MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abhariy

Abhariy, Asiriddin Mufazel ibn Umar (13-asr) — mantiqshunos olim. Niso (hozirgi Ashxobod) yaqinidagi Abhar qishlogʻida tavallud topgan. Buxoro va Samarqand madrasalarida taʼlim olgan. Ikki qismdan iborat „Tugʻilish va oʻlim haqida risola“ muallifi. Asarning bi-rinchi qismi 6 fasldan iborat: 1) Vo-jibul Vujud (Alloh)ning isboti; 2) Vojibul Vujud yagonaligi; 3) Vojibul Vujud namoyon boʻlishi; 4) oqibat isboti; 5) aqdlar koʻpligi; 6) malakali ruhlar. 2- qismi 5 fasldan iborat: 1) jismo-niy oʻlim; 2) ruh koʻchib yurishining rad etilishi; 3) buzilmaydigan ruh; 4) ruhiy oʻlim; 5) karomat, vahiy va ilhom. Asar qoʻlyozmalaridan biri Tehron universiteti Markaziy kutubxonasida, yana biri Eron Millat Majlisi kutubxonasida va uchinchisi Erondagi Sipohsolor madra-sasi kutubxonasida saqlanadi.

Manbalar 

  

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Ava

Ava – Markaziy Myanmada 14–18-asrlarda tarqoq hokimliklarni birlash-tirgan davlat (poytaxti ham shu nom 6-n atalgan). Bu davlat 1752-yilda barham topgan boʻlsa ham, lekin A. nomi 19-asrda ham Myanmaning hamma qismi uchun qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avaz Oʻtar

Avaz Oʻtar – Avaz Polvonniyoz (Oʻtar) oʻgʻli (1884.25.8, Gadikbo'yi- Xiva-1919) – oʻzbek ma’rifatparvar shoiri. Sartarosh, tabib.

Oilasi 
Xorazmda podshoning sochini oladigan sartaroshga "O'tar" degan amal berilgan. Shoir Avaz O'tarning otasi ana shunday sartarosh edi. U hunarmand oilada tavallud topgan.

Ta'limi 
Dastlab maktabda, soʻng Xivadagi Inoqiy madrasasida oʻqidi. Avaz O'tar sartaroshlikni otasidan, tabiblik va folbinlikni Muhammad Yusuf Bayoniyning akasi Yaxshimurodbekdan o'rgangan. 18 yoshlarida shoir sifatida xalq oʻrtasida tanildi.

Faoliyati 
Muhammad Rahim Soniy (Feruz) A.Oʻ. iste’dodiga katta e’tibor bergan, uni saroyga taklif qilib Tabibiyni unga ustoz tayin etgan. Ammo, A.Oʻ. saroy hayoti bilan chiqisholmasdi. Muhammad Rahimhonga mish-mishlar yetkazishadi va Avaz O'tarni 200 qamchin urishadi va u yerdan ketadi ota kasbi sartaroshlikka qaytadi.  20-asr boshlarida koʻzga tashlanayotgan milliy uygʻonish, istiqlol gʻoyalari A.Oʻ. ijodiga kuchli ta’sir koʻrsatadi. A.Oʻ. ijodida erkparvarlik, ozodlik, ma’rifatparvarlik gʻoyalari, turmush illatlariga qarshi qaratilgan hajvlar paydo boʻla boshlaydi, bu davrda shoir yuksak insoniy fazilatlarni, chinakam insoniy muhabbatni tarannum etuvchi lirik she’rlar, qit'alar, ruboiylar yozdi. A.Oʻ. ijodida alohida oʻrin tutgan hajviy she’rlar turkumi – "Faloniy" ham shu davr mahsuli. A.Oʻ. "Millat", "Hurriyat"; "Topar erkan, qachon", "Xalq", "Zamon" va boshqa she’rlarida millat taqdiri va kelajagini yangicha talqin etadi. Ayrim she’rlari oʻsha davr vaqtli matbuoti ("Oyina", "Vaqt", "Mulla Nasriddin" va boshqalar)da bosilgan. 2 devoni ("Saodat ul-iqbol", "Devoni Avaz") va qator bayozlarga kiritilgan gʻazallari yetib kelgan. Devonlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 942, 7102, 3451) saqlanadi.

Vafoti 
Muhammad Rahimxon II o'lganidan so'ng uning o'gli Isfandiyorxon uni chaqirtiradi. 50 darra urishadi. Avazni sog'lig'i bo'lmay 35 yoshida vafot  etadi. Respublikada maktablar, koʻcha va xiyobonlarga A.Oʻ. nomi berilgan. Xivada uy-muzeyi tashkil etilgan, haykali oʻrnatilgan. U haqda badiiy asarlar yaratilgan (E. Samandar "Erk sadosi" dostoni, A. Bobojon "Fazal fojiasi" dramasi, S. Siyoev "Bir chora zamon istab" qissasi va boshqalar). As: Tanlangan asarlar, T., 1956; De-von, T., 1976; Saylanma, T., 1984.

Shoirlar

O'zbek shoirlari
Xivada tugʻilganlar
Xorazm kishilari
Avaz Oʻtar uy-muzeyi

Avaz oʻtar uy-muzeyi – adabiy-memorial muzey. Avaz tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Ichan qal’ada u yashagan uy oʻrnida qurilgan binoda ochil-gan (1984). Muzey oldida shoirga haykal oʻrnatilgan. U 4 xonadan iborat: 1- xonaga Avaz asarlaridan namunalar, suratlari, albomlar, ustoz va shogirdlarning kitoblari va boshqa qoʻyilgan; 2- xonani shoirning otasi Polvonniyozning kiy-im-boshlari, sandiq, koʻrpa-toʻshak, oʻchoq, chiroq, xurjun, miltiq va boshqa egallagan; 3- xona Avaz ijodxonasi: stol, kursi, lavh, shamdon, oyna, siyohdon, qalamdon bor, tokchaga kitoblar terilgan, shuning-dek shoirning kiyim-kechaklari va boshqa qoʻyilgan; 4- xona mehmonxona, unda da-sturxon, choynak-piyola, patnis, koʻrpacha, naqshli stol, soat va boshqa bor, devoriga soʻzana, dutor osilgan. Muzey eksponatlari 3 mingga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rixsi Avazov

Rixsi Avazov (1942.10.1, Janubiy Qozogʻiston viloyati, Turbat qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Hamza teatrida aktyor. Valish (Azimzoda, „Nasriddinning sarguzashtlari“) A.ning sahnadagi ilk obrazidir. Teatrdagi eng yaxshi rollari: Amirxon (Uygʻun, „Zebu-nisso“), Nodirshoh (Fitrat, „Abulfayzxon“), Abulmalik (Uygʻun, Izzat Sulton, „Alisher Navoiy“), Darvesh Ali (O. Yoqubov, „Bir koshona siri“) va boshqa Shuningdek, „Alisher Navoiy“ (Gʻiyosiddin), „Yulduzli tunlar“ (Ahmad Tanbal) kabi videofilm larda, „Kun va tun“ (Bobur) telespektaklida, „Kasalxona“ (akad. Yoʻldoshev) filmida ham rollar ijro etgan. A. sahnada oʻynagan rollari oʻziga xos kuchli emotsionalligi, yetuk va toʻlaqonli talqin etilganligi bilan ajralib turadi. U har bir yaratgan ob-razining ijtimoiy mohiyatini ochishga, unga mos mimik ifodalar, harakatlar, ohanglar topishga harakat qiladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Avazxon

Avazxon – "Goʻroʻgʻli" turkumi dostonlaridagi yetakchi obrazlardan biri. Turkumga kiruvchi "Avazxon", "Gulqizoy", "Intizor", "Malika ayyor", "Mashriqo", "Zulfizar", "Boʻtakoʻz", "Qunduz bilan Yulduz", "Sarvinoz", "Balogardon", "Avazning arazi" kabi dostonlarning bosh qahramoni. "Avaz-xon" dostonida tasvirlanishicha, A.ning otasi gurjistonlik Bulduruq qassob, onasi chambillik Guloyim. A. yoshligidan Xunxorshoh saroyida xizmat qiladi. Uning ovozasini eshitgan befarzand Goʻroʻgʻli hiyla bilan Chambilga olib keladi va xaloyiq oʻrtasida qoʻliga ilik berib, qadimgi an’anaga koʻra, oʻziga oʻgʻil qilib oladi. Turkumning Xorazm nakliga koʻra, u vayangonlik. Boshqa dostonlarda A.ning oʻzga mamlakatlarga safari, bu safarlar davomida oʻzga yurt goʻzallarini Chambilga olib kelishi turli-tuman sarguzashtli voqealar girdobida juda ham qiziqarli tasvirlanadi. A. dostonlarda bosqinchi dushmanlarga qarshi mardonavor kurash-gan, el-yurt xizmatiga doimo tayyor tur-gan, ma’naviy yetuk botir sifatida kuy-lanadi. Asrab olgan otasi Goʻroʻgʻliga, Chambil yurtiga sodiq va sadoqatli far-zand, eng qiyin vazifalarni uz buyniga ola olgan jasoratli alp sifatida ulugʻlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aval

Aval (frans. aval – pul kafola-ti)– 1) veksel egasi oldidagi majbu-riyat; 2) bankning veksel buyicha kafil-ligi. Vekselning oʻng betida yoki uning ilova varagʻida imzo shaklida ifodala-nadi. Vekselning ishonchli boʻlishini ta’minlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avangard

Avangard ( – oldindagi qoʻriqchi) – harbiy safar vaqtida asosiy kuchlarni qoʻriqlash uchun oldinda boruvchi askariy qism (harbiy qoʻshilma, qism yoki boʻlinma). Avangard oʻz qoʻshinlarini yonidan qoʻriqlashi ham mumkin. Avangardning vazifasi asosiy kuchlarga dushman tomonidan bexosdan qilinadigan hujumlarga yo'l quymaslik, asosiy kuchlarning jang qilishi uchun sharoit yaratishdan iborat. Avangard qadimgi oʻzbek harbiy qismlarida hiravul, avangʻor, moʻgʻul lashkarlarida manglay, mangʻlay deyilgan.

Yana q. 

 Arergard

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avangardizm

Avangardizm (fransuzcha: avantgardiste) – 1) XX asr adabiyot va sanʼatida qator zamonaviy oqimlarning umumiy shartli nomi. A. tarafdorlari ada-biyotni va sanʼatni tubdan yangilashni, uning shakli va ifodaviy imkoniyatlarini kengaytirishni oʻz oldilariga maqsad qilib qoʻygan, avvalgi qaror topgan yu-nalishlar (shu jumladan, romantizm, re-alizm, impressionizm, neoklassitsizm va boshqalar) ga tanqidiy yondashgan. A. namo-yandalari sanʼatning predmetini ham, uslubini ham, shakl va mazmunni ham yangilashni oʻzida ifoda etgan umumiy istak ostida birlashganlar. Bu yoʻnalish taraqqiy etgan 1905–30 yillarda uning tamoyillari ekspressionizm, fovizm, kubizm, dadaizm, syurrealizm; adabiyotda – „ong oqimi“, futurizm, musiqada – dodekafoniya, atonallik va boshqa kabi modernistik oqim va maktablarda, shuningdek baʼzi yirik soʻz ustalarining maʼlum davrdagi ijodiy faoliyatida namoyon boʻldi. Bir-biriga zid mayllar, turli ijtimoiy, gʻoyaviy-estetik nuqtai nazarda turgan, ijodiy taqdiri bir-biriga oʻxshamagan sanʼatkorlar A. (modernizm)ning umumiy oqimida toʻqnashdi. Davrning eng oʻtkir ijtimoiy qarama-qarshiliklari A. ziddiyatlarida oʻz aksini topdi. Baʼzi yirik sanʼatkorlar ijodlarining dastlabki davrida A. ga moyil boʻlganlar (mas, P. Elyuar – Fransiya; V. Nezval – Chexoslovakiya; V. Brext, I. Bexer, X. Eysler – Germaniya; D. Rivera – Meksika; V. Mayakovskiy, D. Shostakovich – Rossiya).Jahon adabiyoti va sanʼatining koʻpgina zabardast vakillari A. tajri-balariga asoslanib, zamonaviy sanʼatning yetakchilariga aylandilar (mas, J. Joys – Irlandiya; M. Prust – Fran-siya; P. Mondrian –Niderlan-diya; S. Dali va P. Pikasso – Ispaniya; P. Klee – Shveysariya; V. Kandinskiy, M. Male-vich, S. Prokofev – Rossiya va boshqalar).Ikkinchi jahon urushidan keyin gʻarbda A. oqimi jonlanib, „absurd drama“, „yangi roman“, „konkret poeziya“, tasvi-riy sanʼatda – pop-art, minimalizm, abstraksionizm, musiqada – aleatori-ka, sonoristika, elektron musiqa va boshqa koʻrinishlarida namoyon boʻldi. A. tamoyillari Oʻzbekiston tasvi-riy sanʼatida 20-yillarda ham kuzatiladi (A.Volkov, A.Nikolayev, Oʻ.Tansiqboyev, M.Kurzin, O.Tatevosyan). 1970-yillardan boshlab musiqada – kompozitorlar R.Vildanov, N.Zokirov, A.Malaxov, M. Tojiyev, T.Qurbonov, F. va D.Yanov– Yanovskiylar, N.Gʻiyosov va boshqa, teatrda – rejissorlar N. Abdurahmonov, M.Vayl, tasviriy sanʼatda – rassomlar J. Umarbekov, Jalolov, M.Toʻxtayev va boshqa A. ifodaviy imkoniyatlaridan ijodiy foydalanmoqda.2) Falsafadagi A. – zarur taraqqiyot bosqichlari va real shart-sharoitlarni nazarga olmay sakrash yoʻli bilan jamiyatdagi qarama-qarshiliklarni bartaraf etishga intilish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avankamera

Avankamera, oldkamera – ichki yonuv dvigateli silindrining kalla-gidagi asosiy yonish kamerasiga bitta yoki bir nechta kanallar orqali birlash-tirilgan boʻshliq. Yonilgʻi (yoki yonuvchi aralashma) qisman yonadigan A. Asosiy kamerada yonuvchi aralashmaning hosil boʻlishini yaxshilaydigan gaz oqimini hosil qiladi. A. ga yonilgʻini forsunka purkaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avanssena

Avanssena (frans. avantccene) – peshsahna, parda bilan orkestr oʻrni orasidagi joy. Opera va balet spek-takllarida A.dan keng foydalaniladi. 1Drama tomoshalarida esa parda oldida oʻtadigan kichik sahnalarni koʻrsatish uchun xizmat qiladi. A.dan oʻrinli foy-dalanish dekoratsiyalarning tez almashu-viga imkon yaratib, voqeaning uzluksiz rivojlanishini ta’minlaydi. Ayrim rejissyorlar asosiy harakatni ham A.ga olib chiqib, oʻyin maydonini kengay-tirganlar. 17-asrda Yevropada badavlat oqsuyaklar A.da oʻtirishgan. Oʻzbek rejis-syorlari sahnaning butun sathidan, shu jumladan A.dan keng foydalanishadi. Ayniqsa rejissyor B. Yoʻldoshev A.ni tomosha-binlar zali bilan bogʻlab, voqealar joyini kengaytirishga erishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avantyura

Avantyura () – tasodifiy muvaffaqiyatga erishish uchun tavakkal qilingan, shubhali faoliyat; haqiqiy imkoniyatni hisobga olmasdan ishga kirishish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avantyurin

Avantyurin – zich mayda zarrali shaffof kvars, qoʻngʻir-qizgʻish yoki sargʻish rangli yaltiroq mineral. Tarki-bida bir me’yorda tarqalgan slyuda yoki gematit boʻladi. kaliy va natriyga boy boʻlgan tillarang dala shpatlari ham A.deb ataladi. A. oson jilvirlanadi va kumushsimon-oq, qizgʻish-qoʻngʻir, ahyon-ahyonda yashil rangda tovlanadi, shuning uchun turli zeb-ziynat va san’at buyumlari yasash uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Bezak toshlari
Avar tili

Avar tili – Dogʻistonda yashovchi avarlar tili. Kavkaz tillarining shimoli- sharqiy guruhiga kiradi. Avar tilida gapla-shuvchi avarlar 268 ming kishi. Dogʻiston Respublikasida yashovchi 13 qardosh xalq ham Avar tili dan ikkinchi til sifatida foy-dalanadi. 15-asrdan arab yozuvidan foyda-langan Avar tili 1927-yilda lotin, 1938-yilda kirill-rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtgan.

Manbalar 

Kavkaz tillari
Tillar
Avar xonligi

Avar xonligi – Dogʻistondagi davlat (12–19-asrlar). Poytaxti – Xun-zax. Ilk oʻrta asrlardagi Sarir "podsho-ligi" oʻrnida vujudga kelgan. Ummaxon (1634-yil v. e.) davrida Avar xonligi yirik siyosiy birlashma boʻlgan. 18-asrda kuchli davlatga aylanib, unga Gruziya podshosi, Darband, Qubo xonlari xiroj toʻlab turishgan. 1803-yil uni Rossiya bosib olgan 19-asrning 20–50-yillarida Avar xonligi hududi imomlik tarkibida boʻlgan. 1864-yil chorizm tomo-nidan Avar xonligi tugatilib, uning hududida Avar okrugi tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avar xoqonligi

Avar xoqonligi – Pannoniya (hozirgi Vengriya, Yugoslaviya va Avstriya hududining bir qismi)dagi avarlarning davlat birlashmasi (6-asr oʻrtasi – 8-asr oxiri). Gʻarbiy turk xoqonligining aso-sini tashkil etgan, boshida avarlar tur-gan yirik kabilalar uyushmasi Oʻrta Osi-yodan Kaspiy boʻyining gʻarbidagi dashtlarga, soʻngra shimoliy Qora dengiz boʻylari, Dunay boʻyi va Bolqon yarim orol ga bostirib kirganlar (6-asr oʻrtasi). 6-asr 50–60 yillarida avarlar savirlar, antlar, gepidlar va boshqa yevropalik qabilalar istiqomat qiladigan yerlarni vayron qilganlar. Shu yurishlar natijasida Pannoniyada Avar xoqonligi barpo etilgan. Davlatni yirik sar-karda Boyonxon boshqargan. Yashil rangli bayroqqa ega boʻlgan, bayroq oʻrtasida orqaga qarab oʻq-yoy otayotgan kishi otda chopib ketayotgan holatda tasvirlangan. Mahmud Koshgʻariy bu holatni Iskan-darning Turonni bosib olayotgan davridagi turkiy qavmlarga nisbat bergan. Avar xoqonligi slavyanlar, franklar, langobardlar, gruzinlar, shuningdek Vizantiyaga mutta-sil hujumlar qilib turgan. 7-asr boshida Avar xoqonligining harbiy quvvati zaiflashgan, oʻzaro nizolar avj olgan. 7-asr oʻrtasida avarlar shimoliy Qora dengiz boʻylaridan siqib chiqarilgan. Dunay boʻylarida 680 yil Birinchi Bulgʻor podsholigi barpo eti-lishi bilan Pannoniyadagi Avar xoqonligi tasarrufidagi yerlar hududi qisqargan. 8-asr 90-yillarida Avar xoqonligi Buyuk Karya boshchiligidagi franklar tomonidan uzil-kesil tugatil-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avariyadan qutqarish tizimi

AVARIYADAN QUTQARISH TI-ZIMI – kosmik kemani orbitaga olib chiquvchi raketada biror avariya holati yuzaga kelganda kema ekipajini qutqarish uchun qoʻllaniladigan kema bortidagi maxsus apparatlar. Agar shun-day holat startda yoki uchish trayektori-yasining boshlangʻich qismida yuz ber-2sa, kosmonavtlar katapulta qilinib, soʻngra parashyutda yerga tushiriladi yoki, zaruriyat boʻlsa, kemani maxsus dvi-gatel yordamida xavfsizroq masofaga olib borib, soʻngra ular parashyutda yoki kema bilan birgalikda Yerga qoʻndiriladi. Orbitaga chiqish oldida yoki orbitada shunday holat yuzaga kelsa, kema eltuvchi raketadan ajratilib, maxsus dvigatel yordamida tushish orbitasiga oʻtkazilib, atmosferada tormozlanadi, soʻngra qoʻndiriladi. A.q-t.da avariya holatini qayd qiluvchi va kemaning bundan keyin-gi bajaradigan barcha zarur amallarini avtomatik ravishda harakatga keltiruvchi apparatlar tizimi boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avarlar

Avarlar (ovarlar, obrlar) – asosan turkiy qavmlardan tashkil topgan qabila ittifoqi. Slavyanlar, franklar yurtiga, Vizantiyaga tez-tez chop-quvar uyushtirib turganlar. Milodiy 6-asrda Dunay havzasida Avar xoqonligi davlat bir-lashmasini barpo etganlar.

Manbalar
Avarlar (millat)

Avarlar (oʻzlarini maarulal deb ataydilar) – Dogʻistonda (496 ming kishidan ziyod) va Ozarbayjonning shimoliy gʻarbiy qismida (44 ming kishi) yashovchi yerlik xalq. A. va ularga yaqin xalqlarning umumiy soni Rossiya Fede-ratsiyasida 544 ming kishi (1992). A. is-lom dinining sunniy oqimiga mansub. Avar tilida soʻzlashadi. 19-asrning 2-yar-mida faqat Xunzax yassitogʻligida yashovchi aholi oʻzlarini A. deb atashgan. Tari-xan bir hududda shakllangan guruhlar, ayrim qabila qoldiqlarini rus ada-biyotida A. deb yuritilgan. Bular: sala-tovlar, baktlilar, koysubulilar, andallar, teletlilar, xunzaxlar, gidatlilar va boshqa A. atrofida and-sez (andodidoy) xalqlari va archinlar uyushayotgan boʻlib, ular garchi oʻzlarini A. deb atayotgan boʻlsalarda, ayrim etnografik xususiyatlari va ona tillarini saqlab qolganlar. A. chorvachilik, dehqonchilik, shuningdek bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi. Ularda hunarmandchilik, xususan, zargarlik taraqqiy etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avarua

Avarua – Tinch okeandagi Kuk o.lari (Yangi Zelandiya mulki)ning eng kapa shahri va porti. Rarotonga o.da. Kuk o.larining ma’muriy markazi. Aholisi 9,3 ming kishi (1986).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avacha

Avacha — bu Kamchatka yarim orolining janubi-sharqiy qismida joylashgan daryo. Uning uzunligi 122 km, basseynining maydoni 5090 km² ni tashkil etadi. Avacha basseynining maydoni boʻyicha Kamchatka oʻlkasidagi daryolar orasida 18-oʻrinni va Rossiya boʻyicha esa 140-oʻrinni egallaydi  .

Avacha daryosida Yelizovo shahri — Kamchatka oʻlkasining Yelizovskiy tumani maʼmuriy markazi joy olgan..

Uning sohillarida Bakening, Avachin sopka va Kostakan vulqonlari joylashgan..

Daryoning birinchi kartografik tasviri 1715-yilda Ivan Kozyrevskiy tomonidan yaratilgan .

Gidronim 
Uning nomining kelib chiqishi itelmdan olingan . evich — "chavicha ", oʻz navbatida, ehtimol, koryak tilidan olingan deb taxmin qilinadi. Boshqa versiyaga koʻra esa daryoning nomi itelmdan „suaachu“ (qabilalardan birining nomi) yoki „kshuabach“ („Koʻrfaz-ota“, „Koʻrfazlarning otasi“)  kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. U ilgari xaritalarda Suvachu, Savacha, Ovacha, Vovacha va boshqalar sifatida belgilangan .

Tavsifi 
U Yuqori-Avachin koʻlidan oqib oʻtib, avval tor togʻ vodiysidan, keyin pasttekislikdan oqib oʻtadi; u oʻz oʻrnida kichik delta hosil qilib, Avachin labiga — Tinch okeanining koʻrfaziga quyiladi. Uning sohilida Petropavlovsk-Kamchatskiy shahri joylashgan  .

Qor, yomgʻir, tuproq va muzliklardan taʼminlanadi. Dekabr oyining oxirida muzlay boshlaydi (ogʻizda — noyabrda) va mart oyida ochiladi. Yelizovo shahri yaqinidagi oʻrtacha yillik suv oqimi 138 m³/s  ni tashkil etadi. Qishda kichik muzliklar va muzliklardan iborat boʻlishi odatiy hol hisoblanadi .

Daryonining basseynidagi umumiy maydon 6,18 km² boʻlib, 194 ta kichik koʻllar, shuningdek, koʻplab mineral issiq va sovuq buloqlariga ega (eng mashhurlari orasida Avachaning oʻrta oqimidagi Timonov oltingugurtli issiq buloqlar bor; issiq minerallashgan buloqlar „Kexkuyski“, „Ozyorka“, „Issiq“ ref></ref>). Tinch okean lososlari daryoda tuxum qoʻyadi. Rekreaksiya maqsadida foydalaniladi, shuningdek daryoda, sayyohlik qotishmasi bilan ham mashhur .

Irmoqlari 
Asosiy irmoqlari: oʻng tomonida — Oʻng Avacha, Koryakskaya; chap tomonida — Chap Avacha, Pinachevskaya mavjud.

Irmoqlar roʻyxati (ogʻizdan km uzoqlikda) :

 3 km: Krasnaya daryosi
 28 km: Xutorskaya daryosi
 29 km: Polovinka daryosi
 32 km: Pinachevskaya daryosi
 45,6 km: Krutaya Pad daryosi
 46 km: Koryakskaya soyi
 60 km: Tashuvchi soyi
 71 km: Chap Avacha daryosi
 74 km: Oʻng Avacha daryosi
 78 km: Sxasiq daryosi
 92 km: Tuamok daryosi
 96 km: Pad Siritsin daryosi
 105 km: Pad Timonovskaya daryosi
 112 km: Pad Kostakan daryosi

Yana qarang 

 Avacha koʻrfazi
 Avachinskaya Sopka — vulqoni.

Manbalar
Avacha qoʻltiqchasi

Avacha qoʻltiqchasi – Kamchatka yarim orolning janubi-sharqiy qirgʻogʻiga tutashgan Tinch okean qoʻltigʻi. Uzunligi 24 km, eni 3 km, chuq. qariyb 26 m. Avacha daryosi quyiladi. Shimoliy sohilida Petropav-lovsk-Kamchatskiy port shahri bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qoʻltiqlar
Avval adirlari

Avval adirlari – Fargʻona vilo-yati Fargʻona tumanidagi bir-biriga pa-rallel ikki qator qir. Ularni 6 km ken-glikdagi vodiy ajratib turadi. Shimoliy qir shimoli-sharqqa 10–12 km choʻzilgan, eni 2,5–3 km. Mutlaqbal. 600 m, eng ba-land joyi 680 m. Janubiy qir sharqda Moʻyon adirlariga tutashib ketadi, uz. 8 km, eni 4 km, eng baland joyi 923 m. Adirlar, asosan, toʻrtlamchi davrning shagʻal toshli jinslaridan tarkib topgan va eng yangi tektonik harakatlar natijasida koʻtarilgan. Yuzasi yassi, jan.yon bagʻri tik, shimoliy yon bagʻri qiyalanib borib keng tekislik hosil qiladi. Soylar adirlarni boʻlib-boʻlib yuborgan. Avval adirlari neft va yer osti suvlariga boy, tipik boʻz tuproqlarda efemerlar va efemeroidlar, ba’zan shuvoq tarqalgan. Adirlarning ayrim joylari lalmi va sugʻorma dehqonchilikda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avval bahor

Avval bahor – kulollikda so-pol laganlarning ichki qismiga hoshiya shaklida ishlanadigan bezak. Avval bahor lagan markazidagi naqshni yaqqolroq koʻrsatish uchun qoʻllaniladi. Avval bahor asosan yashil rang bilan ishlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avval neft konlari

Avval neft konlari – Fargʻona viloyatidagi konlar, Fargʻona shahridan 15 km janubida. Avval neft konlari k. gʻarbdan sharqqa choʻzilgan antiklinal bukil-mada boʻlib, 1953–54 yillarda elektro-razvedka usuli bilan ochilgan. 1955-yilda 3boshlangan qidiruv ishlari natijasida iyun oyida 5- gorizontdan bir kecha-kunduzda 40 t.ga yaqin neft olinadigan quduq kavlangan. 1954-yilda asosiy Avval bukilmasining sharqida yangi bukilma – Sharqiy Avval bukilmasi aniqlandi. Bu bukilmalarning tuzilishida paleo-gen (qalinligi 250 m) va neogen (700 m) yotqiziqlari mavjud. Avval neft konlari k.da neft asosan 5- gorizontda boʻlib, 6- va 7- go-rizontlarda juda ham oz uchraydi. 5- go-rizont paleogenning Turkiston yarusi yotqiziqlaridagi darzli ohaktosh hamda qumtosh qatlamlaridan iborat. Neft bukilmaning sharqiy qismida toʻplangan boʻlib, gʻarbda uzilma bilan chegaralanadi. Neft bilan birga gaz ham olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avgit

Avgit (yunoncha: auge – yaltiroq) – silikatlarning zanjirsimon tizilgan kichik sinfiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. Sinishi chigʻanoqsimon. Qattiqligi 5–6. 3,2–3,6. Rangi yashil va kulrangdan qoragacha. Koʻpincha asosli va ultra asosli togʻ jinslarining tar-kibiy qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Javohirlar
Avgust (maʼnolari)

Avgust:

 Avgust (lot.
 Avgust (imperator) (mil.
Avgust (imperator)

Octavian Avgust (; miloddan avvalgi 27 yilgacha ismi Oktavian boʻlgan) (miloddan avvalgi 63 — milodiy 14) – Rim imperatori (miloddan avvalgi 27 – milodiy 14), Yuliy Sezarning nabira jiyani, vasiyatiga koʻra, oʻgʻil qilib olingan. Avgust  huquqi cheklanmagan hokim boʻlib olgach, Senat unga “avgust”- “xudolar tomonidan sharaflangan” degan faxriy unvon bergan. Sezarning oʻlimidan soʻng boshlangan fuqarolar urushi (miloddan avvalgi 43–31) ni Aksiy yonidagi jangda Rim sarkardasi Mark Antoniy va Misr malikasi Kleopatra ustidan gʻalaba qozonish bilan yakunlagan. Avgust prinsipat ("princeps" – Senat qatnashchisi) deb ataluvchi siyosiy rejimga asos solgan. Bu davlat tuzumi respublika shaklidagi monarxiyaga oʻxshaydi. Unda ilgarigidek, Senat va respublika lavozimlari saqlanib qolgan, ammo butun hokimiyat Avgust  qoʻl ostiga oʻtgan. Xalq majlisining ta’siri tugagan. Avgust mamlakatning yirik quldorlari va Rim armiyasiga tayanib ish koʻrgan. Avgust  oʻz tashqi siyosatida gʻarbga nisbatan bosqinchilik siyosati yurgizgan boʻlsa, sharqqa nisbatan diplomatik muzokaralar yordamida Rim davlatining hokimligini yoyishga intildi. Keyinchalik  “avgust” imperatorlar unvonini anglatuvchi atamaga aylangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Rim
Rim Tarixi
Rimda tugʻilganlar
Rimda vafot etganlar
Qadimgi Rim qoʻmondonlari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Chala maqolalar
Imperatorlar