MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chokar

Chokar — ilk oʻrta asrlar (4—8-asrlar) da qishloqning yirik mulkdor—dehqonlarning istehkomli qoʻrgʻonlari va mulklarini qoʻriklash va ularni tashqi hujumlardan muhofaza etish uchun tuzilgan yollanma qurolli otryad (guruh)Ch.lar guruhi 30—40, 50—100 va undan ortiq harbiy navkarlardan iborat boʻlgan. Ular qilich, qalqon, nayza hamda kamon va sadoq toʻla oʻklar bilan qurollangan. Chlar dehqon koʻrgʻonlariga yaqin yoki shahar girdida bino qilingan istehkomlarda yashaganlar. Bunday istehkomlar Chokardiza deb yuritilgan. Toshkentning Chaqar va Samarqandning Chokardiza kabi mahallalari ilk oʻrta asrlarda Ch.lar joylashtirilgan qarorgoxlarning oʻrni boʻlgan. Ch.lar baquvvat va abjir hamda oʻz valinemaʼtiga sadoqatli oʻspirinlardan tanlab olingan. Bunday sadoqetli va jangovar Ch.lar bilan dehqonlar yovgarchilik paytlarida dushmanga qarshi qarbiy yurishlarda qatnashar, osoyishtalik zamonda esa ularga suyanib qishloqning ziroatkoq ahrlisi ustidan oʻz xukmronligini oʻrnatishga harakat qilgan. Boshqa vaqtlarda ular dehqon xo'jaliklaridagi tartibga qarab turgan.

Manbalar

Adabiyot 
 Muhammadjonov A., Oʻzbekiston tarixi (IV asrdan XVI asr boshlarigacha), T., 2004.
Chokardiza

Chokardiza – tarixiy mavze. Samarqand shahrining Registon majmuasi yakinida, hozirgi Vobkent, Gʻijduvon va Buxoro koʻchalari oraligʻida joylashgan. Ilk oʻrta asrlarda (5—7-asrlar) bu yerda harbiy istehkom boʻlgan. Chokardiza – „chokar“ – jangchi va diza – qalʼa, yaʼni „jangchilar qalʼasi“dan olingan. Qalʼa yaqinidan Ch. kanali ham oʻtgan, u 1220-yilgacha „Joʻyi Arziz“ga ulanib, Samarqandni suv bilan taʼminlab turgan. 9-asrda Ch.da imom Abu Ishoq ibn Ibrohim ibn Sammosi Mutavaʼiyning bogʻi, oʻrtasida esa masjid boʻlgan. Imomning oʻzi ham shu yerga dafn etilgan. Keyinchalik Ch. musulmon olamining eng tabarruk qabristonlaridan biriga aylangan. Ch.da mashhur imomlar Moturidiy, Burhoniddin Margʻinoniy, Abu Hafs Najmiddin Umar ibn Muhammad an-Nasafiy va boshqa dafn etilgan. 2000-yil Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta I. A. Karimov tashabbusi bilan Ch.da katta taʼmirlash ishlari oʻtkazilib, Moturidiy yodgorlik majmui bunyod etiddi.

Maʼlumotlarga koʻra, imom Abu Mansur Moturidiy maqbarasi joylashgan Chokardiza qabristoni hududi 20 gektarga yaqin boʻlgan. Taxminan bu yerda 1 million 444 ming olimu ulamo qabri boʻlgan. Ularning 400 tasi Muhammad ismli mujtahidlardir.

Tarixiy manbalarga qaraganda, X asr boshlarida Chokardiza qabristoni oʻrnida Imom Somosiyga qarashli bogʻ boʻlgan. Samosiy oʻzining vasiyatiga koʻra, bogʻning eng baland yeriga dafn etilgan. Undan keyin boshqa mashhur olimlar va ilohiyotchilar, shu jumladan, Imom Moturudiy qabristonga dafn etiladi. Oradan vaqtlar oʻtib, Chokardiza qabristoni muqaddas joy deb eʼzozlana boshlanadi. Keyinroq bu hududda masjid barpo etilgan. Rekonstruksiya bosqichlarini oʻtkazib, XX asrga qadar saqlanib qolgan.

1920-yili Chokardiza qabristoniga sharqshunos, arxeolog olim Vasiliy Bartold tashrif buyurib, Imom Moturudiy dahmasining koʻrinishini tasvirlab bergan.

Sovetlar hukmronligi davrida qabristonda dafn etish taqiqlangan, qabrlar vayron qilingan. 1947-yilda hududlari uy-joy qurish uchun aholiga boʻlib berilgan. Oʻsha davrda koʻplab hurmatli kishilarning qabr toshlari poydevor sifatida foydalanilgan.

1999-yilda Oʻzbekiston Respublikasi hukumati Imom Abu Mansur Moturidiy tavalludining 1130 yilligini nishonlash toʻgʻrisida qaror qabul qildi. Yubiley tadbirlari doirasida Chokardiza qabristonida ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.

Tadqiqotlar natijasida qabriston bir necha qatlamlardan iborat ekanligi aniqlandi. Qabristonning maydoni 4,5 gektarni tashkil etadi. Mutaxassislar olib borgan tadqiqot ishlari natijasida Amir Temur davrida bunyod etilgan maqbara poydevori, shuningdek, bu yerda faoliyat koʻrsatgan masjid oʻrni topilgan. Imom Moturudiy va uning avlodlaridan birining maqbarasi bunyod etildi. IX-X asrlarda yashab oʻtgan Abu Mansur Moturidiy koʻzga koʻringan islom dinshunosi, musulmon fiqhi boʻyicha nufuzli mutaxassis, Qur’oni Karim tarjimoni hisoblanadi.

Manbalar 

  
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand
Suymonqul Chokmorov

Suymonqul Chokmorov (1939.9.11, Qirgʻiziston, Jontosh q. — 1992, Bishkek) — qirgʻiz aktyori, rej. Xalq artisti (1981). Bishkek badiiy bilim yurtini (1958) va Leningrad tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik va meʼmorlik intini (1964) tugatgan. 1969 i. "Qarash dovonidagi oʻq" filmidagi Baxtigul roli bilan kinodagi faoliyatini boshlagan. Doniyor ("Jamila"), Qorabolta ("Issiqkoʻl qizgʻaldoqlari"), temirchi Utur ("Olovga qulluq qil"), Maqsumov ("Yettinchi oʻq", "Oʻzbekfilm"), Boytemir ("Men — Tyanshan"), Axangul ("Vaxshiy"), Temur ("Qizil olma"), Jonbov ("Dersu Uzala"), Lao ("Ferdinand Lyus hayoti va oʻlimi"), Ozod Bayramov ("Oʻlan", 1978), Qosim ("Ayolsiz erkaklar") va boshqa obrazlar Ch. ijodida alohida oʻrin tutadi. Toxtagʻul nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureata (1980).

Sovet erkak aktyorlari
Cholgʻu yoʻli

Cholgʻu yoʻli — 1) makom cholgʻu namunalarining umumiy ifodasi; 2) oʻzbek ashula va qoʻshiklarining muayyan musiqa cholgʻularida ijro etishga moʻljallangan koʻrinishi (mac, dutor yoʻli, surnay yoʻli va boshqalar); 3) atokli sozanda — bastakorlarning ijrochilikijodkorlik uslubiga xos asarlar (mac, "Saqili Islimxon" "Saqili Ashkullo", "Saqili Niyozjonxoʻja").
Cholgʻu musiqasi

Cholgʻu musiqasi - musiqa cholgularida ijro etishga moʻljallangan asarlar. Yakkanavoz sozanda (mac, prelyudiya, kuy), ansambl (trio, kvartet) va orkestr tomonidan chalinadigan (simfonik musiqa kabi) turlari bor.

Musiqa
Chonju

Chonju, Chonchju - Koreya Respublikasining jan.gʻarbiy qismidagi shaqar. ChollaPukto provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 563 ming kishi (1995). Transport yoʻllari chorrahasi. Oziqovqat va toʻqimachilik sanoatlarining yirik markazi. Yogʻochsozlik va qogʻoz sanoati korxonalari mavjud.
Chopar

Chopar — otliq xabarchi. O'tmishda Sharqda, xususan, O'rta Osiyoda davlat ahamiyatiga molik va shoshilinch xabarlarni yetkazuvchi otliq. Choparlar hokim, viloyat beklari yoki hodisa sodir bo'lgan joyning oqsoqollari tomonidan tayinlangan. Ko'pincha Choparlar muhim xabarlarni estafeta tariqasida yetkazganlar. Choparlar uchun yo'l ustidagi manzilgoxlar (rabot, bekat, yom)da maxsus ot, ulov ajratilgan.
Chopiq

Chopiq, chopiq qilish — agrotexnika tadbirlaridan biri, ekinning qator orasi va ildiz atrofini 8—12 sm chukurlikda yuza yumshatish bilan birgalikda oʻsimlik tupi atrofiga tuproq uyish; Chopiqning asosiy vazifasi — ekin qator oralaridagi begona oʻtlarni yoʻqotish, ildizning rivojlanishi uchun tuproqni yumshatib, qulay namlik va tuproq sharoitini yaratish. Chopiq natijasida pushta va egatlarda hosil boʻlgan ortiqcha namlik yoʻqolib, tuproqqa havo oʻtishi yaxshilanadi, tuproq yaxshi qiziydi, ildizlar yaxshi rivojlanadi, sugʻorilganda ildizlar suvdan yaxshi bahra oladi. Qulay muddatlarda oʻtkazilgan Chopiq dalani begona oʻtlardan tozalaydi. Chopiqdan oldin qoida tarzida ekinlar sugʻoriladi va 2—3 kundan keyin yer yetilishi bilan Chopiq oʻtkaziladi. Kechikib oʻtkazilgan Chopiqda esa tuproq qotib, sifatsiz ishlanadi, oʻsimlik ildizlari kesilib, tuplari yulinib ketadi, tuproq nami behuda sarflanadi. Makkajoʻxori, tarvuz, qovun, bodring, pomidor, baqiajon va boshqa ekinlar hosildorligini oshirishda Chopiqning ahamiyati katta, chunki bu oʻsimliklar Chopiqdan keyin yangi ildizlar chiqarib avj olib oʻsadi. Chopiqning samaradorligi, asosan, uni oʻtkazish muddati va sifatiga boglik.

Yana q. 

 Kultivatsiya
Chopovul

Chopovul, chapovul (chopmoq, gʻorat qilmoq) — 1) Temuriylar, Shayboniylar, Oʻrta Osiyo xonliklari qoʻshinida dushman kuchlari yoki qishloq yoxud shaharlariga qoʻqqisdan hujum qilib, uni parokandaga uchratish maqsadida keng qoʻllanilgan taktik amaliyot; 2) gʻanim harbiy kuchlariga, unga tegishli obʼyektlarga toʻsatdan hujum qilib, oʻlja keltiruvchi suvoriy guruh. Bunday otliq guruh, shuningdek, chopovulchi istilohi bilan ham anglashilgan.
Chor Bakr

Chor Bakr — Buxoroda yashab oʻtgan (9—10-asrlar) mashhur toʻrt shayx (Abu Bakr Saʻd, Abu Bakr Fazl, Abu Bakr Muhammad, Abu Bakr Tarxon), masavvufning yirik namoyandalari. Chor Bakrlarning ajdodlari paygʻambar Muhammad (sav)ning nabirasi Imom Husaynga borib taqaladi. Ular Ali avlodlaridan 4 imom boʻlgan Jaʼfar as-Sodiqning nevaralari hisoblangan.

Chor Baklar Buxoroda vafot etgan va shahar yaqinidagi Sumitan mavzeida dafn etilgan. Ularning qabrlari ustida Abdullaxon II (16-asr) davrida hashamatli maqbara va boshqa meʼmoriy inshootlar qurilgan (qarang Chor Bakr meʼmoriy majmuasi).

Chor Bakrlar shajarasidan 16-asrda Joʻybor xojalari nomi bilan mashhur boʻlgan naqshbandiya tariqatining yirik shayxlari (qarang Xoja Muhammad Islom, Xoja Saʼduddin) yetishib chiqqan. Buxorolik shoir Toshpoʻlat Ahmad Chor Bakrlar faoliyati haqida "Chor Bakr" (1999) dostonini yozgan.

Abu Bakr Saʼd 
Abu Bakr Axmad ibn Xoja Saʼd Yamaniy (9-asr oxiri — 971?) — Buxoroda tugʻilgan. Uning otasi Xoja Saʼd Yamaniy imom Husaynning Zaynulobidin ismli oʻgʻlining farzandi boʻlib, u Buxoroga Ali ibn al-Husayn bilan birgalikda kelib ketgan (9-asrning soʻnggi choragi). Narshaxiyning yozishicha, Somoniylar amiri Ismoil Somoniy unga Buxoro yaqinidagi Joʻyi Moʻliyon mavzeidagi serhosil yerlarning katta qismini vaqf qilib bergan. Xoja Saʼd Buxoro atrofidagi Sumitan qishlogʻida chorbogʻ, bogʻ, sardoba, tegirmon, hovuz va boshqa binolar barpo etib, bu yerdan katta daromad olgan. Abu Bakr Saʼd va uning avlodlari somoniylar davrida Buxoroda shayxulislomlik qilishgan. Abu Bakr Saʼd otasi vafot etgach, uning oʻrniga Ismoil Somoniyning piri hisoblangan. U fikh maktabini tashkil etib, koʻplab ulamolarga ustozlik qilgan.

Abu Bakr Fazl 
Abu Bakr Muhammad ibn Fazl ibn Jaʼfar al-Buxoriy (9-asrning 2yarmi — 937?) — Imom Jaʼfar as-Sodiq avlodidan. Somoniylar davrida Buxoroga kelib qolgan. Uning "Musnadi Fazl" kitobi ayniqsa mashhur boʻlib, bu asar Chingizxon Buxoroni bosib olganda yondirib yuborilgan.

Abu Bakr Muhammad 
Abu Bakr Muhammad ibn Hamid (9-asrning 2yarmi — 937?) — Unga "shayx ul olam" unvoni berilgan. U Abu Bakr Fazl bilan bir yilda vafot etgan va ikkalasining qabrlari xam bir joyda yonmayon joylashgan.

Abu Bakr Tarxon 
Imom Abu Bakr Tarxon (9-asrning 2yarmi — 945?) — "Kitobi Mullazoda" asarida yozilishicha, u "Jomeʼ va musnad" kitobini yozgan.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Gafurova L.G., Kitobi Mullazade, T., 1992; Husenov S, Rajabova I., Chor Bakr, T., 2001; Yoʻldoshev N., Qurbonov H., Buxoro shahri va uning atrofidagi ziyoratgohlar tarixi, Buxoro, 2001.

Qahramon Rajabov.
Chor Bakr meʼmoriy majmuasi

Chor Bakr meʼmoriy majmuasi — Buxoroning Sumitan mavzeidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI—XIX-asrlar). Shu yerda yashab oʻtgan mashhur toʻrt shayx yaʼni Chor Bakr nomi bilan bogʻliq. Majmua Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Sumitan qishlogʻi Xoja Abu Bakr Saʼd mozori oldiga Buxoro xoni shayboniy Abdullaxon II tomonidan 1559-yilda xonaqoh, masjid, madrasa va katta bogʻdan iborat meʼmoriy majmua barpo etilgan, keyingi asrlarda yana qoʻshimcha binolar qurilib, atrofi bogʻlarga aylantirilgan. Mazkur meʼmoriy majmua uchun Abdullaxon II 70 ming tilla sarflagan. Majmuadagi xonaqoh boʻlib, uch tomonida eshik mavjud. Bino peshtoqi uch qavatli, ikki hujradan iborat boʻlib, gumbazli xona va peshtoqdan iborat. Xonaqoh qibla tomonida mehrob mavjud. Xonaqoh gumbazi Arki duzi uslubida qilingan. Xonaqohning peshtoqida „Baqara“ surasining 61-62-oyatlari keltirilgan. Peshtoqining 20 metr, poydevori esa 12 metrdan tashkil topgan. Chor Bakr meʼmoriy majmuasidagi madrasa oliy toifadagi madrasalardan biri hisoblangan. 1950, 1971, 1999-yillarda madrasada taʼmirlash ishlari olib borilgan. Majmuadagi masjid hashamatli boʻlib, peshtoq qismida hujralari mavjud. Masjid peshtoqida „Al-isro“ surasi keltirilgan. Masjid eshiklari esa Buxoroning qayragʻoch daraxti yogʻochidan ishlangan. Majmuadagi minora 1890-yilda Mirzo Hoji Joʻyboriy tomonidan tiklangan boʻlib, oldingi minora poydevori ustiga qurilgan. Majmuadagi qadamjoning maydoni 40 gektar boʻlib, qabriston qismi 12 gektar maydonnga ega. Chor Bakr meʼmoriy majmuasida Saʼdulla Xoji xarizarisi ham boʻlib, xonaqoh janubida joylashgan. Xazira yon tomonlarida 3 tadan hujralar mavjud. Xazira ichkarisida sogʻona va qabrlar mavjud. Bundan tashqari majmuada Akobir Xoja xazirasi, Nasriddin Xoja xazirasi, Abduaziz Xoja xazirasi, Atoullo Xoja xazirasi, Zaynab Sulton xonim xazirasi, Obid Xoja xazirasi, Poshshooyim xazirasi, Sa’dulla Xoja xazirasi va boshqa xaziralar ham mavjud.

Meʼmorchiligi 
Majmuadagi xonaqoh gumbazli xona va peshtoqdan iborat. Peshtoq bezagida koshinkori naqshlar va yirik kufiy yozuvlar, ikki yon qanotida guldastalar bor. Ichki bezagida ganchkorlik va qirma namunalari uchraydi. Madrasa peshtogʻi kengroq, dahanasi uch ravoqqa boʻlingan. Kitobasi arabiy yozuvdan iborat. Darsxona toʻrtburchak tarxli, gumbazli, burchaklari hujralarga tutashgan boʻlib, yon tarzlari qoʻshqavat ravoqlar qatorini takrorlaydi. Yozlik masjid maydon sahnining toʻrida madrasa va xonaqoh orasida joylashgan. Peshtogʻining 2 qanoti qoʻsh qavatli hujralardan iborat. Peshtoq oldidagi supa sahnidan namozgoh sifatida foydalanilgan. Moʻjaz minora meʼmoriy majmua markazida joylashgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Chor darvesh

"CHOR DARVESH" — Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan ishqiysarguzasht asar. Dastlabki nusxasi 18-asrda Oʻrta Osiyoda forsiy tilda nomaʼlum muallif tomonidan yaratilgan. "CH.d."ning syujeti boshqa sarguzasht asarlarga oʻxshab roviy xarakterga ega., "CH.d." muqaddima va xotimadan tashqari, 5 qismdan — Rum moliki Ozodbaxt va toʻrt darveshning sarguzashti tasviridan iborat. Ozodbaxt befarzand edi. Kunlardan bir kun taxt vorisi — farzand dogʻida yurgan Ozodbaxt kabriston ziyoratiga borib, toʻrt darveshga uchrab suhbatlashadi. Ulardan ikki nafari Ozodbaxtga oʻz sarguzashtlarini hikoya qiladi. Shundan soʻng podsho darveshlarni saroyga eltib, ziyofat beradi va qolgan ikki darveshning koʻrgankechirganlarini tinglaydi. Qissaxonlik ayni qizigan paytda saroy xodimi podshoh xotinlaridan biri farzand koʻrganligi haqida xushxabar keltiradi. Ozodbaxtning farzand koʻrishi, qissalar oxirida darveshlarning murodmaqsadlariga erishishi tafsilotlari "CH.d."ning syujetini tashkil qiladi. Qissa ichida qissa shaklidagi bu asarda mardlik va jasorat, insonsevarlik va ilmmaʼrifat, yuksak axloqodob targʻib etilib, xoinligu pastkashlik, nopokligu taʼmagirlik, boylikka ruju qoʻyish, xudbinlik qattiq qoralanadi. Farang, Rum, Shom podsholarining qizlari ayshishrat, rohat va farogʻatdan chin muhabbat yoʻlida sadoqatni, insonsevarlik, adolatpeshaligu haqiqatparvarlikni afzal biladilar, sodiq doʻst uchun jonfidolik qiladilar. Darveshlar siymosida ham ana shu xislatlar mujassam. Barcha sarguzasht qissalar singari "CH.d." ham nasrnazm aralash tarzda bitilgan. 19-asrda "CH.d." Bombay, Toshkent shaharlarida toshbosma usulda bir necha bor chop etilgan. "CH.d."ning oʻzbekcha (Xiromiy dostoni), qozoqcha (Shodi Toʻra dostoni) hamda "Bogʻu bahor" nomida urducha (Mir Ammon Dexdaviy qissasi) variantlari ham yaratilgan.

Adabiyot 
 Braginskiy I.S, Istoriya tadjikskoy narodnoy poezii, M., 1960.
Chor Minor

Chor Minor (fors. — toʻrt minora) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik (1807). Xalifa Niyozquli qurdirgan. Chor Minor anʼanaviy usulda qurilgan masjid hamda  madrasa, atrofi bir qavatli hujralar bilan oʻralgan hovlidan iborat.

Tarixi 
Madrasa XIX asrda Buxoroda yashab oʻtgan boy turkman Xalifa Niyozqul tomonidan bunyod etilgan. Toʻrt minorali binoni baʼzan bir vaqtlar orqa tomonida mavjud boʻlgan madrasalarning eshik qismi boʻlgani taxmin qilinadi. Chor Minor aslida yashash va ibodat qilish uchun moʻljallangan kompleks bino hisoblanadi. Madrasa avval boshda mavjud boʻlib, keyinchalik yiqilgan koʻhna madrasaning bir parchasi boʻlgan. Niyozqul madrasani nimaning yoki kimning sharafiga bunyod ettirgani nomaʼlum.

Meʼmorchiligi 
Bino bir vaqtning oʻzida masjid sanaladi. Oʻrta Osiyo meʼmorchiligida koʻrinishi jihatdan ajralib turuvchi bino zikrxonasi bilan ahamiyatga ega. Markaziy binoning har ikki tomonida mavjud boʻlgan hujralarning baʼzilari qulab tushgan va faqatgina poydevor oʻrni qolgan. Hujralar talabalar uchun yotoqxona vazifasini oʻtab kelgani taxmin qilinadi.

Sinchli peshayvon tipidagi masjid hovlining janubi-gʻarbiy burchagida joylashgan. Madrasaga 2 qavatli, gumbaz tomli darvozaxona orqali kiriladi. Murabba tarhli darvozaxona oʻziga xos mujassamot yechimiga ega: oldi peshtoqli, toʻrt burchagida toʻrtta minora joylashgan (nomi ham shundan), minoralarning tepa qismi gumbaz shaklida yakunlangan boʻlib, ular sirkori koshinlar bilan bezatilgan. 2 qavatli xonaning 1-qavati miyonsaroy koʻrinishida boʻlib, izoralari toshlar bilan qoplangan, tomi gumbazli, 2-qavati kutubxona, kutubxonaning shifti pastak gumbazli boʻlib, sodda muqarnaslar halqasi bilan toʻldirilgan. 2-qavatga minoralarning biridagi zina orqali chiqiladi.

Chor Minor madrasasining oʻng tomonida bino bilan yoshi tengligi taxmin qilinadigan hovuz mavjud. Bugungi kunda madrasa atrofi kichik rastalar va aholi yashaydigan xususiy uylar bilan oʻralgan.

1995-yilda Chor Minor madrasasi UNESCO tashkiloti tomonidan „Butun Jahon madaniy yodgorliklari“ ro‘yxatiga kiritilgan. 2000-yil 30-avgustda O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi qabul qilgan „Madaniy meros obyektlarini muhofaza qilish va ulardan foydalanish“ hamda 2008-yil 12-sentyabr „Muzeylar to‘g‘risida“gi qonunlarining ijrosi oʻlaroq meʼmoriy obidaning taʼmirtalab qismlari qayta tiklangan.

Galereya

Manbalar 

Buxoro madrasalari
Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
XIX asrda qurilgan madrasalar
1807-yilda qurilgan madrasalar
Choraymoqlar

Choraymoqlar — Afgʻonistonning shim.gʻarbi (600 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) va Eronning shim.sharqida (260 ming kishi) yashovchi xalqlar guruhi (jamshidlar, feruzkoʻhilar, taymanlar, teymurlar). Eron tillariga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar, Erondagi Ch.ning bir qismi — shialar.

Yana qarang 
 Hazoralar
 Afgʻoniston

Choraymoqlar
Chorbogʻ

Chorbogʻ yoki chahorbogʻ ( – toʻrt bogʻ) — sharq mamlakatlarida atrofi devor bilan oʻrab olingan koʻshk, ayvon, qoʻrgʻonli tartib asosida tuzilgan bogʻ.

Chorbogʻ uchun tekis, suvli, daraxtli joy tanlanadi; notekis (nishabli) joylar pogʻona-pogʻona sahnlarga keltiriladi, sunʼiy sharsharalar qilish imkoniyatlari yaratiladi. Chorbogʻ murabba yoki toʻrtburchak tarhli boʻlib, kirish har toʻrt tarafning oʻrtalaridan tashkil etiladi; hududi yoʻlka va ariqlar yordamida ayrim bogʻchalarga, bogʻchalar esa yana oʻz navbatida chamanzorlarga boʻlinib, chorchamanlarni tashkil qiladi. Chorbogʻ mujassamotining markazini bino (qoʻrgʻon, koʻshk) egallaydi. Baland boʻyli daraxtlar devorga yaqin ekiladi, undan soʻng mevali daraxtlar va gullar tartib bilan ekiladi, ularning erta bahordan kech kuzgacha ochilib turishiga eʼtibor beriladi. Bino mujassamoti chorbogʻni turli nuqtalardan koʻrish imkonini beradigan tarzda, 1—2 qavatli, markaziy mujassamotli qilib quriladi: oʻrtada atrofini ayvonlar oʻrab olgan chordara xona boʻlib, 2-qavatga bino burjlaridagi zinalar orqali chiqiladi. Suv inshootlaridan katta ariqlar va hovuzga suv keladi, hovuz shakllari hamda favvoraga alohida eʼtibor beriladi. Chorbogʻda, shuningdek, oʻtov, chodir kabilarni oʻrnatish uchun joylar ajratiladi. Chorbogʻdagi qushlar (masalan, tustovuq, tovus va boshqalar) unga oʻzgacha koʻrk bagʻishlaydi.

Chorbogʻ qadimdan yaratilib kelingan, Temuriylar va Boburiylar davrida ravnaq topgan, mohir bogʻsoz ustalar yetishib chiqqan. Jumladan, XVI asrda yashagan hirotlik Mirak Sayid Gʻiyos bogʻ rejasini tuzish, yer osti inshootlarini loyihalashga moxir boʻlgan, uning Buxoroda ham Ubaydullaxon uchun bogʻ barpo qilgani manbalardan maʼlum. XIII asr oxiriga oid risolada, XVI asrda qayta koʻchirilgan "Irshod uzziroat fi ilmilhirosat" risolasida chorbogʻ yaratish haqida qimmatli maʼlumotlar bayon qilingan, hatto risolaning bir bobi "Koʻchat, gul, daraxt, muattar oʻtlar oʻtkazish, chorbogʻga tartib berish va uni barpo qilishda izchillikka rioya qilish" deb ataladi. Risolada chorbogʻning eng maqbul turi keltiriladi hamda turli tavsiyalar bilan birga mujassamotda simmetriya, ritm, rang kabi masalalarga aloxida ahamiyat berilib, mevali daraxtlarga keng oʻrin ajratiladi.

Chorbogʻ XIX asrning 2-yarmi — XX asrning boshlarida ham bunyod etilgan (Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa, Qoʻqon xonining Oyim qishlogʻidagi, Xivadagi Nurullaboy chorbogʻlari va boshqalar).

Yana qarang 
 Bogʻ tuzish sanʼati
 Amir Temur bogʻlari

 

Forscha soʻzlar va iboralar
Chorvachilik instituti

Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy i.ch. markazi tarkibida. Toshkent viloyati Qibray tumanidagi Qizil Shalola posyolkasida joylashgan. 1939-yil 29-noyabrda Oʻrta Osiyo chorvachilik hamda otchilik styalari negizida tashkil etilgan. Institutda 23 boʻlim (sutdor qoramollar seleksiyasi va ularni koʻpaytirish hamda sut ishlab chiqarish texnologiyasi; goʻshtdor qoramollar seleksiyasi va ularni koʻpaytirish hamda ishlab chiqarish texnologiyasi; qoʻychilik va echkichilik; choʻchqachilik va choʻchqa goʻshti ishlab chiqarish; parrandachilik, parrandalar seleksiyasi va genetikasi; otchilik; qishloq xoʻjaligi hayvonlarini oziqdantirish va boshqalar), maxsus tadqiqotlar olib boruvchi guruxlar bor. Institut tarkibida Qoraqalpogʻiston Respublikasi filiali, Toshkent viloyatida „Qizil Shalola“ tajriba xoʻjaligi, A. Us anov nomidagi shirkatlar uyushmasi (goʻshtdor qoramolchilik va santagertruda zotli qoramollarni koʻpaytirish boʻyicha); „Erkin“ shirkatlar uyushmasi (makkajoʻxori seleksiyasi va urugʻchiligi boʻyicha); Surxondaryo tayanch punkti (goʻsht yoʻnalishidagi qoramollarni urchitish boʻyicha); Samarqand laboratoriya. (qoraola zotli qoramollarni koʻpaytirish boʻyicha); fermentlar ishlab chiqaruvchi laboratoriya., Parrandachilik seleksiyagenetika styasi; Chatqol asalarichilik tajriba xoʻjaligi; bushuyev zotli qoramollarni tarqatish korxonasi; chorva va parranda zotlari, ozuqabop ekinlar, chorvachilikni mexanizatsiyalash boʻyicha koʻrgazma paviloni; chorvadorlar ilgʻor tajriba va mexanizatorlar malakasini oshirish maktabi faoliyat koʻrsatadi. Institut faoliyatining asosiy yoʻnalishlari: chorva mollari va parrandalarning mavjud zotlarini takomillashtirish va yangi zotlarini yaratish; ozuqabop ekinlarning serhosil navlari va duragaylarini yaratish; chorvachilik va yemxashak yetishtirishning jadal texnologiyalarini ishlab chiqish; chorva mollari va parrandalarni ilmiy asoslarda boqish, ularning mahsuldorligini oshirishning biologik asoslarini oʻrganish va 6 institut tashkil etilgandan beri sutdor bushuyev zotli qoramol, jundor va tivit beradigan Oʻzbekiston echki zotlari, qoraola va qizil choʻl zotli qoramollarning 4 tizimi, goʻsht yoʻnalishidagi qoramol zotlarining nasldor podasi, qoʻylarning 9 tizimi, tovuqlarning mahsuddor 2 ta guruhi, ozuqabop ekinlarning 16 navi va duragaylari yaratildi. Oʻtgan davr ichida institutda 1 akad., 20 dan ortiq fan doktori va 300 dan ortiq fan nomzodlari yetishib chikdi. Institutda ilmiy kutubxona, aspirantura, ixtisoslashgan ilmiy kengashlar mavjud. Ilmiy asarlar, monografiyalar, tavsiyanomalar nashr etiladi.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi