MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vaqt xizmati

Vaqt xizmati — 1) vaqtni aniqlash va "saqlash" hamda uni aniq vaqt radiosignallari yordamida uzatish va qabul qilishga doir uygʻunlashgan ishlar majmui. Aniq vaqt yulduzlarni kuzatish orqali va b. usullar bilan aniqlanadi. Uni astronomik soat va b. vakt etalonlari yordamida "saqlanadi". V. x. astrometriya tadqiqotlari jumlasiga kiradi; 2) vaqtni aniqlash, uni aniq yuradigan soatlar yordamida "saqlash", vaqt radiosignallari yordamida uzatish va qabul qilish kabi ishlar bilan shugʻullanadigan astronomik muassasa. Astronomik kuzatishlar yordamida aniq vaqtni topish — yoritqichlar, mas., yulduzlarning meridiandan oʻtish (kulminatsiya) paytida soat toʻgʻrilamasini aniqlashdan iborat. Soat toʻgʻrilamasi yetarlicha aniq boʻlishi uchun, odatda, 10—12 yulduz kuzatiladi. V. x. asosan meridianga oʻrnatilgan passaj asboblar bilan taʼminlanadi. Baʼzan, fotografik zenit trubadan ham foydalaniladi. Hozir fotoelektrik passaj asbobi koʻp qoʻllaniladi. Har sutkada topilgan soat toʻgʻrilamalarining farqi olinib, soatning sutkali yurishi (ilgarilashi yoki orqada qolishi) topiladi. Astronomik soatning sutkali yurishiga asoslanib, astronomik kuzatishlar oʻtkazilmagan paytlar uchun ham aniq vaqtni hisoblab topish mumkin. Bunday paytlarda vaqt juda aniq yuradigan bir nechta astronomik soat yordamida aniqlanadi va "saqlanadi". Bunda mayatnikli soatlar, kvars soatlar, atom soatlardan foydalaniladi. V. x. har kunning maʼlum soatlarida radio orqali aniq vaqt signallarini berib turadigan styalar koʻp. Yer yuzidagi V. x. ishlarini Parijdagi Xalqaro vaqt byurosi boshqarib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtbay ish haqi

Vaqtbay ish haqi - q. Ish haqi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik

Vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik — xodimning sogʻligʻiga koʻra nisbatan qisqa muddat davomida ishni bajara olmasligi. OʻzRda mehnat qobiliyati muttasil yoʻqolib, bemorning mehnat faoliyatini umuman yoki uzoq muddatga toʻxtatish yoki mehnat sharoitlarini jiddiy ravishda oʻzgartirishga olib kelgan taqdirda, xodimga Tibbiy mehnat ekspertiza komissiyasi tomonidan nogironlik belgilanadi. Xodimlarning , shuningdek mehnat shartnomasi asosida ishlayotgan, yakka tartibdagi mehnat faoliyati bilan shugʻullanuvchi, shu jumladan, kooperativ (shirkat), fermer xoʻjaliklarida mehnat qilayotgan fuqarolarning vaqtincha mehnatga qobiliyatsizligini ekspertiza etish tibbiyot muassasalarining shifokorlari yoki tibbiy maslahat komissiyasi tomonidan amalga oshiriladi. V. m. q. respublika Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan belgilangan kasallik varaqasi bilan, ayrim qonunda koʻrsatilgan hollarda esa, tibbiy maʼlumotnomalar bilan tasdiqlanadi.

Kasallik yoki mehnatda mayib boʻlish oqibatida vaqtincha mehnat qobiliyatini yoʻqotgan yoki protezlash, yaʼni yasama aʼzolar qoʻyish uchun protez ortopediya korxonaning statsionariga joylashtirilgan xodimlar davlat ijtimoiy sugʻurtasi hisobidan nafaqa bilan taʼminlanadi. Shuningdek, xodim sanatoriy-kurortda davolanish uchun yuborilgan, oilaning bemor aʼzosini parvarish qilish zarurati tufayli oʻz mehnat vazifalarini bajarishdai ozod etilgan hollarda, karantin vaqtida ham V. m. q. nafaqasi toʻlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtincha sugʻorish shoxobchasi

Vaqtincha sugʻorish shoxobchasi — tuproq shoʻrini yuvish, yaxob berish va ekinlarni sugʻorish maqsadida ochiladigan muvaqqat ariq. Vaqtincha sugʻorish shoxobchasi suvni suv taqsimlagichdan sugʻoriladigan dalagacha yetkazib beradi. U kech kuzda, qishda, erta koʻklamda pol olgich va ariq qazigich mashinalari yordamida ochiladi. Dala nishabi va tuproq sharoitiga qarab, vaqtincha sugʻorish shoxobchasi turli uzunlikda olinadi, shoʻr yuvilgandan, yaxob berilgandan keyin, shuningdek hosilni yigʻish oldidan koʻmib yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtli hukumat

Vaqtli hukumat - q. Muvaqqat hukumat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqtni tejash qonuni

Vaqtni tejash qonuni - ijtimoiy i. ch. samaradorligini oshirib borish manbai va usulini tavsiflaydigan umumiy iqtisodiy qonunlardan biri. V. t. q. mehnatni, ish vaqtini tejash, shuningdek ish paytida vaqt omilining qadrlanishini bildirib. ilgʻor texnika va texnologiyani joriy etish evaziga mahsulot i. ch.ga ketgan vaqt tejalib, mehnat unumdorligining oʻsishida namoyon boʻladi. V. t. q. mazmuni — jonli va buyumlashgan mehnatni tejashni, yaʼni ayni mehnat jarayonida ish vaktini tejashni hamda oʻtgan davrdagi ish vaqti sarflarining natijalari (xom ashyo, materiallar, mashinalar, jihozlar va boshqa i.ch. vositalari)ni tejashni ham oʻz ichiga oladi. Shu sababli mehnat unumdorligining oʻsishi, mashina va jihozlardan foydalanishni yaxshilash, materialtalablikni pasaytirish, xoʻjalik proporsiyalarini optimallashtirish va boshqalar V. t. q.ning amal qilish koʻrinishlariga kiradi. Shu jihatdan korxona, firma, tashkilot va b. ilgor texnika va texnologiyani qoʻllash, mehnatni, i. ch.ni, boshqaruvni takomillashtirib borishdan manfaatdor boʻladi. Jamiyat manfaatini koʻzlab davlat mehnat unumdorligini iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida uzluksiz oshirish chora-tadbirlarini koʻradi. V. t. q., birinchidan, mahsulot i. ch. jarayonida bevosita vaqtni tejash (mahsulot i. ch.ga ketadigan mehnat sarfini kamaytirish), ikkinchidan vaqt fondidan samarali foydalanishni talab etadi. Bunda mehnat unumdorligi oshishi bilan mahsulot i. ch.ga ketgan vaqt qisqaradi, vaqt birligida ishlab chiqariladigan mahsulot hajmi koʻpayadi. Jamiyat nuqtai nazaridan vaqtni tejash mahsulot i. ch.da sarf qilinadigan mehnat va buyumlashgan mehnat sarfini kamaytirishdan iborat. Konkret korxonada mehnat unumdorligining oʻsishi, vaqtning tejalishi, oxir oqibatda jamiyat miqyosida ijtimoiy mehnat unumdorligining oshishiga olib keladi. Shuning uchun shaxsiy mehnat unumdorligini oshirishga qaratilgan harakatlar xalq xoʻjaligi miqyosida sarf-harajatlarni kamaitirishga va ijtimoiy mehnat unumdorligini oshirishga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Vaqtni tejash usullari i. ch.jarayonini tezlashtiradigan chora-tadbirlarni qoʻllab i. ch.ni intensivlashtirish (mas., bir ishchining bir ish joyida ikkita va undan koʻp dastgohni boshqarishi, i. ch. jarayonida robotlarni qoʻllash, jarayonlarni boshqarishda mikroprotsessorlar, kompyuterlarni qoʻllash va b. vositasida vaqtni tejash); bir necha jarayonlarni bir vaqtda bajarish (mas., asosiy texnologik operatsiya, yordamchi jarayonlar, tayyorlov-yakunlov, oʻlchash-nazorat va b.)dan iborat.

V. t. q. ishchilarni, firma, kompaniya xodimlari va rahbarlarini mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot i. ch.ga ketadigan vaqtni qisqartirish choratadbirlarini ishlab chiqib amalga oshirishdan manfaatdor qiladi. Chunki shu yoʻl 6-n mamlakat iqtisodiyoti rivojlanib, talab toʻlaroq qondiriladi, aholi turmush darajasi yaxshilanadi.

Sadir Salimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqgni oʻlchash

Vaqgni oʻlchash — tezligi yoki takrorlanish davri maʼlum boʻlgan jarayonni (mas., Yerning Quyosh atrofida aylanish davrini) oʻrganilayotgan jarayon (mas., atom reaksiyalarining oʻtish vaqti) bilan solishtirish (qarang Vaqt).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqf

Vaqf (arab.) — shariatda davlat yoki ayrim shaxslar tomonidan diniy ehtiyoj yoki xayriya ishlari uchun ajratilgan mol-mulk. Vaqfnoma orqali rasmiylashtiriladi. Yer-suv, uy-joy, maktab, madrasa, masjid, shifoxona va boshqalar vaqf mulki boʻlishi mumkin. Oʻz mulkini vaqfga topshirgan shaxs mazkur mulkka nisbatan egalik huquqini yoʻqotadi. Lekin uning oʻzi yoki oila aʼzolari yoxud uchinchi bir shaxs vaqf mulkidan vaqfnomada qayd etilgan maqsadlarda foydalanilayotganligini aniqlash uchun vaqf mulkini boshqarish huquqini saqlab qolishi mumkin. Oʻz mulkini vaqf mulki sifatida topshirgan shaxsning farzandlari yoki boshqa avlodlari mazkur vaqf mulkidan keladigan daromadlardan nafaqa olib turishi mumkin. Vaqf mulkini shariat qonuni boʻyicha davlat boshligʻi yoki qozi nazorat qiladi. Bu tartib Sharqning baʼzi mamlakatlarida hozir ham amalda.

Adabiyotlar 
 Burxoniddin Marg'inoniy, Hidaya, T., 1994; Muxtasar (Shariat qonunlariga qisqacha sharh), T., 1994.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqfnoma

Vaqfnoma — mulk egalari oʻz mol-mulklarini diniy ehtiyoj yoki xayriya ishlari uchun berganligi toʻgʻrisidagi hujjat. V.da mulkning vaqfga oʻtkazilishi sababi, mulk egasining nomi, vaqf mulkidan foydalanish tartibi, vaqf qilingan mulkning boshqaruvchisi, guvohlar koʻrsatiladi. V.ga guvohlar shahodati va qozi tasdigʻi kerak boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahdati vujud

Vahdat ul-vujud (arab. - jismoniy birlik) — abadiy yagona Allohgina bor deb hisoblovchi panteistik (qarang Panteizm) taʼlimot. Bu taʼlimotga koʻra, jismoniy olam, predmetlar dunyosi haqiqiy emas, haqiqat faqat Allohda mujassamlangan, moddiy olam Allohning nuri, shulasidir. Vahdat ul-vujud gʻoyasining namoyandalari (Ibn Arabiy, Mansur Xalloj va b.) xudo butun borliqni yaratib turadi, deb hisoblaganlar. Vahdat ul-vujud gʻoyasi ayniqsa 17—19-asrlarda Hindiston va Turkistonda tasavvufning keng tarqalishiga sabab boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahdati mavjud

Vahdati mavjud () – Alloh bilan birga yagona moddiy olam bor deb hisoblaydigan taʼlimot. Bu taʼlimot tarafdorlari tabiatning abadiyligini tan oladilar, Alloh olamning oʻzida, unga singib ketgan deb qaraydilar. Vahdati mavjud vakillari odam bu dunyodan voz kechmay, tarki dunyo qilmay yashashga intilishi kerak degan fikrni olgʻa surdilar. Hindistonda Vahdati mavjud qadimdan mavjud boʻlib, olamni moddiylik asosida tushunishga usta vor darajada ahamiyat berar edi. Shuning uchun koʻpchilik musulmon ruhoniylari bu taʼlimotga shubha va hushyorlik bilan qarar edilar. Kindiy, Forobiy, Ibn Rushd, Bedil bu taʼlimotning namoyandalari hisoblanadi.

Vahdati mavjud namoyandalari fikricha, tabiat abadiy, undagi narsa va hodisalar oʻzaro bogʻliq, dunyo hamisha oʻzgarish, rivojlanish holatida turadi. Vahdati mavjud tarafdorlari musulmon Sharqida tabiatshunoslik bilimlarining rivojlanishi uchun falsafiy asoslar yaratib berdi. Muhammadjon Qodirov.

VAHDONIYAT() – Allohning yakka-yagonaligini tanish va eʼtirof etish. ning asosiy gʻoyasi hisoblanadi. Yahudiylik va xristianlik yakkaxudolik gʻoyasini ximoya qilsa ham, bu dinlarda uzil-kesil shakllanmadi. Qurʼonda aytilganidek, yahudiy dinida Uzayr paygʻambar, xristian dinida Hazrat Iso xudoning oʻgʻli deb eʼtiqod qilinadi (9:30). Vahdati mavjud „Ixlos“ surasida yaqqol va ravshan bayon qilingan. „Anbiyo“ surasida esa „Agar (osmonu zaminda) Allohdan oʻzga xudolar boʻlganida har ikkisi buzilib ketar edi“, deyilgan (21:22). Bu oyat zardushtiylikning ikkixudolik aqidasiga qarshi qaratilgan edi. Koʻpxudolik eʼtiqod shaklida tugab ketganligiga qaramay kishilar ongida turli koʻrinishda paydo boʻlib turadi. Hozirgi zamonda islom olamida koʻpxudolik aqidasi eskilik sarqiti sifatida u yoki bu shaklda uchrab qoladi. Lekin yakkaxudolik xalq qalbida chuqur oʻrnashganligi uchun u endi rivoj tolmayapti. Koʻpxudolik xalqlarni bir-biriga qarama-qarshi boʻlishiga olib kelgan, yakkaxudolik esa ularni birlashtirishda asosiy omil boʻlib xizmat qilgan, tor qabilachilik tuzumiga barham berib, millatlarning shakllanishida muhim ahamiyat kasb etgan.

(Abdulgʻani Abdullo)

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahima

Vahima — his-tuygʻu va kayfiyatning buzilish turlaridan biri; vahimada odamni asossiz qoʻrquv bosadi, kishi nimadandir xavotirlanib, hadiksiraydi, bezovta boʻladi, koʻngli gʻashlanib, oromi yoʻqoladi, ruhan azob chekadi. Unga kelajakda falokat boʻlishi muqarrardek, oʻzi yoki yaqinlarining hayoti xavf ostida turgandek tuyuladi. Vahima har xil ruhiy holatlarda turlicha namoyon boʻladi: 1) yosh bolalarda voqealarni toʻgʻri anglash va tushunish qobiliyati zaif boʻlib, baʼzan ular xonada yakka qolishdan, tunda yurishdan, tushida qurqishadi; yosh ulgʻaygan sari bu alomatlar oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketadi; 2) kishi biror nojoʻya xatti-harakat qilsa, oʻz qilmishidan xavotirlanib, vahimaga tushadi, qamalish yoki jazolanishdan qoʻrqadi, tunni bedor oʻtkazib, har narsadan hadiksiraydi, oromi yoʻqolib, koʻngli gʻash boʻlib yuradi, iztirob chekadi. Tabiiy ofatlar (suv toshqini, yongʻin, zilzila va hokazolar)da ham baʼzilar vahimaga tushishi mumkin, ularni qoʻrquv bosadi, oʻzi yoki yaqinlarining hayotini oʻylab, bezovta boʻladi, oromi yoʻqoladi. Bunday vahima sabablari bartaraf etilgach, ular tuzalib ketadi; nerv sistemasi zaif yoki kasallikka moyil odamlarda vahima surunkali ruhiy kasallikka aylanib ketishi, gipertoniya yoki ayrim ichki kasalliklarga sabab boʻlishi mumkin; 3) baʼzi yuqumli kasalliklar, toʻsatdan zaharlanib, alahlashda yoki birdan boshlangan ruhiy kasalliklarda ham vahima belgilari namoyon boʻladi — bemor sababsiz qoʻrqib, qattiq bezovtalanadi; 4) yoshi katta (koʻpincha 50—60 yashar) kishilarda vahima ruhiy kasallikning asosiy belgilaridan boʻlib, uzoq davom etadi, bemor gʻamgin yuradi, qattiq qoʻrqadi, bezovtalanadi, oʻzini qoʻygani joy topolmaydi, kelajak fojiali, falokatli, oʻzi yoki yaqinlariga qandaydir xavf tugʻilayotgandek tuyuladi. Bunday vahima oʻz-oʻzini ayblash vasvasasi bilan birga uchraydi, ehtiyot choralari koʻrilmasa, bemor oʻzini halok qilishi mumkin. Vahima avj olganda vegetativ nerv sistemasi faoliyati buzilib, organizmda har xil biokimyoviy oʻzgarishlar roʻy beradi, qonda adrenalin, noradrenalin va qand koʻpayadi, meʼda shirasida xlorid kislota kamayadi, qon bosimi oshadi, dil oʻynaydi. Vahima boʻlib qolgan kishi ruhiy kasalliklar shifoxonasida davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahmaqush

Vahmaqush, inuya (Remiz pendulinus) — chittaklar oilasiga mansub qush. Mazkur urugʻning yagona turi, 10 tacha kenja turi bor. Oʻzbekistondagi eng mayda qushlardan, uz. 11 sm, vazni 10 g cha. Rangi oqishdan toʻq jigarrang va qoramtirgacha boʻladi. Boshining ikki yonida qora yoʻli bor. Pati mayin. Tumshugʻi uzun va oʻtkir uchli. V. Yevropa va Osiyoning jan.da tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma joyida (koʻproq qamishzorlarda) oʻtroq yashaydi. Oʻsimlik tolalari va momiqlaridan tol va qamishlarning suvga osiliv turgan shoxchalariga kichkina osma uya soladi. 6—8 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi bosadi. Tuxumdan 13—14 kunda joʻja chiqadi. Joʻjalari 16—18 kunda uchirma boʻladi. V. zararkunanda hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziq-lanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdusoat Vahobov

Abdusoat Vahobov (1875—Toshkent— 1934) — xalq sozandasi (dutorchi). Ijrochilik faoliyatini 17 yoshida boshlagan. Repertuari boy, xalq kuylari hamda Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllarini oʻz ichiga olgan. Toshkent xalq konservatoriyasi (1919—23) va musiqa texnikumida (1923-yildan) dutor boʻyicha dare bergan. Ye. Romanovskaya V. ijrosidagi yirik turkum cholgʻu asarlar, chunonchi Dugoh Husayniy, Chorgoh, Nasrulloyi, Navo, Ajam, Sarbozcha, Eshvoy, Qurd va b.ni yozib olib nashr ettirgan (Oʻzbek cholgʻu muzikasi, 1948).

Manbalar
Najmiddin Vahobov

Najmiddin Vahobov (1940.10.9, Urgut tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Samarqand pedagogika institutining ped. va boshlangʻich taʼlim fakultetini tugatgan (1979). Mehnat faoliyatini 1963 y. Urgut tumanidagi 55-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchiligidan boshlagan. 1976-yildan shu maktabda ilmiy boʻlim mudiri, 1978-yildan direktor. V. maktabning moddiytexnika bazasini mustahkamlash, maktabda oʻquv-tarbiyaviy ishlarni talab darajasiga yetkazish, uslubiy ishlarni takomillashtirish va mustahkam, uzluksiz taʼlimni rivojlantirishda yuqori natijalarga erishdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻktam Vahobova

Oʻktam Karimovna Vahobova (1928.25.10, Margilon) — terapevt-kardiolog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980); tibbiyot fanlari doktori (1972), professor (1973). Samarqand davlat tibbiyot instituti pediatriya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1973-yildan), institut prorektori (1961 — 66), rektori (1966—81), 1987-yildan terapiya kafedrasi mudiri. Toshkent davlat tibbiyot instituti prorektori (1982— 86). Ilmiy ishlari yurak-tomir kasalliklari: yurakning ishemik kasalligi, gipertoniya va aterosklerozning epidemiologiyasi, klinikasi va zamonaviy davolash usullari, shuningdek uglevodlar va lipidlar almashinuvining biokimyoviy koʻrsatkichlarini aniqlashga oid. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Vahobovlar

Vahobovlar (Vahobov Ismoil, 1949.19.1 va Vahobov Isroil, 1951.19.1, Andijon viloyati Baliqchi tumani Chinobod qishlogʻi) — aka-uka hamnafas xonandalar, Oʻzbekiston Respublikasi xalq hofizlari (1999). V. doimo bolalik davridan birga kuylab, oʻzlarining yoqimli, baland va tiniq ovozlari bilan shuhrat qozonishgan. Toshkent davlat konservatoriyasini tugatishgan (1973). Ichki ishlar Koʻshinlari ansambli (1973—74), Oʻzteleradio qoshidagi "Makom" ansambli (1975—92), "Tanavor" milliy raqs ansambli (1992—96)da ishlashgan. 1996-yildan "Maqom" ansambli xonandalari (1996—99-yillar Isroil Vahobov mazkur jamoaning badiiy rahbari). Ijro uslubining oʻziga xosligi, qoʻshiqlardagi joʻshqinlik, baland, lekin mayinlik bilan kuylash, ovozlar hamohangligi xonandalar ijodiga xos. Repertuaridan Shashmaqom shoʻʼbalari va Fargʻona — Toshkent maqom yoʻllari ("Moʻgʻulchai Navo", "Talkini Ushshoq", "Bayot III", "Bayot uforisi" va b.), oʻzbek mumtoz ashulalari-("Bebokcha", "Figʻon", "Sharob" va b.), zamonaviy bastakorlar (I. Ikromovning "Bir kulib qoʻy", O. Qosimovning "Kutarman") hamda oʻzlari yaratgan asarlar ("Seni oʻylayman", "Shirin zabonim", "Jon Oʻzbekistonim", "Yashar sevgim", "Doʻstlarim" va b.), shuningdek Sharq xalqlari qoʻshiqlari (eroncha "Muborak", turkcha "Xolida", arabcha "Habibiy", afgʻoncha "Laylijon") keng oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vahon tizmasi

Vahon tizmasi - Tojikistonning chekka janubidagi va Afgʻonistonning Shimoli-sharqidagi tizma, Pomirning engjan. tizmalaridan. Vahon tizmasining gʻarbiy qismi Shohdara va Panj daryolari, sharqiy qismi Pomir daryosi bilan Vahondaryo orasida suvayirgʻichdir. Tizmaning uz. 160 km, oʻrtacha bal. 5000 m, eng baland joyi 6281 m. Gʻarbiy kismi Shohdara tizmasi deb ham ataladi, sharqiy qismi Afgʻoniston hududida. Togʻ tepalarida va qiyaroq yon bagʻirlarida doimiy qor va muzliklar (Tojikiston hududida umumiy maydoni 96,2 km²) koʻp. Vahon tizmasi kembriydan oldingi davr va paleozoyning granit, gneys, kristalli slanes va metamorfik jinslaridan tarkib topgan. Vahon tizmasida siyrak togʻ kserofit oʻtlari va butalari usadi. 4000 m dan yuqorida alp oʻtloqlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Tojikiston
Afgʻoniston
Vahshiylik

Vahshiylik (varvarlik)- 18-19-asrlar fanida qabul qilingan madaniy-tarixiy davrlashtirishga koʻra, insoniyat tarixi 3 davrining (yovvoyilik, V., sivilizatsiya) oʻrtanchasi. 18-asrning 60-y.larida shotland faylasufi A. Fergyuson taklif etgan. Bu xilda davrlashtirishni amerika tarixchisi va etnografi L. G. Morgan (1818— 81) asoslab bergan. Unga koʻra, V. kulolchilik ixtiro etilishi bilan boshlanib, yozuvlarning paydo boʻlishm bilan yakunlangan. Koʻp tadqiqotchilar bunday davrlashtirishni qoʻllamaydilar. Hoz. zamon fanida ibtidoiy tarix yangicha davrlashtirilmokda.

V. koʻchma maʼnoda — oʻta shafqatsizlik, yovuzlik, qoʻpollikni anglatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Vvedenskiy

Boris Alekseevich Vvedenskiy (1893.7.4- Moskva - 1969.1.4) - rus radiofizigi, akademik (1943). Ilmiy ishlari ultra qisqa diapazondagi toʻlqinlarning tarqalishiga oid. Katta Sovet Ensiklopediyasi (BSE) 2-nashri bosh muharriri (1951—69).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dmitriy Vvedenskiy

Dmitriy Alekseevich Vvedenskiy (1887—yil 3—yanvar Rossiya imperiyasi, Moskva, 1956—yil 11—sentabr Toshkent) – urolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1947), professor (1934), tibbiyot fanlari doktori (1942). Moskva universitetini tugatgan (1911). Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti urologiya kafedrasi professori (1934— 56). Urologiyaning turli sohalarida, xususan siydik yoʻllari kasalliklarini aniqlashda rentgen nurlaridan foydalanish, jarrohlik yoʻli bilan davolash usulini takomillashtirish ustida tadqiqotlar olib borgan. 40 dan ortiq ilmiy ishlar muallifi.

Biografiya 
1887—yil 3—yanvar kuni Moskva shahrida tavallud topgan. Otasi xirurg va fan doktori Aleksey Andreevich Vvedenskiy.

Dimitriy boshlangʻich taʼlimni oʻsha paytda oilasi yashagan Tomsk shahridagi erkaklar gimnaziyasida oldi va Moskva universitetining tibbiyot fakultetiga oʻqishga kirdi. U sotsialistik inqilobchi edi, talabalar ish tashlashlarida qatnashgan, shuning uchun oʻqishining oxirini Berlinda yakunladi. Moskva universitetida shifokor boʻlish uchun imtihonlarni topshirdi va 1912—yilda okrug shifokori unvonini oldi. Oʻsha yilning oxirida armiyaga safarbar qilindi va Ivangorod qal’asi artilleriyasida shifokor boʻlib xizmat qildi. 1913—yil oxirida demobilizatsiya qilinganidan keyin u Brest-Litovskda ishladi. Bu yerda otasining puliga oʻz shifoxonasini ochdi va urologiya bilan shugʻullana boshladi.

Birinchi jahon urushi boshlanishi bilan Vvedenskiy 1914—yil avgustda harbiy safarbarlikka chaqirildi va darhol frontga joʻnatildi. Harbiy harakatlardagi ishtiroki uchun u beshta orden bilan taqdirlangan. Fransuz tilini bilgani uchun 1916—yil aprel oyida Rossiya ekspeditsiya kuchlari tarkibida Fransiyaga joʻnatildi va 5-maxsus piyodalar polkida xizmat qildi. Fransiyadagi xizmati davomida jarohat olmagan, lekin ikki marta gazdan zaharlangan. 1917—yildan 1919—yilgacha oddiy pulemyotchi, keyin kapral boʻlib xizmat qilgan.

1919—yilda u Vladivostok orqali SSRga qaytib, Tomskga keldi. Qizil Armiya tomonida turib Rossiya fuqarolar urushida qatnashgan. 1920—yilda Toshkentdagi harbiy gospitalga yuborilgan. Bu yerda ilm-fan bilan shugʻullana boshladi. Turkiston universiteti tibbiyot fakulteti urologiya kafedrasi assistenti, 1931—1933—yillarda dotsent, 1933—yildan Toshkent tibbiyot akademiyasida urologiya kafedrasi professori lavozimlarida ishlagan.

Ikkinchi jahon urushi paytida u frontga koʻngilli boʻlib qoʻshilgan. 1-Ukraina frontida tibbiy guruhning boshligʻi boʻlib xizmat qildi, Berlinga yetib bordi va podpolkovnik unvoniga sazovor boʻldi. Urushdan keyin Toshkent tibbiyot institutida faoliyatini davom ettirdi. Oʻzbekiston SSR Urologiya jamiyatining birinchi raisi boʻlgan.

Vafoti 
1956—yil 11—sentabrda Toshkent shahrida yurak xurujidan vafot etgan. Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan. Lenin ordeni, Qizil Yulduz ordeni va turli medallar bilan taqdirlangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshkentda vafot etganlar
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Lenin ordeni sohiblari
Nikolay Vvedenskiy

Nikolay Yevgenevich Vvedenskiy [1852.16(28).4 - 1922.16.9] - rus fiziologi, I. M. Sechenovning shogirdi. Peterburg FA akad. (1909). Ilmiy tadqiqotlari hayvon toʻqimalarining har xil taʼsirotga javobini tekshirishga bagʻishlangan. V. tirik sistema faqat taʼsirotlar taʼsirida oʻzgarib qolmasdan, balki oʻz faoliyati jarayonida ham oʻzgarishi mumkin degan xulosaga kelgan; bu bilan birinchi boʻlib fiziologiyaga "vaqt omili" tushunchasini kiritgan. V. nerv-muskul apparatini nerv tolalari, nerv uchlari va muskullardan tashkil topgan turli qismlari har xil harakatchanlikka ega boʻlgan hosila deb qaragan. Parabioz tugʻrisidagi taʼlimotga asos solgan.

Manbalar