MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aloe

Aloe, aloy — loladoshlar oilasiga mansub doim yashil, kup yillik oʻtlar (baʼzan daraxtlar) turkumi. Tropik va subtropik mintaqalarda oʻsadi. Qariyb 180 turi maʼlum. Aloe turlari gultuvakda ham oʻstiriladi; ularning bargi semiz, sersuv, qalin va tikanli. Aloe bargidan olinib quritiladigan shira — sabur surgi sifatida, konservatsiya qilingan sharbati esa turli yaralarni, kuygan terini, gastritni davolashda ishlatiladi. Aloening bargidan olinib konservatsiya kilingan biostimulyatorlarga boy ekstrakta organizm mustahkamligini oshiruvchi vosita sifatida teri ostiga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa yoʻldoshi

Aloqa yoʻldoshi — qitʼalararo koʻp kanalli radiotelefon, fototele-graf, telegraf va televizion aloqalari oʻrnatish maqsadida uchirilgan kosmik aloqa yoʻldoshi. Aloqa yoʻldoshi faol (aktiv) va suct (passiv) retranslyator boʻlishi mum-kin. Aloqa uzoqligi yoʻldoshning Yer sathidan balandligiga, retranslyator koʻrsatkichlariga va aloqa oʻrnatishda tanlangan elektromagnit toʻlqinlar cha-stotasiga bogʻliq. Yer sathidan balandli-giga qarab Aloqa yoʻldoshi past (500 km gacha), oʻrta (500-1500 km gacha) va yuqori (1500 km dan ortiq) orbitali boʻladi. Past va oʻrta orbitali Aloqa yoʻldoshi bir-biridan uzoqda joylashgan punktlarda bir vaqtda qisqa muddatgina koʻringanligi tufayli koʻpincha yuqori orbitali Aloqa yoʻldoshi tanlanadi. Global (boshqariladigan) aloqa tizimini kamida uch yoʻldosh yordamida oʻrnatish mumkin. Buning uchun yoʻldosh orbitasi Yer sathidan 3600 km balandlikda (uni muqim orbita deyiladi) va ekvatorga pa-rallel boʻlishi kerak. Muqim orbitadagi yoʻldoshning Yer atrofida aylanish davri bir sutkaga teng boʻlganligidan u hamma vaqt biror joy tepasida muallaq turadi (rasmga q.). Yoʻldosh ufqqa nisbatan 10° dan ortiq balandlikka koʻtarilganda u orqali joylar orasida aloqa oʻrnatish mumkin. Shuning uchun aloqa davomiy-ligi orbitaga va joylarning geogra-fik koordinatlariga bogʻliq. Geografik uzunliklari bir-biriga yaqin, geografik kengliklari turlicha boʻlgan punktlar orasidagi aloqa ekvatorial orbitadagi yoʻldosh yordamida amalga oshiriladi. Aloqa tizimi bir yoki bir nechta yoʻldoshdan, ularga oʻrnatilgan retran-slyatsiya apparaturasidan va Yerdagi uza-tuvchi qabul qiluvchi apparatlardan ibo-rat. Aloqa yoʻldoshi ga „Molniya-1, 2, 3“ (Rossiya), „Intelsat-3,4“ (AQSH), „Intersputnik“ misol boʻlishi mumkin (yana qarang Kosmik aloqa).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa kabeli

Aloqa kabeli — axborotlarni turli tok chastotalarida uzatish uchun moʻljallangan kabel. Aloqa kabeli orqali tele-grammalar, fototasvirlar, telefon soʻzlashuvlari, televizion eshittirishlar, hisoblash markaziga kelgan statik maʼlumotlar va boshqa uzatiladi. Aloqa kabeli, aso-san, simli aloqa oʻrnatishda ishlatila-di. Tuzilishiga koʻra, simmetrik va koak-sial; uzatiladigan chastotalar spektriga koʻra, past chastotali (10 kGs gacha), yuqori chastotali (10 kGs dan yuqori); ishlati-lish sohasiga koʻra, uzoq joy bilan aloqa (shaharlararo) va mahalliy aloqa (shahar telefon tarmoqlari, qishloq aloqasi, radioeshittirish va boshqalar); oʻtkazish usuliga 364koʻra, yer ostiga yotqiziladigan, havodan oʻtkaziladigan va boshqa xillarga boʻlinadi. Simmetrik kabellarining tok oʻtkazuvchi simlari 0,3-1,6 mm diametrli misdan yasaladi. Izolyatsiyalangan simlar juft-juft qilib buraladi. Past chastotali simmetrik Aloqa kabelining juftlari soni 1 dan 4800 gacha, koaksiallarniki — 2 dan 20 gacha boʻladi (har qaysi juft 3600 gacha telefon soʻzlashuvlarini uzatishi mum-kin).Aloqa kabelining qobigʻi qoʻrgʻoshin, alyumi-niy, poʻlat, plastmassa, metall-plastmas-sadan yasaladi. Shahar telefon aloqasida sim tolalari yigirma-oʻttizdan ikki ming va undan ham koʻp quyi chastota-li Aloqa kabeli ishlatiladi. Koʻp kanalli aloqa oʻrnatish uchun yuqori chastotali simme-trik kabellar, televideniye dasturini uzatish uchun esa koaksial Aloqa kabeli lar kerak. Aloqa kabeli mustahkam, sifatli va nuqsonsiz aloqa oʻrnatishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa kanali

Aloqa kanali — uzatuvchi mos-lamadan qabul qiluvchi moslamaga turli maʼlumotlar uzatishni taʼminlovchi texnik qurilmalar toʻplami. Uzatuvchi moslama axborotni signalga aylantirib, Aloqa kanalining kirish qismiga uzatadi, qabul qilingan signal boʻyicha Aloqa kanali chiqishida qabul qiluvchi moslama uzatilgan axborotni qayta eshittiradi. Uzatuvchi moslama, Aloqa kanali va qabul qiluvchi moslama aloqa tizimini hosil qiladi. Aloqa tizimi vazifasiga koʻra, telegraf, tovush eshittirish, televizion, fototelegraf (faksimil), telegraf, telemetrik va boshqalarga; signallar tarziga koʻra, uzluksiz va diskretli xillarga boʻlinadi. Uzatish trakti sifatida turli liniyalar (simli, radio, radiotoʻlqinli va boshqalar)dan foydalaniladi. Bir Aloqa kanali da bir necha aloqa lini-yasi boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa liniyasi

Aloqa liniyasi (yoʻllari) — sig-nallarni uzatkichdan qabul qilgichga tarqatuvchi texnik qurilmalar va fizik muhitlar yigʻindisi. Aloqa kanalining tarkibiy qismi. Koʻp kanalli aloqa tizi-mida ixchamlashtiriladi va bir vaqtning oʻzida koʻp kanalga taalluqli boʻladi. Baʼzan, aloqa kanali tarkibiga bir necha Aloqa liniyasi ulanadi. Maʼlumotlarni uzatishda foydalaniladigan signallarning tarziga koʻra, elektr, tovush (akustik) va optik Aloqa liniyasi ga boʻlinadi. Mustahkam va sifatli aloqa oʻrnatish uchun simli Aloqa liniyasi quriladi. Harakatlanuvchi ob’ektlar, boshqa say-yoralar va kosmos bilan aloqa oʻrnatishda simsiz Aloqa liniyasi dan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa trakti

Aloqa trakti – ikki punkt ora-sida aloqa oʻrnatishda ishlatiladigan aloqa vositalari (aloqa liniyasi, stansiyalar, apparatlar va boshqalar). Axborotlarning maxsus uzatish kanallarini tuzish uchun moʻljallangan chastotalar polosasi, ax-borotlarni uzatish tezligi va boshqa bilan ifo-dalanadi. Chastotalar polosasi boʻyicha birlamchi (60–180 kGs li), ikkilamchi (312–552 kGs li) guruh kanallari va boshqa traktiga; axborotlarni uzatish tezligi boʻyicha past 50–300 bit/s) oʻrtacha (600–10.000 bit/s) va yuqori (48000 bit/s va undan yuqori) tezlikda uzatadigan Aloqa trakti ga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqa uzeli

Aloqa uzeli — 1) telegraf, telefon, pochta orqali yuboriladigan xabarlar oqimini birlashtirish va taqsimlash uchun xizmat qiladigan aloqa tarmogʻining tarkibiy qismi. Tarmoq Aloqa uzeli elektr aloqa tarmoqlarining tuzi-lishiga muvofiq 3 xilga: telegraflar va shaharlararo telefon stansiyalari amalga oshiradigan asosiy Aloqa uzeli ga; katta sigʻimli telegraf stansiyalari va shaharlararo ATS amalga oshiradigan viloyat Aloqa uzeli ga; kichik sigʻimli telegraf stansiyalari va tuman ATSlari amalga oshiradigan tu-man Aloqa uzeli ga boʻlinadi. Radioeshitti-365rish uzeli tarmoq Aloqa uzelining bir turi hisoblanadi; 2) aholiga, ishlab chiqarish korxonalariga, tashkilotlarga turli aloqa xizma-ti koʻrsatiladigan aloqa korxonasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aloqabank

"Aloqabank" — Oʻzbekistondagi aksiyadorlik tijorat banki. 1994-yil 12-oktabrda roʻyxatdan oʻtgan. Toshkent shahrida joylashgan. Qoraqalpogʻiston (Nukus shahri), Xorazm (Urganch shahri) filiallari bor. Respublikada asosan aloqa tarmogʻini qayta qurish va rivojlantirishga oid davlat dasturlarida ishtirok etadi, fan-texnika yutuqlarini rivojlantirishga koʻmaklashadi, davlat byudjetining kassa ijrosiga doir hisob-kitoblarni moliyalashtiradi, mijozlarga turli bank xizmatlar koʻrsatadi.
Aksiyadorlik kapitali summasi (mln. soʻm, 1997-yil 1-yanvar) 42,3, zaxira kapitali 10,5, berilgan kreditlar 136,9, koʻrilgan yillik foyda 67,8; jami aktivlari 724,1.

Yutuqlari 
2021-yilda Global Banking & Finance Awards-2021 jahonning yetakchi moliya tashkilotlari reytingini eʼlon qildi. Reytingda Aloqabank Oʻzbekistondagi Eng yaxshi korporativ bank sifatida qayd eʼtilgan.

Rasmiy ilovasi 
Bankning rasmiy ilovasi — Zoomrad, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Ilova yordamida mobil aloqa, internet, kommunal xizmatlar va koʻplab boshqa xizmatlar uchun toʻlov amalga oshirish mumkin. Shuningdek, bank kartalari oʻrtasida pul oʻtkazmalari ham yoʻlga qoʻyilgan. Toʻlovlar va oʻtkazmalar uchun ilovada keshbek berilishi koʻzda tutilgan. Keshbek sanoqli bank ilovalaridagina taqdim qilinadi.

Manbalar 

 https://bank.uz/uz/org/aloqabank

Toshkentdagi kompaniyalar
Oʻzbekiston banklari
1994-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Toshkent fond birjasidagi aksiyalarga ega kompaniyalar
Alohida fikr

Alohida fikr (huquqda) — sud hukmi, qarori yoki ajrimini chiqarishda boshqa sudyalar xulosasiga qoʻshilmay qolgan sud aʼzosining yozma fikri. OʻzR JPK 472-moddasiga binoan, hukm su-dya tomonidan chiqarilgan boʻlsa, uni sudyaning yakka oʻzi, sud tarkibi tomo-nidan chiqarilgan boʻlsa, sudyalarning hammasi imzolaydi. Ovoz berish vaqtida ozchilikni tashkil qilgan sudya hukmga imzo qoʻyib, oʻzining Alohida fikr ni yozma ravishda bayon qilishga haqlidir. Bu fikrni u bevosita maslahatxonada yozishi lozim. Alohida fikr ishga ilova qilinadi, lekin sud majlisining zalida eʼlon qilinishi mumkin emas. Alohida fikr mavjud boʻlgan ish kassatsiya tartibida koʻrilmagan boʻlsa, hukm qonuniy kuchga kirgandan keyin ish yuqori sud raisiga yuborilishi lozim, u esa ish bilan tanishib chiqib, hukm ustidan nazorat tartibida protest berish-ber-maslik masalasini hal qilishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp (bahodir)

Alp — 1) qadimgi turkiy xalqlarda ikki qoʻshin oʻrtasidagi jang boshla-nishidan avval yakkama-yakka olishuvda ishtirok etuvchi bahodir jangchi, mu-boriz. A.lar qoʻshinning zarbdor kuchi hisoblangan va ularning soni uncha koʻp boʻlmagan. A.larning qahramonligi, ja-surligi aksar hollarda jang natijasini hal qilgan; 2) oʻzbek xalq dostonlarida gʻayri tabiiy kuch-qudrati, mardligi, jasorati va aql-farosati bilan ajralib turadigan qaqramon sifati. Barvasta, sogʻlom, baquvvat jussali kishilar ham A.ga qiyos qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alp Arslon

Alp Arslon (forscha: آلپ ارسلان)(20-yanvar 1029-yil — noyabr 1072-yil) — Saljuqiylarlarning ikkinchi sultoni (1063-1072), mohir sarkarda. Uning asl ismi Muhammad ibn Dovud. 1071-yilda Vizantiya imperiyasi hukmdori Rim Diogen bilan jang qilgan Malazgirt jangidagi muvaffaqiyati bilan mashhur.

Gruziya (1064), Ozarbayjon (1064), Oʻrta Osiyo (1064-1065)ni zabt etgan. 1071-yil Mansikert yaqinida (Sharqiy Turkiyada, Van koʻli atrofida) Vizantiya imperatori Roman IV Diogen (1068-1071) qoʻshinlari ustidan zafar qozongan, natijada Kichik Osiyodagi Vizantiya yerlarini saltanatiga qoʻshib olgan (keyinchalik bu yerlarda Koʻniya sultonligi vujudga kelgan). Alp Arslon davrida mamlakat ishlarini mashhur vazir Nizomulmulk boshqargan. Alp Arslon Buxoroga yurish paytida vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Davlat yetakchilari
1029-yilda tugʻilganlar
1072-yilda vafot etganlar
Alpagʻut

Alpagʻut (turkiycha) — botir, ja-sur saraskarlar. Harbiy harakatlarda oʻz jangchilari, ot-ulovi, yem-xashagi, kiy-im-kechagi bilan ishtirok etadigan zodagonlar. 8-12-asrlarga oid turkiy manbalarda ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alpomish oʻyinlari

"Alpomish oʻyinlari" festivali — Oʻzbekistonning eng yirik milliy sport oʻyinlari musobaqalari. 2 yilda bir marta oʻtkaziladi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazir-lar Mahkamasining "Alpomish" dosto-ni yaratilganligining 1000-yilligini nishonlash toʻgʻrisidagi"gi qarori (1998-yil 13 yanvar) asosida tashkil qilingan. Maqsadi — xalq oʻyinlarini keng om-malashtirish, Oʻzbekistonda Alpomish kelbatli yoshlarni koʻpaytirish, ular-ni vatanparvarlik, fidoyilik ruhida tarbiyalash. Festival nizomiga koʻra, u 3 bosqichda oʻtkaziladi. 1-bosqich tumanlar miqyosida tashkil qilinadi. Tuman musobaqasi gʻoliblari 2-bosqichda viloyat musobaqalarida qatnashadilar. Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyat va Toshkent shahri. musobaqalari gʻoliblari 3-bosqich — respublika fi-nal bahslarida qatnashish huquqini qoʻlga kiritadilar. "A.oʻ." f. 6 milliy sport turi; milliy kurash (buxorocha, fargʻonacha usullar), "Turon", kamondan oʻq otish, tosh koʻtarish, armrestling (bi-lak kuchi kurashi) hamda xalq oʻyinlari: "tortishmachoq", "mindi", "boʻron", "elkada kurash" boʻyicha oʻtkaziladi. Musobaqalarda 15 yoshdan 50 yoshgacha boʻlgan kishilar ishtirok etishi mumkin. Oilaviy jamoalarning qatnashishiga ham ruxsat beriladi. "A.oʻ." f. gʻoliblari pahlavonlik, mardlik va oriyat timsoli sifatida hurmatga sazovor boʻladilar. Birinchi "A.oʻ." f. 1998-yil 13—14-noyabrda Termiz shahridagi "Alpomish" sta-dionida boʻlib oʻtdi. Unda umumjamoa hisobida Surxondaryo viloyati vakillari gʻolib chiqdi. 2-oʻrinni Andijon viloya-ti, 3-oʻrinni Toshkent sh. jamoasi oldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sport
Altmish

Altmish (turkiycha) — oʻrta asrlarda turkiy xalqlarda dushman qismlari joylashgan manzillarni aniqlash bilan shugʻullanuvchi aygʻoqchi guruh (razvedka). Muhammad Yaʼqub Chingiyning „Kelur-noma“, Shayx Sulaymon Buxoriyning „Lugʻati chigʻatoy va turki usmoniy“ (19-asr) asarlarida qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Stepan Altunin

Stepan Titovich Altunin (1904.20.7, Rossiya, Samara viloyati Klyavlin tumani — 1959.14.12, Toshkent) — injenergidrotexnik, Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1956), texnika fanlari direktori (1948), professor (1949), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan irrigator (1949). Moskva suv xoʻjaligi injenerlari institutini tugatgan (1931). Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim va daryolar oqimini tartibga solish guruhi rahbari (1934-42). Oʻzbekiston Suv xoʻjaligi vazirligida katta injener va ishlab chiqarish tadqiqotlari guruhi rahbari (1944- 46). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Inshootlar va qurilish materiallari institutining gidrotexnika sektori rahbari (1946-56). 1956-yildan Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Suv mu-ammolari va gidrotexnika institutida laboratoriya rahbari. Manbalardan suv olish boʻyicha yangi konstruksiyalar yaratdi va uni jo-riy qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alunit

Alunit (frans. alun — achchiqtosh) — sulfatlar sinfiga mansub mine-ral. Formulasi- KA13[SOJ2[OH]6. Qattiqligi 3,5-4,5. S. ogʻ. 2,6-2,8. A. asosan mayda zarrali zich va boʻsh (zichlash-magan) holda uchraydi. Rangi oq, kulrang va qizgʻish. Kristall donalari shishaga oʻxshash yaltiroq. Zich va tup-roqsimon agregatlari xira boʻladi. A. vulkan jin-slarga magmadan chiqqan issiq sulfat oksidli eritmalar taʼsir etishidan hosil boʻladi. Rossiya Federatsiyasi (Uzoq Sharq), Ozarbay-jon, Ukrainaning gʻarbida, AQSH, XXR, Avstraliya, Eron, Meksika va boshqa joylarda konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Minerallar
Alupka

Alupka — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1938-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida. Yaltadan 17 km. Aholisi 10,9 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Bir yilda 210-245 kun havo ochiq boʻladi. May oʻrtalaridan sentabr oxirigacha dengizda choʻmilish mum-kin. Yezda suv temperaturasi 16°-26°. Sanatoriy va dam olish uylari, manzarali bogʻlar, Qrim davlat tasviriy sanʼat muzeyi bor. A. 10-asrdan maʼlum. Saroy-muzey (19-asr) mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alufa

Alufa, ulufa (arab. — xashak, yem) — 1) harbiy qoʻshin va lashkar ixtiyorida-gi ot-ulov uchun aholidan toʻplanadigan natural soliq. Choparlar va elchilarning ot-ulovlari ham A. orqali yigʻilgan yem-xashak bilan taʼminlangan. Jangchilarga beriladigan maosh ham A. deb atalgan. Mas. „Temur tuzuklari“da Amir Te-mur „Yana buyurdimki, oʻnboshi yuzboshining tasdigʻi bilan, yuzboshi mingboshining tasdigʻi bilan, mingboshi amir ul-umaroning tasdigʻi bilan ulufa olsinlar“ deb koʻrsatma beradi. A. istilohi 12-asrdan maʼlum; 2) 18-asrda Buxoro xonligida gʻoziilarni natura (bugʻdoy va boshqalar) hamda pul bilan taqdirlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alushta

Alushta — Ukrainaning Qrim Respublikasidagi shahar (1902-yildan). Qrim yarim orolning janubiy sohilida joylashgan. Aholisi 37,6 ming kishi (1991). Iqlimiy kurort. Simferopoldan 45 km va Yaltadan 32 km. Qrimning janubiy sohilidagi boshqa ku-rortlarga nisbatan iqlimi ancha salqin. Tarix-oʻlkashunoslik, tabiat muzeylari bor. Shahar VI asrda vujudga kelgan. XIV asrdan genuyaliklarning, 1475-yildan turklarning qoʻl ostida boʻlgan. 1783-yilda Alushtani Rossiya bosib olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfer

Alfer (alyuminiy va lot. Ferrum — temir) — asosan temir va alyuminiydan iborat qotishma. Tarkibida — 13% alyu-miniy (A1) bor, qolgani temir (Fe). Magnitostriksion xossalarga ega boʻlgan magnit jihatdan yumshoq qotishma hisoblanadi. Elektroakustik (magnito-striksion) oʻzgartirgichlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfol

Alfol, alyuminiy folgasi — juda yupqa (0,005-0,01 mm) alyu-miniy zar qogʻozi. Issiqlikni deyarli oʻtkazmaydi. 500° temperaturagacha qizdirilganda oʻz xossalarini saqlab qoladi. Varaqlar (listlar) va oʻramlar koʻrinishida ishlab chiqariladi. Texnik maqsadlarda ishla-tiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alchevsk

Alchevsk (1931-61 yillarda Voro-shilovsk, 1961-91 yillarda Kommunarsk) — Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 126 ming kishi (1989). Metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi va boshqa bor. Kon-metallurgiya instituti, tarix, geol.-mineralogiya muzeylari mavjud. A.ga 1825-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina shaharlari
Albasete

Albasete — Ispaniyaning Mursiya muxtor viloyatidagi shahar, Alba-sete provinsiyasining maʼmuriy mar-kazi. Aholisi 129 ming kishi (1991). Qadimdan pichoq yasaladi. Kime, koʻn-teri, sement sanoati, goʻsht-konserva, un qadoqlash korxonalari, vinochilik mavjud. Zaʼfaron va esparto qayta ish-lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albatrossimonlar

Albatrossimonlar (Diome-deidae) — boʻronqushlar turkumining bir oilasi. Tanasining uz. 85-140 sm, qanotlari ingichka, yoyilganda 3,6 m ga yetadi. Havoda qanot qoqmasdan uzoq vaqt ucha oladi, suvda yaxshi suzadi. Havoga toʻlqinlar choʻqqisidan yoki qiyadan koʻtariladi. Jan.yarim shar dengizlarida tarqalgan, ayrim turlari Tinch okeanining shim. qismiga (Uzoq Sharq dengizlariga) ham oʻtadi. A. monogam, galagala boʻlib uchib yuradi. Koʻpayish davrida ko-loniya hosil qiladi. Okeanlarning odam yashamaydigan orollarida uya quradi, uyaga bittadan tuxum qoʻyadi. A. 5-10 yoshda vo-yaga yetadi. Baliq, boshoyoqli mollyuskalar bilan oziqlanadi. A.ning 2 uruqqa mansub boʻlgan 13 turi maʼlum. Oq yelkali A. (Diomedea albatrus) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedo

Albedo (lot. albedo — oqlik) — 1) jism sirtidan qaytgan nur energiyasi miqdorining shu sirtga tushayotgan nur energiyasi miqdoriga nisbati. Albedo jismning nur qaytarish qobiliyatini ifodalaydi. Tushayotgan energiyani batamom qaytaruvchi sirt va mutlaq (absolyut) oq jismning A.si birga, mutlaq qora jismning Albedosi nolga teng. Real jismlarning Albedosi nol bilan bir orasida yotadi. Atmos-ferasi bor kosmik jismlarning A.si ancha katta boʻladi. Oy va Merkuriyning A.si 0,07; Veneraniki 0,59; Yerniki 0,45; Marsniki 0,15; Yupiterniki 0,56; Saturnniki 0,63; Uranniki 0,63; Neptunniki 0,73 va hokazo 2) qishloq xoʻjaligida A. haqidagi maʼlumotlar ekinzorlarning radiatsion rejimini oʻrganish uchun zarur. Xususan, oʻsimlikka yutiladigan qisqa toʻlqinli radiatsiya miqdori va fotosintez jara-yonlari A. qiymatiga bogʻ-q. A. qiymati kattalashgan sari yutilayotgan radiatsi-370yaning miqdori kamaya boradi. A.ning yillik oʻzgarishi yer toʻshama sirtining oʻzgarishiga bogʻliq. A.ning oʻrtacha qiymatlari: boʻz tuproq, lyoss — 30-33%, gil (soz)li choʻl — 30%, oʻt qoplami — 20-25%, bedazor — 19-22%, qovun polizi — 23-25% va hokazo Albedo ekinlari (gʻalla, gʻoʻza) va yaylovlar holatini ularning nur qaytarish qobiliyati kat-taligi va qaytgan (akslangan) radi-atsiyaning yorqinlik koeffitsiyentiga qarab miqdoriy baholash usuli ishlab chiqilgan. Bu usul hosil toʻplanishining agrometeorologik sharoitlarni baholash uchun ekinzorlar holatini aviakuzatish ishlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Albedometr

Albedometr — albedon" oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob; yuqoriga va pastga qaratish moslamasi boʻlgan piranometr. Yer sirtiga keluvchi va undan qaytuvchi qisqa toʻlqinli radiasiyani oʻlchashga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Isaac Albéniz

Isaac Manuel Francisco Albéniz y Pascual (; 1860.29.5, Kamprodon, Katoloniya — 1909.18.5, Kambo-le-Ben, Fransiya) — ispan kompozitori va pi-aninochisi. Yangi ispan musiqasining asoschisi. Barselona, Bryussel, Buda-pesht, Madridda taʼlim olgan. A.ning ispan musiqa folkloriga murojaati ijodida tub burilish yasadi. Fortepi-ano uchun yaratgan asarlari kompozitorning nodir merosidir. Bu asarlarda xalq ashula-raqs anʼanalari va mumtoz musiqa uygʻunlashtirilgan: fortepiano uchun „Ispan syuitasi“ (1886), „Ispaniya“ (1890), „Iberiya“ (1905-09) va boshqa „Kataloniya“ (1899) simfonik syuitasi, sarsuelalar („Muqaddas Antoniy“, 1894 va boshqalar), operalar („Genri Klifford“, 1895 va boshqalar), romanslar va boshqa yaratgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
Albert koʻli

Albert koʻli — Sharqiy Afrikadagi koʻl, Nil daryosi havzasida, dengiz sathidan 619 m balandlikdagi tek-tonik soylikda. Uzunligi 160 km, eni 40 km gacha. Maydoni 5,6 ming km², chuq. 58 m gacha. Qirgʻoqlari tik. Semliki va Viktoriyanil daryolari. quyilib, Albertnil da-ryosi oqib chiqadi. Baliq ovlanadi, kema qatnaydi. Asosiy portlari: Butiaba, Ka-seni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alberta

Alberta — Kanada janubi-gʻarbidagi provinsiya. Maydoni 661,2 ming km2. Aholisi 2,5 mln kishi, shahar aholisi 70 % (1991). Maʼmuriy markazi — Edmonton shahri. Albertaning katta qismi yassi va toʻlqinsimon baland tekislik (balandligi 1000 m gacha) dan iborat. Janubi-gʻarbi — qoyali togʻlar. Oʻrmondasht va dasht oʻsimliklari oʻsadi. Shimoli-gʻarbi — igna bargli oʻrmonlar. Xoʻjaligida yirik fermalarning salmogʻi katta. Alberta Kanadada yetishtiriladigan bugʻdoy, suli, arpa va qand lavlagining ancha qismini beradi. Kanadada chiqariladigan neft, gaz va koʻmirning ham koʻp qismi Albertadan qazib olinadi. Koʻmir konlari (zaxirasi 228 mln t)dan 19-asr oʻrtalaridan boshlab foydalaniladi. Eng katta neft konlari: Pembina, Reduoter, Ledyuk-Vudbend; gaz konlari asosan janubda. Neft haydash va neft kimyosi sanoati rivojlangan. Ishlab beruvchi sanoat tarmoqlaridan oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Asosiy sanoat markazlari: Edmonton, Kalgari, Medisin-Xat. Albertaning markaziy va janubiy qismida Kanadani kesib oʻtadigan 2 temir yoʻl bor. Edmonton — Ferbenks avtostradasi Albertani Alaska bilan bogʻlaydi. Albertadan Kanadaning Vankuver, Toronto, Monreal, shaharlariga va AQShga neft va gaz quvurlari oʻtkazilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alberta
Alberti Leon Battista

ALBERTI (Alberti) Leon Battista (1404.18.11, Genuya — 1472.25.4, Rim) -italyan olimi, meʼmor, yozuvchi va musiqashunos. Uygʻonish davrida yashab ijod etgan. Paduya va Bolonyada taʼlim olgan. Rim va Florensiyada yashab ijod etgan. Italyan tilida „Haykal haqida“, „Rassomlik haqida“, lotin tilida „Meʼmorlik haqida“ chop etilgan naza-riy risolalarida ilgʻor ilm yutuqlarini zamonaviy sanʼat bilan boyitib, umumlash-tirgan, „Oila haqida“gi axloqiy riso-lasida har tomonlama rivojlangan bar-kamol shaxsni talqin qilgan. Meʼmorlikda qad. badiiy merosdan foydalanib, bino bosh tarzini yunon meʼmorligiga 371xos uslubda ravoklari keng, serhasham, yangi shakllarini yaratgan: Florensiyadagi Ruchellai pallatsso saroyi, 1446- 51; Santa-Mariya Novella, 1456-70; Riminidagi San-Franchesko, 1447- 68; Man-tuyadagi Sant-Andrea (1472- 94) cherkovlari va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil