MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mil. av. 990-lar

Mil. av. 990-lar

Muhim Voqealar

01

es:Años 990 a. C.
Mil. av. 1000-lar

Mil. av. 1000-lar — Miloddan avvalgi 1000-1009 yillarni oʻz ichiga olgan oʻn yillik

Muhim Voqealar

Manbalar 

00
Mil. av. 0-lar

-lar • -lar • -lar — </small>Mil. av. 0-lar — -lar • -lar • -lar

{|width="350px" align="right" cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:85%;background:#ffffff;margin: 2px 2px 2px 15px;border:1px solid #cccccc"
|align="center" style="background:#CACAFF;"|: {{#ifexpr: 0<0||}} - {{#ifexpr: 0<0||}} yillar
|-

Muhim Voqealar 

998
Grand Kollekshn (Yalla albomi)

Лучший узбекский коллектив с тридцатилетней историей "Ялла" в последнее время обрел второе дыхание и стал самым востребованным ансамблем независимого Узбекистана. В России группу "Ялла" с их бессмертным хитом "Уч Кудук - три колодца" по-прежнему помнят и любят. С аншлагами проходят концерты группы, а в серии "Grand Collection" выходит альбом лучших песен. В альбом вошли 17 самых известных шлягеров "Яллы" на стихи классиков Востока: Омара Хайяма, Рабиндраната Тагора, Алишера Навои, которые в 70-80-х годах становились хитами советской эстрады. Уже 33 года группа "Ялла" остается популярной благодаря своим экспериментам с оригинальными песнями, исполненными в стиле фолк-рок с примесью самобытных национальных традиций, ярким театральным шоу, а также массовым интересом слушателя к экзотической музыки Востока.

Yalla albomlari
Parad ansambley (Yalla albomi)

Yalla albomlari
Nikogda ya ne bil na Bosfore (Yalla qoʻshigʻi)

«Nikogda ya ne bil na Bosfore» () — Yalla ansamblining qoʻshigʻi.

Muallif 
 ??? sheʼri
 ??? musiqasi

Ijrochi 
 «Yalla» guruhi

Qoʻshimcha 

Yalla qoʻshigʻlari
Yalla: Jinouni
Bez lyubimix glaz (Yalla qoʻshigʻi)

«Bez lyubimix glaz» () — Yalla ansamblining qoʻshigʻi.

Muallif 
 P.Suloyev sheʼri
 X. Moshe musiqasi

Ijrochi 
 «Yalla» guruhi

Qoʻshimcha 

Yalla qoʻshigʻlari
Yalla: Grand Kollekshn
Yalla: Jinouni
Boroda verblyuda (Yalla albomi)

Yalla albomlari
Litso vozlyublennoy moyey (Yalla albomi)

Yalla albomlari
Pozvala menya doroga (Yalla qoʻshigʻi)

"Pozvala menya doroga" () — Yalla ansamblining qoʻshigʻi.

Muallif 
 ??? sheʼri
 ??? musiqasi

Ijrochi 
 „Yalla“ guruhi

Qoʻshimcha 

Yalla qoʻshigʻlari
Yalla: Tri kolodsa
Yalla: Grand Kollekshn
Oʻzbekiston Qahramoni

Oʻzbekiston Qahramoni — Oʻzbekistonning oliy darajadagi unvoni. 1994-yil 5-mayda taʼsis etilgan. Oʻzbekiston Respublikasining fuqarolariga davlat va xalq oldidagi qahramonona jasorat koʻrsatish bilan bogʻliq xizmatlari uchun beriladi. Unvon ayrim hollarda Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslarga ham berilishi mumkin. „Oʻzbekiston Qahramoni“ Oʻzbekiston Respublikasining Prezidenti tomonidan beriladi. Unvonni berish Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy xoʻjalik sudining Raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahri hokimliklari, vazirliklar, davlat qoʻmitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlangan shaxsga oliy nishon — „Oltin Yulduz“ medali va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi hujjat topshiriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlangan shaxslar oylik ish haqiga yoki pensiyaga qoʻshimcha ravishda eng kam oylik ish haqi miqdorida oy sayin toʻlanadigan ustama mukofot oladilar, qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan imtiyozlardan foydalanadilar. „Oltin Yulduz“ medali 750 darajali (probali) oltin qotishmasidan tayyorlanadi va old tomonida har bir qirrasining ikki yonbagʻridan oltin nurlar taralgan sakkiz qirrali yulduz shaklida boʻladi, ogʻirligi 12,5 f. „Oltin Yulduz“ medali koʻkrakning chap tomoniga orden va medallardan yuqoriroqqa taqiladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ faqat bir marta beriladi. „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni vafotidan keyin berilgan taqdirda „Oltin Yulduz“ medali va unvon berilganligi toʻgʻrisidagi hujjat mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

Mukofotlanganlar

Manbalar 

1994-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Oʻzbekiston: Unvonlar
Oʻzbekiston xalq shoiri

Oʻzbekiston xalq shoiri (Sovet Ittifoqi davrida Oʻzbeksiton SSR xalq shoiri deb nomlangan) — dastlab Oʻzbekiston SSRda, keyinchalik Oʻzbekiston Respublikasida yetuk shoirlarga beriladigan medal.

Sohiblari 
qarang: :Turkum:Oʻzbekiston xalq shoirlari

Manbalar 

Oʻzbekiston: Unvonlar
Ofarin mukofoti

«Ofarin» mukofoti — Oʻzbekiston Respublikasining davlat mukofoti.

Nomaʼlum 
 Usmon Azim

1991 yil

1992 yil

1993 yil

1994 yil

1995 yil

1996 yil

1997 yil

1998 yil

1999 yil

2000 yil

2001 yil

2002 yil

2003 yil

2004 yil

2005 yil

2006 yil 

Oʻzbekiston: Davlat mukofotlari
Vladimir Mayakovskiy mukofoti

Vladimir Mayakovskiy mukofoti — Gurjistonning davlat mukofoti.

Laureatlar 
 Usmon Azim — Oʻzbek shoir, dramaturg, kinodramaturg va nosir.

Gurjiston: Davlat mukofotlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi - Oʻzbekiston Respublikasining unvoni

Tavsifi 
Koʻkrak nishoni diametri 30 millimetrli doira shaklida boʻladi va 925 probali kumushdan tayyorlanadi. Nishonning qalinligi 2,2 millimetr. Nishonning hoshiyalangan tekis yuz tomonida ochiq kitob fonida gʻijjak va rangin taxta (palitra) moʻyqalamlari bilan, pastki chekkasida dafna novdasi tasvirlangan. Nishonning aylanasi boʻylab XIZMAT KOʻRSATGAN MADANIYAT XODIMI degan yozuv joy olgan. Nishonning orqa tomonida Oʻzbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Tasvirlar va yozuv qabariq. Koʻkrak nishoni ichki qismiga Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

Taqdirlanganlar

Manbalar 

Oʻzbekiston: Unvonlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan jurnalist

Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni. gazeta va jurnallar tahririyatlarining, televidenie va radio eshittirish, axborot agentliklarining matbuotni rivojlantirishda katta xizmat, ijodda va tashkilotchilik faoliyatida alohida oʻrnak koʻrsatgan jurnalistlariga, nashriyotlar, boshqa tashkilotlarning ana shunday xodimlariga beriladi

Sohiblari

Manbalar 

Oʻzbekiston: Unvonlar
„Shuhrat“ medali

„Shuhrat“ medali — Oʻzbekiston Respublikasining 1994-yil 5 may Qonuni bilan taʼsis etilgan.

Nizomi 
„Shuhrat“ medali bilan O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti mukofotlaydi. Medal bilan mukofotlash to‘g‘risidagi Farmon matbuotda va boshqa ommaviy axborot vositalarida eʼlon qilinadi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlash O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi, O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyaviy sudining Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudining Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Bosh prokurori, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar rahbarlarining hamda jamoat birlashmalari respublika organlarining taqdimnomasiga binoan amalga oshiriladi. „Shuhrat“ medalini va bu mukofotga oid tegishli hujjatni tantanali vaziyatda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti yoki uning nomidan O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi Spikeri, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Senati Raisi, O‘zbekiston Respublikasi Bosh vaziri, Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesining Raisi, viloyatlar va Toshkent shahar hokimlari, shuningdek O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti topshirig‘iga binoan boshqa shaxslar topshiradi. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar bazaviy hisoblash miqdorining besh karrasi miqdorida bir yo‘la to‘lanadigan pul mukofoti oladilar. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan shaxslar qonunchilikda belgilab qo‘yiladigan imtiyozlardan foydalanadilar. „Shuhrat“ medali ko‘krakning chap tomoniga taqiladi. „Shuhrat“ medali bilan vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda medal, mukofotlash to‘g‘risidagi hujjat va bir yo‘la to‘lanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

Tavsifi 
„Shuhrat“ medali dastlab 0,5 mikron qalinlikda nikel, keyin esa 0,25 mikron qalinlikda tilla qotishma qoplangan mis qotishmasidan tayyorlanadi va qisman turli rangdagi emal berilgan bo‘ladi. Medal diametri 34 millimetrli doira shaklida. Medalning old tomonida ko‘tarilib kelayotgan quyosh nurlari ichida O‘zbekiston iqtisodiy qudratining ramzi bo‘lgan manzara bo‘rtma yo‘sinda tasvirlangan. Medalning quyi qismida oq emal fonida qabariq harflarda „SUHRAT“ degan yozuv beriladi. Harflarning balandligi 2 millimetr. Medalning chetlari ikki tomondan bo‘rtma doira bilan hoshiyalangan. Medalning orqa tomonida O‘zbekiston Respublikasining Davlat gerbi tasvirlangan. Pastki qismida medalning raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozilgan. Medalning qalinligi 3 millimetr. Medal respublika Davlat bayrog‘i ranglaridagi yo‘l-yo‘l shoyi mato sirilgan besh burchakli qadag‘ich (kolodka)ga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi. Matoning eni 24 millimetr. Ko‘k, oq va yashil yo‘llarining eni 7 millimetrdan, qizil yo‘llarining eni 1,5 millimetr. Qadag‘ichning bo‘yi 48 millimetr, eni 45 millimetr. Medal to‘g‘nog‘ich bilan taqiladi.

Taqdirlanganlar

Manbalar 

Oʻzbekiston: Medallar
Oʻzbekiston Respublikasi davlat mukofoti

Oʻzbekiston Davlat Mukofoti

1991 yil

1992 yil

1993 yil

1994 yil

1995 yil

1996 yil

1997 yil

1998 yil

1999 yil

2000 yil

2001 yil

2002 yil

2003 yil

2004 yil

2005 yil

2006 yil 

Oʻzbekiston: Davlat mukofotlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi davlat mukofoti

Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat Mukofoti

Sohiblari 
''Yana qarang: :Turkum:Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
 Dobilov Abbos - 1967-yil
 KENGESBOY RAHMONOV - 1983
 Muhammad Ali Ahmedov - 1984-yil
 Jumanazar Bozorboyev - 1996-yil
 Oʻrozgul Davletova - 1983-yil
 Tilovbergan Jumamuratov - 1972-yil
 Boris Kamenev - 1967-yil
 Kamol Mambetov - 1991-yil
 Qobul Maqsetov - 1976-yil
 Bozorboy Nodirov - 1987-yil
 Sodiq Nurimbetov - 1971-yil
 Yelizaveta Petrosova - 1969-yil
 Toʻlepbergen Qayipbergenov - 1967-yil
 Zulayho Saparova - 1968-yil
 Igor Savitskiy - 1983-yil
 Gulxon Sheroziyeva - 1967-yil
 Japaq baxshi Shomuratov - 1969-yil
 Reyimbay Seyitov - 1969-yil
 Qidirboy Soipov - 1970-yil
 Abdurayim Sultonov - 1974-yil
 Karamatdin Sultonov - 1985-yil
 Kenjaboy Tilevmurotov - 1986-yil
 Mirtemir Tursunov - 1977-yil
 Maxset Xoʻjaniyozov - 1983-yil
 Sapar Xoʻjaniyozov - 1960-yil
 Ibraim Yusupov - 1984-yil
 Kurbanbay Zaretdinov - 1997-yil

Oʻzbekiston: Davlat mukofotlari
 *
Xalqaro Yassaviy mukofoti

Xalqaro Yassaviy Mukofoti

Nomaʼlum

1991 yil

1992 yil

1993 yil

1994 yil

1995 yil

1996 yil

1997 yil

1998 yil

1999 yil

2000 yil

2001 yil

2002 yil

2003 yil

2004 yil

2005 yil

2006 yil 

Oʻzbekiston: Davlat mukofotlari
Oʻzbekiston xalq yozuvchisi

Oʻzbekiston xalq yozuvchisi — Oʻzbekiston Respublikasining faxriy unvoni.

Sohiblari

Manbalar
Manas

Turkiya geografiyasiga oid chala maqolalar
Turkiya
Turkiya shaharlari
Manas — Turkiyaning Bayburt viloyati Bayburt tumaniga qarashli qishloq. 2010-yilda 64 nafar aholi istiqomat qilgan.

Manbalar 

Bayburt tumanidagi qishloqlar
Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi

Qirgʻiziston Respublikasining unvoni

Nomaʼlum

1991 yil

1992 yil

1993 yil

1994 yil

1995 yil

1996 yil

1997 yil

1998 yil

1999 yil 
Tursunboy Adashboyev-oʻzbek shoiri .

2000 yil

2001 yil

2002 yil

2003 yil

2004 yil

2005 yil

2006 yil
Oʻzbekiston xalq maorifi aʼlochisi

Oʻzbekiston Respublikasining unvoni

Nomaʼlum

1991 yil

1992 yil

1993 yil 
Tursunboy Adashboyev - shoir, Qirg'izistonlik oʻzbek

1994 yil

1995 yil

1996 yil

1997 yil

1998 yil

1999 yil

2000 yil

2001 yil

2002 yil

2003 yil

2004 yil

2005 yil

2006 yil 

Oʻzbekiston: Unvonlar
Okean Elzi

Okean Elzi () — ukrain rok-guruhi. Solist — Svyatoslav Vakarchuk. Qoʻshiqlar ukrain tilida ijro etiladi.

Diskografiyasi

Albomlar 
 1998 — Там де нас нема (Tam de nas nema; Biz yoʻq joyda)
 2000 — Янанебібув (Yananebibuv; Osmonda boʻlib edim)
 2001 — Модель (Model)
 2003 — Суперсиметрія (Supersimetriya) 
 2003 — Tviй формат (Tviy format; Sening formating) 
 2005 — GLORIA
 2006 — 1221 (eng yaxshi qoʻshiqlar termasi)
 2007 — Міра (Mira; Meʼyor)

Singllar 
 1996 — Будинок зі скла (Budinok zi skla; Shisha uy)
 2002 — Холодно (Xolodno; Sovuq)
 2004 — 911 (Тихий океан) (911 (Tixiy okean); 911 (Tinch okeani))
 2004 — Дякую (Dyakuyu; Tashakkur)
 2006 — Веселі часи (Veseli chasi; Quvnoq damlar)

Qiziqarli faktlar 
2022 yil aprel oyida "Okean Elzi" guruhi Mariupolning qahramon himoyachilariga - kazaklarning Maryam shahriga qo'shiq bag'ishladi. Qo'shiq ukrainaliklar orasida juda mashhur bo'ldi.

Havolalar 
 Guruhning rasmiy sayti 

Musiqa
Rock
Ukrain rock guruhlari
Asrlar

Asr (yuzyillik) — vaqt oʻlchov birligi, 100 yil bir asrga teng.

Grigoryan taqvimida 0 asr yoʻq. Asrlar hisobi I asr asrdan olib boriladi. Undan oldingi asr esa mil. av. I asr hisoblanadi.

Qarang 
 Xronologik Jadval

Vaqt oʻlchov birliklari

da:Århundreder
fa:قرن
li:Verwiestableau van iewe
lt:Amžius
nl:Eeuwen
no:Sekel
ro:Secole
ru:Столетие
ur:ٹائم لائن
Vikimedia Jamgʻarmasi

Vikimedia Jamgʻarmasi () — San Fransiskoda joylashgan nodavlat notijorat tashkilot. Vikipediya va unga qardosh loyihalar ishini tashkillashtiradi va taʼminlaydi. 2003-yilning 20-iyunida tuzilgan va hozirgi kungacha faoliyat yuritib kelmoqda.

Loyihalar

Vikimedia loyihalari

Havolalar 
 Rasmiy sayt
Sentyabr

Sentyabr (lot. September: septem — yetti) — Grigoriy taqvimida yilning toʻqqizinchi oyi. 30 kundan iborat. Eski Rim taqvimidagi yettinchi oy boʻlganligi uchun shunday nomlangan.

Boshqa tillarda

Xalqaro

Oʻzbekistonda

Chet davlatlarda

Manbalar 

Yil oylari
Freddie Mercury

Freddie Mercury (); asl ismi Farruh Balsara; 5 sentabr, 1946 — 24 noyabr, 1991) britan musiqachisi, Queen rok-guruhi yakkaxoni boʻlgan. Vokal qobiliyati va konsertlari bilan eʼtibor qozongan. Shoir va bastakor sifatida „Killer Queen“, „Bohemian Rhapsody“, „Somebody to Love“, „We Are the Champions“ va „Crazy Little Thing Called Love“ kabi xit-qoʻshiqlarning muallifi boʻlgan. Mercury OITS asoratlaridan vafot etgan.

Britaniyalik musiqachilar
Brit mukofoti sovrindorlari
Berilliy

Berilliy (Beryllium), Be— kimyoviy element. Mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub, tartib rakami 4, atom massasi 9,012; kumushdek oq, yengil va qattiq metall. Tabiatda bitta barqaror izotop ʻBe holida uchraydi. Fransuz kimyogari Berilliy Voklen 1798 yilda berill mineralidan ajratib olingan oksidi BeO shaklida topgan (Berilliyning nomi ham shundan olingan). Berilliy Vyoler bilan Berilliy Byussi 1828-yilda bir-biridan mustaqil holda metall Berilliyni birinchi marta sof xolda olgan. Berilliyning yer poʻstidagm oʻrtacha miqdori ogʻirlik jihatdan 610~ 4% ga teng. Dengiz va okean suvlarida esa 610~4~7 mgGʻl ni tashkil etadi. Berilliyning 54 ta minerali maʼlum. Ulardan berillning amaliy ahamiyati katta, fenakit, gelvin, xrizoberill, bertranditning istiqboli porlokdir.

Berilliy berilliy xloridni elektrolizlab olinadi. Berilliyning ikki (a va (1) shakl oʻzgarishi maʼlum. a va (5 Berilliy 1277° trada bir-biriga aylanadi. Berilliy geksagonal sistemada kristallanadi.

Berilliyning zichligi 1816 kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 1287°, qaynash temperaturasi 247G. Poling buyicha elektr manfiyligi 1,5; atom radiusi 0.113 nm; ion radiusi Ve2Q 0,030 nm, koordinatsion soni 3 ga teng. Havoda sirti himoyalovchi VeO pardasi bilan qoplanishi tufayli Berilliy oksidlanmaydi. 800° dan yuqori trada qizdirilganda tez oksidlanadi. Amfoterligi bilan II guruhning boshqa mstallaridan farqqiladi. Berilliy suyultirilgan kislota va ishqorlarda eriydi, shu jihatdan alyuminnyga uxshaydi. Berilliy ishqorlarning suvdagi eritmalarida eriganda, berillatlar (mas, Na,BeO2) hosil boʻladi. Yuqori trada aksari metallar bilan oʻzaro taʼsir etib, berillidlarni hosil qiladi.

Berilliy f-torid VeQ ishqoriy metallar f-toridlari va ammoniy f-torid taʼsirida sanoat uchun katta ahamnyatga ega boʻlgan f-torberillatlar (mas, Na,BeF4)HH hosil qiladi. Berilliyning changi va uchuvchan birikmalari juda zaharli. Berilliy samolyotsozlik, raketa va yadro texnikasida, elektrotexnikada rentgen trubkalari tayerlashda mis, nikel, xrom, alyuminiy hamda temir qotishmalariga qoʻshimcha sifatida qoʻllaniladi. Berilliydan neytronlar maibai sifatida foydalaniladi. Berilliyning tuzlari yorugʻlik texnikasida ishlatiladigan lyuminofor moddalar tarkibiga qoʻshiladi.

Berilliy - unsurlar davriy jadvalining 4-unsuri, metall.

Manbalar 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Bor (unsur)

Bor - unsurlar davriy jadvalining 5 unsuri, nimmetall.
Bor (lotincha: Borum), V — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 5, atom massasi 10,811. Tabiiy Bor (unsur) ikkita barqaror izotopdan iborat: 10B (19,57 %) va 11B (80,43 %). Bor (unsur)ning radioaktiv izotoplari olingan. Bor (unsur)ni birinchi marta Bor (unsur) GeyLyussak va Bor (unsur) Tenar 1808-yilda bor angidridi  ni metall holdagi kaliy ishtirokida qizdirish usuli bilan olgan. Bor (unsur) yer poʻstining ogʻirlik jihatidan 3YU4 % ini tashkil etadi. Tabiatda erkin holda uchramaydi. Lekin Bor (unsur) birikmalari koʻpincha yer ostidan chiquvchi suvlarda hamda qoldiq jinslar tarkibida, neft suvlarida, dengiz, shoʻr koʻllar, issiq suvlarda, vulqon lavalari va tuproqlarda uchraydi.

Bor (unsur) — rangsiz, kulrang yoki qizil rangli kristall yoxud qora rangli amorf modda. Uning rangi va holati allotropik shakl oʻzgarishiga bogʻliq. Bor (unsur)ning 10 dan ortiq allotropik modifikatsiyalari maʼlum. Bor (unsur) qattiqligi jihatidan barcha moddalar orasida ikkinchi oʻrinda turadi (olmosdan keyin). Uning Moos boʻyicha qattikligi 9,3, mikroqattiqligi esa 30,4 GPa ga teng. Suyuqlanish temperaturasi 2075 °C, qaynash temperaturasi 3658 °C. Elektr tokini yomon oʻtkazadi. Bor (unsur) koʻpgina birikmalarda 3 valentlik boʻlib, kompleks tuzlar hosil qilishga moyil. Amorf hoddagi Bor (unsur) kristall holdagiga nisbatan birmuncha faolroq hisoblanadi. Bor (unsur) kimyoviy reaksiyalarga suyet kirishadi. Tra oshgan sayin uning faolligi orta boradi. Yuqori trada Bor (unsur) kislorod, oltingugurt va galogenlar bilan birikadi. 700 °C gacha qizdirilganda bor angidridi , ni hosil qiladi. 900° dan yuqorida azot bilan birikib, bor nitrid BN, kumir bilan qizdirilganda bor karbid B4C, metallar bilan esa boridlar beradi. Oddiy sharoitda Bor (unsur) kislotalarda erimaydi, lekin konsentrlangan nitrat kislotada borat kislota () gacha oksidlanadi. Konsentrlangan ishqor erigmalarida astasekin erib, boratlar hosil qiladi. Bor (unsur)ning kompleks birikmalaridan borgidridlar, mas, VGʻ3 bilan NGʻ ning birikishidan hosil boʻladigan fakultetorborid yoki borftorid kislota N[VGʻ4] bilan Na [VGʻ4] ahamiyatli. Elementar Bor (unsur) tabiiy manbalardan bir necha bosqich bilan olinadi. Maye, boratlarni issiq suvda yoki sulfat kislotada parchalab borat kislotaolinadi, uni suvsizlantirib bor angidridi hosil qilinadi. Soʻngra angidridni magniy, natriy, kalsiy, rux, kaliy yoki temir bilan qaytarib qoraqoʻngʻir rangli kukun holidagi Bor (unsur) olinadi va nitrat kislota bilan tozalanadi. Yarimoʻtkazgichlar sanoati uchun kerakli Bor (unsur) galogenidlardan olinadi va h. k.

Bor (unsur) poʻlatlar qattiqligini oshiruvchi qoʻshimcha sifatida, yadro reaktorlarida ishlatiladigan oʻzaklar tayerlashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi. Bor (unsur)ning koʻpgina birikmalari (mas, borat kislota va uning tuzlari, VGʻ3 va boshqalar) dan sanoatda keng foydalaniladi. Borat kislota . Yarimo'tkazgichlarda p-n o'tish hosil qilish uchun qo'llaniladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Ftor

{{kimyoviy unsur|Ftor(F)|9|Sarg'ish-yashil gaz,

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Neon

Neon (neo..., lot. Neon), Ne — Mendeleyev davriy sistemasining 0 guruh elementi, inert gazlarga mansub. Tar-tib raqami 10, atom massasi 20,179. 1 m³ havoda16 sm³ ga yaqin Neon boʻladi. Uchta barqa-ror izotopi; 20Ne(90,92%), 2lNe (0,257%), 22Ne (8,82%) bor. Sunʼiy yoʻl bilan juda qisqa muddat (T’/2<200 sek.) mavjud boʻladigan radioktiv izotoplari ham olingan. 1898-yilda ingliz olimlari Neon Ramzey va Neon Travers toptan. Gaz holatdagi Neonning zichligi 0,90035 g/l (273 K, 0,1 MPa), suyuklanish temperaturasi — 248,6°; qaynash temperaturasi — 245,9° (273 K, 0,1 MPa). Suyuqholatdagi Neonning zichligi 1240 kg/m³. Neon, odatda, kimyoviy reaksiyalarga kirishmaydi. Lekin uning Ne-6H2O tarkibli gidrati, molekulyar bogʻlangan bi-rikmalari hosil qilingan. Neon sanoatda suyuq havodan ajratib olinadi. Ra-diotexnikada, elektron asboblarda, vakuum texnikasida ishlatiladi.

Neon - unsurlar davriy jadvalining 10 unsuri, inert gaz.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Xlor

Xlor(yun. chloros — och yashil, sargʻishyashil, lot. Chlorum), Cl— Mendeleyev davriy sistemasining VII guruhiga mansub kimyoviy element, galogenlarga kiradi. Tartib rakami 17, atom massasi 35,453. Normal sharoitda 2 atomli gaz (S12). Xlorni ilk bor 1774 yilda shved kimyogari Xlor Sheyeli xlorid kislotani marganets (R/)oksid taʼsirida oksidlab hosil qilgan. Xlor GeyLyussak, fransuz kimyogari Xlor Tenar, ingliz kimyogari va fizigi Xlor Devi 1810 yilda Xlorning element ekanligini isbot qilishdi.

Xlor Yer poʻstining massa jihatidan 1,710^2% ini tashkil etadi, dengiz va okean suvlarida 2% gacha Xlor mavjud. Faol element boʻlgagʻgi sababli erkin holda vulqon gazlaridagina uchraydi. Asosiy minerallari: ga lit NaCl, silvin KS1, silvinit KClNaCl, bishofit MgCl26H2O va boshqa Xlor2ta barqaror izotoplar 35S1(75,53%) va 37S1(24,47%) aralashmasidan iborat. Sunʼiy radioaktiv izatoplaridan 34S1(T|/2=32,4 min), 36S1 (T1/2=3,08105 y.), 38S1(T|/2=37,29 min) kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarni oʻrganishda foydalaniladi.

Xlor — oʻtkir hidli, sargʻishyashil tusli gaz. Havoga nisbatan 2,5 marta ogʻir. Suyuqlanish temperaturasi — YUG, kaynash temperaturasi 34,G, zichligi 3,214 kg/m3. Suvda yaxshi eriydi. Tra koʻtarilishi bilan Xlorning suvda eruvchanligi pasayadi (100° li suvda Xlor amalda erimaydi). Xlor oʻz birikmalarida — 1, +1, +3, +4, +5 va +7 valentli. U kimyoviy jihatdan juda faol boʻlgani uchun koʻpchilik elementlar bilan bevosita birikadi, uglevodlardagi vodorod oʻrniga almashinadi. Tuyinmagan birikmalar SO, S2N4 va boshqa Xlorni biriktirib olishi mumkin. Kislorod, azot, uglerod va inert gazlar Xlor bilan bevosita reaksiyaga kirishmaydi. Namgarchilik bulmagan muhitlarda Xlor temir bilan birikmaganligi bois un poʻlat ballonlarda tashish mumkin. l. vodorod bilan shiddatli reaksiyaga kirishib vodorod xlorid NS1 hosil qiladi. Suvda gidrolizlanishi natijasida kuchsiz gipoxlorid kislota NS1O va kuchli xlorid kislota NO hosil boʻladi. Xlorning S12O, S1O2, S12O6, S1207kabi kislorodli birikmalari va S12O8 tarkibli peroksidi maʼlum. Xlor ishqorlarning eritmalari bilan reaksiyaga kirishib xona temperaturasida gipoxloritlar, qizdirilganda esa xloratlar hosil qiladi. Xlor boshqa galogenlar bilan reaksiyaga kirishib S1Gʻ,S1Gʻ3,VgS1, IC1, 1S13 kabi birikmalar beradi. Sanoatda Xlor NaCl ning suvdagi eritmasini poʻlat katod va diafragmadan foydalanib (diafragma usuli), ion almashtiruvchi membranalar yoki simob katod qUllab (simob usuli) elektrolizlab olinadi. Xlor dezinfeksiyalovchi vosita sifatida, ichimlik suvini tozalash va zararsizlantirishda qullanadi.

Metil xlorid, xloroform, tetraxlormetan, freonlar va tarkibida Xlor tutgan turli polimerlar olishda Xlordan keng foydalaniladi.

Xlor zaharli. Xlor ishlatiladigan korxonalarning havosida uning konsentratsiyasi 1 mg/m3 dan ortiq boʻlmasligi kerak. Xlor ionlari baʼzi fermentlarning faolligini oshiradi. Natriy xlorid tirik organizm hayoti uchun nihoyatda zarur modda. Odam organizmining qariyb 0,25% ini Xlor tashkil etadi.

Adabiyot 
 Parp iyev Xlor Xlor, Rahimov Xlor Xlor, Muftaxov Xlor Xlor, Anorganik kimyo, Xlor, 2003; Kasimova Xlor S, Biogennie elementi, Xlor, 1990.

Rustam Maʼrupov.

Kimyo
Kimyoviy unsurlar