MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi

Umurtqa pogʻonasining qiyshayishi — normal umurtqa pogʻonasi shaklining oʻzgarishi. Odam umurtqa pogʻonasining 3 xil: skolioz (yonga), lordoz (oldinga) va kifoz (orqaga) qiyshayishi farq qilinadi.

Katta yoshdagi kishilarning umurtqa pogʻonasida old va orqa tomonga qaragan kichikroq bukilma boʻladi. Bu bukilma yoshlikdan astasekin ayniqsa bola tik turishga va yurishga oʻrgana boshlaganida vujudga keladi. Bu kasallik boʻlmay, balki fiziologik holat hisoblanadi. Umurtqa pogʻonasi kasalligida esa umurtqa pogʻonasining fiziologik holatdan chiqib, odd va orqa tomonga qarab qiyshayishi kuzatiladi.

Skolioz tugʻma (umurtqalarning notoʻgʻri rivojlanishi tufayli) boʻlishi mumkin, lekin koʻproq 5—15 yashar bolalarda, ayniqsa oʻquvchilar orasida uchraydi. Oʻquv mashgʻulotlari vaqtida bolalar partada gavdasini notoʻgʻri tutib oʻtirishi natijasida umurtqa pogʻonasiga va muskullariga ogʻirlik bir xilda tushmaydi. Oqibatda muskullar boʻshashib qoladi. Umurtqa pogʻonasi boylamlari va shaklining oʻzgarishi turgʻun skoliozga sabab boʻladi. Bolalarning yoshligida raxit bilan ogʻriganligi, katta yoshdagilarning esa doim bir qoʻlda yuk koʻtarishi ham skoliozga olib kelishi mumkin. Umurtqaning sinishi yoki uning ayniqsa sil oqibatida yemirilishi natijasida ham skolioz roʻy beradi. Kishining bir oyogʻi kalta boʻlib, oʻsha tomonga engashib qadam tashlashi funksional skoliozga olib keladi. Skoliozning oldini olish uchun bolalarni partada va stol atrofida toʻgʻri oʻtirishga oʻrgatish, vrach buyurgan davo badan tarbiyasi mashqlarini qunt bilan bajarish, massaj qilish, serharakat oʻyinlar, ochiq havoda sayr qilish, kattalar esa mehnat bilan dam olishni toʻgʻri almashtirib turishi, ish vaqtida i.ch. gimnastikasi bilan shugʻullanishi lozim.

Kifoz yoysimon boʻlishi mumkin. Bunda umurtqa pogʻonasining u yoki bu boʻlagi orqa tomonga qiyshaygan boʻladi va umurtqa pogʻonasining orqa tomonga turtib chiqishi kuzatiladi. Yoysimon kifoz umurtqa pogʻonasining koʻkrak boʻlimida koʻproquchraydi. Orqa muskullari tonusining keskin kamayishi, yoshlikda raxit bilan kasallanish, gavdani uzoq vaqt egib ishlash (stanokda yoki yozuv stolida) yoysimon kifozga sabab boʻladi. Kifozning oldini olish ham skoliozga oʻxshash. Davo gimnastikasi, fizioterapiya muolajalari, sanatoriykurortlarda davolanish buyuriladi. Umurtqa pogʻonasining orqa tomonga turtib chiqishi koʻproq koʻkrak umurtqalarida kuzatilib, bukrilik deb ataladi.

Lordoz da umurtqa pogʻonasi ichkariga qiyshayadi. Bunga koʻpincha chanoq suyagining son suyagi bilan tutashgan boʻgʻimining tugʻma chiqishi sabab boʻladi. Bel lordozi qoringa yogʻ yigʻilishidan ham paydo boʻladi. Lordozda umurtqalar deformatsiyalanadi va ogʻriydi. Umurtqa pogʻonasi shikastlangan qismining harakatlanishi qiyinlashadi. Lordozni davolashda uning sababi aniqlangach, vrach davo gimnastikasi va massaj buyuradi.

Umurtqa pogʻonasining qiyshayishiq.ning barcha xillarini oldini olish uchun bolalarni qadsiqomatini toʻgʻri tutishga oʻrgatish, tana muskullarini mustahkamlaydigan kompleks mashqlarni har kuni bajarib turish kerak.

Manbalar 

Tibbiyot
Travmatologiya
Ortopediya
Anatomiya
Osteologiya
Umurtqalilar

Umurtqalilar, boshskeletlilar ( yoki ) — xordalilar tipiga mansub hayvonlar kenja tipi. Turlari soni umurtqasizlarga nisbatan kam; shunga qaramay ular hozirgizamon biosferasida muhim oʻrin tutadi. U. yuksak tuzilgan; oʻzgaruvchan yashash xususiyatiga ega. Ular okean suvining turli qatlamlarida, baland togʻlarda, choʻllarda va boshqa joylarda yashaydi. Barcha umurtqalilar evolyutsiyasida ular tuzilishining bitta umumiy reja asosida rivojlanishi kuzatiladi. Bunday rivojlanish morfologik, biokimyoviy va fiziologik xususiyatlari, xattixarakatlari hamda psixik faoliyati jihatidan takomillashgan formalar vujudga kelishiga olib kelgan. U.ning qad. ajdodlari (bosh skeletsizlar, pardalilar) dengizda yashagan. Umurtqalilar dastlab chuchuk suvda paydo boʻlib, evolyutsiyaning dastlabki bosqichini oʻtgan. Ular evolyutsiyasi davomida birlamchi oʻq skelet — xorda oʻrniga dastlab togʻayli, keyinroq suyakli umurtqa pogʻonasi paydo boʻlgan. Natijada suv oqimiga qarshi xarakatlana oladigan kuchli muskulatura uchun pishiq va elastik tayanch skelet vujudga kelgan. Umurtqalilarning suvdan quruqlikda yashashga oʻtishi bilan ular organizmida muhim oʻzgarishlar yuz bergan. Harakat organlarining faol ishlashi uchun ovqat hazm qilish, nafas olish, qon aylanish, ayirish, sezgi organlari va markaziy nerv sistemasi yaxshi rivojlangan. Ovqat hazm qilish sistemasi (ogʻiz boʻshligʻi, qiziloʻngach, oshqozon, ichaklar)ning turli qismlaridan fermentlar ajralib, ovqatni uzluksiz parchalash imkoniyati tugʻilgan; jigar organizmda muhim kimyoviy "laboratoriya" vazifasini bajargan. Umurtqalilar yuragi boʻlmacha va qorinchadan iborat. Qon aylanish sistemasi yopiq. Jabra yoki oʻpka orqali nafas oladi. Qadimgi U.ning chuchuk suvda yashashga oʻtishi bilan suvtuz almashinuvi birlamchi buyrak — mezonefros oʻrniga amniotalarda ikkilamchi buyrak — metanefros paydo boʻlgan. Metabolizmning gormonal boshqarilishi murakkablashgan. U.ning nerv sistemasi va sezgi organlari ishi rivojlangan. Baʼzilarida elektr va magnit sezuvchi organlar ham bor. Umurtqalilar, odatda, ayrim jinsli, birok, germafroditizm ham uchrab turadi. Tuban Umurtqalilar tuxum qoʻyib, koʻpchiligi tirik bola tugʻib koʻpayadi. Yuksak Umurtqalilar nasliga gʻamxoʻrlik qiladi. Eng qadimgi U. qoldiklari ordovik davri chuchuk suv xavzalari yotqiziqlaridan topilgan. Sudralib yuruvchilar mezozoyda juda keng tarqalgan. Ulardan sut emizuvchilar va kushlar paydo boʻlgan. Hozir Umurtqalilarning 40—45 ming turi mavjud boʻlib, 7 sinf (toʻgarak ogʻizlilar, togʻayli baliqlar, suyakli baliqlar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar)ga boʻlinadi.

Umurtqalilar odam hayotida juda katta ahamiyatga ega. Bir qancha U. yuqumli kasalliklar (ulat, tulyaremiya, quturish, ensefalit va boshqalar) qoʻzgʻatuvchilarini tashuvchi hisoblanadi.

 

Hayvonlar
Umurtqasizlar

Umurtqasizlar (Invertebrata) - umurtqa pogʻonasi boʻlmaydigan hayvonlar guruhi. Hayvonot dunyosini umurtqasizlar va umurtqalilarga ajratishni 19-asr boshida fransuz olimi J.B. Lamark taklif etgan boʻlib, sistematik ahamiyatga ega emas. Chunki umurtqasizlarga hayvonot dunyosining xordalilardan tashqari barcha tiplari kiradi. Lekin xordalilarning hamma vakillarida umurtqa boʻlmaydi. Hozir "Umurtqasizlar" termini faqat hayvonlarni umumiy tavsiflash uchun ilmiy asar va oʻquv qoʻllanmalarida ishlatiladi. Umurtqasizlarning taksonomik guruxlari uzilkesil hal etilmagan. Ularga bir qujayralilarning 5—7 tipi, plastinkalilar, gʻovaktanlilar, taroqlilar, barcha chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar (hammasi boʻlib 16—23 tipga mansub hayvonlar) tipi kiradi. Lekin bir qancha taksonomik guruhlar tarkibi (mas, bir qujayralilar, chuvalchanglar) aniq belgilanmagan. Umurtqasizlarning 1,5 mln. dan 2,0 mln.ga yaqin turi maʼlum. Umurtqalilarning esa 45 ming turi bor.

Umurtqasizlar chuchuk suv, dengiz va okeanlar, quruqlik va tuproq qatlamlarida yashaydi; bir qanchasi parazit (qarang Parazitizm). Umurtqasizlar tabiatda katta ahamiyatga ega. Oldingi geologik davrlarda yashagan Umurtqasizlar baʼzi choʻkindi jinslarning tarkibini tashkil etadi (mas, ohaktoshning tarkibi deyarli oʻlib bitgan foraminifera, korallar, mshankalar va boshqa skeletidan iborat). KoʻpchilikUmurtqasizlar yoki ularning mahsuloti odam va chorva mollari, parrandalar, baliqlar uchun oziq (mas, asal, qisqichbaqasimonlar va boshqalar). Umurtqasizlar hayotiy mahsuloti texnikxoʻjalik maqsadlarda ishlatiladi (mas, asalari mumi, ipak qurti pillasi, mollyuskalar chigʻanogʻi, marvarid va boshqalar), shuningdek, Umurtqasizlar.dan qishloq xoʻjaligida ekinlar va hayvonlar zararkunandalariga biologik qarshi kurashda, choʻkindi jinslar yoshini aniklashda xam foydalaniladi. Foydali Umurtqasizlar bilan birga, qishloq xoʻjaligi zararkunandalari, yuqumli kasalliklarni tashuvchilar, parazitlik qilib kasallik qoʻzgʻatuvchilari ham boʻladi.

Adabiyot 
 Mavlonov O., Xurramov 3., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 2003.

Hayvonlar
Un

Un — turli ekinlar donini tegirmonda tortib hosil qilinadigan oziq-ovqat mahsuloti. Un koʻproq bugʻdoydan tayyorlanadi. Shuningdek, javdar, arpa, makkajoʻxori, suli, sorgo, marjumak (grechixa), soya, noʻxat va boshqa ekinlar donidan ham un ishlab chiqariladi. Undan non, nonbulka, konditer va makaron mahsulotlari, turli taomlar tayyorlanadi, kepagi mollarga beriladi.

Unning kimyoviy tarkibi, oziqlik qimmati va texnologik sifati don turi, navi, tortish usuliga, Un chiqishi (don massasidan % hisobida)ga bogʻliq. Hozirgi davrda un sanoatida bugʻdoydan kimyoviy tarkibiga koʻra farq qiladigan kepakli, oliy, 1, 2nav Un ishlab chikariladi. Oliy nav bugʻdoy unining kimyoviy tarkibi (%): suv — 14; uglevodlar — 73,6, oqsillar — 10,8, kletchatka — 0,2, yogʻlar — 0,9, kuldorligi — 0,5 (1navda tegishlicha 14, 72,9; 11,0; 0,3; 1,1, 0,7; kepakli Unda 14; 69,6; 11,8; 1,6; 1,5; 1,5). Kepakli va 2navli un tarkibida V,, V,, RR va Ye vitaminlari bor, oliy va 1navli unlarda ular deyarli yoʻq. Un tarkibida non tayyorlash jarayoniga va sifatiga sezilarli taʼsir koʻrsatadigan yana har xil fermentlar (proteinazalar, genamilazalar, katalaza, lipaza va boshqalar) bor. Javdar Uni, koʻpincha, bir navli qilib chikariladi. Shuningdek, 96% li bir navli bugʻdoyjavdar Uni (70% bugʻdoy va 30% javdar) hamda 95% li bir navli javdarbugʻdoy uni(60% javdar, 40% bugʻdoy) ishlab chiqariladi. Chiqishi va naviga qarab Unning rangi, kukunlanishi va kuldorligi, bugʻdoy uni uchun esa, shuningdek, kleykovina miqdori va sifati meʼyorlashtiriladi. Yuqori sifatli Un oʻziga xos hidga va chuchuk taʼmga ega boʻladi. Un saqlanganda sifati oʻzgarishi mumkin. Dastlabki davrda (bir oygacha) yuqori harorat (2030°)da saqlanganda tarkibidagi yogʻning gidrolizlanishi va oksidlanish jarayonlari natijasida Unning "etilishi" davom etadi (non pishirish xususiyatlari yaxshilanadi). Uzoq vaqt saqlanganda sifati yomonlashadi. Unning namligi 15% dan ortiq boʻlmasligi kerak. Unning namligi koʻp boʻlsa, achiydi, mogʻorlaydi, oʻzoʻzidan qizib ketadi, namligi past (9—13%) boʻlsa, tez taxir boʻlib qoladi. Shuningdek, Un nam va hidlarni oʻziga oson singdirishi sababli quruq, salqin va hidli mahsulotlardan uzoqroq joyda saqlanishi lozim. Yuqori sifatli mahsulot tayyorlash uchun bugʻdoy uni tarkibida navi va tortilish sifatiga qarab, 1yoki 2guruhdagi kleykovina miqdori kamida 20—30% boʻlishi kerak.

Suli unidan pechenye va bolalar uchun tuyimli aralashmalar tayyorlashda foydalaniladi. Arpa unidan non yopiladi. Makkajoʻxori uni non yopishda va qandolat mahsulotlari tayyorlashda bugʻdoy va javdar Unlariga aralashtirilib ishlatiladi; tez achishi sababli uni uzoq saqlash tavsiya etilmaydi. Toʻyimli bolalar uni maxsus retsept boʻyicha oliy nav bugʻdoy Un va shakar, tuxum kukuni, qaymogʻi olinmagan quruq sut, sariyogʻ, tuz kabilar aralashmasidan tayyorlanadi. Bu undan bolalar uchun suyuq boʻtqalar tayyorlashdan tashqari yogʻli pechenyelar pishirishda ham foydalaniladi.

Yana qarang 

 Un-yorma sanoati
Unvon

Unvon — vakolatli organlar tomonidan belgilanadigan va beriladigan nom. Bu alohida shaxsning xizmatlari yoki kasb, xizmat, ilmiy va boshqa malakalari rasman eʼtirof etilganligini tasdiqlaydi. Unvon belgilash, berish va undan mahrum etish tartiblari, shuningdek, unvon bilan bogʻliq boʻlgan huquq va majburiyatlar qonun hamda boshqa normativ xujjatlar bilan belgilanadi.

Oʻzbekiston Respublikasida Faxriy (qarang Faxriy unvonlar), harbiy (qarang Harbiy unvonlar), ilmiy (qarang Ilmiy unvon), maxsus professional, sport, akademik unvonlar, turli mukofot, konkurs laureatlari unvonlari va shu kabilar bor. Prokuratura organlaridagi prokuror va tergovchilar uchun belgilangan unvon chin, diplomatiya xodimlari uchun belgilangan unvon diplomatiya daraja va martabalari deb ataladi.

    

Unvonlar
Ungur

Ungur — gumbaz shaklidagi shipli va ogʻzi keng, uncha chuqur boʻlmagan gʻor; tor yoʻlakdan soʻng gʻorning kengaygan qismi; erigan suvlar oqib chiqib ketadigan muz tili uchidagi chuqur. Yirik U. balandligi 100 m cha boʻladi, eni bir necha 100 m ga yetishi mumkin. U., asosan, togʻ jinslarining yer osti, kam hajmda dengiz suvlari taʼsirida erishidan yuzaga keladi. Tektonik yoriqlardagi butkul toʻlib qolmagan boʻshliqlar ham U. deb ataladi. U.da koʻp hollarda boksit, fosforit, gips va h.k. toʻplanadi. U.lar qurilish ishlari (yoʻl qurish, gaz va neft quvurlari oʻtkazish)ga salbiy taʼsir koʻrsatadi. U.dan sanoat chiqindilarini koʻmib tashlash, neft va boshqalarni saqlash uchun sigʻim sifatida foydalaniladi. Baʼzi U.lar turizm obʼyekti hisoblanadi. Oʻzbekistonda Turkiston, Nurota, Chatqol togʻlarida keng tarqalgan. Pavilon koʻrinishidagi sunʼiy U.lar 17— 18-asrlarda Yevropa bogʻpark meʼmorligida keng urf boʻlgan.

 Ungur
Geografik terminlar
Ungut

Ungut, oʻn gut — xalq. Ilk oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonning jan. tumanlarida, Xitoyning shim. chegaralarida yashagan. Ularning umumiy soni 13-asrda 20 ming kishiga yaqin (4 ming uy) boʻlgan. Rashiduddinimt bergan maʼlumotiga kura, U.lar turkiy xalklardan boʻlib, keyinchalik moʻgʻullashib ketgan. Moʻgʻul qoʻshinlari tarkibida 13-asrda Oʻrta Osiyo yerlariga kelib oʻrnashganlar. Davr oʻtishi bilan esa, mahalliy xalqlar tarkibiga qoʻshilib, oʻz etnik nomlarini unutishgan.

Sh. qarang 
 Oʻngut
Undalma

Undalma — soʻzlovchining nutqi qaratilgan shaxs yoki predmet deb tasavvur qilingan hodisani bildiradigan soʻz yoki soʻz birikmasi. Undalma, kirishlar yoki kiritmalar kabi, gapni kengaytiradi, ammo uning boʻlaklari bilan sintaktik aloqaga kirishmaydi, yozuvda vergul yoki undov belgisi bilan ajratiladi. Undalma gap boshida ham, oʻrtasida ham va oxirida ham kelishi mumkin. Qiyoslang: Uka, bu ishlaring menga yoqmayapti; Bu ishlaring , uka, menga yoqmayapti; Bu ishlaring menga yoqmayapti, uka. Bolalar! Koʻchada ehtiyot boʻlinglar. Gap boshida undalma maxsus intonatsiya bilan aytiladi va baʼzan vokativ gap vazifasini bajaradi. Undalma, kirish, kiritma kabi, fikr bayonida muhim oʻrin tutadi. Shuning uchun ularni gapning uchinchi darajali boʻlaklari sifatida qarash ham mavjud.
Undiruvchi sanoat

Undiruvchi sanoat, undirma sanoat — yer ostidan, suvdan va oʻrmonlardan har xil xom ashyolar va yoqilgʻilar olish bilan shugʻullanuvchi sanoat tarmoklari majmui. Undiruvchi sanoatning asosiy tarmoklari foydali qazilmalar (kumir, neft, gaz, slanets, torf, temir rudasi, rangli, nodir va asil metallar hamda noruda xom ashyolar) qazib olish, ovchilik, baliqchilik, dengiz hayvonlarini ovlash, dengiz mahsulotlarini yigʻish, yogʻoch tayyorlash va boshqa Undiruvchi sanoat mahsulotlari, asosan, ishlov beruvchi sanoatda qoʻllaniladi.

Undiruvchi sanoat oziq-ovqat va sanoat xom ashyosi olishning muhim bazasi hisoblanadi. Texnika taraqqiyoti tufayli xalq xoʻjaligida turli xil xom ashyoga boʻlgan talab muntazam oshib boradi, natijada Undiruvchi sanoatning yangi tarmoklari vujudga keladi. Undiruvchi sanoatning taraqqiyot darajasi har bir mamlakatning tabiiy, ijtimoiyiqtisodiy sharoiti bilan belgilanadi.

Oʻzbekistonda Undiruvchi sanoatning barcha tarmoqlarida yirik texnika bazasi vujudga keltirilgan. Ayniqsa, mustaqillik yillarida kumir, gaz, neft qazib olish rivojlandi. Koʻpdankoʻp yangiyangi xom ashyo konlari topildi. Undiruvchi sanoat xom ashyosi bazasida yirik sanoat majmualari (mas, Olmaliq, Navoiy konmetallurgiya kombinatlari) faoliyat koʻrsatadi.
Undov belgisi

Undov belgisi - gap oxirida qoʻllanadigan, ikki elementli tinish belgisi (!). Yozma nutqda, ayniqsa, badiiy asarlarda turli tuygʻular, holatlar, har xil emotsionalliklarni ifodalashda Undov belgisi ning roli katta. Undov belgisi, asosan, undov va buyruq gaplar oxiriga qoʻyiladi. Bunda u muayyan gapning emotsional yoki qatʼiy buyruq maʼnosiga ega ekanligini, tugallanganligini, boshqa gaplardan chegaralanish nuqtasini koʻrsatadi. Undov belgisi oʻzbek tiliga rus tili orqali kirib kelgan. U oʻzbek yozuvida 20-asrning boshidan — dastlab "Turkiston viloyatining gazeti"da 1901-yildan, keyinchalik boshqa bosma asarlarda muntazam qoʻllana boshlagan.

Hozirgi oʻzbek adabiy tilida Undov belgisi, asosan quyidagi hollarda qoʻllaniladi: 1) undov gaplar oxirida (Unsin uchun, bechora qiz uchun, bu qanday falokat, bu qanday mudhish motam! — Oybek); 2) buyruq, tilak, orzu maʼnolarini ifodalagan gaplar oxirida (Onangni qoʻlingda tutsang , singlingni boshingda tut! — Oybek; Fido boʻlsin senga jontanim, onam!); 3) gap boshida kelib, kuchli his-hayajon ifodalagan undalmalardan, undovlardan hamda xa va yoʻq soʻzlaridan keyin (Jamila! Bas, tur oʻrningdan! — Hamza; Yoʻq, yoʻq! Bu ogʻir ishni boʻynimga ololmayman). Undov belgisining qoʻllanishida yana bir qancha xususiy holatlar ham uchraydi.

 

Yozuv
Undov tunlami

Undov tunlami (Agrotis exclamationis) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Tana uz. 35–40 mm. Qanoti yozilganida 35–45 mm; oldingi qanoti sargʻish kulrangdan toʻq jitarranggacha; qanotlari ustida undov belgisi (!) ga oʻxshash qora dogʻi bor (nomi ham shundan). Erkagining moʻylovi kalta taroqsimon, urgʻochisiniki qilsimon. Tuxumi sargʻishoq, qurti xira rangli, 6 yoshni oʻtaydi. Qurtlari 6yoshda tuprokda qishlaydi. Sovuqqa bardoshli. Agrometereologik zonalarga qarab Undov tunlami yiliga 1—2 avlod beradi. U kuzgi tunlamge. nisbatan 10—15 kun kechroq rivojlanadi. Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkaz, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Qurti 75 tur oʻsimlikni, jumladan, boshoqli don oʻsimliklari, tamaki, kanop, makkajoʻxori, gʻoʻza, kungaboqar, qand lavlagi va boshqa ni zararlaydi. Zararkunandaligi kuzgi tunlamga oʻxshash.

Kurash choralari: kuzgi tunlamga qarshi koʻriladigan choralar qoʻllaniladi.
Undovlar

Undovlar — hishayajon, buyruqxitob, haydash, chaqirish kabi maʼnolarni bildiruvchi, ran boʻlaklari bilan grammatik bogʻlanmaydigan soʻzlar turkumi va shu turkumga oid muayyan soʻzlar. U. asosiy xususiyatlariga koʻra 2 turga boʻlinadi: emotsional (hissiy) U. va buyruqxitob (imperativ) U.

Emotsional U. kishilarning histuygʻusi, ruhiy holatini bildiruvchi U. boʻlib, ular maʼno jihatidan rang-barangdir. Ijobiy emotsional U. matn va ohang bilan bogʻliq ravishda: 1) shafqat, mehribonlik (iye, o, eh); 2) sevinch, zavqlanish, havas (voy, ho, oʻhhoʻ); 3) qoyil qolish, rohatlanish (hayhay, voy, o); 4) mamnuniyat, faxrlanish, xayrixohlik (eha, eh, ehe, oʻhhoʻ, haya, oʻ); 5) undash, ogohlantirish, tasdiq (hayhay, ha) maʼnolarini bildiradi. Salbiy histuygʻularni ifodalovchi U. esa: 1) eʼtiroz, norozilik, shikoyat, zorlanish (qa, ho, voyey, voy, oh, uh, obbo); 2) jirkanish, nafrat, gʻazab, jahl (e, eh, voy, he, ha); 3) achinish, afsuslanish (he, eh, oh); 4) kinoya, kesatiq, piching, koyish (obbo, oha, oʻhhoʻ, hoo, hayhay, hoyhoy); 5) tanbeh, ogohlantirish, kutilmaganlik (e, hayhay, iya); 6) gʻumgʻussa, qaygʻuoʻkinch (eha, oh, eh, voyey, eh); 7) choʻchish, vahima, dahshat (voyey, oh, o, voydod); 8) ajablanish, hayratlanish, ranjish (i, ee, baybaybay, he) kabi maʼnolarni bildiradi.

Tilda rasmodatlar bilan bogʻliq U. ham mavjud boʻlib, ular umumiy holahvol soʻrashish, salomlashish, xayrlashish, ragʻbatlantirish, tashakkur, minnatdorchilik kabi maʼnolarni ifodalaydi. Maye: esonmisiz, omonmisiz, xrrmang, bor boʻling; assalomu alaykum, assalom, salom, xayr, xoʻsh, xoʻp; balli, barakalla, ofarin, qoyil, rahmat, tashakKUR, Qulluq, marhamat va sh.k.

Buyruqxitob (imperativ) U. kishilarga nisbatan ularning diqqatini tortish, ogoxlantirish yoki jonivorlarni biror ishni bajarish yoki bajarmaslikka undash kabi maʼnolarni ifodalash uchun xizmat qiladi: odamlarga qaratilgan U.ning ayrimlari (hoy, hey, ey, allo) kishilar diqqatini soʻzlovchiga kdratish uchun, boshqalari esa (tss, qani, jim, tek) taʼkid, buyurish maʼnolarini ifodalash maqsadida qoʻllanadi; hayvon va jonivorlarga qaratilgan U. ularni toʻxtatish, chaqirish, haydash, tinchitish, biror ishni bajarishga undash maqsadlarida qoʻllanadi (behbeh, pishpish, tutu, kuchkuch, mahmah; dirr, xoʻsh, taq, ish; chu, pisht, kisht, xix, kishkish va sh.k.).

Oʻzbek tilida emotsional U. tarkibiga ham, buyruqxitob U. tarkibiga ham kiritib boʻlmaydigan alohida U. guruhi ham mavjud. Koʻrsatish (hu, huv, hovv), javob, taʼkidni (hahaha, ha, xoʻshxoʻsh, a, labbay) bildiruvchi U. shu jumladandir.

Adabiyot 
 U s mo nov S, Undovlar, T., 1953; Oʻzbek tili grammatikasi, 2j.li, 1j. T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, l-qism, T., 1980,
Undosh tovushlar

Undosh tovushlar — ogʻiz va boʻgʻiz boʻshligʻida turli toʻsiqlarga uchrab paydo boʻladigan, tarkibi faqat shovqindan yoki ovoz va shovqindan iborat tovushlar. Ularning talaffuzida havo oqimi sirgʻalib yoki portlab chiqadi. Bu havo oqimi un paychalarini titratib yoki titratmay oʻtadi. Natijada turli jihatdan birbiridan farqli Undosh tovushlar hosil boʻladi. Dunyodagi har bir til oʻziga xos undoshlar tizimiga ega. Tildagi undoshlar tizimi konsonantizm ( — undosh tovush) deyiladi. Undosh tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Masalan, hozirgi oʻzbek adabiy tilida Undosh tovushlar soni 24 ta boʻlsa, boshqa tillarda bundan kam (mas, turk tilida 17 ta) yoki ortiq boʻlishi mumkin. Bu miqdor rus tilida 34 tani, fin tilida 14 tani tashkil etadi.

Undosh tovushlar bir necha jihatdan tasnif qilinadi: 1) ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra; 2) hosil boʻlish oʻrniga (nutq aʼzolarining ishtirokiga koʻra;3) hosil boʻlish usuliga koʻra; 4) palatalizatsiyaga (tilning qattiq tanglay tomon koʻtarilishiga) koʻra. Ushbu tasniflarni hozirgi oʻzbek adabiy tilidagi 24 ta [b, v, g, d, j (jyuri), j (joʻja), y, k, l, m, n, ng, p, r, s, t, f, x, s, ch, sh, q, gʻ, h] Undosh tovushlar misolida koʻrib chiqish mumkin.

Ovoz va shovqinning ishtirokiga koʻra, Undosh tovushlar 2 asosiy turga boʻlinadi: sonorlar va shovqinlilar. Sonorlar (m, n, ng, l, r) tarkibida shovqinga nisbatan ovoz ustunlik qiladi. Sh o v qinlilar esa faqat shovqindan yoki shovqinga ovoz qoʻshilishidan qosil boʻladigan Undosh tovushlardir. Ovozning qatnashishi yoki qatnashmasligiga koʻra, shovqinli undoshlar ham 2 ga: jarangli undoshlar va jarangeiz undoshlarga boʻlinadi. Jarangli undoshlar (mas, b, v, g, d, z, y) shovqinga ovoz qoʻshilgan undoshlardir. Jarangsiz undoshlar esa (p, f, k, t, s, sh) faqat shovqinning oʻzidan iborat boʻladi.

Hosil boʻlish oʻrniga koʻra, Undosh tovushlar 3 ga boʻlinadi:lab undoshlari lablab undoshlari (p, b, m) va labtish undoshlari (v, f)dan iborat; til undoshlari — til oldi (b, p, d, t), til orqa (k, g), til oʻrta (y) va chuqur til orqa (q, gʻ, x) undoshlaridan iborat; boʻgʻiz undoshi (h).

Hosil boʻlish usuliga koʻra, Undosh tovushlar 4 ga boʻlinadi; portlovchilar — nutq aʼzolarining jipslashuvi va havo oqimi bosimining shu aʼzolarni yorib oʻtishi natijasida hosil boʻladigan p, b, t, d, k, g kabi undoshlar; sirgʻaluvchilar — nutq aʼzolari birbiriga yaqinlashib, havo oqimi shu tor oraliqdan sirgʻalib chiqishi natijasida hosil boʻladigan v, f, z, s, j, sh, x, gʻ kabi undoshlar; titroq tovush — til uchining yuqori milkka tegibtegmay titrashidan hosil boʻlgan r undoshi; affrikata — portlovchi tovush bilan sirgʻaluvchi tovushning yaxlit bitta tovush sifatida talaffuz qilinishidan hosil boʻlgan ch(t+sh), j(d+j), s(t+s) tovushlaridir.

Yana qara 

 Unli tovushlar
 Tilshunoslik

Adabiyot 
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A. A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Unja

Unja — Rossiyaning Yevropa qismidagi daryo, Volganing chap irmogʻi, Vologda va Kostroma viloyatlaridan oʻtadi. Kema va Lundonga daryolarining qushilishidan hosil boʻlib, Gorkiy suv omboriga quyiladi. Uzunligi 426 km, havzasining maydoni 27,8 ming km². Noyab.da muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Suv sarfi quyilish joyidan 50 km da 160 m³/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi. U. boʻyida Makaryev, Manturovo, Kologriv sh.lari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Uni

Uni (lot, unus, uni — bir) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; „bir“, „yagona“, „umumiy“ „birlik“ kabi maʼnolarni bildiradi (mas, unison, unifikatsiya).

Manbalar