MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Plunjer

Plunjer (ing. plunge — shoʻngʻimoq, botmoq) — porshenning bir turi; silliq sirti yaxlit silindrik jism; uzunligi diametriga nisbatan katta. Yonilgʻi nasosidya yonilgʻini yuqori bosim ostida haydash uchun ishlatiladi.

Bunda P. yonilgʻi sizmasligi uchun gilza bilan birga (ularni bir-biriga ishqalab) tayyorlanadi; ular P. jufti deb ataladi. P. nasoslar (rasmga k,.), gidravlik presslar va koʻtargichlar, gidroyuritma zolotniklari va boshqalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Plutarx

Plutarx (Plutarchos) (taxminan 46, Xeroneya, Beotiya — taxminan 127) — qad. yunon tarixchisi, faylasuf va yozuvchi. Afinada tahsil olgan. Umrining koʻp qismini ona shahrida jamoat va maʼrifatparvarlik ishlari bilan oʻtkazgan. Platon akademiyasining koʻzga koʻringan aʼzolaridan biri sifatida platonizm gʻoyalarini targʻib qilgan.Ayni paytda muayyan darajada stoitsizm, peripatetizm va, jumladan, pifagoreizm taʼsiri ostida ham qolgan. P. taʼlimotida koʻproq axloq-odob, insonparvarlik masalalari yetakchilik qilgan va olim falsafani insonlar uchun oʻz-oʻzini maʼnaviy shakllantirish vositasi deb bilgan. P.dan boy adabiy va falsafiy meros qolgan. Biroq uning nomini mashhur etgan yetakchi meros — tarixiy-biografik asarlar hisoblanadi. Ushbu asarlar "Qiyosiy hayotnomalar" umumiy nomi bilan shuhrat topgan. Mazkur asarlarda Lisandr va Sulla, Kiton va Likull, Nikiy va Krase, Agesilay va Pompei, Aleksandr va Sezar, Demosfen va Sitseron singari mashhur yunon, Rim davlat va siyosiy arboblari, sar-kardalari va notiqlarining hayot yoʻllari, xulqatvori, turmush tarzini qiyoslash yoʻli bilan tarjimai hollari bayon qilingan. Badiiy-tarixiy ahamiyatga molik P. biografik asarlarida Qad. Eron, Parfiya va Sugʻdiyona singari Sharq mamlakatlari ijtimoiy-siyosiy hayotiga doir maʼlumotlar ham yoritilgan. P. ilgari surgan insonparvarlik, maʼrifatparvarlik gʻoyalari keyingi davrlarda anchagina ilgʻor tafakkur vakillariga maʼlum darajada oʻz taʼsirini oʻtkazgan.

Manbalar 
 Izbrannie jizneopisaniya, t. 2, M., 1990.
Pluton (mifologiya)

Pluton — q. Aid.

Manbalar 

 

Mifologik qahramonlar
Pluton (maʼnolari)

Pluton:

 Pluton - Quyosh tizimidagi mitti sayyora.
 Pluton (mifologiya) — Qadimgi Rim mifologiyasidagi iloh.
 Pluton (geologiya) (geologiyada) — alohida mustaqil chuqur magmatik jismlarning umumiy nomi.
Pluton

Pluton (belgilari:  va ) — Quyosh sistemasidagi mitti sayyoradir. Koʻrinma kattaligi — 13,65. Uni 1930-yili amerikalik astronom Klayd Tombau kashf etgan. Astronomik belgisi R. Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 39,4 astronomik birlikka teng (29 astronomik birlikdan 49 astronomik birlikkacha oʻzgarib turadi). Orbitasining ekssentrisiteti 0,253, ekliptikaga ogʻmaligi 17"8’. Quyosh atrofini 247,7 yilda (oʻrtacha 4,7 km/s Pluton va uning yoʻldoshi Xaron. Koʻrinishdan suv muzi bilan qoplangan tosh yadrolardan iborat tezlik bilan) toʻla bir marta aylanib chiqadi. Pluton 1979-yildan 20-asrning oxirigacha Neptunga nisbatan Quyoshga yaqin boʻlgan. Yerdan ancha uzoq boʻlgani uchun uning tabiatini oʻrganish qiyin. Tabiiy tuzilishi katta sayyoralar — Yupiter, Neptun va Urannikidan keskin farq kiladi. Pluton diametri taxminan 3000 km, massasi 1,791022 kg, zichligi 2100 kg/m3. Plutonning oʻz oʻqi atrofida aylanish davri 6,3 sutka. 1978-yilda amerikalik astronom Jeyms Uolter Kristi Plutonning yoʻldoshi Xaronni kashf etdi. Xarondan tashqari Plutonning yana toʻrtta (jami beshta) yoʻldoshi maʼlum: Stiks, Niks, Kerberos va Gidra.

1992-yilda qator oʻxshash jismlar ochilishi bilan Plutonning sayyora mavqei muhokama qilina boshlandi. 2005-yilda Plutondan 27% massivroq Eris kashf etilgach, Xalqaro astronomiya ittifoqi "sayyora" atamasi taʼrifini aniqlashtirdi, bu taʼrifni Pluton qanoatlantirmasligi tufayli u sayyoralar safidan chiqarilib, "mitta sayyora" (aniqrogʻi plutoid) deb sinflashtirildi.

Manbalar
Pluton (geologiya)

Pluton (geologiyada) — alohida mustaqil chuqur magmatik jismlarning umumiy nomi. P.lar chuqur man-tiyadan yoki Yer poʻstining quyi qismidan yuqori qismiga koʻtarilib sovib qotgan magmadan hosil boʻladi va atrofidagi togʻ jinslarining struktu-rasiga qarab turli shaklga ega boʻladi. Yer poʻstida joylashganligi, oʻlchovlari va shakliga qarab P.lar bir necha turlarga ajratiladi: batolitlar, lakkolitlar, lopolitlar, fakolitlar, daykalar, qatlamli tomirlar vab.

Manbalar 

 

Geologiya
Plutonizm

Plutonizm (Pluton — afsonaviy yer osti hukmdori nomidan) — Yer geologik tarixida ichki (endogen) jarayonlar hal qiluvchi rol oʻynaydi degan ilmiy taʼlimot. 18-asr oxiri — 19-asr boshlarida kengtarqalgan. P. qarashlari sistemasi shotlandiyalik tabiatshunosgeolog J. Gettonning "Yer nazariyasi" kitobida (1788, 1795) ishlab chiqilgan. Uning fikricha, Yer yuzasi va Yer poʻstida sodir boʻladigan barcha oʻzgarishlar fizik va kimyoviy jarayonlar bilan uzviy bogʻliq. P. quruklik yuzasining suv bilan yuvilib ketishi, dengiz ostida choʻkindi jinslarning paydo boʻlishi, ularning zichlanishi, dengiz suvi qaytgach, yangidan materikning bunyodga kelishini "erning ichki harorati" (magmatizm va vulkanizm) oqibati, deb hisoblardi. J. Gettonning bu taʼlimoti magma va magmatik togʻ jinslari haqidagi birinchi progressiv tushunchaga asos soldi va oʻsha davrda xukm surgan neptunizm (A. Verner) taʼlimotiga katta zarba berdi. 19-asr boshlarida bazaltlarning vulkandan kelib chiqqanligi va vulkan hamda zil-zilalarda Yer ichki energiyasining ahamiyati aniklandi. P. tarafdorlari Yer yuzasi tarixida vulkan harakatlari hal qiluvchi ahamiyatga ega, deb hisoblaganlar (vulkanizm-katastrofizm tarafdorlari A. Gumboldt va L. Bux ham shu fikrda edilar). "Vulkanistlar" va "plutonistlar"ning ilmiy qarashlari bir-biridan farqlansada, ularning har qaysisi Yer tarixida ichki kuchlarning hal qiluvchi rolini tan olganlar va ular orasidagi ilmiy bahslashuvlar geol. fanini rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar
Plutoniy

Plutoniy (lot. Plutonium), Pu — sunʼiy yoʻl bilan olingan, aktinoidlar guruhiga mansub radioaktiv kimyoviy element. Tartib raqami 94, atom massasi 244,0642. Plutoniyning barqaror izotoplari yoʻq; uning massa sonlari 232 dan 246 gacha boʻlgan 15 ta radioaktiv izotopi maʼlum. Plutoniyning ahamiyatga ega izotopi 244Ri(T1/2=8,26-107 yil)dir. Plutoniy 194041-yillarda amerikalik olim Plutoniy Siborg rahbarligida uranni ogʻir vodorod — deytronlar bilan nurlantirib olingan. Plutoniyning nomi Pluton planetasi sharafiga qoʻyilgan. Uranni a- zarrachalar bilan bombardimon qilib, Plutoniyning yengil izotoplari olingan. Uranni neytronlar bilan yoritganda, uran neytronlarni ketma-ket qamrab olishi natijasida Plutoniyning ogʻir izotoplari hosil boʻladi. Plutoniy barcha izotoplari yarim yemirilish davrining muddati Yerning yoshidan anchagina kichik, shuning uchun barcha boshlangich Plutoniy (Yer planetasi tashkil topayotganda mavjud boʻlgan) butunlay parchalanib ketgan.

Plutoniy yaltiroq oq metall. Sutoklanish temperaturasi 640°, qaynash temperaturasi 3352°, zichligi 19,86 g/sm3, atom radiusi 1D62A. Plutoniyning kimyoviy xossalari uran va neptuniyning xossalariga oʻxshash. Plutoniy kimyoviy faol element. Oʻz birikmalarida 3, 4, 5 va 6 valentli. Plutoniy kislorodda yondirilsa, uning eng barqaror oksidi RiO2 hosil boʻladi. Plutoniy vodorodni yutish xossasiga ega. Boshqa metallar va metallmaslar bilan birikmalar hosil qiladi.

Plutoniyning sanoatda ishlab chiqarilishi yadro reaktorlarida 238U yadrosiga neytronlar taʼsir ettirishga asoslangan. Plutoniy, odatda, PuF3, PuF4 yoki PuO2 ni bariy, kalsiy yoki litiy bugʻlari bilan qaytarib olinadi. Plutoniy nihoyatda zaharli. Organizmga kirganida chiqib ketmaydi, suyakka oʻtib, yigʻiladi. Plutoniyni ishlatishda ehtiyot choralariga rioya qilish kerak.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Plyuviograf

Plyuviograf (lotincha: pluvira — yomgʻir va ... graf) — yogʻin mikdrri, jadalligi, qancha vaqt davom etganligini qayd qilib boradigan oʻziyozar meteorologik asbob. Yogʻin qabul qilgich idishdan naycha orqali poʻ-kakli silindrli idishga tushadi; poʻkakning vertikal oʻqiga uchiga pero oʻrnatilgan mil gorizontal holatda biriktirilgan boʻlib, soat mexaniz-mi yordamida ayla-nadigan oʻziyozar tasmaga gegib turadi. Yogʻin tushgan sari peroli poʻkak koʻtariladi va yozuv boʻyicha uning yogʻgan payti, jadalligi va umumiy miqdori haqida maʼlumot olinadi. Silindr idish toʻlganidan soʻng yogʻin avtomatik tarzda nazorat idishiga tushadi.

Manbalar
Plyuralizm

Plyuralizm yoki Pluralizm ( — koʻplik):

1) borliqning bir necha (yoki koʻplab) mustaqil ibtidosi yoki bilimning bir qancha asosi mavjud deb hisoblovchi falsafiy qarash. Shu bilan birga, manfaatlar, gʻoyalar, qarashlarning ham koʻpligini bildiradi. "P." terminini nemis faylasufi X. Volf (16791754) kiritgan (1712). P.ning aksi — monizm. Gʻarb falsafasida juda koʻp oqim boʻlib, ular hozirgi falsafaning plyuralistik harakteridan dalolat be-radi (pragmatizm, personalizm, hayot falsafasi va boshqalar); 

2) jamiyat siyosiy tizimining xususiyati. Bunda ijtimoiy guruxlar oʻz manfaatlarini oʻz vakillari (siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari, diniy va boshqa tashkilotlar) orqali ifodalash uchun tashkiliy tar-tib-qoida tusini olgan imkoniyatlarga ega buladilar. Jamiyatni demokra-tiyalash jarayonida (qarang Demokratiya) P. shakllanib, rivojlanadi: u ijtimoiy guruxlarning turli-tuman manfaatlarini aks ettiruvchi har xil qarashlar, fiqolar mavjudligini anglatadi.

Manbalar
Plyushch

Chirmashiq, Chirmovuq (Hedera) — araliyadoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimliklar turkumi, daraxtlar tanasiga chirmashib oʻsadigan daraxtsimon lianalar. Boʻyi 30 m gacha. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda 15 turi usadi. Oddiy (asl) plyushch eng koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

Manbalar
Pnevmatik asboblar

Pnevmatik asboblar - ichiga pnevmatik (havo kuchi bilan ishlaydigan) dvigatel (motorcha) oʻrnatilgan dastlabki ish kurollari. Pnevmatik bolgʻalar, perforatorlar (teshiklar teshuvchi asboblar), beton qoʻporgichlar, gayga buragichlar, arralar, qaychilar, silliqlash (yaltiratish) va parmalash mashi-nalari Pnevmatik asboblar jumlasiga kiradi. Odatda, Pnevmatik asboblarning vazni 2–10 kg dan oshmaydi. Ularda porshenli va rotatsion dvigatellar (quvvati 0,15 dan 1,75 kvt) qoʻllanadi. Pnevmatik asboblarda ishlatiladigan siqiq havo bosimi — 0,6—1 Mn/m2 (6–10 kg kuch/ sm2). Oddiyligi, ishlatish qulayligi, xavfsizligi, har qanday sharoitda ishlatish mumkinligi va boshqa afzalliklari tufayli Pnevmatik asboblar keng qoʻllanadi. Pnevmatik asboblar kurilishda, mashinasozlikda, metallarga ishlov berishda, kon sanoatida, transportda, avtomobillarni taʼmirlash us-taxonalarida, uy-roʻzgʻorda ishlatiladi.

Manbalar
Pnevmatik pochta

Pnevmatik pochta (yun. pneumatikos — havoga oid) — pnevmotransportnmnt turli hujjat va mayda narsalarni havo oqimi yordamida quvur boʻylab tashiydigan turi. Birinchi Pnevmatik pochta 1853-yil London telegrafida qurilgan. Pnevmatik pochta qurilmasining asosiy elementlari: quvurlar, konteynerlar, qabul qilishtarqatish qurilmalari va havo haydagich. Pnevmatik pochtaning ichki (bino ichida ishlatiladigan) va tashqi (shahardagi korxona va muassasalarni bogʻlaydigan) xillari bor. Ichki Pnevmatik pochta quvurlari ichki diametri 50–120 mm li quvurlardan yaxlit qilib ishlanadi. Quvurlar latun, dyuralyuminiy, poʻlat, polixlorvinildan yasaladi.

Tashqi Pnevmatik pochta qurilmalarida yerga koʻmilgan 65–1000 mm diametrli poʻlat, plastmassa yoki asbest-sement quvurlardan foydalaniladi. Ular bilan qoʻshni styalar orasidagi masofa bir necha km gacha, umumiy uzunligi esa bir necha yuz km gacha boradi.

Pnevmatik pochta styalari toʻgʻri, radial va halqasimon sxemalarda biriktiriladi. Pnevmatik pochtadan aloqa korxonalari, kutubxo-nalar va boshqa muassasalarda hujjatlar-ni, kasalxonalarda kasallik tarixi va doridarmonlarni, sanoat korxonalaridagi laboratoriyalarda esa detallar, asboblar va namunalarni tashishda foydalaniladi.

Manbalar
Pnevmatoliz

Pnevmatoliz, pnevmatolit (yun. pneumatos — yengil shabada va lysis — ajralish, erish) — magmadan ajralib chiqqan rudali elementlar, gazlar va suv bugʻlariga boy suyukdiklarning togʻ jinslari bilan oʻzaro reaksiyaga kirishib, turli minerallar hosil boʻlishi. Suyuqlik tarkibida qalay, fosfor, oltingugurt, xlor, ftor, margi-mush, volfram, berilliy, litiy, molibden va boshqa elementlar boʻladi. Magmaning keyinchalik sovishi natijasida suv buglari va gazlar suyuqlikka aylanib, gidrotermal jarayon yuzaga keladi. P. natijasida pnevmatolit konlar shakllanadi.

Manbalar
Pnevmatolit konlar

Pnevmatolit konlar - pnevmatoliz natijasida magmadan ajralib chiqqan gazlar va ularning boshqa jinslarga taʼsiridan Yerning chuqur qismida hosil boʻlgan foydali qazilma uyumlari. Pnevmatolit konlarni tashkil qiladigan rudalar tomir, daykalar shaklida uch-raydi. Kon rudasining kristallari va donachalari yirik boʻladi. Nodir me-tallar rudalari tarkibidagi albit, turmalin, flyuorit, kvars, topaz, muskovit va boshqa slyudalar Pnevmatolit konlarning tipik minerallari hisoblanadi. Hosil boʻlgan kvars, dala shpati va boshqa yirik kristallarning ogʻirligi bir necha yuz kg boʻlishi mumkin. Bunday konlar uchun metasomatizm xos. Pnevmatolit konlar Rossiya Federatsiyasi (Sharkiy Sibir), Qozogʻistonda, Oʻzbekistonning Zirabuloq-Ziyovuddin, Nurota togʻlarida keng tarqalgan.

Manbalar
Pnevmo...

Pnevmo... (yun. pneuma — nafas olish, havo; pneumon — oʻpka) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, nafas olish va chiqarish, havo va oʻpka bilan bogʻliq harakat-holat yoki kasalliklarni bildiradi (mas, pnevmokokklar, pnevmotoraks).

Manbalar
Pnevmoavtomatika

Pnevmoavtomatika (pnevmo... va avtomat) — avtomatik rostlash va boshkarish vositalari majmui; pnevmatik tizimlar va qurilmalar yordamida ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatik boshqarish va fizik kattaliklar (bosim, sath, temperatura va boshqalar) ni rostlab turish usullarini ishlab chikish, texnika vositalarini yaratish bilan shugʻullanadi. Unda avtomatik rostlash, uzokdan turib boshkarish, signalizatsiya va himoya tizimlari majmuini yaratishda kompleks elastik kuch pnevmoavtomatikasi, sanoat pnevmoavtomatikasi elementlarining universal tizimini ishlab chikish masalalari oʻrganiladi; rostlagichlar, pnevmatik datchiklar, oʻzgartirgichlar, summatorlar, himoya va signalizatsiya kurilmalari yaratiladi. P. kimyo, neft, gaz va oziq-ovqat sanoatlari, yogʻochga ishlov berish korxonalarida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Pnevmokokklar

Pnevmokokklar (lot. pneumon -nafas va kokklar, streptococcus pneumoniae) — streptokokklar turkumiga mansub bakteriyalar. Hujayrasi (diametri 0,5—1,25 mkm), odatda, juft, harakatsiz, dumaloq yoki oval shaklda, grammusbat aeroblar. P. tashki muhit sharoiti taʼsiriga kam chidamli, patogenlik xususiyatiga ega. Pnevmoniya va nafas organlarining boshqa kasalliklarini qoʻzgatadi.

Manbalar
Pnevmokonioz

Pnevmokonioz (yun. pneumon — oʻpka va konia — chang) — zararli changlarni uzoq vaqt yutishdan paydo boʻladigan oʻpka kasalliklari guruhi. P.ga kon-ruda, kumir, mashinasozlik va sanoatning boshqa tarmoklari ishchilarining xavfeizlik texnikasi qoidalariga rioya qilmasliklaridan paydo boʻladi.

Klinik belgilari, kechishi va asoratlariga koʻra farq qiladigan P.ning rivojlanish muddatlari har xil bulib, bu — havoning ifloslanish darajasi, changning harakteri, orga-nizmning individual sezuvchanligi va boshqa sabablarga qarab anikdanadi.

P.ning oldini olish uchun ishlab chiqarish korxonalarida, konlarda havoning ifloslanishiga qarshi kurashish, ishchilar, albatta, individual himoya vositalaridan foydalanishlari va vaqtvaqti bilan tibbiy koʻrikdan oʻtib turishlari kerak. Kasallikning zoʻrayib ketishiga yoʻl qoʻymaslik uchun silikoz, asbes-toz va boshqa bilan kasallangan bemorlarni zararli changlar boʻlmaydigan boshqa ishga oʻtkazish zarur.

Manbalar 

 

Kasalliklar
Pnevmotoraks

Pnevmotoraks (yun. pneuma — havo, nafas va thorax — koʻkrak) — plevraning visseral (ichki) va pariyetal (tashqi) varaqlari oraligʻiga havo toʻplanishi; patologik holat. P. bir tomonlama yoki ikki tomonlama, toʻplangan havoning miqdoriga qarab qisman yoki toʻliq (total) boʻlishi mumkin, bunda oʻpka qisman yoki toʻliq kuchayadi (kollaps holatiga keladi). Ochiq, yopiq va klapanli P. ajratiladi. Agar nafas olganda havo plevra boʻshligʻiga erkin kirsa va nafas chiqarganda erkin chiqsa, ochiq P.; plevra boʻshligʻiga havo kirgan teshik berkilib qolsa va havo tashqariga chiqa olmasa, yopiq P. deyiladi. Nafas olganda havo plevra boʻshligʻiga kirsa-yu, nafas chiqarganda biror sabab bilan chiqmasa plevra bo'shligʻida havo bosimi ortib boradi, bu klapanli yoki vintelli P. deb ataladi.

Kelib chiqishiga koʻra, travmatik, operatsion, spontan va sunʼiy P. farqlanadi. Travmatik P. kukrak qafasi yoki oʻpka toʻqimasi shikastlanishi natijasida, operatsion P. koʻkrak qafasi aʼzolarida xirurgik muolajalar oʻtkazilganda vujudga keladi. Spontan P. oʻz-oʻzidan, hech bir sa-babsiz koʻkrak qafasi va oʻpka toʻqimalarida jarohatsiz plevra boʻshligʻida havo toʻplanishi bilan kechadi. Lekin har bir holda ham oʻpkada kam ifodalangan oʻzgarishlar paydo boʻlishi isbotlangan. Spontan P. koʻproq20—40 yoshli erkaklarda, ayollarga nisbatan koʻproq uchraydi. Koʻpincha spontan P. oʻtkir yoki oʻrtacha oʻtkir tarzda kechadi. Toʻliq sogʻlom vaqtida fizik zoʻriqish taʼsirida, yoʻtal xurujidan keyin toʻsatdan koʻkrak qafasida kuchli ogʻriq, hansirash, quruq yoʻtal, yurak urishi, baʼzan sianoz paydo boʻladi. Klapanli P. kasallikning eng ogir shakli boʻlib, unda nafas va yurak faoliyati buzila-di; nafas yetishmasligi, ogʻriq va sianoz roʻyrost ifodalanadi. Bemor talvasa holatiga tushadi, nafas olish tez va yuzaki boʻladi.

P. diagnozi koʻkrak qafasini fizikal tekshirish, plevrani punksiya qilish va rentgenoskopiya tahlillariga koʻra aniqlanadi. Bemor, asosan, kasalxonada davolanadi. Konservativ davo naf bermasa, xirurgik usul qoʻllanadi.

Manbalar
Pnevmotransport

Pnevmotransport (pnevmo... va transport) — sochiluvchan va donali materiallar (bugʻdoy, un, paxta va boshqalar) ni havo yoki gaz kuchi bilan tashishga im-kon beradigan qurilmalar majmui. Havo yoki gazning tortish kuchini vujudga keltirish uchun ventilyator (nasos)lardan foydalaniladi. P.ning soʻradigan, haydaydigan va aralash xillari bor. P. yuklash mexanizmi, quvurlar, materialni havodan ajratadigan qurilma (separator), kompressor va avtomatik boshqarish asboblaridan ibo-rat. Yuklash (materialni quvurga yunaltiruvchi) uskunalarining vintli va kamerali xillari keng tarqalgan. Ish unumdorligini oshirish uchun aralash (vintli va kamerali) P. ishlatiladi. P. sanoatda, qurilishda (kukunsimon, donali va boʻlakli yuklar, sement, kumir kukuni, kul, kum va boshqa tashish) va boshqa joylarda qoʻllanadi. Paxta terish va koʻrak chuvish mashinalarida ham P. bor.

Manbalar
Pnompen

Pnompen — Kambodja poytaxti, Tonlesap daryosining Mekong daryosiga quyilish joyidagi port. Iqlimi subekvatorial, mussonli ikdim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24,6°, iyulniki 27,5°. Yillik yogʻin oʻrtacha 1470 mm. Aholisi 920 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), aksari kxemerlar. Transport yoʻllari tuguni. Transport yoʻli orqali Kampongsaom porti va Bangkok shahri bilan bogʻlangan. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kema va avtomobil taʼmirlash, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, oziq-ovqat, yogʻochsozlik, tamaki, toʻkimachilik sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi.

Rivoyatga koʻra, P. 14-asrda vujudga kelgan. 1443-yildan mamlakatning vaqtvaqti bilan, 1866-yildan esa doimiy poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan Pnom ibodatxonasi, Qirol saroyi majmuasi va boshqa saqlangan. P. — mamlakatning madaniy va ilmiy markazi: 3 universitet, oliy texnika instituti, iqtisodiyot instituti va boshqa oliy oʻquv yurtlari, ilmiy jamiyatlar, muzeylar, kutubxonalar, teatrlar bor.

Manbalar
Po

Po — Italiyadagi eng katta dare. Uzunligi 652 km, havzasining maydoni 75 ming km². Gʻarbiy Alp togʻlaridan boshlanib, koʻp qismi Padana tekisligidan oqadi va Adriatika dengiziga botqoqli delta (maydoni 1,5 ming km²) hosil qilib quyiladi. Vodiysi keng, oʻzani egri-bugri. Daryoga juda koʻp irmoklar qoʻshilgan, delta qismida esa tarmoqlarga boʻlinadi. May—iyun va okt,— noyabrda toʻlib oqadi, tez-tez toshib turadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish jo-yida 1460 m³/sek. Dare dengizga yiliga 46 km suv, 13—15 mln. t oqiziqkel-tiradi. P.dan sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Quyilish yeridan Pyachensa shahrigacha kema katnaydi. Irmoklari va kanallar orqali Lagomajore, Komo, Garda va boshqa koʻllar bilan tutashgan. Dare boʻyidagi yirik sha-harlar: Turin, Pyachensa, Kremona va boshqa.

Manbalar 

    

Alfavit boʻyicha daryolar
Italiyadagi daryolar
Pobeda

Pobeda — Bolgariyaning shimoli-sharqida joylashgan. Dobrich viloyatidagi qishloq.

Manbalar
Pobedit

Pobedit — kobalt (10% cha) va volfram (90% cha) monokarbididan kukun metallurgiyasi usulida qovushtirib oli-nadigan qattiq qotishma. Mustahkam (Rokvell boʻyicha qattiqligi — 85—90; A shkalada), yeyilishga chidamli (0,5— 0,6 mg/mm2) material. P. termini volfram-kobalt guruhidagi boshqa qattiq qotishmalarga ham tatbiq qilinadi. P. mashinasozlikda chidamli va oʻtkir keskichlar, mustahkam asbob-qurollar yasash uchun ishlatiladi.

Manbalar
Povellit

Povellit (amerikalik geolog J. Pouell nomidan) — molibdatlar sin-figa mansub mineral. Kalsiyning molibdati Sa[MoO4], tarkibida 72% MoO3, 28% SaO boʻladi, 10% gacha molibden izomorf tarzda volfram bilan almashadi. Tetragonal sistemada kristallanadi, dipiramidal va tabletkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi sariq, sargʻishyashil, oq, koʻkimtiryashil, qizgʻish boʻladi. Olmos kabi yal-tiroq, tangasimon agregatlari sadaf rangli. Qattiqligi 3,5. Zichligi 4250– 4520 kg/m3. Oʻta moʻrt, sinish yuzasi notekis. Molibden rudalari oksidlanishi yoki gipergen jarayonlar zonasida molibdenit singari rivojlanib hosil boʻladi. Gipergen minerali si-fatida siyenit-pegmatitlarda va gidrotermal tomirlarda Islandiya shpati va seolitlar bilan birgalikda uchraydi.

Manbalar
Povest

Povest (rus. povestvovat — hikoya qilish) — adabiy janr (qarang Qissa).

Manbalar
Povidlo

Povidlo (polyakcha, povidla) — mevalar, rezavor va shakardan tayyorlanadigan shirinlik. Olma, nok, olxoʻri, oʻrik va boshqa mevalar yoki ularning aralashmasi pyuresi (boʻtqasi)ga shakar (odatda 1 dan 1,8 qismgacha pyurega 1 qism shakar) qoʻshib qaynatib tayyorlanadi. Tabiiy kislotasi past boʻlgan pyurega limon yoki b. oziq-ovqat kislotasi qoʻshiladi. Tayyorlangan mevalar ozgina suv solingan idishga solinib, qopqogʻi berk holda 10—20 min. qaynatiladi. Mevalar pishib yumshagach, shakar qoʻshiladi va ochiq idishda quyulgunga qadar (taxminan 1—1,5 soat) kavlab turib pishiriladi. Tayyor P. tarkibida 34% dan ortiq namlik, kamida 60% shakar; 100 g P.da 250—260 kkal boʻladi. Tayyor P. quruq shisha idishlarga solinib, usti temir qopqoq, sellofan yoki pergament qogʻoz bilan yopiladi. P.ni salkin va quruqjoyda 8—9 oy saqlash mumkin.

Manbalar
Nikolay Pogodin

Nikolay Fyodorovich Pogodin (taxallusi; asl familiyasi Stukalov) [1900.3 (16).11, Donetsk viloyati — 1962.19.9, Moskva] — rus dramaturgi. Ijodi 1920-yillardan boshlangan. Pogodin sovet voqeligini tasdiklovchi pyesalar yozgan ("Mening doʻstim", 1932; "Aslzodalar", 1934) va inqilobiy davrning sahnaviy yilnomasini yara-tishga intilgan ["Miltikli kishi", 1937; "Kreml kurantlari", 1942 (1956-yilda kayta ishlangan); "Alvon bulutlar", 1955; "Uchinchi patetik asar", 1958 va boshqa]. Pogodin bu va boshqa sahna asarlari hamda kinossenariylarida Oktabr davlat toʻntarishi va uning rahbarlari obrazini sovet mafkurasi talablari asosida talqin etdi. Pogodin umrining soʻnggi yillarida "inqilobiy romantik" voqealar tasviridan qochib, shaxs erkinligi, ruhiy olamining kommu-nistik axloq meʼyorlariga daxleizligi haqida hikoya qiluvchi "Petrarka soneti" (1957), yoshlar ruhiy olamining shakllanishi mavzuiga bagishlangan "Kichkina talaba" (1959), "Moviy rapsodiya" (1961) pyesalari va "Kah-rabo marvarid" (1960) romanini yaratdi. Pogodin 2-jahon urushi yillarida Toshkentda yashab, Hamid Olimjon, Uygʻun va Chustiy bilan hamkorlikda "Oʻzbekiston qilichi" pyesasini yezdi (1943). Pogodinning bir necha pyesalari Oʻzbekiston teatrlari sahnasida qoʻyilgan.

Manbalar 

Sovet yozuvchilari