MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Taxometr

Taxometr (yun. tachos — tezlik va ... metr)— mashina va mexanizm vallarining aylanish chastotasini (burchak tezligini) oʻlchaydigan asbob. Oʻlchash usuliga qarab, aylanishlar sonini maʼlum vaqt oraligʻida oʻlchaydigan, burchak tezlikni biror fizik kattalikka aylantiradigan va valning aylanish tezligini maʼlum tebranish chastotalariga taqqoslab oʻlchaydigan turlarga boʻlinadi. T.ning markazdan qochma, induksion, elektr, elektron va boshqa xillari bor. Markazdan qochm a T.da val aylanganda burchak tezlikka mutanosib ravishda qoʻzgʻaluvchi massalar siljiydi. Siljish qiymati richagli tizim orqali koʻrsatkichga uzatiladi. Induksion T.da aylanuvchi doimiy magnit oʻlchash tizimining metall stakani (diski) da tokni induksiyalaydi. Doimiy magnit bilan induksiyalangan tok magnit maydonlarining oʻzaro taʼsirida stakan prujina kuchini yengib, magnitning minutdagi aylanishlar soniga mutanosib burchakka buriladi. T.ning koʻrsatishi shkaladan hisoblanadi. Elektr T. oʻzgarmas yoki oʻzgaruvchan tok generatori (yakori sinaladigan valda aylanadi) va ikkilamchi asboblar — chastota birliklarida graduslarga boʻlingan voltmetr yoki chastotometrdan iborat. Elektron T.ning ishi uzgich kontaktlari ochilganda ishga tushirish tizimining birlamchi zanjirida paydo boʻladigan tok impulslarini magnitoelektrik koʻrsatkichli asbob tokiga aylantirishga asoslangan. Birlamchi zanjiridagi impulslar chastotasi dvigatel valining aylanishiga mutanosib boʻladi. T. avtomobil, aviatsiya spidometrlari va texnikaning boshqa sohalarida qoʻllanadi.
Taxt

Taxt (fors.) — saroyda hukmdor (shoh, xon, xoqon, qirol, amir va boshqalar) rasmiy qabul marosimi, mashvarat va turli tantanalar paytida oʻtiradigan, maxsus joyga oʻrnatilgan, qimmatbaho maʼdanlar bilan ziynatlangan oʻrindiq. Eski moʻgʻul tilida T. oʻran deb nomlangan va eski oʻzbek tilidagi oʻrun ga moye kelgan. Chingiziylar davrida T.ning oʻng tomonidan taxt vorisi, oʻzga xonzodalar, hukmdorning qarindoshurugʻi va kotib, soʻl tomonidan xotun (malika), oʻzga zavjalar, roʻparasida esa noʻyonlar oʻrin egallagan. Amir Temur va temuriylar zamonida saltanat, hashamat va ulugʻlikning ramzi boʻlgan maxsus T. saroy yoki borgoxning markaziga oʻrnatilgan. Muayyan tantana, mashvarat yoki kengashda qatnashuvchi har bir kishi oʻz martabasiga kura belgilangan joyni egallagan. T.ning oʻng tomonidan sayyidlar, qozilar, qarindoshlar, olimlar, ruxrniylar, zodagonlar, chap tomonidan amirul umaro, beklar, amirlar, noʻyonlar, tumanbegi, mingbegi, yuzbegi, oʻnbegi, roʻparadagi 1qatordan devonbegi va oʻzga vazirlar, 2qatordan viloyat hokimlari oʻrin olgan. Hukmdor oʻtirgan T. ortining oʻng tomonida bahodirlar, chap tomonida esa yengil suvoriy guruh qoʻmondoni — qorovulbegi joylashgan. Taxt oʻrnatilgan xonaga gilamlar, paloslar va koʻrpachalar yozilgan.

 

Sanoat
Davlat
Uy sharoiti
Taxta

Taxta — turli yogʻoch gʻoʻlalarni boʻylamasiga tilish yoʻli bilan tayyorlanadigan mahsulot. Binokorlik, mebelsozlik va idish (yashik) lar tayyorlashda ishlatiladi. Ignabargli daraxtlar (tiloyuch, qayrogʻoch, terak, tol, yongʻoq, tut, chinor va boshqalar) gʻoʻlalari T. uchun xom ashyo sanaladi. T.lar shakliga koʻra, ikki qirrasi tekis tilingan, ikki qirrasi chala arralangan yoki umuman arralanmagan, gʻoʻlaning yonlaridan chikadigan pushtaxta (gorbil) kabi xillarga boʻlinadi. Qalinligi 8 mm dan 100 mm gacha, uzunligi esa 9 m gacha boʻlishi mumkin. Qurilishda 30, 40, 50 mm qalinlikdagi T.lar koʻp ishlatiladi. T.lar toʻgʻri chiziqliligi, koʻzlarining boryoʻqligi va boshqa sifatlariga kura 6 xilga bulinadi. Transport yoʻlida ishlatiladigan yogʻoch gʻoʻlalar shpal deb ataladi. Shpallarning qalinligi 13—17 sm, uzunligi esa 2,5—2,7 m ni tashkil etadi. Shpalning toʻrt tomoni tilingan boʻlsa — qirqilgan, ikki tomoni (pasti va usti) arralanib, qolgan ikki tomoni shunday qoldirilsa — yonbosh shpallar deb ataladi.
Taxtakoʻpir

Taxtakoʻpir — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Taxtakoʻpir tumanidagi shaharcha (1984-yildan). Shaharcha Nukus shahridan 107 km. uzoqlikda, Chimboy temir yoʻl vokzalidan 53 km shimoli-sharqda Naymankoʻl — Chimboy yoʻnalishida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Chimboy (55 km). Aholisi 17,1 ming kishi (2004). Xoʻjaliklari Quvonchyorma kanalidan suv oladi. „Taxtakoʻpir“ atamasining kelib chiqishini 20-asrning boshlarida Quvonchyorma kanalining davomi boʻlgan Bosay kanali ustida hashar yoʻli bilan taxta (yogʻoch)dan qurilgan koʻprik (shevada „koʻpir“) bilan bogʻlaydilar.

Taxtakoʻporda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy, davlat va qurilish tashkilotlari, „Taxtakoʻpirdon“ aksiyadorlik jamiyati, avtokorxona, taʼmirlash ustaxonasi, MTP, „Taxtaqishloqmash“ (Qozogʻiston bilan) qoʻshma korxonasi, supermarket, avtovokzal mavjud. 6 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, 2 kasbhunar kolleji, kutubxona, madaniyat saroyi, „Otalar choyxonasi“, savdo markazi, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari ishlab turibdi. Tennis korti, stadion, sport klubi bor. „Doridarmon“ aksiyadorlik jamiyati, tuman markaziy kasalxonasi, shoshilinch tibbiy yordam markazi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 3 poliklinika, ayollar konsultatsiyasi, 7 dorixona va boshqa tibbiy muassasalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Taxtakoʻpir – Nukus yoʻnalishida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

Yodgorliklari 
Qoʻrgʻoncha shahar xarobasi Taxtakoʻpir shahridan 17 km sharqda joylashgan.

Bu yodgorlik „Qublandi qalʼa“ nomi bilan ham mashhur, yodgorlik nomi afsonaviy qahramon Qublan nomi bilan bogʻliq. Qoʻrgʻoncha hududida joylashgan. Shimol, sharq va gʻarbdan oʻsimliklar bilan mustahkamlangan kuchli qumli massiv bilan oʻralgan. Tashlab ketilgan dalalar janubdan yodgorlikka tutashgan. Qoʻrgʻonchdan 750—1000 m shimolda kenglik yoʻnalishida vaqti-vaqti bilan oqava suvlar bilan toʻlib toshgan va relyefida quruq boʻlgan Qorakoʻl daryosi oʻtadi. Yana bir quruq kanal Qargʻabay janubga 2000 m choʻzilgan boʻlib, u ham umumiy kenglik yoʻnalishi boʻyicha boradi, lekin yuqorida tilga olingan Qorakoʻl kanaliga qaraganda relyefida aniqroq ifodalangan. Ikkala kanal ham Amudaryoning Orol deltasining qurib qolgan sharqiy kanallari tizimiga kiradi.

1960 va 2007-yillarda Amudaryoning Orol deltasi sharqiy chekkasidagi quruq kanallarning butun tizimi boʻyicha oʻtkazilgan marshrut tadqiqotlari shuni koʻrsatadiki, yuqoridagi tizimga koʻplab quruq kanallar kiradi: Qamishli-Qandim-Uzyak, Qorakoʻl va undan kichikroq kanallar. ularni bogʻlovchi – Qargʻabay, Sazsoy, Louzan va boshqalar.

Bu kanallarning barchasi yulgʻunlar bilan zich oʻsgan va bir qator joylarda yulgʻunlar tor chiziq boʻylab choʻzilgan hamda nisbatan yaqinda joylashgan suv chizigʻini belgilaydi. Daryo oʻzanlari qirgʻoqlari, qoida tariqasida, tik, daryo oʻzanlari deyarli boʻlinmagan. Ularning barchasi Amudaryoning Orol deltasi Quvanishjarma oqimi yoʻnalishi tizimiga kiradi.

Yodgorlik umumiy maydoni taxminan 18 gektarni tashkil qiladi.

Aholisi

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qoraqalpogʻiston shaharlari
Taxtakoʻpir tumani
Taxtaqoracha

Taxtaqoracha — Zarafshon tizmasida joylashgan dovon. taxtaqoracha dovoni (eng baland joyi 1788 metr) Oʻzbekiston respublikasining janubiy hududlarini shimoliy qismi bilan bogʻlsha vazifasini ham bajaradi. Dovon boʻylab M-39 magistral avtomobil yoʻli qatnovi mavjud. Dovon Kitob tumani hududida joylashgan.

Nomlanishi 
Amir Temur va temuriylar hukumronlik yillarida Samarqand va Shahrisabz shaharlari orasida koʻplab koʻshklar va bogʻlar bunyod etilgan. Mana shu koʻshklar nomi Taxti Qarocha deb nomlangan. Shu hududlar nomlari keyinchalik dovon nomiga oʻtib uning nomi Taxtaqorachaga aylanib ketgan. Ayrim yozma manbalarda uning nomi Kesh dovoni (aqbai Kesh) shaklida ham uchraydi

Joylashuvi 
Taxtaqoracha dovoni Samarqand viloyati bilan Qashqadaryo viloyati oraligʻida joylashgan. Uning dengiz sathidan balandligi 1670-1780 metrni tashkil etadi. Zarafshon tizmasining (aynan Qoratepa togʻlari joylashgan qismi) dovondan sharqdagi qismi balandroq boʻlib, Chaqilikalon togʻi deb yuritiladi. Qoratepa togʻi gʻarbga tomon pasayib borib, Zirabuloq va Ziyovuddin togʻlariga tutashadi. Taxtaqoracha orqali Samarqanddan Kitob va Shahrisabzga karvonlar qatnagan (hozir ham qisqa yoʻl sifatida foydalaniladi). Dovonning Samarqand (Omonqoʻton) tomoni nisbatan qiya. Kitob tomoni esa nisbatan tikroq.

Geografiyasi 
Taxtaqoracha dovonining tabiati moʻtadil. Dovon boʻylab qurilgan taomxonalarda Qashqadaryo tandir goʻshti tayyorlanadi.

Bogʻlar 
Amir Temur hukmronlik davrida Samarqanddan Kesh (Shahrisabz)ga borishda Taxtaqoracha dovonigacha boʻlgan hududlarda uchta bogʻ bunyod etilgan. Bular: Bogʻi Davlatobod, Bogʻi Qarotoʻba, Bogʻi Taxti Qarocha. Ayni Bogʻi Taxti Qarochadan to Taxtiqoracha dovonigacha boʻlgan oraliqda Qutlugʻ Yurt nomli aholi punkti boʻlgan

Faoliyati 

Mazkur dovon orqali M-39 magistral yoʻli qatnovi amalga oshiriladi. M-39 Olmaota—Bishkek—Toshkent—Shahrisabz—Termiz xalqaro avtomobil yoʻli hisoblanadi. Lekin magistral yoʻldan avtobuslar harakati yoʻlga qoʻyilmagan.

Ayrim yillarda, jumladan 2020-yil va 2022-yillarda qishning kuchli ekanligi va qor yogʻishi vaqtida yoʻlda muzlamalar paydo boʻlganligi sababli, dovon yoʻli bir necha kunga yopilgan. Ammo ayrim vaqtlarda kuz va bahor oylarida ham davonda qor yogʻish holatlari kuzatiladi. Magistral yoʻlning 1100-1200-kilometrlarida turli favqulotta holatlar yuzaga kelishi sabbali ham avtomobillar harakati cheklanadi.

Adabiyotlar

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Qashqadaryo viloyati
Dovonlar
Taxti Sangin

Taxti sangin — Tojikistonning Qubodiyon tumanidagi qad. shahar xarobasi (mil. av. 3-asr — mil. 3-asr). Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida, Vaxsh va Panj daryolari qoʻshilgan yerda, tor vodiyda joylashgan. Bu vodiy gʻarbdan TaxtiQubod togʻi, sharkdan Vaxsh daryosi bilan chegaralangan, 2 qator tosh devor (oraliq masofa — 2 km) bilan muxrfazalangan. Devor oraligʻida turli inshootlar qurilgan. Markazda qalʼahisor (275– 165 m.), atrofi tosh devor bilan oʻralgan. Devor qalinligi 2 m, bal. 8 m, minoralari boʻlgan, atrofiga xandaq qazilgan. Oke daryosi maʼbudiga atalgan yirik ibodatxona majmuasi (51x51 m) ochilgan. U 4 ustunli zal (mehmonxona) dan (12x12 m) iborat boʻlib, atrofi 2 qatorli yoʻlak bilan oʻralgan. Ibodatxona devorining qalinligi 3 m, yirik xom gʻishtdan (50^50x14 sm) qurilgan. T. Sdan ellin madaniyatiga mansub koʻplab haykaltaroshlik namunalari, fil suyagidan yasalgan buyumlar, xanjar—akinaklar, qimmatbaho gʻiloflar, yuzlab YunonBaqtriya, Kushon, parfyan va hind tangalari, 3000 ga yaqin temir va 50 jez paykon topilgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Tashbih

Tashbih (arab. — oʻxshatish) — sheʼriy sanʼatning biri, soʻzlarda ifodalangan ikki yoki undan ortiq narsa, hodisa yoki xususiyatni ular oʻrtasida mavjud boʻlgan biror oʻxshashlik, umumiylik nuqtai nazaridan qiyoslash. T. 4 qismdan — mushabbah (oʻxshatilgan narsa), mushabbahunbeh (oʻxshatayotgan narsa), adoti tashbih (oʻxshatish vositalari), vajhi tashbih (oʻxshatish sababi)dan iborat. Mas., "Alisher shijoatda arelondek edi" jumlasida Alisher — mushabbah, arelon — mushabbahunbeh, dek — adoti T., shijoat — vajhi T.dir. Oʻxshatilayotgan narsa yoki hodisalarning bir-biri bilan kay darajada moye tushishiga qarab tashbihi tom (toʻliq T.) va toʻliq boʻlmagan T.ga boʻlinadi. T. tuzilishi va xususiyatlariga koʻra tashbihi sarih (ochiq oʻxshatish), T.i mashrut (shartli oʻxshatish), T.i tafzil (chekinish yoʻli bilan oʻxshatish), T.i aks (teskari oʻxshatish), T.i tasviya (barobar oʻxshatish), T. i musalsal (ketma-ket oʻxshatish), T. i kinoyat (kinoya yoʻli bilan oʻxshatish), T. i moʻʼkad (taʼkid yoʻli bilan oʻxshatish), T.i muzmar kabi koʻrinishlarga ega.

T. koʻpincha boshqa sanʼatlar bilan aralash holda keladi. Bir qator sheʼriy sanʼatlar esa bevosita T. zaminida paydo boʻladi. T. faqat soʻz oʻyini sifatida emas, balki ijodkor gʻoyalarini badiiy yorqin ifodalashga xizmat kiladi. 

 

Sheʼriyat
Tashkiliy texnika

Tashkiliy texnika - boshqaruv va muhandisliktexnikaviy ishlarni mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirishda foydalaniladigan texnika vositalari majmui. Unga hujjatlar tayyorlaydigan qurilmalar (mas., yozuv mashinkasi, kompyuter, printer va hokazo), nusxa koʻchirish apparatlari (foto, yorugʻlik, ksero..., elektrfoto, termo..., elektron va h.k.), hujjatlarni ishlash, saqlash va avtomatik tarzda izlash vositalari (mexanizatsiyalashtirilgan kartotekalar, avtomatik izlash qurilmalari va h.k.), chizmachilikloyihalash asbobuskunalari (chizmachilik asboblari, taxtalari, stollari va h.k.), hisoblash qurilmalari (logarifmik lineykalar, elektron kalkulyatorlar), ichki va tashqi aloqa vositalari (telefon, telegraf, teletayp va h.k.) va boshqa kiradi. Bulardan tashqari mebellar, kichik Tashkiliy texnika vositalari (ruchkaqalam, oʻchirgich, xatxabarlarni ishlash mashinalari va h.k.)ni ham Tashkiliy texnikaga kiritish mumkin. Muassasa, tashkilot, korxona, firmalar va birlashmalardagi ish yuritish sifati, tezkorligi, ish samaradorligi, unumdorlik, saranjomsarishtalik koʻp jihatdan Tashkiliy texnikaga bogʻliq.
Tashlama

Tashlama, suv tashlama — suv havzasi (suv ombori, koʻl va boshqalar) dagi ortiqcha suvni (toshqin suvlarini) chiqarib yuborish, suvni pastki byefga oʻtkazish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti. St. toʻgʻon tepasiga, yuqori byef sathi tagiga qoʻyilgan yoki ayni paytda ikkalasi pastbaland qilib oʻrnatilgan teshik (quvur) lardan iborat boʻladi. Tashlamadan suv chiqarilishi (tashlanishi) gidrotexnika zulfini bilan rostlab turiladi. Tashlamaning avtomatik tarzda ishlaydigan turida gidrotexnika zulfini boʻlmaydi.

Tasvirlar
Tashtdor

Tashtdor — Saljuqiylar, Xorazmshoxlar davlatida (12—13-asrlar) sulton xammomlari va hovuzlarining boshligʻi. T.ning qoʻl ostida bir necha gʻulom boʻlgan. Ular qukmdorga juda yaqin odamlar boʻlishgan. Mac: Saljuqiylar sultoni Malikshoh (1072—92)ning T.i — xorazmshohlar sulolasi asoschisi Anushtegin boʻlgan; Alouddin Muhammad oʻz T.i Ayozni malik darajasiga koʻtarib ixtiyoriga 10 ming otliq lashkar bergan. Ayozga yana jallodlik xizmatini ham berishgan. Jaloliddin Manguberdi ham T.i — Jamoliddin Farruhga malik unvonini bergan, u yana sultonning shaxsiy elchisi vazifasini bajargan.

Adabiyot 
 Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
Tashxis

Tashxis (arab. — shaxslantirish) — jonlantirish badiiy sanʼatining bir turi; turli narsalar, hayvonlar, qushlar, oʻsimliklar va boshqalarga insoniy xususiyatlarni koʻchirish sanʼati. T. ogʻzaki nutqda ham, badiiy asarlarda ham keng qoʻllanadi. T. badiiy tasvirning aniqroq, yorqinroq, boʻlishiga xizmat qiladi. Oʻzbek folklori, mumtoz adabiyoti hamda hozirgi sheʼriy va nasriy asarlarda T.ning goʻzal namunalari uchraydi. Mas:Bahor elga ayshu manga iztirob, Kulub holima barq, yigʻlar sahob. Ushbu baytda barq (chaqmoq) va sahob (bulut) jonlantirilmoqda.

Manbalar
Tashqari

Tashqari, tashqi hovli — Oʻrta Osiyo xalq meʼmorligida oʻtroq aholi uyjoyining maxsus bir boʻlagi; koʻcha darvozaga yaqin tomondagi qismi. Mehmonxona, xoʻjalik uchun zarur xonalar, xizmatchilar xonasi, otxona va boshqa joylashgan. T. hovli erkaklar uchun, ichkari hovli esa xotinxalaj va bolalar uchun maxsus qurilgan. Uylar xonadon egalarining mavqeiga qarab oʻziga xos koʻrinishda boʻlgan. Masalan, savdogar va amaldorlar xonadoni hunarmanddehqonlar xonadonidan keskin farq qilgan (qarang Ahmadbekhoji mehmonxonasi). Hunarmandlar uyining T. sida ustaxona, omborxona va koʻchaga qaragan savdo doʻkoni boʻlgan.

    

Arxitektura
Taʼbirnoma

Taʼbirnoma — tush taʼbirini bayon qiluvchi kitoblar majmui. T.da tush va uning turlari, tush koʻrish holati va paytlari, taʼbir aytish usuli va shartlari bayon qilinadi. T. asosida tush yoʻyuvchilarni taʼbirchi, muabbir, roʻyochi deb atashgan. Taʼbirchidan folbinlik (tush koʻrgan odamning agʻvoli, mijozi va ismini yaxshi bilish, koʻrilgan narsani yaxshi va yomon fol ochib, soʻngra taʼbirini aytish) talab qilingan.

Eng qad. T. xitoycha "Itszin" nomli asardir. Turkiy tildagi dastlabki T. 8-asr oʻrtalari — 9-asr boshlarida Sharkiy Turkistonda yaratilgan, asl nomi "Irq bitigi" ("Fol kitobi")dir. U moniylik va shamanlik gʻoyalarini oʻzida mujassamlashtirgan. Kitobning maqsadi odamlarni ezgulikka chorlash, muayyan axloqiy prinsiplarni targʻib va tashviq qilishdir. Qad. turkiy davrdagi yana bir "Fol kitobi" moniy yozuvida bitilgan boʻlib, taxminan 9-asr boshlariga mansub. Unda qad. turkiylarning maʼlum bir detallar yoki hodisalarga asoslangan holda olamni anglashga intilishi ayon boʻladi. Ushbu kitobda buddaviylik oqimining taʼsiri ham bor, chunonchi, odam har qanday vaziyatda, yaʼni koʻrgan tushi yaxshi yoki yomon natija keltirishidan qati nazar, ezgu ishlar qilishi va burhonlar xizmatida boʻlishi lozim. Umuman, ezgulik va xayrli ishlar toʻgʻrisidagi oʻgitlar barcha T.larning tub mohiyatini tashkil etadi.

T.lar ichida fors tilidagi "Komil uttaʼbir" oʻzining mukammalligi bilan ajralib turadi. Bu kitob 20-asr boshlarida toshkentlik Mullo Azimxonkrri binni Mullo Yusufxon tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Komil uttaʼbiri turkiy", 1916). Nasimxon Rahmonov.
Taʼziya

Taʼziya (arab. — yupatish, hamdardlik bildirish) — azador kishiga tasalli berish, ahvol soʻrash odati. T.da marhumning oila aʼzolari va yaqinlariga qarindoshlari, doʻstyorlari, qoʻshnilari, hamkasblari tomonidan hamdardlik bildiriladi. Islomda T. bildirish savob ishlardan hisoblanadi. Vafot etgan birodarga eng kerakli va foydali narsa uni duo qilishdir. Janoza va T.dan maqsad aynan shunday duodir. T.ning muddati va adadi 3 kun ichida bir bor T. bildirish, mabodo buning iloji bulmasa, soʻng bildirsa ham boʻladi. Kimsaning vafoti haqidagi yozma xabar — taʼziyanoma (nekrolog), motam marosimi oʻtkazilayotgan xonadon — taʼziyaxona, motam tutgan, azador kishi — taʼziyachi deyiladi (yana qarang Aza, Motam marosimlari).
Taʼlimot

Taʼlimot — ma'nolari:
1) borliqdagi voqea-hodisalarning muayyan sohasidagi, fan tarmoqlari, ijtimoiy hayot, jamiyat va shu kabi haqidagi nazariy qoida va xulosalar, ilmiy qarashlar majmui
Masalan: falsafiy taʼlimotlar, sufiylik taʼlimoti;
2) maʼlum bir olim yoki mutafakkirning nuqtai nazar (qarash)lari majmui
Masalan: Forobiy taʼlimoti, Darvin taʼlimoti va boshqalar
Taʼliq

Taʼliq (arab. — osish, osib quiish) — xattotlik uslubi; arab yozuvidagi xat uslublaridan biri. 14-asrda tavqe va riqo xatlari asosida ixtiro qilingan, ixtirochilari Tojiddin Salmoniy va Xoja Abulʼol. Tez yozish uslubida harflar bir-biriga osilib yoki ilinib turganday koʻrinadi (nomi ham shundan). Harflarning 5 qismi egri va 1 qismi toʻgʻri chiziklardan iborat. T. asosan insho va maktublarga tegishli boʻlib, munshiylar uni yuqoridan chapga qiyaroq qilib choʻzib yozgan. Shu jihati bilan shikasta xatiga oʻxshab ketadi. Dastlab munshiylar, idora kotiblari tomonidan ishlatilgan, rasmiy va shaxsiy yozishmalar, turli hujjatlarda qoʻllanilgan. Xoja Abdulhay Munshiy, Xoja Ixtiyor ushbu xat ustasidir. 

 

Arab alifbosi
Taʼmirshunoslik

"TAʼMIRSHUNOSLIK" - Toshkentdagi masʼuliyati cheklangan ochiq turdagi aksionerlik jamiyati. Oʻzbekiston madaniy yodgorliklarini asrash va taʼmirlash instituti (1979—2003) negizida tashkil topgan (2004). "T." qad. shaharlarning tarixiy mintaqalarini oʻrganadi, qoʻriklanuvchi mintaqalar, tarixiy meʼmoriy va etnografik muzeyqoʻriqxonalar loyihasini tuzadi; tarixiy va madaniy yodgorliklarni tadqiq qiladi; meʼmoriy va mahobatli sanʼat yodgorliklarini asrash va taʼmirlash loyihasini ishlab chikadi. Oʻrta Osiyo moddiymadaniy yodgorliklarini asrash va taʼmirlashga doyr ilmiyuslubiy tavsiyanomalar beradi, taʼmirlash uchun qad. qurilish tafsilotlarini oʻrganadi va qayta tiklaydi; qoʻriqlanadigan mintaqada joylashgan mahobatli sanʼat yodgorliklari va taʼmirlash maydonlari loyihasini ishlab chiqarish "T." jamiyati ilmiy tadqiqotlari va loyihalari asosida Registon ansambli, Shohizinda, Ichan qalʼa, Koʻhna ark va boshqa yirik meʼmoriy inshootlar taʼmirlandi, Koʻhna Urganch, Mare, Qirgʻiziston va Qozogʻistondagi meʼmoriy obidalarning ilmiy tadqiqot va taʼmir loyihalari ishlab chiqilgan.
Taʼrix

Taʼrix (arab. — yuz bergan) — mumtoz adabiyotda mashhur kishilarning tugʻilishi va vafoti, turli binoinshootlarning qurilishi, kitoblar taʼlifi va boshqa muhim voqea-hodisalar vaqtini anglatuvchi sanʼat. T. koʻpincha u yoki bu mashhur shaxsning vafoti munosabati bilan yozilgan. T.da qoʻllangan soʻz va iboralar, ularni tashkil etgan arab harflarining abjad rakami bilan qoʻshib hisoblanganda, maʼlum bir sana kelib chiqadi. Sanani biddiradigan soʻz yoki ibora T. moddasi, ularni tashkil etgan harflarning abjad boʻyicha yigʻindisi jumal deyiladi. T. faqat mustaqil yozilmay, baʼzi bir asarlarning ichida ham keladi.

T.da shoir koʻzda tutgan sana soʻz yoki muammo usulida ifodalanadi. Shunga koʻra, T. sarih (ochiq, ravshan) va taʼmiya (berkitilgan, yashirilgan) kabi 2 turga boʻlinadi. T.ning sarih turida sana ochiq ifodalansa, taʼmiyada avval T. moddasi topiladi. Mas., Karimbek Kamiy Chimkentdagi bir jomeʼ mayejidining taʼmirlanish sanasi haqida shunday yozadi:Soli taʼmirin savol etgan kishi, Ey Kamiy, ravshan javob etgil ango: Mingu uch yuz ham oʻtuz erdi faqat, Soli taʼrixi bu itmomi bino.

Kamiy bu yerda "mingu uch yuz ham oʻtuz" (hijriy 1330-yil) deb, mazkur mayejidning taʼmirlanish sanasini ochiq bayon etadi.

T. oʻziga xos qonuniyat va poetik xususiyatlarga ega.

Zamonaviy adabiyotda Anisiy, Habibiy, Gʻ.Gʻulom, Ulfat, Chustiy va boshqa T. yozganlar. Arab yozuvi va abjad hisobiga asoslanganligi uchun hozirgi kunda T. yozish anʼanasi toʻxtab qolgan.

Adabiyot 
 Adabiy turlar va janrlar, 2j., T., 1992.

Ergash Ochilov.
Tayanch yulduz

Tayanch yulduz — koordinatalari aniqlanishi kerak boʻlgan osmon obʼyektlari (mayda sayyora, kometalar, Yer sunʼiy yoʻldoshlari) atrofida tanlab olingan va koordinatalari maʼlum boʻlgan yulduz. Kosmik navigatsiya masalalarini hal qilishda (astronomik usul) moʻljal vazifasini bajaradi. Quyosh, sayyoralar va eng yorugʻ yulduzlar Tayanch yulduz boʻla oladi. Masalan, eng qulay Tayanch yulduz osmonning janubiy yarim sharidagi Kanopus yulduzidir; u ekliptika tekisligiga perpendikulyar boʻlgan chiziq yaqinida joylashgan.

    

Astronomiya
Taqvodorlik

Taqvodorlik (arab, taqvo — saqlanish, xudodan qoʻrqish) — barcha dinlarda oʻta dindorlikni ifodalovchi tushuncha. Qurʼon va hadislarda Allohdan qoʻrqish, doʻzaxdan saqlanish, parhezkorlik va boshqa mazmunlarda keladi. Dinga juda berilgan, xudojoʻy, oʻzini harom va shubhalardan saqlab yuruvchi odam taqvodor deb atalgan.

Islom