MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qosim Yoqubov

Qosim Beshimovich Yoqubov (1911-yil 15-oktyabr, Qoʻqon — 1954-yil 9-noyabr, Fargʻona) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kichik leytenant. Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944), 1323-oʻqchi polki (Markaziy front, 61-armiyaning 415-oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri yordamchisi boʻlib xizmat qilgan.

Tarjimai holi 
Qosim Yoqubov 1911-yil 2 (15) oktyabrda Oʻzbekistonning hozirgi Fargʻona viloyati Qoʻqon shahrida dehqonlar oilasida dunyoga kelgan. Millati oʻzbek. 1942-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi (bolsheviklar) aʼzosi. 7 sinfni tamomlagan. Zavodda ishlagan. 1942-yil oktyabrdan Sovet Armiyasida xizmat qilgan.

1943-yil 27-sentyabrda vzvod komandirining yordamchisi kichik serjant Qosim Yoqubov xizmat qilgan Markaziy frontning 61-armiyasidan 415-oʻq diviziyasining 1323-oʻqchi polki Ilon fermasi (Repkinskiy, Chernigov viloyatining tumani) hududida Dnepr daryosiga yaqinlashgan. Kichik serjant otryadi qo‘lbola vositalar bilan daryoni kesib oʻta boshlagan. Kesib oʻtish paytida qoʻmondon yaralangan. Yoqubov vzvod qoʻmondonligini olgan. Dushman tomonidan miltiq va pulemyotning kuchli oʻqlari ostida askarlar Dneprning oʻng qirgʻogʻiga yetib kelishgan va koʻpriklar boshini egallab olishgan. Uch kun davom etgan janglarda Yoqubov qo‘mondonligidagi vzvod dushmanning 17 ta qarshi hujumini qaytargan va qo‘lga kiritilgan platsdarmni egallab olgan. Yoqubovning jangda koʻrsatgan mohir rahbarligi tufayli arzimas yo‘qotishlar bo‘lgan.

Qosim Yoqubov 1944-yilda kichik leytenant kurslarini tugatgan. 1947-yilda yengil sanoat texnikumini, 1949-yilda respublika yengil sanoat yetakchi ishchilari maktabini tamomlagan. Qosim Yoqubov urushdan keyin Fargʻonada maʼmuriy xoʻjalik ishlarida ishlagan.

Qosim Yoqubov 1954-yil 9-noyabrda vafot etgan.

Mukofot va unvonlari 
Yoqubov 1943-yil Chernigov viloyati Repki rayonida Dneprni kechib oʻtib, platsdarmni egallash uchun boʻlgan jangda jasorat koʻrsatgani uchun Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor boʻlgan (1944). SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoniga koʻra (№ 2951) „jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari“, „nemis bosqinchilariga qarshi kurash, frontidagi qo‘mondonlik va bir vaqtning o‘zida ko‘rsatgan jasorati va qahramonligi“ uchun kichik serjant Yoqubov Qosim Beshimovichga Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali berilgan.

Xotirasi 
Fargʻona shahri koʻchalaridan biriga Yoqubov nomi qoʻyilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Gʻulom Yoqubov

Yoqubov Gʻulom (1915-yil 15-may, hozirgi Asaka tumani — 1944-yil 24-iyul, Mogilyov viloyati, Belarus) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, kapitan. 1942-yildan frontda xizmat qilgan. 556-oʻqchi polkining (1-Belarus fronti 3-armiyaning 169-oʻqchi diviziyasi) kapitani. Yoqubov rahbarlik qilgan rota Ludchitsi qishlogʻida dushman ichkarisiga yorib kirib katta jasorat koʻrsatgan. 1945-yil Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (vafotidan soʻng).

Biografiyasi 
Gʻulom Yoqubov 1915-yil 15-sentyabrda O‘zbekiston Respublikasi Andijon viloyatining Asaka tumanidagi Mirzaobod qishlog‘ida dehqon oilasida tug‘ilgan. Millati oʻzbek. Maktabda 6 sinfni tamomlagan. Kuybishev nomidagi kolxozda ishlagan.

Gʻulom Yoqubov 1937 — 1939-yillarda Sovet Armiyasi saflarida xizmat qilgan. Keyinchalik zahiraga o‘tkazilgandan so‘ng „Savay“ sovxozi direktorining o‘rinbosari bo‘lib faoliyat yuritgan.

Gʻulom Yoqubov 1941-yilda yana armiyaga chaqirilgan. Oʻsha yili u qoʻmondonlik tarkibini takomillashtirish kurslarini tamomlagan. Yoqubov 1942-yil sentyabrda 169-oʻqchi diviziyasining 556-oʻqchi polkiga qoʻshilgan va avtomatchilar rotasida vzvod komandiri etib tayinlangan. 1943-yildan Sovet Ittifoqi Kommunistik Partiyasi (bolsheviklar) safiga qoʻshilgan. 1944-yilning yoziga kelib kapitan Yoqubov 556-piyoda polkining pulyemyotchilar guruhiga qoʻmondonlik qilgan. Belarusni ozod qilish uchun olib borilgan janglarda qatnashgan va uning jasorati ajralib turgan.

1944-yil 24-iyunga o‘tar kechasi kapitan Yoqubovning pulyemyotchilaridan iborat bo‘lgan rotasi Ludchitsi qishlog‘i (Mogilyov viloyati, Bixov tumani) yaqinida, balandligi 150,9 bo‘lgan dushman mudofaasi chuqurligiga bostirib kirgan. Zarba dushmanni chalgʻitgan paytda polkning qolgan kuchlari boshqa sektorni yorib kirishgan. 20 soatlik jang davomida kapitan Yoqubov jangchilari dushman kuchlarining 40 dan ortiq hujumlarini qaytarishiga qaramay, katta yoʻqotishlarga duch kelgan. Rota koʻp talofat koʻrganiga qaramay, egallangan marrani saqlab qolgan. Kapitan Yoqubov ushbu jangda halok bo‘lgan. U Ludchitsi qishlogʻi yaqinidagi jang maydoniga dafn etilgan.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1945-yil 24-martdagi farmoni bilan nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontida qo‘mondonlikning jangovar topshiriqlarini namunali bajargani hamda bir vaqtning o‘zida ko‘rsatilgan jasorat va qahramonlik uchun kapitan Yoqubov Gʻulomga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan.

Xotirasi 
Andijon viloyatining Asaka (1937 — 1991-yillarda — Leninsk) va Andijon shaharlarida Gʻulom Yoqubovning byustlari o‘rnatilgan. Minsk, Asaka va Bixov koʻchalari uning ismi bilan nomlangan. Asaka shahridagi 25-maktabga G‘ulom Yoqubov nomi berilgan.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1915-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
15-mayda tugʻilganlar
24-iyulda vafot etganlar
Gʻulomjon Yoqubov

Gʻulomiddin Toshpoʻlatovich Yoqubov (1950.1.3, Toshkent hozirda 73 yosh-2023) – xonanda, aktyor, Oʻzbekiston (1987) va Qoraqalpogʻiston (1991) xalq artisti. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1973). Jizzax musiqali drama teatrida (1973—74), Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1967—68 va 1974-yildan) da yakkaxon xonanda. Kuchli, jarangdor va yoqimli ovozga ega. Ijrochilik uslubi emotsional koʻtarinki ruhi bilan ajralib turadi. Repertuari muhabbat, goʻzallik, Vatan mavzuidagi, shuningdek, raqsbop qoʻshiq va ashulalardan iborat. Sozanda va bastakor A. Ismoilov bilan hamkorlikda yaratgan qoʻshiklari ommaviylashgan: „Zilola“, „Sen oʻzing“, „Qaraysan“, „Oshiqnoma“ va b. Repertuaridan turli xalqlar (ozarbayjon, eron, turk, hind, uygʻur va b.) qoʻshiqlari, shuningdek, „Segoh“, „Dugoh“, Gʻ. Yoqubov ommaviy sahnada. „Guluzorim“, „Feruz“ kabi oʻzbek mumtoz ashulalar oʻrin olgan. 1990-yillardan boshlab kompozitor A. Rasulov bilan hamkorlikda zamonaviy estrada qoʻshiqchiligi uslubida ijod etmoqda: „Dilorom“, „Begoyim“, „Qomat“, „Ketolmaysan“, „Elim deb“, „Xush kelding, muborak sarvarim Navroʻz“ va b. Baʼzi qoʻshiqlar kuylarini Yo. oʻzi yaratgan: „Muhabbat“, „Unutilmasin“, „Majnuntol“, „Oʻylasam“, „Sening kulishlaring“, „Parvardigor asrasin“, „Bir qarasam“ va b. „Majnuntol“ gramplastinkasi „Melodiya“ gramyozuv firmasining „Oltin disk“ mukofotiga sazovor boʻlgan (1985). „Doʻstlik“ (1996), „Elyurt hurmati“ (1999) ordenlari bilan mukofotlangan.

Filmografiya

Film

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Homil Yoqubov

Yoqubov Homil Islomovich (1907.14.9 — Toshkent — 1998.3.2) — adabiyotshunos, adabiy tanqidchi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), filol. fanlari doktori (1967), professor (1970). Leningrad davlat pedagogika institutida  oʻqigan (1926—27), Oʻrta Osiyo Rejalashtirishiqtisod institutini tugatgan (1932). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida  ilmiy xodim, direktor oʻrinbosari, boʻlim boshligʻi, professormaslahatchi (1934—97). Shuningdek, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1934—35; 1944—45), Toshkent kechki pedagogika instituti(1939—42) hamda Oʻrta Osiyo davlat universitetida dare bergan (194851; 195659). Yo.ning adabiytanqidchilik faoliyati 30-yillardan boshlangan. "Hamid Olimjonning ijodiy yoʻli" (1936), "Zahiriddin Muhammad Bobur. (1940), "A. Qahhor novellalari" (1946), "Gʻafur Gʻulom". (1959), "Oybek" (1959), "Adibning mahorati" (1966) kabi maqola va monografiyalari oʻzbek mumtoz va zamonaviy adabiyotining muhim masalalariga bagʻishlangan. Maktablar uchun adabiyot darsliklari, xrestomatiya va oʻquv dasturlarini tuzish va nashr ettirishda faol qatnashgan. Yo.ning bevosita ilmiy rahbarligi va ishtirokida hozirgi zamon oʻzbek adabiyoti tarixiga oid 2 jildli (1961 — 62) va ruscha nashri — 1 jildli (M., 1967) ocherklar toʻplamlari hamda hozirgi oʻzbek adabiyotining koʻp jildli tarixlari nashr etilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1970). Ac: Gʻoyaviylik va mahorat, T., 1966; Saylanma, 12j., T., 198384; Choʻlpon va Navoiy, T., 1998.

Adabiyot 
 Imomov B., Homil Yoqubov [Adabiy portret], T., 1978.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Adabiyotshunoslar
Gulsara Yoqubova

Gulsara Yoqubova (1937.15.4, Urganch) — Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). Bolalikdan xorazm lapar, qoʻshiq va raqslarini ijro etib, turli koʻrik-tanlovlarda, shu jumladan 6 Jahon yoshlari festivalida qatnashgan (1957, Moskva). Oʻzbek davlat filarmoniyasi qoshidagi Xorazm ashula va raqs ansamblining yakkaxon xonandasi (1957—59), Muqimiy teatrida xor xonandasi va aktrisa (1959—68), "Lazgi" ansamblida yakkaxon xonanda (1968y.dan) va uning direktori (1994-yildan). Sahnada Salomat ("Toshbolta oshiq"), Jonsuluv ("Jon qizlar"), Shakaroy ("Ishking bilan") kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan asosan xorazm lapar va qoʻshiklari, shuningdek, oʻzbek bastakorlari asarlari oʻrin olgan: "Boboyjonim" (A. Otajonov), "Yoshlar valsi", "Militsioner yorim bor", "Dalalar soʻlimsoʻlim" (M. Mirzayev), "Xiva dilbari" (M. Yusupov), "Omonomona geddik" (R. Kurbonov) va b. Gulsara Yoqubova Arka momo rolida ("Arka momoning niyat kitobi" musiqiy tomoshasi).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Yoqut

Yoqut — mineral, tarkibida oz miqdorda (2% gacha) xrom ionlari (СгЗ+) boʻlgan korund (A12O3)ning qizil rangli turi. Rangi och pushtidan toʻq qizilgacha. Birinchi toifali qimmatbaho toshlar turkumiga mansub. Shimoliy Myanmaning yoqut konlari qadimdan maʼlum boʻlib, Oʻrta Osiyo va Yevropaga ham shu yerdan keltirilgan. Badaxshondagi yoqut koni juda mashhur boʻlgan. 18asrda Oʻrta va Janubiy Uraldagi sochmalarda ham topilgan. Eng katta konlari Myanma, Tailand, Shri Lankada. Yoqutning yirik shaffof xillari sunʼiy yoʻl bilan olinadi. Sunʼiy yoqut soat mexanizmlari, kvant elektronikasi hamda zargarlikda ishlatiladi.

Manbalar 

Minerallar
Zargarlik
Yoqut Hamaviy

Yoqut Hamaviy (toʻliq nasabi Yokut Abu Abdulloh Shahobiddin Yoqub ibn Abdulloh ar-Rumiy al-Hamaviy) (1179, Kichik Osiyo — 1229.20.8, Halab) — mashhur sayyoh, geograf, adib, tarixchi. Bolalik chogʻida asir olingan. Uni bagʻdodlik savdogar Asqar alHamaviy Suriyaning Hama (Hamot) sh.da sotib olgan va qullarga xos ismlardan Yoqut ismini berib, Hamaviy nisbasi bilan atagan. Yo. H. savod chiqargach, xoʻjasining tijorat ishlarini tartibga solib turgan. Keyinroq savdo ishlari bilan xoʻjasiga hamrohlik qilib koʻp mamlakatlarni kezgan. 20 yoshida qullikdan ozod qilingach, Bagʻdod sh.ga borib, ilm oʻrganishni davom ettirgan. Xorijiylarga maslakdosh boʻlgan. 13-asr boshida Xurosonning Marv sh.da yashagan. 1213-yil safarga chiqib, 16 yil davomida Suriya, Falastin, Misr, Arabiston ya. o. janubi, Iroq, Eron, hozirgi Afgʻoniston, Movarounnahrda boʻlib, geogr., tarix, filol., etn.ga oid maʼlumotlar toʻpladi. Manbalardan Yo. H.ning qariyb oʻnta asarining nomi maʼlum. Shulardan 1224-yil yozib tugatgan 14 jildli toponimik asari "Muʼjam ulbuldon" ("Mamlakatlar lugʻati")da Fargʻona vodiysi shahar va qishloqlariga oid maʼlumotlar ham bor. 7 jildli "Muʼjam uludabo" ("Adiblar lugʻati") biografik asarida 7—13-asr boshigacha yashagan va arab tilida ijod qilgan qariyb 1100 adib va olimlar haqida maʼlumot jamlagan. Asarda, jumladan, Oʻrta Osiyoning Xorazm, Buxoro, Marv, Axsikat, Samarqand, Fargʻona, Forob kabi shahar va viloyatlaridan chiqqan olimlar (Abulvafo Muhammad Axsikatiy, Abu Rashod Ahmad Axsikatiy, Abu Nasr Forobiy, MansurashShoshiy, Abulhasan Oʻzgandiy va b.)ning nomi zikr qilingan. "Muʼjam uludabo"da muallif buxorolik Ifriqiy ijodidan bahramand boʻlganligini taʼkidlagan. Bu ikki yirik asar qoʻlyozmasi bizgacha yetib kelgan, ular Yevropa va Yaqin Sharq mamlakatlari kutubxonalarida saqlanmoqda. Yo. H. asarlari 13-asrgacha boʻlgan davr geogr.si, adabiyoti, tili, tarixini oʻrganishda muhim manba sanaladi.

Adabiyot 
 Krachkovskiy I. Yu.., Izb. Soch., 4 t., M.—L., 1957, S. 33042; Hikmatullayev H., Shoislomov Sh., Yoqut Hamaviy (Hayoti, ijodi va sayohati), T., 1965; Sb. materiali iz istorii Sredney i Sentralnoy Azii XXIX vv., T., 1988.

Manbalar 

Sayyohlar
Yogʻ bezlari

Yogʻ bezlari — qushlar, sut emizuvchi hayvonlar va odamlar terisining yogʻ chiqaradigan bezlari. Oddiy alveolyar bezlarga kiradi, yogʻ chiqarish yoʻllari soch (jun) xaltalariga ochiladi. Kuniga qariyb 20 g yogʻ chiqaradi. Yogʻ bezlarining mahsuli (teri yogʻi) terini yupqa qatlam kabi qoplab, uni qurib qolishdan saqlaydi. Qoʻloyoq kaftida Yo. b. yoʻq. Balogʻatga (voyaga) yetish davrida Yo. b. zoʻr berib ishlaydi. Odamda Yo. b. kasalliklaridan ateroma va husnbuzar koʻproq uchraydi.

Manbalar 

Anatomiya
Yogʻ bosish

Yogʻ bosish, semirib ketish — organizm toʻqimalarida, asosan teri ostidagi yogʻ kletchatkasida, shuningdek, qorin boʻshligʻida ortiqcha yogʻ (koʻproq charvi) yigʻilishi. Gavda vaznining ancha ortganligi organizmda suv toʻplanishiga aloqador boʻlmasa, deyarli hamisha Yogʻ bosishdan darak beradi. Yogʻ bosishda koʻpincha organizmga zoʻr keladi: yurak ishi, qon aylanishi qiyinlashadi, kishi halloslaydi, tez charchaydi, ish qobiliyati va infeksion kasalliklarga chidamliligi kamayadi, ateroskleroz va b. baʼzi kasalliklar paydo boʻlishiga imkon tugʻiladi. Bunda kishi organizmi ehtiyoji (sarf qiladigan energiyasi)ga nisbatan ortiq ovqatni oʻzlashtiradi. Ammo koʻp kishilar koʻp ovqat yeyish bilan birga, ularda energiya ham koʻp sarflanadi, moddalar almashinu vi kuchli boʻladi, ularni yogʻ bosmaydi. Moddalar almashinuvi susayganda ham yogʻ bosishi mumkin. Ovqat koʻp yeyilganda Yogʻ bosish ichki sekretsiya bezlari bilan nerv sistemasining holatiga ancha bogʻliq. Yogʻ bosish moddalar almashinuvi buzilishidan kelib chiqadigan turli kasalliklar (podagra, diabet va h. k.) bilan birga, jinsiy bezlar faoliyati susaygan davrda koʻproq kuzatiladi. Har qanday jismoniy ish energiya sarfini oshiradi va moddalar almashinuvini kuchaytiradi. Yogʻ bosishning oldini olish uchun badan tarbiya bilan shugʻullanish, piyoda yurish, jismoniy ish qilish, ayni vaqtda ovqatni kamroq (toʻymasdan) yeyish kerak. Oson hazm boʻladigan uglevodlar (oq non, xamir ovqatlar, kartoshka, qandshakar, asal, murabbo va sh. k.) ayniqsa kam isteʼmol qilinishi lozim. Suvni ham kamroq ichish, spirtli ichimliklarni mutlaqo ichmaslik zarur. Haddan tashqari semirib ketgan kishilarga parhez ovqatlar buyuriladi. Asosan sabzavot, oshkoʻk, shirasi kam mevalar isteʼmol qilinadi. Bemor vrach nazorati ostida davolanadi. 7—9 kunda bir kun nuqul olma (1500 g) yeyiladi yoki faqat sut (5 stakan) ichiladi, yoki bir kun 3 mahal shirguruch va 800—1000 g olma yeyiladi, yoki shirasi kam meva bilan sabzavot (1500 g) 4—5 mahal isteʼmol qilinadi. Yogʻ bosish ga davo qilishda davolash badan tarbiyasi va fizioterapiya tadbirlari (suv, massaj)ning ahamiyati katta.

Manbalar
Yogʻ olish usullari

Yogʻ olish usullari — chigit, loviya, soya, zigʻir, kunjut, yongʻoq, kungaboqar, zaytun, maxsar va b. magʻzidan yogʻ olish. Sanoatda, asosan, presslash (ezish) va ekstraksiya (siqish) usulidan foydalaniladi. Ilgari yogʻ faqat juvozda, keyinchalik sanoatda oddiy gidravlik presslarda olingan. Yogʻ zdlari ekstraksiya batareyalari va uzluksiz ishlaydigan avtomat shnekli presslar bilan jihozlangan. Magʻzdan yogʻ ikki bosqichda olinadi. Birinchi bosqich — magʻzni presslash yoki ekstraksiyaga tayyorlash. Bunda magʻz turli aralashmalardan (chigit esa mayda tuklaridan ham), qobigʻidan ajratiladi va maxsus joʻvalash (valsovka) stanogida eziladi. Ikkinchi bosqich — presslash yoki ekstraksiyalash. Presslash usulida ezilgan magʻz bugʻli isitkichdan oʻtkazilib, shnekli presslarda eziladi. Pressdan chiqqan kunjarada 4% dan 5% gacha yogʻ qoladi. Magʻzdan ajralgan yogʻ filtrdan oʻtkaziladi. Ayrim zdlarda yogʻ oldin ezilgan magʻzni maxsus apparat—forchanda qizdirib, shnekli pressda siqib olinadi. Ekstraksiya usulidayogʻ shnekli pressdan chiqqan massadan ekstraktorlarda erituvchi (benzin yoki dixloretan) taʼsir ettirib olinadi. Ekstraksiyalangan yogʻ distillanadi va tozalanadi. Presslab olingan yogʻ oziqovqat sanoatida, ekstraksiyalab olingani texnikada ishlatiladi.

Manbalar
Yogʻdu

Yogʻdu — kinostudiya. 1994-yil tashkil topgan. Tashkilotchisi va badiiy rahbari — Isamat Ergashev. "Tilla bola", (1995, rejissyor I. Ergashev), "Chapani Raj Kapurginam" (1998, rejissyor D. Abdullayev) kabi filmlar suratga olingan.

Manbalar
Yogʻin oʻlchagich

Yogʻin oʻlchagich — atmosfera yogʻinlari (yomgʻir, qor, doʻl) miqdorini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Eng keng tarqalgan xili (V. D. Tretyakov Yo. oʻ.i) yogʻin yigʻiladigan chelaksimon idish (yogʻin tushadigan yuza 200 sm2, balandligi 40.sm) va maxsus himoya qurilmasi (chelak atrofiga mahkamlangan plastinalar)dan iborat. Yo. oʻ. yerdan taxminan 2 m balandlikda idish yuzasi qatʼiy gorizontal turadigan qilib oʻrnatiladi. Yogʻin miqsori oʻlchov stakani yordamida oʻlchanadi. Oʻlchov birligi — mm. Qattiq yogʻinlar — qor, doʻl erib suvga aylanganidan soʻng oʻlchanadi.

Manbalar
Yogʻinlar

Yogʻinlar — 1) atmosfera (bulutlar yoki havo)dan Yer (yoki suv) yuziga tushadigan suyuq yoki qattiq holatdagi suv. Yo. bulutlardan yomgʻir, qor, doʻl va muz zarralari koʻrinishida, havo qatlamidan shudring hamda qirov shaklida tushadi. Yogʻin miqsori tushgan Yo.ning holatidagi qatlami qalinligini (mm) oʻlchab aniqlanadi. Yo. jadalligi maʼlum vaqt (sutka, soat va b.) ichida tushgan Yo. miqdori bilan belgilanadi. Yo. miqdori meteorologiya st-yalarida maxsus asboblar — yogʻin oʻlchagichlar, plyuviograflar yordamida, qor qoplamining qalinligi maxsus oʻlchash reykasi bn; zichligi zichlik oʻlchagich bilan oʻlchanadi. Har bir joy bir kunlik, oʻn kunlik, oylik, yillik va oʻrtacha koʻp yillik Yo. miqdori — Yo. yigʻindisi hisoblab chiqiladi. Joyning geografik kengligiga, dengiz va okeanlardan uzoqyaqinligiga, shamol yoʻnalishiga va joyning relyefiga qarab, yer yuzining turli joylarida Yo. miqdori har xil boʻladi. Tropiklarda yiliga 1000 mm dan ortiq, hatto 12000 mm gacha (mas, Hindistonda), moʻʼtadil kengliklarda 250 mm dan 1000 mm gacha, choʻllar va yuqori kengliklarda 250 mm dan kam (mas, Misrda) Yo. tushadi. Umuman Yer yuziga tushadigan bir yillik Yo. miqdori oʻrta hisobda 1000 mm (50 ming km dan koʻproq suv)ni tashkil etadi. Oʻzbekiston hududida yillik yogʻin miqdori 80– 90 mm dan 1000 mm gacha yetadi. Yo. tarkibida suvdan tashqari chang zarralari, mikroorganizmlar, shuningdek, radioaktiv elementlarning parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlar ham boʻladi. Yo. radioaktivligi oʻrta hisobda har bir gramm yogʻin 10~" — 10~12 kyuri. Momaqaldiroq paytida yogʻayotgan Yo.ning radioaktivligi boshqa vaqtdagi Yo.nikiga nisbatan koʻproq boʻladi; 2) sunʼiy Yo. — oʻta sovigan bulutlarga maxsus kimyoviy modda (reagent)lar taʼsir ettirib, sunʼiy muz kristallari hosil qilish natijasida ulardan tushadigan Yo. Kimyoviy moddalar bulutlarga samolyotlardan yoki yerdagi maxsus qurilmalar yordamida sochiladi. Bu usul yogʻingarchilik juda kam boʻlgan mintaqalarda qoʻllaniladi.

Manbalar 

Meteorologiya
Yogʻlarni gidrogenlash

Yogʻlarni gidrogenlash - glitserin va toʻyinmagan yogʻ kislotalarning murakkab efirlariga kataliz yoʻli bilan vodorod biriktirish. Yo. g . usulini rus olimlari Norman va S. A. Fokinlar 1902—1903 yillarda taklif etishgan. Birinchi marta 1908 yilda Rossiyada sanoatda qoʻllanilgan. Qotirilgan yogʻlar (salomas) olish uchun dengiz hayvonlari va baliqlarning suyuq yogʻlari va oʻsimlik moylari gidrogenlanadi, soʻngra ular fizikkimyoviy xossalariga qarab margarin, ovqatbop yogʻ va b. i. ch.da hamda texnik maqsadlar (sovun, stearin va izolyasiya materiallari i. ch.)da qoʻllaniladi. Toʻyinmagan birikmalarning toʻyinishi, shuningdek, izomerlanishi tufayli Yo. g . jarayonida yogʻ qotadi. Avtoklavlarda 220° tra va 0,2 MPa bosim ostida gidrogenlab ovqatbop yogʻlar, 190—250° tra va 1,5— 2,0 MPa bosim ostida texnik yogʻlar olinadi (yana q. Gidrogenlash).

Manbalar
Yogʻlarni tozalash

Yogʻlarni tozalash - yoglarni zaharli (zararli) moddalar va mexanik aralashmalardan tozalash. Yogʻlarni mexanik va kimyoviy tozalash usullari bor. Mexanik tozalash yogʻlarni tindirish, suzish (filtrlash) va separatsiyalash (yot moddalardan ajratish) jarayonlarini oʻz ichiga oladi. Yogʻlarni kimyoviy tozalash ularni triglitserid boʻlmagan, ammo urugʻ (magʻiz) tarkibida uchraydigan har xil yoʻlakay moddalardan xoli qilish. Urugʻ murakkab kolloid sistema boʻlib, oʻsimlikning turi, agrotexnika usuli va saqlash sharoitlariga qarab uning tarkibida triglitseridlardan tashkari erkin holdagi yogʻ kislotalari, fosfolipidlar, oqsillar, karbon suvlar, har xil rang hamda hid beruvchi moddalar boʻladi. Yogʻ olish jarayonida yuqorida qayd etilgan moddalar ham yogʻ bilan birga chiqadi. Ovqatga ishlatiladigan yogʻlar triglitserid boʻlmagan aralashmalardan tozalanishi — rafinatsiya qilinishi shart. Aralashmalarning tarkibi va xususiyati hamda yogʻning qaysi maqsadda ishlatilishiga qarab rafinatsiya jarayoni koʻp bosqichli boʻlishi mumkin. Koʻp hollarda rafinatsiya yogʻlarni suv bilan ishlab (gidratatsiya) fosfolipid — oqsilkarbon suvlar kompleksini ajratib olishdan boshlanadi. Yogʻlarni erkin holdagi yogʻ kislotalari va b. yoʻlakay aralashmalardan tozalash uchun, mas, paxta yogʻini ishqor (NaOH) eritmasi bilan ishlanadi. Hosil boʻlgan sovunli eritma (soapstok) tindirish va suzish yoʻli bilan yogʻdan ajratib olinadi. Soʻngra yogʻ osh tuzi eritmasi va suv bilan yuviladi, quritiladi. Bunda u erkin yogʻ kislotalari, kisman rang va hid beruvchi moddalardan tozalanadi. Ayrim hollarda, mas, past navli paxta chigiti yogʻini oqartirish, yaʼni rang beruvchi gossipol va yoʻlakay moddalardan tozalash uchun turli adsorbentlardan foydalaniladi. Yogʻlardagi qoʻlansa hidni yoʻqotish (dezodaratsiya) uchun yogʻ 160—200° gacha qizdirilib, vakuumda 220—240° li suv bugʻi bilan ishlanadi. Tozalangan yogʻ oziqovqat mahsulotlari tayyorlashda, chiqindilarni esa sovun, sirt faol moddalar, doridarmonlar, fosfolipidlar va b. olishga ishlatiladi.

Manbalar
Yogʻliq qora

Yogʻliq qora (Leptaleum ﬁ lifolium) — karamdoshlar (krestdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻt, efemer oʻsimlik, boʻyi 5—20 sm. Poyasi sershox, mayda tuklar bilan qoplangan. Bargi ensiz, qalami yoki patsimon qirqilgan. Guli pushti, tojbargi 1 sm. Qoʻzogʻi qalami, oʻtkir uchli, uz. 1—4 sm. Urugʻi qoʻzoqsa 2 qator joylashgan. Mart—mayda gullab mevalaydi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlaridagi choʻl va adirlarda, togʻ yon bagʻirlarida koʻp oʻsadi. Erta bahorda mollar uchun yaxshi ozuqa boʻladi.

Manbalar
Yogʻlogʻi

Yogʻlogʻi — suv idish; tunuka yoki misdan choʻmichga oʻxshatib ishlanadi; dastali, taypoq shaklda boʻladi. Suv olish, suv koʻtarish, idishdan idishga suyuqlik quyish kabi yumushlarda foydalaniladi. Unda yogʻ ham qizdirish mumkin (nomi shundan).

Manbalar
Yogʻoch (birlik)

Yogʻoch — qad. oʻlchov birligi; katta masofalardagi yoʻl uzunligini oʻlchashda qoʻllanilgan. Baʼzi adabiyetlarda farsang , sang , tosh tarzida ham uchrab turadi (farsang Yo. bn, sang esa tosh bilan bir xil boʻlib, Yo.ning 2/3 qismiga teng). Maʼlumotlarga koʻra, 12 ming qadam 1 Yo. deb qabul qilingan. Agar bir qadam 0,75 m boʻlsa, u holda 1 Yo. 9 km ga teng boʻladi (1YO= 12000 qadam=9 km). Agar bir qadam 1,5 qari, 1 qari 6 tutam, 1 tutam 9 sm ekanligi inobatga olinsa, 1YO.= 12000 qadam=120001,5 qari = 18000°6 tutam= 1800069 sm =972000 sm =9,72 km. Bu natija Boburning Samarkand bilan Buxoro oraligʻidagi masofa 25 Yo.ga teng deb bergan maʼlumotiga ancha yaqin keladi (Boburnoma, T., 1990). Lekin keyinchalik mamlakatimizning bir necha viloyatlarida bir qadamni taxminan 0,71 m ga yaqin deb qabul qilib, 1YO.ni oʻrtacha 8,5 km (aslida 8,52 km) deb qoʻllashgan. Yo.ning kullanilgan davri va joyiga qarab yana 6 km dan 9 km gacha boʻlgan boshqa qiymatlari ham baʼzi adabiyetlarda uchrab turadi. Lekin 0,75 m li qadam boʻyicha qisoblab aniklangan 9 km Yo.ning amalda eng koʻp kullanilgan qiymati qisoblanadi.

Adabiyot 
 Ahrorov N., Qadimiy oʻlchov birliklari, T., 1996.

Manbalar