Rashidiylar sulolasi

Arabsiton yarim oroli Hail shahri

Rashidiylar sulolasi, shuningdek, Al-Rashid yoki Rashid xonadoni ( , Āl Rashīd: pronounced [ʔæːl raˈʃiːd]), 1836—1921-yillarda Arabiston yarim orolida mavjud boʻlgan tarixiy arab uyi yoki sulolasi. Ushbu sulola aʼzolari Xail amirligi hukmdorlari va Nejd amirligining hukmdorlari boʻlgan. Shuningdek, Saud xonadonining eng asosiy dushmanlaridan boʻlishdan. Rashidiylar sulolasiningi markazi Najd shimolidagi Hail shahrida joylashgan. Hail shahrining hukmdorlari sulola asoschisi Abdulloh ibn Roshidning oʻgʻillari boʻlishgan.

Sulola tarixi 
Rashidiylar sulolasi oʻz nomini Hail amirligini tashkil etishni boshlagan sulolaning birinchi amiri boʻlmish Abdulla bin Ali Al Rashiddan olgan. Rashidiy amirlari Usmonlilar imperiyasi bilan yaqin hamkorlik qilganlar. Biroq, Usmonli imperiyasi mashhurligini yoʻqotgani sababli, bu hamkorlik muammoli uzoqqa choʻzilmagan. 

1890-yilda Al-Rashid Ar-Riyodni egallab oldi. Keyin esa avval Bahraynga, keyin Qatarga va nihoyat Quvaytga qochgan Saudiya qabilalarini birma-bir magʻlub etdi.

Koʻpgina arab hukmron sulolalarida boʻlgani kabi, qabul qilingan vorislik qoidasining yoʻqligi Rashidiylar uchun takroriy muammo edi. Vorislik bilan bogʻliq ichki nizo, odatda, amirlik mansabining gorizontal (yaʼni aka-uka) yoki vertikal (oʻgʻilga) boʻlishi kerakmi, degan savolga asoslangan va koʻpincha zoʻravonlik bilan hal qilingan. Oʻn toʻqqizinchi asrning soʻnggi yillarida oltita Rashidiy rahbar zoʻravonliklar qurboni sifatida vafot etdi. Shunga qaramay, Rashidiylar sulolalasi hali ham Saudiya-Rashidiy urushlarida birga hukmronlik qilishgan va jang qilishgan. 

20-asrning dastlabki yigirma yilida Arabiston yarim orolida Saudiya Arabistoni va ularning ittifoqchilari yarim orolni oʻz hukmronligi ostida birlashtirishga intilishi natijasida uzoq davom etgan urushlar davom etdi. 1921-yilga kelib Hail shahri (Rashidiylar sulolasining markazi) Abdulaziz Al Saud tomonidan qoʻlga olindi. 

Rashidlar oilasining baʼzi aʼzolari mamlakatni tark etib, Iroq Qirolligiga, Pokistonga, Ummonga, Quvaytga va BAAga ixtiyoriy surgunga ketishdi. 1990-yillarga kelib, Saudiya Arabistonidan tashqarida faqat bir nechtasi bor edi.

Rashidiylar sulolasining xronologiyasi 

 ʿAbdullah bin Ali Al Rashid (), (1836-1848). Abdulloh hokimiyat tepasiga imom Faysal bin Turkiy bin Abdulloh Al-Saud tomonidan rasman tayinlanishi va oʻsha vaqtlardagi amir Muhammad bin Ali al-Jaʼfar al-Shammariy oʻrniga Hail amirligini egallashi uchun qoʻllab-quvvatlaganidan keyin keldi. Abdulloh ibn Roshid Jafar ash-Shammariy nasliga mansub boʻlgan Hail hukmdori Muhammad bin Aliga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargandan keyin (uning ukasi shahzoda Ubayd ar-Rashid bilan birga) sulolaga asos solindi.
 Talol ibn Abdulloh (arabcha:: طلال بن عبدالله), (1868-1848) Abdullohning oʻgʻli
 Mutaib bin Abdullah () 18681869). Talalning ukasi, uni Rashidiylar oilasining katta aʼzolari va Shammar boʻlimlari shayxlari qoʻllab-quvvatladilar. Hukmronligidan ikki yil oʻtmay, Barzan saroyida jiyani va keyingi amir Bandar tomonidan otib oʻldirilgan.
 Bandar bin Talal (), (1869). Uning amakisi Mutaibning ukasi Muhammad tomonidan oʻldirilishidan oldin qisqa vaqt hukmronlik qildi. Xabar qilinishicha, Bandar amakisining bevasiga uylangan va undan oʻgʻil koʻrgan.
 Muhammed bin ʿAbdullah (); (1869-1897) Hail tashqarisida uning jiyani, yosh amir Bandar bilan toʻqnashuv Muhammad Bandarni oʻldirishi bilan yakunlandi. Shundan soʻng Muhammad Xailga safarini davom ettirdi va oʻzini yangi amir deb eʼlon qildi. Muhammad qasos olish ehtimolini oldini olish uchun Bandarning barcha aka-ukalarini (Talolning oʻgʻillari), Bandarning amakivachchalarini (Talol opasining bolalari) va ularning qullari va xizmatkorlarini qatl etishni buyurdi. Talalning oʻgʻillaridan faqat bittasi Naif omon qolgan. Bundan tashqari, u atrofidagi „amakisi“ Ubayd va uning oʻgʻillari tahdidini yoʻq qilgan. Shu bilan birga u oʻzidan oldin otasining tarafdori sifatida koʻrsatilgan uzoq amakivachchalar Al Sabhan oilasiga tayanib hukmronlik qilgan. Boshlanishi omadsiz boʻlishiga qaramay, uning hukmronligi Rashidiylar sulolasi tarixidagi eng uzun hukmronlik boʻlib chiqdi. Uning hukmronligi „barqarorlik, kengayish va farovonlik davri“ga aylandi. Davlatning kengayishi shimolda Al-Javf va Palmiraga, gʻarbda esa Tayma va Xaybarga yetib bordi. 1891-yilda qoʻzgʻolondan soʻng Abdulrahmon bin Faysal Al-Saud Ar-Riyodni tark etdi. Saudlar oilasi, jumladan, oʻn yoshli Ibn Saud Quvaytga surgunga ketgan.
 Abdulazīz bin Mutaib (), (1897-1906). Uchinchi amir Mutʼibning oʻgʻli boʻlib, beshinchi amir amakisi Muhammad tomonidan asrab olingan va voris qilib tarbiyalangan. Muhammad vafot etgach, Abdulaziz qarshilik koʻrsatishlarsiz uning oʻrnini egalladi. Biroq, Rashidiy hukmronligi xavfli edi, chunki ularning Usmonliylardan ittifoqchilari mashhur emas edi va borgan sari zaiflashdi. 1904-yilda Saudiya Arabistonining boʻlajak asoschisi boʻlgan yosh Ibn Saud oz sonli qoʻshin bilan surgundan qaytib, Ar-Riyodni qaytarib oldi. Abdulaziz 1906-yilda ibn Saud bilan Ravdat Muhanna jangida vafot etdi.
 Mutʿib bin ʿAbd al ʿAzīz (), (1906-07). Otasining oʻrniga amir boʻldi. Biroq, u butun oilaning qoʻllab-quvvatlashiga erisha olmadi va bir yil ichida Sulton bin Hammud tomonidan oʻldirildi.
 Sultān bin Hammūd (), (1907-08). U ham Ibn Saudga qarshi kurashda muvaffaqiyat qozona olmadi va oʻz akalari tomonidan oʻldirildi.
 Saʿūd bin Hammūd (), (1908-10). Ubaydning yana bir nevarasi. Saʼud 10-amir Saʼud ibn Abdulazizning ona tomondan qarindoshlari tomonidan oʻldirilgan.
 Saud bin Abdulaziz (), (1910-20). 10 yoshli bolakay, u amir etib tayinlanganida, uning Al-Sabhan oilasiga mansub qarindoshlari Emara konstitutsiyasiga asoslanib, u voyaga etgunga qadar uning nomidan davlatni boshqargan. 1920-yilda amakivachchasi Abdulla bin Talol (12-amirning ukasi) tomonidan oʻldirildi. Uning ikki bevasi qayta turmushga chiqqan: Norah bint Hammud Al-Sabhon Ibn Saudning 8-xotiniga aylangan, Shammar qabilasining Abde boʻlimidan Fahda bint Asi bin Shuraim Al Shammari Ibn Saudning 9-xotini va Saudiya Arabistoni qiroli Abdullohning onasi boʻldi.
 Abdullah bin Mutʿib (), (1920-21). Rashidiylar sulolasi 7-amirning oʻgʻli, u Ibn Saudga taslim boʻldi, u 20 yoshda edi. Shunga qaramay, u Hailda Emara siyosati yomonlashuvining asosiy omillaridan biri boʻldi.
 Muhammad bin Talāl (), (1921). Naifning nabirasi, ikkinchi amir Talalning omon qolgan yagona oʻgʻli. Muhammad bin Talalning turmush oʻrtogʻi Nura bint Sabxon Al-Sabxon oilasi qirol Abdulaziz tomonidan qamoqqa tashlanganidan keyin Ibn Saudga taslim boʻldi va unga turmushga chiqdi.

Rashidlar uyining rivojlanishini savdo va tijorat kengayishi bilan bogʻlash tendentsiyasi mavjud edi, ammo tashqi bosimlar va Rashidiyning xorijiy hukumatlar va rahbarlar bilan oʻzaro munosabatlari ahamiyatini taʼkidlaydigan hujjatlar paydo boʻldi, ammo Al Saudlar ham xuddi shunday deyilgan. Xuddi shu narsa ularni hokimiyat tepasiga keltirdi.

Yana qarang 

 Sunniy musulmon sulolalari roʻyxati
 Saudiya Arabistonining birlashishi

Manbalar

Qoʻshimcha oʻqish uchun 
Koʻplab chet ellik sayohatchilar Xayldagi Rashidiy amirlari saroyiga tashrif buyurib, oʻzlarining taassurotlarini jurnal va kitoblarda tasvirlab berishgan, jumladan:

 Georg Avgust Uollin. (1854). 1845-yilda Suvaysh, Arabiston, Tavila, al-Jauf, Jublae, Hail va Negd tomonidan Qohiradan Madina va Makkaga sayohat hikoyasi , Qirollik Geografik Jamiyati jurnali 24: 115-201. (Arabistonda sayohatlar jurnalida qayta nashr etilgan, Nyu-York: Oleander Press, 1979.)
 Uilyam Gifford Palgrave. (1865). Markaziy va Sharqiy Arabiston boʻylab bir yillik sayohatning shaxsiy hikoyasi (1862-1863), jild. Men, Macmillan & Co., London,
 Xonim Anne Blunt. (1881). "Arab irqining beshigi Nejdga ziyorat: Arab amiri saroyiga tashrif va "fors kampaniyamiz. (1968-yilda qayta nashr etilgan)
 Gertrude Bell. (1907). Choʻl va ekinlar (1987-yilda qayta nashr etilgan)
 DG Xogart. (1905). Arabistonning kirib kelishi: Arabiston yarim oroliga oid Gʻarb bilimlarining rekordi.
 Zahra Freeth va HVF Winstone. (1978). Uygʻonish davridan to Viktoriya davrining oxirigacha Arabiston tadqiqotchilari, Allen & Unwin, London.

Havolalar 

 Hukam.net da Al Rashid, rasmlar va bayroqlar bilan. (in Arabic)
Pages with unreviewed translations
Sunniy sulolalar