MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sarez koʻli

Sarez koʻli — Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyati hududidagi koʻl. Pomirda, Shimoliy Alichur va Muzqoʻl tizmalari orasida, 3239 m balandlikda joylashgan. Maydoni 79,6 km², suv sigʻimi hajmi 16,07 km³, uz. 55,8 km, eng keng joyi 3,3 km. Oʻrtacha chuq. 190 m gacha, eng chuqur joyi 500 m. 1911-yildagi zilzila oqibatida Murgʻob daryosining chuqur vodiysini Usoy qishlogʻi yaqinida togʻ jinslari toʻsib qoʻyishi natijasida paydo boʻlgan. Oʻrta Osiyodagi eng katta uyumli suv havzasi. Suv toʻplash maydoni 18 ming km². Murgʻobdan tashqari koʻlga 16 doimiy va 20 dan ziyod vaqtincha suv oqimlari quyiladi. Asosan, muz suvlaridan toʻyinadi. Koʻl ga quyiladigan oʻrtacha koʻp yillik suv miqdori 1,48 km³. Uyum orqali suvning sizib oʻtishi sodir boʻlmoqda. Buloklar koʻrinishida suvning koʻldan koʻp yillik oʻrtacha oqib chiqish miqdori 1,46 km³ni tashkil qiladi. Suvi chuchuk. Koʻl sathi oʻzgarib turadi. Keyingi 60 yil mobaynida suv sathining oʻrtacha oʻsishi yiliga 20 sm ni tashkil qildi. Yil orasidagi suv sathi oʻzgarishining eng katta amplitudasi 12 m, eng kami 2 m ni tashkil qiladi. Koʻl suvi dekabr oxiri — yanvarning 1-yarmida muzlaydi, mart oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi.

Adabiyot 
 Agaxanyans O. Ye., Sarez, L., Gidrometeoizdat, 1989; Glazirin G.Ye., Nikitin A. M., Shchetinnikov A. S., Vodniy balans Sarezskogo ozera, Tr. SANIGMI, 1986, Vip. 113 (194); Gronskaya G. P., Ivanov Yu.N. va boshqa, Gidrologicheskoy rejim Sarezskogo ozera, Tr. GGI, 1977, Vip. 246; Aslov SM., Gorelkin N. Ye., Gidrometeorologicheskiy monitoring Sarezskogo ozera, T., Izd. otdel SANIGMI, 2002.

Manbalar 

 

Koʻllar
Tojikiston
Sarja

Sarja (lot. sericus — shoyi) — 1) tabiiy yoki kimyoviy tolalardan sarja (shoyisimon) oʻrilishda toʻqiladigan gazlama. Sidirgʻa boʻyalib yoki gul bosib ishlab chiqariladi. Ayollar kuylagi tikish uchun, astarlik, texnik gazlama va boshqa sifatida ishlatiladi; 2) sarja urilishning qisqacha nomi (qarang Oʻrilish.)

Manbalar
Sarjin

Sarjin, sajen (slavyancha sag — kddam, odim) — 1) sajen — qad. rus uzunlik oʻlchov birligi. Xalqaro metrik oʻlchovlar tizimi kiritilgunga qadar (1918-yil) ishlatilgan. 1S.=3 gaz=48 vershok=2,13360 m. Yuza ulchov birligi — desyatina (2400 kv. sajen); 2) S. — hajm oʻlchov birligi. Juda qadimdan paxsa devor va palyon oʻtinlarning hajmini oʻlchashda qoʻllanib kelingan, mas, boʻyi uch gaz, eni 0,6—0,75 gaz, balandligi bir yarim gaz qilib terilgan palyon oʻtin yoki urilgan paxsa 1 S. hisoblanadi.

Yana qarang 

 Versta

Manbalar
Sari

Sari — hind ayollarining milliy kiyimi. Uz. 4,5–9 m, eni 1 m boʻlgan mato. Yoʻl-yoʻl gulli, hoshiyali qilib maxsus toʻqiladi. S. ichidan kalta yengli kalta kofta kiyiladi. S.ning bir uchi yubkaga mahkamlanib, belga 2 marta aylantirib olinadi, qolgan qismi yelkaga (jamoat joylarida bu qismi boshga sharf kabi) tashlab qoʻyiladi. Hindistonning turli viloyatlarida, shuningdek, aholining turli guruhlarida S. kiyish usulida ayrim farqlar bor. Odatda, S.ning quyi qismi yubkaga oʻxshash, baʼzan uzun yoki kalta ishton tarzida tikiladi.

Manbalar 

 

Kiyim
Sariband

Sariband (fors. — toʻgʻon boshi) — oʻrta asrlarga oid toʻgʻon (16-asr). Surxondaryo viloyatidagi Bandixon qishlogʻidan 7 km shim.sharqdagi Oʻrgʻulsoy oʻzaniga qurilgan. Uning pishiq gʻishtdan (25x25x5 sm) ishlangan ayrim qismlari saqlanib qolgan. Toʻgʻondan bir oz balandlikda Oʻrgʻulsoyning chap qirgʻogʻida S. nomli tepa bor; u baland hisor (30x30 m) va atrofi devor bilan oʻralmagan qishloq harobasi boʻlib milodning boshlariga oid. Shu yerda daryo oʻzanidan qadimda turli taraflarga kanallar chiqarilgan. Kushonlar davrida ham bu yerda toʻgʻon boʻlganligi ehtimoddan xoli emas.

Manbalar
Sariyogʻ

Sariyogʻ — asosan, sigir suti qaymogʻidan olinadigan oziq-ovqat mahsuloti. Biologik xususiyati, taʼmi va sifati jihatidan boshqa yogʻlardan ustun turadi, inson organizmida yengil (95% gacha) hazm boʻladi. Tarkibida sut yogʻi kamida 72—82,5% (eritilgan S.da 98—99%) ni tashkil etadi, yogʻ kislotalari majmui, fosfatidlar va yogʻda eriydigan vitaminlar, sutda boʻlgan oqsil, uglevodlar, ayrim suvda eriydigan vitaminlar, mineral moddalar va suv bor. 18—23° da qotadi, 27—36° da eriydi. S. eritilmagan va eritilgan xillarga boʻlinadi. Ilgari S. kuvda pishib olingan. Sanoatda eritilmagan S, asosan, 2 usulda: 30—45% li qaymoqni quvlab va seryogʻ qaymoqni qayta ishlab tayyorlanadi. Kuvlab olinadigan S. qaymogʻi 85—90° da pasterlanadi (qarang Pasterizatsiya), soʻngra 4— 8° gacha tez sovitiladi. Natijada sut yogʻi diametri 1–3 mm li donalarga ajraladi, ulardan yogʻsiz qismi ajratilgach, tayyor S. presslanadi. S ye r yo gʻ (80% gacha) qaymoqdan S. ishlab chiqarishda pasterlangan qaymoq bosim ostida moy ajratkichga uzatiladi, unda jadal aralashtirib turiladi va 12— 14° gacha tez sovitiladi. Pasterlangan qaymoqqa qand, kakao va vanilin kabi xushboʻy moddalar (shokoladli S), tabiiy meva sharbati va shakar (mevali S), asal (asalli S.) qoʻshib, aralashmali S. tayyorlanadi. Eritilgan S.ning tuzeiz, tuzli va boshqa xillari bor. Eritilmagan S.ni eritib va qoʻshimcha aralashmalardan tozalab, eritilgan S. olinadi. Eritilgan S. buzilmaydi. S. yuqori kaloriyali mahsulotdir. 100 g S.ning kaloriyasi oʻrtacha 770 kkal yoki 3,06 Mj ga teng.Savol paydo boʻlishi mumkin qaymoq eritilganda undan ajrab chiqadigon modda yani Dolta deb ataladigon ozuqa qanday ajrab chiqadi nimani evaziga

Manbalar
Sarijaz

Sarijaz — Markaziy Tyanilandagi togʻ tizmasi (asosiy qismi Qirgʻizistonning sharqiy chekkasida). Shimolida Sarijaz, janubida Inilchiq daryolari oraligʻida joylashgan. Uzunligi 110 km ga yaqin. Eng baland joyi gʻarbida — 4799 m. Markaziy qismidagi dovon (bal. 4001 m) har ikki dare vodiysini bogʻlaydi. Janubiy yon bagʻri dare vodiysidan tik koʻtarilgan, shimoliy yon bagʻri esa nishabroq, Sarijaz daryosining koʻplab chap irmoqlari bilan kesilgan. Tizmada muzliktaʼsiri natijasida hosil boʻlgan relyef shakli koʻp. Tizma tektonik jihatdan antiklinal struktura boʻlib, slanets, marmarlashgan ohaktosh, otqindi granit va boshqa togʻ jinslaridan tuzilgan. Tizmaning shimoliy yon bagʻrida Semyonov va Mushketov muzliklari, janubiy yon bagʻrida Shimoliy Inilchiq muzligi joylashgan. Yon bagʻirlarida baland tog oʻtloklari mavjud.

Manbalar 

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Sarimsoq

Sarimsoq () — piyozdoshlar oilasi piyozlar turkumiga mansub ikki va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turi, sabzavot ekini. Vatani — Oʻrta Osiyo. Yovvoyi xolda Hindiston, Oʻrta dengiz atroflarida, Qozogʻiston, Sibir, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Oʻzbekistonda yovvoyi sarimsoq () togʻli mintaqalarda oʻsadi. Jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda yetishtiriladi. Madaniy sarimsoqning 2 turi mavjud boʻlib, biri gulpoya chiqarmaydi, ikkinchisi gullab, urugʻ hosil qiladi. Sarimsoqning Oʻzbekistonda tarqalgan gulpoya chiqaruvchi navlari serhosil, qishga chidamli. Bargi lentasimon, ildizi patak. Gullari mayda, ikki jinsli, qoʻngʻiroqsimon, oq yoki binafsharang. Piyozi murakkab, pardasimon umumiy qobiq ichida 7–30 dona mayda piyozchalari boʻladi. Tarkibida qand, S, V vitaminlari, efir moyi, fitonsidlar bor. Oziq-ovqatga, tibbiyotda, veterinariyada, sabzavotlarni konservalashda ishlatiladi.

Sarimsoq boshqa sabzavotlarga nisbatan tez oʻsadi. -7, -8° sovuqqa chidamli, 10— 12° issiqda yaxshi oʻsib rivojlanadi, 20—25° da pishib, yetiladi. Sarimsoq ikki marta — bahorda va asosan, kuzda ekiladi. Kuzda ekilganidan kelgusi yili bahorda hosil olinadi. Madaniy sarimsoq urugʻ bermaydi, balki piyozidan tashqari gulpoyasi toʻpgulida 10 dan 45 tagacha poya sarimsoqchalari hosil qiladi. Sarimsoq vegetativ yoʻl bilan, kuzda va bahorda piyozini boʻlaklarga ajratib ekib koʻpaytiriladi. 100 m² yerga shunday piyozchalardan 10–15kg sarf qilinadi. Sugʻoriladigan unumdor yerlarga qator oralarini 45 sm, oʻsimlik oraligʻini 4-8 sm qilib, 4-6 sm chuqurlikka koʻmiladi. Ekib boʻlingach, tuproq, somonli goʻng, chirindi bilan mulchalanadi. Oʻsuv davrida 5-6 marta sugʻoriladi, oziqlantiriladi, parvarishi piyozga oʻxshash. Bahorda oʻsib chiqqan gulpoya (karnay)lari yulib tashlanadi. Oʻzbekistonda ertapishar (Mayskiy) navi may oyining oxirlarida, kechpishar (Binafsharang, Janubiy binafsharang, Andijon) navlari iyul boshlarida yetiladi. Hosildorligi 50-150 s/ga.

Kasalliklari: vilt, asosiy zararkunandasi — poya nematodasi.

Manbalar

Manbalar 
 Sarimsoq piyozi turlarining atlasi

 

Bir pallali oʻsimliklar
Allium
Italiya oshxonasi
Ziravorlar
O'rta Osiyo o‘simliklari
Sarimsoq
Ildizmevalar
Dorivor oʻsimliklar
Toshmuhammad Sarimsoqov

Toshmuhammad Aliyevich Sarimsoqov (1915-yil 10-sentyabr Andijon viloyati Shahrixonda tugʻilgan — 1995-yil 17-dekabr Toshkentda vafot etgan) — matematik olim va jamoat arbobi, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1943), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1960), Mehnat Qahramoni (1990). Fizika-matematika fanlari doktori (1942), professor (1942).

Yoshligi va taʼlimi 
Sarimsoqov 1915-yilda Shahrixonda o‘zbek oilasida tug‘ilgan, 1931-yilda Qo‘qon shahridagi rus o‘rta maktabini tamomlagan; so‘ng O‘rta Osiyo Davlat universitetiga o‘qishga kirdi. U yerda u Vsevolod Romanovskiyning birinchi shogirdlaridan biri edi. 1936-yilda universitetning fizika-matematika fakultetini tamomlagach, universitetda qolib, u yerda aspiranturada tahsil oldi. Shu bilan birga assistent va dotsent lavozimlarida ham ishlagan. Qizil Armiya safida qisqa muddatli xizmatni o‘tab, 1942-yilda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilish uchun universitetga qaytib keldi. Oʻsha yili u fan doktori ilmiy darajasini oldi.

1944-yilda Kommunistik partiyaga aʼzo bo‘lib, SSSR Oliy Kengashining uchinchi chaqiriq deputati bo‘lib ishlagan.

Faoliyati 
1943-yilda u oʻz universitetining rektori boʻldi va bu lavozimda 1944-yil iyungacha ishladi. 1943-yilda O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi tashkil etilganda uning vitse-prezidenti bo‘ldi. 1947-yilda u uning prezidenti boʻldi va 1952-yilgacha bu lavozimni egalladi. Keyin yana O‘rta Osiyo davlat universiteti rektori lavozimiga qaytdi va 1958-yilgacha shu yerda ishladi. 1959—1971-yillarda O‘zbekiston SSR oliy taʼlim vaziri bo‘lib ishlagan, 1960-yilda Toshkent Davlat universitetiga rektori lavozimiga qaytgan. 1983-yilda yana O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasiga ishga qaytdi, 1988-yilda esa O‘zbekiston SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumining maslahatchisi bo‘ldi. Uning asosiy oʻrganish yoʻnalishlari ehtimollik, statistika va funksional tahlil edi. Faoliyati davomida u 170 dan ortiq ilmiy maqolalar yozgan. Uning bir jinsli boʻlmagan Markov zanjirlari nazariyasi boʻyicha ishi zamonaviy akademik maqolalarda keltirilgan. Mehnatlari uchun 1990-yil 3-aprelda Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni berilgan. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti maslahatchisi boʻlib ishlagan. 1995-yil 18-dekabrda Toshkentda vafot etgan.

Mukofotlari 
Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1990-yil 3-aprel)

Toʻrtta Lenin ordeni (1946-yil 23-yanvar, 1950-yil 16-yanvar, 1961-yil 15-sentyabr, 1990-yil 3-aprel)

Uchta Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1944-yil 4-noyabr, 1957-yil 11-yanvar, 1971-yil 9-sentyabr)

"Shon-sharaf belgisi" ordeni (1965-yil 1-mart)

Oktyabr inqilobi ordeni (1975-yil 3-oktyabr)

"Mehnatdagi jasorat uchun" medali (1951-yil 6-noyabr)

"Buyuk xizmatlari uchun" ordeni (2002)

Stalin mukofoti (1948)

Beruniy nomidagi Davlat mukofoti (1967)

Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1960).

Manbalar

Havolalar 
 warheroes.ru
 Pravda Vostoka (01.03.1950) 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Matematiklar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Sarimsoqgi

Sarimsoqgi — Janubiy Oltoydagi togʻ tizmasi. Qozogʻiston Respublikasida. Uzunligi 60 km. Eng baland joyi 3373 m (Burkitovul togʻi). Effuziv, tuf, gillich slanets, qumtosh, granitlardan tarkib toptan. Shimoliy yon bagʻri tik, 1900–2100 m balandlikkacha oʻrmonlar bor. Janubiy yon bagʻri qiya, oʻtloqlar va togʻ tundrasi bilan qoplangan.

Manbalar 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Sariosiyo (shaharcha)

Sariosiyo — Surxondaryo viloyatidagi shaharcha. Sariosiyo tumani maʼmuriy markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Sariosiyo (7 km). Aholisi 14,3 ming kishi (2000). Xoʻjaliklari va aholisi Toʻpolondaryodan suv oladi. Shaharcha yonida Toʻpolon suv ombori bor. Mahalliy toponimistlarning fikricha, tuman nomi "cap—bosh va osiyo — tegirmon, yaʼni "tegirmon boshi" maʼnosini anglatadi. S.da sanoat, transport, aloqa korxonalari, dehqon bozori, savdo madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

Parrandachilik korxonasi ishlab turibdi. Umumiy taʼlim maktablari, kollej, maxsus internatmaktab, madaniyat uylari, stadion, kasalxona, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Sariosiyo tumani
Sarisuv

Sarisuv (Sarysuv) () — Qozogʻiston Respublikasining Qaragʻanda va Qiziloʻrda viloyatlaridagi daryo. Uzunligi 671 km, havzasining maydoni 81600 km². Jaman Sarisuv va Jaqsi Sarisuv daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Dastlab Qozogʻiston past togʻlarining jan.sharqiy qismlari boʻylab, quyi oqimida esa Betpaqsalaning gʻarbiy chekkasi boʻylab oqadi. Yuqori qismida vodiysi tor, quyi qismida eni 5–10 km gacha. Qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 382 km da 7,3 m³/sek. Yuqori va quyi qismida iyuldan yanvar

gacha quriydi. Sanoat suv taʼminoti va sugʻorish uchun foydalaniladi.

Manbalar 

 

Qozogʻistondagi daryolar
Saritepa

Saritepa — Chatqol tizmasidagi choʻqqi. Toshkent viloyatining janubi-sharqida. Bal. 1963 m. Choʻqqi paleogen va neogen jinslaridan (granit, qumtosh va ohaktoshdan) tashkil topgan.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Saritosh-Qorovulbozor gaz-neft koni

Saritosh-qorovulbozor gaz-neft koni — Buxoro viloyati, Kogon temir yoʻl stansiyasidan 30 km jan.sharqsagi kon. Oʻzaro bogʻliq 2 strukturada joylashgan. Ularda gazlilik chegarasi umumiy, shunga koʻra bu kon birgalikda tavsiflanadi. Kon 1963-yil foydalanishga topshirilgan.

Qorovulbozor antiklinali kenglik boʻyicha choʻzilgan boʻlib, asimmetrik koʻrinishga ega, uz. 10 km, eni 3–4 km. Struktura 2 yoriq bilan kesilgan, ulardan biri jan. qanotdan oʻtadi va paleozoy yotqiziqlari boʻyicha amplitudasi 150 m li, ikkinchisi shim. qanotdan oʻtib amplitudasi 50 m gacha boʻlgan tashlamauzilmani hosil qiladi. Saritosh antiklinali Qoravulbozor antiklinalidan gʻarbjan.gʻarbda joylashgan. U ham asimmetrik brahistruk turadan iborat, uz. 10–12 km, eni 6–8 km. Shimoliy qanotidan amplitudasi 25– 30 m dan 60 m gacha boʻlgan tashlamauzilma oʻtadi.

S.Q.g.k.da jami 38 ta quduq qazilgan. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari ochilgan. Mahsuldor gorizontlar yura davri yotqiziqlaridagi ohaktoshlar, boʻrqumtosh, gravelit, chigʻanoqtoshlarda ajratiladi. Sanoat ahamiyatiga molik gaz uyumlari Qoravulbozor strukturasida 12 va 13 (neokomapt) hamda 15 va 15agorizontlarda (kelloveyoksford), Saritosh strukturasida 15gorizontda uchraydi.

12 a. gorizontda gaz uyumi 950–1000 m chuqurlikda ochilgan, qalinligi 31 – 40 m, qumtosh jinslarning gʻovakligi 13%. Uyum qatlam, gumbaz tipiga mansub. 13gorizont alevrolit, gil jinslari bilan qavatlangan har xil zarrali qumtoshlardan iborat. Qalinligi 70– 100 m, foydali qalinligi 15 m gacha. Jinslarning gʻovakliligi 14,3—15,8%. Uyum oʻlchami 3,5x0,9 km. Gaz uyumi Saritosh strukturasida 1200–1250 m chuqurlikda ochilgan. Qorovulbozor va Saritosh strukturalari qubbasida kichik neft xoshiyasi mavjud. Kon suv bosimli rejimda ishlatiladi.

Kondagi qatlam bosimi va temperaturasi 10,2 MPa va 47°. Gaz tarkibi (hajmiga nisbatan % da): metan — 90,5; karbonat angidrid gazi 0,2%, azot 3,8%, zichligi 0,629—0,641 g/sm³, gaz debiti 35 ming m³/sutka. Neft zichligi 0,776— 0,840 g/sm³, oltingugurt 0,32%, asfaltenlar 0,018—0,72%, aksiz smolasi 2—32,5%, parafin 0,92—1,54%, koks 3,54%. Yengil fraksiyalar miqdori (3000 gacha) 0,86%. Neft debiti 2,6 t/sutka. Qatlam suvlari (13gorizont) zichligi 1,003—1,014 g/sm³, minerallashganligi 190,46—203,4 mg/l, yod miqdori 2,1—8,4 mg/l, brom 16,8—60,0 mg/l. Suv tipi xlorkalsiyli. Hozirgi vaqtda kondan foydalanilmoqda.

Manbalar
Saricha neft-gaz koni

Saricha neft-gaz koni - Qashqadaryo viloyati Qamashi tumanidagi kon, Gʻuzor shahridan 50 km shim.da. 1969-yilda ochilgan, 1987-yilda foydalanishga topshirilgan.

Saricha neft-gaz konik. Toshli burmalari guruhiga mansub boʻlib, 12gorizont shipi boʻyicha 3 qubbali antiklinaldan iborat, tektonik yoriq taʼsirida murakkablashgan. Burmalar qanoti qiyaligi 4—8°. Shimoliy qanot boʻylab amplitudasi 100– 170 m li koʻtarilmauzilma oʻtadi. 12gorizont boʻyicha burma oʻlchami 8,4x3,5 km, bal. 110 m.

Saricha neft-gaz konik.da jami 10 ta quduq qazilgan boʻlib, asosan, mezozoy, kaynozoy yotqiziklari ochilgan. Neokom va apt yaruslari yotqiziqlarida mahsuldor 13 va 12gorizontlar ajratilgan.

12gorizontning umumiy qalinligi 38–43 m, foydali qatlam 3–10 m. Jinslarning govakliligi 15,7%. Uyum oʻlchami 7,2x2,2 km, bal. 90 m. Dastlabki gaz debiti va qatlam bosimi 12 ming m³/sutka va 10,74 MPa. Gaz zichligi (havoga nisbatan) 0,582 g/sm³, karbonat angidrid gazi 1,0%, metan 97,5%, azot 1,5%.

13gorizontning umumiy qalinligi 195 m, gʻovakliligi 14,6%, ochiq gʻovakliligi 0,17, gazga toʻyinganligi 0,58. Gaz uyumining oʻlchami 1,2x1 km, bal. 36 m. Gazning dastlabki debiti 53 dan 181,4 ming m³/sutkagacha oʻzgargan. Dastlabki qatlam bosimi 10,9 joriy 10,4 MPa. Gazning zichligi (havoga nisbatan) 0,578 g/sm³. Tarkibida karbonat angidrid gazi 0,5%, metan 95,4%, azot 2,8%. Kondan hozirgi vaqtda foydalanilmoqda.

Manbalar
Sarichelak

Sarichelak — Chatqol tizmasining janubiy yon bagʻridagi chuchuk suvli koʻl, Qirgʻizistonda. Arkit daryosi boshlanish qismida, dengiz sathidan 1925 m balandlikda togʻ qulab, daraning toʻsilib qolishi natijasida 10 ming yil oddin hosil boʻlgan. Uzunligi 7,5 km, eng keng joyi 2280 m, maydoni 4,9 km². Eng chuqur joyi 244 m. Qirgʻoqlari aksari tik, baʼzi joylarida qoʻltiq va buxtalar bor. Qirgʻoq chizigining uz. 21 km. S.ga Sarichelak daryosi quyilib, Toshkoʻl daryosi oqib chiqadi. May oyida suvi koʻpayadi. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Suvining temperaturasi avgustda 19,8°, fevralda 0° atrofida. Koʻlda sazan, karp, sarichelak marinkasi, suvilon bor. S. Sarichelak qoʻriqxonasi tarkibida.

Etimologiyasi 
Sarichelak haqida koʻplab afsonalar mavjud. Ulardan birida hozirda koʻl turgan joy qadimda soy boʻlib, uning suvi xalqni qoplashi haqida paygʻambar tush koʻradi. 
U: Agar Yaratganing rost boʻlsa, bandalaringni qutqar, deb yolvorganida, koʻldan tashqarida boʻlgan Arkit yeri oʻz-oʻzidan agʻdarilib, toʻgʻonning ogʻzini toʻsib qoʻyib, toshqin toʻxtab qolganligi aytiladi. Koʻlni dastlab Toʻsqoʻoʻl-Ota deb nomlashgan. Baʼzi insonlarning aytishicha, koʻlda qaysidir asrlar davomida duldul yashagan. U suvdan chiqqanida, koʻl toʻlqinlanar ekan. Aytishlaricha, duldul hozir ham koʻl yuziga chiqar ekan. Dulduldan nasl qoldirish niyatida bir kishi chelakka ayron quyib, biyasini etaklab koʻlga olib boradi. Uning niyati amalga oshsa ham, garchi u toychoqlik boʻlsa ham ochkoʻzlik qilib yotaveradi. Bir payt koʻlda dovul paydo boʻlib, duldul koʻldan chiqib toychoqni boshidan tishlab, suvga olib kirib ketdi. Aqldan ozgan kishi chelakni tashlab, orqasiga qaramasdan qochib ketadi, koʻl qirgʻogʻida qolgan sariq chelak tufayli shunday nomlangan deyishadi.

Boshqa bir afsonada koʻl atrofida sariq bol chelaklari koʻp boʻlganligi sababli koʻlning Sariq-Chelak deb nomlanganligi aytilgan

Manbalar 

 

Koʻllar
Qirgʻiziston geografiyasi
Sarichelak qoʻriqxonasi

Sarichelak qoʻriqxonasi ()- JanubiGʻarbiy Tyanshan, Qirgʻizistondagi qoʻrikxona. 1960-yilda togʻ yongʻoqzorlari va mevazor urmonlarni asrash maqsadida tashkil etilgan. 1978-yildan biosfera qoʻriqxonasi. Maydoni 23,9 ming ga, shu jumladan, oʻrmonzorlar 7148 ga. Chatqol tizmasining shim.sharqiy qismida joylashgan. Quyi chegarasi dengiz sathidan 1200 m balaandlikdan oʻtadi, eng baland nuqtasi — 4247 m (Mustur togʻi). Eng yirik koʻli — maydoni 507 ga boʻlgan Sarichelak koʻli. Sarichelak qoʻriqxonasida 1000 dan ziyod oʻsimlik, shu jumladan, 150 daraxt va butalar turi bor. 2100 m balandlikkacha yongʻoqzor va olmazorlar uchraydi. 2100–3000 m balaandlikda subalp mintaqasi boʻlib, oqqaragʻay va qoraqaragʻay oʻrmonlari, undan yuqorida har xil oʻtboshoqli oʻtloklar bor. Hayvonlarning 40 dan ortiq, qushlarning 160 dan ortiqturi yashaydi. Hayvonlardan yovvoyi choʻchqa, yelik, togʻ echkisi, arhar, oq tirnoqli ayiq, boʻrsiq, jayra, sugʻur, qushlardan ular, kaklik, koʻk qush va boshqa bor. Baqor va kuzda koʻllarga suv parrandalari uchib keladi. Oldindan qorabaliq boʻlgan koʻl va daryolarida sazan hamda karp iqlimlashtirilgan. Togʻ oʻrmonlari va oʻtloqlarining ekotizimlarini ilmiy oʻrganish, yongʻoqzorlar va mevazorlarni tiklash ishlari olib boriladi.

Abdushukur Xonazarov.

Manbalar 

 

Qirgʻiziston qoʻriqxonalari
Sarieshik-oʻtrov

Sarieshik-oʻtrov - Balxash koʻlidan jan.rokdagi qumli choʻl. Qozogʻiston Respublikasi hududida, Ili va Qoratol daryolari oraligʻida. Gʻarbiy kismida Ili daryosining qad. oʻzanlari, shimolida mavsumiy soyjilgʻalar uchraydi. Juyakli qum tepalari koʻp. Gʻarbiy qismida saksovulzorlar, sharqida teresken, juzgʻun, shuvoq, qizilcha oʻsadi. Ili va Qoratol daryolari vodiylarida toʻqay oʻsimliklari uchraydi. Sdan qishki yaylov sifatida foydalaniladi. Qad. qurUK oʻzanlarda sholikorlik qilinadi.

Manbalar 

Qozogʻiston geografiyasi
Choʻllar
Sariq

Sariq, sariqlar, shari — Oʻrta Osiyodagi turkiy xalqlar tarkibiga kirgan qabila nomi. Ilk urta asrlarda Janubiy Sibir, Yettisuv va Sirdaryo boʻylarida usun, abdal, qay(hun) qabilalari bilan birga yashashgan. 8— 10-asrlardagi xitoy manbalarida sheli, shari (sari, sariq) nomi bilan qayd etilgan. S. Sharqiy Turk xoqonligi tarkibiga kirgan. K. Shoniyozovnmnt fikricha, S.ning gʻarbga dastlabki siljish jarayoni 8-asrning 60y.larida sodir boʻlgan. Ayni shu vaqtda qarluqlar Yettisuvni egallaganlar. S.ning katta qismi ular bilan birga Chu vodiysiga kelib oʻrnashgan. 10-asr oʻrtalarida S. Qoraxoniylar davlati tarkibida boʻlib oʻzbek elatining shakllanishida bevosita qatnashgan. 10—15-asrlar va keyingi davrlarda Dashti Qipchoqda yashagan. S. kurashlar va oʻzaro nizolar tufayli kichik boʻlaklarga boʻlinib oʻzbek, turkman, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird xalqlari tarkibiga kirgan. S.ning Jungʻoriya va Tarbagʻatoyda qolgan qismi Sibir xalqlari tarkibiga kirgan. S.ning Shimoliy Xitoyda qolgan guruxlari shu yerda yashovchi uygʻurlar bilan qoʻshilib, ular ichida sariquygʻur etnik guruhini tashkil etgan.

16-asrdan boshlab S. turkmanlar tarkibida qabila sifatida maʼlum boʻlib, Mangʻishloq va Gʻarbiy Turkmanistonda taka va yovmutlar bilan birga yashagan. 1897-yil aholi roʻyxatida bu hududlarda Sdan 31 ming xoʻjalik hisobga olingan. Shuningdek, S. Turkmanistonning Taxtabozor, Yoʻloʻtan tumanlarida ham istiqomat qilgan. TurkmanS. bir qancha urugʻlarga boʻlingan: suqti, bayrach, xurosonli, alasha, xerzet. TurkmanS.ning bir qismi Oʻzbekistonning Olot va Muborak tumanlarida ham yashashgan. Ularning quyidagi etnik guruxlari maʼlum: koʻsa, joʻyjoni, sapcha va bek. 1926-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, Surxondaryoning Sherobod tumanida S.ga mansub 1190 kishi yashagan. S. Qirgʻiziston, Afgʻonistonda ham bor. Oʻtmishda S. chorvachilik, bir qismi dehqonchilik bilan shugʻullangan. 20-asrning 30y.laridan S xoʻjaligida dehqonchilik, xususan, paxtachilik va yaylov chorvachiligi yetakchi oʻrin tuta boshlagan.

Adabiyot 
 Karpov G.I., K istorii turkmensarikov, Ashxabad, 1996; Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2000.

Manbalar