MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Daraxtlarga shakl berish

Daraxtlarga shakl berish - bogʻdorchilik va manzarali bogʻdorchilikda qoʻllaniladigan agrotexnologik usullardan biri, daraxt va butalar shox-novdalarini butash, siyraklatish, qisqartirish yoʻli bilan ularni muayyan bir koʻrinishda oʻstirish. D.sh.b. daraxtning havo, yorugʻlikdan yaxshi bahramand boʻlishi, oziq moddalarning hosilli novdalarda toʻplanishi, hosildorlikni oshirish va mevalar sifatini yaxshilashga imkoniyat yaratadi. Shakl berilmagan daraxtlar kam yashaydi va kam hosil beradi. Daraxtni oʻstirish shakli joyning tuproq-iqlim sharoitlariga, meva turi va navining biologik xususiyatlariga qarab tanla-nadi. Dastlabki shakl berish ishlari koʻchatzorning ikkinchi dalasida boshlanadi, soʻngra bogʻda 6—8 yil davom ettiriladi.

Dunyo mamlakatlari bogdorchiligida D.sh.b.ning gʻoyat xilma-xil turlari qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda meva daraxtlarining koʻpchiligiga past tanali (asosiy tana bal. 50—70 sm) qilib shakl beriladi, natijada meva daraxtlari hosilga erta kiradi, ularni parvarish qilish, butash, zararkunandalarga qarshi kurash, hosilni yigʻib-terib olish osonlashadi. Xiyobonlarga, yoʻllarning chetlariga oʻtkaziladigan daraxtlarga baland tanali (150—200 sm), anjir, anor, koʻpgina past boʻyli payvandtag daraxtlarga asosan buta (tana bal. 50 sm) koʻrinishida shakl beriladi.

Markaziy tana va asosiy shoxlarning joylashishiga qarab D.sh.b. pogʻonali, siyrak pogʻonali, kosasimon, butasimon va b. boʻlishi mumkin. Pogʻonali shakl (olma, gilos, nok va b. qoʻllaniladi)da asosiy shoxlar tanada pogʻonalab joylashtiriladi, pogʻonada 3—5 tadan shoxboʻladi. Siyrak pogʻonali shaklda (koʻpchilik meva turlari uchun qabul qilingan) daraxtda 5—8 ta asosiy va 1—2 qoʻshimcha shoxlar qoldiriladi. Kosasimon shaklda koʻchat boqqa oʻtkazilishi bilan tanadan chiqqan 3—5 ta shox 20—30 sm uzunlikda krldiriladi, markaziy tana qirqib tashlanadi. Bu shaklda koʻproq shaftoli, olcha oʻstiriladi. Butasimon shaklda (ildizidan rivojlanadigan oʻsimliklar — anor, anjir, turkman olmasi, smorodina, malina va b.) markaziy tana boʻlmaydi, ildizdan 2—3 ta mustaqil tana va ulardan shoxshabba chiqariladi, tanalar qariganidan keyin ildizdan chiqqan yangi tana bilan almashtiriladi. 1970-yillardan boshlab Oʻzbekistonda Italiyada (prof. Baldosari) kashf etilgan sunʼiy shakl berish usullaridan biri — palmetta shakli (past boʻyli payvandtaglardagi meva daraxtlari — olma, nokni shox-shabbaga yassi shakl berib, soʻri yoki simbagʻazlarda oʻstirish) sinab koʻrildi, lekin sermehnatligi tufayli keng yoyilmaydi. D.sh.b.ning asosiy tizimlari rasmda berilgan. Tokka shakl berish haqida tok maqolasiga q. == Adabiyot ==
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ribakov A. A., Ostrouxova S. A., Oʻzbekistan mevachiligi, T., 1967; Sobirov M., Tomorqa bovdorchiligi, T., 1991. Sulton Xolnazarov.
Daraxtlarni siyraklash

Daraxtlarni siyraklash - q. Butash.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darband

Darband, Derbent – Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubi-sharqidagi shahar. Kaspiy dengizi boʻyidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 82 ming kishi (1992). Darband – Dogʻistonning yirik sanoat markazlaridan biri. "Elektrosignal", metall silliklash stanoklari zavodlari, oziq-ovqat (jumladan vino tayyorlash, meva konservalash), jun yigirish va gilam fabrikalari, teatr, oʻlkashunoslik, tarix-meʼmorlik muzeylari bor. Darbanddan Grozniyga neft quvuri oʻtkazilgan.

Darband 438 yilda tog yon bagʻridagi tepalikka qurilgan Norinqalʼa harbiy istehkomi sifatida vujudga kelgan. Keyinroq qalʼadan dengizgacha parallel qurilgan 2 noyob tosh devor oraligʻida shahar kengaya bordi. Xusrav I Anushirvon 6-asr oʻrtalarida qurdirgan bir necha darvozali, minorali devorlar Kavkaz togʻlari bilan dengiz oraligʻidagi kambar (3 km) yoʻlakni shimoliy va janubidan toʻsib turgan va oʻrta asrlarda muhim harbiystrategik ahamiyatga ega boʻlgan.

Darbandda uylar toshdan qurilgan. Keyinroq bozor maydonida jome masjidi barpo qilingan. Darband nomi 7-asrdan boshlab uchraydi. 627 yil qalʼani xazarlar egallagan. Shahar 7–9-asrlarda Arab xalifaligiga kirgan va musulmon olamining eng chekka qalʼasi hisoblanib, Kaspiy dengizi sohilidagi yirik port shahar sifatida maʼlum boʻlgan. Tashqariga zigʻir gazlama va roʻyan chiqarilgan. 10-asrda sultonlik poytaxti. 13-asrda moʻgʻullar vayron qilgan. Bu davrda shahar moʻgʻulcha Qahlagʻa, turkcha Temir Qapigʻ deb atalgan. Toʻxtamishxon Darbandda oʻz nomidan tanga zarb qildirgan. Amir Temur Toʻxtamishxonga qarshi urushganda va orqaga qaytishda Darbandda boʻlgan (1395–96). Shahar 15-asr oʻrtalarida tushkunlikka uchragan. 1509-yildan Eron tarkibida, 1578–1606-yillarda Turkiya tarkibida boʻlgan; Eron shohi Abbos davrida dengizda tosh minora qurilgan. 1722-yilda Rossiya bosib olgan, 1735-yilda yana Eronga oʻtgan. 1747-yildan Darband xonligining poytaxti. 1765-yildan Kuba xoni Fatxalining qarorgohi. 1796-yil Darbandni yana Rossiya egallagan, 1806-yil qayta bosib olgan. Darband eski va yangi (19–20-asrlarda qurilgan) dahadan iborat. Meʼmoriy yodgorliklaridan Jome masjidi majmuoti (8– 14-asrlar) va Madrasa (15–19-asrlar), Minorali masjid (14–19-asrlar), Qirqlar masjidi (17-asr), qad. karvonsaroylar, ravoq gumbazli hammomlar (17–18-asrlar), xon maqbarasi (18-asr), Norinqalʼa qoldiklari, devorning ayrim qismlari va b. saqlangan.

Adabiyot 
 Xan-Magomedov S. O., Derbent, M, 1958.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Dogʻiston
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Darband (maʼnolari)

Darband:

 Darband — Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston Respublikasi janubiy-sharqidagi shahar.
 Darband (yoʻl) (fors, dar — eshik, dara; band — mustahkam, berk, tugun, toʻsiq) — 1) ikki togʻ orasidan, daradan oʻtgan yoʻl.
Darband (yoʻl)

Darband (fors, dar — eshik, dara; band — mustahkam, berk, tugun, toʻsiq) — 1) ikki togʻ orasidan, daradan oʻtgan yoʻl. Surxondaryo viloyatidagi Boʻzgalaxona darasi Darbandi ohanin (qarang Darvozai ohanin) deb atalgan. Dogʻiston Respublikasidagi Darband sh. nomi ham D. soʻzidan olingan; 2) eski adabiyotlarda: chegara, had, baʼzan qalʼa, chegaradagi istehkom.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darband devorlari

Darband devorlari - Darband sh. (Dogʻiston Respublikasi) va qalʼasini oʻrab olgan 2 qad. tosh devor harobasi. Devorlaridagi paxlaviy yozuvlariga koʻra, mil. 567 yilda bino etilgan. Janubiy tomondagi devordan 4 darvozasi va 3 burji boʻlgan kichik bir kiyom saqlanib qolgan. Shimoliy tomondagi devor esa 3 darvozasi va 30 burji bilan qariyb toʻla saqlangan. Devorlarning uz. 40 km dan ortiqroq, oʻrtacha bal. 6,5 m boʻlgan. D. d. gʻarb tomondan Norinqalʼa istehkomiga borib ulanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darband xonligi

Darband xonligi - Jan. Dogis tonda 1747—1813-y.larda mavjud boʻlgan xonlik. 1796-yil D. x. qududi rus qoʻshinlari tomonidan egallangan. 1813-yilgi Guliston tinchlik shartnomasiga binoan uzil-kesil Rossiya tarkibiga qoʻshib olingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darbandiya

Darbandiya, Darbandi — Shim. Ozarbayjondagi tarixiy viloyat. Shirvon hukmdorlari sulolasi (1382—1538). Sulola asoschisi — Ibrohim I, uning ajdodlari Darband sh.ning hokimlari boʻlgan (sulola nomi shundan olingan). Ibrohimning vorislari — shirvonshohlardan Xalil (Xalilullox.) 1 (1417—62) va Farrux-Yosor (1462—1501) davrida Shirvon oʻz mustaqilligini saqlab qolgan. Safaviylar davlatining kuchayishi oqibatida shirvonshoh Shayxshoh (1502—24) 1519-yilda oʻzini safaviylarga vassal ekanligini tan olgan. 1538-yil Eron shohi Taxmasp 1 qoʻshinlari Shirvonni egallab, shirvonshoh Shoxruxni tutib, qatl etgan. Shirvon hukmdori etib Taxmaspning ukasi Alkas Mirzo tayinlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjon
Darboziy

Darboziy, darbozi — xona sinchkori shifti tuzilishining fazoviy hajmli bir turi. Bir necha ustma-ust pogonadan tashkil topgan murakkab hovuzakli shift. Bunda yogʻoch harilarni turli shaklda terib, asosi toʻrtburchak va koʻpburchakli piramida shaklida yukrriga qarab torayib boruvchi gumbazsimon shift hosil qilinadi, tepasidan yorugʻlik va xavo uchun teshik — tuynuk krldiriladi. D. usulidagi gumbazsimon shiftlar togʻlik joylardagi binolarda koʻproq uchraydi.

Manbalar  

Arxitektura
Darbon

Darbon (fors— darvozabon, eshik soqchisi) — 1) oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyoda eshik yoki darvoza sokchisi, darvozabon. Qoʻrgʻon, qalʼa yoki shahar darvozalari belgilangan vaqtda D.lar tomonidan ochilgan yoki yopilgan. D.lar darvozadan kiruvchi yoxud chiquvchilarni nazorat qilgan. Darvoza oldida kishilar, otaravalar toʻplanib qolishining oldini olgan. 2) Buxoro amirligida saroy xizmatchisi; Buxoro hayotini zimdan kuzatib, poytaxt xavfsizligini taʼminlab turuvchi harbiy qism va tegishli qurolyarogʻlar mutasaddisi (boshqaruvchisi). D. ixtiyorida zindon yoki Arkda qamalgan mahbuslar ham boʻlgan; amirlik uchun xavfli hisoblangan jinoyatchilarni soʻroq qilgan. D. toʻpchiboshi yoki "toʻpchi boshiyi Arki oliy" ham deb atalib, qushbegi bilan ikkalasi har qanday vaziyatda ham Arkni tark etmasliklari lozim boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Ali

Darvesh ali (15-asr) — shoir, xattot, tabib. Fors tilida ijod qilgan. Muammo, qasida va ruboiylar yozgan. Sheʼrlar devoni hali topilmagan. Navoiy "Majolis un-nafois"da D.A. haqida "...tabobatqa mashgʻuldur va bu fanning hoziq va mohirlari aning tabʼin taʼrif qiladurlar. Muolijasin ham koʻrganlar ukodurlar. Tabʼi ham yaxshidur. Ammo muammogʻa koʻprak mashgʻuldir", deydi. D. A. Jomiy "Bahoriston"i, Navoiy "Chor devon"ining 1-va 2-kitoblarini, Muhammad Tohir Gʻazzoliining "Maʼrifat ul-mazohib" risolasini nastaʼliq xatida koʻchirgan. Bu dastxatlar Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti qoʻlyozmalar fondida saqlanadi (inv. № 2227, 4007, 7701, 3376).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shoirlar
Darvesh Mansur

Darvesh mansur (15-asr Sabzavor) — shoir va adabiyotshunos. Yahyo Sebak hamda oʻz davrining tasavvuf olimi Hofiz Ali Jomiydan dars olgan. Aruz ilmi va ilmi badeʼ boʻyicha Navoiyning ustozi. Aruz haqida 2 risola va qasidasi bor. Sheʼrlari ishqiy va falsafiy mavzuda. "Majolis un-nafois", "Radoyif ul-ashʼor" (Faxri Xirotiy), "habib us-siyar" (Xondamir) asarlarida sheʼrlaridan namunalar saqlangan. Navoiy "Majolis un-nafois" asarida D. M. ijodiga yuksak baho bergan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Adabiyotshunoslar
Shoirlar
Darvesh Muhammad

Darvesh muhammad (15-asr) — miniatyurachi rassom. Musavvir Shoh Muzaffar va Kamoliddin Behzodnning shogirdi. Hirotda, keyinchalik Hindistonda yashab ijod qilgan. U koʻchirib bezagan Saʼdiyning "Guliston" asari qoʻlyozmasi Eron davlat kutubxonasida saqlanadi. Shogirdi Mirzo Muhammad Haydar "Tarixi Rashidiy" asarida ustozining asarlari (mas, Nayzasining uchida sherni koʻtarib turgan suvoriy) haqida toʻxtalib oʻtgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad ibn Doʻstmuhammad Buxoriy

Darvesh Muhammad ibn Doʻstmuhammad Buxoriy (16-asr) — xattot, husnixat nazariyotchisi. Fors tilida bitgan "Favoyid ul-xututi" ("Xatlar foydalari") risolasining 4 nusxasi OʻzFASHI jamgʻarmasida (inv. № 2617, 2606, 2383, 9038) saqlanadi. Asar 2 qismdan iborat boʻlib, 1-qismida yozuvning paydo boʻlishi, xat usuli yaratuvchilarining tarjimai holi, arab yozuvining 14 xil usuli va ularning kelib chiqishi, atamalar va ularning etimologiyasi haqida maʼlumot berilgan; 2-qismida xat turlaridan suls, tavqe, rayhon, nasx, riqo, gʻubor va b. usullarining tavsifi va yozilish qoidalari bayon qilingan hamda har bir harfning yozilish qoidalari tushuntirilgan. Mazkur risola Markaziy Osiyoda yaratilgan husnixat sanʼati haqidagi eng muhim qad. asarlardan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad tarxon

Darvesh muhammad tarxon (?-1496) — temuriylardan Sulton Ahmad Mirzo (1451—94) ning nufuzli amiri, yirik yer egasi. Oʻrda Bugʻo Tarxonning oʻgʻli. Buxoro hokimi. Argʻin qabilasidan. Sulton Ahmad Mirzo va Sulton Mahmud Mirzoning togʻasi boʻlgan. Alisher Navoiy Samarqandda tahsil olayotgan paytda (1466—69) D.M.T. unga homiylik qilgan. Samarqand yonida D.M.T. ning chorbogʻi boʻlgan. Bobur va Binoiy bergan maʼlumotlarga koʻra, tarixchi Muhammad Solih 15-asr 90-yillari oʻrtalarida D.M.T. xizmatida boʻlgan. Sulton Ahmad Mirzo vafoti (1494) dan soʻng D.M.T. Boysungʻur Mirzo bilan Sulton Ali Mirzo oʻrtasidagi taxt uchun kurashda ishtirok etib, Boysungʻur Mirzo tomonidan asir olinib, qatl etilgan. Bobur "Boburnoma"la D.M.T. haqida "Mirzo qoshida barcha beklardin ulugʻroq va moʻʼtabarroq bu erdi. Musulmon, odmi va darveshvash kishi erdi. Hamisha mushaf kitobat qilur erdi. Shatranjni biser oʻynar edi, yaxshi oʻynar edi. Qush ilmini xoʻb bilur edi, qushni xoʻb solur edi", deb yozadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvesh Muhammad Toqiy

Darvesh Muhammad Toqiy (15-asr 2-yarmi — 16-asr boshlari, Hirot) — mashhur xattot, nastaʼliq xati ustasi. Alisher Navoiy va Abdurahmon Jomiy bilan hamsuhbat boʻlgan, ularning asarlarini chiroyli nastaʼliq xatida koʻchirgan. D.M.T. koʻchirgan qoʻlyozma kitoblar: Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik institutida Husayn Voiz Koshifiyning "Lubob ul-albob" (Rakami — 2227, 1477-yilda koʻchirilgan), Alisher Navoiyning uchta terma devoni (R—3479, 4007, 7701; 15-asr oxiri — 16-asr boshlari), Abdurahmon Jomiyning "Bahoriston" (R—3376/1, 15-asr oxiri), Muhammad Tohiriy Gʻazzoliyning "Maʼrifat ul-mazohib" (R—3376, 1502-yil) asarlari; Sankt-Peterburgdagi Saltikov-Shchedrin nomidagi ommaviy kutubxonada Nizomiy Ganjaviyning "Hamsa"si (Dorn 338, 1482-yil), Istanbuldagi Toʻpqopu saroyi kutubxonasida Alisher Navoiyning hayotligida tartib berilgan moʻʼtabar "Kulliyot"i (26 asarni oʻz ichiga olgan, 802 varakdan iborat) rasmli qoʻlyozma kitobi (R-808, 1497—1500-yillar) saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darveshali

Darveshali (15-asr oʻrtasi — 16-asrboshi) — Balx hokimi (1482—90). Alisher Navoiyning ukasi. Navoiy vazirlik vaqtida (1472) uning kitobdori boʻlgan. 1482 yil amirlik unvoni beriladi va u Sulton Xusayn Boyqaroning voyaga yetmagan oʻgʻli Ibrohim Husayn nomidan Balxni idora qila boshlagan. D. Majididdin va uning tarafdorlari tomonidan Alisherga qarshi qilinayotgan boʻhton va adolatsizliklardan norozi boʻlib, 1490 yil Hisor hokimi Sulton Mahmud qutqusi bilan Sulton Husayn Boyqaroga qarshi bosh koʻtargan. Sulton Husayn Boyqaro Navoiyga "agar Darveshali yarashsa, uni oʻzimga eng yaqin kishi qilaman, hech qanday jazoga mustahiq qilmayman", degan boʻlsada, D. tavba qilib kelganda, uni sulton farmonini qalbakilashtirishda ayblab, zindonga soldirgan. 1494 yil D. Makkaga hajga borishga ruxsat oladi. Qaytib kelgach, 1498 yil Sulton Husayn Boyqaro, oʻgʻli Marv hukmdori Abul Muhsin Mirzo huzuriga D.ni elchi qilib joʻnatadi. Navoiy vafotidan (1501) soʻng D. Bobur xizmatiga oʻtadi. 1511 yilda Bobur Samarqandni olganda D. u bilan birga boʻlgan. Uning shundan keyingi taqdiri nomaʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darveshxon

Darveshxon (Darvesh sulton) (?—1578-yil dekabr) — Toshkent va Turkiston hokimi (1556—1578). Shayboniylar oʻzbek sulolasi vakili. Mirzo Ulugʻbek va Suyunchxoʻjaxonlarning avlodi. Baroqxonning (Navroʻz Ahmadxonning) toʻngʻich oʻgʻli. Ukasi Bobo sulton bilan birgalikda Movarounnahrda hukmron boʻlish uchun Buxoro xonligi hukmdorlari Iskandarxon va Abdullaxon IIlarga qarshi urushlar olib borgan. Xususan, 1557-yil Ilonoʻtti mavzeida Abdullaxon II qarshi jang qilgan. Unda Abdullaxon II Darveshxonga yordamga oshiqqan Bobo sulton qoʻshinini Darveshxon bilan birlashishiga yoʻl qoʻymay, ularni alohida-alohida yenggan. Darveshxon bu magʻlubiyatdan soʻng bir muncha vaqtgacha Abdullaxon II bilan ittifoqlikda boʻlgan, jumladan, Abdullaxon IIning Xurosonga qilgan yurishida (1567) Darveshxon oʻz birodari (ukasi) Tohir sultonni koʻp qoʻshin bilan yordamga yuborgan. Biroq Bobo sulton Abdullaxon IIga boʻyin egmay kurashni davom ettirgan, u 1578-yil qishida Toshkentda isyon koʻtarib Darveshxonni qatl etgan. Bundan xabar topgan Abdullaxon II Darveshxonning oʻchini olish bahonasida Toshkentga yurish qilib, Chirchiq jangida (1579-yil 18-aprel) Bobo sulton qoʻshinini tor-mor keltirgan. Bobo sulton Turkistonga qochib ketgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Axmedov B.A., Istoriya Balxa, T., 1982; Istoriya Oʻzbekistana, t.Z, T., 1993; Materiali po istorii kazaxskix xanstv XV— XVIII vekov, Alma-Ata, 1969.
 Hofiz Tanish Al-Buxoriy, Abdullanoma, 1- va 2-kitob, T., 1999—2000.

Shayboniylar
Darvin

Darvin — Avstraliyaning shim. qis-midagi shahar. Shim. hududning maʼmuriy markazi. Aholisi 88,1 ming kishi (1999). Timor dengizi soxilidagi port. Shosse va temir yoʻl orqali Port-Ogasta sh. va mamlakat janubi bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. Yetakchi sanoat tar-mogʻi — oziq-ovqat sanoati (goʻsht va baliq konservasi i.ch.). Taxta tilish korxonalari, aviatsiya va temir yoʻl ustaxonalari mavjud. Aholining bir qismi baliqovlash bilan shugʻullanadi. D. yaqinidan mis rudasi olinadi. Shaharga 1869 yilda asos solingan va ingliz olimi Ch. Darvin nomi bilan atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Avstraliya shaharlari
Darvinizm

Darvinizm — organik dunyoning tarixiy rivojlanishi toʻgʻrisidagi Ch. Darvin asos solgan ilmiy dunyoqarash. Darvin koʻrsatishicha, irsiy oʻzgaruvchanlik va tabiiy tanlanish evolyusiyaning asosiy harakatlantiruvchi kuchlari hisoblanadi. Oʻzgaruvchanlik organizmlar tuzilishi va funksiyasida yangi belgilarning hosil boʻlishidan iborat. Irsiyat orqali bu belgilar nasldan naslga oʻtadi. Yashash uchun kurash tufayli muhit sharoitiga eng yaxshi moslashgan belgiga ega boʻlgan individlar yashab, nasl qoldiradi, yaʼni tabiiy tanlanish yuz beradi. Tabiiy tanlanish natijasida yangi turlar paydo boʻladi. Shuning bilan birga organizmlarning tashqi muhitga moslanishi nisbiy xususiyatga ega. Darvin ishlaridan mustasno tarzda ingliz biologi A. Uolles ham xuddi shunday fikrga kelgan. D.ning rivojlanishi va targʻib qilinishiga ingliz tabiatshunosi T. Geksli (1860-yilda "D" terminini taklif etgan), nemis olimlari F. Myuller va Gekkel Ernst|E. Gekkel]], rus olimlari aka-uka A.O. va V.O. Kovalevskiylar, ota-bola N.A. va A.N. Seversovlar, I.I. Mechnikov, I.I. Shmalgauzen va b. katta qissa qoʻshgan. XX asrning 20—30 yillarida klassik Darvinizmning genetika fani yutuqlari bilan uygʻunlashtirilishi tufayli sintetik evolyusion taʼlimot shakllana boshladi.Darvinizm yaxlit taʼlimot sifatida biologiyada revolyusion burilish yasadi; kreatsionizm, vitalizm va lamarkizmga zarba berdi; XIX asrning ikkinchi yarmida tabiiy va ijtimoiy fanlar va umuman madaniyatning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi. Shunga qaramasdan Darvin tirikligidayoq evolyusiyada tabiiy tanlanishni inkor etuvchi yoki uning taʼsirini cheklashga harakat qiluvchi turli oqimlar paydo boʻla boshladi. Evolyusiyaning asosiy muammolari boʻyicha bahslar zamonaviy biologiya fanida ham davom etib kelmoqda.

Yana qarang 

 Kreatsionizm

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mahmud Darvish

Mahmud Darvish (; 1941.13.3, Akka sh. yaqinidagi Barva qishlogʻi) — falastinlik arab shoiri, jamoat arbobi, jurnalist. Yoshligi Hayfada oʻtgan. Falastin xalqi ozodligi haqidagi sheʼrlari uchun isroillik tajovuzkorlar tomonidan bir necha bor qamalgan. 1971 yilda vatanidan chiqib ketishga majbur boʻlgan. Qohira, Bayrutda yashagan. Ijodi asosan vatan ozodligi uchun kurash mavzuida ("Qanotsiz qushlar", "Zaytun barglari", 1961; "Falastinlik oshiq", 1966; "Tunning oxiri", 1969; "Odatdagi gʻamgin kunlar", 1973; "Ovoz", 1980 va b.). Sheʼrlari oʻnlab xorijiy tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan. D. "Nilufar" xalqaro adabiy mukofoti laureati (1969).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Darvish Ahmad Qonuniy

Darvish Ahmad Qonuniy (15 a., Samarqand) — sozanda (qonun, chang , rubob), xonanda, bastakor. Mashhur Hofiz Kichik, Sulton Ahmad Noyi kabilar bilan birga koʻproq Xoʻja Ahror yiginlarida ijod etgan. Mashqlari Samarqand musiqa shinavandalariga kuchli taʼsir qilgan. Xalq sayillarida faollik koʻrsatgani uchun Xoʻja Ahror tomonidan qimmatbaho sovgʻalar bilan taqdirlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Boʻzgala Samarqandiy

Darvish boʻzgala Samarqandiy (16-asrning oxiri — Samarqand — 17-asrning boshi) — sozanda, xonanda, bastakor. Amir Ali Akbar Samarqandiyning tanikli shogirdlaridan. Maqom yoʻllarida koʻplab savt, amal, peshrav va talqin yaratgan. Darvishali Changiy oʻzining musiqa risolasida D. B.ning yuksak mahorat sohibi ekanligini bir necha bor qayd qiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Maqsud Andijoniy

Darvish Maqsud Andijoniy (15-asrning oxiri, Andijon — 16-asr, Buxoro) — sozanda, bastakor. Axiyi Hiraviyning shogirdi. Musikiy isteʼdodi Hirotda kamolga yetgan. Shayboniyxon Hirotni olgach (1507), Hofiz Ushshoqiy, Xoja Boboyi Changiy, Xoja Hamzaiy Toshkandiy, Hofiz Miroqiy Buxoriy va Hofiz Boqiy Roʻdiy singari mashxur sanʼatkorlar bilan birga D.M.A.ni ham Buxoroga olib ketgan. Darvishali Changiyning musiqa risolasida D.M.A. — Jomiy gazallariga koʻpgina savt va naqshlar bastalaganligi kayd qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvish Shayxim Qalandariy

Darvish Shayxim Qalandariy (15-asrning oxiri, Hirot — 16-asr, Balx) — sozanda, xonanda, bastakor. Darvishali Changiy oʻz risolasida uning xushovozliligini yuksak baholagan. D.Sh.Q. "Navo dashtining xushxon bulbuli" nomi bilan mashhur boʻlgan. Shay-boniylardan Kisri Qora Sulton Hirotni ishgʻol etgach, D.Sh.Q. Balxga koʻchgan (1506). Balx hokimi Pirmuhammad Sulton Segoh yoʻlidagi naqshlariga maftun boʻlib, uning shuqratiga shuhrat qoʻshgan. D.Sh.Q. asarlariga ustod Abdulloh Noyi, Hofiz Qonuniy, Us tod Ilyos Noyi, Us tod Poyondaiy Qobuziy, Us tod Muhammad Surnoyi, Us tod Oʻzbek Gʻijjakiy va b. ham yuqori baho berishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darvishali Changiy

Darvishali Changiy (toʻliq ismi: Darvish Aliyi Changiy al-Xoqoniy ibn Mirzo Ali Changiy ibn Abdulali Qonuniy ibn Xoʻja Abdullo Muhammad Marvarid; 16-asr, Hirot — 17-asrning 20-y.lari, Buxoro) — musiqashunos, bastakor, sozanda, hofiz va shoir. Yoshligidan musiqaga qiziqib, Xojagiy Jaʼfar Qonuniy, Ali Doʻst Noyi, Amir Masti Qobuziy, Xasan Kavkabiylardan taʼlim olgan. Movarounnahr va Xuroson madaniy markazlari (Buxoro, Balx, Andijon, Kesh, Samarqand kabi shaharlar)da yashab ijod qilgan. Sheʼrlarini Changiy taxallusi bilan yozgan. Bir qancha qasida, gʻazal, ruboiylari va "Risolai musikiy" asarlari bizgacha yetib kelgan. "Risolai musiqiy"ning 1-nusxasi, 1572; 2-nusxasi "Tuhfatus-surur" ("Shodlik armugʻoni") nomi bilan ham mashhur, taxminan 1611, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi, inv. №№ 449, 468. Mazkur risola 16–17-asrlar musiqa madaniyatining asosiy manbai sifatida katta ilmiy ahamiyatga ega. Fors tilidagi 12 bobdan iborat bu qoʻlyozma Jomiy va Kavkabiy risolalari hamda Husayn Oxun, Imom Kuliy Udiy, Zaytun Gʻijjakiy kabi musiqa ustodlarining asarlaridan toʻplangan maʼlumotlar asosida yozilgan. Muallif Amir Xusrav Dehlaviyning musiqiy qarashlarini ham oʻz asariga kiritgan. Unda 16–17-asrlardagi musiqa hayoti, bastakorlik sanʼati, musiqa sozlari, musiqiy-nazariy (Oʻn ikki maqom, iyqoʼ va b.) va ijrochilik masalalari oʻzining ifodasini topgan. Risolaning tarixiy boblari adabiy tazkiralar uslubida yozilib, Movarounnahr va Xuroson musiqa arboblarining tarjimai holi, afsonaviy va tarixiy shaxslar (podshoh Bahrom va Dilorom Changiydan boshlab, Firdavsiy, Rudakiy, Amir Temur, Mirzo Ulugʻbek, Alisher Navoiy, sulton Husayn Boyqaro va oʻzining hamasrlari)ga bagʻishlangan. D.Ch. ulugʻ bastakor sifatida naqsh, amal, savt, peshrav shaklidagi kuylar yaratgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Semyonov A.A., Sredneaziatskiy traktat po muzike Dervisha Ali (XVII v.), T., 1946.

Dilbar Rashidova.