Sport avtomobili

Sport avtomobili boshqaruv, tezlashuv, eng yuqori tezlik, haydash, hayajon va poyga qobiliyati kabi dinamik ishlarga urgʻu berilgan avtomobildir. Sport avtomobillari Yevropada 1900-yillarning boshlarida paydo boʻlgan va hozirda dunyoning koʻplablab ishlab chiqaruvchi kompaniyalari tomonidan ishlab chiqariladi.

Taʼrifi 
Sport avtomobillarining taʼriflari koʻpincha avtomobil dizayni dinamik ishlash uchun optimallashtirilganligi bilan bogʻliq hech qanday maxsus minimal talablarsiz, Triumph Spitfire ham, Ferrari 488 Pista ham har xil ishlash darajalariga qaramay, sport avtomobillari hisoblanishi mumkin. Sport avtomobillarining kengroq taʼriflariga „yuk koʻtarish qobiliyatidan ustun boʻlgan“ yoki „haydashning hayajonini“ taʼkidlaydigan yoki „tezlik hayajonidan va (poyga) jozibasidan foydalangan holda sotiladigan“ avtomobillar kiradi. Biroq, boshqa odamlarda „ikki oʻrindiqli yoki 2+2 oʻrindiqli boʻlishi kerak“ yoki faqat ikkita oʻrindiqli mashina kabi aniqroq taʼriflar mavjud.

Birlashgan Qirollikda „sport avtomobili“ ning dastlabki tarzda qoʻllanilishi 1919-yilda The Times gazetasida qayd etilgan. Qoʻshma Shtatlarda bu atama birinchi marta 1928-yilda maʼlum boʻlgan Sport avtomobillari, 1920-yilga kelib mashhur boʻla boshladi. Bu atama dastlab ikki oʻrindiqli yoʻltanlamaslar uchun ishlatilgan, ammo 1970-yildan boshlab bu atama tomlari mustahkamlangan (ilgari grand sayyohlar hisoblangan) avtomobillar uchun ham qoʻllanila boshlandi.

„Sport avtomobili“ taʼrifini har qanday modelga bogʻlash, ishqibozlar oʻrtasida bahsli mavzu boʻlishi mumkin edi. Mualliflar va ekspertlar koʻpincha taʼrifni qoʻlga kiritish uchun oʻz gʻoyalarini kiritdilar. Sugʻurta kompaniyalari, sport avtomobillarini toifalarga ajratish uchun matematik formulalardan foydalanishga harakat qilishdi, koʻpincha haydashning oʻziga xos xavfi tufayli sugʻurta uchun koʻproq haq olishardi.

Sport avtomobillari va boshqa toifadagi avtomashinalar, masalan, mushak avtomobillari va grand sayyohlar oʻrtasida qatʼiy farq yoʻq, baʼzi avtomobillar bir nechta toifalarga kiradi.

Umumiy xususiyatlari

Oʻtirish tartibi 

Anʼanaga koʻra, sport avtomobillari uchun eng keng tarqalgan joy rodster (qoʻzgʻalmas tomsiz ikki oʻrindiqli avtomobil) edi, ammo toʻrt oʻrindiqli sport avtomobillarining bir nechta misollari ham mavjud.

Sport avtomobillari odatda ikkitadan ortiq yoʻlovchilarini muntazam ravishda tashish uchun moʻljallanmagan, shuning uchun koʻpgina zamonaviy sport avtomobillari odatda ikkita oʻrindiqli yoki 2+2 tartibida boʻladi. Orqa oʻrindiqlari kengroq boʻlgan kattaroq avtomobillar odatda sport avtomobillari emas, balki sport sedanlari hisoblanadi.

19931998-yillardagi McLaren F1 uch oʻrindiqli joylashuvi bilan ajralib turadi, oldingi qator markazida joylashgan haydovchi oʻrindigʻidan iborat.

Dvigatel va qoʻzgʻatuvchining joylashuvi 
Dvigatel va boshqariladigan gʻildiraklarning joylashuvi avtomobilni boshqarish xususiyatlariga sezilarli taʼsir qiladi va shuning uchun sport avtomobilini loyihalashda muhim ahamiyatga ega. Anʼanaga koʻra, koʻpchilik sport avtomobillari dvigateli, avtomobilning old qismida (FR layout) yoki avtomobilning oʻrtasida (MR layout) joylashgan orqa gʻildirakli haydovchidan foydalangan. FR layout sport avtomobillariga misollar Caterham 7, Mazda MX-5 va Dodge Viper layout sport avtomobillariga misollar Ferrari 488, Ford GT va Toyota MR2. Oldindan ogʻir vazn taqsimotini oldini olish uchun koʻplab FR layout sport avtomobillari dvigatel dvigatel boʻshligʻida, xavfsizlik devoriga iloji boricha yaqinroqda joylashgan boʻlishi uchun moʻljallangan.

1990-yildan boshlab sport avtomobillarida gʻildirakli haydovchi koʻproq tarqalgan. Toʻliq gʻildirakli haydovchi yaxshi tezlashtirish va qulay foydalanish xususiyatlarini taklif qiladi (ayniqsa, sirpanchiq sharoitlarda), lekin odatda anʼanaviy sxemalarga qaraganda ogʻirroq va mexanik jihatdan murakkabroq. Toʻliq gʻildirakli sport avtomobillariga Lamborghini Huracan, Bugatti Veyron va Nissan GT-R misol boʻla oladi.

Porsche 911 dan tashqari, orqa dvigatelning sxemalari odatda sport avtomobillari uchun ishlatilmaydi.

Dvigatel old tomonida boʻlgan gʻildirak umuman avtomobillar uchun eng keng tarqalgan sxema boʻlsada, bu anʼanaviy sport avtomobillari orasida u qadar keng tarqalgan emas. Shunga qaramay, FF tartibi koʻpincha sport kompaktlari va Mazdaspeed kabi issiq lyuklar tomonidan qoʻllaniladi. FF layout sport avtomobillariga Fiat Barchetta, Saab Sonett yoki Opel Tigra.

Yevropada

1895—1917-yillar. Avtomobillarning mis davri 
 
Sport avtomobilining asosi XX asr boshlarida sayohat avtomobillari va yoʻltanlamaslarga borib taqaladi va „sport avtomobili“ atamasi Birinchi jahon urushidan keyin paydo boʻlgan.

„Oʻz vaqtidan bir necha yillar oldinroq sport avtomobili“ deb hisoblangan avtomobil 1903-yilda ishlab chiqarilgan Mercedes Simplex 60 ta ot kuchiga ega boʻlib, oʻsha paytda tez harakatlanadigan mashina sifatida tasvirlangan va Vilgelm Maybax va Pol Daymler tomonidan ishlab chiqilgan. Mercedes siqilgan poʻlatdan yasalgan shassi, 4 pogʻonali uzatmalar qutisi, surish novdasi bilan boshqariladigan yuqori kirish klapanlari, koʻplab chuqurchalar radiatori, past kuchlanishli, uzun gʻildirak bazasi, past massa markazi va juda samarali vosita kabi xususiyatlarni oʻz ichiga olgan. Umumiy natijasi boshqa zamonaviy ishlab chiqarish avtomobillariga qaraganda yuqori unumdorlikka ega „xavfsiz va yaxshi muvozanatlangan mashina“ boʻldi. 1903-yilda Gordon Bennet kubogida Simplex 60 ishlab chiqarildi. Faqat maxsus qurilgan Simplex 90 tufayli poyga mashinasi yongʻinda vayron boʻldi. Simplex 60 mashhur tarzda poygada gʻolib chiqdi.

1910-yilgi Austro-Daimler 27/80 avtopoygada muvaffaqiyat qozongan yana bir ilk sport avtomobilidir. 1910-yilgi Prince Genri Tour avtopoygasida avtomobilni gʻalabaga olib chiqqan Ferdinand Porsche tomonidan ishlab chiqilgan. Vauxhall va Austro-Daimler tomonidan Mercedes Simplex 60 kabi ishlab chiqarilgan avtomobillar edi. 1912-yilgi Alfonso XIII ham eng qadimgi sport avtomobillaridan biri hisoblanadi, chunki u „maqsadli ishlab chiqarilgan, yuqori unumdorlikdagi, ikki oʻrinli avtomobil“ edi. Model Ispaniya qiroli Alfonso XIII sharafiga nomlangan, avtomobil bosh dizaynerining homiysi va markaning ishqibozi. Boshqa sport avtomobillari orasida 1905 Isotta Fraschini Tipo D, 1906 Rolls-Royce Silver Ghost, 1908 Delage, 1910 Bugatti Type 13 va 1912 DFP 12/15 turadi.

Dastlabki avtopoyga tadbirlariga 1903-yilgi Parij-Madrid poygasi, 1905—1907-yillardagi Gerkomer kubogi, 1908—1911-yillardagi Shahzoda Genri sayohati va 1911-yildan hozirgi kungacha Monte-Karlo rallisi kiradi. Shahzoda Genri Turlari (zamonaviy avtorallilarga oʻxshash) oʻsha davrdagi sport tadbirlari qatorida boʻlib, muvaffaqiyatli ishtirokchilarga shuhrat keltirdi. Shahzoda Genri Tours juda katta va texnik jihatdan ilgʻor ishlab chiqarilgan sport avtomobillarining evolyutsiyasini boshladi.

Angliyada sport avtomobillarining rivojlanishi 1903-yilda  tezlik chegarasini oʻrnatgan „Motorli avtomobillar toʻgʻrisida“gi qonun bilan taqiqlangan. barcha umumiy foydalanishdagi yoʻllarda. Bu 1907-yilda Bruklend motor sxemasining ochilishiga olib keldi, u 1910-yilgi Vauxhall Prince Genri, 1910-yilgi Sunbeam 12/16, 1910 Talbot 25 ot kuchi, 1910 Straker-Squire 1113 ot kuchi kabi samarali avtomobillarning rivojlanishiga ilhom berdi. 15,9 ot kuchi.

1919—1929-yillardagi. Vintage Era avtomobillari 
 
Birinchi jahon urushi tufayli sport avtomobillarini ishlab chiqarish toʻxtatilgandan soʻng, Yevropa 1920-yildan boshlab avtomobillar ishlab chiqarishga qaytdi. Aynan oʻsha paytda „Sport avtomobili“ atamasi motor kataloglarida paydo boʻla boshladi, garchi bu nomning aniq kelib chiqishi nomaʼlum. Shundan soʻng, bizning yoʻllarimizda juda koʻp mashinalar mavjud edi. Bizning fikrimizcha, bu asrlar davomida gullab-yashnaydigan ajoyib avtomobillar ishlab chiqarishning yana bir davrining boshlanishi boʻlishi mumkin. Masalan Oʻsha paytdagi eski avtomobillar. Keyingi oʻn yillik vintage davri sifatida tanildi va oldingi Brass Era avtomobillariga nisbatan tez texnik yutuqlarni namoyish etdi. Dvigatel unumdorligi „ot kuchi“ dan voz kechishdan va qoʻrgʻoshinli yoqilgʻining joriy etilishidan foyda koʻrdi, bu esa yuqori siqish koeffitsientlarini taʼminlash orqali quvvatni oshirdi.

1920-yillarning boshlarida poyga mashinasini ishlab chiqarish narxi yoʻl avtomobilidan sezilarli darajada yuqori emas edi, shuning uchun bir nechta ishlab chiqaruvchilar kelgusi yilgi sport avtomobili uchun joriy yilgi poyga avtomobili dizaynidan foydalanganlar. Misol uchun, 1921-yilgi Fransiya Gran-prisida uchinchi oʻrinni egallagan poyga mashinasiga asoslangan 1921 Ballot 2LS. Benz 28/95PS ham muvaffaqiyatli poyga avtomobili boʻlib, 1921-yilgi Florio kubogida gʻalaba qozongan. Morris Garaj tomonidan qoʻllanilganidek, sayohat mashinalarini sport avtomobillariga aylantirish edi.

Sport avtomobillari uchun birinchi 24 soatlik Le Man poygasi 1923-yilda boʻlib oʻtgan, garchi ikki oʻrindiqli sport avtomobillari faqat eng kichik sinfda raqobatlashgan boʻlsa-da, kiritilgan mashinalarning aksariyati toʻrt oʻrindiqli tezyurar avtomobillar edi. „Ushbu poyga birinchi jahon urushidan keyin RAC tomonidan tashkil etilgan „ Turistlar kubogi“ poygalari seriyasi bilan birgalikda jamoatchilik tasavvurini oʻziga jalb qildi va koʻproq sport avtomobillarini ishlab chiqaruvchilarga oʻz mahsulotlarini sotishni koʻpaytirish uchun ajoyib imkoniyatni taklif qildi“. Klassik italyan yoʻl poygalari-Targa Florio va Mille Miglia ham jamoatchilikning tasavvurini oʻziga tortdi.

1925-yilga kelib, toʻrt oʻrindiqli avtomobillar uchun mavjud boʻlgan yuqori daromad, ikki oʻrinli sport avtomobillarini ishlab chiqarish Aston-Martin (1921-yildan 1939-yilgacha ishlab chiqarilgan, 350 ta Aston) va Frazer-Nash kabi kichikroq ishlab chiqaruvchilar bilan cheklanishiga olib keldi. Keyin 1920-yillarning oxiriga kelib, poyga avtomobillarini (ayniqsa, Granpri avtomobillari) ishlab chiqarish narxi oshib ketdi, buning oʻrniga koʻproq ishlab chiqaruvchilar oʻsib borayotgan sport avtomobillari bozori uchun avtomobillar ishlab chiqarishga majbur boʻldi.

Muhim ishlab chiqaruvchilar tomonidan 1920-yillarning oxirida sport avtomobillari qatoriga AC Cars, Alfa Romeo, Alvis, Amilcar, Chenard-Walcker, Delage, Hispano-Suiza, Hotchkiss, Mercedes-Benz va Nazzaro avtomobillari kiradi. Koʻp yillar davomida sport avtomobillariga taʼsir koʻrsatadigan Vintage davridagi ikkita avtomobil Austin Seven va MG M tipidagi „Midget“ avtomabili edi. Bu davrda Bentleyning muvaffaqiyatli sport avtomobillari Bentley 3 Liter (1921—1929) va Bentley Speed Six (1928—1930) boʻlib, Bugatti asoschisi „dunyodagi eng, tez yuk mashinasi“ deb taʼriflagan.

1930—1939-yillar. Urushdan oldingi avtomobillar 
 
Buyuk Depressiya va Ikkinchi Jahon Urushi oʻrtasida joylashgan urushdan oldingi davr sport avtomobillari ishlab chiqaruvchilari uchun ahamiyatning pasayishi davri boʻldi, bu davr yutuqlardan xoli boʻlmagan boʻlsada, BMW 303, Citroën Traction Avant va Fiat 508 kabi arzon, yengil vaznli, oilaviy sedanlar qimmatroq sport avtomobillariga oʻxshash boshqaruv va qulaylikni taklif qildi. Kuchli, ishonchli va tejamkor Amerika salonlaridgi avtomabillar, Yevropaga sezilarli miqdorda import qilina boshladi.  Sport avtomobillariga egalik Austin 7 va Wolseley Hornet 6 kabi modellar orqali koʻpaytirildi, biroq bu sport avtomobillarining koʻpchiligi ommaviy ishlab chiqarilgan avtomobillarga nisbatan unumdorlikni oshirishni taklif qilmadi.

Bugatti Type 57 (1934—1940) urushdan oldingi davrning yana bir muhim sport avtomobili boʻlib, hozir dunyodagi eng qimmat avtomobillar qatoriga kiradi. T57 sport avtomobillari poygalarda Le Manda gʻalaba qozongan. Yana bir muvaffaqiyatli Bugatti sportkari Bugatti Type 55 (1932—1935) boʻlib, u Type 51 Grand Prix poyga avtomobili asosida yaratilgan.

Qoʻshma Shtatlar 
 
1910—1920-yillarda Amerika kichik sport avtomobillarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalari Apperson, Kissel, Marion, Midland, National, Overland, Stoddard-Dayton va Tomas. Kattaroq sport avtomobillari ishlab chiqaruvchilari orasida Chadwick, Mercer, Stutz Motor Company va Simplex bor edi.

1960-yillardan boshlab, Amerika avtomobillari koʻpincha sport avtomobillari emas, balki mushak avtomobillari sifatida ishlab chiqilgan. Shu bilan birga, 1953-yilda hozirgi Chevrolet Corvette, 1962—1967-yillarda Shelby Cobra, 1983—1988-yillarda Pontiac Fiero va 2005—2006-yillarda Ford GT kabi ikki oʻrindiqli Amerika sport avtomobillari ham ishlab chiqarilgan.

2012-yildan hozirgi kungacha, mashhur joylarining pasayishi 
 
Toyota 86/Subaru BRZ 2+2 joyi boʻlib, 2012-yilda taqdim etilgan va hozirda 2022-yil uchun chiqarilgan yangi model bilan ishlab chiqarilmoqda. 86/BRZ nisbatan arzon orqa gʻildirakli, sport avtomobilining noyob zamonaviy namunasidir.

2016-yildagi Honda NSX (2-avlod) hozirgi superkarni toʻliq gʻildirakli, gibrid uzatmali, turbo zaryadlovchi va ikki muftali transmissiya yordamida, Honda avtomabili uchun yondashuvni oʻzgartirdi.

Yana qarang 
 Sport avtomobil ishlab chiqaruvchilari roʻyxati
 Sport avtomobillar roʻyxati
 Avtomobil tasnifi
 Avtomobil tarixi
 Konvertatsiya qilinadigan
 Kupe
 Katta sayyoh
 Issiq lyuk
 Avtomobil toʻplami
 Mushak mashinasi
 Roadster
 Kompakt sport
 Sport avtomobil poygasi
 Sport sedani
 Sport uchun foydali avtomobil
 Superkar
 Eng tez ishlab chiqarilgan avtomobillar roʻyxati

Manbalar 

Sport Avtomobillari