MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bironsoy rasmlari

Bironsoy rasmlari — Nurota togʻlari tarmogʻi (Qoratogʻ)dagi Bironsoy darasi qoyatoshlariga ishlangan tasvirlar; daraning ikki tomoni boʻylab 2,5–3 km masofaga choʻzilgan. 1967-yilda akademik Ya. Gʻulomov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya (J. Kabirov boshliq guruhi) tomonidan topilgan. Rasmlarda odam, oʻqyoy, ot, it, tuya, echki, qoʻy, yovvoyi hayvonlardan tur (yovvoyi buqa, sigir), arhar, togʻ echkisi, bugʻu, toʻngʻiz, boʻri, tulki, ilon, qoplon, yoʻlbarslar tasvirlari aks etgan. Turli kattalikdagi (eng kattasi 1x1 m, eng kichigi bir necha sm) Bironsoy rasmlari ning umumiy soni 2 mingdan ortiq. Asosan oddiy chiziklar, soya, narsalarning shakl koʻrinishi usulida qattiq buyumlar bilan uribchoʻkichlab, baʼzilari chizib, ishqalab ishlangan. Toshlar sathida ishlash jarayonida asboblarning dumaloq, bodomsimon choʻzinchoq, baʼzan toʻrtburchak shaklli izlari qolgan. Bironsoy rasmlari mazmuni jihatdan rangbarang: ov, chorvachilik (tuyachilik, yilqichilik)ka oid manzaralar, maishiy hayot, diniy eʼtiqod (zardushtiylik) bilan boglik lavhalar koʻpchilikni tashkil qiladi. Bironsoy rasmlari ning eng qad.si miloddan avvalgi 3—2-ming yillikka mansub, shuningdek miloddan avvalgi 1-ming yillikka va milodiy 1—7-asrlarga oidlari ham anchagina. Bironsoy rasmlari shu yerda yashagan xalqning tarixi va madaniyati, urfodati, diniy eʼtiqodini oʻrganishda katta ilmiy ahamiyatga ega boʻlgan sanʼat obidasidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birranga togʻlari

Birranga togʻlari — Taymir yarim orolning shimoliy qismidagi togʻlar. Krasnoyarsk oʻlkasidagi Taymir (DolganNeneslar) muxtor okrugida. Uz. qariyb 1100 km. Eng baland joyi dengiz sathidan 1146 m. Birranga togʻlari chuqur vodiylar bilan kesilgan yassi choʻqqili tizmalar oʻlkasi. Birranga togʻlari da muzliklar (umumiy maydoni salkam 30 km²) bor. Asosan effuziv jinslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari toshloq arktika tundrasidan iborat.

Manbalar 

Togʻlar
Birteshiklilar (maʼnolari)

Birteshiklilar:

 Birteshiklilar, tuxum qo‘yuvchilar (Monotremata) — sut emizuvchilarning kenja sinfi.
 Birteshiklilar (sinf) — hoz. sut emizuvchilarning eng tuban tuzilgan kenja sinfi.
Birunit

Birunit — mineral. Kimyoviy tarkibi 8,5CaSiO38,5CaCO3CaSO415H2O. Taumasit minerali sirtida yupqa (2–3 mm) qatlamli oq, tolasimon kristallar holida uchraydi. Qattiqligi 2, s. ogʻ. 2,3. 1957-yilda Oʻzbekistonning Qoramozor togʻlaridagi Qoʻrgʻoshinkon konidan topilgan va buyuk oʻzbek olimi Abu Rayhon Beruniy nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birhad

Birhad — har biri biror musbat daraja bilan olingan sonlar yoki harflarning ikkitasi yoki bir nechtasining koʻpaytmasidan iborat butun algebraik ifoda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Teng ko‘paytuvchilar ko‘paytmasini natural ko‘rsatkichli daraja shaklida yozish mumkin bo‘lganligi uchun sonning darajasi va sonlar darajalarining ko‘paytmasi ham birhadlar deyiladi.
Biskay qoʻltigʻi

Biskay qoʻltigʻi — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Yevropaning gʻarbiy sohilida. Ispaniyaning shimoliy va Fransiyaning gʻarbiy qirgoklari oraligʻida. Maydoni 200 ming km². Oʻrtacha chuq. 1715 m, eng chuqur joyi 5100 m. Quruqlikka 400 km kirib borgan. Biskay qoʻltigʻi ga Luara va Garonna daryolari quyiladi. Tez-tez dovullar boʻlib turadi. Suvining temperaturasi fevralda 5— 12°, avgda 10—22°. Shoʻrligi 35%". Suv qalqishi sutkalik, 6,7 m gacha. Asosiy portlari: Bordo, Brest, SanSebastyan, Bilbao. Baliq va ustritsa ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Biskvit

Biskvit (frans. biscuit)—1) qandolatchilik mahsuloti; un, yogʻ, shakar, tuxum, sut va boshqa masalliqlardan kuvlash yoʻli bilan tayyorlanadigan pishiriqturi. Maxsus shakllardagi qolip idishlarda pishiriladi. Tayyorlash usuli va qoʻshiladigan masalligʻiga koʻra choʻzma B., shakarli B., koʻpchitilgan B. hamda smetanali B. kabi turlari bor. B.dan pirojniy, rulet va tortlar tayyorlanadi; 2) sirlanmagan chinni; haykaltaroshlikda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismark arxipelagi

Bismark arxipelagi — Tinch okeandagi bir tuda orollar. Papua Yangi Gvineya tarkibida. Ikkita yirik orol (Yangi Britaniya va Yangi Irlandiya), Admiralteystvo slari va bir necha mayda orollardan iborat. Maydoni 50,5 km² ga yaqin. Aholisi 399 ming kishi (1990) — melanez va papuaslar. Yirik orollari togʻli (Yangi Britaniya o.da toglarning balandligi 2300 m gacha yetadi), maydalari vulkan va marjon orollaridir; harakatdagi vulkanlar ham bor (Ulavun). Iqlimi ekvatorial, tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Koks palmasi, banan, shakarkamish, tamaki, paxta, makkajoʻxori yetishtiriladi. Qirgʻoq yaqinida okeandan baliq ovlanadi va marvarid olinadi. Yirik aholi punktlari va portlari: Rabaul, Kaviyeng, Lorengau. Bismark arxipelagi ni 1616-yilda gollandlar kashf etgan; 1884-yildan arxipelag Germaniya mustamlakasi boʻlgach, unga O. Bismark nomi berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxipelaglar
Bismilloh

Bismilloh, Bismillohir rahmonir rahim (arab. — Mehribon va Rahmli Alloh nomi bilan) — islomda koʻp tilga olinadigan, har bir niyat, ibodat va amaliy harakat oldidan aytiladigan oyat. Qurʼonning hamma suralari (9-suradan tashqari) shu kalima bilan boshlanadi. Bu oyat xudo bandalariga rahmli (rahim), mehribon (rahmon), musulmonning har bir harakati Alloh nomi bilan boshlanishi lozimligini bildiradi. Qurʼon tilovatida B. oldidan „Aʼuzu billohi minashshaytonir rajim“ („Shaytonning yomonligidan Allohdan panoh tilayman“) ham qoʻshib aytiladi. Buni har qanday ish va xattiharakat oldidan shaytonni haydash va uning vasvasasidan xoli boʻlish mazmunida ham talqin etadilar va albatta jannatga yoʻlning dastlabki amallaridan biridir. B. maktublar, rasmiy hujjatlar, diniy asarlar boshida ham yoziladi. Diniy manbalarda „basmala“ nomi bilan ham yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismilloh xon

Bismilloh xon (Kamruddin Xon) (1916.21.3, Hindiston, Bihar shtati) — hind shoxiay ijrochisi, Shim. Hindiston mumtoz musiqa uslubining yirik vakili. U birinchi boʻlib shoxnayda mumtoz musika namuna (shu jumladan, raga)larini ijro etib, yangi ijrochilik maktabini asoslagan. Hindiston hukumati tomonidan oliy unvonlar (Padma Shri va Padma Bxushan) bilan taqdirlangan. Milliy musiqa akademiyasi (Sangit Natak akademiyasi)ning aʼzosi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bismutit

Bismutit (vismutit) — vismut oksikarbonati guruhiga oid mineral. Kimyoviy tarkibi Bi2|CO3]O2. Tetragonal sistemada kristallanadi. Kukunsimon massa holida, baʼzan tolalardan tuzilgan poʻstloqsimon boʻladi. Rangi kul rangsimon oqishroq, yashilsariqdan qoʻngʻir va kul ranggacha; qattiqligi 3—3,7; s. ogʻ. 7,4—8,3; oson eriydi. Konlarda vismutin va sof (tugma) vismutning karbonatli eritmalar taʼsirida oksidlanishidan hosil boʻladi. Kvars, topaz, arsenopirit va boshqa minerallar bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda (Chatqol, Nurota togʻlarida va Qizilqumda), Qozogʻiston, Rossiya Federatsiyasi (Zabaykalye), Chexiya va Slovakiyada, Germaniya sharqida, Meksika, AQSH va boshqa mamlakatlarda uchraydi. B. vismut elementi olinadigan muhim xom ashyo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Bissa

Bissa, karetta (Eretmochelus imbrigata) — sudralib yuruvchilar sinfi, toshbaqalar turkumi, dengiz toshbaqalari kenja turkumiga mansub ulkan toshbaqa turi. Ikkita kenja turi maʼlum. Biri — Atlantika okeani va Oʻrta dengizda, ikkyanchisi — Tinch va Hind okeanida yashaydi. Kosasining uz. 80—90 sm. Ustki qalqoni toʻq qoʻngʻir boʻlib, sariq, toʻq qizil yoki qizgʻish xolxol va chiziqcha naqshlari bor. Qorin qalqoni sariq. B.lar mollyuskalar, boʻgamoyoklilar, assidiyalar va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Urgʻochisi iyun—sentabrda urchiydi. Faqat koʻpayish davrida suvdan qurukdikka chiqadi va 4 sm cha keladigan 150—200 tacha tuxumlarini kimsasiz orollardagi qumga koʻmib qoʻyadi. Tuxumlaridan 60 kundan soʻng yosh toshbaqalar chiqadi. B. har doim bitta joyga tuxum qoʻyadi. Yosh toshbaqalar kosasini qoplab turgan shoxsimon qalqonchalar bir-birining ustiga cherepitsasimon joylashgan. Voyaga yetgan B.lar kosasining shoxsimon qalqonlaridan qimmatbaho taroqlar, portsigaralar, qutichalar va boshqa buyumlar tayyorlanadi. Goʻshti va tuxumlari isteʼmol qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bissektrisa

Bissektrisa ( — "ikki marta va  — kesish, kesuvchi) — biror burchak uchidan chiquvchi va uni teng ikkiga boʻluvchi nur bo'ladi. U berilgan burchakdan chiqib uni teng ikkiga boʻladi(60⁰=30⁰.30⁰). 3a tomondan bissektrissa o'tqazilsa ular bir joyda kesishadi.

Uchburchakda bissektrisalarning uzunligi 
Quyidagi formulalarni olish uchun Styuart teoremasidan foydalanishingiz mumkin.

Quyidagi formulalar Styuart teoremasidan kelib chiqgan.
 , bu yerda  yarim perimetr.

 
 
 .
 .

Uchburchakning uchta burchak bissektrisalari uchun ,  va  uzunliklari mos ravishda  va , formula oʻrinli boʻla oladi.
 ,
 ,
Inmarkazi (uchburchakning uchta ichki bissektrisasining kesishish nuqtasi)  burchakning ichki bissektrisasini  ga nisbatan ajratadi,
Bu yerda:
  uchburchakning mos ravishda  uchlariga qarama-qarshi tomonlari,
  — mos ravishda  uchlaridagi uchburchakning ichki burchaklari,
  -  tomoniga tushirilgan uchburchak balandligi.
  - ichki bissektrisaning  tomoniga chizilgan uzunligi,
  - ichki bissektrisa  tomoni  bo‘ladigan segmentlarning uzunliklari,
  -  choʻqqisidan  tomonning kengaytmasigacha chizilgan tashqi bissektrisa uzunligi.
  - tashqi bissektrisa  tomonini  va uning davomini asosiga ajratadigan segmentlarning uzunliklari. bissektrisaning oʻzi.
 Agar median , balandlik  va ichki bissektrisa  uchburchakning bir xil cho'qqisidan kelib chiqsa, uning atrofida aylana radiusi , keyin R bo'ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bissinoz

Bissinoz (yun. byssos — tuk, tola) — texnika oʻsimliklarining tolali mahsuloti (paxta, jut, kanop) changining organizmga nafas yoʻllari orqali uzoq vaqg kirib turishi natijasida kelib chikddigan kasallik; pnevmokoniozlarning bir turi. Paxta tozalash zavodlarida past navli paxtani tozalashda, paxta titish va saralash sexlarida uzoq ishlayotgan ishchilarda uchrashi mumkin. B.da oʻpkada biriktiruvchi toʻkima juda kam rivojlanib, asosan surunkali bronxit, keyinchalik oʻpka emfizemasi, baʼzan bronxial astma paydo boʻladi. Kasallikda 3 bosqich farq qilinadi: 1bosqichda faqat nafas yoʻllari zararlanadi, bronxlar torayadi va bronxit belgilari namoyon boʻladi, bemor quruq yoʻtaladi, kukrak qafasi bir oz qisiladi, lekin ish qobiliyatini yoʻqotmaydi, 1—2 kunda tuzalib ketadi; 2bosqich paxta tozalash zavodlarida uzoq yil ishlayotganlarda uchraydi: nafas yoʻllari uzluksiz taʼsirlanishi natijasida surunkali bronxit va emfizema ancha rivojlanib, oʻpkaning hayotiy sigʻimi kamayadi: harsillash kuchayib, bemor tinmay yoʻtaladi, balgʻam tashlaydi, nafasi qisilib, nafas va yurak faoliyati buziladi, vaqtvaqgi bilan ish qobiliyatini yoʻqotadi va bronxial astmaga chalinib qoladi; 3bosqich ogʻir surunkali bronxitga oʻtish jarayoni boʻlib, koʻpincha surunkali pnevmoniya ham qoʻshiladi; oʻpkaning xayotiy sigʻimi kamayishi natijasida nafas va yurak faoliyati susayadi, bemorning nafasi qisadi, havo yetishmaydi, burni, labi va barmoklarining uchi koʻkimtir tusga kiradi. Tinmay yoʻtaladi, balgʻam tashlaydi, ish qobiliyatini butunlay yoʻqotadi. Davo kasallik bosqichi va ogʻirengilligiga karab tayinlanadi. Bemorni asosan yoʻtalga qarshi, balgʻam koʻchiruvchi va yurak faoliyatini yaxshilovchi dorilar bilan davolanadi.

B.ning oldini olish uchun ish joyini shamollatib turish, sanitariya holatini yaxshilash, mehnatni muhofaza kilish va ijtimoiymaishiy shartsharoitlarni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish lozim. Ishchilarni ishga qabul qilishdan oldin va ikki yilda bir marta tibbiy koʻrikdan oʻtkazish zarur.

Toʻlqin Iskanderov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bissus bezlari

Bissus bezlari (yun byssos ingichka ip) — koʻpchilik ikki pallali mollyuskalar oyogʻida joylashgan organ. Bissus bezlari dan chiqken organik modda (bissus) hisobiga juda pishiq bissus iplari hosil boʻladi. Bu iplar yordamida mollyuskalar suv tubidagi har xil narsalarga yopishib oladi. Bissus bezlari baʼzi mollyuskalarda faqat lichinka davrida boʻladi. Reppa urugʻiga kyruvchi ikki pallali mollyuskalarda bissus iplarining uz. 20 sm gacha yetadi. Rangi sargʻish yoki qoʻngʻir. Qadimgi va oʻrta asrlarda bissus iplaridan gazlamalar (vissona) toʻqilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bistomiy

Bistomiy, Boyazid Tayfur binni Iso Bistomiy (?— Bistom shahri (Eron)— 875) — Eron tasavvuf oqimining asoschilaridan biri. 

Tayfuriya sufiylik tariqatining piri. Uning bobosi islomni qabul qilgan zardushtiylardan boʻlgan, butun umrini asosan Bistomda oʻtkazgan. Vafotidan keyin uni Sulton alorifin laqabi bilan atay boshladilar. B. taʼlimotiga koʻra, inson zikr holatida oʻzligini unutadi (gʻalaba) va xudo ishqvdan mast boʻlib (sukr) butun vujudini histuygʻu qamrab oladi, pirovardida u xudo bilan butunlay qoʻshilib ketadi. Bunday holatni u fano (mavjudlikni yoʻqotish) deb atadi va musulmon tarki dunyochiligining muhim ahamiyatli holati boʻlgan "sen mendirsan, men esa sendirman" iborasining taʼrifini berdi. Buning maʼnosi shundaki, goʻyo shaxs oʻzligini tark etib, ilohiylikka singib ketadi va uning sifatlarini qabul qiladi, ilohiylik esa shaxsiyatga aylanadi. Bunday xulosa anʼanaviy islom tarafdorlarining ashaddiy qarshidigiga uchradi va uni xulul (xudolik daʼvosini qilish)da aybladilar. B. tasavvufning ayrim tushunchalarini ishlab chiqqan boʻlsa ham, oʻzining bir butun ilohiy tazimdagi taʼlimotini yaratmadi. U ilohiy (lohut) va insoniy (nosut) ruhni bir-biriga biriktirishga harakat qildi, yaʼni maʼnaviy va moddiy ibtidoni bir-biriga qoʻshishga intiddi. B. oʻzidan asar qoldirmagan. Uning ibratli gaplari, nasihatlarini mulozimlari yozib olishgan. Ayrim tasavvuf kishilari B. obroʻyidan foydalanib oʻzlarining shariatga unchalik toʻgʻri kelmaydigan fiqolarini B. fikri deb koʻrsatishga uringanlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tasavvuf namoyondalari
Bit

Bit, bitlar (Anoplura, Siphunculata) — qon soʻruvchi hasharotlar turkumi. TashQI koʻrinishi parxoʻrlarga oʻxshab ketadi. Tanasi yassi, uz. 1–6 mm, qanotsiz. Baʼzi B.ning bir juft oddiy koʻzi bor, koʻpchiligida koʻz rivojlanmagan. Moʻylovlari kalta, maxsus egatchaga kirib turadi. Ogʻiz apparata sanchib soʻruvchi. Ogʻiz teshigi agʻdarilib tashqariga chiqadigan nay bilan oʻralgan. Nay devorida qator joylashgan ilmoqlar yordamida B. qon soʻrayotganida teriga yopishib oladi. 3 juft oyoqlari tanasining 2 yoniga keng yoyilib turadi. Barmoqlarining uchida ilmoqka oʻxshash qayrilgan tirnoqlari yordamida kiyim yoki soch tolalariga yopishib oladi. Urgʻochi B.lar oʻz hayoti davomida bir necha oʻntadan 300 tagacha sirka (tuxum) qoʻyadi. Sirkasini maxsus yopishqoq sekreta yordamida kiyim yoki soch tolalariga yopishtiradi. Sirkadan bir haftada yosh bitcha (magʻzak)lar chiqadi. B. chala oʻzgarish bilan rivojlanadi, 18—20 kun yoki undan koʻproq vaqt davomida voyaga yetadi. 300 ga yaqin turi maʼlum. B. sut emizuvchi hayvonlarda parazitlik qiladi. Har bir hayvonning oʻz biti boʻladi. Odamda bosh B.i (Pediculus humanis capites), kiyim B.i (P. humanis westimenti) va qov B.i (Phthiras pubis, badanning siyrak yungli aʼzolari: qosh, kiprik, qoʻltiq osti, jinsiy aʼzolar atrofida) boʻladi. B.lar toshmali va qaytalama terlama kasalliklarini tarqatadi. Odamlar gʻuj boʻlib yashaydigan joylarda (bogʻcha, maktablar, koʻp bolali oilalar, harbiy xizmat joylari) B.larning tarqalishi uchun qulay sharoit tugʻiladi. Bitlashning oldini olish uchun shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitik

Bitik — 1) tor maʼnoda — yozuv, hujjat. B.lar turli hajmda boʻlgan. Ular qad. turk davriga (eng qad. davrdan 2-asrgacha) mansub boʻlib, turkiy tildagi yozma yodgorliklarni va boshqa tillardan qad. turkiy tilga qilingan tarjima asarlarni oʻz ichiga olgan. Eng katta B. Moyun 80 qatordan iborat. Turkiy B.lar UrxunYenisey, uygʻur, sugʻd, moniy, suryoniy yozuvlarida bitilgan. Ular kabr toshlariga, marmar tosh, oyna, teri va qoyalarga, sopol, yogʻoch, metall idishlarga yozilgan. Ungin (Ukraina) daryosi boʻyidan topilgan B. turkiy yozma adabiyotining eng kad. va mukammal namunasi hisoblanadi. B.larda tarixiylik, xalq ogʻzaki ijodi, miflar qorishiq tavsifda boʻlgan va ular yozma adabiyotning alohida turini yuzaga keltirgan; 2) keng maʼnoda — kitob. Maye, "Taʼbirnoma" ("Irq bitik")da kitob maʼnosi ifodalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malov S. Ye., Yeniseyskaya pismennost tyurkov, M.—L., 1952; Rahmonov N., Toshga bitilgan kitoblar, T., 1983.
Bitikchi

Bitikchi — oʻrta asrlarda xon va mahalliy hokimlarning barcha yozuv ishlarini olib boruvchi mansabdor. B. soʻzi shu maʼnoda 10—11-asrlardan buyen maʼlum. Chingizxon zamenila yorguchi huzuridagi kotib boʻlib, xonlarning nasabnomasi va muhim kundalik axborot yoziladigan "Oltin daftar"i uning qoʻlida saqlangan. B. savodli, nasabli kishilardan tayinlangan. Qad. Sugʻdiyonada, saljuqiylar, gaznaviylar va xorazmshohlar davrida bu lavozim egasi dabir, keyinchaljsiunshim, 19-asrdaOʻrta Osiyo xonliklarida esa mirzo, mirzoboshi deb yuritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitim

Bitim — 1) huquqda shartnoma, kontrakt, xalqaro shartnoma, konvensiya tushunchalarining sinonimi. 2) Oʻzbekiston Respublikasining FK boʻyicha fuqarolar va yuridik shaxslarning fuqarolik huquq va burchlarini belgilash, oʻzgartirish yoki bekor qilishga qaratilgan harakati. Bitim bir taraflama, ikki taraflama yoki koʻp taraflama boʻlishi mumkin (qarang Shartnomalar). Bitim tuzish uchun qonun hujjatlariga yoki taraflarning kelishuviga muvofiq bir tarafning xohishi zarur va yetarli bulsa, bunday bitim bir taraflama bitim hisoblanadi. Bitimlar ogʻzaki yoki yozma (oddiy yoki notarial tasdiqlangan) shaklda tuziladi. Yer uchastkalari va boshqa koʻchmas molmulk bilan bogʻliq Bitimlar (boshqa shaxsga berish, ipoteka, uzok, muddatli ijara, merosni qabul qilib olish va boshqalar) davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi kerak. Qonun talablariga muvofiq kelmaydigan, shuningdek huquqtartibot yoki axloq asoslariga atayin qarshi maqsadda tuzilgan bitim; 14 yoshga toʻlmagan shaxslar; ruhiy kasalligi va aqli zaifligi sababli muomalaga layoqatsiz deb topilgan fuqaro tomonidan tuzilgan Bitim; qalbaki va koʻzboʻyamachilik uchun tuzilgan Bitim oʻz-oʻzidan haqiqiy emas. 14 yoshdan 18 yoshgachaboʻlgan voyaga yetmagan shaxslar; muomala layoqati cheklangan fuqarolar; harakatlarining ahamiyatini tushuna olmaydigan yoki boshqara olmaydigan fuqarolar tomonidan; shuningdek yanglishish taʼsirida tuzilgan bitim; aldash, zoʻrlik, qoʻrqitish, bir taraf vakilining 2-taraf bilan yomon niyatda kelishishi yoki ogir holatlar yuz berishi taʼsirida tuzilgan bitim; yuridik shaxs huquqiy layoqatidan tashqariga chiqadigan bitim sud tomonidan haqiqiy emas, deb topilishi mumkin

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitiniyalar

Bitiniyalar (Bithynia) -chuchuk suvlarda yashovchi oddjabrali mollyuskalar urugʻi. Chigʻanogʻining balandligi 15 sm gacha, tuxumsimon yoki oval konussimon, silliq, baʼzan spiral shaklda. 20 ga yaqin turi maʼlum. B. Yevropa va Osiyoda keng tarqalgan, Shim. Amerikada ham uchraydi. Oqmaydigan va tinch oqadigan suvlardagi oʻsimliklar va toshlarning ustida, suv tubidagi loyda yashaydi. Ayrim turlari parazit chuvalchanglar, asosan soʻrgʻichlilarning oraliq xoʻjayini, mas, V. Leachi odam va umurtqali hayvonlar paraziti — mushuk ikki soʻrgʻichlisining oraliq xoʻjayini hisoblanadi. Oʻzbekistondagi suv havzalarida B.ning bir necha turi tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bitov

Bitov — organizmdagi tabiiy teshik, nay (mas, ayol jinsiy yoʻllari)ning tugʻma yoʻqligi (rivojlanish nuqsoni) yoki bitib qolishi. Koʻpincha tugʻma boʻladi. Qiz bola yoshligida yuqumli kasallik (skarlatina, difteriya, qizamiq va boshqalar) bilan ogʻrishi oqibatida ham yuzaga keladi. Jinsiy yoʻllarning yalligʻlanib chandiqlanishi, baʼzan tanosil aʼzolarining yaralanishi B.ga sabab boʻladi. B. koʻpincha qiz bola balogʻatga yetib hayz koʻrmay qolgandagina bilinadi. B.da hayz qoni dastlab qinga, keyin bachadon va naylariga, nihoyat qorin boʻshligʻiga oʻtib, qorin pasti ogʻriydi. B.ning oldini olish uchun qiz bolani yoshligidayoq mutaxassis vrach (ginekolog) koʻrigidan oʻtkazib turish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anatomiya
Bitovsoy

Bitovsoy — Samarqand viloyati Ishtixon tumanitsata soy. Kuruksoyning eng yirik (oʻng) irmogʻi. Oqtogʻning jan. yon bagʻridagi 1300–1350 m balandlikdagi bir necha buloqdan hosil boʻladi. Ugom jan. yoʻnalishda oqadi. Uzunligi 16 km, havzasining maydoni 41 km², umumiy uz. 14 km boʻlgan 8 ta mayda irmogʻi bor. Kuzning oxiri, qish va erta bahorda vaqtvaqti bilan yogʻadigan qor va yomgʻir suvlaridan, yozda buloq suvlaridan toʻyinadi. Baʼzan jala yogʻgan paytlarda Quruqsoygacha yetib keladi. Quyi oqimida yoz va kuzda koʻpincha qurib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Bitom

Bitom (Bytom)— Polsha jan.dagi shahar. Aholisi 222 ming kishi (1990). Yuqori Sileziya aglomeratsiyasida, toshkoʻmirmetallurgiya sanoatining yirik markazi. B.da polimetall ruda konlari bor. Koks ishlab chiqarish, kora metallurgiya, ogir mashinasozlik va kimyo sanoatlari rivojlangan. GES bor. 13— 14-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shaharga 11-asrda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bittepa

Bittepa — gʻor shaklida oʻyib ishlangan qabriston (7—8-asrlar). Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidatch adirda joylashgan. Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi tomonidan 1979-yilning yozida qazib oʻrganilgan. Qabrlar bir-biridan 4-6 m uzoqlikda boʻlib, yer sathidan 15-20 m balandlikda murabba (2,4x2,4 va 3,3x3,3 m), toʻgʻriburchak (1,8x4,9 m) va xoch shaklida qumtosh ichiga oʻyib ishlangan. Qabrlar ogʻzi katta hajmdagi gʻishtlar (52x26x10 sm) bilan berkitilgan boʻlib, murdalar qoʻyilgan joyga balandligi 1—1,2 m keladigan kamalaksimon yoʻlak orqali kirilgan. Yoʻlak devorlarida ham oʻyib ishlangan tokchalar bor. Har bir qabrdan 10 va 18 tagacha odam suyaklari chiqqan; ular atrofida xilmaxil munchoqlar, mis isirgʻalar, temir va misdan tayyorlangan kamar toʻqalari, oʻqyoy uchi, pichoklar, uzuklar topilgan. Eng noyob topilma qanot yoyib turgan holatda tasvirlangan ilohiy maʼbuda — taqinchoqdir. Qizil rangga boʻyalgan paxta va ipak matolar ham uchraydi. Topilgan 15 ta kumush va jez tanganing bir qismi sosoniy podshohlaridan Feruz (459—484), Xusrav I Anushirvon (531579) va Hurmuzd IV (590628)ga taalluqlidir. B. qabristonida birorta ham sopol idish uchramaydi, demak, bu davrda chagʻoniyonliklarda dunyoqarash va koʻmish urfodatlari oʻzgacha boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Bitum loklar

Bitum loklar — tabiiy yoki sintetik bitum (smola)larning organik erituvchilardagi eritmalari. Bitum loklar pardasi quriganda kimyoviy jihatdan mustahkam va elektr oʻtkazmaydigan boʻladi. Bu loklar elektr himoya qoplamalari sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil