MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Asfalt-beton aralashtirgich

ASFALT-BETON ARALASH-TIRGICH – qum, chaqiq tosh, mine-ral ku-kun va bitumdan asfalt-beton hamda bitum-mineral aralashmalar tayyorlaydigan qurilma. Qum va chaqiq toshni quritadigan va zarur temperaturagacha qizdiradigan quritish barabani, quritilgan kum va chaqiq toshni saralay-734digan hamda bitum bilan qorishtiradigan aralashtirish agregatidan iborat. Mine-ral kukunni vertikal va gorizontal sxe-ma boʻyicha harakatlantiradigan, davriy va uzluksiz aralashtiradigan xillari bor. Quritish barabanida quritilgan va qizdirilgan kum va chaqiq toshni kov-shli elevator gʻalvirga uzatadi, mineral kukun alohida boʻlmaga tushadi. Oʻlchami toʻgʻri kelmaydigan (yirik) toshlar gʻalvirdan nov boʻylab chiqib ketadi. Mi-neral kukunning har qaysi guruhi taro-zida tortilib aralashtirgichga tashlanadi. Tayyor aralashma transport vositalariga solinib qurilishga olib ketiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt-beton yotqizish mashinasi

Asfalt-beton yotqizish mashinasi – asfalt-beton, bitum va mineral aralashmasini bir tekis yoyib, zaminga yotqizadigan kurilma. Ish unumdorligi boʻyicha oʻta ogʻir (300 t/soatdan ortiq), ogʻir (150–300 t/soat), oʻrtacha (75–150 t/soat) va yengil (25 t/soat gacha) turlarga, yurish qismining turi boʻyicha gusenitsali, gʻildirakli va aralash xillarga boʻlinadi. Oʻzi agʻdaradigan avtomashinadan kurilma bunkeriga tashlangan aralashma kurakli ta’minlash shneklariga uzatiladi; shnek aralashmani zarur kenglikda yoyadi. Shib-balovchi gʻaltak aralashmani tekislaydi va zichlaydi. Yotqizilgan qatlamni te-kislash plitasi pardozlaydi. Aralashma plitaga yopishmasligi uchun u maxsus ku-rilma bilan qizdiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfandiyorxon

Asfandiyorxon (Isfandiyorxon) (? – 1643) – Xiva xoni 1623-43 yillarda Xorazmda hukmronlik qilgan Arabshohiylar oʻzbek sulolasining vakili.

Arab Muhammadxonning oʻgʻli. Safaviylar shohi Abbos I homiyligida, turkmanlar yordami bilan ukasi Elbars (Ilbars) Sultonni taxtdan agʻdarib, 1623-yil Xivada xonlik taxtiga oʻtirdi. U turkman zodagonlariga tayanib ish yuritdi. Eron davlati qoʻliga oʻtib qolgan Janubiy Turkmanistonni Xiva xonligiga qoʻshib olishga intildi, ammo 1628-yilda safaviylar qoʻshinidan yengildi. 

17-asrning 30–40-yillarida Buxoro va Rossiya savdo karvonlariga zarar yetkazayotgan qalmoqlarga qarshi qattiq kurash olib bordi; qalmoqlarga qarshi ittifoq tuzish maqsadida Moskva bilan muzoqaralar yuritdi. Arab Muhammadxonni oʻldirishgani uchun ukalari Habash Sulton bilan Elbars Sultonni qatl etib, ularga yordam bergan Xorazmdagi uygʻur va nayman qabilalarining chorva mollarini tortib oldi va ularga qarshi qirgʻin uyushtirdi. A. davrida tarqoqlik va zulm kuchaydi. Bundan foydalangan yirik mulkdorlar oʻz vakillaridan biri Abulgʻoziyni A.ga qarshi qoʻydilar. Natijada 1643-yil Abulgʻoziy xon qilib koʻtarildi. Xuddi shu yili A. vafot etdi. Oradan 2 yil oʻtgach, Abulgʻoziy Bahodirxon Xivada taxtga oʻtirdi.

Adabiyotlar 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; 
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993. 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Xorazm hukmdorlari
Assidiyalar

Assidiyalar (Ascidia) – qobiqlilar kenja tipining sinfi. Uzunligi 0,1 mm dan 30 sm gacha, yakka yoki kolo-niya boʻlib yashaydi. Xaltasimon tanasi qalin qobiq (tunika)ga oʻralgan, ustki tomonida ogʻiz teshigi va kloaka sifoni joylashgan, ostki tomoni bilan suv tubiga yopishgan. Halqumi devorida joylashgan juda koʻp jabra yoriqlari jabra oldi boʻshligʻiga ochiladi. Bu boʻshliqqa jin-siy yoʻllar, kloakaga orqa ichak ochiladi. Ikkilamchi tana boʻshligʻi halqum devo-ridan hosil boʻlgan bir juft nay – pe-rikard va epikarddan iborat. Voyaga yetgan A.da xorda, nevrotsel kabi xordalilar uchun xos boʻlgan belgilar boʻlmaydi, le-kin lichinkasida bu organlar rivojlan-gan. Jinsiy va jinssiz yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasi erkin yashaydi. A.ga bir necha turkum, 100 urugʻ va 2000 ga yaqin tur kiradi. Deyarli hamma dengizlarga tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asyut

Asyut – MAR janubidagi shahar, Nil daryosining chap sohilidagi port, temir yoʻl stansiyasi; Asyut muhofazasi ma’muriy markazi. Aholisi 290 ming kishidan ortiq. Mamlakatning sav-do-transport markazlaridan. Koʻn poy-abzal, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi. Universitet bor. Hunarmandchilik rivojlangan. A. yaqinida katta toʻgʻon qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Misr shaharlari
Qadimgi Misr shaharlari
Aseb

Aseb (Assab) – Eritreyaning januisharqidagi shahar. Qizil dengiz boʻyidagi port. Addis-Abeba bilan katta yoʻl orqali bogʻlangan. Aholisi 30 ming kishidan ortiq. 1890–1941-yillar Italiya, 1941–45 yillar Buyuk Britaniya qoʻl 736ostida, 1993-yildan mustaqil Eritreya tarkibida. Neftni qayta ishlash va se-ment zavodlari; oziq-ovqat va toʻqimachilik korxonalari bor. Osh tuzi qazib olinadi. Aeroport bor. Port orqali chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Eritreya
Asqar pichoqsoz

Asqar pichoqsoz (asli nomi Asqarxoʻja Oysarxoʻja oʻgʻli, 1878 – Andijon viloyati Qoʻrgʻontepa tumanidagi Qorasuv qishlogʻi – 1964) – pichoqsoz usta. Qorasuv pichoqsozlik maktabining yirik vakili. Pichoq-sozlik hunarini usta Toʻxtasindan oʻrgangan. Qorasuv va Shahrixonda pichoqsozlik qilgan. Asqar pichoqsoz a’lo nav poʻlatdan yupqa, ixcham, keskir, silliq va gʻoyat naqshdor pichoqlar yasagan. Ikkinchi jahon urushi davrida oʻzbek jangchilari uchun qilich va pichoq yasagan. 1948-yildan Qorasuvda tashkil etilgan artelda ishlagan. Ustaning oʻz oʻgʻillari bilan yasagan pichoqlari Andijon, Oʻsh, Oʻzgan, 737Jalolobod va boshqa joylarda "Qorasuv pichogʻi" nomi bilan mashhur. Asqar pichoqsoz ishini oʻgʻli Bakirjon Asqarov va uning shogirdi Akromjon Toshboyevlar davom ettirmoqda.

Manbalar
Akbar Asqarov

Akbar Asqarovich Asqarov [1902.25.10 (7.11) – Toshkent – 1978.9.5] – terapevt, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir a’zosi (1943), tibbiyot fanlari doktori (1947), professor (1948), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1956). 1927-yil Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakultetini bitirgan. Toshkent tibbiyot instituti fakultet terapiyasi kafedrasi mudiri (1941-yildan). Asqarov koʻp yillar davomida me’da-ichak kasalliklari etiologiyasi, klinikasi va davolash (ayniqsa oʻzbek taomlaridan tuzilgan parhez yordamida) usullari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan. A.ning ingichka ichak, yoʻgʻon ichak, oʻt pufagi va jigar kasalliklari ustida olib borgan ilmiy ishlari tibbiyot nazariyasi va amaliyotini boyitgan. Ibn Sino "Tib qonunlari" asarining oʻzbekcha nashriga mas’ul muharrir va ruscha nashrining tahrir hay’ati a’zosi boʻlgan. Toshkentdagi koʻchalardan biri uning nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1902-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
7-noyabrda tugʻilganlar
9-mayda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Akram Asqarov

Asqarov Akram (?-Toshkent- 1891.15.10) — birinchi oʻzbek havaskor ar-xeologi. Akrampolvon nomi bilan mashhur. Savdogar oilasidan. A. oʻz davrining mashhur kolleksioneri sifatida turli-tuman arxeologik buyumlar va qad. tangalarni toʻplagan. Uning birgina numizma-tika kolleksiyasi 15 mingdan ortiqroq (17 oltin, 1498 kumush va 13537 mis) qad. pullardan iborat boʻlgan. Shulardan 504 tasi Sankt-Peterburg Ermitajida saqlanmoqda. 1890-yil Toshkentda ochilgan qishloq xoʻjaligi va sanoat mollari koʻrgazmasida A. oʻzining arxeologik va numizmatik kol-leksiyalari bilan ishtirok qildi. A. rus olimlarining Oʻrta Osiyo boʻylab olib borgan ilmiy kuzatishlarida, jumladan, 1884-yilda rus tarixchisi N. I. Veselov-skiyning Surxondaryo, Fargʻona va Zaraf-shon vodiylari hamda Buxoroda oʻtkazgan ilmiy safarida hamrohlik qildi. Rossiyaning arxeologiya jamiyati A.ning ar-xeologiya sohasida qilgan xizmatlarini taqdirlab, uni 1887-yilda kumush medal bilan mukofotlagan. Ad. .Lunin B. V., O numizmaticheskoy kolleksii oʻzbekskogo sobiratelya drev-nostey A. Askarova, Istoriya materi-alnoy kulturi Oʻzbekistana, vip. 6, T., 1964.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahmadali Asqarov

Ahmadali Asqarov (1935.25.9, Namangan viloyati Norin tumani Uchtepa qishlogʻi) — arxeolog-tarixchi olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1987), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), tarix fanlari doktori (1978), professor (1990). Toshkent davlat pedagogika institutini tugatgan (1957), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Arxeologiya instituti direktori (1970-80; 1983-87), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix institutining direktori (1991-95), Akademiyaning tarix, tilshunoslik va adabiyotshunoslik boʻlimining akademik-kotibi (1987-92), raisi (1994-98). Oʻzbekiston Respublikasi xalq deputati (1990-95).

Mukofotlari 
Ahmadali Asqarov Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985). 1992-yili „Mustaqillik“ esdalik nishoni bilan taqdirlangan. 1993-yilda Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasining 60 yillik nishonini olgan. 1995-yilda T.N.Qori-Niyoziy nomidagi medal bilan taqdirlangan va „Oʻzbekistonda hizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvonini olgan. 2023-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi mukofoti bilan taqdirlangan.

Ilmiy faoliyat 
Asosiy ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan moddiy-madaniyat yodgorliklarini ochish va ularda arxeologik tadqiqotlar oʻtkazish yoʻli bilan Oʻzbekiston tarixini oʻrganishga bagʻishlangan. A.Asqarov bronza va ilk temir davri qadimgi dehqonchilik va chorvachilik madaniyatlari, Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik madaniyati va oʻzbek xalqi davlatchiligining ilk bosqichlari, oʻzbek xalqi etnogenezi va etnik tarixi kabi masalalar olimning ilmiy yoʻnalishi hisoblanadi. A.Asqarov birinchi oʻzbek arxeologi akademik Y.Gʻ.Gʻulomov arxeologik ilmiy maktabining izchil davomchisi. U „Bronza davrida quyi Zarafshon madaniyati“ mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini, „Janubiy Oʻzbekiston bronza davrida (Qadimgi Sharq tamaddudining mahalliy oʻchogʻining tashkil topishiga doir)“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qilgan. A.Asqarov - 450 dan ziyod ilmiy ishlar, shularning 50 dan ortig‘i chet tillarida, 16 monografiya, 1 ta darslik, 8 ta o‘quv-metodik qo‘llanma muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

1935-yilda tugʻilganlar
25-sentyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbek tarixchilari
Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Muhammadvali Asqarov

Muhammadvali Asqarov, Vali qori (1909 – Toshkent – 1949) – oʻymakor usta, duradgor. Oʻymakorlik san’atini otasi Asqar hoji va amakisi Sulaymon Xoʻjayevdan oʻrgangan. A. bagʻdodi oʻymakori eshiklar, kursi va boshqa badiiy buyumlar tayyorlagan, ayniqsa, pargari oʻyma naqshni mohirlik bilan ba-jargan. A. tayyorlagan (1940, S. Xoʻjayev bilan birgalikda) sakkiz qirrali xontaxta Oʻzbekiston davlat san’at muzeyida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ulugʻbek Asqarov

Ulugʻbek Akbarovich Asqarov (1928.23.2, Toshkent) – terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), tibbiyot fanlari doktori (1970), professor (1970), A. A.Lodyuvning oʻgʻli. 1-Toshkent davlat tibbiyot instituti fakultet terapiyasi kafedrasi mudiri (1971–96), 1997-yildan shu kafedrada professor-konsultant. Ilmiy ishlari antibiotikoterapiya, gematologiya, gastroenterologiya, diyetologiya va farma-koterapiya masalalariga bagʻishlangan. Asqarov Oʻzbekistonda surunkali koligning kelib chiqishi, patogenezi, klinikasi va davolash usullarini ishlab chiqqan. Xalqaro ilmiy anjumanlar qatnashchisi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1928-yilda tugʻilganlar
23-fevralda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Salima Asqarova

Salima Asqarova (1922.29.5 – Toshkent – 1997.16.4) – mikrobiolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan ar-bobi (1982), biol. fanlari doktori (1971), professor (1973). Tolali oʻsimliklar tajri-ba stansiyasi (1956 – 58), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Botanika instituti (1960 – 63) di-rektori, Toshkent viloyati pedagogika instituti rek-tori (1971 – 83), shu institutda biol. kafedrasi mudiri (1983 – 86), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Mikrobiologiya institutida ilmiy kon-sultant (1988-yildan). Ilmiy ishlari aktinomitsetlarning hayot faoliyatiga, ularning Oʻzbekistonning asosiy tuproqlarida ekologik-geografik tarqalish qonuniyatlarini va aktinomitsetlar-antagonistlar tarqalishining ama-liy muhim xususiyatlarini aniqlashga hamda ularning gʻoʻza kasalliklari (vilt, gommoz, ildiz chirishi va boshqalar)ning qoʻzgʻatuvchilari bilan oʻzaro munosabatini oʻrganishga bagʻishlangan. Shuhrat medali bilan mukofotlangan (1995).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1922-yilda tugʻilganlar
29-mayda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
16-aprelda vafot etganlar
Ashob

Ashob – qarang Sahoba.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashob ar-Raʼy

Ashob ar-Raʼy (arab.- fikr ta-rafdorlari) — raʼy, fikr va aql bilan hukm chiqaruvchi ulamolarga berilgan nom. Islom fanlaridan tafsir, fikd kabi sohalarda ijod qiluvchi olimlar ikki turga boʻlinadi. Birinchi turi — Qur’onni tafsir qilishda va biror shar’iy hukm chiqarishda faqat Qur’on oyatlariga, hadislarga, sahobalar va to-beinlardan naql qilingan rivoyatlarga suyanadigan olimlardir. Ikkinchi turi — tafsir va fiqh sohasida faqat naqliy dalillarga suyanish bilan qano-atlanmay 739 ijtihod, yaʼni aql, fikr va raʼyni ham ishga solib shar’iy hukmlar, fatvolar ijod etadigan olimlardir. Shu ikkinchi turiga Ashob ar-Raʼy deb nom berilgan. Ular muta-fakkir olimlar deb ham yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atavizm

Atavizm (lot. atavus – ajdod) – muayyan toʻrning ayrim organizmlarida uning uzoq ajdodlarida mavjud boʻlgan, biroq evolyutsiya davomida yoʻqolib ket-gan belgilar paydo boʻlishi. Otlarda uchta barmoq boʻlishi, koʻp emchakli, dumli yoki butun badani jun bilan qoplangan bolalar tugʻilishi A.ga misol boʻladi. A.ning on-togenezda paydo boʻlishi mazkur belgini yuzaga keltiradigan genlarning tur evo-lyutsiyasida saqlanib qolganligi, biroq normal rivojlanayotgan organizmda ular ta’sirining yoʻqolishi bilan bogʻliq. Juda koʻp avlodlardan soʻng toʻrning ayrim or-ganizmlari ontogenezida genlar ta’si-rini yoʻqotib turadigan toʻsiq yoʻqolishi tufayli mazkur belgi qaytadan yuzaga chiqishi mumkin. A. toʻrning ajdodini koʻrsatib beradi, shuning uchun Darvin A. hodisasini evolyutsiyaning dalillaridan biri deb isbot etgan. A. ayrim organizmlarda paydo boʻlishi bilan rudimentlardai farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atakama botigʻi

Atakama botigʻi – Tinch okeanning sharqiy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Janubiy Amerika materigining tik yon bagʻri boʻylab joylashgan (qarang Peru – Chili botigʻi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataksiya

Ataksiya (yun. ataxia – harakat tartibsizligi) – harakat koordinatsiyasining buzilishi. Harakat vaqtida muvozanatning oʻzgarishi, tartibsizlanishi. Bemor xuddi mayet odamga oʻxshab gandiraklab zoʻrgʻa yuradi. A.da faqat oyoq emas, qoʻllar harakati ham tartibsiz, bir-biriga moslashmay qoladi. Kasallik asosan miyacha, orqa miyadan miyachaga oʻtadigan yoʻllar, vestibulyar nerv tolasi va yadrosi yoki orqa miya orqa qismining, bosh miya peshona qismining zararlanishida kuzatiladi. Bemor yurib ketayotganida tez burila olmaydi, qadam tashlaga-nida oyoqlari oldin ketib, tanasi orqada qoladi va yiqilib tushishi mumkin. U A.ga sabab boʻlgan omillarni bartaraf etish yoʻli bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atala

Atala — bugʻdoy, arpa yoki joʻxori unidan tayyorlanadigan taom. Atala parhez, shifobaxsh hisoblanadi. Kasal, holdan toygan, yangi koʻzi yorigan ayollarga Atala ichi-riladi. Uni tayyorlash uchun qoʻy yogʻini qozonda qizdirib, bugʻdoy uni solinadi va qizarguncha qovuriladi. Oz-ozdan suv solinib uzluksiz aralashti-rib turiladi. Ayrim joylarda A.ga qiyma, tuxum ham solinadi. Atala tayyorlashda 500 g un, 100 g qoʻy yogʻi, taʼbga koʻra tuz solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Taomlar
Oʻzbek taomlari
Atalmish qavchin

Atalmish qavchin (14-asr oʻrtasi -15-asr boshlari) – Amir Temur saroyida-gi yirik davlat va siyosat arbobi, uning yaqinlaridan biri. A. Q.ga muhim siyosiy va harbiy vazifalar topshirilgan. Xu-susan, 1383-yil Amir Temur A. Q.ni bir necha amirlar bilan Jetaga, Qamariddinga qarshi yuborgan. 1394-yil "besh yillik yurish" paytida A. Q. Sharqiy Anado-ludagi Avnik qal’asiga kutvol qilib tayinlangan. 1395-yil Sohibqironning Toʻxtamishga qarshi yurishi chogʻida Qora Yusuf Turkman Avnikka hujum qilib, A.Q.ni asir olgan va uni Misr sultoni Barquqqa yubortan. Anqara jangndan soʻng Barquqning oʻgʻli Faraj A. Q.ni oʻz elchilari bilan birga Amir Temur huzuriga qaytargan. 1404-yil Sohibqiron A. Q.ga Sharqiy Anadoludan qora totor elini Jetaga koʻchirib borish vazifasini top-shirgan. Amir Temur vafotidan soʻng A. Q. nomi shahzodalar, xonimlar va Shayx Nuriddin, Shoh Maliklar bilan birga Samarqandga kirolmay 1405-yil martida Buxoroga borganlar qatorida qayd etib oʻtilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataman

Ataman (qadimgi turkcha deb taxmin qilinadi) – qurollangan kazaklar otryadining boshligʻi. Xalq qoʻzgʻoloni boshliqlari ham ataman deb atalgan. Atamanlar kazaklar tarixida katta oʻrin tutgan. Dastlab ataman saylanar va turli vazifani oʻtardi. Zaporojye Sechi radasining hukmlarini atamanlar ijro etgan. Atamanlar lavozimiga saylash Zaporojye Sechi tarqatib yuborilgunicha (1775) saqlangan.

Don kazaklarida qoʻshin atamani, stanitsa atamani, qarorgoh atamani, poxod atamani boʻlgan. 1917-yildan keyin ataman unvoni bekor qilingan. 90-yillarda Rossiyada kazak otryadlari qaytadan tashkil qilindi va atamanlar oʻzlarining inqilobdan oldingi mavqelariga ma’lum darajada ega boʻla boshladilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atanoq

Atanoq – urchuqning bir turi. Il-gari ayrim oʻzbek qabilalari A.da jun, paxta ip yigirganlar. Hozir ham qorluq (Surxondaryo) oʻzbeklarida uchrab turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atapasklar

Atapasklar (atabasklar, oʻzlarini dene deb ataydilar) – AQSH va Kanada rezervatsiyalarida yashovchi in-deys xalqlari (navaxlar, apachilar, chi-pevaylar, kuchinlar va boshqalar) guruhi. Umu-miy soni 220 ming kishi (1992), shundan 210 ming kishi AQShda. Atapask tilida soʻzlashadilar. Dindorlari xristian (protestantlar, katoliklar) dinida. A. chorvachilik, dehqonchilik hamda ovchilik bilan shugʻullanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataraksiya

Ataraksiya (yun. ataraxia – xo-tirjamlik) – yunon etikasida ruhiy osoyishtalik, xotirjamlikni bildi-ruvchi tushuncha. Demokrit ta’limotida A. hayot tashvishlaridan, oʻlim, qoʻrquv va har qanday ruhiy hayajondan xoli boʻlgan, kishida ehtiroslar ustidan aql hukmronlik qiladigan holatni anglatadi. A.ga oid gʻoyalar keyinchalik Epikurning axloqiy ta’limotida rivoj topdi. Uning fikricha, A. hayotning eng oliy 741ideali boʻlgan donishmand shaxsning ichki va botiniy erkinlik holatidir. U hayot quvonchlaridan lazzatlanishga va huzur qilib orom olishga undaydi. Skeptiklar (mas, Pirron) fikricha, in-son baxti – hayot voqealariga bepar-vo qarash, xotirjam hayot kechirishga oʻrganishdir. Tibbiyotda A. be-morning xotirjam, tinch va bezovta boʻlmasdan dam oladigan holatini ifodalaydi. Shu sababli shifokorlar unga muolajaning ma’lum qismi sifatida ham qaraydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ataualpa

Ataualpa (taxminan 1500-1533.29.8, Kahamarka) – inklar hokimi. Otasi – Uayn Kapak vafotidan (1530) soʻng bi-rodari Uaskar bilan hokimiyat uchun qurolli kurash olib borib taxtni egal-lagan. 1532-yil mamlakatga F. Pisarro rahbarligidagi ispan konkistadorlari kelganlar. Oʻsha yiliyoq A. ispan bosqinchilari tomonidan asir olingan. Uni ulkan tovon evaziga ozod qilishga va’da berishgan. Biroq tovon puli toʻplanib ispanlarga topshirilgach, is-panlar bergan va’dalaridan kechib A.ni "sud" qilib qatl etganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atekatlar

Atekatlar, antomeduzalar (Athecata) – dengiz gidropoliplari turkumi. Koloniya boʻlib yashaydi. Ko-loniyasi butaga oʻxshash, suv tubini, chigʻanoqlar, suv oʻtlari va suv ostidagi boshqa narsalarni qoplab oladi. A. kolo-niyasidagi ayrim individlarning himoya gʻilofi – gidrotekasi boʻlmaydi. A. juda mayda (1 mm gacha), ayrim vakillari (Tubularia urugʻi) bir necha sm dan 70 sm gacha, ba’zan 2,3 m gacha (Branchiocerianthus imperator) boʻladi. Meduzalari juda mayda (soyabonining diametri 5 mm dan 3 sm gacha). Polip davrida kurtaklanib koʻpayadi. Meduzalari ayrim jinsli, jinsiy hujay-ralari ogʻiz paypaslagichlari ektodermasidan hosil boʻladi. 200 ga yaqin turi ma’lum, ochiq dengizlarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atelektaz

Atelektaz (yun. ateles – yetil-magan, notoʻliq va ektasis – choʻzilish) – oʻpka pufakchalari (alveolalari), segmentlar va boshqalarning havosizlanishi yoki deyarli havo qolmasligi natijasida burishishi (puchqayishi). A. bron-xlar teshigining har xil narsalar (nekroz natijasida koʻchib tushgan epi-teliylar va hokazo) bilan tiqilib qolishi yoki bronxlarning tashqi tomondan siqilishi (plevrada transsudat yoki eks-sudat yigʻilganda, oʻsmalarda) oqibatida roʻy beradi. Bulardan tashqari, tugʻma A. ham boʻladi – nafas olmaslik na-tijasida chaqaloq oʻpkasining yozilmay qolgan qismi. Davosi: kasallikning asosiy sababi bartaraf kilina-di; bola tugʻilayotgandaasfiksiyaning oldini olish chorasi koʻriladi; bronxga ki-rib qolgan yot jismlar olib tashlanadi; oʻsma, bronxoadenit va boshqa kasalliklar da-volanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tibbiyot
Terapiya
Pulmonologiya
Kasalliklar
ichki kasalliklar
Atele

Atele (frans. atelier — rassom ustaxonasi) — aholiga maishiy xizmat koʻrsatuvchi ustaxona, korxona: a) kiyim-kechak tikuvchi ustalar, chevarlar korxo-743nasi. Mas, modalar A.i — yakka tartib-da kiyim tikiladigan sex, ishxona; b) radio, televizor, soat va b. buyumlar tu-zatiladigan ustaxona; v) su-ratkashlik, haykaltaroshlik ishxonalari, kinostu-diya paviloni.  

Ateleni hech qanday spektakilini va filmlarini umuman ko'rmaganman shu vaqtgacha.  

Keyin nimagadir yoqolib qoldi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aterinasimonlar

Aterinasimonlar (Atheriniformes) – suyakli baliklar ken-ja turkumi. Uzunligi 4–50 sm. Karpsimonlar va sargansimonlarga qarindosh, jabra pardasi 5–7 nurli, burun teshigi bir juft, orqa suzgichi 2, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari yirik, sikloid, ba’zan kombinatenoid tipida, yon chiziqlari kucheiz rivojlangan. A. 5 oila, 40 urut va 180 toʻrni oʻz ichiga oladi. Chuchuk, shoʻrlangan va dengiz suvlarida, asosan tropik va subtropik suv havzalarida uchraydi. Tirik tugadigan A.ning anal va jinsiy teshiklari, shuningdek kuy-ikish organi tomogida joylashgan. Tu-xum qoʻyib koʻpayadigan A. suv tubiga yoki oʻsimliklarga yirik tuxumlarini qoʻyadi. Tuxumlardan tez orada baliqchalar chiqadi. Kaliforniya A. (Jeuresthes tenuis) suv koʻtarilgan paytda tuxumlarini qirgʻoq yaqinidagi qumga koʻmib qoʻyadi, suv qayta koʻtarilgunicha tuxumlardan yosh baliqchalar rivojlanib chiqadi. Qora va Azov dengizlarida Janubiy Yevropa ate-rinasi (Atherina boyeri), Kaspiy va Orol dengizlarida, Uzboy oʻzanidagi koʻllarda Kaspiy aterinasi (A. boyeri kaspia) tarqalgan. Kaspiy aterinasi mayda, uz. 10 sm gacha, har xil shoʻrlangan (7–36% gacha va undan ham yuqori) suvlarda yashaydi. Zooplankton bilan oziqlanadi. Ayrim A. ovlanadi yoki akvariumlarda boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil