MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Emlash

Emlash yoki vaksinatsiya — odam va hayvonlarda infeksion kasalliklar yuqishining oldini olish usuli. Bunda organizmga vaksinalar, immun zardoblar yoki gammaglobulin yuborib, sunʼiy faol yoki passiv immunitet hosil qilinadi. Sunʼiy faol immunitet hosil qilish uchun odam vaksinalar bilan emlanadi, bunda organizmda yuborilgan vaksina tarkibidagi antigenlarga qarshi faol immunitet rivojlanadi.

Emlashda vaksinalarni teri ustiga, teri ostiga, muskul orasiga, burun va ogʻiz orqali yuborish mumkin. Vaksinalar bilan emlash jadvali har xil: bir marotaba, ikki, uch marotaba va hokazo. Sunʼiy faol immunitet immunizatsiya tugaganidan soʻng 2-3 hafta oʻtgach paydo boʻladi va oylab, hatto yillab saqlanib qoladi. Takror emlash (immunitet darajasi susayganda) revaksjatsiya deb ataladi.

Sunʼiy passiv immunitet organizmning himoya faoliyatini oshirish, koʻzda tutilgan tegishli yuqumli kasallikka qarshi chidamlilik yoki boshlangan kasallikning kechishini yengillashtirish maqsadida qilinadi. Bir qancha yuqumli kasalliklar (odamlarda gepatit V, sil, boʻgʻma, qoqshol, koʻkyoʻtal, qizamiq, tepki, poliomiyelit; hayvonlarda brutsellyoz, quturish, oʻlat, oqsim va boshqalar)ga qarshi rejali ravishda; ayrim yuqumli kasalliklar (gripp, ich terlama, kuydirgi, tulyaremiya va boshqalar)ga qarshi esa epidemiologik zaruriyat boʻyicha emlanadi (Shuningdek qarang: Immunoprofilaktika).

Emlash poliklinikalarda yoki emlash markazlarida maxsus tayyorlangan tibbiyot xodimi tomonidan vrach nazoratida oʻtkaziladi. Bolani emlashdan avval uning gavda harorati oʻlchanadi va qanday kasalliklar bilan ogʻriganligi soʻrab surishtiriladi; vrach bolani sinchiklab tekshirib, uni emlash mumkin yoki mumkin emasligini aniqlaydi. Yuraktomir, markaziy nerv sistemasi kasalliklaridan tuzalgan yoki surunkali kasalliklari bor bolalar tegishli muhassislar koʻrigidan oʻtganidan soʻng emlanishi lozim. Bola emlanganda baʼzan kuchli reaksiya yuzaga keladi, shuning uchun emlangandan keyin u maʼlum bir vaqt davomida vrach nazoratida boʻlishi kerak.

Emlash mahalliy va umumiy taʼsir koʻrsatishi, yaʼni emlangan joy sal qizarishi, shishishi, ogʻrishi, harorat koʻtarilishi va umumiy darmonsizlik kuzatilishi mumkin. Emlangan bola juda bezovtalansa, qattiq isitmalasa darhol vrachga murojaat qilish zarur.

Bolalar yoki kattalarning emlanganligi haqidagi maʼlumotlar ularning tibbiy hujjatiga qayd etiladi. Ota-onalar bolasiga qanday emlash oʻtkazilganini va qaysilari qachon qilinishi kerakligini yaxshi bilishlari, shuningdek, emlashning belgilangan muddatda oʻtkazilishiga amal qilishlari zarur, chunki oʻz vaqtida oʻtkazilgan emlash juda yaxshi naf beradi.

Bugungi kunda Respublikamizda koʻpgina ogʻir kechuvchi yuqumli kasalliklarga qarshi rejali ravishda va epidemiologik holatlarga qarab bolalar va xavfli guruhga kiruvchi katta kishilar davlat tomonidan bepul emlanadi. Oʻtkazilgan chora-tadbirlar tufayli Oʻzbekiston hududida shol kasalligi oxirgi yillarda qayd etilmayapti, shuningdek, boʻgʻma, qizamiq, tepki, gepatit V kasalliklari bolalar orasida keskin kamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Val tizimi

Val tizimi (mashinasozlikda) — asosiy detali valdan iborat boʻlgan tutashuvchi silliq mashina detallari (mas., val va gʻildirak) uchun oʻtqazish (valni gʻildirakka oʻtqazish) tizimi; tutashuvchi detallarning berilgan nominal oʻlchamida valning chegaraviy oʻlchamlari barcha oʻtqazishlar uchun oʻzgarmas boʻlib qolishi bilan ifodalanadi. Tutashuvchi detallardan biridagi teshiklarning chegaraviy oʻlchamlarini oʻzgartirib V.t.da turlicha oʻtqazishlarni amalga oshirish mumkin. Valga qoʻshimcha ishlov bermay (mas., kalibrlangan materialdan tayyorlangan val) undan foydalanish mumkin boʻlgan birikmalarda, shuningdek bitta silliq valga turli oʻtqazishlarga ega boʻlgan bir necha detalni (mas., ichki yonuv dvigateyaidya porshen barmogʻining shatun va porshen bilan tutashuvi) oʻrnatishda V.t.ni qoʻllash maqsadga muvofiq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻaffor Valamatzoda

Gʻaffor Rustamovich Valamatzoda [1916.26.4(9.5), Xoʻjand - 1993.12.12, Dushanba] — tojik balet artisti, baletmeyster, rejissyor Tojikiston xalq artisti (1945), 1951-63 yillar S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrining bosh baletmeysteri, 1961—63 yillar Tojik filarmoniyasining direktori va badiiy rahbari, 1965-yildan "Lola" ansamblining rahbari. Birinchi tojik baleti ("Du gul")ga, shuningdek "Layli va Majnun", "Boqchasaroy favvorasi", "Moviy gilam" baletlari va "Vosening qoʻzgʻoloni", "Maysaraning ishi" kabi operalarning raqs sahnalarini yaratgan. Valamatzoda Oʻzbekistonning "Bahor", "Shodlik" va boshqa ansambllarida bir qancha raqs ("Lola" raqs-syuitasi, "Moʻgʻulcha", "Pomircha", "Afgʻoncha" va boshqa)larni sahnaga qoʻygan.

Manbalar
Valanjin yarusi

Valanjin yarusi (Shveysariyadagi Nevshatel sh. yaqinidagi Valanjen qasri nomidan) — quyi boʻr sistemasi (davri) pastdan ikkinchi yarusi. 1853 yilda Dezor (Desor) alohida yarus qilib ajratgan. Dastlab aniqlangan joyida dengiz tipratikani, lelesipoda va ammonitli ohaktoshlardan tashkil topgan. V.ya. jinslari Ukrainada hamda Alp, Karpat toglari va Kavkazda bor. V.ya. qizgʻish ohaktoshli jinslari Oʻzbekiston (Hisor togʻlari)da ajratilgan. Bir oz gips va fosforit qatlamlari ham uchraydi. Buxoro viloyatida qumtosh, qizil gillardan iborat V.ya.da neft uyumlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valaxiya

Valaxiya — Ruminiyaning janubidagi tarixiy viloyat. Karpat togʻlari bilan Dunay daryosi oraligʻida joylashgan; Olt daryosi V.ni oʻrtasidan ikkiga (Munteniya va Olteniya) ajratadi. V. 14-asrdan knyazlik, 16-asrdan Turkiya hukmronligi ostida. Adrianopol sulh shartnomasi (1829 yil)ga koʻra, amalda muxtoriyat huquqini olgan (1856 yilgacha Rossiya vasiyligida boʻlgan). 1859—61 yillarda Moldova bilan yagona davlat boʻlib birlashgan (1862 yil yanvardan — Ruminiya knyazligi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valbjix

Valbjix — Polshaning janubi-gʻarbidagi shahar, Valbjix voyevodaligida. Aholisi 141 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). T. i. tuguni. Quyi Si-leziya toshkoʻmir havzasining qad. markazi, 14-asrdan koks ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, asosan konchilik jihozlari ishlab chiqarishga ixtisoslashgan), kimyo, toʻqimachilik, chinni, oyna-shisha sanoati korxonalari bor. Yirik issiqlik elektr stansiyasi kurilgan. V. yaqinida Shchavno-Zdruy togʻ balneologik iqlim kurorti joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Yangi Dvur qalʼasi (14-asr) qoldiklari saqlangan. Konchilik muzeyi va b. bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valday qirlari

Valday qirlari, Valday - RF Yevropa qismining shim.-gʻarbidagi qirlar. Uzunligi 600 km. Valday qirlaridan Volga, Daugava, Lovat, Meta, Syas, Mologa va b. daryolar boshlanadi. Eng baland joyi — 343 m (Sna daryosining yuqori oqimida). Valday qirlari paleozoyning ohaktosh, slanes va mergellaridan tarkib topgan; bu tub jinslar shim.-gʻarbda ochilib qolgan va Ilmen payettekisligi ustidan tik koʻtarilib turadi. Valday qirlarining yer yuzasi oʻrqir, markaziy qismida koʻl va botqokliklar bor. Torfli botqoq, koʻl va igna bargli oʻrmonlar orasidagi kambar yerlarda dehqonchilik qilinadi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya

Valensiya — Venesuela shim.dagi shahar. Valensiya koʻli sohilida joylashgan. Karabobo shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 903 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni, temir yoʻl orqali Karib dengizi va Karakas shahar. bilan bogʻlangan. Mamlakatning qishloq xoʻjaligi rayoni markazlaridan biri. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, koʻn poyabzal, neft kimyosi sanoati, sellyulozaqogʻoz, yogʻochsozlik korxonalari, avtomobil, sement, shina va mebel zavodlari bor. Valensiyaga 1555 yilda asos solingan. Shahar ikki marta (1812 va 1830 yillarda) mamlakat poytaxti boʻlib turgan. 19-asr meʼmoriy yodgorliklari: ispanlar davrida qurilgan sobor, teatr saqlangan. Universitet bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valensiya (shahar)

Valensiya — Ispaniya sharqidagi shahar. Valensiya tarixiy viloyati va provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 753 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Turiya daryosining Oʻrta dengizga quyilish joyidagi port. Xalqaro aeroport bor. Temir yoʻl tuguni. Sanoati asosan k,, x. mahsulotlarini qayta ishlash va chetga chiqarish bilan bogʻlangan. Mashinasozlik, kemasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, kimyo sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. V.da arab va ispanlarning oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlangan: sobor (13—14-asrlar), Aguas saroyi (barokko uslubida. 18-asr) va b. Shaharda sanʼat, keramika muzeylari, botanika bogʻi va universitet (16-asr) bor. V.ga mil. av. 2-asrda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valent

Valent (taxminan 328—378) — Rim imperiyasining sharqiy qismi imperatori (364 y.dan). Akasi Valentinian 1 bilan davlatni birgalikda boshqargan. Adrianopol jangi (378)davesti-gotlardan magʻlubiyatga uchrab halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valent zona

Valent zona — qattiq jismdagi valent elektronlar bilan toʻlgan ruxsat etilgan elektron holatlarning eng yuqori sohasi. Yarimoʻtkazgichlarda temperatura T=OK da valent zona butunlay toʻlgan boʻladi. Ushbu holda valent zonadagi elektronlar tashqi maydonlar taʼsirida paydo boʻladigan elektr oʻtkazuvchanlik va b. kinetik effektlarda ishtirok etmaydi. T*OK temperaturada (T temperatura O K ga teng boʻlmaganda) zaryad tashuvchilarning issiqlik generatsiyasi yuz beradi va natijada elektronlarning bir qismi oʻtkazuvchanlik zonasiga yoki taʼqiqpangan zonadagi kirishma sathlariga oʻtadi. Bunda valent zonada kovaklar hosil boʻladi va elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. V.z. tushunchasi yarimoʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentinian I

Valentinian I (321-375) - Rim imperatori (364 yildan). Rim imperiyasining gʻarbiy qismini oʻgʻli Gratsian bilan, sharqiy qismini ukasi Valent bilan birgalikda boshqargan. Alemannlar, kvadlar va boshqa qabilalarga qarshi urushlar olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valentlik

Valentlik ( — „kuch“) — maʼlum element atomining boshqa element atomi bilan kimyoviy bogʻ hosil qilib birlashish yoki almashish xususiyati. Valentlik tushunchasini fanga 1852-yilda Edward Frankland kiritdi. Rus kimyogari A. M. Butlerov kimyoviy tuzilish nazariyasini kashf qilishida valentlik muhim rol oʻynadi.Dmitriy Mendeleyev elementlarning davriy sistemadagi oʻrni bilan valentlik Oʻrtasida bogʻlanish borligini isbotladi hamda oʻzgaruvchan valentlik tushunchasini kiritdi. 1897-yil elektronlar ochilishi bilan valentlikning elektron nazariyasiga asos solishga harakat qilindi (ingliz fizigi J. J. Thomson). Nemis fizigi valentlik Kossel nazariyasiga (1916) muvofiq, elementlar yoki elementlar guruhi oʻzaro birikkanda bittasi elektron beradi, ikkinchisi esa bu elektronni qabul qilib oladi. Berilgan elektron soniga qarab musbat valentlik, qabul qilib olingan elektron soniga qarab manfiy valentlik deb aytiladi. Shunga koʻra, natriy musbat bir, xlor esa manfiy bir valentlikka ega. Lekin elementlar kovalent bogʻ hosil qilib birikkanda elektron bermaydi va biriktirmaydi. Amerikalik fizik-kimyogar Gilbert N. Lewis nazariyasi boʻyicha valentlik element atomlari elektron jufti — kovalent bogʻ hosil qilish uchun bergan elektronlar soniga teng. Valentlik Kossel va Gilbert N. Lewis nazariyalari valentlik mohiyatini toʻla ochib bermadi. Atomning kvant mexanikasi nazariyasi yuzaga kelgach (1926), valentlikning mohiyati oydinlashdi. Bu nazariyaga muvofiq, valentlik juftlanmagan (yakka) elektronlar soniga teng. Masalan, ishqoriy metallar atomining tashqi elektron qavatida bitta elektron bor. Shunga koʻra ular bir valentlikdir. Baʼzi atomlarda juftlanmagan elektronlar reaksiya jarayonida hosil boʻladi. Masalan, uglerod atomining tashqi qavatida juftlanmagan ikkita elektron bor. Reaksiya paytida juftlangan ikki elektron yakkalashib, juftlanmagan ikkita elektron beradi. Shunday qilib, juftlanmagan elektronlar soni toʻrttaga yetadi. Baʼzan atomlar taʼsirlanib boshqa valent holatiga oʻtishi, bitta elektronni boshqa atomga berishi yoki boshqa bir atomning elektronini biriktirib olishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valerian

Valerian (193-260) - Rim imperatori (253 y.dan). Davlatni oʻgʻli Galliyen bilan birgalikda boshqargan. Uning davrida xristianlar taʼqib qilingan. Forslar bilan boʻlgan urushda asir tushib, asirlikda vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valeriana

Valeriana (Valeriana L.) - maunasorundoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt, yarim buta, buta va lionlar turkumi. Barglari butun, uch boʻlakli yoki patsimon qirqilgan. Toʻpguli gullaganida boshchasimon, mevasi yetilganida roʻvaksimon boʻladi. Gullari mayda. 200 ga yaqin turi Shim. yarim sharning muʼtadil va sovuq iqlimli hududlarida, Jan,. Amerikada, 1 turi Kilimanjaro togʻlarida tarqalgan. Andda ayniqsa xilma-xil turlari uchraydi. Hamma yerda — nam joylardan tortib togʻu-toshlar, hatto alp yaylovlari mintaqalarida oʻsadi. Dorivor V. (V. ofﬁ cinalis L.) — oʻt oʻsimlik, poyasi tik, boʻyi 2 m gacha, barglari va ildiz mevasining katta-kichikligi bilan farq qiladigan bir necha kenja turlar hosil qiladi, dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Dorivor V.ning ildizi va ildizpoyasidan tibbiyotda foydalaniladi. Undan nerv sistemasiga taʼsir qiluvchi, yurak urishini tartibga soluvchi valerian tomchisi olinadi. V. tarkibida efir moylari, valerin, sirka va chumoli kislotalar, turli alkaloidlar bor. Olitoriya V.si barglari shoʻraki (salat) sifatida isteʼmol qilinadi. Oʻzbekistonda togʻlik mintaqalarda asorun (V. ﬁ carifolia Boiss.) tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valerianat kislotalar

Valerianat kislotalar - bir asosli toʻyingan organik kislotalar, umumiy formulasi S4N9SOON. Mol. m. 102,13; rangeiz, gʻalati hidli suyuqliklar. Uglevodorod radikalining tuzilishiga qarab toʻrtta izomeri boʻlishi mumkin. Izovalerianat va metiletilsirka kislotalar koʻproq ahamiyatli boʻlib, asosan izoamil spirtlarni oksidlab olinadi. V. k. bilan alifatik spirtlarning efirlari oziq-ovqat sanoatida meva essensiyalari sifatida, V. k. bilan aromatik yoki terpen spirtlarning efirlari esa atir-upa sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Valyor

Valyor (frans. valeur —baho, qimmat-baho) — rassomlik sanʼatida maʼlum nur va soya miqdorini ifodalovchi (boshqa ranglar bilan bogʻliq holda) rang turi. Rangtasvirdagi ranglar uygʻunligida "V." termini oʻzaro qonuniy aloqada boʻlgan va maʼlum bir rang chegarasidagi nur va soya izchilligini yaratuvchi har bir tuslarni ifodalaydi. V. izchilligini qoʻllash (koʻp yirik rassomlarning ijodini belgilagan) narsalarni nozik va boy nur-havo muhitida berish, koloritni, ulardagi ranglarning alohida nisbati hamda birbiriga oʻtishdagi teranligiga erishish imkonini beradi (D. Velaskes, Ya. Vermer, K. Koro, V. I. Surikov, I. I. Levitan va b).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiant

Valiant — ertagi serhosil shaftoli navi. Vatani Amerika. Daraxti oʻrtacha kattalikda. Oʻzidan changlanadi. Mevasi yirik (140—170 g), dumaloq-tuxumsimon, rangi toʻq sariq. Pustila siyrak nozik tuklari bor. Eti xushboʻy, sargʻimtir, shirali, danak atrofi qizgʻish, shirin. Eti danagidan yaxshi ajraladi. Danagi yirik. Koʻchati ekilganidan keyin 2—3-yildan hosil qiladi, 5—6-yili toʻliq hosilga kiradi. Hosildorligi yuqori (160—170 s/ga). Boshqa rayonlashtirilgan navlarga karaganda sovuqqa va kasalliklarga chidami yuqori. Apr. boshlarida gullaydi. Mevasi iyulda pishadi. Mevasi yangiligigida yeyiladi, sharbatlar, jem va b. tayyorlanadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan (yana q. Shaftoli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiahd

Valiahd (arab.— toju taxt merosxoʻri. voris) — podshoh yoki xonning tiriklik chogʻida oʻz xohishi yoxud kasalligi tufayli oʻz oʻrniga tayin qilgan shaxs. V. uning oʻgʻli yoki boshqa bir kishi ham boʻlishi mumkin. V. podshoh yoki xonning karoridan keyin maxsus davlat kengashida (unda sayyidlar, nufuzliamir va mansabdorlar, podshoh yoki xonning balogʻatga yetgan yaqin qarindoshlari qatnashgan) tasdiqlangan. Chingizxon va Amir Temur zamonida V. tayinlashda ularning yoshiga emas, balki davlatni boshqara olish qobiliyatiga eʼtibor berilgan. Mas., Amir Temur ham oʻgʻillari Mironshoh va Shohruxni emas, balki nabirasi Muhammad Sultonni, u vafot etgach, Mirzo Jahongirning oʻgʻli Pirmuhammadni V. qilib tayinlagan edi. Shayboniylar va ashtarxoniylar zamonida (16—17-asrlar) xon xonadoniga mansub yoshi ulugʻ kishilargina V.likka tayinlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Unvonlar
Validol

Validol (Validolum) — markaziy nerv sistemasini tinchlantiradigan va tomirlarni moʻtadil refleks yoʻli bilan kengaytiradigan dori. Mentolnit izovalerian kislota mentil efiridagi 25—30% li eritmasi. Stenokardiya, nevroz, isteriya va b. kasalliklarda 4— 5 tomchisini bir chaqmoq qandga tomizib, til ostiga qoʻyiladi va to erib ketgunicha shimiladi. Tabletka va kapsula holida ham ishlatiladi. Spirtdagi 5—10% li eritmasi va 10% li surtmasi terining qichishini koldirish uchun surtiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulhay Valiyev

Abdulhay Qosimovich Valiyev (1929.7.5, Toshkent) — faylasuf olim, Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan ar-bobi (1981), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1969). Oʻrta Osiyo davlat universiteti yuridik fakultetini tugatgan (1952). Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi Falsafa va hukuq institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim (19591968), boʻlim mudiri (1973-yildan). 1968— 73 yillarda Oʻzbek sovet ensiklopediyasi (OʻzSE) Bosh muharririning oʻrinbosari. Ilmiy ishlari Turkiston, xususan Oʻzbekiston ziyolilarining oʻtmishi, ularning jahon ilmi, madaniyati va maʼnaviyatiga qoʻshgan buyuk hissasiga bagʻishlangan. Ayni paytda Oʻzbekiston ijtimoiy hayotidagi tub oʻzgarishlar, yangi ijtimoiy tabaqalarning shakllanishini tadqiq qilmoqda. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Valiy

Valiy — q. Avliyo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valiulloh ahmad

Valiulloh ahmad - q. Shoh Valiulloh.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Choʻqon Valixonov

Valixonov Choʻqon Chingizovich (asl ismi Muhammad Xanafiya) (1835, Qushmurun mavzesi, hozirgi Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati — 1865.? 10, Oltinamal mavzesi, hozirgi Qozogʻistonning Toldiqoʻrgʻon viloyati) — maʼrifatparvar-demokrat, tarixchi, etnograf va folklorshunos.

Ablayxonning nabirasi xonadonida tugʻilgan. 1853-yil Omsk kadetlar korpusini tugatgach, Gʻarbiy Sibir gubernatorligida xizmat qilgan. Turkiston va Xitoyga qilingan bir qator ekspeditsiyalarda qatnashgan. 1858-yil musulmon savdogari qiyofasida Tyanshan toglari osha Qashqarga borgan, u yerda Sharqiy Turkiston etn. si va Oltishahar tarixiga oid materiallar toʻplagan. 1860—61-yillarda Peterburgda yashab rus demokratlari gʻoyasi bilan yaqindan tanishgan. V. birinchi qozoq rassomi edi Etn. mavzuidagi koʻplab suratlari uning ilmiy va kundalik daftarlarini bezagan. Dastgohli suratlar va akvarellar ("Katta Oʻrda qozoqlari", "Sari Bagʻish urugʻidan boʻlgan Sartay" va b.) yaratgan.

V.ning ilmiy dunyoqarashi keng qamrovli boʻlgan. U Turkiston va Gʻarbiy Xitoy xalqlarining tarixi va madaniyatiga oid qimmatli tadqiqotlar qoldirgan ("Jungʻoriya ocherklari", 1861; "Qirgʻizlar", 1858; "Ablay", 1861; "Sibir idorasidagi qirgʻizlarda sud islohoti haqida yozishmalar", 1904 va b.). V. Xalq ogʻzaki ijodi namunalari (doston, qoʻshiq, ertaklar)ni yozib olgan. Qirgʻizlarning qahramonlik eposi — "Manas"ning bir qismini birinchi boʻlib yozib olib rus tiliga tarjima qilgan. V.ning oqinlarning ijro etish sanʼatining oʻziga xos xususiyatlari, qoʻshiq turlari, qozoq sheʼriyatidagi vaznlar haqidagi mulohazalari katta qiziqish uygʻotadi. V. oʻz davridagi tuzumning zoʻravonligini, chorizmning mustamlakachilik siyosatini qoralagan, qozoqlarni oʻtroq hayot tarziga oʻtishini, dehqonchilikni targʻib qilgan. Ilmmaʼrifatga erishish va qisman islohotlar yoʻli bilan qozoq ovullaridagi turmush tarzini tubdan oʻzgartirish mumkin deb hisoblagan. V. gʻoyalari Oltinsarin, Abay Qunonboyev va b. qozoq maʼrifatparvarlari asarlarida oʻz rivojini topgan.

Manbalar 
 Sobraniye soch. v pyati tomax (Vstupit, st. A. Margulana), t. 1—4, Alma-Ata, 1961-68.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Turkologlar
Etnologlar
Boturxon Valixoʻjayev

Botirxon (Boturxon) Valixoʻjayev (1932-yil 4-yanvar, Samarqand – 2005-yil 25-avgust, Samarqand) – adabiyotshunos. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), professor (1971). Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini bitirgan (1953), shu universitetda oʻqituvchi (1956–63), fakultet dekanining oʻrinbosari (1964–69), dekan (1971–73, 1986–88), tojik tili va adabiyoti kafedrasi (1974–85), oʻzbek adabiyoti tarixi kafedrasi (1985 -yildan) mudiri, prorektor (1990 -yildan). Valixoʻjayev ilmiy ishlari adabiyot tarixi, adabiyotshunoslik, adabiy aloqalar, tasavvuf va uning namoyandalari, Samarqand adabiy va ilmiy muhiti tarixi, Ibn Sino, Nizomiy, Jomiy, Navoiy kabi olim va mumtoz shoirlarning ijodiga bagʻishlangan. „Oʻzbekiston adabiy-tanqidiy qarashlari tarixidan“ (1960), „Oʻzbek epik poeziyasi tarixidan“ (1974), „Navoiy ijodi – ilhom manbai“ (1991), „Xoja Ahror Vali“ (1993), „Xoja Ahror tarixi“ (1994) kabi ilmiy asarlar va bir necha oʻquv qoʻllanmalar muallifi. Valixoʻjaev asarlari Rossiya, Afgʻoniston, Turkiya va Eronda nashr etilgan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Valleriit

Valleriit— mineral. Kimyoviy formulasi Cu3Fe4S7.TpHroHan singoniyali. Rangi sariq, toʻq kulrang va qora, yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 1. S.og . 4,2. V. yuqori haroratli gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. Kam uchraydi. V. Qurama togʻlarida (Novgar-zansoy, Qoʻshbuloq) va Gʻarbiy Oʻzbekistonda (Langar, Muruntov) topilgan. V. konlari Shvesiyada (Kaveltorl), JAR (Palabora) va b. joylarda bor. Mis olinadigan ruda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Valliy tili

Valliy tili, uels, kimr tili — Buyuk Britaniyaning Uels yarim oroldagi valliylar tili. Hind-yevropa tillari oilasining kelt guruhiga mansub. Bu tilda 900 mingga yaqin kishi gaplashadi (1990-yillar oʻrtalari). V.t.5—6-asrlardan shakllana boshlagan. Tarixi 3 davrga boʻlinadi: qad. (8—11-asrlar); oʻrta (12—14-asrlar); yangi (15-asrdan). Hozirgi V.t. 4 dialektga ega: 1) gvined (shim.-gʻarbiy); 2) pouis (shim.-sharqiy, markaziy); 3) dived (jan.-gʻarbiy) va 4) gvinet (jan.sharqiy). Adabiy V.t. jan. va markaziy dialektlar asosida yuzaga kelgan. V.t. uchun soʻzda unlilar qorishiqligi, undoshlarning galma-gal kelishi xosdir. Feʼllar tizimi ancha rivojlangan, nomlar tizimi esa sodda. Hoz. vaqtda eski sintetik shaklni yangi, analitik shaklga aylanish jarayoni ketmoqda. Lugʻat tarkibida metin tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. V.t. 20-asr 50—60-yillaridan Uels hududida rasmiy til mavqeiga ega boʻldi (dav-riy matbuot, kitoblar shu tilda chiqadi, universitetda oʻqitish ham olib boriladi). Yozuvi lotin grafikasi asosida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tillar
John Wallis

John Wallis (3-dekabr 1616 – 8-noyabr 1703), Inliz matematigi, shuningdek, Qirollik jamiyati asoschilaridan biri hisoblanadi. U yaratgan "Cheksizlik arifmetikasi" (1655) cheksiz kichik sonlarning yaratilishida katta ahamiyat kasb etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil