MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Garashasoy

Garashasoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Zarafshon daryosi havzasidagi Tusunsoyta quyiluvchi Nakkurshsoshshit chap irmogʻi. Nurota togʻlarining jan. yon bagʻirlari (bal. 1700 m) dagi buloqlardan boshlanuvchi 30 dan ortiq mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uz. qariyb 30 km, havzasining mayd. 103 km. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Garashasoy havzasida yogʻin kam, soyning oʻrtacha yillik suv sarfi Mixoyam qishlogʻi yonida 0,2 m3/sek. Yillik oqim hajmining 60—80% fevral—may oylariga toʻgʻri keladi. Qolgan oylarda Garashasoy oʻzani (ayniqsa quyi oqimida) koʻpincha quruq boʻladi. Baʼzan kuchli jala yomgʻirlardan soʻng Garashasoyda sel toshqinlari ham kuzatiladi. Garashasoydan Mixoyam, Garasha va Chaqirchuqur qishloqlari yerlari sugʻoriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Garvard astronomiya rasadxonasi

Garvard astronomiya rasadxonasi — Garvard universitetinint i. t. muassasasi. 1839 yilda qurilgan, 1955 yilda Kembrijdagi Smitson astrofizika rasadxonasiga birlashtirilgan. G. a. r. meteorlarni fotografik usulda kuzatish, oʻzgaruvchan yulduzlar va metagalaktikani oʻrganish, kosmologiya va b. ishlar bilan shugʻullanadi. Asosiy asboblari: 1,5 m li reflektor, 60 va 80 mm li Shmitd teleskopi, 18 mm li radioteleskop va b. Rasadxonada koʻp yillar davomida olingan yarim milliondan ortiq fotosuratlar saqlanadi. G. a. r. tarkibiga: universitetning oʻzida joylashgan astronomiya rasadxonasi (1844 yildan). Boston, Klaymaks (AQSH, Kolorado shtati) va Blumfonteyn (JAR) da joylashgan astronomiya va meteorlarni kuzatish st-yalari kiradi.

Yana qara 

 Greenwich astronomiya rasadxonasi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Astronomik rasadxonalar
AQSh
Harvard maktabi

Harvard biznes maktabi, Gʻarb mamlakatlari siyosiy-iqtisodida Birinchi jahon urushidan soʻng vujudga kelgan yoʻnalish. Statistik va matematik tahlil usullarini qoʻllagan holda iqtisodiy sikl tabiati va xoʻjalik konstrukturasini oʻrganish bilan shugʻullangan. 1917-yilda AQShning Harvard universiteti qoshida tashkil etilgan Iqtisodiy tadqiqotlar qoʻmitasi negizida shakllandi. Uning taniqli vakillaridan biri — W. Mitchell. Harvard maktabi iqtisodiy tushkunlik kuchaygan davrda, iqtisodiy boʻxtonlarni bartaraf etish vositalarini izlash muhim muammoga aylangan sharoitlarda yuzaga keldi. 20-asrda Harvard maktabi qarashlari Buyuk Britaniya, Fransiya, Germaniya, Italiya, Avstriya, Polsha kabi davlatlarda keng tarqaldi (20-yillarda bu mamlakatlarda iqtisodiy bashorat maqsadlarida statistik materiallarni oʻrganadigan konstruktura institutlari tashkil etilgan). Harvard maktabi obyektiv iqtisodiy qonunlarni inkor etishga olib keladigan "inqirozsiz sikl" gʻoyasini ilgari surdi. Harvard maktabi qarashlariga koʻra, iqtisodiy yuksalish va inqirozlarning asosiy sababi pul tizimidagi oʻzgarishlar boʻlib, pul tizimi faoliyatini tartibga solish bilan iqtisodiy inqirozlarning oldini olish mumkin.

Hozirda Gʻarb siyosiy iqtisodiyotida Harvard maktabining inqirozlarni bartaraf etish mumkinligi, bu maqsadlarda davlatning iqtisodiyotga aralashuvi va boshqariladigan kapitalizm nazariyasi gʻoyalari keng yoyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harvard universiteti

Harvard universiteti — Amerika Qoʻshma Shtatlaridagi qadimiy va taniqli universitetlardan biri. 1636-yilda kollej sifatida tashkil etilgan. Boston shahri yaqinidagi Cambridge shahrida joylashgan. 1639-yildan kollejga oʻz mulkining yarmi va kutubxonasini vasiyat qilib qoldirgan ingliz vaziri, sanʼat bakalavri J. Harvard nomi bilan ataladi. 19-asrning 1-choragida universitetga aylantirilgan. Universitet ijtimoiy, tabiiy va yuridik fanlar, tibbiyot, pedagogika, amaliy fizika, siyosiy iqtisod, muhandislik va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 20 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1638-yil tashkil etilgan) da 8 millionga yaqin asar saqlanadi.

Rektorlari 
 Nathaniel Eaton (1637-1639)
 Henry Dunster (1640-1654)
 Charles Chauncy (1654-1672)
 Leonard Hoar (1672-1675)
 Urian Oakes (prezident, 1675-1680; rektor, 1680-1681)
 John Rogers (1682-1684)
 Increase Mather (acting president, 1685-1686; rektor, 1692-1701)
 Samuel Willard (acting president, 1701-1707)
 John Leverett (1708-1724)
 Benjamin Wadsworth (1725-1737)
 Edward Holyoke (1737-1769)
 Samuel Locke (1770-1773)
 Samuel Langdon (1774-1780)
 Joseph Willard (1781-1804)
 Eliphalet Pearson (acting president, 1804-1806)
 Samuel Webber (1806-1810)
 John Thornton Kirkland (1810-1828)
 Josiah Quincy (1829-1845)
 Edward Everett (1846-1849)
 Jared Sparks (1849-1853)
 James Walker (1853-1860)
 Cornelius Conway Felton (1860-1862)
 Thomas Hill (1862-1868)
 Charles William Eliot (1869-1909)
 Abbott Lawrence Lowell (1909-1933)
 James Bryant Conant (1933-1953)
 Nathan Marsh Pusey (1953-1971)
 Derek Curtis Bok (1971-1991)
 Neil L. Rudenstine (1991-2001)
 Lawrence H. Summers (2001-2006)
 Drew Gilpin Faust (2007–hozirgacha)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Havolalar 

AQShdagi universitetlar‎
Garvey Vilyam

Garvey Vilyam, Harvi Uilyam (Harvey William) (1578.1.4, Folkston, Kent grafligi — 1657.3.6, London) — ingliz vrachi va tabiatshunosi. Ilmiy fiziologiya va embriologiya asoschilaridan biri. Qon aylanishi haqidagi taʼlimotni yaratgan. Xususan odam va hayvonlar gavdasida doim maʼlum miqdordagi qon berk doirada aylanib yurishini isbotlab bergan. Bu jarayonda yurak asosiy rol oʻynashini koʻrsatib, yurakdan qon arteriyalar orqali chiqib, venalar orqali qaytishini aniqlagan, yurak har gal qisqarganda chiqadigan qon miqdorini belgilagan. Umrining oxirgi yillarida hayvonlarning individual rivojlanishini oʻrgangan. Epigenez nazariyasini birinchi boʻlib taʼriflab bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Marсus Garvey

GARVI (Garvey) Markus (1887, Yamayka o. — 1940. 10. 6, London) — Yamayka milliy qahramoni, amerikalik negrlarning "Ortga — Afrikaga" deb ataluvchi millatchilik ruhidagi harakati (garvizm)ning gʻoyaviy rahbari; negrlarning ahvolini yaxshilash boʻyicha Umumjahon assotsiatsiyasi asoschisi (1914). Yamayka mamlakatini oʻzini-oʻzi boshqarish huquqiga ega boʻlishi uchun kurashgan. Xalq siyosiy partiyasi (1929) va b. tashkilotlar tuzgan.

Manbalar
Arthur Harden

GARDEN (Harden) Artur (1865. 12.10, Manchester — 1940. 17.6, Born-End, Bakingemshir) — ingliz biokimyogari. London tibbiyot profilaktikasi instituti direktori (1907-yildan) hamda London universiteti professor (1912-yildan). Asosiy ishlari biokimyo va enzimologiyaga bagʻishlangan. Koferment nikotinamidadenindinukleotid (NAD)ni kashf qilgan. Qandning fosforli efiri — geksozomonofosfatni topgan (1914). Bijgʻish jarayonini tezlashtiruvchi qator fermentlar — karboksilaza, katalaza, peroksidazalarni tekshirgan. Nobel mukofoti laureata (1929, G. K. A. S. Eyler-Xelpin bilan hamkorlikda).

Manbalar 

 

1865-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
12-oktabrda tugʻilganlar
17-iyunda vafot etganlar
Gardeniya

Gardeniya (Gardenia) — roʻyandoshlar oilasiga mansub doim yashil butalar turkumi. Barglari yaxlit, etli, yaltiroq, qarama-qarshi joylashgan. Gullari xushboʻy, oq, sargʻish yoki binafsha rang , shoxlarining uchida yoki barg qoʻltigʻida joylashgan. Gultoji karnaysimon, 5—9 boʻlakli. Rezavor meva tugadi. 250 tacha turi bor, asosan tropik zonalarda usadi. Baʼzi tur lari, mas, qatmaqat gulli G. (G. ﬂ orida), sitriodora G. (G. Citriodora) xushboʻy va manzarali oʻsimlik sifatida xonalarda oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garder bezi

Garder bezi (Glandula nictitans) — quruqlikda yashovchi kupchilik umurtqali hayvonlar koʻzidagi pirpiratuvchi parda bezi. Muguz pardani moylab turadigan yogʻli modda ajratadi. Kupchilik hayvonlarda G. b. pastki qovoqning ichida (burun tomonda) kuz burchagida joylashgan. G.b. tuproq ichida yashovchi sudralib yuruvchilar (mas, amfisbenlar va kur ilonlar)da yaxshi rivojlangan. Koʻpchilik sut emizuvchilarda, jumladan odamda reduksiyaga uchragan. Bezni birinchi marta Shveysariya anatomi I. Garder bugʻularda tasvirlab bergan (1694).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay

Gardiziy Abu Saʼid Abdulxay (11-asr) — fors tarixchisi. Uning hayoti haqida maʼlumot bizgacha yetib kelmagan. G.ning 1050—52 yillarda yozilgan "Zayn al-axbor" ("Xabarlar ziynati") asarida peshdodiylaryayai boshlab, 1032-yilgacha boʻlgan arab xalifalari toʻgʻrisidagi maʼlumotlar, 1041-yilgacha bulgan Xuroson tarixi va gʻaznaviylar sultoni Sulton Mahmudning nabirasi Mavdud zamonasigacha boʻlgan voqealar sharhlangan. Asar oxirida musulmon, majusiy, yahudiy, zardushtiy va hind bayramlari, Hindiston va turkiy qabilalar haqidagi boblar ilova qilingan. "Zayn al-axbor"ning tohiriylar, safforiylar, somoniylar va gʻaznaviylar tarixiga oid qismi 1928-yil Nozim tomonidan Tehronda nashr etilgan. "Zayn al-axbor"ning Xuroson tarixiga oid qismi Oʻzbekistonda nashr qilingan (T., 1991).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardish

Gardish — 1) buyumning aylanma sirti, doirasi. Mas, gʻildirak G.i; 2) badiiy miskarlikda keng qoʻllaniladigan naqshlardan biri. G. barkash, lagan kabi buyumlarning ichki yuzasi chetiga chizilgan doiralardan iborat boʻlib, ularning oralariga naqsh solinadi; 3) koʻchma maʼnoda: takdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardman

Gardman (Gardaboni) — Kavkaz Albaniyasi hududidagi knyazlik; mil. 4-asr dan maʼlum. Savdo yoʻllari tutashgan yerda geografik jihatdan qulay joylashuvi G.ning iqtisodiy va siyosiy rivojlanishiga imkon bergan. G. sosoniylarta tobe boʻlgan. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida, mehroniylar sulolasi davrida G. yuksalgan. Mehroniylar mustahkam G. qalʼasini qurdirganlar va Bardaa sh.ni qoʻshib olish hisobiga oʻz mulklarini kengaytirganlar. Poytaxt G. qalʼasidan Bardaaga koʻchirilgan. G.ning eng kuchli hukmdorlaridan biri Javonshir boʻlgan. Uning avlodlari aranshoh unvoni bilan atalgan. G. hokimlari sosoniylar, soʻngra arablarga qarshi mustaqillik urushlari olib borganlar. 8-asr boshida butun Ozarbayjon kabi G. ham Arab xalifaligi tomonidan zabt etilib (705) mehroniylar hokimiyati tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gardun

Gardun (fors. — falak,osmon, aylana, taqdir), gardoniya — 1) Oʻn ikki maqom turkumida 6 ovozadan birining nomi. Shu boisdan ovozalarning tarkibiy qismi murakkabotlarga nisbatan Garduniyaiy Buslik, Garduniyaiy Nigor nomlari qoʻllanilgan; 2) Shashmaqom tarkibidagi doyra usuli va shu usul joʻrnavozligida ijro etiladigan takroriy (aylanma) kuylar. G.lar Irokdan boshqa barcha maqomlarning cholgʻu qismidan oʻrin olgan va har bir maqom nomi bilan birga atalgan: G.i Buzruk, G.i Rost va h.k. G.lar jozibali hamda yoqimli musiqa asarlaridir. Ularga xos koʻtarinki ruxdagi kuy tinglovchiga quvnoq, tantanavor kayfiyat bagʻishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garm seriyasi

Garm seriyasi (Pomirdagi Garm qishlogʻi nomidan) — arxey va quyi proterozoy eralariga mansub togʻ jinslari majmuasi. Paragneys, ortogneys, kristalli slaneslar, marmar toshlardan iborat. Quyi va yuqori svitalarga boʻlinadi. Qalinligi 3 km ga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Garmiyon

Garmiyon — mayiz turi. Gʻujumi yirik va urugʻli Kattaqoʻrgʻon, Nimrang, Sultoniy kabi uzum navlaridan tayyorlanadi. Uzum boshi savatga solinib, 0,3—0,4% li qaynoq ishqorli eritmaga 3—5 min. botirib olinadi va oftobda quritiladi. G. rangdor boʻlsin uchun uzum ishqorga (kaustik soda eritmasi) botirilgandan soʻng oltingugurt bilan dudlanadi va quritish maydonchasiga yoyiladi (qarangDudlash). Quritish 4— 12 kun davom etadi. 26—30% mayiz tushadi. G. yirik, xushxoʻr, sershira (qarang Mayiz solish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmo muzligi

Garmo muzligi — Pomirdagi muzlik. Vaxshning chap irmogʻi Obixingov va Panjning oʻng irmogʻi Vanch daryosining boshlanish qismida (Tojikiston Respublikasi). Uzunligi 30,4 km, eni qariyb 2 km, mayd. 115 km². Chuqur vodiyda joylashgan. Muzlikning uchi 2980 m balandlikda, muzlik tili morena bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tojikiston
Muzliklar
Garmo choʻqqisi

Garmo choʻqqisi — Pomirdagi togʻ choʻqqisi (Tojikiston Respublikasi). Fanlar akademiyasi va Darvoz tizmalari qoʻshilgan joyda. Bal. 6595 m. Garmo va Geografiya jamiyati muzliklari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Tojikiston
Garmon

Garmon, garmonika — damli (pnevmatik) tilchali musiqa cholgʻu asbobi. 2 ta yogʻoch qoplama, odatda, tugmasimon klavishlar, dam (havoni harakatga keltiruvchi moslama) hamda ichida oʻrnatilgan metall tilchalardan iborat. Havo bosimining oʻzgarishi natijasida tilchalar sadolanadi. Oʻng tomondagi klavishlar vositasida melodik, chap tomondagilari bilan joʻrnavoz tovush(akkord)lar hosil qilinadi. 1822-yilda nemis ustasi K. F. L. Bushman yasagan G. keyingi turlari uchun asos boʻlgan. 19-asrning 30-y.larida G. ishlab chiqarish Rossiya (Tula)da boshlangan. Keyinchalik tatar, mari, kabardin kabi xalqlarda ham keng yoyilgan. G.ning bir yoki ikki qatorli, diatonik va xromatik turlari mavjud. Oʻzbek xalq sozandalari, ayniqsa, Xorazm xalfalari 19-asrdan buyon G.dan foydalanib keladi. Fargʻonada Orif Garmon (Toshmatov) ham shu soz bilan mashhur boʻlgan. G.ning takomillashtirilishi natijasida akkordeon va bayan cholgʻulari yuzaga kelgan.

Manbalar  

Musiqiy asboblar
Garmonika

Garmonika (yun. harmonikos — ohangdosh) — bir qator oiladosh musiqa sozlari (akkordeon, garmon, lab garmonikasi va b.)ning umumiy nomi

Manbalar  

 
Musiqiy asboblar
Musiqa
Garmonik analiz

Garmonik analiz - mat.ning funksiyalarni trigonometrik qatorlarga yoyish va trigonometrik integrallar bilan ifodalashga bagʻishlangan boʻlimi. Davri 2ti boʻlgan ixtiyoriy davriy / (x) tekis funksiyani trigonometrik qator shaklida tasvirlash mumkin. Fan va texnikaning koʻp sohalarida, ayniqsa, matematik fizikada G. a. katta oʻrin tutadi. Mas, tor, membrana, elastik sterjenlarning tebrani-shiga doyr masalalarni hamda issiqlik oʻtkazish tenglamasini matematik fizikada G.a. (Furye metodi) yordamida yechish mumkin. Turli funksiyalarni trigonometrik qatorlar va integrallar orqali ifodalash masalasi bilan G. Riman va A. Lebeg ham shugʻullanishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik analizator

Garmonik analizator (matematikada) — davriy funksiyalarni trigonometrik qatorlarga yoyish va integrallar bilan ifodalash koeffisentlarini hisoblaydigan asbob. Har qanday G.a. tarkibiga kiritish qurilmasi, koʻpaytirish qurilmasi va integrallash qurilmasi kiradi. G.a.ning asosiy koʻrsatkichlari: beriladigan funksiya turi (grafik, elektr signal, mexanik siljish va b.), garmonikaning eng katta nomeri, bir yoʻla hisoblanadigan koeffitsiyent soni. Mexanik, elektrik, optik va b. xillari bor. Mexanika, radiotexnika, elektrotexnika, akustika va b. sohalarga oid masalalarni yechishda ham qoʻllaniladi. Mexanik G.a. amalda keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik tebranishlar

Garmonik tebranishlar-fizik (yoki boshqa har qanday)kattalikning vaqt oʻtishi bilan sinusoidal qonun x =A sin(wt+f) boʻyicha oʻzgaradigan tebranishlari.Bunda — tebranayotgan kattalikning / paytdagi qiymati(mexanik G.t. uchun — siljish yoki tezlik, elektrik G.t. uchun — kuchlanish yoki tok kuchi), A—G. t. amplitudasi, o— burchak chastotasi,(o/+<r— fazasi, F— boshlangʻich fazasi. Barcha tur tebranishlar ichida G.t.ning alohida xossasi shundaki, u har qanday chiziqli sistemadan oʻtganda uning shakli oʻzgarishsiz qoladi.Shu bilan birga, har qanday nogarmonik tebranishni garmonik tebranishlar tarzida tasvirlash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik funksiyalar

Garmonik funksiyalar - Laplas tenglamasini kanoatlantiradigan biror sohada birinchi va ikkinchi tartibli hosilalari bilan uzluksiz boʻlgan haqiqiy funksiyalar. 

Tarif n o'lchamli fazodagi D sohada aniqlangan ikki marta differensiallanuvchi u funksiya Δu=0 tenglamani qanoatlantirsa u holda u funksiya D sohada garmonik funksiya deyiladi. D sohada garmonik funksiyalar sinfi h(D) bilan belgilanadi.

Xossalari

1. D sohada garmonik funksiya har qanday tartibli xususiy hosilalarga ega, ya'ni cheksiz marta differensiallanuchi bo'ladi.

2. Garmonik funksiyani D sohadagi S⊂D sfera bo'yicha o'rta qiymati S sfera markazidagi qiymatiga teng.

3. Garmonik funksiyani D sohadagi B⊂D shar bo'yicha o'rta qiymati B shar markazidagi qiymatiga teng.

4. Agar D⊂C kompleks tekislikdagi bir bog'lamli sohada u - garmonik bo'lsa u holda shunday f - D sohada analitik funksiya mavjudki u = Re f tenglik o'rinli.

Muhim vektor maydonlarning potensiallari (mas, siqilmaydigan bir jinsli suyuqlik harakatida tezlik potensiali, jism ichida temperaturaning tarqalishi va b.) G.f. hisoblanadi. Ikki x, u oʻzgaruvchining G. f. i kompleks z = x + iy oʻzgaruvchining analitik funksiyasi / (x) bilan uzviy bogʻlangan. Har bir i (x, u) G.f. biror analitik / (x) funksiyaning haqiqiy yoki mavhum qismi va, aksincha, ixtiyoriy analitik funksiyaning haqiqiy va mavhum qismlari G. f. boʻladi. G. f. nazariyasining eng muhim masalalari chegaraviy masalalardan ibo-rat. Bulardan biri Dirixle masalasi boʻlib, bunda biror soha ichidagi G. f. soha chegarasida berilgan qiymatlariga asosan izlanadi. G. f. nazariyasining bu va b. chegaraviy masalalarini yechish uchun nazariy va amaliy jihatdan ahamiyati katta boʻlgan turli usullar ishlab chiqilgan. G.f. nazariyasini fizika va texnika masalalariga tatbiq qilishda chegaraviy masalalarni sopli yechish usullarini ishlab chiqish juda muhim (qarang Matematik fizika tenglamalari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmonik qator

Garmonik qator - hadlari natural sonlarga teskari sonlardan tashkil topgan qatorG.q. uzoklashuvchi katordir. G. q.ning bu xususiyatini 1673-yilda G. Leybnits isbotlagan. G. q.ning ikkinchi hadidan boshlab har bir hadi qoʻshni (oldin va keyin keladigan) ikki hadining garmonik oʻrtasi boʻlganidan shunday nom bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmoniya

Garmoniya (yun. harmonia — bogʻlanish, mutanosiblik) — 1) koʻp ovozli musiqaning asosiy ifoda vositalaridan biri. Bunda asar mazmuni kuy rivoji orqaligina emas, balki unga hamohang boʻlgan turli akkordparning almashinuvi yordamida ifodalanadi. G. muayyan lad va tonallikka oid akkordlarning sadolanish xususiyatlariga hamda ularning musiqa jarayonidagi turgʻunligi yoki beqarorligiga asoslanadi. Odatda (gomofoniyauspubiaa) bosh kuy yuqori ovozda (baʼzan oʻrta yoki past ovozlarda) bayon etilib, oʻzga ovozlarda unga uzviy bogʻliq boʻlgan kuy parchalari ham maʼlum G. majmuini tashkil etishi mumkin. Kompozitorlar akkordlar muvozanatidan turlicha foydalanib oʻzlariga xos G. uslublarini kashf etishgan. Shuningdek, muayyan ijodiy yoʻnalish (mas, Vena klassik maktabi), oqim (musiqaviy romantizm, impressionizm), milliy maktab namoyandalari ham maʼlum G. majmuiga tayanishgan; 2) musiqashunoslikning muayyan tadqiq sohasi hamda maxsus musiqa oʻquv yurtlarida oʻzlashtiriladigan fan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mazel L., Problemi klassicheskoy garmonii. M., 1972; Zakrjevskaya S, Garmoniya v tvorchestve kompozitorov Oʻzbekistana, Tadjikistana i Turkmenii, T., 1979; Azimova O., Garmoniya, T., 1999.
Garmoniyalash

Garmoniyalash - (qad. grek- ἁρμονία, lat- harmonia - aloqa, yozishmalar)  

Bir ovozli kuyni hamohang akkord (koʻptovushlik)lar bilan boyitish, koʻp ovozli musiqaviy ijod turi. Garmoniya oʻquv fanida keng qoʻllanilayotgan mashqlardan. Oʻzga mualliflar (ayniqsa, xalq) kuylarini garmoniyalash kompozitordan yuksak did va mahorat talab etadi. Milliy kompozitorlik maktablarining yuzaga kelishida ham garmoniyalash muhim bosqich vazifasini oʻtaydi.

Germaniyada —I.S.Bax, L. Betxoven; Rossiyada — M. Balakirev, N. Rimskiykorsakov, A. Lyadov; Vengriyada — B. Bartok; Polshada — K. Shimanovskiy; Ukrainada — N. Lisenko; Armanistonda — Komitas; Qozogʻistonda — Ye. Brusilovskiy; Oʻzbekistonda — V. Uspenskiy, G. Mushel, M. Burhonovlar bu sohada oʻziga xos anʼana yaratganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kon Yu., Nekotorie voprosi ladovogo stroyeniya oʻzbekskoy narodnoy pesni i yeyo garmonizatsii, T., 1979.
Garmsel

Garmsel (toj. garm — issiq, sel — oqim) — issiq quruq shamol. G. Oʻrta Osiyodagi mahalliy shamollardan biri, asosan Kopetdogʻ oldida, Gʻarbiy Tyanshanda va tog oldi tekisliklarida esadi. Havo massasining atom bosimi yuqori boʻlgan zonadan intensiv koʻchishi natijasida hosil boʻladi. Janubiy va Sharkdagi togʻ massivlari havo massalarining gorizontal harakatiga toʻsqinlik qiladi. Shuning uchun yakinlashayotgan front tomon harakatlanayotgan havo yuqori qatlam havosi bilan almashadi. Havo massasining bevosita togʻlar ustida pasayib boradigan bu harakati yon bagʻridan pastga va vodiyga qarab esadigan fyon (togʻli joylarda esadigan issiq quruq shamol) tusini oladi. G.ning tezligi turlicha: yengil shabadadan juda kuchli shamol (shtorm) tezligi (0,2 m/s — 25 m/s) gacha boʻlishi mumkin. Iliq havo massasining pastga tushishi tufayli havoning yer ustki qatlami temperaturasi keskin koʻtarilib, 40° dan ham oshadi, nisbiy namligi esa ancha kamayadi. Balandlikdagi havo qatlamlari qancha issiq va quruq boʻlsa, ular qancha katta balandlikdan tushsa, yer yuzasiga yetib kelganda ularning temperaturasi shu qadar yuqori, namligi esa kam boʻladi. Oʻrta Osiyo hududi G. tez-tez esib turadigan rayonga kiradi. G. koʻp esadigan rayonlar: Qizilarvot, Taxtabozor, Chorshanga, Quyi Panj, Xoʻjand, Koʻkorol va b. G. Buxoro, Samarqand, Sirdaryo, Toshkent viloyatlarida tez-tez esib turadi. Fargʻona vodiysida kamroq kuzatiladi. G. yilning hamma fasllarida esishi mumkin, lekin yoz yaqinlashgan sayin G. takrorlanishi ortib boradi. Tuprogʻi quruq boʻlgan joylarda G. esganda sharqiy shamolning tezligi ortishi bilan toʻzonli boʻron paydo boʻladi. G. qurgʻoqchilikning takrorlanishiga sabab boʻladi. G. bahor va yezda qishloq xoʻjaligi oʻsimliklariga katta zarar yetkazadi. Quruq issiq shamol tufayli transpiratsiya va yalpi bugʻlanish kuchayadi; issiq qum va chang oʻsimlik tanasini jarohatlaydi, natijada oʻsimliklarda suv balansi buziladi va ularning ayrim qismlari quriydi va oʻladi, mevalari rivojlanmay qoladi; ayniqsa yosh novdalar, qotmagan boshoqlar, gʻoʻzaning shonasi, guli va koʻsaklari zararlanadi. Uzoq esadigan G. aynqiksa xavflidir. G.ning zararli taʼsirini kamaytirish maqsadida dala atrofiga ihota daraxtlari oʻtqaziladi, sugʻorish tuproq namini saqlab qolishga yordam beradigan tadbirlar bilan birgalikda amalga oshiriladi. G. singari shamollar Oʻrta Osiyodan boshqa joylarda ham uchraydi (mas, Misrda "hamsin", Arabiston yarim orolda "samum", Jazoirda "sirokko" deb ataladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garmser

Garmser, Dashtiston — 1) Eron jan. va Pokistonning gʻarbida joylashadi choʻl. Ummon qoʻltigi va Hoʻrmuz boʻgʻozi sohilida, Zagros va Makron togʻlari etagida. Eni 80 km.gacha, uz. 1000 km dan ziyod, G. dengiz boʻyi payettekisligiga oʻtib boruvchi, baʼzi joylari botqoqlashgan qiya prolyuvial tekislikdan iborat. Sohilboʻyi qismi bir necha qator qum tepalardan tashkil topgan. Ularni tor vodiylar ajratib turadi. Iqpimi tropik iqlim, yogʻin kam (oʻrtacha yillik yogin 120 mm). Yanv. oyining oʻrtacha temperaturasi 19,4°, iyulniki 32,5°. Tuprogʻi shakllanmagan choʻl tuproq, ayrim yerlari shoʻrxok. Choʻl oʻsimliklari usadi, dare vodiylarida oʻsimlik nisbatan koʻproq. Qish oylarida G. efemer oʻsimliklar bilan qoplanadi. Sohil boʻylab mangra toʻqayzorlari uchraydi. Yaylov chorvachiligi rivojlangan. 2) Afgʻoniston jan.-gʻarbidagi choʻl.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Choʻllar
Eron
Pokiston
Afgʻoniston
Garmchashma svitasi

Garmchashma svitasi (Pomirdagi Garmchashma daryosi nomidan) — arxey erasining Vaxon seriyasiga mansub tog jinslari majmui. Geolog M. I. Rabkin Pomirdagi Shozdara tizmasida ajratgan (1941). Gneys, migmatit va qisman marmar toshdan iborat, kalinligi 1500–2000 m. Pomir togʻining jan.gʻarbida tarqalgan

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil