MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ixtirochilik huquqi

Ixtirochilik huquqi - Oʻzbekistonda fan va texnika sohasida ixtiro yaratish, uning rasman tan olinishi va qoʻllanishi bilan bogʻliq holda vujudga keladigan ijtimoiy munosa-batlarni tartibga solib turadigan fuqarolik-xuquqiy meʼyorlar majmui. Ixtiro fan va texnikada yangilik ekanini isbotlash uchun u dastlabki taklif berish asosida 15 kunlik muddat ichida ekspertizadan oʻtkaziladi. Ixtiro ekspertiza uchun qabul qilingani yoki rad etilgani haqida taklif be-ruvchiga asosli dalillar bilan yozma ja-vob yuboriladi. Ekspertiza davomida buyurtmachiga ixtiro mazmuniga biron-bir shaklda oʻzgartish yoki qoʻshimcha kiritish taklif etilishi mumkin, buning uchun yana ikki oylik muddat belgilanadi. Mazkur talablar oʻz vaqtida bajarilgan taqdirda ixtironing birinchi marta yaratilganligi fakt sifatida dastlabki taklif berilgan kundan eʼtiboran tan olinadi. Taklifning ixtiro deb hisoblanishi uchun uning muallifi muayyan texnik muammoni ijodiy tarzda hal qilgan boʻlishi shart. Ixtiroga oid huquq qonunqoidalari Oʻzbekiston Respublikasi FK 62bobida belgilab berilgan. Ularga binoan, bu huquq ixtirochiga patent berilganidagina muhofaza qilinadi. Patent bilan muhofazalanadigan ixtirodan oʻz xohishicha foydalanishdagi alohida huquq patent egasiga tegishlidir, boshqa shaxslar uning ruxsatisiz ixtirodan foydalanishga haqli emas (qonunlarda koʻzda tutilgan alohida hollar bundan mustasno). Ixtiro muallifi maxsus huquqlar, imtiyozlar bilan qonun vositasida taʼmin etilishi mumkin.

Manbalar
Ixtisos

Ixtisos — inson tomonidan hayotning muayyan sohasi boʻyicha maxsus tay-yorgarlik yoʻli bilan hosil qilingan nazariy bilim, amaliy koʻnikma va malakalar majmui. I. kishiga turmushning moddiy va maʼnaviy sohasida biror ishni bajarish hamda shu yoʻl bilan oʻz tirikchiligini taʼminlash imkoni-yatini beradi. I. kasb, mutaxassislik singari tushunchalarga nisbatan torroq maʼnoda qoʻllanadi va muayyan kasb yoki mutaxassislikning biror sohasini anglatadi. Maye: kasbi — ilmiy xodim, mutaxassisligi — filolog , I.i—adabiyotshunos kabi.

Kasb, mutaxassislik va I.ning paydo boʻlishi va taraqqiy etishi tarixiy harakterga ega. Yangi i.ch. sohalarining vujudga kelishi, texnikaning taraqqiy etishi, shu jumladan, biror texnologik jarayonning boshqasiga almashinishi bilan yangi kasb, mutaxassislik va I.lar paydo boʻladi. I.ch. va inson turmushining chuqur I.lashuvi mehnat taqsimotining tobora ijodiy qiyofa kasb etib borayotganidan dalolatdir. Oliy va oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlim tizimida I. roʻyxati (klassifikator) boʻyicha taʼlim jarayonining oʻquv dastur va rejalari tuziladi. Oliy va oʻrta maxsus, kasbhunar oʻquv yurtlari faoliyati ana shu reja hamda dasturlar asosida tashkil etiladi. Ularni bitirgan kishilarga muayyan I.lik beriladi.

Manbalar
Ixtisoslashgan xoʻjalik

Ixtisoslashgan xoʻjalik (qishloq xoʻjaligida) — moddiy i.ch. tarmoklarining xususiyatlaridan kelib chiqqan holda muayyan mahsulot turini eng katta salmoqda ishlab chiqaruvchi xoʻjalik. I. x. 2 guruhga ajra-tiladi. Birinchi guruhga davlat ahamiyatiga ega vazifalarni amalga oshirish maqsadida tashkil etiladigan chuqur ixtisoslashgan xoʻjaliklar kiradi. Mas, turli sohalardagi ixtiro va ilgʻor tajribalarni sinovdan oʻtka-zishga hamda seleksiya tadbirlari asosida serhosil, tezpishar sifatli urug navlari va mahsuldor chorva mollarini yaratish hamda ularni koʻpaytirish bilan shugʻullanuvchi xoʻjaliklar shular jumlasidandir. Ikkinchi guruhga qulay tabiiy va iqtisodiy omillar asosida u yoki bu mahsulotni salohiyati dara-jasida i. ch. imkoniyatga ega va asosan, shu mahsulotni yetishtirishga ixtisoslashgan (paxtachilik, sabzavotchilik, qorakoʻlchilik, asalchilik) xoʻjaliklari kiradi.

Ishlab chiqarilgan mahsulotlarning tovarlik darajasi xoʻjalikning ixti-soslashuvini belgilovchi asosiy koʻrsatkich boʻlib hisoblanadi. Eng yuqori tovarlik darajasi va tovar mah-sulotlarini qiymatida salmoqli oʻringa ega boʻlgan mahsulot I. x.ning asosiy faoliyati yoʻnalishini koʻrsa-tadi. I. x. mahsulot yetishtirish qajmini koʻpaytirish va harajatlarni kamaytirish hamda sifatli, raqobatbardosh tovarlar i. ch. va sotish, tarmoqlarning daromad berish darajasini oshirishda katta imkoniyatlarga ega.

Manbalar
Ixshid

Ixshid — 1) Soʻgʻd va Fargʻona podsholari unvoni (VII—VIII asrlar). Ilk oʻrta asrlarda Movarounnahr 15 dan ortiq mayda hokimliklarga boʻlinib ketgan edi. Ular turli nomda yuritilgan. Buxoro vohasida — buxorxudotlar va vardonxudotlar, Miyonkolda — dabusshohlar, Ustrushonada — afshinlar, Choch va Ilokda — budun va tudun va boshqalar. Ular mahalliy turkiy qabilalarning turli sulolalariga mansub boʻlgan. Bu davlatchalar orasida Sugʻd Ixshidlari eng qudratli sanalgan. Ularning poytaxti Samarqand shahri boʻlgan. Ixshid atrofiga shaxsiy qurolli lashkarlar — chokarlari boʻlgan badavlat dehqonlar toʻplangan edi. Sugʻd Ixshidi Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida joylashgan Samarqand, Ishtixon, Maymurgʻ, Kushoniya, Vardona, Buxoro, Kesh va Naxshab mulklarini bir ittifoqqa birlashtirgan. Samarqand Ixshidi saroyida ajdodlar ruhiga atab qurbonlik qilish uchun maxsus ibodatxona bino qilingan. Samarqand Ixshidlari yaqin-olis davlatlar bilan elchilik aloqalari olib borganlari maʼlum. Masalan, Afrosiyob devoriy rasmlaripz. Sush Ixshidi Varxumanning Chagʻoni-yon, Choch va Xitoydan kelgan elchilarni qabul qilish marosimi tasvirlangan. Arab istilochilariga qarshi kurashda Sugʻd Ixshidi Tarxun katta jonbozlik koʻrsatgan. 8-asr boshida (712-yil) Samarqandni arablar bosib olgach, Sugʻd Ixshidlari poytaxtni Ishtixonga koʻchirganlar. Movarounnahr Arab xalifaligi tarkibiga kiritilgach, Ixshid unvoni bekor qilingan; 2) Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935—969) vakillari unvoni (yana qarang: Ixshidiylar).

Manbalar

Adabiyotlar 
Ахунбабаев Х. Г. Новые находки согдийских монет из раскопок 1982—1984 гг. в центральной части городища Афрасиаб // История материальной культуры Узбекистана. Выпуск 22. Т.—1988

 

Samarqand tarixi
Ixshidiylar

Ixshidiylar — Suriya va Misrda hukmronlik qilgan yarim mustaqil turkiy sulola (935—969). Asoschisi — Fargʻona ixshidlarn naslidan Muhammad Ixshid ibn Tugʻj (Tagʻaj) (882-946). Bobosi — Joff (?—861) Fargʻona amirlaridan boʻlib, xalifa Muʼtasim (833—842) yollanma qoʻshinida xizmat qilgan. Otasi Tugʻj esa tuluniylaragm Xumoravayh davri (884—895)da Damashq va Tiveriada (Oʻrta dengizning shar-qiy sohilidagi viloyat) noibi boʻlgan. Muqammad avval xalifa Muqtadir (908—932)ning Ramla va Damashkdagi, soʻng xalifa Roziy Billoh (934— 940)ning Misr, Suriya va Mesopota-miyadagi noibi darajasiga koʻtarilgan (935—941). 938 yil u „ixshid“ unvonini qabul qilgan. 942 yil Makka va Malina ham uning tasarrufiga oʻtkazilgan. Misr va Suriya fotimiylar tomonidan ishgʻol etilgach, I. hukmronligi barham topgan (969).

Sulola vakillari: Muhammad Ixshid ibn Tugʻj (935—946), Abulqosim Ungur ibn Ixshid (946—960), Abu-lhasan Ali ibn Ixshid (960—966), Abulmisk Kofur (966—968), Abulfa-voris Ahmad ibn Ali (968—969).

Manbalar 

 

Suriya tarixi
Misr tarixi
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Ixetuan qoʻzgʻoloni

Ixetuan qoʻzgʻoloni — Shimoliy l Xitoydagi qoʻzgʻolon (1899—1901) Ixetsyuan maxfiy jamiyati („Adolat va kelishuv yoʻlida musht“) tomonidan boshlangan, keyinchalik Ixetuan („Adolat va kelishuv otryadlari“) nomini olgan. 1900-yil iyunda ixetuanlar Pekinga kirishgan. Germaniya, Yaponiya, Buyuk Britaniya, AQSH, Fransiya, Rossiya, Italiya va Avstriya-Vengriya qoʻshinlari qoʻzgʻolonni (xorijiylar tomonidan boksyorlar qoʻzgʻoloni deb atalgan) bostirishgan.

Manbalar 

Qoʻzgʻolonlar
Itsenko-Kushing kasalligi

Itsenko - KUSHING KASALLIGI [nevropatolog N. M. Itsenko (1889— 1954) va amerikalik neyroxirurg X. U. Kushing (1869-1939) nomidan] - gipofiza" adrenokortikotrop gormon (AKTG)ning koʻp ishlanishi oqibatida kelib chikddigan kasallik. AKTGning koʻp ishlab chiqarilishiga gipofiz mikroadenomasi sabab boʻlishi mumkin. Bunda buyrak usti bezlarining funksiyasi kuchayadi, bemorni yogʻ bosadi, qon bosimi koʻtariladi, ayollarda girsutizm kuzatiladi, qandli diabet roʻy beradi, jinsiy bezlar funksiyasi susayadi, teri quruq boʻladi va h.k.

Davosi: gipofiz sohasi rentgen yoki proton nuri bilan nurlantiriladi, qon bosimini tushiradigan, diabetga karshi, buyrak usti bezlari funksiya-sini tormozlaydigan preparatlar bu-yuriladi. Operatsiya qilib, buyrak usti bezlari yoki gipofiz qisman yoki bu-tunlay olib tashlanadi, soʻng shu bezlar gormonlari beriladi.

Manbalar
Ich dam boʻlishi

METEORIZM, ichda yel toʻplanishi, meteorizm — ichakda koʻp yel toʻplanishi natijasida qorinning taranglashishi. Sogʻlom odamning meʼdasi va ichagida shu aʼzolar faoliyatini bir meʼyorda saqlab turish uchun oz miqdorda gaz boʻladi. Ichakda bijgʻish (achish) jarayoni kuchayganda, koʻplab sut, shirinlik, uglevod isteʼmol qilinganda ich dam boʻlishi kuzatiladi. Ichakda gazlar yaxshi yurishmaganda, ichak torayganda, ayniqsa ichak tutilganda, qorin aʼzolarida qon dimlanganda, surunkali gastrit, pankreatit, enterit, shuningdek, yurak kamchiligida ham ich dam boʻlishi kuzatiladi. Bemor qornida ogirlik, tirsillash va ogʻriq sezadi, yel chiqqandan keyin bu ogʻriq bosiladi. Ich dam boʻlishib.ning oldini olish uchun ich normal kelib turishini taʼminlash, uglevodli ovqatlarni kamroq isteʼmol qilish zarur. Yurak-tomir kasalliklari, stenokardiya bilan ogʻrigan kishilar Ich dam boʻlishib.ga yoʻl qoʻymasliklari lozim, chunki ichakning gazlardan choʻzilishi yurak toj tomirining torayishiga sabab boʻlishi mumkin. Da vo s i — fa-ollashtirilgan koʻmir (karbolen) beriladi, moychechak (romashka)dan klizma (huqna) qilinadi, parhez buyuriladi. Ich dam boʻlishib.ga sabab boʻlgan asosiy omil bartaraf qilinadi.

boʻlishi.

Manbalar
Ichak

Ichak — odam va hayvonlarda ovqat hazm qilish sistemasining bir boʻlimi; hazm yoʻli boʻlimlarga ajralgan organizmlarda (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, barcha umurtqalilarda, jumladan, odam ham) hazm yoʻlining meʼdadan keyin keladigan qismi. Asosan, sut emizuvchilar ichagi murakkab tuzilgan. Odam I. anchagina uzun, 4,5–9 m ga yetadi. U, asosan, qorin boʻshligʻi va qisman kichik chanokda joylashgan.

I.da ovqat uzluksiz harakatlanib hazm boʻladi, oziq moddalar qonga soʻriladi, hazm boʻlmagan ovqat qoldiqlari najasga aylanadi. I. devori, asosan, 3 qavat. Ichki qavat — shilliq parda, undagi hazm bezlaridan hazm shirasi va shilimshiq chiqadi; shu parda orqali oziq moddalar qonga soʻriladi; bu parda kasallik mikroblariga halokatli taʼsir eta oladi. I. devoridagi ayrim limfa tugunlari va ularning toʻplamlari ham mikroblardan himoya qilish vazifasini oʻtaydi. Oʻrta qavat — halqa shaklida (ichki) va uzunasiga (tashqi) yotgan silliq muskullardan iborat, ular toʻlqin shaklida halqasimon qisqarib (qarang Peristaltika), ovqatning aralashishiga, hazm shirasini shimishiga va orqa chiqaruv teshigiga tomon surilishiga yor-dam beradi. I. bezlaridan shira chiqi-shini va peristaltikani I. devoridagi nerv apparati tartibga soladi; ovqatning normal kimyoviy tarkibi xiyla oʻzgarganda va ayniqsa, ichakka zararli moddalar tushganda I. sekretsiyasi va peristaltikasi oʻzgarib, zararli moddalarning suyulishiga va tezroqchiqarilishiga yordam beradi. Tash-k,i seroz qavat — qorin pardasi I. qovuzloqlarining sirgʻanishini osonlashtiradi. Qorin pardasidan hosil boʻlgan ichaktutqich yordamida I. qorinning orqa devoriga yopishib turadi (I.ning baʼzi qismlari bundan mustasno).

Odamda I. ancha uzun boʻlib, 2 qism: ingichka ichak va yoʻgʻon ichakdan iborat. Odam ichagi qorin boʻshligʻi va kichik chanoqni toʻldirib turadi, jigar va meʼdadan pastda yotadi. Oldingi tomondan I.ni katta charvi berkitib turadi. I. devorlari qon va limfa tomirlari, limfa elementlari, bezchalar hamda nervlarga boy. I. faoliyati nerv va gumoral mexanizmlar (qarang Neyro-gu-moral regulyasiya) orqali boshqariladi. Odam va koʻpgina hayvonlar I.da turli mikroorganizmlar (ichak florasi) boʻladi. I. kasalliklaridan appenditsit, kolit, proktit, enterit, enterokolit, ichak buralishi va I. oʻsmasi koʻproq uchraydi.

Manbalar 

 

Anatomiya

Tibbiyot
Gastroenterologiya
Splanxologiya
Terapiya
Ichak buralishi

Ichak buralishi - ichak tutilishmning bir xili. Bunda ichak tutqichi bilan birga buralib qolib, undagi tomir va nervlar qisiladi, natijada ichakning shu qismida qon aylanishi va innervatsiya buziladi. Ayni vaktda ichak berkilib, ichidagi massa va gaz oʻtmay qoladi. I. b.ga gumon tugʻilganda (qorin toʻsatdan qattiq ogʻrib, ich kelmaganda va yel chiqmay, ich dam boʻla-verganda) bemorni tezda kasalxonaga yotqizib, operatsiya qilish kerak.

Manbalar
Ichak tayoqchasi

Ichak tayoqchasi — odam va hayvonlar ichagida yashaydigan harakatchan bakteriya. Boʻyi 1—2 mk. Ichak bakteriyalari guruhiga kiradi (bu guruh ich terlama, paratif, salmonellyoz, dizenteriya va b. kasalliklar bakteriyalarini oʻz ichiga oladi). I.t., odatda, kasallikka sabab boʻlmaydi, ammo oʻt pufagiga, buyraklarga, qovuqqa kirganda shu aʼzolarni yalligʻlantira oladi. Najasda talaygina I. t. boʻladi.

Manbalar
Ichak tutilishi

Ichak tutilishi - ichak harakat faoliyatining keskin buzilishi bilan ifodalanadigan ogʻir kasallik. Ichakning toʻla yoki qisman tutilishi, shuningdek, kechishiga koʻra, oʻtkir (ichakdan ovqatning surilmay birdan turib qolishi) yoki surunkali (ovqat massa-sining oz-ozdan, bora-bora butkul oʻtmay qolishi) ichak tutilishi farq qilinadi. ichak tutilishining dinamik va mexanik xili bor. Dinamik ichak tutilishi ichak harakatining buzilishi, baʼzan ichak peristaltikasining toʻxtashi sababli (paralitik shakli), baʼzan ichakning tortishib qisqarishi (spazm) tufayli roʻy beradi. Chandiqlar, oʻsma, poliplar, oʻt yoʻlidan ichakka tushgan toshlar, ichakka tushgan yot jismlar, yon aʼzolardagi oʻsmalarning ichakni siqib qoʻyishi va b. mexanik ichak tutilishiga sabab boʻladi. Uzoq vaqt och yurib haddan ziyod koʻp ovqat yeyish, ichak shilliq qavatidagi yalligʻlanish jarayonlari (kolit, enterokolit), shuningdek, ichak peristaltikasini kuchaytiradigan dizenteriya, ichakning buralib bir-biriga kirib qolishi ham ichak tutilishiga olib kelishi mumkin. Qorin sohasida qattiq ogʻriq turishi, ichak peristaltikasining kuchayishi, qayt qilish, qorin dam boʻlib ich kelmay qolishi, qon bosimining pasayishi, puls tezlashishi ichak tutilishiga xos alomatlardir. Davo zudlik bilan jarrohlik usulini qoʻllashdan iborat. Shifokor kelgunga qadar oʻz bilgicha issiq yoki turli dori-darmonlar qilish yaramaydi, aks holda yomon oqibatlarga olib kelishi mumkin.

Manbalar
Ichak shirasi

Ichak shirasi — ichak shilliq par-dasining bezlaridan ajralib chiqadigan hazm shirasi; rangsiz yoki och sariq suyuqlik, ishqoriy xususiyatga ega. Ovqatning ichak devoriga taʼsir etishi natijasida va baʼzi kimyoviy moddalar taʼsirida vaqt-bevaqt ajralib turadi. Bir sutkada 2,5 litr gacha I. sh. ajraladi; u quyuq va suyuq qismlardan iborat boʻlib, katalitik faollikka ega. I.sh. tarkibida uglevod, yogʻ va oqsillarni parchalaydigan 20 dan or-tiq turli fermentlar: aminopolipeptidaza, dipeptidaza, lipaza, nuklea-za, amilaza va b. bor. Ingichka I.sh. ovqatni hazm qilishda katta ahamiyatga ega.  Fermentlarning ichak shirasi, asosan, shilliq qavatidan yemirilgan epiteliotsitlar tarkibida tushadi. katta miqdordagi fermentlar epiteliotsitlar yuzasiga shimdirib olinadi va devor oldi hazmida ishtirok etadi.

Manbalar
Ichakdan nafas oluvchilar

Ichakdan nafas oluvchilar (Enteropneusta) — chalaxordalilar sinfi, tuban ikkilamchi ogʻizlilar-dan. Bir qancha belgilari ularni ignaterililar va pagonoforalarga yaqinlashtiradi. Uz. bir necha sm dan 2,5 m gacha. Tanasi chuvalchangsimon, har-tum, yoqacha va boʻlimlardan iborat. Hartumida toq, boshqa tana boʻlimlarida bir juftdan selomik boʻshliqlari bor. Qiziloʻngach devorida 2 qator jabra yoriqlari boʻladi (nomi ana shundan olingan). Ogʻzi hartumi asosida (qorin tomonida) joylashgan. Ayirish organlari selomodukt tipida tuzilgan. Gavdasining juft organlari (jabra yoriklari, jigar oʻsimtalari, jinsiy bezlari) metamer joylashgan. Qon aylanish sistemasi yaxshi rivojlangan. Orqa nerv stvoli yokacha ichida joylashgan, koʻpincha nerv nayini hosil qiladi. Sezgi organlari fa-sat epiteliydagi yorugʻlikka sezgir hujayralardan iborat. ayrim jinsli, jinsiy dimorfizm rivojlanmagan. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. Koʻpchilik I.n.o. lichinkasi — tornariya Ignate rililarnikiga oʻxshash. 80 ga yaqin turi, asosan, iliq dengizlarda tarqalgan. Bering, Barens, Oq, Oxota va yapon dengizlarida uchraydi. Tipik vakili — balanogloss.

Manbalar
Ichikish

Ichikish — ayriliq dardi. Koʻpincha, ota-onasi, yaqin kishisidan vaq-tincha yoki umrbod judo boʻlgan baʼzi bolalar (ayniqsa, emadigan bolalar)ning holatini ifodalash uchun ishla-tiladigan soʻz. Ichikkan bola serharxasha, injiq boʻlib, ishtahasi yoʻqoladi, ovqat yemaydi, uyqusi buziladi, rang-roʻyi siniqib, oʻzini oldirib qoʻyadi.

Manbalar
Ichkari

Ichkari — musulmon mamlakatlarida ayollarni nomahram erkaklarga koʻrsatmaslik maqsadida toʻsilgan qovlining ichki qismi, ichki hovli. I.da, asosan, ayollar va bolalar yashagan. Oʻrta Osiyo xalqlari meʼmorligida uy-joy tuzilishining ajralmas qismi. Tashqi hovlining uzviy davomi. I. oʻrta asrlarda shariat qoidalariga koʻra, ayollar va balogʻatga yetgan qizlar istiqomat qiladigan joy hisoblangan. Unda yotoqxona, oshxona, omborxona va b. joylashgan. Tashqari hovlida erkaklar yashagan. I. va tashqari hovli oʻrtasida eshik boʻlib, bundan begona erkaklarning kirishi qatʼiyan taqiqlangan. Xonadonning I. va tashqariga boʻlinishi xon saroylaridagi haramdan tortib, kambagʻal kishilarning hovlilarigacha xos edi. Kosib, dehqon, hunarmandlar, juda bulmaganda, oʻz kasbikori uchun ajratilgan binoning hovli tomonini biror narsa bilan toʻsib I.ga ajratardi.

Manbalar 

 

Arxitektura
Ichki aʼzolar

Ichki aʼzolar — odam va hayvonlarning, asosan, koʻkrak va qorin boʻshligʻidagi aʼzolari. Ichki azolarga yurak-tomir sistemasi, nafas, hazm aʼzolari, ayirish va ichki jinsiy aʼzolar, shuningdek, ichki sekretsiya bezlari kiradi. I. a.ni anatomiyapkt maxsus boʻlimi — splanxnologiya oʻrganadi.

Manbalar
Ichki aʼzolarning pastga tushishi

Ichki aʼzolarning pastga tushishi, splanxnoptoz — qorin boʻshligʻidagi aʼzolar: meʼda, jigar, ichak, shuningdek, buyrak, bachadon va boshqalarning odatdagi oʻrnidan ancha past turishi. Tugʻma (qorin devori va chanoq tubi muskullari hamda ichki aʼzolarni oʻz oʻrnida ushlab turadigan boylamlarning tugʻma sustligi) va orttirilgan (ogʻir yuk koʻtarish oqibatida muskullarning choʻzilishi va boʻshashishi, ayollarda tugʻruqsan keyin tez ozib, yogʻ toʻqimasining yoʻqolishi) xili farq qilinadi. Irsiy moyillik ham qisman rol oʻynaydi. Meʼda va ichak pastga tushganda bemor qornida ogʻirlik va ogʻriq sezadi, ogʻriq aksari tik turganda boshlanib, yotganda bosiladi, buyrak pastga tushganda bel sohasi ogʻriydi. Koʻpincha Ichki aʼzolarning pastga tushiship.t.da tinka quriydi, qaysi aʼzo pastga tushgan boʻlsa, oʻsha aʼzoning funksiyasida oʻzgarish, shuningdek, nerv regulyasiya-sining buzilishi va h.k. kuzatiladi. Ichki aʼzolarning pastga tushishi p. t.ning oldini olish gigiyenik tartibga amal qilish, vaqtida maromida ovqatlanish, qabziyatga yoʻl qoʻymaslik, muntazam badan tarbiya bilan shugʻullanishdan iborat. Davo, asosan, yuzaga kelgan oʻzgarishlarga qarab tayinlanadi. Davo gimnastikasi, fizioterapevtik muolajalar, bandaj taqish buyuriladi, zaruriyat boʻlganda jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Manbalar 

Kasalliklar
Ichki bozor

Ichki bozor — muayyan mamlakat doirasida tovarlar va xizmatlar ayirboshlanadigan bozor. I.b. ijtimoiy mehnat taqsimoti natijasida vujudga keladi. Mahsulotlar tovar sifatida tayyorlanganda kishilar oʻzlari tayyorlagan mahsulotlarni bozor vositasida almashtirib, bir-birlari bilan muno-sabatda boʻladilar. I.b. turli ijtimoiyiqtisodiy tuzumda turlicha boʻlgan. Bozor munosabatlari rivojlangan sari mavjud korxonalarni kengaytirish va yangilarini qurish uchun i.ch. vositalariga talab orta boradi. Natijada isteʼmol buyumlariga talab ham kuchayadi. Biroq ommaning xarid quvvati cheklanganligi sababli, bozor hajmining oʻsishi i.ch.ning oʻsishidan orqada qoladi. Aholining koʻpchiligi yollanma ishchiga, ishchi kuchi esa tovarga aylanadi.

Manbalar 

Iqtisodiyot
Ichki va tashqi chizilgan shakllar

Ichki va tashqi chizilgan shakllar (elementar matematikada) — bir shaklning ichiga yoki tashqarisiga chizilgan shakllar (rasmga q.). Bir shaklning hamma uchlari ikkinchi shakl ichida yotsa, birinchi shakl ikkinchisiga nisbatan ichki chizilgan, ikkinchi shakl birinchisiga nisbatan tashqi chizilgan deyiladi. Koʻpburchakka tashqi chizilgan aylana — uning hamma uchlaridan oʻtuvchi aylana, ichki chizilgan aylana esa uning tomonlariga urinuvchi aylana boʻladi. Uchi aylanada yotib, tomonlari u bilan kesishuvchi burchak ichki chizilgan burchak boʻladi. Bir nuqtadan chiqib, aylanaga urinuvchi ikki toʻgʻri chiziqdan tashkil topgan burchak tashqi chizilgan burchak deyiladi. Uchburchakning bir tomoni va qolgan ikki tomoni davo-miga uringan aylana ichki-tashqi chizilgan aylana boʻladi. Ichki-tash-qi chizilgan aylana uchburchakning tashki sohasida joylashadi. Hamma yoqlaari biror sharga uringan koʻp yoklik sharga tashqi chizilgan, shar esa kupyok,likka ichki chizilgan deyiladi.

Manbalar
Ichki geometriya

Ichki geometriya — geometriyaning egri sirt ustida bajariladigan turli oʻlchashlar bilan bogʻliq xossalar (sirtning ichki xossalari) oʻrganiladigan boʻlimi. Masalan, sirtni egish natijasida sirt ustidagi chizikning uzunligi oʻzgarmaydi, ammo uning egriligi oʻzgara boradi. Egri chiziq yoyining uzunligi, ikki chiziqning kesishgan nuqtasida hosil boʻlgan burchak, figura yuzi I. g.da asosiy tushunchalardir. Efi sirt ustidagi geodezik chiziqlar toʻgʻri chiziklar vazifasini bajaradi. Sirtlar I.g.si K. f. Gauss kiritgan birinchi kvadratik formaga muvofiq oʻrganiladi (qarang Differensial geometriya). Tekislik I. g.si planimetriya, sfera I. g.si esa sferik geometriya hisoblanadi.

Manbalar
Ichki dengizlar

Ichki dengizlar - quruklik ichkarisidagi va okean yoki yondosh dengiz bilan bir yoki bir necha boʻgʻozlar orqali tutashgan dengizlar. Ular quruklik taʼsirida boʻladi, ayrim dengizlarda yuza suvlari dare oqimi hisobiga chuchuk (mas, Boltiq dengizi, Qora dengiz, Azov dengizi), boshqa dengizlarda quruq iqlimning taʼsiri natijasida va bugʻlanish katta boʻlgan materik oqimining taʼsiri kam boʻlgani uchun yuza suvining shoʻrligi yuqori (mas, Qizil dengiz, Oʻrta dengiz). I.d. da yuza suvlarining siklonal dirkulyasiyasi yopiq. Gidrologik rejimining xususi-yatiga koʻra, oʻrta dengizlar va chala yopiq dengizlarga boʻlinadi.

Manbalar 

 

Dengizlar
Ichki kasalliklar

Ichki kasalliklar - ichki aʼzolar kasalliklari. Yurak-tomir sistemasi, nafas, hazm aʼzolari, qon, moddalar almashinuvi, jigar, buyrak va b. aʼzolar kasalliklari I.k.ga kiradi. Ularning mohiyati, paydo boʻlish sabablari, belgilari, qanday oʻtishi, oldini olish va davolash usullarini terapiya oʻrganadi.

Manbalar