MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Simfonik musiqa

Simfonik musiqa - asosan, simfonik orkestr ijrosiga muljallangan musiqa asarlari. Muhim janrlari: simfoniya, uvertyura, konsert, simfonik syuita, simfonik poema, rapsodiya, fantaziya.

Simfonik orkestr paydo bulgungacha, 17-asrda va 18-asrning 1-yarmida ommalashgan turli raqs syuitalari, konsertogrosso cholgʻu konserti (ansamblorkestr konserti), opera uvertyuralari orkestr musiqasining asosiy janrlari boʻlgan (ular fakat shartli ravishda Simfonik musiqa ga kiritiladi). 18-asr oxirida simfonik orkestr, yangi Simfonik musiqa janrlari (birinchi navbatda simfoniya yaratilishi bilan) yuzaga keldi. Janr jihatidan Simfonik musiqa fantaziya, kaprichchio, poppuri, skerso, marsh, turli raqs musiqalari, shuningdek, opera, balet, spektakl va kinofilmlarga yozilgan musiqalar evaziga boyidi. Simfonik musiqa rivojiga koʻp kompozitorlar oʻz ulushini qoʻshgan (Mangeym maktabi, Vena klassik maktabi vakillari, F. Shubert, F. List, M. Glinka, A. Dvorjak, P. Chaykovskiy, N. RimskiyKorsakov, G. Maler, R. Shtraus, Ya. Sibelius, D. Shostakovich, A. Onegger, S. Prokofyev, B. Martinu, I. Stravinskiy va boshqalar).

Oʻzbekistonda 1920 (V. Uspenskiy va boshqalar) va 1930y.larda (V. Zolotaryov, R. Glier, S. Vasilenko va boshqalar) yaratilgan ilk simfonik asarlar simfonik orkestr uchun qayta ishlangan xalq kuylari yoki ular asosida yozilgan syuita, poema, uvertyura va boshqa dan iborat boʻlgan. 1930y.larning 2-yarmida oʻzbek kompozitorlaridan M. Burhonov, M. Ashrafiy, M. Leviyev, shuningdek, A. Kozlovskiy, G. Mushel oʻzlarining dastlabki Sm. asarlarini yozdilar. Keyinchalik Oʻzbekistonda Sm. ning barcha turlari rivoj togshi. M. Ashrafiy, D. Zokirov, S. Yudakov, R. Hamroyev, B. Giyenko, Ik. Akbarov, R. Vildanov, Sayfi Jalil, N. Zokirov, M. Tojiyev, R. Abdullayev, A. Latifzoda va boshqa Sm.ning turli janrlarida ijod qilishdi.

Adabiyot 
 YanovYanovskaya N., Uzbekskaya simfonicheskaya muzika, T., 1979.
Simfoniya

Simfoniya ( — „ohangdoshlik“) — simfonik musiqaning yetakchi janri, kompozitorlik yoʻnalishidagi cholgʻu musiqaning oliy shakli. Simfonik orkestr ijrosiga moʻljallangan; baʼzi simfoniyalarda xor va yakkaxon xonandalar ham jalb etiladi. Bundan tashqari, torli orkestr, puflama sozlar orkestri va boshqa orkestrlarga muljallangan Slar ham uchraydi. Simfoniyaning mumtoz shakli umumiy gʻoya va yaxlit dramaturgiyaga asoslangan 4 qismli turkumni tashkil etadi: 1-qismi — mavzularning qarama-qarshiligi hamda jadal rivoji bilan bogʻliq boʻladi; 2-qismi — lirik chekinish vazifasini bajaradi; 3-qismi — menuet yoki skerso harakterida yoziladi; 4-qismi — koʻpincha tantanavor, joʻshqin xotimadir.

„Simfoniya“ atamasi Yevropa mamlakatlarida turli maʼnolarda qoʻllanilgan. Y. Gaydn, V. Motsart va, ayniqsa, L. Betxovenlar Sning klassik namunalarini yaratdi. 19-asr kompozitorlaridan F. Shubert, G. Berlioz, I. Brams, A. Dvorjak, simfoniya Frank, A. Brukner, G. Maler, A. Borodin, P. Chaykovskiy, A. Skryabin va boshqa simfoniya rivojiga muhim hissa qoʻshgan, janrning mavzu va mazmunini boyitgan. 20-asr komlozitorlari ijodida simfoniya yangi bosqichga koʻtarildi. N. Myaskovskiy, D. Miyo, simfoniya Prokofyev, Ya. Sibelius, P. Xindemit, D. Shostakovich, I. Stravinskiy, B. Martinu, A, Onegger, A. Shnitkelar simfoniya ustalari sifatida tanilgan.

Oʻzbekistonda 1930-yillardan simfonik musiqaning jadal rivojlanishi Sning paydo bulishiga zamin buldi (G. Mushelning 1simfoniyasi, 1938). Keyingi yillarda yirik mavzular, falsafiy goyalarni mujassamlantiruvchi janr sifatida simfoniyaga qiziqish kuchaydi (Mushelning 2 va 3  simfoniyalari, M. Shteynbergning 5 S—rapsodiyasi, M. Ashrafiyning 1va 2simfoniyalari va boshqalar). 1960-yillarning 2-yarmida Oʻzbekistonda dasturli simfoniya ravnaq gopib, B. Zeydman, R. Hamroyev, B. Giyenko va boshqalar simfoniyalar ijod qilishdi. 19702000-yillarda R. Vildanov (4 ta), Sayfi Jalil (2 ta), T. Qurbonov (10 ta), M. Tojiyev (19 ta), Ik. Akbarov (3 ta), M. Mahmudov (3 ta), N. Gʻiyosov (12 ta) va boshqa kompozitorlar simfoniya yaratganlar.

Simfoniyaga yaqin uslubda yaratilib, undan hajman kichikligi, mazmuni va bayoni soddaligi bilan farq qiluvchi asar simfoniyetta deb ataladi.

Havolalar 

 „Symphony“. Encyclopædia Britannica. 26 jild (11-nashr). 1911. s. 290-291.
Sinagoga

Sinagoga ( - synagoge — yigʻilish) — iudaizm ibodatxonasi va yahudiylar jamoasi. Sinagogalar Falastinda mil. av. 4-asr da vujudga kelgan. Sinagogada Tavrotni oʻqib sharxdashadi. Sinagogalarda, odatda, diniy maktablar ochiladi.

Oʻzbekistonda hozirgi 7 ta — Toshkentda 3 ta, Samarqand va Buxoroda 2 tadan Sinagoga faoliyat koʻrsatadi.

Yana q. 

 iudaizm
 Yahudiylar
 Tavrot
Sinay yarim oroli

Sinay yarim oroli - Gʻarbiy Osiyodagi yarim orol, Qizil dengizning Suvaysh va Aqoba qoʻltikdari oraligʻida, Misr hududi. Maydoni 25 ming km² chamasida. Jan. granit, gneys, kristalli slanetslardan tuzilgan togʻlar bilan band. Eng baland joyi 2637 m, Misrda eng baland nuqta. Shim.ga tomon yer yuzasi 500–1000 m gacha pasayib boradi. Kuchli burmalangan toshloq platolar bor. Suvaysh qoʻltigʻi sohili kambar payettekislik. Neft, marganets konlari bor. Iklimi subtropik iqlimdan tropik ikdimga oʻtuvchi issiq va quruq iqlim. Yiliga 50 mm gacha yogʻin tushadi. Daryolari mavsumiy. Chala choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Aholi koʻchmanchi chorvachilik, vohalarda dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Sinay yarim orolio.da qad. meʼmoriy va sanʼat yodgorliklari sakdangan.

Yarim orollar
Yaqin Sharq
Misr
Suvaysh kanali
Sinantrop organizmlar

Sinantrop organizmlar (yun. syn — birgalikda va anthropos — odam) — hayoti odam, uning turar joyi yoki u yaratgan landshaft bilan bogʻliq boʻlgan oʻsimlik va hayvonlar. So. orasida ob ligat sinantrop l ar (uy sichkrni, kulrang kalamush, toʻshak qandalasi, suvaraklar) hayoti odam turar joyi bilan bevosita bogʻliq boʻlib, boshqa joydauchramaydi. Fakultativ So. odam yoki uning turar joyi bilan doimiy bogʻlangan emas; ekin ekilgan dalalar va boglarda yashaydi. Sinantrop oʻsimliyutr begona oʻtlar deyiladi.
Sina-Tibet togʻlari

Sina-tibet togʻlari, Sichuan Alp togʻlari — Xitoydagi togʻlar. Uzunligi 750 km, eni 400 km gacha. Gʻarbdan sharqqa 5000–6500 m dan 1000–1200 m gacha pasayib boradi. Eng baland joyi 7590 m. Saluin, Mekong va Yanszi daryolarining chuqur tor vodiylari bilan ajratib yuborilgan bir necha tizmalardan iborat. Yon bagʻirlari tik, qoyali. Gneys, slanets, qumtoshlardan, baʼzi joylari ohaktoshlardan tuzilgan. Seysmik faol zona. Foydali qazilmalardan oltin, temir va mis rudalari topil gan. Balandlik oshgan sari subtropik iqlim ksskin kontinentat sovuq iqlimga oʻtib boradi. Yillik yogʻin janubiy togʻ etaklarida 1200 mm, shimolga qaragan yon bagʻirlarida 2000 mm va undan ortiq, Tibet togʻligiga yaqin yerlarda 600 mm gacha. Togʻlarning yuqori mintaqasi (4000 m dan baland)da alp oʻtloqlari va dashtlar, 2000–4000 m da igna bargli oʻrmonlar, 2000 m gacha aralash oʻrmonlar bor. Bu oʻrmonlar pastda doim yashil subtropik oʻrmonlarga oʻtib boradi.

Manbalar
Singal tili

Singal tili — hind (hindoriy) tillaridan biri, Shri Lanka Respublikasining davlat tili. Soʻzlashuvchilar 12 mln. kishidan ortiq. Singal tilining adabiy va soʻzlashuv shayuglarida jiddiy farq bor. Urgʻu soʻzning birinchi boʻgʻiniga tushadi, singarmonizmga moyillik bor. Morfologik tuzilishida agglyutinatsiya va yangi fleksiyaning aniq belgilari mavjud. Adabiy tilda feʼlning shaxs, son, jins (umumiy va muannas), zamon, oʻtimlilikoʻtimsizlik kategoriyalari mavjud. Gapda soʻzlarning muayyan tartibi bor. Ogʻzaki nutkda otgagshar koʻproq ishlatiladi. Leksikasida sanskrit, tamil, ingliz, portugal, malayya, arab, fors va boshqa tillardan oʻtgan soʻzlar koʻpchilikni tashkil etadi. Hozirgi St. jan. hind yozuvlaridan biri — granthi alifbosidan foydalanadi. Mil. av. 3-asrga mansub kryatosh yozuvlari Singal tilining engqad. yodnomalaridir. 13-asrda Singal tilining klassik grammatikasi yaratilgan. St. ning yangi adabiy shakli jonli soʻzlashuv tili asosida shakllanmoqda.

 

Tillar
Singapur (shahar)

Singapur — Singapur davlatining poytaxti. Jan.Sharqiy Osiyoning yirik iktisodiy markazi. Aholisi 5,1 mln. kishi (2001). Singapur boʻgozi sohilidagi dunyoda eng yirik dengiz portlaridan (yiliga 130 mln. t dan ziyod yuk ortibtushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Transport yoʻli va shosse yoʻllar orqali Malakka yarim orol bilan bogʻlangan. S. — xalqaromoliya va xom ashyo tovarlari (tabiiy kauchuk, kokos palmasi mahsulotlari, yogʻoch, ziravorlar, mevalar, kofe, qalay) savdosining yirik markazi. Neftni qayta ishlash, elektrotexnika, neft kimyosi, mashinasozlik, kema taʼmirlash, rezina, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari bor. Baliqovlanadi. Shahar markazida koʻp qavatli zamonaviy binolar qurilgan. Singapur universiteti, 2 politexnika instituti, muzeylar, kutubxonalar, botanika bogʻi, dengiz akvariumi, teatr va boshqa bor. Shaharga 1299-yilda asos solingan. 1365-yildan S. Malay davlatlari savdosida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 1832-yildan Britaniya Malayyasi mustamlakasining, 1946—59 yillarda inglizlarning Singapur mustamlakasining bosh shahri. 1959-yildan "Oʻzini oʻzi boshqaruvchi Singapur davlati"ning, 1965-yildan mustaqil Singapur Respublikasining poytaxti.
Singapur boʻgʻozi

Singapur boʻgʻozi — shimolida Malakka yarim orolning eng jan. chekkasi bilan Singapur o. hamda janubida Riau arxipelagi oraligʻida. Janubiy Xitoy dengizini Andaman dengizi bilan Malakka boʻgʻozi orqali birlashtirib turadi. Uzunligi 114 km, eni 12 dan 36 km gacha. Eng sayoz joyining chuqurligi farvatyorida 22 m. Sb. orqali xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan dengiz yoʻllari oʻtgan. Singapur o.da shu nomli shahar joylashgan. 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Singarmonizm

Singarmonizm (yun. syn birga va harmonia — ohangdoshlik, uygʻunlik), unlilar garmoniyasi (ohangdoshligi) — asosan, turkiy tillarda, qisman moʻgʻul, tungusmanjur, fin-ugor, paleoosiyo tillarida uchraydigan fonetik hodisa; bunda muayyan soʻz shaklining (ham asos, ham affikslarning) barcha unlilari talaffuz (artikulyasiya) jihatdan bir turli: old yo orqa qatorga mansub (tanglay garmoniyasi) yoki lablangan yo lablanmagan (lab garmoniyasi) boʻladi. S.ning tanglay garmoniyasi qonuniga asosan soʻzning boshida (oʻzakda) til oldi unlisi kelsa, soʻz oʻrtasidagi va oxiridagi unli lar ham til oldi boʻladi. Aksincha, soʻz boshida til orqa unlisi kelsa, keyin gi boʻgʻinlarda ham til orqa unlisi keladi. Masalan, oʻzbek tilining Qoʻqon shevasida bala soʻzidagi unlilar old qator boʻlganidan unga faqat shunday unlisi boʻlgan qoʻshimcha qoʻshiladi: balalar, shuningdek, qozoq, tilidagi көлдер(kölder) va қолдар(qoldar) soʻzlari tanglay garmoniyasi asosida talaffuz qilinadi va yoziladi. S.ning bu turi oʻzbek tilining ayrim shevalari (deyarli barcha qipchoq shevalari, oʻgʻuz shevalari, shim. oʻzbek shevalari)da hozirgi kungacha toʻliq saqlanib qolgan. Lab garmoniyasida unlilar ham til oldilik va til orqalik, ham lablashish nuqtai nazaridan moslashadi. Bunday moslashishni hozirgi qirgʻiz tilida uchratish mumkin: колдор(qoldor), көлдөр(köldör)  kabi. Lab garmoniyasi oʻzbek tilida deyarli uchramaydi. Umuman, hozirgi oʻzbek adabiy tili S. kridalariga boʻysunmaydi. Eski oʻzbek adabiy tilida esa S. qonuni ancha izchil va ayrim hollarda toʻligʻicha amal qilgan.

Tilshunoslik
Sind

Sind — Pokistonning jan.sharqiy qismidagi viloyat. Maydoni 140,9 ming km². Aholisi 29,9 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Karochi sh. Yer yuzasining aksari qismi tekislik. Iklimi tropik iqlim, yanvarning urtacha temperaturasi 16—17°, iyulniki 29—35°. Yillik yogʻin 75–200 mm. Teztez qum buronlari bulib turadi. Eng katta daryosi — Hind. Tuprogʻi boʻz tuproq. Katta maydonlar shoʻrxoklardan iborat. Chala choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi.

S. — iqtisodiy jihatdan rivojlangan viloyat. Mamlakat hududining 18,8%, aholisining 21% dan ziyodi S.ga toʻgʻri keladi. Mamlakatning eng yirik iqtisodiy markazi va dengiz porti boʻlgan Karochida umummilliy sanoat i.ch.ning 50% joylashgan. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo, mashinasozlik va metallsozlik korxonalari bor. Metallurgiya kombinati qurilgan. Qishloq xoʻjaligida tovar mahsulot ishlab chiqariladi. S.da sholi, bugʻdoy, shakarqamish, paxta ekiladi. Chorvachilikda qoʻy, echki, tuya, qoramol boqiladi. Dengizdan baliq ovlanadi. Hind daryosida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Karochi (dengiz porti), Haydarobod va Sukkur.

Mil. av. 3ming yillik oʻrtasidan mil. av. 2ming yillik oʻrtasigacha S. hududida Harappa madaniyati ravnaq topgan. S.ning markazi MohenjoDaro boʻlgan. Qadimda va oʻrta asrlarda S. iqtisodida dengiz va karvon yoʻllari orqali olib borilgan tranzit savdo muhim ahamiyatga ega boʻlgan.

 

Pokiston viloyatlari
Sind daryosi boʻyidagi jang

Sind daryosi boʻyidagi jang — Jaloliddin Manguberdi va Chingizxon qoʻshinlari oʻrtasidagi jang (1221 y. 24—26 noyabr). Parvon jangida magʻlub boʻlgan moʻgʻullar Chingizxon boshchiligida ulkan lashkar toʻplab Jaloliddinga qarshi otlangan. Son jihatdan moʻgʻullar bir necha barobar ziyod boʻlgan, shu tufayli xorazmliklar Sind (Hind) daryosi tomon chekinishgan. Jaloliddin Parvonda avval uni tark etgan Sayfuddin Igʻroq, Aʼzam malik va Muzaffar malik kabi amirlar bilan birlashib, Chingizxonga qarshi jang qilishga qaror qiladi. Ammo, oʻylangan rejaning amalga oshishiga yov imkon bermaydi. Ildam yetib kelgan Chingizxon Jaloliddinning Oʻrxon boshliq ugʻruqiga hujum qilib, uni yakson etadi. Dushmanning lashkari bilan Sind daryosi orasida qolgan Jaloliddinning jangga kirishdan uzga chorasi qolmaydi. Sind daryosi boʻyidagi jangb.j. 1221-yilning 24-noyabr erta saharda boshlanadi va 3 kun davom etadi. Dastlabki kun Jaloliddin xos askarlari bilan yovning Chingizxon joylashgan markaziga shiddatli hujum uyushtiradi va uni 2 boʻlakka ajratib yuboradi. Ammo, 10 ming kishilik moʻgʻullar pistirmasi uning yoʻlini toʻsadi. Bu pistirma Jaloliddinning qaynotasi Amin ulMulk qoʻmondonligidagi oʻng qanotni tormor etadi, qolganqutganlarini esa Jaloliddin zoʻr shijoat bilan jang olib borayotgan markazgacha quvib boradi. Xorazmliklarning soʻl qanoti moʻgʻullarga bardosh berolmay yengiladi. Ogʻir ahvolda qolgan Jaloliddin 700 ga yaqin otliq askarlari bilan mardlarcha qarshilik koʻrsatadi. Chingizxon uni tiriklayin qoʻlga olishni buyuradi. Dushman sultonni qurshovga oladi, ular oʻz niyatlariga yetay deb turganda Jaloliddinning togʻavachchasi va xos amirlaridan boʻlgan Axos malik uni xdlqa ichidan olib chiqishga erishadi. Jang vaqtida sultonning goʻdak oʻgʻli yov qoʻliga asir tushadi. Chingizxon uni qatl etishga hukm qiladi. Janggoxdan chiqqan Jaloliddin qarindoshurugʻlari bilan vidolashadi va ularni Sindga gʻarq qilishga ijozat beradi, soʻngra qayta hujumga tashlanadi, noiloj ahvolda qolgach, 10 gaz bal.dan oti bilan daryoga sakraydi. Daryoning narigi qirgʻogʻiga sogʻsalomat oʻtib olgan sultonning bu qahramonligini koʻrgan Chingizxon Jaloliddinni taʼqib etishni man qiladi va oʻz aʼyonlari hamda farzandlariga qarata shunday deydi: "Otaga shunday oʻgʻil zarurki, u ikki girdob — olov va suv girdobidan ozodlik maydoniga chiqa oldi!" (Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994). Jaloliddin Sinddan suzib oʻtishga muvaffaq boʻlgan 4 mingga yaqin askarlari bilan birlashadi va Hindistonning shim. hududlari tomon yoʻl oladi.

Adabiyot 
 ShixabadDin Muhammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal adDina Mankburni. [Perevod s arabskogo, predisloviye, kommentarii, primechaniya i ukazateli 3. M. Buniyatova], Baku, 1972.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Janglar
Osiyo tarixi
Sindika

Sindika — 1) Taman yarim orol va Qora dengizning shim.sharqiy sohilidagi hudud va davlat (mil. av. 5—4-asrlar). Shaharlari: Sind gavani (poytaxt), Korokondama, Germonassa, Fanagoriya va 6.; Bospor podsholigi tarkibida (mil. av 4-asrdan); 2) Sind gavani, sindlarning qad. manzilgohi (hozirgi Anapa sh. hududi). Mil. av. 4-asrdan Gorgippiya deb atalgan.

 

Tarixiy viloyatlar
Sindikalizm

Sindikalizm (ing. syndicate — uyushma, birlashma) — 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida ishchilar harakatidagi marksizmleninizm mafkurasiga muxolif yoʻnalish. S. ijtimoiy inqilobni amalga oshirishda daʼvo kilingan sinfiy kurashdan, ishchilar sinfi diktaturasidan koʻra kasaba uyushmalarining "bevosita harakati" — yalpi ish tashlashlarni afzal deb hisobladi. Bu oqim shu yoʻl bilan ishlab chikarish vositalarini umumlashtirib ularni i.ch. shirkatlari (sindikatlar) ga mulk qilib berishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyadi. S. oʻz davrida marksizmleninizm tarafdorlari tomonidan anarxosindikalizm, prudonizm, revizionizm singari nomlar bilan qoralangan. Hozirgi qator mamlakatlardagi soʻl partiya va harakatlarning gʻoyalari va mafkuralarida S. taʼsiri seziladi.
Sindlar

Sindlar — Taman yarim orol va Qora dengizning shim.sharqiy sohilida yashagan meot qabilasi (mil. av. 1-ming yillik). Mil. av. 5—4-asrlarda Sindika davlatini tuzishgan. Mil. av. 4-asrdan Bospor podsholigi tarkibida. Milodning boshida sarmatlar bilan aralashib ketishgan. S. dexdonchilik, baliq ovlash va hunarmandchilik bilan shugʻullangan.

 

Millatlar
Tarix
Sindrom

Sindrom (yunoncha: syndrome — yigʻilish, birga kechish) — yagona patogenez bilan bogʻliq kasallik belgilarining birgalikda yuzaga chiqishi. Kelib chiqish sabablari bir necha xil boʻlgani uchun kasallikning nozologik (muayyan sababli, bir xil patogenezli va hokazo) shakllaridan farq qiladi, masalan: meningeal sindrom (miya pardalari yalligʻlanishi) miyada qon aylanishining buzilishi va meningokok infeksiyasi oqibatida roʻy beradi: uremiya sindromi koʻpgina buyrak kasalliklarining oxirgi bosqichidir va hokazo. Tibbiyotning rivojlanishi, eng avvalo, kasallikning etiologik omillari aniqlanishi bilan sindromlar diagnostikasi va patogenetik terapiya usuliga nisbatan nozologik yoʻl bilan kasallikni aniqlash va uning oʻziga xos sabablari asosida davolash koʻproq qoʻllaniladigan boʻldi.
Sindh tili

Sindh, sindh tili — hind (hindoriy) tillaridan biri. Asosan, Pokistonning Sind viloyati (taxminan 10 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi) hamda Hindistonning Maharashtra, Gujarat va Rajasthan shtatlarida (2 mln.dan ortiq kishi gaplashadi) tarqalgan. 6 lahjaga boʻlinadi: vicholi, sirayki, lasi, lari, thareli, kachchhi. Adabiy til vicholi lahjasi asosida shakllangan. Bir qator inʼyektiv jarangli undoshlarning saqlanib krlganligi va boshqa xususiyatlari bilan qardosh tillardan farq qiladi. Morfologiyada boshqa zamonaviy hindoriy tillariga Karaganda flektiv shakllar koʻproq uchraydi.

S.da adabiyot 17—18-asrlardan beri rivojlanib kelmoqda. Pokistonda S. uchun anchagina yangi belgilar qushilgan arab yozuvi ishlatiladi. Hindistonda esa devanagari alifbosi qoʻllanadi.

Manbalar 

Tillar
Sindh adabiyoti

Sindh adabiyoti - sindh xalqi adabiyoti, Pokiston va Hindistoi adabiyotlaridan biri. Sindh adabiyoti qad. xalqogʻzaki ijodi anʼanalariga ega. "Mahabharatatmng sindh tilidagi varianti Sindh adabiyotining eng qad. yodgorligi hisoblanadi (9—10-asrlar). Sindh yozma adabiyotining qadimiy namunalari Samar sulolasi hukmronligi davri (1051— 1351)ga toʻgʻri keladi (bu davr shoirlari orasida mashhuri Shayx Hamad bin Rashididdin Jamoliydir). Ilk sindh sheʼriyati, asosan, diniymistik ruhda boʻlib, anʼanaviy hind sheʼr tizimi (shloka)da yozilgan.

16-asrda Sindda argʻunlar, soʻngratarxonlar sulolasi hukmronlik qilib, fors tili saroy tiliga aylangan. Sindh tili esa oʻz mavqeini yoʻqota boshlagan. Adabiyot xalq ogʻzaki ijodi bilan yana ham yaqinlashgan. Hindumusulmon madaniy sintezi Shoh Abdulkarim Bulariy, Maxdum NoʻhXalakundiy kabi shoirlarning sheʼrlarida yaqqol aks etgan. 18-asrda mahalliy kalharlar sulolasi hokimiyatga kelgach, sindh tilida ijod qiluvchi shoirlarga homiylik qildi. Shu davrda sindhadabiyotining klassigi Shoh Abdullatif Bhitaining ijodi gullab yashnadi. U Sachal Sarmast, Samiy va boshqa bilan birga oʻrta asr Sindh adabiyotini yuksak choʻqqilarga koʻtardi. Asl sindhiy sheʼr shakllari kafiy va doʻha oʻrnini fors sheʼriy janrlari egallay boshladi. Inglizlar Sindni zabt etganidan keyin (1843) fors tilining taʼsiri ayniqsa kuchaydi.

19-asrning oxirlarida Sindda maʼrifatchilik harakati vujudga keldi. Fors, urdu, bengal va ingliz tillaridan tarjimalar paydo boʻldi. Sindh adabiyotida nasriy janrlar ancha kech shakllandi. Mirzo Qilichbek (1853—1929) sindh tilida dastlabki "Goʻzallik" (1890) romanini yaratdi. U. Shekspir, R. Sheridan, G. Ibsen pyesalarini, Umar Xayyomning ruboiylarini bu tilga erkin tarjima kildi. Birok,, professional teatrning yoʻkligi dramaturgiyaning rivojiga xalaqit berdi. Havaskor truppalar, asosan, "Ramayana" va "Maxabharata" syujetlari asosida yozilgan pyesalarni qoʻyardi.

20-asrning 30y.larida Sindh adabiyotida taraqqiyparvar realistik yoʻnalish vujudga keldi. Unga Hind taraqqiyparvar yozuvchilari assotsiatsiyasi katta taʼsir koʻrsatdi. Hindiston taqsimlanganidan keyin (1947) shu paytgacha yagona boʻlgan Sindh adabiyoti endi 2 davlatda rivojlana boshladi. Pokistonda sindh adiblari, asosan, "Mehran" jur., Hindistonda esa — "Hindvasiy", "Nayi dunya", "Kahaniy" va boshqa jurnallar tevaragiga jipslashdi. Hindistondan Narayan Shyam, Anchal. Mahbubiy, Goʻbind Malhiy, Pokistondan Bevas, Ayoz Shayx, Murod Ali Kozim, Haydar Baxsh Jatoʻy kabi shoirlar. Jamiluddin Abroʻ, Tanvir Abbosiy, Qurbon Ali Buggiy, Rashid Bhattiy va boshqa adiblar hozirgi zamon Sindh adabiyotining yirik vakillaridir.

Ansoriddin Ibrohimov
Gao Xingjian

Sinjuan Gao (1940, Xitoy) - xitoy yozuvchisi, munaqqid, rassom. Pekinaagi chet tillar institutining fransuz boʻlimini tugatgan. Xitoyda madaniy inqilob yillari qamoqda oʻtirgan, shu sababli qoʻlyozmalarini yoqib yuborishga majbur boʻlgan. Ozodlikka chiqqach, Fransiya va Italiyaga safar qilgan (1979). Birinchi romani — "Qahraton tun yulduzlari" (1980). Asarlari modern usullarida yozilgani uchun vatanida katta munozaralarga sabab bulgan, chet ellarda esa eʼtibor qozongan. Absurd usulida yozilgan "Avtobus bekati" (1983) dramasi partiya amaldori tomonidan tankidga uchragan. 1986-yil "Begona qirgʻoq" dramasi Xitoyda taqiqlangan, shundan soʻng birorta pyesasi sahnaga chiqaoilmagan. S. amaldorlar taʼqibidan qochib, Yanszi daryosining boshidan to oxirigacha kezib chiqqan. 1989 i. talabalarning Tyananmin maydonidagi namoyishi oʻqqa tutilgach, kommunistik partiya safidan chiqqan. Shu voqea asosida yozilgan "Qochqinlar" dramasi Fransiyada bosilgach, chet elga ketishga majbur boʻlgan. Germaniyada yarim yil yashab, Parijga koʻchib oʻtgan va Fransiya fuqaroligini qabul qilgan. "Sirli togʻ" romani uchun oʻzi rasmlar chizgan. Nobel mukofoti laureati (2000).

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Dmitriy Sinitskiy

Dmitriy Dmitriyevich Sinitskiy (1907.18.1, Ukrainaning Kirovograd viloyati — 1970.2.7, Toshkent) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). 1945-yildan Oʻzbekistonda. "Mushtum" jurnal va gaz.larda bezatuvchi rassom. S. ijodi bilan gazetajur. plakati rivojiga samarali hissa qoʻshgan; hayotda uchrab turadigan kamchiliklar, salbiy illatlar, yaramas odatlarni fosh etuvchi karikaturalari, rasmlari gazetalar va "Mushtum", "Gʻuncha" jurnal sahifalarida, "Jangovar qalam" plakatlar turkumida nashr qilingan. Zulfiya, A. Udalov, Poʻlat Moʻmin va boshqa adiblarning kitoblarini badiiy bezagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Valentin Sinichenko

Valentin Emmanuilovich Sinichenko (1914.15.2, Odessa 1976.29.6, Toshkent) — kino rassomi, Oʻzbekiston xalq rassomi (1965). Odessa rassomlik institutining tasviriy sanʼat studiyasini tugatgan (1937). 1941-yildan Toshkentda. Toshkent kinostudiyasi (1958-yildan "Oʻzbekfilm")da rassom, postanovkachirassom, bosh rassom (1964—76). S.ning dastlabki mustaqil ishi — "Qutlugʻ qon" filmi (1956). Kino i.ch. texnikasini mukammal egallagan S. zamon, davr ruhini hamda voqeahodisalarning taʼsirchanligini oshirish, rejissyor maqsadini kadrda aniq ifoda etish, hayotiy muhitni koʻlamli, ishonarli tuzish imkoniga ega boʻlgan: "Furqat" (1959), "Samolyotlar kuna olmadi" (1963), "Fidoyi" (1966), "Ikki dil dostoni" (1966), "General Rahimov" (1968), "Falokat oyoq ostida" (1971), "Ikki soldat xaqida qissa" (1976) va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1914-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
29-iyunda vafot etganlar