MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yan Pekker

Yan Borisovich Pekker (1906.4.9, As-traxon — 1993.12.12, Toshkent) — mu-siqashunos, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1956). Moskva konservatoriyasini tugatgach (1936), Oʻzbekiston radio qoʻmitasida musiqa eshittirishlar direktori (1936—41), Oʻzbek davlat filarmoniyasida badiiy rahbar (1944—48). Ayni paytda Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi (1936-yildan), kafedra mudiri (1951—60), professor (1971-yildan). Asarlari Oʻzbekiston kompozitorlik musiqa madaniyati ("V.A.Uspenskiy", 2-nashri, 1959; "G.A.Mushel", 1966), shuningdek, oʻzbek operasi rivoji ("Oʻzbek operasi", 2-nashri, 1984) masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Pektin moddalari

Pektin moddalari, pektinlar (yun. pektos — birikkan, qovushgan, muzlagan) — barcha quruqlik oʻsimliklari va bir qator suvoʻtlar tarkibidagi eriydigan (eriydigan pektin) va erimaydigan (protopektin) yuqori mo-lekulali polisaharidlar. Pektin moddalari mevalar va rezavor-mevalar, kanop poyasi, qand lavlagi tarkibida ayniqsa koʻp boʻladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra tarmoqlanmagan poligalakturanidlar — galakturan kislota polimerlaridan iborat. Pektin moddalarining tarkibiga neytral monosaharidlar — galaktoza, ramnoza, arabino-za, ksiloza ham kiradi. Pektin moddalari 4 guruhga: pektokislotalar, pektin kislotalar, pektinlar va propektinlarga boʻlinadi. Shulardan pektinlarning ahamiyati mu-him. Pektinlar sitrus mevalari, olma va tarvuzdan olinadi. Pektin moddalari oziq-ovqat sanoatida jem, jele, meva konservantlari va boshqa tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Pelagial

Pelagial (yun. pelagos — dengiz) — dengiz, okean va koʻllarda suvning tirik organizmlar yashaydigan qatlami (suv tubidan boshlab suv yuzasigacha); bental (suv tubi) tushunchasining aksi. P.da yashovchi organizmlar plankton, nekton (faol suzadigan organizmlar), neyston (suv yuzasida yashaydigan organizmlar) guruhlarga boʻlinadi. Dengiz va okeanlarda P. qatlamni ham yashash sharoiti va organizm tarkibi boʻyicha bir necha zonaga boʻlish mumkin. Tari-xiy rivojlanish davomida P. organizmlarda yashash sharoitiga nisbatan turlicha moslanishlar paydo boʻlgan. Masalan, suvoʻtlar va sifonoforalarning gaz toʻldirilgan pufaklari, meduzalarning suvga boy liqildoq gavdasi, koʻpchilik mikroskopik organizmlarning gavda yuzasini kengaytirishga imkon beradigan oʻsimtalari neyston, baliklar va boshoyokli mollyuskalarning suzgichlari va gavdasining suyri shakli nekton organizmlar uchun xos. P. oʻsimliklar (fitoplankton) okeanda organik moddaning asosiy qismini hosil qiladi. Halok boʻladigan diatom suvoʻtlar, bir hujayrali qayvonlar (nurlilar, foraminiferalar va boshqalar) dengiz tubida choʻkma jinslar hosil boʻlishida katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Pelagial yotqiziklar

Pelagial yotqiziklar - ochiq dengiz va okeanlar tubida qirgʻoqsan ancha uzokda juda mayda muallaq zarralarningtoʻplanib borishidan vujudga keluvchi yotqiziklar. "Pelagial yotqiziklar" terminini 1891-yilda geologlardan Merrey va Renarlar taklif etgan. Pelagial yotqiziklar tarkibiga plankton mikroorganizmlarning skeletlari, mayda zarrali terrigen va vulkanogen materiallar, yangitdan hosil boʻlgan autigen minerallar (Gʻe — Mp konkretsiyalari, seolitlar, montmorillonit), kosmik chang kiradi. Pelagial yotqiziklar orasida biogen turlari (dia-tomli, radiolyariyli, foramineferali, pteropodali, kokkolitli) va poligen choʻkindilar (qizil gillar) keng tarqalgan boʻlib, ular birgalikda Dunyo okeani tubining aksariyat qismini qoplab yotadi. Pelagial yotqiziklar okean yotqiziklarining eng harakterli va keng tarqalgan turi. Barcha Pelagial yotqiziklar uchun juda sust choʻkin-di hosil boʻlish tezligi va choʻkindilarning oksidlanganligi xos.

Manbalar
Pelengator

Pelengator — dengiz va havo navi-gatsiyasit tashqi moʻljallar (qirgʻoqsagi yoki suzuvchi obyektlar, osmon yorit-qichlari va boshqalar) ga tomon yoʻnalishlar burchagini aniklash uchun muljallangan asbob. Moʻljal (obyekt)larning fizik xossalariga qarab P.ningoptik, radiotexnik, akustik va boshqa xillari qoʻllanadi. Dengizda kemalarning, qavoda uchish apparatlarining toʻqnashib ketishiga yoʻl qoʻymaslik uchun, samolyotlarning uchishini boshqarish va qoʻnishida, kosmik kemalarni yumshoq tutashtirishda, navigatsiya asboblari koʻrsatishlariga tuzatish kiritish va boshqa maqsadlarda P.dan keng foydalaniladi. P. meteorologiyada ham ishlatiladi.

Manbalar
Pelitlar

Pelitlar (yun. pelos — gil), gil l i jinslar — chaqiq togʻ jinslari; yarmidan koʻprogʻi 0,01—0,005 mm oʻlchamdagi zarralardan tarkib topgan. P.ga, asosan, argillitlar, gillar va boshqa mansub.

Manbalar 

 

Petrologiya
Pellagra

Pellagra (ital. pelle agro — dagʻal teri), avitaminoz PP -—organizmda vitamin PP (nikotin kislotasi yoki Vit B3) yetishmasligidan kelib chiqadigan kasallik. Oziq-ovqatlar tarkibida vitamin PP miqdorining kamayib ketishi, shuningdek, organizmning vita-minlarni oʻzlashtirish layoqatining pasayishi sabab boʻladi. P.da ich keta-di, til qipqizarib, yaltirab turadi. Gavdaning ochiq qismlari va oyoq-qoʻl panjasiga qizil dogʻlar tushib, ular keyinchalik pufakchalarga aylanib, yiring boylaydi. Pufakchalar yorilib, yiring chiqib ketgach, teri qurib, pust tashlaydi va oʻrni dogʻ boʻlib qoladi. Bemor tinkasi qurishi, tez charchash, quvvatsizlik, ish qobiliyatining pasayishi, bosh ogʻrishi, ishtahasi yoʻqligi, ogʻzi achishib, soʻlagi oqishidan shikoyat qiladi. Ruhiy holati ham buziladi. Atrofidagi voqea va hodisalarga beparvo boʻlib qoladi, xotira va aklning pasayishi kuzatiladi.

Kasallikni davolashda vrach koʻrsatma-siga binoan, V guruh vitaminlari bilan nikotin kislotasi beriladi. Nikotin kislotasiga boy ovqatlar — qayvon oqsili, jigar, tuxum, baliq, sut, qatiq, sabzavot va mevalar buyuriladi.

Manbalar
Peloponnes

Peloponnes — Gretsiya janubidagi yarim orol. Bolqon yarim orolning janubiy qismi, materikka Korinf boʻyni orqali tutashgan. Maydoni 21,4 ming km². Ioni va Egey dengizlari bilan oʻralgan. Qirgʻoq chizigʻi notekis. P.ning jan. qismi toʻrtta yarim oroldan iborat. Re-lyefi togʻlik. Aksari qismining balandligi 800–1200 m. Eng baland joyi 2404 m (Tayget tizmasidagi Ayos-Ilias choʻqqisi). P.ning oʻrta qismida karst relyefli Arkad yassitogʻligi (balandligi 600– 800 m) bor. Sohili allyuvial pasttekislik. Iqlimi subtropik, Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Yanv.nichg oʻrtacha temperaturasi 8 —11°, iyulniki 24—27°. Yillik yogʻin 400–1000 mm. Yirik da-ryolari: Alfey, Evrot. Oʻsimliklari, asosan, doim yashil butazorlar (makvis va frigana)dan iborat. Aholisi chorvachilik, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi. Muhim shahar va portlari: Patra, Korinf. P.da Sparta, Olimpiya, Mikena, Korinf tarixiy geografik viloyatlari joylashgan. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Peloponnes ittifoqi

Peloponnes ittifoqi - Peloponnesdagi yunon polislarini (Argos va Axayyaning ayrim polislaridan tashqari) Sparta gegemonligi ostida birlashtirgan ittifoq (miloddan avvalgi 6-asrning 2yarmi —4-asr oʻrtasi). 5-asrda Delos ittifoqi bilan urush qilgan (qarang Peloponnes urushi). Sparta Fiva bilan boʻlgan urushda yengilgach, tarqalib ketgan (362 i.).

Manbalar
Peloponnes urushi

Peloponnes urushi (mil.av 431—404 yillar) — Yunoniston tari-xidagi eng yirik urush; yunon polislari ittifoklari: Delos (Afina boshchiligida) va Peloponnes (Sparta boshchiligida) oʻrtasida sodir boʻlgan; butun Yunoniston va Janubiy Italiyadagi yunon shaharlari va Sitsiliyani qam-rab olgan. 404 yil quruqlik va dengizdan qamal qilingan Afina taslim boʻlgan. Sulh shartlariga koʻra, Delos ittifoqi tarqatib yuborilgan. Afina Spartaga floti (12 qoʻriqchi kemadan tashqari) ni topshirgan, Afina va Pirey is-tehkomlari yoʻq k,ilingan, Yunon dun-yosida Spartaning gegemonligi tan olingan. Afinada "oʻttiz tiran" oli-garxik tuzumi oʻrnatilgan.

Manbalar
Peltye effekti

Peltye effekti, elektro-termik effekt — bir-biriga kavsharlangan turli jinsli ikkita oʻtkazgich yoki yarimoʻtkazgichdan tashkil topgan zanjir orqali oʻzgarmas elektr toki oʻtganda ularning bir-biriga tegib turgan joyida tokning yoʻnalishiga qarab issiqlik ajralish yoki yutilish hodisasi. Tokning yoʻnalishi oʻzgarsa, issiqlik ajralishi issiqlik yutilishi bilan almashinadi. Tokning yoʻnalishidan qati nazar kavsharlangan uchlaridan biri sovisa, ikkinchisi isiydi. Bu hodisani fransuz fizigi va meteorologi J. Sh. A. Peltye (1785— 1845) kuzatgan (1834). Peltye effekti Zeyebek ef-fektining aksidir.

Peltye effekti quyidagicha tushuntiriladi. Tok tashuvchilar (elektron yoki kovaklar) kavsharlanish chegarasining 2 tomonida kontakt potensiallar farqi tufayli turlicha energiyaga ega boʻladi. Agar zaryad tashuvchilar kavsharlangan uchidan oʻtib, kichik energiyali sohaga tushib qolsa, ular ortiqcha energiyalarini kristall panjaraga beradi, na-tijada kavsharlangan uchi qiziydi. Boshqa uchida esa tok tashuvchilar katta energiyali sohaga oʻtadi va yetishmaydigan energiyani panjaradan oladi, na-tijada bu kavsharlangan uchi soviydi.

Peltye effektidan A. F. Ioffe taklif etganidek sovitkich va isitkich qurilmalarini yaratishda foydalaniladi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Pemza

Pemza (lot. pumex — gʻovak) — nor-don vulkan shishasinnng sergʻovak (gʻovakligi 60—70%dan baland) turi. Tarkibida koʻpincha boshqa turli kristalli donachalar (plagioklaz, kvars, piroksen va boshqalar) qoʻshilgan boʻladi. Strukturasi kichik va katta govaklilarga, teksturasi esa tolali, uyali, koʻpikli, qavariqlilarga ajratiladi. Tarkibida FeO va Fe2O3 miqdoriga qarab rangi oq va zangoridan sariq, toʻq qizil, qoragacha oʻzgaruvchan boʻladi. Qattiqligi 5—6,5, zichligi 2000–2300 kg/m3, hajmiy ogʻirligi 400–900 kg/m3. Kimyoviy jihatdan inert, oʻtga chidamli, 1300—1400° temperaturada yumshaydi. P. yogʻoch, tosh va me-tallarga abraziv ishlov berishda, kimyo sanoatida filtr va kataliza-torlar tayyorlashda, neftni qayta ishlash sanoatida, nitroglitserinli portlovchi moddalar sezgirligini oshirish uchun qoʻshimcha sifatida, shisha va yaltiroq boʻyoqlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Penetrantlik

Penetrantlik (lot. penetro — teshib kiraman, yetib olaman) — yaqin qarindosh organizm guruhlarining har xil individlarida muhit sharoitlariga bogʻliq holda maʼlum gen alleli faoliyatining namoyon boʻlish chastota-si. "P." termini rus olimi N. V. Timofeyev-Resovskiy (1927) tomonidan taklif etilgan.

Toʻliq P. (allel barcha individlarda oʻz faoliyatini koʻrsatadi) va toʻliqsiz P. (allel bir guruh individlarda fa-oliyat koʻrsata olmaydi) farqdanadi. Toʻliqsiz P. koʻpgina genlarning faoliyatiga xos. Mas, xitoy navroʻzguli gulining qizil (R-) — oq (rr) rangi harorat 15—25° boʻlgan sharoitda monoduragay tipda irsiylanadi. Agar F2 oʻsimliklari 30—35° haroratli sharoitda oʻstirilsa, barcha oʻsimlik gullari oq rangda, 25—30° haroratli sharoitda esa ZR-:1 rr nisbatdan to 100 % oq gulli oʻsimliklargacha kuzatiladi.

Bir xil genotipli organizmlarda belgining muhit sharoitlariga bogʻliq holda namoyon boʻlish yoki boʻlmaslik holati konkret sharoitda yashayotgan organizmdagi genlar taʼsirining natijasidir.

Manbalar
Penza

Penza — Rossiya Federatsiyasi Penza viloyatidagn shahar. Viloyat markazi. Sura daryosi (Volga irmogʻi) boʻyida. Penza va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 534 ming kishi (1998). Mashinasozlik (dizel, kompressor, elektron-hisoblash mashinalari, kimyo, toʻqimachilik mashinasozligi, soatsozlik, velosiped zavodlari), yengil, oziq-ovqat, qogʻoz va yogʻochsozlik sanoati korxonalari, tibbiy pre-paratlar zavodi, pianino fabrikasi bor. 5 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, botanika bogʻi, oʻlkashunoslik, xalq ijodiyoti, N.N.Burdenko, V.E. Meyerxold muzeylari, suratlar galereyasi mavjud.

1663-yilda Rossiya davlatining jan.sharqiy chekkasida ostrog (chegara istehkomi) sifatida asos solingan. 1719-yildan noiblik, 1796—97 yillarda va 1801-yildan gubernya markazi. 1928—30 yillarda Srednevoljsk oʻlkasi Penza okrugi markazi. 18—20-asr boshlaridagi meʼmoriy yodgorliklar: barokko uslubidagi Petropavlovsk sobori (18-a), SpasPreobrajeniye monastirining kafedrali sobori (18—19-asrlar) saqlangan.

Manbalar
Arno Allan Penzias

Arno Allan Penzias (1933.26.6, Myunxen) — amerikalik radiofizik va astrofizik. Kolumbiya universitetni tugatgan (1958). 1961-yildan "Bell telefon laboratoris" firmasida ishlab, 1964-yilda R. Vilson bilan hamkorlikda reliktiv nurlanishni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1978, R. Vilson bilan birgalikda)..

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
Amerikalik olimlar
Penitsill

Penitsill, penitsillium (Penicillium) — gifomitsitlar tarti-biga mansub zamburugʻlar turkumi. Ipga oʻxshash mitseliysi yashilkulrang, koʻp marta tarmoqdangan, substratni teshib kirib usadi. Konsidiy (spora)lari mitseliysi uchidagi oʻsimtalarida hosil boʻladi. Ayrim turlari xaltali bosqichlar hosil qiladi. 250 ga yaqin turi bor, keng tarqalgan, ayniqsa, moʻʼtadil iqlimda koʻp uchraydi. Koʻpchiligi saprofit, ayrim turlari parazit. Tabiatda oʻsimlik va hayvon qol-diklarini parchalashda ishtirok eta-di; oziqovqat mahsulotlarini buzadi. Boshqa zamburugʻlar bilan birga mogʻor (poʻpanak) qosil qiladi. P. — antibi-otiklar, fermentlar va organik kislotalar hosil qiluvchilar. 2 ta turidan penitsillin olishda, 1 turidan pishloq ishlab chiqarishda foydalaniladi.

Manbalar
Penitsillin

Penitsillin — kimyoviy tuzilishi bir-biriga yaqin tabiiy va yarim sintetik antibiotiklar guruhi. Tibbiyot amaliyotida ilk bor qoʻllanilgan, P.ni Penicillium turkumiga mansub zamburugʻlar ishlab chiqaradi. 1928-yilda amerika bakteriologi A. Fleming zamburugʻlarning bakteriyalarga taʼsir etuvchi xossasi borligini tasodifan aniqlagan. Ammo, faqat 1941-yilda A. Fleming, ingliz patologi X.Flori bilan birga mogʻor zamburugʻining bulon filtratidan P.ni ajratib olib, 1945-yil P. va uning yuqumli kasalliklarni davolashda samaradorligini kashf etganlari uchun Nobel mukofo-tiga sazovor boʻldi.

Hozirgi tibbiyotda tabiiy va yarim sunʼiy P.lardan foydalaniladi. Tabiiy P.ga benzilpenitsillinning natriyli va kaliyli tuzi, bitsilin -1, -3, -5 va fenoksimetilpenitsillinlar ki-radi. P. molekulasining asosiy qismini 6-aminopenitsillin kislota tashkil qilib, bu betalaktam va tiazolin halqalaridan tashkil topgan murakkab geterotsiklik birikma hisoblanadi. Tabiiy P.ning taʼsir doirasi tor. Tabiiy P. stafilokokk, streptokokk, pnevmokokk, gonokokk, meningokok-klar, gazli gangrena, qoqshol, botulizm, kuydirgi, difteriya, zaxm kabi kasalliklarning qoʻzgʻatuvchilariga juda faol taʼsir etadi. Shuning uchun u pnevmoniya, septik endokardit, jarohatlanish oqibatida kelib chiqqan kasalliklar, saramas, peritonit, sistit, osteomiyelit, difteriya, skarlatina va boshqa kasalliklarda qoʻllanadi.

Yarim suniy P.ga biologik va kimyoviy yoʻllar bilan olinadigan har xil moddalar kiradi. P. kislotasidagi benzil radikali oʻrniga har xil boshqa radikallar qoʻshilishi natijasida yarim sunʼiy P.ning bir qancha avlodlari olindi, bular antibakterial doirasi, penitsillinazaga chidamliligi va boshqa xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Yarim sunʼiy P.ning za-harliligi kam, organizmdagi suyukdik va toʻqimaga yengil soʻriladi.

P.ning aktibakterial taʼsir mexa-nizmi, hujayra devori sintezining buzilishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda peptidoglikam (murein) moddasini sintez qiluvchi reaksiya toʻsib qoʻyiladi. Shu sababli P. guruhi dorilari, asosan, oʻsuvchi bakteriya hujayralariga taʼsir qiladi. Shu bilan birga maʼlum bir bakteriyalar x,ujayra devorining sintezi buzilsa ham oʻz xayot faoliyatini saqlab qolib, L - shakldagi mikroorganizmga aylanishi mumkin.

P. guruhi antibiotiklarini koʻllashda bakteriyalarni ularga nisbatan taʼsirchanligi eʼtiborga olinadi va shi-fokor maslahatiga koʻra qoʻllanadi.

P.ning nojoʻya taʼsiriga, asosan, allergik reaksiyalar, parenteral yoʻl bilan yuborilgandagi asoratlar (ogʻriq, abssess, flebit va boshqalar), disbakterioz misol boʻla oladi.

Manbalar
Penitsillioz

Penitsillioz — oʻsimlik kasalligi, koʻproq gʻoʻza koʻsagi kasallanadi. Kasallikni Penicillium turiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Koʻsakning ayrim chanoklarini yoki butunlay shika-stlab, tolada kulrang, yashil, kulrang-koʻkish, sargʻish va boshqa ranglar hosil qiladi. Tola texnologik xususiyatlarini yoʻqotadi va foydalanish uchun yarok-siz boʻlib qoladi. P., asosan, oʻsimlikning pastki — yerga yaqin joylaridagi yoki yotib qolgan tuplardagi koʻsaklarda rivojlanadi. Baʼzan P. ikkilamchi infeksiya-vertitsillyoz viltnint pay-do boʻlishiga sabab boʻladi.

Kurash choralari: gʻoʻzaning yotib qolishiga yoʻl qoʻymaslik, begona oʻtlarni yoʻqotish, dalani kech kuzda sugʻormaslik.

Manbalar
Pennin

Pennin — xloritlar guruhiga mansub mineral. Metamorfik togʻ jinslarida keng tarqalgan. Kimyoviy tarkibi (Mg, Fe)5 Al[AlSi3O10](OH)8. Monoklin singoniyali; psevdogeksago-nal, plastinkasimon kristallar hosil qiladi. Rangi, koʻpincha, yashildan qoramtiryashilgacha; xromga boy boʻlgan P. (rodoxrom, kemmererit) esa pushti, binafsha yoki och kizil, qizil boʻladi. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2600–2850 kg/m3. Ikkilamchi mineral sifatida magnezial-temir silikatlar (olivin, enstatit, shox aldamchi-si, biotit va boshqalar) metamorflanishidan hosil boʻladi. Qogʻoz sanoatida ishlatiladi.

Manbalar
Penoplastlar

Penoplastlar, gʻovak polimer materiallar — gaz bilan toʻldirilgan plastmassalar. Gaz bir-biriga tutashmagan boʻshliq (katak)lar ichida boʻladi. P.ning hajmiy massasi kichik; issiklik, tovush, suv va elektr oʻtkazmaydi. P.ning xossasi koʻpiklanish darajasi, gʻovaklarining tuzilishi va polimerning kimyoviy tabiatiga bogʻliq.

P. polimerlarni yuqori elastik holatda koʻpiklashtirish va qovushoqsuyuq polimer kompozitsiyasini koʻpiklashtirish usulida tayyorlanadi.

P. kuch konstruksiyalarining mustax,kamligini oshirish maqsadida ularning elementlariga, yuqori elastik xususiyatga ega boʻlgan materiallarga toʻldirgich sifatida, konstruksion elementlarda issiklikni izolyasiyalashda ishlatiladi. Radio va elektr texnika qurilmalarida, suzish qurilmalarining choʻkmaydigan qismlari va detallarini tayyorlashda, mebellar, kiyimlar ishlab chiqarish va boshqalarda qoʻllanadi. P. tayyor presslangan va yarim fabrikat holda chiqariladi.

Manbalar
Pensiya jamgʻarmasi

Pensiya jamgʻarmasi - aholini davlat tomonidan kafolatlangan ijtimoiy himoya qilishni amalga oshirish uchun zarur moliyaviy bazani yaratish, pensiya va nafaqalarni qonunda belgilangan miqdorlarda toʻlashni mablagʻ bilan taʼminlashni amalga oshi-radigan jamgʻarma. Dastlab Oʻzbekistonda Pensiya jamgʻarmasi 1991-yil 14-yanvarda sobiq SSSR Pensiya jamgʻarmasining Oʻzbekiston Respublikasi boʻlinmasi maqomida tu-zilgan. 1993-yil 4 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ijtimoiy sugʻurta jamgʻarma-siga aylantirilgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mah-kamasining 1996-yil 27 dekabrda "Oʻzbekiston Respublikasi Ijtimoiy taʼminot vazirligi huzurida Pensiya jamgʻarmasini tashkil etish toʻgʻrisi-da"gi qarori bilan Ijtimoiy taʼminot vazirligi huzurida tashkil etildi. 2001-yil 1-yanvardan Byudjetdan tashqari Pensiya jamgʻarmasi ga aylantirildi.

Pensiya jamgʻarmasining asosiy vazifalari: fuqarolarning ijtimoiy taʼminotga va ijtimoiy sugʻurtaga boʻlgan davlat tomonidan kafolatlangan huquqlarini toʻliq amalga oshirish; davlat ijtimoiy sugʻurtasiga badal va ajratmalarni yigʻish va jamlash; "Fuqarolarning davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisida" qonunga muvofiq pensiyalarning oʻz vaqtida toʻlanishiga, shuningdek, ijtimoiy sugʻurta boʻyicha nafaqalar toʻlash harajatlarini mablagʻ bilan taʼminlash va boshqa Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlaridan ijtimoiy taʼminot organlari tomonidan tayinlanadigan pensiyalar; bolalikdan nogironlarga, davlat pensiya taʼminoti huquqiga ega boʻlmagan keksa va mehnatga layoqatsiz fuqarolarga nafaqalar; vaqtincha mehnatga layoqat-sizlik nafaqalari, shu jumladan, homiladorlik va tugʻish nafaqasi; bola tugʻilganda beriladigan nafaqalar; dafn marosimi nafaqalari; qonun hujjatlariga muvofiq, Pensiya jamgʻarmasidan mablagʻ bilan taʼminlanadigan boshqa toʻlovlarberiladi. Pensiya jamgʻarmasi mablagʻlari mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar korxo-nalar, muassasalar va tashkilotlarning sugʻurta badallari (37,3%), fuqarolarning ish haqidan majburiy sugʻurta badallari (2,5%), shuningdek, yuridik shaxs boʻlmasdan tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanuvchi jismoniy shaxslar hamda dehqon xoʻjaliklari aʼzolardan qonunda belgilangan miqdorda; mulkchilik shakllaridan qati nazar korxonalar, muassasalar va tashkilotlarning sotilgan mahsulot (ish, xizmat)larning amaldagi 0,7 % miqdorida majburiy ajratmalari summalaridan va boshqa qonunda belgilangan ajratmalardan shakllanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Pensiya jamgʻarmasining jami daromadlari 480748349,38 ming soʻmni, jami harajatlar 477988271,96 ming soʻmni, davlat pensiya taʼminoti toʻgʻrisidagi qonunga asosan, pensiya va nafaqa oluvchilar soni 2905976 kishini tashkil etadi (2003; 1-yanvar). Respublika Pensiya jamgʻarmasining Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar boʻlimlari va 213 ta tuman va shahar shoʻʼbalari bor (2003).

Norsoat Allayev.

Manbalar
Maks Penson

Maks Penson  (1883-yil 17-mart, Velij qishlogʻi, Smolensk yaqinida – 1959-yil, Toshkent) – fotograf, Oʻzbekistonda foto sanʼati asoschilaridan. „Pravda Vostoka“ gazetasi fotomuxbiri.

Hayoti 
Maks Penson 1893-yil 17-martda Velij qishlogʻida (hozirgi Smolensk viloyati) yahudiy, mahalliy bosmaxona xodimi oilasida tugʻilgan. U 1911-yilda Velij shahar maktabini tamomlagan, soʻngra olti oy Poltava viloyatining Mirgorod shahridagi sanʼat maktabida, soʻngra Vilnadagi Antokolskiy jamiyatining badiiy va sanoat maktabida (dekorativ va rassomchilik boʻlimida) oʻqigan.

1915-yilda Maks Penson oilasi bilan Qoʻqonga koʻchib oʻtadi va u yerda 1917-yilgacha dastlab hisobchi, bir vaqtning oʻzida mahalliy maktabda sanʼat oʻqituvchisi boʻlib ishladi. Qoʻqondagi hunar maktablarida rassomlik sanʼati va chizmachilikdan dars bergan, keyinchalik fotografiya bilan shugʻullangan. Soʻngra 1917—1922-yillarda Qoʻqon xalq taʼlimi boʻlimida oʻquv-ishlab chiqarish ustaxonalari mudiri boʻlib ishladi.

1921-yildan „Pravda Vostoka“ gazetasida fotomuxbir. Penson Oʻzbekistonning fotoyilnomasini yaratishga hissa qoʻshgan. „Oʻzbek madonnasi“, „Oʻgʻil savod chiqardi“ va boshqa fotosuratlari haqiqiy fotosanʼati asaridir. Penson respublika va xorijiy foto koʻrgazmalari ishtirokchisi. Uning foto suratlari respublika va xorijiy nashrlarda chop etilgan. Pensonning oʻgʻillari Miron Maksiyevich (1928-yil 15-mart) va Zahar Maksimovich (1930-yil 6-dekabtr), qizi Dina Maksimovna (1932-yil 23-may) ham moxir fotograflardir. 1923-yildan Maorif xalq komissarligi buyrugʻi bilan Toshkent shahriga chaqirib olingan. Keyin Maorif xalq komissarligida shtat qisqartirilganidan keyin 1925-yilgacha Toshkentdagi tamaki ustaxonasida hisobchi boʻlib ishladi. 1925-yildan fotoreportajlar tayyorlay boshladi va 1926-yilda „Pravda Vostoka“ gazetasi tahririyatida fotomuxbir boʻlib ishlay boshladi. Uning fotoreportajlari XX asrning 20-30-yillarida Sovet Ittifoqida juda mashhur edi. „SSSR on Construction“ jurnali bilan hamkorlik qilgan.

Uning eng mashhur surati, 1937-yilda Parijdagi Butunjahon koʻrgazmasida oliy mukofotga sazovor boʻlgan „Oʻzbek madonnasi“ portretida roʻmolini yechib, farzandini emizayotgan ozodlikka chiqqan musulmon ayol tasvirlangan.

1949-yilda unga fotojurnalist sifatida ishlashni davom ettirish taqiqlangan. Bu uning jamoat fotografi sifatidagi faoliyatini yakunladi.

Kelib chiqishi yahudiy boʻlgan Penson 1959-yil Sovet Ittifoqida avj ola boshlagan antisemitizm tufayli oʻz joniga qasd qilgan. U Yevropa-Yahudiy qabristoniga dafn etilgan (Toʻqimachilik).

U olgan rasmlar koʻrgazmasi 2007-yil Londonda (Buyuk Britaniya) Gilbert kolleksiyasida, 2005-yil Toshkent Fotosuratlar uyida (Oʻzbekiston), 2004-yil BMT shtab-kvartirasida, 2003-yil Rimda Xalqaro fotofestivalda (Italiya), 2003-yil Moskva Fotosuratlar uyida (Rossiya), 2001-yil „Bildens Hus“ fotosuratlar muzeyida (Shvetsiya), 2000-yil Sanʼat markazida (Rossiya), 1998-yil Luvrda (Parij, Fransiya) namoyish etilgan.

Manbalar

Havolalar 
 Nekrolog

1959-yilda vafot etganlar
Pentagramma

Pentagramma (yun. penta — besh va ...gramma) — har bir tomonga bir xil teng yonli uchburchaklar yasalgan muntazam beshburchak. Bu uchburchaklarning yon tomonlari qavariq boʻlmagan muntazam oʻnburchak hosil qiladi. Muntazam beshburchakning diagonallari P. ni tashkil etadi.

Manbalar