Maktabgacha taʼlim

Maktabgacha taʼlim muassasasi, shuningdek, bolalar bogʻchasi, boshlangʻich maktab yoki oʻyin maktabi sifatida ham tanilgan, bolalarga boshlangʻich maktabda majburiy taʼlimni boshlashdan oldin erta bolalik davridagi taʼlimni taklif qiladigan taʼlim muassasasi. U davlat yoki xususiy boʻlishi mumkin va davlat mablagʻlari hisobidan subsidiyalanishi mumkin.

Maʼlumot 
Terminologiya mamlakatga qarab farq qiladi. Baʼzi Yevropa mamlakatlarida „bolalar bogʻchasi“ atamasi ISCED 0 darajasida tasniflangan bolalarning ISCED 1-darajasida boshlangʻich maktabni boshlashdan oldin bir yoki bir necha yillik taʼlim majburiy boʻlgan rasmiy taʼlimga ishora qiladi.

Ushbu yosh guruhidagi taʼlim muassasalari uchun quyidagi atamalar qoʻllanilishi mumkin:

 6 haftalikdan 6 yoshgacha boʻlgan boshlangʻich maktabgacha taʼlim muassasisi yoki bolalar bogʻchasi(Pre-Primary or Creche) — ota-onalar oʻz farzandlarini (bolalarini) boshlangʻich maktabgacha roʻyxatdan oʻtkazishi mumkin boʻlgan bolalarni parvarish qilish boʻyicha taʼlim xizmati. Bu, shuningdek, bogʻcha yoshidan kichik boʻlgan bolalar uchun xizmatlarni aniqlash uchun ham foydalanish mumkin, ayniqsa, bolalar bogʻchasi majburiy boʻlgan mamlakatlarda. Maktabgacha taʼlim dasturi bolalar bogʻchasida oʻtkaziladi.
 0 oylikdan 5 yoshgacha boʻlgan bolalar bogʻchasi (Nursery school) — Buyuk Britaniya va AQShda
 0 oylikdan 2½ yoshgacha boʻlgan bolalar bogʻchasi (Daycare) (AQSh) — bolalar bogʻchasida oʻtkaziladi, ammo uni „bolalar parvarishi xizmati“ yoki „kresh“ deb ham atash mumkin.
 2 yoshdan 5 yoshgacha boʻlgan maktabgacha taʼlim (Preschool) (AQSh va Buyuk Britaniya) — bolalar bogʻchasida tayyorgarlik bolaning rivojlanishiga mos keladimi yoki yoʻqligi bilan bogʻliqligi katta omil hisoblanadi, shuning uchun bola 2 yoshdan boshlab borishi kerak. Maktabgacha taʼlim bolalar bogʻchasiga qatnaydigan har qanday bola uchun muhim va foydalidir, chunki u bolaga ijtimoiy munosabatlarga kirishishni boshlash imkonini beradi. Kognitiv, psixologik va jismoniy rivojlanishga asoslangan taʼlim orqali maktabgacha yoshdagi bola oʻz atrof-muhitini va boshqalar bilan ogʻzaki muloqot qilishni oʻrganadi. Maktabgacha yoshdagi bolalar oʻyin va muloqot orqali atrofdagi dunyo qanday ishlashini bilib oladilar.
 4 yoshdan 5 yoshgacha boʻlgan Pre-K (yoki Pre-Bolalar bogʻchasi) — u AQShdagi bolalar uchun maktabga kirgungacha boʻlgan vaziyatni oʻz ichiga oladi. U yerda bolaga ranglar, raqamlar, shakllar va boshqalardan koʻra koʻproq bilim va koʻnikmalar beriladi.
 5 yoshdan 6 yoshgacha boʻlgan bolalar bogʻchasi (AQSh) — boshlangʻich maktablar hisoblanadi; dunyoning koʻp qismlarida (ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda kamroq) bu rasmiy taʼlimning birinchi bosqichini anglatadi.

Tarixi

Kelib chiqishi 

Maktab uyda oʻqish va yozishni oʻrgangan bolalar uchun cheklangan davrda yetim bolalar yoki fabrikalarda ishlaydigan ayollarning bolalari uchun oʻquv maskanini ochishga urinishlar koʻp boʻlgan.

1779-yilda Iogann Fridrix Oberlin va Luiza Scheppler Strassburgda ota-onalari kun davomida boʻlmagan maktabgacha yoshdagi bolalarga gʻamxoʻrlik qilish va oʻqitish uchun dastlabki muassasaga asos solishdi. Taxminan bir vaqtning oʻzida, 1780-yilda, xuddi shunday chaqaloqlar muassasalari Bavariyada tashkil etilgan 1802-yilda Pauline zur Lippe Detmoldda maktabgacha taʼlim markazini tashkil etdi.

1816-yilda faylasuf va pedagog Robert Ouen Shotlandiyaning Nyu-Lanark shahrida birinchi ingliz va ehtimol global miqyosda birinchi chaqaloqlar maktabini ochdi. Ouen tegirmon kooperativlari bilan birgalikda bolalaring har qanday mehnatga layoqatli boʻlishlari uchun bolalarga yaxshi axloqiy taʼlim berishni xohladi. Uning tizimi asosan savodxonlik va hisob-kitoblarga ega boʻlgan itoatkor bolalarni voyaga yetkazishda muvaffaqiyat qozondi.

Samuel Uilderspin 1819-yilda Londonda oʻzining birinchi bolalar maktabini ochdi va yana yuzlab maktablarni tashkil etdi. U ushbu mavzu boʻyicha koʻplab asarlar nashr etdi va uning ishi butun Angliya va undan uzoqdagi bolalar maktablari uchun namuna boʻldi. Oʻyin Vilderspin taʼlim tizimining muhim qismi edi. U oʻyin maydonchasini ixtiro qilgan. 1823-yilda Uilderspin maktabga asoslanib, „On the Importance of Educating the Infant Poor“ („Kambagʻal goʻdaklarni tarbiyalashning ahamiyati toʻgʻrisida“) kitobini nashr etdi. U keyingi yili chaqaloqlar maktabi jamiyatida ishlay boshladi va boshqalarga oʻz qarashlari haqida maʼlumot berdi. U shuningdek, „The Infant System, for developing the physical, intellectual, and moral powers off all children from one to seven years of age“ („ Chaqaloq tizimi, bir yoshdan yetti yoshgacha boʻlgan barcha bolalarning jismoniy, intellektual va axloqiy kuchlarini rivojlantirish uchun“) asarini yozgan.

Tarqalishi 
Iogan Geynrix Pestalotsini tanigan va undan taʼsirlangan grafinya Tereza Brunsvik (1775-1861) 1828-yil 27-mayda Budadagi qarorgohida Angyalkert (vengriyacha „farishta bogʻi“)ni ochilishidan ilhomlandi va yosh bolalar uchun oʻn bitta parvarishlash markaziga asos soldi. 1836-yilda u maktabgacha taʼlim muassasalarini tashkil etish institutiga asos soldi. Bu gʻoya zodagonlar va oʻrta sinflar orasida mashhur boʻldi va butun Vengriya qirolligiga tarqaldi.

Fridrix Fröbel (1782-1852) 1837-yilda Tyuringiyaning Shvartsburg-Rudolshtadt knyazligidagi Bad Blankenburg qishlogʻida Oʻyin va Faoliyat institutini ochdi va uni 1840-yil 28-iyunda bolalar bogʻchasi deb nomini oʻzgartirdi.

Fröbel tomonidan oʻqitilgan ayollar barcha Yevropa mamlakatlarida va butun dunyoda bolalar bogʻchalarini ochdilar. Qoʻshma Shtatlardagi birinchi bolalar bogʻchasi 1856-yilda Viskonsin shtatidagi Uotertaun shahrida tashkil etilgan va nemis tilida olib borilgan. Elizabet Peabodi 1860-yilda Amerikadagi birinchi ingliz tilidagi bolalar bogʻchasiga asos solgan va Amerikadagi birinchi bepul bolalar bogʻchasiga 1870-yilda nemis sanoatchisi va filantropi Konrad Poppenxusen tomonidan asos solingan. Syuzan Blow tomonidan 1873-yilda Sent-Luisda yangi maktabgacha taʼlim muassasiga asos solingan. Kanadadagi birinchi xususiy bolalar bogʻchasi 1870-yilda Sharlottaun shahridagi Uesliyan metodist cherkovi tomonidan ochilgan va oʻn yillikning oxiriga kelib ular Kanadaning yirik shaharlari va shaharlarida keng tarqalgan edi. Mamlakatdagi birinchi davlat maktab bolalar bogʻchalari 1882-yilda Ontario, Berlinda Markaziy maktabda tashkil etilgan. 1885-yilda Toronto Oddiy maktabida (oʻqituvchilar tayyorlash) bolalar bogʻchasida oʻqitish boʻlimi ochildi.

Elizabet Xarrison erta bolalik taʼlimi nazariyasi boʻyicha koʻp yozgan va 1886-yilda Milliy taʼlim kollejini tashkil etish orqali bolalar bogʻchasi oʻqituvchilari uchun taʼlim standardlarini oshirish ustida ishlagan.

Head Start AQShda davlat tomonidan moliyalashtiriladigan birinchi maktabgacha taʼlim dasturi boʻlib, 1965-yilda Prezident Jonson tomonidan kam taʼminlangan oilalar uchun yaratilgan — oʻsha paytda bolalarning atigi 10 foizi maktabgacha taʼlim muassasalariga qamrab olingan. Katta talab tufayli turli davlatlar 1980-yillarda kam taʼminlangan oilalar uchun maktabgacha taʼlim muassasalarini subsidiya qilgan.

Rivojlanish sohalari 

Oʻrganishning eng muhim yillari tugʻilishdan boshlanadi. Bola hayotining dastlabki uch yili tilni oʻzlashtirish, ijtimoiylashuv va oʻrganishga munosabat uchun asos yaratishi juda muhimdir. Dastlabki yillarda va ayniqsa, dastlabki 3-5 yil ichida odamlar juda koʻp maʼlumotni oʻzlashtira oladi. Miya birinchi yillarda eng tez oʻsadi. Rivojlanishga mos dasturlarga ega yuqori sifatli va yaxshi tayyorlangan oʻqituvchilar va maktabgacha taʼlim muassasalari bolalarning taʼlim natijalarini yaxshilashga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Maktabgacha taʼlimni qamrab oladigan rivojlanish sohalari turlicha. Biroq, odatda quyidagi asosiy mavzular taklif etiladi.

 Shaxsiy, ijtimoiy, iqtisodiy va hissiy rivojlanish
 Muloqot (shu jumladan imo- ishora tili), gapirish va tinglash
 Dunyo bilimi va dunyoni tushunish
 Ijodiy va estetik rivojlanish
 Matematik tushuncha
 Jismoniy rivojlanish
 Jismoniy salomatlik
 Oʻyin
 Jamoaviy ish
 Oʻz-oʻziga yordam koʻrsatish koʻnikmalari
 Ijtimoiy koʻnikmalar
 Ilmiy fikrlash
 Savodxonlik

Maktabgacha taʼlim tizimi tuzilma (maʼmuriyat, sinflar soni, oʻquvchi-oʻqituvchi nisbati, xizmatlar), jarayon (sinfdagi muhit sifati, oʻqituvchi va bolaning oʻzaro aloqasi va boshqalar) va moslashtirish (standardlar, oʻquv dasturi, baholash) komponentlariga rioya qiladi. Oʻquv dasturi turli yoshdagilar uchun moʻljallangan. Masalan, 10 ga qadar hisoblash odatda toʻrt yoshdan keyin amalga oshiriladi.

Oʻquv dasturi 

Maktabgacha yoshdagi bolalar uchun oʻquv dasturlari uzoq vaqtdan beri munozaralarga sabab boʻlgan. Buning koʻp qismi mazmun va pedagogika ustida boʻladi; oʻquv rejasiga akademik mazmunni qanchalik kiritish kerakligi va kattalar tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan rasmiy oʻqitish yoki bolalar tashabbusi bilan oʻrganish samaraliroqligi haqida fikr yuritiladi. Akademik oʻquv dasturi tarafdorlari asosiy koʻnikmalarga, ayniqsa savodxonlik va hisob -kitoblarga va tegishli maqsadlarga erishish uchun tuzilgan oldindan belgilangan faoliyatga eʼtibor berishni afzal koʻrishadi. Xalqaro miqyosda bunday turdagi erta bolalarni parvarish qilish va taʼlim dasturiga va bolaning umumiy rivojlanishini, jumladan, sogʻligʻi va jismoniy rivojlanishini, hissiy va maʼnaviy farovonligini, ijtimoiy kompetensiyasini, intellektual rivojlanishini va muloqot qobiliyatlarini qoʻllab-quvvatlaydigan keng qamrovli oʻquv dasturini himoya qilishga keskin qarshilik mavjud.

Manbalar

Qoʻshimcha oʻqish 

 
 Center for Public Education. (March 2007). Retrieved 2 July 2009, from http://www.centerforpubliceducation.org/Main-Menu/Pre-kindergarten/Pre-Kindergarten/Pre-kindergarten-What-the-research-shows.html 
 Condillac, E. B. (1746/1970, 2001). Essai sur l’origine des connaissances [Essay on the origin of human knowledge] in Oeuvres Completes Tome 1. Genève: Slatkine reprints. Retrieved from http://www.slatkine.com/. In addition, translated from the French of the Abbé de Condillac by Hans Aarsleff, Cambridge, MA: Cambridge University Press.
 Condillac, E. B. (1749/1970, 1982). Traité des systèmes [Treatise on the systems] in Oeuvres Completes Tome 2. Genève: Slatkine reprints. Retrieved from http://www.slatkine.com/. In addition, translated from the French of the Abbé de Condillac by Franklin Philip, Philosophical Writings of Etienne Bonnot, Abbé de Condillac (Vol. I), Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
 Condillac, E. B. (1754/1982). Traité des sensations [Treatise on the sensations]. Genève: Slatkine reprints. Retrieved from http://www.slatkine.com/. In addition, translated from the French of the Abbé de Condillac by Franklin Philip, Philosophical Writings of Etienne Bonnot, Abbé de Condillac, and (Vol. I), Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
 Condillac, E. B. (1756). An essay on the origin of human knowledge. In Lockeʼs Essay on the Human Understanding. Translated from the French of the Abbé de Condillac by Thomas Nugent. London, England: J. Nourse. Retrieved 23 September 2008 from https://books.google.com/books?id=rp_go5DhQqQC.
 Fay, J. & Funk, D. (1995). Teaching with love & logic. Golden, CO: The Love & Logic Press, Inc.
 Glasser, W. (1984). Self-importance boosts learning. The School Administrator 45, 16-18.
 
 Heyman, G., Dweck, C., & Cain, K. (1992). Young childrenʼs vulnerability to self-blame and helplessness: Relationship to beliefs about goodness. Child Development, 63, 401-415.
 Individuals with Disabilities Individualizing Education Act (IDEA) Data. (2006). Part B child count data [Table]. Retrieved 25 May 2008, from https://web.archive.org/web/20130727110604/http://www.ideadata.org/PartBData.asp
 Itard, J. M. G. (1962). The wild boy of Aveyron. (G. Humphrey & M. Humphrey, Trans.). New York: Appleton-Century-Crofts. (Original works published 1801 and 1806).
 
  Symposium conducted at the meeting of the AEFA Annual Conference, Baltimore, Maryland.
 
  1-9
 
Maktabgacha ta'lim