MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boʻzachi

Boʻzachi — Kaspiy dengizining shimoli-sharqiy qismidagi yarim orol (Qozogʻistonda). Balandligi 61 m gacha. Barxan va doʻng qumlar hamda shoʻrxoklar bor. Janubida Mangʻishloq yarim orol togʻlari yondashib ketgan. Kaspiy dengizi sathi pasayganidan Bo'zachi maydoni ancha kengaygan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻiston geografiyasi
Yarim orollar
Boʻzgontepa

Boʻzgontepa, Buzgontepa — arxeologik yodgorlik (milodiy 1—16-asrlar). Toshkent shahrining sharqiy chekkasida (Chingeldi degan joyda), Chirchiq daryosining oʻng sohilida joylashgan istehkomsiz arkli qishloqharobasi. 1949-yil I. Baishev va M. Masson tomonidan qayd qilingan. 1978—79 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi (I. A. Ahrorov, Oʻ. Alimov) B.ning 1—3-asrlardan mavjudligini va Hovunchi madaniyatiga mansub dehqonchilik qishlogʻining harobasi ekanini aniqladi. 3-asrda xom gʻishtlardan bino qilingan mudofaa devori arkning mustahkam fortifikatsiya inshooti boʻlib qolgan. U 6— 8-asrlarda qoʻshimcha tashqi mudofaa devorlari bilan bir necha bor mustahkamlanib, Chirchiq sohilida Choch poytaxti va uning dehqonchilik vohasini shim.sharq tomondan keladigan koʻchmanchilardan toʻsib turgan muhim istehkomga aylangan. 8-asr 1choragida arab fotixlari tomonidan vayron qilingan. 10—12-asrlarda qayta tiklanib, Movarounnahrdan oʻtgan savdo yoʻlining shim. qismidagi muhim qarorgohdan biriga aylangan. Bu davrda u arab manbalarida Jabgʻukash deb atalgan va Choch poytaxti Binkatdan 2 farsax uzoklikda Chirchiq sohilida joylashgan. 13-asr boshida moʻgʻullar bosqini vaqtida vayron boʻlgan. B. 14-asr oxiri — 15-asrdan qayta tiklanib, Sharq mamlakatlariga boradigan savdo yoʻlidagi soqchilik qarorgohlaridan biri sifatida vodiyda muhim rol oʻy nagan.

Manbalar
Boʻzdoqpar

Boʻzdoqpar (Merops) — koʻkqargʻalar turkumining bir urugʻi (qarang Kurkunak).

Manbalar
Boʻzdungtov

Boʻzdungtov — Markaziy Qizilqumdagi qir. Jan.gʻarbdan shim.sharqqa tomon choʻzilgan. B. gʻarbda Tuhfabergan, jan.sharqda Jamanqashqirtov togʻlari bilan, shim.da Boʻkantov yassitogʻligi bilan tutash. Eng baland joyi — 764 m (Irlitov). B. yuqori paleozoyning ohaktosh, dolomit, kremniyli slanes, qumtosh jinslaridan tuzilgan, bu jinslar gersin orogenezida burmalangan. Alp burmalanishida yana koʻtarilgan. B. asimmetrik boʻlib, jan. yon bagʻirlari tikroq, quruq soylar oʻyib yuborgan. B. etaklarida yer osti suvlari yer yuzasiga yaqin (1–4 m), shu tufayli quduq koʻp. Quduqlar atrofida ovullar joylashgan.

Manbalar
Boʻznoch

BOʻZNOCH (Helichrysum arenarium L. Moench.) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 40—45 sm, poyasi qalin tuk bilan qoplangan. Pastki barglari keng, teskari tuxumsimon, yuqoridagilari — ensiz, nashtarsimon. Guli sariq, gul savatchalari dumaloq boʻlib, poya uchida murakkab qalqonsimon toʻpgul hosil qiladi. Iyun oxiridan sentabrgacha gullaydi. Togʻ yon bagʻirlaridagi qiyaliklarda oʻsadi. Poyasi, bargi va gullarida efir moylari, oshlovchi moddalar, shuningdek karotin, S vitamin, stearin, flavonoid kabi moddalar bor. B. gullaridan tayyorlangan qaynatma jigar kasalliklarini davolashda ishlatiladi. B.dan sariq boʻyoq olinadi. B. kiyim-kechaklarni kuyadan saqlashda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzsuv

Boʻzsuv — Chirchiq daryosidan chiqarilgan qadimgi kanal. Boʻzsuv Chirchiqning oʻng sohilidagi qadimgi terassalar boʻylab shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga tomon yoʻnalib, Toshkent viloyati Qibray, Zangiota va Yangiyoʻl tumanlari, Toshkent shahri hududi, shuningdek Qozogʻiston Respublikasi yerlaridan oʻtib, Chinoz yaqinida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 159 km. Boshlanishi qismida suv sarfi 310 m³/sek, 10GESdan quyida 110 m³ (ortiqcha suv Chirchiq daryosiga tashlanadi). Boʻzsuvning oʻzani egribugri, kengligi 10–20 m. Quyi oqimida 30 m gacha chuqur dara hosil qilgan. Boʻzsuvdan har ikki tomonga suv sarfi 0,5 m³/s dan 35 m³/s gacha boʻlgan, irrigatsiya va sanoat uchun moʻljallangan kattakichik 23 kanal chiqarilgan. Eng yiriklari: oʻng sohil Qorasuv, Salor, Kaykovus, Anhor, Iskandar, Yuqori Toshkent, Joʻn, Kurkuldak, Niyozboshi, Shimoliy Toshkent kanallari, Boʻrjar tashlamasi. Salor, Kaykovus, Qorasuv va Anhor Toshkent shahridan oʻtib, shaharni suv bilan taʼminlaydi. Boʻzsuv va undan chiqarilgan kanallarning umumiy uz. 400 km dan oshadi. Boʻzsuv suvi bilan Toshkent viloyati Zangiota, Qibray, Yangiyoʻl tumanlari va Qozogʻistonning Chimkent viloyatidagi 140 ming ga yer suv bilan taʼminlanadi.

1936-yilgacha Chirchikdan suvni Baytqoʻrgʻon qishlogʻidan yuqoridagi Yumaloqtepa suv boʻlgichidan olgan, suv sarfi 90 m³ boʻlib, taxminan 65 ming ga yerni sugʻorgan. 1940-yilda yangi GESlar qurilishi munosabati bilan Gʻazalkent yaqinida Chirchiq daryosiga bosh toʻgʻon qurildi va kanalga suv daryodan chiqarilgan derivatsion kanal orqali olinadigan boʻldi. 1926—54 yillarda Boʻzsuv kanalida 16 GES (Oqqovoq2, Oqqovoq3, Qodriya, Salor, Boʻzsuv, Shayxontohur, Boʻrjar, Oqtepa, Quyi Boʻzsuv va boshqalar)dan iborat Chirchiq-Boʻzsuv gidroenergetika kaskadi barpo qilingan. Oʻzbekistondagi birinchi GES — Boʻzsuv GES shu kanalda qurilib, ishga tushirilgan (1926). Kanalda GESlardan tashqari suv toʻsuvchi qurilmalar, nasos stansiyalari, suv oluvchi inshootlar, ostonali sharsharalar va boshqa muhandislik inshootlari qurilgan (kanal sxemasiga q.).

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgandan keyin Boʻzsuvda, jumladan 1995—2000-yillarda uning Anhor tarmogʻida oqimni tartibga solish, qirgʻoqlarni mustahkamlash va sohil boʻylarini obodonlashtirish boʻyicha katta ishlar amalga oshirildi.

Galereya

Manbalar

Adabiyotlar 
 Hamdamov, Sharif. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar‎
Kanallar
Qozogʻistondagi daryolar‎
Boʻzsuv
Toshkent daryolari
Qibray tumani daryolari
Zangiota tumani daryolari
Yangiyoʻl tumani daryolari
Chinoz tumani daryolari
Turkiston viloyati daryolari
Toshkent kanallari
Toshkent viloyati kanallari
Sirdaryoga quyiladigan kanallar
Boʻzsuv (shaharcha)

Boʻzsuv — Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangiyoʻl (23 km). Aholisi 4,7 ming kishi (1999). B.da umumiy taʼlim maktablari, bogʻchalar, kinoteatr, kasalxona, dorixona, maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Yangiyoʻl tumani
Boʻzsuv makonlari

Boʻzsuv makonlari — Boʻzsuv kanali yonida joylashgan ibtidoiy odamlar makonlari. Toshkent shahridan 12–15 km shim.gʻarbda. Makonlardan biri — Shoimkoʻprikni (1901) A. P. Pavlov, ikkinchisi — Shoʻralisoy yoqasidagini (1955) O. I. Islomov topgan. Shoimkoʻprik makonini G. V. Parfenov, Shoʻralisoy yoqasidagi makonni A. P. Okladnikov oʻrgandi. Har ikkala makondan mustye va yuqori paleolit davriga xos pichoqsimon plastina, qirgʻich, nukleus, chaqmoqgoshdan yasalgan qurollar va turli hayvonlar suyagi topildi. Boʻzsuv kanali yoqalab olib borilgan keyingi tekshirishlar natijasida paleolit davriga oid Boʻzsuv III, IV va V kabi yangi makonlar ochildi. Boʻzsuv makonlarida olib borilgan ilmiy tadqiqot ishlari bu yerdagi ibtidoiy odamlar mustye va yuqori paleolit davrida yashagan boʻlib, yodgorlikning yuqori paleolit bosqichida uning aholisi urugʻ jamoasi boʻlib yashaganligini koʻrsatdi.

Manbalar

  

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Boʻztikan

BOʻZTIKAN (Sonchus) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp va bir yillik begona oʻtlar turkumi. Poyasi tik, bargi tikanli, gullari tilsimon, savatcha toʻpgulga yigʻilgan. Urugʻida patsimon tuklar bor. 45 turi maʼlum, Oʻzbekistonda 5 turi tarqalgan. Sabzavot boʻztikani (S. oleraceus), dagʻal B. (S. asper), dala B. (S. arvensis) turlari gʻoʻza, sabzavotpoliz, sugʻoriladigan ekinlar orasida, dalalar va boshqa yerlarda uchraydi. Dala B. aprel—may oylarida gullab, iyunda meva tugadi, bir tupi 53 ming donadan ortiq urugʻ beradi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor; simazin va paxta maydonlarida kotoran, kotofor yoki prometrin gerbitsidlari purkaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻztoʻrgʻay

BOʻZTOʻRGʻAY (Calandrella rufescens) -chumchuqsimonlar turkumining toʻrgʻaylar oilasiga mansub qush. Rangi nomiga juda moye, boshqa toʻrgʻaylar kabi sargʻish tovlanmaydi. Shim. Afrika, Jan.

Sharqiy Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonning faqat choʻl va dashtlarida uchraydi, asosan qumloqlarda, baʼzan shoʻr yerlarda yashaydi. Toshloq va taqir choʻllarda uchramaydi. Yerga uya soladi, yoz boʻyi 2-marta 3—5 tadan tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjalarini 9 kun davomida uyasida, 10 kungacha uyadan tashqarida boqadi. Chigirtka, qoʻngʻiz kabi hasharotlar, baʼzan dondun bilan oziqlanadi. Dasht va choʻl sharoitida zararli hasharotlarni koʻplab qirib, katta foyda yetkazadi. B.ning 10 tacha kenja turi bor. Oʻzbekistonda Boʻztoʻrgʻay pispoletta kenja turi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻzchilik

Boʻzchilik — boʻz toʻqish kasbi. Eng oddiy yogʻoch toʻquv dastgohi (qoʻl doʻkon) ning yaratilishi bilan (taxminan miloddan avvalgi 6— 5-ming yillik) paydo boʻlgan. Jamiyatda ijtimoiy mehnat taqsimotining yuzaga kelishi bilan oilada shugʻullanilgan B. alohida kasb tarmogʻiga aylandi hamda shahar, qishloqlarda keng tarqaldi. B. kasbini egallash "ustozshogird" usulida amalga oshirilgan. Shogirdlar (asosan 12—13 yoshli oʻsmirlar) hunarni puxta oʻzlashtirguncha ustozining oilasida yashab, doʻkonida maoshsiz ishlagan. B.ni puxta egallab olgach, 1—2 yil ustasiga ishlab bergan, soʻng ustozidan fotiha olib, mustaqil ishlagan. 20-asr boshlarida Turkiston bozorlariga fkada toʻqilgan ipgazlamalarning koʻplab keltirilishi B.ni sinishiga olib keldi. 20- yillarda B. sanoat arteli shaklini olgan. 30- yillarda toʻqimachilik sanoati rivojlanishi tufayli B. kasbi yoʻqolib ketdi (yana qarang Toʻqimachilik).

Manbalar
Boʻzshoʻra

BOʻZSHOʻRA () — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik. Boʻyi 10—40 sm, sershox. Bargi kulrang, kalta, etdor, uchi uzun dagʻal tukli. Gullari mayda, toʻptoʻp boʻlib barg qoʻltigʻiga joylashgan. B. choʻlda, shoʻrxok yerlarda zich oʻsadi. May oyida gullab, sentabrda, mevasi yetiladi. B. bargida oksalat kislotaning kaliy va natriyli tuzlari koʻp boʻlganidan qoʻylar zaharlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Boʻz-oʻtloqi tuproq

Boʻz-oʻtloqi tuproq — q. Suroʻtloqi tuproq.

Manbalar

Adabiyotlar 
  

Tuproqshunoslik
Boʻy uzunligi

Boʻy uzunligi — irqqa xos belgi. Boʻy uzunligi antropologiya, tibbiyot sohalarida va tikuvchilik sanoatida hisobga olinadi. Muhim morfologik belgi boʻlgani uchun boshqa koʻpgina belgilar maʼlum darajada u bilan aniqlanadi. Antropologiyada turli boʻy uzunligiga ega boʻlgan irklarni past, oʻrta va baland boʻyli irqlar deb ataladi. Dunyo miqyosida erkaklarning oʻrtacha boʻyi shartli ravishda 164,0 sm dan 166,9 sm gacha, ayollarning oʻrtacha boʻyi esa 153,0 sm dan 155,9 sm gacha qabul qilingan. Antropologik tadqiqotlar oʻzbek va tojiklarning oʻrta boʻylik ekanligini koʻrsatadi.

Manbalar
Boʻyimodaron

Boʻyimadaron (Achillea millefolium L.) — qoqidoshlar oilasining dastarbosh turkumiga mansub patsimon bargli koʻp yillik oʻt. Ildiz boʻgʻzidan boʻgʻiz barglari va poyalar oʻsib chiqadi. Poyasi bir nechta, yuqori qismi shoxlangan boʻlib, qalqonsimon toʻpgullar bilan tugallangan. Iyunda gullay boshlaydi; mevasi mayda, yassi pistacha, avgustda yetiladi. Oʻzbekistonda B. turkumining 5 turi uchraydi. B. adir va qirlar, yoʻl yoqalari va oʻrmon chekkalarida oʻsadi. Tarkibida karotin, K va S vitamin, achchiq moddalar bor. Ekstrakti va damlamasi meʼdaichak yarasi kasalliklarini davolash, ishtaha ochish hamda qon toʻxtatish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ziravorlar
Boʻyin

Boʻyin — gavdaning bosh bilan tanani biriktiruvchi qismi; tepadan bosh, pastdan koʻkrak qafasi bilan chegaralangan. Boʻyinning orqa qismi ensa, oldingi yuzasi haqiqiy boʻyindir. Ensa qismi faqat muskullardan tashkil topgan boʻlib, oldi tomonida hiqildoq, kekirdak va ularning oldingi yuzasida qalqonsimon bez joylashgan. Boʻyinning oʻrta chizigʻi sohasida qalqonsimon togʻayning boʻrtgan qismi "adam olmasi" (koʻproq erkaklarda) koʻrinib turadi. Boʻyinning ikki yonida qon tomirlar, nervlar va nozik muskullar bor. Uning tepa qismida (pastki jagʻ ostida) jagʻ osti bezi joylashgan; bez yoʻli ogʻiz boʻshligʻiga ochiladi, koʻpincha bolalarda nay orqali mikroblar bezga borib uni yalligʻlantiradi — "tepki" boʻladi. Boʻyinning pastki qismida (toʻsh suyagining ustki yuzasida) vena qon tomiri chitali bor. Boʻgʻma kasalligida kekirdakni ochib havo yuborganda, vena kesilganda yoki jarohatlanganda havo soʻrilib, yurakni toʻxtatib qoʻyishi mumkin. Boʻyinda teri osti muskuli borligi uchun teri harakatchan boʻladi.

Manbalar

Odam boshi va boʻyni
Boʻyin (quruqlik)

BOʻYIN — quruklikning ikki katta qismini, mas, ikki materikni bir-biri bilan (Panama B.ni, Suvaysh B.ni), materikni yarim orol bilan tutashtirib turuvchi yoki ikki tomondagi katta suv havzasini ajratib turgan (Perekop B., Kareliya B.) kambar quruqlik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyin (birlik)

Boʻyin — uzunlikning taxminan oʻlchovi; haydalgan yer maydonining u boshidan bu boshigacha boʻlgan masofani

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyintumor

Boʻyintumor — ayollarning boʻyinga takadigan ziynat buyumi, tumor. B. qutichasi teng tomonli toʻgʻri burchakli uchburchak shaklida boʻlib, uchburchak gipotenuzasi asos vazifasini oʻtaydi. Koʻpincha ikki taraflama bezatiladi, bezak mujassamoti buyum shakliga toʻla boʻysundirilgan: bezak yuqori qismida juft shox shakli bilan yakunlanadi, quyi qismida zigʻiraklardan ishlangan tok novdalari joylashgan. B. asosiga marjon, sadaf va 6. munchoqlar, bargaklar, baʼzan ignasimon shokilalar osiladi. B. keyinchalik faqat bezak buyumiga aylangan. B.ning ayrim koʻrinishlarini Xorazmdan topilgan sopol haykal (6—7-asrlar) hamda suyakdan ishlangan taqinchoq (9— 12-asrlar) da koʻrish mumkin. 19-asrda B., shuningdek doʻppi, yelka, chakka, koʻkrakka ham taqilgan.

Manbalar

  

Zargarlik
Kiyim
Boʻyinturuq

BOʻYINTURUQ — dehqonchilik abzali. B. yoʻgʻonligi oʻrtacha 12—20 sm, uz. 2,5–3 m boʻlgan dumaloq yogʻochdan tayyorlanadi. Qoʻsh qoʻshishda ikki uchi ikki mol boʻyniga qoʻyiladi. Uchlaridagi qoʻsh yon choʻp (shamyon choʻp) bilan hoʻkizlarning boʻyniga mahkamlanadi, omoch oʻqi B.ning oʻrta belidagi tirqishga ulanadi. Hozir deyarli ishlatilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyincha

Boʻyincha 1) otulov abzali. Ish hayvoni (mas, ot)ni aravaga, juvozga, qoʻshga qoʻshganda ot boʻyniga kiydirib qoʻyiladigan abzal. Boʻyincha xomutini koʻtarib turgani uchun uning ot boʻynini qisishi yoki ogʻritishidan saqlaydi, otning aravani tortishiga qulaylik tugʻdiradi. Boʻyincha tayyorlash usuli: qoʻgʻa (ichi gʻovak va yumshoq oʻsimlik)ni namlab, bir-biriga oʻrab, chala Boʻyincha shakliga keltiriladi. Buni takbas (takbas tortish) deyiladi. Takbasning sirtiga qoʻgʻa rezgilar qoʻyilib, ustidan yana qoʻgʻa oʻraladi. Bu ish yuz oʻrash deb yuritiladi. Soʻng ustidan avra (teridan) va astar (kigizdan) qoplanadi. Boʻyinchaning pastki qismi (2 uchi) kal lak deyiladi. Ot aravaga qoʻshilganda 2 kallakni boʻyincha bogi bilan siqib bogʻlab qoʻyiladi. Boʻyinchaning ot boʻynida turadigan qismi kipt (oʻzak), kallak va kipt oraligʻi chigʻanoq deyiladi. Boʻyincha 2 xil: a) yumaloq (yorma) Boʻyincha (bu qad. boʻlib, ogir boʻlgani sababli 20-asr birinchi choragidan boshlab ishlatilmaydi); b) kuchan Boʻyincha (bu ixcham va yengil boʻlib, hozir ham ishlatiladi); 2) kulolchilikdagi naqsh turi. Bu naqsh toʻgʻri, soʻngra arraarra chiziqli, soʻng yana toʻgʻri hamda arraarra chiziqli (shu tariqa ikki tomondan muvoziy davom etadigan) shakllardan iborat. Arra chiziqlar bir-biriga ketmaket kelib, sirtidan qaragaida Boʻyincha shakliga oʻxshaydi. Boʻyincha naqsh oʻzbek kulolchiligida qoʻllaniladi.

Manbalar
Buylama frezalash stanogi

Buylama frezalash stanogi q. Frezshshsh stanogi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyra

Boʻyra — pishgan qamish poʻstini tozalab toʻqiladigan solinchiq (toʻshama). Uy-joylarda namat (kigiz), gilam, paloye tagidan toʻshaladi. Boʻyrani boʻyrachilar toʻqiydi. Boʻyra paloslarni tuproq va zaxdan saqlagan; imorat tomini yopishda vassa ustidan qoʻyilgan, toʻyhashamlarda, turli marosimlarda foydalanilgan, mevalarni yoyib quritishda, quritilgan mevalarni qishda saqlashda Boʻyrani choklab, qop oʻrnida ishlatganlar. Hozir ham toʻqiladi.

Manbalar 

   
otabek
Boʻka

Boʻka (turkiycha — zoʻr, kuchli) — tarixda turli anʼanaviy bayram va tantanali marosimlar chogʻida oʻtkaziladigan pahlavonlar musobaqasida qatnashuvchi kurashchi, polvon. Boʻkalarning xalq orasidagi obroʻsi juda baland boʻlgan. Sugʻdda eng kuchli Boʻka sharafiga yiliga bir marta nishonlanadigan bayram kuni boʻlgan. Boʻka uchun nozneʼmatlar bilan bezatilgan maxsus dasturxon tayyorlangan. Yozilgan dasturxonga Boʻkadan boshqa kishi yaqinlashmagan. Boʻkalar musobaqasi tinchlik vaqtlarida, shuningdek harbiy safar va yurishlar paytida ham oʻtkazilib turilgan (yana qarang Polvon tovoq).

Manbalar
Boʻka (shahar)

BOʻKA — Toshkent viloyatidagi shahar (1980-yildan). Boʻka tumani markazi. B.dan Toshkentgacha boʻlgan masofa — 70 km. Yaqin temir yoʻl st-yasi — Toʻytepa. Toshkent — Bekobod avtomobil yoʻli yoqasida. Dengiz sathidan 390 m balandlikda joylashgan. Aholisi 20,5 ming kishi (2001). B. nomi ayrim toponimistlarning fikricha, turkiy xalqlarning bir urugʻi boʻka (boʻke) nomidan deb taxmin qilinadi. 

Bo'ka tumani hokimligining ijtimoiy tarmooqlardagi sahifalari quyidagilar:

https://telegram.me/buka_tuman_hokimligi

https://facebook.com/bokahokimligi

https://instagram.com/buka_tuman_hokimligi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bo'ka tuman hokimligining telegram kanali

c

Oʻzbekiston shaharlari
Boʻka tumani
Boʻka tumani

Boʻka tumani — Toshkent viloyati tarkibidagi tuman. Viloyatning jan.gʻarbiy qismida joylashgan. 1943-yil 18-mayda tashkil etilgan. Shim.gʻarbda viloyatning Oqqoʻrgʻon, shim.sharqda Piskent, jan.da Bekobod tumanlari bilan, gʻarbda Sirdaryo viloyatining Oqoltin va Guliston tumanlari, sharqda Tojikiston Respublikasi bilan chegaradosh. Maydoni 0,59 ming km². Aholisi 111,8 ming kishi (2001). Boʻka tumani da 1 shahar (Boʻka), 8 qishloq fuqarolari yigʻini (Boʻston, Koʻkorol, Namuna, Ravot, Turon, Chigʻatoy, Qoraqoʻyli, Qoʻshtepa) bor. Markazi — Boʻka shahri.

Tabiati. Boʻka tumani hududi jan. va jan.gʻarbga tomon Sirdaryoga qiya tushgan togʻ oldi tekisligidan iborat. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqliim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1" dan —1,5" gacha, iyulniki 27°. Vegetatsiya davri 210—215 kun. Yiliga 250-350 mm yogʻin tushadi. Boʻz tuproqlar bilan qoplangan, unumdor tekisliklarning koʻp qismi oʻzlashtirilgan. Daryo boʻylarida qumloq tuproqlar, Sirdaryo sohillarida toʻqayzorlar bor. Ularda chiyaboʻri, tulki, toʻngʻiz, quyon, tustovuq uchraydi.

Aholisi, asosan oʻzbeklar, shuningdek tojik, qozoq, qirgʻiz, rus, tatar, turk va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 kmga 155 kishi. Shaharliklar 20,5 ming kishi, qishloq aholisi 91,3 ming kishi (2001).

Xoʻjaligi. Boʻka tumani sanoati kam rivojlangan. Paxta tozalash zavodi, maishiy xizmat koʻrsatish, taʼmirlash, xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqaruvchi kichik korxonalar, avtobazalar, avtobustaksomotor parki bor. Turkiya bilan hamkorlikda qurilgan „Akkummashservis“ korxonasi traktor va avtomobillar uchun akkumulyator batareyalari ishlab chiqaradi. 168 kichik korxona, 15 kooperativ korxona mavjud.

Boʻka tumani tuman xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi boʻlib, asosan paxtachilik, sabzavotchilik, chorvachilikka ixtisoslashgan. Tuman hissasiga Toshkent viloyati qishloq xoʻjaligi yalpi mahsulotining 8,2%, paxta yalpi hosilining 15,2%, gʻallaning 9,7% toʻgʻri keladi (1995). Boʻka tumani dagi 22 shirkat xoʻjaligining 21 tasi paxtachilikka, bittasi bogʻdorchilik, tokchilikka ixtisoslashgan, 1 ta xoʻjalikaro qishloq xoʻjaligi korxonasi, 279 fermer xoʻjaligi, 206 shaxsiy kichik korxona bor. Umumiy ekin maydoni (tomorqalar bilan birgalikda) 38,7 ming ga boʻlib, asosan sugʻoriladigan yerlardir. Ekin maydonining asosiy qismi paxta, gʻalla, sabzavot, kartoshka, yemxashak ekinlari bilan band. Pilla yetishtiriladi. Baliqchilik bilan shugʻullaniladi. Chorvachiligi asosan goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Tumanda 25,8 ming qoramol, shundan 11,8 ming sigir, 19,9 ming qoʻy va echki bor. Boʻka tumani Toshkent viloyati va respublika tumanlari bilan avtomobil yoʻllari orqali bogʻlangan.

1999/2000 oʻquv yilida 52 umumiy taʼlim maktabida 23400 oʻquvchi oʻqidi. Akademik litsey, musiqa maktabi, agrokollej, 50 maktabgacha yoshdagi bolalar muassasasi, 48 kutubxona, muzey, madaniyat saroyi, kinoteatr mavjud. Markaziy kasalxona (370 oʻrinli), 3 qishloq kasalxonasi, feldsherakusherlik punktlarida 160 vrach, 975 oʻrta tibbiy xodim faoliyat koʻrsatadi. „Xalq ovozi“ tuman gaz. (1952-yildan) nashr etiladi.

Manbalar 

Toshkent viloyati tumanlari
Boʻkalar

Boʻkalar — toʻgarak chokli ikkiqanotlilar kenja turkumiga mansub hasharotlar 3 oilasining umumiy nomi. Tanasi, odatda, tuklar bilan qoplangan, baʼzan yalangʻoch boʻladi. Voyaga yetgan B.ning ogʻiz organlari reduksiyaga uchragan, oziqlanmaydi. Uzoq yashamaydi. Urgʻochi va erkak B. gʻumbakdan bir vaqtda chiqib, muayyan bir joyda toʻplanadi. Koʻpchilik turlarining qurtlari sut emizuvchilar va odamning ichki paraziti hisoblanadi. Oshqozon B. (Gasterophilidae); uz. 9–15 mm, 30 ga yaqin turi maʼlum; otlar, karkidonlar, fillarda parazitlik qiladi. Oʻrta Osiyoda 6 turi, shu jumladan ot boʻkasi Gasterophilus intestinalis keng tarqalgan. Tuxumini hayvonlar juniga, koʻpincha hayvonlar labi tegadigan joylarga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurtlari hayvonning ogʻiz boʻshligʻi orqali oshqozoniga oʻtib, uning devorini yalligʻlaydi. Qurt u yerdan ichak orqali tuproqqa tushib gʻumbakka aylanadi. Baʼzan oshqozon B.ning 1 yoshdagi qurti odam terisiga kirib, kasallik paydo qilishi mumkin. Burunhalqum B. (Destridae); uz. 10–18 mm, 35 ga yaqin turi bor, tuyoqli hayvonlar paraziti hisoblanadi. Oʻzbekistonda 4 turi: qoʻy boʻkasi (Oestris ovis), tuya bukasi (Cephalopina titilator), rus boʻkasi (Rhincestrus purpureus), oʻzbek boʻkasi (Rh. uzbekistanicus), shuningdek kalta boʻka (Rh. latifrons) uchraydi. Urgʻochi B. tirik qurtini hayvonlar burun boʻshligʻiga sepib ketadi. Qurtlari kelgusi yil bahorigacha nafas yoʻlida parazitlik qiladi. Qurtlar odam koʻziga tushib qolganida miaz, konʼyunktivit paydo qiladi. Teri boʻkalari (Hypermatidae)ning uz. 4–12 mm, 35 ga yaqin turi maʼlum, Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida tarqalgan. Oʻzbekistanda 2 turi — hoʻkiz boʻkasi (Hyperma bovis) va Janubiy bukasi (N. lineatum) tarqalgan. Tuxumlarini hayvonlar yungiga yopishtirib qoʻyadi. Qurtlar teri ostida rivojlanadi. Ular bosh yoki koʻzga oʻtib qolganida ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Baʼzan burunhalqum va teri boʻkalari kenja oila sifatida B. (Oestridae) oilasiga kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻkantov

Boʻkantov — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq togʻlar, gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Navoiy viloyati hududida. Mutlaq balandligi 500 m. Boʻkantovga Tuhfabergan, Boʻzdoʻngtov, Boʻkantov yassitogʻligi kiradi. Geologik tuzilishi jihatdan paleozoy erasida hosil boʻlgan qadimgi burmali yaxlit togʻli oʻlka qoldigʻi. Mezozoyning quyi bosqichidan to yuqori uchlamchi davrga qadar Qizilqum oʻrnida dengiz boʻlgan, oʻsha davrda Boʻkantov orol tarzida koʻtarilib turgan, keyinchalik usti tekislanib ketgan. Boʻkantovning janubiy yon bagʻri tik va qisqa shimoliy yon bagʻri esa qiya hamda keng. Yon bagʻirlarida quruq soy koʻp. Boʻkantovning iqlimi quruq va keskin kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 28—30°, dekabr—yanvarning minimum temperaturasi —30°, yillik yogʻin miqdori 100–200 mm. B.da doimiy oqar suvlar yoʻq. Suv buloq va quduqlardan olinadi. Boʻzqoʻngʻir tuproq koʻp uchraydi, shuvoq, boyalich, chitir, betaga oʻsadi; toshbaqa, kaltakesak, echkemar, yumronqoziq, charx ilon yashaydi. Boʻkantov yaylovlarida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi