MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Defektologiya

Defektologiya (lot. defectus -nuqson va ...logiya) — jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalar rivojlanishining psixofizik xususiyatlarini oʻrganish, ularga maxsus taʼlim-tarbiya berish, undagi nuqsonlarni yoʻqota borish qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Koʻr va koʻzi ojiz, kar va qulogʻi ogʻir, aqli zaif, tayanch-harakat appa-ratida nuqsoni bor, nutq kamchiligiga ega boʻlgan bolalar D. fani obʼyek-tidir. Shunga koʻra D. 4 alohida sohaga boʻlinadi: surdopedagogika (kar va qulogʻi ogʻir bolalarni oʻqitish, tarbiyalash usullarini oʻrganadi), tiflopedagogika (koʻr va koʻzi ojiz bolalarni oʻqitish va tarbiyalash masalalarini tadqiq etadi), oligofrenopedagogika (akli zaif bolalarni oʻqitish va tarbiyalash qonuniyatlarini ishlab chiqadi), logopediya (nutq kamchiliklari boʻlgan bolalarni oʻqitish hamda tarbiyalash nazariyasi va amaliyoti bilan shugʻullanadi). Dastlab surdopedagogika va tiflopedagogika paydo boʻlgan (1770-yil karlar uchun Ispaniyada, 1784-yil koʻrlar uchun Parijda maxsus muassasa ochilgan). Keyinchalik logopediya va oligofrenopedagogikaga asos solingan. Nuqsonli va psixofizik kamchiligi bor bolalarning ruhiy qonuniyatlarini oʻrganuvchi maxsus psixologiya, shuningdek, taʼlimtarbiya berish, nuqsonlarni tuzatish, tiklash vositalarini ishlab chiquvchi surdotexnika va tiflotexnika ham D.ga kiradi. D. anatomiya, fiziologiya, patofiziologiya, nevrologiya, nevropatologiya, eshitish, koʻrish va nutq pa-tologiyasi, maktab gigiyenasi, umumiy va pedagogik psixologiya, ped., til-shunoslik, bolalar psixologiyasi va b. fanlar bilan uzviy bogʻlangan. D.ning asosiy vazifasi nuqsonli bolalarni aniklash, tashhis usullarini ishlab chiqish, ular uchun maxsus va mujassamlashtirilgan taʼlimtarbiyani tashkil etish, aqliy va jismoniy kamchiliklarni yoʻqotish vositalarini izlab topish, amalda qoʻllash, ularni hayotga tayyorlash, ijtimoiy foydali insonlar qilib yetishtirishdan iborat.

Oʻlkamizning buyuk alloma, shoir va mutafakkirlari, xususan Ibn Sino, Forobiy, Yusuf Xos Hojib, Navoiy, Amir Temur va b. D.ni izchil va atroflicha muayyan yoʻnalishda oʻrganmagan boʻlsalar ham, oʻz asarlarida defektologik holatlarning aks etishi, namoyon boʻlishi, rivojlanishi, oʻzgarishlari toʻgʻrisida qimmatli fikrlar bildirishgan. Oʻzbekistonda D.ning ilmiy-nazariy, metodik va amaliy tadqiqrtlari bilan G. Sh. Aytmetova, Ye. D. Gordiyenko, L. R. Moʻminova, R. Shomaxmudova, Gʻ. Shoumarov va b. shugullangan. Jismoniy va ruhiy nuqsonli bolalarni jamiyatga foydali kishilar qilib tarbiyalash uchun Oʻzbekistonda maxsus maktabgacha tarbiya muassasalari, maxsus maktablar, maxsus internat maktablar mavjud. Toshkent pedagogika universitetinnng ped. va defektologiya fakultetida maxsus maktab va muassasalar uchun defektolog kadrlar tayyorlanadi (1967-yildan).

Lola Moʻminova.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defektoskop

Defektoskop ( — kamchilik va ...skop) — metall va metallmas materiallardan qilingan buyumlardagi nuqsonlar (siniqlar, darzlar va boshqalar) ni buyumlarga ziyon yetkazmasdan aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Magnitli, rentgen va gamma nurlarga, ultratovush toʻlqinlariga, elektr induksiya hodisasiga asoslangan, kapillyar va boshqa turlari bor. Muqim (statsionar) qurilmalar, koʻchma asboblar, laboratoriya asboblari tarzida ishlab chiqariladi. Muqim defektoskoplarda nuqsonlarni ham aniqlab, ham qayd qiladigan va bir yoʻla baholab ketadigan qurilmalar boʻladi. Kuchma defektoskoplar milli (strelkali) ixcham asbob, yorugʻlik yoki tovush signallari beradigan asbob va boshqalar bilan taʼminlanadi. Laboratiriyada ishlatiladigan defektoskop ancha sezgir boʻladi, koʻpincha, ossillograf va raqamli indikator bilan taʼminlanadi. Baʼzi defektoskoplar tez harakatlanayotgan buyumlardagi nuqsonlarni aniqlay oladi yoki oʻzi buyumga nisbatan harakatlanadi. Juda yuqori temperaturagacha qizdirilgan buyumlardagi nuqsonlarni aniqlash uchun moʻljallangan defektoskoplar ham bor (qarang Defektoskopiya).
Deferent

Deferent (lot. deferens — eltuvchi, aralashtiruvchi), sayyora deferenti — geotsentrik olam sistemasida sayyoralarning sirtmoqsimon harakatini tushuntirish uchun kiritilgan aylana. Markazi Yerda boʻlgan D. boʻylab sayyora emas, balki epitsikl deb ataladigan boshqa aylananing markazi bir meʼyorda harakatlanadi, sayyora esa epitsikl boʻylab harakatlanadi, deb faraz qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defibrator

Defibrator (de... va lot. ﬁ bra - tola) — yogʻoch massasi tayyorlash uchun moʻl-jallangan apparat. Ishi yogoch payrahalarni maxsus metall disklar orasida ishqalash va ezishga asoslangan. Yogʻoch tayyorlash jarayonida ajralgan payraha va mayda tarashalarni D.ga solishdan oldin ular 1 — 1,2 MPa bosim ostida va 165—175° temperaturada bugʻlab yumshatiladi. D.da olingan massadan plitalar, qogʻoz tayyorlash va b. maqsadlarda foydalaniladi. D. yogʻochsozlik, mebelsozlik korxonalarida, qogʻoz f-kalarida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defibrer

Defibrer (frans. deﬁ breur — tolani maydalash) — yogʻoch massasi yoki sellyuloza olish uchun dumaloq yoki yorilgan yogʻochni (uz. 1–3 m, diametri 8—24 sm) aylanib turgan jilvir tosh yordamida qirib yogʻoch massasi olish uchun moʻljallangan mashina. Davriy ishlaydigan va uzluksiz ishlaydigan xillari boʻladi. Davriy ishlaydigani gidravlik, magazinli; uzluksiz ishlaydigani vintli, zanjirli va halqali turlarga boʻlinadi. Jilvir toshi kvars-sement yoki keramik toshdan qilingan uzluksiz D. kengroq ishlatiladi. Unda toʻxtovsiz aylanib turadigan plastinkali zanjirlar yogʻochni jilvir toshlarga qisib beradi, jilvir toshlar yogʻochni qirib, yogʻoch massasiga aylantiradi. D. qogʻoz va karton ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qogʻoz
Defibrillyasiya

Defibrillyasiya (de... va lot. ﬁ brillatio — muskul tolalarining tez qisqarishi) — yurak faoliyati jiddiy izdan chiqqanda yurak qorinchasi yoki boʻlmachasi fibrillyar qisqarishlarining toʻxtashi. Sunʼiy D. bir vaqtning oʻzida yurakka dori bilan kuchli elektr toki taʼsir ettirishdan iborat. Yurak qorinchasi D.si reanimatsiya (jonlantirish)ning muhim usullaridan biri boʻlib, bunda uning qisqarish faoliyati qayta tiklanadi. Yurak boʻlmachasi D.si yurak qisqarishlari sinus ritmining qayta tiklanishiga imkon beradi. D. maxsus apparat — defibrillyator yordamida amalga oshiriladi; bu apparat elektr impulslari generatoridan iborat. D. natijalarini uzluksiz elektrokardiografiyaga qarab aniqlash mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eduardo De Filippo

Eduardo De Filippo (1900.24.5 — Neapol — 1984.1.11) — italyan dramaturgi, rejissor, aktyor, ssenariychi. Ijodi neoralizm oqimi bilan bogʻliqholda rivojlangan. Aktyor sifatida „Frak kiygan uch erkak“, „Ispaniya maydonidan kelgan qiz“, „Neapol tillasi“ kabi filmlarda suratgatushgan. Pyesalarida ijtimoiy mohiyat, chuqur psixologizm grotesk bilan uygʻunlashgan: „Filumena Marturano“ (keyinroq „Ital-yancha nikoh“ nomi bilan ekranlashtirilgan), „Shanba, yakshanba, dushanba“, „Fortunella“ va b. shular jumlasidan. Kinoda („Neapol —millionerlar shahri“) ham ishlagan. 1931—73 yillar oʻzi tashkil etgan truppani boshqargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1900-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
Italiyalik erkak aktyorlar
Definitsiya

Definitsiya (lot. deﬁ nitio) — muayyan tushuncha haqidagi qisqacha taʼrif. Muayyan tushuncha yoki terminning unga xos muhim belgilarini aks ettiruvchi qisqacha ifodasi; biron predmet yoki voqeahodisaning mazmunmohiyatini ochib, tushuntirib berish. T. tanish boʻlmagan termin (tushuncha)ning maʼnosini avvaldan maʼlum boʻlgan soʻz (termin)lar yordamida (nominal T.) yoki uni tanish soʻz (termin)lar boʻlgan matnga kiritish (kontekstual, matniy T.) orkali yuzaga keladi. T. fanda katta rol oʻynaydi, u har qanday ilmiy nazariyaning muhim qismini tashkilqiladi. T.lar orqali fanga yangi tushunchalar, terminlar kiritiladi, uzok, muddat olib borilgan tadqiqotlarning natijalari qayd etiladi.

Manbalar  

Fan
Defis

Defis ( — ajralish, boʻlinish) — soʻzlarni qismga boʻlishda qoʻllaniladigan belgi, chiziqcha (-). D. juft va takroriy soʻzlarda, soʻz va unga qoʻshiladigan unsurlar oʻrtasida (opasingil, uzoq-yaqin, asta-sekin, kula-kula, aytdim-ku, aytdimda kabi) hamda boʻgʻin koʻchirishda ishla-tiladi.opa singil

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deflektor

Deflektor (lot. deﬂ ecto — ogʻdiraman, olib ketaman) — 1) ventilyasiya (shamollatish) yoki tutun moʻrisiga oʻrnatiladigan havo tortish qurilmasi; bino va shaxtalarning shamollatilishini tezlashtiradi, qozon va pechkalar moʻrisining havo tortishini yaxshilaydi; 2) gaz, suyuqlik, tovush toʻlqinlari va b. yoʻnalishini oʻzgartiradigan moslama; 3) magnit kompasi deriva-siyasi (kema, samolyot va b.da temir hamda elektromagnit maydon taʼsirida kompas magnit milining meridiandan ogʻish hodisasi) ni oʻlchaydigan va uni bartaraf qiladigan asbob.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deflyasiya (iqtisodiyot)

Deflyasiya (iqtisodiyotda), dezinflyasiya — inflyasiya davrida chiqarilgan muomaladagi ortiqcha qogʻoz pulni kamaytirish; davlat to-monidan muomaladagi pul miqdorini kamaytirishga qaratilgan moliya va pul-kredit tadbirlari (soliqlarni oshirish, qimmatli qogʻozlar sotish, tovar narxlari darajasini pasaytirish, ish haqi oʻsishiga yoʻl qoʻymaslik, tashqi savdoni jonlantirish, banklar hisob stavkasini oshirish, omonatlar oʻsishini ragʻbatlantirish va b.). Statistik jixatdan D. muomaladagi pul massasi umumiy hajmining yalpi mahsulot, tovar muomalasi va pulli xizmatlar qiymatlari yigʻindisiga nisbati bilan ifodalanadi. Odatda, D.ni davlatlar pul islohoti arafasida oʻtkazadi. Mas, Buyuk Britaniyada 1925-yil pul islohotidan 2 yil oldin — 1923-yilda muomaladagi pullar 541 mln. funt sterlingdan 378 mln. funt sterlinggacha kamaytirilgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin koʻpgina boshqa davlatlarda ham muomaladagi pul miqdorini kamaytirish, tovar narxining oʻsishini susaytirish va b. tadbirlar amalga oshirildi. Oʻzbekistonda yangi soʻm muomalaga kiritilgunga qadar (1994-yil 1 iyul) D. tadbirlari amalga oshirildi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defoliantlar

Defoliantlar (de... va folium -barg) — hosilni yigʻib-terib olishni osonlashtirish maqsadlarida oʻsimliklar bargini toʻkish uchun qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar. Peapitsidlar guruhiga kiradi. D. oʻsimlik barglarini muddatidan oldin qarishi va toʻkilishini, sunʼiy xazonrezgilikni keltirib chiqaradi. Asosan gʻoʻza, urugʻlik lyupin barglarini toʻkishda ishlatiladi. Oʻzbekistonda D. sifatida kalsiy xlorat-xlorid (42% li suvli eritmasi), magniy xlorat (60% li suvda eriydigan kukun), "Sihat" preparati (natriy xlorat asosida), dropp va b.qoʻllaniladi. D. atrof muhitga sal-biy taʼsir koʻrsatmasligi uchun ulardan foydalanishda qatʼiy cheklashlar va maʼlum qoidalarga amal qilishni talab etadi (qarang Defoliatsiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Defoliatsiya

Defoliatsiya — hosilni mashinalar yordamida yigʻib-terib olishni osonlashtirish uchun oʻsimlik barglarini sunʼiy ravishda toʻktirish. D. uchun kimyoviy moddalar — defolianshlarlan foydalaniladi, ular oʻsimliklar barglarida qarish yoki tabiiy toʻkilish yuz beradigan jarayonlarga oʻxshash hodisalarni sodir etadi. Bu jarayonda barglarda xlorofill miqdori kamayadi, fotosintez keskin susayadi, organik moddalar hosil boʻlish jarayoni buziladi, suv bugʻlanishi kuchayadi, oqsil va b. birikmalar parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlar koʻpayadi. Bu birikmalar barg plastinkasi orqali oqib, barg bandi ajratuvchi qavati xoʻjayralarining yakkalanib qolishiga olib keladi va barg oʻz ogʻirligi taʼsirida toʻkiladi. Barglar kimyoviy preparatlar yordamida toʻkilsa, ekin qator oralaridan shamol oʻtishi yaxshilanadi, havoning nisbiy namligi kamayadi. D.dan soʻng barglar uzogi bilan 10—12 kunda qurib toʻkiladi. D. (terimga kadar 20 sutka oldin) gʻoʻza, manzarali va mevali daraxtlar, vino olishga moʻljallangan tokzor (terimga qadar 20 sutka oldin), urugʻlik lyupin, evkomiya va b.ni D. qilish yaxshi natija beradi. Gʻoʻzani D. qilish oʻsimlik ochilgan koʻsaklar soniga qarab utkaziladi (55—60% kusaklar ochilgan bulishi kerak). Barvaqt yoki kechikib qilingan D. (kusaklar pishmasdan yoki ochilmasdan) natijasida toʻla shakllanmagan koʻsaklarga oziq moddalar yetib bormaydi, ular qurib, toʻkilib ketadi, natijada paxta hosili kamayadi, tola hamda urugʻlik chigit sifati yomonlashadi. Ayniqsa, havoning oʻrtacha sutkalik harorati 15°va undan past, kechikkan D. da barglar toʻliq toʻkilmaydi. Dori purkash normasi gʻoʻzaning turi, navi, boʻyi, hosil shoxlari soni, ularning qay darajada rivojlanganligi, koʻchat qalinligi, ishlov berish muddatlari, kuzning kelishi, xullas, barcha shartsharoitlar hisobga olingan holda aniq belgilanishi ke-rak. Bunda har bir gʻoʻza paykali uchun alohida-alohida normalar va muddatlar belgilanadi. D.da preparat tekkan barglargina toʻkiladi, shu sababli gʻoʻzaning hamma barglari bir meʼyorda hoʻllanishiga erishish zarur. Gʻoʻzani D. qilishda kalsiy xlorat-xlorid, magniy xlorat (6–10 kg/ga), "Sihat" (natriy xlorat asosida; 13–16 kg/ga), dropp (0,3—0,7 kg/ga), dropp ultra (0,6—0,8 l/ga) va b. preparatlar qoʻllaniladi. Sutkalik oʻrtacha harorat 17— 20° da preparatlar yaxshi taʼsir koʻrsatadi. Havo harorati 17° dan past boʻlganda defoliantlar miqdori 15 — 20% oshiriladi. Shudring defoliantlar taʼsirini oshiradi, yomgʻir esa, aksincha, uni kamaytiradi. D. qilishda traktorga osiladigan purkagichlardan keng foydalaniladi. Ish suyukligi sarfi traktor purkagichlarda 300—400 l/ga.

Gʻoʻzani oʻz vaqtida D. va desikatsiya qilish paxta hosilini mashinalar yordamida terib olish uchun sharoit yaratadi, hosilning asosiy qismi (90% dan koʻprogʻi)ni sovuq tushgunga qadar terib olishga imkon beradi. D.dan soʻng paxta terish mashinalarining ish unumdorligi 15—20% oshadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Zakirov T. S, Ximicheskaya defolatsiya i desikatsiya xlopchatnika, T., 1968.

Rixsivoy Yoqubov.
Deformatsiya

Deformatsiya ( — buzilish) (Mehanik kuchlanish): 

1) fizikada — tashqi kuch, temperatura, elektr va magnit maydonlari taʼsirida jism shakli va oʻlchamlarining oʻzgarishi. Elastik va plastik xillari bor. Chuqurroq o'rganilganda cho'zilish-siqilish, buralish, egilish va siljish turlariga bo'linadi. Jismga tasir qiluvchi kuchlarning turiga qarab deformatsiya  turlarini kuzatish mumkin. Tashki kuch taʼsiri toʻxtagandan keyin deformatsiya yoʻqolsa (jism oʻz holiga qaytsa) elastik deformatsiya, saqlansa (jism oʻz holiga qaytmasa) plastik deformatsiya yuz beradi. Elastiklik va plastiklik nazariyasida qattiq jism deformatsiyasiga oid harakat va kuchlanish oʻrganiladi. Elastik deformatsiyalanuvchi qattiq jism yoʻq, har qanday qattiq jism tashqi kuch taʼsirida plastik deformatsiyalanadi. Plastik deformatsiya temperatura, tashki kuch va deformatsiya tezligiga bogʻliq. Tashqi kuch maʼlum vaqt davomida bir xil taʼsir qilib tursa, deformatsiya vaqt oʻtgan sari oʻzgara boradi; bu hodisaga yoyiluvchanlik deyiladi. Temperatura koʻtarilishi bilan yoyiluvchanlik ortadi. Tashki kuch ortib borgandagi deformatsiya aktiv (faol), tashki kuch kamayib borgandagi deformatsiya passiv (sust) deformatsiya deyiladi. Deformatsiyaning choʻzilish, siqilish, egilish, buralish xillari mavjud. Mutlaq deformatsiyaning jism boshlangʻich oʻlchami (shakli)ga nisbati nisbiy deformatsiya deyiladi. Deformatsiya qonunlari materiallar qarshiligi, puxtaligi, inshootlar mustahkamligi va h.k.ni hisoblashda tatbiq qilinadi;  

2) geologiyada — tektonik harakatlar natijasida tog jinslarining shakli va hajmi oʻzgarishi. Deformatsiyaga uchragan tog jinslarining tarkibi baʼ-zan butunlay oʻzgarib ketadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsebal

Detsebal (Decebalus) (?—106) - daklar yoʻlboshchisi (87-yildan). Rimliklar bilan 89-yilda boʻlgan muvaffaqiyatli urushda sulhga erishgan. Unga koʻra, Rim har yili daklarga subsidiya (yordam puli) toʻlashi lozim boʻlgan. Daklarning 101 — 102 va 105 — 106-yillardagi Rim bilan urushlari muvaffaqiyatsizlikka uchragan, natijada daklar Rimga tobe boʻlib, D. oʻzini-oʻzi oʻldirgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsi...

Detsi... (lot. decem — oʻn) — ulush birliklari nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha; asosiy birlikning 1/10 ulushiga teng, d bilan ifodalanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsibel

Detsibel (detsi... va bel) — ikkita bir jinsli fizik kattaliklar — energiya, quvvat, tovush bosimi va h.k. nisbati logarifmi bilan oʻlchanadigan birlik; belning 1/10 ulushiga teng , dB bilan ifodalanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsilitr

Detsilitr (detsi... va litr) — hajm birligi; litrning oʻndan bir ulushiga teng, dl bilan ifodalanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsillion

Detsillion (frans.) — bir rakami va 33 ta nol bilan ifodalanadigan katta son, yaʼni 1033.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsimetr

Detsimetr (detsi... va metr) — uzunlik birligi; metrning oʻndan bir ulushiga teng , dm bilan ifodalanadi. 1 dm=10 sm=0,1 m (metr).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsimetrli toʻlqinlar

Detsimetrli toʻlqinlar - uzun ligi 0,1 dan 1 m gacha boʻlgan radiotoʻlqinlar. Bunday toʻlqinlar monosferadan qaytmaydi, yomgʻir va tumanga deyarli yutilmaydi va tarqalmaydi. D.t. radiolokatsiya, radioreleyli aloqa, yerdagi va koinotdagi radioaloqada qoʻllaniladi (qarang Toʻlqinlar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detsis

Detsis — piretroidlar guruhiga man-sub boʻlgan insektitsid. D. tarkibida 1 litrida 25 g taʼsir etuvchi dekametrin moddaga ega emulsiyalanuvchi konsentrat shaklida ishlab chiqariladi. D. Oʻzbekistonda ekinlarni zararkunandalardan himoya qilish maqsadida gektariga 0,3—0,7 l (5—15 g/ga taʼsir etuvchi modda hisobida) sarflanadi. Bundan tashqari yaylovlarni chigirtkalardan himoya qilishda ham ishlatiladi (0,3—0,5 l/ga). Bogʻlarda D.ni ishlatishda oʻrgimchakkana koʻpayib ketmasligi uchun koʻpincha birorta akaritsid qoʻshiladi. Shu maqsadda tarkibiga omayt qoʻshilgan akaridetsis (1,25—1,5 l/ga) yaratilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deshifrovka

Deshifrovka (frans. dechiffrer -maʼnosini yechmoq) —1) notanish xatlar yoki shifrli yozuvlarni shartli belgilar vositasida oʻqish; qad. yozma yodgorliklarning magʻzini chaqishda qoʻllaniladi. Bunda maxsus usullardan foydalaniladi; 2) yerda olingan fotosuratlar, aero va kosmik fotosuratlar boʻyicha muayyan hududni tadqiq qilish usuli. Samolyot yoki turli xil uchish apparatlarida olinadigan fotosuratlarni D. qilishda biror obʼyektning soni va harakteri uning suratdagi koʻrinishiga qarab aniklanadi. Topografik D. vositasida yer yuzasining relyefi va mahalliy predmetlarning suratlari oʻrganiladi hamda joylar razvedka qilinadi; 3) taktik D.da dushmanning mudofaa inshootlari, oʻt ochish pozitsiyalari, kommunikatsiyalari, aerodromlari, buyruq-nazorat punktlari va b. aniqlanadi; 4) maxsus D. oʻrganilayotgan hudud yer yuzasining geologik tuzilishi, ustki qatlam harakteri (mas, lyoss jinsi), yer osti suvlarining resurelari va shu kabi maʼlumotlarni aniklashni koʻzda tutadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deemulgirlash

Deemulgirlash - emulsiya (bir-biriga aralashmaidigan ikki suyuqlikdan iborat dispers sistema)ni parchalash jarayoni. Mas, sutning yogʻini ajratib olish uchun qoʻllaniladi. D. usullari: 1) sentrifuga yordamida (markazdan qochirma kuch taʼsirida suyuqlikdagi ogʻir qoʻshilmalarni yengil qismlardan ajratish); 2) emulsiya zarralariga elektr maydoni taʼsir ettirish (neft tarkibidagi suvni ajratish); 3) emulsiyani isitish (bunda kalloid zarralar kengayib, ustidagi yupqa pardalarni yirtadi, natijada aralashma pastga choʻkadi); 4) emulsiyaga elektrolitlar taʼsir ettirish va h.k.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De jure

De-yure ( — qonuniy, rasmiy) — qonunga asoslangan huquq, maqom; xalqaro huquqda davlat yoki hukumatning toʻla eʼtirof etilishi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dehli

Dehli — Hindiston poytaxti va Dehli ittifoqdosh hududining maʼmuriy markazi. Aholisi 11,7 mln. kishi (2007). Hindistonning shim.-gʻarbida Jamna daryosi boʻyida, dengiz sathidan 216 m balandlikda joylashgan. D.da iyul oyining oʻrtacha temperaturasi 31°, yanvar niki 14,2°. Bir yilda oʻrtacha 660 mm yogʻin yogʻadi.

Hoz. D. qadimgi Indraprastxa (Indarpat) sh. yaqinida 8-asrning 1-yarmida barpo etilgan. 1206 yildan Dehli sultonligining , 1526 yildan Boburiylar saltanatining poytaxti (D. shahrini poytaxt tutgan hukmdorlarning deyarli barchasi turkiylar boʻlgan). 1803 yilda D.ni inglizlar bosib oldi. 1857—59 yillarda shahar hind milliy qoʻzgʻolonining muhim markazlaridan biri boʻlgan. 1911 yildan Britaniya Hindistonining poytaxti, oʻsha yildan D.ning jan.-gʻarbida Yangi shahar (Nyu-Deli) qurila boshladi. 1947 yildan mustaqil Hindiston poytaxti, 1950 yildan Hindiston Respublikasi poytaxti.

D. — mamlakatning yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Hindiston shim.dagi muhim transport yoʻllari tuguni. Bu yerdan mamlakatning turli tomoniga va chet mamlakatlarga temir yoʻl, avtomobil va havo yoʻllari ketgan. D.da 3 ta aeroport mavjud. Shaharda poytaxt aholisi ehtiyoji uchun mahsulot ishlab chiqaradigan sanoat tarmoqlari: toʻqimachilik, tikuvchilik, trikotaj, koʻn poyabzal, oyna-keramika, kimyo-farmatsevtika, elektronika, metallsozlik va mashinasozlik koʻproq rivojlangan. D. qadimdan anʼana boʻlib kelayotgan badiiy hunarmandchilik (fil suyagi oʻy-makorligi, nafis zargarlik buyumlari, oltin va kumush buyumlar i. ch.) bilan ham mashhur.

D.ning eski qismi — Shohjahonobodda qad. meʼmoriy va sanʼat yod-gorliklaridan shahar devori (qisman) darvozalari bilan, Dehli jome masjidi, Laʼl-Qila (Qizil fort) saroy kompleksida Boburiylar davrining oq marmardan ishlangan saroylari (RangMahal, Devoni-Om, Devoni-Kxas, barchasi 1639—48 yillarda qurilgan), Marvarid masjid (1660) bor. Eski shahardan jan.ga tomon Feruzobod sh. vayronalari (1351—88), Kulon (1380) va Qilai-Koʻhna (1545) masjidlari bilan Purana-Qila saroy-qoʻrgʻon ansambli (1540), Humoyun maqbarasi (1565) va b. saqlangan. D.ning eski qismidan 20 km janubda 4 ta shaharqalʼa mavjud: Siri (1303 yilda qurila boshlagan), Jahonpanoh (14-asr), Toʻgʻloqobod (1325, Gʻiyosiddin maqbarasi) va Laʼl-Kot (12-asr oxiri). Laʼl-Kotda Temir ustun (415), Quvvat ul-Islom masjidi (1193 yilda qurila boshlagan), Qutb Minor minorasi, Eltutmish maqbarasi (1235 yildan boshlab) mavjud. D.ning yangi qismi katta maydonlar, bogʻlar va ulardan boshlangan keng koʻchalardan iborat boʻlib, u yerda "Hindiston Darvozasi", markaziy hukumat qarorgohi, maʼmuriy idoralar, banklar va b. joylashgan. 2 ta universitet, koʻplab kollej va in-tlar, Sanʼat va b. akademiyalar, badiiy galereyalar, muzeylar, Mahatma Gandi va Javoharlal Neru memorial muzeylari, teatrlar, Milliy muzey, amfiteatr, rasadxona va b. bor. Koʻplab zamona-viy turar joy binolari qurilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hindiston shaharlari
Dehli (hudud)

Dehli — Hindistondagi ittifoqdosh hudud (1956-yil alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan). Mamlakatning shim. qismida, Jamna daryosi sohilida joylashgan. Mayd. 1483 km. Aholisi (Dehli sh. aholisi bilan) 13,8 mln. kishi (2001). Markazi — Dehli sh. Hududni voliy (general-gubernator) boshqaradi. Qishloq xoʻjaligida donli ekinlar, dukkaklilar yetishtiriladi, shakarqamish, paxta qayta ishlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Hindiston
Dehli jome masjidi

Dehli jome masjidi - Hindistondagi meʼmoriy yodgorlik (1644— 58). Boburiylardan ShohJahon qurdirgan. Masjid 3 xonaqoxdan iborat. Bosh tarzi qizil qumtoshdan ishlangan. Peshtogʻi chuqur ravoqli, muqarnas bilan bezatilgan, uning ikki yonidagi ustunsimon burjlar yuqorisi qafasa bilan tugallangan. Peshtoqning ikki yon tomonidagi gumbazli xonalar oldi qator ravokli. Masjidga 3 tomondan kiriladi. 2 burchagidagi minora va gumbazlar marmar qoplab bezatilgan. Old tomonidagi hovli atrofi ravoqlar bilan oʻralgan. D.j.m.da Oʻrta Osiyo meʼmorligi anʼanalari taʼsiri bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston meʼmoriy yodgorliklari