MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Klon

Klon (yun. klon — shox, novda, bachki) — bir oʻsimlik yoki hayvon organizmidan jinssiz yoki vegetativ koʻpayish yoʻli bilan paydo boʻlgan individlar nasli. Nemis olimi Vebber K. ni birinchi boʻlib taʼriflab berdi (1903). Klon hayvonot olamida — mikroorganizmlar, hasharotlarda, oʻsimliklar olamida — mevali daraxtlar, tok, piyoz va boshqalarda uchraydi. Klon tuxumhujayradan apogam yoʻli bilan meyozga uchramay paydo boʻlgan nasllardan; qalamcha, tuganak va boshqalarda hosil boʻlgan ona oʻsimliklar naslidan va boshqa tashkil topishi mumkin. Oʻsimliklar dunyosida vegetativ koʻpayishda kurtak oʻzgaruvchanligi tufayli navning naslida boshlangʻich oʻsimlikdan farqlanuvchi individlar tarzida paydo boʻladi. Ular shu navning yangi Klonlarini boshlab beradi. Shunga koʻra, har bir navning ahamiyati turlicha boʻlgan bir nechta Kloni boʻlishi mumkin. Koʻpchilik nusxalarning qim-matli xoʻjalik belgilari Klon olish yoʻli bilan saqlab qolinadi.

Bahodir Normatov.

Manbalar 

 

Biologiya
Klon tanlash

Klon tanlash (oʻsimliklarda) — yaxshi klonlarni ajratib olish; vegetatsiya yoʻli bilan koʻpayuvchi oʻsimliklar navlarini yaxshilash usuli. Klon tanlash kartoshkachilik, uzumchilik va mevachilik seleksiyasida keng qoʻllaniladi. Klon tanlash (vegetativ yul bilan koʻpayuvchi oʻsimliklarda yakka tanlash) orqali aksariyat navning ayrim xususiyatlari (kasalliklarga, qurgʻoqchilikka chidamlilik) va boshqalarni yaxshilashga erishiladi. Mas, Klon tanlash yoʻli bilan kartoshka rakiga chidamli kartoshka navlari chiqarilgan. Mevachilikda klon payvandtaglar keng qoʻllaniladi. Gʻoʻza seleksiyasida Klon tanlashdan faqat chatishtirilgan turlarning xromosomalar toʻplami nomutanosibligi tufayli bepusht toʻplami noyob duragaylarini (turlararo chatishtirishda) koʻpaytirish va saqlashda foydalaniladi. Bunda ildiz tarmogʻi kuchli rivojlangan madaniy gʻoʻza turlari shoxlariga duragay oʻsimlik qalamchalari ulanadi.

Manbalar
Kloson Jerard

Kloson Jerard (1891, Malta oroli — 1971, London) — ingliz turkiyshunosi. Qutb Xorazmiyning Britaniya muzeyida sakdanayotgan "Muhabbatnoma" asariga tafsir yozgan (1928). Turkiyshunoslikka oid ellikka yaqin ilmiy ish eʼlon qilgan. Lugʻatshunoslik uning faoliyatida alohida oʻrin tutadi. Navoiy asarlari uchun tuzilgan "Sangloh" lugʻatini (keng izoq, batafsil sharh va ilovalar bilan; 1960), "13-asrgacha boʻlgan turkiy tillarning etimologik lugʻati"ni (1970) nashr qildirgan. K. "Sangloh"ni nashr qildirib, eski oʻzbek lugʻatchilik maktabini oʻrganish ishiga katta hissa qoʻshgan. Mazkur lugʻat Navoiy asarlari tili, shuningdek, b. turkiy tillarni oʻrganishda muhim manba ekanligini taʼkidlagan. Oltoyshunoslik ishlari uchun Indiana (AQSH) universitetining (1969), sharqshunoslik faoliyati uchun esa London Osiyo qirollik jamiyatining (1973) oltin medallari bilan mukofotlangan.

Manbalar
Klostridiylar

Klostridiylar (Clostridium) - spora hosil qiluvchi bakteriyalar turkumi. Tayoqchasimon, 0,6—1,2x3,0—7,0 mkm, harakatchan, grammusbat. Spora hosil qilish davrida hujayrasi oʻrtasidan shishib, duksimon shaklga kiradi. Anaerob sharoitda uglevodlar, azotli moddalarni bijgʻitadi. Mezofil va termofil organizmlar. 50 dan ortiq turi tuprokda, balchiqda va oziq-ovqat mahsulotlarida uchraydi. Bir qancha turlari kasallik tugʻdiradi. C. botulinum — botulizm, C. perfringens va C. histolyticum — gazli gangrena paydo qiladi. Ayrim K. atmosfera azotini bogʻlaydi. Saharolitik K. (C. acetobotylicum) dan sanoatda atseton va butanol olishda foydalaniladi.

Manbalar
Klostridiozlar

Klostridiozlar - qoʻylarda uchraydigan oʻtkir toksik infeksion kasallik. Clostridium turkumiga mansub bakteriyalar qoʻzgʻatadi. Infeksion enterotoksemiya, bradzot, nekrotik gepatit, qoʻzilarning anaerob dizenteriyasi koʻp tarqalgan. Infeksiya qoʻzgʻatuvchisi manbai — kasal hayvon. Koʻzgʻatuvchisi uzoq vaqt tuprokda saqlanib, doimiy yuqish xatarini keltirib chiqaradi. Kasallik alimentar yoʻl bilan yuqadi. Kasallangan qoʻylarda markaziy nerv sistemasi zararlanishi kuzatiladi. Oʻlgan hayvon tezda iriydi. Tashhis kasallikning kechishiga va patalogoanatomik yorish, patalogik materialni bakteriologik tekshirish asosida qoʻyiladi. Davosi ishlab chiqilmagan.

Oldini olish. Kasallik uchraydigan xoʻjaliklarda qoʻylar K.ga qarshi polianatoksin bilan emlanadi.

Manbalar
Klounada

Klounada (ing. clown, lot. colonus — qoʻpol odam) — sirk janri, ekssentrika, buffonada, grotesk, taqlid vositalari asosida komik obraz yaratish sanʼati. Uning eng yaxshi namunalari ijtimoiy ahamiyatga ega boʻlib, hayotning salbiy tomonlarini fosh etadi. K.lik sanʼatiga harakatning soʻzga nisbatan ustunligi, voqeani boʻrttirib koʻrsatish, sirkning badiiy ifoda vositalaridan keng foydalanish kabi xususiyatlar xosdir. K. shartli ravishda uchta asosiy yoʻnalish (pantomima, soʻz va musiqali K.)ga boʻlinadi.

Sirkning alohida janri sifatida K. 19-asrning 1-choragida shakllangan. Birinchi mashhur kloun J. B. Oriol boʻlgan (Olimpiya teatr-sirki, 1834 i.). Yevropa va rus sirkida hajviy, kulgili, hazilmutoyibali koʻrinish va sahnalarni bajaruvchilar Beliy kloun va Rijiy kloun deb yuritilgan.

Oʻzbekistonga K. sanʼati 19-asrning oxirlarida kirib keldi. Gastrolga kelgan sirk jamoalarida tomoshalar klounlar tomonidan turli qiziqchilik, fars, pantomimalar bilan bezab koʻrsatilgan va ular mahalliy tomoshabinlarda katta qiziqish uygʻotgan. Anʼanaviy oʻzbek teatri aktyorlari — masharaboz va qiziqchilar sirk klounlari bilan ijodiy aloqa oʻrnatganligi natijasida ularning repertuari zamonaviy K.lar bilan boyidi va ular sirk maydoniga qadam qoʻydilar. Yusufjon qiziq Shakarjonov, Usmon qori Raimbekov, Orifjon Toshmatov, Zokirjon Ovulov, Ibrohim qiziq Teshaboyev va boshqa Ular rus klounlaridan koʻchirma qilmay, balki ijodiy yondashganlar. Natijada oʻnlab yaxshi tanilgan sirk K.lari asosida milliy K. namunalari ("Asalari", "Durbin", "Shayton", "Sartarosh", "Aka-uka", "Boks" va boshqalar) yaratilgan. Oʻzbek K.si asta-sekin dorbozlar sanʼatiga ham singib bordi.

20-asrda oʻzbek K.sining rivojlanishiga K. Zarifov, M. Zarifova, A. Yusupov, O. Toshkanboyev, E. Parpiyev, N. Nurmatov, G. Zastavnikov, X. Musin, F. Sharifboyev, N. Hakimovlar katta hissa qoʻshishgan. Ular masharaboz va qiziqchilik anʼanalarini zamonaviy sirk bilan uzviy bogʻlab, oʻzbek K.sining eng yaxshi namunalarini yaratishdi va ularni jahon sirki maydoniga olib chiqishdi. Hozirgi kunda K. janrida J. Toshkanboyev, U. Zarifov, F. Qoraboyev va boshqa samarali ijod qilmokdalar. Milliy K.lar xalq anʼanaviy sirk guruhlari dasturidan ham oʻrin olgan. Sirk masharabozlarining sahnaviy chiqish matni ham K. deb yuritiladi.

Poʻlat Toshkanboyev.

Manbalar
Klotssh gʻoʻzasi

Klotssh gʻoʻzasi (Gossypium Klotzschianum Anderss) — yovvoyi gʻoʻza turi. Xromosomalar soni 2p=26, genomi D3_k, 1853-yilda kashf qilingan. Birinchi marta Anderson taʼriflab bergan. Vatani — Galapagos orollari. Orol qirgʻoqlaridagi toshloq yerlarda oʻsadi. K.gʻ. yumshoq, kalta tuklar bilan qoplangan koʻp yillik buta. Boʻyi 4 m cha, hosil shoxlari kalta, baʼzan qoʻshaloq boʻla-di, oʻsuv shoxlari kuchli rivojlangan. Koʻsagi 3 va 5 chanoqli, mayda, uzunchoq sharsimon, yuqoriga qarab toraygan, uchi toʻmtoq. Har bir chanogʻida 6 tadan chigiti bor. Chigitp mayda, kalta qoʻngʻir tuklar bilan qoplangan. Chigit qobigʻi qattiq, toshchigit. K.gʻ. qurgʻoqchilikka chidamli, qatʼiy fotodavriy oʻsimlik. Davidzon gʻoʻzasi bilan chatishib pushtli, Meksika fasi, peru gʻoʻzasi bilan puch chigitli, raymond gʻoʻzasi bilan bepusht duragay hosil qiladi.

Manbalar
Klub

Klub (ing. club) — bir maqsad yoʻlida uyushgan (maslakdosh, hamkasb) kishilarning siyosiy, ilmiy, badiiy, sport va boshqa sohalar boʻyicha shugʻullanishi, koʻngilli dam olishi uchun xizmat qiladigan madaniy-maʼrifiy muassasa, jamoat tashkiloti. Dastlab Angliya (16-asr)da vujudga kelgan. Fransiya (18-asr)da burjua inqilobi davrida keng tarqalgan, turli maslakdoshlar (mas, yakobinchilar) uchrashib turadigan K.larda siyosiy masalalar muhokama qilingan. Rossiyada birinchi K. Peterburg (1770)da "Ingliz klubi" nomi bilan tashkil qilingan. Ishchi Klublari dastlab Angliya (1800)da, keyinchalik Rossiya (1905—07)da tashkil topgan.

Oʻzbekistonda birinchi Klub rus badavlat kishilari, harbiylar, amaldorlar va boshqa uchun tashkil etilgan (1869). K. aʼzolari va ularning oilalari uchun bal, maskarad va raqslar hamda vokal va adabiy kechalar, dramatik koʻrsatuvlar tashkil qilingan. Ishchi Klublari dastlab Toshkent (1924)da tashkil topgan. 30-yillardan fabrika va zavodlar qoshida, kolxoz va sovxoz markazlarida ishchi-yoshlar Klublari bir xil loyihalar asosida qurila boshladi. Unda tomosha zali (sahnasi bilan), toʻgarak mashgʻulotlari uchun xonalar, kutubxona va boshqa boʻlgan. Ya na q. Madaniyat saroylari va uylari.

Manbalar
Kluj universiteti

Kluj universiteti, Babyesh-Bolyay nomidagi Kluj universiteti — Ruminiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. Kluj-Napoka shahrida. 1872-yil venger (major) universiteti sifatida tashkil topgan. 1919-yildan Ruminiya universiteti. Mexaniqa, mat., fizika, kimyo, biol., geogr., falsafa, tarix, filol., huquq, iqtisod va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 6 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1972-yil tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

 

Ruminiyadagi universitetlar‎
Kluj-napoka

Kluj-napoka - Ruminiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kluj judetsining maʼmuriy markazi. Samesh daryosi sohilida joylashgan. Mamlakatning yirik sanoat va muhim madaniy markazi. Aholisi 332,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (asosan, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar ishlab chiqarish) va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, mebel, kimyo, tamaki, chinni, keramika, farmatsevtika, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Un-t (1872-yildan) va boshqa oliy oʻquv yurtlari, Ruminiya Fanlar akademiyasi ning filiali va boshqa ilmiy tadqiqot muassasalari, tarix, etnografiya va badiiy muzeylar, botaniqa bogʻi bor. K. qadimgi qalʼa oʻrnida vujudga kelgan. Dastlab 1173-yilda tilga olingan, 1316-yildan shahar. Meʼmoriy yodgorliklaridan San-Mixail cherkovi (14—15-asrlar), universitet binosi (19-asr) va boshqa saqlangan.

Manbalar
Klyukva

Klyukva (Oxycoccis) — brusnikadoshlar oilasiga mansub doim yashil buta oʻsimliklar turkumi. Poyasi yer bagirlab oʻsadi, bargi mayda, qalin. Guli qizgʻishpushti, gulbargi va kosachabarglari 4 ta. Mevasi — tuk, kizil rezavor-meva. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada 4 turi bor. K. mevasi qimmatbaho ovqat mahsuloti boʻlib, tarkibida limon, benzoat va boshqa kislotalar, pektin moddalar, vaksinini glikozidi, vitamin S va R bor; oziqovqat va likyor-araq sanoatida koʻp ishlatiladi. Mevasi va ekstrakti issiqni pasaytirish, lavshaga qarshi, antibiotik va sulfanilamidlar taʼsirini kuchaytirish uchun hamda chanqov bosdi ichimlik sifatida ishlatiladi. K. meʼda-ichak yoʻli bezlarining sekretini kuchaytiradi: sekret pasayishidan kelib chiqqan gastritni davolashda ham qoʻllaniladi. Shimoliy Amerikada ekiladi.

Manbalar 

 

Shimoliy Amerika florasi
Dorivor oʻsimliklar
Klyuchi sopkasi

Klyuchi sopkasi (rus. - Buloqli togʻ) — Kamchatkaning sharqiy qismidagi harakatdagi vulkan. Yevrosiyoda nisbatan baland (4750 m) va eng faol vulkan. Doimiy qor va moʻzliklar bilan qoplangan. Andezit va bazalt lavalaridan tuzilgan. Stratovulkanlar tipiga kiritiladi. Vulkanning quyi Femida 84 ta yon konus va krater mavjud. Etagida vulkanologik stansiya joylashgan. Soʻnggi 270 yil davomida 50 marotaba kuchli otilgan.

Manbalar 

 

Vulqonlar
Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Klyazma

Klyazma — Rossiya Federatsiyasi Moskva va Vladimir viloyatlaridagi daryo, qisman Ivanovo va Nijniy Novgorod viloyatlari chegarasidan oʻtadi. Oka daryosining chap irmogʻi. Oʻz. 686 km, havzasining maydoni 42500 km². Moskva qirlaridan boshlanib, Meshchyora pasttekisligi boʻylab oqadi. Kordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi Kovrov shahri yonida (quyilish joyidan 185 km) 147 m³/sek. Noyabrda moʻzlab, aprel oʻrtalarida moʻzdan boʻshaydi. Quyilish joyidan 120 km masofada va Klyazma suv omborida kema qatnaydi.

Manbalar 

Moskva viloyati daryolari
Vladimir viloyati daryolari
Nijnij novgorod viloyati daryolari
Klyasterosporioz

Klyasterosporioz, tyoshikchali dogʻlar — danakli meva daraxtlarida Clasterosporium carpophilun zamburugʻlari qoʻzgʻatadigan kasallik. Daraxtlarning bargi, kurtagi, guli, boʻgʻimlari, mevakurtak va kurtak shoxlari zararlanadi. Barglarda dumaloq och-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻlib, 1—2 haftadan soʻng teshikchalar paydo boʻladi. Novda va kurtaklarda kichkina mayda tiniq toʻq sariq, qizgʻish dogʻlar paydo boʻlib, yoriladi, ulardan tiniq yelimsimon modda ajralib chiqadi. Zararlangan novda va kurtaklar qurib qoladi. Mevalarda ham dastlab mayda qizgʻish dogʻlar, soʻngra zararlangan joylarda yoriqlar, meva poʻstida qora qoʻtirsimon dogʻlar yuzaga keladi. Bu kasallik koʻpincha oʻrik, shaftoli, olcha va gilosga katta zarar yetkazadi. Zamburugʻ, asosan, zararlangan oʻsimlik qoldiqlarida mitseliy yoki konidiya shaklida qishlaydi. Bahorda yogʻingarchilik koʻp boʻlganda kasallik avjlanadi.

Kurash choralari: asosan, koʻzda zararlangan novda va shoxlar kesib, yoqib yuboriladi. Kech koʻzda yoki kurtaklar boʻrtishiga qadar mis kuporosi (3— 4%) yoki nitrafen (3%) purkaladi; kurtaklar boʻrtishiga qadar, daraxt guldan tushishi bilan va undan keyin 15— 20 kun oʻtkazib bordo suyuqligi, mis xlor oksidi, koʻprozan, sineb, kaptan, ftalan kabi foʻngitsidlar eritmasi purkaladi.

Maqsuda Eshonquloyea.

Manbalar
Knidosporidiyalar

Knidosporidiyalar (Cnidos poridia) — parazit bir hujayrali hayvonlar guruhi; ilgari alohida tip yoki sinfga ajratilgan. Bir hujayralilarning hozirgi sistemasiga binoan miksosporidiyalar tipining sinonimi hisoblanadi.

Manbalar
Knos

Knos yoki Knoss (, ,) — Shimoliy Kritning markaziy qismida joylashgan qadimiy shahar. Egey madaniyati markazlaridan biri. Miloddan avvalgi 3-ming yillik oxirlaridan podsholikning poytaxti. Knos podsholari miloddan avvalgi 16— 15-asrlarda Krit ilk quldorlik davlatining oliy xukmdorlari boʻlgan. Zilzila (miloddan avvalgi 1470), yongʻin (miloddan avvalgi taxminan 1380) natijasida vayron boʻlgan. Ingliz arxeologi A. J. Evans tomonidan olib borilgan arxeologik qazilmalar (1900—30) natijasida Knos xukmdorlarining saroyi ochilgan va "Xoʻjalik arxivi" — yozuvli jadvallar topilgan. Knos axeylar tomonidan bosib olingach (miloddan avvalgi 15-asr 2-yarmi), tanazzulga uchragan.

Manbalar
Ivan Lyudvigovich Knunyans

Knunyans Ivan Lyudvigovich (1906.22.5 (4.6) — Togʻli Qorabogʻ — 1994) — organik kimyogar. Akademik (1953). General-mayor — muhandis. Piridin yadrosiga turli radikallarni kiritishning yangi usullarini kashf etgan. Etilen oksidini atsetosirka kislota bilan reaksiyaga kiritib, uatsetopropil spirtini olgan. Hozir bu usul V, vitaminini olishda qoʻllaniladi. Kaprolaktamning toʻgʻri chizikli polimerlash reaksiyasini ilk bor oʻrgangan. Saraton kasalligining ayrim turlari uchun samarali kimyoviy terapevtik vositalar olgan. Ulardan "lofenal" amaliyotga joriy etilgan. Ftororganik birikmalar ustida muntazam izlanishlar olib borib, bu sohada ilmiy maktabga asos solgan. D. I. Mendeleyev nomli kimyogarlar jamiyati jurnalning bosh muharriri, kimyo ensiklopediyasining tashabbuskori va bosh muharriri.

Manbalar 

Kimyogarlar
Knyazlik

Knyazlik — knyazlar boshqargan mus-taqil va qaram davlatlar, alohida mulklar. K. sharqiy slavyan va qad. rus davlatlarida 8—9-asrlarda vujudga kelgan. Eng yirik K.lar buyuk K.lar deb atalib, udel (mulk)larga boʻlingan. Rossiyada K.lar markaziy shaharlar nomi bilan atalgan. Mas: Kiyev, Ryazan K.lari, Rus davlatida 12-asrning 2-yarmida K.lar soni koʻpaygan, bu esa mamla-katning kuchsizlanishiga olib kelgan. 15-asr oxiri — 16-asrlarda K.lar markazlashgan Rus davlati tarkibiga kirgan. Rossiya imperiyasida 1809—1917-yillarda Finlandiya Buyuk K. deb atalgan. G'arbiy Yevropada Monako, Andorra va Lixtenshteyn davlatlari hozirgi K. deb ataladi.

Manbalar
Knyaz

Knyaz (rus.) — 1) qabila boshligʻi, davlat yoki alohida mulk hukmdori. K. (nem. Furst) oʻrta ayerlarda Germaniyada maxsus imtiyozlarga ega boʻlgan oliy imperiya aristokratiyasi vakili. Aholisi roman tillarida soʻzlashuvchi mamlakatlarda K. unvoni prince (lot. princeps — birinchi soʻzidan) soʻzi bilan ifodalanadi. Rossiyada K.larning kattasi — ulugʻ K., qolganlari — viloyat K.lari deb atalgan; 2) avloddan-avlodga oʻtgan faxriy dvoryanlar unvoni; podsho tomonidan alohida xizmat koʻrsatgan amaldorlarga ham inʼom qilingan (18-asrdan).

Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

Manbalar
Koagulyasiya

Koagulyasiya (lot. coagulum — quyqa, coagulatio — ivish, quyuqlanish) — dispers, ayniqsa, kolloid sistemalarda zarrachalarning oʻzaro birlashib yiriklashgan agregatlar hosil qilishi. K. oxirigacha borsa, loyqa hosil boʻlib, agregatlar choʻkadi yoki yuqori qatlam hosil qiladi. Kolloid sistema tiniklashadi. Ayrim holda K. natijasida gʻovak fazaviy butun sistema boʻyicha tarqalgan koagulyasion (gel) struktura hosil qiladi. K. natijasida sistemaning rangi oʻzgaradi yoki u loyqalanadi. K.ga adsorbsion kuchlar (minimumga intilish) sabab boʻladi. Elektrostatik kuchlar (bir xil zaryadlangan zarrachalarning birbiridan itarilishi) esa unga qarshilik qiladi. K. dispers sistemaning termodinamik beqarorligini namoyish etishidir. K. 2 bosqichda sodir boʻladi: 1) agregativ barqarorlikning yoʻqolishi va zarrachalarning birlashishi (ya sh i r i n K.); 2) hosil boʻlgan zarrachalar agregatlarining choʻkishi (yoki qalqib yuzaga chiqishi) — o ch i q K. Agar K. oʻz-oʻzidan sodir boʻlsa, avtokoagulyasiya deyiladi. Odatda, K. fizik yoki kimyoviy taʼsir natijasida roʻy beradi: elektrolitlar va noelektrolitlar elektr maydoni, harorat, yorugʻlik, yuqori chastotali elektromagnit tebranishlari, keskin siljitish yoki aralashtirish, dispers muhitning oʻzgarishi va boshqa K.ga sabab boʻlishi mumkin. Elektrolitlar taʼsirida K. sodir boʻlishi borasida bir nechta qoidalar mavjud; 1) elektrolitning K.ga sabab boʻladigan minimal konsentratsiyasi — K. chegarasi. U loyqalanishning choʻkma hosil boʻlishi yoki rang oʻzgarishining boshlanishi bilan aniqlanadi; 2) kolloid zarracha zaryadiga qarama-qarshi zaryad saqlovchi elektrolit ioni K.ga sabab boʻlishi mumkin; zaryadi qancha yuqori boʻlsa, uning koagulyasion qobiliyati shuncha koʻp boʻladi (Shulse — Gardi qonuni); 3) organik ionlarda ularning adsorbsiyalanish qobiliyati ortishi bilan K. hodisasi kuchayadi.

K. hodisasi tabiatda va turmushda keng tarqalgan. Tuproq zarrachalarining katta-kichikligi, oqar suvlarning tiniq yoki loyqa boʻlishi ham K.ga bogʻliq. K. oziq-ovqat, dorishunoslik, kimyo, lokboʻyoq sanoatida keng qoʻllaniladi. K. tabiatda ham keng tarqalgan, mas, qonning ivishi, oqsillar K.si va boshqa

Manbalar
Koalitsiya

Koalitsiya (lot. coalitio — ittifoq) — 1) xalqaro munosabatlarning ayrim masalalarida birgalikda ish koʻrish haqida oʻzaro ahdlashgan davlatlarning siyosiy yoki harbiy ittifoqi (mas, davlatlarning Ikkinchi jahon urushidagi gitlerchilarga qarshi K.si); 2) bir necha siyosiy partiyalarning shu partiyalar vakillaridan iborat hukumat tuzish toʻgʻrisidagi kelishuvi.

Manbalar
Koatalar

Koatalar, oʻrgimchaksimon qora maymunlar (Ateles) — gajak dumli maymunlar oilasiga mansub maymunlar urugʻi. 4 turi bor. Tanasi 70 sm, dumi 90 sm cha, boshi kichkina, oyoqdari va barmoklari ingichka, oldingi oyogʻi uzun, bosh barmogʻi boʻlmaydi, daraxt shoxlarini tutishga moslashgan. Janubiy va Markaziy Amerikadagi tropik oʻrmonlarda 10—12 tadan gala boʻlib yashaydi. Har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri — 140 kun. Mevalar, oʻsimlik kurtaklari, hasharotlar, qushlar tuxumi bilan oziqlanadi. Juda harakatchan. Oldingi oyoqlari va dumi yordamida daraxt shoxlarini toʻtib harakat qiladi. Oila yoki gala boʻlib yuradi.

Manbalar
Koauila

Koauila — Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining shimoliy qismida, AQSH bilan chegaradosh. Maydoni 151,6 ming km². Aholisi 2,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Saltilo. Yirik shaharlari: Torreon, Monklova, Pyedras-Negras. Relyefining aksari qismi choʻl landshaftli togʻlik, sharqida — sertepa tekislik. Sharqiy Syerra-Madre togʻlari Koauilani Meksika qoʻltigʻidan ajratib turadi. Iqlimi subtropik quruq iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi 12—16°, iyulniki 24—29°. Shimolidan sovuq havo oqimining kirib kelishi natijasida baʼzan temperatura —10° gacha pasayadi. Yillik oʻrtacha yogʻin 200–400 mm.

Koauila — muhim metallurgiya va sugʻorma dehqonchilik rayoni. Sabinas daryosi havzasi mamlakatning asosiy toshkoʻmir olinadigan rayoni. Koks-kimyo, qora va rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik, kimyo, sement, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Asosiy ekinlari — paxta, bugʻdoy. Ekstensiv chorvachilik rivojlangan. Koauila orqali markaziy shtatlarni AQSH bilan bogʻlovchi muhim magistral yoʻllar oʻtgan.

Manbalar
Kobalt rudalari

Kobalt rudalari — tarkibida kobalt boʻlgan rudalar, bunda ajratib olingan kobalt miqdori iqtisodiy jihatdan samarali boʻlishi lozim. Kobalt rudalarining asosiy minerallari: linneit Co3S4 (kobalt 57,96%), kobaltin CoAsS (kobalt 35,4%), skutterudit CoAs3 (kobalt 20,7%), sferokobaltit So (SO), (kobalt 50-55%), safflorit CoAs2 (kobalt 2,23%). Kobalt ning sanoatbop miqdori nikel, mis va temir konlarida boʻladi. Kobaltning rudadagi miqdori juda kam (4% gacha). Asosan, nikel-kumush, mis-kol-chedani, temir va boshqa konlarda birikma holida uchraydi. Kobalt rudalari uch xil: 1) mishyak-kobalt rudalari — asosiy minerallari skutterudit CoAs3 (16% —20% kobalt), shmaltinxloantit (So, Ni) As32 (kobaltinning miqdori 1—5% dan 20% gacha); 2) kobalt aralashgan temir va nikel rudalari — asosiy minerallari — pirit (kobalt 0,01% dan 2,5% — 3% gacha) va pentlandit (kobalt 0,4% dan 2,5% gacha); 3) oksidlangan kobalt rudalari. Asosiy minerallari — eritrin, asbolan va boshqa Kobalt rudalarining dunyodagi zahirasi 6 mln. t dan ortiq. Eng yirik konlari Zambiya, Avstraliya, Indoneziya, Marokash, Kanada, RF (Murmansk viloyati, Krasnoyarsk oʻlkasi), Qozogʻiston, Ukraina va boshqa joylarda topilgan. Oʻzbekistonda hozircha alohida kobalt konlari aniqlanmagan, biroq Olmalikdagi mis-molibden rudalari tarkibidagi pirit mineralida 700—800 g/t kobalt uchraydi.

Manbalar 

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Kobalt qotishmalari

Kobalt qotishmalari - kobalt asosidagi qotishmalar. Issiqlikdan kengayish koeffitsiyenti kichikligi, issiqbardoshligi va korroziyabardoshligi yuqoriligi, magnit xossalari yaxshiligi bilan boshqa qotishmalardan farq qiladi. Kobaltning temir, xrom, nikel, molibden, volfram va boshqa ogʻir metallar bilan qotishmalari keng ishlatiladi. Kobalt qotishmalari kesuvchi asboblar qirralariga va mashina detallariga eritib yopishtiriladigan qattiq: yuqori temperaturada ishlaydigan detallar, mas, turboreaktiv dvigatellarning parraklarini tayyorlashda ishlatiladigan issiqbardosh; doimiy magnitlar, induktivlik gʻaltaqlari tayyorlashda ishlatiladigan magnitli qotishmalarga boʻlinadi. Deformatsiyabop va quymabop qotishmalari ham bor. Deformatsiyabop Kobalt qotishmalari asosini kobalt va xrom (baʼzan, nikel) tashkil etadi. Qotishmaning issiqbardoshligini oshirish uchun unga qiyin suyuqlanadigan elementlar — molibden, volfram, niobiy, uglerod va oz miqdorda bor qoʻshiladi. Deformatsiyabop Kobalt qotishmalarini 1150—1200° gacha qizdirib, havo va suvda toblansa hamda 750—800° gacha qizdirib boʻshatilsa (chiniqtirilsa), mexaniq va issiqbardoshlik xossalari juda yaxshilanadi. Kuymabop Kobalt qotishmalari asosan, karbid fazalar hisobiga mustahkamlanadi. Yetarli miqdorda karbidlar hosil qilish uchun esa qotishmaga uglerod, xrom, molibden yoki volfram, bor qoʻshiladi. Bu qotishmalardan quyilgan detallarning mustahkamligini oshirish uchun ular 735—815° gacha temperaturada qizdirib boʻshatiladi.

Manbalar
Kobaltin

Kobaltin, kobalt yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga oid mineral, kimyoviy formulasi: CoAsS (Co — 35,4%, As - 45,3%, S - 19,3%). Ni, Fe aralashmalari ham mavjud. Kub sistemada kristallanadi. Rangi oq, pushti donador agregat va kristallardan iborat. Metallsimon yaltiroq. Qattikligi 5,5; zichligi 6,2 g/sm3. Moʻrt. Elektrni yaxshi oʻtkazadi. Gidrotermal, kontakt-metasomatik konlar temir rudali skarnlar va gidrotermal tomirlarda uchraydi. Oksidlanish zonasida eritringa aylanadi. K. kobalt olinadigan asosiy xom ashyo hisoblanadi. Oʻzbekistonda Chaqilkalon togʻlarida uchraydi, shuningdek, Oqtepa konida ham bor.

Manbalar 

 

Minerallar