Qal’a-i-Jangi uchun kurash

Qal’a-i-Jangi uchun kurash (baʼzan „Mozori Sharif jangi“ deb ham yuritiladi) — 2001-yil 25-noyabrda harbiy asirlar qo‘zg‘olonidan so‘ng olti kunlik harbiy harakatlar. Jang 2001-yil 25-noyabrdan 1-dekabrgacha Afgʻoniston shimolida boʻlib oʻtdi. Bu Amerika Qoʻshma Shtatlari boshchiligidagi koalitsiya kuchlarining „Al-Qoida“ faollariga boshpana berib kelgan Tolibon Afgʻoniston Islomiy Amirligini agʻdarish uchun aralashuvidan keyin sodir boʻldi.

400 dan ortiq xorijlik jangchilar Mozori Sharif tashqarisida taslim boʻlishdi va Afgʻoniston Shimoliy alyansi kuchlari tomonidan Qalʼa-i-Jangi qalʼasida ushlab turilib, u yerda Abdul Rashid Doʻstumning razvedka xodimlari va Markaziy razvedka boshqarmasi xodimlari tomonidan soʻroq qilindi. Qoida gumon qilmoqda. Taslim boʻlganida yaxshilab tintuv qilinmagan mahbuslar shiddat bilan qoʻzgʻolon koʻtardilar va keyingi janglar mojaroning eng qonli janglaridan biriga aylandi. Qoʻzgʻolonni bostirish uchun Shimoliy Alyans jangchilariga Britaniya va Amerika maxsus kuchlari hamda havo koʻmagi olti kun kerak boʻldi.

86 mahbusdan tashqari hammasi, shuningdek, Shimoliy Alyansning bir qator jangarilari halok boʻldi. AQShning yagona oʻlimi Markaziy razvedka boshqarmasi xodimi Jonni Maykl Spann boʻldi, 2001 yilda AQShning Afgʻonistonga bostirib kirishi paytida janglarda halok boʻlgan birinchi amerikalik. Omon qolgan mahbuslar orasida Tolibon bilan jang qilganlikda gumon qilingan ikki amerikalik fuqaro ham bor: Yoser Esam Hamdi va Jon Uoker Lind. 2001-yil 26-noyabrda Qal’a-i-Jangida besh nafar amerikalik askar yaralandi va ular Afg‘oniston urushidagi birinchi „Purple Hearts“ ordeni bilan taqdirlandi. Navy SEALs bosh kichik ofitseri Stiven R. Bass jang paytida qilgan harakatlari uchun „Distinguished Service Cross“ va yashil beret mayori Mark Mitchell "Hizmatkorlik xochi bilan taqdirlandi. Markaziy razvedka boshqarmasi agenti Devid N. Tayson „Distinguished Intelligence Cross“ bilan taqdirlandi va Spann vafotidan keyin „Intelligence Star“ bilan taqdirlandi. SBS aʼzolari, kapitan Jess va kapral Toni „Conspicuous Gallantry Cross“ bilan taqdirlanishdi.

Tarix 
2001-yil noyabr oyi oxirida Afgʻoniston shimolida magʻlubiyatga uchragan Tolibon qoʻmondonlari qamal ostidagi Qunduz shahri tashqarisida Afgʻonistonning etnik oʻzbeklar ustunlik qiladigan Milliy Islomiy Harakati rahbari, Shimoliy Alyans generali Abdul Rashid Doʻstumga taslim boʻlishga rozi boʻldi. Taslim boʻlish toʻgʻrisida 21-noyabr kuni Qalʼa-i-Jangida Doʻstum va Tolibon qoʻmondonlari Mulla Muhammad Fazl va Mulla Norulloh Nuriy oʻrtasida muzokaralar boʻlib oʻtdi. 24-noyabr kuni soat 03:00 da 400 dan ortiq Al Ansor „mehmoni“ xorijiy jangarilar (asosan Yaqin Sharqning arab tilida so‘zlashuvchi davlatlaridan) ham qurollarini, shu jumladan bir kun avval konvoy bilan kelgan katta guruhni ham o‘z qurollarini topshirdi. Kelishilgan joyda, Mozori Sharifga yaqin joyda taslim bo‘ldi.

Qoʻzgʻolon 
25-noyabr kuni Markaziy razvedka boshqarmasining ikki zobiti, harbiylashtirilgan maxsus faoliyat boʻlimidan Jonni Maykl Spann va ish boʻyicha mutaxassis, mintaqaviy ekspert Devid Tayson qalʼada mahbuslarni soʻroq qilish uchun Qalʼa-i-Jangiga yetib keldi. Markaziy razvedka boshqarmasi xodimlari tanlangan mahbuslarni, xususan, Jon Uoker Lind nomi bilan tug‘ilgan Amerika fuqarosi bo‘lgan Sulaymon al-Farisni so‘roq qilishdi (o‘sha paytda ular Lindning yevropacha qiyofadagi mahbus ekanligini va boshqalardan farq qilganini payqashgan, shuning uchun u soʻroq uchun ajratilgan). Suhbat boshlanganidan taxminan ikki soat oʻtgach, baʼzilari yashirin granatalar toʻsatdan hujum qilishdi, ularning soni toʻrtdan birga koʻp edi. Oʻz joniga qasd qilish tarzida hujum qilib, qoʻzgʻolon koʻtargan mahbuslar Spann va bir qancha afgʻon soqchilarni oʻldirishdi; Ular, shuningdek, Shimoliy Ittifoqdagi askarlarga qaraganda ancha yaxshi tayyorgarlikka ega boʻlib koʻrinardi, ularning koʻpchiligi dushmanlarining mahorati va fanatizm namoyishidan hayratga tushib, qoʻrqib ketishdi. Mahbuslar qal’aning janubiy yarmini, shu jumladan qurol-yarogʻ va oʻq-dorilar omborini egallab olishga muvaffaq boʻlishdi, katta miqdordagi oʻq-dorilar, granatalar, raketalar, minomyotlar va oʻq-dorilarni qoʻlga olishdi.

Spann betartiblik ichida gʻoyib boʻlgach, Tayson qal’aning shimoliy va xavfsizroq qismiga qochib ketdi va u yerda nemis ARD tarmogʻining televideniye guruhi bilan tuzoqqa tushdi. Jangarilar ularning satellitifonini (uyali telefonlar kabi yerdagi uyali saytlar oʻrniga orbital sunʼiy yoʻldoshlar, radio orqali boshqa telefonlar yoki telefon tarmogʻiga ulanadigan mobil telefon turi) olib, Toshkentdagi uyiga rafiqasi Rozannga qoʻngʻiroq qildi. U Rosega dedi: „Rose, tingla. Oʻlganlar bor. Baʼzi doʻstlarimiz oʻlgan.“ Rozann telefonni qo‘lidan tushirib yubordi, lekin erining hayoti uning xabarni toʻgʻri qabul qilishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini bilgan holda uni koʻtardi va bir varaq qogʻozni oldi. Devid Tayson: „Men Qal’a-i Jangidaman“, dedi. Rozan Tayson qal’aning nomini toʻgʻri eshita olmadi. U shunday deb yozdi: „Koala Jan Gi.“ Shundan so‘ng Tayson AQShning O‘zbekistondagi elchixonasiga qo‘ng‘iroq qildi va Amerika Qo‘shma Shtatlari Harbiy-havo kuchlari (USF) zobiti mayor Mayk Devisson bilan gaplashdi. Shundan soʻng turk maktabidan 15 kishilik qutqaruv kuchlari, Yashil beretlar yashaydigan Mozori Sharifdagi baza va Z Squadron maxsus qayiq xizmatining sakkiz kishilik guruhi yuborildi. Qutqaruv kuchlari shoshilinch ravishda yig‘ildi va unda 3-batalyon 5-maxsus kuchlar guruhining shtab-kvartirasi boshligʻi, USAF bilan aloqa bo‘yicha bir juft ofitser, Glenn ismli Markaziy razvedka boshqarmasi shifokori va SBS jamoasi bor edi. Afgʻonlar ham qoʻshimcha kuchlarni olib kelishdi: ularning xodimlari va T-55 tanki qarorgohga kirib, mahbuslar nazorati ostidagi hududni oʻqqa tuta boshladi. Jang joyiga yana bir qancha televideniye muxbirlari yetib kelishdi va bu uning ommaviy axborot vositalarida keng yoritilishini taʼminladi; Jangning keyingi bosqichlari keng suratga olindi, bu maxsus kuchlar jangovar boʻlinmalarining noyob tasvirlarini taqdim etdi. Soat 14:00 da AQSh armiyasining to‘qqizta maxsus kuchlari va sakkizta Britaniya maxsus xizmati operatorlaridan iborat aralash maxsus operatsiya guruhi yetib keldi va ulardan biri AQSh dengiz floti SEAL boshlig‘i Stiven Bass edi. u ham tezda mahbuslarga qarata o‘q uzayotgan afg‘onlarga qo‘shildi. Soat 16:00 dan kechgacha, Taysonning iltimosiga qaramay, mahbuslarga qarshi 9 ta 500 funtlik GBU-12 Paveway II lazerli boshqariladigan bomba va ikkita AQSh dengiz floti F/A-18 Hornetni yoʻnaltirishdi. Bu bombalar mahbuslar uchun olov bazasi boʻlib xizmat qilgan qurol -aslaha omboriga tashlandi. Navy SEAL Stiven Bass keyin Spannning jasadini qal’aning gʻarbiy minorasidan topdi. SEAL uning tanasi oldida havoga oʻq uzdi. Tanada hech qanday harakat yoʻq edi va u oʻlganligi ravshan boʻldi. Oʻz harakatlari uchun Bass keyinchalik Navy Crossni oldi.

Ertasi kuni Do‘stum qo‘shinlari tank va minomyotlardan o‘q uzish uchun shimoliy darvoza yaqinida qo‘mondonlik punkti o‘rnatdi. Tong vaqti ularga uch jamoaga boʻlingan AQSh/Britaniya kuchlari qoʻshildi: CAS-1 tomonidan tayinlangan yaqin havo yordami guruhi janubiy hovliga bomba hujumlarini yoʻnaltirish uchun shimoli-sharqiy minoraning pastki qismi boʻylab qal’a ichiga kirib, ikkinchi marta hujum qilishdi. Shuningdek, u yerda havo qoʻllab-quvvatlash guruhi qal’aning asosiy darvozasi yaqinida joylashgan CAS-2 va yana toʻrtta maxsus kuchlar qoʻshinlari, AQSh dengiz floti jarrohi va 10-togʻli divizion askarlaridan iborat Tezkor harakat qilish kuchini tayinladi. 11:00 da GBU-31 JDAM boshqariladigan bomba, ogʻirligi 2000 funt (957) kg), AQSh dengiz piyodalari korpusining F-18C Hornet samolyotidan tushirilgan. Uchuvchi nishon uchun notoʻgʻri koordinatalarni kiritib, bomba ittifoqchilar pozitsiyaga tegdi. Bomba portlashi oqibatida bir necha afgʻon halok boʻldi va shimoli-sharqiy minorada koʻplab odamlar yaralandi, T-55 tanki agʻdarildi va besh AQSh va toʻrt Britaniya operatori yaralandi. Oʻsha kechasi ikkita AC-130 H Spectre qurolli kemasi (GRIM 12 va GRIM 11 chaqiruv belgilari) qal’a ustida aylanib, mahbuslarga qarata oʻq uzdi. Asosiy oʻq-dorilar ombori nishonga olinib, tun boʻyi yonishda davom etgan kuchli portlash sodir boʻldi. Baʼzi mahbuslar qal’adan qochishga muvaffaq boʻlishdi, ular mahalliy aholi tomonidan qoʻlga olindi va sud qilindi.

27-noyabr kuni ertalab mahbuslarning qarshiligi ancha susaydi. Ittifoqchi kuchlar tanklar va boshqa zirhli texnikalardan iborat tizimli hujumni amalga oshirdi va mahbuslarning qarshi hujumini magʻlub etdi. Kun oxiriga kelib, ular qal’aning koʻp qismini qaytarib olishdi, oʻsha paytda vaqti-vaqti bilan otishma va xudkush granata hujumlariga duch kelishdi. Afgʻonlar Spannning jasadini 28-noyabr kuni erta topdilar. Ittifoqchilar deyarli barcha mahbuslar oʻlgan deb taxmin qilishdi va yanglishishdi, 100 dan ortiq omon qolgan mahbuslar markaziy binoning yertoʻlasi zindoniga chekinishgan edi. Jang yana boshlandi. Shimoliy alyans jangchilari o‘q uzib, yerto‘laga granata va portlovchi moddalarni otishdi, hatto yog‘ quyib, uni yoqishga harakat qilishdi, biroq qarshilik davom etdi. Keyinchalik 28-noyabr kuni general Doʻstum keldi va shaxsan oʻzi soʻnggi mahbuslarni taslim boʻlishga koʻndirishga urindi, biroq bu hech qanday natija bermadi. Ertasi kuni Doʻstum zindonni sovuq suv bilan toʻldirishni buyurdi. Bu taktika ish berdi va oxirgi jangarilar 1-dekabrda taslim boʻldi. Qal’aga olib kelingan 400 dan ortiq mahbusdan faqat 86 nafari suv bosgan yertoʻladan tirik chiqdi, ular orasida Jon Uoker Lind ham bor edi. Baʼzi tirik qolganlar keyinchalik jangda qatnashmaganliklarini daʼvo qilishdi. Ulardan biri, shuningdek, The Observer muxbiri Lyuk Xardingga aytdiki, baʼzilar oldinroq taslim boʻlishni xohlashdi, ammo yetti arabdan iborat guruh nazoratni oʻz qoʻliga oldi va ularga ruxsat bermadi.

Uyg‘ur Turkiston Islom partiyasining „Islom Turkistoni“ jurnali o‘zining 5-sonida o‘z aʼzosi Turg‘un (Ibn Umar al Turkistoniy)ning Al-Xaldon o‘quv-mashg‘ulot lageridagi mashg‘ulotlari va Ibn ash-Shayx al-Libiy bilan uchrashuvi haqida so‘zlab bergan intervyusini eʼlon qildi. Afgʻonistondagi uygʻurlar 2001-yil 11-sentabr hujumlaridan keyin Amerika bombardimoniga va Shimoliy ittifoqqa qarshi kurashgan. Ibn Umar oʻsha oy Qala-i-Jangida amerikaliklarga qarshi jangda halok boʻldi.

Oqibat 

Jangda omon qolgan 86 mahbusdan biri 11-sentabr xurujlari oldidan Tolibonga Shimoliy Alyansga qarshi kurashda yordam berish uchun Afg‘onistonga ko‘chib kelgan amerikalik islomni qabul qilgan Jon Uoker Lind ekanligi aniqlandi. Jangdan koʻp oʻtmay, CNN telekanalida ishlaydigan jurnalist Robert Yang Pelton ogʻir jarohatlangan va gipotermik holatdagi Lindning amerikalik ekanligini aniqlashga muvaffaq boʻldi. Keyin Lindni boshqa mahbuslardan ajratib olishdi va uning hayotini amerikalik maxsus kuchlar shifokori saqlab qoldi. Lind keyinroq vatanga xiyonatda ayblanib, AQShga qaytarildi. 2002-yilda u dushmanga yordam berish va uni qoʻllab-quvvatlashda aybdor deb topildi va shartli ravishda 20 yilga ozodlikdan mahrum qilindi.

2002-yil boshida kamida 50 ta omon qolgan mahbuslar AQShning Kubadagi Guantanamo harbiy-dengiz bazasida yangi qurilgan Guantanamo qamoqxonasidagi X-Ray lageriga oʻtkazildi. Ular asosan arablar edi, jumladan 21 saudiyalik va to‘qqiz yamanlik, biroq Afg‘onistonda joylashgan O‘zbekiston Islomiy Harakatiga (O‘zbekiston Islomiy Harakati) qo‘shilganligi taxmin qilinayotgan Rossiya fuqarosi Rasul Kudayev (Kabardin-Balkardan) OʻIHning oʻzbek aʼzosi Abdul Jabar kabi boshqa mamlakatlar fuqarolari ham bor edi. 2004-yilda, uch yillik sudsiz hibsdan soʻng (dastlabki Camp X-Rayda, uning shaxsi aniqlanmaguncha), AQSh fuqarosi Yaser Esam Hamdi AQSh Oliy sudida gʻalaba qozondi, Hamdi v. Ramsfeld, AQSh fuqarolarining habeas korpus va sudga boʻlgan huquqlarini tasdiqlagan; u AQSh hibsxonasidan hech qanday ayblovlarsiz ozod qilindi va vatani Saudiya Arabistoniga deportatsiya qilindi.

Jang paytida qilgan harakatlari uchun AQSh armiyasining maxsus kuchlari zobiti mayor Mark E. Mitchell Vetnam urushidan keyin birinchi marta berilgan „Distinguished Service Cross“ ordeni bilan taqdirlandi. Bundan tashqari, AQSh harbiy-dengiz kuchlari korpusi boshligʻi, bosh kichik ofitser Stiven Bass Britaniya maxsus qayiq xizmatiga biriktirilgan vaqtida qilgan harakatlari uchun Harbiy- dengiz kuchlari xochi bilan taqdirlangan.  Bass Navy Cross — "Just Cause" operatsiyasidan keyin berilgan birinchi dengiz floti xochi. Bassning tarjimai holini "The Navy Cross: Extraordinary Heroism in Iraq, Afghanistan, and Other Conflicts" kitobida topish mumkin.

AQShning yagona oʻlimi boʻlgan Spann AQShning 2001-yilda Afgʻonistonga bostirib kirishi paytida janglarda halok boʻlgan birinchi amerikalik sifatida tan olingan. Oʻzining hamkasblarining qochishiga imkon beradigan darajada uzoq vaqt davomida mahbuslarga qarshi kurashda „gʻayrioddiy qahramonligi“ uchun Spann vafotidan keyin Markaziy razvedka boshqarmasining „Intelligence Star“ bilan taqdirlandi. Intelligence Star kumush yulduzga oʻxshash hisoblanadi. U dengiz piyodalari korpusidagi oldingi xizmati va kapitan unvonini olgani va Markaziy razvedka boshqarmasidagi faoliyati tufayli toʻliq harbiy sharaf bilan Arlington milliy qabristoniga dafn etilgan. Qabristondagi Spann yodgorligida rasmiylarning aytishicha, hujumga uchraganidan soʻng, Spann „AK-47 bilan oʻq-dorilari tugaguncha jang qilgan, soʻngra toʻpponchasini olib, yana jangga kirishgan. To‘pponcha o‘qlari ham tugagach, qo‘l jangiga oʻtgan“ Spannning oilasi uning vafotidan keyin qal’aga tashrif buyurishdi. Toʻpolon paytida voqea joyida boʻlgan afgʻonistonlik shifokorlar Spann oilasiga „Mayk qochib, orqaga chekinishi mumkin deb oʻylashgan, ammo u oʻz pozitsiyasini saqlab qoldi va oʻq-dorilari tugaguncha AK miltigʻini ishlatib jang qildi, soʻng toʻpponchasini tortib, oʻq otishni boshladi“ va ular va yana bir necha kishi yashashga qodir boʻlgan yagona sabab bu „Mayk oʻz pozitsiyasida turib, mahbuslarga qarshi kurashib, ularga xavfsiz joyga qochish uchun vaqt berdi“.

Bahslar 
Mahbuslar sonining koʻpligi va ularga qarshi katta oʻq otish kuchi qoʻllanilganligi sababli Shimoliy ittifoq va xorijiy koalitsiya kuchlari nomutanosib vositalar yordamida Jeneva konvensiyalarini buzishda ayblandi. Amerika askarlari qoʻllari orqasiga bogʻlangan bir qancha oʻliklarni topdi. Keyinroq mahbuslardan biri Abdulaziz al-Oshan voqeani sarhisob qildi va Guantanamodagi Amerika rasmiylariga shunday dedi: „Ular buni qoʻzgʻolon deb atashdi va bunday emas, bu qandaydir qirgʻin“. Xalqaro Amnistiya mustaqil tergov oʻtkazishga chaqirdi, ammo AQSh va Britaniya hukumatlari qoʻzgʻolonning shiddatli va yaxshi qurollangan qarshiligi isyon koʻtargan mahbuslarga qarshi havo kuchlari va ogʻir qurollardan foydalanishni toʻliq oqladi, deb taʼkidlab, buni rad etdi.

Afgʻon kuchlari qoʻzgʻolonga turtki boʻlgan deb hisoblangan mahbuslarni notoʻgʻri boshqargani uchun tanqid qilindi. Asirlar toʻgʻri tintuv qilinmagan va baʼzilari qamoqxonaga granata olib kirgan. Keyinchalik Doʻstum bu xato boʻlganini tan oldi. Bundan tashqari, Qala-i-Jangi avvallari Tolibon bazasi boʻlganligi sababli, mahbuslarning koʻplari ilgari u yerda boʻlgan va uning tartibini bilishgan. Doʻstum odamlarni yaqin atrofdagi aerodromda ushlab turishni rejalashtirgan edi, biroq AQSh undan yuk tashish uchun foydalanayotgan edi. Mahbuslarni alohida-alohida emas, balki bir nechta qoʻriqchilar tomonidan himoyalangan guruhda soʻroq qilish orqali soʻroqchilar xavfli deb nomlanuvchi odamlar bilan oʻzlarini xavf ostiga qoʻyishdi. Jorj Tenet, Markaziy razvedka boshqarmasi direktori, notoʻgʻri boshqaruv ayblovlarini rad etdi va oʻz agentlarini „qahramonlar“ deb maqtadi; Bush urushida jurnalist Bob Vudvord Spannni harakatlari koʻpchilikning hayotini saqlab qolgan qahramon sifatida tasvirlagan.

Boshqa ommaviy axborot vositalarida vakillik 

1. "The House of War" hujjatli filmida Robert Yang Pelton va kinorejissyor Pol Yule ushbu voqealar haqida batafsil maʼlumot berdi. CNN, ARD va boshqa joylardan olingan intervyu va kadrlar (Dodge Billingsley va tiklangan soʻroq tasvirlari) Mayk Spann va Devid Taysonni qoʻzgʻolondan bir necha daqiqa oldin koʻrsatadi. Peltonning „ The World’s Most Dangerous Places“ nomli bir soatlik maxsus „Inside Afghanistan“ asarida Doʻstum askarlari bilan jang qilgan AQSh maxsus kuchlari (ODA 595) guruhida boʻlgan vaqtlari batafsil bayon etilgan.

2. Voqea National Geographic hujjatli filmida „Taliban Situation“ tanqidiy vaziyat va fransuz muxbiri Damien Degeldre tomonidan „Good Morning Afghanistan“da tasvirlangan.

3. Dag Stentonning „The Extraordinary Story of a Band of U.S. Soldiers Who Rode to Victory in Afghanistan“ nomli badiiy kitobi jang haqidagi hikoya bilan ochiladi.

4. Frederik Forsitning „The Afghan“ romani jang va uning mazmuni haqida qisman xayoliy, ammo batafsil maʼlumotni oʻz ichiga oladi. Forsit asirlarni „Osiyodagi olti yuzta eng xavfli odam“ deb ataydi. 600 kishidan arab bo‘lmagann 60 nafarini sanaydi. Qolganlari oʻlimni va mukofotlangan shahid boʻlish uchun oʻzlari bilan dushmanni olib ketmoqchi boʻlgan „ultrafatik“ al-Qoida arablari edi.

5. Damien Lyuisning „Bloody Heroes“ nomli fantastik kitobi SBS jamoasi aʼzolarining maʼlumotnomalari va intervyulari bilan voqea uchun batafsil maʼlumotdir.

6. Jangning 19 yilligida Tayson Spannning oʻlimi, unga olib kelgan jang va podkast intervyusida Spann merosini qanday hurmat qilgani haqida gapirib berdi.

7. Tobi Xarndenning 2021-yilgi „First Casualty: The Untold Story of the CIA Mission to Avenge 9/11“ nomli badiiy kitobi Qala-i-Jangi jangiga oid 22 bobdan sakkiztasini oʻz ichiga oladi.

Manbalar 

Afg'oniston urushi
Tolibon
AQSH-Afg'oniston aloqalari