MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Litsenziya

Litsenziya (lot. licentia — ruxsatnoma, huquq) — 1) vakolatli davlat organlari tashqi savdo harakatlarini olib borish uchun beradigan ruxsatnoma. Eksport va importni, valyuta sarflarini nazorat qilish usullaridan biri. Odatda, bir yilga beriladi, texnikaviy, iqtisodiy, ilmiy yangiliklar egasining ularni ishlatish uchun shartnoma asosida beradigan ruxsati. Odatda, litsenziya patent olingan yoki patent olish uchun talabnoma berilgan ixtirolarga nisbatan qoʻllaniladi. Ammo ixtirolarga, texnika yangiliklariga, ishlab chiqarish tajribasi, ishlab chiqarish sirlari, tijorat axborotlari uchun patentsiz ham berilishi mumkin. Litsenziya beruvchi litsenziar, litsenziya oluvchi litsenziat deb yuritiladi. Yangi texnika va texnologiyaga oid litsenziya 3 xil boʻladi: oddiy litsenziya — litsenziar ixtirodan shartnomada belgilangan doirada foydalanish huquqiga ega boʻladi, ayni bir litsenziyani maʼlum hudud doirasida faqat bir emas, balki bir necha litsenziatga bera oladi; maxsus litsenziya — litsenziat ixtiro, texnika yoki texnologiyani ishlatishga tanho huqukli boʻladi, litsenziar esa uni shu hududda koʻllay olmaydi va oʻz nomidan boshqalarga sota olmaydi; toʻliq litsenziya — bunda litsenziya obʼyektini ishlatish toʻla-toʻkis litsenziatlar qoʻliga beriladi, litsenziar esa undan mustaqil foydalana olmaydi. Bunday qoida litsenziya berilgan muddat ichida amal qiladi. Litsenziya muayyan narxda sotiladi.

Litsenziya haqi shartnoma muddati davomida litsenziya boʻyicha ishlab chiqarilgan mahsulotni sotishdan olingan mukofot shaklida toʻlanadi (royalti). Bir necha bor toʻlangan royalti yigʻindisi litsenziya narxini tashkil etadi. litsenziya xaqi uni qoʻllab, iqtisodiy samara olishdan ilgari, bir yoʻla toʻlansa paushal toʻlovi deb yuritiladi. Litsenziya narxi litsenziyani qoʻllashdan olinadigan qoʻshimcha foyda bilan birga litsenziya bozoridagi talab va taklifga ham bogʻliq. Litsenziya narxining past boʻlishi texnik-texnologik yangiliklarni ommalashtirish sharti hisoblanadi.

Shuningdek, litsenziyaning vakolatli davlat organlari beradigan savdo, hayvonlarni ovlash, muayyan faoliyat bilan shugʻullanish, bank harakatlarini olib borish va boshqa koʻrinishlari uchraydi.

Qodirjon Yusupov.

Manbalar
Litsensiat

Litsensiat (lot. licentiatus — ruxsat berilgan) — 1) Fransiya oliy taʼlim tizimi, shuningdek, Finlandiya, Shveysariya va Lotin Amerikasidagi ayrim mamlakatlar universitetlarida qabul qilingan dastlabki ilmiy daraja. Oliy oʻquv yurtlaridagi taʼlimning 3— 4-yillarida beriladi. Bunday darajali kishilar oʻrta oʻquv yurtlarida dare berish va boshqa taʼlim-tarbiya ishlari olib borish huquqiga ega boʻladilar; 2) oʻrta asr untlarida hali doktorlik dissertatsiyasini yoqlamagan, lekin leksiya oʻqish huquqiga ega boʻlgan oʻqituvchi.

Manbalar
Lichinka

Lichinka (rus.) — koʻpchilik umurtqasiz va ayrim umurtqali hayvonlar (baliqlar, suvda va kuruqlikda yashovchilar)ning individual rivojlanishidagi postembrional (tuxumdan chiqqandan keyingi) davri. L.tuxumdagi zaxira oziq modda morfogenezning tugal-lanishi uchun yetarli boʻlmagan hayvonlarga xos. L. mustaqil hayot kechiradi, faol oziqlanadi, bir necha marta tullab, yaʼni qattiq poʻstini tashlab (boʻgʻimoyoqlilar va ayrim b. umurtqasizlar) oʻsadi va rivojlanadi. Odatda, L. voyaga yetgan davrda boʻlmaydigan bir qancha provizor organlarga ega boʻladi yoki aksincha unda voyaga yetgan hayvonlar uchun xos bir qancha organlar boʻlmaydi. L. davrining boʻlishi hayvonlar rivojlanishining turli davrlarida yashash tarzi yoki yashash muhitining oʻzgarib turishi bilan ham bogʻliq. Oʻtroq yashaydigan yoki kam harakatlanadigan hayvonlarda L. turning tarqalishini taʼminlaydi (mas, gʻovaktanlilarning parenximulasi va amfiblastulasi, boʻshliqichlilarning planulasi, koʻp tukli halqalilar troxoforasi).

L. bilan voyaga yetgan organizm tuzilishida farq qancha katta boʻlsa, uning voyaga yetgan xayvonga aylanishi (metamorfoz) shuncha chuqur boʻladi. Ayniqsa, nemertin, ninaterililar, hasharotlar va boshqa bir qancha umurtqasiz hayvonlarda metamorfoz juda chuqur oʻzgarishlar orqali sodir boʻladi. Masalan, toʻliq oʻzgarish orqali rivojlanadigan hasharotlarning gʻumbak davrida lichinkalik organlarining deyarli barchasi batamom yemirilib, voyaga yetgan davrga xos organlar maxsus murtaklar — imaginal disklar hisobidan shakllanadi. Faol lichinkalik davr bir oydan (ikki qanotlilar, kapalaklar) bir necha yilgacha (may qoʻngʻizi va boshqa plastinka moʻylovlilar) davom etadi.

Ambistomalar L.si (aksolotl) odatdagi sharoitda voyaga yetgan davrgacha rivojlanmasdan, L. davrida koʻpayish xususiyatiga ega (qarang Neoteniya). Ayrim hayvonlar L.si oʻz ajdodlari tuzilishi belgilariga ega boʻladi.

Manbalar 

 

Zoologiya
Lichinka xordalilar

Lichinka xordalilar (Urochor-data) — xordali hayvonlar kenja tipi; qobiqlilar ham deyiladi. Rivojlanishning lichinkalik davrida xordasi boʻladi (nomi shundan olingan).

Manbalar
Li yuan

Li yuan (566-635.21.6) - Xitoy imperatori (618—626). Tan sulolasi asoschisi. Yirik mulkdor, Tayyuan viloyatining hokimi boʻlgan. Oʻgʻli Li Shimin tomonidan hokimiyatdan chetlatilgan.

Manbalar 

Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Liqildoq

Liqildoq, tepatosh — chaqaloqlar kalla gumbazi suyaklarining biri-kish joylaridagi pardali kamgak (qism). Miya arteriyasi pulsatsiyasi tufayli bu kamgaklar liqillab turadi (nomi shundan olingan). Chaqaloqlarning peshona qismida romb shaklida, ensa sohasida uchburchak shaklida, kallaning ikkala yonida bir juftdan yon L. boʻladi. Bu L.lar 3 oylikdan ikki yoshgacha davr oraligʻida suyaklanib bitadi. Raxit va boshqa baʼzi kasalliklarda L. tez bitmaydi.

Manbalar
Liq-liq

Liq-liq, xolodets — mol, qoʻy, buzoqlarning kalla-pochalaridan tayyorlanadigan yaxna taom. Mol yoki qoʻyning kalla-pochalari, oyoq qismi kuydirilib, yaxshilab tozalanadi, soʻng boʻlaklarga boʻlinadi, suyaklari esa chopilib, 3—4 soat sovuq suvga solib qoʻyiladi. Goʻshtsuyaklar yaxshilab yuvil-gach, qozonga sovuq suv (1 kg kalla-pochaga 3 l suv hisobida) quyib 6—8 soat davomida sust olovda mildiratib qay-natiladi. Tayyor boʻlishidan 1 soat oldin 1—2 dona sabzi, dafna yaprogʻi, qalampir, sarimsoq, murch va qirqilgan oshkoʻklar solinadi. Masalliq hil-hil boʻlib pishgach, shoʻrva ustidagi yogʻi, dafna yaprogʻi va qalampir olib tashlanadi, goʻsht va paylar esa suyaklardan ajratilib mayda-mayda qilib toʻgʻraladi. Chuqur likopchalarga taqsimlanib (har bir likopchaga yarimtadan qattiq pishgan tuxum ham solish mumkin), soʻngra ustiga shoʻrvasidan quyib, salqin joyda sovitiladi. Tayyor L.-l. oshkoʻklar bilan dasturxonga tortiladi.

Manbalar
Nikolay Lobachevskiy

Lobachevskiy Nikolay Ivanovich (1-dekabr 1792-yil — 24-fevral 1856-yil) — rus matematigi va geometriyachisi. Lobachevskiy geometriyasi, Lobachevskiy integral formulasi boʻyicha ishlari bilan tanilgan.

William Kingdon Clifford Lobachevskiyni asarining inqilobiy xarakteridan kelib chiqib, „Geometriyaning Kopernigi“ deb atagan.

Hayoti 
Nikolay Lobachevskiy 1792-yilda Rossiya imperiyasining Nijniy Novgorod shahrida yoki unga yaqin joyda (hozirgi Nijniy Novgorod viloyati, Rossiya) tugʻilgan. Ota-onasi rus va polshalik — Ivan Maksimovich Lobachevskiy va Praskoviya Aleksandrovna Lobachevskaya. Nikolay uchta farzandning biri boʻlgan. Yetti yoshga toʻlganda otasi vafot etgandan keyin ular oilasi bilan Qozonga koʻchib oʻtgan. Lobachevskiy 1802-1807-yillarda Qozon gimnaziyasida oʻqigan. 1807-yil Qozon universitetiga  imtiyoz asosida oʻqishga qabul qilingan. 1811-yil Qozon universitetini tugatgach, shu universitetda oʻqituvchi, professor (1816), fakultet dekani (1820-26), rektor (1827-46) boʻlib ishlagan. 

Lobachevskiy Yevklid geometriyasi parallellik aksiomasi oʻrniga boshqa aksioma kiritib, ziddiyatdan xoli mukammal geometriya — noyevklid geometriyani yaratgan. Qozon universitetida Lobachevskiynga Karl Gaussning oqʻituvchisi va doʻsti Johann Christian Martin Bartels taʼsir oʻtkazgan. 1811-Lobachevskiy fizika boʻyicha magistr darajasini olgan. 1822-yilda, yaʼni 30 yoshida toʻliq professor etib tayinlangan va matematika, fizika va astronomiyadan saboq bergan.

Lobachevskiy algebraik tenglamalarni taqribiy yechish usuli, matematik analiz funksiyasining mukammal taʼrifi, qatorlarning yaqinlashish alomati, ehtimollar nazariyasi, mexanika va boshqa sohalarga muhim hissa qoʻshgan. Lobachevskiy moddiy qiyinchilik va xastaligiga qaramay, umrining oxirigacha ilmiy faoliyatini davom ettirgan. Lobachevskiy geometriyasining yaratilishi matematika taraqqiyotida katta voqea boʻlgan, tabiat haqidagi tasavvurlarni boyitgan.

Yana qarang 

 Lobachevskiy geometriyasi

Manbalar 

Matematiklar
1792-yilda tugʻilganlar
1856-yilda vafot etganlar
Rektorlar
Lobachevskiy geometriyasi

Lobachevskiy geometriyasi - Yevklid geometriyasining aksiomalar sistemasidan faqat parallellik aksiomasi bilan farq qiladigan, aksiomalar sistemasiga asoslangan geometrik nazariya. L.g.da Yevklidning parallellik aksiomasi oʻrniga quyidagi aksioma qabul qilinadi: agar toʻgʻri chiziq va undan tashqarida nuqta berilgan boʻlsa, ularni oʻz ichiga olgan tekislikda shu nuqtadan oʻtuvchi, lekin berilgan toʻgʻri chiziq bilan kesishmaydigan kamida ikkita toʻgʻri chiziq oʻtkazish mumkin.

L. g.ning manbai — Yevklidning "Negizlar" asarida taʼriflangan beshinchi postulatni isbotlash uchun Ibn al-Xaysam (10-asr), Umar Xayyom (12-asr), Nasriddin Tusiy (13-asr), Prokl (15-asr), Lejandr, Lambert va boshqa matematiklar tomonidan qilingan urinishlardir. 19-asrda beshinchi postulatni boshqa aksiomalar asosida isbotlab boʻlmaydi, yaʼni u mustaqil aksioma, degan fikr vujudga keldi. Agar beshinchi postulat aksioma sifatida qabul qilingan boʻlsa, uning inkori ham boshqa aksi-omalarga zid boʻlmasligi kerak. Yevklidning beshinchi postulati oʻrniga yuqoridagi aksiomaga asoslangan geometriyani birinchi marta 1826-yilda N. I. Lobachevskiy, undan keyinroq Ya. Bolyay taklif qildi.

Yevklid geometriyasining parallellik aksiomasiga asoslanmagan teoremalari L.g.da ham oʻrinli boʻladi, parallellik aksiomaga asoslangan teoremalari esa L.g.da oʻrinli boʻlmaydi. L.g.da uchburchakning ichki burchaklari yigʻindisi 180° dan kichik.

L.g.ning mantiqiy ziddiyatsizligini birinchi marta italyan matematigi E. Beltrami 1868-yilda isbotladi. U psevdosferaning geodezik chiziqlari toʻgʻri chiziq deb qaralsa, hosil boʻladigan geometriya L.g. ekanligini koʻrsatdi. Bu fakt L.g.ning Beltrami interpretatsiyasi (izohi) deyiladi. Keyinchalik F. Kleyn va A. Puankare ham L.g.ning boshqa interpretatsiyalarini berdilar.

L.g. — mat., mexanika va fizikada keng tatbiq etiladigan nazariya. Shu bilan birga L.g.ning yaratilishi moddiy olam haqidagi tasavvurimizni boyitdi. Yevklid geometriyasi olamni toʻgʻri aks ettiruvchi yagona geometriya emasligini koʻrsatdi.

B. Rimanning elliptik geometriyasidan farqlash uchun L.g. baʼzan noyevklid giperbolik geometriya ham deyiladi.

Yana qarang 

 Nikolay Lobachevskiy
 Yevklid geometriyasi

Manbalar
Lobbi

Lobbi, lobbizm ( — kluarlar, xos xonalar) — davlat idoralari, qonunchilik, ijroiya, sud hokimiyatlarining mintaqalar iqtisodiyoti ayrim tarmoqlari va sohalarini, korxonalar, ijtimoiy guruhlarni obyektiv zarurat taqozosi bilan emas, balki maʼlum bir manfaatlarni koʻzlab, baʼzan mansabdor shaxslarni sotib olish yoʻli bilan qoʻllab-quvvatlashga qaratilgan faoliyati. Lobbistlar hokimiyat vakillari qiyofasida oʻz himoyasidagilarga katta foyda beradigan davlat buyurtmalari, kreditlar, yordamlar, imtiyozlar, litsenziyalar olishda, iqtisodiy va tijorat faoliyatida, yangi korxonalar ochish va uni roʻyxatdan oʻtkazishda, raqobatchilarni sindirishda qulay sharoitlar yaratishda koʻmaklashadi. Agrar Lobbi va sanoat Lobbiga boʻlinadi.

Manbalar
Lobnor

Lobnor, Qoraqoʻshun — Xitoyning gʻarbiy qismidagi oqmas koʻl. Tarim tekisligining sharqida, 780 m balandlikda joylashgan. Koʻlga Koʻnchi-daryo va Tarim daryolari quyiladi. Ulardan keladigan suvning miqdoriga qarab L. ning oʻrni, maydoni va shoʻrligi oʻzgarib turadi. Suv koʻpayganda maydoni 3 ming km² (9— 10-asrlarda 14 ming km² ga yetgan), uz. 100 km, oʻrtacha chuq. 1 m. Koʻlning sohillari shoʻrxok va botqoqlashgan. Noyab.dan martgacha koʻp qismi tubigacha muzlaydi. Baʼzi yillari Tarim daryosi jan.ga burilib, Cherchen daryosi bilan qoʻshiladi va L.dan 100–150 km jan.-gʻarbdagi Qoraqoʻshun koʻliga quyiladi. Bunday vaqtlarda L. qurib qoladi. L.ni oʻrganish Markaziy Osiyodagi oʻzani va oʻrni vaqt-vaqti bilan siljib turuvchi daryo va koʻllar muammosini hal qilishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan.

Manbalar 

 

Koʻllar
Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Lovilakon

Lovilakon — Navoiy viloyati Konimex va Tomdi tumanlaridagi koʻl. Qizilqum choʻlining chekkasida. Oyoqquduq qishlogʻidan 20 km jan.-sharkda L. choʻldagi pastqam taqirda hosil boʻlgan. Maydoni (suvi koʻpayganda) 262 ga. Sayoz boʻlganligi va suvining koʻplab bugʻlanishi sababli kuzda maydoni kichrayib qoladi. Yer osti va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. L.ning ancha qismini oʻt bosgan, chekka qismlari botqoqlik, qamishzor. Suvi shoʻr.

Manbalar
Loviya

Loviya (Phaseolus) — dukkaklilar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar, lianalar, chala butalar turkumi; dukkakli don ekini. Tropik va subtropiklarda, asosan, Amerikada 200 dan ortiq turi uchraydi. Jahon dehqonchiligida L.ning oddiy L. (P. vulgaris) turi (vatani — Markaziy va Janubiy Amerika) eng koʻp tapqalgan. Shuningdek, koʻpgulli L., lima L.si, ingichka bargli L., osiyo L.si, adzuki L., guruchsimon L. va boshqa turlari ham ekiladi. Yer yuzida L. ekiladigan maydonlar 22 mln.ga (1999). Hindiston, Braziliya, Xitoyda katta maydonlarda yetishtiriladi. Oʻzbekistonda qadimdan oddiy L. ekiladi. Ildizi — oʻq ildiz, yaxshi rivojlanadi, tuproqqa 1,5–2 m chuqurlikkacha kirib boradi. Ildizida tuganaklar rivojlanadi. Poyasi oʻtsimon, shoxlanadi, ayrim turlari chirmashib, 3–4 m gacha yetadi. Bargi murakkab, toq, patsimon, uch boʻlakli. Guli ikki jinsli, barg qoʻltiqlarida bittadan yoki shingil toʻplam hosil qilib joylashadi. Mevasi dukkak, rangi och pushti yoki toʻq jigarrang , kora. Dukkagida 6—12 ta urugʻ boʻladi. Urugʻi buyraksimon, rangi oq, sariq, pushti va boshqa rangda. 1000 donasi 50—370 g .

L. issiqsevar oʻsimlik, urugi kamida 8—10° da unib chiqadi. Maysasi — 0,5, — 1,0° da nobud boʻladi. Maysalanishi uchun 15—18°, gullashi uchun eng qulay harorat 18—25°, meva hosil qilishi uchun 20—23°. L. namsevar, Oʻzbekistonda suvli yerlarga ekiladi. Unumdor tuproq sharoitlariga talabchan. Oʻsuv davri 75—120 kun. Yormasi oqsilga boy, yuqori kaloriyaga ega. Tula pishmagan dukkaklari va donlaridan konserva ishlab chiqariladi. Doni tarkibida 20—31% oqsil, 0,7-3,6% moy, 50-ye kraxmal, 2,3—7,1% kletchatka, alkil kislotalar mavjud. Poyasi chorva mollari uchun yaxshi ozuqa hisoblanadi. Ayrim turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Tuproqni azot bilan boyitadi.

Asosiy ekin tarzida bahor (apr.ning oxiri yoki may oyi)da va takroriy ekin sifatida iyun oyida ekiladi. 1 ga maydonga 60–250 kg urugʻlik sarflanadi. Ekish chuq. 3—5 sm. Hosil dukkaklari 75—80% pishganda, dukkaklar kam chatnaydigan vaqtda yigʻiladi, xirmonda quritiladi, tozalanadi. Hosildorligi 25—40 s/ga.

Navlari. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda Navroʻz, Kaxrabo va boshqa navlari ekiladi.

L. zararkunandalari: loviya va noʻxat donxoʻrlari; kas al li kl ardan eng koʻp zararlaydigani antraknoz va bakterioz.

Adabiyot 
 Otaboyeva H. va boshqa, Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

Halima Otaboyeva.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Logarifm jadvallari

''qalgani oʻnli kasrlar logarifmlarni hisoblash jadvallari. Mantissalaridagi xonalar soni har xil oʻnli Logarifm jadvallari mavjud boʻlib, odatda, 4 xonali (mas, V. M. Bradisning "oʻrt xonali matematik jadvallar"i), 5 xonali (mas, Ye. M. Prjevalskiyning "Besh xonali Logarifm jadvallari") jadvallar koʻproq ishlatiladi. Odatda, Logarifm jadvallari trigonometrik va boshqa miqdorlarning logarifmlarini ham oʻz ichiga oladi (mas, J. Neperning Logarifm jadvallari).

Manbalar
Logarifmik lineyka

Logarifmik lineyka, hisoblash lineykasi - sonlarni koʻpaytirish, boʻlish, darajaga koʻtarish, ildizdan chiqarish va boshqa operatsiyalarni shu sonlarning logarifmlari ustida operatsiyalar bajarish bilan almashtiradigan qurol. Oddiy Logarifmik lineyka korpus, surma, vizir chizigʻi boʻlgan yugurdak (shisha yoki pleksiglas)dan iborat. 1623-yilda ingliz matematigi E. Ganter kesmalar sirkul yordamida qoʻshiladigan Logarifmik lineykaning oʻtmishdoshini ixtiro qilgan. 1630-yilda ingliz matematigi U. Otred sirkulni ikkinchi chizgʻich (surma) bilan almashtirdi. 1850-yilda Logarifmik lineykaga yugurdak qoʻyildi. Logarifmik lineyka yordamida sonni 3—4 belgigacha aniqlikda hisoblash mumkin. U muhandislik hisoblarida, oʻquv yurtlarida ishlatiladi.

Manbalar
Logarifmik spiral

Logarifmik spiral - qutbdan chiquvchi barcha toʻgʻri chiziklarni bir xil burchak ostida kesadigan yassi chiziq.

Manbalar
Logarifmik qogʻoz

Logarifmik qogʻoz - toʻgʻri burchakli toʻr koʻrinishida grafalarga boʻlingan maxsus qogʻoz.

Manbalar
Logarifmika

Logarifmika — logarifmik funksiyaning grafigi.

Manbalar
Logarifmlash

Logarifmlash — son (ifoda)ning logarifmini topish amali. L. darajaga koʻtarishga teskari boʻlgan ikki amaldan biridir. L. natijasida sonlarni koʻpaytirish yoki boʻlish ularning logarifmlarini qoʻshish yoki ayirishga, sonlarni darajaga koʻtarish yoki sondan ildiz chikarish, son logarifmini daraja koʻrsatkichiga koʻpaytirish yoki ildiz koʻrsatkichiga boʻlishga, yaʼni soddaroq amallarni bajarishga keltiriladi.

Manbalar
Logitsizm

Logitsizm — Kantning matematik haqiqatlarning sintetik harakteri toʻgʻrisidagi tezisini mat. asosida inkor etuvchi yoʻnalish. 19-asr oxiri — 20-asr boshida paydo boʻlgan. L. mat.ga sof taxliliy fan sifatida qaraydi, uning barcha tushunchalarini deduktiv mantiq doirasida biron-bir nomantiqiy qoidalardan foydalanmay belgilash mumkin, deb biladi. Asosiy vakillari — G. Frege, B. Rassel, A. Uaytxed. "Mat.ni mantiqdan iborat qilib qoʻyish" haqidagi tezis oʻzini oqlamadi, shu bilan birga L. matematik mantiqning rivojlanishiga yordam berdi. ... LOGIYA (yun. logos — soʻz) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi, oʻzi qoʻshilgan soʻzga fan, taʼlimot, soʻz, asar maʼnolari ifodasini beradi (mas, geologiya, filologiya, trilogiya).

Manbalar
Logometr

Logometr (logos va ... metr) — ikki elektr kattaliklar (mas, tok kuchi) orasidagi nisbatni aniqlaydigan oʻlchash mexanizmi; magnitoelektr, elektromagnit, elektrodinamik, ferrodinamik xillari bor. Magnitoelektrik L. eng keng tarqalgan; bunda gʻaltak doimiy magnit maydonida aylanadi. Bunday kattalikning oʻzgarishi aylanuvchi momentlarning muvozanatini buzadi. Natijada galtak va unga biriktirilgan mil (strelka) ana shu oʻzgarishga mos holda ogʻadi. L. olshetrlarda, fazometrlarda, chastotomerlar va boshqalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Logopatiya

Logopatiya (logos va yun. pathos — azob, kasallik) — nutqning buzilishi, bunda eshitish qobiliyati sakdangan holda nutqda nuqson kuzatiladi. Nutq apparatining turli kamchiliklari natijasida soʻzdagi boʻgʻinlar yoki butun soʻzni tutilib takrorlash, ayrim soʻzlarni toʻsatdan talaffuz qila olmay qolish. L. deganda markaziy nerv sistemasining organik kasalliklarida nutq apparatining zararlanishi tufayli nutkda kuzatiladigan barcha buzilishlar tushuniladi. Baʼzi harflar (mas, "L.", "R")ni yaxshi talaffuz qila olmaslik ham L.ga kiradi. Yozuvda baʼzi harf va hatto boʻgʻinlarni tushirib qoldirish ham L. koʻrinishlaridan biridir (yana qarang Alaliya, Afaziya, Duduqlanish).

Manbalar
Logos

Logos (yun. logos) — yunon falsafasidagi tushunchalardan biri; dastlab — soʻz, nutq, til; keyinchalik koʻchma maʼnoda — fikr, tushuncha, akl, mazmun, olamiy qonun maʼnosini anglatgan. "L." terminini Geraklit joriy qilgan. L.ni borliqni har tomonlama anglash, uning ritmi va uygʻunligi deb, avval-ibtido olov bilan aynan deb tushungan, dunyoning asosi deb bilgan. L. abadiy, umumiy va zaruriy, hamma narsa L. boʻyicha sodir boʻladi. Platon va Aristotel L.ni ham borliqning qonuni, ham mantiqiy prinsip sifatida tushungan. Aristotel fikricha, ichki L. (hali aytilmagan fikr) va tashqi L. (aytilgan soʻz) mavjud. Stoiklar ham ichki L.ni tashqi L.dan farq qilsalarda, lekin ular L.ga birmuncha bo-shqacharoq mazmun beradilar. Ularning fikricha, L. hamma narsaning ibtidosi boʻlib, barcha narsalar L.dan boshlab rivojlanadi. "L." tushunchasi yahudiylik va xristianlik taʼlimotlarida ham bor. Xristianlikka koʻra, L. shaxs sifatida yerdagi tirik xudo (Iso)dir, xudo bilan bu dunyo oʻrtasidagi vositachidir. Yangi zamon falsafasida "L." tushunchasini Gegel ishlatdi, u L.ni obyektiv tushuncha bilan birday qilib koʻrsatdi va uni "mavjudot akli" yoki "olamiy aql" deb hisobladi.

Manbalar
Lodjiya

Lodjiya (ital. loggia, nem. laudia — ayvon turi) — binoning umumiy hajmiga kiritilgan, tashki tomoni ochiq (baʼzan devor oʻrnida ustunlar, ravoq yoki panjara bilan toʻsilgan) dahliz, yozgi xona, balkotshnt bir turi. Galereyalar ham baʼzan L. deb nomlanadi (maye. D. Bramante va S. Rafael yaratgan Vatikan saroyining San Damazo galereyasi Vatikan L.si nomi bilan mashhur). L. alohida inshoot sifatida ham qurilishi mumkin (Florensiyadagi dei Lansi. 1376—80; meʼmori Benchi di Chone, S. Talenti). Oʻrta Osiyo iqlimi sharoi-tida xonalarni ortiqcha quyosh nuridan muhofaza etishda ham ayvon L.dan foy-dalaniladi. Zamonaviy meʼmorlikda ("Oʻzbekiston" mehmonxonasi va boshqalar) L. keng qoʻllanilmoqda (yana qarang Galereyali uy).

Manbalar
Lodz

Lodz (; talaffuzi - vuch) — Polshaning markaziy qismidagi shahar. Lodz voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 806,7 ming kishi (1999). Kattaligi va sanoat ahamiyati jihatidan mamlakatda Varshavadan keyin 2-oʻrinda. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Atrofidagi shaharlar bilan Lodz aglomeratsiyasini tashkil qiladi.

Lodz mamlakat toʻqimachilik sanoati (ip gazlama, kalava ip, movut, shoyi, trikotaj ishlab chiqarish) ning eng yirik markazi. Transformatorlar, elektr bilan harakatlanuvchi mashinalar uchun uskunalar, toʻqimachilik stanoklari, rezina va koʻn-poyabzal ishlab chiqariladi. Poligrafiya va oziqovqat sanoati rivojlangan. Un-t, texnika, tibbiyot va boshqa institutlar, teatrlar, muzeylar bor. Lodzga 14-asrda asos solingan. 15-asrdan shahar huquqini olgan. Meʼmoriy yodgorliklardan ratusha, monastir va boshqa saqlangan.

Manbalar
Aleksandr Lodigin

Aleksandr Nikolayevich Lodigin [1847.6(18). 10, Tambov viloyati — 1923.16.3] — rus elektrotexnigi. Moskva yunker oʻquv yurtini tugatgan (1867). Koʻmir sterjenli choʻgʻlanma lampa ixtiro qilgan (1872) va shu ixtirosi uchun Avstriya, Bukj Britaniya, Fransiya va Belgiyadan patent olgan. 1890-yilda metall tolali choʻgʻlanma lampaning bir necha turini yaratdi. Shuningdek, metall va rudalar eritadigan elektr pechlar qurdi, elektr tortqi, elektrotermiyaga oid ishlar ham qilgan. 1880- 1905-yillarda chet ellarda yashadi. 1916-yil AQShga ketib, oʻsha yerda vafot etdi.

Manbalar 

1847-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
Lojuvard

Lojuvard (fors. — moviy), lazurit, lyapis-lazur — mineral. Kimyoviy tarkibi (Na,Ca)g[Al SiOJ6(SO4, C1,S)2. Kub singoniyada kristallanadi. Asosan, toʻq koʻk, binafsha va koʻkimtir-yashil yaxlit, zich tusdagi mayda donador massalar koʻrinishida, baʼzida kristallar holida uchraydi. Qattiqligi 5,5—6,0. Zichligi 2,3—2,4 g/sm³. Yaltirokligi shishasimon. Xlorid kislotada parchalanadi. Kontakt metamorfli ohaktoshlarda ishqorli va kamroq otilib chiqqan nordon togʻ jinslari va ularning pegmatitlariga yaqin joylarda vujudga keladi. Koʻp hollarda flogopit, gumit va forsterit bilan birga uchraydi.

Eng yirik konlari Afgʻoniston (Badaxshon), Tojikiston va Rossiyada (Baykal boʻyida). Qimmatbaho bezak tosh sifatida ishlatiladi, undan moviy rangdagi badiiy boʻyoqlar ham olinadi.

Manbalar 

 

Bezak toshlari
Minerallar