MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toshkent sanʼat instituti

Sanʼat instituti, Mannon Uygʻur nomidagi Toshkent davlat sanʼat instituti — doktorama, musiqali doktorama va qoʻgʻirchoq teatrlari uchun aktyor, rejissorlar hamda kino uchun kinoaktyor, operator, kino rejissorlar, teatr va kinoshunoslar va boshqa yuqori malakali sanʼat mutaxassislarini tayyorlovchi oliy oʻquv yurti. 1945-yil Toshkent shahrida Oʻrta Osiyo davlat teatr sanʼati instituti sifatida tashkil etilgan. 1948-yil rus doktoramaturgi A. N. Ostrovskiy (1823—86) nomi berilgan. 1991-yildan oʻzbek teatr arbobi Mannon Uygʻur nomida. 1954-yil institut huzurida rassomlik fakulteti ochilib, Teatr va rassomlik sanʼati institutiga aylantirilgan. 1987-yildan Institutda mutaxassis tayyorlash doirasi yanada kengayib, maxsus kinotelevideniye rejissor ligi, operatorlik, sanʼat jurnalistikasi ixtisosliklari buyicha kadrlar tayyorlash yulga qoʻyildi. 1997-yildan rassomlik sanʼati fakulteti mustaqil institut maqomida ajralib chikdi (qarang Milliy rassomlik va dizayn instituti) va institut hozirgi nomi bilan atala boshladi. Institutda 5 ta ft (teatr sanʼati; kino, televideniye sanʼati va radio; sanʼatshunoslik va qoʻgʻirchoq teatri sanʼati; sirtdan oʻqish; malaka oshirish) mavjud; magistratura, aspirantura, ilmiy kengash faoliyat kursatadi. 2002/03 uquv yili 765 ta talaba taʼlim oldi; 100 dan ziyod pedagog, shu jumladan, 9’fan doktori, 10 professor, 42 fan nomzodi va dotsent ishlaydi (2004). Institut faoliyati turli yillarda ishlagan Mannon Uygʻur, Ya. Bobojonov, S. Tabibullayev, L. Xujayeva, Q. Xoʻjayev, A. Ginzburg, N. Timofeyeva, Yu. Ioffe, I. Rubinshteyn, I. Akbarov, S. Veksler kabi yetakchi olimpedagoglar nomi bilan bogʻliq. Institutda taʼlim olgan rejissorlardan T. Xujayev, O. Chernova, Sh. Abbosov, B. Yoʻldoshev, teatrshunoslardan M. Rahmonov, M. Krdirov, T. Tursunov, T. Bayandiyev. T. Islomov, S. Tursunboyev, M. Tulaxujayeva, aktyorlardan 3. Muhammadjonov, R. Hamroyev, Ya. Abdullayeva, T. Azizov, B. Zokirov, N. Ansatboyev, R. Ibrohimova, Yo. Ahmedov, E. Komilov, P. Saidkosimov, G. Jamilova va boshqa respublika sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi.

Toshpoʻlat Tursunov.

Yana q. 

 Oʻzbekiston davlat sanʼat va madaniyat instituti

Manbalar 

Institutlar
Toshkent institutlari
Toshkent tongi

Toshkent tongi - erta oʻrtapishar pomidor navi, Oʻzbekiston sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Das va Temnokrasniy navlarini chatishtirish yoʻli bilan yaratilgan (Ye. Ye. Yermolova, 1996). Toshkent tongining yetilish muddati — urugʻi unib chiqqandan to birinchi terimgacha 112— 115 kun. Tupi past boʻyli —50 sm, barglanishi oʻrtacha, bargining yuzasi bir oz burmali, orka tomoni tukli. Mevasi yumaloq, yuzasi silliq, qizil, vazni 115—125 g, eti shirin, suvli. Tarkibida 5,3% quruq modda, 3,0% qand, S 27 mg %. S. vitamini bor. Hosildorligi 450—500 s/ga. 2000-yildan Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida yetishtirish uchun rnlashtirilgan.

    

Pomidor navlari
Toshkent traktor zavodi davlat aksiyadorlik jamiyati

"TOSHKENT TRAKTOR ZAVODI" DAVLAT AKSIYADORLIK JAMIYATI — yirik sanoat korxonasi. "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" xolding kompaniyasi tarkibiga kiradi. Universal chopiq traktorlari, paxtachilik traktorlari, paxta tashish tirkamalari ishlab chiqaradi. Oʻqdori ishlab chiqaradigan zavodd sifatida 1942-yilda tashkil qilingan. 1945-yilda oziq-ovqat mashinasozligi zavodi ("Tashprodmash") ga aylantirilib, oziq-ovqat sanoati uchun uskunalar va maishiy xoʻjalik mollari ishlab chiqarilgan. 1950-yildan Paxtachilik mashinasozligi zavodi deb atalib, unda paxtaga dastlabki ishlov berish uchun mashinalar, quritishtozalash sexlari uchun uskunalar tayyorlangan. 1957-yildan paxta tashiydigan transport vositalari va GAZ51 avtomashinasi ehtiyot qismlari ishlab chiqaradigan "Tashavtomash" zavodiga aylantirilgan. 1967-yilda rekonstruksiya kilingan. 1969-yildan traktor zavodi. 1970-yildan Rossiyadagi Vladimir traktor zavodida ishlab chiqarilgan tayyor agregat va uzellardan paxtachilik uchun moslashtirilgan (paxta modifikatsiyasidagi) T28X4 traktorlari yigʻilgan, 1972-yildan zavodning oʻzida tayyorlangan uzellardan traktorlar ishlab chiqarila boshladi. 1976-yilda paxta modifikatsiyasidagi ancha quvvatli va tejamkor MTZ80X traktorini ishlab chiqarishga oʻzlashtirildi. 1995-yildan hozirgi nomdadir. 1997-yildan AQSH ning "Keys" firmasi bilan hamkorlikda traktor ishlab chiqaradigan "Oʻzbekkeystraktor" qoʻshma korxonasi tashkil etildi.

Mustaqillik yillarida zavodda keng koʻlamli savdo ishlari yoʻlga qoʻyildi. 2001-yilda Rossiya (Noginsk, Zlatoust, Qozon va boshqalar), 2002-yilda Turkiya, Qozogʻistonda savdo uylari ochildi. 2001-yildan XXR bilan hamkorlikda 30 ot kuchiga ega boʻlgan 2 modeldagi kichik traktorlar ishlab chiqarila boshlandi, uning koʻpgina detal va uzellari mahalliylashtirilgan. Korxona TTZ80 va TTZ100 rusumli uch gildirakli paxtachilik va toʻrt gʻildirakli universal chopiq traktorlari ishlab chiqaradi.
Toshkent tuproqqoʻrgʻoni

Toshkent tuproqqoʻrgʻoni - Anhor kanalining chap sohilida, shahar qalʼa devorining Qoʻymas (Katagon) darvozasi tashqarisi (hozirgi Oʻzbekiston prospekti yoni)dagi tepalikda 1865-yil barpo qilingan. Bu tepalikda ilk oʻrta asrlarda qurilgan Qoʻymas istehkomi boʻlgan, uning qoldiqlari keyinchalik Tali Qoʻymas, yaʼni Qoʻymastepa deb atalgan. 1865-yil iyunda Toshkent podsho Rossiyasining general Chernyayev boshchiligidagi qoʻshinlari tomonidan bosib olingach, bu tepalikda zudlik bilan harbiy qalʼa qurishga kirishildi. Qalʼaning tarhi 6 burchakli boʻlib, baland tuproq koʻtarmalari bilan oʻralgan, burchaklarida mustahkam bastion (burj)lari boʻlgan. Koʻtarmalarning ayrim joylariga gʻishtdan devorlar ishlanib oʻt ochish uchun shinaklar qilingan. Ichki qismida 6 piyodalar rotasi uchun kazarmalar, ofitserlar uchun bino, lazaret (150 oʻrinli), oʻqdori, kiyimbosh va oziq-ovqat omborxonasi va porox uchun yertoʻla qurilgan. Asosiy kirish yoʻli (sharqiy darvoza) gʻishtdan hashamdor ishlangan. Keyinchalik tuproqqoʻrgʻon tashqarisida ustaxona, aslahaxona va piyoda askarlar bataloni uchun 2 kazarma qurilgan. Toshkentda yevropalik aholi uchun Yangi shaharning qurilishi shu tuproqqoʻrgʻonni bunyod etishdan boshlandi. Tuproqqoʻrgʻon yaqinida xrz. Mustaqillik maydonida gubernator saroyi — "Oq uy" qurildi. Tepalikda joylashgan qalʼa Eski shahar ustidan nazorat qilib turish va ayni vaqtda mustamlakachilar yashaydigan Yangi shaharni qoʻriqlab turish imkonini bergan. 1867—83 yillarda Toshkent tuproqqoʻrgʻonidan har kuni soat 12 da toʻp otilgan. Qalʼada soldatlar bolsheviklar tashviqoti taʼsirida bir necha marta qoʻzgʻolon koʻtarganlar. 1917-yil 1 noyabrda Toshkent tuproqqoʻrgʻonida shoʻro hukumatining bayrogʻi oʻrnatilgan. Hozir Toshkent tuproqqoʻrgʻoni oʻrnida Respublika Prezidenta qarorgohi binolari majmuasi joylashgan.
Toshkent qoʻzgʻoloni

Toshkent qoʻzgʻoloni (1847) -Toshkent aholisining Qoʻqon xonining noibi Aziz Parvonachi zulmiga karshi koʻtargan qoʻzgʻoloni. Qoʻzgʻolonga noibilaning Toshkent va unga tobe yerlar aholisidan urushlar natijasida boʻshab qolgan xazinani toʻldirish uchun qoʻshimcha 4 ming tilla soliq yigʻish toʻgʻrisidagi farmoyishi sabab boʻlgan. Qoʻzgʻolon shaharning Parchabof va Sagʻbon mahallalarida ramazon oyining jumaga oʻtar kechasi boshlanib, soʻng boshqa mahallalarga tarqalgan, ommaviy tus olgan. Koʻchalar gʻovlar bilan toʻsilgan. Qoʻzgʻolonchilar qattiq qarshilik koʻrsatganlar, xonlik lashkarlari ularga toʻp va miltiqlardan oʻt ochganlar. Qoʻzgʻolonda hunarmandlar, mayda savdogarlar, kambagʻallar ishtirok etgan. Shoyi toʻqish ustaxonasining egasi Muhammad Yusufhoji (Mayusuf) qoʻzgʻolon rahbarlaridan biri boʻlgan. Qoʻzgʻolonchilar Aziz Parvonachini hokimiyatdan chetlatish, ortiqcha soliklarni bekor qilishga erishganlar. Toshkent sh. va uning atrofidagi yerlar aholisiga soliklar borasida oʻtkazilgan jabrzulmlar, bunga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar Muhammad Solihning "Tarixi jadidai Toshkand" asarida batafsil yoritilgan.

Manbalar  

Qoʻzgʻolonlar
Toshkent qoʻzgʻoloni (1916)

Toshkent qoʻzgʻoloni (1916) -q. Oʻrta Osiyo qoʻzgʻoloni.
Toshkent hayvonot bogʻi

Toshkent hayvonot bogʻi — maʼrifiy va ilmiy tadqiqot ishlari olib boradigan muassasa. 1924-yilda 3 ga maydonda Oʻrta Osiyo universiteti biolog olimlari tashabbusi bilan sobiq podsho generalgubernatorining shahar chekkasidagi dala hovlisidagi kichik hayvonot burchagi negizida tashkil etilgan. 1940-yillar oxirida 200 turdan ortiq hayvonlar jamlangan hayvonot bogʻiga aylandi. Oʻzbekiston Respublikasi hukumati qaroriga koʻra, 1994—97 yillarda Toshkent hayvonot bogʻib. uchun barcha zamonaviy talablar va standartlarga javob beradigan yangi hayvonot bogʻi qurildi. Botanika bogʻi yaqinida joylashgan mazkur hayvonot bogʻiga 1997-yil 1-sentyabrda Toshkent hayvonot bogʻib. koʻchib oʻtdi. Umumiy maydoni 22,7 ga. 349 turdagi 3 000 dan ortiq jonivorlar, shu jumladan, sut emizuvchilarning 58 turi, qushlarning 74 turi, reptiliyalar va amfibiyalarning 26 turi, baliqlarning 191 turi (2 141 dona) saqlanadi (2004). Akvarium boʻlimida dengiz akvasistemasi barpo etilgan boʻlib, unda dengiz jonivorlari, akula va baliqlar, poliplar va boshqa yashash uchun sharoitlar yaratilgan. Hayvonot bogʻi yirtqich qushlarni koʻpaytirishga ixtisoslashgan (qoraqush, kalxat, boltayutar, kondor va boshqalar). Noyob va yoʻqolib borayotgan hayvonlar turlarini koʻpaytirish boʻyicha ilmiy ishlar olib boriladi. Chet ellardagi 86 muzey bilan hayvonlar va ilmiy axborotlar almashish boʻyicha hamkorlik qiladi. 1998-yildan Yevropa—Osiyo zooparklar va akvariumlar mintaqaviy uyushmasiga aʼzo. Toshkent hayvonot bogʻib. Ashxobod, Termiz, Dushanba, Olmaota hayvonot bogʻlarini tashkil topishida bevosita ishtirok etgan.

Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Toshkent
Hayvonot bogʻlari
Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻli

Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻli - xalqaro ahamiyatli yoʻl, umumiy uz. 940 km. Oʻzbekiston (408 km), Qirgʻiziston (272 km), Xitoy (260 km) hududlaridan oʻtadi. Yoʻlda dengiz sathidan turlicha balandlikda boʻlgan 6 ta dovon bor. Shundan Oʻzbekistonda Kamchiq (dengiz sathidan 2268 m) va Rezak (2254 m) dovonlarida tunnellar qurilgan (qarang Qamchiq dovoni). Qirgʻiziston hududida Chayirchiq (2406 m), Toldiq (3645 m), Taunmurun (3536 m) dovonlari osha oʻtiladi. Qadimda Buyuk ipak mulining asosiy yoʻnalishlaridan biri hisoblangan karvon yoʻli boʻlgan. 20-asrning 30-yillarida ilk bor muhandislik inshooti koʻrinishida, uni kesib oʻtuvchi daryo va soylarga koʻprik va quvurlar qurilib, yer poyining kengligini 8 m ga yetkazib, qatnov qismiga shagʻaltosh qoplama yotqizilgan va butun yoʻl yoʻnalishi boʻylab yoʻlni saqlash xizmati tashkil qilingan, shu davrdan boshlab xalqaro ahamiyatli avtomobil yoʻliga aylandi.

1960—70-yillar oraligʻida yoʻldagi transport qatnovining ortib borayotganligi hisobga olinib, yoʻlning parametrlari (kengligi) III—IV toifaga (10–12 m)ga keltirilib, tegishli zaruriy qismlariga asfaltbeton va qora toʻshamalar yotqizilib, qayta taʼmirlangan.

20-asr oxiriga kelib yoʻlning xalqaro ahamiyati kuchaydi. 1997-yil 24—28-aprelda Toshkent shahrida 18 mamlakat ishtirokida yoʻlni taʼmirlash, undan foydalanish va shu yoʻnalishda temir yoʻl kurish masalalariga bagʻishlangan xalqaro kengash oʻtkazildi. 1998-yil 19-fevralda Oʻzbekiston, Qirgʻiziston, Xitoy hukumatlari oʻrtasida T. — A. — Oʻ. — Toshkent — Andijon — Oʻsh — Qashqar avtomobil yoʻliyilda xalqaro avtomobil transporta qatnovi toʻgʻrisida bitim imzolanib, yoʻl qurilishi boshlandi.

Avtomobil yoʻlidagi yillik o'rtacha transport qatnovi jadalligi yoʻlning turli uchastkalarida turlicha: Oʻzbekiston hududida Toshkent — Oʻsh oraligʻida 10000—19000 avtomobilGʻ kun; Oʻsh—Saritosh oraligʻida 3000— 4000 avtomobilGʻkun; Ergashtom — Qashqar oraligʻida 500—5000 avtomobil/kun (2004). Yoʻlning Toshkentdan Qirgʻizistonning Oʻsh shahrigacha boʻlgan qismi (A373) asfaltbeton toʻshamali, 292 km —I toifali, 116 km —II toifali. Yoʻlning Oʻsh shahridan Saritosh shaharchasigacha boʻlgan qismi (M41) 184 km asfaltbeton va qora toʻshamali, II — III toifali. Saritosh shaharchasidan — Ergashtom ovuligacha boʻlgan qismi davlat ahamiyatidagi yoʻl boʻlib 78 km ni tashkil qiladi, qora shagʻal toʻshamali, IV toifaga kiradi.

Yoʻlning XXR hududidagi 260 km li qismi III —IV toifali, xalqaro ahamiyatli, asfaltbeton toʻshamali.

Manbalar 
 Tohirjon Mirzayev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
Toshkent-Dushanba avtomobil yoʻli

Toshkent-dushanba avtomobil yoʻli (M34) — xalqaro ahamiyatli magistral yoʻl, Toshkent shahrini qoʻshni Tojikistonning poytaxti Dushanba sh. bilan bogʻlaydi. Yoʻlning oʻtmish tarixi bundan 5000 yillar avvalgi karvon yoʻllardan boshlanadi. 20-asrning 30—40-yillarida yoʻldan foydalanish xizmati tashkil qilinib, avtomobil yoʻliga aylantirilgan.

Umumiy uz. 457 km. Shundan 170 km Uzbekistan, 287 km Tojikiston hududidan oʻtadi. Yoʻl Toshkent shahridan boshlanib, Toshkent viloyatining Zangiota, Yangiyoʻl, Chinoz tumanlari, Sirdaryo viloyatining Sirdaryo, Mirzaobod, Xovos tumanlari, Jizzax viloyatining Yangiobod tumani orqali oʻtadi va Tojikistonning Sugʻd viloyatida Zafarobod, Oʻratepa, Shahriston tuman markazlari orqali Turkiston togʻ tizmasidan Shahriston dovoni (3378 m.), Zarafshon togʻ tizmasidan Anzob, dovoni (3372 m; dovonda "Ushtur" tunneli qurilmoqda), Hisor togʻ tizmalaridan oʻtib Varzob sh. orqali Dushanbaga kirib boradi. Yoʻl OʻzR hududida, asosan I—II toifali, asfaltbetonli, Zafarobod — Shahriston, Varzob — Dushanba oraliklarida qattiq asfaltbeton toʻshamali, II—III toifali. Yoʻlning 200 km dan ortiqroq boʻlgan togʻ va dovonlardan oʻtadigan Shaxriston — Varzob oraligʻidagi kismi qora shagʻal toʻshamali, IV—V toifali.

Oʻzbekiston hududida yil davomidagi oʻrtacha kunlik transport qatnovi jadalligi 7000—15000 avtomobil/kunni, Tojikiston hududida 1000 —7000 avtomobil/kunni tashkil qiladi (2004).

Yoʻllar
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari‎
Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Tojikiston
Toshkeskansoy

Toshkeskansoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Chatqol tizmasining 3380 m balandlikdagi muzliklaridan boshlanadi. Uz. 26 km. Havzasi maydoni 103 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 4 m³/sek. gacha. 6 ta irmogʻi boʻlib, ulardan 2 tasi muzliklardan va qolganlari buloqlardan suv oladi. Soy Chatqol qoʻriqxonasidan oqib oʻtib, Qorabuzuqsoyga quyiladi. Bahor va yoz oylarida toʻlib oqadi. Suvidan Boʻstonliq tumani ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Toshkent viloyati
Toshkoʻmir (shahar)

Toshkoʻmir — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyatidagi shahar (1943-yildan). Norin daryosining oʻng sohilida (Sirdaryo havzasi). 600 m balandlikda. Fargʻona va Otoʻynoq togʻlari bilan oʻralgan. Shahar atrofida koʻmir qazib olinadi. T.dan Qirgʻizistonning shim. va jan. tumanlarini birlashtiruvchi katta avtomobil yoʻli oʻtadi. Transport yoʻli stansiyasi. Aholisi 23,3 ming kishidan ziyod (1999 y). Kumir koni boshqarmasi, goʻsht kti, non, gʻisht, yarim oʻtkazgich materiallar, tamaki fermentatsiya zdlari, bosmaxona, sanʼat saroyi, madaniymaishiy binolar bor.

 

Aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Jalolobod viloyati
Toshkoʻpriksoy

Toshkoʻpriksoy - Surxondaryo viloyatidagi soy. Hisor togʻlarining jan. tarmogʻi (Ketmonchopti togʻlari) yon bagʻirlaridan, 2160 m balandlikdan boshlanadi. Uzunligi 82 km, havzasining maydoni 491 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,67 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 0,190 m³/sek. gacha (kam suv yilda). Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Soyda qish va bahorda suv boʻladi. T. boʻyida Bandixon, Oqqopchigʻay qishloqlari bor.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Toshloq

Toshloq — Fargʻona viloyati Toshloq tumanidagi shaharcha (1974-yildan), tuman markazi. 1974-yil 10 dekabrda Toshloq qishlogʻi oʻrnida tashkil etilgan. Aholisi 14,2 ming kishi (2001). Yaqin temir yo'l stansiyasi — Oxunboboyev (5 km). Fargʻona shahridan 16 km. Toshloqda tuman hokimiyati binosi, maʼmuriy, davlat tashkilotlari, paxta tozalash zdi, Margʻilon "Atlas" firmasi filiali, non kombinati, tikuvchilik fabrikasi, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, markaziy kutubxona, madaniyat va istirohat bogʻi, markaziy kasalxona, poliklinika, dorixona va boshqa tibbiy muassasalar faoliyat koʻrsatadi. Toshloq — Fargʻona yoʻnalishi boʻyicha avtobuslar qatnaydi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Toshloq tumani
Toshloq Tunguska

Toshloq tunguska (Yuqori qismida — Katanga), Podkamennaya Tunguska, Chulakan, Oʻrta Tunguska — Rossiya Federatsiyasi, Krasnoyarsk oʻlkasi va Irkutsk viloyatidagi daryo. Yeniseyning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1865 km, havzasining maydoni 240 ming km². Angara togʻ kryajidan boshlanadi. Yuqori oqimida vodiysi keng, quyi oqimida tor, oʻzanida bir qancha sayozlik va ostonalar uchraydi. Kor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Okt. oxirida muzlab, may oyi oʻrtalarida muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 1750 m³/sek. Asosiy irmoklari: oʻngda — Tetere, Chunya; chapda — Kamo, Velmo, 1146 km masofada kema qatnaydi. Toshloq Tunguska boʻyida Vanavara, Baykit, Podkamennaya Tunguska aholi punktlari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Toshloqi 862

Toshloqi 862 — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida mahalliy navdan yakka tanlash usuli bilan (M.N.Kulakova, 1956) yaratilgan. Niholi unib chiqqandan keyin mevasi 85—90 kunda pishadi. Meva shakli silindrsimon, vazni 1,6— 3,0 kg, yuzasi silliq, tusi och yashil. Poʻsti oʻrtacha qalinlikda, etining rangi och yashil, qalinligi 3,5—5,0 sm, mayin, sersuv, shirin, yangiligida isteʼmol qilinadi. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻlari yirik, urugʻxonaning yarmini egallaydi. Quruq modda miqdori 14,2%, qand 11,8%. Hosildorligi 200—220. s/ga, Eti yumshoq boʻlgani uchun uzoq saqlab boʻlmaydi. Oʻzbekistonning (Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistondan tashqari) barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.

Qovun navlari
Toshmali terlama

Toshmali terlama (typhus exanthematicus, tepkili terlama, epidemik tif) — rikketsiozlar guruhiga mansub oʻtkir infeksion kasallik, bunda bemor isitmalaydi, yurak, qon tomirlar, markaziy nerv sistemasi zararlanadi, toshma toshadi. Provachek rikketsiyasi qoʻzgʻatadi, bit orqali yuqadi. Toshmali terlamaning kechishida 4 davr farklanadi; yashirin davri (oʻrtacha 2 hafta), boshlangʻich, avj olish va sogʻayish davrlari. Dastlab bemorning eti uvishib, isitmalaydi (39—40° gacha), boshi va muskullari qaqshab ogʻriydi, yuzi kepchiydi, koʻzlari qizarib turadi, uyqusi buziladi, alahlaydi. Kasallikning 3— 4 kunida koʻz konʼyunktivasining burmasida va yumshoq tanglayda dogʻsimon toshmalar paydo boʻladi. Intoksikatsiya kuchliligidan yurak, nafas yoʻli va nerv sistemasi zararlanadi. Kasallikning 5kunidan boshlab bemor badaniga va bilaklariga qizgʻishpushti toshmalar toshadi. Kasallikning 12— 15 kunidan bemorning axvoli yaxshilana boshlaydi. Baʼzan Toshmali terlama qaytalaydi. Soʻnggi yillarda bu kasallik Oʻzbekistonda deyarli uchramaydi. Toshmali terlamaning oldini olish uchun bitga qarshi kurash choralari koʻriladi, dezinfeksiya oʻtkaziladi va h.k.

Manbalar  

Kasalliklar
Bekjon Toshmuhamedov

Bekjon Oybekovich Toshmuhamedov (1935.27.1, Toshkent — 25.06.2020) — biolog,biofizik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1987). Biol. fanlari doktori (1971), professor (1973). Atoqli yozuvchi Oybekning oʻgʻli. Moskva universitetning biol.tuproqshunoslik ftini tugatgan (1958), shu untda aspirant (1958— 61), ToshDUning biol:tuproqshunoslik ftida kichik ilmiy xodim (1962), biokimyo va biofizika kafedrasi dotsenti (1963—65), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi yadro fizikasi (1965—67) va Biokimyo instituti (1967—85) biofizika laboratoriya mudiri. 1979—86 yilda ToshDU biofizika va atrof muhit muhofazasi kafedrasi mudiri. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fiziologiya institutida direktor (1985— 92), boʻlim boshligʻi (1998-yildan). Oʻzbekiston Respublikasi Oliy attestatsiya komissiyasi raisi (1992—95). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1995-97). Asosiy ilmiy ishlari biologik membranalarning hosil boʻlishi va ularning boshqaruvchanlik roli, toksinlar, gormonlar, pestitsidlar, feromonlar, defoliantlar va boshqa biologik faol moddalarning membranaga taʼsir qilish mexanizmini oʻrganishga oid. YUNESKO qoshidagi "Inson va biosfera" milliy komiteti raisi (1998-yildan). "Oʻzbekiston biologiya jurnali" bosh muharriri (1996-yildan). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Yunus Toshpoʻlatov

Yunus Toshpoʻlatovich Toshpoʻlatov (1932.15.8, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), kimyo fanlari doktori (1971), professor (1980). Oʻrta Osiyo universitetni tugatgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimliklar kimyosi institutida  ilmiy xodim (1956-59), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Polimerlar kimyosi va fizikasi institutida  optikaanalitika laboratoriya mudiri (1959— 65), yetakchi ilmiy xodim (1993—97), Kimyo sanoati vazirligi qoshidagi Paxta sellyulozasi va texnologiyasi ilmiy tadqiqot instituti direktori oʻrinbosari (196574), direktori (198392). Toshkent Toʻqimachilik va yengil sanoat instituti umumiy va anorganik kimyo kafedrasi mudiri (1974—83), Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika universiteti kimyo va uni oʻqitish metodikasi kafedrasi mudiri (1998-yildan). Ilmiy ishlari paxta sellyulozasi va uning modifikatsiyalangan xillarini rentgenografik va IKspektrlar yordamida tekshirish, ular tuzilishini tadqiq qilish, mahalliy xom ashyolardan pishiq materiallar olishga oid. T. paxta lintidan sellyulozani ajratib olish texnologiyasini ishlab chiqdi va amaliyotga tatbiq etdi. Uning rahbarligida atsetilsellyuloza tasmalarini moylovchilar va ip yigirishda ishlatiladigan eritmalar uchun zarur qurilmalar tayyorlandi hamda kimyoviy tolalar ishlab chiqarish. korxonalarida qoʻllandi.

Manbalar 
 Glinit — portlandsement, T., 1958; Izometricheskiy metod issledovaniya polimernoʻx materialov (v soavtorstve), T., 1989; Protsessoʻ i apparatoʻ kompleksnoy pererabotki vtorichnogo soʻrya selxoz produktov (v soavtorstve), T., 1990.

Adabiyot 
 Yu. T. Toshpoʻlatov (biobibliografiya), T., 2002.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kimyogarlar
Mahbuba Toshpoʻlatova

Mahbuba Ziyayevna Toshpoʻlatova (1952.23.3, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1974). 1974-yildan Yangiyoʻl shahridagi maktablarda, 1999-yildan akademik litseyda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi (1982— 99 ylarda 4maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktor va oʻkituvchi). Taʼlimning oʻziga xos, zamonaviy usullaridan foydalanadi; 1988-yil tajriba tariqasida chuqur oʻzlashtiruvchi sinf tashkil etib, muvaffakiyatga erishgan.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toshsoqa

Toshsoqa — Xorazm viloyatidagi yirik sugorish kanali. Amudaryoning chap qirgʻogʻidan boshlanadi. Daryoda suvning koʻpkamligiga qarab suv 2 kanaldan: 1939—40 yillarda qurilgan Eski Toshsoqa (uz. 34 km; suv sarfi 285 m³/s) va 1964-yilda kurilgan Yangi Tuyamoʻyin (210m³/s ga moʻljallangan, amalda 90 m³ suv oladi) kanallari orqali olinadi. Eski Toshsoqa kanalining 34 km da qurilgan suvayirgʻich bilan tugaydi. Bu yerdan respublikalararo Shovot (uz. 150 km, bosh qismida suv sarfi 125 m³/s), PolvonGʻazovot (uz. 31 km, suv sarfi 170 m³/s) va xoʻjaliklararo Xonqaarna kanali (uz. 24 km, suv sarfi 11 m³/s) boshlanadi. T. suvi bilan Xorazm viloyatining Xonqa, Urganch, Bogʻot, Shovot tumanlaridagi 138,4 ming ga, Turkmanistonning Taxti tumanidagi 94,1 ming ga yer sugʻoriladi.

Oʻzbekiston geografiyasi
Xorazm viloyati
Kanallar