MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xazoyin ul-maoniy

"XAZOYIN UL-MAONIY" ("Maʼnolar xazinasi") — Alisher Navoiyning asari. 1491—96 yillarda tartib berilgan. "X.ul M." — "Gʻaroyib ussigʻar" ("Yoshlik gʻaroyibotlari"), "Navodir ush-shabob" ["Yigitlik nodirlik (sheʼr)lari"], "Badoyeʼ ul-vasat" ("Oʻrta yosh badialari") va "Favoyid ul-kibar" ("Keksalik foydalari") nomli devonlardan tarkib topgan mukammal yigʻma devon. Xalq orasida "Chor devon" deb ham yuritiladi. "X.ulM."ning tuzilish tarixini Alisher Navoiyning oʻzi "Xamsat ulmutahayyirin", "Munshaot", "Muhokamat ul-lugʻatayn", ayniqsa, "X.ulM."ga maxsus yozgan "Debocha"sida bayon etgan. Ushbu asarlarda yozilishicha, Abdurahmon Jomiy oʻz sheʼrlarini toʻplab (1491 — 92), 3 devon tuzgan va Navoiyga taqdim etgan. Navoiy bu devonlarning aralashib ketmasligi uchun ularga maxsus nomlar qoʻyishini maslahat bergan. Navoiy maslahati Jomiyga maʼqul tushgan va u devonlarini "Fotihat ushshabob" ("Yoshlikning boshlanishi"), "Vositat uliqd" ("Bogʻlanish vositalari"), "Xotimat ulhayot" ("Hayot xotimasi") kabi nomlar bilan atab, umumiy "Debocha" yozgan hamda bu fikrning Navoiydan chiqqanligini alohida taʼkidlagan. Shundan soʻng, Navoiy ham ustozi taklifi bilan barcha lirik sheʼrlarini toʻplab "X.ulM."ni tuzishga kirishgan. "X.ulM."ning yuzaga kelishi Jomiy va Navoiy doʻstligining, oʻzbek va tojik adabiyotlari oʻrtasidagi aloqalarning yorqin dalilidir.

"X.ulM." 45 ming miyeraga yaqin, 3130 dan ortiq lirik sheʼrlardan tuzilgan. Unga shoirning 7—8 yoshidan boshlab umrining oxiriga qadar yozgan oʻzbekcha sheʼrlari kiritilgan. "X.ulM." tarkibida qariyb 2600 gʻazal, 210 qitʼa, 133 ruboiy, 86 fard, 52 muammo, 10 muxammas, 10 chiston, 13 tuyuq, 4 mustazod, 5 musaddas, 4 tarjiʼband, musamman, tarkibband, qasida, masnaviy, soqiynoma mavjud. Har bir janrdagi sheʼrlar qofiyasi yoki radifidagi tugallanuvchi harfga qarab maʼlum tartib asosida joylashtirilgan. "X.ulM." oʻz davridagi maʼnaviy hayotning oʻziga xos qomusi boʻlib, shoir oʻz sheʼrlarida hayotni, insonni, uning olijanob tuygu va intilishlarini uluglagan. "X.ulM." ni yaratish uchun shoir oʻzining butun umrini sarflagan va bu bilan gʻoyat faxrlanganini asarning "Debocha"sida quyidagicha yozadi:Sarf etdim anga umr bahorin dogʻi,Boʻstoni hayotu lolazorin dogʻi.

Oldida xazoni zar nisorin dogʻi,Kofur fishon qish bila qorin dogʻi.

Alisher Navoiy "X.ul M." bilan oʻzbek sheʼriyatining janr va mavzu doirasini yanada boyitdi. Oʻzbek sheʼriyatida biron ijodkor bunday mukammal devon tuzish darajasiga koʻtarila olmagan. Shoirning bu devoni qoʻlyozma nusxalarda  va qisqartirilgan holda bir qancha mamlakatlarda qayta koʻchirilgan va ko'p bor nashr etilgan.

Nashri: Xazoyin ulmaoniy, 1—4j., T., 195960;

Adabiyot 
 Hayitmetov A., Navoiy lirikasi, T., 1961.

    

Alisher Navoiy asarlari
Xazonrezgilik

Xazonrezgilik — daraxtlar va butalar, baʼzan oʻtlar (qichitqon oʻt) bargining toʻkilishi. Barglar yilning muayyan davrida bir vaqtda (mas, barg tukadigan daraxtlarda) yoki uzoq vaqt davomida (doim yashil usimliklarda) bittadan toʻkilishi mumkin. Tropik mintaqalarda daraxtlar bir necha kun, moʻʼtadil iqlimli hududlarda 8—9 oy bargeiz boʻladi. X. — barglarning qarishi bilan bogʻliq normal fiziologik jarayon. X. oldidan barglarda chuqur biokimyoviy va fiziologik oʻzgarishlar sodir boʻladi: xlorofill yemiriladi; karotinoidlar uzoq vaqt sak/ganib qolib, bargning kuzgi rangini belgilaydi. Barglardagi oziq moddalar zaxira toʻplovchi organlar (tuganaklar, ildizmeva, ildizpoyalar) oʻsish nuqtalari va yosh novdalarga oʻtadi. X. mexanizmi barg yoki barg bandi asosida parenxima hujayralari hisobidan koʻchib tushadigan qatlamning hosil boʻlishi bilan bogʻliq. Bargni poyada ushlab turadigan oʻtkazuvchi toʻkima bargning ogʻirligi va shamol taʼsirida uzilib, toʻkiladi. X. oʻsimliklarning namlik sarfini kamaytirish va novdalarni qor ogʻirligi taʼsirida sinishdan saqlanishga moslanishdan iborat evolyutsion jarayon.
Xaybartepa

Xaybartepa — oʻrta asr shahar xarobasi (9— 10-asrlar). Qashqadaryo viloyati Koson tumanidagi Abron qishlogʻi chetida, Shullukteparyan 14 km masofada joylashgan. X. xarobalari 1 km uzunlikka choʻzilgan boʻlib, oʻrta qismida eni 400 m ni tashkil qilgan. Oʻrta asrlarda X. oʻrnida Afuron qishlogʻi boʻlgan. X.ning mustahkamlangan markaziy qismida bal. 11 m li qalʼa joylashgan. Bu yerdan 9—10-asrlarda qazilgan 10 dan ortiq quduq topilgan, ularning ayrimlaridan hozir ham foydalaniladi. X.da hayot moʻgʻullar istilosidan soʻng ham davom etgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Friedrich Hayek

Friedrich Hayek (1899.8.5, Vena 1992.23.3, Frayburg) — iktisodchi va faylasuf. Iktisodiy nazariyadagi Avstriya maktabi anʼanalarini rivojlantirgan iktisodiy liberalizm maktabi vakili. Vena universitetini tugatgan (1921). Buyuk Britaniya, AQSH, Germaniya va Avstriyada ishlagan. Ilmiy ishlari pul nazariyasi, iktisodiyot fanining metodologik muammolari, iqtisodiy, ijtimoiy va tuzilmaviy hodisalarning oʻzaro aloqadorligi masalalariga bagʻishlangan, keynschilikiint koʻpgina qarashlariga eʼtiroz bildirgan. Sotsializm gʻoyalari va amaliyotini qattiq tanqid qilgan. Asosiy asarlari: "Narxlar va ishlab chiqarish" (1931), "Qullikka yoʻl" (1944), "Qonun, qonunchilik va erkinlik", 1—3 jildlar, (1973—79) va boshqa M. Fridmen bilan hamkorlikda Gʻarb mamlakatlari iktisodiy siyosatida neokonservativ burilish ilhomchilaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1974, Gunnar Myrdal bilan birgalikda)

Manbalar 

Olimlar
8-mayda tugʻilganlar
23-martda vafot etganlar
1899-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
Xayitqora

Xayitqora — kechpishar tarvuz navi. Butunittifoq oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot intining Oʻrta Osiyo tajriba styasida yaratilgan. Palagi uzun, yon shoxlar va barglar soni koʻp. Barglari konus simon, rangi yashil, bir oz mayin tukli. Mevasi shakli teskari sharsimon, katta. Tusi toʻq yashil, baʼzan qoramtir. Poʻsti qalin (1,9—2,5 sm), qattiq. Yuzasi silliq, band tomoni sezilmas doʻngroq. Yerga tegib turgan joylari sargʻish jigarrang. Vazni 3,5—4,5 kg. Etining rangi kizil, sersuv, sershira, tarkibida 8,1% quruq modda va 7,2% qand bor. Hosili 120—130 kunda pishadi. Hosildorligi 300—320 s/ga. Tashishga va saqlashga chidamli. 1949-yildan davlat ryoyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.

    

Tarvuz navlari
Xaynan

Xaynan — Xitoydagi provinsiya. Janubiy Xitoy dengizidagi orodda. Materikdan Xaynan boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 34,3 ming km². Aholisi 7,5 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Xaykou sh. Relyefi, asosan, tekislik, janubida togʻlar (eng baland joyi 1867 m) bor. Iqlimi mussonli, tropik iqlim. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 16—19°, iyulniki 29°. Doim yashil oʻrmon va butazorlar bor. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Sholi, paxta, shakarqamish ekiladi. Mashinasozlik (jumladan, kemasozlik), kimyo va rezina, oziq-ovqat (choy, shakarqand, kokos yongʻogʻi, konserva) sanoati korxonalari mavjud. Provinsiya 1988 yilda tashkil etilgan.

Xaynan
Osiyo orollari
Xayriddin Saloh



Xayriddin Saloh 
Gʻoyat qisqa umri davomida bir qator yorqin
sheʼriy asarlar yozib qoldirishga ulgurgan
joʻshqin shoir Xayriddin Saloh (Salohiddinov)
1934-yilning 15-yanvarida Toshkentda tugʻildi.
Maktabda oʻqib yurgan paytlaridayoq badiiy
soʻzga boʻlgan qiziqish Xayriddinni keksa shoir
Gʻayratiy rahbarlik qilgan adabiyot toʻgaragiga
boshlab keldi. Toʻgarakda boʻlajak shoir Erkin Vohidov,
Yusuf Shomansur, Sayyor singari tengdoshlari bilan ijod
sirlarini oʻrganadi.
X. Salohning ilk sheʼri 1950-yilda bosilib chiqdi va
koʻp chilikning eʼtiborini tortdi. Oʻrta maktabni tugatgan
Xayriddin Toshkent davlat pedagogika instituti (hozirgi
Pedagogika universiteti)ning tarix-filologiya fakultetiga
oʻqishga kirdi va uning kechki boʻlimini 1957-yilda tugatdi. Shundan soʻng shoir „Oʻzbekiston madaniyati“ gazetasi, „Gʻuncha“, „Gul xan“ jurnallarida adabiy xodim boʻlib
xizmat qildi.
Turli yillarda Xayriddin Salohning „Chashma“ (1959),
„Ikkinchi imtihon“ (1961), „Ishqim va rashkim“ (1965),
„Tugʻyon“, „Naʼmatak“ (1969), „Izlar va hislar“ (1974),
336
„Shu’lalar qoʻshigʻi“ (1975), „Lirika“ (1985) singari
sheʼrlar toʻplamlari bosilib chiqdi.
Iqtidorli shoir Xayriddin Saloh yirik sheʼriy janrlarda
ham ijod qilib, „Laylo“, „Yangroq hayot“, „Toshkent bilan suhbat“ dostonlarini yaratdi. Uning tarjimonlik borasida
qilgan xizmatlari ham eʼtiborga loyiq. X. Saloh Bayron,
Heyne, Lermontov, Shevchenko, Hamzatov singari olamga
mashhur shoirlarning koʻplab asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.
Serqirra ijodkor Xayriddin Saloh 1969-yilning 5-iyunida vafot etgan.

Shoirlar

Adabiyotlar 
Adabiyot 7-sinf darsligidan foydalanildi.
Xayrobod eshon majmuasi

Xayrobod eshon majmuasi — Toshkent shahridagi meʼmoriy yodgorlik (16—20-asr boshlari). Xayrobod eshon mablagʻiga usta Qoraxoʻja rahbarligida bunyod etilgan. Majmua sharqqa qaratib yonmayon qurilgan, tomi gumbazlar bilan yopilgan masjid, maqbara, hovuzli hovlidan iborat. Maqbara trapetsiya tarhli (7,5x7,7 m), bezaksiz, pishiq gʻishtdan ganch qorishmasida barpo etilgan. Bosh tarziga devor sathidan 80 sm boʻrttirib uncha katta boʻlmagan peshtoq ishlangan, gumbazi ravoklar shaklidagi bagʻallarga oʻrnatilgan, ichki devorlarida sayoz ravoqli taxmonlar bor, gʻarbiy devoridagi tuynuk orqali xonaga yorugʻlik tushib turadi. Maqbara eshigi yogʻoch panjara shaklida, tobadoniga yogʻoch oʻymakorligida panjara ishlangan. Masjid toʻrtburchak xonali (12,5x 16,5 m), oldi va shim. tomonidan ustunli ayvonlar bilan tutashgan. Masjidning ichki devorlariga taxmonlar va odam boʻyi balandligida gir aylana navoli tokchalar ishlangan. Jan. devoridagi 2 ta deraza tashki tarafdan buklama yogʻoch pardaderaza bilan berkitiladi. Ayvonlar tomi tekis, toqili shifti bir necha boʻlaklarga boʻlinib, islimiy naqshlar bilan turli ranglarda jozibador bezatilgan. 20-asrda taʼmirlangan. Hovuz saqlanmagan.

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Xayrobodtepa

Xayrobodtepa — shahar xarobasi (mil. av. 1 a. — mil. 3—4-asrlar) Termiz sh. (Surxondaryo viloyati)dan 30 km shim.da, Angor qishlogʻi yaqinida joylashgan. Tarhi toʻrtburchak (150x100 m), minoralari boʻlgan mudofaa devori va xandaq bilan oʻralgan. X.ning jan. sharqiy qismida mustahkamlangan ark boʻlib, uning atrofiga ham xandaq qazilgan. X. qadimda devor bilan teng 2 qismga ajratilgan. Devorning eni 8 m, saqlangan bal. 10 m. X.ning bir qismida ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda ham hayot davom etgan. Arxeologik qazishmalar natijasida sopol idishlar, terrakota haykalchalar, baqtriy yozuvi bitilgan xumlar, Sapadbiz, Neron, Kadfiz II, Kanishka, Vasudeva tangalari chiqqan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Muzaffar Xayrullayev

Muzaffar Muhitdinovich Xayrullayev (1931.17.11, Qoʻqon 2004.26.3, Toshkent) — faylasuf olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), falsafa fanlari doktori (1966), professor (1967).

Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1951). 195455-yillarda Samarqand va Toshkent oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix institutining katta ilmiy xodimi (1955—58), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa boʻlimi mudiri (1958— 59). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq instituti sektor mudiri, soʻng direktor oʻrinbosari (1959—61), direktori (1961—70; 1975—80). Ayni vaqtda Toshkent Davlat Universitetida (1955—57; 1962—65), Toshkent tibbiyot akademiyasida (1957 —60) oʻqituvchi. Oʻzbekiston KP MKda boʻlim mudiri (1970—75). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti direktori (1980 —87; 1993—2004). 1987— 89 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqgisod va huquq fanlari boʻlimining akad.kotibi, 1988—93 yillarda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida  boʻlim mudiri. Asosiy ilmiy ishlari Urta Osiyo xalklari falsafiy tafakkuri tarixi, xususan, Forobiy dunyoqarashi, mantiq, etika, estetika, maʼnaviyat va madaniyat nazariyasi masalalariga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992). "Mexnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar 
 Forobiy va uning falsafiy risolalari, T., 1963; Mirovozreniye Farabi i yego znacheniye v istorii filosofii, T., 1967; Uygʻonish davri va Sharq mutafakkiri, T., 1971; Madaniyat va meros, T., 1975 (hammualliflikda); Farabi. Epoxa i ucheniye, T., 1975; Abu Nasr alFarabi, M., 1982; Mantiq, T., 1993 (hammuallifliqda); oʻrta Osiyoda ilk Uygonish davri madaniyati, T., 1994.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xayfon

Xayfon — Vyetnamdagi shahar. Atrofidagi hududlar bilan markazga boʻysunuvchi maxsus maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 784 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Xongxa daryosi deltasining shimolidagi yirik dengiz porti. Mamlakatning muxim sanoat markazi. Sement, oynashisha, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, kemasozlik, kema va avtomobillarni taʼmirlash hamda boshqa korxonalari mavjud. Anʼanaviy hunarmandchilik rivojlangan. Baliq ovlash markazi. Shaharga 19-asrda asos solingan.
Xakaslar

Xakaslar (oʻzlarini — xakas deb atashadi; eski nomlari — Abakan yoxud Minusinsk tatarlari) — Xakasiyadagi xalq (62,9 ming kishi), jami RFda — 79 ming kishi (1989). Xakas tilidya soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosan, chorvachilik, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanadilar.
Andrew Huxley

Andrew Huxley (1917.22.11, London) — ingliz fiziologi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1955-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1938). London universiteti kolleji fiziologiya boʻlimi professor (1960-yildan). Muskul qisqarishi nazariyasini kashf etgan (1957), miofibrillarnint nozik tuzilishini aniklagan; nerv tolalari sinapslarkni va nerv impulslarini uzatishda roʻy beradigan fizikkimyoviy oʻzgarishlar va h.k.ni tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1963; Xojkin va Ekls bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1917-yilda tugʻilganlar
22-noyabrda tugʻilganlar
30-mayda tugʻilganlar
2012-yilda vafot etganlar
Xalaj

Xalaj (Qoloch) — qadimgi turkiy qabila. 

Xalajlar dastavval (VI asr) Talas vodiysida, Qoshgʻarda yashashgan. VII—VIII asrlarda katta qismi Toxaristonga (asosan, Janubiy Turkistonga va Movarounnahr yerlariga) borib oʻrnashganlar, vaqt oʻtishi bilan xalajlar tub yerli axoli bilan aralashib ketgan. Ayrim qabilalar oʻz etnik nomlarini XX asr boshlarigacha saqlab qolganlar. Xalajlar afgʻon-xiljoylarning shakllanishida hal qiluvchi rol oʻynagan. Shuningdek, xalajlar Eronning janubidagi koʻchmanchi turkiy qabilalar — qashqaylarning muxim komponentlaridan birini tashkil etgan. Tojikistonning janubi va Vaxsh vodiysidagi xalajlar esa, XVI asr boshlaridayoq mustaqil etnik birlik xisoblangan. XIX asrga oid yozma manbalarda xalajlar Amudaryoning oʻrta oqimidagi turkman qabilalari qatorida tilga olingan. Oʻrta asrlarda xalajlar tarqoq holda Movarounnaxrning boshqa viloyatlarida (jumladan, Zarafshon vodiysi va Qashqadaryoning yuqori qismida) ham yashagan. Hozirgi xalajlar avlodlari Eron, Zakavkazye va Afgʻonistonda turk va eron tilli xalqlarda etnik nom sifatida shakllanib qolgan. Ularning bir qismi Surxondaryoda va Zarafshon vodiysida mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

Adabiyotlar 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963; 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Xalaj tili

Xalaj tili — turkiy tillardan biri. Markaziy Eronda, Tehronning janubi-garbida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 40 ming kishi atrofida (2000-yil). Shevalari 2 guruhga — shimoliy va janubiy guruhdarga boʻlinadi.

Xalaj tilida qadimgi turkiy til elementlari, xususan, birlamchi choʻziq unlilar saqlangan; soʻz oʻrtasi va oxirida boshqa turkiy tillarda z, t, j, r kelgan oʻrinlarda d qoʻllanadi. Ayrim kelishik qoʻshimchalari va feʼl shakllarida ham bir qator oʻziga xosliklar mavjud. Leksikada eng qad. turkiy qatlam hamda kelib chiqishi noaniq boʻlgan soʻzlar qatlami ajralib turadi; ozarbayjon tilidan, eroniy lahjalardan oʻzlashmalar bor. Asosan, xotin-qizlar oʻrtasida kundalik muomala tili hisoblanadi.
Xalapa

Xalapa — Meksikaning sharqiy qismidagi shahar. Verakrus shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 390 ming kishi (2000). Transport yoʻllari chorrahasi. Plantatsiya xoʻjaligi (kofe, shakarqamish, tamaki) rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, mashinasozlik, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sellyulozaqogʻoz sanoati korxonalari mavjud. universitet, Antropologiya muzeyi bor. Shaharga 16-asrda asos solingan. Mustamlakachilik davrida qurilgan meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. Turizm markazi.
Xalaf madaniyati

Xalaf madaniyati (arxeologiyada) — Shim. Mesopotamiya va Suriyadagi eneolit davri (mil. av. 5ming yillik)ga oid madaniyat. Shim.sharqiy Suriyadagi TelXalaf qishlogʻi nomi bilan atalgan. Turar joy xarobalari, guldon, sopol idishlar, mis buyumlar topilgan. Aholi dehqonchilik, chorvachilik bilan shugullangan. 

 

Arxeologiya
Xaldeylar

Xaldeylar — Janubiy Mesopotamiyada mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmida yashagan somiy qabilalar. Bobilga egalik qilish uchun Ossuriya bilan kurash olib borishgan. 626—538 yillarda Bobilda Yangi Bobil podsholigiga asos solgan xaldeylar sulolasi hukmronlik qilgan.
Xalil Ibn Ahmad

Xalil Ibn Ahmad (toʻliq nomi Abu Abdurahmon alXalil ibn Ahmad ibn Amr ibn Taymir) (718, Ummon — 792, Basra) — arab olimi. AlBasriy taxallusi bilan mashhur boʻlgan. X. ibn A. aruz ilmi asoschilaridan, u arab grammatikasini tizimlashtirgan. "AlAruz", "Kitob ushshavohid" ("Shohidlar kitobi"), "anNukat vashshakl" ("Mazmun va shakl"), "an-Nagʻam" ("Ohanglar"), "Maoniy alxuruf" ("Yordamchi soʻzlarning maʼnolari"), "Jumlat olot alarab" ("Arab tilidagi notugal gaplar"), "alAvomil" ("Yuklamalar") va boshqa asarlari mashhur. Bizgacha arab tilining birinchi eng katta izohli lugʻati — "Kitob ulayn" ("Buloq kitobi") asari yetib kelgan; Bagʻdod muzeyida.

Adabiyot 
 Krachkovskiy I. Yu., Izbrannie sochineniya, t. 2, M., 1956; Zveginsev V. A., Istoriya arabskogo yazikoznaniya, Kratkiy ocherk, M., 1958.
Xalil mardambek

Xalil mardambek (MARDAMBEY) (1895 — Damashq — 1959.21.7) — arab shoiri, adabiyotshunos, davlat arbobi (Suriya). London universitetini tugatgan (1929). Damashkdagi Arab Fanlar akademiyasi aʼzosi (1925) va prezidenti (1953—59), Qoxiradagi Arab tili akademiyasi aʼzosi (1948-yildan), Iroq Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949-yildan), Suriya hukumatida Maorif (1948) va Tashki ishlar (1953) vaziri. X.M. Suriya adabiyotshunosligi rivojiga katta xissa qoʻshgan, Damashkda "ArRobita valadabiiya" ("Adabiy aloqalar") adabiy jamiyati (1921) va shu nomdagi adabiy jurnal (1929), shuningdek, "AsSaqofa" ("Madaniyat") adabiy jurnal asoschilaridan. "Suriya shoirlari" (1—3-j.lar, 1954), "Arab adabiyoti tarixi" (1—5j.lar, 1955) monografiyalarining muallifi. Oʻrta asr arab shoirlari Ibn Xayyus, Ibn Unayn, Ali ibn alJaxma asSomiy va boshqalarning devonlarini izohlar bilan nashr ettirgan. X.M.ning arablar birligiga daʼvat etuvchi sheʼrlari va sheʼriy dramalarida millatparvarlik ohanglari kuchli. Sheʼrlar devoni shoirning vafotidan soʻng nashr etilgan.

    

Adabiyotshunoslar
Xaliliy

Xaliliy — ertapishar uzum navi. Bu navning Qora X. va Oq X. xillari bor. Qora yoki qizil X. Oʻzbekiston, Qirgʻiziston Turkmanistonda tarqalgan. Tupi kuchli usadi. Bargi yirik, orqasi tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (280—300 g), shingillari tigʻiz. Gʻujumi yirik, tuxumsimon, toʻq kizil, eti sershira, karsillaydi, pusti yupqa. Tarkibida kand miqdori 17—18%, nordonligi 4—4,5%. Iyul oʻrtalarida pishadi. Ragʻa bilan kasallanadi. Hosiddorligi 100—120 s/ga. O q X. vatani — Eron. Uzbekistan, Turkmaniston, Rossiyaning Stavropol oʻlkasi, Marokash va Kaliforniyada ekiladi. Tupi kuchli usadi. Bargi oʻrtacha, sal choʻziqroq, sal burishgan yoki silliq. Guli kush jinsli. Uzum boshi oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari oʻrtacha, oqish yoki koʻkishsariq, poʻsti yupqa, eti sersuv, tarkibida qand miqdori 18— 19%, nordonligi 4—4,5%. Hosildorligi 120—160 s/ga. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida rnlashtirilgan.

    

Uzum navlari
Nabijon Xalilov

Xalilov Nabijon (1922.6.1, Qoʻqon — 2002.7.7, Toshkent) — dirijyor, kompozitor. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—45). Hamza teatrida musiqa boʻlimi boshligʻi (1952—56), Oʻzbek davlat filarmoniyasida simfonik orkestr dirijyori (1957—64), "Uzbekistan" ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari (196568), 1968-yildan Muqimiy teatrida bosh dirijyor sifatida oʻnlab spektakllarni saxnalashtirgan. Ayni paytda, Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida oʻqituvchi (1968-yildan), professor (1989-yildan), kafedra mudiri (1970—91). "Baxt toʻyi" (Yo. Mirzo), A. Muhamedov bilan hamkorliqsa "Olifta" (F. Musajonov), "Dilafruzga toʻrt oshiq" (T. Minnulin), "Sexrli uzuk" (S. Qoriyev), "Toshkentga sayohat" (B. Darvesh) kabi musikali drama va komediyalar musikasini, shuningdek, "Jon Oʻzbekiston" vokalraqs syuitasi, "Nido" yukalsimfonik poemasi, "Toshkent gullari", "Sevgilimbahorim" va boshqa qoʻshiqlarni yozgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Xalisko

Xalisko — Meksikadagi shtat, Meksika togʻligining jan.gʻarbiy qismida. Maydoni 80,1 ming km². Aholisi 6,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy va muhim sanoat markazi — Gvadalaxara sh. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Makkajoʻxori va dukkakli ekinlar, sugoriladigan yerlarda yer yongʻoq ekiladi. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, toʻqimachilik, yogʻochni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Chapala koʻlidan baliq ovlanadi.
Xall

Xall, Gull, Kingstonapon-Xall — Buyuk Britaniyaning sharkiy qismidagi shahar. Aholisi 269,1 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik), yogʻochsozlik, oziq-ovqat korxonalari mavjud. Baliq ovlash bazasi. universitet bor.
Xalonen Tarya

XALONEN (Halonen) Tarya (1943. 24.12, Xelsinki) — Finlandiya davlat arbobi. Xelsinki universitetini tugatgan. Yuridik fanlari nomzodi (1968). Faoliyatini Finlandiya talabalar milliy uyushmasi kotibligidan boshlagan. 1970-yillarda Finlandiya kasaba uyushmalari markaziy tashkilotida advokat, Finlandiya bosh vaziri huzurida parlament kotibi, 1979-yildan parlamentda Finlandiya sotsialdemokratik partiyasidan deputat. 1985-yildan parlamentning ijtimoiy masalalar boʻyicha komissiyasi raisi, 1987-yildan Finlandiya ijtimoiy taʼminot va sogʻliqni saqlash ikkinchi vaziri, adliya vaziri (1990—91), 1995-yildan tashqi ishlar vaziri. 2000 yil 6 fevral

dan Finlandiya Respublikasi prezidenta. XALS, Gals (Hals) Frans (taxminan 1581—85, Antverpen — 1666.28.6, Xarlem) — golland rassomi, portret ustasi; Yevropa realistik sanʼatining yirik namoyandasi. X. ijodida burjua inqilobi gʻalabasidan keyin yuzaga kelgan golland sanʼatiga xos boʻlgan koʻtarinkilik, hayot zavqi va demokratizm oʻz aksini topgan; rassom boʻyoq dogʻlarini erkin qoʻllash orqali inson ruhiyatini tasvirlash koʻlamini kengaytirdi, koʻproq tasvirlanayotgan shaxsning ichki ruhiyatidagi yorkin lahzani badiiy muhrlashga intildi. 20-yillarda portretlar bilan bir qatorda janrli lavhalar ham yaratdi, muqaddas zotlar real hayotdan olingan oddiy odamlar qiyofasida tasvirlandi ("Yevangelist Luka", "Yevangelist Matfey", taxminan 1623—25 yillar), golland jamiyatidagi ijtimoiy tiplar obrazlari galereyasi yuzaga keldi ("V. van Xeytxeyzen", taxminan 1625—26; "Loʻli", "Mulat", taxminan 1630 va boshqalar). Guruh portretlar ustida izlangan rassom tasvirlariga hayotiylik va haqqoniylik baxsh etdi ("Avliyo Adrian oʻqchilar rotasi zobitlari guruh portreti", 1633; "Avliyo Georgiy oʻqchilar rotasi zobitlari", 1639 va boshqalar). 40-yillardan portretlarida psixologik holatlar chuqurlashdi ("Avliyo Yelizaveta kasalxonasi regentlari", 1641), asarlari koloritida kumusheimon kulrang tuslar ortib bordi. Soʻnggi davrlarda yaratilgan oq va qora ranglar keskinligiga asoslangan asarlarida chorasizlik va tushkunlik kayfiyatlari koʻzga tashlanadi ("Qariyalar uyi regentlari", 1664). X. ijodi Gʻarbiy Yevropa realistik sanʼatining choʻkqilaridan biri boʻlib qoldi. Shogirdlari orasida A. Brauer, akauka A. va I. Ostadelar, Ya. Sten va boshqa bor. Asarlarinint koʻp qismi Xarlemdagi X. muzeyida sakdanadi.