MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Turnir nayzasi

Turnir nayzasi — otliq jangovar nayzaning bir turi, ritsarlar turniri paytida otliq nayza toʻqnashuvi uchun maxsus yaratilgan.

Ilk oʻrta asrlarga oid turnirlarning anʼanaviy shartlariga koʻra, raqibning „nayzasini sindirish“ mardlik belgisi hisoblangan. Biroq, bargli daraxt yogʻochidan

(eman, qoraqayin, chinor, shumtol) yasalgan haqiqiy jangovar nayzani sindirish juda qiyin boʻlgan. Buning uchun zarur boʻlgan kuchli harakatlar raqibga jiddiy shikast yetkazishi hattoki oʻldirishi mumkin edi. Ritsarlarning janglarda halok boʻlishi ehtimoli yuqori edi. Shuning uchun  ular bunday turnirlarda ham oʻz hayotlarini behudaga xavf ostiga qoʻyishni istamaganlar. Bu esa keyinchalik turnirlarni ishtirokchilar uchun imkon qadar xavfsiz tarzda oʻtkazishilishiga  sabab boʻldi. Masalan, 15-asrning boshlarida ot sporti musobaqalari uchun maxsus zirhlar ishlab chiqilgan. Shtehtsoyg va rennsoyg — hech qachon haqiqiy jangovar harakatlarda ishlatilmagan.

Bundan tashqari, turnirlarda foydalanish uchun maxsus nayzalar tayyorlangan. Koʻpincha ularni ichi boʻsh boʻlib,  oʻrtacha zarba bilan raqibning qalqonini teshib oʻtmay sinishiga moʻljallangan.  Xuddi shu maqsadda, turnir nayzasining uchi tojga oʻralgan, yaʼni mayda Baʼzi nayza uchlari musht shaklida ishlangan. Nyzaning dastasi nayza  nisbatan moʻrt yogʻochdan yasalgan edi — masalan, Rua oqqaragʻay. U qalqon yoki zirhga urilganda osonroq sinadi. Shuningdek, nayzani uchiga poʻlatdanushlab turgan qoʻlni himoya qiluvchi poʻlat yasalgan vempleyt kiydirilgan. U ritsarning nayza ushlagan qoʻlini himoya qilgan.

Lekin shuncha ehtiyot choralari qoʻllanilganiga qaramay obunday toʻqnashuvlar xafliyligicha qolaverdi. Shunday turnirlarning birida,1559-yilda fransuz qiroli Genrix IIga omad kulib boqmagan. Montgomeri konstebl nayzasining zarbasi tasodifan qirol dubulgʻasini uloqtiradi va nayza boʻlagi qirolning  koʻziga kirib ketib, uning halokatiga sabab boʻlgan.

Turnir nayzasi koʻpincha turnir ishtirokchisining gerbi yoki ot koʻrpachasi ranglariga boʻyalgan. Yuqoridagi sabablarga koʻra, ularning sinish ehtimoli yuqori boʻlganli  sababli, ritsarlar turnirga bir nechta, baʼzan oʻnlab va undan koʻp nayzalari bilan ishtirok qilishgan.

Havolalar 

 Turnirlar tarixi
 Jan Jak Rua — ritsarlik tarixi
 Turnirlar tarixi www.world-history.ru
Pages with unreviewed translations
Pasta alla norma

Alla norma pastasi ()- baqlajon, pomidor, rayhon va pishloq bilan makaron mahsulotlaridan tayyorlangan anʼanaviy Sitsiliya taomi. Taomning vatani — Etna vulqonining etagida Sitsiliya orolining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan Katanya port shahri.

Tarix 
Taom, tarixchilarning fikriga koʻra, 19-20-asrlarning mashhur Italiya adabiyoti va teatri arbobi Nino Martoglio tufayli oʻz nomiga ega boʻlgan. Maestro pastani tatib koʻrgandan soʻng, taomning mukammalligini mashhur Bellini operasi bilan solishtirgan holda, shunday degan: „Chista è 'na vera Norma!“ („Mana bu — haqiqiy Norma!“). Bu nom saqlanib qoldi va xalqaro miqyosda mashhur boʻldi. Taom koʻplab mashhur pazandalar — masalan, Jeymi Oliver assortimentiga kiradi.

Ingredientlar 
Makaron mahsuloti sifatida makkeroni yoki penne ishlatiladi (shuningdek spagettidan ham foydalanish mumkin). Taomning oʻziga xos fazilati bu baqlajon; klassik retseptda pishloq sifatida turgan rikottadan, oʻrniga pekorino yoki parmezandan foydalaniladi. Koʻpgina retseptlarda pomidor (yangi yoki konservalangan) ham mavjud. Baʼzi pazandalar rayhanni yalpiz bilan almashtirishi mumkin (yoki ikkala ziravor koʻkatdan ham foydalanish). Taom tarkibiga piyoz va zaytun moyi ham kiradi.

Manbalar 

Sitsiliya taomlari
Chauder

Chauder () amerikacha baliqchilar taomidir. Chauder amerikaliklar taomi hisoblanib, bundan 250 yil oldin Angliya va Fransiyadan kelgan muhojirlar tomonidan AQShga olib kelingan.

Tarixi 
1890-yilda American Notes and Queries nashri ushbu retseptni Kanadaga (boshqa versiyaga koʻra, Yangi Angliyaga) fransuzlar tomonidan olib kelinganligi haqida xabar berdi. Soʻnggi yillarda taom tayyorlanishining soddaligi tufayli mashhurlikka erishdi. „Chauder“ nomi fransuzcha chaudière soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „kotyol“ degan maʼnoni anglatadi. Dastavval baliqchilar bir kun davomida sota olishmagan baliq va dengiz mahsulotlaridan tayyorlanadigan toʻyimli taomga nisbatan chauder deyishgan.

Biroq taom haqida eslatma XVIII asrning oʻrtalarida, xususan, Tobias Smollett romanlaridan birida topilgan. Ushbu taomning xushboʻyligi Herman Melvillening „Moby-Dick“ romanida ham tasvirlangan. 1786-yilda Buyuk Britaniya shahzodasi William IV oʻsha paytda Nyu-Brunsvikda kema kapitani boʻlib xizmat qilganida chauder bilan mehmon qilishgan.

Keyinchalik taomning tarkibi yanada xilma-xil boʻldi: ular sabzavot, sut va bekon, koʻpincha tovuq goʻshti qoʻsha boshladilar. Buning natijasida baliqchilarning kamtar shoʻrvasi Shimoliy Amerikada mashhur birinchi taomga aylandi.

Asosiy komponentlar va retsept 
Taomning retsepti 1894-yilda New Yorkdagi Delmonico restoranining mashhur oshpazi Charles Ranhofer tomonidan ishlab chiqilgan va nashr etilgan. Retsept Chowder de Lucines, deb nomlangan; uning tarkibiy qismlari orasida choʻchqa goʻshti, mollyuskalar, kartoshka, piyoz, maydanoz, pomidor, kekik, tuz va murch bilan bezatilgan krakerlar boʻlgan. Chauderning ham sut va mollyuska qoʻshib tayyorlanadigan turli xillari bor, misol uchun, klem-chauder.

Biroq boshqa retseptlar ham bor. Masalan, tovuq va sut qoʻshib tayyorlanadigan. Bundan tashqari, taomning yogʻ miqdorini oshirish uchun baʼzi retseptlarga maxsus yogʻ, bekon, shuningdek sariyogʻ va zaytun moyi qoʻshiladi. Bugʻdoy uni va rudan quyuqlashtirish uchun ham foydalanish mumkin Manhattan chauderi uning tarkibida pomidor borligi bilan ajralib turadi.

Manbalar
Loviyali pasta

Loviyali pasta ( (loviyali) odatiy italyan taomi, viloyatga qarab uning bir nechta variantlari mavjud.

Tarkibida quyidagi mahsulotlar boʻlishi mumkin: makaron, loviya, sarimsoq, bulyon, salo, zaytun moyi, selderey, marmarak, rozmarin, toshchoʻp, petrushka, mayoran, qalampir, pomidor, vetchina yoki panchetta, choʻchqa terisi ().

Ushbu taomning kelib chiqish mintaqasi noaniq va u turli viloyatlar, masalan: Latsio, Kampaniya, Lombardiya, Toskana, Piedmont va Veneto oshxonasining odatiy taomi hisoblanadi.

Pasta va loviya Neapolitan oshxonasida 
Neapolitan oshxonasida loviya bilan pastaning, shuningdek, boshqa dukkaklilar bilan pishirilgan pastaning oʻziga xos xususiyati shundaki, pasta loviyaga qoʻshilishidan oldin shoʻr suvda alohida emas, balki bevosita dukkaklilar bilan pishiriladi. Bunday tayyorlaganda makaronning barcha kraxmallari saqlanib qoladi, makaron suvini toʻkib tashlaganda esa yoʻqoladi. Bu qaymoqli sousni qalinroq va boy qiladi. Ushbu pastani tayyorlashning ikkita varianti mavjud: oq qayla yoki pomidor bilan. Bundan tashqari, loviyali pastani tayyorlagandan keyingi kun isteʼmol qilish odatiy holdir.

Pastada va dukkaklilarda teridagi choʻchqa salosidan, „kotika“ yoki „kotiche“, yoki midiyadan foydalanish ham Neapolitan oshxonasida juda mashhur. Oxirgi variant Salerno shahrida juda keng tarqalgan.

Loviyali makaron Lotin vodiysida 
Italiyaning bu qismida loviyali pasta qadimdan beri keng va kalta „sanye“ () makaronlaridan, talyatellening bir turidan foydalanilgan holda tayyorlanadi; shuningdek, kannellini () (oq loviya), sarimsoq, rozmarin, baʼzan zaytun moyidagi bekondan ham foydalaniladi. Bunday pasta Rim imperiyasi davridayoq tayyorlangan deb hisoblanadi, uni ayniqsa Tsitseron yaxshi koʻrar edi, garchi oʻsha paytda boshqa navdagi loviya ishlatilgan boʻlsa ham.

Sofrito qaylasida dimlangan dukkakli (loviya) asosida (), lekin makaronsiz, shoʻrva ham tayyorlanadi; u non boʻlaklari (qovurilgan non boʻlaklari) bilan tortiladi, loviyaga esa sikoriy qoʻshiladi.

Manbalar 

 Italiya oshxonasi
S-elementlar

Elementlar davriy sistemasidagi S-elementlar― elektron qobigʻi dastlabki ikkita s-elektronni oʻz ichiga olgan kimyoviy elementlardir. Bunday elementlar S-blok deb ataladigan guruhga birlashtirilgan.

s-elementlarga quyidagilar kiradi:

 gidroksidli metallar;
 ishqoriy tuproq metallari;
 vodorod va geliy.

S-elementlarning farqi shundaki, atomlarining yuqori energiyali elektroni qoʻzgʻalmagan holatda s- orbitalda joylashgan boʻladi. Vodorod va geliydan tashqari, bu elektronlar juda oson boʻlinib, kimyoviy reaksiyada ijobiy ionlarga aylanadi. Geliy konfiguratsiyasi kimyoviy jihatdan barqarorligi uchun uni inert gazlar qatoriga kiritishadi.

S-elementlar (geliydan tashqari) kuchli qaytaruvchi moddalardir, shuning uchun ham tabiatda erkin shaklda uchramaydi. Metall shakldagi elementni faqatgina tuz eritmasinining elektrolizi orqali olish mumkin. 1807 va 1808-yillarda Xamfri Deyvi birinchilardan boʻlib s-metallarni tuzlaridan (litiy), berelliy, rubidiy va seziylardan tashqari) ajratib olishga muvaffaq boʻldi. 1828-yilda Berelliyni tuzlaridan ikki mustaqil olim F. Vuller va A. A. Bazilar ilk marotaba ajratib olishgan. litiy esa 1854-yilda R. Bunsen tomonidan avval u rubidiyi oʻrganilib, 9 yildan uni ajratib olingan. Seziy 1881-yilgacha, Karl Setterberg seziy siyanidini elektroliz qilganga qadar sof holda ajratilmagan edi.

Zich shakldagi (normal sharoitda) s-elementlarning qattiqlik darajasi juda kichik (barcha gidroksidli metallarni-pichoq bilan kesish mumkin) dan ancha yuqori (berilliy)gacha oʻzgarishi mumkin. Beriliy va magniy hisobga olmaganda, metallar reaksiyaga juda yaxshi kirishadi. Hatto qoʻrgʻoshinli qotishmalarda oz miqdorda (<2%) ishlatilishi mumkin. Beriliy va magniy, ularning yuqori narxi tufayli, qattiqlik va yengillik talab qilinadigan qismlar uchun qimmatli komponentlar boʻlishi mumkin. Bu metallar juda muhim, chunki ular titan, sirkoniy, toriy va tantalni mineral shakllaridan ajratib olishda harajatlarni tejash imkonini beradi. Hamda organik kimyoda tiklovchii moddalar sifatida qoʻllanilishini topa oladi.

Xavflilik darajasi va saqlash 
S-qobigʻiga ega boʻlgan barcha elementlar xavfli moddalardir.  Berilliy va magniydan tashqari  tashqari bari yongʻin (portlash)ni keltirib chiqarish ehtimoli katta hamda maxsus tartibda yongʻin oʻchirishni talab qiladi. Shuning uchun ham  Argon yoki uglevodorodlarning inert atmosferasida saqlanishi kerak. Suv bilan kuchli reaksiyaga kirishadi, bu jarayonda  vodorod ning oʻrni katta, masalan:

  ,

Sekin reaksiyaga kirishuvchi magniy, oksidi plyonkasi simob yordamida olib tashlangandagina reaksiyaga kirishadigan berelliy bundan mustasno. Litiy magniyga oʻxshash xususiyatlarga ega, chunki u davriy jadvalda, magniyning  qatorida joylashgan.

Adabiyotlar 
 Dikerson R, Grey G, Hayt J. Kimyoning asosiy qonunlari: 2 jildda. Per. ingliz tilidan. — M.: Mir, 1982. 652 b., kasal. — T. 1. — S. 432-437.
Pastafrola

Pastafrola () — Italiya, Argentina, Paragvay, Urugvay, Misr va Gretsiyada keng tarqalgan shirin ochiq pirog.

Asos uchun uvalanuvchan xamirdan foydalaniladi, nachinka — behi marmeladi, shirin kartoshka jemi (batat), karamel, guava yoki qulupnay murabbo. Pirogning usti xamir „panjara“ bilan qoplanadi. Pastafrola odatda dumaloq pishiriq qolipida pishiriladi.

Taomning nomi italyancha pasta frolla („uvalanuvchan xamir“) soʻzidan kelib chiqqan, taomning oʻzi italyan krostatasiga oʻxshaydi. Italiyalik muhojirlar uni Argentina va Urugvayga olib kelishdi. Janubiy Amerikada bu pirog kun yarmidagi tamaddiga (), tushdan keyingi shirinlik sifatida, koʻpincha mate bilan tortiladi.

Gretsiyada frolla soʻzi italyancha flora — „gul“ soʻzi sifatida notoʻgʻri talqin qilingan.

Shunga oʻxshash taomlar — Avstriyaning lins torti va Shveytsariyaning mevali va ziravorli tartlari.

Manbalar 

 Italiya oshxonasi
 Yunon oshxonasi
UTube.uz

uTube.uz — taʼlimiy video portal. uTube.uz portalida koʻplab video maʼruzalar va video darsliklar, turli yoʻnalishlar boʻyicha seminar hamda intervyular toʻplangan. Portal taʼlim olishning zamonaviy shakllarini (masofali, sinxron, uzluksiz) taqdim etadi. 
Materiallarni on-line koʻrish hamda koʻchirib olish imkoniyati mavjud.  2022-yil may holatiga koʻra uTube.uz taʼlimiy videoportalda 30,200 dan oshiq videolar bor. Videoportalga maʼlumotlar muntazam ravishda yangilanib turiladi.

Tarixi 
Video portal 2009-yilda tashkil etilgan. Dastlab Oʻzbekistonning boy tarixi va  taʼlimiy-ilmiy, maʼnaviy-axloqiy hamda madaniy ahamiyatga ega resurslarini shakllantirish va rivojlantirish maqsadida tashkil etilgan.

Video maʻlumot yuklash 
Portalga videolarni yuklash uchun ID.UZ tizimidan roʻyxatdan oʻtish talab qilinadi.

Videolarning formati boʻyicha talablar 
.avi,.webm,.mp4,.mpeg,.movie,.mov,.mv va.mkv. formatlaridagi videolarni joylashtirish imkoniyati mavjud.

Videolarning hajmi boʻyicha talablar 
2 000 Mb hamjgacha boʻlgan videolarni saytga joylashtirish mumkin. 2000 Mb dan oshiq videolar server tomonidan qabul qilinmaydi va saytga joylashtirilmaydi. 
Yuklangan barcha videofayllar format qilingan holda 854px ga 480px oʻlchamdagi. mp4 formatga oʻzgartiriladi.

Manbalar 

Saytlar
Suru tili

Suru tili (Suruí, Paiter, Suruí de Rondônia, Suruí do Jiparaná) — 10 ta qishloqlarda va Braziliyada Rondonia va Matu Grosso davlatlar chegarasi atrofida tarqoq hududlarda soʻzlashadigan tupi til oilasiga tegishli hind tili. Til sinta — larg va jiparan gavian tillariga oʻxshaydi.

Havolalar 
 Суруйский язык на Ethnologue
Tupi tillari
Braziliya tillari
Blis

Blis (nem. Blies, fransuz Blies) — Germaniya (Saar) va Fransiya (Grand Est)dagi daryo, Saarning irmogʻi. Oʻrtacha suv isteʼmoli 19,2 m³/s ni tashkil qiladi.

Geografiya 
Blis daryosining uzunligi 99,5 km boʻlib, ulardan 84 km Germaniyaning Saar yerlari hududidan oqib oʻtadi. Bliss manbalari, jami 3 ta, Nohfelden munitsipalitetida, shuningdek, Saarlandda, dengiz sathidan 430 metr balandlikda joylashgan. Blis Fransiyaning Mozel departamentida (Lotaringiyaning tarixiy hududi) Sargemin shahri yaqinidagi Saarga oqadi. Saarga qoʻshilish joyi dengiz sathidan 194 metr balandlikda joylashgan, shuning uchun manba va ogʻiz oʻrtasidagi balandlik farqi 236 metr.

Daryo chiroyli, tepalikli hududdan oqib oʻtadi; ilgari yaqin atrofdagi zich oʻrmonlarni qoplagan. Endi Daryo boʻyida Saar Hunsryuk (Naturpark Saar — Hunsrück) tabiat qoʻriqxonasi joylashgan. Bliss qirgʻogʻida: Neunkirchen (Saar), Homburg (Saar), Sankt-Vendel, Blieskastel, Sargemin, Otweiler shaharlari joylashgan.

Blisning oʻng irmoqlari: Vurtsbax va Mandelbax daryolari. Uning chap irmoqlari: Todbax, Oster, Erbax, Shvartsbax, Xetxenbax daryolari. Daryo havzasi 1960 km².

Fauna 
Blis daryosidagi suv sifati juda yuqori, ayniqsa, yuqori oqimdagi tozalash inshootlarini qurilgandan soʻng, turli xil Daryo baliqlari va boshqa hayvonlar uchun ajoyib muhit yaratadi.. Bu yerda daryo alabalıgʻı, golyan, char, karplarning har xil navlari, pike, okun, zander, perch, rudd, soʻm, oddiy usach, shuningdek, daryo qisqichbaqasi.koʻp uchraydi.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Fransiyadagi daryolar
Germaniyadagi daryolar
Saara irmoqlari
Shayton taomi

Shayton taomi () ― mashhur amerikalik shokoladli tort. Bu, qaysidir maʼnoda, Angel Food yengil tortiga qarama-qarshidir.

Tort boshqa nomlar ostida ham mavjud — red velvet cake, red devil’s cake, Waldorf Astoria cake, demon cake, devil’s delight cake, satan cake, mahogany cake, oxblood cake va $100 cake.

Boshqa shokoladli tortlardan farqli oʻlaroq, uni tayyorlashda koʻproq soda (pHni oshiradi va chuqur qizil daraxt rangi uchun kakao bilan birlashadi) va kamroq tuxum ishlatiladi. Boshqa masalliqlar sariyogʻ, un, baʼzan qaymoq yoki tvorog.

Yana bir farq — eritilgan shokolad va sutni ishlatmasdan, buning oʻrniga shokoladli glazur va issiq suvdan foydalanishdir. Ushbu shirinlik 1902-yilda „Mrs. Rorer’s New Cook Book“yangi oshpazlik kitobi () da paydo boʻlgan. 1913-yilga kelib, retsept Amerikaning koʻplab oshxona kitoblarida chop etildi.

1940-yillarda bir shahar afsonasi bor edi, unda restoran mexmoni tort retseptini soʻraganda 100 dollarlik banknotaga ega boʻldi. Gʻazablanib, u retseptni ommaga eʼlon qildi (shuning uchun tortning boshqa nomi — $100 cake). Boshqa nom, Waldorf Astoria cake, 1950-yillardan beri mashhur boʻlgan versiyadan kelib chiqqan boʻlib, tort Nyu-Yorkdagi Waldorf Astoria mehmonxonasi restoranining ixtirosi hisoblanadi. Va buning uchun hech qanday dalil boʻlmasa-da, mehmonxona restorani versiyasini bajonidil qoʻllab-quvvatlaydi. Amarant rangi (E123) tort tayyorlashda kerakli rangga erishish uchun ishlatilgan, 1970-yillarda AQSh oziq-ovqat va farmatsevtika idorasi kanserogen xususiyatga ega boʻlganligi sababli uni taqiqlagan, shundan soʻng "shayton taomining mashhurligi pasaygan.

Manbalar

Havolalar 
 Devil’s food cake
Alifbo boʻyicha taomlar
Amerika pishiriqlar
Tortlar
Qisqichbaqali shoʻrva

Qisqichbaqali shoʻrva, ayniqsa, Lent paytida, nemis va fransuz oshxonasida mashhur boʻlgan birinchi taomdir. Kremli shoʻrva. Klassik retsept boʻyicha, qisqichbaqa shoʻrvasi uchun oʻnlab jonli qisqichbaqalar talab qilinadi.

Shoʻrva uchun qisqichbaqa suv ostida yuviladi va 15 daqiqa davomida shoʻr suvda qaynatiladi soʻng ichaklari chiqariladi. Fransuz shoʻrvasida Écrevisses à la nage, qisqichbaqa sharob, sabzi, piyoz va ziravorlar — lavr barglari va timyanbilan ziravorlangan bulyonda dasturxonga tortiladi. Shoʻrvaga qoʻshilib non ham marxamat qilinadi. Nemis oshxonasida qisqichbaqa bulyoni tmin va ukrop bilan dasturxonga tortiladi. Qadimgi retseptlarda qaynatilgan qisqichbaqa yogʻ bilan maydalanar edi. Hosil boʻlgan qisqichbaqa yogʻi skovorodkada qovurilgan, soʻng qisqichbaqa bulyoniga qoʻshilgan. Qaynatgandan soʻng, bulyondan olingan yogʻ olib tashlandi va keyinchalik foydalanish uchun saqlanib, bulyon un, tuxum sarigʻi va qaymoq bilan quyuqlashtirilardi. Ushbu qiqichbaqa shoʻrvasi boy qizil rangga ega edi. Baʼzi retseptlarda qisqichbaqa shoʻrvasiga tuxum va qaymoq oʻrniga limon sharbati hamda muskat yongʻogʻi qoʻshilgan.

"Yosh uy bekalariga sovgʻa" da E.I.Moloxovets oʻttiz nafar qisqichbaqada tayyorlangan shoʻrvasini mashaqqatli retseptini taqdim etadi, unda qaynatilgan qisqichbaqa qisqichlariga guruch va qisqichbaqa goʻshti bilan toʻldirib, qisqichbaqa boʻyni bilan birga, un va qaymoq bilan quyuqlashtirilgan mol goʻshti bulonida dasturxonga tortilar edi.

Qadimda qisqichbaqa shoʻrvasi kasallar uchun tetiklantiruvchi taom deb hisoblangan. Sil bilan ogʻrigan bemorlarga har ikki soatda bir kosa qisqichbaqa bulyonini ichish tavsiya qilinar edi. Qisqichbaqa shoʻrvasi patogon va siydik haydovchi boʻlib, kuchli terlash va issiq chaqnashlarga olib kelishi mumkin.

Manbalar 

 nemis oshlari
Samoa tropik yomgʻirli oʻrmonlari

Samoa tropik yomgʻirli oʻrmonlari — Samoa orollaridagi tropik yomgʻirli oʻrmon ekoregioni. Ular 3100 km² maydonni egallaydi.

Samoa arxipelagining bir qismi boʻlgan Savayi orolida 727 km² maydonni egallagan markaziy Savayi yomgʻirli oʻrmoni Polineziyadagi tropik oʻrmonlarning eng katta qoʻshni qismidir. Hududda 100 dan ortiq vulqon kraterlari, eskirib ulgurmagan lava oqimlari mavjud. Yomgʻir oʻrmonlarining uchta asosiy turi mavjud. Bular eng keng tarqalgan pasttekislik oʻrmonlari, shuningdek togʻli va bulutli oʻrmonlar. Yomgʻir oʻrmonlari butun orolni qoplaydi va Samoaning endemik mahalliy turlarini oʻz ichiga oladi, ularning aksariyati yoʻqolib ketish xavfi ostida. Baʼzilari deyarli yoʻq boʻlib ketgan.

Bularga tish bilan qoplangan, manumea deb ham ataluvchi kaptar (Didinculus strigirostris), Samoa milliy qushi va Samoa Mao honeyeater (Gymnomyza samoensis) kabi boshqa qushlar kiradi. Samoa oq koʻzi (Zosterops samoensis) va samoa qamish qushi (Gallinula pacifica) Savayi orollarining mahalliy jonzotlaridir. Samoa moorhen oxirgi marta 1873-yilda, 1984-yilda baland togʻli oʻrmonlarda va 2003-yilda Silisili togʻida roʻyxatga olingan.

1994-yilda Samoa biologik xilma-xillikni saqlash va barqaror foydalanish boʻyicha milliy strategiyalarni ishlab chiqish maqsadida Biologik xilma-xillik toʻgʻrisidagi konvenssiyani ratifikatsiya qildi. Bugungi kunga kelib mamlakatning qoʻriqlanadigan hududlari hududning 5% ni egallagan.

Samoaning biologik xilma-xilligining taxminan 30 % endemik boʻlib, ularfaqat Samoada uchraydi. Yangi turlar hali ham kashf qilinmoqda. 2009-yilda aniqlangan fan uchun yangi ikkita yangi kapalak va chuchuk suv baliqlari shular jumlasidandir. Mamlakatda paporotnik va kapalaklarning mahalliy turlari oʻzidan 85 baravar katta boʻlgan Yangi Zelandiyaga qaraganda koʻproq.

Samoa yerlarining katta qismi odatiy mulkchilik koʻrinishida boʻlib, ularning 81 % ga yaqini mahalliy matay oila boshliqlari tomonidan boshqariladi. Shu sababli, tabiatni muhofaza qilish loyihalari matay bilan hamkorlikda amalga oshiriladi. Xususan Savayining gʻarbiy uchidagi Falealupo qishlogʻidagi va janubi-sharqiy qirgʻogʻidagi Tafua qishloq pasttekisligidagi yomgʻir oʻrmon qoʻriqxonasida.

Galereya

Yana qarang 

 Samoaning qoʻriqlanadigan hududlari roʻyxati
 Samoa qushlari roʻyxati
 Samoa sutemizuvchilari roʻyxati

Havolalar 

Pages with unreviewed translations
Siracha

Siracha, yoki sriracha (tay: hảhảhẲ; Inglizcha: /sɪrɑːtʃə/) chili sousining bir turi. Siracha sousining tarkibiga chili, sirka, sarimsoq, shakar va tuz kiradi. Sriacha sousi Tailandning sharqiy qismidagi Chonburi provinsiyasidagi Si Racha qirgʻoq shaharchasi sharafiga nomlangan. Bu shaharda birinchi marta siracha sousi tayyorlangan deb ishoniladi. Qoida tariqasida, sriracha sousi dengiz mahsulotlari taomlariga qoʻshiladi.

Foydalanish 
Tailandda sriacha sousi odatda toʻgʻridan-toʻgʻri idishga qoʻshilmaydi. Idish bilan birga sous quyilgan alohida idish beriladi. Vetnamda sriacha sousi qovurilgan lapsha, rull bilan isteʼmol qilinganda, boshqa souslarga qoʻshiladi. Bundan tashqari, sriacha sousi shoʻrvalar, turli tuxumli taomlar va burgerlarga qoʻshiladi. Shuningdek, Tailandda doʻkonlar va bozorlarda siz siracha sousi bilan murabbo, xoʻrozqand, kokteyllar ham topishingiz mumkin. Sriacha taʼmli kartoshka chipslari Tailandda mashhur mahsulot hisoblanadi.

Tailandda 
Tailandda sousni koʻpincha „sot siracha“ (tay: hảẖẖh) va faqat vaqti-vaqti bilan „nam phrik siracha“ (tay. Anʼanaviy Tailand sriacha sousi boshqa souslarga qaraganda achchiqroq taʼmga ega. Bundan tashqari, siracha sousi boshqa tay souslaridan konsistensiyasi bilan farq qiladi: u quyuqroq.

Osiyo mahsulotlarining Amerika distribyutori Eastland Food Corporation Bon Appétit jurnaliga bergan intervyusida, Eastland doʻkonlarida sotiladigan sriacha issiq sousining Tailand brendi aslida asl Tailand retseptidan tayyorlanganligini daʼvo qildi. Sriacha sousining retsepti 1930-yillarda Tailandning Si Racha shahrida yaratilgan. Bu retsept Thanom Chakkapak ismli uy bekasiga tegishli.

AQSH-da 
Qoʻshma Shtatlarda sriacha sousi koʻpincha Huy Fong Foods tomonidan tayyorlangan sous bilan taqqoslanadi. Bu sous koʻpincha „xoʻroz“ sousi deb ataladi, chunki sousning qadoqlarida xoʻroz rasmi chizilgan. AQSh-da sriacha sousining boshqa turlari ham mavjud.

AQSh-ning turli restoranlari, jumladan Wendyʼs, Applebeeʼs, PF Changʻs, Pizza Hut, Dominoʻs Pizza, Jack in the Box, McDonaldʼs, Subway, Taco Bell, White Castle, Gordon Biersch, Chick-fil-a, Firehouse Subs, Starbucks va Burger King. siracha sousini, koʻpincha mayonez yoki boshqa souslar bilan aralashtirib isteʼmol qilishadi.

Madaniyatda 
2013-yil dekabr oyida amerikalik kinorejissor Griffin Hammond sriacha sousining kelib chiqishi va ishlab chiqarilishi haqida kinofilm chiqardi.

Mukofotlar 
2010-yilda Amerikaning koʻngilochar va madaniy oylik „Bon Appetit“ sriacha sousi oy ziravori deb nomlandi.

Manbalar 

Tailand oshxonasi