Gʻoʻr viloyati

Gʻoʻr (dariy/pashtucha: gʻwr), shuningdek Ghowr yoki Ghur deb yoziladi, Afgʻonistonning oʻttiz toʻrt viloyatidan biri. U Afgʻonistonning markaziy qismidagi Hindukushning gʻarbiy qismida, shimoli-gʻarbda joylashgan. Viloyat o'n bir tumanni o'z ichiga oladi, u yuzlab qishloqlarni va taxminan 764,472 o'troq aholini o'z ichiga oladi. Firuzkoʻh, (2014 yilgacha Chagʻcharon deb atalgan) viloyat markazi boʻlib xizmat qiladi.
Tarix
Mandesh Gʻor togʻli hududi nomi bilan atalgan tarixiy nomdir.

Gʻor aholisi Gʻuriylar davrida toʻliq islomlashtirildi. XII asrgacha bu hududda hindular, buddistlar, zardushtiylar va oz sonli yahudiylar yashagan. Litva arxeologlari tomonidan 2007 va 2008 yillarda Gʻorda topilgan eng qadimiy manzilgohlar qoldiqlari miloddan avvalgi 5000 yilga toʻgʻri keladi. Chagʻcharon atrofida bir qancha qalʼalar va boshqa mudofaa istehkomlari vayronalari ham topilgan. Harirud daryosining qirgʻogʻida qoʻlda oʻyilgan buddist monastiri birinchi asrlarda Buddizm hukmronligi davrida mavjud boʻlgan. Sunʼiy gʻorlar buddist rohiblarning kundalik hayotidan dalolat beradi.

Gʻaznaviylar imperiyasi va Saljuqiylar oʻrtasidagi togʻli kenglikda joylashgan Gʻurda Gʻuriylarning hokimiyat tepasiga kelishi gʻayrioddiy va kutilmagan voqea edi. Bu hudud shu qadar uzoq ediki, 11-asrgacha u musulmon knyazliklari bilan oʻralgan butparast anklav boʻlib qolgan. U 12-asrning boshlarida Mahmud bosqinidan soʻng islom dinini qabul qilgan va Gʻuriylarga Islom ahkomlarini oʻrgatish uchun oʻqituvchilarni qoldirgan. Oʻshanda ham bu hududda butparastlik, yaʼni turli xil Mahayana buddizmi asr oxirigacha saqlanib qolgan, deb ishoniladi.

Jon Makleod kabi turli olim va tarixchilar G‘uriylarning islomni qabul qilganini Mahmud G‘azniy G‘orni zabt etgandan so‘ng unga bog‘laydilar.

Estaxriy va Ibn Haukal kabi anʼanaviy musulmon tarixchilari Gʻar anklavining Gʻazni davridan oldin mavjud boʻlganligini tasdiqlaydilar.

G‘or: G‘oriston deb ham ataladi. Hirot va Gʻazni oraligʻidagi togʻli oʻlka. Istaxriy va Ibn Haukalning yozishicha, u Hirot, Farroh, Davar, Rabot, Kirvon va Gʻarjiston tumanlari bilan Hirotgacha boʻlgan, yaʼni musulmon mamlakatlari boʻlgan togʻli davlat edi. Gʻorning oʻzi kofirlar mamlakati boʻlib, unda oz sonli musulmonlar bor edi va aholi Xuroson tilidan farqli tilda soʻzlashardi.

Minhaju-S-Siraj musulmon boʻlmagan va musulmon aholi oʻrtasidagi nizolarni qayd etgan:

Aytishlaricha, Amir Suriy buyuk podshoh bo‘lib, G‘orning aksariyat hududlari uning tasarrufida bo‘lgan. Ammo oliy va past darajali Gʻor aholisining koʻpchiligi hali Islomni qabul qilmaganligi sababli ular oʻrtasida doimiy nizolar bor edi. Safariylar Nimrozdan Bust va Davarga kelishdi, Yoqub Lais Ruxaj mamlakatida Takinobodning boshligʻi boʻlgan Lak-lakni engib chiqdi. Gruzinlar Sara-sangda omonlik izlab, u yerda omon qolishgan, biroq ular orasida ham musulmonlar va musulmon boʻlmaganlar oʻrtasida adovat boʻlgan. Bir qalʼa boshqa qalʼa bilan urushib, ularning adovatlari toʻxtovsiz edi; lekin Gʻorda joylashgan Rasiat togʻlari yetib boʻlmasligi tufayli hech bir musofir ularni yengib oʻta olmadi va Shansbani Amir Suriy barcha Majnunliklarning boshi edi.

Minhohu-S Sirojning yozishicha, Amir Suriy Mahmud G‘aznalik tomonidan qo‘lga olinib, o‘g‘li bilan birga asirga olingan va G‘aznaga olib ketilgan va u yerda Amir Suriy vafot etgan.

Bu hudud avvallari Mahmud G‘azniy tomonidan bosib olingan va aholi islom dinini qabul qilgan.

Bu, shuningdek, barcha qoʻshnilari musulmon boʻlganida, aholi tomonidan eʼtirof etilgan qadimgi dinning soʻnggi qalʼasi edi. Milodiy 11-asrda Gʻazniy Mahmud Gʻor ibn Suriy shahzodasi ustidan gʻalaba qozonib, uni Oxingaron vodiysida qattiq bahsli jangda asirga oldi. Muallif Ibn-I-Suriyni buddist deb koʻrsatib, uning agʻdarilishini yozgan.

Gʻuriylar sulolasi tomonidan qurilgan Jom minorasi
1011, 1015 va 1020 yillarda Mahmud ham, Masʼud I ham Gʻurga yurish qilib, mahalliy butparastlik oʻrniga islomni oʻrnatdilar. Shundan soʻng Gʻur Gʻaznaviylar imperiyasining vassal davlati hisoblangan. Abd ar Rashiy va qasoskor Toʻgʻrul hukmronligi davrida Gʻur va Gʻarchiston muxtoriyatga ega boʻldilar.

Gʻor 12—13-asrlarda Gʻuriylar sulolasining markazi ham boʻlgan. 1222 yilda moʻgʻullar tomonidan talon-toroj qilingan va vayron qilingan poytaxt Firozkoʻhning qoldiqlari orasida YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan Jom minorasi ham bor.
 Geografiya
Gʻor Hindukush togʻlarining oxirini egallaydi. Gʻor dengiz sathidan 2500 metr balandlikda joylashgan va kuchli qor yogʻishi koʻpincha noyabrdan aprelgacha uning koʻplab qattiq dovonlarini toʻsib qoʻyadi. Bundan tashqari, yozda qurgʻoqchilikka moyil boʻlgan hudud.
Demgrafiya
2020 yil holatiga koʻra, Gʻor viloyatining umumiy aholisi taxminan 764,472 kishini tashkil qiladi.
Taʼlim
Umumiy savodxonlik darajasi (6+ yosh) 2005 yildagi 19% dan 2011 yilda 25% gacha koʻtarildi. Umumiy sof roʻyxatga olish darajasi (6–13 yosh) 2005 yildagi 28% dan 2011 yilda 47% gacha koʻtarildi.

Gʻo'r oliy taʼlim instituti sifatida tashkil etilgan Ghor universiteti, keyin esa Gʻor universitetiga koʻtarilgan 500 ga yaqin talaba tahsil oladi va koʻp sonli qizlar tahsil oladi. Shuningdek, Firuzko‘h, Tayvara va Lal tumanlarida bir qancha o‘qituvchilar malakasini oshirish institutlari mavjud. Oxirgi 10 yil ichida oʻrta maktablar soni koʻpaydi, oliy oʻquv yurtlariga kirish imtihonlariga qatnashish (Qankor) yuzlab oʻquvchilardan minglab oʻquvchilarga koʻtarildi. Bir qancha qishloq xoʻjaligi va mexanika maktablari ham tashkil etildi. Oʻrta maktab bitiruvchi qizlarni akusherlik va hamshiralik ishi boʻyicha tayyorlaydigan faqat bitta hamshiralik maktabi mavjud boʻlib, u Sogʻliqni saqlash vazirligi tarkibiga kiradi va Gʻor viloyati shifoxonasi bilan hamkorlikda NNT tomonidan boshqariladi.
Iqtisodiyot
Gʻoʻr viloyatida dehqonchilik va chorvachilik asosiy iqtisodiy faoliyat sohasidir. Birlashgan Millatlar Tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, koʻplab yigitlar Hirot yoki Eronga ish topish uchun viloyatni tark etishga majbur boʻlgan va aholining kichik bir qismini oʻqituvchilar, hukumat amaldorlari, gilamdoʻstlar, duradgorlar va tikuvchilar tashkil etgan. Aholining yarmidan koʻpi oʻz daromadlari bilan oʻzining asosiy ehtiyojlarini qondira olmadi. Tolibon ketganidan soʻng, mahalliy aholi iqtisodiy jihatdan foydaliroq ekin yetishtirish orqali oʻz daromadlarini oshirishga urinib koʻrgani sababli, afyun ishlab chiqarish mintaqaga qaytdi.