MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Lallemansiya

Lallemansiya, lyallemansiya (Lallemantia) — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, moyli ekin. Osiyoda 6 (Hindiston va Pokistonda 5) turi maʼlum. Dehqonchilikda L.ning iberiy (L.iberica) turi, asosan, Eron, Qrim, Shimoliy Kavkaz, Armanistonda ekiladi. L. issiklikka va namgarchilikka talabchan emas, qurgʻoqchilikka chidamli. Poyasi tik, sershox, boʻyi 20—90 sm. Bargi choʻziq, qarama-qarshi. Guli ikki jinsli, rangi oq, pushti yoki och binafsha, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi koʻsakcha. Urugʻi mayda, 1000 donasi 4—6 g, tarkibida 35— 38% tez quriydigan, asosan, lok-boʻyoq sanoatida va oziq-ovqatga ishlatiladigan moy bor. Kunjarasi mollarga beriladi. L. bahorda keng qatorlar (qator orasi 45 sm) ekiladi. Oʻsuvdavri 70—90 kun. Hosildorligi urugʻ boʻyicha 8—10 s/ga.

Manbalar
Lalmikon svitasi

Lalmikon svitasi - quyi boʻr davriga taallukli yotqiziqlar kompleksi. Lalmikon tuz koni nomi bilan atalgan. Akad. O. M.Akramxoʻjayev, M. Egamberdiyev va X. X. Mirkamolovlar Oʻzbekistonning jan. va jan.-gʻarbida aniqlagan. Lalmikon svitasining qalinligi 20– 80 m. Jinslar laguna sharoitida hosil boʻlgan har xil rangli gil, gips va alevrolit qatlamlaridan tashkil topgan. Stratigrafik ahamiyati bor.

Manbalar
Lalmikon tuz koni

Lalmikon tuz koni - Qashqadaryo viloyatining jan.-sharqidagi kon. Dehqonobod shaharchasidan 50 km janubda, Turkmaniston chegarasiga yaqin joyda. Sigmoid koʻrinishidagi antiklinaldan iborat. Antiklinalning uz. 6–8 km, eni 1—2,5 km. Tuz qatlamlari oʻrta qismida yer yuzasigacha koʻtarilgan. Antiklinalning qanotlarida esa tuz 200–2000 m gacha qalinlikdagi gilmoya, alevrolit, qumtosh va ohaktoshlar tagida, neogen va yuqori yura davri yotqiziqlari orasida uchraydi. 1950— 60 yillarda geologlar yuqori yura davri yotqiziqlaridagi osh tuzi qatlamlari orasida 600–1000 m chuqurlikda qishloq xoʻjaligi uchun zarur mineral oʻgʻit hisoblangan kaliy tuzining 3–5 m li qatlamlari borligini aniqladilar. Tuz qatlamlaridagi kaliy xloridning miqdori 32— 35%ni tashkil etadi. Kondagi osh tuzining zaxirasi bir necha mlrd. t, kaliy tuziniki — 200 mln. t dan ziyodligi maʼlum. Tuz qatlamining qalinligi 400–450 m. Baʼzi joylarida yer osti suvlari taʼsirida tuz yuvilib gʻorlar paydo boʻlgan. Lalmikon tuz konik. karvon yoʻli yoqasida joylashganligi uchun 10—13-asrlarda u yerdan qazib olingan tuzni savdogarlar Afgʻoniston, Hindiston va boshqa Yaqin Sharq mamlakatlariga, Buxoro, Xorazm va Fargʻona vodiysi shaharlariga olib borib sotganlar. Bu tuz "samarqand tuzi", "qarshi tuzi" nomi bilan mashxur boʻlgan.

Manbalar
Lalmikor yerlar

Lalmikor yerlar, bahorikor yerlar — adir zonasidagi sugʻorilmay dehqonchilik qilinadigan yerlar. Lalmi dehqonchilik oʻrtacha yillik yogʻingarchilik 200 mm dan yuqori boʻlgan hududlarda tarqalgan. Tuproqda tabiiy namlikni toʻplash va uni saqlash, oʻgʻitlash, begona oʻtlarga qarshi kurash, tuproq eroziyasi oldini olish kabi tadbirlar qoʻllaniladi. Lalmikor dehqonchilik sugʻorish uchun noqulay boʻlgan yerlardan foydalanish imkonini berganligi uchun ham katta iqtisodiy ahamiyatga ega. U, asosan, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Oʻrta Osiyo, Janubiy Qozogʻiston va Zakavkazyening togʻ oldi va vohalari atroflarida tarqalgan. Sugʻorish imkonining yaratilishi bilan Lalmikor yerlar sugʻoriladigan dehqonchilik maydonlarini kengaytirishda katta rezerv hisoblanadi. Toshkent, Samarqand, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida suv chiqarilgach, Lalmikor yerlarning katta maydonlari sugʻorma dehqonchilik rayonlariga aylantirildi.

Oʻzbekistonda lalmi ekin maydoni 734 ming ga, shu jumladan, uning asosiy qismi (ming ga) Jizzax (220,9), Qashqadaryo (252,0), Samarqand (175,5) viloyatlarida joylashgan. Bu yerlarning 99,8 ming ga maydoni yogʻingarchilik bilan yetarli, 553,7 ming ga maydoni yarim va 89,5 ming ga maydoni kam taʼminlangan (2003). Sobirjon Azimboyev.

Manbalar
Lalmikor neft-gaz koni

Lalmikor neft-gaz koni - Surxondaryo viloyati Jarqoʻrgʻon tumanida, Jarqoʻrgʻon shahridan 56 km shim.-sharqda joylashgan. 1943-yilda anikdangan. Keyingi yillarda konda razvedka va sinov ishlari bajarilgan. Konning geologik tuzilishida olay, buxoro katlari va boʻr, neogen davri jinslari ishtirok etgan. Konda 63 ta burgʻi qudugʻi kovlangan. Quduqlari olay (9 ta), buxoro (44 ta) qatlari, boʻr (9 ta) va neogen (1 ta) davri jinslarida kovlangan Lalmikor neft-gaz koni-g .k. tektonik jihatdan Lalmikor antiklinal strukturasida joylashgan. Lalmikor antiklinali Surxon megasinklinalining tektonik chiziqlarida oʻrnashgan. Strukturaning gum-baz qismi qiya, 2—3 kichik gumbazchalar bilan murakkablashgan. Qanotlari 27—28° enkaygan. Lalmikor neft-gaz koni-g .k.da kovlangan 49 ta quduqda 117 ta tekshiruv obʼyekti sinalgan. Ularda boʻr va paleogen yotqiziqlarining samarador qatlamlari aniqlangan. 22 tekshiruv obʼyektidan neft, 41 tasidan neft va suv, 23 tasidan suv olingan, 6 tasi boʻsh. Kondagi sanoat ahamiyatiga molik gorizontlar olay (L gorizont, eotsen), buxoro qatlari (I, II, III, IV, V gorizontlar — paleogen) va boʻr davri yotqiziqlari (VIII gorizont)da. Gazning debiti 55 ming m³/sutkadan 1775 ming m’/sutkagacha. Neftniki 1 t/sutkadan 100 t/sut-kagacha. Lalmikor koni nefti ogʻir, tarkibida oltingugurt koʻp, qatron va parafinli, 300° gacha qizdirilganda ajralib chiqadigan fraksiyalar 15— 26 %. Gaz quruq metanli, oltingugurt, karbonat angidridi va azot kam. Kondan 1974-yildan foydalanib kelinmoqda.

Manbalar
Lama

Lama (tibetcha, aynan — eng ulugʻ) — lamaizm tarqalgan mamlakatlar (Tibet, Mongoliya, Qalmogʻiston)da budda monaxi. L. tushunchasi 8-asrda Tibetda birinchi monastirga asos solingani va monaxlik jamoasi tashkil etilishi bilan paydo boʻldi. Tibetda avval oliy ilmiy daraja olgan va ustoz boʻlishga haqi boʻlgan monaxlar L. deb atalgan. Keyinchalik Tibetda va lamaizm tar-qalgan boshqa mamlakatlarda monaxlik axdini qabul qilgan har qanday shaxs L. deb ataladi. Dindorlar L.ni gʻayritabiiy fazilatlarga ega va ilohiy olam bilan gaplasha oladigan shaxs deb biladilar.

Manbalar
Lamaizm

Lamaizm (tibetcha lama soʻzidan) — buddizmning asosiy yoʻnalishlaridan biri. 8-asrda Tibetda paydo boʻlgan. Tibet, Ichki Mongoliya (Xitoy)ning alohida joylarida va Mongoliyada hamda Nepal va Hindistonning ayrim yerlarida, Buryatiya, Qalmogʻiston va Tuvada tarqalgan. L. buddizmning barcha aqidalarini qabul qilgan. L. taʼlimotiga kura, inson faqat lamalar yordamida najot topadi (gunohlardan poklanadi). L.da lamalarga va mahalliy hokimlarga soʻzsiz boʻysunish asosiy fazilat hisoblanadi. L.ning anʼanaviy, qonunlashgan asosiy muqaddas kitoblari — Kanjur (108 jildli) va Tanjur (225 jildli)da bayon etilgan. L. bir qancha mayda oqimlarga boʻlinib ketgan.

Manbalar 

 

Buddaviylik
Lamalar

Lamalar (Lama) — tuyasimonlar oilasiga mansub oʻrkachsiz hayvonlar urugʻi. Balandligi yagʻrinidan 90—100 sm, ogʻirligi 48—PO kg. Oyoqlari in-gichka, boʻyni uzun. Koʻzlari katta. Guanako va vikunya turlari yovvoyi holda yashaydi, lama va alpaka turlari xonakilashtirilgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Peru, Boliviya, Chili, Argentina va And togʻlarida tarqalgan. L. 2,5—3 yoshda voyaga yetadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy. 1—2 ta bola tugʻadi. Ulov sifatida, goʻshti, juni uchun boqiladi.LAMALAR (Lama) — tuyasimonlar oilasiga mansub oʻrkachsiz hayvonlar urugʻi. Balandligi yagʻrinidan 90—100 sm, ogʻirligi 48—PO kg. Oyoqlari in-gichka, boʻyni uzun. Koʻzlari katta. Guanako va vikunya turlari yovvoyi holda yashaydi, lama va alpaka turlari xonakilashtirilgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Peru, Boliviya, Chili, Argentina va And togʻlarida tarqalgan. L. 2,5—3 yoshda voyaga yetadi. Boʻgʻozlik davri 11 oy. 1—2 ta bola tugʻadi. Ulov sifatida, goʻshti, juni uchun boqiladi.

Manbalar
Lamantinlar

Lamantinlar, manatlar (Vanatidae) — sirenalar turkumiga mansub suvda yashovchi sut emizuvchilarning bir oilasi. Tanasining uz. 4 m, ogirligi 360 kg (uz. baʼzan 5 m, ogʻirligi 600 kg gacha boradi). Tanasi urchuqsimon; dum suzgichi gorizontal, yumaloq. Quloq suprasi va orqa oyogʻi yoʻq, oldingi oyoklari koʻkrak suzgichlariga aylangan. Yungi yoʻq. Tanasi och tusdan toʻq kul ranggacha. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Amerika L.i, afrika L.i, amazonka L.i turi bor. Gʻarbiy Afrikada, Markaziy va jan. Amerikada tarqalgan. Boʻgʻozlik davri 5—6 oy, 1 m keladigan bir bola tugʻadi, ogʻirligi 16–27 kg. 3—4 yoshida jinsiy yetiladi. Soni kamayib ketganligidan ovlash taqiqlangan.

Manbalar
Lamark Jan Batist Pyer Antuan de Mone

LAMARK (Lamarck) Jan Batist Pyer Antuan de Mone (1744.1.8, Bazanten, Pikardiya — 1829.18.12, Parij) — fransuz tabiatshunosi, dastlabki toʻliq evolyusion taʼlimot asoschisi (qarang Lamarkizm). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1783-yildan). Parijda tibbiyot va botanikani oʻrgandi (1772—76 yil). "Fransiya florasi" (1778) 3 jildli asarida oʻsimliklar sistematikasining asosiy prinsiplarini bayon qildi. "Oʻsimliklarning tabiiy tarixi" (1803), "Zoologiya falsafasi" (1809) asarlarida oʻzining gradatsiya toʻgʻrisidagi taʼlimotini asoslab berdi. "Umurtqasizlar tabiati tarixi" asarida (1815—22) hayvonlarni astasekin oddiydan murakkablashib borishi tartibida sistemaga soldi. L. Birinchi marta hayvonlarni umurtqasizlar va umurtqalilarga ajratishni taklif qildi. U ilk bor "umurtqasizlar" va "biologiya" terminlarini fanga kiritdi, zoopsixologiyaga asos soldi. As: Izbrannie proizvedeniya, t. 1—2., M., 1955.

Manbalar
Lamarkizm

Lamarkizm — organik olam evolyusiyasi toʻgʻrisidagi dastlabki toʻliq taʼlimot. Unga J.B.Lamark asos solgan. Lamarkizmda organik dunyo taraqqiyoti tabiiy qonuniyatlar, yaʼni tabiiy sababli bogʻlanish asosida boradi, lekin bu qonunlar xudo tomonidan muayyan bir maqsadga erishish uchun yaratilgan umumiy qonuniyatga buysunadi, deyiladi. Lamarkizm taʼlimoti boʻyicha oliy yaratuvchi inert materiyaning harakati va ular qonuniyatlarini boshqaruvchisi hisoblanadi; hayotning tuban formalari oʻz-oʻzidan paydo boʻlgan va hozir ham paydo boʻlib turadi (qarang Hayot). Organizmlarning bundan keyingi rivojlanishi gradatsiya, yaʼni pogʻonama-pogʻona murakkablashuv orqali borgan. Lamarkizm evolyusion jarayonning tabiiy sabablarini ochib berolmaydi; organizmlarning progressga ichki intilishi evolyusiyaning harakatlantiruvchi kuchlari deb tushuntiradi. Lamarkizmning uqtirishicha, tabiiy muhitning uzluksiz taʼsiri organizmlarda adekvat moslanishlarni paydo qiladi va gradatsiyaning buzilishiga, yaʼni yangi turlar hosil boʻlishiga olib keladi. Lamarkizmning koʻrsatishicha, oʻsimliklar sharoit oʻzgarishini moddalar oʻzgarishi orqali sezadi; hayvonlarda esa dastlab talab oʻzgaradi; bu esa, oʻz navbatida, organlardan foydalanishning oʻzgarishiga olib keladi. Organlarning muntazam ishlatilishi ularning kuchli rivojlanishiga, ishlatilmasligi esa ularning yoʻqolishiga sabab boʻladi. Bu oʻzgarishlar irsiylanadi. Keyingi tekshirishlarda organizmlar hayoti davomida tashqi muhit taʼsirida sodir boʻladigan oʻzgarishlar irsiylanmasligi maʼlum boʻldi. Evolyusion jarayon va uning harakatlan-tiruvchi kuchlarini L. idealistik nuqtai nazardan hal etgan boʻlsada, undagi turlarning oʻzgarishi, progressiv evolyusiya toʻgʻrisidagi fikrlar birinchi izchil evolyusion konsepsiya sifatida katta ahamiyatga ega.

Yana qarang 

 Darvinizm
 Kreatsionizm

Manbalar
Iogann Lambert

Iogann Genrix Lambert (Johann Heinrich Lambert; 1728.26.8, Myulxauzen - 1777.25.9, Berlin) — nemis matematigi, fizigi, astronomi va filosofi. Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1765). Ilmiy ishlari geometriya (parallel toʻgʻri chiziqlar, konus kesimlari, perspektiva nazariyasi), sferik trigonometriya va algebraga oid. Lambert l sonining irratsionalligini birinchi boʻlib isbotlagan (1766). U giperbolik funksiyalar apparatini bi-rinchilardan boʻlib qoʻllagan va bu funksiyalarga nom bergan (1768). Lambert mantiqiy hisobni ishlab chiqqan va J. Bul mantiqiy algebrasining gʻoyalarini oldindan bilgan. Fizikada Lambert atmosferada yorugʻlik refraksiyasini oʻrgangan, fotometriyaga oid tekshirishlar oʻtkazgan, xira sirtlarda yorugʻlik qaytishi nazariyasini bergan. Astronomiyada kometali orbitalarni, Yupiter va Saturn harakatlari xususiyatlarini tekshirgan.

Manbalar 

 

Nemis fiziklari
Lambert qonuni

Lambert qonuni - yorugʻlik sochayotgan sirt ravshanligining fazoviy burchaklar boʻyicha taqsimoti qonuni. 1760-yilda I.Lambert bayon etgan. Lambert qonuniga koʻra, yorugʻlik sochayotgan sirt ravshanligi har qanday yoʻnalishlarda bir xil boʻladi. Bu qonun yorugʻlik kattaliklari: mas, yorituvchanlik va ravshanlik; yassi sirtga oʻtkazilgan perpendikulyar (normal) bilan f burchak tashkil etgan yoʻnalish boʻyicha sochilayotgan yoruglik kuchi orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bu formuladan koʻrinib turibdiki, yassi sirtdan sochilayotgan yorugʻlik kuchi perpendikulyar boʻyicha eng katta qiymatga ega boʻlib, f burchak kattalasha borgan sari uning qiymati kamaya boradi. Lambert qonuni mutlaq qora jismlar uchun oʻrinlidir.

Manbalar
Lambliyalar

Lambliyalar (Lamblia), lyambliyalar — koʻp xivchinlilar turkumiga mansub xivchinlilar urugʻi. Sut emizuvchilar (odam, quyon, sichqonlar), suvda va quruqlikda yashovchilar, ayrim umurtqasiz hayvonlar ichagida parazitlik qiladi. Tanasi noksimon, 2 tomonlama simmetriyali, uzunligi 8—30 μm. Botiq qorin tomonida ichak devoriga yopishadigan soʻrgʻich boʻladi. Asosan, boʻyiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Toʻgʻri ichakka tushgan lyambliya qalin poʻstga oʻralib, sista hosil qiladi. Tashqi muhitga chiqqan sista boshqa organizmlarni zararlaydi. 100 ga yaqin turi maʼlum. Odam (koʻpincha, bolalar) ingichka ichagi va oʻt yoʻllarida parazitlik qiladigan ichak lyambliyasi lyamblioz paydo qiladi.

Manbalar
Lametri Jyulyen Ofre de

Lametri (Lamettrie), Jyulyen Ofre de (1709.23.12, Sen-Malo, Fransiya — 1751.11.11, Berlin) — fransuz faylasufi, vrach. Fransiyada va Gollandiyada oʻzining materialistik-ateistik qarashlari uchun taʼqib qilingan. Buyuk Fridrix davrida Berlinda Akademiya aʼzoligiga saylangan. "Inson — mashina" (1748) asarida inson organizmi soat mexanizmiga oʻxshash oʻzoʻzidan harakatlanadigan mashina deb hisoblagan. Insonni bunday tushunishni etika masalalariga ham tatbiq etdi va shundan kelib chiqib umuman barcha dinlarni nokerak deb isbotlamoqchi boʻldi."Odam — oʻsimlik" asarida u materializmni faqat fiziologik nuqtai nazardan tushunishini namoyon qildi.

Manbalar
Laminar oqim

Laminar oqim ( — plastinka, qatlam) — suyuqlik yoki gazning tartibli (qatlamli) aralashmasdan oqishi. Laminar oqimda suyuqlik yoki gaz oqimga nisbatan parallel ravishda qatlam-qatlam boʻlib siljiydi. Suyuqlik yoki gazlarning kichik tezlik bilan oqishi, oʻta qovushoq suyuqliklarning oqishi, shuningdek, kichik hajmdagi jismdan suyuqlikning ohista oqib oʻtishi va boshqalar laminar oqimga misol boʻladi. Suyuqliklarning ingichka (kapillar) naydan oqish paytida, podshipnikdagi moy qatlamida, jism sirtidan suyuqlik yoki gaz oqib oʻtayotganda shu sirt yaqinida hosil boʻluvchi chegara qatlamlarda va boshqalarda laminar oqimni kuzatish mumkin. Suyuqlik yoki gazlarning harakat tezligi osha borib, vaqtning maʼlum paytida laminar oqim tartibsiz turbulent oqimga aylanadi.

Suyuqliklarning naydagi laminar oqimini kuzatish uchun ingliz fizigi Osborne Reynolds katta bakdagi suyuqlikni uzun shisha nay orqali, kichik tezlik bilan oqizgan. Shu naydagi suyuqlikka rangli suyuqlik qoʻshib, ohista oqizilganda, rangli suyuqlik nay boʻylab rangsiz suyuqlikka aralashmasdan yoʻnaladi. Naydagi suyuqlik oqimining tezligi oshirilsa, maʼlum tezlikdan keyin rangli suyuqlik rangsiz suv qatlamlari bilan aralashib ketadi, yaʼni suyuqlikning laminar harakati yoʻqolib, oʻrniga tartibsiz — turbulent harakat paydo boʻla boshlaydi. Suyuqlikning oqish maromi Reynolds soni Re bilan belgilanadi. Laminar harakat Re ning biror qiymatida (kritik qiymati Re da) buziladi. Re < Rekr boʻlganda laminar oqim, Re > Rekr boʻlganda esa turbulent oqim roʻy beradi. Naydagi suyuqlikning qovushoq laminar oqimi Poiseuille qonuni orqali aniqlanadi. Laminar oqim gidrotexnikada hisobga olinadi.

Manbalar
Laminariya

Laminariya — laminariyasimon qoʻngʻir suv oʻtlari turkumi (qarang Dengiz karami).  Yapon laminariyasi yirik o'simlik bo'lib, tanasining yuqori qismi uzun tasmasimon, bo'yi 6-12 m, eni 10-75 sm keladi. Pastki qismi esa kalta silindrsimon yoki novsimon. Yapon laminariyasi dengiz qirg'og'idan boshlab, to 25-35 m chuqurlikkacha bo'lgan va suvning doimo harakatlanib turadigan yerlarida o'sadi. U, ayniqsa, Yapon dengizining shimoliy qismida keng tarqalgan. Y.l jinssiz(zoosporalar orqali) va jinsiy yo'llar bilan ko'payadi. Y.l tanasida ko'p miqdorda darmon'dorilar, shakar va boshqa moddalar to'lanadi. Shuning uchun ham odamlar unga "Dengiz karami" deb nom qo'yishgan.

Manbalar
Laminariyasimon suvoʻtlar

Laminariyasimon suvoʻtlar (Laminariales) — qoʻngʻir suvoʻtlar tartibi. Dengiz suv oʻtlarining eng yirigi, uz. 1 – 15 m, baʼzan 60 m gacha. Tanasi oddiy yoki shoxlangan, asosi bir yoki bir nechta plastinkadan iborat; oʻtkazuvchi toʻqimalari — elaksimon naychalar fotosintez mahsulotlarini tashiydi. Laminariyasimon suvoʻtlar interkalyar oʻsadi. Oʻsish zonasi plastinkaning asosidan boshlab poyaning uchki qismigacha joylashgan. Rizoidlari va tanasi, odatda, kup yillik; plastinkalari esa har yili yemirilib turadi. Yiliga bir marta zoosporalar hosil qiladi, ulardan mikroskopik gametofitlar oʻsib chiqadi. Jinsiy koʻpayishi — oogamiya. Urugʻlangan tuxum hujayra gametofitdyam — ajralmasdan yangi yirik tallom (sporofit) hosil qiladi. 30 turkumi, 100 ga yaqin turi bor; asosan, moʻʼtadil iqlimli va sovuq suvli dengizlarda oʻsadi. Uzoq Sharq va shimoldagi hamma dengizlarda tarqalgan. Tarkibida uglevodlar, vitaminlar karotin, alginat kislota va boshqa bor. L.sdan tayyorlangan preparatlar tibbiyotda surgi dori sifatida hamda buqoq, arterioskleroza" davolashda foydalaniladi. Laminariyasimon suvoʻtlar hayvonlarga ozuqa va qishloq xoʻjaligida oʻgʻit sifatida foydalaniladi va isteʼmol qilinadi (qarang Dengiz karami).

Manbalar
Lamprofirlar

Lamprofirlar (yunoncha: lampros — yaltiroq va porfir) — tomirli magmatik togʻ jinsi. Gipabissal, toʻq rangli (melanokratli) va hosil boʻlish geologik sharoitlari boʻyicha bir-biriga yaqin boʻlgan tomirli magmatik jinslarning alohida guruhiga kiradi. Qolgan intruziv togʻ jinslaridan kimyoviy va mineral tarkibining oʻziga xosligi, ulardan tashkil topgan tanalar strukturaoi va morfologiyasi bilan farqlanadi. Tarkibi ishqorli va ohak-natriyli dala shpatlari, toʻqrang slyuda, shoh aldamchisi, amfibol, piroksen, magnetit, pirit va apatit minerallaridan tashkil topgan. Strukturasi mayda donador, zich yoki porfirsimon. Rangi toʻq kulrang, qoragacha. L.ning porfirli xillarida, odatda, rangli minerallar porfirli struktura hosil qilib, porfirni ajralib chiqishi kuzatiladi. Ohak-ishqorli L. spessartit, kersantit va ishqorli L. esa kamptonit, alneit va boshqa tog jinslarini hosil qiladilar. Ayrim holda L.ning asta-sekin porfiritlarga utishi kuzatiladi.

Slyudaga boy boʻlishiga kura, yaltiroq, diabazeimon jinslar uchun L. termini Gyumbel tomonidan 1879-yilda kiritilgan. Keyinroq L.ga barcha tuk, rangli (melanokratli) tomirli jinslar kiritilgan. L. Oʻzbekistonning Chatqol-Qurama, Hisor, Zirabuloq-Ziyovuddin togʻlarida keng tarqalgan.

Manbalar
Langar

Langar — 1) kema va boshqa suzib yuruvchi vositalar (mayoq, bochka, zemsnaryad) ni suv yuzida bir joyda tutib turadigan moslama. L. mustahkam, ishlatilishga qulay, istalgan grunt bilan puxta tishlashadigan bulishi kerak. L.ning doimiy, suzuvchi va vintsimon xillari bor. L.ning asosiy detali sterjen. Sterjenning bir uchidan kaftli shox, ikkinchi uchida zanjir bogʻlash uchun teshigi (skobasi) bor. Baʼzi konstruksiyalarida skobadan pastrokda shtok buladi; 2) dorbozlar dor ustida muvozanat saqlash uchun foydalaniladigan uzun (odatda, 6—6,5 m) tayoq, langar choʻp; 3) qayiqchilar qayiqni sayoz joydan olib oʻtayotganda ishlatiladigan tayoq.

Manbalar
Langar (maʼnolari)

Langar:

 Langar — 1) kema va b.
 Langar (choʻqqi) — Oqtogʻning eng baland choʻqqisi (Navoiy viloyati).
 Langar (Qashqadaryo viloyati) (ru) — Oqtogʻning eng baland choʻqqisi (Qashqadaryo viloyati).
 Langar (shahar) — Qozogʻiston Respublikasining Jan.
 Langar (shaharcha) — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi shaharcha (1942 y.
 Langar (qishloq) — Fargʻona viloyati Oxunboboyev tumanidagi qishloq.
Langar (choʻqqi)

Langar — Oqtogʻning eng baland choʻqqisi (Navoiy viloyati). Balandligi 2000 m. Yon bagʻirlari tik va qirrali. Paleozoyning granit, granodiorit, ohaktosh va slanetslaridan tarkib topgan. L.ning shimoliyyon bagʻrida, Darasoyning bosh tomonida sheyelit konlari bor.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Langar (shaharcha)

Langar () —  Oʻzbekiston Respublikasi Navoiy viloyati Xatirchi tumaniga qarashli shaharcha (1942-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Zirabulok, (66 km). Aholisi 3,2 ming kishi (2002). Asosan, konda ishlovchi ishchi va xizmatchilar yashaydi. Buloklardan suv bilan taʼminlanadi. Umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, aloqa bulimi, savdo, maishiy xizmat kursatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Xatirchi tumani
Langar (qishloq)

Langar — Fargʻona viloyati Qoʻshtepa tumanidagi qishloq. Tumanning maʼmuriy markazi. 440 m balandlikda joylashgan. Viloyat markazi (Fargʻona)dan 25 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Margʻilon (14 km). Aholisi 1,5 ming kishi (2002). Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Qishloq hududidan Margilon, Fargʻona, Andijon shaharlari yunalishida avtomobil yo'llari o'tgan. Langarga 1860-yillarda asos solingan.

Margʻilondan Markaziy Fargʻonaga, choʻldan Margilonga keluvchilar usha joyda tuxtab, dam olib, soʻngra yo'lga tushganlar. Shu bois "Langar" (yulovchi yoki karvon toʻxtaydigan manzil) soʻzi keyinchalik vujudga kelgan qishloq nomiga aylangan.

Langarda aloqa boʻlimi, umumiy taʼlim maktabi, agroiqtisod kasb-xunar kolleji, kutubxona, kasalxona, "Istiqbol yo'li" gazetasi, taxririyati binosi, savdo, madaniy va maishiy xizmat kursatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

 

Fargʻona viloyatidagi aholi punktlari
Yozyovon tumani
Langar koni

Langar koni - Janubiy Nurota togʻlarining Oqtov granitsimon massivining gʻarbiy va jan.-gʻarbiy kontakt zonasida joylashgan volfram va vollastonit koni. Langar koni skarnli-rudali konlar turiga mansub. Skarnli zonalarning uz. 30–500 m, qalinligi 0,1 – 35 m, chuq. 80–200 m. Skarnlarda volfram va vollastonitdan tashqari, piroksen, granit, epidot, vezuvian va boshqa minerallar ham uchraydi. Langar skarnlarining sheyelitta boiligini ilk bor 1934-yil professor N.A.Smolyaninov aniqlagan. 1959-yildan boshlab sheyelit-molibden koni sifatida foydalanilgan, keyinroq rudali maydonning pegmatitli jinslaridan dala shpati konsentrati olingan. Kontakt metamorfizmi taʼsirida choʻkindi jinslar rogovik va ohaktosh-silikatli rogoviklarga aylangan. Ushbu jinslarning kontaktiga Langarning skarnli-rudali jinslari ham toʻgʻri keladi. Sheyelit va molibdenit sanoat ahamiyatiga ega komponentlar hisoblanadi.

Manbalar
Langardaryo

Langardaryo yoki Langar — Qashqadaryoning chap irmogʻi (Qashqadaryo viloyati). Hisor tizmasining jan.-gʻarbiy tarmogʻi — Yakkabogʻ tizmasidan (2200–2300 m) boshlanib gʻarbga oqadi. Uzunligi 76 km, havzasining maydoni 258 km². Yuqori qismi chuqur va tor vodiyda oqadi. Langar qishlogʻi yaqinida vodiysi kengayadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,9 m³/ sek; maksimal suv sarfi aprel—mayda. Qor va yomgirlardan suv oladi. Yoz oylarida suvi sugʻorishga sarflanib, Qashqadaryoga yetib bormaydi. Bahor oylarida daryodan kuchli sel kelish hollari kuzatiladi. Langardaryoda gidrometrik post tashkil etilgan.

Manbalar 

    

Qashqadaryo viloyati daryolari
Qashqadaryo irmoqlari
Langobardlar

Langobardlar () yoki lombardlar — german qabilalari. Langobardlar 568-yilda Italiyaga bostirib kirib oʻz qirolliklarini tuzishgan. Bu qirollik keyinchalik Buyuk Karl tomonidan bosib olingan (773—774). Lombardiya viloyatining nomi langobardlardan olingan.

Manbalar

Havolalar
Langustlar

Langustlar (Palinura) — oʻnoyokli qisqichbaqasimonlar turkumining bir urugʻi. Uzunligi 60 sm ga yaqin, Moʻylov (antenna)lari uzun, yurish oyoklari, odatda, qisqichsiz. Tanasi va antennalari tikanlar bilan qoplangan. Qorni uzun, qorinoyoqlari kalta, kuchsiz. 100 ga yaqin turi tropik va subtropik dengizlarda, faqat oddiy L. (Palinura elephas) Yevropa dengizlarida tarqalgan. Antennasining 1-boʻgʻinini koʻkrak qalqoniga ishqab baland tovush chiqaradi. L. tovushi baliqlarni choʻchitib, ularni oʻljani tashlab qochishga majbur qiladi. Bu oʻlja L.ga qoladi. L. bilan osminoglar oziqlanadi. L. ovlanadi.

Manbalar