MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aymoq

Aymoq – 1) moʻgʻul va turkiy xalqlarda qadimgi urugʻlarning parchalani-shidan kelib chiqqan turli tarmoqdagi oʻzaro qon-qardosh oilalar birlashmasi yoxud ittifoqi; oʻrta asrlarda moʻgʻullarda yirik yer-mulk, ba’zan xonlik. 2) Rossi-yaning Buryatiya Respublikasi va Togʻli Oltoy avtonom viloyatida ma’muriy-hududiy birlik (rayon). 3) Moʻgʻulistonda asosan yirik ma’muriy-hududiy birlik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aymoqlar

Aymoqlar – Afgʻoniston va Oʻzbekistonda yashovchi bir qancha turkiy qabila, urugʻlarning umumiy nomi. XV—XVI asrlarda Fargʻona vodiysida, hozirgi Qashqadaryo viloyatida yashagan. Asrlar oʻtishi bilan Oʻzbekiston hududidagi A. oʻzbeklar tarkibiga kirib, oʻz qabila, urugʻ nomlarini yoʻqotgan, faqat bularning bir qismi Qashqadaryo viloyatida oʻz qabila nomlarini (aymoq) saqlab kelgan. Afgʻonistonda yashagan A. tarkibiga fors-tojik tillarida gapiruvchi bir qancha qabila, urugʻlar kiradi. Hozirgi vaqtda A.– Afgʻonistonning shimoli-gʻarbida yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi (firuzkoʻhi, tayman, jamshid, taymurlar) turkiy va tojik tillarida gapiruvchi xalqlarning nomidir.A. Afgʻoniston, Oʻzbekistondan tashqari Eronda ham yashaydilar (ular tayman guruhiga mansub boʻlib, umumiy soni 0,6 mln. kishi). A. islom dinida boʻlib, bir qismi sunniy, bir qismi shia mazhabida (yana qarang Choraymoqlar).

Aymoqlar – moʻgʻul va turkiy xalqlar qadimiy urugʻlarining parchalanishidan kelib chiqqan turli tarmoqdagi oʻzaro qon-qardosh oilalar birlashmasi, ittifoqi; Eron, Afgʻoniston va Oʻzbekistonda yashovchi bir qancha turkiy qabila va urugʻlarning umumiy nomi. “Aymoq” turkiy va moʻgʻulcha soʻz boʻlib, “qabila” degan maʼnoni anglatadi hamda qabilalar ittifoqiga nisbatan ham qoʻllanadi. Afgʻoniston aymoqlari tarkibiga dariy tilida soʻzlashuvchi mamlakatning shimoli-gʻarbida yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi choraymoqlar, yaʼni toʻrt urugʻ, qabila: firuzkoʻhi (Murgʻob va Herirud daryolari oraligʻida), tayman (Gʻurda), jamshid (Hirotda) va taymurlar (Hirot va Farahda) kiradi. Aymoqlar islom diniga eʼtiqod qilib, ularning bir qismi sunniy, Eronda yashovchi aymoqlarning maʼlum qismi esa shia mazhabida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Aynigan gaz

Aynigan gaz – zarralarning oʻzaro kvant-mexanik ta’siri tufayli xossalari ideal gaz xossalaridan farq 241qiladigan gaz. Kvant mexanikada bir xil energiyali zarralarning har xil kvant holatda boʻlishiga aynigan holat deyiladi. Shuning uchun kvant mexanika nuqtai nazaridan qaralgan gaz zarralari xossalari ideal gaz zarralarining xususiyatlaridan keskin farq qiladi. Kvant statistikada tizimning bu xos-salari hisobga olinadi, bu esa ideal gazning turli holatlari oʻzaro bogʻliq boʻlishini bildiradi, nati-jada zar-ralarning mumkin boʻlgan holatlari boʻyicha taqsimlanishi ham har xil kvant statistikaga boʻysunadi. Mas, butun son spinli zarralar (geliy atomi, fotonlar) Boze– Eynshteyn statistikasita, yarim son spinli zarralar (elektronlar, pro-tonlar va hokazo) Fermi statistikasita boʻysunadi. A.g .ning termodinamik xa-rakteristikalari ham ideal gaznikidan boshqacha boʻladi. Ammo bu tafovutlar ay-nish temperaturasi To dan yetarlicha past temperaturada namoyon boʻladi. Mas, geliy uchun aynish temperaturasi T0 4°K. Aynish hodisasi metallardagi elektron gazni oʻrganishda juda muhim (qarang Aynigan elektron gaz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan elektron gaz

Aynigan elektron gaz – xos-salariga zarralar ayniyligi sezilarli ta’sir koʻrsatuvchi elektron gaz (qarang Ay-niylik prinsipi). Nazariy jihatdan elektron gazni mutlaq nol temperaturada bata-mom aynigan deyish mumkin. Aynigan elektron gaz g. modeli metallarning hozirgi zamon elektron na-zariyasida katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynigan yarimoʻtkazgich

Aynigan yarimoʻtkazgich – tok oʻtkazishda qatnashuvchi elektronlar yoki "teshiklar" konsentratsiyasi yetarli darajada yuqori (1018–1020 sm~3) boʻlgan yarimoʻtkazgich. Bunda elektronlar yoki "teshiklar" gazi aynish holatida boʻladi (nomi shundan). Fermi sathi yoʻl qoʻyilgan energiyalar zonasida yotadi va elektron ("teshik") gaz Fermi statisti-kasita boʻysunadi. Aynigan yarimoʻtkazgichlardan, mas, diodlar va boshqa bir qancha yarimoʻtkazgich asbo-blar ishlab chiqarishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniy zarralar

Ayniy zarralar – fizik xos-salari (massasi, elektr zaryadi, spini va hokazo) bir xil boʻlgan zarralar; kvant mexanikoyu bunday zarralarni mohiyat jihatdan farq qilib boʻlmaydi, deb qaraladi (qarang Ayniylik prinsipi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniy surilmasi

Ayniy surilmasi – 1964-yil 24-aprel Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 30 min. oʻtganda Zarafshon daryosining yuqori oqimida, Tojikistondagi Ayniy (sobiq Zahmatobod) qishlogʻidan 1 km yuqorida (Samarqand shahridan 140 km sharqda) togʻ jinslarining surilishi natijasida vujudga kelgan tabiiy toʻgʻon. Toʻgʻonning balandligi 130–150 m, uz. 750 m, eni 1000 m. Toʻgʻon maydalangan slanes, qumtosh, ohaktoshlar, harsang toshlar, qumoq va loy aralashmasidan iborat boʻlgan. Za-rafshon daryosida bunday katta tabiiy toʻgʻonlar avvallari ham boʻlib turgan. Chunonchi, 1888-yil yanvar oyi oʻrtalarida hozirgi Ayniydan 8 km yuqoridagi Sangiston qishlogʻi roʻparasida Zarafshon daryosi toʻgʻon bilan toʻsilgan. Toʻgʻonni ochish uchun qariyb 1000 kishi 2 oydan koʻp urinib suvga kichkina yoʻl ochish-gan. Birok uz. 15–20 km keladigan koʻl suvi toʻgʻonni urib, daryo boʻyidagi koʻp qishloqlarni yuvib ketgan. Bundan tashqari, Ayniy tabiiy toʻgʻoni boʻlgan joyda va undan 20–25 km yuqorida (Za-rafshon daryosi boʻyida) surilish izlari saqlanib qolgan. Ayniy toʻgʻonining pay-do boʻlishiga quyidagilar sabab boʻlgan: yomgʻir va qor suvlari bir necha yillar togʻ jinslari orasiga singib kelgan, na-tijada boʻsh jinslar oʻz tagidagi qattiq jinslardan ajrala boshlagan. 1964-yil aprelda boshqa yillardagi oʻrtacha 50 mm oʻrniga uch martadan ham ortiqroq yogʻin tushdi. Bu ham surilma qodisasini tez-lashtirdi. Qulagan yon bagʻirning yuqori qismidagi buloq suvlari ham suril-ma sodir boʻlishiga sabab boʻlgan. Ay-niy qishlogʻidagi surilma nishonlari 1961-yildayoq sezilaboshlagan edi. 1961-yil bahorida Zarafshon oʻzanidan 700–750 m balandligida yoriq paydo boʻlib, asta-se-kin kengaya borgan. 1964-yil 24-aprel kuni Samarqand seysmik stansiyasi Toshkent vaqti bilan soat 13 dan 15 min. oʻtganda 4 balli zilzila boʻlganligini qayd qilgan. Toʻgʻon hosil boʻlgandan soʻng Zarafshon irmoqlari – Fondaryo bilan Mastchoxdaryo suvi butunlay toʻsilib, hosil boʻlgan koʻl suvi sathi kuniga 3–5 m dan koʻtarila borgan. Zudlik bilan toʻgʻon ochib yuboril-masa, toʻgʻonni suv urib koʻp yerlarni suv bosib ketish xavfi tugʻildi. Xavfni bar-taraf etish maqsadida toʻgʻonning shimoliy qismida daryoning qadimgi terrasasi boʻylab 243toʻgʻonni qirqib kanal ochishga kirishildi. Kanal Zarafshon daryosining oʻng qirgʻogʻidan boshlandi. Ayniy koʻli suvini asta-sekinlik bilan oqizib yuborish eng zarur shartlardan biri edi. 6-may kuni tayyor boʻlgan kanaldan dastlab 2 m³/sek., 9-mayga borib 800 m3 sek. suv tusha bosh-ladi. 8-mayda koʻl sathi eng yuqori dara-jaga koʻtarildi (chuq. 72 m, suv hajmi 90 mln. m3). Kanal yuvilish natijasida eni 100–160 m ga yetdi. Koʻldagi suv hajmi qariyb 4-marta kamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniylik prinsipi

Ayniylik prinsipi – kvant mexanikannng asosiy qonuni. Ayniylik prinsipi ga muvofiq bir xil zarralarni bir-biridan farq qilish mumkin emas. Klassik mexanikada fizik xossalari (massasi, zaryadi va hokazo) ayniy (bir xil) boʻlgan zarralar oʻz xususiyatini yoʻqotmaydi. Mas, mazkur fizik tizimga kirgan zarralarni biror boshlangʻich vaqtda "raqamlab" va ularning oʻz tra-yektoriyasi boʻylab harakatini kuzata borib, keyingi istalgan vaqnda qayerda boʻlishini aniqlash mumkin. Kvant mexa-nikaning aniqsizlik prinsipiga asosan zarra (mas, elektron)ning trayektoriyasi degan tushuncha oʻz ma’nosini yoʻqotadi. Ammo bu yerda zarrani topish ehgimoli koʻzda tutiladi, binobarin, kvant mexa-nikada zarralarni "raqamlariga qarab" bir-biridan farq qilish, aynan bir xil zarralar harakatini alohida-alohida kuzatish mumkin emas. Fizik xossalari bir xil boʻlgan zarralar bir-biridan farqsizdir. Ayniylik prinsipi kvant mexanikaning mu-staqil prinsipidir. Bir xil zar-ralardan tashkil topgan tizimlarning kvant nazariyasida Ayniylik prinsipi ni kuyidagicha ta’riflash mumkin: ayniy zarralarning oʻrin almashinishi natijasida zarralar tizimining ichki oʻzgarish holatini hech qanday tajriba yordamida farq qilib boʻlmaydi va bunday holatni bitta fizik holat deb qaraladi. Ayniylik prinsipi Fermi – Di-rak statistikasiga boʻysunuvchi zarralar uchun Pauli prinsipoʻ shaklida tavsif-lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat

Ayniyat (mat.da) – tenglikda ishtirok etayotgan belgilarning barcha yaroqli qiymatlari uchun oʻrinli tenglik. Falsafada narsa va hodisalar o'rtasidagi o'xshash tomonlarni ifodalovchi tushuncha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayniyat qonuni

Ayniyat qonuni – toʻgʻri, mantiqiy fikrlashning muhim qonunlaridan biri. Ayniyat qonuni mantiq fani (formal mantiq)da oʻrganiladi. Ayniyat qonuni ham tafakkurning boshqa qonun va shakllari singari predmet, hodisalarning ma’lum ob’ektiv xususiyat va munosabatlarini aks ettiradi. Predmetlarning nisbiy mustaqillikka ega boʻlish xususiyati, ma’lum davr ichida ma’lum muayyanlikni saqlab qolishi, ma’lum aniq mazmun va shaklga ega boʻlishi, boshqa narsalardan farq qilib turishi inson tafakku-rida bir necha minglab yillar davomida qayta-qayta aks etishi jarayonida Ayniyat qonuni shaklida ifodalangan. Bu qonun boʻyicha muhokamada, munozarada har bir fikr, har bir tushuncha oʻzining boshlangʻich ma’nosini oʻzgartirmasligi, aynan saqlanib qolishi, aniq, ravshan boʻlishi lozim. Ayniyat qonuni talablariga rioya etilmasa, fikrlash noaniq boʻladi, tushunchalar al-mashtirib yuboriladi, natijada tafak-kur ob’ektiv reallikni toʻgʻri aks etti-ra olmaydi, haqiqatni bilib boʻlmaydi. Faqat mantiqiy, tafakkur uchun xos boʻlgan bu qonunning mazmunini keng ma’noda ishlatish, ob’ektiv reallikka koʻchirish metafizikaga olib boradi. Bu qonun mantiqda A=A shaklida ifodala-nadi.

Yana qarang 

 Mantiq
 Aksioma

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynlar

Aynlar – Xokkaydo o. (Yaponiya)da yashaydigan xalq; umumiy soni 20 mingga yaqin (1992). 2002-yilgi ma'lumotlarga ko'ra 25 ming. Norasmiy ma'lumotlarga ko'ra 200 minggacha boradi. Ayn tilida soʻzlashadi. Baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadi. A. lar xristianlikning proloslav oqimi, buddizm, sintoizm, animizm dinlariga sig'inishadi.

Til  
Ko'pgina tadqiqotlarda ayn tili bilan yapon tili bir biriga yaqinligi ko'rsatishga harakat qilinsa-da, tilshunoslar tomonidan ayn tili izolatsiyalangan til sifatida tasniflanadi. Mahalliy yozuv bo'lmagani bois katakana va lotin alifbosidan foydalanishadi.

Din 
Ayn xalqining qadimiy e'tiqolariga ko'ra tabiatdagi har bir narsaning ichida kamuy(ruh yoki xudo) bor. Bunday qarash animizmga yaqin turadi. Ayn dinida olamning yaratuvchisi Kotan-kar-kamuy hisoblanadi. Shuningdek, dengiz xayvonlari xudosi Repin kamuy, tog'lar va ayiqlar xudosi Kim-un-kamuy, o'choq mabudasi Kamuy-husi e'tiqodda muhim ahamiyat kasb etgan. Ayn dinida ruhoniylar mavjud emas. Diniy marosimlarni qishloq oqsoqoli o'tkazadi. Aynlar ovqatlanishdan oldin Xudolarga minnandorchilik bildirishgan va kasal bo'lishganda olov xudosidan madad so'rashgan. 
2012-yilda o'tkazilgan so'rovga ko'ra aynlar asosan buddizmga e'tiqod qilishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aynli

Aynli, oynli, oyilli – qoʻngʻirot oʻzbeklari tarkibiga kirgan qabilalardan biri. A. ikki kat-ta boʻlimga, har bir boʻlim yana kichik urugʻlarga boʻlinadi. 1) oqtoʻnli: beshbola, oytamgʻali, oqtana, turkman, churan va boshqa; 2) qrratoʻnli: qoraqalpoq, quvuq, qochay, tunsar, yomgʻurchi va hokazo Ad.: Jalilov O., 19–20 asr boshlaridagi qoraqalpoqlar tarixiga oid muhim hujjatlar, T., 1977.244

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayn-saloh

Ayn-saloh (In-Saloh) – Jazoirdagi voha, Jazoir Sahroi Kabirining oʻrta qismida, Sahroi Kabir choʻlini ke-sib oʻtuvchi Laguat-Zinder avtomobil yoʻlida. Aholisi 6 ming kishi chamasida. Aholi manzili va savdo hunarmandchilik markazi – Ayn-Saloh. Xurmozorlar bor. Artezian qudugʻidan suv ichiladi. A.dan janubi-gʻarbda Jabal-Berga gaz koni topil-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ay-Petri

Ay-petri – Qrim togʻlarining Bosh (Jan.) tizmasidagi choʻqqi. Alup-ka shahri yaqinida, Qora dengizdan tik koʻtarilib turadi. Bal. 1233 m. Asosan ohaktoshlardan tarkib topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Yevropa
Ayri pargar

Ayri pargar – naqshlar axtasi-ni, girihlar asosini chizishda, oʻlchashda qoʻllanadigan asbob. Amaliy bezak san’atida keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayri harosh

Ayri harosh – yogʻoch dastali ayri simdan tuzilgan asbob; kulollikda sopol idishlarga oʻyib naqsh solishda, parallel chiziqlar chizishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayribel togʻlari

Ayribel togʻlari — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi Zirabuloq past toglarining sharqiy qismi. Eng ba-land nuqtasi 767 m. Ayribel togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqka yoʻnalgan. Uzunligi 15 km. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari Qarnob choʻliga tikroqtushgan va quruq soylar bilan oʻyilgan. Kattaqoʻrgʻon suv ombori to-mon qaragan shimoli-sharqiy yon bagʻirlari qiyaroq. Tizmaning oʻrta qismida pa-leozoyning ohaktosh va slaneslaridan iborat kenglik boʻyicha yoʻnalgan qator tepalar mavjud boʻlib, ular oraligʻida granitlardan tashkil topgan platosi-mon yuzalar joylashgan. Ayribel togʻlari tipik boʻz tuproqlar mintaqasida joylashgan, shimoliy yon bagirlarining yuqori qismlarida toʻq boʻz tuproqlar bor. Efemer oʻsimliklar bilan birga, qorajusan, qoʻziquloq, oqquray oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalani-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Samarqand viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Ayribobo choʻqqisi

Ayribobo choʻqqisi – Oʻzbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyatidagi Koʻhitangtov tizmasining suvayirgʻich qismidagi choʻqqi. Oʻzbekiston bilan Turkmaniston chegarasida. Balandligi 3139 m. Ayribobo choʻqqisi Koʻhitangtovning eng baland joyi. Ayribobo choʻqqisining aksari qismini nurashga chidamli argillit va alevrolitlar hamda qumtoshlar tashkil etgan. Choʻqqi nayzasimon shaklda. Ayribobo choʻqqisi Koʻhitangtov-Surxon qoʻriqxonasi hududiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Oʻzbekiston va Turkmaniston chegarasi
Ayrim-ayrim qazib olish

Ayrim-ayrim qazib olish – qatlam-qatlam joylashgan foydali qazilmalar va ular orasida uchraydigan befoyda togʻ jinslari qatlamlarini bir-biriga aralashtirmay qazib olish 245usuli. Qazib olinadigan foydali qazilma boyitilmagan holda iste’molchining standart konditsiyasiga toʻgʻri kelsa va foydali qazilma olingan joy oʻrniga befoyda togʻ jinsini sigʻdirish mumkin boʻlgan hollarda bunday usul ma’qul hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayrisimon bez

Ayrisimon bez (buqoq bezi, ti-mus) – umurtqali hayvonlar va odamda kekirdakning oʻng va chap yonida joylashgan boʻlakchalardan iborat bez. Yoshlik (oʻsmirlik) davrida yaxshi taraqqiy etgan boʻladi. Qon hosil boʻlishida (bunda Ayrisimon bez dan limfotsitlar vujudga keladi), organizmning oʻsishi va umumiy rivoj-lanishida, immunitet yuzaga kelishida ishtirok etadi. Bu bez chaqaloqlarda 12 gr, 14-15 yoshli odamda 30-40 grammgacha yetadi. Keyin inson ulg'ayishi bilan kichiklashib boradi. Bezning timozin gormoni jinsiy bezlar funksyasini pasaytirib, bolani vaqtidan oldin balog'atga yetishiga imkon bermaydi. Bez funksiyasi buzilganda esa barvaqt balog'atga yetish kuzatiladi.

Yana q. 

 Meʼda osti bezi

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Ichki sekretsiya bezlari
Ayritojlilar

Ayritojlilar (Choripetalae) - ikkipallalilarga mansub kenja sinf. Gulbarg (tojbarg)lari tutashmagan. 200 ga yaqin oilasi (ra’nodoshlar, sutlama-doshlar, tokdoshlar, gulxayridoshlar, gunafshadoshlar, ziradoshlar va hokazo) bor. A. tutash tojbarglilarga nisbatan soddaroq tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayritom

Ayritom — oʻzbek xalqining qadimiy tarixi va madaniyatidan guvohlik beruvchi koʻhna shahar xa-robasi. Termiz shahridan 18 km sharqda, Amudaryo qirgʻogʻida joylashgan. Dast-lab A. yaqinida Amudaryo tubidan odam haykalchalari ishlangan friz (piramon) parchalari topilgan (1932), 1933-yil M. Ye. Masson rahbarligidagi Termiz ar-xeologiya kompleks ekspeditsiyasi A.da qazish ishlari olib borib, yana 7 ta friz boʻlaklari hamda budda ibodatxonasi xa-robasini topgan. Frizlar 1-2-asrlarga oid boʻlib, ularda qoʻshnay, chiltor, ud, nogʻora chalayotgan sozandalar va gulcham-barlar, meva solingan idishlar koʻtarib olgan yigit-qizlar ifodalangan. Bundan tashqari A.dan miloddan avvalgi 2-asr oxiri va . 4-asrlarga oid ikkita qabr topilib, ularning biridan qurol-yarogʻlari bilan birga dafn qilingan jangchining, ikkinchisidan idish-tovoqlar hamda zeb-ziynatlari bilan koʻmilgan ayolning skeletlari chiqqan. 1963-66 yillarda A.da Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi (B. Turgʻunov) ham qazish ishlari olib borgan. Devorlarining kalinligi 1,5 m, bal. 2-2,5 m boʻlgan 15 ga yaqin eshik va derazasiz xonalar (diniy marosimlar oʻtkazilgan xonalar) topilgan. Xonalarga yuqoridan maxsus zinalar orqali tushilgan. 1978-yilda olib borilgan qazilmada yunon alifbosida 6 qator qilib bitilgan yozuvi bor haykal tagkursisi topilgan. A. moddiy-madaniy yodgorliklari oʻzbek xalqining kushonlar davridagi tarixini madaniy merosini, urf-odatlarini va boshqa oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Ayron

Ayron – 1) qatiqning kuv (guppi)da moyi ajratib olingandan soʻng qolgan suyuq qismi. Oʻzbekistonning ayrim joylarida chalob ham A. deb ataladi. Ichimlik sifatida ishlatiladi. A.ning suvi maxsus tayyorlangan xaltadan oʻtkazilib, suzma (chakki) tayyorlanadi, suzmadan qurt qilinadi. Odam uchun foydali mod-dalarga boy; 2) qatiq yoki suzmadan suv, ziravorlar, oshkoʻklar, muz qoʻshib tayyorlanadigan chanqovbosar ichimlik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Sut mahsulotlari
Isroil oshxonasi
Iordaniya oshxonasi
Iroq oshxonasi
Aysberg

Aysberg (, , gollandcha isberg, bu so‘z skandinaviyaliklar tiliga mansub), muztog‘ — okean, dengiz va muzlikka yaqin ko‘llarda suzib yuruvchi yoki sayozliklarga o‘tirib qoluvchi katta muz tog'i. Suvga tushib kelayotgan quruqlik muzliklari suvning gidrostatik bosimi, suv qalqishi, oqimlar, shamol ta’siri-da sinib, A. bo‘lib qoladi. A. asosan, Antarktika, Kanada Arktika arxipelagining shim. orollari, Grenlandiya qirg‘oqlarida vujudga keladi. Muz hamda suvning zichligiga qarab, A.ning 5/6 dan 9/10 gacha qismi suv ostida bo‘ladi. Suv ustidagi qismining balandligi Arkti-kada 70 m gacha, Antarktikada 100 m gacha, uz. 1—2 km li, eni 500 m li mayda va uzunligi bir necha o‘n km li yirik A.lar bo‘ladi. A. Shim. yarim sharda 40—50° sh. klargacha, Jan. yarim sharda 45—60° j. k.largacha uchrashi mumkin. A. kemalar qatnovi uchun xavfli.

Manbalar  

Muzliklar
Sultamurod Aytbayev

Sultamurod Aytbayev (1951.20.10, Qoʻngʻirot tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xoʻjayli ped. bilim yurtini tugatgan (1970). 1970-77 yillarda Qoʻngʻirot tumanidagi 14-maktabda, 1977-yildan 7-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. A. rahbarligidagi maktab duradgorlik toʻgaragi qatnashchilari tuman koʻrik tanlovlarida sovrinli oʻrinlarni egallagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1951-yilda tugʻilganlar
20-oktabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ayimxon Aytjanova

Ayimxon Aytjanova (1944.16.10, Shumanay tumanining Shumanay ovuli) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Nukus ped. institutining fizika-mat, fakultetini tugatgan (1966). 1966-yildan Xoʻjayli, Shumanay tumanidagi maktablarda oʻqituvchi, 1971-yildan Shu-manay tumanidagi 5-maktabda fizika va mehnat fani oʻqituvchisi. Aytjanova ta’lim berishda test usulidan, koʻrgazmali qurollar va kompyuterdan unumli foy-dalanadi. "Mehnat darsida qoraqalpoq milliy naqshlarini oʻrgatish" metodik qoʻllanmasi muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Aytim

Aytim – xonanda ishtirokida ijro etiladigan turli shakl va hajmdagi oʻzbek musiqa folklori janrlari (qoʻshiq, yalla, terma, lapar, ashula, maro-sim qoʻshiqlari va boshqalar), vokal musiqaning xalq (asosan, Xorazm) dagi atamasi. Yana qarang Ashula yoʻli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aytimtov togʻi

Aytimtov togʻi – Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantov togʻlarining janubiy davomi. Sharqda Koʻkpatos togʻlari, janubiyda Mingbuloq botigʻiga tutash. Eng baland nuqtasi 498 m (Chalcharatov choʻqqisi). Aytimtov togʻi janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uzunligi 30–35 km. Aytimtov togʻi juda serqirra, baʼzan nayzasimon choʻqqilar hosil qilgan. Yon bagʻirlari quruq soylar bilan parchalangan. Togʻ etagidagi keng prolyuvial shleyflar asosan dagʻal jinslar (shagʻal, mayda tosh va yirik qum)dan iborat. Janubi-sharqiy yon bagʻirlaridan Mingbuloq botigʻiga tomon yoʻnalgan quruq soylarda erta bahorda va jala yoqqanda vaqtincha suv oqadi.Aytimtov togʻi ning markaziy qismi yuqori karbonning granitlaridan, yon bagʻirlarining quyi qismi oʻrta karbonning kremniy, kvarsit, qumtosh, alevrolit, ohaktosh, dolomit va effuziv jinslaridan (900 m) tashkil topgan (Koʻkpatos svitasi). Aytimtov togʻi etaklaridagi prolyuvial shleyf tagida yuqori boʻrning dengiz yotqiziqlari mavjud. Aytimtov togʻi quyi paleozoy (quyi silurning landover asri)da quruqlikka aylangan. Quyi va oʻrta karbon davridagm tersin burmalanishida quruqlik maydoni kengayib oʻrtacha balandlikdagi togʻlar tarkib toptan. Alp burmalanishigacha Aytimtov togʻida denudatsiya (yuvilish) yuz bergan. Neogen davridagi yangi burmalanishlar taʼsirida gersin burmalanishida hosil boʻlgan togʻlar ancha yosharib koʻtarilgan. Aytimtov togʻi yon bagʻirlarida kam gipsli boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Asosan boyalich va oqjusan oʻsadi. Tub jinslarning yuzasi ochilib qolganligi, dagʻal elyuviy hamda prolyuviy jinslarining mavjudligi tufayli tuproq kam, oʻsimlik ham siyrak. Aytimtov togʻi dan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Aytishuv

Aytishuv – folklor janri. Turkiy xalqlar ogʻzaki ijodida A. badihagoʻy xalq shoirlari, baxshi, jirov, oqin, xalfa va laparchilarning oʻziga xos musobaqasi, mushoira yoʻli va ular iste’dodini belgilovchi oʻziga xos sinov hisoblanadi. Bundan tashqari, biror epik mazmundagi fol-klor asarlari tarkibida ham uchraydi. Xususan, "Goʻrugʻli" turkum dostonlari, "Oshiq Gʻarib va Shohsanam", "Bo-zirgon va Goʻrugʻli" singari dostonlar qahramonlari faoliyatini yana ham yorqin namoyon etishda, ularning she’riy iste’dodi, quvvayi hofizasi qay darajadali-gini koʻrsatishda A. lardan foydalanil-gan. A. janri 19-asrda keng tarqalgan boʻlib, xalq baxshilari, oqinlari, ji-rovlari xalq oldida badiha yoʻli bilan belgilangan mavzu doirasida oʻzaro ijo-247diy musobaqa qilishgan. Unda tanlangan mavzudan chiqib ketmaslik, an’anaga rioya etishlik, badiiy mahorat darajasi, tinglovchilarga mos kuylashlik kabi mezonlar hisobga olingan. A. faqat xalq baxshilari, shoirlari, jirovlari, oqinlari oʻrtasidagi ijodiy musobaqa boʻlib qolmay, oʻz navbatida, xalq mil-liy marosim va an’analarida yigitlar bilan qizlarning yoki ikki guruhning oʻzaro sezgirlik, zukkolik va hozirjavoblik koʻrigi sifatida ham mashhurdir. A.ning yozib olingan namunalari oʻzbek folklo-ri arxivlarida ham mavjud.