MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zamcha

Zamcha — qovunning ertapishar navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Z.ning sariq va ola turlari bor. Sariq ertapishar nav. Zamcha qovun navi. Shakli sal yassi, xar xil kattalikda. Eng kattasining diametri 15—18 sm. Ogʻirligi 0,8—2 kg . Sirti sal tilim-tilim, dum va uch tomoni toʻr bilan qoplangan. Tilimlarni ajratadigan yoʻllari mavjud. Poʻsti yumshoq, eti qalin (4—4,5 sm), xushboʻy, tigʻiz, oʻrtacha shirin, rangi oq yoki och yashil. Tarkibida 6—7,5% qand, 4—6% saharoza, 8,5—10% quruq modda bor. Urugʻi yirik, uzunchoq, oq. Urugʻidan unib chiqqandan keyin hosili 65—70 kunda pishadi. Asosan, Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda ekiladi. Uzoq joylarga yuborishga chidamaydi.

Manbalar 

Qovun navlari
Zamsha

Zamsha (nem. Samisch Leder) — qoʻy, bugʻu va togʻ echkisi terisidan formaldegidmoy bilan oshlab tayyorlanadigan charm. Mayin va yumshoq boʻladi, suv oʻtkazmaydi. Turli rangga boʻyash mumkin. Boʻyalmagani och sariq rangda. 3. serkovak va yengil boʻlib, poyabzal, qoʻlqop va b. tayyorlashda, benzinni tozalashda, optik shishalarni artish va b. maqsadlarda ishlatiladi. Toʻqima 3. ham bor. U atlasga oʻxshab toʻqilgan movut. Undan sport kiyimboshlari, kurtka va b. tikiladi. Sunʼiy 3. zamshga oʻxshash tukni matoga rezina yelimi bilan shimdirib yoki matoga rezina yelimi surkalib, ustiga maydalangan ipgazlama tolalari sepilib tayyorlanadi. Sunʼiy Z.dan poyabzal va attorlik buyumlari tayyorlanadi.

Manbalar
Yevgeniy Zamyatin

Yevgeniy Ivanovich Zamyatin [1884.20.1 (1.2), Tambov gubernyasi (hoz. Lipetskiy viloyati) Lebedyani sh. — 1937.10.3, Parij] — rus yozuvchisi. Peterburgdagi Politexnika institutining kemasozlik boʻlimini tamomlagan (1908). 3. adabiy faoliyatini erta boshlagan boʻlsada, "Uyezdnoy" (1913) qissasi chop etilgandan keyin haqiqiy yozuvchi sifatida tanildi. "Ajdar", "Fop", "Iks", "Gunohkorlar hamrohi", "Mamay" va b. asarlarida 1917-yil oktyabr davlat toʻntarishidan keyingi shafqatsiz hayotni ayovsiz fosh etadi. "Biz" fantastik romanida (1924) "inqilob beshigi"da roʻy berayotgan zoʻrovonlik, xoʻrlik, huquqsizlik mahorat bilan koʻrsatib berilgan. Shu bois bu romani chet elda (1931) bosilib chikali. 3. 20y.larning oxirlarida "Attila" nomli tarixiy tragediya yozadi. Unda gunnlarkshnt podshohi Attilaning shoh va inson sifatidagi fojiasi bayon qilingan. Bu asarni yozish jarayonida toʻplagan tarixiy hujjatlar asosida "Tangri qamchisi" romanini yaratadi. Roman oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1998).

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
1884-yilda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
10-martda vafot etganlar
1-fevralda tugʻilganlar
Sovet yozuvchilari
Zang zamburugʻlari

Zang zamburugʻlari (Uredinales) — bazidiyali zamburugʻlarning bir turkumi. 4500 turi bor. Koʻpgina oʻsimliklarda parazitlik qilib, zang kasalligini qoʻzgʻatadi. Oʻsimliklarda zang tusli, qoʻngʻir, qora dog yoki chiziqchiziq yoʻllar paydo boʻladi. 3. z. nomi ham shundan olingan. Oʻzbekistonda donli oʻsimliklarda chiziqsimon 3. z. koʻp uchraydi.

Kurash choralari: urugʻlik donni kasallik tarqalmagan dalalardan yigʻish, dorilash va kuzgi dala ishlarini sifatli oʻtkazish.

Manbalar
Zang kanali

Zang kanali — Surxondaryo viloyatidagi sugʻorish kanali. Uzunligi 96 km, suv oʻtkazish imkoniyati 85 m3/sek. Kanal Arpapoya qishlogʻi yaqinida Surxondaryodan suv oladi. 3. k. — kadimgi kanallardan biri (taxminan 9—10-asrlarda qazilgan), bir necha marta kayta tiklangan. Hozirgi 3. k. deyarli qadimgi kanal oʻrnida 1912 y. qayta qazilgan. 30-yillarda AngorTallimaron, 50-yillarda Beshqoʻton, Muzrabod massivlari oʻzlashtirilishi bilan kanal uzaytirildi va kengaytirildi. Tallimaron tarmogʻi Muzrabodsoygacha uzaytirildi, 1967 yilda kanalning bosh qismida Jarqoʻrgʻon gidrouzeli qurildi (3. k. shu gidrouzel sistemasiga kiradi). 1972 yilda, Amu-Zang kanali qurilgach, 3. k. Amudaryodan suv ola boshladi. 3. q. Jarqoʻrgʻon, Termiz, Muzrabod tumanlaridagi 60 ming ga yaqin yerni sugʻoradi va Uchkdzil suv omborini suv bilan taʼminlaydi. Kanalning 40 km ga yaqin qismiga beton yotqizilgan. Sugʻorish mavsumidan boshqa davrda kanal suvi Uchkizil suv omboriga beriladi.

Manbalar 

Kanallar
Zang kasalligi

Zang kasalligi, oʻsimliklar zang kasalligi — oʻsimliklarda zamburugʻlar keltirib chiqaradigan kasallik. 3. k. bilan gʻalla ekinlari, beda, Zang kasalligi: 1 — bugʻdoy zang kasali; 2—malina zang kasali; 3—nok zang kasali lavlagi, zigʻir, noʻxat, kungaboqar, bodom, olma, nok kasallanadi. Kasallangan oʻsimlik bargi, poyasi va qisman mevasida zargʻaldoq, keyinchalik jigarrang spora doʻmboqchalari paydo boʻladi, oʻsimlik yaxshi rivojlanmaydi, baʼzan barglari quriydi, gʻalla ekinlari boshoklamaydi. Zang zamburugʻlarining bahor, yoz va qishki sporalari rivojlanish siklini ikki xil oʻsimlikda oʻtkazadi. Masalan, bugʻdoy, suli, javdarda uchraydigan chiziqsimon zang (qoʻzgʻatuvchisi Puccinia graminis) zamburugʻlari don ekinlari poxolida qishlab, bahorda zirkka oʻtadi, soʻng yana don ekinlarini zararlaydi. Olma va nokdagi zang zamburugʻlari archada qishlab bahorda uning sporalari yana mevali daraxtlarga oʻtadi. Kurash choralari: almashlab ekish joriy qilinadi, kasallikka chidamli navlar ekiladi, dala atrofida zirk, archa oʻstirilmaydi, kasallikning boshlanish davrida ekinlar oltinguturt bilan changlanadi (yana q. Zamburugʻli kasalliklar). Shaxnoza adashma
Olmada zang boʻlmaydi..

Manbalar
Zang oʻyin

„ZANG OʻYIN“ 1) bilak, bel, toʻpiqqa bogʻlangan qoʻngʻiroqchalar tovushiga joʻr boʻlib tushiladigan raqs. Raqqos(a)ga bogʻlangan qoʻngʻiroqchalar tana, qoʻl va oyoq harakatlanganda maʼlum ohang beradi. Raqqos(a)ning oʻz harakatlariga oʻzi joʻrnavozlik qilishi „3. oʻ.“ning asosiy xususiyatidir. Buxoro va Xorazmda keng tarqalgan; 2) Fargʻonada raqs maktabiga taalluqli „Katta oʻyin“ usullaridan biri; 3) qadimda nikoh toʻylarida koʻp qismli raqs.

Manbalar
Zangiota

Zangiota (asl ismi Oyxoʻja ibn Toshxoʻja) (7—1258) — avliyo, tasavvning taniqli vakili. 

Zangi Ota O'rta Osiyo Islom olamida ko'zga ko'ringan mutafakkir va donishmandlardan biri bo'lib, faqat Movarounnahrdagina emas, balki Xuroson Xalqlari orasida ham mashhur bo'lganlar.

Arslonbobning avlodi (avarasi).  Ul zot XII asrning oxirlarida Toshkent shahrining Samarqand darvoza koʻchasidagi Zangiota mahallasida tugʻilib oʻsgan degan taxmin bor. Arab naslidan, qora tanli boʻlganligi uchun zangi (zanji), hurmat yuzasidan va oliy himmatligi uchun Zangibobo Himmatiy deb atashgan. 3 yoshligida otasidan taʼlim oldi. Otasi vafotidan keyin Ahmad Yassaviynpnt xalifasi va shogirdi boʻlmish Hakim ota (Sulaymon Boqirgʻoniy) huzuriga bordi. Bir necha yil uning mulozamatida boʻlib, undan yassaviylik tariqati sirasrorlari, odobini oʻrgandi va bu tariqatning yetuk namoyandasi boʻlib yetishdi. Soʻng oʻz vatani — Shosh viloyatiga qaytib kelib, aholini ilohiy-axloqiy, tasavvufiy yoʻlyoʻriklar bilan tarbiyalashga kirishdi, koʻplab mutasavviflar tayyorladi. Z.ning butun hayoti Movarounnahr xalqlarining ogʻir va dahshatli davriga toʻgʻri keldi. Moʻgʻul istilochilari mamlakatni xonavayron qilib, xalq ommasini kullik iskanjasiga solgan bir paytda 3. va uning izdoshlari xalq orasida vatanparvarlik, mehnatsevarlik, adlu insof, poklik, yaxshilik, mehrshafqat, xudojoʻylik kabi umuminsoniy gʻoyalarni targʻib qildi. Zangi Otaning murid va shogirdlari, xususan, Uzun Hasanota, Sayyidota, Sadrota va Badrota Dashti Qipchoq oʻzbeklari, Volgaboʻyi va Ural togi etaklaridagi tatar va boshqirdlar orasida islom dinining yoyilishiga hissa qoʻshdi. Podachilik qilib, halol rizq topib hayot kechirgan. Namoz va zikrni kanda qilmagan. Zangi Otaning karomatlari va fazilatlarini Xoʻja Ahror, shoirlar Maxtumquli, Kamiy Toshkandiy va b. tilga olib, sheʼr va xotiralar yozib qoldirganlar, xalq rivoyatlar toʻqigan. Baʼzi manbalarga koʻra, ustozi Hakim ota vafotidan soʻng uning xotini Anbar bibini nikohiga olib, undan bir necha farzand koʻradi. Farzandlar ham u kabi eʼtiqodli, insofli kishilar boʻlib yetishadilar, xalqni haqiqat yoʻliga boshlashda rahnamolik qiladilar va Anbar bibining qabri Zangiota tumanidati Zangiota qishlogʻida dafn etilgan mozor yonida masjid va Madrasa qad koʻtargan. Bu joy ziyoratgoh hisoblanadi (qarang Zangiota majmuasi).

Manbalar 

    

Tasavvuf namoyondalari
Zangiota majmuasi

Zangiota majmuasi — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (15—20-asrlar). 3. m. Zangiota, Anbar bibi maqbarasi, darvozaxona, Madrasa, masjid, xonaqohshiypon, minora va hovuzdan iborat. Anbar bibi maqbarasi, hovuz, shiypon va darvozaxona alohida qilib qurilgan. Zangiota maqbarasi esa madrasa va masjid bilan yonmayon tushgan boʻlib, hovliga shim.sharq va shim, gʻarbdagi darvozalar orqali oʻtiladi. Minora ham shu hovlining oʻrtarogʻi Zangiota maqbarasiga, masjid va maqbaraga yaqinroq qilib qurilgan. 3. m.ga ikki tomoni terakzorli xiyobon orqali boriladi. Majmuaga jan.dan qad. qabriston tutashgan, uning atrofi devor bilan oʻralgan. Zangiota maqbarasi peshtoqi hovliga qaragan, qolgan uch tomoni esa qabristonga yondosh qilib qurilgan.

Zangiota maqbarasi dastlab 4 xonali (ziyoratxona, goʻrxona va uning ikki yonida kichik xona qodiqlari saqlangan), bezaksiz boʻlgan. Ichki xona devorlari ravokli chorsi asosdan, burchaklaridagi bagʻal sakkiz qirrali, gumbazlari har xil. Darcha va tobadonlar ishlangan. Goʻrxonadagi oq marmar qabrtoshiga nafis oʻyma naqsh va arabiy xatlar bitilgan. Keyinchalik maqbara oldiga peshtoq qurilib koshinkori bezak berilgan. Peshtoq va xonalar tashqi devori, ziyoratxona va goʻrxona poygumbazi sayqallangan Zangiota majmuasidagi minora gʻishtchalar, oʻymakor rangbarang koshinlar bilan bezatilgan. Ichki xona izorasi parchinli, mehrobiga „P“ shaklida koshin va arabiy yozuv bitilgan. Gumbaz osti bezaklari ustiga zarhal berilgan. Peshtogʻidagi namoyon hoshiyalari sopol, sirkor gʻisht va yigʻma koshin terilib, unga sakkiz burchakli turunjlar ishlangan. Maqbara Amir Temur tomonidan qurilganligi (14-asr 80y.lari) va Ulugʻbek davrida (15-asrning 20y.lari) bezak ishlari bajarilganligi aniklangan. 16—17-asrlarda peshtoq va gumbazlari taʼmirlangan. Maqbara yoniga bir qavatli Madrasa va namozgoh masjidi qurilgan (1832). Madrasa bir qavatli qator hujra, 2 darvozaxona va 3 yirikroq xona (darsxona)dan iborat. 1870-yilda 3. m. taʼmirlanib, namozgoh masjidining peshayvoni qurilgan. Qoʻqonlik usta hoji Muhammad bezagan. Majmua atrofi obodonlashtirilib, tarixiy yodgorlik sifatida davlat muhofazasiga olingan.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent viloyati

Temuriylar maqbaralari
Toshkent maqbaralari
Zanglamas poʻlat

Zanglamas poʻlat — atmosfera sharoitida va baʼzi zararli muxitlarda zanglashga (korroziyaga) qarshi turgʻun poʻlat; legirlangan poʻlat turi. Poʻlatning zanglashga qarshilik xossasini yaxshilovchi asosiy legirlovchi element xrom (12—20%) hisoblanadi (qarang Metallar korroziyasi). Poʻlat sirtida himoya pardasi hosil qiladigan elementlar — alyuminiy, kremniy, nikel va b.ning ham boʻlishi poʻlatning zanglashga turgʻunligini oshiradi. Bulardan tashqari, yuzaning holatiga moye keluvchi metallning bir jinsliligi, kristallitlararo korroziya, oʻta yuqori (metall va payvand birikmalarda darzlar hosil qiluvchi) kuchlanishlar taʼsirida yemirilishga moyil boʻlmaslik xossalari muhim ahamiyatga ega. Xromli, xromnikelli va xromnikelmarganetsli xillari bor. Xromli 3. p.dan pech jihozlari, qizdirish pechlarining elementlari tayyorlanadi. Xromnikelli va xromnikelmarganetsli 3. p.dan yuqori tralarda bosim ostida ishlaydigan apparat va buyumlarning detallari tayyorlanadi.

Manbalar
Zanglash

Zanglash — metallning tashki muhit (namlik, karbonat angidrid va b.) taʼsirida havo kislorodi bilan oksidlanib, qoʻngʻir gʻovak parda (zang) bilan qoplanishi (qarang Metallar korroziyasi).

Manbalar
Zangpoya

Zangpoya, bodiyoni rumi (Conium maculatium L.) — qoqidoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik. Poyasi 1 — 2 m, pastki qismida qizil xollari bor. Barglari ketmaket joylashgan, patsimon qirqilgan. Gullari oq, mayda, murakkab soyabonga toʻplangan. Shim. yarim sharda tarqalgan. Oʻrta Osiyoning butazorlarida va daryo qirgʻoqlarida, jan.da koʻproq togʻlarda uchraydi. 3. zaharli oʻsimlik, tarkibida koniin alkaloidi bor.

Manbalar
Zangula

Zangula (fors. — qoʻngʻiroq) — q. Oʻn ikki maqom.

Manbalar
Zandona

Zandona (Zandana) — qadimiy qishloqlardan biri. Buxoro viloyati Peshku tumanida joylashgan. Narshaxiyning yozishicha, bu qishloqda katta qalʼa, jome masjidi va bozorlar boʻlgan. Zandonada ilk oʻrta asrlarda toʻqilgan boʻz zandonachi, yaʼni Zandona qishlogʻidan chiqadigan gazlama deb atalgan. Buxoroning koʻplab qishloqlarida (masalan, Vardonze, Iskajkat, Romitan, Afshona va boshqalar) toʻqib chiqarilgan bunday gazlamalar ham shunday nomlanib, oʻrta asrlarda Hindiston, Yaqin va Oʻrta Sharq va Yevropa davlatlariga olib chiqilgan. Zandonachi gazlamasining shuhrati soʻnggi oʻrta asrlarda ham baland edi. Hukmdorlar va ulugʻ kishilar bu matodan kiyim tiktirganlar va uni kiyishni oʻzlari uchun sharaf hisoblaganlar. Amir Temur Turonda hokimiyatni egallashdan avval opasi va boshqa yaqinlarini Zandonachi va Vardonzeda qoldirgan. Zandona qishlogʻi Buxoro amirligi tumanlaridan biri boʻlgan. U 1856-yildan Buxoro amirligi muntazam qoʻshinining ikki taʼminot markazlaridan biri boʻlib xizmat qilgan. 1920-yillarda Zandona qishlogʻi istiqlolchilik harakatining Buxorodagi markazlaridan biri edi. Bugungi kunda qishloq qiyofasi tanib boʻlmas darajada oʻzgargan.

Manbalar

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.
Zanjabil

Zanjabil (Zingiber ofﬁ cinale) – bir pallalilar sinfiga, zanjabildoshlar oilasiga mansub, yoʻgʻon ildizpoyali koʻp yillik oʻt oʻsimlik. Asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. Jan. va Jan. Zanjabil Janubi-Sharqiy Osiyoda paydo boʻlgan va birinchi boʻlib, keyinchalik madaniylashtirilgan. Butun Hind-Tinch okeani boʻylab Gavayi orollarigacha tarqalgan.. Zanjabil Osiyodan eksport qilingan birinchi ziravor oʻsimliklardan biri boʻlib, Yevropaga ham maqsadda olob kelingan va qadimgi yunonlar va rimliklar tomonidan ishlatilgan. Zanjabil oʻsimligi 2000 yildan koʻproq vaqt oldin oʻzining shifobaxsh xususiyatlari bilan tanilgan.

Oʻsimlikning dorivorligi haqdagi birinchi malumotlar qadimgi Xitoy qoʻlyozmalarida topilgan. Bundan tashqari, qadim zamonlardan beri Hindistonda zanjabil ayniqsa mashhur boʻlib kelgan. Savdogarlar oʻsimlik haqidgi maʼlumotni yashirib, zanjabil Qizil dengizning narigi qirgʻogʻida joylashgan trogloditlar yirida oʻsadi, degan afsonalarni yaratishgan. Yunonlar bu oʻsimlikni hazim qilish va ozish uchun ishlatishgan. Bundan tashqari, qadimgi zamonlardan beri zanjabil koʻngil aynishiga qarshi eng yaxshi dori sifatida tanilgan. Hozirgi vaqtda zanjabilning asosiy ishlab chiqaruvchilari Xitoy va Hindiston shuningdek u Yaponiya, Nigeriya, Gʻarbiy Afrika, Avstraliya, Argentina, Barbados va Seylonda etishtiriladi. Zanjabil tabiiy holda tabiatda koʻp uchramaydi, shuning uchun uni ekin maydonlari va uy sharoitida oʻstirish mumkun. 2019-yilda zanjabilning jahon ishlab chiqarishi 4,1 million tonnani tashkil etdi, bunda dunyoning 44 foizini Hindiston hissasiga toʻgʻri keladi.

Sharqiy Osiyoda oʻstiriladi. 3. yer osti tanasining hamma qismida efir moyi bor. Qurigan ildizi xushboʻy hidli va mazali boʻlib, efir moyiga boy. Maydalanmagan Z.ning xushboʻy hidi maydalanganiga nisbatan uzoq saqlanadi. Tuyib elaki qilingan talqoni tabobatda jigar, yurak, meʼda xastaligini davolashda ishlatiladi (asal bilan birga choynakka damlab ichiladi). Oziqovqat sanoatida konditer mahsulotlari ishlab chiqarishda va pazandachilikda baʼzi ovqatlarga (pishish oldidan) maydalangan holda ziravor sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Ziravorlar
Hindiston ziravorlari
Dorivor oʻsimliklar
Zanjabildoshlar

Zanjabildoshlar (Zingiberaceae) — bir pallalilar sinfiga mansub yoʻgʻon ildizpoyali yoki tugunak ildizli koʻp yillik oʻtlar oilasi. Poyasi juda qisqa yoki boʻlmaydi, novdasining rivojlangan qismi soxta poya vazifasini oʻtaydi. Barglari yirik, nashtarsimon, ochiq qinli, tilchali, ikki qator joylashgan. Toʻpguli boshoqsimon yoki roʻvaksimon. Gullari zigomorf, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, ikki jinsli, baʼzan ayrim jinsli va ikki uyli. Kosacha va tojbarglari uchtadan. Changchisi bitta, qolganlari reduksiyalangan. Tugunchasi ostki, bir yoki uch uyali, toʻgʻri urugʻkurtakli. Mevasi koʻpincha uch pallaga ajraladigan koʻsakcha yoki rezavormeva. 1300 turni oʻz ichiga olgan 45 turkumi bor. Asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. Jan. va Sharqiy Osiyoda ham uchraydi. 3. yer osti tanasining hamma qismida efir moyi bor. Zanjabil, kardamon, kalgan va b. turlaridan ziravor olinadi, oshlovchi va boʻyoq moddalar tayyorlanadi.

Manbalar
Zanjibar

Zanjibar — Hind okeanidagi orol. Afrikaning sharqiy qirgʻogʻi yaqinida. Tanzaniya tarkibida. Mayd. 1658 km. Z.ning yer yuzasi payettekislik (eng baland joyi 120 m); marjon ohaktoshlaridan tashkil topgan, karst relyef shakli koʻp. Iklimi ekvatorialmussonli. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi 28°, iyulniki 23°. Yillik yogʻin 1500–2000 mm. Oʻrmonlarning koʻp qismi qirqilib, oʻrni butazorga aylangan, sohilda mangra oʻrmonlari, qalampirmunchoq, kokos palmasi plantatsiyalari bor. Eng katta shahri va porti — Zanjibar. Z.ni 8-asrda Ummon arablari egallagan. 1528 — 17-asrda Portugaliya mulki, soʻngra Ummon qoʻl ostida boʻlgan. 1856—90 yillarda mustaqil sultonlik (Pemba o. va b. orollar bilan birga), 1890—1963 yillarda Britaniya protektorati, 1963—64 yillardan mustaqil.

Manbalar
Zanjibar (shahar)

Zanjibar — Tanzaniyadagi shahar, Zanjibar o.ning gʻarbiy sohilidagi yirik dengiz porti va savdo markazi. Aholisi 375,5 ming kishi (1998). 1964-yilgacha Zanjibar sultonligining poytaxti boʻlgan. Oʻsha yildan 3. Tanzaniya orol qismining maʼmuriy markazi. Elektrotexnika, yogʻochsozlik, kimyo, oziqovqat, kemasozlik sanoati korxonalari bor. Shaharda qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlaydigan korxonalar mavjud. 3. orqali chetga qalampirmunchoq, kokos yogʻi, kopra chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Davlat muzeyi va 3. arxivi bor. Dengiz baliqchiligi muammolarini oʻrganuvchi Sharqiy Afrika uyushmasining qarorgohi joylashgan.

Manbalar
Zanjilar

Zanjilar — 1) 7—9-asrlarda arab va eroniy qul savdogarlari Zanjibar o. (Sharqiy Afrika)dan Iroqqa keltirgan qullar. Z.ni maxsus lagerlarda saqlashgan. Ular Shatt alArab daryosi sohilidagi shoʻrxok yerlarni tozalashda, qoʻriq ochishda, sugʻorish ishlarida, Jan. Iroqda selitra qazishda, Xuzistonda shakarqamish ekinzorlarida ishlatilgan. Bagʻdod xalifaligida Z.dan maxsus soqchi guruhlari tuzil gan; 2) negroid irqi vakillari (negrlar)ning arabcha va forscha nomi.

Manbalar 

Etnomadaniy belgilar
Eksonimlar
Zanjilar qoʻzgʻoloni

Zanjilar qoʻzgʻoloni - Sharqiy afrikalik qullar (zanjilar)n]lnt Iroq va Xuzistondagi qoʻzgʻoloni (869— 883). Yetakchisi va nazariyotchisi — shia mazhabi targʻibotchisi Ali ibn Muhammad. Qoʻzgʻolonchi qullarga mahalliy dehqonlar va badaviylarning tamim qabilasi ham qoʻshilgan. Qoʻzgʻolonchilar tez orada Obolla, Obodon, Ahvoz, Basra sh.larini egallagan. Ular quldorlar va nazoratchilarni oʻldirib, shaharliklarning mollarini talaganlar, afrikalik qullarni ozod qilganlar. Zanjilar Jan. Iroq va Xuzistonda oʻz davlatlarini tuzib, Bagʻdodga tahdid solganlar. Ammo, ayrim qullar quldorga aylanib, tinch aholini ham talagan. Natijada dehqonlar qoʻzgʻolondan chetlashgan. Xalifalik askarlari zanjilar poytaxti Muxtarani 3 yil qamal qilib qoʻlga kiritgan. 3. q. shafqatsizlik bilan bostirilgan, zanjilar qaytadan qullikka solingan.

Manbalar
Zanjir

Zanjir — 1) birinketin birik tirilgan metall halqalardan tayyorlanadigan egiluvchan buyum. Qadimdan xoʻjalikda, zargarlikda ishlatib kelingan; 2) mashina va inshootlarning ketmaket biriktirilgan zvenolardan iborat egiluvchan qismi. Vazifasiga koʻra, harakatni uzatuvchi, yuk koʻtaruvchi, tortuvchi (yukni bir joydan ikkinchi joyga tashuvchi), arrabop (motorli arralarda), oʻyuvchi, kesuvchi (zovur qazish, foydali qazilma qazib olish mashinalarida) va b; tuzilishi hamda yasalishiga koʻra, doira zvenoli, payvand va quymali, plastinkali, ilmokli, blokli va b. xillarga boʻlinadi. Harakatni uzatuvchi 3. zanjirli uzatmarz. qoʻllaniladi. Uning vtulka rolikli, plastinkatishli (rayem, a, b) xillari bor. Yuk koʻtaruvchi 3. yuk koʻtarish mashina va qurilmalarida ishlatiladi. Uning plastinkasharnirli, payvandlangan yumaloq halqali (rayem, v, g) xillari boʻladi. Tortuvchi 3. konveyer, eskalator va b. qoʻllaniladi (rayem, d). Kemalar yakori ham 3. yordamida koʻtaribtushiriladi; 3) q. Elektr zanjiri.

Manbalar
Zanjir reaksiyalar

Zanjir reaksiyalar - kimyoviy reaksiyalarning bir turi. Bu reaksiyalarda faol zarra (erkin radikal yoki atom) paydo boʻlishi tufayli boshlangʻich moddaning koʻplab molekulalari ketma-ket oʻzgarishlarga uchrab turadi. Yonish, portlash jarayonlari 3. r.ga kiradi. Koʻp kimyoviy reaksiyalar 3. r. tarzida boradi. Maye, xlor va vodorod aralashmasidan yorugʻlik taʼsirida vodorod xlorid hosil boʻlishi 3. r.dir. Molekuladan vujudga kelayotgan xlor atomlari (S12—>2 S1) vodorod molekulalari bilan reaksiyaga kirishadi: O +N2>NS1+ N . Hosil boʻlgan vodorod atomi, oʻz navbatida, xlor molekulasi bilan reaksiyaga kirishadi: N+S12"NS1+S1. Shu tarika, erkin vodorod va xlor atomlari ishtirokida navbatlanuvchi reaksiyalar zanjiri hosil boʻladi, natijada yutilgan har bir yorugʻlik kvantga taxminan 100000 molekula vodorod xlorid vujudga keladi. 3. r. oʻtishi uchun faol zarralar (erkin radikallar yoki atomlar) boʻlishi zarur shartdir, bular molekuladagi bogʻlardan biri uzilganda vujudga keladi, energiya shuning uchun sarf boʻladi. Faol zarralar turli yoʻl bilan (elektr razryadila elektronlarning urilish energiyasi hisobiga, yorugʻlik nuri, rentgen nuri va ionlashtiruvchi boshqa nurlar taʼsir etganda) hosil boʻladi. Issiqlik hisobiga erkin radikallar olish gʻoyatda muqim. Lekin aksari molekulalarning bogʻlanish energiyasi katta boʻlgani uchun 3. r. bir qadar yuksak tralarda roʻyobga chiqadi. 3. r.ni yuqori boʻlmagan tralarda oʻtkazish uchun erkin radikallarni osongina hosil qiluvchi har xil aralashmalar (initsiatorlar) qoʻllaniladi. Maye, sanoatda polimerlash jarayonini roʻyobga chiqarish uchun organik peroksidlar koʻp ishlatiladi, bular parchalanganda faol radikallar vujudga keladi.

Erkin radikallarning oʻzaro reaksiyaga kirishib, erkin molekulalar hosil qilishi (rekombinatsiya reaksiyasi) natijasida 3. r. toʻxtab, zanjir uziladi. Baʼzi faol aralashmalarsekinlashtiruvchi moddalar taʼsirida ham barcha 3. r. toʻxtab qoladi. 3. r.ni batamom toʻxtatish uchun sekinlashtiruvchi moddadan ozgina qushish kifoya (qarang Ingibitorlar).

Baʼzi 3. r.ning ayrim bosqichlarida bittadan ortiq (koʻpincha uchta) yangi erkin radikal vujudga keladi. Ulardan biri zanjirni goʻyo davom ettiradi, boshqa ikkitasi esa ikkita yangi zanjirni boshlab, tarmoq tuzadi (tarmoklangan 3. r.). Vodorodning oksidlanishi tarmoqlangan 3. r.ga misol boʻla oladi. Vodorod quyidagi sxemaga muvofiq oksidlanadi: 1) N2+O2> ON+6; 2) 6n+N2^N2O+Y; 3) b+N2^>ON+N va h. k. 1 va 2reak siyalarda ON va N radikallari hosil boʻladi, bular tarmoklanmagan zanjirning rivojlanishini taʼminlaydi, 1reaksiyada kislorod atomi vujudga keladi. U ikkita erkin valentlikka ega boʻlib, 3. r.ga oson kirishadi va ikkita qoʻshimcha radikal (ON va N) hosil qiladi, bular esa zanjirlar — tarmoqni boshlab beradi. Tabiat va texnikada 3. r. gʻoyat katta ahamiyatga ega. Kimyo va neft sanoatida kreking , xlorlash, oksidlash va polimerlash kabi muhim reaksiyalar ham 3. r.dir. Yoqilgʻilar ham 3. r. asosida yonadi. Yadro 3. r.i bilan tarmoklangan 3. r. tabiatan har xil boʻlsa ham koʻp jihatdan birbiriga oʻxshaydi (qarang Yadro reaksiyalari). Nasriddin Sirojiddinov.

Manbalar
Zanjir chiziq

Zanjir chiziq - uchlari ikki nuqtaga mahkamlangan bir jinsli choʻzilmas ip (mas, zanjir, telegraf simi) ning ogʻirlik taʼsirida salqi boʻlib turadigan xrlatiga oʻxshash egri chiziq. Tenglamasi V = ach — = f \e" + ye" Salqiligi kichik boʻlgan 3. ch. tenglamasi u = at 1 + ^z) boʻlgan paraboladan uncha farq qilmaydi. Bundan takribiy hisoblashlarda foydalaniladi. 3. ch. abssissasi x = 0 boʻlgan nuqtadan boshlab hisoblanadigan yoy uzunligi / = ach^; , egrilik radiusi esa R =JL = ach2 — formula yordamida topiladi. 3. ch. yoyining Ox oʻq atrofida aylanishidan katenoid deb ataladigan sirt hosil boʻladi.

Manbalar