MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qiziriq tumani

Qiziriq tumani — Surxondaryo viloyatidagi tuman. 1975-yil 6-martda tashkil etilgan. Gʻarbdan Sherobod, janubidan Angor, shimolidan Bandixon, sharqdan Jarqoʻrgʻon, Shimoli-sharqdan Qumqoʻrgʻon, shimoli-gʻarbda Muzrabot tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,33 ming km. Aholisi 350 ming kishi (2022). Tarkibida 1 shaharcha (Sariq), 5 qishloq fuqarolari yigʻini (Boʻston, Mehnatobod, Paxtakor, Yangiyoʻl, Yangi Hayot) bor. Markazi — Sariq shaharchasi.

Tabiati 
Relyefi tekislik, adir va togʻoldi qismlaridan iborat. Foydali qazilmalardan osh tuzi, oltingugurt, yonuvchi slanets, qurilish materiallari konlari bor. Iqlimi quruq subtropik iqlim. Yillik oʻrtacha temperatura 18°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi tekislik, choʻl va adirlarda 3,6°, togʻlarda −6°, eng past temperatura −20°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 32,1°, eng yuqori temperatura 48°. Yillik yogʻin 150 mm. Vegetatsiya davri 260 kun. Tekislikda och va toʻq boʻz, adirlarda arid, togʻlarda sur tuproqlar tarqalgan. Yovvoyi oʻsimliklardan archa, mavrak, kiyikoʻt, togʻrayhon, kovrak, shuvoq va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, tulki, jayra, koʻrsichqon; toʻqayzorlarda toʻqay mushugi, qobon, chiyaboʻri; qushlardan: kaklik, mayna, qaldirgʻoch, soʻfitoʻrgʻay, chil, gʻoz, oʻrdak; sudralib yuruvchilardan oʻqilon, gekkon, koʻzoynakli ilon va boshqa bor.

Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, turkman, tatar, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 kmga 236,4 kishi. Shahar aholisi 102 ming kishi, qishloq aholisi 248 ming kishi (2022).

Iqtisodiyoti 
Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi sohalari — paxtachilik, gʻallachilik yetakchilik qiladi, shuningdek, chorvachilik, sabzavotchilik, polizchilik, bogʻdorchilik, tokchilik ham rivojlangan. Tumanda paxtaning, asosan, ingichka tolali navlari ekiladi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, dehqon bozori, MTP, don kombinati, vino tayyorlash korxonasi, tajriba xoʻjaligi bor. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, mikrofirmalar faoliyat koʻrsatadi. Shirkat, dehqon, fermer xoʻjaliklari mavjud. Sugʻoriladigan maydonlarga paxta, don, poliz, sabzavot, ozuqa ekinlari ekiladi. Tumandagi jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi.

44 umumiy taʼlim maktabi (18 mingdan ziyod oʻquvchi), bolalar musiqa maktabi, litsey, kasb-hunar kollejlari bor.

Tuman markaziy kutubxonasi, madaniyat uyi, 7 klub muassasasi, 8 ashula va raqs xalq dastasi, shu jumladan, „Qoʻngʻirot“ folklor-etnografik, estrada vokalcholgʻu dastalari faoliyat koʻrsatadi. Stadion, sport maydonchalari, sport zallari va boshqa sport inshootlari bor.

Tuman markaziy kasalxonasi, 2 poliklinika, 50 ga yaqin feldsher-akusherlik punkti, 7 vrachlik ambulatoriyasi, 7 dorixona va boshqa tibbiy muassasalarda 115 vrach, 436 oʻrta tibbiy xodim ishlaydi.

Tuman hududidan Toshkent — Dushanbe xalqaro avtomobil magistrali oʻtadi. Shuningdek, bir necha yoʻnalishda avtomobil yoʻllari oʻtgan. Tuman markazidan Termizga avtobus va marshrutli taksilar qatnaydi.

Manbalar 

 

Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston tumanlari
Surxondaryo viloyati tumanlari
Qizketgan (magistral kanal)

Qizketgan — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi magistral kanal. Amudaryodan suv oladi. Uz. 38,2 km, suv oʻtkazish imkoniyati 320 m³/s Nukus, Kegeyli, Qoraoʻzak, Boʻzatov, Chimboy tumanlaridagi 130,2 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalning bosh inshooti 1935 yilda qurilgan; 1959-yilda kanalning oxirida Kegeyli (115 m³/s), Quvonishjarna (110 m³/s), Staxanovarna (25 m³/s) kanallariga suv berish uchun suvayirgʻich qurilgan; etak qismidagi 1 km masofada kanal oʻzani 117 m ga kengaytirildi va 5 m gacha chuqurlashtirildi (tindirgich vazifasini oʻtaydi va tarmoq kanallariga choʻkindilarning oʻtishini kamaytiradi). 1965 yilda Q.ga qoʻshimcha suv olish maqsadlarida Taxiatosh toʻgʻonining pastki bʼyefida Kattagʻor nasos stansiyasi (suv sarfi 54 m³/s) va Kegeyli kanaliga ulangan 18 km li kanal qurildi. Natijada kanal suvi bilan 218 ming ga dan koʻproq yerni sugʻorish mumkin boʻldi.

Manbalar

    

Oʻzbekiston geografiyasi
Qoraqalpogʻiston
Qoraqalpogʻiston kanallari
Kanallar
Qiymat

Qiymat – 1) tovar narxi; 2) pulning xarid qobiliyati, muayyan bozor narxlari darajasida pul birligi hisobiga sotib olish mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori; 3) ingliz klassik siyosiy iqtisodi (Adam Smith, David Ricardo), shuningdek, marksizm (Karl Marx)ning iqtisodiy kategoriyasi, tovar ishlab chiqaruvchilarning tovarda gavdalangan va unda moddiylashgan ijtimoiy mehnati. Qiymatning mehnat nazariyasiga koʻra, qiymat tovar ishlab chiqarish negizini tashkil etadi, kapital harakati va rivojlanishining jami qonunlarini belgilab beradi. Qiymat nazariyasi uch elementni oʻz ichiga oladi: a) qiymat asosida ijtimoiy mehnat turadi; b) qiymat meʼyorini zaruriy mehnat sarflari tashkil etadi; v) ayirboshlash qiymat asosida yuz beradi. Tovar qiymatining meʼyori uni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ijtimoiy zaruriy mehnat miqdori bilan belgilanadi, ijtimoiy normal sharoitda mamlakat boʻyicha oʻrtacha mehnat mahorati va intensivligi darajasida tovar ishlab chiqarish uchun ketadigan ijtimoiy zaruriy ish vaqti bilan oʻlchanadi. Ijtimoiy zaruriy ish vaqti ishlab chiqarishning mavjud ijtimoiy meʼyordagi sharoitida va shu jamiyatda mehnat mahorati va jadalligining oʻrtacha darajasida biron isteʼmol qiymatini yaratish uchun talab qilinadigan ish vaqtidir. Tovar qiymati meyori uni tayyorlashga ketgan mehnat miqdoriga toʻgʻri proporsional, mehnat unumdorligiga esa teskari proporsionaldir. Bozor munosabatlarining rivojlanishi bilan narxlarning tarkib topishi takomillashib, ular borgan sari tovarga sarflangan ijtimoiy zaruriy mehnat xarajatlariga yaqinlashadi. Lekin ular oʻrtasidagi farq ayrim tovar turlariga nisbatan talab va taklif, bozor konʼyukturasini hisobga olgan holda saqlanib qoladi (qarang: Klassik siyosiy iqtisod maktablari).

Aralash iqtisodiyot sharoitlarida (20-asr) iqtisodiy nazariyalarda naflilik tobora muhim ahamiyat kasb etdi, bu esa hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlarning klassik kapitalizmga nisbatan tubdan farq qilishini koʻrsatadi.

Manbalar
Qilichbardorlar ordeni

Qilichbardorlar ordeni - nemis katoliklarining diniy-ritsarlik harbiy tashkiloti. Sharqiy Boltiqboʻyi yerlarini bosib olish maqsa-dida 1202-yil Riga yepiskopi Albert hamda Rim papasi Innokentiy III hamkorligida barpo etilgan. Ritsarlarning oq chakmonlarida krest (xoch) bilan qizil qilich tasviri boʻlganligi uchun shunday atalgan. 1236-yil litvalar va zemgallarning birlashgan kuchlari Qilichbardorlar ordeni qoʻshinlarini tor-mor keltirganidan soʻng, 1237-yil ordenning qolgan-qutgan qismi Tevton ordeni bilan birlashib, Sharqiy Boltiqboʻyida Livon ordenini tashkil etgan.
Saodat Qilicheva

Saodat Ziyodullayevna Qilicheva (1950.15.1, Kattaqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1973). 1973-yildan Kattaqoʻrgʻon tumanidagi 13-, 1974-yildan Nurota tumanidagi 27-, 1976-yildan 18-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qilichniyozboy

Qilichniyozboy — Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Xorazm viloyati, Turkmanistonning Toshhovuz viloyati hududidan oʻtadigan davlatlararo kanal. Amudaryodan suv oladi. Ikki tarmoq Qilichniyozboy va Gurlandan iborat. Umumiy uz. tarmoqlari bilan birga 102 km. Bosh qismida suv oʻtkazish imkoniyati 120 m³/s. Kanal va uning shoxobchalari 1939—42 yillarda hashar yoʻli bilan qurilgan. keyingi yillarda bir necha marta rekonstruksiya qilingan. 1965-yilda magistral kanalning yangi bosh uchastkasi qurildi. 1969-yilda kafolatli suv olish uchun uz. 7 km, suv sarfi 120 m³/s boʻlgan toʻyintiruvchi kanal — Turangasoqa qazildi. Q. 70 ming gektarga yaqin yer (shundan 20,7 ming ga Gurlan tumanida, 16,7 ming ga Qoraqalpogʻistonning Amudaryo tumanida, 26,2 ming ga Toshhovuz viloyatida)ni sugʻoradi.

Oʻrta Osiyo
Qoraqalpogʻiston
Xorazm viloyati
Kanallar
Qimiz

Qimiz — biya sutidan tayyorlanadigan shifobaxsh ichimlik. Har 3 soatda bir marta sogʻiladigan biya sutini sut kislota bakteriyalari va achitqilari bilan yoʻli bilan maxsus meshlarda aralashtirib tayyorlanadi. Tayyor Q. meshlarda saqlanadi, tashiladi. Quyganda koʻpiradi. Tarkibida 2—2,5% oqsil, 1—2% yogʻ, 3,5-4,8% qand, 1 l Q.da 100–200 mg S, A, D, Ye, RR va V guruh vitaminlar; 400–600 mg fosfor hamda 800–1000 mg kaltsiy bor. Kuchsiz Q. tarkibida 0,6—0,8%, oʻrtachasida 0,8— 1%, kuchligida 1 — 1,2% sut kislota; kuchsizida 1% gacha, oʻrtachasida 1 — 1,5% va kuchligida 3% gacha spirt boʻladi. Q.ning energetik qiymati 300—400 kkal.

Q. organizmda ovqat tarkibidagi oqsil va yogʻlarning tez hazm boʻlishiga yordam beradi, moddalar almashinuvini yaxshilaydi, ishtaha ochadi, parhez va shifobaxsh xususiyatlarga ega. Q. tayyorlash va ichish zamonlardan beri, ayniqsa, koʻchmanchi chorvador xalqlar oʻrtasida keng yoyilgan. Miloddan avvalgi 5-asrda Gerodot skiflar turmushini tasvi.rlaganda ularning eng yaxshi koʻradigan ichimligi oldindan alohida tayyorlab qoʻyiladigan biya suti ekanligini qayd etgan. Q.ni davo maqsadlarida oʻpka sili kasalligining oldini olish va davolashda, shuningdek, ayrim oshqozon-ichak kasalliklarida tavsiya qilinadi. Osiyo, qisman Yevropa mamlakatlarida Q. koʻp tayyorlanadi.

Adabiyotlar 

 Panfilov N.Ye., Sut va salomatlik, T. 1991.

Sut mahsulotlari
Ichimliklar
Qimmatli qog'ozlar

Kostvlies - Gollandiya davlatining Drenthe viloyatidagi qishloqqa ega hudud. Bu Aa en Hunze shaharchasiga tegishli bo'lib, Assen shahridan 16 km sharqda joylashgan hisoblanadi. 
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Aa en Hunze
Aa en HunzeDrenthedagi aholi punktlariCS1
Qin

Qin (biologiyada) — 1) hayvon va oʻsimlikning turli organlarini oʻrab turadigan tuzilma. Mas, paylar qini, nerv toʻqimalari qini, baʼzi baliklar xordalari qini va boshqa Oʻsimlik barg bandining yoki yaprogʻining quyi qismi, nov shaklida bir tomoni ochiq boʻladi. Baʼzi oʻsimliklarda (mas, banan daraxtida barg qini bir-birini oʻrab olib, soxta poya hosil qiladi; 2) hayvonlar teri qoplamining baʼzi organlari joylashadigan boʻrtgan qismi (mas, pat qini, soch qini, ilonlarda esa til qini va boshqalar); 3) urgʻochi sut emizuvchi hayvonlar (mas, xaltalilar) jinsiy yoʻllarining jinsiy aloqa va homilaning tashqariga chiqishi uchun xizmat qiladigan eng oxirgi qismi. Xaltalilarda Q. juft, yoʻldoshlilarning tuxum yoʻllari qoʻshilib yagona q. hosil qiladi; 4) odamlarda ayollar kichik chanogʻida oldindan qovuq va siydik chiqarish kanali, orqadan toʻgʻri ichak oʻrtasida joylashgan choʻziluvchi muskulli naycha. q. devori epiteliyli, muskulli va biriktiruvchi toʻqima qavatlaridan iborat; ichkarisi koʻndalang burmalar hosil qiluvchi shilliq qavat bilan qoplangan.
Qir

Qir — atrofidagi yerlardan bir oz koʻtarilib turgan, yassi yoki salgina gumbazsimon balandlik, tepalik, platolar. Pasttekisliklarga nisbat qilib, mutlaq baland. 200 m dan 500 m gacha deb qabul qilingan. Baʼzan bundan ham baland boʻlgan usti yassi past togʻlar ham Q. deyiladi. Mas, Oʻrta Rossiya, Volgaboʻyi, Qizilqum va Qoraqumdagi togʻlar. Q.lar baland tekisliklar, togʻlarning oqar suv, shamol, nurash natijasida yemirilishidan, tektonik koʻtarilishlar natijasida hosil boʻladi. Q.lardan Oʻzbekistonda chorva mollari uchun yaylov sifatida va bahorikor dehqonchilik qilishda foydalaniladi. Fargona vodiysi landshafti Oʻrta Osiyodagi tipik Q.larga misol boʻladi. 

    

Geografik terminlar
Qirma

Qirma — qoʻsh qavatli (pogʻonali) oʻyma usuli; ganch oʻymakorligit bezak, naqsh rangli qorishmalar vositasida yaratiladi. Shu usulda yaratilgan naqsh, bezak ham Q. deb ataladi. Q.ga necha xil rang ishlatilsa, ish shuncha bosqichla amalga oshiriladi, shuning uchun Q.da koʻpincha 2—3 xil rangdan foydalaniladi: har bir rang alohida-alohida bosqichmabosqich bajariladi. Us t a bir xil ranshing oʻrnini oʻyib chiqqach, avvaldan tayyorlab qoʻygan quruq rangli qorishmadan oz-ozdan qorib oʻyma ustiga quyib chiqadi va naqsh sathini tekislab qirib tashlaydi, shunda naqsh chegaralari aniq va jozibali namoyon boʻladi. Soʻng axta yordamida naqsh nusxasi 2-marta tushiriladi, bu safar 2rangning oʻrni oʻyilib, 2rangli qorishma quyiladi, naqsh sathi ochilguncha qiriladi. Har bir rangana shunday jarayonda amalga oshiriladi. Q.ning yaxlitligi va rang turining kamligi naqshlarda yaqqol koʻzga tashlanadi. Rangli ganch tayyorlashda ustalar avval koʻmir, pishiq gʻisht kukunlaridan foydalangan, hozirda esa har xil tayyor rangli pigmentlar ishlatiladi. q. quyosh nurida yaltiramay, bir xil mayinlikda koʻrinadi. Q.ni ilk bor Usta Shirin Murolov, Quli Jalilov va boshqa ustalar qoʻllagan; hozirda ganch oʻymakorligida keng qoʻllanadi.

Arxitektura
Qirma temiratki (kasallik)

Qirma temiratki, mikrosporiya — odam va hayvonlarda uchraydigan terining zamburugʻ kasalliklaridan. Parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Ular nafaqat teriga, balki soch, qosh, soqolmoʻylov, baʼzan tirnoqqa ham zarar yetkazadi. Qirma temiratki (kasallik) ni qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlarning ikki turi faqat odamda parazitlik qiladi va bu zamburut qoʻzgʻatadigan kasallik juda yuqumli boʻlib, koʻpincha bolalarda uchraydi. Qirma temiratki (kasallik) bemor bilan muloqotda boʻlganda uning buyumlaridan yuqadi. Zamburuglarning boshqa guri mushuk, ot va boshqa moʻynali hayvonlar terisi va moʻynasida parazitlik qiladi. Bunda Qirma temiratki (kasallik) kasal hayvonlarni parvarish qilganda yoki ularning yungidan zararlangan buyumlardan yuqadi, unda, asosap, silliq gsri va sochlar zararlanadi. Qirma temiratki (kasallik)da silliq teri yoki boshningsochli qismi qipiqlanib turadigan pushti rang mayda dogʻlar bilan qoplanadi. Kasallangan joydagi sochlar sinib, kalta boʻlib qoladi (goʻyo soch olinganga oʻxshaydi). Bazan, yalligʻlanish, qizarish, follikulitlar paydo boʻlib, kasallik manzarasi yiringli trixofitiyaga oʻxshab ketadi. Kasallanish oʻchogʻi talaygipa boʻlgan bemorlar kasalxonada davolanadi. Asosan. antibiotiklar qoʻllaniladi.
Qiroat

Qiroat — islom anʼanasida Qurʼon oyatlarini tajvid qoidalariga rioya qilgan holda, oʻziga xos ohangda oʻqish. Qiroat bilan tilovatning farqi shundaki, Qiroat ilohiy oyatlar, vahiyni oʻqishga ham, inson tomonidan bitilgan yozuv va sheʼrlarni oʻqishga ham qoʻllanaveradi. Tilovat esa, asosan, vahiy etilgan oyatlarni oʻqishdir.
Hozirgi vaqtda Qiroatlarning ichida 2 xil — Imom Hafs rivoyati bilan Imom Osim Q.i va Imom Varsh rivoyati bilan Imom Nofeʼ Qiroati mashhur hamda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda Imom Osim Qiroati boʻyicha Quron oʻqiladi.

Manbalar
Qiroatxona

Qiroatxona — kutubxonaning oʻquv zali; kitobxonlar matbuot nashrlari (gazeta, jurnal va boshqalar) va kutubxonaning barcha fondidan (jumladan, noyob va qimmatbaho nashrlardan ham) foydalanishi mumkin boʻlgan maxsus jihozlangan xona. Q.da kitob bilan ishlash uchun zarur shart-sharoitlar (qulay mebel, yorugʻlik va tinchlik), mikrofilmlarni oʻqish uchun, audiovizual materiallar bilan ishlash uchun maxsus apparatlar boʻlishi zarur. Yirik kutubxonalarda alohida kitobxonlar guruhlari uchun (mas, ilmiy xodimlar, talabalar, maktab yoshidagi bolalar uchun va hokazo), bilim sohalari boʻyicha (ijtimoiy-siyosiy, texnika, qishloq xoʻjaligi va h.k.) va nashr turlari boʻyicha (gazeta, musiqa-nota, mikrofilmlar, xaritagrafik nashrlar va h.k.) zallar boʻlishi mumkin. Q.ning oʻzida koʻp soʻraladigan adabiyotlardan yordamchi fond tashkil etiladi.
Qirol

Qirol yoki Qirolicha — qirollik boshligʻi; davlat hukmdorining unvoni. Oʻrta asrlarda ayrim Gʻarbiy Yevropa davlatlaridagi mutlaq hukmdor.

Atamaning kelib chiqishi 
Qirol soʻzi „korol“ soʻzining oʻzgargan varianti hisoblanadi. Taxminlarga koʻra, asli Buyuk Karl nomidan olingan.

Hozirgi zamonda 
Hozirda qirollar rasman davlat boshligʻi hisoblansalarda, mamlakatni bevosita idora etish parlament va ijroiya hukumati qoʻliga oʻtgan. Masalan, Angliyada qirol Georg 1 davridan (1714 yildan) boshlab qirollar mamlakatni idora etish ishlariga bevosita aralashmaydi.

Yana qarang 
 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

 

Unvonlar
Qirsildoq qoʻngʻizlar

Qirsildoq qoʻngʻizlar — qattiqqanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. 10 mingga yaqin turi uchraydi. Qoʻngʻizlarning tana uz. 10–20 mm, boshi kichkina, moʻylovi arrasimon yoki taroqsimon. Old yelka qismining orqa burchagi tikansimon turtib chiqqan. Oldkoʻkrak oʻsimtasi oʻrta koʻkrak chuqurchasiga kirgan boʻlib, toʻnkarilib qolgan qoʻngʻizlar shu moslama yordamida harakatlanib (shunda qirsillagan ovoz chiqadi; nomi ham shundan) agʻdariladi. Qanotlari yaxshi rivojlangan. Urgʻochisi tuproqqa 150—200 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumi oq, bir oz ovalsimon, silliq. Lichinkasi sariq, choʻziqroq va qattiq, simga oʻxshaydi (shuning uchun simqurt deyiladi), 3 juft oyoklari bor. Lichinkasi tuproqda yashaydi (rivojlanish davri 3—4 yil). Ivigan urugʻlar, oʻsimlik nihollari hamda qoldiqlari va boshqa bilan ovqatlanadi. Qoʻngʻizi va lichinkasi qishlaydi. Qoʻngʻizlar aprelmay oylarida tuproq yuzasiga chiqadi. Oʻsimlik barglari, gul va boshqalarni yeydi. Zararkunandaning 15 turi maʼlum boʻlib, asosan, lalmikor va togʻ oldi hududlaridagi ekinlarni shikastlaydi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, oʻsimlik qoldiqlarini yoʻq qilish, asosan, ammiakli mineral oʻgʻitlar, nordon tuproqlarga ohak solish, qator oralariga chuqur ishlov berish; ekishdan oldin urugʻlikni dorilash va boshqa
Qirq

Qirq — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan yirik qabilalardan biri. Tarqoq holda Samarqand atrofida, Panjikentning janubida, hozirgi Gʻallaorol, Jizzax, Zomin va Oʻratepa hududlarida yashaganlar. Koʻpincha oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri — Yuzlar bilan aralashgan holda yashaganlar. Shuning uchun ham koʻpchilik manbalarda "qirq yuz" nomi bilan ham maʼlum. Qirq, yuz va ming qabilalari marqa degan umumiy nom bilan atalgan. Qirqarning etnogenezi Dashti Qipchoq oʻzbeklari bilan bogʻliq. Qirqlar oʻtmishda bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Shulardan eng yiriklari: oq-qoʻyli, qora-qoʻyli, qorasirak, qoracha, olmasa-un, chaparashli va boshqalar. Ular XX asrning boshlariga qadar yarim oʻtroq holda yashab, chorvachilik bilan, bir qismi togʻ yon bagʻrida, adirlarda yashab lalmikor va sugʻorma dehqonchilik bilan shugʻullangan.

 

Oʻzbek qabilalari
Qirq qiz

"QIRQ QIZ" — qoraqalpoq xalq qahramonlik eposi. Qoraqalpoq xalqining madaniy yodgorligi. Qurbonboy baxshi Tojiboy oʻgʻlidan yozib olingan (1939— 40). Asarda tasvirlanishicha, Olloyor boyning yagona qizi Guloyim qirq dugonasi va oʻz oshigʻi Arslon bilan Eron shohi Nodirshoh va qalmoq xoni Surtaysha hujumidan yurtini himoya qilishga otlanadi. Asar erksevarlik, vatanparvarlik va gumanizm gʻoyalari bilan sugʻorilgan. Undagi Guloyim, Ol-tinoy, Oʻtbosgan, Arslon, Sarvinoz kabi obrazlarda jasurlik, vatanga sadoqat, insoniylik, dushmanga shafqatsizlik gʻoyalari mujassamlashgan. Asarning syujet chizigʻi Toʻmaris, saklar malikasi Zarina haqidagi rivoyatlarga oʻxshab ketadi. Asarning qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filiali kutubxonasida saqlanadi. "Qirq qiz" oʻzbek, turkman, qozoq, qirgʻiz va rus tillarida nashr qilingan. Epos haqida V.M.Jirmunskiy, Q.Maqsetov, N.Dovqorayev va boshqalarning tadqiqotlari bor. Asar syujeti asosida A.Halimov "Qirq qiz" simfonik dostonini yaratgan (1940).

Adabiyot
Folklor
Qoraqalpogʻiston
Qirqboʻgʻim

Qirqboʻgʻim – qirqboʻgʻimdoshlarga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda dala qirqboʻgʻimi va tarnovchoʻp qirqboʻgʻim turlari uchraydi. Poyasi qattiq, tik, boʻgʻimli, qobirgʻali, sershox. Boʻyi 40-60 sm. Boʻgʻimlaridan gʻuj shoxchalar chiqadi. Qizgʻish-qoʻngʻir novdalari uchida sporali boshoq hosil boʻladi. Ildizpoyalari va sporalari koʻpayadi. Qirqboʻgʻim bedazor, paxta maydonlari, sholipoyalarda, shuningdek, sugʻorish shoxobchalari boʻylari, zax va botqoq yerlarda oʻsadi.

Kurash choralari: yerni chuqur haydash; tuproqni yumshatish; gerbitsidlar purkash.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Qirqboʻgʻimdoshlar

Qirqboʻgʻimdoshlar — qirqboʻgʻimnamolarga mansub oʻsimliklar oilasi. Yagona qirqboʻgʻim turkumidan iborat. Poyasi yashil, oddiy, boʻgʻimlarga ajralgan. Barglari rivojlanmagan, mayda, tumorchasimon, pastki qismi qoʻshilib oʻsib, boʻgʻimining tagida halqa boʻlib joylashadi. Poyasi uchida sporali boshoq (strobila) hosil qiladi. U oʻzak va unda halqa boʻlib joylashgan qalqon shaklidagi sporofillardan iborat. Sporofillar ichida 5—10 ta sporangiy, ular ichida esa sporalar yetishadi. Sporalardan rivojlangan erkak gametofitlarda anteridiy, urgʻochi gametofitlarda esa arxegoniy hosil boʻladi. Anteridiyda koʻp xivchinli spermatozoidlar, arxegoniyda esa tuxumhujayra vujudga keladi. Urugʻlangandan soʻng gametofit bir yoki bir necha jinssiz nasl (sporofit) beradi. Jinssiz va jinsiy boʻgʻimlar gallanadi. Q.ning hozirgi vaqtda yashab turgan qirqboʻgʻim turkumi, urugʻi qurib bitgan ekvizetites turkumining sxizonevra turi va boshqa maʼlum.

Oʻsimliklar
Qirqma

Qirqma — xalq seleksiyasida chiqarilgan kechpishar qovun navi. Shakli ellipssimon, yirik, uchi toʻmtoq, uz. 30—36 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Dum tomoni sal burishgan, uch qismi deyarli tekis. Toʻri toʻliq, yirik, nozik. Tusi jigarrangsariq. Ustidagi gullari ingichka. Poʻsti qattiq, eti och yashil, qalinligi 4,5—5 sm, oʻrtacha tolali, sersuv, shirin. Uzish vaqtida tarkibida 7,4% qand (shu jumladan, saxa-roza 3,9%), 8,7% quruq modda bor. Saqlanish davrida shirasi ortadi. Urugʻxonasi oʻrtacha kattalikda, urugʻi yirik. Urugʻi unib chiqqandan keyin hosili 100—110 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 240—280 s/ga. Uzoq vaqt asrash va tashishga chidamli. Toshkent viloyatida keng tarqalgan.

    
Qovun navlari
Qirqqalʼa

Qirqqalʼa — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Harbiy sanoat markazi: qurolyarogʻ, oʻq-dorilar ishlab chiqariladi. Poʻlat eritish zavodi, kimyo va mashi-nasozlik korxonalari mavjud.

 

Aholi punktlari
Turkiya
Shaharlar
Qirqquloq

Qirqquloq — qirqquloqdoshlarga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻzbekistonda Q.ning botqoq Q.i yoki botqoq paparotnigi va erkak Q. yoki erkak paparotnik turi oʻsadi. Botqoq Q.i ning ildizpoyasi ingichka, qoramtir, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari 15—60 sm, yakka-yakka joylashgan, barg plastinkasi qatlami, ikki karra patsimon qirqilgan. Avgust—sentabrda spora hosil qiladi. Choʻl, adir va togʻ zonalarida uchraydi. Botqoqliklarda, ariq va daryo boʻylarida oʻsadi. Erkak Q.ining ildizpoyasi yoʻgʻon, eski barg bandlari bilan oʻralgan. Barglari toʻp-toʻp boʻlib joylashgan. Barg plastinkasi uzunchoq ellipssimon, ikki karra patsimon qirqilgan. Avg.-sentabr da spora hosil qiladi. Tibbiyotda lentasimon gijjalarni davolashda foydalaniladi. Togʻ zonasida mayda toshli tuproqlarda, daraxt va toshlarning soyasida, zax joylarda oʻsadi.

Oʻsimliklar
Qirqquloqdoshlar

Qirqquloqdoshlar — qirqquloqnamolar yoki siateyanamolar qabilasiga mansub oila. 50 ga yaqin turkumi, 1500 ga yaqin turi maʼlum. Q. Yer yuzida keng tarqalgan. Oila vakillarining ildizpoyalari yoʻgʻon, ayrimlarining poyalari shoxlangan va tashqi tomonidan qoʻngʻir rangli tangachalar bilan qoplangan. Barglari murakkab patsimon. Oval yoki dumaloq shakldagi soruslari barglarining ostki tomonida joylashgan. Yumshoq, seret va shirin ildizpoyasida glyukozid, olma kislotasi va saponinlar boʻladi. Bargi va ildizpoyasining qaynatmasi tibbiyotda ishlatiladi. Oilaning baʼzi turlari barglari uchun manzarali oʻsimlik sifatida gultuvaklarda oʻstiriladi.

    

Oʻsimliklar
Qirgʻiz milliy universiteti

Qirgʻiz milliy universiteti — Qirgʻizistondagi yirik oliy oʻquv yurti. Ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydi. 1992-yil Qirgʻiziston davlat universiteti (1951) negizida tashkil etilgan. Bishkek shahrida joylashgan. Mat., fizika, biol., kimyo, geogr., tarix, filol., iqtisodiyot, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Botanika bogʻi, zool. muzeyi, kutubxonasi (1 mln.ga yaqin asar) bor. "Ilmiy asarlar toʻplami"ni nashr etadi (1968-yildan). 13 ming talaba taʼlim oladi.

 

Qirgʻizistondagi universitetlar