MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Angʻirt

Angʻirt, sariq gʻoz, atayka () — gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Patlari ochiq sargʻish, boshi oqish. Yevropa va Osiyoning choʻl, dasht va togʻli hududlarida tarqalgan. Qishlash uchun Afrikaning shimoliy va Osiyoning jan. tomonlariga uchib ketadi; Oʻzbekistonda ham uchraydi, bir qismi shu yerda qishlaydi. Togʻ, choʻl va dasht zonalaridagi chuchuk suvli va shoʻr koʻllarda yashaydi. Inini tulki, qorsoq, boʻrsiq kabi hayvonlarning tashlab ketgan uyasiga va toshlar orasiga quradi, 8-12 tacha tuxum qoʻyadi. Erkagi uyaning atrofidan uzoqqa ketmasdan, urgʻochisini qoʻriqlab yuradi va tuxumdan chiqqan joʻjalarini boqishga koʻmaklashadi. A. har xil mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan ovqatlanadi. A. ov qilinadi. Goʻshti yozda (faqat jonivorlar bilan ovqatlanganda) bemaza va qoʻlansa, kuzda (oʻsimliklar bilan ovqatlanganda) mazali boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qushlar
Anhor (kanal)

Anhor (arab, nahr — daryo soʻzining koʻpligi) — katta kanal, ariq. Xorazm shevasidagi arna soʻziga toʻgʻri keladi. Anhor atamasi baʼzan mustaqil atokli ot 573oʻrnida ham ishlatiladi. Mas, Toshkentdagi Anhor arigʻi.

Manbalar 

 Anhor
Chirchiq suv havzasi
Toshkent kanallari
Toshkent viloyati kanallari
Boʻzsuv tarmogʻi
Anhor (qahvaxona)

"Anhor" — qahvaxona-choyxona. Toshkentdagi Anhor sohilida qurilgan, xalq meʼmorligi anʼanalarini oʻzida aks ettirgan bino (1950, meʼmor V. Dmtriyev). Dastlab bino simmetrik reja asosida toʻgʻri toʻrtburchak shaklda barpo etilgan. Ovqatlanish xonasi 75 oʻrinli, toʻrida choyxona, oshxona va yordamchi xo-nalar, suvga qaragan yon tomonida ay-von boʻlib, xoʻjalik xonalari yer osti qismiga joylashtirilgan. Binoning old tarzi nisbatlar qonuni asosida hal etilib, peshtoq tepasida bezakli guldon, ikki tomonida antefikslar, 6 ustunli peshayvonning ikki chekkasida panjara boʻlib, oʻziga xos meʼmoriy koʻrinishga ega edi. Bino qayta qurish jarayonida (1979) qishlik (120 oʻrinli) va yozlik (160 oʻrinli) boʻlimlarga ajratilib, oshxona va choyxona qismi qaytadan quriddi. Orqa tomoni 2 qavatli boʻlib, birinchi qavatida choyxona, oshxona, somsaxona va kabobxona joylashgan, ularning moʻrisi minorasimon ishlangan. Yon qismiga (suv boʻyida) eni 5 m, uz. 30 m li 1 qavatli ayvon ishlandi. Qishlik zalning ichki tomonini „Meblomet“ firmasi (Polsha) bezagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aorslar

Aorslar — sarmat qabilalarining yirik ittifoqi. A. haqida maʼlumotlar Strabon, Ptolemey, Pliniy va Tatsit asarlarida uchraydi. Xitoy yilnomalarida A. yansay nomi bilan keltirilgan. A. dastlab Orol yoki Kaspiy dengizining shimoliyda yashagan. Miloddan avvalgi 2-asrda Kaspiy dengizining shimoliy bilan Don daryosi oraligiga va Kavkaz togʻlari tomonga tarqalgan. A. jangari koʻchmanchi chorva-dorlar boʻlib, Kavkaz, Bospor davlati, Turkiston xalqlari oʻrtasidagi savdo ishlarida, Bospor davlatidagi taxt uchun oʻzaro urushlarda faol qatnashgan. 2-asrda alanlar boshchiligidagi yirik sarmat qabilalari ittifoqiga qoʻshilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarix
Millatlar
Aorta

Aorta (, ), shotomir – odam va hayvonlar organizmidagi eng katta, uzun yagona qon tomiri. Yurakning chap qorinchasidan chiqib organizmning barcha a’zolari va toʻqimalariga tarmoqlanadi. Aorta devori qalinroq boʻlib, asosan ela-stik toʻqimadan tuzilgani uchun chap qorinchadan otilib chiqqan qon bosi-miga chidamli va kengayish xususiyati rivojlangan. Aorta yuqoriga koʻtariluvchi ravoq va pastga tushuvchi qismlardan iborat. Pastga tushuvchi qism koʻkrak va qorin Aortasiga boʻlinadi. Qorin Aortasi IV bel umurtqasi roʻparasida oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyalarga ajraladi. Aortaning boshlanishidan oxirigacha boʻlgan qismidan chiqqan arteriya tolalari butun organizm toʻqimalari va a’zolarini qon bilan ta’minlaydi.

Yana q. 

 Arteriyalar
 Qon tomirlari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aortit

Aortit — aorta devorining yalligʻlanishi. A. infeksion va allergik boʻladi. Kasallik oʻtkir va surunkali ke-chadi. Mikroblar qon, limfa orqali va qoʻshni aʼzolardan oʻtishi mumkin. Bunda koʻpincha devorning oʻrta qavati shikast-574lanadi; aksariyat zaxm natijasida ke-lib chiqadi. Kasallikda toʻsh suyagining orqasi ogʻriydi va aorta bir qadar ken-gayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apart

Apart (frans. aparte — bir tomonga) — goʻyo sahnadagilar eshitmaydi, deb fa-raz qilinib aytiladigan monolog va luqmalar. A. usuli dramaturgiyada miloddan avvalgi ham qoʻllanilgan. Qatnashuvchining fikri, his-tuygʻulari va rejalarini izohlash uchun ishlatilgan. A.lar 19-asrda keng qoʻllanilgan. Oʻzbek teatrida ham qoʻllanib kelinadi (mas, Uygʻun, „Parvo-na“).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aparteid

Aparteid, apartxeyd (afrikaans tilida apartheid — „alohida-alohida yashash“) — irqiy kamsitishning eng ashaddiy koʻrinishi. Muayyan aholi guruhlarining ular irqiy mansubligiga qarab, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy va fuqarolik huquqlaridan mahrum etishni, hududiy jihatdan yakkalatib qoʻyishgacha borishni anglatadi. Aparteidning ayrim choralari genotsid tusini olishi mumkin. Hozirgi xalqaro huquq aparteidni insoniyatga qarshi jinoyat deb hisoblaydi. 1973-yilda aparteid jinoyatlarining oldini olish va jazolash toʻgʻrisida xalqaro konvensiya qabul qilingan. Yaqingacha aparteid JARda hukmronlik qilib kelgan, asosan oq tanli fuqarolardan iborat Milliy partiyaning siyosati edi. U mamlakat aholisini irqiy alomatlarga qarab, uch qism: 1) oq tanlilar; 2) qora tanlilar, yaʼni tub afrikaliklar; 3) indeyslar va duragaylarga boʻlib boshqarish siyosatini qoʻllab keldi. „Irqiy guruhlarni ajratib joylashtirish toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq, aholi 74% ini tash-kil etuvchi qora tanlilar uchun soxta „davlatlar“ — bantustanlar tuzildi, afrikaliklarning oq tanlilar yashovchi shaharlarda istiqomat qilishi man etildi, aparteid qoidalarini buzganlarga nisbatan qattiq jazo choralari qoʻllanildi. Afrikaliklar, ularga ergashgan indeyslar hamda oq tanlilar bir qismining Afrika milliy kongressi va boshqa vatan-parvarlik tashkil otlari rahbarligida aparteid siyosatiga, irqchilar zulmi va kamsitishlarga qarshi uzoq davom etgan, jahon hamjamiyati tomonidan faol qoʻllab-quvvatlangan murosasiz ommaviy chiqishlari, shu jumladan, qurolli kurashi irqchilarni chekinishga majbur etdi. Mamlakat va xalqaro maydonda yakkala-nib qolgan irqchilar siyosiy islohotlar oʻtkazishga majbur boʻldi. Tinch yoʻl bilan 1994-yil aprelda oʻtkazilgan demokratik saylovlar natijasida hokimiyat mamlakat tub aholisi vakillari qoʻliga oʻtdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apatit

Apatit (yun. apatao — aldayman) — fosfatlar sinfiga mansub mineral. Tarkibida R2O5ning miqdori 42%. Aralashmalari: SO2, Mp, kamyob f ele-mentlari, U, Sr va boshqa Oq, zangori, sariq, binafsha rang va boshqa rangdagi kristall va donador agregatlar. Qattiqligi 5. S. og. 3,2. Kimyoviy tarkibiga qarab A. ftora-patit, gidroksilapatit va xlorapatitga boʻlinadi. A. magmatik, gidrotermal, pnevmatolit yoʻl bilan hosil boʻladi. Baʼzan A. kvars yertomirlarida va kristalli slaneslarda ham uchraydi. Choʻkindi jin-slarda A. guruhiga kiradigan minerallar fosforitlar va qazilma suyaklar sha-klida uchraydi. A. oʻgʻit, fosfor kislota va uning tuzlarini olishda xom ashyo; qora va rangli metallurgiyada hamda keramika va xira oyna ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Kamyob yer elementlari qoʻshilgan sintetik A. optikada qoʻllaniladi. Oʻzbekistondagi fosforitlarning asosiy qismi A.dir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Minerallar
Javohirlar
Apatit (shahar)

Apatit — Rossiya Federatsiyasining Murmansk vi-loyatidagi shahar (1966-yildan). Imandra koʻli yaqinida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 88 ming kishi (1991). Apatit-nefelin kon boyitish fabrikasi, Kareliya GRES, Rossiya Fanlar Akademiyasining Kola ilmiy markazi bor. Xibin koni ishga tushirilishi muno-abati bilan 1935-yilda posyolka sifatida vujudga kel-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apatiya

Apatiya ( ἀ- „  “ ehtiros, hayajon, hayajon") — bu befarqlik, atrofda sodir boʻlayotgan voqealarga befarq munosabatda boʻlish, biron bir faoliyatga intilish yoʻqligida ifodalangan alomat yoʻqligi hisoblanadi. Haqiqatga salbiy va ijobiy munosabatning yoʻqligi, tashqi hissiy koʻrinishlarning yoʻqligi ham mumkin. Iroda yetishmasligi bilan birgalikda (abuliya) apato-abulik sindrom, adinamiya bilan — apatiya-adinamik sindromi boʻladi.

Qisqacha maʼlumot 
Apatiya ruhiy tushkunlikning klinik varianti boʻlishi mumkin, shizofreniyadagi salbiy kasalliklarning namoyon boʻlishi, turli somatik va nevrologik kasalliklarning alomati (Pik kasalligi, Altsgeymer kasalligi, turli demanslar, OITS, Lyme kasalligi, endokrin kasalliklar va boshqalar), organik miya shikastlanishining alomati boʻlishi mumkin, ayniqsa miyaning frontal loblarining konveks yuzalariga zarar etkazish bilan namoyon boʻladi, neyroleptiklar yoki selektiv serotoninni qaytarib olish ingibitorlari guruhining antidepressantlarining yon taʼsiri bilan namoyon boʻladi. Demansning alohida turi ham ajralib turadi — apatik demans, bu miyaning frontal-konveksital (konveks tashqi) lokalizatsiyasida (masalan, frontal lobning oʻsmasi, oldingi miya havzasidagi miya infarkti bilan) shikastlanganda paydo boʻladi. arteriya, Pik kasalligida frontal korteksning atrofiyasi va boshqalar).

Muayyan sharoitlarda apatiya sogʻlom odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Bu past ijtimoiy va kasbiy faollikda ifodalangan oʻziga xos shaxsiy xususiyat boʻlishi mumkin, normal rivojlanish va qarishning muhim xususiyati boʻlishi mumkin.

Sinonimlari 
Atimiya, atimormiya, anormiya, afimiya.

Terminning tarixi 
Qadimgi yunon tilida  atamasi „azoblarning yoʻqligi“, „befarqlik“, „befarqlik“ maʼnolarida ishlatilgan. Falsafadagi befarqlik eng oliy fazilatni — yakka falsafiy dunyoqarashni anglatardi, bunga faqat oʻzlarining xudbin ehtiroslarini jilovlaydigan donishmandlar qodir. Stoiklar falsafasida ruhni barcha ehtiroslardan toʻliq ozod qilishni oʻz ichiga olgan axloqning asosiy tushunchalaridan biri.

Rus tilida bu atama XIX asrning boshidan beri ishlatiladi, dastlab fransuz tilidan olingan „apatiya“ shaklida ishlatilgan.

Yana qarang 

 Abuliya
 gospitalizm
 Depressiya
 neyroleptik tanqislik sindromi
 SSRI tomonidan qoʻzgʻatilgan apatiya sindromi
 Shizoid shaxsning buzilishi

Manbalar

Adabiyotlar 

 Apatiya // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.
 Veltiщev D. Yu., Gurevich Yu. M., Seravina O. F. Apatiya v strukture trevojnix depressiy //Sotsialnaya i klinicheskaya psixiatriya. — 1996. — T. 6. — №. 4. — S. 21-28.
 Lizlov A. V., Seravina O. F., Kovalevskaya O. B. Apatiya kak yaderniy affekt: opit strukturno-psixologicheskogo analiza //Voprosi psixologii: jurnal. — 2013. — №. 2. — S. 65-80.
 Anfimov Ya. A. Periodicheskaya ustalost (lenost, apatiya) i periodicheskie psixozi //Protokoli obщestva nauchnoy Meditsini pri Xarkovskom universitete. — 1897. — S. 12-16.
Hissiyotlar
Apeyron

Apeyron (yun. apeiron — cheksiz) — falsafa tarixiga yunon faylasufi Anaksimandr tomonidan kiritilgan tu-shuncha. A. tushunchasi materiya haqidagi tasavvurlar taraqqiyotida olgʻa qoʻyilgan qadam edi, chunki oʻsha davrda hamma nar-saning asosi suv yoki havo, degan tasavvur mavjud edi. Anaksimandr zsa materiya tu-shunchasini A. termini bilan atadi. A. hech qanday sifatga ega emas, biroq hamma muayyan jismlarning asosidir; bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan issiqlik va sovuqlikni quruqlik va namlikni oʻzidan chiqara borib, abadiy mavjud boʻladi, boshqa jismlarni vujudga kel-tiradi. A. tushunchasida Anaksiman-drning sodda dialektik qarashlari oʻz ifodasini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apeks

Apeks (lot. apecks — uch, bosh) — Quyosh sistemasi yoki Yerning osmon sfe-rasiga yoʻnalish nuqtasi. Quyosh sistema-sining A.i Gerkules yulduz turkumida joylashgan. Yerning A. i Quyoshga nisba-tan 90° gʻarb tomonda boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apellyatsiya

Apellyatsiya (lot. appellatio — mu-rojaat qilish; shikoyat qilish; norozilik bildirish) — sud hukmi ustidan shikoyat arizasi berishning bir shakli. A. Fran-siya jinoyat-protsessual kodeksiga (1808-yil), jahonning boshqa ko‘pchilik davlat-lari jinoyat-protsessual qonunlariga kiritilgan. O‘zRda 1994-yil 22 sentabrda qabul qilingan va 1995 yil 1 apreldan amalga kiritilgan Jinoyat-protsessual kodeksida ushbu tartib ko‘rsatilmagan, ammo A. tartibida ish ko‘rishning ayrim aniq masalalariga oid qismlari yangi JPKning 490-moddasida nazarda tutil-gan qoidaga ko‘ra, A. kassatsiya instansi-yasida ish ko‘radigan sudda qo‘llaniladi. Sud hukmi ustidan A. tartibida shikoyat berish yo‘l qo‘yilgan davlatlarning ji-noyat-protsessual qonunida A. tushuncha-si 2-bosqich sudida jinoyat ishini maz-munan hal qilish uchun yangidan ko‘rish mumkinligini bildiradi. A. sudi (2-bosqich sudi) hukmning qonuniyligi va asosligini faqat shikoyat (protest)da ko‘rsatilgan holatlar bo‘yicha tekshiradi. A. sudi ishdagi yozma materiallarga taya-nib, o‘z qarorini qabul qiladi. Bu sudda 1-instansiya sudida so‘roq qilingan gu-voxlar takroran so‘roq qilinmaydi, da-lillarni bevosita va og‘zaki tekshirish, sud ishlarini yuritishdagi tortishuv, mahkumni himoya huquqi bilan ta’minlash va ishni uzoq muddat davomida ko‘rishdek holatlar chegaralanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apennin togʻlari

Apennin togʻlari — Italiyadagi togʻlar, Apennin yarim orol shimoli-gʻarbi (Alp togʻlari)dan janubi-sharqqa (Kalabriyaga-cha) choʻzilgan. Apennin togʻlarining uzunligi Kala-briya togʻlarini ham qoʻshib hisoblaganda 1200 km. Apennin togʻlari oʻrtacha balandlikdagi, yon bagʻirlari yotiq togʻlar. Eng baland nuqtasi 2914 m (Korno togʻi). Togʻlar, asosan, qumtosh, gil va ohaktoshlardan iborat, lava qoplamlari uchraydi. Harakatdagi va oʻchgan vulkanlar bor (Ve-zuviy va boshqalar). Binokorlik materiallari (asosan, marmar) koʻp. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Gʻarbiy yon bagirlarda yillik yogʻin 1000 — 2000 mm, sharqida, togʻ oraligʻi havzalarida 600 — 800 mm. Apennin togʻlaridan Tibr, Arno va boshqa daryolar boshlanadi. Mineral buloklar bor. Yon bagʻirlarining quyi qismi zay-tunzor, tokzor, sitrus ekinlari va doim yashil dubzorlar bilan band; yuqorida kash-tan, dub, kora qayin hamda igna bargli daraxtlar oʻsadi. Eng baland qismi yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Apennin yarim oroli

Apennin yarim oroli — Jan. Yevropadagi yarim orol. Maydoni 149 ming km², eni 130 — 300 km, uz. 1100 km. Apennin yarim orolio.ning janubida Kalabriya va Salenti-na, sharqida Gargano yarim orol bor. Apennin yarim orolio. Yev-ropaga Apennin togʻlari va Lombardiya pasttekisligi orqali tutashgan. Sitsi-liya o.dan tor Messina boʻgozi bilan aj-ralgan Apennin yarim orolio. ni gʻarbda Tirren, sharqda Adriatika, janubida Ioniya dengizlari oʻrab turadi. Sharqiy sohillari shimolida botqoq va lagunalar kup, janubiy ba-land hamda togʻli, gʻarbiy sohillari esa oʻydim-chuqur, tik va koʻp joylarda jarlikdan iborat. Apennin yarim orolio.ni boshdan-oyoq Apennin togʻlari egallagan. Tirren den-gizi sohili yaqinida vulkan (Vezuviy, Flegrey va boshqalar) koʻp. Sohil kambar pastte-kisliklardan iborat. Apennin yarim orolio. Yevropaning subtropik mintaqasiga kiradi. Iqlimi iliq, yozi uzoq, issiq va quruq; Oʻrta den-giz buyiga xos doim yashil oʻsimliklar oʻsadi. Tekislik va togʻ oldi qismlarini madaniy landshaft tashkil etadi. Apennin yarim orolio.da Italiya (hududini 73 qismi), Vatikan, San-Marino davlatlari joy-lashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Yarim orollar
Yevropa
Italiya
Apertura

Apertura (lotincha: apertura — teshik, tirqish) — optik tizimning yorugʻlik nurlarini oʻtkazadigan teshigi; linzalar yoki diafragmalar bilan uzgartirilishi mumkin. Burchakli A. — optik tizimdan utuvchi yorugʻlik konussimon dastasining chetkl nurlari orasidagi a burchak. Sonli A. Gʻisin -u ga teng; ya — buyum qoʻyilgan muhitning sindirish koʻrsatkichi. Tas-virning yoritilganligi va optik asbobning ajratish qobiliyati A.ga bogʻliq buladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apia

Apia — Samoaning poytaxti. Aholisi 35 ming kishi (1998), asosan yevropaliklar. Tinch okeandagi Upolu o.ning shimolida, Apia togʻining yon bagʻrida (dengiz sathidan 396 m balandlikda). Apia mahsulotlari, yogʻochni qayta ishlovchi va oziq-ovqat sanoatining uncha katta bulmagan korxonalari mav-jud. A. orqali chetga kopra, banan, kakao chiqariladi. Xalqaro aeroport bor. Yi-rik dengiz porti. A. 19-asr oxirida tash-kil topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apilak

Apilak, asalari suti — ishchi asalarilarning beli va koʻkrak qismidagi bezlarda ishlab chiqariladigan suyuqlikdan tayyorlanadigan oq yoki sargʻish quruq kukun. Biologik stimulyator xususiyati bor. A. tibbiyotda bolalarning gipotrofiya, kattalarning gipotoniya kasalliklarini hamda ayellardagi laktatsiya (sut hosil boʻlishi)ning buzilishini davolashda qoʻllaniladi. A. atir-upa sanoatida ham ishlatiladi. Uning tarkibida oqsil, qand, yogʻ, mineral tuzlar, vitaminlar va D provitamin bor. Bu suyuqlik arilardan maʼlum davrda yigʻib olinadi va spirtda konservatsi-yalanadi.

Manbalar 

Asalarichilik
Aplanat

Aplanat (yun. anlanetos — xatosiz, ogʻishmaydigan) — simmetrik joylash-gan ikkita bir xil axromatik linzadan (k.. Axromat) iborat fotoob’ektiv. A. linzalarining tuzilishi va tarkibi tasvirning sferik va xromatik abbera-siya natijasida buzilib chiqishiga yoʻl qoʻymaydi, ammo astigmatizm hodisasini bartaraf qila olmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplanospora

Aplanospora (yun. aplanes — qoʻzgʻalmaydigan va spora) — yashil va sariq-yashil soʻvoʻtlar baʼzi turlarining jinssiz koʻpayishi davrida hosil buladigan harakatsiz spora. Zo-osporalar kabi A. ham oddiy vegeta-tiv hoʻjayralarda yetiladi, lekin ulardan xivchini boʻlmasligi va harakat qilmasligi bilan farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplikata

Aplikata (lot. applicato, soʻzma-soʻz — qoʻyilgan) — fazoda dekart koor-dinatalaridan biri; koʻpincha, z harfi bilan belgilanadi (qarang Koordinatalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aplit

Aplit (yun. haploos — sodda) — magmatik yertomir togʻ jinsi. Mayda do-nali, och rangli, bir tekis kristallangan minerallar (kvars, ishqorli dala shpati, baʼzan nordon plagioklazlar)dan iborat. A. paydo boʻlish jarayoni jihatidan, aso-san, yer poʻstining chuqur qismidagi gra-nit bilan bogʻliq. Shuning uchun granit-A. deb ham ataladi. A. baʼzan yerning chuqur qismida boshqa jinslar bilan birga uchraydi. Bunday A.larni diorit-A., siyenit-A. va boshqa nomlar bilan ham ataydilar. A. asosan kvars va ortoklazdan iborat. Keramika sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apnoe

Apnoe (yun. apnoia — nafasning toʻxtashi) — qonda karbonat angidrid gazining miqdori ortib ketishi na-tijasida nafasning vaqtincha toʻxtab qolishi. Baʼzan teri reseptorlarini kuchli taʼsirlaganda (mas, birdan sovuq suvga tushilganda) ham A. roʻy beradi. Yangi tugʻilgan bolada A. 10 minutcha davom etadi, chunki uning qonida kis-lorod miqdori katta yoshdagi odamlar qonidagiga nisbatan koʻproq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apo ...

Apo … (yun. aro — … dan) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi, biror narsa yoʻqligini, inkorni; biror narsadan paydo boʻlganlikni bildiradi (mas, apoxro-mat).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apo

Apo — Filippindagi vulkan, mam-lakatning dengiz sathidan eng baland nuqtasi (2965 m), Mindanao o.da. Yon bagʻirlaridan sulfit angidrid, karbo-nat angidrid, suv bugʻlari chiqib turadi. A. Apo milliy parki hududida joylash-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogamiya

Apogamiya (apo … va yun. gamos — qoʻshilaman) — gametofitning urugʻlanmagan hujayrasidan oʻsimlik hosil boʻlishi. Baʼzi gulli oʻsimliklar va qirqquloqlarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apogey

Apogey (yun. apogejos — Yerdan uzoqda joylashgan) — Yer yoʻldoshi or-bitasining Yer markazidan eng uzoq nuqtasi. Mas, Oyning A.i 405000 km.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apokalipsis

Apokalipsis (Qiyomat) (yun. apokalypsis — bashorat) — yahudiy va xristian dinlarining yuzaga kelishiga oid diniy adabiyot namunalaridan biri; ilohiy karomatli rivoyatlar. Yahudiy va xristian dinining paydo boʻlishi jarayonida diniy karomat xususiyatiga ega boʻlgan koʻp yozuvlar vujudga kelgan, lekin ulardan faqat bittasi — „Ioann (Yuhanno) karomati“ xristianlikda Bibliya kano-niga kiritilgan, qolganlari: „Qadimgi ahd“ asarlaridan Yezdra va Varux A.lari, „Yangi ahd“ adabiyotidan Petr, Mess, Zo-strian karomatlari va hokazo apokrif (sox-ta) deb eʼlon qilingan. Shuning uchun A. termini xristian anʼanasida faqat „Ioann karomati“ (68 — 69-yillarda tu-zilgan) ga nisbatan ishlatiladi. „Ioann karomati“ oʻz mazmuni bilan „Qadimgi ahd“ yozuvlariga yaqin. Shunday boʻlsada yirik ruhoniylar (mas, Lyuter, Svingli) A.ga gumon bilan qaraganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apollon

Apollon — yunon mifologiyasi va dinida olimp xudosi, Zevs va Letoning oʻgʻli, shifo baxsh etuvchi, sohibkaromat va sanʼat homiysi. A. ga siginish Kichik Osiyoda boshlanib, miloddan avvalgi 2-ming 578yillikda Yunonistonga, u yerdan Rimga tarqalgan. Dastlab choʻponlar homiysi, olmazorlar xudosi deb tanilgan. Uni sheʼriyat va musiqa homiysi sifatida ham eʼzozlashgan. Qad. yunon sanʼatida A. qoʻlida oʻq-yoy yoki musiqa asbobi ush-lagan yosh yigit qiyofasida tasvirlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Apollon (kapalak)

Apollon (Parnassius apollonius) — yelkanlilar oilasiga mansub kapa-lak, Yevropa, Kavkaz va Gʻarbiy Sibirning togʻli hududlarida (baʼzan past-tekisliklarda) tarqalgan, yoyilgan qanotlarining uz. 70 — 90 mm ga yetadi. Koʻpchilik mamlakatlarda Qizil kitobga kiritilgan. Oʻzbekiston hududida oʻrta togʻ mintaqasida 1700 — 2100 m balandlikda uchraydi. Bitta generatsiyasi ri-vojlanadi. Qurt davrida qishlaydi. Ka-palagi may — iyun oyida ucha boshlaydi. Uy hayvonlari sonining ortib borishi, yoʻl va uy-joy qurilishi tufayli yashash muhitining oʻzgarishi bilan A. soni keskin kamayib bormoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil