Kapadokya taqvimi

Kapadokiya taqvimi — fors zardushtiylik taqvimidan olingan quyosh taqvimidir. U oʻz nomini hozirgi Turkiyaning tarixiy hududi Kapadokiyadan oldi. 12 oy va har biri 30 kundan iborat besh epagomenal kun boʻlgan taqvim miloddan avvalgi 550-330 yillarda, Kapadokiya Fors Ahamoniylar imperiyasining bir qismi boʻlganida paydo boʻlgan. 

Kapadokiya taqvimi zardushtiylar taqvimi bilan bir xil boʻlib, avestacha nomlar va oylar tartibiga ega. Mintaqadagi Eron madaniy taʼsirini aks ettiruvchi taqvimning mavjud dalillari yunon astronomlarining hisoblari orqali soʻnggi antik davrga borib taqaladi va oʻsha paytda allaqachon Yulian kalendariga moslashtirilgan edi.

Tarkib 
Kapadokiya taqvimi hozirgi Turkiyadagi tarixiy hudud boʻlgan Kapadokiya Ahamoniylar imperiyasining viloyati (satrapiyasi) boʻlgan davrda yaratilgan. Taqvim hudud sharafiga nomlanadi. Aniq boshlanish sanasi boʻyicha manba yoʻq. Tarixchi Josef Marquartʼning soʻzlariga koʻra, taqvim miloddan avvalgi 490 yilda boshlangan boʻlsa, filolog Jacques Duchesne-Guillemin fikriga koʻra, u miloddan avvalgi 490-480 yillarda boshlangan. 360 kunni 12 oyga, keyin esa besh epagomenal kunga ajratuvchi quyosh taqvimi.

Taqvim aslida zardushtiylik taqvimiga taqliddir. Oʻsha paytda Kapadokiyada forslar hukmron siyosiy guruh boʻlganligi sababli, u mintaqaning asosiy taqvimiga aylandi va Kapadokiya Qirolligida shu tarzda davom etdi. Vaqt oʻtishi va mahalliy shevadagi farqlar kichik imlo farqlariga olib kelgan boʻlsa-da, Kapadokiya taqvimidagi oy nomlari zardushtiylik (Avesto) taqvimidagi oy nomlari bilan deyarli bir xil. Kapadokiyadagi forslar Gʻarbiy Eron tilida gaplashgani uchun Kapadokiya oylarining nomlari til jihatidan avestacha imloga qaraganda oʻrta fors (pahlaviy) imlosiga yaqinroqdir. Kappadokiya shakllari esa bu jihatdan koʻproq arxaik va Avesto shakllariga yaqinroqdir.

Kapadokiya taqvimi Eronning Kapadokiyaga uzoq davom etgan madaniy va diniy taʼsiridan dalolat beradi. Eronshunos Meri Boysning fikriga koʻra Kapadokiya taqvimi: Oʻrta fors, parfiya, soʻgʻd, xorazm, baqtriya va qadimgi arman kalendarlari bilan bir qatorda Ahamoniylar davlat taqvimidan kelib chiqqan boʻlib, forslar Ahamoniylar davrida “barcha zardushtiylik fuqarolari uchun vaqtni hisoblashning ruxsat etilgan vositalarini” yaratish maqsadida kiritganlar." Vaqt oʻtishi bilan mahalliy til oʻzgarishlari natijasida turli mahalliy versiyalar paydo boʻldi. Bundan tashqari, bu kalendarlar deyarli bir xil. Kapadokiya taqvimi soʻnggi antik davrdagi yunon astronomlarining matnlari orqali saqlanib qolgan va eramizning 4-asrigacha ma’lum boʻlgan.

Oy nomlari 

Boys va tarixchi Frantz Grenetʼning fikriga koʻra, „taqvimlar oʻrtasidagi yozishmalar konturlaridagi aniqlik“ Kapadokiyadagi zardushtiylar tomonidan qabul qilingan foydalanish „asosan bir xil“ boʻlganligini koʻrsatadi. Dixotomiyaning taʼkidlashicha, yagona farq Teiri (Teirei) Aveston tilidagi Tishtriya oʻrnini bosish uchun ishlatiladi, bu oʻzgarish koʻplab zardushtiy jamoalarida keng tarqalgan va bu oʻzgarishdan koʻra Apąm Napāt (“suv oʻgʻli”)ga ishora qiladi. Apąm („suvlar“) „sakkizinchi“ sifatida. U oy bagʻishlanganligini va bu yerda Varuna ishlatilganligini aytdi. Boys va Grenetning yozishicha, bu „oyga bagʻishlanish“ Kapadokiya kalendariga xos boʻlgan. Shunga koʻra, u Kapadokiyadagi zardushtiylar oʻrtasida Anaxitani Varunaga koʻtarish borasida kelishmovchiliklarga duch kelgan boʻlishi mumkin. Boys va Grenetning qoʻshimcha qilishicha, bu hodisa mahalliy fors ruhoniylari, ahamoniylar tomonidan kuchli fors diniy taʼsiri bilan mashhur boʻlgan hududda yaratilgan kuchli hukmronlik sharoitida ham, koʻrinishidan, ozgina ruhoniylik avtonomiyasidan bahramand boʻlganini koʻrsatadi.

Yulian kalendariga moslashish 
Kappadokiya taqvimi Ahamoniylar davrida paydo boʻlgan boʻlsa-da, mavjud dalillar faqat Yulian taqvimiga moslashtirilgan soʻnggi antik davrga toʻgʻri keladi. Tarixchi Sacha Stern Kappadokiya taqvimi miloddan avvalgi 44-yilda Yuliy taqvimiga moslashtirilgan boʻlishi mumkinligini taʼkidladi. Bu, ehtimol, Rim Sharqidagi „Julianized“ boʻlgan birinchi taqvim edi,  Hatto Misr taqvimidan oldin. Biroq, Rim davridagi taqvimning „julianizatsiyasi“ dan keyin ham, Kapadokiya Yangi yil sanasi hali ham „taxminan dastlab fors zardushtiy kalendariga muvofiq“ edi va uning tuzilishi hali ham asl 12 oylik taqvimga asoslanadi. 30 kunlik fors taqvimi, undan keyin besh epagomenal kun.

Manbaalar 

 
 
 
 
 
 Skjærvø, Prods Oktor (2018). „festivals and calendars, Persian and Zoroastrian“.  Nicholson, Oliver (Ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity (İngilizce). Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866277-8.

Eslatmalar