MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Moʻgʻultogʻ

Moʻgʻultogʻ ()— Qurama tizmasining janubi-gʻarbidagi togʻ. Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasida joylashgan. Jan.-gʻarbdan Shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Qurama tizmasining gʻarbiy tarmoqlari boʻlmish Oltintopgan va Qoramozor tizmalaridan Mirzarabot beli bilan ajralgan. Jan.-gʻarbiy etaklari Sirdaryo vodiysiga tutashadi. Uzunligi 85 km chamasida. Eng baland joyi 1624 m (Moʻzbek togʻi), janubi-gʻarbda Katta Supa togʻi (balandligi 1277 m gacha) mavjud. Togʻ kuchli parchalangan, yalangʻoch, qoyali yon bagʻirlarida yozda qurib qoladigan chuqur soy koʻp. Ular nuragan jins parchalari bilan qoplangan. Etaklari keng prolyuvial shleyflar bilan band. Geologik tuzilishida quyi silur davrining granitli, filitli slanetslari, qumtoshlari, shuningdek, yuqori devon quyi karbon davrlarining ohaktoshlari va marmar toshlari ishtirok etgan.

M.da Mozorbel, Chingildi, Daxchal dovonlari bor. Yiliga 200–250 mm yogʻin tushadi. 1200 m balandlikkacha boʻz tuproqlarda efemerlar (rang, qoʻngʻirbosh), undan yuqorida yuvilgan jigarrang tuproqlarda turli oʻtli bugʻdoy-iqzorlar siyrak holda uchraydi. Togʻ etagida Kattaayri, Choruhdayra qishloklari joylashgan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Moʻgʻulcha

Moʻgʻulcha — Shashmaqomyaagi har bir maqomning ashula boʻlimida 2-guruhni tashkil etuvchi asosiy shoʻʼbalardan biri. Ular savt shoʻʼbalari kabi 5 chorak takt oʻlchovidagi doira usulida ijro etiladi: M.lar jami 4 ta boʻlib, Buzruk maqomida — M.i Buzruk, Navoda — M.i Navo, Dugohda — M.i Dugoh, Segoada — M.i Segohdeb ataladi. M.lar, asosan, Shashmaqomdagi 1-guruh shoʻʼbalarining bosh mavzui — Saraxborlarga hamohang boʻlib, ularning M. doira usuliga tushirilgan variantlaridir. M. shoʻʼbasi Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufardan iborat oʻz shoxobchalariga ega. Ular bir-biridan, asosan, usul va surʼati bilan farqlanadi hamda M. shoʻʼbalari nomi bilan qoʻshib ataladi (mas, Talqinchai M.i Buzruk, Qashqarchai M.i Navo, Soqiynomai M.i Dugoh va h.k.). M.larning Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar qismlari raqs bilan ham ijro etilishi mumkin. M.i Dugoh va uning turkumlanish xususiyatlaridan kompozitor M. Tojiyev oʻzining 9simfoniyasi (1979) da unumli foydalangan.

Manbalar
Н (kirill)

Н, н — oʻzbek kirill alifbosining oʻn beshinchi harfi; til oldi, burun, sonor, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (nay, novda, non), oʻrtasi (anor, gʻuncha, qanot) va oxiri (bogʻbon, oʻtin, tugun) da kela oladi. N tovushi ayrim soʻzlarda, soʻz birikmalari orasida b tovushi oldidan talaffuz qilinganda, m tovushiga aylanadi (tanba > tamba, manba > mamba, sunbula > sumbula, oʻn besh > oʻm besh), lekin bu hodisa imloda aks etmaydi. N tovushi sof oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida uchramaydi. N harfi g harfi bilan birga, n+g tarzida til orqa, burun, portlovchi, jarangli undosh tovushni ifodalaydi; bu tovush soʻz oʻrtasi (singil, dengiz, tingla) va oxiri (ong, teng, doʻng) dagina keladi.

N harfi Avesto, Oʻrxun-Yenisey, soʻgʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab va lotin alifbolari asosidagi oʻzbek yozuvida oʻziga xos koʻrinishlarga ega.

Manbalar 

 

Kirill alifbosi harflari
Nabateya podsholigi

Nabateya podsholigi - Iordaniya hududida qadimda mavjud boʻlgan davlat (miloddan avvalgi 3-asr oxiri — 2-asr boshi — milodiy 106). Miloddan avvalgi 6-asr boshida Edem rayoniga arab qabilalaridan nabateylar kelib oʻrnashgan. Ular xaqida ilk marta Bibliyada qayd etilgan. Miloddan avvalgi 3-asr oxiri — 2-asr boshlarida poytaxti Petra shahri boʻlgan Nabateya podsholigi vujudga kelgan, u ptolemeylar sulolasi boshqargan Misrning taʼsir doirasiga kirgan. Nabateya podsholigining 1-podshosi — Haritat I (miloddan avvalgi 169 yildan shoxlik qilgan). 87 (yoki 85) yilda Haritat III (miloddan avvalgi 87—62) Damashqni boʻysundirgan. Miloddan avvalgi 60-yillar oxiridan Nabateya podsholigi Rim vassali. Nabateya podsholigining ravnaq topgan davri Haritat IV davriga (milodiy 9—40) toʻgʻri keladi. Nabateya podsholigining soʻnggi podshosi Rabbil II (71 — 106) boʻlgan. 106 yil Rim imperatori Trayan Nabateya podsholigini tugatib, uning hududini Rimning Arabiston provinsiyasiga aylantirgan. Nabateyaliklardan hozir faqat oz sonli yozma yodgorliklar saqlanib qolgan.

Manbalar
Naberejniye chelni

Naberejniye chelni () - Tatariston Respublikasidagi shahar (1930-yildan, 1982—88 yillarda Brejnev shahri). Kama daryosidagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Krugloye Pole (17 km). Aholisi 520,3 ming kishi (1998). Ilgari yogʻochsozlik, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati markazi edi. 1970-yilda Kama avtomobil zavodining qurilishi munosabati bilan tez rivojlandi. Oziqovqat, yogochsozlik sanoati korxonalari mavjud, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Quyi Kama GES bor. Politexnika, pedagogika institutlari, qoʻgʻirchoq teatri ishlab turibdi.

Manbalar
Nabi

„Nabi“ yoki „nabidlar “ – 1890—1905-yillarda Parijda ijod qilgan rassomlar guruhi; P. Seryuzye, M. Deni, K. Russel, P. Bonnar, E. Vyuyyar, A. Mayol va boshqa P. Gogen va Pont-Avene maktabi taʼsirida boʻlgan „N.“lar „modern“ uslubining oʻziga xos turini yaratdilar. Ularning ijodiga adabiy simvolizmga yaqinlik, rangning hukmronligi, shaklning umumlashma bezagi, mayin musiqiy ritm, fransuz sanʼati, yapon gravyurasi va italyan primitivini uslublashtirish xos. Seryuzye, Deni, Russel asarlariga diniy mistik kayfiyat xos boʻlsa, Bonnar, Vyuyyar va boshqalarning asarlari nozik lirik obraz qurilishi bilan ajralib turadi. „N.“ lar mahobatli rangtasvir, grafika, amaliy bezak sanʼatiga murojaat qildilar (gilam, vitraj, mebel uchun eskizlar).

Manbalar
Vali Nabiyev

Vali Nabiyevich Nabiyev (1916-yil 18-yanvar (yangi uslub boʻyicha 31-yanvar), Gʻijduvon tumani, Buxoro viloyati, Oʻzbekiston — 2000-yil 6-mart (baʼzi manbalarda 1999-yil 7-mart, Gʻijduvon, Buxoro viloyati) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi starshina. 16-gvardiyachi otliq askarlar diviziyasining 60-gvardiyachi Chernigov otliq askarlar polki, 2-eskadron vzvod komandirining yordamchisi. Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni egasi. Urushdan keyin Gʻijduvon shahrida yashagan.

Biografiyasi 
1916-yil 18-yanvarda (yangi uslub boʻyicha 31-yanvar) Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Nagʻzakaron qishlogʻida (hozirgi Gʻijduvon tumani) dehqon oilasida tugʻilgan. Millati oʻzbek. 7-sinfni tugatgan, qishloq xoʻjaligida ishlagan.

1936—1938-yillarda Qizil Armiyada boʻlgan. 1938-yilda Hasan koʻli yaqinida yapon militaristlari bilan boʻlgan janglarda qatnashgan. 1943-yil yanvardan Ikkinchi jahon urushi frontlarida boʻlgan. 1943-yildan KPSS (b) / KPSS aʼzosi.

60-gvardiya otliq polkining qilich vzvod komandiri yordamchisi serjant mayor unvoni egasi. 1943-yil 18-sentyabrda Ukrainaning Chernigov viloyati, Menskiy tumani, Berezna shahar tipidagi aholi punkti hududidagi jangda dushman mudofaasini razvedka qilgan. Zaif himoyalangan hududlarni aniqlab, harakat paytida Bereznaga bostirib kirgan. Bu himoyachilar safida vahima qoʻzgʻatdi. Natijada ushbu aholi punktini muvaffaqiyatli ozod qilishga hissa qoʻshdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoniga muvofiq „nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajarishi hamda bir vaqtning o‘zida ko‘rsatilgan jasorat va qahramonligi“ uchun gvardiyasi prorabi Nabiyev Vali Nabiyevich Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali bilan taqdirlangan.

Urushdan keyin jasur otliq askar demobilizatsiya qilindi. Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Gʻijduvon tumanining viloyat markazi Gʻijduvon shahrida yashadi. 1948-yilda partiya maktabini, 1959-yilda Buxoro qishloq xo‘jaligi texnikumini tamomlagan. Nafaqaga chiqqunga qadar G‘ijduvon tuman kolxozlararo maishiy xizmat ko‘rsatish majmuasi boshlig‘i lavozimida ishlagan.

2000-yil 6-martda (baʼzi manbalarda 1999-yil 7-mart) vafot etgan.

Mukofotlari 
1- va 2-darajali Vatan urushi ordenlari, Mehnat Qizil Bayroq ordenlari, Faxriy nishon va boshqa medallar bilan taqdirlangan.

Xotira 
2001-yil 9-mayda Gʻijduvon tuman markazidagi Xotira maydonida byusti oʻrnatilgan, tumandagi koʻchalardan biriga Nabiyev nomi berilgan

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1916-yilda tugʻilganlar
1999-yilda vafot etganlar
31-yanvarda tugʻilganlar
7-martda vafot etganlar
Joʻrabek Nabiyev

Joʻrabek Nabiyev (1941.10.2, Toji-kistonning Gʻulakandoz qishlogʻi) — xonanda (lirik tenor), bastakor, aktyor. Tojikiston xalq artisti (1980). Leninobod (hozirgi Xoʻjand) ped. institutini tugatgan (1963). Xoʻjand davlat musiqali komediya teatrida yakkaxon xonanda (1962—96), direktor (1996—98). Toshkent konservatoriyasining professor (2000-yildan). Fargʻona-Toshkent hofizlik maktabining namoyandasi boʻlib, Buxoro maqom ijrochilik uslubini ham mukammal oʻzlashtirgan. Nihoyatda keng repertuaridan maqom yoʻllari, bastakor ashulalari, katta ashulalar, oʻzbek, tojik va boshqa xalqlar qoʻshiqlari oʻrin olgan: "Nasrulloyi", "Samarqand Ushshogʻi", "Toshkent Iroqi", "Moʻgʻulchai Dugoh", "Feruz I-II", "Bebokcha" va boshqa Uning mualliflik qoʻshiqlaridan "Qarab qoʻy", "Unutmasman", "Sen tugʻilgan kun", "Qurbon boʻlsaydim", "El degay afsonadir" va boshqa oʻzining halqchilligi, mazmundorligi, musiqiy ifodaviyligi bilan ajralib turadi. Musiqiy teatr sahnasida Ozar ("Tugallanmagan qoʻshiq"), Sodirxon ("Uygʻonish") kabi obrazlar yaratgan. Osiyo, Yevropa, Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Melodiya" grammyozuv firmasining "Oltin disk" mukofotiga sazovor boʻlgan (1990).

Manbalar
Malik Nabiyev

Malik Nabiyev (1916.5.1, Toshkent — 2008.1.10) — rassom, pedagog, Oʻzbekistan Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekistan xalq rassomi (1992). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent rassomlik bilim yurtida taʼlim olgan (1933—37), Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). Toshkent rassomlik bilim yurtida (1938—58), 1958-yildan Toshkent pedagogika institutining badiiy grafika fakultetida oʻqituvchi, rangtasvir kafedrasi mudiri (1963-88), 1973-yildan hozirgi Toshkent pedagogika universiteti professor N., asosan, portret va tarixiy janrlarda ijod qiladi. Tarixiy mavzudagi asarlariga gʻoya va mavzuning ravshanligi, kurash, qarama-qarshiliklarda toʻqnashgan tomonlar holatini aniq belgilanishi, davr ruhini aniq tasvirlash kabi xususiyatlar xos boʻlsa, portretlarida zamondosh shaxslar tabiiy holatda, samimiy tasvirlanadi: "Doʻstim portreti" (1933), "Qoʻzgʻolon bostirildi" (1940), "Makedoniyaliklarga qarshi Spitamen qoʻzgʻoloni" (1960), "Abu Rayhon Beruniy" (1950, 1972), "Bobur" (1962), "Xalq artisti Hasanov" (1970), "Oʻqituvchi M. Gʻoipova" (1977), "Amir Temur" (1994) portretlari va boshqa Risolalar va uslubiy qoʻllanmalar muallifi. "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2000). As.: Boshlangʻich sinflarda rasm chizish metodikasi, T., 1965; Rasm chizishni oʻrgatish metodikasi, T., 1971; Rangshunoslik, T., 1995.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Malik Nabiyevich Nabiyev

Malik Nabiyevich Nabiyev (1913.18.1 — Toshkent — 1992.10.1) — kimyogar olim. Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), texnika fanlari doktori (1955), professor (1956). Ivanovo kimyo-texnologiya institutini tugatgan (1935). Donbassdagi Gorlovka oʻgʻit zavodida ishlagan (1940). Chirchiq elektr kimyo kombinatida bosh muhandis (1940— 43), Chirchiq shahar partiya qoʻmitasi kotibi (1943—44), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat Plan komissiyasi raisining birinchi oʻrinbosari (1944— 47), Respublika Ministrlar Soveti boshqarmasi boshligʻi (1948), Chirchiq elektr kimyo kombinati bosh muhandisi (1948—51). Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi kimyo institutida laboratoriya (boʻlim) mudiri (1951—86), bosh ilmiy xodim (1986-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi kimyo-texnologiya fanlari boʻlimi akad.-kotibi (1952—56, 1966— 86). Asosiy ilmiy ishlari yangi mineral oʻgʻitlar turlarini olish, oʻgʻitlar sifatini yaxshilash, murakkab oʻgʻitlardan ratsional foydalanishga oid. N.ning qovushoqlanib (yopishib) qolmaydigan ammiak selitrasi olish usuli Chirchiq elektr kimyo kombinatida va boshqa korxonalarda amaliyotda qoʻllandi. N. oʻz shogirdlari bilan birgalikda ammoniylashtirilgan superfosfat olish usulini ishlab chiqdi va uni Qoʻqon, Jambul, Samarqand hamda Chorjoʻy kimyo zavodlarida amalga oshirdi. Fosfat xom ashyosini nitrat kislota bilan parchalab, qattiq va suyuk, murakkab oʻgʻitlar (SUM-I, SUM-P, SUM-P1, SUM-IV, SUM-V) ni ishlab chiqarish texnologiyasiga asos soldi, chigit tarkibidagi moy moddalarini koʻpaytirishga taʼsir etuvchi "SAKS" defoliantini ixtiro qildi. Beruniy nomidagi Oʻzbekistan Davlat mukofoti laureati (1968).

M. Nabiyev. Amir Temurning Toʻxtamush ustidan gʻalabasi (1994).

Manbalar 
 Azotnokiyelotnaya pererabotka fosfatov, T., 1957; Ammonizorovanniy superfosfat iz fosforitov Karatau, T., 1960; Kaliynie soli Tyubegatana, T., 1965; Kondesirovannie fosfati i udobreniya na ix osnove (B. M. Beglov, A. T. Zdukos bilan hamkorlikda), T., 1974.

Adabiyot 
 Axmerov Q. Oʻzbekistan kimyogarlari, T., 1974.

Kimyogarlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1913-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
18-yanvarda tugʻilganlar
10-yanvarda vafot etganlar
Rashid Nabiyev

Rashid Nabiyevich Nabiyev (1912, Samarqand — 1985.10.6, Toshkent) — tarixchi olim, Oʻzbekistan Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), tarix fanlari doktori (1967). 

Samarqand ped. texnikumi (1927—30) va Fargʻona ped. instituti (1930—33) da oʻqigan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1947—52), boʻlim mudiri (1956—62), Fanlar akademiyasi Ijtimoiy fanlar boʻlimi mudiri (1952—56). 1962-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida katta ilmiy xodim. Ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyoning oʻrta asrlar tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. Oʻzbekiston tarixiga oid bir qancha oʻquv qoʻllanmalar, darsliklar muallifi.

Manbalar 
 XIV asrda Oʻrta Osiyoda sarbadorlar qoʻzgʻoloni, T., 1942; Iz istorii Kokandskogo xanstva (feodalnoye xozyaystvo Xudoyarxana), T., 1973; Tashkentskoye vosstaniye 1847 g. i yego sotsialno-ekonomicheskiye predposilki, T., 1966.

 

Tarixchilar
Oʻzbekistonlik tarixchilar
Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
Nabiy

Nabiy (arab, koʻpligi — anbiyo, ilohiy xabar keltiruvchi)

Yana qarang 
Paygʻambar

Manbalar
Nabira

Nabira, nevara — birinchi va uchinchi boʻgʻin avlodlar oʻrtasidagi qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydigan atama. Ota-onaga oʻgʻil yoki qizning farzandi (boboga, buvaga nisbatan) N. boʻladi; oʻgʻilning bolasi oʻgʻil N., qizning bolasi qiz N., qiz N.ning eri N. kuyov, oʻgʻil N.ning xotini N. kelin deb ataladi.

Manbalar 

Oila
Nabis

Nabis (Nabis) (? - miloddan avvalgi 192) -Sparta hukmdori (tirani) (miloddan avvalgi 207—192). Yevripontiylar shoh xonadoniga mansub boʻlgan. Bir qancha qatʼiy tadbirlarni amalga oshirgan: bir kism mulkdorlarni quvgʻin qilgan, ayrimlarini qatl etgan; yirik yer egalarining yerlarini musodara qilib, grajdanlik tarkibiga kiritilgan yersiz spartiatlar va ilotlarga boʻlib bergan. N. davrida Sparta qoʻshini kuchaygan, Argos bosib olinib, u yerda ham shu islohotlar oʻtkazilgan. Butun Peloponnes boʻyicha tub islohotlar oʻtkazilishi xavfi N.ga karshi Axey ittifoqinmng urush boshlashiga sabab boʻlgan. Ittifoqchilarga yordamga Rim armiyasi ham yetib kelgan. 195 yil tuzilgan sulhga koʻra, N. hokimiyati faqat Sparta hududi bilan cheklab qoʻyilgan. N.ning kaytadan urush qilishi uning ham quruqlikda, ham dengizda magʻlubiyatga uchrashi bilan tugagan. N. xoinona oʻldirilib, Sparta Axey ittifoqiga qoʻshib olingan.

Manbalar
Vladimir Nabokov

Vladimir Vladimirovich Nabokov [asl nomi; taxallusi Sirin; 1899.10(22).4, Peterburg - 1977.2.7, Shveysariya] — rus yozuvchisi. Ingliz tili va madaniyatiga ixlosmand boy dvoryan oilasida dunyoga kelgan. Bir necha Yevropa tillarini mukammal bilgan N. 1914—17 yillarda otasining mablagʻi hisobiga ilk sheʼriy toʻplamlarini chop etgan. 1919-yilda Angliyaga borib, Kembrij universitetida tahsil koʻradi, 1922-yil esa Berlinga koʻchib oʻtadi. N. shu yerda rus muhojirlarining "Rul" gaz.da, shuningdek, "Zamonaviy bitiklar" jurnali (Parij)da Sirin (jannat qushi) taxallusi ostida sheʼr va hikoyalarini eʼlon qiladi. "Mashenka" (1926) romani va undan keyingi "Chorbaning qaytishi" (1928) lirik novellalari, mashhur shaxmatchining hayot fojiasiga bagʻishlangan "Lujin himoyasi" (1930) qissasi va boshqa asarlari N.ga shuhrat keltiradi. N. rus tilida 9 roman ("Qirol, dama, valet", "Isteʼdod" va boshqalar), bir qancha pyesa ("Oʻlim", "Voqea", "Valsning kashf etilishi" va boshqalar), hikoya va sheʼrlar yozgan. Uning ijodiy uslubida mistifikatsiya, turli-tuman oʻyinlar, xayolot va alahsirashlar, parodiyalar, kutilmagan syujet qurilmalari ustuvorlik qiladi. N. 1940-yilda AQShga koʻchib borib, asosan, ingliz tilida ijod etgan. "Sebastian Naytning chinakam xayoti", "Ada", "Nursiz olov", "Lolita", "Yorqin narsalar","Arlekinlarga bir qara!" singari romanlari, "Yevgeniy Onegin"ning tarjimasi va Pushkin asariga yozgan 3 jildli izohlari N. adabiy merosining asosiy qismini tashkil etadi.

Manbalar 
 Mashenka, Zashita Lujina. Priglasheniye na kazn. Drugiye berega, M., 1988; Lolita, M., 1989.

 

Yozuvchilar
Rossiyalik yozuvchilar
Nabopalasar

Nabopalasar, Nabu aplautsur — Yangi Bobil podshohligi va xaldey shohlari sulolasi asoschisi (miloddan avvalgi 626-605-yillarda hukmronlik qilgan). 626-yil bobilliklarning Ossuriyaga qarshi qoʻzgʻoloni rahbari. Bobil 729-yildan Ossuriya qoʻl ostida edi.  626-yil oxirida — Bobil, 620-yil Uruk, 615-yil  Nippur shaharlarini egallagan. 614 -yil Midiya podshosi Kiaksar bilan ittifoq tuzgan va u bilan birgalikda Ossuriya ustidan 609-yil uzil-kesil gʻalaba qozongan.

Manbalar
Nav

Nav — () seleksiya natijasida yaratilgan, muayyan morfologik, fiziologik va xoʻjalik belgi hamda xususiyatlari turgʻun va nasldan oʻtib boradigan, bir turga mansub oʻsimliklar majmui; madaniy oʻsimliklar uchun eng kichik tasnif birligi. Oʻsimliklarning jaydari (mahalliy) va seleksiya yoʻli bilan yetishtirilgan N.lari boʻladi. Jaydari (mahalliy) N. maʼlum bir joyda ekin yetishtirishda uzok, davom etgan yalpi tanlash natijasida yuzaga keladi (qarang Xalq, seleksiyasi). Seleksiya N.i ilmiy tadqiqot muassasalarida oʻsimliklar seleksiyasining turli ilmiy usullarini qoʻllab olinadi. Tanlash yoʻli bilan N. ichida biologik barqarorlik (oʻsimliklarning bir tipda boʻlishi) yuzaga keltiriladi. Oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda N. oʻzidan changlanish yoʻli bilan (gomozigot liniya, q. Gomozigotapik), chetdan changlanadigan ekinlarda chetdan changlanish bilan va birinchi avlod gete-rozigot duragaylarida har yili duragaylab turish yoʻli bilan saqlanib boradi (geterozigot liniya, q. Geterozigo-talik). Seleksiya yoʻli bilan chiqarilgan N. oʻz sifatlarini bir kancha avlodlar davomida saqlab boradi. Biroqi.ch. jarayonida irsiy oʻzgaruvchanlik tufayli salbiy mutatsiyalar paydo boʻlishi, mexanik va biol. ifloslanish, oʻsimliklarning kasalliklarga chidami pasayib qolishi va boshqa natijasida N. xususiyatlari asta-sekin oʻzgarib boradi. Engyaxshi N.dan foydalanish qishloq xoʻjaligi ekinlari hosildorligini oshirish va mahsulot sifatini yaxshilashning samarali usullaridan biridir. Buning uchun elita urugʻlari kerak boʻladi, bunday urugʻlarni urugʻchilik xoʻjaliklari yetishtirib beradi. Oʻsimliklar N.larining haqiqiyligi nav nazorati yordamida aniklanadi. Eski N. yangilari bilan almashtirib turiladi, yaʼni nav almashtirish ishlari olib boriladi. Oʻzbekistonda ilmiy tadqiqot muassasalarida yaratilgan barcha ekinlar N.lari Davlat nav sinovidan oʻtkazilib, eng yaxshilari ishlab chiqarishga joriy etish uchun ajratib olinadi. Har yili ekish uchun tavsiya etiladigan N.lar roʻyxati respublika Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan Oʻzbekiston Re-publikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xujaligi ekinlari davlat reyestrida eʼlon qilinadi.

Adabiyot 
 Oʻzbekiston Respublikasi hududida ekish uchun tavsiya etilgan qishloq xoʻjaligi ekinlari taʼrifi, T., 2001.

Manbalar
Nav almashtirish

Nav almashtirish - ekilayotgan ekinlar navlarini hosildorligi hamda boshqa qimmatli xoʻjalik belgilari ustun boʻlgan yangi navlar bilan almashtirish. Yangi navlar Davlat nav sinash komissiyasi tomonidan avvalgi navlarga qaraganda hosildorligi, hosilning yoki qayta ishlangan maqsulotning sifati, mashina ishlovi va yigʻishtirishga mosligi, noqulay sharoitga, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi koʻrsatkichlari boʻyicha ustun boʻlgandagina almashtiriladi.

Har bir Nav almashtirish davri ekin turlarini takomillashtirishda yangi sifat bosqichi hisoblanadi. Oʻzbekistonda ekiladigan 105 dan ortiq gʻalla, don, moyli, texnika, yem-xashak, sabzavot, poliz, kartoshka, mevali, manzarali, oʻrmon va boshqa ekinlar turlari boʻyicha yangi chiqarilgan, tiklangan, chet mamlakatlardan keltirilgan oʻsimliklar Nav almashtirish ishlari ilmiy va tashkiliy asosga qoʻyilgan va Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash Davlat komissiyasi tomonidan olib boriladi.

Respublikada asosiy ekinlardan biri boʻlgan gʻoʻza boʻyicha 20-asrning 20-yillaridan boshlab 8-marta Nav almashtirish oʻtkazildi. Natijada almashtirilgan navlar hosildorlik, tola miqdori va sifati, tola chiqishi va tola uzunligi, kasallik va zararkunandalarga chidamlilik boʻyicha uzluksiz ustunlikni taʼminladi. Oʻzbekistonda Nav almashtirish davrlarida jami 170 ga yaqin gʻoʻza navlari rayonlashtirildi.

Oʻzbekistonda 1937—92 yillar davomida bugʻdoy boʻyicha 7-marta nav almashtirildi. Natijada yangi asr boshiga kelib don mustaqilligiga erishildi.

Manbalar
Nav nazorati

Nav nazorati — navning xaqiqiyligini belgilash hamda urugʻlik ekinlarining nav tozaligini aniqlash. Urugʻlik ekinlarini aprobatsiya qilish va aprobatsiyaning toʻgʻriligini ekilgan urugʻlik toʻplaridan olingan namunalarni grunt nav tahlili usulida tekshirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Nav nazoratida urugʻlik fondi hujjatlari roʻyxatga olinadi va rasmiylashtiriladi, urugʻchilikdagi urugʻlik ekinlar nav sofligini saqlashga qaratilgan barcha qoidalarga rioya qilinadi. Ekilgan urugʻlik fondi grunt nav tahlili 1926-yildan, respublika urugʻlik paxta st-yalarida esa 1935-yildan oʻtkaziladi. Navning xaqiqiyligini belgilashda oʻsimliklarning morfologik belgilari navning rasmiy belgilari bilan solishtiriladi. Navning sofligini aniklash boʻyicha oʻtkaziladigan aprobatsiya va grunt taxlillari har bir ekin yoki bir guruh ekinlar boʻyicha maxsus uslubiyatlar asosida amalga oshiriladi.

Rasmiylashtirilgan elita urugʻlarining nav sofligi elitaurugʻchilik xoʻjaliklarida oʻtkaziladigan elita sinovi tajribalarida birinchi reproduksiya boʻyicha qoʻshimcha ravishda nazorat qilinadi. Seleksiya muassasalarining davlat nav sinoviga topshirishga moʻljallangan yangi navlari nav sofligi Respublika "Oʻzdavurugʻnazorat" markazi urugʻchilik va urugʻshunoslik st-yasida aniklanadi.

Patent bilan himoya qilinadigan navlarning nav sofligini taʼminlash originatorlar zimmasida, ularning Nav nazoratini Oʻzbekistan Respublikasi Qishloq xoʻjaligi ekinlari navlarini sinash davlat komissiyasi amalga oshiradi.

Manbalar
Nav sinash

Nav sinash, nav sinovi — qishloq xoʻjaligi ekinlarining yangi navlari va duragaylarini standart navlarga qiyosan bir xil sharoitlarda har tomonlama oʻrganish va baholash, qishloq xoʻjaligida yetishtirishga yaroqliligini tekshirish (qarang Davlat nav sinash tarmogʻi).

Manbalar