MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toʻnyuquq bitiktoshi

Toʻnyuquq bitiktoshi - marmar bitiktosh, turkiy yozuv yodgorligi, Eltarish xoqon (680)ning maslahatchisi va sarkarda Toʻnyuquq (taxminan 645—726) sharafiga qoʻyilgan (712—716). UlanBatordan 66 km jan.sharkda joylashgan. Bitik 62 satrdan iborat boʻlib, jan.va shim. tomonlarga bir-biriga qaratib qoʻyilgan 2 toʻrt qirrali tosh ustunga yozilgan. Jan.dagi ustunning bal. 170 sm, shim. dagisiniki 160 sm. Bitikning 1—7satrlari toshlardan birining gʻarbga, 8—17satrlar jan.ga, 18—24satrlari sharqqa, 25—35satrlari shim.ga qaragan tarafiga yozilgan. Bitikning 36—44satrlari ikkinchi toshning gʻarbga, 45— 50satrlari jan.ga, 51—58satrlari sharqqa va 59—62 satrlari shim.ga qaragan tarafiga bitilgan.

Bitiktoshda Turk xoqonligining qayta tashkil topishi, bu ishda Eltarish xoqonning xizmati, Toʻnyuquqning xoqonlik shakllanishi, yuksalishidagi, turli oʻlka va qabilalarga qarshi uyushtirilgan harbiy yurishlardagi qahramonligi, vatanparvarligi batafsil bayon etilgan. Yodgorlik nafaqat badiiytarixiy asar sifatida, balki qad. toponimlar va etnografizmlarni oʻrganish nuktai nazaridan ham ahamiyatlidir. Jumladan, unda Tabgʻach (Xitoy), Shantung (Shandun — Shim.Sharqiy Xitoydagi provinsiya), Oʻtukan (Oltoy va Xingan togʻlari oraligʻidagi vodiy), Koʻgman (Sayan togʻlari), Toʻgʻla (Tola daryosi), Oltun (Oltoy), Yinchu ugʻuz (Sirdaryo), Sugʻd, Temir Qapigʻ (Darband — Hisor togʻidagi dovon) kabm oʻlka va joy nomlari, turk, oʻgʻuz, qitaniy, turgash, qirgʻiz singari kabila nomlari uchraydi.

Mazkur bitiktoshni 1897 yilda rus etnografi Yelizaveta Klemens eri Dmitriy Klemens bn birga Shimoliy Moʻgʻulistonning BainSokto manzilidan topgan. Dastlab, bitiktoshning fotosurati, transkripsiyasi va nemischa tarjimasi V. V. Radlov tomonidan 1899 yilda nashr ettirilgan. Yodgorlik matni dan(dat), ingliz, rus, fransuz, nemis tillariga tarjima qilingan, turk va oʻzbek tillarida tavsif etilgan.
O'zi To'nyuquqning xitoycha nomi "To'ng'ich javhar" degan ma'noni anglatgan

Adabiyot 
 Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.

Gʻaybulla Boboyorov.

    

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Toʻngʻizlar

Toʻngʻizlar, qobonlar yovvoyi choʻchqalar () — kavsh qaytarmaydigan juft tuyoqlilar oilasi. Tumshugʻi uzun, uchi doyra shaklidagi yassi va tuksiz harakatchan togʻaydan iborat. Tanasidagi junlari siyrak, asosan, dagʻal qillardan iborat. Yuqori jagʻlaridagi qoziq tishlari yaxshi rivojlangan, uzun, yuqoriga qayrilgan. Oyoklari 4 barmoqli, yon barmoqlari (2 va 3 sm) kaltaroq boʻlib, yerga zoʻrgʻa tegib turadi. Oshqozoni oddiy. 5 urugʻi: T., soʻgalli T., babirussalar, tukquloq T., oʻrmon T. maʼlum. Keyingi 4 uruqka bittadan tur, birinchi uruqqa 3 tur; soʻgalli T. (Malakka yarim orolida), karlik T. (Himolayda) va yovvoyi T’. (Shimoliy Afrika va Yevrosiyoda) kiradi. Oʻzbekistonda T. tog oʻrmonlari va toʻqaylarda yashaydi.

Hayvonlar
Toʻpgul

Toʻpgul () — oʻsimlikdagi bir yillik novdaning gul chiqaradigan qismi. T. oddiy va murakkab boʻlishi mumkin. Oddiy T. botrik (ratsemoz, yongulli) va simoz (tepagulli) T. ga boʻlinadi. Botrik T. monopodial shoxlanishi va gullarining markazga qarab (pastdan yuqoriga) ochilishi bn; simoz T. esa uchki gulining mavjudligi, simpodial shoxlanishi va gullarining markazdan qochib (yuqoridan asosiga qarab) ochilishi bn tavsiflanadi. Oddiy T.da gullar asosiy gulpoya (birinchi tartibli gulpoya) da yoki ikkinchi tartibli gulpoyani tashkil qiluvchi gulbandlarda, murakkab T.da esa gullar uchinchi va undan ham yuqori tartibli gulpoyalarda joylashadi. Oddiy botrik T.lar: oddiy shingil T.; asosiy gulpoyaga gullar uzun gulbandlari bn joylashgan (karam, rediska, achambiti); oddiy boshoq T.; uzun gulpoyaga mayda bandsiz gullar bn oʻrnashgan (zubturum); kallaksimon T. kalta; yoʻgon gulpoyaga gulbandsiz gullar bn zich joylashgan (toʻngʻiztaroq, beda, sebarga); oddiy soyabon T.; asosiy gulpoyadan uzun gulbandli gullar soyabon simlari kabi har tomonga tarqalgan boʻladi (navroʻzgul, piyoz, olcha va boshqalar); oddiy savatcha T.da mayda gullar gulpoyaning yoʻgʻonlashgan uchiga joylashadi (moychechak, kungaboqar, boʻtakoʻz). Oddiy simoz T.ga oddiy mono, di va pleyoxaziylar mansub boʻlib, T.ning uchki gulidan pastroqda bitta (ayiqtovonda), ikkita (yulduzchada) yoki bir nechta (sutlamada) yon gullar rivojlanib, ular kechroq navbat bn ochiladi.

Murakkab T. esa bir xil yoki bir necha xil oddiy T.lardan hosil boʻladi. Masalan, ikkiuchta guldan hosil boʻlgan bugʻdoy boshoqchalarining bir nechtasi asosiy gulpoyaga birikib, bugʻdoyning murakkab boshogʻini, koʻpchilik soyabongullilarning bir necha oddiy soyabonlari murakkab soyabonni tashkil etadi.

T.ning tuzilishi sistematikada muhim ahamiyatga ega boʻlib, birbiriga yaqin oʻsimliklarning evolyutsiya yoʻnalishlari haqida fikr yuritishga imkon beradi.

 

Botanika
Toʻplamlar nazariyasi

Toʻplamlar nazariyasi - matning toʻplamlar umumiy xossalarini oʻrganadigan boʻlimi. Toʻplam tushunchasi mat.ning boshlangʻich tushunchasidir. Toʻplamlar nazariyasi asoschilari chex matematigi B. Boltsano va nemis matematigi G. Kantor. Toʻplamni tashkil qilgan obʼyektlar uning elementlari deyiladi. Agar x element A toʻplamning elementi boʻlsa, u holda x ye A kaby belgilanadi, aks holda x yo A kabi belgilanadi. Agar A toʻplamning elementlari soni chekli boʻlsa, A toʻplam chekli toʻplam, aks holda esa A toʻplam cheksiz toʻplam deyiladi. Mas., 1000 dan kichik juft sonlar toʻplami chekli toʻplamga, haqiqiy sonlar toʻplami esa cheksiz toʻplamga misol boʻladi. Agar A toʻplamning har bir elementi V toʻplamga tegishli boʻlsa, A toʻplam V toʻplamning qism toʻplami deyiladi va A s V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlardan kamida bittasiga tegishli elementlar toʻplamiga Ava V toʻplamning birlashmasi (yigindisi) deyiladi va A gʻj V kabi belgilanadi. A va V toʻplamlarning har ikkalasiga tegishli elementlar toʻplami A va V toʻplamlarning kesishmasi (koʻpaytmasi) deyiladi va An V kabi belgilanadi. Agar A va V toʻplam elementlari orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, ularning quvvati teng deyiladi. Agar A tuplam bn natural sonlar toʻplami orasida oʻzaro bir qiymatli moslik oʻrnatish mumkin boʻlsa, A toʻplam sanokli toʻplam deyiladi. Toʻplamlar nazariyasi 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida rivojlangan boʻlib, mat.ning differensial tenglamalar, ehtimollar nazariyasi, topologiya, funksional analiz, matematik mantiq, funksiyalar nazariyasi sohalarida keng qoʻllaniladi.

Manbalar 

 

Matematika
Toʻpolondaryo

Toʻpolondaryo — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining janubiy yon bagʻridan boshlanadi. Surxondaryoning eng sersuv oʻng irmogʻi. Uzunligi 117 km. Suv yigʻish maydoni 2200 km². Eng yuqori oqimi Sariosiyo yoki Krrasuv, soʻngra Talishush deb ataladi. Gʻovasoy qoʻshilgandan soʻng Toʻpolondaryo nomini oladi. Boshlanish joyidan Zarchoʻp qishlogʻiga qadar chuqur va tor, baʼzi joyida kanonsimon vodiydan oqadi. Vodiyning kengligi 20-30 m dan 200 m gacha. Zarchoʻp qishlogʻidan oʻtgandan soʻng daryo vodiysi bir oz keng, yon bagʻirlari qiya. Togʻlar orasidan chiqqach, qayirdan tashqari yana 3 ta koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan.

Toʻpolondaryoning bir qancha irmoqlari bor. Ulardan eng yiriklari: chapdan — Oybeksuv (21 km), Xovatsoy (42 km), Kishtutsoy (61 km), Dashnobod (64 km); oʻngdan — Shatrut (25 km), Chosh (37 km); Balandsoy (18 km). Toʻpolondaryo asosan, mavsumiy qor va muzliklar suvidan toʻyinadi. Havzasida umumiy maydoni 22,5 km² ga yaqin muzlik va qrrliklar mavjud. Qor chizigʻi oʻrtacha 3900 m balandda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi (470 m³/sek.) 1941-yil yanvar oyida va eng kam suv sarfi (5,48 m³/sek.) 1946-yil dekabr oyida kuzatilgan. Yillik suv hajmining 51,8% mart — iyun, 37,4% iyul — sentabr, 10,8% oktabr — fevral oylarida oqib oʻtadi. Bir yilda oʻrtacha 850 ming t loyqa olib keladi. Daryo vodiysida yongʻoqzor, archazor, yaylovlar bor.

Toʻpolondaryodan chiqarilgan Hazorbogʻ kanali Denov, Shoʻrchi, Qumqoʻrgʻon tumanlarini suv bn taʼminlaydi.

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Surxondaryo viloyati
Toʻpchi qoʻngʻizlar

Toʻpchi qoʻngʻizlar () -toshqollar oilasiga mansub qoʻngʻizlar kenja oilasi. Tanasining uz. 5–20 mm, rangi yaltiroq yoki chipor. 500 dan koʻproq turi bor. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Qurtlari boshqa hasharotlar tanasida parazit. Toʻpchi qoʻngʻizlar xavf tugʻilganda anal teshigidan suyuq modda otib chiqaradi. Suyuklik havo bn aralashganda qirsillagan ovoz chiqaradi (nomi shundan). Ovoz va sassiq tutun Toʻpchi qoʻngʻizlarni dushmandan himoya qiladi.

 

Hayvonlar
Toʻra

Toʻra, toʻru (tora, toru) — 1) qonun, qoida, intizom, urfodat. Qad. turkiylar ijtimoiy hayotini tartibga solgan majburiy qoida (norma)lar majmui. Turkiy davlatlarda hukmdorning burch va majburiyatlari, vazifasi, shuningdek, jamiyatdagi huquq va jazoni belgilash T. asosida amalga oshirilgan. T. soʻzi "qonun" maʼnosida ilk bor xitoy yilnomalarida (4-asr) uchraydi. Shuningdek, UrxunYenisey bitiktoshlarida Turk xoqonligining qonunlari sifatida tilga olinadi. Bilga xoqon bitiktoshida "toʻy marosimi" maʼnosida qayd etilgan. Chingizxon tomonidan joriy etilgan koʻchmanchilarga xos huquqiy odatlar ham qad. turkcha T. asosida belgilangan. Moʻgʻul davlatining qonunqoidalari Chingizxon yasosida, Temuriylar saltanati tartibintizomlari esa, "Temur tuzuklari"da oʻz ifodasini topgan; 2) janob, shahzoda maʼnosida ishlatilgan. Ota tomonidan Muhammad paygʻambar avlodlari, ona tomondan esa Chingizxon avlodlari — oqsuyaklar toifasidan boʻlganlar T. deb atalgan; 3) Buxoro amirligi va xonligida amir va xon oʻgʻillari hamda Turkistonda rus podshosi maʼmurlari ismsharifiga qoʻshib aytilgan atama; 4) qad. davrlarda urushlarda ishlatiladigan, odam boʻyi keladigan qalqon.
Toʻra Murodtoʻra minorasi

Toʻra Murodtoʻra minorasi (yoki Toʻra Murod toʻra minorasi) — Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Bugungi kunda minora „Ichan qalʼa“ mahallasi, Boʻyoqchilar koʻchasi, 26-uyda joylashgan. Ushbu meʼmoriy yodgorlik va shu nomdagi masjid 1888-yilda Xiva xoni boʻlgan Muhammad Rahimxon II (Feruz)ning ukasi Toʻra Murodtoʻra tomonidan va mablagʻi hisobiga barpo etilgan.

Toʻra Murodtoʻra minorasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi 
Ichan qalʼa kompleksi tarkibiga kiruvchi yodgorliklar ichidagi eng kichik minoralardan biri boʻlgan Toʻra Murodtoʻra minorasi 1888-yilda Murodiy taxallusi ostida sheʼrlar yozgan hamda Xiva xoni Muhammad Raximxon II (Feruz)ning ukasi boʻlgan Toʻra Murodtoʻra mablagʻi hisobiga masjid, tahoratxona va mahalla maktabi bilan birgalikda bunyod etilgan. Afsuski, bu obyektlardan bugungi kunga qadar faqatgina minora saqlanib qolgan. Hozirda yoʻqolib ketgan Toʻra Murodtoʻra nomidagi mahalla masjidi qoshida saqlanib qolgan ushbu minora Koʻhna Arkka kiraverishdagi maydonni oʻrab turuvchi turar-joy binolarining oʻrtasida; Koʻhna Arkning shimoli-sharqiy burchagida qad koʻtargan.

Rivoyat qilishlaricha, minoraning qurilish ishlari avjiga chiqqan bir paytda xon shikorga (ov qilishga) otlangan. Meʼmorlarning tarhi boʻyicha minora baland qilib qurilishi kerak boʻlgan, lekin xonning dushmanlari unga: „Ukangiz minorani baland qilib qurdirib sizning haramingizni tomosha qilib oʻtirmoqchi“, – degan yolgʻon xabar yetkazishgan. Shu vaqtda xon saroyidagi Toʻra Murodtoʻraga yaqin boʻlgan odamlar bu gapni toʻraga yetkazishgan. Toʻra oʻz meʼmorlari bilan maslahatlashib, minorani baland koʻtarmaslikka qaror qilgan.

Xon ovdan qaytib kelsa, ukasi Toʻra Murodtoʻraning qurdirayotgan minorasi unchalik ham baland qilib qurilmagan ekan. Xon yolgʻon maʼlumot bergan odamni jazolashni buyurgan. Shunday qilib ushbu minoraning tashabbuskori va uning quruvchilari xon gʻazabiga duchor boʻlmay qolgan ekan.

Qurilish uslubi 
Ichan qalʼa tarkibidagi Toʻra Murodtoʻra masjidi (saqlanmagan) Toʻra Murodtoʻra minorasining balandligi 9 m, diametri 3,2 m ni tashkil etadi. Unga shimol tomondan kiriladi. Tanasi yuqoriga tomon ingichkalashib boradi. Yuqori qafasasi 4 ravoqli, 2 qatorli gʻishtin sharafa bn tugallangan. Pishiq gʻisht (27x4 – 28x5 sm) qatorlari oraligʻiga moviy rangli sirlangan koshin bandak uslubida oʻrnatilgan. Ichidagi zina (eni 60 sm) orqali yuqoriga chiqiladi. Yodgorlik qurilishida usta-meʼmorlar geometrik proporsiya va simmetriyaning minora zilzilabardoshligida tutgan oʻrnini yaxshi bilganlar. Shuning uchun ham minorani tiklashda, uni vertikal oʻqqa nisbatan simmetrik joylashtirishgan. Xivaning 2500-yilligi munosabati bilan Toʻra Murodtoʻra minorasi qayta taʼmirlangan.

Manbalar 

Minoralar
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xiva
Xorazm
Toʻra Sulaymon

Toʻra Sulaymon (1934.15.2, Baxmal tumani — 2005-yil, Guliston) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1999). ToshDUning oʻzbek filologiyasi ftini tugatgan (1964). „Guliston“, „Sirdaryo haqiqati“ gaz.larida xodim. Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasinin! Sirdaryo viloyati boʻlimida masʼul kotib (1972—1977), adabiy maslahatchi (1977—1981).

Bolaligi 
Toʻra Sulaymon 1934-yil 15-fevral kuni Jizzaxning Baxmal tumani, Yoyilma qishlogʻida tugʻilgan. 1936-yilda Mirzachoʻlga koʻchirma qilingach, sirdaryolik boʻlib olgan. U oʻz tarjimai holida quyidagilarni yozadi:

Taʼlim 
Toʻra Sulaymon oʻrta maktabni 1952-yilda tugatgach, maktablarda oʻqituvchilik qilgan. U 1958—1964-yillarda Toshkent Davlat universitetining jurnalistika fakultetini sirtdan oʻqib bitirgan. Avval „Guliston“ nomli tuman, soʻng „Sirdaryo haqiqati“ nomli viloyat gazetalarida masʼul kotib boʻlib ishlagan. 1972—1977-yillarda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Sirdaryo viloyatining masʼul kotibi, 1986-yildan umrining oxirigacha esa adabiy maslahatchi boʻlib xizmat qilib keldi.

Ijodi 
Ijodi 50-yillardan boshlangan. Ilk sheʼrlar toʻplami — „Istar koʻngil“ (1962). „Qorasoch“ (1965) dostoni taniqli ijodkorlar, tanqidchilar tomonidan yaxshi kutib olingan. „Men qayga borar boʻlsam“ (1965), „Jahrngashta“ (1970), „Hamqishloqlarim“ (1973), „Intizor“ (1973), „Sirdaryo qoʻshiqlari“ (1974), „Iltijo“ (1976), „Alhazar“ (1976), „Toʻyboshi“ (1977), „Sizni eslayman“ (1980), „Qorakoʻzginam“ (1981), „Gulshan“ (1988), „Sarvinoz“ (1990), „Xarsang“ (1994), „Jahonnoma“ (1996), „Gul bir yon, chaman bir yon“ (1996), „Yovqochdi“ (1998), „Sayhon“ (2003), „Mamlakatning tayanch nuqtasi“ (2004) kitoblari nashr etilgan. Koʻplab sheʼrlari qoʻshiq qilingan. Toʻra Sulaymon xilmaxil janrlarda qalam tebratadi. Shoirning sof lirik sheʼrlari, qasida va faxriyalari, manzumalaridan tashqari, xalq yoʻlida bitilgan, oʻz davrining dolzarb masalalariga bagʻishlangan, voqelikni qad. baxshilar nazari bn koʻrib, oʻxshatma yoki nazira shaklvda yozilgan asarlari ham oʻziga xos xalqchilligi bn ajralib turadi. Ayniqsa, „Ergash Jumanbulbul el kezadi“ turkumidagi baxshiyona sheʼr va dostonlari oʻzbekning milliy gʻururini tiklashga munosib hissa qoʻshgan asarlar sirasiga kiradi.

Toʻra Sulaymon asarlari faqat ifoda tarzi yoki ohangi bngina emas, tasvirdagi samimiyat, oʻxshatishlarning oʻziga xosligi nuqtai nazaridan ham xalqchil. Uning ijtimoiy hayotning dolzarb muammolariga bagʻishlangan publitsistik maqolalari ham bor („Mamlakatning tayanch nuqtasi“, maqolalar toʻplami, 2004).

Vafoti 
Shoir 2005-yil vafot etgan va Gulistonda dafn qilingan.

Uy-muzeyi 
2022-yil Sirdaryoda Toʻra Sulaymon uy-muzeyi tashkil etilgan.

Manbalar 

Shoirlar
Oʻzbekiston xalq shoirlari
Mirzaqul Toʻrabekov

Mirzaqul Norboyevich Toʻrabekov (1943.15.1, Mirzaobod tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Sirdaryo pedagogika institutini tugatgan (1976). 1963-yildan Mirzaobod tumanidagi 5maktabda yoshlar yetakchisi, boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 600 dan ortiq koʻrgazmali qurol tayyorlab, tarix xonasini texnik vositalar bn toʻliq jihozlagan.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Baxtiyor Toʻrayev

Baxtiyor Fayziyevich Toʻrayev (1963.26.10, Kattaqoʻrgʻon sh.) — teatr rassomi, Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1999). Toshkent sanʼat intini tugatgan (1991). 1991-yildan Oʻzbek milliy akademik drama teatrida sahnalashtiruvchi rassom, 1996-yildan bosh rassom. G. Brimnpng shogirdi. T. xar bir spektaklning asl moxiyatini anglashga hamda ifoda etishga intiladi, tasviriy, fazoviy va shakliy vositalar orqali oʻziga xos tarzda, falsafiy mushohada bn sahna kengliklaridagi teatrlashtirilgan shaklu shamoyilini yaratadi. "Alpomish", "Figʻon", "Yorqinoy", "Muhabbat sultoni", "Aldagani xotin yaxshi", "Abulfayzxon", "Qatagʻon", "Choʻlpon", "Amir Temur", "Chimildiq", "AlFargʻoniy", "Mashrab", "Piri koinot" spektakllari liboslari salobatli, goʻzal, davriga moye holatda hal qilingan.

    

1963-yilda tugʻilganlar
26-dekabrda tugʻilganlar
Joʻraqul Toʻrayev

Joʻraqul Toʻrayev (1922.20.3 hozirgi Jizzax tumani — 1998.10.8) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 46engil artilleriya brigadasi, 1007polki, 2batareyasining toʻp navodchigi, kichik serjant. Brest obl.ning Goroxovishche qishlogʻidagi jangda jasorat koʻrsatganligi uchun Kaxramon unvoni berilgan (1944-yil 29 mart). 1945-yil Podolsk artilleriya bilim yurtini tugatgan. Mayor Toʻrayev 1953-yildan zaxirada. Jizzax rn partiya qoʻmitasi instruktori (1954 —59), shu rayon kzlarida rais muovini (1959—62), shahar maishiy xizmat koʻrsatish kombinati direktori (1970— 74), Jizzax viloyati remont qurilish boshqarmasi taʼminot boʻlimining boshligʻi (1974-yildan). Jizzax shahri koʻchalaridan biri Toʻrayev nomi bn ataladi.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1922-yilda tugʻilganlar
20-martda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
10-avgustda vafot etganlar
Jizzax viloyatida vafot etganlar
Jizzax viloyatida tugʻilganlar
Iso Toʻrayev

Isʼhoq Latipovich Toʻrayev (1960. 24.2, Shahrisabz tumani)—aktyor, rejissor. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1983). Oʻz faoliyatini 1976-1977-yillarda Shahrisabz xalq teatrida havaskor aktyor sifatida boshlagan. 1983-1985-yillar Surxondaryo teatrida, 1985-1987-yillar Qashqadaryo teatrida aktyor. 1991-1993-yillarda "Muloqot" teatr studiyasida aktyor, rejissor yordamchisi sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1993-yildan "Eski masjid" teatr studiyasining badiiy rahbari. "Ayol apvasti yoxud haroratli ayiq" (P. Merime), "Shayx Sanʼon" (oʻzi Shayx Sanʼon rolida, F. Attorning "Mantiq ut-tayr", Navoiyning "Lison ut-tayr" dostonlari asosida), "Nayman ona nidosi" (Joʻlamon rolida, Ch. Aytmatovning "Asrga tatigulik kun" asari asosida, "Qobil va Hobil" (Qobil rolida, Bayronning "Kain" asari asosida), "Raqsu samoʼ" (Shoh Bahrom rolida, Navoiyning "Sabʼai sayyor" asari asosida) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. "Manqurtlarga bermang dunyoni" nomli teatrlashgan tomoshasi mamlakatimizning barcha viloyatlarida namoyish etildi.

1960-yilda tugʻilganlar
24-fevralda tugʻilganlar

Qashqadaryo viloyatida tugʻilganlar
Oʻzbekiston
Qashqadaryo viloyati
O‘zbekiston san’at arboblari
San’at
Aktyorlar
Rejissorlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Nazar Toʻrayev

Toʻrayev Nazar Yoʻldoshevich (1938. 19.5, Denov tumani — 2023-yil 3-oktyabr, Oʻzbekiston) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1988), fizikamat, fanlari doktori (1980), professor (1982). Samarqand universitetni tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Yadro fizikasi institutida  (1961—67), Elektronika institutida  (1968—77, 2000—2001), Toshkent texnika universitetida (1977—83) ishlagan. Termiz unta rektori (1983—2000). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ilmiyoʻquv markazi direktori (2001-yildan). Ilmiy ishlari atom zarralarning qattiqjismlar sirtida sochilishi nazariyasi, ionlarning birlamchi va ikkilamchi sochilishiga oid. U nazariy fizika masalalarini kompyuterda algoritmlab yechishni Oʻzbekistonda birinchi boʻlib amalga oshirgan. Uning rahbarligida lazer nuri bilan qishloq xoʻjaligi ekinlari urugʻlarini nurlantirish ilmiy laboratoriyalari tashkil etilgan. Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputata (1990—95). "Mehnat shuxrati" ordeni bn mukofotlangan (1998).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Yolqin Toʻraqulov

Toʻraqulov Yolqin Xolmatovich (1917-yil 10-noyabr, Qozogʻiston Respublikasi Marki shahri — 2005-yil 1-mart, Toshkent) — biokimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965). Biologiya fanlari doktori (1959), professor (1962).

Biografiya 
T. X. To‘raqulov 1936-yilda Toshkent tibbiyot institutini (hozirgi Toshkent tibbiyot akademiyasi) tugatgach, shu institut biokimyo kafedrasida assistent (1936-1938), aspirant (1938-1941), ayni vaqtda Toshkent farmatsevtika instituti direktori (1939—1941). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 1944), yana shu institut direktori (1944). SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi Biologiya va tibbiyot kimyosi institutida (Moskva) ilmiy xodim (1944 — 1947). Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1947 — 1950), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qishloq xoʻjalik institutida katta ilmiy xodim (1950 — 1954), Andijon tibbiyot instituti prorektori va kafedra mudiri (1954 — 1956), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Nucleo fizikasi institutida boʻlim mudiri (1957), direktor oʻrinbosari (1960 — 1962). Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Oʻlka tibbiyot (hozirgi Endokrinologiya) ilmiy-tadqiqot instituti direktori (1957 — 1960, 1962 — 1963, 1976 — 1996), ayni vaqtda laboratoriya mudiri (1957-1997; 1998 yildan ilmiy maslahatchi), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1970—1972), vitse-prezidenti (1963 — 1966), biologiya fanlari boʻlimi raisi (1966—1979). Toshkent Davlat Universitetida kafedra mudiri (1967 yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Biokimyo instituti direktori (1967 — 1969), laboratoriya mudiri 1967 — 1970). Samarqand Davlat Universiteti rektori (1970 — 1972), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tibbiyot fanlari boʻlimi raisi (1994 — 1997).

Ilmiy faoliyati 
Toʻraqulovning ilmiy ishlari qalqonsimon bez patologiyasining baʼzi turlarida tireoid gormonlar biokimyosiga oid. Uning tadqiqotlari zamonaviy biologiya, tibbiyot, biokimyo, biofizika, radiobiologiya va endokrinologiya fanlarining original yoʻnalishlariga bagʻishlangan. Qalqonsimon bez kasalliklarida radioaktiv yod yordamida oʻtkazilgan klinik biokimyoviy ishlari uchun nufuzli Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1964). Biokimyodan darslik va oʻquv qoʻllanmalari, lugʻatlar tuzgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat Mukofoti laureati (1985), "El-yurt hurmati" (1998) va "Buyuk xizmatlari uchun" (2003) ordenlari bilan mukofotlangan.

Koʻrsatmalar

Manbalar 
 Obmen yoda i tireoidnie gormoni, T., 1959;
 Bioximiya i patoximiya shitovidnoy jelezi, T., 1963;
 Tireoidnie gormoni (v soavtorstve), T., 1972;
 Yodproteini shitovidnoy jelezi (v soavtorstve), T., 1974.

Adabiyotlar 
 Гулямова Ф. Я. Мой отец Ялкин Туракулов. — Ташкент: Фан, 2007.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkentda vafot etganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohiblari
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari