MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fridrix II

Fridrix II (1712.24.1, Berlin 1786.17.8, Potsdam) — Prussiya kiroli (1740-yildan). Gogensollernlar sulolasidan. Qirol Fridrix Vilgelmning oʻgʻli. Yirik sarkarda. Yoshligida fransuz maʼrifatparvarlari taʼsirida boʻlgan. Ayni vaqtda pruss harbiybyurokratik militarizmining eng izchil vakillaridan. 1740-yil F.P Avstriyaga tegishli Sileziyaga bostirib kirib, bir necha bor urush qilgan. 1Sileziya urushi (1740—42) va 2Sileziya urushi (1744—45) natijasida muhim iqtisodiy va strategik ahamiyatga ega boʻlgan bu oʻlkani oʻziga tobe qilgan. 1756—63 yillardagi Yetti yillik urushda Avstriya va Fransiya qoʻshinlariga bir necha marta zarba bergan. F. II oʻzini sanʼatni qadrlovchi va homiysi qilib koʻrsatgan. Bir qator falsafiy va tarixiy asarlarning muallifi boʻlgan. Asarlarini, asosan, fransuz tilida yozgan. Absolyutizmni mustahkamlash yuzasidan F.P bir necha islohotlar oʻtkazgan.

F. II davrida Prussiya buyuk davlatlar qatoriga chiqqan, uning hududi 2 barobar koʻpaygan. Ammo zulm va rasmiyatchilikka asoslangan bu davlat mustahkam boʻlmagan. F. II vafotidan soʻng koʻp oʻtmay Prussiyaning Fransiya bilan olib borgan urushlarida bu ahvol ochiq namoyon boʻlgan.
Friz

Arxitekturada friz  keng markaziy qism bo'lib, ion yoki Doric bezagi tekis bo'lishi yoki barelyef bilan bezatilgan bo'lishi mumkin. Paterae odatda frizlarni bezash uchun ham ishlatiladi. Frizni ko'plab yunon va rim binolarida topish mumkin, Parthenon frizi eng mashhur va, ehtimol, eng ko'p ishlab chiqilgani hisoblanadi. Bu uslub forslarga xosdir.

Ichki makonda xonaning frizi devorning rasm relslari ustidagi va toj mog'orlari yoki kornis ostidagi qismidir. Kengaytmaga ko'ra, friz - bu odatda ko'z darajasidan yuqori bo'lgan bo'yalgan, haykaltarosh yoki hatto kalligrafik bezakning uzun qismi. Friz bezaklari sahnalarni diskret panellar ketma-ketligida tasvirlashi mumkin. Friz qilingan material gips, o'yilgan yog'och yoki boshqa dekorativ vosita bo'lishi mumkin.

Binoning jabhasidagi me'moriy friz misolida, Afinadagi Rim agorasidagi sakkiz burchakli Tower of the Winds frizida sakkizta shamolning relyef haykallari tasvirlangan.

Pulvinatsiyalangan friz (yoki pulvino) qavariqdir. Bunday frizlar 17-asr shimoliy mannerizmining o'ziga xos xususiyatlari edi, ayniqsa yordamchi frizlarda va ichki me'morchilikda hamda mebelda ko'p qo'llaniladi.

Friz tushunchasi friz naqshlarining matematik qurilishida umumlashtirildi.

Ahamoniylarning frizlari

Yunon frizlari

Hind frizlari

Manbalar 

WikiLug'at
Arxitektura elementlari
Qurilish
Friz orollari

Friz orollari — Shimoliy dengizdagi bir guruh qumli orollar, Niderlandiya, GFR va Daniya tarkibida. Niderlandiyadan Yutlandiya yarim orolgacha taxminan 250 km ga choʻzilgan boʻlib, Gʻarbiy, Sharqiy va Shimoliy Friz orollariga boʻlinadi. Materikdan vattlar yoʻlagi bilan ajralgan. Qator tepalar (balandligi 20 m gacha), vereyekzor va qaragʻay oʻrmonlari bor. Rezervatlar tashkil etilgan. Iqlim kurorta koʻp.

 

Arxipelaglar
Yevropa
Friz tili

Friz tili — german tillarining gʻarbiy guruhchasiga mansub, Niderlandiyaning Frislandiya viloyatida, Gʻarbiy Friz o.larida va Germaniyaning Quyi Saksoniya (Zaterland) yerida, Shlezvig shim.gʻarbida, Shimoliy Friz o.larida, Gelgoland o.da tarqalgan til; asosan, ogʻzaki muloqot tili sifatida qoʻllanadi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni Niderlandiyada 400 ming, Germaniyada 20 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari).

Friz tili lahjalari 3 ta: gʻarbiy (Frislandiya), sharqiy (Zaterland) va shim. (Shlezvig). Frislandiya shaharlarida "shahar Friz tili" varianta — niderlandiya tilining sezilarli taʼsiri boʻlgan variant tarqalgan. Genetik jixatdan kds. ingliz tili bilan uzviy bogʻliq. Friz tilining fonologik tizimida vokalizm ancha rivojlangan. Otlarda 2 ta jins mavjud. Kuchli va kucheiz feʼllar farkdanadi. Ilk yozma yodgorliklari 13-asrga mansub. 16-asrdan barcha rasmiy doiralarda niderland tili qoʻllana boshladi, Friz tili, asosan, ogʻzaki muomala tiliga aylandi. Keyingi oʻn yilliklarda Niderlandiya maktablarida Friz tili izchil ravishda ukatila boshladi, koʻplab adabiyotlar, davriy matbuot nashr etildi. Yozuvi lotin grafikasi asosida.

Manbalar

Tillar
Fristayl

Fristayl (free — erkin, style — usul) — togʻ changʻi sporti turi. Fristaylning 3 ta turi bor: mogul, changʻi baleta, changʻi akrobatikasi. Mogul — pastbaland trassadan togʻ changʻisida tez tushish; changʻi baleti — tepalikdan turli shakllar (qadamlar, aylanishlar, burilishlar va boshqalar) bajarib tushish; changʻi akrobatikasi — 2 m li tramplindan bir necha akrobatik shakllarni bajarib (salto, piruetlar va boshqalar) sakrashdan iborat. Sportchilar bajargan elementlarning ogʻirengilligi va ijrosining aniqligi, shuningdek, artistik mahorati hakamlar tomonidan baholanadi.

Fristayl changʻichilarning dam olish turi boʻlgan. Tomoshabopligi uchun changʻi boʻyicha oʻtqaziladigan tadbirlarga kiritilardi. Fristayl boʻyicha birinchi musobaka 1971-yilda AQShning New Hampshire shahri yaqinida oʻtkazilgan. 1978-yilda Xalqaro changʻi sporti federatsiyasi qoshida fristayl boʻlimi ochilgan, unga 100 dan ortiq davlat aʼzo (2004). Bu boʻlim 1978-yildan jahon kubogi, 1986-yildan jahon chempionatini oʻtkazib keladi. 1992-yilda mogul, 1994-yilda changʻi akrobatikasi olimpiada oʻyinlari dasturidan oʻrin oldi. Fristayl AQSH, Kanada, Avstraliya, Germaniya, Fransiya va Skandinaviya davlatlarida rivojlangan.

Oʻzbekistonda fristayl 20-asrning 90-yillari boshidan ommalashdi. Vasila Semenchuk 1991-yilda jahon chempioni boʻldi. Uning gʻalabalarini L. Cheryazova davom ettirdi. Sergey Brener, Larisa Ud odova, Irina Chernikova kabi sportchilar qita musobaqalarida muvaffaqiyatli qatnashishgan. Oʻzbekiston fristayl federatsiyasi 1992-yilda tuzilgan, oʻsha yili xalqaro tashkilotga qabul qilingan. Toshkentdagi qishki sport turlariga ixtisoslashgan maktabda Fristayl boʻlimi faoliyat koʻrsatadi. 4 nafar murabbiy 800 dan ziyod shugʻullanuvchiga fristayldan saboq beradi.

Havolalar 

 Waterville Valley, fristaty vatani 
 Fristayl – olympic.org
Fritaun

Fritaun — Syerra-Leone poytaxti. Vestern Erio yarim orolning shimoliy chekkasida joylashgan. Aholisi 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Fritaun — mamlakatning savdosanoat va moliyaviy markazi. Atlantika okeani sohilidagi yirik port, chetga palma yongʻogʻi, moyi, kakao va olmos chiqariladi. Kema verfi, olmosga sayqal berish fabrikasi, shakarqand, kislorod, sement, neftni qayta ishlash zavodlari mavjud. Universitet, kollejlar, milliy muzey, kutubxonalar bor. Shaharga 1792-yilda inglizlar tomonidan asos solingan. 1961-yil 27-apreldan mustakil SyerraLeone davlati poytaxti.

Manbalar
Frittlar

Frittlar (ital. fritta, frigo — qovuraman, quritaman) — shisha yoki keramikaning mikroelementlar (bor, pyx, marganets, molibden, mis, temir) bilan qotishmasi holidagi mikrooʻgʻit. Taʼsir etuvchi moddalar miqdori F. tayyorlash texnologiyasiga bogʻliq. Koʻproq konsentrlangan borli F.da 6% gacha, misli F.da 15,2% gacha, ruxli F.da 19% gacha, marganetsli F.da 26% gacha, molibdenli F.da 4,5% gacha mikroelement boʻladi. F. oʻsimliklar mikroelementlar bilan bir tekisda oziqlanadigan manbadir. F. tuprokda sekin eriydi (nordon muhitda tezroq), mikroelementlar yuvilib ketmasligi sababli oʻsimliklar bir necha yil davomida oʻzlashtiradi. F. oʻsimlik oʻsishini, mahsulot sifatini yaxshllaydi, baʼzi fermentlar, mas, askorbinoksidaza, peroksidaza, polifenokendazalar faolligani oshiradi, barg toʻqimalarining oksidlanishini kamaytiradi. Juda maydalangan F. tuproqqa asosiy ishlov berishda yoki ekish paytida organik va mineral oʻgʻitlar bilan birga solinadi.
Karl von Frisch

FRISH (Frisch) Karl fon (1886. 20.11, Vena 1982.12.6, Myunxen) - nemis fiziologi va etnologi. Vena universitetini tugatgan (1910), Myunxen universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari baliqlar va hasharotlarning sezish organlarini oʻrganishga oid. Asalarining fiziologax va biologik xususiyatlarini tadqiq qilgan. "Asalarilar raqsi" nomli asarida (1942) asalarilarning bir-biriga axborot berish, uchish yoʻnalishini, biror maqsadda uchib borib qoʻnish joyigacha boʻlgan masofani belgilash mexanizmini taʼriflab bergan. Nobel mukofoti laureata (1973, K. Lorens va N. Tinbergan bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1886-yilda tugʻilganlar
20-noyabrda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
12-iyunda vafot etganlar
Ragnar Frisch

Ragnar Frisch (; 1895.3.3 Oslo 1973.31.1) - norveg iqtisodchisi, Norvegiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1931). Oslo shahridagi universitetda oʻqigan. Oslo universiteti huzuridagi Iqtisodiyot instituti direktori (1931—1965); Yel (1930), Sorbonna (1933) universitetlarida iqtisodiyot boʻyicha leksiyalar oʻqigan. Iqtisodiy nazariyada matematik yoʻnalish vakili. Ekonometrika asoschisi, birinchilardan boʻlib makro va mikroiqtisodiy taxlil sohalari chegaralarini koʻrsatdi, iqgisodiy jarayonlarni tahlil qilishda qoʻllaniladigan iktisodiy siklning dinamik modelini yaratgan. Iqgisodiymatematik programmalashtirish usullaridan foydalangan holda iqtisodiy rejalashtirishda qarorlar qabul qilish modelini ishlab chiqsi. Frisch taklif etgan iktisodiy oʻsish usullari va modellari, shuningdek, milliy hisoblarnk tuzish tartiblari Norvegiya va boshqa mamlakatlarning byudjet, statistika organlari faoliyatida keng qoʻllanilgan. Iqgisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureatlaridan biri (Ya. Tinbergen bilan birga, 1969).

Manbalar 

Olimlar
1895-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
3-martda tugʻilganlar
31-yanvarda vafot etganlar
Fromm Erix

FROMM (Fromm) Erix (1900.23.3, FrankfurtMayn — 1980.18.3, Muralto, Shveysariya) — nemisamerikalik psixolog, sotsiolog, neofreydizm asoschisi. 1929—32 yillarda Frankfurt-Mayndagi Ijgimoiy tadqiqotlar institutida ishlagan. 1933-yil AQShga muhojir boʻlib ketgan, hayotining soʻshti oʻn yilida Shveysariyada yashagan. Falsafa, psixologiya, antropologiya, din sotsiologiyasi rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻz taʼlimotini "gumanistik psixoanaliz" deb atagan. Freyd biologizmidan chekinib, shaxs shakllanishida psixologik va ijtimoiy omillarning oʻzaro aloqalarini ochib berishga intilgan. Gumanizm nuktai nazaridan psixoanalitik ijtimoiy sogʻlomlashtirish usullari yordamida, xususan, AQSH da, har tomonlama uygʻun boʻlgan, "sogʻlom jamiyat"ni vujudga keltirishni taklif etgan. Asosiy asarlari: "Erkinlikdan qochish" (1941), "Psixoanaliz va din" (1950), "Unutilgan til" (1951), "Sevish sanʼati" (1956), "Inson qalbi" (1964), "Inson vayronkorligining anatomiyasi" (1973), "Ega boʻlmoq yoki bor boʻlmoq" (1976).

 

Amerikalik ateistlar
Front (birlashma)

Front (frans. front, lot. frons — peshona, old tomon) (harbiy ishda) — 1) odatda, urush boshlanishi bilan qurolli kuchlar barpo etadigan operativstrategik birlashma; 2) harbiy harakatlar maydonidagi qoʻshinlar old boʻlinmalarining yoyilish va dushman bilan toʻqnashuv chizigʻi; Z) safning harbiy xizmatchilar yuzlangan (mashinalarning old) tomoni.
Front orti

Front orti — 1) urushayotgan mamlakatning harbiy harakatlar zonasidan tashqari barcha hududi, uning axrlisi, iktisodiy resurelari; 2) safning orqa, frontga teskari tomoni yoki bir kismi.
Frontispis

Frontispis (lot. frontis — old tomon va spicio — qarayman), sarrasm — kitob sarvaragʻining chap tomonida beriladigan bezakli sahifa. Unda asarning asosiy goyasi ifodalangan bezak, ayrim hollarda esa muallif yoki kitob bagishlangan shaxs rasmi beriladi.
Frontit

Frontit [lot. frons (frontitis) — peshona] — peshona boʻshligʻi shilliq qavatining yalligʻlanishi. Oʻtkir va surunkali kechadi.

Oʻtkir F., asosan, gripp, shamollash va boshqa yuqumli kasalliklarning asorati sifatida paydo boʻladi. Unda peshonaning kasallangan sohasi bir oz shishib, ogʻriydi, bemor darmonsizlanadi, burundan nafas olishga qiynaladi, harorati koʻtariladi. Oʻtkir F. yaxshi davolanmasa, surunkali F.ga aylanadi. Surunkali F.da peshona va yuqori qovoqlar ogʻriydi, burun shilliq qavatidan selga oʻxshash suyuqlik keladi; burun giperplaziyasi, granulyatsiya va poliplar hosil boʻladi.
Fronton

Fronton (frans. fronton — peshona, old tomon) — binoning bosh tarzi, portik, tepa qismining tugallanish kismi; uchburchak, ayrim hollarda yoysimon shaklda boʻladi. Yuqoridan tom qirralari, pastdan karniz bilan chegaralanadi. F. yuzasi koʻpincha haykallar, boʻrtma tasvirlar bilan bezatiladi. Bino eshik va derazalarining tepa qismida F. shaklidan bezak maqsadlarida foydalaniladi. Koʻp qavatli binolarning yuqori qavatlari devoridan boʻrtib chiqqan eshik, deraza, ayvonlar tepasidagi meʼmoriy qismlarda ham F. qoʻllanishi mumkin.
Fruktoza

Fruktoza (lot. fructus — meva), levuloza, C6H12O6 — shirin taʼmli rangeiz kristall modda. Kdynash temperaturasi 102—104°; suvda eriydi. F. — monosaxarid, koʻpchilik mevalarda, mas, pomidor, olma, asalda (50%) erkin hodda uchraydi; oligo va polisaxaridlar tarkibiga kiradi. F. fosfatlari (fruktoza1,6 difosfat, fruktoza6fosfat) fotosinteztsht qorongʻi fazasida (Kelvin sikli), metabolizm jarayonida (glikoliz, spirtli bijish) va uglevodlar biosintezida hosil boʻladigan oraliq birikmalardir.

F. — qimmatli oziq-ovqat mahsuloti, organizmga yaxshi singiydi; mevadan, saxaroza va inulinnn gidrolizlab, shuningdek, Dglyukozaga ishqor taʼsir ettirib olinadi. F.ning furanoza (tabiiy) shaklidan tashqari ochiq keton va boshqa tautomer shakli ham maʼlum. F. oziqovqat sanoati va tibbiyotda qoʻllanadi. Fruktoza1,6difosfat — shok holatida va yurak kasalliklarida ishlatiladi.
Mixail Frunze

Mixail Vasiliyevich Frunze [1885.21.1 (2.2), hozirgi Bishkek shahri 1925.31.10, Moskva] — Turkistonda sovet rejimini qurol kuchi bilan oʻrnatgan shoʻro harbiy arboblarvdan biri. Rossiyada 1905—07 yillar inqilobida faol qatnashgan. Ivanovo—Voznesensk gubernya partiya komiteta va gubernya ijroiya qoʻmitasi raisi hamda Yaroslavl gubernyasi harbiy komissari (1917—18). Sharqiy frontdagi 4armiya qoʻmondoni (1918—19), Sharqiy front (1919-yil iyuldan), Turkiston fronti (1919-yil avgust — 1920-yil sentabr) qoʻmondoni. Butun Rossiya MIK va RSFSR XKSning Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) aʼzosi (1919-yil oktabr — 1920-yil sentabr). Buxoro bosqini (1920-yil 28-avgust 2-sentabr)ning asosiy tashabbuskori sifatida Samarqandda turib qizil armiyaning harbiy harakatlarini boshqargan. Shu harakat tufayli Buxoro obidalarining aksariyati vayron etilib, minglab begunoh odamlar nobud boʻlgan. Buxoroda amirlik tuzumi agʻdarib tashlangach, oʻsha paytda jahondagi eng katta xazinalardan biri hisoblangan amirlikning butun xazinasini 2 eshelonda (har birida 14 tadan vagon) Moskvaga joʻnatgan va uning maʼlum qismini oʻzi oʻzlashtirgan.

Janubiy front qoʻmondoni (1920-yil oktabrdan) sifatida Frunze Qrimni bosib olishda qatnashgan. Ukraina SSR XKS raisi oʻrinbosari (1922—24). SSSR harbiy inqilobiy kengashi raisi oʻrinbosari va raisi, harbiy va dengiz ishlari boʻyicha xalq komissari (1924—25). Ayni paytda IshchiDehqon Qizil armiyasi shtabi va Harbiy akademiya boshligʻi (1924-yil apreldan). RKP (b) MK Siyosiy byurosi va RKP(b) MK Tashkiliy byurosi aʼzoligiga nomzod (1924—25). Shoshilinch operatsiya qilingach, shubhali tarzda vafot etgan va Moskva Qizil maydoniga dafn qilingan.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrvda], T., 2000; Rajabov Q., Buxoroga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002; Qahramon Rajabov.

 

1885-yilda tugʻilganlar
1925-yilda vafot etganlar
31-oktyabrda vafot etganlar
2-fevralda tugʻilganlar
Ftabatey simey

Ftabatey simey (taxallusi; asl ismsharifi Xasegava Tatsunoske) (1864.28.2, Tokio 1909.10.5, Singapur) — yapon yozuvchisi. Yapon tanqidiy realizmi va hozirgi yapon adabiy tili asoschisi. Tokio chet tillar institutining rus boʻlimida oʻqigan. F.S. ijodiga rus adabiyoti katta taʼsir koʻrsatgan. "Romanning umumiy nazariyasi" (1886) asarida F.S.ning sanʼat mohiyatiga, adabiyotning ijodiy metodi boʻlmish realizmga qarashlari bayon etilgan. "Suzayotgan budut" (1887—88) romanida yangi burjua voqeligidan koʻngli qolgan "ortiqcha kishi" obrazi tasvirlangan. "Uning qiyofasi" (1907), "Oddiy odam" (1907) kabi romanlari xam bor. 

 

Yaponiyalik yozuvchilar
Ftalat kislotalar

Ftalat kislotalar, benzol dikarbon kislotalar, C6H4(COOH)2— aromatik qatorning 2 asosli karbon kislotalari. 3 ta izomer holida mavjud: or/ioftalat yoki toʻgʻridantoʻgʻri ftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 200°); metaftalat yoki izoftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 348°); napaftppat yoki tereftalat kislota (suyuqlanish temperaturasi 425°). Ftalat kislotalar — amaliy jihatdan suvda erimaydigan kristall moddalar. O. Ftalat kislotalar sanoatda fshalat angidrid holida olinadi. O. Ftalat kislotalarning oʻrta efirlari qaynash temperaturasi yuqori boʻlgan moysimon suyuqliklar, plastifikatorlar, manometr suyuqliklari, vakuum nasoslarning ishchi suyuqliklari sifatida ishlatiladi. Ftalat kislotalarning muhim hosilalaridan dimetiltereftalat polietilentereftalat sintezida qoʻllanadi.

 

Kislotalar
Ftiziatriya

Ftiziatriya (yun. phthisis — oriqlash, darmonsizlanish va iatreia — davolash) — tibbiyotning bir boʻlimi. Sishing kelib chiqish sabablari, rivojlanish mexanizmi, klinikmorfologik alomatlari, davolash, oldini olish choralarini oʻrganadi. "F." termini fanga Gippokrat tomonidan kiritilgan. F. mustaqil ilmiyamaliy fan sifatida terapiyatsap ajralib chiqqan. Davolashprofilaktika muassasalari va ilmiy tadqiqot intlari silga qarshi kurashni uyushtiruvchi tashkiliy metodik markazlar boʻlib, silga qarshi dispanserlar, sanatoriylar, kasalxonalar ishini boshqarib turadi, silning turli shakllarini davolash, oldini olish usullarini, shuningdek, F.ning nazariy asoslarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. F.da klinik, rentgenradiologik, endoskopik, epidemiologik, funksional, ultratovush tekshiruvi, shuningdek, biokimyoviy, bakteriologik, immunologik usullar va h.k. qoʻllanadi. F.ning ftizioxirurgiya, ftiziopediatriya, ftiziourologiya, ftizioginekologiya singari sohalari bor. F.da gigiyena va sanitariya rejimi, sunʼiy pnevmotoraks, simptomatik va xirurgik davodan tashqari maxsus dori vositalaridan ham foydalaniladi.

1932-yil Samarqandda Sil kasalliklari ilmiy tadqiqot instituta tashkil etilib, 1935-yil mazkur institut Toshkentga koʻchirilgan. Shundan boshlab Oʻzbekistonda silga qarshi kurash ishlari ancha kuchaytirildi va F. faniga asos solindi.

F. fani Oʻzbekistonda asosan 40-yillardan tez rivojlandi. Bunda, asosan, Oʻzbekiston Sil instituti xodimlari: akademik Sh.A. Alimov (ilk bor sil kasalligi reabilitatsiyasini ishlab chiqqan), professor R.A. Aʼzamov, A.A. Saidahmedov, A.A. Kalonxoʻjayev va boshqa olib borgan ilmiy izlanishlar va kuzatishlar muxim ahamiyat kasb etdi. Shu institut xodimlari tomonidan Oʻzbekistonda silning tarqalish darajasi, uning sabablari oʻlka sharoitlarini hisobga olgan holda atroflicha oʻrganildi. Silni aniqlash va davolashning yangi usullari, chunonchi dorilarni nafas yoʻllari orqali kiritish (ingalyatsiya usuli), kimyoviy preparatlarni organizm immunitetini oshiruvchi moddalar bilan birga qoʻllash (immunokimyoterapiya), mikroelementlar va vitaminlar, shuningdek, mehnat bilan davolash usullari ishlab chikildi va keng tatbiq etildi.

Keyingi yillarda respublikada yuzaga kelgan ekologik oʻzgarishlarni silning kelib chiqishi va kechishiga taʼsiri hamda bemorlarni davolash usullari ustida ilmiy ishlar olib borildi.

Hozirgi kunda F.ga oid ilmiy tadqiqotlar pulmonologiya sohasi bilan birga olib borilmoqda. Bu ilmiy ishlar va tadqiqotlarga akademik A.M. Ubaydullayev, professor T.M. Qoriyev, SI. Orifxonova, M.E. Eshonxonov, Q.M. Maxamatov, R.Sh. Hamroqulov, P.X. Nazirov, G.A. Vohidova, A.B. Boltaboyev, M.A. Ibrohimov, D.Z. Muxtorov, K. Gʻofurov va boshqa katta xissa qoʻshmoqdalar. ToshTI, SamTI, Andijon tibbiyot instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va boshqalarda F. kafedralari bor, ular sil kasalligining oldini olish, uni oʻz vaqtida aniklash va davolashning yangi usullari ustida ilmiy izlanishlar olib bormoqdalar.

Abdulla Ubaydullayev.
Ftorid kislota

Ftorid kislota - vodorod ftorid HF ning suvdagi eritmasi. 77% li eritmaning zichligi 1262 kg/m3, 95,2% li eritmaniki esa 1082 kg/m3. Ftorid kislota oksidlar bilan reaksiyaga kirishib, ftoridlar va ularni eritib, kompleks birikmalar hosil qiladi. Ftorid kislota boshqa kislotalardan farqli oʻlaroq silikat materiallar bilan (jumladan, shisha bn) ham shiddatli reaksiyaga kirishadi. Shishani tezoblab gul va turli belgilar chizishda, ftoridlar olishda, erituvchi va reagent sifatida ishlatiladi.

 

Kislotalar
Ftoridlar

Ftoridlar — ftorning boshqa elementlar bilan boʻlgan birikmalari. Mendeleyev davriy sistemasi I va II guruh elementlari F.i element ftor ion bogʻli qattiq moddalar; VI va VII guruh elementlarining koʻpchilik F.i elementftor kovalent bogʻli gazlardir; tarkibida uglerod boʻlgan F. ftororganik birikmalar sinfini hosil kiladi; koʻpchilik metallar (V, Mo, W, Re va boshqalar)ning yuqori valentli F.i uchuvchan moddalardir. F. tabiatda uchraydi. Galogenlar, inert gazlar, kislorod, azot hamda boshqa koʻpgina yuqori darajada oksidlanadigan elementlarning F.i — oksidlovchilar; margimush, surma, bor F.i kuchli kislotalardir. F. elementlarga ftor taʼsir ettirib, vodorod ftoridni metallar bilan reaksiyaga kirishtirib va boshqa usullarda olinadi. F.dan vodorod ftorid, kislorod F.i, azot F.i keng qoʻllanadi. Xlor F.i raketa texnikasida, ftorlovchi agent sifatida, metall qoplamalari, optik shishalar tayyorlashda ishlatiladi.
Fuga

Fuga (ital. fuga — yugurish, qochish) — polifoniyanpt erkin uslubidagi murakkab va eng mukammal musiqiy shakli. Odatda, bir (oddiy F.), baʼzida ikki va undan ortiq (murakkab F.) mavzularni imitatsiya va boshqa polifonik vositalar yordamida rivojlantirishga asoslanadi. F. mavzusi ixcham boʻlib, muayyan obrazni aks ettiruvchi bir ovozli kuydir. Gomofoniya uslubi taʼsirida qaror topgan F.da mavzuning barcha ovozlar boʻylab oʻtkazilishi (mavzuning "yugurishi" — nomi shundan) muayyan ladtonallik (garmoniya) rejasiga muvofiq bajariladi. "F." atamasi dastlab (14—17-asrlar) kanonga nisbatan qoʻllanilgan. 17-asrdaricherkar, kansona, fantaziya (I.Froberger, J. Freskobalvdi, Ya.Svelink) kabi cholgʻu shakllar zaminida F. yuzaga kelib, I.S.Bax, G.F.Gendel ijodida yuksak badiiy darajasiga koʻtariddi. F. mustaqil cholgʻu asar, tur kum shaklining muayyan qismi sifatida (mas, I.Bax, D.Shostakovich, Oʻzbekistonda — G.Mushel, T. Qurbonovlarning "Prelyudiya va F." turkumlari), yirik asar tarkibida (messa, oratoriya, kantata — G.Gendel, yilGaydn, S.Taneyev; operada — M.Glinka, J.Verdi, R.Vagner; simfoniyada — S.Raxmaninov) boʻlishi mumkin.
Fudziyama

Fudziyama, Fudzi, Fudzisan (aynlar tilida Fusxi — olov maʼbudasi, yaponcha yama, san — togʻ) — Xonsyu orolidagi soʻnmagan vulkan, Yaponiyadagi eng baland choʻqqi (3776 m). Tokio shahridan taxminan 100 km janubi-gʻarbda bazalt va andezit lavalaridan tuzilgan. Soʻnggi bor 1707—1708-yillarda otilgan. Krateri toʻgʻri konus shaklida, diametri 700 m, chuqurligi 250 m. Yilning 10 oyida muz bilan qoplanib yotadi. Yon bagʻirlari doim yashil oʻrmon va butazorlar. Milliy bogʻ tarkibida. Fudziyama — yaponlarning "muqaddas togʻi". Turistlar koʻp boradi.

Galereya