MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Piroksenlar

Piroksenlar (yun. rug — olov va xenos — begona) — zanjirli silikat lar kichik guruhiga mansub togʻ jinslarini hosil qiluvchi minerallar gu-ruxi. Kimyoviy tarkibi Me,[Si2O6], bunda Me — magniy, kalsii, temir va boshqa metallar kationlari. Kristallografik belgilariga qarab rombik va monoklin P. boʻladi. Rombik P. magniy, temir metasilikatlaridan iborat uzluksiz izomorf aralashma Mg2 [Si2O6] Fe2[Si206] qatorini hosil qiladi. Magniyli enstatit — Mg2[Si2O6] va mag-niy-temirli gipersten — (MgFe2) [Si2O6] koʻp tarqalgan. Monoklin P.ning tarkibida magniy va temirdan tashqari kalsiy ham boʻlib, bu guruhga diopsid, gedenbergit, avgit, jadeit, egirin va spodumen minerallari kiradi. Monoklin P. asosan, skarnlarda va effuziv jinslarda uchraydi. Qattikdigi 5—6,5; zichligi 3100–3600 kg/m3.

Rombik va monoklin P. mono-mineralli oʻta asosli togʻ jinslari (piroksenitlar)ni tashkil qila-di, shuningdek, boshqa oʻta asosli tog jinslari (peridotitlar, gars-burgitlar va boshqalar) tarkibiga kiradi. Monoklin P. keng tarqalgan. Diopsid — gedenbergitlar — kontakt metasomatik skarnlarning odatdagi minerallaridir; avgitlar magma-tik togʻ jinslari (bazalt, andezit, gabbro, diorit va boshqalar)da uchraydi; egirin — ishqoriy siyenitlarning odatdagi minerali; jadeit ayrim me-tamorfik togʻ jinslarida boʻladi; spodumen faqat litiyli pegmatitlardagina mavjud. Monoklin P. (avgitlar) oydagi bazaltlarning asosiy minerali hisoblanidi.

Gidrotermal eritmalar taʼsirida P. serpentin, shox aldamchisi (uralit), xlorit, epidot va boshqalarga oʻtadi. Sirtqi nurash jarayonida esa P. montmorillonit va boshqalarga aylanadi. Spodumen — Li ajratib olinadigan qimmatli ruda, uning tiniq, shaffof turlari qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi; jadeit — yasama tosh.

Manbalar
Piroksilin

Piroksilin — portlovchi modda; sellyuloza va nitrat kislotaning murakkab efiri (qarang Nitrotsellyuloza).

Manbalar
Piroliz

Piroliz (yun. rug — olov va ...liz) — pirogenetik jarayonlardan biri; murakkab moddalarni ularga havo bermay (koʻpincha katalizatorlar bilan) yuqori temperatura taʼsirida oddiy moddalarga parchalash. P. texnikada, mas, neftni qayta haydashda (benzin miqdorini oshirish va aromatik uglevodlardan olish uchun) keng qoʻllanadi. Neftni maxsus pechlarda 600—750° gacha qizdirganda uglevodorodgacha boʻlgan mol. m.si kichik birikmalar hosil boʻladi; ayni vaqtda zichlashish reaksiyasi roʻy berib, mol. m.si yuqori boʻlgan moddalar, aromatik va toʻyinmagan uglevodorodlar vujudga keladi. Neft P. kilinganda uglerodli qoldiq, neft koksi va boshqa hosil boʻladi. temperatura, bosim va qizdirish davomiyligi P. natijasiga taʼsir kiladi. Pirolizh. da ishlatiladigan zaharli kimyoviy vositalar, xalq xoʻjaligining turli tarmoqdarida qoʻllanadigan uglevodorodlar (yogʻoch spirti, sirka kislota va boshqalar), qazib olinadigan koʻmirlardan koks, gaz va boshqa olishda qoʻllanadi. Sanoatda metall karbonillarini P.ga uchratib metall kukunlari hosil qilinadi. SaSO3 dan kalsiy oksidi, baʼzi anorganik tuzlarni pirogidroliz qilish yoʻli bilan oksidlar olinadi.

Manbalar
Pirolyuzit

Pirolyuzit (yun. rug — olov va luo — yuvaman), polianit — oddiy oksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi — MpO2, tarkibida Mp 55-63%; Va, Na, K va boshqa, maʼlum miqdorda suv boʻladi. Tetrago-nal singoniyada kristallanadi; kris-tallari strukturasi rutil tipli. Koʻpincha yashirin kristall tuproqsimon kukun massalar hosil kiladi; marganets, kisman temir gidrookislari va boshqa aralashgan boʻladi. Rangi kulrang, qora; metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 2—6 (polianit 6—6,5), zichligi 4700–5100 kg/m3. P. dengiz va koʻl havzalarining qirgʻoqqa yaqin qismida kislorod kira oladigan sharoitlarda choʻkindi qatlami hosil qiladi. Marganets konlarining oksidlanish zonalarida ham uchraydi. P. marganets rudalarining asosiy minerali. Sof P. quruq galvanik elementlarda, shisha (tiniqlantirish uchun) va keramika tayyorlashda, kimyo, tibbiyot, lok-boʻyoq va charm sanoatida qoʻllaniladi.

Manbalar 

Minerallar
Pirometallurgiya

Pirometallurgiya (yun. rug -olov, ano — yuqori va metallurgiya) — metall va metall qotishmalarini yuqori (800—2200°) temperaturada olish hamda tozalash jarayonlari majmui. Metal-lurgiyanij asosiy va qad. usullaridan biri. 19-asr oxiri va 20-asr boshlaridan past temperaturada metall olish jarayonlari majmui — gidrometallurgiya rivojlan-di, lekin P. ham oʻz ahamiyatini yoʻqotmadi. P. jarayonlari pishirish, eri-tish, konverterlash, rafinatsiyalash, distillash kabi usullarga boʻlinadi. Pishirish — turli gazlar muxitida materialga yuqori temperatura sharoitida ishlov berish (material qattiq hola-tini saqlaydi); bu jarayon turlicha pechlarda oʻtadi. Eritish — shixtani toʻla eritib, uni 2 qatlam (metall va shlak yoki metall va shteyn)ga ajratish; shaxta pechlar, qaytargich pechlari, elektr pechlar va boshqalarda boradi. Konverterlash — eritishning bir turi; bunda erigan materiallar (choʻyan, shteyn) va xom ashyolar (lom, konsent-ratlar)ga havo yoki kislorod puflanadi. Rafinatsiyalash — erigan xomaki metallarni qoʻshimchalar (tuzlar, ishqorlar, metallar) va boshqa yordamida ishlash. Distillash — kaytariladigan metallarni bugʻ holatiga kelti-rib, soʻngra kondensirlash. Rotorli pechlar (rux olishda), shaxta pechlari (qoʻrgʻoshin, qalay va boshqa olishda) va boshqalarda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Mirboboyev V.A., Vasilyev G.P., Metallar texnologiyasi, T., 1971.

Manbalar
Pirometr

Pirometr (yun. rug — olov va ...metr) — spektrning optik sohasida shaffofmas jismlarning nurlanishiga qarab ularning temperaturasini oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob. P. yordamida temperaturasi oʻlchanadigan jism issikdik muvozanatida turishi va yorugʻlik yutish koeffitsiyenti 1 ga yaqin boʻlishi ke-rak. P. yordamida yuqori temperaturalar oʻlchanadi. Ish prinsipiga qarab, ravshan, rangli va radiatsion P. mavjud. Ravshan P. kengtarqalgan, ular 103—104°K sohasidagi temperaturalarni aniq oʻlchaydi.

Spektrning optik sohasida ^"const li jismlar temperaturasini oʻlchashda rangli P.dan foydalaniladi. Bunda spektrning koʻk va qizil sohalaridagi ravshanliklar nisbati bl(Xl T)/2(X2T) aniqlanadi. Asbob shkalasi °S larga boʻlingan, u jismning rang temperaturasi (Ts)ni koʻrsatadi. Rangli P. ravshan P.dan murakkabroq, lekin sezgirligi va oʻlchash anikligi undan past. Rangli P. ham 103—104 °K sohasidagi temperaturalarni oʻlchaydi.

Jismning toʻliq nurlanishini ifodalovchi radiatsion P. sezgir, lekin oʻlchash aniqligi pastroq. Ularning ishi Stefan—Bolsman nurlanish qonuni va Kirxgof nurlanish qonunita asoslangan. Radiatsion P. kuzatilayotgan nurlanishni kabul kilgich (termoustun yoki bolometr) da fokuslaydi. Bunda signal mutlaq qora jismning nurlanishi boʻyicha taqsimlangan va radiatsion temperatura (T^ni koʻrsatadigan asbobda qayd qilinadi. Jismning haqiqiy temperaturasi kuyidagi formula bilan ifodalanadi: T=at1/4T|, bunda at — jismning toʻla yorugʻlik yutish koeffitsiyenti. Radiatsion P. 200° temperaturadan boshlab oʻlchaydi. Sanoatda P. turli texnologik jarayonlarni temperatura boʻyicha nazorat qilish va boshqarish tizimida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Piromorfit

Piromorfit (yunoncha: rug — olov va morhe — shakl) — fosfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi R5[RO4]3S1. Tarkibida RO - 82,0%, R2O5-15,4%, S1-2,6%, baʼzan qoʻshimchalardan fosforning izomorf oʻrnini bosuvchi As boʻladi. Geksagonal sin-goniyada prizma yoki bochkasimon shaklda kristallanadi. Kam hollarda donador, tolasimon va oqiq agregatlar. Yaltiroqligi shishasimon. Qattikligi 3,5—4, zichligi 6700–7100 kg/m3. Rangi yashil, baʼzan sariq yoki olovrang. Polimetall va oltin rudalari konlari zonasida hosil boʻladi. Qoʻrgʻoshin rudasi sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Pirop

Pirop (yun. pyropos — olovsimon) — granatlar guruhiga mansub mineral. Mg3Al2[Si0J3, tarkibida 20,45% MgO boʻladi. Unga temir, marganets ham aralashgan. P. chiroyli toʻq qizil rangi bilan ajralib turadi. Ayrim peridotit lar, kimberlitlar, shuningdek, serpentinitlar uchun xos. P.ning qip-qizil, tiniq, shaffof kristallari qimmatbaho tosh hisoblanadi. Yaltiroqligi shishasimon, qattikligi 6,5—7,5, zichligi 3580–3710 kg/m3. Mashhur P. koni Chexiyada boʻlib, metamorfizlashgan magnezial slanetslarda, sochma konlarda keng tarqalgan.

Manbalar 

Minerallar
Zargarlik
Piroplazmoz

Piroplazmoz — qoramol, ot, choʻchqa va itlarda uchraydigan invazion kasallik. Piroplasma turkumiga mansub qon parazitlari keltirib chiqaradi. Qoʻzgʻatuvchisi oraliq xoʻjayin ishtirokida uning qizil qon tanachalari va ichki parenximatoz organlarida koʻpayadi. P.ni yaylov kanalari tarqatadi. Mavsumiy kasallik. Kasallangan hayvonda isitma, sariklik, kamqonlik va qon siyish kabi belgilar paydo boʻladi. Echki va qoʻylarda babezioz bilan bir vaqtda kechadi. Tashhis qonni lab. tekshiruvlariga koʻra qoʻyiladi.

Davolash: flavakridin, piro-plazmin, gemosporidin, berenil, azi-din va boshqa dori-darmonlar bilan davolanadi.

Manbalar
Pirosta devori

Pirosta devori — qad. Nurota shahri va uning atrofidagi qishloklarni uragan mudofaa devorining harobasi. Uz. 20 km, eni 12-15 m, balandligi 1 —1,5 m. Pirosta devori harobalarini Ya. Gʻ.Gʻulomov rahbarligidagi arxeologiya otryadi tekshirgan (1950—51). Pirosta devori 6-asrda qurilib, 10-asrdan buzila boshlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Navoiy viloyati
Pirotexnika

Pirotexnika (yunoncha: rug - olov va texnika) — portlovchi va yonuvchi aralashmalar tayyorlash hamda ularni amalda qoʻllash bilan shugullanadigan texnika tarmogʻi. Harbiy maqsadlarda, sanoatda, qishloq xoʻjaligida, bayramlarda mushakbozlikda qoʻllanadigan moddalar bilan shugʻullanuvchi turlari bor.

Harbiy maqsadlarda yorituvchi pirotexnik tarkib (PT)lar, signal, yondiruvchi, yorugʻ iz qoldiruvchi, tugun hosil qiluvchi PT lar qoʻllaniladi. PT dan jang maydonida snaryadlar, bombaning portlashi kabi sunʼiy portlashlarni hosil qilishda ham foydalaniladi. Sanoatda relslar, trubalar, elektr simlar, turli qotishmalar ishlab chiqarish da termit PT dan foydalaniladi. Gugurt ishlab chiqarishda ishlatiladigan tarkiblar ham PTning bir turi hisoblanadi. Signal PT laridan transportda, kinoga olish, mushaklar tayyorlash va boshqalarda foydalaniladi. Qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarni zararkunandalardan saqlash, xoʻl mevalar saqlanadigan omborlar va vino bochkalarini dezinfeksiya qilishda PT ishlatiladi.

Koʻpchilik PTlarning asosini oksidlovchining yonilgʻi bilan ikkilamchi aralashmasi tashkil etadi; bunda yonil-gʻi qisman oksidlovchidagi, qisman havodagi kislorod hisobiga yonadi. PT da nitratlar va perxlorlarat, metall oksidlari (Fe3O4, MnO2 va boshqalar) oksidlovchi vazifasini bajaradi.

Yuqori temperaturali PT da yonuvchi aralashma sifatida Mg, A1 va ularning qotishmalari, kamdan-kam Ti va Zr dan; tutun hosil qiluvchi aralashmada esa, asosan, organik moddalardan foydalaniladi.

Manbalar
Pirouzum kislota

Pirouzum kislota, a-ketopropion kislota, CH3COCOOH — oʻtkir hidli rangsiz suyuklik. Suyuqdanish temperaturasi 13,6°, qaynash temperaturasi 165° (ajralishb-n), zichligi 1,27 g/sm3. Suvda, efirda, spirtda eriydi. Pirouzum kislota vino kislotani (KHSO4 ustidan), atse-tilxloriddan yoki 2,2-dixlorpropion kislotadan haydash yoʻli bilan olinadi. SO2 yoki SO ajratib chikarib (H2SO4 ishtirokida) parchalanadi. Vodorod peroksid taʼsirida oksidlanib, sir-ka kislotaga aylanadi. Uglevodlar, ok-sidlar, lipidlar hosil boʻlishida mu-qim bogʻlovchi oraliq mahsulot hisoblanadi. Dorivor moddalar, mas, sin-xofen (atrofan) ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar 

Kislotalar
Pirofillit

Pirofillit (yun. rug — olov, phyllon — yaproq; qizdirilganda yupqa yaproqsimon boʻlakchalarga ajraladi) — qatqat silikatlar sinfiga mansub mineral. Al2[Si4O10](OH)2. A1 qisman Mg, Gʻe bilan almashadi, aralashma holida MgO, FeO, Fe2O3 mavjud. Rangi och yashil, sargʻish, kulrang va oq. Qattiqligi 1—2, zichligi 2650—2900 kg/m3. Oʻtga va kislotaga chidamli. Monoklin singoniyali, yaproqsimon agregatlar hosil qiladi. Konlari metamorfik jinslar bilan bogʻliq boʻlib, pirofillitli slanets va zich agalmatolit uyumi holida uchraydi. Yaxshi izolyator, kimyoviy reaksiyalarga chidamli. Sanoatda yuqori glinozyomli material sifatida oʻtga va kislotaga chidamli buyumlar tayyorlashda ishlatiladi. Bezak toshi sifatida ham ahamiyati bor. Rossiya Federatsiyasi (Ural janubi), Ukraina, XXR, AQSH va Braziliyada konlari bor.

Manbalar
Piroxlorlar

Piroxlorlar (yun. rug — olov va chloros — sargʻishyashil) — titantan-tal-niobatlar murakkab oksidlariga mansub minerallar guruhi. Kimyoviy tarkibi beqaror, bir qadar aniqroq formulasi (Ca, Na, K, Rb, Sn, U, Va, Bi, Sb)2.m (Nb, Ta, Ti)2O6. (O, ON, F), m- nH2O; izomorf aralashma holida U, Th, Ce, Y, Fe va boshqa boʻladi. P.ga 3 kichik guruh (piroxlor, mikrolit va betafit)ga ajratilgan 21 mineral ki-ritilgan. Rangi och sariq, qizgʻish-jigarrang, qoʻngʻir-qora. Ayrimlari qizdirilganda sargʻishyashil rangga oʻtadi. Koʻpincha kichik (10—15 sm gacha) oktaedr, dodekaedr shaklda kubik singoniyali kristallar holida uchraydi. Qattikligi 4—5,5; zichligi tarkibiga va fizik xossalariga qarab oʻzgaradi: 3700–5000 kg/m3 (piroxlor va betafit) va 5900–6400 kg/m3 (mikrolit). P. baʼzan kuchli radioaktiv, tez oʻzgarib turadi va metamikt minerallarga kiradi. Siyenitli va nefelin-si-yenitli pegmatitlarda sirkon, ilmenit, sfen, kalsitlar bilan birga uchraydi. Yirik uyumlari niobiy va tantal olish uchun ruda hisoblanadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Piroelektr

Piroelektr (yun. rug — olov va elektr) — kristall dielektriklar qizdirilganda yoki sovitil ganda ularning sirtida elektr zaryadlari hosil boʻlishi. Qizdirilganda ularning bir uchi musbat zaryadlansa, sovitilganda manfiy, ikkinchi uchi esa teskari ishorada zaryadlanadi. Piroelektrik (kristall dielektrik) sirtida zaryadlar hosil boʻlishi kristall qizdirilganda uning ichida spontan (oʻz-oʻzidan hosil boʻladigan) qutblanishning oʻzgarishiga, zaryadlanish intensivligi temperatura oʻzgarishiga bogʻliq. P. xususiyatli kristallar pyezoelektr xususiya-tiga ham ega boʻladi. Shuning uchun temperatura notekis oʻzgarganida kristall deformatsiyalanadi, deformatsiyalanish esa, oʻz navbatida, pyezoelektr tabiatli "ikkilamchi" qutblanishni yuzaga kel-tiradi va u P. tabiatli "birlamchi" qutblanishga qoʻshiladi. Bu esa sof P. effektini kuzatishga xalaqit beradi. Demak, kristall deformatsiyalanmagan yoki deformatsiyasi doimiy turgan holdagina sof P. effektini kuzatish mumkin. P. kristallarda elektrokalorik effekt deb yuritiladigan teskari effekt ham kuzatiladi. Bu effekt oʻzga-ruvchan elektr maydoniga joylashtirilgan kristall temperaturasining oʻzgarishidan iborat. P. effektidan amadda in-fraqizil nurlanishni topishda foydalanish mumkin.

Manbalar
Pirr

Pirr (miloddan avvalgi 319—273) — Epir podshosi (307—302 va 296—273). Tarent shahri tomonida turib Rim bilan kurashgan, Gerakleya (280) va Auskulum (79) yonida gʻalaba qozongan. Soʻnggi gʻalabasi juda katta yoʻqotish, talafotlar eva-ziga erishilgan ("Pirr gʻalabasi" iborasi shundan).

Manbalar
Pirron Elidalik

Pirron Elidalik (miloddan avvalgi taxminan 360— 280) — yunon faylasufi, skeptitsizm (pirronizm) asoschisi. P.ning oʻzi asarlar yozmagan, uning qarashlarini shogirdlari yozib qoldirgan. Uning fikricha, odamning narsalar toʻgʻrisidagi mulohazalari asossizdir, umuman bironbir mulohaza yuritishdan ti-yilish hamda ataraksiya va apatiya holatida boʻlish kerak.

Manbalar
Pirrotin

Pirrotin (yun. pyrrotes — choʻgʻday qizil yoki quyuq sariq), magnit kolchedani — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Tarkibi Gʻe, KS. Qoʻshimcha sifatida Ni, Co boʻladi hamda qat-tiq qorishmalari (xalkopirrotinlar) uchraydi. Geksagonal yoki monoklin singoniyali kristallari kam uchraydi, odatda, yaxlit massa yoki xol-xol donalar shaklida boʻladi. Rangi toʻq sariq, qiz-dirilganda qoʻngʻir tusga kiradi, me-talldek yaltiroq, moʻrt. Strukturasi nuqsonli, chunki oktaedr boʻshliqlarning hammasi ham Gʻe bilan toʻldirilmagan. Qat-tikligi 3,5—4,5; zichligi 4580–4700 kg/ m3. Magnit xossasi tarkibiga qarab oʻzga-radi: S kam boʻlgan triolit va geksagonal P. — antiferromagnetiklar, S koʻp boʻlgan monoklin P. — ferromagnetik (Kyuri nuqtasi 300—320°S). P.ning ay-rim minerallari paramagnetizm (magnit anizotropiyasi) xususiyatiga ega. P. qaynoq aralashmalardan vujudga keladi. Turli genetik tiplarda va endogen konlarda tarqalgan: asosli magmatik jinslarda sulfat uyumlari (mis-nikel sulfidlar) orasida, kontakt-metasomatik konlarda xalkopirit, pirit, kassiterit, sheyelit, kalsit, kvars bilan, gidrotermal konlarda sfalerit, galenit, xalkopirit, kassiterit, arsenopirit bilan, choʻkindi jinslar orasida siderit bilan birga uchraydi. Oksidlanish zonasida pirit, markazit va qoʻngʻir te-mirtoshlarga aylanadi. P. rudalarida boshqa foydali komponentlar boʻlmasa, kam foydalaniladi, ular oltingugurt, temir, sulfat kislota olishda xom ashyo sifatida ishlatiladi, nikelli P. nikel olish uchun foydalaniladi. P. Oʻzbekistonda dastlab Samarqand viloyatida (1891), soʻngra Chatqol-Qurama togʻlarida, Oʻzbekiston gʻarbi va janubida va boshqa joylarda topilgan.

Manbalar 

 

Minerallar
Charles Sanders Peirce

Charles Sanders Peirce (1839.10.9, Kembrij, Massachusets shtati — 1914.19.4, Milford, Pensilvaniya shtati) — amerikalik faylasuf, mantikchi, matematik va tabiatshunos. Amerika fanlar va sanʼat akademiyasi (1877) hamda Milliy Fanlar akademiyasi (1879) aʼzosi. Garvard universitetini tugatgan (1859). Shu universitetda mantiq, tarix va falsafadan maʼruzalar oʻqigan. P.ga Dune Skot, Kant va Darvin qarashlari taʼsir koʻrsatgan. P. agnostitsizmni tanqid qildi, biroq bilimning ishonchliligini inkor etdi. U ilmiy bilim va fikrning shakllanishi, ishonchliligi va dalillar asosida isbotlanganligi masalasiga alox>1da ahamiyat berdi. Falsafaga pragmatizm tushunchasini kiritgan. Haqiqatning obʼyektivligini rad etib, chinlikni amaliy foydalilik bilan tenglashtirgan. Semiotika asoschisi. Matematik man-tiqqa doyr asarlar yozgan. P.ni "AQSH ilmiy falsafasining otasi" deb hisoblaydilar.

Manbalar 

 

Matematiklar
20-asr amerikalik olimlari
19-asr amerikalik olimlari
Pirs

Pirs (ing. pier — ustun, pristan) — portaa kemalar toʻxtab turadigan joy, qirgʻoqqa qurilgan gidrotexnik inshoot. Port akvatoriyasndan chiqib turadi, kemalarni ikki tomonidan bogʻlab qoʻyishga imkon beradi. P.da kemalarga yuk ortiladi yoki tushiriladi, yoʻlovchilar tushiriladi yoki chiqariladi. Keng va tor P.lar bor. Keng P.ning har qaysi tomoniga 3—8 kema, tor P.ning har qaysi tomoniga 1—2 ta kema toʻxtab turishiga imkon beradi. Odatda, P.lar guruh-guruh qilib joylashtiriladi, ular qirgʻoq boʻylab oʻziga xos "taroqlar"ni hosil qiladi.

Manbalar
Pirsiyonlar

Pirsiyonlar (oʻzlarini eroniy deb ataydilar) — Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonning ayrim tumanlarida tarqalgan xalq — eroniylarning 2nomi. P.ning asl vatani — Eron (qarang Forslar).

Manbalar
Lester B. Pearson

PIRSON (Pearson) Lester Bouls (1897—1972) — Kanada Bosh vaziri (1963—68). Liberal partiya rahbari (1958—68), tashqi ishlar vaziri (1948—57). Nobel tinchlik mukofoti laureati (1957).

Manbalar
Dmitriy Pisarev

Dmitriy Ivanovich Pisarev [1840.2(14).10, hozirgi Lipetsk viloyati Znamenskoye qishlogʻi — 1868.4(16).7, hozirgi Yurmala] — rus publitsisti va ada-biy tankidchisi. Peterburg universitetining tarix-filologiya fakultetida tahsil olgan (1856—61). "Russkoye slovo" ("Rus soʻzi") jur.da peshqadam tanqidchi si-fatida faollik koʻrsatgan. Shu davrda P.ning dunyoqarashida keskin oʻzgarish sodir boʻlib, u oʻtkir soʻz yordami bilan rus jamiyatining chirib borayotgan asoslarini larzaga keltirishni oʻz ol-diga maqsad qilib qoʻygan. Chor hoki-miyatini agʻdarishga daʼvat etuvchi pam-fleti uchun 1862-yilda qamoqqa olingan. P. 1866-yil avf etilgach, N.A. Nekrasovning "Otechestvennie zapiski" ("Va-tan yozishmalari") jurnali bilan hamkorlik qilgan.

P. adabiy faoliyat bilan qisqa vaqt shugʻullanganiga qaramay, juda koʻp falsafiy va adabiy-tanqidiy maqolalar yozishga ulgurgan. 1860-yilda Geyne ijodi bilan tanishish P. estetikasining shakllanishida muhim omil boʻlgan. Shundan keyin tabiiy fanlarga ixlos qoʻygan P. fanni, dastavval, tabiatshunoslik va mat. fanlarini rivojlan-tirmay turib, jamiyatni taraqqiy et-tirish mumkin emas, degan fikrda boʻlgan. P. nazarida, faqat mat. va tabi-atshunoslik fanlarigina "ochlar va yalangʻochlar"ning qornini toʻydirishi, binobarin, fan deb atalishga hakli boʻlgani uchun u, pirovardida estetikani va adabiy asarlarning estetik talqinini mantiq-siz, deb topgan. Shu nuqtai nazarga amal qilgan P. N.G.Chernishevskiyttg "oqilona egoizm" haqidagi nazariyasini qoʻllabquvvatlaydi ("Realistlar"). M.Ye. Saltikov-Shchedrinta qarshi malomat toshlarini otish, satiraning ij-timoiy ahamiyatini inkor etish P.ning nafaqat estetik, balki ijtimoiy-siyosiy maʼnodagi xatosi ham boʻlgan ("Beozor yumor chechaklari"). P.ning "Pushkin va Belinskiy" sin-gari eng yaxshi adabiytanqidiy maqolalari maʼrifatparvarlik ruhi bilan sugʻorilganiga qaramay, bahs-munoza-rali fiqolardan xoli emas.

Manbalar 
 Literaturnaya kritika, t 1—3, M., 1981. Ad.: Korotkov Yu., Pisarev, M., 1976.
Pisarro Fransisko

PISARRO (Pizarro) Fransisko (1470 va 1475-yillar orasi — 1541) — ispan konkistadori (qarang Konkistadorlar). 1513—35 yillarda Panama va Peruni bosib olishda qatnashgan, Janubiy Amerikaning Tinch okeani sohillari bir qismini (Guayakil qoʻltigʻi bilan) va And tizmasidagi Gʻarbiy Kordilyera togʻini kashf etgan, inklarning Tau-antinsuyu davlatini talon-toroj etib, yakson qilgan, Lima va Truxi-lo shaharlariga asos solgan.

Manbalar
Pisistrat

Pisistrat (? - miloddan avvalgi 527) - afinalik tiran (hokim). 560 yildan 527 yilgacha (tanaffuslar bilan) hokimlik qilgan. Dehqonlar va savdo-hunarmandlar tabaqasi manfaati yoʻlida islohotlar oʻtkazgan (yevpatriylardan musodara qilingan yerlarni qishloq kambagʻallariga boʻlib berilishi, davlat tangalarini (P. tetradraxmasi) zarb qilinishi, urush nogironlariga davlat nafaqasi belgilanishi va boshqalar). Yollanma qoʻshin tuzgan, jamoat insho-otlari (bozor, vodoprovod, Pirey gavani, ibodatxonalar va boshqalar) qurilishini tashkil etgan. P. davrida Afina Yunonistonning madaniy markaziga aylangan.

Manbalar