MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bidiyorshum

Bidiyorshum (taxallusi; asl ismi Muhammad Solih) (?, Qoʻqon — 1842, Urumchi, Sharqiy Turkiston) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatrining aktyori va ogʻzaki pyesalar ijodkori. 18-asr oxiridan 19-asrning birinchi yarmigacha Qoʻqon professional aktyorlar uyushmasi ("Kasabai sozanda")ning korfarmoni. Qad. oʻzbek xalq teatri va aktyorlik sanʼati rivojiga katta hissa qoʻshgan. Ogʻzaki pyesalari va tomoshalarida kuchli ijtimoiy mavzuni koʻtarib jamiyatning ayrim illatlarini tanqid qilgan. "Mudarris", "Yer taqsimlash", "Choʻpon bola" pyesalarida oʻtkir hajv vosita si bilan mehnatkash xalq manfaatini himoya qilgan. B. hajviy sheʼrlar ham yozgan. Qoʻshiqlarga musiqa bastalash, raqslarni sahnalashtirish bilan ham shugʻullangan. Yana q. Bidiyorshum toʻdasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Beadle

BIDL (Beadle) Jorj Uels (1903-1989) — amerikalik genetik. Sitologiya va genetika, shuningdek metabolizmning genetik nazorati, irsiyatning fizik va kimyoviy asoslari sohasida tadqiqotlar olib borgan, genlarning tabiati va funksiyalarini har tomonlama oʻrgangan. "Bir gen — bir ferment" konsepsiyasining mualliflaridan biri (har bir gen fakat bitta ferment sinteziga javob beradi, 1941). Nobel mukofoti laureati (1958; E. Teytem bilan hamkorlikda)<.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
22-oktabrda tugʻilganlar
9-iyunda vafot etganlar
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
Bidstrup Xerluf

BIDSTRUP (Bidstrup) Xerluf (1912.10.9, Berlin — 1988.26.12) — daniyalik karikaturachi rassom. Kopengagen Badiiyot akadimyasida tahsil koʻrgan (1931 — 35). Maishiy mavzudagi satirik va yumoristik rasmlar, 1940-yildan siyosiy karikaturalar muallifi. Turkum rasmlari Daniya va chet mamlakatlarda (jumladan rus tilida) alohida albom tarzida bir necha marta nashr etilgan. Chet mamlakatlarga qilgan safarlari asosida rasmlar turkumini yaratgan. Jumladan, Oʻzbekiston (Samarqand va Buxoro yodgorliklari)ga oid varakalar, Toshkent zilzilasiga bagʻishlangan rasmlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidun

Bidun — Buxoroni idora qilgan buxorxudotlardan biri (?-673). Buxoro arki va shahar atrofidagi devorlarni qayta tiklatgan. Rivoyatlarga koʻra, B. binokorning nomini temir taxtaga oʻyib yozdirib, uni saroy darvozasiga qoqib qoʻyishni buyurgan. Yana oʻsha rivoyatga koʻra, saroy tez orada qulab tushgan va uni qayta tiklashga har qancha urinilgan boʻlsaham, lekin binoni qurib bitkaza olmaganlar. Shundan soʻng B. olimlarni tuplab, ularning maslahati bilan saroy (koh)ni Yetti ogʻayni yulduzi shaklida yetti tosh ustunli qilib, yana yangidan qurgan. Bu safar saroy binosi mustahkam oʻrnashib, uzoq vaqt turib qolgan. Ubaydulloh ibn Ziyod boshliq arab qoʻshinlari Buxoroga hujum qilishi (673 yil)dan sal oldin vafot etgan. Undan soʻng Buxoroda uning xotini Xotun oʻgʻli Tug'shoda voyaga yetguncha hukmronlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Buxorxudotlar
Biyeshu Mariya Lukyanovna

Biyeshu Mariya Lukyanovna (1935.5.5, Moldova, Suvorov tumani, Volontirovka qishlogʻi) — moldova opera xonandasi (lirikdramatik soprano). 1961-yildan Moldova opera va balet teatri yakkaxon xonandasi. Repertuaridan Tatyana ("Yevgeniy Onegin"), Aida, Toska, Liza ("Pikovaya dama"), Nedda ("Payatslar"), ChioChiosan ("Madam Baterflyay") va boshqa opera partiyalari urin olgan. Moldova konservatoriyasining professor (1986-yildan). "ChioChiosan" partiyasining "eng yaxshi ijrochisi" xalqaro tanlovining 1darajali mukofoti sovryndori (1967, Yaponiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bijanaklar

Bijanaklar, pecheneglar, patszinaklar — Itil (Volga) va Yoyiq (Ural) daryosi boʻylari, Orol dengizi oraligʻidagi dashtlarda hamda Kaspiy dengizining sharqi va shim.da milodiy 1-ming yillikning ikjinchi yarmida yashagan bir qancha turkiy qabilalar birlashmasi. B. qad. Qangʻdavlati aholisi qangʻlilarta mansub boʻlganlar. 8-asrda Yoyiq va Itil daryolari oraligʻida yashovchi qangʻli, sarmat va boshqa qabilalarning birlashuvidan yirik bijanakqangʻli ittifoqi tashkil topgan. 9-asr oxirlarida (889 yil) tabiiy iqlim sharoitining gʻoyat ogʻirlashuvi, xususan qurgʻoqchilik hamda qipchoq va oʻgʻuzlarning siquvi natijasida B.ning asosiy qismi jan. rus dashtlariga, Qora dengizning shim.dagi yerlarga koʻchib oʻtganlar. B. Kiyev Rusi yerlariga muttasil chopqun uyushtirib turganlar. 1010-yildan keyin B. qoʻllariga asir tushgan musulmon ulamosi, ilohiyotchi olimi orqali i slom diniga kirganlar. 11 — 12-asrlarda B.dan qorilar, ulamolar, fiqhshunoslar chiqqan. 1036-yil Kiyev knyazi Yaroslav Mudriy B.ga qattiq zarba bergach, B.larning bir kismi Vengriyaga koʻchib ketgan. B.ning YoykqItil oraligʻida qolgan qismi keyinchalik Dashti Qipchoq tarkibiga kirgan. B.ning yana bir kismi (8-asr) Amudaryoning quyi oqimida, boshqa bir qismi oʻgʻuzlar tarkibiga kirib Sirdaryoning oʻrta va quyi oqimlarida koʻchmanchilik bilan mashgʻul boʻlishgan. Abdurrashid Bakuviy (15a,)ning yozishicha, B. turkiy elat boʻlib, shim.da oltinchi iqlimda, saqlablar (slavyanlar)ga yaqin yerda yashaganlar. Ular uzun soqolli, uzun moʻylabli, kuchli va yengilmas boʻlganlar. Ular hech kimga, hech qachon xiroj toʻlashmagan. Faxriddin Hasanov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiy xalqlar
Tarix
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Bijopur

Bijopur — Hindistondagi oʻrta asr davlati. Uning asoschisi baxmaniylar (qarang Baxmaniypar sultonligi) noibi Yusuf Odilxon boʻlib, u 1489-yil oʻzini mustaqil deb zʼlon qilgan va odilshohlar sulolasini boshlab bergan. Shivaji rahbarligidagi marathalar qoʻzgʻoloni va boburiylar bilan boʻlgan urushlar B.ni zaiflashtirgan. 1686-yil Boburiylar davlati tomonidan boʻysundirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sunniy sulolalar
Bijopur sultonlari
Bijgʻish

Bijgʻish, bijgʻitish, achish, achitish, fermentatsiya — mikroorganizmlar yoki ular ajratadigan fermentlar ishtirokida organik moddalarning (asosan, uglevodorodlarning) parchalanish jarayoni. Bunda bijgʻiydigan mahsulotning bir qismi oksidlansa, ikkinchi qismi qaytariladi, natijada energiya ajraladi. B. xalq tilida qaynash deb ham yuritiladi, chunki B. jarayonida ajralib chiqadigan karbonat angidrid pufakchalari suvning qaynashini eslatadi. Mikroorganizmlarning turiga va xususiyatiga, bu jarayonning oʻtish sharoitiga qarab, B.da har xil moddalar hosil boʻlishi mumkin. Maye, kislorodsiz sharoitda (obligat anaerob bakteriyalar ishtirokida) moy kislota, atseton, butil spirt va boshqa; ham kislorodli, ham kislorodsiz sharoitda (fakultativ anaerob bakteriyalar ishtirokida) spirt, sut kislota, propion kislota, V|2 vitamini; fakat kislorodli sharoitda sirka kislota, atseton, etil spirt, butilenglikoxol va limon kislota paydo boʻladi. B. jarayonida musallas, boʻza, qimiz va boshqa ichimliklar hosil boʻladi. 16-asrda Vant Gelmont B. jarayoni fermentlar ishtirokida, 19-asrning 30- yilda esa Kanyar de Latur, Shvan va Kyutinglar,bir hujayrali tirik mikroorganizmlar ishtirokida roʻy beradi, deb tushuntirdilar. B.ni faqat Lui Paster ilmiy asosda toʻgʻri tahlil qilib, B.— mikroorganizmlardagi moddalar almashinuvi natijasi, degan fikrni isbotladi. Mikroorganizmlar ishtirokida organik moddalar (uglevodorodlar)ni bijgʻitib, xalq xoʻjaligiga zarur mahsulotlar — etil va butil spirtlar, sut, moy, propion kislotalar olinadi. Qanddan spirt hosil boʻlishida ATF va ADF asosiy energiya manbai boʻlib xizmat qiladi. Spirt, vino, pivo ishlab chiqarishda Saccharomyces cerevisia, Sacch. vini, Sacch. carlsbergens kabi turushlar (achitqilar) ishlatiladi. Sut mahsulotlaridan qatiq, pishloq, smetana, tvorog, kefir tayyorlashda Str. Lactis, Str. diacetilactis. Bact. casei, Bact. acidophilum ishtirok etadi. Propion kislota olishda Bact. acidi proponici, Propionibact. shermani mikroblari qatnashadi. Sanoatda pishloq, V12 vitamini olishda ham bakteriyalarning shu turlaridan foydalaniladi. Moy kislota olishda Clostridium butiricum bakteriyasi, atseton, butil spirt olishda Clostidium acetobutylicum bakteriyasi, sirka olishda Acetobacter aceti bakteriyasi, limon kislota olishda esa Aspergillus niger zamburugʻi ishtirok etadi. B. jarayonidan foydalanib, rom, turli markadagi vinolar, pivo, sut mahsulotlari, non ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Georges Bizet

Georges Bizet (; 1838.25.10, Parij — 1875.3.6, Bujival) — fransuz kompozitori. Parij konservatoriyasini tamomlagan (1857). Operetta, kantata, xor, kamervokal va fortepiano musiqasi, simfoniya va orkestr syuitasi, komik va lirik operalar va boshqa janrlarda ijod qilgan. B. fransuz mumtoz musiqasi anʼanalari bilan boshqa xalqlar folklorining jonli ohanglarini chambarchas bogʻlab, oʻziga xos uslub yaratgan. Sharq mavzusiga bagʻishlangan "Marvarid izlovchilar" (1863), "Pert goʻzali" (1866), arab xalq kuylaridan ijodiy foydalanib yozilgan "Jamila" (1872) operasi, "Arlezian qizi" spektakliga yozgan musiqalari mashhur. Optimistik fojia harakteriga ega boʻlgan "Karmen" operasi (1974, P. Merime novellasi asosida) B. ijodining hamda fransuz realistik operasining choʻqqisidir. B. kuylaridan foydalanib, rus kompozitori R. Shchedrin mashhur "Karmensyuita" baletini (1967, A. Alonso librettosi) yaratgan. B.ning "Karmen" va "Marvarid izlovchilar" operalari Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatrida sahnalashtirilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
Bizerta

Bizerta — Tunis shim.dagi shahar. Bizerta viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 ming kishidan ziyod. Oʻrta dengizga kanal bilan tutashgan Bizerta koʻli sohilidagi yirik port, temir yoʻl stansiyasi. Mamlakatning savdo-sanoat markazi. B da dastlab finikiyaliklar, soʻngra qad. rimliklar, 698 yildan arablar, 1535 — 72 yillarda ispanlar hukmronlik qilgan. 1881 — 1956-yillarda Fransiya protektorata va 1963-yilgacha yirik harbiydengiz bazasi boʻlgan. Neftni qayta ishlash zavodi, rangli metallurgiya, sement, kemasozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik (gilam, toʻr toʻqish) rivojlangan. B. orqali chetga temir rudasi, qoʻrgʻoshin, sement, zaytun moyi va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes inkubator

Biznes inkubator — kichik va oʻrta biznesni yuritish malakalari berish va tadbirkorlik madaniyatini tarbiyalash bilan shugullanadigan ixtisoslashgan muassasa. Biznes inkubator, asosan, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarga dastlabki faoliyatida bozor iqgisodiyoti boʻyicha zarur bilimlarni oʻrgatish, biznes reja tuzish, mablagʻlar topish, xalqarr grantlar olishda koʻmaklashish, tadbirkorlik gʻoyalarini amaliy loyihalarga aylantirish va joriy etish, shuningdek kichik va oʻrta korxonalarga menejment va marketing xizmatlari, tashkiliy, texnikaviy, iqtisodiy yoʻsindagi xizmatlar koʻrsatish kabi vazifalarni bajaradi. Biznes inkubator tadbirkorlik malakalarini rivojlantirish va mahalliy ishbilarmonlarni, shu jumladan yoshlar, ayollar va aholining boshqa guruhlarini xalq xoʻjaligiga jalb etishni kuchaytirish muammolarini yechishga xizmat koʻrsatadi. Biznes inkubator faoliyat turiga koʻra korxona inkubatorlari, tadbirkorlikni qoʻllab-quvvatlash markazlari, innovatsiya va menejment markazlariga boʻlinadi. Dastlabki Biznes inkubator lar 20-asrning 70 —80 yil lari da AQSH da paydo boʻldi. Keyinchalik jahondagi boshqa mamlakatlarda ham keng tarqala boshladi. Hozirgi paytda dunyo boʻyicha 2000 dan ortiq yirik Biznes inkubator lar ish olib boradi. Oʻzbekistonda birinchi Biznes inkubator 1995-yilda BMTning YUNIDO tashkiloti va Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining hamkorliqdagi "Oʻzbekistonda biznes inkubatorlar tarmogʻini shakllantirish va rivojlantirish" loyihasi asosida tashkil etildi. Respublikada jami 25 Biznes inkubator mavjud boʻlib, ular yirik shaharlar va viloyat markazlarida faoliyat koʻrsatmoqsa, bir yidsa 5 mingdan ziyod kishi oʻqitildan (2001).

Alisher Sobirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes reja

Biznes reja — aniq tanlangan tadbirkorlik ishining barcha bosqichlari tavsiflangan va taxminan hisobkitob qilingan loyiha. Unda aniq tanlangan tadbirkorlik ishining hamma tomonlari oʻz aksini topadi. Biznes reja oʻz tarkibi jihatidan loyihaning afzalliklari va uni amalga oshirishdan kutiladigan moliyaviy natijalar bayon etilgan yakuniy xulosa hamda asosan 10 boʻlimdan iborat asosiy qismga boʻlinadi.

Biznes rejada loyiha boʻyicha ishlab chiqariladigan tovar (xizmat)larning tavsifi hamda uning xaridorgirligi va raqobatbardoshligini taʼminlaydigan omillar; bozor hajmini baholash asosida sotish bozori, tadbirkor bozorning qaysi segmentida ish yuritishi, savdo hajmi, tovar (xizmat)lar narxi prognozlari; ehtimoli boʻlgan raqobatchilar (ularning mahsulotlari sifati va xaridorgirligi, narxi toʻgʻrisida axborot beriladi); marketing xizmatining asosiy unsurlari (tovarning qanday yoʻl bilan sotilishi, tovar narxining shakkllanishi, sotishni ragʻbatlantirish, reklamaning qaysi usullarini tanlash va boshqalar); mahsulot ishlab chiqarish rejasi (ishlab chiqarish aloqalari, mahsulot sifatini nazorat qilish, ishlab chiqarish harajatlari va boshqalar); umuman ishni, xodimlar ishini tashkil etish; loyihaning tashkiliyhuquqiy shakllarini belgilaydigan yuridik reja; loyiha boʻyicha barcha maʼlumotlarni umumlashtiradigan hamda ularning qiymat ifodalari koʻrsatilgan moliya rejasi; loyihani moliyalash strategiyasi (vositalarni qayerdan va qanday shaklda olish, jami qancha pul kerakligi, uning qayerdan olinishi va harajatlarning qoplanishi, investorlarning daromad olish vaqgi va boshqalar) oʻz ifodasini topadi.

Biznes reja ni ishlab chiqishda tadbirkorning oʻzi („birinchi rahbar“), firma (xoʻjalik)larning mutaxassislari ishtirok etadi, tashqaridan maslahat va tavsiyalar olinadi. Biznes reja ekspertlar koʻrigidan oʻtkaziladi va olingan xulosalarga tayanib Biznes reja yanada mukammallashtiriladi. Biznes reja kredit berish uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biznes-vestnik vostoka

Biznes-vestnik vostoka, "BVV" ("Sharq biznes xabarlari") — ishbilarmon va tadbirkorlarning haftalik gazetasi. Toshkentda 1991-yil avgustdan rus tilida nashr etiladi. Oʻzbekiston Respublikasining iqtisodiyoti, savdo, moliya tizimi, korxonalar, tashkilotlar, firmalar, shuningdek tijorat sohasida ish yurituvchilar faoliyatini yoritadi. Asosan, ishbilarmonlik, tijorat xabarlari va koʻplab reklamalar, maslahatlar, jumladan, Oʻrta Osiyo tovar bozori haqida maʼlumotlar, Oʻrta Osiyo davlatlaridagi iqtisodiy islohotlar, xususan, iqtisodiyotga oid meʼyoriy qonun hujjatlariga sharhlar beradi. Birja byulletenlari, maʼlumotlarini chop etadi. Sharq va Gʻarb, uzoq va yaqin xorij mamlakatlari iqtisodiyotining muhim qirralari, mamlakatlararo hamkorlik munosabatlari, Oʻzbekistonning eng yaxshi firmalari va ishbilarmonlari haqida materiallar beradi. "BVV" Internet aloqa tizimidan foydalanadi. Adadi 10 mingdan ortiq nusxa (2001). MDH va Boltiqboʻyi mamlakatlarida ham oʻz obunachilariga ega.

Manbalar
Biznesfond

Biznesfond, Xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni qoʻllab-quvvatlash fondi — OʻzRda xususiy tadbirkorlik va kichik biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi maxsus nodavlat tuzilmasi, ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. 1993 i. 21-iyulda "Kichik va oʻrta biznesni rivojlantirishga koʻmaklashuvchi fond" nomi bilan tashkil etildi (1995-yil 26-iyulda hozirgi nomda qayta tuzildi). Biznesfond Qoraqalpogʻiston, viloyatlar va Toshkent shahrida 14 boshqarma, 174 axborotkonsalting markazlariga ega. Biznesfond "Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqdarini himoya qilish toʻgʻrisida"gi qonun (25.4.1996)ga muvofiq ish yuritib, dehqon (fermer) xoʻjaliklarini rivojlantirish; qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash; mahalliy sanoatni rivojlantirish; qurilish va qurilish industriyasi; xizmat koʻrsatish sohalarini rivojlantirish; turizm kabi sohalardagi ishbilarmonlik faoliyatini imtiyozli kredit bilan taʼminlaydi. Kreditlash muddati 3 — 10 yil, toʻlovlar muddatini 2 — 5 yilgacha uzaytirish mumkin. Kredit foiz qoʻyilmasi 10 — 25%. Biznesfond kapitali Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mulk qoʻmitasining davlat mulkini sotishdan tushgan tushumlaridan (30%), Bandlikka koʻmaklashuvchi fond tushumlaridan (10%), Oʻzbekiston Respublikasi rezidentlari boʻlgan yuridik shaxslar va xalqaro moliya tashkilotlarining mablagʻlari va boshqa mablagʻlardan shakllanadi.

Anvar Yusupov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizning era

Bizning era — milodiy yil hisobi 1-yili 1-yanvaridan boshlanib, hozirgi kungacha davom etayotgan davr.

Qarang 
 Eralar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Taqvimlar
Bizon

Bizon — juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasi zubrlar urugʻiga mansub yovvoyi qoramol zoti. Bizonning vatani — Shim. Amerika (keyinchalik Yevropaga tarqalgan). Amerika va Yevropa Bizonlariga bulinadi. Bizon yirik hayvon boʻlib, buqalarining tanasi uz. 3 m, boʻii 1,8 m, ogʻirligi 720 kg ga yetadi. Gavdasi yoʻgʻon, yelkasida kichikroq oʻrkachi bor. Boshi va tanasining oldingi qismi qoʻngʻir tusli. Urgʻochilari nisbatan kichikroq. Hidlov va eshituv organlari yaxshi rivojlangan. Yevropaliklar kelgunicha butun Amerika qitasida, Kanadaning shim.gʻarbiy va markaziy qismidan jan.ga — Meksikaning markaziy qismigacha boʻlgan maydonlarda tarqalgan, choʻl va oʻrmonchoʻl mintaqasida hayot kechirgan edi. Kup ovlanishi natijasida 19-asrga kelib deyarli qirilib ketgan. Muhofaza tadbirlari natijasida AQSH va Kanada qoʻriqxonalaridagi Bizon soni bir necha oʻn mingga yetdi. Bizonni zubrlar bilan chatishtirib zubrbizon olingan, yaxshi goʻsht va teri beradigan duragaylar yetishtirilgan. Bizon AQSH, Kanada (VudBaffalo) va Yevropa (AskaniyaNova) qoʻriqxonalarida saqlangan.

Yana q. 

 Qoramol
 Buyvollar
 Sigir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bizgʻaldoq

BIZGʻALDOQ () — turnasimonlar turkumi tuvaloqlar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1 kg gacha, kattaligi tovukdek keladi. Yevropa, Osiyo va Shim. Afrika dashtlarida, baʼzan qumli choʻllarida yashaydi, uyasini ham shu yerlarga quradi. Qishlash uchun kuzda Oʻrta Osiyodan issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Qishi uncha sovuq boʻlmaydigan jan. oʻlkalarda yashaydi. B. koʻpincha 3 — 5, baʼzan 7 — 8 va, hatto, 11 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumini urgʻochisi bosadi, erkagi esa joʻjalari uchirma boʻlguncha ularni boqishda qatnashadi. Bahor, kuz va qishda oʻtlar, yezda esa hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti juda mazali. Soni kamayib ketganligidan B.ni ovlash taqiqlangan. Bir qancha mamlakatlarning Kizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Biy

Biy — 1) qabilaning yoki qabilalar ittifoqining boshligʻi, toʻrasi; 2) yuqori mansabli kishilarni ulugʻlash uchun ishlatilgan soʻz yoki ularga berilgan unvon; 3) koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi turkiy xalqlarning urugʻ oqsoqollariga berilgan unvon. 17 — 19-asrlarda B.lar yirik oʻzbek qabila va uruglarga boshchilik qilib, faqat markaziy hukumatga itoat etgan; 4) Xiva xonligida otal iqlarlan keyin keladigan mansab. Abulgʻoziy Bahodirxon oʻz yonidan B.larga toʻrtta oʻrin bergan. B.lar navkarlarta sarkardalik qilganlar; 5) Buxoro xonligida xizmat pogʻonasining 9mansabi; amorat panoh unvoni boʻlgan. Bu unvonni olgan shaxs uni keyingi mansablarni egallaganda ham oʻzida saqlab qolgan.

Yana qarang 
 Bek.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biylar

Biylar, tarantullar () — oʻrgimchakboʻrilar () oilasiga mansub oʻrgimchaklar urugʻi. Tanasining uz. 3,5 sm gacha. Sizot suvlari yuza joylashgan nam tuprokli joylar (ariq va zovurlar boʻyi, ekin ekilgan maydonlar chekkasi, dare boʻylari)da 60 sm gacha chuqurliqda tik qazilgan uyalarida yashaydi. B. tungi hayvon, oʻlja (turli hasharotlar) tutgani inidan kechasi chiqadi. Yozda (iyun — iyul) oʻrgimchak ipidan toʻqilgan pillaga 100 ga yaqin tuxum qoʻyadi. Urgʻochi B. pillasini oʻrgimchak bezlariga yopishtirib yoki xelitserasida olib yuradi. Tuxumdan chiqqan biychalarni ham urgʻochi B. 2 — 3 kun davomida koʻtarib yuradi. B. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Janubiy Yevropa va Kavkazning choʻl, chala choʻl va dashtlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda tarqalgan 5 turidan nortman biyi () koʻp uchraydi.  Samarqand jan.da,  Qarshi choʻlida, jan. rus biyi () Chirchiq va Fargʻona vodiysida tarqalgan. B. zaharli, ammo odam va hayvonlar uchun xavfli emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Biylar sudi

Biylar sudi — shariat va urfodatlarga tayanib ish koʻradigan sud. Biylar sudi qozoq va qirgʻiz xalkdari tarixiga mansub. Chor Rossiyasi maʼmuriyati Turkistonni bosib olgach, qozilar sudi bilan bir qatorda Biylar sudi ni ham joriy etgan. Biylar sudi 3 bosqichdan iborat edi: 1) ishni mazmunan koʻrib chiqib, maslahatchilarsiz hukm chiqaruvchi sud; 2) biylar chiqargan hukm ustidan shikoyatni koʻruvchi volost biylarining yigʻini; 3) eʼtiborli kishilar 3 yilga saylab qoʻygan biylarning favqulodda yigʻini. Biylar sudi jinoyat ishlari yuzasidan bir yarim yilgacha qamoq jazosi berish va jarima solish huquqiga ega boʻlgan. Koʻchmanchi aholi oʻrtasida ish olib borgan Biylar sudi 20- yillar oxirida barham topdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biysk

Biysk — Rossiya Oltoy. oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Biya daryosi boʻyidagi pristan, temir yoʻl stansiyasi. Biyskdan Oltoy orqali Mongoliya chegaras’iga olib boradigan Chuya avtomobil trakta boshlanadi. Aholisi 234,5 ming kishi (1992). Mashinasozlik (qozon, oziq-ovqat sanoati uchun asbobuskunalar), yengil sanoat (tikuvchilik, poyabzal, momiqpat fabrikalari, zigir tola kombinati), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻsir kombinati, shakarqand, yogʻekstrakt, vltamin zavodlari va boshqalar), yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Pedagogika instituti, oʻrta maxsus oʻquv yurtlari, musiqa bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. Biysk 1709-yilda harbiy qalʼa sifatida vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Bik gʻoʻzasi

BIK GʻOʻZASI (Gossypium bickii Proch.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Genomi S4, xromosomalari soni 2p=26. Birinchi marta ingliz olimi L. Beyli taʼriflab bergan (1910). 1964-yildan oʻrganilmoqda. Shim. Avstraliyaning ayrim shtatlarida tarqalgan. B.g. past boʻyli buta, oʻsuv shoxlari koʻp, zich tutamtutam tuklar bilan qoplangan. Hosil shoxlari kalta, 2—3 boʻgʻimli. Poyasi ingichka, yer"bagirlab usadi. Gullari mayda, naysimon, gulbargi och binafsha rangli, asosida toʻq olcha rang qizgʻish dogʻi bor. Koʻsaklari mayda, uzunchoqtuxumsimon, sayoz chuqurchalari bor. 3 — 4 chanoqli. Har bir chanogʻida 2 — 4 tadan mayda mallayashil tuklar (uz. 4 mm) bilan qoplangan chigiti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bikaner

Bikaner — Hindistonning shim.gʻarbiy chekkasidagi shahar, Rajastxon shtatida, Tar chulida. Aholisi 415 ming kishi (1991). Temir yoʻl tuguni. Savdo markazi. Kimyo sanoati rivojlangan. Kichikroq elektrotexnika va mexanika korxonalari bor. B. yaqinidan fosfor, asbest, gips olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: qoʻlda gilam, jun roʻmol toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi, fil suyagidan turli badiiy buyumlar yasaladi. B.ga 1488-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Bikov

Vasiliy Vladimirovich Bikov (19-iyun 1924, Vitebsk viloyati – 22-iyun 2003) — Belorus xalq yozuvchisi (1980). "Turnalar nidosi" (1960), "Uchinchi raketa" (1962), "Alp qissasi" (1964), "Uliklar ogʻriqni bilmaydi" (1966), "Tonggacha omon boʻlsak" (1973) povestlari Belorussiyadagi partizanlar harakati va urushga bagʻishlangan. Bularda oʻsha davr kishilarining qismati aks etgan. Bikov "Baxtsizlik alomati" (1982), "Karyer" (1986), "Tumanda" (1987) asarlarida yakkalanib qolganlar takdirining fojiaviyligi toʻgʻrisidagi mushohadalarini davom ettiradi va ularga tarixiylik nuqtai nazaridan yanada kengroq koʻlamda nazar tashlaydi.

Manbalar 

 

Sovet Ittifoqi kishilari
1924-yilda tugʻilganlar
19-iyunda tugʻilganlar
22-iyunda vafot etganlar
2003-yilda vafot etganlar
Yozuvchilar
Sovet yozuvchilari