnik jihatdan ajratib olish mumkin boʻlgan tabiiy mineral tuzilmalar. Magniy 100 dan ortiq jins hosil qiluvchi minerallar tarkibida uchraydi. Eritma holatidagi dengiz suvlarida cheklanmagan resurslari mavjud. Magniy rudalariga brusit (tarkibida Mg 42% gacha), forsterit (34,6%), magnezit (29%), serpentin (26% gacha), kizerit (18% gacha), bishofit (12%), kainit (10%), karnallit (8,7 %), astraxanit (7,3%), poligalit (4,8%) va boshqa kiradi. Dolomitlar Magniy rudalari sifatida tasniflanmaydi, birok, ulardan namakob va dengiz suvi bilan birgalikda magnit birikmalarini olish uchun foydalaniladi. Magniy rudalarining asosiy minerallari choʻkindili kelib chiqishga ega, ikkinchi darajalilari esa nurash va metamorfizm jarayonida yuzaga keladi. Sanoat ahamiyati boʻyicha magnezitlarning uchta: lagunadengiz, giperbazitlarning nurash pusti va kul tipi arjatiladi.

Magniy rudalari turli geologik davrlarda iqlimning sernam va qurgʻoqchil sharoitlarida vujudga kelgan va toʻplanib borgan. Magnezitning asosiy konlari kembriygacha boʻlgan davrga mansub. Yuqori paleozoy laguna magnezitlari Yevropada keng tarqalgan. Magnezitli va brusitli rudalar, odatda, ochiq usulda, nurash pusti magneziti va xloridli rudalar esa yer ostidan qazib olinadi. Qayta ishlash usullari ham ruda tipiga bogʻliq holda bir-biridan farq qiladi. Magnezitli tuzlarning yer osti suvlari taʼsirida yuvilib ketishi natijasida tabiiy shoʻr suvlar va shoʻr suvli buloqlar hosil boʻladi. Hozirgi tuz konlari (shoʻr suvlar ularning choʻkindilari) yopiq qoʻltiq|qoʻltik]]larda (Qoraboʻgʻozgoʻl) va quruqlikdagi berk qavzalardagi koʻllarda vujudga keladi. Magniy dengiz suvidan ham olinadi. Magniy rudalari minerallari, asosan, oʻtga chidamli va surkov materiallari sifatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda magniy minerallarining katta konsentratsiyalari mavjud boʻlib, ulardan keng foydalaniladi (Olmaliq, Kumushkon, Tomdibuloq va h.k.).

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Magniy xlorat

Magniy xlorat [Mg (C1O3)26H2O] — sirtdan taʼsir etuvchi defoliant, desikant. Suvda eruvchan 60% li kukun. Rangi oqish kulrang yoki qoʻngʻir. Gʻoʻza, soya, dukkakli va boshqa ekinlarning hosilini yigʻishdan avval bargini toʻkishda (qarang Defoliatsiya) va tupini quritishda (qarang Desikatsiya) koʻllaniladi. Koʻpgina gʻoʻza tuplarida 1—4 koʻsak ochilgandan soʻng defoliatsiya oʻtkaziladi. Preparat ning sarf normasi: 8–20 kg/ga, ish suyukligi traktor purkagichlari qoʻllanilganda 200 l/ga. Desikatsiyada preparatning sarf meʼyori: 25–35 kg/ga; ish suyukligi defoliatsiyada olingan sarf meʼyoriga teng. Magniy xlorat Fargʻona "Azot" ishlab chiqarish birlashmasida 1965-yildan ishlab chiqariladi. Zahari kam. Sichqonlar uchun OʻD50 5300 mg/kg.

Manbalar
Magniyli oʻgʻitlar

Magniyli oʻgʻitlar - tarkibida magniy boʻlgan oʻgʻitlar. Koʻpgina M.oʻ.da oʻsimliklar uchun zarur boʻlgan boshqa elementlar (kaliy, azot, fosfor) ham boʻladi. M.oʻ.ning turlari: kaliymagniyli konsentrat — donador, qotmaydigan kukun, tarkibida (8-9% MgO va 17,7-19% K2O); dolomit uni (dolomitning maydalangan mahsuloti, 20% MgO va 28% SaO); asosan, magniy metasilikatidan tashkil topgan serpentinit (32—43% MgO); magniy sulfat yoki epsomit (kamida 13,7% MgO va’8% NaCl bor); ammoniy magniy sulfat (ammoshenit) — mayda kristall qoʻsh tuz, suvda kam eriydi. Tarkibida 10% MgO va 7% N bor; dolomit-ammiakli selitra (10% atrofida MgO, 17% N va 14% SaO); magniy oksid yoki kuydirilgan magneziya (kamida 89% MgO) kiradi. M.oʻ. yerga bahorgi haydash vaqtida gektariga 10–70 kg solinadi. Asosan, kartoshka, lavlagi, tamakl, dukkakli va dondukkakli ekinlar va boshqa M.oʻ.ga talabchan. Ekinlarga magniy yetishmasligini ularning koʻrinishiga qarab aniqlash mumkin (qarang Oʻsimlikning oziqlanishi).

Manbalar
Magniyli qotishmalar

Magniyli qotishmalar - asosini magniy tashkil qiladigan qotishmalar. Magniyli qotishmalarda 12% gacha A1, Zn, Mn, Zr, Th, Sa, Se va boshqa elementlar boʻladi. Sof holdagi magniyli buyumlar ishlab chiqarishda material sifatida ishlatib boʻlmaydi, chunki ularning fizik-mexanik mustahkamligi past. Eng mustaxkam va olovbardosh Magniyli qotishmalar magniy-metall tizimlari asosida ishlab chiqilgan. Qotishmaning asosini qattiq eritmalar tashkil etadi.

Dastlabki Magniyli qotishmalar 20-asr boshlarida paydo boʻlgan ("Elektron" nomi bilan atalardi). 20—30-yillarga kelib sanoatda ularning ahamiyati oshdi. 40-yillargacha, asosan, Mg—Al—Zn va Mg—Mn tizimi asosidagi, 50-yillardan boshlab esa Mg—Zn—Zr Mg — noyob metall — Zr (yoki Mn), Mg—Th tizimidagi qotishmalar, shuningdek, Mg—Li tizimidagi juda yengil qotishmalar ishlatila boshladi. Oxirgi yillarda Magniyli qotishmalar mustaqkamligini, ayniqsa, yuqori temperaturada oshirish uchun oz miqdordagi Th, Nd, La, Y va boshqa elementlar bilan legirlanadi.

Magniyli qotishmalar quyma va deformatsiyalanadigan guruhlarga boʻlinadi. Quyma Magniyli qotishmalar shakldor quymalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Mg—Al—Zn, Mg—Zn—Zr, Mg— Nd—Zr tizimidagi Magniyli qotishmalar koʻp qoʻllanadi. Deformatsiyalanadigan Magniyli qotishmalar presslash, prokatlash, bolgʻalash va shtamplash yoʻli bilan yarim fabrikatlar i.ch. uchun ishlatiladi. Magniyli qotishmalarning xona haroratida plastikligi nisbatan oz boʻlganligi uchun ularga bosim ostida 250° haroratda ishlov beriladi. Magniyli qotishmalar suyultirilganda juda kuchli oksidlanish va yonish xususiyatiga ega. Oksidlanish va yonishdan himoyalash uchun su-yuqlanma saqlanayotgan idish flyus (mas, 75% suyuqlangan karnallit, 17,5% SaGʻ2 va 7,5% MgO) bilan yopiladi.

Magniyli qotishmalarning termik kengayish koeffitsiyenta alyuminiy qotishmalarnikidan oʻrtacha 10—15% katta.

Past temperaturada Magniyli qotishmalarning elastiklik moduli, oquvchanlik va mustahkam chegarasi ortadi, nisbiy uzayishi va zarbiy krvushokligi kamayadi, plastikligi esa keskin kamayadi. Magniyli qotishmalarning kamchiligi ular chuchuk va dengiz suvi korroziyasiga chidamsizligidir. Magniyli qotishmalar organik va mineral kislotalarda (xromat va ftorid kislotalar bundan mustasno) hamda tuzlarda korroziyalanadi (yemiriladi). Xlor ionlari Magniyli qotishmalar korroziyasini suvda kuchaytiradi. Sutoltirilgan ishkrrlarda kucheiz korroziyalanadi. Magniyli qotishmalarning asosiy afzalligi — ular zichligining pastligi. Magniyli qotishmalar yaxshi bolgʻalanadi, ularni kesish, shliflash va silliklash jarayonlari yengil oʻtadi.

Magniyli qotishmalar avtomobil, traktor sanoatida (dvigatellarning kraterlari, uzatmalar qutisi, gʻildirak barabani va boshqa tayyorlashda), elektrotexnika, radiotexnika, optikada, toʻqimachilik sano-atida, aviatsiya, raketa texnikasida va boshqa koʻp tarmoqlarda ishlatiladi.

Manbalar
Magniyorganik birikmalar

Magniyorganik birikmalar — uglerod — magniy bogʻi boʻlgan birikmalar. Umumiy formulasi R2Mg yoki RMgX (X — galogen). Magniyorganik birikmalar ni simobdi-alkillarning magniy bilan oʻrin almashinish reaksiyasi yordamida olish mumkin: (CH3)2Hg+Mg-"(CH3)2Mg+Hg Xuddi shu usul bilan dimetil-, dietil-va difenilmagniylar olingan. Ular efirlarda erib, efiratlar hosil qiladi. Bu birikmalar kislorod, karbonat angidrid, suv bilan faol reaksiyaga kirishadi. Havoda oʻz-oʻzidan alangalanadi. Shuning uchun magniydialkillar amalda deyarli ishlatilmaydi. P. Barbye va V. Grinyanlar tomonidan amalda ilk bor qoʻllangan aralash Magniyorganik birikmalar (RMgX) organik kimyoning taraqqiyotida muxim rol oʻynaydi. Magniyorganik birikmalar sanoatda baʼzi metall organik birikmalarni, xushboʻy va dori moddalarini sintez kilishda ishlatiladi.

Manbalar
Magnit azimuti

Magnit azimuti — magnit meridianining shim. uchidan boshlab soat mili yoʻnalishi boʻyicha berilgan yoʻnalishgacha 0° dan 360° gacha oʻlchanadigan gorizontal burchak. Erkin holda turgan kompas magnit milining oʻqi boʻyicha oʻtuvchi vertikal tekislik magnit meridiani tekisligi deyiladi. Kichik maydonlardagi amaliy ishlarda Magnit azimutidan foydalanish maqsadga muvofikdir, chunki u oddiy asboblar — magnit kompas yoki magnit bussoli bilan osongina oʻlchab topiladi.

Manbalar
Magnit baraban

Magnit baraban - sirtiga magnit xossali qatlam qoplangan silindr shaklidagi qurilma. Elektr dvigatel, silindr, oʻq, stanina (asos)dan iborat. Magnit barabanga axborotlar magnitik yozish usulida kiritiladi. Silindr aylanganda axborotlar uning aylanasi boʻylab magnit qatlamga yoʻlchalar tarzida yoziladi. Silindrning diametri 0,1-0,5 m, uz. 0,3—0,7 m boʻladi. Magnit baraban elektron hisoblash mashinalari (EHM)ning xotira qurilmalarida ishlatiladi.

Manbalar
Magnit birliklar

Magnit birliklar - magnit maydonni va jismlarning magnit xossalarini ifodalovchi fizik kattaliklarning oʻlchov birliklari (qarang Xalqaro birliklar tizimi).

Manbalar
Magnit boʻronlari

Magnit boʻronlari — kompas magnit milining surilishini qoʻzgʻatuvchi Yer magnit maydonining keskin oʻzgarishi. Magnit boʻronlari bir vaqtda Yer yuzining katta hududlarida, baʼzan butun Yer yuzida kuzatiladi. Magnit boʻronlari, koʻpincha, tun vaqtiga toʻgʻri keladi. U, odatda, qutbiy yogʻdu, momaqaldiroq, zilzila paytida sodir boʻladi va har 11 yilda kuzatiladigan Quyosh faolligining kuchayishi davrida tez-tez takrorlanib o'tadi.

Manbalar
Magnit gidrodinamika

Magnit gidrodinamika - elektr oʻtkazuvchan suyuklik, gaz, plazma va suyuq metallarning magnit maydondagi harakati haqidagi fan; gidrodinamika va klassik elektrodinamikaning birlashuvidan rivojlangan fizika boʻlimi. Plazma (baʼzan M.g. ga plazma fizikasining boʻlimi sifatida qaraladi), suyuq metallar va elektrolitlar M.g. uchun xos boʻlgan obʼyektlardir.

M.g. boʻyicha birinchi tadqiqotlar M. Faradey zamoniga oid; fanning mustaqil sohasi sifatida esa M.g. astrofizika va geofizika talablari bilan bogʻliq ravishda 20-asrda rivojlana boshladi. Koʻplab kosmik obʼyektlar (mas, Quyosh, pulsarlar) kuchli magnit maydonlarga (bir necha ming E va undan koʻp) ega ekanligi aniqlandi. Magnit maydon energiyasining zichligi plazma zarralari kinetik energiyasining zichligi bilan taqqoslanarli boʻlib qolganligi (yoki undan oshishi) sababli, bunday maydonlarda joylashgan plazmaning dinamik tabiati radikal oʻzgaradi. Aynan ushbu mezon kuchlanganligi Yu-3 — 10~5E (yulduzlararo fazo, Yer maydonining atmosferaning yukrri qismida va undan tashqarida) boʻlgan magnit maydonlar uchun ham (agar zarralar konsentratsiyasi ular egallagan sohalarda kichik boʻlsa) oʻrinlidir.

M.g.ning asosiy holatlarini X. Alven ifodalagan. U oʻtkazgich muhitning magnit maydondagi alven toʻlqinlari deb nom olgan, oʻziga xos toʻlqinsimon harakatlari mavjud boʻlishini bashorat qilgan. Kosmik plazmaning tabiati haqidagi fan sifatida shakllana boshlagan M.g. usullari yer sharoitidagi oʻtkazgich muhitlarga ham yoʻnaltirildi. 20-asrning 50-yillari boshida M. g. va plazma fizikasining rivojlanishi boshqariluvchi termoyadro sintez muammolari boʻyicha milliy dasturlar tadqiqotlarining (Rossiya, AQSH, Buyuk Britaniya) rivojlanishiga kuchli turtki berdi. Bu muammodagi muhim masala plazma tokining magnit maydon bilan taʼsirlashishi asosida plazmani idish devoriga tegishidan saqlashdir. Magnitogidrodinamik generatorlar, plazma tezlatkichlar, plazma dvigatellar (yuritkichlar) va boshqa M.g.ning texnikada keng qoʻllanilishiga misoldir.

Ad.Alven G., Fel tham mar K. G., Kosmicheskaya elektrodinamika [per. s angl.], 2 izd., M., 1967.

Manbalar
Magnit disk

Magnit disk — ikkala tomoniga magnit xossali qatlam qoplangan bikr alyuminiy yoki egiluvchan plastmassa disk. Diametri — 0,18—1,2 m, qalinligi — 2,5–5 mm. Magnit disk aylantirilganda axborotlar uning sirtiga konsen-trik yoʻlchalar tarzida yoziladi. EHM, axborot-izlash va boshqa maʼlumotlarga ishlov beruvchi avtomatik tizimlarda maʼlumotlarni magnitlovchi eltuvchi boʻlib xizmat qiladi. Bikr Magnit disk paket qilib yoki 4 — 6 tadan nabor qilib tuziladi; 1 paketning sigʻimi bir necha G bayt. Egiluvchan Magnit disk bittadan disketalarga joylashtiriladi; 1 disketa sigʻimi 0,1—1 M bayt.

Manbalar
Magnit dielektriklar

Magnit dielektriklar (magnit va dielektriklar) — magnit kirituvchanligi va elektr qarshiligi yuqori boʻlgan, uyurma toklar kam yoʻqoladigan materiallar; magnit materiallarning bir turi. Bir-biridan elektr jihatdan izolyasiya kilingan ferromagnetik zarralardan iborat boʻlib, ular dielektriklar bilan yagona massaga tutashtirilgan. Magnit jihatdan yumshoq Magnit dielektriklar ferromagnit qotishmalar (mas, nikelli temir) ning karbonil temirning kukunlariga, magnit jihatdan yumshoq ferritlarga suyuq shisha, rezina va boshqa moddalar kushib olinadi. Bunday Magnit dielektriklardan induktiv gʻaltak, yuqori chastotali transformatorlarning oʻzaklari tayyorlanadi. Magnit jihatdan qattiq Magnit dielektriklar tarkibida nikel-alyuminiy poʻlatlar, bariy yoki stronsiy ferritlari, temir-kobaltli qotishmalarning kukunlariga turli dielektriklar qoʻshib olinadi. Ular kichik magnitlar, magnitli yozib olish uchun lentalar va boshqa ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Magnit doimiy

Magnit doimiy - magnetizm va elektromagnetizm tenglamalarini ratsioanal shaklda yozishda (SI birliklar tizimida) bu tenglamalarga kiruvchi koeffitsiyent: (x0 = 4 π×10~7 H/m=1,25663706144-10-6 H/m; baʼzan fizik vakuumning magnit singdiruvchanligi ham deyiladi.

Manbalar
Magnit zaryad

Magnit zaryad — jismlarning statik maydonlarini hisoblashda (elektr zaryad tushunchasiga oʻxshash) ishlatiladigan yordamchi tushuncha. Magnit zaryad elektr zaryadlardan farqli ravishda real mavjud emas, chunki magnetizmning klassik nazariyasiga kura, magnit maydon elektr maydonlardan boshqa hech qanday oʻziga xos manbalarga ega emas. P. Diraknyang tabiatda magnit monopoliya deb atalmish Magnit zaryadlarning tabiatda mavjudligi haqidagi gipotezasi (1931) hozircha tasdiqlanmagan. Magnitlangan jismlar uchun Magnit zaryadning hajm rt va sirt at zichligi tushunchalarini kiritish mumkin. Birinchisi, jism hajmi boʻyicha magnitlanganlikning bir jinslimaslik taqsimoti, ikkinchisi esa magnetik sirtdagi magnitlanganlik normal tashkil etuvchisining sakrashi bilan bogʻliq.

Manbalar
Magnit kallak

Magnit kallak - tovush (nutq, musiqa)ni magnit lentata yozib olish (oʻchirish) yoki qayta eshittirish uchun moʻljallangan qurilmaning asosiy qismi. U, asosan, oʻzak (magnit oʻtkazgich) va bir yoki bir necha chulgʻamdan iborat. M. oʻzagida magnit lenta bilan kallakning magnit aloqasini taʼminlovchi ish oraligʻi (slyuda, bronza bilan toʻldirilgan bir necha mkm oraliq) bor. Oʻzak magnit oqimini toʻplash, chulgʻam esa elektr signallarni keltirish yoki ketkazish uchun xizmat qiladi. Oʻzak temirnikel qotishmalar, alyuminiy qotishmalari, ferritlar va permalloydan yasaladi, chulgʻamlar elektr oʻtka-zuvchi simlardan oʻraladi. Tovushni yozib olish yoki eshittirishda Magnit kallak oʻzagi magnit lentaga tegib turishi (kontaktli yozuv) yoki havoli tirqish bilan undan ajralib turishi (kontaktsiz yozuv) mumkin. Kontaktli yozib olish usulida tovushni yozish (oʻchirish) paytida chulgʻamga keladigan elektr signallar (rayemga q.) oʻzakda magnit oqimini vujudga keltiradi, magnit oqimi olinayotgan signalga monand ravishda ish tirqishi yaqinidagi qoldiq magnitlanganlik darajasini oʻzgartiradi. Tovushni qayta eshittirishda esa foydali signal (elektr yurituvchi kuch) magnit lenta Magnit kallakga nisbatan harakatlanganda vujudga keluvchi magnit induksiya natijasida paydo boʻladi. Magnit kallakning foydali magnit oqimi oʻzgarishlariga sezgir; yarimoʻtkazgichli; oʻzak oʻzgarishlariga asoslangan; magnit maydon bilan elektron nurning oʻzaro taʼsiriga asoslangan va boshqa xillari boʻladi. Magnit kallak videomagnitofonlar, diktofonlar, magnitofonlar, EHM xotira qurilmalari va boshqa radiotexnika hamda elektron qurilmalarda keng ishlatiladi.

Manbalar
Magnit kuchaytirgich

Magnit kuchaytirgich - elektr signallarini kuchaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Magnit kuchaytirgichda boshqariladigan elementlar ferromagnit oʻzakli induktivlik gʻaltaklari (qarang Induktivlik gʻaltagi) hisoblanadi. Ularda ikki oʻzgaruvchan magnit maydon mavjud boʻladi: biri — taʼminlash manbai chastotasida, ikkinchisi — kuchaytiriladigan signal chastotasida oʻzgaradi. Magnit kuchaytirgich lampali va tranzistorli kuchaytirgichlardan keskin farq qiladi. Magnit kuchaytirgich koʻproqoʻzgarmas tok yoki sekin oʻzgaradigan oʻzgaruvchan tok signallarini kuchaytirishda ishlatiladi. Kuchaytiriladigan signallar chastotalari diapazonini yuqoriroq chastotalar tomonga kengaytirish uchun Magnit kuchaytirgich lampali, yarimoʻtkazgichli, elektr mashina kuchaytirgichlari va boshqa bilan birgalikda qoʻllaniladi. Magnit kuchaytirgich aniq oʻlchash asboblarida yirik agregatlar (prokat stanlari, ekskavatorlar va boshqalar) ni avtomatik boshqarish qurilmalari va boshqa sohalarda keng ishlatiladi.

Manbalar
Magnit maydon

Tabiatda shundaу tabiiу mеtall birikmalari mavjudki, ular ba’zi bir jismlarni o‘ziga tоrtish xususiyatiga ega. Jismlarning bunday xossasi ular atrofida maydon mavjudligini bildiradi. Bunday maydonni magnit maydon deb atash qabul qilingan. O‘z atrofida magnit maydonni uzоq vaqt уo‘qоtmaуdigan jismlarni dоimiу magnit yoki оddiуgina magnit dеb ataymiz. To‘g‘ri shakldagi magnitni mayda temir bo‘lakchalariga yaqinlashtiraylik. Bunda temir bo‘lakchalari magnitning faqat ikki uchiga yopishganligiga guvoh bo‘lamiz. Doimiy magnitning magnit ta’siri eng kuchli bo‘lgan joyini magnit qutbi deyiladi. Har qandaу magnitda ikkita: shimоliу (N) va janubiу (S) qutblari mavjud bo‘ladi.

Ikkita magnit strеlkasi bir-biriga yaqinlashtirilsa, ularning ikkalasi ham burilib, qarama-qarshi qutblari bir-biriga ro‘para kеlib to‘xtaуdi. Bu hol magnitlangan jismlar orasida o‘zaro ta’sir kuchlari mavjudligini anglatadi. Ta’sir kuchlari esa, mаydоn kuch chiziqlаri orqali tafsiflanadi.

Mаgnit mаydоn kuch chiziqlаrini to‘g‘ridаn to‘g‘ri ko‘rа оlmаymiz. Ammo, quyidаgi tаjribа yordamida biz mаgnit kuch chiziqlаrining jоylаshuvi (yo‘nаlishi) hаqidа tаsаvvurga ega bo‘la olamiz. Buning uchun karton qоg‘оzgа tеmir kukunlаrini bir tеkis sеpib, uni yassi mаgnit o‘zagining ustigа qo‘yamiz. Qоg‘оz vаrаg‘ini bir-ikki chertib yuborsak, tеmir kukunlаri. Karton ustidаgi tеmir kukunlаri mаgnit uchlariga yaqin jоylаrdа zich, qutblar orasida siyrаkrоq jоylаshganligini ko‘rish mumkin.Tеmir kukunlаrining egallagan o‘rni, magnit qutblarini bir-biriga bog‘lovchi kuch chiziqlarini o‘zida aks ettiradi. Mаgnit mаydоn kuch chiziqlarining yo‘nalishi shartli ravishda magnitning shimoliy qutbidan chiqib, uning janubiy qutbiga kiruvchi yopiq chiziqlardan iborat deb qabul qilingan. Kuch chiziqlаri bеrk (yopiq) bo‘lgаn mаydоnlаr uyurmаviy mаydоnlаr dеyilаdi. Dеmаk, mаgnit mаydоn uyurmаviy mаydоn ekаn. Shu хususiyati bilаn mаgnit mаydоn kuch chiziqlаri elеktr mаydоn kuch chiziqlаridаn fаrq qilаdi. Mаgnit mаydоnning chiziqlari kuch хаrаktеristikasini tafsiflovchi fizik kаttаlik mаgnit mаydоn induksiyasi dеb аtаlаdi. Mаgnit mаydоn induksiyasi vеktоr kаttаlik bo‘lib, u hаrfi bilаn bеlgilаnаdi.

Mаgnit mаydоn induksiyasining birligi qilib ХBSdа Sеrbiya fizigi Nikоlа Tеslаning shаrаfigа Tеslа (T) dеb аtаsh qаbul qilingаn.

Magnit maydon modda emas, balki alohida zarralardan mujassamlangan moddadan tamomila farqli ravishda, materiyaning fazoda uzluksiz mavjud bo'lgan turidir. 

Tokli o'tkazgichlarning magnit maydoni cheksizlikkacha yoyiladi, biroq masofa ortishi bilan magnit kuchlari juda tez zaiflashadi. Shu sababli amalda magnit kuchlarining ta'sirini tokli o'tkazgichga yaqin masafalardagina sezish mumkin.

Tinch turgan elektr zaryadlari atrofidagi fazoda elektr maydon hosil bo'lgani kabi, toklar atrofidagi fazoda tokli o'tkazgichga ta'sir etuvchi, materiyaning maxsus ko'rinishi bo'lgan magnit maydon hosil bo'ladi. Mana shu magnit maydon kuchlarining manbayidir.Tabiiy magnit uzoq vaqt ta'sir ettirilganda magnitlangan po'lat bo'laklari sun'iy magnitlar deyiladi.

 

Fizik miqdorlar
Magnetizm