MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Konstantin Titov

Konstantin Gerasimovich Titov (1898.21.5, Gomel viloyati, Belorussiya — 1970.21.8, Toshkent) — pediatr, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1955), tibbiyot fanlari doktori (1939), professor (1941). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1944). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgach (1928), shu universitetda ordinator (1928—30), assistent (1930—34), dotsent (1934—38), Toshkent toʻqimachilik fabrikasiga kdrashli bolalar kasalxonasida (1938—40), Toshkent tibbiyot akademiyasi davolash va sanitariya fakulteti bolalar klinikasida kafedra mudiri (1940—68), Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot institutida ilmiy rahbar (1968—70). Asosiy ilmiy ishlari bolalar kasalliklari, ularning oldini olish va davolashga oid.

Manbalar 
 Leykozi u detey, T., 1954; Prakticheskoye i teoreticheskoye znacheniye issledovaniya retikuloendotelialnix kletok kostnogo mozga v klinike i eksperimente, T., 1958; Bolezn Botkina u detey, T., 1958.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Titrimetrik analiz

Titrimetrik analiz - aniqlanayotgan modda miqdorini shu modda bilan oʻzaro reaksiyaga kirishish uchun sarflangan reaktiv miqdoriga qarab aniqlashga asoslangan miqdoriy analiz usuli.Titrimetrik analizda kislota-asos, oksidlanish-qaytarilish, kompleks hosil qilish kabi kimyoviy reaksiyalarni ham aniqlash mumkin. Titrimetrik analizning barcha aniqlash usullarida titrlash ekvivalentlik nuqtasigacha, yaʼni standart titrlangan eritmaning miqdori reaksiya tenglamasiga muvofiq, modda miqdoriga qatʼiy ekvivalent boʻlgan paytgacha oʻtkaziladi. Shu sababli titrlash tugaganligini bildiruvchi indikatorlarning Titrimetrik analiz da ahamiyati katta.

Aniqlash usuliga koʻra, toʻgʻri (bevosita), qoldiqli, bilvosita va differensial titrimetrik analiz farqlanadi. Koldiqdi usul aniqlanadigan modda standart, titrlangan eritma bilan reaksiyaga kirishmaganda yoki reaksiyaga juda sust kirishganda qoʻllanadi. Bilvosita usulda modda standart titrlangan eritma bilan bevosita reaksiyaga kirishmaganda amalga oshiriladi. Differensial usul bir vaqtda 2 moddani aniqlashda qoʻllanadi.

Kimyoviy reaksiyalar jarayoniga qarab. Titrimetrik analiz:kislota-asos, oksidlanish-qaytarilish, kompleksometriya, cho'kmaga tushirish usullariga; titrlashning oxirgi nuqtasini indikatsiyalash usuliga koʻra, rangli indikator, potensiometrik, ampermetrik, konduktometrik titrlashga boʻlinadi.
Tif

Tif (yunoncha: tyhos — tutun, dud, eshushning xiralashuvi) — isitmalash, intoksikatsiya va eshushning xiralashuvi*bilan kechadigan oʻtkir infeksion kasalliklarning umumiy nomi. "T." termini baʼzi koʻrinishlari oʻxshash, lekin kelib chiqishi har xil boʻlgan bir qancha yuqumli kasalliklarni bildiradi (qarang Ich terlama, Toshmali terlama va gʻ.k.).
Tiflopedagogika

Tiflopedagogika (yun. typhlos koʻr va pedagogika) — defektologiyaning koʻr va zaif koʻruvchi bolalarni oʻqitish, tarbiyalash hamda ularni mehnatga tayyorlash masalalarini ishlab chiquvchi sohasi. Bolalarning aqliy va jismoniy qobiliyatlarini rivojlantirishni, umumiy oʻrta maʼlumotga ega boʻlishlarini, hayot va mehnatga tayyorlashni maqsad qilib qoʻyadi. T. koʻr va zaif koʻruvchi bolalar uchun taʼlimni takomillashtirish yoʻllarini, oʻquvtarbiya jarayonini tashkil etish metodlarini, maxsus maktab hamda maktabgacha muassasalar tuzilmasini, ularning taʼlimtarbiyasining tashkiliy shakllarini ishlab chiqadi. T.ning eng muhim vazifasi bolalarda saqlanib qolgan koʻrish imkoniyatlaridan oʻqish jarayonida toʻgʻri foydalanish va uni rivojlantirish, koʻrish imkoniyatlarini saqlash uchun sharoit vujudga keltirish, taʼlimning texnika vositalarini qoʻllashdan iborat.

T. umumiy va maxsus ped., psixologiya, fiziologik optika, oftalmologiya, pediatriya, maktab gigiyenasi, oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, tilshunoslik, tiflotexnika fani maʼlumotlariga suyanadi. Oʻzbekistonda 2002/03 oʻquv yili koʻrlar uchun 8 (1,4 ming oʻquvchi), zaif koʻradigan bolalar uchun 3(0,6 ming oʻquvchi) maktab ishladi.
Tiflotexnika

Tiflotexnika - koʻrlar, koʻzi ojizlar va koʻrkarlarni oʻqitish, mehnat faoliyatiga tayyorlash, ularga madaniymaishiy xizmat koʻrsatish, koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun moʻljallangan maxsus asbobsozlik sohasi. T. oliy nerv faoliyati fiziologiyasi, oftalmologiya, koʻrish neyrofiziologiyasi, elektrofiziologiya, fiziologik optika, koʻrish gigiyenasi, ergonomika, umumiy, muhandislik va tibbiy psixologiya, tiflopedagogika, tiflopsixologiya, aloqa nazariyasi, elektronika, axborotlar nazariyasi va boshqa sohalarga asoslanadi. Elektron T. narsalar, vizual jarayonlar va hodisalar toʻgʻrisida koʻrlarga obyektiv axborot beradi. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning odatdagi kitob, jurnali, gazeta va boshqalarni "oʻqishlari" uchun oddiy harflarni ovoz, taktil, taktiltitrama signallarga aylantirib beruvchi "oʻqish" mashinalari ishlab chiqilgan. Maxsus apparatlar maktablar va boshqa bilim yurtlarida u^kaziladigan lab. ishlarida koʻr va koʻzi ojizlarning atrofdagi narsalar, jarayonlar va xrdisalar toʻgʻrisida muayyan tasavvur olishlariga imkon beradi. Koʻrlarning koʻchakuyda moʻljal olishlarini osonlashtirish uchun tovush yoki taktil signalizatsiyali elektron asboblar yaratilgan, maxsus elektron hassalar ishlab chiqarilgan.

Koʻrlar va koʻrkarlarning yozishlari uchun L. Brayl tizimida turli asboblar va maxsus yozuv mashinkalari ishlab chiqarilgan. Koʻzi ojizlar uchun maxsus linzalar, proyeksion apparatura, oʻqish moslamalari, maktablardagi frontal mashgʻulotlar uchun berk tizimdagi televizion qurilmalar mavjud. Bunday vositalarning yangi turlarini ishlab chiqish borasida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda.

Koʻzi ojizlarning koʻrish qobiliyatini kuchaytirish va tiklash uchun turlituman optik asboblar yaratilgan. Koʻrlar va koʻzi ojizlarning mehnat faoliyatiga koʻmaklashish uchun ish unumdorligini oshirishga yordam beradigan, mehnat xavfsizligini taʼminlaydigan qurilmalar ishlab chiqarilgan. T. koʻz va qulogʻida kamchiliklar boʻlgan odamlarning hayot kechirishi va mehnat faoliyatini amalga oshirishi uchun juda muhim ahamiyatga ega.
Nikolay Tixonov

Nikolay Semyonovich Tixonov [1896.22.11(4.12), - Peterburg - 1979.8.2] — rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq shoiri (1974). Birinchi jahon urushi (1914—18), fuqarolar urushi (1918—20) va Ikkinchi jahon urushi (1941 — 45) qatnashchisi. SSSR Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi kotibi (1944-yildan). 20-yillarda "Serapion muridlari" adabiy toʻgaragi ishtirokchisi. Ilk dostoni "Sami" (1920). T. 20—30-yillarda Gruziya, Armaniston va Oʻrta Osiyo boʻylab sayohat qilgan. Taassurotlari asosida "Vamberi" (1925), "Dengizdan dengizgacha" (1926), "Urush" (1931) qissalarini, "Xavfli odam", "Harbiy otlar" (1927), "Abadiy tranzit" (1934), "Koʻchmanchilar" kabi hikoyalar va ocherklar kitoblarini (1931), "Kaxetiya haqida sheʼrlar" (1935) toʻplamini yozgan. "Gruziya bahori" turkum sheʼrlari (1948)da urushdan keyingi Kavkazning maftunkor tabiati, kishilarining tinch turmushi, xalkdar doʻstligi ifodalangan. Tinchlik uchun kurashuvchilarning xalqaro xarakatida koʻp yillar ishtirok etishi, Sharq va Gʻarb mamlakatlariga qilgan sayohatlari uning "Dust soyasi" (1936), "Ikki oqim" (1951), "Tinchlik tarafdorlarining ikkinchi umumjahon kongressida" (1953) kabi turkum sheʼrlarida, "Oq moʻʼjiza" (1956), "Yashil zulmat" (1966) kabi qissalari hamda "Qoʻsh kamalak" (1964) kitobida aks etgan. Asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan. Gʻafur Gʻulom, Oybek, Zulfiya va boshqa oʻzbek shoirlarining sheʼrlarini rus tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Oʻzbekiston xalq shoirlari
Birinchi jahon urushi qatnashchilari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
22-noyabrda tugʻilganlar
1896-yilda tugʻilganlar
8-fevralda vafot etganlar
1979-yilda vafot etganlar
Titsian

Titsian (asli Titsiano Vechellio, Tiziano Vecellio) (1476/77 yoki 1480-yillar, PyevediKadore, Venetsiya — 1576.27.8, Venetsiya) — italyan rassomi, Uygʻonish davri Venetsiya maktabining eng yirik namoyandasi. Oʻsmirlik davridan Venetsiyada. Jovanni Bellini ustaxonasida taʼlim olgan. Jorjone bilan yaqin boʻlgan, unga Venetsiyadagi binolarni devoriy rasmlar bilan bezashda yordam bergan (parchalari sakdangan). Asosan Venetsiyada, shuningdek, Paduya (1506), Mantuya (1536—37), Ferrara (1516— 23), Urbino (154244), Rim (154546) va Augsberg (1548,1550—51)da ishlagan. T. ijodida Uygʻonish davrining insonparvarlik gʻoyalari aks ettirilgan boʻlib, unint hayotbaxsh sanʼati serqirra, hayot voqealarini keng qamrovli qilib olishi, davrning dramatik voqealarini teran ochib berishi bilan ajralib turadi. Ilk asarlarida Jorjonening taʼsiri seziladi ("Iso va gunohkor ayol", "Iso va Magdalina", 1510-yillar boshi va boshqalar). 1510-yillar oʻrtalaridan Rafael va Mikelanjelo ijodini oʻrganganidan soʻng oʻzining mustaqil uslubini ishlab chikdi: sokin va shodon obrazlari hayotbaxsh tuygʻularning yorqinligi, ichki nurlanganligi bilan alohida ahamiyatga ega ("Dunyoviy muhabbat va ilohiy muhabbat", taxminan 1515—16; "Flora", taxminan 1515; "Veneraning bayrami", 1518; "Tobutga qoʻyish", 1520 va boshqalar), diqqatini koʻproq monumental, koʻtarinki ruh va dinamika bilan ishlanadigan kompozitsiyalarga qaratgan ("Maryamning osmonga koʻtarilishi", taxminan 1515—18, SantaMariya Glorioza dei Frari cherkovida va boshqalar). Yakka va guruh portretlarida zamondoshlarini, ulardagi xislatlar (oʻziga ishonch, gʻurur, shubha, ikkiyuzlamachilik, yolgʻon va h.k.)ni oʻta sinchkovlik bilan tasvirlaydi, tasvirlanayotganlarning munosabatlari mohiyatini, holatdagi dramatizmni ayevsiz fosh qiladi, har bir obraz uchun oʻziga xos qiyofa, kiyim, holat, kompozitsiya, zamin tanlaydi: "Ippolito Medichi" (1532—33), "La bella" (taxminan 1536), "Papa Pavel III Alessandro va Ottavio Farneze bilan birga" (1545— 46), "Karl V" (1548) va boshqa

16-asr oʻrtalaridan T. ijodining soʻnggi davri boshlandi, bu davrda u rangtasvirda mahorat choʻqqisiga koʻtarildi, mifologik va liniy mavzular talqinida ham chuqur teranlikka erishdi: "Danaya" (1554), "Venera va Adonis" (1554), "Yevropaning oʻgʻirlanishi" (taxminan 1559), "Tobutga qoʻyish" (1559), "Tavba qilayotgan Mariya Magdalina" (1560-yillar), "Avliyo Sebastyan", "Isoga motam" (1573—76) va boshqa T. koʻplab dadil rangtasvir usuli bilan ajralib turuvchi rasmlar yaratgan, shakl va manzaralar ularda yengil, aniq, mayin nursoya keskinligida bajarilgan. T. rangtasvirda yaratgan erkin ishlash usuli jahon rangtasvirining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Turli davrlarda turli mamlakatlar rassomlari T. ijodiga muntazam murojaat qildilar, asarlarini sinchiklab oʻrgandilar (Veroneze, Tintoretto, N. Pussen, P. Rubens, D. Velaskes, Rembrandt, E. Delakrua, E. Mane va boshqalar).
Pavlo Tichina

Pavlo (Pavel) Grigoryevich Tichina [1891.15.(27).1, hozirgi Chernigov viloyati, Ukraina — 1967.16.9, Kiyev] — ukrain shoiri, davlat va jamoat arbobi. Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1929), Ukraina Oliy Majlisi raisi (195359), SSSR Oliy Soveti Millatlar Soveti raisi oʻrinbosari (195462). 1918-yil "Quyoshli klarnetlar" sheʼriy kitobi nashr qilingan. "Ukrainadan esgan shamol" (1924), "Chernigov" (1931), "Yagona oila tuygʻusi" (1938), "Poʻlat va nafosat" (1941) kabi sheʼriy toʻplamlarida vatanparvarlik va tinchlik motivlari ifodalangan. "Kotovskiy qilichi" (1938), "Shevchenko va Chernishevskiy" dostonlari (1939) muallifi. "Yengmoq va yashamoq" (1942), "Doʻstni dafn etish" (1943) sheʼr va dostonlari Ikkinchi jahon urushiga bagishlangan. Urushdan keyingi davrda dolzarb mavzudagi sheʼriy asarlar, bolalar uchun ertaklar hamda adabiyotshunoslik masalalariga oid maqolalar yozgan. "Tanlangan asarlari" (1957,3 jildli) uchun T. G. Shevchenko nomidagi Ukraina Davlat mukofoti berilgan (1962). Ayrim sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Tish chirishi

Tish chirishi, tish kariyesi - tish qattiq toʻqimalarining zararlanishi; tish emali (dentin)ning astasekin yemirilib, kovak hosil boʻlishi. Bolalarda koʻp uchraydi. Koʻpincha bolalarning birinchi katta jagʻ tishlari (oltinchi tish) chiriydi. Tish chirishi ovqatlanish tarzining buzilishi; xamir ovqat va shirinliklarga ruju qilish; ovqat tarkibida kaliy, fosfor va vitaminlar yetishmasligi, shuningdek, ovqatda hoʻl meva va sabzavotlar boʻlmasligi hamda tishlarni notoʻgʻri parvarish qilish oqibatida paydo boʻlishi mumkin. Bolalar tishining chirishiga homilador ayollarning ovqatlanish rejimi, bolani notoʻgʻri ovqatlantirish va boshqa maʼlum darajada taʼsir etadi. Ichimlik suv tarkibida ftor kam boʻlgan joylarda bu kasallik koʻp uchraydi (asosan, bolalarda). Ogʻir infeksion kasallik bilan ogʻrigan bolalarda, ayniqsa, ularning balogʻatga yetish davrida (xususan, qizlarda) Tish chirishi tez avj olib ketadi. Tish chirishi koʻpincha homiladorlikda ham kuzatiladi, chunki bu davrda homila skeleti shakllanishi uchun zarur boʻlgan kaltsiyga talab oshishi natijasida ona organizmida ichki sekretsiya bezlari faoliyati va moddalar almashinuvining buzilishi kabi fiziologik oʻzgarishlar roʻy beradi.

Tish chirishi sezilarsiz boshlanadi. Dastlab tish emali xiralashib, gʻadirbudurlashadi, oqish yoki sargʻimtir dogʻ paydo boʻladi (qarang Tish); keyinchalik bu joy yumshab qoladi, bu — yuza Tish chirishi deyiladi; bunda tish choʻtka bilan tozalanganda, shirin, nordon narsalar yeyilganda ogʻriydi. Chirigan tish kovagi astasekin chuqurlashib, emaldan dentinga oʻtadi, ana shunda oʻrta Tish chirishi kelib chiqadi, oʻtkir kechganda mexanik, kimyoviy yoki issiqsovuq taʼsirida bir oz ogʻriq paydo boʻladi. Tish chirishi jarayoni dentin toʻqimasining ichiga utishi natijasida pulpa ustida yumshab yupqalashgan dentin qoladi; bunda chirigan tish kovagiga ovqat kirishi (issiq, sovuk, suv va boshqa taʼsir etishi) bilan kuchli ogʻriq paydo boʻlib, taʼsirot yoʻqolganda darrov toʻxtaydi; bu — chuqur Tish chirishi deb ataladi. Agar oʻz vaqtida davo qilinmasa, mikrob tishning yumshoq toʻqimasi (pulpa)ga kirib, uni yalligʻlantiradi — pulpit vujudga keladi; borabora tish ildizi atrofidagi toʻqimalar ham yalligʻlanishi mumkin, Tish chirishi ni stomatolog vrach davolaydi. Tish kovagini tozalab plombalanadi.

Oldini olish uchun organizm ehtiyojiga zarur mineral tuzlar (ayniqsa, kaltsiy, fosfor), vitaminlar, yogʻlar, uglevodlar va h.k.ga boy ovqatlar yeb turish, ovqatlanish rejimiga rioya qilish, ogʻiz boʻshligʻini sogʻlom saqlash kerak.

   tish kariesini oldini olish uchun har doim ovqatdan keyin tishlarni yuvish lozim.
Aleksandr Tishler

Aleksandr Grigoryevich Tishler [1898.14(26).7, Melitopol 1980] -teatr rassomi, grafik, haykaltarosh; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1943). Kiyev badiiy bilim yurtida taʼlim olgan (1912—17). T. asarlari majoziy obrazlari, bezakdorligi bilan ajralib turadi. T.ning "Ayol va aeroplan" kartinasi (1927), "Grajdanlar urushi" (1922—55), "Maxnochilik" (1922 — 65), "Fashizm" (1966—68) turkumlari, kichik shakldagi haykallari bor. T. oʻzbek teatr dekoratsiyasi sanʼatiga ham hissa qoʻshdi: Hamza teatrida "Muqanna" (1943), opera va balet teatrida "Karmen" operasi (1943—44) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Tishli kitlar

Tishli kitlar () - kitlarning kenja turkumi. Tanasining uz. 1,2–20 m. Tishli kitlar tishsiz kitlaraan 1—240 tagacha tishi boʻlishi bilan farq qiladi. Burun teshigi bitta. Bosh suyagining yuz qismi asimmetrik boʻlib, pastki jagʻ kalla suyagidan kalta, uning oldingi qismi harakatsiz birikkan. Tishli kitlarning asosiy moʻljal olish (chamalash) usuli — exolokatsiya. Eshitish va tovush organlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya va eshitish orqali oʻzaro bogʻlanadi, ozigʻini topadi va suv ostida moʻljal oladi. Tishli kitlar murakkab tovush signallaridan ham foydalanadi. 74 turi va 4 oilasi: kashalotlar, oʻtkir tumshuqlilar, daryo delfinlari, delfinlar bor. Koʻpchiligi gala boʻlib yashaydi. Deyarli hamma dengiz va okeanlarda tarqalgan. 2—6 yoshda jinsiy yetiladi. Baliq, bosh oyokli mollyuskalar va qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baʼzi turlari ovlanadi. Kashalot, kosatka, oq biqinli delfin va boshqalarning yogʻi, spermatseti hamda goʻshtidan foydalaniladi. Koʻpgina turlarining soni keskin kamaygan. Bir qancha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Hayvonlar
Tishli uzatma

Tishli uzatma — aylanma harakatni ilgarilama harakatga yoki aksincha aylantirib beradigan, yo boʻlmasa, aylanma harakat uzatadigan 3 zvenoli mexanizm. Uning 2 zvenosi qoʻzgʻaluvchan tishli gʻildirak (shesternya) dar (yoki shesternya va reyka)dan iborat boʻlib, qoʻzgʻalmas zveno (korpus) bilan aylanma yoki ilgarilama harakat uzatuvchi juftlikni hosil qiladi. Tishli uzatmaning silindrik, konussimon, gipoid, toʻlqinsimon va boshqa shaklli turlari boʻladi. Koʻpgina mashina va mexanizmlarda tashqi ilashishli, yaʼni tishlari tashki sirtiga oʻyilgan Tishli uzatma, kamdankam hollarda ichki tishlashishli (gʻildiraklardan birining ichiga tishlar oʻyilgan) Tishli uzatma ishlatiladi.

Kichik va oʻrtacha tezliklarda, ochik, holda yoki tezliklar qutisida ishlashi uchun toʻgʻri tishli; oʻrtacha va yuqori tezliklarda, muhim uzatmalarda foydalanish uchun qiyshiq tishli; ogʻir ishlarni bajaradigan mashinalarda katta moment va quvvatlarni uzatish uchun shevron tishli; evolventa ilashishli; barcha muhim konussimon Tishli uzatmalar uchun doiraviy tishli gʻildiraklardan foydalaniladi.

Tishli uzatma mexanik uzatmaning eng samarali va keng tarqalgan turi. Ular juda kichik kVt dan bir necha ming kVt gacha quvvatni amalga, grammning bir necha ulushidan 10 MN (1000 t kuch) gacha aylanma kuchni uzatishda qoʻllaniladi. Tishli uzatma boshqa uzatmalarga qaraganda ixcham, f.i.k. yuqori, koʻpga chidamli, valga kam yuk tushishi bilan farq qiladi. Ish vaqtida shovqin chiqarishi va tayyorlashda yuqori aniqlik talab qilinishi, tishlarning sinishi, toliqib yemirilishi, yeyilishi va boshqa omillar Tishli uzatmaning kamchiligi hisoblanadi. Tishli uzatma oddiy bir pogʻonali uzatma koʻrinishida va bir necha uzatmadan iborat birikma koʻrinishida mashinalarga oʻrnatib yoki alohida agregat tarzida ishlatiladi (yana qarang Differensial mexanizm, Planetar uzatma, Reduktor).
Tishli gʻildirak

Tishli gʻildirak  - bir valdan ikkinchi valga harakat uzatish uchun moʻljallangan detal; tishli uzatmaning asosiy detali. Silindr yoki konussimon sirtlarga tishlar kesilgan diyekdan iborat. Bir Tishli gʻildirak tishlari ikkinchi Tishli gʻildirak tishlari bilan ilashib harakat uzatadi. Tishli gʻildirak termik yoki kimyoviytermik ishlov berilgan legirlangan poʻlat, plastmassa, yogʻoch, tekstolitdan tayyorlanadi. Silindrik, evolventa, sikloidal va boshqa shakllarda yasaladi. Silindrik Tishli gʻildirak tishlari tashqi va ichki boʻladi. Tishlar toʻgʻri vintsimon, shevron va qiyshiq qilib yasaladi. Tishli gʻildirak shesternya deb ham ataladi. Mas., reduktorsozlikda tishlar sonidan qatʼiy nazar kichik Tishli gʻildiraklar shesternya, kattalari gʻildirak deyiladi. Mashina, asbob, apparat, hisoblagich va boshqa mexanizmlarda turli shakllardagi Tishli gʻildiraklar ishlatiladi.

Manbalar  

Mexanika
Roman Tkachuk

Roman Denisovich Tkachuk (1932.31.8—1994.9.1, Moskva) — aktyor, rejissor Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). 1953—58 yillar Turkiston harbiy okrugi drama teatrida, 1958—65 yillar rus akademik drama teatrida, 1965-yildan Moskva Satira teatrida ishlagan. Sahnada yaratgan Prisipkin ("Qandala"), Klim Samgin ("Boʻmboʻsh qalb tarixi"), Bolaganov ("Oltin buzoqcha"), Raskolnikov ("Jinoyat va jazo"), Hidoyatxon ("Maysaraning ishi"), Todoros ("Yolgʻonchi darkor"), Azamat ("Nomaʼlum kishi"), Samed ("Romeo, mening qoʻshnim"), Chasovnikov ("Dengiz") kabi obrazlari bilan tanilgan. "Ajoyib qotishma" (V.Kirshon), "Oy sonatasi" (A.Tur), "Yolgʻonchi darkor" (D.Psafas) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Tlaskala

Tlaskala — Meksikalat shtat. Maydoni 3,9 ming km². Aholisi 962,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Tlaskala sh. Meksika togʻligining janubida joylashgan. Relyefi bal. 2000—4000 mli vulkanik platodan iborat. Shtatning jan.sharqida Malinche soʻngan vulkani (4461 m) bor. Iqlimi togʻ tropik, qurgʻoqchil iklim, yillik yogʻin 600 mm chamasida. Oʻrtacha va oylik tralar 10—12° dan 16—18° gacha. Kserofit oʻsimliklar oʻsadi. T. iqtisodiy jihatdan nisbatan qoloq shtatlardan. Qishloq xoʻjaligida makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sabzavotlar ekiladi, echki va qoʻy boqiladi. Transport yoʻli orqali Mexiko va Puebla sh.lari bilan bogʻlangan.
Tmk22

Tmk22 (Toshkent, Moskva, Kuba nomlari bosh harflaridan) — oʻrtapishar pomidor navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutida Oʻzbekiston, Rossiya va Kuba olimlari hamkorligida Xeyns va L178 navlarini chatishtirib yaratilgan (Ye.Yermolova, V.F.Pivovarov, S.T,Pessova, G.I.Klenova, 1986). Duragaylarning 1—2avlodi sinovlari va tanlash Toshkentda, 3avlodini sinash Kubada, 4—7avlodi sinovlari Toshkentda oʻtkazilgan. Tupi, shoxlanishi oʻrtacha, bal. 65—70 sm, mevasi yirik (120—145 g), choʻziq yumaloq, yuzasi silliq, pusti va eti qattiq, rangi qizil, tashishga chidamli. Tupida uzok, turib qolsa ham sifati buzilmaydi. Tarkibida quruq modda 5,6%, qand 3,2%, S vitaminni 27 mg %.

Urugʻi issiqxonalarda fevral 3dekadasida sepilib, koʻchati Toshkent viloyatida aprel 2dekadasidan mayning 2 dekadasigacha 90x25 yoki 110x70x20 sm sxemasida ekiladi. Urugʻi unib chiqqach mevasi 120—125 kunda pishadi. Hosildorligi 450—700 s/ga. 1990-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari, Qirgʻiziston, Tojikistonda ekiladi. Uzok, masofalarga tashishga chidamli.

    

Pomidor navlari
Toba

Toba — mil. 4-asr oxiriga qadar hozirgi Ichki Mongoliya (XXR) hududida yashagan koʻchmanchi qabila. 3-asr oʻrtalarigacha Syanbi qabila ittifoqiga kirgan. Kabila oqsoqoli Livey hukmronligi davrida (220—277) faol siyosiy rol oʻynay boshlagan. Xitoy bilan mustaxkam aloqalar oʻrnatgan. 4-asr boshida Xitoydagi Gʻarbiy Szin imperiyasi bilan birgalikda T.lar hunnularning Shimoliy Xan davlati bilan kurash olib borishgan. Buning evaziga Xitoy imperatori 310-yil T.larga Dayszyun viloyatini, 315-yil esa, Chanshan viloyatini (hozirgi Xebey viloyati) inʼom etgan. T.lar Szin imperiyasi bilan harbiy ittifoqda boʻlsalarda undan mustaqil edilar. 2—3-asrlarda T.larda urugʻchilik munosabatlari saqlanib qolgan, 3-asr oxiri —4-asr boshlaridan merosiy hokimiyat vujudga kelgan. 4-asr oxirida T.lar oʻzlarining Toba Vey (Shim. Vey) davlatini barpo etishgan. 4-asr oxiridan T.lar oʻtroq hayot tarziga oʻtishgan, xonaki chorvachilik bilan bir qatorda dehqonchilik bilan ham shugʻullangan. Keyinchalik boshqa xalklar bilan aralashib ketgan va 7-asrdan boshlab T.lar nomi tarix saxifalarida uchramaydi.

Millatlar
Osiyo tarixi
Tobago

Tobago — Atlantika okeanidagi orol, Trinidad o.dan shim.sharkda, shu orol bilan birga Trinidad va Tobago davlati tarkibiga kiradi. Maydoni 300 km².

Aholisi 54 ming kishi (2000). Bosh shahri — Skarboro. Orolga yevropaliklardan birinchi boʻlib X.Kolumb 1498-yilda borgan.

T. materik boʻlagi. Yer yuzasi togʻli, baland joyi 579 m. Vulkanogen va granit jinslaridan tuzilgan; jan.gʻarbi ohaktoshli plato. Iqlimi subekvatorial, issiq va sernam. Doim yashil oʻrmonlar, kakao va kokos palmalari plantatsiyalari bor.
Tobadon

Tobadon — xalq meʼmorligida qoʻllaniladigan eshik, deraza tepasidagi kichik darcha, panjarali tuynuk. Maqbara, Madrasa hujralari va boshqa binolar eshigi tegtasiga toʻrtburchakli, ravoqchali va boshqa shakllarda ishlanib, ganch yoki yogʻoch oʻymakorligida tayyorlangan panjaralar oʻrnatilgan. Xona ichkarisini shamollatish, yoritish uchun xizmat qiladi.

    

Arxitektura