MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Takomillashmagan zamburugʻlar

Takomillashmagan zamburugʻlar (Deuteromycetes yoki Fungi imperfecti) — shoxlangan koʻp hujayrali mitseliyli yuksak (haqiqiy) zamburugʻlar sinfi. Hayot sikli gaploid fazada oʻtadi. Vegetativ va konidiyalar (sporalar) orqali jinssiz koʻpayadi. Koʻp Takomillashmagan zamburugʻlar mitseliy iplari birikib, geterokarionlar — genetik xar xil sifatli yadrolar hosil qilish va bu yadrolarni oʻzaro almashish xususiyatiga ega. Natijada gaploid holatdagi xususiyatlar qayta oʻzgaradi va tur ichida yangi shakllar vujudga keladi. Takomillashmagan zamburugʻlar ning tabiatda keng tarkalgan 30 mmngga ya*z1n turi bor. Ular moddalar aylanishida muhim rol oʻynaydi — tuprokda koʻpayib, oʻsimlik va hayvon qoldiklarini parchalaydi. Bir kancha Takomillashmagan zamburugʻlar oʻsimliklarda parazitlik kiladi; baʼzilari oziq-ovqat va boshqa narsalarni motor bostiradi. Penitsill va aspergillardan antibiotiklar olinadi. 4 tartibi — gafomitsetlar, melankoniallar, steril mitseliylar va sferopsidallar mavjud.
Takror ishlab chiqarish

Takror ishlab chiqarish - sarflangan ishlab chiqarish omillari (tabiiy zaxiralari, ishchi kuchi va ishlab chiqarish. vositalari)ni qayta ishlab chiqarish yoʻli bilan tiklash Uning oʻzgarmas koʻlamda qaytarilib turishi oddiy takror ishlab chiqarish hisoblanadi. Agar shu jarayon yangidan kengaytirilgan koʻlamda takrorlansa kengaytirilgan takror ishlab chiqarish deyiladi.

Oddiy takror ishlab chiqarish.da foydalanilayotgan ishlab chiqarish. omillari, shu jumladan, kapital va mehnat hajmi, muayyan muddat davomida oʻzgarmaydi. Bu omillarning ilgarigidek unumdorligi natijasida ishlab chiqarilgan mahsulotlar miqdori kamaymaydi (aks hodda toraygan ishlab chiqarish. paydo boʻladi) ham, koʻpaymaydi ham. Kengaytirilgan T.ishlab chiqarish.da, boshqa hamma sharoitlar bir xil boʻlgan hodda, ishlab chiqarish. omillari hajmining oʻsishi ishlab chiqarish.ning va ishlab chiqarilgan mahsulotlar hajmining oʻsishiga olib keladi. Ishlab chiqarish.ning bir yoki bir necha omillarining koʻpayishi hisobiga yuzaga keladigan kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. uchun, odatda, qoʻshimcha kapital qoʻyilmalar talab etiladi (ishlab chiqarish.ga investitsiya jalb etiladi). Iqtisodiy taraqqiyot faqat kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. boʻlgandagina yuz beradi. Butun jamiyat miqyosida yalpi ichki mahsulotni (YAIM) kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. oldingi davrda jam/arma uchun ishlab chiqarilgan YAIMning bir qismidan foydalanishni taqozo etadi. Mamlakatning tiklanadigan va tiklanmaidigan tabiiy resurslari uning milliy boyligining bir qismi xisoblanadi. Tiklanadigan boyliklar — oʻrmonlar, baliq zaxiralari, qishloq xoʻjaligi. yer maydonlari va boshqadir. Bu tabiiy zaxiralar, odatda, uzok, muddatli T.ishlab chiqarish. takror hosil boʻlish sikliga egaligi bilan ajralib turadi. Koʻpgina foydali qazilmalar — neft, toshkoʻmir, boksit, temir rudasi tiklanmaidigan zaxiralarga kiradi. Shuning uchun ulardan tejamkorona va samarali foydalaniladi.

Demografiyada "T.ishlab chiqarish." tushunchasi aholi sonining tiklanishi jarayon larini tavsiflash uchun qoʻllaniladi. Shartli ravishda 2 ta bolali oila oddiy T.ishlab chiqarish.ni, 3 ta va undan koʻp bolali oilalar kengaytirilgan T.ishlab chiqarish. ni bildiradi.
Takroriy ekinlar

Takroriy ekinlar 1) daladagi asosiy ekin hosili oʻribyigʻib olinganidan keyin oʻrniga ikkinchi marta ekiladigan ekinlar; ekilgan yilining oʻzidayoq hosil beradi. Yerdan unumliroq foydalanishga va maydon birligidan koʻproq miqdorda qishloq xoʻjaligi. mahsuloti olishga imkon beradi. Kuzi iliq, uzoq davom etadigan sernam rayonlarda va sugorma dehqonchilik mintaqalarida qoʻllaniladi. Oʻrta Osiyoda angʻiz ekinlar ekiladi (mas., kuzgi arpa oʻrib olinganidan keyin oʻrniga boshqa don ekini — makkajoʻxori, joʻxori, noʻxat, mosh ekiladi) va 2hosil olinadi (don yoki koʻk massa). Bu joylarda oʻrib olinadigan ekinlar ham ekiladi. Asosiy ekin fiziologik yetilmasdan (mas., koʻk ozuqa uchun kuzgi javdar) oʻrib olinganidan keyin oʻrniga ozuqa uchun makkajoʻxori ekish ham mumkin; 2) bir ekinning oʻzini bir maydonga bosim ikki yoki bir necha yil mobaynida qayta ekish. Gʻoʻza, iyuli, bugʻdoy va boshqa ekinlar yetishtiryshga ixtisoslashtirilgan zonalarda keng qoʻllaniladi. Oʻgʻitlar yetarli va sugoriladigan sharoitlarda takror ekilganda hosildorlik pasaymaydi. Bu usul almashlab ekishga kirmaydigan uchastkalarda ham qoʻllaniladi. Mas., bir dalada surunkasiga 2—3 yil kanop yetishtirish shular jumlasiga kiradi.
Taksatsiya

Taksatsiya (lot. taxatio — baholamoq), oʻrmon taksatsiyasi — oʻrmon resurelarini hisobga olishda, daraxtlarning yoshi, boʻyi, sifati, tayyorlanadigan yogoch zaxirasi kabilarni baholash. T.da maxsus koʻrsatkichlar (daraxtlar soni va yillik oʻsishi, tur tarkibi, yaqin yillarda kesishga moʻljallangan daraxtlar zaxirasi va boshqalar) qoʻllaniladi. Daraxtlarni oʻlchash toʻgʻrisidagi fan va oʻrmonlarning mahsuldorligi toʻgʻrisidagi taʼlimot — dendrometriya oʻrmon T.sining ilmiy asosini tashkil etadi (qarang Oʻrmonchilik).
Taksi

Taksi (frans. taxi), taksomotor — yoʻlovchilar yoki yuk tashishda foydalaniladigan yengil yoki yuk avtomobili. Odatda kira haqi taksometr boʻyicha toʻlanadi. Birinchy T.lar Londonda 1903-yil, Moskvada 1907-yil, Peterburgda 1937-yil, Toshkentda 1934-yil paydo boʻlgan. T. sifatida koʻplab ishlab chikariladigan yengil va yuk mashinalari, maxsus avtomobillardan foydalaniladi. Muayyan yoʻnalishlar boʻyicha belgilangan vaqt oralatib qatnaydigan T.lar marshrutli taksilar deb ataladi. Bunday T.lar uchun maʼlum kiymatdagi haq stavkasi belgilab qoʻyiladi.

Rang berish 
Ba'zi mamlakatlarda taksilar yo'lda ajralib turishi uchun odatda ma'lum bir rangga bo'yaladi.

 O'zbekiston - 2012 yildan  Sariq;
 Turkiya -  Sariq;
 London -  qora;
 Nyu-York - dispetcherlar bilan ishlamaydigan va yo'lda to'xtatilishi mumkin bo'lgan barcha taksilar uchun sariq rang;
 Polsha - Barcha ranglardan foydalanish mumkin;
 Gollandiya - Qora va sariq, misol: rotterdamdagi taksi;
 Gongkong -  Rad etish
Taksila

Taksila (yun. Taxila, qad. hindcha Takxasila yoxud Takshashila) — qadimda Hindiston yarim orolning shim,gʻarbidagi shahar (hozirgi Pokistonning Ravalpindi shahridan 35 km narida), Gandxara davlati poytaxti. Mil. av. 3—2-asrlardaT. Mauriyalar imperiyasi shim,gʻarbiy qismining maʼmuriy markazi boʻlgan. T.ning eng qad. arxeologik qatlami mil. av. 6-asrga oid. T. savdo va hunarmandchilikning yirik markazi, xind, ellin, Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatlari mujassam boʻlgan shahar edi. U shuningdek, qad. hind fani va maorifi markazi sifatida ham mashhur. T. 5-asr ning 2yarmida eftaliylar bosqinida qattiq shikastlangan, Aholi shaharni tashlab keta boshlagan va 7-asrga kelib tashlandiq gʻolga kelgan. 1913-yildan boshlab olib borilayotgan arxeologik qazish ishlari qad. hind jamiyatining turli jabhalarini oʻrganishga doyr qimmatli materiallar berdi.

 

Osiyo tarixi
Pokiston shaharlari
Taksodi

Taksodi, botqoq sarv (Taxodium) — taksodidoshlar oilasiga mansub barg toʻkadigan ignabargli daraxtlar turkumi. Bal. 30–50 m, tana diametri 12 m gacha boradi. Ignabargi mayin, tasmasimon, uchli, uz. 9–15 mm, kengligi 1–2 mm, oktabr oyida sargʻayib, kuz va qishda toʻkiladi. Shoxshabbasi piramidasimon, nafis, pastga egilgan. Poʻstlogʻi qizgʻishqoʻngʻir. 500 yildan koʻproq yashaydi. Yorugsevar oʻsimlik, tez usadi. 10y.dan boshlab gullaydi va meva beradi. Urugʻi va kalamchasidan koʻpayadi. Oddiy botqoq sarv (T. distichum) va Meksika T. (T. mucronatum) turlari bor. Shimoliy Amerikaning jan.sharqida botqoqlar va dengiz boʻylarida, 1400 – 2300 m baland togʻlarda oʻrmonlar hosil qilib oʻsadi. Manzarali daraxt sifatida jahondagi koʻpgina mamlakatlarda, shu jumladan, Kavkazning Qora dengiz boʻylarida, Ukrainaning janubigʻarbiy qismi, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Yogʻochi chirishga bardoshli, qurilishda, mebel va turli asboblar yasashda ishlatiladi.
Taksonomiya

Taksonomiya (tiz — tizim, tartib va  — qonun) — murakkab tashkil etilgan ierarxik bogʻliq ob’ektlarni tasniflash va tizimlashtirish tamoyillari va amaliyoti haqidagi taʼlimot . Taksonomiya tamoyillari koʻplab ilmiy bilim sohalarida geografiya, geologiya, tilshunoslik, etnografiya ob’ektlarini va organik dunyoning butun xilma-xilligini tartibga solish uchun qoʻllaniladi .

Tarixiy maʼlumotlar 
"Taksonomiya" atamasi birinchi marta 1813-yilda oʻsimliklar tasnifi bilan shugʻullangan Augustin Dekandol tomonidan taklif qilingan va dastlab faqat biologiyada qoʻllanilgan. Keyinchalik bu atama biologiyada ham, boshqa bilim sohalarida ham, tilshunoslikda, geografiyada, geologiyada murakkab tizimlarni tasniflash va tizimlashtirishning umumiy nazariyasiga nisbatan qoʻllanila boshlandi .

Taksonomiya haqidagi zamonaviy qarashlar 
Matematik jihatdan taksonomiya — bu ob’ektlarning maʼlum bir toʻplamini tasniflashning daraxtga oʻxshash tuzilishi. Ushbu tuzilmaning yuqori qismida birlashtiruvchi yagona tasnif — ildiz taksoni — bu taksonomiyaning barcha ob’ektlariga tegishli. Ildiz ostidagi taksonlar tasniflangan ob’ektlarning umumiy toʻplamining kichik toʻplamlariga tegishli boʻlgan aniqroq tasniflardir. . Zamonaviy biologik tasnif, masalan, ierarxik tizim boʻlib, uning asosini alohida organizmlar (individuallar) tashkil etadi, yuqori qismi esa bitta keng qamrovli taksondir; baza va tepa oʻrtasidagi ierarxiyaning turli darajalarida taksonlar mavjud boʻlib, ularning har biri yuqori darajadagi bitta va faqat bitta taksonga boʻysunadi . Taksonomiyaning eng asosiy muammolaridan biri bu taksonning qanday boʻlishini aniqlashdir .

„Taksonomiya“ va " sistematika " atamalari koʻpincha bir- birining oʻrnida ishlatiladi, ammo qatʼiy maʼnoda taksonomiya taksonomiyaning faqat bir qismidir . Odatda biologiyada taksonomiya organizmlarning xilma-xilligi va ular oʻrtasidagi munosabatlar haqidagi bilimlar boʻlimi, taksonomiya esa tasniflash tamoyillari, usullari va qoidalarini oʻrganuvchi fan boʻlimi sifatida talqin etiladi . Biologik taksonomiyaning asosiy vazifasi — organizmlarning tabiiy tasnifini qurishga xizmat qiladigan boʻysunuvchi darajalarning ierarxik tizimini yaratishdir .

Yana qarang 

 XBRL
 Gulli oʻsimliklarning tasnifi
 Filogenetika
 Kladistika
 Xalq taksonomiyasi
 Folksonomiya

Adabiyotlar 

 Taksonomiya (teoriya klassifikatsii) // Strunino — Tixoresk. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1976. — (Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : [v 30 t.] / gl. red. A. M. Proxorov; 1969—1978, t. 25).
 Biologicheskiy ensiklopedicheskiy slovar / Gl. red. M. S. Gilyarov; Redkol.: A. A. Baev, G. G. Vinberg, G. A. Zavarzin i dr. — M. : Sov. ensiklopediya, 1986. — 831 s. — 100 000 ekz.
  — UDK 574:001.4
 
  — UDK 579.8.06
 .

Manbalar 

Tizimlar nazariyasi
Taksofon

Taksofon, telefonavtomat — abonentni boshqa abonent bilan bir marta ulab beradigan ommaviy telefon apparata. Mahalliy (shahar, qishloq) aloqa, shaharlararo aloqa, ham mahalliy, xam shaharlararo aloqa T.lariga boʻlinadi. Asosiy qismi: elektr zanjirlari bloki boʻlgan tanga (yoki jeton) tekshirish qurilmasi va pul yiggich. Elektr zanjmrlari bloki T.ni telefon styasi bilan ulaydi va uzadi, nutqlarni qabul qiladi va uzatadi; tashlangan tanga (yoki jeton) ni tekshiradi, abonent javob bermasa, tanga (yoki jeton)ni qaytaradi. T.da raqami 3 xonadan kam boʻlgan (01, 02, 03 va boshqalar) maxsus xizmat idoralari bilan pulsiz gaplashish mumkin. T.ga tanga yoki maxsus jeton tashlanadi. Maxsus kartochka bilan ishlaydigan T.lar ham mavjud (2004).
Takt

Takt — tilshunoslikda nutqning fonetik birliklaridan biri; nutq zanjiridagi bir halqa sifatida boʻgʻindan katta, fraza (sintagma)dan kichik boʻladi, boshqacha aytganda, T. frazaning bir urgʻu bilan birikkan, qoʻshilgan, bir yoki bir necha boʻgʻindan iborat bir qismidir. Aksar tillarda barcha mustaqil soʻzlar, oʻz urgʻulariga ega boʻlganliklari sababli, alohida T.larga ajraladi; mustaqil boʻlmagan, yordamchi soʻzlar esa, urgʻuga ega boʻlmasligi sababli, oʻzlari alohida T. hosil qila olmaydi, balki urgʻuga ega boʻlgan mustaqil soʻzlardan avval (qindevropa tillarida) yoki ulardan soʻng (turkiy tillarda) joylashib, ular bilan birgalikda T. hosil qiladi. Masalan, "Oʻqish uchun iroda kerak" jumlasida 3 ta T. bor (oʻqish uchun; iroda; kerak).
Takt (metr birligi)

Takt (lot. tactus — tegish soʻzidan) — metr birligi; kuchli va kuchsiz hissalarning almashinuviga asoslanib, eng kuchli hissadan boshlanadi. Oddiy (2,3 hissali) va murakkab (bir necha oddiy metrik) guruhchalardan tashkil topgan T.lar boʻladi. Nota yozuviaya vertikal chiziq (takt ch izigʻi) bilan ajratiladi. T. tarkibi oʻlchov bilan belgilanadi. Teng T.larga ajratib boʻlmaydigan musiqa namunalari (yigʻi, katta ashula kabi) yozuvida T. chizikdari vositasida musiqa jumlalarining chegarasigina koʻrsatiladi.
Taktak

Taktak (), xarduma, togʻarpa — boshoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik, begona oʻt. Boʻyi 50—190 sm. Boshogʻi 6—13 sm, eni 6—7 mm, qalami, moʻrt. Ostki gul qipigʻining qiltigi 4— 6 sm, T.ning yer osti qismi kichikroq piyozga oʻxshash tuganak hosil qiladi. May—iyun oylarida gullab, meva tugadi. Adir va togʻ yonbagʻirlarida, vohalardagi gʻalla ekinlari orasida va marzalarda, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Pichanbop oʻsimlik hisoblanadi. Baʼzan doni oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Poyasi tez dagʻallashgani va serqiltiqligi tufayli boshoqlagunga qadar oʻrib olinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarqalgan. Uning yagona hususiyati Abu Ali ibn Sino rak (saraton) ichki kasaliga davo sifatida foydalangan. Tak tak oʻsimligini xalq orasida  ko'pincha uni yovvoyi arpa deb ham yuritiladi. Qo'llash usuli: Quritilgan  tak tak oʻsimligini maydalanib choynikga solinadi keyin ustidan qaynoq suv quyiladi. 10-15 daqiqa davomida damlanadi. Keyin bir piyoladan 3 mahal ichiladi. 

 

Bugʻdoydoshlar
Taktika

Taktika (yun. tasso — saflayman) — 1) harbiy sanʼatning tarkibiy qismi; qurolli kuchlarning turli qoʻshin turlari (flot kuchlari), qoʻshilmalar, qismlar(kemalar) va birikmalar hamda quruklikdagi, havodagi va dengizdagi maxsus qoʻshinlarni jangga va uni olib borishga tayyorlash nazariyasi va amaliyotini oʻz ichiga oladi. T. operativlik sanʼati va strategiyaga boʻysunadi; 2) belgilangan maqsadga erishish uchun ishlatiladigan vosita va usullar majmuasi.
Takyaxona

Takyaxona () yoki takya ( takya;  tekye; ;  takya;  takiyya — musofirxona) — musulmon mamlakatlarida boysarmoyador kishilar tomonidan qurilgan, musofir, kambagʻal, uysiz shaxslarga vaqtincha yotoq, boshpana sifatida bepul xizmat koʻrsatadigan mehmonxona. T. asosan karvonlar yoʻli ustida, turli ziyoratlar maqsadida tez-tez mehmonlar kelib turadigan joylarda qurilgan.

Usmonli imperiyasi
 Ertugʻrul takya masjidi
 Oʻzbeklar takyasi
 Salimiyya takyasi
 Sulaymoniya takyasi

Janubiy Osiyo
 Boboshoh Musofir takyasi

Eron
Safaviylar shialikni Eron davlati dini deb e’lon qilgandan keyin, Eron takyalari husayniyalarga aylangan.

Manbalar
Talaba

Talaba (arabcha: izlovchi, oʻrganuvchi;  — qunt bilan ishlovchi, shugʻullanuvchi) — Oʻzbekistonda oliy oʻquv yurti, AQSH, Buyuk Britaniya va boshqa ayrim mamlakatlarda oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurti oʻquvchisi.

Oʻzbekistonda talabadan farqli ravishda mamlakatdagi oʻrta maxsus taʼlim maskanlarida tahsil olayotgan yoshlar oʻquvchi, oliy harbiy oʻquv yurtlarida bilim olayotganlar tinglovchi, oʻrta harbiy oʻquv yurtlarida oʻqiyotganlar kursant deyiladi.

Turkistonda islom dini yoyilgach (7— 8-asr), boshlangʻich maktabdan soʻng bilim olish bilan mashgʻul boʻlgan har bir kishi Talaba hisoblangan. Madrasalar paydo boʻlgan X asrlardan ularda tahsil olayotgan kishilargina Talaba deyila boshlagan. Yevropada XI - XII asrlarda untlar tashkil topgandan soʻng, ularda faoliyat koʻrsatadigan har bir odam, yaʼni saboq beruvchi ham, saboq oluvchi ham student deb atalgan. Keyinchalik untlarda o'qituvchilar uchun magistr, professor va boshqa ilmiy unvonlar joriy etilgach, faqat saboq oladigan kishilargina student deb yuritiladigan bulgan.

Talaba jamiyat taraqqiyotiga jiddiy taʼsir koʻrsatadi va, ayni vaqtda, har bir mamlakat ilmiy intellektual salohiyatining darajasini bildirib, rivojlanish istiqbollarini belgilab beradi. Chunki mamlakat iqtisodi va madaniyatining yuksalishi, xalq xoʻjaligiga ilm-fan yutuqlari joriy etilishi uchun oliy maktablarning Talabalari chuqur nazariy bilim hamda amaliy koʻnikmalarga ega bo‘lishlari lozim. Shuning uchun ham rivojlangan mamlakatlarda aholi jon boshiga T. soni ko'p buladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, mamlakatda Talabalar miqdori sezilarli darajada ortdi. Mamlakatimizda umumiy oʻrta taʼlim maktabi hamda akademik litsey va kasb-hunar kollejini bitirgan har bir kishining T. boʻlishiga haqqi bor. T. davlat hisobidan, shuningdek, shartnoma asosida o'z yonidan tahsil koʻrishi mumkin. Mamlakatimizda T.lar bakalaviriat va magistratura singari 2 bosqichda oliy taʼlim oladilar.

T. har bir mamlakatning ijtimoiy jihatdan eng faol, harakatchan, jonkuyar kishi hisoblanadi. Bevosita ilm-fanni o'zlashtirish bilan mashgʻulliklari uchun T.lar jamiyatning intellektual ilgʻor qatlami sanaladi. Shuning uchun ham T.larning chuqur kasbiy hamda maʼnaviy-axloqiy tayyorgarlikka ega boʻlishiga katta eʼtibor qilinadi. Oʻzbekistonda T. yoshlarning mamlakat xayotida faol ishtirok etishlarini taʼminlash, milliy istikdol gʻoyasini toʻliq egallab olishlariga imkoniyat yaratish borasida bir qancha ishlar amalga oshirilmokda. "Kamolot" yoshlar ijtimoiy harakatida qatnashish T.larning vatanparvar shaxe sifatida shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatmoqsa. Bundan tashqari, Oʻzbekistonda T.larni ijtimoiy jihatdan ximoya qilish uchun ularning barchasiga stipendiya beriladi, yashash joyiga muhtoj T.lar yotoq bilan taʼminlanadi, yoshlarga turli ilmiy, badiiy va sport toʻgaraklarida ishtirok etish imkoniyatlari yaratilgan. T.lar oʻrtasida har 2 yilda 1 marta universiadalar oʻtkazib turilishi ularning jismonan sogʻlom, maʼnaviy jihatdan barkamol boʻlib oʻsishlariga maʼlum darajada yordam beradi. 2002/03 oʻquv yili Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlarida 232254 T. taʼlim odsi.
Talaba sport uyushmasi

Talaba sport uyushmasi Oʻzbekistondagi oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari oʻquvchilari hamda talabalarining sport uyushmasidir. 2002-yil 25-dekabrda tuzilgan. Oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarining talabalari, magistr, aspirant, professoroʻqituvchilari, ilmiy xodimlari, ishchi, xizmatchilari oʻrtasida jismoniy tarbiya, sport va turizmni ommalashtirishga daʼvat etilgan. Toshkent sh., viloyatlar va Qoraqalpogʻiston Respublikasida uyushmaning boʻlimlari, oliy oʻquv yurtlarida esa "Talaba" sport klublari tuzilgan. "T." su. har 3 yilda 1 marta 20 ga yaqin sport turlari boʻyicha universiadalar oʻtkazadi. Universiadalar oraligʻida sport turlari boʻyicha chempionat va kubok musobaqalarini uyushtiradi. 1universiada Namangan shahrida boʻlib oʻtgan (2000).

Uyushma safida 87 184 aʼzo boʻlib, ulardan 20 mingga yaqini sport seksiyalarida muntazam shugʻullanadi, 9272 nafar 3 va 2razryadli, 2742 nafar 1razryadli, 858 nafar sport ustaligiga nomzod, 636 nafar sport ustasi, 97 nafar xalkaro toifadagi sport ustasi bor (2003). Oliy taʼlim muassasalaridagi 120 ta sport zali, 52 ta futbol maydoni, 71 ta qoʻl toʻpi maydoni, 150 ta voleybol maydoni, 113 ta basketbol maydoni, 87 ta yugurish yoʻlakchasi, 11 ta suzish havzasi, 42 ta tennis korti "T." su. aʼzolari xizmatida.
Talas (daryo)

Talas () — Qirgʻiziston va Qozogʻiston Respublikasidagi daryo. Qirgʻiziston tizmasining janubiy yon bagʻrida, Qoraqoʻl nomi bilan boshlanadi, Qorasoy qishlogʻi yonida Uchqoʻshoʻy irmogʻi qoʻshilgach, Talas nomini oladi. Talas Chu daryosiga yetmasdan ancha uzoqda Moʻyinqum choʻllari orasida kichikkichik koʻllar hosil qilib tugaydi. Uzunligi 661 km, havzasining maydoni 52700 km². Muz, qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Qorasoy qishlogʻi yonida 32 m³/sek. Togʻli qismida va ayniqsa, tekislik qismida (Taroz shahridan quyida) Talasning suvi koʻplab ariq va kanallar orqali sugʻorishga olinadi. Eng yirik irmoqlari: Uchqoʻshoʻy, Koʻlba, Beshtosh, Urmaral, Kumushtog, Qorabura, Kengkoʻl va Nelden. Talas boʻyida Taroz, Talas sh.lari joylashgan. Talasda Kirov suv ombori bor.

Qozogʻistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Talas vodiysi

Talas vodiysi - Shimoliy Tyanshan orasidagi tektonik vodiy. Kirgʻizistonning shimoliy qismida. Moʻyinqum choʻliga tutashib ketadi. Talas vodiysi uchburchak shaklida boʻlib, shimoli-sharqi ochiq. Talas tizmasi bilan Qirgʻiziston tizmasi tutashgan yerdan Taroz shahri yaqinigacha 230 km ga choʻzilgan. Eni eng tor joyida 1 km dan, eng keng joyida 80 km gacha. Shimolida Qirgʻiziston tizmasi, janubida Talas Olatovi, gʻarbda Qoratovning janubi-sharqiy tarmoklari bilan oʻralgan. Vodiy markazidan Talas daryosi oqib oʻtadi. Balandligi gʻarbiy qismida 600 m, sharqiy qismida 2000 m dan ziyod. Relyefi murakkab, asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan bir qancha past tizmalar mavjud. Vodiyni oʻrab olgan tizmalar yon bagʻirlari slanets, qumtosh, granit, ohaktoshlardan tashkil topgan. Tizmalarning pastki kismi va Talas daryosi vodiysi toʻrtlamchi davr yotqiziqlari bilan qoplangan.

Talas vodiysi va uni oʻrab olgan tizmalarda tekislik va togʻoldi chala choʻl, togʻoldi oʻrtacha balandlikdagi togʻ dashti va oʻrtacha balandlikdagi togʻ oʻrmon oʻtloqdashti, baland togʻlik oʻtloq va oʻtloq dasht subalp, alp, doimiy qorlik va muzlik landshaft mintaqalari tarqalgan.

Talas vodiysi togʻlar bilan oʻralganligi uchun atrofdagi tumanlarga nisbatan qishi uncha sovuq boʻlmaydi. Yillik oʻrtacha temperatura 2000 m balandlikda ham 5°, 8°. Vegetatsiya davri 140—160 kun. Yillik yogʻin 200–300 mm.

Asosan, boʻz tuproq, baland togʻ yon bagʻirlarida togʻ qoramtir, daryo qayirlarida esa oʻtloqi allyuvial tuproklar uchraydi. Shuvoq, chalov, betaga oʻsadi. Vohaning gʻarbiy va markaziy qismlarida vogʻalar mavjud, sugʻorilib madaniy ekinlar, shu jumladan, qand lavlagi, bugʻdoy, tamaki va sabzavot ekiladi. Bogʻ koʻp. Togʻ yon bagʻirlari chorvachilik uchun yaylov. Talas daryosida suv ombori qurilgan. Talas vodiysida Talas shahri joylashgan.

Qirgʻiziston geografiyasi
Vodiylar
Talashqontepa I

Talashqontepa I — koʻhna shahar (mil. av. 6—4-asrlar). Sherobod (Surxondaryo)dan 15 km jan.gʻarbda joylashgan. T.ning tarhi aylana shaklida, diametri 130 m, maydoni 1,6 ga dan koʻproq. Qalinligi 5 m ga yaqin boʻlgan paxsa va toʻgʻri burchakli xom gʻishtlardan qad koʻtargan devor bilan oʻrab olingan. Devorda diametri 5 m dan koʻproq boʻlgan 15 ta aylana minoralar qurilgan. T.da turli yillarda E. V. Rtveladze, A. S. Sagdullayev, Sh. R.Pidayev, Sh. B.Shaydullayev kabi arxeologolimlar tadqiqot ishlari olib borishgan. Qazishlar natijasida silindrsimon idishlar, kremniy va jezdan ishlangan oʻq uchlari, oʻgʻir dastalari, qirgʻichlar, kayroqtoshlar va dehqonchilik bilan boglik boʻlgan buyumlar topilgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Tallibarzu

Tallibarzu, Uzuntepa — soʻnggi antik va ilk oʻrta asrga oid shahar xarobasi. Samarqand shahridan 6 km jan.da joylashgan. G. V. Grigoryev (1936—38), Zarafshon arxeologik ekspeditsiyasi (1939) qazishmalar oʻtkazgan va natijada shaharning mil. av. 1ming yillikdan mil. 8-asrgacha boʻlgan 6 ta madaniy qatlami aniqlangan. T. B.ning umumiy maydoni 5 ga, toʻrtburchak shaklida, atrofi koʻplab shinaklari va burjlari boʻlgan qalin devor bilan oʻrab olingan. Shaharning markazida kuhandiz (bal. 18 m) joylashgan, 5—6-asrlarda bu yerda qasrli mustahkam qoʻrgʻon qurilgan. Aholi deqqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullangan. T. B.dan kizil rangga boʻyalgan qadaxlar, ikki boshli qoʻchqor koʻrinishidagi kabob koʻrasi, naqshinkor sopol idishlar, haykallar, yozuv namunalari topilgan. Arab xalifaligining Sugʻdni bosib olishi jarayonida (8-asr boshi) vayron boʻlgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Samarqand viloyati
Tallimarjon

Tallimarjon — Qashqadaryo viloyati Nishon tumanidagi shahar (1975-yildan). Qarshi choʻlining oʻzlashtirilishi munosabati bilan 1964-yilda tashkil etilgan. Tallimarjon suv ombori yonida joylashgan. Aholisi 9,9 ming kishi (2004). T.da Qarshi kanali va nasos stansiyalardan foydalanish boshqarmasi, shu boshqarmaning markaziy taʼmirlash ustaxonasi, avtokorxona va boshqa bor. Shaharda umumiy taʼlim maktablari, kasbhunar kolleji (chilangar, elektriklar tayyorlaydi), ochiq suzish havzasiga ega boʻlgan sport majmuasi, kasalxona, tugʻruqxona, poliklinika va dorixona mavjud. Tallimarjon temir yoʻl va avtomobil yoʻllari orqali (80 km) Qarshi shahri bilan bogʻlangan.

 

Oʻzbekiston aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Nishon tumani