MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jaloliddin Azimov

Azimov Jaloliddin Azimovich (1938.10.3, Andijon) – zoolog, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademigi (2000), biologiya fanlari doktori (1986), professor (1988). Samarqand qishloq xoʻjaligi institutini bitirgan (1958). Oʻzbekiston veterinariya ilmiy-tadqiqot institutida (1964–69), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Zoologiya institutida (1969–78) katta ilmiy xodim, Respublika parrandachilik ilmiy ishlab chiqarish laboratoriyasi direktorining oʻrinbosari (1978-89), Toshkent Davlat Universiteti biologiya va tuproqshunoslik fakulteti professori (1989-91), 1991-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Zoologiya instituti direktori. Azimovning ilmiy ishlari Oʻzbekiston biogeotsenozlaridagi parazit organizmlar faunasi tarkibi, shakllanishi va biologik turli-tumanlik evolutsiyasiga bagʻishlangan. U parazit – xoʻjayin tizimi evolutsiyasi omillari, turli umurtqalilar endoparazitlarining rivojlanishi va faunistik komplekslarning paydo boʻlish qonuniyatlarini aniqlagan.

Manbalar 

1938-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Oqil Azimov

Oqil Odilovich Azimov (1946.21.5, Toshkent) – patent-axborot sohasidagi olim, ixtirochi. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1998). Toshkent poli-texnika institutini (1968), Standartlash va metrologiya institutini (Moskva) (1978), Butun jahon intellektual mulk tashkiloti Akademiyasini (Jeneva) (1997) tu-gatgan. Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida ishlagan (1970–92), Oʻzbekiston Respu-blikasi Davlat patent idorasi direk-tori (1992-yildan). Azimovning ilmiy ishlari patent-axborot tahlili va ilmiy-texnikaviy ijodkorlik sohalariga doir. Azimov rahbarligida intellektual mulkni huquqiy muhofaza qilish va undan foy-dalanishning davlat tizimini tuzish hamda rivojlantirish boʻyicha ishlar olib boriladi. Uning ixtirolari bir qator sanoat va suv xoʻjaligi obyektlariga tadbiq etilgan.

Manbalar 

  

1946-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Saidmalik Azimov

Saidmalik Akbarovich Azimov (1946.10.7, Toshkent) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Toshkent davlat pedagogika institutining defektologiya fakultetini tugatgan (1980). Mehnat faoliyatini 1965-yildan boshlagan. 1972-yildan Yunusobod tumanidagi 104-maxsus maktab-internatning mehnat ta’limi oʻqituvchisi. Azimov darslarni tashkil etishda turli uslublarni qoʻllaydi. Defektologiya boʻyicha ilmiy va amaliy kon-ferensiyalar qatnashchisi. Respublika mehnat ta’limi ustaxonalari koʻrigida 1-oʻrinni egallagan (1991). Respublika ta’lim markazi huzuridagi defektologiya ilmiy metodika kengashi a’zosi. Bir qancha oʻquv-metodik adabiyot va dasturlar mual-lifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1946-yilda tugʻilganlar
10-iyulda tugʻilganlar
Sulaymon Azimov

Sulaymon Egamberdiyevich Azimov (1908.21.10, Qirgʻiziston; Oʻsh viloyati Oʻzgan tumani — 1996.3.1, Toshkent) — faylasuf olim, jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Toshkentdagi Almaiy nomidagi namuna ish maktabi (1928), pedagogika texnikumini tugatgan (1929). Moskva Tarix-falsafa va adabiyot institutining falsafa fakultetida oʻqigan (1932- 1937). Oʻrta Osiyo davlat universiteti va Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika institutida falsafadan dars bergan (1937-1938). 1938-yilda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasi muharriri. 1939-1941-yillarda respublika rahbar lavozimlarida ishlagan. Azimov qatagʻonga uchrab, umrining qariyb 15 yilini (1941-1955) turma va qamoq lagerlarida oʻtkazdi. 1955-1959-yillarda respublika madaniyat vaziri oʻrinbosari. 1959-1966-yillarda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, katta ilmiy xodim. Nazariy-ilmiy, publitsistik asarlar muallifi.

Manbalar
Sharif Azimov

Sharif Tursunovich Azimov (1954.14.5, Samarqand shahri) – kulol, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi haqiqiy a’zosi (1997). Bobosi kulol Umarqul Joʻraqulovdan hunar oʻrgangan. Oʻzbekiston Rassomlari uyushmasi Badiiy jamgʻarmasining ishlab chiqarish ustaxonasida kulol (1975-78); 1978-yildan Oʻzbekiston Rassomlar uyushmasi Badiiy jamgʻarmasi qoshidagi "Us t a" birlashmasi Samarqand boʻlimida kulol-rassom. A. kulollik san’ati sirlarini urganihda izlanib, bu sohada oʻziga xos ijodiy yoʻnalish yaratdi. U yaratgan "Ajdaho" (sopol, 1978), "Timsoh" (sopol) kabi oʻziga xos jozibali koʻza, xum va boshqa idishlar muzeylarda saqlanadi.

Manbalar
Sherali Azimov

Sherali Azimovich Azimov (1928– 1993) – gelmintolog olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), veterinariya fanlari doktori, professor (1972), Oʻzbekiston (hozirgi Samarqand) qishloq xoʻjaligi institutining veterinariya fakultetini tamomlagan. Oʻzbekiston veterinariya ilmiy tadqiqot instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1957–64), institut direktori (1965 – 78). 1979-yildan Samarqand qishloq xoʻjaligi institutida professor Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda uchraydigan asosiy gelmintoz kasalliklarining epizootologiyasi, patogenezi, diagnostikasi va ularga qarshi kurash choralariga bagʻishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
Eldor Azimov

Azimov Eldor Sarvarovich (1945.6.2, Toshkent) – dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san’at arbobi (1989). Toshkent konservatoriya-sini dastlab skripka, soʻng opera-sim-fonik dirijyorligi boʻyicha tugatgan. Oʻzteleradio huzuridagi torli kvartet (1963–68) va estrada-simfonik orkes-trda (1971–74) skripkachi. Aynan shu yerda 1974-yil kamer orkestr tashkilotchisi, badiiy rahbari va bosh dirijyori. Mazkur jamoa Oʻzbekistonda kamer sim-foniya, syuita va boshqa janrlardagi ijodi-yotga ijobiy ta’sir koʻrsatdi. 1976-yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi, dotsentyabr 1996-yildan "Oʻzbeknavo" qoshidagi "Turkiston kamer orkestri"ning badiiy rahbari va bosh dirijyori.

Manbalar 

1945-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Xosiyat Azimova

Xosiyat Azimova (1919.25.7, Jizzax) – aktrisa. Oʻzbekiston xalq artisti (1981). Ijodiy faoliyatini "koʻk koʻylak" toʻgaragida boshlagan (1932). 1937-yildan Kattaqoʻrgʻon shahri teatrida, 1966-yildan Jizzax teatrida aktrisa. Eng yaxshi rollari: Halima ("Halima"), Nigor ("Gʻunchalar"), Jamila, Rahima xola ("Boy ila xizmatchi"), Oyxon, Maysara ("Maysaraning ishi"), Ruzvon ("Yurak sirlari"), Jannat ("Qaynona"), Huriniso ("Oltin devor") va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1919-yilda tugʻilganlar
25-iyulda tugʻilganlar
Shahnoza Azimova

Shahnoza Sodiqovna Azimova (1951.8.8, Toshkent) – Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1999). Biol. fanlari doktori (1988), professor (1993). Toshkent davlat universitetining kimyo fakultetini bitirgan (1972). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida laborant, kichik ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (1972–79), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Biokimyo institutida ilmiy xodim (1979–92), 1992-yildan Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Genetika va eks-perimental biologiya institutida molekulyar genetika laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari molekulyar biol., genetika, rekombinat oqsillar olishga oid. A. normal va rak holatida tireoid gormonlar reseptorlarini oʻrgangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

1951-yilda tugʻilganlar
8-avgustda tugʻilganlar
Azimullaxon

Azimullaxon (? – 1859.7.10, Bxutval) – ingliz mustamlakachilariga qarshi Hindistonda 1857–59 yillarda koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Kanpurdagi mak-tabda oʻqituvchi. Qoʻzgʻolon boshlanmasdan biroz ilgari Bitxur shahriga koʻchib kelib, Nana Sohib bilan tanishgan. U bilan birga Shimoliy Hindiston boʻylab safar qilib xalqni ingliz mustamlakachilariga qarshi kurashga da’vat etgan. 1857-yil may – iyulda Kanpurdagi qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Inglizlar Kanpurni egallagach (17-iyul) Nana Sohib bilan Audga chekingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azin boʻyoqlar

Azin boʻyoqlar – urfa rangdagi (qizildan koʻkkacha) boʻyovchi sintetik moddalar, fenazin hosilalari. Ular anilin va paradiaminobenzolni birgalikda oksidlash yoʻli bilan olinadi. Azin boʻyoqlar qaytarilganda rangsiz leykobirikmalarga aylanadi va ulardan havodagi kis-lorod ta’sirida qaytadan boʻyoq hosil boʻladi. Azin boʻyoqlarning asosli va kislotali xossaga ega boʻlgan turlari ma’lum. Azin boʻyoqlar 219ip gazlama, shoyi, jun gazlama boʻyashda; ba’zilari fotografiyada desensibiliza-tor sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aziniy tillari

Aziniy tillari – miloddan avvalgi 3-2-ming yillikda Osiyoda yashagan xalqlarning tillari. Aziniy tillari ga xurrit, su-bar, mitan, urartu (xald), xett, protoxet; Kichik Osiyo yarim oroldagi luvit, likiy, lidiy tillari kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azinlar

Azinlar – tarkibida azot, ikki yoki undan koʻp sonli va turlicha jinsli atomlari boʻlgan olti hadli geterotsi-klik birikmalar. Boshqa halqa tizimlari bilan kondensatlashgan juda koʻp A. ma’lum, A. asos xossasiga ega boʻlib, kis-lotalar bilan ta’sirlanganda tuzlar hosil qiladi. Ba’zi A. tirik organizmlarda uchraydi. Hujayraning tarkibiy qismi boʻlgan nuklein kislotalarda A.ning hosilalari – pirimidin va purin asoslari bor. A. tibbiyotda va boʻyoq sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azkamar

Azkamar – Ziyovuddin togʻlarining janubi-gʻarbiy qismidagi plato. Shimolida Malik choʻli (Qiziltepa platosi), janubida Qarnob choʻli bilan tutashgan. Mutlaq balandligi 300–350 m. A. neogenning oqchagil va ap-sheron yaruslari (kosontov, sadivar svi-talari)ning alevrolit, gil va ular ora-sidagi qumtosh va gravelitlardan (1–3 m) tashkil topgan. A.ning yuzasi quyi toʻrtlamchi davrning allyuvial-prolyu-vial jinslari (Azkamar majmuasi)dan tuzilgan. A.ning shimoliy yon bagʻri qiyaroq, janubiy esa tik, suvayirgʻich qismida egarsi-mon botiq boʻlib, yon bagʻirlarida kuesta-simon shaklda jarliklar hosil boʻlgan. A.ning sharqiy qismi – Ziyovuddin togʻlariga tutashgan joy relefi juda oʻydim-chuqur. A.da shoʻrtob boʻz qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan, oqjusan oʻsadi. A. yaylovlarida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azkamar bentonit gil koni

Azkamar bentonit gil koni – Navoiy viloyati Qiziltepa temir yoʻl stansiyasidan 12 km janubi-sharqda Azka-mar alp antiklinal burmada joylash-gan. 1946-yil ochilgan. 1958–60 yillarda kon razvedka qilingan va ishga tushi-rilgan. Konning geologik tuzilishida mezokaynozoy yotqiziqlari ishtirok et-gan. Bentonit gili sanoatbop turining qilinligi 60–70 m. Bentonit gilining ishqorli va ishqoriy yer turi ma’lum. Ishkrriy yer turi sanoatbop gillarning asosiy qismini tashkil etadi. Azkamar bentonit gili keramzit ishlab chiqarishda, burgʻi quduqlarini parmalashda ishlatiladigan suyuqliklar tayyorlashda, shuningdek asborbent sifatida paxta yogʻi, vino, meva sharbatlarini tozalashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tursun Azlarov

Tursun Abdurahimovich Azlarov (1938, Toshkent — 2012) – matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000), professor (1974), fizika-mat, fanlari doktori (1973). ToshDU ni tugatgan (1960). Toshkent Davlat Universitetida hamda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi V. I. Romanovskiy nomidagi matematika institutida ishlagan (1960-yildan), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy Attestatsiya komissiyasi raisi oʻrinbosari (1992–95). Ilmiy ishlari limit teoremalarga, ommaviy xizmat koʻrsatishning matematik nazariyasiga va uzluksiz funksiyalarni chiziqli musbat operatorlar yordamida yaqinlashtirish muammolariga bagʻishlangan. A. lokal teoremalarda bir tekis baholash masalasi; gʻalvirsimon taqsimotlarning ayrim sinflari uchun teoremalar; tekis taqsimlangan va butun son qiymatli tasodifiy miqdor hamda vektorlarning ayrim sinflari uchun lokal limit teoremalarning integral teoremalarga ekvivalentligi masalalari bilan shugʻullandi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
1938-yilda tugʻilganlar
2012-yilda vafot etganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Aznaurlar

Aznaurlar – gruzin oqsuyaklari (bu nom 5-asr dan iste’molda boʻlib kel-gan). Podsholar, knyazlar va cherkov oqsuyaklariga boʻlingan. Avloddan avlod-220ga oʻtib kelayotgan va davlat xizmatidagi A. oʻzaro farqlangan. Xususiy yerlari boʻlgan va majburiy harbiy xizmatni oʻtaganlar. Rossiya Gruziyani bosib ol-gach (19-asr boshlari) A. rus dvoryanlari huquqini olganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azo...

Azo... (azot soʻzidan) – kimyoviy bi-rikmalar nomlarining tarkibiy qismi. Azot va uning birikmalariga tegishli degan ma’noni bildiradi (mas, azobi-rikmalar, azoboʻyoqlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azobenzol

Azobenzol – sodda aromatik azo-birikma; sargʻish-qizil rangli kristall. Suvda erimaydi. Suyuqlanish temperaturasi 68°, qaynash temperaturasi 297°. Efirda, muz-lagan sirka kislota va konsentrlangan sulfat kislotada eriydi. A. tolalarga ilashmaydi, oʻzi boʻyovchi modda emas. Agar A. molekulasiga amin yoki oksiguruhlar kiritilsa, oddiy azoboʻyoqlar hosil boʻladi. A.nitrobenzol yoki azoksiben-zolni ishqoriy muhitda pyx kukuni ish-tirokida qaytarib olinadi. A. ishqoriy muhitda pyx bilan qaytarilsa, gidro-zobenzolga, sirka kislotali muhitda qaytarilsa, anilinga, xlorid kislota va qalay ta’sirida qaytarilsa, benzidinga aylanadi. A.ni 1834-yilda nemis kimyogari E. Micherlix topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azoboʻyoqlar

Azoboʻyoqlar – molekulasida aromatik radikallar (ba’zi geterotsi-klik birikmalar)ni birlashtiruvchi bir yoki bir necha azoguruh boʻlgan organik boʻyovchi moddalar. Odatda A. tarkibiga muayyan sondagi aminoguruh, oksiguruh va boshqa guruhlar kiradi. Azoguruh soniga qarab mono-, di-, tri- va poliazoboʻyoqlar boʻlishi mumkin. A. molekulasi tarki-bida auksoxromlar boʻladi. Azobirik-malarda esa auksoxromlar boʻlmaydi. A. xilma-xilligi va sifati jihatidan boʻyoqlar orasida birinchi oʻrinni egal-laydi. Ularni hosil qilish uchun, av-valo, aromatik aminlar dia-zotirlash reaksiyasiga kiritiladi. Bunda hosil boʻlgan diazobirikmalarga, odatda aro-matik aminlar yoki fenollar ta’sir et-tirib, A. olinadi. A. kislotali, asosli, erimaydigan boʻyoqlar va boshqalarga boʻlinadi. Bulardan tashqari, pigment A., lok A., moy va spirtda eriydigan A., atsetat ipagini boʻyaydigan A. va boshqa boʻladi. A. toʻqimachilik sanoatida, lok-boʻyoq, poli-grafiya, koʻnchilik, qogʻoz, rezina sanoa-tida va sanoatning boshqa tarmoqlarida ishlatiladi (qarang Sintetik boʻyoqlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov (shahar)

Azov – Rossiya Federatsiyasining Rostov viloyatidagi shahar. Don daryosi boʻyidagi port. Azov Qora dengiz sohilidagi qadimgi shahar – Tanais oʻrnida barpo qilingan. Don daryosi Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻiga quyiladigan joydan 7 km be-rida. Aholisi 80,9 ming kishi (1992). Temir yoʻl stansiyasi. Mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Poli-texnika va industriya-ped. texnikumlari, ped. bilim yurti, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi bor. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Azov oʻrnidagi Meotidada meotlar yasha-gan. Milodiy 10–11-asrlarda Kiyev Rusining Tmutarakan knyazligi tarkibiga kirgan. taxminan 1067-yil qipchoqlar tomonidan egal-langan va Azov oʻrnidagi qishloqqa Azuv (Azoq)xon nomini berganlar. 13-asrdan Oltin Oʻrdaga qarashli Azoq shahri boʻlgan, 14-asrda venesiyalik va genuyaliklarning koloniyasi (Tana) boʻlgan. 1395-yilda Amir Temur egallagan. 1471-yildan Turkiyaga qarashli qal’a. 1637–42 yillarda Azovni Don kazaklari egalladi. 1696-yilda Pyotr 1 qoʻshinlari bosib oldi. 1711-yilda Azov Turkiyaga qaytarib berildi. Biroq 1739-yildan yana Rossiya tarkibiga oʻtdi. 1775–82 yillarda Azov gubernyasi markazi, 1810-yildan Yekaterinoslav gubernyasi posadi. 1920-yil 1-martdan shahar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov boʻyi qirlari

Azov boʻyi qirlari — Ukrainaning janubi-sharqidagi qirlar. Donesk shahri yaqinida Donesk qirlari bilan tutashadi. Mutlaq balandligi 324 m. Yer yuzasi lyossimon jinslar bilan qoplangan, za-minida kristall jinslardan tarkib topgan fundament yotadi. Koʻp qismi haydalgan. Yon bagirlarida unda-bunda betagachalov oʻsimliklari bilan qoplangan joylar uchraydi. Kaolin, temir rudasi, grafit, nefelinli siyenit, qurilish materiallari bor. Azov boʻyi qirlari Ukraina dasht qoʻriqxonasining filiali joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azov dengizi

Azov (Azaq) dengizi (; ; ) — Atlantika okeani havzasiga mansub oʻrta dengiz. Ukraina va Rossiya yerlari oraligʻida. Kerch boʻgʻozi orqali Qora dengiz bilan tutashadi. Maydoni 38 ming km². Suvning oʻrtacha hajmi 320 km. Dengiz tubi te-kis. Oʻrtacha chuq. 8 m, eng chuqur joyi 14 m. Qirgʻogʻi u qadar egri-bugri emas. Sohilining gʻarbi, shimoliy va sharqi past-tekislik. Eng yirik qoʻltigʻi – Tagan-rog. Gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinida Sivash qoʻltigʻi Azov dengizi dan kambar Arabat strel-kasi bilan ajralgan. Kirgʻoq yaqinida Bi-ryuchiy, Cherepaxa va bir guruh Peschaniy orollari bor. Azov dengizi ga Don, Kuban va boshqa daryolar quyiladi. Azov dengizi atrofi iqlimi kontinental, havoning oʻrtacha temperaturasi yezda 23,5°, 24,5", qishda -1°, -6°, yiliga 312–528 mm yogʻin tushadi. Suv temperaturasi yezda 25", 30°, qishda 0°dan past. Shoʻrligi 9–11°. Azov dengizi dekabr oxiridan mart boshlarigacha muz bilan qoplanadi. Oqimlari sha-mol esishiga qarab oʻzgarib turadi; oʻrta qismida soat mili yoʻnalishiga qarama-qarshi oqadigan oqim bor. Suvi loyqa. Dengizda tishli baliqlar bor. Organik moddalar miqdori boshqa dengizdagilarga qaraganda 5–6-marta koʻp. Eng yirik portlari: Mariupol, Taganrog, Yeysk, Berdyansk.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dengizlar
Azov floti

Azov floti – 1695-yilning oxirlariga kelib Rossiyaning Qrim xonligi va Turkiyaga qarashli Qora dengiz boʻylaridagi yerlarini bosib olish uchun tashkil qilingan. Flot kurishda asosiy markaz qilib Vo-ronej shahri tanlandi. Harbiy kemalarning birinchi yurishi 1696-yilning 3-mayida Voronejdan boshlandi. Azov shahrini ishgʻol qilishda Azov floti hal qiluvchi rol oʻynadi. Taganrog Azov floti bazasi boʻlib qoldi. Ad-miralteystvo Azov sohilidagi Tavrovga koʻchirildi. 1696– 1711-yillarda 215 kema qurildi. Prut yurishi (1711)dan keyin turklar Azovni yana qaytarib oldilar. Azov floti tor-mor qilindi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azoimid

Azoimid, HN3 – azotning vodorod bilan hosil qilgan kislotasi, tuzilishi. Suvsiz azoimid oʻtkir hidli, zaharli, rangsiz suyuqlik, qaynash temperaturasi – 37 °C, suyuqlanish temperaturasi – 80 °C, portlovchi modda, qizdirilganda, ishqalanganda yoki sal zarbalanganda darhol detanatsiyalanadi. Suvli eritmalarda A. NQ va N3 ionlariga dissotsiatsiyalanadi, kislotalik kuchi sirka kislotasiga yaqin. Oksid-lovchi xossaga ega. A.ning kuchli xlorid kislota bilan aralashmasi oltin va plati-nani eritadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azoksibirikmalar

Azoksibirikmalar – sariq kristall moddalar. Tarkibida azoksiguruh boʻlgan organik birikmalar; spirtda, efirda yaxshi eriydi, suvda eri-maydi. A.ning rangi ularning tarkibida azoksiguruh borligidandir. Elektro-litik usulda qaytarilsa, azobirikmalarga, konsentrlangan sulfat kislota ta’sirida esa oksiazobenzollarga ayla-nadi. Sanoatda A. nitrozobirikmalarga arilgidroksilaminlar ta’sir ettirib olinadi. Azobenzol va benzin olish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azometin boʻyoqlar

Azometin boʻyoqlar – molekula-222sida xromofor guruhlar boʻlgan organik boʻyovchi moddalar. Azometin boʻyoqlar toʻq rangli boʻlishi bilan azoboʻyoqlardan farq qiladi. Ular aromatik yoki geterotsiklik aldegidlar va aminlarni hamda aromatik nitrozo-birikmalarni faol metilen guruhli birikmalar bilan oʻzaro ta’sir ettirish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Sintetik usulda olingan dastlabki boʻyoqlardan biri boʻlgan toʻq qizil rangli mureksid ham Azometin boʻyoqlar ga kiradi. Azometin boʻyoqlar rangli fotografiya va toʻqimachilik sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azonallik

Azonallik (yun. a – inkor qoʻshimchasi va zone – zona) – mav-jud hududning zonal xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan biron hodisaning tarqalishi (qarang Geografik zonallik). A. tekisliklarda tabiiy A. (iqlimiy A., tuproq, A. gi, oʻsimlik A.gi, landshaft A.gi va boshqalar) va togʻlarda balandlik A.gi boʻlishi mumkin. Yerning ichki kuchlari (geologik tuzilishi, relefning mor-fostrukturasi va hokazo) bilan bogʻliq. A. omillarining ta’siri togʻlarda keskin bilinadi. A.ning zonallik bilan birga regional landshaft komplekslari shak-llanishi aniqlanadi. A.ning bir turi – intrazonallik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azor antitsikloni

Azor antitsikloni – Atlanti-ka okeanining Shimoliy yarim shardagi sub-tropik va tropik qismi ustidagi yuqori atmosfera bosimi oblasti. Markazi – 35-parallelda, Azor o.lari yaqinida. Azor antitsiklonining bir tarmogʻi qishda Saxroi Ka-birga, yezda esa Oʻrta dengizga va Janubiy Yevropaga kirib boradi. Azor antitsiklonining marka-zida bosim yanvarda 1022 mb dan yuqori, iyulda 1025 mb dan ziyod. Azor antitsikloni okeanning shu qismida butun yil davomida si-klonlarga nisbatan antitsiklonlarning koʻp boʻlib turishidan vujudga keladi. Azor antitsikloni Shimoliy Tinch okean antitsikloni bilan Shimoliy yarim shardagi dengiz tropik havo massalarining markazi hisoblanadi. Bu havo massalarining Atlantika qutbiy frontida qutb havo massalari bilan oʻzaro toʻqnashishi natijasida okean ustida koʻplab siklonlar vujudga keladi, bu esa Yevropa ob-havosi va iqlimiga katta ta’sir koʻrsatadi. Azor antitsiklonining ichki qismida bulut kam, havo quruq boʻladi. Azor antitsiklonining ancha quyi kengliklarida, ekvatorga yaqin joylarida Shimoliy Atlantika passat sha-mollari esib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azor orollari

Azor orollari (portugalcha Ilhas dos Acores – Qarchigʻaylar oroli) – At-lantika okeanining shimoliy qismidagi ar-xipelag. Pireneya yarim oroldan gʻarbda. Portu-galiya tarkibida. 9 ta yirik orol va kelib chiqishi vulkanik boʻlgan bir qancha riflardan iborat. Gʻarbdan sharqqa qariyb 600 km ga choʻzilgan. Maydoni 2,3 ming km². Relefi togʻli, balandligi 2351 m gacha (Piku o.dagi Piku togʻi). Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Issik va qaynoq suvli hamda mineral buloq koʻp. Iqlimi subtropik, dengiz iqlimi; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 14°, iyulning temperaturasi 22°; yillik oʻrtacha yogʻin 800 mm chamasida. togʻ yon bagʻirlari oʻrmonlar bilan qoplangan, makvis chakalak-zorlari bor. 1431–53 yillarda Azor orollari ga por-tugallar borib oʻrnashgan. Aholi sitrus oʻsimliklar oʻstirish, tokchilik, ananas, banan yetishtirish bilan shugʻullanadi. Azor orollari Trans-Atlantika havo va dengiz yoʻllari 223kesishgan joyda. Asosiy portlari: Pon-ta-Delgada, Orta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxipelaglar
Portugaliya
Azot muvozanati

Azot muvozanati – organizmga bir kecha-kunduzda ovqat tarkibida kirgan azot bilan undan tashqariga chiqqan (siydik va najas bilan) umumiy azot ora-sidagi farq. Voyaga yetgan organizmning normal holatida Azot muvozanati mavjud. Oʻsayotgan yosh organizm musbat Azot muvozanatiga ega, ya’ni uning tashqariga chiqarayotgan azoti qabul qilgan azotidan kam. Yetilgan kat-ta organizm toʻla Azot muvozanatida boʻladi, ya’ni bir kecha-kunduzda kabul qilingan azot miqdori tashqariga chiqarilgan azot miqdoriga teng boʻladi. Manfiy Azot muvozanati ovqat bilan qabul qilingan azot yetishma-ganda, ayniqsa ayrim aminokislotalar ovqatda yetarli boʻlmaganda, ba’zi kasalliklarda kuzatiladi. Bunda tashqariga chiqarilgan umumiy azot ovqat bilan qabul qilingan azotdan ortiq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil