MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ishlab chiqarish vaqti

Ishlab chiqarish vaqti - kapi tal (korxona vositalari)ning i.ch. jarayonida boʻlish muddati. I.ch. vositalarining korxonaga tushgandan boshlab, tayyor maqsulot ishlab chikarilguncha ketgan vaqtni oʻz ichiga oladi. I.ch.v. mahsulotning murakkabligi, texnologik jarayon (i.ch. jarayonining mexani-zatsiyalashganligi va avtomatlashganligi), ishchilar malakasi va b. omillarga bogʻliq. I.ch.v. mehnat predmetlari va qurollarining ishlatilmay saqlanib turish davri, bevosita ish jarayoni davri, tanaffuslar uchun ketadigan davrdan iborat. Aylanma mablagʻlarning i.ch. zaxirasi sifatida turadigan vaqti korxonaning xom ashyo va materiallar bilan taʼminlanishiga bogʻliq. Ish davri esa mazkur korxonada tayyorlanayotgan mahsulotning xususiyatlariga, texnika va i.ch. texnologiyasining ta-raqqiyot darajasiga, tanaffuslar vaq-ti, mahsulotning xususiyatlariga va uni tayyorlash usuliga, shuningdek, i.ch. va mehnatni tashkil qilish darajasi (mashina va agregatlarning ish reji-mi, korxona necha smenada ishlashi va shunga oʻxshashlar)ga bogʻliq. Ish davri va tanaffuslar birgalikda ishlab chiqarish siklini tashkil qiladi. Ilgʻor texnika va texnologiyalarni i.ch.ga joriy qilish I.ch.v.ni qisqartirish imkonini beradi.

Manbalar
Ishlab chiqarish vositalari

Ishlab chiqarish vositalari — kishilarning i.ch., mehnat faoliyatida qoʻllaniladigan qurollar va vositalar. Moddiy neʼmatlar tayyorlashda odamlar foydalanadigan asosiy vositalar (i.ch. binolari, inshootlar, mashinalar, jihozlar, asbob-uskunalar) va aylanma vositalar (xom ashyo, materiallar, energiya, narxi arzon inventar va b.).

Manbalar 

 

Iqtisodiyot
Ishlab chiqarish vositalari bozori

Ishlab chiqarish vositalari bozori — i.ch. uchun zarur boʻlgan barcha turdagi mehnat qurollari, xom ashyo, yoqilgʻi, materiallar oldi-sotdi qilinadigan bozor. Unga tovar birjasi, savdo uylari, savdo-vositachilik firmalari, tijorat kompaniyalari va markazlari, lizing kompaniyalari, auksionlar, yarmarkalar, davlat zaxiralari va sugʻurta fondlari, standartlar va narxlar boʻyicha davlat inspeksiyalari, monopoliyadan chiqarish qoʻmitalari va b. kiradi. Bozor muno-sabatlari i.ch. vositalarini barcha is-teʼmolchi korxonalarga, korxona sohiblariga va aholiga erkin narxlarda sotish imkoniyatlarini yaratishni takogo etadi. Bu esa, oʻz navbatida, zamonaviy asbob-uskunalar, texnika vositalarini i.ch., ularning sifatini yaxshilash hamda sotish infratuzilmasi (axborot, reklama, marketing xizma-ti)ni yaratish bilan bogʻliq. I.ch.v.b.da ulgurji savdo-sotiq yuz beradi, resur-slarga talabgorlar resurs yetkazuvchilar bilan shartnoma asosida ish yuritadi. Resurs bozorining bosh boʻgʻini tovar birjasi hisoblanadi. Ishlab chiqarish vositalarini xarid qiluvchilarga q.h. va sanoat tarmoqlari korxonalari, togʻ-kon, oziqovqat, kimyo sanoatlari, qurilish, mebelsozlik, transport, aloqa, kommunal xoʻjaligi, maishiy xizmat va b. sohalar korxonalari kiradi.

Manbalar
Ishlab chiqarish gimnastikasi

Ishlab chiqarish gimnastikasi — kishini sogʻlomlashtirish va mehnat unumdorligini oshirish maqsadida ish kuni davomida bajariladigan jismoniy mashqlar majmui. Mashklar ish jarayonlari xususiyatlarini hisobga olgan holda tuziladi. Amaliyotda I.ch.g .ning 2 turi mavjud: 1) odamni ish kuniga tayyorlovchi kirish gimnastikasi; 2) ish vaqtidagi badan tarbiya daqiqalari — bunda oʻtirib ishlaydiganlarga yurish, oʻtirib turish, belni bukish; tik turib ishlaydiganlarga — oyoq muskullariga dam beruvchi mashklar tanlanadi. Hoz. aqliy mehnat rivojlangan davrda I.ch.g .ning ahamiyati katta.

Manbalar
Ishlab chiqarish grafigi

Ishlab chiqarish grafigi -korxonada muayyan davr (kun, oy, cho-rak, yil) davomida mahsulot i.ch.ning kalendar rejasi. Bu reja butun korxona va uning alohida boʻlimlari (sex, uchastka, potok liniyalar, agregat va b.) mikyosida tuzilib, grafik yoki jadval shaklida ifodalanadi. I.ch.g . detallarni i.ch.ning texnologik sxemasi va ket-ma-ketligi hamda tayyor mahsulotning tarkibiy qismlarga boʻlinish qoida-siga asoslanadi. Korxonada I.ch.g .lari kamrov doirasiga kura, korxona mikyosida oylik topshiriqlar grafigini ishlab chiqish; sex uchastka yoki boʻlim boʻyicha bir mashinakomplektga kerakli detallar va uzellar sonini hisoblab chiqish; detallar, uzellarni i.ch.-ning kundalik grafik topshiriqlarini ishlab chiqish; i.ch. ortda qolgan detallar boʻyicha 10 kunlik tezkor i.ch. grafigini ishlab chiqish va b. boʻlishi mumkin. Mahsulot i.ch.ning yakka tartibda yoki seriyaliligi mahsulotning turi, uning detallari, uzellari miqdori, texnologik operatsiyalarning xilma-xilligi, i.ch. jarayonida operatsiyadan operatsiyaga oʻtishning koʻp yoʻnalishliligi va b. bilan harakterlanadi va jarayonlarni oʻzaro bogʻlab turadi. I.ch.g .ga qatʼiy rioya qilish korxonaning hamma boʻlimlari ishida oʻzaro uygʻunlikni, hamkorlikni taʼminlaydi.

Manbalar
Ishlab chiqarish dasturi

Ishlab chiqarish dasturi -mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etishga qaratilgan oʻzaro uzviy bogʻliq ilmiy-texnikaviy, tashkiliy-iqtisodiy va i.ch. chora-tadbirlari majmui. I.ch.d.ni tuzishda ishlab chiqarshi gra-figi, texnologik yoʻnalish, mahsulotning konstruktiv tarkibi (yaʼni unga kiruvchi detallar, uzellar, agregatlar soni) boshlangʻich axborot boʻlib xizmat qiladi. Uni tuzishda ilmiy asoslanganlik, davlat, korxona, ishchilar manfaatlarini hisobga olish, dasturni optimallashtirish, uzluksizlikni taʼminlash, mahsulot i.ch.ning komp-leksligini hisobga olish kabi tamoy-illarga amal qilinadi. Bozor iqtiso-diyoti sharoitida bunday chora-tadbirlar korxonaning biznes rejasiaa. aks etadi. Shunga muvofiq, korxonaning I.ch.d. ham biznes rejadan boshlanadi. I.ch.d.da yalpi mahsulot hajmi, sotish uchun tayyorlangan mahsulot hajmi, mahsulot assortimenti (turlari), mahsulot sifati, navi, meʼyoriga yetmagan mahsulotlar miqdori, xom ashyo balan-si, i.ch. quvvati, i.ch. vositalaridan va xom ashyodan foydalanish, shuningdek, mahsulotni qachon, qayerga, qanday tartibda yetkazib berishi yoki tashish va b. aks etadi. I.ch.d.ni tuzishda tizimli tahlil, grafiklar nazariyasi, operatsiyalarni tadqiq qilish, iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlikni hisoblash, mantiqiy-tarkibiy taxlil, iqtisodiy matematik modellash, iqtisodiy taxlil va b. usullar qoʻllanadi. I.ch.d. muayyan i.ch.ning natural (dona, tonna, metr, litr va h. k.), qiymat (meʼyoriy toza mahsulot, tovar, sotilgan mahsulot hajmi, tugallanmagan mahsulot qiymati va b.) va sifat (meʼyoriy toza mahsulot, brak va b.) koʻrsatkichlarini qamraydi.

Manbalar
Ishlab chiqarish zaxiralari

Ishlab chiqarish zaxiralari — korxonadagi hali i.ch. jarayonlariga jalb etilmagan va ish oʻrniga yetib kelmagan aylanma vositalarining bir qismi: I.ch.z. xom ashyo, asosiy va qoʻshimcha materiallar, yoqilgʻi, sotib olinadigan yarim tayyor mahsulotlar, detallar, ehtiyot qismlar, asboblar va b. ishlab chiqarish vositalaridan ibo-rat boʻladi. I.ch.z. ishlab chiqarish ja-rayonining uzluksiz kechishini taʼminlashga xizmat qiladi. Bunda ularning ortiqcha boʻlishi (i.ch.ga zarur boʻlmagan zaxiralar)ga ham yoʻl qoʻymaslik zarur. I.ch.z. natural koʻrsatkichlar (ogʻirlik, hajm, dona, oʻlcham,) da aniqlanadi. Uning hajmi korxonada muayyan davr (kun, oy, kvartal, yil) uchun belgilanadi.

Vazifasiga koʻra, I.ch.z. joriy zaxiralar, kafolatli zaxiralar va tayyorgarlik zaxiralariga boʻlinadi. Joriy zaxiralar har kuni muayyan maqsulot birligini i.ch. uchun ombordan (yoki toʻgʻridan-toʻgʻri yetkazib beruvchidan) yetkazib beriladi. Kafolatli zaxiralardan, asosan, joriy zaxiralar tugab, navbatdagi I.ch.z.ni yetkazib berish toʻxtab qolganda i.ch. uzluksizligini taʼminlash uchun foydalaniladi. Uning darajasi shoshilinch berilgan buyurtmani bajarishga ketgan vaqt va oʻtgan davrda yetkazib berilgan I.ch.z. bilan kelgusida yetkaziladigan zaxiralar orasidagi tafovut bilan belgilanadi. Bunda zaxiralarni yetkazib berish ma-sofasi, ularning ishonchliligi, ma-teriallarni tashib berish harakteri va usuli, ularni yaqin joylashgan bazalardan olish imkoniyatlari va b. hisobga olinadi. Kafolatli zaxirani yaratish uchun zarur zaxiralarni har besh kunda yetkazib berishga erishish, shu bilan bir qatorda moddiy-texnika taʼminotini kengaytirish kerak boʻladi. Tayyorgarlik zaxiralari yetkazib berilgan zaxirani qabul qilib olish, ularni sifatini tekshirish, saralash, joylash, korxonaning sexlariga yetkazib berish va b.ni talab qiladi. Odatda, joriy, kafolatli va tayyorgarlik zaxiralari birgalikda ombor zaxirasini hosil qiladi. Bundan tashqari, i.ch.ning boshi va oxirida vujudga keladigan vaqtinchalik (bunda zaxira faqat qisqa muddatga yuzaga keladi) zaxiralar bor. Oziq-ovqat sanoati korxonalarida mavsumiy zaxiralar hosil qilinadi. Ularning hajmi mavsumiy tanaffuslarning uzunligiga bogʻliq.

Zaxiralarni haddan tashqari oshirib yubormaslik, ularni i.ch. harakteri va hajmiga qarab, meʼyor darajasida yaratish zarur. Umuman zaxiralar maʼlum darajada mablagʻlarni band qilib, i.ch. samaradorligini pasaytiruvchi omil hisoblanadi.

Sadir Salimov.

Manbalar 

 
ishlab chiqarish zairalari deganda korxona zaxirasida ya'ni omborida turgan mahsulotlardan unumli foydalanish ya'ni korxona budjetiga yanada ko'p foyda to'plashni tushunsa bo'ladi.ishlab chiqarayotgan mahsulotlar har qanday mahsulotdan unumli foydalanishi kerak!
Ishlab chiqarish infratuzilmasi

Ishlab chiqarish infratuzilmasi — q. Bozor infratuzilmasi, Infratuzilma.

Manbalar
Ishlab chiqarish munosabatlari

Ishlab chiqarish munosabatlari — keng maʼnoda ijtimoiy i.ch. jarayonida kishilar oʻrtasida bajaradigan vazifalariga bogʻliq holda shakllanadigan munosabatlar (mulkdorlar, tadbirkorlar, boshqaruvchilar, xizmatchilar, yollanma xodimlar, dehqonlar va b.); tor maʼnoda kishilar oʻrtasida moddiy boyliklarni i.ch., ayirboshlash, taqsimot va isteʼmol jarayonida yuzaga keladigan iktisodiy munosabatlar. I.ch.m. kishilar oʻrtasidagi iktisodiy munosabatlarning barcha shakllarini qamrab oladi. Barcha i.ch., iktisodiy munosabatlar ichida i.ch. vositalariga boʻlgan munosabat, mulkchilik shakllari hal qiluvchi rol oʻynaydi. Ayrim iqtisodiy nazariyalar, mas, marksistik siyosiy iqtisodda I.ch.m. mulkchilik munosabatlarini ifodalaydigan va ishlab chiqaruvchi kuchlar rivojlanishi darajasi bilan belgilanadigan, jamiyatda siyosat, mafkura, din, axloq va b.larning bazasini tashkil qiladigan munosabatlar tarzida talqin qilinadi.

Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida i.ch. vositalari egalari bilan yollanib ishlovchi xodimlar oʻrtasidagi munosabatlar mehnat shartnomalari asosida shakllanadi. I.ch.m.ning u yoki bu tarixiy konkret shakllari ishlab chikaruvchi kuchlarning taraqqiyot darajasi, ki-shining tabiat ustidan hukmronlik darajasi bilan belgilanadi. Oʻz navbatida, I .ch.m. ishlab chiqaruvchi kuchlar taraqqiyo-tiga taʼsir koʻrsatadi, uni tezlashtiradi yoki sekinlashtiradi (qarang Iqtisodiy tizim).

Manbalar
Ishlab chiqarish omillari

Ishlab chiqarish omillari — Bevosita ishlab chiqarish jarayonida qoʻllanadigan resurslar boʻlib; yer (tabiat), ishchi kuchi, kapital, tadbirkorlik faolligi (tadbirkorlik qobiliyati) kabi omillar hisoblanadi. Ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar hajmi, miqdori ulardan foydalanish darajasiga boglik, boʻladi.

Manbalar
Ishlab chiqarish samaradorligi

Ishlab chiqarish samaradorligi — korxona miqyosida iqtisodiy faoliyat, iqtisodiy dasturlar va tadbirlarning foydali natijalar berishi, olingan iqtisodiy samaraning muayyan qiymatga ega boʻlgan resurslarni qoʻllagan holda eng yuqori ishlab chiqarish hajmiga erishishga sabab boʻlgan ishlab chiqarish omillari, resurslar sarflariga nisbati bilan tavsiflanadi. Ishlab chiqarish samaradorligi korxona faoliyatining yakuniy natijasini koʻrsatadi. Miqdoriy jihatdan ishlab chiqarish samaradorligini mahsulot ishlab chiqarish uchun sarf qilingan mehnat miqdori bilan oʻlchash mumkin, lekin mehnat sarfini aniq oʻlchash ancha qiyin. Shu sababli, ishlab chiqarish samaradorligi mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi; ishlab chiqarish vositalaridan va kapitaldan foydalanish samaradorligi koʻrsatkichlari bilan aniqlanadi. Korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligining umumlashgan koʻrsatkichi tovar ishlab chiqarish surʼatlarining oʻsishi hisoblanadi, undan tashqari puldagi harajatlar birligiga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi, balans foydaning asosiy va aylanma fondlar yigindisiga nisbati, toʻla tannarx koʻrsatkichlari muhim ahamiyatga ega. Mehnat unumdorligining oʻsishi surʼatlari, mehnatni tejash va mahsulot hajmi oʻsishida mehnat unumdorligi hissasi kabi koʻrsatkichlardan ham foydalaniladi. Ishlab chiqarish samaradorligi texnik samaradorlik (ishlab chiqarish hajmi), iqtisodiy samaradorlik (mehnat unumdorligi, mehnat resurslari, asosiy fondlar, aylanma resurslar), ijtimoiy samaradorlik (moddiy resurslar, foyda) hisobiga shakllanadi.

Ishlab chiqarish samaradorligini hisoblashdan maqsad samaradorlikka nimalar hisobiga erishilganini aniqlash va yana qanday omillar evaziga uni oshirish mumkinligini belgilashdan iborat.

Yana qarang
 Rentabellik
 Foyda

Manbalar
Ishlab chiqarish sanitariyasi

Ishlab chiqarish sanitariyasi — sanitariyannng bir boʻlimi; sogʻlom va xavfsiz mehnat sharoitini taʼminlashga qaratilgan sanitariya sogʻlomlashtirish chora-tadbirlarini ishlab chiqadi va hayotga tatbiq etadi. Kasb kasalliklarinchng oldini olish, shuningdek, korxona va u joylashgan hududda sanitariyagigiyena normalariga bekamu-koʻst rioya qilish, ishchixizmatchilarning ish joylarini yoritish, isitish, shamollatish (ventilyasiya) va h.k.ning gigiyena talablari darajasida boʻlishini taʼminlash masalalari bilan shugʻullanadi. Bulyrdan tashqari, i.ch. omillari, mas, havodagi chang , kimyoviy moddalar miqdori, shuningdek, vibratsiya kuchi, shovqin va h.k., shuningdek, harorat, namlik va b.ning maromida boʻlishini nazorat qiladi. Korxona kurilishi va i.ch.ga topshirilishigacha boʻlgan jarayonlarda sanitariya normalari va gigiyena kridalariga asoslangan holda ish yuritadi. Ishchixizmatchilarga zararsiz va xavfsiz mehnat sharoitini yaratish, i. ch.da xavfsizlik texnikasining zamonaviy vositalarini qoʻllash korxona rahbariyati zimmasida boʻlib, ular davlat tomonidan belgilangan maxsus normativlarga asoslangan holda ish koʻrishlari talab etiladi. Korxona, mu-assasa, tashkilotlarning gigiyena normalariga, sanitariyagigiyena qoidalari va b.ga qanday rioya qilinayotganligi ustidan davlat sanitariya nazo-rati organlari, asosan, sogʻliqni saqlash idoralari va vazirliklari, shuningdek, kasaba uyushmalari hamda texnika va huquq mehnat inspeksiyalari nazorat qiladi.

Manbalar
Ishlab chiqarish tajribasi

Ishlab chiqarish tajribasi -tajriba xoʻjaliklari, shirkat va jamoa xoʻjaliklari dalalarida oʻtkaziladigan tajriba. Dala tajribasining u yoki bu agrotexnologik tadbir qoʻllanilganda eng yuqori samara olingan juda yaxshi variantlari asosida tashkil etiladi. Sinovlar muayyan zonaning iqlim-tuproq hamda tashkiliy-xoʻjalik sharoitlariga xos muhitda yangi texnologiya yoki agrotexnologik tadbirning samaradorligini tadqiq etish uchun oʻtkaziladi. Tajriba oʻtka-zish usuli mazkur xoʻjalikda qoʻllaniladigan barcha i.ch. jarayonlari bilan mu-vofiqlashtiriladi. Tajriba tuproq unumdorligi mazkur zona uchun eng xos, bir xil boʻlgan dalada oʻtkaziladi. Tajriba paykallarining kattaligi qishloq xoʻjaligi ma-shinalarida foydalanishga imkon beradigan, uzunligi tajriba oʻtkazilayo-tgan dalaning boʻyiga teng boʻlishi ke-rak. I.ch.t. ning sxemasi murakkab boʻlmasligi lozim: u 2—4 variantdan iborat boʻlib, 3—4 takroriylikda oʻtkazilishi kerak. Ekin turlari boʻyicha I.ch.t.da koʻchat qalinligi oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi, hosil miqdori va uning tarkibi, oʻrganilayo-tgan agrotexnik tadbirlarning tuproq unumdorligiga taʼsiri hisobga olinadi, shuningdek, oʻrganilayotgan tadbirlar va xoʻjaliqda qoʻllaniladigan ishlov berish texnologiyasi qiyosiy baholanadi.

Manbalar
Ishlab chiqarish taʼlimi

Ishlab chiqarish taʼlimi -OʻzRda malakali mutaxassislar tayyorlash jarayoni hamda oʻrta maxsus va kasbhunar taʼlimining tarkibiy qismi. Asosiy vazifasi — kelgusida malakali mutaxassis boʻlib yetishadigan oʻquvchilarni muayyan kasb sohasida bevo-sita faoliyat koʻrsatishga tayyorlash, yaʼni bilimlarni amaliyotga tadbiq etishga oʻrgatish, zarur kasb koʻnikmalari va malakalarini shakllantirishdan iborat. I.ch.t.ni amalga oshirishda nazariy taʼlimning ahamiyati katta. I.ch.t. 3 asosiy bosqich (oʻquv ustaxonalari, oʻquv maydonlari, oʻquv lab.lari, oʻquv xoʻjaliklaridagi I.ch.t.; i.ch. sharoiti — korxona, qurilish, xoʻjaliklardagi I.ch.t.; i.ch. tajribasi)ga boʻlinadi. Har bir bosqich oʻziga xos maqsad va oʻquv jarayonida oʻz oʻrniga ega boʻlib, kasb xususiyatiga qarab ular turli muddatli boʻladi va u I.ch.t. dasturi bilan belgilanadi. Oʻquvchilarning I.ch.t. ishlab chiqarish ustasi rahbarligida va oʻquvchilarning unumli mehnati davomida amalga oshiriladi. I.ch.t. mazmuni muayyan kasbdagi kichik muta-xassislarning mehnat faoliyati hamda malaka darajasini taxlil qilish asosida belgilanadi. Oʻquvchilarga I.ch.t. berishdan asosiy maqsad ularga oʻz kas-blari uchun xos boʻlgan i.ch. jarayonini rejalashtirish, tayyorlash, amalga oshirish, nazorat qilish, i.ch. jarayoniga xizmat koʻrsatishga oʻrgatishdan iborat. Kichik mutaxassis bajaradigan ana shu vazifalarning muayyan kasb va malaka darajasiga muvofiq aniq mazmuni maqorat tavsifnomasida aks etadi. Bu hujjat kichik mutaxassis bajaradigan ishi va kasbhunar boʻyicha "Oʻzbekiston Respublikasi kasbhunar taʼlimi davlat taʼlim standarti" (2000-yil 16 okt.) asosida tuziladi. Unda oʻquvchi kasbhunar oʻquv yurtida taʼlim olishi davomida egallashi lozim boʻlgan bilim, koʻnikma va malakalarga qoʻyiladigan talablar qayd etiladi. Mahorat tavsifnomasi kasbhunar oʻquv yurtida kichik mutaxassislarni tayyorlash mohiyatini belgilovchi asosdir. Kichik mutaxassislarning mehnat faoliyatini tahlil qilish natijasida ajratib olingan mehnat jarayonlarini bajarish yoʻllari va usullari muayyan tarzda tartibga solinadi hamda I.ch.t. mazmunini belgilovchi I.ch.t. dasturida bayon qilinadi. I.ch.t. dasturi oʻquvchilarga nimani, qanday izchillik va hajmda oʻrgatishni belgilab beradi. I.ch.t. dasturini ishlab chiqishga korxonalarning yetakchi muxandis-texnik xodimlari, ilmiy tadqiqot muassasalari va vazirliklar, kasbhunar oʻquv yurtlarining malakali xodimlari jalb qilinadi. I.ch.t. taʼlimning turli usullaridan foydalanilgan tarzda amalga oshiriladi.

Oʻtkir Tolipov.

Manbalar
Ishlab chiqarish-texnika nazorati

Ishlab chiqarish-texnika nazorati — sanoat korxonalarida mahsulot sifatini nazorat qilish yuzasidan bajariladigan xizmatlar majmui. Texnik nazorat i.ch.ning barcha qismlari (xom ashyo, materiallar, yoqilgʻi, yarim fabrikatlar, butlovchi qismlar, texnologik jarayonlar, asboblar, dast-goxlar, uskunalar, tayyor mahsulotlar va b.)da amalga oshiriladi. Nazorat qilinadigan obyekt xususiyatiga koʻra, nazoratning kuzatib nazorat qilish, mexanik xususiyatlarni nazorat qilish, kimyoviy taxlil, metallografik tadqiqotlar oʻtkazish, sinab koʻrib nazorat qilish va b. usullari bor. Tashkiliy jihatdan uning texnologik ja-rayonlarni nazorat qilish; operatsion nazorat (mahsulot i.ch. bilan bogʻliq operatsiya bajarib boʻlingach, oʻtkaziladi); inspeksion (yoki tanlab) nazorat qilish; boshlangʻich nazorat (korxonaga yetkazib berilgan materiallar, xom ashyo, yarim fabrikatlar, butlovchi de-tallar nazorat qilinadi); faol nazorat (mahsulotni i.ch. jarayonida oʻlchov asboblari yordamida nazorat qilish);: tayyor mahsulotni qabul qilish jarayo-nidagi nazorat va b. turlari bor. I.ch.t. ning asosiy vazifasi korxonalardagi nazorat operatsiyalarning bajarili-shini, ishlab chiqarilayotgan mahsulotning komplektligini tekshirish, brakni yoʻqotish hamda mahsulotni belgilangan standart va texnik shartlarga muvofiq qilib i.ch.ni taʼminlashdan iborat. I.ch.t.ni korxona boʻlimlarida xodimlar, sexlarda ishchilar, sozlovchilar, ustalar, brigadirlar va korxonalarning hamma muhim uchastkalarida texnika nazorati boʻlimi xodimlari amalga oshiradi. Texnika nazorati boʻlimining vazifasi nazorat usullarini ishlab chiqish, brakni hisobga olish va taxlil qilishidir. Hoz. vaqtda detallarni i.ch. jarayonida nazorat qilishning eng zamonaviy usullari (avtomatlashtirish, yoppasiga nazorat qilish)ni yaratishga keng eʼtibor qaratilgan.

Oʻzbekistonda Asaka avtomobil zavodi, Buxoro neftni qayta ishlash zavodi, "Kabul tekstaylz" korporatsiyasining Oʻzbekistondagi qoʻshma korxonalarida va b.larda mahsulot i.ch.ni nazorat qilishning xuddi shunday zamonaviy usullari tadbiq etilgan.

Manbalar
Ishlab chiqarish harajatlari

Ishlab chiqarish harajatlari — korxonaning mahsulot ishlab chiqarish maqsadlarida, iqtisodiy resurslar sotib olish uchun qilgan pul sarflari. Firma oʻz faoliyatini bozordan moddiy resurslar, yaʼni asbob-uskuna, dastgohlar, transport va aloqa vositalari, xomashyo, yoqilgʻi, har xil materiallarni, mehnat bozoridan ish kuchini sotib olishdan boshlaydi. Shunga muvofiq holda Ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga xom-ashyo, asosiy va yordamchi materiallar, yonilg'ʻi va energiya xarajatlari, asosiy kapital amortizatsiyasi, ish haqi va ijtimoiy sugʻurtaga ajratmalar, foiz toʻlovlari va boshqa xarajatlar kiradi. Ishlab chiqarish xarajatlariga qilingan barcha xarajatlarning puldagi ifodasi mahsulot tannarxining tashkil qiladi.

Ishlab chiqarish xarajatlarni oʻrganishga iqtisodchilar turlicha yondoshadilar. Jumladan, harajatlarning qiymat nazariyasiga koʻra,  Ishlab chiqarish xarajatlar quyidagi turlarga boʻlinadi: doimiy harajatlar: — korxona toʻlov majburiyatlari, soliqlar, amortizatsiya ajratmalari, ijara haqi, qoʻriqlash xizmati harajatlari, boshqaruv xodimlari maoshi va b; oʻzga-ruvchan harajatlar: — xom ashyo, materiallar, yonilgʻi, transport xizmati, ishchilar ish haqi va shu kabilar uchun harajatlar.

Umumiy (yalpi) harajatlar — doimiy va oʻzgaruvchan harajatlar yi-gʻindisi. Bevosita i.ch. harajatlari — konkret mahsulot Ishlab chiqarishga ketgan va bevosita uning tannarxiga oʻtadigan harajatlar. Bilvosita harajatlar — mahsulot tannarxiga bevosita qoʻshilmaydigan harajatlar. Oʻrtacha harajatlar — maʼlum vaqt orali-gʻidagi mahsulot birligiga, tovarlar partiyasi boʻyicha yoki tashkilotlar gu-ruqi boʻyicha bir buyumga toʻgʻri keladigan harajatlarning oʻrtacha kattaligi. Ekspluatatsiya (foydalanish) harajatlari — uskunalar, mashinalar, transport, i.ch. vositalarini va kundalik foydalaniladigan xoʻjalik buyumlarini ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan harajatlar (yana q. Muomala harajatlari).

Sherqul Shodmonov.

Manbalar
Ishlab chiqarish sikli

Ishlab chiqarish sikli - meh nat predmetlari (xom ashyo, materiallar)ning muayyan mahsulotni tayyorlashni boshlanishidan to tayyor mahsulot qilib chiqarishgacha ishlab chiqarish jarayonida boʻlishi davri, ishlab chiqarish vaqtining tarkibiy qismi. Mahsulot Ishlab chiqarish sikli — ish davri (tayyor mahsulot olish uchun ketgan vaqt) va ishlab chiqarish jarayonidagi tanaf-fuslar (operatsiyalar orasidagi davr va smenalar oʻrtasidagi vaqt)dan iborat. Ishlab chiqarish siklining asosiy texnik-iqtisodiy koʻrsatkichi uning muddati hisoblanadi; bu muddat ishlab chiqarish harakteriga qarab, soat, kun, oy bilan oʻlchanadi. Uning qisqarishi mahsulot ishlab chiqarishni, kapital aylanishini tezlashtiradi. Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va ilgor texnologiyani joriy etish, Ishlab chiqarish sikli ni qisqartirishning muhim omillariga kiradi.

Manbalar
Ishlab chiqarish qurollari

Ishlab chiqarish qurollari -q. Ishlab chiqarshi vositalari.

Manbalar
Ishlab chiqarishni boshqarish

Ishlab chiqarishni boshqarish — q. Boshqarish.

Manbalar