MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kafolatli toʻlovlar

Kafolatli toʻlovlar - Oʻzbekiston Respublikasida mehnat qonunchiligiga muvofiq, amalga oshiriladigan pullik toʻlovlar. Bunday toʻlovlar xodim uzrli sabablarga koʻra, oʻz xizmat vazifalarini amalda bajarmagan vaqti uchun toʻlanadi. K.t. xodimlarning moddiy manfaatlarini qoʻriqlash maqsadida, ular davlat, jamiyat yoki ish beruvchiga taalluqli, xizmat vazifalari doirasiga kirmaydigan ishlarni bajarish uchun jalb etilgan takqdirda oʻrtacha ish haqi oʻrnida; ish haqidan farq qilib, ishning miqdori va sifatiga koʻra emas, balki xodim oʻz huquklari va majburiyatlarini ado etishining moddiy sharti tarzida toʻlanadi. K.t.ning ijtimoiy vazifasi — xodim ishlamagan davrlarda uning turmush darajasi pasayib ketishiga yoʻl qoʻymaslikdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat kodeksida xodimlar tomonidan: a) davlat yoki jamoat vazifalarini bajarayotgan vaqtida (165-modda); b) ish beruvchi va mehnat jamoasi manfaatlariga doir vazifalarni bajarish vaqtida (166-modda); v) jamiyat manfaatlariga doir harakatlar qilganda (167-modda) beriladigan K.t.ning turlari belgilangan.

Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 y. 11 martdagi 133-sonli "Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksini amalga oshirish uchun zarur boʻlgan normativ hujjatlarni tasdiqlash toʻgʻrisida"gi qarorida xodimlarning davlat yoki jamoat vazifalarini bajarishi, shuningdek, ularning jamiyat manfaatlariga doir harakatlarni amalga oshirishi bilan bogʻliq K.t.ni berish tarti-bi tasdiqlangan. Ushbu normativ hujjatga muvofiq, "xodim tomonidan davlat va jamoat vazifalarini bajarish" deyilganda saylov huquqini amalga oshirish, deputatlik huquqlarini bajarish; tibbiy-mehnat ekspertiza komissiyasi ishida qatnashish; harbiy burchni ado etish; dastlabki tergov va odil sudlovni amalga oshirishda guvoh, jabrlanuvchi, ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis tarikasida chaqirilganda, sud majlislarida jamoat ayblovchisi yoki jamoat himoyachisi, xalq maslahatchisi, jamoat birlashmalari, mehnat jamoalarining vakili sifatida ishtirok etish kabilar; "jamiyat manfaatlariga doyr harakatlar" deyilganda falokat va tabiiy ofatlar oqibatlarini bartaraf etish, inson hayotini saqlab qolish va b. hollarda tibbiy tekshiruvdan oʻtish, quyish uchun qon topshirish kabilar nazarda tutiladi hamda ushbu vaktlarda ularning oʻrtacha ish haqlari saqlab qolinadi.

Xodim shunday ishlarni bajarganligi vakolatli organning bergan maʼlumotnomasi bilan tasdiqlanadi va xodimga unda koʻrsatilgan barcha vaqt uchun oʻrtacha ish haqi miqdorida K.t. beriladi. Xodim tomonidan davlat va jamiyat vazifalarini bajarganlik, jamiyat manfaatlariga doir harakat qilganlik bilan bogʻliq boʻlgan harajatlar byudjet tashkilotlarida,byudjet hisobidan, xoʻjalik hisobidagi korxonalarda esa soliq summalarini tegishlicha kamaytirish yoʻli bilan qoplanadi.

Manbalar
Kaforat

Kaforat — qilingan gunoh uchun evaz toʻlash yoki gunoh kechirilishi uchun beriladigan narsa. Masalan, har bir musulmon ramazon oyida biron sabab bilan roʻza tutmagan boʻlsa, evaziga boshqa vaqt roʻza tutgan. Kaforat. tushunchasi shariat ahkomlarida muhim oʻrin egallab, unda yolgʻon qasam ichish, biror shaxsga nohaq ozor yetkazish kabi holatlarda oʻz gunohini yuvish uchun maʼlum miqdorda sadaqa qilish belgilangan.

Manbalar
Kaft

Kaft — qoʻl panjasining ichki va oyoq panjasining pastki (ostki) tomoni; qoʻl K.i yuqoridan bilakning uncha chuqur boʻlmagan koʻndalang egatchasi, pastdan barmoqlar asosi bilan chegaralanib turadi. K. kaft suyaklari, ularni birlashtirgan boylamlardan iborat boʻlib, turli muskullar qoplab olgan. Qon tomir va nervlar bilan taʼminlangan. K. terisida ter bezlari koʻp, lekin yogʻ bezlari yoʻq. Qoʻl kafti mehnat qilishda, oyoqniki esa tik turish va yurishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Kaft (maʼnolari)

Kaft:

 Kaft — qoʻl panjasining ichki va oyoq panjasining pastki (ostki) tomoni; qoʻl K.
 Kaft (oʻlchov) (arab.

Qo'

Kaft - qo'lning bilak uchidan barmoqlargacha bo'lgan ichki va oyoq panjasining ostki yaxlit qismi
Kaft (oʻlchov)

Kaft (arab.) — bir kaftga sigʻarli un, don kabi sochiluvchi narsalar oʻlchovi.

Manbalar
Kafue

Kafue — Zambiyadagi daryo, Zambezi daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 1000 km, havzasining mayd. 140 ming kmg . KonroZambezi suvayirgich platosidan boshlanadi. Qirgʻoqlari past, botqoqlashgan; oʻrta oqimida yer yuziga chiqib qolgan qattiq jinslarni kesib oʻtgan joyida chuqur dara hosil qilgan (uz. 26 km). Oʻsha joyda GES va suv ombori qurilgan. Qariyb 250 km qismida kema qatnaydi. K. havzasining oʻrta qismida milliy park barpo qilingan.

Manbalar 

Zambiyadagi daryolar
Kaxeti

Kaxeti, Kaxetiya - Sharqiy Gruziyadagi tarixiy viloyat. Iori va Alazani daryolarining yuqori oqimida joylashgan. 8-asrgacha Kartli podsholigi tarkibida, soʻng mustaqil knyazlik. 12-asr dan Gruziya podsholigiga qoʻshib olingan. 15-asrning 2-yarmidan Kaxeti podsholigi. 1762-yildan Kartli-Kaxeti podsholigi, 1801-yildan esa Rossiya imperiyasi tarkibida.

Manbalar
Kaxeti qoʻzgʻoloni

KAXETI (KAXETIYA) QOʻZGʻOLONI -gruzin xalqining Eron hukmronligiga qarshi qoʻzgʻoloni (1659). Eron shohining Kaxeti tekisliklariga koʻchmanchi turkman kabilalarini joylashtirmoqchi boʻlgani sabab boʻlgan. K.(K.)q. natijasida Eron qoʻshinlari Kaxetidan quvib chiqarilgan.

Manbalar
Moshe Katsav

Moshe Katsav (1945.5.12a etish qoʻmitasi aʼzosi, Isroil qurilish va rejalashtirish vaziri oʻrinbosari (1981—84), mehnat va ijtimoiy taʼminot (1984—88), transport (1988— 92) vaziri. 1992—96 yillarda Knessetdagi Likud fraksiyasi boshligi, Isroil turizm vaziri, bosh vazir oʻrinbosari (1996—99). 2000-yil 31 iyuldan 2010-yilgacha Isroil Davlati prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Aleksandr Katsenovich

Aleksandr Lvovich Katsenovich (1897.4.5, Belarus — 1962.1.9, Toshkent) — infeksionist-terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1939), Oʻrta Osiyo universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1924). Toshkent tibbiyot akademiyasi infeksion kasalliklar klinikasi dotsenti (1932—39), 1939-yildan klinika boshligʻi. Ilmiy ishlari brutsellyoz, ich terlama kabi yuqumli kasalliklar klinikasi va davosiga oid. Oʻzbekistonda uchraydigan gemorragik isitmani birinchi boʻlib aniqlagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1897-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
4-mayda tugʻilganlar
1-sentabrda vafot etganlar
Kach rann

Kach rann, Katta va Kichik -Hindiston gʻarbi va Pokistondagi shoʻrxoklar, Xind daryosi deltasidan jan.-sharkda. Aksari qismi qora balchiq va tuzlar bilan qoplangan yassi pasttekislik. Eng baland joyi 465 m boʻlgan qoldiq togʻlar uchraydi. Yozgi musson davrida shoʻrxoklarni Arabiston dengiziga quyiladigan daryolar suvi bosadi.

Manbalar
Kachin tili

Kachin tili — kachinlar tili. Xitoy-tibet tillari oilasining tiberbirma guruhiga mansub. Myanmadagi Kachin milliy okrugi va XXRda tarqalgan. Myanmadagi Kachin tili 3 shevaga ega: gaori, shim. Kachin tili va jan. Kachin tili Xitoydagi Kachin tili ham 3 shevaga ega: kxum, padan va mungji. Ular bir-biridan fonetik va grammatik jihatdan farq qiladi. Kachin tilida 31 ta undosh va 7 ta unli tovushlar bor. Kachin tilida, asosan, 2 boʻgʻinli soʻzlar koʻp. 3 va 4 boʻgʻinli soʻzlar ham uchraydi. Soʻz yasashda prefikslar koʻproq qoʻllaniladi. Gaplar soʻz tartibi va sintaktik belgilari bilan ifodalanadi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar 

Tillar
Kachinlar

Kachinlar (szinpo, oʻzlarinichjin-pxo deb ataydilar) — xalq. Asosan, Myanma (Kachin milliy viloyatida 675 ming kishi) va Xitoyda, kichik guruhlari — Tailand, Laos, Shim.-Sharqiy Hindistonda yashaydilar. Umumiy soni 810 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kachin tilida soʻzlashadilar. Anʼanaviy diniy eʼtiqod saqlanib qolgan, budda diniga hamda xristian (baptistlar) diniga eʼtiqod qiladiganlar ham bor. Dehqonchilik, ovchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Kachkanar temir ruda konlari

Kachkanar temir ruda konlari — Rossiya Federatsiyasining Sverdlovsk viloyatida joylashgan. Ural toglaridagi eng yirik konlardan. 18-asrdan maʼlum. Ikkita asosiy kon — Kachkanar va Gusevogorsk temir ruda konlaridan iborat. Rudalar 160 m chuqurlikkacha mukammal oʻrganilgan. Ularning 500—600 m chuqurlikkacha borligi aniqlangan. Asosiy ruda minerallari magnetit va ilmenit hisoblanadi, baʼzan pirit, xalkopirit va pirrotin ham uchraydi. Rudadagi temir miqdori oʻrtacha 16— 17% ni tashkil etadi. Bundan tashqari, 1,2—1,3% titan, 0,14% vanadiy, ozroq platina ham bor. Tarkibida 16% temir boʻlgan balans zahirasi 2 mlrd. t ni tashkil etadi. Konlardan ruda ochiq usulda olinadi. 1975 yil konchilik sanoati kti ishga tushirilgan.

Manbalar 

Rossiya geografiyasi
Kash Polikarp

Kash Polikarp (1911.26.1 - 1993) -amerikalik fizik. Ilmiy ishlari atom, molekulyar va yadro fizikasiga oid. 1949 yilda yuqori aniqlikda elek-tronning magnit momentini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1955).

Manbalar 

20-asr amerikalik olimlari
Kashalot

Kashalot () — tishli kitlar kenja turkumiga mansub sut emizuvchi suv hayvoni. Uz. urgʻochisi 13 m gacha, erkagi 21 m gacha, ogʻirligi 30— 70 t. Boshi juda katta, tanasining uchdan bir qismini tashkil etadi. Tanasining old tomoni toʻmtoq. Ingichka va uzun pastki jagʻida 18—30 juft tishi bor; yuqori jagʻida tishi yoʻq. K. qoʻngʻirdan to toʻq jigarrang tusda. Okean va ochiq dengizlarda tarqalgan. Baʼzan Barens dengizi va Kamchatka sohillari yaqinida uchraydi. K. — poligam hayvon. 5 yoshida voyaga yetadi. 50 yilcha yashaydi. Kalmarlar va baliqlar bilan oziqlanadi. Oziq topish uchun 2 km gacha chuqurlikka shoʻngishi, suv ostida 1,5 soatgacha turishi mumkin. Iqtisodiy ahamiyati katta. Bitta K.dan 9—10 t yogʻ olinadi. Ovlash man etilgan.nknbbjouhhhusalom siz bugun kashalot haqida bilibolasiz .kashalot haqida multgilmlarda ham tamosho qilgansiz

Manbalar 

Hayvonlar
Nadejda Kashina

Nadejda Vasilyevna Kashina (1896.19.3, Perm - 1977.11.8, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1964). Moskva Oliy badiiy texnika instituti (VXUTEIN)ni tugatgan (1927). 1930-yildan Oʻzbekistonda. K. asarlarida Oʻzbekiston manzaralarini, mehnatsevar oʻzbek xalqining kundalik turmushini yorqin boʻyoqlarda mehr bilan tasvirlaydi. "Poyga" (1927), "Yoʻngʻichqa ortilgan arava" (1929), "Sherdor yonida" (1928), "Sirdaryodan oʻtish" (1930), "Doyra ushlagan qiz" (1945), "Tushki dam olish" (1949), "Hosil" (1957), "Insoniyat bahori" triptixi (1961), "Sukunat" (1962), "Bogʻ koʻcha" (1965), "Tinch payt" (1967), "Samarqand madonnasi" (1971), "Mozor yonida" (1973) va b. mehnat ahli, oʻzbek ayoli manzara fonida aks ettirilgan kartinalari, natyurmortlari ("Kungaboqar", 1939; "Behi", 1956 va b.) yorqin boʻyogʻi, muallifning oʻziga xos ifoda uslubi bilan diqqatni tortadi. Plakatlar, etyudlari boy mazmuni, ifodaliligi bilan muhim. Rassom Alisher Navoiy ijodiga koʻp marta murojaat qilib, asar qahramonlarini jonli aks ettirdi ("Bunyodkor Farhod", 1939; "Bahrom goʻr zangori saroyda", 1941; "Layli va Majnun", 1966; "Farhod va Shirin", 1968; "Farhod", 1970 va b.).

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1896-yilda tugʻilganlar
19-martda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
11-avgustda vafot etganlar
Kashish

Kashish — Yaqin va Oʻrta Sharq xalqlari musiqa sanʼatida keng qoʻllaniluvchi musiqa bezaklaridan. Asosan, torli tirnama sozlarda maʼlum tovush balandligini bir oz tebratib berish uchun torni barmoq vositasida "ezib" va "boʻshatib" chalish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Manbalar
Kashkadarya

Kashkadarinskaya (Qashqadaryo) — Qashqadaryo viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. Qarshi sh.da rus tilida haftada 1 marta chop etiladi. 1943-yil 18-iyunda "Kashkadarinskaya pravda" nomi bilan 1-soni chiqqan. 1997-yildan hozirgi nomda. 1996-yil "Kashkadarinskaya" tahririyati "Qashqadaryo" gazetasi tahririyatiga qoʻshildi. Gazeta sahifalarida istiqlol mafkurasi, milliy gʻoyani shakllantirish, viloyatda roʻy berayotgan siyosiy, ijtimoiy jarayonlar, iqtisodiy islohotlar va b. mavzular oʻz aksini topmoqda. 2002-yildan gazetaga "TV+krossvord" ilovasi qoʻshib chiqariladi. Adadi 3000 (2002).

Manbalar 

 

Gazetalar
Kashkaylar

Kashkaylar (oʻzlarini kashkay deb ataydilar) — Erondagi (Fors viloyatida) xalq. 780 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Qabila, guruhlarga boʻlinib yarim koʻchmanchilik bilan hayot kechiradilar. Ozarbayjon tili lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — shia musulmonlar. K. koʻchmanchi chorvachilik, dehqonchilik, gilam va jun mato bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Kashkul

Kashkul, kachkul, satil - 1) mis idish; odatda, masalliqlar saqlanadi. Chuqur, qopqoqli, dastali boʻladi. Islimiy, girih naqshlar bilan nafis bezatiladi. Toshkent, Xoʻjand, Qoʻqonda K., Andijon, Margʻilon, Namanganda satil deb ataladi; 2) qalandar va darvishlar yenboshiga osib yuradigan uzunchoq idish; ichiga xayr-sadaqa narsalari solingan.

Manbalar
Kashmir vodiysi

Kashmir vodiysi - Katta Himolay va Pir-Panjal togʻ tizmalari orasidagi keng vodiy, Hindistonda. Uzunligi qariyb 200 km, kengligi 60 km dan ziyod. Bal. 1600 m ga yaqin. Koʻl koʻp, eng kattasi Vular koʻli. Togʻlardan oqib tushadigan mayda daryo va soylar vodiyning eng yirik daryosi Jalam (Jhalam)ga (Hind daryosi irmogʻi) quyiladi. Daryoda kema qatnaydi. Yoʻlovchilarni tashishda qayiqdan ham foydalaniladi. Iqlimi moʻʼtadil, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —G, iyulniki 22—23°. Yozgi nam musson shamollarning kirib kelishiga PirPanjal togʻ tizmasi toʻsqinlik qiladi. Shu sababli, yoz mavsumida yogʻin kam yogʻadi. Yillik yogʻin oʻrtacha 1000 mm. K. v. tuprogʻi allyuvial tuproq. Keng bargli oʻrmonlar, togʻ yon bagʻirlarida igna bargli oʻrmonlar bor. Qishloq xoʻjaligi ekinlari, asosan, sholi va makkajoʻxori, shuningdek, zigir, raps, xantal, qisman bugʻdoy ham ekiladi. K.v.da turli mevalar yetishtiriladi. Ekinzorlar daryo suvidan sugoriladi. Mevali bogʻlar bor. Yiliga 180 ming t dan ziyod meva yetishtiriladi. Zaʼfaron Hindistonda, asosan, shu yerda ekiladi. Ipak qurti uchun tut daraxti oʻstiriladi. K.v.da aholi zich. Hunarmandchilikda gilam toʻqish, kashtachilik, yogʻoch va metall oʻymakorligi rivojlangan. Iqlim kurortlari bor. Srinagar, Paxalgam va Gulmarg sh.lari turizm markazlaridan. Boburiylar asos solgan Shalimar va Nashat bogʻlarini koʻrish uchun turistlar koʻp keladi. Eng yirik shahri — Srinagar.

Manbalar 

 

Vodiylar
Hindiston
Kashmiriy tili

Kashmiriy tili — kashmiriylar tili. Hindistondagi Jammu va Kashmir shtati aholisining rasmiy tili. Hinderon tillarining dard guruhiga mansub. Kashmir vodiysida tarqalgan. Bu tilda 7.1 million kishi gaplashadi (2011). Kashmiriy tilida asl kashmiri, kashtavari, poguli, siraji, rambani dialektlari mavjud. Kashmiriy tilida 4 kelishik tizimi, 2 jins kategoriyasi bor; sintaksisi uchun gaplarning ergativ qurilishli boʻlishi harakterli. Hozirgi yozuvi arab alifbosiga asoslangan. Adabiy til uchun Kashmir, Srinagar shaharlari dialekti asos boʻlgan.

Manbalar 

Tillar
Kashmiriylar

Kashmiriylar - Hindistondagi xalq. Asosan, Kashmir viloyati (Jammu va Kashmir shtati)da yashaydi (4 mln. kishi; 1990-yillar oʻrtalari). Koʻpchiligi sunniy musulmonlar, hinduizmga eʼtiqod qiluvchilari ham bor. Kashmiriy tilitsa soʻzlashadi. Islomga eʼtiqod qiluvchilari arab yozuvidan, hinduizmga mansublari esa nagari yozuvidan foydalanadi. K. qadimdan hinduizmga eʼtiqod qilib kelgan boʻlib, 16—18-asrlarda Eron, Afgʻoniston va Oʻrta Osiyo hukmdorlari Kashmir uchun olib borgan urushlar davrida Islom dinini qabul qilgan va koʻpchiligi oʻzga yurtlardan kelgan musulmonlar bilan chatishib ketgan. Hindistonda Jammu va Kashmir shtatining tashkil etilishi (1947) bilan K.ning milliy jipslashuvi jarayoni kuchaygan.

K.ning asosiy mashgʻuloti — sugʻorma dehqonchilik (sholi, joʻxori, bugʻdoy, arpa, paxta, zaʼfaron, moyli oʻsimliklar, mevali daraxtlar, poliz ekinlari, gullar), chorvachilik (asosan, yungidan mashhur kashmiriy matolar toʻqiladigan qoʻy va echkilar) va anʼanaviy hunarmandchilik (nafis jun shalilar tayyorlash, tukli gilamlar toʻqish, guldor namatlar bosish, papyemashe, mis va emaldan turli buyumlar yasash, yogʻoch oʻymakorligi). K.ning turar joylari tosh, gʻisht va yogʻochdan qurilgan boʻlib, ularning 1-qavati chorva va roʻzgʻor buyumlari saqlash uchun, 2-hamda 3-qavatlari yashash uchun moʻljallangan. Uylarning tomlari baland, cherepitsa, poxol yoki yupqa taxtalar bilan yopilgan. K.ning anʼanaviy liboslari diniy eʼtiqodlari taqozosiga koʻra bir-biridan farq qiladi. Chunonchi, hinduizmga eʼtiqod qiluvchi K. musulmon K.ga nisbatan ancha tor va serbezak kiyimlar kiyadi.

Manbalar
Kashnich

Kashnich (Coriandrum) — soyabonguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimliklar turkumi, efir moyli va koʻkat-sabzavot ekini. Oʻrta dengiz atroflarida 2 turi, Oʻrta Osiyoda 1 turi — ekma K. (C.sativum) oʻsadi. Yevropa, Shim. Afrika, Osiyo, Shim. Amerika, mamlakatlarida, Ukraina, Rossiyaning markaziy qoratuproq viloyatlarida xoʻjalik maqsadlarida ekiladi. Urugʻidan yetishtiriladi. K. poyasi qirrali, sershox, barglari uzun bandli. Gullari oq yoki pushti; soyabonlarga toʻplangan. Mevasi yumaloq. Bir urugʻi ochilmaydigan ikki mevachadan iborat. Sovuqqa chidamli. Erta bahordan kech kuzgacha ekish mumkin. Nihollari 32— 34 kunda koʻkat sabzavot holida foydalanishga yaroqli boʻladi. Urugʻi 90—95 kunda pishadi. 1000 dona urugʻi vazni 5—8 g . K.ning barglarida kaliy tuzlari, oqsillar, vitamin Vr V2, S, R, provitamin A mavjud. Urugʻida 0,2— 1,4% efir moyi va 16—28% texnik moy bor (parfyumeriya, qandolatchilik, oziqovqat sanoatida ishlatiladi). K. koʻkati shoʻrva, goʻshtli va sabzavotli ovqatlarga, urugʻi va yosh maysalari ziravor sifatida goʻsht sirkalashda ishlatiladi. Souslarga solinganda xushboʻy taʼm beradi. K. asalshirali oʻsimliklar guruhiga kiradi. Urugʻ boʻyicha hosildorligi 8—15 s/ga. Oʻzbekistonda K.ning Yantar ("Qahrabo") navi 1953, Orzu navi 1999, Orom navi 2001 y.dan rayonlashtirilgan.

Manbalar 

Ziradoshlar
Kashovarz

Kashovarz, Kishovarz (fors— ekinzor, dehqon) — ilk oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrdagi qishloqlarda dehqonchilik bilan shugʻullangan shaxs (qarang Dehqon).

Manbalar
Kashta

Kashta () – amaliy bezak sanʼatining keng tarqalgan turi; igna bilan tikib tushirilgan gul, tasvir, naqsh. Kashta qoʻlda (igna, ilmoqli igna, shgaokli bigiz bilan) yoki mashinada, asosan, mato (boʻz, chit, satin, shoyi, baxmal, movut va boshqalar) va charm (etik, mahsi, pichoq qini, kamar, ot jabduklari va boshqalar)ga tikiladi. Kashta mujassamotida oʻsimliksimon naqshlar, handasiy shakllar, fazoviy jismlar, meva va hayvonlarning uslublashtirilgan tasvirlari, baytlar, hamda kishilarning qiyofalari, meʼmoriy obidalarning ifodalari ham tasvirlanadi.

Kashta tikish turli usullarda matoga avvaldan axta (andaza) yordamida tushirilgan gul, tasvir, naqsh asosida, baʼzan matodan iplari sugʻurilib tayyorlangan asosda sanama usulida bajariladi. Bunda jun, ip, ipak (rangli), zigʻir tolali tabiiy va sunʼiy (sintetik) tolalardan, metall (tilla, kumush)dan tayyorlangan iplardan foydalaniladi, shuningdek, dur, nozik, piston, baʼzan qimmatbaho tosh va tangalar keng ishlatiladi. Mato, moʻyna, charmlardan applikatsiya (quroq) tikishda kashtadan foydalaniladi.

Kashta buyumlar (palak, soʻzana, choyshab, gulkoʻrpa, kirpech, dorpech, zardevor va b.), kiyimlar (koʻylak, doʻppi, nimcha, peshonaband, kamar va boshqalar), musta-qil bezak namoyonlarda keng ishlatiladi (yana q. Kashtadoʻzlik, Zardoʻzlik).

Manbalar
Kashtan

Kashtan () — qoraqayindoshlar oilasiga mansub daraxtsimon oʻsimliklar turkumi, yongʻoq mevali va manzarali daraxt. Shim. Amerika, Sharqiy Osiyo, Oʻrta dengiz sohillari, Marokash, Tunis, Kavkaz mintaqalarida tarqalgan. 14 turi maʼlum. Asosan, 4 turi ekiladi. Kashtan 500—1000 (baʼzi mintaqalarda 3000) yilgacha yashaydi. Koʻp yil yashaydigan ekma (magʻzi yeyiladigan) chin Kashtan () Qora dengiz boʻylari va Zakavkazyeda, togʻlarning quyi va oʻrta mintaqalarida oʻsadi. Buyi 35 m, tanasi diametri 2 m ga boradi. Shox-shabbalari keng , bargi oddiy, yirik, uz. 12—25 sm, kalta bandli, navbatma-navbat joylashgan. Barg chiqarganidan keyin gullaydi. Gullari mayda, gultuplami ziraksimon, bir jinsli yoki ikki jinsli, gultoʻplamining yuqori qismida otalik gullari, pastki qismida onalik gullari joylashadi, chetdan changlanadi. Mevasi — yongʻoq (kashtan), tuq jigarrang . Har birida 1 tadan urugʻ boʻladi. Daraxti oʻtqazilgach, 5—10-yilda meva beradi. Yorugʻsevar, namsevar, issiqlikka talabchan. Mevasi sentabrdan noyabrgacha pishadi. Bir daraxtdan 120–140 kg hosil olinadi. K. mevalari qaynatilib, qovurilib, quritilib isteʼmol qilinadi. Yongʻogʻi magʻzida 60% kraxmal, 17% qand, 8 — 11% azotli moddalar, 2% moy, vitaminlar, limon va olma kislotalari mavjud. Yogʻochida, poʻstlogʻida (qobigʻida), barglarida 6—14% tannidlar bor. Gullaridan olingan asal oʻziga xos xushboʻy hidga ega. Yogʻochi vino bochkalari, faner, mebel i.ch.da, duradgorlikda, kemasozlikda, qurilishda qoʻllaniladi. Poʻstlogʻidan turli boʻyoklar ishlab chiqariladi. Kashtanning bir necha navlari mavjud. Koʻproq mayda mevali Lion va Neapolitan navlari tapqalgan. Oʻzbekistonda uning faqat bitta turi tarqalgan boʻlib, ot kashtani (kashtan konskiy) nomi bilan maʼlum (yongʻogʻini yeb boʻlmaydi), manzarali daraxt sifatida ekiladi. Kashtan urugʻidan koʻpaytiriladi, ayrim navlari payvand qilinadi. Urugʻi stratifikatsiyalanadi, bahorda pitomnikka ekiladi. Kasalliklari: ildiz vatana raki, oʻzak chirishi. Zararkunandalari: meva qurti, qoʻngʻizlar va b.

Abdushukur Xonazarov.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Mevali daraxtlar
Kashfiyot

Kashfiyot — izlanish, tekshirish, ilmiy tadqiqot natijasida, baʼzan esa tasodifan topilgan, yaratilgan ilmiy yangilik. Unga tabiat hodisalari va jamiyat qonuniyatlarini ongli ravishda ilmiy idrok qilish natijasida erishiladi. Kashfiyot tufayli moddiy dunyoning ilgari insoniyatga maʼlum boʻlmagan obyektiv qonuniyatlari, xossalari va hodisalari maʼlum boʻladi. Kashfiyot insoniyatning bilish jarayoni darajasini tubdan oʻzgartiradi. Kashfiyot fan-texnika inqilobining asosini tashkil etadi, fan va texnika taraqqiyotiga tubdan yangi yoʻnalishlarni baxsh etadi. Inson bosib oʻtgan tarixiy jarayonda juda koʻp Kashfiyotlar qilindi. Kashfiyot bilan ixtironi bir-biridan farqlay bilish kerak. Kashfiyot natijasida muayyan qonuniyatlar yaratiladi, ixtiro natijasida esa muhim yangiliklar yaratilishi mumkin. Masalan, Arximedning suv chiqarish vinti oʻta yangilik boʻlsa ham u ixtiro hisoblanadi, I. Nyutonning butun olam tortishish qonuni esa olamshumul Kashfiyotdir. Hatto ichki yonuv dvigatelining yaratilishi ham ixtiro, lekin N.Kopernikning Yerning oʻz oʻqi atrofida va sayyoralar (shu jumladan, Yer)ning Quyosh atrofida aylanishi toʻgʻrisidagi gʻoyasi — olamshumul Kashfiyot Avtomobil va samolyotning yaratilishini ham ilmga, tabiat krnuniyatlariga asoslangan ixtiro deyish mumkin. Lekin Galileo Galileyning qushlarning uchishiga taqlid qilib samolyotning uchish sxemasini yaratishi Kashfiyot. hisoblanadi. Beruniy, Ibn Sto, Ulugʻbek yaratgan qonuniyatlar ham Kashfiyotlar jumlasiga kiritiladi.

Har qanday ixtiro ham K. boʻla olmaydi, lekin ixtiro K.ga suyangan holda qilinadi. Atom va vodorod bombalarining kashf qilinishini Kashfiyot jumlasiga kiritish mumkin, biroq, raketalarni yasash ixtiro hisoblanadi (yana q. Ixtirochilik).

Kashfiyot ham, ixtiro ham qonunchilikda muhofazalanadi. Ilmiy Kashfiyotlar va ixtirolarni roʻyxatga olish, mualliflik huquqini qonunlarda mustahkamlab qoʻyish davlat tizimi mavjud. Oʻzbekistonda Kashfiyot va ixtirolarni muhofazalash ishlari bilan Oʻzbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi shugʻullanadi (qarang Ixtirochilik huquqi]]).

Manbalar
Kaedi

Kaedi — Mavritaniya janubidagi shahar. Senegal daryosi sohilida, Senegal davlati chegarasida joylashgan. Gorgol viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 107,3 ming kishi (2000). Shosse yoʻllari tuguni. Daryo porti. Chorvachilik rni markazi. Goʻsht kombinati bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari qayta ishlanadi. Chorva mollari, jun, teri, baliq bilan savdo qilinadi.

Manbalar 

Mavritaniya