MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kelt tillari

Kelt tillari — hind-yevropa tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Hoz K. t. britt (villiy va breton tillari) va goydel yoki gel (irland, gel va men) tillariga ajraladi. Gall, kelt va korn tillari isteʼmoldan chiqib ketgan. Hoz. K. t. da tovushlarning turli kombinatsiya oʻzgarishlari mavjud. Urgʻu kuchli. Ayrim soʻz birikmalari tarkibidagi bitta komponent fonetik oʻzgarishlar va urgʻu tufayli morfema xrliga kelib qolgan. Qadimgi K. t. flektiv tillar qatoriga kirgan. Hoz. K. t. grammatik qurilishi jihatidan analitik (qarang Analitik tillar). K. t. ning koʻpchiligida gapdagi soʻzlar tartibi qatʼiy (ega-kesim - toʻldiruvchi).

Manbalar
Keltlar

Keltlar (gallar) — mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida hozirgi Fransiya, Belgiya, Shveysariya, Germaniyaning jan. qismi, Avstriya, Shim. Italiya, Shim. va Gʻarbiy Ispaniya, Britaniya o.lari, Chexiya, qisman Vengriya va Bolgariya xududida yashagan qad. hind-yevropa qabilalari. Yunonlar ularni galatlar, rimliklar esa gallar deb atashgan. Eng yiriklari: boylar, gelvetlar, belglar, sekvanlar, eduilar va b. Mil. av. 1-asrning oʻrtalariga kelib rimliklar tomonidan boʻysundirilgan.

Manbalar
Kelse

Kelse — Polshaning jan. qismidagi shahar. Kelse voyevodaligining maʼmuriy markazi. Axrlisi 212,3 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (avtomobilsozlik, podshipniklar i.ch. va b.) sanoati rivojlangan. Kurilish materiallari, kimyo, oziq-ovqat, oyna sanoati korxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (12—19-asrlar), yepiskoplik saroyi (17-asr) saqlangan. Shaharga 12-asrda asos solingan.

Manbalar 

Polshadagi shaharlar
Kema dvigateli

Kema dvigateli — kemaning harakatlanishini (asosiy) yoki uning elektr generatorlari, nasoslari, ventilyatorlari va b.ni ishlatishni (yordamchi) taʼminlaydigan qurilma. Dastlabki K.d. bugʻ mashinasi boʻlgan. Hozir dizel, bugʻ turbinasi va gaz turbinasi K. d. boʻlib xizmat qiladi. Koʻpincha, turli tipdagi kemalarda dizellar (asosii va yordamchi dvigatel) lardan foydalaniladi. Bu esa barcha tipdagi K. d. ichida eng tejamlisi hisoblanadi. Bugʻ turbinalari yirik tankerlar, gaz va konteyner tashigichlar, yadro kuch qurilmali kemalar va b.da, gaz turbinalari harbiy kemalar, suv osti qanotli, havo yostigʻida harakatlanadigan kemalarda asosiy dvigatel sifatida qoʻllaniladi. Kema harakatlantirgichini ishlatish uchun asosiy K. d. eshkak vinti bilan bevosita yoki reduktor orqali biriktiriladi. Baʼzi kemalarda K. d. eshkak vintining asosiy generatori va elektr dvigateli bilan elektrik tutashtirilgan. Kichik kemalarda K. d. bir vaqtda eshkak vintini ham, elektr generatorini ham aylantiradi.

Manbalar
Kema quyrugʻi

Kema quyrugʻi - osmonning Jan. yarim sharida Kabutar va Yelkan yulduz turkumlari bilan chegaralangan yulduz turkumi. Eng yorugʻ yulduzi Kanopus boʻlib, ravshanligi 0,75 koʻrinma yulduz kattaligiga teng. Oʻzbekiston hududida koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Kembrij

Kembrij - AQShning shimoliy sharqiy qismidagi shahar, Massachusets shtatida. Aholisi 101,3 ming kishi (2000). Yirik ilmiy va o'quv markazi. Garvard universiteti, Massachusets texnologiya instituti bor. Fototexnika va optika priborlari, elektron asboblar uchun qismlar ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, kon, poyabzal, rezina, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 1630 yilda asos solingan.

Manbalar
Kembrij (maʼnolari)

Kembrij:

 Kembrij — Ohio
 Kembrij (shahar) — Buyuk Britaniyadagi shahar.
Cambridge

Kembrij — Buyuk Britaniyadagi shahar. Kembrij grafligining maʼmuriy markazi. London shahridan shimolda, Kem daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 113 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kembrij qadimdan universitet shaharlaridan biri (qarang Kembrij universiteti) sifatida maʼlum. Kitob nashr qilish va kitob savdosi markazlaridan. Mashinasozlik (ilmiy apparaturalar va priborlar, radioelektronika), poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Kembrij toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar qoʻlyozmalarda 730 yildan uchraydi. Meʼmoriy yodgorliklaridan cherkov (12-asr), ingliz gotikasi uslubida qurilgan universitet kollejlari, jumladan, Qirollik kolleji kapellasi (15—16-asrlar), Triniti-kollej kutubxonasi (17-asr), muzey va b. bor.

Manbalar 

Buyuk Britaniya shaharlari
Cambridge maktabi

Kembrij maktabi - iqtisodiy nazariyada 19-asr oxirida paydo boʻlgan yoʻnalishlardan biri. Asoschisi Kembrij universiteti siyosiy iqtisod kafedrasiga 1885—1908 yillarda rahbarlik qilgan K.Marshall. K.m.ning asosiy qarashlari A.Marshallning "Ekonomiks prinsiplari" (1890) asarida bayon etilgan. K.m. gʻoyalari keyinchalik Marshallning izdoshlari A.S.Pigu va D.X.Robertson hamda neoklassik yoʻnalish namoyandalari tomonidan rivojlantirildi. K.m. siyosiy iqtisoddagi klassik maktab gʻoyalarini (erkin tadbirkorlik, xususiy mulk ustuvorligi, erkin narxlar, raqobat, davlatning iqtisodiyotga aralashmasligi va b.) rivojlantirdi va marjinalistik qarashlar bilan uygʻunlashtirdi. K.m. namoyandalari qarashlarida meʼyoriy naflilik nazariyasiga asoslanadigan narx nazariyasi, bozor muvozanati muhim oʻrinni egallaydi. Bozor munosabatlarining 3 asosiy negizi — narx, talab va taklif oʻzaro bogʻliklikda qarab chiqiladi. Klassik maktab vakillari asoslab bergan qiymatning mehnat nazariyasi qatʼiyan rad etiladi va mahsulotning nafliligi va noyobligi birinchi oʻringa qoʻyiladi. Narx eng yuqori naflilik asosida aniqlanadigan talab bahosi va chegaralangan harajatlar bilan aniqlanadigan taklif bahosi kesishgan nuqta tarzida sharhlanadi, A.Marshall oʻzining narx nazariyasiga asoslangan holda jamiyatda iqtisodiy tangliklar, inqirozlar, ishsizlik va qashshoqlik uchun obyektiv sabablari yoʻkligini isbotlashga harakat qiladi. A.Marshall asarlari iqtisodiy nazariyadagi mikroiqtisodiy yoʻnalishga asos soldi (qarang Mikroiqtisodiyot). Pigu iqtisodchilar orasida birinchi boʻlib, chegaralangan daromadlar nafi pasayib borishini asoslab, daromadlarni adolatli taqsimlash asosida "umumiy farogʻat davlati" konsepsiyasini olgʻa surdi. K.m. gʻoyalari 20-asrning 30-y.lariga qadar iqtisodiy nazariyada asosiy mavqeni egallab keldi (yana q. Neoklassik iqtisodiy nazariya).

Adabiyot 
 Marshall A., Prinsipi politicheskoy ekonomii, M., 1993.

Abduxalil Razzoqov, Sanobar Yoʻldosheva.

Manbalar
Cambridge universiteti

Cambridge universiteti (; ) — Buyuk Britaniyadagi eng qadimiy universitetlardan biri boʻlib eng qadimgi universitetlar boʻyicha 3-oʻrinda turadi. Cambridge universiteti 13-asrning 1209-yilda ochilgan bo'lib hozirgacha J.K.Maksvell, P. Dirak, J. Tomson, E. Rezerford va boshqa atoqli buyuk olimlar ishlagan. Filologiya, musiqa, sharqshunoslik, iqtisod va siyosat, tarix, huquq, falsafa, injenerlik geoleogiyasi va geografiya, matematika, fizika, kimyo, arxeologiya, biologiya, tibbiyot, pedagogika, antropologiya va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Fitsuilyama muzeyi, klassik arxeologiya, arxeologiya va etnografiya, zoologiya, geologiya, fan tarixi muzeylari, rasadxona, botanika bogʻi, qishloq xoʻjaligi stansiyasi va boshqalar bor. 13 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanadi.Universitet ma'lumotlariga ko'ra, Cambridge bitiruvchilari va o'qituvchilari 121 ta Nobel mukofotini qo'lga kiritdilar, bu dunyodagi barcha universitetlar orasida eng ko'p.

Manbalar

Havolalar 

 
 Cambridge universiteti talabalari birlashmasi
 Cambridge universiteti bitiruvchilari birlashmasi

Angliya universitetlari
Buyuk Britaniyadagi universitetlar
Kembriy togʻlari

Kembriy togʻlari, Uels togʻl a r i — Buyuk Britaniyadagi togʻlar, Uels yarim orolda. Uzunligi 150 km. Koʻp qismining bal. 500—700, eng bal. joyi 1085 m (Snoudon togʻi). Togʻ-muz relyefli alohida marza doʻngliklar koʻtarilib qolgan qator yassitogʻlardan iborat. Asosan, vulkan jinslaridan, shuningdek, slanets, ohaktosh, qumtoshlardan tarkib topgan. Daryo va koʻl koʻp. 400— 600 m balandlikkacha keng bargli oʻrmonlar, oʻtloqlar, balandroqda torf va vereskzorlar bor. Toshkoʻmir, polimetall rudasi konlari topilgan. Kembriy sistemasi (davri)ga oid choʻkindi jinslar va qazilma organizmlar dastlab K.t.da oʻrganilgan. Rezervatlar tashkil etilgan.

Manbalar 

Togʻlar
Kemerovo

Kemerovo (1925-32 yillarda Shcheglovsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kemerovo viloyati markazi, Iskitim daryosining Tom daryosiga quyilish yerida, Tom daryosidagi pristan. Transport yoʻllari tuguni. Yurga stansiyasi orqali TransSibir magistrali bilan bogʻlangan. Kuzbass koʻmir havzasining markazi. Aholisi 500,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kimyo ("Ximprom", "Azot" va boshqa ishlab chiqarish birlashmalari), mashinasozlik (kimyo mashinasozligi, elektrotexnika, elektr dvigatellari, "Kuzbasselektromotor", "Strommashina" zavodlari), yengil, oziqovqat, mebel va qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik, tasviriy sanʼat muzeylari mavjud. Kemerovo 1918 yil Shcheglovo (1720 yilda asos solingan) va Kemerovo (1863 yilda asos solingan) qishloqlaridan vujudga kelgan. Kemerovo atrofidan toshkoʻmir qazib olinadi.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Kemerovo viloyati

Kemerovo viloyati - Rossiya Federatsiyasidagi viloyat. 1943-yil 26-yanvarda tashkil etilgan. Maydon 95,5 ming km. Aholisi 2987 ming kishi (2000), asosan, ruslar; shuningdek, ukrain, mordva, chuvash, gagar, shoriyaliklar ham yashaydi. Shaharliklar 87%. 19 tumanga boʻlingan, 19 shahar, 47 shaharcha bor. Markazi – Kemerovo shahri.

Kemerovo viloyatining aksari qismi sharqda Kuznetsk Olatovi, gʻarbda Salair qoyasi bilan oʻralgan Kuznetsk soyligi bilan band. Viloyat janubida Togʻli Shoriyaning oʻrtacha balandlikdagi togʻlari bor. Foydali qazilmalari: toshkoʻmir, temir rudasi, polimetall, alyuminiy rudalari, oltin, mineral qurilish materiallari. Iqlimi keskin kontinental. Qishi uzoq, sovuq, yozi qisqa, iliq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –18°, iyulniki 18°. Yiliga tekislikda 300–500 mm, togʻ yon bagʻirlarida 900 mm yogʻin toʻshadi. Asosiy daryolari: Tom, Us a, Inya. Shimoliy qismida qoratuproq va kulrang tuproq, pastqamliklarda oʻtloqi tuproq, togʻli rayonlarda togʻ-oʻrmon, togʻ-oʻtloqi, togʻ-tundra tuproqlari tarqalgan. Kemerovo viloyati xoʻjaligida koʻmir sanoati, qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, elektr energetikasi va kimyo sanoati yetakchi oʻrinda. Qora metallurgiyaning asosiy korxonalari – Kuznetsk metallurgiya kombinati, Gʻarbiy Sibir metallurgiya zavodi, Novokuznetsk ferroqotishmalar zavodi, Guryevsk metallurgiya va Kemerovo koks kimyosi zavodlari. Alyuminiy (Novokuznetsk), rux (Belovo), mineral oʻgʻitlar, kaprolaktam, sintetik smola, plastmassa, kon qazish jihozlari va elektr texnikasi uskunalari, sement, temir-beton konstruksiyalar, shifer, olovbardosh materiallar, shisha ishlab chiqariladi. Viloyat qishloq xoʻjaligi gʻalla (asosan, kuzgi bugʻdoy), kartoshka, sabzavot yetishtirishga, sut chorvachiligi, choʻchqachilik va parrandachilikka ixtisoslashgan. Togʻli qismida goʻsht chorvachiligi, asalarichilik va moʻynali hayvonlarni ovlash bilan shugʻullaniladi. Asosiy transport turi – temir yo'l transporti.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Kemping

Kemping (ing . camping) — avtomashinalarda sayohat qiluvchilar uchun chodirli yoki yengil tipda qurilgan uylari va avtomobillar turadigan joylari (bevosita chodirlar oldida yoki umumiy maydonchada) bor yozgi oromgoh. K.da yotoqxona (2—4 kishiga), oshxona, dushxona, yuvinish xonalari, roʻzgʻor buyumlarini ijaraga beradigan joy, avtomobillarni yuvish joyi va b. boʻladi. Baʼzan K. sport va raqs tushish maydonchalari, kino zali, aloqa boʻlimi va doʻkonlarni oʻz ichiga oladi.

Manbalar
Kemtik

Kemtik — tugʻma nuqson; yumshoq tanglayda koʻp uchraydi. Embrional rivojlanish davri (homila)da tanglay oʻsiklarining oʻzaro yoki yumshoq tanglayning muskulli tuzilmasi bilan jipslashmay qolishidan yuzaga keladi; "boʻri tanglay" deb shunga aytiladi. Lab kemtigi (tirtigʻi) yuqori labning tugʻma yoriq boʻlishi, "nishon"; yuz toʻqimasida tugʻma yoriqlar boʻlishi, odatda, yuzni tashkil etuvchi embrional boʻrtmachalarning bitmay qolishi tufayli vujudga keladi.

Manbalar
Kenagas

Kenagas — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri.

Hozirgi Xorazm, Buxoro viloyati, Fargʻona vodiysi, Qoraqalpogʻiston va Shimoliy Afgʻonistonda yashagan, tarkibida bir qancha kichik qabila va urugʻlar boʻlgan. Bulardan eng yiriklari ochamayli, kirey, abak kirey, ovoqli, taroqli, chuyut, qayri soli. Masalan, Qoraqalpogʻistondagi kenagaslar (10 ming kishi, 1924) tarkibida aranshi, oqtugin (aqtogʻin), omir (umar), taroqli, dubal (dobal), oymaut (uymout), dombazak (dumbazak), nokis (nukus) kabi 8 urugʻ boʻlgan. Bu urugʻlar oʻz navbatida 21 teradan (urugʻ shoxobchasidan) tashkil topgan. 1912—1913 yillarda Yangibozor va Kegayli volostida 8601 nafar kenagaslar yashaganligi qayd etilgan. 1926-yilda oʻtkazilgan aholi roʻyxatiga koʻra, esa Shahrisabz, Kitob va ularga yaqin qishloqlarda 35040, Buxoro vohasida 2725, Karmana va uning atrofida 2775 nafar kenagaslar istiqomat qilgan. Fargʻona vodiysida, asosan, Qoʻqon tevaragidagi qishloqlarda yashagan. Qoʻqon xonligi hukmdori Abdurahimbiy Kenagaslardan boʻlgan Shahrisabz hokimi Hakim Buxoriyning qizi Oychuchukka uylangan boʻlib, Fargʻona vodiysida u „Kenagas oyim“ ismi bilan mashhur edi.

Abdullaxon II davrida kenagaslarlar yuqori mansablarni egʻallashgan. Kenagas yetakchilari xonning oʻng tomonidagi aʼyonlar qatorida, raisdan keyingi oʻrinda boʻlgan. Ashtarxoniylardan Abdulazizxon davrida esa Soqiy Xoja kenagas Ishkashim hokimi etib tayinlangan. „Tarixi Abulxayrxoniy“ asaridagi maʼlumotlarga koʻra, Oʻzbek ulusida kenagaslar qoʻshinning chap qanoti — juvangʻaraga jang qilgan. Abdurahmon Toleʼning „Tarixi Abulfayzxon“ asarida aytilishicha, Abulfayzxon Buxoro taxtiga oʻtirgach (1711), aysh-u ishratga berilib, davlat ishlarini oʻzi boʻlarga tashlab qoʻyadi. Natijada mamlakatda qabilalararo beboshlik, adovat kuchayib, bir qancha qabilalar qatori kenagaslar ham tinch aholini talash, ularga nisbatan turlicha yovuzliklar qilishda qatnashadi. Masalan, 1719-yil bahorida Ismoil miroxoʻr boshchiligidagi 2 ming kishilik kenagaslar qoʻshini Buxoro viloyatidagi Bahouddin qishlogʻiga bostirib kirib, u yerda „guli surx“ („qizil gul“, yaʼni lola) bayramiga toʻplangan koʻp minglik tinch aholini talab, oʻta beayov jabr-zulm qilgan. Shu bois Abulfayzxondan keyingi xonlar davrida kenagaslarning koʻpchiligi azaliy turar joylaridan badargʻa qilinib, Buxoroning turli tumanlariga tarqatib yuborilgan. Buxoro xonligi hukmdori Muhammad Rahimxon davrida davlat mansablariga 32 yirik qabila (jumladan, kenagaslar) vakillaridan qoʻyilgan. Chunonchi, Xudoyor kenagas Buxoro dodxohi etib tayinlangan.

Kenagaslarning asosiy mashgʻuloti chorvachilik va dehqonchilik boʻlgan. Ular XX asr boshlarida oʻzbeklar tarkibiga butunlay singib ketgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001;
 Karmisheva B. X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnix rayonov Tadjikistana i Oʻzbekistona, M., 1976.
Kenagas kanali

Kenagas kanali - Qoraqalpogʻistondagi kanal. Amudaryoning chap qirgʻogʻida. Taxiatosh shahridan 12 km yuqoridan boshlanadi. 1937—38-yillarda qazilgan. Uzunligi 40 km. 1961-yil bosh qismiga suvda qalqib turuvchi nasos styasi qurildi. Kanal Xoʻjayli tumanidagi ekin maydonlarini sugʻoradi.

Manbalar 

Kanallar
Keng burunli maymunlar

Keng burunli maymunlar, amerika maymunlari, yangi dunyo maymunlari (Platyrrhina) — odamsimon maymunlar seksiyasi. Tor burunli maymunlardan mustaqil holda, aksariyat daraxt muhitiga moslashish va yuqori darajada ixtisoslashish tufayli kelib chiqqan. Filogenetik jihatdan Shim. Amerika uzun-tovon maymunlari bilan bogʻliq. Burun toʻsigʻi keng , burun teshiklari chetga qaragan. Dumi, odatda, tanasidan uzun, ayrim turlarida tutuvchi organga aylangan. Lunj xaltalari va quymich soʻgʻallari boʻlmaydi. 1 katta oilasi (Seboidea), 2 oilasi (qisqichdumli va oʻynoqi maymunlar), 60 ga yaqin turi bor. Markaziy va Jan. Amerika oʻrmonlarida tarqalgan, 18 turi va 2 kichik turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Keng ekranli kino

Keng ekranli kino - kinofilmlar keng ekranda namoyish qilinadigan kinematografiya turi. Filmni suratga olish va namoyish etishda anamorfot optikadan foydalaniladi, bunda tasvir gorizontal toraytirib kinoga olinadi va ekranga yoyib proyeksiyalanadi. Turli mamlakatlarda K. e. k. ning har xil tizimlari ixtiro qilingan. Hoz. rangli va stereofonik ovozli K. e. k. 1953-yilda yaratilgan. Ovoz 3 kanalga stereofonik yozib olinadi, film nusxalari 35 mm li kinoplyonkaga tushiriladi. K. e. k. kino sanʼatining tasvir imkoniyatini ancha kengaytiradi. Oʻzbekistonda 2000 ga yaqin keng ekranli kinoteatr ishlab turibdi (2002).

Manbalar
Keng hajmli kino

Keng hajmli kino - keng hajmli (50—70 mm) kinoplyonkadan foydalanishga asoslangan kinematografiya turi. 1955-yilda yaratilgan. Film maxsus apparatda suratga olinadi va namoyish qilinadi. Odatda, asosan 70 mm li plyonka ishlatiladi. Oddiy va keng ekranli kinolarda ishlatiladigan 35 mm li plyonkaga nisbatan bunday plyonkaga ancha koʻp axborotni sigʻdirish va katta (mas, 19,5x7 m) ekranga tasvirni sifatli tushirish mumkin. K. h. k. tizimida 6 kanalli magnit fonogramma qoʻllaniladi: 5 tasi ovozni ekran orqasiga oʻrnatilgan karnaylar orqali stereofonik eshittirish uchun, oltinchisi kinoteatr zalida ovoz effekti hosil qilish uchun moʻljallanadi. K. h. k.ning tasvirlash sifati yuksak.

Manbalar
Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish

Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish — ishlab chiqarish jarayonining doimo kengaytirilgan hajmida yangidan boshlanib, takrorlanib turishi. Aholining koʻpayib borishi, individual isteʼmolning ortib borishi, ijtimoiy-iqtisodiy ehtiyojning toʻxtovsiz oʻsishi Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni zaruriy shart qilib qoʻyadi. Bu esa ehtiyojni qondirishning asosiy usuli boʻlgan ishlab chiqarishning kengaygan holda takrorlanishini taqozo etadi. Oddiy takror ishlab chiqarish — ishlab chiqarish jarayonining ilgarigi hajmlarda bir meʼyorda takrorlanishi oʻsib borayotgan ehtiyojlarni qondira olmaydi. Shu sababli rivojlangan iqtisodiyotga Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish xosdir. Farovon hayot YAMMni tobora koʻproq yaratish va uning samarali ishlatilishini talab etadi.

Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish faqat ishlab chiqaruvchi kuchlarga taalluqli boʻlib qolmay, ayni vaqtda ijtimoiy-iqtisodiy tizim xususiyatlarini ham oʻzida ifodalaydi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish yangilanish jarayonini bildiradi va takrorlanish davrida mehnat qurollari, vositalari, usullari, mahsulot yaratilishi kabi jarayonlarning oʻzgarib borishi, oʻrin almashuvi qabilarni qamraydi. Yangilanish inversiya usulini qoʻllash bilan amalga oshiriladi. Shuning uchun YAMM isteʼmol va ishlab chiqarishni qaytadan yangilash uchun sarf etiladi, resurslarga aylantirib, investitsiyalar uchun ishlatiladi. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish ning ilgʻor texnologiya va yangi usullar asosida amalga oshuvi iqtisodiy oʻsishni jadallashtiradi.

Oʻzbekistonda Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni shoʻrolar davrida umumittifok, majmui asosida amalga oshib, milliy manfaatga bogʻliq boʻlmagan. Mustaqillik yillari Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishda tub oʻzgarishlar yuz berdi, Oʻzbekiston xalqi manfaati va tiklanayotgan bozor iqtisodiyoti talablari asosida mustaqil harakatdagi Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni yuzaga keldi. Ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanib, ishlab chiqarish toʻla zamonaviy texnologiya asosida yangilanmoqda, yangiyangi tarmoqlar paydo boʻlib, mashinasozlik, avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika kabi tarmoqlar sanoatda asosiy oʻrinni egallamoqda. Takror ishlab chiqarishda yangi proporsiyalar yuzaga kelib, xom ashyoviy yoʻnalishga asta barham berilib, tayyor mahsulot yoʻnalishi, eksportbop va import oʻrnini bosuvchi mahsulotlar ishlab chiqarish yoʻnalishi taʼminlanmokda. Tub mulkiy oʻzgarishlar yuz berib, davlat mulki hisobiga xususiy, korporativ mulk asosida Kengaytirilgan takror ishlab chiqarishni barpo etish jarayoni davom etmokda. Kengaytirilgan takror ishlab chiqarish jarayoni erkin iqtisodiy taraqqiyot iziga oʻtkazildi, xususiy tadbirkorlik faoliyati bilan boyitildi.

Muxtor Rasulov.

Manbalar
Kengash

Kengash – ijtimoiy-siyosiy gazeta. Toshkent shaharda chiqqan (1917, iyun— sentyabr). Turkiston musulmonlari Markaziy shoʻrosining nashri. „Najot“ gaz.ning (1917-yil mart—iyun) oʻrniga chop etilgan. Gazetaga dastlab tarixchi olim Zakiy Validiy, keyinchalik Munavvarqori Abdurashidxonov muharrirlik qilgan. „Kengash“ Turkiston muxtoriyati gʻoyasini keng targʻib qilgan. Jami 16 soni chiqqan. 1917-yil oktyabrda „Turon“ gazeta bilan birlashib, „Turk eli“ nomi bilan nashr etilgan.

Manbalar 

 

Gazetalar
Kengash (jurnal)

"KENGASH" — taraqqiyparvar adabiy jurnal. 1917-yil Qoʻqonda bir guruh maʼrifatparvar muallimlar tashabbusi bilan nashr etilgan. Birinchi muharriri — Hamza Hakimzoda Niyoziy. Jur. 2 haftada 1 marta chiqqan. 1-sonida Hamzaning "Kengash" radifli sheʼri bosilib, unda tahririyatning maqsadi bayon qilingan. "K."ning 1- soni chiqqach, Hamza mahalliy hukumat tomonidan taʼqib ostiga olinib, jur.dan ketishga majbur boʻlgan. Keyinchalik jur.ga M. Rizoiy muharrirlik qilgan. Unda Muhammadjon Xoliqiy, Hakimjon domla, Rijoiyzoda, Muhammad Hodi va b.ning asarlari chop etilgan. "K." maʼrifatparvarlik gʻoyalarini ilgari surgan. Toshbosmada 400 nusxada nashr etilgan. Jami 6 soni chiqqan.

Manbalar
Kengkoʻl qabristoni

Kengkoʻl qabristoni - mil. 2 -4-asrlarga oid 100 ga yaqin mozorqoʻrgʻonlar guruhi. Qirgʻizistondagi Talas daryosining yuqori oqimida, Kengkoʻl daryosining Talas daryosiga quyilish joyida. 1938-yil A.N. Bernshtam topgan va uni gunnlarga mansub deb hisoblagan. 1938—39 va 1956—57-yillarda u yerda qazish ishlari olib borilib, quyidagilar aniqlandi: mayyitlar, asosan, yer osti yoʻlaklari orqali kiriladigan gumbazsimon hujra (kamera)larga va qisman yerga yakka-yakka va guruh-guruh qilib dafn etilgan, ularning baʼzilari yogʻoch tobutlarda va baʼzilari taxta toʻshaklarda yotibdi; jasadlarning irqiy tipi metislashgan (mongoloid irqqa xos belgilarga ega yevropeoidlar); bosh suyaklari shakli sunʼiy oʻzgartirilgan. K.q.dan topilgan ashyolar: turli sopol idishlar, yogʻoch kosalar, poynaklari temir va suyakdan qilingan kamon oʻklari, suyak qoplamali kamonlar, jez oynaklar, yogʻoch xontaxta va beshiklar, ipak kiyimlar, turli zebziynatlar, sopol chilimlar va b.

Manbalar
Kengota togʻ tizmasi

Kengota tof tizmasi — Surxon daryo viloyatidagi Sherobod — Sariqamish qator tepalarining bir qismi. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan, eng baland nuqtasi 640 m(Qoraqat togʻi), uzunligi Qagʻni darasidan to Kofrunsoygacha 24 km. Shimoli-gʻarbda Takasakradi (1068 m) tizmasi bilan vodiysimon pastqamlik orqali ajralib turadi. Janubi-sharqda togʻ oldi oʻydimchuqur qiya tekislik bilan Qiziriq choʻliga tutashadi. Janubi-gʻarbda Qagʻni darasi orqali Qagʻni tizmasi bilan chegaralangan. Shimoli-sharqda Kofrunsoy darasi orqali Yetimkalos tizmasining togʻ etaklari bilan tutashadi. Kengota tof tizmasi relfi kuchli darajada parchalangan, uning suvayirgʻich qismi yaxshi ifodalangan, chunki u paleogen (buxoro yarusi)ning qattiq qumtoshlaridan tashkil topganligi tufayli kuesta shaklini hosil qiladi. Shim-gʻarbiy yon bagʻri nisbatan qisqa va tikroq. Antiklinalning oʻq qismi boʻr davrining gil, alevrolit, qumtosh, mergel, yon bagʻirlari esa paleogen va neogenning ohaktosh, qumtoshlaridan tashkil topgan. Kengota tof tizmasida oddiy boʻz tuproqlarda qoʻngʻirbosh, rang, shuvoq, gulxayri, oqquray, karrak va boshqalar efemer hamda efemeroid oʻsimliklar tarqalgan. Doimiy oqar suvli soylar yoʻq, buloqlar uchraydi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati