MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Badminton

Badminton (Angliyaning Badminton shahri nomidan) — patli koptok (volan)ni raketka bilan urib oʻynaladigan tennisga oʻxshash sport oʻyini. Oʻyin toʻrtburchakli maydonchada (yakkama-yakka uchrashuvlarda maydoncha oʻlchovi 13,4x5,2 m va juftli oʻyinlarda 13,4x6,1 m) 1,55 m balandlikda tortilgan toʻrda oʻtkaziladi. Oʻyinda raqib urgan koptokchani yerga tushirmay unga qaytarish muhimdir. 15 xol (ayollar va bolalar 11 xol) gacha sanaladi. 3 yoki 5 qur oʻynaladi. Xol 0 va juft boʻlganda koptokcha oʻngdan, toq boʻlganda chapdan uriladi. Juftli oʻyinlarda oʻng tomondan boshlanib, har xoldan keyin oʻyinchilar sherigi bilan oʻrin almashtiradi. B. qadimgi Malayyada vujudga kelgan, keyinchalik Osiyodagi boshqa mamlakatlarga tarqalgan. 19-asr 70-yillarida Angliyada rasm boʻlib, oʻyin qoidalari ishlab chiqilgach Yevropaning boshqa mamlakatlariga ham yoyildi. Xalqaro badminton federatsiyasi (IBF) 1934-yil tashkil topdi, unga 80 dan ortiq mamlakat aʼzo (1991). 1977-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib kelinadi. 1992-yildan Olimpiya oʻyinlari dasturidan joy oldi. Erkaklar uchun Tomas kubogi (1947-yildan), ayollar uchun Uber kubogi (1955-yildan) eng yirik xalqaro musobaqalar, Angliyaning ochiq birinchiligi (Uimbldon turniri) esa norasmiy jahon chempionata hisoblanadi. B. Oʻzbekistonda 50-yillardan rivojlana boshladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sport turlari
Badminton
Badouniy Abdulqodir ibn Malikshoh

Badouniy Abdulqodir ibn Malikshoh (1541—1596) — Hindistonda Akbar davri (1556— 1605)da yashagan tarixchi olim va saroy imomi. B. Akbar va bosh vazir Abulfazl Allomiy tomonidan joriy qilingan "dini ilohiy" ning muxoliflaridan boʻlgan. B. saroy tarixchisi Nizomuddin Ahmadning "Tabaqoti Akbarshohiy" asari asosida "Muntaxab uttavorix" nomli asar yozgan. Asar 3 qismdan iborat: 1- qismida Akbar davrigacha boʻlgan, 2- qismida Akbar davridagi (to 1595-yillargacha) tarixiysiyosiy voqealar bayon qilinadi, 3- qismida esa Hindistonda yashagan ulamo va fuzalolar, shoirlar haqida turli maʼlumotlar beriladi, har qaysi davr siyosatini talqin etishda tanqidiy mulohazalar yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Badriddin

Badriddin (14-asr) – samarqandlik binokor usta. B. usta Shamsuddin va usta Zaynuddinlar bilan hamkorlikda Shoxizinda ansambli (Samarqand)dagi Shodi Mulk ogʻo maqbarasini qurgan (1373). Bu haqda maqbara peshtoqining sharafasi va ustun bezagi orasiga yozilgan. B. va uning hamkorlari binoning umumiy koʻrinishini nafis va jozibali qilib ishlash, bezak uslubini takomillashtirish, naqshlarini murakkablashtirish yoʻli bilan markaziy mujassamotli, bir xonali maqbaralar meʼmorligida burilish yasagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Kashmiriy

Badriddin Kashmiriy (toʻliq ismi Badriddin ibn Abdussalom ibn Sayyid Ibrohim al-Husayniy alkashmiriy) (16-asr 2-yarmi) – tarixchi, adib, shoir. 1554-yil Kashmirdan Buxoroga kelgan va Joʻybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom va uning vorislari Xoja Saʼd va Xoja Tojiddin Hasanning shaxsiy kotibi boʻlgan. B. K. Abdullaxon II ga bagʻishlangan "Zafarnoma" dostoni (1593), koʻplab masnaviy, gʻazallar, shuningdek umumiy tarixning Shayboniyxongacha boʻlgan davrini qamrab olgan "Rasulnoma" asarini yozgan. B. K.ning bizgacha yetib kelgan tarixiy asarlaridan biri "Ravzat arrizvon va hadiqat algʻilmon" ("Rizvon (farishta) bogʻi va gʻilmon boʻstoni") boʻlib, u taxminan 1589–90 yillarda yozilgan. Asar muqaddima, xotima va 7 bobdan (boblar fasllarga ajratilgan) iborat boʻlib, Joʻybor xojalarining hayoti, ularning shayboniy sultonlari bilan olib borgan yozishmalariga bagʻishlangan. Unda Movarounnahrning 16-asr 2-yarmidagi iqtisodiysiyosiy ahvoli, madaniy hayoti, Buxoro xonligining Eron, Shimoliy Hindiston, Qashqar, Xorazm, qozoqlar, qirgʻizlar bilan siyosiy aloqalariga oid koʻplab maʼlumotlarni uchratish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Samarqandiy Muhammad ibn Bahrom Qalonisiy

Badriddin Samarqandiy Muhammad ibn Bahrom Qalonisiy (? — taxminan 1194) — mashhur tib olimi. Samarqandda tugʻilib, shu yerda ijod etgan. U Ibn Sino va Abu Bakr yar-Roziy kabi buyuk olimlar ilmiy asarlarini mutolaa qilgan. Ibn Abi Usaybiʼaning "Uyun alanbo fi tabaqot al-atibbo" ("Tabiblar tabaqalari haqida maʼlumotlar bulogʻi") nomli asarida Badriddin Samarqandiyning mashhur tabib ekanligi tilga olinadi. Badriddin Samarqandiyning murakkab dorilarga bagʻishlangan "Qarobodin" ("Murakkab dorilar haqida kitob", yaʼni "Farmakopeya") nomli asari 49 bobdan iborat boʻlib, unda murakkab dorilarni tayyorlash jarayoni taʼriflangan. "Qarobodin" Badriddin Samarqandiy yashagan davrda va undan soʻng ham tabiblar, ayniqsa, dorishunoslar uchun dasturilamal vazifasini oʻtagan. Asarning XVI asrda koʻchirilgan bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanmoqda (inv. № 3925).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Badriddin Chochiy

Badriddin Chochiy (taxalluslari: Chochiy, Badr, Shoshiy) (1285, Toshkent — 1344, Dexli) — shoir. Misrda va Bagʻdod shahrida tahsil olgan. Turkiy va forsiy tillarda ijod qilgan. 1332-yilda Toshkentdan Dehliga bordi va u yerda Sulton Muhammadshoh Tugʻluq saroyida xizmat qildi. Hukmdorlarga atab qasidalar yozdi. "Malik ush-shuaro" ("Shoirlar shogʻi"), "Faxr uz-zamon" ("Zamon faxri") unvonlariga musharraf boʻlgan. B. Ch. qasidalarida ijtimoiy turmushdagi kamchiliklarni hajv ostiga olgan, ushbu janrni yuqori bosqichga koʻtargan. Qasidachilikda vasfni qayta tiklagan. B. Ch. oʻz asarlarida adolatli, xalqparvar shohlarni orzu qilgan. "Qasidai shitoiya" ("Qish qasidasi"), "Qasidai sayfiya" (Yoz qasidasi"), "Qasidai rabbiya" ("Bahor qasidasi") kabi asarlarida tabiat goʻzalliklarini madh etgan. B. Ch.ning 70 ga yaqin qasida, ruboiy, qitʼa va gʻazallarni oʻz ichiga olgan "Sharhi qasoidi Badri Chochiy" ("Badri Chochiy qasidalari sharhi", 1343) asari saqlanib qolgan. Shoir uslubi murakkabligi uchun keyinchalik uning asarlariga maxsus sharxlar bitilgan (Gʻiyosiddin Mustafo, "Kashf ul-asror", 1840/41; Muhammad Usmon Qays, "Nusxai Usmoniy", 1848 va boshqalar).

B. Ch. qasidalari toʻplamining 2 nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1051, 151).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
1285-yilda tugʻilganlar
1344-yilda vafot etganlar
Bayoz

Bayoz (arab. — oq, oqlik) — sheʼrlar toʻplami. B.lar ikki va undan ortiq shoirlar sheʼrlaridan tuziladi. Ilk B.lar, asosan, mashhur shoirlarning gʻazallaridan tuzilgan, keyinchalik bunga rioya qilinmagan. B.lar deyarli lirik janrdagi asarlardan tashkil topadi, unga nasriy parchalar ayrim hollardagina kiritiladi. B.lar biror gʻoya yoki maʼlum davr dunyoqarashini targʻib qilmaydi, umuman saylab olingan asarlarda davriylik ham boʻlmaydi, ular qatʼiy bob va boʻlimga ajratilmaydi, mualliflar ijodi sharhlanmaydi. Kimning sheʼridan qancha kiritish tuzuvchi xohishiga bogʻliq. B.lar sarbayoz (soʻz boshi), lirik sheʼrlar (asosiy qism), xotima va ilovadan tashkil topadi. Ayrim B.larda sheʼrlari keltirilgan shoirlar nomi mundarija sifatida beriladi. Baʼzan B.larga xalq ogʻzaki ijodi namunalari: oʻlan, latifa, mutoyiba, maqol, musiqiy asarlar (Buxoro shashmaqomi, Xorazm maqomlari, Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari, ashula va katta ashulalar) ham kiritiladi. Ilk B.lar arab sheʼriyati rivojlangan davr (750 — 1O55)da yuzaga kelgan (qarang Tammom, Saolibiy). Turkistonda bayozchilik 10 — 15-asrlar sheʼriyati taʼsirida vujudga keladi. 18 — 19-asrlarga kelib ular mundarija va mazmun jihatdan ancha boyidi. Ayniqsa, Bedil ijodiyoti taʼsirida B. tuzish anʼanaviy tus oldi. Rasmiy va norasmiy B.lar bor. Rasmiy B. maxsus kotib, naqqosh, sahhof tomonidan buyurtmaga yoki muayyan shaxs talabiga mos tarzda tuziladi. Norasmiy B.da bezak va matnlarning joylashishida muayyan tartib boʻlmaydi. Bundaylari oʻz navbatida yana ikkiga boʻlinadi: a) shoir yoki kotib oʻziga maʼqul shoirlarning asarlaridan tanlab tuzadi; b) tuzuvchining oʻz sheʼriy toʻplamiga boshqa shoirlar asarlaridan namunalar kiritiladi (mas, "Bayozi Miriy", "Bayozi Roziy", "Bayozi Nodim", "Bayozi Kamiy" va boshqalar).

Adabiy taraqqiyot jarayonida B.lar adabiyot namunasigina boʻlib qolmay, haqiqiy sanʼat asariga ham aylandi, oʻziga xos maktablar paydo boʻldi. Fargʻona, Buxoro, Xorazm, Toshkent maktablariga mansub B.lar asosan ikki tilda — oʻzbek va fors tillarida tuzilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Muhammad Rahimxon Soniy (Feruz) tashabbusi bilan rasmiy B.lar tuzish rivoj topdi, yuzlab naqshdor B.lar tuzildi va noyoblaridan nusxalar koʻchirildi. 19-asr oxirlarida Turkistonda matbaa ishlarining rivojlanishi bilan qoʻlyozma B.lar tuzish davom etgani holda, Toshkent va Xivada toshbosma B.lar chop etish yoʻlga qoʻyildi. B. Turkiston xalqlari adabiyoti tarixini va devon tuzmagan shoirlar ijodini oʻrganishda muhim manbadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hamidova M., Qoʻlyozma bayozlar — adabiy manba, T., 1981.

Sheʼriyat
Bayon

Bayon (arabcha) – 1) voqea, hodisa, fikr, mulohaza va sh.k.ning ogʻzaki yoki yozma ifodasi; 2) matnni oʻqib yoki aytib berilganlar asosida yozib chiqilgan ish. Oʻzbekiston umumtaʼlim maktablarida (asosan 2–8 sinflarda) oʻquvchilarning fiqolashini rivojlantirish boʻyicha sinf oʻquv (yozma) ishining asosiy turlaridan biri sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Bayonot

Bayonot — xalqaro huquqda bir yoki bir necha davlatning siyosiy partiyasi yoki partiyalari, hukumati yoxud hukumatlarining bir yoki bir necha davlatlarga oid muhim masalalar yuzasidan oʻz rasmiy fuqarolari, qarashlari hamda maqsadlarini, maʼlum hatti-harakatlarni qoʻllab-quvvatlashlari yoki aksincha, qoralashlarini, ularga eʼtiroz bildirishlarini ifodalaydigan hujjat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayonqulixon Surgatu oʻgʻli

Bayonqulixon (Buyonqulixon) Surgʻatu oʻgʻli — Chigʻatoy ulusi xoni. Chigʻatoylardan. Duvaxonning nabirasi. Davlat ishlarini aslida uning nomidan 1346-yilda Chigʻatoy ulusini oʻz nazoratiga olgan qoraunaslar (nekuderiylar)dan boʻlgan amir Qozagʻon boshqargan. Amalda Bayonqulixon Qozagʻonning qoʻgʻirchogʻi edi. 1358-yil qishida Qazagʻon fitnachilar tomonidan oʻldirilgach, uning oʻgʻli amir Abdulloh Bayonqulixonga qarshi Hisor hokimi Bayon Sulduz va Kesh (Shahrisabz) hokimi Hoji Barlos bilan birgalikda bosh koʻtargan. Samarqandga yaqin yerda boʻlgan jangda Bayonqulixon qoʻlga olinib, qatl qilingan.
Moʻgʻullar, Movarounnahr hamda Yettisuvni egallashidan oldin, asosan, shomonlik diniga eʼtiqod qilishgan. Biroq, XIV asrda Markaziy Osiyodagi moʻgʻullar koʻpchilik islomni qabul qilgan. Bayonqulixon musulmon va xurosonlik shayx Sayfiddin Boxarziyning sodiq yordamchisi edi. Shuning uchun u shayx qabri qarshisiga dafn etilgan. Maqbara 1358-yildan beri Bayonqulixon qabrining tepasida joylashgan.
1357 (758)-yilda Shahrisabzda zarb etilgan dinorlarda «Bayanquli bahodirxon eng buyuk sultondir. Alloh uning hukmronligini uzoq qilsin» degan soʻzlar yozilgani uning taqvodor inson boʻlganligidan dalolat beradi.

Qoʻshimcha maʼlumot 

Bayonqulixon maqbarasi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Manz, Beatrice Forbes, The Rise and Rule of Tamerlane. Cambridge University Press, 1989, ISBN|0-521-34595-2.

Kishilar
Chigʻatoy ulusi hukmdorlari
1358-yilda vafot etganlar
Bayonqulixon maqbarasi

Bayonqulixon maqbarasi — Buxoroda qurilgan Oʻrta Osiyo meʼmorchiligining noyob namunasi (14-asr oʻrtasi). Maqbara 1358-yilda Buxorodagi shayxul olam Sayfiddin Boharziy maqbarasi yaqinida Chigʻatoy ulusi xoni Bayonqulixon qabri ustiga qurilgan. Maqbara binosi moʻjaz va serhasham. Ayniqsa peshtoqi mayda va nafis naqshga, sirkor bezaklarga boy. Ichkarisi gumbazli, sirkor bezakli ziyoratxona va kichik goʻrxonadan iborat. Ular lojuvard, feruza, oq rangli, islimiy va girih naqshli oʻymakor sopol parchinlari bilan ishlangan. Oʻrta Osiyo maqbaralaridagi mana shunday rangdor manzarali bezak uslubi Shohizinda ansambli (Samarqand)da yanada rivoj topgan. Bayonqulixon maqbarasi  Amir Temur davri meʼmorligining ilk namunalaridan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Bayot

Bayot — 1) Oʻn ikki maqom tizimidagi muayyan shoʻʼbalar nomi (mas, Navroʻzi Bayot, Bayoti Ajam); 2) Shashmaqomda Navo, Xorazm maqomlarida Navo va Dugoh maqomlari tarkibidagi shoʻʼbalar. Asosiy pardalar tovush qatori re ioniy - fa ioniyga toʻgʻri keladi. Shashmaqomning Navo maqomi tarkibida Talqini B. (taronasi bilan), Nasri B. (taronalari bilan) va Ufori B. shoʻʼbalaridan tashqari cholgʻu qismlardan Muhammasi B. mavjud. B. kuyi asosida yaratilgan namud esa bir necha koʻrinishlarga ega boʻlib, Navo maqomi tarkibidagi shoʻʼbalarning avjlarida keng qoʻllaniladi; 3) Toshkent-Fargʻona maqom yoʻllarida besh qismli yirik ashula turkumi. Ularning parda tuzilishi Shashmaqomdagi B. shoʻʼbalarining aynan oʻzidir. B. qismlari bir-biridan, asosan usul jihatdan farqpanadi va mustaqil nomlarga ega emas. B. I — Sa-raxbor, B. II — Tarona, B. III — Savt, B. IV — Talqincha, B. V— Soqiynoma (yoki Qashqarcha) usullarida ijro etiladi. Ular shoʻʼba shaklida tuzilgan boʻlib, avjlarida Navo va B. namudlaridan unumli foydalanilgan. B.ning oʻziga xos yoʻli hisoblangan Hofiz Sheroziy gʻazali bilan aytiladigan B.i Sheroziy ham besh qismdan iborat turkumli asardir. Bastakorlar B. asosida koʻplab kuy, qoʻshiq va ashulalar yaratgan (Oʻyin B.i, Dutor B.i, Chapandozi B. va h.k.). Yu. Rajabiy ("Layli va Majnun", "Muqanna" musiqali dramalari), V. Uspenskiy, G. Mushel ("Farhod va Shirin" musiqali dramasi), M. Ashrafiy ("Dilorom" operasi) va boshqa ijodida B. yoʻllaridan foydalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bajan Mikola

Bajan Mikola (taxallusi; asl ismi Nikolay Platonovich) (1903. 26. 9, Kamenes-Podolskiy – 1983.5.6, Kiyev) – ukrain shoiri va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar Akademiyasi akademik (1951), Oʻzbekiston xalq shoiri (1968), Ukrainada xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966). Ukraina ensiklopediyasi bosh muharriri (1958–83). "Oʻn yettinchi soqchi" ilk sheʼriy toʻplami 1926-yilda bosilgan. "Saflanish" (toʻplam, 1929), "Gofman tuni" (1929), "Soʻqirlar" (1929–32) kabi tarixiy asarlarida yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi ziddiyat aks etgan. 20-yillarda futurizm va konstruktivizm taʼsirida ijod qila boshlagan, lekin tez orada realistik sheʼr va dostonlar yozishga kirishgan. B.ning "Angliya taassurotlari" (1948), "Odamlar, kitoblar, sanalar" (1968), "Oʻylar va xotiralar" (1983) kabi asarlari xalqlar doʻstligi, tinchlik uchun kurash mavzuida. B. 1930, 1941–42 yillarda Oʻzbekistonda yashagan, taassurotlari "Oʻzbekiston sheʼrlari" (1942) turkumiga kirgan sheʼrlarda aks etgan. Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonini ukrain tiliga tarjima qilgan (1947). Asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baza detal

Baza detal, asos detal —1) mashina va mexanizmlarning uzel va detallarini biriktirishga hamda ularning bir-biriga tik (perpendikulyar) uchta koordinata tekisligida harakatlanishiga imkon beradigan detal. Baza detal  mashina yoki mexanizmni yigʻishda asos hisoblanadi. Masalan, stanok staninasi, avtomobil ramasi (shassisi), reduktor tanasi (korpusi) va boshqa; 2) asosan zavod, sexlarni loyihalashda ishlab chiqarishning shartli dasturini aniqlash uchun zarur boʻladigan, buyumlar guruhining konstruktiv, texnologik va boshqa tafsilotlarini ifodalaydigan asosiy tipaviy detal.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal konglomerat

Bazal konglomerat (geol.) -dengiz transgressiyasi (quruqlikning dengiz suvi bosishi) natijasida hosil boʻlgan choʻkindi togʻ jinslarining ostki qismida uchraydigan sementlashgan shagʻal. Tarkibida qum, loy, temir oksidi yoki kremniy boʻladi. Bazal konglomerat  yordamida turli davr qatlamlari bir-biridan yosh jihatidan farqlanadi (yana q. Konglomerat).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal membrana

Bazal membrana (biol.da) - koʻpchilik umurtqasiz va umurtqali hayvonlar hamda odamda qoplovchi va biriktiruvchi toʻqimalarni chegaralab turadigan hujayralararo tayanch qavat yoki chegara parda. Bazal membrana  govak modda va unda joylashgan tolalardan iborat. Moddalarning shimilishi va diffuziyasi yoʻlida toʻsiq hamda elastik tayanch vazifasini bajaradi. Ayrim organlar kabi tanlab oʻtkazish xususiyatiga ega. Surunkali yalligʻlanish, xavfli oʻsma va boshqa kasalliklarda zararlanganida Bazal membrana  epiteliy ostidagi biriktiruvchi toʻqimaga botib kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazal tanacha

Bazal tanacha — hujayra ichidagi zichlashgan tuzilma; bir hujayrali organizmlarda har bir xivchin va tuk asosida, shuningdek koʻp hujayrali organizmlarning toʻqima hujayralarida va spermatozoidlarda boʻladi. Odatda silindr shaklida boʻlib, uz. qariyb 0,5 mkm, diametri 0,1 — 0,2 mkm. Bazal tanacha  sentrioldan vujudga kelsa kerak (mas, spermatidalarda sentriolning Bazal tanacha ga aylanishi kuzatiladi). Bazal tanacha  xivchinli boʻla oladi va sentriol kabi hujayraning boʻlinish duki hosil boʻlishida qatnashadi. Bazal tanacha  baʼzan blefaroplast deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazalioma

Bazalioma — teri oʻsmalarining bir xili, teri karsinomasi; teri bezlari epitelial hujayralaridan paydo boʻladi. Yuzda, baʼzan qoʻl-oyoq yoki boshqa joyda vujudga kelib, teridan sal koʻtarilib turadi; asta-sekin kattalashib yaraga aylanadi, qichishadi va yara usti poʻst bilan qoplanadi. Oʻrta yoshdagi va keksa kishilarda koʻproq uchraydi. B.ning xavfli turi regionar limfa tugunlariga, keyinchalik ichki aʼzolarga metastaz berishi bilan farqlanadi. Rentgenoterapiya, elektrokoagulyatsiya va jarroxlik usuli bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazalt

Bazalt (lot. basaltes, yun. basanos — sinov toshi) — magmatik togʻ jinsi. Rangi boʻz va qoramtir. S.ogʻ. 2,5 — 3. Tarkibi asosan plagioklaz (labrador)dan iborat; shuningdek piroksenlar, olivin hamda magnetit, titanit, apatit va hokazo ham boʻladi. Kimyoviy tarkibi uning chuqurlikdagi analogi boʻlgan gabbroga yaqin. Vulkan shishasi donador kristallar oraliqlarini toʻldirib turadi. Toʻla kristallangan B.lar dolerit deyiladi. B.ning okean tubida paydo boʻlgan, temir va magniyga boy turi okeanit, tektonik yoriqlardan quruklikka oqib chiqib qotib qolgan turi esa platobazalt deyiladi. B. okean tubi va quruqlikda juda katta maydonni egallagan. Hozirgi vulkanlardan ham bazaltli lavalar oqib chiqadi. Tarkibida qaysi mineral borligiga qarab analsimli B., leysitli B., nefelinli B., magnetitli B., gayuinli B., apatitli B. va h.k. deb ataladi. B. kislotaga chidamli kimyoviy asboblar, quvurlar, elektroizolyatorlar yasashda, toshdan quyma buyumlar ishlab chiqarishda hamda qurilishda qoplama bezak materiallari sifatida ishlatiladi. Yaxshi silliqlanishi tufayli juda qadimdan haykaltaroshlikda Misr, Assuriya, Rim, Vizantiya, Armaniston va boshqa joylarda qoʻllanilib kelingan. Kamchatka, Zabaykalye, Armaniston, Ukrainada va Oʻzbekistonning Qurama, Turkiston, Tomdi togʻlari (paleozoy qatlamlari)da bor (yana q. Magmatik tog jinslari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Bazda

Bazda — Qashqadaryo viloyatida ilk oʻrta asrlarda mavjud boʻlgan shahar, Nasafdan soʻng ikkinchi yirik shahar hisoblangan. B. oʻrnida hozir Qamashidan 10 km jan.-gʻarbda joylashgan Koʻhna shahar harobasi mavjud. 9—10-asr manbalarida Nasaf viloyatidagi jomeʼ masjidi boʻlgan ikki shahardan biri (Kasba shahri bilan birga) sifatida tilga olingan. 10-asrda esa ayrim manbalarga koʻra, kattaligi jihatidan poytaxt shahar — Nasafdan ham yirik boʻlgan. Samoniy (12-asr) B.ni Nasafdan Buxoroga boruvchi yoʻldagi "mustahkam qalʼa" deb qayd qilgan, B. yirik savdo markazi boʻlgan, shahar atrofida dehqonchilik rivojlangan. Shahar ahli quduqlardan suv ichgan. B. ark (150x100 m), mudofaa devori bilan oʻralgan shahriston (55 ga) va raboddan tashkil topgan. B. arkining eng quyi qatlamidan milodning boshlariga oid topilmalar chiqqan. B. va Kasbi shahri qalʼalari oʻrta asrlarda Qashqadaryoning quyi oqimi havzasidagi muhim strategik qalʼa boʻlgan. Har ikki qalʼa tepalikda, 20 km oraliqdagi masofada joylashgan boʻlib, bir tepalikdan ikkinchi tepalik koʻrinib turgan. Qadimda ular Qarshi vohasini koʻchmanchilar hujumidan mudofaa etish maqsadida qurilgan boʻlsa kerak. Shu tufayli 6-asrda sosoniylar sarkardasi Bahrom Choʻbin oʻz qoʻshini uchun qarorgoh qilib Nasafni emas Kasbini tanlagani bejiz boʻlmasa kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazedov kasalligi

Bazedov kasalligi, diffuz toksik buqoq — qalqonsimonbezning biror sababga koʻra zoʻr berib ishlashidan kelib chiqadigan kasallik. Nemis vrachi K. Bazedov batafsil tavsiflab bergan. Bazedov kasalligi deb ataladigan bu xastalikda ko'pincha kasal odamning ko'zlari notabiiy chaqachaygan bo'ladi. Kasallikni davolashda qalqonsimon bez funksiyasini pasaytiradigan preparatlardan foydalaniladi. Ba'zan bezning bir qismi olib tashlanadi.

Yana qarang 
 Buqoq

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazel

Bazel — Shveysariyaning shim. chekkasidagi shahar, Bazel-Shtadt yarim kantonining maʼmuriy markazi. Fransiya — GFR chegarasi yaqinida, Reyn daryosidagi port. Aholisi 170 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 360 ming), koʻpchiligi nemis tilida soʻzlashadi. B. kattaligi jihatdan mamlakatda 2-oʻrindagi shahar. Xalqaro aeroport bor. Yirik savdo, moliya va sanoat hamda madaniyat markazi. Kimyo, poligrafiya, mashinasozlik, qurilish va metallsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. B.da har yili yarmarka oʻtkaziladi. Xalqaro bank joylashgan. Universitet (1460-yildan), tarix va etnografiya muzeyi bor. Dastlab 374 yilda Baziliya deb qayd etilgan. 1501-yildan Shveysariya konfederatsiyasi tarkibida. 15-asr oxiri, 16-asrda Yevropadagi savdo, kredit operatsiyalari, hunarmandchilik markazlaridan biri boʻlgan. 1833-yilda mustaqil yarim kanton huquqini qoʻlga kiritgan. 11 — 19-asrlar meʼmoriy yodgorliklari: roman-gotika sobori (1185 — 1200), ratusha (1504 — 1608) saqlangan.

Fotogalereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shveysariya shaharlari
Bazzoz

Bazzoz (arab.) — gazlamafurush; ipgazlama bilan savdo qiluvchi doʻkondor. Qadimda Turkiston bozorlarida B.lar koʻp boʻlgan. Ular gazlamalarni ot-aravalarga ortib, uzoq qishloqlarga ham olib borib sotganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazidiomitsetlar

Bazidiomitsetlar, bazidiyali zamburugʻlar (Basidiomycetes) — yuksak zamburugʻlar sinfi, jinsiy jarayonda maxsus jinsiy koʻpayish organlari — bazidiyalar hosil qilish xususiyatiga ega. Mitseliydagi mevali tanasi (kattaligi bir necha mm dan 1,5 m gacha) har xil shaklda. Mitseliy toʻsiqlarining oʻziga xos murakkab tuzilishi va mitseliyida yarim halqasimon harakatlar boʻlishi bilan boshqa zamburugʻlardan farq qiladi. Hujayralarning boʻlinishi tufayli yarim halqadan hosil boʻladigan hujayralarga qizlik yadrolar oʻtadi. Koʻpchilik B. geteratallik xususiyatiga ega. Ularga 3 kenja sinf va 18 tartib, shu jumladan afilloforlar (koʻpchilik isteʼmol qilinadigan va zaharli zamburugʻlar), gasteromitsetlar, qorakuya, zang zamburugʻlari va boshqa kiradi. 30 mingdan ortiq turi maʼlum. Juda keng tarqalgan. Koʻpchilik turlari (qoʻziqorin, shampinon, oq zamburugʻ va boshqalar) isteʼmol qilinadi, baʼzilari (muxomor, oq poganka) zaharli. Koʻpgina B. saprotrof va oʻsimliklarning fakultativ parazitlari hisoblanadi. B. oʻsimlik qoldiqlarini parchalashda ishtirok etadi, oʻsimliklarda kasallik keltirib chiqaradi. Bir qancha turlari daraxtlar bilan mikoriza hosil qiladi. Ayrim turlari antibiotiklar ishlab chiqaradi. Daraxt tanasida uchraydigan poʻkak zamburugʻi daraxtni chiritadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil