MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xaura

Xaura — Hindistondagi shahar. Katta Kalkutta aglomeratsiyasi tarkibida, Gʻarbiy Bengaliya shtatida. Axrlisi 1,01 mln. kishi (2001). Xugli daryosi boʻyidagi port. Ip gazlama va jut sanoatining yirik markazi. Qogʻoz, oynashisha, metallsozlik, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Botanika bogi bor.
Xausa

Xausa — Nigeriya (26 mln. kishi), Niger (4,3 mln. kishi) va boshqalardagi xalq. Umumiy soni 30,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xausa tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, sunniy musulmonlar. Asosan, dehqonchilik, chorvachilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Xausa (til)

Xausa — somhom (afrikaosiyo) tillari makrooilasining chad tillari tarmogʻiga mansub va Shimoliy Nigeriya, Niger, Chad, Kamerun, Gana, Benin, Togo kabi mamlakatlarda tarqalgan til. Gʻarbiy Afrikada qabilalararo, urugʻlararo til sifatida keng qoʻllanadi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 31 mln. (baʼzi manbalarda 40 mln.) kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning 90-yillari). Xausaning asosiy lahjalari — kano, katsina, sokoto, zariya, xalajiya, damagaram, gobir va boshqa — bir-biriga juda yaqin; asosan feʼl tizimi va kishilik olmoshlari sohasidagi koʻplab tafovutlar shimoli-gʻarbiy lahjalarda (Niger va Nigeriya) uchraydi. Hozirgi adabiy xausa kano lahjasi asosida shakllangan.

Xausa oʻziga xos fonetik va morfologik xususiyatlarga ega. Soʻz oʻzgarishi va soʻz yasalishi tizimida affikslar (suffiks va prefikslar), shuningdek, ichki fleksiya alohida rol oʻynaydi. Leksikasi, asosan, tub chad soʻzlaridan iborat; arab, ingliz, fransuz va qoʻshni tillardan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina. 18-asrdan arab alifbosi asosidagi ajamiy yozuvidan, 19-asr oxiridan esa baʼzi diakritik belgilar qoʻshilgan lotin alifbosidan foydalanadi. Gazeta, jurnal va kitoblar, asosan, lotin grafikasida, anʼanaviy sheʼriyat va diniy (islomiy) adabiyot ajamiy yozuvida nashr etiladi. Ajamiyda nashr etilgan adabiyotda garbiy yevropa tillaridan oʻzlashmalar deyarli uchramaydi. Nigeriyaning shim. shtatlarida xausa maʼmuriy sohada, maktab taʼlimida (ayniqsa, boshlangʻich maktablarda), radioeshittirishlarda ingliz tili bilan bir darajada qoʻllanadi.
Xafaband

Xafaband (fors. — xafa va band — toʻsish), gulband — zargarlik buyumi; ayollarning boʻyin taqinchogʻi. Boʻyinni oʻrab turadigan tasma hamda marjon va turli shakldagi noziklardan terib yaratiladigan toʻrsimon shokilali tuzilishga ega turlari bor. Koʻkrakkacha tushib turadigan shokilalar trapetsiya va boshqa shakllarda boʻlib, gullari ramziy maʼnodagi shox, uchburchak, romb va boshqa handasiy nakshlardan iborat. "Gulband" atamasi asli "gulband" (yovuz ruh va band) boʻlib, yomonlik, yovuzlikdan saqlovchi tumor vazifasini bajargan, vaqt oʻtishi bilan atama oʻzgarib ketgan. X.ning boshqa shakllari — (mas, Toshkent, Samarqand va boshqalarda) kumush gardishga oʻrnatilgan haqiqlar qatori yoki oʻzaro harakatlanuvchi ilmoq yoki halqachalar bilan birlashtiriladigan murabba, toʻrtburchak yoki oval yaproqchalardan tuziladigan shokilali va shokilasiz turlari keng tarqalgan.

    

Zargarlik
Kiyim
Xafaqon

Xafaqon (arab. — urmoq, titramoq) — yurakning tez yoki notekis urishini sezish holati. Bu sezgi yuraktomir va boshqa sistemalar (mas, nerv, endokrin tizimi) kasalliklarida, shuningdek, sogʻlom kishilarda kuchli yoki odatdan tashqari jismoniy zoʻriqish, hayajonlanish va boshqalarda paydo boʻladi. X.ni davolash va oldini olish kasallikni keltirib chiqargan sabablarga bogʻliq. Baʼzan "X." atamasini yurak urishining oʻzgarishi qon bosimi oshganida ham kuzatilganligidan gipertoniya kasalligita nisbatan ham ishlatadilar.

X. tushunchasi aslida Sharq tabobatidan maʼlum. Oʻtmishda tabiblar X. sabablarini toʻgʻri tushunib, uning koʻp va xilmaxil kasalliklar (mas, yurakning organik va funksional oʻzgarishlarida, oʻpka, meʼda va ichak xastaliklarida, yalligʻlanish, shikastlanish, zaharlanish, isitmalash, gijja kasalligida, biror narsa chaqqanda yuzaga kelishini va boshqalar)da kuzatganlar. Ular yurak urishi oʻzgarishlarini puls sifatlari (yaʼni puls tezligi, tekis yoki notekisligi, toʻliqtoʻliqmasligi yoki tarangligi)ga koʻra aniklaganlar. Abu Ali ibn Sino "Tib krnunlari" asarida X. haqida mufassal aytib oʻtgan. Unga kura, X. goho xiltli moddadan, goho mizojlan, goho shishdan, gohida uzluksizlikning buzilishidan, baʼzan esa qattiq hisdan va boshqa yot narsalardan paydo boʻladi. Xiltli modda goho qondan, goho rutubatdan, goho safrodan, goho yeldan iborat boʻlishi mumkin. Baʼzan fakat yurak aziyatlari emas, balki oʻpkaning yurakka yondosh tomonida tikilmalar koʻpayib, nafas keragicha oʻta olmasligi (oʻpkaning hamkorligi bilan), meʼda ahvolining oʻzgarishi (meʼdaning hamkorligi bilan) ham X. paydo boʻlishiga olib keladi. X.ning hamma turida tomir notekis urishi kuzatiladi, ammo kasallik belgilari unga sabab boʻlgan omillarga bogʻliq boʻladi (mas, X.ga gijjalar sabab boʻlsa, bunda lanjlik, soʻlak oqishi va boshqa kuzatiladi).

Adabiyot 
 Ibn Sino, Tib qonunlari, 2j., T., 1992
Xafel

Xafel — Germaniyadagi daryo, Elba daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 341 km, havzasining maydoni 24,4 ming km². Meklenburg koʻlli platosidan boshlanib, Shimoliy Germaniya payettekisligidan koʻl va suv omborlari orqali oqadi. Asosiy irmogʻi — Shpre daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Kanallar orqali Oder va Elba daryolari bilan boglangan. X. boʻyida Berlin, Brandenburg, Potsdam shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Germaniyadagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Xafif

Xafif (arab. — yengil) — Yaqin va Oʻrta Sharq xalklari musiqa nazariyasida ritmik tuzilma (usul)par nomi. Bir necha turlari mavjud: X.i ramal (tan—tanan tan—tanan), X.i saqil (tan—tana—tan—tana) va boshqa
Xafun

Xafun, RasXafun — Somali yarim oroldagi burun, Afrikaning eng chekka sharqiy nuqtasi (10°26’ sh.k. va 57°23’ shq.u.).
Nikolay Xachaturov

Nikolay Grigoryevich Xachaturov [1907.14(27).6 Toshkent 1989.17.2] — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1966). Faoliyatini Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1935—36). 1938-yildan M.Gorkiy nomidagi rus drama teatrida ishlagan. X. xarakterli aktyor boʻlib, qahramonlarining eng kichik xislatlarini ham oʻtkir shtrixlarda berish, koʻproq satiraga moyil hayot voqealarini boʻrttirib, kulguli tasvirlash uning ijodiga xos boʻlgan. Lyudoviko (Lope de Vega, "It pichan yemaydi, oʻzgaga ham bermaydi"), Vurm, Qirol Filipp (F. Shiller, "Makr va muhabbat", "Don Karlos"), Murzavetskiy (A.Ostrovskiy, "Boʻrilar va qoʻylar"), Jevakin (N.Gogol, "Uylanish"), Yepixodov (A. Chexov, "Olchazor"), Baron (M.Gorkiy, "Tubanliqda"), Mamat, Mulladoʻst (Hamza, "Paranji sirlari", "Maysaraning ishi"), Nurbobo (I.Sulton, "Nomaʼlum kishi"), Dunkan (U.Shekspir, "Makbet"), Don Kixot va Servantes (D. Vasserman, D.Derion, "Lamanchlik kishi"), Konsul (G.Mdivani, "Konsulni oʻgʻirlashdi") kabi rollari bilan shuhrat qozondi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1907-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Aram Xachaturyan

Aram Ilich Xachaturyan (,1903.6.6, Tbilisi yonidagi Kojori kishlogʻi — 1978.1.5, Moskva, Yerevanda dafn etilgan) — kompozitor, dirijyor. Millati arman. Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1973), Armaniston (1938), Rossiya (1944), Oʻzbekiston (1967)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Moskva konservatoriyasini tugatgan (1934). Gnesinlar nomidagi Musiqaped. instituti hamda Moskva konservatoriyasida (1950 yildan) dare bergan (1952 yildan professor). Xachaturyan musiqasi oʻta joʻshqinligi, hayotbaxshligi, kuylar jozibadorligi, garmoniya va orkestr boʻyoqlarining rangbarangligi bilan ajralib turadi. Ijodida Kavkaz xalqlari (ayniqsa, arman) musiqa (gusanlar, oshiqlar sanʼati va boshqalar) anʼanalarini zamonaviy kompozitorlik ijodiyoti tamoyillari bilan uzviy bogʻlab, oʻziga xos uslubini yaratishga erishgan. Fortepiano (1936), skripka (1940), violonchel va orkestr uchun (1946) konsertlari, "Gayane" (1942, birinchi milliy baleti) va "Spartak" (1954) baletlari, simfonik syuitalar ("Maskarad", 1944 va boshqalar) dunyoga mashhur. Shuningdek, Xachaturyan 3 simfoniya (1934—47), 3 konsertrapsodiya (1961—68), kamer asarlar, qoʻshiklar, spektakl va kinofilmlarga musiqa va boshqa muallifi. Oʻzbek va Kavkaz xalq kuylari asosida trio (1932), "Rake syuitasi" (1933) ni yaratgan. Italiya, Germaniya va boshqa sanʼat akademiyalarining faxriy aʼzosi. Dirijyor sifatida Yevropa, Amerika, Shimoliy Afrika, Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan.

Armaniston sanʼati
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Xachir

Xachir (Mulus) — uy hayvoni; ot (biya) bilan eshak (hangi) duragayi. Xitoy, Hindiston, Turkiya, Afrika, Italiya, Fransiya, Ispaniya, Oʻrta Osiyoda X. yetishtirish azaldan mavjud boʻlgan. Soʻnggi davrlarda Meksika, Argentina va AQShda ham rivoj topdi. Oʻzbekistonda qadimdan X. yetishtirish va xoʻjalik maqsadlarida ulardan yuk tashishda va ulov tarzida samarali foydalanib kelingan. X. gavdasi, koʻkrak qafasi kengligi va tez yurishi bilan otlarga oʻxshasa, chidamli va ishchanligi, boshining kattaligi qulogʻining uzunligi, boʻynining toʻgʻriligi va kaltaligi bilan eshakka oʻxshaydi. 40—50-yil yashaydi, 30—35-yil ishlash qobiliyatiga ega, yuqumli kasalliklarga kam chalinadi, iqlim sharoitiga yaxshi moslashadi, ozuqa tanlamaydi, parvarishga unchalik muhtoj emas. Tuyey har xil. X.ning erkagi va urgʻochisi bepusht boʻladi. Ular oʻzaro nasl bermaydi, lekin urgʻochi X. ayrim hollarda aygʻirdan yoki hangi eshakdan qochib nasl berish xususiyatiga ega. Erkak X. 1,5 yoshda bichiladi. 2—3 yoshidan ishga oʻrgatiladi. 4 yoshida yetuk ish hayvoniga aylanadi. Yirik biyalardan va zavod zotidan boʻlgan eshaklardan boʻyi 160—170 sm va tirik vazni 600–650 kg boʻlgan oʻta kuchli va yuk tashuvchi X.lar olinadi. X.ni otlar kabi tirik vaznga muvofiq oziqlantirish tavsiya etiladi. 20-asrning 30-yillarigacha Oʻrta Osiyo yilqichilik, tuyachilik, eshakchilik va xachir yetishtirish styasida X. yetishtirish va ulardan foydalanish masalalari ilmiy oʻrganildi (V.A.Shchekin). 20-asrning 50-yillaridan boshlab X. Oʻzbekistonda avtomobil transportining rivojlanishi bilan deyarli yoʻqolib ketdi.

Adabiyot 
 Lakoza I.I., Shchekin V.A., Verblyudovodstvo i osnovi oslovodstva i muloproizvodstva, M., 1964.

Abdusattor Amirov.
George de Hevesy

XEVESHI (lot. Hevesy) Dyerd (Georg) (1885.1.8, Budapesht — 1966.5.7, Freyberg, GFR) — vengriyalik fizik-kimyogar, radiokimyogar. Vengriya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1945-yildan) Syurix va Manchester universitetlarida (1911— 13), Venadagi radiy institutida (1913), Budapesht universitetida (1913—20) ishlagan (1918-yildan professor). Kopengagen (1920—26 va 1934—43), Freyburg (1926 — 34) va Stokgolm (1943-yildan) universitetlari professor Ilmiy tadqiqotlari radiokimyoga oid. Izotop indikatorlar usulini taklif qilgan. Ilk bor biol.da radioaktiv indikator (radiy D) qoʻllab oʻsimliklarda qoʻrgʻoshinning taqsimlanishini oʻrgangan. D. Koster bilan birga gafniy kimyoviy elementini kashf etgan (1922). Ogʻir suvdan foydalanib tirik organizmlarda suv muvozanatini aniqlash mumkinligini kashf etgan (1941) Nobel mukofoti laureati (1943).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1885-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
1-avgustda tugʻilganlar
5-iyulda vafot etganlar
Verner von Heidenstam

Carl Gustaf Verner von Heidenstam (1859.6.7, Olsxammar, Erebru — 1940.20.5, Evralid, Esteryyotland) — shved shoiri va yozuvchisi. Shved. akademik aʼzosi (1912). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Ziyorat va dunyo kezish yillari" (1888). Oʻrtayer dengizi atrofidagi koʻhna dunyo "Endimion" (1889) romanida aks etgan. "Renessans" (1890) romanida oʻzining adabiy manifesti eʼlon qilingan. Unda naturalizmni tanqid qilib, boy tasavvur, goʻzallikni jonli his qiladigan va tushkun boʻlmagan realizmga asoslangan yangicha estetika yaratishga chaqirgan. X. "Sheʼrlar" poetik toʻplamidan soʻng shved adabiyotida yirik shaxs sifatida tanilgan. X. Shvetsiyani qudratli saltanatga aylantirgan qirol Karl XII davri askarlari haqida hikoyalar yozib (1897—98), ularni birbiriga mazmunan ulab, "Karl XII ning yurishlari" kitobini yaratadi. Bu kitob orqali yangicha, milliy afsona yaratmokchi boʻlgan. "Avliyo Birgit ziyorati" (1901), "Folkunglar shajarasi" (1905—07, 2 j.li) romanlari hamda "Shvedlar va ularning dohiylari" (1908—10, 2 j.li) dostonida u oʻzining dastlabki gʻoyalaridan chekinib, aristokratik dunyosiga qaytgan. 1915-yil nashr etilgan "Yangi sheʼrlar" kitobidan soʻng X. Shvetsiyaning koʻzga koʻringan lirik shoiri sifatida tan olingan. Nobel mukofoti laureati (1916).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1859-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
6-iyulda tugʻilganlar
20-mayda vafot etganlar
Xeyerdal Tur

XEYERDAL (Heyerdahl) Tur [1914.6.10, Larvik 2002.18.4, KollaMikeri qishlogʻi (Italiya)] — norveg etnografi va arxeologi, dengiz sayyohi, yozuvchi. Oslo universitetida oʻqigan (1933—37). X.ning 1sayohati Polineziyadagi FatuXiva o.ga boʻlgan (1937-38). "KonTiki" solida ekipaj bilan birgalikda Perudan Polineziyaga qadar Tinch okeanini kechib oʻtgan (1947). Bu sayohat uni butun dunyoga mashhur qilgan. 1969—70 yillarda "Ra" papirus qayigʻida Afrikadan Markaziy Amerikadagi orollargacha borgan. 1977—78 yillarda qamishdan yasalgan "Tigris" qayigʻida AlKurna (Iroq) — Hind daryosining quyilish yeri — Jibuti yoʻnalishi boʻyicha suzgan. Pasxa, Galapagos va Kanar o.larida arxeologik kazishma ishlari olib borgan. Buyuk sayyoh vikinglar haqidagi manbalarni tadqiq etish maqsadida 2001 yil Azov boʻyiga arxeologik ekspeditsiya uyushtirgan. Koʻplab ilmiyommabop asarlar muallifi. Asarlari: "KonTiki"da sayohat (1949), "AkuAku" (1957), "Ra" (1970), "FatuXiva" (1975) va boshqa

Sayyohlar
Paul Heyse

Paul Heyse (1830.15.3, Berlin — 1914.2.4, Myunxen) — nemis shoiri, yozuvchi va novellachisi. Berlin, Bonn (1847—51), Shveysariya va Italiya (1852—53) universitetlarida taʼlim olgan. Myunxen yozuvchilar toʻgaragi rahbarlaridan biri; "sanʼat sanʼat uchun" (sof sanʼat — badiiy ijodning muayyan maqsadga qaratilgani, sanʼatning siyosat va jamiyat talablaridan mustaqil boʻlishini yoklovchi bir qator estetik konsepsiya) tarafdorlaridan. Dastlabki asarlari — "Arrabiata" novellasi va "Marion" kissasi (1855). "Treppilik kiz" (1858), "Andrea Delfin" (1859), "Ona portreta" (1859) asarlari muallifi. X. kissalar va hikoyalardan tashqari dramatik asarlar ham yozgan. "Gans Lange" (1866) pyesasi, "Mariya Magdalina" (1899) tragediyasi ommabop boʻlib ketgan. Shunga qaramay, X. yozuvchi sifatida koʻproq tanilgan. "Asr farzandlari" (1873), "Jannatda" (1875), "Merlip" (1892) romanlarida axloqiy masalalar yoritilgan. X.ning 24 jildli novellalari, 6 roman, 60 ga yaqin pyesa va 9 sheʼriy toʻplami nashr etilgan. Nobel mukofoti laureati (1910).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1830-yilda tugʻilganlar
1914-yilda vafot etganlar
15-martda tugʻilganlar
2-aprelda tugʻilganlar
Xeylit

Xeylit (yunoncha: cheilos — lab) — lablarning yalligʻlanishi; bunda lablarning qizil hoshiyasi, shilliq pardasi va terisi yalligʻlanadi. X.ga lab yorilishi, kuyishi, turli shikastlar, oftobda, izgʻirinda uzoq turib qolish, parazit zamburugʻlar yoki viruslar, shuningdek, meʼdaichak faoliyatining buzilishi, yurak kasalliklari, organizmda vitaminlar (xususan, V guruh vitaminlar) yetishmasligi yoki allergiya (turli boʻyoqlar, lab boʻyogʻi) sabab boʻladi.

Oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir X.da lab qizaradi, shishadi va bezillab turadi; baʼzan yiringlaydi (qarang Abssess), temperatura koʻtariladi, bosh ogʻriydi. Surunkali X.da lab pust tashlaydi, uzoq vaqtgacha bitmaydigan yoriklar, yarachalar paydo boʻladi, lab bichiladi, shishadi va kattalashadi. Kasallikning ilk belgilari paydo boʻlganda darhol vrachga murojaat etish va davolanish lozim.

X.ning oldini olishda shikastlangan labni rivanol, kaliy permanganat (margansovka) yoki furatsilin eritmasiga hoʻllangan bint, paxta bilan tozalab artish; oftobda kuygan yoki shamolda yorilgan boʻlsa, tarkibida A vitamini boʻlgan yumshatuvchi mazlar surtish tavsiya etiladi.

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Corneille Heymans

Xeymans (Heymans), Geymans Korney (1892—1968) — belgiyalik fiziolog va farmakolog. Nafas va qon aylanishining boshkarilishida karotid sinuslar va aorta xemoretseptorlari ahamiyatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1938)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1892-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
28-martda tugʻilganlar
18-iyulda vafot etganlar
Xeklar

Xeklar, merluzalar (Merlucciidae) — treskasimon balikdar oilasi. Gavdasining uzunligi 1,3 m gacha (odatda, 40 sm ga yaqin), vazni 10 kg gacha. Orqa suzgichi 2 ta. 4 urugʻi, 15 turi bor. Atlantika va Tinch okeanning iliq va subtropik suvlarida yashaydi. Kumushrang X., asosan, Shimoliy Amerika sohillari yakinida keng tarqalgan. Uzunligi 70 sm gacha; 3—4 yidda voyaga yetadi. May— oktabrda 40–150 m chuqurlikda 400 minggacha uvildiriq tashlaydi. Hayotining dastlabki yillarida mayda qisqichbaqasimonlar, voyaga yetgandan soʻng yirik umurtqasizlar (kalmar, krevetka) va boshqa baliqlar bilan oziqlanadi. X.ning 1 turi Qora dengizda uchraydi. Barcha X. yirtqich. Ovlanadi.
James Heckman

James Hekman (1944.19.4, Chikago) — amerikalik iqtisodchi.1968-yilda  Priston universitetini tamomlagan. NyuYork va Kolumbiya universitetlari, Iqtisodiy tadqiqotlar milliy byurosi va "REND" korporatsiyasida faoliyat olib borgan. 1977-yildan Chikago universiteti professori, ilmiy ishlarning mehnat resurslari, aholishunoslik, "insoniy potensial",davlat siyosati, mikroekonometriya sohasida mikro maʼlumotlarni statistik tahlil usullari, xususan, statistik tanlamani shakllantirish muammolariga doir bir qator ilmiy ishlar sohibi. Nobel mukofoti laureati (2000, Daniel McFadden bilan birga).

Karyerasi 
James Heckman 1973-yilda Chikago universitetiga ko'chib o'tishdan oldin Kolumbiya universitetida dotsent bo'lib ishlagan . U Kerolin Geynrix , Jorj Borxas , Stiven Kameron , Mark Rozenzveyg va Russ Roberts kabi 70 dan ortiq talabalar uchun dissertatsiya maslahatchisi sifatida faoliyat olib borgan . Hekman iqtisod bo'limida Genri Shultsning hurmatli xizmat professori va Iqtisodiyot tadqiqotlari markazi direktori lavozimlarida ishlashdan tashqari, huquqshunoslik fakultetining huquq professori va Xarris davlat siyosati maktabida professor sifatida ham faoliyat yuritgan.  Ijtimoiy dasturlarni baholash markazi va Bolalik rivojlanishini o'rganish markazi direktori. Shuningdek , Bekker Fridman nomidagi Iqtisodiyot tadqiqotlari instituti tadqiqot kengashi aʼzosi boʻlib ishlaydi . Hekman boshqa institutlarda ko'plab tayinlovlarni o'tkazgan va xususan ,2004-2008-yillarda London Universitet kollejida mikroekonometriya kafedrasida, 2005-2014-yillarda Dublin universitet kollejida fan va jamiyat professori  va 2008-2011-yillarda Alfred Koulz Yel universitetining taniqli tashrif buyuruvchi professori sifatida ish olib borgan. 
c

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar
Xelatlar

Xelatlar (yun. chele — qisqichbaqa panjasi), kompleksonlar — mikroelementlarning metallorganik birikmalari; mikrooʻgʻit sifatida ishlatiladi. Suvda yaxshi eriydi, oʻsimliklar tomonidan yaxshi oʻzlashtiriladi, tuproq kolloidlari taʼsirida choʻkmaga tushmaydi. Mikroorganizmlarning yemirish taʼsiriga qarshi turish xususiyati, barcha tuproqlarda gidrolizga qarshi turgʻunligi, oʻsimliklarga zararli taʼsiri yoʻqligi bilan ahamiyatli. Tarkibida 1012% temir, 610% rux, 810% marganets, 9—18% mis bor. Tuproqqa ekin ekish oddidan boshqa oʻgʻitlar bilan birga solinadi, barglar orqali oziqlantirishda qoʻllaniladi.
Xelitseralilar

Xelitseralilar (Chelicerata) -boʻgʻimoyoqlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar kenja tipi. Uzunligi 0,05 mm dan (ayrim kanalar) 1,8 m gacha (kazilma evriptidlar). X.ning boshi va 6 ta, koʻkrak boʻgʻimi qoʻshilib, boshkoʻkrakni hosil qiladi. Qorin qismi 12 boʻgʻimdan, sodda X.da oldingi qorin (7 boʻgʻim) va keyingi qorin (5 boʻgʻim)dan iborat (chayonlar). Boshkoʻkraqda 6 juft oʻsimta bor, ulardan oldingi 2 juft ogʻiz teshigi oldida (xelitseralar) va orqasida (pediapalpalar), keyingi 4 jufti yurish oyoqlari hisoblanadi. Qorin oyoqlari qoldigʻi oʻzgarib jabralar, oʻpka, taroqsimon oʻsimtalar, oʻrgimchak soʻgallarini hosil qiladi. 2 sinf: merostomalar va oʻrgimchaksimonlarga boʻlinadi. Merostomalar, asosan, dengizlarda yashaydi; koʻpchiligi qirilib ketgan. X. ning 54000 ga yaqin turi mavjud.
Helsinki universiteti

Helsinki universiteti — Finlandiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1640-yil Turku shahrida tashkil etilgan. 1828-yil Helsinki shahriga koʻchirilgan. Teologiya, huquq, tibbiyot, falsafa, tarix, filologiya, tabiiy matematika, qishloq va oʻrmon xoʻjaligi, pedagogika boʻyicha mutaxassislar tayyorlaidi. Kutubxonasi (1640-yil tashkil etilgan)da 2 millionga yaqin asar sakdanadi. 27 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Manbalar
Xemnits

Xemnits (19531990-yillarda KarlMarksShtadt) — Germaniyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. Saksoniya yerida. Aholisi 266 ming kishi (1999). Muhim sanoat markazi va transport yoʻllari chorrahasi. Mashinasozlik (xususan, toʻqimachilik va kimyo sanoatlari uchun jihozlar, avtomobil, mototsikl va velosipedlar i.ch.), kimyo, toʻqimachilik, trikotaj, tikuvchilik va mebel sanoati korxonalari mavjud. Shaharga 12-asrda Rudali togʻlardan oʻtgan savdo yoʻli yoqasida asos solingan. 12— 18-asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalari saqlangan.
Xemoretsepsiya

Xemoretsepsiya (xemo... shretseptorlar) — bir yoki koʻp hujayralilar ixtisoslashgan hujayralarining tashqi muhitdagi hayot uchun muhim boʻlgan kimyoviy moddalardan taʼsirlanishi. X.ning dastlabki jarayoni taʼsirlovchi kimyoviy modda bilan hujayra membranasidagi xemoretseptor oqsil oʻrtasidagi taʼsirdan iborat. X. — evolyutsiya jihatidan eng qad. retsepsiya tipi, barcha tirik organizmlar uchun xos. Koʻpchilik hayvonlar uchun 2 xil X.: interoxemoretsepsiya (koʻp hujayralilar ichki muhitini, jumladan, gormonlar, mediatorlar, antigenlar va boshqalarni analiz qiluvchi) va eksteroxemoretsepsiya (tashqi kimyoviy taʼsirlarni qabul qiluvchi) xos. Yuksak tuzilgan organ izmlarda ixtisoslashgan kimyoviy sezgi organlari — hid bilish, taʼm bilish paydo boʻladi. Bu xiddagi organlar umurtqali hayvonlar va bir qancha umurtqasizlar (mas, hasharotlar)da bor. Bundan tashkari, kam ixtisoslashgan X. — gavda qoplamining taʼsirlovchi moddalarga nisbatan umumiy kimyoviy sezgirligi ham mavjud.

X. koʻpchilik hayvonlarning oziq qidirib topishi, dushmanlari yoki noqulay sharoitdan saqlanishi, oʻz turi va oilasi individlari hamda oʻz juftini topib olishda katta ahamiyatga ega. X.ning jamoa boʻlib yashovchi hasharotlar hayotidagi ahamiyati ayniqsa katta. Bunday hasharotlar oilasidagi murakkab fiziologik xattiharakat reaksiyalari (oziq qidirib topish, oʻzaro tobelik munosabatlari) X. bilan bogʻliq.
Xemosintez

Xemosintez (xemo... va sintez), xemolitoavtotrofiya — tarkibida xlorofill pigmenti boʻlmagan mikroorganizm (bakteriya)lar tomonidan anorganik birikmalar (vodorod sulfid, oltingugurt, vodorod, ammiak, azot kislota, temir peroksidi, marganets va boshqalar)dan oksidlanish reaksiyasida hosil boʻlgan energiya xisobiga karbonat angidridning oʻzlashtirilishi va organik birikmalarning biosintez qilinish jarayoni. X. rus mikrobiologi S.N.Vinogradskiy tomonidan kashf etilgan (1887). X.ning kashf qilinishi tirik organizmlarda kechadigan moddalar almashinuvi jarayonining asosiy tiplari toʻgrisidagi tushunchani oʻzgartirib yubordi. Fotosmnyayezdan farqli ravishda X. jarayonida yorugʻlik energiyasidan emas, balki oksidlanishqaytarilish reaksiyalarida ajralgan energiyadan foydalaniladi va bu energiya adenozintrifosfat kislota (ATF) ni sintez qilishda yetarli boʻladi. Elektronlarning donorlari sifatida oddiy anorganik birikmalardan foydalanadigan organizmlar xemolitotroflar deb ataladi. Bularga vodorod, oltingugurt, temir bakteriyalari va denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar kiradi. Vodorod bakteriyalaridan berk ekologik sistemada oqsil olishda, atmosferani SO2 dan tozalashda foydalanish mumkin. Xemosintetik bakteriyalar biosferada turli elementlarni oʻzlashtirishda ishtirok etadi.