MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Iqlim xaritalari

Iqlim haritalari - maʼlum hududning iqlim xususiyatlarini aks ettiradigan geografik haritalar. Me-teorologik elementlarning koʻp yillik kuzatish maʼlumotlari asosida tuziladi. I.x.da iqlimiy izochiziq oʻtkaziladi. Masalan, izotermalar oʻrtacha temperaturasi bir xil boʻlgan barcha nuqtalarni, izobaralar atmosfera bosimini, izogiyetalar yogʻin miqdorini, izonefalar bulut miqdorini, izotaxalar bir xil tezlikdagi shamollarni, izohronalar iqlim hodisalari (birinchi sovuq tushishi, qor qoplamining paydo boʻlishi va yoʻqolishi, daryolarning muzlashi va ochilishi va b.) bir xil muddatda boshlanadigan joylarni koʻrsatadi va h. k. Izochiziklar oraligʻi boʻyoq yoki shtrixlar bilan aks ettiriladi. Ikdimning turli koʻrinishlarini taʼriflashda ham izochiziqlar ishla-tiladi: quyosh chiqib turgan davr, yogʻin, tuman, kuchli shamollar, momaqaldiroq, sovuq urishi va b. ham izochiziqlar bilan koʻrsatiladi. Shamollar shamol diagrammalari bilan, bunda kup esadigan shamollar yoʻnalishi baʼzan strel-kalar bilan, ularning qanchalik tez takrorlanishi esa shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. I.x. koʻproqoylik va yillik, baʼzida mavsum (davr) uchun tuziladi. I.x.gaiqlimturlariningtaqsimlanishi (hududni iqlimiy rayonlashtirish haritasi) ham kiradi.

Yoʻldosh Togʻaymurodov, Gulruh Hamidova.

Manbalar
Iqon jangi

Iqon jangi - chor hukumati bos-qinchilariga qarshi sarbozlar va koʻngillilardan iborat vatan himoyachilari jangi (1864 yil noyabr). Qoʻqon xonligining lashkarboshisi Alimqul Toshkentda katta harbiy tayyorgarlik koʻrgan. Uning qoʻshini (12 ming kishi) yoʻlga otlanganida qattiq sovuq tushib, hatto qorning balandligi otu tuya koʻkragigacha keladigan darajada edi. Shunga qaramay, Alimqul qoʻshini yoʻlni da-vom ettirib Chulak mavzeiga kelgan va Iqon qishlogʻi atrofida Serov boshchiligidagi harbiy qismni qurshab olgan. Ogʻir ahvolga tushib qolgan Serovni himoya qilish uchun Turkiston sh.dan 170 soldat va ikki zambarak yuborilgan. Vatan himoyachilari qaxramonona jang qilib dushman kuchlarini sarosima va vahimaga solib qoʻygan. Ular bir kechakunduzdan keyin har xil narsalar namat, daraxt shoxlari, qoru muzdan toʻsiq yasab, uni oldilariga qoʻyib yumalatib rus askarlari turgan joyga yaqinlashgan. Ularning orqasidan panalab kelgan navkarlar toʻsatdan dushmanga hujum qilib gʻalaba qozonganlar. Bu gʻalaba I. j. nomi bilan tarixda oʻchmas iz qoldirgan.

Manbalar 

Janglar
Qozogʻiston tarixi
Oʻzbekiston tarixi
Iqtibos

Iqtibos  — biror manbadan koʻchirib olingan matn; asardan soʻzma-soʻz olingan parcha. Iqtibos arabcha (إقتباس) qisqartish, toraytirish; qoʻlga kiritish; koʻchirma olish; koʻchirma, dalil keltirish kabi maʼnolarni bildiradi.

Iqtibos bayon qilinayotgan fikrni ishonchli fikr bilan quvvatlash, muayyan fikrni tanqid qilish uchun hamda muhim faktik material — misol sifatida qoʻllaniladi. Iqtibos, asosan, ilmiy (koʻpincha gumanitar) va rasmiy nutqda ishlatiladi hamda qoʻshtirnoq bilan belgilanadi yoki alohida harf bilan yoziladi; shuningdek, manbaga havola qilinadi. Bunday koʻchirmalar foydalanuvchining fikri bilan qiyoslanganda uning mohiyatini toʻgʻri tushunish imkonini beradi. Masalan, badiiy adabiyotning, soʻzning gʻoyaviy-estetik taʼsir kuchi, ahamiyatini quroldan ham kuchliroq ekanligi toʻgʻrisidagi fikrni mustahkamlash maqsadida Parda Tursunning “Adabiyot zambarakdan zoʻr” yoki Abdulla Qahhorning “Adabiyot atomdan kuchli” degan soʻzlarini yoki boʻlmasa, “Tigʻ yarasi bitar, ammo til yarasi bitmas” maqolini iqtibos sifatida qoʻllash mumkin. Iqtibosdan koʻp hollarda epigraf va shior oʻrnida ham qoʻllaniladi. Agar muallif fikriga zarar yetmasa, iqtibosda orfografiya va punktatsiyani oʻzlashtirish, soʻz (soʻzlar)ni tushirib qoldirish mumkin (bunda koʻp nuqta bilan belgi qoʻyiladi).

Manbalar
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Iqtisodiyot instituti

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Iqtisodiyot instituti — Oʻzbekistonda iqtisodiy tadqiqotlar olib boradigan yirik ilmiy markaz. 1943-yil 3-noyabrda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Iqtisodiy tadqiqotlar byurosi negizida tashkil etilgan. Toshkent shahrida joylashgan. Institutda 5 boʻlim bor (oʻtish davri iqtisodiyotining umumiy nazariyasi; investitsiyalar samaradorligi muammolari; tadbirkorlikni rivojlantirishning iqtisodiy ragʻbatlantirish muammolari; oʻtish davri iqtisodiyotining ijtimoiy muammolari; iqtisodiy integratsiya muammolari) (2002). Dastlabki yillarda 2 sektor va 2 boʻlim boʻlib, respublika miqyosida tarixiy-iqtisodiy tadqiqotlar olib borilgan. 50-yillarda respublika iqtisodiy rayonlarining iqtisodiy majmualari muammolari, xalq xoʻjaligi tarmoqlari, sanoat va qishloq xoʻjaligi sohalarini rivojlantirish masalalari, sanoat iqtisodiyoti, mehnat resurslari hamda mehnat iqtisodiyotiga oid ilmiy ishlar olib borildi. 60-yillardan boshlab institutda yirik ilmiy yoʻnalishlar va maktablar shakllandi: Oʻzbekiston iqtisodiyotining 20-asrning 20-yillardan keyingi davrda rivojlanishi va Osiyo hamda Afrika mamlakatlarining ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish muammolari (O. B. Jamolov); xoʻjalik mexanizmini takomillashtirish, xom ashyo resurslarini qayta ishlash samaradorligi, iqtisodiy institutegratsiya masalalari (I. I. Iskandarov); investitsiyalar samaradorligi, tabiiy-texnika fanlari yutuqlarini joriy qilish samaradorligi, Oʻzbekiston iqtisodiyo-tining jahon iqtisodiy tizimiga qoʻshilishi muammolari (O. Hikmatov); aholi va mehnat resurslari muammolari (R. A. Ubaydullayeva); ishlab chiqarishni hududiy tashkil qilish metodologiyasi (K. N. Bedrinsev), Oʻzbekiston iqtisodiyoti tarixi, sanoat majmuining shakllanishi va rivojlanishi muammolari (O. M. Aminov) oʻrganildi. Institut faoli-yati O. M. Aminov, K. N. Bedrinsev, O. B. Jamolov, S. K. Ziyodullayev, I. I. Iskandarov, K. I. Lapkin, R. A. Ubaydullayeva, O. Hikmatov va b. olimlar nomlari bilan bogʻliq. Institut Oʻzbekistonda ijtimoiy yoʻnaltirilgan bozor iqtisodiyoti modelini shakllantirishning metodologik asoslarini, bozor iqtisodiyoti muammolarini oʻrganish boʻyicha yetakchi ilmiy muassasa hisoblanadi. Oʻzbekiston va MDH, Yevropa va Osiyodagi yetakchi iqtisodiy, ilmiy va oʻquv muassasalari bilan ilmiy hamkorlik qiladi, turli mavzularda xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyalar oʻtkazadi. Institut tomonidan Oʻzbekiston Respublikasi mustaqil rivojlanishining 10 yillik tajribalari umumlashtirilgan "Oʻzbekistan: bozor iqtisodiyoti shakllanishining oʻn yilligi" monografi-yasi nashr etildi (2001). Institutda 120 xodim, shu jumladan, 27 fan nomzodi va 8 fan doktori ishlaydi (2002). Aspi-ranturasi bor. Institutda doktorlik va nom-zodlik dissertatsiyalarini himoya qilish boʻyicha ixtisoslashtirilgan ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. Ilmiy toʻplamlar, monografiyalar nashr etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Iqtisodiy islohotlar

Iqtisodiy islohotlar - xoʻjalik yuritish tizimida, iqtisodiyotni boshqarishda, iqtisodiy siyosatni amalga oshirish yoʻllari va usullarida yirik qayta qurishlar, oʻzgartirishlar samaradorligi past muayyan iqtisodiy tizimni takomillashtirish yoki eski tizimdan yangisiga oʻtish maqsadlarida amalga oshiriladi. Iqtisodiy tizimning samaradorligi qoniqarsiz boʻlgan, iqtisodiy tangliklar yuz bergan, iqtisodiyot kishilarning ehtiyojlarini yetarli qondirmagan hollarda, mamlakat oʻz taraqqiyotida boshqa mamlakatlardan orqada qolgan sharoitlarda oʻtkaziladi. I.i. larzalarsiz, aniq maqsadlar koʻzlangan holda, parlament qabul qilgan qonunlarga bi-noan va davlat rahbarligida oʻtkaziladi. I.i. evolyusion rivojlanishni taʼminlaydi. 20-asr oxiri va 21-asr boshlaridagi I.i. umumbashariy boʻlib, de-yarli hamma mamlakatlarda oʻtkazildi. Bozor iqtisodiyoti qaror topgan mamlakatlarda I.i. iqtisodiyotni erkinlashtirishga qaratilgan boʻlib, davlatning iqtisodiyotga aralashuvini cheklash, iqtisodiyot subʼyektlari mustaqilligini kuchaytirish, monopoliyalar faoliyatini nazorat qilish, erkin narxlarga yoʻl berish, xullas bozor mexanizmining toʻlaroq amal qilishiga sharoit yaratib berishga qaratildi. Yangidan mustaqil boʻlgan yosh mamlakatlarda (sobiqsotsialistik mamlakatlar va SSSR tarkibidagi respublikalar) I.i. 2 yoʻnalishda bordi: 1) milliy mustaqillikni iqtisodiy jihatdan taʼminlashni koʻzlagan islohotlar; 2) rejali iqtisodiyotdan bozor tizimiga oʻtishga qaratilgan, yaʼni bozor islohotlari yoʻnalishlarida amalga oshirildi. Birinchi yoʻnalish boʻyicha milliy pulni muomalaga kiritish, mustaqil bank, byudjet va soliq ti-zimlarini joriy etish, bojxona xizmatini tashkil qilish va milliy iqtisodiy chegaralarni oʻrnatish, i.ch. tuzilmasini oʻzgartirish kabilar amalga oshirildi. Ikkinchi yoʻnalish boʻyicha mulkni xususiylashtirish va davlat tasarrufidan chiqarish, bozor in-fratuzilmasini yaratish, rejali davlat narxlaridan erkin bozor narxlarga oʻtish, agrar sohadagi oʻzgarishlar, tashki iqtisodiy faoliyatni bozor talablariga mos ravishda qayta qurish, monopoliyalarni cheklash, chetdan kapital kiritishni ragʻbatlantirish kabi choratadbirlar joriy etildi.

I.i. bosqichma-bosqich amalga oshiriladi va davom etadi, iqtisodiyotni erkinlashtirishni taʼminlaydi. I.i.ga umumiylik va milliylik xos. Ularning umumiyligi — I.i. yoʻnalishlarining bir xil boʻlishi va yagona bozor tizimining karor topishidir. Milliylik har bir mamlakatning oʻziga xos sharoitini hisobga olish va shunga qarab islohot tamoyillarini qoʻllashdan iborat. Oʻzbekistonda 1991—2002-yillar davomida amalga oshirilgan I.i. tanlangan milliy modelga binoan oʻtka-zildi va bu jarayon davom etmoqda (qarang Bozor iqtisodiyoti, Bozor islohotlari, Bozor shtisodiyotiga oʻtish).

Adabiyot 
 Karimov I. A., Oʻzbekiston iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirish yoʻlida, T.. 1995.

Alisher Vahobov.

Manbalar
Iqtisodiy manfaatlar

Iqtisodiy manfaatlar - iqtisodiy faoliyat ishtirokchilari (iqtisodiy subʼyektlar)ning uzlari tomonidan anglangan va ularni faoliyatga undovchi hayotiy ehtiyojlari, iqtisodiy faoliyatni harakatlanti-ruvchi kuch.

I.m. amal qilishi doirasiga qarab individual yoki yakka; guruh.iy yoki korporativ; milliy yoki umummamlakat miqyosidagi I.m.ga boʻlinadi. I.m. tizimining asosiy boʻgʻini insonning shaxs sifatida ehtiyojlarini ifoda etadigan individual manfaatdir, xususiy manfaatdorlik birlamchi boʻlgani sababli uni amalga oshirish iqtisodiy rivojlanishga ragʻbat beradi. Guruhiy manfaat muayyan jamoaga birlashgan kishilarning umumiy manfaati boʻlib, firma doirasida bu manfaat asosida korxonani yuk-saltirish va daromadni, foydani koʻpaytirish yotadi. Foyda tadbirkorlarga tegsada, unda ishchi va xizmatchilar ham ishtirok etadi, yaʼni undan ish haqiga qoʻshimcha ravishda mukofotlar toʻlanadi. Natijada foyda guruhiy manfaat omiliga aylanadi. Milliy (davlat) I. m. muayyan mamlakatda yashovchi barcha millat va elat vakillarining umumiy iqtisodiy manfaati boʻlib, yalpi ichki mahsulot miqdori va tarkibida ifoda etiladi. Iqtisodiy barqaror oʻsish uchun jamiyatda I.m. uygʻunligi, ularning oʻzaro muvofiqligi zarurdir.

Manbalar
Iqtisodiy siyosat

Iqtisodiy siyosat — iqtisodiyotni boshqarish, mamlakat maqsadlari, vazifalari, manfaatlariga muvofiq holda iqtisodiy jarayonlarga muayyan yoʻnalish berish sohasida davlat, hukumat faoliyatining bosh yoʻnalishi, tadbirlari tizimi; iqtisodiyot fani sohalaridan biri. Tarkibiy, investitsiya, moliya-kredit, ijtimoiy, tashqi iqtisodiy faoliyat, ilmiy-texnika, soliq, byudjet sohalardagi siyosatni qamraydi..

Yana qarang 
 Iqtisodiy islohotlar

Manbalar
Iqtisodiy statistika

Iqtisodiy statistika - statistika tarmogʻi va davlat statistikasi organlari amaliy faoliyatining eng muhim yoʻnalishlaridan biri, iqtisodiy jarayonlar va hodisalarning miqdoriy tavsifini sifat mazmuni bilan bogʻliklikda, aniq makon va zamonda oʻrganadi. Xalq xoʻjaligini bir butunlikda oʻrganish uchun I.s. statistika fanining bir qismi sifatida xalqxoʻjaligi yigʻma koʻrsatkichlari tizimini ishlab chiqadi. Bu koʻrsatkichlar yordamida mamlakat iqtisodiy hayotining eng muhim tomonlari toʻgʻrisida har tomonlama miqdoriy tavsiflarberiladi. Ix. maʼlumotlari iqti-sodiy jarayonning va umuman iqtisodiyotning barcha asosiy jihatlarini doimiy tarzda miqdoriy jihatdan baholash imkoniyatini beradi. Bu maʼlumotlar, eng avvalo, davlat boshqaruv idoralariga iqtisodiyotni tartibga solish va iqtisodiy siyosatni ishlab chiqish bilan bogʻliq masalalarni hal etish uchun zarur.

I.s. mustaqil fan boʻlishi bilan birga iqtisodiy nazariya va b. amaliy iqtisodiy fanlarga chambarchas bogʻliq. Masalan, nazariyotchilar tomonidan oʻrtaga tashlangan muayyan qarashlar statistik koʻrsatkichlar yordamida asoslanadi yoki iqtisodiy jarayonga tegishli statistik koʻrsatkichlarni tahlil qilish orqali iqtisodiy qonuniyatlar, tendensiyalar ifodalab beriladi.

I.s.da iqtisodiyotni oʻrganishga tizimli yondoshiladi; muayyan iqtisodiy jarayon oʻrganilayotganda bir nechta koʻrsatkichlardan foydalaniladi. Birjarayenning turli jihatlarini aks ettiradigan koʻrsatkichlarning oʻzaro bir-biriga muvofiq kelishi muhim ahamiyatga ega. I.s.da tadqiq etiladigan hodisalarning oʻziga xos tomonlarini hisobga olgan holda ommaviy (yalpi) kuzatish, tanlab kuzatish, statistik guruhlash, indeks usuli, kor-relyasion taxlil, balans va geografik usullar, xalqaro qiyosiy usullar kabi statistika usullari qoʻllaniladi. Ay-rim hollarda matematik statistika usullaridan foydalaniladi.

Oʻzbekistonda I.s. amaliyoti bilan alohida vazirlik — Makroiqtisodiyot va statistika vazirligi va uning viloyat, shahar va tuman boʻlimlari shugʻullanadi.

Manbalar
Iqtisodiy faol aholi

Iqtisodiy faol aholi - aholining daromad keltiradigan ijtimoiy foydali mehnat bilan band boʻlgan qismi (xizmat koʻrsatish soxasi xodimlari, shaxsiy yordamchi xoʻjaligida ishlovchilar, bola tarbiyasi bilan mashgʻul boʻlganlar ham kiradi). Koʻpgina mamlakatlarda ish bilan band boʻlganlar va ularning qaramogʻidagilar, davlat qaramogʻidagi shaxslar va ishsizlar ham iqtisodiy faol aholi hiso-biga kiritiladi. Rasmiy statistikada mamlakatdagi 16—59 yoshdagi mehnatga layoqatli aholi I.f.a. hisoblanadi (yana q. Mehnat resurslari).

Oʻzbekistonda I.f.a. 9018,4 ming ki-shidan iborat boʻldi. I.f.a. jami aholining 36,6, mehnat resurslarining esa 71,6 foizini tashkil etdi (2000).

Manbalar
Iqtisodiy xavfsizlik

Iqtisodiy xavfsizlik - mamlakat, hudud, firma, kompaniyaning iqtisodiy inqirozga uchrash xavfidan himoya qilish boʻyicha koʻradigan chora-tadbirlari majmui. Rivojlangan mamlakatlarda I.x.ni taʼminlash maqsadlarida yirik firma, kompaniyalarda maxsus xizmatlar tashkil qilinadi. Ular bozorlarni oʻrganish, talab va taklifni prognozlash, ilmiy-texni-ka taraqqiyotini kuzatish va b. ishlarni bajaradilar (qarang Marketing). I.h.ni taʼminlashda mahsulot turini munta-zam yangilab turish, raqobatdor mahsulotlarni i. ch., harajatlarni qisqartirish muhim ahamiyatga ega.

Iqtisodiy xavfsizlik - bu iqtisodiyotning shunday holatidirki, bunda uning barqaror o'sishi, ijtimoiy ehtiyojlarining maqbul darajada qanoatlantirilishi, boshqaruvning yuksak sifati, iqtisodiy manfaatlarni milliy va xalqaro darajada himoyalash ta'minlanadi.

I.x. milliy iqtisodiyot darajasida makroiqtisodiy kategoriya va muayyan mamlakat milliy iqtisodiyotini tavsiflaydi, bozor tizimida xatar borligidan va bundan hatto milliy iqtisodiyot ham xoli boʻlmasligini, undan saqlanish zarurligini bildiradi.

I.x.ning bosh mezoni bu mamlakat ehtiyojlarining uzluksiz taʼminlanishi hisoblanadi, bu, birinchidan, imkon boricha oʻzini oʻz mahsulot va xizmatlar bilan taʼminlashni, ikkinchidan, mamlakatda yaratish mumkin boʻlmagan tovar va xizmatlarni chetdan qulay narxlarda va uzluksiz keltirib turishni bildiradi. Aks holda iqtisodiyot izdan chiqadi. Milliy iqtisodiyot darajasida I.x.ning muhim 3 yoʻnalishi (oziq-ovqat, yoqilgʻi-energetika, eksport) mavjud. Mamlakat aholisining oziqovqatga boʻlgan talabini qondirilishi 80%, mamlakatning energiya omillariga boʻlgan talabining oʻz hisobidan 70—80% ga qondirilganda xavfsizlikka erishilgan hisoblanadi. Eksport xavfsizligi mamlakat eksport salohiyatini amalga oshirish imkoniyati bilan belgilanadi. Eksport tarkibida isteʼmolga tayyor mahsulotlar, birinchi navbatda, ishlov beruvchi sa-noat mahsulotlari boʻlishi talab etiladi. Eksportning cheklangan turdagi tovarlarga, ayniqsa, jahon bozorida narxi tez-tez oʻzgarib turadigan xom ashyo va energiya omillariga bogʻliq boʻlib qolishi eksport xatarini tugʻdiradi, narxlar pasaygan paytda eksport tushumidagi yoʻqotishlar mamlakat iqtisodiyotiga zarar keltiradi.

Iqtisodiyot globallashgan, eksport va importning milliy iqtisodiyotga taʼsiri kuchaygan sharoitda I.x.ni oʻz ishlab chiqarishi bilan taʼminlab boʻlmaydi. Shunday sharoitda eksport-import aloqalarining muntazamligini strategik sherikchilik asosida taʼminlash I.x.ni kafolatlaydi.

Istiklol yillari Oʻzbekiston iqtisodiyotidagi tarkibiy siljishlar tufayli don mustaqilligiga erishildi, mamlakat ehtiyojining 90% oʻz doni bilan taʼminlandi (2002-yil). Yoqilgʻi-energetika kompleksini rivojlantirish natijasida shu sohadagi talab-ehtiyojlarni ham, asosan, oʻz ishlab chiqarishi hisobidan qondirishga erishildi. Alisher Vahobov, Sadir Salimov.

Manbalar
Iqtisodiy sikl

Iqtisodiy sikl - umumiy iqtisodiy faollikning muayyan yillar davomida davriy yuksalib va pasayib, tebranib turishi; bir necha yillar da-vomida iqtisodiyotda yuksalish va pasayishning davriy takrorlanib turishi, yuksalish, tanglik, depressiya, jonlanish fazalaridan iborat. Vaqtga nisbatan har 20—25-yilda takrorlanib turadigan uzoq va har 5—10-yilda takrorlanadigan qisqa I.s. bor. Alohida I.s. bir-biridan davomiyligi va jadalligi boʻyicha keskin farqlanadi. Shu bilan birga ularning hammasi bir xil fazalarga ega boʻladi. Siklning eng yuqori nuqtasida iqtisodiyotda toʻliq bandlik kuzatiladi va i.ch. toʻliq yoki deyarli toʻliq quvvat bilan ishlaydi. Siklning bu fazasida narx darajasi oʻsish tamoyiliga ega boʻladi, iqtisodiy faollikning oʻsishi toʻxtaydi. Tanglik fazasida i.ch. va bandlik qisqaradi, ammo narxlar pasayish tamoyiliga berilmaydi. Tanglikning quyi nuqtasida i.ch. va bandlik oʻzining eng past darajasi bilan harakterlanadi. Jonlanish fazasida i.ch. darajasi koʻtariladi, bandlik esa toʻliq bandlik dara-jasigacha oʻsadi.Sobiq sovet ittifoqi davrida iqtisodiy sikl doimo yuksalish darajasida bo'lgan.Ittifoqning parchalanishiga esa AQSH ning g'alamisligi sababchi bo'lgan.SSSR ning oxirgi prezidenti Mixail Sergeyevich Garbachyov AQSH ning laycha iti bo'lganva aynan u sobiq ittifoqni parchalagani uchun AQSH hukumatidan 15MLRD dollorlik mukofot olgan

Iqtisodiyot nazariyasida I.s.ning asosiy sababi yalpi talab bilan yalpi taklif oʻrtasidagi muvozanatning buzilishi va uning yana kaytadan tiklanishi tarzida izohlanadi. I.s. milliy iqtisodiyotning oʻzini oʻzi tartibga solishi usullaridan biridir.

Shodmon Sherqulov.

Manbalar
Iqtisodiy qonunlar

Iqtisodiy qonunlar - kishilik jamiyatining hamma bosqichlarida moddiy neʼmatlarni i.ch., taqsimlash, ayirboshlash va isteʼmol munosabatlarini boshqarib turuvchi obyektiv qonunlar. Kishilik jamiyati va i.ch. munosabatlari vujudga kelishi bilan amal qila boshlaydi. I.q. i.ch. munosabatlari tizimidagi muhim, barqaror, ichki, mohiyatli, zaruriy, muntazam takrorlanuvchi aloqadorliklar, bogʻlanishlarni ifodalaydi. I.q. doimo bir-biri bilan bogʻliq, biri ikkinchisini taqozo qilgan holda amal qiladi, maʼlum shartsharoitlar yoʻqolgach, I.q. ham oʻz kuchini yoʻkrtadi. I.q.ning taʼsir doirasi va harakteri jamiyat taraqqiyotining obyektiv shartsharoitlariga,  vositalariga nisbatan boʻlgan munosabat shakllariga, ijtimoiy mehnatni tashkil qilish va uning natijalarini taqsimlash usullariga bogʻlik. I.q. obyektiv harakterga ega. Amal qilish davrining davomiyligiga qarab I.q. 3 guruhga ajratiladi:Umumiy I. q. — kishilikjamiyati rivojlanishining barcha bosqichlarida amal qiladigan qonunlar. Masalan, vaqtni tejash qonuni, ehtiyojlarning oʻsib borish qonuni, ijtimoiy mehnat taqsimoti qonuni va b. Xususiy I. q.— insoniyat jamiyati taraqqiyotining maʼlum bosqichlarida, muayyan ijtimoiyiqtisodiy tizim doirasida amal qiladigan qonunlar. Mas, talab qrnuni, taklif qonuni, qiymat qonuni — tovarpul munosabatlari mavjud boʻlgan davrlarda amal qiladi. Maxsus I. q. — alohida olingan iqtisodiy tizim sharoitida amal qiladigan qonunlar. Masalan, qoʻshimcha qiymat qonuni.

I. q. tabiat qonunlaridan farq qiladi. Ularning farqi shundaki, tabiat qonunlari doimiydir, I.q. esa ijtimoiy hayot qonunlari boʻlib, tarixiydir va oʻzgaruvchandir, chunki I.q. kishilarning oʻz ehtiyojlari va manfaatlari yoʻlidagi faoliyati bilan bogʻliq boʻlib, kishilik jamiyati mavjud boʻlganda paydo boʻladi va amal qiladi. I.q.ni ilmiy asosda bilish, ulardan jamiyat manfaatlari yoʻlida foydalanish mumkin. Iqtisodiyot nazariyasi fanining asosiy vazifasi I.q.ni bilish va uning mazmunini ochib berish hisoblanadi.

Bobomurodov Abbos.

Manbalar
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti

Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti, Organisation for Economic Cooperation and Dovelopment (OECD). 1948-yilda AQSH tashabbusi bilan Yevropani tiklash boʻyicha Amerika iqtisodiy va moliyaviy yordamini (Marshall rejasi) oqilona ishlatish va shu yordamni oladigan Yevropa mamlakatlari bilan hamkorlik qilish maqsadlarida tuzilgan Yevropa iqtisodiy hamkorlik tashkiloti vorisi tarzida tashkil topdi. Bu tashkilotni tuzish toʻgʻrisida konvensiya 1960-yil 14 dekabrda Parijda imzolanib, 1961-yil 1-oktyabrdan kuchga kirgan. Tashkilotda 21 mamlakat — Avstraliya, Avstriya, AQSH, Belgiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Gretsiya, GFR, Daniya, Irlandiya, Islandiya, Ispaniya, Italiya, Kanada, Lyuksemburg , Norvegiya, Portugaliya, Turkiya, Fransiya, Finlandiya, Shveysariya, Shvetsiya, Yaponiya, Yangi Zelandiya qatnashadi. Rasmiy jihatdan tashkilot shartnomani imzolagan mamlakatlarda iqtisodiy oʻsishni taʼminlash, iqtisodiyotni yuksaltirish va aholi turmush darajasini yaxshilash, moliyaviy barqarorlikni saqlashni nazarda tutadi. Tashkilotga aʼzo davlatlarning rivojlanayotgan mamlakatlarga yordam koʻrsatish, davlatlar mintaqasida aʼzodavlatlar siyosatini muvofiqlashtirish yo'li bilan iqtisodiy va ijtimoiy barkarorlikni taʼminlashga hissa qoʻshadi. Tashkilot faoli-yatiga tashkilotda qatnashuvchi mamlakatlarning vakillaridan iborat kengash rahbarlik qiladi. Tashkilot idorasi Fransiya (Parij)da joylashgan.

Manbalar