MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Poshshoxoja

Poshshoxoja, Poshshoxoʻja Abdulvahobxoja oʻgʻli, Xoja (1480, Niso — 1547, Buxoro) — shoir, davlat arbobi va yirik ulamo. Otasi — Abdulvaxrbxoja Sulaymonxoja oʻgʻli oʻz davrining yirik tasavvuf shayxi va shoiri boʻlgan. P. Niso va Marv mad-rasalarida taxsil olgan. Muhammad Shayboniyxon qozoq xonlari ustiga qilingan harbiy yurishdan qaytayotganda Nisoda toʻxtab, P.ni Durun viloya-tiga hokim qilib tayinlaydi (1508-yil aprel). 1510-yil P. Nisoning yangi hokimi Muhammad Solih bilan birgalikda Marv jangiga yetib kelgan. Shayboniyxon oʻlimidan soʻng dastlab Samarqand, soʻngra Buxoroga kelib yashagan. Shayboniylardan Muhammad Temur Sulton va Koʻchkunchixon xizmatlarida boʻlib (1511 — 14), Karmana hokimi Jonibek Sulton hukumatida jumlat ul-mulk, sadrlik lavozimlarida ishlagan (1515—16). Buxoro xoni Ubaydullaxon Hirotni fath etgach (1529-yil 21 oktabr), u sadrlikdan shayxulislomlik daraja-siga koʻtarilgan. Keyinchalik Balx hokimi Kistan Karo Sulton (1544-yilv.e.) huzurida sadrlik va shayxulislom vazifasida faoliyat koʻrsatgan (1534—43). P. 1543-yilda oʻz vazifasidan voz kechib, Buxoroga qaytadi va badiiy ijod bilan shugʻullanadi.

P. nasr va nazmda adabiy asarlar yaratgan. Muhammad "Xoja" taxallusi bilan ijod qilgan. U Shayboniyxonning oʻgʻli Temur Sultonga atab "Miftoh ul-adl" ("Adolat kaliti", 1508—10), Kistan Qaro Sultonga bagʻishlab "Gulzor" (1538) kabi asarlar yozgan. Bu asarlarda axloqiy-didaktik xususiyatga ega boʻlgan fiqolarni sharx/tsh uchun mashhur podshohlar haqidagi turli hikoyat va masallar keltirilgan. Ularda davlatni boshqarish, raiyat bilan munosa-bat masalalari, insofli va adolatli podshoh obrazi tasvirlangan.

P. ruboiy, gʻazal, qita janrlarida ham ijod qilgan. Jonibek Sultonga atab "Maqsad ul-atvor" (1516—20) dostonini yozgan. Uzbek va fors tillarida tartib bergan devoni bizgacha yetib kelmagan. P.ning oʻgʻli Hasanxoja Nisoriyning "Muzakkiri ahbob" ("Doʻstlar yodnomasi") tazkirasida yozilishicha, P.ning turkiy gazallariga Bobur yuqori baho bergan.

P. Bahouddin Naqshband maqbarasi yonida dafn etilgan. Uning "Gulzor" va "Miftoh ul-adl" asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti va Sankt-Peterburg Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Manbalar 
 Miftoh ul-adl va Gulzordan, T., 1962.

Adabiyot 
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1983.

Manzura Davlatova.
    
Shoirlar
Poema (musiqa)

Poema (musiqada) — 1) lirik-dramatik yoki lirik-hikoyaviy harak-terga ega hamda emotsional joʻshqinlik bilan sugorilgan erkin shakldagi musiqa asari. Odatda, fortepiano yoki skripka, violonchel kabi torli-kamonli cholgʻular uchun yaratiladi; 2) simfonik poema — muayyan mavzu (yoki syujet)ga asoslangan bir qismli simfonik asar. Simfonik uvertyura asosida F. List ijodida shakl topgan. R. Shtraus, P. Chaykovskiy, A. Skryabin, Ya. Sibelius va boshqa simfonik P.ning mumtoz namunalarini yaratgan. Oʻzbekiston kompozitorlaridan D. Zokirov, M. Ashrafiy, Ikr. Akbarov, S.Yudakov, S. Boboyev, A. Kozlovskiy, M. Tojiyev va boshqa turli mavzularda, muayyan dasturli va erkin shakllarda P.lar ijod qilganlar. 20-asr uzbek musi-kasida P. yoki P. sifat asarlar koʻpligi — milliy badiiy meros, mushohadali musiqiyijodiy tafakkur, qolaversa oʻzigagina xos mentalitet bilan bogʻliq.

Manbalar
Poya

Poya () — oʻsimlikning shox, barg va gullari joylashgan asosiy oʻqi. Boʻgʻim (barg oʻrni) va boʻgʻim oraliqlaridan iborat. P. ildiz bilan barglar ora-sida moddalar harakatini taʼminlaydi. Baʼzi oʻsimliklarning poyasi metamor-fozlashgan (shakli oʻzgargan) boʻlib, suv va oziq moddalarni toʻplash (kartoshka), himoya (doʻlana va yantoklarning tikanlari), ilashish (tok va oshkrvoklarning jingalagi), vegetativ koʻpayish (ajriq, qulupnay poyalari) vazifalarini baja-radi. Bir yillik va koʻp yillik, yer ustki va yer ostki, yoyuchlangan va yogochlanmagan P.lar bor. P. silindrsimon, koʻp kir-rali, yassi, gadir-budur yoki silliq boʻladi. Asosan, uchidagi oʻsish konusi hujayralarining boʻlinishidan P. boʻyiga oʻsadi; baʼzi usimliklar (mas, gʻalladoshlar) P.si boʻgʻim oraligʻining uzayishidan ham usadi. P.ning buyi, yugʻonligi turlicha. Yusinlar P.sining uzunligi bir necha sm, diametri bir necha mm, sekvoyyalar poyasining uz. 150 m, diametri 10—12 m. Lianalar P.si 200—300 m keladi. Poyaning anatomik tuzilishi sistematik guruxlariga kura, sodda yoki murakkab buladi. Mas, tuban yusinlar P.si faqat bir xil parenxima hujayralaridan, poyabargli yusinlar P.si qobiq va suv oʻtkazuvchi toʻqimadan, pla-unlar poyasi esa ksilema va floemalyan iborat utkazuvchi toʻqimadan tuzilgan. Qirqboʻgʻimlar poyasining ichi gʻovak boʻlib, oʻtkazuvchi toʻqimalar aylana joylashadi. Qirqqulokdar P.sining marka-zi narvonsimon joylashgan traxeidalardan tuzilgan ksilema elementlaridan iborat; uni floema pardasi oʻrab turadi. Bundan tashqarida bir necha kavat hujayralardan tuzilgan peritsikl joylashgan. Mana shu markaziy silindr birlamchi qobiq, tashqi tomondan epidermis bilan oʻralgan. Birlamchi qobiqning eng ichki — peritsikl bilan chegaradosh qavati endoderma deb ataladi. Urugʻli oʻsimliklar poyasining poʻstlogʻi ostida parenxima hujayralaridan iborat birlamchi qobiq boʻlib, uning endodermasi markaziy silindrni oʻrab turuvchi peritsikl bilan chegaralanadi. P.ning dastlabki rivojlanish bosqichida peritsikl ostida yupqa par-dali uzunchoq hujayralardan iborat hosil qiluvchi tUqima — prokambiy vujudga keladi. Prokambiy hujayralarining bulinishi natijasida birlamchi ksilema va birlamchi floema hosil buladi. Ikki pallali va ochiq urugʻli usimliklarda esa birlamchi ksilema va birlamchi floemadan tashqari ikkilamchi hosil qiluvchi toʻqima — kambiy ham vujudga keladi. Koʻpchilik bir pallali usimliklar poyasining markaziy kismi parenxima hujayralaridan tuzilgan bulib, ularning orasidan oʻtkazuvchi nay — tolalar tutami oʻtadi. Bir pallali usimliklar poyasida kambiy hosil boʻlmagani uchun yoʻgʻonlashuv xususiyatiga ega emas. Aloe, yukka, dratsena kabi ayrim bir pallali oʻsimliklarning P.si fakat peritsiklda vujudga keladigan ikkilamchi hosil qiluvchi toʻqima hisobiga yoʻgonlashadi. Yer ostida joylashadigan bargi reduksiyalangan P., odatda, ildizpoya deyiladi.

Manbalar 

Botanika
Tana

Tana — odam va umurtqali hayvonlar gavdasining asosiy qismi; bundan bosh, qoʻloyoqlar va dum (hayvonlarda) mustasno.

Manbalar 

Anatomiya
Poyandoz

Poyandoz (fors. — oyoq va solmoq) — alohida hurmat belgisi sifatida mehmon oyogʻi ostiga toʻshaladigan gazmol, gilam yoki koʻrpacha. Qadimdan P. obroʻli mehmonlar kutib olinganda, kelin tushirganda ishlatilgan. Hozir idora va tashkilotlarda yoʻlak-dax^izlarga ham gilam-P. solinadi.

Manbalar
Pogʻona

Pogʻona, bosqich (musiqada) — to-vushqator, gamma va ladlarni tashkil etuvchi har bir tovush. Yozuvda rim raqamlari bilan belgilanadi (I, II, VII, VIII va hokazo).

Manbalar
Pogʻonali chatishtirish

Pogʻonali chatishtirish - q Duragaylash.

Manbalar
Pravda vostoka

Pravda vostoka ("Sharq haqiqati") — Toshkent shahrida rus tilida chiqadigan ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy kundalik gazeta. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. Dastlab "Nasha gazeta" ("Bizning gazetamiz", 1917-yil 15-apreldan 1919-yil 12-aprelgacha), "Izvestiya SIK Turkestanskoy Respubliki i kraykoma KPT, SK Kompartii Turkestanskoy ASSR" ("Turkiston Respublikasi MIK va Turkiston Kompartiyasi ulka komiteti, Turkiston ASSR Kompartiyasi MK axboroti", 1919-yil 12-apreldan 1922-yil 20-iyulgacha), "Turkestanskaya pravda" ("Turkiston haqiqati", 1922-yil 20-iyuldan 1924-yil 25-noyabrgacha) nomlarida chiqqan. 1924-yil 25-noyabrdan xrz. nomda. Sahifalarida qishloq xoʻjaligi, sanoat, fan va madaniyat taraq-qiyoti, adabiyot va sanʼat, uzbek xalki tarixiga oid ilmiy, muammoli, tahliliy maqolalar keng yoritiladi. Shuningdek, mustaqillik yillarida tarixning oʻqilmagan sahifalariga, Oʻzbekistonning yangi tarixiga koʻproq eʼtibor qaratiladi. Respublikadagi barcha viloyatlarda maxsus muxbirlari bor. Bosh muharriri — B. M. Hasanov. Adadi 10000 (2003).

Manbalar 

Gazetalar
Oʻzbekiston gazetalari
Praga universiteti

Praga universiteti, Karl universiteti — Yevropadagi eng qad. untlardan biri va ilk slavyan universiteti. 1348-yil Karl IV asos solgan. Chexiyaning Praga shahrida. Dastlab universitetda erkin sanʼat, huquq, tibbiyot, teologiya fakultetlari boʻlgan. Guschilar harakati davrida milliy ozodlik va katolik cherkoviga qarshi kurash markazi hisoblangan. 2-marta Yan Gus rektorlikka saylangan. 1882-yil nemis va chex universitetiga boʻlingan. Chexoslovakiyani nemis-fashistlari bosib olgan davrda chex universiteti ishlamagan. 1945-yildan keyin faoliyati qayta tiklangan. Mat., fizika, tibbiyot, pediatriya, falsafa, huquq, madaniyat, jurnalistika, jismoniy tarbiya va sport, ped. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 25 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1348)da 2 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Chexiyadagi universitetlar
Pragmatizm

Pragmatizm (yun. pragmatos — ish, harakat) — falsafiy taʼlimot. 19-asrning 70-yillarida AQSH da shakllanib keng rivojlandi, bu mamlakat maʼnaviy hayotiga katta taʼsir koʻrsatdi. Oʻtmish falsafasini hayotdan ajralib qolgan, mavhum, kuzatuvchan xarakterga ega deb bilgan. P. vakillari "falsafani taʼmirlash" dasturini olgʻa surdilar. Ular falsafa borliq va bilishning ilk asoslarini idrok etishdan iborat boʻlib qolmasligi kerak, balki kishilarning oldida koʻndalang boʻlib turadigan, turli hayotiy vaziyat, faoliyat jarayonida ular duch keladigan muammolarni hal qilishi kerak deb hisoblaydilar. P. amaliyotda insonga nima koʻproq foyda bersa, oʻshanga koʻproq ahamiyat berish zarur degan gʻoyani ilgari suradi. P.ning asosiy gʻoyalari Ch. Pirsnniki boʻlib, qoidalarini U. Jeyms, J. Dyui, F.K. S. Shiller, J.G.Mid ishlab chiqqanlar.

Manbalar
Pragmatika

Pragmatika (yun. pragma, pragmatos — ish, harakat) — semiotika va tilshunoslikning nutqda til belgilarining amal qilishini oʻrganuvchi sohasi; boshqacha aytganda, muayyan belgilar tizimini oʻzlashtirib, undan foydalanuvchi subʼyektlarning ayni shu belgilar tizimiga munosabatini oʻrganuvchi fan tarmogʻi. P. haqidagi asosiy gʻoya amerikalik olim Ch. Pirs tomonidan oʻrtaga tashlangan; yana bir amerikalik olim Ch. Morris ushbu gʻoyani rivojlantirgan va "P." terminini semiotika boʻlimlaridan birining nomi sifatida amaliyotga kiritgan.

P. insonning ijtimoiy faoliyatini oʻzida qamrab oluvchi nutq jarayo-ni, muayyan aloqa vaziyati orqali namoyon boʻladi. Lingvistik P. aniq shakl, tashqi koʻrinishga ega emas; uning do-irasiga soʻzlovchi subʼyekt, adresat, ularning aloqa-aralashuvdagi oʻzaro munosabatlari, aloqa-aralashuv vaziyati bilan bogʻliq koʻplab masalalar ki-radi. Mas, nutq subʼyekti bilan bogʻliq holda quyidagi masalalar oʻrganila-di: bayonning oshkora va yashirin maqsadlari (biron-bir axborot yoki fikrni yetkazish, soʻroq, buyruq, iltimos, maslahat vaʼda berish, uzr soʻrash, tabriklash, shikoyat va boshqalar); nutq taktikasi hamda nutq odobi turlari; suhbat, soʻzlashish qoidalari; soʻzlovchining maqsadv; soʻzlovchi tomonidan adresatning umumiy bilim jamgʻarmasi, dunyoqarashi, qiziqishlari va boshqa hislatlariga baho berilishi; soʻalovchining oʻzi bayon qilayotgan xabarga munosabati kabilar. P.da nutq adresati, oʻzaro aloqaga kiruvchilarning munosabatlari, muayyan aloka vaziyati singari omillar bilan bogʻliq qolda qam koʻplab masalalar oʻrganiladi. P. gʻoyalari evristik (yoʻnaltiruvchi) dasturlash, mashina tarjimasi, informatsion-qidiruv tizimlari va boshqalarni ishlab chiqishda qoʻllanadi.

Abduvahob Madvaliyev, Yoʻldosh Solijonov.

Manbalar
Prado

Prado (Prado) — Madriddagi milliy rangtasvir va haykaltaroshlik muzeyi. 1819-yil ispan qirolligi badiiy asarlar toʻplami asosida tashkil etilgan. P. 15—19-asrlar ispan rangtas-viri (El Greko, X. Ribera, F. Surba-ran, D. Velaskes, F. Goyya va boshqalar), 16-asr italyan rassomlari kartinalari (Rafael, Titsian va boshqalar), 15—16-asrlar niderland (Roger van der Veyden, X.Bosx, A. Mor va boshqalar), shuningdek, flamand (P. Rubens va boshqalar) va fransuz (N. Pussen va boshqalar) maktablari namoyan-dalari asarlarining boy toʻplamiga ega. P. soʻnggi ispan klassitsizmi us-lubida maxsus qurilgan (1785—1830, meʼmori X. de Vilyanuev) binoda joylashgan.

Manbalar 

Ispaniya
Prazeodim

Prazeodim [yun. prasios — och yashil (tuzlarining rangiga koʻra) va dymos — egizak (bu nom kashf qilinish tarixi bilan bogʻliq), lot. Praseodymium], Rg — Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 59, atom massasi 140,9077. Lantanoidlar jumlasidan. 1 ta turgʻun izotopi bor. Sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Prazeodim monatsit, loparit, bastnezit va boshqa nodir-yer minerallarida boʻladi. Suyuqlanish temperaturasi 935°, zichligi 6,78 g/sm³. Birikmalarda 3 va-lentli. Prazeodim va uning birikmalari shisha va sirlarni boʻyashda, maxsus poʻlatlar va olovbardosh yengil qotishmalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Praksitel

Praksitel (Praxiteles) (taxminan miloddan avvalgi 390—miloddan avvalgi 330) — yunon haykal-taroshi; soʻnggi klassika namoyandasi. Afinada ishlagan. P. asarlarini asosan marmardan ishlagan, antik nusxalardan va qad. mualliflarning yozmalaridan maʼlum. P. davrining badiiy talablariga javob beradigan yangi, oʻta nozik goʻzallik namunalarini yaratdi. Asarlari nisbatlar jihatidan kelishgan va uygʻun; marmarni mahorat bilan yoʻnib, tasvirni his qila olgan va uning mayin shakliga eri-shadi. P. shakllariga nafis holat va yengillik bera oladigan tashki tayanch nuqtalarini topa olgan: "Apollon Sa-urokton" (taxminan miloddan avvalgi 370, Vatikan muzeyida), "Afrodita" (taxminan miloddan avvalgi 360—350, Luvrda) va boshqa

Manbalar
Prandtl Lyudvig

PRANDTL (Prandtl) Lyudvig (1875.4.2, Frayzing, Bavariya — 1953.15.8. Gyottingen) — mexanika sohasidagi nemis olimi, amaliy gidroaeromexanika ilmiy maktabining asoschisi. Myunxendagi Oliy politexnika bilim yurtini tamomlagan. Gannoverdagi Oliy texnika bilim yurti professor (1901-yildan), Gyottingen universiteti professor (1904-yildan). Gyottingendagi gidroaerodinamika instituti direktori (1925—47). Ilmiy ishlari elastiklik va plastiklik nazariyasi, gidroaeromexanika, gaz dinamikasi va dinamik meteorologiyaga oid. Qanotning aerodinamik nazariyasini rivojlantirgan, gaz oqimida issiqlik uzatish muammosi masalalarini tekshirgan, suyuklik va gazlarda sodir boʻladigan issiqlik jarayonlariga taalluqli oʻxshashlik mezonini topgan (P. soni).

Manbalar 
 Gidroaeromexanika [rus. per.], M., 1951.
Rajendra Prasad

Prasad Rajendra (1884.3.12, Zera-dei, Bihar — 1963.28.2, Patna) — Hindiston siyosiy va davlat arbobi. Kalkutta universitetida oʻqigan. 1911 — 16 yillarda Kalkutta, 1916—20 yillarda Patna Oliy sudida advokat, 1911 yildan Hindiston milliy kongressi (HMK) aʼzosi, raisi (1934, 1939 va 1947— 48). 1950 yildan Hindiston respublikasi muvaqqat prezidenti. 1952—62 yillarda Hindiston prezidenti.

Manbalar 

3-dekabrda tugʻilganlar
28-fevralda vafot etganlar
1884-yilda tugʻilganlar
1963-yilda vafot etganlar
Oʻktam Pratov

Oʻktam Pratov (18-avgust 1934-yil, Xumson qishlogʻi, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston — 2017-yil) — oʻzbek biolog olimi. Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (2001), biologiya fanlari doktori (1988), professor (1994). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1959). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika institutida kichik ilmiy xodim (1959—62, 1965— 68), aspirant (1962—65), katta ilmiy xodim (1968—85), direktor va sistematika laboratoriya mudiri (1985—93). 1995-yildan markaziy gerbariy laboratoriya mudiri. Liviya davlatida katta muhandis (1977—85), 1997-yildan Oʻzbekiston milliy universiteti botanika oʻquv-ilmiy markazi rahbari. Ilmiy tadqiqotlari Oʻrta Osiyo florasini oʻrganishga, undan oqilona foydalanish va muqofaza qilishga, ayrim yirik, murakkab oila va turkumlarni monografik tarzda oʻrga-nib, ularning filogeniyasini ishlab chiqishga oid. Pratov 20 dan ziyod yangi oʻsimlik turi, 20 seksiya va 1 ta tribani ilk bor fanga olib kirdi. 10-jiddli „Oʻrta Osiyo oʻsimliklari aniqlagichi“ (1972— 93), „Ruscha-oʻzbekcha botanika terminlari lugʻati“ (1963), „Oʻsimliklar aniqlagichi“ (1995) mualliflaridan. Pratov rahbarligida Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobning 2-nashri oʻzbek va rus tillarida chop etildi.

Adabiyotlar 
 Botanika [darslik] (hamkorlikda) Toshkent, 2003
 Yuksak usimliklar sistematikasi (hamkorlikda), Toshkent, 2003
 Oʻzbekiston begona oʻsimliklarining zamonaviy tizimi va bi-nar (qoʻsh) nomlari (hamkorlikda), Toshkent, 2003.

Kishilar
Olimlar
Oʻzbekiston kishilari
1934-yilda tugʻilganlar
2017-yilda vafot etganlar
Praya

Praya — Kabo-Verde davlati poytaxti. Santyagu orolning jan. sohilida. Aholisi 62 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port (chetga apelsin, shakarqand, kofe chikariladi). Transatlantika dengiz yoʻllari tuguni. Baliq va dengiz mahsulotlarini qayta ishlash korxonalari, temir-beton, keramika bu-yumlari zavodlari, mebel, tikuvchilik fabikalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Badiiy hunarmandchilik ustaxonalari, maishiy elektrotexnika buyumlarini yi-gʻish va taʼmirlash korxonalari ishlab turibdi. Moxov kasalligiga qarshi ku-rashish markazi. Shaharga 15-asr oxirlarida asos solingan.

Manbalar
Fritz Pregl

Fritz Pregl (1869.3.9, Laybax, hozirgi Lyublyana, Yugoslaviya — 1930. 13.12, Grats) — avstraliyalik kimyogar. Insbruk (1910-yildan) va Grats (1913-yildan) universitetlari professor Oz miqdorda (2– 6 mg) analiz qilinadigan birikmalardagi elementlar va funksional guruxlarni aniklash usullarini ishlab chikib miqdoriy organik mikroanalizga asos soldi. P. ishlab chiqqan usullar gormonlar, vitaminlar va boshqa murakkab tabiiy moddalarni sintez qilishning tez rivojlanishiga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1923)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1869-yilda tugʻilganlar
1930-yilda vafot etganlar
3-sentabrda vafot etganlar
13-dekabrda vafot etganlar
Predikat

Predikat (lot. praedicatum — aytilgan) — 1) mantiqda — til predmeti haqida aytiladigan hukmning ikki termini (predikat va subʼyekt)dan biri; mantiqiy kesim, yaʼni hukmdan subʼyekt haqida xabar beruvchi boʻlak. Mac: Buyruq direktor tomonidan berildi; 2) tilshunoslikda — kesim (qarang Kesim).

Manbalar
Predikativlik

Predikativlik (lot. praedicativus — tasdiqlovchi, qatʼiy) — 1) zamonaviy mantiq fanida — belgilar va predmetlar oʻrtasida obyektiv mavjud boʻlgan aloqalarni aks ettiruvchi asosiy tushunchalardan biri; 2) tilshunoslikda — gapni shakllantiruvchi sintaktik kategoriya boʻlib, gap mazmuniga obyektiv borliqning u yoki bu hodisasi haqida xabar berish xususiyatini baxsh etadi. Predikativlik, belgi (harakat, sifat va xususiyat) bilan predmetning zamon va maylda anglashiladigan oʻzaro munosabatini ifodalaydi va shu tariqa gapni alohida fikrni shakllantiruvchi va u haqda xabar beruvchi birlikka aylantiradi (M-n, "Olma gulladi", "Doimo tinchlik boʻlsin!"). Modomiki, gap mazmunining borliqqa munosabati uni muayyan zamoniy va modal (real yoki noreal) darajaga qoʻyishni taqozo qilar ekan, predikativlik ham ikki sintaktik kategoriyaning — zamon va maylning birligidan iborat boʻladi. Ikki tarkibli gaplarda — kesim, bir tarkibli gaplarda esa ularning bosh boʻlagi predikativlikning ifodachisi hisoblanadi.

Manbalar
Predmet

Predmet, narsa— inson faoliyati va bilishi jarayonida obyektiv borliqdan alohida ajratib olingan bu-tun bir narsa. U moddiy (organizm, galaktika, elektromagnit maydoni va hokazo) va ideal (matematik formula, konsep-tual obraz) boʻlishi mumkin. Gap bu yerda biror fanning tekshirish obyekti us-tida borishi nazarda tutiladi. Mas, falsafaning P.i, fizikaning P.i va h.k. Mantiqsa fikrimiz nimaga qara-tilgan boʻlsa, u ham P. deyiladi; shu maʼnoda muhokama, tushuncha, xulosani ham P. deb hisoblash mumkin.

P. atamasi jonli mulokrtda narsa, jism, obyekt maʼnosida ham ishlatiladi.

Manbalar
Prezentatsiya

Prezentatsiya yoki taqdimot ( — taqdim etish) — yangidan yaratilgan, tuzilgan muayyan narsaning rasmiy taqdim etilishi.

Manbalar
Prezidentlik boshqaruvi

Prezidentlik boshqaruvi -favqulodda holatlar joriy etilganda davlat boshqaruvida qoʻllaniladigan vaqtinchalik boshkaruv shakli. U, asosan, federativ tuzilishdagi davlat boshqaruvi (mas, AQSH, Hindiston)da qoʻllaniladi. Subʼyektlar federal konstitutsiya yoki qonunlarni, hukumatning qonuniy talablarini buzganda, inson huquqlari poymol etilganda, jiddiy tartibsizliklar roʻy berganda, federativ davlatning yagonaligiga xavf solinganda, kuchli zilzila, suv toshqinlari va shahrik.da amalga oshiriladi. Prezidentlik boshqaruvi davlat boshligʻining maxsus farmoni (dekreti) bilan eʼlon qilinadi. Prezidentlik boshqaruvi paytida tegishli davlat hokimiyati va boshqaruv organlari vakolatlari toʻxtatiladi, ularning vazifasini bajarish prezident tuzadigan organ yoki prezident tayinlagan mansabdor shaxs zimmasiga yuklanadi.

Manbalar
Prezidium

Prezidium (lot. praesidium — raislik qilish) — majlis, kengashni bamaslahat olib borish uchun saylangan shaxslar guruhi, hayʼat; ayrim jamoat tashkilotlari, ilmiy muassasalar va boshqalarning doimiy rahbar organi.

Manbalar
Prezinjantrop

Prezinjantrop (lot. rgaye - oldinda va zinjantrop) — Sharqiy Af-rikada topilgan gominidlarning shartli nomi. P. skelet qoldiklari ingliz antropologi va arxeologi L. Liki (1960) tomonidan Oldovay da-rasidan topilgan. Odatda, P.ga Homo urugʻining eng qad. vakili va kadimgi tosh asridagi ilk madaniyatning yara-tuvchisi sifatida qaraladi. Ayrim tad-qiqotchilar P.ning odamlarga yaqinligini inkor etishib, uni avstralopi-teklarning vakili deb hisoblashadi.

Manbalar
Preyskurant

Preyskurant (frans. prix — narx va courant — joriy) — tovarlar, xizmatlar va mahsulotlar narxlari haqida maʼlumotnoma, toʻplam. P.da qayd etilgan narxlar P. narxlari deb ataladi.

Manbalar
Prekos

Prekos (frans. rgesose — erta, tez yetiladigan) — goʻsht-jun yoʻnalishidagi mayin junli qoʻy zoti. 19-asr oʻrtalarida Fransiyada rambulye merinos qoʻylarini Angliyaning goʻshtdor leyster zotli quchqorlari bilan chatishtirib chikarilgan. P. zotida goʻshtdorlik, tez yetilish, yuqori sifatli jun berish xusu-siyatlari yaxshi uygʻunlashgan. Jussasi yirik, boʻyin va tanasida teri burmalari yoʻq. Qoʻchqorlarining ogʻirligi 110–115 kg (150 kg gacha), sovliklari-niki 58–62 kg. Qoʻchqorlaridan 8–10 kg (14 kg gacha), sovliklaridan 3,8—4,2 kg (10 kg gacha) jun olinadi. Junining uz. 8—9 sm, tolasining ingichkalik sifa-ti 60—64, toza jun chiqimi 45—50%. Pushtdorligi 125—135% (100 sovlik,dan 130—150 tagacha qoʻzi olinadi).

P. qoʻylari tez yetiladi, boqish va saqlash sharoitlariga talabchan. Lekin qur-gʻoqchilik mintaqalarida urchitib koʻpaytirishga moslashmagan. P. Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa, Shimoliy Afrika mamlakatlarida keng tarqalgan. Rossiya, Ukraina, Belorussiyaning ayrim viloyatlaridagi nayelchilik qoʻychilik xoʻjaliklarida eng sara suruvlari bor. P. kuy zoti ishtirokida 12 dan ortiq yangi qoʻy zotlari (qozoq, qirgʻiz mayin junli qoʻylari, qozoq arhar merinosi, dege-ress va oloy qoʻy zotlari) yaratilgan (yana qarang Mayin junli koʻylar).

Manbalar
Vladimir Prelog

PRELOG (Prelog) Vladimir (1906.23.7, Sarayevo, Yugoslaviya) — shveysariyalik organik kimyogar. Mikroblar hayot faoliyati mahsulotlari, jumladan, riformitsin antibiotigining tuzilishi va taʼsir mexanizmini tadqiq qilgan. Zamonaviy stereokimyoviy nomenklatura mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1975, J. Kornfort bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1906-yilda tugʻilganlar
7-yanvarda vafot etganlar
23-iyulda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
Prelyudiya

Prelyudiya, prelyud (lot. praeludo — oldindan ijro etib koʻraman) — cholgu pyesa. Dastlab musika asari ol-didan (lyutnya, klavesin yoki organda) ijro etiladigan badiha harakteridagi kichik muqaddima. 18-asrdan erkin shakldagi mustaqil pyesaga aylandi (mas, I.S.Baxning organ uchun P.lari), shuningdek, turkumli shakldagi baʼzi cholgʻu asarlar (syuita, P.-fuga) tarkibiga mukaddima pyesa sifatida kiritildi. 19-asrdan koʻpincha P. yoki P. va fuga turkumlariga (odatda, 24 tadan) birlashtiriladi (mas, F.Shopen, A. Skryabin, K. Debyussi, D. Shostakovich va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan G. Mushel, B. Giyenko va boshqa fortepiano uchun P.lar yaratgan.

Manbalar