MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Analitik seleksiya

Analitik seleksiya — tan-lash asosida qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari navlarini yaratish usuli. Analitik seleksiyada boshlangʻich material sifatida mahalliy yoki boshqa hududlardan keltirilgan navlardan, ta-biiy duragay populyatsiyalardan foydala-niladi, sintetik seleksiyaaa esa populya-siyalar sunʼiy ravishda barpo etiladi. Yana q. Tanlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik tarozi

Analitik tarozi — moddalarni aniq tortadigan noziq tarozi; ki-myoviy analizlarda ishlatiladi. Analitik tarozida ogʻirligi 2 gdan 200 g gacha boʻlgan mod-dalar 0,04 mg gacha aniqlikda tortiladi. Analitik tarozining toʻliq analitik (100-500 g li, 1-5 mg aniqlikda tortadigan), yarim mikroanalitik (20-50 g li, 0,2-0,25 mg aniqlikda), mikroanalitik (20-30 g li, 0,01 mg aniqlikda), probirka (1-2 mg li, 0,04 mg aniqlikda); teng yelkali va bir yelkali xillari bor. Bir yelkalida posangi boʻladi. Koʻpincha, teng yelkali va ikki pallali Analitik tarozi ishlatiladi. Analitik tarozi ni chang, shamol, kishi nafasidan sakdash uchun u oynali shkaf ichiga oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik tillar

Analitik tillar — tillar turi. Grammatik maʼnolar (soʻzlar munosabati) shakl yasovchi affikslar yordamida emas, balki yordamchi soʻzlar, soʻz tartibi va intonatsiya vositasida ifodalanadi. Ingliz, fransuz, ispan, yangi fors tillari Analitik tillar hisoblanadi. Shuningdek, hind-yevropa oilasidagi boshqa tillarda ham ularning alomatlari mavjud.

Yana qarang 
 Sintetik tillar
 Amorf tillar

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Analitik tur

Analitik tur — mahalliy ahamiyatga molik geodezik toʻr. Katta mas-shtabli s’yomka oʻtkazish va muhandislik-geodezik ishlarni taʼminlash maqsadida davlat geodezik toʻrini hosil qiluvchi punktlar asosida triangulyatsiya va tri-lateratsiya usullari yordamida Analitik tur hosil qilinadi. Birinchi razryadli Analitik tur lar 1-4sinflarga oid, to-monlari 2-5 km li geodezik toʻr asosida, oʻlchash xatosi t=4" gacha mos boʻlgan siljish (koʻchish) bilan oʻlchash asosida, ikkinchi razryadlisi tomonlari 0,5-3 km li va t=10" gacha mos boʻlgan siljish bilan tuziladi. Agar davlat geodezik toʻri boʻlmasa, mustaqil birinchi (masshtabi 1:500 da, maydoni 500 km²dan katta boʻlmagan) va ikkinchi (M 1:2000, maydoni 100 km²dan kichik) razryadli Analitik tur tuziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik falsafa

Analitik falsafa — 20-asr fal-safasidagi gʻarbiy, asosan ingliz-ame-rikacha yoʻnalish; falsafani bilishning asosan til vositalari orqali tahlili deb tushunadi; neopozitivizmning boshqa bir koʻrinishi. Asosiy oqimlari: 1) mantiqiy tahlil qilish falsafasi; zamonaviy matematik mantiq vositalari — mantiqiy empirizm (R. Karnap, K. Gempel, F. Frank) va mantiqiy pragma-tizmagm foydalanadi (U. Kuayn, N. Gud-men); 2) tilshunoslik falsafasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik funksiya

Analitik funksiya — matematikaning asosiy tushunchalaridan biri; f(z)=c₀+c₁(z-a)+c₂(z-a)²+c₃(z-a)³+… darajali qator yigʻindisi koʻrinishida yozilishi mumkin boʻlgan funksiya. Bundan Analitik funksiyaning istalgan tartibdagi hosilasi ham mavjudligi kelib chiqadi. Analitik funksiya sinfi yetarlicha keng boʻlib, unga matematikada va uning tadbikdarida uchraydigan funksiyalarning koʻpchiligi kiradi. Ayni paytda bu sinf bir qator ajoyib xossalarga ega. Avvalo, Analitik funksiya sinfi arifmetik, algebraik amallarga, limitga oʻtish amaliga nisbatan yopiq sinfdir. Analitik funksiyalarni ikki turga boʻlish mumkin: haqiqiy va kompleks analitik funksiyalar.

Xossalari.

1. Agar f(z)-kompleks oʻzgaruvchili analitik funksiya bir bogʻlamli D sohada analitik boʻlsa, ixtiyoriy yopiq γ⊂D kontur boʻyicha olingan integral nolga teng.

2. Agar f(z)-kompleks oʻzgaruvchili analitik funksiya bir bogʻlamli D sohada analitik boʻlsa, D sohani chegarasida berilgan qiymatlar orqali sohani ichidagi qiymatlarini aniqlash mumkin.

3. Agar f(z)-kompleks oʻzgaruvchili analitik funksiya bir bogʻlamli D sohada analitik boʻlsa, uning haqiqiy va mavhum qismlari D sohada garmonik funksiya boʻladi.

Shu va boshqa xossalar Analitik funksiya sinfining muhim ob’ekt ekanligini koʻrsatadi. Analitik funksiya nazariyasiga O. Koshi, B. Riman, K. Veyershtrass asos solgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analitik chatishtirish

Analitik chatishtirish, tahliliy chatishtirish — birinchi av-lod duragaylarini resessiv gomozi-gotali ota-ona formalar bilan chatish-tirish; bekkrossning bir koʻrinishi. Shuningdek, Analitik chatishtirishdan genetika-seleksiya tadqiqotlarida boshlangʻich mate-rialning genotipini taxlil qilishda, kros-singover — birikkan (tutashgan) genlar rekombinatsiyasi foizini aniqpashda ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analog hisoblash mashinasi

ANALOG HISOBLASH MASHI-NASI — uzluksiz oʻzgaruvchi fizik kat-taliklar (mexanik siljish, kuchlanish, tok kuchi, temperatura va boshqalar)ning qiymatlari aniqlanadigan matematik masalalarning sonlarini shu miqdorlar bilan taqqoslaydigan hisoblash mashinasi. Analog hisoblash mashinasi m.da natija mashinadagi oʻzgaruvchan fizik miqdorlarni oʻlchab aniqlanadi. Analog hisoblash mashinasi m.ning asosiy xususiyatlari: oʻzgaruvchan kattaliklar uzluksiz boʻladi; amallar parallel bajarilishi nati-ja-sida yuqori tezlikka erishiladi; yechi-ladigan masalalarga dastur tuzish ancha soddalashadi; tadqiq qilinuvchi tizimni real analog qurilmaga ulash osonlasha-di; modellash jarayoni va natija yaqqol koʻrinib turadi; jamlash, koʻpaytirish, integrallash, chiziqli boʻlmagan funk-siyalarni hosil qilish kabi amallarni ancha sodda va samarali bajarish mum-kin; axborotni uzoq muddat xotirada saqlash, murakkab va mantiqiy amallarni bajarish imkoni cheklangan. Analog hisoblash usullaridan miloddan avvalgi Vaviloniyada yer oʻlchash va harita tu-zishda foydalanilgan. 15-asr boshlarida Samarqandda al-Koshiy ikki sayyoraning bir meridian tekisligida boʻlish vaqti paytini aniqlovchi asbob yaratgan. taxminan 1000-yilda yaratilgan logarif-mik lineyka dastlabki Analog hisoblash mashinasi m.dir. Hozirgi EHMlarning dastlabkisi elektron texnika taraqqiyotining mahsuli boʻlib, bular 1950-yilda yaratilgan oʻzgarmas tok kuchaytirgichi bilan bogʻliqdir. Ayniqsa, keyingi vaqtlarda yaratilgan analog qurilmalar integratsiya koeffitsiyenti oʻta katta boʻlgan analog integral mikro-sxemalar asosida ishlab chiqariladi. Ishlash tarziga koʻra, Analog hisoblash mashinasi m. mexaniq pnevmatik, gidravlik, elektromexa-nik va elektron turlariga, analogiya asosida qurilishiga koʻra, oddiy va murakkab xillarga boʻlinadi. Oddiy mashinalarda oʻzgaruvchilar va yechiladi-gan dastlabki tenglama oʻzgaruvchilari orasidagi bogʻlanish oʻzgarmas koeffi-siyentlar orqali amalga oshirilsa, mu-rakkab mashinalarda esa bu aloqa oshkor koʻrinishda boʻlmay, balki murakkab tas-virga ega boʻladi. Analog hisoblash mashinasi m. boshqaruv tizimlarining di-namikasini taxlil qilish yoki rostlash-da, boshqaruv tizimlarining sintezi va rostlash bilan bogʻliq masalalarni yechish-da, tizimga taʼsir etuvchi va foydali signallarni aniqlashda, yangi avtomatik qayd qilish qurilmalarini yaratishda va boshqalarda keng qoʻllaniladi. Bundan tashqari, Analog hisoblash mashinasi m.lardan murakkab avtomatik tizimlarning elementlari va qurilmalari si-fatida ham foydalaniladi. Abdurauf Pattoxov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil>
Analogiya

Analogiya (yun. analogia — muvofiqlik, aynanlik, oʻxshashlik) — 1) (falsafada) predmet va hodisalarda bi-ror xususiyatning oʻxshashligi. Mantikda A. yordamida ikki predmetning kanday-dir bir xususiyati oʻxshasa, boshqa xususiyatlari ham oʻxshashligi haqida xulosa chiqariladi. Chiqarilgan xulosaning toʻgʻri yoki notoʻgʻriligini bilish uchun uni amaliyotda tekshirib va sinab koʻrish lozim; 2) (huquqda) biror tayin harakat qonunda bevosita koʻrsatilmagan holda shunga oʻxshash hodisani koʻzda tutadigan huquqiy normani mazkur harakatga tatbiq etish. Huquqning ayrim tarmoqlarida, jumladan fuqarolik huquqida biror xil daʼvo toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatilmagan boʻlsa, sud shunga oʻxshash munosabatlarni koʻzda tutadigan boshqa qonunni qoʻllaydi. Jinoyat qonunida 1959-yilgacha qoʻllanib kelingan bu qoida Oʻzbekiston Respublikasi Jino-yat kodeksidan chiqarib tashlangan. Oʻzbekiston Respublikasi JKning 4-moddasida koʻrsatilishicha, sodir etilgan qilmishning jinoiyli-gi, jazoga sazovorligi va boshqa huquqiy oqibatlari faqat Jinoyat kodeksi bilan belgilanadi. Oʻzbekiston Respublikasi JKning 9-moddasiga binoan, shaxs qonunda belgilangan tar-tibda aybi isbotlansagina javobgar boʻladi; 3) (tilshunoslikda) til unsurlarining (soʻz yasalishi, shakl yasalishi va boshqa holatlarda) muayyan munosabat taʼ-sirida aynanlik kasb etishi. Masalan, „koʻr“ obʼektli feʼlga „qara“ obʼektsiz feʼl sinonim boʻlib kelishi (uchishini koʻr — qara), „koʻr“ koʻmakchi feʼlga „boq“ feʼlning sinonim boʻlishi (qilib koʻr — boq); 4) (biologiyada) turli manbalardan kelib chiqqan, lekin bir xil vazifani bajaradigan, tashqi koʻrinishi ham ana shu vazifaga moslangan ozmi-koʻpmi bir-biriga oʻxshab ketadigan organlar va boʻlaklarning oʻxshashligi. Bajaradigan vazifalari bir xil, lekin kelib chiqishi turlicha boʻlgan organlar analogik organlar deb ataladi. Bularga qush va kapa-laklar qanoti, baliq va qisqichbaqalar jabrasi, zirk va doʻlanalar tikani mi-sol boʻla oladi. Analogik organlarning oʻxshashligi faqat tashqi tomondan. Ularning embrional rivojlanishida katta tafovut bor. Masalan, qush qanoti maxsus oyoq murtagidan paydo boʻladi, hasharot qanoti esa teridan oʻsib chiqadi. Zirkning tikani koʻrinishi oʻzgargan barg, doʻlananing tikani esa koʻrinishi oʻzgargan shoxchadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analog-raqamli hisoblash mashinasi

Analog-raqamli hisoblash mashinasi — analog va raqamli-hisoblash mashinalarining qismlari (bloklari)dan tashkil topgan qurilma. Mashina oʻzgaruvchilari raqamli va ana-log (uzluksiz) koʻrinishda ifodalanadi. Analog va raqamli EHMlarning kamchiliklarini bartaraf etish, ularning afzalliklarini birlashtirish maqsadida oʻtkazilgan izlanishlar na-tijasida bitta hisoblash tizimi — gi-brid hisoblash mashinasi yaratilgan. Bu kompleksning raqamli qismi — raqamli elektron hisoblash mashinasi (REHM) asosida quriladi. Markaziy boshqaruv qurilmasi mashinaning ayrim qismlari — analog-raqamli oʻzgartirgich (AROʻ), raqam-analogli oʻzgartirgich (RAOʻ) va AEHM oʻrtasidagi bogʻlanishni zarur aniqlik va ketma-ketlikda taʼminlaydi. A.-r.h.m. matematik va mantiqiy amallarni bajarishda hamda mashina koʻrsat-kichlarini bir shakldan ikkinchi shaklga oʻtkazishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analgetiklar

Analgetiklar ( va  analgetik moddalar) — ogʻriqni qoldiruvchi yoki kamaytiruvchi dorilar; farmakologik taʼsiriga koʻra narkotik va narkotik-mas Analgetiklar farq qilinadi. Narkotik analgetiklarga morfin, omnopon va uning sintetik oʻrindoshlari (promedol, fenadon va boshqalar) kiradi; ular turli ogʻriqlar, jumladan shikastlanish va boshqa hollardagi kuchli ogʻriqlarni ham qoldiradi. Narkotik Analgetiklar takror-takror qabul qilinganda odam unga oʻrganib, qumsaydigan boʻlib qoladi va bu narkomaniyaga sabab boʻlishi mum-kin. Narkotikmas Analgetiklarga kimyoviy tuzili-shi turlicha boʻlgan sintetik moddalar (amidopirin, analgin, fenatsetin, atse-tilsalitsilat kislota, paratsetamol va boshqalar) kiradi; bu xil Analgetiklarning narkotik Analgetiklarga Karaganda ogʻriq qoldiruvchi taʼsiri kuchsizroq boʻlib, asosan, nevralgiya tu-sidagi ogʻriklarda, mialgiya (muskullar yalligʻlanishi)da, tish va bosh ogrigida ishlatiladi. Narkotikmas Analgetiklar ogʻriq 467qoldirish bilan bir qatorda isitma tushi-shiga va yalliglanishni bartaraf etishga ham yordam beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analgin

Analgin (Analginum) — narko-tikmas analgetiklarning pirazolon unumlari guruhiga mansub dori; ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishga qarshi va isitma tushiruvchi xossaga ega. Turli sabablarga koʻra kelib chiqqan kuchsizroq ogʻriqlarni qoldirish, isitma tushirish, gripp, bod va boshqa kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Yana q. 

 Analgetiklar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Analsim

Analsim — seolitlar guruhiga mansub mineral. Notekis dumaloq trape-soedr koʻrinishida kristallanadi. Ran-gi oq, kulrang, pushti, yashilroq, baʼzan qizil. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 5,5 — 6,0; s ogʻ. 2,2 — 2,3. Kelib chiqishi gidrotermal, kam hollarda magmatik. Qizdirilganda oson eriydi. Baʼzan ba-zaltlarda birlamchi mineral sifatida, kamdan-kam hollarda choʻkindi jinslarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anamnez

Anamnez (yun. anamnesis — xoti-ra) — bemorning oʻzidan yoki uni biladi-gan kishilardan shu bemorning hayot sha-roiti va kasallik tarixi haqida soʻrab toʻplanadigan maʼlumotlar. A. toʻgʻri diagnoz qoʻyishda eng muhim tekshi-ruv usullaridan biri. A.ga bemorning shikoyati, kasallikning boshlanishi va keyingi kechish davri, ilgari qanday ka-salliklar bilan ogʻriganligi, oilaviy sha-roiti, zararli odatlari (chekish, spirtli ichimliklar ichish), turmush, mehnat tar-zi, avlodlarning sogʻ yoki nosogʻligi va hokazo kiradi. Maʼlumotlarning yanglish berilishi kasallikka diagnoz qoʻyishni mushkullashtiradi va notoʻgʻri davolashga sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anamniyalar

Anamniyalar (Anamnia) — em-brional taraqqiyotning dastlabki dav-rida embrion pardalari, jumladan am-nioni ham boʻlmaydigan tuban umurtqali hayvonlar guruhi. Toʻgarakogʻizlilar, baliqlar, suvda hamda qurukda yashovchilarni oʻz ichiga oladi. A. birlamchi suv umurtqalilari boʻlib, embrional rivoj-lanishi suv muhiti bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anamorfirlash

Anamorfirlash (yun. Anamorphoo — oʻzgartiraman) — ob’-yekt tasvirining konfiguratsiyam (oʻlchamlari, shakli)ni optik yoki boshqa usulda oʻzgartirish. A. maxsus optik si-stemalar yordamida, shu bilan birga jism yoki tekisliklarni qiyalashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. A.da silindrik linzalar, optik koʻzgular, ponasimon shishalar va boshqa optik moslamalardan foydalaniladi. Tasvirning oʻzaro per-pendikulyar yoʻnalishdagi chiziqli kat-talashtirishlari nisbati A. koeffitsi-yenti deyiladi. Tasvirni gorizontal yoki vertikal yoʻnalishlarda bir tekis siqib yoki choʻzib A. (ayniqsa, kinotexnikada) keng tarqalgan. Oddiy kinoplyonkaga go-rizontal tekislikda siqilgan tasvir tu-shirilib, uni ek-randa proyektor orqali koʻrsatilganda, yoyish yoʻli bilan tomonlarining oʻlchamlari nisbati 2,35:1 boʻlgan tasvir hosil qilinishi mumkin. Bunday oʻzgartirishlar, odatda, maxsus mos-lama yordamida amalga oshiriladi. Ekran te-kisligini qiyalatib A. rasmni qogʻozga tushirishda va matbaada qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kino va video texnologiyalari
Ananas

Ananas (Ananas) — ananasdoshlar (Bromeliaceae) oilasiga mansub oʻtlar turkumi (urugʻi). 5 — 6 turi maʼlum. Asosan, Amerika qitʼasining tropik hududlarida va Osiyoning Filippin, Tayvan o.larida oʻsadi. Barglari qalin, uzun, xanjarsimon. Ekiladigan A. (A. Sativus) Amerika va Tayvandan boshqa joylarda ham oʻsadi. Bu toʻrning mevasi qubba shaklidagi toʻp me-vadan iborat, ogʻirligi 2 — 5 kg, tusi sargʻish, xushxoʻr. Hoʻl meva yoki konserva holida isteʼmol qilinadi. Baʼzi turlarining barglaridan ipaksimon noziq tolalar ham olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dorivor oʻsimliklar
Tropik mevalar
Anapa

Anapa — Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1846-yildan), Qora dengiz sohilidagi bolalar iqlimiy va shifo-baxsh balchiq bilan davolovchi kurort. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 56,7 ming kishi (1992). Iqlimi iliq. Yillik oʻrtacha temperatura 11,6°, yozi issiq. Shahar atrofida tokchilik rivojlangan. A.da qishloq xoʻjaligi texnikumi, 468oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalaridan yigiruv-toʻquv fabrikasi, oʻlkashunoslik muzeyi, sanatoriylar, dam olish uylari, ona va bolalar pansionatlari bor. Miloddan avvalgi 4-3-asrlarda A. oʻrnida — Gorgip-piya antik shahri boʻlgan. A.arxeologik qazishlar oʻtkazilgan joy — ochiq osmon ostidagi muzey.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaplaziya

Anaplaziya (yun. ana — teska-ri, plasis — tuzilma) — toʻqima va hujayralarning norma va patologi-yada differensiallanmagan holatga qaytishi, bunda ular oʻziga xos funksi-yalarini oʻtamay qoʻyib, cheksiz oʻsadigan boʻlib qoladi, Hujayralar aynib, oʻsma hosil qilayotganda roʻy beruvchi oʻzgarishlar majmui, odatda, A. deb ata-ladi. Belgilari: hujayra yadrolarining kattaligi, shakli va tuzilishi oʻzgaradi, baʼzan ularda bir necha yadrochalar paydo boʻladi; hujayralarning differensia-siyalanishi susayadi, fizik-kimyoviy va biokimyoviy xossalari buziladi, ular tez koʻpayadi va hokazo

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaplazma

Anaplazma (Anaplazma) — bir hujayrali sodda organizm. Tanasi yumaloq, diametri 1 mkm gacha. A. nuqtadek boʻlib, qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ni jarohatlaydi. A. faqat mikroskopda koʻrinadi. Eritro-sitda 1 — 4 tagacha A. boʻlib, koʻpincha uning chetida joylashadi. A. oddiy boʻlinish yoʻli bilan koʻpayadi va anaplazmoz kasalligini qoʻzgʻatadi. Qoramol va qoʻy-echkilar qonida parazitlik qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaplazmoz

Anaplazmoz — qoramol va qoʻy-echkilarda uchraydigan surunkali kasallik. A.ni hayvon qonida para-zitlik qiladigan Anaplasma marginale (qoramollarda), A. ovis (qoʻy-echkilarda) mikrobi qoʻzgʻatadi. A. qonni mikro-skopda tekshirish yoʻli bilan aniqlanadi. Hayvon kasallikka yoz va kuz boshida koʻproq chalinadi. Kasallikni qon soʻruvchi soʻna va kanalar tarqatadi. Kasallangan hayvon immunitet hosil qiladi va uzoq vaqt anaplazma manbai boʻlib qoladi (qoramollar 14, qoʻylar 5 yilga qadar). A. anpgibiotiklar (tetratsiklin), shuningdek delalgil (qoramolga), V12 vitamini bilan davolana-di, oson hazm boʻladigan ozuqa, mikroele-mentlar, koʻp suv beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anarxizm

Anarxizm (yun. anarchia — hokimiyatsizlik, beboshlik) — rahbar sifatida faqat alohida shaxsning xohish-irodasinigina tan olib, har qanday hokimiyat va davlat tuzumini rad etuvchi jamiyat toʻgʻrisidagi taʼlimot. Antik dunyo zamonidayoq anarxizmga xos fikr yuritish alomatlari boʻlgan, qadimgi xristianlikda diniy shaklda, keyinchalik oʻrta asrlar mazhablarida ham uchraydi. Lekin ilmiy nazariya sifatida anarxizm keyin pay-do boʻlgan. Nemis faylasufi K. Shmidt (Shtirner), fransuz olimi P. Prudon, rossiyalik M. Bakunin uning nazariyotchilari hisoblanadi. Anarxizm baʼzi oʻrinlarda liberalizm bilan chatishib ketadi, har qanday davlat hokimiyatini yoʻqotishni va ishlab chiqaruvchilar uyushmalarining federatsiyasini tuzishni yoqlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anarxosindikalizm

Anarxosindikalizm (yun. anarchia — beboshlik, tartibsizlik; syndikos — uyushma) — xalqaro ishchilar harakatining anarxizm taʼsirida boʻlgan oqimi. Kasaba uyushmalarini mehnatkashlar tashkilotining oliy shakli, binobarin ishlab chiqarish vositalari maz-kur uyushmalar qoʻliga oʻtishi lozim, deb hisoblagan. A.-s. sabotaj, boykot, iqtisodiy ish tashlash va kurashning „oliy shakli“ sifatida umumiy iqti-sodiy stachka kabi „toʻgʻridan-toʻgʻri harakat“ taktikasini yoqlagan. 19-asr oxirlarida Fransiya, Italiya, Ispaniya va Lotin Amerikasi mamlakatlarida vujudga kelib, 20-asr boshlarida eng koʻp tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anastigmat

Anastigmat — tasvirning faqat sferik va xromatik aberratsiya nati-jasida buzilib chiqishinigina emas, balki astigmatizm (optik tizimda tas-vir nuqsonlaridan biri) hodisasini ham bartaraf qiladigan fotoob’ektiv. A.da linzalar sifatli shishadan tay-yorlanadi. A. texnik va badiiy fotogra-fiyada, kinematografiyada keng ishlati-469ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anastomoz

Anastomoz (yun. anastomosis — tutashish) — tabiiy tarzda oʻzaro qoʻshilish yoki ulanish, bogʻlanish. Mas, bir qon tomirining ikkinchisi bilan qoʻshilishi. Jarroxlikda biror kovak aʼzoni kesib, ikkinchisiga ulash, meʼdaning ichakka ulanishi, yaʼni meʼda-ichak anastomozi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anataz

Anataz — sodda oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. TYU2ning po-limorf modifikatsiyalaridan biri. Fe, Zn, Nb qoʻshimchalari boʻladi. Ran-gi yashil-sarikdan kulrang-qoragacha. Qattiqligi 5,5 — 6. S or. 3,8 — 3, 9. 915° gacha qizdirilganda rutilta aylanadi. Olmossimon yoki metallsimon yaltiroq. Gneys, granit va boshqalarda ikki-lamchi akses-sor mineral. A. yertomirlarda, magma-tik va metamorfik jinslarda, kamroq miqdorda pegmatitlarda, baʼzan esa choʻkindi (qumtosh) jinslarda uchraydi, shuningdek ilmenitning yemirilishi natijasida vujudga keladi. Yaltiroq tiniq nus-xalari zargarlikda jilvir sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Anatoksin

Anatoksin (yunoncha: ana — qayta taʼ-sir va toxion — zahar) — formalin va 39 — 40° temperatura taʼsirida zaharli xossasini yoʻqotgan, lekin antigenlik xossasini saqlab qolgan toksin. Birinchi marta fransuz bakteriologi G. Ramon 1923-yilda difteriya toksinidan anatoksin tayyorla-gan. A. immun qon zardobini tayyorlashda qoʻllaniladi. Buning uchun A. yirik hayvonlar (mas, ot)ga takror yuboriladi. Ulardan olingan zardob odamlarni baʼzi yuqumli kasalliklar (difteriya, qoqshol va boshqalar)dan saqlash va davolashda foydala-niladi. Faol immunlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anatoliya agentligi

Anatoliya agentligi (Anadoli ajansi) — Turkiyadagi axborot agentligi. 1920-yilda taʼsis etilgan. Aksiyadorlik jamiyati; aksiyalarning koʻpchiligiga hukumat egalik qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anafilaksiya

Anafilaksiya (yun. anaphylaxia — himoyasizlik) — organizmga paren-teral yoʻl orqali yuborilgan antigenga nisbatan sezuvchanlikning ortishi bilan ifodalanadigan allergik reaksiya. Umu-miy yoki mahalliy reaksiya (mas, teri-da) koʻrinishida namoyon boʻladi. Yaqqol koʻrinib turgan umumiy reaksiya anafi-laktik shok deyiladi. Anafilaktik shokning asosiy belgilari: nafas olish ke-skin qiyinlashadi va qon bosimi tushib ketadi, bemor hushidan ketishi mumkin. Shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatishga toʻgʻri keladi. A.ning oldini olish uchun oʻz bilgicha dori ichmaslik kerak, aks holda organizm sezuvchanligi oshib ke-tishi mumkin, agar dori ichganda biror 471xil allergik reaksiya roʻy bersa, dori ichishni toʻxtatib, albatta vrachga uchra-shish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaxita

Anaxita — zardushtiylik dinida obodonlik va farovonlik maʼbudasi. Qadimgi dehqonlar yogʻingarchilik va hosildorlikni A.ning moʻjizasi deb hisoblashgan. Qadimgi haykaltaroshlar A.ni bir qoʻlida anor yoki olma ushlab turgan ayol shaklida tasvirlaganlar. Arxeologik qazishmalarda A.ning sopoldan yasalgan haykalchalari ham uchrab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Xudolar
Mifologiya
Anaxronizm

Anaxronizm (yunoncha: ana — teskari, qarshi, choronos -vaqt, davr) — 1) xronologik xato, biron-bir voqea, hodisani tamomila boshqa vaqtga, davrga nisbat berish; 2) biror davrni tasvir qilishda shu davrga xos boʻlmagan xususiyatlarni ataylab tiqishtirish; 3) oʻz zamonasiga mos kelmaydigan eski qarashlar, xatti-harakatlar, urf-odatlar, oʻtmish sarqitlari.Majoziy ma'noda - zamondan qolgan eskirgan narsalarni ifodalaydi. Anaxronizm inson miyasidagi chalkashliklar tufayli yuzaga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil