Franklin Chang-Díaz

Franklin Ramón Chang-Díaz (1950-yil 5-aprelda tugʻilgan) — Kosta-Rikada tugʻilgan amerikalik mexanik muhandis, fizik va sobiq NASA astronavti. U Ad Astra Rocket Company ning yagona asoschisi va bosh direktori, shuningdek, Cummins direktorlar kengashi aʼzosi. U 1977-yilda Amerika fuqaroligini oldi.

U yettita kosmik missiyaning faxriysi va 2021-yilda eng koʻp kosmik parvozlar boʻyicha rekord oʻrnatdi (Jerri L.Ross tomonidan oʻrnatilgan rekord). U uchinchi Lotin Amerikasi edi, lekin kosmosga chiqish uchun tanlangan birinchi Lotin Amerikasi muhojiri NASA astronavti edi. Chang-Díaz NASA astronavtlar shon-sharaf zali aʼzosi ham edi.

Oila va taʼlim 
Franklin Ramon Chang-Díaz 1950-yil 5-aprelda Kosta-Rikaning San-Xose shahrida bokschilar qoʻzgʻoloni paytida Xitoydan qochib ketgan neftchi Ramon Anxel Chang Morales va Mariya Evgeniya Diaz Romerois oilasida tugʻilgan.Olti farzanddan biri, uning singlisi Sonia Rosa (1952-yil dekabrda tugʻilgan) va uning onasi, aka-uka va opa-singillari hali ham Kosta-Rikada yashaydilar. U 1984-yil 7-dekabrda AQShda doktor Peggi Marguerit Donkasterga (Stafford, Aleksandriya, Luiziana ismli) turmushga chiqdi. Uning ikki qizi bor, ikkalasi ham Texasning Xyuston shahrida tugʻilgan.

U 1967-yilning noyabrida San-Xosedagi Colegio de La Salle maktabini imtiyozli diplom bilan tamomlagan, keyin esa 1969-yilda Konnektikutdagi Hartford shtat oʻrta maktabida oʻrta taʼlimni tamomlash uchun Qoʻshma Shtatlarga koʻchib oʻtgan. U Konnektikut universitetida oʻqishni davom ettirdi, u yerda mashinasozlik boʻyicha bakalavr darajasini oldi va 1973-yilda federal TRIO Student Support Services dasturiga qoʻshildi. Keyin Massachusets Texnologiya Institutida (MIT) oʻqishga kirdi va u yerda doktorlik darajasini oldi. 1977-yilda amaliy plazma fizikasi boʻyicha ilmiy daraja oldi. Chang-Díaz Massachusets Texnologiya Institutida (MIT) bitiruv tadqiqoti uchun termoyadroviy texnologiya va plazma asosidagi raketalarni harakatga keltirish sohasida ishlagan.

NASA faoliyati 
Chang-Díaz 1980-yilda NASA tomonidan astronavt sifatida nomzod qilib koʻrsatilgan va birinchi marta 1986-yilda STS-61-C Space Shuttle missiyasida uchgan. Keyingi missiyalarga STS-34 (1989), STS-46 (1992), STS-60 (1994), STS-75 (1996), STS-91 (1998) va STS-111 (2002) kiradi. STS-111 davomida u Filipp Perrin bilan Xalqaro kosmik stansiya (XKS) qurilishi doirasida uchta ekspeditsiya faoliyatni (EVA) amalga oshirdi. U 1993-yildan 2005-yilgacha Jonson kosmik markazidagi ilgʻor kosmik harakat laboratoriyasining direktori ham boʻlgan. Chang-Díaz 2005-yilda NASAdan nafaqaga chiqqan.

NASAdan keyingi martaba 

NASAni tark etgach, Chang-Díaz ilgʻor plazma raketalarini uchirish texnologiyasini ishlab chiqishga bagʻishlangan Ad Astra raketa kompaniyasini tuzdi. Koʻp yillik tadqiqot va ishlanmalar natijasida kosmosda foydalanish uchun oʻzgaruvchan maxsus impulsli Magnetoplasma raketasi (VASIMR), elektr bilan boshqariladigan qurilma ishlab chiqildi. Moslashuvchan ish rejimi bilan raketa juda yuqori egzoz tezligiga erisha oladi va etarlicha kuchli quvvat manbai bilan u hatto 39 kun ichida boshqariladigan raketani Marsga olib borish uchun nazariy imkoniyatlarga ega.

Chang-Díaz, shuningdek, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim oʻzgarishi haqida xabardorlikni oshirishda, xususan, yoshlarni atrof-muhit masalalari boʻyicha motivatsiyaga undaydigan Odyssey 2050 filmidagi rolida faol ishtirok etadi.

Bundan tashqari, Chang-Díaz Rays universitetida fizika va astronomiya boʻyicha yordamchi professordir. U  beri Cummins direktorlar kengashida raislik qiladi.

U, shuningdek, 2022-yilgi Massachusets gubernatorligiga Demokratik partiyadan nomzod Sonia Chang-Diazning otasi oʻz nomzodini qoʻydi.

Mukofot va unvonlar 
1986-yilda Franklin Chang-Díaz „Ozodlik“ medali bilan taqdirlangan oʻn ikki kishidan biri edi. U  Kennedi kosmik markazining tashrif buyuruvchilar majmuasida boʻlib oʻtgan marosimda NASA Astronavtlar Shon-sharaf ordeni sohiblari roʻyhatiga kiritildi. Shuningdek, u Kosta-Rikada martaba va ilmiy yutuqlari uchun bir necha bor mukofotlangan va milliy qonun chiqaruvchi organ tomonidan faxriy fuqaro unvoni bilan taqdirlangan. Kosta-Rika Milliy Yuqori Texnologiyalar Markazi (CeNAT), boshqa muassasalar qatorida, uning nomi bilan atalgan. 2014-yilda Chang-Díaz tadqiqotchilar klubi tomonidan Buzz Aldrin toʻrt yillik kosmik mukofoti bilan taqdirlandi. Mukofotni Chang-Díaz bolalik qahramoni deb atagan Bazz Oldrin topshirdi.

Shuningdek 

 Osiyolik amerikalik astronavtlar roʻyxati
 Ispaniyalik kosmonavtlar roʻyxati
 Kosmosni tadqiq qilish

Manbalar

Havolalar 

 Centro Nacional de Alta Tecnología Doktor Franklin Chang Díaz (CeNAT)

Yashayotgan insonlar
1950-yilda tugʻilganlar