MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Alanlar

Alanlar — mil. 2-9-asrlarda Quyi Volga boʻyi, Janubiy Uraloldi, Don boʻyi, Shimoliy Kaspiy boʻyi (Dneprgacha) mintaqalarda yashagan kabilalar; sar-matlarnipt avlodi. Oʻzlarini ironlar deb ataydilar, Vizantiya manbalarida alanlar, gruzin manbalarida oslar, rus yodnomalarida yaslar deb ataladilar. Mil. av. 2-asrdan roksolanlar nomi bilan maʼlum. Hind-yevropa til oilasining eron tarmogʻiga mansub tilda soʻzlashgan. A.ning asosiy xoʻjaligi chorvachilik va qisman dehqonchilik boʻlib, keyinchalik hunarmandchilik, kulolchilik, zargarlik va metallurgiya taraqqiy etadi. A. ijtimoiy hayotida qabila boshliqlari muhim oʻrin tutgan. A. 4-asrda (372) gunnlar va 6-asrda avarlar tomonidan qattiq zarbaga uchraydilar. Ularning bir qismi xalqlarning buyuk koʻchishida ishtirok etib Gʻarbiy Yevropa va Shimoliy Afrikaga borib oʻrnashadi. U yerda A. vandallar bilan birgalikda 6-asr oʻrtasigacha mavjud boʻlgan davlat barpo etganlar. Dogʻistondan Kuban boʻyigacha A. yashagan hudud 7-10-asrlarda Xazar xoqoni ta-sarrufida boʻlgan. Bu davrda A. Xazar xoqonligi, Vizantiya va Arab xalifali-giga qarshi kurashdilar. 10-12-asrlarda A.ning ilk davlati tuziladi. Shu davrda A.da yunon alifbosi asosida yozuv vu-judga keladi. 1238-39 ylarda moʻgʻullar A.ga qaqshatqich zarba berib Kavkazoldi tekisliklarini egallaydilar. Omon qolgan A. Markaziy Kavkaz togʻlari va Kavkazorti (Jan. Osetiya)ga ketadilar va u yerdagi mahalliy Kavkaz aholisi bilan qoʻshilib ketganlar. A. qabilalari oʻrtasida 7-asrda xristian dini, 14-asrda islom dini tarqaladi. A. osetin xalqining bevosita ajdodi boʻlib, ular Shimoliy Kavkazning mahalliy aholisi et-nogenezida hamda madaniyatining vujudga kelishida muhim rol oʻynagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanchuq

Alanchuq — Janubiy Ozarbayjon (Eronning shimoli-gʻarbi)dagi togʻ yon bagʻrida joylashgan mustahkam qal’a. A. uch pogʻona (yarus)dan iborat, har bir pogʻonaning qalin va baland devorlari boʻlgan. A. sosoniylar davrida Vizan-tiyaga qarshi istehkom sifatida bu-nyod etilgan. Keyinchalik uning yuqori pogʻonalari barpo qilingan. Tarixiy manbalarda A. haqida ilk bor Amir Te-murning „uch yillik yurishi“ (1386-88) 293munosabati bilan qayd qilingan. 1387-yil kuzida Sohibqiron Sulton Ahmad Ja-loyirni taʼqib etib, A.qa duch kelib, uni qamal qilgan. Qal’aning birinchi pogʻonasi olingach, Toʻxtamishning Movarounnahrga qilgan chopquni xa-bari olinishi munosabati bilan qamal toʻxtatilgan. Amir Temur A.ni ikkinchi marta „besh yillik yurish“ (1392- 96) paytida, 1394-yil mayida qamal qilgan. Qamal ishlarini Muhammad Darvesh Barlos boshchiligida qoʻshin olib borgan, qamal choʻzilib ketganligi bois bu vazifa Mironshoh mirzoga topshirilgan. Biroq 1395-yil Toʻxtamishga qarshi qilingan yurish tufayli A. qamali yana toʻxtatilgan. Amir Temur Oltin Oʻrdani tor-mor etib qaytgach, 1396-yil oʻrtasida A.ni musaxhar (tobe) qilgan. „Yetti yillik yurish“ (1399-1404) paytida A. Amir Temurning harbiy istehkomi vazi-fasini oʻtagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alanquva

Alanquva — moʻgʻullarning afso-naviy ajdodi. Rashiduddinning yozishi-cha, barcha moʻgʻul qabilalari Dobunbayon va uning xotini A. dan tarqagan. A. oqila ayol boʻlib quralas qabilasidan (baʼzi manbalarga koʻra Xoʻrilartoy merganning qizi) boʻlgan. Ularning Belgunutoy va Bugunutoy ismli oʻgʻillari boʻlgan. Do-bunbayon yoshlik paytida vafot etgan. Beva qolgan A., rivoyatlarga koʻra, tushida tuy-nukdan nurga burkangan malla sochli, koʻk koʻzli kishi unga asta-sekin yaqinlashib soʻng qaytib ketganligini koʻrgan. A. ilohiy moʻ’jiza bilan homilador boʻlib qolgan va uch oʻgʻil farzand tuqqan. Kat-ta oʻgʻli — Bukun Qatagʻandan qatagʻan qabilasi oʻrtanchasi — Saljidan sal-jiut qabilasi tarqagan, kenjasi — Bodoncharqoon (Budanjir Munqaq) boʻlib, Chingizxon nasabi unga borib taqalgan. Bu uch oʻgʻildan tarqalgan barcha urugʻ-qabilalar nirun deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alarix I

Alarix I (taxminan 370-410 yillar oxiri) — vestgotlar qiroli (395 yildan). Frakiyaga bostirib kirgan, Afinani egallagan, Korinf, Argos, Spartani vayron qilgan. Sharqiy Rim imperiyasi imperatori Arkadiy A. bilan sulh tuzib (396), unga Illirikdagi armiya magistri unvonini bergach, vestgotlar federatlar sifatida Illirikka kelib joylashgan. 401 yil A. Italiyaga bostirib kirgan, biroqvandallarpyan boʻlgan rim sarkardasi Stilixon uni chekinishga majbur qilgan. 408 yil A. yana Italiyaga bostirib kirib, Rimni 3 marotaba qamal qilgan (qad. muarrixlar qamaldagi Rimdan A. armiyasiga koʻplab qullar qochib oʻtganligi haqida xabar berishadi); 410 yil 24-avgustda A. Rimni olib, uch kun da-vomida talon-toroj qilgan. Rimning varvarlar tomonidan ilk marta olinishi (gʻallarning mil. av. 4-asrda Italiyaga qilgan istilosidan keyin) zamondoshlarda katta ta-assurot qoldirgan; bu gʻalaba varvarlar tomonidan Gʻarbiy Rim imperiyasining uzil-kesil bosib olinishining boshlanishi edi. A. Janubiy Italiyada Sitsiliya va Afrikaga yurish qilishga tayyorgarlik koʻrayotib vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaslar va gayolar

Alaslar va gayolar — Indoneziyada yashovchi, madaniyatlari bir-biriga yaqin ikki xalq. Shimoliy Sumatraning togʻli tumanlarida yashaydilar. Alaslar 40 ming (1987), gayolar 150 ming kishi (1987). Tillari avstronez tillari oilasiga kiradi. Alaslar va gayolar musulmon sunniylar, ular orasida qad. liniy eʼtiqodlari (tabiatga sigʻinish)ni saqlab kelayotganlar bor. Bu xalqlarning asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaunpaya

Alaunpaya, Alompra (1714-1760) — Birma (hozirgi Myanma) hokimi (1752-yildan). Konbaun sulolasining asoschisi. Tarqoq Birmani birlashtirib, yagona, kuchli, markazlashgan davlatga aylantirgan. Birma poytaxti — Rangun shahriga asos solgan (1755).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaf puli

Alaf puli — Buxoro, Xiva va Qoʻqon xonliklarida bedazor, oʻtloq, bogʻ va uzumzor egalaridan davlat hisobiga olingan soliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alash oʻrda

Alash Oʻrda — qozoq xalqining milliy ozodlik, mustaqillik uchun kurashiga rahbarlik qilgan milliy partiyasi va muhtor hukumati (1917-yil aprel- 1920-yil mart). 1917-yil 27-aprel- 7-may kunlari Semey viloyati qozoq vakillari ning kengashi boʻlib, unda boʻlajak Butunqozoq vakillari qurultoyida Qozogʻistonning muhtoriyatini tuzish masalasi koʻrildi. 1917-yil 21-26-iyul kunlari Orenburgda Butunqozoq vakillari qurultoyi boʻlib, unda Oqmola, Semey, Toʻrgʻay, Oʻrol, Yettisuv, Sirdaryo, Fargʻona viloyatlari, shuningdek Ichki Boʻkey oʻrdasi vakillari ishtirok etishdi. Qurultoyda mamlakatni boshqaruv shakli, qozoq viloyatlari muhtoriyati, yer masalasi, xalq militsiyasi, zemstvo, xalq talimi, qozilik, diniy masalalar koʻrildi. Qozoq demokratik hokimiyatini tuzish, islohotlar, xalqning oʻzini-oʻzi boshqaruvi uchun zaruriy muzokaralar uyushtirish masalalari muhokama qilindi. Qurultoyda qozoqlarniň Alash partiyasini tuzish masalasi koʻrildi. Alash partiyasi joylarda mahalliy xalq hokimiyatini oʻrnatishga kirishdi. 1917-yil 19-dekabrda Yettisuvda hokimiyat mahalliy xalq vakillari qoʻliga oʻtdi. 1917-yilning 5-13-dekabr kunlari Orenburgda Alash partiyasining navbatdagi uchinchi qurultoyi boʻlib oʻtadi. Qurultoy 13-dekabrda poytaxti Semipalatinsk boʻlgan Alash Oʻrda muxtoriyatini eʼlon qiladi. Alixon Boʻkeyxon oʻgʻli hukumat boshligʻi etib saylanadi. Tez orada bu hukumat 27 ming nafarlik milliy qoʻshin va tartibni saqlash boʻlinmalarini tashkil etdi. Qurultoyda Alash partiyasining dasturi loyihasi qabul qilinib, umumxalq muhokamasi uchun „Qozoq“ gazetasida eʼlon qilinadi. Oʻn boʻlimdan iborat bu hujjatda partiyaning mamlakat boʻyicha tuzilishi, mudofaa, din, ilm-fan yoʻlidagi faoliyati, agrar masala boʻyicha vazifalar belgilandi. 1918-yil martida Oʻrol viloyatida oʻtkazilgan saylovlarda mustaqillik kuchlari gʻolib chiqdi. Ammo, 29-martga oʻtar kechasi teskari kuchlar va bolsheviklar harbiy toʻntarish oʻtkazdilar. Oʻrol viloyati ijroqoʻmining 60 nafar 297 vakili qamaldi va azoblab oʻldirildi. Yettisuv viloyatida 1918-yilning 2-3-martida bolsheviklar Alash partiyasi vakillarini qamoqqa oldilar. Orenburgda Toʻrgʻay viloyati Shoʻrolarining 1-qurultoyi (1918-yil 21-mart — 3-aprel)da ham bolsheviklar gʻolib chiqdi. Shu kunlari Oqmoʻla uyezdi qozoq vakillari Shoʻrolari qurultoyida bolsheviklar tazyiqi bilan Alash Oʻrda muxtoriyatiga qarshi qaror qabul qilindi.

Oʻrda partiyasining Orenburgda chiqib turgan „Qozoq“ gazetasi yopildi. Uning egallab turgan binosi va mulki musodara qilindi. Alash Oʻrda siyosiy partiyasi tashkilotchilaridan Alixon Bukeyxon (1869-1937) va Miryoqub Davlat oʻgʻli (1885-1935) kabilar quvgʻin qilinib, taʼqib ostiga olindi. Oq gvardiyachilar deb atalgan Sibir hukumatini rasmiy tarzda tan olgan Alash Oʻrda hukumati ataman Dutov bilan til biriktirib Shoʻro hukumatiga qarshi chiqdi. Dutov tor-mor keltirilgach, Umumqozoq Revkomi qarori bilan Alash Oʻrda 1920-yilning martida tugatildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozgʻiston XX asrda
Qozogʻiston tarixidagi davlatlar
Alashan

Alashan — Xitoyning shimolidagi choʻl, Nanshan togʻlaridan shimoli-sharqda. Maydoni qariyb 170 ming km². A.ning yer yuzasi past togʻlar, qumli va toshloq yerlardan iborat toʻlqinsimon tekislik. Katta qum massivlari koʻchib yuradi, bal. 250 m gacha barxanlar hosil qiladi. Bal. 820 m dan (shimoli-gʻarbida) 1660 m gacha (jan.da). Iqlimi kontinental, yanvar oy-ida temperatura — 6,8°,- 12, G, iyulniki 22,6° — 26,1°. Yogʻin kam yogʻadi (200 mm gacha). Eng yirik daryolari — Edzin-Gol (Jo-shuy), Shuyxe. Katta koʻli — Sogo-Nur. A.da gil tuproqli pastlik joylarda shoʻrxoklar, taqirlar uchraydi. Asosiy oʻsimliklari: juzgʻun, yovvoyi piyoz, sak-sovul va turli xil oʻtlar. Aholi siyrak, asosan koʻchmanchi chorvadorlar yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alashan (togʻ)

Alashan, Xelanshan — Xitoyning Gansu provinsiyasidagi togʻ tiz-masi, Alashan choʻlining janubi-sharqiy chekkasida. Shimolidan jan.ga 270 km ga choʻzilgan. Eng baland nuqtasi 2855 m. A. tuprogʻi unumdor va aholi zich yashaydigan Xuanxe vodiysini Alashan qum choʻlidan ajratib turadi. A.ning yuzasi toshloqli chala choʻldan iborat. Chala choʻl va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Kumir koni bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Alaxdash

Alaxdash, deliriy — ong oʻzgarishining bir turi, voqealarni anglash qobiliyatining buzilishi. A. vaqtida bemor koʻpincha bezovtalanib, koʻziga turli-tuman qoʻrqinchli narsalar (mas, hayvonlar) koʻrinadi, uni ay-blovchi, haqoratlovchi tovushlar eshitadi, baʼzan oʻzini himoya qilish payida boʻladi, goʻyo atrofidagi hamma narsa oʻzgarib ketgandek tuyuladi. Bemor koʻziga koʻringan narsalarni, qulogʻiga eshitilgan tovushlarni koʻpincha yodida saqlab qoladi. Ammo atrofida sodir boʻlgan voqealarning hammasini eslay olmaydi. A. bir necha soatdan 3-5 kungacha davom etib, baʼzan qaytalanib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-ahmar masjidi

Al-ahmar masjidi — Qohiradagi fotimiylar davri meʼmo-riy va amaliy bezak san’ati yodgorligi (1125). Hovli (10x10 m) atrofidagi gum-bazli binolar oldi ravoqlar qatori bilan oʻralgan. Bosh tarzi ravoqlari, mehrobi, tosh oʻymakorligida ishlangan hoshiyasida girih va islimiy boʻrtma naqshlarning serhasham namunalari saqlangan. Saroy eshigidagi islimiy naqshlar tas-viriy mazmun (ov sahnasi, sozanda va raqqosalar, qush va jonivorlar tasviri) bilan uygʻunlashib ketgan. Masjiddagi oʻymakori naqshlar nihoyatda serhasham.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Misr meʼmoriy yodgorliklari
Misrdagi masjidlar
Alban tili

Alban tili () — alban xalqining tili. Albaniya Respublikasining davlat tili. Hind-yevropa tillari maxsus guruhiga kiradi. Alban tili da 3 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi, 2 katta dialektga boʻlinadi: shim. (geg), janubiy (tosk). 19-asr oxirida hozirgi adabiy Alban tili mazkur dialektlar asosida shakllangan. Tuzilishi jihatdan Alban tili bilan bulgʻor va rumin tillari oʻrtasida umumiy oʻxshashlik mavjud. Alban tili da lotin, yunon, janubiy slavyan, turk va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Alban tili yozuvi lotin grafikasi asosida.

Manbalar
Alban qoʻzgʻoloni

Alban qoʻzgʻoloni (1912) — alban xalqining Turkiya hukmronligidan xalos boʻlish maqsadida koʻtargan umumxalq qoʻzgʻoloni; unda xristianlar bilan birga musulmon aholi ham ishtirok etdi. Shimoliy Albaniyaning togʻli tumanlarida yashovchi dehqonlarning mart oy-idagi chiqishlari bilan boshlangan. Avgust oʻrtalariga kelib qoʻzgʻolonchilar Dibru, Elbasan, Permeti va boshqa shaharlarni egallashgan. Biroq qoʻzgʻolonga may oy-idan boshlab rahbarlikni qoʻlga olgan zamindorlar (Hasan Prishtina va boshqalar) albanlarning milliy manfaatlariga xilof ravishda Turkiya hukumati bilan bitim imzolaganlar. Unga koʻra, Turkiya Albaniyaga cheklangan muxtoriyat berishni vaʼda qilgan.
Albanlar

Albanlar (oʻzlarini shkiptar deb ataydilar) — Albaniya Respublikasining asosiy xalqi. Umumiy soni 6,1 mln. (1992). Albaniyada 3,250 mln. kishi, Yugoslaviyada (1,985 mln. kishi), Ma-kedoniyada (500 ming kishi), Italiyada, Gresiyada, Rossiya Federatsiyasi va boshqa davlatlarda yashaydi. Tili hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. A. kad. davrlarda Bolqon yarim orolning gʻarbiy qismida yashagan illiriy, qisman frakiylar avlodidir. „Albanlar“ et-nonimi dastlab mil. 2-asrga oid manbalarda tilga olinib, 11-asrdan hozirgi Al-baniyaning butun aholisiga nisbatan qoʻllanilgan. A. yevropeoid irqiga man-sub. A.ning koʻpchilik qismi islom dinini qabul qilgan, bir qismi pravoslav va katolik. Dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. Sanoatda ham ishlaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albon (turkiy)

Albon (turkiy) — chingiziylar davrida mahsulot bilan toʻlanadigan soliq, oʻlpon. 12-14-asrlarga oid turkiy hujjatlarda ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Algebraik geometriya

Algebraik geometriya — mat.ning algebraik chiziq, algebraik sirt va, umuman, algebraik koʻp xilliklarni oʻrganadigan qismi. A.g. da isbotlanadigan koʻpgina teoremalar sof geometrik teoremalar, yaʼni ular fazoviy koordi-natlar bilan bogʻlanmagan, lekin, odatda, algebraik metodlar bilan isbotlanadi. A.g .ning kuchli transsendent usullaridan biri algebraik sirtlar boʻyicha olingan karrali integrallarni oʻrganishdir. A.g. tatbiklari sifatida 3 va 4 tartibli algebraik chiziq va sirtlarni tasnif-lashni koʻraylik, 3- tartibli chiziqlar tasniflashni Nyuton taklif qilgan. Tekislikdagi egri chiziqlarning A.g .si juda yaxshi oʻrganilgan. Proyektiv nuqtai nazardan barcha aynimagan 2-tartibli chiziqlar (konus kesmalar) bir xil tuzilgan: bu chiziqlarning biri ikkinchisiga bir qiymatli proyektiv almashtirish yordamida oʻzaro aks ettirilishi mumkin. 1,2- tipdagi chiziqlar ratsional ifodalar yordamida parametrik koʻrinishda be-rilishi mumkin, 3- tip chiziq esa bunday xususiyatga ega emas. Bir chiziq har bir nuqtasining koordinatlari orqali rasional ifodalanishi mumkin; aksincha boʻlsa, u holda bu ikki tekis algebraik chiziqbiratsional ekvivalent deyiladi. Tekis algebraik chiziqlar biratsional ekvivalentlik aiikligigacha toʻla tasniflangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik sonlar

Algebraik sonlar — koeffitsiyentlari butun sonlardan iborat boʻlgan koʻphadlarning ildizlari. Algebraik sonlar boʻlmagan sonlar transsendent sonlar deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraik tenglama

Algebraik tenglama — chap tomoni nomaʼlumlardan tuzilgan koʻphaddan iborat boʻlgan tenglama. Nomaʼlum xning tenglamani qanoatlantiradigan, ayniyatga aylantiradigan qiymatlari tenglamaning ildizlari yoki yechimlari deyiladi. Algebraning asosiy masalalaridan biri Algebraik tenglamaning ildizlarini topishdan iboratdir. 1, 2, 3 va 4 darajali Algebraik tenglama ildizlarini topish formulalari maʼlum, darajasi 5 va undan ortiq boʻlgan tenglamalar uchun bunday formulalar umumiy holda mavjud emas. Ammo koeffitsiyentlari kompleks sonlar boʻlgan ixtiyoriy tenglama kompleks yechimga ega (qarang Algebraning asosiy teoremasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algebraning asosiy teoremasi

Algebraning asosiy teoremasi — kompleks sonlar maydonida berilgan ixtiyoriy darajali koʻphad kamida bitta ildizga egaligini tasdiqlaydigan teorema. Bu teoremadan darajali koʻphad, karrali ildizlarning karraliligi hisobga olinganda roppa-rosa p ta ildizga ega boʻlishi kelib chiqadi. 17-18- asrlarda algebraning asosiy mazmuni tenglamalar yechishdan iborat boʻlganligi uchun yuqoridagi teorema algebraning asosiy teoremasi deyiladi. algebraning asosiy teoremasini birinchi marta Gauss uzil-kesil isbot qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
ALGOL

ALGOL ( — „algoritmik til“) — bir qancha dasturlash tillarining qisqartirilgan nomi. EHMda ilmiy-texnik masalalarni hal qilish uchun dastur tuzishda qoʻllaniladi. ALGOL inson tili bilan mashina tili oʻrtasida vositachidir. 1958-1960-yillarda ishlab chiqilgan (A-58, A-60), 1964-1968-yillarda takomillashtirilgan (A-68). Asosiy belgilari — oʻnli raqamlar, lotincha kichik va bosh harflar, tinish belgilari, arifmetik va mantiqiy amallar belgilari, boshqa maxsus belgilar, ingliz soʻzlari. ALGOLni mashina tiliga oʻtkazish uchun maxsus translator tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Al gol

Al gol — Persey yulduzi ®; qoʻshaloq yulduz; eng ravshan paytida 2- kattalikda boʻladi. Xususiyati: 2 sutka 20 soat 49 min. davomida bosh yulduz ikkinchi yulduz bilan toʻsilib, ravshanligi 2,2 dan 3,5 yulduz kattaligi orasida oʻzgarib turadi. Quyoshdan uzoqligi — 36 parsek.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduzlar
Algonkinlar

Algonkinlar — Shimoliy Amerikadagi indeys xalqlari guruhi (ojibve, mogikan, delavar, kri, montane, naskap, cheyen va boshqalar). 260 ming kishi. Bulardan 100 ming kishi Kanadada va 160 ming kishi AQShda (1992) maxsus ajratilgan joylarda yashaydilar, algonkin tilida gaplashadilar. A. mongoloid irqiga mansub. A.ning koʻp qismi mustamla-kachilar tomonidan qirib tashlangan. Kanadada yashovchi A., asosan, moʻynali hayvonlarni ovlaydilar. AQShda yashovchilari dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Dindorlari katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Algoritmik til

Algoritmik til — biror ma-sala yechimini algoritm koʻrinishida yozishga imkon beradigan dastur tuzish tili. Algoritmik til ni qoʻllash sintaksis (asosiy misollardan qurilma tuzish qoidalari tizimi) va semantika (ularni bir xil sharhlash qoidalari tizimi) bilan bel-gilanadi. Alifboning baʼzi harflari yoki biror boshqa timsollar Algoritmik til ning timsollari boʻlishi mumkin. Soʻzlar, gaplar, jadvallar va boshqa ifodalar Algoritmik til qurilmalari hisoblanadi. Shaxmat oʻyini tibbiy tashhis qoʻyish, fikrlash jarayonlarini modellashda Algoritmik til ning alohida guruhi — IPL, LISP, SLIP 306va b. qoʻllaniladi.

Yana q. 

 Interpretatsiya (dasturlash)
 dasturlash

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aldan (daryo)

Aldan — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasidagi daryo. Lenaning eng yirik oʻng irmogʻi. Stanovoy tiz-masining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Yuqori oqimida Aldan yassitogʻligini kesib oʻtib, Yakutskdan 160 km quyida Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2273 km. Havzasining maydoni 729 ming km². Daryoda yogʻoch oqiziladi. Kuyilish yeridan 1753 km masofada kema qatnaydi. Kor va yom-girdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha yillik suv sarfi 5110 m³/sek. A. quyi qismida oktabr oxirida muzlab, may oyida muzdan boʻshaydi. A.da baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Rossiyadagi daryolar
Aldan togʻligi

Aldan togʻligi — Sharqiy Sibirdagi togʻlik, Saxa (Yakutiya)ning jan,da. Stanovoy tizmasidan shim.roqda, Olyokma va Uchur daryolari oraligʻida, oʻrtacha bal. 800-1000 m boʻlgan yassi qirlar koʻp, ularning orasidan bal. 1400-2000 m keladigan ayrim-ayrim togʻ tizmalari (maksimal bal. 2306 m) kutarilib turadi. Asosan arxey va pro-terozoy gneyslari va kristalli sla-neslardan tuzilgan. 1100-1300 m ba-landlikkacha qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari va togʻ tilogʻoch taygasi, undan yuqorida kedr chakalaklari uchraydi. Yalangoch togʻ tepalari toshloq tundra. Temir rudasi, toshkoʻmir, slyuda, oltin konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Aldar koʻsa

Aldar koʻsa — turkiy xalqlar ertaklaridagi toʻqima obraz. A. qozoq, oʻzbek, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa xalqlar satirik ertaklarida hayotiy koʻlamda taʼriflanadi, tarixiy shaxs emas. A. K. anʼanaviy, qad. obraz boʻlib, urugʻ, qabilachilik davrida yuzaga kelgan. Koʻsa atamasi ikki xil maʼnoni: biri — oila, urugʻ, qabila boshligʻini; ik-kinchisi — dahanida bir tuki yoʻq erkak kishini anglatadi. Aldar — ismi, koʻsa — laqabi. A. K. ertaklarda asosan ijo-biy, baʼzan salbiy obraz sifatida namo-yon boʻladi. U oʻta aqlli, tadbirkor, ayyor va ustomon. A. K. salbiy sifatga ega ob-razligi keyingi davr xalq ogʻzaki ijodi namunalariga xos.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Ertak qahramonlari
Aldarazsoy

Aldarazsoy — Samarqand viloyatining Ishtixon tumanidagi soy. Karoqchitogʻning janubi-gʻarbidagi adirlardan boshlanib, jan.ga tomon oqadi. Yomgʻir va buloklardan suv oladi. Uzunligi 16,5 km. A.dan, asosan, Aldaraz qishlogʻi suv ichadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Aleatiko

Aleatiko, Aleatiko pero, Uva liatika- vinobop uzum navi. 1830-yilda Italiyadan Krimga, 19-asrning 2-yarmida Oʻzbekistonga keltirilgan. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Bargi bir oz choʻziq, arra tishli, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi konussimon silindr shaklida, oʻrtacha kattalikda (boʻyi 15-18 sm, eni 10-13 sm), 307ogirligi 140-150 g, shingillari oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi dumaloq, qizgʻish-koʻk. Eti muskat hidli, shirador; Hosili faol harorat 2800°-3200° boʻlganda 140-160 kunda pishib yetiladi (sentabr oʻrtalarida), tarkibidagi qand 25-26% ga yetadi. Hosildorligi 90-100 s/ga. Toki suvsizlikka chidamsiz. A. oʻtloqi va soz tuproqlarda yaxshi oʻsadi. Raga bilan zarar-lanadi, kul kasalligiga chidami oʻrtacha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uzum navlari
Aleatorika

Aleatorika (lot. alea — tasodifiylik) — 20-asr ikkinchi yarmida Yev-ropa kompozitorlik ijodida dodeka-foniyaning qatʼiy qonun-qoidalariga qarshi yuzaga kelgan oqim. Uning zamirida tasodifiylik (mas, muayyan notalarni ishlatish boʻyicha „qur’a“ga tayanish, soqqachalar tashlash va boshqalar)dan ijodiy foydalanish yotadi. A. asarlarida kom-pozitorlar baʼzan ijrochilarning mahorat imkoniyatlariga ham unumli ta-yanishadi. Shu bois hozirgi kungacha mexanik (qatiy) A., badihaviy A. va nazoratli A. turlari odat tusiga kirgan. Bularning birinchi va ikkinchisi P. Bulez (Fransiya) va K. Shtokxauzen (Germaniya) to-monidan 1950-yillarning 2-yarmida, uchinchisi esa 60-yillar boshida V. Lyutos-lavskiy (Polsha)larning izlanishlari natijasida joriy etilgan. Oʻzbekiston kompozitorlari (N. Zokirov, T. Qurbonov, F. Yanov-Yanovskiy va boshqalar) ijodida ham A. alomatlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alevrit

Alevrit (yunoncha: aleuron — un) — boʻshak (zichlashmagan), chaqiq (parchalangan) choʻkindi jins. A. oʻz zarrachalarining hajmiga koʻra, qumdan mayinroq, giddan dagʻalroq boʻladi. A.dagi zarra-chalarning diametri koʻpincha 0,01 mm dan 0,1 mm gacha. Shunday zarrachalardan hosil boʻlgan togʻ jinslarining struktu-rasi A. strukturasi deb, zarrachalari esa A. fraksiyasi deb ataladi. A.ga chang, lyoss va lyossimon jinslar kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alevrolit

Alevrolit (yun. aleuron — un va litos — tosh) — qattiq chaqiq jins. Aso-san oʻlchami 0,01-0,1 mm gacha boʻlgan donalardan tuzilgan (alevrit). Suglinokning sementlashgani.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya