MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gʻozi Ahmad Burhoniddin

Gʻozi Ahmad Burhoniddin (1344 Sivas — 1398) — turk shoiri, olim, davlat arbobi. Shom (Suriya) va Misrda tahsil olgan, arab, fors tillarini mukammal oʻrgangan. Vataniga qaytgach, Sivasda qozi, soʻng shu viloyat hokimi. Davlat ishlarida adolat va muruvvat yoʻlini tutishga harakat qilgan. Gʻazal, ruboiy, tuyuq va boshqa janrlarda yozgan. Hayot va muhabbat lirikasi bilan bogʻliq dunyoviy mavzular, inson qalbining nozik kechinmalari sheʼrlariga xos yetakchi xususiyatdir. B. turk sheʼriyatida tuyuq jakrini rivojlantirgan. Sheʼrlarini toʻplab devon tuzgan (1394). Devonining qoʻlyozma nusxasi Britaniya muzeyida saqlanadi. Istanbulda nashr etilgan (1943). 12 tuyugʻi sharqshunos T. M. Melioranskiy tomonidan rus tiliga tarjima qilingan (1895, Peterburg). B. "Tarjix uttavzih" ("Izohustunligi"), "Iksir uladati fi Asroilibodati" ("Odat mohiyati ibodat sirlarida") asarlarini arab tilida yozgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Orzibekov R., Tuyuq poetikasi, T., 1985.
Burhoniddin xoja ibn Ahmad xoja

Burhoniddin xoja ibn Ahmad xoja (Oyxoja laqabi bilan mashhur) (?— 1759.15.10) — Sharqiy Turkistondagi Yorkent xonligi hokimi. Ofoqxoja avlodidan. B. x. Xitoydagi Manjur imperiyasi yordamida Yorkent xonligini qoʻlga olib (1755), mustaqil siyosat yurgizishga harakat qiladi. Lekin bunga qarshi manjurlar katta qoʻshin yuborib, ikki yil davom etgan urushlardan soʻng Qashqar, Yorkent va Xoʻtan sh.larini egallashgan. B. x. Badaxshon hokimi Sulton shohhimoyasiga qochgan, biroq Sulton shoh manjurlar tazyiqi ostida uni oʻddirishga majbur boʻladi. Oʻgʻli va xotini Bejin (Pekin)ga olib ketiladi. B. x.ning Sayid Muhammad xoja (Sarimsoqxoja) ismli yolgʻiz oʻgʻli Oʻrta Osiyoda manjurlar taʼqibidan jon saqlab qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burhonlar

Burhonlar — sadri jahon unvoni bilan mashhur boʻlgan Buxorodagi badavlat xonadon (12-asr). B. shaharning hanafiya mazhabidagi musulmonlar jamoasi boshligʻi (raisi) boʻlishi bilan birga shahar maʼmuriyati ham ularning qoʻlida boʻlgan. Shuning uchun Buxoroni bosib olgan ajnabiy hukmdorlar ham B. ga va ularning molmulkiga daxl qilmaganlar. B.da raislik mansabi otadan oʻgʻilga meros boʻlib oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mukammil Burhonov

Burhonov Mukammil (1884, Buxoro — 1938, Toshkent) — Buxorodagi jadidlik harakati namoyandasi. Oʻzbekiston Respublikasi Madhiyasining bastakori Mutal Burhonovning amakisi. Qatagʻon qurboni boʻlgan.

Mukammil Burhonov 1884-yilda tugʻilgan. Burhonlar sulolasi ilk oʻrta asrlardan boshlab Buxorodagi badavlat xonadonlardan hisoblangan. XX asr boshlaridan boshlab sulola vakillari Buxorodagi jadidchilik harakatida muhim oʻrin tuta boshlashgan. Mukammil Burhonov maktab va madrasa taʼlimini tugatgandan so‘ng, 1908-yili „Tarbiyai atfol“ („Bolalar tarbiyasi“) jamiyati tomonidan Turkiyaning Istanbul shahrida oʻqishni davom ettirgan. Buxoroga qaytgach, maktab va madrasa taʼlimini isloh qilish, yoshlarga yangi usulda taʼlim berishga kirishdi.

1910-yildan Yosh buxoroliklar tashkilotining aʼzosi. 1912-yilda Abduqodir Shakuriy, Ismoil Gasprinskiy maktablariga oʻxshab oʻz uyida yashirin ravishda yangi usuldagi maktab ochgan, savodsiz va chalasavodlar uchun kechki kurs tashkil qildi (1913). Jadidlarga qarshi Buxoro amirining zulmi kuchaygach, Buxoroni tark etdi (1918). Amir hokimiyati agʻdarib tashlangach, BXSR adliya noziri, BXSRning RSFSR hukumati xuzuridagi muxtor vakili (1920—24). 1922-yilning oktabrida Fayzulla Xo‘jayev Rossiya imperiyasining BXSRdagi doimiy vakili Kojevnikov, Mukammil Burhonov va o‘g‘li Berlin shahridagi feldsherlik oliygohida tahsil olayotgan Buxoro yahudiysi Edelmanlar bilan yigirma besh kun davomida Germaniyaga sayohat qilishadi. Jamoa Berlin shahrida Olimjon Idrisiy, Abduvohid Burhonov va Badri Sayfulmulk bilan uchrashib, talabalar hayotidan xabar oladilar. Fayzulla Xo‘jayev Edelman bilan mashhur millioner Aminjon Sulaymonov, Potelyaxovlar orqali Germaniya hukumati vakillari bilan ham aloqa o‘rnatishga harakat qiladi. Mukammil Burhonov esa bu paytda Turkistondan kelgan talabalar oʻqishi masalasi bilan mashg‘ul bo‘ladi. Keyinchalik bu uchrashuv do‘stlikka aylandi. Mukammil Burhonov 1923-1925-yillarda Germaniyadan ko‘plab xatlar olgan. M. Burhonov 1920-1924-yillarda Buxoro Xalq Sovet Respublikasida Adliya noziri, BXSRning Sovet Ittifoqidagi muxtor vakili vazifalarida faoliyat yuritgan.

Poytaxt Samarqandga koʻchirilgach u yerda ham Fayzulla Xo‘jayevning shaxsiy kotibi sifatida ish olib borgan.

20-yillar oʻrtalaridan boshlab siyosiy faoliyatni toʻxtatgan. Maqomchilar Ota Gʻiyos va Ota Jaloddan taʼlim olib, jiyani Burhonov Mutavakkilga dastlabki musiqaviy tarbiya bergan. 1937-yilning 23-mayida Mukammil Burhonov 1921-yildan buyon „Milliy ittihod“ aʼzosi boʻlgan, 1921-1923-yillarda tashkilotning g‘aznasiga mas’ul shaxs bo‘lgan, 1923-yilda xalqni qurolli qo‘zg‘alonga chorlagan degan ayblar bilan O‘zSSR Jinoyat Kodeksining 66-, 67-moddalariga asosan qamoqqa olinadi.

Burhonov 1937-yil qatagʻon qilindi va aka-ukalari bilan birgalikda 1938-yil 24-sentabrda otib tashlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Oʻzbekistonning yangi tarixi [2kitob], Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida, T., 2000.
1884-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Sovet davri qatagʻon qurbonlari
Kishilar
Toshkentda vafot etganlar
Jadidlar
Ubaydulla Burhonov

Ubaydulla Burhonovich Burhonov (1921.2.3 Toshkent; 1998.19.2) — aktyor, rejissyor, badiiy soʻz ustasi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Shukur Burhonovnknt ukasi. Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1946). Oʻzbekiston radioeshittirish davlat qoʻmitasi adabiydramatik eshittirishlar muharriri, rejissyor, bosh muharrir, badiiymusiqali eshittirishlar boshqarmasining boshligʻi (1948—58), Toshkent telestudiyasining bosh muharriri (1958—1967), Uzteleradio kompaniyasi raisining oʻrinbosari (1967—1985). Koʻplab radiopostanovkalar („Qutlugʻ qon“, „Zaynab va Omon“ va boshqalar)ning inssenirovka muallifi. Ssenariychi va rejissyor sifatida „Laylo Sharipova kuylaydi“, „Oʻzbek sirki arenasida“ kabi televizion filmlar yaratgan. Kinoda Rustamov („Gullar ochilganda“), Dehqonboy („Qutlugʻ qon“) va boshqa rollarni oʻynagan. Badiiy soʻz ustasi sifatida „Egmont“, „Hakim va ajal“ kabi asarlarni ijro etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Shukur Burhonov

Shukur Burhonov (1910.15.9 Toshkent — 1987.14.8) — Oʻzbekiston xalq artisti (1940). 1928-yildan Hamza teatrida ishlagan. 30-yillar koʻproq oʻz zamondoshlari rollarini ijro etdi: Hamza asarlaridagi Gʻofir ("Boy ila xizmatchi"), Odilbek ("Xolisxon") obrazlarida aktyorning yangi qirralari ochildi. Urush yillari Oleko Dundich ("Oleko Dundich"), Battol ("Muqanna"), Jaloliddin ("Jaloliddin Manguberdi"), urushdan keyin general Sobir Rahimov ("General Rahimov"), Maksimov ("Dengizchilar uchun") kabi rollarni oʻynadi. Keyinchalik romantik aktyor, fojiaviy rollarning mohir ustasi sifatida shuhrat qozonib, chuqur falsafiy mazmunga ega boʻlgan obrazlar yaratdi: Hamlet, Romeo, Brut ("Hamlet", "Romeo va Julyetta", "Yuliy Sezar"), Voynitskiy ("Vanya togʻa"), Mirzo Ulugʻbek ("Mirzo Ulugʻbek"), shoh Edip ("Shoh Edip"), Sulaymon ota ("Qiyomat qarz") va boshqa gʻoyaviy, psixologik va plastik jihatdan toʻlaqonli, romantik hissiyoti, koʻtarinkiligi bilan ajralib turadigan monumental fojiaviy rollardir. Ayniqsa Shoh Edip roli bilan B. sahnada katta iz qoldirdi. Undagi tashvish, dard, iztirob, tugʻyon sahnamasahna kuchayib boradi. Aktyor bunday kuchli dramatizmga, fojiaviylikka ichki kechinmalar, bosiq harakatlar, xilmaxil maʼnolarni anglatuvchi boqishlar va kuzatishlar, oʻziga xos dardli va musiqaviy nutqtufayli erishdi. Edip rolida aktyorlik sanʼatidagi intellektuallik, emotsionallik, romantik joʻshqinlikni bir-biriga payvand qilib, ilohiy va azaliy qismatlarni faol inkor etuvchi, jamiyat faravonligi va insoniy fazilatlar uchun kurashuvchi buyuk inson obrazini yaratdi. Hamlet obrazida esa qaynoq qalbli, joʻshqin, qudratli inson sifatidagi fazilatlarni mohirona talqin etdi. B. ijodi ijtimoiy, falsafiy va gʻoyaviy mazmunga toʻla, ufqi keng, koʻp qirrali. U romantik, fojiaviy dramatik, lirik harakterdagi va hatto satirik rollarning mohir ijrochisi. Aktyor qanday rol oʻynamasin inson takdiri va uning ijtimoiy muhit bilan munosabatini haqqoniy tasvirlashga erishdi.

B. oʻzbek kino sanʼati taraqqiyotiga ham katta hissa qoʻshdi. U yaratgan Qorabotir ("Tohir va Zuhra"), Gʻofir ("Boy ila xizmatchi"), Shoh Kalin ("Ilya Muromes"), Qalandarov ("Sinchalak"), Mirzo Ulugʻbek ("Ulugʻbek yulduzi"), Matniyoz ("Uzoqyaqin yillar"), Husan ota ("Bardosh") kabi rollari rangbarangligi, ijro mahorati, obraz talqinining mukammalligi bilan jahon kino sanʼatida yuqori baholangan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1965).

Manbalar

Adabiyot
 Olidor O., Shukur Burxanov, M., 1952; Teshabayev Dj., Geroykrupnim planom, T., 1972; Rahmonov M., Silmilshteyn T., Shukur Burhonov, T., 1974.

Havolalar  
 „Sovet Oʻzbekistoni“ 31-yanvar 1964-yil
 Shukur Burhonovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Sovet erkak aktyorlari
SSSR xalq artistlari
Oyrajab Burhonova

Oyrajab Burhonova (1957.10.3, Kattaqoʻrgʻon tumani Doʻstlik qishlogʻi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining badiiygrafika fakultetini tugatgan (1976). 1976-yildan Goʻzalkent tumanidagi 12maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, ilmiy boʻlim mudiri, 1998-yildan maktab direktori. B. darslarda oʻzi tayyorlagan 4000 dan ortiq koʻrgazmali quroldan, shuningdek "Peleng", "Leti60 M" filmoskoplaridan foydalanib, darslarni samarali oʻtadi; oʻquvchilar bilimini reyting usulida baholashni joriy qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Busido

Busido (yaponcha — "jangchining yoʻli") — yapon ashuyuylarining axloq kodeksi. B. ulardan oʻz xoʻjayiniga sodiq boʻlishni, harbiy ishni samurayga munosib birdanbir kasb deb hisoblashni talab qiladi. Samuraylik shaʼniga dogʻ tushirgan jangchi oʻzinioʻzi oʻldirishi (harakiri) shart.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Busra

Busra — asosan gul tikishda (ayollar kiyimi va boshqalarni bezashda) qoʻllaniladigan mayda, teshikli, rangbarang shisha munchoq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussenar Lui Anri

BUSSENAR (Boussenard) Lui Anri (1847.4.10, Eskrenn 1910.11.9, Orlean) — fransuz yozuvchisi. B. asarlari oʻtkir mavzuli boʻlib, geografik, tabiiytarixiy maʼlumotlarga boy hamda insonparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan. "Avstraliya orqali" (1879), "Gviana robinzonlari" (1882) romanlarida qiziqarli sarguzashtlar koʻp. "Doktor Sintez siri" (1888), "Muzliklar orasida oʻn ming yil" (1890) ilmiyfantastik romanlar muallifi. "Suzuvchi orol" (1898) va "Kalla kesar kapitan" (1901) romanlarida esa ezilgan xalqlar hayoti va qismatiga hamdardlik yaqqol koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussengo Jan Batist

BUSSENGO (Boussingault) Jan Batist (1802.2.2 Parij 1887.11.5) - fransuz kimyogari, agrokimyo asoschsharidan biri. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1839). Ilmiy ishlari oʻsimliklar fiziologiyasi va agrokimyo masalalariga bagʻishlangan. U oʻsimliklarning ildizdan oziqlanishi, oʻgʻitlarni qoʻllash, tabiatda moddalarning doiraviy aylanishi, azot almashinuvi, tuprokda azotning harakati, dukkaklilardan boshqa jami oʻsimliklar azotni tuprokdan oʻzlashtirishi va boshqa masalalarini ishlab chiqdi, yashil oʻsimliklar uchun havodagi SO2 uglerod manbai ekanligini aniqladi. Fiziologiya va agronomiyada vegetatsion usul asoschisi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bussol

Bussol (frans. boussole — quticha) — 1) joydagi yoʻnalishlarning magnit azimutini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Ishi magnit meridiani bilan biror predmetga tomon yoʻnalgan chiziq orasidagi gorizontal burchaklarni oʻlchashga asoslangan. B.ni mukammallashtirilgan kompas deyish mumkin. Kichik joylarning uncha aniqmas gorizontal tarxini olishda ishlatiladi. Oʻlchash uchun B.ni shtativ ustida burib, magnit milining shim. uchi limbdagi 0° ga toʻgʻriladi. Soʻngra koʻz va predmet dioptrlari orqali oʻtgan chiziq yoʻnalishining magnit azimuti aniqlanadi. B. asosan topogeodezik ishlarda qoʻllaniladi. Marksheyder sʼyomkalari va kon qazilmalarini topishda osma B. dan foydalaniladi; 2) harbiy ishda tup va minomyotni nishonga toʻgʻrilash, nishonni koʻrsatish, nishonni nazorat qilish, dushman joylashgan yerlarni, artilleriya turgan joylarni aniklash maqsadida artilleriya B. ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buster (bloger)

Vyacheslav Andreevich Leontiev (, 1997 yil 25 fevralda tug'ilgan, Moskva, Rossiya), Booster nomi bilan mashhur () — rossiyalik videobloger va strimer. "Buster" nomli YouTube kanali va "Buster" Twitch kanalining yaratuvchisi va egasi. Forbes ma'lumotlariga ko'ra, "Yangi media" toifasidagi "30 yoshgacha bo'lgan 20 ta eng istiqbolli ruslar" reytingida 2021 yil g'olibi. Bundan tashqari, Forbes Boosterning mashhur "Xazyaev" streymerlar uyushmasining shakllanishiga ta'sirini qayd etadi, unga quyidagilar kiradi: Surgun, Koreshzy, Paradeev1ch, Kuertov, PlohoyParen va Frame Tamer.

Asosan, Booster YouTube-da video yozishdan ko'ra jonli efirni afzal ko'radi, shuning uchun u strimator sifatida ko'proq mashhur. Shunday qilib, Twitch platformasida "Buster" 3 milliondan ortiq izdoshga ega bo'ldi. 2023-yil yanvar holatiga ko‘ra, Booster YouTube kanaliga 2,78 million obunachi bor, ko‘rishlar soni esa 114 milliondan oshadi. Vyacheslavning "Buster Plays" deb nomlangan ikkinchi YouTube kanali ham bor, u 764 mingga yaqin obunachi va 29,4 million tomoshaga ega.

Manbalar 

Moskvada tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
1997-yilda tugʻilganlar
25-fevralda tugʻilganlar
Bustiy

Bustiy (taxallusi; asl ismi Abul Fath ibn Muhammad alKotib alBustiy) (971, Bust — 1009, Buxoro) — shoir. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Bust hokimi alBayturning kotibi boʻlgan. Lirik sheʼrlarida dunyoviy sevgi, hayot quvonchlari va tabiat tarannum etilgan. Koʻplab hikmatli soʻzlar yaratgan. Ularda kishilarni rostgoʻy, halol, mehnatsevar, ilmli boʻlishga undagan. Bizgacha yetib kelgan "Nuniya" (asarning har bir bayti "nun" harfi bilan tugagan) yoki "Qasida alBustiya" asari axloqodob mavzuida. B.ning bu asariga Zunnun ibn Ahmad asSaraxsiy va Abdulloh Nukrakar sharh yozgan, uni Badriddin Jojarmiy forsiyga ugirgan, 1899-yilda Bayrutda nashr etilgan.

B. ijodida tibbiyot, falakiyot, falsafa, fiqh va boshqa mavzular muhim oʻrin tutgan. Uning ayrim asarlaridan parchalar alUtbiy ("Kitob alyaminiy"), Ibn Xallikon ("Vafoiyat"), Yoqut ("Moʻʼjam aludabo"), Beruniy ("Hindiston", "Saydana") va boshqalarning asarlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev I., Beruniyga zamondosh shoirlar, T.,1975.
But

But (fors.) — 1) idol (sanam) — diniy sigʻinish obʼyekti hisoblanuvchi xudo yoki ruhning tasviri; 2) ikona — xristianlikdagi Iso, Bibi Maryam va avliyolar tasviri; 3) krest (salib) — xristianlik ramzi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buta

Buta — tagidan bir-biriga teng tana (poya) larning oʻsib chiqishi hamda past boʻlishi bilan boshqa daraxtlardan farq qiladigan oʻsimliklarning hayotiy shakli. Boʻyi yarim m dan past boʻlgan, shoxlari yogʻochlangan kalta oʻsimliklar butacha deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Butadiyen

Butadiyen, divinil, CH2=CH-CH=CH2 — organik birikma; qoʻlansa hidli rangsiz gaz. Mol. m. 54,09. Suyuqlanish temperaturasi — 108,9°, qaynash temperaturasi 4,5°. Zichligi 621 kg/m3 (20°). Suv, spirtda yomon, kerosin va organik erituvchilarda yaxshi eriydi; havo bilan portlaydigan aralashma hosil qiladi. Qoʻsh bogʻlari borligidan vodorod, galogenlar, galogenvodorodlar va boshqa elektrofil reagentlarni biriktirib oladi: CH2=CH-CH=CH2+Vg2"SN2Vg CH=CH—CH2Vg. B. oson polimerlanib, qimmatli kauchuklar (butadiyen kauchuklar, butadiyennitril kauchuklar, butadiyenstirol kauchuklar, vinilpiridin kauchuk) hosil qiladi. Neftni qayta ishlash gazlari bilan yoʻlakay gazlardagi normal butan va butilenlarni katalitik degidrogenlash yoʻli bilan B. olish sanoatda eng samarali usuldir. Etil spirt bugʻini degidratlovchidegidrogenlovchi katalizator yuzasidan oʻtkazish yoʻli bilan ham B. olinadi. B. neft mahsulotlarini piroliz kilish gazlaridan etilen va boshqa olefinlar ishlab chiqarishda ham hosil boʻladi. B. sintetik kauchuklar olishda asosiy monomerlardan biri sifatida, plastmassa sanoatida, xloropen, butilenglikol va boshqa organik moddalar sintez qilishda ishlatiladi.

Manbalar
Butadiyen kauchuklar

Butadiyen kauchuklar, divinil kauchuklar — butadiyenni polimerlab olinadigan sintetik kauchuklar. Ularga butadiyennatriy, butadiyennitril, butadiyenstirol, polibutadiyen va boshqa kauchuklar kiradi. Butadiyen kauchuklar ni olishda katalizatorlar sifatida ishqoriy metallar (asosan natriy) qoʻllaniladi. Butadiyennatriy kauchuk jahonda ilk bor olingan sintetik kauchukdir. Uni Rossiyada 1932-yilda sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlangan. Butadiyen kauchuklar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Polibutadiyen kauchuk avtomobil shinalari, poyabzal tagliklari, kabel qoplamalari va turli xil rezina buyumlari tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadiyen (kauchuk)

Butadiyen - NITRIL KAUCHUKLAR, divinil nitril kauchuklar — butadiyen va akrilonitrilning sopolimer hosilalari. Monomerlarni suvli emulsiyada 5° da ("sovuq polimerizatsiya") yoki 30° da ("issiq polimerizatsiya") emulgator ishtirokida sopolimerizatsiyalab olinadi. Butadiyen (kauchuk) bogʻlangan akrilonitril miqdori 17— 45%. Rangi och sariqdan toʻqjigarranggacha. Moylar. benzin, alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; ketonlarda, xlorlangan uglevodorodlarda eriydi. Butadiyen (kauchuk) k.ni vulkanizatsiyalashda asosan oltingugurtdan, organik disulfid va peroksidlardan foydalaniladi. Butadiyen (kauchuk) dagi bogʻlangan akrilonitril miqdori oshishi bilan uning mustaxkamligi, moy va benzinga chidamliligi ortadi, lekin elastikligi hamda sovuqqa chidamliligi kamayadi. Sanoatda Butadiyen (kauchuk) k. oʻralgan lenta, briket, donador boʻlakchalar shaklida chiqariladi. Chet ellarda xemigum, perbunan, buna N, nipol, parakril va boshqa nomlar bilan maʼlum.

Butadiyen (kauchuk) k. dan uzatma tasmalar, poyabzal tagliklari, yonilgʻi saqlanadigan idishlar, elektr simlari qoplamalari, ebonit hamda moy va benzinlarga chidamli buyumlar ishlab chiqariladi. Plastmassalar uchun plastifikatorlar sifatida ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadiyenstirol kauchuklar

Butadiyenstirol kauchuklar, divinilstirol kauchuklar — butadiyen bilan stirolning sopolimerlari. Butadiyenstirol kauchuklar monomerlarni suvli emulsiyada 5° (past trali) yoki ~50°da (yuqori trali) sopolimerizatsiyalab olinadi. Ularda boglangan stirol miqdori 8,23 yoki 45% atrofida boʻladi. Butadiyenstirol kauchuklar k. och sariq rangli birikma boʻlib, aromatik va alifatik uglevodorodlarda eriydi, surkov moylari bilan taʼsirlashadi, ketonlar, suyultirilgan va konsentrlangan kislotalar taʼsiriga chidamli; suvga chidamliligi jihatidan tabiiy kauchukdan yuqori turadi. Butadiyenstirol kauchuklar k.ni vulkanizatsiyalash uchun asosan oltingugurt ishlatiladi. Tarkibida 8% atrofida bogʻlangan stirol boʻlgan Butadiyenstirol kauchuklar k. dan yasalgan rezina elastik va sovuqqa chidamli. Ular avtomobil shinalari, transportyor tasmalari va boshqa narsalar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butadion

Butadion (Butadionum) — ogʻriq qoldiruvchi, isitma tushiruvchi va yalligʻlanishga qarshi dori. Revmatizmning oʻtkir va surunkali xili, infeksion poliartrit, podagra, eritema va boshqa kasalliklarga davo qilishda qoʻllaniladi. B. qabul qilganda baʼzan meʼdaga noxush taʼsir koʻrsatishi (yara boʻlganda koʻngil aynishi, ogʻriq kuchayishi va boshqalar) mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butador

Butador — milliy zardoʻzlikag naqsh mujassamotlaridan biri. Uslublashtirilgan buta shaklidagi naqshgul (guldasta)lar bezatiladigan yuza boʻylab bir te kis yoyiladi. Oʻzaro boglanmagan bu guldastalar alohida tuzilishi bilan B.ni belgilaydi. Naqshni asosan oʻsimlik gullari, ayrim hollardagina handasiy shakllar tashkil qiladi. Yeng uchi, kiyim bari va etaklarini oʻrab olgan "qur" — hoshiya bezakni bir mujassamotga birlashtiradi. B.ning "B.i daraxt", "B. chilyolak", "B. tavqnok" va boshqa turlari bor. B. asosan guldoʻzi, guldoʻzizamindoʻzi, baʼzan birishimdoʻzi usulida tikiladi. Oʻta ifodali hamda hashamdor boʻlgan B. bezakli buyumlar 19—20-asr boshlarida keng tarqalgan. B. erkak, ayol, bolalar kiyimlari, mayda zardoʻzi buyumlarni bezashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksey Butakov

Aleksey Ivanovich Butakov (1816.19.2, Kronshtadt — 1869.10.7, Shvalbax, Germaniya) — rus dengiz sayyohi, kontradmiral. 1840—42 yillarda "Abo" transport kemasida dunyo boʻylab sayohat qilgan. 1848—49 yillarda Orol dengizida gidrografik tekshirishlar olib borgan. Oʻz ekspeditsiyasi toʻplagan materiallar asosida Orol dengizi hamda shu dengizda kemalar qatnovi haritasini tuzib, 1850-yilda nashr ettirgan. Sirdaryo quyi oqimini (1855), Amudaryo deltasini (1859) tekshirgan, Sirdaryo oʻrta oqimini tavsiflagan. 1857—59 yillarda Orol harbiy flotiga qoʻmondonlik qilib Xiva xonligi yerlarini bosib olish maqsadida uyushtirilgan rus harbiy ekspeditsiyalarida faol qatnashgan. B. oʻzining tadqiqotlari bilan Turkiston xonliklarini bosib olinishiga koʻmaklashgan. 1863-yildan umrining oxirigacha Boltiq dengizida xizmat qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1816-yilda tugʻilganlar
19-fevralda tugʻilganlar
1869-yilda vafot etganlar
10-iyulda vafot etganlar
Butanlar

Butanlar — toʻyingan uglevodorodlar, umumiy formulasi C4H10. Mol. m. 58,123, rangsiz va hidsiz gaz. Ikki izomeri maʼlum: normal butan CH3— CH2CH2CH3 va izobutan —CH—CH3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. B. toʻyingan alifatik uglevodorodlardir. Ular neftni qayta ishlash vaqtida chiqadigan gazlar tarkibida uchraydi. Normal butanni katalizator ishtirokida izomerlab izobutan, degidrogenlab divinil (kauchuk monomeri) va boshqa toʻyinmagan uglevodorodlar olish mumkin. Izobutanni alkillab, neogeksan va izooktan olinadi. B. motor yonilgʻilarining yuqori oktanli komponenti, buten, sirka kislota, malein angidrid olishda xom ashyo, uning propan va boshqa uglevodorodlar bilan aralashmasi gaz yonilgi sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butara

Butara (lot. butarium — bochka) — barabansimon galvir (bochka); sochma oltin konlarida qum va qoʻrgʻoshin tosh (kasseterit) ni yuvish uchun moʻljallangan qad. yogʻoch asbob. Keyinchalik aylanadigan silindrik yoki konussimon baraban koʻrinishida tayyorlangan. B.material solish voronkasi, kiya galvir, yuvish teganasi (shlyuz)dan iborat. 19-asr boshlarida keng tarqalgan. Qoʻlda yoki charxpalak yordamida harakatlantirilgan. Ish unumdorligi dastaki B.da 0,8 m³/soat (1—3 kishi ishlagan), ot bilan harakatlantiriladigan B.da 4 m³/soat boʻlgan. Kichik oltin konlarida hozir ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butaforiya

Butaforiya (ital. euttfuori — rej. yordamchisi) — 1) teatr tomoshalarida haqiqiy buyumlar oʻrnida qoʻllaniladigan (haykal, mebel, idish, taqinchoq kabi) yasama jihoz va asboblar. B. buyumlari arzon materialdan yasalib, ifodali va ishonarli boʻladi. Ammo har bir davr va har bir mamlakat B.si har xil boʻlgan; 2) koʻchma maʼnoda — yuzaki, sunʼiy, yasama degani.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil