MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Stavropol

Stavropol (193543-yillarda Voroshilovsk) — Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1785-yildan), oʻlka markazi. Stavropol qirlarida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 344,2 ming kishi (1998). S. 1777-yilda Rossiya hududlarini jan. tomon kengaytirish uchun istehkom sifatida bunyod etilgan. 1822-yildan Kavkaz viloyati, 1847-yildan Stavropol gubernyasining markazi. Shimoliy Kavkazning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Mashinasozlik va metallsozlik (stanok, asbob, avtomobil kranlari, avtopritseplar, elektr apparatura va boshqa ishlab chiqariladi), kimyo (texnika uglerodi, kimyo reaktivlari va lyuminoforlar zavodlari), yengil (koʻnpoyabzal va tikuvchilik), mebel sanoatlari korxonalari bor. Kurilish materiallari, polifafiya ktlari ishlab turibdi. 5 oliy oʻquv yurti (politexnika, qishloq xoʻjaligi., tibbiyot, ped intlari, Moskva kooperativ institutining filiali), bir qancha oʻrta maxsus bilim yurti, 2 teatr (drama va qoʻgʻirchoq teatrlari), 3 muzey faoliyat koʻrsatadi. Bir qancha ilmiy tadqiqot intlari mavjud.
Stavropol qirlari

Stavropol qirlari — Kavkazoldining markaziy qismidagi platosimon balandlik. Asosan, Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasida. Kuban, Kuma daryolari va KumaManich botigʻi oraligʻida. Bal. 300–600 m, eng baland joyi 831 m. (Strijament togʻi). Daryolarning keng vodiylari, jar va soyliklar Stavropol qirlarini ayrim supasimon togʻlarga ajratib qoʻygan. Koʻp qismi ekinzor, balandroq qismlari oʻrmonli dashtdan iborat. KubanYegorlik suv sistemasi va Katta Stavropol kanallaridan sugʻoriladi.
Stagflyasiya

Stagflyasiya (lot. stagno — qoʻzgʻalmas qilaman va inﬂ atio — shishmoq, puflangan) — iqtisodiyotda chuqurlashib borayotgan pasayish bilan oʻsib borayotgan inflyasiyaning qoʻshilishi, iqtisodiyotning turgʻunlik, inflyasiya bilan tavsiflanuvchi holati. S nisbatan kam uchraydigan hodisa. S. belgilari: iktisodiy oʻsish gʻoyat sust boradi yoki yuz bermaydi, ishsizlik koʻpayadi, tirikchilik qiymati usadi, inflyasiya kuchayadi, ishlab chiqarish. quvvatlari toʻla ishlatilmaydi, investitsiya jarayoni sustlashadi, ijtimoiy beqarorlik ortadi. S. rivojlangan Gʻarb mamlakatlarida 70y.lar —80y.lar boshida jahon bozorida xom ashyoyoqilgʻi tovarlari narxlarining bir necha baravar koʻtarilishi oqibatida paydo boʻldi. 90y.lar boshlarida SSSR parchalanganidan keyin vujudga kelgan va bozor iqtisodiyotiga oʻtayotgan mustaqil davlatlarning deyarli barchasida chuqur S holati yuz berdi.
William Howard Stein

William Howard Stein (1911.25.6, Nyu-York 1980.2.2) - amerikalik biokimyogar. AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1960-yildan). Garvard universitetini tugatgan (1933). 1938-yildan Nyu-Yorkdagi Rokfeller tibbiyot tadqiqotlari institutida ishlagan. Ilmiy ishlari oqsillar tuzilishini oʻrganishga oid. Nobel mukofoti laureati (1972, Stanford Moore va K. B. Anfinsen bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1911-yilda tugʻilganlar
25-iyunda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
2-fevralda vafot etganlar
Stalagmitlar

Stalagmitlar (yun. stalagma — tomchi) — gʻorlar va boshqa yer osti karst boʻshliqlari tubidagi ustunsimon, konussimon va boshqa shaklli oqiqtomchi (asosan, ohaktoshli) hosilalar. Minerallashgan (asosan, kalsiy karbonat) tomchilarning choʻkmaga tomib, undan toʻyingan karbonat gazining chiqib ketishidan hosil boʻladi. S. Oʻlchamlari karst boʻshligʻi hajmiga bogʻliq ravishda turlicha boʻladi (diametri 5 m, balandligi bir necha sm dan 30 m gacha yetadi) va u doimiy ravishda oʻsib boradi. Oʻrta Osiyodagi yirik gʻorlarda (Qarluq, Amir Temur, Chilustun, Hazrat Dovud va boshqalar) keng tarqalgan (yana qarang Gʻorlar).

 

Geologiya
Stalaktitlar

Stalaktitlar (yun. stalaktos tomchilab oqish) — karst gorlarining shifti va devorlarida naycha, uzunchoq muz, shokila shaklida oqib tushib qotgan (koʻpincha ohaktoshli) hosilalar. X,osil boʻlishi va mineral tarkibi stagagmitlarnnshta aynan oʻxshash. Faqat S. yuqoridan pastga qarab oʻsadi. Yer ostiga sizib kirgan suv togʻ jinslari — ohaktoshlarni eritib, minerallashadi va gʻor shipidan tomib turadi. Suvning bugʻlanishi natijasida is gazi chiqaradi, qolgan qoʻshimcha monokarbonat Ca(Mg)Co3 S.ni hosil qiladi va oʻsib borish jarayonida stalagmitlar bilan oʻzaro qoʻshilib ustun (stalakton) hosil qiladi. Sharqiy Yevropa mamlakatlarida (Chexiya, Vengriya, Serbiya va Bolgariya) S, stalagmit va stalaktonli yirik gʻorlar juda koʻp uchraydi. Vengriyadagi mashhur Agtelek gori bir necha kavatli galereyadan iborat. Bu gʻordagi S, stalagmit va stalaktonlarning koʻpligi, ularning gʻaroyib shakllari, sunʼiy yorugʻdan tovlanishi, gʻordagi havoning toza va salqinligi sayohatchilarni jalb etadi. S. Oʻrta Osiyoda Qarluq, Amir Temur, Gʻunjak va boshqa gʻorlarda mavjud (yana qarang Gʻorlar).

 

Geologiya
Konstantin Stanislavskiy

Konstantin Sergeyevich Stanislavskiy (Alekseyev) (1863.1.1 — Moskva — 1938.7.8) — aktyor, rejissyor, pedagog: teatr nazariyotchisi. Xalq artisti (1936). Peterburg Fanlar akademiyasining faxriy akademik Rus teatrining yirik islohotchisi. 1898-yil (Vladimir Nemirovich-Danchenko bilan) Moskva Badiiy akademik teatriga asos solgan. Teatr ijodiy faoliyatini boshlab berishi bilan sahna realizmi rivojlanish bosqichini ham boshlab, jahon geatriga katta taʼsir etdi (qarang Stanislavskiy sistemasi). Anton Chexov, Maksim Gorkiy pyesalarini saxnalashtirib, Stanislavskiy va Nemirovich-Danchenko rejissyorlik va aktyorlik sanʼatining yangi yoʻllarini ochdi. "Doktor Shtokman" (Genrik Ibsen)da Doktor Shtokman, "Tubanlikda" (Maksim Gorkiy) Satin, "Vanya togʻa" (Anton Chexov)da Astrov, "Uch opasingil" (Anton Chexov)da Vershinin, "Akdlilik balosi" (Aleksandr Griboyedov)da Famusov, "Har toʻkisda bir ayb" (Aleksandr Ostrovskiy)da Krutitskiy kabi rollari klassik dramaturgiya imkoniyatlarini ochishga ijtimoiy teran yondashish namunasi boʻldi. 1918-yildan Katta teatrning opera studiyasi (keyinchalik Stanislavskiy nomidagi opera teatri)ni boshqargan. "Yevgeniy Onegin" (Pyotr Chaykovskiy), "Shoh qalligʻi" (Nikolay Rimskiy-Korsakov) kabi operalarni sahnalashtirgan. 1935-yil Operadramatik studiyasini tashkil etdi.

Manbalar 

Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
SSSR xalq artistlari
Stanislavskiy sistemasi

Stanislavskiy sistemasi — teatr sanʼatining Konstantin Stanislavskiy tomonidan ishlab chiqilgan sahna nazariyasi va uslubining nomi. Stanislavskiy sistemasi rus va jahon teatri ilgʻor anʼanalari hamda Moskva badiiy akademik teatri (MXAT) amaliy faoliyati asosida, Stanislavskiyning ijodiy va pedagogik tajribasi mahsuli sifatida yuzaga kelgan. Seda bir marta ijodiy jarayonni ongli oʻzlashtirish muammosi hal qilinadi, aktyorning obrazga uzviy kirish yoʻli tekshiriladi. Teatr sanʼatida realistik yoʻnalishning nazariy asosi boʻlib, bu yoʻnalish „kechinma sanʼati“ deb ataladi. Stanislavskiy sistemasi sahnada hissiyotni tashqi tomonidan koʻrsatib, aktyor ijrochiligini kasb (hunar) ga, qolipga aylantiruvchi, aktyor ijodiga ilhomning oʻzi yetarli deb qarovchi sanʼatga qarshi qaratilgan. Sahna xattiharakati xususidagi taʼlimoti Stanislavskiy sistemasining asosini tashkil qiladi. Stanislavskiy diqqatini asosiy masalateatrda aktyorning tabiiy, ijodiy kayfiyati va sahnaviy obraz yaratish masalasiga qaratib, oʻz sistemasini 2 kiyemga: aktyorning oʻz ustida hamda rol ustida ichki va tashqi tomonidan ishlashiga ajratadi. Stanislavskiy sistemasi aktyor oldiga kagor vazifalar qoʻyadi. Ana shu vazifalar orasida eng muhimi aktyorning pyesa mazmunini toʻliq tushunishi, tavsiya etilgan muhitda oʻzini unga mos va uygʻun his eta bilishidir. Mazkur tamoyilni amalga oshirish maqsadida Konstantin Stanislavskiy „jismoniy harakat metodi“, „qalb koʻzi bilan koʻra bilish“, „harakat tahlili“ va „oliy maqsad“ qoidalarini ishlab chiqdi. Aktyor oʻz oldiga „oliy maqsad“, yaʼni aniq goyaviyijodiy niyat qoʻysagina, uning ijodi badiiy yetuk va taʼsirli boʻladi.

Oʻzbek professional teatri 20-asrning 30-yillaridan eʼtiboran Stanislavskiy sistemasiga amal qilib keladi. M. Uygʻur nomidagi Toshkent davlat sanʼat institutida aktyor va rejissorlarni tayyorlashda Stanislavskiy sistemasi qoʻllanib kelinadi.

Manbalar
Stannin

Stannin (lot. stannum — qalay), qalay kolchedani — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu2FeSnS4, unda: Si—29,5%, Fe 13%, Sn 27,5%, S29,9% hamda Zn, Sb, Cd, Pb va Ag aralashmalari mavjud. Pegmatitlar, kvarsdala shpatlari tomirlari va greyzenlar bilan bogʻliq yuqori trali S. kub simmetriyali boʻlsa, kasseteritsulfid konlarida keng tarqalgan past trali S. tetragonal simmetriyaga ega, uning kristall strukturasi xalkopiritnikiga oʻxshash. Oʻziga xos yashil tovlanuvchan, kulrang. Qattikligi 3— 4,5; zichligi 4,3 — 4,5 g/sm³. Moʻrt, elektrni yaxshi oʻtkazadi. Qalay rudalarining zararli aralashmasi. S. gidrotermal konlarda hosil boʻladi, volframqalay konlarida kasseterit (SnO2), xalkopirit, arsenopirit, volframit va boshqa minerallar bilan assotsiatsiyada uchraydi. S.ning yirik toʻplamlari Rossiya Federatsiyasi (Dalnegorskiy, Xeta, Saxa), Tojikiston, Kanada, Buyuk Britaniya, Boliviyada maʼlum. Oʻzbekistonda ChatqolQurama togʻlari — Navgarzon, Lashkarak, Sargardonda; Oʻzbekiston gʻarbida — Qizqoʻrgʻonda dolomitlarning metasomatik oʻzgarishi natijasida yuzaga kelgan tillit, frankent, sfalerit va pirit bilan assotsiatsiyada uchraydi. Konsentratsiyasi yuqoriroq boʻlsa qalay rudasi sifatida foydalanish mumkin.

 

Minerallar
Stanovoy tizmasi

Stanovoy tizmasi - Sharqiy Sibirdagi togʻlar. Olyokma daryosining oʻrta oqimidan boshlanadi va Uchur daryosi (Aldan havzasi)ning boshigacha choʻzilib boradi. Uz. 700 km, eni 100– 180 km, oʻrtacha bal. 1500 m, eng baland joyi 2412 m (Kasta Toko kulidan janubi-gʻarbda), Shimoliy va Janubiy tizmalardan iborat. Gumbazsimon baland qismlarida qoyali choʻqqilar uchraydi. St. Shimoliy Muz okeani va Tinch okeanga kuyiladigan daryolar oʻrtasidagi suvayirgichdir. Asosan, kristalli slanets va gneyslardan tuzilgan. 1300 m gacha balandlikda tilogʻoch va qaragʻay oʻrmonlari oʻsadi, balandrokda (1650–2700 m) yer bagʻirlab oʻsadigan kedr, qayin, zirk changalzorlari uchraydi. Baland qismlarida tog tundrasi joylashgan. Oltin, toshkoʻmir, slyuda konlari bor.

 

Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Stanok

Stanok — metall, yogʻoch, tosh, suyak va boshqalarga ishlov berish, gazlama toʻqish uchun moʻljallangan mashina. Vazifasiga koʻra, tokarlik, silliqlash, parmalash, frezerlash, toʻqish S.lari va boshqa xillarga bulinadi. Ishlov berish anikdigiga kura, normal (N), yuqoriroq (P), yuqori (V), juda anik, (S) va juda yuqori aniq (A) S.lar boʻladi. Ogʻirligi jihatdan 100 kN (10 t) dan ortiq (ogʻir), 100 kN (10 t) gacha (oʻrtacha ogʻir) va 10 kN (1 t) gacha (yengil) xillarga boʻlinadi. Koʻpchilik Slar avtomatik boshqarish tizimlari bilan jihozlanadi. Oʻzbekistonda qad. toʻquv S.lari dastgoh yoki doʻkon deb atalgan.

Manbalar
Starazagora

Starazagora — Bolgariyadagi shahar, Sredna-Gori togʻlarining jan. yon bagrida. Aholisi 143,9 ming kishi (2001). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Mashinasozlik (stanoksozlik, sanoat robotlari, oziqovqat sanoati uchun uskunalar, elektron hisoblash texnikalari ishlab chiqarish.), toʻqimachilik, tikuvchilik, oziqovqat, tamaki, mebel sanoati korxonalari bor. Shahar yaqinida yirik kimyo kombinati qurilgan. S. qadimda Beroye, AvgustTrayan, Eski Zafa (turkcha) deb atalgan. 1877—78 ylardagi Rossiya— Turkiya urushida vayron bulib, keyinchalik qayta tiklangan.
Staraplanina

Stara planina (bolgar tilida — keksa togʻ), Bolqon togʻlari — Bolgariyadagi tog sistemasi. Gʻarbdan sharqqa 555 km ga choʻzilgan bir necha burmali tog tizmalaridan iborat. Eng baland joyi 2376 m (Botev togi). Togʻ choʻqqilari tekis, shim. yon bagʻirlari yotiq, jan. esa nisbatan tik. Slanets, granit, ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan. Karst rivojlangan. Bosh tizma shimolga tomon Dunay tekisligigacha pasayib boradi. Iklimi moʻʼtadil nam. Yillik yogʻin 800—1000 mm. Shim. yon bagʻriga yogʻin kup tushadi. Qishda togʻlar qor bilan qoplanadi. S.P. dan Dunay va Maritsa daryolari irmoklari boshlanadi. Yon bagʻirlarida 1700 m balandlikkacha dub, qoraqayin, yuqori qismida igna bargli daraxtlar usadi. Eng baland qismi oʻtloq. Foydali qazilmalardan koʻmir, mis, temir, qoʻrgʻoshinrux rudalari bor. Mineral buloklar va kurort koʻp.

Manbalar 

Togʻlar
Sergey Starodubsev

Sergey Vasilyevich Starodubsev (; 1914.24.10, Ashxobod 1967.19.3, Toshkent) — fizik olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1956), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1946), professor (1947). 1935-yildan Toshkentda. Leningrad universitetini tugatgan (1935), Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi (1935—41). Toshkent toʻqimachilik institutida kafedra mudiri (1938— 42). 1942-yildan Leninfadda ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi vitseprezidenti (1956—66), Yadro fizikasi instituti direktori (1966-yildan). Ilmiy ishlari, asosan, fizik elektronika, atom yadrosi fizikasi, yadro va radiatsiya fizikasi, radioaktiv izotoplar va nurlardan texnikada foydalanish, sof materiallar texnologiyasiga oid. Oltingugurtli kadmiy kristallari asosida zaryadli zarralar hisoblagichini yaratgan, gamma nurlanishlarning moddalar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrgangan. S. vakuum elektronikasi boʻyicha Toshkent maktabining shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti, Toshkent koʻchalaridan biri S. nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1914-yilda tugʻilganlar
24-oktabrda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
19-martda vafot etganlar
Statika

Statika ( [ststike] — jismlarning ogirligi va muvozanati haqidagi taʼlimot) — mexanika boʻlimi; jismlarning ularga qoʻyilgan kuchlar taʼsirida muvozanatda boʻlish sharti oʻrganiladi. Qattiq jismlar statikasi, suyukliklar statikasi (gidrostatika) va gazlar statikasi (aerostatika) ga boʻlinadi. Qattiq jismlar Statikasi esa analitik va geometrik statikaga boʻlinadi. Analitik statika asosida mumkin boʻlgan koʻchishlar prinsipi yotadi; bu prinsip yordamida ixtiyoriy mexanik tizimning muvozanat shartlari aniklanadi. Geometrik statika mexanikaning asosiy qonunlaridan kelib chiquvchi, tajriba  kuzatishlar natijasida aniklangan quyidagi aksiomalarga asoslanadi:

 inersiya aksiomasi — jiyemga qoʻyilgan kuchlar tizimi oʻzaro muvozanatlashsa, jism tinch holatda boʻladi yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat qiladi. 
 muvozanat aksiomasi — erkin jiyemning istalgan 2 nuqtasiga miqdorlari teng, yoʻnalishi esa shu nuqtalardan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq boʻyicha qaramaqarshi tomonga yoʻnalgan 2 ta kuch taʼsir etsa, buqday kuchlar oʻzaro muvozanatlashadi; 
 parallelogramm aksiomasi — jiyemning biror nuqtasiga qoʻyilgan turli yoʻnalishdagi 2 kuchning teng taʼsir etuvchisi miqdor jihatdan shu kuchlarga qurilgan parallelogrammning ular qoʻyilgan nuqtadan oʻtuvchi diagonaliga teng va shu diagonal boʻyicha yoʻnaladi; 
 taʼsir va aks taʼsir aksiomasi — 2 jiyemning birbiriga har qanday taʼsiri oʻzaro taʼsirga ega boʻlib, bu taʼsirlar har doim kattaligi jihatdan teng va yoʻnalishi jihatdan qaramaqarshidir. Bu qonunni birinchi boʻlib I. Nyuton taʼriflagan. 

Geometrik Statika uslublaridan foydalanib qattiq jismlarning muvozanat holatlari oʻrganiladi. Bunda, asosan, quyidagi 2 turdagi masalani yechish koʻriladi: 

 jismga qoʻyilgan kuchlar tizimini oddiy koʻrinishga keltirish; 
 jism muvozanatda boʻlishi uchun unga qoʻyiladigan kuchlar tizimi qanday shartlarni qanoatlantirishini aniqlash. 

Statikaning asosiy tushunchalariga moddiy nuqta, mutlaq qattiq jism, sanoq tizimi, erkin jism, kuch, biror nuqtaga yoki ukda nisbatan kuch momenti, juft kuchlar kiradi. Kuchlarni va ularning momentlarini qoʻshish vektorlarni qoʻshish qoidasi boʻyicha amalga oshiriladi. Berilgan jismga taʼsir etuvchi barcha kuchlar Gʻ ning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan R kattalikka bu kuchlar tizimining bosh vektori, shu kuchlarning Omarkazga nisbatan momentlari t0 (Gʻk) ning geometrik yigʻindisiga teng boʻlgan My kattalikka esa markazga nisbatan kuchlar tizimining bosh momenti deyiladi: R q ʼGʻ^Mq1.ta(Gʻk). Demak, mutlaq qattiq jismga qoʻyilgan kuchlar tizimi bitta bosh vektor va bitta bosh momentga keltirilar ekan. Har qanday kuchlar tizimining muvozanatda boʻlishi uchun bu kuchlar tizimining bosh vektori va ixtiyoriy keltirish markaziga nisbatan bosh momenti nolga teng boʻlishi zarur va yetarlidir. Statika masalalarini grafik uslublardan foydalanib yechish kuchlar koʻpburchagini va arqonli koʻpburchakni yasashga asoslangan.

Adabiyot 
 Oʻrozboyev M.T., Nazariy mexanikaningasosiy kursi, T., 1966; Shohaydarova P. va boshqa, Nazariy mexanika, T., 1991; 3 o i rov J., Nazariy mexanika, T., 1998.
Status

Status (lot. status — holat, vaziyat) — huquq subʼyektlarining huquq va majburiyatlari majmuini ifoda etuvchi, huquq normalari bilan belgilangan holatga aytiladi (qarang Matsom).

Manbalar
Status quo

Status quo ({;  — „muayyan paytdagi holat“) mavjud boʻlib turgan yoki muayyan fursatda mavjud boʻlgan va saqlab qolish yoki tiklash toʻgʻrisida soʻz borayotgan siyosiy, huquqiy yoki boshqa holatdir. Xalqaro huquq amaliyotida, shuningdek, „status quo“ ante bellum () termini ham ishlatiladi, u urush boshlanishidan avval mavjud boʻlgan holatni anglatadi.

Yana qarang 

 ante bellum
 de-fakto

Manbalar
Stafilokokk

Stafilokokk (yunoncha staphyle — shingil va kokklar) (Staphylococcus) — Micrococcaceae oilasiga mansub sharsimon bakteriyalar turkumi; S.ni R. Kox (1878-yil) va L. Pasterlar (1880-yil) birinchi boʻlib aniqlashgan. F. Rozenbax (1884-yil) bemorlarning yiringli yalligʻlangan oʻchoqlaridan S.ni ajratib olib, uning biokimyoviy xossalarini oʻrgangan. S. yumaloq shaklda boʻlib, surtmalarda, asosan, uzum shingiliga oʻxshab koʻrinadi. S. harakatsiz, fakultativ, anaerob, grammusbat, xivchin va spora hosil qilmaydi, patogen turlarida mikrokapsulasi bor. S. tabiatda keng tarqalgan mikroorganizmlar boʻlib, ularning saprofit, shartlipatogen va patogen turlari mavjud. Odam terisi va shilliq qavatlarida 14 turi uchraydi.

S, asosan, havoda, suvda, odam va hayvonlarning normal mikroflorasi tarkibida, patogen turlari mikrob tashuvchi odam, hayvonlarda uchraydi va ularda kasallik qoʻzgʻatadi. S. organizmga, asosan, teri, havotomchi, chang, alimentar yoʻllar orqali kiradi. Hozirgi S. qoʻzgʻatadigan juda kup kasallik anikdangan. Koʻp hollarda S. ikkilamchi infeksiyaning rivojlanishiga sabab boʻladi.

Patogen S. tushgan sut va sut mahsulotlari, tort, muzqaymoq va boshqa oziqovqat mahsulotlari isteʼmol qilinganda zaharlanish (toksikoinfeksiya) kuzatiladi.
Kadiyivka

Kadiyivka (1937-40-yillarda Sergo, 1937-yilgacha va 1940—78-yillarda Kadiyivka, 1978-2016-yillarda Staxanov) — Ukrainaning Lugansk viloyatidagi shahar. Luganskdan 53 km gʻarbda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 113,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kadiyivka 19-asrning 40-yillarida toshkoʻmir koni ishga tushirilishi bilan vujudga kelgan. Donbassning ogʻir sanoat markazlaridan biri. Shahar yaqinidan koʻmir qazib olinadi. Koks kimyosi, kimyo, metallurgiya, mashinasozlik, vagonsozlik, ferroqotishma, qurum, gidrojihozlar zavodlari, kumir boyitish fabrikalari, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, tarixiy-badiiy muzey mavjud. Shaxtyor A.G.Staxanov nomiga qoʻyilgan.

Manbalar 

Ukraina shaharlari
Statsiya

Statsiya (lotincha: statio — joy, holat) — muayyan turdagi hayvon yashashi uchun zarur sharoit (relyef, iqlim, oziq, panajoy) mavjud boʻlgan joy. Tur uchun xos boʻlgan S. tur areali ichida mozaik taqsimlangan. Xususiy maʼnoda "S." tushunchasi tur hayot kechirayotgan joyni bildiradi (oziqlanadigan S, uya quradigan S, tunash Si). Alohida S. boshqasidan relyefi, oʻsimliklari bilan farq qiladi. Tur, odatda, bir necha Sga ega boʻladi. Turli S. turning hayotida har xil ahamiyatga ega. Masalan, qishlash Si hayvonni qishki sovuqsan asraydi; tarqalish S.si turning koʻpayishi va katta maydonni egallashiga yordam beradi. S tushunchasi koʻproq quruklikda yashaydigan hayvonlarga nisbatan ishlatiladi va mazmunan yashash joyi tushunchasiga yaqin keladi.
Stearin kislota

Stearin kislota, oktadekan kislota, SN3 (SN2)6SOON - alifatik katorning bir asosli toʻyingan karbon kislotasi. Rangsiz kristall modda. Mol. m. 284,47. Suyuqlanish temperaturasi 69,6°, kaynash temperaturasi 376,1°, [13,3 kPa bosimda (100 mm sim. ust.)], zichligi 849 kg/m³ (70°da). Suvda erimaydi, organik erituvchilarda oz eriydi. Stearin kislota tabiatda keng tarqalgan yuqori yogʻ kislotalaridan biri. Stearin kislotaning glitseridlari koʻpchilik yogʻ va moylarning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Stearin kislotani stearindan choʻktirish va distillash usulida, olein kislotani gidrogenlab va boshqa usullarda olish mumkin. Stearin kislotaning ishqorli tuzlari — sovun. Stearin kislota organik sintezda, analitik kimyoda, vulkanizatsiyada va rezina tayyorlashda ishlatiladi. Natriy, litiy, kalsiy, qoʻrgʻoshin va boshqa metallarning stearinatlari plastik surkamalar komponenti sifatida, kosmetik moddalar olishda qoʻllanadi.

Kislotalar
Steatit

Steatit — mineral (yogʻli oʻsma); q. Talk.
Steviya

Steviya (Stevia rebaudiana Bext.) — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Vatani — Paragvay. Yaponiya, Xitoy, Indoneziya, Bolgariya vab. mamlakatlarda oʻstiriladi. Boʻyi 1,5 m ga boradi. Barglari yirik, uz. 4—7 sm, qaramaqarshi joylashgan, tukli. Qisqa kun oʻsimligi, kuzda gullaydi. Issiklikka va namga talabchan subtropik ekin. S. bargida (6,0%—6,5%), poyasida (1,5%) va ildizida (0,6%) shirinligi saharozaga nisbatan 150—300 barobar yuqori boʻlgan kimmatbaho steviozid moddasi bor.

Steviozid konditer sanoatida, salqin ichimliklar, sharbat, saqich, har xil shirinliklar va konservalar tayyorlashda shakar oʻrnida keng miqyosda ishlatiladi, undan doridarmon sifatida, qand diabeti kasalligiga va modda almashinuvi buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Uni urugʻidan koʻpaytirishga nisbatan qish faslida issiqxonada, yozda esa bevosita dalaning oʻzida qalamchalaridan koʻpaytirish oson. Qalamcha koʻchatlari aprelning 2-yarmida, tuproq harorati 14—15° boʻlganda 60x25—40, 70x25 — 30 va 90x15—20 sm sxemada namlangan pushtaga ekiladi. Bahorda va kuzda xdr 10 —12 kunda, yozda 6—8 kunda sutorilib turiladi. Qator oralari oʻsuv davrida 4—5 marta kultivatsiya qilinadi.

Sning hosili koʻk bargpoya boʻlib, vegetatsiya davrida 2 marta — iyun va oktabr oylarida shonalagan davrida oʻrib olinadi. Quruq barg boʻyicha hosildorligi 6—25 s/ga. Sanoatda qayta ishlanib, steviziod moddasi olinadi.

1986-yil S. urugʻi va koʻchati Oʻzbekistonga Paragvaydan olib kelingan. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida 1987—88 yillarda oʻsimlikning biologiyasi va uni koʻpaytirish usullari oʻrganiladi. Sning Shirin va Shakarbarg navlari yaratidsi (1994) va Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uchun Davlat reyestriga kiritildi.

Adabiyot 
 Kim Yu. M., Steviya — novaya saharonosnaya kultura. Sb. "Ispolzovaniya mirovoʻx kolleksiy rastitelnix resursov dlya sozdaniya sortov intensivnogo tipa v usloviyax Sredney Azii", T., 1991.

Botir Azimov.
John Steinbeck

STEYNBEK (Steinbeck) Jon Ernst (1902.27.2, Salinas, Kaliforniya shtata — 1968.20.12, NyuYork) — amerika yozuvchisi. Ilk romani — "Oltin kosa" (1929). "TortilFlet kvartali" (1935) romani epizodlardan iborat boʻlib, unda materializmning gumanizmga salbiy taʼsirini koʻrsatishga harakat qilgan. "Va jangni boy berdilar" (1936) romani hamda "Sichqonlar va odamlar haqida" (1937) qissasi bilan tanilgan. "Nafrat uchquni" (1939) romani amerika adabiyetining mumtoz namunasi hisoblanadi. "Gʻazab shingillari" (1939), "Konservalar rastasi" (1945), "Adashgan avtobus" (1947), "Jannatdan sharqda" (1954), "Xavotirli qish" (1961) romani, "Amerikani izlash yoʻlida Charli bilan sayohat" (1962) ocherklar kitobi va boshqa asarlar muallifi. "Haybatli togʻlar" hikoyalar toʻplami oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1963). Nobel mukofoti laureati (1962).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
27-fevralda tugʻilganlar
Stanford universiteti bitiruvchilari