MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Klarnet

Klarnet [ital. Clarinetto, lot. clarus — tiniq (tovush) soʻzidan], soprano (yoki katta) klarneti — puf-lamatilchali yogʻoch musiqa cholgʻusi. 17-asr oxirida yuzaga kelgan. Tovushi tiniq, yorqin, shirali va yoqimli. Obnus (qora) daraxti yogʻochidan va plastmassadan yasaladi. Yuqori qismidagi moslama (mundshtuk)ga kamish (yoki bambuk) tilcha boglanadi, silindr shaklidagi havo yoʻli (ichki kanal)ning oʻz. 590–680 mm. Hozirgi K.lar 7 tyoshikli va 20 klapanli, asosan, V yoki A sozida boʻladi. Diapazoni d (yoki cis) — I (s4). Kichik K., bassetgorn, bas-K., kontrabas-K. kabi turlari ham manjud.

Ijro va ifodaviy imkoniyatlari keng boʻlgan K. yakkanavoz soz sifatida, kamer va estrada ansambllari, simfonik va puflama cholgʻular orkestrlarida ishlatiladi. Oʻzbekistonda il k K.chilar 20-asr boshida paydo boʻlib, 1950-yillardan U. Rizoqulov, B. Minin, keyinroq K. Azimov, B. Solihov, B. Murtazoyevlar tanildi.

Manbalar
Klassik taʼlim

Klassik taʼlim - qad. lotin, yunon tillari, antik adabiyot va mat. ni oʻrganishni asos qilib olgan umumiy oʻrta taʼlim turi. Antik madaniyatga qiziqish oʻsishi munosabati bilan Uygʻonish davrida paydo boʻlgan. 16-asrning oʻrtalaridan Gʻarbiy Yevropada dastlabki klassik gimnaziyalar tashkil topdi. Klassik taʼlimning nazariy tizimini 19-asrning 1-yarmida nemis pedagogi I. F. Gerbart ishlab chikdi. Uning taʼsirida Gʻarbiy Yevropa va Rossiyada gimnaziya, litsey, kollej va boshqa nomlarda Klassik taʼlim toʻliq shakllandi. Bu oʻquv yurtlarida lotin va yunon tillarini urganish oʻquv rejasining 40% ni tashkil etdi. 19—20-asrlarda sanoat ishlab chiqarishning rivojlanishi real taʼlimning amalga oshishi va Klassik taʼlimning sekin-asta qisqarishiga olib keldi. Bir qancha mamlakatlarning oʻrta maktablarida taʼlim yoʻnalishlaridan biri sifatida saqlanib qolgan.

Manbalar
Klassik elektrodinamika

Klassik elektrodinamika -elektr zaryadlar bilan elektromagnit maydonlar va ularning uzluksiz xossalari haqidagi taʼlimot (qarang Elektrodinamika).

Klassik elektrodinamika-elektrodinamika bo'limi, o'zgaruvchan yoki statsionar elektromagnit maydonni harakatsiz hisoblash tizimida ko'rib chiqadi. Klassik elektrodinamikaning asosini Maksvell tenglamalari tashkil etadi.

Klassik elektromagnetizm yoki klassik elektrodinamika ning filialidir nazariy fizika o'rtasidagi o'zaro ta'sirlarni o'rganadigan elektr zaryadlari va oqimlar kengaytmasi yordamida klassik Nyuton modeli. Nazariya elektromagnit hodisalarning tavsifini har doim tegishli bo'lganda beradi uzunlik tarozilari va maydonning kuchliligi etarlicha katta kvant mexanik effektlar ahamiyatsiz. Kichik masofalar va maydonning past kuchliligi uchun bunday o'zaro ta'sirlar yaxshiroq tavsiflanadi kvant elektrodinamikasi. Elektromagnit maydon quyidagi kuchni (ko'pincha Lorents kuchi deb ataladi) ta'sir qiladi zaryadlangan zarralar:   
 F = qE + qv × B
bu erda barcha qalin ranglar mavjud vektorlar: F zarrachaning zaryadga ega bo'lgan kuchidir q tajribalar, E bo'ladi elektr maydoni zarracha joylashgan joyda, v zarrachaning tezligi, B bo'ladi magnit maydon zarrachaning joylashgan joyida.

Yuqoridagi tenglama Lorents kuchi ikki vektorning yig'indisi ekanligini ko'rsatadi. Ulardan biri o'zaro faoliyat mahsulot tezlik va magnit maydon vektorlari. O'zaro faoliyat mahsulotning xususiyatlariga asoslanib, bu tezlik va magnit maydon vektorlariga ham perpendikulyar bo'lgan vektor hosil qiladi. Boshqa vektor elektr maydon bilan bir xil yo'nalishda. Ushbu ikki vektorning yig'indisi Lorents kuchidir.

O'zgaruvchan elektromagnit maydon o'z kelib chiqishiga qarab a shaklida tarqaladi to'lqin. Ushbu to'lqinlar vakuumda yorug'lik tezligi va keng mavjuddir spektr ning to'lqin uzunliklari. Ning dinamik maydonlariga misollar elektromagnit nurlanish (chastotani oshirish tartibida): radio to'lqinlari, mikroto'lqinli pechlar, yorug'lik (infraqizil, ko'rinadigan yorug'lik va ultrabinafsha), rentgen nurlari va gamma nurlari.

Manbalar
Klassika

Klassika (lot. classicus — namunali) — 1) antik davr — Yunoniston, ellinizm va Qad. Rim adabiyoti va sanʼati; 2) keng maʼnoda — insoniyatning badiiy merosidagi olamshumul qimmatiga ega boʻlgan, eng mukammal asarlar. Adabiyot va sanʼatdagi ijodi butun dunyoda tan olingan, asarlari katta gʻoyaviy-badiiy qimmatga ega boʻlgan mashhur ustalar klassiklar deb yuritiladi.

Manbalar
Rudolf Clausius

Rudolf Julius Emanuel Clausius (1822.2.1, Kyoslin, hozirgi Koshalin, Polsha — 1888.24.8, Bonn) — nemis fizigi, termodinamika va gazlar kinetik nazariyasi asoschilaridan biri. Berlin universitetini tugatgan (1848). Syurix (1857-yildan), Vyursburg (1867-yildan) va Bonn (1869-yildan) universitetlari professor Termodinamikaning ikkinchi bosh qonunini taʼriflab bergan (1850). Entropiya tushunchasini kiritgan (1865). Moddaning erish temperaturasi oʻzgarishini bosim oʻzgarishi bilan bogʻlovchi tenglamani (qarang Clausius–Clapeyron tenglamasi) asoslab bergan (1850). Ideal gaz, shuningdek, molekulalarning erkin yugurish uzunligi tushunchasini fanga kiritgan va birinchi boʻlib shu uzunlikni hisoblagan (1860). K. elektroliz nazariyasiga muhim hissa qoʻshgan. Joul—Lens qonuninp nazariy jihatdan asoslagan, termoelektr nazariyasini rivojlantirgan, dielektriklarning qutblanish nazariyasini ishlab chiqqan.

Manbalar 

 

Nemis fiziklari
1822-yilda tugʻilganlar
1888-yilda vafot etganlar
2-yanvarda tugʻilganlar
24-avgustda vafot etganlar
Kleyonka

Kleyonka (rus.) — nam oʻtkazmaydigan modda qoplangan maxsus mato. Qoplama materialiga qarab, moyli (oʻsimlik moylaridan tayyorlangan qoplamali), latekli (konsentrlangan sintetik lateksdan tayyorlangan qoplamali) va polivinilxloridli K.lar boʻladi. Kleyonkach.da xom surp, sarja, viktoriya, diagonal, belting va boshqa gazlamalardan foydalaniladi. Moyli K. tayyorlashda, olif qaynatiladi va uning asosida kaolinli (kaolinning suvdagi suspenziyasi emulgator va olifdan iborat) hamda boʻyoqli (pigmentdan iborat) gruntlar tayyorlanadi. Soʻngra bu gruntlar oldindan tozalangan va dazmollangan matoga bir necha qatlamda surkalib, kalandrdan oʻtkaziladi va har qaysi qatlam quritiladi. Keyin kerakli rasmlar chizilib loklanadi. Lateks K. tayyorlashda lateks gruntlar tayyorlanadi, matoga tayyorlangan gruntlar bilan 4—6-marta ishlov beriladi; bunda har qaysi ishlov berishda mato quritib olinadi. Bosma boʻyoq, beriladi, loklanadi, bosma gul solinadi va vulkanizatsiyalanadi. Polivinilxloridli K. polivinilxloridning emulsiyali va suspenziyali turlaridan ishlab chiqariladi. Bunday tayyorlangan qorishma mato sirtiga surkalib termik ishlov berib olinadi. K. texnika, tibbiyot, uy-roʻzgʻor, maishiy korxonalar, matbaa va boshqa koʻp sohalarda ishlatiladi.

Manbalar
Lawrence Klein

KLEYN (Klein) Lourens Robert (1920.14.9, Omaxa, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, ekonometrika asoschilaridan biri. Oksford universiteti (Angliya) qoshidagi Statistika instituti xodimi (1954—58), Pensilvaniya universiteti (AQSH) iqtisodiyot professor (1958-yildan). K. yaratgan iqtisodiy faoliyatning ekonometrik modellari AQSH, Isroil, Meksika va Yaponiya iqtisodiyotlarining rivojlanishi istiqbollarini aniqlashda qoʻllanilgan. K. iqtisodiy nazariyani amaliy vazifalarga tadbiq qilishda katta muvaffaqiyatlarga erishdi. Uning asarlari bu sohadagi rivojlanishga yoʻnalish berdi va jahon boʻyicha modellar yaratishga taʼsir koʻrsatdi. K.ning katta yutugʻi — umumiy keynschilik modelini statistik shaklga keltirganligi boʻldi. Uning yirik asarlari: "Keynschilik revolyusiyasi" (1947), "Ekonometrika daryoligi" (1953). Shuningdek, uning bozor konyunkturasi oʻzgarishlarini oldindan aniqlashda qoʻllaniladigan ekonometrik modellari ham mikroiqtisodiyot muammolarini xal qilishda muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1980).

Manbalar 

Olimlar
Kleystogamiya

Kleystogamiya (yun. kleistos - yopiq va gamos — qoʻshilish) — yer beti, hatto tuproq ostida paydo boʻladigan mayda, koʻrimsiz kleystogʻam gullarning ochilmay turib, oʻzidan changlanishi. K. binafsha, yer yongʻoq kabi oʻsimliklarda kuzatiladi.

Manbalar
Klense Leo fon

KLENSE (Klenze) Leo fon (1784.29.2, Shladen, hozirgi Quyi Saksoniya, Germaniya — 1864.27.1, Myunxen) — nemis meʼmori. Soʻnggi klassitsizm namoyandasi. Germaniya, Fransiya, Italiyada uqigan. Jerom Bonapart (Kasselda, 1808—13) va Bovariya qiroli Lyudvig I (Myunxenda, 1815-yildan) saroylarida meʼmorlik qilgan. K.ning Myunxen (1816-yildan) va Afina (1839—51)dagi shaharsozlik ishlari tantanavorligi, mustahkamligi hamda klassik uslubi bilan ajralib turadi. Oʻzining haybatli va hashamatli qurilishlarida (Myunxendagi Gliptoteka, 1816—30 va Eski pinakoteka, 1826—36; Sankt-Peterburgdagi Yangi ermitaj, 1839—52) kad. yunon meʼmorligidan keng foydalangan.

Manbalar
Klerikalizm

Klerikalizm (lot. clericalis - cherkovga oid) — jamiyatning siyosiy va maʼnaviy hayotida cherkov va dinning yetakchilik rolini taʼminlashga intilish. K. tarafdorlari oʻz taʼsirini ommaga yoyish, ularni diniy dunyoqarashga ergashtirishga, turli milliy va xalqaro uyushmalar tuzishga harakat qiladilar. Klerikallar ayrim mamlakatlar (mas, GFR, Italiya)da yirik siyosiy partiyalar, kasaba uyushmalari, xotin-qizlar, yoshlar va boshqa jamoat tashkilotlari, oʻquv, davolash, xayriya muassasalari tashkil etgan, oʻz ommaviy axborot vositalariga ega.

Manbalar
Klermon-ferran

Klermon-ferran — Fransiyaning markaziy qismidagi shahar. Als daryosi vodiysida, Pyui-de-Dom departamentining maʼmuriy markazi va Overn tarixiy viloyatining bosh shahri. Aholisi 141 ming, shahar atrofi bilan 204,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatda rezina buyumlar (avtomobil shinalari, poyabzal, texnik rezina va boshqalar) ishlab chiqarish ning yirik markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, poligrafiya, qogʻoz, kimyo va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. K.-F. — fransuz matematigi va fizigi B. Paskalning vatani. Un-t (1810-yildan), arxeologiya muzeyi bor. 11 —13-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Shahar yaqinida Ruayya balneologik kurorti joylashgan.

Manbalar
Thomas Klestil

Klestil Tomas (1932.4.11, Vena) — Avstriya federal prezidenti. Vena iqtisodiyot va ishbilarmon maʼmurlar universitetini tugatgan (1956). Avstriya federal kansleri byurosida iqtisodiyot va tijorat departamenti (1957—59), Parijdagi Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot boʻyicha tashkilot huzurida Avstriya missiyasi (1959—62), Avstriyaning AQShdagi elchixonasi (1962— 66) xodimi, Avstriya federal kanslerining iqtisodiy siyosat va tashqi savdo boʻyicha byurosi direktori assistenti (1966—69), Los-Anjeles shahrida Avstriyaning Bosh konsuli (1969—74). Avstriya tashqi ishlar vazirligida BMT departamenti rahbari (1974—78). 1978—82 yillarda Avstriyaning BMTdagi, 1982—87 yillarda AQSH va Amerika davlatlari tashkilotidagi elchisi. 1987—92 yillarda Avstriya federal tashki ishlar vazirligining bosh kotibi, 1992-yil maydan Avstriya Respublikasi federal prezidenti.

Manbalar
Kletchatka

Kletchatka (rus.) - murakkab organik modda, polisaharid. Oʻsimlik hujayralari poʻstining asosiy tarkibiy qismi (qarang Sellyuloza).

Manbalar
Klivaj

Klivaj (frans. clivage — parchalanish, qatlamlarga ajralish) — togʻ jinslarining darzlar buyicha yupqa plastinka va prizmalarga ajralishi. Ularning yunalishlari, koʻpincha togʻ jinslarining birlamchi qat-qatligiga mos kelmaydi. K. avj olgan joylarda asl qat-qatlik butunlay koʻrinmay qoladi. K., asosan, intensiv burmalanish rayonlarida tektonik kuchlar taʼsirida sodir boʻladi. Yuzaga kelish usullariga koʻra, uzilish K., sirpanish K., yoriq K. va boshqa farq qilinadi.

Manbalar
Klivlend moliya guruhi

Klivlend moliya guruhi -AQShdagi yirik kapital ittifoklaridan biri. 20-asr oxirlarida guruhning umumiy aktivi 25 mlrd. dollardan ortiq. Bosh idorasi — Klivlend shahrida (Ogayo shtati). Klivlend moliya guruhig. qora metallurgiya, togʻ-kon sanoati, temir yoʻl transporti asosida shaqllanib, AQShning Detroyt shahridagi avtomobil markazi buyurtmalari bilan chambarchas bogʻlangan. Guruh 19-asr oxirida 3 oilaviy guruh — Iton, Materov va Xanna guruhlari ittifoqi sifatida shaqllanadi. Endilikda Klivlend moliya guruhig. uchta yirik monopolistik guruh: Iton, XemfriXanna va Klivlend va Oʻrta Gʻarbdagi korporatsiyalarning birlashmasidan iborat. Klivlend moliya guruhig.ning xorijda, ayniqsa, Kanadada yirik kapital mablagʻlari bor. Hozirgi davrda Klivlend moliya guruhig. AQShning 38 ta shtatida faoliyat yuritib, xizmat soxasi, ayniqsa, sugʻurta ishida faol qatnashadi.

Manbalar
Klimaks

Klimaks (yunoncha "klimakter" — zinapoya), klimakteriya davri — jinsiy faoliyatning susayib, keksaya borish davriga oʻtish pallasi. Ayollarda ham, erkaklarda ham kuzatiladi. Klimaksning yuzaga kelishi jinsiy bezlar faoliyatining susayishi bilan birga organizmda vaqtincha roʻy beradigan oʻzgarishlarga asoslangan. Klimaksda ayollarning hayz koʻrishi oʻzgaradi; gipotalamus — gipofiz — tuxumdonlarda funksional oʻzgarishlar vujudga keladi. Hayz qoni toʻxtab-toʻxtab keladi, baʼzan koʻp va uzoq ketib, nihoyat butunlay toʻxtaydi (menopauza). Yurak-tomir va nerv sistemasining funksiyasi buziladi: boshiga qon koʻp kelib, yuzi qizaradi, badani avval qizib, keyin junjiydi va sovuq ter bosadi, halloslaydi, qulogʻi shangʻillaydi; ayol salga qoʻzgʻaluvchan yoki maʼyus boʻladi, xotirasi pasayadi, sababsiz betoqat boʻladi, boshi ogʻriydi, uyqusi boʻziladi va h.k.

Baʼzan yuragi oʻynaydi, yurak sohasida ogʻriq seziladi. Klimaksda paydo boʻladigan alomatlar organizmning umumiy holatiga bog‘liq. Koʻpchilik ayollarda sezilarsiz oʻtishi, bu ularning umumiy ahvoliga taʼsir etmasligi ham mumkin. Klimaks davri ogʻirroq kechganida qalqonsimon bez faoliyati (yurak oʻynashi, qoʻl qaltirashi) va moddalar almashinuvining buzilishi (ayol semirib yoki juda ozib ketadi), ruhiy iztirob, xayajonlanish, nevroz, psixopatiya va boshqa holatlar kuzatiladi.

Klimaks, odatda, 45-50 yoshlarda boshlanadi, u odatdagidan ertaroq (40 yoshgacha — erta klimaks) yoki kechroq (55 dan keyin — kechikkan klimaks) roʻy berishi ham mumkin. Bu mehnat, turmush tarzi, iqlim sharoiti hamda irsiy xususiyatlarga, shuningdek, ayolning yetuklik davri qanday oʻtganligiga (abort, tugʻish, jinsiy hayoti va boshqalar) bogʻliq. Klimaks davrini oʻtkazayotgan ayol baʼzan boʻyida boʻlib tugʻishi ham mumkin. Erkaqlarda klimaks bir qadar kechroq — 60 yoshlarda kuzatiladi; neyro-gumoral oʻzgarishlar, yurak sohasida ogʻriq, xotira va ish qobiliyatining pasayishi, uyqusizlik va boshqa noxush alomatlar paydo boʻladi. Klimaks, erkak yo ayol organizmida kechishidan qatʼiy nazar, unga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlishi bilan vrachga uchrashish va tegishli maslahatlar olish zarur.

Davosi 
Mehnat va dam olishni toʻgʻri yoʻlga qoʻyish, miriqib uxlash, suv muolajalari, badan tarbiya; dori-darmonlar — gormonlar, vitaminlar va boshqa buyuriladi.

Manbalar
Klinik oʻlim

Klinik oʻlim, hayot funksiyalarini tiklash imkoni qolmaguncha, yaʼni biologik oʻlimgacha boʻlgan davr. Bunda hayotning tashqi belgilari (yurak urishi, nafas) 3—5 daqiqa yoʻqoladi, markaziy nerv sistemasi funksiyalari soʻnadi, lekin moddalar almashinuvi jarayoni saqlanadi. Agarda klinik oʻlim holatida bemorga tez yordam koʻrsatilmasa biologik oʻlim holatiga oʻtadi. Bu holatda bemorni qutqarishning ilojisi yoʻq.

Manbalar
Klinika

Klinika (yunoncha: kline — koʻrpa-toʻshak)— statsionar (kasalxona) toifasidagi tibbiy muassasa; tibbiyot oliy oʻquv yurtlari, vrachlar malakasini oshirish institutlari, ilmiy tadqiqot institutlari huzurida tashkil etiladi. K.da bemorlarni davolash bilan birga tadqiqot ishlari olib boriladi, tibbiyot institutlarining talabalari va malakasini oshiruvchi vrachlar bilan nazariy va ilmiy mashgʻulotlar oʻtkaziladi. K. shahar kasalxonasi va boshqa davolash-profilaktika muassasalari bazasida ham faoliyat koʻrsatadi, ular klinik kasalxonalar deb ataladi. K. bazalarida klinik aspirantura va ordinatura mavjud boʻlib, asosan, vrachlar va ilmiy-pedagogik kadrlar tayyorlanadi. Koʻp K.larda ayrim soxaga ixtisoslashtirilgan ilmiy markazlar tashkil etilgan, u yerda shu soha mutaxassislari oʻz malakasini oshiradi yoki vrachlar shu sohaga ixtisoslashtiriladi.

Manbalar
Klinker

Klinker () — 1) aylanma pechlarda metallurgiya ishlab chiqarishda polimetall chiqindilarni qayta ishlash (qizdirib haydash) dan qolgan qiyin eriydigan qizib qovushgan massa; pyx ishlab chiqarishdagi oraliq mahsulot. Mis yoki qoʻrgʻoshin korxonalarida qayta ishlab K.dan mis, qoʻrgʻoshin va boshqa qimmatli aralashmalar ajratib olinadi; 2) qurilishda maxsus loy (klinker) dan gʻisht tarzida tayyorlanadigan material. Gʻisht tayyorlash texnologiyasiga oʻxshab tayyorlanadi. Sovuq va kislotaga chidamli. Yoʻllarga, sanoat binolarining pollariga yotqiziladi; 3) sement ishlab chiqarishda ohak bilan loy (yoki shlak) qovushmasidan iborat yarim mahsulot.

Manbalar
Klinoxlor

Klinoxlor (yun. klino — engashtiraman va chloros — yashil) — xloritlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi (Mg,Al)2 {(OH)2[AlSi3Ol0](Mg3(OH)6}.

Monoklin singoniyali. Plastinkasimon yoki tabletkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi yashil, sariq, baʼzan pushti-kulrang. Qattiqligi 2—2,5; Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. K. xloritli sla-netslarning asosiy qismini tashkil kiladi. Yer poʻstida keng tarqalgan. Oʻzbekiston gʻarbidagi barcha oltin-kumush rudali konlarda uchraydi.

Manbalar
Klio

Klio — yunon mifologiyasidagi 9 moʻzadan biri, tarix fanining maʼbuda homiysi. Qoʻlida toshqalam va papirus oʻrami yoxud oʻramlar uchun moʻljallangan quticha ushlagan holda tasvirlangan.

Klio. Rim marmar haykali (miloddan avvalgi 3—2-asrlar, Ermitaj).

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Glafcos Clerides

Glafcos Clerides (1919.24.4, Nikosiya - 2013) — Kipr prezidenti. London universitetining falsafa va yuridik fakultetlarini tugatgan. Angliya harbiy-havo kuchlarida xizmat qilgan (1939—45), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1951 yildan advokatlik bilan shugʻullangan. 1959 yildan Kipr muvaqqat hukumatida adliya vaziri, Vakillar palatasi (parlament) raisi (1961—76),1974 yil tashqi ishlar, mudofaa, ichki ishlar vaziri. 1981, 1985, 1991 yillarda parlament aʼzosi etib saylangan. 1993 yildan Kipr Respublikasi prezidenta. "Demokratik yigʻin" partiyasi rahbari.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Kliring

Kliring (ing. clearing, clear — tozalash, ravshanlashtirish) — mamlakatlar, kompaniyalar, korxonalar oʻrtasida bir-biriga yetkazib berilgan, sotilgan tovarlar, qimmatli qogʻozlar va koʻrsatilgan xizmatlar uchun oʻzaro hisoblar yoʻli bilan toʻlovlar balansi shartlari asosida naqd pulsiz hisobkitoblar. Banklararo K. va xalqaro valyuta K.lari bor. Banklararo K. banklar oʻrtasida hisob-kitoblar oʻzaro pul talablarini hisobga olish yoʻli bilan bajariladi. Rivojlangan mamlakatlarning ichki hisob-kitoblarida chek va veksel K.lari qoʻllaniladi. Valyuta K. almashtiriladigan tovarlar roʻyxati, ularning narxi va yetkazib berish muddatlari belgilangan xalqaro toʻlov shartnomalari asosida amalga oshiriladi. Bunda valyuta faqat yetkazib berilgan tovarlar va koʻrsatilgan xizmatlar oʻrtasidagi farq miqdoridagina toʻlanadi yoki oʻsha tovardan yana qoʻshimcha yetkazib beriladi.

Manbalar
Klistron

Klistron (yun. klyzo — toʻlqin zarbi va (elek)tron) — oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan tokka aylantiruvchi oʻta yuqori chastotali (OʻYUCH) elektron asbob; ishi OʻYUCH elektr maydonida elektronlar tezligini modulyasiyalashga asoslangan (qarang Modulyasiya). Toʻgʻri utishli (impulsli va uzluksiz ish rejimli) va qaytargichli xillari bor. Toʻgʻri oʻtishli K.da (rasm) katod bilan nurlantirilgan elektronlar kirish, oraliq, soʻngra chiqish hajmiy rezonatorlar orqali uchib oʻtib, ularning tezligi kamayadi va kinetik energiyasining bir qismi OʻYUCH tebranishlari energiyasiga aylanadi. Qaytargichli K.da — rezonator oraligʻida tezlashtirilgan elektronlar oqimi rezonatorning toʻrlaridan oʻtib, tormozlovchi maydonga toʻshadi, bu maydon taʼsirida orqaga qaytib, yana rezonatorlar oraligʻidan oʻtadi. Birinchi oʻtishda OʻYUCH elektr maydoni elektronlar tezligini modulyasiyalaydi, ikkinchi (teskari) oʻtishida elektronlar guruhlangan boʻladi, OʻYUCH maydoni bu guruhni tormozlaydi va elektronlar kinetik energiyasining bir qismini OʻYUCH tebranishlari energiyasiga aylantiradi. OʻYUCH asboblari ichida qaytargichli K. eng keng tarqalgan. K. kosmonavtika, radiolokatsiya, radioastronomiya, televideniyeda, tibbiyot, oʻlchash texnikasi, radionavigatsiya va boshqa sohalarda ishlatiladi.

Manbalar
Klit

Klit (laqabi Qora) (? — miloddan avvalgi 328) — Iskandar Maqduniyning sarkardasi va doʻstlaridan biri. Graniq jangiga (miloddan avvalgi 334 yil) Iskandarni oʻlimdan saqlab qolgan. Baqtriya satrapi etib tayinlangan (miloddan avvalgi 329 yil). Iskandarning mahalliy axrlining yashash tarziga yaqinlashgani va shuning bilan birga sugʻdlarni makedoniyaliklarning urfodatlari bilan tanishtirishga intilishiga qaratilgan siyosatiga ochiq-oydin qarshi chiqqan. Klit Samarqandda tungi ziyofat vaqtida Iskandar tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar
Klaus von Klitzing

Klaus von Klitzing () (1943.28.6) — nemis fizigi. Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasiga oid. Kvant Xoll effektini ochgan (1980). Nobel mukofoti laureati (1985).

Manbalar 

Nemis fiziklari
1943-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Klishe

Klishe (frans. cliche) — illyustratsiya (rasm, reproduksiya, baʼzan matn) lardan matbaa usulida nusxa koʻchirish uchun moʻljallangan bosma forma (krlip); fotogʻrafik, kimyoviy, galvanotexnika yoki oʻymakorlik usullarida sirtiga boʻrtma (relyefli) tasvir tushirilgan metall (rux, jez, mis) plastinka. Baʼzan, yogʻoch, linoleum va plastmassadan ham tayyorlanadi. K.lar shtrixli, rastrli va kombi-natsiyalashgan boʻladi. Shtrixli K. tasvir elementlari (pero va boshqalarda chizilgan chizma, rasm) bir tekis tushirilgan originallardan nusxa koʻchirishda, rastrli (yarim tonli) K. esa elementlari turli tondagi tasvirlar (fotosurat, akvarel, moy-boʻyokli surat va boshqalar) dan nusxa koʻchirishda ishlatiladi. K. fotomexaniq (qarang Avtotipiya) yoki elektromexaniq usulda, fotopolimerizatsiya usulida tayyorlanadi. K. mayda kristalli rux, magniy, kamdan-kam mis va alyuminiydan tayyorlanadi.

Manbalar
Kloaka

Kloaka (lot. cloaka — axlat chiqarish nayi) — umurtqali hayvonlar toʻgʻri ichagining tashqariga ochiladigan kengaygan qismi. Toʻgarakogʻizlilar (miksinlar, minogalar lichinkasi), baliqlar (akulalar, skatlar, ikki xil nafas oluvchilar), barcha suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va kloakali sut emizuvchilarda K. boʻladi. Koʻpchilik sut emizuvchi xayvonlarda K. boʻlinib, siydik — jinsiy sinusni va toʻgʻri ichakning oxirgi qismini hosil qiladi. K.ga siydik yoʻli, jinsiy yoʻl, baʼzan siydik pufagi ochiladi. K. bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, toʻgarak chuvalchanglarning erkagi, ogʻiz aylangichlilar)da boʻladi.

Manbalar
Kloakalilar

Kloakalilar, tuxum qoʻyuvchilar, bir teshiklilar, dastlabki darrandalar (Prototheria)— hozirgi sut emizuvchilarning eng tuban tuzilgan kenja sinfi. Qazilma qoldiklari Avstraliya va Janubiy Amerikada pleystotsen davri qatlamlaridan maʼlum. Sut emizuvchilarning sudralib yuruvchilarga oʻxshash umumiy ajdodidan kelib chiqqan, lekin keyinchalik mustaqil rivojlangan. Bosh qutisi togʻayining tuzilishi, bosh qutisi qopqogʻi suyaklarining oʻzaro nisbati, yelka kamarida qorakoid va prokorakoid suyaklari boʻlishi, yuragi va bosh miyasi tuzilishi sudralib yuruvchilarnikiga oʻxshaydi. Tanasining oʻz. 30—80 sm. Voyaga yetgan K.da tish boʻlmaydi. Oshqozonida xazm bezlari yoʻq. Jinsiy va ayirish sistemasi nayi, ichagi kloakaga ochiladi. Tana harorati nisbatan past, 25° dan 36° gacha, 1—2 ta, baʼzan 3 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini xaltasida olib yuradi (yexidna) yoki uyada bosib yotadi (oʻrdakburun). Bolasini sut bilan boqadi. Sut bezlari soʻrgʻichi boʻlmaydi. Suti terisi ustiga oqib chiqadi, bolasi uni yalaydi. Bitta turkum — bir teshiklilarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineyada tarqalgan. 2 oilasi (yexidnalar, oʻrdakburunlar) bor. Soni kamayib ketgan.

Manbalar
Albert Claude

Albert Claude (1899.23.8, Longler, Belgiya — 1983) — belgiyalik biokimyogar. 1923—49 yillarda AQShda ishlagan. Birinchilardan boʻlib subhujayraviy strukturalarni tadqiq etishda differensial sentrifugalash usulini qoʻllagan. Oksidlanish jarayonlari (hujayraning nafas olishi) mitoxondriyalarda kechishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1974, E. Pallade va K. R. DeDyuv bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1899-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
23-avgustda tugʻilganlar
22-mayda vafot etganlar