MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Begonia rex

Begonia rex, qirol begonia, Begoniaceae oilasiga mansub gulli oʻsimliklarning bir turi. U Arunachal-Pradeshdan Xitoyning janubi-sharqiy qismida yovvoyi holatda oʻsadi. Bangladesh, Kuba va Hispaniolada tabiiylashtirilgan. Begonia Rexdan Cultorum guruhidagi 500 dan ortiq navlar olingan. Gibridlash uchun tanlanga ota-ona turlar Begonia annulata, B.cathayana, B.decora, B.diadema, B.<span about="#mwt31" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[&quot;1&quot;]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Nbsp&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Andoza:Nbsp&quot;},&quot;params&quot;:{},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwJQ" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&nbsp;</span></span>dregei, B.<span about="#mwt32" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[&quot;1&quot;]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Nbsp&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Andoza:Nbsp&quot;},&quot;params&quot;:{},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwKA" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&nbsp;</span></span>grandis, B.<span about="#mwt33" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[&quot;1&quot;]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Nbsp&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Andoza:Nbsp&quot;},&quot;params&quot;:{},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwKw" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&nbsp;</span></span>hatacoa, B.<span about="#mwt34" class="nowrap" data-cx="[{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetExists&quot;:true,&quot;mandatoryTargetParams&quot;:[],&quot;optionalTargetParams&quot;:[&quot;1&quot;]}]" data-mw="{&quot;parts&quot;:[{&quot;template&quot;:{&quot;target&quot;:{&quot;wt&quot;:&quot;Nbsp&quot;,&quot;href&quot;:&quot;./Andoza:Nbsp&quot;},&quot;params&quot;:{},&quot;i&quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mwLg" typeof="mw:Transclusion"><span typeof="mw:Entity">&nbsp;</span></span>palmata va B.ksantin.

Begonia Rex Cultorum guruhidagi quyidagi navlar Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor boʻlgan: "Benitochiba", "Karolina Moon", "China Curl", "Curly Fireflush", "Devid Blais", "Dewdrop", "Zumrad goʻzalligi", "Eskargot", "Fireworks", "Yashil oltin", "Xelen Lyuis", "Hilo bayrami", "Temirtosh", "Martin Jonson", "Yarim tun sehri", "Mikado", "Namur", "Sharq", "Pushti shampan", "Gannover malikasi", "Qizil Robin", "Regal Minuet", "Rocheart", "Roi de Roses", "Sal kometasi", "Dengiz iloni", "Kumush bulut", "Kumush qirol" va "Kumush malika".

Manbalar 

Uy o‘simliklari
Mahmud al-Hasiriy

(Abulmahomid, Jamoluddin) Mahmud ibn Ahmad ibn Abdussayyid ibn Usmon ibn Nasr ibn Abdulmalik al-Hasiriy (hijriy 546-yil jumodulavval oyi (milodiy 1151-yil)da Buxoroda tugʻilib, 636-yil safar oyining 8-sanasi (milodiy 1239-yil)da Damashqda vafot etgan va sufiylarning mozoriga dafn etilgan) — Buxoro hududiga qarashli Hasir qishlogʻidan, hanafiy faqih va muhaddis boʻlgan. Koʻp hadis tinglagan. Soʻngra Damashqqa borib, u yerdagi „Nuriya“ madrasasida tahsil olgan.

Asarlari 
 „Sharhu-l-jomiʼi-l-kabiyr“ (Muhammad Shayboniy qalamiga mansub hanafiy fiqhning sohalari haqidagi „al-Jomiʼ al-kabiyr“ „Katta toʻplam“ga sharh", u sakkiz jilddan iborat);
 „al-Jomiʼ al-kabiyr“ga bundan boshqa ham yana ikkita sharh bitgan. Mazkur sharhlarning biri — „Muxtasar“ („Muxtasar“), ikkinchisi esa — „Mutavval“ („Uzundan-uzoq“ boʻlib, muallif uni „at-Tahrir“ deb nomlagan);
 „Xayru-l-matlub fi ilmi-l-margʻub“ („Koʻngil tusagan ilm haqida talab etilganlarning yaxshisi“) deb nom bergan;
 „Sharhu-s-siyari-l-kabiyr“(Shayboniyning „as-Siyar al-kabiyr“ asariga sharh").

Manbalar
Punica

Punica — Lythraceae gulli oʻsimliklar oilasiga mansub mevali daraxtlar turkumi. Eng yaxshi maʼlum boʻlgan turi — anor (Punica granatum). Boshqa turi Sokotra anori (Punica protopunica) Sokotra orolining endemik turidir. U oddiy anordan pushti (qizil emas) gullari va kichikroq, achchiq mevalari bilan farqlanadi.

Ilgari turkum Punicaceae oilasiga joylashtirilgan boʻlsa-da, soʻnggi filogenetik tadqiqotlar Punicani Lythraceae oilasiga tegishli ekanligini koʻrsatdi.

Bu nom lotincha anor, malum punicum soʻzidan olingan boʻlib, „karfagen olmasi“ degan maʼnoni anglatadi.

Turning eng qadimiy qoldiqlari Yevropaning Eotsen davriga tegishli boʻlib, bu jins Yevropada Miosen davrida keng tarqalgan.

Hozirgi turlar

Manbalar 

Mevali daraxtlar
Maydan

Maydan () — 2014-yilda suratga olingan hujjatli film. Rejissyor — Sergey Loznitsa. Unda 2013 va 2014-yillarda Ukraina poytaxti Kiyevdagi Maydan Nezalejnosti (Mustaqillik maydoni) dagi Yevromaydon harakati haqida soʻz boradi. U namoyishlar paytida suratga olingan va inqilobning tinch mitinglaridan tortib politsiya va tinch aholi oʻrtasidagi qonli toʻqnashuvlargacha boʻlgan turli jihatlarini aks ettiradi.

Film premyerasi 2014-yil 21-mayda 2014-yilda Cannes kinofestivalida boʻlib oʻtdi. 2014-yil 12-dekabrda AQShda kinoteatrlarda namoyish etildi.

Mazmuni 

Film Kievning Maydan Nezalejnosti (Mustaqillik maydoni)dagi prezident Viktor Yanukovichning agʻdarilishiga olib kelgan norozilik namoyishlari va zoʻravonliklarni oʻrganadi va kuzatib boradi.

Relizlar 

Kannda premerasidan keyin film 2014-yil 23-may kuni Fransiyada kinoteatrlarda namoyish etildi. Film Ukrainada 2014-yil 24-iyulda chiqarildi. U 2015-yil 20-fevralda butun dunyo boʻylab kengayishidan oldin 2014-yil 12-dekabrda AQShda cheklangan chiqarilgan edi, bu Ukrainadagi inqilob sanasiga toʻgʻri keldi. 2018-yil aprel holatiga koʻra film Rossiyada hali namoyish etilmagan edi.

Adabiyotlar 
 Lilya Kaganovskiy Maydanning sharhi // Slavyan sharhi. — 2015. — jild. 74, iss. 4. — B. 894-895. — DOI: 10.5612/slavicreview.74.4.894.

Manbalar 

2014-yil filmlari
Ukraina filmlari
Niderlandiya filmlari
Hujjatli filmlar
Mahmud al-Armaviy (Safiyuddin)

Mahmud ibn Abu Bakr ibn Muhammad al-Hasaniy ibn Yahyo ibn al-Husayn al-Armaviy (Safiyuddin) (hijriy 646-yil (milodiy 1248-yil)da tugʻilib, 722-yil jumaduloxir oyi (milodiy 1322-yil)da vafot etgan) — sufiy, muhaddis va tilshunos olim boʻlgan. Hadis izlab, koʻp joylarga borgan, koʻp eshitgan va yozib olgan.

Asarlari 

 „Zaylu-n-nihoya“ (Ibn al-Asirning gʻarib hadislar haqidagi „an-Nihoya“ asariga qoʻshimcha");
 „Muxtasaru sharhi-s-sunna“ (al-Bugʻaviy qalamiga mansub „Sharhu-s-sunna“ning qisqartmasi");
 „Tahzibu-l-muhkam va-l-muhiti-l-aʼzam“ (Ibn Saydaning til xususidagi „Mustahkamtarbiya va ulkan muhit“ asari).

Manbalar
Mahmud al-Ifsanjiy

(Abulmahomid) Mahmud ibn Muhammad ibn Dovud al-Luʼluʼiy al-Buxoriy, al-Ifsanjiy (Abulmahomid) (hijriy 627-yil (milodiy 1230-yil) Buxoroda tugʻilgan va moʻgʻul-tatarlarning Buxoroga qarshi jangida hijriy 671-yil (milodiy 1273-yil) qatl qilingan) — faqih, muhaddis, hofiz, mufassir, mutakallim, adib va usulshunos olim boʻlgan.

Asarlari 
 „Sharh ala manzumat-n-Nasafiy“ („Nasafiy manzumasiga sharh“, muallif uni „Haqoiqu-l-manzuma“ — „Manzumaning haqiqatlari“ deb nomlagan);
 „Husulu-l-maʼmul fil-xilof“ (Nasafiyning xilof ilmi haqidagi „Husulu-l-maʼmul“, yaʼni „Umid qilinganga erishish“ deb nomlangan asari).

Manbalar
Mahmud al-Buxoriy

(Burhonuddin ibn Moza) Mahmud ibn Ahmad ibn as-Sadr ash-shahid al-Buxoriy (taxminan hijriy 570-yil (milodiy 1175-yil)da vafot etgan) — faqih boʻlgan.

Asarlari 
 „al-Muhit al-Burhoniy fi-l-fiqh“ (Fiqh ilmi haqidagi „Burhoniy ummon“);
 „az-Zaxira al-burhoniyafi-l-fatovo“ („Fatvolar haqidagi Burhoniy zaxira“);
 „Tatimmatu-l-fatovo“ („Qoʻshimcha fatvolar“);
 „Sharhu-l-jomiʼi-l-kabiyr“ (Shayboniyning „al-Jomiʼ al-kabiyr“ — „Katta toʻplam“ asariga sharh".

Manbalar
Mirmoh al-Buxoriy

Mirmoh ibn al-Hasan ibn al-Husayniy al-Buxoriy — sufiy va faqih boʻlgan. Madinai munavvarada muqim yashab qolgan va shu yerda milodiy 1652-yil (hijriy 1063-yil) vafot etgan.

Asarlari 
 „Maraju-l-bahrayni“ („Ikki ummonning
boʻhroni“)
 „al-Jamʼ bayna-l-mazhabayni“ („Ikki mazhab vakillariga, yaʼni botin va zohir ahliga oid fikrlar uygʻunlashgan toʻplam“)

Manbalar
Mikoil al-Budaxkasiy

(Abu Said) Mikoil ibn Hanifa al-Budaxkasiy (hijriy 324-yil (milodiy 936-yil)da qatl qilingan) ulamolardan, undan esa boshqalar hadis rivoyat qilganlar.

Manbalar
Mir al-Buxoriy

Mir Abdulkarim Buxoriy (1246-hijriy yil (milodiy 1831-yil)da vafot etgan) „Badru saodat“ („Saodatning toʻlin oyi“), „Sayohatnoma“ (Turkiston va Afg‘oniston tarixi haqidagi „Sayohatnoma“nomli asar) asarlani yozgan.

Manbalar
Al-Muvaffaq al-Xorazmiy

Al-Muvaffaq ibn Ahmad al-Makkiy al-Xorazmiy (Abulmuʼayyad) — faqih, adib, xatib, shoir boʻlgan. Xorazmda az-Zamaxshariydan arab tilidan saboq olgan. Jomʼe masjidda xatiblikni boshqargan va shu yerda undan Nosir ibn Abdussayid al-Matraziy saboq olib, ilm oʻrgangan. U milodiy 1173-yil (hijriy 568-yil) vafot etgan.

Asarlari 
 „Manoqibu Ali ibn Abi Tolib“ („Ali ibn Abu Tolib manoqibi“)
 „Manoqibu-l-imom Abi Hanifa“ („Imom Abu Hanifa manoqibi“)
 „Maqtalu-l-Husayn“ („Husayn qatlnomasi“)
 „Devonu sheʼr“ („Devon“)

Manbalar
Muayyaduddin al-Xorazmiy

Muayyaduddin al-Muvaffaq ibn Muhammad al-Xorazmiy — adib, nosir va nozim boʻlgan. Nasl-nasabi asli xorazmlik boʻlsa-da, lekin Misrda tavallud topgan va shu yerda istiqomat qilgan. U milodiy 1223-yil (hijriy 620-yil)dan keyin vafot etgan.

Asarlari 
 „Sharhu navobigʻi-l-kalim“ (az-Zamaxshariyning"Nozik iboralar" maʼnosini anglatuvchi „Navobigʻu-l-kalim“ asarigasharh")
 „Nusratu-n-nasri va sheʼrish-sheʼr“ („Nasrlar nasri va sheʼrlar sheʼri“)

Manbalar
Al-Muammal al-Xumrakiy

Al-Muammal ibn Sarvar al-Xumrakiy ash-Shoshiy (Aburrijo). U ulamolardan, boshqalar esa undan hadis rivoyat qilganlar. Al-Muammal al-Xumkariy milodiy 1122-yil (hijriy 516-yil)da Marvda vafot etgan va „ar-Raziq“ daryosining boʻyiga dafn etilgan. Hayotlik vaqtida daryoning yuqori qismida joylashgan rabotda istiqomat qilar edi.

Manbalar
Al-Muzaffar as-Sinjiy

Al-Muzaffar ibn Ardasher al-Abbodiy as-Sinjiy (Abu Mansur). U ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar. Al-Muzaffar as-Sinjiy milodiy 1152-yil (hijriy 547-yil)da vafot etgan.

Manbalar
Abulqosim Saffor

Abulqosim as-Saffor (arabcha: أبو القاسم الصفار) — mutakallim.

Abulqosim as-Saffor oʻz davrining mutakallimi (musulmon ilohiyot olimi) boʻlgan.

Asarlari 
Abulqosim as-Safforiyning "Usulu-t-tavhid" ("Tavhid usullari") nomli asari boʻlgan.

Vafoti 
Abulqosim as-Safforiy 336/947-yili vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Abdulloh Abdulhamid Saad. Oʻrta Osiyo olimlari qomusi. —T.: Imom Buxoriy respublika ilmiy-maʼrifiy markazi nashriyoti, 2007.

Muhaddis
Islom:Shaxslar
Al-Muzaffar as-Salamosiy

(Abul Hasan) al-Muzaffar ibn al-Hasan ibn al-Muhind as-Salamosiy (hijriy 380-yil rabiussoniy oyi (milodiy 990-yil)da vafot etgan va Salmosga dafn etilgan) 359-hijriy yilda Isfahonga kelgan va iroqliklardan hadis oʻrgangan. U ulamolardan, undan esa boshqalar rivoyat qilganlar.

Manbalar
Al-Muzaffar al-Hijjiy

(Abu Osim) Al-Muzaffar ibn Ahmad ibn Muhammad ibn Iroq ibn al-Hijjiy al-Kosiy (hijriy 496-yil (milodiy 1103-yil)da tugʻilgan)- xushsiyrat, huquqlarga rioya etguvchi, bajargan har bir ishi goʻzal, fozil faqih boʻlgan. U ulamolardan, ulamolar esa undan hadis rivoyat qilganlar.

Manbalar
Muzahhir al-Anqaliqoniy

Muzahhir (Mutahhir) ibn al-Hakam (Abu Abdulloh) al-Bayʼ al-Anqaliqoniy — ilm va Qurʼon ahlidan, Ali ibn al-Husayn ibn Voqid kitoblari va Muqotil tafsirini rivoyat qiluvchilardan boʻlgan. Undan Muslim ibn al-Hajjoj va boshqalar hadis rivoyat qilganlar. Umrini ilmu Qurʼonga baxshida qilgan inson boʻlgan.

Manbalar
Mujohid al-Xorazmiy

Mujohid ibn Muso ibn Farrux al-Xorazmiy (Abu Ali) — Bag‘dodda yashagan va shu yerda hadis aytgan. U ulamolardan, boshqalar esa undan hadis rivoyat qilganlar. Mujohid al-Xorazmiy milodiy 775-yil (hijriy 158-yil)da tavallud topgan va milodiy 858-yil (hijriy 244-yil) rabiulavval oyida vafot etgan.

Manbalar
Mujohid ibn Muso

Mujohid ibn Muso ibn Farrux al-Xorazmiy (Abu Ali) — asli xorazmlik muhaddis. U milodiy 793-yil (hijriy 176-yil) tavallud topgan. Bag‘dodda muqim yashagan. U 68 yil umr koʻrib, milodiy 859-yil (hijriy 244-yil) rabiulavval oyida olamdan oʻtgan. U ulamolardan, ulamolar ham undan hadisrivoyat qilganlar.

Manbalar
Muhammad at-Tolibiy

Muhammad at-Tolibiy (arabcha: محمد الطالبى — Abu Yaʼmar Muhammad ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Tolib ibn Ali ibn al-Hasan at-Tolibiy az- Zariyr) — Roviy.
Muhammad at-Tolibiy Nasaf ahlidan boʻlgan. Manbalarda u haqda turlicha maʼlumotlar keltirilgan. Muhammad at-Tolibiy bir qancha allomalardan taʼlim olgani, hadislar rivoyat qilgani va shogirdlar tayyorlagani qayd etilgan.

Vafoti 
Muhammad at-Tolibiy 386/996-yili vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
Abdulloh Abdulhamid Saad. Oʻrta Osiyo olimlari qomusi. —T.: Imom Buxoriy respublika ilmiy-maʼrifiy markazi nashriyoti, 2007.

Muhaddis
Islom:Shaxslar
Al-Husayn at-Tohiriy

Al-Husayn at-Tohiriy (arabcha: الحسين الطاهرى— Abu Abdulloh al- Husayn ibn at-Tayyib ibn Muhammad at-Tohiriy) — Roviy.

Al-Husayn at-Tohiriyning asli al-Amir ibn al-Amir Tohir ibn al-Husayni avlodlaridan. U uzoq muddat Samarqandda xalifalik qilgan. Shuningdek, shaharda xatib lavozimida faoliyat yuritgan.

Vafoti 
Al-Husayn at-Tohiriy 390/999-yili vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Abdulloh Abdulhamid Saad. Oʻrta Osiyo olimlari qomusi. —T.: Imom Buxoriy respublika ilmiy-maʼrifiy markazi nashriyoti, 2007.

Muhaddis
Islom:Shaxslar
Al-Muzaffar an-Nashkiy

(Abu Mansur) al-Muzaffar ibn Ardasher al-Ibodiy al-Voiz (hijriy 491-yil (milodiy 1098-yil)da tugʻilib, 546-yil (milodiy 1151-yil)da esa „Askar Mukram“ degan joyda vafot etgan) ulamolardan, ulamolar ham undan hadis rivoyat qilganlar.

Manbalar
Al-Muzaffar al-Voroniy

(Aminuddin) al-Muzaffar ibn Abulxayr ibn Ismoil al-Voroniy at-Tabriziy ash-Shofiʼiy (hijriy 558-yil (milodiy 1163-yil)da tugʻilib, 621-yil (milodiy 1124-yil)da vafot etgan) — usul al-fiqh faqihi boʻlgan, Mosul va Bag‘dodda fiqh ilmini oʻrgangan. Bagʻdoddagi madrasada mudarris yordamchisi boʻlib ishlagan. Fatvolar chiqargan, munozaralar oʻtkazgan, hadislar eshitib, ularni oʻrgangan, kitoblar tasnif qilgan.

Asarlar 
 ar-Roziyning „al-Mahsul fi usuli-l-fiqh“ („Usul al-fiqh boʻyicha toʻplangan xulosa“) asariga uch jildli muxtasar asar yozib, uni „at-Tanqih simti-l-masoili-l-fiqhiya“ („Fiqhiy masalalarning durdonalarini qayta koʻrib chiqish“) deb atagan;
 „Muxtasaru-t-Tabriziy fi furuʼi-l-fiqhi-sh-shofiʼiy“ („Shofiʼiy mazhabi furuʼal-fiqhiga Tabriziyning muxtasari“).

Manbalar
Abdi Darun

Abdi Darun — IX asrda yashab Samarqand qozisi sifatida faoliyat yuritgan.

Abdi Darun Muhammad (s.a.v.)ning (qizlari Ruqiya tomondan) avlodi. Abdi Berunning oʻgʻli. Laqabi „Xojai Ganj-ravon“. Qabri Samarqand shahri ichida boʻlgani uchun, dafn etilgan joy shunday atalgan. Abdi Darun Samarqand qozisi boʻlib, adolatli boʻlgani uchun xalq orasida shuhrat qozongan. Xoja Abdi Darun maqbarasi Samarqanddagi meʼmoriy yodgorlik (XII a. — XV a.ning 1-yarmi). Samarqand qalʼa devorining sharqiy tomonida (darun — ichkari) joylashgan qadimgi ziyoratgoh. Markazida eng yirik bino — xonaqoh (XV asr.) bor. Uning peshtoqi, gumbazi va devor bezaklari Mirzo Ulugʻbek davri meʼmorchiligi mahsuli ekanligidan darak beradi. Xonaqoh ichida Abdi Darunning qabri bor. Xoja Abdi Darunni „Xojai Kunj“ deb ham ataganlar. Abdi Darunning qabri atrofida turli binolar paydo boʻlib, meʼmoriy ziyoratgohga aylangan. Ziyoratxona — jamoatxona masjid vazifasini oʻtagan. Taʼmirlash natijasida maqbara binosining dastlabki qiyofasi oʻzgarib ketgan. Hovli oʻrtasidagi sarhovuz chashmabuloq ustida boʻlgani uchun ham uning suvi qishin-yozin bir xilda saqlangan, aholi orasida shifobaxsh hisoblangan. Hovli atrofidagi hujralar va gʻarb tomondagi jome masjid XIX asrga oid.

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Samarqandlik allomalar
Abdol Sulton

Abdol Sulton — (1580-yilda vafot etgan.) XVI asrda yashab Zomin hokimi sifatida faoliyat yuritgan.
Abdol Sulton - asl ismi Abdumalik Sultonning tavallud yili nomaʼlum boʻlib, shayboniy sultonlaridan, Koʻchkunchixon nevarasi b-b, Abdullatifxonning oʻgʻli, Iskandarxon hukmronligi davri (1561-83 yillar)da Zomin hokimi boʻlgan. Taxt uchun kurashlarda magʻlub boʻlib, Koʻhiston, soʻng Hisori Shodmonga qochib ketgan, oʻsha yerda Oʻzbek Sulton tomonidan 1580-yilda oʻldirilgan. Samarqanddagi Koʻchkunchixon madrasasiga dafn etilgan. Abdol Sulton „Xush“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan.

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Hokimlar
Abu Aqo ibn Bahouddin

Abu Aqo ibn Bahouddin — (XVI asr oxiri XVII asr boshida yashagan) — tarixchi.

Abu Aqo ibn Bahouddin Xoja Ahmad ibn Jaloliddin Kosoniy Maxdumi Aʼzamning nabirasi boʻlib, Abdulazizxon (1540-49 yillar) saroyida kichik davlat lavozimida turgan. U bobosiga atab „Jomiʼu-l-maqomoti Maxdumi Aʼzam“ („Maxdumi Aʼzam maqomotlari majmui“) kitobini yozgan (1617-yil). Bu asarda Maxdumi Aʼzamning hayotiga oid maʼlumotlardan tashqari, Movarounnahrning XVI asr 1-yarmidagi iqtisodiy va siyosiy ahvoli hamda shayboniylar bilan Eron oʻrtasidagi munosabatlarga oid qimmatli maʼlumotlar keltirilgan..

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Tarixchilar
Alma’iy

Almaʼiy — (1091-92 yilda vafot etgan) Muhaddis, mufassir, shayx, xatib va voizchi olim.

Almaʼiyning toʻliq ismi- Abu Abdulloh Hasan ibn Ali ibn Xalil ibn Jabroil ibn Halil ibn Solih ibn Muhammad Almaʼiy boʻlib koʻplab ilmiy, tarixiy asarlar yozgan. Biroq, juda koʻp sonli Muhammad Paygʻambar (a.s.) hadislari haqidagi rivoyatlari eʼtirof etilmaydi, yaʼni, zaif hadislardir. Alma’iy. Qurʼoni karim bilimdonlaridan Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Suriy, Abu Tolib ibn Gʻaylon va boshqalardan tahsil olgan.
Abu Nasr Muhammad ibn Maxmud Saromadiy Shujoʻiy va boshqa allomadan hadis tinglab, yozib olganlar. Alma’iy 120 dan ortiq hadis kitoblarini tuzgan.

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Muhaddislar
Astrobodiy

Astrobodiy — Idrisiy Astrobodiy Abu Saad Abdurrahmon ibn Muhammad (1015-yilda vafot etgan) Muhaddis va roviy boʻlgan.
Idrisiy Astrobodiy Samarqandda hadis aytgan va oʻz davrining mashhur muhaddislaridan sanalgan. Ustozi Abu Toyyib Rayhon ibn Muhammad ibn Ayub Ustrushaniy boʻlgan. Idrisiy Astrobodiyning Samarqand muhaddislari hayoti va faoliyatini oʻzida jamlagan „Kitobu-l-kamol fi maʼrifati-r-rijol min ulamoi Samarqand“, „Tarixi Astrobod“ kabi asarlari bor. Idrisiy Astrobodiy ilm talabida Iroq, Xuroson va Movarounnahrning turli shaharlari, jumladan, Bagʻdod, Marv, Nishopur, Jurjon, Buxoro, Shosh, Kushoniya, Dabbusiya, Isfijob kabi shaharlarda hofiz-muhaddislardan hadis tinglagan va ulardan hadis rivoyati uchun ijozat olgan. 1015-yilda Samarqandda vafot etgan. Chokardiza qabristoniga dafn etilgan.

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Muhaddislar
Affon ibn Muslim

Affon ibn Muslim — (VIII-IX asrlarda yashagan) Muhaddis olim.

Affon ibn Muslim Bagʻdodlik eng ishonchli muhad­dislardan boʻlgan. Manbalarda keltirilishicha, Bagʻdodda 748-yildan keyin tavallud topgan. Oʻz davrining mashhur roviylaridan, tabaʼa tobiʼiynlardan hadis eshitgan. Imom Shuʼbiy, Hishom Dastavoiy, Hammod ibn Salama va boshqalar uning ustozlaridan hisoblangan.
Ahmad ibn Hanbal, Hilol ibn Aʼlo, Hanbal ibn Ishoq, Abu Zaraʼ Damashqiy va boshqalar muhaddislar Affon ibn Muslimdan hadis rivoyat qilishgan. Affon ibn Muslim haqida Imom Ahmad Ajaliy: "Affon ibn Muslim ishonchli muhaddislardan b-b, sohibi „Sunna“ boʻlgan" deydi. Yaqub ibn Shuʼba bunday dedi, Ibn Muindan eshitdim: „Hadis sohiblari besh kishi ular Molik, Ibn Jurayh, Imom Savriy, Shuʼbiy, Affon“ dedi. Affon ibn Muslim haqiqatda yuqorida taʼkidlanganidek, ishonchli va parhezkor muhaddislardan boʻlib, sunnatni mustahkam ushlaganligi u-n sohibi sunna deb eʼtirof etilgan. Affon ibn Muslim haqida Abu Hotam: „Affon ibn Muslim eng ishonchli, ittifoq qilingan muhaddis“ boʻlganligini aytib oʻtgan. Affon ibn Muslim Abdulhamid Keshiyning asosiy ustozlaridan biri boʻlgan. Affon ibn Muslim 835-yilda vafot etgan.

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Muhaddislar
Nuh ibn Nasr Axsikatiy

Nuh ibn Nasr Axsikatiy — (XI asrda vafot etgan) muhaddis olim.

Toʻliq ismi — Nuh ibn Nasr ibn Muhammad ibn Ahmad ibn Amr ibn Fazl ibn Abbos ibn Horis Fargʻoniy Axsikatiy boʻlib hadis ilmida nom chiqargan. Garchi, hadis rivoyat qilish bilan dong taratgan boʻlmasa ham, juda koʻp hadis bilganligi maʼlum. Iroq, Shom va Xurosonda hadis tinglagan. Buxoro shayxlaridan hadis yozib olganligi haqida maʼlumotlar bor. „Muʼjamu-l-buldon“ asarida ikki ustozi va bir shogirdi haqida zikr qilingan.

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Muhaddislar
Abulbarakot Bag‘dodiy

Abulbarakot Bagʻdodiy — (1077-yil tugʻilib 1164-yilda vafot etgan) faylasuf va tabobatshunos olim.

Abulbarakot Hibatulloh ibn Ali ibn Malka Bagʻdodiy Vositiy Baladiy faxrli „Sayyidu-l-hukamo va avhadu-z-zamon“ nomlari bilan ulugʻlangan, mumtoz oʻrta asr arab-musulmon ilm-fani, falsafasi, diniy ilmlarining yirik, koʻzga koʻringan vakili boʻlib, uning ijodi ilm-fan, falsafada Arastu, Iskandar Afridusiy (hoz. eraning II-asri), Ioan Filopon (VI asr), Forobiy (950-yildan soʻng vafot etgan), Yahya ibn Adiy (973-yil vafot etgan), Ibn Sino va boshqa oʻrta asr Sharq allomalaridan davom etib kelayotgan tabiiy-ilmiy va tanqidiy oʻzan taraqqiyotining davomi, rivojlantirilishini yorqin namoyon etgan.
Abulbarakot Bagʻdodiy asli kelib chiqishi yahudiy eʼtiqodli oilada, buning ustiga umrining oxirlarida islom dinini, oʻlimdan qutulib qolish zaruriyati tufayli qabul qilgan. Abbosiylar, keyinchalik saljuqiylarning Bagʻdoddagi saroylarida tabobat, olim sifatida xizmat qilgan boʻlsada, asosan ibtidoiy maktab, madrasa taʼlimini arab-musulmon muhitida oʻsib-ulgʻaygan, oliy madrasa taʼlimini olgan, musulmon-tabib Abulhasan Saʼid qoʻlida tibbiyotni oʻrganib, tibbiyot ilmi sohasida dongʻi ketib, shuhrat qozonib, saroy tabibligiga chaqirilgan.
Abulbarakot Bagʻdodiy juda katta boy tabiiy-ilmiy, falsafiy va badiiy meros qoldirgan, shoh asari „Kitobu-l-muʼtabar fi-l-hikmati va ilahiyat va-l-axloq“ („Hikmat, ilohiyot va axloq ilmlari boʻyicha eng moʻʼtabar kitob“)dir. Bu asarni alloma shayxu-r-raisning „Kitobu-sh-shifo“sidan koʻchirib, tarj. qilib, qoralama (konspekt) yoza boshlagan boʻlsada, ammo, u tez orada Arastuning mexanika sohasidagi, harakatning sababi haqidagi konsepsiyasini keskin tanqid qilishga aylanib ketgan. Mazkur masala boʻyicha Arastuning tamomila gʻayriilmiy, naturfalsafiy taʼlimotini ilk bor shayxu-r-rais tanqid qilgan, buning u-n mumtoz oʻrta asr Sharq mexanikasida har qanday harakatning sababi 3 ta omilga — mayllarga bogʻliq ekanligini asoslab bergan edi. Yaʼni, mayli tabiiy, mayli nafsoniy va mayli kasroniy haqidagi konsepsiyasini ilgari surgan edi.
Abulbarakot Bagʻdodiyning bu asari ana shu konsepsiyani ijodiy-tanqidiy rivojlantirish yoʻl-larini ochgan mustaqil asarga aylanib ketdi, dunyo ilm-fani, falsafasi va mexanikasi rivojida burilish yasadi. Zero, uning harakat mexanikasiga oid mazkur konsepsiyasi, keyinchalik Qurtuba (Kordova) Ibn Bajja, Ibn Bitruj va boshqalar tomonidan, Gʻarbiy Yevropada esa Jan Buridan, Petr Olive va boshqa olimlar tomonidan „Impetus“ haqidagi gʻoyalar shaklida rivojlantirilib, oxir-oqibatda esa Isaak Nyutonning „Inersiya“ haqidagi taʼlimotining ishlab chiqilishiga olib kelgan edi (Sholomon Pines).

Adabiyotlar 

 „Oʻrta asr Sharq allomalari ensiklopediyasi“; Samarqand:Imom Buxoriy xalqaro markazi 2018.

Manbalar 

Faylasuflar
Tabiblar