MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tommaso Campanella

Tommaso Campanella (5-sentyabr 1568, Stilo, Italiya — 21-may 1639, Parij) — italyan faylasufi, shoir, siyosiy arbob, kommunistik utopiya ijodchisi. 14 yoshidan dominikchirohiblikni qabul qilgan. „Sezgilar yordamida isbotlangan falsafa“ asarida B. Telezio naturfalsafasini himoya qilgan. Bir necha marta bidʼatchilikda ayblangan. 1598—99-yillarda Kalabriyada ispan bosqinchilariga qarshi isyon uyushtirgani uchun umrbod qamoqqa hukm qilindi. 27 yil qamoqda yotib, falsafa, siyosat, falakiyot, tibbiyotga oid oʻnlab asarlar yezdi. 1629-yil qamoqdan ozod etildi. Campanella tabiatni tajriba yoʻli bilan bilish tarafdori edi. Uning fikricha, xulqning oliy maqsadi — shaxsiy hayotni ehtiyot qilmoq va taʼminlamoqdir.

Iroda batamom hukmronlikka yoʻnaltirilishi lozim; xukmronlikka bilim orqali erishiladi, bilim esa butun tarbiyaning asosiga qurilgan boʻlishi keraCampanella Campanellaning „Quyosh shahri“ (1602) asari dengizchining hikoyasi shaklida yozilgan boʻlib, unda olimkohinlar tabaqasi tomonidan boshqariluvchi ideal jamoa bayon qilingan (jamoada xususiy mulk va oila boʻlmaydi, bolalar davlat tomonidan tarbiyalanadi, hamma uchun majburiy mehnat 4 soatlik ish kunidan iborat qilib joriy etiladi, fan va maorif tarak, qiy etadi). Lirik sheʼrlar, sonetlar muallifi.

Manbalar 

Kishilar
Faylasuflar
Shoirlar
1568-yilda tugʻilganlar
1639-yilda vafot etganlar
Kampanila

Kampanila (ital. campanila) — oʻrta asr va Uygʻonish davri italyan meʼmorligida 4 qirrali yoki aylana tarxli koʻp qatlamli minora — qoʻngʻiroqxona. Koʻpincha ibodatxonadan alohida qurilgan.

Manbalar
Kampeche

Kampeche — Meksikadagi shtat, Yukatan yarim orolning gʻarbida. Maydon 51,8 ming km. Aholisi 689,6 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Kampeche sh. Ohaktoshlardan tuzilgan pasttekislikda joylashgan, karst relyef shakllari rivojlangan, bu esa gidrografiya tarmoqlarining rivojlanishiga toʻsqinlik qiladi. Iklimi tropik, nam iklim. Oʻrtacha oylik temperatura 22—27°. Yiliga oʻrtacha 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kampeche — agrar shtat. Kampecheda kichikroq oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. Kampecheda, asosan, kofe, shakarkamish, sitrus mevalar, makkajoʻxori yetishtiriladi. Asosiy qishloq xoʻjaligi rayoni— Champoton. Indeys qabilalari yashaydigan oʻrmon zonalarida daraxtlar kesilib, dehqonchilik qilinadi. Yoz oylarida chikle teriladi. Asalarichilik rivojlangan. Qimmatbaho yogʻochga ishlov beriladi. Baliqovlanadi. Dengiz mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar Kampeche shahrida joylashgan. Avtomobil va temir yo'llari orqali Meksikaning boshqa shtatlari bilan bogʻlangan.

Manbalar
Kampilobakterioz

Kampilobakterioz, v i b r i o z— hayvonlarda uchraydigan yuqumli infeksion kasallik. Asosan, qoramol va qoʻylar kasallanadi, choʻchqa, echki, tovuklar va odamga yuqishi mumkin. Kasallik hayvonlar jinsiy organlari zararlanishi bilan kechadi. Infeksiya jinsiy organlarning shilliq pardasida boʻlib, hayvonlarni qochirish vaqtida, shuningdek, toʻshama, ozuqa va b. orqali yuqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi — Campylobacter fetus (vibriofetus) veneralis hisoblanadi. Kasallik dunyoning barcha mamlakatlarida qayd qilingan.

Kasallik qoʻzgʻatuvchisi 1903—13-yillarda topilgan. Kasal haivon qisir qoladi va sutdan chiqadi, oriqlaydi, boʻgʻoz boʻlsa bola tashlaydi, bolasi koʻpincha oʻlik tugʻiladi, tirik tugʻilgani 1—2 kunda oʻladi, yoʻldoshi koʻp hollarda tushmaydi, qon va yiring aralash shilliq suyuqlik chiqib turadi. Erkak hayvonlarda urugʻdoni yalligʻlanadi. Kasallik klinik, epizootologik, bakteriologik, serologik maʼlumotlarga asosan aniqlanadi.

Davolash: kasal qoramollarga streptomitsin, penitsillin, bitsilin va b. dorilar beriladi, 3 marta ketmaket urugʻlantirilgandan keyin boʻgʻoz boʻlmagan sigir hamda gʻunajinning bachadoniga (kuyikish vaqtida), buqalarning preputsiya boʻshligʻi va mushak oraligʻiga (3—4 kun qatorasiga) antibiotik yuboriladi. Davolangandan soʻng bir oy oʻtgach, buqalarning spermasi va preputsiya shilligʻi tekshirilib, ularning tuzalganligi aniqlanadi. Kasal qoʻylar ham antibiotiklar bilan davolanadi. Bundan tashqari, qoʻy bachadoniga kaliy permanganat eritmasi yuboriladi.

Oldini olish: hayvonlar sinchiklab tekshiriladi, kasallangan hayvonlar ajratib, alohida boqiladi, davolanadi, sunʼiy qochirish usulidan foydalaniladi, nosogʻlom xoʻjaliklar dezinfeksiya qilinadi.

Adabiyot 
 Shopoʻlatov J., Burxonova H., Jiyanov Ya ., Epizootologiya va mikrobioloshya asoslari, T., 1991; Parmonov M., S ayilkulov B., Parmonov J., Epi fooiojioi mya. T., 1996.

Hoshim Nurmamatov.

Manbalar
Kampinas

Kampinas — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. San-Paulu shtatida. Aholisi 967 ming kishi (2000). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (kofe, paxta, donli ekinlar, shakarqamish) savdo markazi. Elektrovoz, tikuv mashinalari ishlab chiqariladi. Metallurgiya, rezinatexnika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. 2 universitet, muzey bor. Shaharga 17-asr da asos solingan. 19-asrda kofe ishlab chiqaruvchi muhim markaz boʻlgan.

Manbalar
Kampiniy madaniyati

Kampiniy madaniyati - ilk neolit davriga oid arxeologik yodgorliklar (mil. av. 6—4-ming yillik). Fransiyaning Quyi Sena departamentidagi Kampiniy manzilgohi nomidan. 1886 yilda fransuz arxeologi F. Salmon topgan. K.m.da yashagan qabilalar dehqonchilik, ovchilik, baliqchilik va terimchilik bilan shugʻullanib, diametri 3–6 m li yarim yertoʻlalarda yashagan.

Uy hayvonlaridan faqat it boqilgan. Toshbolta, sanchqi, qum aralashtirilib loydan ishlangan naqshli va naqshsiz sopol idishlar topilgan. K.m. ashyolari Germaniya va Boltiq boʻyidagi ilk neolit makonlaridan topilgan arxeologik yodgorliklarga oʻxshab ketadi.

Manbalar 

Arxeologiya
Kampirravot toʻgʻoni

Kampirravot toʻgʻoni — Qoradaryodagi gidrotexnika inshooti. 1937— 40 yillarda qurilgan. Kampirravot toʻgʻoni radiusi 167 m li egriliqda. Umumiy uz. 137,5 m, bal. 6 m, eni 4 m. Toʻgʻon 8 darvozadan iborat; har bir darvozaning uz. 15 m. Qoradaryoga oʻngdan Yassi, chapdan Oʻzgan qoʻshilgach, suv Kampirravot darasidan oʻtadi va Fargʻona vodiysiga chiqib kengayadi. Ilgari daryoning shu qismi tosh, chim, shox-shabba bilan toʻsilib, Shahrixon, Andijon kanallariga suv chiqarilgan. Qoradaryoda toshqin boshlangan paytlarda kanal va suv chiqaruvchi toʻsiqlar xavf ostida qolar edi. Shularni hisobga olib, Kampirravot toʻgʻoni qayta qurildi. Qurilish 1937-yilda Shahrixon va Andijon kanal rostlagichi va toʻgʻon asosini qazish bilan boshlandi. Toʻgʻonning maksimal suv sarfi 1500 m3/sek. Bu suv uzelida toʻgʻondan tashqari, Shahrixon, Andijon kanallariga suv chiqaruvchi rostlagich qurilgan, u 10 darvozadan iborat; har bir darvozaning uz. 5 m. Rostlagichning eng koʻp suv sarfi 230 m3/sek.

Manbalar 

 

Gidrologiya
Oʻzbekiston geografiyasi
Andijon viloyati
Qirgʻiziston geografiyasi
Kampirchopon

Kampirchopon () — govzabonguldoshlarga mansub koʻp yillik begona oʻt. Poyasi sershox, yer bagʻirlab, baʼzan tikka oʻsadi, boʻyi 30—100 sm. Oʻsimlikning hamma qismlari kumushsimon oq tuklar bilan qoplangan. Barglarining hamma qismlari kumushsimon oq tuklar bilan kalin qoplangan, seret, tuxumsimon, bandsiz. Gullari zangori, tarvaqaylagan roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi tuxumsimon yongʻoqcha. Apr.—okt.da gullab mevalaydi. Ildizi oʻq ildiz. Bosh ildizi 5— 6 m chuqurlikkacha kiradi, ildiz boʻgʻzidagi kurtaklardan yer usti novdalari oʻsadi. Vegetativ va urugʻidan koʻpayadi, qishlab chiqqan urugʻlari 7—10° t-rada unadi. Mart — aprel boshida maysalari koʻkaradi. Bir tup i 1000 tagacha urugʻ beradi. Urugʻi tuproqqa sochilib ketadi. Oʻsimlik va urugʻlari zaharli.

Kurash choralari: oʻtoq qilish, ekin hosili yigʻishtirilgach, yerni 10— 12 sm chuqurlikda yumshatish, chimqirqar plug bilan 30—35 sm chukurlikda kuzgi shudgor. Don ekinlarini 2,4-D tipidagi gerbitsidlar bilan dorilash.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Kampirqursoq

Kampirqursoq (Tortula desertoram) — kampirqursoqlar turkumiga mansub yoʻsin. Boʻyi 1 — 1,5 sm. Oʻrta Osiyo choʻllarida, koʻpincha, boyalich va juzgʻun kabi butalar tagida, qum tepaliklarning shim. yon bagʻirlarida yoki tekisliklarda oʻsadi. K. yaxshi oʻrganilmagan. Qishning iliq kunlarida va erta bahorda yomgʻirdan soʻng yam-yashil boʻlib oʻsib chiqadi. Yogʻingarchilik tugab, kunlar isiy boshlashi bilan qora-qoʻngʻir tusga kirib, kelgusi mavsumgacha yotadi. K.juda zich oʻsib tuproqda alohida qatlamlar hosil qiladi. K. paydo boʻlgan maydonlarda oʻtlar (iloq, yaltirbosh va b.) kamayib ketadi. Oʻtloklarning hosildorligi kamayib ketmasligi uchun K. qoplamlarini yoʻqotish zarur.

Manbalar
Kampongtyam

Kampongtyam — Kambodjadagi shahar, Mekong daryosi sohilidagi port. Kampongtyam provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 30 ming kishidan ziyod. Kauchuk, baliq, oʻrmon mahsulotlari eksport qilinadi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. Taxta tilish markazi. Toʻquv hunarmandchiligi rivojlangan. Shaharga 20-asr boshlarida asos solingan

Manbalar
Kamptozoylar

Kamptozoylar (Kamptozoa) — tuban chuvalchanglar tipi. Ayrim zooologlar K.ni mshankalarga kiritadi. Oʻtroq yakka yoki koloniya boʻlib, dengiz va chuchuk suvda yashaydi. Tanasi likopchaga oʻxshash, uz. 1 mm dan 1 sm gacha, ogʻiz teshigi hilpillovchi paypaslagichlar bilan oʻralgan, anal teshigi orqa tomoniga koʻchgan. Poyasi yordamida substratga yopishib oladi, tana boʻshligʻi parenxima bilan toʻlgan. Ichagi taqasimon, ayirish organi — protonefridiylar. Qon aylanish va nafas olish sistemasi boʻlmaydi. Nerv gangliysi ogʻiz va anal teshigi oʻrtasida joylashgan. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Ayrim turlari kurtaklanib koloniya xrsil qiladi. Metamorfoz orqali rivojlanadi, lichinkasi troxoforaga va mshankalar lichinkasiga oʻxshaydi. K. tipi 1 sinf va 60 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi; hamma dengizlarda uchraydi. Sohil yaqinida, ayrim turlari 300 m gacha chuqurlikda yashaydi. Detrit va fitoplankton bilan oziqlanadi.

Manbalar
Kampu-Grandi

Kampu-Grandi - Braziliyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Matu-Grosudu-Sul shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 662,5 ming kishi (2000). Serradi-Marakaju tizmasining sharqiy yon bagrida joylashgan. Transport yoʻllari tuguni. Chorva mollari savdosi markazi. Qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi. Oziqovqat, koʻn poyabzal, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chikariladi. Universitet (1970), oʻlkashunoslik muzeyi bor. Shaharga 17-asr boshlarida asos solingan.

Manbalar 

Braziliya
Kampuchiya

Kampuchiya — Kambodja davlatining 1976—89 y.lardagi nomi.

Manbalar
Kamtukli halqalilar

Kamtukli halqalilar (Oligo chaeta) — halqali chuvalchanglar sinfi. Uz. bir mm ning bir necha ulushidan 2,5 m gacha. Halqalari soni 5—7 dan 600 gacha. Parapodiy va paypaslagichlari yoʻq. Tuklari koʻp tuklilarga nisbatan kam sonli (nomi shundan olingan), 2 toʻpdan tanasining ikki yonida joylashgan. Sezgi organlari odatda boʻlmaydi, faqat suvda yashovchi ayrim turlarida yorugʻlik sezuvchi koʻzchalar bor. 25—27 oilasi (yomgʻir chuvalchanglar, namdidalar, nayyasarlar, qisqichbaqa zuluklar va b.), 5 mingga yaqin turi bor.

Koʻpchiligi tuproq va chuchuk suvda, 200 ga yaqin turi dengizlarda hayot kechiradi. Asosan, detrifaglar, bir necha turlari yirtqich, parazit (qisqichbaqa zuluklar) yoki kommensal. Germafrodit, jinsiy bezlari tanasi oldingi qismidagi bir necha boʻgʻimlarida joylashgan. Tuxumlari pilla ichida urugʻlanadi. Pilla belbogʻi ishlab chiqaradigan suyuqligidan hosil boʻladi. Baʼzan tuxumlari urugʻlanmasdan partenogenez usulda koʻpayadi. Oʻzgarishsiz rivojlanadi. Ayrim turlari koʻndalangiga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Tuproqda yashovchi K.h. gumus hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatadi; tuproq strukturasini yaxshilab, uningunumorligini oshiradi. Suv K. h. baʼzan bentosning asosiy qismini tashkil etadi; ifloslangan suv havzalarining tozalanishiga yordam beradi; baliqlar uchun oziq boʻladi.

Manbalar
Kamfora

Kamfora (Camphora), kamfara, C10H16O, — oʻziga xos hidli, rangsiz kristall, suyuqlanish temperaturasi 179°. K. tabiatda keng tarqalgan, koʻpgina efir moylari (mas, kamfora moyi) tarkibiga kiradi. K. — nitrat va atsetat sellyuloza plastifikatori (selluloid va kinoplenkalar ishlab chiqarishda), tutunsiz porox flegmatizatori; nerv faoliyati stimulyatorlari jumlasiga kiradi. Tibbiyotda kamfora daraxtilai olinadigan sof K. yoki oqqaragʻay moyidan olinadigan K. ishlatiladi. Yurak-tomir va markaziy nerv sistemasi faoliyati, nafas susayganda, kol-lapepa., krupoz pnevmoniya va b. yuqumli kasalliklarda, narkotiklar va uyku dorilaridan zaharlanganda moyli eritmasi teri ostiga yuboriladi, issiq tushirish, balgʻam koʻchirish maqsadida poroshogi ichiriladi; saramas, parotit va b.ni davolashda antiseptik va ogʻriq qoldiruvchi modda sifatida (mazi) surtiladi.

Manbalar 

Ziravorlar
Kamfora daraxti

Kamfora daraxti, kamfora lavri (Cinnamomum camphora) —lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt. Boʻyi 20—25 m, diametri 2,5 m gacha. Bargi etli, xushboʻy. Guli koʻrimsiz, mayda, oqish. Jan. Xitoy va Yaponiya o.larida oʻsadi. Hamma qismida efir moyi bor. Yogʻochidan mebel yasaladi. Efir moyidan kamfora olinadi.

Manbalar
Kamxastak

Kamxastak (Cerasus mahaleb) — raʼnodoshlar oilasiga mansub keng shoxshabbali daraxt; manzarali oʻsimlik. Boʻyi 10—12 m. Tana diametri 20—30 sm, kulrang yoki toʻq kulrang. Bargi dumaloq, tuxumsimon, bandli, qalin, uz. 6 sm, chetlari arra tishli. Guli 2 jinsli, xushboʻy, gultoji yashil, oqish-qoʻngʻir. Toʻpguli shingilsimon. Mevasi mayda, qora, qizil, yashil, oqish-qoʻngʻir-sariq, sershira, nordon. Apr.da gullab iyul — avgustda meva beradi. Toshkent, Samarkand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyati togʻlari hamda soy boʻylarida oʻsadi. K.ka payvand qilingan gilos va olvolilar tez oʻsadi, mevasi erta pishadi va qurgʻoqchilikka chidamli boʻladi.

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Kamchadallar

Kamchadallar — Kamchatka tub aholisi — itelmenlarning (18-asrdagi) nomi; soʻngra — itelmen, koryak, chuvanlarning ruslar bilan qoʻshilib ketgan avlodlari. K. rus tilida gaplashadi. K. baliq ovlash, ovchilik, polizchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Dindorlari — pravoslavlar.

Manbalar
Kamchatka

Kamchatka — Osiyoning shim.sharqidagi yarim orol, Rossiya Federatsiyasida. Tinch okean, Oxota va Bering dengizlari bilan oʻralgan. Uzunligi 1200 km. Mayd. 370 ming km. Markaziy qismini Oʻrtaliq va Sharqiy tizmalar kesib oʻtgan, ular oraligʻida Markaziy Kamchatka pasttekisligi va Kamchatka daryosi joylashgan. K.da 160 dan ziyod vulkan (28 tasi harakatdagi vulkanlar) bor. Eng baland joyi 4750 m — Klyuchi Sopkasi. Issiq mineral buloqlar va geyzerlar mavjud. Iqlimi, asosan, moʻʼtadil musson iklim. Fevralning oʻrtacha temperaturasi —13°, avgust niki 12°. Yillik yogʻin 600 mm dan 1000 mm gacha. Siyrak qaragʻayzor va igna bargli oʻrmonlar bilan krplangan. Shimoli — tundra. Kronoki qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

Manbalar
Kamchatka viloyati

Kamchatka viloyati - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1932-yil 20-oktyabrda Xabarovsk oʻlkasi tarkibida tashkil etilgan. 1956 y.dan Koryaklar muxtor okrugini oʻz ichiga olgan Rossiya Federatsiyasining mustaqil viloyati. Kamchatka yarim orolda, shuningdek, Karaga va Komandor o.larida joylashgan. Oxota va Bering dengizlari va Tinch okeanga tutash. Mayd. 472,3 ming km. Aholisi 383,2 ming kishi (2000), asosan, ruslar, shuningdek, ukrain, koryak, itelmen, evenk, aleut, chukchalar ham yashaydi. Shaharliklar 81,3%. 11 tu-manga boʻlingan, 5 shahar, 11 shaharcha bor. Markazi — Petropavlovsk Kamchatskiy sh. (Tabiatini Kamchatka va Koryaklar muxtor okrugi maqolalaridan q.). K.v. Rossiya Federatsiyasining asosiy baliqsanoati rayonlaridan biri. Baliq, asosan, Bering dengizi va Tinch okeandan ovlanadi. Kamchatkaning gʻarbiy qirgʻogʻiga yaqin suvlari — krab ovlanadigan asosiy rayon. Yirik baliq va baliq konservalash zavodlari: Petropavlovsk, Oktyabrskiy, Ozernovskiy, Kirovsk, Ust-Kamchatsk, Olyutorskiy. Viloyat xoʻjaligida moʻynali hayvonlar ovlash va darrandachilik muhim ahamiyatga ega. Oʻrmon sanoatida yogʻochsozlik korxonalari Kamchatka daryosi vodiysi boʻylab joylashgan. Kemasozlik, kema tuzatish va qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. Koʻmir, gidroenergiya, yer osti qaynoq suvlari kabi energetika resurslari mavjud. Paujetka issiq bulogʻida quvvati 11 ming kVt boʻlgan geotermal elektr stansiyasi, Petropavlovsk-Kamchatskiyda issiklik elektr markazi qurilgan.

Q.x.da bugʻuchilik-ovchilik va chorvachilik-sabzavotchilik rivojlangan. Bugʻu boqiladigan keng yaylovlar bor. Darrandachilik mavjud. Chorvachiligi sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Paratunka issiq buloqlari asosida yirik issiqxona-parniklarda sabzavot yetishtiriladi. Moʻynali qayvonlar (suvsar, qunduz, tulki, oq tulki va b.) ovlanadi. Transportning asosiy turi dengiz transporti. Asosiy portlari — Petropavlovsk-Kamchatskiy va Ust-Kamchatsk. Havo va avtomobil transporti katta rol oʻynaydi. Kamchatka daryosida kema qatnaydi.

Manbalar
Kan

Kan  — Fransiyaning shimoliy qismidagi shahar va Normandiya  mintaqasida joylashgan kommunadir. Kalvados  departamentining maʼmuriy markazi. Orn daryosi buyidagi port. Kanal orqali La-Mansh boʻgʻozi bilan bogʻlangan. Aholisi 117 ming kishi (1999). Kuyi Normandiya temir ruda rayonining sanoat markazi Kan va uning atrofida metallurgiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, kimyo, sement, yogʻochsozlik, keramika sanoati korxonalari mavjud. Universitet(1432 y.dan), nafis sanʼat muzeyi bor. 11 — 17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Shaharga 11-asrda asos solingan.

Aholisi 
113.987 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 4435,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 25,7 km2.

Manbalar 

Calvados shaharlari
Kanaveral

Kanaveral (1964—1973 yillarda Kennedi) — Florida yarim orolning sharkidagi (AQSH) burun (28°2G sh.k. va 80° 33’ gʻ.u.). Atlantika okeaniga ancha kirib borgan. K.da raketa texnikasi sinovlari oʻtkaziladigan poligon va kosmik kemalar uchiriladigan kosmodrom bor.

Manbalar
Kanada Arktika arxipelagi

Kanada arktika arxipelagi - Shim. Muz okeanidagi yirik orollar guruhi, Shim. Amerikaning eng shim. sohili yaqinida, Kanadaga qarashli. Mayd. 1,3 mln. km. Yirik o.lari: Baffin Yeri, Elsmir, Viktoriya. Materik sayozligida joylashgan. Relyefi, asosan, tekislikdan iborat, sharqiy qis-midagi togʻlarning eng bal. joyi 2926 m (Elsmir o.da). Neft, tabiiy gaz, temir, mis rudasi konlari bor. Iqlimi keskin, arktika iklimi. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —23° dan —35° gacha, iyul-niki 7—4°. Mutlaq minimum temperatura —50°. Yillik yogʻin jan.sharqida 400–450 mm, shim.da 100 mm. Koʻp yillik muz-loq yerlar, muzliklar bor. Muzliklar siljib, dengizga uzilib tushib turadi. Oʻsimlik dunyosi arktika sahrosi (shim.da) va mox-lishaynik tundrasidan (jan.da) iborat. Orollarda shimol bugʻusi, oq ayiq, qutb tulkisi yashaydi. Yozda qushlar koʻp boʻladi. Aholi, asosan, bugʻuchilik, ovchilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi. Asosiy aholi punktlari: Frobisher-Bey, Keymbrij-Bey, Rezol yut.

Manbalar
Kanada qalqoni

Kanada qalqoni - Shim. Amerika (Kanada) platformasining shim. yarmini egallagan fundamentning yuqoriga turtib chiqqan qismi. Tokembriy davriga mansub burmalangan, kuchli metamorflashgan va granitlashgan kompleksdan iborat. Shim. Amerikaning koʻp qismini va Grenlandiya o.ni egallagan. K- Shimoliy Amerika (Geologik tuzilishi va foydali qazilmalari).

Manbalar
Kanadaliklar

Kanadaliklar - qara Ingliz-kanadaliklar va Fransuz-kanadaliklar.

Manbalar
Kanadzava

Kanadzava — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida. Isikava prefekturasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 453 ming kishi (1995). Xokuriku iktisodiy rayonining sanoat va madaniy markazi. Toʻqimachilik (sho-yi, ip gazlama), tikuvchilik, kimyo va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi korxonalari bor. Sifatli va nafis chinni, loklangan buyumlar, baliq ovlash toʻrlari ishlab chiqariladi. Un-t, Kenroku milliy parki bor.

Manbalar 

 

Yaponiya shaharlari
Kanakunjut

Kanakunjut (Ricinus) - sutlamadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik, asosan, moy olish uchun ekiladigan ekin. K.ning 3 turi uchraydi: mayda urugʻli K. — Ricinus microcarpus G. Pop.; yirik urugʻli K. — Ricinus macrocarpus G. Pop.; Zanzibar kanakunjuti [Ricinus zanzibarinus G. Pop (R. communis)]. Misrda mil. av. 2-ming yillikdan boshlab ekilgan. Vatani — Shim.-Sharqiy Afrika. Jahondagi koʻpgina mamlakatlar dehqonchiligida ikki, uch yillik yoki bir yillik ekin tarzida oʻstiriladi. Oʻzbekistonning sugʻoriladigan mintaqalarida bir yillik ekin. K. ekilgan maydonlar jahon boʻyicha 1280 ming ga, oʻrtacha hosildorlik 10,49 s/ga ni tashkil qiladi (1999). Oʻzbekistonning sugʻoriladigan yerlarida hosildorligi 20—25 s/ga.

K.ning oʻq ildizi tuproqqa 2—4 m gacha kirib boradi. Poyasi oʻtsimon, ichi kovak, tik oʻsadi. Balandligi oʻz vatanida (tropik mintaqalarda) 6—10 m gacha, Oʻzbekistonda 2—3 m. Poyasi shoxlanadi. Rangli barglari yirik, qalqonsimon, uzun bandli (25—60 sm), boʻlaklarga boʻlingan. Guli mayda, yashil, gultoʻplami shingil, shakli ponasimon, 5 ta gultojibargdan iborat. Gul toʻplami uchki qismida urgʻochi gullari, pastki qismida erkak gullari joylashadi. Toʻpguli uz. 10—30 sm, baʼzan 70 sm ga boradi. Mevasi — uch uyali koʻsakcha. Ayrim poyalarda koʻsakchalar yetilganda chatnaydi. Urugʻi — tuxumsimon, yirik, 1000 ta urugʻi vazni 150— 500 g , tarkibida 40—57% moy mavjud. K. issiqsevar, yorugʻsevar, namsevar oʻsimlik, unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsish davri 120—150 kun. Moyi qurimaydigan (yod soni 82—86) guruhiga kiradi. (—10° dan —18° da qotadi), tabobatda (K. moyi-kastorka), parfyumeriyada, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda,teri va toʻqimachilik sanoatlarida ishlatiladi. Kunjarasi zaharli (ritsinin alkaloidi bor), oʻgʻit hamda yelim i.ch.da ishlatiladi. K. kuzgi don, dukkakli don, makkajoʻxori ekinlaridan boʻshagan yerlarga ekiladi.

Adabiyot 
 Otaboyeva H. N. va b., Oʻsimlikshunoslik, T., 2000.

Halima Otaboyeva.

Manbalar 

Dorivor oʻsimliklar
Zaharli o‘simliklar
Kanal

Kanal (informatsiya nazariyasida) — k,. Aloqa kanali.

Manbalar
Kanal (maʼnolari)

Kanal ():

 Kanal (informatsiya nazariyasida) — k,.
 Kanal (suv yoʻli), su gʻorish kanal i — maxsus qazilgan suv yoʻli, sugʻorish sistemasining asosiy qismi.
Kanal boʻyi ihotazorlari

Kanal boʻyi ihotazorlari -kanallar boʻylarida barpo etiladigan daraxtzorlar; muhim agromeliorativ tadbir. Kanal qirgʻoqlarini mustahkamlash, chang va qum boʻronlari taʼsirini kamaytirish, soyalash evaziga kanalda oʻtlar oʻsishini qisqartirish maqsadlarida qoʻllaniladi. K.b.i. kanal oʻzanidan filtratsiyaga sarflanayotgan suvni sugʻoriladigan dalalarga oʻtishi va yerga singishini kamaytiradi va sizot suv sathini pasaytiradi (biologik zovur), mikroiqlimni yaxshilaydi. K.b.i. xoʻjalik sugʻorish va kollek-torzovur tarmoqlarini loyqa va begona oʻtlardan tozalashda xalaqit bermasligi uchun uning bir tomonidan — iloji boricha janub tomonidan joylashtiriladi.

Yirik magistral kanallar va ochiq kollektorlarning bir yoki ikkala yoqasida 4—5 qatordan iborat ihota daraxtlari ekiladi. Chekkadagi ihota qatorlari kanal boʻyidan 3 m dan kam boʻlmagan masofada joylashtiriladi. Suv omborlari atrofida ihota daraxtzorlari qatorli soni 3 dan ortiq va umumiy kengligi 20 m dan kam boʻlmaydi. Ihota sifatida tol, oq terak, tut, qayragʻoch, dub, chinor, oq akatsiya, gledichiya kabi daraxtlar hamda butalardan foydalaniladi.

Manbalar
Kananga

Kananga — Kongo Demokratik Respublikasidagi shahar, Lulua daryosi sohilida. Kasai provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 400 ming kishi chamasida (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Muhim savdo markazi. Oziq-ovqat, farmatsevtika sanoati; paxta tozalash, maishiy elektrotexnika priborlarini yigʻuvchi korxonalar, issiqlik elektr st-yasi, oʻlkashunoslik muzeyi, shahar yaqinida olmos konlari bor.

Manbalar