Aron Atabek

Aron Qabyshūly Edigeev (  Aron; 1953-yil 31-yanvar - 2021-yil 24-noyabr), Aron Atabek nomi bilan mashhur (  Aron ), qozoq yozuvchisi, shoiri va dissidenti edi. U mustaqil "Alash" milliy ozodlik partiyasi rahbari, Qozogʻiston milliy fronti " Kazak Memleketi " siyosiy kengashining prezidenti edi. Qozogʻiston 1991-yilda Sovet Ittifoqi parchalanib, mustaqillikka erishgach, hukumat va prezident Nursulton Nazarboevni tanqid qilgan. U bir qancha she’rlar va qozoq hukumatini tanqid qiluvchi kitoblar muallifi boʻlgan, buning uchun oʻn besh yil qamoqda oʻtirgan. U 2021-yil oktabr oyida ozodlikka chiqdi va bir oy oʻtib, 24-noyabr kuni COVID-19 dan Olmaotadagi shifoxonada davolanayotganda vafot etdi.

Bolaligi va ta'limi 
Otabek 1953-yil 31-yanvarda Qalmogʻiston Muxtor Sovet Sotsialistik Respublikasi (hozirgi Qalmogʻiston, Rossiya)ning Norin-xuduq qishlogʻida tugʻilgan, ism-sharifi Aron Qabishuli Nutushev. Uning otasi Golodomor ochligi davrida yashagan va Astraxan viloyatidagi kolxoz raisi bo'lgunga qadar yillar davomida Gulag lagerida yashagan. Otabekning bobosi va bobosi bolsheviklar tomonidan qatagʻon qilingan va qatl etilgan. Uning katta bobosi Maxambet O'temisuli shoir va jangchi bo'lib, 1836–1837-yillarda Bukey O'rdasida qo'zg'olon ko'targan, lekin keyinchalik Rossiya chor hokimiyati buyrug'i bilan qozoq yollanma askarlari tomonidan o'ldirilgan.

1971-yilda Otabek 18-yoshida Qozogʻiston Sovet Sotsialistik Respublikasiga (hozirgi Qozogʻiston) koʻchib oʻtadi. U yerda 1974-yilda Qozoq davlat universitetining filologiya fakultetini tamomlagan. Soʻngra Leningrad davlat universitetining moʻgʻulshunoslik va turkologiya boʻlimida amaliyot oʻtagan, soʻngra Davlat kino agentligi va “Mektep” nashriyotida muharrir boʻlib ishlagan.

Siyosiy faollik 
Qozogʻiston hali Sovet Ittifoqi tarkibida boʻlgani uchun Otabek Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasiga (KKP) qarshi chiqdi. 1986-yilda Olmaotada (hozirgi Olmaota) boʻlib oʻtgan Jeltoqsan fuqarolik tartibsizliklarida qatnashgan va shu sababli jinoiy javobgarlikka tortilmaslik uchun chekka hududlarga yashiringan. 1989-yil aprel oyida Otabek Sovet Ittifoqi Xalq deputatlari qurultoyiga maktub yoʻllab, “Jeltoqsanga nisbatan siyosiy bahoni qayta koʻrib chiqish va barcha namoyishchilarni ozod qilish hamda Qozogʻistonga davlat suverenitetini berishni” talab qiladi.

1989-yil avgust oyida Atabek Qozogʻistonda birinchi bo'lib "Jeruyuk" milliy vatanparvarlik jamiyatini tashkil qildi. Oradan oylar oʻtib, 1989-yil noyabr oyida u shaxsan Olmaota shahar ijroiya qoʻmitasiga Jeltoqsan qurbonlari xotirasiga bagʻishlangan trizna ziyofatini oʻtkazishga ruxsat berish toʻgʻrisida ariza bilan murojaat qildi. Natijada Otabek ta’qibga uchrab, qamoqqa tashlanadi, “Jeruyuk” jamiyati tugatiladi. Shunga qaramay, mafkura kotibi Oʻzbekali Jänibekovning roziligi bilan 1989-yil 13-dekabrda Olmaotada tibbiyot institutida Jeltoqsanning uch yilligi munosabati bilan motam yigʻilishlari oʻtkazildi va 1990-yilning yanvarigacha davom etdi. 1989-yil dekabr oyida Otabek Qozogʻiston Kommunistik partiyasining birinchi kotibi Nursulton Nazarboyev bilan uchrashib, xalq deputatlari qurultoyiga yozgan maktubida ilgari yozilgan talablarni bildiradi.

1990-yil apreliga kelib Otabek milliy panturkistik islomiy Alash milliy ozodlik partiyasi tuzilganini e'lon qildi va u rahbar bo'ldi. Partiya Qozogʻiston mustaqilligi va barcha slavyanlarni quvib chiqaradigan yagona Islom Turkistonini barpo etishga chaqirishdan tashqari, mavjud hukumatni, xususan Nazarboyevni ham tanqid qildi. Natijada Otabek tahdid qilinib, 1991-yilning fevralida Moskvaga koʻchib ketishga majbur boʻldi 1991-yil dekabr oyida Alashning islomparast fraksiyasi muftiy (musulmon huquqshunosi) Rispek Nisambaevni Olmaotadagi masjiddan kuch bilan olib chiqishga urindi; Nysambaev politsiya tomonidan ozod etilishidan oldin hujumga uchragan va garovga olingan. Bunga javoban Otabek partiya aʼzolari sodir etgan voqeani qoralab, KGB va islom fundamentalistlarini provokatsion hujum uyushtirganlikda aybladi. Biroq, u shaxsiy aloqalari va moliyaviy imkoniyatlaridan foydalanib, partiyadoshlarini qamoqdan ozod qilishga harakat qildi. Voqealar tufayli Qozogʻiston hukumati Otabekni voqeani uyushtirganlikda va Nazarboyevga tuhmat qilib, Qozogʻiston jinoyat kodeksini buzganlikda aybladi. Natijada unga nisbatan jinoiy ish ochildi va Rossiya xavfsizlik kuchlari uni 1992-yil mart oyida Moskvada qamoqqa olindi.

Surgundagi hayot (1992-1996) 
Otabekni Qozogʻistonga qaytarib yuborishga urinishlar boʻlgani uchun uning ishi ommalashdi. Rossiya hukumati advokatlar yordamida Otabekka ko'plab mamlakatlardan xorijda siyosiy boshpana olishda yordam taklif qildi 1992-yil aprel oyida Ozarbayjon prezidenti Abulfaz Elchibeydan taklif olganidan soʻng Otabek 1992-yil 6-avgustda Bokuga koʻchib oʻtdi Atabek Ozarbayjonni "murosa varianti" deb ta'riflab, "Kaspiy dengizi bo'linmaydi, Qozogʻiston va Ozarbayjonni bog'laydi" deb ta'kidladi. U yerda u oilasi va yaqin doʻstlari bilan yashab, Qozogʻiston Tashqi ishlar vazirligini Ozarbayjon hukumati bilan muzokara olib borishga undagan. Oxir oqibat, Qozogʻiston hukumati Otabekning ekstraditsiyasini talab qilmaslikka va'da berdi, buning evaziga Ozarbayjon siyosiy boshpana berishdan ko'ra, faqat xavfsizlikni ta'minlaydi. Otabek mamlakatda boʻlgan vaqtlarida Birinchi Qorabogʻ urushidan qochqinlar bilan birga kazarmada yashab kelganini, yaqin qarindoshlarining saxovatiga tayanib, uy-joy, ish, moddiy yordam, Ozarbayjon fuqaroligi bilan ta’minlanmaganini yozgan. oziq-ovqat uchun Ozarbayjon Xalq fronti partiyasiga aloqador do'stlar Otabek Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushida Ozarbayjonni himoya qilgan va Oʻrta Osiyodagi turkiy tilli mamlakatlardan kelgan muhojirlardan tashkil topgan muxolif guruh Turkiston qoʻmitasining asoschilaridan biri boʻlib, Qorabogʻ va Chechenistonga sayohatlar uyushtirgan, shuningdek, I. Antaliyada turkiy xalqlarning jahon qurultoyi bo'lib o'tdi.

Haydar Aliyev Ozarbayjonda hokimiyat tepasiga kelganidan so'ng, Otabek mamlakatni tark etib, oilasi bilan Rossiyaning Nalchik shahriga ko'chib o'tdi, o'z fikricha, ular "juda qashshoq ahvolda" yashab, 1994-yil oktyabr oyida Moskvaga qaytib keldi Moskvadan uning oilasi Olmaotaga qaytdi, Otabek esa Rossiyada qoldi, garchi 1996-yil dekabr oyida Qozogʻistonga bir necha marta noqonuniy tashrif buyurgan bo'lsa ham.

Qozogʻistonga qaytish va keyingi faoliyat (1996–2006) 
Qozogʻistonga qaytgach, Otabek oʻz vatani tomonidan “mehrsiz kutib olingani”ni aytdi. Bu davrda Otabek uysiz edi: u avvalroq “Alash” partiyasini moliyaviy qoʻllab-quvvatlash maqsadida ikki xonadonini sotib, ishsiz edi. Otabek Qozogʻiston fuqaroligidan mahrum boʻlib, oʻrniga u prezident Nursulton Nazarboyevdan avf etishni talab qilgan, ammo bu rad etilgan. U ijaraga olingan kvartiralar va dachalarda yashab, ikki yil davomida tog'larda, oilasi bilan yozgi uyni ijaraga olib yashagan. Otabekning oʻgʻli Asqar maktabga kechroq kirishga to'g'ri keldi, qizi Aydana esa uyda oʻqidi.

Otabek 2003—2005-yillarda Xalqaro Abay sheʼr ixlosmandlari klubida “ Amanat ” adabiy jurnalida muharrir boʻlib ishlagan U yerda bo'lganida u "Kazak Ulty" jamiyatining tashkilotchisi va raisi bo'lib yana siyosatga kirdi 2005-yil aprel oyida Atabek butun qozoq xalqini hamda mamlakatda yashovchi boshqa etnik guruhlarni birlashtirishga qaratilgan "Kazak Memleketi" (Qozogʻiston Xalq fronti) tashkilotini tuzdi. Qozoq memleketi, shuningdek, Olmaotadagi mikrorayonlarda joylashgan qashshoq shaharchalar uchun “jamoaviy mudofaa” harakatini yaratgan o'z-o'zidan qurilgan, noqonuniy qurilgan uylarda yashovchi boshpanasizlar huquqlarini himoya qilish tarafdori.

Shonyroqdagi tartibsizlik va sud jarayonidagi ishtiroki 
2006-yil may oyidan boshlab Olmaota shahri hukumati shaharning o'sib borayotgan aholisini joylashtirish uchun yangi uy-joy qurish dasturi tufayli shahar chekkasida joylashgan qashshoq shaharchalarni buzib tashlashni boshladi, bunda aholini ko'chirishga yordam bermasdan va tegishli ro'yxatga olish jarayoni amalga oshirilmadi. Otabek Bokay tumanidagi uylarni buzishdan himoya qilishda ishtirok etib, boshqalarni ham bu sa’y-harakatlarga qoʻshilishga chaqirar ekan, Qozogʻistonning birinchi xonimi Sara Nazarboyevaga shunday deb yozadi: “Nima uchun insonparvarlik va xayriya koʻrsatmay, 0,06 gektarlik bu baxtsiz yer uchastkalarini qonuniylashtirmang. Bu qozoq oilalari, ular uchun bu yerlar nazoratsiz kapitalizm sharoitida omon qolishning yagona yo'li?". Tadbir davomida Otabekning tizzasi bir ofitser uni dubinka bilan urganidan jarohat olgan. Shahar ma'muriyatining sa'y-harakatlariga qaramay, 2006-yil 7-iyulgacha 500 ta uy vayron bo'lgunga qadar uylarni buzishga qisqa vaqt to'sqinlik qilindi va ularning aholisi ko'chirib o'tkazildi.

Shoniroq tumanining bir qismi ham buzish uchun moʻljallangan edi. Shahar aholisi shaharni ko'chirish rejalaridan xabardor bo'lgach, mudofaa barrikadalarini qurdilar, molotov kokteyllari tayyorladilar, tayoq va toshlar yig'dilar, Bakayliklar ham Shoniroqda kuchlarini birlashtirdilar. 2006-yil 14-iyulda Shoniroqda otryad hududni tozalash uchun kelganidan keyin otishmalar boshlandi. Ikkala tomon ham tan jarohati olgan, jumladan, bir politsiyachi benzin bilan yoqib yuborilgan. Hududni nazorat qilish maqsadida bir nechta eskadron hujumlari amalga oshirildi, ammo qarshilik ko'rsatgan mahalliy aholi shahar hokimiyati qamalni to'xtatmaguncha politsiyani qaytardi va shu bilan uylarni ko'chirish va buzishni davom ettirishning oldini oldi.

Oʻsha paytda “Shonroq” yer va uy-joy qoʻmitasi targʻibot guruhiga rahbarlik qilgan Otabek tartibsizlikda yaralanganidan soʻng tibbiy yordam soʻradi va kasalxonada yotganida olti nafar politsiyachining hujumiga uchradi; ertalab soat birlarda qoʻyib yuborilishidan oldin Olmaota Ichki Ishlar Departamentida soʻroq qilingan. Otabek jarohat olganidan soʻng u va uning doʻstlari tibbiy yordam soʻrashgan, biroq bir necha shifoxonalar tomonidan bir necha bor rad etilgan Otabek 2006-yil 17-iyulda yana ichki ishlar bo'limiga chaqirildi va tartibsizlikni uyushtirganlik, garovga olish va odam o'ldirishga urinish ayblari bilan hibsga olindi.

Qamoq 
Otabek 2006-yilda qashshoqxona buzilishiga qarshi norozilik namoyishlarida siyosiy sabablarga ko'ra uyushtirilgani uchun o'n sakkiz yillik qamoq jazosiga hukm qilindi Shuningdek, u yoqib yuborilgan politsiyachining o'limida ayblangan.

2012-yilda Atabek Nursulton Nazarboyev rejimini tanqid qiluvchi "Yevrosiyo yuragi" kitobini nashr etdi.  Asar u qamoqqa olingan muassasadan yashirincha olib chiqib ketilganidan keyin nashr etilgan. Keyinchalik, u ikki yilga bir kishilik kamerada hukm qilindi va Qozogʻistondagi eng og'ir qamoqxonalardan biri sifatida ta'riflangan.  Arkaliqdagi qamoqxonaga o'tkazildi. O'n besh yillik qamoqdan so'ng u sog'lig'i yomonlashgani sababli 2021-yil oktyabr oyida ozodlikka chiqdi.

Hibsga olish shartlari 
2009-yilda Otabek Qostanay viloyatining Araliq shahridagi qamoqxonaga o'tkazilgani haqida xabar berilgan edi. Otabek oʻzini izolyatsiya qilish shartlarini “qamoq ichidagi qamoqxona” yoki “toʻliq vakuum” deb ta’riflagan. Xabar qilinishicha, uzoq davom etgan izolyatsiya muddatlari Birlashgan Millatlar Tashkilotining Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktiga koʻra taqiqlangan gʻayriinsoniy harakat boʻlib, Qozogʻiston BMT shartnomasini imzolagan va shuning uchun unga rioya qilishga majbur. Qolaversa, Qozogʻiston uning doimiy yozishmalari va qarindoshlarining tashrifini rad etib, BMTning mahbuslar bilan muomala qilish boʻyicha minimal standart qoidalarini (Mandela qoidalari deb ham ataladi) ham buzgan.

Adabiy va publitsistik asarlar 
1989—1992-yillarda Atabek Qozogʻistonda taqiqlangan Alash va HAK gazetalarining noshiri boʻlgan. 1990-yil yanvar oyidagi “ Alash ” gazetasi Estoniyada bosilib, kurerlar orqali Qozogʻistonga yetkazilgan, u yerda xavfsizlik kuchlari nashrni tortib olishga uringan.

Bundan tashqari, u Tengrichilik maʼnaviyatidan ilhomlanib bir qancha sheʼriy va nasriy kitoblar yozdi va 1992-yilda oylik “ Haq ” (“Haqiqat”) gazetasini taʼsis etdi 1996-yili surgundan Qozogʻistonga qaytib kelgan Otabek 1998-yilda oʻzining she’riy toʻplamini nashr ettirdi va u yerda “ Kul-Teguin yodgorligi ” qadimiy turkiy she’riy stelani rus va “Yolligʻ-tegin” tillariga tarjima qildi. Kul-Teguin yodgorligi 2000-yilda nashr etilgan va uning do'stlari tomonidan moliyaviy qo'llab-quvvatlangan

U qamoqda boʻlganida 2012-yilda Nursulton Nazarboyevni tanqid qilgan “Yevrosiyo yuragi” kitobini ham nashr etdi.

Shaxsiy hayoti 
Otabek Jaynagul Aydarxonga uylangan, ikki farzandi bor U 2021-yil 24-noyabr kuni Qozogʻistonda COVID-19 pandemiyasi davrida, qamoqdan chiqqanidan bir oy oʻtib Olmaota kasalxonasida tuzalib ketayotganda COVID-19dan vafot etdi.

Mukofotlari 

 2004: Almas Qilish mukofoti
 2010: Yaratish erkinligi : Qamoqdagi rassom mukofoti.

Manbalar 

2021-yilda vafot etganlar
1953-yilda tugʻilganlar
Jurnalisitik
Pages with unreviewed translations
Qozogʻistonlik jurnalistlar