MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Marathalar

Marathalar, marathlar — Hindistonda yashaydigan xalqlardan biri, Maharashtra shtati aholisining asosiy qismini tashkil etadi. M.ning kichik guruhlari qoʻshni shtatlarda ham istiqomat qiladi. Umumiy soni 74 mln. kishini tashkil etadi (2001). Marathi tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, hinduizmga eʼtiqod qiladi, musulmonlar (asosan, shialar), buddaviylar va katoliklar ham bor. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik; koʻp Tapmokli kustar hunarmandchilik va qadimdan dengiz savdosi rivojlangan. 15-asrda rus sayyohi Afanasiy Nikitin M.ning urfodatlari, turmushi haqida batafsil maʼlumot qoldirgan. M. Hindistonning eng shakllangan millatlaridan biri boʻlib, til jihatdan hindevropa tillari guruhiga kiradi. 18-asr oʻrtalariga kelib jangovar M.ning qudratli davlati shim.da Hind vodiysigacha, jan.da Tanjurgacha va sharqda Bengaliyagacha boʻlgan hududni oʻz ichiga olgan. Lekin 18-asrning 2-yarmida bo-buriylar sulolasiga mansub sultonlar bilan boʻlgan janglarda ancha kuchsizlangan. Keyinchalik Buyuk Britaniya istilochilariga karshi olib borgan qattiq kurashlarda magʻlubiyatga uchrab, 19-asr boshlarida butunlay mustamlakachilarga boʻysundirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), Maharashtra milliy shtati tuzilgan (1960). M. oʻzlarining boy milliy adabiyoti va sanʼati bilan faxrlanadilar. Ajanta va Ellora gorlarida bunyod etilgan sangtaroshlik namunalari butun dunyoga mashhur. M. orasidan milliy ozodlik harakatining tanikli vakillari yetishib chiqqan. Ilgʻor fikrlovchi M. hind jamiyatidagi konservativ kastachilik tizimini oʻzgartirish lozimligini talab qilmoqdalar. Bu ortodoksal hindularning qarshiligiga sabab boʻlmoqda. Ad.: Narodi Yujnoy Azii, M., 1963.

Manbalar
Marathalar davlati

Marathalar davlati - 17-asrning 2-yarmi va 19-asr boshida Maharashtra (Hindiston)da mavjud boʻlgan davlat. Maharashtraning aholisi musulmon yer egalari tomonidan gʻoyat jabrlangan. Ular shu bois boburiylar hukmronligiga qarshi ozodlik harakatlari boshlagan. Bu qoʻzgʻolonga Shoxji, soʻngra uning oʻgʻli Shivaji boshchilik qilgan. 1674-yilda mustaqil Marathalar davlati tuzilgan. Marathalar davlatini markazlashtirish maqsadida bir necha maʼmuriy islohot oʻtkazilgan, yirik yer egalarining yerlari musodara qilingan, dehqonlardan qatʼiy soliq (hosilning 30—40%) undirish qonunlashtirilgan. Shivaji bilan boburiy podsho Avrangzeb oʻrtasidagi urushlar bir necha yil davom etgan. Shivajining oʻlimidan soʻng (1680) Marathalar davlatiga putur yeta boshlagan. Avrangzeb 1689-yilda Maharashtra qoʻshinlarini tormor etib, Shivajining oʻgʻlini qatl etgan. 1714-yilda marath yer egalaridan Balaji Vishvanath Bxat taxtga oʻtirgan va peshvolar sulolasiga asos solgan. Shundan boshlab Marathalar davlatida hokimiyat rasmiy ravishda peshvo (bosh vazir)larga meros qoladigan boʻlgan. Ularning qarorgohi Puna shahri boʻlgan. Keyingi peshvo Baji Rao davri (1721—40) da marathalar Dekan va Shimoliy Hindistonning katta qismini egallaganlar. 1758-yil marathalar boburiylar poytaxti — Dexlini zabt etishgan. 1761-yil Nyanv.da Panipatdagi jangda marathalar (S. Bxau boshchiligida) afgʻonlardan (Ahmadshoh Durroniy qoʻmondonligida) magʻlubiyatga uchragach, ittifoq tarqab ketgan. Shundan soʻng oʻzaro ichki kurash kuchaygan. Bundan foydalangan inglizlarning Ost-Indiya kompaniyasi Marathalar davlatini bosib olgan (1818).

Ad:. Novaya istoriya Indii, M. 1961; Gʻiyosov T. Gʻ., Hindistonning yangi tarixi, T., 1999.

Temur Gʻiyosov.

Manbalar
Marathiy

Marathiy — marathalar tili. Hindistonning Maharashtra shtati aholisining rasmiy tili, shu davlatning asosiy adabiy tillaridan hisoblanadi. Hind-Yevropa tillari oilasining hindoriy guruhiga mansub. Bu tilda 60 mln.ga yaqin kishi gaplashadi (1990). Hozirgi M. tili 3 (deshiy, konkamiy va sharqiy) shevaga boʻlinadi. Adabiy tiliga deshiy shevasi asos boʻlgan. Alif-bosi devanagariy yozuvida. M. tilining tarixi 13-asrda yaratila boshlanib, 19-asrda adabiy til sifatida shakllangan. Boshqa hind-oriy tillariga nisbatan qad. holatdagi 3 xil jins(rod)ni saqlab qolgan hamda "S" va "Dz" kabi tish oldi affrikatlariga ham ega.

Manbalar
Marafon jangi

Marafon jangi (miloddan avvalgi 490 yil 13-sentabr) — yunon-fors urushlari davridagi mashhur jang. Attika (Afinadan 40 km shim.-sharqdagi rayon)dagi Marafon tekisligida sodir boʻlgan. Yunon qoʻshini (11 ming jangchi) sarkarda Miltiad qoʻmondonligi ostida Marafon vodiysiga kirish yerida falanga boʻlib saf tortgan, uning kuchaytirilgan oʻng va soʻl qanotlari togʻ va qoyatoshlar bilan mustahkamlangan. Bu yunonlarni forslar otliq qoʻshinining qanot zarbasidan muhofaza etgan. Yunonlar kemalardan tushgan forslarga (taxminan 20 ming jangchi) yopirilib hujum qilishgan, biroq fors piyodakamonchilari qarshi hujumga oʻtib, yunonlar falangasi markazini yorib oʻtganlar. Ayni paytda yunonlarning kuchli, saylanma otryadlari qanotlardagi fors otliq qoʻshini va yengil piyodalarini uloqtirib tashlagan, soʻngra markazdagi fors piyoda qoʻshinini magʻlubiyatga uchratganlar. Yunonlar sohil tomon qochayotgan forslarni taʼqib qilishdan toʻxtab, jangda halok boʻlgan yunonlarni (192 kishi) dafn etishga kirishib ketganlari tufayli, forslar kemalarga oʻtirib qaytib ketganlar. Marafon jangida falanga tarkibida jang qilgan goplitlar oʻzlaridan son jihatdan ustun boʻlsada, tashkiliy jihatdan yaxshi uyushmagan forslar armiyasi ustidan galaba qozongan.

Manbalar
Marafon yugurishi

Marafon yugurishi - yengil at letikada katta yoʻl (shosse) da 42 km 195 m ni yugurib oʻtish. Nomi va masofa uzunligi yunon askari haqidagi rivoyat bilan bogʻliq: u Yunonistondagi Marafon qishlogʻi bilan Afina oʻrtasidagi taxminan 40 km yoʻlni yugurib oʻtib, Afinaga yunonlarning forslar ustidan gʻalabasi (miloddan avvalgi 490 yil) toʻgʻrisidagi xabarni yetkazgan. Marafon yugurishi 1896-yildan Olimpiada musobaqalari dasturiga kiritilgan.

Manbalar
Qahramonmarʼash

Qahramonmarʼash (), avvalgi nomi Marʼash (arabcha va usmonli turkcha: مَرْعَش) — Turkiyaning jan. qismidagi shahar. Qahramonmarʼash elining maʼmuriy markazi. Aholisi 242 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Qahramonmarʼash rayonining muhim savdo-transport markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, metallsozlik sanoati korxonalari bor. Qoʻlda gilam toʻqiladi.

Manbalar
Maragʻa rasadxonasi

Maragʻa rasadxonasi — Eronning Maragʻa shahri yonidagi tepalikka qurilgan rasadxona; 13-asrning 2-yarmida eronlik mashhur astronom Nasriddin at-Tusiy rahbarligida dengiz sat-xidan 1600 m balandlikda bunyod etilgan. Maragʻa rasadxonasida 10 dan ortiq yirik astro-nomik uskunalar boʻlib, eng kattasi meridian tekisligida joylashgan radiusi 18,4 m ga teng kvadrant. Devoriy kvadrantning radiusi esa 3,2 m. Bulardan boshqa armillyar sfera, azimutal asbob va boshqa boʻlgan. Rasadxonada turli mamlakatlardan 100 dan ortiq olimlar kelib ishlagan. Rasadxona qoshidagi yirik kutubxonada bir necha yuz ming qoʻlyozma asarlar mavjud boʻlgan. So'nggi yillarda ushbu saytning tarixiy ahamiyatiga qiziqish ortdi. Rasadxona qoldiqlarini himoya qilish uchun gumbaz shaklidagi qopqoq qurilgan. Yaqin atrofdagi Tabriz universiteti 70-yillarning oxiridan beri Marog' shahrini boshqarish va himoya qilish uchun mas'ul bo'lib kelgan. Marageh munitsipaliteti bilan hamkorlikda saytni saqlab qolish uchun yangi taʼmirlash loyihalari amalga oshirilmoqda

Manbalar 

 

Astronomik rasadxonalar
Eron tarixi
Marburg universiteti

Marburg universiteti — Germaniyadagi qad. universitetlardan biri. 1527-yil tashkil etilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, tibbiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 16 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1527-yil tashkil etilgan)da 600 ming dan ortiq asar va 3 mingga yaqin qoʻlyozma saqlanadi.

Manbalar 

Olmoniyadagi universitetlar‎
Marv

Marv (; ; , Marv, xitoycha: 木鹿, Mulu; Avestoda: Mouru) — bir vaqtlar Saljuqiylar davlati ( al-Salājike,  Saljūkiyān)ning poytaxti boʻlgan Oʻrta Osiyoning eng qadimiy shaharlaridan biri. Bayramali shahri (Turkmaniston) yaqinida joylashgan. Marvning qoldiqlari 5 qalʼa (Erk qalʼa, Gabr qalʼa, Sulton qalʼa, Abdullaxon qalʼa, Bayramalixon qalʼa) xarobalaridan iborat. Marv xarobasida XIX asrning 80-yillaridan V. A. Jukovskiy, 1946-yildan M. Ye. Masson rahbarligidagi Janubiy Turkmaniston arxeologik kompleks ekspeditsiyasi, keyingi yillarda Ashxobod, Toshkent, Moskva va SanktPeterburgdan kelgan arxeologlar guruhi qazishma ishlarini olib borgan. Marvning eng qadimiy qismi — Erk qalʼa (maydoni 12.ga) miloddan avvalgi birinchi mingyillikning 1-choragidan mavjud boʻlgan. Marvning ravnaq topgan (Parfiya va ilk sosoniylar) davri mil. av 2— milodiy 3-asrga toʻgʻri keladi. Bu davrda Marv Gabr qalʼa va Erk qalʼa hududlaridan iborat boʻlib, Erk qalʼa Marvning arkiga aylangan. Shahar va uning atrofi (60 km²) mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Milodiy III asrdan M. Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan, VII asrda esa arablar tomonidan bosib olingan. VIII asr oʻrtasida Marv — Abu Muslim harakati markazi. 

IX asrda Marvda ilm-fan ravnaq topdi, u arab xalifaligining Xuroson va Movarounnaxr noibligining poytaxti rolini oʻynadi. Maʼmun ibn Horun ar-Rashid davrida Marvda Bagʻdod akademiyasining asosini tashkil etgan marvaziylar maktabi tarkib topdi. Oʻrta asrdagi Marvning ravnaq topgan davri XI—XII asrlarning 1-yarmiga toʻgri keldi; bu davrda u buyuk Saljuqiylar davlatining poytaxti boʻlgan (Sulton qalʼa harobasida Sulton Sanjar maqbarasi joylashgan). XII asr oxiri — XII asr boshida Marv Xorazmshohlar davlatining yirik markazi boʻlgan. 1222-yilda shahar moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. XIII asr oʻrtasi — XIV asrda shahar qisman tiklangan (ayniqsa, uning rabod qismi). XV asr boshida Shohrux davrida qisqa muddat ravnaq topgan. Marvdan oʻrta asrlarda koʻplab olimu fuzalolar yetishib chiqqan. 1510—24 va 1601 — 1747 yillarda Marv forslar qoʻlida boʻlgan. Marv urushlari tufayli inqirozga yuz tutgan (1790) va markaz Marvdan 30 km gʻarbga Mari shahriga koʻchgan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkmaniston
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Aleksandr asos solgan shaharlar
Marv jangi

Marv jangi — Muhammad Shayboniyxon boshchiligidagi shayboniylar qoʻshini bilan Ozarbayjon shohi Ismoil I Safaviy qoʻshini oʻrtasida Marv yaqinidagi Mahmudobod qishlogʻi yonida sodir boʻlgan jang (1510 yil 4 dekabr). 1509 yil Shayboniyxon shim.ga qozoklar xoni Qosimxonga, 1510-yil kuzvda Feruzkoʻhdagi hazoralar ustiga muvaffaqiyatsiz yurish qilgan. Shayboniyxon 1510-yil Hirot atrofida qoʻshiniga dam berib, koʻpgina amir va shayboniy sultonlarga oʻz mulklariga ketishga ruxsat etgan. Biroq bu orada safaviylar shohi Ismoil Xurosonga yurish qilgani haqida xabar olingan. Shayboniyxon shayboniy sultonlarni yordamga chaqirib, ularga tavochilar (choparlar) joʻnatgan, oʻzi esa qoʻshini oz boʻlgani tufayli Marvga chekingan. Biroq choparlar quruq qaytishgan. Sultonlar oʻtgan yili (1509-yil) Shayboniyxon ularga inʼom etgan mulklarni tortib olgani tufayli undan arazlab Marvga kelmaganlar, faqatgina Muhammad Temur sulton Samarqand qoʻshini, Ubaydullaxon esa Buxoro qoʻshini bilan jang oxirida yetib kelgan, xolos. Ismoil Shayboniyxon huzuriga qoʻrchiboshn boshchiligida elchilar yuborib, uni taslim boʻlishga undagan, biroq rad javobini olgach, Ismoil Marvni qamal qilgan va jan-gda, odatda, turkiy xalqlar uchun xos boʻlgan harbiy qiyla ishlatgan: safa-vyylar qoʻshini qamalni boʻshatib Marv devorlari ostidan goʻyo orqaga chekinganday boʻlib, oʻzbeklarni shahardan chiqishga majbur qilishgan. Shayboniyxon bu gal tajribali sarkarda uchun kechirib boʻlmas xatoga yoʻl qoʻygan; u oʻz raqibi kuchiga yetarli baho bermagan. Yordam kelishini kutib oʻtirmasdan u "chekinayotgan" Ismoil ortidan tashlangan. Biroq uning orqa tomoniga oʻtib olgan safaviylar qoʻshinining bir qismi Murgʻob koʻprigini buzib tashlaydilar, natijada Ismoilning 17 minglik qoʻshini Shayboniyxonni qur-shovga olgan. Mirza Muhammad Haydarning yozishicha, Shoh Ismoil qoʻshinida taxminan 40 ming, Shohibekxon (Shayboniyxon) qoʻshinida esa 20 ming jangchi boʻlgan. Oʻta shiddatli, qonli jangda barcha oʻzbek sultonlari (amirlari) va Shayboniyxon halok boʻlishgan.

Ad:Mirza Muhammad Xaydar,Tarix-i Rashidi, T., 1996; Axmedov B. A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismennie pamyatniki, T., 1985; Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar 

 

Janglar
Osiyo tarixi
Safaviylar ishtirokidagi janglar
Marv urushlari

Marv urushlari - Buxoro amirligi hukmdori Amir Shohmurodning Marvni boʻysundirish uchun olib borgan urushlari (1786, 1788, 1790). 1786 i. Shohmurod Marv hokimi Bayramalixon ustiga bir necha bor qoʻshin joʻnatgan. Birinchi hujum vaqtida Bayramalixon oʻldirilib, shahar atrofi talontaroj qilingan. Oʻzaro tuzilgan bitimga koʻra, Bayramalixonning oʻgʻillaridan Muhammad Karimxon Marv hokimi etib tayinlangan. Ammo u tezda hokimiyatdan chetlatilib, oʻrniga akasi Xoja Muhammad Husayn oʻtqazilgan. 1788-yil Shohmurod yana Marvga yurish qilib, shahar va uning atrofini suv bilan taʼminlaydigan Murgʻob daryosidagi Sultonband toʻgʻonini (uni qoʻriqlab turgan qalʼa boshligʻining xoinligi tufayli) egallab, uni buzdirib tashlagan. Marv suvsiz qolgan, biroq u taslim boʻlmagan. Aholi oʻrtasida ochlik, qashshoqlik avjga chiqqan, natijada shahar boʻysunishga majbur boʻlgan. Shohmurod Marvga 5 ming kishilik qoʻshin kiritib, ularni shahar aholisi uylariga joylashtirgan. Marvning 15 ming (ayrim manbalarda 30 ming) aholisini Buxoro va Samarqand viloyatlariga koʻchirtirib kelgan. Marvni boshqarish Shohmurodning ukalari Umarbiy va Fozilbiylarga topshirilgan. Sultonband toʻgʻoni qayta tiklangan. Murgʻobning quyi oqimida Islomobod qalʼasi qurilgan. Biroq Marv yana Shohmurodga boʻysunishdan bosh tortgan. Shoh-murod 1790-yil yana Marvga qoʻshin tortib kelgan, lekin shaharni qoʻlga kirita olmagach, Sultonband toʻgʻonini buzdirib tashlab, shahar va uning atrofini yana suvdan mahrum qilgan. Marv vohasi choʻlbiyobonga aylangan. Shahar aholisi Umarbiyga qarshi isyon koʻtarib, shahar darvozasini Shohmurodga ochib bergan. Umarbiy ukasi Fozilbiy bilan Shahrisabzga qochgan. Marv hokimligi Shohmurodning oʻgʻli Din Nosirbiyga topshirilgan.

Manbalar 

Urushlar
Tarix
Turkmaniston
Buxoro tarixi
Marvaziy Abulabbos

Marvaziy Abulabbos (? - 815) -fors shoiri, qasidanavis. Marvda yashab ijod etgan. Asarlari turli tazkiralarda saqlanib qolgan. Muhammad Avfiyning "Lubob ul-albob" ("Magʻizlarning magʻzi", 1222) tazkirasida yozilishicha, M. abbosiylardan xalifa Maʼmunning Marvga kelishiga bagʻishlab qasida yozgan, bu fors tilida bitilgan birinchi qasidadir.

Manbalar
Marvaridgul

Marvaridgul () — pi-yozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, ekma gul. Baʼzan mustaqil tur sifatida ajratiladigan may M. () turi ekiladi. M. namsevar, ildizi gorizontal joylashadi, 2 yoki 3 ta uzun bandli choʻziq ildizoldi barglari mavjud. Ildizpoyasidan oʻsib chiqqan bachkilari orqali koʻpayadi. Gulbandi (20 sm)ning bir tomoniga xushboʻy oq gullar joylashgan. May—iyun oylarida gullaydi. Mevasi dumaloq, qizil, sersuv. M. salqin, chirindiga boy qumlik joyni va tez-tez sugʻorib turishni talab qiladi. Oʻrta Osiyo sharoitida bachkilarini mart oyi boshlarida koʻchat qilgan maʼ-qul. May M. dorivor oʻsimlik sifatida ishlatiladi. Uning yer ustki qismi tarkibida yurak glikozidlari (asosan, konvallatoksin va konvallazid) bor. May M. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. M.ning qatmaqat, pushti gulli xillari bor.

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Marvirud

Marvirud, Marvarrud (, ) — Bolo Murgʻob yoki Maruchaq shahrining eski nomi. Murgʻob daryosining boʻyida (Afgʻoniston hududida) joylashgan. Tarixiy manbalarga qaraganda Marvirud oʻrnida qadimda Iskandar Makduniy tomonidan Margʻiyonada qurilgan Aleksandriya shahri boʻlgan, keyinchalik uni salavkiylardan Antiox qayta tiklagan. Ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda Marvirud muhim strategik shahar va istehkom sifatida mashhur boʻlgan. Marvirud nomi soʻnggi bor Sharafiddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"sida uchraydi. Yazdiyning qayd etishicha, uning davrida shahar Murgʻob nomi bilan mashhur boʻlgan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Afgʻoniston
Oʻrta asrlar Xurosoni
Oʻrta asrlar Afgʻonistoni
Marvon

Marvon — umaviylar sulolasidan boʻlgan 2-xalifaning ismi. M. I (623— 685) Usmon ibn Affonning yaqin kishisi boʻlgan. Usmon oʻldirilgach, qochishga majbur boʻlgan. Muoviya II va-fot etgach (684), qonuniy xalifa Xolid ibn Yazid I balogʻat yoshiga yetguniga qadar taxtga oʻtirgan. Raqibi Abdulloh ibn Zubayrning sarkardalari ustidan gʻalaba qozongan va Suriya, Misr va Mesopotamiyada xalifa sifatida tan olingan. Biroq oʻgʻli Abdulmalikni oʻziga valiahd qilib belgilaganida Xolidning onasi tomonidan boʻgʻib oʻldirilgan. M. II (688—750), M. I ning nabirasi. Dastlab (734—744) Armanistonda noib boʻlgan, soʻngra xalifa Valid IIIning qasoskori sifatida tanilgan, xalifalikka saylangan (744) va Gʻaron shahrini qarorgoh qilgan. Harbiy iqtidori tufayli Suriya va Iroqdagi koʻplab raqiblari (ayniqsa, xorijiylar) ustidan gʻalaba qozongan. Lekin abbosiylar xonadoniga mansub Ibrohimni qatl etishi bilan ushbu xonadon aʼzolarining qoʻzgʻolon koʻtarishlariga sababchi boʻlgan. Arbela shahri yaqinidagi Zob daryosi boʻyida Abul Abbos sarkardasi Abu Muslim tomonidan yengilgach (750), Misrga qochgan va u yerda xristian qibtiy tomonidan oʻldirilgan. M. II oʻlimi bilan Umaviylar xalifaligining Osiyodagi hukmronligi barham topgan.

Manbalar 

Umaviy xalifalari
Islom tarixi
Marganets birikmalari

Marganet birikmalari - Marganetsning umumiy formulasi MpX2 boʻlgan (ftor bilan MpGʻ3 va MpGʻ4 ham) digallogenidlari maʼlum. Ular kristall moddalar boʻlib, suvda yaxshi eriydi (MpGʻ2 bundan mustasno). MpVg2 ning suyuqlanish temperaturasi 698°, Mnl2 niki 638°. Merganets(P)-ftorid, MnF2 — och pushti rangli, tetragonal panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 900°, zichligi 3,92 g/sm3.

Marganets(P)-xlorid, MpS12 — pushti rangli, trigonal panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 650°, zichligi 2,977 g/sm3. Organik sintezda katalizator sifatida, analitikkimyoda S2O ^" va 10 4 ionlarini ochishda, tetragidrati MpS19-4N2O esa pushti rangli boʻyagichlar olishda qoʻllanadi. Marganets (II) - nitrat, Mn(NO3)2— och pushti rangli, kubik panjarali kristall modda. 180°dan yuqorida marganets oksidlarigacha parchalanadi. Suvli eritmalaridan mo-no-, di-, tetra- va geksagidratlar holida kristallanadi. Mn(NO3)2-6H2O— pushti rangli kristall modda. Oʻta sof MpO2 olishda, oksid katalizator sifatida, pushti rangli boʻyagichlar tayyorlashda va sikkativ oʻrnida qoʻllanadi.

Marganets (II) - sulfat, MnSO4 — rangsiz rombik panjarali kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 700°, zichligi 3,25 g/sm3. 850° atrofida Mn3O4, SO3 va SO2 ga ajraladi. Uning 1, 2, 4, 5 va 7 molekulali kristallogidratlari maʼlum. Toʻqimachilik sanoatida boʻyagichlar komponenti, organik sintezda katalizator, qishloq xoʻjaligida mikrooʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Marganets (III) — sulfat Mn2(SO4)3 — yashil rangli amorf yoki kristall modda; beqaror, 160° da parchal anadi. Marganetsning 2 ta sulfidi bor: Marganets disulfid, MnS2 — jigarrang, kubik panjarali kristall modda, zichligi 3,463 g/sm3. Odatdagi sharo-itda barqaror, qizdirilganda MnS bilan oltingugurtga ajraladi. Marganets sulfid, MnS — kulrang yoki yashil, kubik panjarali kristall modda, zichligi 4,0 g/sm3.

Marganets birikmalari oʻta sof MpO2 olishda, analitik kimyoda, organik sintezda, matolarni boʻyashda, keramik boʻyagichlar olishda va qishloq xoʻjaligida mikrooʻgʻit sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Marganets oksidlari

Marganets oksidlari - marga netsning kislorodli birikmalari. Marganets oksidlari oltita (MnO, Mn2O3, MnO2, Mn3O4, Mn2O7, Mn5O8) boʻlib, ular suvda erimaydigan kristall moddalardir. Mn2O7 bundan mustasno, u suvda eriydi. Yuqori oksidlari 500—1300° da quyi oksidlarga oʻtadi, kislorod atmosferasida 300°dan yuqorida 2 valentli oksidi toʻrt valentli oksidga aylanadi. Marganets oksidlari minerallar hamda temirmarganets rudalari tarkibiga kiradi.

Monooksid, Mno (manganozit minerali), geksagonal va kub koʻrinishdagi singoniyada mavjud boʻla oladi. Yarimoʻtkazgich va antiferromagnetiklik xossalarini namoyon qiladi, kuchsiz ishqoriy xossaga ega, kizdirilganda vodorod va faol metallar bilan Mp gacha qaytariladi. M.ning gidroksidi, oksalati, nitrat yoki karbonatini parchalab olinadi. U ferritlar, keramik materiallar ishlab chiqarishda, metallarni desul-furlashda, mikrooʻgʻitlar sifatida va piperidinni degidrogenlashda ishlatiladi, antiferromagnit material sifatida ham qoʻllanadi.

Seskvioksid, Mn2O3, a-holidagi romb va /}-holidagi kub koʻrinishidagi modifikatsiyalari maʼlum, tegishlicha kurnakit va biksbiit minerallar sifatida mavjud. 670° da "modifikatsiya /3- modifikatsiyaga oʻtadi. MnOON ni termik parchalash yoʻli bilan olinadi.

Marganets oksid, Mn3O4, ga-usmanit minerali nomi bilan maʼlum boʻlib, 1160° da a-holatidan /3- holatiga oʻtadi. Kimyoviy xossalari MpO va Mp2O3 larniki kabi.

Dioksid, MnO2 marganetsning tabiati eng koʻp tarqalgan birikmasi va barqarori hisoblanib, /3- modifikatsiyasi pirolyuzit minerali nomi bilan yuritiladi. Romb kurinishdagi sin-goniyasi u-MnO2 esa ramsdelit yoki polionit minerali sifatida maʼlum. U Mn(NO3)2, KMnO4 yoki Mp(ON)2 ni parchalab olinadi. Paramagnetik, M.ning boshqa koʻrinishidagi oksidlari xossalarini, shu jumladan, amfoterligini namoyon qiladi. M. va uning birikmalarini olishda, boʻyoq sa-noatida, sikkativlar ishlab chiqarishda, gidrometallurgiyada hamda katalizator sifatida qoʻllanadi.

Marganets (VII)- oksid, Mn2O7 (dimarganets geptaoksid, marganets angidrid) — yashil rangli moysimon suyuqlik, 50°dan yuqorida parchalanadi, kuchli oksidlovchi, yonuvchi moddalarni alangalatadi.

Oksid, Mn5Og. MnO yoki Mn3O4 ni oksidlab olinadi; mnO2 va O2 ga oson parchalanadi.

Gidroksioksid , MpO (ON), ikki modifikatsiyada maʼlum, suvda erimaydi. Marganets oksidlari zaharli.

Manbalar
Marganets rudalari

Marganets rudalari - tarkibidagi marganets yoki uning birikmalarini ajratib olish iqtisodiy jihatdan manfaatli boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Ruda hosil qiluvchi eng mu-him minerallari (200 dan ortiq): bra-unit (Mp2O3), pirolyuzit (MpO2), manganit (Mp2O3N2O), psilomelan (pMpO2 mMnOpBaOqH2O), rodoxrozit (MpSO3) va boshqa, shuningdek, bir qadar qimmatli hisoblangan ruda hamda turli buyumlar tayyorlanadigan minerallar — rodonit (MnSiO3), gyubnerit (MnWO4), volframit (Fe, Mn) WO4, spessartin (granat). Marganets rudalarida deyarli har vaqt temir minerali buladi. Genezisiga kura, eng ahamiyatlisi qad. dengiz va koʻl havzalarida shakllangan qatlam va linzasimon koʻrinishdagi choʻkindi konlar hisoblanadi. Bu rudalar eng koʻp sanoat ahamiyatga ega. Metamorfik konlar choʻkindi konlarning Yer qaʼrida yuqori temperatura va bosim taʼsirida oʻzgarishidan hosil boʻladi. Nurash kon l ari nurashning kad. va hozirgi kalin poʻstidan iborat, bularda marganetsning boʻsh oksidlangan rudasidan iborat ikkilamchi konsentra-siyasi mavjud. Oʻzbekistonda Marganets rudalari va ular minerallarining konsentratsiyasi Qoratepa togʻlarida uchraydi. Hozirgi okeanlar tubida temirmarganetsli konkretsiyalarining katta uyumlari mavjud.

Manbalar 

Metallurgiya
Mineralogiya