Arab mifologiyasi

Arab mifologiyasi — Islomgacha boʻlgan Arabiston aholisining mifologik gʻoyalari, eʼtiqodlari va kultlari toʻplami. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda VII asrning boshlarida tarqalgan. Shundan song Islom hukumronligi boshlangan.

Islomgacha boʻlgan Arabiston mifologiyasiga arab politeizmi, qadimgi semit dinining mifologiyasi (qadimgi semit tilida soʻzlashuvchi xalqlar orasida rivojlangan Ibrohim dinlaridan oldin), nasroniy, yahudiy va eron mifologiyalari va dinlari, shu jumladan zardushtiylik, mitraizm va manixeyizm elementlari kiradi.

Arab politeizmi mahalliy ziyoratgohlar va ibodatxonalarda xudolar va ruhlarga, jumladan Hubal xudosiga hamda Allat, Al-Uzza va Manat maʼbudalariga sajda qilishga asoslangan edi. Xudolarga turli marosimlar, jumladan, ziyorat va fol ochish, shuningdek, qurbonlik marosimlari orqali sig‘inishardi va uluglashardi. Islomgacha boʻlgan xudolarning koʻp taʼriflari butlarga, shu jumladan Kaʼba yaqiniga oʻrnatilgan butlarga tegishli boʻlib, baʼzi maʼlumotlarga koʻra, ular 360 tagacha boʻlgan.

Boshqa dinlar arab mifologiyasida kamroq darajada ifodalangan. Shunday qilib, qoʻshni rimliklar va aksumitlarning taʼsiri Arabistonning shimoli-gʻarbiy, shimoli-sharqida va janubida nasroniy jamoalarining paydo boʻlishiga olib keldi. Shimoli-sharqda va Fors koʻrfazi qirgʻogʻidagi nestorianlikdan tashqari, nasroniylikning asosiy shakli miafizitizm edi. Rim imperiyasi davridan Arabiston yarim oroli yahudiylar migratsiyasi joyi boʻlib, bu diasporaning paydo boʻlishiga va yahudiylar mifologiyasining tarqalishiga olib keldi. Bundan tashqari, Sosoniylar imperiyasining taʼsiri eron dinlari yarim oroli mavjud bolishiga olib keldi. Sharqda va janubda zardushtiylik mavjud boʻlgan, Makkada manixeyizm yoki ehtimol mazdakizm mavjudligi haqida dalillar mavjud.

Umumiy maʼlumotlar 
Islomgacha boʻlgan Arabiston aholisining mifologik tasvirlari turlicha edi. Bundan tashqari, (Saba, Main) davlatlarida va vohalarda ular choʻldagi koʻchmanchi qabilalar orasidan yaxshiroq rivojlangan.

Arabistonning shimolida yashagan arab qabilalari Suriya va Falastinning oʻtroq aholisi bilan aloqaga kirishib, ularning tili va madaniyatini oʻzlashtirdilar. Shu sababli ularning eʼtiqodlari gʻarbiy semit mifologiyasi bilan aralashib ketgan.

Arab mifologiyasida, ayniqsa koʻchmanchilar orasida Oy va Veneraga hurmat muhim rol oʻynagan. Quyosh dahshatli va xavfli xudo sifatida paydo boʻldi.

Barcha qabilalarning o‘z oliy xudosi bo‘lgan. U tez-tez yomgʻir yogʻdiruvchi vazifasini ham oʻz zimmasiga olgan. Arab mifologiyasidagi oliy xudolarning muhim xususiyati shundaki, ularning nomlari ko‘pincha taqiqlangan deb hisoblanib, laqab bilan almashtirilgan . Vaqt oʻtishi bilan bunday taxallus xudoning haqiqiy ismiga aylanishi mumkin edi.

Qadimgi arab mifologiyasining yana bir xususiyati koʻchish yoki qabilalarning birlashishi paytida sodir boʻlgan turli xudolarning birlashishi edi.

Xudolarga sigʻinish uchun maxsus hudud ajratilgan, u betel deb nomlangan. Betel oʻzi bagʻishlangan xudoning turar joyi va timsoli hisoblangan. Jismoniy jihatdan, bu konus yoki piramidal tosh yoki choqqi yoki daraxt edi. Baʼzan bunday ziyoratgoh atrofida kub shakldagi maxsus bino — kaʼba qad rostlagan. Masalan, Hubal xudosining beteli Makkada joylashgan boʻlib, u homiy xudosi boʻlgan. Bu betel atrofida boshqa arab xudolarining butlari bor edi. Endi uning oʻrnida musulmonlarning asosiy ziyoratgohi boʻlgan Kaʼba joylashgan. Oʻsha paytda ham Kaʼbaga, shuningdek, boshqa muqaddas joylarga ziyorat (haj) qilingan. Bu ziyoratning ildizlari semit xalqlarining umumiy oʻtmishiga borib taqaladi va oʻxshashliklarni topadi, xususan, qadimgi misrliklardan haj ziyoratini bajarish uchun choʻlga ketishlarini talab qilgan yahudiylar orasida.

Oʻsha davr arablarida butparast xudolarning haykallarini uyda tumor sifatida saqlash anʼanasi ham mavjud edi.

Xudolar 

 Aarra — unumdorlik va oʻsimliklar xudosi, baʼzi maʼlumotlarga koʻra, yorugʻlik va quyosh xudosi, shuningdek, Bosra shahrining homiysi xudosi edi.
 Allat () ‎ — yomgʻir va osmon maʼbudasi.
 Vadd () ‎ — oy va sugʻorish xudosi.
 Dushara ( ‎ „Shara egasi“) — Nabatiylarning homiysi va asosiy xudosi.
 Al-Qaum () ‎ — Nabatiylarning urush, tun xudosi va karvonlarning homiysi
 Al-Qutbay () ‎ — Nabatiylarning bilim, bilim, savdo, fol ochish xudosi
 Manat () ‎ — taqdir xudosi.
 Manaf () — funksiyalar aniq emas, Zevs bilan aniqlangan.
 Nasr () — Juba vohasining ajdod xudosi, homiysi va xo‘jayini. Janubiy Arabistonning Saba va Kataban qirolliklarida hurmatga sazovor.
 Al-Uzza () — Venera sayyorasi maʼbudasi.
 Hubal () ‎ — osmon va oy xudosi, Makka homiysi. Taxminlarga koʻra, u Makka kaʼbasining asosiy xudosi boʻlib, uning markazida Hubal buti turgan.
 Donolik xudosi Nahi ham oy xudosi boʻlgan boʻlishi mumkin. Samud arablari panteonida u xudo — xalqning ajdodi va homiysi, mamlakat xoʻjayini, tuya va quduqlarning himoyachisi rolini bajaradi.
 Orotalt — Gerodot tomonidan Allat bilan birga arablar hurmat qiladigan yagona xudo sifatida tilga olingan xudo.
 Ruda — Shimoliy va Markaziy Arabistonda hurmatga sazovor maʼbuda; Samudyanlar oliy ilohga ega (Naxi bilan birga).
 Yauk — Shimoliy va Markaziy Yamanda hurmatga sazovor boʻlgan xudo, yomgʻirlarni taqsimlash uchun javobgardir.
 Yagus — Shimoliy Yamanga tutash hududlarda hurmatga sazovor boʻlgan xudo, yomgʻirning indulgentsiyasi uchun javobgardir.

Afsonaviy mavjudotlar 

 Guli ( ‎ — choʻlda yoʻllar boʻylab yashaydigan va sayohatchilarni ovlaydigan boʻrilar oʻldirilib, keyin yutib yuboriladi. Shuningdek, ular bolalarni oʻgʻirlashadi, qon ichishadi, tanga oʻgʻirlashadi, qabrlarni talaydilar va murdalarni yeyishadi. Doimiy ravishda shakli oʻzgarib turadi, hayvonlarga, ayniqsa gienalarga yoki yosh jozibali ayollarga aylanadi. Islomda gʻullar jinlarning kichik turlaridan biri va Iblisning (shayton) avlodi hisoblanadi.
 Jin ( ko‘rinmas, nomoddiy ruhlardir. Musulmongacha boʻlgan Arabistonda ular xudolar sifatida eʼzozlangan. Ular musulmon aqidasida ham mavjud.
 Ifritlar ( ‎ — er ostida yashaydigan ulkan qanotli olovli jonzot, erkak va urgʻochi. Olovli jinlar (ruhlar) sifatida ham tanilgan. Musulmon taʼlimotida ular Iblisning xizmatkorlari hisoblanadilar.
 Marid ( ‎ — yaxshi va yomon boʻlishi mumkin boʻlgan jismoniy va jinssiz ruhlar. Ular uchuvchi efir moddasi shaklida yoki oq soqolli, oq kiyimli oq odamlar shaklida namoyon boʻladi va ogʻiz va burun teshigidan olov chiqadi.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Qadimgi arab mifologiyasi // Mifi narodov mira : Entsikl. 2 t ichida. / Ch. ed. S. A. Tokarev . — 2-nashr. — M. : Sovet Entsiklopediyasi, 1987-1988.
 qadimgi arab xudolari
Mifalogiya
Politeizm
Mitraizm
Zardushtiylik mifologiyasi
Johiliyat davri