Diniy axloq

Diniy axloq - bevosita diniy dunyoqarash ta’sirida  
shakllanadigan axloqiy tushunchalar va tamoyillar  
majmuasidan iborat bo‘lib, u diniy ta’limotning tarkibiy  
qismini tashkil qiladi. Dinning tarixiy turlari, ilk  
diniy tasavvurlar, milliy va jahon dinlaridan har  
birining o‘ziga xos axloq me’yorlari hamda talablari  
ishlab chiqilgan bo‘lib, barcha diniy ta’limotlarda o‘ziga  
xos farqli jihatlari hamda umumiy jihatlari mavjuddir.  
Masalan: Islom dinida poligamiya - ko‘p nikohlilikka  
ruxsat berilsa, hinduizm, buddizmda hayvonlarni  
o‘ldirish gunoh hisoblanadi. Xristianlikda, eng avvalo  
katolitsizmda ruhoniylarning uylanishiga ruxsat  
berilmaydi. Ruhoniylarga dindorlarning gunohlarini  
kechirish huquqining berilishi ham diniy axloqning o‘ziga  
xos jihatlarini tashkil etadi. 
Shu bilan birgalikda jahondagi barcha diniy ta’limotlar  
tomonidan targ‘ib qilinadigan axloq tushunchalarining  
mohiyati, talabi bir-biriga ancha yaqin bo‘lib, barcha diniy ta’limotlardagi axloqiy talablar dindorlardan xudoga  
e’tiqod qilishni, uning qudratiga ishonishni, doimo  
iborat qilishni hamda hayotdagi turli lazzat, xursanchilik,rohat- farog‘atlardan o‘zini tiyishni talab qiladi. Diniy ta’limot tomonidan targ‘ib qilinadigan axloqning ma’lum qismi sof diniy e’tiqodlar tizimini o‘z ichiga olib, turli urf-odatlar va marosimlarda o‘z aksini topadi. Diniy axloq talablari va tamoyillari diniy ta’limotlarda muqaddaslashtiriladi hamda barcha dindorlarning ilohiy tarzda vahiy qilingan bu diniy axloq me’yorlariga itoat qilishlari talab qilinadi. 
Insonning paydo bo‘lib shakllanish jarayoni fanda  
antroposotsiogenez deb atalib, insonda ong - tafakkurning  
shakllanishi natijasida vujudga kelgan ijtimoiy ong  
shakllari - diniy ong, axloqiy ong hamda estetik ongdan  
iborat bo‘lgan. Ilk diniy tasavvurlarning ijtimoiy  
taraqqiyot jarayonida murakkablashib, diniy tizimlar,  
diniy ta’limotlarga aylanib borishi jarayonida shu dinga  
taalluqli bo‘lgan axloqiy me’yorlar hamda tamoyillar ham  
takomillashtirib borgan. 
Ijtimoiy taraqqiyotning har bir davri hamda bosqichida  
yashagan xalqlarning o‘ziga xos axloqiy talab, tushuncha va me’yorlari mavjud bo‘lib, bu axloqiy me’yorlar va tamoyillar muayyan diniy ta’limotning mazmun - mohiyati bilan bog‘liq ravishda ishlab chiqilgan diniy axloqiy me’yorlar sifatida e’tirof etiladi. Bu axloqiy me’yor va talablarni bajarish diniy e’tiqodning muhim jihati bo‘lib hisoblanadi.
Diniy axloq muayyan diniy ta’limot negizida  
ishlab chiqilgan hamda shakllantirilgan axloqiy  
me’yorlar, tushunchalar va talablar majmuasidan iborat  
bo‘lib, u umuminsoniy axloqiy qadriyatlar negizida  
rivojlantiriladi.Umuminsoniy axloqiy qadriyatlar o‘z  
navbatida umuminsoniy ma’naviyatga tayanadi. Shuning uchun  
insoniyat tarixidagi juda ko‘plab diniy ta’limotlarning  
mazmun - mohiyatiga e’tiborni qaratganda, umuminsoniy ma’naviyat va axloqiy qadriyatlar asosida ishlab chiqilgan  
diniy axloq me’yorlari hamda tamoyillari yaqqol ko‘zga  
tashlanadi.Jahondagi juda ko‘plab diniy ta’limotlarda  
shu dinga e’tiqod qiluvchi dindorlar halol, pok bo‘lishga,  
vijdonan mehnat qilishga, mehr-shafqatli, kamtar kamsuqum  
bo‘lishga, boshqalarga yaxshilik qilishga da’vat etiladi. 
Diniy axloq ko‘pgina diniy ta’limotlarda bu insonning  
ruhiy poklanish yo‘li bo‘lib, diniy axloqiy talablarni  
bajargan inson ruhan poklanib, o‘zini ruhiy jihatdan  
abadiy hayotga tayyorlab borishga harakat qiladi. Diniy  
axloq talablarini bajarib, ruhiy jihatdan poklanib  
borgan inson tasavvuf ta’limotga ko‘ra ko‘ngil ko‘zi bilan  
Ollohning jamolini mushohada qila boshlaydi. Jahondagi  
ko‘plab diniy ta’limotlarning har birida o‘ziga xos diniy  
axloqiy talab va me’yorlar tizimi ishlab chiqilgan bo‘lib,  
bu talab va me’yorlar xalqning milliy mentalitetiga o‘ziga  
xos tarzda ta’sir ko‘rsatgan. 
Bugungi kunda O‘zbekistonda bozor munosabatlariga  
asoslangan, demokratik, huquqiy, fuqarolik jamiyati
barpo etilayotgan bo‘lib, bu jamiyat dunyoviylik tamoyiliga asoslanadi. O‘zbekistonda yangi jamiyat barpo kilish jarayonida dinga nisbatan boy tarixiy meros va ma’naviy qadriyat sifatida yondoshilib, diniy axdoq me’yorlaridan ma’naviy pok va axloqiy go‘zal insonlarni tarbiyalash masalasida foydalanilmokda. Milliy istiqlol  
mafkurasida ifodasini topgan dinlararo bag‘rikenglik  
goyasi ham O‘zbekistonda tinchlik - barqarorlik, turli  
dinga e’tiqod qiluvchi fuqarolar o‘rtasida hamkorlik,  
hamjihatlik, totuvlik munosabatlarining o‘rnatilishida  
muhim omil bo‘lib kelmoqda. 
Axloqiy talablar, me’yorlar va tamoyillar bugungi  
kunda milliy davlat dinlarida ham, jaxon dinlarida ham  
bir muncha mukammal, tizimli ravishda ishlab chiqilgan  
bo‘lib, milliy ma’naviyatning shakllanishida, milliy  
mentalitetning davomiyligi va vorisiyligi jarayonlarida  
diniy axdoqiy qadriyatlar muhim o‘rin tutib kelmoqda. 
Xalqimizning tarixiy taraqqiyotida milliy urf-odat,  
anana, udumlar, qadriyatlarimizning shakllanishida  
dinning tarixiy shakllari, ilk diniy tasavvurlar ham, zardushtiylik dini va unda ilgari surilgan diniy axloqiy  
g‘oyalar ham, ko‘p millatli va diniy e’tiqodli davlatda  
Buddaviylik, Nasroniylik dinlarida ilgari surilgan  
diniy ahloqiy talablar ham, ma’naviyatimizning, milliy  
mentalitetimizning, urf- odat va an’analarimizning  
shakllanishiga va rivojlanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan  
ilsom dinida ham, islom dini negizida vujudga kelgan  
tasavvuf tariqatida ham diniy axloq me’yorlari ishlab  
chiqilgan bo‘lib, Uzbekistonda adolatli jamiyat va barkamol insonni tarbiyalash jarayonida bu tarixiy ma’naviy meros hamda diniy axloqiy qadriyatlardan foydalanish masalasiga katta e’tibor qaratilmoqda.

Manbalar

Adabiyotlar