MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nyuton halqasi

Nyuton halqasi - shisha plastinkaning yassi sirtiga tegib turgan yassiqavarik, linzadan oʻtayotgan yorugʻlikning qaytishi (sinishi) dan hosil boʻlgan interferension halqasimon yoʻllar. Birinchi marta 1675-yilda I. Nyuton kashf qilgan. Halqalar diametri kattalashgan sari ularning zichligi ortadi va halqalar polosasi kengligi, yaʼni ikki qoʻshni halqa orasidagi masofa kichiklashadi (1-rasm). Nyuton halqasi maxsus mikroskopda kuzatilgan.

Mikroskop stolida yassi shisha plastinka joylashgan, uning ustiga egriligi kichik qavariq linza qoʻyilgan. Mikroskopda shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar yoʻnalishda kuzatish olib boriladi. Manba L dan chiqayotgan yorugʻlik shisha plastinka tekisligiga perpendikulyar tushishi uchun MM shisha plastinkani mikroskop oʻqiga 45° burchak ostida qoʻyiladi. Shunday qilib, interferension manzara shu shisha plastinkadan kuzatiladi. Plastinka Nyuton halqasini kuzatishga xalaqit bermay-di, chunki undan yetarli darajada yoruglik oʻtadi. Nyuton halqasi sferik va yassi sirtlarning shaklini toʻgʻrilashni tekshirish va boshqalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Nyufaundlend

Nyufaundlend - Atlantika okeanidagi orol. Shimoliy Amerikaning sha-rqiy qirgʻoqlari yaqinida, Kanadaga qarashli Nyufaundlend provinsiyasi tarkibida. Maydoni 111 ming km². Yer yuzasi toʻlqinsimon tekislik. Ayrim te-paliklarining balandligi 200–300 m, eng baland joyi 814 m. Koʻl va botqoklik koʻp. N. materikdan antropogen davrida ajralgan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iklimi. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —4° dan — 10° gacha, iyulniki 10—15°. Yiliga 750–1500 mm yogʻin yogʻadi. N., asosan, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Gro-Morn va Terra-Nova milliy boglari tashkil etilgan. Baliq ovlanadi, yogʻoch tayyorlanadi. Bosh shahri — Sent-Jons. N. soxillariga dastlab yevropaliklardan 11-asrda normannlar borganlar.

Manbalar
Nyufaundlend va Labrador

Nyufaundlend va Labrador (, МФА: , , МФА: ) - Kanadaning sharqiy qismidagi provinsiya. Atlantika okeani sohilida. Nyufaundlend o. va Labrador yarim orolning shim.-sharqiy qismida. Maydoni 405,2 ming km². Axrlisi 533,8 ming kishi (2012), 54% shaharlarda yashaydi. Maʼmuriy markazi va eng katta porti — Sent-Jons shahri Nyufaundlend va Labradorning yer yuzasi sertepa tekislik. Dare va koʻl koʻp. Hududining katta qismi oʻrmon, shim. tundra. Xoʻjaligi eksport mahsulot tayyorlashga ixtisoslashgan. Temir rudasi, qoʻrgʻoshin, pyx va mis qazib olinadi. Sellyuloza-qogʻoz, neft kimyosi, transport mashinasozligi, oziq-ovqat (xususan, baliqni qayta ishlash) sanoatlari rsvojlangan. Qishloq xoʻjaligi yordamchi ahamiyatga ega. N.ga 11-asrda dastlab normannlar borgan. 1497-yilda u yerda ingliz ekspeditsiyasi boʻlgan. 1713-yildan Nyufaundlend va Labrador Angliya mustamlakasi. Mahalliy aholi (indeys va eskimoslar) juda kam qolgan. 1917-yildan dominion, 1949-yilning martdan Kanada tarkibidagi provinsiya.

Manbalar 

Nyufaundlend va Labrador
Nyu-xempshir (tovuq zoti)

Nyu-xempshir — gusht va tuxum uchun boqiladigan tovuqzoti. 20-asr boshlarida AQSH (Nyu-Xempshir shtati)da Red-ayland tovuq zotidan tanlash yuli bilan yaratilgan. 1935-yilda Amerika mukammallik standartiga kiritilgan. Pati tillarang-sariq yoki och jigar-rang. Tovuklari tez yetiladi. Xoʻrozlarining vazni 3,2—3,5, tovuklariniki 2,6—2,7 kg, yiliga oʻrtacha 180—190 tuxum qiladi. Tuxumi vazni 60—62 g, puchogʻi sargʻimtir-jigarrang. Kupgina mamlakatlar (Germaniya, Gollandiya, AQSH)da N.-x. bilan Leggorn zotini chatishtirib, yiliga 280—310 dona tuxum qiladigan jigarrang patli krosslar yaratilgan (lomann-braun, xaylayn va boshqalar). Oʻzbekiston parrandachilik xujaliklarida lomannbraun krossi tovuqlariningtuxumlari keltirilib kupaytirilmoqda (2003).

Manbalar
Nyamvezi

Nyamvezi (uzlarini vanyamvezi deb atashadi) — Tanzaniyadagi xalq. Kardosh sukuma va nyaturular bilan birgalikdagi umumiy soni 4,5 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etishadi, sunniy musulmonlar va xristianlar (asosan, katoliklar) bor.

Manbalar
Nyankole

Nyankole (xima) — Ugandadagi bangu guruhiga mansub xalq. 1,5 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), Anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga rioya etadilar, xristianlar ham bor.

Manbalar
Nyasa

Nyasa () yoki Malavi () — Afrikadagi koʻl. Mozambik, Tanzania va Malavi hududlarida. Sharqiy Afrika yoriklar zonasidagi tektonik botiqda, 427 m balandlikda joylashgan. Maydoni 30,8 ming km², uz. 580 km, eni 80 km gacha, eng chuqur joyi 726 m. Shimoliy va shim.-sharqiy qirgʻoklari baland, tik va qoyali, jan. — past. Kul Shire daryosi orqali Zambezi daryosiga oqadi. Baliqqa boy (230 dan ortiq turi, kupi endemik), timsoh, karkidon yashaydi. Balik, ovlanadi. Kema qatnaydi. Kul sohilida Nkota-Kota, Karonga, Bandave, Mvaya, Mbaiba-Bey, Kobve, Metangula yirik port shaharlari joylashgan. Kul atrofi milliy bogʻ tarkibida.

Manbalar
Nyaya

Nyaya (sanskritcha — mantiq) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etadigan) tizimlardan biri. Hind faylasufi Gotama (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2-asr) asos solgan. N. markazida bilish nazariyasi va mantiq masalalari turadi. Mantiqiy xulosa chiqarishning 5 qismli usulini ishlab chiqqan. N.ning mantiqiy realiz-mi uni vaysheshika atomistik taʼli-moti bilan yaqinlashib, birlashishga olib kelgan. Buddizm bilish nazariyasi (madxyamika)ning skeptitsizmiga karshi chiqqan.

Manbalar
John Nash

John Nash () (1928-yil 13-iyun — 2015-yil 23-may) — amerikalik iqtisodchi. Oʻyin nazariyasi, muvozanat nazariyasi, differensial geometriya hamda qisman differensial tenglamalar sohalariga salmoqli hissa qoʻshgan. 1994-yil Iqtisodiyot boʻyicha Nobel mukofoti (John Harsanyi va Reinhard Selten bilan birga), 2015-yil esa Abel mukofoti (Louis Nirenberg bilan bir qatorda) bilan taqdirlangan.

Nash 1951—1959-yillarda Massachusets texnologiya institutida professor, 1959-yildan esa Prinston universitetida matematika fakulteti professori oʻlaroq ishladi. Nash umumiy oʻyin nazariyasiga nokooperativ oʻyinlar konsepsiyasini kiritdi. Bu konsepsiya raqobat, oligopoliya, sanoatni tashkil etish nazariyasi, shuningdek, iqtisodiy siyosatni tahlil qilishning makroiqtisodiy nazariyasida keng qoʻllaniladi.

1959-yil Nashda ruhiy kasallik alomatlari paydo boʻla boshladi va bir necha yil shizofreniyadan davolanadi. 1970-yildan keyin uning ahvoli asta-sekin yaxshilana boshladi va olim 1980-yillar oʻrtasida akademik hayotga qaytdi. Nashning ruhiy kasallik bilan kurashi haqida oʻzbek yozuvchisi Sylvia Nazar „A Beautiful Mind“ („Goʻzal idrok“) romanini yozdi. Roman asosida 2001-yil shu nomli badiiy film („Tafakkur oʻyinlari“) suratga olindi. Nash 2015-yil turmush oʻrtogʻi Alicia Nash bilan 86 yoshida avtomobil halokatida vafot etdi.

Manbalar

Havolalar 
 Home Page of John F. Nash Jr. at Princeton
 IDEAS/RePEc
 „Nash Equilibrium“ 2002 Slate article by Robert Wright, about Nash’s work and world government
 NSA releases Nash Encryption Machine plans  to National Cryptologic Museum for public viewing, 2012
 Nash, John (1928-2015) | Rare Books and Special Collections from Princetonʼs Mudd Library, including a copy of his dissertation (PDF)
 Biography of John Forbes Nash Jr. from the Institute for Operations Research and the Management Sciences

Iqtisodchilar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Abel mukofoti sovrindorlari
Nyu

Nyu (frans. pi — yalangʻoch) — tasviriy sanʼatning yalangʻoch, koʻproq ayol tanasini tasvirlovchi janri. Uygʻonish davrida mifologiya, allegoriya (majoz), tarixiy va maishiy janrlar sohasida yuzaga kelgan. Jorjone, Titsian, Korrejo va boshqalarning asarlarida yalangoch ayol tanasi tasviri orkali italyan insonparvarlarining ayol goʻzalligi haqidagi tasavvurlari ifoda etilgan. Janr sifatida 17-asrda shakllangan.

P.P.Rubens asarlarida barokkoga xos hashamdor shakllar, yosh goʻzalning hayotiy nafosati aks etgan. Velaskesning "Venera koʻzgu bilan" (1651) asarida ayol tanasi asosiy mavzuga aylansa, Rembrandtning "Suvga tushayotgan ayol" (1655) asarida ayol nozik maishiy holatda tasvirlanadi. G. Kurbe asarlarida mifologik asosdan voz kechadi, O. Renuar asarlarida yalangʻoch ayol manzara bilan uygʻunlikda (nur va havoga choʻmilayotganday) tasvirlanadi. N. namunalaridan biri — A.S. Belolli (1820—1881 )ning "Choʻmilayotgan ayol" asari (1870) Oʻzbekiston sanʼat muzeyida saqlanadi. 20-asr tasviriy sanʼatida N. rivoji yangi ifoda vositalari izlash bilan bogʻliq boʻlib (P. Pikasso, A. Modilyani va boshqalar), bu obrazlar taʼsirchanligini oshirdi.

Manbalar
Nyurnberg sud jarayoni

Nyurnberg sud jarayoni - asosiy natsist harbiy jinoyatchilar ustidan oʻtkazilgan sud jarayoni. Nyurnberg shahri (Germaniya)da 1945-yil 20-noyabr — 1946-yil 1 oktabrda boʻlib oʻtgan. Fashistlar Germaniyasining oliy davlat va harbiy arboblari javobgarlik-ka tortilgan. Nyurnberg sud jarayonij.da natsional-sotsialistlar partiyasining rahbar tarkibi va bu partiyaning sokchi otryadlari (SS), xavfsizlik xizmati (SD), davlat maxfiy politsiyasi (gestapo) ji-noyatchi deb topilgan. 12 kishi (G. Gering, E. Kaltenbrunner, A. Yodl va boshqalar) oʻlimga, 7 kishi uzok, muddatli yoki umrbod qamoq jazosiga hukm qilingan. Tarixda 1-marta Nyurnberg sud jarayonij.da agressiya insoniyatga qarshi eng ogʻir jinoyat ekan-ligi eʼtirof etildi. Sud jarayonini ittifokchilar tomonidan tuzilgan Xa-lqaro harbiy tribunal amalga oshirdi.

Manbalar
Nyanxao

Nyanxao (xitoycha) — Xitoyda yil hisobi shakllaridan biri, imperator xukmronligi "shiori". Miloddan avvalgi 141 yil oxiri —140 yil boshidajoriy qilingan. Milodiy 536 yil yil hisobining bu shakli Koreyada (koreyscha — nyonko), 644 yil — Vyetnamda (vyetnamcha — namxao), 645 yil — Yaponiyada (yaponcha — nengo) pay-do boʻlgan. N. baʼzan bir imperator xukmronligi davrida bir necha bor oʻzgargan, zero shiorning almashtirilishi saltanatni yanada baxtliroq qiladi deb hisoblangan. Xitoyda N.ning botbot oʻzgarib turishi qad. zamonlardan to 17-asrgacha davom etgan. Yaponiyada bir imperator davrida shiorlarning tez-tez oʻzga-rib turgani 13—15 va 19-asrlarda sodir boʻlgan. Xitoydagi Sin sulolasi davrida x.ar bir imperatorning bittadan shiori boʻlgan. N., odatda, ramziy maʼno kasb etgan, Mas, Min sulolasi imperatori Chjudi (Tay Szun) [1402/3— 24]ning N.si Yunle, yaʼni Abadiy quvonch deb atalgan, Yaponiyada Medzi (1868—1912) nengosi Maʼrifatli boshkaruvni anglatgan.

Manbalar
Noʻyon

Noʻyon, noʻyonlar (moʻgʻulcha noyon, noyan, noyin — janob, knyaz) — oʻrta ayerlarda Moʻgʻulistondagi oliy tabaqa vakillari. Dastlab (11-asr — 12-asrning 1-yarmi) qad. moʻgʻullarning aslzoda urugʻ boshliqlarini anglatgan, soʻngra (12-asrning 2-yarmida) — choʻl zodagonlarini, urugʻchilik tuzumi yemirilib mulkdorlik munosabatlari shakllanayotgan davrda ajralib chiqqan aslzodalarni bildirgan. Chingizxon imperiyasi tashkil topgunga qadar N.lar oʻzlariga taallukli qavmlarga boshchilik qilgan. Moʻgʻullar davlatipya (13—14-asrlar) N. — chingiziy shahzodalar, tumanboshilar, mingboshilar, yuzboshilar, umuman barcha "oq suyaklar" ("sagan yasun"). N.lar aksariyat hollarda sechan (chechan), bay-an, batur kabi yuqori unvonlarga sazovor etilgan. Etnik tarkrklik sharoi-tida (14—17-asrlar) N. — markazlashgan xon hokimiyatidan mustaqil boʻlgan mulk hokimlari; ular mustaqil tashqi siyosat yurgizib, oʻzlariga qaram aratlarni ekspluatatsiya qilishga toʻla huqukli boʻlganlar. 16—19-asrlarda, aso-san, antroponimning komponentiga aylangan va kishi nomidan keyin kelgan. Manjurlar hukmronligi davrida (17— 20-asr boshi) N. — turli daraja va rut-badagi hokimlar — siyosiy mustaqillikdan mahrum boʻlishgan, biroq oʻzlarining mulqsorlik xuquqlari va imtiyozlarini daxlsiz sakdab qolishgan. 1911 — 19 yillarda N. yana davlat hokimi-yatiga ega boʻlishgan. Xalq inqilobining dastlabki yillaridayoq N. hokimiyatdan chetlatilib, barcha tabaqaviy imtiyozlardan maxrum etilganlar. 1940-yilga kelib Moʻgʻulistonda mulkdorlar sinf sifatida tugatilishi munosabati bilan N. ta-rix sahnasidan tushgan.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
Noʻxat

Noʻxat (Cicer) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimlik turkumi, dukkakli don ekini. 30 dan ortiq, asosan, koʻp yillik turlari Yevrosiyo, Shimoliy va Sharqiy Afrikada uchraydi. Juda qadimdan bir yillik madaniy turi (C. arietinum) Hindiston, Italiya, Ukraina janubi, Zakavkazye, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Gretsiya, Bolgariya, Misr, Jazoir, Turkiya va Eronda ekiladi. Madaniy N.ning ildizi —oʻq ildiz (100—150 sm). Poyasi oʻtsimon, tik oʻsadi, dagʻal, qovurgʻali, sershox, tukli, balandligi 30—70 sm. Bargi murakkab, toq patsimon. Guli ikki jinsli, kapalaksimon, mayda. Rangi oq, sariq, sargʻish-yashil, och-pushti va koʻk. Mevasi — dukkak, dukagida I—2 ta, goho 3 ta don boʻladi. 1000 ta urugʻining vazni 220—300 g, gohida 600 g gacha boradi. Donining rangi oq, pushti, toʻq-sariq. N. gʻovak, qumoq, yengil shoʻrlangan tuprokli yerlarga ekiladi. Qora, boʻz, kashtan tuproqlarda moʻl hosil beradi. N. issiqsevar, yorugʻsevar, baxrri ekin. Boshqa dukkakli ekinlarga nisbatan qurgʻoqchilik va shoʻrga chidamli, urugʻi 2—5° haroratda unib chiqadi, past haroratda sekin oʻsadi. Maysasi bahorgi — 6°dan —8°gacha qorasovuklarga chidaydi. N. gullash va mevasi shakllanish davrida issiklikka talabchan. Namlik meʼyordan ortiq boʻlsa kasallanadi, shona va guli toʻkiladi. Oʻzidan changlanadi. Oʻsuv davri 70—190 kun. N. do-nidan yorma, ayniqsa, oʻzbek pazandachiligida har xil taomlar, qandolat mahsuloti tayyorlanadi, unidan non yopiladi (bugʻdoy uniga YU—20% qoʻshiladi), surrogat kofe ishlab chiqariladi. Doni tarkibida 19—33% oqsil, 4-7% moy, 0,2-4,0% kul, 48-61% azotsiz moddalar, 2—12% klechatka, vi-taminlar hamda aminokislotalar mav-jud. N. bugʻdoy va gʻoʻza uchun yaxshi oʻtmishdosh hisoblanadi. Bir mavsumda bir gektar yerda N. ildizlari 50–70 kg sof modda hisobida azot toʻplaydi.

N. Oʻzbekistonning lalmi yerlarida 6—8 s/ga, sugʻoriladigan yerlarda 2232 s/ga hosil beradi. N. keng qatorlab (qator orasi 45—60 sm) yoki yoppasiga qatorlab (qator orasi 15 sm), baʼzan sepma usulida ekiladi. Ekish usuliga va nav biologiyasi va morfologiyasiga qarab 150–200 kg/ga urugʻ sarflanadi. Oʻzbekistonda aksariyat lalmi yerlarda ekiladi. Sugʻoriladigan yerlarda qator orasi 1—2-marta kultivatsiya qilinadi. N. kam sugʻoriladi. Gullash davrida suvni kam meʼyorda berish yaxshi natija beradi, toʻliq pishganda bargi toʻkiladi, dukkagi deyarli chatnamaydi, hosili don kombaynlarida yigʻib olinadi.

Oʻzbekistonda Zimistoniy, Lazzat, Oʻzbekiston32, Yudduz navlari ekiladi.

Kasalliklari : askoxitoz va fuzarioz; zararkunandalari: N. donxoʻri, N. biti, N. tripsi.

Zulfiya Yoʻldosheva.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Iste'mol qilinadigan dukkaklilar
Noʻxatgul

Noʻxatgul (Lathyrus odoratus L.) -dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik sertuk oʻt. Boʻyi 15—60 sm. Poyasi kamshox, bandining uchi jingalak; jingalaklari yordamida boshqa oʻsimliklarga ilashib oʻsadi. Bargi uzun band-li, juft yaprokli. Guli zigomorf, kat-taligi 2—3 sm, rangi oq, pushti, qizil, hidi oʻtkir, uzun gulbandga 1 — 3 tadan oʻrnashgan. Mevasi ingichka (uz. 25–50 mm) sertuk dukkak. Har bir dukkagida 4—6 tadan sharsimon urugʻi bor. Apreldan sovuq tushgunga qadar gullab urugʻlaydi. Asosan, togʻ yon bagʻirlari, daryo oʻzanlari, vodiylar, bahorikor yerlarda oʻsadi. Issiqxonalarda ham yetishtiriladi, avgustda ekilganda yanvarda gullaydi.

Manbalar
Noʻxattosh

Noʻxattosh — 1) mineralogiya-d a — issiq buloklar suvidan choʻkkan ohak zarralarining toʻplanishidan paydo boʻladigan strukturali jins. Noʻxat donasidek, yumaloq (nomi shundan). Struktura jihatidan aragonitning oʻzi. N. markazdan har tomonga oʻsib chiqqan boʻladi; 2) petrografiyada — yirik solitli ohaktosh. Ozarbayjonda va Chexiyada (Karlova-Vari) uchraydi.

Manbalar
Noʻxatxoʻrak

Noʻxatxoʻrak (fors. -toj. — noʻxat va xoʻrak — yemak) — quyuqtaom. N.ni tayyorlash usuli: noʻxat bir sutka sovuq suvda ivitilib 10 soatdan 24 soatgacha salqin joyga olib qoʻyiladi. Suvini bir ikki marta yangilab turiladi. Ivitilgan noʻxat tezroq boʻrtishi uchun ozroq choy sodasi qoʻshiladi. Ivigan noʻxat qozonga soli-nib, uni koʻmib turadigan darajada suv quyiladi, mildiratib 30—35 min. qaynatiladi, suvini toʻkib, qopqogʻini bugʻ chiqmaydigan qilib jips yopib, yana 20— 25 min. damlanadi. Yumshagan noʻxat qoshiq bilan ezilib, likoblarga solinadi va be-tiga zirapiyoz, tuz, qalampir sepilgach, dasturxonga tortiladi.

Manbalar
Noʻxta

Noʻxta — chorvachilik anjomi, otulovni (ot, eshak, xachir) va qoramollarni bogʻlash, yetaklash uchun qoʻllaniladi. Maxsus N.lar hayvon turi va boshining shakliga mos holda maxsus tas-malar yoki pishiq xom teridan tayyorlanadi.

Manbalar
Noʻgʻay

Noʻgʻay (13-asrning 1-yarmi — 1300) — Oltin Oʻrda tumanboshisi, Joʻjixonning evarasi. Berkaxon qoʻshini qoʻmon-doni sifatida Huloku va uning vorislariga qarshi bir qancha yurishlar qilgan. Janglardan birida bir koʻzidan ajralgan. Berkaxon vafotidan soʻng Oltin Oʻrdada N.ning obroʻ-eʼtibori tez ortib borgan. Dondan Dunaygacha boʻlgan ulkan hudud N. nazorati ostida boʻlgan. 13-asrning 70-yillaridan oʻz tasarrufidagi ulusda mustaqil siyosat yurgiza boshlagan. N. Vizantiya impe-ratori Mixail Paleologning nikohsiz tugʻilgan qizi — Yevfrosiniyaga uylangan (1273). 1271, 1277, 1278 yillarda N. imperator Mixailning iltimosiga koʻra, Bolgariyaga qarshi yurish qiladi. Keyingi oʻn yillikda N. qoʻshinlari Bolgariya, Frakiya va Makedoniya yerlarini bir necha bor gʻorat qiladi. Dunay orti davlatlari, xususan, Tirnovo shoxdigi, Branichevskiy va Vidin knyazliklari N.ga tobe etiladi. 90-yillarda Serbiya qiroli Milutin oʻzini N.ning vassali sifatida tan oladi. N. bilan ittifokda boʻlishga rus knyazliklari, Polsha, Vengriya, Bolgariya, Serbiya harakat qilishgan. N. yordamida Telebugʻaxon (Toʻlabugʻaxon) Oltin Oʻrda taxtidan tushirilib, oʻrniga Toʻqta oʻtqazilgan. Toʻqta qudratli tumanboshidan xalos boʻlish maqsadida N.ga qarshi harbiy harakatlar boshlagan. 1300-yil Donning gʻarbidan oquvchi Koʻkanliq daryosi boʻyidagi hal kiluvchi jangda N. qoʻshini tor-mor keltirilgan. N. asir olinib, qatl etilgan. N. nomi bilan keyinchalik noʻgʻaylar atala boshlagan.

Adabiyot 
 Yegorov V. L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIV—XVI vv., M., 1983.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Osiyo tarixi
Mongoliya
1300-yilda vafot etganlar
Oltin Oʻrda
Oltin Oʻrda hukmdorlari
Noʻgʻay yoʻli

Noʻgʻay yoʻli, Noʻgʻay shlyaxi -13—17-asrlarda koʻchmanchi xalqlarning rus yerlariga qiladigan chopqunlarining asosiy yoʻllaridan biri (Volganing quyi oqimidan Kolomna va Rya-zangacha)ning 16-asr boshidan eʼtiboran manbalarda uchraydigan nomi. Bu yoʻldan qilinadigan chopqunlarning oldini olish uchun rus hukumati Voronej (1586), 17-asrning 30-yillarida Tambov, Kozlov, Lomov qalʼalarini qurdirgan.

Manbalar
Noʻgʻay oʻrda

Noʻgʻay oʻrda, Noʻgʻay xonligi — Shimoliy Kaspiy va Orol dengizlari boʻyidan Tura va Kamagacha, Volgadan Irtishgacha boʻlgan hududda tashkil topgan koʻchmanchilar davlati. 14— 15-asr boshlarida Oltin Oʻrdadan ajrab chiqadi. Idikuning oʻgʻli Nuriddin zamonida (1426—40) kuchaygan. Aholisi, asosan, mangʻit va qoʻngʻirotlardan iborat boʻlgan. Poytaxti — Saroychik shahri U Qora dengiz boʻylaridan Oʻrta Osiyoga bora-digan savdo yoʻlidagi yirik shahar edi. 16-asrda N. Oʻ. Moskva va Qozon bozorlarini chorva mahsulotlari bilan taʼminlagan. N. Oʻ. murzalar boshqargan uluslarga boʻlingan. 16-asr 2- yarmida N. Oʻ. Katta Noʻgʻay, Kichik Noʻgʻay va Oltiovul Oʻrdalariga parchalanib ketgan. N. Oʻ.da "Idiku" ("Yedigey") dostoni yaratilgan.

Ad:. Poxlyobkin V. V., Tatari i Rus, ML, 2001.

Manbalar
Noʻgʻaylar

Noʻgʻaylar, noʻgʻay (13-asrdagi Oltin Oʻrda xoni Noʻgʻay nomi bilan bogʻliq) — xalq, Rossiya Federatsiyasining Stavropol oʻlkasi, Dogʻiston, Checheniston, Ingushiston Respublikalari hamda Qorachoy-Cherkasiya viloyatlarida yashaydilar (75,2 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Oʻzbekistonda juda ozchilikni tashkil etadi.

N.ning qora noʻgʻay (Dogʻiston), noʻgʻay yoki achiquloq (Stavropol oʻlkasi), oq noʻgʻay yoki kuban noʻgʻaylari (QorachoyCherkasiya) va astraxon noʻgʻaylari kabi etnik guruh^ari mavjud. Janubiy Sibir (Turon) oʻtish irqiga mansub. Noʻgʻay tilipA soʻzlashadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar. N. ajdodlari Noʻgʻay tasarrufidagi hududlarda yashagan turkmoʻgʻul qabilalari hisoblanadi. Ular Uraldan to Dneprgacha, jumladan, Shimoliy Kavkaz, Quyi Volga, Krimda koʻchib yurganlar. Dashti Qipchoqsa qipchoqlar bilan aralashib turkiy tilni qabul qilishgan.

Oʻtmishdagi anʼanaviy mashgʻulotlari — koʻchmanchilik va yaylov chorvachiligi (qoʻy, echki, yirik shoxli mol), tuyachilik, otchilik, qisman dehqonchilik boʻlgan. Hunarmandchilikda movut tayyorlash, charm va qoʻy terisini qayta ishlash, kigiz bosish va undan chakmon, etik, bosh kiyimlarni tikish, ayniq-sa, keng rasm boʻlgan.

Adabiyot 
 Gadjiyeva S. Sh., Materialnaya kultura nogaysev v XIX — nach. XX v., M., 1976; Gadjiyeva S. Sh., Ocherki semi i braka u nogaysev v XIX — nach. XX v., M, 1979.

Ochil Boʻriyev.

Manbalar 

 

{{Infobox Millat
|group   = Noҡgҡaylar
Ногайлар
|image   = <table border=0 align="center">
 
  
 

<div style="background-color:#fee8ab">Yusuf Mirza
<div style="background-color:#fee8ab">Suyumbeka
<div style="background-color:#fee8ab">Aleksandr Urusov
|population = 120,000 yaqin
|region1  = :
|pop1 = 104,000
|region2 = 
|pop2 = 17,263
|region3 = 
|pop3 = 3,707
|languages = No'g'ay tili Rus tili
|religions = Islom
|related = Qoraqalpoqlar, Qozoqlar}}
Noʻgʻayqoʻrgʻon maqbarasi

Noʻgʻayqoʻrgʻon maqbarasi - q. Xayrobod masjid-maqbarasi.

Manbalar
Najib Noʻgʻoyev

Najib Nuʼmonovich Noʻgʻoyev (1910-yil  Ulyanovsk viloyati, Staraya Kultatka posyolkasida tavallud topgan — 1946-yil 6-mayda Shahrisabzda vafot etgan) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik serjant. 1941-yildan Qizil armiya safida xizmat qilgan. 1669-tankka qarshi qiruvchi artilleriya polki (Dasht frontining 7-gvardiyachi armiyasi)ning toʻp navodchigi.

Hayoti va faoliyati 
1910-yilda Ulyanovsk viloyatining Staraya Kulatka qishlogʻida (boshqa maʼlumotlarga koʻra, Yandovka qishlogʻida) dehqon oilasida tugʻilgan. Millati tatar. 1920-yilda u otasiz qoladi. 1924-yilda qishloq maktabini diplom bilan tugatdi. Madaniy-maʼrifiy muassasalarda, ijtimoiy taʼminotda ishlagan. 1928-yildan Oʻzbekistonda yashagan. Shahrisabz, Buxoro, Termiz shaharlarida moliya va savdo tashkilotlarida ishlagan.

1941-yil oktyabr oyida Oʻzbekiston SSR Shahrisabiz tuman harbiy komissarligi tomonidan Qizil Armiya safiga chaqirilgan. 1943-yil may oyidan armiyada xizmat qilgan. U Voronej va Dasht jabhalarida 1669-tankga qarshi artilleriya polkining otuvchisi sifatida jang qilgan. U ayniqsa Dnepr daryosining oʻng qirgʻogʻida koʻprikni muhofaza qilib turish uchun boʻlgan janglarda ajralib turadi.

1943-yil 5-oktabrda Dnepropetrovsk viloyati (Ukraina) Verxnedneprovskiy tumani, Borodaevka qishlogʻi yaqinidagi jangda kichik serjant Najib Noʻgʻoyev dushmanning tank hujumini qaytarish chogʻida u 4 ta tankni, shu jumladan bitta ogʻir „yoʻlbars“ nomli tankni yoʻq qildi. U yaralangan, ammo jang maydonini tark etmagan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1943-yil 26-oktyabrdagi buyrugʻi bilan Dneprni muvaffaqiyatli kesib oʻtganligi va oʻng qirgʻoqda plasterni ushlab turgani uchun kichik serjant Noʻgʻoyev Najib Nugʻmanovichga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali (№ 3366) berilgan. 1943-yil 20-dekabrdagi janglardan birida kichik serjant Najib Noʻgʻoyev ogʻir yaralandi. U uzoq vaqt kasalxonalarda davolandi va frontga qaytmadi.

Kasalxonadan chiqqanidan soʻng Oʻzbekistonga qaytdi. Shahrisabz shahrida yashagan, xoʻjalik tashkilotlarida ishlagan. 1946-yil 6-mayda uzoq davom etgan kasallikdan soʻng Najib Noʻgʻoyev vafot etdi. Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida dafn etilgan. Shahrisabz shahrida Qahramon byusti oʻrnatildi, koʻchalardan biriga uning nomi berildi. Najib Noʻgʻoyevning quroli Jitomir viloyati (Ukraina) Korosten shahridagi „Rok“ muzey majmuasida saqlanadi.

Mukofotlari 
Lenin ordeni (26.10.1943),

„Jasorat uchun“ medali

Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni,

„Oltin yulduz“ medali (№ 3366)

Adabiyotlar 

 Герои Советского Союза: Краткий биографический словарь / Пред. ред. коллегии И. Н. Шкадов. — М.: Воениздат, 1988. — Т. 2 /Любов — Ящук/. — 863 с. — 100 000 экз. — ISBN 5-203-00536-2.
 Герои Советского Союза — узбекистанцы. — Ташкент, 1984.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1910-yilda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
6-mayda vafot etganlar
Qashqadaryo viloyatida dafn etilganlar