MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Plankton

Plankton ( — sayr qiluvchi) — suv qatlamida yashab, suv oqimi bilan harakatlanuvchi organizmlar majmui. Plankton tarkibiga oʻsimliklar (fitoplankton), bakteriyalar (bakterioplankton), hayvonlar (zooplankton) kiradi. Koʻl planktoni limnoplankton, daryo planktoni potamoplankton deb ataladi. Fitoplankton suvning fotosintez qilish uchun zarur yuqori (50–100 m gacha) qatlamida, bakterioplankton va zooplankton suvning barcha qatlamida uchraydi. Dengiz fitoplaktoni, asosan, di-atom suvoʻtlar, peridiniyalar, kolito-forid xivchinlilardan, chuchuk suv fitoplaktoni diatom, koʻkyashil va ayrim yashil suvoʻtlardan iborat. Chuchuk suv zooplanktonida kurakoyokli va shoxdor moʻylovli qisqichbaqasimonlar, ogʻizaylangichlar, bir hujayralilar; dengiz zooplanktonida har xil qisqichbaqasimonlar, bir hujayralilar, boʻshliqichlilar, taroklilar, baliklar tuxumi va linchinkasi, umurtqasiz hayvonlar lichinkasi koʻp boʻladi. Oʻlchamiga binoan, Plankton nannoplakton (bakteriyalar, juda mayda suvoʻtlar), mikroplankton (suvoʻtlar, bir hujayrali hayvonlar, ogʻizaylangichlar, har xil lichinkalar), mezoplankton (oʻlchami 1 sm gacha boʻlgan qisqichbaqasimonlar va boshqa hayvonlar), makroplanktonlar (oʻlchami 1 sm dan bir necha sm gacha boʻlgan mizidlar, krevetkalar, meduzalar), megaplankton (yirik hayvonlar, mas, qutb meduzasi — diametri 2 m gacha; zuxro kamari uz. 1,5 m gacha) ajratiladi. Koʻpchilik plankton organizmlarda suvda qalqib yurish uchun gavda nisbiy ogʻirligini kamaytiruvchi (havo pufaklari, yogʻ kiritmalari, gʻovak va liqil-doqtana), gavda yuzasini kengaytiruvchi (gavdaning yassi boʻlishi, turli xil oʻsimtalar) moslanishlar paydo boʻlgan. Okean fitoplanktoni umumiy massasi (550 mlrd. tonna) zooplanktonga nisbatan 10-marta koʻproq. Fitoplankton zooplankton uchun oziq, suv havzalaridagi oziq zanjirining asosini tashkil etadi.mnk

Yana qarang 

 Bentos

Manbalar 

 

Biologiya
Plantaj

Plantaj, tuproqni plantaj plug bilan ishlash (lot. planto — oʻtqazmoq) — koʻchatzor, tokzor va bogʻ barpo etiladigan yerni plantaj plugda 40—100 sm chuqurlikda haydash. Tokzor, koʻchatzor, oʻrmonzor qilinadigan, mevali daraxtlar ekiladigan yer may-donlarini haydashda, shuningdek, shoʻrxok va qumloq yerlarni oʻzlashtirishda P. usulidan foydalaniladi. Bu usul ekilgan koʻchatlar ildizining yaxshi rivojlanishiga, tuproqda suv rejimining yaxshilanishiga yordam be-radi. Akad. M.V.Muhammadjonov tomonidan gʻoʻza-beda almashlab ekishda hay-dov qatlamini chuqurlashtirish (SO-SO sm) ekinlar hosildorligini oshirish imkoniyatini yaratuvchi "ikkinchi qoʻriq", tuproq unumdorligini taʼminlashning usullaridan biri sifa-tida asoslab berilgan. Plantaj pluglarga chimqirqarlar, har xil balandlikda joylashtirilgan qoʻsh korpuslar va boshqa qismlar oʻrnatiladi; bu qismlar tuproqni chuqur yumshatgani holda uning pastki qatlamini yuzaga chiqarmaydi. Yer 2—3 qatlamli qilib, chuqur haydaladi. Shu bilan bir vaqtda yerga organik va mineral oʻgʻitlar ham solib ketiladi.

Manbalar
Plantatsiya

Plantatsiya (lot. plantatio — oʻsimlik ekish) — 1) yirik dehqonchilik xoʻjaligi. Bunday xoʻjaliklarda, asosan, tropik, subtropik ekinlar — paxta, choy, shakarqamish, kofe va boshqa yetishtiriladi. Buyuk geografik kashfiyotlar natijasida Yevropa mamlakatlari bosib olgan mustamlakalarda kapitalning dastlabki jamgʻarilishi davrida paydo boʻlgan. Dastlabki P. Vest-Indiyasa 16-asr boshlarida tuzildi. 19-asrning 1yarmida AQSH P. tizimining markazi boʻlgan davrda gʻoyat rivojlandi va qora tanli qullar mehnatidan shafqatsiz foydalanildi. 19-asr oxirida arzon yollanma ish kuchi va qisman majburiy mehnatdan foydalanadigan yirik latifundiyalar paydo boʻldi. 20-asrda mustamlakachilikdan ozodlikka erishgan koʻpgina mamlakatlarda P. xoʻjaliklari natsionalizatsiya qilindi. P. bir qancha rivojlanayotgan mamlakatda saqla-nib qolgan; 2) qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan katta yer maydoni.

Manbalar
Planula

Planula (lot. planus — yassi) — koʻpchilik boʻshliqichlilarning 2 qavatli pelagik lichinkasi. Tuxumdan rivojlanadi yoki parenximula davrini oʻtadi. Epiteliysi endodermada joylashganligi va gastral boʻshligʻining boʻlishi bilan parenximuladan farq kiladi. Ektodermasi ixtisoslashgan xivchinli epiteliy hujayralaridan iborat. Gavda boʻshligʻini endoderma oʻrab turadi. P. bir necha vaqt suvda suzib yuradi; keyinroq suv tubiga yopishib olib, polipga aylanadi. P. tubullariyalar va traximeduzalarda aktinula davrini oʻtgach, voyaga yetadi (yana qarang Boʻshliqichlilar).

Manbalar
Planshayba

Planshayba (nem. planscheibe) — 1) stanoklarning ishlov beriladigan material yoki kesuvchi asbobni mahkamlash va ularni aylantirish uchun ishlatiladigan moslamasi; 2) karusel stanogiaya zagotovka mahkamlanadigan aylanma stol. P.ga, odatda, murakkab shaklli yoki katta diametrli, kalta zagotovkalar oʻrnatiladi. Zagotovka P.ga qamragichlar, burchaklik, boltlar bilan mahkamlanadi. Katta stanoklarda P. ikki yoki bir necha qismlardan iborat boʻladi.

Manbalar
Planshet

Planshet (frans. planchette — tax-tacha) — 

1) menzulaning bir qismi; 40 sm*40 sm dan 60 sm xbO sm gacha boʻlgan kvadrat shakldagi taxta; 

2) koʻz bilan chamalab planga olishda ishlatiladigan chiziqdi qogʻoz, kompas oʻrnatilgan papka yoki taxtacha; 

3) geografik va topografik haritalar joylanadigan, tashqi tomoniga shaffof plastinka oʻrnatilgan tekis sumka; 

4) ar-tilleriyada oʻt ochish uchun ishlatiladigan ishchi hujjat. U chizma taxtasiga mahkamlangan koordinatali qalin qogʻoz tarzida boʻladi. P.ga batareya oʻt ochish pozitsiyalaridagi nuqtalar, kuzatuv punktlari, nishonning holati va boshqa qayd qilib boriladi; 

5) teatr binosida alohida oʻyiq taxtalardan ishlangan sahna poli.

Manbalar
Plastidalar

Plastidalar (yun. plastos — shakllangan) — avtotrof oʻsimliklar hujayrasining pigmentli organoidlari; organik moddalar sintezini amalga oshiradi. Yuksak oʻsimliklarda 3 xil-ga: yashil xloroplastlar (XP), rangsiz leykoplastlar (LP) va rangli xromoplastlar (XR)ga boʻlinadi. XP — lin-zasimon yoki sharsimon tangachalar, oʻlchami 4—6 mkm; tarkibida 50% ga yaqin oqsillar, 35% lipidlar va 7% pigmentlar, shuningdek, ozroq dezok-siribonuklein kislota (DNK) va ribonuklein kislota (RNK) bor. Yuksak oʻsimliklarda XP pigmentlari yashil a va v xlorofillar hamda karotinoidlardan iborat. XPdagi DNKlar yadro DNK sidan farq qiladi va koʻkyashil suvoʻtlar hamda bakteriyalar DNKsiga oʻxshaydi. LP-rangsiz, dumaloq yoki choʻziq mayda tanachalar boʻlib, oʻsimliklarning hamma tirik hujayralarida mavjud. LPda oddiy organik birikmalardan birmuncha murakkab moddalar (kraxmal va boshqalar) sintezlanadi. LP toʻplanadigan moddalariga qarab amiloplastlar, eleoplastlar va proteinoplastlarga boʻlinadi. XR dumaloq, notoʻgʻri koʻp qirrali yoki ignasimon shaklda; tarkibida kuzgi barglar, gul-yonbargchalar, pomidor, chetan, marvaridgul va boshqalarning pishayotgan mevalariga sariq, qizil rang beradigan karotinoidlar bor. P.ning bir xili boshqa-siga (mas, LP XP ga, XP XR ga) aylanishi mumkin.

Xlorofil pigmentlari a va b yashil rang berib quyoshdan kelayotgan 300-700 nnm toʻlqin uzunligidagi nurlarni yutadi va bu nurlar ishtirokida fotosintez amalga oshadi.

Manbalar
Plastik jarrohlik

Plastik operatsiya - kishi organizmidagi shikastlangan biror aʼzoning shakli va funksiyasini qayta tiklash, tugʻma va hayotda orttirilgan nuqson, kamchiliklarni toʻgʻrilash. Plastik xirurgiyada toʻqimalarning joyi oʻzgartiriladi, bemor gavdasining boshqa qis-midan olingan toʻqimalar koʻchirib oʻtkaziladi (autoplastika, autotrans-plantatsiya); bemorga boshqa odamdan (allotransplantatsiya) yoki hayvondan olingan toʻqimalar koʻchirib oʻtkazila-di; bemor toʻqimalariga, organizmiga yot, biroq unga beziyon materiallar (metall, plastmassa, sintetik tola va boshqalar)dan yasalgan turli narsalar singdiriladi (implantatsiya). Plastik xirurgiya yordamida bemor yuzidan tugʻma va orttirilgan nuqsonlar (lab tirtikligi, burun yoʻqdigi, tortib tu-radigan chandiqlar) bartaraf etiladi.

Terini koʻchirib oʻtkazish bilan amalga oshiriladigan Plastik xirurgiyak kuyganda, kosme-tik maqsadlarda yuzdagi ajinlar, teri burmalari, oʻsmalar va boshqalarni yoʻqotishda keng qoʻllanadi. Suyak Plastik xirurgiyasi suyaklarning turli deformatsiyalarida, sox-ta boʻgʻimda, umurtqa pogʻonasi kasalliklarida oʻtkaziladi. Bemorning oʻz toʻqimasidan foydalanilsa, koʻchirib oʻtkazish ayniqsa muvaffaqiyatli chiqadi. Koʻchirib oʻtkazishda bemorning asli suyagi maʼlum vaqtdan soʻng soʻrilib ketadi, biroq yangi suyak toʻqima-sining oʻsib chiqishiga asos boʻladi.

Organizmga yot materiallarni singdirish operatsiyalari muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda. Bularga oddiy operatsiyalar (burun shaklini terisi ostiga parafin yuborib tuzatish) dan tortib murakkab zamonaviy operatsiyalargacha (qon tomirni sintetik toʻqimadan yasalgan protez bilan, yirik tomirni unga singdirilgan metall konstruksiya bilan almashtirish, yurak kla-panlarini protezlash) kiradi.

Plastik xirurgiyaning eng murakkab sohasi — boshqa odamdan material olib oʻtkazishdir. Transplantat oʻz biologik xossalariga koʻra koʻpincha bemor toʻqimalari bilan moye kelmay qoladi, bunda maxsus davo usuli bilan uni singdiriladi (qarang Transplantatsiya).

Manbalar 

Tibbiyot
Jarrohlik
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Plastikat

Plastikat — q. Polivinilxlorid.

Manbalar
Plastiklik

Plastiklik ( — „ishlovga moyillik“) — tashqi kuch yoki zoʻrikish (kuchlanish) taʼsirida qattiq jismlarning oʻlchamlari va shakli dastlabki holiga qaytmaydigan boʻlib oʻzgarish (plastik deformatsiyalanish) xossasi. Materiallarga bosim bilan ishlov berish (bolgʻalash, presslash va boshqalar) imkonini belgilaydi. Tashqi kuch taʼsirida kristall panjara atomlari orasidagi oʻzaro taʼsir kuchlari oʻzgaradi (deformatsiyalanadi). Plastik deformatsiyalanishda panjara atomlari bir-biriga nisbatan koʻchadi, oqibatda kristall qatlamlarning bir-biriga nisbatan siljishi, kristall panjara buzilishi, issiqiik harakati tufayli jism atom tuzilishining oʻzgarishi kuzatiladi. Jismning moʻrtligi, plastikligi sharoitga bogʻliq. Maʼlum bir sharoitda (mas, yuqori temperaturada) uning bunday xossalari butunlay yoʻqoladi. Metallarning plastiklik holatiga oʻtishi maʼlum sharoitda roʻy beradi, bu holat chegaraviy holat deb yuritiladi. Jismlarning plastiklikgi deformatsiyalanish tezligi, temperatura va jismning tuzilishiga bogʻliq.

Plastiklikning turli xillari mavjud. Oʻzdiffuzion va diffuzion plastiklikda tashqi siquvchi kuch taʼsirida kristallarning atom qatlamlari shu kuch taʼsir etayotgan sirtdan boshqa joyga siljiydi. Bunda massa koʻchishi sirt boʻyicha yoki kristall hajmi boʻyicha oʻzdiffuziya tufayli amalga oshadi. Dislokatsion plastiklikda kristallografik tekislikdagi sirpanish kristallning plastik deformatsiyalanishiga sabab boʻladi. Sirpanish har xil sodir boʻladi: dastlab, u tekislikning bir zonasida yuz berayotgan boʻlsa, bu zonaning chegarasi butun tekislikka yoyiladi. Sirpanishning yoyish chegarasi dislokatsiya chizigʻi yoki dislokatsiya deyiladi. Kraudion plastiklik kristalddagi zich joylashgan atom katorlari boʻylab atomlar quyuqlanmasi (kraudinlar) hosil boʻlishiga asoslangan. Kristall sirtiga tig botirilsa, atomlar shu sohadan uzoqlashadi, natijada tigʻ botirilayotgan sirtdan maʼlum masofada atom konsentratsiyasi oshadi — Kristallda tugunlararo atomlar hosil boʻladi.

Kraudion plastiklik: I — tigʻ botirilguncha; II — tigʻ botirilganda atomlar kuyuklanmasi hosil boʻladi; III — shaklning uzil-kesil oʻzgarishi. Kristallda tugunlararo atomlar hosil boʻladi.

Plastiklikni baʼzi jismlarda eʼtiborga olmaslik mumkin, bunday jismlar mutlaq elastik (qayishqoq) jismlar hisoblanadi. Har bir jismning xossalari plastiklik boʻyicha guruhlarga ajratib oʻrganiladi. Masalan, kristallar, polikristallar, monokristallar, amorf jismlar plastikligi va boshqa Jismlarning qovushqokdigi ham ularning plastikligini belgilaydi. Tutash muhitlar mexanikasida jismlar bir jinsli, uzluksiz deb faraz qilinadi, mas, kristall panjara atomlari orasidagi masofa hisobga olinmaydi. Plastiklik materiallarning buzilmasdan katta qoldiq deformatsiya (plastik deformatsiya) hrsil qilishidir. Materiallarning plastiklikligi ularning choʻzilgandagi uzayishiga qarab baholanadi. Qattiq jismlar plastikligini oʻrganish amaliy ahamiyatga ega. Detallarni tayyorlash texnologiyasida, inshootlar qurishda, metallarni bosim bilan qayta ishlash va kesishda plastiklikning asosiy qonun-qoidalariga rioya qilinadi.

Manbalar
Plastiklik nazariyasi

Plastiklik nazariyasi - qattiq jismlarning plastik deformatsiyalanishi oʻrganiladigan mexanika boʻlimi. Plastiklik nazariyasi jismlardagi plastiklik xossasining fizik maʼnosini emas, balki plastik (ishlovga moyil) jismlarning mikro-skopik xossalarini oʻrganish, plastik deformatsiyalanadigan jismlarda kuchlanish (zoʻrikish) va deformatsiyaning taqsimlanishini aniklash usullarini to-pish bilan shugullanadi.

Plastiklik nazariyasi 19-asr oxirlaridan taraqkiy qila boshladi. Fransuz olimi A.Sen-Venan, nemis olimlari R.Mizes, L.Prandtl, A.Nadan, rus olimlari S.L.Sobolev, S.G.Mixlin, A.A.Ilyushin, uzbek olimi X,.A.Rahmatullin va boshqa olimlar bu fanga muhim hissa qoʻshgan.

Amalda yupqa devorli yassi, silindrik metall trubalarning choʻzilish, sikilishdagi plastiklik xossalari tekshiriladi. Bunda namuna tashki kuch taʼsirida siqiladi, choʻziladi, buraladi, unga ichki bosim taʼsir qiladi va h.k. Plastik deformatsiyalanganda materialning zoʻriqqan va deformatsiyalangan holati unga qoʻyilgan yukka bogʻliq boʻladi. Masalan, namunaga ikkinchi marta yuk qoʻyilganda uning elastiklik chegarasi ortadi. Shuning uchun materialning biron zoʻriqqan holatiga turli plastik deformatsiyalar toʻgʻri keladi. Jismning plastiklik modelini taʼriflash materialning zoʻriqqan va deformatsiyalangan holatlari orqali ifodalanadigan tenzorlarning oʻzaro bogʻliqligini aniqlashdan iborat. De-formatsion Plastiklik nazariyasidan tashqari, oqim nazariyasi ham mavjud. Bu nazariyaga koʻra, zoʻriqish va deformatsiyaning oʻsishi kuchlanish (zoʻriqish) kompo-nentlariga bogʻliq. Plastiklik nazariyasining ayrim sohalari — reologiya, yaxlit jismlar mexanikasi yaxshi rivojlangan. Plastiklik nazariyasi texnikada — konstruksiyalarni loyi-halashning muhim masalalarini hal qilish, metallning plastik deformatsiyalanish texnologik jarayonini tekshirish va boshqalarda katta oʻrin egallaydi.

Manbalar
Plastinka moʻylovlilar

Plastinka moʻylovlilar (Sca-rabaeidae) — qoʻngʻizlar oilasi. Uzunligi 2 mm dan 150 mm gacha (gerkules). Moʻylovlari tizzasimon, uchki qismi plastin-kasimon, baʼzan qadahsimon boʻlib, yelpigʻichga oʻxshash taxlanadi. Oldingi oyogʻi (koʻpincha boshining oldingi qir-rasi) yerni kavlashga moslashgan. Ayrim turlarining erkagi boshida va yelkasi oldida shoxlari va boʻrtiklari boʻladi. Qurtlari oqish, yoʻgʻon; jagʻlari yaxshi rivojlangan, oyoqlari 3 juft, gavdasi S shaklida egilgan. 15 mingdan 20 minggacha, jumladan, Oʻzbekistonda 200 dan ortiq turi uchraydi. Ayniqsa, tropikada koʻp. Plastinka moʻylovlilar 2 ta ekologik guruh: goʻngxoʻrlar va skarabeylarga boʻlinadi. Koʻpchilik Plastinka moʻylovlilar tabiatda mod-dalar aylanishi va tabiiy sanitarlar sifatida (goʻngxoʻr qoʻngʻizlar) katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Plastinkalilar

Plastinkalilar () -umurtqasiz hayvonlar tipi. 1971 yilda aniqlangan. Uz. bir necha mm, dengiz tubida yashaydi. Gavdasi juda yupqa plastinkasimon, shakli oʻzgaruvchan, oldingi yoki keyingi qutblari, haqiqiy toʻqima va organlari boʻlmaydi. Qorin va orqa tomonidagi hujayralari birbiridan farq qiladi. Parenximasida duksimon qisqaruvchi hujayralari bor. Tuxum hujayrasi parenximada yetiladi. Jinssiz boʻlinish va kurtaklanish hamda jinsiy koʻpayadi. Tuxumi toʻliq va tekis boʻlinadi. 2 urugʻi: trixoplakslar va treploplakslar maʼlum.

Manbalar 

Hayvonlar
Plastifikatorlar

Plastifikatorlar (yunoncha: plastos — plastik va lot. facio — qilaman) — polimerlarning plastiklik va elastiklik holatini yaxshilovchi organik birikmalar. P. polimerlarning sovuqqa chidamliligini oshiradi va ishlov berilishini yaxshilaydi. P. kimyoviy jihatdan barqaror, suvda erimaydigan, issiq va nurga bardoshli hamda zaharsiz boʻlishi kerak. Kimyoviy tuzilishiga qarab quyidagi asosiy turlarga boʻlinadi: ftalatlar — ortoftalat kislotaning efirlari. Polimerlarning sovuqqa chidamliligini oshiradi va dielektriklik xossasini yaxshilaydi. Fosfatlar — fosfat kislotaning murakkab efirlari. Fosfatlar polimerlarni oʻtga chidamli kiladi. Adipinatlar va sebatsinatlar — adi-pin va sebatsin kislotalarning efirlari. Polimerlarni oʻtga chidamli kiladi va past temperaturalarda elastikligini oshiradi. Epoksidlangan P. — epoksidlangan tabiiy moy va epoksidlangan toʻyinmagan kislotalarning efirlari. Bular ham stabilizatorlik xizmatini oʻtaydi. Poliefir P. — yuqori molekulali murakkab geterozan-jirli poliefirlar. Ular moyda, ben-zinda erimaydi, issiqqa chidamli, uchmaydi. Plastifikatorlarch.da muhim ahamiyatga ega (ishlab chiqariladigan P.ning 70%i polivinilxlorid ishlashga ketadi). Rezina va lok-boʻyoq materiallari ishlab chiqarishda ham keng qoʻllanadi.

Manbalar
Plateya

Plateya — Janubiy Beotiya (Gretsiya)dagi yunon shahar-davlati. Fivadan jan.rok,da joylashgan. Yunon-fors urushlari davrida P. yakinida yunon qoʻshinlari fors armiyasini tormor keltirgan (miloddan avvalgi 479 yil 26.9). Afina va Sparta rahbarligidagi 24 yunon shahardavlatlari qoʻshiniga spartalik lashkarboshi Pavsaniy, forslar qoʻshiniga Mardoniy qoʻmondonlik qilgan. Ushbu magʻlubiyatdan soʻng forslar Yunonistondan Gel-lespoitga chekinishga majbur boʻlishgan. Miloddan avvalgi 427 yil Peloponnes qoʻshinlari uzoq qamaddan soʻng P.ni vayron qilganlar.

Manbalar
Platina

Platina (ispancha plata — kumush; lot. Platinum), Pt — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 78, atom massasi 195,08; ogʻir, qiyin eruvchi metall. Tabiatda Platina ning 4 ta barqaror l94Pt (32,9%), l95Pt (33,8%), l96Pt (25,2%), i9s pf (7;2%) va 2 ta kuchsiz radioaktiv izotopi 190Pt (0,013%, T =6,9-10” y.), l92Pt (0,78%, T1/2=1015-yil) uchraydi. Platina nodir va tarqoq element. Ural, Sibir, Janubiy Amerika, Alyaska, Kanada va Janubiy Afrikada Platina konlari bor. Yer poʻstining massa jihatidan 5-10~7%ni tashkil qiladi. Sof Platina ilk bor 1803-yilda Vollaston tomonidan olingan. Platina, shuningdek, Yer poʻstida Platina bilan uchraydigan va xossalari oʻxshash boʻlgan elementlar haqida platina (tugʻma platina), Platina metallari, Platina rudalari maqolalariga k,.

Manbalar 

 

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Platina (maʼnolari)

Platina:

 Platina (ispancha plata — kumush; lot.
 Platina (lot. platinum), tugʻma platina — platinali minerallar guruhi, metallar (asosan, temir)ning platina bilan tabiiy qattiq qorishma-si.
Platina metallari

Platina metallari, platinoidlar — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub 6 ta kimyoviy elementdan iborat oila. Platina metallariga ruteniy Ru (tartib raqami 44), rodiy Rh (45), palladiy Pd(46) — ye n gil Platina metallari, osmiy Os (76), iridiy 1g(77), platina Pt(78) — ogʻir Platina metallari kiradi. Kimyoviy turgʻunligi, suyuqlanish temperaturasining yuqoriligi va tashqi koʻrinishining koʻrkamligi sababli Platina metallari oltin va kumush bilan bir qatorda no-dir metallar deb ataladi. Yer poʻstida massa jihatidan platina 5-10^7%, osmiy 5-10~6%, iridiy 1-10~7%, ruteniy 5-10~7%, rodiy 1-10~7% va palladiy 1-10~6%ni tashkil qiladi. 100 dan ortiq Platina metallari minerallari maʼlum. Ular 2 xil: tugʻma palladiy va platina hamda turli qotishmalar. Platina metallarining ikkilamchi manbalariga togʻ-boyitish korxonalarining chiqindilari, ishlatilgan katalizatorlar va boshqa kiradi. Palladiy, ruteniy va rodiyning baʼzi izotoplari uran va plutoniyning parchalanish mahsulotlari tarkibida yadro re-aktorlarida yigiladi. Platina metallari — kumush-dek oq yoki kumushsimon, qiyin suyuqlanadigan, qiyin uchuvchan elementlar. Mexanik xossalariga koʻra, ular bir-biridan sezilarli farqlanadi: platina — yumshoq, plastik, uni ingichka sim qilib choʻzish, zar kabi yoyish mumkin; palladiy ham plastik, osmiy va ruteniy — moʻrt, iridiy — qattiq va mustaxkam. Palladiyning oksidlanish darajasi +2, platinaniki +2, +4 va +6, iridiyniki +2 va +3, osmiyniki +4, +6 va +8, rodiyniki +3, rute-niyniki +3, +4 va +8. Palladiy (800 hajmgacha) va platina (nisbatan kamroq) koʻp miqdorda vodorod molekulasini yutish va uni kimyoviy reak-siyalar jarayonida atom holida ajra-tib chiqarish xususiyatiga ega. Shu sababli ular organik sintezlarda katalizator sifatida ishlatiladi. Platina metallari va ularning qotishmalari gidrogenlash, degidrogenlash va oksidlash jarayonlarida katalizator, krtishmalarda legirlovchi qoʻshimcha sifatida, yuqori temperaturalarda qoʻllanadigan termo-paralar, qarshilik termometrlari, elektr pechlar qismlari, kimyoviy barqaror idishlar, elektrodlar, tibbiyot asboblari, krplamalar, zargarlik buyumlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Platina qotishmalari

Platina qotishmalari - asosini platina tashkil qiladigan qotishmalar; odatda, legirlovchi elementning (qarang Legirlash) platinadagi qattiq eritmasidan iborat boʻladi. Platina qotishmalarining muhim legirlovchi elementlari: rodiy (Rh), iridiy (Ir), palladiy (Pd), ruteniy (Ru), nikel (Ni), kobalt (So), mis (Si), volfram (W) va molibden (Mo). Platina qotishmalari suyuqlanish temperaturasi yuqori, zararli muhitlarda korroziya (zanglash)ga (oksidlanishga) chi-damli, mexanik xossalari yuqori, yeyilishga juda chidamli material. Platina qotishmalarini bosim bilan ishlab (bolgʻalab, prokatlab, shtamplab va choʻzib), har xil buyumlar olish mumkin. Ular termoparalar, elektr asboblarning qismalari (klemmalari), yuqori temperaturada eriydigan kavsharlar, prujinalar, doimiy magnitlar, shisha suyultirish idishlari, sunʼiy tola ishlab chiqariladigan filyerlar va boshqa muxim detallar hamda elementlar tayyorlashda, kimyoviy reaksiyalarda katalizatorlar sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Platonizm

Platonizm — keng maʼnoda — Platon (avvalo uning eydoslar haqidagi) taʼlimotiga ergashgan falsafiy okimlar; butun Yevropa falsafasiga P. bevosita yoki bavosita taʼsir koʻrsatgan. Tor maʼnoda — miloddan avvalgi 4-asrdan boshlab yunon falsafasidagi yoʻnalish. 3-asrdan P.ning asosiy shakli neoplatonizm boʻlib qoldi. Oʻrta asrlarda P. aristo-telizmga nisbatan deyarli sezilarli rol oʻynamagan. P.ga boʻlgan qiziqish Yevropada, xususan, Florensiyada faylasuf Marsillio Fichino tomonidan Platon akademiyasi tiklangandan (1459) keyin yana jonlanib ketdi. Ke-yin u Kembrij maktabi orqali Angliyada, nemis falsafasi (Leybnits) tu-fayli Germaniyada tarqaldi. Hozirgi davrda Platon taʼlimotining koʻproq ir-ratsional jihatlari oʻrganiladi.

Manbalar
Platforma

Platforma (frans. plate-forme, plat — yassi va forme — shakl) — 1) baland maydoncha; 2) kichikroq temir yoʻl stansiyasi; 3) kichik bortli ochiq yuk vagoni; 4) siyosiy P. — alohida partiya, guruh, ijtimoiy tashkilotlar tomonidan olgʻa suriladigan siyosiy dastur.

Manbalar
Platforma (maʼnolari)

Platforma:

 Platforma (frans.
 Platforma (yer) — Yer poʻstining sust harakatlanadigan qismi, geosinklinallarning aksi hisoblanuvchi konti-nentning asosiy struktura elementi.