Ozarbayjon diasporasi

Ozarbayjon diasporasi - ozarbayjonlarning  oʻz tarixiy vatanlaridan tashqarida undan uzoqda yashayotgan etnik guruhlari va ularning ijtimoiy faoliyatlari.

 Diaspora 
 Ozarbayjon
Bugun taxminan dunyodagi 50 millionda oshiq ozarbayjonlarningdeyarli 10 milliondan oshig'i hozirda muhojirlikda yashaydi.  Hozirda dunyoning 5 qit'asida yashovchi ozarbayjonlar - o'zlari yashayotgan mamlakatlarninig siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy-madaniy faoliyatlari, sharoitlari va ma'naviy qadriyatlari singari xilma-xildir.

XX asr boshlarigacha Ozarbayjondan xorijga ko'chib ketgan ozarbayjonlarning shaxsiy guvohnomalarida “Rossiya fuqarosi” deb yozilishi  - ularning millati “rus” deb koʻrsatilishiga sabab boʻladi. O‘sha paytda qo‘shni Rossiyaga ko‘chib kelgan ozarbayjonlar “tatarlar”, Turkiyaga ketganlar esa “ozarbayjon turklari” deb tanilgan va ro‘yxatga olingan.Bugungi Eronda yashovchi ozarbayjonlar "Eron fuqarolari" sifatida ko'rsatildi.

Bunday noxush holat xorijda yashayotgan ozarbayjonlarni rus, turk va fors diasporalarining bir qismi sifatida qabul qilishga olib keldi, buning natijasida ozarbayjonlar boshqa xalqlar diasporasiga singib ketish xavfiga duch keldi. Biroq, muammolar va qiyinchiliklarga qaramay, ozarbayjonlar o'zlarining milliy o'ziga xosligi, an'analari, axloqiy qadriyatlarini doimo saqlab kelgan va tarixiy vatan bilan aloqani yo'qotmagan.

Ozarbayjon diasporasi

Amerikadagi ozarbayjonlar 
Ozarbayjonlar asosan Shimoliy, Markaziy va Janubiy Amerikada istiqomat qilishadi. AQShda 1 million, Argentinada 12 000, Braziliyada 75 000 , Kanadada 170 000 va Meksikada 27 000 bor.  Amerika qit'asida joylashgan Gonduras, Gvatemala, Perularda ham ozarbayjonlar istiqomat qilishadi. Hozirda ularning aniq soni aniqlashtirilmoqda.

Amerikada yashovchi ozarbayjonlarning aksariyati Erondan kelgan muhojirlardir. Undan tashqari 1970 -yildan buyon Turkiyadan, 1991 -yildan buyon Ozarbayjondan ayrim ozarbayjonlar oqimining bu yerga koʻchib kelishi diasporaning tarkibi va ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatiga sezilarli taʼsir koʻrsatadi.

Yevropa qit'asidagi ozarbayjonlar 
Yevropa - ozarbayjon diasporasi geografiyasi va soni boʻyicha eng katta boʻlgan ikkinchi qitʼadir. Soʻnggi statistik maʼlumotlarga koʻra, Yevropadagi ozarbayjonlar soni Turkiya va Rossiyada 3,5 million, Ukraina va Belarusda, Germaniya, Buyuk Britaniyada yuz minglab, Norvegiya, Daniya, Shvetsiya, Vengriya, Fransiya, Italiya o'ng minglab,  Polsha, Ispaniyada, Avstriya, Albaniya, Finlandiya, Portugaliyada o'n mingdan ortiq ekanligi ma'lum qilinmoqda. Shuningdek, Chexiyada 25 ming ozarbayjonlik istiqomat qiladi. Boshqa G‘arb davlatlarida yashovchi ozarbayjonlar soni har bir davlatda mos ravishda 2000 dan 10000 gacha miqdordadir.

Niderlandiya, Belgiya, Daniya, Shveytsariya va Germaniyada yashovchi ozarbayjonlarning aksariyati Turkiyadan ko‘chib kelgan ozarbayjonlardir. Buyuk Britaniya, Chexiya, Slovakiya, Polsha, Avstriya, Estoniya, Belarusiya, Rossiya, Ukraina, Moldova va Fransiyadagi hamyurtlarimiz Eron va Ozarbayjon Respublikasidan kelgan muhojirlardir.

Osiyodagi ozarbayjonlar 
Ozarbayjon diasporasining uchinchi yirik qismi Osiyoda joylashgan. Ular Bangladesh, Hindiston, Afg‘oniston, Pokiston, Iordaniya va Markaziy Osiyoda yuz minglab, Indoneziya, Yaman Arab Respublikasi, Yaman Demokratik Respublikasi, Xitoy, Birlashgan Arab Amirliklari, Ummon, Saudiya Arabistonida o‘n minglab kishilarni tashkil etadi. Suriya va Iroqda esa millionga yaqin ozarbayjonlar istiqomat qiladi.

Afrika qit'asidagi ozarbayjonlar 
Afrika qit’asida yashovchi ozarbayjonlar soni Misr va Jazoirda yuz minglab, Sudanda 17 ming kishini tashkil etadi.Yaqinda olib borilgan izlanishlar natijasida ozarbayjonlarning  Janubiy Afrika Respublikasi va Zairda  ham istiqomat qilayotganligi aniqlandi.

Avstraliya qit'asidagi ozarbayjonlar 
Avstraliyada 10 mingga yaqin ozarbayjonlar istiqomat qilayotgani haqida ma’lumotlar bor.

Ozarbayjon diasporasi tarixi 
Ozarbayjon diasporasining shakllanish tarixi bir necha bosqichlarga bo'linadi:

 VII asr oxiri - VIII asr boshlari. Arab xalifaligi qoʻshinlarining Ozarbayjonga yurishi, islom dinining tarqalishi bilan bogʻliq holda arab tili fan va madaniyatining rivojlanishi, shuningdek, oʻnlab ozarbayjon mutafakkirlarining Yaqin Sharq shaharlariga kirib kelishi diasporaga asos soldi. .
 X-XIX asrlar. Asli ozarbayjonlik boʻlgan yuzlab olimlar va talabalar Yaqin Sharqning ilmiy-madaniy markazlarida bilim oldi, mintaqa xalqlarining uygʻonish davrida milliy tafakkurimiz yuksalishi tufayli ularning xorijga joylashtirilishi yanada keng tus oldi.
 Ozarbayjon diasporasi shakllanishining III bosqichi. Bu davr Ozarbayjon Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olingandan keyingi davrga to'g'ri keladi. Rossiyada diasporaning shakllanishini ikki davrga bo'lish mumkin: XX asr boshidan 1920 yilgacha bo'lgan birinchi davrda ozarbayjonlarning Rossiya bilan munosabatlari tartibsiz edi. 1920 yildan keyin va ikkinchi davrda bu jarayon qisman tartibga solindi va kuchaydi. Shunga qaramay, o'sha bosqichda tashkil etilgan diasporalar o'z faoliyatining soni va sifati jihatidan bir-biridan farq qilar edi.
 Diaspora shakllanishining toʻrtinchi bosqichi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi parchalanganidan keyin (1918-1920) chet ellik muhojirlar oqimi va Yevropada ozarbayjon diasporasining shakllanishi bilan bogʻliq.
 Ozarbayjon diasporasi shakllanishining V bosqichi . 1941-1945 yillardagi Ikkinchi jahon urushi davrida asirlikda boʻlgan va sovet avtohalokatidan oʻlim qoʻrquvi tufayli oʻz vataniga qaytib kela olmagan ozarbayjonlar jamoalarining shakllanishi diaspora shakllanishining beshinchi bosqichi sifatida tavsiflanadi.
 O‘tgan asrning oxirida Erondagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlar tufayli bu mamlakatdan o‘n minglab ozarbayjonliklarning G‘arb davlatlariga ko‘chib ketishi ozarbayjon diasporasi kengayishidagi muhim bosqichlardan biri bo‘ldi.
 Oxirgi bosqich - SSSR parchalanganidan keyin ozarbayjonlarning yangi avlodlarining Yevropa mamlakatlariga joylashishini diasporaning shakllanishidagi so'nggi bosqich deb hisoblash mumkin

Mamlakatlar boʻyicha ozarbayjonlar soni 
Ozarbayjon Respublikasi, Eron, Gruziya, Iroq, Suriya, Turkiya va Dogʻistonda yashovchi etnik ozarbayjonlardan tashqari, Ozarbayjondan tashqari boshqa mamlakatlarda yashovchi ozarbayjonlar ham ozarbayjon diasporasini tashkil qiladi.

WAC ning ma'lumotlari

Manbalar

Havolalar 

 Ozarbayjon Respublikasi Diaspora bilan ishlash davlat qo'mitasi : Xorijdagi tashkilotlar
 Ozarbayjon diasporasi  Arxivləşdirilib

Yana qarang 

 Jahon ozarbayjonlar birdamlik kuni