MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Modexoqon

Modexoqon, Botur Tangriqut (Mooʻ Du, Mode, Budu, Mata) (? — miloddan avvalgi 174) — Ulugʻ hun (hunnu) xoqonligi (miloddan avvalgi 209 — milodiy 216) asoschisi, Tuman Tangriqutnnng valiaxd oʻgʻli. Otasi boshqa oʻgʻlini valiaxd qilish maqsadida uni oʻz raqibi yuyechjilar huzuriga garov tariqasida joʻnatib, koʻp oʻtmay ularga xiyonatkorona hujum qiladi. Modexoqon otasining hiylasini fahmlab vaqtida qochishga ulguradi. Soʻng, atrofiga ishonchli odamlarni toʻplab, otasi va oʻgay ukalarini qatl qiladida, tangriqut boʻladi (miloddan avvalgi 209—174). Modexoqon otil ganda oʻzidan hushtak ovozi chiqaruvchi oʻq-yoy ixtiro qiladi, muntazam qoʻshin tuzib, avval tunggʻus (dung xoʻ)larni tormor keltiradi, hunnu, chushe, shinli kabi hun xonliklarini va dingling (toʻro), gekun (qirgʻiz) elatlarini birlashtirgach, qudrati yanada ortadi, keyin Xitoyga yurish qilib, hunlarnipg xitoylar istilo qilgan yerlarini ozod etadi. Hunlar davlatining kun sayin qudratli boʻlib borayotganini koʻrgan koʻplab xitoy sarkardalari Modexoqon tomoniga oʻtadilar. Miloddan avvalgi 200 yil Xan sulolasiga mansub imperator Govzu (miloddan avvalgi 206—195) 325 ming kishilik qoʻshin bilan Modexoqonga qarshi urushga otlanadi. Modexoqon bundan xabar topib, 400 ming otliq askar bilan Govzu qoʻshiniga peshvoz chiqadida, ularni Fingching (Dotung) shahri sharqidagi Bayting adirida qurshab oladi. Ammo, 7 kun deganda Govzu ochlikdan birin-ketin qirila boshlagan oʻz koʻshinini vaziri ishlatgan bir hiyla tufayli qurshovdan olib chiqib ketishga muvaf-faq boʻladi [mazkur voqea Xitoy tari-xida "Bayting muhosarasi (qurshovi)" nomi bilan mashhur]. Shundan soʻng Govzu, garchi qurshovdan qutilib chiqqan boʻlsada, yengilganini tan olib, qizini Modexoqonga xotinlikka beradi (miloddan avvalgi 192) va hunlarga xiroj tariqasida kimxob, shoyi, atlas, sharob, gʻalla kabi mahsulotlarni yuborib turish majburiyatini oladi. Modexoqon ham, oʻz navbatida, agar yuqoridagi majburiyat toʻla-toʻkis ado etilsa, Xitoyga hujum qilmaslikni oʻz boʻyniga oladi. Miloddan avvalgi 177—176 yillarda Modexoqon uyshun, qangʻli (qonqa), yoʻji (yuyechji) va aorslarnk boʻysundirib, markazlashgan yirik xoqonlik tuzadi. Uning davlati sharqda Ulugʻ muhit (Tinch okean)dan gʻarbda Kaspiy dengizigacha, shim.da Boykoʻl (Baykal) va Enasoy (Yenisey)dan jan. da Buyuk Xitop devori va Shimoliy Hindi-stongacha boʻlgan hududni egallagan.

Abduxoliq Aytboyev.

Manbalar
Modellash

Modellash — fizik hodisa va jarayonlarni model yordamida tadqiq qilish; obyektlar (jonli va jonsiz tizimlar, muhandislik konstruksiyalari, fizik, kimyoviy, biologik, ijtimoiy jarayonlar hamda loyihalanadigan obyektlar)ning modellarini yasash. Fizik, matematik, elektr, kibernetik va boshqa xillarga boʻlinadi. Fizik M.da tadqiqot tekshirilayotgan jarayonning fizik tabiati va geometrik tuzilishi asl nusxadagidek, ammo undan miqdor (oʻlchami, tezligi) jihatidan farq qiladigan modelda olib boriladi. Fizik modellash gidrotexnika in-shootlari, samolyot, kema va boshqalarni tekshirishda qoʻllaniladi. Matematik modellashda berilgan fizik jarayonlarning matematik ifodalari modellanadi. Elektr modellash ham kengtarqalgan. Bunda aktiv, induktiv va sigʻim qarshiliklardan foydlaniladi. Tirik organ izmlardagi boshqarish jarayonlarini oʻrganish uchun kibernetik modellar yaratilgan.

Modellashning yana bir turi analog modellashdir. U fizik tabiati har xil boʻlgan, lekin bir xil matematik (algebrik, differensial va boshqalar) tenglamalar bilan ifodalanadigan hodisalarning analogiyasi (oʻxshashligi)ga asoslanadi.

Modellash har doim boshqa ilmiy va maxsus usullar bilan birga qoʻllanadi. Avvalo, modellash eksperiment bilan chambarchas bogʻliq. Biror hodisani uning modelida oʻrganishni eksperimentning alohida xili deb karash mumkin.

Kime reaktorl arin i modellash berilgan shartlarga muvofiq, istalgan oʻlchamdagi apparatlarda oʻtadigan kimyoviy texnologiya jarayonlarining natijalarini oldindan bilish uchun qoʻllanadi.

Baʼzi murakkab hodisalar (mas, turbulentlik, havo yoki suyuqlik oqimining uzilish sohasidagi pulslanishlar va boshqalar) uchun stoxastik modellashdan foydalaniladi. U hodisalarning ehtimolligini aniqlashga asoslanadi. Bunday modellar ayni hodisadagi ayrim jarayonlarning oʻtishini toʻla aks ettirmaydi, balki qandaydir oʻrtacha, summar natijani beradi.

Adabiyotlar 
 Chavchanidze V. V..Gelman O. Ya., Modelirovaniye v nauke i texnike, M., 1966; Usmonxoʻjayev H. H., Mexanizm va mashinalar nazariyasi, T., 1970.

Manbalar
Moderato

Moderato (ital. moderato — moʻʼtadil) — musiqada allegro va allegretto oʻrtasidagi surʼat (odatda, "allegro moderato"ning qisqartirilgan shakli sifatida tushuniladi). Baʼzida "M."ga mustaqil, allegretto va andantino oʻrtasidagi surʼat maʼnosida ham qaraladi.

Manbalar
Modernizatsiya

Modernizatsiya, modernizatsiyalash (fransuzchadan moderne — „eng yangi“, „zamonaviy“) — biror narsani yangilash, unga zamonaviy tus berish, uni zamonaviy talablarga muvofiq oʻzgartirish. M.Modernizatsiyada mashina, apparat, turli texnologik qurilmalar, muhim kashfiyotlar texnika taraqqiyoti talablariga muvofiq qayta ishlanadi.

Manbalar
Franco Modigliani

Franco Modigliani (1918.18.6, Rim – 2003.25.9, Cambridge, Massachusetts) — amerikalik iqtisodchi. Huquq doktori (1939), iqtisodiyot adʼyunkt-professor. (1949), Illinoys universiteti iqtisodiyot professor (1950–52), Karnegi texnologiya institutida iqtisodiyot va sanoatni boshkarish professor. (1952–60), Kembrij universiteti professor (1970). Modigliani keynechilik siyosiy iqtisodini neoklassik iqtisodiy nazariya va monetar tahlil bilan uygʻunlashtirishga erishdi. Modigliani makroiqtisodiy nazariyada ratsional kutish konsepsiyasini rivojlantirishga, pul va foiz nazariyasiga, "hayotiy sikl" modeli va investitsiya qarorlari modellarini yaratishga katta hissa qoʻshdi. Nobel mukofoti laureati (1985).

Manbalar
Modifikatorlar

Modifikatorlar (lotincha: modiﬁ co -oʻlchayman, oʻlchovni aniqlayman) — suyuqlantirilgan metallar (qotishmalar)ga modifikatsiyalash paytida qoʻshiladigan moddalar. Metallar (qotishmalar)da qoʻshimcha kristallizatsiya markazlari hosil qiluvchi, oquvchanlikka taʼsir etuvchi va zarralarning oʻsishiga toʻsqinlik qiluvchi (ingibitorlar) M. mavjud. Poʻlat va choʻyanlarning M. i sifatida magnit, litiy, kremniy, siyrak-yer elementlari va qotishmalari, ferro-bor, ferrotseriy, ferrovanadiy va baʼzi kimyoviy birikmalar (mas, seriy oksidi vanadiy nitridi) qoʻllanadi. Choʻyanga qoʻshiladigan M. grafitlovchi (mas, silikokalsiy, kremniymarganets-sirkoniy ligaturasi) grafitlashga imkon beruvchi, stabillashtiruvchi (xrom ligaturasi), marganets-kremniy, ferroxromkremniy va boshqalar), unga toʻsqinlik qiluvchi va kompleks M.ga boʻlinadi. Magniy qotishmalari va mis qotishmalari uchun sirkoniy, titan vanadiy va bor aralashmasi, alyuminiy krtishmalari uchun titan, bor, niobiy, siyrak-yer elementlari va sirkoniy qoʻllanadi. M. metallurgiya zavodlarida kovshga yoki pechdan quyilayotgan metall oqimiga, shuningdek, toʻgʻridan-toʻgʻri metall quyish qoliplariga solinadi.

Manbalar
Modifikatsiyalar

Modifikatsiyalar (lot modiﬁ catio, modus — oʻlchov, koʻrinish va facio qilish) — tashqi muhit omillari taʼsirida bir xil genotipga ega boʻlgan organizmlar oʻrtasida vujudga keladigan fenotipik farqlar. Mas, Xitoy navroʻzguli (Primula sinensis)ning gullari nisbatan past haroratda parvarish qilinganda qizil, 30° va undan yuqori haroratda oʻstirilganda oq boʻladi. Uning gullari shakllanayotgan davrda haroratni boshqarish orqali qizil, och qizil va oq gulli oʻsimliklarni yetishtirish mumkin. Odatda, M. keyingi avlodlarga berilmaydi, ammo davomli M.da fenotipik oʻzgarishlar tashqi omillar taʼsiri toʻxtaganidan keyin ham bir necha avlod davomida saqlanib, asta-sekin yoʻqolib boradi. Bunday M. mexanizmi hozirgacha aniqlanmagan, ularning namoyon boʻlishi, sitoplazmatik tuzilmalarning oʻzgarishi bilan bogliqligi taxmin qilinadi. M. fenotipning genotip bilan tashqi sharoitning oʻzaro taʼsiri tufayli namoyon boʻlishi, tashqi sharoitning oʻzgarishi genotipga daxlsiz boʻlmasdan fenotipning oʻzgarishiga olib kelishi bilan bogliq. M.ning evolyusiyadagi ahamiyati organizmning ontogenez davomida oʻzgaradigan tashqi muhit omillariga moslanishini taʼmin etishdan iborat. Morfozlar va fenoko-piyalar M.ning xususiy holatlari hisoblanadi (yana qarang Mutatsiya).

Manbalar
Modulyator

Modulyator (radiotexnika va aloqada) — modulyasiyalovchi qurilma (qarang Modulyasiya). Asosan, elektr aloqa va radioeshittirishdagi uzatuvchi qurilmalarning tarkibiy kismi. M.da = 104— 1015 gs chastotali toʻlqinlar yoki garmonik tebranishlar axborot eltuvchi hisoblanadi. Garmonik tebranishlar yoki toʻlqinlarning qanday parametri oʻzgartirilishiga qarab, tebranishlar modu-lyasiyasi amplitudali, chastotali, fazali yoki aralash xillarga boʻlinadi. M.lar ham shunga yarasha har xil boʻladi. Har qanday M.ning asosiy kismi — boshqaruvchi element (tranzistor, elektron lampa, klistron va boshqalar); uning yordamida signal modulyasiyalanadigan tebranishlar yoki toʻlqinlarga taʼsir qiladi.

Manbalar
Modulyatsiya

Modulyasiya (lotincha: modulatio — bir tekislilik) — 1) fizika va radiotexnikada — biror oʻzgarmas fizik jarayonni ifodalovchi kattalikning muayyan qonun boʻyicha oʻzgarishi. M. tashqi taʼsir yordamida amalga oshiriladi.

Elektronikada koʻpgina elektron asboblarning ishi elektron oqimlarini M.lashga asoslangan. Masalan, kineskoplarda ekranga uzatiluvchi televizion shakllarni hosil qiluvchi elektron nuri intensivligi M.lanadi. Kli-stronlarda elektron oqimining tezligi boʻyicha M.lash oqimda elektronlarni guruhlashga olib keladi. Bu esa, oʻz navbatida, guruhlashgan elektronlar kinetik energiyasini oʻta yuqori chastotali tebranishlar energiyasiga aylantirilishiga olib keladi. Radio- va optik diapazonlarda elektromagnit tebranishlarning hamda akustik toʻlqinlarning M.lari katta amaliy ahamiyatga ega. Maʼlumotlar uzatish samaradorligini oshirish, turli tizim va qurilmalarda chastota taqsimotini taʼminlash, signallarning vaqtga bogʻliq parametrlarini oʻlchash uchun texnik qurilma va tizimlarda tebranishlar M.si zarur hisoblanadi. M.jarayonida tebranishning oʻzgaradigan parametrlari (chastotasi, amplitudasi, fazasi)ga qarab uning nomlanishi belgilanadi (chastotali, amplitudali, fazali M.).

Koʻpincha, M.langan signal impuls tarzida, natijasi esa yuqori chastotali impulyelar toʻplami yoki radioimpuls koʻrinishda boʻladi. Hozirgi paytda toʻrt turdagi impulyeli M mavjud: amplituda-impulyeli, chastota-impulyeli, fazaviy-impulyeli va kenglik-impulyeli M. Impulyeli M. uzluksiz garmonik tebranishli M.ga karaganda shovqinga nisbatan kuchaytirilgan tayanchga egaligi bilan ajraladi; 

2) yorugʻlik texnikasida — yorugʻlik nuri yorqinligini yoki yorugʻ dogʻ oʻlchamini kelayotgan signallarga muvofiq ravishda oʻzgartirish; ovozni optik usulda yozib olish, fototelegraf va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Modus

Modus (lot. modus) — 1) tur, meʼyor, usul; 2) predmetga faqat ayrim hollardagina taalluqli boʻladigan xususi-yatlarni ifodalovchi falsafiy tushuncha. Bunda u predmetning tub, ajralmas xususiyatini ifodalovchi atributdan farq qiladi; 3) mantiqda — sillogizmning koʻrinishlaridan biri.

Manbalar
Aleksandr Mojayskiy

Mojayskiy Aleksandr Fyodorovich (1825, Finlandiya — 1890, Peterburg) — uchish apparatlari yaratish sohasidagi tadqiqotchi va ixtirochi. Peterburg (Rossiya) dagi Dengiz kadet korpusini tugatgan (1841), harbiydengiz flotida xizmat qilgan (1841-62, 1879- 82). Generalmayor unvonida isteʼfoga chiqqan (1882, 1886-yildan kontr-admiral). M. havodan ogʻir uchish apparati (samolyot) yaratish borasida nazariy va amaliy ishlar bilan shugʻullangan, 1876-yil oʻz modellarining uchishini namoy-ish qilgan. Oʻzi yasagan samolyot („havoda uchuvchi snaryad“) ga patent olgan (1881). Samolyotga ikki (biri 20 o.k.ga, ikkinchisi 10 o. k.ga ega boʻlgan) bugʻ mashinasi oʻrnatgan. M. samolyotida hozirgi samolyotlarning besh asosiy qismi: tana (korpus), qanot, kuch qurilmasi (dvigateli), quyruq qanot va shassi boʻlgan. Samolyotning uchganligi toʻgʻrisida rasmiy hujjatlar saqlanmagan.

Manbalar 

 

1825-yilda tugʻilganlar
1890-yilda vafot etganlar
Mozaik evolyusiya

Mozaik evolyusiya - yuksak taksonlarga mansub organizmlar yangi guruxlarining paydo boʻlishida har xil organlar qayta tuzilishining bir xil tezlikda bormasligi. Mozaik evolyusiya ayrim organlar va ular evolyusiyasining mustaqil borishi bilan bogʻliq. Mozaik evolyusiya tufayli "mozaik" belgilarga ega aralash formalar vujudga keladi. Mas, odam ajdodlarida juda erta paydo boʻlgan tik yurishga moslanish belgilari bilan birga bosh miyaning kichik va qoʻlning kalta boʻlishidan iborat maymunlar uchun xos belgilar, arxeopteriksda qushlarga xos belgilar bilan bir qatorda sudralib yuruvchilarga xos belgilar ham boʻlgan. Mozaik evolyusiya prinsipini G.de Bir (1954) arxeopteriksni urganish asosida shakllantirgan. Undan ancha oldin ingliz paleontologi D. Uotson (1919) seymurlar (sudralib yuruvchilar ajdodiga uxshash xayvonlar) tuzilishidagi mozaiklikni aniqlagan. Mozaik evolyusiya prinsiplari u yoki bu darajada barcha organizmlar filogenezida sodir buladi.

Manbalar
Mozaika

Mozaika (frans. masaique — muzalarga bagʻishlangan) — bir xil yoki turli xom ashyo (koshin, tosh, yogoch, marmar, metall va boshqalar) bulaklaridan ishlangan tasvir, naqsh. Mahobatli (monumental) bezak sanʼatining asosiy turlaridan. Asosan, binolar, amaliy sanʼat asarlarini bezashda, dastgoh. sanʼati asarlari yaratishda qoʻllanadi. M. yigʻishning 2 xil usuli farqlanadi: naqsh (tasvir) mustaxkamlovchi modda (ohak, sement, mum va boshqalar) surtilib bezatilayotgan yuzaga mayda boʻlaklardan toʻgʻridan-toʻgʻri terib hosil qilinadi; te s kar i terishda rasmli qogʻoz yoki matoga boʻlaklar oʻng tomoni bilan yopishtiriladi, soʻng teskari tomoniga mustahkamlovchi modda surtilib, bezatilayotgan yuza (devor yoki shift) ga biriktiriladi. M.ning alohida turi —inkrustatsiya.

Turli ranglarda boʻyalgan doiralardan iborat eng qad. M. miloddan avvalgi 3ming yillikka mansub. M. Qad. Sharq mamlakatlarida, antik davr va oʻrta asrlarda Vizantiya, Italiya, Gruziya, Qad. Rusda rivojlangan. Gʻarb. Yevropa sanʼatida bezak M.lar keng tarqalgan. Islom mamlakatlarida 13—14-asrlarda koshinli M. rivojlangan, qoliplar asosida ishlangan boʻlaklar yigʻilib murakkab naqsh (tasvir)lar hosil qilingan. 14—15-asrlarda Samarqand va Buxorodagi binolar peshtoqiga ishlangan M.lar jozibadorligi bilan diqqatni tortadi.

18-asrda Yevropada (jumladan, Rossiyada M.Lomonosov tomonidan) M. qayta tiklangan (dastgoh portretlar va batal kompozitsiyalari yaratilgan). "Modern" va milliy romantik oqim ustalari mayolika (koshin)li M. usulidan foydalanganlar (ispan A. Gaudi, rus V. Vasnetsov, M. Vrubel va boshqalar). Yirik boʻlaklardan tuzilgan M.da koʻzga tashlanuvchi mahalliy ranglar uygʻunlashtirib tuzilgan kompozitsiyalar kup uchraydi (R. Guttuzo, D. Rivera va boshqalar). 20-asrning 30-yillaridan sanʼatlar sintezi masalalariga qiziqish ortdi, M. ham rivojlandi. Oʻzbekistonda 60-yillardan (ayniqsa, Toshkent zilzilasidan keyin) M. keng tarqaldi, jamoat va turar joy binolari bezagida keng qoʻllanilmoqda (Toshkentdagi Amaliy sanʼat muzeyi, "Paxtakor" metro bekati bezaklari va boshqalar). Asrlar davomida rivojlanib kelayotgan qad. koshinkorlik anʼanalari keng qoʻllanilgan holda jamoat binolari, meʼmoriy obidalar ajoyib M. namunalari bilan bezatilmok,da: Imom Buxoriy yodgorlik majmui, Oliy Majlis bi-nosi, Oʻzbekiston konservatoriyasi binosi va boshqa.

Manbalar
Mozambik boʻgʻozi

Mozambik boʻgʻozi (, , ) — Hind okeanidagi boʻgʻoz. Ushbu boʻgʻoz Madagaskar oroli bilan Afrika oraligʻida joylashgan. Uzunligi 1760 km, eng kambar joyining kengligi 422 km, farvaterida eng sayoz yerining chuqurligi 117 m. Mozambik boʻgʻozida suv oqimi, asosan, shimoldan janubga yoʻnalgan. Portlari: Mozambik, Beyra va Madxadzanga hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar 
 Japanese Submarines at Madagascar and the Mozambique Channel

 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Mozandaron

Mozandaron — Erondagi tarixiy viloyat. Gilon bilan Xuroson oraligida. Hozirgi maʼmuriy boʻlinish boʻyicha oston (viloyat). 9—12-asr manbalarida Tabariston nomi bilan maʼlum. 13-asrdan esa Mozandaron deb atalgan. Sosoniylar davrida mustaqil hokimlik boʻlgan; keyinchalik arablar, somoniylar, saljuqiylar, moʻgʻullar qoʻl ostiga oʻtgan, ammo hokimiyatni mahalliy hokimlar boshqargan. Mozandaronni 14-asr oxirida Amir Temur qoʻshinlari egallagan. 16-asr boshida Mozandaron yana mahalliy hukmdorlar qoʻliga oʻtgan. Abbos I davrida Mozandaronda mahalliy sulola tugatilib, Mozandaron Safaviylar davlatiga qoʻshilgan. 1920—1921 -yillarda Mozandaron dademokratik harakatlar avj olgan. 1946—1951- yillari Mozandaronning ayrim shaharlari (Bobil, Sari)da Angliya-Eron neft kompaniyasiga qarshi ommaviy miting va namoyishlar boʻlib oʻtgan.

Manbalar 

 

Eron
Tarixiy viloyatlar
Eronning tarixiy geografiyasi
Mozandaronlar

Mozandaronlar - Eron (Mozandaron ostoni)dagi xalq. 2,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Eron til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. Dindorlari — shia musulmonlar. Togʻliq tumanlarda qabilaviy odatlar saqlangan. Yirik qabilalari: kadikulohi, palani. Hozirgi forslarga singib ketmoqda. Dehqonchilik (sholi, bugdoy), chorvachilik (qoʻy, echki) bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Moziydan sado

"Moziydan sado" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal.

Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vazirligi, Badiiy akademiyasi, Matbuot va axborot agentligi nashri. 1999-yil 1-yanvardan Toshkent shahrida 3 oyda bir marta oʻzbek, rus, ingliz tillarida nashr etiladi. Jur. Oʻzbekiston tarixini asl holda tiklash sohasida mamlakatda olib borilayotgan siyosatni xalq orasida keng ommalashtirish va tushuntirish, muzeylar, muzeyshunoslik sohasini rivojlantirishga xizmat qiladi, aholini tarix, umuminsoniy, milliy qadriyatlar bilan tanishtiradi, muzey va muzeyshunoslikka oid yutuk^larni tashviq etadi, oʻzbek xalqining boy madaniy merosi, insoniyat tarixidagi oʻrni, taraqqiyot bosqichlarini aks ettiradi. Mamlakat hamda jahon jamoatchiligini xorijiy mamlakatlarda saqlanayotgan osoriatiqalar, muzeyshunoslik sohasidagi xalqaro aloqalar, respublika va xorijda tashkil etilgan koʻrgazmalardan xabardor qilib boradi.

Manbalar 

Jurnallar
Oʻzbekiston jurnallari
Mozli Genri Gvin Jefris

Genri Gvin Jefris Mozli (1887.23.11, Ueymut, Angliya — 1915.10.8, Gallipoli, hozirda Galiboli, Turkiya) — ingliz fizigi. Rentgenospektroskopiya asoschisi. Oksford universitetini tugatgan (1910). Manchester va Oksford universitetlarida ishlagan (1910— 14). E. Rezerford laboratoriyada r va u-spektroskopiyasi sohasida, shuningdek, rentgen nurlari spektroskopiyasi ustida ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan. Kimyoviy element rentgen nurlanishining spektr chiziqlari chastotasi bilan uning tartib raqami orasidagi bogʻliklikni (Mozli qonuninn) matematik ifodalagan va tajribada mustaqil tarzda anik/tgan (1913). Birinchi jahon urushi (1914—18) da Turkiyada halok boʻlgan.

Manbalar 

 

1887-yilda tugʻilganlar
1915-yilda vafot etganlar
Mozli qonuni

Mozli qonuni — nurlanuvchi kim-yoviy element rentgen nurlanishi spektr chiziqlari chastotasining uning tartib raqamiga bogʻliqligini ifodalovchi qonun. 1913-yilda G.Mozli tajriba yoʻli bilan aniqlagan. Mozli qonuniga binoan, elementning biror spektr seriyasiga tegishli rentgen nurlanishi chizigʻi chastotasi v ning kvadrat ildiz ostidagi qiymati uning atom tartib rakami Z ga proporsionaldir:= a(Z-a), bunda R — Ridberg doimiysi, a — Z oʻsishi bilan suyet oʻsuvchi ekranlash doimiysi, a— energetik oʻtish sodir boʻluvchi qobiqlardagi kvant sonlarshga bogʻliqboʻlgan oʻzgarmas kattalik. Mozli qonuni elementlarning Mendeleyev davriy sistemasiae. toʻgʻri joylashganligini isbotlovchi qonun hisoblanadi. Bu qonun atomlarning kimyoviy xususiyatini atom ogʻirligi boʻyicha emas, balki atom yadrosining zaryadini belgilovchi atom tartib raqami bilan aniqlanishini koʻrsatdi.

Manbalar
Mozorqoʻrgʻon

Mozorqoʻrgʻon yoki Qoʻrgʻon (arxeologiyada) — chorvador qabila sardorlarining mozori. Uzoqoʻtmishda mulkiy tengeizlik va sinfiy tabakalanish jarayoni jadal kechayotgan zamonlarda, ayniqsa, chorvador qabilalar jamoasida olamdan oʻtgan badavlat urugʻ va qabila sardorlarining jasadini oddiy kabiladoshlaridan aloqida koʻmish odat tusini olgan. Anʼanaga koʻra, yogʻoch yoki loydan maxsus jasadxona qurilib, uning qoq oʻrtasiga shohona kiyimdagi sardor jasadi solingan tobut oʻrnatilgan. To-but atrofiga va butun xona boʻylab sardorga tegishli qurol-aslahalar, metall (oltin, kumush, jez) va sopol idishlarda marhumga ovqat qoʻyilgan. Xonaning devorlariga gilam, naqsh solingan namat yoki guldor matolar osilib, xona tomi hari va xaschoʻplar bilan yopilgan. Sardor jasadxonasi etagiga uning xotinlaridan bir yoki bir nechasini shaxsiy boyliklari bilan birga, bayramona]libosda koʻmilgan. Jasadxona atrofiga, M. ostiga"narigi dunyoda" sardorga xizmat qilishi uchun uning otlaridan va xizmatkorlaridan bir nechasini oʻldirib koʻmish odat boʻlgan. Soʻng, qabrlar ustiga sonsanoqsiz toshlar uyumi hosil qilinib, uning ustiga qalin tuproqtortilgan. Natijada, balandligi va diametri bir necha metrli sunʼiy tepalik hosil boʻlgan. Arxeologiyada bunday sukunat maskani M. nomi bilan yuritiladi. Ana shunday M.lar chorvador qabilalar yashagan mintaqalarda jez, ilk temir va antik davrda Qora dengiz va Kaspiy dengizi atrofidagi choʻllarda (Soloxa, Kelermes), Zakavkazyening togʻ oldi mintaqalarida (Maykop, Trialeti), Oltoy va Jan. Sibir yerlarida (Bashadar, Pozirik, Salbik, Arjan), Orol dengizi atroflarida (Tagisken) qamda Qozogʻiston choʻllarida (Dandiboy, Begozi) paydo boʻlgan. M.larning asosi, odatda, yarim shar, oval, kvadrat shaklida boʻlgan. Ularning diametri 3–4 m dan to 50 m gacha, bal. esa 2–3 m dan to 20 m gacha boʻlgan. Har bir M. oila xilxonasi yoki urugʻ qabristoni hisoblangan. Mulkiy tabaqalanish oʻsishi bilan boy va kambagʻallar koʻmilgan M.lar oʻrtasidagi farq kuchaygan. Sharqiy Yevropa, Janubiy Sibir, Shim. Kavkaz, Oltoy va Qozogʻiston choʻllaridagi urugʻ va kabila oqsoqollarining M.lari oʻzlarining boyligi va kattaligi bilan ajralib turgan. Ahmadali Asqarov.

Yana qarang 

 Arxeologiya
 Qoʻrgʻon

Manbalar 

Arxeologiya
Dafn marosimlari
Igor Moiseyev

Igor Aleksandrovich Moiseyev  [1906.8 (21).1, Kiyev - 2007.2.11, Moskva] - rus balet artisti, baletmeyster. Xalq artisti (1953). Yangi sahna xalqraqsi ("Oʻtmish kartinkalari", "Slavyancha konsert", "Sirtaki") janrining asoschisi. 1930-yil "Futbolchi" (V. Oranskiy), "Spartak" (A. Xachaturyan) kabi baletlarni saxnalashtirdi. 1937-yildan oʻzi tashkil etgan Rossiya xalq raqs ansamblining rahbari. 1966-yil "Yosh balet" ansambli (1977-yildan Moskva davlat balet teatri)ni tashkil etdi. MOY — glitserin bilan bir asosli yogʻ kislotalarning toʻliq murakkab efirlari (triglitseridlar); lipidlar sinfiga mansub. Tirik organizmlardagi uglevodlar va oqsillar singari oʻsimliklar hujayrasi va mikroorganizmlarning tarkibiy qismi (q, Yogʻ, Oʻsimlik moylari) qisoblanadi. Neftdan, yonuvchi slanets va koʻmirdan olinadigan M. mineral moy deyiladi.

Manbalar 

 

1906-yilda tugʻilganlar
2007-yilda vafot etganlar
21-yanvarda tugʻilganlar
2-noyabrda vafot etganlar
Moy kislota

Moy kislota (butan kislota, etilsirka kislota), SN3—SN2 —SN2 —SOON — rangeiz suyuklik. Mol. m. 88,11. Suyuqlanish temperaturasi — 5,26°, qaynash temperaturasi 163,5°; zichligi 957,7 kg/m3. Suvda eriydi, organik erituvchilar bilan aralashadi. Suv bilan azeotrop aralashma xreil qiladi (qaynash temperaturasi 99,4°, massa jihatidan 18,4% Moy kislota). Sigir sutida (3—4%) va neftda oz miqdorda boʻladi. Sanoatda moy aldegid yoki butanolni katalizator ishtirokida oksidlash, shuningdek, tarkibida kraxmal boʻlgan qishloq xoʻjaligi chiqindilarini bijgʻitish (moy kislotali bijgʻitish) orqali olinadi. Moy kislota ishqoriy-yer metallar (Sa, Sr, Mg, Va)ni nodir-yer elementlaridan tozalashda, ekstragent tuzlarni (mas, kalsiy tuzlarini) yoʻqotish (koʻn sanoatida), xushboʻy moddalar sintezida va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar 

  

Kislotalar