MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Georgiy Zastavnikov

Georgiy Ivanovich Zastavnikov (1898.13.12—1970.13.2, Toshkent) - sirk artista. Oʻzbekiston xalq artisti (1964). 1907-yildan ukasi Vladimir Ivanovich 3. (1900—1926) bilan Turkistonning shahar va qishloklarida qoʻsh chigariq, aylanadigan temir shoti ustida gimnastika tomoshalari koʻrsatgan. Komik akrobatlar (Shax va Mat), 1913-yildan kupletchi masharabozlar, buffmasharabozlar sifatida shuhrat qozonganlar. Oʻrgatilgan hayvonlar bilan boʻlgan tomoshalarida komediyali, satirik yoki taklidiy sahnalar koʻrsatdi. "4 G" (antifashistik pamflet, Gitler, Gebels, Gering, Gimmler haqida) va b. tomoshalari mashhur boʻlgan. 1918—22 yillarda Buxoroda, keyinchalik V. Lazarenko bilan Fargʻonada tomosha koʻrsatgan (1930). U 40 yil davomida hamma manejlarda it oʻynatish tomoshasi bilan chiqqan. Oʻzbek sirk jamoasida masharabozhayvon oʻrgatuvchi boʻlib ishlagan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
1898-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
13-fevralda vafot etganlar
Zafar

Zafar — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1918—72 yillarda Olmazor qishlogi). Bekobod tumani markazi. Toshkentdan 120 km jan.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bekobod (22 km). Aholisi 7,7 ming kishi (2000).

3. qad. aholi maskanlaridan biri, uning markazidagi "Nomsiz tepa" kabristonidan 8—9-asrlarga oid arxeologik buyum qoldiqlari topilgan. 1870-yilda qishloq Rossiyadan koʻchirib keltirilgan ruslarning Korzinkin nomli xutoriga aylantirildi va Dalvarzin volostining markazi boʻldi. Xutor yonida 60 ga olmazori ham boʻlgan (qishloqning avvalgi nomi shundan). 1918-yil Olmazor qishlogʻida shoʻrolar otliq armiyasi uchun qorabayir otlar yetishtirib beradigan ot zdi tashkil qilindi. 1926-yil ot zdi oʻrnida "Dalvarzin" urugʻchilik xoʻjaligi tuzildi. 1930-yil bu xoʻjalik paxtachilik sziga aylantirildi va Olmazor qishlogʻi sz qoʻrgʻoni boʻlib qoldi. Z.da maʼmuriy va madaniymaishiy binolar, sport inshootlari, bozor, 2 kasalxona, 3 umumiy taʼlim maktabi, ped. bilim yurti bor. "Yoshlik" savdo markazi qurilgan. Kutubxona, madaniyat uyi, ped. bilim yurti qoshida litsey, mehnat taʼlimi kollejlari, xususiy savdo doʻkonlari bor. Tuman hokimiyati binosi oldiga "Nomaʼlum askar" monumenta oʻrnatilgan. Z.dan Toshkent — Bekobod avtomagistral yoʻli oʻtgan. Avtobustaksi saroyi, koʻchma qurilish kolonnalari, "Sarbon" yuk tashish transporti avtokorxonasi bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Bekobod tumani
Zafar arki

Zafar arki, Zafar darvozasi — biror tantana munosabati bilan qurilgan inshoot, hashamatli darvoza. Qad. Rimda gʻolib lashkarboshilarning shaharga tantanavor kirib kelishi uchun Rimdagi zafar arki. maxsus qurilgan. Bizgacha saqlangan eng qadimgi Z.a.— Ssipion arki (Rim, mil. av. 190 yil). Haydaroboddagi Chor minor Z.a. (1591) ham mashhur, Z.a.ning koʻpchiligi marmar haykal, relyefli rasm va naqshlar bilan bezatilgan, dastlab yogʻochdan vaqtincha, keyinchalik marmar, harsang , gʻishtdan doimiy qilib qayta qurilgan.

Bu inshoot haqidagi sahifa. Bundan tashqari Erix Mariya Remarkning «Zafar darvozasi» romani haqidagi sahifani ko`ring.

Manbalar 

Shahar darvozalari
Zafar gaz kondensati koni

Zafar gaz kondensati koni - Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida, Qarshi sh.dan 45 km jan.sharkda joylashgan. Zafar strukturasi 1974-yilda seysmik razvedka natijasida aniklangan. 1978-yilda 1parametrik quduq kavlangan (3805 m). Natijada yura yotqiziqlarining samaradorligi maʼlum boʻlgan. 1978—87-yillarda konda 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan,. Quduqlarning 3 tasida gaz uyumi borligi aniqlangan. 3. g . k. k.ning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotkiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Zafar strukturasi Beshkent bukilmasida joylashgan va yura yotqizikdari boʻylab shim.sharq tomonga yoʻnalgan braxiantiklinaldan iborat. Strukturaning uz. 6 km, kengligi 5 km. Zafar konida kavlangan quduqlarda 39 ta obyekt sinovdan oʻtdi. Ularning 12 tasida gaz va bittasida gaz bilan neft borligi maʼlum boʻldi. Gazning debiti 67 ming m3/sut dan 575 ming m3/sut gacha. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,643, kondensatniki 0,756 g/sm3, undagi metanning miqdori 90—92%, oltingugurt vodorodi 0,05%, azot 1,2%, karbonat angidridi 3—5%. Konda razvedka ishlari nihoyasiga yetgan. 3. g . k. k. ayni paytda oʻzlashtirishga tayyorlangan.

Manbalar
Zafar Diyor

Zafar diyor (1912, Chust tumani — 1946.14.4, Toshkent) — oʻzbek bolalar shoiri. Toshkent pedagog instutida oʻqigan (1938—1941). „Lenin uchquni“ (1936—41), „Qizil Oʻzbekiston“ (1941—46) gazetalarida adabiy xodim va masʼul kotib.

„Chaman“ (sheʼr, ertak va dostonlar, 1948) kitobi maktabgacha yoshdagi bolalar uchun. Zafar Diyor oʻzbek bolalar adabiyotida doston janrini boshlab bergan shoirlardan biri hisoblanadi („Mashinist“, „Kazbek“ va boshqalar). Bundan tashqari, bolalar dramaturgi hamdir. Uning „Baxtli yoshlik“, „Uch ogʻayni“ pyesalarida bolalar oʻrtasidagi doʻstlik, birodarlik ulugʻlanadi.

Sheʼriy toʻplamlari 
 „Qoʻshiqlar“ (1933)
 „Tantana“ (1938)
 „Sheʼrlar“ (1939)
 „Muborak“ (1940)
 „Sovgʻa“ (1944)
 „Suv bilan suxbat“ (1976)
 „Bizning qurolimiz“ (1941)
 „Bizning oila“ (1942)

Adabiyot 
 Vladimirova N. V., Zafar Diyor [Tanqidiy biografik ocherk], T., 1954; Oʻzbek bolalar adabiyoti tarixi ocherki, T., 1978; Oʻzbek bolalar adabiyoti va adabiy jarayon, T., 1989.

Manbalar
Zafarobod (shaharcha)

Zafarobod — Jizzax viloyatidagi shahar (1973-yildan). Zafarobod tumanining maʼmuriy markazi. Z.ga 1973y.lar boshida Mirzachoʻl va Jizzax choʻllarini oʻzlashtirish avj olgan davrda asos solingan, 1973 yildan tuman markazi. Maydon 25000 km². Aholisi 50000kishi (2020). Eng yaqin temir yoʻl stansiyasi — Paxtakor sh. gacha 18 km, Jizzax sh.gacha 42 km. Z.dan Jizzax sh.ga, Paxtakor, Arnasoy, Forish tumanlariga olib boruvchi avtomobil yoʻllari qurilgan.

Zafarobodda paxta tozalash zdi, elektrod ishlab chiqarish kichik korxonasi, bosmaxona, novvoyxona bor. Avtotransport, mashinatraktor xizmati koʻrsatish, gazlashtirish korxonalari, avtomobil yoʻllari boshqarmasi, kommunal va maishiy xizmat koʻrsatish tarmoqlari faoliyat koʻrsatadi.

Zafarobodda tuman hokimligi binosi, supermarket, „Otaxonlar“ choyxonasi, „Paxtabank“,MKB,AGROBANK,XALQ BANKI,IPOTEKA BANK,SQB,QQB,HAMKOR BANK, 2 umumiy taʼlim maktabi, tarix muzeyi, madaniyat saroyi, dehqon bozori, kutubxona, 100 oʻrinli kasalxona, poliklinika, avtostansiya mavjud. Xotira xiyoboni, Mustaqillik maydoni barpo etilgan.

Manbalar 

Zafarobod tumani
Zafarobod tumani

Zafarobod tumani — Jizzax viloyati. 1973-yil 12-aprelda tashkil etilgan. Jan.da Jizzax tumani, shimoli.gʻarbda Arnasoy va Doʻstlik tumanlari, shimolida Forish tumani, sharqda Paxtakor tumani bilan chegaradosh. Maydon 0,47 ming km. Aholisi 150 ming kishi (2019). Zafarobod tumanida 2 shahar (Zafarobod, Chimqoʻrgʻon), 8 shaharcha fuqarolari yigʻini (Birlik, Yorqin, Lolazor, Timiryazev, Uchqahramon, Chimqoʻrgʻon, Hulkar,Choʻlgʻiston,Paxtaobod) bor. Markazi — Zafarobod shahri.

Tabiati 
Zafarobod tumani hududi Mirzachoʻl dashtining gʻarbida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislik boʻlib, lyossimon qumoq va qumloqlardan iborat, bir qismi Nurota toglarining shimsharqiy etaklariga tutash. Iklimi kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 26—28°, yanvarniki — 8,5°. Yiliga 250-280 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 200—210 kun. Yer osti suvlari yuza, shoʻr va shoʻrtob. Yerlari Janubiy Mirzachoʻl kanalidan sugʻoriladi. Oqova shoʻr suvlarni chiqarib yuborish uchun ariq va zovurlar qazilgan. Yovvoyi oʻsimliklar. Aholisi asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, rus, tatar, qirgʻiz va b. millat vakillari ham yashaydi. 1 km ga 85 kishi toʻgʻri keladi.

Iqtisodiyoti 
Tumanda 80 ta sanoat korxonasi: paxta tozalash zavodi, non yopish sexi, bosmaxona, „Bunyod“ ishlab chiqarish korxonasi, „Ulugʻbek“ xususiy ishlab chiqarish birlashmasi,qogʻoz ishlab chiqaruvchi zafar poligraf ham bor. Qishloq xoʻjaligida 17 shirkat xoʻjaligi va I ijara shirkat jamoasi mavjud. Mevasabzavot quritish, gilampoyondoz sexlari, makaron sexi, tegirmon, moyjuvoz, bichishtikish sexlari ishlab turibdi. Xoʻjaliklarda 11,5 ming qoramol, 37,2 ming qoʻyechki,123 ming bosh ot boqiladi.

Asosan, goʻsht, sut, mevasabzavot, poliz ekinlari, gʻalla yetishtiriladi. Zafarobod tumanida dehqon fermer xoʻjaliklari, xususiy va kichik korxonalar, tijorat doʻkonlari faoliyat koʻrsatmoqda va turli xil gipermarketlar faoliyat koʻrsatmoqda. 115 dan ortiq umumiy taʼlim maktabida 68000 oʻquvchi taʼlim olmoqsa. 2 ta litsey va gimnaziya mavjud. 34 kutubxona, 385 oʻrinli 8 kasalxona, 18 davolash ambulatoriyasi, 31 qishloq vrachlik shoxobchasi, 89 dorixona, 340 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi xizmat koʻrsatmoqda. Tuman hududidan Buyuk ipak yoʻli deb atalgan qad. karvon yoʻli oʻtgan. Ustrushona, Zomin, Pishogʻar kabi tarixiy joylar, koʻhna qalʼalar qoldiqlari, qad. qabristonlar saqlangan. Tumanda Dashtobod temir yoʻl stansiyasi bor. Zomin — Toshkent, Zomin — Jizzax, Zomin — Guliston kabi yoʻnalishlarda avtobus qatnaydi. Tumanda „Sharq tonggi“ gaz. nashr etiladi (adadi 2000).

Manbalar 

 

Jizzax viloyati tumanlari
Zafarobod tumani
Zax qochirish

Zax qochirish, yerlarni quritish — tuproqdagi ortiqcha namni chiqarib tashlash; melioratsiyankng bir turi. 3. q. tuproqda oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi uchun qulay suv, havo, ozuqa va tuz rejimini vujudga keltiradi. Z.q. uchun quritish va sugorish sistemalari quriladi. Arid zonada, jumladan sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida Z.q. yerni anʼanaviy maʼnodagi quritishdan katta farq qiladi. Sugʻoriladigan yerlarda tuproqning qayta zaxlanishi va botqoqlanishi suv omborlari, irrigatsiya kanallari va b. gidrotexnika inshootlaridan suv sizishi natijasida ikkilamchi hodisa sifatida yuz beradi. Yerlarni zax va shoʻr bosishdan saqlash maqsadida katta kanallar boʻylarida kesma drenalar yoki qator vertikal drenaj quduqlari quriladi, asosan, bir necha qator namsevar buta va b. daraxtlar (terak, tol, qayragʻoch va h.k.) oʻtqaziladi. Koʻp hollarda ekin ekiladigan zonalarda Z.q. grunt suvlarining sathi va minerallashuvini pasaytirish va tuprokda gruntni shoʻrsizlantirish ishlari bilan bir vaqtda olib boriladi (qarang Drenaj). Yerlarni qayta zax bosishdan saqlash uchun suv xoʻjaligi obʼyektlari quriladigan zonalarning tuproqmeliorativ va gidrogeologiya sharoitlari ilmiy prognozlanishi shart.

Sharif Hamdamov.

Manbalar
Zax qochirish melioratsiyasi

Zax qochirish melioratsiyasi — q. Melioratsiya.

Manbalar
Zaxira

Zaxira — ehtiyot qilib saqlangan narsalar (oziqovqat, pul, buyum, qurolaslaha va b.). Oʻrta asrlardan boshlab koʻshin ehtiyojlari uchun gʻamlangan narsalar ham 3. nomi bilan yuritilgan.

Manbalar
Zaxiradagi harbiylar

Zaxiradagi harbiylar -harbiy hisobda turuvchi, haqiqiy xizmatni oʻtab boʻlgan yoki turli sabablar bilan undan ozod qilingan, ammo jismoniy jihatdan harbiy xizmatni bajara oluvchi va urush davrida qoʻshinlar safiga chaqiriluvchi kishilar (qarang Kurolli kuchlar zaxirasi).

Manbalar
Zaxchaxona tizmasi

Zaxchaxona tizmasi - Qashqadaryo viloyatining shimoli-sharqidagi tizma. Hisor tizma togʻlarining shimoli-gʻarbiy tarmoklaridan biri. Eng baland joyi 3818 m. Asosan, sharq va janubi-ga yoʻnalgan. Jan., janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari ancha tik. Suvayirgʻich qismi yalangʻoch, oʻtkir qirrali. Eng baland joylarida doimiy qor va kichikroq muzliklar mavjud. Silur va devon davrlarining metamorflashgan ohaktoshlari, slanetslar, magmatik va metamorfik choʻkindi jinslar qatlamlaridan tashkil topgan. 3. t.dan Oqsuv, Toʻrtkoʻylak va b. daryolar boshlanadi. Buloq koʻp. Yon bagʻirlarida och tusli qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Yuqori qismidagi yon bagʻirlari yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Zaʼfaron

Zaʼfaron () — sapsarguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon tuganak piyozli oʻsimlik. Yovvoyi xrlda uchramaydi. Hindiston, Pokiston, Xitoy, Janubiy Yevropa, Ozarbayjonda katta maydonlarda ekiladi.O’zbekistonda ham plantatsiyalari tashkil etildi. Piyozining diametri 1—2 sm. Bargi 5— 15 ta, och sariq rangda; eni 2 mm, tuksiz. Guli 1-4 ta, gultoji oqish, pastki qismi (tashqi tomondan) binafsha rang , uz. 2—4 sm. Changchilari gulqoʻrgʻondan qisqa. Koʻsagi choʻziq, eni 6—7 mm. Fev.—iyulda gullaydi, aprel—avgustda meva beradi. Tarkibida efir moyi boʻlgani uchun hidi juda oʻtkir va yoqimli. 90—100 ming dona 3. gulidan 1 kg kurigan gul tumshuqchalari olinadi. 3. gulining quritilgan tumshuqchalari murabbo, tortlar rangi va taʼmini yaxshilash, oziqovqat (pishloq, sariyogʻ, likyor va b. rang berish uchun), parfyumeriya (atirupa) sanoatida ishlatiladi. Xalq tabobatida za’faron o’nlab xastaliklarni davolashda ishlatilgan Abu Ali ibn Sino za’faron inson terisini rangli chiroyli , ko’zni ravshan, yurakni quvvatli, nafas a’zolarini sog’lom qilishini yozib qoldirgan.

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Zaqqum

Zaqqum, anchar (Antiaris) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bir uyli daraxt yoki butalardan iborat. Guli mayda, koʻrimsiz, changchilari kallaksimon toʻpgul, urugʻchisi shoxlarda bittadan joylashgan. Osiyo, Afrika tropiklarida va Madagaskar o.da 5—6 turi bor. Osiyoning tropiklarida oʻsadigan A. toxicaria degan yirik daraxt Z.ning bir turi boʻlib, zaharli sut shirasi tarkibida antiarin va antiozidin glikozidi bor. Z.ning shirasi zaharli boʻlganidan mahalliy xalq kamalak oʻqlarini zaharlashda qadimdan foydalanib keladi.

Manbalar 

Tutdoshlar
Zagʻizgʻon

Zagʻizgʻon, hakka () — chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 45—48 sm. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerika, Shim.Gʻarbiy Afrika, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Jan. va Gʻarbiy Sibirda tarqalgan. 3. bogʻlar, toʻqay va togʻlardagi oʻrmonlarda yashaydi. Tundra, Sharqiy Sibirning ayrim hududlari va choʻllarda uchramaydi. 3. qishda koʻchib yuruvchi qush. Daraxtlar shoxiga va butalarga yirik yopiq uya soladi. Martmay oylarida 5—7, baʼzan 8—9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 18—19 kunda joʻja chiqadi. 3. mayda kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi; baʼzan poliz ekinlari (tarvuz, qovun) va mevalarni ham choʻqiydi. Aprel oyining boshida bir juft zağizğonlar 1metrdan 12metrgacha daraxt yoki butalarga uya soladi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Biologik turlar
Zagʻcha

Zagʻcha () – chumchuqsimonlar turkumining qargʻasimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 30—39 sm. Rangi, asosan, qora, boʻyni toʻq kulrang. 4 ta kenja turi bor. Yevropa va Osiyoda uchraydi. 3. koʻchib yuruvchi qush. Oʻzbekistonda bola ochadi va kishlaydi. Jarlarning yon bagʻirlariga, uylarning peshtoqlari yoki daraxt kovaklariga uya soladi. Apr.da 4—6 ta tuxum qoʻyadi. 18— 20 kunda joʻjalari tuxumdan chiqadi. Qoʻngʻiz, kapalak va ularning qurtlari, oʻsimlik urugʻlari bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlarni qirib, foyda keltiradi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Biologik turlar
Zagʻchakoʻz

Zagʻchakoʻz () — govzabondoshlar oilasiga mansub bir–ikki yillik, baʼzan koʻp yillik oʻtlar turkumi. Bargi ketmaket joylashgan. Guli—gajak toʻpgul, havorang (chala ochilgani pushti). Changchisi nay ichida. Mevasi— toʻrt boʻlakchali danak. Yer yuzida 40 ga yaqin turi bor (koʻp turlari manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi), shundan Oʻzbekistonda 4 turi adir va togʻ zonalaridagi sernam, soya joylarda koʻp oʻsadi. Faqat bitta turi ekinlar orasida uchraydi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Alyaska shtati ramzlari
Zahabiy

Zahabiy, Abu Abdulloh Shamsuddin Muhammad ibn Ahmad (1274, Damashq — 1348) — mashxur tarixchi va muhaddis. Damashq va Qohira madrasalarida tahsil olgan, soʻng Damashq madrasasida mudarrislik qilgan. Islom olamida tarix va hadis allomasi sifatida shuhrat qozongan. 12 jildli "Taʼrix al-Islom" ("Islom tarixi"), "AlIbar" ("Ibratlar"), "Siyar annubalo" ("Olijanob kishilar siyratlari"), "Tabaqot alxuffoz" ("Hadis hofizlari tabaqalari"), "Tabaqot alqurroʼ" ("Qorilar tabaqalari"), "Miyzon aliʼtidol fiy naqd arrijol" ("Hadis roviylariga baho berishning adolatli mezoni") kabi islom tarixi va hadisga doir koʻplab asarlar yozgan. Bulardan eng mashhuri "Taʼrix alIslom" asari boʻlib, unda Oʻrta Osiyo, jumladan Movarounnahr tarixining oʻrganilmagan jihatlarini oydinlashtiruvchi koʻplab muhim maʼlumotlar bor.

Manbalar
Zahar bezlari

Zahar bezlari — hayvonlarda zahar ishlab chiqaruvchi maxsus bezlar. 3. b. koʻpincha jarohat yetkazuvchi organ bilan bogʻlangan. Kiprikli chuvalchanglar 3. b. koʻp hujayrali (Acoela, Polycladida), noksimon. Nemertinlarda zaharli moddani hartumning orqa qismidagi epiteliy toʻqima bezi ajratadi. Z.b. himoya vazifasini bajaradi. Shilliq qurtlar (Jenebra, Conus) 3. b. tishlarida boʻlib, ingichka nay orqali tashqariga ochiladi. Sakkizoyoqning oxirgi juft soʻlak bezlari zaharli modda ajratadi. Boʻgʻimoyoqlilarda 3. b. koʻp hujayrali, juft boʻladi. Bezlarning teshigi chayonlarda dum qismining nayzasiga, oʻrgimchaklarda xelitserasiga, laboyoqlilarda oyoq jagʻlariga, hasharotlarda dumidagi oʻsimtalariga ochiladi.

Umurtqali hayvonlardan yumaloqogʻizlilar, baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va kloakalilarda 3. b. boʻladi. 3. b. dengiz ilonbaligʻining terisida, murenlarning tanglayida, chayonbaliq va dengiz kaltakesaklarining suzgichlarida joylashgan. Salamandr, triton, kaltakesakda 3. b. terisining turli qismlarida, qurbaqa va koʻl baqalarida esa tananing yonbosh, boʻyin va orqa qismida joylashgan. Ular bezovta boʻlganida teri ustiga suyuq zahar ajratadi. Zahartishli ilon va kaltakesaklarning 3. 6. soʻlak bezlari asosida boʻladi. Hayvon chiqqanida zahar tishlar yordamida oʻlja tanasiga yuboriladi. Zaharli ilonlarning zahar tishlari ogʻiz ochilganda ogʻizning oldingi qismiga qaratiladi. Kloakali sut emizuvchilar (oʻrdakburun, yexidnalar) erkaklarining 3. b. orqa oyoklariga joylashgan. Umurtqali hayvonlarda 3. b. evolyusion taraqqiyotning birinchi davrlarida vujudga kelib, dastlab suvda va quruqlikda yashovchilar hamda baliqlarda mavjud boʻlgan.

Norqoʻzi Ergashev.

Manbalar
Zaharlar

Zaharlar — organizmga taʼsir etganda uning hayot faoliyatini buzib, hayotni xavf ostida qoldiradigan moddalar. Tirik organizmga taʼsir koʻrsatadigan barcha moddalar, jumladan dorilar ham yuqori konsentratsiya va dozada maʼlum darajada uni zaharlaydi (qarang Zaharlanish). Z.ning organizmga taʼsir etish kuchi ularning kimyoviy tuzilishi va fizikkimyoviy xossalariga bogʻliq boʻlishidan tashqari, shu tirik organizm toʻqimalari va hujayralarining xususiyatlariga ham bogliq. 3. organizm hujayralari bilan toʻqimalarining tarkibiga kirgan va toʻqimalardagi almashinuvda qatnashadigan moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, taʼsir etadi. Hujayra protoplazmasining oqsil strukturasini yemiradigan moddalar (mas, kuchli kislota va ishqorlar, yuqori konsentratsiyali tuzlar) hech istisnosiz barcha tirik hujayralarni harob qiladi. Moddalar almashinuvini bir maromda taʼminlovchi ferment sistemalarni bogʻlaydigan yoki yemiradigan 3. xavfliroqdir. 3. oʻsimlik, hayvon, mineral va kimyoviy sintez mahsulotlariga boʻlinadi. Baʼzan jonivorlar (ilonlar va boʻgʻimoyoqlilar—ari, asalari, qoraqurt, chayon va h. k.) Z.ning aksarisi oqsil strukturalidir. Oʻsimlik Z.iga, asosan, alkaloidlar kiradi, ulardan akonitin (parpi), muskarin (muxomor), nikotin (tamaki barglari), anabazin (itsigek), atropin (belladonna), fizostigmin (kalabar dukkagi) koʻproq zaharli. Baʼzi oʻsimlik glikozidlari, ayniqsa yurakka taʼsir etadigan glikozidlar, mas, digitoksin (digitalis glikozidi), strofantin va b. ham yuqori konsentratsiyada zaharlidir. Patogen mikroorganizmlar chiqaradigan va kasallikka sabab boʻladigan toksinlar ham 3. hisoblanadi. 3. odam va hayvon organizmiga turli yoʻllar bilan, asosan, hazm va nafas aʼzolari, qisman teri orqali kiradi. Turmushda zaharlanishga sabab boʻladigan Z.ning aksarisi organizmga ovqat bilan kiradi. Bunday Z.ga mikroblarning faoliyati natijasida hosil boʻladigan botulotoksinkolbasa zahari (qarang Botulizm), zaharli zamburugʻlar, zaharli oʻsimliklar (bangidevona, belladonna) mevalari va tugunaklarida uchraydigan moddalar kiradi, Zaharli oʻsimliklar goho yaylovdagi mollarning zaharlanishiga sabab boʻladi. Yonilgʻi gazlarning chala yonish jarayonida hosil boʻladigan is gazi xavfli zaharli gaz hisoblanadi. Kasbga alokador 3., yaʼni sanoatda va qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zararli kimyoviy moddalar ham bor. Sanoatdagi zaharli moddalarga qoʻrgʻoshin, simob, mis, margumush birikmalari, anilin, benzol, vodorod sulfid va b. koʻpgina uchuvchan organik moddalar; qishloq xoʻjaligida ishlatiladigan zaharli moddalarga gerbitsidlar, defoliantlar, pestitsidlar va b. kiradi. Organizmning hayot faoliyatida ishlanib chiqadigan, ammo kasallik natijasida organizmdan chiqib ketmaydigan moddalar (mas, uremiyada azotli tashlandilar) ham Z.dir. 3. organizmdan buyraklar, ichak, oʻpka orqali, baʼzilari esa qisman ter, sut bilan chiqib ketadi.

Aziza Erkaxoʻjayeva.

Zaharlarni oʻrganuvchi fanlar qatoriga toksikologiya  va toksikologik kimyo fanlarini kiritish mumkin.

Manbalar 

Zaharlar
Zaharli jonivorlar

Zaharli jonivorlar - boshqa organizmlar uchun doimo yoki vaqtinchalik zaharli boʻlgan moddalarni oʻz organizmida saqlovchi jonivorlar. 5 mingga yaqin turi maʼlum. 3. j.dan ilonlar, chayonlar, oʻrgimchaklar, malhamchi qoʻngʻizlar va b. yaxshi oʻrganilgan. Bir xil 3. j. (ilonlar, oʻrgimchaklar, chayonlar)ning zahar ishlab chiqaradigan maxsus bezlari bor; boshqalarida (qoʻngʻizlar, qandalalarda) zaharli modda u yoki bu xildagi toʻqimalarda boʻladi. Zahar himoya yoki boshqa hayvonlarga hujum qilish vositasi hisoblanadi. Boʻshliqichlilar (gidralar, aktiniyalar, meduzalar)da zahar bezlari otuvchi hujayralar, boʻgʻimoyoqlilar (arilar, chayonlar)da nashtar yoki oʻrgimchaklar, koʻpoyoqlilarda xelitseralar, boshqalarda (chayonbaliqlar, dengiz ajdahochalari) suzgichlar yoki jabra qopqoqlaridagi maxsus oʻsimtalar bilan bogʻlangan. Aynan bir xildagi zahar har xil hayvonlarga turlicha taʼsir koʻrsatadi. Bir turning oʻzida ham har xil 3. j. zahari bir xilda taʼsir etmaydi. Masalan, choʻchqalar, shaqildoq ilon, tipratikonlar, qora ilon, choʻl kemiruvchilari chayonlar zahariga kam taʼsirchan boʻladi. Laylak, qargʻa, burgut, mirzaqush kabi qushlar zaharli ilonlarni, tovuqlar qoraqurtni yeydi. Zahar uzoq vaqt davomida ozozdan kiritilganida odam va xayvonlar organizmi unga chidamli boʻlib qoladi. Ilonlar, arilar va b. baʼzi 3. j. zaharidan kam miqdorda davolash maqsadida foydalaniladi.

Norqoʻzi Ergashev.

Manbalar
Zaharli zamburugʻlar

Zaharli zamburugʻlar - tarki bida turli zaharli moddalar (mas, alkaloidlar) boʻladigan zamburugʻlar. Koʻpchilik zaharli zamburugʻlarning alkaloidlari, asosan, hazm organlariga taʼsir etadi. Maye, don ekinlarida uchraydigan qorakuya (qoramigʻ — Claviceps rifigea)ning qattiq qora sklerotsiysi tarkibida alkaloidlar odam va hayvonlarning meʼda, ichak va boshqa organlarini zaharlaydi. Zaharli zamburugʻlar alkaloidlaridan ayrimlari tugʻish jarayonini jadallashtirish uchun oz miqdorda ishlatiladi. Fuzarium va vertitsillium turkumidagi baʼzi zamburugʻlar qoramollar va turli toksikoz kasalliklarini paydo qiladi. Aksari qoʻziqorinlar (mas, Helvella) tarkibidagi gelvella kislota oshqozon va ichaklarni zaharlaydi.

Manbalar

Havolalar 
 Справочник Грибника. Ядовитые грибы 

 
Zaharli zamburugʻlar
Zaharli kimyoviy moddalar

Zaharli kimyoviy moddalar - q. Pestitsidlar.

Manbalar