MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Radon

Radon (radonum), Rn — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy radioaktiv element. Tartib raqami 86. Inert gazlar jumlasiga kiradi. Eng barqaror izotopining massa soni 222. Radiy (226Ra)ning a — yemirilishida 222Rn (T1/2=3,823 kun) hosil boʻlganligi sababli unga "Radon" nomi berilgan. Bu izotopni 1899-yilda nemis olimi Radon Dorn kashf qilgan. Hozirgi vaqtda Radonning 20 dan ortiq izotopi maʼlum. Radonning 3 ta izotopi (radon — Rn, toron — Tp va aktion — An) tabiiy 3 radioaktiv katordagi izotoplar jumlasiga kiradi. Ular havoda, suvda va tuprokda uchraydi. Normal sharoitda 1m³ havoda 7106 Radon boʻladi.

Radon normal sharoitda rangeiz, hidsiz va taʼmsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 71°, kaynash temperaturasi —62°, zichligi 9,9 kg/m³. Radon radioaktivligi jihatidan juda xavfli zaharli moddalar jumlasiga kiradi. Radon radiy tuzlaridan olinadi. U xuddi ksenon kabi baʼzi moddalar bilan molekulyar birikmalar hosil qiladi.

Radon ilmiy tadqiqotlarda va tibbiyotda (Radonli vannalar) ishlatiladi (qarang Alfaterapiya). Metall sirtlarining notekisligini aniqlashda, radioaktiv elementlarni topishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Iosif Radun

Iosif Veniaminovich Radun (1911.31.7, Melitopol shahri — 1988) - rejissyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). Moskva teatr sanʼati institutini tugatgan (1939). Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida bosh rejissyor (1947—48), ayni vaqtda Rus akademik drama teatrida (1945—46) rejissyor 1945-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida kafedra mudiri, dotsent (1948-yildan). Oʻzbekiston teatrlarida koʻpgina spektakllar ["Vanya togʻa" (A. Chexov), "Shoh Edip" (Sofokl), "Revizor" (N. Gogol), "Otello" (U. Shekspir), "Qoʻzibuloq qishlogʻi" (Lope de Vega), "Uch baxrdir" (T. Sobirov), "Kimga toʻy, kimga aza" (N. Safarov), "Zarafshon qizi" (D. Fayziy) va boshqa] sahnalashtirib, oʻzbek teatri sanʼati rivojiga munosib hissa qoʻshdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sarvepalli Radhakrishnan

Sarvepalli Radhakrishnan (1888.5.9, Andhra Pradesh shtati — 1975.17.4, Madras) — Hindiston vitse-prezidenti (1952—62), prezidenti (1962—67), faylasuf olim, davlat va siyosiy arbob, diplomat. Madras universitetida tahsil olgan. Maysur universitetida prof. (1918—26), Kalkutta universitetida falsafa kafedrasining mudiri (1921—31). Hindiston faylasuflar jamiyatining prezidenti (1927—50), Andhra (1931—36) va Banoras untlarida boshkansler (1939—40). UNESCOda Hindiston delegatsiyasining rahbari (1946 — 50), Hindistonning SSSRdagi elchisi (1949—52). Dehli universitetida kansler (1953—62), Oksford universitetida prof., Moskva davlat universitetida prof. (1956). Xalq ozodlik harakatida faol ishtirok etgan. Mahatma Gandi va Jawaharlal Neruning safdoshi. R. mustamlaka tizimini tugatishga daʼvat qilgan, harbiy uyushmalarni qoralagan, urushlardan voz kechishga chaqirgan. R. koʻplab falsafiy hamda adabiyot, taʼlim, tarix, siyosatga oid asarlar muallifi. R.ning 2 jilddan iborat "Hind falsafasi" asari rus tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Natalya Trofimovna Rayevskaya

Natalya Trofimovna Rayevskaya (1903.16.8, Tavrida gubernyasi) — ginekolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961), tibbiyot fanlari doktori (1961), professor (1961). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1947), Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgach (1930), shu institut akusherlikginekologiya klinikasida assistent (1933—42), dotsent (1942—61). 1951-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti akusherlik va ginekologiya kafedrasi mudiri. R.ning ilmiy ishlari akusherlik va ginekologiyaning turli masalalariga oid. R. brutsellyozning homilador ayollarda kechishi, uning davosi va oldini olish ustida tadqiqot olib borgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Rajab oyi

Rajab oyi — musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida 7-oyning arabcha nomi. 30 kunga teng. Arabiston yarim orolda islomdan avvalgi — johiliya davrida urush harom qilgan 4 oydan biri (zulqaʼda, zulhijja, muharram oylari bilan bir qatorda).

Manbalar 

Yil oylari
Islom
Boltaboy Rajabov

Rajabov Boltaboy (1878.20.2, Margʻilon yaqinidagi Shakar qishlogʻi — 1960.17.3, Margʻilon) — Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Tiniq va mayin ovoz sohibi. Ashula yoʻllarini dastlab bobosi Matxoliq hofiz, otasi Rajabboy, togʻasi Maksud hofizlardan, keyinchalik Hamroqul qori, Turgʻun sariq, Xolqora ota, Abu Baxriddin kabi ustoz sanʼatkorlardan oʻrgangan. 1920—30 yillarda Fargʻona vodiysida katta ashula ijrochisi sifatida tanilib, mazkur janr rivojiga katta hissa qoʻshgan va talqinchilik maktabini yaratgan. Fargʻona, Andijon, Namangan, Qoʻqon shaharlari va tumanlarida, Katta Fargʻona kanali (1939) va boshqa qurilishlarda madaniy xizmat qilgan. Repertuaridagi 150 dan ziyod xalq qoʻshiq, yalla va ashulalari, ayniqsa, ashulalar ("Kelibman", "Ey sanam", "Xayrul bashar", "Judo qilma", "Shoyad", "Oh kim", "Boʻston", "Bu gulshan") taʼsirchan ohangda, jozibali yangragan. Mamatbuva hofiz, J. Sultonov, M. Uzoqov kabi hofizlarga ustozlik qilgan.

Manbalar
Davron Rajabov

Davron Bahromovich Rajabov (1936.28.12, Navoiy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2002). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1960). 1960-yildan Navoiy tumanidagi 7maktabda mat. va chizmachilik oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. Oʻquvchilarga bilim berishda texnika vositalari, kompyuterdan foydalanadi va darsni yangi pedagogik texnologiya asosida tashkil etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Narzi Rajabov

Narzi (Narza) Radjabov (1924-yil, Jondor tumani, Buxoro viloyati — 22-avgust, 1944-yil, Ungeni shahri, Moldova) — Sovet Ittifoqi askari. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Sovet Ittifoqi Qahramoni (1944). Kichik serjant.

Biografiyasi 
Narzi Rajabov 1924-yil iyun oyida Buxoro Xalq Sovet Respublikasining Xazarmon qishlog‘ida (hozirgi O‘zbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Jondor tumanidagi shahar posyolkasi) dehqon oilasida tug‘ilgan. Millati oʻzbek. oʻrta taʼlimni toʻliq tugatmagan. Harbiy xizmatga chaqirilgunga qadar kolxozda ishlagan.

Rajabov 1942-yil 1-yanvarda O‘zbekiston SSR Buxoro viloyati Sverdlovsk tuman harbiy komissarligi tomonidan Ishchi-dehqonlar Qizil Armiyasi safiga chaqirilgan. Xizmatini SSSR IIXK ichki qoʻshinlarida boshlagan. 1942-yil yanvardan frontda, 2-Ukraina fronti 52-armiya 31-oʻqchi diviziyasining 818-oʻqchi polki pulemyotchisi boʻlgan. Donbass operatsiyasida qatnashgan, Aul koʻprigida jang qilgan. 1943-yil 3-dekabrdan 31-oʻqchi diviziyasi 2-Ukraina frontida harakat qilgan va Kirovograd operatsiyasida qatnashgan.

Qizil Armiya askari Rajabov Dneprning o‘ng qirg‘og‘idagi janglarda qurol-yarog‘ni mohirlik bilan boshqarib, o‘zini yaxshi pulemyotchi ekanligini koʻrsata oldi. 

Korsun-Shevchenko operatsiyasida ham oʻzini juda yaxshi koʻrsatdi.

1944-yil may oyining boshida Rajabov SIKP aʼzoligiga nomzod boʻldi. Shu bilan birga, batalyon partiya tashkilotchisi ham boʻldi. Ertasi kuni, pulemyotchilarga koʻrsatmalar berdi. Oʻsha yil iyun oyining ilk kunlari holatiga koʻra, Rajabov pulyemotchilik boʻyicha 6 nafar jangchini tayyorlagan. 1944-yil iyul oyida gvardiya polki qoʻmondoni buyrugʻi bilan podpolkovnik Akievskiy buyrugʻi bilan pulemyotchi Narzi Rajabovga kichik serjant harbiy unvoni berildi.

1944-yil 20-avgustda Iasi-Kishinev operatsiyasi doirasida 31-oʻqchilar diviziyasi hujumga oʻtdi. Dushman mudofaasini yorib oʻtib, diviziya qismlari umumiy yoʻnalishda Ungheni tomon oldinga siljiy boshladi. 1944-yil 22-avgustda Todireshti qishlog‘ida bo‘lgan jangda kichik serjant Rajabov halok bo‘ldi. SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 13-sentyabrdagi farmoni bilan Narzi Rajabovga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni berilgan. Uning dafn etilgan joyi haqidagi maʼlumotlar turlicha. Diviziyaning tuzatib bo‘lmaydigan yo‘qotishlar ro‘yxatiga ko‘ra, kichik serjant Narzi Rajabov Moldova Respublikasining Ungheni tumani, Todiresti qishlog‘idagi sovet askarlarining ommaviy qabriga dafn etilgan. „Geroi Sovetskogo Soyuza: kratkiy biograficheskiy slovar“ maʼlumotnomasida uning dafn etilgan joyi Starye Negureni qishlogʻi ekanligi yozilgan.

Mukofotlari 

 „Oltin yulduz“ medali (13.09.1943);
 Lenin ordeni (13.09.1943);
 Qizil Yulduz ordeni (12.06.1944);
 „Jasorat uchun“ medali (15.02.1944)

Xotirasi 
Rajabovning yurtida byusti oʻrnatilgan, oʻrta maktablardan biriga uning nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1924-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
22-avgustda vafot etganlar
Siddiq Rajabov

Siddiq Rajabovich Rajabov [1910.19.3 (1.4), Qozogʻistonning xrz. Taroz shahri — 1993.28.2, Toshkent] — pedagog olim, ped. fanlari doktori (1958), professor (1959), SSSR Ped. Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1933). Ilmiypedagogik faoliyatini shu institutning ped. nazariyasi va tarixi kafedrasida assistentlikdan boshlagan. 1935-yildan Toshkent pedagogika institutida oʻqituvchi, 1941 — 42 yillarda maʼmuriy ishlarda. 1943-yildan "Qizil Uzbekistan" gazeta muharriri, 1947—61 va 1966-yildan Toshkent pedagogika institutining ped. kafedrasi mudiri. 1962 — 66 yillarda Oʻzbekiston ped. fanlari ilmiy tadqiqot instituta direktori. Ilmiy ishlari didaktika, ped. nazariyasi. Oʻzbekistonda ped. tarixi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Pedagogika fani taraqqiyotining baʼzi masalalari, T., 1977; Xalq maorifi va pedagogika fanining buyuk allomalari, T., 1990.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1910-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
28-fevralda vafot etganlar
Sobir Rajabov

Sobir Rajabov (1940.1.9, Hazorasp tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Hazorasp tumanidagi 1, 45maktablarda fizikamat., 1993-yildan 1iqtidorli bolalar litseyida mat. oʻqituvchisi. Darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalaridan foydalangan holda oʻtadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Tohir Rajabov

Tohir Rajabov (1942.17.9, Shoʻrchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1993). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965-yildan Shoʻrchi tumanidagi 35maktabda oʻqituvchi, maktab direktori oʻrinbosari, 1979—99 yillarda Oltinsoy tumanidagi 24maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. Darsni koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan unumli foydalangan holda oʻtgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qoʻzi Rajabov

Qoʻzi Uzoqovich Rajabov (1946.10.3, Usmon Yusupov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Usmon Yusupov tumanidagi N. Nuriddinov nomli maktabda, 1995—2001-yillarda 2ixtisoslashgan maktabda fizikamat, oʻqituvchisi. Oʻquvchilarga bilim berishda darsning noanʼanaviy usullaridan unumli foydalangan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Rajput maktabi

Rajput maktabi — Hindiston miniatyura maktablariyash biri; 16— 19-asrlarda Rajput knyazlik (roja)lari hududi (Rojaston va Markaziy Hindiston)da mavjud boʻlgan; asosiy markazlari — Mevar, Marvar, Bundi, Kishangarx, Malva va boshqa Rajput maktabi miniatyuralarida Krishna bilan bogʻliq liniy mifologik syujetlar asosiy oʻrin egallaydi; unda muhabbat orqali xudoni anglash ("bhaqti") gʻoyalari oʻziga xos tarzda aksini topgan. Rajput maktabida, shuningdek, oʻziga xos janr boʻlgan "ragi" yoki "ragini" keng tarqalgan. Rajput maktabi uchun tabiatning lirik ibtidosi rivoji, uni nozik his etish xos. 17-asrda Boburiylar davri miniatyura maktabi taʼsirida boʻlgan. Rajput maktabi miniatyuralarida shartlilikni saqlab qoldi. Shakllarni tekis yuzadagi talqini, sof toʻyingan tusli jarangdor koloriti, bir maromdagi bezak xususiyatiga ega egiluvchan chiziklari Rajput maktabini hind devoriy rassomligi anʼanalari bilan boglaydi.

Manbalar
Razvedka

Razvedka — vaziyatni baholash va qaror qabul qilish uchun mavjud yoki ehtimol tutilgan dushman, joy va boshqa xaqida maʼlumotlar toʻplash maqsadida amalga oshiriladigan tadbirlar majmui.

Manbalar
Razvyortka

Razvyortka (rus.) — metall detallarning teshiklariga toza ishlov berish uchun moʻljallangan koʻp tigʻli asbob. Oʻtkir qilib charxlangan boʻylama tishlari bor tana (sterjen) koʻrinishida boʻladi. Dastaki (buramaga oʻrnatib qoʻlda ishlatiladigan) va mashina (stanokka oʻrnatib ishlatiladigan) R.lar bor. Tuzilishiga koʻra, R. yaxlit, yigʻma, kerma va boshqa xillarga boʻlinadi. R. pishiq legirlangan (qarang Legirlash) asbobsozlik poʻlati, qattiq qotishmalardan tayyorlanadi.

Manbalar
Razdan

Razdan, Zanga — Armanistondagi daryo. Kura havzasidagi Araks daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 146 km. Havzasining maydoni 2560 km² (Sevan koʻli havzasi bilan birga 7310 km²). Sevan kulidan oqib chiqadi. Yuqori qismida togʻ vodiysidan, quyi qismida Ararat tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi boshlanishida 2 m³/sek., quyilish joyida 17,9 m³/sek. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Daryoning umumiy nishabi 1097 m (1,8 m/km). Razdanda 6 ta GES kaskadi qurilgach, suv sarfi Sevan koʻli suvi hisobiga 44,5 m³/sek. gacha ortdi. Lekin koʻl suvi sathini saqlab qolish maqsadida suv sarfi keskin kamaytirildi. Daryo sohilida Yerevan, Sevan, Razdan, Charensavan, Arzni shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Armanistondagi daryolar
Razdan (shahar)

Razdan (1959-yilgacha Axta posyolkasi) — Armanistondagi shahar, Razdan tumani markazi. Yerevandan 50 km shimolidagi temir yoʻl stansiyasi. Razdan daryosi boʻyida. Aholisi 60,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Konkimyo kombinati, issiklik elektrstansiyasi, Atarbekyan GES, sut, pivo, mashinasozlik zdlari, yirik panelli uysozlik kombinati, sovitkichlar ishlab chiqarish kombinati, tikuvchilik fabrikasi ishlab turibdi. Vino ishlab chiqariladi. Teatr, industrialtexnologik texnikumi bor.

Manbalar 

Armaniston shaharlari
Hoshimjon Razzoqov

Hoshimjon Razzoqov (1916-yil Andijon viloyati Koʻnchi qishlogʻi — 1982-yil 15-mart, Andijon) — adabiyotshunos, folklorshunos olim. 1972-yilda Filologiya fanlari doktori, 1973-yilda professor boʻlgan. Zavqiy, Hayratiy, Oraziy kabi shoirlar asarlarini nashr ettirgan. „Fargʻona chashmalari“ sheʼrlar toʻplami va „Nodira“ pyesasini yozgan.

Biografiyasi 
Hoshimjon Razzoqov 1916-yilda Andijon viloyati Shahrixon tumani Xoldovonbek qishlogʻi Qoʻshtepa mahallasida dunyoga kelgan. Yoshligidan adabiyotga qiziqqan va Oybek asarlarini oʻqigan. Toshkent Pedagogika institutida tahsil olib, 1941-yili uni tamomlagan.

Shuningdek, Zavqiy ijodiga qiziqib, uning merosini yigʻish bilan mashgʻul boʻlgan, asarlarini nashr ettirgan va ilmiy jihatdan tadqiq etgan. Keyinchalik Muqimiy, Furqat, Uvaysiy, Oraziy, Hayratiy singari shoirlar ijodi haqida koʻplab ilmiy maqolalar chop qilgan. Undan tashqari Navoiy, Bobur, Nodira ijodiga bagʻishlangan tadqiqotlar ham qilgan.

Hoshimjon Razzoqov Oʻzbekistonning turli hududlari boʻylab, xususan, Fargʻona vodiysida tarqalgan xalq ogʻzaki ijod namunalarini, folklor namunalarini toʻplagan, nashrga tayyorlagan, oʻrgangan („Latifalar“, 1965; „Gulyor“ qoʻshiqlar toʻplami, 1967), shuningdek, yuzdan ortiq oʻzbek xalq ertaklarini, askiya, drama, latifa hamda qoʻshiqlarni yozib olgan.

Hoshimjon Razzoqov oʻzining „Nodira“ spektaklida asosiy qahramon Roziqqa „Qargʻalar“ radifida qoʻshiq yozib bergan. Ushbu qoʻshiqni Roziq obrazida uning sevgilisi Oypariga atab gʻamgin ohangda Oʻrinboy Eraliyev ijro qilgan.

Hoshimjon Razzoqovning asosiy ilmiy ishi oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida satira va mutoyiba mavzusida boʻlib, 1960—1965-yillarda oʻzi toʻplagan materiallar asosida „Oʻzbek xalq ijodida satira va yumor“ nomli monografiyasini nashr qildirgan.

Hoshimjon Razzoqov 1952—1954-yillarda Andijon pedagogika instituti oʻqituvchisi sifatida faoliyat yuritgan. 1954—1982-yillarda oʻzbek adabiyoti kafedrasi mudiri boʻlgan. Oliy oʻquv yurtlari uchun „Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi“ nomli oʻzining ilk darsligini nashr ettirgan.

Hoshimjon Razzoqov adib sifatida ham ijod qilgan. 1930-yillar oxiri 1940-yillarning boshida „Mushtum“ jurnali sahifalarida sheʼrlari chop etila boshlagan:

Hoshimjon Razzoqov 1960-yillarda dramaturgiya sohasiga kirdi. „Nodira“ spektakli ijodkorning ilk asari boʻldi. Shuningdek, dramaturg „Bobur“, „Toyilgan tirgak“, „Nasriddin afandi“ kabi asarlar muallifi.

Vafoti 
Hoshimjon Razzoqov 1982-yili 15-mart kuni 66 yoshida Andijon shahrida vafot etgan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
1982-yilda tugʻilganlar
15-martda vafot etganlar
Andijonda tugʻilganlar
Muyassar Razzoqova

Muyassar Qodirovna Razzoqova (1964.29.2, Nukus) — xonanda (lirikkoloraturali soprano), Oʻzbekiston (1998), Qoraqalpogʻiston (1999) xalq artisti. Yoqimli, jilvador va kuchli ovoz sohibasi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1988). Navoiy teatri yakkaxon xonandasi (1988-yildan). Teatr saxnasida Oyxon ("Maysaraning ishi", S.Yudakov), Dilorom ("Dilorom", M. Ashrafiy), Rozina ("Sevilya sartaroshi", J.Rossini), Violetta, Jilda ("Traviata", "Rigoletto", J. Verdi), Lyuchiya ("Lyuchiya di Lamermur", G.Donitsetti) kabi bosh partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek va chet el kompozitorlari asarlari oʻrin olgan. Ijro uslubi virtuoz texnika, musiqali obrazlarning emotsionalligi, samimiyligi va saxnaviy jozibadorligi, dramatikifodaviy vositalarning oddiyligi va aniq diksiyasi bilan ajralib turadi. Germaniya, AQSH, Fransiya, Turkiya, Rossiya, Misr kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Xalqaro xonandalar tanlovi (Riga, 1989; Vengriya, 1990; Rim, 1997) va opera festivali (Turkiya, 2003)da qatnashib mukofotlarga sazovor boʻlgan. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati."Mehnat shuhrati" ordeni sohibasi (2020). Toshkent davlat konservatoriyasida professor.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Stepan Razin

Razin Stepan Timofeyevich (taxminan 1630—71) — Rossiyada dehqonlar urushi (1670—71) rahbari, Don kazagi. 1662—63 yillarda Don atamani, qrim tatarlar va turklar bilan kurashgan. 1667-yil kambagʻal kazaklar otryadi bilan Volga va Yoyiqqa, 1668—69 yillarda Kaspiy dengizi orqali Eronga harbiy yurishlar uyushtirgan. 1670-yil bahorida dehqonlar urushiga rahbar boʻlgan. Kazak starshinasi (oqsoqoli) tomonidan chor hukumatiga xoinona tutib berilgan. Moskvada qatl etilgan (yana qarang Razin qoʻzgʻoloni).

Manbalar
Razin qoʻzgʻoloni

Razin qoʻzgʻoloni, Stepan Razin boshchil igidagi dehqonlar urushi (1670—71) — Rossiyada pomeshchiklarga va krepostnoylikka qarshi dehqonlar urushi. Don, Volgaboʻyi va Volga ortiga yoyilgan. 17-asr oʻrtasida krepostnoy dexdonlarni asoratga solishning juda kuchayishi tufayli kelib chiqqan. Urushga S.T.Razin, V.R.Us, F.I.Sheludyak va boshqa boshchilik qilgan. Bu urushda harakatlantiruvchi kuch — krepostnoy dehqonlar, kazaklar, savdogarlar, hunarmandlar va Volga boʻyining rus boʻlmagan xalqlari (chuvashlar, marilar, mordvalar, tatarlar) boʻlgan. Razin otryadlari 1670-yilning kuzida quyi Volgaboʻyini egallaganlar. Shu yilning avgustda Razin katta qoʻshin (taxminan 10 ming kishi) bilan Saritsindan chiqib, Volga boʻylab Moskva tomon yurgan va sentabrda Simbirskiy qamal qilgan. Ayni paytda qoʻzgʻolonchilar otryadlari Kurmish, Alatir, Saransk, Penza va boshqa joylarni ham qoʻlga kiritganlar. Qoʻzgolonchilar oktabrda Simbirsk ostonalarida magʻlubiyatga uchradilar.

Manbalar
Lyudmila Raimberdiyeva

Lyudmila Boltaboyevna Raimberdiyeva (1948.15.4, Oʻrta Chirchiq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Respublika rus tili va adabiyoti institutini tugatgan (1973). 1969-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 40maktabda nemis tili, 1981—98 yillarda 52maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Rais

Rais (arab. — rahbar, sardor) — 1) Oʻrta Osiyo xonliklarida shariat qonunqoidalari, diniy marosimlar, urfodatlar, roʻza tutish, namoz oʻqish, xayru ehson ishlarining oʻz vaqgida aniq bajarilishini nazorat qiluvchi, otaonalarning bolalarini maktabga yuborishlarini, savdo axlining haridorlar haqiga xiyonat qilmasligi uchun tarozi va toshlarning toʻgʻri boʻlishini tekshirib turuvchi mansabdor. R., shuningdek, shahar orastaligi va xavfsizligi uchun ham masʼul hisoblangan. Har bir yirik qishloq va shaharning oʻz R.i boʻlib, qozikalon tavsiyasiga binoan xukmdor tomonidan tayinlangan. Xorazmshoxlar saltanatida boshqa oʻrta asr sulolalaridan farqli oʻlaroq butun mamlakat R.i lavozimi mavjud boʻlgan; 2) muayyan saylov organlari va tashkilotlar rahbari (Mas, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlis raisi, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Oliy attestatsiya komissiyasi raisi va h.k.); 3) anjuman, majlis yoki yigʻinga rahbarlik qiluvchi shaxs.

Manbalar
Raiyat

Raiyat (arab.) — 1) biror oʻlka yoki mamlakat aholisi; 2) oʻrta asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida dastlab barcha soliq toʻlovchi qishloq va shahar aholisi. Usmonli turk imperiyasida 18-asr oxiridan boshlab "R." (raiya) atamasi faqat musulmon boʻlmagan aholiga nisbatan ishlatilgan. Indoneziyada "R." xalq maʼnosida qoʻllaniladi.

Manbalar
Ray

Ray () — (Rayning tarixiy nomi bilan- Ava) — Eronning Tehron viloyatining markazi Ray shahri . Ray dunyodagi eng qadimiy shaharlardan biri . Shuning uchun bu hudud oʻtmishda „Shayx al-Balad“ deyilgan. Rayning yaratilish tarixi oriy qabilalari davriga borib taqaladi . Ray Midiyaning barcha shaharlaridan kattaroq edi. Ray soʻzma-soʻz qirollik shahri degan maʼnoni anglatadi. Ray aholisi Rozey deb atalgan. Ray Ziyyor va Saljuqiylar davrlarida Eronning poytaxti boʻlgan. Tarix davomida bu shahar turli nomlar bilan atalgan: Raks, Rags, Raga, Raghe, Arshakiya, Ram Ardeshir, Umm El Balad, Ray Shahr, Shayx Al Balad va Muhammadiyah Rayning nomlaridan edi . Avestoda qayd etilishicha, Ray qurilgan oʻn uchinchi shahardir. Bu shaharda joylashish tarixi miloddan avvalgi 8000 yilga borib taqaladi. Ray har doim qadimgi Eronning muhim shaharlaridan biri hisoblangan boʻlsa-da, u hech qachon qadimgi Eronning poytaxti boʻlmagan.
Bu shahar hijriy 4-asrda Jabal viloyatining toʻrtta markazidan eng kattasi boʻlgan. Bag‘doddan keyin sharqda Raydan boyroq shahar yo‘q, faqat Niyshobur undan kattaroq edi.
Ray shahri mustaqil shahar ham Tehron munitsipalitetining 20-okrugi hisoblanadi. Aholi bu shahar Abdul Azim Husni dafn etilganligi sababli Shoh Abdul Azim deb ham atashadi.

Tarixi  
Ahamoniy yozuvlarida va yunon manbalarida Ray nomi 𐎼𐎥𐎠 Ragā va Ῥάγαι Rhágai shaklida uchraydi. Salavkiylar Ray va parfiyaliklar esa Arashkiya deb atashgan.

Geografiya 
Ray shahri hududi 2293 kvadrat kilometr boʻlgan, shimoldan Tehron, janubdan Qum shahri, sharqdan Varamin shahri va Pakdasht shahri, gʻarbdan Islomshahr, Rabot Karim va Zarandiya shaharlari bilan chegaralangan. Ray shahrining uchta qismining maydoni: markaziy qismi 174; Qahrizak uchastkasi 543 kvadrat kilometr va Feshapoyeh 1645 kvadrat kilometrni tashkil etadi. Bu shaharning balandligi dengiz sathidan 1062 metr balandlikda. Ray shahri Tehronning janubida joylashgan boʻlib, shahar bilan bogʻlangan. Raydan Tehron markazigacha bo‘lgan masofa 10 kilometrdan ortiq.

Tashqi havola 

 Ray shahridagi ishlar roʻyxati, Tehronning madaniy merosi
 Ray okrugi gubernatorligi
 Islomiy Azad universiteti Ray shahar filiali  tomonidan
Muqaddas shaharlar
Tehron mahallalari
Eronning diniy shaharlari
Eronning qadimgi shahrlari
Ray shahri
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari