MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Rufiji

Rufiji — Tanzaniyadagi daryo. Nyasa koʻlidan sharqda joylashgan togʻlardan boshlangan Luvegu va Kilombero daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi Luvegu irmogʻining boshlanish joyidan 1400 km, havzasining maydoni 178 ming km². Hind okeanining Mafiya dengiziga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 1100 m³/sek. Martdan may oyigacha suvi koʻpayadi. Quyi qismida kema qatnaydi.

Manbalar 

    

Alfavit boʻyicha daryolar
Tanzaniyadagi daryolar
Rux qotishmalari

Rux qotishmalari — asosiy qismi ruxdan iborat boʻlgan qotishmalar. Tarkibida qoʻshilmalar sifatida alyuminiy, mis va magniy boʻlgan Rux qotishmalari muhim sanoat ahamiyatiga ega. Ruxalyuminiy va ruxalyuminiymis sistemalari asosidagi Rux qotishmalari tarkibida alyuminiy 3,5 dan 22% gacha, magniy 0,02 dan 2% gacha; ularda rqattiq eritma (juda oz miqdordagi alyuminiyning ruxdagi qattiq eritmasi) bilan aqattiq eritma (ruxning alyuminiydagi qattiq eritmasi) hosil boʻlishi mumkin. Ruxmis sistemasi asosida sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan L60 (mis 60%, rux 40%) va L15 (mis 85%, rux 15%) rusumli jezlar olinadi. Ruxalyuminiy sistemasi asosidagi Rux qotishmalarining mexanik xossalari ruxmis sistemasidagi qotishmalarnikidan yuqoriroq. Tarkibi 22% alyuminiy va 78% ruxdan iborat qotishma oʻta plastiklik xususiyatiga ega. Bu qotishma yuk taʼsirida 1000% gacha choʻzilishi mumkin. Boshqa oddiy metall materiallarga nisbatan bu koʻrsatkich 20—50 marta ortiq. Undan tayyorlangan listlarga past (260— 270°) tralarda osonlikcha ishlov berib, turli shaklli buyumlar olish mumkin. Ruxalyuminiymis sistemasidagi krtishmalar ruxning eng puxta qotishmalaridir. Rux qotishmalariga qoʻrgʻoshin, qalay va kadmiy salbiy taʼsir etadi, chunki ular rux bilan past tralarda suyukdanadigan evtektik tarkiblar hosil qilib, qotishma zarralari chegarasida joylashadi. Juda oz miqdordagi temir ham Rux qotishmalari qattikdigini va moʻrtligini oshiradi, ularga ishlov berilishini kiyinlashtiradi. Yuqori sifatli Rux qotishmalari tarkibidagi qalay, qoʻrgʻoshin, kadmiy va temirning miqdori tegishlicha: 0,005, 0,01, 0,005 va 0,1% dan oshmasligi zarur. Sanoatda SA15, SM1, SAM024, SAM25, SAM41, SAM102, SAM105 rusumli R.q ishlatiladi. (S harfi qotishmalardagi ruxni, A. alyuminiyni, M misni, raqamlar esa alyuminiy va misning % hisobidagi miqdorini koʻrsatadi). Rux qotishmalari oson suyuklanadigan va suyuq holatda yaxshi oquvchan boʻlganligidan karbyuratorlar, nasoslar, podshipniklar qismlari va boshqa turli murakkab shaklli detallarni bosim ostida quyishda, shuningdek, bezak buyumlar tayyorlashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Ruxli oʻgʻitlar

Ruxli oʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan rux boʻlgan mineral yoki organikmineral makrooʻgitlar. R.oʻ. sifatida rux sulfat, ruxli polimikrooʻgʻit (PMU7), ruxli kukun hamda tarkibida oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan rux boʻlgan sanoat chiqindilari qoʻllaniladi. Urugʻlikni dorilashda va ekinlarni bargi orqali oziqlantirishda rux sulfat ning 0,05—0,1% li eritmasi ishlatiladi. Ruxli polimikrooʻgʻitlar (PMU7) tarkibida 20—25% rux, 1% MgO, 0,4% MnO, 13% CuO va boshqa elementlar boʻladi. Urugʻlikni dorilash hamda mevali ekin maydonlariga gektariga 3–5 kg hisobida solish uchun qoʻllaniladi. Ruxli kukun chigit va makkajoʻxori doniga 200 g/s, kand lavlagi urugʻiga 500 g/s, bodring va poliz ekinlari urugʻiga 200 g/kg hisobida ekish oldidan ishlov berishda qoʻllaniladi.

Tuproqning harakatchan rux bilan taʼminlanishini hisobga olgan holda R.oʻ. qoʻllash qoʻshimcha hosilni taʼminlaydi.

Manbalar
Rushdiy Muhammad Siddiq

Rushdiy Muhammad Siddiq (arabcha: رشدي محمد صديق — Rushdiy Muhammad Siddiq — (XVII asrda yashagan)) — shoir va yozuvchi.

Rushdiy Muhammad Siddiq (XVII asr, Qoʻqon) — shoir va yozuvchi. Umrining oxirgi yillarini Qashqarda oʻtkazgan. Rushdiyning bizga qadar ixchamgina axloqiytaʼlimiy mazmundagi dostoni hamda katta hajmdagi "Tazkirat ulavliyoi turkiy" asari yetib kelgan. "Tazkirat ulavliyoi turkiy"da Mansur Xalloj, Boyazid Bistomiy, Robiya Adaviya, Abu Turob Naxshabiy, AtTermiziy, Junaid Bagʻdodiy, Ibrohim Adham singari Sharqning 88 mashoyixi haqida maʼlumot beriladi. Rushdiy bu asarini yozishda arab va fors tillaridagi 14 manbadan, shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi durdonalaridan foydalangan. Kitob turkiy tilda yozilgan, avliyolar — sufizm taʼlimoti daholari haqida eng mukammal maʼlumot beradigan yagona tazkiradir. Tazkiraning birdanbir nusxasi Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika universitetining qoʻlyozmalar fondida saqlanadi.

Asarlari
 “Tazkiratu-l-avliyoi turkiy”

Manbalar 

    

Shoirlar
Rushon tizmasi

Rushon tizmasi — Gʻarbiy Pomirdagi togʻ tizmasi (Tojikiston). Uzunligi 120 km. Eng baland joyi Patxor choʻqqisi — 6080 m. Rushon tizmasi granitoid, metamorfik va gilli slanetslar, kvarsit, qumtosh, ohaktosh, gneyslardan tarkib topgan. Yon bagʻirlari tosh uyumlaridan, subtropik dashtlar va shuvokli chala choʻl hamda choʻl vodiysi landshaftlaridan iborat. Daryo vodiylarida tol, jirgʻanoq, terak, doʻlana, qayin oʻsadi.

Manbalar 

Togʻlar
Tojikiston
Ruʼb

Ruʼb, Rub — oʻrta asrlardagi Tohariston shaharlaridan biri. Arablar istilosi davrida (7-asr) R. Siminjon sh. bilan yagona mulkni tashkil etib, uning shohi turkiycha Ruʼbxon unvoni bilan atalgan. Xalifalikka 826—827 yillarda 12600 dirham miqdorida xiroj toʻlagan. R.da mahalliy hukmdor — Ruʼbxonning qarorgohi boʻlgan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Ruqiya begim

Ruqiya begim (15-asr) — temuriy malikalardan. Shohruxning oʻgʻli Ibroxim Mirzoning xotini. Ularning nikohidan 3 oʻgʻil farzand: Sulton Abu Ishoq Mirzo (1419—27), Ismoil Mirzo (1423 — 32), Abdullo Mirzo (1433—51) dunyoga kelgan. Ruqiya begim Eri vafotidan soʻng, Fors viloyatiga hokim qilib tayinlangan Abdullo Mirzo yosh boʻlgani tufayli otabek Shamsuddin Sheroziy bilan birga davlatni idora etgan. RUH (arab. — jon) — gʻayrimoddiy asosni anglatuvchi tushuncha. Inson va hayvonlar tanasida yashovchi, uyqu va oʻlgan paytda tanani qisman yoki butunlay tark etuvchi oʻziga xos kuch (qarang Animizm, Jon). P. tushunchasining talqini tarixan oʻzgarib borgan. Yunon falsafasida R. olam asosida yotuvchi pnevma, nus (aql), logos deb tushunilgan. Aristotel "nus"ni tartibsiz materiyani shakllantiruvchi kuch deb bilgan. Oʻrta asr mutafakkirlari R.ni tabiatdan oldin mavjud boʻlgan va uni yaratuvchi kuch deb hisoblaganlar. Forobiy, Ibn Sino, Gʻazoliy va boshqa faylasuf, mutafakkirlar R.ni turlicha talqin qilishgan. Forobiy R.ni bir tanadan ikkinchi tanaga koʻchib yurishini rad etgan. Sharq tabiblari R.ni "latif bugʻ" deb tushunishgan. Materialistik falsafaga koʻra, R. deganda yuqori darajada uyushgan materiyaning mahsuli deb qaraluvchi ong, tafakkur tushuniladi, materiyaga nisbatan ikkilamchi xisoblanadi. Idealistik falsafaga kura, R. deganda materiyaga nisbatan birlamchi deb hisoblanadigan va butun borliqning negizini tashkil etgan gʻayrimoddiy asos, iloxiy kuch tushuniladi. I. Kant R.ni goya sifatida, Gegel borliqni dunyoviy R.ning rivojlanish bosqichlari sifatida karaydi. R. idealistik taʼlimotlarda markaziy oʻrin tutib, tushuncha (panlogizm), substansiya (panteizm), shaxs (teizm) sifatida namoyon boʻladi.

Xristianlikda "muqaddas R." — muqaddas uchlikdagi 3shaxs. Diniy tushunchaga kura, R. — kishi hayotida u bilan birga, vafotidan keyin esa, tanadan chiqib abadiy qoladigan koʻzga koʻrinmas narsa. Baʼzi ulamolar R.ni qon, boshqalari nafas deb hisoblaydi. Ayrimlari esa, R.ni latif va nafis havodan iborat deb, uni moddiy narsalar qatoriga qoʻyadi. Qurʼonga koʻra, Alloh odamzodni yaratmasdan oldinroq qiyomatga qadar keladigan odamlarning R.larini paydo qilgan. Islom dinida R.ning moxiyati haqida bahs yuritish man etiladi. Qurʼonda (alIsro surasi, 85oyat) R. Allohning ilmiga havola etiladigan sir ekani, R. toʻgʻrisida odamlar juda oz maʼlumotga ega ekanliklari taʼkidlangan.

Kuchma maʼnoda — insonning ichki holati, histuygʻulari, kayfiyati. Shuningdek, ishharakat, voqea va hodisalarning kechishidagi belgili xususiyatni ham anglatadi. Mas, zamon R.i, qonun R.i, taʼlimot R.i va boshqa

Manbalar
Ruhi juvanon

Ruhi juvanon — jaydari urik navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Daraxti kuchli usadi. Bal. 8 m. gacha boradi. Barglari yirik, och yashil. Mevasi iyun oxiri — iyulning boshlarida pishadi, oʻrtacha 35—40 g, choʻziqdumaloq. Poʻsti silliq, yupqa, eti sariq, taʼmi xushxoʻr, suvli. Tarkibida 14— 16% qand, 0,8% kta, 60,38 mg% vitamin S bor. Danagidan qiyinroq ajraladi. Danagi yirik, magzi shirin.

Koʻchati oʻtqazilgach, 5—6yili hosilga kiradi. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Nam bilan yetarli taʼminlangan tuproqlarda yaxshi hosil beradi. 10—12 yoshida daraxtidan 30–55 kg, 20—25 yoshida 60–70 kg hosil olinadi. Mevasi xoʻlligicha yeyiladi, murabbo, kompot, turli konservalar qilinadi, sharbat tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

Manbalar
Ruhiy hayajon

Ruhiy hayajon — shaxsning oʻz harakatlari ahamiyatini tushunish yoki ularni boshqarish qobiliyatini pasaytiradigan holati; jinoyat huquqida jabrlanuvchining noqonuniy harakatlariga sabab boʻlgan qattiq ruhiy hayajonlanish yengillashtiruvchi holat hisoblanadi. Hayajonlanish holati qator oʻziga xos belgilarga ega. Mazkur alomatlar faqat mutaxassislar tomonidangina aniqlanishi lozim. Shu bois, aybdor shaxsga berilgan psixologik ekspertiza xulosasi ishga oid isbotlar bilan birga sud tomonidan inobatga olinadi (yana qarang Affekt).

Manbalar
Ruhillo Sidqiy

Ruhillo Sidqiy [taxallusi; asl ismi Ruhillo Fatali oʻgʻli Oxundov; 1886.28.3 (9.4), Boku yaqinidagi Buzovna qishlogʻi — 1959.5.5, Boku] — ozarbayjon aktyori. Xalq artisti (1949). Ozarbayjon hamda yangi oʻzbek teatrining shakllanishida xizmati katta. 1924— 59 ylarda M.Azizbekov nomidagi Ozarbayjon davlat drama teatrida ishlagan. Gaji Qora („Gaji qora“), Faxriddin („Faxriddinning qaygʻusi“), Kajar („Vagif“), Nodir („Nodirshoh“), Qirol Lir, Yago, Otello, („Kirol Lir“, „Otello“) kabi obrazlar uning ijodida alohida oʻrin tutadi. U shuningdek, opera, operettalarda chiqqan bir qancha filmlarda suratga tushgan. 1916-yil Oʻzbekistonda boʻlib, oʻzbek havaskorlari bilan „Layli va Majnun“ spektaklini sahnalashtirib, oʻzi Majnun rolini ijro etgan. Keyinchalik ham u bir necha bor Oʻzbekistonda boʻlib, ijodiy hamkorlikni faol olib borgan. A.Avloniy, M. Uygʻur va boshqalar bilan ijodiy aloqada boʻlgan.

Manbalar 

Ozarbayjonlik teatr aktyorlari
Ozarbayjonlik erkak aktyorlar
Ozarbayjon teatr rejissorlari
Ozarbayjon opera rejissorlari
1886-yilda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
Sovet erkak aktyorlari
Ruhobod maqbarasi

Ruhobod maqbarasi, Ruhobod — majoziy nom, aslida alloma avliyo shayx Burhoniddin Sogʻarjiy (Sogʻarj—Samarqand yaqinidagi qad. kent) maqbarasi. Amir Temur saltanatining dastlabki davrida (14-asrning 70-yillari) shahar Arki (Koʻk saroy, Boʻston saroy, Nuriddin Basir maqbarasi) tomonidan janubidagi Toshqoʻrgʻon—chaqar (Kichik oqsaroy, Muhammad Sulton meʼmoriy majmui, hozirgi Amir Temur maqbarasi) orasini bogʻlovchi mashxur Shohrohshoh koʻchani ochish va tartibga solish davomida yuzaga chiqqan Sogʻarjiy qabriga bogʻlab, mahobatli baland maqbara tiklangan. Amir Temur maqbara taʼminoti uchun maxsus vaqfnoma (kuyib ketgan vaqfnoma qoldiqlari tarjimasi Oʻzbekiston davlat arxivida saqlanmoqda) chiqargan. Undan maʼlum boʻlishicha, maqbara va yonidagi bogʻ yirik daromad manbai boʻlgan.

Maqbara binosi hozirgi shahar markazi tomonidan koʻzga tashlanadi, galdagi rekonstruksiya davomida maqbara atrofidagi keyingi davr binolari buzib tashlanadi, natijada maqbara qaddiqomatini yaqqol koʻrsatdi. Maqbara chorsixona, ustidagi 8 qirrali poygumbaz va oddiy gumbazdan iborat. Ichkarida nomaʼlum qabrdaxmalar bor. Tashki tomondan (janub) avliyo qabriga tutash devor sirkori sopol bilan peshtoq shaklida hoshiyalangan. Ichkarida naqshin bezak qoldikdari saqlangan. Kirish eshigining (Buxoro amiri nomidan 19-asr oʻrnatilgan) oʻymakor bezaklari orasida baliqlar shaklini kuzatish mumkin. Aholi mazkur avliyoga alohida ixlos va ehtirom bildirib, maqbara va u bilan bogʻliq maskanni Ruhobod deb atagan. 19-asr maqbaraga bogʻlab Madrasa (hozirgi darvozaxona va bir necha hujra saqlangan), masjid va minora qurilgan. Shoʻrolar davrida mazkur maskan diniy ziyoratgoh sifatida eʼtibordan chetda qolgan, tashlandiq holga kelgan edi. Hujralar qisman buzib tashlangan, guzar masjidida korxona joylashgan. Amir Temur tavalludining 660 y.ligi arafasida maqbara atrofida keng koʻlamli rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi. R. maqbarasi qayta gavjum ziyoratgohga aylandi. Poʻlat Zohidov.

Manbalar
Ruhoniy

Ruhoniy — diniy lavozimda xizmat qiluvchi, dinni targʻib etuvchi kishi, din peshvosi. Ruhoniy buddizm, iudaizm, xristianlik, hinduiylik, islom va boshqa dinlarda mavjud. Ruhoniy monoteistik dinlar kelib chiqishi bilan paydo boʻlgan. Kohinlar Ruhoniylarning oʻtmishdoshi hisoblanadi. Ruhoniylarning oliy tabaqasiga xudoning yerdagi noibi (katolitsizmda — Rim papasi) yoki xudoning unda mujassam boʻlishi (lamaizmda — dalaylama, ismoiliylarda — firqa boshligʻi) deb eʼtiqod qilinadi.

Pravoslav cherkovida Ruhoniylar qora Ruhoniylar (monaxlik turmush tarzini qabul qilganlar) va oq Ruhoniylarga boʻlinadi. Rus pravoslav cherkovida Ruhoniylar moddiy jihatdan cherkov qavmlari tomonidan taʼminlanadi. Ular diniy seminariya va akademiyalarda tayyorlanadi.

Islom dini endigina yoyilayotgan davrda davlat va diniy jamoa birbiridan ajralmagani uchun maxsus Ruhoniy boʻlmagan. Maʼmuriy-siyosiy ishlar bilan shugʻullangan kishilar Ruhoniylar vazifasini ham bajargan. Maʼlum vaqt oʻtgandan soʻng Ruhoniylar qatlami vujudga kelgan va tabaqalanish boshlangan. Sunnishikda oliy ruhoniy muftiy hisoblanadi, shialikda oyatulloh, hujjat alislom, shayx ulislom va h.k. Shariat ishlarini boshqaruvchi faqih, qozi, aʼlam va boshqa, dare beruvchi mudarrislar ham Ruhoniylar tabaqasiga kiradi. Oʻzbekistonda islom dini uchun ruhoniy kadrlar Toshkent islom instituti, Mir Arab madrasasi va boshqa turli diniy bilim yurtlarida tayyorlanadi. Ruhoniy jamiyatning maʼnaviy hayotiga muayyan taʼsir koʻrsatadi.

Keyingi paytlarda "Ruhoniy" atamasi islomdan boshqa din arboblariga qoʻllaniladigan boʻldi. Islomda bu soʻz oʻrnini ulamo soʻzi egallagan.

Manbalar
Reket

Reket (ing. racket — qoʻrqitish, doʻq-poʻpisa) — tovlamachilik, qoʻrqitish, doʻqpoʻpisa, zoʻravonlik va boshqa yoʻllar bilan biror narsa undirish. Odamlarni garovga olish orqali, avtomobillarni oʻgʻirlab egalaridan katta pul talab qilish kabilar R.ga kiradi.

R. dastlab Italiyaning Sitsiliya orolida paydo boʻlib, soʻng butun Yevropa mamlakatlariga yoyiddi. AQShda zoʻravon tovlamachi gangsterlar R. deyilgan. Sobiq SSSR hududida 80-yillarning 2-yarmidan boshlab yakka tartibdagi tadbirkorlar, kooperativlar, xususiy korxonalar, birjalar, savdo uylari, tijorat doʻkonlari paydo boʻlishi bilan R. vujudga keddi. R. ogʻir jinoyatlar guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda unga qarshi keskin kurash olib borilishi natijasida R. bilan bogʻliq jinoyatlar ancha kamaydi.

Manbalar
John William Strutt

John William Strutt () (1842.12.11, Lengford Grov — 1919.30.6, Tirling Pleys) — ingliz fizigi, tebranish nazariyasi asoschilaridan biri; London Qirollik jamiyati aʼzosi (1873-yildan). Kembrij universitetini tugatgan (1865), J.K. Maksvell oʻlimidan keyin shu universitet professor (1879-yildan) va Kembrij universiteti krshidagi Kavendish laboratoriya direktori. Britaniya Qirollik instituti professor (1887-yildan).

Ilmiy ishlari akustika, tebranish nazariyasi, optika, elektr va fizikaning boshqa sohalariga oid. U guruhdi va fazaviy tezliklar farqini tushuntirib berdi va guruqli tezlik formulasi (Reley formulasi)ni yaratdi. R. mutlaq qora jism nurlanishining qonunlaridan biri — shu jism nurlanish spektrida energiya taqsimotining traga bogʻlikligini ifodalaydigan qonun (Reley — Jins nurlanish qonuni)ni ishlab chiqdi (1900), bu qonun kvant nazariyaning yaratilishida muhim oʻrin egalladi. R. yorugʻlik sochilishining molekulyar nazariyasiga asos soldi. U U. Ramzay bilan birgalikda argonni kashf etdi (1894). Nobel mukofoti laureati (1904).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
1842-yilda tugʻilganlar
12-noyabrda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
30-iyunda vafot etganlar
Reley (birlik)

Reley — SGS birliklar tizimidagi solishtirma akustik qarshilik birligi. J.U. Reley sharafiga qoʻyilgan. 1R.= 1 dinas/sm³ = YUNs/m³ = YUPas/m.

Manbalar
Rend

Rend — Janubiy Afrika Respublikasi pul birligi. 1961-yildan muomalaga kiritilgan 1 R. = 100 sentyabr Xalqaro ifodasi ZAR. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 7,9 R. (2003, may).

Manbalar
Arnold Rüütel

Ryuytel Arnold Fyodorovich (1928.10.5, Saarema uyezdi) – Estoniya davlat arbobi. Estoniya qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1964). Qishloq xoʻjaligi fanlari doktori. Mehnat faoliyati 1949-yildan boshlangan. Estoniya chorvachilik va veterinariya ilmiy tadqiqot institutining tajriba bazasida bosh zootexnik, shu institut direktori oʻrinbosari (1957–63), "Tartu" szi direktori (1963–69), Estoniya qishloq xoʻjaligi akademiyasi rektori (1969–77). Estoniya KP MK kotibi (1977–79), Estoniya Vazirlar Kengashi raisining 1oʻrinbosari (1979–83), Estoniya Oliy Kengashi Prezidiumi (1983–90), Estoniya Oliy Kengashi (1990–92) raisi. 2001-yil sentabrdan Estoniya Respublikasi prezidenta. Shuningdek, Jahon "Yashil xoch" tashkilotining Estoniya boʻlimi va "Estoniya sohili va dengizi" harakati raisi.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Ryukyu

Ryukyu, Nansey — Yaponiyadagi orollar arxipelagi, Kyusyu va Tayvan o.lari oraligʻida. Sharqiy Xitoy dengizini Tinch okeandan ajratib turadi. Shim.sharqsan jan.gʻarbga yoy shaklida 1200 km masofaga choʻzilgan. R. 98 orolni oʻz ichiga olgan 6 ta yirik orollar guruhidan iborat. Umumiy maydoni 4,8 ming km². Yirik orollari — Okinava va Amami. Orollarning jan.sharqiy qismi asosan, mezozoyning karstli ohaktoshlaridan, shim.gʻarbi vulkan jinslaridan tuzilgan. Seysmik faol zona, tez-tez zilzila boʻlib turadi, 3 ta harakatdagi va bir nechta soʻngan vulkan bor. Yer yuzasi plato va past togʻlardan (bal. 300–500 m), shuningdek, past sohilboʻyi terrasalaridan iborat. Eng baland joyi 1935 m (Yaku o.da). 29° sh.k.dan janubda orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Fosforit va toshkoʻmir konlari bor. Iklimi shimolida subtropik, janubida tropik, mussonli (yillik yogʻin 2000–3500 mm), vaqtvaqti bilan tayfunlar boʻladi. Oʻrtacha temperatura yanvarda 14—18°, iyulda 27— 28°. Doim yashil tropik oʻrmonlar bor. Sholi, batat, shakarkamish ekiladi. Baliq ovlanadi. Shoyi toʻqiladi. Eng katta shahri — Naxa.

Manbalar
Dmitriy Ryabichev

Dmitriy Borisovich Ryabichev (1926.1.9, Malin, Ukraina — 1995.25.4) — haykaltarosh, Oʻzbekiston (1976) va Rossiya Federatsiyasi (1978) xalq rassomi. Leningrad muhandislik qurilishi instituti (1949) va Moskva badiiy sanoat bilim yurti (1954) ni tugatgan. Asosan haykaltaroshlikning monumental yodgorlik sohasida ijod qiladi, asarlarida kompozitsion yaxlitlik, shakl ifodaliligi va ulugʻvorlikka erishgan: "Vladimir shahrining 850 yilligi" (bronza, 1959, Vladimir shahrida), "Oybek" (granit, 1971, Toshkent), "Jasorat" (bronza, granit, 1976, Toshkent), "Xalqlar Doʻstligi" (bronza, granit, 1982, Toshkent) va boshqa monument va yodgorlik haykallarning muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1964).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Kishilar
1926-yilda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
1-sentyabrda tugʻilganlar
25-martda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Ryazan

Ryazan — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Ryazan viloyati markazi. Oka daryosi boʻyida. Yirik pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 533,1 ming kishi (1998). Mashinasozlik (stanoksozlik, "Tyajpressmash", "Ryazselmash") i.ch. birlashmalari, avtomobil agregatlari, avtomobil apparaturasi, elektron priborlar, hisoblashanalitik mashinalar, isitish priborlari, neftni qayta ishlash, kimyoviy tola, kartonruberoid zdlari, qurilish materiallari i.ch., oziq-ovqat, yengil va yogʻochsozlik sanoati korxonalari ishlab turibdi. 2 ilmiy tadqiqot instituti, 4 oliy oʻquv yurti, 3 teatr, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxonasi, badiiy muzey, I.P.Pavlov uymuzeyi bor. R. yilnomalarda birinchi marta 1095-yildan tilga olingan. Dastlab Ryazan knyazligi markazi R. deb atalgan va hozirgi R.dan 50 km jan.sharqsa boʻlgan. Shahar 1237-yilda moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. 14-asr oʻrtalarida knyazlik markazi Pereyaslavl—Ryazanskiy shahriga koʻchirilgan (bu knyazlik 1521-yilda Moskva davlati tarkibiga qoʻshildi). Shahar 1778-yildan R. deb atala boshlagan. 1778—1929-yillarda Ryazan gubernyasi markazi. 19-asr oʻrtalarida R.da choʻyan quyish hamda yogʻ korxonalari va boshqa qurilgan. 1929—30 yillarda R. Moskva viloyati okrug markazi, 1937-yildan viloyat markazi. Meʼmoriy yodgorliklardan Kreml ansambli tarkibida: Xristorojdestvenskiy (15-asr, 19-asr), Arxangelskiy (16-asr), Uspeniye (17-asr) soborlari, Arxiyepiskop palatalari (17-asr), Spas monastiri majmui (17— 18-asrlar), 17-asrga oid bir qancha cherkovlar, klassik uslubdagi binolar, kasalxonalar (19-asr boshlari), savdo rastalari (19-asrning 1-yarmi) va boshqa saqlangan.

Manbalar
Ryazan viloyati

Ryazan viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 26 sentabrda tashkil etilgan. Rossiya Yevropa qismining markazida joylashgan. Markaziy federal okrugiga kiradi. Maydoni 39,6 ming km². Aholisi 1228 ming kishi (2002), asosan, ruslar (96,1%), shuningdek, ukrain (1,2%), mordva (0,6%) va boshqa millat vakillari (2,1%) ham yashaydi. Shahar aholisi – 68,9%. 25 maʼmuriy tuman, 12 shahar va 26 shaharchadan iborat. Markazi – Ryazan shahri. Boshqa yirik shaharlari: Skopin, Kasimov.

Viloyat Oka daryosining oʻrta va quyi qismlarida joylashgan, yer yuzasi tekislik. Shimoliy qismi Meshchyora pasttekisligi hududida (bal. 80–130 m), Okaning oʻng sohilida OkaDon tekisligi (eng baland joyi 180 m). Gʻarbiy qismi Oʻrta Rossiya qirlari bilan band (eng baland joyi 236 m). Ohaktosh, gil, kum, qoʻngʻir kumir, torf konlari bor.

Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –11°, iyulniki 19°. Yillik yogʻin 550 mm (asosan, yezda yogʻadi). Vegetatsiya davri 180 kun. Asosiy daryosi – Oka va uning irmoqlari (Pra, Gus, Pronya, Para, Moksha, Ranova, Sna). Meshchyora pasttekisligida Dubovoye, Velikoye, Chyornoye, Beloye va boshqa koʻllari bor. Tuprogʻi podzol, sur tusli oʻrmon tuprogʻi, qoratuproq. Hududining 35% oʻrmon. Tiyin, tulki, quyon, boʻri, qobon, los yashaydi. Viloyat hududida Meshchyora milliy bogʻi, Oka qoʻriqxonasi joylashgan.

Sanoatining asosiy tarmoklari: elektroenergetika, neftni qayta ishlash, kimyo (kimyo tolasi va iplari), mashinasozlik (Rossiyada ishlab chiqariladigan metall kesuvchi stanoklarning 9%; televizorlarning 18%; kartoshka qazish kombaynlari, hisoblash texnika vositalari), toʻqimachilik sanoatlari mavjud. Yirik korxonalari: neftni qayta ishlash, stanoksozlik zavodlari, "ViskoR" (kimyo tolasi va iplar), hisoblash analitik mashinalari korxonasi, avtoagregatlar zavodi, "Safyan" (koʻn mahsulotlari), "Kombayn", "Korteks" (ipak gazlamalar) korxonalari, Ryazan radio zavodi. Ryazan issiqlik elektr stansiyasi va boshqa ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligining muhim tarmogʻi – goʻshtsut yoʻnalishdagi chorvachilik. kramol, qoʻy, choʻchqa, parranda boqiladi. Nasldor yilqichilik rivojlangan (2 ot zavodi bor). Arpa, bugʻdoy, suli, kand lavlagi, yemxashak ekinlari ekiladi, meva va rezavor meva yetishtiriladi. Oka, Moksha, Sna daryolarida kema qatnaydi. Temir yoʻli uzunligi – 943 km. Avtomobil yoʻllar uz. 6475 km (1997). 4 oliy oʻquv yurti, ilmiy tadqiqot instituta, 3 teatr, 8 muzey (shu jumladan, tarixiymeʼmoriy muzeyqoʻriqxonasi, Konstantinovo qishlogʻida S.A.Yesenin adabiy memorial muzeyi), 20 dan ziyod sanatoriy, kurort va dam olish uylari (shu jumladan, Solotcha iqlim kurorti) bor.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Roʻvak

Roʻvak (paniculo) — oʻsimlik toʻpgulining bir turi. Bunday toʻpgulning bosh oʻqida gul shoxchalari joylashadi; Mas, oqsoʻxta, suli, sholi va boshqa

Manbalar 

 

Botanika
Roʻvakoʻt

Roʻvakoʻt () — bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yer yuzida 150 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyoda 16, Oʻzbekistonda 3 turi usadi. R. oʻrmonlarda, choʻl va adirlarda, dare va soy sohillarida tarqalgan. Hamma turidan yemxashak tayyorlanadi.

Manbalar 

Bugʻdoydoshlar
Roʻzbexon

Roʻzbexon — q. Fazlulloh ibn Roʻzbexon.

Manbalar