MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Erxard rejasi

Erxard rejasi — nemis iqtisodchisi, GFRning davlat va siyosiy arbobi Lyudvig Erxard (1897—1977) tomonidan olgʻa surilgan ijtimoiy bozor xoʻjaligi konsepsiyasi va neoliberalizm gʻoyalariga asoslangan iqtisodiy islohotlar dasturi. Erxard rejasi Gʻarbiy Germaniyaning "nemis moʻʼjizasi"ga erishish imkonini bergan iqtisodiy islohotlar majmui boʻlib, unda 2jahrn urushida vayronaga aylangan mamlakatni, izdan chiqqan iqtisodiyotni qayta tiklash omillari belgilab berilgan. Bu reja 1948-yildan boshlab GFR kansleri K.Adenauer va L.Erxard hamkorligida mamlakat iqgisodiy siyosatining asosiy vazifasi sifatida qabul qilingan va amalga oshirilgan. Erxard rejasiga koʻra, 1948-yil 21-iyunda mamlakatda asosiy muammo boʻlgan yuqori inflyatsiyani jilovlash uchun oʻta keskin pul islohoti amalga oshirildi, eski reyxsmarka (RM) oʻrniga yangi doychmarka (DM) joriy qilindi. Bunda kishi boshiga 40 DM 1/1 nisbatda, qolgan mablagʻlar esa yangi valyutaga 1/10 nisbatda almashtirildi. Shuningdek, tijorat banklardagi jamgʻarmalarning katta qismi muzlatib qoʻyildi (1948-yilda 30% va 1949-yilda 70%). Ayni paytda GFR hukumati ishlab chiqarishni qoʻllabquvvatlash maqsadida amaldagi soliq stavkalarini keskin pasaytirdi, Nemis yerlari banki (GFR Davlat banki) esa majburiy zaxiralar meʼyorini pasaytirdi. Mazkur choralar iqtisodiyotni keng miqyosda arzon kreditlar bilan taʼminlab berdi. Ikkinchi jahon urushidan keyin AQShning Gʻarbiy Yevropani qayta tiklashga qaratilgan Marshall rejasi doirasida GFRga ajratilgan 2,422 mlrd. AQSH dollari miqdoridagi yordam ham Erxard rejasi ning muvaffaqiyatini taʼminladi. Ijtimoiy bozor xoʻjaligi modelida totalitar markazdan boshqariladigan iqtisodiyotdan keskin farqlanadigan usullar qoʻllanildi. Natijada qisqa muddatda GFR da iqtisodiy yuksalish jarayonlari boshlandi. Jumladan, 1948-yil GFRda sanoat ishlab chiqarish 50%, 1949-yilda esa 25% oʻsdi. 1953-yilga kelib GFR yalpi ichki mahsulot, sanoat ishlab chiqarish boʻyicha Gʻarbiy Yevropaning iqtisodiy jihatdan eng kuchli mamlakatiga aylandi, nemis doychmarkasi esa dunyoning qadrli valyutalari qatoridan joy oldi. Erxard rejasi bosqichmabosqich (1bosqich 1948— 56 yillarda, 2bosqich 1957—64 yillarda) amalga oshirildi. 1963—67 yillarda GFR kansleri boʻlgan L.Erxard 1965-yilda GFRda "ijtimoiy bozor xoʻjaligi"ni barpo etish dasturi nihoyasiga yetganligini eʼlon qildi. Erxard rejasi va uning asosiy gʻoyalari GFRda oʻz hayotiyligini koʻrsatdi va boshqalar bir qancha mamlakatlar (Shvetsiya, Finlandiya va boshqalar)da keng qoʻllandi.

Qahramon Haqberdiyev.
Ershi mudofaasi

Ershi mudofaasi — Fargʻona vodiysidagi Ershi shahrini Xitoy bosqinchilaridan mudofaa qilinishi (miloddan avvalgi 104—101 yillar). Xitoy istilochilarining Fargʻonaga birinchi yurishi miloddan avvalgi 104 yil boshlangan. Fargʻona yurishida qoʻshinga (40—50 ming kishi) bosh qoʻmondon qilib Li Guangli tayinlanadi. Bu urushning boshlanishiga Xitoy imperatori Udi uchun ot sotib olinmaganligi bahona boʻlgan. Xitoy istilochilari Ershi shahriga yetmasdanoq qoʻshinlarining anchasidan ayrilgan. Yoʻlda charchagan, och qoʻshin Oʻzgan shahridagi hujumda katta talafot koʻrgan. Li Guangli qolgan kuchlari bilan Dungxuangga qaytib kelgan. Xitoy qoʻshinining Fargʻonaga 1yurishi 2 yil davom etgan. 1hujum Xitoy askarlarining magʻlubiyati bilan tamom boʻlgan. Udining farmoniga binoan, zudlik bilan qaytadan urush tayyorgarligi koʻrilib, 60 ming kishilik katta qoʻshin 2marta Ershi shahrini qamal qilgan. Qamal 40 kundan ortiqdavom etgan. Fargʻonaliklar shaharni mardonavor himoya qilishgan va dushmanga katta talafot keltirishgan. Xitoy qoʻshini, oʻzlariga eng yaqin hisoblangan Usun xonligidan yordam kelmagandan soʻng, Qangʻ davlati qoʻshini Fargʻonaga yordamga kelib qolishidan xavotirlanib, fargʻonaliklar qoʻygan shart bilan sulh tuzishga majbur boʻlganlar. Ular fargʻonaliklardan 3 mingta tulpor ot va och qolgan Xitoy qoʻshini uchun gʻalla, oziq-ovqat olib Xitoyga qaytganlar. Bu yurish ham 2 yil davom etib, miloddan avvalgi 101 yil tugagan. Bu urushda xitoyliklar katta talafot koʻrganlar, yurishda qatnashgan jangchilarning oʻndan birigina esonomon yurtiga qaytgan.

Adabiyot 
 Abduxoliq Abdurasul oʻgʻli, Qadimgi Fargʻona tarixidan, T., 2002.
Leo Esaki

Esaki Leo (1925.12.3, Osaka) — yapon fizigi, Yaponiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1975). Tokio universitetini tugatgan (1947). Ilmiy ishlari qattiq jism fizikasi, yarimoʻtkazgichli elektronika, oʻta oʻtkazuvchanlik, tunnellash va magnetizmga oid. Yarimoʻtkazgichlarda tunnellashni eksperimental kashf etdi va tunnel diodni yaratdi (1957). Elektr maydonning aniq bir qiymatida magnit qarshilikning keskin ortishi hodisasi (Esaki effekti)ni kashf etdi (1962). Yarimoʻtkazgichlarda oʻta oʻtkazuvchan energetik tirqishlar mavjudligini aniqladi (1966). Nobel mukofoti laureati (1973).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1925-yilda tugʻilganlar
12-martda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Mahmud Esamboyev

Mahmud Alisultonovich Esamboyev (1921.15.7, Checheniston 2000, Moskva) — balet artisti, estrada raqqosi. Xalq artisti (1974). Mehnat Qahramoni (1984). Grozniy xoreografiya bilim yurtida taʼlim olgan (1939—41). 1944—56 yillarda Qirgʻiz opera va balet teatrida, 1957-yildan jahon xalqlari raqslari ijrochisi. Taras (SolovyevSedoy, "Taras Bulba"), Kudake (Vlasov, Fere, "Anor") kabi partiyalarni va opera spektakllaridagi raqs sahnalarini ijro etgan. E. Sanʼati ehtiros va his-hayajonga toʻlaligi, kuchli texnikasi bilan ajralib turadi. "Choʻpon" (chechencha, oʻzbekcha), "Jangchi" (boshqirdcha), "Oltin tangrim" (hindcha), "Olov raqsi" (marosim raqsi) kabi raqslari bilan tanilgan.

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1921-yilda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
15-iyulda tugʻilganlar
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Eskadra

Eskadra (frans.) — 1) turli darajadagi harbiy kemalarning operativ-taktik qoʻshilmasi (birlashmasi); 2) ayrim xorijiy mamlakatlar armiyalarining harbiy havo kuchlarida samolyotlar yoxud raketalar birlashmasi (qarang Eskadrilya).
Eskadrilya

Eskadrilya (frans.) — bir necha zvenolardan iborat harbiy va fuqaro aviatsiyasi (9—25 samolyot, vertolyot) boʻlinmasi. Bir necha E. aviapolk (aviaguruh, aviaqanot)ni, fuqaro aviatsiyasida — otryadni tashkil qiladi. Zamonaviy harbiy havo kuchlarida E. — asosiy taktik va oʻt ochish boʻlinmasi.
Eskadron

Eskadron (frans.) — 1) 20-asr oʻrtalariga qadar muntazam kavaleriyadagi taktik boʻlinma; 2—4 vzvoddan iborat boʻlgan; kazaklar otliq qoʻshinida sotnya deb atalgan. Turli davlatlar armiyalarida E. 120—200 kishidan tashkil topgan. 4—6 ta E.dan kavaleriya polki tuzilgan; 2) ayrim xorijiy davlatlar (mas, Buyuk Britaniya) qurolli kuchlarida tank polkidagi taktik boʻlinma (101 kishi); boshqaruv guruhi, 4 tank va xizmat koʻrsatish vzvodlaridan iborat. Tank polkida, shuningdek, shtab E.i (100 kishi) va xizmat koʻrsatish E.i (111 kishi) ham mavjud.
Eskalator

Eskalator (lot. — zinapoya) — uzluksiz harakatlanuvchi qiya zinapoyalardan iborat polotnoli koʻtarishtashish qurilmasi; konveyer. Odamlar va yuklarni pastdan yuqoriga va, aksincha, eltish hamda tashish uchun xizmat qiladi. E. metropoliten st-yalari (tunnel E.) va koʻp qavatli jamoat binolari: magazin, teatr va vokzallarda (qavatlararo E.) ishlatiladi.
Eski angor

Eski angor, Eski Anhor -Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida qurilgan magistral kanal. Dargʻom kanalitn suv oladi. qadimiy kanal, miloddan avvalgi 1-asrda qazilgan va Manas nomi bilan yuritilgan. Dastlabki uz. 300 km dan ortiq boʻlgan. 6—8, 8—13-asrlarda, moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan. Temuriylar davrida tiklangan. Soʻntti 4-asr davomida qarovsiz qolgan.

1954-yilda uni rekonstruksiya qilish boshlanib, 1955-yilda ishga tushirildi. Kanal trassasi janubi-gʻarb yoʻnalishida choʻl yerlardan oʻtadi. Umumiy uz. 184 km, bosh qismida suv sarfi 45– 48 m³/sek., bosh va oxirgi qismlaridagi balandlik farqi 300 m. Kanal kam suvli Qashqadaryo havzasini iyul—avgust oylarida Zarafshon daryosining suvi bilan toʻyintiradi. Qashqadaryoga Qarshi shahridan yuqoriroqda quyiladi. Kanalga yiliga 550 mln. m³ gacha suv olinadi va uning 220—280 mln. m³Qashqadaryoga tashlanadi.

1974-yil 56 km da uning davomi sifatida sharq yoʻnalishida Moskva (hozirgi Mustaqillik) kanali qurildi. Eski Anhordan sugʻoriladigan Koson tumani etagidagi ekinzorlar Pistoli kanalidan mashina yordamida suv olinib, sugʻorila boshlandi. Mustaqillik kanalining trassasi Zarafshon togʻ tizmasi etaklarini aylanib, 57 soyni dyuker va akveduklar yordamida kesib oʻtadi. Trassa koʻtarma (20 m gacha) va qazma (46 m gacha) oʻzandan iborat. Kanal oʻzani toʻliq beton toʻshama bilan qoplangan. Uning suv oʻtkazish imkoniyati 60 m³/sek. Kanal 76 km da Chiroqchi shahridan yuqoriroqda Qashqadaryoga suv tashlaydi. Kanalning qurilishi Chiroqchi tumanida 15 ming, Shahrisabz va Yakkabogʻ tumanlar etaklaridagi bir necha ming gektar ekinzorlarning suv taʼminotini yaxshiladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Eski kermen

Eski kermen — Qrimdagi oʻrta asr gʻor shahri xarobasi; Stolovaya togʻining tik yon bagʻrida, Boqchasaroyst 18 km jan.gʻarbda joylashgan. Shahar 5-asr oxiri — 6-asr boshida barpo etilgan. Qazishmalar (1928—37, rahbari N.I.Repnikov) natijasida E.K.Vizantiya tomonidan Xerson (Xersones)ga boradigan yoʻlda qurilgan muhim qalʼa boʻlganligi aniqlangan. Shahar qalin mudofaa devori bilan oʻralgan; qoya oʻyilib, yer osti suv ombori (hovuz) qilingan, undan qamal paytida foydalanishgan. 6-asrda xristian bazilikasi bunyod ztilgan. 8-asr oxirida shahar xazarlar tomonidan vayron etilganligi taxmin qilinadi. 11-asrda u qayta tiklangan. 12-asr da Feodoro knyazligi tarkibiga kirgan. 12—13-asrlarda shahar ravnaqtopgan (12-asrda Uspenskiy cherkovi qurilgan). Shahar turar joylari zich joylashgan. Koʻchalar, koʻplab tosh uylar, qoyaga oʻyib ishlangan xoʻjalik inshootlari, molxona va boshqalar qoldiqlar topilgan. Aholi dehqonchilik, hunarmandchilik, savdo bilan shugʻullangan. 1229-yil shahar moʻgʻullar tomonidan vayron etilib, undagi hayot tugagan.
Eski machit

"ESKI MACHIT" — Qarshi shahridagi teatr. 1992-yil "Muloqot" teatr studiyasidan ajralib chiqib, teatrstudiya sifatida ish boshlagan. Abdunabi Bobojonov, Ishoq Toʻrayev, Oygul Xalilova, Botir Qurbonov, Gulnoza Rahmatova, havaskor sozanda va xonandalar truppa asosini tashkil etgan. "Eski machit" teatrining birinchi asari "Mehribonginam" (Sh.Shomanadze asari) spektaklidayoq truppaning muhim ijtimoiy muammolarni yangi uslubdagi teran sahnaviy talqinlarda yorqin va taʼsirchan ijrolarda aks ettirishga boʻlgan intilishi koʻrindi. Spektakl "Navroʻz95" festivalida 1-oʻrinni oldi. Teatr yangicha fikrlaydigan novator rej.larni taklif etib, shu paytgacha hech kim eʼtibor bermagan manbalar asosida murakkab sahna asarlari yaratish, yangi talkin uslubi va vositalar izlab topish, tomoshabinni voqealarning ishtirokchisiga aylantirish yoʻlidan bordi. 1995-yil rej. Farrux Qosimov Farididdin Attorning "Mantiq uttayr", Navoiyning "Lison uttayr" asarlari asosida "Shayx Sanʼon" va "Tarso duxtar"ni sahnalashtirdi. 1998-yil Ukrainaning Xarkov shahrida oʻtgan "Sharq ekspressi" xalqaro teatr festivalida "Ayol alvasti yoki haroratli ayiq" spektakli 1-oʻrin oldi. 1999-yil Ch. Aytmatovning "Asrga tatigulik kun" asari asosida sahnalashtirilgan "Nayman ona qissasi" spektakli "Navroʻz — 99" respublika festivalida alohida sovrin, Bishkek (Qirgʻiziston)da oʻtgan "CH.Aytmatov va teatr" xalqaro festivalida eng oliy sovrin — Granprini qoʻlga kiritdi. Shuningdek, "Qobil va Hobil", "Raqsu samoʼ" kabi spektakllar ham turli mukofotlarga sazovor boʻldi. "Chiyali bozordagi hangoma", "Moʻʼjizaviy daraxt", "Manqurtlarga bermang dunyoni" kabi teatrlashgan tomoshalari ham muvaffaqiyat qozondi.

Teatrning badiiy rahbari va bosh rej.i — Ishoq Toʻrayev.

Muhsin Qodirov.
Eski Tuyatortar kanali

Eski tuyatortar kanali, Tuyatortar kanali — Zarafshon daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Mirzachoʻlni sugorish uchun qazilgan dastlabki kanallardan biri. Zarafshon daryosining suvini Sangzor daryosiga quyadi. Zarafshondagi „Birinchi May“ toʻgʻonidan boshlanadi. E.Eski Tuyatortar kanali milod boshlarida qazilgan, 6—8-asrlarda oʻzaro urushlar natijasida va arablar istilosi davrida vayron boʻlgan. 16-asrda Buxoro xoni Abdullaxon 7/davrida qayta tiklangan va keyinchalik Sirdaryo (Karay va Mirzarabot)gacha yetkazilgan. 1912 yilda Samarqand generalgubernatori tomonidan qisman qayta tiklangan. Shoʻrolar davrida kanal qayta qaziddi. Uz. 108,2 km, suv oʻtkazish imkoniyati 50 m³/sek. Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi 34 ming ga dan ortiq ekin maydonlari sugoriladi. 1987 yilda kanal trassasida Qorovultepa suv ombori qurilgan. Hozirgi kunda Tuyatortar kanalining chuqurligi 2-3m, kengligi 7-8 m. Kanal suvi Bahor va yoz faslida loyqalashib, katta sig'imdagi suvni hosil qiladi, kuz va qish fasliga kelib suv hajmi kamayadi va tiniy boshlaydi. Shunnigdek, ushbu kanal Baxmal tumanidagi bir qancha qishloqlarning, xususan Dòsmat, Gulbuloq MFY, Changal, Shodmon MFY, Alami MFY kabi qishloqlar uchun asosiy sug'orish manbai bòlib xizmat qiladi. Bu kanal yaqinidagi qishloqlarda tabiiy ofatlar ham kuzatilgan, xususan 2012-yil 10-11-may kunlari kanal suvining toshishi natijasida, Gulbuloq MFYda 20ga yaqin odamlarning uylariga zarar yetgan.

Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Jizzax viloyati
Kanallar
Eski yakkabogʻ

Eski yakkabogʻ — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanidagi shaharcha (1989-yildan). Yaqin transport yoʻli bekati — Yakkabogʻ. Aholisi 10,7 ming kishi (2003). Shaharchada umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, avtokorxona, qurilish va sanoat korxonalari, kichik korxona va firmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Kutubxona, madaniyat muassasalari, tibbiy punkt, dorixona, aloqa boʻlimi bor.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Yakkabogʻ tumani
Qashqadaryo viloyatining shahar tipidagi aholi punktlari
Yakkabogʻ tumani shaharchalari
Eskiyer suv ombori

Eskiyer suv ombori — Namangan viloyatining Yangiqoʻrgʻon tumanida qurilgan suv ombori. 1978-yilda ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 18,5 mln.m3. Gʻirvonsoy va Namangansoy suvlarini quzqish mavsumida toʻplaydi. Toʻgʻonining balandligi 23 m. Maksimal suv chiqarish imkoniyati 10 m³/sek. Chortoq, Yangiqoʻrgʻon, Namangan tumanlaridagi yerlarni sugʻorishda foydalaniladi.

 

Suv omborlari
Eskiz

Eskiz (frans. ) — badiiy asar yoki uning alohida qismlari gʻoyasini aks ettiruvchi dastlabki qoralama, xomaki asar. E.da boʻlajak asarning kompozitsiya yechimi, shakllarning fazoviy kenglikda joylashuvi va ularning oʻzaro nisbatlari, umumiy rang tizimi xususiyatlari va boshqalar belgilab olinadi. E. grafika, rang-tasvir, haykaltaroshlikda ularning tasvir vositalari yordamida ishlanadi. E. erkin, tez qoralama tarzida bajariladi, ayrim hollarda boʻlajak asarning mayda unsurlari ham oʻz aksini topadi. Koʻp hollarda E. mustaqil asar darajasiga qoʻtarilishi va badiiy qiymatga ega boʻlishi mumkin.
Eskimos tili

Eskimos tili — paleoosiyo tillarining eskimosaleut guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasida Chukot muxtor okrugida va Magadan viloyatining jan.sharqida, AQShda Alyaska yarim oroli va unga yaqin orollarda, Kanada va Grenlandiyaning shim. hududlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 115 ming (AQShda — 38 ming, Kanadada — 28 ming, Grenlandiyada — 47 ming, Rossiya Federatsiyasida — 1,5 ming) kishidan iborat. Eskimos tili Grenlandiyada orol muxtoriyatining tili, qolgan mamlakatlarda esa oddiy soʻzlashuv tili hisoblanadi. Bir qancha belgilariga qoʻra oʻz qarindoshi — aleut tilidan keskin farq qiladi. Umuman Eskimos tilida 2 ta — yuit va inuit lahjalari, Rossiya Federatsiyasidagi Eskimos tilida 3 ta — chaplin, naukan, sirenik lahjalari ajratiladi. Koʻp asrlar mobaynida eskimoslarning maʼlum hududlar doirasidagina ajralib yashashi tufayli Eskimos tilining bir qator lahjalari mustaqil til belgilariga ega boʻlgan.

Eskimos yozuvi birinchi marta Grenlandiyada 19-asr oʻrtalarida (lotin grafikasi asosida), Rossiya Federatsiyasida 20-asrning 30-yillarida (1932—37 yillarda lotin grafikasi, 1937-yildan rus grafikasi asosida), AQSH va Kanadada 20-asrning 70-yillarida (lotin grafikasi asosida) shakllangan.

Manbalar

Tillar
Eskimoslar

Eskimoslar (oʻzlarini inuit deb atashadi) — xalqlar guruhi. Alyaska (AQSh, 38 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), Shimoliy Kanada (28 ming kishi), Grenlandiya oroli (grenlandlar, 47 ming kishi) va Rossiya (Magadan viloyati va Vrangel oroli, 1,7 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari)da yashaydi. Eskimos tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristian boʻlsalarda, amalda animizm, shomoniylik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻulotlari — ovchilik va baliq ovlash.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 Nuttall, Mark. Encyclopedia of the Arctic. New York: Routledge, 2005. .

Kirill

Havolalar 

Xalqlar
Eskishehir

Eskishehir — Turkiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Eskishehir viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 482,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi va muhim savdosanoat markazi. Harbiy, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement va yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Transport mashinasozligi rivojlangan. Shahar yaqinidan xrom rudasi qazib olinadi.

  

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Eskorial

Eskorial — Ispaniyadagi aholi punkti. Gvadarrama togʻida, Madrid shahri yaqinida joylashgan. Eskorial oʻzining SanLorenso del Eskorial ibodatxonasaroyi bilan mashhur (1563—1584, meʼmorlar X.B.Toledo va X.B.Errera loyihasi asosida qurilgan). Saroy ansambli havo rang va kulrang granitdan qurilgan boʻlib, tashqi bezaklardan xoli. Ichki xonalari qimmatbaho sanʼat asarlari: El Greko, Velaskes, Riber, Titsian, Veroneze, haykaltarosh B.Chellini va boshqalarning haykal va tasviriy rasmlari bilan bezatilgan. Kasita del Prinsipe (1772) paviloni saqlangan. Ispaniya qirollari qarorgohi. Turizm rivojlangan. Kurortlar bor.
Eson Davlat begim

Eson davlat begim (? 1505) — Moʻgʻuliston (Yettisuv va TyanShan), keyinchalik Toshkent va Sayram hokimi Yunusxon (1415—87)nʼing xotini. Oqila, dono va mehribon E.Eson davlat begim saltanatni boshqarishda faol qatnashgan. U Yunusxondan 3 qiz koʻrgan. Toʻngʻich qizi Mehr Nigorxonim Movarounnahr hukmdori Sulton Ahmad Mirzo ibn Sulton Abusaid mirzoga uzatilgan, farzand koʻrmagan. Ikkinchi qizi Qutlugʻ Nigorxonim (? — 1505/06, Kobul) 1475 yil Umarshayx Mirzota turmushga berilgan. Undan bir qiz (Xonzoda begim) va bir oʻgʻil (Bobur) koʻrgan. Kenja qizi Xub Nigorxonim 1494 yil Toshkentda 10 yil davomida koʻhna Ustrushona (Oʻratepa)ga hokimlik qilgan Muhammad Husayn koʻragonga nikoh qilingan. Xoʻb Nigorxonim 2 qiz va 2 oʻgʻil qoʻradi. Toʻngʻich oʻgʻli Muhammad Haydar mirzo „Tarixi Rashidiy“ asarining muallifi tarzida shuhrat topgan.

Bobur Samarqandni Shayboniyxonga tashlab chiqqanda (1501) E.Eson davlat begim shaharda bir muddat qolib, keyin Bobur huzuriga qarindosh urugʻlari bilan kelgan. Boburning yozishicha, Andijon atrofida E.Eson davlat begimning bogʻi boʻlib u Qoʻshtegirmon deb atalgan.

Adabiyot 
 Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960; Mirza Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi, T., 1996.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Temuriylar
1505-yilda vafot etganlar
Espiritu-Santu

Espiritusantu — Braziliyaning sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 46,2 ming km². Aholisi 3,1 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Vitoriya shahri Shtatning gʻarbiy qismini Braziliya yassitogʻligi, sharqini botqoqlashgan Atlantikaboʻyi pasttekisligi egallagan. Iklimi tropik, pasttekislikda issiq va sernam (oʻrtacha oylik tralar 20—26°, yillik yogʻin 1500–1700 mm), yassitogʻlikda salqinroq, yillik yogʻin 1000–1200 mm. Sernam tropik oʻrmonlar, sohil qismida aralash tropik oʻrmonlar bor.

Iqtisodiyotining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil qiladi. Kofe, sitrus mevalar va kakao plantatsiyalari bor. Shuningdek, shakarqamish, sholi, maniok, dukkakli ekinlar, makkajoʻxori, tamaki ham yetishtiriladi. Foydali qazilmalardan tarkibida toriy, uran va sirkoniy boʻlgan monatsit qumlar, plavikli shpat, marmar konlari, mineral suvli buloqlar bor. Toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi. Tashqi savdo aylanmasida Vitoriya dengiz porti muhim ahamiyatga ega.
Esse (asar)

Esse ( — urinish, sinash, ocherk) — erkin kompozitsiyali, uncha katta boʻlmagan nasriy asar. Esse orqali narsa va yoki shaxsga oid subyektiv fikr bildiriladi. Esselar falsafiy, tarixiy-biografik, publitsistik, adabiy-tanqidiy, ilmiy-ommabop yoki sof belletristik xarakterda boʻladi. Esse uslubi obrazliligi, aforistikligi, jonli tilga yaqinligi bilan ajralib turadi. Mazmuni muayyan sabab yoki masalaga oid tugal tafsilotni yoki aniqlikni talab qilmaydigan individual taassurot va mulohazalardan iborat boʻladi. Mustaqil janr sifatida A. Montel ijodida tarkib topdi. O‘zbek adabiyotida XX-asrning 90—110-yillaridan 
Esse yaratila boshlandi.

Yana qara 

 Pamflet
Essensiya

Essensiya (lot. — mohiyat, negiz) — biror moddaning oʻtkir damlamasi yoki eritmasi. "E." termini, koʻpincha, biror erituvchi bilan eritib (ajratib) olingan oʻsimlik moddalariga nisbatan ishlatiladi, mas, gul Essensiya E. ishlatish oldidan suyultiriladi, mas, sirka Essensiya
Estakada

Estakada — transport vositalari va piyodalar uchun moʻljallangan yoʻllar yer sirtidan maʼlum balandlikda oʻtkaziladigan inshoot; koʻprikshtt bir turi. E. ostidan yoʻl oʻtkazish yoki boshqa maqsadlarda foydalanish mumkin. E.lardan, asosan, shaharlar va sanoat zonalarida foydalaniladi. E. bir qancha tayanch (ustun)lar ustiga oʻrnatiladigan toʻsinsimon konstruksiyalardan tashkil topadi. Temirbeton, poʻlat va yogʻochli xillari boʻladi. E. ostidan kema oʻtishi uchun imkon beradigan balandlikda suv ustiga ham quriladi (mas, portlarda, dengiz neft konlarida). E. sanoat korxonalarida ikki binoning yuqori qavatini bir-biriga bogʻlash uchun, transportyorlar, quvurlar, kabellar va h.k. oʻtkazish uchun ham quriladi. Piyodalar E.si transport yoʻli stansiyasida yoʻl ustidan piyodalar oʻtishi uchun moʻljallanadi. Bunday E.lar koʻp tarqalgan. Yirik shaharlar (mas, Berlin, Nyu-York, Tokio) da E. yordamida oʻtkazilgan juda uzun yer usti yoʻllari mavjud.
Eston tili

Eston tili (eesti keel) — fin-ugor tillari oilasi tarkibidagi boltiqboʻyi-fin guruhiga mansub til; asosan, Estoniyada, qisman RF, Shvetsiya, AQSH, Kanada, Avstraliya va boshqalar mamlakatlarda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 1,1 mln. kishidan ortiqroq (jumladan, Estoniyada 970 ming kishidan ortiq, Rossiya Federatsiyasida — 46 ming, Shvetsiya — 25 ming, AQSH — 25 ming, Kanada — 25 ming, Avstraliya — 6 ming). Quyidagi lahja guruhlari bor: shim. eston (orol lahjasi, gʻarbiy, oʻrta gʻarbiy va sharqiy shevalar), jan. eston (mulk, tartu, virus lahjalari) va shim.sharqiy soqilboʻyi lahjasi. Boshqa boltiqboʻyifin tillaridan farqli ravishda Eston tilida barcha choʻziq unlilar, diftonglar, undoshlar hamda undosh qoʻshilmalaridagi choʻziqlik darajalarining almashinib kelishi kuzatiladi. Birinchi boʻgʻindagi urgʻu — asosiy, uchinchi boʻgʻindagi urgʻu esa ikkinchi darajali hisoblanadi. Barcha unlilar va diftonglar soʻzning birinchi boʻgʻinida bemalol qoʻllanadi, boshqa boʻgʻinlarda esa ayrim unlilar (diftonglar)gina qoʻllana oladi. Eston tilining morfologik qurilishi flektivagglyutinativ xususiyatga ega.

Eston tilidagi dastlabki yozma materiallar 13-asrga mansub boʻlsada, nisbatan kattaroq matnlar 16-asr boshlaridan maʼlum. Bosma kitob 1535-yilda paydo boʻlgan. 16-asrda shim. eston va jan. eston lahjalari asosida 2 ta adabiy til, 19-asr dan boshlab barcha hududlarda shim. eston adabiy tili qoʻllana boshlagan. 19-asrning 2-yarmidan yagona adabiy til shakllana boshlab, uning meʼyorlari 20-asrning 1-yarmidagina barqarorlashdi. Yozuvi lotin grafikasi asosida.

Manbalar

Tillar
Eston tili
Estoniya Fanlar Akademiyasi

Estoniya Fanlar Akademiyasi — Estoniyaning oliy ilmiy muassasasi. 1946-yil Tallin shahrida tashkil etilgan. 1989-yilgacha Estoniya SSR Fanlar akademiyasi deb nomlangan. 4 boʻlimi, 19 ilmiy muassasasi bor. "Axborot" va jur.lar, ilmiy muassasa va jamiyatlarning asarlarini nashr etadi. Ilmiy kutubxonasida 3 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

Fanlar akademiyalari