MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kitob belgisi

Kitob belgisi - 1) kitobning shartli belgisi; kitobning cap (titul) varagʻi pastki chap qismiga nashriyot tomonidan qoʻyiladigan belgi; kitobni joylashtirish, nomma-nom hisobga olish, kitob doʻkonlarining bibliografik ishlarida va boshqa kitob savdosi jarayonlarida zarur boʻlgan bir qator qismlardan tarkib topadi.

Mas: Sh. Shomuhamedovning "Shoh kitob va uning muallifi" risolasiga quyidagi shartli belgi qoʻyilgan: Sh- 4702620201-116 M352(04)-92 qatʼiy buyurtma 91.

Bunda: Sh — mualliflik belgisi (muallif familiyasining yoki kitob nomining bosh harfi); bu ushbu kitobning bibliografik tasviri "SH" harfi bilan boshlanadi, kitobni va uning tasviri yozilgan kartochkani alifbo boʻyicha "SH" harfiga joylashtirish lozimligini koʻrsatadi. 4702620201 — "Kitob nashr qilish uchun adabiyotlarni tasniflashning yagona jadvali"dagi kitobni kitob javonidagi oʻrnini aniqlashga, kitoblarni nomma-nom hisobga olishda guruhlarga ajratishni yengillashtirishga, roʻyxatga olishda va h.k.da yordamchi belgidir; 116 — nashriyot chikargan kitoblarning tartib raqami; M 352 — bu Gʻafur Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasining belgisi; 04 — shu nashriyot boʻysunuvchi muassasaning belgisi; 92 — kitobning nashr qilingan yili; qatʼiy buyurtma 91 — shu nashriyotning 91 yilgi rejasidagi kitobning roʻyxatga olingan raqami; 2) kitobning xalqaro standart raqami (ISBN, International standard book number) — xalqaro kutubxonachilik-bibliografik tashkilotlarda roʻyxatga olinadigan nashrlarga beriladigan maxsus belgi; ISBN tomonidan ishlab chiqilgan va tasdiqlangan. Xalqaro va milliy matbuot agentligi tomonidan har bir kitobni aynan tenglashtirish maqsadida beriladigan ISBN harflardan va defis yordamida 4 guruhga ajratilgan 10 sonli koddan iborat: Mac: 5—635—01092—XKitob Oʻzbekistonda nashr qilingan (Oʻzbekiston davlat kodi 5), Gʻ. Gʻulom nomidagi nashriyot matbaa birlashmasi tomonidan nashr etilgan (nashriyot kodi 635); kitob sarlavhasi 01092 tartib rakami bilan maxsus roʻyxatdan aniqlanishi mumkin. Oxirgi "X" harfi nazorat belgisi; uning yordamida ISBN toʻgʻri tuzilganligi tekshiriladi. Ayrim kitoblarda ISBN bir nechta berilishi mumkin, bu holda shu davlat nashrining xalqaro raqami koʻrsatiladi.

Turkum (seriyali) nashrlarning Xalqaro standart raqami (ISSN — International standard serial number) ishlab chiqilgan va tasdikdangan. Standartlashtirish boʻyicha Xalqaro tashkilot bilan kelishilgan holda har bir turkumli nashr (uning har bir soni, jildi)ga beriladi, u ham raqamli koddan iborat, maʼlumotlarga mashinada ishlov berishda nashrlarning nomini aynan tenglashtirishga imkon beruvchi 8 rakamdan tashkil topadi.

Mac: ISSN 0235-9715.

ISBN va ISSN EHM yordamida mavjud va yangi olingan nashrlarni hisobga olishni oqilona tashkil etishga imkon beradi, bu, oʻz navbatida, buyurtmalar va ularning bajarilishi, kutubxonalarda kitob berilishini nazorat qilish sifatini oshiradi va h.k.; 3) kitob egasining belgisi; q. Ekslibris.

Hamroxon Mamatraimova.

Manbalar
Kitob bosish

Kitob bosish — boʻyoqni bosma formadan qogʻozga oʻtkazib, kitob, jurnal, gazeta va boshqa bosma mahsulotlari tayyorlanadigan ishlab chiqarish jarayonlari. "Kitob bosish" iborasi bosma kitob tayyorlash tarixi qaqida fikr yuritilganda ishlatiladi, zamonaviy Kitob bosishda esa poligrafiya termini ancha keng tarqalgan. Kitob bosishning oʻtmishdoshi ksilografik bosma boʻlib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga oʻyib qoʻyilardi. 11-asrdan boshlab Xitoyda kitobni qoʻlda koʻchirishdan bosish usuliga oʻtilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxminan 400 yil oʻtgandan soʻng Yevropada harf terish shrifti ixtiro qilindi. Oʻsha davrda bir vaqtning oʻzida bir necha mamlakatlar — Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir necha ustalar bitta muammo — bosma mashina yaratish ustida ish olib borishgan. Hozirgi vaqtda tarixchilar bu muammoni birinchi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytishadi. Metall shriftlarni matritsalarga quyish qurilmasi ixtiro qilingandan soʻng Yevropaning koʻpgina shaharlarida kitob bosib chiqarila boshlandi. 1464-yilda Rimda birinchi Kitob bosish stanogi oʻrnatildi. 1470-yillarga kelib Fransiya, Niderlandiya, Shveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib chiqarila boshlandi, Venetsiya, Nyurnberg Kitob bosish ishlari boʻyicha yirik markazga aylandi. 1500-yillarga kelib Yevropaning 250 shahrida bosmaxona boʻlgan. Bosmaxona ishlarining rivojlanishi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanishida muhim rol oʻynadi. 1600-yillarda birinchi gazeta, 1650-yillarda birinchi varaqa bosilib chikdi. Kitob bosishning keyingi rivojlanishiga litogʻrafiya (toshbosma) (1798) va tekis bosma mashinasi (1811) ning ixtiro qilinishi sabab boʻldi. 19-asr oʻrtalari — 20-asr boshlarida Kitob bosish korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma mashinalar ishlatila boshlandi.

Oʻzbekistonda bosma usul i bilan Kitob bosish 19-asr 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi shtabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar tashkil etilgandan soʻng Turkistonda birinchi bosma kitoblar chop etila boshlandi. 1870-yilda "Turkestanskiye vedomosti" va "Turkiston viloyatining gazetasi", 19-asr soʻnggi yillarida "Srednyaya Aziya", "Sredneaziatskiy vestnik" jur.lari, 1906-yilda "Taraqqiy" gazeta, 1913-yillarda "Oyina" jur., 1914-yillarda "Sadoi Turkiston", "Sadoi Fargona" gazetalari chop etildi. Boʻlardan tashqari, "Na-jot", "Turk eli", "Turon", "Ulug Turkiston", "Hurriyat" gazetalari, "Yurt", "Chayon" jur.lari chika boshlagan. Bosmaxonalarda gazeta va jurnallardan tashqari koʻpgina kitoblar rus va oʻzbek tillarida bosilib chiqa boshladi (yana qarang Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).

Manbalar
Kitob dunyosi

„Kitob dunyosi“ – axborot maʼlumot gazetasi. Toshkent shahrida oyda 2-marta oʻzbek va rus tillarida chiqadi. Muassislari: Oʻzbekiston Respublikasi matbuot va axborot agentligi, Oliy va Oʻrta maxsus taʼlim vazirligi, Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻrta maxsus, kasbhunar taʼlimi markazi. 1-soni 2001-yil 8 dekabrda nashr etilgan. „Kitob dunyosi“ oʻquvchilarni Oʻzbekiston kitob bozoridagi yangiliklardan xabardor etadi, mamlakat nashriyotlarida chop etilayotgan muhim kitob va risolalar toʻgʻrisidagi dolzarb maʼlumotlarni mutaxassis va kitobxonlarga tezkorlik bilan yetkazadi, kitoblarning qisqacha mazmuni bilan tanishtirib, tahlil etib boradi, ilgʻor noshirlik faoliyatini yoritadi, kitob hamda boshqa noshirlik mahsulotlarini reklama qiladi. Adadi 1500 (2002).

Manbalar
Kitob surxagi

Kitob surxagi, Surhaq, Gov surhag — xalq seleksiyasida chiqarilgan eng ertapishar xoʻraki uzum navi. Vatani—Markaziy Osiyo. Ekologik-geografik jihatdan Sharqiy guruh navlariga kiradi. Bargi oʻrtacha (oʻz. 15 sm, eni 15 sm), shakli dumaloq, 5 boʻlakli, oʻrtacha kertikli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 400—500 g, shakli konussimon, shingillari zich. Gʻujumlari yirik (ayrim yirik gujumlari 27 mm gacha), toʻq pushti rang. Etdor, sershira, poʻsti oʻrtacha qalinlikda, karsillaydi, gujumi tarkibida 15,5% qand bor, nordonligi 3,3 g/l. Har gʻujumida Z dona urugʻi bor. Tupi kuchli oʻsadi. Sovuqqa chidamsiz boʻlganligi sababli qishda koʻmish kerak. Kul va barg oʻrovchilaridan kam zararlanadi. Iyun oxiri — iyul boshlarida pishadi. Toshkent viloyatida kurtak yozishidan boshlab gʻujumlari toʻliq pishishi uchun 100 kun talab qilinadi (faol harorat yigʻindisi 2500° da). Koʻp zang qoldirib, yelpigʻichsimon shakl berib oʻstirilganda toklar yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 160—220 s/ga. Oʻzoq joylarga yuborishga chidamsiz. Gʻujumlari toʻliq pishgach, 8—12 kunda hosil yigʻishtirib olinadi, aks holda tashqi koʻrinishi va taʼmini yoʻqotadi. Surxondaryo, Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Oʻzbekistonda barcha viloyatlar uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

 
Uzum navlari
Kitob tumani

Kitob tumani — Oʻzbekiston Respublikasining Qashqadaryo viloyatidagi tuman. Viloyatning shimoli-sharqida. 1926-yil sentabrda tashkil etilgan. 1962-yil 24-dekabrda Shahrisabz tumani bilan birlashtirilgan. 1968-yil 25-dekabrda qayta tuzildi. Viloyatning Chiroqchi, Shahrisabz tumanlari, Samarqand viloyati va Tojikiston bilan chegaradosh. Maydoni 1,75 ming km². Aholisi 271,2 ming kishi (2022). Kitob tumanida 1 shahar (Kitob), 14 ta shaharcha (Alaqoʻyliq, Bektemir, Beshariq, Beshterak, Obikanda, Panji, Ko'sam, Rusqishloq, Sariosiyo, Sevaz, Varganza, Yakkatut, Yangiobod), 59 mahalla bor (2022). Markazi — Kitob shahri. Tuman hududidan Katta Oʻzbekiston trakti oʻtgan. Taxtaqoracha dovoni (balandligi 1788 m) esa respublika janubini shimoliy viloyatlar bilan bogʻlaydi.

Tabiati 
Hududining katta qismini shimoliy va sharqiy chegaralar boʻylab choʻzilgan baland Hisor va Zarafshon togʻlari (4000 m) egallagan. Baland togʻlar tuman hududini sovuq havo oqimidan toʻsib turgani uchun tuman iqlimi viloyatda eng moʻtadil. Oʻrtacha harorat yanvar da 0,8°, iyulniki 28°. Yiliga oʻrtacha 545 mm yogʻin tushadi. Yogʻinning 85% bahor va qish fasllariga toʻgʻri keladi. Tuman hududidan Qashqadaryoning irmoqlari — Kichikjar, Oqsuv, Jinnidaryo, Oqsaryo oqib oʻtadi. Tuprogʻi Shahrisabz-Kitob botigʻida tipik boʻz, daryo boʻyida allyuvial boʻz, togʻlarda qoʻngʻir tuproq. Efemer oʻsimliklar hamma joyda uchraydi. Suv boʻylarida qamish, yulgʻun oʻsadi. Togʻ yon bagʻirlarida archa, bodom, doʻlana, olma, tol, yongʻoq, pista, zarang daraxtlari va xilma-xil butalar oʻrmon hosil qilgan. Togʻ yon bagʻirlari chorva mollari uchun yozgi yaylov. Tulki, boʻri, chiyaboʻri, boʻrsiq, ayiq, qobon, togʻ echkisi, arhar; sudraluvchilar; kaklik, chil, bulbul va boshqa yashaydi.

Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbeklar; tojik, rus, tatar va boshqa ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 155 kishi. Shaharliklar 101,1 ming kishi, qishloq aholisi 170,1 ming kishi (2022).

Iqtisodiyoti 
Kitob tumani qadimdan muhim savdo yoʻllarining ustida joylashganligi va Samarqand, Buxoro hamda Shahrisabzga yaqinligi uchun dehqonchilik va hunarmandchilik rivojlangan hududlaridan biri boʻlgan. Tuman xoʻjaligining asosini dehqonchilik va chorvachilik tashkil qiladi. Qishloq xoʻjaligida sugʻoriladigan yerlar 8,3 ming ga, shu jumladan, 3 ming ga yerga don ekinlari, qolgan yerlarga sabzavot-poliz, kartoshka, yemxashak ekinlari ekiladi. 8.7 ming ga yaqin maydon bogʻ va tokzor. Chorvachilikda qoramol, qoʻy va echki boqiladi. Paxta tozalash va vino zavodlari faoliyat koʻrsatmoqda. Tumanda 95 umumiy taʼlim maktabi, 2 ta davlat ixtisoslashtirilga maktab internati, 3 kasb-hunar maktabi, stadion va tennis kort, suzish havzalari bor. Tuman tibbiyot birlashmasi, 6 ta oilaviy poliklinika, 6 ta oilaviy shifokorlik punkti, dorixonalar mavjud boʻlib, 2.5 mingga yaqin oliy va oʻrta maʼlumotli tibbiy xodim ishlaydi (2022). 1935-yildan „Kitob tongi“ tuman gazetasi chiqadi (adadi 1000). Tumanda Kitob balandtogʻ rasadxonalar majmuasi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston tumanlari
Qashqadaryo viloyati tumanlari
Kitoba

Kitoba — binolar bezagidagi yozuvli namoyon, lavha; koʻpincha peshtoq tepasi, bagdodi eshiklarning tepa qismiga, naqsh mujassamotining hoshiyasiga bitilgan yozuv katori, yozuvlar. Shuningdek, bir hikmat yoki tarix (sana), baʼzan ustalarning ism-shariflari ham bitilgan boʻladi.

Manbalar 

 

Arxitektura
Yozuv
Kitobiy dostonlar

Kitobiy dostonlar - yozma adabiyot taʼsirida yaratilgan xalq ogʻzaki poetik asarlari turi. Kitobiy dostonlarda oʻziga asos boʻlgan manbaga koʻra, romaniq yoki qahramonlik dostonlariga xos xususi-yat saqlangan boʻlishi mumkin. Unda dostonlarga xos boʻlgan jangovarlik xususiyati kamroq boʻlsada, oila va jamiyat ziddiyatlari bilan kelisha olmagan muhabbat mavzui asosiy oʻrinni egallaydi. Mas, "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Baxrom va Gulandom" dostonlarining xalq variantlari Navoiy asarlari asosida, "Vomiq va Oʻzro" yunon romanlari mavzui asosida yuzaga kelgan. Baʼzi Kitobiy dostonlar Aniq bir adabiy man-ba asosida emas, balki muayyan kitobiy syujetlar taʼsirida yaratilgan ("Sanobar", "Zevarxon" va boshqa dostonlar). "Oshiq Gʻarib", "Malikai Dilorom", "Tohir va Zuhra" kabi dostonlarda ogʻzaki hamda yozma adabiyotdagi turli shakllar, anʼanalar oʻzaro chatishib ketgan. Baxshilar, xalq dostonchilari ijrosidagi Kitobiy dostonlarda xalqning ishq-muhabbat, sadoqat, ezgulik va boshqa maʼnaviy-axloqiy fazilatlar haqidagi ilgʻor qarashlari, orzulari aks etadi (yana qarang Doston).

Ld..Razzoqov H., Mirzayev T. va boshqa, Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.

Manbalar
Kitobxon jamiyati

"KITOBXON" JAMIYATI — kitobsevarlarni birlashtirgan jamoatchilik tashkiloti. 1974-yilda Respublika kitobsevarlar koʻngilli jamiyati si-fatida tashkil etilgan. 1998-yilda alohida faoliyat olib borayotgan Toshkent shahri kitobsevarlar koʻngilli jamiyati bilan birlashtirilib, Respublika "K."j.ga aylantirildi; viloyatlarda uning boʻlimlari mavjud. "K."j.ning vazifasi xalqning kitob ishi va kitobxonlik, kitob nashri va taqsimoti sohasidagi madaniyatini oʻstirish, kitob fondlari va shaxsiy kitob toʻplamlaridan samarali foydalanish, maʼnaviyat va axloqiy asoslarni qaror toptirishga, tarixiy, milliy va umuminsoniy qadriyatlarni asrash va rivojlantirishga taʼsir etishdan iborat. Bu sohada muzeylar, istirohat boglari, shahar kitob savdosi birlashmasi, turli madaniyat markazlari bilan hamkorlik qiladi, turli tadbirlar (kitob koʻrgazmalari, adabiy-musiqiy uchrashuvlar, kechalar, tanlovlar, maʼruzalar) oʻtkazadi.

Ayni davrda mehribonlik uylari va boshqalarga xayriya yordami sifatida axrli tomonidan sovgʻa qilinadigan kitob fondi ("kitob banki")ni yigʻib bormoqda. Jamiyat qoshida "Haqiqat" munozara klubi faoliyat koʻrsatmokda.

Hamroxon Mamatraimova.

Manbalar
Kitoy madaniyati

Kitoy madaniyati – neolit davriga oid Baykalboʻyi arxeologik madaniyati (mil. av. 3-ming yillikning oxiri – 2-ming yillik). Ilk bor Kitoy daryosi boʻyida qabrlar topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qabrlardan qizil oxra sepib koʻmilgan odam suyaklari topilgan. Kitoy madaniyatida alohida boy qabrlarning paydo boʻlishi jamiyatda mulkiy tabaqalanish mavjud boʻlganini hamda patriarxal urugʻchilik tuzumi shakllanayotganligidan dalolat beradi.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Kitoy yalang qoyalari

Kitoy yalang qoyalari - Sharqiy Sayandagi togʻ tizmasi. Kitoy daryosi bilan Urik, Onot va Malaya Belaya (Angara havzasi) daryolari orali gʻida. Oʻz. 180 km. Balandligi 2200–2500 m, eng baland joyi — Ospin Toleʼsi togʻi (3215 m). Gneys, kristalli slanets va ohaktosh, granit, ayrim joylar kaynozoy bazaltlaridan tarkib topgan. Alp relyef shakllari uchraydi. Yon bagʻirlari kedroq qaragʻay va tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oltin, asbest konlari bor.

Manbalar
Buster Keaton

Joseph Frank "Buster" Keaton (1896.4.10, baʼzi maʼ-lumotlarga koʻra 1895—1966.1.2) — mashhur amerika komik aktyori va kinorej. "Uch davr", "Bizning mehmondoʻstligimiz", "Sherlok-kichkina", "General" kabi komediya — filmlarda oʻynab (rej. ham oʻzi) dunyoga tanildi. U ekranda "hech qachon kulmaydigan", harakatsiz, sovuqqon, ehtirossiz inson niqobini yaratdi va kino sanʼatida oʻziga xos uslub bilan tanildi. Filmlarining asosiy mavzusi — Keaton qahramonining bu adovatli dunyoda yolgʻizligidir. "Bester Kiton tarixi" nomli montajli film (maslahatchi oʻzi boʻlgan, 1957) muvaffaqiyatidan soʻng u (oʻzoq tanaffusdan keyin) yana kinoga qaytdi va "Bu telba, telba, telba dunyo" (1963), "Forumga borishdagi kulgili voqealar" (1966) filmlarida suratga tushdi. "Oskar" mukofotining laureati (1959).

Manbalar 

 

1896-yilda tugʻilganlar
4-oktyabrda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
1-fevralda vafot etganlar
Amerikalik erkak televideniye aktyorlari
Amerikalik erkak aktyorlar
Kitsimon delfinlar

Kitsimon delfinlar (Lissodelphis) — delfinlar oilasining bitta urugi. Oʻz. 2,5 m gacha. Boshidagi yogʻ yostiqchasi past, tumshugʻi ingichka. Orqa soʻzgichi boʻlmaydi, dum qismi ingichkalashgan. 2 turi: shim. Kitsimon delfinlar (L. borealis) — Tinch okeanning shim. qismida, jumladan, Oʻzoq Sharq dengizlarida, jan. Kitsimon delfinlar (L. peroni) — Janubiy yarim sharning moʻʼtadil iqlimidan Antarktikagacha boʻlgan okean va dengizlarda tarqalgan.

Manbalar
Kitsimonlar

Kitsimonlar () — suvda yashaydigan sut emizuvchilar turkumi, 100 ga yaqin turi bor. Uzoq Sharq va Shimoliy dengizlarda 6 oilasiga mansub 21 turi uchraydi. Boʻyi 1,2 m dan (dengiz choʻchqasi) 33 m gacha (koʻk kit). Kitsimonlar turkumiga moʻylovli kitlar, delfinlar, kashalotlar kiradi. Tuzilishi va hayoti suv muhitiga moslashgan. Orqa oyogʻi boʻlmaydi, oldingisi boshqaruv vazifasini bajaradigan kurakka aylangan. Terisi yalangʻoch, shilimshiq modda bilan qoplangan. Dum soʻzgichlari ikki boʻlakdan iborat. Kitsimonlar nafas olish uchun suv betiga suzib chiqib, oʻpkasini havo bilan toʻldirib oladi. Boshi ustiga oʻrnashgan tashqi burun teshiklarida ochilib yopilib turadigan qopqoqlar bor. Burun teshigidan suv aralash havo favvora boʻlib otilib turadi. Boʻgʻozlik davri bir yil. Ogʻirligi 1-3 tonna keluvchi 1 ta bola tugʻadi. Bolasi 4—8 oy onasini emadi. 3 yoshida voyaga yetadi. Kitsimonlar 200 metrgacha chuqurlikka shoʻngʻiydi. Mollyuskalar, qisqichbaqalar va boshqa umurtqasiz hayvonlar, baliqlar bilan oziqlanadi. Suv ostida bir soat va undan ortiq tura oladi. Kitsimonlar tishsiz (moʻylovli) va tishli kitlar kenja turkumiga boʻlinadi. Kaspiy va Orol dengizidan tashqari barcha dengiz va okeanlarda, tropikdagi yirik daryolarda uchraydi. Kitsimonlarning iqtisodiy ahamiyati katta. Yogʻidan glitserin, margarin va sovun tayyorlashda foydalaniladi; goʻshtidan konserva tayyorlanadi; suyagidan talqon qilinadi, jigarida vitamin A koʻp boʻladi. Koʻpchilik turlarining soni keskin kamayib ketganligi sababli ovlash man etilgan. 18 turi va 1 kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Kitlar juda xilma-xil boʻladi. Olimlar ularni tishli kitlar va mo'ylovli kitlar guruhiga boʻlishgan. Tishli kitlarning eng yirigi kashalot dir. Uzunligi 15-20 metr keladigan bu kit kalmarlarni juda yaxshi koʻrib yeydi. Ularning ortidan quvib, suv ostiga bir kilometrgacha tushishi va suv yuziga chiqmay bir, xatto ikki soatgacha yurishi mumkin — kashalotning oʻpkasi shunchalik katta boʻladi. Bundan tashqari, uning oʻng tomonidagi burun teshigi berkilib, havo gʻamlab turuvchi katta xaltachaga aylangan.

Shimoliy dengizlarda beluxa va narval deb ataluvchi tishli kitlar juda koʻp uchraydi. Qirgʻoq yaqinida beluxalar toʻdasi paydo boʻlganda hech qanday tovushga qiyoslab boʻlmaydigan oʻkirishlari eshitilib turadi. Narvalning tishlari yaxshi rivojlanmagan, lekin ulardan bittasi uzun shoxdek oldinga chiqib turadi. Beluxa va narvallarning delfinga oʻxshash joyi kop, ularning hammasi baliqlar bialn ovqatlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Kitchener

Kitchener — Kanadaning jan. qismidagi shahar, Ontario provinsiyasida, Grand-River daryosi vodiysida. Aholisi 421,8 ming kishi (2000, shahar atrofi bilan). Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, metallsozlik, koʻn-teri, toʻqimachilik, elektronika sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Kifara

Kifara, kitara (yun. kithara) — yunonlarning lira (qad. Sharkdagi chang)ta oʻxshash, torli-tirnama musiqa sozi. Dastlab torlari 4 ta boʻlib, keyinchalik 7—18 tagacha yetgan. K. yakka hamda joʻrnavoz soz sifatida ishlatilgan. Yunon adabiyoti va tasviriy sanʼatida K. — Appollonnchng doimiy yoʻldoshi, yaʼni asosiy belgisi boʻlgan. Milodiy 1-asrlarga oid Turon moddiy yodgorliklari (qad. Xorazm, Dalvarzintepa, Panjikent va boshqa joylardan topilgan xaykalchalarda tasviri uchraydi. Gitara, sitra kabi musiqa sozlarining nomlari K. soʻzidan kelib chiqqan.

Manbalar
Kifoz

Kifoz (yun. kyphosis — qiyshayish) — q. Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi.Umurtqa pog'onasining ko‘krak va dumg‘aza qismidagi egilishlari hisoblanadi

Manbalar
Kichik ayiq

Kichik ayiq, Kichik Yetti Ogʻayni, Kichik Yetti Qaroqchi (lot. ) — Shimoliy qutb yaqinidagi yulduz turkumi. Sefey, Jirafa va Ajdar yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning yettita yorugʻ yulduzi (Kichik ayiqning a si) — Qutb yulduzi Shimoliy qutbdan G jan.da joylashgan. Kichik ayiq yil boʻyi koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Kichik asad

Kichik asad — osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Katta Aysh, Silovsin va Asad yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Uning 3 ta eng yorugʻ yulduzi 4—kattalikda. Koʻzda, kishda va bahorda koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Kichik Bolxon togʻlari

Kichik Bolxon togʻlari - Kopetdogʻning gʻarbiy chekkasi bilan Katta Bolxon togʻlari orasidagi past togʻli koʻtarilma. Katta Bolxon togʻlarining jan.da. Shim.-sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan antiklinal burma. Balandligi 777 m gacha. Oʻz. 30 km ga yaqin. Ohaktosh va mergeldan tashkil topgan. Shimoliy yon bagʻri tik va qisqa, ayrim joylarida 200 m ga yetadigan qoyalar uchraydi. Janubiy yon bagʻri ancha qiya. Yon bagʻirlari shuvokli va shuvoq-shoʻrali choʻldan iborat. Doimiy oqar suvlar yoʻq.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Kichik juz

Kichik juz — uch yirik qabilaviy birlashma (boyuli, alimuli, jetiuru) dan iborat xonlik (16-asr). Boyuli birlashmasini Nurali sulton (1748—86), Alimuli birlashmasini Abulxayrxon(18-asrning 20-yillari — 1748), Jetiuruni Tavkaxon boshqargan. Kichik juz hududi Ural, Tobol daryolaridan Sirdaryoning quyi oqimlarigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan. Jan.da Oʻrta Osiyo davlatlari va qozoq, qoraqalpoq yerlari, Gʻarbda Kaspiy dengizi, shim. da Astraxon, Saratov, Orenburg gubernyalari bilan chegaralangan. Abulxayrxon oʻldirilgach, Kichik juz uning ugillari Nurali va Botir tomonidan boshqarildi. Kichik juz yerida vaqti-vaqti bilan xonliklar, baʼzan turli urugʻlarni oʻz ichiga olgan bir necha xonliklar tashkil topgan. 1785-yildan boshlab yana uch xonlikka boʻlingan. Ularni Erali (1790—94), Eshim (1795—97), Abulxayrxonning oʻgʻli Ayshuvoq sulton (1798—1805) lar boshqargan. Undan keyingi xon Jontoʻra 1824-yil oʻldirilgach, Kichik juz tugatildi. Kichik juz hududlarida qoramollarni yil boʻyi yemxashak bilan taʼminlay oladigan qishlov va yaylovlar boʻlgan. Qishki yaylovlar Sirdaryo bilan Ural daryolari etagida, Irgʻiz va Toʻrgʻay daryolarining quyilish joylarida, Som va Barsuq choʻllarida, yozgi yaylovlar esa Ural daryosining irmoklari boʻyicha Tobol qirlarida, Mugʻojar togʻlarida joylashgan. Kichik juz koʻchmanchi qabilalari dushman hujumini birgalikda qaytarar, harbiy yurishlarga ham birgalikda chiqar edilar. 19-asr oʻrtalarida Kichik juz aholisiningsoni 1 mln.gayetgan. "1844 i. Orenburg oʻlkasi qirgʻizlarini boshqaruv boʻyicha nizom" ga binoan, Kichik juz yerlari Rossiya imperiyasi hududlariga qoʻshib olindi.

Manbalar
Kichik Zond orollari

Kichik zond orollari - Malay arxipelagining jan. qismi, asosan, Indoneziya tarkibida. Bali, Flores, Banda, Savu, Timor dengizlari va Hind okeani suvlari oʻrab turadi. Maydoni 128 ming km². 1300 km uzunlikdagi orollar zanjiridan iborat. Relyefi togʻli, vulkan koʻp (eng baland joyi 3726 m, Rinjani vulkani). Iqlimi subekvatorial mussonli iqlim. Barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Sholi ekiladi, baliq ovlanadi.

Yana qarang 

 Katta Zond orollari

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Kichik it

Kichik it (lot. ) - ekvatorial yulduz turkumi. Javzo, Yakkashoh, Gidra va Saraton yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Eng yorugʻ yulduz (Kichik itning a si) 0,5 kattalikdagi Protsion yulduzidir. Kuz, qish va bahor boshida koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Kichik Kavkaz

Kichik kavkaz — Zakavkazyedagi togʻ sistemasi. Old Osiyo togʻligining oʻrta qismini shim., shim.-sharqdan oʻrab turadi. K.K.ga Mesxeti, Trialeti, Somxet, Bazumi, Tambak, Murgoʻz, Shoxdogʻ, Murovdogʻ va Qorabogʻ tizmalari va ular orasidagi vodiylar kiradi. Surami tizmasi K.K.ni Katta [[Kavkaz bilan tutashtiradi. K.K. gʻarbda Kolxida pasttekisligi bilan sharqda Koʻra-Araqs pasttekisligi orasida. Mezozoy va uchlamchi davr choʻkindi vulkanik va introʻziv jinslardan tashkil topgan. Oʻz. 600 km. Balandligi 3724 m gacha (Gamish togʻi). (Yana q. [[Kavkaz).

Manbalar