MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Travmatologiya va ortopediya instituti

Travmatologiya va ortopediya instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1932-yilda Toshkent shahrida Ortopediya, travmatologiya va suyak sili ilmiy tadqiqotlar instituti ochilib urush davrida yopilgan edi. 1946-yilda hozirgi nomda qaytadan tashkil etilgan.

Institutning 200 oʻrinli kasalxonasida 8 klinik (kattalar va bolalar oʻtkir jarohatlari, kompressiondistraksion osteosintez, kattalar, oʻsmirlar va bolalar ortopediyasi, vertebrologiya, anesteziologiya va reanimatsiya) va 3 ilmiy boʻlim, 9 laboratoriya, klinik ordinatura, ilmiy kutubxona, travmatologik tez yordam punkti va boshqa bor (2004). Institut xodimlari kattalar va bolalarda suyak chiqishlarini joyiga solish, singan suyak boʻlaklarini ulash (osteosintez qilish), jarohatlangan paylar va muskullarni tiklash, shuningdek, yirik boʻgʻimlarning degenerativdistrofik kasalliklari, suyak kaltaligi va qiyshiqligi, umurtqa jarohatlari va kasalliklari, bolalarda uchraydigan tugma kasalliklarni davolash ustida ish olib boradi. Institut faoliyati M. S. Astrov, I. I. Orlov, O. Sh. Shokirov, N. M. Shomatov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Mustaqillik yillarida institutda yirik boʻgʻimlarni endoprotezlash, tizza boʻgʻimi artroskopiyasi, umurtqaning rekonstruksiyasi va transpedikulyar fiksatsiyasi, sterjenli osteosintez kabi eng zamonaviy davolash usullari, kompyuterli va magnitrezonansli tomografiya, ultratovush tekshiruvi singari noyob diagnostika usullari keng tatbiq qilindi. Shuningdek, ogʻir jarohatlarda bemor gomeostazidagi oʻzgarishlar, osteoporoz va qariyalarda suyak moʻrtligi muammosi boʻyicha fundamental tadqiqrtlar oʻtkazildi, yirik boʻgʻimlar artrozi va revmatoid artritni ortopedik davolash, umurtqa nostabilligini toʻgʻrilash, bolalarda son suyagining tugʻma va patologik chiqishlarida rekonstruktiv operatsiyalar, suyaklar deformatsiyasini toʻgʻrilash, kalta suyaklarni choʻzish, son suyagi proksimal qismining, uzun suyaklar diafizining, bolalar tirsak boʻgʻimining jarohatlarida stabilfunksional osteosintez qilish kabi dolzarb mavzularda ilmiy tadqiqotlarlar oʻtkaziladi.

Institutning konsultativ poliklinikasida suyakboʻgʻimlar jarohatlari va kasalliklari boʻyicha tibbiy maslahat yordami koʻrsatiladi. Rentgenologiya, klinikbiokimyo, elektrofiziologiya va biomexanika laboratoriyalari zamonaviy asbobuskunalar bilan jihozlangan. Institutning metodiktashkiliy boʻlimi Oʻzbekistonda travmatologiya va ortopediya xizmatining holatini doimiy monitoring qiladi va takomillashtirish yoʻllarini ishlab chiqadi.

Institutda 70 dan ortiq malakali travmatologortoped olimlar, shu jumladan, 10 fan doktori va professor, 30 fan nomzodi xizmat qiladi (2004). Institut ilmiy toʻplam, monografiya, qoʻllanma va ommabop risolalar nashr etadi, ilmiy anjumanlar va amaliy seminarlar uyushtiradi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Tragikomediya

Tragikomediya — tragediya va komediyaga xos xususiyatlarni oʻzida mujassamlashtirgan dramatik janr. T.da hayot haqidagi barcha mezonlar nisbiy xarakterga ega boʻladi. Bunda tragediya va komediya uchun odatiy hol boʻlgan oʻlchovlar mutlaqo inkor qilinishi mumkin. Voqelikni tragikomik tarzda qabul qilish va tasvirlashda insonning kundalik turmushidagi qatʼiy axloqiy qoidalar buziladi. Bu janrda ijod qiladigan sanʼatkor voqelikni tragikomik tarzda qabul qiladi. Sanʼatkor mavjud ijtimoiy tuzum va urfodatlarni tanqid ostiga olishi, kinoya, piching, yumor va satiradan foydalanib, mavjud fojiaviyijtimoiy illatlar ustidan istehzoli kulishi mumkin. T.da har ikkala janrga xos xususiyatlar oʻzaro almashinib, biri ikkinchisining mavjudligi shartiga aylanadi. Fojiaviy holatlar bilan komik personajlar bir paytda sahnaga chiqadi. Ushbu janrdagi voqelik tasviri oxiroqibatda fojiaviylik oʻrnini kulgi va kulgili holatlar oʻrnini fojia egallashi bilan yakun topadi. T. oʻzaro zid janrlarning dialektik birligidan yuzaga keladigan kuldirib yigʻlatish va yigʻlatib kuldirish holatlari asosiga quriladi. Bu janrdagi asarlar oʻquvchi yoki tomoshabinni kuldiradi va ayni paytda chuqur tafakkur uchun manba boʻlib, ichdan yigʻlatadi. Insonni oʻz moxiyatiga yoki oʻzi yashab turgan jamiyatga teran nazar bilan qarashga oʻrgatadi. T.da voqelik tizimi tubdan oʻzgarishi, kutilmagan mubolagʻali yoki allegorik epizodlar oʻrtaga chiqishi mumkin.

T.ning dastlabki namunalari Yevripid ijodida uchraydi.

19-asr oxiri va 20-asr 1yarmidagi Yevropa adabiyotida, xususan, G. Gauptman, A. P. Chexov, G. Lorka, E. Ionesko, S. Bekket ijodida T. namunalari mavjud. Oʻzbek adabiyotida Sh. Boshbekovning "Temir xotin" asari T.ga misol boʻladi. Sanʼatshunos olimlar Ch. Chaplin suratga tushgan filmlarda tragikomik unsurlar mavjudligini taʼkidlaydilar.

Bahodir Karimov.
Trayektoriya

Trayektoriya (lotincha: traectorius — harakatga oid) — fazoda harakatlanayotgan moddiy nuqta hosil qiluvchi chiziq. Moddiy nuqtalardan iborat tizim harakatlanganda uning har bir nuqtasi oʻzining T.si boʻylab harakat qiladi. Moddiy nuqtalar tizimining holati holatlar fazosida nuqta xisoblanadi va uning T.si holat T.si deb ataladi. Mat.ning differensial tenglamalar va dinamik tizimlar kabi sohalarida T. tushunchasi asosiy tushunchalardan biri hisoblanadi. Differensial tenglamalar va dinamik tizimlar nazariyalarida baʼzan T. chiziq boʻlmasligi xam mumkin. Chunki harakatlanayotgan nuqtaning koordinatalari bir oʻzgaruvchili funksiyalar boʻlib, ular differensial tenglamalar tizimining maxsus nuqtasi (muvozanat gʻolat) boʻlsa, bu nuqtadan oʻtuvchi trayektoriya shu nuqtaning oʻzidan iborat boʻladi.
Traktrisa

Traktrisa (lot. tracto — tarmoq) — urinmaning urinish nuktasidan abssissalar oʻqi bilan kesishish nuqtasigacha boʻlgan kesmasi uzunligi oʻzgarmas miqdor boʻlgan yassi egri chiziq (rasmda TLqa); abssissalar oʻqi T.ning Gʻ yoʻnaltiruvchisi, A nuqta T.ning uchi deyiladi.
Tramplin

Tramplin (ital. trampolo — yogʻoch oyoq) — sakrashning ayrim turlari (mas., changʻida sakrash, suvga sakrash, gimnastikadagi sakrash)da sportchining sakrash masofasi va balandlikka koʻtarilishini oshirish uchun ishlatiladigan inshoot (qurilma); sakratgich. Changʻida sakrash T.i start maydonchasi, balandlikdan pastga qarab changʻida uchib tezlikni kuchaytirishga, uchish fazasini uzaytirishga xizmat qiladigan nishab qorli yoʻl xamda qoʻnish tepaligi, toʻxtash maydonchasidan iborat boʻladi. T.da qordan tashqari, sunʼiy sintetik qoplama ham ishlatiladi. Suvga sakrash T. i — 1 m dan 10 m gacha balandlikdan sakrash uchun ishlatiladigan uz. 4,8–5 m, kengligi 0,5 m, qalinligi 45–60 mm ga teng sakrash taxtasi. Taxta uchida sportchining silkinishi taʼsirida uning uchish fazasini oshiruvchi asbob (snaryad) boʻladi. Gimnastika T.i — egiluvchan (prujinalashadigan) taxta yordamida mashklarni bajarayotganda sakrash kuchiuchish fazasini oshirish asbobi. Suv changʻisida sakrash T.i — uzunligi 6,5 m ga yaqin (suv ustida) va kengligi 4 m ga yaqin silliq qiyalama taxta, yukrri chekkasining suv yuzasidan bal. 1,51,8 m.
Transgressiya

Transgressiya ( — oʻtish) — okean, dengiz va koʻllar suvining quruqlikka bosib kelishi. Transgressiyaning kelib chiqishiga yerning tektonik harakatlar natijasida bukilishi va okean (dengiz) suvi sathining koʻtarilishi sabab boʻladi. Transgressiya jarayonida abraziya roʻy beradi, suv ostidagi qad. qatlamlar yuvilib ketib, yangi qatlamlar paydo boʻladi. Transgressiya Yer geologik tarixining hamma davrlarida boʻlib oʻtgan. Eng yirik Transgressiya kembriyning quyi va oʻrta, yuqori devon — quyi karbon, yuqori boʻr, neogen — toʻrtlamchi davrlarda boʻlgan. Yer yuzasining sayyoraviy miqyosda egilishi tufayli birinchi marta Oʻrta Osiyoning ancha qismi, aynan Oʻzbekiston hududining 70—80% maydoni dengiz suvi ostida qolgan. Transgressiv jinslar foydali qazilma turlariga boy.

Yana q. 

 Regressiya
Transkripsiya (biologiya)

Transkripsiya (biologiyada) - tirik hujayralarda irsiy axborot amalga oshirilishining birinchi bosqichi; DNK matritsasi asosida iRNK molekulasi sintezlanishi. DNK ga tobe RNKpolimeraza fermenti vositasida amalga oshadi. Ferment T.ning boshlanish joyi — promotorni tanib, unga birikadi; DNK qoʻsh zanjirini bir-biridan ajratadi va bu joydan boshlab, DNK zanjirlarining biridan nusxa oladi. Buning uchun ferment DNK zanjirlaridan biri boʻylab siljib boradi va komplementarlik prinsipi asosida sitoplazmadagi erkin nukleotidlarni oʻzaro tutashtirib i RNK zanjirini hosil qiladi. Ferment siljib borishi bilan iRNK uzunligi ortib borib, DNK zanjiridan uziladi; fermentning keyingi qismida DNK qoʻsh spirali yana tiklanadi. RNKpolimeraza fermenti nusxa koʻchirilayotgan DNK qismining oxiri (terminator)ga yetganida sintezlangan RNK matritsa (qolip)dan ajraladi. DNK qismlari har xil joyidan olinadigan nusxalar soni organizm rivojlanishi davomida oʻzgarib turishi mumkin. Katta Samara beradigan initsiatsiya (boshlanish) uchun koʻpincha promotorga nazorat qiluvchi oqsillar (mas., aktivator oqsillar)ning ulanishi lozim. Prokariotlarda iniatsiya bosqichidagi boshqarilishda oqsilrepressorlar qatnashishi mumkin. T.ning oxirini RNKpolimeraza, boshqa qismini maxsus oqsil "ro" tanib oladi. T.ning terminatsiya bosqichqdagi boshqarilishda antiterminator oqsillar va oqsil sintezi apparati komponentlari katnashadi. Eukariotlarda ribosomal, informatsion va transport RNK sintezi uchun alogʻida RNKpolimeraza fermenti mavjud. T. birligi skripton yoki operonlar oʻzaro funksional bogʻlangan bir necha genlardan iborat. Eukariotlarda bu genlar har doim monogen boʻladi. Shish qosil qiladigan viruslarda teskari transkriptaza (revertaza) fermenti yordamida axborot RNK dan DNK ga oʻtkazilishi mumkin. Bu jarayon teskari T. deyiladi.
Translyatsiya

Translyatsiya (lot. translatio — uzatish) — 1) voqea yuz berayotgan joy (teatr, konsert zali, stadion, bayram marosimlari)dan radioeshittirish va telekoʻrsatuvlarni studiyadan tashqarida bevosita eshittirish yoki koʻrsatish, shuningdek, boshqa shaharlardan xalqaro aloqa liniyalari boʻyicha keladigan dasturlarni mahalliy radiostansiya yoki telestansiyadan uzatish. Radio T.da voqea yuz berayotgan joyga mikrofon oʻrnatiladi, undan kelayotgan radiosignallar studiyadan tashqaridagi maxsus apparatxona (transpunkt)da qayta ishlanib, efirga uzatiladi. Apparatxonada kuchaytiruvchi, ovoz yozib oluvchi, kommutatsiyalovchi (qarang Kommutatsiya), oʻlchovli apparatlar va boshqa jihozlar boʻladi. Televizion T. koʻchma televizion stya orqali amalga oshiriladi. Baʼzi obʼyektlarda, xuddi radio T.dagi kabi, televizion transpunktlar tashkil qilinadi; 2) elektr aloqada (retranslyatsiya) aloqa traktining oraliq punktlarida sim orqali keladigan elektr signallarni yoki radiosignallarni qabul qilib va qayta ishlab, manbadan isteʼmolchi tomon yoʻnalishda uzatish; bunda kucheiz signallarni kuchaytirish ham mumkin. Bunday T.dan, asosan, uzoq masofali aloqani (mas., yerdagi styalar orasida kosmik aloqani, yerdagi styalar bilan kosmik kema orasidagi alokani) tashkil qilishda foydalaniladi. Bunda oraliq kuchaytiruvchi qurilmalar, retranslyatorlar va boshqa qurilmalar qoʻllanadi; 3) aloqaning masofasini oshirish uchun elektr signallarni uzatish zanjiriga ulanadigan oraliq qurilma (mas., telegraf aloqada — regenerativ T.); 4) simli radioeshittirishning eskirgan nomi; 5) EHM (kompyuter) uchun tuzilgan dastur bayonini bir programmalash tilidan ikkinchisiga, mas., mashina tiliga oʻtkazish; 6) fiz. yoki mat. obʼyektni fazoda oʻziga parallel ravishda toʻgʻri chiziq (T. oʻqi) boʻylab maʼlum masofaga koʻchirish.
Translyatsiya (biologiya)

Translyatsiya (biologiyada) - genetik kodga binoan, informatsion RNK asosida oqsil polipeptid zanjirlari sintezi; tirik qujayralarda irsiy axborot amalga oshirilishining 2bosqichi. T. jarayonida iRNK molekulasida nukleotidlar ketma-ketligi tarzida yozilgan oqsil molekulasi toʻgʻrisidagi axborot nukleotidlar kodidan sintezlanadigan oqsil molekulasidagi aminokislotalarning muayyan ketma-ketligi holatiga oʻtkaziladi. Boshqacha qilib aytganda, iRNKdagi axborot nukleotidlar tilidan aminokislotalar tiliga oʻtkaziladi. T.da i RNK dan tashqari ribosomalar, transport RNK (tRNK), oqsillarning aminoatsil—tRNKsintetaza, initsiatsiya (boshlovchi), elongatsiya (polipeptidni davom ettiruvchi), terminatsiya (tamomlovchi) va boshqa omillardan iborat murakkab makromolekulyar kompleks ishtirok etadi. Aminokislotalarni RNK ribosomalarga olib boradi. T.ning initsiatsiya bosqichida ribosomaning kichik subbirligi, tRNK va initsiatsiya omili iRNK dagi kodoninitsiatorni tanib oladi. Shundan soʻng ribosomaning katta subbirligi qoʻshilib, oqsil sintezi boshlanadi. Bu sintez 3 bosqich: tRNK ning qoʻshilishi, peptid bogʻ hosil boʻlishi va ribosomalarning 3 nukleotidga siljishi — translokatsiya orqali boradi; shundan soʻng barcha sikl yana takrorlanadi. Kodonterminatorlarni tanib olishda terminatsiyaning oqsil omillari polipeptid zanjirining ribosomadan ajralishini katalizlaydi. Oksil sintezida iRNK poliribosoma tarkibiga kiradi. Har bir poliribosomada bir vaqtning oʻzida 100 tagacha ribosomalar sintezni olib boradi. Prokariotlarda poliribosomalar transkripsiya davrida i RNK da (DNKdan ajralmasdan oldin) qosil boʻladi. Eukariotlarda oqsil sintezi sitoplazmada boradi.
Transmilliy korporatsiya

Transmilliy korporatsiya (TMK) — xorijiy aktivlarga ega boʻlgan, operatsiyalarining kamida 1/4 qismini mamlakat tashqarisida, oʻzi roʻyxatga olingan chet mamlakatda amalga oshiradigan yirik korporatsiya. Tashkiliy jihatdan bosh kompaniya asosiy kapitalining shoʻʼba korxonalar kapitalida qatnashuvi tamoyiliga asoslanadi. TMK ishlab chiqarish.ni uzluksiz oʻstirish hamda integratsiyalashuv siyosati, firma, kompaniyalarning bir maqsadni koʻzlab qoʻshilishi (qoʻshilish, sotib olish, moliyaishlab chiqarish. guruhlarni tashkil qilish) hisobiga paydo boʻladi. Ixtisoslashuviga koʻra, sanoat, xizmat koʻrsatish, savdo-sotiq, bank, sugʻurta va boshqa tarmoqdarda faoliyat olib boradi.

1118-yilda Orden Tamplier tomonidan asos solingan va birinchilardan boʻlib 1135-yilda transmilliy moliya muassasasi sifatida bank sohasidagi ishlar bilan shugʻullana boshlagan. Birinchi transmilliy kompaniyaga 1600-ylda Gollandiyaning Ost-Indiya kompaniyasi asosida Britaniyaning Ost-Indiya kompaniyasiga asos solingan. Ikkinchi jahon urushi (1939— 45) dan keyin ularning roli yana oshdi. 21-asr boshida jahon ishlab chiqarishining katta qismi TMK qoʻlida toʻplangan. Amerikaning Gʻarbiy Yevropa va Kanadada, bir qancha rivojlanayotgan mamlakatlarda oʻz korxonalari tarmoqlariga ega boʻlgan TMKlari faoliyat koʻrsatadi. Mas., „Ford“ avtomobil konsernining 30 ta mamlakatda filiallari bor. Yirik ingliz kompaniyalari („British petroleum“, „IKI“ va boshqalar), Germaniya („Xerst“, „Simens“ va boshqalar), Gollandiyaning „Filips“ konsernlari TMKlardir. TMK faoliyati ham milliy (ichki), ham tashqi bozorga yoʻnaltiriladi. Odatda, TMK kuchli ilmiy-texnikaviy salohiyatga ega boʻladi. Masalan, „Ford motor“ning AQSH Detroyt shahrida 100 mingdan koʻproq muhandistexnik xodimlar, olimlar, texnologlar, dizaynerlar ishlaydigan ilmiy-texnika markazi bor. TMK oʻz tarkibini va faoliyat yoʻnalishlarini muntazam yangilab turadi. Ularning asosiy maqsadi bozorlarning bir segmentini emas, balki jahon bozorlarida mustahkam ustuvorlikni egallashdan iborat.

20-asrning 90-yillaridan boshlab Oʻzbekiston sanoatining koʻp tarmoklarida jahondagi koʻpgina TMKlar ishtirokida sanoat korxonalari tashkil topdi. „OʻzDEU avto“ (qarang Asaka avtomobil zavodi), ZarafshonNyumont, „Kabul tekstaplz“, „Coca-Cola“, „Nestle“, „Keys Corporation“ va boshqa shular jumlasidandir.
Transmissiya

Transmissiya ( — „uzatish“, „oʻtish“) — dvigateldan ish mashinalari (stanoklar, maydalagichlar va boshqalar) ga yoki mashinalarning ijro mexanizmlariga aylanma harakat uzatish uchun moʻljallangan qurilma. Transmissiya validan ish mashinalariga aylanma harakat uzatish, odatda, yuritma tasmalar (kontrprivodlar) orqali amalga oshiriladi. Keng maʼnoda — transmissiya deganda dvigatel validan mashinaning ish organlariga aylanma harakat uzatuvchi barcha qurilmalar majmui tushuniladi. Masalan, avtomobil yoki traktoraa mexanik transmissiya tarkibiga kuch uzatmasi, ilashma (ssepleniye), kardanli uzatma, differensial mexanizm va boshqa qurilmalar kiradi. Kemalar, teplovozlar, yuk avtomobillari, traktorlarda gidromexanik (gidrotransformator va mexanik uzatmalar qutisi), gidrohajmiy (gidromotorli gidronasoslar) va elektromexanik (generator va elektr dvigatellar) transmissiyalardan foydalaniladi.

Manbalar
Transpiratsiya

Transpiratsiya (lot.  orasidan, oralab va  — nafas olaman, nafas chiqaraman) — oʻsimliklarning suv bugʻlatishi. Muhim fiziologik jarayonlardan boʻlib, oʻsimlikning toʻxtovsiz nam olib turishiga yordam beradi, tuprokdan mineral tuzlarning kelib turishini taʼminlaydi, toʻqimalar harorati, turgor darajasi va protoplazmaning tarangligini boshqarib turadi. Asosiy T. organi barg boʻlib, undagi mezofill hujayralari hujayralar oraligʻiga doim suv bugʻini ajratib, soʻngra uni barg ogʻizchalari (ogʻizcha T.si) yoki kutikula (kutikula T.si) orqali atmosferaga tarqatadi. T. kattaligi tashqi muhit sharoitlari — yoritilganlik, tuproq va havo harorati, namligi, shamol kuchi, shuningdek, kamroq darajada oʻsimlik turi va navlarning biologik xususiyatlariga bogʻliq. Tashqi muhit sharoitlari T.ning sutkalik va mavsumiy jadalligiga taʼsir koʻrsatadi. Maksimal T. mavsumning eng issiq davrlarida va kunning yarmigacha, minimal T. saharda va qishda kuzatiladi. T. j a dalligi turli suv va oziq, rejimlarida oʻsimliklarning suv bilan taʼminlanish darajasini va ularning mahsuldorligini tavsiflab beradi. U 1 dm2 barg sathidan maʼlum vaqt birligida (mg. dm2/soat) bugʻlangan suv miqdori bilan aniklanadi. 1 l suv sarflanganda oʻsimlik hos_il__kiladigan quruq modda miqdori T. unumdorligi, 1 g quruq modda hosil qilish uchun oʻsimlik sarf etadigan suv T. koeffitsiyenti deyiladi. Maye. 1 g QURUQ modda hosil qilish uchun gʻoʻza 400—700, kuzgi bugʻdoy 500 g gacha, suli 415—500, tarik, 200—280 g suvni bugʻlatadi. Shu sababli tuproqda namlikni saqlashga moʻljallangan agrotexnika tadbirlari bilan bir qatorda maydon birligiga toʻgʻri keladigan ekin tuplari qalinligini shakllantirish muhim ahamiyatga ega (yana qarang Oʻsimliklarning suv rejimi).

Ad. Sleycher R., Vodniy rejim rasteniy, M., 1970; Libert E., Fiziologiya rasteniy, M., 1976; Samiyev X.S., Vodniy rejim i produktivnost xlopchatnika, T., 1979.

Abdukarim Zikiryoyev.

 

Botanika
Transplantatsiya

Transplantatsiya — odam va hayvonlarda patologik jarayon natijasida shikastlangan yoki olib tashlangan toʻqimalar va organlar oʻrniga sogʻlomini koʻchirib oʻtqazish. Xirurgiya usuli sifatida qadimdan maʼlum. Teri, muskul, nervlar, koʻzning muguz pardasi, yogʻ va suyak toʻqimasi, yurak, buyrak va boshqa organlar koʻchirib oʻtqaziladi. Qon quyish — T.ning alohida turi.

Koʻchirib oʻtqaziladigan toʻqima yoki organ kimdan olinganiga qarab transplantantlar quyidagicha farqlanadi: autotransplantant — bemorning oʻzidan, allotransplantant — odamdan odamga, ksenotransplantant — boshqa individdan. Hozirgi buyrak T.si juda keng yoʻlga qoʻyilgan. Boshqa organlar: yurak, jigar, endokrin bezlar, oʻpka va boshqa organlarni koʻchirib oʻtqazish maxsus klinikalarda bajariladi.
Transportir

Transportir ( — koʻchiraman) — chizmalarda turli burchaklarni yasash (chizish) va oʻlchash uchun moʻljallangan chizmachilik asbobi. Chizgʻich va 0 dan 180° gacha darajalarga boʻlingan yarim doiradan iborat. Transportirning oʻlchami qancha katta boʻlsa, anik,pigi shuncha yuqori boʻladi. Juda aniq yasashlar va oʻl ch ash l ar uchun moʻljallangan Transportir (mas., navigatsiya Transportiri), markaz atrofida aylanuvchi burchak oʻlchash noniusi (vernyer) bor shaffof (orqasi koʻrinib turadigan) chizgʻich bilan taʼminlanadi.

Galereya
Transferazalar

Transferazalar — har xil atomlar guruhini bir organik birikma molekulasi (donorlar)dan ikkinchisi (akseptorlar)ga koʻchirilishi qaytar jarayonini katalizlaydigan fermentlar sinfi. T. eng katta sinf boʻlib, ularning 500 ga yaqin individual xillari aniklangan. Koʻchirilayotgan guruxdarning turiga qarab, bular aminotransferazalar, fosfotransferazalar, glikoziltransferazalar va boshqa ga boʻlinadi. T.ning koʻpchiligi faqat koferment (qarang Kofermentlar) ishtirokida katalitik faolligini koʻrsatadi, ammo koferment tavsifi koʻchiriluvchi guruh tomonidan belgilanadi. Mas., amin guruxlarning koʻchirilishida perdoksal fosfat, shakarlar qoldigining koʻchirilishida nukleotidlar koferment boʻladi. T. tabiatda keng tarqalgan boʻlib, oraliq moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega.
Transfert

Transfert (fr. transfert,  — tashiyman, koʻchiraman):

 Biron-bir hudud aholisi yashaydigan hududning bir davlatdan boshqasiga oʻtishi munosabati bilan ularning bir fuqarolikdan boshqasiga oʻtishi. Masalan, 1922-1923-yillardagi Lozanna konferensiyasida imzolangan yakuniy hujjatlardan biriga koʻra Turkiyaning Gretsiya fuqarolarini Gretsiyaning musulmon fuqarolariga (ayrim istisnolardan tashqari) oʻzaro almashish.
 Chet el valyutasini yoki oltinni bir mamlakatdan boshqasiga oʻtkazish.
 Qonun hujjatlarini tizimlashtirish va kodlashtirish jarayonida normani bir qonundan (kodeksdan) ikkinchisiga oʻtkazish.
 Bir shaxs tomonidan boshqa shaxsga nomi yozilgan qimmatli qogʻozlarga egalik qilish huquqini oʻtkazish. Qogʻozlarga egalik huquqini oʻzgartirish reestrdagi yozuvlarni oʻzgartirish orqali rasmiylashtiriladi.
 Boshqa birlikka tovar, xizmat yoki aktiv (moliyaviy yoki nomoliyaviy) taqdim etuvchi institutsional birlik evaziga hech qanday toʻlov (tovar, xizmat yoki aktiv koʻrinishida) olmaydigan bitim.
 Ijtimoiy toʻlovlar. Yuqori darajadagi byudjetdan quyi darajaga moliyaviy yordam (byudjetlararo transfer). Masalan, federal byudjetdan viloyat byudjetiga yoki viloyat byudjetidan mahalliy byudjetga moliyaviy yordam.
 Tashkilotda ichki narxlarni shakllantirish jarayoni. Masalan, banklarda kreditlar boʻyicha daromadlar kredit bergan boʻlinma uchun ham, ushbu kreditni moliyalashtirish boʻyicha depozitlarni jalb qilgan boʻlinmalar uchun ham foydani taʼminlaydigan tarzda qayta taqsimlanadi.

Yana qarang 

 Transfer

Manbalar
Transformatsiya

Transformatsiya (lot. transformatio — qayta oʻzgarish, qayta hosil boʻlish) (genetikada) — hujayraga yot DNK kirishi natijasida uning irsiy xususiyatlari oʻzgarishi; prokariotlarda genetik material almashinish usullaridan biri. Birinchi marta ingliz olimi F. Griffit (1928) pnevmokokklarda kashf etgan. F. Griffit patogen pnevmokokklarni qizdirib oʻldirganda ular sichqonlarni zararlamasligini, lekin bakteriyalarni patogenlik xususiyatiga ega boʻlmagan tirik bakteriyalar bilan birga sichqonlarga yuborilganda nopatogen bakteriyalar patogenlik xususiyatiga ega boʻlishini aniqlagan. AQSH olimi O. Eyveri va uning xodimlari (1944) nopatogen bakteriyalar patogen boʻlib qolishi (transformatsiyalanishi)ning sababi patogen bakteriya shtammidan ajralgan DNK bilan bogʻliq ekanligini aniqladi. T. keyinchalik har xil turkum va turlarga mansub bakteriyalar — streptokokk, gemofill bakteriyalar, pichan tayoqchasi va boshqalarda aniqlangan. T. hodisasi kompetentlik xususiyatiga ega boʻlgan ayrim hujayralar bilan bogʻliq (hujayraning yot DNK ni bogʻlash xususiyati maxsus oqsil molekulasi sintezlanishi bilan tushuntiriladi). Transformatsiyalaydigan DNKning mol. massasi 300000 dan kam boʻlmasligi, 2 spiralli va kimyoviy toza boʻlishi lozim. Hujayraga donor DNK sining bir boʻlagi oʻtib, hujayra xromosomasi bilan rekombinatsiyalanadi va uning xossasini oʻzgartiradi.

T.dan bakteriyalarni genetik analiz qilishda va genetik injeneriya sohasidagi tajribalarda foydalaniladi. T. jarayonining kashf etilishi va oʻrganilishi natijasida DNKirsiyatning moddiy asosi ekanligi aniqlandi. T.dan eukariot hujayralarga yot DNK ni kiritishda ham foydalaniladi (yana qarang Genetik injeneriya).

Adabiyot 
 Prozorov A. A., Geneticheskaya transformatsiya i transfeksiya, M., 1980; Toʻraqulov Yo. X. va boshqa, Umumiy biologiya, T., 1999.