MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Binafsha

Binafsha (Viola), gunafsha — gunafshadoshlarga mansub, koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik, ekiladigan gul. B. Shim. yarim sharning oʻrta mintaqalarida tarqalgan. 500 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 14tayovvoyi, 3 madaniy turi oʻstiriladi. Erta bahorda ochiladi. Poyasi yer bagʻirlab oʻsadi. Gullari yirik, toʻq safsar, oq, sariq, havorang, xushboʻy hidli. B. yer tanlamaydi, salqin joylarda, shuningdek qishda berk joylarda ham oʻsadi. Asosan, urugʻidan, ayrim turlari ildiz poyasini boʻlib ekish bilan koʻpaytiriladi. Xushboʻy B. (V. odarata)ning guli (0,04%) va bargi (0,05%)dan efir moyi olinadi. B.ning bu turi Qrimda koʻp ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bog‘ o‘simliklari
Shimoliy Amerika florasi
Dorivor oʻsimliklar
Binafshagul

Binafshagul, gunafshagul - bezak sanʼatida qoʻllaniladigan islimiy naqsh. Naqqoshlik, kashtadoʻzlik, kulollik va boshqalarda keng ishlatiladi. Maye, kulollikda (Toshkentda koʻproq lagan oʻrtasiga, Rishton, Gʻijduvonda islimiy gullar orasiga) qalami uslubida chizilib, shu usulda boʻyaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Binet

BINE (Binet) Alfred (1857.8.7, Nitssa — 1911.18.10, Parij) — fransuz psixologi, tibbiyot va huquqdri (Parij universiteti). B. Fransiyada ochilgan birinchi eksperimental psixologiya lab.ning asoschisi (Sorbonna, Parij). U qobiliyat, ruhiy rivojlanish, individual psixologik tafovutlar sohalarida olib borgan tadqiqotlari bilan mashhur. T. Simon bilan birgalikda ilk bor intellektning akliy rivojlanish saviyasini oʻrganuvchi psixometrik test (BineSimon aqliy rivojlanish shkalasi)ni ishlab chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Psixologlar
Gerd Binnig

Gerd Binnig (20-iyul 1947) – nemis fizigi. Ilmiy ishlari past temperaturalarga, sirtqi hodisalarga oid. Nobel mukofoti laureati (rastrli tunnel mikroskopini yaratgani uchun, 1986, E. Rusk va G. Rorer bilan birgalikda).

Manbalar 

 

Nemis fiziklari
1947-yilda tugʻilganlar
20-iyulda tugʻilganlar
Qirol Faysal xalqaro mukofoti sovrindorlari
Yashayotgan insonlar
Bino

Bino — kishilarning yashashi, bilim olishi, ishlashi, hordiq chiqarishi uchun hamda maishiy va ishlab chiqarish maqsadlari, shuningdek hayvon, parrandalarni boqish va buyumlarni saqlash uchun quriladigan inshoot. Turar joy va jamoat binolari (maktab, teatr, kasalxona, magazin, hammom va hokazolar) boʻladi. Koʻpincha, umumiy tarzda fuqaro va sanoat binolari deb ataladi. Binoning asosiy qismlari: koʻtarib turuvchi konstruksiyalar (poydevor, ustunlar, devorlar), toʻsuvchi konstruksiyalar (pardevorlar, yopmalar) va tom. Binolar moʻljaldagi xizmat muddatiga qarab, muvaqqat va kapital xillarga boʻlinadi. Bino nimaga moʻljallanganiga qarab, meʼmoriy jihatdan, qavatlilik jihatdan, ishlatiladigan qurilish materiallari jihatdan har xil turlarga (gʻishtin, paxsa devor, sinchli, koʻp qavatli va boshqalar) boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binokor

Binokor — bino, inshoot quruvchi usta, ishchi. Bino va inshootlarni loyihalovchi meʼmor, qurilish muhandisi va texnigi, montajchi (qurilishda), umuman qurilishda ishlaydigan mutaxassis ham Binokor hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Binolar
Binom

Binom (bi... va lot. nomen — nom) — ikki algebraik ifodaning yigʻindisi yoki ayirmasi. Maye, a+, 8a ^ va boshqa (qarang Nyuton binomi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Binomial taqsimot

Binomial taqsimot — ehtimollar nazariyasi va uning tatbiqlarida uchraydigan muhim taqsimotlardan biri.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bingʻozi

BINGʻOZI — Liviyadagi shahar va port, Oʻrta dengizning Sidra qoʻltigʻidagi qoyali burunning jan. chekkasida joylashgan. Aholisi 446 ming kishi (1988). Xalqaro aeroport bor. B.ni miloddan avvalgi 446 yilda yunonlar Yevxosperdes, rimliklar Berenike, oʻrta asrlarda Bernik deb atagan. 1450-yilda arablar egallab, uni avliyo Sidi bin Gʻoziy nomi bilan B. deb atay boshladi. 1517 — 1911-yillarda B. Usmonli turklar saltanati tarkibida boʻldi. 1911-yil oktabrda Italiya qoʻshinlari egalladi va 1942-yilgacha Italiyaning Shim. Afrikadagi harbiydengiz bazasi boʻlib turdi. Ikkinchi jahon urushi davrida shahar qattiq shikastlandi. 1942-yildan Britaniyaning harbiy maʼmuriyati markazi boʻlgan. 1949-yilda Liviyaning Kirenaika viloyatining markaziga aylantirildi. 1951-yildek.da Liviya podsholigining ikkinchi poytaxti deb eʼlon qilindi. Shundan buyen B. Tripoli shahri bilan navbatmanavbat ikki yildan teng huquqli poytaxt boʻlib turdi. B.da 1969-yil 1-sentabrgacha podsho qarorgohi boʻlgan.

B.da Tripolidagi chet el vakolatdenalari va missiyalarining filiallari bor. B. kattaligi va eksport va import hajmi jihatidan mamlakatda Tripoli shahridan keyin turadi (chetga teri xom ashyosi, jun chikariladi). Liviyaning Tripoli — Tobruk avtomobil yoʻlidagi muhim savdo va sanoat markazlaridan. B. dengiz, havo, avtomobil yoʻllari orqali mamlakatning ichki rayonlari va xorijiy mamlakatlar bilan bogʻlangan. Metallurgiya, elektrotexnika sanoati rivojlangan. Sement va asfalt zavodlari bor. Zaytun moyi, meva suvlari, konserva va boshqa mahsu/yutlar ishlab chiqariladi. Dengizdan budut (dengiz hayvoni) va baliq ovlanadi. B. yaqinidan tuz qazib olinadi. B.da Liviya universiteti, kollejlar, ilmiy, madaniy markazlar, dam olish va turistik majmualar, muzey, kinoteatr, mehmonxona, kutubxonalar bor. Kurort shahar. B.ning koʻhna qismida meʼmoriy yodgorliklardan Jome ulKabir masjidi (16-asr) va boshqa saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio Jan Batist

BIO (Biot) Jan Batist (1774 1862) — fransuz fizigi, geodezisti va astronomi. Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1803), Peterburg Fanlar akademiyasi xorijiy faxriy aʼzosi (1819). Ilmiy ishlari yorugʻlikning qutblanishi (uning nomi bilan ataluvchi qonun), elektr tokining magnit maydoni (B.Savar qonuni) va akustika sohalariga oid. B. fan tarixi masalalari bilan, xususan I. Nyuton ishlarini oʻrganish bilan shugʻullangan. B. eksperimental va matematik fizika kursi darsligi (1816) muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio...

Bio... (yun. bios — hayot) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: 1) hayotga oidlikni (mas, biogenez); 2) maʼnosiga koʻra, biologiyaga aloqadorlikni bildiradi (mas, biokataliz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bio qonuni

Bio qonuni — tabiiy optik faollikka ega boʻlgan nokristall modda (suyuqlik yoki eritma) qatlamidan oʻtayotgan, chiziqli qutblangan yorugʻlik qutblanish tekisligining aylanish burchali F ni aniqlovchi qonun: f=1a]/s; bunda / — modda qatlami qalinligi, s — modda konsentratsiyasi, [a) — aylanish doimiysi. Bu qonun 1815-yil J. £"otomonidan topilgan; u f ning tarqalayotgan yorugʻlik yoʻlidagi optik faol molekulalar soniga mutanosibligini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioakustika

Bioakustika (bio... va akustika) -biol.ning hayvonlar tovushini va ularning tovush orkali bir-biri bilan aloqa bogʻlashini oʻrganadigan boʻlimi. B. hayvonlar ekologiyasi va etologiyasi bilan ularning tovush signallari chiqaradigan hamda bunday signallarni qabul qiladigan organlarining fiziologiyasi va morfologiyasi hamda akustikasi bilan chambarchas bogʻliq. Evolyu"siya jarayonida hayvonlarning tovush orqali bir-biri bilan aloqa bogʻlash xususiyati murakkablashib borgan, ular tanasining har xil qismlari ishqalanishidan hosil boʻladigan "mexanik" tovushdan nafas yoʻllaridagi havo oqimidan ("haqiqiy" tovushdan) foydalanishga oʻtgan. "Mexanik" tovush oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar, qisqichbaqasimonlar va hasharotlar uchun xos (sikadalarning tebranuvchi membranalari, qoʻngʻizlar qanotining pirillashi va boshqalar), 42 oilaga mansub mingdan ortiq baliqdarda ham shu xilda tovush chiqarish xususiyati bor ekanligi aniqlangan. Baliklar suzgich pufagi, tangachalari, jagʻlari va tanasining boshqa qismlari yordamida tovush chiqaradi. Quruklikda yashaydigan umurtqali hayvonlar tovush chiqarishda nafas sistemasi va tovush boylamlaridan foydalanadi. Tovush orqali aloqa bogʻlash xususiyati parrandalarda yaxshiroq, sut emizuvchi va suvda hamda quruqlikda yashovchilarda birmuncha kamroq rivojlangan. Evolyutsiya mobaynida tovush qabul qilish sistemasi ham takomillashib borgan. B. katta amaliy ahamiyatga ega. Maye, zararkunanda hayvonlarni butunlay qirib yuborish oʻrinsiz boʻlsa, ular sunʼiy tovushlar (signallar) yordamida qochirib yuboriladi, chunonchi, aerodromlarda parrandalar sunʼiy tovush yordamida quvlanadi, chunki ular aviatsiya halokatiga sabab boʻlishi mumkin. Yapaloqqushlar, koʻrshapalaklar va delfinlar exolokatsiya sistemasi bionikapya ahamiyatga ega. Biogidroakustikaaan baliqovlashning yangi usullarini ishlab chiqishda va dengizda suzishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biobibliografiya

Biobibliografiya (bio... va bibliografiya), shaxsiy bibliografiya — bibliografiya turi; bosma asarlar haqidagi maʼlumotlar ularning mualliflari biografiyasi va shu muallifga bagishlangan adabiyotlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan birgalikda beriladi. B. lugʻat va koʻrsatkichlar shaklida boʻladi. Lugʻatlarning oddiy (solnoma) va retrospektiv (utmishga oid) xili mavjud. "Solnoma"da shu lugʻat tuzilgan yilidagi zamondoshlar, shuningdek oʻsha yili vafot etgan shaxslarga oid maʼlumotlar yoritilsa, retrospektiv lugʻatlar muhim davrlarni qamrab oladi. Keyingi davrda fan sohalari boʻyicha, shuningdek alohida mashhur fan, jamoat arboblari, yozuvchilarga bagishlangan B. koʻrsatkichlari tuzish taraqqiy etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogelmintlar

Biogelmintlar (bio... va gelmintlar) — oraliq xoʻjayin orqali rivojlanadigan parazit chuvalchanglar. Voyaga yetgan davrida definitiv (oxirgi) xoʻjayin (odam va hayvonlar) da parazitlik qiladi. Bu jihatdan ular oraliq xoʻjayinsiz rivojlanadigan geogelmintlardan farq qiladi. Masalan, qoramol tasmasimon chuvalchangi odam ichagida, uning lichinkalari — finnalari (pufakchalari) esa mol goʻshti (muskullari)da rivojlanadi. Odam finnali goʻshtni yaxshi pishirmay yeganda parazitni yuqtiradi. Turli soʻrgʻichlilar, tasmasimon chuvalchanglar, tikanboshlilar, ayrim toʻgarak chuvalchanglar B. hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogen aminlar

Biogen aminlar, proteinogen aminlar — organizmda hosil boʻladigan azotli organik birikmalar. Biogen aminlar ning aksarisi — gistamin, serotonin, noradrenalin, adrenalin, tiramin va boshqa biologik faol modda boʻlib, bosh miya poʻstlogʻida va uning ostidagi markazlarda tormozlanish va qoʻzgʻalish jarayonlariga taʼsir etadi, tomirlarni kengaytirish yoki toraytirish yoʻli bilan qon bosimini oʻzgartiradi va organizmda boshqa oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Odam va hayvonlar ichagida chirituvchi mikroblar taʼsirida hosil boʻladigan bir qancha Biogen aminlar organizm uchun zaharlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogen stimulyatorlar

Biogen stimulyatorlar, biologik stimulyatorlar — muayyan sharoitda hayvonlar va oʻsimliklar toʻqimalarida hosil boʻladigan va biologik faollik xususiyatiga ega boʻlgan moddalar. Biogen stimulyatorlar tugʻrisidagi taʼlimot ilk bor V. P. Filatov (1875—1956) tomonidan ishlab chiqilgan. Biogen stimulyatorlar organizm funksiyalarini tezlashtiradi. Biogen stimulyatorlar li preparatlar oʻsimliklar (aloe bargi ivitmasi) va hayvonlar toʻqimalaridan turli xil omillar (sovitish, qorongʻi joyda saqlash va boshqalar) taʼsir etishi orqali, shuningdek mikroflora va mikrofauna qoldiklariga ega boʻlgan torfdan hamda balchikdan tayyorlanadi. Biogen stimulyatorlar dan tibbiyotda har xil kasalliklar (tez bitmaydigan yaralar, yalligʻlanish jarayonlari, koʻz kasalliklari, ekzema, suyak sinishi, endometritlar, mastit va boshqalar) ni davolashda, chorvachilikda yosh mollarning oʻsishini tezlashtirish, pushtini koʻpaytirish va mahsuldorligini oshirishda foydalaniladi. Bunda suyuq preparatlar inʼyeksiya qilinadi yoki ichiriladi. Implantatsiya maqsadlarida quruq preparatlar (hayvonlar embrioni, talogʻi, jigari va buyrak usti bezidan tayyorlanadigan quruq biostimulyatorlar), Dorogoye antiseptik stimulyatori, yilqilar qon zardobi (SJK), hayvonlarning konserva qilingan koni va uning ekstrakti (DZK), atsidofil bulon kulturasi (ABK) va boshqa ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogen elementlar

Biogen elementlar — organizmlar tarkibida doim boʻladigan va ularning hayot faoliyatida muhim rol oʻynaydigan kimyoviy elementlar. Ularga avvalo kislorod, uglerod, vodorod, kalsiy, azot, kaliy, fosfor, magniy, oltingugurt, xlor, natriy, temir kiradi. Analitik kimyo va spektral analiz muvaffaqiyatlari tufayli organizmlar tarkibida juda oz miqdorda boʻladigan elementlar (mikroelementlar) topilmoqda va ularning biologik roli aniqlanmoqda. Tabiiy sharoitda organizmlarning hujayra va toʻqimalarida mavjud boʻlgan barcha kimyoviy elementlar muayyan fiziologik rol oʻynaydi. Organizmlar tarkibidagi elementlarning miqdori shu organizmlar turining xususiyatlariga, muhit, ovqat tarkibiga (jumladan, oʻsimliklar uchun — tuprokdagi tuzlar konsentratsiyasiga va eruvchanligiga), organizmning ekologik xususiyatlari va boshqalarga bogʻliq.

Biogen elementlar dan birortasi organizmda yetarli miqdorda boʻlmasa kasallik roʻy beradi (biogeokimyoviy endemiyalar), mas, suvda va ovqatda yod yetishmasa, odam buqoq boʻladi yoki bor yetishmaganda qand lavlagi qora dogʻli boʻlib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogenez

Biogenez (bio... va genez) — organik birikmalarning tirik organizmlar hosil qilishi. Keng maʼnoda — B. barcha tirik mavjudotlarning faqat tirik materiyadan paydo boʻlishini taʼkidlaydigan gʻoyaning emperik umumlashmasidan iboratdir. Bu terminni fanga dastlab 19-asr oʻrtasida G. Geksli kiritgan. B.ni Gelmgols, Arrenius va boshqa ilgari surgan. B. tarafdorlari yerdagi dastlabki tirik mavjudotlar "yorugʻlik bosimi" yoki fazo jismlari (meteoritlar) bilan birga boshqa sayyoralardan kelib qolgan hayot murtaklaridan rivojlangan deb isbotlashga urinishadi. B. hayotni abadiy deb hisoblaydi, Yerdagi hayot moddalarning rivojlanishi natijasida paydo boʻlganligi toʻgʻrisidagi nazariyani rad etadi. Hozirgi zamon fani B.ning notoʻgri ekanligini isbot qilib berdi, chunki dastlabki tirik mavjudotlarning abadiyligi haqidagi tushunchalar tirik tabiatning rivojlanishi toʻgʻrisidagi tarixiy maʼlumotlarga ziddir (yana q. Abiogenez).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogenetik qonun

Biogenetik qonun — organizmlarning individual taraqqiyoti (ontogenezi) va tarixiy taraqqiyoti (filogenezi) oʻrtasidagi munosabatlarni ifodalovchi tushunchalar majmui. Birinchi marta F. Myuller (1864) ochgan, E. Gekkel (1866) tomonidan tavsiflab berilgan. Biogenetik qonun ga muvofiq tuxum hujayra urugʻlanishdan boshlab undan yetuk organizm rivojlanishiga qadar mazkur organizm oʻz turi tarixiy taraqqiyotining asosiy bosqichlarini qisqa takrorlaydi, yaʼni ontogenez filogenezning qisqacha takrorlanishi (rekapitulyatsiyasi)dan iborat. Filogenez Gekkel fikricha, ontogenez soʻngida yangi davrlarning paydo boʻlishi orqali amalga oshadi,ya‘ni foydali mutatsiyalar yuzaga kelishi natijasida yangi belgi xossalar rivojlanadi.Pekin ontogenez cheksiz uzayishi mumkin emas, shuning uchun ontogenezda takrorlanadigan filogenetik davrlar astasekin qisqara boradi. Bundan tashqari, ontogenezning hamma davrlarida yashash muhiti sharoitiga moslashish tufayli yangi belgilar paydo boʻladi. Rekapitulyatsiyani buzadigan bu belgilarni Gekkel senogenez, oʻzgarmas (konservativ) belgilar va jarayonlarni palingenez deb atagan. Biogenetik qonun embriologik dalillardan filogenez jarayonini tushuntirishda foydalanishga imkon beradi. Gekkel filogenetik tadqiqotlar uchun uchlik parallelizmi metodini, yaʼni paleontologiya, solishtirma anatomiya va embriologiya dalillarini solishtirishni taklif etadi. Gekkel fikricha, ontogenezda filogenetik davrlar bir butunligicha takrorlanadi. Keyingi tadqiqotlar har bir organizm senogenezi juda koʻp boʻlishini va bir butun filogenetik davrlarning rekapitulyatsiyasi mumkin emasligini koʻrsatdi. Faqat ayrim belgilar va jarayonlar rekapitulyatsiya boʻladi. A. N. Seversov filembriogenez konsepsiyasini ishlab chiqdi. Unga binoan organizmlar evolyutsiyasi ontogenezning har qanday davridagi irsiy oʻzgarishlar asosida boradi; filogenez ontogenezning genetik qatoridan iborat, Biogenetik qonun esa faqat onto va filogenez nisbatlarining ayrim tomonlarini aks ettiradi Biogenetik qonun butun organik dunyoga tegishli boʻlib, Darvinning evolyutsion nazariyasini isbotlash va rivojlantirishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogeografiya

Biogeografiya (bio... va geografiya) — tirik organizmlar (oʻsimlik, hayvonlar, zamburugʻlar, mikroorganizmlar) jamoasi va ular komponentlari (tur, urug, oila va boshqalar)ning Yer yuzida tarkalishi qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Biogeografiya biosfera haqidagi fanlardan boʻlib, unga zoogeografiya va botanik geografiya kiradi. Biogeografiyaning asosiy boʻlimlari 18-asr oxiri va 19-asrning 1-yarmida Ekvatorial Afrika, Jan. Amerika va Osiyoning flora hamda faunasini tadqiq qilgan koʻpdankoʻp ekspeditsiyalar, shuningdek oʻsha davrning naturalistlari, ayniqsa A. Gumboldt, A. Uolles va F. Skleter ishlari tufayli shakllana boshlagan. F. Skleter birinchilar katorida quruqlik yuzasini rayonlashtiradi.

Zamonaviy Biogeografiya organizmlar va biotsenozlar geogr.si muammolarini ishlab chiqadi. Masalan, arealogik Biogeografiya har xil turlar tarqalgan hududlarni aniqlaydi, ularning areal chegarasida tarqalishini oʻrganadi, ana shular asosida maʼlumot va kadastr haritalarini tuzadi. Regional Biogeografiya floristik va faunistik rayonlashtirish bilan shugʻullanadi. Hayvonlar va oʻsimliklar areallarini solishtirish hamda biotalarni ajratish va asosiy biomlarning taqsimlanishini tavsiflash asosida kompleks biogeografik rayonlashtirish sxemalari yaratiladi. Ekologik Biogeografiya geografik oblastlardagi jamoalar biomassasi, biologik mahsuldorligi va ular hayotida organizmlarning ahamiyatini oʻrganadi. Tarixiy Biogeografiya Yerning oʻtmishini jamoalar va ularni tashkil etuvchi organizmlarning tarkalishiga taʼsirini tekshiradi.

Biogeografiya oʻsimlik qoplami va hayvonot dunyosi resurslarini muhofaza qilish hamda samarali foydalanish, madaniy fitotsenozlar yaratish, hayvonlar va oʻsimliklarni iqlimlashtirish ishlarini amalga oshirish, kasallik tugʻdiruvchilar va ularni tashuvchilarga karshi kurashning nazariy asosi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biogeokimyo

Biogeokimyo — tirik organizmlar ishtirokida Yer biosferasida kimyoviy elementlarning aylanishini oʻrganadigan fan. B. tushunchasini fanga rus olimi V. I. Vernadskiy kiritgan. U tirik moddaning planeta miqyosida sodir boʻladigan geokimyoviy jarayonlardagi ahamiyatini koʻrsatib bergan. B.ning zamonaviy muammolari biogen elementlar geokimyoviy siklining miqdoriy modelini kashf etish, tirik organizmlarda elementlarning migratsiyasi va toʻplanishi qonuniyatlarini ochib berish, Yer yuzini biokimyoviy rayonlashtirish foydali qazilmalar hosil boʻlishi evolyutsiyasi va yemirilishida tirik organizmlarning ishtiroki, ularning bioindikatsiyasi va boshqalardan iborat. Biokimyoviy sikllarga inson faoliyati taʼsirini aniklash, biosferaning rivojlanishini bashorat qilish biokimyoning eng muhim masalalaridan hisoblanadi. Biokimyoviy metodlar bilan tuproq va unda oʻsadigan oʻsimliklar xili hamda kimyoviy tarkibiga asoslanib maʼdanli elementlarning miqdori va tarqalishi toʻgʻrisida xulosa chiqarish mumkin. Akad. V. I. Vernadskiy va A. P. Vinogradov asos solgan bu metodni Oʻzbekistonda birinchi marta M. A. Rish, V. I. Yezdakov, I. H. Hamroboyev, D. P. Malyuga, R. M. Tolipovlar qoʻllagan. B. metodiga asoslanib, Tomdi, Olmaliq, Qoʻytosh va boshqa hududlarda oltin, mis kabi turli metallar tarqalgan maydonlar aniklandi. Olmaliq va Nurota hududlarining echkimiya, zoʻrcha, qumisparak, dastarbosh oʻsimliklari oʻsgan joylarda mis; sutchoʻp oʻsimliklari bor joylarda simob konlari topilgan. Maʼdanli konlar bor joyda oʻsadigan oʻsimliklar tarkibida mazkur elementlarning miqdori boshqa yerdagi oʻsimliklardagiga nisbatan koʻp boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abdullayev X., Biogeoximiya asoslari, T., 1987.

Kimyo
Biogeokimyoviy provinsiyalar

Biogeokimyoviy provinsiyalar — organizmlar tarkibidagi kimyoviy element (birikma)ning miqdoriga koʻra bir-biridan farqqiladigan oblastlar. Biogeokimyoviy provinsiyalar da ayrim kimyoviy elementning kam yoki ortiq boʻlishi oqibatida oʻsimliklar va hayvon organizmlarida turli biologik oʻzgarishlar roʻy beradi. Biogeokimyoviy provinsiyalar kichik maydonni yoki butun qitʼani oʻz ichiga olishi mumkin. Biogeokimyoviy provinsiyalar ni Oʻzbekistonda birinchi boʻlib M. A. Rish oʻrgandi (1960). U Oʻzbekiston hududini uchta katta Biogeokimyoviy provinsiyalar ga ajratgan: 1. Avtomorf provinsiya gipsli, qumli choʻllar va tog atrofi chala choʻllarini oʻz ichiga oladi. Bu provinsiyalarning tuprogʻi tarkibida mikroelementlar miqdori kam boʻladi. 2. Gidromorf provinsiya — qayirlar, katta dare deltalari va yer osti suvlariga yaqin qiyaliklarni oʻz ichiga oladi. Unda marganes, molibden, bor mikroelementlari toʻplangan, tuprokda organik elementlar miqdori yetarli boʻladi. 3. Togʻlik va interzonal provinsiyalarga Zarafshon, Turkiston tizmalari va ularning garbiy tarmoklari atrofi kirdsi. Ayrim joylardagi tuproklar molibden vanadiy, xrom va boshqa mikroelementlarga boy. Tuprokdagi mis miqdoriga binoan Oʻzbekiston hududi yana 2 katta provinsiyaga boʻlinadi: 1. Mis kam bulgan provinsiya — bu yerdagi hayvonlar koʻpincha enzootik ataksiya va dermatit kasalliklariga yoʻliqadi. Oʻzbekistonda xronik formadagi bu kasalliklarni xalq burang, boʻriq, belangi, belqurti, boyqush xatlagan, choʻnqayma deb ataydi. Bu kasallik koʻpincha qoʻzi va uloklarda uchraydi. 2. Mis miqdori oʻrtacha boʻlgan provinsiya; bu yerdagi chorva mollari kup kasallanmaydi. Joylarni Biogeokimyoviy provinsiyalar ga boʻlish q. x.da kimyoviy elementlardan ratsional foydalanishda, zootexnikada va boshqa sohalarda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil