MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hind jayrasi

Hind jayrasi () — jayralar turkumiga, jayrasimonlar oilasiga kiruvchi sutemizuvchilarning bir turi.

Ogʻirligi 15 kg gacha boʻlishi mumkin. Hind jayralari nafaqat Hindistonda, balki Osiyoning deyarli butun janubiy qismida, Qozogʻiston va Markaziy Osiyodan Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlarigacha tarqalgan. Ular tungi hayot tarzini olib boradilar. Ular choʻllarda, savannalarda, oʻrmonlarda, togʻlarda yashaydilar. Dengiz sathidan 3900 m balandlikka koʻtarilishi mumkin. Ular inlarida (uzunligi 18 metrgacha) yoki qoya yoriqlarida yashaydilar. Rossiya hududida u Dogʻistonning janubida tarqalgan boʻlib, Rossiya Federatsiyasining Qizil kitobiga (2020) va Dogʻiston Respublikasining Qizil kitobiga kiritilgan.

Bengal yoʻlbarslarining odamlarga hujumidagi roli 
Bengal yoʻlbarslari kirpini ovlashda muvaffaqiyatsizlikka uchrasa odamlarga ham hujum qilishi mumkin, deb hisoblanadi, chunki shundan keyin ignalar yirtqichning terisiga chuqur kirib, tashqariga chiqmaydi va ogʻriqqa sabab boʻladi. Bunday yoʻlbars odatda katta oʻljasini ovlay olmaydi va kichikroq oʻlja qidirib, baʼzan odamlarga tashlanadi. Oʻlik yoʻlbarslar terisida 50 donagacha, uzunligi 25 sm gacha va qalin qalam kabi ignalar topilganligini qayd etilgan.

Manbalar 

Yirtqichlar
 1792-yilda tasvirlangan hayvonlar
 Osiyo Sutemizuvchilar
Filippin jayrasi

Filippin jayrasi, yoki pakana jayra, yoki Filippin landaki () — Filippinning Palavan oroli, shuningdek, baʼzi qoʻshni orollar uchun endemik hisoblangan haqiqiy jayralar (Hystrix) turkumiga kiruvchi jayralarning bir turi.

Tavsifi 
Filippin jayrasining tana uzunligi 45,0 dan 66,5 santimetrgacha, dumining uzunligi 6,4 dan 19,0 santimetrgacha, vazni 3,8 dan 5,4 kg gacha boʻlishi mumkin. Orqa panjalarining uzunligi taxminan 70 millimetr, qulogʻining uzunligi taxminan 30 millimetr. Barcha haqiqiy jayralar kabi, u Hystrix turlari ichidagi eng kichik tur boʻlsa-da, juda katta kemiruvchidir. Orqa tarafida ignalari va tuklari, shuningdek, dumidagi ignalardan tashkil topgan „shaqildoq“ boshqa turlarga qaraganda, unchalik yaxshi rivojlanmagan. Boshidagi tikanlar va tuklari toj hosil qilmaydi. Qardosh turlariniki kabi ignalarining diametri 4-5 millimetr va uchlari oq boʻlmagan bir xil qora rangga ega. Quyrugʻi qisqa, ignalari dumida choʻtkasimon „shaqildoq“ hosil qiladi. Bu ichi boʻsh trubkalar uzunligi 10 dan 11 millimetrgacha.

Filippin jayrasi Borneo jayrasi Hystrix crassispinis va Sumatra jayrasi Hystrix sumatraedan asosan ignalarining oʻtkir uchlari oq boʻlmaganligi bilan farqlanadi.

Areali 
Filippin jayrasi Filippinning Palavan oroli va qoʻshni Busuanga va Balabak orollari uchun endemik tur hisoblanadi.

Hayot tarzi 
Filippin jayrasining hayot tarzi haqida juda kam maʼlumot mavjud. U, asosan, birlamchi oʻrmonlarda va pasttekislikning ikkilamchi oʻrmonlarida uchraydi, biroq qoʻshni oʻtloqlar, butalar va qishloq xoʻjaligi yerlariga ham kirib boradi. Boshqa jayralar singari, u asosan oʻtxoʻr va yer osti inlarda yashaydi. Uning koʻpayishi va xatti-harakati haqida maʼlumotlar yoʻq.

Sistematika 
Filippin jayrasi Osiyo va Afrikadagi sakkiz turni oʻz ichiga olgan haqiqiy jayra turkumi (Hystrix) ichida alohida tur hisoblanadi. Birinchi ilmiy tavsif 1879-yilda Albert Gyunter tomonidan qilingan. U Palavandagi Paraguani (Puerto Princesa) tipik tarqalgan hududi sifatida aniqladi. Turkum ichida Thecurus turi kenja turkum sifatida joylashtirilgan boʻlib, baʼzida alohida turkum sifatida qaraladi.

Nominativ shaklga koʻra, tur ichida kenja turlar ajratilmaydi.

Holati, xavf-xatarlar va himoyasi 
Filippin kirpilari Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN) tomonidan himoya ostiga olingan tur („noyob“tur) sifatida tasniflanadi. Bu soʻnggi bir necha oʻn yilliklarda oʻrmonlarning kesilishi va milliy uy hayvonlari bozori va goʻsht manbai sifatida eksport qilinishi, yashash joylarining yoʻqolishi tufayli son jihatidan, 30% dan ortiq, keskin kamayishi bilan bogʻliq. Palavan orolining tub aholisi uchun tagbanwa ru en , katta ahamiyatga ega va eng muhim ov oʻljasidir. Ular bu jayralarni yer ostidagi inlaridan qazib olishadi.

Manbalar 

 Janubi-Sharqiy Osiyodagi Sutemizuvchilar
 Filippin Endemikasi
hayvonlar 1879-yilda tasvirlangan
Sumatra jayrasi

Sumatra jayrasi () — jayralar oilasiga mansub kemiruvchilar turi. Sumatra jayrasi ilgari qoʻshni Borneo orolida topilgan, juda oʻxshash turdagi dagʻalignali jayra turi ichiga kiritilgan. Keyinroq turlar tana oʻlchami va ignasining diametridagi farqlarga qarab ajratilgan. Sumatra jayrasi dagʻalignali jayradan kichikroq va juda nozik ignalarga ega.

Tashqi koʻrinishi va tuzilishi 
Nisbatan kichik hayvonlar. Tana uzunligi 45 dan 56 sm gacha, oʻrtacha qiymati 54 sm. Quyruqning uzunligi 2,5 dan 19 sm gacha, oʻrtacha 10 sm. Ogʻirligi 3,8-5,4 kg. Hayvonlar oʻtkir tekis ignalar, ichi boʻsh ignalar va dagʻal tuklar bilan qoplangan. Ignalari va tuklar uzunligi 16 sm gacha boʻlishi mumkin va yonoqlarda, qorinda va oyoqlarda kamroq yoki koʻproq egiluvchan boʻlishi mumkin. Ichi boʻsh ignalar quyrugʻida joylashgan. Ularning uchlarini ichi boʻsh boʻlib, dumi chayqalganda shaqildoqqa oʻxshab shaqillaydi. Bu ignalar faqat kattalarida uchraydi. Hayvonlar toʻq jigarrang rangga ega, ammo ularning orqa tarafi va tuklarining yarmining uchi oq ranga ega. Koʻpincha boʻyinning pastki qismida oq rangli dogʻlar mavjud. Sumatra jayralarining boshqa baʼzi bir kirpilar turi vakillari kabi toji yoʻq.

Yashash joyi va hayot tarzi 
Ular Sumatra orolida dengiz sathidan 300 m balandlikda yashaydilar. Ular inlariga, qoya yoriqlariga va qulagan daraxtlar tagiga yashirinadilar. Ular oʻrmonlarda, tashlandiq va ekinzorlarda, toshloq choʻl yerlarda uchraydi. Ular daraxtlarga yomon tirmashishadi. Koʻpincha tungi, oʻtxoʻr  hayvonlardir. Sumatra jayralari yaxshi suzadi. Ular oʻz hududlarini anal bezlaridan ajralgan sekretsiya bilan ajratadilar. Bezovta boʻlganda, ular oyoqlarini urib, dumining ignalarini shaqillatadilar.

Havolalar 

 Aplin, K., Frost, A., Amori, G. & Lunde, D. 2008. Hystrix sumatrae. IUCN )
 Farner, A. 2011-yil. „Hystrix sumatrae“ (Onlayn), Hayvonlarning xilma-xilligi veb-sayti )

Yirtqichlar
 Janubi-Sharqiy Osiyodagi Sutemizuvchilar
Sumatra Endemikasi
 1907-yilda tasvirlangan hayvonlar
Uzun dumli jayra

Uzun dumli jayra () — Hystricidae oilasiga mansub kemiruvchilar turi. Trichys turkumining yagona vakili Malay yarim orolining bir qismida, Borneo va Sumatra orollarida oʻrmonlar va ekin maydonlarida yashaydi.

Koʻrinishidan  katta kalamushga oʻxshaydi. Tana uzunligi 35-48 sm, dumi 17,5-23 sm, vazni 1,75-2,25 kg. Moʻynasi yuqorisi jigarrang, pastki qismida oq rangda. Tana oʻrtacha uzunlikdagi teng, egiluvchan ignalar bilan qoplangan. Ignalar asosan orqa tarafida boʻlganligi sababli, oʻzini himoya qilganda u dushmaniga orqa oʻgiradi. Quyrugʻi jigarrang va tangachali, u osongina uzilib ketadi va koʻproq kattalar, ayniqsa urgʻochilari quyruqsizdir. Oldingi oyoqlarida toʻrtta barmoq va orqa oyoqlari beshta barmoqlar boʻlib, barchasi uzluksiz membranalar bilan bogʻlangan va qalin tirnoqlari bilan qurollangan.

Uzun dumli jayra tuklarini dikkaytirib shaqillata olmaydi. Faoliyati asosan tunda namoyon boʻladi. U asosan quruqlikda yashovchi hayvon boʻlsa-da, u daraxtlar va butalarga yaxshi tirmashadi. U gʻorlarda, yoriqlarda, boshqa sutemizuvchilar tomonidan qazilgan yer osti inlarda; ular tropik oʻrmonlarning yumshoq tuprogʻida boshpana topadi. Asosan oʻtxoʻr (ayniqsa, mevalar, urugʻlar, bambuk kurtaklari), biroq umurtqasiz hayvonlar bilan ham oziqlanishi mumkin. Ayrim hududlarda hayvonlar ananaslarni yoʻq qilayotgani haqida xabarlar bor.

Manbalar

Adabiyotlar 

 https://web.archive.org/web/20090107191946/http://www.novelguide.com/a/discover/grze_16/grze_16_00990.html
 Ronald M. Nowak Uokerning dunyodagi sutemizuvchilari. — 1999-yil. — jild. bitta.
Evandromyia aldafalcaoae

Evandromyia aldafalcaoae (lot.) — moskitlar kenja oilasiga kiruvchi (Phlebotominae , Psychodidae) qon soʻruvchi ikki qanotli hasharotlar turi.

Tarqalishi 
Braziliya (Vila Trindade, Aquidauana, Mato Grosso-du-Sul shtati).

Tavsifi 
Tana uzunligi taxminan 2,5 mm, bosh uzunligi 0,2-0,3 mm, klypeus uzunligi 0,14 mm, qanot uzunligi 1,6-1,8 mm (kengligi 0,5), koʻkrak qafasi 0,5 mm. Umumiy rangi och jigarrang. Urgʻochilarning palpomerlarning uzunligi: I 0,33, II 0,112, III 0,141, IV 0,101, V 0,194; erkaklarda: I 0,024-0,027, II 0,090, III 0,131, IV 0,100, V 0,197-0,217. Moʻylov formulasi: 1.4.2.3.5. Gipofarinks  qisqa apikolateral tishli.

Topilgan joyidagi iqlim issiq va nam; oʻsimliklari butazor. Yangi turlarga qoʻshimcha ravishda u yerda chivinlarning yana 11 turi topildi: Lutzomyia longipalpis (Lutz & Neiva), Lutzomyia cruzi (Mangabeira), Lutzomyia shannoni (Dyar), Lutzomyia whitmani (Antunes & Coutinho), Lutzomyia termitophilao Martinvas , Lutzomyia forattinii Galati Rego Nunes & Teruya, Lutzomyia lenti (Mangabeira), Lutzomyia hermanlenti Martins Silva & Falcão, Lutzomyia sallesi (Galvão & Coutinho), Brumptomyia brumpti (Larrousse), Brumptomyia sp. 2005-yilda keyinroq tasvirlangan urgʻochisi bu turning taksonomik holatini aniqroq aniqlash imkonini berdi. Ularning palpomerasi V III dan uzunroq va palmomer II IV ga teng yoki undan uzunroq boʻlganligi sababli, bu tur Evandromyia (Aldamiya) kenja turkumiga kiritilgan. Uning vakillari Markaziy va Janubiy Amerikada joylashgan. Evandromyia aldafalcaoae turi erkak jinsiy aʼzosining lateral boʻlagida joylashgan kuraksimon toʻplamlar soni toʻrtdan yettitagacha boʻlishi bilan kichik turkumning barcha turlaridan farq qiladi. Guruhning boshqa turlarida bu noldan toʻrtgacha oʻzgarib turadi va edeagus shakli ham boshqacha.

Etimologiyasi 
Turning nomi (dastlab Lutzomyia aldafalcaoae sp. n. nomi bilan tasvirlangan) braziliyalik tadqiqotchi Alda Lima Falkao sharafiga berilgan (, Centro de Pesquisas René Rachou-Fiocruz, Belu Horizonti). Shunday qilib, uning xavfli infektsiyalarni (leyshmanioz va boshqa kasalliklar) tarqatuvchi ushbu va boshqa hasharotlarni oʻrganishga qoʻshgan katta hissasi yuqori baholanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Aguiar, GM va WM Medeiros. (2003). Distribuição regional e hábitats das espécies de flebotomíneos do Brasil, p.207-245. E. F. Rangel va R. Lainson (tahrirlar), Flebotomineos do Brasil. Rio-de-Janeyro, Fiokruz, 367p.
 Galati EAB (1995). Phlebotominae (Diptera: Psychodidae) ning filogenetik sistematikasi, amerikalik guruhlarga urgʻu beradi. Bol Dir Malariol Saneam Amb 35 (qoʻshimcha 1): 133-142.
 Yosh DG, Arias JR (1977). Lutzomyia qumi Evandromyia Mangabeira kichik jinsida Braziliyadan yangi turning tavsifi bilan uchadi (Diptera: Psychodidae). Amazonika Act 7:59-70.
 Young, DG & M.A. Duncan. (1994). Meksikada, Gʻarbiy Hindistonda, Markaziy va Janubiy Amerikada (Diptera: Psychodidae) Lutzomiya qum chivinlarini aniqlash va geografik taqsimlash boʻyicha qoʻllanma. Mem. amer. Entomol. Inst. 54:1-881.

Havolalar 
Kelebeklar
 2001-yilda tasvirlangan hayvonlar
 Janubiy Amerika Hasharotlar
odamlarning nomi bilan atalgan hasharotlar taxtalari
Shimoliy toj alfasi

Shimoliy toj alfasi (a CrB, a Coronae Borealis) ― spektroskopik qoʻshaloq yulduz boʻlib, Shimoliy toj yulduz turkumidagi eng yorqin yulduzdir. Uning bir qancha tarixiy nomlari bor:  

 Alfekka arabcha nyr ạlfkّ’ nayyir al -fakkadan " uzilgan [doiraning] yorqin [yulduzi] ".
 Gemma, lotin tilida qimmatbaho tosh degan maʼnoni anglatadi.
 Gnoziya, lotincha Gnōsia stella corōnæ iborasidan kelib chiqqan boʻlib, Virgiliyning Georgiklar didaktik asarida topilgan.

α Shimoliy toj — A0 spektral klassida Algol tipida toʻsilgan oʻzgaruvchi, uning yulduzining kattaligi +2,21 m dan +2,31 m gacha, davri 17,36 kun hisoblanadi. U yulduzining kattaligi + 7,1 m va spektral klassi G5 boʻlgan hamroh tomonidan toʻsiladi. Asosiy komponentdan oʻrtacha 0,2 a. e.  masofa bilan ajralgan (0,13 a. e. dan 0,27 a. e. gacha), bu Quyoshdan Merkuriygacha boʻlgan masofaning taxminan yarmiga toʻgʻri keladi. Yulduzni oʻrab turgan katta chang diski taxminan Veganiki kabi. Hozirgi vaqtda qoʻshaloq yulduzlar tizimi bunday diskning dinamikasiga, jumladan, sayyoralarning shakllanishiga qanday taʼsir qilishi haqida munozaralar mavjud. Harakatlanuvchi yulduzlar guruhiga kiritilgan Katta  ayiq yulduz turkumiga kiradi.

Manbalar 

 Algol tipidagi tutilish o'zgaruvchilari
Bayer Xususiyatlari
Flemstid Obyektlari
Big Dipper yulduzlarining harakatlanuvchi guruhi
Aravakash beta yulduz tizimi

Aravakash betasi yulduz tizimi (β Aur/β Aurigae) — Aravakash yulduz turkumidagi qoʻshaloq yulduz tizimi. Uning tarixiy nomi Menkalinan, arabcha منكب ذي العنان  mankab zi’l-'anan „tizgin egasining yelkasi“ dan olingan.

Menkalinan — bu Vega yoki Siriusga oʻxshash sirt harorati 9200 K boʻlgan A spektrli yulduz. Quyoshdan ungacha boʻlgan masofa 82 yorugʻlik  yili ga tengligini hisobga olib, uning yorqinligi quyoshdan 95 baravar yuqori ekanligini hisoblash mumkin, bu bunday yulduz uchun odatdagi yorqinlikdan bir oz koʻproq. Kuzatishlar shuni koʻrsatadiki, har 3,96 kunda tizimda qisman tutilish sodir boʻladi va yulduzning yorqinligi taxminan oʻndan bir qismiga kamayadi. Shunday qilib, tizim ikkita deyarli bir xil yulduzlardan iborat boʻlib, ularning har biri Quyoshdan 48 marta yorqinroq va bir-biridan 0,08 a.e masofada joylashgan.  (Quyosh va Merkuriy orasidagi masofaning beshdan bir qismi). Ikkala yulduz ham asosiy yonilgʻi — vodorodning yadroda kamayishi natijasida shishib, yorqinligi ortib borayotgan subgigantlardir. Yulduzlar shunchalik yaqinki, ular bir-birining shakli toʻlqin kuchlari bilan buzadi, ularning aylanish davri qayta aylanish davri bilan sinxronlanadi va yulduzlar doimo bir-biriga bir tomoni bilan burilgan.

Taxminan 330 a.e  masofada qizil karlik oddiy koʻzga koʻrinmaydigan bir juft yulduz atrofida aylanadi. Bunday masofada bir juft juda katta yulduzni koʻz bilan aniqlab boʻlmaydi va ular bitta yulduzdek koʻrinadi.

Menkalinan, Katta ayiq  harakatlanuvchi yulduzlar guruhiga tegishli boʻlishi mumkin.

Manbalar 

Qoʻshaloq yulduzlar
 Algol tipidagi tutilish o'zgaruvchilari
 spektral-juft yulduzlar
Bayer Xususiyatlari
Flemstid Obyektlari
Big Dipper yulduzlarining harakatlanuvchi guruhi
BL Teleskop

BL teleskopi () — teleskop yulduz turkumidagi koʻp qurrali yulduz. Bu Algol tipidagi tutiladigan oʻzgaruvchan yulduz boʻlib, koʻrinadigan kattaligi 7,09 dan 9,08 gacha, davri 778 kun (2-yil 48 kun), inson koʻzi bilan kuzatish uchun juda zaif. Yorqinlikning oʻzgarishi asosan komponentlarning tutilishi bilan bogʻliq. Tutilish taxminan 104 kun davom etadi, tizim esa 2 magnitudaga xiralashadi.

Gollandiyalik astronom Villem Leyten 1935-yilda yulduzning oʻzgaruvchanligini taʼkidladi. Yorugʻlik minimallari 1913-1919-yillarda olingan eski fotografik plitalarda topilgan, soʻng 1936-yilda Xovart tomonidan kuzatilgan. Dastlab, yulduz Shimoliy Koronaning R tipidagi oʻzgaruvchisi deb taxmin qilingan, tutilishlar mavjudligi faqat 1940-yillarda aniqlangan.

Asosiy komponent F5Iab/b yoki F4Ib spektral turidagi sariq supergigantdir. Yulduzning oʻzi oʻzgaruvchan boʻlib, yorqinligi oʻzgarishi 0,02 magnitudaga yetadi. Pulsatsiyalar 92,5 kun va 64,8 kun davom etadigan ikkita davrga ega. Yulduz UU Hercules kabi oʻzgaruvchan yulduzlar toifasiga kiradi. Bunday yulduzlar sefeidlarga tegishli hisoblanadi va Gertssprung-Russell diagrammasidagi beqarorlik chizigʻi yaqinida joylashgan. Birlamchi komponentning massasi 19,73 quyosh massasi, diametri 300 quyosh massasi, ikkinchi komponentning massasi 7,1 quyosh massasi va TiO (titan oksidi) bilan spektral turdagi spektrdagi yutuvchan chiziqli M yulduzdir.

BL teleskopi Galaktika tekisligidan taxminan 11 ming yorugʻlik yili (3,3 kpc) uzoqlikda joylashgan. Yulduzning yuqori tezligi bilan birga, bu masofa ob’ekt qandaydir jarayon bilan hozirgi traektoriyaga tashlangan qochib ketgan yulduz ekanligini koʻrsatadi. Mumkin boʻlgan mexanizmlardan biri, agar ikkinchi komponent ilgari massiv yulduz boʻlsa, yangi yulduz portlashi paytida tizimdan chiqishi kuzatiladi.

Manbalar 

 teleskop yulduz turkumlari
 Algol tipidagi tutilish o'zgaruvchilari
NN Ilon

NN Ilon (NN Ser) — Serpens yulduz turkumidagi qoʻsh yulduz. U Quyoshdan taxminan 1670 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan. Bu kataklizm oldidan oʻzgaruvchan yulduz.

Komponentlar aylanayotganda, ular har uch soat va yetti daqiqada bir-biridan qisman porlaydilar, bu esa oʻzgaruvchanlik taʼsirini keltirib chiqaradi. Tizim oq mitti NN Ilon A va qizil mitti NN Ilon B dan iborat. Yulduzlar bir-birining atrofida 0,13 kunda aylanadi. NN Ilon A massasi Quyosh massasining yarmiga teng, NN Ilon B massasi Quyosh massasining oʻndan bir qismiga teng.

Sayyoraviy tizimi 
2009—2010-yillarda bu qoʻshaloq yulduz atrofida 2 ta koʻp orbitali ekzosayyoralar topilgan. Tadqiqotchilarga Yerning ikki yulduzning aylanish tekisligida ekanligi yordam berdi. Kattaroq gaz giganti NN Ilon c Yupiterdan 6,91 marta kattaroqdir. Orbitaning yarim katta oʻqi 5,38 AUni tashkil qiladi. Orbital davr — 5660 ± 165 kun (15,5-yil). Ikkinchi sayyora NN Ilon b Yupiterdan 2,28 marta kattaroqdir, undagi yil 2830 ± 130 Yer kuni (7,75-yil) davom etadi. Orbitaning yarim katta oʻqi 3,39 AUni tashkil qiladi.

Yana qarang 

 Koʻp orbitali sayyora
 Algol
 CM Dragon
 Kepler-47 qoʻshaloq yulduz boʻlib, 2012-yilda ikkita sayyora borligi aniqlangan, uchinchisi 2019-yilda tasdiqlangan.

Manbalar

Havolalar 
 NN Ser.The Extrasolar Planets Encyclopaedia
 UK Astronomers Help Find Snooker Star System 
 
Qoʻshaloq yulduzlar
Z Jiraf turdagi Yulduz

Z Jiraf turdagi Yulduz ― prototipi nomi bilan atalgan mitti yangi yulduzlarning uchta kichik sinfidan biridir.

UGZ turudagi yulduzlar UGSS turudagi yulduzlarga qaraganda tez-tez yonib turadi va ularning amplitudasi odatda biroz kamroq. Mittilarga xos boʻlgan nova chaqnashlariga qoʻshimcha ravishda (1-3 kun davomida 2-6m ga oʻsadi), baʼzida maxsus turdagi chaqnashlar paydo boʻladi. Ular odatdagidek xuddi shunday boshlanadi, lekin pasayishi minimal darajaga yetmaydi, yulduz maksimal darajadan taxminan 1 m past darajada yorqinlikda toʻxtaydi va bu toʻxtash (standstill) bir necha kundan ming kungacha davom etadi. Toʻxtash vaqtida chaqnash davrining qolgan qismiga qaraganda koʻproq energiya ajralib chiqadi. Toʻxtash birlamchi atrofidagi ikkilamchidan toʻplanish diskiga massa uzatish tezligi oddiy portlashlarni keltirib chiqarish uchun juda tez boʻlganda paydo boʻladi. Toʻxtash har doim minimal darajaga yakuniy pasayish bilan tugaydi, shundan soʻng yana chaqnash keladi — normal yoki pasayishda toʻxtash bilan.

Prototip 

Z Jiraffe yulduz tifasini prototipi Yerdan taxminan 530 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan va kashf etilgan birinchi mitti nova hisoblanadi. Tizim bir — birini 7 soat 21 m ichida aylanib yuruvchi G mitti va oq mittidan iborat; oʻrtacha har 20 kunda portlashlar keltirib chiqaradi.

Nazariya va kuzatishlar 
Nazariyaga koʻra, barcha mitti novalarning oq mittilari oxir-oqibat klassik novalarning xarakterli portlashini hosil qilish uchun yetarli massaga ega boʻlishi kerak. Biroq, Z Jiraf toʻgʻridan-toʻgʻri bundan mustasno, bunday portlashni keltirib chiqaradigan mitti novalar topilmadi. GALEX UV teleskopi tomonidan olib borilgan kuzatuvlar Z Jiraf atrofidagi qobiqni klassik novalar atrofida har qachongidan 10 baravar kattaroq ekanligini koʻrsatdi. Hisob-kitoblarga koʻra, uning massasi klassik novalarga toʻgʻri keladi va mitti novalar tomonidan toʻxtash vaqtida faraziy ravishda chiqarilgan massaga toʻgʻri kelmaydi. Bu bizga klassik nova tizimida boʻlgani kabi mitti nova tizimida ham xuddi shunday jarayonlar sodir boʻladi degan xulosaga kelishimizga imkon beradi.

Z Jirafa turiga oʻxshash yulduzlarga misollar 
Koʻrinadigan kattaligi 12,0 gacha boʻlgan Z Jiraf tipidagi yulduzlarga misollar:

Yana qarang 
 SS Cygnus kabi oʻzgaruvchan yulduzlar
 SU Ursa Major kabi oʻzgaruvchan yulduzlar

Havolalar

Manbalar 

mitti yangi
 argumentlar yulduzlar
Yulduz turkumlari
Muhammadkarim Xurramov

Muhammadkarim Shokirovich Xurramov (1997-yil 4-aprelda tugʻilgan) — oʻzbek dzyudochisi, 100 kilogrammgacha boʻlgan vazn toifasida ishtirok etadi. Osiyo chempionati bronza medali sovrindori, yozgi Universiada bronza medali sovrindori. Olimpiya oʻyinlari ishtirokchisi.

Tarjimai hol 
Muhammadkarim Xurramov 1997-yil 4-aprelda Toshkentda tavallud topgan.

Sportdagi faoliyati 
2015-yilda Chirchiqda oʻtkazilgan oʻsmirlar oʻrtasidagi Osiyo kubogida Xurramov oltin medalni olishga muvaffaq boʻldi. Kelasi yili u oʻsmirlar oʻrtasidagi turnirlarda Berlindagi Yevropa kubogi va Kochidagi oʻsmirlar oʻrtasidagi Osiyo chempionati yana ikkita oltin medal sohibi boʻldi. Dzyudo boʻyicha Muhammadkarim kattalar darajasi boʻyicha Toshkentda Gran-prida ishtirok etdi va bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2017-yili Gonkongda boʻlib oʻtgan birinchi kattalar oʻrtasidagi Osiyo chempionatida Xurramov bronza medaliga erishdi.

2019-yilning mart oyida Marrakechdagi Gran-prida bronza medalini qoʻlga kiritgan boʻlsa, bir oy oʻtmay Tbilisidagi navbatdagi turnirda uchinchi oʻrinni olishga muvaffaq boʻldi. Aprelda Xurramov Osiyo-Tinch okeani chempionatida qatnashib, unga bronza medalini olish nasib etdi. 
2019-yil iyulda Neapolda boʻlib oʻtgan yozgi Universiadada bronza medalini oldi. U Yaponiyaning Osaka shahrida boʻlib oʻtgan “Katta dubulgʻa” musobaqasida beshinchi oʻrinni egalladi.

2020-yilning 21-fevralida u Dyusseldorfdagi “Katta dubulgʻa” turkumidagi birinchi turnirida gʻolib chiqdi, ammo keyingi mavsum koronavirus pandemiyasi tufayli qoldirildi.

2021-yilning yanvarida Xurramov Dohadagi Masters musobaqasida yettinchi oʻrinni egalladi. Aprelda u Antaliyada boʻlib oʻtgan "Katta dubulgʻa" musobaqasida ham chorak finalga chiqdi va bir necha kundan soʻng Osiyo va Okeaniya chempionatlarining kumush medali sohibiga aylandi.

2020-yilda Tokioda boʻlib oʻtadigan yozgi Olimpiya oʻyinlari uchun Oʻzbekiston terma jamoasi safiga qoʻshildi.

Manbalar 

2020-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlaridagi dzyudochilar
Yashayotgan insonlar
1997-yilda tugʻilganlar
4-aprelda tugʻilganlar
Ruslan Xinchagov

Ruslan Xinchagov (1970-yil 29-yanvarda tugʻilgan) —  osetinlik oʻzbek kurashchisi, Osiyo chempioni, jahon chempionatlari sovrindori. 2000-yilda Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi unvoniga musharraf boʻlgan.

Tarjimai hol 
1970-yilda Vladikavkazda tugʻilgan u kurash bilan 13 yoshidan shugʻullana boshlagan. Keyinchalik u Oʻzbekistonga koʻchib oʻtdi va shu yerda kurash tusha boshladi. 1993-yilda jahon chempionatining bronza medali sohibi boʻldi.

1995-yilda jahon va Osiyo chempionatlarining bronza medali sovrindori, shuningdek, Markaziy Osiyo oʻyinlari chempioniga aylandi. 1996-yilda Osiyo chempioni boʻldi va jahon chempionatida gʻolib chiqdi.

1999-yilda yana Osiyo chempioni, 2000-yilda u yana Osiyo chempioni boʻldi, ammo Sidneydagi Olimpiya oʻyinlarida 5-oʻringa tushib qoldi.

Havolalar 

 Руслан Хинчагов — профиль на сайте International Wrestling Database (англ.)
 Хинчагов Руслан

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
1970-yilda tugʻilganlar
29-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kurashchilari‎
Hamal Betasi

Hamal Betasi (Sheratan, Beta Arietis), (β Ari / β Arietis) ― Hamal yulduz turkumidagi ikkinchi eng yorqin yulduzdir, „Hamal“ning ikkinchi (shimoliy) shoxi hisoblanadi.

Bundan tashqari, Sheratan anʼanaviy nomiga (Sharatan, Sheratan, Sheratim, Al Sharatim) va Flamsteed tizimiga koʻra — 6 Hamal belgisiga ega. Hamal Betasi qoʻshaloq yulduzdir.

Al Sharatan „ikki belgi“ degan maʼnoni anglatadi, bu yulduz bir necha ming yil oldin qoʻshaloq sherigi Hamal Gammasi bilan birga bahorgi tengkunlikni belgilaganiga ishora qiladi.

Koʻrinib turgan yulduz kattaligi: +2,66. Uning spektral turi A5V (oq asosiy ketma-ketlik yulduzi). U Yerdan 59,6 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan.

Bu yulduz spektroskopik qoʻshaloq yulduzdir. Uning hamrohi 0,88 gʻayrioddiy katta orbital ekssentriklik bilan 107 kunlik davr bilan aylanadi. Ommaviy hisob-kitoblarga asoslanib, hamrohini, ehtimol, G sinfi spektral yulduzi deb taxmin qilish mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 Beta Arietis by Professor Jim Kaler
 ARICNS entry
 The Constellations and Named Stars
 Image Beta Arietis
 
Qoʻshaloq yulduzlar
Flemstida ob’ektlari
Bayer ob’ektlari
Oq asosiy ketma-ketlik yulduzlari