MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallari

Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallari - Oʻrta Osiyo hududida saqlangan qad. sanʼat obidalaridan. Tuproqqalʼashtm Xorazm shohlari saroyi majmuasi devorlariga ishlangan rasmlar va haykallar mil. 1—3-asrlarga mansub. Arxeologlar "Shoxlar xonasi" (haykallar guruhida ajdodlar ilohiylashtirilgan boʻlsa kerak), "Gʻalaba xonasi" (gorelyeflarda shoh shonshavkati ifodalangan), "Askarlar xonasi" (shoxlar ulkan, jangchilar kichik hajmda aks ettirilgan) va boshqa ramziy atalgan saroy xonalari haykallar, boʻrtma tasvirlar qamda rangtasvir bilan bezatilgan; rangtasvir haykaltaroshlik hamda monumental bezaklarda keng qoʻllanilgan. Tasvirlar Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan usulda — quruq ganch suvoqqa mineral boʻyoklarga yelim qoʻshib ishlangan: tasvir oq zaminni butunlay qoplab ishlanib, qora boʻyokda tasvirning shakli aniq qilib chizib chiqilgan, soʻng shakllar ichi kerakli ranglar (qora, koʻk, zangori, qizil, binafsha, pushti va boshqalar) bilan boʻyalgan. Tuproqqalʼa devoriy rasmlari va haykallarir. va h., asosan, quyidagicha kompozitsiya tuzilishiga ega: kengligi 0,5—0,7 m boʻlgan bezak hoshiyadan iborat pastki qism (mas., moviy suv toʻlqini uzra suzayotgan qizil baliqpar), asosan, tabiiy kattalikda ishlangan turli jonzotlar, odamlar tasvirlari, ov manzaralaridan iborat asosiy qism hamda devor bezagini yakunlovchi ganch bezakli friz koʻrinishidagi yuqori qism. Asosiy qismda tasvirlangan ov sahnalari, odamlar tasvirlari diqqatga sazovor, mavzuli lavhalar oʻsimliksimon naqshlar bilan uygʻunlashtirilgan. Yaxshi saqlangan ayrim tasvirlar Xorazm rangtasviri (mas., arfa chalayotgan ayol tasviri)ning ishlanishini kushongandxar anʼanalari bilan bogʻlash imkonini beradi, shuningdek, shunday qiyofalar gʻam uchraydiki, bu qiyofalar SuriyaMisr yoki Shimoliy Qora dengiz boʻyi xalqlarining rim davri sanʼatida uchrashini tadqiqotchilar aniklagan. Barcha tasvirlar oʻta erkinlik va qaqqoniylik bilan yaratilgan boʻlib, Qad. Xorazmning yuksak badiiy madaniyatidan darak beradi.

Ad.:Toprakkala, Trudoʻ Xorezmskoy arxeologoetnograficheskoy ekspeditsii, t. XIV, M., 1984.
Tur hosil boʻlishi

Tur hosil boʻlishi - ajdod turning bir necha yangi gurux,par (liniyalar)ga ajralishi orqali yangi turlar hosil boʻlishi jarayoni. Tur hosil boʻlishib. muammosini Ch. Darvin (1859) oʻzining divergensiya konsepsiyasida uzilkesil hal qilib bergan. Uning koʻrsatishicha, divergensiya tur ichida boradigan kurash sharoitida tabiiy tanlanish tufayli dastlabki formadan eng koʻp farq qiladigan belgiga ega boʻlgan individlarning saqlanib qolishi orqali sodir boʻladi. Zamonaviy tasavvurlarga qaraganda, Tur hosil boʻlishib. dizruptiv tanlanish nazorati ostida boradi; buning uchun tur ichida keskin raqobat boʻlishi shart emas. Tur hosil boʻlishib.ning allopatrik va simpatrik yoʻllari bor. Allopatrik Tur hosil boʻlishib. muayyan tur populyatsiyalarining hududiy alohidalanishi bilan bogʻliq. Tur arealining har xil qismida tarqalgan populyatsiyalar turli yoʻnalishlardagi tabiiy tanlanish taʼsiriga uchraydi; geografik izolyatsiya esa bunday alohidalangan populyatsiyalar oʻrtasidagi genetik informatsiya almashinuviga toʻsqinlik qiladi. Astasekin bunday populyatsiyalarda mikroevolyutsiya jarayoniga olib keluvchi genetik divergensiya sodir boʻladi va populyatsiya individlari dastlabki tur individlaridan aniq farq qiladigan belgilarga ega boʻlib qoladi. Agar bu belgilar ajdod turning boshqa populyatsiyalari bilan chatishmasligiga olib keladigan boʻlsa, u holda hosil boʻlgan forma yangi turga aylanadi. Tur oʻz arealidan tashqarida tarqaladigan boʻlsa, yangi hududda hali tabiiy tanlanish taʼsirida muvozanat holatiga kelmagan populyatsiyaning yashab krlishiga olib kelishi mumkin. Bunday populyatsiya tasodifan tanlangan individlar yigʻindisidan iborat boʻladigan yangi sharoitga moslanishga imkon beradigan tabiiy tanlanish taʼsirida genotipik jihatdan juda tez qayta qurilish ("genetik revolyutsiya")ga sabab boʻlishi mumkin. Kam sonli populyatsiyalarning hududiy alohidalanishida mikroevolyutsion jarayonlarda genlar dreyfi asosiy ahamiyatga ega.

Simpatrik Tur hosil boʻlishib. populyatsiyada birbiridan farq qiladigan bir necha formalarning boʻlishi va ularning bitta umumiy hududda tarqalishi (polimorfizm) asosida sodir boʻladi. Poliploidizatsiya orqali oʻsimliklarda (baʼzan hayvonlarda) yangi turlar paydo boʻlishi simpatrik Tur hosil boʻlishib. ning oʻziga xos usuli hisoblanadi. Bunda vujudga kelgan yangi turlar avval boshdan otaona populyatsiyadan genetik alohidalangan boʻladi. Agar ular jinssiz koʻpayish yoki partenogenez xususiyatiga ega boʻlib, ajdod forma bilan chatishmaydigan boʻlsa, yangi tur sifatida saqlanib qoladi.

Baʼzan "Tur hosil boʻlishib." terminidan keng maʼnoda bir turning astasekin ikkinchi turga aylanishi (turlar sonining oshmasdan filetik Tur hosil boʻlishib.), shuningdek, duragaylash orkali yangi tur hosil boʻlishi (toʻrsimon evolyutsiya) jarayonlarini tushuntirishda ham foydalaniladi. Tur hosil boʻlishib. ning bir qancha muammolari uzilkesil hal etilmagan.
Tura

Tura — Gʻarbiy Sibirdagi dare, Tobolniit chap irmogʻi. Uzunligi 1030 km, havzasi maydoni 80,4 ming km². Yogʻoch oqiziladi. Boshlanish joyidan 635 km gacha kema katnaydi. 3 ta suv ombori qurilgan. T.da Tyumen va boshqa shaharlar joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Tura (qalqon)

Tura, turo, toʻro (qad. turkcha — turmoq) — odam boʻyicha keladigan qalqon, sipar. "T." atamasi ilk bor Maxmud Koshgʻariyning "Devonu lugotit turk" asarida qoʻllanilgan. Temuriylar, Shayboniylar qoʻshinida keng qoʻllanishda boʻlgan. Askarlar T.ni oldilarida ushlab, uning panohida dushmanni kamon yoki miltiqsan oʻqqa tutganlar. Qoʻrgʻon yoki qalʼalarni olihda T. ayniqsa qoʻl kelgan. Jangchilar T. bilan himoyalangan holda shotilar orqali devorga chiqib gʻanimga zarba bergan. Aksariyat undan piyodalar foydalangan.
Turar joy daxlsizligi

Turar joy daxlsizligi - fuqarolarning konstitutsiyey shaxsiy huquq va erkinliklaridan biri. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi fuqarolarning turar joyi daxlsizligini kafolatlaydi (27modda). Bunga koʻra, hech kim qonunda nazarda tutilgan hollardan va tartibdan tashqari, birovning turar joyiga kirishi, tintuv oʻtkazishi yokya uni koʻzdan kechirishi mumkin emas. Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi JK ning 142moddasiga asosan, turar joyga unda yashovchilarning erkiga xilof ravishda zoʻrlik ishlatib bostirib kirish 3-yil gacha axloq tuzatish ishlari yoki 5-yil gacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanishi koʻrsatilgan. Turar joy daxlsizligid. deganda xususiy mulk boʻlgan uylar, kvartiralar olib qoʻyilishi, mulkdor esa uyga, kvartiraga mulk huquqidan mahrum etilishi mumkin emasligi ham tushuniladi. Ammo bir qator hollarda Turar joy daxlsizligid. ga boʻlgan huquq istisno etiladi. Jumladan, garov munosabatlarida undiruv garovga qoʻyilgan molmulkka qaratilganda, natsionalizatsiya, rekvizitsiya, musodara qilinganda Turar joy daxlsizligid. chetlab oʻtiladi. Mirodil Baratov.
Turbina

Turbina (frans. turbinus — uyurma) — ish jismi — bugʻ, gaz yoki suvning kinetik energiyasini mexanik ishga aylantiruvchi birlamchi dvigatel. Ish organi — rotor. Ish jismi oqimi rotor parraklariga taʼsir qilib, uni aylantiradi. Turbinaning aktiv (faol) va reaktiv, bir va koʻp pogʻonali turlari bor. Muqim (statsionar) bugʻ va gaz turbinalari elektr toki generatorlarini (turbogeneratorlar), markazdan qochma kompressorlar va havo haydovchi qurilmalarni (turbokompressorlar, turbohavo haydagichlar), taʼminlash, yonilgʻi va moy nasoslarini (tubronasoslar) harakatlantirish uchun qoʻllanadi. Transport bugʻ va gaz turbinalaridan kemalarda asosiy dvigatel sifatida foydalaniladi. Gaz turbinalari ham aviatsiya dvigatellari (turbovintli va turboreaktiv dvigatellar) sifatida, baʼzi hollarda (yuqori quvvatli dvigatellar zarur boʻlganda) lokomotivlar (gazoturbovozlar) va maxsus avtomobillarda ham qoʻllanadi. Gidravlik turbinalar gidroelektr styalarida elektr toki generatorlarini harakatlantirish uchun ishlatiladi (gidrogeneratorlar). Tejamliligi, ixchamligi, ishonchliligi va katta quvvat hosil qila olishi tufayli turbinalar energetikada porshenli bugʻ mashinalarining oʻrnini egalladi.

Yana q. 

 Bugʻ turbinasi
 Gaz turbinasi
 Gidroturbina
Turbogenerator

Turbogenerator - bugʻ yoki gaz turbinasi bilan xarakatga keltiriladigan elektr energiya generatori; yaqqol ko'rinmaydigan qutbli mashinalar, asoan, rotorning aylanish tezligi katta 1500, 3000 айл/мин bo'lganda qo'llaniladi. Bunday mashina rotorning konstruksiyasi bo'rtib chiqmagan qutb sifatida, yani uyg'otish cho'lg'ami joylashtiriladigan pazli silindrsimon shaklda yasaladi. Yaqqol ko'rinmaydigan qutbli generatorlarning birlamchi dvigateli sifatida bug' trubinasi qo'llanilgani uchun bunday generatorlar tubogeneratorlar deb ataladi. issiqlik elektr styasining turbinasi valiga bevosita biriyuiriladigan sinxron generator. T. gorizontal vaziyatda ishlaydigan elektr mashina. Uning uygʻotish chulgʻami rotoryaa, 3 fazali ish chulgʻami esa cmamopua joylashgan. Uygʻotish chulgʻami elektr mashinalar uygʻotkichi chulgʻamidan tok bilan taʼminlanadi. Stator korpus (tana) va chulgʻamlar joylashtiriladigan oʻyiklari bor oʻzakdan iborat. Oʻzak elektrotexnika poʻlati listlaridan yigʻilgan bir necha paketdan tayyorlanadi. Oʻzak payvandlab tayyorlangan poʻlat korpusga joylashtiriladi. T. havo yoki vodorod bilan sovitiladi. Yirik T.larda aralash sovitish tizimi qoʻllanadi. Masalan, stator va rotor chulgʻamlari suv bilan, stator oʻzagi esa vodorod bilan sovitiladi. Atom elektr styalarida ikki juft qutbli rotordan foydalaniladi (qarang Generator).
Amin Turdiyev

Amin Turdiyev (1910.10.8 Toshkent — 1978.13.3) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Toshkent pedagogika bilim yurtini tugatgan (1927). Moskva Badiiy teatri qoshidagi rejissyorlik kursida oʻqigan (1947). Internatda,soʻng "Urfon" maktabi qoshidagi drama toʻgaragida qatnashib, "Baxtsiz kuyov" spektaklida kuyov rolini oʻynagan. Aktyorlik faoliyatini Hamza teatri krshidagi Ishchisayyor teatrida boshlagan (1929— 32), soʻng asosiy truppaga (1932—33) oʻtgan. "Hujum" (Yan, Choʻlpon)da Sartarosh (Eshon), "Halima" (Gʻ.Zafariy)da Hammol va Bibiniso kampir, "Arslon" (Fitrat)da dehqon yigit rollarida chiqqan. Samarqand, Namangan viloyat teatrlarida badiiy rahbar (1934—37), Andijon teatrida bosh rejissyor (1951—52), Yosh tomoshabinlar teatrida badiiy rahbar (1963—67). T.ning hayoti va ijodi Hamza teatri bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, 1939—51, 1952— 63 va 1967—78 yillar shu teatrda aktyor, rejissyor sifatida faoliyat koʻrsatgan. Ikkinchi jahon urushi davrida "Jaloliddin" (M. Shayxzoda) spektaklida Chingizxon obrazini yaratgan. Umuman, aktyor sifatida T.ning mahorati salbiy va xarakterli obrazlar talqinida yorqin namoyon boʻlgan. Zargarov (A.Qahhor, "Ogʻriq tishlar"), Husayn Boyqaro (Uygʻun, I.Sultan, "Alisher Navoiy"), Kassio (U.Shekspir, "Hamlet"), Jon Robertson (Yu.Krotkoye, "Jon — tinchlik askari"), Abdusalom (E.Vohidov, "Oltin devor") kabi yaratgan obrazlarida tashqi qiyofasiga, qahramonlarning xattiharakati, yurishturishiga, nutk,iga katta eʼtibor bergan. Sahna nutqidagi mahorati tufayli u koʻp yillar N.Rahimov bilan "Tabassum" radiojurnalini olib borgan. Rejissyor sifatida milliy teatrda "Burgutning parvozi" (I.Sulton; I.Bersenev bilan hamkorlikda), "Kechirilmas gunoxlar" (I. Oʻktamov), "Shamsiqamar" (M. Abliyev), "Turkiya haqida hikoya" (N.Hikmat; A.Ginzburg bilan hamkorlikda) spektakllarini saqnalashtirgan. T. kinoda ham esda qolarli obrazlar yaratdi (Rais, "Stadionda uchrashamiz"; Qodirqul mingboshi, "Boy ila xizmatchi"; Beklarbegi, "Furqat" va boshqalar).

Manbalar

Havolalar  
 Amin Turdiyevga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
13-martda vafot etganlar
Jonsaid Turdiyev

Jonsaid Turdiyev (1954-yil 20-iyun, Toshkent viloyati, Boʻka tumani – 2023-yil 21-oktyabr) – ishlab chiqarish novatori, Oʻzbekiston Qahramoni (1998).

Mehnat faoliyati 

Mehnat faoliyatini 1970-yilda Olmaliq shahridagi 14avtobazada avtosozlovchi, haydovchi boʻlib ishlashdan boshlagan. 1973—75-yillarda harbiy xizmatda boʻlgan. 1975-yildan boshlab Olmaliq konmetallurgiya kombinatining „Qalmoqqir“ konida dastlab ekskavator mashinisti yordamchisi sifatida ishlaydi. 1982-yilda mashinistlik kursini tugatgach, 8 kubometr hajmli ekskavator mashinisti boʻlib ishlay boshladi. Mehnatsevarligi tufayli ish rejasini muntazam oshirib bajarishga erishdi. U texnikaenergetika resurslarni tejamkorlik bilan ishlatishda yuqori koʻrsatkichlarga erishdi, oʻz ekskavatori xizmat vaqtini 12 yildan 18 yilga uzaytirishga erishgan, koʻplab ekskavatorchi shogirdlar yetishtirgan.

Mukofotlari 
1998-yilda Jonsaid Turdiyevga Oʻzbekiston Qahramoni unvoni hamda Oltin Yulduz medali bilan mukofotlangan.

Vafoti 

Jonsaid Turdiyev 2023-yil 21-oktyabr kuni vafot etdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
Turin

Turin — Italiyaning shimoliy qismidagi shahar, Po daryosi boʻyida. Pyemont viloyati va Turin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 857,4 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazi. Sanoatida "FIAT" konserni yetakchi oʻrinda. Mamlakatda ishlab chiqariladigan avtomobillarning 90%, traktorlar, samolyot, aviamotor, temir yoʻl va elektrotexnika jihozlari ishlab chiqariladi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi. mashinalari, aniq mexanika va optika, radioelektronika, harbiy sanoatlar rivojlangan. Qora va rangli metallurgiya, kimyo, rezina, farmatsevtika, poligrafiya, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Universitet (15-asr), sanʼat, arxeologiya va boshqa muzeylar, kartinalar galereyasi, Xalqaro avtomobil va texnika salonlari bor. Turin —Italiyada modali kiyimlar tikish markazi.

Shaharga mil.av. 29—28 yillarda rimliklarning harbiy istehkomi sifatida qishloq oʻrnida asos solingan. 1720—1860-yillarda Sardiniya qirolligi, 1860—65 yillarda Italiya qirolligi poytaxti. T.da antik davr, oʻrta asrlarga oid va Uygonish davri meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

 

Italiya
Turk

Turk yoki turklar murojaat qilishi mumkin:

Jamoalar va etnik guruhlar 

 Turkiy xalqlar, turkiy tillarda soʻzlashadigan etnik guruhlar toʻplamidir.
 Turk xalqi yoki turklar, turkiy etnik guruh va millat deyiladi.
 Turkiya fuqarosi, Turkiya Respublikasi fuqarosi hisoblanadi.
 Turklar, Usmonli imperiyasiga murojaat qilish bilan birgalkta muloqot qlish xisoblanadi.
 Turk, boshqa din vakillari Bolqon xalqlari tomonidan qoʻllaniladi.
 Turk (kasta), Hindistondagi Hind-turkiy odamlar deyiladi.
 Janubiy Karolina turklari, koʻplari AQSHda joylashgan.
 „Turklar“, Faymonvill aholisi uchun taxallus, Li-rat, Belgiya.
 „Turklar“, Llanelli aholisi uchun taxallus, Karmartenshir, Uels hisoblanadi.

Odamlar 

 Turk (familiya), ism bilan odamlar roʻyxati.
 Turk(taxallus), taxallusli odamlar roʻyxati.
 Turk (reper) (Tab Virgil Jr., 1981-yilda tugʻilgan), amerikalik reper.
 Filipp Lixorkxeois (1947-yilda tugʻilgan), „Turk“ qalam nomi, belgiyalik hajviy kitob rassomi.
 Al-Turk, ism bilan odamlar roʻyxati.

Joylar 

 Brig o ' Turk, Shotlandiyadagi kichik qishloq qishlogʻi
 Turk orollari, Turk va Kaykos orollarining bir qismi, Gʻarbiy Hindiston
 Turk sayti, arxeologik sayt Kentukki, AQSh

Sanʼat va oʻyin-kulgi

Xayoliy shaxslar 

 Turklar (Final Fantasy VII), Video oʻyinda Final Fantasy VII
 Turklar, 1985-yilda mototsikl klubi kino niqobi
 Kristofer Turk, teleseriallarda skrablar
 Turk Barret, Marvel komikslarida
 Terri Linch, 1985-yilgi filmda Turk 182
 Turk, teleseriallardan shaxmat kompyuteri Terminator: Sara Konnor xronikalari va epizod nomi.

Ishlaydi 

 Turk (oʻyin), jon Meyson tomonidan
 „Turk“, 2007-yilgi albomdagi trek oʻlim bu birlik tomonidan olovda baland
 Turklar(teleserial), 1999-yilgi Amerika politsiya dramasi
 "Turklar "(qoʻshiq), Nav va Gunna tomonidan 2020-yilgi qoʻshiq.

Boshqa foydalanish 

 1903-1907-yillarda Qohirada Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi tomonidan nashr etilgan davriy nashr hisoblanadi.
 Mexanik Turk yoki Turk, 18-asr oxirida qurilgan firibgar shaxmat oʻynash mashinasi.

Shuningdek qarang 

 All pages with titles beginning with Turk
 Grand Turk (disambiguation)
 Turcopole (literally „sons of Turks“), mounted archers and light cavalry employed by the Byzantine Empire and the Crusader states
 Turkey (disambiguation)
 Turkish (disambiguation)
 Turk’s Head (disambiguation)
 Turck (disambiguation)
 Turku, a city in Finland
 Maumturks, a mountain range in Ireland
 Amazon Mechanical Turk, a crowdsourcing website
Turk (etnik guruh)

Turk — oʻzbeklar tarkibidagi etnik guruhlardan biri. T. 4 yirik qabila (turk, musobozori, kaltatoy va barlos)dan iborat boʻlgan. 6—16-asrlarda hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelib joylashgan. Qad. va oʻrta asrlardagi turkiy qabilalarning qoldiqlaridan tarkib topgan. T. tarkibiga turklashgan moʻgʻul qabilalarning ayrim guruxlari ham kirgan. Ular, baʼzan, chorvachilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. Burun T.lar moddiy va maʼnaviy jihatdan boshqa oʻzbek guruhlaridan farq qilmasada, ayrim urfodatlari va xoʻjalik faoliyati bilan ajralib turgan. 20-asrning boshlarida T.larning koʻpchiligi togʻlardan vohalarga koʻchib tushganlar. Ular Buxoro xonligi hududida, Samarqand viloyati, Fargʻona vodiysida joylashgan, ayrim guruxlari esa Oʻratepa, Jizzax yaqinida va Toshkent vohasida yashaganlar. T. qabilalari Yaxsuv, Qizilsuv daryolari vodiylarida, Xonaqodaryo, Kofirnihon daryolarining yuqori qismida, Zarafshon togʻining gʻarbiy yon bagʻrilarida, ayrim guruxlari esa Buxoro vohasida Shohrud daryosi boʻylab joylashgan. Barloslar Qashqadaryo, Surxondaryo va qisman Zarafshon vodiysiga oʻrnashgan. Musobozorilar Xonaqodaryo, Qarshi vohasi va Qashqadaryoning yuqori qismlarida, kaltatoylar esa, asosan, Surxondaryoda yashashgan.

    

Oʻzbek qabilalari
Turk (musiqa)

Turk, turk zarb — 1) oʻtmish musiqa risolalarida muayyan ritm tuzilmalari, doyra usullari (mas., Turkiy asli jadid, Turkii asli qadim, Turkii xafif, Turkii sariʼ); 2) 3 qismdan iborat xalq kuyi. Uning 1qismi Chapandoz (Nasrulloyi), 2si Ufar, 3qismi Qashqarcha usulida ijro etiladi. Navoiyning "Mezon ulavzon" asarida koʻrsatilishicha, 15-asrlarda mashxur xalq qoʻshiklaridan biri turkii deb atalgan; 3) mashhur avjlardan biri, Avji T., T.ii avj deb ham yuritiladi. Domla Halim Ibodov xabariga binoan, T. avjini bundan 300 yil muqaddam yashagan Navruz Ali ismli hofiz yaratgan. T. Shashmaqom ashula yullarida, yirik shakldagi xalq kuy va ashulalarida koʻplab uchraydi. T. avji namud vazifasini bajarib, musiqa asarini shaklan kengaytirish va mazmunan boyitishda muhim rol oʻynaydi. T.ning kuy tuzilishi murakkab, u yoqimli, oʻta lirik kayfiyat baxsh etadi. Shashmaqomda Buzruk maqomining Nasrulloyi, Savti Sarvinoz (5 qismli) shoʻʼbalarida, Navoning Savti Navo (5 qismli), Segohning Navroʻzi Xoro, Moʻgʻulchai Segoh shoʻʼbalari va Figʻon1—2, Nimchoʻponiy qismlari va boshqa da uchraydi. Ularning tarkibida T. kengaytirilgan yoki qisqa shakllarda keladi, turli doyra usullariga tushirilganda turlicha tusga kiradi. T. foydalanishga juda qulay boʻlib, koʻpincha kuy ladining VII pogʻonasidan ulanadi. Bastakor va kompozitorlar asarlarida undan keng foydalanilgan: Karimqulbek ("Karimqulbegi"), Hoji Abdulaziz ("Guluzorim"), Rizqi Rajabiy ("Ovoraman", "Yashnasun"), K.Jabborov ("Etmasmidi") va boshqa Ad.:Uspenskiy V.A., Nauchnoye naslediye. Vospominaniya sovremennikov. Pisma, T., 1980.
Turkan ogʻo maqbarasi

Turkan ogʻo maqbarasi, Shodimulk ogʻo maqbarasi – Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (1372). Shohizinda ansambli tarkibida. Amir Temurning opasi Turkan ogʻo vafot etgan qizi Shodimulk ogʻo (1370—71)ga atab qurdirgan. 1383-yilda Turkan ogʻoning oʻzi ham qizi yoniga dafn etilgan. Maqbara (8,65x9,85 m) bir xonali, gumbazi qobirgʻali, tashqi tomonlari bezaksiz. Peshtogʻi va ichki tomoni sirkori gʻishtchalar, oʻymakor sirli parchin bezaklari feruza rangda nafis bezatilgan. Ichkarisidagi izora va namoyonlari, gumbazi serhasham bezaklarga boy. Shipi 8 boʻlakka boʻlinib, 8 qirrali yulduzchalar ichi naqshlar bilan toʻldirilgan va har biriga alohida turunj ishlangan. Mukarnaslar yuzasi va peshtoq ustunida samarqandlik Shamsiddin, Badriddin va buxorolik Zayniddin ustalarning nomlari yozilgan. Maqbara 1954-yilda ilmiy oʻrganilib, taʼmirlash ishlari olib borilgan. Maqbarada XIV—XV-asrlardagi xalq ustalarining meʼmorlik va naqqoshlikda erishgan yutuklari yuksak mahorat ila aks etgan.

Tavsifi 
Turkan ogʻo maqbarasi Amir Temur tomonidan Shohizindada qurilgan birinchi inshoot hisoblanadi. 1371-yil 29-dekabrda 11 yoshida vafot etgan Shodimulk ogʻo maqbaraga dafn qilingan.

Maqbarada naqsh va yozuvlar bitilgan. Yozuvlarning birida shunday soʻzlar qayd etilgan:

Ichki qismi 
Shodi Mulk ogʻo maqbarasining ichki qismi dabdabali bezaklari bilan ajralib turadi. Poldan gumbaz qismiga qadar boʻyalgan mayolika va oʻyilgan sirlangan terakota bilan qoplangan.
Mayolika koʻk rang bilan uygʻunlashgan.
Maqbara tagida, yertoʻlada shimoldan janubga qarab choʻzilgan ikkita dafn xonasi (arxeologik jihatdan oʻrganilmagan) joylashgan. Biri, maqbara markazida, oʻlchamlari – 2,5×1,2 m; ikkinchisi, gʻarbiy devor yaqinida, oʻlchamlari – 1,5 × 3,6 m. Xonalarning balandligi taxminan 1,3-1,4 m. Ichkariga kirilgandan soʻng yoʻl koridor boʻylab taxminan 1,2-1,5 m ga koʻtarilgan. Ichki qismga kiraverishda bino eshigida uch yoki toʻrtta zinapoya mavjud.

Bino ichki va tashqi tomondan sirkor gʻishtchalar, oʻymakor sirli parchinlar bilan yuqorida nomlari keltirilgan ustalar tomonidan jimjimador naqshli, serjilo feruza rangga moyil qilib bajarilganini P.Zohidov oʻz tadqiqotlarida maʼlum qiladi.

Shodimulk ogʻo maqbarasining peshtoqida joylashgan oʻymakor va sirkor naqshlar orasida binoni barpo etgan ustalarning nomlari „Amali ustod Shamsiddin“, „Amali ustod Badriddin“, „Amali Zayniddin binni Shamsiddin Buxoriy“ koʻrinishida saqlanib qolgan.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand
Turkash xoqonligi

Turkash xoqonligi — ilk oʻrta asr turkiy davlatlaridan biri (699— 766). 7-asrning oxirida Gʻarbiy Tyanshanda koʻchib yurgan turkash qabilalarining boshligʻi Uchelig (699—706), Yettisuvdagi Tan imperiyasi gumashtasi Xusrav Burishodni quvib chiqardi va Chochdan Jungʻoriyagacha oʻz hokimiyatini oʻrnatdi. Natijada yangi turkiy davlat tashkil topdi. Uchelig 2 qarorgohga asos soldi. Biri Navokat sh. Chu daryosi boʻyida, ikkinchisi Kungut sh. Ili daryosi boʻyida joylashgan edi. Davlat 20 tuman — tutuqlnkdan iborat edi. Har birini hokim — tutuq boshqarardi. Uchelig gʻarbiy turklar hukmdorlarining sobiq „oʻn oʻq eli xoqoni“ unvonini qabul qildi. Shu bilan birga u „turkash xoqon“ unvonini ham joriy etdi. Turkash xoqonlari oʻz tangalarini zarb qilganlar. 711—715 yillarda Turkash xoqonligi Sharqiy Turk xoqrnligiga qaram boʻlib turdi. 715 yil Suluk Chobishchurxoqon (715—737) davlat mustaqilligini qaytadan tikladi. U asosan, bosqinchi arab qoʻshinlari bilan urushlar olib borishga majbur boʻlgan. Uning vafotidan keyin (737) Turkash xoqonligida „sariq“ va „qora“ turkash qabilalari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlanib ketgan va 766 yil davlat qarluqlar tomonidan tugatilgan.

Adabiyot 
 Gumilyov L. N., Drevniye tyurki, M., 1967; Istoriya Vostoka, T., 1995.

 

Turkiy davlatlar
Qozogʻiston tarixi
Oʻzbekiston tarixi
Qirgʻiziston tarixi