MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Drel

Drel (nemischa. Drilibohrer — burgʻilash, parmalash) — metall, yogʻoch va b.da kichik (50 mm gacha) teshiklar ochish uchun moʻljallangan asbob. Parmasi dastaki, elektr va pnevmatik harakatlantiriladigan xillari bor. Elektr drellar elektr dvigatel, korpus, tishli uzatma va parma oʻrnatiladigan patrondan iborat. Bunday drellar oʻzgaruvchan tok bilan, pnevmatik drellar kompressor hosil qiladigan siqiq havo bilan ishlaydi. Drellarning ikki turi bor 1-zaryadlanadigan, 2-to'g'ridan to'g'ri tokka ulanadigan. Elektr drellar elektr dvigateli elekto magnit induksiya qonuni bo'yicha ishlaydi. Elektr drellarni elektr dvigatel kuchini kuchaytirish orqali beton devorlarni teshishda va boshqa qurilish ishlarida universal holatda ishlatsa bo'ladi. Elektr drellardan hayotimizda juda ko'p foydalanamiz. Drel so'zi nemischa bo'lishiga qaramay hamma tillarda birdek foydalaniladi. Hozirgi kunda drellarni Rossiyaning Intereskol, Yaponiyaning HITACHI, MAKITA,YATO kabi katta firmalar ishlab chiqarmoqda va EPA, BOSCH, TOTAL, CROWN, RTMAX, FIXTEC, RQDEX, IGCO, TEXA, DEWALT kabi brendlar ostida ham ishlab chiqarilyapdi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drena (quvur)

Drena (ing. drain — quritmoq, zax qochirmoq) — tuproq-gruntdagi ortiqcha suvlarini yigʻish va chiqarib tashlash hamda tuproq aeratsiyasini yaxshilash uchun quriladigan yopiq kanal (quvur). D. kollektor-drenaj tarmogʻining suv sathini tartibga solish qismidagi birlamchi boʻgʻindir. Doimiy yoki muvaqqat boʻladi. Doimiy D. muntazam drenaj uchun, muvaqqati esa yer shoʻrini yuvish davrida quriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj

Drenaj (tibbiyotda) — jarohat yoki tana boʻshligʻidagi suyuqlikni shimib va soʻrib tashqariga chiqarish uchun qoʻllaniladigan maxsus buyumlar, ularga shasha doka turundalar, rezina yoki xlorvinildan yasalgan naychalar kiradi. Bu moslamalar koʻkrak boʻshligʻi, oʻt yoʻli, siydik yoʻli va qovuqni drenajlash uchun ishlatiladi. D.lar faol va passiv, ichki va tashqi, klapanli va klapansiz, rezina va plastmassa turlariga boʻlinadi. Qaysi aʼzoga koʻllanilishiga qarab: maxsus yasalgan ballonli, koʻp kanalli, rezina pardali, yopiq sistema shaklida ishlangan D.lar tanlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj (muhandislik usuli)

Drenaj, qishloq xoʻjaligi yerlarini drenajl ash — qishloq xoʻjaligi melioratsiyasining muhandislik usuli; ekinlarning normal rivojlanishiga xalaqit beradigan ortiqcha tuproq-grunt suvlarini va yeuvda eruvchan zaqarli tuzlarni tuproq qatlamlaridan chiqarib tashlash uchun quriladigan gidrotexnika inshootlari tizimi. Grunt suvlari toʻplanib qoladigan yoki uning oqib ketishi qiyin boʻlgan joylarda shoʻrlanish va botqoqlanishga uchragan tuproklarda D. barpo qilinadi. Bunday yerlarda D. qurish gurunt suvlarining oqib ketishini va natijada tuproq qatlamining tadrijiy shoʻrsizlanishini, yuza grunt suvlari sathini pasaytirishni taʼminlovchi meliorativ kompleksning asosi hisoblanadi. Shoʻrlangan qurgʻoqchil zonadagi rayonlarda gidrotexnik D. grunt suvlari sathini shoʻr yuvishni oʻtkazishga imkon beradigan chuqurlikkacha pasaytirish; drenajlanadigan tuproq-grunt qatlamidan shoʻr yuvishda suvda eriydigan zaharli tuzlarni chiqarib tashlash; chuchuklashtirilgan grunt suvlari sathini ildiz tarqaladigan tuproq qatla-mini shoʻrlanishga olib kelmaydigan darajada saqlash kabilarni taʼminlaydi.

Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida gorizontal drenaj:, vertikal drenaj va kombinatsiyalangan drenaj: tiplari qoʻllaniladi. D.ning turli tiplari hududning geologiklitologik va xoʻjalik sharoitlariga qarab qoʻllaniladi. Ularning konkret sharoitdagi samaradorligi gruntlarning suvfizik xossalari va drenajlanadigan obʼyektning gidro-geologik-meliorativ xususiyatlari (grunt suvlarining bosimi, ularning oziqlanish sharoitlari) bilan belgilanadi.

Oʻzbekistonda hozirgi sugʻorilayotgan va kelgusida sugʻorishga yaroqli hududlar gidrogeologik sharoitlar hamda D. turini qoʻllash boʻyicha tiplarga boʻlingan (qarang Meliorativ rayonlashtirish). 90-yillar boshida Oʻrta Osiyodagi deyarli 7 mln.ga sugʻoriladigan yerlarda 125 ming km ochiq va 30 ming km dan ortik. yopiq D. tarmoqdari, 5000 dan ortiq vertikal D. burgʻi quduqlari qurilgan. Yana q. Shoʻr yerlar melioratsiyasi.

Masharif Boqiyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj mashinalari

Drenaj mashinalari - qishloq xoʻjaligida ekin maydonlarining holatini yaxshilash maqsadida sizot suvlari sathini pasaytirish, ularni toʻplash, yaʼni ochiq zovurlar qazish va drenlar yotqizish (drenaj qurish) uchun foydalaniladigan mashinalar. Doimiy va muvaqqat drenaj qurish mashinalariga boʻlinadi. Doimiy drenaj qurish mashinalari vazifasiga qarab eni ka-mida 0,5 m li xandaq (transheya) qazib, ketidan drenaj (sopol) quvur yotqizadigan; eni 0,1—0,4 m li tor xandaq qazib, bir yoʻla sopol (diametri 100 mm) yoki plastmassa (diametri 75 mm gacha) quvurlar yotqizadigan; tuproqni tilib, eni 0,2 m gacha boʻlgan tir-qish tubiga plastmassa quvurlar yotqi-zadigan xillarga boʻlinadi. D. m. yer qazib, xandaq ochuvchi (zanjirli koʻp choʻmichli, rotorkurakli, shnekli, zanjir-kurakli) yoki tilib tirqish ochuvchi (pichokli) ish organi va xandaq (tirqish) tubiga drenaj quvurlar yotqizuvchi moslamadan iborat. Xandaq chuqurligi ogʻir qumoq yerda 0,8— 1 m, oʻrtacha aralash tuprokli yerda 1,0— 1,2 m va torfli yerda 1,5—1,8 m qaziladi. Quvurlarni uzunasiga zarur nishablikda yotqizish uchun D. m. xandaq ochuvchi ish organlarini boshqaruvchi nishablik avtomati bilan jihozlanadi. Muvaqqat drenaj kuri sh mashinalari sizot suvli ogʻir qumoq yerlarda 0,7—1,5 m chuqurlikda drenaj tuynuk yoki torfli yerlarda 1,2—1,5 m chuqurlikda drenaj tirqishlar yasaydi. D. m. traktorning orqasiga osiladigan pichoq va drendan iborat. Bosim ostida suv yuborib, drenaj quvurlarni choʻkindilardan tozalaydigan mashinalar ham D. m. turkumiga kiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj oqimi

Drenaj oqimi — muayyan vaqt davomida melioratsiyalanadigan maydondan kollektor-drenaj tarmogʻi (yoki uning qismlari) orqali chiqarib yuboriladigan suv hajmi (yoki sarfi); l/s, m3/s, m3/ga bilan (oy, yil va b. uchun) ifodalanadi. D. o. miqdori gruntning suv oʻtkazish imkoniyati, maydonni drenajlash darajasi, kollektor-drenaj tarmogʻi chuqurligi, grunt suvlarining toʻyinish sharoiti, drenaj: oqimi moduli miqdori va b. omillarga bogʻliq. Sugʻorma dehqonchilik zonalari uchun yerlarning qulay meliorativ holatini taʼminlovchi D. o. miqdori sugorishga berilgan suvning 15—35% ini yoki yiliga 1,5—10,0 m3/ga ni tashkil etadi (qarang Yerlarning meliorativ holati). Drenajni loyihalashda D. o. turli usullar bilan anikla-nadi. Oʻrtacha yillik va oʻrtacha oylik D. o. miqdori suv balansi hisoblari asosida topiladi. Ishlab turgan kollektor-drenaj tarmogʻi tizimlarida D. o. gidrometrik postlarda suv sarfini oʻlchab yoki oqim moduli miqdorini topish maqsadida uning ayrim elementlari ishini oʻrganish yoʻli bilan aniqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj oqimi moduli

Drenaj oqimi moduli - zaxi qochiriladigan maydon birligi (gektar)ga toʻgʻri keladigan sizot (grunt) suvi oqimining miqdoriy tavsifi. D. o. m. (sd) 1 ga uchun l/s da oʻlchanadi. D. o. m. optimal meliorativ rejim saqlangan sharoitlarda drena va kollektorlardagi suv sarfini aniklashda foydalaniladi. Sugʻoriladigan yerlarda D. o. m. 1 ga maydonga 0,15—0,40 l/s toʻgʻri keladi. Uning qiymati hisoblash (analitik) va tajriba (eksperimental) usullari bilan aniqlanadi. Grunt va yer osti suvlarining drenaj inshootlariga eng koʻp oqib kelishi davrida ularni qanday jadallikda oqizib yuborish uchun kollektordrenaj tarmogʻining doimiy va muvaqqat inshootlarini iqtisodiy foydali mutanosiblikda qoʻllash masalasi D. o. m. qiymati asosida hal etiladi.

Masharif Boqiyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drenaj quvurlari

Drenaj quvurlari — gorizontal yopiq drenajning suv yigʻish va uni okizib yuborish vazifalarini baja-ruvchi qismi. D. q. sopol, asbest-sement, beton, temir-beton, plastmassa, govak materiallar (plastobeton, keramzit shisha) va b.dan yasaladi. Sopol D. q. keng tarqalgan, uning devori bir xil gʻovakli, zanglamaydi va uzoq muddat chidaydi (tajriba uchastkalarida ular 40 yildan ortiq xizmat qiladi). Hozirgi sharoitlarda melioratsiyada qishloq xoʻjaligi yerlaridagi drenaj shoxobchalarini toʻla mexanizatsiyalashga imkon beradigan va texnologik jarayonning uzluksizligini taʼminlaydigan egiluvchan gofrirlangan (qovurgʻali) plastmassa quvurlar keng qoʻllanilmoqda. Oʻzbekistonda yerning meliorativ holatiga qarab diametri 100—300( sopol), 160— 410, 100—250 (plastmassa), 500 (temir-beton), 125—600 (kanalizatsiya sopol quvurlari) mm li D. q. ishlatiladi. D. q. yotqizish mexanizatsiyalashgan (quvuryotqizgichlar yordamida) va yarim mexanizatsiyalashgan (transheyalar draglayn ekskavatorlari bilan kavlanadi, quvurlar qoʻlda yotqiziladi) usullarda bajariladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dresva

Dresva — togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻlgan sementlanmagan hosilalar (mayda shagʻal). 1 – 10 mm kattalikdagi oʻtkir qirrali, togʻ jinsi yoki mineral boʻlaklaridan iborat. Koʻpincha tub jinslar atrofida yigʻiladi. D.ni sunʼiy yoʻl bilan toshlarni maydalab ham olinadi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama, Nurota, Zirabuloq, Ziyovuddin, Qoratepa va b. togʻlarda intruziv jinslar — gabbro, granodi-orit, granit va alyaskitlarning yer yuzasida ochilib qolgan joylarida uch-raydi. Qurilishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Driopiteklar

Driopiteklar (Dryopithecinae) — qirilib ketgan odamsimon maymunlar kenja oilasi. D.ning skelet qoldiqlari (asosan tishlari, jagʻlarining siniqlari, baʼzan bosh suyagi va qoʻloyoqlar skeleti) miotsen va ilk pliotsen yotqiziqlaridan Gʻarbiy Yevropa, Jan. Osiyo va Sharqiy Afrikada topilgan. Ayrim D.da gorilla va shimpanzenikiga oʻxshash belgilar paydo boʻla boshlagan. Koʻpchilik olimlarning fikricha, D. kam ixtisoslashgan chala maymunlar hisoblanadi. Ularga hozirgi Afrika odamsimon may-munlari sifatida qarash mumkin. Ular orasida qoldiqlari Oʻrta dengiz choʻkindilari (Avstriya)da topilgan darvin driopitegi (Dryopithecus darvini) boshqalariga nisbatan odamga eng yaqin turadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Dorbov

Vasiliy Petrovich Drobov (1885.30.7 — 1956.27.8, Toshkent) — botanik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1945), biol. fanlari nomzodi (1938), professor (1920), 1918-yilda Oʻrta Osiyo universitetini tashkil etishda qatnashgan. Universitet (1920—30) va Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti botanika kafedrasining mudiri (1930—56). Oʻrta Osiyo boʻylab oʻtkazilgan koʻp ekspeditsiyalarda qat-nashgan. Oʻrta Osiyo, ayniqsa, Oʻzbekiston qumloklari, qum va toʻqay oʻsimliklarining genezisini va dinamikasini aniqlagan. 82 yangi oʻsimlik turini topgan. "Oʻzbekistan florasi"ni tuzishda ishtirok etgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Drogobich

Drogobich — Ukrainaning Lvov viloyatidagi shahar. Tismenitsa daryosi boʻyida, Karpat togʻlari etagida. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 79 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Neftni qayta ishlash, mashinasozlik va metallsozlik (avtomobil kranlari, gaz apparaturalari va b. ishlab chiqariladi), konchilik, kimyo, yogʻochsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, ped. instituti, oliy va maxsus oʻrta oʻquv yurtlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor. D. atrofidan neft qazib olinadi. D. shahar sifatida 1238 y.dan maʼlum. Roman minorasi (14-asr boshlari), gotika kostyoli (15-asr). Vozdvijenye (17-asr) va avliyo Yura yogʻoch cherkovlari saqlangan. 1952 yil temir yoʻl vokzali qurilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galina Drozdova

Galina Vladimirovna Drozdova (1955.13.1, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1988). 1976-yildan Toshkent shahridagi 3-kechki, 151-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, 1979-yildan Oʻzbekiston Maorif vazirligida mehnat taʼlimi va kasbga yoʻnaltirish boʻyicha katta metodist, 1982-yildan Hamza tumanidagi 103-internat maktabda oʻqituvchi-defektolog. U darslarda tikish-bichishdan nazariy bilimlar berish bilan birga, olingan bilimlarni amalda qoʻllashga oʻrgatadi. Noanʼanaviy hamda ijodiy dars shakllaridan unumli foydalanadi. Yordamchi maktablarning 4—9sinflari uchun "Mehnat taʼlimi" dasturi muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Drozofilasimonlilar

Drozofilasimonlilar, meva pashshalari (Drosophilidae) — hasharotlar oilasi. Mayda sariq yoki qoʻngʻir rangli, tanasi 1—5 mm. Qanotlari yaltiroq, koʻzlari qizil. Lichinkalari organik qoldiqlarga boy mu-hitda yashab, asosan shu muhitdagi achitqilar va chirituvchi mikroorganizmlar bilan hamda chiriyotgan meva bilan oziqlanadi. D. tokzorlarda, bogʻlarda koʻplab uchraydi. Mevani qayta ishlash zavodlarida, ayniqsa, Drosophila funebris, D. fasciata va Citona beckeri turlari koʻp uchraydi. Kuzda bu turlar xonadonlarga uchib kiradi. Drosophila urugʻiga kiradigan D. melano gaster Mg. va unga yaqin turlar biologik tadqiqotlarda, xususan genetika tadqiqotlarida foydalaniladi (ularda mutagenez jarayoni oʻrganilgan).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drok

Drok () — burchoqdoshlar (dukkakdoshlar) oilasiga mansub buta va chala butalar turkumi. Boʻyi 1 m cha, bargi oddiy, baʼzan uch boʻlakli, guli zigomorf, sariq, baʼzan oqimtir. Koʻ-pincha tikanli, 70 turi bor. Ular asosan Gʻarbiy Yevropa, Gʻarbiy Osiyo, Afrika va Kanar orollarida usadi. Urugʻdan koʻpayadi. Bargi, poyasi va gullaridan sariq boʻyoq olinadi, qaynatmasi surgi dori sifatida ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Dromedar

Dromedar (), bir oʻrkachli tuya — tuyaning bir turi. Oʻrkachining bittaligi bilan baqtriya tuyasidan farq qiladi (qarang Baqtrian). Jussasi ikki oʻrkachli toʻyalarga qaraganda kichikroq. Boʻyi 210 sm ga boradi, rangi qizgʻish-kulrang. Boʻgʻozlik davri 13 oy, 2–4 kg jun qirqib olinadi (qarang Tuya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Druza

Druza (nem. Druse) — kristallar guruhidan iborat minerallar shakli, bunda kristallar bir uchi bilan umumiy asosga (ochilib qolgan yoriqyoki boʻshliq devoriga) taqalib oʻsadi. Ularning erkin qolgan ikkinchi uchi togʻ jinslari boʻshliklariga yoʻnalgan, yuzasi yaxshi qirralangan boʻladi. Kvars, ametist (safsar), kalsit, gips, antimonit minerallari koʻpincha D. hosil qiladi. D.larning taroqsimon va choʻtkasimon xillari maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darziylar

Darziylar ( ,   s. koʻpl) — shialikda vujudga kelgan firqa (diniy guruh). Asosan Livanda va Suriyada yashaydilar. Ularning karashlari ismoiliylar qarashlariga yaqin. Firqaning paydo boʻlishi 10—11-asrlarda fotimiylar sulolasidan boʻlgan xalifa Hakim nomi bilan bogʻliq. Hakim umrining oxirida oʻzini xudo deb eʼlon qilgan va oʻziga eʼtiqod qilishni talab etgan. U sirli ravishda oʻlgach, Livan va Antilivan togʻlarida yashovchi xalqlar unga xudo deb eʼtiqod qila boshlaganlar. D. nomi xalifa Hakimning targʻibotchilaridan boʻlgan Darziy (1019 y. v. e.) ismi bilan bogʻliq. D. aqidasiga koʻra, xudo odam qiyofasiga kirib, insonlar oʻrtasida paydo boʻlishi mumkin (shuning uchun ular Hakimning qaytishiga ishonadilar). D. Qurʼon mazmunini majoziy talqin qiladilar. Jonning koʻchib yurishi toʻgʻrisidagi tasavvur tufayli oʻlimga befarq qaraydilar, islom dini marosimlarini bajarishni shart deb hisoblamaydilar. Diniy bayramlardan faqat qurbon hayitini va shialarda motam marosimi hisoblangan ashuroni nishonlaydilar. D. sunniylar tomonidan taʼqib qilingani uchun shialarga xos boʻlgan taqiyya talablariga amal qiladilar. Barcha ismoiliylar kabi D. ham shariatni tan olmaydilar. D. ikki qismga; "omiy" ("bexabar") va "uqqol" ("bilimdonlar", "xabardorlar")ga boʻlinadilar. D.da masjidga borish, namoz oʻqish odati yoʻq. Ularning ibodatxonalari "xalvo" deb ataladi. Bu yerda payshanba kunlari faqat "uqqol"largina toʻplanadilar. Oʻrta asrlardan boshlab D. oʻzlarining merosiy mulklariga va hukmdor amirlar sulolasiga ega boʻlgan. Livanda Darziy amirlari hokimiyati, ayniqsa, Faxriddin II Maon (1590—1633) va Bashir II Shihob (1788/9 — 1840) davrlarida juda yuksalgan. D. Suriya xalqining 1925—27 yillarda fransuzlar hukmronligiga va 1958 yilda Isroilga qarshi chiqishlarida faol ishtirok etishgan. Hoz. vaktda D. Livan milliyvatanparvarlar kuchlari tarkibida jamiyatni qayta qurish uchun kurash olib bormoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Shia oqimlari
Duayen

Duayen (frans. doyen — sardor, boshchi) — diplomatik korpus boshchisi, oʻzi ishlayotgan mamlakatdagi hamkasblari orasida diplomatik darajasi katta va avvalroq akkreditatsiya qilingan diplomatik vakil.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duala

Duala — Kamerun gʻarbidagi shahar, Vuri daryosi boʻyida, Gvineya qoʻltigʻidan 21 km ichkarida. Sohilboʻyi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 884 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim savdo, sanoat, siyosiy va madaniy markaz. Mamlakatdagi eng katta okean porti, transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. D. orqali chetga yogʻoch, kakao, kofe, palma yongʻogʻi va moyi, paxta, alyuminiy chiqariladi. Kemasozlik, metallsozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo sanoati, poyabzal korxonalari, oyna zavodi mavjud. Koʻplab savdo firmalari va banklar, Panafrika rivojlanish instituti bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dualizm

Dualizm (lot. dualis – ikki yoqlama) – bir-biri bilan birlashtirib boʻlmaydigan holatlar, tamoyillar, fikrlash tarzi, dunyoqarash, intilish va gnoseologik tamoyillar yonma-yon mavjudligini targib qiluvchi taʼlimot. Dualizm plyuralizm koʻrinishlaridan biri. Dualizm terminini nemis faylasufi X. Volf (1679— 1754) kiritgan. Dualizm quyidagi juft tushunchalarni ifodalaydi: gʻoyalar dunyosi va voqeiy dunyo (Platon), xudo va iblis (yaxshilik va yomonlik tamoyili), xudo va dunyo, ruh va materiya, tabiat va ruh, jon va tan, obyekt va subʼyekt, bilim va eʼtiqod, u dunyo va bu dunyo, tabiat saltanati va ilohiy marhamat saltanati va b. Dualizm falsafiy, diniy, antropologik, etik shakllarda namoyon boʻlishi mumkin. Qadimgi davrda diniy-etik Dualizm Avestoda uchraydi. Unda dunyo taraqqiyoti jarayoni bir tomondan yaxshilik, haqiqat, yorugʻlik, ikkinchi tomondan, yomonlik, jaholat, qorongʻulik oʻrtasida abadiy kurash sifatida tasavvur qilinadi. Dualizm falsafada dunyoning negizida bir-biriga bogʻliq boʻlmagan ikki mustaqil narsa – ruh va materiya mavjud deb bilishida koʻrinadi. Bu ayniqsa R. Dekart va I. Kant qarashlarida koʻzga yaqqol tashlanib turadi. Gegel D.ni idealistik monizm asosida, yaʼni mutlaq gʻoya va borliq oʻrtasidagi qarama-qarshilikni dialektik sintez asosida bartaraf qilishga urinadi. Monizmning boshqa shakllari ham shu yoʻldan boradi. Dualizm keyingi vaqgda psixologiyadagi psixofizik parallelizm nazariyasiga asos boʻldi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duantlar

Duantlar — tezlatgichning faol qismi. Siklotron yoki fazotronda tezlatuvchi kuchlanish berishga va tezlatishga noqulay boʻlgan maydon fazasida zarralarni ekranlashga xizmat qiladigan tezlatuvchi elektrodlar. Tashqi koʻrinishi D ga oʻxshagani uchun shunday ataladi. Silindr shaklli metall qutini teng ikkiga boʻlinsa, ikkita duant hosil boʻladi (rasmga q.). D. (Z> va D2) yuqori chastotali generatorga ulanadi; generator hosil qilgan katta kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida ionlar tezlanish oladi (ionlar manbai D. markaziga joylashtiriladi). D2 duant Dt duantga nisbatan musbat potensi-alli boʻlib, manfiy ionlarni oʻziga tortadi va ularga tezlanish beradi. D. ichida ionlarga elektr kuchi taʼsir qilmaydi. Ionlar magnit maydoni taʼsirida aylanma harakatlanib, u — yarim davr vaktdan keyin yana ikki duant oʻrtasida paydo boʻladi. u vakt ichida D. potensialining ishorasi oʻzga-radi (D2 manfiy, D) musbat boʻladi), ionlar 2), ga tortilib, yana tezlanish oladi. Ionlar D. orasida koʻp marta tezlanish oladi. D. vakuum kameraga joylashtiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dubletlar

Dubletlar (frans. doublet — ikkilanma, qoʻsh), spektral dubletlar — energiya sathining ikkiga ajralishi natijasida hosil boʻladigan, birbiriga yaqin joylashgan spektr chiziqlar guruhi. Bitta tashqi elektronli atomlar (yoki ionlar) spektrlarida kuzatiladi. D. asosan ishkrrli metallarning atom spektrlariga tegishli; ularning atom spektrlari chiziqli, yaʼni har biri atom elektron qobiqlari orasidagi oʻtish energiyasiga mos chiziqlardan iborat boʻladi. D. orbital momentning elektron spini bilan taʼsirlashuvi natijasida holat energiyasi ikki tashkil etuvchiga ajralishidan hosil boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublyor

Dublyor (frans. doubler — ikki baravar oshirmoq) — 1) bir xil ishni parallel bajaruvchi shaxs, tashkilot (mas. D. korxona; kosmonavtning D.i — bir xil tayyorgarlikdan oʻtuvchi va kerak boʻlganda asosiy kosmonavtni almashtiruvchi); 2) teatrda asosiy rol ijrochisini almashtira oladigan aktyor, shuningdek, kinoda filmni dublyaj qilishda matn tarjimasi boʻyicha ovoz beruvchi aktyor, maxsus tayyorgarlikni talab etuvchi murakkab va akrobatik mashqlarni aktyor oʻrniga bajaruvchi shaxs — kaskadyor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublin (Irlandiya)

Dublin — Irlandiya poytaxti. Irlandiya orolning sharqida, Liffi daryosining Dublin qoʻltigʻiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 953 ming kishi (1996, shahar atrofi bilan). Iqlimi dengiz iqlimi. Iyulning oʻrtacha  temperaturasi 15— 17°, yanvarniki 5°, yiliga 842 mm yogʻin yogʻadi. Dublin toʻgʻrisida dastlabki maʼlumot Irlandiya manbalarida 291 yildan uchraydi. 9-asrdan Dublinni normannlar bosib olgan. 1170-yilda ingliz-normann feodallari qoʻliga oʻtdi. 1922-yildan mamlakat poytaxti. Dublin mamlakatning siyosiy, iqtisodiy va madaniy markazi. Transport yoʻllari tuguni, Irlandiya dengizi sohilidagi mamlakatning eng yirik porti. Xalqaro aeroport bor. Dublin porti orqali chetga chorva mollari, goʻsht, teri va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari — oziq-ovq-at (pivo pishirish, viski tayyorlash, goʻsht konserva va b.) va yengil sanoat. Toʻqimachilik (17-asrdan poplin toʻqish bilan mashhur), tikuvchilik, koʻn-teri, jut korxonalari bor. Kimyo, kemasozlik, mashinasozlik (elektrotexnika, priborsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), qurilish sanoati tarmoqlari rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Dublin qasri — hozirgi Adliya saroyi (13-asr), Kraystcherch cherkovi (1038), Sent-Patrik sobori (1190), ratusha (1769) va boshqa saqlangan. Dublin universiteti (1591), Milliy universitet, Qirollik musiqa akademiyasi, kutubxonalar, muzeylar, hayvonot bogʻi, Milliy galereya (1864), teatrlar bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dublyaj

Dublyaj (), kinofilmlar dublyaji – filmni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilib yaratilgan yangi fonogramma. Dialoglar tarjimasi mazmun jihatdan toʻgʻri, film qahramonlarining soʻzlashuviga – ogʻiz harakatiga mos boʻlishi shart. Tarjimon yoki yangi matn muallifi, muharrir, rejissyor, aktyor, ovoz operatori, montajchi, matn joylashtiruvchidan iborat ijodiy guruh amalga oshiradi. Avval tarjimon dublyaj qilinadigan filmni sinchiklab koʻrib, undagi monolog va dialoglar qaysi vaziyatda, qanday holatda talaffuz qilinishini, aniq bilib olishi lozim. Tarjimadan soʻng muharrir har bir soʻzni aktyor talaffuziga solishtirib tahrir qiladi. Dialog paytida lab harakati aytilayotgan soʻzga muvofiq boʻlishi lozim. Rejissyor film qahramonlari ovoziga moslab aktyor tanlaydi. Nihoyat aktyor ovoziga turli shovqinlar (avtomobil, samolyot, shamol, dengiz toʻlqini, hayvonlar ovozi va boshqalar) qoʻshib yoziladi. Musiqa va tabiiy tovushlar, odatda, filmning aslidan olinadi, baʼzan yangi variant ham tayyorlanadi. „Oʻzbekfilm“da har yili 70–80 film dublyaj qilinadi. R. Ahmedova, O. Yunusov, T. Tojiyev, O. Bakirova, D. Ismoilova, M. Rahimova, Y. Ahmedov, A. Rafiqov va boshqalar dublyaj sanʼatiga munosib hissa qoʻshishgan.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Dublyaj
Televideniye
Video