MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bujumbura

Bujumbura — Burundi poytaxti. Tanganika koʻlining shim. sohilidagi port. Aholisi 236 ming kishi (1990). Mamlakatning eng yirik shahri, savdotransport va iqtisodiy markazi. Sement, pivo, paxta tozalash zavodlari, bir qancha toʻqimachilik fabrikalari, GES bor. Baliq ovlash va uni qayta ishlash sanoati rivojlangan. Hunarmandchilikda sopol buyumlari ishlab chiqariladi. Mamlakatning deyarli hamma tashki savdosi B. orqali olib boriladi. Chetga kofe, paxta, teri xom ashyosi, metall konsentratlari va boshqa chikariladi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Shahar chekkasida xalqaro aeroport bor. B.da maxsus oʻquv yurtlari, universitet (1960-yildan) mavjud. Shaharga 1897-yilda asos solingan. 1922-yildan Belgiyaning mandati ostidagi, 1946—62 yillarda esa Belgiyaning vasiyligidagi hududning maʼmuriy markazi boʻlgan. 1962-yildan mustaqil Burundi davlatining poytaxti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Burundi
Bujgʻun

Bujgʻun — pista daraxtining magiz qilmay, bujmayib qolgan meva (pista)si. Bujgʻun ipak boʻyogʻiga xurush oʻrnida (6 kg ipak boʻyogʻiga 1 kg siyopar va 400 g Bujgʻun) solinadi. Bujgʻun ipakning rangini aynitmaydi. Ayrim oʻsimliklarning organlarida viruslar, bakteriyalar, zamburugʻlar, kanalar, hasharotlar taʼsirida vujudga keladigan patologik oʻsimtalar (gallalar, sesidiyalar) ham Bujgʻun deb ataladi. Dukkakli oʻsimliklarning ildizida tuganak bakteriyalari paydo qiladigan tuganaklar qishloq xoʻjaligi uchun foydali.

Manbalar
Buzgalaxona

Buzgalaxona, Buzgala (toj. buzgʻola — tog echkisi, kiyik) — Boysun togʻlaridagi tor dara (Surxondaryo viloyatida). Shahrisabz bilan Termiz oraligida, granit va porfirdan tuzilgan. Uz. kariyb 3 km, eni 12—20 m. Bu dara tojikcha Darbandi ohanin (yoki Darai ohanin — „Temir darvoza“), arabcha Bobulabvob yoki Bobulhadid („Temir darvoza“), moʻgʻulcha Qahlugʻ („Boburnoma“da) yoki Temir Qahlaqa („Jome attavorix“da, xaalga(n) — „darvoza“ soʻzining buzilgan shakli), oʻrta asrlarda turkiyda Temir qapigʻ deb ham atalgan. Bir vaqtlar bu dara temir darvoza bilan toʻsilgan degan afsona ham bor. Hindiston bilan Samarqand orasidagi qadimgi karvon yoʻli ana shu daradan oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Vodiylar
Buzilmaslik

Buzilmaslik — biror texnik qurilma (mashina, uskuna va boshqalar)ning maʼlum xizmat muddati davomida (mas, taʼmirlashgacha) ishga yarokliligini uzluksiz saqlash xossasi; ishonchlilik koʻrsatkichlaridan biri. Texnik qurilmaning ishga yaroqlilik va yaroqsizlik darajasiga bogʻliq. Ishga yaroqlilik — texnik qurilmaning oʻz "vazifasi"ni texnik shartlar koʻrsatkichlariga moye ravishda bajara oladigan holati. Ishga yaroqsizlik qurilmaning texnik shartlar koʻrsatkichlaridan birortasiga javob bermay, ishga yaroqliligini yoʻqotgan holati. Texnik qurilma ishga yarab, texnik shartlarning ikkinchi darajali talablariga javob bermaydigan holati kamchilik deyiladi. Texnik qurilma tiklanuvchi va tiklanmovchi boʻlishi mumkin. Ishlamay qolganda tuzatilib ishga yaroqliligi qayta tiklanadigan qurilma tiklanuvchi qurilma, ishlamay qolganda ishga yaroqliligini tiklab boʻlmaydigan qurilma tiklanmovchi qurilma deyiladi. Urtacha xizmat muddati va buzilmasdan ishlash ehtimoli har bir texnik qurilmaning asosiy B. koʻrsatkichi hisoblanadi. Texnik qurilma yoki uzelning buzilmasligi ularning detallari buzilmasligi orqali belgilanadi. Har bir detalning ishga yaroqliligi yoʻqolishi bilan qurilma (yoki uzel)ning ishga yaroqliligi ham yoʻqoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Buzin

Yevgeniy Ivanovich Buzin (1916-yil 24-fevral, Orenburg viloyati, Rossiya imperiyasi – 1969-yil 26-aprel, Toshkent, Oʻzbekiston SSR, SSSR) – mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), texnika fanlari doktori (1957). Oʻrta Osiyo davlat universitetini bitirgan (1939). Oʻrta Osiyo industrial institutida (1939—1940), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Matematika va mexanika institutida (1950—1955), Toshkent temir yoʻl muhandislari institutida, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida (1959—1969) ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Prezidiumi texnika va geologiya-kimyo fanlari boʻlimida ilmiy kotib (1948—1950). Ilmiy ishlari deformatsiyalanuvchan qattiq jismlar, suyuqlik va gaz mexanikasi nazariyalariga doir.

Tarjimai holi 
1916-yil 24-fevralda Orenburg viloyatida tugʻilgan.

1939-yilda Oʻrta Osiyo Davlat universitetini (hozirgi Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston milliy universiteti) tamomlab, Oʻrta Osiyo sanoat institutiga (hozirgi Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti) ishga joylashdi.

1941—1943-yillarda Ulugʻ Vatan urushida qatnashgan.

1948—1950-yillarda – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Prezidiumi texnika va geologik kimyo boʻlimi ilmiy kotibi. 1950—1955- yillarda – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika institutida katta ilmiy xodim.

1955-yilda u Frunze politexnika institutiga (hozirgi I.Razzoqov nomidagi Qirgʻiz davlat texnika universiteti) ishga borib, u yerda dotsent lavozimini egalladi va shu yili konchilik va geologiya fakulteti tarkibida tashkil etilgan umumiy texnika kafedrasiga rahbarlik qildi. 1957-yilda Materiallar mustahkamligi kafedrasi bilan birlashtirilib, nazariy mexanika va materiallar mustahkamligi kafedrasi nomiga oʻzgartirilgach, u 1959-yilgacha rahbarlikni davom ettirgan.

1957-yilda texnika fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildi.

1959-yilda O‘zbekistonga qaytib, Toshkent temir yoʻl muhandislari instituti amaliy mexanika kafedrasi mudiri, Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik barqarorligi instituti boʻlim mudiri lavozimlarida ishlagan. 1962-yildan – Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi etib saylandi.

1969-yil 26-aprelda vafot etdi. Botkin qabristoniga dafn etilgan.

Oilasi 

 Singlisi – Buzina Vera Ivanovna (1924-yil 15-fevral – 2001-yil 15-may, Toshkent);
 Jiyani – Buzin Yuriy Aleksandrovich (1958-yil 7-mayda tugʻilgan).

Ilmiy faoliyati 
Yevgeniy Buzin asosan turli sohalarda deformatsiyalanadigan qattiq jismlar mexanikasi ustida ishlagan. Bundan tashqari, uning ilmiy qiziqishlari suyuqlik va gaz mexanikasi muammolarini oʻz ichiga oladi. Olim 50 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ulugʻ Vatan urushi partizanlari
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Toshkent davlat texnika universiteti oʻqituvchilari
Buzoq

Buzoq — sigirning 6 oylikkacha boʻlgan bolasi. Yirik zotli buzoq ogʻirligi tugʻilishda 35–45 kg, mayda zotlisining ogʻirligi 25–35 kg boʻladi. Buzoq tugʻilishi bilan ogʻizburnidagi shilimshiq sochiq bilan artiladi, tugʻilganda kindigi uzilmagan boʻlsa qorin tomondan 10—12 sm qoldirib kesiladi, kesilgan joyiga yod eritmasi surtiladi, soʻngra yalab tozalash uchun onasi oldiga qoʻyiladi. Tugʻilgandan keyin 1—1,5 soat oʻtgach, birinchi marta onasiga emdiriladi. B. chorvachilik fermalarida quruq, toza poxol toʻshalgan katakda birinchi hafta ichida ogiz suti bilan boqiladi. Soʻngra umumiy buzoqxonaga koʻchirilib, alohida katakda, keyin 5—6 buzoq birgalikda saqlanadigan kataklarda boqiladi. 20 kunlik boʻlguncha sutkasiga 6—8 l dan qaymogʻi olinmagan sut bilan, 30 kunlik boʻlganda bunday sut kamaytirilib, sun’iy sut bilan boqiladi. Ikkinchi oʻn kunlikdan boshlab sifatli oʻt, mayin pichan, uchinchi oʻn kunlikda aralash ozuqalar yeyishga urgatiladi. Ikki oyligidan esa B.lar ratsioniga ildizmevalar, yaxshi silos, aralash yem, tuz va boshqa qoʻshiladi. Yaxshi parvarishlangan va soglom B.lar vazni 6 oyligida 125–150 kg ga yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
  
 

Uy hayvonlari
Buzoqboshi qurtlar

Buzoqboshi qurtlar — may qoʻngʻizlarintlng tuproqda hayot kechiradigan qurtlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzoqboshilar

Buzoqboshilar (Gryllotalpidae) -toʻgʻri qanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Buzoqboshilar ekinlarining juda koʻp turlari zararkunandasi. Uzunchoq tanasi 35–50 mm, usti qoʻngʻir, qorin tomoni sargʻishqoʻngʻir tusda; ustqanoti kalta; orqa qanotlari yaxshi rivojlangan; keng, yoʻgʻon oldingi oyoqlari yer qazishga moslashgan. B. asosan yer tagida yashaydi, yer ustiga juda kam chiqadi. Tuproqda gorizontal yoʻllar qaziydi va 10—20 sm chuqurlikda tuxum qoʻyish uchun uya quradi. Qoʻngʻiz, nimfa hamda lichinka holida qishlaydi; tuxumdan 10—12 kunda lichinkalar chiqib, tuproqsa hayot kechira boshlaydi va qishlab, kelasi yili yozda rivojlanishini tugatadi. B., asosan nam yerlarda koʻproq uchraydi. Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida sharq B. (Gryllotalpa africana P.), bir tikanli B. (G. unispina Sauss) va oddiy B. (G. gryllotalpa L.) tarqalgan. B. poliz hamda parniklardagi ekinlar ildizi, baʼzan poyalarini kemirib, zarar yetkazadi, shuningdek qazigan yoʻllari tuprokdagi namning tez buglanib ketishiga sabab boʻladi. Baʼzan gʻoʻza, oqjoʻxori, makkajoʻxori, arpa va boshqa ekinlarni ham (sholidan tashqari) shikastlaydi. Kurash choralari: zaharli xoʻraklardan foydalanish; tuproqni kuzda dixloretan bilan fumigatsiyalash.

Najmiddin Mahmudxoʻjayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzoqchirg

Buzoqchirg () — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Asosan Afrika savannalari va Shimoliy Amerika dashtlarida, Oʻrta Osiyoning adir va togʻ etaklarida keng tarqalgan. Tropik mamlakatlarda ham uchraydi. Oʻzbekistonda Kavkaz chayiri turi tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Bugʻdoydoshlar
Buzruk

Buzruk, Buzurg (fors. — katta, ulugʻ) — oʻtmishda Oʻn ikki maqom, hozirda Buxoro Shashmaqomi, Xorazm maqomlari, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllari tarkibidagi maqom. Jomiy, Kavkabiy, Darvishali "/angmnlarning "Risolai musiqiy" asarlarida B.ning Un ikki maqomdagi tovushqatori, pogʻonalari qayd etilgan, asosiy parda tuzilishi, interval (boʻʼd)lari va boshqalarga oid maʼlumot berilgan. B. juda koʻp oʻquv (ashula) va cholgʻu yoʻllarini oʻz ichiga oladi. Jumladan, Shashmaqomdagi B. maqomining 7 cholgʻu yoʻli, 35 oʻquv yoʻli, 6 taronali Saraxbori B., bir taronali Talqini Uz zol, 3 taronali Nasrulloyi, Nasri Uz zol va Ufari Uzzoldan iborat 1guruh shoʻʼbalari, Moʻgʻulchai B., Savti Sarvinoz, Buxoro Irogʻi va Rok (har biri Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar deb bir xil nomlanuvchi shoxobchalari bilan) kabi 2guruh shoʻʼbalari mavjud. Shuningdek, B.ning turli cholgʻu (surnay) va ashula yoʻllari bor. Xususan, Rok shoʻʼbasi (surnay, karnay va nogʻoralar joʻrnavozligida) cholgʻu asari sifatida "Shodiyona" nomi bilan maʼlum; Surnay B.i, Savti B., Ufari Savti B. kabi Fargʻona — Toshkent makom yoʻllari ham mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzurgmehr

Бузургмехри Мирзонаби, родился в 1992г Душанбе Республики Таджикистан имеет масчигинсие корни работает IT сфере по кличке scammer
Buzuq yer

Buzuq yer — togʻ oldilarining baʼzi joylarida uchraydigan dehqonchilikda foydalanish uchun yaroqsiz oʻrqir yer. Buzuq yer asosan suv oʻtkazmaydigan gil jinslarni sel yuvib ketishidan paydo boʻladi. Baʼzan yurib boʻlmaydigan tik yon bagʻir ham Buzuq yer deyiladi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloyatining Boysun, Sherobod tumanlarida, Samarqand viloyatidagi Oktogʻning jan. yon bagʻrida, Turkmanistonda Kopetdogʻning gʻarbiy yon bagʻrida, AQShda Qoyali togʻlarning sharkiy etagida uchraydi. Inglizcha bedlend deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buzuqlik

Buzuqlik (mashinasozlikda) — texnik qurilmalarning loaqal bitta yoki qoʻshimcha parametrlari belgilangan texnik hujjatlarda koʻrsatilgan talablarga moye kelmaydigan holati. Ishlamay qolishlik yoki shikastlanish natijasida qurilma B. holatiga oʻtadi. Asosiy parametrlardan kamida bittasi ruxsat etilgan chegaradan chiqqanda qurilmaning shikastlanishi natijasida u faqat qoʻshimcha parametrlar boʻyicha texnik talablarga moye kelmaydigan boʻlsa, qurilma ishlash qobiliyatini yoʻqotmasligi ham mumkin. Masalan, radiopriyomnikning asosiy parametrlari berilgan chegarada boʻlib, shkalani koʻrsatadigan lampochkasi kuysa, u ishlayveradi. B. taʼmirlash (tuzatish) orqali bartaraf qilinadi. BUI (buyey, chjunszya, oʻzlarini yoy deb ataydilar) — Janubiy Xitoydagi xalq. Aholisi 2,7 mln.dan ziyod kishi (90-yillar oʻrtalari). Tay tilida gaplashadilar. Dindorlari — buddaviylar, xristianlar ham bor. Asosiy mashgʻulotlari dehqonchilik (sholikorlik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buy

Buy (gollandcha boei) — maʼlum shakl va rangli suzib yuruvchi belgi (qalqovuch) yoki belgilar. Kemalar qatnovi xavfli joylarni oʻrash uchun ishlatiladi. Unda yorugʻlik, tovush yoki radiosignallar berish qurilmasi boʻlishi mumkin. B. belgilari bir-biriga bogʻlab qoʻyiladi, oqib ketmasligi uchun qirgʻoqqa yoki suv tubiga zanjir bilan mahkamlanadi. Suv ostida qandaydir narsa (mas, yakor, baliq ovlash toʻri va boshqalar) borligini bildirish uchun ham B. oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyvollar

Buyvollar (Bubalus) — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqlilar urugʻi. Tanasining uz. 100—290 sm, dumi 15—90 sm, boʻyi 62—180 sm, ogʻirligi 150—1200 kg. Gavdasi yoʻgʻon, boʻyni va oyoklari kalta va kuchli. Juni kalta va siyrak, dumining uchida shokila hosil qiladi. Buqasining boʻyni ostida terisi osilib turadi. 3 turi: anoa, Osiyo buyvoli va Afrika buyvoli bor (baʼzan 3 ta har xil urugʻga kiritiladi). Osiyo, yaʼni Hind buyvoli (V. arinee) shoxining uz. 2 m gacha, oʻroqqa oʻxshash egilgan; asosi kengaygan; Osiyo (Hindiston, Myanma, Xitoyningjan. da, Hindixitoy yarim orol, Kalimantano) va Filippinning Mindanao o.da (mindanao kenja turi) tarqalgan. Baʼzan Mindanao buyvoli alohida tur (V. mindorensis)ra kiritiladi. Afrika buyvoli (V. caffer) Sahroi Kabirdan jan. roqda tarqalgan B. oʻrmonlar va chakalakzorlarda, payettekislik va togʻli hududlarda yashaydi. Bitta, baʼzan 2 ta bola tugʻadi. Osiyo buyvoli xonakilashtirilgan, Jan. Osiyo, Afrika, Jan. Yevropa va Kavkazda suti uchun, baʼzan ishchi hayvon sifatida boqiladi. Osiyo buyvoli baʼzan arni yoki Hindiston buyvoli, Afrika buyvoli esa kaffer yoki qora buyvol deb ham ataladi. Filippin va Osiyo B. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Yana qarang 

 Qoramol
 Sigir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buydashxon

Buydashxon, Buylashxon, Boydashxon (7—1560) — Joʻjixon avlodlaridan boʻlmish Katta juz xoni. B. oʻz hukmronligi davrida Movarounnahrga tez-tez bostirib kirib, mahalliy aholini talontaroj qilib turgan. Chunonchi, u 1560-yil 20 ta qozoq sultoniga bosh boʻlib, Fargʻona vodiysiga toʻsatdan bostirib kirganda, bir qancha qishloqlarni talagach, Axsikat shahri tomon yoʻl olgan. Shunda Oʻrta Osiyoda Maxdumi Aʼzamdan keyin naqshbandiylik tariqatiga yetakchilik qilayotgan Lutfulloh Chustiy xalqni B.ga qarshi oyoqqa turgʻizib, jangga yetaklagan. Natijada B. boshliqqozoqsultonlari qoʻshini Axsikat boʻsagʻasidagi jangda butunlay tormor keltirilgan. B.ning oʻzi esa shu jangda oʻldirilgan.

B. avlodlari 19-asrning oxirlari va 20-asrning boshlarida Yettisuv viloyatining Avliyoota (Jambul), Sirdaryo va Verniy (Olmaota) uyezdlarida yashagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buynaksk

Buynaksk (1922-yilgacha Temirxon Shoʻra) — Rossiya Federatsiyasi Dogʻiston Respublikasining markaziy qismidagi shahar. Katta Kavkaz togʻining shimoliy etaklarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 58,8 ming kishi (1999). Buynakskda oziq-ovqat sanoati korxonalari, koʻn poyabzal kombinati, trikotaj fabrikasi, agregat va shina remonti zavodlari, drama teatri bor. Buynakskda Shimoliy Kavkazdagi eng yirik mayejid va madrasalar joylashgan. 19-asr boshlarida Rossiya Dogʻistonni bosib olgach, Buynakskga 1834-yil qalʼa sifatida asos solgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Buyrak yetishmovchiligi

Buyrak yetishmovchiligi — buyrak faoliyatining pasayishi sindromi. Toʻsatdan (oʻtkir) yoki sekin-asta (surunkali) roʻy beradi. Koʻp qon yoʻqotish, mexanik shikastlanish tufayli qon bosimining pasayib ketishi yoki bemorning qon guruhiga moye kelmaydigan qon quyish, tok urishi, septik abort va boshqa; dorilar va boshqa metall tuzlaridan zaharlanish oqibatida buyrak parenximasining shikastlanishi; siydik yoʻlining oʻsma yoki buyrak toshlari bilan bekilib qolishi, shikastlanish tufayli ikkala buyrak zararlanishi oʻtkir Buyrak yetishmovchiligiga sabab boʻlishi mumkin. Oʻtkir Buyrak yetishmovchiligida buyrak faoliyati, xususan azot, suvtuz va boshqa moddalar almashinuvi izdan chiqadi, bunda siydik kam ajraladi, ogir hollarda butunlay ajralmay qoladi (anuriya, uremiya). Qonda siydikchil (mochevina) miqdori koʻpayadi, organizmning siydikdan zaharlanishi kuzatiladi; teri osti, qorin va koʻkrak qafasida suyuqlik toʻplanadi (suvdan semirish). Surunkali Buyrak yetishmovchiligi asosan buyrak va siydik yoʻlining uzoq davom etadigan kasalliklari (glomerulonefrit, piyelonefrit, sil, buyraktosh kasalligi va boshqalar) oqibati boʻlib, buyrak toʻqimasining bujmayishi (nefroskleroz) yoki xaltasimon kengayishi (gidronefroz) bilan davom etadi. Tashnalik, ogʻiz qurishi, teri qurukshab qichishishi, qusish, kamqonlik; nafas aʼzolari, yuraktomirlar va meʼdaichak faoliyatining buzilishi alomatlari kuzatiladi. Siydikning nisbiy zichligi kamayib, miqdori esa ortadi.

Davosi: oʻtkir Buyrak yetishmovchiligida bemor kasalxonada davolanadi ("sunʼiy buyrak" apparati bilan qon tozalanadi, kislotaishqor, suvtuz almashinuvi rostlanadi); surunkali shaklida parhez va dori-darmonlar qoʻllaniladi, gemodializ oʻtkaziladi. Kechiktirilgan hollarda buyrak koʻchirib oʻtkaziladi (qarang Transplantatsiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyrak sanchigʻi

Buyrak sanchigʻi — buyrakning ayrim kasalliklari belgisi. Birdaniga belda qattiq ogʻriq turadi, baʼzan u chov sohasiga, songa, jinsiy aʼzolarga tarqaladi. Ogʻriqning zoʻridan bemor oʻzini qoʻygani joy topa olmay qoladi. Baʼzan sanchiq vaqtida kasal botbot siyadi (bu toshning siydik nayining qovuq oldi yoki qovuq ichida turganini bildiradi), qayt qiladi, yel chiqmaydi, qorni dam boʻladi, harorati koʻtariladi, taxikardiya, qonda leykotsitoz, ECHT tezlashadi. Buyrak sanchigʻi koʻpincha siydiktosh kasalligida, siydik yoʻllarida tuzlar toʻplanib qolganda, gidronefroz, nefroptoz, buyrak sili hamda siydik nayi va buyrakning boshqa kasalliklari natijasida yuzaga keladi. Buyrak sanchigʻi ni oʻzga xastaliklardan farqlashda urografiya juda qoʻl keladi. Sanchiq qayerda va qay tarzda boʻlishidan qati nazar darhol tez yordam chaqirish lozim. Chunki qorin boʻshligʻining boshqa oʻtkir jarrohlik kasalliklarida ham shunday sanchiq boʻlishi mumkin. Bunday hollarda kasallikni aniqlamasdan turib, oʻz bilgicha issiq yoki turlicha dori-darmonlar qilish yaramaydi, aks holda tuzatib boʻlmaydigan ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin. "Tez yordam" kelguncha papaverin, noshpa yoki platifillin tabletkalarini berish yoki inʼyeksiyalarini qilish mumkin.

Manbalar
Buyrak usti bezlari

Buyrak usti bezlari (glandula syprarenalis) — odam va umurtqali hayvonlarning ichki sekresiya bezi; ikkala (oʻng va chap) buyrak ustida joylashgan juft bez (nomi shundan kelib chiqqan). Uning oldi, orqa va pastki yuzalari farq qilinadi, ogʻirligi 3— 5g. Buyrak usti bezlari b. tashqi—poʻstloq qavati (adrenokortikal bez) va ichki — magʻiz qavati (adrenal bez)dan iborat boʻlib, har ikkala qavat strukturasi va funksiyasi alohida ichki sekresiya bezlari hisoblanadi. 

Poʻstloq qavati kimyoviy tuzilishiga koʻra steroidlar qatoriga kiradigan, taʼsiri jihatdan farq qiladigan 3 xil gormon ishlab chiqaradi, shiralari qonga shimiladi. Ushbu gormonlar xolesterin va askorbin kislotadan sintezlanadi. 

Mineralokortikoidlar (aldosteron, kortikosteron, dezoksikortikosteron) — mineral almashinuvini boshqaradi, bularning eng faoli aldosteron organizmda suv-tuz almashinuvi jarayoniga taʼsir etadi. Glyukokortikoidlardan gidrokortizon oqsil, yogʻ va uglevod almashinuvida qatnashadi, organizmning kasallikka qarshilik kuchini oshirib, yalligʻlanishning tez tuzalishiga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. poʻstloq qavatining jinsiy gormonlari — androgenlar va estrogenlar jinsiy bezlar faoliyatini boshqaradi, bolalik davrida jinsiy aʼzolarning rivojlanishini taʼminlaydi; balogʻat yoshiga yetganda bu gormonning ahamiyati kamayadi. Buyrak usti bezlari magʻiz qavatida adrenalin va noradrenalin gormonlari ishlanadi. Ular nerv oxirlariga taʼsir etib, yuraktomir sistemasi ishini tartibga solib turadi. Buyrak usti bezlari b.ning shikastlanishi turli kasalliklar (masalan, Bronza kasalligi)ga olib keladi. Buyrak usti bezlari b. faoliyatini nerv sistemasi va bosh miya poʻstlogʻi idora etadi.

Manbalar 

Ichki sekretsiya bezlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
https://www.grandars.ru/college/medicina/nadpochechniki.html
Odam anatomiyasi O'.G'. Ahmedov 2-nashr, Toshkent "Iqtisod-moliya", 2007-yil

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Buyraktosh kasalligi

Buyraktosh kasalligi, nefrolitiaz — buyrak va siydik yoʻllarida tosh (konkrement) hosil boʻlishi bilan kechadigan kasallik. Bir yoki ikki tomonlama boʻladi. Brlalarga nisbatan kattalar orasida koʻproquchraydi. Organizmda vitaminlar yetishmasligi, kamqonlik, oqsillar tanqisligi, meʼdaichak kasalliklari, qalqonsimon bez yonidagi bezchalar faoliyatining kuchayishi, piyelonefrit, buyrakdan siydik oqimi qiyinlik bilan oʻtadigan boshqa kasalliklar oqibatida moddalar almashinuvinhtt buzilishi sabab boʻladi. Irsiy omillarning ham ahamiyati bor. Kasallik asosida oqsil oʻlaksasi atrofiga siydikda qiyin eriydigan tuz kristallari yopishib, mikrolitlar hosil qilishi yotadi; ular astasekin kattalashib, toshlarga aylanadi (mas, urat kislota tuzlaridan uratlar, kalsiy oksalatdan esa oksalat toshlari va h. k.). Tosh oʻlchamlari kattalasha borib, buyrak kosachasi yoki jomiga tiqilib, siydik dimlanishi roʻy berganda, oʻziga xos klinik manzara kuzatiladi. Belning oʻng yoki chap tarafida qattiq sanchiq paydo boʻlib (qarang Buyrak sanchigi), u jinsiy aʼzolarga, sonning old yuzasiga tarqaladi. Sanchiq bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etadi. Baʼzan ogʻriq suyet boʻlib, jismoniy ish qilganda, sakraganda, transport silkitganida, tosh joyidan siljib, siydik nayiga yoki qovuqqa oʻtganida ogʻriq kuchayishi va bunda mikrogematuriya makrogematuriyaga aylanishi mumkin. Bolalar serharxasha boʻlib, bezovtalanadi, qorni yoki kindik atrofini koʻrsatib, chinqirib yigʻlaydi, siydikda leykotsit va eritrotsitlar boʻladi. Ultratovush (UTT) yoki rentgen tekshiruvlariga asoslanib tashhis qoʻyiladi. Toshning oʻlchami siydik nayidan chiqa olish darajasida boʻlsa, uni erituvchi dorilar, giyoxdar va parhez yordamida davolanadi. Litotriptor yordamida toshni maydalab, siydik yoʻllaridan chiqarib yuborish tobora koʻp qoʻllanilmoqsa. Zaruriy hollarda jarrohlik usulida tosh buyrakdan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Buyruq

Buyruq — 1) yakka hokimlikka asoslangan huquqiy hujjat. Muayyan muassasa yoki boshqa tur tashkilot oldida turgan asosiy va kundalik vazifalarni hal qilish maqsadida qoʻllaniladi. Mohiyat-eʼtibori bilan buyruqlar ikkita boʻlinadi: asosiy faoliyatga oid va kadrlar shaxsiy tarkibiga oid. Ular ketma-ket tartibda alohida raqamlanadi va ayrim saqlanadi. Buyruqning asosiy matni asoslovchi (kirish) va farmoyish qismlaridan tarkib topadi. Asoslovchi (kirish) qismida buyruqdan maqsad, shartsharoitlar, sabablar koʻrsatiladi, asos qilib olinayotgan buyruq havola qilinadi (nomi, raqami, sanasi yoziladi). Baʼzi buyruqni asoslashga hojat boʻlmasligi mumkin, bunday hollarda ular toʻgʻridantoʻgʻri farmoyish qismi bilan ham berilaveradi; 2) Qurolli Kuchlarda boshliqning oʻz qoʻl ostidagilarga yozma yoki ogʻzaki ravishda bergan farmoyishi; bu farmoyish boʻysunuvchilar uchun qonun hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil