Qatar tarixi

Qatar tarixi insoniy ishg'olning birinchi davridan to zamonaviy davlat sifatida shakllanishigacha bo'lgan davrni o'z ichiga oladi. Qatarning odamlar tomonidan bosib olinishi 50 000 yil avval boshlangan va yarim oroldan tosh davriga oid qarorgohlar va asboblar topilgan. Mesopotamiya neolit davrida bu hududda mavjud bo'lgan birinchi sivilizatsiya bo'ldi. Qirg'oq bo'yidagi lagerlar yaqinida Ubayd davridan kelib chiqqan kulol parchalari topilganligi isbotlangan.

Milodiy 628-yilda Muhammad Sharqiy Arabistonning sosoniylar hukmdori Munzir ibn Savaga elchi yuborganidan keyin aholi islom diniga kirdi. 8-asrga kelib marvarid savdo markaziga aylandi. Abbosiylar davrida bir qancha aholi punktlari paydo boʻldi. 1783-yilda Bani Utba va boshqa arab qabilalari Bahraynni zabt etgandan so'ng, Al-Xalifa Bahrayn va materik Qatar ustidan o'z hokimiyatini o'rnatdi. Usmonlilar 1871-yilda Sharqiy Arabistonga o'z imperiyasini kengaytirdilar. Birinchi jahon urushi boshlanganidan keyin 1915-yilda bu hududdan chiqib ketishdi.

1916-yilda Qatar Britaniya protektoratiga aylandi. Abdulla Al Tani dengiz orqali har qanday tajovuzdan himoya qilish va quruqlik hujumi sodir bo'lgan taqdirda uni qo'llab-quvvatlash evaziga faqat hududni inglizlarga berishi mumkinligi haqidagi shartnomani imzoladi. 1935-yilda QatarEnergy kompaniyasiga 75 yillik neft konsessiyasi berildi va 1940-yilda Duxanda yuqori sifatli neft topildi.

1968-yilda Buyuk Britaniya Fors ko'rfazi shayxliklari bilan shartnoma munosabatlarini to'xtatish siyosatini e'lon qilgan. Keyin Qatar Arab Amirliklari federatsiyasini tuzish rejasida o'sha paytda Britaniya himoyasi ostida bo'lgan boshqa sakkiz davlatga qo'shildi. 1971-yil o'rtalariga kelib, Britaniya shartnoma munosabatlarini tugatish sanasi yaqinlashganda, to'qqizta hali ham ittifoq shartlari bo'yicha kelishmagan edi. Shunga ko‘ra, Qatar 1971-yil 3-sentabrda o‘z mustaqilligini e’lon qildi 1995 yil iyun oyida amir o'rinbosari Hamad bin Xalifa qonsiz to'ntarish natijasida otasi Xalifa bin Hamaddan keyin yangi amir bo'ldi. Amir parlament saylovlari oldidan liberal matbuot va munitsipal saylovlarga ruxsat berdi. Yangi konstitutsiya 2003-yil aprel oyida umumxalq referendumi yoʻli bilan maʼqullandi va 2005-yil iyun oyida kuchga kirdi

Tarixdan oldingi

Paleolit davri 
Daniya arxeologik ekspeditsiyasi 1961-yilda yarim orolda 122 paleolit davridan qolgan 30 000 ga yaqin tosh asbob-uskunalarni topdi. Ko'pgina joylar qirg'oq bo'ylab joylashgan bo'lib, ular chaqmoqtosh tipologiyasi asosida to'rtta alohida madaniy guruhga bo'lingan. Quyi va oʻrta paleolit davriga oid qirgʻichlar, oʻq uchlari va qoʻl boltalari kabi makrolit asboblari kashfiyotlar qatoriga kiradi.

Taxminan 8000 yil oldin sodir bo'lgan Fors ko'rfazining suv toshqini Fors ko'rfazi aholisining ko'chirilishiga, Qatar yarim orolining shakllanishiga va qirg'oq resurslaridan foydalanish uchun Qatarning bosib olinishiga olib keldi. Shu vaqtdan boshlab Qatar muntazam ravishda Saudiya Arabistonining Najd va al-Hasa mintaqalaridagi ko'chmanchi qabilalar uchun yaylov sifatida foydalanilgan va suv manbalari atrofida bir qator mavsumiy lagerlar qurilgan.

Neolit davri (miloddan avvalgi 8000-3800 yillar) 
Qatarning shimoli-sharqiy qirg'og'ida joylashgan Al Da'asa aholi punkti mamlakatdagi eng keng Ubayd hududidir. U 1961-yilda Daniya jamoasi tomonidan qazilgan. Bu o‘lkada qirg‘ich, kesgich, pichoq va o‘q boshi kabi chaqmoqtoshdan yasalgan asboblardan tashqari baliqlarni davolash va quritish uchun ham foydalanilgan bo‘lishi mumkin bo‘lgan oltmishga yaqin o‘t o‘choqlari topilgani shundan dalolat beradi. Bundan tashqari, o't o'choqlarida ko'plab bo'yalgan Ubayd sopol parchalari va karnelian munchoqlari topilgan, bu chet el bilan aloqalarni ko'rsatadi.

1977–78-yillarda Al-Xorda olib borilgan qazish ishlarida mamlakatdagi eng qadimgi dafn etilgan joy hisoblangan Ubayd davriga oid bir qancha qabrlar topilgan. Bir qabrda hech qanday qabr buyumlari bo'lmagan yosh ayolning kuydirilgan qoldiqlari bor edi. Sakkizta boshqa qabrda qabr buyumlari, shu jumladan qobiq, karnelian va obsidiandan yasalgan boncuklar mavjud edi. Obsidian, ehtimol, Arabistonning janubi-g'arbiy qismidagi Najron shahridan kelib chiqqan. 235

Bronza davri (miloddan avvalgi 2100-1155) 

Qatar yarim oroli Bahrayndagi Dilmun tsivilizatsiyasiga uning ta'sirini his qilish uchun etarlicha yaqin edi. Qatar arxeologiya loyihasi tomonidan ikki joyda Barbar kulollari qazilgani mamlakatning Dilmun savdo tarmog'iga aloqadorligini tasdiqlaydi. Miloddan avvalgi 2100-1700 yillarda Dilmun aholisi dengiz faoliyati bilan shug'ullana boshlaganida, Qatar aholisi Fors ko'rfazida marvaridlar uchun sho'ng'iy boshladilar. Qatarliklar bu davrda marvarid va xurmo savdosi bilan shug‘ullangan.

Qatarda topilgan Dilmun aholi punktlari qoldiqlari insonning uzoq vaqt yashaganligining asosiy dalili emasligi ta'kidlangan. Qatar bu davrda ko'chmanchi arab qabilalarining oziq-ovqat va suv manbalarini qidirib muntazam ko'chishi tufayli asosan yashamas edi. Dilmun davriga oid aholi punktlari, xususan Al-Xor orolida, Bahrayn o'rtasida Fors ko'rfazidagi eng yaqin muhim aholi punkti Tell Abraqgacha bo'lgan savdo sayohatlarini tezlashtirish uchun tashkil etilgan bo'lishi mumkin. Boshqa bir stsenariyga ko'ra, lagerlar Dilmundan kelgan baliqchilar yoki marvarid baliqchilari tomonidan yaratilgan. Bundan tashqari, kulolchilikning mavjudligi Qatar aholisi va Dilmun tsivilizatsiyasi o'rtasidagi savdo-sotiqdan dalolat beradi, ammo bu davrda yarim orolning kam aholisi tufayli bu mumkin emas deb hisoblanadi.

Al-Xor orolida topilgan eramizdan avvalgi ikkinchi ming yillikka oid kassit Bobil ta'sirida bo'lgan materiallar Qatar aholisi va kassitlar o'rtasidagi savdo aloqalarining dalillarini ochib beradi. Topilmalar orasida 3 000 000 ezilgan salyangoz chig'anoqlari va Kassit kulollari bo'lgan. Ta'kidlanishicha, Qatar orolda mavjud bo'lgan kassitlar tomonidan boshqariladigan binafsha rang bo'yoq sanoati tufayli chig'anoq bo'yog'ini ishlab chiqarishning eng qadimgi joyi bo'lgan. Bo'yoq Murex salyangozidan olingan va "Tyrian binafsha" nomi bilan tanilgan. Bo'yoq ishlab chiqarish, bo'yoqni Mesopotamiyaga eksport qilish maqsadida Bahrayndagi Kassite ma'muriyati tomonidan nazorat qilingan bo'lishi mumkin.

Antik davr

Temir davri va Bobil-Fors nazorati (miloddan avvalgi 680-325) 

Ossuriya shohi Esarxaddon Bazuga [ Dilmun va Qatarni qamrab olgan hudud ga qarshi muvaffaqiyatli yurish qildi. Miloddan avvalgi 680-yil. Hozirgacha yarim orolda ilk temir davri aholi punktlarining arxeologik dalillari topilmagan. Bu, ehtimol, bu davrda Qatarda yashash uchun qulay bo'lmagan noqulay iqlim o'zgarishlari bilan bog'liq.

Ellinistik davr (miloddan avvalgi 325-250) 
Miloddan avvalgi 325-yilda Iskandar Zulqarnayn oʻzining bosh admirali Tasoslik Androsfenni butun Fors koʻrfazini oʻrganish uchun yubordi. Soʻralgan jadvallar 323-yilda Aleksandr vafot etganidan koʻp oʻtmay yetib keldi Selevk I Nikator Iskandar vafotidan keyin Qadimgi Yunoniston imperiyasining sharqiy qismi bilan taqdirlangan. 312 yildan boshlab u Salavkiylar imperiyasini Bobildan sharq tomon kengaytirdi, goʻyoki Sharqiy Arabistonning bir qismini qamrab oldi. Qatarda yunon ta'sirida bo'lgan materiallarning arxeologik dalillari topildi. Duxandan shimolda olib borilgan qazishmalarda salavkiylarga xos sopol parchalari topilgan, Ras-Abrouqda esa oʻsha davrga tegishli 100 ta qabristondan iborat qoʻrgʻon maydoni topilgan. Nisbatan ko'p sonli qo'riqxonalar bu hududda katta miqdordagi dengizchilar jamoasi hukmronlik qilganligini ko'rsatadi.

Fors ko'rfazida o'z hududlarining ko'p qismini yo'qotib bo'lgach, salavkiylarning ta'siri miloddan avvalgi davrda to'xtadi. Miloddan avvalgi 250 yil.

Fors nazorati (miloddan avvalgi 250-642) 

Parfiya imperiyasi tomonidan Salavkiylar quvib chiqarilgandan keyin miloddan avvalgi 250-yilda ikkinchisi Fors ko'rfazi va Arabiston qirg'oqlari ustidan hukmronlik qildi. Parfiyaliklar Fors koʻrfazi orqali oʻtadigan savdo yoʻllariga qaram boʻlganliklari uchun qirgʻoq boʻylab garnizonlar tuzdilar. Qatardagi ekspeditsiyalardan topilgan sopol idishlar Parfiya imperiyasi bilan aloqadorligini ko'rsatdi.
Qatarlar
Qatar tarixi
Pages with unreviewed translations