Feminizm

Feminizm bu jinslar oʻrtasida siyosiy, iqtisodiy, shaxsiy va ijtimoiy tenglikni tashkil etishga qaratilgan ijtimoiy-siyosiy harakatlar va mafkuralar tizimidir. Feminizm jamiyatlar erkaklar nuqtai nazarini ustun koʻrishi, ayollarga esa adolatsiz munosabatda boʻlishi gʻoyasini oʻz ichiga oladi. Ushbu holatni oʻzgartirish uchun feminizm gender steoreotiplariga qarshi kurashish, ayollarga xuddi erkaklar uchun mavjud boʻlgan taʼlim va mehnat imkoniyatlarini yaratishga harakat qiladi.

Feministik harakatlar xotin-qizlar huquqlari, shu jumladan ovoz berish, davlat lavozimlarini egallash, mehnat qilish, adolatli ish haqi olish va maoshdagi gender tafovutini bartaraf etish, mulkka egalik qilish, taʼlim olish, nikohda teng huquqqa ega boʻlish va onalik taʼtiliga ega boʻlish uchun harakat qiladilar.

Feministik harakatlar dunyoda ayollar huquqi borasida eng katta ijtimoiy oʻzgarishlar qilgan omildir. Gʻarb mamlakatlarida hozirda eng bazaviy huquq hisoblangan ayollarning saylash va saylanish huquqi, reproduktiv huquq (homiladorlikni oldini olish va abort), bitimlar tuzish va mulkka egalik qilish, ingliz tilida soʻzlarning gender neytralligini taʼminlashga feminizm sababchi hisoblanadi.

Terminologiya 
Tadqiqotchilarning fikricha „feminizm“ atamasini fransuz faylasufi Sharl Furye kiritgan. „Feminizm“ va „feminist“ soʻzlari Fransiya va Gollandiyada 1872-yilda, Buyuk Britaniyada 1890-yillarda va AQSHda 1910-yilda paydo boʻlishni boshlagan. Ingliz tilining Oksford lugʻati „feminist“ soʻzi 1852-yildan, „feminism“ soʻzi esa 1895-yildan ishlatilishni boshlagan deb koʻrsatadi.

Davrlar 
Gʻarb mamlakatlarida feminizm harakati tarixi toʻrt „toʻlqin“ga boʻlinadi.
 Feminizmning birinchi toʻlqini asosan XIX va XX asr boshlaridagi sufrajetlar harakatini oʻz ichiga oladi, uning asosiy maqsadi bu ayollarning saylov huquqi va turmush qurgan ayollarning mulkka egalik qilish huquqi boʻlgan.
 Feminizmning ikkinchi to'ldirilishi o'zida kam, chunki feminizmning birinchi to'ldirilishi - erk va ayollar o'rtasidagi tenglik, qadrlash va jinsiy diskriminatsiyani bartaraf etishni maqsad qiladi. Ammo, bir nechta feminizmning o'ldirilishi mavjud bo'lib, ular odatda tashqi feminizm, ichki feminizm, feminizmning radikal yoki liberal variantlariga asoslanadi. Bu, feminizmning ko'plab o'zgaruvchilari va turli mazmuni o'zgartirishlariga ishora qiladi. Feminizmning ikkinchi to'lqini sifatida 1960-yillarda boshlangan ayollarning ozodlik harakati tushuniladi. Bu harakat ayol va erkaklarning toʻliq huquqiy va ijtimoiy tengligini targʻib qiladi.
 Feminizmning uchinchi to'ldirilishi tarixiy tartibda bir necha yo'nalishlarda rivojlanadi, masalan, strukturalizm, poststrukturalizm, va transseksualizm. Bu to'ldirilishlar feminist tushunchalar va harakatni o'zgartirishda turli metodlarni qo'llab-quvvatlaydi. Masalan, poststrukturalizm jinsiy va jinsiyat identitetlarining jadal rivojlanishini va bir-biriga o'tkazuvchan ta'sirini ko'rsatadi. Transseksualizm esa, jinsiy identitetning ziddiyatlarini, jinsiy rolini va ayollar bilan erk xizmati o'rtasidagi mustahkam tartibotni o'z ichiga oladi.Uchinchi to'lqin ikkinchi toʻlqinning davomi boʻlib, uning qator muvaffaqiyatsizlariga nisbatan munosabatdir. Uchinchi toʻlqinning paydo boʻlishi 1990-yillarga toʻgʻri keladi va feministlar orasidagi „jinsiy bahslar“ bilan bogʻliq. Ushbu bahs va feminizmning antipornografik feminizm pornografiya ayollarga va jamiyatga qanday ta'sir qilishiga tanqidiy nuqtai nazardan qaraydigan feministik yondashuvni anglatadi. Ushbu yondashuv porno gender tengsizligini kuchaytiradi, ayollarni ob'ektiv qiladi va zo'ravonlik madaniyatini targ'ib qiladi. Shu sababli, antipornografik feminizm pornografiyani tanqid qiladi va jamiyatdagi ayollarning kuch muvozanatini o'zgartirishga qaratilgan. va jinsiy-ijobiy feminizm bu erkaklar va ayollar orasidagi barqarorlik va yengil emaslik maqsadida qadam olishga qaratilgan bir yondashuv. Bu, jinsiy holatlar va boshqa omillarga ko'ra, jinsiy diskriminatsiyani ortga qo'ymoqda. boʻlinishi ikkinchi toʻlqinning oxiri va uchinchi toʻlqinning boshlanishi deya hisoblanadi.
 Feminizmning to'rtinchi to'lqini ta'riflash oson emas, chunki feminizmning turli dalillari, oqimlari, va shakllari mavjud. Lekin, ba'zi feminizmning asosiy to'rt to'lqini quyidagi ko'rinishda ta'riflash mumkin:  1. Politik feminizm: Jinsiy barqarorlikning siyosiy va qonuniy jihatlarini ta'minlashga qaratilgan qadam.    2. Ijtimoiy feminizm: Jamiyatda jinsiy barqarorlik va o'zaro hurmatni oshirishga qaratilgan o'zgartirishlarni ilgari surish.  3. Iqtisodiy feminizm: Jinsiy birlashmalarga oid iqtisodiy mustaqillik va imtiyozlarni oshirishga qaratilgan qadam.  4. Madaniy feminizm: Ayollarga oid stereotiplar va jinsiy tajriba haqida o'zgarishlar olishga qaratilgan qadam. To'rtinchi to'lqin taxminan 2013-yildan boshlangan bosqichdir. Bu toʻlqin ayollarning huquq va imkoniyatlarini kengaytirish, internetdagi faollik va marginallashtirilgan ijtimoiy guruhlar, xususan „rangli“ va trans-ayollarni himoya qilish bilan tavsiflanadi..

Manbalar

Havolalar 

 Early Video on the Emancipation of Women  hujjatli filmi (1930) 
 Documents from the Womenʼs Liberation Movement , Maxsus kolleksiyalar kutubxonasi, Duke universiteti 
 Feminizm tarixi Heritage Calling saytida