MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tojetdin Seytjonov

Seytjonov Tojetdin (1924.8.4, Qoraqalpogʻiston, Kegeyli tumani — 1998.16.7, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalq shoiri (1985) va dramaturg. Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1959). Oʻqituvchilar intini tugatgan (1948). "Jas leninshi" (1954— 56), "Sovet Qaraqalpaqstani" (1967— 73) gaz. va "Amudarya" jur.da (1962— 64; 1978-yildan) va boshqa tashkilotlarda ishlagan. Qoraqalpogʻiston Radio va televideniye davlat qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1973—78). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Azamat yigitlar" (1956). "Zebo" (1957), "Qanotli yoshlar" (1961), "Muhabbatnoma" (1971), "Hayot falsafasi" (1979) sheʼriy kitoblarida qrraqalpoq xalqi hayoti aks etgan. "Qorli soʻqmoklar" (1959), "Abu Rayhon Beruniy" (1973), "Nukus afsonasi" (1981) va boshqa pyesalar muallifi. "Dengizdan esgan shamol" sheʼrlar toʻplami oʻzbek tilida nashr qilingan (1981).

Manbalar
Jaroslav Seifert

Jaroslav Seifert (1901.23.9, Praga yaqinidagi Jijkov shahri — 1986.10.1) - chex shoiri. 1920-yil "Toʻqqizlar guruhi" nomli avangardizm kayfiyatidagi adabiy toʻgarak ochgan. "Poetizm" uslubi S.ning dastlabki kitoblarida seziladi ("Koʻzlari yoshli shahar", 1921; "Muhabbatning oʻzi", 1923; "Asal oyi", 1925; "Bulbul yomon kuylayapti", 1926). Keyinchalik uning asarlari mavzusi oʻzgarib, proletar sheʼriyatidan chekingan. 1929-yilda kompartiyadan chiqqan, manifest yozib, unda kompartiyaning senzura siyosatini qoralagan, siyosiy nashriyotlar bilan hamkorlikni toʻxtatgan va sotsialdemokratik partiyaga kirgan. Shundan soʻng siyosatdan tashqaridagi mavzular: umuminsoniy qadriyatlar, muhabbat, bolalik va boshqa haqida ijod qilgan. 1977-yil yana siyosiy jarayonlarga aralashib, senzurani yoʻqotish, yozuvchilarning eʼtiqod uchun taʼqib qilinishi, shuningdek, ularni noqonuniy ravishda qamokxonalarga tashlashni qoralab chiqqan. 1980—83 yillar S.ning asarlari, asosan, ingliz tiliga tarjima qilinib, Angliya va AQShda tarqatilgan. "Bojena Nemsova yelpigʻichi" (1940), "Loyning dubulgʻasi" (1945) va boshqa toʻplamlari Praga qoʻzgʻoloni, Chexoslovakiyaning fashistlar istilosidan ozod qilinishiga bagʻishlangan. Urushdan keyingi asarlari — "Motsart Pragada" (1946), "Onajon" (1954), "Bola va yulduzlar" (1956), "Qoʻngʻiroklar yasash" (1967) va boshqa Nobel mukofoti laureati (1984).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Seyfert galaktikalari

Seyfert galaktikalari - oʻzagi koʻpincha yulduzsimon boʻlib, uning nurlanish spektri kuchli keng chiziqlardan iborat boʻlgan galaktikalar; amerikalik olim Seyfert kashf qilgan. S.g. markaziy qismidagi keng chiziqlarning tezligi, bir necha ming km/s bilan harakatlanuvchi gaz bulutlari bilan bogʻliq. S.g., asosan, spiralsimon tuzilishga va ultrabinafsha toʻlqin uzunliklarida orttirma nurlanishga ega. Spiral galaktikalarda 1% S.g. boʻlib, ularda yorqinlik markaz tomon keskin ortib boradi. Odatda, ular galaktikalar guruhlari va qoʻshaloq galaktikalarda uchrab, galaktikalar toʻdalarida esa deyarli kuzatilmaydi.

S.g. oʻzagining oʻlchamlari, asosan, 0,1 parsek atrofida, nurlanishlari vaqt davomida oʻzgarib turadi. Bu oʻzgaruvchanlik davri nurlanishning toʻlqin uzunligi qiymatiga bogʻliq. Oʻzak nurlanishi optik, radio, rentgen va gamma toʻlqinlarida juda kuchli. Nisbatan olinganida esa, xususan, optik uzunlikdagi ushboʻ davr radionurlar oʻzgarish davridan ancha kichik.

Manbalar
Sekans

Sekans (lot. secanc — kesuvchi, kesib oʻtgan) — 1) trigonometrii funksiyalardan biri. S. sec kabi belgilanadi. 2) toʻgri burchakli uchburchak oʻtkir burchagi sekansi gipotenuzaning shu oʻtkir burchakka yopishgan katetiga nisbatidir.

Manbalar
Sekkim

Sekkim — Hindiston tarkibidagi shtat. Sharqiy Himolay togʻlarida. Nepal, Butan va Xitoy bilan chegaradosh. Maydoni 7,3 ming km². Aholisi 576 ming kishi (2001), asosan, bxotiya, lepcha, nepali, ingliz tilida soʻzlashadi. Lepcha va bxotiyalar (30,8%) buddizm (lamaizm) diniga, kalgan xalqlarning koʻpchiligi (66,7%) induizm diniga eʼtiqod qiladi. Maʼmuriy markazi — Gangtok sh.

S. hududi Katta Himolay togʻlarining jan. yon bagrida, 1500 m dan balandda joylashgan. Eng baland joyi 8585 m. Chukur dare vodiysi koʻp. Eng yirik daryosi — Tista. Iqlimi subekvatorial, sernam, togʻ iqlimi. Yillik yogʻin 3000–4000 mm, shimolida 500 mm gacha. Gangktokda yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, iyulniki 19°.Balandlik mintaqalari yaqqol koʻzga tashlanadi. 4000 m balandlikkacha barg toʻkuvchi va igna bargli oʻrmonlar, undan yuqorisi alp oʻtloqlari.

16-asroxiridan S. hududiga tibetliklar kirib kelgan. 18-asr oxirigacha S. Tibetga tobe boʻlgan. 19-asr 2-yarmidan 1946-yilgacha Angliya mustamlakasi. 1949-yildan Hindiston protektorati. 1950-yilda Sekkim—Hindiston shartnomasiga muvofiq, Hindiston hukumati S.ning mudofaasi va hudud butunligini taʼminlashni oʻz zimmasiga oldi. 1973-yildan barcha maʼmuriy faoliyatlar Hindiston hukumati ixtiyoriga berildi. 1974-yil aprelda 1umumiy saylov oʻtkazildi. 3 iyulda konstitutsiya qabul qilindi. 1974-yil sentabrda S.ga Hindistonning uyushgan shtati maqomi berildi. 1975-yil maydan S. — Hindistonning 22shtati.

S. — agrar shtat. Aholi dehqonchilik, chorvachilik va qisman yogʻoch tayyorlash bilan shugʻullanadi. Togʻ oraligʻidagi vodiylar va dare qayirlarida sholi, makkajoʻxori, batat, soya, ziravorlar ekiladi. Bogʻdorchilikda apelsin, olma, ananas, banan oʻstiriladi. Choy plantatsiyalari bor. S. jahon bozoriga kardamon yetkazib berish boʻyicha 1-oʻrinni egallaydi. Chorvachilikda qoramol, qoʻy boqiladi. Hunarmandchilikda uyroʻzgʻor buyumlari, qogʻoz tayyorlanadi, gilam toʻqiladi. Yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan, kumush buyumlar yasaladi. Foydali qazilmalardan qoʻrgʻoshin, rux, mis rudalar kezib olinadi. Rangpodagi ktda polimetall rudalar qayta ishlanadi. Qimmatbaho toshlarga ishlov beruvchi, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Davlat kustar sanoat institutida anʼanaviy sanoat tarmoklarini rivojlantirish sohasida tadqiqotlar olib boriladi. GESlar qurilgan. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Sekretlar

Sekretlar (lot. secretus — ajratilgan) — bez hujayralari ishlab chiqaradigan va ajratadigan modda. Fiziologik ahamiyatiga koʻra, sekretsiya mahsulotlari inkretlar (gormon) va ekskretlarga boʻlinadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, koʻpchilik S. oqsil (meʼdaichak yoʻlidagi va meʼda osti bezi fermentlari), polipeptid (mas, gipofiz gormonlari), steroid (jinsiy va buyrak usti bezi gormonlari) boʻlishi mumkin. Shuningdek, S. tarkibiga noorganik birikmalar (meʼda bezlari ishlab chiqaradigan xlorid kislota tuzlari va h.k.) ham kiradi. S.lar nordon va kislotali reaksiyaga ega boʻladi. Organizmning normal hayot faoliyati uchun S. muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Sekretsiya

Sekretsiya (lotincha: secretio — ajratish) — bez hujayralarida organizmning hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan maxsus mahsulotlar — sekretlar hosil boʻlishi va chiqarilishi. Organizm hayot faoliyati davomida har bir hujayrada ichki yoki tashqi muhitga ajratiladigan metabolizm mahsuloti hosil boʻladi. Agar sekret ajratish maxsus hujayraning asosiy funksiyasi boʻlsa, bu funksiya S. deb ataladi. Tashki yoki ekzokrin S. (bez hosil qilgan mahsulot tashqariga chiqariladi), ichki yoki endokrin S, yoxud inkretsiya (sintezlangan moddalar qon yoki limfaga ajratiladi) boʻladi. Har qanday bezning sekretor siklida ikki: sekret biosintezi va sekret ajratilishi fazalari bor. Baʼzi bezlarda ikkala faza bir vaqtda, ayrimlarida esa boshqa paytda sodir boʻlishi mumkin. S. — hujayra ichida sintez qilingan mahsulotning astasekin yetilib, ketma-ket bir organoiddan boshqasiga oʻtkazilib turadigan izchil jarayondir. Boshlangʻich mahsulotlar (aminokislotalar, monosaharidlar, yogʻ kislotalari, tuzlar) qon va toʻqima suyuqligidan bez hujayralariga yutiladi. Sekret biosintezi (ayniqsa, oqsil mahsulotlari) endoplazmatik toʻrda boshlanadi. Bunda hujayra membranasida adsorblangan aminokislotalar (ribosoma) ribonuklein kislota (RNK)si belgilangan ketma-ketlik asosida birbiri bilan birikadi. Sintezlangan boshlangʻich mahsulot endoplazmatik toʻr tirqishlari va lakunalarda yigʻiladi, soʻng Golji komteksta oʻtib, u yerda yetiladi. Bez hujayralaridagi juda koʻp mitoxondriyalar bu jarayon uchun energiya beradi.

Sekretor siklning ikkala fazasi regulyasiyasi ham bir necha boshqaruvchi (nerv va gumoral) omillarning hamkorlikda yoki birinketin taʼsiri bilan belgilanadi (qarang Neyrogumoral regulyasiya) S. neyrogormonlarni ishlab chiqaradigan baʼzi neyron (neyrosekretor)lar va maxsus moddalar — mediatorlarni hosil qiladigan oddiy nerv hujayralari uchun ham xos.

Manbalar
Sekretsiyalar

Sekretsiyalar (lot. secretio — bulinish) (geologiyada) — togʻ jinslaridagi bushliklarning kristall va kolloid moddalar bilan toʻlishi natijasida hosil boʻladigan mineral agregatlar. Alohida qavatlari rangi va tarkibiga koʻra birbiridan farq kiladi. Odatda, S. uchun mineral moddalarning boʻshliqlar devorlaridan markazga tomon konsentrik kavatlanish ketma-ketligi xos. Bunda druzalar hosil boʻladi. Baʼzan S. oʻrtasida turli minerallardan hosil boʻlgan kovak qoladi. Diametri 10 mm gacha boʻlgan S. bodomtoshlar, undan kattalari jeodalar deyiladi. Asosan, S. gidrotermal yoki gipergen jarayonlarda xreil boʻladi. Sdan koʻpincha muzeylar uchun yuqori baholi kolleksiya sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Seksologiya

Seksologiya — insonning jinsiy hayoti fiziologiyasini urganadigan fan; jinsiy hayot toʻgʻrisidagi bilimlar va ilmiy tadqiqotlar sohasi. S.ga oid dastlabki bilimlar qad. afsonalar va qadimiy tibbiyotda ham boʻlgan. Jinsni obyektiv oʻrganish Yevropada Uygʻonish davrida boshlangan. Turli tadqiqotlar majmui — biol., tibbiyot, ijtimoiy-tarixiy va psixologik yoʻnalishlarni oʻz ichiga olgan hozirgi zamon S.si 40-yillarning oʻrtalarida shakllandi. S. muammolari bilan turli soha mutaxassislari: psixiatrlar, psixologlar, sotsiologlar, biologlar va boshqa shugʻullanadilar.

Hozirgi S.ning biologik-tabiiy yoʻnalishi jinsning biologik asoslarini oʻrganadi; bunda jinsning shakllanishida biologik va madaniy-ijtimoiy omillar mutanosibligi (psixoseksual uzgarishlarni aniklash va bartaraf etishda amaliy ahamiyati bor), turli jinsiy belgilar, jumladan, jinsiy gormonlarning erkaklar va ayollar psixikasi va xulq-atvoriga taʼsiri, jinsiy funksiyalar (seksual oʻzgarishlarning diagnostikasi va davosi uchun asos boʻladi) tadqiq qilinadi.

Tadqiqotlarning ijtimoiy-tarixiy yoʻnalishi erkaklar va ayollarning ijtimoiy funksiyalari va faoliyat shakllarining oʻziga xosligini oʻrganadi; yosh, kasb-hunar, sinf, region, millat va sh.k.ga bogʻliq jinsiy xulq-atvor va maʼnaviy anʼanalar haqida maʼlumot toʻplaydi va umumlashtiradi; jinsiy xulq-atvor meʼyorlarining tarixiy evolyusiyasini aniqlaydi, jinsiy tarbiya va maʼrifat usullarining taʼsirchanligini tekshiradi.

S.ning psixologik yoʻnalishi yoshga qarab boʻladigan seksual xususiyatlarni, jumladan, oʻsmirlar va yoshlar seksual holatini, jinsiy atvorining individual xususiyatlarini va u bilan bogʻliq sezgi hayajonlarni (sezgierotik va maʼnaviy axloq komponentlarini), shuningdek, seksual holatning ijtimoiypsixologik hamda solishtirmapsixologik masalalarini oʻrganadi.

Manbalar
Sekst empirik

Sekst empirik (Sextus Empiricus) (taxminan 200—250) — yunon faylasufi, shifokori, qad. klassik skeptitsizm vakili. Aleksandriya va Afinada yashagan. Pirrondan tortib Enesidemgacha boʻlgan yunon skeptiklarining fikrmulohazalarini toʻplagan va tizimga solgan, mantiqning dastlabki tarixchilaridan. "Matematiklarga qarshi" asarida S.E. grammatika, ritorika, geom., arifmetika, astronomiya, musiqa nazariyasini tanqid qiladi, shuningdek, ayrim mantiqiy, fizika va axloqqa oid taʼlimotlar, x.atto xudo tushunchasi va barcha liniy eʼtiqodlarga eʼtiroz bildiradi. U hayotda beparvo boʻlishni,. tabiiy ehtiyojlar, mayllar, mavjud tartib va udumlarga boʻysunishni targʻib qilgan. Uning fikricha, baxt — ruhiy xotirjamlik va muʼtadil xohishdan iborat.

Manbalar
Sekstant

Sekstant (lot. sextans — oltinchi) — ufq ustidagi osmon yoritqichlarining balandligini belgilash yoki kuzatuvchi joyi koordinatalarini aniqlash maqsadida koʻrinadigan jismlar orasidagi burchaklarni oʻlchash uchun moʻljallangan koʻzguliqaytargichli asbob. Uning yordamida 140° gacha burchaklarni oʻlchash mumkin. S.ning ishi yorugʻlikning yassi koʻzgulardan qaytish qonuniga asoslangan. Asosan, korpus, kuzatuv trubkasi (optik trubka) va shkaladan iborat. Limbi aylananing 1/6 qismi (60°) ni tashkil kiladi (nomi shundan). S. yordamida, mas, kosmonavt osmondagi oriyentirlar orasidagi burchak masofani yoki Oy sirtiga qoʻnganda ularning mahalliy ufqsan balandligini aniqlaydi. S. qadimdan koʻpgina rasadxonalarda (mas, Ulugʻbekrasadxonasit) qoʻllanib kelgan.

Manbalar
Sekstant (yulduz turkumi)

Sekstant — ekvatorial yulduz turkumi; Asad, Gidra va Kosa yulduz turkumlari orasida joylashgan; ravshan yulduzlari yoʻq. Yer sharining shim. kengliklarida qish va bahorda kuzatiladi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Sekstet

Sekstet (lot. sexta — oltinchi) 1) olti ijrochi (sozanda yoki xonanda)dan iborat ansambl; 2) shu ansambl ijrosiga moʻljallangan musiqa asari. Ilk namunalarini italyan kompozitori L. Bokkerini (1743—1805) yaratgan. Cholgʻu S. kamer musiqa turi boʻlib, odatda, sonata turkumi shaklida yoziladi(mas, P. Chaykovskiyning "Florensiya xotiralari" torli Si). Vokal S.lar, asosan, operada uchraydi (mas, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S). Oʻzbekiston kompozitorlaridan I k. Akbarov va boshqa S. yaratgan.

Manbalar
Sektor

Sektor (lotincha: seco — qirqilgan) — 1) egri chiziq yoyi va bu yoy uchlarini egri chizikda yotmagan nuqta (sektor uchi)ga tutashtiruvchi kesmalar bilan chegaralangan yassi shakl (tekislikdagi S).

Manbalar
Sekundomer

Sekundomer — vaqt oraligʻini soat, minut, sekund va sekundning ulushlarida oʻlchaydigan asbob. S.ning asosiy mexanizmlari soa/yanikiga oʻxshash. Birinchi S 19-asr oxirida paydo boʻlgan; unda faqat bitta sekund mili boʻlib, vaqt oraligʻi sekundda oʻlchangan (nomi igundan). Choʻntakda olib yuriladigan, qoʻlga taqiladigan va stolga qoʻyiladigan Slar farqlanadi. S.da milni yurgizib yuborish, toʻxtatish va nolga qaytarish mumkin. S.ning mexanik, elektr va elektron turlari bor. Kvars generatoridan ishlaydigan elektron S. juda aniq ishlaydi. S. sanoat, sport va boshqa joylarda ishlatiladi.

Manbalar
Sel

Sel — togʻ vodiylari, soylar va jarlardan oqib keladigan, katta vayrongarchilik kuchiga ega boʻlgan qisqa muddatli loyqa yoki loyqatosh aralash kuchli suv oqimi. Qorlarning jadal erishi, kuchli jala yogishi natijasida togʻlarda"n boshlanadigan kichik dare va soylar havzalarida sodir boʻladi. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Karpat, Sharqiy Sibir togʻlarida kuzatiladi. Sel tarkibiga qarab loyqatoshli, loyqali, suvtoshli, suvshoxshabbali turlarga; fizik turiga koʻra qovushoq va noqovushoq turlarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoda sel togʻ olditogʻli zonalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysi, Chirchiq-Ohangaron havzasi daryolarining togʻli qismlari; Kirgʻizistonda Talas, Chu, Norin daryolari hamda Issiqkoʻl havzalari, Chatqol va Olay togʻlarining yon bagʻirlari; Tojikistonda Zarafshon, Surxob, Obixingov, Varzob, Vaxsh, Panj va boshqa daryo havzalari; Turkmanistonda Katta Bolxan va Kopetdogʻ yon bagʻirlari xavfli sel mintaqalari hisoblanadi.

Sel xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; aholi punktlari, gidrotexnika inshootlari, yoʻl, koʻprik va h.k.ni vayron qiladi, qishloq xoʻjaligi ekinzor, bogʻ va yoʻllariga loyqa aralash tosh, toshshagʻal chiqarib tashlaydi, tuproq qatlamini yuvib ketadi. Selga qarshi kurashish uchun tashkiliyxoʻjalik, agrooʻrmon melioratsiyasi va gidrotexnika tadbirlari kompleksidan iborat seldan himoya vositalari qoʻllaniladi.

Yana qarang 
 Sel ombori

Manbalar 

Gidrologiya
Sel ombori

Sel ombori, selxona, sel saqlagich — sel oqimlarini tartibga solish va hududni sel vayrongarchiligidan muhofaza qilish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti; seddan himoya vositalarining asosiy turi. Sel ombori aksariyat soy oʻzanlarini toʻgʻon bilan toʻsib barpo qilinadi. Toʻgʻonlar tuproq, qumloqi va shagʻalli toshtuproqlar, temirbeton konstruksiyalar va boshqalardan quriladi. Kichik So. sigʻimi ming va oʻn ming m³, kattalariniki esa bir necha mln. m³ boʻlishi mumkin. So. sel oqimlarini tutib qoladi, tosh va loyqani choʻktiradi, tingan suvni maxsus suv chiqargich orqali tashlama tarmoqqa oʻtkazib yuboradi. Suv chiqargichlar (ochiq yoki yopiq) avtomatika bilan jihozlanib, loyqalik darajasi qanday boʻlishidan qatʼi nazar, suvni oʻtkazib yuborishni taʼminlaydi.

Katta muvaqqat oqimga ega boʻlgan soylarda mustaqil suv tashlash yoʻliga ega boʻlgan maxsus So. qurilgan (Namangan viloyatida sigʻimi 3,4 mln, m³ boʻlgan Gʻirvon, Tojikistonning Sugʻd viloyatida 5,6 mln. m³ li Oʻtkensoy Co.). Uncha katta boʻlmagan soylarda qurilgan kichik omborlar yagona sistemaga birlashtiriladi (har bir sistemada 40—50 tagacha Sel ombori boʻlishi mumkin). Yirik zamonaviy himoya sistemalari oʻnlab Sel omborini birlashtiradi. Andijon viloyatida 16 dan 42 gacha ombori boʻlgan seldan himoya sistemasi qurilgan.

Ad.h Ismogʻilov X. A., Sel va undan saqlanish, T., 1988.

Manbalar
Seldan himoya vositalari

Seldan himoya vositalari - aholi punktlari, sanoat korxonalari va ekinzorlarni sel vayrongarchiligidan himoya qilishga moʻljallangan oʻrmonmeliorativ, gidrotexnik va boshqa tadbirlar majmui. Asosiy oʻrmonmeliorativ tadbirlar: togʻ yonbagʻirlarida, sunʼiy terassalar va oʻzan boʻylarida yoppasiga yoki qisman oʻrmon daraxtlari ekish, ixota daraxtzorlari barpo qilish (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Bu tadbirlar, asosan, sel oqimlari hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, muayyan havzaning sel faolligini pasaytirish va uning kuchini qirqishga qaratilgan. Oʻrmon melioratsiyasi samaradorligi, odatda, ancha vaqt oʻtgandan soʻng seziladi. Masalan, Oqtosh (Toshkent viloyati), Omonqoʻton (Samarqand viloyati)da oʻrmon melioratsiyasi tadbirlari natijasida suv rejimi ancha yaxshilandi, tuproq eroziyasi va sel oqimlarining vayrongarchilik xavfi kamaydi. Selga qarshi asosiy gidrotexnika inshootlari: beton, temirbeton va boshqa materiallardan quriladigan qirgʻoq himoya qoplamalari, sel oʻtkazgich, nov, sel tashlagich, quvur, sel va suv omborlari, sel toʻsgich va boshqa Ularning asosiy vazifasi — sel oqimlarini toʻsib qolish, chetga burib yoki bezarar oʻtkazib yuborishdan iborat. Inshoot turi joy xususiyatlari va suv oqimi turiga qarab tanlanadi. Daryolar yoʻlida suv omborlari qurilib, oqim tartibga solinadi, sel oqimlari toʻsiladi. Mayda va mavsumiy suv oqimlarida sel ombori quriladi, suvni yigʻib, bir qismidan sugʻorishda foydalanishga imkon beradi. Togʻ oldi rayonlaridagi adirlarda mavsumiy suv oqimlari yoʻlida omborlar va maxsus suvburgich kanallar, sel tashlagich yoʻllar (traktlar) barpo etiladi. Sel oʻzanlarining irrigatsiya va boshqa kanallar bilan kesishgan joylarida sel oqimlarini oʻtkazib yuboradigan sel oʻtkazgich, dyuker, sel tashlagich va sh. k. inshootlar quriladi. Sel xavfi katta boʻlgan havzalarda 40—50 va undan ham koʻp sel omborlaridan iborat boʻlgan selga qarshi sistemalar quriladi (mas, Andijon shahrini seldan himoya qilish sistemasi va boshqalar). Selga qarshi kurashda oʻrmonmeliorativ va gidrotexnika usullaridan birga foydalanish yuqori samara beradi.

Hamidulla Ismogʻilov.

Manbalar
Seldara

Seldara — togʻlarda, togʻ oldi qirlarida sel hosil boʻladigan, sel keladigan dara, soy. Odatda, uncha uzun boʻlmaydi, koʻlirmok/tri koʻp hamda kalta boʻladi. S. togʻdan chiqishda tor oʻzanli boʻlib, keng vodiyga, tekislikka chiqqanda yoyilma konus hosil qiladi.

Manbalar
Selektor

Selektor (lotincha: seligo — saralayman, tanlayman) — 1) maʼlum oʻzgarmas tok impulslarini sezadigan elektromexanik qurilma. Telefon apparatlari parallel ulangan abonentlar bilan dispetcherlik punkti orasida (koʻpincha, temir yoʻl transportida) telefon aloqa oʻrnatishda (selektiv aloqada), telesignalizatsiya, teleboshqarish, avtomatik boshqarish tizimlarining elektr aloqa zanjirlarida ishlatiladi; 2) sekin neytronlar dastasidan maʼlum energiyali neytronlarni ajratish uchun qoʻllaniladigan asbob.

Manbalar
Seleksiya koʻchatzori

Seleksiya koʻchatzori - qiyosiy baholash, koʻpaytirish va ayrim eng yaxshi oʻsimliklarning nasllarini tanlab olish uchun duragaylarning uchinchi va undan keyingi avlodlari ekiladigan maydon. Birinchi, ikkinchi va uchinchi yilgi Seleksiya koʻchatzori boʻladi. Seleksiya koʻchatzori barcha seleksiya muassasalarida barpo etiladi. Birinchi yilgi Seleksiya koʻchatzoriga ikkinchi yilgi biologik koʻchatzordan tanlab olingan eng yaxshi seleksiya materiali ekiladi. Bu koʻchatzordan ajratib olingan oilalarni ikkinchi yilgi Seleksiya koʻchatzoriga ekiladi. Seleksiya koʻchatzori uchun sogʻlom va kasallik yuktirilgan maydonlar tanlab olinadi. Mazkur koʻchatzorda har bir oila 40—50 uyali qatorga ekiladi, uyalarda bittadan nihol qoldiriladi. Qiyosiy baholash uchun har 9 qatordan soʻng standart nav ekiladi. Oʻsuv davrida 3—5 marta dala koʻriklari oʻtkaziladi, nihollarning 50% unib chiqishi, gullashi va pishishi hisobga olinadi. Material morfologik va xoʻjalik belgilari boʻyicha oʻrganiladi, shuningdek, oilalarning pishish muddati, hosildorligi, kasalliklarga chidamliligi va boshqa belgilariga qarab yaroqsizlari ajratib olinadi.

Soʻngra seleksiya materiali nazorat koʻchatzoriga, navni dastlabki kupaytirish koʻchatzoriga va st-yadagi nav sinovi dalalariga utkaziladi.

Bahodir Normatov.

Manbalar
Selemja

Selemja — Rossiya Federatsiyasi Amur viloyatidagi dare, Zeya daryosining (Amur havzasi) chap irmogʻi. Uzunligi 647 km, havzasining maydoni 68,6 ming km². YamAlin va Ezop togʻlari tutashgan joydan boshlanadi. Quyi oqimida ZeyaBureya tekisligining shim. cheti boʻylab oqadi. Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 715 m³/sek. Noyab.da muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Nora daryosi quyiladigan yerdan boshlab quyilish joyigacha (326 km) kema qatnaydi. S.ning yuqori oqimida oltin koni bor.

Manbalar 

    

Rossiyadagi daryolar
Selenga

Selenga yoki Selenge (; ) — Mongoliya va Buryatiyadagi daryo. Ider va Muren daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 1024 km, havzasining maydoni 447 ming km². Asosan, past togʻlar va sertepa tekisliklardan oqib oʻtib, Baykal kuliga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoqlari: EgiynGol, Jida, Orxon, Chikay va boshqa Oʻrtacha suv sarfi 900 m³/sek., yoz—kuz oylarida suvi kupayadi. Selenge Baykal kuli havzasidagi eng yirik dare. Noyab.dan aprelgacha muzlaydi. Selenge havzasida umumiy maydoni 616 km² ga teng 5,5 mingdan ortiq kul bor. SuxeBator shahrigacha kema katnaydi. Selenge buyida UlanUde sh. joylashgan.

Manbalar 

Россиядаги дарёлар
Selenit

Selenit (yun. selene — Oy) — gips turi, mineral. Odatda, togʻ jinslari yoriklarida devorlarga perpendikulyar joylashgan ingichka tolasimon mineral agregatlar hosil qiladi. Uzunligi 10—15 sm gacha boʻlib, yorugʻlik nurlarini ipak singari chiroyli aks ettiradi. Turli aralashmalariga qarab rangi oq, zangori oqdan sariq va pushti ranggacha boʻladi. S. bezaktosh sifatida keng qoʻllaniladi (yana qarang Gips).

Manbalar
Selenodeziya

Selenodeziya (yun. selene — Oy va daio — boʻlaman) — Oy oʻlchamlari va shakllari urganiladigan fan sohasi. S. tadqiqotlari, asosan, 3 yunalishda olib boriladi: 1) Oy inersiyasi ellipsoidi oʻrganilib, uning ichki tuzilishiga doir bir necha koʻrsatkichlari aniklanadi; 2) sathiy sirtlardan birida ogʻirlik kuchining parametrlari aniklanadi; Oy hajmiga teng hajmga ega bulgan sathiy sirt selenoid deyiladi. Inersiya ellipsoidi va selenoid Oyning dinamik shakllarini ifodalaydi; 3) Oyni uning tashqi fizik sirti bilan aniklanadigan shakli tahlil qilinadi. Bunday shakl geometrik shakl deyiladi va uning parametrlari aerofotosʼyomka va kosmik geodeziya oʻlchashlariga oʻxshash aniqlanadi. Oyga kosmik apparatlarning uchirilishi Oy atrofidagi kosmik fazoda va bevosita uning sirtida oʻlchashlar olib borish imkonini berdi.

Manbalar
Selenologiya

Selenologiya (yun. selene Oy va ... logiya) — Oy sirtining tuzilishini va kimyoviymineralogik tarkibini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fan. Oy shakli va relyeflarining ʻoʻlchamlarini S. sohasi — selenodeziya oʻrganadi. S. Oyni uning sunʼiy yoʻldoshlari va sirtiga tushirilgan asboblar ("Luna", "Zond", "Apollon", "Lunar Orbiter", "Serveyer") yordamida toʻgʻridantoʻgʻri tekshirishdan paydo boʻlgan. S.da astrofizik usullar bilan bir qatorda geofizika, geokimyo usullaridan ham foydalaniladi.

Manbalar