MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dismenoreya

Dismenoreya (due... va yun. men — hayz, rhoira — kechish), algomeno-r ye ya — hayzning ogʻriqli kechishi. D.da, odatda, qorin pasti, bel va dumgʻaza sohasi ogʻriydi. Ogʻriq hayzdan oldin yoki uning dastlabki kunlari paydo boʻlib, butun hayz kunlari davomida kuzatiladi. Baʼzan koʻngil aynishi, qusish, bosh ogʻrigʻi, umumiy ahvolning oʻzgarishi hollari kuzatiladi. D. birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi D. jinsiy aʼzolarning kasalliklari bilan bogʻliq boʻlmaydi, koʻpincha tugʻmagan ayollarda uchraydi. Ikkilamchi D. turli ginekologik kasalliklar (oʻsma, endometrioz va b.)ning oqibatidir. D. mustaqil kasallik boʻlmay, balki turli kasalliklar, rivojlanish anomaliyalari va b.ning belgisi sifatida namoyon boʻladi. D.ning yuzaga kelishida ayniqsa, nerv sistemasining funksional xususiyatlari va oʻzgarishlari, shuningdek, boshdan kechirilgan kasalliklar (infeksiya, zoʻriqish, ogʻir ruhiy kechinmalar), infantilizm, endokrin buzilishlar muhim rol oʻynaydi. D.ni davolash uni yuzaga keltirgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Birlamchi D.da nerv sistemasi faoliyatini tartibga solish, normal hayot tarzi, toʻgʻri ovqatlanish, ruhiyatga zararli taʼsirotlarni yoʻqotish, turli somatik kasalliklarni davolash lozim. Ikkilamchi D.da yalligʻlanish kasalliklari, endometrioz va b.ni davolashga eʼtibor berish kerak.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Walt Disney

Walt Disney (; tugʻilgan paytidagi ismi Walter Elias Disney (); 1901-yil 5-dekabr, Chikago — 1966-yil 15-dekabr, Burbank) — amerikalik kinorejissor-multiplikatori, rassom va produser. Produser sifatida 59 nominatsiyada Oscar mukofotiga nomzod qilib koʻrsatilib, ularning 22 tasida esa gʻolib boʻlgan. Bundan tashqari, uch marotaba Oltin globus, bir marotaba Emmy mukofoti bilan taqdirlangan. Disney 1919-yildan kino sohasida ishlagan. Qisqa metrajli „Steamboat Willie“ („Willie kemasi“) (1928) ovozli multfilmi bilan AQSh kinematografiyasida tovush va harakatni sinxronlashtirish usulini ishlab chiqqan. Disney birinchilardan boʻlib qahramonlari (oʻrdak Donald Duck, sichqon Mickey Mouse va boshqalar) boʻlgan qisqa metrajli filmlarni suratga oldi. 1933-yilda AQShda birinchi boʻlib uch rangli film yaratdi. Uning yirik filmlari: „Oppogʻoy va yetti gnom“, „Bambi“, „Uyqudagi malika“, „101 ta dalmatin“ va boshqa Disney folklor va etnografiyaga, hayvonlar va oʻsimliklar dunyosiga oid hujjatli filmlarning ham muallifi. Filmlari Oʻzbekistonda ham namoyish etilgan. Disneyning Anaheim shahrida ochgan „Disneyland“ (1955) bolalar bogʻi juda mashhur. Undagi qator texnik attraksionlar Disney filmlaridagi obrazlarni aks ettiradi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar  
 

1901-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
Amerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak ovoz aktyorlari
Dispanser

Dispanser (frans. dispensaire — taqsimlayman) — bemorlarning ayrim guruhlariga muntazam davolash-profilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniqlash, ularni hisobga olish, davolash, ahvollarini kuzatib borish, ish va yashash joylarining sharoitini oʻrganish, bundan tashqari, kasalliklarga qarshi kurashish, oldini olish choralari bilan bogʻliq sanitariya-maorifi masalalarini ishlab chiqish, targʻib qilish D.ning muhim vazifasidir. Sil, teritanosil, onkologik, psixonevrologik, narkologik, kardiorevmatologik, shuningdek, buqoqqa qarshi, vrachlik fizkultura (sport bilan shugʻullanuvchilarni kuzatib turadigan) D.lari boʻladi. Har qaysi soha D.lari ishining oʻziga xos tomonlari bor. Masalan, silga qarshi D. aholini yalpi flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazadi (qarang Flyuorografiya), bemorlar bilan birga boʻlgan kishilarni hisobga oladi; psixonevrologik ekspertiza oʻtkazadi; vrachlik-fizkultura D.i vrach nazoratini amalga oshiradi. D. tar-kibida poliklinika, kasalxona, klinikdiagnostika va b. lab.lar, ixtisoslashgan davolash-profilaktika xonalari, ayrim hollarda kunduzgi va tungi sanatoriylar, mehnat bilan davolash ustaxonalari, parhez oshxona va h. k. boʻladi. Tuman D.lari oʻz hududidagi aholiga xizmat koʻrsatadi. Bundan tashqari, shahar va respublika D.lari ham boʻladi.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispasha

Dispasha (frans. dispache) — 1) kema halokati (kemani, ekipajni, yukni qutqarish)dagi jami harajatlarni hisoblash; 2) yuk tashishni tashkil etgan tomonlar (yuk va kema egasi, ke-mani yollovchi ijarachi) oʻrtasida harajatlarning taqsimlanishi. D.ni amalga oshiruvchi shaxs dispasher deb yuritiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersion analiz

Dispersion analiz - dispers faza zarrachalari (oʻta mayda gʻovakli jismlar gʻovaklari)ning oʻlchamlarini aniqlash usullari majmui. Bunda dispers sistemaningdispereligi yoki solishtirma sirti, yaʼni fazalar orasidagi umumiy sirtni dispers faza hajmiga (yoki massasiga) nisbati ham aniqlanadi. D. a. usullarini uchta guruhga ajratish mumkin: 1) ayrim zarrachalar parametrlari (oʻlchami, massasi va b.)ni aniklash hamda ularni statistik ishlab chiqish natijasida koʻp sonli oʻlchashlar oʻtkazish (mas, avtomatik sistemalarni qoʻllash) usuli; 2) dispers sistema zarrachalarining katta-kichikligiga koʻra sinflarga boʻlish usullari; 3) maʼlum bir holatda joylashgan zarrachalar xossalarini aniklashga asoslangan usullar. Birinchi guruh usullarida zarrachalarning oʻlchamlari optik mikroskop (odatda 1 mkm dan bir necha mm gacha) yoki elektron mikroskop (1 nm dan bir necha mkm gacha) yordamida oʻlchanadi; dispers faza zarrachalari boʻlgan ingichka naychadan oʻtkazilayotgan suspenziya yorugʻlik nuri yoki elektr qarshiligining oʻzgarishini (Kulter hisoblagichlarida zarrachalarning oʻlchamlari 0,1 dan 100 mkm gacha, optik asboblarda esa 5 dan 500 mkm gacha boʻlganda) oʻlchash imkonini beradi. D. a.ning ikkinchi guruhi usullariga elak analizi (zarrachalar oʻlchamlari 1 dan 500 mkm gacha boʻlganda) va gaz yoki suyukdiklar oqimida zarrachalarning ajratilishi (zarrachalarning oʻlchamlari 0,1 dan bir necha mm gacha) kiradi. D. a.ning uchinchi guruhi usullariga sedimentatsiyey analiznmsh bar-cha usullari taallukli. Bu usullar qoldiq massasining toʻplanish kinetikasini qisobga olish (Figurovskiy sedimentometri zarrachalarning oʻlchamlari 1 dan 500 mkm gacha boʻlganda oʻlchash imkonini beradi) yoki suspenziya optik zichligining oʻzgarishiga asoslangan. D. a.da sentrofugalarni qoʻllash oʻlchashlar chegarasini 0,1 mkm gacha pasaytirish imkonini beradi (ultratsentrofuglar yordamida oʻlchamlari 1 — 100 nm boʻlgan zarrachalarni oʻlchash mumkin). Yorugʻlik nurlarining juda kichik nurlanishi, rentgen nurlari, neytronlar va b. yordamida zarrachalar oʻlchamini aniqlashning turli usullaridan keng foydalaniladi. Solishtirma sirtni aniklash uchun adsorbsion usullar (monomolekulyar katlamdagi adsorbsiyalangan moddaning miqdorini ham aniklash mumkin) qoʻllaniladi. Kukun holdagi moddalarning solishtirma sirti adsorbsiya issikdigi (yoki hoʻllanish) boʻyicha aniqlanadi. D. a.ning adsorbsion usullari turlicha boʻlib, ular solishtirma sirt 10—103 m2/g (zarrachalar oʻlchami 10 dan 1000 nm gacha) boʻlganda aniklash imkonini beradi. Oʻlchamlari 1 dan 100 nm gacha boʻlgan erkin dispers siste-malar zarrachalari diffuziya, ultrafiltratsiya va b. usullar bilan aniqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Xodakov G. S, Yudkin Yu. P., Sedimentatsionniy analiz visokodispersnix sistem, M., 1981; Greg S, SingK., Adsorbsiya, udelnaya poverxnost, poristost, per. s ang ., 2 izd., M., 1984.

Rustam Maʼrupov.
Dispersnoy analiz

Dispersnoy analiz - matematik statistika usullaridan biri; bir necha omillarga bogʻliq tajribalar natijalarini tahlil qilishda, bu omillarning qaysi biri shu tajriba natijasiga qanday taʼsir qilishini aniklash. Bu usulni 1925 yilda ingliz statistik olimi R. Fisher agronomiyaga doyr tajribalar natijalarini urganish uchun taklif qilgan. D. a.ning asosiy masalalaridan biri — tajribada kuzatilgan natijalarning jami normal taqsimotga ega boʻlgan bir xil tasodifiy miqsor qiymatlari toʻplami yoki oʻrtacha qiymatlari turlicha boʻlgan normal taqsimlangan bir necha tasodifiy miqdorlar qiymatlari toʻplami ekanligini aniklashdan iborat. D. a.ning eng sodsa masalasi tajriba natijalariga koʻra bir xil dispersiyaga ega boʻlgan normal taqsimlangan tasodifiy miqdorlar guruhlarining oʻrta qiymatlari tengligi haqidagi statistik gipotezani tekshirish masalasidir. D. a.da shunga oʻxshash masalalarni hal qilishning miqdoriy usullari ishlab chiqilgan. Masalan, agar tajriba oʻtkazish mobaynidagi barcha oʻlchashlar natijasi teng chiksa va tasodifiy xatolar normal taqsimot qoidasiga boʻysunsa, u holda yakuniy natija maxsus (dispersion taqsimot) jadvallari yordamida aniqlanadi. D. a. ayniqsa qishloq xoʻjaligi sohasidagi turli xil ag-ronomik usullarni, yangi navlarni solishtirish bilan bogʻliq boʻlgan tajri-balarning natijalarini tadqiq qilishda, shuningdek, iqtisodiyot, texnika, biologiya va b. sohalarda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersion prizmalar

Dispersion prizmalar - optik prizmalarning bir guruhi; nurlanishlarni toʻlqin uzunligiga qarab spektrlarga ajratishga xizmat qiladi. Asosan, spektral asboblarda ishlatiladi. Nurlanishlarning D. p.da ajralishi shu prizmadan oʻtayotgan nurlar ogʻish burchagi 8 ning turli uzunlik X dagi toʻlqinlarning sinish koʻrsatkichlari i ga bogʻliqligi natijasidir. D. p. kuzatilayotgan spektr sohasiga qarab turli xil materialdan: koʻrinuvchi sohalar shishadan; ultra-binafsha sohalar kristall kvars, flyuorit va b. moddalardan; infraqi-zil sohalar litiy, ftorit, osh tuzi va b. moddalardan yasaladi. D. p.ning spektrga ajrata olishi prizma yasalgan moddaning solishtirma ogʻirligiga bogʻliq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersiya (maʼnolari)

Dispersiya ( — tarqalish, sochilish):

1) matematikada — tasodifiy miqdor dispersiyasi; tasodifiy miqdorning matematik kutilish atrofidagi zichligi darajasini aks ettiradigan tushuncha. Taʼrifga koʻra dispersiya tasodifiy miqdor bilan uning matematik kutilishi orasidagi ayirma kvadratining matematik kutilishiga teng.

2) fizikada — oʻrganilayotgan fizik kattalikning tasodifan oʻlchangan qiymati uning oʻrtacha qiymatlaridan farqlanishi darajasi. Tajribada esa dispersiya deb tasodifiy oʻlchangan qiymatlarni ularning oʻrtacha arifmetik qiymatidan ogʻishishlari kvadratlarining oʻrtacha arifmetik kattaligi tushuniladi. Fizikada, mas, quyidagi iboralar mavjud: 

 Elektromagnit toʻlqinlar dispersiyasi — muhitda tarqalayotgan elektromagnit toʻlqinlar tezligining toʻlqin chastotasi (toʻlqin uzunligi)ga bogʻlikligi. 
 Dielektrik kirituvchanlik dispersiyasi — oʻzgaruvchan elektromagnit maydonga joylashgan modda dielektrik kirituvchanligining shu maydon tebranishlar chastotasiga bogʻlikdigi. 
 Yorugdik dispersiyasi — yoruglikning difraksiyalanishi, interferen-siyalanishi va ikki muqit chegarasida sinishi natijasida monoxromatik tashkil etuvchilarga, yaʼni spektrga ajralishi. Xususiy holda, yoruglik dispersiyasi — muhitning mutlaq sindirish koʻrsat-kichining shu muhitga tushayotgan yorugʻlik chastotasiga bogʻliqligini koʻrsatadi

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispersiya qonuni

Dispersiya qonuni - quyidagi bogʻliqliklarni ifodalaydigan qonun: 1) toʻlqin chastotasi sh uning toʻlqin vektori k ga bogʻliq; 2) qattiq jism kvant nazariyasida — kvant zarra energiyasi Ye uning kvaziimpulsirga bogʻliq; 3) suyuklik kvant nazariyasida — suyuklikning elementar gʻalayonlanish energiyasi uning impulsiga bogʻliq; 4) yorugʻlik dispersiyasi — yorugʻlikning sinishida sindirish koʻrsatkichi p yorugʻlik chastotasi so ga bogʻliq. Bunday dispersiya yorugʻlikning tarqalish jarayonida spektrga ajralishida (mas, yorugʻlik shisha prizma orqali oʻtganda) roʻy beradi. Shaffof moddada yorugʻlik chastotasi ortishi bilan sindirish koʻrsatkichi ham kattalashishi (normal dispersiya) kuzatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disperslash

Disperslash (lot. dispergo — socha-man, yoyaman) — qattiq jismlar va su-yukliklarni tevarak-atrofdagi muhitda oʻta maydalab, dispers tizimlar (kukun, suspenziya, emulsiya) hosil qilish. Suyukdiklarni gazlarda (havoda) D. toʻzitish deb, suyuqliklarda D. esa emulsiyalash deb ataladi. Sanoatda qattiq jismlar har xil konstruksiyali tegirmonlarda, tovush va ultratovush vibratorlarida disperslanadi. Suyukliklarni D. uchun har xil gomogenizatorlar (bir jinsli emulsiya hosil qiluvchi apparatlar) qoʻllaniladi. Lab.lar va dorixonalarda hovonchalar koʻp ishlatiladi. D. sement, pigment, toʻldirgich, un, oziqovqat va yem-xashak konsentratlari olishda, zaharli kimyoviy moddalardan foydalanishda, suyuq va qattiq yoqilgʻilarni yoqishda va b. koʻpgina texnologiya jarayonlarida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcher

Dispetcher (ing . dispatch — tez bajaraman) — i. ch.ning uzluksizligini taʼminlash maqsadida, uning har bir jarayonini maxsus texnika vositalari yordamida operativ nazorat qilish, muvofiklashtirish va markazlashgan boshqaruvni amalga oshiruvchi xizmatchi. D. dispetcherlik pultida oʻrnatilgan aloqa vositalari, dispetcherlik signalizatsiya apparatlari, dispetcherlik soʻzlashuv apparatlari yoki kommutatorlar, faks va televizion uskunalari, radiotelefon, kompyuter va b. vositalardan foydalanib ish yuritadi (yana q. Dispetcherlash).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlash

Dispetcherlash — i. ch. va b. jarayonlarni tezkor nazorat qilish hamda boshqarishni markazlashtirish; axborotlarni uzatish va qayta ishlashning eng zamonaviy vositalarini qoʻllashga asoslanadi. D. asosiy i. ch. siklidagi barcha jarayonlarning uzluksiz bajarilishini, tejamliligini taʼminlashga, yordamchi va xizmat koʻrsatuvchi boʻlinmalarning uzluksiz ishlashini uyushtirishga xizmat qiladi.

D.ni dispetcherlik xizmati amalga oshiradi. D. ishlab chiqarish jarayoni murakkab, koʻp bosqichli korxonalarda katta ahamiyatga ega boʻlib, u koʻpgina sohalar — mashinasozlik, metallurgiya, elektrotexnika, energetika va elektrlashtirish, kimyo, qurilish va qurilish materiallari, yengil va oziq-ovqat sanoatlari, qishloq va suv xoʻjaligi, transport tarmoklari va b. sohalarda keng qoʻllaniladi: Energetikani D.da elektr st-yalar, elektr uzatish liniyalari va b. operativ boshqariladi. Energetika dispetcheri bir qancha elektr st-yalari va elektr tarmoqlarining birgalikdagi ishini tekshiradi hamda muvofiqlashtiradi. Sanoat korxonalarini D .da kelayotgan axborotni avtomatik ishlash uchun mantiqiy qurilmadan yoki boshqaruvchi kompyuterlardan foydalaniladi. Qurilishni D. aloqa, avtomatik hisobga olish va nazorat qilishning hozirgi zamon jihozlari yordamida amalga oshiriladi. Bunda qurilish oʻz vaqtida ishchilar, materiallar, loyihalar, qurilish mashinalari, transport bilan taʼminlanadi; qurilish may-donlari ishlari muvofiklashtiriladi; ishchilar, mashinalarning boʻsh turib qolishi va b. kamchiliklar yoʻqotiladi. Avtomobil, havo, suv va temir yoʻl transportlaridagi dispetcherlik xizmatining tarkibi va tashkil etilishi ayrim turdagi transportlarning xususiyatiga va ularning texnik jihozlanishiga koʻra sanoat korxonalaridagi dispetcherlik xizmatidan farq qiladi, bunda yoʻlovchi va yuklarni toʻxtovsiz va maromida tashishga asosiy eʼtibor qaratiladi. Oliy oʻquv yurtlarida dispetcherlik xizmati dare jadvallarini tuzish, oʻquv auditoriyalarini tasdiqlash, darslarni oʻtish jarayonini nazorat qilib borish vazifalarini oʻz ichiga oladi. Dispetcherlik xizmati i. ch. samaradorligini taʼminlovchi tizim boʻlganligi bois, rivojlangan mamlakatlarda bu tizimni uzluksiz takomillashtirib borish va eng zamonaviy texnik uskunalar bilan jihozlashga katta ahamiyat beriladi. D. mehnat unumdorligini 12—25% oshirishga imkon beradi. Uni tashkil etishga ketgan harajatlar 1 —2 yilda toʻla qoplanadi.

Hoz. Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligining yirik korxonalari (mas, "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik jamiyati, Asaka avtomobil zdi, Buxoro neftni qayta ishlash zdi va b.)da eng samarali ishlaydigan, zamonaviy texnik uskunalarga asoslangan dispetcherlik tizimi tashkil etilgan.

Sadir Salimov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik aloqasi

Dispetcherlik aloqasi - xalq xoʻjaligi tarmoklarida i. ch. jarayonlarini bir markazdan boshqarish uchun qoʻllaniladigan simli yoki Simeiz (radio) aloqa. D. a. bir punkt bilan boshqa punktlar (mas, dispetcherlik punkti bilan ishchilar, turli sexlar yoki boʻlin-malar) orasida aloqa telefon, telegraf, televideniye, pochta uzeli, radiotelefon qurilmalari vositasida amalga oshiriladi. Eng keng tarqalgan D. a. vositalari: dispetcherlik telefon aloqasi;qidiruv va chaqiruv xabarini yetkazish vositalari; i. ch. signalizatsiyasi. Dispetcherlik kommutatori bir vaktning oʻzida 20—60 va undan koʻp abonentlar bilan aloqa bogʻlab, ular bilan gaplashish imkoniyatiga ega. Ish joylari bilan tezkor boglanish uchun maxsus chaqiruv xabarini yetkazish moslamalari qoʻllaniladi. I. ch. jarayonlari toʻgʻrisida axborot beruvchi moslamalarning turi nihoyatda koʻp boʻlib, ular orqali kichik ishlardan tortib eng katta jarayonlargacha boʻlgan holatdan dispetcher xabardor boʻlib turadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik pulti

Dispetcherlik pulti - dispetcherlik xizmati ishini amalga oshirishga moʻljallangan boshqaruv-nazorat, xabar berish qurilmalari va aloqa vositalari jamlangan dispetcherlik ish stoli. Pultda obʼyektlar holati haqidagi yuborilgan axborotlar toʻplanadi va dispetcher qabul qilgan qarorlar obʼyektlarga uzatiladi. Hoz. vaqtda kompyuter tizimiga asoslangan D. p. ishlab chiqarish samaradorligini oshiradi va boshqarishni qulaylashtiradi. Uni boshqarish bevosita bosh dispetcher va uning oʻrinbosarlari yoki smena dispetcherlari tomonidan amalga oshiriladi (qarang Dispetcherlash).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispetcherlik punkti

Dispetcherlik punkti - dispetcherlik aloqa tizimining markazi. Dispetcherlik shchitlari, axborotlarni aks ettiradigan tablo (ekran)lar, telefon, radio va televizion aloqa vositalari, kompyuterlar va b. jihozlar, shuningdek, dispetcherning ish stoli D. p.da joylashtiriladi va dispetcher ular yordamida korxonaning barcha jarayonlarini tezkor nazorat etib, markazlashgan boshqaruvni amalga oshirib turadi. D. p.ga doimiy ravishda mahsulot i. ch., sex, uchastkalardagi ish rejasining bajarilishi, dastgoxlar, konveyerlar, transportlar harakati va b. toʻgʻrisidagi axborotlar kelib turadi. Shunga muvofiq, dispetcher kelgusi ish rejasini tuzadi yoki mavjud ish holati yuzasidan zarur choratadbirlarni koʻradi (yana q. Dispetcherlash).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Displaziya

Displaziya (due... va yun. plasis — hosil boʻlish, oʻsish) — embriogenez va tugilgandan keyingi davrda aʼzo, toʻqima yoki tana qismlarining notoʻgʻri rivojlanishi. Hoz. vaktda D. xavfli oʻsmalar rivojlanishidan oldin epiteliy hujayralarining tartibsiz oʻzgarishlarini, yaʼni hujayralar va umuman toʻqima kompleksining neoplastik (oʻsma toʻqimalari rivojlanishiga tomon yoʻnalgan oʻsish), normadan tashqari, oʻsma hosil boʻlishiga moyil oʻzgarishini anglatadi. Ilgari D. faqat yassi epiteliy hujayralariga xos oʻzgarish deb hisoblanar edi, hozirga kelib bu jarayonni morfologik jihatdan chuqurroq oʻrganish u boshqa toʻqima hujayralari, mas, prizmatik, ichki sekret bezlari epiteliysi va h. k.ga ham taalluqli ekanligi maʼlum boʻldi. Hujayra va toʻqimalardagi oʻzgarishlarning ogʻirengilligiga koʻra, D.ning 3—4 darajasi tafovut qilinadi. Uning eng ogʻir xili "malignizatsiya" — butun toʻqimani qoplab oladi, hatto oʻsmaning in-vaziyasi bilan tugashi ham mumkin. Displatik oʻzgarishlarning tobora kuchayib, rivojlanib borishi pirovardida oʻsma paydo boʻlishiga olib keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Displey

Displey (ing . display — qayta koʻrsa-tish) — matn yoki grafik koʻrinishdagi maʼlumotlarni elektronnurli as-bob ekraniga chiqarish uchun moʻljallangan qurilma. Monoxrom (bir rangli) va koʻp rangli xillari boʻladi. D. bevosita videoadapter qurilmasi boshqaruvi asosida ikki rejimda — matn yoki grafik koʻrinishidagi axborot bilan ishlaydi. Matnli rejimda kompyuter ekrani belgi oʻrinlari deb ataladigan 25 qator va 80 ustunga boʻlinadi. Grafik rejimda ekran piksel deb nomlanuvchi nuqtalar toʻplamidan ibo-rat boʻladi. Bu nuqtalar soni va rang-baranglik darajasi kompyuterda ishlatilayotgan adapterlarning turiga boglik boʻladi. Ayni vaqtda EGA (Enhanced Graphic Adapter — imkoniyati keng grafik rejimli adapter), VGA (Video Graphic Adapter — videografik matritsa), SVGA (Super VGA) — turli rangli D.lar keng tarqalgan. Bu adapterlar yordamida ekranda kupi bilan 256 xil rangli 800x600 gacha boʻlgan nuqtalar hosil qilish mumkin. D.lar va ularning imkoniyat darajasi tavsifi quyidagi jadvalda keltirilgan.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dispnoe

Dispnoe (dm... va yun. pnoia — nafas) - ritmning buzilishi, halloslash, tez-tez nafas olish (giperpnoe) yoki nafas toʻxtab qolishi (apnoe). D. krnda karbonat angidrid koʻpayishi (giperkapniya) va kislorod kamayishi (gipoksemiya) natijasida kelib chiqadi. Jismoniy mehnat vaqtida nafas tezlashuvi umumiy intoksikatsiya natijasidir. D. ogʻir patologik holatdan darak beradi va nafas markazining qattiq zararlanishi natijasida kelib chiqadi. D.ni keltirib chikargan kasallik davolanadi.

Manbalar  

Kasalliklar
Disponent

Disponent (ing . disponense — joylashtiruvchi, taqsimlovchi) — 1) fir-maning ishlari bilan shugʻullanish, shuningdek, uning mulklari va mablaglarini tasarruf etish huquqiga ega boʻlgan shaxs (unga huquq firma tomonidan beriladi); 2) bankning komissionerlari va vakil banklaridagi bank hisob-varagida erkin pul mablagʻlari boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disproziy

Disproziy (Dysprosium, yun. disprositos — topilishi qiyin), Dy — Mendeleyev davriy sistemasi III guruhining lantanoidpar turkumiga mansub element; tartib rakami 66, atom massasi 162,50. Disproziyning 7 ta barqaror izotopi maʼlum: l56Dy, 158Dy, 160Dy, l("Dy, 162Dy, 163Dy va 164Dy. Radioaktiv izotoplari sunʼiy yoʻl bilan olingan. Disproziy — och kul-rang metall. Zichligi 8,56 g/sm3. Birikmalarda uch valentli. Oddiy sharoitda havo kislorodi taʼsirida sekin, qizdirilganda (100° dan yuqori haroratda) tez oksidlanadi. Mineral kislotalar (HF dan tashqari) bilan oʻzaro re-aksiyaga kirishib, Dy(III) tuzlarini hosil qiladi. Ishqoriy eritmalar taʼsiriga chidamli. Azot, vodorod, xlor, brom va yod bilan qizdirilganda shiddatli reaksiyaga kirishadi.

Disproziy oksid Dy2O, — rangeiz kristall modda. Monoklin f- Dy2O3) va kubik (a- Dy2O3) panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Zichligi 8,16 g/sm3, a-Dy2O3 2070° da r- Dy2O3 ga aylanadi. Suyuqlanish temperaturasi 2400°. Dy2(C2O4)3, Dy(NO3)3 va b. ni 800—1000° da parchalash usuli bilan olinadi.

Disproziy xlorid DyCl3 — rangeiz kristall modda. Monoklin panjarali. Su-yuklanish temperaturasi 654°, qaynash temperaturasi 1627°; zichligi 3,617 g/sm3; suvda yaxshi eriydi. 200° dan yuqori temperaturada Dy2(C2O4)3 ga xlor va tetraxlormetan aralashmasini taʼsir ettirib, shuningdek, Disproziyni xlorlab olinadi.

Disproziy ftorid DyF3 — ortorombik panjarali rangeiz kristallar, zichligi 7,466 g/sm3; 1030° da geksagonal modifikatsiyam aylanadi. Suyuqdanish temperaturasi 1157°, qaynash temperaturasi 2200° dan yuqori. Suvda erimaydi. Disproziy birikmalariga ftorid kislota, Disproziy ga ftor taʼsir ettirib olinadi. Disproziy DyCl3 yoki DyF, ni kalsiy, natriy yoki litiy bilan kaytarib olinadi. Disproziy nurlangan moddalarni neytron radiografik tekshirishda, DyJ, koʻcha va stadionlarni yori-tuvchi chiroqlar i. ch. da, DyO, qizil rangda shuʼlalanuvchi lyuminoforlar komponenti sifatida va maxsus shi-shalar olishda qoʻllaniladi. Disproziyni 1886-yilda fransuz kimyogari Disproziy Disproziy Lekok de Buabodran kashf etgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Disproporsiya

Disproporsiya (dis... va lot. proportio — mutanosiblik) — nomutanosiblik; bir butun narsaning qismlari, boʻlaklari orasidagi tengsizlik, mutanosiblikning yoʻqligi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil