FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati

FIFA Ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionati — bu sportning xalqaro boshqaruv organi boʻlgan Xalqaro futbol federatsiyasi (FIFA) aʼzolarining katta yoshli ayollar terma jamoalari tomonidan oʻtkaziladigan xalqaro futbol musobaqasi. Musobaqa har toʻrt yilda bir marta va 1991-yilda Xitoyda FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati deb ataladigan ilk turnir oʻtkazilgandan beri erkaklar oʻrtasidagi Jahon chempionatidan keyin bir yilda oʻtkaziladi. Turnirning hozirgi formatiga koʻra, terma jamoalar uch yillik saralash bosqichida 31 ta oʻrin uchun kurashadi. Mezbon mamlakat jamoasi avtomatik ravishda 32-oʻrin sifatida kiritiladi. Jahon kubogi finali deb ataladigan turnir taxminan bir oy davomida mezbon davlat (lar)dagi maydonlarda oʻtkaziladi.

Sakkizta FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati turnirlarida toʻrtta terma jamoa gʻalaba qozongan. Qoʻshma Shtatlar toʻrt marta gʻalaba qozongan va Fransiyadagi 2019-yilgi turnirida gʻalaba qozonganidan keyin amaldagi chempion boʻlgan. Boshqa gʻoliblar Germaniya ikkitadan, Yaponiya va Norvegiya esa bittadan unvonga ega.

Ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatiga olti davlat mezbonlik qildi. Xitoy va Amerika Qoʻshma Shtatlari turnirga ikki marta mezbonlik qilgan boʻlsa, Kanada, Fransiya, Germaniya va Shvetsiya bir martadan musobaqaga mezbonlik qilgan.

Avstraliya va Yangi Zelandiya 2023-yilda musobaqaga mezbonlik qiladi va bu Janubiy yarimsharda oʻtkaziladigan birinchi musoboqaga aylanadi.

Format

Malaka 
Asosiy maqola: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati saralashi

Saralash turnirlari FIFAning oltita kontinental zonasi (Afrika, Osiyo, Shimoliy va Markaziy Amerika va Karib dengizi, Janubiy Amerika, Okeaniya, Yevropa) doirasida oʻtkaziladi va ularning tegishli konfederatsiyalari tomonidan tashkil etiladi: Afrika Futbol Konfederatsiyasi (CAF), Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (OFK), Shimoliy, Markaziy Amerika va Karib havzasi futbol assotsiatsiyasi (KONKAKAF), Janubiy Amerika futbol konfederatsiyasi (KONMEBOL), Okeaniya futbol konfederatsiyasi (OFC) va Yevropa futbol assotsiatsiyalari ittifoqi (UEFA)). Har bir turnir uchun FIFA konfederatsiyalar jamoalarining nisbiy kuchidan kelib chiqib, har bir kontinental zonaga beriladigan yoʻllanmalar sonini oldindan belgilaydi. Jahon chempionati mezbonlari final bosqichiga avtomatik yoʻllanma oladi. 2015-yilgi FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatidan buyon finalchilar soni 16 tadan 24 taga koʻpaydi, hozir esa 32 taga yetdi.

Final turniri 
Yakuniy turnirda mezbon davlat (lar)da taxminan bir oy davomida raqobatlashadigan 12 dan 24 tagacha milliy terma jamoalar ishtirok etdi. Ikki bosqich mavjud: guruh bosqichidan soʻng pley-off bosqichi.

Guruh bosqichida jamoalar toʻrtta jamoadan iborat guruhlarga boʻlinadi. Har bir guruh davra boʻyicha turnir oʻtkazadi, unda har bir jamoa bir guruhdagi boshqa jamoalarga qarshi uchta oʻyin oʻtkazishi rejalashtirilgan. Toʻrtta jamoa oʻrtasida adolatni saqlash uchun har bir guruhning soʻnggi tur oʻyinlari bir vaqtda oʻtkazilishi rejalashtirilgan. 2015-yilgi 24 ta jamoa formatida har bir guruhda birinchi va ikkinchi oʻrinlarni egallagan ikkita jamoa va uchinchi oʻrinni egallaganlar orasidan eng yaxshi toʻrtta jamoa 1/8 final bosqichiga yoʻl oldi, bu ham pley-off bosqichi deb ataladi. Ballar guruhdagi jamoalarni tartiblash uchun ishlatiladi. 1994-yildan beri gʻalaba uchun uchta ochko, durang uchun bitta, magʻlubiyat uchun esa yoʻq (ilgari gʻoliblar ikki ochko olishgan).

Har bir guruhdagi har bir jamoaning reytingi quyidagicha aniqlanadi:

 Guruh oʻyinlaridagi eng koʻp ochkolar soni
 Guruh oʻyinlaridagi eng katta toʻp farqi
 Guruh oʻyinlarida kiritilgan eng koʻp gollar soni
 Yuqoridagi mezonlarni qoʻllaganidan keyin bir nechta jamoalar darajasida qolsa, ularning reytingi quyidagicha aniqlanadi:
 Ushbu jamoalar oʻrtasidagi toʻqnashuvlarda eng koʻp ochkolar soni
 Bu jamoalar oʻrtasidagi toʻplar nisbatidagi eng katta farq
 Bu jamoalar oʻrtasidagi eng koʻp gollar oʻzaro oʻyinlarda kiritilgan
 Agar yuqoridagi jamoalardan birortasi yuqoridagi mezonlarni qoʻllaganidan keyin ham oʻz darajasida qolsa, ularning reytingi qur’a tashlash yoʻli bilan aniqlanadi.

Pley- off bosqichi bir martalik musobaqa boʻlib, unda jamoalar bir martalik oʻyinlarda oʻynaydi, kerak boʻlsa gʻoliblarni aniqlash uchun qoʻshimcha vaqt va penaltilar seriyasidan foydalaniladi. U 1/8 finaldan boshlanadi. Undan keyin chorak final, yarim final, uchinchi oʻrin uchun oʻyin (magʻlubiyatga uchragan yarim finalchilar bahslashadi) va final oʻtkaziladi.

Tarixi 
Ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatining birinchi bosqichi 1970-yilda Italiyada boʻlib oʻtgan, bu nomdagi birinchi turnir 1970-yil iyul oyida boʻlib oʻtgan. Shundan soʻng 1971-yilda Meksikada boʻlib oʻtgan yana bir norasmiy Jahon kubogi turniri boʻlib oʻtgan va unda Daniya gʻolib chiqqan. „Azteka“ stadionida boʻlib oʻtgan finalda Meksikani 3:0 hisobida magʻlub etganidan soʻng chempionlik unvonini qoʻlga kiritdi. 1980-yillarda Mundial Italiyada toʻrtta jamoa boʻyicha oʻtkazildi, Italiya va Angliya ikki marta chempionlikni qoʻlga kiritdi.

1970-yillarda bir qancha davlatlar ayollar futboliga qoʻyilgan taqiqlarni bekor qildi, bu esa koʻplab mamlakatlarda yangi jamoalar tashkil etilishiga olib keldi. 1975-yilda Osiyoda va 1984-yilda Yevropada ayollar oʻrtasidagi rasmiy qitʼa turnirlari oʻtkazilgandan soʻng, Ellen Uill FIFA Kongressidan ayollar oʻyinini targʻib qilishda koʻproq harakat qilishni xohlayotganini eʼlon qildi. Bu 1988-yilda Xitoyda boʻlib oʻtgan FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatini oʻtkazish mumkin yoki yoʻqligini tekshirish uchun oʻtkazilgan. Musobaqada oʻn ikkita terma jamoa ishtirok etdi — UEFAdan toʻrtta, OFKdan uchtadan, KONKAKAFdan va KONMEBOL ikkitadan, CAF va OFC bittadan. Xitoy va Kanada oʻrtasidagi turnirning ochilish oʻyini 45 000 kishi ishtirok etganidan soʻng, turnir muvaffaqiyatli oʻtdi, oʻrtacha 20 000 tomoshabin. Yevropa chempioni boʻlgan Norvegiya finalda Shvetsiyani 1:0 hisobida magʻlub etgan boʻlsa, Braziliya penaltilar seriyasida mezbonlarni magʻlub etib, uchinchi oʻrinni egalladi. Musobaqa muvaffaqiyatli deb topildi va 30-iyun kuni FIFA 1991-yilda boʻlib oʻtishi kerak boʻlgan rasmiy Jahon chempionatini tashkil etishni maʼqulladi. Yana Xitoyda, yana oʻn ikkita jamoa kurash olib bordi, bu safar finalda Qoʻshma Shtatlar Norvegiyani 2:1 hisobida magʻlub etdi, Mishel Akers ikkita gol urdi.

1995-yilda Shvetsiyada boʻlib oʻtgan nashrda butun turnir davomida taym-aut kontseptsiyasi tajribasi oʻtkazildi, u keyinchalik turnir oʻrtalarida faqat oʻyindagi tanaffusdan keyin kuchaytirildi. Taym-aut faqat bitta turnirda paydo boʻldi, u bekor qilindi. 1995-yilgi finalda guruh bosqichida 17 ta gol urgan Norvegiya Germaniyani 2:0 hisobida magʻlub etib, yagona chempionlikni qoʻlga kiritdi. 1999-yilgi nashrda turnirning eng mashhur lahzalaridan biri amerikalik himoyachi Brandi Chastainning Xitoyga qarshi kubokni qoʻlga kiritgan penaltidan gol urgan gʻalabasini nishonlashi edi. U tantanali ravishda trikotajini yechib, boshiga silkitdi (erkaklar kabi). 1999-yilda Rose Bowl finaliKaliforniyaning Pasadena shahrida 90,185 kishi ishtirok etdi.

1999 va 2003-yillarda ayollar oʻrtasidagi Jahon kubogi ikkalasi ham AQShda boʻlib oʻtgan; 2003-yilda Xitoy unga mezbonlik qilishi kerak edi, ammo SARS tufayli turnir boshqa joyga koʻchirildi. Kompensatsiya sifatida Xitoy mezbon davlat sifatida 2003-yilgi turnirga avtomatik ravishda qatnashish huquqini saqlab qoldi va avtomatik ravishda 2007-yilgi ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionatiga mezbonlik qilish uchun tanlangan. Germaniya 2007-yil oktyabr oyida ovoz berish yoʻli bilan 2011-yilgi ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionatiga mezbonlik qildi. 2011-yil mart oyida FIFA Kanadaga 2015-yilgi ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionatiga mezbonlik qilish huquqini berdi. 2015-yilgi musobaqada maydon 16 dan 24 tagacha kengaydi.

2015-yilgi FIFA Ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionati davomida Braziliyaning Formiga va yaponiyalik Homare Sava oʻzlarining rekord darajadagi oltinchi jahon chempionatida paydo boʻldi, bu qachon ayol yoki erkak futbolchilar tomonidan erishilmagan. Kristi Pirs 40 yoshida ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati oʻyinida maydonga tushgan eng keksa futbolchi hisoblanadi. 2015-yil mart oyida FIFA Fransiyaga 2019-yilgi ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionatini Janubiy Koreya ustidan oʻtkazish huquqini berdi. Fransiyada boʻlib oʻtgan 2019-yilgi nashrda Qoʻshma Shtatlar toʻrtinchi bor turnirda gʻolib chiqdi.

2023-yilda Avstraliya va Yangi Zelandiya ayollar oʻrtasidagi FIFA Jahon chempionatiga birinchi marta qoʻshaloq mezbon sifatida mezbonlik qiladi va jamoalar soni 24 dan 32 taga koʻpaytiriladi. Bu shuningdek, Janubiy yarimsharda oʻtkaziladigan birinchi turnir boʻladi.

Kubok 
Hozirgi kubok 1998-yilda 1999-yilgi turnir uchun moʻljallangan boʻlib, xalqaro ayollar futbolining atletikasi, dinamizmi va nafisligini aks ettirishga qaratilgan spiral tarmoqli shaklida boʻlib, tepada futbol oʻralgan. 2010-yillarda u konus shaklidagi taglik bilan jihozlangan. Poydevor ostida turnirning oldingi gʻoliblarining har birining ismi oʻyib yozilgan. Kubok 47 sm (19 dyuym) balandlikda, 4,6 kg (10 funt) ogʻirlikda va 23 karatli sariq va oq oltin bilan qoplangan som kumushdan yasalgan boʻlib, 2015-yilda taxminiy qiymati taxminan 30 000$ dollarni tashkil qiladi. Aksincha, erkaklar oʻrtasidagi Jahon kubogi kubogi 18 karatlik oltindan yasalgan va qimmatbaho metall qiymati 150 000 dollarga teng. Biroq, har bir ayol chempioni uyiga olib ketishi uchun yangi Gʻolib Kubogi tuziladi, ayni paytda FIFA tomonidan saqlanib qolgan faqat bitta original erkaklar kubogi mavjud boʻlib, har bir erkak chempion oʻz uyiga nusxa kubokni olib keladi.

2007-yildan beri gʻoliblar FIFA Chempionlari nishoni bilan taqdirlanadilar, u keyingi turnir gʻoliblari aniqlanmaguncha gʻolib jamoaning formalarida taqiladi.

Mezbonlar 
Asosiy maqola: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati mezbonlari

Mezbon Davlatlar 

Eslatmalar:

 2003-yilgi ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati dastlab Xitoy tomonidan oʻtkazilishi rejalashtirilgan edi, ammo 2003-yil may oyida yirik SARS avj olganidan keyin Qoʻshma Shtatlarga berildi.
 2015-yilgi FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati erkaklar oʻrtasidagi Jahon chempionatidan tashqari barcha FIFA musobaqalari boʻyicha yangi rekord oʻrnatdi.

Natijalar 
Shuningdek qarang: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati mezbonlari va FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati finallari roʻyxati

 Kalitlar soʻzlar

 aet: qoʻshimcha vaqtdan keyin
 p: penaltilar seriyasi

Eslatmalar 

 ^ Qoʻshimcha vaqt oʻynalmadi.

Hammasi boʻlib, kamida bir marta ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatida 36 ta davlat ishtirok etgan. Ulardan toʻrtta davlat jahon chempionligini qoʻlga kiritgan. Toʻrtta unvonga ega boʻlgan Qoʻshma Shtatlar ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatining eng muvaffaqiyatli jamoasi boʻlib, har bir jahon chempionatida oʻynaydigan yetti mamlakatdan biri hisoblanadi. Shuningdek, ular 2011, 2015 va 2019-yillardagi ketma-ket uchta finalning eng uzun seriyasini oʻz ichiga olgan eng yaxshi toʻrtta marraga (8), medallarga (8) va final oʻyinlariga (5) ega boʻlishdi.

Kuchli toʻrtlikka kirgan jamoalar 
Asosiy maqola: Milliy terma jamoaning FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatidagi oʻyinlari

Konfederatsiyalarning eng yaxshi chiqishlari 
Shuningdek qarang: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati natijalari konfederatsiya boʻyicha

2019-yil holatiga koʻra, oltita FIFA konfederatsiyasidan toʻrttasi Ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati finaliga yoʻl oldi, faqat CAF (Afrika) va OFC (Okeaniya) bundan mustasno. KONMEBOL 2007-yilgi finalda Braziliya magʻlub boʻlganidan soʻng JCh finalida gʻalaba qozonmagan yagona konfederatsiya hisoblanadi. Eng uzoqqa borayotgan Afrika jamoasi Nigeriya boʻlib, 1999-yilda chorak finalda oʻtkazib yuborilgan edi. Okeaniya Jahon chempionatiga ikkita jamoani, Avstraliya va Yangi Zelandiyani yubordi, ammo Avstraliya mamlakat futbol assotsiatsiyasi koʻchirilgunga qadar guruh bosqichidan chiqa olmadi. uchunOsiyo Futbol Konfederatsiyasi va Yangi Zelandiya (OFKda qolmoqda) hech qachon pley-off bosqichiga chiqa olmagan.

Qoʻshma Shtatlar va Norvegiya oʻz konfederatsiyalarida turnirda gʻolib chiqqan yagona jamoa boʻlib, AQSh 1999-yilda (uyda) va 2015-yilda (Kanadada), 1995-yilda Norvegiyada (Shvetsiyada) gʻalaba qozongan. Qoʻshma Shtatlar, shuningdek, barcha qitʼalarda oʻynagan turnirda gʻolib chiqqan yagona jamoa: Osiyo (1991-yilda), Yevropa (2019-yilda) va Shimoliy Amerikada (1999 va 2015-yilda). Germaniya Osiyoda (2007-yilda) va Shimoliy Amerikada (2003-yilda), Yaponiya Yevropada (2011-yilda) gʻalaba qozongan.

Radioeshittirish va daromad 
Shuningdek qarang: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati translyatorlari roʻyxati

2017-yil holatiga koʻra, 2015-yilgi FIFA ayollar oʻrtasidagi Jahon kubogi finalini 23 millionga yaqin tomoshabin bilan Amerika tarixidagi eng koʻp tomosha qilingan futbol oʻyini boʻldi,  2015-yilgi NBA finali va Stenli kubogidan koʻproq.  Bu shuningdek, turnir tarixidagi ispan tilidagi eng koʻp tomosha qilingan translyatsiya edi.  Turnirni butun dunyo boʻylab 750 milliondan ortiq tomoshabin tomosha qilgani xabar qilingan.

Mukofotlar 
Asosiy maqola: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati sovrinlari

Har bir Jahon kubogi yakunida, turnirdagi yakuniy jamoaviy pozitsiyalaridan tashqari yutuqlari uchun tanlangan oʻyinchilar va jamoalarga mukofotlar beriladi. Hozirda ettita mukofot mavjud:

 Ommaviy axborot vositalari vakillarining ovoz berish yoʻli bilan aniqlangan eng yaxshi futbolchi uchun „Oltin toʻp“ (birinchi marta 1991-yilda berilgan) ; Kumush toʻp va bronza toʻp ovoz berishda mos ravishda ikkinchi va uchinchi oʻrinlarni egallagan oʻyinchilarga beriladi.
 Eng yaxshi toʻpurar uchun „Oltin butsa“ (shuningdek, „Oltin butsa“ nomi bilan ham tanilgan ) (birinchi marta 1991-yilda berilgan). Kumush butsa va bronza butsa mos ravishda ikkinchi va uchinchi gol mualliflariga topshirildi.
 Agar ikki yoki undan ortiq oʻyinchi turnirni bir xil miqdordagi gollar bilan yakunlasa, taybreyk quyidagi tartibda qoʻllaniladi:
 Eng koʻp assistentlar.
 Eng kam daqiqalar oʻynadi.
 Eng yaxshi darvozabon uchun „Oltin qoʻlqop“ mukofoti FIFA Texnik tadqiqot guruhi tomonidan belgilanadi. Birinchi marta 2007-yilda „Eng yaxshi darvozabon“ sifatida taqdirlangan; joriy mukofot nomi 2011-yilda qabul qilingan.
 Final turniri oʻtkaziladigan yilning 1-yanvar holatiga koʻra, 21 yoshdan katta boʻlmagan eng yaxshi oʻyinchi uchun eng yaxshi yosh oʻyinchi mukofoti FIFA Texnik tadqiqot guruhi tomonidan belgilanadi (birinchi marta 2011-yilda berilgan).
 FIFA Halol oʻyin qoʻmitasi tomonidan oʻrnatilgan ball tizimi va mezonlariga koʻra halol oʻyin boʻyicha eng yaxshi natija qayd etgan jamoa uchun FIFA Fair Play mukofoti (birinchi marta 1991-yilda berilgan).
 FIFA Texnik tadqiqot guruhi tomonidan aniqlangan turnirning eng yaxshi oʻyinchilaridan iborat Yulduzlar jamoasi (birinchi marta 1999-yilda tanlangan).
 Fifa.com foydalanuvchilari tomonidan tanlangan turnirning eng yaxshi oʻyinchilaridan iborat Dream Team (birinchi marta 2015-yilda tanlangan).

Yana bir sovrin final oʻyinidan bir hafta oʻtib topshiriladi:

 Turnir goli, FIFA veb-administratorlari tomonidan tanlangan 12 ta goldan iborat qisqa roʻyxatidan fifa.com foydalanuvchilari tomonidan tanlangan turnirning eng yaxshi golidan iborat (birinchi marta 2015-yilda berilgan).

Oʻtgan bir mukofot endi berilmaydi:

 Jahon kubogi davomida jamoatchilikni eng koʻp xursand qilgan jamoa uchun eng qiziqarli jamoa mukofoti keng jamoatchilik soʻrovi asosida aniqlanadi (2003 va 2007-yillarda berilgan).

Rekordlar va statistika 
Asosiy maqola: FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati rekordlari va statistikasi

Qalin yuz oʻyinchi hali ham oʻynayotganini bildiradi.

Eng yaxshi toʻpurarlar 
Asosiy maqola: FIFA ayollar oʻrtasidagi Jahon chempionati toʻpurarlari roʻyxati
Braziliyalik Marta jahon chempionati toʻpurari boʻlib turibdi.

Individual

Mamlakat

Chempionlar uchun barcha vaqt jadvali 
Asosiy maqola: Milliy terma jamoaning FIFA ayollar oʻrtasidagi jahon chempionatidagi oʻyinlari § Umumiy jamoa rekordlari

Rekordlar va statistika 
Qalin yuz oʻyinchi hali ham oʻynayotganini bildiradi.

Eng yaxshi toʻpurarlar 

 Individual

 Mamlakat

Chempionlar uchun barcha vaqt jadvali

Yana qarang 
 FIFA ayollar klublari oʻrtasidagi jahon chempionati
 FIFA U-20 ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati
 FIFA U-17 ayollar oʻrtasidagi jahon chempionati

Manbalar

Havolalar 
FIFA ayollar o'rtasidagi jahon chempionati
Futbol boʻyicha jahon chempionatlari
FIFA Ayollar terma jamoalari musobaqalari
Rasmiy veb-sayt

UEFAning FIFA ayollar o'rtasidagi jahon chempionatidagi sahifasi

RSSSFda ayollar o'rtasidagi jahon chempionati