MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bosmillar

Bosmillar, basmillar (xitoy manbalarida boʻma, bila, xe la — ola, chavkar ot degani) — toʻqqiz oʻgʻuz qabilalaridan biri. Xitoy manbalarida dastlab Suy xoqonligi (581—618) davrida tilga olinadi. B. Beshbaaiq shahrining jan.dan to Baykalgacha boʻlgan hududda yashashgan. Xitoy manbalarida B. atamasi ularning otlari chavkar boʻlganligidan olingan deyiladi. B. asosan chorvachilik, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullangan. 7-asrda B.ning 5 ta katta urugʻdan iborat kabila ittifoqi tashkil topib, uning 30 ming saralangan qoʻshini, 300 ming oti boʻlgan. 8-asrdan uygʻur va B. boshchiligidagi toʻqqiz oʻgʻuzlar Koʻk turk xoqonligiga qarshi qudratli kuchga aylangan. B. yetakchi boʻlgan uygʻur va qarluq qabilalari birlashmasi Koʻk turk xoqoni Oʻzmish (740—742) ni oʻldirib Bosmil xoqonligi (742—744) ni tuzishgan. B. boshligʻi Elteris qogʻon unvoni bilan taxtga oʻtiradi. Xoqonlikning sharqiy qismini uygʻurlar egallab, ular soʻl yobgʻu, gʻarbiy qismiga qarluqlar joylashib ular oʻng yobgʻu deb nomlangan. Xitoy B. xoqonligi bilan yaxshi qoʻshnichilik munosabatlari oʻrnatishga intilgan. Uygʻurlar soʻnggi turk xoqoni Boʻlmish (Baymi, 742—745)ni oʻldirib, soʻngra qarluklar bilan birga sobiq ittifoqchilari B.ga hujum qilishgan, Elteris xoqon oʻldirilgan. Natijada B. xoqonligi tugatilib, B. tarqab ketganlar. Oltoy bilan Tangritogʻ (Tyanshan) oraligʻida yashaydigan B. keyinchalik Uygur xoqonligi tugatilgach, Idiqut xonligini tashkil topishida ishtirok etgan. 11—12-asrlarda B. Qoraxoniylar davlati hududidagi boshqa turkiy qabilalar bilan aralashib== Adabiyotlar ==
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1j., T., 1960; Malyavkin A. G., Tanskiye xroniki o gosudarstvax Sentralnoy Azii, Novosibirsk, 1989.
Bosniyaliklar

Bosniyaliklar (oʻzlarini "musulmonlar", bosanlar deb ataydilar) — xalq. Bosniya va Gersegovinaning asosiy aholisi. 1,8 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). Umumiy soni 2100 ming kishi (1992). Shu jumladan: Yugoslaviyada 220 ming kishi, Xorvatiyada 14 ming, Turkiyada 30 ming, AQShda 30 ming kishi. Kad. yozma manbalarga Karaganda Bosniya va Gersegovinada illiriy qabilalari yashagan. Bosniya va Gersegovina Turkiya tarkibiga kirgandan keyin aholisi (asosan serb va xorvatlar) islom dinini qabul qilgan. Serbxorvat tilida gaplashadilar. Dindorlari — musulmon-sunniylar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bospor devorlari

Bospor devorlari — miloddan avvalgi 51-asrlarda Qora dengizning shim. boʻylarida qurilgan Tiritaka, Akkos (Uzunlar) va Asandra nomli mudofaa devorlari.

Tiritaka devori — Kerchga eng yaqin devor boʻlib, Azov dengizi jan. dagi Oltin Qoʻrgʻon (Zolotoy Kurgan) va undan Tiritakagacha borgan. Devorning gʻarb tomoni boʻylab xandaq qazilgan. Balandligi 3,5 m gacha boʻlgan harobasi saqlangan. Xandaqning chuq. 3,5 m. Devor eni va xandaqning kengligi 34 m. Devor ostiga tosh terib ishlangan, devor boʻylab koʻp sonli burjlar qurilgan.

Akkos (Uzunlar) devori jan.dan shim.ga tomon yoʻnalishda Uzunlar koʻlidan Azov dengiziga qadar davom etgan. Bu devorning uz. 35–36 km, kengligi 28 m. Qoldigʻining balandligi 6 m. Poydevori tosh terib ishlangan. Harobasi boʻylab yarim doyra shaklidagi burjlar qoldigʻi saqlangan. Tiritaka devori va Akkos devori Bosporga yunonlar kelmasdan oldin kimmeriylar tomonidan bino qilingan. Bospor podsholigi oʻz hududini mudofaa qilish uchun ulardan foydalangan. Bospor podsholigi tashkil topgach (miloddan avvalgi 480 yil), Tiritaka devori yangidan tiklangan. Feodosiya bilan urush boshlanmasdan oldin birinchi spartokidlar davrida bosporliklar Akkos devorini mustahkamlab undan foydalangan.

Asandra devori Bospor hokimi Asandra hukmronligi davri (miloddan avvalgi 47—17 yillar)da bino etilgan. Devor boʻylab dumaloq burjlar qurilgan va xandaq qazilgan. Asandra devori Feodosiya — Arabat chizigʻida qurilgan va Perekop boʻyida bunyodga keltirilgan, degan fiqolar bor. Yunon tarixchisi Strabon keltirgan maʼlumotga koʻra, Asandra Meotidada Xersones boʻyini 360 stadiy uzunlikdagi devor bilan toʻsib olgan va har stadiy (1 stadiy — 185–192 m ga teng) masofada oʻntadan burj bino qildirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Qrim
Bospor podsholigi

Bospor podsholigi — Qora dengizning shimoliy sohilidagi quldorlik davlati (miloddan avvalgi 5-asr — milodiy 4-asr). Miloddan avvalgi 480 yillarda Kerch, Taman yarim orollaridagi yunon shaharlarining birlashuvi natijasida vujudga kelgan. Poytaxti — Pantikapey (hozirgi Kerch), bundan tashqari Fanagoriya, Germonassa (hozirgi Taman), Feodosiya, Nimfey kabi yirik shaharlari boʻlgan.

Bospor podsholigi ni dastlab yunon sulolalaridan boʻlgan arxeanaktidlar (miloddan avvalgi 480— 438), keyin — yunonmahalliy spartokiylar (miloddan avvalgi 438—109) sulolasi boshqargan. Bu davlatning iktisodiy va madaniy jihatdan eng yuksalgan davri miloddan avvalgi 4—3-asrlarga toʻgʻri keladi. Yunoniston va Kichik Osiyoga galla, koramol, baliq, teri, qullar savdoga chiqarilgan, bu mamlakatlardan esa vino, zaytun moyi, sopol va metall buyumlar, gazmol olingan. Bospor podsholigi xoʻjaligida dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik va hunarmandchilik taraqqiy etgan. Milodiy 4-asr oxirida Bospor podsholigi gunnlar tomonidan tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tarix
Mariyash Bostanova

Mariyash Bostanova (3-yanvar 1945, Chimboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967—76 yillarda Chimboy, Taxtakoʻpir tumanidagi maktablarda tarbiyachi, qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. 1976-yildan Qoraoʻzak tumanidagi 5maktabda qoraqalpoq tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Bostanova darslarni koʻrgazmali qurollar, texnika vositalari asosida tashkil etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1945-yilda tugʻilganlar
3-yanvarda tugʻilganlar
Bostirib sugʻorish

Bostirib sugʻorish, yoppasiga sugʻorish — sugʻorish usullaridan biri. Tuproq sharoiti va yerning nishabiga qarab, sugʻoriladigan yer 0,1—0,25 ga kattalikdagi maydonilarga boʻlinadi, atrofiga 0,2—0,4 m balandlikda marza olinadi. Bostirib sugʻorish usuli faqattuproqshoʻrini yuvish, yaxob berish, sholi va bedani sugʻorishda qoʻllaniladi. Bostirib sugʻorish suvning ortiqcha sarflanishiga, tuproq tarkibining buzilishiga, yerning shoʻrlanishi va botqoklanishiga sabab boʻlgani uchun bu usuldan kam foydalaniladi.

Manbalar
Bostiriq

Bostiriq 1) toʻquvchilikda kudung (toʻqmoqsimon yogʻoch asbob) urilgan atlasga tak berish (buklash) uchun uni taxtakach orasiga olib, ustidan tosh bostirib qoʻyish. Ilgari atlas qoʻlda kudunglanar edi. Atlasni mashina (kalandr)da silliqlashga koʻchilgach, B. usuli qolib ketdi; 2) tikuvchilikda kiyim chokini bostirib tikish. Bostirma chok—kiyim choklari ustidan yana bir bostirib tikilgan chok. Maye, burma koʻylakning koʻkrak yoki paltoning yeng va yoqa choklari ustidan yana bir bor yurgizilgan chok bostirma chok hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bostirma

Bostirma — toʻrt tomoni yoki ikki yoni va oldi ochiq usti yopiq bino; ayvonning bir xili; usti yengilgina yopiladi. Sharq, shu jumladan Oʻrta Osiyo xalq binokorligida qadimdan keng tarqalgan. Asosan, xoʻjalik maqsadlarida (roʻzgʻor buyumlarini saqlash, pichan, gʻoʻzapoyalarni bosib qoʻyish uchun, yozgi oshxona, oʻtinxona yoki molxona sifatida) foydalanilgan. Hozir B.dan dala shiyponlari, shuningdek yakka tartibdagi qishloq turar joy meʼmorligida yengil inshoot sifatida foydalaniladi. Usti yopiq uzun yoʻlak ham B. deb nomlanadi.ue ham qilib foedalansa buladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxitektura
Turk oshxonasi
Boston (maʼnolari)

Boston:

 Boston — AQSH ning Massachusets shtatining maʼmuriy markazi
 Boston (jun gazlama) (frans.
Aholi punktlar:
Boston (Novken tumani) (qirgʻ. ) — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyati Novken tumaniga qarasli qishloq
Boston (Qizil-Tuu) (qirgʻ. ) — Qirgʻizistonning Jalolobod viloyati Suzoq tumani qarasli qishloq
Boston (Georgia) — AQSHning Georgia shtatida joylashgan shahar
Boston (Indiana) — AQSHning Indiana shtatida joylashgan shahar

Yana q.
Boʻston (maʼnolari)
Bosfor

Bosfor (turkcha İstanbul Boğazı, yun. Βόσπορος, Bosporos) — Qora dengiz bilan Marmar dengizini tutashtirgan boʻgʻoz; Yevropa bilan Kichik Osiyo ya. o. oʻrtasida; uz. 30 km ga yaqin, eni oʻrtacha 2 km. Qad. dare vodiysi boʻlib, antropogen davrida dengiz suvi bosgan. Bosfor kirgoklari baland, tik va manzarali. Chuq. 33 m dan 80 m gacha. Qulay tabiiy gavanlari koʻp, eng yaxshisi Yevropa sohilidagi Xalich (Oltin Muguz) gavani; Osiyo sohilida Istanbul shahri joylashgan, uning portidan Bosforni kesib oʻtuvchi avtomobil koʻprigi (uz. 2,8 km) qurilgan. Bosforda 2 oqim bor: ustki oqim nisbatan chuchuk (shoʻrligi 18‰) boʻlib, Qora dengizdan Marmar dengiziga oqadi; ostki oqim ancha shoʻr (38‰), Marmar dengizidan Qora dengizga tomon oqadi.

Yana q. 

 Istanbul kanali

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Bosqinchilik

Bosqinchilik 1) ijtimoiy xavfli, oʻta ogʻir jinoyat, oʻzganing molmulkini talash maqsadida oshkora hujum qilish. Oʻzbekistonda Bosqinchilik jinoyati jabrlanuvchiga zoʻrlik ishlatib yoxud unga zoʻrlik qilish bilan qoʻrqitib sodir etilgan boʻlsa, jinoyatchi molmulki musodara etilib, 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (OʻzR JK 164modda). Boqinchoning xavflilik darajasiga qarab, jazoning yana ham ogʻir turlari belgilangan. Masalan, Bosqinchilik juda koʻp miqdordagi mulk talontaroji bilan bogliq holda oʻta xavfli residivist yoki uyushgan guruh tomonidan sodir etilsa, jinoyatchilar molmulki musodara qilinadi va ularga 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish haqida jazo belgilanadi; 2) hozirgi xalqaro huquqdagi tushuncha (qarang Agressiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqichli narxlar

Bosqichli narxlar — ishlab chiqarish maqsadlaridagi turkumlab ishlab chikariladigan aniq bir mahsulotlarga belgilanadigan va harajatlarning qisqarib borishi yoki tovarning maʼnaviy eskirishi darajasiga qarab bosqichmabosqich pasaytyrib boriladigan ulgurji narxlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqon

Bosqon yoki bozgʻon — 1) katta zalvar bolgʻa. Qadimgi ishlab chiqarish qurollaridan biri. Poʻlatdan yasaladi, ogʻirligi 4—6 kg, yogʻoch dastasining uzunligi 1 m gacha boʻladi. Qizigan poʻlat yoki temirni sandonda bosqon bilan urib yalpoqlanadi. Ayrim joylarda, chunonchi Samarqandda temirchilarning dami ham bosqon deyiladi; 2) yuqoridan tushadigan zarb kuchi hisobiga metall xom ashyoga bosim bilan ishlov beradigan mashina. Qoʻl kuchi bilan ishlatiladigan dastlabki bosqon — richagli bosqon 13—14-asrlarda maʼlum boʻlgan. 16-asr boshlarida charxpalakdan harakatlanadigan bosqon paydo boʻldi, 18-asrda charxpalaklar oʻrnini bugʻ kuchidan, keyinchalik havo kuchidan foydalanib ishlaydigan bosqon egalladi. 20-asr boshlaridan elektr yuritmali bosqonlar, 1940-yillarda portlama bosqonlar, 1950-yillarda gaz bosqonlari yaratildi. Vazifasiga koʻra, bolgʻalash va shtamplash bosqonlariga; harakatlantirish vositasiga koʻra, bugʻhavo, pnevmatik (havo), mexanik, gidravlik (suyuqlik), portlama, gaz elektrmagnitli bosqonlarga boʻlinadi. Ishlash usuliga koʻra, oddiy (tushuvchi) va qoʻsh harakatli (tushuvchi qismlari qoʻshimcha tezlashtirilgan) bosqonlar buladi.

Bosqonning asosiy qismlari: porshen, shtok va baba (muxra); shabot (zalvor asos), stanina, yuritma va boshqarish mexanizmlari. Bosqon temirchilik shtamplash ishlab chiqarishining asosiy mashinalaridan biri hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqoq

Bosqoq (turkiycha — bosuvchi, ezuvchi) — moʻgʻul xoni tomonidan qaram mamlakatlarga maxsus yorliq bilan yuborilgan amaldor, noyib.

Moʻgʻul tilidagi darugʻachi (dorugʻa) va forscha shihna turkiylarning “bosqoq” atamasi bilan bogʻliq boʻlib, u bilan bir xil maʼnoda qoʻllanilgan.

Bosqoq oʻz maʼmuriy mavqeiga koʻra bek va lashkarboshilardan yuqori turgan. Plano Karpinining aytishicha, bosib olingan yerlardagi moʻgʻul boshliqlari bosqoqlar deb atalgan. Bosqoqqa maxsus harbiy otryad va turli mayda amaldorlar biriktirilgan boʻlib, uning vazifasi mahalliy hokimiyat faoliyatini nazorat qilish, soliq va oʻlpon yigʻish, tub aholini roʻyxatga olishdan iborat boʻlgan. Bosqoqlar soliq va oʻlpon yigʻishda benihoyat shafqatsizlik qilganlari boisidan mustamlaka mamlakatlarda tez-tez qoʻzgʻolonlar sodir boʻlib turgan. Xususan 1262-yilda Suzdal, Yaroslavl va Rostovda soliq toʻlashga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarilgan. 1327-yilda esa Tver qoʻzgʻoloni boʻlib oʻtgan. Keyinchalik bosqoqlar Oltin Oʻrdada elchilariga aylanishdi. Bosqoqlik XIII asrning oʻrtalarida Eron va Rusda ham joriy etilgan. Moʻgʻul xonlari XIV asrning boshlarida mazlum xalqlar kurashining kuchayishi munosabati bilan Bosqoqlikni bekor qilib, soliq va oʻlpon yigʻishni mahalliy hokimiyatga topshirishga majbur boʻlishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosqunchoq

Bosqunchoq — RF Astraxon viloyatidagi tuzi tagiga choʻkib turadigan shoʻr koʻl. Volga daryosidan 50 km sharqda. Katta Bogdo togʻi yaqinida. Maydoni 106 km². B. okean sathidan 19,5 m past. B. oʻrni tektonik yul bilan paydo bulgan. Koʻlga koʻpdan koʻp shoʻr buloqlar va jilgʻalar quyiladi. B.dan tuz qazib olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Yevropa
Botallo yoʻli

Botallo yoʻli (16-asr italyan vrachi L. Botallo nomidan) (ductus Botallo), arterial yoʻl — quruqlikda yashovchi umurtqalilar embrionida oʻpka arteriyasini orqa aortasi bilan bogʻlaydigan 6arterial yoyning yuqori bulimi. Yurakning oʻng qorinchasi (yoki bir butun qorinchaning oʻng boʻlagi)dan kelgan qonning kupi hali takomil etmagan kichik qon aylanish doirasidan oʻtmay, Botallo yoʻli orqali aortaga boradi. Koʻpchilik hayvonlar tugʻilganidan keyin bu yoʻl berkilib, boylamga aylanib ketadi.

Odamlarda Botallo yoʻli homilaning oʻpka arteriyasini aorta bilan bogʻlaydi. Ona krrnidagi embrion taraqqiyoti davrida bolaning oʻsishi uchun zarur boʻlgan oziq moddalar, kislorod ona qoni orqali homilaga boradi. Onadan keladigan >d kislorodli qonning bir qismi yurakt ning oʻng boʻlmasiga quyilib, koʻp qis| mi ovalsimon teshik orqali chap boʻlmaI chaga, qolgan qismi oʻng qorinchaga, undan oʻpka arteriyasiga oʻtadi. Lekin homilada oʻpka hali ishlamasligi tufayli oʻpka arteriyasidagi qon yurakning embrion rivojlanishida paydo boʻlgan arteriya yoʻli orqali aortaga quyilib tanaga tarqaladi. Bola tugʻilishi bilan mustaqil qon aylanish boshlanib, kislorod almashishi oʻpka orqali bajariladi, natijada arteriya yoʻli puchayib, biriktiruvchi toʻqimali boylamga aylanadi. Baʼzan Botallo yoʻli berkilmay qolib, qon aylanishi keskin buziladi (qarang Yurak porogi), bunday hollarda albatta jarroxlik usuli qoʻllaniladi.

Manbalar
Botanik geografiya

Botanik geografiya, fitogeografiya — biogeografiyaning oʻsimliklarning yer yuzida tarqalishi qonunlarini oʻrganadigan boʻlimi. Oʻsimliklar geografiyasi va oʻsimliklar jamoalari geografiyasini oʻz ichiga oladi. Biologik geografiya har xil mintaqalarda oʻsadigan oʻsimliklarning xilma-xilligi, oʻsimliklar qoplami va ularning geografik tarqalish qonuniyatlarini oʻrganadi. Biologik  materiallari asosida Yer yuzidagi oʻsimlik qoplamlari oblastlar, kichik oblastlar, provinsiyalar va yanada mayda botanik-geografik birliklarga boʻlinadi. Keyingi davrda Biologik geografiyada oʻsimlik zaxiralarini va oʻsimlik qoplami mahsuldorligini aniqlaydigan usullar keng qoʻllanilmoqda.

Botanika geografiyasi, oʻsimlik qoplami geografiyasi 
G'arbiy Sibir, Qozog'iston va O'rta Osiyoda, eng aniq. O'simliklarning zonal tarqalish qonuniyatlarini iqlim va tuproq zonaliligi bilan bog'liq holda o'rganish rus va sovet olimlarining qishloq xo'jaligi sohasidagi ishlarining muhim qismini tashkil etdi.Odatda zonalar ajralib turadi: arktik cho'l, tundra, o'rmon-tundra, ignabargli va ignabargli-bargli o'rmonlarning pastki zonalari va bargli o'rmonlar (faqat SSSR va Uzoq Sharqning Evropa qismida), o'rmon-dasht yoki dasht dashtlari, dashtlar, cho'l dashtlari yoki yarim cho'llari, cho'llari bilan tayga. Har bir zona tog'larda o'simliklarning vertikal zonalanishining maxsus tizimi bilan tavsiflanadi.
xo'jaligi boshqarmalari. va oʻrmon xoʻjaligi boshqarmalari va boshqalar botanika-geografik ishlarning natijalaridan SSSR va ittifoq respublikalari Davlat plan komissiyasi, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi vazirliklari va boshqalar foydalanadi.

Yana qarang 

 Botanika 
 Geografiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik kolleksiya

Botanik kolleksiya — ilmiy va amaliy ahamiyatga molik oʻsimlik formalari va turlarini muntazam ravishda yigʻib borish. Ular oʻsimliklarning jahon genetik fondini saqlash, oʻrganish, seleksiya ishlarida foydalanish, tadqiq etish maqsadida yigʻiladi. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida mahalliy va chet ellarda ekiladigan 120 ekinning 50 mingdan ortiq nav’ namunalari toʻplangan. Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida esa gʻoʻzaning madaniy va yovvoyi turlarini noyob jahon kolleksiyasi (10000ga yaqin namuna) toʻplangan. Botanik kolleksiya yangi materiallar bilan uzluksiz toʻldirib boriladi, urugʻlarning unuvchanlik qobiliyati va toʻplangan namunalarning biologik aynanligi oʻzidan changlanish hamda notipik oʻsimliklarni olib tashlash yoʻli bilan saqlab turiladi, shuningdek ilgari tekshirib chiqilgan mamlakatlarga ekspeditsiyalar uyushtirib, toʻplanadigan materiallar hisobiga toʻldiriladi. Oʻsimliklarning qimmatli formalari (genetik plazmalar)ni ularning kelib chiqish markazlari (Meksika, Gvatemala, Ekvador, Boliviya, Gonduras, Peru, Braziliya, Argentina, Venesuela, Avstraliya, Afrika, Markaziy Osiyo va boshqalar)da tabiiy populyatsiyalarp orasidan qidiriladi. Jahon kolleksiyasi materiallaridan yangi seleksiya navlarini chiqarishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanik nomenklatura

Botanik nomenklatura — oʻsimliklar (turlar)ning nomlari, sistematik birliklar, sistemalar, tiplar va nomlarni mustahkamlash, qonuniy nomlar, sinonimlar, taksonlarni tavsiflash, yangi taksonlarni yozish va boshqa bilan bogʻliq boʻlgan qatiy qonun va qoidalar majmui.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botanika bogʻi

Botanika bogʻi — tirik oʻsimliklar kolleksiyasini yigʻadigan va shu asnoda oʻsimliklar dunyosi xillari va boyligini oʻrganadigan, botanika sohasidagi bilimlarni tashviqot qiladigan ilmiy tadqiqot, oʻquvyordamchi va madaniymaorif muassasasi. Botanika bogʻi asosini ochiq dalada va oranjereyalarda oʻstirilib, ilmiy tadqiqot ishlarida va koʻrgazmalarda foydalaniladigan oʻsimliklar kolleksiyasi tashkil etadi. Oʻsimliklarni joylashtirishda geografik, sistematik va ekologik tamoyillardan foydalaniladi. Kupchilik Botanika bogʻi da dendrariylar va togʻ oʻsimliklari (alpinariylar), foydali oʻsimliklar (dorivor, oziq-ovqat, texnika, dekorativ va boshqalar) uchastkalari boʻladi. Yirik Botanika bogʻi da 2—3 minglab oʻsimlik turlari oʻstiriladi. Botanika bogʻi ning asosiy ilmiy vazifasi — foydali oʻsimliklarni qidirib topish, ularni kompleks oʻrganish va introduksiya qilishdan iborat.

Botanika bogʻi tarixan dastlabki ilmiy botanik markaz hisoblanadi. Ulardan koʻpchiligi botanikaning bir qator boʻlimlari boʻyicha tadqiqot olib boradigan kompleks intlar hisoblanadi; boshqalari muayyan mavzu yoki muammolar boʻyicha ixtisoslashgan boʻladi.

Botanika bogʻi Yevropada monastir bogʻlari asosida vujudga kelgan. Dastlabki Botanika bogʻi 14-asrda Italiyada (Salerno, 1309; Venesiya 1333) paydo boʻlgan. 16— 17-asrlarda Botanika bogʻi Fransiya, Germaniya, Niderlandiya, Angliya, Shvesiya va boshqa mamlakatlarda tashkil etilgan, ularda asosan dorivor oʻsimliklarni oʻrganish sohasida tadqiqotlar olib borilgan. Buyuk geografik kashfiyotlar davrida Botanika bogʻi lari boshqa oʻlkalardan keltirilgan oʻsimliklarni sinovdan oʻtkazish bilan shugʻullanadi. Botanika bogʻi dan eng yiriklari 25 ming oʻsimlik turiga ega boʻlgan Ksyu (London), Edinburg (35 ming), K. Linney ishlagan Upsala (10 ming), Utrext (10 ming), Bryussel (13,5 ming), Berlin (18 ming), Jeneva (15 ming) va boshqa shaharlarda mavjud. Amerika qitʼasida Botanika bogʻi 18-asrdan tashkil etila boshlandi. Bu kitʼada NyuYork (15 ming), Bruklin (8 ming), Monreal (20 ming), RiodeJaneyro (7,5 ming) Botanika bogʻi eng yirik bomardir. 18—19-asrlarda Botanika bogʻi lari Osiyo va Afrika mamlakatlarida tashkil etila boshlandi. Ular orasida eng mashhurlari Kalkutta (Hindiston), Bogor (Indoneziya), Paradeniya (Indoneziya)dagi Botanika bogʻi hisoblanadi. Podsho Rossiyasi hududida Botanika bogʻi 19-asr dan tashkil etila boshlagan. Ular orasida eng asosiylari Nikita (Qrim), Tbilisi, Batumi, Ukraina, Sibir Botanika bogʻi va Moskvada joylashgan Rossiya Fanlar akademiyasining Bosh Botanika bogʻi hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Botanika bogʻi 1921-yilda Toshkent davlat universiteti qoshida tashkil etilgan. Toshkentdagi Botanika bogʻi dunyodagi eng yirik Botanika bogʻi qatoriga kiradi.

Yana q. 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Manbalar

Adabiyotlar 
 Botanicheskiye sadi mira (Kratkiy spravochnik) M., 1959; Rusanov F. N., Botanicheskiy sad AN UzSSR, T., 1963.
Botanika sanatoriysi

Botanika sanatoriysi — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30 km uzoqlikda. Chatqol togʻi etaklarida, Chirchiq shahridan 15 km masofada, dengiz sathidan 570 m balandlikda joylashgan. Maydoni 19,7 ga. Sanatoriy hududida dastlab temir yoʻl xodimlari uchun dam olish uyi (1942-yil gacha), harbiy gospital (1942-46), mavsumiy (1947-56) va yil boʻyi ishlaydigan (1956—66) dam olish uyi boʻlgan, 1966-yildan markaziy va periferik nerv sistemasi hamda hazm aʼzolari kasalliklari bilan ogʻrigan kishilar davolanadigan sanatoriyga aylantirilgan. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, yaqinidan Boʻzsuv oqib oʻtadi. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvar ning oʻrtacha temperaturasi — G, iyulniki +26°, nisbiy namlik 50%, quyoshli kunlar davomiyligi yiliga 2700 soat. Sanatoriydagi termal xloridgidrokarbonatnatriyli mineral suvdan ichish, vannalar uchun, ichaklarni chayish, meʼdani yuvish maqsadida, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqsan esa chaplash (applikatsiya) va galvanik balchiq koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, refleksoterapiya, davo fizkulturasi, massaj, issiq (parafin va ozokerit) hamda lazer bilan davolash usullari ham qoʻllaniladi.

526 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), yozgi va qishki klub, kutubxona, sport maydonchalari mavjud, Bolalar va onalari uchun yil davomida ishlaydigan 68 oʻrinli boʻlim ham bor (1990-yildan).

Yana q. 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Manbalar
Walther Bothe

Walther Wilhelm Georg Bothe () (8-yanvar 1891, Oraniyenburg, Berlin yaqinida — 8-fevral 1957, Geydelberg, Germaniya) — nemis fizigi. Max Planck shogirdi. Moye tushishlar usuli muallifi (1924); uni kosmik nurlarni tadqiq qilishga tadbiq qiddi. B. va X. Geyger elektronlarda qattiq unurlar tarqalganda energiyaning saqlanish qonuni bajarilishini isbotlashdi (1925). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1954).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Nemis fiziklari
1891-yilda tugʻilganlar
8-yanvarda tugʻilganlar
1957-yilda vafot etganlar
8-fevralda vafot etganlar
Botiniylar

Botiniylar (arab, botin ichkari, yashirin, sirli) — islomdagi mafkuraviy oqimlardan birining tarafdorlari. 8-asrda vujudga kelgan. Bu oqim tarafdorlari Qurʼon oyatlari va hadislarni zohiriy va lugʻaviy talqin etishga qarshi chiqqan. Ularning iddaolaricha, oyat va hadislarning zohiriy maʼnolarini emas, balki zimnidagi yashirin mazmunlarini olish zarur emish. Bu aqida bilan ular islom shariatiga qarshi chiqqan boʻldilar. Zero shariat hukmi boʻyicha oyat, hadis va boshqa barcha manbalarning iboralari, u qaysi tilda boʻlmasin, zohiriy, lugʻaviy va istilohiy maʼnolariga asoslangan holda talqin etiladi. Baʼzi fasohat, kinoya, tanbeh, istiora, ishora kabi soʻz oʻyinlari, "mutashobih" oyatlar va tasavvufiy talqinlar bundan mustasnodir. Islomning "Ahli sunna va jamoa" aqidasiga binoan, B. shariatga xilof eʼtiqodda boʻlganliklari uchun dinsizlar qatorida sanalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil