Kahta

Kahta (kurd : Kolik, suriy : ܓܟܬܝ/ Gakhti [kh = h],  ) — Adıyaman viloyatining eng yirik tumani. Aholisi 127 534 kishi. 41-okrug Shahardan 1 km shimolda joylashgan Nemrut tog'i tarixiy va madaniy yodgorliklarga ega.

Kahta ismining kelib chiqishi 
Tuman nomining manbasi; Manbalarda Kahta nomining qayerdan kelib chiqqanligi haqida koʻp maʼlumot boʻlmasa-da, “Kahta” nomi forschada “Togʻ etagi” maʼnosini bildirishi va Komagenelilardan oldin mintaqada hukmronlik qilgan forslar tomonidan qoʻllangani tushuniladi. bu nom eski aholi punkti joylashgan joydan kelib chiqqan. Eski tuman markazi Eski Kahta bo'lib, Nemrut tog'ining etagida joylashgan.

Tarix 
Kaxtaning tarixi ertalabki tsivilizatsiyaning tug'ilgan joyi bo'lgan Mesopotamiyaga yaqinligi tufayli tarixdan oldingi davrlarga borib taqaladi. Geografik joylashuvi tufayli u tarixdan oldingi davrlardan hozirgi kungacha son-sanoqsiz sivilizatsiyalarga mezbonlik qilgan. Mintaqada olib borilgan arxeologik qazishmalardan olingan asarlar va topilmalar va bugungi kungacha saqlanib qolgan tirik tarixiy topilmalar eng yorqin dalildir. Adıyaman muzeyida paleolit, neolit, xalkolit va bronza davrlariga oid artefaktlar namoyish etilmoqda. Miloddan avvalgi 2000-yilda Kommageniya qirolligi tashkil etilgunga qadar (miloddan avvalgi 69-yil) Xettlar, Mitannilar, Aramilar, Ossuriylar, Soʻnggi Xetlar, Forslar, Qummurlar va Makedoniyalik Aleksandr Makedonskiy va Sharqiy Rim imperiyasi hukmronlik qilgan.

Miloddan avvalgi 69-yilda asos solingan Kommageniya podsholigi, bugungi kunda dunyoning sakkizinchi mo'jizasi sifatida ko'rsatilgan Nemrut tog'idagi ulkan haykallar va boshqa tarixiy ashyolarni tumanda qoldirgan. Mintaqada 142 yil hukmronlik qilgan va bugungi kungacha saqlanib qolgan asarlarni qoldirgan Kommageniya qirolligi milodiy 72-yilda Rim imperiyasi tomonidan tugatilib, Suriya viloyati bilan bogʻlangan. Tumanning nomi qadimgi va Vizantiya davrida noma'lum. Oʻrta asrlarda islom olamining chegara qalʼalaridan biri boʻlgan.

Milodiy 670-yilda Umaviylar, 758-yilda Vizantiya va Sosoniylar, 926-yilda Hamdoniylar, 1226-yilda Seçuklular, 1284-yilgacha Mamluklar, Artukiylar va Dulqodiroʻgʻullari, 1393-yilda Temur va 1516-yildan keyin Usmonlilar imperiyasi bu hududni egalladi.

Qahta shahri respublikaning dastlabki yillarida hozirgi joyiga koʻchirilgan va ilgari hozirgi Koʻchahisor (Qadimgi Kaxta) qishlogʻi joylashgan. Miloddan avvalgi III asrning birinchi yarmida bu hududda ARSEMES ismli podshoh hukmronlik qilgan deb taxmin qilinadi.

II. Seleukos Miloddan avvalgi (miloddan avvalgi 246-225) akasi Arsemes ismli shoh nomi bilan atalgan ikkita shaharni ko'ramiz. Ulardan birinchisi qadimgi Kaxta qal'asi qarshisidagi Arsemiyaning yuqori qismidir. Kahta qalʼasi Saljuqiylar imperatori Alparslonning Manzikertdagi gʻalabasidan (1071) soʻng (1085) Vizantiyaliklardan tortib olingan. Mintaqa vaqti-vaqti bilan Malatya Danishmendlar, Saljuqiylar va Artuklar o'rtasida qo'l almashadi. Qal’ani keyinchalik Melikul-Mansur ta’mirlagan. (12-asr) Harput amirligi bir muddat Danishmendlar va Saljuqiylar oʻrtasida qoʻl almashgan. Sulton Aloeddin Keykubodning sarkardasi Jayli Bey qal'ani keyinchalik egallab oldi.

Mintaqada saljuqiylar hukmronligi boshlanadi. (1226) Bobo Ishoq qo'zg'oloni (1240-1241) paytida Kahta ishdan bo'shatildi.

Mamluklar va moʻgʻullar oʻrtasidagi urushlarda Kaxta qalʼasining nomi tez-tez tilga olinadi. 1283-1289-yillarda qal'ani Halab hokimi Qora Sungur egallagan. Qayta arbitraj qilinadi. Keyin Usmonlilar hukmronligi ostiga o'tadi.

Temur Malatya va Kaxtagacha boʻlgan qalʼalarni qoʻlga kiritgach, Yildirim Beyazid qalʼalarga qoʻygan qoʻriqchilarni ishdan boʻshatib, turkmanlardan Qora Usmonni taxtga oʻtqazdi. Temurning chekinishi bilan mamluklar mintaqada hukmronlik qiladilar. (1417-1418) Mamluklarning hukmronligi Yavuz Sulton Salim mintaqani egallab olguncha davom etadi.

1516-yilda Yavuz Sulton Salim davrida Usmonlilar hukmronligiga oʻtgandan soʻng, boshqa tumanlar kabi Dulkadirli amirligiga, Kanuniy davrida sanjak markaziga aylantirilgan Samsatga esa Zülkadiriye viloyatiga bogʻlangan. (Maraş). Kahta 1531-yilda Malatyaga, 1349-yilda esa Xisn-i Mansurga (Adiyaman) ulangan. 1859-yilda Malatya sanjakka aylangach, Kahta ham boshqa tumanlar kabi Malatya bilan qayta bogʻlandi. Bu holat Usmonli Imperatorligining qulashigacha davom etadi. 1859-yilda Kaxtadagi Abdal qo'zg'oloni bostirildi.

Milliy kurash chog'ida M. Kamolni qo'lga olib, uni zararsizlantirishni topshirgan Ali Galip Malatyada bosimga uchraganida Kaxtaga keladi. U hamrohlik qilgan kishilar bilan Hoji Bedir Beyning mehmoni edi. Hoji Bedir Beydan umid qilgan dastakni topa olmagach, 1919-yil 15-9-da Kaxtadan Urfaga, u yerdan Halabga qochadi.

Kaxta respublika davrida Malatiya tumani sifatidagi maqomini saqlab qolgan.

Respublikaning ilk yillarida eski Kahtadan ko'chdi. U hozirgi joyiga, 26 km janubga ko'chiriladi.

Tarixiy joylar 
Dunyoning 7-mo'jizasi (dunyoning eng katta ochiq osmon ostidagi muzeyi), Nemrut tog'i xarobalari, Cendere ko'prigi, Eski Kahta qal'asi, Arsemiya, Karakush tepaligi asosiy xarobalardir. Qahta bo'ylab shu va shunga o'xshash noyob xarobalar mavjud. Dunyodagi eng katta Zevs qirolining haykali Nemrut tog'i xarobalarida joylashgan.

Geografik tuzilishi 
Tuman markazining aholi punkti tekislikda. Tumanning shimoliy qismi togʻli boʻlib, bu hududdagi qishloqlar togʻ yonbagʻirlarida, dehqonchilik yerlaridan tashqarida qurilgan. Janubdagi qishloqlar tekislikda joylashgan.

Qahta; 38-17 sharqiy uzunlik va 37-45 shimoliy kenglikda joylashgan. Dengiz sathidan 750 m balandlikda joylashgan. Shimolda balandligi 2000 m gacha boʻlgan togʻ tizmalari bilan oʻralgan, tuman 1490 km 2 sirt maydoniga ega. Adıyaman viloyatining 33-sonli km. sharqda joylashgan. Tuman yer yuzasining taxminan uchdan ikki qismi, jumladan, Kaxta shahri markazi 1-darajali zilzila zonasida, qolgan uchdan bir qismi esa 2-darajali zilzila zonasida joylashgan.

Kahta tumani sharqda Gerger tumani, janub va janubi-sharqda Shanliurfa viloyati, janubi-gʻarbda Samsat tumani, gʻarbda Adıyaman, shimolda Sinjik tumani va Malatya viloyati bilan oʻralgan. Hozirgi vaqtda Otaturk to'g'on ko'li sharqiy va janubi-sharqiy qismlarda tuman chegarasini tashkil qiladi.

Tumanning shimoliy qismi togʻli hududlardan iborat boʻlsa, janubiy qismi tekisliklardan iborat. Shimoldagi eng baland nuqtasi Nemrut togʻi (2206 m). Kahta, Antitoros tog'larining janubiy etaklaridan boshlanib, janubga qarab, Harran tekisligiga qarab cho'zilgan quruqlik tuzilishiga ega. Tuman markazi tekislikda tashkil etilib, janubga qarab kengayib bormoqda.

Demografik tuzilma 
tuman; 2 shahar, 102 qishloq va 18 mahalladan iborat. Bundan tashqari, tumanning Bölükyayla shaharchasi 4 ta mahalladan va Akıncılar shaharchasi 4 ta mahalladan iborat.

hokimlar 

 2019- Ibrahim Yusuf Turanli
 2014-2019 - Abdurahmon Toprak
 2009-2014 - Ibrahim Yusuf Turanli
 2004-2009 - Abdurahmon Toprak
 1999-2004 - Ahmet Turanli
 1994-1999 - M. Yasin Erdem
 1989-1994 - Ahmet Turanli

Manbalar

Havolalar 

 LocalNet