MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qorakoʻlchilik va choʻl ekologiyasi instituti

Qorakoʻlchilik va choʻl ekologiyasi instituti — qorakoʻlchilik sohasidagi yirik ilmiy markaz. Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi ilmiy-ishlab chiqarish markazi tarkibida. Samarqand shahrida joylashgan. 1930-yil 26-oktabrda Kattaqoʻrgʻon stansiyasi asosida mintaqaviy qorakoʻlchilik tajriba stansiyasi tashkil qilindi. 1935-yilda tajriba stansiyasi Oʻzbekiston qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqotlar institutiga aylantirildi, 1939-yildan Butunittifoq qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqotlar instituti. 1992-yil iyundan Oʻzbekiston qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqotlar instituti, 2000-yil apreldan hozirgi nomda.

Institut tarkibida (2005): qora rangli qorakoʻl qoʻylari seleksiyasi va tovarshunoslik; rangli qorakoʻl qoʻylar seleksiyasi, zot monitoringi va mahsulot ishlab chiqarish; qorakoʻl qoʻylari biotexnologiyasi va choʻl-yaylov hayvonlari ekologiyasi, qorakoʻl qoʻylarni suv bilan taʼminlash va oziqlantirish; choʻl yaylovlarining ekologik monitoringi, choʻl oʻsimliklari institutroduksiyasi, seleksiyasi va urugʻchiligi, galofit oʻsimliklar; choʻlda ozuqa ishlab chiqarish, tuyachilik, echkichilik; qorakoʻlchilik menejmenti va marketingi; markaziy tahlil ilmiy-axborot laboratoriyalari, tajriba-konstruk-torlik byurosi bor. Ilmiy-texnika kutubxonasi, qorakoʻl terilari muzeyi, aspirantura boʻlimi faoliyat koʻrsatadi. Ilmiy tadqiqotlar shart-nomalar asosida 30 ta naslchilik zavodlari va naslchilik xoʻjaliklarida, 1 tajriba stansiyasida, 2 tayanch punktida va 4 tajriba dalalarida olib boriladi. Institutda seleksiya-naslchilik tizi-mi, terilarning tovar sifatlarini baholash tizimi va ularni navlash standartlari, qoʻylarni qayta urchi-tish biotexnologiyasi, toʻsiqli madaniy yaylovlar yaratish, qoʻy goʻshti va qorakoʻlcha ishlab chiqarish xoʻjaliklarida qari qoʻylarni boʻrdoqiga boqish texnologiyasi, artezian suvlari manbalarida va hosildorligi yaxshilangan yerlarda yem-xashak ishlab chiqarish texnologiyasi va boshqa boʻyicha muhim ilmiy ishlanmalar bajarilgan. Qorakoʻl qoʻylarining 27 yuqori mahsuldor zavod tiplari, choʻl ozuqa oʻsimliklarining 15 navi yaratildi. Institut xodimlarining ilmiy ishlari, yutuklari uchun 97 mualliflik guvoh-nomalari va patentlar olingan.

Institut faoliyati V. M. Yudin, Ye.V. Odinsova, M.A.Koshevoy, A.M.Lisov, R.G.Valiyev, M.D.Zokirov, R.M.Chalbash, Z.Sh.Shamsutdinov, I.B.Atakurbanov, S.Yu.Yusupov, M.Mahmudov va boshqa olimlarning nomlari bilan bogʻliq. Institutning qorakoʻlchilikni rivojlantirishdagi katta ilmiy yutuqlari uchun olimlardan I.N.Dyachkov, V.I.Stoyanovskaya, F.Sharafiddinov, M.A.Koshevoy, P.A.Fadenchev va boshqa Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1970). Institutda 62 ilmiy xodim, shu jumladan, 2 fan doktori, 32 fan nomzodi ishlaydi (2005). Ilmiy ishlar toʻplamlari, ilmiy-amaliy anjumanlar materiallarini nashr etadi. Institut Xalqaro qurgʻoqchilik mintaqalarida qishloq xoʻjaligi boʻyicha tadqiqotlar ilmiy markazi (IK ARDA), AQSH qishloq xoʻjaligi departamenti, Rossiya chorvachilik, Rossiya ozuqa, Qozogʻiston qorakoʻlchilik ilmiy tadqiqotlar institutlari bilan ilmiy hamkorlik qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi
Qoramurun

Qoramurun — Orqatog tizmasidagi dovon, Xitoyning gʻarbiy qismida. Balandligi 5578 m. Q. orqali Qashqar tekisligidagi Cherchen vohasini Tibetning ichki rayonlari bilan bogʻlovchi yoʻl oʻtgan.

 

Dovonlar
Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Tibet muxtor rayoni
Qorapoʻchoq

Qorapoʻchoq, Qorapoʻchoq 3 7 44 — kechpishar qovun navi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida chiqarilgan. Shakli choʻziq-tuxumsimon, uz. 32—45 sm, sirti tekis, oʻrtacha boʻrtmali toʻrlar bilan qoplangan. Tusi toʻq yashil, etining qalinligi 4—4,5 sm. oq, yumshoq, bir oz tigʻiz, shirin. Ogʻirligi 4—4,5 kg (9 kg gacha). Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda. Tarkibida 9,8% qand, 11,7% quruq modda bor. Saqlanish davomida shirinligi ortib boradi. Niholi unib chiqqanidan soʻng birinchi hosili 124 kunda pishadi. Hosildorligi 300—320 s/ga. Yaxshi saqlanadi, uzoq joylarga yuborishga yaroqli. 1949-yildan Fargʻona vodiysida, Toshkent va Sirdaryo viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.

    

Qovun navlari
Qorasovuq

Qorasovuq — havoning oʻrtacha sutkalik temperaturasi musbat boʻlgan holda, oʻsimlik qoplami va tuproq usti havo qatlamining 0° va undan ham pasayishi. Bu hodisa yuz berganda barglar sovuq taʼsirida qora tus oladi, shuning uchun bahor va erta kuzda boʻladitan bu sovuqni dehqonlar odatda, qora sovuq deb ataydilar. Q. xavfi uning boshlanish muddati va davomiyligi, shuningdek, oʻsimlik turi, uning navi, rivojlanish fazasi va agrotexnika sharoitlariga bogʻliq. Dala ekinlari Q.larga chidamliliga qarab bir necha ekologik guruhlarga boʻlinadi. Q. toʻgʻrisidagi maʼlumotlar sovuq xavfi boʻlgan hududlarni belgilash, ekish muddatlarini aniqlash, issiqsevar oʻsimliklarni ratsional joylashtirish masalalarini hal qilish, qishloq xoʻjaligi ekinlarini yetishtirish sharoitlarini agroiqlimiy baholash, sovuqning zarariga qarshi tadbirlarni ishlab chiqish va boshqalarda qoʻllaniladi. Q. hosilning sifatiga va miqdoriga katta ziyon yetkazadi. Q.lar sovuq havo massalarining boshqa rayonlardan (koʻpincha Arktikadan) kelishi (advektiv Q.) yoki tuproq yuzasi va oʻsimlik qoplamining tungi radiatsion sovishi (radiatsion Q.) natijasida vujudga keladi. Dehqonchilik uchun kech bahorgi Q. (ayniqsa, tuproq yuzasida) juda xavflidir, chunki bu vaqtda vegetatsiya davri boshlangan boʻlib, bunday sovuqlar oʻsimlik maysalarining qattiq shikastlanishiga olib kelishi mumkin (nihollar 0,5 dan — 1,5°da shikastlanadi, barglar qorayib ketadi). Janubiy rayonlarda (40° shim. kenglik janubrogʻida) Q.lar oʻrtacha olganda mart oyining ikkinchi yarmida tugaydi, shimolga borgan sayin uning tugash muddati kechikadi. Bahorda tuproq yuzasidagi eng kechki Q, asosan, may oyining birinchi yarmida kuzatiladi (Ustyurt, 44° shim. kenglikdan shimolroq-da). Q.ning qaysi muddatlarda yuz berishiga joyning relyefi, tuproq yuzasining xususiyati va boshqa omillar katta taʼsir koʻrsatadi. Baland joylarda Q.lar, odatda, kechroq tugaydi. Tuproq yuzasidagi birinchi kuzgi Q. Oʻrta Osiyoning jan. tekislik qismida (40° shim. kenglikkacha) 15 oktabrga qadar kuzatiladi. Shimolga borgan sari Q.ning oʻrtacha yuz berish muddati oktabr oyining boshlariga, Ustyurt platosida esa sentabrning oxiriga suriladi. Havodagi Q., odatda, tuproq yuzasiga nisbatan bir necha kun kechroq kuzatiladi. Oxirgi bahorgi Q. bilan birinchi kuzgi Q. orasidagi davr sovuqsiz davr deb ataladi. Oʻzbekistonda sovuqsiz davrning oʻrtacha koʻp yillik davomiyligi chegaralari juda katta va janubisharqiy qismida eng uzoq davom etadi. Tekisliklarda sovuqsiz davr 150—250, togʻlarda 50—150 kungacha.

Q. boʻlganda ekin maydonlarini isitish uchun turli usullar (tutatish, ekinlarni qogʻoz, plyonka va boshqa materi-allar bilan yopish) qoʻllaniladi. Sugorma dehqonchilik mintaqalarida ekinlarni kech bahorgi va erta kuzgi vaqtinchalik Q.dan saqlash uchun dalalar sugʻoriladi. Q. zararini bartaraf etishda sovuqsiz davr qisqa boʻlgan hududlarda ertapishar navlarni ekish, sovuqqa chidamli navlarni yaratish. shuningdek, agrotexnika tadbirlarini oʻz vaqtida oʻtkazish muhim ahamiyatga ega. Hamidulla Abdullayev.
Qorasuv shahri

Qorasuv — Andijon viloyatidagi shahar (1990-yildan). Transport yoʻli stansiyasi. viloyat markazi (Andijon shahri)dan 60 km. Aholisi 130,626 kishi (2023). Qorasuvda bir necha sanoat korxonasi. Qurilish tashkilotlari, avtokorxona, aloqa boʻlimi, dehqon bozori, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, kutubxona, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi mavjud. Kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Qorasuv shaxrida hunarmandlar juda kop edikdoz, sartarosh, pichoqchi, oshpaz, novvoy v.h kop yillar novvoychilik hunari bilan shugullangan hunarmand novvoy Ibrohimjon umaraliyev (1953-2020) Turli hildagi nonlarni yopib qorasuv xalqiga xizmat qildi, Qorasuvdan hozirda Xonobod-Moynoq yani Andijon Qoroqalpog'iston temiryo'li kesib o'tadi va muntazam reyslar amalga oshirilgan. Qorasuv shaxridan Andijon shaxriga va tuman markaziga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.Shahar xokimi O.M.Baxtiyorjon. Iqtisodiyot bo'limi rahbari Gʻoziyeva. G. Xotin-qizlar qo'mitasi raisi D.Axmedova.   Shahar XTMFMT va TEBga qarashli 15ta taʼlim muassasasi bor yani 6ta maktab  5ta mtm 19DMi va boshqaalar IIB boshligi I.Mirxalilev unvoni mayor. 10MFY va 7ta MTP bor
Qorasuv (maʼnolari)

Qorasuv:

 Qorasuv — Andijon viloyatidagi shahar.
 Qorasuv — Janubiy Qozogʻiston viloyati Sayram tumanidagi qishloq.
 Qorasuv — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy.
 Qorasuv — togʻ etaklari, vodiylarda yer osti suvlaridan toʻyinadigan soy.
 Qorasuv — Qashqadaryo viloyatidagi soy.
 Qorasuv — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatidagi shahar.
 Qorasuv, Gʻarbiy Furot - Turkiyaning sharqiy qismidagi daryo, Furot daryosining bosh irmogʻi.
 Qorasuv — Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanoy viloyatidagi tuman.
 Qorasuv — Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanoy viloyatidagi qishloq.
Qorasuv (soy)

Qorasuv — Samarqand viloyati Pay-ariq tumanidagi soy. Uzunligi 66 km, havzasining maydoni 1380 km. Nurota tizmasidagi Toʻngʻizlitov choʻqqisi (1905 m)ning jan. yon bagʻridan boshlanadi. Oltibosar qishlogʻining shim.-sharqiy chekkasida (1,3 km) Zarafshon daryosining Oqdaryo tarmogʻiga quyiladi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 1,28 m3/sek. Payariq tumani ekin may-donlarini suv bilan taʼminlaydi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Qorasuv (soy, Qashqadaryo viloyati)

Qorasuv — Qashqadaryo viloyatidagi soy. Oqsuv daryosining oʻng irmogʻi. Uz. 33 km, havzasi maydoni 139 km. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,43 m3/sek. Koʻp suvli yillarda suv sarfi 2,85 m3/sek. (1969-yil), kam suvli yillarda 0,75 m3/sek.gacha oʻzgaradi (1965-yil). Eng koʻp suv sarfi (30,6 m3/sek.) 1954-yil 9 aprelda qayd etilgan. q. suvidan ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Qashqadaryo viloyati
Qorasuv (daryo)

Qorasuv, Gʻarbiy Furot - Turkiyaning sharqiy qismidagi daryo, Furot daryosining bosh irmogʻi. Uzunligi 470 km, havzasining maydoni 22 ming km². Koʻp qismi chuqur daralardan oqadi. Arzi-rum va Erzinjon shaharlari yaqinida vodiysi keng. Bahorda toshadi, yozda suvi kamayadi. Daryoda yogʻoch oqiziladi.

Turkiyadagi daryolar
Qorasuv kanali

Qorasuv kanali (Oʻngqirgʻoq Qorasuv kanali) – Toshkent viloyatidagi kanal. Toshkent viloyat Qibray tumani hududida, Oqqovoq-2 GESning pastki oʻng qirgʻogʻidan boshlanadi.

Tavsifi 
Uzunligi 35 km (shundan 24 km Toshkent shahri hududida), suv sarfi 18m³/sek. Oʻrtacha chuqurligi 1,5–2 m, eni 10–14 m. Kanalning bosh toʻgʻoniga temir-beton yotqizilgan. Qorasuv kanali suvlaridan 4,1 ming ga ekin maydonini suv bilan taʼminlaydi.

Oqqovoq GESi (2-GES) ostidagi Boʻzsuv kanalidan boshlanadi. Avval sharqqa, soʻngra janubi-gʻarbga qarab oqadi. Toshkent viloyatining Qibray, Mirzo Ulugʻbek, Yashnobod, Mirobod, Sergeli tumanlari hududidan oqib oʻtadi.

Kanal boʻyida Toshkent xalqaro aeroporti, Toshkent traktor zavodi, TAPOiCh ishlab chiqarish birlashmasi, „Elektroapparat“ zavodi, Ahmad Yugnakiy turar-joy massivlari, Gagarin va Tatarskiy qishloqlari, kichik qabristonlar (bitta pravoslav) joylashgan. 

Kanalning Kichkina Qorasuv („Kichik Qorasuv“) yon kanali bor, u Toshkentning shimoli-sharqiy qismida Shoʻrtepa tepaligidagi pravoslav qabristoni yonida asosiy kanal bilan birlashadi.

Qorasuv irmqolari 
Toʻrtariq – oʻng irmogʻi, Ahmad Yugnakiy massividan boshlanadi. Mirzo Ulugʻbek tumani hududi orqali janubi-sharqiy yoʻnalishda oqadi.

Urus – chap irmogʻi, Qorasuv suvining katta qismi shu irmoqqa quyiladi. Sergeli tumanidan boshlanadi, aeroport yaqinida janubi-sharqqa buriladi. Toshkent viloyatida Xonobod va Oqtepa aholi punktlaridan oʻtadi. Toshkent- Angren temir yoʻliga yetib, janubga buriladi. Sergeli vokzali hududida Chortoq arigʻiga (Chirchiq daryosining bir tarmogʻi) quyiladi.

Eski Polvon – aeroport yaqinida boshlanadigan irmoq.

Tarixiy voqealar 
1799-yilda Qorasuv boʻyida Toshkent bekligi va Qoʻqon xonligi qoʻshinlari oʻrtasida jang boʻlib oʻtdi, unda Toshkent hukmdori Yunusxoʻja bosqinchilarni yengib, 70 kishini asirga oldi (keyinchalik ular omma oldida qatl etildi).

1865-yilda Shoʻrtepa hududida Qorasuv va Kichkina-Qorasuv kanallari qoʻshilish joyida, general Mixail Chernyaev boshchiligidagi rus qoʻshinlari lageri joylashgan edi. 9-may kuni Salor va Darxon oʻrtasidagi toʻqnashuvda gʻalaba qozonib, razvedkachilar otryadini taʼqib qilayotgan lashkarboshi Alimqul boshchiligidagi qoʻqon qoʻshinlari qarorgohga hujum qiladi. Shafqatsiz otishma qoʻl jangiga aylanib ketdi. Qoʻqon xonligi qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi, Alimqulning oʻzi yarador boʻldi. 25 nafar halok boʻlgan rus askari dafn etilgan joyda Toshkentdagi birinchi pravoslav qabristoni paydo boʻlib, bugungi kungacha saqlanib qolgan.

Galereya

Yana qarang 
 Anhor arigʻi

Manbalar 

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Qibray tumani daryolari
Toshkent daryolari
Toshkent kanallari
Toshkent viloyati kanallari
Boʻzsuv tarmogʻi
Qorasuv madaniyati

Qorasuv madaniyati - arxeologik madaniyat (miloddan avvalgi 2-ming yillikning oxirgi choragi va 1-ming yillikning boshlari). Jan. Sibir, Qozogʻiston va Ob daryosining yuqori qismida yashagan qabilalarning manzilgoh va mozorqoʻrgʻonlari. Arxeolog S.A.Teplouxov 20-yillarda Xakasiyaning Qorasuq daryosi vohasida oʻtkazgan arxeologik qazishlar natijasida topgan. Toshdan yasalgan maʼbudalar, turli mehnat va harbiy qurollar, jimjimador sopol idishlar, dastalariga hayvon suratlari solingan jez pichoq va boltalar, bilaguzuk va boshqa topilgan. Arxeologik topilmalar Qorasuv madaniyati qabilalarining Moʻgʻuliston, Shim.Xitoy, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyo aholisi bilan iqtiso-diy va madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Rashton tizmasi

Qorategin tizmasi - Hisor tizmasiningjan. tarmogʻi. Tojikiston hududida. Jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa 130 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 4890 m (Dushoho choʻqqisi). Tizmada kofarnihon va Vaxsh daryolari vodiylarini bogʻlovchi bir qancha dovon (Sebedara, 2702 m, Zarkamar, 3274 va boshqalar) bor. Asosan, vulkanik togʻ jinslaridan (granit va boshqalar) tuzilgan. Yon bagʻirlarida dasht oʻsimliklari oʻsadi, butazorlar, eng baland joylarida subalp va alp oʻtloqlari bor.

Togʻlar
Tojikiston
Qoratepa (maʼnolari)

Qoratepa:
 Qoratepa — Andijon viloyatidagi Farg'onaning Quva qishlog'iga yaqin bo'lgan qishloq.
 Qoratepa (majmua) — budda gʻor ibodatxonalar majmuasi (milodiy 1—3-asrlar). 
 Qoratepa (shaharcha) — Qashqadaryo viloyati Qamashi tumaniga qarashli shaharcha.
 Qoratepa togʻlari — Zarafshon togʻ tizmasining gʻarbiy qismi.
Qoratepa togʻlari

Qoratepa togʻlari - Zarafshon togʻ tizmasining gʻarbiy qismi. Sharqdan gʻarbga 50 km dan ziyod, shimolidan janubga 35–40 km ga choʻzilgan. Sharqiy qismidagi Chaqilikalon tizmasidan Taxtaqoracha dovoni orqali ajralgan. Oʻrtacha balandligi 1000–1500 m, eng baland joyi Qumgʻaza choʻqqisi (2197 m). Qoratepa togʻlarining yon bagʻirlari koʻplab chuqur soy oʻzanlari, shimolida Ilonsoy, Ogʻalik, Oqsoy, Sazagʻonsoy va boshqa, janubida Qashqadaryoning bir qancha oʻng irmoqlari (Makrid, Oyoqchidaryo, taragʻay va boshqalar) bilan kesilgan. Suvayirgʻich qismining baʼzi joylarida maydoni kichik tekislangan yuzalar uchraydi. Qoratepa togʻlari yirik gumbazsimon gorstantiklinal koʻtarilma boʻlib, asosan, paleozoy davrining magmatik, metamorfik va choʻkindi togʻ jinslaridan (granit, granodiorit, diorit, slanets, qumtosh, ohaktoshlardan) iborat. Ohak-toshlarda karst relyef shakllari: karrlar, gʻorlar (Pudanali, Kaptarxona. Hazrati Dovud, Tomchiota. Amir Temur gʻorlari va boshqalar) hosil boʻlgan. Iqlimi baland qismida moʻʼtadil, quyi va gʻarbiy qismlarida kontinental quruq. Iillik yogʻin gʻarbiy qismida 400–450 mm, sharqida 700–750 mm. Togʻlarda tipik va toʻq boʻz hamda jigarrang tuproqlar tarqalgan. Ularda qoʻngʻirbosh, qorabosh, bugʻdoyiq, turli butalar (bodomcha, naʼmatak va boshqalar), archa oʻsadi.

    

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Qoratepasoy

Qoratepasoy — Samarqand viloyati Urgut tumanidagi soy. Uzunligi 39 km, suv toʻplash havzasi (irmoqlari Teraksoy va Sevazsoy bilan) 24,6 km². Qoratepa qishlogʻi yaqinida Omonqoʻtonsoyga Qoʻzichisoy qoʻshilib Q.ni hosil qiladi. Dargʻom kanaliga quyiladi. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Vodiy kengligi 700 m, bir-biridan ajralib turgan uch allyuvial terrasaga ega. Selga qarshi kurashish maqsadida Qoratepa qishlogʻidan 2 km quyida Qoratepa suv ombori qurilgan.

Oʻzbekistondagi daryolar
Samarqand viloyati
Qoratov

Qoratov (Mangʻistov) — Mangʻishloq yarim oroldagi (Qozogʻistonning Mangʻishloq viloyati) togʻ. Uzunligi 130 km. Eng baland joyi 556 m (Bestoki togʻi). Yuzasi toʻlqinsimon plato koʻrinishida. Yon bagʻirlari darasimon quruq soy va jarliklar bilan oʻyilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura boʻlib, kuchli burmalangan trias, yura, boʻr davrlariga mansub qumtosh, slanets, ohaktosh, mergel, gillardan tashkil topgan. Q.da shuvoq-shoʻra, baʼzi joylarida buta oʻsimliklari oʻsadi, yaylov sifatida foydalaniladi. Temir, mis, toshkoʻmir konlari bor.

 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Qoratov (togʻ)

Qoratov — Tyanshan togʻlarining shimoli-gʻarbiy tarmogʻi. Uzunligi 420 km dan ziyod. Qozogʻistonning Jambul, Janubiy Qozogʻiston va Qiziloʻrda viloyatlari hududida joylashgan. Shimoli-sharqdan ChuSarisuv, janubiy va janubi-gʻarbdan Sirdaryo botiqlari bilan oʻralgan. Eng baland joyi 2176 m (Bessoz togʻi).

Q.ning suvayirgʻich qismi tekislangan yuzalardan iborat. Yon bagʻirlari asimmetrik tuzilishga ega: Shimoli-sharqiy yon bagʻri tik. Tizma gersin burmalanishi davrida shakllangan va yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilayotgan gumbazsimon-palaxsa tipidagi antiklinoriydir. Slanets, qumtosh, konglomerat, gneys, ohaktosh, dolomitlardan tashkil topgan. Quyi paleozoy davri ohaktoshlari, ayniqsa, keng tarqalgan. Bularda karst jarayonlari yaxshi rivojlangan boʻlib, karst voronkalari, botiqlari, gʻorlari kabi relyef shakllari hosil boʻlgan. Q.da yirik fosforit va polimetall ruda konlari (Mirgʻalimsoy, Kentov, Achisoy va boshqalar) ochilgan va qazib olinmoqda.

 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Qoratov (shaharcha)

Qoratov — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shaharcha (1964-yildan). Nukus shahar kengashiga qarashli. Amudaryoning oʻng sohilidagi pristan. nukus temir yoʻl stansiyasidan (Toshkent — nukus) 91 km. Aholisi 2,2 ming kishi (2005). Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Umumiy taʼlim maktabi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, tibbiy punkt, dorixona bor.

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Nukus
Qoratov makonlari

Qoratov makonlari - Aristandi va Burultoy (Jan. Qozogʻiston) daryolari oraligʻidagi Ushbos-Koʻktol vodiysida, Qoratov (Tyanshanning shim.gʻarbi) tizmasi yon bagʻrida joylashgan quyi paleolit davriga oid makonlar majmui. Arxeolog X.A.Alpis-boyev tekshirgan. Qoratov makonlari ichida eng muhimlari — shell-ashel davrlariga oid Boʻriqazgʻan, Tangirqazgʻan yodgorliklari va ashelmustye davrlariga oid Toʻqali—1 va Toʻqali—5 yodgorliklari majmualaridir. Paleolit qatlamlari ayrim kichik doʻngliklar va togʻ yon bagʻridagi tekis platoda joylashgan. Qoratov makonlaridan tosh qirgʻichlar, qirgʻichsimon asboblar va boshqa topilgan.

Havolalar 
Boʻriqazgʻan, Tangirqazgʻan va Toʻqali qozoqcha Vikipediyada

Arxeologiya
Qozogʻiston tarixi
Muhammadjon Qoratoyev

Muhammadjon Qoʻjasboyevich Qoratoyev (1910.22.12, Qiziloʻrda viloyati Telikoʻl ovuli — 1992.9.6. Olmaota) — qozoq adabiyotshunosi, yozuvchi va tarjimon. Qozogʻiston Fanlar akademiyasi akademik (1975), Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1974). Filol. fanlari doktori (1963), professor (1965). Abay nomidagi Qozoq pedagogika institutini tugatgan (1933). Qozogʻiston Yozuvchilar uyushmasining masʼul kotibi (1936—37), raisi (1937—38), Qozogʻiston pedagogika instituti qozoq adabiyoti kafedrasining mudiri (1960). "Jazushi" nashriyotida katta muharrir, tahririyat mudiri, bosh muharrir oʻrinbosari, direktor (1955—60), 1960-yildan M. Avezov nomidagi Adabiyot va sanʼat institutida boʻlim mudiri, 1968-yildan Qozoq sovet ensiklopediyasi Bosh muharriri. Adabiy faoliyati 1933-yildan boshlangan. "Jonajon adabiyot haqida oʻylar" (1958), "Saken Sayfullin" (1964), "Mahorat va dunyoqarash" (1965), "Muxtor Avezov" (1967), "Doʻmbradan kitobga" (1969), "Adabiyot va estetika" (1970), "Istiqbol choʻqqilari" (1972), "Choʻqqilar oldinda" (1977) kabi adabiytanqidiy kitoblar muallifi. Q., shuningdek, "Choʻldagi gudok" romani (1960, K.N.Altayskiy bilan hamkorlikda), "Jer-uyukka sayohat" qis-sasini yozgan. M.Gorkiyning "Mening dorilfununlarim" va M.Sholoxovning "Tinch oqar Don" (3 kitob) asarlarini qozoq tiliga tarjima qilgan.

 

1910-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
9-iyunda vafot etganlar
Qoratol (daryo)

Qoratol (Karatal) (, Qaratal) — Qozogʻistonning Olmaota viloyatidagi daryo. Ushtarak daryosi quyilgungacha Nurtayoʻzak deb ataladi. Uzunligi 390 km, havzasining maydoni 19,1 ming km². Jungʻariya Olatovi yon bagʻ-ridan boshlanib, Balxash koʻliga quy-iladi. Yuqori oqimida togʻlar orasidan oqadi, oʻrta va quyi oqimida yettisuv tekisligini kesib oʻtadi. asosan, muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Dekabrda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Q. boʻyida Toldiqoʻrgʻon, Ushtoʻbe shaharlari joylashgan.

Qozogʻistondagi daryolar
Qoratosh hammomi

Qoratosh hammomi - meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Toshkent arxeologiya jspeditsiyasi tomonidan Toshkent shahrining Qoratosh koʻchasida ochilgan. Qoratosh hammomi dahliz, supali yechinish xonalari, miyonsaroy, uning asosiy oʻklari boʻylab joylashgan xonalar (bu xonalarda issiq va iliq suvli hovuz-chalar boʻlgan) qad. anʼanaviy sharq hammomlari tarhida qurilgan. Xonalar sah-niga yalaloq gʻisht yotqizilgan; oqova suv uchun ariqchalar qilingan. Xushboʻy mbd-dalar va kul suvi (ishqorli suv) uchun moʻljallangan hovuzchalar devori va tubiga suvga chidamli maxsus qorishma "qir" qoplangan. Devorlar kulrang va pushti rang ganch bilan suvalgan, supa tepasidagi devorlar guldor sirli sopol parchinlar bilan bezatilgan. Qoratosh hammomi shaharning shu yerida joylashgan Oʻrda inshootlari majmuiga kirgan va nufuzli kishilarga moʻljallangan.

Havolalar  

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent