MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Delishes

Delishes — kechpishar olma navi. Amerikadan keltirilgan. Amerika va Yevropa davlatlari (Fransiya, Italiya, Shveysariya, Gollandiya, Avstriya, Bolgariya, Ruminiya va b.) bogʻdorchiligida yetakchi navlardan hisoblanadi. Da-raxti baland, kuchli usadi, keng shox-shabbali, shoxchalari mustahkam, novdalari sargʻimtish-koʻkish. Bal. 6,5–7 m, bargi oʻrtacha, tekis, toʻq yashil. Gullari oʻrtacha, qirmizi. Aprelning ikkinchi yarmida gullaydi. Simerenko, Renet, Parmen kabi navlar yaxshi changlatuvchi qisoblanadi. Mevasi yirik (150—180 g), sirti silliq, sariq-tillarang, eti shirin, xushboʻy, kuvrak, asal hidi keladi. Tarkibida 16,74% quruq modda, 12,7% qand, 0,25% kta mavjud. Sovuqqa chidamli. Mevasi avgust oxiri — sentabr boshlarida terib olinadi, yanvargacha saqlash mumkin. Har yili hosil qiladi; koʻchati ekilgandan soʻng kuchsiz payvandtagda 3—4-yili, kuchli oʻsadiganlarida 5—6-yili hosilga ki-radi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli. 1950y.lar oxirida Oʻzbekistonga keltirilgan. Toshkent, Samarqand, Namangan va Qashqadaryo viloyatlariningtog oldi va togʻli mintaqalarida oʻstiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alen Delon

Alain Fabien Maurice Marcel Delon (Alen Delon 1935-yil 11-avgustda tugʻilgan) — fransuz aktyori, prodyuseri va biznesmeni.

Dastlab unga shuhrat keltirgan film „Yarqiragan quyoshda“gi Tom Rishli roli boʻldi. „Rokko va uning aka-ukalari“, „Oyning tutilishi“, „Qoplon“, „Samuray“, „Qora lolalar“, „Trotskiyning oʻldirilishi“, „Mesye Klyayn“ kabi filmlardagi oʻz qahramonlari orqali munofiq insonlarning oʻziga xos psixologiyasini, moddiy va maʼnaviy konfliktlarni mohirona ochib berdi. Oʻzining kelishgan tashqi koʻrinishi, ijrosidagi plastiklik, joʻshqinlik sargu-zasht va detektiv filmlarda, shuningdek, oʻzi ekranlashtirgan „Politsiyachi terisi uchun“, „Boʻysunmas“ filmlarida yaqqol koʻzga tashlandi.Delonning oxirgi ijro etgan rollaridan biri „Asteriks va Obeliks:Olimpiada oʻyinlarida“ filmidagi Sezar obrazidir.

Manbaalar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 
 „The perils of trans-national stardom: Alain Delon in Hollywood cinema“ by Ginette Vincendeau

Yashayotgan insonlar
Fransiyalik erkak aktyorlar
Delos

Delos (hoz. Dilos) — Egey dengizidagi orol. Yunonistonning yirik liniy markazi (Apollon ibodatxonasi). D. yunon-fors urushlaripan keyin 1-Afina dengiz ittifoqining markazi va Delos ittifoqinit xazinasi saqla-nadigan joy sifatida (mil.av. 454 y.gacha) yirik ahamiyatga ega boʻlgan. Yunonistondan Kichik Osiyoga oʻtadigan asosiy yoʻl D. orqali oʻtgan. Ellinizm davrida xalqaro savdo munosabatlarida katta rol oʻynagan (qul savdosi markazi). D. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delos ittifoqi

Delos ittifoqi (1-Afina dengiz ittifoqi) — yunon dengiz boʻyi shaharlari va Egey dengizidagi orollarning Afina boshchiligidagi ittifoqi (mil.av. 478/477—404). Ittifoq aʼzolarining kengashlari Delos o.da, Apollon ibodatxonasida oʻtkazilgan. Peloponnes urushi (mil. av. 431—404)da Afina magʻlubiyatga uchragach, D. i. tarqatib yuborilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Max Delbrück

DELBRYUK (Delbruck) Maks (1906.4.9, Berlin — 1981) — amerikalik fizik, genetik, virusolog; molekulyar biol. asoschilaridan biri. Millati nemis. 1937-yildan AQShda. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi akademik Falsafa doktori (1930). Asarlari atom fizikasi, viruslar mutagenezi va reproduksiyasiga oid. Bakteriofaglardagi rekombinatsiyani kashf etgan. Kimyoviy moddalar tuzilishining kvant nazariyasi masalalarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1969, A. D. Xershi va S. E. Luriya bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar

AQShlik virusologlar
1906-yilda tugʻilganlar
4-sentabrda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
9-martda vafot etganlar
Delta

Delta — daryoning dengiz yoki koʻlga quyilish joyida suvda oqib kelgan jinslardan hosil boʻlgan tekislik. D. nomi yunon alfavitidagi D (delta) ning bosh harfidan olingan. Nil daryosining uchburchak deltasi shaklan ana shu harfga oʻxshash boʻlganidan qadimda shunday nom olgan. D.da daryo suvi pan-ja shaklida koʻpdan-koʻp tarmoklarga boʻlinib oqadi. Vaqt oʻtishi bilan D. kengayib, dengiz ichkarisiga kirib boraveradi. Daryo oqizigʻi koʻp va yirik boʻlsa yoki dengiz, koʻl suvi sathi pasayib borayotgan yoki sayoz boʻlsa, D.ning shakllanishi tezlashadi. Yiliga bir necha metrdan bir necha yuz metrgacha kengayib boradi. D.ning shakli va maydoni turlicha: Amazonka D.si — 100 ming km², Amudaryo D.si — 19 ming km², Volga D.si — 19 ming km². D. tuprogʻi unumdor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Gidrologiya
Delta yotqiziqlari

Delta yotqiziqlari - dengiz va koʻllarning daryolar quyilish joyida delipann shakllantiradigan daryo oqiziq jinslaridan hosil boʻladi. Tarkibiga ohaktosh qatlamli qum-gilli jinslar ham kiradi. Togʻ oldi hududlarida konglomeratlar borligi kuzatiladi. Daryolar adogʻida toʻplangan oqiziq jinslarga toʻlqin va toʻlqinli oqimlar taʼsirining yoʻqligi, Yer poʻsti shu qismining sekinlik bilan bukilishi natijasida qalinligi bir necha km gacha boʻlgan D.yo. vujudga keladi. D.yo.dan paydo boʻlgan akkumulyativ shakl — delta yuzasi asosan daryo va koʻl-botqoqlik choʻkindilaridan tashkil topadi. Odatda, D.yo. ustida unumdor tuproq qatlami vujudga keladi. Shu sababli juda qadim zamonlardan D.yo. dehqonchilik markazlari boʻlib, aholi zich yashagan (mas, Amudaryo, Nil va b. daryo deltalari).

D.yo., shuningdek, qazilma holatida ham koʻpincha oʻtmish geologik davrlarning choʻkindi qatlamlarida mavjud. Ular katta qalinligi, tuzilishi, dengiz, shoʻrroq suvli va kontinental yotqiziqlarning turli birikmalarida namoyon boʻladi. D.yo. qazilmalari orasida koʻmir, temir va mis rudalarining konlari uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delta-yogʻoch

Delta-yogʻoch — presslab va yelimlab tayyorlanadigan qatqat yogʻoch. Qayin daraxtidan yoʻnib olingan yupqa tasmaga fenol yoki kreozol formaldegid smolasi shimdirib, 100–175 kg .kuch/sm2 bosim ostida 120—150° temperaturagacha qizdirib tayyorlanadi. D.-yo. 1 – 12 mm qalinlikda taxta, 15–300 mm qalinlikda plita koʻrinishida ishlab chiqariladi. Bu plitalarning mustahkamligi va elastikligini oshirish uchun metall toʻr, zar, rezinalangan mato va b. bilan armaturalanadi. Smolaga grafit va moy qoʻshib antifriksion xossasi yaxshilanadi. D.-yo. kimyoviy reagentlar taʼsiriga chidamli, elektr izolyasiya, mexanik va b. xossalari yukrri material.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delta-funksiya

Delta - funksiya yoki Dirak delta funksiyasi

Fanga kiritilish tarixi va matematik isboti 
Birinchi marta 1926-yilda Dirak tomonidan kiritilgan -funksiya odatda quyidagicha ta'riflanadi:
 , agar 
 , agar 
 , agar 

Integrallash chegaralari  bo`lishi shart emas. Delta-funksiya cheksiz bo`lgan nuqtani o`z ichiga olgan har qanday soha integrallash sohasi bo`lishi mumkin. Delta-funksiyaning ma'nosi ham shundaki, integral uning argumenti bo`yicha olinadi.

Har qanday uzluksiz  funksiya uchun yozish mumkin:

, agar 

Haqiqatdan,  xususiyatiga muvofiq, yuqoridagi integralda faqat  nuqta atrofigina ahamiyatlidir. Cheksiz kichik sohada uzluksiz funksiyani o`zgarmas hisoblash mumkin. U vaqtda  funksiyaning  qiymatini integral belgisining oldiga chiqariladi. Qolgan integral esa 3-formulaga asosan birga tengdir.

Delta-funksiya uchun muhim bo`lgan yana bir formulani qarab ko`raylik:

,
agar 

Haqiqatdan ham, agar  ni  orqali belgilasak,

U vaqtda (1) va (2) formulalarga asosan,

 agar
 agar 

(5) da ifodalangan tenglik belgisining ma'nosi shundan iboratki, uning o`ng va chap tomonlari integral ostidagi ko`paytuvchilar sifatida olinib, bir xil natija beradi.

Tenglamaning chap tomonini ko`rib chiqaylik. Agar   bo`lsa,

 
bo`ladi. Ammo (6) ga muvofiq,

Endi (6)-(8) ifodalarni nazarda tutib, delta-funksiya ta'rifiga asosan yozishimiz mumkin

demak,

Agar  bo`lsa,

 
bo`ladi.

(5) ning o`ng tomonidan olingan integral esa

 
bo`ladi.

Shunday qilib, (5) ifoda isbotlandi. Xususiy hol  uchun

Xossalari 
 Delta-funksiya - juft funksiya hisoblanadi.
 
 , bu yerda  -  funksiyaning nollari
 Bir o`lchamli Delta-funksiyadan olingan integral Heaviside funksiyasi beradi:

 Delta-funksiyaning filtrlash xossasi:

Integral tasavvurlar 

Amaliyotda, ko`pincha, Delta-funksiyaning integral ko`rinishidan foydalanish qulay:

Yana qarang 
 Green-funksiyasi
 Bessel-funksiyasi

Adabiyotlar 
 Mallin R.X., Klassik elektrodinamika, O`qituvchi, - T. 1974
 Дирак П. А. М. Основы квантовой механики / Пер. с англ. — М., 1932 (есть много переизданий).
Delfa

Delfa — Fokida (Oʻrta Gretsiya) ning jan.garbida, Parnas togʻi etagida joylashgan yunon shahri. Mil. av. 7—6-asrlarda umumyunon diniy marka-zi boʻlib, meʼmoriy yodgorliklar (Apollon ibodatxonasi orakul va b.) saqlangan. Mil. av. 6-asrning boshlarida D.da 4 yilda 1 marta umumyunon Pifiy oʻyinlari oʻtkazilgan. Bu vaqtda muqaddas osoyishtalik, tinchlik hukm surgan. D.da Apollonga atab juda koʻp nazrniyoz keltirilgan. Bu boyliklar D.ning yuksalishiga sabab boʻlgan. Mil. av. 1-asrning 80-yillarida D. frakiyaliklar va b. qabilalar tomonidan talangan. Mil. 1-asr oxirida D.dagi ibodatxona kayta tiklangan. Orakul faoliyati mil. 2-asrda bir muncha jonlangan (soʻnggi bor orakulga 3-asrda murojaat qilinganligi maʼlum); ibodatxona Rim imperatori Feodosiy I tomonidan taxminan 390 yil rasman yopib qoʻyilgan. Hoz. D. — kichik aholi punkti. D. yodgorligidan 1892 yildan boshlab fransuz arxeologlari olib borgan qazishlar natijasida ikki muqaddas maskan (uchastka) — Apollon va Afina maskanlari ochildi: Apollon Pifiy ibodatxonasi (mil. av. 6-asr, meʼmorlar Ksenodor va Agaton tomonidan mil. av. 4-asrda kayta qurilgan) boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan (muzeyda saqlanmoqda). Sifniylar (taxminan mil.av. 525), afinaliklar (mil.av. 5-asr boshlari) xazinalari, us-tunlari (galereya — ustunli peshayvon, mil.av. 475), teatr (mil. av. 2-asr) va b. bor. Afina Pronoya muqaddas ibodatxonasining eski (mil. av. 7-asr oxiri) va yangi (mil. av. 6-asr oxiri) asoslari, aylana tarxli — folos — makbara (mil. av. 4-asr boshlari), stadion (mil. av. 6-asr), gimnasiy (mil. av. 6—5-asrlar) va b. oʻrganilgan. D.da arxeologik muzey tashkil etilgan. D. meʼmoriy yodgorliklari Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delfin (maʼnolari)

Delfin:

 Delfin - 

 Delfin (yulduz turkumi) (lot.
Delfin (yulduz turkumi)

Delfin (lot. ) — osmonning Shim. yarim sxaridagi yulduz turkumi. Uning uchta yorug yulduzi 3,7; 3,8 va 4,0 yulduz kattaligitsa. Turkumni kuzatish uchun eng yaxshi sharoit iyun — avgust oylarida boʻladi. Oʻzbekiston hududida ham koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduz turkumlari
Delfinlar

Delfinlar (Delphininae) — tishli kitlar turkumiga mansub sut emizuvchilar guruhi. Daryo D.i (Platanistidae) va delfinsimonlar (Delphinidae) oilalarini oʻz ichiga oladi. Daryo D.ining uz. 1,5–3 m, koʻkrak suzgichlari kalta va keng , tumshugi uzun va ingichka, tishlari koʻp (104 dan 242 gacha), koʻzlari ojiz (gang D.da koʻz gavhari boʻlmaydi). Asosan Jan. Amerika (laplat D.) va Jan. Osiyo (hind D., Xitoy koʻl D.) daryolarida tarqalgan. Delfinsimonlarning uz. 1,2–3 m, ayrim turlari (kosatka) 10 m gacha. Koʻpchiligida orqa suzgichi boʻladi, tumshugi choʻziq, tishlari 50 tadan koʻproq, dum suzgichining keyingi uchi chuqur kesilgan. Bosh miyasi sharsimon, yarim sharlari poʻstlogʻida juda koʻp pushtachalari bor. D.da kitsimonlarga nisbatan exolokatsiya va eshitish organi yaxshi rivojlangan (bir necha oʻn Gs dan 150— 196 Gs gacha chastotalik akustik tebranishlarni qabul qiladi). Tovush signallari orqali oʻzaro aloqa qiladi. Exolokatsiya organi boshining havo toʻplovchi boʻshliqlarida joylashgan. Soatiga 55 km tezlikkacha suza oladi (kosatka). 3—5 yilda balogʻatga yetadi. Bolasini 4—6 oy emizadi. Yirik D. 50, maydalari 30-yilgacha yashaydi. Ovozga taqlid kila oladi, qoʻlga oson oʻrganadi. Okeanariumlarda boqilganida koʻpayishi ham mumkin. D.ning 50 turi maʼlum. Oq biqin D. va afalina deyarli hamma dengizlarda uchraydi. Krra dengizda faqat oq biqin D., shim. dengizlarda shim. kitsimon D., kosatkalar tarqalgan. Koʻpchilik turlarini ovlash man qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delyuviy

Delyuviy (lot. deluo — yuvaman), delyuvial yotqiziqlar — yomgʻir yoki erigan qor suvlari oqizib kel-tirgan, shuningdek, oʻz ogʻirligi, sovukdan siljishi va grunt oquvchanligi natijasida qirlar etagida va yon ba-gʻirlarining quyi qismida toʻplangan togʻ jinslarining nuragan yotqiziqlari. Togʻ yon bagʻirlari va etaklarida katta maydonlarni egallaydi, delyuvial shleyflar hosil qilgan. Qalinligi bir necha oʻn metrga yetadi. D.ning granulometrik tarkibida oʻrta va ogʻir changsimon qumoq koʻp; bular qiyalik yuqorisidan pastga qarab shagʻaldan gilga qadar oʻzgarib borishi mumkin. Delyuvial yotqiziklarning mineral va kimyoviy tarkibi atrofdagi togʻ jinslari hamda yotqiziqlarning tarkibi bilan uzviy bogʻliq. Suvni oʻzidan yaxshi oʻtkazadi va qatlamlar hosil qilmaydi. Delyuvial jarayonlar oʻsimliklar siyrak boʻlgan (tuproq oʻsimliklar bilan kam himoyalangan) quruq iqlim sharoitlarida tezroq kechadi. Oʻrta Osiyoning bir qancha mintaqalarida delyuvial yotqiziqlardan lyossning baʼzi xillari hosil boʻlgan. Odatda, bunday yotqiziqlardan unumdor tuproq (sur tuproq, jigarrang tuproq va b.) tarkib topadi. D.da koʻpincha oltin, qalay, volfram va b. metallarning sochma konlari uchraydi. Delyuvial suglinkalardan gʻisht tayyorlanadi. A. Pavlov (1888) D.ni kon-tinental yotqiziqlarning alohida genetik turi qilib ajratgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Demagin

Vladimir Vasilyevich Demagin (1924.15.7, Toshkent) — uchuvchi, "Xizmat koʻrsatgan sinovchi-shturman" (1967). Sinovchi-uchuvchilar maktabini tugatgan (1952). Mehnat faoliyatini Toshkentdagi V. P. Chkalov nomidagi aviatsiya zdida yigʻuvchi-parchinlovchilikdan boshlagan (1941—42). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942—44). Harkov harbiy aviatsiya bilim yurtida (1944), Jukovskiy (Moskva viloyati) sinovchi-uchuvchilar maktabida (1952) oʻqigan. Toshkent aviatsiya zavodi (xoz. Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi) uchishsinov stansiyasida bortradist (1945—49), sinovchi-shturman (1949—80), qidiruvqutqaruv xizmati boshligʻi (1980—84), navbatchi shturman (1984—92). Toshkent aviatsiya zdida ishlab chiqarilgan LI-2, AN-8, AN-12, AN-22, IL-12 va IL-76 (turli modi-fikatsiyalari) samolyotlarini sinashda qatnashdi, havodagi parvozi 4 mln. km dan ortiq (13000 soat). Koʻplab shturman shogirdlar tayyorlagan. "Jasorat", "Shuhrat" (1994) medallari bilan takdirlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Demagog

Demagog (yun. demagogos — xalq dohiysi) — dastlab Yunonistonda xalqni orqasidan ergashtirgan siyosiy gu-ruhchalar rahbarlari, demokratik kayfiyatdagi siyosiy arbob; keyinchalik bu soʻz salbiy maʼno olgan (qarang Demagogiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demagogiya

Demagogiya (yunoncha: demos — xalq va ago — boshlayman) — faktlarni ataylab buzib koʻrsatish, yolgʻon-yashiq vaʼdalar berish va tilyogʻlamalik qilish yoʻli bilan aldash; gʻarazli, koʻpincha siyosiy maqsadlarni yashirgan holda balandparvoz muhokama yuritish.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demarkatsiya

Demarkatsiya, (lot demarcati „ajiratish“) — biron-bir ajratuvchi chizigʻni oʻtkazilishi va chegarani aniqlash. Chegarani demarkatsiyalash — chegara belgilarini koʻrsatgan holda davlat chegara hududini belgilash.

Manbalar
Demarkatsiya chizigʻi

Demarkatsiya chizigʻi - 1) har bir ishda urushuvchi tomonlarni vaqtincha yarash vaqtida ajratib turuvchi chiziq (oʻt ochish toʻxtatilgan chiziq); 2) magʻlub davlat hududini zonalarga boʻluvchi chiziq; 3) qoʻshni davlatlar oʻrtasida daʼvolashilayotgan hududda doimiy chegara aniqlanguniga qadar vaqtincha belgilanadigan chiziq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guido de Marco

De marko Gvido (1931.22.7, Valletta) — Malta prezidenta. Malta qirollik universitetini tugatgan (1952). Yuridik fanlari d-ri (1955). 1966 y. Malta vakillar palatasi (parlament) aʼzosi. 1967 y.dan Malta universiteti oʻqituvchisi, keyinchalik prof. 1972—87 yillarda Milliy partiya bosh kotibi, partiya yetakchisi oʻrinbosari. 1987 y.dan Malta bosh vaziri oʻrinbosari, adliya va ichki ishlar vaziri, Vakillar palatasi boshligʻi. 1990 y.dan Malta tashki ishlar vaziri, ayni vaqtda 1992 y.dan bosh vazir oʻrinbosari. 1999 y. martdan Malta Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Demarsh

Demarsh (frans. demarche — chiqish) — bir davlat hukumati, tashqi ishlar mahkamasi yoki diplomatik vakilining biron-bir masala boʻyicha boshqa davlatga noroziligi, iltimosi, taklifi yoki ogoxlantirishi. Nota, ultimatum, memorandum, bayonot va b.da izhor etilishi, diplomatik vakilni chaqirib olishda namoyon boʻlishi mumkin. Hoz. xalqaro huquq normalariga muvofiq kuch bilan tahdid qilish D. mazmuni boʻlolmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demetra

Demetra — yunon mifologiyasida dastlab hosildorlik, dehqonchilik, keyinchalik nikoh va oilaviy hayot maʼbudasi. Kronos va Reyaning qizi, Zevening singlisi, Persefonaning onasi. D. odamlarga bugʻdoy boshogʻini sovgʻa qilgan va ularni dehqonchilikka oʻrgatgan. Yer osti saltanati xudosi Aid Persefonani oʻgʻirlab ketganda D. gʻazablangan va yer hosil bermay qoʻygan, ocharchilik boshlangan. Shunda Zevs Persefonaga yarim yil yerda onasi bilan, yarim yil u dunyoda Aid bilan boʻlishni buyurgan. Bu afsonada oʻsimlik dunyosining har yili xazon boʻlishi va yangidan uygʻonishi jarayoni aks etgan. D. rimliklar mifologiyasidagi Seraraga mos keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Demetriy I

Demetriy I — Yunon-Baqtriya podsholigi shohi (mil. av. taxminan 189 y.— taxminan 167 y.). Uning davrida salta-nat nihoyatda kuchaygan. D. I hozirgi Afgʻoniston va Shim.-Gʻarbiy Hindistondagi bir qancha viloyatlarni bosib olgan. Shim.Gʻarbiy Hindistonda poytaxt shahar qurdirgan, zarb ettirgan tangalarida oʻzini "hindlar podshosi" deb atagan. Mil. av. taxminan 175 y. Baqtriyada D. I ga qarshi Yevkratid isyon koʻtargan. D. I u bilan kurashda halok boʻlgan, podsholigi esa parchalanib ketgan. Saltanatning Hindistondagi qismiga D. I ning sarkardasi Menandr podshoh boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kishilar
Davlat yetakchilari
Osiyo tarixi
Nina Demidenko

Nina Mixaylovna Demidenko (1925.19.12, Bishkek) — gigiyenist, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1976), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1971). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1949). Shu institut mehnat gigiyenasi kafedrasi assistenti (1954—61), dosenti (1962—67), mudiri (1967—1990, 1990-yildan 2-Toshkent tibbiyot akademiyasida), 1992-yildan professor konsultant. Oʻlka gigiyenasi va mehnat fiziologiyasi, pestitsidlar gigiyenasi va toksikologiyasi muammolari ustida tadqiqotlar olib borgan. "Shuhrat" medali (1994) bilan takdirlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Demilitarizatsiya

Demilitarizatsiya (de... va lot. militaris — harbiy) — xalqaro huquqda biror xalqaro shartnomaga binoan muayyan hududdagi harbiy istehkomlar va inshootlarni yoʻqotish hamda shu hududda harbiy bazalar va qurolli kuchlar saqlashni taqiklash. Toʻla D. (Antarktida, Aland arxipelagi, os-mon jismlari, shu jumladan Oy va b.) va qisman D. (mas, yadrosiz zonalar tashkil etish) farqqilinadi. "D." atamasi baʼzida birmuncha keng maʼnoda ishlatiladi (mas, iqtisodiyotni D.lash).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Süleyman Demirel

Demirel Sulaymon (1924.1.11, Isparta viloyatining Islomkoy qishlogʻi) — Turkiyaning siyosat va davlat arbobi. Istanbul texnika universitetining qurilish fakultetini tugatgan (1949). 1955—60 yillarda Turkiya suv xoʻjaligi davlat direksiyasi bosh mudiri. 1960—62 yillarda armiya safida. 1962—64 yillarda xususiy korxonada maslahatchi muhandis, Oʻrta sharq texnika universitetida oʻqituvchi. D. — "Adolat" partiyasining asoschilaridan biri. 1962 yil shu partiya bosh kengashi aʼzosi, 1963 yildan partiya bosh raisi oʻrinbosari, 1964 yildan bosh raisi. 1965—80 yillarda bir necha marta hukumatga boshchilik qildi. 1980 yil 12 sentabrdagi harbiy toʻntarish natijasida bosh vazir lavozimidan chetlashtirildi. D. oʻng liberal "Toʻgʻri yoʻl" partiyasi tuzilishining gʻoyaviy ilhomchisi va sobiq siyosatchilarning siyosiy faoliyatini taqiqlash bekor qilingunga qadar mazkur partiyaning yashirin rahbari. 1987 yil 24 sentabrdan "Toʻgʻri yoʻl" partiyasining bosh raisi, 1991 yildan Turkiya Bosh vaziri. 1993—2000 yillarda Turkiya Prezidenti.

Manbalar 

Turkiya Prezidentlari
Demografik statistika

Demografik statistika, aholi statistikasi —statistika fani tarmogʻi, aholi yoki uning alo-hida guruhlarining miqdori, tarki-bi, joylashishi va takror barpo boʻli-shi haqida statistik uslub asosida maʼlumotlar toʻplash, uni qayta ishlash va taxlil qilishni oʻrganadi. D. s aholi va demografik jarayonlar (tugʻilish, oʻlish, nikoh va ajralish, aholining takror barpo boʻlishi) haqidagi raqam koʻrsatkichlar yigʻindisidan iborat. D. s. maʼlumotlaridan sotsial-demografik tadqiqotlarda foydalaniladi.

D. s aholi va demografik jarayonlar haqida maʼlumotlar toʻplashda ularning maʼlum ijtimoiytarixiy ta-raqqiyot davomida miqdor va sifat jihatdan muntazam oʻzgarib borishini nazarda tutadi. D. s.ning aholi roʻyxati oʻtkazish, demografik jarayonlar va migratsiyani doimiy roʻyxatga olib borish kabi ilmiy tadqiqot uslublari mavjud aholi haqidagi maʼlumotlarni umumlashtirish, guruhlash, ularni qiyoslash va demografik omillarni oʻrganish qoidalarini ham ishlab chiqadi.

D. s. statistikaning boshqa tarmoqlariga nisbatan ancha oldin paydo boʻlgan (qarang Aholi roʻyxati). Oʻzbekistonda D. s, asosan, 20-asrning 1-yarmidan shakllana boshlagan. 1927-yil Respubli-kada fuqarolik holatini qayd etish (ZAGS) byurolarining tarkib topishi D. s. rivojlanishiga olib keldi.

D. s. maʼlumotlari dunyoning juda koʻp mamlakatlarida maxsus byulletenlarda, statistik toʻplam, jurnal va demografik yilnomalarda nashr etiladi. Dunyo aholisi va uning miqsor, sifat oʻzgarishlari BMT demografik yilnomalarida, Oʻzbekiston aholisi va demografik jarayonlari haqidagi maʼlumotlar esa Oʻzbekistan Respublikasi Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi Statistika departamentining demografik yilnomalarida muntazam chop etiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demodam yurishi

Demodam yurishi — salavkiylardan Salavk I va Antiox sarkardasi Demodamning Sirdaryo ortidagi yerlarga yurishi (mil. av. taxminan 300-yil). Iskandar Zulkarnayn va uning qoʻshini Sirdaryoni Yevropadagi Tanais d. (Don) deb oʻylashgan, qadimda bu daryo Yevropani Osiyodan ajratib turuvchi chegara sanalgan. Salavk I oʻzining Osiyodagi mulklarini kengaytirish niyatida razvedka maqsadida Demodamni Sirdaryo ortiga harbiy safarga joʻnatgan. Tarixchilarning yozishicha, D.yu. natijasida Sirdaryo ortida koʻplab yirik qabilalar: saklar, massagetlar, daylar, issedonlar, ariaklar, rimniklar, peziklar, amardlar, istlar, yedonlar, qanlar, kaniaklar, yevharlar, katiarlar, antuisianlar, psaklar, arimasplar, antakatlar, xroazarlar, oyklar, napeylar, paleylar kabilar yashashi maʼlum boʻlgan. Daryoni mahalliy aholi Silis deb atashgan, aholining turmush tarzi parfyanlarnikiga oʻxshash boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil