MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bioelektr potensiallar

Bioelektr potensiallar — tirik organizmlar va ularning ayrim hujayralarida paydo boʻladigan elektr potensiallar, qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining eng muhim tarkibiy qismi. Bioelektr potensiallar — "xeyvon elektri" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumot 18-asrning oʻrtalarida elektr baliklarining "zarba"larini oʻrganish tufayli paydo boʻldi. Bioelektr potensiallar toʻgʻrisidagi taʼlimotning asoschisi italiyalik olim L. Galvani hisoblanadi. L. Galvani bilan A. Volta "hayvonlar elektri"ni oʻrganib, elektr toki hosil qilishning yangi Volta usulini kashf etishdi va galvanik elementlar yaratildi (1791—97). Italiyalik K. Matteuchchi ilk bor (1837) galvanik elementlar yordamida Bioelektr potensiallar ni oʻlchab kurgan. Nemis olimi E. Dyubua Raymon muskul va nerv hujayrasi Bioelektr potensiallar ni oʻrganib, tinchlik holatida hujayraning ichki va tashqi muhiti oʻrtasida statsionar potensiallar farqi (tinchlik potensiali) mavjudligi, bu farq qoʻzgʻalish holatida qonuniy oʻzgarishini koʻrsatib berdi. 1868-yil Yu. Bernshteyn nerv tolalari boʻylab qoʻzgʻalishning tarqalishida sekundning bir necha mingdan bir qismida davom etadigan alohida potensial tebranishlarni oʻlchash metodini ishlab chikdi. A. Ye. Vvedenskiy nerv va muskullarda ritmik potensiallarni telefon yordamida eshitib koʻrdi (1883). Bioelektr potensiallar ni oʻrganish sohasidagi asosiy yutuklar elektronkuchaytirgich texnikasining fiziologik tekshirishlarga tatbiq etilishi bilan bogʻliq. Hujayra ichiga mikroelektrodlar kiritish usulining ishlab chiqilishi alohida tola yoki hujayra Bioelektr potensiallar ni oʻrganishga imkon beradi. Kalmarlarning gigant nerv tolalaridan foydalanish orkali Bioelektr potensiallar generatsiyasi mexanizmi oʻrganib chiqildi. Bu tolalarning K+ va Na+ ionlariga nisbatan oʻtkazuvchanligini tekshirish asosida A. Xojkin, A. Haqsli va B. Kats 1947—52 yillarda harakat potensiali ion mexanizmini ochib berishdi va Bioelektr potensiallar ning membrana taʼlimotini yaratishdi. Hayvonlar Bioelektr potensiallar ni oʻrganish tirik sistemalardagi fizikkimyoviy jarayonlarni tushunib olishda hamda diagnostikada (elektrokardiografiya, elektroensefalografiya, elektromiografiya va boshqalar) katta ahamiyatga ega. Oʻsimliklar Bioelektr potensiallar tabiatan hayvonlarnikiga oʻxshash boʻladi (E. Dyubua Raymon, 1882). D. Ch. Bos qoʻzgʻatuvchiga nisbatan Bioelektr potensiallar va elektr javob qilish barcha oʻsimliklarga xos ekanligini koʻrsatadi (1926). Bos tomonidan kashf etilgan juda sezgir oʻzi yozadigan galvanometrlar oʻsimliklarning "dastxati"ni, yaʼni qoʻzgʻatuvchiga nisbatan hosil qilinadigan maxsus elektr javoblarini olishga, fizik va kimyoviy taʼsirotga oʻsimliklarning elektr reakdiyasini oʻrganishga imkon berdi. Iirik harasimon suv oʻtlari Bioelektr potensiallar ning ion tabiatini oʻrganishda klassik obyekt hisoblanadi.

Mahmud Qosimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioelektronika

Bioelektronika — bionika fanining maxsus yoʻnalishlaridan biri. Tirik organizmlarning tuzilishi va ish faoliyatini tahlil qilish asosida elektronika masalalarini yechadi. Quyidagi muammolarni oʻrganadi: hayvonot dunyosi va inson nerv sistemasini tekshirish; mavjud kompyuterlarni va aloka texnikasini yanada takomillashtirish hamda avtomatika va telemexanikaning yangi elementlari va qurilmalarini yaratish maqsadida neyronlar va neyron sistemalarini (zanjirlarini) modellashtirish; turli iqtisodiy va texnikaviy masalalarni hal etish; elektron qurilmalarni oʻta ixchamlashtirish va boshqa

Axborotga ishlov berish qurilmalari biosxemalar asosida yaratilsa, 3 oʻlchamli (hajmiy) elektron tizimlarning 1 sm3ga 10’5—1018 ta integral ventilni joylashtirish mumkin. Bu holda bielektron qurilmalarning ishlash tezligi 100—1000-marta oshadi. B.ning bu kutilayotgan afzalliklaridan foydalanib. kelajakda oʻta ixcham hajmiy protsessorlar, intellektual robotlar, oʻta mitti tibbiyot asboblari, hujayrani tiklovchi va yaratuvchi molekulyar elementlar va neyrokompyuterlar ishlab chiqish mumkin boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioenergetika

Bioenergetika — molekulyar biologiyaning bir boʻlimi; organizmlarning hayot faoliyati jarayonlarida energiyaning jamgʻarilishi va sarf etilish qonuniyatlarini hamda energiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini, biosferadagi energetika jarayonlarini oʻrganadi.

Bioenergetika tadqiqotlari energiyaning saqlanishi va bir turdan ikkinchi turga aylanish qonunini kashf etgan (1841) nemis vrachi Yu. Mayer tomonidan boshlab berildi. Oʻsimlik toʻqimalaridagi asosiy energetik jarayonlar — fotosintez va nafas olishdan iboratdir. Oʻsimliklardagi gaz almashinuvi metabolitlar sintezi, energiyaning (ATF) transformatsiyalanishi va unda jamgʻarilishi bilan birga boradi. Mazkur birikma energiyaga boy pirofosfat mikrobogʻlarining mavjudligi bilan tavsiflanadi, bu bogʻlarning sintezi uchun fotofosforlanish paytida yutilgan va transformatsiyalangan nur energiyasi hamda oksidlanish bilan boradigan fosforlanish jarayonida organik moddalarning oksidlanishida ajralib chiqadigan energiya ishlatiladi. Fotosintez jarayonida jamgʻarilgan va nafas paytida ajralib chiqadigan energiyadan organizmning hayot faoliyatiga aloqador barcha jarayonlarda, oʻsha energiya makroergik birikmalarda jamgʻarilganidan keyingina samarali foydalanish mumkin.

Nafas olish jarayonida bir molekula SO2 ga 6 molekula ATF toʻgʻri keladi, fotosintezda esa bir molekula SO, qaytarilishi uchun 3 molekula ATF zarur boʻladi. Bioenergetik tadqiqotlar orqali fotosintez va nafas jarayonlari hujayra umumiy energiya zaxirasiga qanchalik ulush qoʻshganligini baholash, oʻsimliklardagi butun moddalar almashinuvi energetik „oziq“ bilan qanday taʼminlayotganligini aniqlash mumkin.

Yorugʻlikda fotosintez hujayra biosintezi ehtiyojlarini energiya va metabolitlar bilan taʼminlashdek asosiy ishni bajarsa, nafas olish zimmasiga qoʻshimcha vazifa tushadi. Energiya almashinuvi energiyani uzatish va sarf qilishni oʻz ichiga oladi. Agar gaz almashinuvi energiya bilan taʼminlovchi asosiy jarayon boʻlsa, uning sarflanishi sintez jarayonlari, assimilyatlarning oʻtishi, hujayra protoplazmasi strukturasini saqlab qolish, oʻsish, qayta tiklanish va h. k. bilan bogʻliq boʻladi. Normal sharoitlarda, shikastlanmagan hujayra koʻp energiya sarflamaydi. Stress sharoitida, hujayra tuzilishiga zarar yetkazuvchi noqulay sharoit taʼsirida hujayraning butunligi va sitoplazmatik strukturaning funksional faolligini saqlab qolish uchun energiyaga ehtiyoj ortadi.

Bioenergetika muammolari tadqiqotlari, xususan, kimyoviy energiyaning ishga aylanish mexanizmlarini oʻrganish mazkur jarayonlarni kvant biofizika va biokimyo qonunlari amal qiladigan submolekulyar darajada oʻrganishni taqozo etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biplan

Biplan (frans. biplan, bi... va lot. planum — tekislik) — qanotlari ostmaust qilib ishlangan qoʻsh qanotli samolyot. Boshqa xil samolyotlarga Karaganda ancha ixcham; kanoti puxta va bikr. Roʻpara qarshiligi katta boʻlganligidan tez ucha olmasligi (tezligi 100 km/soatdan kamligi) B.ning asosiy kamchiligidir. B. 30- yillargacha oʻquv maqsadlarida, kiruvchilik va razvedka maqsadlarida ishlatilgan. Keyinchalik B. oʻrnini tezroquchadigan monoplan egalladi. Lekin qishloq xoʻjaligi yumushlari va sportchilar uchun tezroq uchadigan B.lar hozir ham quriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir aktyor teatri

Bir aktyor teatri — badiiy oʻqish turi. Ijrochining bir oʻzi butun bir afsona, rivoyat, doston, hajviya, monolog va boshqalarni hikoya qiladi va gavdalantiradi. Bir aktyor teatri t. kadim zamonlarda shakllangan va asrlar davomida takomillashib borgan. Yunonistonda ularni mim deb ataganlar. Oʻrta Sharq mamlakatlarida bunday teatr rivojlangan va rasm boʻlgan, oʻrta asrlarda esa maʼlum darajada islom dini va tasavvuf bilan bogʻlanib ketgan. Xuroson, Movarounnahr, Xorazmda bunday ijrochilar mukallid, qissaxon, goʻyanda, voiz, maddoh deb yuritilgan. Malakali xalqaktyorlari — masharabozlar ham baʼzan yakka holda tomosha koʻrsatganlar. Koʻpgina xonlar, beklar, lashkarboshilar, shahzodalarning xos qissagoʻylari va masharalari boʻlgan. Buxoro amirligida masharalar voqealarni chiroyli va kulgili qilib hikoya qilishgan boʻlsa, Xiva xonligida bunday sarguzashtlarni musiqa, raqs, muallaq unsurlari bilan aralashtirib gavdalantirishgan, Qoʻqon xonligidagi qiziqchilar esa kulgihikoya janrini kashf etib, unda yuksak mahorat koʻrsatishgan. 20-asrda ham mazkur sanʼat anʼanalari maʼlum darajada saqlanib qoldi. Yevropa uslubidagi oʻzbek teatr sahnasida ham Bir aktyor teatri t.ni tuzish boʻyicha urinishlar boʻldi. Ammo bu janr koʻproq radio va televideniyeda yaxshi rivoj topdi. Muhsin Hamidov, Sharif Qayumov, Razzoq Hamroyev, Hamza Umarov kabi atoqli aktyorlar Oʻzbekiston radiosida Bir aktyor teatri t. janrida hikoya, qissa, doston va hatto romanlarni ijro etganlar. Televideniyedagi miniatyuralar teatrida ham bir kishi ijro etadigan hajviya, monolog va hikoyalar koʻp ishlatiladi. Bu sohada Hasan Yoʻldoshev katta ijro mahoratiga erishgan edi. Qizikchilardan Muhiddin Darveshov, Hojiboy Tojiboyev, Mirzabek Xolmedov va boshqalarning chiqishlarini Bir aktyor teatri t. deb atash mumkin.

Muhsin Qodirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir as-saba

Bir as-saba, BeerSheva — Falastindagi shahar, Iordan daryosining gʻarbiy sohilida. Aholisi 114 ming kishi (1990). Negev choʻlidagi savdotransport markazi. Yigʻma uylar, keramika, oynashisha buyumlar ishlab chiqariladi. Kimyo, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Shahar miloddan avvalgi 4-asrdan maʼlum. 3—4-asrlarda qurilgan qad. rim qalʼasi qoldiqlari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bir gulli oʻsimliklar

Bir gulli oʻsimliklar — bitta gʻuncha chiqarib, bitta gul va bitta meva hosil qiluvchi oʻsimliklar. Bunday oʻsimliklarning poyasi shoxlanmay, uchidan yolgʻiz kurtak chiqaradi, mas, lola, koʻknor, qizgʻaldoq, parnassiya va boshqalar.

Manbalar
Bir jinsli boʻlmagan muhitlar optikasi

Bir jinsli boʻlmagan muhitlar optikasi — optikantt sindirish koʻrsatkichi p bir xil boʻlmay, koordinataga bogʻliq ravishda oʻzgaradigan, optik jihatdan bir jinsli boʻlmagan muhitlarda elektromagnit toʻlqinlarning tarqalish qonunlarini oʻrganadigan boʻlimi. Optik bir jinslilikmuhitning sirtida va hajmida buzilishi mumkin. Fizik tabiatidan qatʼi nazar, bir jinslilikning buzilishi nurning boshlangʻich tarqalish yoʻnalishidan ogʻishiga olib keladi. Turli sindirish koʻrsatkichlariga ega muhitlarni ajratuvchi sirtlarda nurning qaytish va sinish hodisalari yuz beradi. Muhit ichidagi sindirish koʻrsatkichi muhitnikidan farq qiladigan, mikrohajmli bir jinsli boʻlmagan joylarda nurning sochilishi kuzatiladi. Bir jinsli boʻlmagan muhitlarga xira muhitlar kiradi. Bunday muhitlarda bir jinslilik buzilgan joylarning oʻlchamlari, odatda, yorugʻlik toʻlqin uzunligi X dan katta boʻladi.

Bir jinsli boʻlmagan muhitlarga molekulalarning issiklik harakati natijasida kichik hajmlarda muhit zichligi fluktuatsiyalari (tebranishlari) hisobiga shu joydagi sindirish koʻrsatkichining oʻzgarishlari sodir boʻladigan muhitlar ham kiradi. Yorugʻlikni yutmaydigan dielektrik zarralarda boʻladigan nurning sochilish intensivligi (/) X,’ ga mutanosib boʻlib, rzarra oʻlchamining yorugʻlik toʻlqin uzunligiga nisbatiga bogʻliq parametr. OʻlchamlariAdan ancha kichik issiklik (zichlik) fluktuatsiyalari yuz beradigan muhitlarda sochilish intensivligi 1~X~* (Reley qonuni). Oʻlchamlari X dan ancha katta zarralardagi sochilish uchun r ning qiymati nolga yaqin va sochilish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻlmaydi. Bunday hol yorugʻlikning tuman va bulutlarda sochilishida kuzatiladi.

Manbalar
Bir jinsli gul

Bir jinsli gul — faqat urugʻchi yoki faqat changchili gul. Tarvuz, qovoq, yongʻoq tol, gʻazanda tut terak qayin oʻsimliklarining guli bunga misol boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Botanika
Bir yillik ekinlar

Bir yillik ekinlar — rivojlanish sikli (urugʻi ekilgandan to yangi urugʻ yetilguncha boʻlgan davr)ni bir yilda tugallaydigan oʻsimliklar. Bularga dukkaklilar, gʻalladon ekinlari, pomidor, baklajon, qalampir, ismaloq, salat va boshqa kiradi. Bir yillik ekinlar e., asosan, oʻtsimon boʻlib, mevalari (urugʻi) pishib yetilgandan soʻng poya va palaklari quriydi. Ayrimlarini iqlim sharoitiga qarab koʻp yillik ekin sifatida oʻstirish ham mumkin. Maye, pomidor tropik rayonlarda koʻp yillik oʻsimlik sifatida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yillik oʻsimliklar

Bir yillik oʻsimliklar — barcha hayotiy sikllari bir vegetatsiya davrida, yaʼni bir yil davomida urugʻidan unib chiqib, oʻsib, gullaydigan va nayel qoldirib quriydigan oʻsimliklar. Bir yillik oʻsimliklar oʻ. orasida butun rivojlanish jarayoni bir necha hafta ichida tugaydigan efemer oʻsimliklar guruhi ajralib turadi. Choʻl va dasht sharoitlarida efemerlar kuz, qish yoki bahorda oʻsadi. Ular yilning koʻp davrini urugʻ holida oʻtkazadi. Namligi yetarli zonalarda efemerlar (mas, yulduzoʻt, qoʻngʻirbosh) bir vegetatsiya davrida bir necha boʻgʻin berishi mumkin. Vegetatsiya davri uzok, kechadigan Bir yillik oʻsimliklar oʻ. bahorgi va kuzgilarga boʻlinadi. Bahorgi Bir yillik oʻsimliklar u. bahor va yoz oylarida oʻsib, hayot siklini 1 —5 oyda tugatadi. Kuzgi Bir yillik oʻsimliklar u.ning urugʻlari kuzda darhol unib chiqib, tomiroldi barglari rivojlanadi va shu tarzda qor tagida qishlab chiqadi. Bahorda ular rivojlanishni davom ettiradi — gullaydi, urugʻ berib, keyin qurib qoladi. Bu guruhga kuzgi javdar, burdoy, shuningdek koʻpchilik begona oʻtlar (jagʻ-jagʻ, boʻtakoʻz va boshqalar) kiradi. Bir yillik oʻsimliklar oʻ. oʻzgarib turuvchi iklim sharoitiga moslashgan ko‘p yillik oʻsimshklarning evolyutsiya jarayonida shakllangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Bir ovozlilik

Bir ovozlilik, bir ovozli musiqa — 1) musiqa asari tarkibidagi ovozlarning joylashuvi (musiqiy faktura)ga tegishli tushuncha, kuylarni yakkalab tovush chiqaradigan soz (nay, gʻijjak kabi) yoki ovoz vositasida bayon etilishi; 2) q. Monodiya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir pallali oʻsimliklar

Bir pallali oʻsimliklar bir urugʻ pallali oʻsimliklar — yopiq urugʻli oʻsimliklar sinfi; murtagida bitta pallasi borligi bilan tavsiflanadi. Bir pallali oʻsimliklarga boshoqdoshlar, piyozguldoshlar, bardidoshlar, palmadoshlar va boshqalar oilalar kiradi. Koʻpchilik Bir pallali oʻsimliklar, mas, boshoqdoshlar katta xoʻjalik ahamiyatiga ega (qarang Gulli oʻsimliklar).

Manbalar

Bir pallali oʻsimliklar
Birteshiklilar

Birteshiklilar, tuxum qoʻyuvchilar (Monotremata) — sut emizuvchilarning kenja sinfi. Birteshiklilar ga ikkita oila; oʻrdakburunlar va yexidnalar kiradi (yana qarang Kyuakalilar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir uyli oʻsimliklar

Bir uyli oʻsimliklar — gullari bir jinsli. lekin har tupda ham changchili, ham urugʻchili guli boʻladigan oʻsimliklar, mas, makkajoʻxori, yongʻoq, qovoq va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Bir ekinli dehqonchilik

Bir ekinli dehqonchilik, yakka ziroatchilik (monokultura) — bir xil ekinni bir joyda uzok, muddat uzluksiz oʻstirish. Bu usul tuproqning fizik va kimyoviy xossalarini yomonlashtiradi, yerda ozuqa moddalarni kamaytiradi, tuproq unumdorligini pasaytiradi. Shuningdek, oʻstirilayotgan ekinga moslashgan hasharot va kasallik kupayadi, dalani begona ut bosadi. Maye, bir dalada gʻoʻza qaytaqayta oʻstirilganda vilt kasalligi koʻpayib, hosildorlik pasayadi. Yerdan oqilona foydalanish uchun bir ekinni uzok, muddat bir dalaga ekilishiga yoʻl qoʻymaslik, dalaga ekinlarni navbatlab turish uchun almashlab ekish joriy qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir yuz sakkiz-f

Bir yuz sakkiz-f (108-F) -oʻrta tolali gʻoʻza navi. Oʻzbekiston Paxtachilik ilmiy tadqiqot institutining Fargona tajriba st-yasida Kuk va 36M2 navlarini tabiiy duragaylash usuli bilan yaratilgan (L. V. Rumshevich, 1940). Oʻzbekistan, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmenistan, Qozogʻistonda rayonlashtirilgan (1947) va hozir ham katta maydonlarda ekiladi. Chet mamlakatlarda ham keng tarqalgan (Suriya, Xitoy, Eron, Afgoniston va boshqalar). Tupi ixcham, boʻyi 100—105 sm. Bargi oʻrtacha, asosan 5 boʻlmali. Guli oʻrtacha, gulbarglari va changi och sariq. Koʻsagi yirik, asosan 5 chanokdi. Tolasi oq. Bir dona koʻsakdagi paxta vazni 6,7— 7,0 g. 1000 dona chigiti massasi 125— 130 g. Viltga chidamli. Vegetatsiya davri 145—147 kun, 35—36% tola beradi. Bu nav asosida keyinchalik rayonlashtirilgan 20 ga yaqin "F" ("Fargʻona") indeksli gʻoʻza navlari chiqarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir qiymatli funksiya

Bir qiymatli funksiya — biror sohada anikdangan, argumentning har bir qiymatiga uning bittagina qiymati mos keladigan funksiya. Maye, Bir qiymatli funksiya f. taʼrifi geometrik nuqtai nazardan ordinata oʻqiga parallel chiziq funksiya grafigini fakat bitta nuqtada kesishini bildiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bir hujayralilar

Bir hujayralilar — tanasi bitta hujayradan iborat organizmlar. Prokariotlar va eukariotlarga boʻlinadi. Prokariotlar (bakteriyalar, viruslar va koʻkyashil suv oʻtlari, yaʼni sianobakteriyalar)da yadrosi boʻlmaydi. Eukariotlar (bir hujayrali yashil va boshqa suv utlari, bir hujayrali hayvonlar) esa mitotik usulda boʻlinadigan hujayra yadrosiga ega. Bir hujayrali eukariotlar tuzilishi va organoidlar majmui jihatidan koʻp hujayrali organizmlarning hujayralariga oʻxshaydi. Lekin, fiziologik jihatdan bir butun organizm boʻlishi, yaʼni koʻp hujayrali organizmlar bajaradigan barcha funksiyalarga ega boʻlishi bilan farq qiladi. Bir hujayralilar orasida sodda tuzilgan (xlorellalar, amyobalar) bilan bir qatorda juda murakkab tuzilganlari (atsetabulyarilar, infuzoriyalar) ham bor. Koʻpchilik Bir hujayralilar koloniya hosil qiladi. Bir hujayralilar dan koʻp xujayrali organizmlar kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birgalikda boʻlmagan tenglamalar

Birgalikda boʻlmagan tenglamalar — yechimi mavjud boʻlmagan tenglamalar sistemasi. Bunday tenglamalar sistemasi, baʼzan, ziddiyatli sistema deyiladi. Chiziqli algebrada chiziqli tenglamalarning birgalikda boʻlmagan sistemalari qaraladi.

Manbalar
Birdmor muzligi

Birdmor muzligi — Antarktidada, Yer sharidagi eng katta vodiy muzliklaridan biri. Kugb platosidan tushib Ross shelf muzligiga tutashadi. Uzunligi 200 km. Eni 40 km. Yiliga 6 km muz okeanga sinib tushadi. 1908-yil dekabrda Sheklton boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan. Ekspeditsiyani moliyaviy tomondan taʼminlagan lord U. Birdmor nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Antarktida
Muzliklar
Birja boji

Birja boji — birja savdosida ishtirok etish huquqi uchun olinadigan pul yigʻimi. Birja qoʻmitasi birja aʼzolaridan hamda haridorqatnashchilardan undiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birja kursi

Birja kursi — fond birjasida muomalada boʻlgan qimmatbaho qogʻoz (aksiya, obligatsiya)ning sotilish narxi. Birja kursi ga qimmatbaho qogʻozga toʻlanadigan dividend va ssuda foizi taʼsir koʻrsatadi. Dividend miqdori yuqori boʻlsa, Birja kursi qimmat, ssuda foizi yuqori boʻlsa, arzon boʻladi. Aksiyalarning nominal qiymati Birja kursi ga taʼsir koʻrsatmaydi, obligatsiyalarning Birja kursi esa nominal narxiga bevosita bogʻliq boʻladi, chunki qaytarib sotib olish muddati qanchalik yaqin boʻlsa, ularning Birja kursi shu qadar yuqoriroq yuradi (yana qarang Qimmatbaho qogʻozlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birjoniy

Birjoniy — Nizomiddin Abdul Ali ibn Muhammad ibn alHusayn (?—taxminan 1525) — falakiyotshunos va huquqshunos olim. Ulugʻbek akademiyasi vakillaridan biri. B. mat.dan inoq sonlarga bagʻishlab "Doʻstlarga doʻst sonlarni tushuntirish uchun qoʻllanma" nomli asar, Naysaburiy (14-asr boshi)ning "Hisob haqida quyosh risolasi"ga, Ulugʻbekning "Ziji"ga, N. Tusiyning "AlMajistiyning bayoni", "Usturlobni bilish haqida yigirma bob" asarlariga, Qozi Zoda Rumiyning "Astronomiya"ning qisqacha bayoni" asariga sharh yozgan. B.ning astronomiyaga oid "Astronomiya haqida risola", "Kuzatishlarni qisqacha tushuntirish", "Taqvim haqida yigirma bob" kabi asarlari mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikish reaksiyasi

Birikish reaksiyasi — ikki yoki bir necha moddadan bir modda hosil qilinadigan reaksiya. Agar ikki oddiy moddadan bir murakkab modda kelib chiqsa, bunday reaksiya sintez deyiladi. Vodorod va azotdan bevosita ammiak olish sintez uchun misoldir. Birikish reaksiyasida ikki murakkab moddadan yanada murakkabroq moddalar hosil boʻla oladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birikma

Birikma — molekulasi bir necha element atomlaridan tarkib topgan modda (k,. Kimyoviy birikma).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biriktiruvchi toʻqima

Biriktiruvchi toʻqima — odam va hayvonlarda mezenximaaan rivojlanadigan toʻqimalar guruhi. Organizmda trofik, himoya, plastik va mexanik funksiyalarni bajaradi. Xususiy, togʻay va suyak Biriktiruvchi toʻqima lari farq qilinadi. Xususiy Biriktiruvchi toʻqima koʻpincha trofik, himoya va plastik funksiyalarni, togʻay Biriktiruvchi toʻqima esa mexanik funksiyani bajaradi; u xondroblast va xondrotsitlar, hujayraaro modda hamda kollagen va elastik tolalardan iborat. Xususiy Biriktiruvchi toʻqima zich va gʻovak Biriktiruvchi toʻqima ga boʻlinadi. Gʻovak Biriktiruvchi toʻqima terini muskullarga biriktirib, aʼzolar orasini tuldirib turadi, shilliq va seroz pardalarning Biriktiruvchi toʻqima li qavatini hosil qiladi. Uning hujayrali tarkibida fibroblastlar, gistiotsitlar makrofaglar, semiz hujayralar — labrotsitlar, plazmatik hujayralar — plazmatsitlar, yogʻ hujayralari — lipotsitlar, retikulyar hujayralar, qisqartiruvchi hujayralar — peritsitlar, xromatoforlar, endotelial hujayralar ajratiladi. Zich Biriktiruvchi toʻqima shakllangan va shakllanmagan boʻladi. Shakllanmagani teri asosini yoki uning toʻr qavatini tashkil etadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima tolali tuzilmalarning tartibli joylashishi bilan ajralib turadi; baʼzi aʼzolar (koʻz oqi, teri, fassiya) da ular oʻrim boʻlib joylashsa, boshqalarida (boylamlar, paylarda) parallel joylashadi. Shakllangan zich Biriktiruvchi toʻqima dan tomirlar, bronxlar va boshqa tuzilmalar devorini hosil qiladigan elastik toʻqimalar ham tashkil topadi. Suyak Biriktiruvchi toʻqima dan odam va umurtqali hayvonlar skeletk tashkil topadi.

Suyak toʻqima osteoblastlar, osteotsitlar va osteoklastlardan iborat. Hujayraaro modda kollagen tolalardan tuzilgan boʻlib, tarkibida koʻpgina mineral tuzlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi Bulgʻor podsholigi

Birinchi Bulgʻor podsholigi — Bolqon yarim orolning shimolida mavjud boʻlgan ilk slavyanbulgor davlati (681— 1018). Kds. bulgʻor qabilalari Asparux yetakchiligida 7 slavyan qabila ittifoqini tobe qilib, ular istiqomat qilgan hududlarni Vizantiya asoratidan xalos etgach, tashkil topgan. Poytaxti— Pliska shahri, 893 yildan — Preslav shahri Bulgʻorlar 865 y. xristian dinini qabul qilishgan. Simeonshoh davrida yuksak darajada kuchqudratga erishgan. 969 yil Sharqiy va Gʻarbiy Bulgʻor podsholigiga boʻlinib ketgan. 1018 yil Vizantiya tomonidan zabt etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiy davlatlar
Tarix
Bolgariya