MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sadritdin Turobjonov

Sadritdin Maxamatdinovich Turobjonov (1965-yil 7-mart, Toshkent, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik muhandis-texnolog olim, texnika fanlari doktori (1999), professor, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi aʼzosi — akademik.

Biografiyasi
Sadritdin Turobjonov 1965-yil 7-mart Toshkent shahrida tugʻilgan. 1989-yilda Toshkent politexnika institutini muhandis-texnolog mutaxassisligi boʻyicha tamomlagan. 1996—2013-yillarda Toshkent Davlat texnika universitetining o‘quv ishlari boʻyicha prorektor, 2013—2017-yillarda Toshkent kimyo-texnologiyalari instituti rektori lavozimida ishlagan. 2017-yildan Toshkent davlat texnika universiteti rektori.

Ilmiy faoliyati
Sadritdin Turobjonov ilmiy ishlari ogʻir organik sintez mahsulotlari texnologiyalari sohasida ilmiy-amaliy tadqiqotlarni olib borish, piridin, atseton, atsyetilen va uning hosilalari asosidagi murakkab efirlar hosil qilishning chiqindisiz texnologiyalarini yaratishga oid. 1994-yilda „Atsetilen, etilen 
birikmalar va aminlardan piridinli asoslarni katalitik sintezi va texnologiyasini yaratish“ mavzusida nomzodlik ishini, 1999-yilda „Atsetilen va uning  hosilalari asosida piridinlar, atseton va murakkab efirlar olishning kam chiqindili texnologiyalarini yaratish“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, texnika fanlari doktori ilmiy darajasini olgan. Sadritdin Turobjonov 6 ta patent, 6 ta darslik, 5 ta oʻquv qoʻllanma, 1 ta monografiya, 20 ta oʻquv-uslubiy ishlanmalar, 250 dan ortiq ilmiy maqolalar muallifi. Olim Qozogʻiston Respublikasi Xalqlar doʻstligi universiteti, Belarus milliy texnika  universiteti, Moskva energetika instituti faxriy professori, Belarus davlat texnologiya universiteti faxriy fan doktori.

Mukofotlari va ilmiy unvonlari 
2023-yil 26-avgustda „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan. 2023-yil 23-dekabrda Sadritdin Turobjonov Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining haqiqiy aʼzosi etib tasdiqlandi va unga akademik unvoni berildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston olimlari
Professorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Fan doktorlari
Akademiklar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Begdili

Begdili qabilasi (shuningdek, Bekdili, Bekdili yoki Bigdeli; Oʻrta turkiy tilda: بَكْتِلى Begtili; ; Turkcha: Beğdili boyu; Ozarboyjoncha: Bəydili boyu) — Oʻgʻuz xon dostonida keltirilgan Oʻgʻuzlarning 24 qabilalaridan biri va Mahmud Qoshgʻariyning Devoni Lugʻati turk asarida nomi kechgan 22 oʻgʻuz qabilasining yettinchisi. Ramzi  shaklida boʻlgan. 

Bozoklarga mansub boʻlgan Begdili qabilasi manbalarda Beydili shaklida ham qayd etilgan. Bundan tashqari manbalarda Bagdili, Begdilu, Begdilli, Begdillu shaklida ham uchraydi. Begdili urugʻuning oʻngoʻni oltin burgutdir. Shimoliy va oʻrta Onadoʻlu hududlarida Begdili nomli koʻplab joy nomlari mavjud. Shuningdek, hozirgi vaqtda Ozarboyjon hududida Begdili hamda Begdilli shaklidagi ikkita joy nomi bor. Shimoli-sharqiy Eronning Astrobodida Atrak va Rude Gorgan daryolari orasida Goʻklang Begdili (Čāqū Beğdili shaklida ham uchraydi) nomli joy nomi ham bor. Bularga qarindosh oʻlaroq Pank, Aman-Koja (Aman-Ḵōja), Boran (Borān) va Kareshmaz (Qarešmaz) nomlari berilgan. Pierre Oberlingning maʼlumot berishicha, janubiy Erondagi ikki kichik Bigdeli qabilasi Qashgʻaylar birligidagi Kashkuli (Keshkoʻlli) qabilasiga oiddir. 

Begdili qabilasi Saljuqiylar sulolasi bilan birga V va XI asrlar orasida Eron hamda Onadoʻli egallanishida katta rol oʻynaydi. Boshqa qismi boʻlsa VII-XIII asrlar orasida Moʻgʻullar istilosidan qochib, katta qiyinchilik bilan Suriya hududlariga kirib kelgan va Mamluklar bilan kuchlarini birlashtirishga muvaffaq boʻlganlar. Xorazmshohlar nomi ostida 1077-yildan 1231-yilga qadar Oʻrta Osiyoning keng hududlarini boshqargan Anushteginiylar Begdili urugʻidan chiqqan suloladir. Moʻgʻullarni Ayn Jolut
jangida yengan Mamluklar sultoni Qutus ham aslida Begdili qabilasiga mansubdir. Begdili qabilasi Suriyaning janubi va sharqiy Onadoʻlu hududlarida tashkil topgan Oqqoʻyunli va Safaviylar davlati qurilishida muhim ahamiyatga ega boʻlganlar. Mashhur tarixchi Yusuf Halaçoğluning keltirib oʻtishicha, Hazar xoqonligiga ham aslida Begdili urugʻi asos solgan.

Tarixi 
Boshqa Oʻgʻuz qabilalarida boʻlgani kabi manbalarda XIV asrga qadar Begdili nomi unchalik ham koʻp uchramaydi. Biroq bu qabilaning asos qismi Saljuqiylar davlatining qurilishida va Onadoʻluning qoʻlga kiritilishida katta rol oʻynagani aniq. Saljuqiylar yurishlarida ishtirok etmagan qabila aʼzolari O'zbekistonda sulton Sanjarni magʻlub etgan oʻgʻuzlar tarkibida boʻlib, bu hududlar aholisining etnik shakllanishida ishtirok etganlar. Mogʻullar istilsi davrida ularning bir qismi Ozarboyjon va sharqiy Onadoʻluga, keyinchalik esa Suriyaga koʻchib oʻtishgan.  Suriyadagi Begdililar Bozok qoʻlining asosiy qabilalaridan biriga aylangan. Ulardan bir qismi Eronga borib Safaviylar davlatining vujudga kelishida muhim ahamiyat kasb etganlar. Yana boshqa qismi Yeni Il va Halab o'zbeklarni ichida va Ich Il atroflariga borib oʻrnashganlar. 
Qabilalar
Xorazmshohlar davlati
Saljuqiylar
Oʻgʻuzlar
Mirzo Hayit Sahbo

Mirzo Hayit Sahbo (1845-yil, Buxoro — 1918-yil, Kobodiyon) — oʻzbek va tojik tillarida ijod qilgan shoir. Buxoro shahar suv xo‘jaligi boshqaruvchisi. Buxoro shahrining mirshabi vazifalarida ishlagan.

Mirzo Hayit uning asl ismi boʻlib, Sahbo esa taxallusidir. Buxoro amirligida ma‘muriy amaldorlardan bo‘lgan. Ba‘zi adabiyotlarda to‘pchiboshi lavozimida ishlagan. Shuning uchun ham Mirzo Hayit to‘pchiboshi deb ham atalgan. Sahbo Buxoro amirligidagi Vobkent nohiyasining Arabon qishlog‘ida tugʻilgan. Ilm olish maqsadida Buxorodagi madrasaga o‘qishga borgan. Madrasada o‘qib yurgan kezlari aql-zakovati tufayli amir Muzaffarxon uni o‘g‘li Abdulahad xodimlari qatoriga qo‘shib qo‘yadi. Muzaffar vafot etganda Abdulahadxon Karmanadan Buxoroga qaytadi va Sahboni muhim lavozimlardan biri bo‘lgan eshik og‘asi vazifasiga tayinlaydi.
Sahbo ikki tilda she‘r yozgan zullisonayn shoirlardan biridir. Bir qancha she‘rlari qo‘shiq sifatida ham kuylangan. Bizgacha 20 ga yaqin she‘ri yetib kelgan. Abdulagadga Sahboning haqiqatgo‘yligi yoqmay uni saroydan chetlatib, miroblikka tayinlaydi. O‘sha paytda miroblarga xazinadan mablag‘ ajratilmas, ular yashash uchunbsuv sotishga majbur bo‘lganlar. Biroq Sahbo ikki yil davomida bu lavozimda halollik bilan ishladi. Keyinchalik Abdulahadxon uni shahar mirshabi etib tayinlaydi. Muzaffarxon davrida amirlikda o‘g‘rilik, kazzoblik ko‘payib mirshablar ham ularga sherik bo‘lib hatto amirlik mulkiga tajovuz holatlari ham uchrab turgan. Sadriddin Ayniyning yozishicha, mirzo Hayit faqirona kun kechirsa-da, o‘g‘ri va qimorbozlarga sherik boʻlmagan.

1917-yillarda amir askarlari tomonidan qamoqqa olinadi. Keyinchalik ozod qilinib, 1918-yilda Kobodiyonga hokim qilib yuboriladi. Kolesov voqeasi ro‘y vergan paytda ham Kobodiyon hokimi mirzo Hayit bo‘lgan. 6 oy hokimlik davridan soʻng shaharga Davronbek ismli yangi hokim tayinlanadi. Davronbek bir qancha askarlar, Kobodiyon Jom‘e masjidi xatibi, ba‘zi odamlarni ergashtirib, Sahboning gazeta o‘qishi, yoqasi tugmali kamzul kiyishini pesh qilib, jadidlardan degan vaj bilan o‘ldirib yuboradilar. Davronbekning o‘zi ham hokimligining ikkinchi oyi bir dehqon tomonidan otib oʻldirilgan.

1980-yilda Sahboning o‘z qo‘li bilan tuzgan devoni O‘zFA Qo‘lyozmalar instituti fondida saqlanayotganligi aniqlandi. Devon 263 betdan iborat, 550 dan ortiq sheʼrlar joy olgan. Sheʼrlarining 61 tasi o‘zbek tilida. Janrlari: g‘azal, muxammas, musaddas. 1991-yilda adabiyotshunos H.Muxtorova shoirning „Tanlangan sheʼrlar“ini chop etdi.

Manbalar 

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
1847-yilda tugʻilganlar
Buxoroda tugʻilganlar
Buxoro amirligida tugʻilganlar
1918-yilda vafot etganlar
Mamadmuso Mamadazimov

Mamadmuso Mamadazimov (1942-yil, Xovos tumani, Toshkent viloyati, Oʻzbekiston SSR) — oʻzbekistonlik astronom olim, pedagogika fanlar doktori (2005), professor (2007).

Biografiyasi
Mamadmuso Mamadazimov 1942-yil Toshkent viloyati, Xovos tumani, Balandchaqir qishlogʻida (hozirgi Jizzax viloyati, Yangiobod tumani markazi) tugʻilgan. 1948—1958-yillarda qishloqdagi Alisher Navoiy nomidagi 1-maktabda oʻqigan. 1958—1963-yillarda Toshkent davlat pedagogika institutining fizika-matematika fakultetida tahsil olgan. 1963—1966-yillarda oʻzi oʻqiga maktabda matematika va astronomiyadan dars beradi. Dastlab Toshkent Astronomiya institutida tadqiqotlar olib boradi, so‘ng Leningradga SSSR Fanlar akademiyasi qoshidagi Astronomiya observatoriyasiga stajyor-tadqiqotchisi sifatida oʻqishga jo‘natiladi. 1971-yilda „Quyosh dog‘larining yarim soyasida plazma harakatining nozik strukturasi“ mavzusida nomzodlik ishini yoqlagan, 2005-yilda  mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, pedagogika fanlar doktori ilmiy darajasini olgan. 2007-yilda professor ilmiy unvoni berilgan. 1971—1985-yillari Toshkent davlat pedagogika instituti Nazariy fizika kafedrasi katta oʻqituvchisi, dotsent, 1985—1989-yillarda kagedra mudiri, 1989—1990-yillarda oshkent davlat universiteti Astronomiya kafedrasi oʻqituvchisi vazifasida ishlagan, 1997-yildan Toshkent davlat pedagogika universiteti Fizika-matematika fakultetining Umumiy fizika kafedrasi mudiri. Mamadmuso Mamadazimov fizika va astronomiya oid darsliklar, o‘quv-metodik qo‘llanmalar, ilmiy-ommabop risolalar va 200 ga yaqin maqolalar, shuningdek, „Dumli yulduzlar“ (1981), „Tanishing yulduzlar“ (1987), „Yer hammamiz uchun yagona uy“, „Kosmik kelgindilar va uchar tarelkalar“, „Ulug‘bek va uning rasadxonasi“ kitoblari muallifi.

Unvon va mukofotlari
 „Xalq maorifi a’lochisi“ koʻkrak nishoni (1978);
 „O‘rta maxsus va kasb-hunar ta’limi a’lochisi“ koʻkrak nishoni (2015);
 Turon Fanlar akademiyasi akademigi (2019).

Manbalar 

1942-yilda tugʻilganlar
Toshkent viloyatida tugʻilganlar
Astronomlar
Professorlar
Oʻzbekiston olimlari
Fan doktorlari
Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2022)

„Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ — oʻzbek tilining olti jildli izohli lugʻati. Oʻzbek lotin yozuvida tayyorlangan ilk keng koʻlamli izohli lugʻat. Loyiha Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Maʼnaviyat va davlat tilini rivojlantirish masalalari departamenti hamda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Oʻzbek tili, adabiyoti va folklori insituti hamkorlikda, Oʻzbek tilini rivojlantirish jamgʻarmasi mablagʻlari hisobidan amalga oshirilgan.

Lugʻat deyarli toʻliq tarzda 2006—2008-yillarda kirill yozuvida bosilib chiqqan izohli lugʻatga tayanadi. Lotin yozuvidagi nashr avvalgi nashrlarga muharrirlik qilgan Abduvahob Madvaliyev bilan bir qatorda Durdona Xudayberganova tahriri ostida tayyorlangan. Lotin yozuvidagi lugʻatdan kirill yozuvidagi versiyaga kiritilmagan 3 mingga yaqin soʻz oʻrin olgan.

Lugʻatga hozirgi oʻzbek adabiy tilida keng qoʻllaniladigan 80 000 soʻz va soʻz birikmalari, fan, texnika, sanʼat va madaniyat sohalariga oid atamalar, ayrim shevaga oid hamda tarixiy va eskicha soʻzlar kiritilgan. Lugʻatda soʻzlarning qoʻllanilishi oʻzbek adabiyoti va matbuotidan olingan misollar bilan dalillangan.

Lugʻatda 1990-yillarda qabul qilingan qoidalardan farqli oʻlaroq, kirill yozuvidagi „я“ hamda „ё“ harflari undosh harflardan keyin mos ravishda „ya“ va „yu“ oʻlaroq yozilgan. Xususan, oy nomi „sentabr“ emas, balki „sentyabr“ oʻlaroq yozilgan. Shuningdek, qoʻshtirnoqlar 1990-yillarda ishlab chiqilgan punktuatsiya qoidalaridagidek „...“ shaklida emas, balki inglizcha qoʻshtirnoq "..." shaklida yozilgan.

Jildlar

Manbalar

Havolalar 
 „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ Book.uz saytida

Oʻzbek tilining izohli lugʻatlari
Mashhad Shahid Hoshiminajod xalqaro aeroporti

Mashhad Shahid Hoshiminajod xalqaro aeroporti ()  — Eronning Razaviy Xuroson ustoni, Mashhad shahrida joylashgan xalqaro aeroport.

Umumiy maʼlumotlar 

Mashhad xalqaro aeroporti Tehron Mehrobod aeroportidan keyin Eronning ikkinchi eng gavjum aeroportidir. 2016-yilda Mashhad aeroporti rekord darajadagi 10 milliondan ortiq yoʻlovchiga xizmat koʻrsatdi, bu 2015-yilga nisbatan 17 foizga koʻp hamda 86 681 tonna yuk tashildi. Aeroportdan 57 ta yoʻnalishga, jumladan Eronning 30 ta shahriga tez-tez reyslar va Markaziy Osiyo, Yaqin Sharq, Sharqiy Osiyo va Yevropaning 27 ta yoʻnalishiga muntazam parvozlar amalga oshiriladi.

Mashhad xalqaro aeroportida uchta terminal mavjud: mahalliy reyslar terminali (Terminal 1), xalqaro reyslar terminali (Terminal 2) va Haj reyslari terminali (Terminal 3).

Aviakompaniyalar va yoʻnalishlar 
Mashhad xalqaro aeroportidan quyidagi aviakompaniyalar yoʻlovchi tashish reyslarini amalga oshiradi:

Statistika

Yillik yoʻlovchilar oqimi

Baxtsiz hodisalar va falokatlar 

 1988-yilda Tailanddan Kuvaytga yoʻl olgan Kuwaiti Air samolyoti oʻgʻirlab ketildi va keyin Mashhadga yoʻnaltirildi. Qaroqchilar baʼzi talablar qoʻyib, soʻng samolyotga Kipr va Jazoirga uchishni buyurdilar.
 2006-yil 1-sentabrda Iran Air Tours aviakompaniyasining 945-reysi, Bandar-Abbosdan uchayotgan Tupolev Tu-154 samolyoti qoʻnish chogʻida shinasi uchib ketganidan soʻng Mashhad uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketdi. Samolyot yonib ketdi va bortdagi 147 kishidan 29 nafari halokatga uchradi.
 2009-yil 24-iyulda Aria Air 1525-reysi, THR-MHD (Tehron Mehrobod-Mashad) yoʻnalishi boʻyicha uchayotgan Il-62 samolyoti bortda 173 kishi bilan halokatga uchradi va yonib ketdi; 5 yoʻlovchi va 11 ekipaj aʼzosi halok boʻldi.
 2010-yil 24-yanvarda Taban Air 6437-reysi, Tupolev Tu-154M samolyoti tibbiy favqulodda vaziyat tufayli Mashhad xalqaro aeroportiga favqulodda qoʻnayotganda halokatga uchradi; barcha 157 nafar yoʻlovchi va 13 ekipaj aʼzolari omon qoldi; 42 nafari yengil tan jarohati oldi. Xabar qilinishicha, samolyoti ILSi qoʻnayotgan vaqtda tumanda dumi yerga tegib, uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketgan. Buning ortidan burun tishli qulashi sodir boʻldi, keyin oʻng qanot yerga urilib, samolyot yonib ketdi .
 2016-yil 28-yanvarda Zagros Airlines aviakompaniyasining 4010-reysi Mashhad xalqaro aeroportining 31R uchish-qoʻnish yoʻlagiga qoʻnayotganida EP-ZAB roʻyxatidan oʻtgan McDonnell Duglas MD-83 uchish-qoʻnish yoʻlagidan chiqib ketdi. Samolyot tuzatib boʻlmaydigan darajada shikastlandi va 7 kishi yengil jarohat oldi .
 2018-yilning 24-may kuni eronlik „Tapandegan“ (forscha: Palpitaters) xakerlik guruhi Mashhad xalqaro aeroportidagi kelish va joʻnab ketish monitorlarini buzib, monitorlarga hukumatga qarshi xabarlar va tasvirlarni joylashtirib, aeroport maʼmurlarini monitorlarni birma-bir qoʻlda oʻchirishga majbur qildi.

Yana qarang 

 Erondagi eng band aeroportlar roʻyxati
 Tehron xalqaro aeroporti
 Mashhad
 Eron

Manbalar

Havolalar 

 Mashhad xalqaro aeroporti 
 Eron aeroporti agentligi 
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Eron
Mashhad
Eron aeroportlari
Mahallasheri

Mahallasheri — Buxoro viloyati Shofirkon tumani hududida joylashgan qishloq. Qishloq tuman markazidan 9 km g‘arbda joylashgan.

Kelib chiqishi 
Qishloq nomining kelib chiqishi haqida turlicha farazlar mavjud.

Rivoyatlarga ko‘ra qishloq uzumzorlaridan birida sher bolalaydi. She'r bolalari voyaga yetguncha ularni hech kim ko'rmaydi. Ona she'r voyaga yetgan bolalarini olib ketayotgan paytida odamlar ularni ko'rib qoladi. Shundan keyin qishloq Mahallayi sheron (sherlar mahallasi) nomini oladi.

Dastlab bu qishloq Vardonze qal'asining janubi-sharqiy tomonida Bibikabutpo‘sh qabristoni atrofida joylashgan. Qum ko‘chishi va boshqa sabablar tufayli, qishloq aholisi hozirgi o'rniga ko‘chgan, lekin qishloq nomi o'zgarmagan.

Manbalar
Abdulazizxon xonaqohi

Abdulazizxon xonaqohi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Bahouddin Naqshband yodgorlik majmuasida joylashgan boʻlib, Buxoro xoni shayboniy Abdulazizxon I tomonidan 1544—1545-yillarda bunyod etilgan. Xonaqoh Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Mazkur xonaqoh Abdulazizxon I davrida, naqshbandiylik tariqati asoschisi Bahouddin Naqshband qabri yonida joylashgan. Xonaqoh markazida toʻgʻri burchakli yirik zalli frontal kompozitsiyadagi peshtoq-gumbazli binodan iborat boʻlgan. Buxoro xoni ashtarxoniy Nodir Muhammad (1642—1645) davrida xonaqoh orqa tomonida hujralar quriladi, natijada xonaqoh rejasi kvadrat boʻlib qolgan va bino tashqi tomonlari bir xil boʻlib qoladi. Xonaqohda marosim oʻtkaziladigan katta xona boʻlib, toʻrt tomoni ikki qavatli hujralar bilan tushgan boʻlgan. Xonaqoh tashqi tomonlari bir xil peshtoqlar bilan ishlangan. Xonaqoh zali gumbaz bilan qoplanib, ichkarisini bezashda „qirma“ usulidan foydalanilgan. Zalda qizil kesak ustiga oq rangli qilib bezak ishlatilgan. 1950—1960-yillarda xonaqoh peshtogʻ’idagi bitik qulab tushgan. Abdulazizxon xonaqohi 34 hujradan iborat. Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan soʻng, „Meʼmor“ ilmiy-taʼmirlash ishlab chiqarish birlashmasi tomonidan xonaqohda taʼmirlash ishlari olib borilgan. 1991—1993-yillarda xonaqohning arkalari, gumbazlari, yogʻochlari qayta tiklandi va taʼmirlandi. Xonaqohning balandligi 24 metr boʻlib, taʼmirlash ishlarida Gʻaybulla Muhammedov va Azim Hayitov va boshqa kishilar qatnashgan. Xonaqohning tashqi va ichki qismi, devorlari va gumbazlari toʻliq taʼmirlangan.

Meʼmorchiligi 
Abdulazizxon xonaqohi Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida bunyod etilgan. Xonaqoh qurilishida pishgan gʻisht, ganch, yogʻoch va boshqa materiallardan foydalanilgan. Xonaqoh toʻrt tomoni peshtoqli qilib qurilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Buxoro meʼmoriy yodgorliklari‎
Buxoro
Chor Bakr xonaqohi

Chor Bakr xonaqohi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Mazkur xonaqoh Chor Bakr meʼmoriy majmuasida joylashgan boʻlib, XVI asrda Shayboniylar sulolasi vakili Abdullaxon II tomonidan bunyod etilgan. Xonaqoh Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Xonaqoh XVI asrda Abdullaxon II tomonidan qurilgan boʻlib, Chor Bakr majmuasida bunyodkorlik ishlarini olib borilgan. Xonaqohning uch tomonida ikki tabaqali eshik qurilgan, qibla tomoni mehrob bilan bezalgan. Peshtoq qismi ikkita hujrali boʻlib, tashqi tomoni ayvonli. Xonaqoh peshtoqi bezagida koshinkor naqshlar va ikki yon tomonida guldastalar mavjud. Yodgorlik ichkari qismining gumbazi arki duzi uslubida ishlangan. Peshoqdagi katibada koʻk fonda oq harflar bilan yodgorlik qurilish tarixi, kim tomonidan bunyod etilgani suls xatida keltirilgan. Ushbu bitikda shunday yozilgan: „Ushbu binoni qurishga va uni qurib bitkazishga yordam bergan osmon ostidagi qudratli, yuqori darajali, misli koʻrilmagan odil, hukmron hokimiyatga kelgan, odillik quroli yuqori sifatlar… Gʻalaba va adolat bayrogʻi. Odamzod ishonchi, hokimiyat kiyomi namunasi dunyoni zabt etuvchi jasorat egasi, dunyoni boshqaruvchi — quyosh, dunyoning yorugʻ oyi, yangi chiqqan yorugʻlik… va ufq amiri oʻz davrining amiri. Adolat taxtiga chiqqan… mamlakat hukdori Abdul-Gʻoziy Iskandar Bahodirxondir… Ushbu yozuv 970-yilda (hijriy) xalifa Qul Neʼmat ul tomonidan yozib tugatildi“. Xonaqohning katiba qismida „Baqara“ surasining 61-62-oyatlatlari keltirilgan.

Meʼmorchiligi     
Chor Bakr xonaqohi Oʻrta Osiyo uslubida qurilgan. Binoning balandligi 20 metr, poydevori esa 12 metr, eni esa 2 metrni tashkil etadi. Gumbazning balandligi 22 metr boʻlib, aylana yuzasida „Tayyiba“ kalimasi, pasti esa islimiy naqshlar bilan bezatilgan. Xonaqoh qurilishida obi gʻisht ishlatilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Chor Bakr madrasasi

Chor Bakr madrasasi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Mazkur madrasa Chor Bakr meʼmoriy majmuasida joylashgan boʻlib, XVI asrda Shayboniylar sulolasi vakili Abdullaxon II tomonidan bunyod etilgan. Xonaqoh Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.
Madrasa Abdullaxon II tomonidan XVI asrda qurilgan boʻlib, Chor Bakr majmuasida bunyodkorlik ishlarini olib borilgan. Madrasa koʻp hujrali boʻlib, tashqi qismida namozgoh maydoni mavjud. Chor Bakr madrasasi Buxoroning oliy toifali madrasalaridan biri hisoblangan. Madrasa peshtoqi 3 qavatli boʻlgan va uch qavatda ham hujralar boʻlgan. Madrasa dahanasi uch ravoqqa boʻlingan. Tarixnavis Hofiz Tanish Buxoriy oʻzining „Abdullaxon“ asarida madrasa toʻgʻrisida maʼlumot keltirgan boʻlib, madrasa peshtoqida suradan oyat bitik keltirilganligi toʻgʻrisida yozib qoldirgan. Ammo ushbu bitiklar hozirgi kunda saqlanib qolmagan. Madrasada 1950, 1971, 1999-yillarda taʼmirlash ishlari olib borilgan. 1999-yilgi taʼmirlashda ustalar madrasaning oldingi poydevoriga qarab qayta tikladilar. Madrasa obi gʻishtlardan bunyod etilgan. „Abdullanoma“ asarida madrada haqida shunday yozilgan: „Uning madrasasida mashhur olim va fozillardan biri muallimlik masnadida oʻltirib, zaruriy va diniy ilmlarni oʻqitardi hamda vaqflardan toʻla hissador edi. U joyda oʻquvchilar ham yaxshi maosh bilan taʼmirlanib, hamisha xotirjamlik bilan mutolaa qilinishiga kirishadilar“.  Madrasa poydevorida va devorlarida boʻylar bilan qoplangan. Hujralarni qurishda asosan arki duzi usulidan foydalanishgan. Madrasada tahsil oluvchi talabalar uchun qulay sharoit yaratish maqsadida oʻchoq, sandal joyi va kitoblar uchun ravoqlar bunyod etilgan. Ikkinchi qavatda joylashgan hujralarda zinapoyalar orqali chiqiladi. Madrasa Oʻrta Osiyo uslubida qurilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Chor Bakr masjidi

Chor Bakr masjidi — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik. Mazkur masjid Chor Bakr meʼmoriy majmuasida joylashgan boʻlib, XVI asrda Shayboniylar sulolasi vakili Abdullaxon II tomonidan bunyod etilgan. Masjid Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Masjid XVI asrda  Abdullaxon II tomonidan qurilgan boʻlib, Chor Bakr majmuasida bunyodkorlik ishlarini olib borilgan. Masjid gumbazli boʻlib, ikki qavatli hujralardan iborat. Masjid ichkari qismi arki duzi shaklida bunyod etilgan. Masjid madrasa va xonaqoh oʻrtasida joylashgan. Masjid peshtoqida kitoba bitik mavjud va unda Qur’oni Karimning „Al-isro“ surasining 1-4-oyatlari keltirilgan. Kitoba bitik yozuvlari suls xatida boʻlib, koshinkoriy va gʻishtkoriy uslubda bezatilgan. Masjidda bitik shunday yozilgan edi: „Olloh bir kecha oʻz bandasini unga oyat-moʻjizalarimizdan koʻrsatish uchun Masjid al-Haromdan biz atrofini barokotli qilib qoʻygan Masjid al-Aqsoga sayr qildirgan pok zotdir. Darhaqiqat, u eshituvchi va koʻrguvchi zotdir“. Chor Bakr masjidida Oʻzbekiston mustaqilligidan soʻng, taʼmirlash ishlari olib borilgan.

Meʼmorchiligi 
Chor Bakr masjidi Oʻrta Osiyo uslubida qurilgan. Masjid qurilishida pishgan gʻisht, ganch, yogʻoch va boshqa materiallardan foydalanilgan. Masjid peshtoqining balandligi 20-30 metrni tashkil etadi. Poydevori esa 12 metrdan iborat. Masjid poydevorida qamish qoʻyilgan boʻlib, qamishning balandligi 50 santimetrni tashkil etadi. Yodgorlik poydevoriga  qamish qoʻyilgan boʻlib, maqsad nam va zaxdan binoni nurab qolishini oldini olish edi. Bino ichkarisida mehrob boʻlib, turli naqshlar bilan bezatilgan. Chor Bakr masjidi eshiklari Buxoroning qayragʻoch daraxti yoʻgʻochidan ishlandi. Buxoroning qayragʻoch daraxti yogʻochi mustahkam boʻlgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Katta qon aylanish doirasi

Katta qon aylanish doirasi — kislorod va oziq-ovqatga boy boʻlgan qonni tananing barcha organ va toʻqimalariga yetkazib beruvchi yurak qon-yomir sistemasining bir qismi hisoblanadi. Katta qon aylanish doirasiga yurakning chap qorinchasidan boshianuvchi aorta, undan chiqqan bosh, bo‘yin, tana, qo‘l va oyoq arteriyalari, ularning tarmoqlari, aʼzolarning mikrosirkulator tomirlari, mayda va yirik venalar, o‘ng bo‘lmachaga quyiluvchi yuqori va pastki kovak venalar kiradi.

Manbalar 

Tibbiyot
Anatomiya
Angiologiya
Yurak qon-tomir sistemasi