MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jannat

Jannat — koʻpchilik diniy taʼlimotlarga koʻra, taqvodor dindorlar narigi dunyoda rohat va farogʻatda yashaydigan joy. Yahudiylik, Xristianlik, Islom dinlaridagi asosiy tushunchalardan biri. Barcha dinlarda Jannat doʻzaxga qarama-qarshi qoʻyiladi. Bibliya (Qadimgi ahd)da Jannat goʻzal bogʻ sifatida tasvirlanadi, unda Odam Ato bilan Momo Havo yashagani, ular gunoh ish qilib qoʻyganlaridan keyin Jannatdan quvilgani haqida yozilgan. Qurʼonda Jannat haqida bir necha yerda bayon qilingan (47: 15; 55: 46-78; 76: 11-22). Diniy aqida boʻyicha, bu dunyodagi hayoti davrida imonli holida ezgu ishlar bilan shugʻullangan kishilarga Alloh tomonidan Jannatdan joy beriladi. Jannatdagi hayot abadiy, bezavoldir. Jannatdagilarni Alloh turli neʼmatlar bilan taʼminlaydi. U yerda gʻam-gʻussa va tashvish yoʻq. Odamlarning yaxshi koʻrgan barcha narsasi muhayyo etiladi. Qurʼonda Jannat daraxtzor, ariqlarda zilol suvlar oqib turadi, deb taʼriflanadi. U yerda insonlar qarimaydi va kasal ham boʻlmaydi. Diniy taʼlimotda taʼkidlanishicha, Jannatda havzi Kavsar mavjud boʻlib, uning suvi oq va muzdayligi hamda hislatlari taʼriflanadi. Havzi Kavsardan Jannat ahli suv ichadi.

Islom diniga koʻra, Jannatning 8 ta darvozasi bor. Bular:

 Paygʻambarlar, shahidlar, siddiq bandalar va sahiylar; 
 namozxonlar; 
 zakot beruvchilar; 
 amri maʼruf, nahiy munkar qilgan moʻminlar; 
 nafsu shahvatini jilovlab yurganlar; 
 haj va umra qilganlar; 
 Alloh yoʻlida jiddu jahd qilganlar; 
 taqvodorlar va ota-onasini rozi qilganlar kiradigan darvozalardir.

Jannatni qoʻriqlovchi farishta "Rizvoni jannat" deb ataladi. Jannatda eng oliy neʼmat Allohning diydorini koʻrishlik hisoblanadi.

Gʻani Abdullayev, Abdulaziz Mansur.

Manbalar
Jannat pashshaxoʻrlari

Jannat pashshaxoʻrlari, jannat chivinxoʻrlari (Terpsiphone) — pashshaxoʻr (chivinxoʻr)lar oilasi urugʻiga mansub qush. Narisining boshida kokili boʻladi, dumidagi patlaridan bir jufti juda uzun. 10 ga yaqin turi bor, tropik Afrika, Avstraliya, Jan. va Sharqiy Osiyoda uchraydi. Oʻzbekistonda dumparast (T. paradisi) togʻli oʻrmonlarda yashaydi.

Manbalar
Jannatqushlar

Jannatqushlar () — chumchuqsimonlar turkumining oilasi. Pati juda chiroyli, yaltiroq. Narilarining "bezatuvchi" pati uzun boʻladi. 43 turi maʼlum. Molukka ya. o.dan to Luiziada arxipelagigacha boʻlgan joylarda va Sharqiy Avstraliyada yashaydi. J. qorayaloqsan quzgʻungacha kattalikda boʻladi. Baʼzilarining dumi juda uzun. Tropik oʻrmonlarda, butazorlarda, ayrim turlari togʻlarda yashaydi. Kosasimon uya qurib, 1—2 ta tuxum bosadi. Oʻsimlik urugʻlari, mevalari, hasharotlar va ularning lichinkalari, oʻrgimchaklar, mollyuskalar, kaltakesaklar, qurbaqalar, baʼzilari nektar bilan oziqlanadi. Pati bosh kiyim va kiyim-kechaklarni bezashda ishlatiladi. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga 9 turi kiritilgan.

Jannatqushlar: 1 — katta jannatqush; 2 — pashshatutar jannatqush; 3 — bokira jannatqush.

Manbalar 

Qushlar
Janpiqqalʼa

Janpiqqalʼa, Jampiq qalʼa — Xorazm vohasida qad. shaharqalʼa harobasi (milodiy 3—4—12—14-asrlar). Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani shim.-gʻarbida, Amudaryoning oʻng sohilida joylashgan. Janpiqqalʼa dastlab S. P. Tolstoye tomonidan aniqlangan (1940), qazishma ishlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filialining arxeologik otryadi tomonidan ilk bor 1965-yil (soʻngra 1968—71, 1979—86) olib borilgan. Janpiqqalʼaning maydoni taxminan 12 ga. Janpiqqalʼaga antik davrda asos solingan. Janpiqqalʼaning ustki madaniy qatlami Amudaryo suvi yuvib ketishi natijasida yaxshi saqlanmagan. Janpiqqalʼadan mudofaa devorlari, koʻchalar, hammomlar, turar joylar, hunarmandlar yashaydigan mahalla qoldiqlari ochilgan. Suv quvurlari, xoʻjalik oʻralari; turar joylardan tandir, oʻchoq, tashnob; hunarmandlar mahallasidan zargarlik buyumlari, shuningdek, kichik shisha idishlar, deraza oyna, sopol va temir buyumlar yasaydigan, gazlamalarga, koʻnteriga ishlov beradigan ustaxonalar qoldiqlari topilgan. Oltin Oʻrda tangalari, beresta oʻramlari, chavandozlar tasviri tushirilgan eroniy sopol idishlar, koʻplab koshin, ichki va tashqi tomoni feruza rang bilan sirlangan idishlarning topilishi, Janpiqqalʼaliklarning 13—14-asrlarda Oltin Oʻrda, Sharqiy Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari bilan savdo munosabatlarida faol ishtirok etganligidan guvox^ik beradi. Janpiqqalʼaliklar hayotida chorvachilik ham muhim oʻrin tutgan. Bu Janpiqqalʼada xoʻjalik va maishiy hayot ancha rivojlanganini koʻrsatadi.

Adabiyot 
 Kdirniyazov M., Materialnaya kultura gorodov Xorezma v XIII—XIV vekax, Nukus, 1989; Aliakbarova A. A., Arshavskaya 3. A., Jampikkala. Jilaya arxitektura pogranichnogo goroda pravoberejnego Xorezma, T., 1990.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qoraqalpogʻiston
Xorazm
Janubiy Avstraliya

Janubiy Avstraliya - Avstraliya Ittifoqidagi shtat. Hind okeanining Katta Avstraliya qoʻltigʻi sohilida. Mayd. 984 ming km. Aholisi 1,5 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Adelaida sh.

Shtat hududining relyefi asosan, tekislik, togʻ massivlari ham uchraydi (Styuart, Masgreyv va b.). Quruq oʻzanlar va koʻllar (Eyr, Gerdner, Torrens) bor. Eng katta daryosi — Murrey. Shtat xududining choʻl va chala choʻldan iborat shim. va shim.-gʻarbida yiliga 100–200 mm yogʻin tushadi. Jan. va jan.-sharqida iqlim moʻʼtadil, 500–1000 mm yogʻin yogʻadi, tuprogʻi unumdor. Yillik oʻrtacha temperatura 20°, yanvarniki — 30°.

Shtat ekin maydonining qariyb 25% iga bugʻdoy ekiladi. Bogʻ koʻp. Mevachilik va tokchilik rivojlangan. Xoʻjaligining asosiy tarmogʻi — yaylov chorvachiligi (qoʻy, qoramol, ot, choʻchqa boqiladi).

Konchilik (mis va temir rudalari, toshkoʻmir, tabiiy gaz olinadi) rivojlangan. Sanoatda qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Kemasozlik, mashinasozlik (qarang x. mashinalari, avtomobilsozlik, raketasozlik), neft kimyosi sanoati korxonalari bor. Shtatning jan. qismida qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi sanoat korxonalari joylashgan. Vino ishlab chiqarish yaxshi yoʻlga qoʻyilgan. Yirik sanoat markazlari: Adelaida va Port-Agasta.

Manbalar 

Avstraliya
Janubiy Alichur tizmasi

Janubiy alichur tizmasi - Pomirning jan.dagi baland togʻ tizmasi (Tojikistonda). Uzunligi 150 km. Alichur vodiysi va Yashilkoʻl havzasi bilan Pomir vodiysi hamda Zoʻrkoʻl havzasi orasidagi suvayirgʻich. Tizmaning tepalari qoyalar, qirrali choʻqqilar va muzlik vodiylaridan iborat boʻlib, doimiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Eng baland choʻqqisi 5706 m. J. A. t. granit, gneys, kristalli slanetslardan tarkib topgan. Oʻsimlik siyrak, yon bagʻirlarida shoʻra-shuvoq tipli baland togʻ-choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Muzliklar bor.

Manbalar 

Togʻlar
Tojikiston
Janubiy Afrika (tabiiy oblast)

Janubiy Afrika - Afrikati tabiiy oblast. Kongo-Zambezi suvayirgʻich platosidan jan.da. Maydon 5 mln. km atrofida. Gʻarbdan Atlantika, sharqdan Hind okeanlari oʻrab turadi. Gʻulomovda Afrikaning deyarli hamma landshaft tiplari kichraytirilgan masshtabda takrorlanadi, shuning uchun uni baʼzan Kichik Afrika deb ham atashadi. Geologik jihatdan Afrika platformasining bir qismi. Baland yerlarida kembriygacha paydo boʻlgan kristall va paleozoy intruziv jinslari yer yuzasiga chiqib yotadi. Kalahari botigʻi paleogen jinslari bilan qoplangan. Jan. qismi gersin burmalanishida vujudga kelgan. Gʻulomov zaminida qazilma boylik koʻp, ulardan oltin, uran, kalay, marganets, mis, xromit, asbest, olmos va b. sanoat ahamiyatiga ega. Perm davri yotqiziklarida katta toshkoʻmir konlari bor. Gʻulomovning markaziy qismi 900–1000 m li baland tekislik, chekkalari asosan 1500–2800 m li plato bilan oʻralgan, okeanga tomon tik tushgan va ancha baland (Tabana-Ntlenyana togʻi, 3482 m). Eng jan. Kap togʻlaridan iborat. Yirik daryolari: Zambezi, Limpopo, Oranj va Kunene. Gʻulomov ekvatorial, tropik, subtropik iqlim mintaqalarida joylashgan. Yogʻin kam yogʻadigan barg toʻkuvchi siyrak oʻrmonlar, turli tipdagi savanna va choʻllar, eng jan. qismida subtropik doim yashil oʻrmonlar bor. Gʻulomovda quyidagi davlatlar joylashgan: Botsvana, Zimbabve, Lesoto, Namibiya, Eswatini, JAR, qisman — Angola, Zambiya, Malavi va Mozambik; orollardan — Komor orollari, Madagaskar, Mavrikiy, Seyshell orollari, Fransiya mulki boʻlgan — Reyunon.

Manbalar
Janubiy baliq

Janubiy baliq () — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Dalv, Jadiy, Mikroskop, Jannat Qushi va Haykaltarosh yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yoz va kuzda yaxshi koʻrinadi. Eng yorugʻ yulduzi — Fomalgaut (1-kattalikda).

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy bug

Janubiy bug () — Ukrainaning jan.gʻarbidagi daryo. Uzunligi 806 km. Havzasining mayd. 63,7 ming km. Volin-Podoliya qirlaridan boshlanib, Qora dengizining Bug limaniga kuyiladi. Mavsumiy qor va yomgʻirlardan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 90 m3/sek. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Noyab.ning boshidan yanvarning oʻrtalarigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: oʻngda — Bakshala, Volk, Zgar, Rov, Kodima, Savranka, Chichikleya, chapda — Sob, Sinyuxa, Mertvovod, Ingul. Vinnitsa sh. yaqinida va Voznesensk sh.dan kema qatnaydi. J. b. sohilida Mykolaiv, Pervomaysk, Vinnitsa, Gayvoron, Xmelnitskiy sh.lari bor. GES qurilgan.

Manbalar 

Ukrainadagi daryolar‎
Janubiy but

Janubiy but (lot. ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Sentavr va Pashsha yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Toʻrtta eng yorugʻ yulduzi romb hosil qiladi; ulardan biri 1-kattalikda. J. b., baʼzan, But deb ataladi. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy gidra

Janubiy gidra (lot. ) - osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Eridan, Tukan, Oktant, Stol Tepa, Oltin baliq, Toʻr va Soat yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston xududida koʻrinmaydi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Janubiy Kaspiy neftgazli provinsiya

Janubiy kaspiy neftgazli provinsiya — Ozarbayjon, Turkmanistonning gʻarbi va Gruziyaning sharqiy qismi hamda Kaspiy dengizining jan. sohilini egallagan. J.k.n.g .p. togʻ oraligʻi botigʻidan iborat boʻlib, jan.da Elburs va gʻarbda Kopetdogʻ tizmalariga tutashgan. Mayd. kariyb 200 ming km. Turli darajada dislokatsiyalashgan, antiklinal strukturalar hosil qilgan yuqori pliotsendan quyi boʻrgacha boʻlgan yotkiziqlardan tashkil topgan.

Botiqning jan. qismi Kaspiy dengizining jan. sohilida — Eronning shim.da joylashgan boʻlib, shu yerdagi kaynozoy yotqiziklarining koʻp qismida neft-gaz belgilari mavjud. Neft, gaz va asfalt mahsulotlari Ozarbayjonda — Namin, Shakarli, Mirdkamir, Harvanesi qishloqlari, Eronda — Serob sh. yaqinida, Gilon va Mozandaron ostonalarida, Goʻrgon atrofida. Sanoat ahamiyatiga molik birinchi gaz koni Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida topilgan. Gaz uyumi 2000 m chuqurda joylashgan. J.k.n.-g .p.da 80 dan ortiq neft va gaz konlari topilgan. Asosiy neft konlari: Bolxon-Sabunchi-Romanin, Neft Doshlari, Kyurovdogʻ, Qoʻtirtepa, Qamishlija, Okaram va b.

Manbalar
Janubiy Kaspiy pasttekisligi

Janubiy kaspiy pasttekisligi — Eron shim.dagi pasttekislik, Kaspiy dengizining jan. sohilida Elburs togʻi etagiga tutashgan. Uz. qariyb 500 km, eni 40 km gacha. Iqlimi subtropik iqlim, oʻrtacha yillik yogin 1000 mm. Nam subtropik oʻrmonlar, botqoqlik koʻp. Sohil boʻylarida bir qancha qoʻriqxonalar bor. Mamlakatning muhim qishloq xoʻjaligi rayonlaridan (sholi, sitrus oʻsimliklar, bogʻlar) biri. Neft va gaz konlari topilgan. Yirik shaharlari: Rasht, Enzeli.

Manbalar 

Osiyo
Geografiya
Janubiy Mirzachoʻl kanali

Janubiy Mirzachoʻl kanali (JMK), A. A. Sarkisov nomidagi Janubiy Mirzachoʻl kanali — Oʻzbekistondagi yirik kanallardan biri. Sirdaryo va Jizzax viloyatlari xududidan oʻtadi. Farhod gidrouzelining oʻlovchi kanalidan boshlanadi (Bekobod sh.dan 7 km berida). JMK va uning yirik tarmoqlari 1957—62-yillarda qurilgan. Mirzachoʻlning jan. da sharqdan gʻarbga oqadi. Uzunligi 127,7 km. Bosh qismida suv oʻtkazish imkoniyati 545 m3/s.

A.A.SARKISOV NOMIDAGI JANUBIY MIRZACHOʻL KANALI - Kanalning 35 km da Yangiyer sh. joylashgan, quyi qismi Jizzax sh.dan 10–20 km shimolroqdan oʻtadi va bir qancha mayda kanallarga boʻlinib ketadi. 345 ming gektardan ortiq yerlarni sugʻoradi (Sirdaryo viloyatida 153,6 mingga, Jizzax viloyatida 191,8 mingga).

Kanalda 80dan ziyod gidrotexnika inshooti, boshqarish shlyuzlari, 6 avtomobil va 4 t.-yil koʻprigi, 9 suv toʻsgich inshoot, 44 quloq, 6 dyuker, 12 sel oʻtkazgichlar qurilgan. 1954—71-yillarda Mirzachoʻlni oʻzlashtirish ishlariga rahbarlik qilgan A. A. Sarkisov (1907— 1971) nomi berilgan.

Manbalar 

Kanallar
Janubiy okean

Janubiy okean — Dunyo okeani (Atlantika, Hind, Tinch okeanlari)ning Antarktidani oʻrab turgan qismining shartli nomi. Dastlab golland geografi B. Varenius 1650-yilda mustaqil okean sifatida ajratgan. Okeanning chegarasi Janubiy Amerika, Afrika, Avstraliya materiklarining va Tasmaniya hamda Yangi Zelandiya o.larining jan. chekkalari orqali oʻtkazilgan shartli chiziq va jan. qutbiy doyra, 35—60° j. k.lar orqali oʻtkazilgan. Antarktika atlasida Janubiy okeanning shartli chegarasi qilib Antarktika konvergensiya zonasi (55° j. k. yaqinida) hisoblanadi. Janubiy okeanni alohida okean qilib ajratishda iqlimning sovuqligi, gidrologik sharoitlar asos qilib olingan. Ammo keyingi tadqiqotlar natijasida Janubiy okeanning Atlantika, Tinch va Hind okeanlarga yondosh sektorlarida uning iqlimiy va gidrologik sharoitlari oʻsha okeanlarnikiga oʻxshashligi maʼlum boʻldi. Dengizchilik amaliyotida Janubiy okean termini qoʻllanilmaydi, chunki dengizchilikka oid oʻquv qoʻllanmalarida bu tushuncha uchramaydi.

Manbalar 

Okeanlar
Janubiy Olamushuk

Janubiy Olamushuk — Andijon viloyati Jalolquduq tumanidagi shaharcha (1947 yildan). Tumanning shim.dagi adirda joylashgan. Yaqin temir yo'l stansiyasi – Gurunchmozordan 6 km. Aholisi 6,7 ming kishi (2000), asosan oʻzbeklar. Janubiy Olamushuk 1943 yil neft konining topilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Aholining koʻpchiligi neft konida ishlaydi. Janubiy Olamushukda 2 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, madaniy-maishiy xizmat kombinati, savdo shoxobchalari, fizioterapiya sanatoriysi bor. Oʻrta osiyolik tarixchi Narshaxiy (10-asr 1-yarmi) hozirgi Janubiy Olamushuk yaqinida Koh qishlogʻi boʻlganligi, uning yonida "Raboti sarhang" qabristoni borligini yozgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Jalaquduq tumani
Janubiy Olamushuk neft koni

Janubiy olamushuk neft koni — Andijon sh.dan 27 km sharqda Xoʻjaobod tumanida joylashgan neft koni. Konda geologik sʼyomka ishlari1933 yilda boshlangan, kon strukturasi ham 1933 yilda aniqlangan. Qidiruv ishlari 1943 yilda boshlanib, 1944 y. birinchi burgʻi qudugʻida paleogen yotqiziqlaridan neft topilgan. 1945 y. kon foydalanishga topshirilgan. Konda chuqur burgʻi qudugʻi kovlanib neogen, paleogen, boʻr, yura davri va paleozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Neogen davri jinslari och jigarrang , och pushti, qoʻngʻir rangli giltosh va konglomerat qatlamlaridan iborat. Ularning oʻrtacha qalinligi 665 m. Paleogen davri yotqiziqlari orasida ohaktosh, qumtosh va b. jins qatlamlari boʻlib, oʻrtacha qalinligi 450 m. Boʻr davri yotqiziqlarining qalinligi 1400 m boʻlib, oʻzaro takrorlangan qumtosh, giltosh, ohaktosh, gips qatlamlaridan iborat. Yura davri yotqiziklari ham oʻzaro takrorlanuvchi qumtosh va gil qatlamlaridan tashkil topgan, umumiy qalinligi 120—130 m. Tektonik jihatdan Jan. Olamushuk strukturasi Andijon guruhi tepaliklariga mansub boʻlib, Fargʻona botigʻining jan.da.

Kon jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan, uz. 13 km, eni 5 km li antiklinal burmada. J. O. n. k.da neftga boy gorizontlar neogen, paleogen va yura yotqiziqlarida joylashgan. Ayrim burgi quduqlaridan sutkada 25 t gacha neft olingan (1969). J. O. n. k.da 3-, 5-, 6-, 7-gorizontlar neftga boy. Har bir gorizontning qalinligi 25—30 m. Yura yotqiziqlaridagi asosiy mahsuldor gorizontlardan biri 26-gorizontdir. Bu gorizont qumtoshlardan tashkil topgan. Boʻr yotqiziqlarida neft boshqa yotqiziqlarga nisbatan kam. Konning nefti yengil, s. ogʻ. 0,823—0,833, oltingugurt 0,013—0,27%, koʻp smolali (10— 16%), parafinning miqdori 1,76 dan 8,2% gacha. Asfaltenlar 0,2 dan 0,7% gacha, koks 0,25—2,1%. Gazning miqdori 5,4 dan 24% gacha, zichligi 0,632— 0,823, oltingugurt kam (0—0,04%), azot koʻp (10—52,3%), metanning miqdori 3868%. J. O. n. k. 1996 y.gacha ishlagan. 2 ta quduqdan texnik suv, 6 ta quduqdan artezian suvi olinmoqda.

Manbalar
Janubiy Orkni orollari

Janubiy Orkni orollari - Atlantika okeanining janubiy qismidagi bir tuda (4ta katta va 40tacha mayda) orol, Antarktikada. Maydon 621 km. Yer yuzasi togʻlik (bal. 1266 m gacha), qor va muzlar bilan qoplangan. Oʻsimligi mox va lishayniklardan iborat. Dengiz qushlari va tyulenlar yashaydi. Doimiy aholisi yoʻq. Britaniya va Argentina davlatlariga qarashli ilmiy stansiyalar ishlab turibdi. Orol 1821-yilda ingliz va amerikalik sanoatchilar J. Pouell va N. Palmer tomonidan kashf qilingan.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Antarktida
Janubiy orol

Janubiy orol - Yangi Zelandiyaning katta oroli. Shimoliy oroldan Kuk boʻgʻozi, Styuart oroldan Favo boʻgʻozi orqali ajralgan. Mayd. 150,5 ming km². Aholisi 880 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Relyefi togʻli, hududining koʻp qismi Janubiy Alp togʻlaridan (Kuk togʻi, 3764 m, mamlakatdagi eng baland choʻqqi) iborat. Iqlimi subtropik dengiz, janubida moʻʼtadil iqlim. Togʻ oʻrmonlari, yaylovlar, togʻlarning yuqori qismi qor va muzliklar bilan qoplangan. Fordlend, Maunt-Kuk milliy parklari tashkil etilgan. Orolning sharqiy qismidagi Kenterberi tekisligi — mamlakatning asosiy dehqonchilik rayoni. Bosh shahri — Kraystcherch.

Manbalar 

Okeaniya
Orollar
Janubiy Osiyo

Janubiy Osiyo - Osiyo qitʼasi dagi tabiiy mintaqa. Unga Hindiston va Hindixitoy yarim orollari, Himolay togʻlari, Hind-Gang tekisligi, Malay arxipelagi, shuningdek, Hind okeanining sharqiy qismidagi vulkan va marjon orollari kiradi. Maydoni 4.5mln. km². Janubiy Osiyoning geologik tuzilishi va relyefi har xil. Butun oʻlka iqlimi musson sirkulyasiyasi taʼsirida. Tropik, subekvatorial, ekvatorial ikdim va landshaft tiplari mavjud. Gʻarbiy qismi choʻllardan iborat. Hayvonot dunyosi asosan HindistonMalay fauna oblastiga kiradi. Janubiy Osiyoda (asosan tekislikqismida) tropik ekinlar va sholi yetishtirish yetakchi oʻrinda. Janubiy Osiyo hududida Bangladesh, Butan, Nepal, Hindiston, Maldiv, Pokiston, Shri Lanka davlatlari joylashgan. Baʼzan Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlarini ham Janubiy Osiyo tarkibiga kiritadilar.

Manbalar 

 

Osiyo
Geografiya
Janubiy Passat oqimlari

Janubiy Passat oqimlari -Dunyo okeanining jan. tropik kengliklaridagi sharqdan gʻarbga yoʻnalgan iliq yuza oqimlar. Passat shamollari taʼsirida vujudga keladi. Tinch okeanda Peru oqimi, Atlantika okeanida Bengaliya oqimi, Hind okeanida Gʻarbiy Avstraliya oqimining davomi boʻlib, ular ekvatorga yaqinlashgan sari hamda gʻarbga burilgach isiydi va J. p. o.ga aylanadi.

Manbalar
Janubiy rodeziya

Janubiy rodeziya (Souther Rhodesia) — 19-asrning 80-y.lari — 1980 yilda Buyuk Britaniyaning Jan. Afrikadagi mustamlakasi (1953—63 yillarda Buyuk Britaniya tomonidan tuzilgan Rodeziya va Nyasalend federatsiyasi tarkibida). 1965 y. ozchilikni tashkil etgan yevropaliklar hukumati tomonidan eʼlon qilingan J. R. mustaqilligi rasmiy tan olinmadi.

Manbalar
Janubiy Sandvich orollari

Janubiy sandvich orollari - Atlantika okeanining janubiy qismidagi vulkan orollari, Antarktikada. 8 ta yirik va bir necha mayda orol va qoyalardan iborat. Mayd. 300 km. Yer yuzasi togʻlik (bal. 1372 m gacha), vulkan jinslaridan tuzilgan (bazalt, tuf va b.), qor va muz bilan koplangan. Soʻnmagan vulkanlar bor. Har xil qush, tyulen koʻp. Qirgʻoq yaqinidagi suvlarda kitlar uchraydi. Doimiy aholisi yoʻq. 1775 yil ingliz dengizchi sayyohi J. Kuk ekspeditsiyasi kashf qilgan.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Janubiy Surxon suv ombori

Janubiy Surxon suv ombori, Mirzaahmad Qoraboyev nomidagi Janubiy Surxon suv ombori — Oʻzbekistonda joylashgan yirik suv omborlaridan biri hisoblanadi. Suv ombori 1967-yildan oʻz faoliyatini boshlagan.

Tarixi 
Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumani hududida, Surxondaryoning oʻrta oqimida, Zarkamar va Xoʻjamulki toʻqayi oʻrnida 1958—1967-yillar oraligʻida bunyod etilgan. Daryo havzasining eng tor yerida toʻgʻon qurilgan.

Relyefi 
Janubiy Surxon suv omborining relyef shakli turfa xil. U dengiz sathidan 408 metr balandlikda joylashgan. Suv omborining oʻrnashgan hududida zilzilaning seysmik koʻrsatkichi yetti balllni tashkil qiladi.

Tuproq tarkibi 
Janubiy Surxon suv ombori qirgʻoqlaridagi tuproq tahlil qilinganda, uning tarkibida oʻrta qumoq va ogʻir qumoq tuproq shakllanganligi aniqlangan. Ayni shu turdagi tuproq suv erroziyasiga moyilligi aniq boʻlgan. Shu sababli ham, qisqa vaqt ichida suv ombori qirgʻoqlarida juda katta oʻpirilishlar va qirgʻoq chizigʻining katta miqdorda oʻzgarishga uchraganligi kuzatilgan. Shu bilan birgalikda, suv ombori qirgʻoqlarida gruntlarning yopishqoqligi yetarli darajada emasligi ham maʼlum boʻlgan.

Tuzilishi 
Suv omboridagi grunt toʻgʻon daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. Uning uzunligi 20 km, eng keng qismidagi eni 6,2 km, oʻrtacha eni esa 2,96 km, eng chuqur joyi 27 metr, oʻrtacha chuqurligi esa 12 metrni tashkil etadi. Suv omborning toʻla suv sigʻimi 800 mln. m³, foydali suv sigʻimi 610 mln. m³ ga teng. Suv sathi yuzasi 65 km ni tashkil qiladi.

Suv omboriga bunyod etilgan toʻgʻonning uzunligi 5.2 km, balandligi 30 metrni tashkil etadi. Janubiy Surxon suv ombori daryoning qayiri va uch terrasasida joylashgan. Asosiy inshootlar tarkibiga tuproq toʻgʻon, ehtiyot tashlama va Sherobod magistral kanaliga suv beradigan oʻng qirgʻoq suv chiqargich (suv sarfi 150 m3/s) kiradi. Suv ombori Sherobod choʻlidagi 71 mingga yerni oʻzlashtirish hamda ilgaridan sugʻoriladigan 52 mingga yerning suv taʼminotini yaxshilash imkonini berdi. Suv omborida koʻpgina baliq turlari urchitib koʻpaytiriladi va ovlanadi. Baliq mahsulotlarini yetishtirish maxsus shartnoma va ruhsatnoma asnosida amalga oshiriladi.

Janubiy Surxon suv ombori viloyat hududini toʻliq suv yetkazib bera olmaganligi sababli ham, Toʻpalang suv ombori barpo etilgan.

Nomlanishi 
1969-yilda Janubiy Surxon suv ombori qurilishga rahbarlik qilgan Mirzaahmad Qoraboyev (1931—1969-yillar) nomi berilgan.

Toʻyinishi 
Janubiy Surxon suv ombori 2019-yilning bahorida yomgʻir miqdorining koʻp boʻlganligi bois suvga toʻlgan.

Holati 
Janubiy Surxon suv ombori boʻyida bugungi kunda turistik obyekt barpo etilgan.

Ammo atropogen omili (oʻz davrida inshootning yetarlicha darajada mustahkam qurilmaganligi va yomon joylashuv) va tabiiy omillar (toʻlqinlarning toʻgʻonga urilishi, kuchli shamol) sababli inshoot avariya holatiga kelib qolgan.

Manbalar 

 

Suv omborlari
Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekiston suv omborlari
Surxondaryo viloyati
Janubiy Tinch okean qiri

Janubiy Tinch okean qiri -Tinch okeanning jan. qismidagi suv osti tizmasi. Avstraliya-Antarktida suv osti tizmasining sharqiy davomi. Shim.-sharqqa tomon 4100 km masofaga choʻzilgan, eni 500—1000 km. Ustini qumoq jinslar, organik qoldiqlar qoplagan. Tizmaning ustida okean chuq. 878 m dan 2500—3000 m gacha. Boshka suv osti tizmalaridan enining kengligi va rift zonasining yaqqol aks etmasligi bilan farq qiladi.

Manbalar
Janubiy toj

Janubiy toj (lot. ) — osmonning Jan. yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Belgisi . Qavs, Aqrab, Qurbongoh va Teleskop yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻzbekiston hududida yezda koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari