Baqtriya tili

Baqtriya tili (baqtriya tilida: , , „eronlik“ degan maʼnoni anglatadi) — yoʻqolib ketgan Sharqiy Eron tili boʻlib, ilgari Oʻrta Osiyoning Baqtriya mintaqasida (hozirgi Afgʻonistonda) muloqot vositasi boʻlgan. Shuningdek, kushon tillari orasida rasmiy til sifatida ishlatilgan. Baqtriya tili Eftalitlar imperiyasi davrida ham ishlatilgan.

Nomlanishi 

Uzoq vaqt davom etgan qarashlarga koʻra Eski Baqtriya tiliga Avesto tilinining bir koʻrinishi sifatida qarashgan. Biroq, bu tushuncha oʻz tasdigʻini topmagach.

Asosan yunon yozuviga asoslangan alifboda yozilgan Baqtriya tili asliyatida  nomi bilan tanilgan („Oriylar“; hind-eron xalqlari orasida keng tarqalgan endonim). Shuningdek, yunon-baqtriya, kushon yoki kushon-baqtriya kabi nomlar bilan ham tanilgan.

Kushonlar hukmronligi davrida Baqtriya Tuxara yoki Toxara, keyinroq Toxariston deb atala boshlandi. XX asr boshlarida Xitoyning Tarim havzasida ikki yoʻq boʻlib ketgan va ilgari nomaʼlum boʻlgan hind-evropa tillaridagi matnlar topilganda, ular toʻgʻridan-toʻgʻri Toxariston bilan bogʻlangan. Baqtriya tili esa baʼzan „Eteo-toxarian“ (yaʼni „haqiqiy“) deb atalgan. Biroq, 1970-yillarga kelib, bunday aloqa uchun juda kam dalil borligi maʼlum boʻldi. Masalan, tarimcha „toxar“ tillari hind-yevropa oilasiga kiruvchi „sentum“ tillari boʻlsa, baqtriya tili eroniy, yaʼni „satem“ tili boʻlgan.

Tasniflash 

Baqtriya Sharqiy Eron tillarining bir qismi boʻlib, Soʻgʻdiy va Xorazmiy (Sharqiy) va Parfiya (Gʻarbiy) oʻrta eroniy tillari bilan oʻziga xos xususiyatga ega. Shuningdek, hozirgi Sharqiy Eron tillari, masalan, Pushtu va Pomir tillari, Munjiy tillari bilan oʻzaro aloqasi bor. Uning genealogik pozitsiyasi aniq emas. Boshqa bir manbaga koʻra, Afgʻoniston shimoli-sharqidagi Munjan vodiysining zamonaviy Sharqiy Eron tili boʻlmish Munji tilida soʻzlashuvchilar Baqtriya tiliga iloji boricha yaqinroq lingvistik yaqinlikni namoyon etadilar.

Tarixi 
Baqtriya tili Kushon imperiyasi va Baqtriya mintaqasida yunon tili oʻrnini egalladi. Baqtriyada Umaviylar xalifaligi hukmronligiga qadar foydalanilgan.

Tarixiy rivojlanish 
Miloddan avvalgi 323-yilda Aleksandr Makedonskiy Baqtriyani bosib olgandan soʻng, taxminan ikki asr davomida yunon tili uning ellinistik vorislari, yaʼni Salavkiylar va Yunon-Baqtriya podsholiklarining boshqaruv tili boʻlgan. Sharqiy skif qabilalari (saklar yoki yunon manbalarida Sakraucae) miloddan avvalgi 140-yillarda hududga bostirib kirishgan. Miloddan avvalgi 124-yildan keyin bir muncha vaqt Baqtriya Buyuk Yuechji va Toxar qabilalari konfederatsiyasi tomonidan bosib olingan. Milodiy 1-asrda yuechji qabilalaridan biri boʻlgan kushonlar Kushonlar imperiyasining hukmron sulolasiga asos solgan.

Yozish tizimi 

Hind-eron tillari orasida yunon yozuvidan foydalanish faqat baqtriya tiliga xosdir.

Fonologiya 
Baqtriya tilining fonologiyasi mahalliy yozuvlarning cheklanganligi sababli aniq maʼlum emas.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Falk (2001): „The yuga of Sphujiddhvaja and the era of the Kuṣâṇas.“ Harry Falk. Silk Road Art and Archaeology VII, pp. 121-136.
 Henning (1960): „The Bactrian Inscription.“ W. B. Henning. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London, Vol. 23, No. 1. (1960), pp. 47-55.
 .
 
 .
 .

Tashqi havolalar 

 britannica.com saytida Baqtriya tili
Baqtriya