MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gʻabit Musrepov

Gʻabit Mahmudovich Musrepov [1902.9 (22).3 — Qozogʻiston, Kustanay viloyati — 1985, Olmaota] — qozoq adibi va jamoat arbobi, Krzogʻiston Fanlar akademiyasi akademik (1958).Ijodi 20-yillarning oʻrtalarida boshlangan. Ilk hikoya va ocherklari, "Girdob" (1928) qissasi fuqarolar urushi haqida. M. 30-yillarda dramatik asarlar yaratdi. "Qiz-Jibek" (1934), "Omongeldi" (hamkorlikda, 1936), "Qoʻzi Koʻrpesh va Bayan Suluv" (1939), "Okon-seri va Oq-tuqti yoki Shoir fojiasi" (1942) kabi sahna asarlari mashhur. "Qozoq soldati" (1949), "Uygʻongan oʻlka" (1953) romanlari yozuvchiga katta shuhrat keltirgan. "Onaning jasorati" (1958), "Dovonda" (1965), "Bir kun va bir umr" (1967), "Yillarimiz hikoyalari" (1979) singari hikoya va qissalar toʻplamlariga kirgan asarlarida, "Uchrashmay ketgan bir siymo" (1970) nasriy dostonida qozoq xalqi hayotining turli bosqichlari haqqoniy tasvirlangan. "Hikoyalar" (1961), "Qissa va hiko-yalar" (1970) toʻplamlari, "Qozoq soldati" romani (1962) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

 

1902-yilda tugʻilganlar
22-aprelda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Benito Mussolini

Benito Mussolini (1883.29.7, Forli - 1945.28.4, Dongo yaqini) — Italiyaning fashist diktatori (1922—43). Siyosiy yoʻlini Sotsialistik partiya safida boshlagan, bu partiyadan 1914-yil oʻchirilgan. 1919-yil fashistlar partiyasiga ( Fashi di kombattimento)asos soldi va uning rahbari (duche) boʻldi. "Rimga yurish"ni uyushtirib, hokimiyatni qoʻlga oldi (1922). M. hukumati mamlakatda terrorchi rejimni joriy qildi, bosqinchilikdan iborat tashqi siyosat olib bordi (1935-yil Habashistonni, 1939-yil Albaniyani va boshqalarni bosib oldi), Germaniya bilan birgalikda 2ja-hon urushini ochdi. 1945-yil Italiya partizanlari tomonidan qoʻlga olindi va qatl etildi.

Manbalar

Havolalar
Musson oqimlari

Musson oqimlari - musson shamollari taʼsirida okeanlar va dengizlar yuzasida vujudga keladigan oqimlar; 100 m chuqurlikkacha yetadi. Hind okeanining shim. qismidagi oqim, Arabiston dengizi va Bengaliya qoʻltigʻidagi oqimlar, qisman, Somali oqimi (Afrikaning shim.-sharqiy qirgʻoklarida) eng kuchli Musson oqimlari hisoblanadi. Musson oqimlari ham musson shamollariga oʻxshab qishda Osiyodan Afrika va Avstraliya tomonga, yozda esa qarama-qarshi tomonga yoʻnaladi. Musson oqimlarining tezligi soatiga 1–2 km, suv temperaturasi 25°, 28° boʻladi.

Manbalar
Mussonlar

Mussonlar (;  [mavsum] — yil fasllari) — Yer yuzasida va troposferaning quyi qismida doimo bir tomonga esadigan va faqat yil fasllarining almashinishi bilangina oʻz yoʻnalishini qarama-qarshi tomonga oʻzgartiradigan havo oqimi. Bunda quruq, kam bulutli havo oʻrnini sernam, seryogʻin havo oladi (yoki, aksincha boʻladi). Mussonlarning hosil boʻlishida materik bilan okeanning turlicha isishi sabab boʻladi. Bunda bosimning oʻzgarishi hal qiluvchi oʻrin egallaydi. Havo atmosfera bosimi yuqori boʻlgan sovuq joylardan bosimi past boʻlgan issiq joylarga siljiydi (Mussonlar yuqori bosimli va past bosimli mavsumiy joylar orasida vujudga keladi). Qishda bosim materik ustida yuqori boʻlganida Mussonlar materikdan okean tomonga, yozda esa bosim okean ustida yukrri boʻlganida teskari tomonga esadi. Qishki Mussonlar ketidan, albatta, yozgi Mussonlar keladi.

Mussonlarning tropik yoki ekvatorial va tropik boʻlmagan xillari bor. Mussonlar tropik mintaqada kuchliroq namoyon boʻlib, Hind okeanining shim. qismiga, Afrikaning tropik qismiga, Osiyoning jan., Hindiston, Hindixitoy yarim o.lari, Indoneziya orollari va Avstraliyaning shim.iga esib turadi. Moʻʼtadil mintaqada Xitoyning sharqi, shim.-sharq. qismiga, Yaponiya, Koreya yarim o.lariga, Rossiyaning Uzok. Sharqiga taʼsir etadi.

Tropiklardagi Mussonlarlar (tropik Mussonlar) ekvatorial depresssiya va u bilan bogʻliq konvergensiya zonalari yil davomida oldin ekvatordan jan. yarim sharga, soʻngra shim. yarim sharga, yaʼni joriy yarim yillikda yoz qayerda boʻlsa oʻsha yerga suriladi. Shu bilan bir katorda passat shamollarining sharqiy maromi, yaʼni qishki Mussonlar garbiy shamollar maromi yozgi Mussonlar bilan almashadi. Mussonlar atmos-feraning pastki qatlamlarida xrsil boʻladi, qalinligi 3–4 km ga yetadi. Mussonlar materik ichkarisiga 1000 km gacha kirib borib, joyning asosiy ik^imiy xususiyatlarini belgilaydi.

Tohir Myxtorov.

Galereya

Yana q. 

 Passatlar

Manbalar 

 

Meteorologiya
Mustabidlik

Mustabid, despotiya — yakka shaxs hukmronligiga asoslangan siyosiy tuzum shakli. Mustabid hokimiyati, odatda, zoʻravonlik, bosib olish, baʼzan esa, qonuniy hokimiyatni agʻdarib tashlash natijasida oʻrnatiladi. M. miloddan avvalgi 7—6-asrlarda Yunoniston shahardavlatlari (polislar)da mavjud boʻlgan (mas, Afinada mustabid Pisistrat). Bunday davlatda huquqiy, axloqiy asoslar boʻlmaydi, qonunlar ishlamaydi, ularning oʻzi juda kam boʻladi. U zoʻravonlik, baʼzan esa terror va genotsid asosiga quriladi. Mustabid hokimiyat shafqatsizdir. M. tuzumida har bir odam uning zarbiga uchraydi. Oʻrta asr Shimoliy va Oʻrta Italiya shahardavlatlaridagi siyosiy tuzum shakli ham M.ning namunasi edi. Bunda fuqarolik va harbiy hukumat toʻlaligicha yagona hukmdor — sinor qoʻlida jamlangan. M. rejimi insoniyattaraqqiyotining dastlabki bosqichlariga xos boʻlsada, ayrim hozirgi zamon davlatla-. rida ham uning oʻziga xos jihatlarini koʻrish mumkin.

Manbalar
Mustazod

Mustazod, mustaʼzod, mustaxzod (arab. — orttirilgan) — oʻzbek musiqa merosidan oʻrin olgan ashula yoʻllaridan; sheʼriy M. asosida uzil-kesil shakllangan boʻlib, kuy jumlalari oxirida orttirma soʻzlarga mos keluvchi qoʻshimcha kuy-ohang bogʻlanishi natijasida vujudga keladi. Bastakorlik ijodida yakka hamda turkumli M.larning ayrim namunalari maqom majmualari tarkibidan oʻrin olgan (mas, M.i Navo shoxobchalari bilan). Ayniqsa, Xorazmda keng tarqalgan (M., Talqini M., Savti M., Gulufori M. va boshqalar). Oʻzbek musiqa merosida M. nomli cholgʻu, jumladan, surnay kuylari ham bor.

Ravshan Yunusov.

Manbalar
Mustazod (janr)

Mustazod (arab.) — lirik janr. Mustazodda uzun misralar (14 va undan ortiq boʻgʻinli) qisqa misralar (6 boʻgʻinli) bilan oʻzaro almashib keladi. Uzun misra uzun misra bilan, qisqa misra qisqa misra bilan qofiyalanadi. Bir bandda misralar soni har xil (2 misradan 10 uzun va qisqa misragacha) boʻlishi mumkin. Qofiyalanish tizimi: birinchi band (muxammasda) — ab, ab, ab, ab, ab; ikkinchi band — vg , vg , vg , vg , ab; uchinchi — de, de, de, de, ab... va shahrik. Agar mustazod ikki juft misra iborat boʻlsa, birinchi bandda qofiya kesishuvchi — ab, ab; keyingilarida birinchi misralar qofiyalanmay, ikkinchilari birinchi banddagi qofiyani takrorlaydi. Mustazod Mashrab ijodida koʻp uchraydi.Alisher Navoiy, Ogahiylar ham mustahzod

yaratgan.

Manbalar
Mustay Karim

Mustay Karim (, asl ismi Mustafo Safo oʻgʻli Karimov, ) (1919.20.10 — 2005.21.09) — boshqird yozuvchisi. Boshqirdiston xalq shoiri (1963). 

Boshqirdiston pedagogika insitutining adabiyot fakultetini tugatgan (1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. „Bahor sadolari“ (1940), „Mening tulporim“ (1943), „Sheʼrlar“ (1944), „Qaytish“ (1947), „Tanlangan asarlar“, „Yevropa—Osiyo“ (1954) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. 

Mustay Karimning „Toʻy davom etadi“ (1947), „Yolgʻiz qayin“ (1950), „Qiz o’gʻirlash“ (1959), „Aytilmagan qoʻshiq“ (1961), „Oy tutilgan tunda“ (1964), „Oygul vatani“ (1969) kabi pyesalari zamonaviy va tarixiy mavzularda yozilgan boʻlib, ularda boshqird xalqining turmush tarzi o’z ifodasini topgan. 

„Uzundan-uzoq bolalik“ (1974—78) avtobiografik qissasi va „Olovni tashlama, Prometey“ (1976) tragediyasi bor. Alisher Navoiy, Oybek, Hamid Olimjon, Zulfiya haqida bir qancha maqolalar yozgan. „Oy tutilgan tunda“ asari Zulfiya tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilinib (1972), Oʻzbek milliy akademik drama teatrida sahnalashtirilgan.

Adabiyot 
 Oilamiz quvonchi, T., 1956; Qirgʻoqlar, Sheʼrlar, T., 1970.

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Sovet yozuvchilari
Mustamlakachilik

Mustamlakachilik - kuchli davlatlar tomonidan zoʻrlik bilan egallangan mamlakat yoki hududni siyosiy va iqtisodiy mustaqillikdan mahrum etib, oʻziga boʻysundirish, qaram qilish, talash siyosati. 15-asr oxirida Yevropa davlatlari (Portugaliya, Ispaniya, Angliya, Fransiya, Gollandiya) ana shunday siyosat yurita boshlaydilar. Bunday amaliyot 20-asr boshida avjiga chikdi, natijada dunyoning katta qismi bir necha imperiyalar oʻrtasida boʻlib olindi. Bu davrga kelib eski mustamlakachi davlatlar yoniga yangilari: AQSH, Germaniya, Belgiya, Yaponiya, Rossiya qoʻshildi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) tufayli kuchayib ketgan milliy ozodlik harakatlari sanoqli yillar ichida mustamlaka imperiyalarini tezda yemirilib, qulashiga olib keldi. BMTning Bosh Assambleyasi mustamlaka mamlakatlari va xalqlariga mustaqillik berish toʻgʻrisida Deklaratsiya qabul qildi (1960), unda M. insoniyatga qarshi jinoyat sifatida baholanadi. 20-asrning 60-yillari boshida oʻnlab sobiq mustamlakalar mustaqillikka erishishdi va suveren davlatlarga aylandi. Jumladan, "Afrika yili" deb nom olgan 1961-yilda qitʼaning 21 davlati mustaqillikka erishgan edi. Hozirgi vaqtda ayrim kichik hududlar (asosan, orol qududlari) AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiya va boshqa mamlakatlar hukmronligi ostida qolib kelmoqda. Lekin bu hududlarning axoliyey metropoliya aholisi huquqlariga oʻxshash yoki unga yaqin huquqlarga ega boʻldi, mahalliy oʻzini oʻzi boshqarishdan keng foydalanadi, metropoliya mamlakatlaridan moliyaviy-iqtisodiy yordam oladi. Shu bois tom maʼnoda M. amalda yoʻqolgan, deyish mumkin. 19- va 20-asrda Rossiya imperiyasi, soʻng sobiq SSSRham M. siyosatini olibbordi. 1991-yil SSSR parchalanib uning oʻrnida mustaqil taraqqiyot yoʻlini tanlagan 15 mamlakat tashkil topdi. Oʻzbekiston M. dan xalos boʻlib, mustaqillikka erishgani ana shu olamshumul jarayon tarkibida yuz beradi.

Manbalar
Mustang

Mustang (ispancha: mustango) — xonaki otlarning yovvoyilashgan avlodi. Yevropaliklarning istilosidan keyin ular Shimoliy Amerikaga keltirgan xonaki otlarning yovvoyilashuvidan kelib chiqqan. Egasiz qolgan, qoʻralardan chiqib ketgan otlar hosildor yaylovlar — preriyalarda yovvoyilashib, kattakatta uyurlarga aylangan. Mahalliy aholi Mustanglarni goʻshti, terisi uchun ovlagan, qoʻlga oʻrgatgan. XVIII—XIX-asrlarda ularning soni 4 mln.ga yetgan. Mustang XX asrga kelib bir necha oʻn ming nafargacha kamayib ketgan. Avstraliyada ham yovvoyilashgan yilqilar — brambi (Avstraliya mustangi) saqlanib qolgan. Amerika va Avstraliyada Mustanglar yashaydigan hududlar qoʻriqxonalarga aylantirilgan.

Manbalar
Gʻabiden Mustafin

Gʻabiden Mustafin [1902.13(26).11, Akmolinsk uyezdi, hrz. Qaragʻanda viloyati Telman tumani — 1985, Olma-ota] — Qozogʻiston xalq yozuvchisi (1984). Qozogʻiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1958). Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1953—56), masʼul kotib (1962—64). Ilk hikoyalar toʻplami — "Yer Shoyin" (1929). Ishchilar hayotiga bagʻishlangan "Hayot va oʻlim" romani (1941) qozoq prozasining ilk namunalaridan, "Chi-gʻanoq" (1945), "Qaragʻanda" (1952), "Boʻrondan soʻng" (1959), "Koʻz koʻrgan" (1qism, 1963) kabi qissa va romanlarida qozoq xalqi turli tabaqalarining hayoti, ishchi-shaxtyorlar va yoshlarning fidokorona mehnatlari oʻz ifodasini topgan. M. Oʻzbekistonga bir necha marta kelgan (1958, 1960). Oʻzbek adiblari bilan yaqin aloqada boʻlgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Abay nomidagi Qozogʻiston Davlat mukofoti laureati (1953).

Adabiyotlar 
 Qaraganda, Roman, T., 1956; Chigʻanoq, Roman, T., 1962.

Manbalar 

Qozogʻistonlik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Mustafoxon

Mustafoxon (15-asr) - Oʻzbek ulusi xonlaridan biri. M.ning ulusi Ishim va Otbosar daryolari boʻyida joylashgan. 1428-yil Abulxayrxon bilan ittifoqtuzgan. Keyinchalik Otbosar yaqinidagi u bilan boʻlgan jangda magʻlubiyatga uchragach, Mangʻishloqqa qochgan. Vazir shahriga asos solgan.

Manbalar
Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi iqtisodiy ittifoqi

Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi iktisodiy ittifoqi - SSSRdan ajralib chiqqan davlatlarning iqtisodiy ittifoqi. Iqtisodiy ittifoq toʻgʻrisidagi shartnomaga koʻra 1993-yilda tashkil etilgan. Tovarlar, xizmatlar, kapitallar va ishchi kuchini erkin koʻchib yurishini, oʻzaro kelishilgan pul-kredit, byudjet, soliq, narx, tashqi iqtisodiy faoliyat, bojxona, valyuta siyosatini olib borish, umumiy statistika bazasiga amal qilish va boshqalarni nazarda tutadi.

Ittifoqning maqsadlari: MDH doirasida xalqaro majburiyatlarga qatiy rioya qilish; aholining turmush darajasini koʻtarishda aʼzo davlatlarning manfaatlariga mos ravishda barqaror iqtisodiy rivojlanish sharoitlarini yaratish; bozor munosabatlari negizida bosqichma-bosqich umumiy iqtisodiy makonni barpo etish; xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar, tadbirkorlar uchun teng imkoniyatlar va ka-folatlar yaratish; umumiy manfaatli boʻlgan iqtisodiy loyihalarni hamkorlikda amalga oshirish, ekologiya muammolarini birgalikda hal etish, tabiiy ofatlar oqibatlarini tugatishda hamkorlik. Aʼzo davlatlar xukumat boshliklari oʻrinbosarlaridan iborat Xa-lqaro iqtisodiy koʻmita Ittifoq ishini muvofiqlashtirib boradi va uning doimiy ishlovchi organi hisoblanadi. Shtab-kvartirasi Minsk shahrida.

Manbalar
Mustaqillik darslari

Mustaqillik darslari - Oʻzbekistondagi taʼlim muassasalarida 1991-yildan joriy qilingan oʻquv mashgʻulotlari. Oʻquvchi va talabalarga Oʻzbekiston Respublikasi istikloli uchun kurash tarixi, uning mazmunmohiyati, bunyodkor gʻoyalari, hozirgi kuni, istiq-boli toʻgʻrisida aniq va mukammal bilimlar berishga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning barcha umumiy oʻrta taʼlim maktablari, oliy hamda oʻrta maxsus va oʻrta kasb-hunar oʻquv yurtlarida yangi oʻquv yilning birinchi darsi har yili 2-sentabrda Mustaqillik darslari bilan boshlanadi. Mustaqillik darslari maxsus reja va dastur asosida olib boriladi. Mustaqillik darslarining oʻquv das-turlariga kiritilishi yoshlar ongida mafkuraviy boʻshliqqa oʻrin bermaslik, ularda gʻoyaviy, mafkuraviy im-munitetni shakllantirish, ularni jamiyat oldidagi oʻz vazifalarini fidoyilik bilan amalga oshirishga yoʻnaltirish imkoniyatini beradi. 2001-yildan boshlab Mustaqillik darslari butun oʻquv yili davomida "Milliy istiqlol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar" fanining bir qismi sifatida oʻtkaziladigan boʻldi.

Mustaqillik darslarida "Vatan mustaqilligi uchun kurash tarixidan", "Vatan mustaqilligining qoʻlga kiritilishi", "Ogoh boʻlaylik", "Jamiyatni demokratlashtirish yoʻlidan", "Taraqqiyotning oʻzbek modeli", "Maʼnaviymadaniy yuksalish yoʻlidan", "Vatan xavfsizligining taʼminlanishi", "Xalqaro hamkorlik" kabi mavzular boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi.

Manbalar
Mustaqillik ordeni

"Mustaqillik" ordeni — Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofotlaridan biri. Bu orden bilan Oʻzbekiston fuqarolari mustaqil huquqiy davlat barpo etish va uni mustahkamlashga, respublikada tinchlik va taraqqiyotni taʼminlashga qoʻshgan ulkan hissalari uchun mukofotlanadilar. Ayrim hollarda Oʻzbekiston fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishi mumkin. 1994-yil 5-maydagi Oʻzbekiston Respublikasi qonuni bilan taʼsis etilgan.

Tavsifi 
Orden 1 mikron qalinlikda oltin qoplangan 925 darajali kumushdan tayyorlanib, ikki yon bagʻridan zarhal nur taralgan sakkiz qirrali musamman koʻrinishida. Ordenning markazida mustaqillik ramzi boʻlgan Humo qushi kumush rangda tasvirlangan. „Mustaqillik“ ordeni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi.

Nizomi 
„Mustaqillik“ ordeni bilan mukofotlash Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Mustaqillik“ ordenini va bu mukofotga oid tegishli hujjatni tantanali va keng oshkoralik vaziyatida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti yoki uning nomidan Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh vaziri topshiradi. „Mustaqillik“ ordeni bilan mukofotlangan shaxslar bazaviy hisoblash miqdorining yetmish besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar. „Mustaqillik“ ordeni bilan mukofotlangan shaxslar qonunchilikda belgilab qoʻyiladigan imtiyozlardan foydalanadilar. „Mustaqillik“ ordeni koʻkrakning oʻng tomoniga taqiladi. „Mustaqillik“ ordeni bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

Taqdirlanganlar

Manbalar
Mustahab

Mustahab (arab. — sevilgan, yoqtirilgan) — sharʼiy amal; uni bajargan kishi savobli boʻladi, bajarmagan kishi gunohkor boʻlmaydi. Sharʼiy hukmlar kitoblarida moʻminmusulmonlar qilishlari maʼqul boʻlgan oʻnlab M. amallar (nafl namozlarini oʻqish, nafl roʻzasini tutish, sadaqalar berib yurish, turmushda oddiy odob qoidalariga rioya etish, atrofdagi odamlar uchun turli foydali ishlar qilish va h. k.) koʻrsatib oʻtilgan.

Manbalar
Mustahkamlik

Mustahkamlik, pishiqlik tor maʼnoda — materiallar (metall, yogʻoch, temir-beton va boshqalar)ning tashqi kuch taʼsirida yemirilishga chidamlilik xususiyati; ken g maʼnoda — materiallarning ham yemirilishga, ham shaklini oʻzgartirishga (plastik deformatsiya, yaʼni qaytmas shakl oʻzgarishiga) qarshilik qilish xossasi. Materi-alning ham tashqi kuch, ham ichki kuch taʼsirida ("oʻz-oʻzidan") yemirilishga chidamliligi pishiqlik deb ataladi. Pishiklik M.ni ham oʻz ichiga oladi. M. jismni tashkil qiladigan atomlar, molekulalar va ionlarning oʻzaro taʼsirlashuv kuchlariga (bu kuchlarning kattakichikligiga) bogʻliq boʻladi. M. faqat materialning oʻziga emas, balki uning qanchalik zoʻriqqanligi (choʻzilganligi, qisilganligi, egilganligi vab.)ga, materialdan foydalanish sharo-iti [tra, kuch taʼsir etish tezligi va takrorlanish (sikllari) soni, atrof muhitning taʼsiri va boshqa]ga ham bogʻliq boʻladi.

Yuqorida aytib oʻtilgan omillarning qaysi biri mavjudligiga qarab, M. pishiklik chegarasi, oquvchanlik chegarasi, toliqish chegarasi va boshqa oʻlchovlar bilan ifodalanadi. Materiallarning M.gi chegaralari qiymati davlat standartlarida belgilab qoʻyiladi. M. shu qiymatga yetganda materialdan foydalanish xavfli hisoblanadi. Materiallarning M. chegarasi N/m2 (yaʼni muayyan yuzaga taʼsir qiladigan kuch) bilan oʻlchanadi.

Materiallarning M.gini oshirish juda muhim tadbir qisoblanadi. Buning uchun materialga termik (issiqlik) yoki mexanik ishlov beriladi, qotishmalarga legirlovchi qoʻshimchalar qoʻshiladi (qarang Legirlash), material radioaktiv moddalar bilan nurlantiriladi, armaturalar va boshqa mustahkamlovchi elementlar bilan kuchaytiriladi (mas, temir-beton materiallarda beton ichiga temir armaturalar qoʻyib ketiladi).

Materiallarning M.gi masalalari bilan materiallar qarshiligi fani shugʻullanadi. Bironbir materialni muayyan bir maqsadda ishlatish uchun (mas, mashina detallari yasash, imorat qurish, relyelar tayyorlash va boshqalar) u M.ka sinab koʻriladi (qarang Materiallarni sinash). Buning uchun turli usullar, asboblar, mashinalar, stendlar, hisobkitoblar, formulalardan foydalaniladi. Sinash natijalari davlat standartlari koʻrsatkichlariga, albatta, mos kelishi shart.

Manbalar
Mustelinum gʻoʻzasi

Mustelinum gʻoʻzasi (Gossypium mustelinum Miers ex Watt.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi (AD)4, xromosomalar soni 2p=52. Birinchi marta Gardner taʼriflab bergan (1888). Janubiy Brazili-yaningtogʻli joylarida uchraydi. M.gʻ. koʻp yillik, oʻsuv shoxlari kuchli rivojlangan, juda kalta tuklar bilan qoplangan buta. Hosil shoxlari kalta, 2—3 boʻgʻimli. barglari yashil, yirik, barg plastinkasi 3 ta, tuxumsimon-uchburchak, uchi nishtarsimon, boʻlakchali; tomir bezlari yirik, och yashil. Gullari oʻrtacha kattalikda. Gulyonbarglari mayda, uzun, ensiz shokilali. Koʻsaklari mayda, tu-xumsimon. Uchi oʻtkir, uch chanokli, sirti gʻadir-budur chuqurchali. Chigitlari mayda (0,5—0,8 mm), yashil qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan, sertuk, qobigʻi toshdek qattiq. Tolasi siyrak, kalta, may-in, qoʻngʻir rang. M.gʻ. fotodavr oʻzgarishlariga juda taʼsirchan, u fakat kiska kundagina gullashi mumkin.

Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar
Mustovfiy

Mustovfiy, mustavfiy — saroy mansabi. 1) Gʻaznaviylar davlatitsa moliya devonida kirimchiqim, pul va boshqa qimmatbaho boyliklarni hisobga olish bilan shugʻullanuvchi amaldor; 2) Xorazmshohlar davlatitsa. va viloyat moliya organi (devon al istifoʼ) rahbari, moliya maslahatchisi, viloyat boshqaruv organi aʼzosi; 3) Buxoroda Ashtarxoniylar davlat mablagʻlarining kirimchiqimi ishlari boʻyicha mutasaddi amaldor.

Manbalar
Mustye madaniyati

Mustye madaniyati, mustye davri — ilk paleolit davriningeng soʻnggi madaniyati (mil. av. 150—40 ming yillik). 19-asrning 60-yillarida fransuz arxeologi G. Mortilye Fransiyaning janubi-gʻarbidagi Le-Mustye (Le Moustier) gʻoridan suyak va tosh qurollar topganligi uchun shu nom bilan yuritiladi. Bu davrda yashagan odamlar ne-andertallar nomi bilan fanga kirgan. Mustye madaniyati uchun gardishsimon nukleus va 3 burchakli tosh parrakchalar xos boʻlib, ular yogʻoch yoʻnish, ishlash, kiyim va qurol tayyorlashda ishlatilgan. Mustye davrida nayzasimon tosh qurol, oʻroq, randa, qumtosh yoki ohaktoshdan yasalgan sharlar, Mustye madaniyatining oxirida esa keskich asboblar — qirgʻich, pichoq hamda suyak qurollar paydo boʻlgan. Mustye davrida odamning jismonii qiyofasi takomillasha borgan. Qad. odam (pitekantrop va sinantrop) oʻzgarib, hozirgi tipdagi odamga yaqinroq boʻlgan neandertal shakliga kiradi. Bu odam miyasida nutq markazi yuzaga keladi hamda uning jismonii qiyofasi oʻzgara boradi, bu uning ish vaqtida erkin harakat qilishini taʼminlaydi. Olovni saqlab qoʻyishdan uni ishqalash yoʻli bilan hosil qilishga oʻtilishi Mustye davrining muhim yutugʻidir. Toshni ishlashda levallua texnikasidan foydalanilgan. Mustye madaniyatida gʻor va ochiq manzil-gohlarda neandertal odamlar yashab, mamont, ayiq, shimoliy bugʻusi kabi hayvonlarni ovlab, isteʼmol qilishgan hamda terimchilik bilan shugʻullangan. Mustye davri qarorgohlarida oʻchoq, kuygan suyak va kabrlar uchraydi. Qabrlar va ulardan topilgan buyumlar dafn marosimlarida diniy eʼtiqodlar turila boshlaganini koʻrsatadi. Mustye madaniyati yod-gorliklari Yevropa, Afrika, Yaqin Sharqda, Rossiyaning Yevropa qismida, Kavkaz, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda topib tekshirilgan. Oʻzbekistonda — Surxondaryo (Teshiktosh gʻori), Samarqand (Omonqoʻton gʻori, Qoʻtirbuloq ma-koni, Zirabuloq, Xoʻjamazgil makoni), Toshkent viloyati (Obirahmat gʻori, Koʻlbuloq makoni, Xoʻjakent makoni, Paltov), Fargʻona vodiysi (Qalʼacha makonlari, Soʻx daryosidagi makonlar), Navoiy viloyati (Uchtut)da Mustye madaniyati yodgorliklari topilgan va tekshirilgan. Hozirgi vaqtda Oʻrta Osiyoda neandertal zamondoshlari yashagan makonlar 90 dan ortiq joyda uchratilgan.

Adabiyot 
 Oʻzbekiston xalqlari tarixi, 1-j., T.. 1992.

Manbalar 

Arxeologiya