MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Panpsixizm

Panpsixizm (pan... va yun. psyche — ruh, jon) — tabiatni umuman jonli deb hisoblovchi tasavvur. P.ning tarixiy shakllari xilma-xil boʻlib, ibtidoiy eʼtiqod boʻlgan animizm va yunon falsafasidagi gilozoizmdan tor-tib to ruh va psixikani dunyoning haqiqiy mohiyati deb talqin etuvchi rivojlangan taʼlimot (G.V.Leybnitsning monada konsepsiyasi, G.T.Fexner, K.G.Yung va boshqalarning falsafiy gʻoyalari)gacha oʻz ichiga oladi.

Manbalar
Pansionat

Pansionat (frans. pensionnat) — dam olish uyining bir turi yoki kurortda dam oluvchilar mehmonxonasi. Asosan, shahar tashqarisida, xushman-zara joylarga quriladigan bino va inshootlar majmui. P. xonalari 1 kishiga, oilaviy va keksa kishilarga moʻljallanganligi bilan dam olish uylaridan farqdanadi. P.da yotoq korpusi, oshxona, kinokonsert zali, maʼmuriy, xoʻjalik va boshqa yordamchi xonalar boʻladi.

Manbalar
Pansod masjidi

Pansod masjidi — Shahrixondagi meʼmoriy yodgorlik (XX asr boshlari). Andijon shahridan 27 km uzoqlikdagi joylashgan.

Masjid tarhi toʻgʻri toʻrtburchakli (31x12 m). 4  ustunli xonaqoh, jan.dan taqab qurilgan uzun ayvondan iborat. Xonaqoh devoriga choʻqqisimon ravoqlar ishlangan, shiftini salobatli shakldor yogʻoch ustunlar koʻtarib turadi, tanasiga oʻyma naqshli gullar ishlangan, kallagi muqarnasli. Sharafaning yogʻoch chizigʻi pogʻonali. Toʻsiqlar balandroq oʻrnatilgan. Pansod masjidi sirti loy-suvokdi, ichi ganch suvoqli, izorasi toʻgʻri burchakli bezaklar bilan, devorining yuqori qismi toʻq yashil parcha gulli araqi sarrovlar bilan oʻralgan. Qurʼondan suralar bitilgan, koʻk va yashil rangda girih naqshlar ishlangan. Shiftdagi yashil zaminda odmi rangdagi yulduzsimon turunjlar koʻzga tashlanadi. Toʻsinlarning jimjimador hoshiyalariga islimiy naqshlar ishlangan. Pansod masjidini mahalliy ustalar qurgan, bezagini qoʻqonlik ustalar bajargan. Pansod masjidi oʻzining noyob bezaklari bilan diqqatga sa-zovor.

Masjidning bunyod etilishi shahrixonlik Matisa Ponsod nomi bilan bogʻlanadi. U oʻzining saxovatpeshaligi, dinparvarligi bilan xalq orasida hurmat qozongan Matisa Ponsod 1825-yilda Shahrixon shahrida tugʻilgan. Matisaning otasi Mirzo ogʻaliq Qoʻqon shahrining hurmatli kishilaridan boʻlgan. Unga nisbatan ogʻalik unvoninining berilganligi sababi u Madalixonga yaqin maslahatchi boʻlgan. Matisa harbiy sohani mukammal egallagan qoʻmondon boʻlgan. Shu sababli Ponsod unvonini olgan. Ponsod — beshyuzboshi degan maʼnoni bildiradi. Muhammad Is’hoq Ponsod 63 yoshida haj ziyoratini amlga oshiradi. Safardan qaytgandan soʻng mablagʻ ajratib islom diniga hissa qoʻshish maqsadida Ponsod masjidini qurdiradi. Masjid 1888-yilda qurib bitkazilgan. Masjid fargʻona tarixida koʻp voqealarning shohidi boʻlgan. 1916-yilgi Shahrixon qoʻzgʻoloni shu masjid yonida boʻlgan. 1919-yilgi Inqilobiy qoʻmita Refkomga saylovlar, keyinroq, Oʻzbekiston SSRning birinchi taʼsis qurultoyiga saylovlar shu masjid binosida boʻlgan. Keyinchalik masjid ateizm taʼsirida qarovsiz qolib ketdi. XX asrning 30-yillarida kimdir masjidning ichkari devoriga masjidning buzilib ketishiga yoʻl qoʻymaslikni daʼvat qilib yozgan ekan. Bu yozuvning rasm nusxasi hozirda Shahrixon muzeyining eksponatlaridan biri sanaladi.

Ponsod masjidi respublika ahamiyatidagi madaniy meros obyekti sifatida davlat muhofazasiga olingan. Masjidda 10 yil davomida taʼmirlash va qayta tiklash ishlari olib borilgan. Namozgoh, xonaqoh bilan ayvon qismi birlashtirilgan. Eskirgan yaroqsiz tomlari toʻla qaytadan qurilgan. Balandligi 21 metrli minora, arkasimon sharqona usuldagi ravoq, darvoza va tahoratxon aqurilgan. Ponsod masjidi YUNESKO roʻyxatiga olingan.

Ponsod masjidi tashqi devorlari keramika bilan oʻralmagan, ammo qurilishlar paytida ular Fargʻona vodiysidagi boshqa masjidlarga oʻxshash uslub — gʻishtlarga ishlangan xattotlik yozuvlaridan foydalanilgan. Masjid imom xatibi — Abdurazzaqov Anvarjon (2023-yil iyun).

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Diqqatga sazovor joylar
Masjidlar
Shahrixon
Panspermiya

Panspermiya (pan... va sperma) — keng maʼnoda — kosmik boʻshlikda hayotning bir joydan ikkinchi joyga utishi toʻgʻrisidagi gipoteza; tor maʼnoda — hayotning Yerga kosmosdan kelib qolganligi toʻgʻrisidagi gipoteza. P.ni nemis olimi G.Rixter (1865) taklif etgan; shved olimi S.Arrenius (1895) asoslab bergan. Bu gipotezaga binoan, Yerga tirik organizmlar meteoritlar va kosmik chang bilan birga kelib qolgan. Bu taxmin ayrim mikroorganizmlar va ular sporasining radiatsiya, kuchli vakuum va uta sovuklikka juda chidamli bulishiga asoslangan. Lekin hozirgacha mikroorganizmlarning Yerdan tashqarida paydo boʻlishi toʻgʻrisida hech qanday dalil yoʻq (yana qarang Ekzo-biologiya).

Manbalar
Panteizm

Panteizm (pan… va yun. theos — xudo) — xudo bilan tabiat bir narsa, ular bir butunni tashkil qiladi deb hisoblovchi diniy va falsafiy taʼlimot. Panteizm atamasini fanga J. Toland kiritgan (1705). Bu tushuncha Sharqda vujudiyun nomi bilan ataladi. Panteistik tamoyillar oʻrta asrlardagi yereslik mistikasida koʻzga tashlangan. Panteizm Uygʻonish davri naturfalsafasi va boshqa Spinoza („xudo“ va „tabiat“ tushunchalarini bir narsa deb bilgan) hamda I.G.Gerder, I.V.Gyote va nemis klassik falsafasiga xos.

Manbalar
Panteon

"Panteon" (yun. pantheion — ibodatxo-na) — 1) Qad. Rimdagi "barcha xudolar ibodatxonasi" (2-asr). P. yarim doira shaklidagi qirrador gumbazli (diametri 43 m dan oshiq) inshoot. Markazida instituteryerni yoritib turuvchi tuynuk bor (diametri 9 m ga yaqin). Ichki gumbazi hovuzaklarga (kataksimon shaklda) boʻlingan. Kirish tomoni peshtoqli, 16 ta korinf ustunlari (8 tasi peshtoq oldida, qolgani ichkariroqda) bezab turadi. Oʻrta ayerlarda P. cherkovga aylangan. Hozir milliy muzey, unda buyuk italyan sanʼati vakillari (Rafael, B.Perutssi va boshqalar) dafn etilgan; 2) mashhur shaxslar maqbarasi (Rim va Parijdagi P.lar, Londondagi Vestminster abbatligi).

Manbalar
Pantograf

Pantograf (pan... va graf) — 1) bir masshtabdagi chizma plan va haritalar-. ni boshqa (odatda, kichik) masshtabda va, aksincha, koʻchirib chizadigan asbob. Turli oʻlcham va konstruksiyalarda yasaladi. Uning osma gʻildirakchali va boshqa xillari boʻladi. Asl nusxa masshtabi bilan koʻchirilayotgan nusxa masshtabi nisbatini xohlagancha uzgaotirish mumkin; 2) motorli vagon yoki elektrovoz tomiga oʻrnatilib, kontakt tarmogʻi simidan tok oladigan qurilma. Prujinalar yordamida kontrakt tarmogʻiga qisib turadigan polzun (changʻilar va kontakt quymalar) dan iborat. P. yuqori tezlikda sim bilan yaxshi kontakt hosil qilishga imkon beradi, transprotning yoʻnalishi oʻzgarganda qayta oʻrnatishni talab qilmaydi.

Manbalar
Pantomima

Pantomima (yun. pantomimos — fa-kat tana harakati bilan oʻynovchi aktyor, taklid) — sahna sanʼati turi. Unda badiiy obraz soʻzsiz, mimika, imo-isho-ra, gavdani har maqomga solish orqali yaratiladi. P.Yevropada Yunoniston va Rimda, Osiyoda Xitoy, Hindiston, Xo-razm, Baqtriyada miloddan avvalgi 5—4-asrlarda yuzaga kela boshlagan. Oʻrta asrlarda P. katta bir sanʼatga aylanib, koʻpgina janrlarda (drama, fojia, ertak, pamflet kabi) qoʻllandi. Baʼzan musiqa, ashula, hatto deklamatsiya (suxanpardozlik) bilan qoʻshib olib boriladi. 20-asrda P.da Marsel Marso mashhur boʻldi.

Oʻzbek xalqining qad. masxa-rabozlik teatrida ham P. sanʼati katta oʻrin egallagan. Taqlid deb atalgan uzbek P.si, xususan, Amir Temur va Temur iylar saltanatida yaxshi taraqqiy etgan. 19-asr 2yarmi va 20-asr boshida Buxoro amirligi va Xiva xonligi hududida yashovchi masharabozlar, Turkiston oʻlkasidagi qiziqchilar tomonidan yaratilgan 3 toifa P.lar rasm boʻlgan: qush va hayvonlar takdi-di — ramziy P.lar va ijtimoiy hayot voqealarining umumlashma inʼikosi — hajviy P.lar. Sovet davrida P.ga kam eʼtibor berildi. Shunga karamay, Xorazm, Fargʻona vodiysida P. ustalari hamon uchraydi. Rej. va dramaturg L. Boboxonov uzbek P.sini tiklash boʻyicha birmuncha ishlar qildi: badiiy dastur tuzdi, "Qoʻgʻirchoqboz" degan film yaratdi. Soʻnggi yillarda P. mavqeini tiklash boʻyicha qiziqchi Mirzabek Xolmedov faoliyati eʼtiborlidir.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Panturkizm

Panturkizm (pan... va turk) — turkiy xalqlarni birlashtirish gʻoyasiga Rossiya va Angliya imperiyalari, shuningdek, SSSR tomonidan berilgan rasmiy nom.

Bu harakat ildizlari ancha chuqur boʻlsa ham, biroq u XIX asr oxirlari XX asr boshlarida Usmonli turk sultonligi va chor Rossiyasining turkiy xalqlar yashaydigan hududlarida keng tarqalgan. Yosh turklarncht partiyasi "Ittihod va taraqqiy" bu qarashni oʻz gʻoyasi sifatida qabul qilgan. Keyinchalik Turkistondagi jadidchilik hara-katining namoyandalari, Yosh buxoroliklar va Yosh xivaliklar ham uni oʻz dasturiy qarashlari sifatida eʼtirof qilishgan. Turkistonda podsho Rossiyasining zulmiga qarshi koʻtarilgan xalq qoʻzgʻolonlari, turli norozilik chiqishlarini mustamlakachi maʼmurlar P. va panislomizm oqimlari taʼsirida uyushtirilgan, deb daʼvo qilishgan. Birinchi jahon urushi davrida Usmonli turk sultonligining Germaniya tomonida turib urushga kirishi Rossiyaning rasmiy doiralarida bu harakatga qarshi kompaniya kuchayishiga olib kelgan. Chorizm maʼmurlari Turkiston va Kavkazdagi milliy ozodlik harakatlarining ishtirokchilariga P. tamgʻasini bosishgan. Xususan, Rossiyada Oktabr toʻntarishidan soʻng sovet rejimi va kommunistik mafkura bu qarashni bu-tunlay soxtalashtirgan. Rossiya kommu-nistlarining yetakchilari oʻz nutklarida turkiy xalqlarni birlashtirish gʻoyasini "panturkizm" qabilida notoʻgʻri talqin qilib, bolsheviklarni unga qarshi barcha vositalar bilan kurash olib borishga toʻxtovsiz chaqirib turgan.

Manbalar
Ivan Panfilov

Ivan Vasilyevich Panfilov (1892.20.12 Saratov viloyati Petrovsk shahri — 1941.19.11 Moskva ostonasi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiya generalmayori. Gitlerchilar Germaniyasi SSSRga qarshi urush boshlashi bilan Olmaotada shakllantirilgan 316-oʻqchi diviziya qoʻmondoni etib tayinlangan. Panfilov oʻz diviziyasi bilan Moskva ostonalaridagi shiddatli janglarda jasorat kursatgan. Diviziya tarkibida uzbek, qozoq, qirgʻiz, rus, qoraqalpoq va boshqa xalklarning vakillari bulib, ular Moskvani mardonavor himoya qilishgan. Panfilov diviziyasiga gvardiyachi nomi berilib, 8-gvardiyachi diviziyaga aylantirilgan. Panfilov Moskva uchun olib borilgan janglarda halok bulgan. Oʻlimidan soʻng Qahramon unvoni berilgan (1942-yil aprel). Panfilov qoʻmondonlik qilgan diviziya uning nomi bilan ataladigan bulgan. Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va boshqa mamlakatlarda kuplab qishloq va qoʻrgʻonlar, maktab va xiyobonlar Panfilov nomi bilan ataladi.

Manbalar 

  Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Советского Союза начальствующему и рядовому составу Красной Армии» от 12 апреля 1942 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1942. — 24 апреля (№ 13 (172)). — С. 1.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1892-yilda tugʻilganlar
20-dekabrda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
19-noyabrda vafot etganlar
Panfilovchilar

Panfilovchilar - Ikkinchi jahon urushi davrida Moskva mudofaasida jasorat kursatgan I.V.Panfilov qoʻmondonlik qilgan 316-oʻqchi diviziyasi askarlari. Asosan, Oʻrta Osiyo xalkdari (jumladan, oʻzbeklar)dan tashkil topgan diviziya 16-noyabrda Volokolamsk tosh yoʻli orqali Moskvaga yorib oʻtmoqchi boʻlgan fashistlarning bir necha hujumlarini qaytargan. Shu kuni Dubosekovo razʼyezdi yonida turli millat vakillaridan iborat 28 jangchi 50 ta nemis fashistlari tankiga qarshi jang qilgan. 4 soatlik jangda dushmanning 18 ta tanki va koʻplab askarlari yanchib tashlangan, dushman Moskvaga oʻta olmagan.

Manbalar
Pancha shila

Pancha shila (hindcha — 5 prinsip) — q. Tinch-totuv yashashning besh prinsipi.

Manbalar
Panchatantra

Panchatantra (sanskritcha „Besh kitob“) — sanskrit yozma adabiyoti yodgorligi. 3—4-asrlarda yaratilgan. Nisbatan soʻnggi variantlari saqlanib qolgan. Donishmand Vishnusharman podshohning johil oʻgʻillarini tarbiyalash uchun yaratgan, deb hisoblanadi. 

Panchatantra hayvonlar haqidagi masal va hikoyatlardan iborat 5 kitobni oʻz ichiga olgan, har bir kitob hikoya ichida hikoya usulida tuzilgan. Asarda hayvonlar obrazida inson qiyofalari namoyon boʻladi. Panchatantrada hind jamiyati hayoti istiora yoʻli bilan tasvirlanadi, nohaqlik fosh etiladi, insoniylik, yaxshi xulqlar targʻib qilinadi. Asar diniy tusdan xoli va shunisi bilan boshqa qadimiy hind yodgorliklaridan farq qiladi.

Panchatantra keng tarqalgan boʻlib, jahon adabiyoti rivojiga katta taʼsir kursatgan. 6-asr oʻrtalarida pahlaviy, undan arab tiliga tarjima qilingan; arab tiliga qilingan tarjimasi „Kalila va Dimna“ nomi bilan shuhrat topgan. U 12-asrda fors tiliga, 13-asrda esa oʻzbekchaga oʻgirilgan. Panchatantraning 60 dan ziyod tilda 200 dan ortiq tarjimalari maʼlum.

Nashrlar 
 Panchatantra, per. s sanskrita i prim. A.Ya. Sirkina, M, 1958; Panchatantra (I.Gʻafurov tarjimasi), T., 1993.

Manbalar
Papalik

Papalik — katolik cherkovi rahbariyati; Rim papasi tomonidan boshqariladigan diniy markaz. Papalik Rim yepiskopligi asosida vujudga kelgan. V asrda Rim yepiskoplari oʻzlariga "papa" nomini qoʻyib olib, Rim imperatorlaridan boshqa yepiskoplarning oʻzlariga boʻysunishi toʻgʻrisida farmon olishga muvaffaq boʻldilar. VIII asrda Papa viloyatining tuzilishi papalar dunyoviy hokimiyatiga asos soldi. Ikkinchi jahon urushidan keyin, ayniqsa, 60-yillardan boshlab papalik cherkovni aqidalar, marosimlar, tashkilotlar va siyosat sohasida hozirgi davrga moslashtirish yoʻliga oʻtdi.

Manbalar
Ivan Papanin

Ivan Dmitriyevich Papanin (1894.14.11, Sevastopol — 1986) — qutb tadqiqotchisi, geogr. fanlari doktori (1938). Kontr-admiral (1943). Ikki marta Qahramon (1937, 1940). 1932—35 yillarda Arktika ilmiy styalarining boshligʻi. Rossiyaning bi-rinchi koʻchib yuruvchi "SP— 1" styasiga boshchilik qilgan (1937—38). Shimoliy dengiz yoʻli boshqarmasi boshligʻi (1939— 46). Fanlar akademiyasining Dengiz ekspeditsiyasi ishlari boʻlimi boshligʻi (1951), 1952— 72 yillarda Fanlar akademiyasi Ichki suvlar biologiyasi instituti direktori. Geogr. jamiyatining faxriy aʼzosi (1938). Taymir yarim oroldagi burun, Antraktidadagi togʻlar, Tinch okeandagi suv osti togʻi P. nomiga qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Jizn naldine, M., 1938; Lyod i plamen, M., 1977.

 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
26-noyabrda tugʻilganlar
1894-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
30-yanvarda vafot etganlar
Papirus

Papirus ( ,  ) yoki biblios ( ,  ), shuningdek, harta ( ,  )  - yozuv materiali, qadimgi davrlarda Misrda, keyinroq esa butun qadimgi dunyoda keng tarqalgan. Papirusni ishlab chiqarish uchun shu nomdagi suv-botqoq oʻsimlik ( Cyperus papyrus ) ishlatilgan. Qadimgi Oʻrta yer dengizi hududida papirus oʻsimlik Nil deltasi va Fayum vohasida, Sitsiliyada, ehtimol, Falastin va Suriyada ham oʻstirilgan. Bu oʻsimlik texnik maqsadlarda (arqonlar, boʻyra toʻqish va hatto kemalar qurish uchun), chorva ozuqasi, inson rasionida qoʻpol tola manbai sifatida, baʼzan tibbiy maqsadlarda keng qoʻllanilgan.

N16-V22-V28-G43-M15

Abbosiy Misrda papirus ishlab chiqarish va papirus shakllari Vizantiya anʼanalarini davom ettirdi. O‘ramning birinchi sahifasida – “protokol”da papirus davlat korxonasida ishlab chiqarilganligini tasdiqlovchi rasmiy shtamplar bo‘lgan . Yustinian qonunchiligiga koʻra (noyabr, 44, 2) har bir rasmiy hujjatda uning haqiqiyligidan dalolat beruvchi yozuv boʻlishi kerak edi . Islom davriga oid hujjatlarda arab tilida bayonnoma mavjud boʻlib, koʻpincha Qurʼon iborasi, xalifaning ismi, Misr hokimining ismi, moliya xodimining ismi turli kombinatsiyalarda boʻlgan. Baʼzan papirusning ishlab chiqarilgan yili va joyi koʻrsatilgan; bu formulalar davlat monopoliyasiga tegishli boʻlgan boshqa mahsulotlarga joylashtirilganlarga oʻxshash. Protokollar hijriy toʻrtinchi asrga qadar, yaʼni nasroniylik davrining X asriga qadar doimiy ravishda qoʻllanilgan. Amerikalik tadqiqotchi Mett Malchitskiyning fikriga koʻra, rasmiy hujjatlarni yuritishda protokollardan foydalanish chastotasi va xalifalikning Misr ustidan nazorat qilish darajasi oʻrtasida toʻg'ridan-toʻg'ri bogʻliqlik mavjud ( Horun ar-Rashid nomi bilan yettita protokol, oʻn bir - al-Mutavakkil - va Umaviylar xalifasi Valid ibn Abdulmalikdan oltmishdan ortiq).

Zamonaviy "papirus" va " papirologiya " atamalari yozish uchun ishlatiladigan oʻsimlik oʻsadigan joy va juda koʻp papirus matnlari topilgan hudud sifatida Misr bilan chambarchas bogʻlangan. 16-asrda Uygʻonish davridagi Yevropada shaxsiy kolleksiyalarda yunon tilidagi papiruslar boʻlgan, ammo ularning kelib chiqishi va ahamiyati zamondoshlariga maʼlum emas edi . Pliniy Elder taʼrifiga koʻra papirus texnologiyasini taxminan tiklash boʻyicha birinchi nazariy urinishlardan biri 1572 yilda Venetsiyada nemis botanigi Melhior Viland  "Papirus, uchta sharh" risolasini nashr etganida qilingan edi  .

Havolalar 

 wikiБиблиос или папирус // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
 
 
 
 

Qadimgi adabiyot
Tarix
Afrika bog‘ o‘simliklari
Nil deltasi
Paporotniklar

Paporotniklar — q. Qirqquloqlar.

Manbalar
Papuas tillari

Papuas tillari - Yangi Gvineya o.da va Tinch okeanning boshqa bir qancha o.larida tarqalgan til guruxlari va yakkayakka tillarning umumlashma shartli nomi. Ushbu atama mazkur tillar oʻrtasida genetik oʻxshashlik bor yoki yoʻqligidan qatʼi nazar, shu mintakadagi avstronez tillaridan farqlanish uchun ishlatilgan. Shuning uchun baʼzan ular neavstronez (avstronez boʻlmagan) tillar deb ham ataladi. Papuas tillarining umumiy soni 750 dan 1000 gacha yetadi, ularda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 5 mln. kishiga yaqin. Papuas tillarining genetik qardoshligi haqida ishonarli maʼlumotlar yoʻq; ularning malay-polinez (avstronez) tillari hamda Avstraliya tillari bilan aloqadorligi tax-min qilinadi.

Dastlabki maʼlumotlar boʻyicha Papuas tillari 12 ta til guruxiga ajraladi. Ulardan eng yiriklari: Yangi Gvineya hududini qamrab oluvchi fila (yun. phyle — qabila; avstraliyalik olim S. Vurm taklif etgan ushbu termin "tillar makrooilasi" tushunchasiga toʻgʻri kela-di) — 491 tilni kamrab oladi, bu tillarda soʻzlashuvchilar 4 mln. kishiga yaqin; Gʻarbiy Papua filasi 24 tilni kamrab oladi, unda 500 mingdan or-tiq kishi soʻzlashadi; Sepik-Ramu filasi 97 tilni qamrab oladi, soʻzlashuvchilar 300 ming kishidan ortiq; Torrichelli filasi 47 tilni kamrab oladi. 120 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi; Sharqiy Papua filasi 28 tilni qam-rab oladi, 80 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi va boshqa

Papuas tillari agglyutinativ tillardan. Undosh tovushlar tizimi rivojlangan. Morfologik satxda feʼl turkumi murakkab. Ot turkumida turlanish yoʻq. Papuas tillari oʻz yozuviga ega emas, bu tillar maktablarda deyarli taʼlim-tarbiya tili hisoblanmaydi. Turli Papuas tillari uchun lotin yozuvi asosida alifbolar yaratish ishlari boshlangan.

Manbalar
Papuaslar

Papuaslar (malayyacha papuwa — jingalak) — xalklar guruhi, Gʻarbiy Melaneziyaning tub aholisi. Yangi Gvineya o. va Timor o.ning sharqiy qismi tub joy aholisining katta qismini umumlashgan nomi (enga, chimbu, xagen, kamano, xuli va boshqalar). Umumiy soni 4,8 mln. kishi (1987). Melaneziya irqiga mansub. Papuas tillarida soʻzlashadi. Dindorlari ajdodlar kulti, magiya va totemizmga eʼtiqod qiladi. 19-asr oxiridan missionerlar taʼsiri ostida xristianlik tarqalgan, hozirgi koʻpchilik P. rasman uni qabul qilishgan. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, choʻchqachilik, baliq ovlash, qisman ovchilik. P.ni etnografik jihatdan oʻrganishga rus tadqiqotchisi N.N. Mikluxomaklay katta hissa qoʻshgan.

Manbalar
Papyemashe

Papyemashe (frans. papier mache —ezilgan qogʻoz) — q. Magʻzi soxta.

Manbalar
Par

Par — qushlar patining bir xili, pat oʻzagining juda qisqa boʻlishi, yelpigʻichining boʻlmasligi bilan boshqa patlardan farq qiladi. P.ning oʻsiqchalari pat oʻqp uchki qismida gʻuj boʻlib joylasha i Voyaga yetgan qushlarda P. qoplovchi ostida joylashgan. Ayrim q) in.uip (mas, tasqara) P.i boʻyni va boshida ochiq joylashgan. P., odatda, suvda yashovchi qushlar (gʻozsimonlar, eshkak oyoklilar)da yaxshi rivojlangan boʻlib, patlar ostida bir tekis tarqalgan (gʻozlar, oʻrdaklar, laylaklar, toʻtilar va boshqalar) yoki fakat tananing pteriliy yoki apterilii qismida toʻplangan boʻladi. Ayrim qushlar (koʻkrak tojeizlar, kaptarlar)ning voyaga yetgan davrida P. boʻlmaydi.

Manbalar 

    

Zoologiya
Para...

Para... (yunoncha: para — yonida, yaqinida) — 1) oʻzlashma qoʻshma soʻzlar boʻlagi, biror narsaning yonida boʻlish, shuningdek, biror narsadan chetlashish, uzoqlashishni, oʻzgalikni bildiradi (mas, paramagnetizm); 2) orto-meta-para (kimyoda).

Manbalar
Parabioz

Parabioz (para... va ... bioz) — 1) tirik toʻqimaning qoʻzgʻatuvchi taʼsiriga javoban kechiradigan davriy holati. Nerv (muskul)ning oʻzgargan qismi taʼsirchanligi pasayishi tufayli beriladigan qoʻzgʻalish ritmini oʻtkazmaydigan boʻlib qoladi. P. haqidagi tushunchani rus olimi N. Ye. Vvedenskiy ishlab chiqqan. P.ning rivojlanishi bir necha fazalar orqali oʻtadi. Provizor, yaʼni tenglashtirish fazasida nerv (muskul)ning davriy impulslarni oʻtkazish xususiyati har qanday qoʻzgʻalish kuchiga nisbatan bir xilda pasaygan boʻladi. Paradoks al faza — kuchli qoʻzgʻalishlar nervning oʻzgargan qismi orqali oʻtkazilmaydi, kuchsiz qoʻzgʻalishlar esa muskullarning kuchli qisqarishiga olib keladi. T o r mozlovchi faza — nervning qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyati butunlay yoʻqoladi. P. — qaytar hodisa, lekin zararlovchi omilning kuchayishi hayotiy faoliyatning butunlay izdan chiqishi va oʻlimga olib kelishi mumkin. Vvedenskiy P.ni turgʻun, yaʼni oʻzgarmas qoʻzgʻalishning oʻziga xos holati, kelayotgan qoʻzgʻalishlar toʻlqini turgʻun qoʻzgʻalishlar bilan birga qoʻshilib chuqurlashtirishi hamda nerv markazlarida qoʻzgʻalishni tormozlanishga oʻtish modeli sifatida qaragan. Zamonaviy ada-biyotlarda "P." termini, asosan, eks-tremal va patologi k vaziyatlarga nisbatan qoʻllanadi.

2) Bir organizmning ikkinchisi bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganish maqsadida 2 ta (baʼzan 3 ta) hayvonni qon aylanish sistemasi yoki ular terisini tikib qoʻyish orqali sunʼiy birlashtirish. Tuban tuzilgan organizmlarda (boʻshliq-ichlilar, chuvalchanglarda), shuningdek, dumli suvda va quruqlikda yashovchilarda P.ni amalga oshirish ancha oson, is-siqqonli hayvonlarda bu juda mushkul.

Manbalar
Parabola

Parabola (yun. parabole — qiyos, cho-gʻishtirish, oʻxshatish) — badiiy adabiyotda ramzga moyil kinoyaviy obraz. Ramziy hikoyaga, majozga yaqin boʻlsada, ulardan farq qiladi. Baʼzan Parabolani ramz va ramzli hikoya oraligʻidagi tur deb ham yuritishadi. Ramziylikka yaqinlik Parabolaning kinoyaviy obraz si-fatidagi vazifasini susaytirmaydi. Mazmunni atroflicha keng va chuqur ifodalash imkoniyatining mavjudligi tufayli Paraboladan koʻp yozuvchilar unumli foydalanganlar: F. Kafka "Sud jarayoni", E. Xeminguey "Chol va dengiz", Garsia Markes "Yuz yil tanholikda", Abe Kobo "Qumdagi xotin" va boshqa Oʻzbek yozuvchilaridan A. Muxtor, Sh. Xolmirzayev, N. Eshonqul va boshqa oʻz asarlarida Paraboladan foydalanganlar.

Yana q. 

 Giperbola

Manbalar
Parabola (chiziq)

Parabola (yun. parabole) — 2-tartibli yassi egri chiziq; har bir nuqtasidan fokus deb ataladigan nuqta va direktrisa deb ataladigan toʻgʻri chiziqqacha masofalari teng boʻladi (rasm, a). Fokusdan oʻtib, direktrisaga tik boʻlgan FN toʻgʻri chiziq Parabolaning oʻqi, oʻq bilan Parabolaning kesishish nuqtasi uchi deyiladi. Parabola oʻz oʻqiga nisbatan simmetrik chiziq. Havo qarshiligi hisobga olinmasa, boshlangʻich tezligi vertikal boʻlmagan, erkin harakatlanayotgan jiyemning trayektoriyasi Parabola chizadi. Parabolani oʻz oʻqi atrofida aylantirib hosil qilingan sirt (aylanma paraboloid) parallel nurlarni bir nuqtaga yigʻadi va, aksincha, fokusidan tarqalayotgan nurlar paraboloiddan qaytib, parallel dasta hosil qiladi. Parabolaning bu xossasidan projektor va avtomobil faralari yasashda, quyosh energiyasini qoʻllash (konsentratorlar)da foydalaniladi.

Yana q. 

 Giperbola
 Geometriya
 Konus kesimlari

Manbalar