MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gruziya fanlar akademiyasi

Gruziya fanlar akademiyasi () – Gruziyaning oliy ilmiy muassasasi. 1941-yil sobiq SSSR Fanlar akademiyasi Gruziya filiali va Tbilisi universiteti huzuridagi bir qancha ilmiy tadqiqot muassasalari negizida tashkil etilgan. Tbilisi shahrida joylashgan. 1998-yil akademiya tizimida 9 boʻlim, 50 dan ortiq ilmiy tadqiqot muassasa, 5346 ilmiy xodim ishladi. Akademiya „Gruziya fanlar akademiyasi xabarlari“ (1941-yildan), „Matsne“ („Axborotnoma“, 1960-yildan, Ijtimoiy fanlar boʻlimi organi) va „Mesniyeraba da texnika“ („Fan va texnika“, 1949-yildan) ilmiy jurnallari, monografiya, fanning turli sohalari boʻyicha ilmiy asarlar nashr etadi. Akademiya prezidenti – Roin Metreveli (2023-yildan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Fanlar akademiyalari
Grumbat

Grumbat (4-asr) — qadimda Turonzaminning shim.da yashagan xioniylar podshosi. Mil. 353 yilda xioniylar G. boshchiligida Sugʻdga bostirib kiradilar. Soʻngra ular Oʻrta Osiyoga siyosiy tazyiqi kuchayib borayotgan Sosoniylar davlati bilan toʻqnashib, Shopur II ni yengganlar. Mil. 356 y. Shopur II Amid (Suriya) sh.ni qamal qilgan paytda G. ugli bilan unga ittifoqchi sifatida qatnashgan. Rim tarixchisi Ammian Marsellin (4-asr) ning yozishicha, bu jangda xioniylar shahzodasi, G.ning oʻgʻli halok boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Grigoriy Yefimovich Grumm-Grjimaylo

Grigoriy Yefimovich Grumm-Grjimaylo [1860.5(17).2, Peterburg — 1936.3.3, Sankt-Peterburg] — rus geografi, sharqshunos. Oʻrta Osiyo va Markaziy Osiyoni tadqiq qilgan sayyoh. Rossiyada xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1928). 1920—31 yillarda sobiq Ittifoq geografiya jamiyatining vitseprezidenti. 1884—87 yillarda Olay, Pomir, Tyanshan togʻlari, Qashqar, Qoraqurumga sayohat qilgan. 1889 — 90 yillarda Markaziy Osiyoni oʻrganish ekspeditsiyasiga rahbarlik qilib, tadqiqotlar olib borilgan joylarning tarixiy-etnografik tavsifini yozgan. Ekspeditsiya davrida Turfon choʻkmasi chuqurligini (— 130 m, hozirgi zamon maʼlumotlariga koʻra — 154 m) aniqladi. 1903—1914-yillarda bir necha marta Mongoliya gʻarbiga, Tuva (oʻsha vaqtdagi Uryanxay oʻlkasi), Uzoq Sharq va b. joylarga sayohat qildi va ekspeditsiyalar uyushtirdi. Asarlari tarixiy geografiya va etnografiyaga bagʻishlangan. G. nomiga Sixote-Alin togʻlaridagi dovon, Pomirda oʻzi kashf qilgan muzlik va Bogdo-Oʻla togʻidagi muzlik qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
1860-yilda tugʻilganlar
1936-yilda vafot etganlar
3-martda vafot etganlar
Rossiya olimlari
Grumm-Grjimaylo muzligi

Grumm-grjimaylo muzligi — 1) Bogdo-Oʻla togʻidagi (Sharqiy Tyanshan) kichik muzlik; 2) Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik (Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyati). Fedchenko muzligidan Tanimas darasigacha choʻzilgan. Uzunligi 37 km, eni 700–1700 m, mayd. 143 km. Muzlik tili 3620 m balandda yotadi. 1887-yil rus ekspeditsiyasi G. Ye. va V. Ye. GrummGrjimaylolar tomonidan oʻrganilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Muzliklar
Grunt

Grunt (nem. Grand — asos, tuproq) — asosan nurash zonasida joylashgan togʻ jinsi (tuproq bilan birgalikda) qatlami. G. qoyali (granit va b.), metamorfik (gneys) va baʼzi choʻkindi jinsli (ohaktoshlar, qumtoshlar va b.), yarim qoyali (mergel va b.) va yumshoq boʻlishi mumkin. Yumshoq G.lar Yer yuzasida keng tarqalgan. Zarralar oʻlchamiga qarab gilli (0,005 mm), changli (0,05—0,005 mm) va qumli (2—0,05 mm) boʻladi. Qurilish amaliyotida bino va inshootlarning tagzamini boʻlgan yoki tuproqli inshootlarni (damba, koʻtarma, toʻgʻon) tiklashda qurilish materiallari sifatida ishlatiladigan turli togʻ jinslari ham G. deb ataladi.

Manbalar
Grunt (qurilish)

Grunt, zamin (qurilishda) — yerning asosan nurash zonasida yotuvchi togʻ jinslarining umumlashma nomi, insonning muhandislik-qurilish faoliyatining obʼyekti. G.dan bino va turli muhandislik inshootlarining zamini, qurilish materiali (yoʻl, koʻtarmalar, toʻgʻon), yer osti inshootlarini (tonnel, quvurlar, omborxonalar) joylashtirish muhiti sifatida foydalaniladi. Yaxlit toshli va gʻovak (tosh boʻlmagan) G.ga boʻlinadi. Yaxlit toshli G.ga monolit yoki seryoriq massiv koʻrinishida yotgan, zarralari kuchli jipslashgan, otilib chiqqan, metamorfik va choʻkindi jinslar kiradi. Gʻovak G. yirik chaqiq (sementlashmagan), qumli va gilli jinslardan iborat.

G. gruntshunoslik fanida xususiyatlari, genezisiga, keyingi epigenik jarayonlarga bogʻliq boʻlgan muayyan tabiiy-tarixiy hosila sifatida, shuningdek, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib boruvchi koʻp fazali sistema nuqtai nazaridan oʻrganiladi.

G. xususiyatlarini tadqiq qilishda, shuningdek, uning tarkibi, ichki tuzilishi va muhitning tabiiy sharoitlari (t-ra, bosim va h.k.) ham oʻrganiladi. Tarkibi, strukturasi va teksturasi G.ning sifatini belgilaydi. G.larning quyidagi muhim xususiyatlarini ajratish mumkin: fizik (hajmi va solishtirma ogʻirligi, suv va elektr oʻtkazuvchanligi, gʻovaqligi, egiluvchanligi va b.), fizik-kimyoviy (singdiruvchanligi, tiksotropiya va h. k.) va fizik-mexanik (siljishga qarshiligi, deformatsiyalanishi).

G.ning eng muxim xususiyatlari tashqi kuchlar taʼsiriga chidamliligi va mustahkamligidir. Muzlagan, muzlaberiydigan G. uchun uning issiqlik-fizik xossalari muhim. G.ning petrografik xususiyatlari lab. va dala sharoitlarida olingan namunalar va butun massivlardan foydalanib oʻrganiladi.

Qurilish ketayotgan joylar burgʻilash, quduq qazish, zondlash va geofizika metodlari yordamida tekshiriladi. G. xususiyatlarini yaxshilash uchun sementlovchi va biriktiradigan moddalar qoʻshiladi, mexanik zichlanadi (shibbalanadi), quritiladi, qizdiriladi, muzlatiladi va h. k.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zamin

Zamin, fon — 1) oʻyma va boʻyama naqsh bezagining asosi, naqsh shakllari orasidagi joy; 2) yer, tuproq; xonaning tagi.

Manbalar
Grunt suvlari

Grunt suvlari — yer yuzasidan pastda, birinchi suvli togʻ jinslari gʻovaklarida yigʻilgan suv. G. s. oʻzidan suv oʻtkazmaydigan ikkinchi qatlam ustida boʻladi. Bu qatlam giltuproq, yaxlit ohaktosh, otqindi hamda metamorfik jinslardan iborat boʻlishi mumkin. G. s. yer yuzasidan kanal, daryo, yogʻin suvlari, atmosferadagi suv bugʻlarining (quyuqlashganidan keyin) togʻ jinslari gʻovaklaridan pastga tushib, suv oʻtkazmaydigan qatlamda yigʻilishidan paydo boʻladi. Ularning joylanishi chuqurligi suv oʻtkazmaydigan qatlamning yotish holati va suvli togʻ jinslari qatlamiga bogʻliq. G. s. yer yuziga yaqin birinchi gʻovak qatlamda joylashadi va shuning uchun uning sathi, kimyoviy tarkibi va fizik xususiyatlari yerning ustki qismidagi tabiiy (havo harorati, yogʻinning turi va miqdori, tabiiy suv havzalarining yer yuzasiga yaqin-uzoqligi) va sunʼiy (suv omborlari, sugʻorish inshootlari, kanalizatsiya va h. k.) sabablarga koʻra oʻzgarib turadi. G.s. daryo vodiilaridagi allyuvial yotqiziqlar (qum, qumtuproq, shagʻal) hamda muzliklarning surilishi natijasida yotqizilgan togʻ jinslari va sahrolardagi dyun yotqiziqlari gʻovaklarini toʻldirib turadi. Shahar va sanoatni toza suv bilan taʼminlashda G. s goho asosiy manba boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekiston hududida G.s.ning paydo boʻlishi, tarqalishi va ularni qidirish hamda ishlatish uslublari Gʻ. O. Mavlonov, O. K. Lange, N. A. Kenesarin, U. M. Ahmedsafin va b. tomonidan ishlab chiqilgan.

Masharif Boqiyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Gidrologiya
Gruntlar mexanikasi

Gruntlar mexanikasi — mexanikaning bir boʻlimi; sochiluvchan muhitlarga doir ilmiy fan sohasi. Gruntlarning zoʻriqqan-deformatsiyalangan holatini, mustahkamligi va ustuvorligi shartlarini, tashqi (asosan, mexanik) taʼsirlar ostida xossalarini oʻzgartirishi va b.ni oʻrganish bilan shugʻullanadi. G. m.da olingan natijalardan binolar, sanoat va gidrotexnika inshootlarining zaminlari va poydevorlarini loyihalashda, yoʻl qurilishi va aerodromlar qurilishida, yerosti kabellari va quvurlarini oʻtkazishda, qurilish va sanoat ehtiyojlari uchun portlatuv ishlari olib borilishi va zilzilalar tufayli inshootlarga qanday zarar yetishi mumkinligini oldindan aytishda foydalaniladi. Bunda G. m. muhandislik geologiyasi, muhandislik gidrogeologiyasi, yaxlit muhitlar mexanikasi, sochiluvchan muhitlar mexanikasi, elastiklik, plastiklik va yoyiluvchanlik nazariyalari, sochiluvchan muhit statistikasi maʼlumotlaridan foydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gruntshunoslik

Gruntshunoslik - gruntlarni ular ustiga turli inshootlar qurish imkoniyati nuqtai nazaridan oʻrganadigan muhandislik geologiyasinnng bir sohasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gruppa

Gruppa (nem. Gruppe) — 1) guruh — biror jihati (belgisi, xususiyati, maqsad-gʻoyasi, faoliyati va b.) bilan oʻzaro bogʻliq yoki yaqin narsa va jonzodlar majmui (mas, qon G.si, ijtimoiy G.); 2) matematikada — algebraik sistemalarning bir turi. Mat. ning turli yoʻnalishlarini munosabatlar va amallar nuqtai nazaridan qayta koʻrib chiqish natijasida vujudga kelgan. G.lar nazariyasi mat. va uning tatbiqlarida koʻp uchraydigan algebraik amallarning eng umumiy xossalarini oʻrganadi. Masalan, sonlarni koʻpaytirish, vektorlarni qoʻshish, almashtirishlarni ketma-ket qoʻllash va h. k.

Biror S toʻplamning ixtiyoriy a va b elementlariga uchinchi bir s elementini mos qoʻyuvchi * — amal kiritilgan boʻlib, quyidagi uch shart oʻrinli boʻlsa, G toʻplam deyiladi: 1) amal assotsiativ, yaʼni ixtiyoriy a, b, se G uchun (a*b) * c=a*(b*c) boʻladi; 2) amalga nisbatan birlik element mavjud, yaʼni G da shunday ye elementi borki, ixtiyoriy aye G uchun a*ye=ye*a~a boʻladi; 3) amalga nisbatan teskari elementlar mavjud, yaʼni G ning har bir a elementi uchun G da shunday a~’ element borki a*a-1=a~[*a=ye boʻladi. Mac: 1. Butun sonlar toʻplamidagi qoʻshish amaliga nisbatan birlik element 0; a ga teskari element (—a) boʻladi. 2. Noldan farqli xaqiqiy sonlar toʻplamida koʻpaytirish amalini qarasak, birlik element 1; a ga teskari element boʻladi. G. tushunchasi dastlab J. Lagranj ishlarida uchraydi. U algebraik tenglamalarni radikallarda yechish masalasi bilan shugʻullanganda oʻrniga qoʻyishlar G.sini ishlatgan. Oʻrniga qoʻyishlar G.sining xossalari va tenglamalar xossalari orasidagi gʻoyaviy chuqur bogʻlanishlar Abel va Galualar tomonidan ochib berilgan.

Keyinchalik G. tushunchasi geometriyada paydo boʻldi. Turli almashtirishlarga nisbatan geometrik shakllarning oʻzgarishini yoki oʻzgarmay qolishini oʻrganish sekin-asta almashtirishlarning oʻzini oʻrganishga olib keldi. Ingliz matematigi A. Keli (1821 — 1895) invariantlar nazariyasini tadqiq qilar ekan, har qanday chekli G. oʻrniga qoʻyishlar G.si orqali ifodalanishini koʻrsatdi. Sonlar nazariyasi sohasida ish olib borgan Gauss chekli Abel G.lari muhim ahamiyat kasb etishini isbotladi. Nazariy gʻoyalarning rivojlanishi mat.da muhim boʻlgan abstrakt G.lar tushunchasi yaratilishiga olib keldi. Li G.si — elementlari tabiatiga hech qanday shartlar qoʻymasdan, faqat kiritilgan amal nuqtai nazaridan oʻrganadigan yoʻnalish sifatida mat.ning mustaqil sohasi boʻlib shakllandi. G.lar nazariyasi ilm-fanning juda koʻp tarmoqlarida qoʻllaniladi. Masalan, fizikada Galiley almashtirishlari G.si, nisbiylik nazariyasida Lorens almashtirishlari G.si vab. 3)geologiyada — bir geologik era davomida vujudga kelgan jinslar majmuini birlashtiruvchi umumiy stratigrafik shkala boʻlimi (qarang Eratema).

Musulmonqul Berdiqulov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gryunvald jangi

Gryunvald jangi - Gryunvald va Tannenberg qishloqlari (Sharqiy Prussiya) yaqinida, buyuk magistr Ulrix fon Yungingen rahbarligidagi nemis Tevton ordeni qoʻshinlarini (nemis, fransuz va b. ritsarlar, ingliz, shveysariyaliklar harbiy qismi) Polsha qiroli Vladislav III Yagello (Yagaylo) qoʻmondonligi ostidagi polyaklitva-rus armiyasi (uning tarkibida shuningdek valax, chex, moraviyaliklar, venger va tatar harbiy qismlari boʻlgan) tomonidan qurshovga olinib tor-mor keltirilishi (1410 y. 15 iyul). G. j. Tevton ordenini Sharqqa tomon yurishiga chek qoʻygan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudmila Gryaznova

Lyudmila Nikolayevna Gryaznova (1939.16.11, Buxoro viloyati, Kogon sh. — 1991.31.6, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1985). 1971-yildan M. Gorkiy nomidagi Toshkent rus drama teatrida aktrisa. G. lirik aktrisa boʻlib, ijodiga muloyim, maftunkor, ayniqsa nozik qistuygʻuli, rostgoʻy va samimiy ayollar obrazi juda yaqin. Rollari: Blansh Dyubua ("Orzu tramvayi"), Alina ("Qashshoq qalb qissasi"), Lidiya Cheboksarova ("Quturgan pullar"), Ranevskaya ("Olchazor"), Arkadina ("Chayka"), Ledi Makbet ("Makbet"), Susana Melitonovna ("Uchdan oltiga qadar") va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston xalq artistlari
Guanako

Guanako (Lama guanacoe) — tuyasimonlar oilasining lamalar urugʻiga kiradigan sut zmizuvchi hayvon. Tanasining uz. 120 — 175 sm, yagrinidan balandligi 90 — 100 sm, ogʻirligi 48 — 96 kg . Fakat Jan. Amerikaning aholi kam yashaydigan And baland togʻli chalachoʻl mintaqasida yashaydi. Poda boʻlib yuradi. Goʻshti va terisi uchun ovlanadi. Soni kamayib bormoqda. Xonaki lamalarning yovvoyi ajdodi (qarang Lamalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guanaxuato

Guanaxuato — Meksikadagi shtat, mamlakatning markaziy qismida. Maydon 30,5 ming km. Aholisi 4,6 mln. kishidan ziyod (2000). Maʼmuriy markazi — Guanaxuato sh. Meksika togʻligining janubida, Lerma daryosining yuqori oqimida joylashgan. Yer yuzasi oʻrtacha bal. 1800 m li platolardan iborat, baʼzi choʻqqilarning bal. 3000 m gacha. Iqlimi tropik iqlim. Yillik yogʻin oʻrtacha 500–1000 mm. Qadimda ahrli zich yashagan. 16—19-asrlarda kumush qazib olingan. Konchilik ishlarining pasayishi bilan iqtisodi qam tushkunlikka uchrab, aholi ham boshqa shaharlarga koʻchib keta boshlagan. Oziqovqat, koʻn poyabzal, neftni qayta ishlash korxonalari bor. Hududining katta qismida ichki ehtiyojlar uchun oziqovqat ekinlari ekiladi. Lerma daryosi gʻavzasida esa tovar qishloq xoʻjaligi (makkajoʻxori, bugʻdoy, paxta, kofe, qand lavlagi), chorvachilik rivojlangan.

Manbalar
Guanaxuato (shahar)

Guanaxuato — Meksikadagi shahar, Guanaxuato shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod. G. 2050 m balandlikda. Transport yoʻllari tuguni. Konchilik sanoatining qad. markazlaridan (oltin, kumush, qalay va b.), 20-asrga kelib ahamiyati pasaydi. Oziq-ovqat, kimyo, metallurgiya sanoati korxonalari mavjud. Un-t, muzeylar bor. G.ga 1548 yilda asos solingan. 16 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqyaangan. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guandun

Guandun ()— Xitoy janubidagi provinsiya, Janubiy Xitoy dengizi sohilida. Mayd. 197,1 ming km. Aholisi 71,4 mln. kishi (1998), aksariyati xitoy (xan)lar. Maʼmuriy markazi — Guanchjou (Kanton).

Jugʻrofiyasi 

Guandun hududi balandligi 1800—1900 m boʻlgan togʻ, qir hamda daryo vodiylaridagi pasttekisliklardan iborat.

Iqlimi 

Iqlimi subtropik, jan.da tropik. Pasttekisliklarda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 8—16 °C, iyulniki 26—28 C°. Yillik yogʻin miqdori 1200 — 2000 mm. Daryolari (Sitszyan, uning irmogʻi Beyszyan va b.) sersuv. G. hududining qariyb yarmi doim yashil oʻrmon (qaragʻay, kunningamiya, lavr va choy daraxtlari, evkalipt, xin va b.).

Iqtisod 

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda, G. Xitoyning tropik ekinlar eqiladigan muhim rayoni. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekini — sholi, shuningdek, batat, shakarqamish, moyli ekinlar (yer yongʻoq, soya, kunjut, kameliya, tung), mevali oʻsimliklar (sitruslar, banan, ananas, mango), jut, rami, sizal va b. yetishtiriladi. Ipakchilik rivojlangan. Chorvachiliqda koʻproq qoramol, choʻchqa va parranda boqiladi. Baliqchilik va baliq ovlash bilan ham shugʻullaniladi. Tuz olinadi.

Sanoat 

Sanoatining yetakchi tarmogʻi — oziq-ovqat va toʻqimachilik. Foydali qazilmalardan bitumli slaneslar, volfram, marganes, surma rudalari va b. bor. Mahalliy koʻmir va temir rudasi asosida qora metallurgiya sanoati barpo etilgan. Har xil mashinasozlik korxonalari Guanchjou, Chjanszyan, Shantouda joylashgan. Kimyo va sellyuloza-qogʻoz sanoati rivojlangan.

Transport 

Sitszyan daryosi va uning irmoqlarida kema qatnaydi. Dengiz portlari: Guanchjou, Chjanszyan, Shantou, Xaykou.

Yana qarang 

 Shenjen

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Guandun
Guanidin

Guanidin, (NH,)2C=NH - rangsiz kristall. Kuchli ishqor, ishqoriy metallar gidroksidlariga yaqin turadi mol. m. 59,07 suyuqlanish temperaturasi 50°. Gigroskopik, havodan SO2 va suvni yutib yumshaydi. G. suvda gidrolizlanib mochevina hosil qiladi. (29°da 20 soʻtkada 50% gacha). Kislotalar bilan reaksiyaga kirishib gidrolizga chidamli tuzlar hosil qiladi. Oson alkillanadi, ishqorlar ishtirokida kislotalar efirlari taʼsirida atsillanadi. Sanoatda G. va uning tuzlari tegishli ammoniy tuzlarini mochevina yoki izianoguanidin bilan birga qizdirish, shuningdek, sianguanidinning suvdagi eritmasini gidrogenoliz qilish yoʻli bilan olinadi. G. hosilalari faol bakteritsid va fungitsidlar. G. pirimidin, oksazol va b. birikmalar sintezida xom ashyo boʻlib xizmat qiladi. Tuzlari sanoatda surkov moylarida qoʻshimcha, korroziya ingibitorlari, bogʻlovchi moddalar sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guano

Guano (ispancha guano) — quruq iqlim sharoitlarida dengiz qushlarining uzoq yillar yigʻilib qolgan va chirigan axlati; azotli va fosforli oʻgʻit. Qushlar koʻplab yashaydigan Chili, Peru, Jan. Afrika sohillariga yaqin orollarda, Karib dengizi orollarida koʻp. Tarkibida 9% atrofida N, 13% R2O5 va 2 — 3% K,O bor. G.ni maydalab turli tipdagi tuproqlarda barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari uchun qoʻllash mumkin. Shuningdek, baliq ovlash va baliqni kanta ishlash sanoati chiqindilaridan tayyorlanadigan oʻgʻit ham G. deb ataladi (tarkibida 8—11% azot, 12 — 14% fosfor bor). Bunday oʻgʻitlar asosan Yaponiya, AQSH, Norvegiya, Fransiyada ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guansi-Chjuan muxtor rayoni

Guansi-chjuan muxtor rayoni — Xitoyning jan.dagi milliy maʼmuriy birlik. Sitszyan daryosi havzasida. 1958 yilda avvalgi Guansi provinsiyasi oʻrnidatashkil etilgan. Maydon 236 ming km. Aholisi 46,7 mln.dan ziyod kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Nannin sh.

Hududining katta qismi togʻ va tepaliklar. Koʻp qismining bal. 1000 m dan past. Eng baland joyi 2070 m. R-nning shimolida karst relyef shakllari koʻp uchraydi. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi shimolida 6°, jan.da 14°, iyulniki 24 — 28°. Tuprogi, asosan, laterit. Doim yashil oʻrmonlar bor. Subtropik va tropik oʻsimiklar oʻsadi.

Iqtisodiyotining yetakchi tarmoqi — qishloq xoʻjaligi R-n yer maydonining 11,5%i ishlanadi. Asosiy ekini — sholi (ekin mayd. 64%), shuningdek, batat, shakarqamish, yer yongʻoq, kunjut, indov, raps, tamaki, meva, choy, tung , kofe, paxta; ziravorlardan dolchin, arpabodiyon, muskat yongʻogʻi, zanjabil va b. yetishtiriladi. Ekinlardan yiliga 2 — 3 marta hosil olinadi. Chorvachilik yordamchi ahamiyatga ega; parrandachilik rivojlangan. Junszyan daryosi vodiysining yuqori qismida yogʻoch tayyorlanadi. Sanoatida koʻproq sholi oqlash, yogʻ, shakarqand, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik tarmoqlari rivojlangan. Yer osti boyliklaridan qalay, marganes, qoʻrgʻoshin va pyx, toshkoʻmir qazib chiqariladi. Metallurgiya va mashinasozlik, kimyo korxonalari bor. Hunarmandchilik bilan ham shugʻullaniladi (Binyanda chinni ishlab chiqariladi). Eng katta sanoat markazi — Nannin va Lyuchjou. Sitszyan va uning irmoqlarida kema qatnaydi. Syanguy kanali orqali Yanszi daryosiga oʻtiladi. Rayon temir yoʻl orqali boshqa hududlar bilan bogʻlangan. Koʻplab oliy oʻquv yurtlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Guansi-Chjuan muxtor rayoni
Guantanamo

Guantanamo — Kubadagi shahar va port. Guantanamo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 200 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, tamaki, poyabzal, metallsozlik, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Chetga sitrus mevalar va kofe chiqariladi. Shakarqand sanoatining markazlaridan biri; shokolad va likyor tayyorlanadi. G.dan 16 km masofada AQShning harbiy-dengiz bazasi (1903-yilda ijaraga olgan) bor. Shaharga 1524-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guanchjou

Guanchjou — Xitoyning janubidagi shahar va port, Jan. Xitoy dengizidan PO km, Chjutszyan (Marvarid) daryosining deltasida joylashadi. Guandun provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,7 mln. kishi chamasida (1998), aksariyati xitoy (xan)lar.

Tarixi 

Guanchjou Xitoyning koʻhna shaharlaridan. Ilk bor mil. av. 3-asrda Fanyuy nomi bilan tilga olingan. Guanchjou Jan. Xitoyning muhim iqtisodiy markazlaridan. Qadimdan tashqi savdo porti boʻlib kelgan.

Iqtisod 

Yuk ortish va tushirish boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda turadi (yiliga 15 mln. t). T.-yil tuguni, xalqaro aeroport bor. Sanoat tarmoqlaridan toʻqimachilik (asosan ipak, ip va jut gazlama i. ch.), oziq-ovqat, umumiy mashinasozlik, kora metallurgiya, qogʻoz, kimyo, qurilish materiallari sanoati rivojlangan. Badiiy hunarmandchilik buyumlari eksport qilinadi.

Ta'lim 

Guanchjouda bir necha oliy oʻquv yurtlari, jumladan Sun Yatsen nomidagi universitet (1924), tibbiyot, ped., moliya-iqtisod institutlari, botanika bogʻi va b. bor.

Yana qarang

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xitoy geografiyasi
Guarani

Guarani — 1) tupi-guarani guruhiga mansub indeys xalqlarining janubiy tarmogʻi. 2) Paragvaydagi indeys xalqlaridan biri. 30 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Guaranilar hozirgi paragvayliklarning shakllanishida qatnashmoqdalar. Guarani tilida soʻzlashadilar. Dindorlari katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guarani (pul birligi)

Guarani, gvarani — Paragvay pul birligi. 1943-yilda peso oʻrniga chiqarilgan. Xalqaro ifodasi PYG 1 G. = 100 santimo. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 1913,7 G. (1994).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guarani tili

Guarani tili - Janubiy Amerika indeyslari tili. Tupi-guarani tillari oilasiga mansub. Guarani tili Paragvay va Braziliyaning Matu-Grosu va Parana viloyatlari hududlarida hamda Argentina (Misones, Gran-Chako, Korriyentes, Formosa)da tarqalgan. Guarani tili leksikaning 30 — 40% ini ispan tilidan oʻzlashgan soʻzlar tashkil etadi. Boliviyadagi indeyslarning tili ham Guarani tili nomi bilan ataladi (11 ming kishi soʻzlashadi). Paragvayda garchi ispan tili rasmiy til boʻlsada, aholining 90%i (3 mln. kishi) Guarani tilida soʻzlashadi. Bu tilda gazetalar, kitoblar nashr etiladi, radioeshittirishlar beriladi. Maktab taʼlimida ham qoʻllaniladi. Yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Guaxiro

Guaxiro, goaxiro (oʻzlarini vayuu deb atashadi) — aravak guruhiga mansub indeys xalqi. Guaxira yarim orolda yashaydilar. Kolumbiyada — 200 ming kishi, Venesuelada — 65 ming kishi, Panama va Antil orollarida oz guruhi yashaydi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, anʼanaviy diniy eʼtiqod saqlangan, katoliklar ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aborigenlar
Guash

Guash (ital. guazzo — suvli boʻyoq) — kukun bilan suv-yelim bogʻlovchilari (aqoqiyo, bugʻdoy kraxmali, dektrin va b.) va oq buyok, (belila) aralashmasidan iborat boʻyoq; shuningdek, shu boʻyoq bilan ishlangan tasviriy sanʼat (rassomlik) asari. Qogʻoz, karton, faner, mato, suyakka naqsh, tasvir ishlashda qoʻllaniladi. Akvarel turi sifatida paydo boʻlgan G.dan oʻrta asrlardayoq Osiyo va Yevropaning koʻp mamlakatlarida, asosan kitob minitayurasida foydalanilgan. 19-asr oʻrtalaridan G. boʻyogʻi sanoatda ishlab chiqarila boshlagach, mustaqil usulga aylandi. G. akvareldan oqboʻyoqqoʻshilganligi, boʻyoq qatlamining qalinligi bilan farq qiladi. Oʻzbekistonda 1920-yillardan, ayniqsa Ikkinchi jahon urushi yillaridan ("OʻzTAG oynasi", "Jangovar qalam" plakatlari va b. da) keng rivojlandi. Hozir G. plakat, amaliy grafika va kitob grafikasi, teatr dekoratsiyasi eskizlari, bezak ishlari, miniatyura, mahobatli rangtasvir, naqqoshlik va b.da keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil