MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ilyos Akbarov

Ilyos Akbarovich Akbarov (1909.5.5, Toshkent) — oʻzbek musiqashunosi. Birinchi oʻzbek musiqa folklorshunoslaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Sanʼatshunoslik institutida ilmiy xodim (1932—39), direktor (1943—48), „Oʻzdavnashr“da musiqa boʻlimining mudiri (1934—40), Toshkent musiqa bilim yurti (1930—42), Toshkent davlat konservatoriyasi (1943-yildan)da oʻqituvchi, musiqa nazariyasi kafedrasi mudiri (1963—90), professor (1979-yildan). Fargʻona vodiysi va Xorazm viloyatlarida oʻzbek va uygur xalq kuylarini toʻplab, ayrimlarini nashr ettirgan: „Oʻzbek 257ashulalari“ (M., 1934, H. Muhamedova bilan hamkorlikda), „30 ashula“ (M., 1935), „Oʻzbek xalq qoʻshiklari“ (T., 1939), „Muqimiy va Furqat ashulalari“ (T., 1959) va boshqa Ilk oʻzbek bolalar qoʻshiklari („Biz kuylaymiz“, T., 1939), „Musiqa lugʻati“ (T., 1987, 2-nashri —1997), darslik va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. „El-yurt hurmati“ ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Odiljon Akbarov

Odiljon Akbarov (1933.23.8, Baliqchi tumani) — Xalq oʻqituvchisi (1983). „Oʻzbekiston hunar-texnika taʼlimi aʼlochisi“ (1969). 1951-yil Andijon shahridagi 10-hunar bilim yurtini, 1955-yil Toshkent industrial texnikumini, 1971-yil sirtdan Andijon pedagogika institutini tugatgan. 1955-yildan Andijon shahridagi 10-hunar-texnika bilim yurtida ishlab chiqarish taʼlimi boʻyicha usta, 1971-96 yillarda Andijon mashinasozlik litseyida maxsus fanlar boʻyicha oʻqituvchi. Akbarov boshchilik qilgan chizmachilik kabineti respublikadagi eng namunali kabinet hisoblangan. Ekranlashtirilgan bu kabinetda turli xil koʻrgazmali qurollar, didak-tik materiallar oʻrnatilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Munojatxon Akbarova

Munojatxon Abdurazzoqovna Akbarova (1941.22.4, Bekobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Andijon pedagogika institutining tarix fakultetini tugatgan (1967). 1960-72 yillarda Xoʻjaobod tumanidagi 14-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1972-yildan 18-maktab direktori. Akbarova rahbarlik qilayotgan jamoa „Yil maktabi- 94“ respublika koʻrik tanlovida faol ishtirok etdi. Uning tashabbusi bilan maktab muzeyi tashkil etildi, maktabning moddiy texnika bazasi boyitildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1941-yilda tugʻilganlar
22-aprelda tugʻilganlar
Akvadag

Akvadag — grafinning suvdagi suspenziyasi; elektron nurli trubka ichki sirtida elektr oʻtkazuvchi qatlam hosil qilish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvakultura

Akvakultura (lot. aqua — suv, cultura — yetishtirish, parvarish qilish) — suv havzalaridan unumli foydalanish maqsadida suvda yashaydigan organizmlar (baliqlar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar, suv oʻtlari)ni na-zorat qilib turiladigan sharoitda yetish-tirish va parvarish qilish. A. mahsuloti jahonda muntazam oʻsib boradi. Organizmlarni dengiz suvi yoki shoʻr suvlarda yetishtirish marikultura deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvalang

Akvalang (lot. aqua — suv va ing. lung — oʻpka) — odamning suv ostida be-malol nafas olib suzishiga hamda ish-lashiga imkon beruvchi apparat. Fransuz sportchisi J. I. Kusto va muhandisi E. Ganyan ixtiro qilgan (1943). A.dan foydalanuvchi kishi uni orqasiga tasma bilan osib oladi. A.da ogʻizga tutiladigan moslama, „darcha“li maska yoki gidro-kombinezon, suzgich, qoʻlga taqiladigan chuqurlik oʻlchagich, kompas va soat ham boʻladi. A.ning har birida ichiga siqiq (150 kg/sm2) havo toʻldirilgan (har biri 7 l li) 2 ballon bor. A. suv ostida 40 m gacha chuqurlikda 10 min dan 70 min gacha boʻlishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvamarin

Akvamarin (lot. aqua marina — dengiz suvi) — mineral. Qattiqligi 7,5- 8. Akvamarin 2,63-2,80. Rangi zangori, koʻkimtir-yashil yoki kulrang-zangori. Geksagonal prizmasimon choʻziq shaklga ega. A. granit peg-matitlarida va yuqori temperaturali kvars yerto-mirlarda uchraydi. Akvamarin qimmatbaho tosh, zargarlik buyumlari uchun ishlatiladi. Uning yaroqsiz darz ketgan turlari berilliy olish uchun xomashyo hisoblanadi. Akvamarinning qiymati uning vazni, rangi, kesilishi yoki tiniqligi bilan belgilanadi.

Qazib olinishi 
Akvamarinni Afgʻoniston, Xitoy, Keniya, Pokiston, Rossiya, Mozambik, Qoʻshma Shtatlar, Braziliya, Nigeriya, Madagaskar, Zambiya, Tanzaniya, Shri-Lanka, Malavi, Hindiston, Zimbabve kabi mamlakatlarda topish mumkin. Minas-Jerais shtati akvamarin qazib olinuvchi asosiy manba hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Javohirlar
Berill guruhi
Akvametriya

Akvametriya (lot. aqua — suv va yun. metreo — oʻlchayman) — anorganik va organik moddalar tarkibidagi suv miqdorini bevosita aniqlash. Bunda, mas, moddani maxsus shkafda oʻzgarmas vaznga kelguncha quritish yoki uni kalsiy karbid bilan ishlab, ajralib chiqadigan atsetilen hajmini oʻlchash kabi usullar qoʻllaniladi. A.ning boshqa usullardan afzalligi shundaki, modda tarkibidagi suv erigan, yutilgan, gidratlangan, kristall va boshqa holatlarda boʻlib, miqdori juda oz boʻlganida ham bu usul qoʻl kela-veradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvanitlar

Akvanitlar — ammiak selitrasi va trotil asosidagi suvga toʻyintirilgan plastik portlovchi moddalar. Portlashda ajraladigan issiqligi 4,6 Mj/kg. Mexanik taʼsirlarga ancha chidamli. Gaz va chang jihatidan xavfsiz shaxtalar va konlarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvarel

Akvarel (frans. aquarelle, asli lot. aqua — suv) — rassomlik sanʼatida ishlatiladigan boʻyoq (suvda oson eriydi) va shu boʻyoq bilan bajarilgan rang-tasvir asari. A.ning oʻziga xos xususiyati boʻyoqning tiniq, rangning sofligidir, rang-tasvirida oq boʻyoq ishlatilmaydi- oq qogʻoz boʻyoq vazifasini bajaradi, boʻyogʻi qogʻoz sirtiga yupqa qatlam boʻlib yotadi, bu qatlam nurni yaxshi oʻtkazadi. Shuning uchun rang-tasviri yuzasi silliq boʻlmagan oq qogʻozga ishlanadi, boʻyogʻida rasm ishlanganda rangsurtmalar, rang qatlamlari xususiyati hisobga olinishi kerak, qadimdan maʼlum boʻlgan. 15-asrda nemis rassomi Dyurer A.da ajoyib asarlar yaratgan. 17-18-asrlarda Yevropada keng tarqaldi. 18-19-asr boshlaridan jadal rivojlandi, uslub va usullari ishlab chiqildi. Angliya (U. Terner, R. Bonington va boshqalar), Fransiya (O. Dome, E. Delakrua va boshqalar), Rossiya (K. Bryullov, I. Repin, V. Serov, M. Vrubel va boshqalar) da sanʼatining ajoyib namunalari yaratildi. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida rang-tasviri 20-asr 20-yillaridan rivojla-na boshlagan. A. Nikolayev (Us t a Moʻmin), G. Nikitin, B. Hamdamiy, Oʻ. Tansiqboyev, V. Kaydalov va boshqa rassomlar oʻz A. asarlari bilan oʻzbek A. sanʼati rivojiga mu-nosib hissa qoʻshdilar. Oʻzbekiston ras-somlaridan M. Sodiqov, T. Muhamedov, F. Boymatov, V. Apuxtin va boshqa ijodida A. rivojlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix

Akvarel boʻyoqlari juda ham qadimiy boʻlib, ehtimol Yevropaning paleolit davridagi gʻor rasmlariga tegishlidir. Misr davridan beri, ayniqsa Yevropa oʻrta asrlarida qoʻlyozma rasmlari uchun foydalanilgan. Biroq kelib chiqishi, uning badiiy vosita sifatida uzluksiz tarixi Uygʻonish davridan paydo boldi. Shimoliy Uygʻonish davri nemis rassomi Albrecht Dyurer (1471-1528) bir nechta ajoyib botanika, yovvoyi tabiat va landshaft akvarellarini chizgan, odatda akvarelning eng qadimgi vakillaridan biri hisoblanadi. Dyurer Uygʻonish davrining bir qismi sifatida Germaniyada akvarel boʻyoqlarining muhim maktabiga Hans Bol (1534-1593) rahbarlik qilgan.
Akvaridlar

Akvaridlar — radiantlarn Dale yulduz turkumida joylashgan meteor oqimlari. Eng muhimlari: Galley ko-metasi bilan boglangan l Akvaridlar (har yili aprel oxiri, may boshida koʻrinadi) va 8-Akvaridlar (iyul oxiri, avgust boshida koʻrinadi) (qarang Meteor oqimi)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvarium baliqlari

Akvarium baliqlari — ak-variumda yashab va koʻpaya oladigan baliqlar. Koʻpchilik turlari maydali-gi, antika qiyofasi va ajoyib rangi bilan boshqa baliklardan ajralib turadi. Aksariyat Akvarium baliqlari tabiiy sharoitda tro-pik va subtropik oʻlkalardagi chuchuk suv havzalarida yashaydi. Dengiz baliklarini akvariumda koʻpaytirish qiyin. Akvarium baliqlari ga karpsimonlar (barbuslar, danio, kardinal va boshqalar), haratsinidlar (neonlar, tetralar va boshqalar), karptishlilar (gambu-ziya, guppi, platipesil, afiosemionlar va boshqalar), okunsimonlar (gurami, ipdorlar, xoʻrozchalar, skalyariylar, sentrarxidlar, sixlidlar va boshqalar), laqqasimonlar (kallixtidlar) oilalariga mansub boʻlgan bir necha yuzlab turlar kiradi. Akvarium baliqlari orasida ayniqsa guppi, danio, barbuslar, skalyariylar, laqqachalar, ne-onlar, nanostomuslar va boshqa mashhur. Akvarium baliqlari ni parvarish qilish va kuzatish organik olamni idrok etishda katta ahamiyatga ega. Akvarium baliqlari ni parvarish qilayotgan bolalar dastlabki mehnat faoliyati koʻnikmasiga ega boʻlishadi, ularda jonivorlarga gʻamxoʻrlik qilish odati shakllanadi. Akvarium baliqlari ustida genetika, biokimyo va bionika sohasida turli tadqiqotlar ham olib boriladi. Mas, guppi va medaklar ustida genetik tadqiqotlar oʻtkazilgan. Uzoq formalarni chatishtirish orqali Akvarium baliqlari ning yangi zotlari chikarilgan. zamo-naviy akvariumlarda ilmiy tadqiqot maqsadlarida har xil baliqlar, jumladan yirik aku-lalar ham boqiladi. Bunday akvariumlarda baliqlarning hayoti, xulq-atvori oʻrganiladi, yangi zotlar chiqarish ustida seleksiya ishlari olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvatinta

Akvatinta (ital. acquatinta, acquaforte — ofort va tinto — boʻyalgan soʻzidan) — gravyura turi, sirtiga as-falt yoki kanifol kukuni metall taxtani kislota bilan kuydirib ishlanadi. Oq-qora va rangli rasmlar hosil qilishda foydalaniladi. A. chiziqli ofort bilan qoʻllanilganda asar tus va faktura jil-vasi bilan boyitiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvatipiya

Akvatipiya (lot. aqua — suv va yun. typos — belgi, iz) — gravyuratsa qoʻllaniladigan yuqori bosma turi. A.da suvli boʻyokdan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvatollar

Akvatollar — suv tuldirilgan okuvchan yoki gelesimon portlovchi moddalar; kimyoviy tarkibi va xossalari jihatdan akvanitlarp yaqin. Portlashda ajraladigan issiqligi 2,9-4,6 Mj/kg. Muzlash temperaturasini pasaytirish uchun A.larga antifrizlar qoʻshiladi. Yer sir-tidagi suv bosgan qattiq jinslarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvatoriya

Akvatoriya [lot. aqua — suv va (territoriya] — suv havzasi yuzasining 260bir qismi. Port akvatoriyasi deganda portning quruqlikdagi qismidan tashqari suv qismi tushuniladi. Gidro-aerodrom akvatoriyasi — suv yuzasining gidrosamolyotlar uchishi, qoʻnishi va langarda turishi uchun ajratilib, maxsus jihozlangan qismi. Yangi qurol va texnikani sinab koʻrish uchun poligon sifa-tida foydalaniladigan suv maydoni ham A. deyiladi. Baʼzan A. harbiy kemalar turadigan joyni ham oʻz ichiga oladi. Dengiz xoʻjaliklari (baliqchilik, boshqa dengiz hayvonlarini koʻpaytirish, dengiz karami yetishtirish va boshqalar) rivojlanishi bilan turli xoʻjalik A.lari paydo boʻlmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvatropizm

Akvatropizm (lotincha: aqua — suv, yun. tropos — yoʻnalish, harakat) — oʻsimlik yoki uning organlarining suvli muhitga intilishi. Mas, ildizning nam tuproq tomonga oʻsishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akveduk

Akveduk (lot. aqua — suv va dico — eltaman), suv oʻtkazgich-koʻprik — jar, dara, daryo, yoʻl ustidan oʻtkaziladigan nov yoki quvurdan iborat koʻpriksimon, estakada koʻrinishidagi suv oʻtkazuvchi inshoot. Oʻtkaziladigan joyning uzunli-gi va chuqurligiga qarab, A. yogʻoch, temir-beton, tosh, beton va metalldan quriladi. Oʻzbekistonda qadim zamonlardan buyon A.lar yogʻoch va toshdan qurilib kelingan. Mas, 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida Afrosiyobni suv bilan taʼminlash maqsadida pishiq gʻishtdan A. qurilgan (qarang Joʻyi arziz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Texnika
Gidrologiya
Arxitektura
Akvilegiya

Akvilegiya (lot. Aquilegia — suvyigʻar) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Poyasi tik (25-70 sm), gullari uzun pixli koʻk, binafsha, qizil yoki och qizil; gulkosasi 5 bargli. Mevasi oʻzaro tutashmagan tuda urugʻchibarglardan iborat. 50 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Amerikada (oʻrmon chetlari, daryo boʻylari va togʻlarda) tarqalgan. 9 turi bor, koʻproq Markaziy Osiyo, qisman Sibir va Uzoq Sharkda uch-raydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarda A.ning ikki turi yovvoyi holda oʻsadi. Oddiy A. (A. vulgaris) gulzorlarga ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akvink

Akvink — Rim imperiyasi davridagi (mil. av. 10 — mil. 409) shahar, mil. 107 yildan Rimning Quyi Pannoniya provinsiyasi bosh shahri. A. harobalari Budapesht (Vengriya) yaqinida joylashgan. 1775-yildan kazishma ishlari olib boriladi. Hunarmandlar yashaydigan mahallalar, amfiteatr, mudofaa devori, ibodatxonalar, shuningdek Quyi Pannoniya noibining sahni naqshinkor saroyi ochilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Akvitaniya

Akvitaniya — Fransiyaning jangʻarbidagi tarixiy viloyat. Qadimda — Rim provinsiyasi. Oʻrta asrlarda — gersoglik, 1137-yil fransuz mulklariga qoʻshib olingan, 1154-yil ingliz qirollari mulki. 13-asrdan Giyen deb atala boshlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akes

Akes — Turkmanistondagi Tajan daryosining antik davr tarixiy manbalarda uchraydigan nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akinak

Akinak (yun. akinakes) — xanjar (40- 60 sm)]. Sak, skif va forslarda mil. av. 1- ming yillik oʻrtasi va 2-yarmida qoʻl jangida sanchuvchi qurol sifatida ishlatilgan. Amudaryo xavzasidan to-pilgan sak jangchisi tasviri tushirilgan tilla jevakka qarab A.ning qanday taqib yurilganligini bilish mumkin. U belboqqa osib qoʻyilgan, pastki uchi esa ot minganda yoki piyoda yurganda xalaqit bermasligi uchun yonboshga, tizzadan yuqoriroqqa bogʻlab qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akineziya

Akineziya (yun. a — inkor qoʻshimchasi va kinesis — harakat) — faol harakatlar boʻlmasligi, ixtiyo-riy harakatning qiyinlashuvi. Bosh miya poʻstloq osti toʻqimalarining yalligʻlanishi, jarohatlanishi, tushkunlik holatlari, ayrim dorilarni sui-isteʼmol qilish va boshqa sabab boʻladi. A. da muskullar taranglashadi, titrash, qaltirash alomatlari paydo boʻladi, yuz muskullarining qotib qolishi nati-jasida bemorning yuzidagi imo-ishora (mimika) tuygʻulari sezilmaydi, u yurib ketayotganida qoʻllari mutanosib harakat 261qilmay qotib qoladi, tupuk yutish qiyinlashadi, ogʻizdan soʻlak oqadi va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akita

Akita — Yaponiyadagi shahar, Xon-syu o.ning shimoli-gʻarbida, Omono daryosi etagida; A. prefekturasining maʼmu-riy markazi. Aholisi 304 ming (1991). Akita stansiyasi; neft-kimyo, yogʻochsozlik, rangli metallurgiya, hunarmandchilik korxonalari bor. Ipak gazlamalar ish-lab chiqariladi. Yogʻoch-taxta, neft mahsulotlari, sholi eksport qilinadi. Un-t bor. A. 8-asrda qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akko

Akka – Oʻrta dengiz sohilidagi shahar. Isroil davlatida. Qadimda Akko deb atalgan. Janubiy Finikiyaning yirik savdo markazi boʻlgan. Ilk bor mil. av. 15-asr ga oid manbalarda zikr qilinadi. Mil. av. 8–4-asrlarda A. Tir shahar davlati, mil. av. 3-asrda esa Ptolemeylar tasarrufida boʻlib, Ptolemaida deb atalgan. Mil. av. 2–1-asr boshlarida sa-lavkiylarga, mil. av. 63 yildan Rimga tobe boʻlgan. 638 yil arablar egallagan, 1104-87 va 1191-1291-yillarda salibchilar qoʻl ostida boʻlgan. 1516–1918-yillarda Us-monli turk saltanati tarkibida. 1799-yil A. (u paytda Sen-Jan-d’Akr deb atalgan) Napoleon Bonapart armiyasining 3 oylik qamaliga bardosh berib, dushmanni chekinishga majbur qilgan.

Manbalar 

Isroil
Muqaddas shaharlar
Akkad

Akkad quyidagilarga bogʻlanishi mumkin:

 Akkad (shahar), Akkad imperiyasining poytaxti.
 Akkad imperiyasi, Mesopotamiyaning birinchi imperiyasi
 Akkad SC, Iroq futbol klubi

Shaxslar nomida 

 Abbos al-Akkad, Misr yozuvchisi
 Abdulrahmon Akkad, Suriyalik gomoseksualizm targ'ibotchisi.
 Baho al-Din Ahmad Husayn al-Akkad, Misr musulmon imomi. 
 Hasan Akkad, suriyalik fotograf va kinorejissyor.
 Muhammad Akkad, suriyalik siyosatchi, Aleppo gubernatori (2012 — 2014). 
 Mustafo Akkad, suriyalik Amerika kino prodyuseri va rejissyori. 
 Umar al Akkad (1982-yilda tug'ilgan), misr-kanada yozuvchisi va jurnalisti.

Boshqa nomlar 

 Akkad shohlari ro'yxati . 
 Akkad Bakkad Bambey Bo, hind teleseriali.
 Akkad tili, Mesopotamiyaning qadimgi tili.
Akkad tili

Akkad tili (qad. shahar Akkad nomidan) — mashhur som tillarining eng qad.si. Ikki dialektga — bobil va ossuriy dialektlariga ega, shu bois koʻpincha u bobil-ossuriy (yoki ossuriy-bobil) tili deb ham ataladi. Akkad tilining ham (boshqa som tillari kabi) oʻziga xos xususiyati undagi soʻzlar oʻzagi undoshlardan (koʻpincha uch undoshdan) tashkil topishidir. Unlilar hamda oʻzakka te-gishli boʻlmagan baʼzi undoshlar gramma-tik munosabatni yuzaga keltiradi va oʻzak umumiy maʼnosini muayyanlashtiradi. Akkad tili yozuvi shumer sillabo-ideografik mixxatiga asoslangan boʻlib, belgilar koʻp tovushli xususiyatga ega. Ular soni 500 dan oshib ketadi. Akkad tili mixxat yozuvini 1857-yilga kelib toʻliq oʻqishga muvaffaq boʻlingan.

Manbalar
Akkerman konvensiyasi

Akkerman konvensiyasi — Rossiya bilan Turkiya oʻrtasida 1826-yil 7-oktabr da Akkerman shahrida tuzilgan shartnoma. 1812-yilgi Buharest sulhinn toʻldirgan. Moldaviya, Valaxiya va Serbiyaning im-tiyozlariga rioya qilinishi yuzasidan Turkiya majburiyat olgan. Rossiya savdo kemalariga Turkiya hududiy suvlarida suzib yurish, rus fuqarolariga esa barcha turk viloyatlarida savdo qilish huquqi berildi. Rossiya va unga dust davlatlar 262turk boʻgʻozlaridan ham bemalol foydalanadigan boʻldi. Akkerman konvensiyasi Rossiyaning Yaqin Sharq va Bolqondagi mavqeini mustahkamlashda muayyan rol oʻynadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akklimatizatsiya

Akklimatizatsiya (lot ak — uchun, yun. clima — iqlim) — organizmlarning yangi yashash sharoitlariga moslanishi (qarang Iqlimga moslanish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkomodatsiya

Akkomodatsiya (lot. accomodatio moslashuv) — koʻzning turli masofadagi narsalarni ochiq-ravshan koʻrishga mosla-shuvi. Yaqin va uzoq, masofadagi narsalar aksi toʻppa-toʻgʻri koʻz toʻr pardasiga tushishi uchun koʻz gavhari qavariq yoki yalpoq boʻlishi kerak. Yaqindagi narsalarga qaragan paytda koʻz gavhari sharga oʻxshash qavariqshaklga, uzoqdagi narsalarga qaraganda esa choʻzilib, tekis yuza-li shaklga kiradi. Bu jara-yonda koʻzdagi kipriksimon tana, koʻz gavhari va ularni bir-biriga bogʻlab turgan juda koʻp noziq naychalar, rangdor parda hamda koʻz qorachigʻi faol qatnashadi. Ana shu xususiyatlar tufayli sogʻlom koʻz hamma vaqt ravshan koʻradi. Yosh ulgʻaygan sari koʻz gavharining elastikligi oʻzgaradi va odam taxminan 60-65 yoshida koʻzining mos-lashish qobiliyatini yoʻqota boshlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkord

Akkord (lotincha: accordo — uygʻunlashtiraman) — turli balandlikdagi uch va undan ortiq tovushlarning qoʻshilib sadolanishi. A.larning aksariyati tersiya intervali boʻylab joylashgan holda (oʻzgacha holatdagilari ham ana shu tartibda joylashtirilib) tahlil etiladi. Kvinta oraligʻidagi ikki tersiyadan iborat A.- uchtovushlik (3 raqami bilan belgilanadi), unga yuqori yoki pastdan uchinchi tersiya tovushi qoʻshilsa — sep-takkord (7 raqami bilan belgilanadi), unga yana bir tersiya tovushi qoʻshilsa — nonak-kord (9 raqami bilan belgilanadi) deb ata-ladi; mazkur A.lardan musiqa amaliyotida keng foydalaniladi. Barcha A.larning pastki tovushi- asosiy (yoki prima) ton, undan yuqoridagisi — tersiya toni, uchinchisi — kvinta toni, toʻrtinchisi — septima toni, beshinchisi — nona toni deb yuritiladi va ana shu intervallarga mos raqamlar bilan belgilanadi. A.lar tarkiban (katta yoki kichik tersiyalar oldinma-ketin joylashishi jihatidan) bir-biridan farqlanadi. Asosiy tonidan hisoblanganida avval katta, soʻngra kichik tersiyalardan tuzilgan A.- katta yoki major uchtovushligi, avval kichik soʻngra katta tersiyalardan tuzilgan A. — kichik yoki minor uchto-vushligi, ikki katta tersiyadan tuzilgani- orttirilgan, ikki kichik tersiyadan tuzilgani — kamaytirilgan uchtovushlik deyiladi. Uchtovushlik va septakkordlar odatda musiqa tovushqatorining muayyan pogʻonalarida tuziladi. Klassisizm davri musiqa amaliyotida I, IV va V pogʻonalarning (tonika, subdominanta va dominanta deb ataluvchi) uchtovushliklari, II, V va VII pogʻonalarning (V7 — do-minant septakkord, VII, — yetakchi) sep-takkordlari keng qoʻllaniladi. A.lar tonlari orasidagi masofaga binoan (tenor-bas oraligʻi bundan is-tisno) tor (kvartagacha) va keng (oktavagacha) joylashgan boʻladi. Barcha A.lar dissonans yoki konsonanslik xususiyatiga ega boʻlib, odatda, birinchi turdagilari konsonansli koʻptovushlilarga yechiladi (oʻtadi). Bu narsa (tarang dissonans va xushsadoli konsonans A.lar munosabati) musiqa amaliyoti, avvalo, kompozitorlar ijodi uchun katta badiiy omil vazifasini oʻtaydi. Shu boisdan har bir A. faqat funksional (yaʼni u yoki bu ladning mu-ayyan pogʻonasida tuzilgan koʻptovushlik sifatida) ahamiyatga ega boʻlibgina qolmay, muhim ifoda vositasi hamdir. A.lardan foydalanish va ularni taxlil etishda ularga tarixan yondashish va u yoki bu ijodiy oqim, uslub hamda anʼanani inobatga olish zarur, chunki biror davr (mas, klassitsizm, romantizm, impressi-onizm va hokazo) mezoni boshqa davr mezoniga toʻgʻri kelmasligi tabiiy. Ad:. Etinger M., Ranneklassicheskaya 263garmoniya, M., 1979;Sposobin I. V., Musiqa shakli, T., 1982.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Akkordika
Akkord ish haqi

Akkord ish haqi (ital. ac-cordo -bitim) — shartnoma asosida ish-bay usulida bajarilgan ish uchun bir yoʻla toʻlanadigan ish haqi (qarang Ish haqi). Qurilish va qishloq xoʻjaligida keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkordeon

Akkordeon (frans. accordeon) — 1) chap qoʻl tomonda tayyor akkordlari boʻlgan tilchali musiqa asboblarining umumiy nomi. 1829-yil paydo boʻlgan. Bir tugmachasi bosilsa, butun akkord sado-langan; q. Garmon; 2) oʻng qoʻl tomonda fortepiano toifasidagi klaviaturasi boʻlgan bayansifat cholgʻuning nomi.Oʻzbekistonda 50- yillardan professi-onal va havaskorlik ansambllari tarki-bidan oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Akkra

Akkra — Gana Respublikasi poytaxti (1957-yildan), Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi pasttekislikda. Katta Akkra poytaxt okrugi sifatida ajratilgan. Akkra mamlakatning eng yirik shahri. Aholisi 1,2 mln kishi (1997). Akkra Gananing muhim savdo, sanoat va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, port va xalqaro aeroport mavjud. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik korxonalari, elektr uskunalari zavodi bor. Kustar usulda oltin va kumushdan zargarlik bu-yumlari yasaladi. Universitet, Fanlar akademiyasi (1961), yirik milliy muzey, musiqa va drama maktabi, doimiy dramatik studiya, kinofilm ishlab chiqaruvchi korporatsiya va boshqa madaniy-maorif muassasalari bor. Akkra serdaraxt koʻrkam shahar. Akkra oʻrnida dastlab ga elatiga mansub qabilalardan birining qishlogʻi boʻlgan. Shaharga 16-asrda asos solingan. 1876-1957-yillarda Oltin Qirgʻoq mustamlakachi maʼmurlarining qarorgohi. Oʻrta asrda qurilgan fort (qal’a)lar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gana