MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gʻoziy

Gʻoziy, Muhammadgʻoziy (18-asrning 2-yarmi — Qoʻqon — taxminan 1818) — shoir. Buxoro madrasalarida oʻqigan. Qoʻqondagi Madrasai Mirda mudarris, mufti boʻlgan. Akmal Xoʻqandiyning yaqin doʻsti. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Fuzuliyni oʻziga ustoz bilgan. Sheʼrlarining mazmuni bilan ham, dunyoga, atrof-muhitga munosabatini koʻrsatishda, badiiy sanʼatlardan foydalanishda ham Fuzuliy yoʻli, uslubini qoʻllagan. uning gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan. Koʻproq lirik gazallar, taʼrix-sheʼrlar yozgan, devon tuzgan. Lirik sheʼrlarida inson qalbining kechinmalarini, orzu-istaklarini, quvonch va qaygʻularini kuylagan, chin insoniy muhabbat, goʻzallik va sadoqat, insonparvarlik va adolatparvarlikni ulugʻlagan.

Gʻoziy sheʼrlari 18-asrningʻ 2-yarmi — 19-asr boshlaridagi ijtimoiy hayotning haqqoniy manzarasini koʻrsatishga, adabiy hayotda mavjud boʻlgan turli yoʻnalishlarning mohiyatini toʻlaroq yoritishga xizmat qiladi. Ijtimoiy lirikasida esa oʻsha davrda hukm surgan adolatsizlikdan, haqsizlikdan, baxtsiz toleidan shikoyat qiladi ("Bukuldi qomatim...", "Devonamen..." va boshqalar). Taʼrix-sheʼrlari asosan ruboiy tarzida yozilgan boʻlib, koʻpchiligi shahar aʼyonlari va yirik amaldorlarning vafotiga bagʻishlangan. Didaktik mavzudagi asarlarida inson fazilatlarini yuqori tutish, hayotla kamtar boʻlish, inson qadrini yerga urmaslik, oʻz qadr-qimmatini saqlash zarurligi taʼkidlangan. Anʼanaviy "shiru shakar" usulida musaddas va mustazod-tarjeʼ-bandlar ham yozgan; mustazodlarining ayrimlari original usulda yozilgan.

Gʻoziy devonining 4 qoʻlyozma nusxasi bizgacha yetib kelgan, ular Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. №121, 6117, 2296, 11) va Rossiya Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimi (inv. №109) da saqlanadi.

Adabiyot 
 Qayumov A., Gʻoziy, T., 1959; Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 4-j., T., 1978;Qayumov P., Tazkirai Kayyumiy. T.. 1998Begali Qosimov

Shoirlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Fargʻona madrasalarida mudarrislik qilganlar
Qoʻqon madrasalarida mudarrislik qilganlar
Norboʻtabiy madrasasida mudarrislik qilganlar
Gʻozonxon

Gʻozonxon (1271-1304) - hulokuiylar sulolasidan boʻlgan Eron hukmdori (elxoni) (1295—1304). Oʻsmirlik chogʻidayoq Xuroson noibligiga tayinlangan; 1295-yil elxon Bayduga qarshi isyon koʻtarib taxtni egallagan. Buddaviylik taʼlimini olgan, lekin Eron zodagonlari va ruhoniylari, koʻchmanchi moʻgʻul zodagonlarining koʻmagiga ehtiyoj sezgan Gʻ. Islomni qabul qilgan va uni qaytadan davlat diniga aylantirgan. 1299—1303-yillarda Gʻ.Suriyaga 3-marta harbiy yurish qilgan.

Moʻgʻullar istilosi va dastlabki elxonlar siyosati natijasida vayron boʻlgan mamlakat iqtisodini qayta tiklash maqsadida Gʻ. vaziri Rashi-duddin yordamida bir qator islohotlar oʻtkazgan (soliq islohoti — soliqlar miqdorini kamaytirish, soliq undirilishi ustidan nazorat oʻrnatish; yagona oʻlchov birliklarining joriy qilinishi, sud isloho-ti; tashlandiq yerlarni obod qilish uchun imtiyozli shartlar bilan mulkdorlarga berish). Gʻ. harbiy xizmatga jalb etilgan barcha moʻgʻullarga iqto ajratish haqida farmon chiqargan (1303-yil yorligʻi); dehqonlarni yerga biriktirilishi va boshqa yerga oʻtishini man etuvchi moʻgul xonlari tomonidan joriy etilgan farmonni tasdiklagan. Gʻ. davrida kanallar qazilgan, Tabriz yaqinida rasadxona va kasalxona qurilgan. Gʻ. olimlarga homiylik qilgan.
Gʻozpanja

Gʻozpanja — raʼnodoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda sharq Gʻ.si (), pakana Gʻ. (), koʻp qirqilgan Gʻ. (), jungʻor Gʻ.si (), chiviqsimon Gʻ. (), oʻrmalovchi Gʻ. ( ), osiyo Gʻ.si () va boshqa koʻplab turlari uchraydi. Osiyo Gʻ.si yoki be shbar gning boʻyi 15—75 sm, barglari panjasimon, arra tishli, 5—7 bargchali. Gullari poya uchidagi toʻpgulga joylashgan, sariq, diametri 18–22 mm.

Tojbarglari kosachabarglariga nisbatan 2-marta uzun. May—avgust oylarida gullab, urugʻlaydi. Togʻ yonbagʻirlari-da, daryo boʻylarida, tashlandiq yerlarda va qisman bedazorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.

Raʼnodoshlar
Gʻozsimonlar

Gʻozsimonlar - qushlar turkumi. Palamedeyalar va oʻrdaksimonlar oilasiga boʻlinadi. 150 turi maʼlum. Yirik va oʻrtacha kattalikdagi suv ekosistemalarida yashaydi. Antarktidadan tashqari hamma qitʼalarda tarqalgan. Koʻpchiligi monogam. Tuxumlarini, asosan, modasi bosadi. 2—3 yilda voyaga yetadi. Koʻpchilik turlari uzoq migratsiya qiladi. Suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Tez uchadi. Bir necha turi ov obʼyekti hisoblanadi. Suv havzalaridan intensiv foydalanish Gʻ. sonining kamayishiga sabab boʻlmoqda. Oʻzbekistonda Gʻ.ning 36 turi uchraydi. Vishildoq va qiyqiroq oqqushlar, oq peshonali kichik gʻoz, qiziltomoq gʻoz, marmar churrak, olaqanot, oqbosh oʻrdak va boshqa turlari Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Qushlar
Joʻra Gʻoyibov

Joʻra Yomgʻirovich Gʻoyibov (1942.16.12, Tojikiston Respublikasining Qoʻrgʻontepa viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Qoʻrgʻontepa viloyatining Xoʻjamaston tumanidagi 7-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1978-yildan 26-maktabda direktor. 1983-yildan Qashqadaryo viloyatining Nishon tumanidagi 4-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi. "Qalb javohiri", "Men seni kuylayman", "Tallimarjon boychechagi", "Tuygular jilosi", "Armonli dunyo" sheʼriy toʻplamlari, "Oʻlib tirilgan odam" hikoyalar toʻplami muallifi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Gʻoliblar

Gʻoliblar — Jizzax viloyati Arnasoy tumanidagi markaziy mahalla hisoblanadi. Tuman hududidagi mahallalar ichida tuman markaziga eng yaqin joylashgan mahalladir. Tumanning janubiy hududida 60 km uzoqlikda joylashgan. Mahallaga eng yaqin temir yoʻl stansiyasi Doʻstlik hisoblanadi(15 km), viloyat markazi (Jizzax shahri) dan 65 km shimolda joylashgan. Umumiy aholisi 10 ming kishiga yaqin bo'lib, tez suratlarda o'sib bormoqda. Paxta tozalash zavodi, MTP, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, kichik, oʻrta biznes korxonalari va mikrofir-malar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari faoliyat koʻrsatadi. Umumiy taʼlim maktablari, kasb-hunar kolleji, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari, klub muassasalari, madaniyat uylari bor. Tuman markaziy kasalxonayei va uning boʻlimlari, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi.

Joylashuvi
Goliblar Och dasht deb nomlanuvchi tekislikda joylashgan. XIX asrning oʻrtalarigacha amalda choʻl boʻlgan bu yarim choʻl hududi hozirda toʻliq qishloq xoʻjaligi erlari bilan band boʻlib, bu sugʻorish tufayli amalga oshirilmoqda. Gʻoliblarda mahalliy kanallar orqali suv oqimini tartibga soluvchi Oqbuloq kollektori mavjud. Gʻoliblar — yosh aholi punkti. U allaqachon Sovet davrida tashkil etilgan va 1975-yilda Arnasoy tumanining ma'muriy markaziga aylandi. Dastlab, qishloq taniqli chex kommunist jurnalisti Yuliy Fuchik nomi bilan atalgan (u bir muncha vaqt O'zbekistonda yashagan ) , ammo 1990-yillar boshida aholi punkti Goliblar, ya'ni "g'oliblar" degan ma'noni anglatadi.

Qishloqda intensiv qishloq xo‘jaligidan tashqari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari, davlat sektori muassasalari, shuningdek, ta’lim va tibbiyot muassasalari joylashgan.

Eng yaqin shaharlar
G'oliblar mahallasiga eng yaqin joylashgan lokatsion hududlar Zafarobod 12 km, "Paxtakor" 21 km, Gagarin 30 km, Paxtaobod 30 km, Uchtepa 32 km, Jizzax 41 km, Yangiqishloq 42 km, Sardaba 45 km, Jetisay 48 km, Qozogʻiston, Gallyaaral 57 km, Dashtobodc65 km, Dehqonobod 69 km, Navro‘z 69 km, Do'stlik 71 km, Zomin 73 km, Marjonbuloq 73 km, Baxt 73 km, Guliston 75 km, Sirdaryo 76 km, Yangiyer 84 km uzoqlikdagi shaharlar hisoblanadi.
Bundan tashqari ushbu hududda Abdulla Qahhor nomidagi 8- umumiy o'rta ta'lim maktabi, 5-sonli musiqa va san'at maktabi kabi o'quv dargohlari mavjud.

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Arnasoy tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari

Manbalar
Gʻubdintogʻ

Gʻubdintogʻ, Habduntogʻ - janubiy Nurota togʻlaridagi (Samarqand viloyati) tizma. Shimolida Qoʻytosh botigʻi orqali Nurota tizmasidan ajralib turadi, janubida Zarafshon vodiysi bilan chegaralangan. Gʻarbdan sharqqa 30 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 700–1000 m. Eng baland joyi 1672 m. Yon bagʻirlari soy, quruq oʻzan va jarliklar bilan kesilgan. Gʻubdintogʻ paleo-zoy davri slanets, qumtosh, ohaktoshlaridan tashkil topgan antiklinal strukturadir. Iqlimi kontinental, quruq, qishi nisbatan sovuq, yozi issiq. Yillik yogʻin 500 mm gacha. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —2°, iyulniki 20—25°. Gʻubdintogʻning yon bagʻirlarida tipik va toʻq boʻz, suvayirgʻich qismida chymli, jigarrang tuproqlar tarqalgan. Dashtga xos turli oʻt oʻsimliklari va soylar boʻyida butalar oʻsadi. Togʻ etaklari va yon bagʻirlarining quyi qismlari bahorikor dehqonchilikda va yaylov sifatida foydalaniladi. Gʻubdintogʻning sharqiy qismida Marjonbuloq oltin koni bor.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Gʻuzor

Gʻuzor — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyati  Gʻuzor tumanidagi shahar (1977-yildan), tuman markazi. Aholisi 49,7 ming kishi (2022).

Tarixi 
Gʻuzor koʻp asrlik tarixga ega. Manbalarda shahar nomi Huzor, Gʻuzor deb yuritiladi.  Buxoro amirligidagi mavjud 27 beklikning biri boʻlgan. 1977-yilda Gʻuzorga shahar maqomi berilgan, bungacha qishloq sifatida yuritilgan. Gʻuzorda polyaklar harbiy qabristoni bor.

Geografiyasi 
Gʻuzor Qarshi shahridan 58 km janubi-sharqda,  Qashqadaryoning irmogʻi boʻlgan Gʻuzordaryo boʻyida joylashgan. Shaharda shu nomdagi temir yoʻl vokzali (3 km) mavjud. Qarshi, Kitob, Qumqoʻrgʻon temir yoʻllari Gʻuzor temir yoʻl bekatida tutashadi.

Sport 
„ Shoʻrtan“ futbol jamoasi Gʻuzor sharafini himoya qiladi. Jamoa Oʻzbekiston Pro ligasi vakili. Shoʻrtan 2010-yil Oʻzbekiston Oly ligasida 4-oʻrin, 2014-yil Oʻzbekiston Birinchi ligasi gʻolibi boʻlgan. 2010-yil Oʻzbekiston kubogi bahslarida finalgacha yetib borgan.

Iqtisodiyoti 
Qishloq xo‘jaligi xom ashyosini qayta ishlash, qurilish tashkiloti, kimyo va agrokimyo korxonalari. Yengil sanoat korxonalari shaharda joylashgan.

Ijtimoiy soha 
Umumiy taʼlim maktablari, litseylar, kasb-hunar kollejlari bor. Tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻlari mavjud. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Gʻuzor yonidan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtgan. Gʻuzordan Qarshi, Samarqand va boshqa shaharlarga avtobus va marshrutli taksilar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Gʻuzor tumani
Gʻuzordaryo

Gʻuzordaryo — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Qashqadaryoning chap irmogʻi. Uz. 86 km. Havzasining maydoni 3170 km². Suv yigʻilish maydonining oʻrtacha balandligi 1532 m. Hisor tizmasining shim.garbiy yon bagʻridan boshlanadigan Katta Oʻradaryo va Kichik Uradaryolarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Togʻlardan oqib chiqqach, tekislikdan oqib Qashqadaryoga quyiladi.

Oʻrtacha yillik suv sarfi 5,9 m:’/sek. Eng koʻp suv sarfi 15,9 m³/sek., eng kam suv sarfi 0,31 mUsek. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Eng koʻp suv sarfi aprelda (22,5%), eng kam suv sarfi sentabrda (3,6%) kuzatiladi. Gʻ.ning yuqori qismida Pachkamar suv ombori barpo qilingan hamda daryodan irrigatsion kanallar chiqarilgan. Suvi, asosan, ekin maydonlarini sugʻorishga sarf boʻladi.

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qashqadaryo viloyati
Gʻul

Gʻul — 1) oʻrta asrlarda turkiy xalqlar va moʻgʻullar qoʻshinining markazida va qanot (flang)lar oldida, podshoh, xon huzurida turuvchi maxsus harbiy qism. Arabcha qalb deyilgan. Markazda turuvchi Gʻ. ulugʻ Gʻ., qanotlardagisi esa kichik Gʻ. deb atalgan. Harbiy yurish vaqtida qoro-vul oldiga ham Gʻ. qoʻyilgan. Katta (ulugʻ) Gʻ.ga xonning oʻzi yoki tajri-bali amirlaridan biri qoʻmondonlik qilgan; 2) bandilarning oyoq va boʻyniga kiygizib qoʻyiladigan jazolash asbobi; kishan.
Gʻulja

Gʻulja (Qulja, Inin) — Xitoy Xalq Respublikasining shimoliy-g‘arbiy qismidagi shahar. Sintszyan — Uygʻur muxtor rayonida, Ili — Qozoq muxtor viloyatining markazi. Ili daryosi vodiysidagi muhim iqtisodiy markaz. Aholisi 368 800 kishi (2010-yil). Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, muzey mavjud. Chorvachilik mahsulotlari qayta ishlanadi. Gilam toʻqiladi. Shahar yaqinidagi konlardan uran, volfram va boshqa rangli metall rudalari, asbest va grafit qazib olinadi. Shahar atrofida mevali bogʻlar barpo qilingan. Shahar yangi va eski qismdan iborat: anʼanaviy hovlilardan iborat va koʻchalari chiroqsiz boʻlgan mahallalar bilan bir qatorda yangi zamonaviy va koʻp qavatli imoratlar koʻp qurilgan. Turizm markazlaridan. G‘uljaning aholisi asosan uygʻur , xan , xuey va qozoq, shuningdek, moʻgʻul, xibe, oʻzbek, rus hamda boshqa millat vakillaridan iborat.

Shahar oʻrnida qadimda Lama ibodatxonasi boʻlgan. Gʻulja toponimining etimologiyasi ham shu ibodatxona nomi bilan bogʻliq. Biroq mahalliy xalq oʻrtasida saqlanib qolgan maʼlumotlarga koʻra, Gʻulja — arxar soʻzining qadimiy turkiy nomidir. Shaharda 2400–2500-yil muqaddam misdan yasalgan arxar haykali topilgan. Bu esa Gʻulja toponimining tarixi miloddan avvalgi 5-asrga borib taqalishini koʻrsatmoqda. Gʻulja va uning atrofida topilgan 3 ming yillik tarixga ega arxeologik buyumlar (oltin va misdan yasalgan hayvon va odamlar haykalchalari, maishiy buyumlar va boshqalar), 2400 yillik tarixga ega mis koni shahar nisbatan yosh boʻlsa-da, bu yerda qadimdan rivojlangan madaniyat mavjud boʻlganini koʻrsatadi. Chingizxonning 2-oʻgʻli Chigʻatoy hukmdorligi davrida shaharda hunarmandchilik rivojlandi. Jungʻariya xonligi davrida (1635-1755) xon oʻrdasi Gʻuljaga yaqin yerda joylashgan. Manchjurlarning Sin imperiyasi G‘uljada Sharqiy Turkistonni boshqargan oʻz harbiy qoʻmondoni va qoʻshinlarini joylashtirgan. Oʻsha davrda Gʻulja atrofida 6 qalʼa qurilgan. 18-asrda shahar, ayniqsa, rivojlandi. 1933-yilgi "3 viloyat (Ili, Tarbagʻatoy, Oltoy) inqilobi" davrida Gʻulja hukumat markazi edi.
Gʻulja tekisligi

Gʻulja tekisligi - XXRning gʻarbiy qismidagi tekislik, Sin-szyanUygʻur muxtor rayonida. Ili daryosining yuqori oqimidagi vodiysi, Boroxoro togʻi va Ketmon togʻ oldi tekisliklari Gʻulja tekisligi tarkibida. Bal. 670–800 m. Yillik yogʻin 225 mm. Ili daryosi vodiysi, asosan, dasht landshaftidan iborat. Togʻ oldi tekisliklarida har xil boshokli oʻtlar oʻsadi. Katta qismi oʻzlashtirilib, sugʻorib dehqonchilik qilinadi. Aholi zich joylashgan. Mevali bogʻlar bor.

 

Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Gʻulomgardish

Gʻulomgardish — ichkaripan tashqarini ayirib turuvchi toʻsiq; hovli yoki qoʻrgʻonning darvoza oldidagi usti berk yoʻlaksimon bostirma, dalon. Qadimda qalʼa yoki qoʻrgʻondagilarning xavfsizligini taʼminlash maq-sadida qurilgan, darvoza oldidagi murakkab mudofaa inshooti hisoblangan. Qad. Yunoniston meʼmorli-gida labirint deb atalgan. Keyinchalik ichkarini gʻulomlar nigohidan pana qiluvchi vositaga aylangan. 

 

Arxitektura
Gʻulomiya

"GʻULOMIYA" — Oktabr toʻntarishigacha Toshkentda toshbosma usuli bilan mahalliy tilda kitob nashr etilgan bosmaxona. 1889-yil Gʻulom Hasan Orifjonov tomonidan dastlab muqovaxona, 1908-yil toshbosmaxona ochilgan. Gʻ.H.Orifjonov oʻzi ham oʻzbek klassiklari asarlarini keng yoyish va xattotlik sanʼati anʼanalarini taraqqiy ettirish tarafdori boʻlgan, xattotlik qilgan.

"Gʻ."da bosilib chiqqan dastlabki kitoblardan biri Firdavsiyning "Shohnoma"si boʻlgan ("Shohnomai Firdavsiy"). Soʻng Navoiy "Devon"i, Fuzuliy "Gʻazaliyot"i, Muqimiy "Bayoz"i, shuningdek, "Haftiyak", "Soʻfi Olloyor", "Chor kitob", "Qurʼ-on", "Nodir ul-meʼroj", "Tashih ul-imomiy" kabi turli mazmundagi kitoblar ham bosilib chiqqan. "Gʻ." nashrlari adadi 2—3 ming nusxa atrofida boʻlgan. Bu yerda jami yuzdan ortiq kitob va risolalar chop etilgan. "Gʻ." Turkistonda toshbosma kalligrafiyasining rivojlanishida muhim rol oʻynagan.
Ayyub Gʻulomov

Ayyub Gʻulomovich Gʻulomov (1914.15.5 - Toshkent - 1986.30.5) - tilshunos olim, oʻzbek ilmiy grammatikasining asoschilaridan biri. filol. fanlari doktori (1958), professor (1959). Toshkent pedagogika instituti oʻzbek tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1936). Toshkentdagi oʻrta maktablar va pedagogika texnikumlarida oʻqituvchi (1930—35), pedagogika institutlarida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1936—57). Ayni paytda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim (1940— 46; 1967—69), sektor mudiri (1946— 49), Oʻrta Osiyo (Toshkent) universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasida dotsent (1942—46), kafedra mudiri (1946-86).

Gʻulomovning ilmiy asarlari oʻzbek tilshunosligining fonetika va grammatika, leksikologiya va soʻz yasalishi, uslubshunoslik va nutq madaniyati, etimologiya va leksikografiya sohalari, oʻzbek tili tarixi va dialektologiyasi masalalariga bagʻishlangan. Uning "Oʻzbek tilida kelishiklar" (1941), "Oʻzbek tilida koʻplik kategoriyasi" (1944), "Sodda gap sintaksisi" (1948), "Oʻzbek tili morfologiyasiga kirish" (1953), "Feʼl" (1954), "Sodda gap" (1955) kabi asarlari oʻzbek tili ilmiy grammatikasining shakllanishiga asos boʻlib xizmat qiddi. Gʻulomov oʻrta maktablarning 5—9-sinflari uchun "Oʻzbek tili darsliga" (oʻtgan asrning 70—90-yillarida 20-martaga yaqin nashr etilgan) va oliy oʻquv yurtlari uchun "Hozirgi oʻzbek adabiy tili" (1961; 2nashri — 1965) kabi darslik va bir qancha qoʻllanmalarning, 2-j.li "Oʻzbek tili grammatika-si" (1975—76) ning mualliflaridan biridir.

A;..’Oʻzbek tilida aniqlovchilar, T., 1940; Oʻebek tilida urgʻu, T., 1947; Etimologik noaniqliklar, T., 1975; Oʻzbek tili morfem lugʻati, T., 1977 (hamkorlikda).
Ulugʻ Gʻulomov

Gʻulomov Ulugʻ Gʻafurovich (1933. 10.1 - Toshkent - 1990.15.3) - fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1973). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1983). Fizika-mat. fanlari doktori (1972). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizika-texnika institutida ilmiy xodim (1959—62), direktor oʻrinbo-sari (1962), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida direktor oʻrinbosari (1962-69), direktor (196978; 1989-90), laboratoriya mudiri (1978—90). Ilmiy ishlari, asosan, elementar zarralar fizikasi, relyativistik yadrolar fizikasi, radiatsion materialshunoslik, aktivatsion tahlil va radioak-tiv izotoplardan foydalanish sohalariga oid. Yadro emulsiyalarida gi-perfragmentlarning hosil boʻlish mexanizmlarini, yuqori energiyali elementar zarralarning murakkab yad-rolar bilan oʻzaro taʼsirini, relyati-vistik yadrolarning yadro bilan toʻqnashishi mexanizmlarini tadqiq etgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970). Toshkent shahri Ulugʻbek shaharchasidagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
10-yanvarda tugʻilganlar
15-martda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Gʻumay

Gʻumay — boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi silliq, boʻyi 2 m gacha oʻsadi. Barglari choʻziqnashtarsimon, poya uchida koʻp boshokli choʻzinchoq roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Iyul-avgustda gullaydi va mevalaydi. Bir tupi 2—4 minggacha urug beradi. Urugʻi tangacha qobiqli boʻlib, tuproqda 3—4 yilgacha unuvchanlik qobiliyatini saqlaydi. 30—35° optimal temperaturada yaxshi unadi. Iddizpoyasi oq rang boʻtimlarga ajralgan, shoxlanadi, tarvaqaylab oʻsadi, 20—50 sm chuqurlikgacha kirib boradi. Gʻ. issiqsevar, 0° dan past temperaturada nobud boʻladi. Ildizpoyasi va urugʻidan qoʻpayadi. Oʻrta Osiyoning sugoriladigan yerlarida keng tarqalgan. Sabzavot va meva ekinzorlarida, ayniqsa, gʻoʻza orasida koʻp uchraydi. Shunintdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylarida va boshqa yerlarda oʻsadi. Gʻ. tarqalgan joylarda hosildorlik 50% gacha kamayadi.

Kurash choralari: ketma-ket 2—3 agrotexnik va kimyoviy (dalapon bilan) tadbirlarni birgalikda qoʻshib olib borish; ildizlarni quritish uchun yozda yerni kesakli qilib shudgorlash; chuqur kuzgi shudgor; ekinlarni oʻz vaqtida chuqur kultivatsiya qilish, yerga beda ekish; Gʻ. ildizlarini terib olish.
Gʻumbak

Gʻumbak — hasharotlarning toʻliq oʻzgarish bilan rivojlanishidagi bosqich. Gʻ. oziqlanmaydi, odatda harakatsiz, biroq uning ichida juda chuqur oʻzgarishlar yuz berishi tufayli lichinka organlari qayta shakllanib, yetuk forma — imago vujudga keladi. Gʻ.ning 3 xili mavjud: erkin (ochiq), yopiq, yashirin (soxta pillali). Erkin Gʻ.ning oyoq, moʻylov va qanotlari tanasiga yopishmasdan, faqat jips yigʻilib turadi; voyaga yetgan hasharotga oʻxshaydi (mas, qoʻngʻizlar, pardaqanotlilar, toʻrqanotlilar va baʼzi ikkiqanotlilar). Buloqchilar va tuyaboʻyinlarning Gʻ.lari faol hara-katlanadi. Yopiq Gʻ.da moʻylov, oyoq va qanotlar tullash bezlari ajratgan suyuqlikdan vujudga kelgan umumiy qoplam — tigʻiz kutikula tufayli tanaga yopishib turadi (koʻpgina kapalaklar, bargxoʻr qoʻngʻizlar va ikkiqanotlilar). Ularning Gʻ.lari erkin Gʻ.ka nisbatan kam harakat. Yashirin Gʻ.da oxirgi tullash terisi tashlanmaydi va undan soxta pilla vujudga kelib, Gʻ.ni qoplab turadi. Bu qoplamdan lichinka koʻrinmaydi (koʻpgina ikkiqanotlilar). Lichinkaning Gʻ.ka aylanishi odatda pana joylar (tuproq, oʻrmon toʻshamasi, poʻstloq osti, yogʻoch)da, kamdan-kam ochiq yerlar (poʻstloq usti, barg va boshqalar)da yuz beradi.

Gʻ.lik davri koʻpchilik zararkunandalarning qishlovchi bosqichidir. Profilaktik qarshi kurash tadbirlarini hasharotlarning qishlovchi shakli — Gʻ.ni yoʻq qilish uchun qoʻllash yaxshi samara beradi.

Zoologiya
Gʻunajin

Gʻunajin — 2 yoshdan oshgan urgʻochi qoramol. Tanalar zoti va oʻsishiga qarab birinchi bor qochirishga qoʻyiladi va boʻgʻozlik muddati 6 oyga yetganda Gʻ. guruhiga kiritiladi. Gʻ.lar boʻgʻozlik davrida toʻyimli va sifatli ozuqalar, makro- va mikro-elementlar, mineral ozuqali qoʻshimchalar bilan boqiladi va parvarishlanadi. Qishki yoki yozgi ratsion toʻyimliligi 8,5—9 ozuqa birligiga, quruq modda 8 – 10 kg, hazm boʻladigan protein 800—900 g ga yetkaziladi. Bunday parvarish Gʻ.ning sogʻlom oʻsishi va homilaning normal rivojlanishini taʼminlaydi. Tugʻishiga 10 kun qolganda ratsiondagi shirali va konsentrat ozuqalar miqdori 50% ga kamaytiriladi, tugʻishi nazoratga olinadi hamda uning buzoqlashida birinchi yordam koʻrsatiladi.
Gʻunjak gʻori

Gʻunjak gʻori — Samarqand viloyati Narpay tumanidagi gʻor. Turitogʻning (Zirabuloq — Ziyovuddin togʻlari) janubiy yon bagʻrida, 620 m balandlikda joylashgan. Devon davriga oid ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi Turitogʻning yon bagʻrida (quduq shaklida, diametri 1,5 m). Gʻunjak gʻori ichida, marmar oniksini qazib olish maqsa-dida, portlash ishlari natijasida vujudga kelgan (uz. 40 m li) shtolnya mavjud. Shtolnya orqati (uz. 11 m, eni 4-5 m, bat. 2-4 m) gʻor xonasiga kiriladi. Xonadan gʻorning katta xonasiga boruvchi yoʻlakcha (uz. 6 m, eni 1-2 m, balandligi 1,5 m) boshlanadi. Katta xona gumbaz shaklida boʻlib diametri taxminan 20 m, balandligi 15 m. Katta xonaning shipida yer ustiga chiqiladigan (uz. 4 m, diametr 2 m gacha boʻlgan) boʻshliq bor. Katta xonada kaltsiy va aroganit minerallaridan stalaktit va stalag-mitlar hosil boʻlib, baʼzi joylarda tutashib ustunlar hosil qilgan. Katta xonadan pastga tomon yoʻlak-chalar tarqalgan. Gʻorning katta xonasidagi temperatura 15°, nisbiy namlik 40% (iyun oyida). Gʻorning umumiy uz. 90 m, maydoni 404 m2, hajmi 3,6 ming m3dan ziyod.

 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Gʻunt

Gʻunt — Tojlkiston Respublikasidagi daryo. Panj daryosining oʻng ir-mogʻi. Uzunligi 296 km, havzasining maydoni 13,7 ming km². Sharqiy Pomirdagi Janubiy Alichur tizmasining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Muzduayreksoy irmogʻi quyilgungacha Gʻurumdi, boshgumbaz daryosi quyilgungacha — Irikyoq, soʻngra Yashilkoʻlgacha Alichur deb ataladi. Koʻldan oqib chiqqandan soʻng Gʻ. deb nom oladi va Rushon hamda Shugʻ-non tizmalari orasidagi tor vodiydan oqadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyida (Xorugʻ shahri) 106 m³/sek. Gʻ. boʻyida Xorugʻ GES qurilgan.

Alfavit boʻyicha daryolar
Tojikistondagi daryolar