MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Matnshunoslik

Matnshunoslik, tekstologiya – yordamchi tarixiy-filologik fan sohasi, adabiyot va folklorga oid qoʻlyozma asarlarni, tarixiy hujjatlarni, ularning aniq matnlarini aniqlash va tanqidiy oʻrganish, sharhlab eʼlon qilish maqsadida ular ustida tadqiqotlar olib boradi. M.ning vazifasi matnni har tomonlama tadrijiy-tanqidiy (matn tarixiga chuqur kirib borish, matnni yaratishda foydalanilgan manbalarni, muallif tahrirlari, variantlari va boshqalar) oʻrganib, nashrga tayyorlashdan iborat. M.ning quydagi asosiy xillari farqlanadi: antik, oʻrta asr va yangi adabiyot. Masalan, qad. yunon olimi Aristarx (miloddan avvalgi 2-asr) Gomer asarlari matnini tanqidiy oʻrgangan. Sharq islom olamida 7-asrdan hozirgacha bir harfi oʻzgarmay, mashhur xattotlar tomonidan minglab nodir nusxalarda koʻchirilgan qoʻlyozmalardan biri muqaddas Qurʼoni Karim matnidir. Ular dunyoning turli joylaridagi kutubxonalarda saqlanadi. Uygʻonish davrida antik adabiyot yodgorliklarining dastlabki koʻrinishlarini, asliy matnlarini tiklashga qiziqish kuchaygan.

Oʻzbekistonda M. oʻz tarixiga ega. 1400-yil davomida Oʻzbekiston olimlarining arab, fors va oʻzbek tilida yaratgan koʻplab yirik durdona asarlari oʻz davrida, undan keyingi davrlarda oʻrganilib, xattotlar tomonidan koʻchirilib, xato, nuqsonlari boshqa nusxalar orqali toʻgʻrilanib, hozirgi kunimizga qadar yetkazib kelingan. Bu ishga rus olimlari V. V. Bartold, I. Yu. Krachkovskiy, A. K. Borovkov, A. N. Kononov va boshqa ham munosib hissa qoʻshishdi. Respublikamizda M. boʻyicha ishlar Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot, Sharqshunoslik institutlarida olib borilmoqda. Alisher Navoiy asarlarining ilmiy-tanqidiy matnlarini tayyorlash va nashr ettirishni S. Ayniy („Xamsa“ning qisqartirilgan nashri), O. Sharafiddinov, I. Sultonov („Mezon ul-avzon“), A. N. Kononov („Mahbub ul-qulub“) va boshqa amalga oshirdilar. Matnshunos olim P. Shamsiyev Navoiy „Xamsa“sining toʻla va yaxlit bir kitob holida nashrga tayyorlash borasida murakkab matnchilik tadqiqiy ishlar olib bordi. Natijada „Xamsa“ga kirgan besh doston: „Hayrat ul-abror“, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Sabʼai sayyor“, „Saddi Iskandariy“larning barcha nashrlarini Sultonali Mashhadiy, Abdujamil Kotib va boshqa kotiblar tomonidan koʻchirilgan nusxalari bilan qiyoslab, „Xamsa“ning asl matniga yaqin keladigan ilmiy-tanqidiy matnini tayyorladi va 1960-yil nashr ettirdi. Hamid Sulaymonov Navoiyning „Xazoyin ul-maoniy“ asari tanqidiy matnini tayyorlab nashr ettirdi (1958—61). S. Gʻaniyeva „Majolis un-nafois“ asari tanqidiy matnini tayyorladi. Oʻzbek olimlardan S. Mirzayev, Gʻ. Karimov, S. Mutallibov, S. Dolimov, R. Majidiylarning matnchilikdagi xizmatlari natijasida bir qator oʻzbek mumtoz shoirlarining asarlari nashr etildi. Yozuvchi va shoirlardan Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Hamza, Oybek, Hamid Olimjon, Gʻafur Gʻulom, Usmon Nosir asarlari matnini nashr etishda ham M. ishlari amalga oshirildi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodi asarlari matnini tayyorlash, nashr etish sohasida B. Karimov, H. Zarifov, 3. Karimova, M. Afzalov, T. Mirzayev, M. Murodov va boshqa xizmatini taʼkidlash mumkin.

Ismatulla Abdullayev.

Manbalar
Mato

Mato – xalq badiiy hunarmandchiligida qadimdan qoʻlda toʻqib tayyorlangan toʻqimachilik mahsuloti; gazlama. Oʻrta Osiyo hududida ip (boʻz, janda, olacha, susi, chit, kalami), ipak (atlas, baxmal, zandonachi, shoyi) va nim-shoyi (beqasam, adras, parpasha) matolar tayyorlash qadimdan keng tarqalgan. Dastlab gulsiz (sidirgʻa), keyinroq sodda gulli – hoshiyali, yoʻl-yoʻl va kataklar hosil qilib bezash yoʻlga qoʻyilgan; shuningdek, abrbandi usulida boʻyab tayyorlangan, bosma qolipda gul bosish (ayniqsa, chitgarlikda) rivojlangan. Oʻzbekiston hududi (Buxoro, Margʻilon, Namangan, Samarqand, Toshkent, Qoʻqon, Xorazm va boshqalar)da mato tayyorlash markazlari yuzaga kelgan va rivojlangan. Xalq ustalari tomonidan hozirgi kunda anʼanaviy usullarda tayyorlanayotgan matolar (adras, atlas, beqasam, shoyi va boshqalar) anʼanaviy naqshi va sifati bilan diqqatga sazovor; respublika hududida va xorijda ham ushbu matolarga talab katta.

Manbalar
Matrap

Matrap — bedana va boshqa yovvoyi parrandalarni ovlash uchun ishlatiladigan an-jom. Uzun dasta (2,5–3 m atrofida) va uning uchiga oʻrnatiladigan toʻr xaltali chambarak (diametri 1 — 1,5 m) dan iborat. Dasta, odatda, tol daraxtidan, chambarak tut daraxti novdasidan, toʻr xalta esa bakuvvat paxta ip yoki kapron ipdan tayyorlanadi. Toʻr xaltaning koʻzi ovlanadigan parranda chiqib keta olmaydigan kattalikda boʻladi. Parranda oʻtloqdan uchganida M. bilan ilib olinadi.

Manbalar
Matriarxat

Matriarxat (lot. mater — ona va yun. arche — ibtido, hokimiyat; aynan — ona hukmronligi), ginekokratiya — asosan, ibtidoiy jamiyatning ilk davridagi ijtimoiy tuzum shakllaridan biri. Baʼzi xalqlarda patriarxatdaya oldin mavjud boʻlgan, ayrimlarida urugʻchilik tuzumidan sinfiy jamiyatga oʻtish davrida ham saqlangan. M.da ayollar hukmron mavqega ega boʻlgan, mulk va naslnasab sotsial mavqe ona urugʻi boʻyicha oʻtgan, nikoxdan soʻng er xotin jamoasiga koʻchgan (matrilokal nikoh) yoki er va xotin oʻz jamoalarida alohida-alohida yashagan. M. Jan.-Sharqiy Osiyodagi ayrim xalqlar (mas, minangkabau va mikronezlarning ayrim guruhlari)da hozirgi ham saqlanib qolgan.

Manbalar 

Matriarxat
Oila
Onalik
Ona maʼbuda
Feministik nazariya
Siyosiy antropologiya
Matrilokal nikoh

Matrilokal nikoh (lot. mater -ona va locus — joy) — nikohsan soʻng koʻchib oʻtish shakllaridan biri. Asosan, matriarxat davrida mavjud boʻlgan. Matrilokal nikohda er xotin jamoasiga koʻchib oʻtgan. Matrilokal nikoh er bilan xotin juft yashashining ilk koʻrinishidir. Hozirgi baʼzi xalqlarda ku-yovning kelin uyiga vaqtincha yashab qolishi, ichkuyov va boshqa shaklda saqlanib qolgan (yana q. Nikoh).

Manbalar
Matritsa

Matritsa (lot. matrix — bachadon) — 

1) metallurgiyada — metallarga bosim bilan ishlov berishda qoʻllaniladigan shtamplarning ish qismi. Matritsa sirtida tayyorlanadigan buyum (detal)ning qiyofasiga mos botiq (yoki teshik) boʻladi. Ana shu botiq (yoki teshik) ga shtampning ikkinchi qismi — puanson kiradi. Matritsa yaxlit yoki qismlarga ajraladigan qilib yasalishi mumkin; 

2) matbaada — harf, rakam yoki belgining tasviri tushirilgan metall plastinka yoki taxtacha (brusok). Matritsaning shriftlar quyiladigan (qoʻlda harf terishda ishlatiladigan literalarni quyish uchun), satr quyiladigan (qarang Linotip) va harf quyiladigan (qarang Monotip) xillari boʻladi. Yuqori bosma qolipidan xoʻllangan karton yoki plastmassaga botirib tushirilgan chu-qur nusxa ham Matritsa deb ataladi. Bunday Matritsadan stereotiplar (qarang Stereotipiya) yoki galvanostereotiplar (qarang Galvanostereotipiya, Galvanotexnika) tay-yorlashda foydalaniladi.

Manbalar
Matritsa matematikada

Matritsa matematikada — ixtiyoriy elementlardan tuzilgan toʻgʻri burchakli jadval. Matritsa elementlari yoʻl (satr)lar va ustunlar boʻylab joylashadi. Satr va ustunlar, koʻpincha, umumiy atama bilan "Matritsaning qatorlari" deyiladi. Matritsa elementlari, odatda, ats juft indekslar bilan belgilanadi. Birinchi /’ indeks Matritsaning a;j element turgan satri raqamini, ikkinchi u indeks esa Matritsaning a.tj element turgan ustuni raqamini bildiradi.

Manbalar
Matros

Matros (gollandcha — matroos) — harbiy dengiz floti (HDF)dagi 1-(kichik) harbiy unvon; qurolli kuchlarning boshqa turlaridagi oddiy askar unvoniga toʻgʻri keladi. SSSRda 1946-yil iyulda qizil flotchi unvoni oʻrniga joriy qilingan. Shuningdek, katta matros unvoni ham boʻlib, u yefreytor unvoniga toʻgʻri keladi. Savdo flotida Matros — kema komandasi tarkibidagi xizmatchi. Oʻzbekiston Respublikasi hududidagi Amudaryo flotiliyasida Matros unvoni mavjud.

Manbalar
Matu-Grosu

Matu-Grosu - Braziliyaning jan.gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni 906,8 ming km². Aholisi 2,49 mln. kishi (2000). Shingu daryosi havzasidagi oʻrmonlarda indeys qabilalari saqlangan. Maʼmuriy markazi — Kuyaba shahri

Matu-Grosu Serra-dus-Paresis va MatuGrosu qumli platolari bilan Braziliya yassitogʻligining gʻarbiy yotiq yon bagʻri hamda Pantanal tekisliklarida joylashgan. Iqlimi yozi sernam, subekvatorial iqlim. Kuyaba shahrida oʻrtacha oylik temperaturalar 22—28°. Yillik yogʻin 2000 mm va undan ortiq. Daryolari serostona. Oʻsimlik dunyosi past boʻyli daraxt va butali savannalar, dare vodiylarida oʻrmonlar hamda tropik botqoqliklardan iborat.

Matu-Grosu — Braziliyaning iqtisodi qoloq shtatlaridan. Iqtisodining asosini ekstensiv chorvachilik tashkil etadi. Oʻrmon xoʻjaligi (kauchuk, palma yongʻogʻi yigʻish) rivojlangan. Dehqonchilikda sholi, soya, makkajoʻxori, maniok, shakarqamish, kakao, kofe ekiladi. Foydali qazilmalardan kassiterit, oltin, olmos olinadi.

Manbalar
Matu-Grosu-du-Sul

Matu-grosu-du-sul - Braziliyaning jan.-gʻarbiy qismidagi shtat, Boliviya va Paragvay bilan chegaradosh. Maydoni 358,1 ming km². Aholisi 2,07 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kampu-Grandi shahri Shtat Braziliya yassitogʻligining jan.-gʻarbiy chekkasi va Pantanal botigʻining jan.da joylashgan. Yozi sernam, tropik iqlim. Oʻrtacha oylik temperaturalar 22—26°. Yillik yogʻin 1000–1800 mm. Shtat jan.da tuprogʻi toʻq qizil laterit tuproq. Oʻsimliklari past boʻyli savannalar, daryo vodiylari oʻrmonlar, Pantanal tropik botqoqliklardan iborat. Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi. Sholi, soya, makkajoʻxori, bugʻdoy, dukkakli ekinlar ekiladi, kofe plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi. Korumba shahri yaqinida yirik temir va marganets rudasi konlari topilgan. Toʻqimachilik, koʻn-poyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari va sopol buyumlar ishlab chiqariladi. Asosiy sanoat markazlari: Kampu-Grandi va Korumba shaharlari. Asosiy aloqa Parana va Paragvay daryolari va ularning irmoqlari, temir yoʻl va havo transporta orqali amalga oshiriladi.

Manbalar
Matxoliq qiziq

Matxoliq qiziq (1840-1910, Andijon) — Fargʻona qiziqchilar teatrining taniqli aktyori. 1870— 72 yillar Zokir eshon toʻdasida ishlagan. 1892-yil Andijonda Ashir qiziq, Bashir qiziq, Orif garmon Toshmatov, Kal Nazir, Hasan qiziq, Joʻra qiziqlardan iborat oʻz toʻdasini tashkil qilgan. U qiziqchiliklarda eshon ("Zarkokil"), domla (Hoji kampir"), qozi ("Ketmon tilash") kabi obrazlari bilan muvaffaqiyat qozongan.

Manbalar
Rahimberdi Matchonov

Rahimberdi Matchonov (1909-Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi — 2000.18.2) — kulol, koshinkor usta. Us t a zoda; otasi va uning shogirdi usta Eshimdan hunar oʻrgangan. Madir qishlogʻidagi kulollik ustaxonasi (1921— 39), Xonqa tumani maishiy xizmat koʻrsatish ustaxonasi (1939—60), Oʻzbekiston Respublikasi Badiiy fondi (1960— 78), "Us to" birlashmasi Xorazm viloyati boʻlimi (1978—99)da kulol. Xiva meʼmoriy yodgorliklarini taʼmirlash ishlarida (Paxlavon Mahmud maqbarasining koshinlarini tayyorlash va oʻrnatishda oʻrnak koʻrsatgan, 1957 va boshqalar) koʻpgina binolarni koshinlar bilan bezashda faol qatnashgan. Xorazm anʼanaviy buyumlarini zangori ranglarda "olmagul", "kosagul", "qoʻchqor shoxi", "bodomguli" va boshqa oʻsimliksimon naqshlar bilan bezagan. M.yaratgan kulollik buyumlari (bodiya, lagan, koʻza, shokosa va boshqalar) xorijda namoyish qilinadi, Angliya, AQSH, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Malayziya, Turkiya, Rossiya va boshqa dunyo mamlakatlari muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Kamolidsin Behzod nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatu (1997).

Manbalar
Matyash Xunyadi

Matyash Xunyadi (Matyas Hunyadi), Matvey Korvin (1443.23.2, Kolojvar - 1490.6.4, Vena) — Vengriya qiroli (1458—90). Yanosh Xunyadining oʻgʻli. Mamlakatni markazlashtirish siyosatini olib borgan,-muntazam qoʻshin tuzgan va uning yordamida Vengriyaga xavf solgan. Usmonli turk imperiyasiga qarshi muvaf-faqiyatli kurash olib borgan. 1468-yil Chexiyaga qarshi urushib, Moraviya va Sileziyani qoʻshib olgan (1478). 1485-yil Venani egallagan.

Manbalar
Matyusuf Harrot

Matyusuf harrot - q. Chokar.

Manbalar
Fedor Mauyer

Fedor Mixaylovich Mauyer (1897-yil 25-sentyabr, Qoʻqon — 1963-yil 23-iyun, Toshkent) — olim, biologiya fanlari doktori (1955), professor (1957). Oʻrta tolali AN-309, AN-304, AN-315, AN-318; ingichka tolali Giza-7, Si-Aylend— 1, Si-Aylend—2 va boshqa gʻoʻza navlarini yaratgan. Yovvoyi va madaniy gʻoʻza turlari evolyusiyasining tabiiytarixiy omillariga asoslangan, jahonda eʼtirof etilgan va mukammal hisoblanadigan gʻoʻza sistematikasini ishlab chiqqan.

Tarjimai holi 
Fedor Mauyer Qoʻqonda tugʻilgan. Arxitektor Mixail Fedorovich Mauerning oʻgʻli. Qoʻqon tijorat bilim yurtini (1914), Xarkov Novo-Alekseevskiy nomidagi qishloq va oʻrmon xoʻjaligi institutining 3-kursini tugatgan. 1918—1921-yillarda Sovet Armiyasi safida xizmat qilgan, so‘ng Turkiston (1923-yildan O‘rta Osiyo) universiteti agronomiya fakulteti 3-kursdan o‘qishni davom ettirgan. Fedor Mauyer 1922-yildan assistent, oʻqituvchi, dotsent boʻlib faoliyat yuritgan va bir vaqtning o‘zida 1923-yildan Turkiston seleksiya stansiyasida professor Gavriil Semyonovich Zaytsev rahbarligida paxta bo‘yicha ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan. 1925-yildan Nazorat bo‘limi boshlig‘i, 1928-yildan fan bo‘yicha direktor o‘rinbosari, 1929-yildan direktor vazifasini bajara boshlagan.

Fedor Mauyer 1931-yil mart oyida paxtachilikda qoʻporuvchilik sodir etganlikda ayblanib hibsga olingan va 5 yilga Kavkazortiga oʻz mutaxassisligi boʻyicha ishlash uchun yuborilgan (1958-yil noyabrda reabilitatsiya qilingan).

Fedor Mauyer 1931—1950-yillarda Kavkazorti paxtachilik qoʻmitasi xodimi, Kavkazorti va Ozarbayjon paxtachilik ilmiy-tadqiqot institutlari Misr paxtachilik boʻlimi mudiri va Ozarbayjon qishloq xoʻjaligi institutida gʻoʻza seleksiyasi va genetikasi kafedrasi dotsenti boʻlgan. Bu davrda oʻrta tolali va ingichka tolali gʻoʻzani ekish tashabbuskori boʻlgan hamda gʻoʻzaning bir qancha serhosil navlarini, jumladan, quruqlikka chidamli An-309, An-304, An-15, An-318 navlarini yaratgan. Oʻzbekiston paxtachiligida urugʻchilik nazorati ishi tashkilotchisi boʻlgan. Fedor Mauyer 1950-yildan boshlab O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi O‘simliklar genetikasi va fiziologiyasi instituti qoshidagi g‘o‘za va boshqa ekinlarning spetsifikatsiyasi va taksonomiyasi laboratoriyasi va SAGU biologiya va tuproq fakulteti dotsenti boʻlgan.

Fedor Mauyer 1951-yilda biologiya fanlari doktori nomzodi, 1955-yildan esa biologiya fanlari doktori, 1956-yilda professor boʻlgan. Dala ekinlarining seleksiyasi va urugʻchiligi, genetikasi (umumiy kurs), oʻsimliklar genetikasi (xususiy kurs), oʻsimliklarning rivojlanish biologiyasi, biogenetika tarixi, gʻoʻzaning sistematikasi va kelib chiqishi, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishi va sistematikasi kabi fanlardan maʼruzalar oʻqigan.

Fedor Mauyer 1954-yilda nashr etilgan „Paxtaning kelib chiqishi va taksonomiyasi“ monografiyasining muallifi.

Fedor Mauyer 1963-yil 23-iyunda Toshkentda vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Proisxojdeniye i sistematika xlopchatnika, T., 1954; Gʻoʻza; t.1., T., 1957.

Olimlar
1897-yilda tugʻilganlar
23-iyunda vafot etganlar
1963-yilda vafot etganlar
Mount Wilson astronomik rasadxonasi

Mount Wilson (Maunt-Vilson) astronomik rasadxonasi - Vashington Karnegi institutining (AQSH) i.t. muassasasi, Kaliforniya shtatida joylashgan. 1904 yilda tashkil etilgan. Koʻzgusining di-ametri 1,5 va 2,5 m boʻlgan teleskoplar 1917—18 yillardayoq oʻrnatilgan. Rasadxonada bajarilgan tadqiqotlar Quyosh, yulduzlar, Galaktika, tumanliklar va Galaktikamizdan tashqaridagi obʼyektlar va boshqa yulduz sistemalarini oʻrganishda muxim rol oʻynadi. Rasadxona Quyoshni oʻrganishga qaratilgan tadqiqotlar uchun ilk bor minorali teleskop, spektrogelioskop, spektrogeliograf va magnitograf kabi asboblar yaratildi. 1949-yilda rasadxona Maunt-Palomar astronomik rasadxonasi bilan birlashtirildi.

Manbalar 

Astronomik rasadxonalar
AQSh
Mauntin-pass

Mauntin-pass - kamyob elementlar rudasining dunyodagi eng katta konlaridan biri, AQShning Kaliforniya shtatida. 1949-yilda ochilgan, 1955-yildan qazib olinadi. Kon kechki karbonatitlar guruhiga mansub. Mezozoy burmali oblastida joylashgan. Asosiy kamyob minerali — bastnezit (tomirdagi miqsori 15% gacha). Konning umumiy zaxirasi qariyb 5 mln. t, aniqlangani 3 mln. t ga yaqin. Ruda ochiq usulda qazib chiqariladi. Yoʻlakay barit ham ajratib olinadi. M.-P.dagi korxonalar dunyoda olinayotgan kamyob elementlar mahsulotining qariyb yarmini beradi. Mahsulotni, asosan, AQSH, shuningdek, boshqa rivojlangan mamlakatlarning metallurgiya, neftni kayta ishlash, keramika va oynashisha sanoati isteʼmol qiladi.

Manbalar
Mautxauzen

Mautxauzen (Mauthausen) - gitlerchi fashistlar konslageri. 1938-yilda Avstriyadagi Mautxauzen shahri yaqinida Daxau konslagerining "filiali" sifatida tashkil etilgan. 1939-yil mar-tdan — mustaqil lager. 1938—45 yillarda M.da koʻplab mamlakatlardan keltirilgan 335 ming kishiga yaqin mah-buslar saqlangan. Ularning 122 mingdan ortigʻi (shu jumladan, 32 mingdan oshiq sovet fuqarosi) qatl etilgan va qiynab oʻldirilgan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng M. oʻrnida muzey tashkil qilingan. M.da qiynab oʻldirilgan sovet ge-nerali D. M. Karbishevga 1948-yil fevralda haykal oʻrnatilgan.

Manbalar
Mafiya

Mafiya (lot. mafﬁ a, ital. maﬁ a — maxfiy) — zoʻrlik, qoʻrqitish, terror, qotillik, igʻvogarlik usuli bilan iqtisodiy va siyosiy maqsadlarga erishish uchun tuziladigan maxfiy uyushma; uyushgan jinoyatchilik tashkiloti. Bir-biri bilan oʻzaro bogʻlangan va poraga sotilgan davlat amaldorlari, davlat organlaridan yerdam oladigan jinoyatchi guruhlar. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida Italiyaning Sitsiliya o.da paydo boʻlgan. 20-asrda M. tashkilotlari faoliyati shaharlarda avj oldi. M., odatda, qimorbozlik, bangilik, fohishabozlik kabi ijtimoiy axloqsizlikni uyushtiradi va oʻz homiyligiga oladi, siyosiy hayotga faol aralashadi. M. davlat idoralari, sud va politsiya amaldorlari, muayyan siyosiy doiralar bilan birikib ketadi. Keyinchalik uyushgan jinoyatchilikning davlat hokimiyati, sud, prokuratura va boshqa idoralar xodimlari bilan til biriktirishi va oʻzaro bir-birini himoya qilishi M. deb ataladigan boʻldi.

Manbalar
Mafkura

Mafkura (arab. — fikrlar majmui) — muayyan ijtimoiy guruh, qatlam, millat, jamiyat, davlatning manfaatlari, orzulari, maqsadlari ifodalangan qarashlar va ularni amalga oshirish tizimi. Unda manfaatlari ifodalanayotgan guruh va qatlamlarning oʻtmishi, bugungi kuni va istiqboli oʻz ifodasini topadi. M. har qanday jamiyat hayotida zarur. Insoniyat tarixida turli-tuman Mafkuralar boʻlgan. Turli xalqlar va ijtimoiy kuchlarning gʻoyaviy rahnamolari, mutafakkir va arboblari oʻzlarining manfaat va maqsadlaridan kelib chiqib mafkuraviy taʼlimot va dasturlar ishlab chiqqanlar. Har qanday Mafkuraviy jamiyatda yangi paydo boʻlgan ijtimoiysiyosiy kuchlarning talab-ehtiyojlari, maqsadlarini ifoda etuvchi yangi gʻoyaviy tizim si-fatida vujudga keladi va, asosan, qu-yidagi vazifalarni oʻz oldiga qoʻyadi: muayyan gʻoyani odamlarning ongiga va ruhiyatiga singdirish; aholining turli guruhlarini birlashtirish; koʻzlangan maqsad va niyatlarga erishish uchun odamlarni safarbar etish; ularni maʼnaviyruhiy ragʻbatlantirish; aholini, ayniqsa, yosh avlodni gʻoyaviy tarbiyalash va mafkuraviy immunitetni shakllantirish; boshqa mafkuraviy va gʻoyaviy taʼsirlardan himoya qilish va shahrik. M. muayyan falsafiy, diniy taʼlimotlar asosida yaratiladi, maʼlum ilmiy qarashlar, axloqiy tamoyillarga tayanadi. M. oʻz mohiyati va taʼsir kuchiga koʻra, jamiyatni birlashtirishi yoki uni bir-biriga qarama-qarshi taraflarga boʻlib yuborishi, davlatning jahondagi obroʻ va mavqeini oshirishi yoki tushirishi, xalqlarni yuksaklikka koʻtarishi yoki tanazzulga du-chor etishi mumkin. Yuksak maqsadlar, bunyodkor gʻoyalarga asoslangan M. ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyotga turtki boʻladi, maʼnaviyatni yuksaltiradi, insonlarni ulugʻvor ishlarga safarbar etadi. Ozodlik, erkinlik, mustaqillik, tinchlik, hamkorlik gʻoyalari asosida shakllangan, ezgu maqsadlarga xizmat qiladigan M. bunyodkorlik xususi-yatiga ega boʻladi. Hukmronlik, mustabidlik, tajovuzkor, bosqinchilik, ekstremistik, aqidaparastlik gʻoyalari asosida shakllangan, millat va xa-lkdarni asoratga soladigan M. vayronkorlik xususiyatiga egadir.

M.ning diniy, dunyoviy, milliy, siyosiy va boshqa koʻrinishlari bor. Aksari-yat rivojlangan mamlakatlar xalqdari erkinlik, adolat, qonun, inson huquqlari, millatlararo hamjihatlik, diniy bagʻrikenglik kabi gʻoyalarga asoslangan M.ga tayanmoqda. Yana q. Milliy mafkura.

Adabiyot 
 Karimov I.A., Oʻzbekiston: milliy istiklol, iqtisod, siyosat, mafkura, 1-j., T., 1996;
 Barkamol avlod orzusi, T., 1999.

Hiyom Nazarov.

Manbalar
Ernst Mach

Ernst Max (Mach) (1838.18.2, Moraviya — 1916.19.2, Myunxen yaqinidagi Har shahri) — avstriyalik faylasuf, fizik. Venauntida privatdotsent (1861), Grats untida fizika professor (1864), Pragadagi nemis untida fizika professor va rektor (1867), Vena untida falsa-fa professor (1895—1901). M. fizika va falsafa sohasida yirik tadqiqotlar olib borgan. Uning ilmiy gʻoyalari nazariy mexanika, optika, akustika, kosmologiya va bilish nazariyasida salmokli oʻrin egallaydi. M. tom maʼnoda klassik mexanikaga asoslangan olamning ilmiy manzarasini oʻzgartirishga kirishgan jurʼatli olimlardan biri. A. Eynshteyn nisbiylik nazariyasini kashf etishda oʻziga Maxning asarlari katta yordam berganligini taʼkidlagan. "Mexanika. Rivojlanishining tarixiytanqidiy ocherki" asarida I. Nyutonning vaqt, fazo va harakat haqidagi qarashlarini tanqidiy tahlil etib, ularning mutlaqyaigi haqidagi gʻoyaning biryoqlama ekanligini ilmiy asoslaydi va inersial sistemalarning Koinotning umumiy massasi bilan belgilanishini taʼkidlovchi "Max prinsipi"ni ilgari suradi. Bu prinsip hozirgi zamon kosmologiyasida ham muhim ahamiyatga ega boʻlib, unda fazo-vaqt kontinuumi metrikasi koinotda moddaning taqsimlanishiga bogʻliqdigini asoslovchi gʻoya mujassamlashgan. Bu gʻoya umumiy nisbiylik nazariyasining bugungi kundagi taraqqiyoti uchun ham muhim evristik ahamiyatga egadir.

Max pozitivistik falsafaning 2-bosqichi hisoblangan empiriokrititsizm falsafasining asoschilaridan biri sifatida klassik mexanikaning "absolyut fazo-vaqt" haqidagi tasavvurlariga relyativistik nuqtai nazarni qaramaqarshi qoʻyish asosida voqelikni sezgilar majmuasi sifatida talqin etadi. Max tarafdorlari bilish va tajribaning tabiatini, subʼyekt va obyekt muammosini, "narsa", "substansiya" kategoriyalarining xususiyatlarini, voqelikning asosiy "elementlari"ning tabiatini, jismoniylik va ruhiylikning oʻzaro munosabati va boshqa shu singari muammolarni yangicha tadqiq etishga kirishishdi. Ularning nuqtai nazaricha, falsafaning vazifasi ilmiy bilish nazariyasini yaratishdan iborat. Mahistlar tabiatshunoslikda 19-asrning oxiri va 20-asrning boshlarida qilingan yirik kashfiyotlar olamning ilmiy manzarasining tubdan oʻzgarishiga sababchi boʻlishi bilan bir qatorda "materiya yoki moddiylikning aslida yoʻqligini isbotlaydi", degan xulosani yoqlab chiqishdi.

Max sababiyat, zaruriyat, substansiya tushunchalarini "tajribadan" tashqari, "tajribada" boʻlmagan tushunchalar sifatida talqin etgan. Max mansub boʻlgan empiriokratitsizm falsafasi 20-asr arafasida fizikadagi buyuk kashfiyotlarni materializmga tayanmasdan yangicha tushunishga yoʻl ochuvchi prin-siplarni ilgari surdi. Ammo bu prin-siplar yangi fizikaning mohiyatini anglash uchun yetarli emas edi, chunki, mikrodunyo hodisalarini makroskopik tarzda talqin etish obyektning asl mohiyatini anglashga toʻsqinlik qilardi. Shu sababli pozitivizmning bu koʻrinishi falsafa tarixida oʻtkinchi bir hodisa boʻlib qoldi, xolos. Asosiy asarlari: "Sezgilar tahlili", "Mexanika", "Bilish va yanglishish" va boshqalar.

Manbalar 

 

1838-yilda tugʻilganlar
18-fevralda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
19-fevralda vafot etganlar
Rektorlar