MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vallisneriya

Vallisneriya, suvyaproq (Vaillisneria) — suvguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Suv ichida usadi. Bargi ingichka, tasmasimon, uz. 75 sm ga yetadi. Gullari mayda, ikki uylik. Changchi gullari dastlab suv ichida rivojlanadi, keyinroq uzilib suv yuzasiga koʻtariladi. Urugʻchi gullarining gulbandlari dastlab spiral shaklda oʻralgan boʻlib, keyinchalik choʻzilishi tufayli suv yuzasiga koʻtarilib changlanadi. Changlangan gulning gulbandi yana qisqarib oʻraladi va suv ostiga choʻkib, meva tugadi. Spiral V. (V.spiralis), odatda, oqmas va tinch oqadigan chuchuk suvlarda 1 m gacha chuqurlikda uchraydi. Oʻrta Osiyo, Yevropa va Osiyoning chuchuk suvli havzalarida tarqalgan. Yozning ikkinchi yarmida gullaydi. Spiral V. ildiz otadigan novdalari yordamida vegetativ koʻpayadi. Koʻpincha akvariumlarda koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vallonlar

Vallonlar — Belgiyadagi xalq (3,92 mln. kishiga yaqin). Fransiya, AQSH va b. joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 4,1 mln. kishi (1990-yillar urtalari). Fransuz tilining vallon lahjasida gaplashadi. Dindorlari — katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valneʼma

Valneʼma, valiyneʼmat — Turkistonda mavjud boʻlgan unvonlardan biri. 18-asrning birinchi yarmida mustaqil Shahrisabz hokimlarining ismidan keyin qoʻshib aytilgan (mas., Olimbek valneʼma).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valtasar

Valtasar (oromiycha Bel-tuushshur — Bel podshoga madadkor boʻlsin) — Bobilning soʻnggi podshosi Nabonidning oʻgʻli. Mil. av. 539 y. forelar Bobilni egallagan paytlarida halok boʻlgan. Bobilni Kir II qoʻshinlari qamal qilgan paytda V. bazm tashkil qilgani ("Valtasar bazmi") va uning halok boʻlajagi haqidagi bashorat (oromiycha "mene, mene, tekel, uparsin" soʻzlarini devorda paydo boʻlishi) Bibliya ("Doniyol paygʻambar kitobi", 5,5—28)da keltirilgan va u sanʼat asarlarida aks etgan. Doniyol paygambar bu yozuvlarni quyidagicha sharxlagan: "... Alloh sening saltanatingni nihoyasiga yetkazdi... sen tarozu pallasidasan va juda yengilsan; saltanating midiyaliklar va forelarga taqsimlab beriddi". Oʻsha kuni tundayoq Bobil taslim boʻlgan, V. esa saroyga bostirib kirgan forelar tomonidan oʻddirilgan. Spesso viene in mente.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valtorna

Valtorna (nem. Waldhorn — oʻrmon bur-gusi) — mundshtukli puflama soz. Tovush tembrining nafisligi bilan boshqa mis puflama sozlardan farq qiladi. 19-asrning boshida xromatik (ventilli) turi paydo boʻlgan. Unda joylashgan qoʻshimcha naychalar yordamida ijrochi asosiy havo yoʻlini uzaytirib, barcha xromatik tovushlarni chalishi mumkin. Hoz. V. asosan "fa", baʼzan "sibemol" sozida chiqariladi. Diapazoni taxminan 3,5 oktava. V. simfonik va puflama sozlar orkestrlarida, kamer ansambllarda va yakkanavoz soz sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Puflama asboblar
Valua

Valua — fransuz qirollari sulolasi (1328—1589). Asosiy vakillari: Karl V, Lyudovik XI, Fransisk I, Genrix II, Genrix Sh. VALUNLAR — 1) kattaligi turli tasniflarga koʻra 10, 25 yoki 50 sm dan katta boʻlgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha V. kattaligining yuqori che-garasi 1 m gacha olinadi. Ayrim paytlarda V. deb faqat silliqlangan va yumaloqlangan jins boʻlaklariga aytilgan. V.lar dagʻal chaqikli togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi (valunlar, shagʻaltoshlar, konglomeratlar). Togʻliklardagi allyuviy, prolyuviy va muzlik jinslarida keng tarqalgan; 2) oʻlchamidan qatʼi nazar muzliklar olib kelib yotqizgan togʻ jinsi boʻlaklari. Koʻpincha silliqlangan, jilolangan va tirnalgan (muzlik chandiqdari) boʻladi. Morena va flyuvioglyatsial yotqiziqlarsa tarqalgan. Kad. muzlik rayonlarida koʻp uchraydi. Kamdan-kam qad. jinslar tarqalgan joylarda mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaak Valdenberg

Isaak Yakovlevich Valdenberg (1906.11. 10, Ukraina - 1965. 3.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Kiyev rassomlik institutini tugatgan (1930). 1938 yildan Toshkentda. D. V. Ushakov bilan ijodiy hamkorlikda ishlab, Toshkent teatrlari uchun dekoratsiya va libos chizgilari yaratgan: Hamza teatrining "Otello" va "Yuliy Sezar" (1941, 1959) spektakllariga sahna bezaklari chizgilari, "Qonli sarob" (1964), "Sarvqomat dilbarim" (1964) spektakllari, Gorkiy nomidagi rus drama teatrining "Jorj Danden" (1957), "Hammom" (1957) spektakllariga dekoratsiya va libos chizgilari va b. V. ijodi teatr rassomligi rivojida dekoratsiya va liboslardagi naturalistik holatlarga barham berishda muhim rol oʻynadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1906-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Kurt Waldheim

Kurt Waldheim (1918.21.12, Sankt-Andre, Quyi Avstriya) — Avstriya davlat arbobi. Huquqshunoslik doktori. Avstriya Tashqi ishlar vaziri (1968—70). 1956—60 yillar Kanadada elchi. Avstriyaning BMT huzuridagi doimiy kuzatuvchisi (1955-56), vakili (1970-71). BMTning Bosh kotibi (1972—81). Avstriya federal prezidenti (1986—92).

Manbalar 

Diplomatlar
Vals

Vals (nem. walzen — aylanmoq) — juft boʻlib, tekis harakat bilan aylanib, jadal yoki oʻrtacha tezlikda ijro etiladigan raqs.

Musiqiy oʻlchovi 3/4 yoki 3/8. Usuli birinchi hissadagi urgʻusi bilan ajralib turadi. 18-asrning oxirgi choragida avstriya, nemis xalq (lendler kabi) raqslari zaminida shahar sharoitida vujudga kelgan. 19-asrning boshida yangi, lirik bal raqsi sifatida butun Yevropaga tarqalgan. Ayniqsa, Y. Lanner yaratgan va ota-bola I. Shtrauslar takomillashtirgan turkum shaklidagi Vena Valslari ommalashgan. Vals romans, ariyalar uchun asos boʻlib opera (Sh. Guno, J. Verdi, P. Chaykovskiy, S. Prokofev va b.), operetta (I. Shtraus, F. Legar va b.), balet (L. Delib, P. Chaykovskiy), teatr musiqasida keng qoʻllanilgan. Shuningdek, kamer musiqa asari (ayniqsa musiqiy romantizm namoyandalari F. Shubert, F. Shopen, I. Brams, E. Grig va b. ijodida), simfonik musiqa janri (M. Glinka, Ya. Sibelius, M. Ravel) sifatida rivoj topgan.

Oʻzbek musiqasida Vals uslubidagi kuylar 1920-yillarda paydo boʻlgan (mas., Hamzaning „Hoy ishchilar“ qoʻshigʻi). Keyinchalik V. janri oʻzbek bastakorlari (T. Jalilov, „Vals“; K. Jabborov, „Diyorimsan“; M. Mirzayev, „Bahor valsi“ va b.) va kompozitorlari (S. Yudakov, „Karnaval valsi“; M. Burhonov, „Oq oltin“ vals-syuitasi; X. Izomov, „Toshkent osmoni“; M.Leviyev, „Mahallada duv-duv ran“ filmidagi V. va b.) ijodidan keng oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyadolid

Valyadolid — Ispaniyadagi shahar, Valyadolid provinsiyasining maʼmuriy markazi. Pisuerga daryosi va Kastiliya kanali boʻiida. Aholisi 344 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Avtomobilsozlik va traktorsozlikning yirik markazi. Alyuminiy, toʻqimachilik, kimyo, keramika sanoati rivojlangan. Teri qayta ishlana-di, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Universitet (1346 yildan) bor. V. 10-asrdan maʼlum. Kastiliya qirollarining sobiqrezidensiyasi. Meʼmoriy yodgorliklardan Santa-Mariya la Antigua (11—14-asrlar), San-Pablo (15-asr) cherkovlari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta auksioni

Valyuta auksioni - chet el va-l/otyasining milliy valyutaga kimoshdi savdosi orqali kelishilgan narxlarda sotilishi. Auksionda korxonalar, firma, tashkilot, aksiyador jamiyatlar va fuqarolar ishtirok etishi mumkin. Ixtiyorida chet el valyutasi boʻlgan banklar V.a.ni tashkil etadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta bozori

Valyuta bozori — talab va taklif asosida chet el valyutasi oldi-sotdi qilinadigan doyra. Birja (Oʻzbekistonda 1992-yil iyun oyidan OʻzR Valyuta birjasi ishlaydi) va birjadan tashqari (banklararo) V.b.ga boʻlinadi. Shuningdek, V.b. valyuta xatarini sugʻurtalash valyuta zahiralarini diversifikatsiyalash valyuta sarflari bilan bogʻliq turli tadbirlarni ham qamraydi. Xoʻjalik hayotining baynalmilal-lashuvi natijasida yirik xalqaro V.b.lari AKSH, Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Shveysariya, Yaponiya, Singapur va b. mamlakatlarda muvaffaqiyat bilan faoliyat yuritmoqda. V.b.da muomalalar valyutani nakd yet-kazib berish (spot) bilan yoki valyutani kelishilgan vaqtdagi kurs.boʻyicha maʼlum muddatda (1—3 oy va undan keyin) yetkazib berish (forvard) shaklida amalga oshiriladi. Aksariyat valyuta muomalalari AQSH dollarida olib boriladi. 1999 i. 1 yanvardan Yevropa mamlakatlarining umumiy pul birligi — yevro ham valyuta muomalalariga jalb etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta boyliklari

Valyuta boyliklari - xalqaro valyuta-moliya muomalasi doirasiga jalb qilinadigan moddiy obʼektlar. Unga chet el valyutasi, chet el valyuta-sidagi toʻlov hujjatlari (veksellar, cheklar, akkreditivlar), jamgarma boy-liklar (aksiya, obligatsiya), tabiiy yoki qayta ishlangan shakldagi qimmatbaho toshlar (olmos, marvarid, yoqut, aleksandrit va b.), shuningdek noyob metallar (oltin, kumush, platina, platina guruhiga kiruvchi metallar — palladiy, iridiy, osmiy, rodiy, ruteniy va b.) kiradi. V. b.ga nisbatan muomalada maxsus cheklov tartiblari joriy qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta dempingi

Valyuta dempingi - q. Demping .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta jinoyatlari

Valyuta jinoyatlari - valyuta boyliklarini qonunga xilof ravishda olish, oʻtkazish, korxona, muassasa va tashkilotlarda valyuta operatsiyalarini amalga oshiruvchi shaxslar tomonidan valyuta boyliklarini yashirish, mazkur operatsiyalarni bajarish tartibini buzish bilan bogʻliq jinoyatlar. Oʻzbekistonda amaldagi qonunlarga binoan mazkur jinoyatlar uchun maʼmuriy va jinoiy javobgarlik belgilangan (OʻzR MJK 170-171-moddalar, OʻzR JK 177—178-moddalar). Mas., Oʻzbekiston soʻmiga almashtirish; tovarlar bilan ayirboshlash; qarzga olish, toʻlov vositasi sifatida, har qanday jinoiy va h.k. yoʻllar bilan olingan; shuningdek oʻzida yoki oʻzidagi boshqa birovga tegishli boʻlib, toʻlov vositasi sifatida. almashtirish orqali, qarzga berish, sudxoʻrlik toʻlovi sifatida va h.k. yoʻllar bilan birovning tasarrufiga oʻtkazilgan valyuta boyliklari miqdoriga qarab, tegishli jazo choralari belgilangan. Oʻzbekiston Respublikasida valyuta yakka hukmronligi oʻrnatilgan boʻlib, unga koʻra valyuta boyliklarini sotib olish, sotish va almashtirish uning hududida Markaziy bank va b. vakil qilingan banklarning favqulodda vakolatiga tegishlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta intervensiyasi

Valyuta intervensiyasi -mamlakat markaziy bankining valyuta bozoriga va valyuta kursita chet el valyutasining katta summasini sotib olish yoʻli bilan aralashuvi. Mamlakat oʻz valyutasi kursini oshirishdan manfaatdor boʻlsa, bank va xazina oʻz ixtiyoridagi chet el valyutasini sotib, milliy valyutani xarid qiladi; oʻz valyutasi kursini pasaytirmoqchi bulsa, chet el valyutasini koʻp miqdorda sotib oladi, milliy valyutani esa sotadi.

V.i. davlat manfaatlari yoʻlida chet el valyutasi kursini tartibga solish maqsadlarini koʻzlaydi. V.i. BrettonVuds tizimi (1944—78) amal qilgan davrda valyutalarning qatʼiy belgilangan kurslarini ushlab turishga xizmat qilgan (intervensiyani oʻtkazishda AQSH tomoni boshqa davlatlarga dollar kursini ushlab turish yuzasidan majburiyat qoʻygan). Yamayka bitimi (1978)ga koʻra, sirgʻaluchan valyuta kurslariga oʻtilgach, AQSH dollarining rezerv valyuta sifatidagi roli pasayib, V.i.da dollar bilan bir qatorda Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Gʻarbiy Yevropa davlatlari valyutalari ham qoʻllanila boshladi. V.i. asosan valyuta kurslarining qisqa vaqt oraligʻida kutilmaganda yuzaga keladigan keskin tebranishlariga yoʻl qoʻymaslik maqsadida oʻtkaziladigan boʻldi (qarang Yamayka tizimi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta inqirozi

Valyuta inqirozi - q. Valyuta tangligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta konvertatsiyasi

Valyuta konvertatsiyasi (lot. conversio — almashtirish), valyuta almashinuvi — mamlakat milliy valyutasining xorijiy valyutalarga yoki xalqaro toʻlov vositasi sifatida amal qiluvchi valyutaga erkin almashtirilishi (qarang Valyuta).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta kursi

Valyuta kursi — bir mamlakat pul birligining boshqa mamlakat pul birligida ifodalangan narxi. Valyuta kursining qatʼiy qayd etilgan va oʻzgarib turadigan (valyuta bozorida u yoki bu valyutaga talab yoki taklifga qarab) turlari mavjud. Valyuta kursi mamlakatlar valyutasining xarid qobiliyati, shuningdek xalqaro toʻlov vositalari (masalan, SDR, yevro) bilan oʻzaro munosabat va boshqa omillar (tovarlar narxini milliy valyutada taqqoslash) asosida belgilanadi. Ularning xarid qobiliyatining oʻzgarishi bilan (inflyatsiya darajasi, toʻlov balanslari holati, turli mamlakatlarda turlicha foiz stavkalarining oʻrnatilishi, jahon valyuta bozoriaya mazkur valyutaga ishonch darajasi, shuningdek boshqa siyosiy sabablar taʼsirida) valyuta kursi ham oʻzgarib turadi. Markaziy emissiya banki belgilaydigan rasmiy Valyuta kursini hukumat belgilaydigan yoki valyuta bozorida vujudga keladigan erkin valyuta kursidan farqlamoq kerak. Bundan tashqari valyuta kursi milliy pul birligining boshqa davlat valyutasi yoki xalqaro hamda mintaqaviy valyutalar bilan oʻzaro rasmiy oʻrnatilgan munosabatlar boʻyicha („suzib yuruvchi“, „sirgʻaluvchan“ kurs) belgilanishi ham mumkin (Yevropa valyuta ittifoqida kurslarning tebranishi + 2,25 % doirasida chegaralangan).

Valyuta savdosi amaliyotida valyuta yuqoriroq kurs boʻyicha sotiladi (sotuvchi kursi), xarid qilishda esa pastroq (xaridor kursi) kursdan foydalaniladi. Valyuta kursi ikki darajasi oʻrtasidagi farqdan bankning valyuta savdosidan oladigan daromadi kelib chiqadi. Valyuta kursini rasmiy koʻtarish (revalvatsiya) mamlakatni kapitalni chetga chiqarishdan manfaatdor qiladi, importni qulaylashtiradi, chunki chet el valyutasini arzonroq xarid qilishga imkoniyat tugʻiladi. Valyuta kursini rasmiy pasaytirish (devalvatsiya) mamlakat savdo va toʻlov balansining keskin yomonlashuvi, valyuta rezervining holdan toyishi bilan bogʻliq holda yuzaga keladi. Chet el valyutasi kursining birjadagi maxsus idora tomonidan belgilanishi va maxsus byulletenlarda nashr etilishi valyuta kotirovkasi deyiladi. Bunday byulleten maʼlumotlari matbuotda ham chop etib boriladi. Oʻzbekiston Markaziy banki davriy ravishda har haftada buxgalteriya hisobi va bojxona toʻlovlari uchun pul massasi va inflyatsiya dinamikasini hisobga olgan holda xorijiy valyutalarning soʻmga nisbatan kurslarini matbuotda eʼlon qilib boradi. 1 AQSh dollarining soʻmga nisbatan rasmiy ayirboshlash kursi 2022-yil 18-avgust holatiga koʻra, 10 945 soʻm 32 tiyinni tashkil qildi.

Valyuta ayirboshlash 
Hozirda Oʻzbekistondagi ikkita bank — TBC Bank va Bank Apelsindan tashqari barcha — 31 ta bankda chet el valyutasini, xususan, AQSh dollarini sotib olish yoki sotish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Valyuta nazorati

Valyuta nazorati — davlat tomonidan chet el valyutasi hamda valyuta boyliklari bilan bogʻliq muomalalarda muayyan cheklashlarning joriy qilinishi. V.ch.ning odatdagi koʻrinishi milliy valyutani chet el valyutasiga ayirboshlash. chet el valyutasini mamlakat hududiga olib kirish va olib chiqib ketish, banklarning valyuta operatsiyalari, banklarning vakillik hisob raqamlariga limitlar joriy etish kabilarda namoyon boʻladi. V.ch. tadbirlari chet mamlakatlarga oltin va qimmatbaho qogʻozlar chiqarishni cheklash koʻrinishida amal qilib, mamlakat valyuta siyosatining harakterli belgilaridan biri hisoblanadi hamda u toʻlov balansining passivligi, oltin va b. valyuta rezervlarining kamayib ketganligi bilan bogʻlik. Dastlab V.ch. baʼzi davlatlarda (Yevropa davlatlari) Birinchi jahon urushi davrida joriy etilgan va 1929—33-yillardagi jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa keng tus oldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda faqat AQSH, Kanada, Shveysariya va Lotin Amerikasining bir necha davlatlaridagina valyuta muomalalari cheklanmagan edi. Hoz. vaqtda deyarli barcha rivojlangan mamlakatlarda V.ch. mutlakr olib tashlangan, V.ch. amal qilayotganlarida esa uning zaif koʻrinishi qolgan, xolos. Mas., Buyuk Britaniyada V.ch. 1979-yildan buyon mutlaqo yoʻq. Hoz. paytda Xalqaro valyuta fondiga aʼzo 60 dan ortiq mamlakatlardagi koʻpgina operatsiyalarda V.ch. umuman qoʻllanilmaydi. 1992-yilda Yevropa Ittifoqiga aʼzo mamlakatlar valyuta integratsiyasini takomillashtirish yoʻnalishidagi kapitallar harakatida cheklovlar butunlay bekor qilindi. Hoz. Oʻzbekistonda ham valyuta muomalalarini tartibga solishda xorijiy valyutani olib kirish, almashtirish, valyuta muomalalari va b.da qisman V.ch. joriy qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta opsioni

Valyuta opsioni (lot optio -tanlash, istak) — 1) valyuta lot (sotishga qoʻyilgan miqdor)ini kelishilgan muddat davomida va kelishilgan narxlar boʻyicha sotish yoki sotib olish huquqi uchun tuzilgan shartnoma; 2) shartnomaning mukrbil valyuta shartlarini tanlash huquqi. V.o. shartnomada izohlanadi, tegishli tomonga maʼlum muddat ichida yoki maʼlum holat vujudga kelgan sharoitda boshqa valyutaga oʻtish imkoniyatini beradi. Bu valyuta arbitraji uchun ham imkoniyat yaratadi. Opsion toʻlovning joyi, usuli, shakli bilan bogʻliq boʻlgan valyuta shartlaridan kelib chiqadi. Shartnoma tuzishda V.o. shartlarini aniq ifoda qilish muhim amaliy ahamiyatga ega, yaʼni jiddiy foyda yoki zarar koʻrish bilan bogʻliq. Opsion toʻlovni kelishilgan muddatning istalgan kunida toʻlash yoki toʻlashdan voz kechish imkonini beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta rezervlari

Valyuta rezervlari — markaziy bank va moliya organlari yoki xalqaro valyuta-kredit tashkilotlari ixtiyoridagi chet el valyutalarining rasmiy zahiralari. Aksariyat hollarda xalqaro toʻlovlar, kutilmagan hodisalar, daromad topish va valyuta bozorinp tartibga solish maqsadlarida tashkil etiladi. Chet el valyutalari bilan bir qatorda oltin, xalqaro toʻlov vositalari (yevro, SDR), mamlakatning Xalqaro valyuta fondidati rezerv zaxiralari V. r. boʻlishi mumkin. 1990-y.larda V. r. ning 70% sanoati rivojlangan davlatlarga tugʻri keldi. Xalqaro valyuta fondiga aʼzo boʻlgan mamlakatlarning V. r.dagi ulushi 0,8 trillion dollarni tashkil etdi (uning 3/4 kismini oltin va chet el valyutasi tashkil etdi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta siyosati

Valyuta siyosati — davlatning mamlakat ichida va undan tashqarida valyutaga, valyuta kursita, valyuta operatsiyalariga taʼsir koʻrsatish chora-tadbirlari; davlat iqtisodiy siyosatining va tashqi iqtisodiy faoliyatiningtarkibiy qismi. V.s.ning asosiy dastaklari — valyuta intervensiyasi, valyuta cheklashlari, valyuta subsidiyasi, valyuta pariteti, valyuta rezervlari, devalvatsiya, revalvatsiya va b.dan tashkil topadi. Mamlakatda V.s.ni hukumat, markaziy bank, markaziy moliya muassasalari amalga oshiradi.

Jahon miqyosida V.s.ni xalqaro valyuta — moliya tashkilotlari (Xalqaro valyuta fondi, xalqaro banklar) olib boradi. Uni amalga oshirish davriga koʻra, joriy V.s. va uzoq muddatli V.s. kabi kurinishlari bor. Joriy V.s.da valyuta bozori holati oʻzgarishlari (konʼyukturasi), deviz va diskont siyosati, valyuta zaxiralari yordamida tartibga solinadi va bu siyosat toʻlov balansi tengligini taʼminlashga xizmat qiladi. Uzoq muddatli V.s. valyuta mexanizmi, valyutalar kursi va pariteti, xalqaro hisob-kitoblar tartibini oʻzgartirish maqsadlarini koʻzlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta tangligi

Valyuta tangligi, valyuta inqirozi — pul-kredit tizimining chuqur izdan chiqishi; mamlakat ichidagi pul muomalasini hamda xalqaro hisobkitoblar doirasini qamrab oladi. Valyuta kursining keskin tebranishlari, mamlakat valyuta rezervlarining tugashi bilan tavsiflanadi. V.t. pul-kredit tizimining izdan chiqishi, valyuta kurslarining keskin tebranishlari, valyuta rezervlarining hajm jihatidan sezilarli va tezlikda mamlakat hududidan oqib ketishi, valyutalarning devalvatsiya va revalvatsiya qilinishi, xalqaro valyuta likvidligining yomonlashuvi, valyuta va savdo urushlari kabilar natijasida kelib chiqadi. Umumiy va xususiy V.t. koʻrinishlari bor. Umumiy V.t. iqtisodiyotdagi umumiy tanglikning tarkibiy qismi boʻlib, koʻpgina mamlakatlarni qamrab oladi va surunkali davom etadi. Xususiy V.t. vaqtinchalik xususiyatga ega boʻlgan omillar (umumiy iqtisodiy tanglik, urushlar va b.) natijasida yuzaga keladigan alohida bir davlatdagi tanglikdan iborat. V. t. 1929—33 yillardagi jahon iqtisodiy inqirozi vaqtida, shuningdek undan keyingi depressiya davrida, ayniqsa uzoq davom etdi. 1967 i. noyabrda Buyuk Britaniyada funt sterling devalvatsiyasi munosabati bilan kuchaygan V.t. Fransiya va Gʻarbiy Yevropaning boshqa mamlakatlariga yoyildi, AQSH bu tanglikdan chetda qolishga har qancha urinmasin, u baribir dollar holatiga salbiy taʼsir koʻrsatdi. Oʻsha vaqtdan 1971 y.gacha yana uch marta umumiy V.t. boʻlib oʻtdi (1968 y. bahorida oltin bahosining oshib ketishi; 1969 y. Gʻarbiy Germaniya markasining devalvatsiya qilinishi; 1971 y. mayida Gʻarbiy Yevropaning valyuta markazlarida vujudga kelgan V.t.). Umuman olganda xalqaro valyuta inqirozlari jahon valyuta mexanizmida nomuvofiqliklarni bartaraf qilishga olib keladi. Mas., V.t. natijasida 1976—78 yillarda Yamayka bitimi yuzaga keldi. AQSH dollari, Buyuk Britaniya funt sterlingi, Fransiya franki kabi jahon-ning yetakchi valyutalari devalvatsiyaga uchradi, valyutalarning oltin standarti bekor qilindi. Hoz. paytda tebranuvchi valyuta kurslarining keskin oʻzgarishlari, xalqaro kreditlar boʻyicha qarzdorlik muammolari V.t.ni yuzaga keltiruvchi asosiy sabablar boʻlib qolmoqda.

Eson Egamov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valyuta tizimi

Valyuta tizimi — valyuta harakati bilan bogʻliq iqtisodiy va huquqiy munosabatlar majmui. V.t. valyutalar, ulardan foydalanish va oʻzaro almashinuv, toʻlov vositasi sifatida qoʻllanilishi, shuningdek valyutalarni ishlatish bilan bogʻliq pul-kredit munosabatlarining qoida va tadbirlari majmuidan iborat. Shuningdek valyutalarni chiqarish va ularning muomalada boʻlishini tartibga soladigan organlar ham V.t. ga kiradi. Milliy, mintaqaviy (mas., Yevropa), jahon V.t.lari mavjud. V.t.ning asosiy vazifasi mamlakat ichida va mamlakatlararo pul hisobkitoblarini taʼminlash uchun sharoit yaratishdir. Valyuta kursi tartiboti, valyuta cheklasharining bor yoki yoʻqligi, xalqaro hisob-kitoblar shakli, valyutalarni oʻzaro qaytarish shartlari, xalqaro valyuta va oltin bozorlari tartiboti, xalqaro valyuta-kredit tashkilotlarining huquqiy holati (mas., Xalqaro valyuta fondi) kabilar V.t.ning asosiy unsurlarini tashkil etadi. Dastlab milliy xoʻjalik doirasida paydo boʻldi. Jahon bozorinint vujudga kelishi bilan jahon V.t. ham shakllandi. 20-asr boshida jahon V.t. oʻz taraqqiyotining yuksak bosqichiga yetdi (qarang Oltin standart). Kapitalizmning umumiy inqirozi davrida jahon V.t. ham inqirozga yuz burdi, oltin muomala va toʻlov vositasi vazifasini yoʻqotdi. Hoz. xalqaro hisoblarning koʻpchiligi naqd pul ishtirokisiz, bank oʻtkazmalari vositasida amalga oshirilsada, lekin oltin mamlakatlarning oʻzaro pul oldi-berdisini va majburiyatlarini tartibga solib turuvchi soʻnggi asosiy vosita hisoblanadi. Uning xazinadagi zahiralari esa valyutalar barqarorligi va ayrim mamlakatlar iqtisodiy imkoniyatlarining muhim koʻrsatkichidir. Xalqaro toʻlov muomalalarida qogʻoz valyutadan foydalaniladi. Bunda AQSH dollari, Germaniya markasi, Yaponiya iyenasi, Fransiya franki, Angliya funt sterlingi va b. valyutalarning salmogʻi katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vampir

Vampir – baʼzi slavyan xalqlarining eʼtiqodiga koʻra, goʻrdan chiqib odamlarning qonini soʻruvchi arvoh.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Mifologik qahramonlar