Sayyid Mir Siddiqxon toʻra

Sayid Mir Siddiqxon toʻra(Hishmat) — oʻzbek mangʻitlar sulolasining vakili, Buxoro amiri Muzaffarning toʻqqizinchi oʻgʻli. U Buxoro amirligining Qarshi va Chorjoʻy bekliklarida hokim boʻlgan. U buyuk adib, shoir, antologiyalar va boshqa tarixiy asarlar tuzuvchisi, Buxorodagi boy shaxsiy kutubxona sohibi sifatida Buxoro amirligi tarixida iz qoldirdi. Taxallusi Hishmat edi.

Siyosiy faoliyat 

Sayid Mir Siddiq otasi davrida, 1871-yildan Qarshi begi etib tayinlangan. Ukasi Sayid Nuriddin vafotidan keyin 1878-yilda Muzaffar uni Chorjoʻy beyi etib tayinlaydi.

1885-yilda amir Muzaffar betobligida Seyid Mir Siddiq otasining ruxsatisiz, uni ko‘rish bahonasida Buxoroga keladi. Biroq Muzaffar allaqachon vafot etgan edi, saroy aʼyonlari uning o‘limini yashirib, Karmana begi, taxt vorisi bo‘lgan qondoshi Sayid Abdulahadxonni olib kelishadi.
Otasining o‘limidan bexabar Sayid Mir Siddiq sharmanda bo‘ldi, hibsga olinib, lavozimidan mahrum bo‘ldi. So‘ngra ozodlikka chiqdi va Buxoroda uzoq yillar uy qamog‘ida o‘tirdi.

Ijodiy faoliyat 
Siyosiy ishlardan chetlashtirilgan Sayid Mir Siddiq uy qamog‘ida bo‘lgan vaqtida Buxoroda yashab, hayotini adabiy faoliyatga bag‘ishladi.
Uch-to‘rt yil ichida bilimi, shoirligi bilan mashhur bo‘ldi, „Hishmat“, „Hashmat“, „Vohid“ taxallusi bilan ijod qildi. Sayid Mir Siddiq o‘rtamiyona shoir bo‘lgan holda, ayni paytda adabiyotning yirik bilimdoni, bir qancha tugallanmagan tazkiralar muallifi va ajoyib qo‘lyozma kutubxonasini to‘plagan buyuk kitobsevar edi. Uning ijodida zamondosh shoirlari sheʼrlaridan namunalar to‘plami — „Tazkir“ to‘plami alohida o‘rin tutadi. Uning antologiyasining muhim tomoni shoh saroyi va saroyiga yaqin shoirlar haqidagi maʼlumotlardir. Zamonaviy tadqiqotchilar uchun Sayid Mir Siddiq shaxsi Buxoro tarixini hukmron sulola vakili pozitsiyasidan biluvchi va baholovchi tarixchi sifatida ham, hukmron amirga muxolifatchi tarixchi sifatida ham qiziq. Uning Rossiya istilosi va mintaqaning Rossiya protektoratiga aylantirilishi davridagi mamlakatning iqtisodiy hayoti, boshqaruv qoidalari va siyosiy vaziyat haqidagi kuzatishlari, mulohazalari va xulosalari juda qimmatlidir. Uning kutubxonasi Buxoro amirligining madaniy-maʼrifiy hayotida muhim o‘rin tutgan. Sayid Mir Siddiqning fikricha, uning asarlarining roʻyxati va nomlarini aniqlash, narx-navo masalalari, qoʻlyozmalarning tarixi va taqdiri va boshqa kodikologik masalalarni tahlil qilish mumkin. Uning kutubxonasini restavratsiya qilish va rekonstruksiya qilish, uning O‘rta Osiyo madaniy hayotida tutgan o‘rnini aniqlash bizning davrimizda ham juda dolzarb, chunki Sayid Mir Siddiq kutubxonasidagi qo‘lyozmalarning ko‘pchiligi va asarlarining asosiy qismi bizgacha yetib kelgan. Va dunyoning turli fondlarida saqlanadi. Sayid Mir Siddiqning o‘zi bir joyda kutubxonasidan 213 jildlik kitoblarning nomlarini tilga olgan. Shundan 31 ta tarixga oid asarlar, 9 ta devan, 6 ta bayoz, 4 ta tafsir, 6 ta tazkira. Uning kutubxonasidan hozirda Toshkent Davlat Sharqshunoslik universitetining qo‘lyozmalari markazi fondida 148 jild qo‘lyozma saqlanmoqda. Ulardan 107 ta kitob fors tilida, 41 tasi arab tilida, 1 tasi turkiy tilda boʻlib, sohalardan 53 tasi sheʼriyat, 14 tasi tarix, 7 tasi nasr, 20 tasi tasavvuf, 11 tasi diniy, 3 tasi epistol yozuvlari, memuarlar 2 ta, dogmatika 8 ta. Sayid Mir Siddiq kutubxonasida 1000 jilddan ortiq qo‘lyozma va toshbosma kitoblar saqlanganligi taxmin qilinadi. Mirzo Salimbek „Tarixi Salimiy“da Sayid Mir Siddiq haqida shunday yozadi:

Sadriddin Ayniy „Xotiralar“ essesida Seyid Mir Siddiq haqida shunday yozadi:
Seyid Mir Siddiqning Buxorodagi qarorgohi haqida bir qancha rivoyatlar mavjud. Ga binoan:

— Mirzo Salimbek, u Hovuzi dasturxonchi mahallasida Sayyid Abdulahadxon bergan yaxshi hovlida yashar edi.

— Sadriddin Ayniy, u amir qal’asi — Arkadan uzoqda joylashgan uylaridan birida yashar edi.

— A. G. Nedvetskiy, u Buxoro arkida yashagan, u yerda ko‘p yillarni uy qamog‘ida o‘tkazgan. Keyingi yillarda u Buxoroning Ravgangaron mahallasida istiqomat qilgan.

1920-yildan Buxoro markaziy kutubxonasida ishlagan, keyin Sovet hukumati unga va amir oilasining boshqa bir qancha aʼzolariga Afgʻonistonga borishga ruxsat bergan. Oʻsha yili Afgʻoniston amirligiga hijrat qilgan. Sayyid Mir Siddiq umrining so‘nggi yillarini Madina shahrida o‘tkazdi va 1932-yilda shu yerda vafot etdi. U Bade-ul-Gurkad qabristoniga dafn etilgan.

Oila 
Sayyid Mir Siddiqning qizi Buxoroning oxirgi amiri Sayyid Olimxonga turmushga chiqdi.

Manbalar 

Tarixchilar
Buxoro tarixi
Adabiyotshunoslar
Shoirlar
Xattotlar
Mangʻitlar
Kishilar
1854-yilda tugʻilganlar
1927-yilda vafot etganlar
Qarshi beklari