MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xondiza polimetall ruda koni

Xondiza polimetall ruda koni — Surxondaryo viloyatidagi kon. Hisor togʻlarining jan.gʻarbiy qismida, Denov shahridan 90 km narida joylashgan. Vulkanogen jinslardagi kolchedanpolimetall sanoatgenetik tipga mansub. Konda 1968—74 yillarda mufassal razvedka ishlari olib borilgan. Konni T. Sh. Shoyoqubov ochgan. Xondiza polimetall ruda konir. k. vulkanotektonik strukturada joylashgan boʻlib, asosan, andezitdatsitriolit tarkibli quyi karbon togʻ jinslaridan tuzilgan. Intruziv togʻ jinslaridan granitporfir, gabbrogranit, gabbrodiorit, diabazporfir, adamelit va lamprofirlar mavjud. Kondagi eng katga ruda toʻplami vize yarusining zoy (C,t—V,) va vaxshivar (C,v2S) svita yotqiziklarida (konglomerat, qumtosh, alevrolit va riolitli tuflar) joylashgan. Asosiy rudalashuv zonasi bir-biriga yaqin joylashgan, 10– 20 m dan 120–150 m gacha boʻlgan qatlamsimon va linzasimon tanalardan iborat boʻlib, yalpi brekchiyasimon hamda xolxolsimon rudalar majmuasidan iborat. Polimetall rudalar, asosan, galenit, sfalerit, xalkopirit minerallaridan tashkil topgan. Oz miqdorda pirit, kvars, seritsit, dolomit, xlorid ham uchraydi. Rudada asosiy elementlar (Zn, Pb, Si) dan tashqari, sanoat ahamiyatiga ega Ai, Ag, Cd, Se, Fe va boshqa bor. Xondiza polimetall ruda konir.k.da qoʻrgʻoshin — 703,8 ming t (rudadagi tarkibi 2,99%), rux — 1503,8 ming t (6,39%), mis 173,1 ming t (0,85%), kumush — 2333,3 t (114,3%), oltin — 7064 kg (0,35 g/t), selen — 128 t (0,00068%), kadmiy, indiy va boshqalarning zaxiralari aniqlangan. Xondiza polimetall ruda konir.k.ni oʻzlashtirish 2005-yildan qoʻshma korxona tashkil qilish yoʻli bilan amalga oshirish moʻljallangan.
Xonzoda begim

Xonzoda begim, Sevinbeka (? — 1411.3.11, Tus) — Xorazm malikalaridan biri. Oʻzbekxonning nabirasi. Xonzoda begim nomi bilan mashhur boʻlgan.

1374 yil Xonzoda begim izzat-ikrom bilan Samarqandga keltirilgan va Jahongir Mirzoga nikohlab berilgan. Ularning nikohidan Muhammad Sulton Mirzo tugʻilgan. 1376 yil Jahongir Mirzo vafotidan soʻng Xonzoda begim Amir Temurning 3-oʻgʻli Mironshoh nikohiga kirgan (1383). Mironshohdan Xalil Sulton Mirzo dunyoga kelgan. Xonzoda begim oʻtkir zehnli, aqlfarosatli hamda tadbirkorligi tufayli Amir Temur eʼtiborini qozongan. 1407-yilda Xonzoda begim Makkatullo ziyoratiga ketgan. Ziyoratdan qaytgach, Abdurazzoq Samarqandiynnng maʼlumotiga qaraganda oʻgʻli, Xalil Sulton Mirzoning oʻlimidan bir necha kun ilgari vafot etgan.

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996; Ryui Gonzales de Klavix o, Dnevnik puteshestviya v Samarqand k dvoru Temura (1403—1406), M., 1990; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Xoniara

Xoniara — Solomon Orollari davlati poytaxti. Guadalkanal o.da joylashgan. Aholisi 44 ming kishi (1998). Tinch okeanning Marjon dengizi sohilidagi port (chetga kopra, muzlatilgan baliq, kokos, moylar chiqariladi). Shahar atrofida kokos palmasi plantatsiyalari bor

 Joylashuvi - Guadalcanal sohillarining shimoli-sharqiy qismida joylashgan
 Aholisi - 2021-yilgi ma'lumotlarga ko`ra, 92,344 kishi 
 Hududi - 22km (2)

Mazkur shahar areaporti -  Xoniara aeraporti va porti - Point-Kruz portiga ega
Karim Xonkeldiyev

Karim Xonkeldiyev (1912.9.5, Andijon — 1977.18.8, Guliston, Toshkentda dafn etilgan) — Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1934—58 yillar Andijon teatrida, 1958—77 yillar Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida aktyor. Frans Moor (F. Shiller, "Qaroqchilar"), Mavlon (Abdulla Qahhor, "Shohi soʻzana"), Ilhom (B. Rahmonov, "Yurak sirlari"), Zavqiy (S. Abdulla, "Muqimiy"), Xolmat (Hamza, "Boy ila xizmatchi"), Jevakin (N. Gogol, "Uylanish") kabi obrazlarni Andijon teatri sahnasida yaratdi. Qahramonlar xususiyatini, ijtimoiy muhit bilan munosabatlarini hayotiy va real tasvirlay oluvchi oʻziga xos aktyorlardan. "Muso Jalil" (N. Isambet)da Borman, "Shum bola"da Hojibobo kabi turli xarakterdagi rollar ijro etib, aktyorlik mahoratining yangi qirralarini namoyish etdi. 1959-yildan Toshkent televideniyesida "Yulduzcha", 1962—77 yillar "Otalar soʻzi aqlning koʻzi" koʻrsatuvlarini olib borgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Xonobod (maʼnolari)

Xonobod:

 Xonobod - Xonobod:
 Xonobod — Afgʻonistondagi shahar.
 Xonobod (O‘zbekiston) (1972—91 y.
Xonobod shahri

Xonobod (1972—1991-yillarda Sovetobod) — Andijon viloyatidagi shahar (1972-yildan). Qoradaryoning oʻng sohilida. Transport yoʻli stansiyasi (Xonobod). Viloyatning sharqida joylashgan. Viloyat markazi (Andijon sh.) dan 80 km. Aholisi 35,9 ming kishi (2004).

Qoʻqon xonligi davrida bu hudud „Beshkapa“ deb yuritilgan. Mahalliy rivoyatga koʻra, Qoʻqon xonlari X. atrofidagi toʻqayzorlarga kelib shikor uyushtirib dam olishni xush koʻrganlar. Shu bois bu hudud obodonlashtirilgan (shahar nomi shundan). 1969-yil Qoradaryoda Andijon suv ombori qurilishining boshlanishi bilan X.da aholi soni koʻpaydi. Shaharda „Suv qurilish jihozlari“, „Andijon GES“, „Elektronika“, „Tarandubitel“ korxonalari, 2 avtokorxona, „XonBugda“, „OʻzKOJI“, „Andijonkabel“ qoʻshma korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Aloqa uyi, „Xotira maydoni“, Ikkinchi jahon urushi qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik, Alisher Navoiy va Bobur nomidagi madaniyat va istirohat bogʻlari, Fozilmonota ziyoratgoxi, raqs va kulgi maydoni mavjud.

„Andijon suv ombori“ muzeyi, 6 kutubxona, 4 kasb-hunar (sanoat, maishiy xizmat, kompyuter, ped.) kolleji ishlab turibdi. Markaziy kasalxona, bolalar poliklinikasi, tugʻruqxona va boshqa tibbiy muassasalar (200 oʻrin) aholiga xizmat koʻrsatadi. Tez tibbiy yordam boʻlimi, Sultonobod, Xidirsha qishloq vrachlik punktlari bor. Shahar hududidan mahalliy ahamiyatdagi Andijon — Xonobod avtotrassasi va Oʻsh — Bishkek xalqaro avtomobil trakti oʻtgan.

Aholi punktlari 

 Xidirsha
 Mehmonobod
 Fozilmon
 A.Navoiy
 Xonobod
 Bunyodkor
 Yuksalish
 Anchor
 Istiqlol
 A. Fitrat
 Mustaqillik
 Yangi hayot
 Teyit
 Kampirravot
 Alchaali

Manbalar 

 

Oʻzbekiston aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Andijon viloyati
Xonobodtepa

Xonobodtepa — shahar xarobasi (mil. 6—13-asr boshi — 16—17-asrlar). Toshkent sh. jan.da Chirchiq daryosining oʻng sohilida, daryodan 0,5 km narida joylashgan. Oʻtgan asrning 30—60-yillarida M. Ye.Masson, V.M.Masson, Yu. F. Buryakov; 1971—75 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyam (V. A. Bulatova, L. G. Brusenko, L. L. Rtveladze, E. V. Rtveladze, M. I. Filanovich) tekshirgan. X. yodgorligi kvadrat (530x500 m) shaklda. Maydoni taxminan 30 ga. U keng xandaq bilan oʻralgan ark va shahristondan iborat. 6-asrda istehkomsiz kichik qishloq shaklida qad koʻtargan. X. 7-asr oʻrtalarida 4 burchagida minoralari bor mustahkamlangan qalin devor bilan oʻralgan shaharga aylangan. Shahar ichida muhtasham binolar, uyjoylar, maydon va bozor joylashgan. 8-asrning 1-yarmida vayronaga aylanib, 9—12-asrlarda hayot tiklangan. 13-asr boshida moʻgʻullar tomonidan vayron etilgan. Uzoq vaqt vayronalikdan soʻng, 15—16-asrlarda shahar qayta tiklanib, mustahkam devori yangi ark (104x80 m) bino kilingan. Shahar xarobasidan 8-asrning 1-yarmiga oid tangalar (Choch hokimi Tarnabchaning silovsin tasvirli tangasi, Usrushona xrkimi Satachuriy II, Sugd ixshidi Turgar (738—750), turk xoqoni Eltegin tangalari) va abbosiylarning mis fuluslaridan iborat xazina; shuningdek, qopqogʻida qush boshi va soqolli keksa kishi tasviridagi oʻymakor naqshli ostodonlar, buka boshli sirlangan qadah, 6—12-asrlarga oid sirsiz va sirlangan sopol idishlar topilgan.

LA.Filanovich M. I., Tashkent. Zarojdeniye i razvitiye goroda i gorodskoy kulturi, T., 1983; Mukminova R. G., Filanovich M. I., Tashkent na perekrestke istorii, T., 2001; Muhammadjonov A., Qadimgi Toshkent, T.,2002.

Abdulahad Muhammadjonov.

Havolalar  

    

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Xonsyu

Xonsyu, Xondo — Yaponiya arxipelagidagi eng katta orol, Yapon dengizi bilan Tinch okean oraligʻida. Maydoni 230,4 ming km² (atrofidagi orollar bilan birga 231 ming km²), uz. 1400 km dan ziyod. Orolda mamlakat axrlisining taxminan 80% yashaydi. Relyefi, asosan, togʻli. Orolning markaziy kismini yirik togʻ tizmalari (Ou, Xida, Kiso, Akaisi) egallagan. Vulkan koʻp, Fudziyama vulkani Yaponiyadagi eng baland choʻqqi (3776 m). Teztez kuchli zilzila boʻlib turadi. Sohil qismi kambar tekislik. Oltingugurt, qoʻrgʻoshin, pyx, neft, gaz konlari bor. Iklimi mussonli, okean iklimi, shimolida moʻʼtadil, janubida subtropik. Kuzda tayfunlar boʻladi. Daryolari qisqa, serostona, gidroenergiya zaxirasiga boy. Eng katta koʻli — Biva. Togʻlar keng bargli oʻrmonlar bilan krplangan, janubida subtropik doim yashil va igna bargli oʻrmonlar bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. X. — Yaponiyaning iqgisodiy jihatdan eng rivojlangan hududi. Tekisliklarda aholi zich, dehqonchilik rivojlangan. Yirik shaharlari: Tokio, Osaka, Nagoya, Kioto, Yokoxama, Kobe. Xoʻjaligi haqida Yaponiya maqolasiga q.

 

Osiyo orollari
Xontaxta tizmasi

Xontaxta tizmasi - Hisor togʻ tizmasining janubi-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Janubiy va janubi-gʻarbda Katta Oʻradaryo, shim., shimoliy sharq va sharqqa 60 km dan ziyod masofaga choʻzilgan. Oʻrtacha bal. 1500–2500 m, eng baland joyi 2938 m. Suvayirgʻich qismi tekislangan yuzalardan iborat. Yon bagʻirlari janubiy va sharqiy qismida Katta Oʻradaryo oʻzanidan deyarli tik koʻtarilgan, shimoli-gʻarbiy yon bagʻri esa bir oz nishab. Etagida adirlar bilan tutashib ketgan va koʻplab daryolar (Langar, Katta Oʻradaryoning chap irmoqlari) bilan zich va chuqur kesilgan. Xontaxta tizmasi antiklinal strukturadir. Uning suvayirgʻich qismi paleozoy davri yetqiziqlaridan tashkil topgan. Tizmaning yon bagʻirlarida yura, boʻr va paleogen ohaktoshlari, gipsli gillar, mergel, qumtosh, konglomeratlar tarqalgan. Daryolar koʻp qismida chuqur daralar hosil qilgan. Ohaktoshlar tarqalgan hududida karst (karst gʻori, voronka va karrlari) hamda kuesta relyef shakllari hosil boʻlgan. Iqlimi quruq, yogʻingarchilik asosan, qish va bahorda boʻladi. Qoʻngʻir va jigarrang tuproqlarda archazorlar, butazor va boshqa oʻsimliklar tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Turgʻunboy Xontoʻrayev

Turgʻunboy Anorboyevich Xontoʻrayev (1935.31.12, Andijon viloyat, Asaka shahar) — Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1957). 1954 yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri) aktyori. "Qutlugʻ qon" (Oybek) spektaklidagi Mirshab obrazi bilan oʻz faoliyatini boshlagan. Kichik rollarni ham maromiga yetkazib ijro etish, qahramonining ichki va tashqi kechinmalarini atroflicha ochishga urinish, ular orqali ulkan badiiyfalsafiy umumlashmalar mujassam eta olish X. ijodiga xosdir. Idris (M. Dib, "Jazoir — mening Vatanim"), Goʻrkov (U. Shekspir, "Hamlet"), Sayyor (O. Yoqubov, "Yurak yonmogʻi kerak"), Miller (F. Shiller, "Makr va muhabbat"), Shokirboy (B. Avazov, "Furqat"), Boqijon (R. Bobojon, "Togʻa jiyanlar"), Seydizo (M. Kaoru, "Oʻgʻirlangan umr"), Sayfiqori (F. Musajonov, "Oq kabutar"), Bobo Kayfiy (M. Shayxzoda, "Mirzo Ulugʻbek"), Maymandiy (Uygʻun, "Abu Rayhon Beruniy"), Musulmonqul (I. Sulton, Abdulla Qodiriyning "oʻtgan kunlari") va boshqa uning teatrda yaratgan eng yaxshi obrazlaridan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Xonqiz neft-gaz koni

Xonqiz neft-gaz koni - Fargʻona viloyatidagi kon, Fargʻona shahridan 27 km jan.gʻarbda. 1957-yilda ochilgan va ugla yili ishga tushirilgan. Kon relyefi yassi, ikki adir oraligʻidagi vodiydan iborat. Xonqiz strukturasi QopchigʻayAchchisoy antiklinoriysi chegarasida joylashgan boʻlib, kenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinaldan iborat. Neogen yotkiziqlari boʻyicha burmaning uz. 8 km, eni 4 km. Gumbaz yuzasi keng, qanotlari yassi. Xonqiz neft-gaz konig.k.da jami 25 ta burgʻi kuduti qazilgan. Konda sanoat miqyosidagi neft uyumlari paleogen davrining yotqiziklarida ajratilgan gorizontlarda uchraydi. Ular 1300–1350 m va 1675 m chuqurlikda ochilgan boʻlib, gil, alevrolit, mergel qatchalari bilan qavatlangan qumtosh va ohaktoshlardan tuzilgan. 1957—1989-yillarda Xonqiz neft-gaz konig.k.ning pastki qatlamlari sinab koʻrildi, natijada quyi boʻr davri muyan svitasida va oʻrta yura davrining terrigen yotqiziqlarida 3 ta gorizont ajratildi va gaz uyumlari mavjudligi aniqlandi. Ushbu gorizontlar qumtoshlardan tuzilgan boʻlib, konglomerat va ayrim joylarda karbonat qatchalari bilan qavatlanadi. Gorizontlarning qalinligi 35–58 m, gazlilik maydonlari 2,16 km², 3,24 km² va 31,4 km² ni tashkil qiladi. Ushbu gorizontlardagi gazning kimyoviy tarkibi birbiriga yaqin. Yura davri satlam suvlari kuchli namakob hisoblanadi, ular xlorkaltsiyli tipga mansub. Hozirgi kunda kondan foydalanilmoqda.
Xonqizi qoʻngʻizlari

Xonqizi qoʻngʻizlari, koksinellidlar (Coccinellidae) — asosan, yirtqich qoʻngʻizlar oilasi. Xonqizi qoʻngʻizlarining tana uz. 3–7 mm, usti doʻmboq. Koʻpchilik turlari yorqin tusda boʻlib, odatda, ustqanotlarida chiziq va dogʻlar bor. Tuxumi koʻpincha toʻq sariq, 20—25 tasini toʻp-toʻp qilib qoʻyadi. Qurtlari serharakat, oʻsimliklarda ochiq hayot kechiradi. Koʻpgina Xonqizi qoʻngʻizlari — yirtqich entomofag. Qoʻngʻiz va lichinkalari oʻsimlik bitlari, oʻrgimchak-kanalar, koksidlar, barg burgalari, kanalar va boshqa bilan oziqlanadi. Faqatgina Epilachninae kenja oilasi va Bulae Muls. urugʻiga mansub baʼzi turlari oʻsimlikxoʻr boʻlib, zarar keltiradi. Xonqizi qoʻngʻizlarining 2 mingga yaqin turi maʼlum; jumladan, Oʻzbekistonning sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida 40 ga yaqin turi tarqalgan. Ekinlar biotsenozida yetti nuktali Xonqizi qoʻngʻizlari (C.septempunctata L.); ikki nuktali Xonqizi qoʻngʻizlari (Adaliabipunctata L.) va boshqa, shuningdek, keng tarqalgan akarifag — oʻrgimchakkana kushandasi — nuktali stetorus (Stethorus punctillum Ws.) katta ahamiyatga ega. Bitta qoʻngʻizi bir kunda 50—100, lichinkasi esa 85 tacha oʻsimlik bitini yeydi. Xonqizi qoʻngʻizlari dan oʻsimliklarni zararkunandalardan biologik himoya usulida foydalaniladi. Buning uchun qoʻngʻizlarni yigʻib, oʻsimlik bitlari koloniyasiga qoʻyib yuboriladi. Xonqizi qoʻngʻizlari ni soʻruvchi zararkunandalarga qarshi 1:20 nisbatda tarqatilsa, kimyoviy vositalardan foydalanmaslik ham mumkin. Oʻzbekistonda poliz Xonqizi qoʻngʻizlari (Epilachna chrysomelina F.) va 19 nuqtali lavlagi Xonqizi qoʻngʻizlari (Bulae lichatchovi) ekinlarga zarar keltiradi. Ularga qarshi xlorofos (1,5 kg/ga), karbofos (1—1,5 kg/ga) va boshqa insektitsidlarning suvli emulsiyasi sepiladi.

Manbalar  

 
Biologik turlar
Hayvonlar
Xonquli toʻpchiboshi

Xonquli toʻpchiboshi (17-asr oxiri — 18-asrning 1choragi) — Buxoro xonliginiig Rossiyaga yuborgan elchilari rahbari (1716—18). Xonquli toʻpchiboshi rus asirlaridan boʻlib, musulmonlikni qabul qilgan va Buxoro xoni Abulfayzxon saroyida xizmat pogʻonasida xon qulidan toʻpchiboshi mansabigacha erishgan. Xonquli toʻpchiboshi boshchilik qilgan elchilarning asosiy maqsadi Rossiya bilan Buxoro oʻrtasida oʻzaro boj olmay savdosotiq qilishni yoʻlga qoʻyish, asirlikdagi buxoroliklarni ozod qilish boʻlgan. Elchilik oʻz vazifasini toʻla ado etgan.

Buxoro elchilari Peterburgdan 1718 yil 18 martda joʻnab ketishgan. Ashtarxonda ularning safiga Pyotr I tomonidan Rossiya davlatining Buxoro xonligidagi elchisi (aslida josuslik missiyasi boshligʻi) qilib tayinlangan Florio Beneveni qoʻshilgach (1718 yil 13 noyabr), har ikki elchilik hayʼatini Eron orqali Buxoroga joʻnab ketishi maʼqul koʻrilgan. Ashtarxondan faqat 1719 yil 24 iyunda yoʻlga chiqilgan. Xonquli toʻpchiboshi va F. Beneveni Shirvon xoni huzurida — Shemaxada ancha turib qolishgach, 1721 yil 25 mayda Buxoroga yoʻl olishgan. 1721 yil 6 noyabrda Xonquli toʻpchiboshi va F. Beneveni boshchiligidagi elchilar Buxoro shahrida tantanali kutib olingan.

Adabiyot 
 Poslannik Petra I na Vostoke. Posolstvo Florio Beneveni v Persiyu i Buxaru v 17181725 godax, M., 1986; Gulamov X. G., Iz istorii diplomaticheskix otnosheniy Rossii s Buxarskim xanstvom XVIII v., T., 1992.
Xopyor

Xopyor — Rossiya Federatsiyasidagi daryo, Don daryosining chap irmogʻi. Penza, Saratov, Voronej va Volgograd viloyatlari hududida. Uzunligi 979 km. Havzasining maydoni 61,1 ming km². Volga boʻyi qirlari yon bagʻridan boshlanib, oʻrqi^ yerlardan keng vodiy boʻylab oqadi. Ung qirgʻogʻi baland (120 m) va tik, jar koʻp. Chap qirgʻogʻi kiya va past (10–30 m). Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 45 km da 150 m³/sek. Noyab.—dek.da muzlab, aprel da muzdan boʻshaydi. Asosan, qor suvlaridan toʻyinadi. Novoxopyorsk shahrigacha kema qatnaydi. X. boʻyida Balashov, Novoxopyorsk, Uryupinsk sh.lari joylashgan. X.ning quyi oqimi vodiysida Xopyor qoʻriqxonasi bor.

    

Rossiyadagi daryolar
Frederick Gowland Hopkins

Frederick Gowland Hopkins (1861.20.6, Istborn 1947.16.5, Kembrij) — ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1905) va prezidenti (193035), London universitetini tugatgan (1894, falsafa doktori) va 1898-yilgacha shu joyda ishlagan. Kembrij universitetida professor biokimyogar (1914-yildan). Asosiy ilmiy ishlari organizmda azot almashinuvi biokimyosiga oid. A va D vitaminlarini, glutationni kashf etgan. Ishlab turgan muskullarda sut kislotasining toʻplanishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1929).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1861-yilda tugʻilganlar
1947-yilda vafot etganlar
20-iyunda tugʻilganlar
16-mayda vafot etganlar
Xor

Xor (yunoncha: choros — davra oʻyin qoʻshigʻi) — 1) antik davr teatr tomoshalarining jamoaviy ishtirokchisi; birgalikda kuylab, raqsga tushib dramatik holatlarga, qahramonlar harakatiga izoh beradigan aktyorlar guruhi; 2) xonandalar jamoasi. Tarkibiga koʻra, bir turdagi (erkaklar xori, ayollar xori, bolalar xori) va aralash, shuningdek, ijrochilar soniga qarab kamer (12— 20 kishidan iborat), kichik va katta [100—120 gacha; qoʻshma X.larda 500— 1000 va undan ortiq ishtirokchi qatnashishi mumkin] X.larga boʻlinadi. Yevropada professional unison X.lar xristian cherkovlarda 4-asrdan maʼlum (kliros). 10—13-asrlardaX. jamoasining ovoz (partiya)larga boʻlinishi boshlandi. Gomofoniya uslubi va mumtoz garmoniyanutt rivoji davri (17-asr)dan aralash X. jamoasi 4 ta (soprano, alt, tenor, bas) partiyaga ajratildi. X. ijrochiligi musiqa cholgʻulari joʻrligida va joʻrsiz (a kapella) boʻladi. Oʻzbekistonda koʻp ovozli X. ijrochiligi 19-asr oxiridan rivojlana boshladi (V. Sakovich, N. Mironov. S. Kuzmenko va boshqa rahbarligidagi jamoalar). Professional X.lar 20-asr oʻrtalarida tashkil topgan: Oʻzbek radiosi X.i (1947, V. Verov), Navoiy teatri X.i (1948), Oʻzbek filarmoniyasining Davlat akademik kapellasi (1952, S. Valenkov va A. Sultonov). Aynan shu davrdan boshlab X. ijrochiligi maxsus musiqa taʼlimi tizimiga kiritildi, professional jamoalar qatorida oʻquv, havaskor, bolalar X.lari keng rivoj topdi. Hozirda Oʻzbekistonda bir necha professional X. jamoalari faoliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekiston davlat akademik kapellasi (1978—2001-yillarda badiiy rahbari va bosh dirijyori — A. Hamidov, 2002-yildan D. Jdanov). Repertuaridan chet el kompozitorlari (Kerubini, Motsart, Verdi, Fore, Gendel, Taneyev, Chesnokov, Raxmaninov va boshqalar)ning mumtoz asarlari, shuningdek, qayta ishlangan oʻzbek xalk, qoʻshiqlari, Oʻzbekiston kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Oʻzteleradiokompaniyasi qoshidagi Respublikada xizmat koʻrsatgan xor jamoasi (tashkilotchisi — B. Umidjonov, 1960 y 16 dekabr; 2003-yildan badiiy rahbari — D. Malikova, dirijyori —B. Lutfullayev, J. Shukurov, C. Radjabova, I.Matyakubov.2013 y dan badiiy rahbar va dirijyor— Sh.Boboxonova Hozirda O'zb.R Madaniyat va sport ishlari boshqarmasi, Badiiiy jamoalar birlashmasi qoshidagi Respublikada xizmat ko'rsatgan Xor jamoasi). Ijro uslubida Yevropa xor anʼanalari bilan milliy xonandalik. uslublari uygʻunlashgan. Repertuaridan M. Burhonov, B. Umidjonov, S. Boboyev, Ik. Akbarov, M. Nasimov va boshqa qayta ishlagan xalq qoʻshiklari, M. Bafoyev, F. Alimov, B. Lutfullayev, D. Omonullayeva, N. Gʻiyosov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining poema, kantata, oratoriyalari asosiy Urin tutadi. Xususiy tashkil etilgan "Ipak yoʻli" kamer xori (2001-2006, D. Jdanov) faoliyat yuritgan. Repertuaridan jahon xalqlari qoʻshiqlari, chet el mumtoz asarlari urin olgan (yana qarang "Bulbulcha").

Barno Musaboyeva.
Xor musiqasi

Xor musiqasi — musiqa turi; xor ijrosi uchun moʻljallangan musiqa asarlaridan iborat. Xalq va professional, diniy va dunyoviy Xor musiqasiga ajratiladi. Professional Xor musiqasida messa, motet, madrigal, kantata, oratoriya, rekviyem kabi janrlar mavjud. Oʻzbekistonda Xor musiqasi 1930-yillarda yuzaga kelgan. Ilk namunalari oʻzbek xalq qoʻshiqlarining xor aranjirovkalari (mas, Yelena Romanovskayaning "Paxta teradi"), oʻzbek musiqali drama va ilk oʻzbek operalaridagi xorlardan iborat. Mustakil Xor musiqasi asarlari (kantata, oratoriya va boshqalar) 1940—60 yillarda rivoj topdi (Sulaymon Yudakov, M. Ashrafiy, Ik. Akbarov, M. Burhonov va boshqalar). Keyingi yillarda oʻzbek va boshqa xalk kuylarini kayta ishlash janrida M. Burhonov. S. Boboyev, B. Umidjonov, N. Sharafiyeva va boshqa samarali ijod qilishgan. M. Bafoyev, B. Lutfullayev, H. Rahimov, Feliks Yanov-Yanovskiy, N. Gʻiyosov, D. Omonullayeva va boshqa oratoriya, poema, kantata, xor simfoniyasi va boshqa turkumli asarlar yaratishgan.
Xorazm dostonchilik maktabi

Xorazm dostonchilik maktabi — oʻzbek baxshilik sanʼati markazlaridan biri.

Xorazm dostonchiligida mavjud epik asarlar Oʻzbekistonning boshqa yerlaridagi oʻzbeklar orasida tarqalgan dostonlardan mazmuni, uslubi, kompozitsiyasi, obraz yaratish prinsiplari bilan farq qiladi. Xorazm dostonchilik maktabida ogʻzaki va yozma adabiyot anʼanalarining oʻzaro ijodiy hamkorligi sezilarli. Badihagoʻylik asosiy rol oʻynamaydi, musiqa yetakchilik qiladi. Koʻp hollarda aytuvchi qoʻlida dostonning qoʻlyozma matni boʻladi. Xorazmda epik asarlar 3—5 kishidan iborat baxshi ansambllari tomonidan ijro etiladi. Baxshi dostonni dutorda (keyinchalik tor ham ishlatila boshladi) kuylaydi, unga gʻijjakchi, bulamonchi joʻr boʻladi. Xorazm dostonlarida qahramonlarning his-tuygʻularini, ichki kechinmalarini nazm orqali, sarguzashtlarni nasr orqali bayon etish qatʼiy tartiblashgan. Doston kuylashdan oldin baxshi ansambli "Peshrav", "Muxammasi ushshoq" kabi biror kuy chaladi, soʻng didaktik xarakterdagi qoʻshiq kuylanadi. Doston tugagach, "Toʻyingdan qaytsin" kuyi ijro etiladi. Xorazm dostonchilik maktabim.da asar ichki boʻgʻiz tovushda emas, balki ochiq ovozda ijro etilishi bilan ham boshqa dostonchilik anʼanalaridan farq qiladi. Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakillari: Suyav baxshi (19-asr), Jumanazar baxshi, Ahmad baxshi, Matnazar Jabbor oʻgʻli, Bola baxshi, Xudoybergan Oʻtagan oʻgʻli, Ollobergan baxshi, Murod baxshi, Boltaboy baxshi, Jumaboy baxshi, Qodir sozchi va boshqa Ular repertuarida "Goʻroʻgʻli" turkumi dostonlari, "Oshiq Gʻarib", "Oshiq Maxmud", "Oshiq Oydin", "Tohir va Zuhra", "Layli va Majnun", "Tulumbiy" kabi dostonlar mavjud. Yana Q. Xorazm mussha uslubi.

Oʻzbek dostonchilik maktablari