MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Venerologiya

Venerologiya (Venera va ... logiya) — klinik tibbiyot sohasi; venerik kasalliklarnint yuzaga kelish va tarqalish sabablari, diagnostikasi va klinik kechishini oʻrganadi, ularning oldini olish va davolashning eng maqbul yoʻl-yoʻriqlarini ishlab chiqadi. V. dermatologiya, sotsial gigiyena, infeksion kasalliklar, akusherlik va ginekologiya, terapiya, serologiya va b. bir qancha tibbiyot fanlari bilan uzviy bogʻlangan.

18-asr gacha barcha venerik kasalliklar bir kasallik deb qaralgan boʻlsa. 1830-yil fransuz venerologi F. Rikor soʻzak va zaxm alohida-alohida kasallik ekanligini isbotladi. 19-asr ga kelib bakteriologiyaning rivojlanishi venerik kasalliklarning kelib chiqishi sabablarini ochishga asos boʻldi. A. Neysserning soʻzakni qoʻzgʻatuvchi gonokokkni (1879), O. V. Peterson va A. Dyukreyning yumshoq shankr streptobatsillasini (1887—89), E. Gofman va F. Shaudinning zaxmni qoʻzgʻatuvchi oqish treponemani (1905) topishi V. ning rivojlanishida muhim oʻrin tutdi. Nemis bakteriologi va immunologi Vasserman zaxm serodiagnostikasi usuli (Vasserman reaksiyam) ni ishlab chiqdi (1906, A. Neysser bilan hamkorlikda).

V. mustaqil fan sifatida oʻqitila boshlandi. 1932-yil Oʻzbekistan teri va venerik kasalliklar ilmiy tadqiqot instituti tashkil qilindi. Hozir barcha tibbiyot intlarining teri va tanosil kasalliklari kafedralarida dermatovenerolog vrachlar yetishtiriladi. Olimlardan U. M. Mirahmedov zaxmni aniqlashda oqish treponemalarni immobilizatsiya qilish reaksiyasi (OTIR) ustida, M. A. Gʻulomova zaxmni penitsillin va b. dorilar bilan davolash, H. H Husanov zaxm kasalligida terining gistologik oʻzgarishlari va h. k. ustida ilmiy izlanishlar olib borishdi. K. A. Yoʻldoshev zaxm bilan ogʻrigan bemorlar ichki aʼzolarining funksional holatini oʻrgandi va ularni davolash, dispanser hisobidan oʻchirishda yangi klinik-serologik uslublarni ishlab chikdi. R.A. Kapkayev va E. G. Kim zaxmni qoʻzgʻatuv-chi oqish treponemaning morfologiyasi, uning koʻpayish yoʻllarini va bu kasallik bilan organizmning HLA sistemasi oʻrtasidagi bogʻliqlik qay darajada ekanligini oʻrganishdi. Hozir Oʻzbekiston dermatovenerologiya ilmiy tadqiqot institutida bu sohada ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venesuellar

Venesuellar — xalq, Venesuelaning asosiy aholisi (17,3 mln. kishi). Umumiy soni 17,4 mln .dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 80% ga yaqini — metislar, mulatlar, sambolar, 5% ga yakini — negrlar. Ispan tilida soʻzlashadi. Dindorlari— asosan katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venetlar

Venetlar — 1) qadimda Adriatika dengizining shim. qirgʻoqlari, Po daryosining shim.-sharqida yashagan qabilalar guruhi; ularning etnogenezi maʼlum emas. 2). Mil. av. 58—51 y.lardagi Gall yurishlari paytida Yuliy Sezar tomonidan boʻysundirilgan kelt qabilasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venetlar tili

Venetlar tili — hind-yevropa tillari oilasining alohida tarmogʻi. Venetlar qabilalarining yozuv yodgorliklari shu tilda bitilgan (jami 250 ga yaqin). Bular bagʻishlov va qabr toshlaridagi yozuvlar boʻlib, Shim. Etrus alifbosiga monand alifboda (unga yunon harf-belgilari qoʻshilgan), shuningdek bir qismi lotin yozuvi asosida bitilgan (mil. av. 6—1-asrlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tillar
Aleksey Venesianov

Aleksey Gavrilovich Venesianov (; 18-fevral 1780-yil — 4-yanvar 1847-yil) rus rassomidir. U rus tasviriy sanʼatida maishiy janr asoschilaridan biri hisoblanadi. Dastlab ishqiy munosabatlarni madh etuvchi lirik portretlar yaratdi. Ayniqsa, uning ijodida dehqonlar hayoti aks etgan va rus tabiati goʻzalligi nozik did bilan ifodalangan asarlar alohida oʻrin tutadi. „Shudgorda. Bahor“, „Dehqon cholning boshi“, „Zaharka“, „Lavlagi tozalash“ va boshqalar shular jumlasidan. U koʻp asarlarini natura (borliqning oʻziga qarab chizish) dan ishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Venesianov biografiyasi

1780-yilda tugʻilganlar
1847-yilda vafot etganlar
Rassomlar
Venesiya maktabi

Venesiya maktabi - Italiyadagi asosiy rangtasvir maktablaridan biri; Uygʻonish davrida eng gullagan davrini boshdan kechirgan. Bu davrga xos boʻlgan olamning joʻshqinligi va rangbarangligini hissiy sezish V. m. rangtasvirida oʻzining yorqin badiiy ifodasini topdi. Unda moyboʻyoq rang-tasviri ifoda imkoniyatlarining mukammalligi, ayniqsa koloritga eʼtiborning ustunligi koʻzga tashlanadi. Venesiya sanʼatkorlari Vizantiya va gotika anʼanalarini oʻzlashtirgan holda jozibador sanʼat maktabi yaratdilar, asarlariga tasvirning tekis yuzaligi, oltin zaminning umumiyligi, bezak naqshlar xos boʻlib, sof boʻyoqlardagi tantanali hamohangligi bilan ajralib turadi. Ilk Venesiya Uygʻonish davri (15-asr oʻrtalari va 2-yarmi) namoyandalari asarlarida dunyoviylik ortdi, dunyoni real tasvirlash, fazo va hajmni berishga intilish kuchaydi; anʼanaviy diniy mavzulardagi lavhalarda Venesiyaning kundalik hayotidan yorqin hikoya qilinadi. Antonello da Messina, J. Bellini ijodida Yuksak Uygonish davri sanʼatiga oʻtish seziladi. Sodda hikoyanavislik oʻrnini olamni umumlashma, murakkab koʻrinishini yaratishga intilish egalladi, ularda axloqiy maʼnolarga tuliq ulugʻvor inson qiyofalari joʻshqin ruhdagi tabiat bilan tabiiy uygʻunlikda namoyon boʻladi (J. Bellini, B. Jorjone, V. Titsian va b.). B. Jorjone asarlarida inson bilan tabiatning uygʻunligi mavzui oʻzining mumtoz ifodasini topdi; V. Titsian portretlarida ruhan murakkab yaxlit insoniy harakterlar alohida oʻrin tutadi. 16-asr oʻrtalarida tarixiy vaziyat tufayli Uygʻonish davrining hayotbaxsh gʻoyalari inqirozga uchraydi. V. Titsianning soʻnggi asarlarida dramatizm, murakkab ruhiy toʻqnashuvlarii yoritish, tasviriy ohang benihoya taʼsirchanlikka ega boʻldi.

V. m. namoyandalari ijodida 17-asr Yevropa sanʼati rivojiga taʼsir koʻrsatgan yangi badiiy shakl va xususiyatlar shakllandi, yangi janrlar (tarixiy janr, batal janri, guruh portretlar yaratish) yuzaga keldi. 18-asr da hayotbaxsh bayramonalik bilan joʻshqin va yengil, nozik koloritli kenglik uygʻunlashgan mahobatli bezak rangtasviri (J. B. Tepolo va b.), joʻshqin koʻtarinki ruhdagi maishiy janr rivojlanadi (J. B. Pyatssetta va b.), Venesiyaning oʻziga xos qiyofasini yaratuvchi meʼmoriy manzara (veduto) keng tarqaldi. V. m. ga xos boʻlgan nurhavo muhiti (plener) ni berish masalalariga boʻlgan eʼti-bor 19-asr rassomlarini ilhomlantirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venesiya shishasi

Venesiya shishasi - asosan dam berib (havo puflab) tayyorlanadigan badiiy idishlar, munchoq, koʻzgu va b. 13-asr dan Venesiyada ishlab chiqariladi. Ayniqsa, 16-asr da tayyorlangan yupqa va nafis qadahlar, vazalar mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Venta

Venta (, , ) — Litva va Latviyadagi daryo, Jimay (Jmud) qirlaridan boshlanib, Boltiq dengiziga quyiladi. Uzunligi 346 km, havzasining maydon 11,8 ming km. Quyi qismi tinch oqadi. Qor, yomgʻir va grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 95 m3/sek. Venta dekabrdan martgacha muzlab yotadi. Venta da Piltene pristanigacha kema qatnaydi, quyilish joyida Ventspils shahri bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Latviyadagi daryolar
Litvadagi daryolar
Ventil fotoelementi

Ventil fotoelementi - yorugʻlik energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantiradigan yarimoʻtkazgich asbob. Ishi fotoeffekt hodisasiga asoslangan. 1953-yil kremniy (Si) monokristallidan f.i. k. 6% boʻlgan V. f. olindi, keyinchalik f. i. k. 15% gacha yetkazidsi. F. i. k. 1% gacha boʻlgan oddiy V. f. asosan avtomatikada qoʻllaniladi. Kremniy V. f. sunʼiy yoʻldosh va kosmik kemalar bortiga ham oʻrnatiladi, oʻlchov asboblarini elektr energiyasi bilan taʼminlab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilli uzgartirgich

Ventilli uzgartirgich -elektr tokini bir turdan ikkinchi turga oʻzgartiruvchi qurilma. Asosiy ish organi — ventil. Oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi; oʻzgarmas tokni oʻzgaruvchan qiluvchi (invertor); bir xil chastotali oʻzgaruvchan tokni boshqa chastotali tokka oʻzgartiruvchi; bir xil kuchlanishli oʻzgarmas tokni boshqa kuchlanishli oʻzgarmas tokka oʻzgartiruvchi xillari bor. Boshqariluvchi toʻgʻrilagichlarda oʻzgaruvchan ventillardan foydalaniladi. Oʻzgaruvchan ventil oʻzgarmas tok kuchlanishini noldan boshlab eng katta qiymatlargacha oʻzgartirish imkonini beradi. Foydalanilgan ventilning xiliga qarab elektron, ion va yarim-oʻtkazgichli boʻladi.

V. oʻ. quyidagi funksional qismlardan tashkil topgan: kommutatsiya asboblari (oʻchirgichlar yoki kontaktorlar, himoya qurilmasi va b.); kirish va chiqish elektr signallarini kuzatuvchi oʻlchov qurilmalari; transformatorlar; tok oʻzgarish tezligini chegaralovchi, shovqinlarni pasaytiruvchi, tekislovchi va energiya toʻplanishining oldini oluvchi filtrlar; tiristorli himoya qurilmalari; oʻzgartirgichni ishga tushiruvchi, himoya lovchi va oʻchiruvchi tizimlar; qoʻshimcha elementli ventil bloklari; ventillarni boshqaruvchi tizim; sovitish tizimi; axborotga ishlov berish va kuzatish qurilmasi; boshqaruv tizimining va qoʻshimcha qurilmalarning energiya manbai; qurilma qobigʻi yoki karkas.

Oʻzgartirgichlar va energetika elektronikasi qurilmalari amalda doimo axborot elektronikasi va kuch elektronikasi elementlari asosida yaratiladi. Maxsus analog , raqamli va aralash analog-raqamli mikrosxemalar kuch elektronikasi axborot qurilmalarining asosini tashkil etadi. Zamonaviy yarimoʻtkazgichli oʻzgartirgichlar, maxsus mikrosxemalar, ayniqsa, mikroprotsessorlar nisbatan ixcham va sodda oʻzgartirgich qurilmalarini yaratish imkonini beradi. Kelajakda ular yordamida universal toʻgʻrilagichlar, yangi oʻzgartirgich qurilmalar yaratish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventil

Ventil (lot. ventilo — puflayman esaman) — 1) bir tomonlama oʻtkazuvchanlik xossasiga ega boʻlgan elektr asboblarining umumiy nomi. Toʻgʻri tok yoʻnalishida kam qarshilikka, teskari tok yoʻnalishida esa katta qarshilikka ega boʻladi. Boshqacha aytganda, V. tokni bir ("toʻgʻri") yoʻnalishda yaxshi, ikkinchi ("teskari") yoʻnalishda yomon oʻtkazadi. Bu xossasi tufayli V. tokni toʻgʻrilash qurilmasi sifatida keng qoʻllaniladi. V. lik xususiyati metall va elektrolit (elektrolitik V.), metall va gaz (ion V.), vakuumdagi metall va yarimoʻtkazgich yoki har xil tarkibli ikki yarimoʻtkazgich (yarimoʻtkazgich V.) chegarasida namoyon boʻlishi mumkin. V. larning boshkariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. V. toʻgʻrilanayotgan tok quvvati (Vt, kVt), kuchi (a), ish kuchlanishi (V., kV), kuchlanishning toʻgʻri yoʻnalishda pasayishi, teskari yoʻnalishda teshib oʻtish kuchlanishi va b. koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. V. radiopriyomniklar, kuchli energetika qurilmalari, elektr uzatish liniyalari, avtomatika, elektronika, hisoblash texnikasi, oʻta yuqori chastotalar texnikasi va radioqurilmalarda detektor, tiristor va toʻgʻrilagich sifatida ishlatiladi. Umuman, diodlarning hamma turlari, elektrolitik toʻgʻrilagichlar va mantikiy elementlar ham V. jumlasiga kiradi; 2) suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimi yoʻlini ochib yuborish yoki berkitib qoʻyish, bu oqim miqsorini koʻpaytirish yoki kamaytirish uchun moʻljallangan qurilma. Oddiy V. — vodoprovod joʻmragi. Uni quvur (truba) ga biriktirish uchun ikki uchiga ichki rezba kesiladi. Katta V. lar korpusining ikki yonida flanes boʻladi. V. maxovigi (bandi) qoʻlda buraladi. Quvurdan oqayotgan suyuqlik yoki gaz bosimi oʻzgarganda ishga tushadigan elektr yoki gidravlik dvigatel yordamida V.ni avtomatik tarzda boshqarib turish ham mumkin. V. vodoprovod, gaz kuvurlari, sanoat truboprovodlari, sanitariyatexnika qurilmalarida ishlatiladi; 3)musiqada — valtorna, truba kabi mis puflama musiqa cholgʻulari stvoli uzunligini uzaytirish uchun moʻljallangan mexanizm. Puflama musiqa asbobida V. sifatida aylanma klapan- baraban ishlatiladi. Ijrochi V. dan foydalanib turlicha balandlikdagi tabiiy tovush qatorlarini hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyator

Ventilyator (lotincha: ventilo — puflayman, esaman, silkitaman) — havo yoki gazlarni haydovchi yoki soʻruvchi qurilma. Odatda, V. havo yoki gazni 0,15 MPa gacha bosim bilan haydaydi yoki soʻradi. Asosiy ish elementi motor va parrakli gʻildirakdan iborat. Binolar va shaxtalar havosini tozalash, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta, pichan) ni quvur orqali uzatish, donni tozalash, saralash va quritishda qoʻllaniladi. V. ning haydovchi, soʻruvchi va aralash xillari boʻladi. Ishlash tarziga koʻra, havo oqimi oʻq boʻylab yoʻnalgan yoki oʻqaviy V. va markazdan qochma V. ga boʻlinadi. Oʻqaviy V. silindrik kojux 5, parrakli gʻildirak, kollektor, kirayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat, chiqayotgan havoni yoʻnaltiruvchi apparat va uyurma . Markazdan qochma V.da parrak aylanganda havo oqimi kollektordan parrak kanallariga kiradi va markazdan qochma kuch taʼsirida spiral shaklidagi kojux Z ichiga oʻtib, chiqish teshigiga haydaladi. Hosil qiladigan bosimiga qarab, V. lar uch turga boʻlinadi: a) past bosimli (100 mm suv ust. dan past) — donni saralash va tozalash hamda kombayn V. lari; b) oʻrtacha bosimli (100 mm dan 300 mm gacha suv ust.) — pichan uchun moʻljallangan; v) yuqori bosimli (300 mm dan 1500 m gacha suv ust.) — don uchun moʻljallangan. Xonalarni shamollatish uchun moʻljallangan V. lar, koʻpincha, yumshoq parrakli qilib ishlab chiqariladi. Qayerda ishlatishga moʻljallanganligiga qarab, V. lar sanoat va maishiy xillarga boʻlinadi. Sanoat V. lari sanoat korxonalari, shaxtalar, metropoliten yoʻlaklari va b. joylarda, maishiy V. lar turar joy binolari, jamoat binolari, uy-joylar, idoralar va b. joylarda qoʻllaniladi. V. lar devorlar ichiga, shiplarga oʻrnatiladi; stol ustiga va polga qoʻyiladigan V. lar ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventilyatsiya

Ventilyatsiya ( — „shamollatish“) — xonalarning havosini almashtirib turish hamda bu ishni amalga oshiradigai qurilmalar majmui. Shaxtalar, sanoat korxonalari, turar joy binolari, jamoat uylari havosini yangilash uchun qoʻllaniladi. Binolarning havosi vaqt oʻtishi bilan fizik va kimyoviy jihatdan salbiy tomonga oʻzgaradi, chunki odam terisi, nafas aʼzolari orqali, uskunalarning ishlash jarayonlari tufayli va b. yoʻllari bilan tashqi muhitga issiqlik. suv bugʻlari, karbonat angidrid va qoʻlansa hidli moddalar (ter, organik moddalarning buzilish mahsulotlari va b.) ajraladi. Maʼlumki, katta yoshdagi odam normal (20°) temperaturada tashki muhitga 1 soatda 22—40 l karbonat angidrid, 100—200 kkal issiqlik va 50 g suv bugʻi chiqaradi. Yopiq xonalar havosi oʻzgarganda organizmdagi baʼzi jarayonlar buzilib: kishi dimiqib qoladi. Baʼzi sanoat korxonalaridan chiqadigan badboʻy hid va kimyoviy moddalardan ifloslangan havo kishilarning markaziy nerv sistemasi, yurak-tomir sistemasi, ichki aʼzolari va hatto mushaklariga taʼsir etib, kon bosimini oshiradi, yurak urushini tezlashtiradi, ichki bosimini koʻtarib yuboradi va h.k. Kishilarning yashashi, ishlashi va dam olishi uchun moʻtadil sharoit yaratish da ventilyatsiya muhim omil hisoblanadi. Issiq mintaqali joylarda, shu jumladan Oʻrta Osiyo hududida ventilyatsiya ning ahamiyati ayniqsa katta. Shuning uchun boʻlsa kerak ota-bobolarimiz, ustalarimiz, qad. meʼmorlarimiz unga azaldan eʼtibor berib kelishgan. Eshik va derazaning yuqori qismiga ishlangan panjaralar, oshxona, novvoyxonalar tomidagi ochiq moʻrilar ventilyatsiya vazifasini oʻtagan.

Ventilyatsiya ning tabiiy vasunʼiy xillari boʻladi. Tabiiy ventilyatsiyada xonalar deraza va eshiklar orqali shamollatiladi. Sunʼiy ventilyatsiyada maxsus qurilmalar (ventilyator va b.) ishlatiladi. Sunʼiy ventilyatsiya havo oʻzoʻzidan almashinadigan (xona ichidagi va tashqi havo ogʻirliklari orasidagi farq hisobiga) va majburan (ventilyator yordamida) almashtiriladigan xillarga boʻlinadi. Sanoat binolarida zararli va portlash xavfi boʻlgan gaz hamda changlar ejektor yordamida chiqarib turiladi. Turar joylarda eshik, rom orqali havo doimo almashinib turadi (tabiiy ventilyatsiya), tashki havo temperaturasi xonadagi havo temperaturasidan qancha koʻp farq qilsa, havo shunchalik yaxshi almashinadi. Koʻp qavatli uylarda xonalar havosini toza tutish uchun oshxona, vanna, hojatxona havosi ventilyatsiya tizimi yordamida almashtirib turiladi.Ventilyatsiya umumiy (hamma xonalar markazlashgan usulda shamollatiladi) va mahalliy (xonalar alohida-alohida shamollatiladi) xillarga ham boʻlinadi. Teatr, kinoteatr, restoran, maktab, kasalxona va b. jamoat binolarida asosan sunʼiy va umumiy shamollatish tizimi ishlatiladi. Xonalarni ventilyatsiya yordamida shamollatib turishdan tashqari ularning temperaturasi va namligini moʻtadillab turish ham zarur. Bu tadbir konditsioner va isitish tizimlari yordamida amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ventspils

Ventspils () — Latviyadagi shahar (1378 yildan). Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan dengiz porti. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 50,6 ming kishi (1999). Baliq va yogʻochsozlik sanoatining yirik markazi. Mineral oʻgʻitlar, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, ventilyator zavodi, dengizdan baliq ovlash tarixi muzeyi bor. Orden qasri (1290 y. qurib bitkazilgan) saqlangan. V. 1242 yildan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Latviya shaharlari
Venturi naychasi

Venturi naychasi, Venturi sarf oʻlchagichi — suyuqlik, gaz yoki bugʻ sarfini yoki tezligini oʻlchash uchun qoʻllaniladigan qurilma. Ishi suyuqlik, gaz yoki bugʻ oqimining mahalliy (ayrim joyda) torayishini taʼminlashga asoslapgan. Italyan olimi J. Venturi (1746—1822) nomi bilan ataladi. V. n.da toraygan joyda oqim tezligi oʻzgarib, bosimning oʻzgarishiga sabab boʻladi, natijada bosimlar farqi (r„—r,) vujudga keladi. Bu esa sarf va oqim tezligi bilan bogʻliq. Bosim differensial manometr bilan oʻlchanadi. Bundagi oʻlchash xatoligi 2—10% ni tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veps tili

Veps tili — vepslar tili. Finugor tillari oilasi (Boltiqboʻyi-fin guruhi) ga mansub. Bu tilda taxminan 13 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1992). Ular Kareliya va kisman Rossiya hududida yashaydi. 1930-y. larda yaratilgan alifbosi ommalashmadi. 1980-yillar oxiridan yangi alifbo yaratish uchun harakat boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Vepslar

Vepslar (veps, vepsya, oʻzlarini bepsya deb ataydilar) — RF dagi xalq. Leningrad, Vologda viloyati va Kareliyada yashaydilar, 13 ming kishi (1992). Veps tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Millatlar
Verakrus

Verakrus — Meksika shtati, mamlakatning jan.-sharqida, Meksika qoʻltigʻi sohilida. Mayd. 71,7 ming km. Aholisi 6,2 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Xalapa sh. Sharqiy Serra-Madre togʻlari yon bagʻriga tutashgan dengiz boʻyi pasttekisligida joylashgan. Tropik plantatsiya xoʻjaliklari (kofe, shakarqamish, apelsin, banan, ananas, kakao va b.) bor. Meksikaiing asosiy neft sanoati rayoni. Neft (Tampiko, Posa-Rika, Tuspana rayonlari) va tabiiy gaz (Posa Rika) olinadi va qayta ishlanadi. Qora metallurgiya (Berakrus sh.) rivojlangan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Verakrus (shahar)

Verakrus— Meksika sharqidagi shahar, Verakrus shtatida. Meksika qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 439 ming kishi (1990). Transport tuguni. Savdo markazi. Mamlakatga chetdan keltirilgan yuklarning deyarli hammasi V. porti orqali oʻtadi. V. orqali chetga kofe, tamaki, teri mahsulotlari chiqariladi. Metallurgiya, qismlardan avtomobil yigʻish, tamaki, kemasozlik, ip gazlama, alyuminiy, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Neft, neft kimyosi va choksiz quvurlar zavodlari, shahar yaqinida TES bor. V. ga 1519 yilda asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan San-Xuan de Ulua qalʼasi (1528— 17-asr), Ayuntamento ratushasi (1627 yildan qurila boshlangan), 18-asr cherkovi saqlangan. Dengiz kurorti; turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veranda

Veranda (frans. veranda)— binoga yopishtirib solingan yozgi (sunʼiy isitilmaydigan) qurilma; yon tomonlari ochiq yoki oynabandli yupqa devor bilan toʻsilgan boʻladi. V., odatda, bir, baʼzida ikki qavatli (bino qavatiga qarab) boʻlib, sanatoriy, dam olish uylari, bolalar bogʻchalari, jan. dagi uy-joy va b. binolarda keng qoʻllanilib, yozda xonani quyoshdan saqlash va hordiq chiqarish joyi sifatida foydalaniladi. Oʻrta Osiyo va Sharq meʼmorligida tarqalgan ayvonning bir turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verbal nota

Verbal nota (lot. verbalis — ogʻzaki) — diplomatik hujjat, kundalik masalalarga doir diplomatik yozishmalarning keng tarqalgan shakli; odatda, elchixona, missiya, tashqi ishlar mahkamasi nomidan 3-shaxsda yoziladi, imzo qoʻyilmaydi, faqat muhr bosiladi. Diplomatik tajribada V. n. dan ogʻzaki bayonot sifatida ham foydalaniladi. U shaxsan topshiriladi yoki kurer orqali yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vergul

Vergul () — tinish belgisi (,). Eng koʻp qoʻllanadigan tinish belgilar jumlasiga kiradi. Qoʻllanish oʻrni, shakli turli davrlarda va turli tillarga oid yozuvlarda turlicha boʻlgan. Oʻzbek tilida Vergul teskari pesh, pesh, yarim turish, yarim tinish kabi nomlar bilan ham yuritilgan. Vergul dastlab qisqa pauza uchun ishlatilgan, keyinchalik uning qoʻllanish doirasi va vazifasi kengaygan. Oʻzbek tilida Vergul uyushiq (Sen kuychi, paxtakor, olim…) va ajratilgan boʻlaklarni (Azizga, sobiq talabaga, bu soʻz yoqmadi), kirish (Lekin, menimcha haqsiz) va kiritma konstruksiyalarni (Yolgʻiz borishga, ochigʻini aytsam, yuragim dov bermadi), undalma (Azizlar, bir oz sabr qilamiz) va undov soʻzlarni (Hoy, nima qilyapsan?), „ha“, „yoʻq“, „xoʻp“, „qani“… kabi soʻzlarni, nutqda takrorlangan soʻzlarni, bogʻlovchisiz va murakkab qoʻshma ran tarkibidagi gaplarni (Kun botib, osmon qoraygan), muallif gapini koʻchirma nutqdan ajratish (Bugun men kelolmayman, — dedi u) uchun ishlatiladi. Vergul qavs, qoʻshtirnoq bilan qoʻllanganda ulardan keyin, tire bilan qoʻllanganda undan oldin qoʻyiladi, koʻp nuqta bilan kelganda tushib qoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yozuv
Vergulsimon qalqondorlar

Vergulsimon qalqondorlar — teng qanotlilar turkumi qalqondorlar oilasiga mansub hasharotlarning bir necha turi, tanasining qalqoni vergulsimon egilganligi uchun shunday nom berilgan. Oʻrta Osiyo V. q. (Lepido-saphes mesasiatica) tanasi sargʻish-malla, uz. 3,5—4,7 mm. Keng maʼnoda polifag , Oʻrta Osiyo endemigi. Lichinkasi va urgʻochisi terak, tol, naʼmatak, katalpa, shuningdek olma, nok va b. mevali daraxtlarda oziqlanadi va koʻpayadi. Yil davomida 2 nasli rivojlanadi, tuxumi daraxtlarning tanasi va butoqlarida qalqon ostida qishlaydi. Erkin yashovchi nasli may oyi boshlarida paydo boʻladi va oʻsimliklarga yopishib olib, umrini oxirigacha bu joyni tark etmaydi. Olma vergulsimon qalqondori (Lepidosaphes ulmi) oldingi turga nisbatan oqishroq rangda, tanasi kichikroq (2,5—3,0 mm), mevali daraxtlar (olma, nok, behi, shaftoli, olxoʻri, oʻrik, gilos va b.) ga ziyon keltiradi. Yil davomida bitta nasli rivojlanadi. V. q. ga qarshi kurashish uchun kuzda, erta koʻklamda daraxtlar barg yozmasdan oldin 8% li mineral moy emulsiyasi purkaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil