Albaniya qishloq xoʻjaligi

Albaniya qishloq xoʻjaligi Albaniya iqtisodiyotining muhim tarmogʻi boʻlib, mamlakat yalpi ichki mahsulotining 22,5 foizini tashkil qiladi. Mamlakat 28,748 kvadrat kilometr hududni (11,100 kvadrat milya) oʻz ichiga oladi, shundan 24% qismi qishloq xoʻjaligi yerlari, 36% qismi oʻrmon yerlari, 15% qismi yaylovlar hamda oʻtloqlar va 25% qismi shaharlar, shu jumladan koʻllar, suv yoʻllari, foydalanilmagan toshli va togʻli yerlar hissasiga toʻgʻri keladi. Hududni uchta asosiy zonaga ajratish mumkin, masalan, mamlakat qirgʻoqlari boʻylab pasttekislik zonasi, pasttekislikdagi tepalik zonasi va togʻ zonasi.

Mamlakat gʻarbi shimolda Albaniya Alp togʻlari, shimoli-sharqda Sharr togʻlari, markazda Skanderbeg togʻlari, sharqda Korab togʻlari, janubi-sharqda Pindus togʻlari va janubi-gʻarbda Albaniya Riviera boʻylab Ceraunian togʻlarigacha boʻlgan qirgʻoq tekisliklarini oʻz ichiga oladi. Adriatika va Ioni dengizlarini oʻz ichiga olgan Oʻrta yer dengizi Albaniyaning butun gʻarbiy chegarasini tashkil qiladi.

Mamlakat asosan kontinental taʼsir koʻrsatadigan Oʻrta yer dengizi iqlimiga ega. Bu iqlimning qishi iliq, yozi esa issiq va quruq boʻlishini anglatadi. Mamlakatning eng issiq hududlari gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, u yerdagi iqlimga dengiz katta taʼsir koʻrsatadi. Mamlakatning eng sovuq hududlari shimol va sharqda joylashgan boʻlib, u yerda qorli oʻrmonli iqlim hukm suradi.

1990-yilda mahalliy qishloq xoʻjaligi mahsulotlari xalq xoʻjaligi xarajatlarining 63%, eksportning 25% qismini tashkil etdi. Albaniyaning Yevropa Ittifoqiga qoʻshilishidan oldingi iqtisodiy jarayonning bir qismi sifatida mamlakat fermerlariga qishloq xoʻjaligi standartlarini yaxshilash uchun IPA fondlari orqali yordam berilmoqda.

Qishloq xoʻjaligi vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2017-yilning birinchi oylarida sabzavot va mevalar eksporti ikki baravar koʻpaygan. Shu bilan birga, baliq va dengiz mahsulotlari eksporti ham 35 foizga oshgan.

Yevropadagi eng qadimgi dehqonchilik maydonlaridan biri Albaniyaning janubi-sharqiy qismidan topilgan.

Akvakultura 

Oʻrta yer dengizi ichidagi Adriatika va Ioni dengizlari shoʻr suvli baliq ovlash manbai boʻlib, Butrint koʻli, Skadar koʻli, Ohrid koʻli, Prespa koʻli, shuningdek, Karavasta lagunasi, Narta lagunasi va Patos lagunasida esa chuchuk suvda baliq ovlash mumkin. Mamlakat qirgʻoqlari uzunligi 381 kilometr (237 milya) deb taxmin qilinadi. Albaniyada suvning katta hajmda mavjudligi kam rivojlangan baliqchilik sanoatining mahalliy iqtisodiyotning asosiy qismiga aylanishi uchun katta imkoniyatlar beradi. Oʻtmishdan meros boʻlib qolgan muhim rivojlanish va qayta ishlash quvvatlari borligiga qaramay, baliqchilik sanoati hali ham oʻtish bosqichida qolgan.

Mamlakatda 1950-yillarda keng miqyosda dengizda baliq yetishtirish yoʻlga qoʻyilgan. Dengiz baliqlari sanoati qirgʻoq va dengiz hududida qafaslarda baliq yetishtirish sektoridir. Gulmoyi baligʻi asosan janubi-sharqda, janubi-gʻarbda va shimolda, sazan esa markazda va shimolda tarqalgan. Dengiz baliqlari orasida kamalak gulmoyi, oddiy lavrak, tilla spar, oddiy sazan, kumush sazan, katta sazan, oq amur va ohrid gulmoyi kabi turlar ustunlik qiladi.

Midiyalar butun mamlakat janubida keng tarqalgan va ayniqsa, Ioni dengizi yaqinidagi Butrint koʻlida koʻp miqdorda yetishtiriladi. 1980-yilda yiliga oʻrtacha 2000 tonnaga yaqin midiya yetishtiruvchi 80 ga yaqin inshoot qurilgan boʻlsa, 1989-yilda bu koʻrsatkich yiliga 5000 tonnaga yetdi. Shëngjinda taxminan 100 gektarlik kichikroq obyekt ham ishlaydi. 1990-yilda kommunizmning tugashi va vabo avj olganidan keyin ishlab chiqarish keskin pasayib, 2000-yilda oʻzini yana qayta tiklab oldi.

Qisqichbaqa yetishtirish Albaniyada kommunizm davrining oxirida boshlangan. Mamlakatdagi yagona keng qamrovli qisqichbaqa yetishtirish inshooti Narta lagunida joylashgan boʻlib, u yerdan Vjosa daryosi Adriatika dengiziga quyiladi. Karaburun-Sazan dengiz parki hududida qisqichbaqasimonlarning 50 ta turi qayd etilgan boʻlib, bu mintaqa uni yetishtirish uchun potensial joy ekanligini koʻrsatadi.

Uzumchilik 

Albaniya vino ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 42-oʻrinda turadi. Albaniya uzumchilikning Yevropadagi eng uzoq tarixiga ega mamlakat hisoblanadi va bu sanoati xronologik jihatdan vino ishlab chiqaruvchi mamlakatlarning qadimgi dunyosiga tegishli. Mamlakatning eng muhim vino hududlari markazda, shuningdek shimol, sharq va janubdagi togʻli hududlarda joylashgan. XX asrda kommunizm tugaganidan soʻng, Albaniya vino sanoatining rivojlanishida mamlakatning iqtisodiy taʼsiri katta rol oʻynadi.

1912-yilda mahalliy aholi orasida uzumchilik bilan shugʻullanish keng tarqaldi, ammo 1933-yilda filloksera hasharoti tufayli mamlakatdagi uzumzorlar deyarli yoʻq qilindi. Bu boradagi muhim oʻsish faqat Ikkinchi Jahon urushidan keyin boshlandi, urushning oxirida vino ishlab chiqarish uchun yetishtiriladigan uzum maydonlari 2737 gektarga (27,37 km 2) yetar edi. Vinoning eng koʻp ishlab chiqaruvchi hududi Durrës okrugi boʻlib, u yerda uzum kommunistik davlat korxonalarida yetishtirildi. Oʻsha paytda mamlakat boʻylab ekin maydoni taxminan tamaki ekinlari maydoni hajmiga toʻgʻri kelar edi, lekin zaytun va mevali daraxtlarnikidan sezilarli darajada past edi. Eksport qilingan vino asosan Gʻarbiy Yevropada, masalan, Germaniyada isteʼmol qilingan.

Bundan tashqari, vino eksporti doimiy ravishda 1971-yildagi 61 ming gektolitrdan 1985-yilda 22 ming gektolitrgacha qisqardi. Buning sabablarini asosan eskirgan ishlab chiqarish sharoitlari va texnik materiallarning yetarli emasligi, tashishning qiyinligi, sifatning pastligida koʻrish mumkin. Boshqa tomondan, oson tashish mumkin boʻlgan don mahsulotlari eksporti doimiy ravishda oʻsib bordi (yiliga 3500 tonnagacha), yangi uzum eksporti esa kam edi.

Ishlab chiqarish 

Mamlakatda asosiy qishloq xoʻjaligi mahsulotlari tamaki, anjir, zaytun, bugʻdoy, makkajoʻxori, kartoshka, sabzavotlar, mevalar, qand lavlagi, uzum, goʻsht, asal, sut mahsulotlari va dorivor va aromatik oʻsimliklar hisoblanadi.

2020-yilda dorivor va aromatik oʻsimliklar eksporti 14 ming tonnani tashkil etib, mamlakat iqtisodiyotiga 59 million AQSh dollarilik foyda keltirdi. Qichitqi oʻt, primroz, lavanda, salvia officinalis va boshqa dorivor oʻsimliklarni yetishtirishda 100 000 ga yaqin albanlar ishlaydi.

Qishloq xoʻjaligi yalpi ichki mahsulotning 18,9 foizini va eksportning katta qismini tashkil qiladi. Biroq, u zamonaviy asbob-uskunalar yoʻqligi, mulk huquqining noaniqligi, kichik, samarasiz yer uchastkalari keng tarqalganligi sababli, birinchi navbatda, kichik oilaviy tadbirkorlik va yordamchi dehqonchilik bilan cheklanadi. 1990-yildan keyingi yerlarning parchalanishi, yerga egalik qilishning noaniqligi, davlat reestri va bank kreditlarining yoʻqligi, yuqori QQS zamonaviy qishloq xoʻjaligi sanoatiga toʻsqinlik qiladi. Shuningdek, Albaniyada ishlab chiqarilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari xalqaro bozorga „Turkiya mahsuloti“ nomi ostida qoʻyilayotganligi haqida ham fikrlar bor.

Albaniya keng miqyosdagi yogʻoch sanoati uchun qulay tuproq va iqlimga ega. Albaniyaning koʻplab tarixiy oʻrmonlari 1990-yillarda samarasiz yogʻoch sanoati va qishloq xoʻjaligi yerlarining kengayishi tufayli vayron qilingan. Bugungi kunda oʻrmonlar Albaniya yerining uchdan bir qismini egallaydi hamda Italiya va Jahon banki bilan kelishuvga koʻra, katta hajmdagi oʻrmonlarni qayta tiklash ishlari olib borilmoqda.

Albaniya zaytun moyi ishlab chiqarish boʻyicha dunyoda 11-oʻrinda turadi.

Albaniyada 2018-yilda ishlab chiqarilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari:

 391 ming tonna makkajoʻxori;
 288 ming tonna pomidor;
 254 ming tonna kartoshka;
 240 ming tonna bugʻdoy;
 239 ming tonna tarvuz;
 184 ming tonna uzum;
 120 ming tonna bodring;
 117 ming tonna zaytun;
 108 ming tonna olma;
 100 ming tonna piyoz;
 81 ming tonna bolgar qalampiri;

Qishloq xoʻjaligining katta miqdorda ishlab chiqariladigan mahsulotlaridan tashqari, qovun (41 ming tonna), olxoʻri (41 ming tonna), suli (34 ming tonna), qand lavlagi (27 ming tonna), anjir (24 ming tonna), shaftoli (19 ming tonna) va nok (13 ming tonna) kabi boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ham kichikroq miqdorda yetishtiriladi.

Bogʻdorchilik 
Albaniya turli xil mevalar, yongʻoqlar va sabzavotlarni ishlab chiqaradi, shu bilan birga uning bu ishlab chiqarishi doimiy ravishda oʻsib bormoqda.

Xalqaro reytinglar 
 {|class="wikitable" style="text-align:center;"
|-
! style="width:65%;"|Ekin (umumiy yetishtirilgan)
! style="width:15%;"|Oʻrin
! style="width:20%;"|Koʻrib chiqilgan mamlakatlar soni
|-
|align="left"|Olxoʻri va qoragʻat (umumiy yetishtirilgan) 2014
|31||85
|-
|align="left"|Uzum (umumiy yetishtirilgan) 2014
|36||90
|-
|align="left"|Tarvuz (umumiy yetishtirilgan) 2014
|40||130
|-
|align="left"|Mevalar (umumiy yetishtirilgan; qovunni hisobga olmaganda) 2014
|98||205
|-
|align="left"|Anjir (umumiy yetishtirilgan) 2014
|11||52
|-
|align="left"|Bodring (umumiy yetishtirilgan) 2014
|39||133
|-
|}

Yana qarang 

 Albaniya iqtisodiyoti
 Albaniya geografiyasi
 Albaniya oshxonasi
 Tirana qishloq xoʻjaligi universiteti

Manbalar

Adabiyotlar 
 Bernet, Thomas & Kazazi, Iris S. Organic Agriculture in Albania: Sector Study 2011. Swiss Coordination Office in Albania (SCO-A), Research Institute of Organic Agriculture (FiBL) & Ministry of Agriculture of Albania, Tirana, Albania, 2012
 Diku, Abdulla. OPTIONS FOR GHG MITIGATION IN THE AGRICULTURE SECTOR IN ALBANIA, March 2012 
 Dashi E., Guri F. „Food, Rural, Agricultural and Fisheries Policies in Albania“. In : Allaya M. (ed.) Les agricultures méditerranéennes : analyses par pays. Montpellier : CIHEAM, 2008. p. 241-264 (Options Méditerranéennes : Série B. Etudes et Recherches; n. 61)
 Jojic Etleva; Bujar Huqi, Fatbardh Sallaku, Odeta Tota, and Shkelqim Fortuzi. „Land Fragmentation and Utilization of Agricultural Machinery in Albanian Conditions“, Research Journal of Agricultural Science, 41 (2), 2009
 Miluka, Juna; Gero Carletto, Benjamin Davis, and Alberto Zezza. „The Vanishing Farms? The Impact of International Migration on Albanian Family Farming“, Journal of Development Studies 46, no.1 (2010): 1140 – 1161
 Muller, Daniel and Thomas Sikor. „Effects of Post-Socialist Reforms on Land Cover and Land Use in South-Eastern Albania.“ Applied Geography 26, no. 3-4 (2006):175-191.
 
 
 CIA World Factbook
 Encyclopædia Britannica

Havolalar 

 Organic Europedagi Albaniya profili 
 Agroweb Albaniya qishloq xoʻjaligi portali
 Agr.al Albaniya qishloq xoʻjaligi mahsulotlari virtual bozori
 Albaniya agrobiznes kengashining rasmiy sayti
 Albaniyaning organik qishloq xoʻjaligi assotsiatsiyasi rasmiy veb-sayti
 Biznesdagi Albaniya ayollari rasmiy veb-sayti
 Well Food Hub Adriatic loyihasi 
 Slow Food Foundation Arch of Taste
 Qishloq xoʻjaligini rivojlantirish agentligining rasmiy sayti
 Albaniya Qishloq xoʻjaligi, qishloq taraqqiyoti va suv boshqarmasi rasmiy veb-sayti

Albaniya
Davlatlarga koʻra qishloq xoʻjaligi