MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Advor

Advor (arab. — aylanalar, turkumlar; birligi — davr) — Oʻrta va Yaqin Sharq musiqa nazariyasida mazmunan universal, shaklan tugal va muntazam takrorlanuvchi jarayonlarni ifodalaydigan badiiy-estetik qonuniyatlar va ilmiy-nazariy qoidalar tizimi. Advor tu-shunchasi Oʻrta Osiyo madaniyatida qadimgi davrlar (taxminan mil.av. 1-ming yillik)da vujudga keladi. Dastlab u umumiy kosmogonik mazmunga ega boʻlib, tabi-at jarayonlaridagi (mas, yil fasllarining almashuvi, muchal-burjlar va osmon jismlarining harakat doiralari va hokazo) muntazam takrorlanuvchi holatlar bilan bogʻliq deb faraz etilmish badiiy-este-tik qonun-qoidalarga tayanadi. Advor ilk bor Kindiy (801-879)ning musiqiy risolalarida maxsus ilmiy-musiqiy atama sifatida „ritmik do-iralar“ maʼnosida, Forobiy asarlarida musiqa asarlarining muvaqqat-fazoviy (ritmik, shakliy) nisbatlarni, „Ixvo-nus-safo“ (10-asr) risolalarida esa universal-estetik tushunchalarni ham ifo-dalovchi atama sifatida qoʻllaniladi. 12-13-asrlarda Advorning maʼno doirasi yanada kengayib, unda turkum (Oʻn ikki maqom, navbat, amal va boshqalar), alohida ijro etiladigan musiqa asarlarining tuzu-klari (parda va tovush-qatorlar tizimi) va ritmik doiralari (usul va zarblar) aks ettirilgan. Ushbu universal musiqiy maʼnolardagi Advor atamasi 13-15-asrlarda, ayniqsa, al-Urmaviyning „Kitobul-advor“ („Aylanalar kitobi“) asaridan keyin musiqa istilohida „maqom“ ata-masiga teng maʼnoda muhim oʻrin egalla-gan. Urmaviyning mazkur asari va undan keyin yozilgan boshqa risolalarida Oʻn ikki maqom kuy tuzuklari va usullari muayyan nisbatlar asosida oʻzaro mutanosib aylanalar shaklida ifoda etilgan. Oʻrta asrlar musulmon Sharqi musiqa ilmida ritmik vaqt birligi hamda ushbu birliklardan tashkil etilgan ritmik tuzilma (usul)lar ham davr yoki Advordeb atalib, risolalarda aylana shaklida ifoda etilgan. Ad.: Rajabov I., Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

Adabiyotlar 
 Nazarov, Abdumannon. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adgeziya

Adgeziya ( — yopishish) — yuzalari bir-biriga tegib turuvchi har xil jinsli qattiq yoki suyuq jismlar (fazalar)ning molekulalararo taʼsirlashuv natijasida oʻzaro yopishib qolishi. Bir xil jinsli jismlar orasidagi adgeziya kogeziya deb ataladi. Adgeziya detallarni yelimlab, payvandlab va kavsharlab biriktirishda, loklash va boʻyoq surkashda keng qoʻllaniladi. Adgeziya tufayli galvanik qoplamalar, oksid pardalar hosil qilish mumkin. Adgeziya sababli odam terisi va silliq shisha orasida katta ishqalanish boʻladi.

Manbalar
Addis-Abeba

Addis-abeba (amhara tilida — yangi gul) — Efiopiya (Habashiston)ning poytaxti va eng yirik shahri. 2007-yilgi aholini ro'yxatga olishda shahar aholisi 2,739,551 kishini tashkil qilgan. Addis-Abeba — Efiopiyaning yuksak darajada rivojlangan va muhim madaniy, sanʼat, moliyaviy va maʼmuriy markazi.

Tarixi 
Addis-Abebaning asos solingan tarixi 19-asrning oxirlarida Shevalik Najoshi Menelik II tomonidan 1886 yilda Entoto togʻini ikki yil avval yoqimsiz deb topganidan keyin boshlanadi. O'sha paytda shahar kurort shaharchasi edi; uning katta mineral buloq ko'pligi imperiya zodagonlarini o'ziga tortdi va ularni doimiy turar-joy qurishga olib keldi. Shuningdek, u ishchilar sinfining ko'plab vakillarini, jumladan hunarmandlar va savdogarlarni va chet ellik mehmonlarni jalb qildi. Keyin Menelik II 1887 yilda imperator saroyini tuzdi. Addis-Abeba 1889-yilda imperiya poytaxtiga aylandi va keyinchalik xalqaro elchixonalar ochildi. Addis-Abeba shaharsozlik rivojlanishi 20-asrning boshlarida va hech qanday oldindan rejalashtirishsiz boshlangan.

Iqtisodiyot 
Addis-Abeba 1926 va 1927 yillarda keng ko'lamli iqtisodiy yuksalishni va o'rta sinfga tegishli binolar sonining ko'payishini, jumladan import qilingan Evropa mebellari bilan to'ldirilgan tosh uylarni ko'rdi. O'rta tabaqa yangi ishlab chiqarilgan avtomobillarni ham import qildi va bank muassasalarini kengaytirdi. Italiya istilosi davrida urbanizatsiya va modernizatsiya bosh reja orqali doimiy ravishda oshib bordi; Addis-Abeba ko'proq "mustamlaka" shahar bo'lishiga umid qilingan va bosib olingandan keyin ham davom etgan. Keyingi bosh rejalar 1940-yillardan boshlab fransuz va ingliz maslahatchilari tomonidan ishlab chiqilgan bo'lib, yodgorliklar, fuqarolik tuzilmalari, yo'ldosh shaharlar va shaharning ichki qismiga e'tibor qaratgan. Xuddi shunday, keyingi Italiya-Efiopiya bosh rejasi (shuningdek, 1986 yilda loyihalashtirilgan) faqat shahar tuzilishi va turar joy xizmatlariga taalluqli edi, ammo keyinchalik 2003-yil bosh rejasiga moslashtirildi.

Addis-Abeba FDRE Konstitutsiyasidagi 87/1997-sonli Addis-Abeba shahar hukumati Nizomi deklaratsiyasiga muvofiq federal nizomga ega shahardir.Qit'a uchun tarixiy, diplomatik va siyosiy ahamiyati tufayli "Afrikaning siyosiy poytaxti" deb atalgan Addis-Abeba Afrika Ittifoqi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining Afrika iqtisodiy komissiyasi kabi yirik xalqaro tashkilotlarning bosh qarorgohi bo'lib xizmat qiladi.

Joylashuvi 
Shahar Efiopiyani ikkiga boʻluvchi Sharqiy Afrika yorigʻidan bir necha kilometr gʻarbda, Nubiya plitasi va Somali plitasi oʻrtasida joylashgan. Shahar Oromiya maxsus zonasi bilan o'ralgan va Efiopiyaning turli mintaqalaridan kelgan odamlar yashaydi. Bu yerda Addis-Abeba universiteti joylashgan. Shahar yuqori inson taraqqiyoti indeksiga ega va o'zining jonli madaniyati, kuchli moda sahnasi, yoshlarning yuqori fuqarolik va siyosiy faolligi, gullab-yashnayotgan san'at sahnasi va eng tez iqtisodiy o'sayotgan mamlakatning yuragi ekanligi bilan mashhur dunyodagi stavkalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Efiopiya
Adekvat

Adekvat (lot. adaeguatus — tenglashgan, mos, aynan bir, oʻxshash) — bilish nazariyasida narsa va hodisalarning xossalari va aloqalarini ularning ob’yektiv mazmuniga toʻgʻri keladigan, aniq va mos qilib olish. Inson ongi ob’ektiv borliqni ijtimoiy amaliyot asosida Adekvat aks ettira boradi (qarang Haqiqat).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adekvat taʼsirlovchi

Adekvat taʼsirlovchi, adek-vat taʼsirot — reseptorlarni tanlab qoʻzgʻatadigan oddiy fiziologik taʼsi-rot. Reseptorlar shu taʼsirotni sezishga moslashgan boʻladi. Masalan, koʻzga yorugʻlik; quloqqa tovush; teriga issiq, sovuq, bosim, tegish-taqalish; tomirga qon kimyoviy tarkibi va bosimining oʻzgarishi Adekvat taʼsirlovchi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adelaida

Adelaida — Avstraliya Ittifoqining janubidagi shahar. Janubiy Avstraliya shtatining maʼmuriy mar-kazi. Aholisi shahar atrofi bilan 1,1 mln. kishi (1991). Torrens daryosi kesib oʻtadigan qurgʻoqchil sertepa joyda. 1836-yilda bunyod etilgan. A.- mamlakatning eng yirik sanoat markazi va portlaridan biri. Ikkinchi jahon urushigacha A. da asosan oziq-ovqat sanoati (un tortish, meva kon-servalash, vino sanoati), toʻqimachilik, tikuvchilik va poyabzal sanoati rivoj-langan edi. Mashinasozlik, elektroni-ka, elektrotexnika sanoatining yirik markazi. Kime, neftni qayta ishlash va kemasozlik, quvur-prokati korxonalari, universitet, rasadxona (1874), agrar institut (1924), konservatoriya, badiiy va tabiat tarixi muzeylari, suratlar galereyasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Avstraliya
Adeli yeri

Adeli yeri — Sharqiy Antarkti-daning chekka qismi, 136° va 142° shq. u.lar orasida joylashgan. Qirgʻoqlari Hind okeaniga tutashgan. Iqlimi gʻoyatda sovuq, tez-tez dovullar boʻlib turadi. Yer yuzasi qalin muzlar bilan qoplangan. Dengiz sathidan bal. 2500 m gacha. A.Ye. fransuz dengizchisi J. Dyumon-Dyur-vil tomonidan 1840-yilda kashf etilgan va uning xotini nomiga qoʻyilgan. 1956-yildan A.Ye. qirgʻogʻi yonidagi Petrel orolda Fransiyaning Dyumon-Dyurvil ilmiy stansiyasi ishlab turipti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenoviruslar

Adenoviruslar (yun. aden — bez va viruspar) — tarkibida DNK gruppasi 191boʻlgan, odam va hayvonlarda adenovirus kasalliklarini qoʻzgʻatuvchi viruslar. Ular nafas yoʻllaridagi bez (adenoid) toʻqimalarida yashab, oʻtkir katar, konʼ-yunktivit, enterokolit, atipik pnev-moniya va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi. A.odamning adenoidlaridan va mur-tak bezlaridan, shuningdek meʼda-icha-klaridan ajratib olingan. Kattaligi 70-90 mmk. Ularning odamda kasallik qoʻzgʻatuvchi 30 dan ortiq turi maʼlum.

Manbalar
Adenozin

Adenozin (Adenosinum), Cl0H35N5O4 — adenin va riboza ugle-vodidan tashkil topgan nukleozid. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 267,1. Suyuqlanish temperaturasi 229°. Suvda yaxshi eriydi, organik erituvchilarda erimaydi. A. kuchsiz ishqoriy xossaga ega. A. nuklein kislotalarni ishqor bilan gidro-lizlab yoki adenozintrifosfat kislo-talan bitta fosfat kislota qoldigʻini ferment taʼsirida parchalab chiqarish nuli bilan olinadi. A.ni sintez qilib ham olish mumkin. A. odatda nuklein kislo-talar va adenin nukleozidlari tarkibi-da uchraydi. Yurak faoliyatini kuchaytiradi.

Manbalar
Adenozintrifosfat kislota

Adenozintrifosfat kislota, ATF — adenin, riboza va uch molekula fosfat kislotadan tarkib topgan organik modda. Organizmda katta ahamiyatga ega boʻlgan energiya va moddalar almashinuvida ishtirok etadi. Adenozintrifosfat kislota barcha biokimyoviy jarayonlarda va tirik organizmlarda fermentlarni hosil qilish uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi. Adenozintrifosfat kislota organizm xujayralarida doimo sintezlanib va isteʼmol qilinib turadi. Adenozintrifosfat kislota oʻzining pirofosfat bogʻlarida koʻp energiya saqlaydi (ma-kroergik bogʻlar). U xujayra mitoxondriya moddalarning aerob va anaerob oksidlanishi natijasida ajralib chiqqan energiyani fosforlash yoʻli bilan makroergik fosfat bogʻlari shaklida toʻplaydi va organizmning energiyaga ehtiyoji boʻlgan hamma jarayonlarini energiya bilan taʼminlaydi. ATF organizmda murakkab moddalar sintez reaksiyalarida qatnashadi:biologik membranalar orqali molekulalarda moddalarning faol oʻtkazilishini amalga oshirish, shu jumladan transmembranalarda elektr potensialini yaratish va mushaklarning qisqarilishini amalga oshirish. Energiya bilan bir qatorda ATF inson tanasidagi boshqa bir qator muhim vazifalarni bajaradi:boshqa nukleosid trifosfatlar bilan birgalikda ATF nuklein kislotalarni sintez qilishda asosiy boshlangʻich mahsulotdir. ATF juda koʻp biokimyoviy jarayonlarni tartibga solishda muhim oʻrin tutadi. Bir qator fermentlarning allosterik effektori sifatida ATF ularning tartibga solish markazlariga qoʻshilib, ularning faolligini oshiradi yoki butunlay toʻsqinlik qiladi. Adenozintrifosfat kislota parchalanishi natijasida 8- 11 kkal/mol energiya ajralib chiqadi. U muskullardan, achitqidan olinadi, sintetik usulda ham tayyorlanadi.

ATF — 1929-yilda bir guruh olimlar: Karl Loman, Sayrus Fiski va Yelloprogado Subbarao tomonidan kashf qilingan va 1941-yilda Fritz Lipman ATF hujayralardagi asosiy energiya tashovchisi ekanligini aniqlagan.

Formulasi:C10H16N5O13P3

Molyar massasi:507,18g/mol

Zichligi:1,04g/sm3

Erish temperaturasi:187C

Manbalar 
Voet D, Voet JG. Biochemistry Vol 1 3rd ed (eng.). — Wiley: Hoboken, NJ., 2004

Lodish, H, Berk A, Matsudaira P, Kaiser CA, Krieger M, Scott MP, Zipursky SL, Darnell J. Molecular Cell Biology, 5th ed (eng.). — New York: WH Freeman, 2004.

Kislotalar
Adenoidlar

Adenoidlar (yun. aden — bez va eidos — oʻxshash) — burun-halqum, aso-san, murtak limfa tugunlarining oʻsib qalinlashishi. Koʻpincha bolalarda uch-raydi. A. oqibatida surunkali tumov, dimogʻ bilan gapirish, tinch uxlay olmaslik, tishlarning notoʻgʻri oʻsishi, Yevsta-xiy nayining bekilib qolishi natijasida baʼzan karlik, zehn va xotiraning susayishi roʻy beradi. A.ga koʻpincha in-feksiya qoʻshiladi, unda bronxit, pnevmoniya va boshqa paydo boʻladi. A. jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenokarsinoma

Adenokarsinoma — bezli aʼzolar (koʻkrak bezi, meʼda shilliq pardasi va boshqalar) epiteliysidan oʻsadigan xavfli oʻsma (qarang Rak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenoma

Adenoma (yun. aden — bez va ota — oʻsma) — bezlarning xavfsiz oʻsma ka-salligi. A. koʻpincha sut bezi, qalqons-mon bezlar, tuxumdon, meʼda-ichak yoʻllarining shilliq pardasi, jigar, buyrak va buyrak usti bezlari, bacha-don, prostata bezida uchraydi. A. odatda yumaloq, qobiqqa oʻralgan boʻladi. Baʼzi A.lar (bachadon, meʼda-ichak yoʻlida uch-raydiganlari) xavfli oʻsmalarga aylani-shi mumkin. Davosi: jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adenomioma

Adenomioma — epiteliy va muskul toʻqimalaridan iborat xavfsiz oʻsma. Koʻpincha ayollarning jinsiy aʼzolarida uchraydi.

Manbalar
Adentiya

Adentiya (yun. a- inkor qoʻshimchasi va lot. dens — tish) — embrionlik davrida tish oʻrni shakllanishining buzilishi natijasida ogʻizda tishlarning boʻlmasligi. Tugʻma, orttirilgan (shikastlanish yoki kasallik tufayli) va irsiy A. farq qilinadi. Koʻpincha teri va hosilalari (soch, ter bezlari)ning notoʻgʻri rivojlanishi bilan birga kechadi.

Manbalar
Adiabatik jarayon

Adiabatik jarayon

Adiabatik jarayon (yun. Adia-batos — oʻtib boʻlmas) — tashqi muhit bilan issiqlik almashinuvisiz oʻtadigan termodinamik jarayon. Adiabatik jarayon oʻtishi uchun jism butunlay issiqlik oʻtkazmaydigan qatlam (chegara) bilan ajratilgan boʻlishi kerak. Tashqi muhit bilan sezilarli 192miqdorda issiqlik almashinib ulgura olmaydigan darajada tez oʻtadigan ja-rayonlar ham Adiabatik jarayonga juda yaqin boʻladi. Tovushning gazlar va boshqa jismlarda tarqalishi bunga misol boʻla oladi. Jism Adiabatik jarayon davomida ish bajarganda uning ichki energiyasi kamayadi. Ideal gaz Adiabatik jarayon davomida ish bajarganda (ken-gayganda) uning temperaturasi pasayadi. Aynan shu hodisadan gazlarni suyultirishda foydalaniladi. Toʻyingan bugʻ adiabatik kengayganida hoʻllanadi. Atmosferada sodir boʻladigan koʻpgina jarayonlarni Adiabatik jarayon deb qarash mumkin.

Adiabatik jarayonda gaz atrofidagi jismlarga issiqlik bermaydi ham, olmaydi ham. Demak,   .

U holda termodinamikaning I - qonuni   ,   ko'rinishga keladi.

  tenglamani diferensiallab, undan   ifodani qo'ysak   yoki

  ekanligidan  bo'ladi.

          va              ekanligini hisobga olsak,  

 

Tenglamani integrali   yoki   

  ko'rinishga keladi va bu tenglama Puasson tenglamasi deyiladi.   adiabata ko'rsatkichi deb ataladi.

    va      tenglamadagi (–) minus ishora gaz hajmini ortishi bilan uning temperaturasini kamayishini, gaz hajmini kamayishi bilan uning temperaturasini ko'tarilishini bildiradi, ya'ni 

V     va  

1-holda ish gazning xususiy ichki energiyasi hisobiga bajariladi, shuning uchun gaz temperaturasi kamayadi; 

2-holda esa tashqi kuch hisobiga ish bajariladi, ana shu ish hisobiga gazning ichki energiyasi ortadi.

Temperaturani bunday o'zgarishini “kinetik” manzarasini tasavvur qilish oson. 

Porshen u tezlik bilan gazni siqayotgan bo'lsa, unga nisbatan to'qnashayotgan gaz massasining tezligi   bo'ladi. Agar bosimni tashkil qiluvchi molekulalar to'qnashishi elastik bo'lmay, devordan olgan impulsni    o'rniga    bo'ladi. 

Bu esa molekulalarning o'rtacha tezligi ham ortadi, temperaturasi ham ortadi. Xuddi shuni aksincha, porshen yuqoriga harakat qilib, gaz kengayganda, temperaturaning kamayishi ro'y beradi.

Demak,   bog'lanish giperbola bo'lmasligi mumkin.    esa birdan katta. γ>1 bo'lgani uchun adaabatik jarayonda    egri chiziq adiabata egri chizig'i deb ataladi va u izotermadan tikroq bo'ladi. Bunga sabab, adiabatik kengayganda bosim faqat V ning o'zgarishi bilan emas, balki temperaturaning kamayishi hisobiga ham o'zgaradi. 

Adiabatik jarayonni boshqa gaz parametrlari bilan ham xarakterlash mumkin.

Masalan:   PV=RT dan     ni  (4) ga qo'ysak   

 .    (5)

Xuddi shuningdek V ning o'rniga    ni qo'ysak,   

va bundan      (6)

Ikkala tomondan    ildiz olsak,  (        7).

Shuni ta'kidlash lozimki, Puasson formulasidan cheklangan intervallardagi P, V, T ning qiymatlar uchun o'rinlidir.

Bajardi: Yulduz  Nazarova

Foydalanilgan adabiyot:  Tursunmetov.K.A.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adib

Adib — 1) odob beruvchi muallim; 2) adabiyotchi, yozuvchi. A. umuman soʻz sanʼatkoriga nisbatan ishlatiladi; yozuvchi, shoir soʻzlariga qaraganda keng maʼnoli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adigey tili

Adigey tili — Rossiya Federatsiyasidagi Adigeya va Qorachoy-Cherkasiya Respublikalarida yashovchi adigey xalqining tili. Kav-kaz (iberiy-kavkaz) tillarining abxaz-adigey guruhiga kiradi. Adigey tili 4 shevaga boʻlinadi: abadzex, bjedux, temirchoy, shapsuch. Undoshlarning koʻpligi bilan aj-ralib turadi. Lugʻat tarkibi asosan bir boʻgʻinli soʻzlardan tashkil topgan. Yozuvi Kirill grafikasi asosida.

Manbalar
Adigeylar

Adigeylar (adige) — xalq, Rossiya Federatsiyasining Adigeya Respublikasida yashovchi tub aholi (95 ming kishi). A. Krasnodar oʻlkasining Lazareve va Tuapse tumanlarida yashaydi. Umumiy soni Rossiya Federatsiyasida 123 ming kishi (1992). Turkiyada ham yashaydi (5 ming kishi). A. yevropeoidlar irqiga mansub. Adigey tiyaiaya soʻzlashadi. Diniy eʼtiqodiga koʻra musulmon-sunniylar. A. ilgari novdalardan chetansimon toʻqilib loy bilan suvalgan uy (saklya)larda yashaganlar. Kiyimlari kabardin kiyimlariga oʻxshash. A. oʻz adabiyotiga ega. A. dehqonchilik, chorvachilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullanadi, sanoat korxonalarida ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Adilak

Adilak (arab, adl — tekis, toʻgʻri, ak — kichraytish qoʻshimchasi) — yuzaning tekis-notekisligini aniqlaydigan asbob. Qalamdon shaklidagi taxtacha-ga oʻrnatilgan, ichiga spirt yoki efir toʻldirilib, havo pufakchasi yuradigan shisha naycha. Agar yuza tep-tekis boʻlsa, A.dagi havo pufakchasi naycha oʻrtasida toʻxtaydi. A.ni duradgor ustalar, toshta-roshlar ishlatadilar. Bu asbob „shayton“ deb ham yuritiladi. Taxtachadan uchburchak shaklida yasalgan A. vaterpas deb ataladi. Vaterpas tik ustunchali chizgʻich; unga shoqul osilgan. Tekshirilayotgan sirt go-rizontal boʻlsa, shoqul chizgʻichdagi oʻyiq oʻrtasida toʻxtaydi. A. astronomiya, geo-deziya va fizika asboblarining muhim qismi hisoblanadi. Astronomiya A.i bilan burchaklarni ham oʻlchash mumkin. Mashi-nasozlikda chilangarlik va ramali A.lar ishlatiladi. Chilangarlik A.i korpus va unga mahkamlangan shkalali shisha nay-chadan iborat. U tekshiriladigan sir-tning korpus asosiga nisbatan qancha ogʻganligini koʻrsatadi. Ramali A. bur-chaklari aniq yasalgan toʻrt burchakli ra-madir. Uni gorizontal (yotiq) va vertikal (tik) sirtlarga urnatib ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adinamiya

Adinamiya (yun. a — inkor qoʻshimchasi va dinamia — quvvatsizlik) — holsizlik, tinka-mador qurishi. A. asosan, ochlik, ogʻir yuqumli yoki uzoq davom etgan holdan toydiruvchi kasalliklar, tanada oziq moddalar va buyrak usti bezi poʻst kavati gormonlari yetish-masligi, oʻpka, yurak, shuningdek qon yara-tuvchi aʼzolar ishining buzilishi va boshqa kasalliklar natijasida sodir boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adinol

Adinol (yun. adinos — zich) — al-bit va kvarsit iborat turli zichlikdagi metasomatik togʻ jinsi. Qoramtir mayda donali. Tarkibida bir oz seritsit, xlo-rit va kalsit boʻladi. A natriy elemen-ti ishtirokida yoki bu element ishtiro-kisiz gilli slanes yoki fillitlarning metasomatik oʻzgarishi, oʻz tarkibidagi ma-terialning qaytadan taqsimlanishi natijasida turli otqindi (asosli) jinslar kontaktida yoki regional me-tamorfizm oqibatida paydo boʻladi. A. Oʻzbekiston gʻarbidagi metamorfik jin-slar orasida keng tarkalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adip

Adip — toʻn, paranji, mursak, chopon va boshqalarning oldi va etagiga ich to-monidan (astarning ustidan) qoʻyib tiqilgan 5-6 sm enlikdagi gazlama. A. qora satin yoki qargʻa shoyining chetidan koʻndalangiga yoki uzunasiga qiyib olinib, bir-biriga ulab tayyorlanadi (A.li chopon — yon va etaklariga A. qilingan chopon).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adipin kislota

Adipin kislota, ikki asosli organik kislota [NOOS (SN2)4 SOON] — rangsiz kristall. Mol. m. 146,15. Suyuqlanish temperaturasi 149- 150°, qaynash temperaturasi 265°. Suvda, etil spirtda koʻproq, efirda kamroq eriydi, Siklogeksanonni nitrat kislota yoki havo kislorodi bilan marganes tuzlari (katalizator) ish-tirokida oksidlab olinadi. U sunʼ-iy tola — neylon ishlab chiqarishda qoʻllanadigan asosiy xom ashyodir. Efirlari plastifikatorlar va surkov moylari sifatida ishlatiladi. Etiladipinat — etillangan benzinning oktan sonini oshiruvchi modda, dialliladipinat esa smolalarga qotiruvchi qoʻshimcha sifati-da qullaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Adirlar

Adirlar — Oʻrta Osiyo togʻlarining past-baland etaklari. A. uchlamchi va toʻrtlamchi davrlarning togʻ jinslari-dan tashkil topgan. A. Fargʻona, Hisor, Surxondaryo vodiylarida koʻproq konglo-merat va chaqir toshlardan iborat boʻlib, baʼzi joylarida lyoss (soz tuproq) bilan qoplangan. A.ni koʻp joylarda soy hamda jarlar kesib oʻtib, ayrim-ayrim qismlarga boʻlib yuborgan. A.ning den-giz sathidan bal. 400-500 m dan 1000-1500 m gacha. A. mintaqasi balandroq togʻ etaklaridan koʻpincha kambar tektonik botiqlar orqali ajralgan boʻladi. A. Fargʻona vodiysi atrofidagi togʻ eta-klarida juda aniq namoyon boʻlgan (mas, Avval adirlari). Qashqadaryo, Zarafshon vodiylari atrofida ham bor. Landshaf-ta chala choʻl va choʻllardan iborat. Bahor 195paytida A. da oʻtlar, lolalar oʻsib yotadi. Xoʻjalikda A.dan erta bahorda yaylov sifatida foydalaniladi, yogʻin koʻproq tushadigan A.da (Hisor, Zarafshon vodiylarida) gʻalla yetishtiriladi. Ay-rim joylarda suv chiqarib bogʻlar bunyod etil-gan. Kopetdogʻ va Qrim togʻlari etaklari-dagi shunday balandliklar bayirlar deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Emmanuil Adirovich

Emmanuil Ilich Adirovich (1915, Melitopol, Ukraina — 1973.10.09, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1962). Moskva davlat universitetini tugatgan (1940). Moskva neft institutida (1944-49), P. N. Lebedev nomidagi Fizika instituti (Moskva)da (1949-1962) ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Fizika-texnika institutida boʻlim mudiri (1962-1973). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasiga oid. Adirovich kristallar lyuminessensiyasining zonaviy nazariyasi asoschilaridan biri, qattiq jismlarda elektr jarayonlari kinetikasiga doir masalalarni hal qilishning kvazistatsionar usuli tashabbuskori, fotoelektretlarda elektron qutblanish va kutbeizlanish qonunini kashf etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Nekrolog

1915-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Adl

Adl (arab. — odillik, toʻgʻrilik) — islom dinida Alloh sifatlaridan, „ilohiy adolat“ga eʼtiqod qilish — islom aqidaviy talablaridan biri. Moʻtaziliylar Allohning insonlarga odilligi haqidagi tasavvurdan kelib chiqib, inson irodasining erkinligi haqidagi fikrni ilgari surgan. Shialikda — Adl soʻzi rasman qabul qilingan beshta aqidadan biri, inson taqdirini belgilashdagi Allohning adolatli hukmi mazmunida qoʻllaniladi. Hozirgi za-mon islom ilohiyotida Adl — jamiyatning barcha aʼzolariga nisbatan „ilohiy ado-lat“, ularning „Alloh oldida tengligi“ deb talqin etiladi. Shariatda Adl islom diniy qonunlarining „ilohiy adolat“ga asoslanganligini ifodalaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfred Adler

Alfred Adler (7-fevral 1870 — 28-may 1937) — Avstriyalik psixiatr va psixolog. Zigmund Freydning shogirdi. Psixoanalizning individual psixologiya yoʻnalishiga asos solgan. Alfred Adler psixologiyasi Fridrix Nitsshening „hukmronlikka intilish erkinligi“ haqidagi taʼlimoti bilan hamohangdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adler

Adler — Sochi tumanlaridan biri, dengiz boʻyidagi iqlimiy kurort. Aero-port bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil