MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sepkisoy

Sepkisoy — Samarqand viloyatining gʻarbida Qashqadaryo havzasidagi daryo. 1100 m balandlikdagi buloqdan boshlanadi. Yuqori oqimida Jinichka nomi bilan maʼlum. Qashqadaryogacha yetib bormaydi. Xonuy qishlogʻidan 2 km shim.gʻarbda tugaydi. Uzunligi 39 km, havzasining maydoni 180 km². Qoryomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Ingichka shaharchasi yonida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 0,36 m³/sek., oqim moduli 2 l/sek, km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,13 m³/sek.dan (sersuv yilda) 0,025 m³/sek.gacha (kamsuvli yilda) oʻzgaradi. Suv toshqini fevral oʻrtasidan boshlanadi. Suvning eng koʻp sutkalik sarfi shu oyda (baʼzida martda) kuzatiladi. Suv toshqini aprel boshlarida tugaydi. Okt.—dek.da (har yili emas) yomgʻir suvlari toʻplanib qoladi. Ingichka shaharchasidan pastrokda daryo suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi va Sepki qishlogʻidan pastda qurib qoladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar‎
Sepoya

Sepoya (fors.toj. se — uch va poya ) — toʻgʻon, damba qurishda, daryo va anhorlarning qirgʻoqlarini suv yuvib ketishidan saqlashda ishlatiladigan moslama. Uchta poya birbiriga uchburchak shaklida mustahkamlanadi. Hosil boʻlgan uchburchakning orasi harsang tosh va boshqa materiallar bilan toʻlgʻazilib, suv yoʻli toʻsiladi, qirgʻoq mustahkamlanadi. Sepoyani yasovchi ustalar sepoyachi deb atalgan. 20-asrning 40yillarigacha Oʻzbekiston irrigatsiyasida koʻp qoʻllanilgan. Yirik temirbeton toʻgʻonlar qurilishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

Manbalar
Sepsis

Sepsis (yunoncha: sepsis — chirish, irish) (qonga mikroblar kirishi, umumiy yiringli infeksiya, qonga yiring tushishi) — yiringlatuvchi mikroblarning mahalliy infeksiya oʻchogʻidan qon oqimiga, limfa yoʻllariga, ulardan esa bemorning hamma toʻqima va aʼzolariga tarqalishidan kelib chiqadigan umumiy infeksion kasallik. Infeksiya tushgan jarohat va turli sohada joylashgan yiringli kasalliklar (chipqon, xoʻppoz, flegmona va boshqalar) S. manbai boʻlishi mumkin. Kindikning yiringlashi chaqaloklar Siga sabab boʻladi. Bachadon boʻshligʻining yiringlashi natijasida tugʻruqdan keyingi S. paydo boʻladi. Odatda, stafilokokk, streptokokk, kamrok, pnevmokokk, gonokokk, ichak tayokchasi va boshqa mikroblar S.ni qoʻzgʻatadi.

S rivojlanishiga, birinchidan, yiringli jarayonni keltirib chiqargan mikroblar virulentligi (kasallik qoʻzgʻatishi)ning yuqoriligi, ikkinchidan, bemorning ozib ketishi, vitamin yetishmasligi va boshqa kasalliklar oqibatida organizm himoya kuchining pasayib ketishi sabab boʻladi.

S.ning eng ogʻir turida mikroblar qonda koʻpayib, uni oʻz zaharli mahsulotlari (toksinlar) bilan zararlaydi, qizil qon hujayralari (eritrotsitlar) ni yemiradi. S.ning bu turida gavda temperaturasi 39—40° gacha koʻtariladi, bemorning eti uvushadi, bu gʻarqgʻarq terlash bilan almashinib turadi. Baʼzan teri sargʻimtir tusga kirib, unga toshmalar toshadi. S.ning birmuncha yengil hollarida mikroblar qonda koʻpaymay, qon oqimi bilan turli aʼzo va toʻqimalarga tarqaladi, natijada ularda koʻp sonli yiringli oʻchoqlgr hosil boʻladi. Bunday hollarda S. uzoqroq kechib, yiring boylagan joy qosil boʻlayotgan paytda ogʻirlashib, madda yorilgandan soʻng yoki operatsiyadan keyin bir qadar yengillashib turadi.

S.ga faqat kasalxonada davo qilinadi. S. profilaktikasi har qanday yiringli jarayonda — jarohat yiringlaganda, hasmol, flegmona paydo boʻlganda oʻz vaqtida vrachga murojaat etishdan iborat. Turmushda shikastlanishlarning oldini olish, mayda shikastlarni, ayniqsa, jarohatlarni oʻz vaqtida davolash zarur. Chaqaloqni parvarish qilayotgan ona aseptika qoidalariga qatʼiy amal qilishi kerak (qarang Antiseptika Aseptika).

Manbalar
Septet

Septet (lot. septetn — yetti) — 1) yetti ijrochi (sozanda yoki xonanda)dan iborat ansambl. Cholgʻu S. koʻpincha aralash tarkibiga ega boʻlib, torli, puflama musiqa cholgʻulari, fortepianodan tashkil topadi; 2) shu ansambl ijrosiga moʻljallangan musiqa asari. Operada, odatda, final sahnalarida uchraydi (mas, V. Motsartning "Figaroning uylanishi" operasining 2akt finalidagi S). Cholgʻu S. kamer musika turi boʻlib, syuita, baʼzida sonata turkumi shaklida yoziladi (L. Betxoven, P.Xindemit, I. Stravinskiy S.lari).

Manbalar
Serapis

Serapis, Sarapis — ellinizm davrining xudosi. Unga sigʻinishni Aleksandriyada Ptolemey 1 (mil. av. 305—283) yunonlar va miyerliklarni liniy asosda birlashtirish maqsadida joriy etgan. Misrliklar S.ni hosildorlik xudosi Osirisga, baʼzan Apisga, yunonlar Zevsta qiyos qilganlar.

Manbalar
Serblar

Serblar (oʻzlarini srbi deb atashadi) — xalq. Serbiya va Chernogoriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 10,16 mln. kishi, jumladan, Serbiyada 6,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Serbxorvat tilida soʻzlashadi. Etnogeneziga koʻra, xorvatlarga yaqin. Ularning ajdodlari mil. 6—7-asrlarda Bolqon yarim orolga kelib illiriy va frakiy aholi bilan aralashgan jan. slavyan kabilalaridir. S. 12-asrda xalq sifatida shakllangan. Serbiya 14-asr oxirida turklar tomonidan bosib olingach, koʻpchilik S. mamlakat shim.ga koʻchib keta boshlagan. 1878-yilda Serbiya toʻla mustaqilikka erishgan. Dindorlari — pravoslavlar, katolik va protestantlar, sunn i y musulmonlar ham bor. S. dehqonchilik, bogʻdorchilik, uzumchilik, chorvachilik, baliq ovlash, hunarmandchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

Millatlar
Serb-xorvat tili

Serb-xorvat tili — jan. slavyan tillaridan biri; ayrim olingan xalqqa nisbatan xorvat tili yoki serb tili deb qoʻllanishi mumkin. Serbiya, Xorvatiya, Chernogoriya, BosniyaGersegovinada, shuningdek, Amerika va Avstraliyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni 17 mln. kishidan ortiq. Bu tilning , asosan, 3 laqjasi bor: shtokav, chakav, kaykav; ular orasidagi tafovutlar slavyanlarda x,ali yozuv boʻlmagan davrda paydo boʻlgan.

Serb-xorvat tilit.ning unlilar tizimi choʻziq va qisqa unlilarning mavjudligi, unlilar sifatining urgʻuli hamda urgʻusiz holatlarda oʻzgarmasligi, boʻgʻin hosil qiluvchi r tovushining borligi bilan ajralib turadi. 25 ta undoshdan 20 tasi qattiq, 5 tasi yumshoq xususiyatga ega. Ismlar (ot, sifat, son, olmosh) kelishik bilan turlanadi, feʼl zamonlari murakkab tuslanish shakllariga ega; tuslanadigan va tuslanmaydigan feʼllar mavjud. Gapda soʻz tarkibi erkin. Serb-xorvat tilit.ning lugʻat boyligida umumslavyan soʻzlar bilan birga italyan, rumin, yunon, turk, arab, fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

Hozirgi adabiy Serb-xorvat tilit. 19-asrning 1-yarmida shtokav lahjasi asosida yaratilgan. Adabiy tilda koʻplab fonetik, morfologik va leksik variantlar uchraydi. Adabiy til hududiy milliy xususiyatlarning majmui sifatida yashasa ham, unda xorvatcha unsurlar oʻzining barqarorligi bilan ajralib turadi.

Glagolitsa va kirillitsada bitilgan eng qad. yodgorliklar 12-asrga mansub. Serb-xorvat tilit. da lotin va Kirill grafikalari asosidagi 2 alifbo teng darajada qoʻllanadi.

Manbalar 

Serb-xorvat tili
Tillar
Serveyer

"SERVEYER" (ing. surveyor — izlanuvchi, tadqiqotchi) — AQShning Oyga uchiriladigan avtomatik st-yalar va shu st-yalarni yaratish hamda uchirish dasturi nomi. Styaning diametri 4,27 m, bal. 3 m. "S."ning Yerdagi massasi ~ 1 t, Oyga qoʻngandan keyingi massasi ~ 285 kg. Avtomatik boshkarish sistemasi Oyga qoʻndirish uchun moʻljallangan raketa dvigateli bilan taʼminlangan. Bortiga ilmiy tadqiqot asboblari, Oy sirtini kuzatish uchun televizion kamera oʻrnatilgan. Quyosh batareyasidan elektr energiya oladi. Styaning asosiy vazifasi — "Apollon" kosmik kemasini yaratishning ilmiy va texnik masalalarini hal qilish bilan bogʻliq; unda bajarilgan tadqiqotlar: Oy tuprogʻi tahlil qilindi, qoʻnish paytida suyuq yonilgʻili raketa dvigatelidan chiqadigan yonilgʻi mahsulotlari oqimi Oy tuprogʻiga taʼsiri oʻrganildi hamda yumshoq qoʻndirish tizimi sinovdan oʻtkazildi. 1966—1968-yillarda 7 ta "S." uchirilgan.

Manbalar
Servis

Servis ( — „xizmat“) — jismoniy va yuridik shaxslarga, umuman keng aholiga xizmat koʻrsatish; ishlab chiqarish texnika maqsadlaridagi mahsulotlarni, madaniy-maishiy, xoʻjalik va boshqa sanoat mahsulotlarini sotish hamda ularni ishlatish bilan bogʻliq boʻlgan xizmat koʻrsatish sohalari. Servis texnika vositalari, maishiy-roʻzgʻor apparaturasi, kommunal texnikani sozlash va taʼmirlashga nisbatan ham qoʻllanadi. Servis ning quyidagi turlari mavjud: sotuvga qadar va sotuvdan keyin servis (kafolatli, kafolatdan keyingi). Sotuvga qadar servis mahsulotlarni tashish vaqtida sodir boʻlgan nuqsonlarni bartaraf etish, tovarni ish holatiga keltirish, tovarning ishlashini haridorlarga namoyish etish va boshqalarni kamraydi. Sotuvdan keyingi (kafolatli) servis tovarning normativtexnik hujjatida yoki shartnomada shartlashilgan muddatlarda yuz bergan nuqsonlarini oʻz vaqtida bartaraf etishdan iborat. Bunga haridorni buyumni ishlatish qoidalari bilan dastlabki tanishtirishni kiritish mumkin. Kafolatli servis xizmati harajatlari sotish narxiga kiritilgani uchun bunday xizmatlar tekinga koʻrsatiladi. Kafolat muddati oʻtgandan soʻng servis sozlash va zarur qismlar bilan taʼminlash, buyumdan foydalanish boʻyicha maslahat berish va boshqalar, odatda, shartnoma asosida haq olib amalga oshiriladi.

Manbalar
Servomexanizm

Servomexanizm (lot. servus xizmatkor, qul va mexanizm) — avtomatik rostlash tizimlarida qoʻshimcha manba energiyasi hisobiga birlamchi harakatning mexanik energiyasini kuchaytirib beradigan qurilma. S.ish kismi va boshqarish qurilmasidan iborat. Kichik energiyali birlamchi harakat S.ning boshqarish qurilmasi — zolotnik a ni siljitadi, ish qismi — gidravlik silindr b (servomotor) tashqi (qoʻshimcha) energiya isteʼmol qilgani uchun S. birlamchi harakatni kuchaytirib takrorlaydi. S.ni ishlatish uchun dvigatelning kiritish tizimidagi siyraklashish (vakuum S), havo bosimi (pnevmatik S.) va moy bosimidan (gidravlik S.) foydalaniladi. S. boshkarish tizimlarida, avtomobil, traktor va tanklarning tishlashish muftasi, uzatmalar kutisi, rul boshqarmasi hamda tormozlarida qoʻllaniladi.

Manbalar
Sergeli

Sergeli, sirgʻali — oʻzbek va qozoq xalqi tarkibiga kirgan qabilalar uyushmasi. Katta juz tarkibiga kirgan. S.larningbir kismi Zarafshon vohasi qipchoqlari va Jizzax viloyati yuzlarining tarkibiga mayda urugʻ sifatida qoʻshilganlar. Toshkent uyezdining Yettikent, Oqjar, Zangiota, Qoʻshqoʻrgʻon, Niyozbek volostlari va Toshkent vohasida S.lar 1074 xonadon (8125 kishi)ni tashkil etgan (1920-yilda oʻtkazilgan aholi roʻyxatiga koʻra). 19-asr va 20-asr boshlarida Qoziqurt, Qarjon, Chimyon toglarining etaklarida, Bodom, Keles, Chirchiq, Oqsoqota daryolari vohalarida yashagan. S.lar tarkibida 12 qabila (boyjigit, shaldar, botir, jaydaq, qaychili, qorakungirdak, oqkungirdak, qorabotir, tutamgʻali, eliboy, janaboy, aytboʻzim) mavjud boʻlgan. Bu qabilalar, oʻz navbatida, bir qancha mayda urugʻlarga boʻlingan. S.larning oʻz tamgʻasi va uroni (suroni) mavjud boʻlgan. Ular etnogeneziga koʻra, doʻglat, uysun qabilalari bilan qardosh hisoblanadi. S.lar, asosan, yarim koʻchmanchi chorvachilik, qisman dehqonchilik, hunarmandchilik (alacha, shol toʻqish, kigiz bosish) bilan shugʻullangan. S.larning avlodlari Toshkent viloyatining Yangiyoʻl, Yuqori Chirchiq tumanlarida va Chimkent viloyatida yashab kelmoqda. Ayrim tumanlar toponimida S.lar tarkibidagi urugʻ nomlari saqlanib qolgan. Toshkent shahridagi tumanlardan biri S. deb ataladi.

Adabiyot 
 Shoniyozov K. Sh., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

Manbalar
Sergiyev posad

Sergiyev posad (1925-30 yillarda Sergiyev, 1930—91 yillarda Zagorsk) — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1925-yildan). Moskvadan 70 km shimoli-sharqdagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 112,4 ming kishi (1998). Troitsa Sergiyev monastiri yonidagi qishloq va slobodalar (1340-yildan maʼlum; 1744-yildan Troitsa Sergiyev lavrasi) 1782-yildan birlashdi. Mashinasozlik, "Avtospetsoborudovaniye", elektromexanika, lokboʻyoq, optikamexanika, qurilish materiallari, kimyo zavodlari, trikotaj va mebel fabrikalari bor. Oʻyinchoqlar ishlab chiqariladi. Zotli tovuqlar boqiladi. Zootexnika, kino, oʻyinchoklar badiiysanoat oʻrta maxsus bilim yurtlari, oʻyinchoq muzeyi mavjud. Lavra hududida Moskva Diniy akademiyasi va seminariyasi, Vvedenskaya va Pyatnitskaya posad cherkovlari (16-asr), Pyatnitskiy qudugʻi (17—18-asrlar) bor.

Manbalar 

 

Moskva viloyati shaharlari
Serdolik

Serdolik (yun. sardonyx), karneol — mineral, xsisedottt bir turi. Rangi pushti, qoʻngʻirqizil va sariq. Rangi Gʻe gidrooksidi sorbsiyasiga bogʻliq. Qattikligi 7; zichligi 2,5—2,8 g/sm³.

Sinishi chigʻanoqsimon. Koʻpinchayaxlit massalar, donador agregatlar, konkretsiyalar koʻrinishida uchraydi. Agatning och qizil yoki qizilsariqva oqish rang qatlamli koʻrinishini ham serdolikli oniks deb ataydilar. Serdolik va serdolikli oniks tabiatda keng tarqalgan va bezak toshi sifatida mil. av. dan Misr, Bobil va boshqa joylarda ishlatilib kelingan. Konlari Hindiston, Braziliya, Urugvay, Qrim yarim orol va boshqa joylarda bor.

Manbalar 

    

Minerallar
Iosif Serdyukov

Iosif Ilich Serdyukov (1906. 10.10, Belgorod viloyati Veydelvka tumani — 1973, Toshkent) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkentdagi mevani qayta ishlash zavodida ishlagan. 1942-yildan 99-alohida sapyorlar batalonining sapyori. 1943-yil 15 oktabrda Dnepr daryosini kechib oʻtayotganda birinchi boʻlib oʻng sohilga chiqqan; 16 oktabrga oʻtar kechasi daryoni 7 marta kechib oʻtgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. 1946-yildan Toshkentda yashagan, maʼmuriyxoʻjalik lavozimlarida ishlagan.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1906-yilda tugʻilganlar
10-oktabrda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
Serenada

Serenada (ital. sera — oqshom soʻzidan) — I) Yevropada eshik yoki deraza ortida turib maʼshuqaga boʻlgan hislarni ifodalovchi ishqiy qoʻshiq. Italiyada paydo boʻlib (16-asr), jan. roman xalqlari orasida keng tarkalgan. Keyinroq kamer vokal musiqa janriga aylangan va operada ham qoʻllanilgan (M. Glinkaning "Bolero" romanei, V. Motsartning "Don Juan" operasidagi S. va boshqalar); 2) S. qoʻshiqlarining oʻziga xos tomonlarini ifodalovchi cholgʻu pyesa; 3) 17—18-asrlarda cholgu ansambllari uchun yaratilgan turkum asarlar; 4) 17—18-asrlarda tantanavor yigʻinlar uchun yozilgan asar (koʻpincha yakkaxonlar uchun kantata koʻrinishida boʻlgan).

Manbalar
Serer

Serer — Senegal (1,32 mln. kishi, 1990y.lar oʻrtalari) va Gambiya (10 ming kishidan ortiq) dagi xalq. Serer tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy eʼtiqodlar sak;1angan. S. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugullanadi.

Manbalar
Serjant

Serjant (lot. serviens — xizmatchi) — koʻpgina xorijiy davlatlar qurolli kuchlarida kichik komandirlarga beriladigan harbiy unvon hamda shu unvonga ega boʻlgan kishi. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari hamda Ichki ishlar vazirligi muassasa va qoʻshinlarida kichik serjant, serjant, katta serjant unvonlari mavjud.

Manbalar 

 

Harbiy unvonlar
Serjipi

Serjipi — Braziliyaning shim.sharqiy qismidagi shtat. Maydoni 22 ming km². Aholisi 1,7 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Arakaju sh. Braziliya yassitogʻligining sharqiy yon bagʻirlarida joylashgan, sharqiy qismi Atlantika boʻyi pasttekisligidan iborat. Iqlimi tropik, passatli, quruq iqlim. Oʻrtacha temperaturasi yanvarda 27°, iyulda 24°. Yillik yogʻin 600–1000 mm. Yirik daryosi — SanFransisku. Gʻarbida savanna va siyrak oʻrmonlar bor. Xoʻjaligining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Sohil boʻyida shakarqamish, apelsin, tamaki, maniok, makkajoʻxori, dukkakli ekinlar, sholi, qurgʻoqchil Braziliya yassitogʻligida paxta ekiladi. Qoramol boqiladi. Kokos yongʻogʻi yigʻiladi. Ip gazlama, paxta tozalash, oziq-ovqat, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari bor. Asosiy porti — Arakaju.

Manbalar
Serjun echki zoti

Serjun echki zoti - bir xil tolalardan iborat yarim mayin jun beradigan echki zoti. 1937—62 yillarda Oʻrta Osiyoda mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan takroriy chatishtirish usuli orqali chiqarilgan. Tana tuzilishi chogʻroq. Takalari oʻrtacha 55–56 kg, echkilari 38– 40 kg keladi. Qirqib olinadigan jun chiqimi takalaridan 3–4 kg, echkilaridan 1,2–2 kg. 4—5 oy emizish davrida echkilari 120 kg gacha sut beradi.

Juni angor tipida, yarim mayin, oq, tovlanuvchan, uz. 18—22 sm. Toza jun chiqimi 75—80%. Serjun echki zotiz. baland togʻ va dasht yaylovlarida yil davomida boqishga moslashgan. Uni takomillashtirish boʻyicha naslchilik ishlari davom etmoqda (2004). Bu echki zotidan mahalliy dagʻal junli echkilarning jun sifatini yaxshilashda foydalaniladi. Oʻzbekiston (Namangan. Samarqand, Surxondaryo viloyatlari), Tojikiston (Sugʻd viloyati), Qirgʻiziston (Oʻsh, Jalolobod viloyatlari), Qozogʻiston (Semipalatinsk viloyati), Shimoliy Kavkaz va boshqa joylarda boqiladi.

Adabiyot 
 Vorobyev P. A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988.

Manbalar
Seriy

Seriy, oyeamino (3oksiprpoion kislota, NOSN2—CH(NH2)COOH — tabiiy aminokislota. Mol.m. 105,10. Suvdaeriydi, spirt va efirda erimaydi. Seriyni nemis kimyogari Seriy Kremer 1865-yilda ipak yelimidan ajragib olgan. 2 optik faol: L va D hamda ratsemik — DL shakdda boʻladi. LC barcha oqsillar tarkibida, ipak fibrionida (16% gacha) va yelimida (40% gacha) ayniqsa koʻp. Organizmda aminsizlanib pirouzum kislotaga aylanadi. Seriy — almashinadigan aminokislota. Sintez yoʻli bilan olish mumkin. Seriy biologik membranalar va nerv toʻqimasi boʻladigan serinfosfatidlar tarkibiy qismi hisoblanadi. Azoserin va sikloserin kabi antibiotiklar Seriyning hosilalaridir. Seriy odam va hayvon organizmida moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Seritsit

Seritsit (lot. serikus — ipaksimon) — mineral, oq slyudalar sinfiga mansub muskovitning mayda tangachasimon turi. Kimyoviy formulasi KAl2[AlSi3Ol0] (ON)2. Tarkibida K2O ning kamligi hamda SiO2, MgO, N2O koʻpchligi bilan tavsiflanadi. Metamorfik slanetslarda va kupchilik alyumosilikatlarning nurash mahsulotlarida plagioklazlar, ishqorli dala shpatlari, leysitlar, nefelinlarning kristallarida aralashma koʻrishishida uchraydi. Gidrotermal oʻzgargan otqindi va metamorfik togʻ jinslarida ikkilamchi mineral sifatida keng tarqalgan. Yana q. Seritsitlanish.

Manbalar 

Minerallar
Seritsitlanish

Seritsitlanish - seritsitning past trali gidrotermal eritmalar taʼsirida plagioklaz va boshqa minerallar oʻrnini egallash jarayoni. Bunda seritsit koʻpincha yupqa disperslangan kaliyli gidroslyudalar va illitlar koʻrinishida hosil boʻladi. Bu oʻzgarishlar birlamchi (ayniqsa, dala shpagi) va ikkilamchi (andaluzit, xlorit va boshqalar) alyumosilikatli minerallarda koʻproq rivojlanadi. Gidrotermal S. kvarslanish va piritlanish bilan birga namoyon boʻlib, mis, rux, qoʻrgʻoshin, kumush, simob kabi sulfidli, baʼzan noruda foydali qazilmalar bilan chambarchas bogʻliq. Berezit, listvenit, propilit, kvarsit, greyzen kabi nordon va oʻrta jinslarda oʻzgarishlar uchun xos.

Manbalar
Seriya

Seriya (lot. series — bir qancha) — 1) bir jinsli yoki umumiy belgili narsalar guruhi, turkumi (mas, ilmiyommabop adabiyotlar S.si); 2) qimmatbaho qogʻozlarning (mas, obligatsiyalar S.si), hujjatlarning (mas, pasport S.si) raqamlar yoki harflar bilan ifodalanadigan razryadi, kategoriyasi; 3) filmning mustaqil namoyish etiladigan kismi.

Manbalar
Seriya (geologiya)

Seriya (geologiyada) — mahalliy yoki regional stratigrafik shkala boʻlimining geologik svitalarga nisbatan yirik taksonometrik birligi. S. 2 va undan koʻp svitalarni birlashtiradi; quyidagi belgilar: togʻ jinslarining hosil boʻlish sharoitining oʻxshashligi (dengiz, kontinental, vulkanik va boshqalar), baʼzi bir jinslarning ustunligi (choʻkindi, metamorfik, vulkanik), strukturasining oʻziga xosligi (mineral zarralarni bir maromda joylashishi va boshqalar) kabilar bilan svitalardan farq qiladi. S.ning geologik kesimidagi svitalarning yotish sharoiti va nisbati turli koʻrinishda boʻladi. S. hajmi boʻyicha yagona shkalaning geologik boʻlimiga muvofiq kelishi mumkin. S.lar koʻpincha birbiri bilan yirik stratigrafik boʻlim orqali ajraladi yoki katta burchak ostida nomuvofiqyotadi. S.ning odatda stratotipi boʻlmaydi. Hajmi uni tashkil etgan svitalar hajmi yigʻindisiga teng. S. geografik joy nomi bilan ataladi. Mas, Ashina S.si (Ural rifeyida), Aravalli S.si (Hindistondagi Aravalli togʻ tizmasi nomidan), Vaterberg S.si (Janubiy Afrikadagi Vaterberg rayoni) va h.k. Fargʻona botigʻida qalinligi 1030– 1220 m li massaget va baqtriya S.lari ajratiladi. Xorijda S. (serie) geologik boʻlimni ifodalaydi.

Manbalar
Serkalisoy

Serkalisoy (Teraklisoy) — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Oqbuloq daryosining oʻng irmogʻi. Unga chap qirgʻoqsan (boshlanishidan 7,4 km da) quyiladi. Uzunligi 35 km, havzasining maydoni 449 km². Chatqol tizmasining shim.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Boshlanishidan Zimnonsoy, quyilish joyigacha Teraklisoy deb ataladi. Asosan, qordan, qisman yomgʻirdan toʻyinadi.

Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi quyilishida 8,05 m³/sek., oqim moduli 17,9 l/sek, km². Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 12 m³/sek.dan (sersuv yilda) 6,66 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Suvining sutkalik eng koʻp sarfi mayda, baʼzida aprelda kuzatiladi. Mart oyidan iyul oxirigacha sersuv boʻladi, baʼzan toshadi. Toshqin davrida sutkalik eng koʻp suv sarfi 10—20 marta koʻp boʻlishi mumkin. Qish sovuq kelganda suvning qirgʻoqqa yaqin joylari muzlaydi va suv yuzida mayda muz parchalarining oqishi kuzatiladi.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Valentin Serov

Valentin Aleksandrovich Serov [1865.7(19).1, Peterburg 1911. 22.11(5.12), Moskva] — rus rassomi, rang-tasvirda realizmning yirik namoyandasi. Peterburg Badiiyot akadimyasi da tahsil koʻrgan (1880—85). S. ijodiga I.Ye.Repin (yoshligida undan taʼlim olgan) hamda rassomlarning Rossiya va Gʻarbiy Yevropa muzeylarida koʻrgan asarlari kuchli taʼsir koʻrsatgan. Ilk asarlaridayoq nur va rangni ishlashi, murakkab reflekslar uygʻunligini berishi, havo bilan toʻyingan muhit (olam) ni tasviriy jozibasi bilan aks ettirishi diqqatga sazovor ("Shaftoli tutgan qiz", 1887; "Oftobda turgan qiz", 1888, ikkalasi ham Tretyakov galereyasida va boshqalar). 1890-yildan portret janri S. ijodida asosiy oʻrin tutadi, kishilarning oʻtkir ruhiy holatini berish oldinga chikdi, artist, rassom, yozuvchilar uning sevimli modeliga aylanadi: "A. Mazini" (1890), "K.A. Korovin" (1891), "I.ILevitan" (1893), "N.A. Rimskiy— Korsakov" (1898), "M. Morozov" (1902), "M. N. Yermolova" (1905) va boshqa Davr ruxini, qahramonlar vaziyatini berishda rang tuslarini mahorat bilan qoʻllaydi ("Petr I", tempera, 1907 va boshqalar). Qad mifologiya mavzularida ham asarlar yaratgan. S.ning eng yaxshi asarlari rus realistik sanʼatining choʻqqisidir. SEROV (1934-yilgacha va 193739-yillarda Nadejdinsk, 1934—37 yillarda Kabakovsk) — Rossiya Federatsiyasi Sverdlovsk viloyatidagi shahar (1926-yildan). Kakva daryosi sohilida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 100,4 ming kishi (1998). Uraldagi metallurgiya sanoati markazlaridan biri. Qora metallurgiya, yogochsozlik va boshqa sanoat korxonalari, temirbeton buyumlari, taʼmirlashmexanika zavodlari bor. Serov issiklik elektr st-yasi ishlab turibdi. Bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, Ural politexnika instituti fakulteti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Shahar 1894-yilda Sibir temir yoʻl magistrali uchun relslar ishlab chiqaradigan zavod barpo etilishi munosabati bilan bunyod etilgan. Qahramon uchuvchi A.K.Serov (1910—39) nomi bilan atalgan.

Manbalar
Serodiagnostika

Serodiagnostika (lot. serum zardob va diagnostika) — kon zardobini tekshirish yoʻli bilan kasallikni aniklash usuli. S, antigen va unga gomologik antitelolarning oʻzaro taʼsirlashuvi natijasida yuzaga keladigan serologik reaksiya natijalariga asoslangan (qarang Immunodiagnostika).

Manbalar
Seroz parda

Seroz parda — odam va hayvon tanasi boʻshligʻi va ichki aʼzolarini oʻrab turadigan parda. Oʻrniga qarab qorin parda, plevra, perikard, epikard deb nomlanadi. Mezoderma hosilalari — splanxnotomadan rivojlanadi. Seroz parda ichki aʼzolar harakatini osonlashtiradigan, himoya funksiyasini bajaradigan seroz suyuklik ishlab chiqaradi. Odatda, silliq, yaltiroq, tiniq va elastik S.gg. yalligʻlanganda (peritonit, plevrit, perikardit) qalinlashadi, xira, gʻadirbudur boʻlib, funksiyasi buziladi.

Manbalar