MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Galilei nisbiylik prinsipi

Galilei nisbiylik prinsipi — Nyutonning klassik mexanikasida barcha inersial sanoq tizimlarining fizikaviy teng huquqlilik prinsipi. Bu holat mexanika qonunlari birday boʻlganida namoyon boʻladi. Biror inersial sanoq tizimida oʻtkaziladigan har qanday mexanik tajribalar asosida muayyan tizim tinch holatda yoki tugʻri chiziqli tekis harakatda ekanligini aniqlab boʻlmaydi. Bu holatni birinchi boʻlib 1636-yilda Galileo Galilei aniqlagan.

Moddiy nuqtaning harakati nisbiydir: uning holati, tezligi, trayektoriyasining shakli ushbu harakat qaysi inersial sanoq tizimi (sanoq jismi)ga nisbatan qaralishiga bogʻliq. Shuning bilan birga, klassik mexanika qonunlari barcha inersial sanoq tizimlarida birday boʻladi. Mexanik harakatning nisbiyligi va mexanika qonunlarining turli inersial sanoq tizimlarida birday bulishi Galilei nisbiylik prinsipi mazmunini tashkil qiladi. Matematik jihatdan Galilei nisbiylik prinsipi mexanika tenglamalarining harakatlanayotgan nuqtalar koordinatalarini (vaqtning ham inersial sanoq tizimidan boshqasiga oʻtishdagi almashtirishlarga — Galilei almashtirishlariga nisbatan invariantligini ifodalaydi (qarang Nisbiylik nazariyasi).

Shu sababli Galilei almashtirishlarida yuqoridagi tenglama oʻzgarmaydi. Bu tenglama Galilei nisbiylik prinsipining matematik ifodalanishidir. Galilei nisbiylik prinsipi jismlar yoruglik tezligiga nisbatan ancha kichik tezliklar bilan harakatlangan hol uchungina oʻrinli. ~ s boʻlgan hollarda Galilei almashtirishlari Lorens almashtirishlari bilan almashtirilishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galileya

Galileya (yun. Galilaia, qad. yahudiycha Galil — viloyat) — Shimoliy Falastindagi tarixiy viloyat. Dastlabki aholisi xurritlar va xananeylar boʻlgan. Mil. av. 13—12-asrlarda isroilliklar bosib olib, oʻrnashib olganlar. Asosiy markazlari — Sepforis, Gisxala, Tiveriada. Xristian anʼanalariga koʻra, G. Iso paygʻambarning diniy targʻiboti yuritilgan asosiy joy boʻlgan. Mil. av. 2-asr oxirida Iudeya (Yahudiya)ga qoʻshib olingan. Mil. av. 1-asr va mil. 1-asrda G.da Rim bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan yahudiy quldorlik aristokratiyasi va Rim tomonidan tayinlangan podsholar — Irod, Agrippa II va b.ga qarshi xalq qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Levant
Ilira Galimullina

Ilira Xayrulovna Galimullina (1945.16.6, Nukus shahar) - Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent davlat universitetining kimyo fakultetini tugatgan (1968). 1968-yildan Kegayli tumani, Taxiatosh shahri maktablarida kimyo oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari. 1986-yildan Taxiatosh shahridagi 1-maktab direktori. G. yosh avlodni tarbiyalashda oʻzi boshqargan pedagogik jamoa bilan rejali ish olib bormoqda, oʻquvchilarning bilim saviyasi yildan-yilga yaxshilanmoqsa. 1998/99 oʻquv yilida maktab "Oʻzbekiston geografiyasi" fani boʻyicha tajriba-sinov maydoni etib belgilandi va sinov natijalariga koʻra maktab yuqori bahoga sazovor boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Galisiya

Galisiya — Ispaniyaning shim.gʻarbiy qismidagi muxtor viloyat, Atlantika okeani sohilida. Mayd. 29,4 ming km. Aholisi 3,15 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — La-Korunya. Bosh shahri — Santyago-de-Kompostela. Galisiya tarkibiga La-Korunya, Lugo, Orense, Pontevedra provinsiyalari kiradi.

Galisiyada qadimda galleklar qabilasi yashagan, keyinchalik viloyat ham kabila nomi bilan atalgan. 5-asr boshlarida Galisiyani svevilar, 8-asr boshlarida arablar egalladi. 718 yilda arablar magʻlubiyatga uchragach, Galisiyani Asturiya qirollari oʻzla-riga boʻysundirdilar. Galisiya 1065—72 yillarda mustaqil qirollik boʻlgan, 1072-yilda Kastiliyaga qoʻshib yuborilgan. 1936-yil Galisiyada referendum oʻtkazilib muxtor viloyat eʼlon qilindi.

Relyefi togʻlik, bal. 400–600 m, sharqida 1800 m gacha, tor dare vodiylari bilan oʻyilgan. Qirgʻoqlarida qulay tabiiy buxtalar bor. Iqlimi moʻʼtadil okean iqlimi, yiliga 2500 mm yogʻin yogʻadi. Keng bargli togʻ oʻrmonlari va butazorlar koʻp.

Galisiya asosan agrar viloyat. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi. Makkajoʻxori, javdar, kartoshka ekiladi. Baliq ovlash va oʻrmonchilik katta ahamiyatga ega. GES koʻp. Kemasozlik rivojlangan (mamlakat kemasozligining 1/2 qismi). Oziq-ovqat (baliq, ayniqsa sardina konservalari ishlab chiqarish) sanoati, avtomobil ishlab chiqarish, neftni qayta ishlash va alyuminiy zavodlari bor.

Manbalar
Galisiyaliklar

Galisiyaliklar (oʻzlarini galyego deb atashadi) — Ispaniyadagi xalq, Galisiyaning asosiy aholisi. Shuningdek Argentina, Braziliya va Amerikaning boshqa mamlakatlarida yashaydilar. Umumiy soni 4,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Galisiyaliklar tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galisiyaliklar tili

Galisiyaliklar tili (Galego) - hindevropa tillari oilasining roman guruhiga mansub til. Galisiyaning rasmiy (ispan tili bilan bir qatorda) tili. Unda soʻzlashuvchilar soni 4,2 mln.dan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Yozuvi lotin grafikasi asosida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Tosh tuzi

Tosh tuzi, galit, osh tuzi — 1) galit minerali, kimyoviy tarkibi NaCl (Na39,3%, Cl 60,7%). Kub singoniyada kristallanadi. Tabiatda turli kattalikdagi donador kristall agregatlar shaklida uchraydi. Sof holda rangeiz va tiniq, lekin koʻpincha gil, organik moddalar, temir oksidi va boshqalar bilan aralashmasi kulrang, jigarrang, kizil, pushti. Shishadek yaltiroq, qattikligi 2, zichligi 2,2 g/sm3. Suvda oson eriydi; 2) choʻkindi togʻ j iney, asosan, (99 %) galitdan iborat. Suvda eriydigan boshqa tuzlar kabi, Tosh tuzining asosiy massasi arid zonalarining havzalarida ekzogen jarayonlar mobaynida hosil boʻladi. Tosh tuzi, ayniqsa, shoʻr koʻllar tubida koʻp boʻladi. Tosh tuzi choʻkindi togʻ jinslari orasida katta qalinlikdagi qatlamlar koʻrinishida boʻlib, oʻnlab km² ga tarqaladi, boshqa jinslarda qatlamchalar, linzalar, uyachalar, xolxol donachalar hosil qiladi. Tosh tuzi qatlamlari barcha geologik davr yotqiziklarida uchraydi. Eng yirik yotkiziqlari kembriy, devon, perm va neogen qatlamlarida joylashgan. Yirik konlari Belarus, Ukraina, Kaspiy boʻyi botigʻi va unga tutashgan Boshqirdiston hamda OrenburgOktoʻba tuz havzalarida mavjud. Oʻzbekiston va unga tutashgan hududlarda keng tarqalgan boʻlib, Boybichekan, Oqbosh, Tubegatan, Xoʻjaikon va Qoʻrgʻoshinkonda topilgan.

Manbalar 

 
Kimyoviy birikmalar
Fatma Galiullina

Fatma Qosimovna Galiullina (1969.30.5, Chirchiq shahri) — velopoyga boʻyicha jahon chempioni, xalqaro toifadagi sport ustasi. 1983-yildan velosiped sporti bilan shugʻullanadi. 1986-yildan Oʻzbekistan Mudofaa vazirligi Markaziy harbiy sport klubida xiz-mat kiladi. Italiya, Fransiya, Germaniya, Avstriya, Koreya va boshqalar mamlakatlarda oʻtkazilgan nufuzli xalqaro musobaqalar qatnashchisi. 1997-yil Ipoh shahrida (Malayziya) oʻtkazilgan 25 km ga shaxsiy poygada jahon chempioni boʻlgan (36 min.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galifaks

Galifaks — Kanadaning jan.sharqidagi shahar, Yangi Shotlandiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Muzlamaydigan buxta boʻyida. Aholisi 114 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Trans-Kanada temir yoʻlning oxirgi st-yasi, Atlantika okeani boʻyidagi port, yuk ortish va tushirish yiliga 10 mln. t dan ortiq. Kemasozlik, avtomobilsozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, jumladan baliq-konserva, qand-shakar zavodlari bor. Kanadaning baliq ovlaydigan muhim bazalaridan biri. 2 ta universitet bor. Shahar 1749-yilda barpo etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galitsiya

Galitsiya — Gʻarbiy Ukraina va Polsha yerlari bir qismining (Ukrainaning hozirgi Ivano-Frankovsk, Lvov, Ternopol viloyatlari, Polshaning Jeshuv va Krakov voyevodaligining katta qismi) tarixiy nomi. Rech Pospolitattt 1- (1772, Sharqiy G.) va 3- (1795 y., Gʻarbiy G.) boʻlinishi natijasida Avstriya imperiyasi tomonidan egallab olingan. 1772—1918 yillarda Gabsburglar imperiyasi viloyati (rasmiy nomi — Krakov buyuk gersogligi bilan birgalikdagi Galitsiya qirolligi va Lodomeriya) boʻlgan. 1918 y.dan Polsha tarkibida. Sharqiy G. 1939 y.dan Ukraina tarkibiga qoʻshilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallar

Gallar — Galliyap" yashagan keltlarning rimliklar tomonidan atalishi. G. mil.av. 6-asr boshlarida Reyn ortidan Fransiyaning gʻarbiy va jan.-gʻarbiy viloyatlariga kelib oʻrnashishgan. Mil. av. 5-asrda G. Shim. Italiyaga bostirib kirib mil.av. 390 yoxud 380 y. Rimni egallashgan, biroq keyinchalik chekinib Po daryosining shim.dagi yerlarga (Sizalpin G.si, 222 y. rimliklar tomonidan tobe etilgan) joylashganlar. 3-asrda G. Shveysariyani egallashgan; 2-asrda G.ning soʻnggi toʻlqini — belglar — Galliyaning shim.-sharqiy rayonlarini makon tutganlar. G. oʻziga xos yuksak madaniyatga ega boʻlishgan (qarang Laten madaniyati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallar tili

Gallar tili — hind-yevropa tillar oilasining kelt guruhiga mansub. 5— 6-asrlarda Galliya hududida lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. Yevropaning boshqa hududlarida bundan ham oldinroq isteʼmoldan qolgan, hozirgi oʻlik til.

Manbalar 

Tillar
Gallat kislota

Gallat kislota, C6H2(OH)3COOH - 3,4,5-trioksibenzoat kislota, yorugʻlik taʼsirida qorayadigan rangsiz kristall modda. Mol. m. 170,11; suyuqlanish temperaturasi 220° (beqaror modifikatsiya), 240° (barqaror modifikatsiya, ajralish bilan). Spirtda, qaynoq suvda yaxshi, sovuq suvda, efirda oz eriydi; uch valentli temir tuzlari bilan reaksiyaga kirishib, koʻk-qora tusga kiradi. Choy, dub poʻstlogʻi va b. oshlovchi moddali oʻsimliklar tarkibida bor. Tanninlarni fermentlar yordamida parchalab olinadi. Boʻyoq, pirogallol, dori, qora siyoh i.ch.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Galle

Galle — Germaniyadagi shahar, Saksoniya-Anxalt yerida. Zaale daryosi boʻyida. Aholisi 303 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni, daryo porti. Kime sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik rivojlangan, yirik vagonsozlik zavodi bor. Oziq-ovqat, kimyo-farmatsevtika va yogochsozlik korxonalari mavjud. Shahar yaqinidan kumir va tosh tuzi qazib chiqariladi. Mamlakatning kitob nashr qiluvchi markazlaridan biri. Tabiiy fanlar akademiyasi (1652), universitet (1694), ikkita ilmiy tadqiqot instituti, ped. instituti, teatrlar, hayvonot bogʻi, muzeylar bor. 14— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galley Edmund

GALLEY (Halley) Edmund (1656.29.10, Xaggerston, Angliya — 1742.14.1, Grinvich) — ingliz astronomi va geofizigi. Oksford universiteti prof. (1703), 1720 ydan Grinvich rasadxonasi direktori. Ilmiy ishlari sayyora va kometalarning harakati nazariyasiga, Yer magnetizmini tadqiq qilishga oid. G. yulduzlarning xususiy harakatlari borligini aniqlagan. Bir kometa ("Galley") uning nomi bilan ataladi. Yerdan Kuyoshgacha masofa (astronomik birlik)ni aniqlash usulini ishlab chiqqan. Osmonning Jan. yarim sharidagi 321 yulduz uchun katalog (jadval)ni (1676—78), 1698—1700-yillardagi ekspeditsiya natijasida birinchi mukammal geomagnit haritani tuzgan (1701).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1656-yilda tugʻilganlar
1742-yilda vafot etganlar
8-noyabrda tugʻilganlar
25-yanvarda vafot etganlar
Galley kometasi

Galley kometasi — dumli yulduz. Ingliz olimi E. Galley 1705-yilda kashf qilgan va uning Quyosh sistemasi aʼzosi ekanligini isbotlagan. Kometaning Quyosh atrofida aylanish davri taxminan 76 yilga teng. 1910 va 1986-yillarda Quyoshga yaqinlashganida avvaldan tuzilgan bir qancha xalqaro dasturlarga muvofiq kuzatuv ishlari olib borildi. 1910-yilda Quyoshga yaqinlashishida uning dumi 140° boʻlib, Yer shari uning dumi orasidan oʻtgan boʻlishi kerak, orbitasining ekssentrisiteti 0,967, perigeliyda Quyoshdan uzoqligi 0,6 astronomik birlikka teng. Quyoshga har gal yaqinlashganida ilgarigiga qaraganda xiraroq koʻrinadi. 1986-yilga yaqin kelishida ham 1910-yildagiga qaraganda 2— 3 marta xiraroq edi. Shunga qaramay, oddiy teleskopik kuzatishlardan tashqari G.k.ga sobiq Ittifoq ("Vega-1", 1986.6.3, "Vega-2", 1986.9.3), AQSH, Yaponiya, Fransiya, Germaniya ("Jotto", 1986.14.3)dan maxsus kosmik apparatlar uchirilib, G.k. yaqinida har tomonlama tekshirishlar olib borildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galliya

Galliya — tarixiy viloyat. Po daryosi bilan Alp togʻlari oraligʻi (Sizalpin G.si) hamda Alp togʻlari, Oʻrta dengiz, Pirenei ya. o., Atlantika okeani oraligʻi (Transalp G.si)da joylashgan. Mil. av. 6-asrdan keltlar (rimliklar ularga gallar deb nom bergan) kelib oʻrnashgan. Mil. av. taxminan 220-yil Sizalpin G.si hududi Rimga tobe qilinib uning provinsiyasiga aylantirilgan. Mil. av. 58—51-yillarda Transalp G.si hududi Yuliy Sezar tomonidan bosib olinib, Rimning 4 ta provinsiyasi (Narbonna G.si, Lugdun G.si, Akvitaniya va Belgika) ga boʻlingan. Mil. 5-asr boshidan G. hududi german qabilalari tomonidan bosib olina boshlagan va 5-asr oxirida Frank davlati tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallovey qoramol zoti

Gallovey qoramol zoti - asosan goʻshti uchun boqiladigan zotlardan. 19-asrda Shotlandiyaning jan.sharqida iqlimi nam va sovuq, qishda yogʻingarchilik kam boʻladigan togʻli Gallouey hududida chiqarilgan. Britaniya o.laridagi eng qad. zotlardan biri. Gavdasi mutanosib; boʻyni yoʻgʻon, koʻkragi keng , sagʻrisi tekis, beli qisqa, oyoqlari kalta, tuyogʻi keng va qattiq. Rangi asosan, qora, lekin kuragidan beligacha olasi boʻlgan sargʻimtir ranglilari ham uchraydi. Buqalarning tirik vazni 700–800 kg , sigirlariniki 450–500 kg , buzoqlari mayda tugʻiladi, lekin tez usadi. 7—8 oylik buzoqlari 180– 200 kg , gʻunajinlari 18 oyligida 280– 320 kg , shu yoshdagi buqachalari 380– 420 kg gacha boradi. Soʻyilganda goʻsht chiqishi 60—65%. Goʻsht sifati yaxshi. Buyuk Britaniya, AQSH, Kanada, Argentina, Braziliyada boqiladi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonning togʻli hududlarida boqiladigan zotlarning goʻsht sifatini yaxshilashda foydalanilgan. Zotni oʻrganish Qozogʻiston chorvachilik ilmiy tadqiqot institutining Minboyev nomidagi tajriba xoʻjaligida olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallon

Gallon (ing. gallon) — ingliz oʻlchov tizimida hajm (sigʻim, sigʻdiruvchanlik) birligi. Buyuk Britaniyada 1G=4,54609 dm3, AQShda suyuqlik uchun 1G=3,78543 dm3, quruq jismlar uchun 1G=4,405 dm3. G. ning ulush birliklari — pinta va unsiya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galluazit

Galluazit (belgiyalik geolog J. B. Omalius d’Allua nomidan) — gil minerali. Qatlamli silikatlar kenja sinfiga mansub. Kimyoviy formulasi Al4[Si4O10](OH)8-4H2O. Qoʻshimchalari Gʻe+3; Sg3+. Monoklin singoniyali. Odatda oqrangli. Sargʻish, qizgʻish, koʻkimtir xili ham bor. Qattiqligi 1—2,5. Sol. ogʻ. 2—2,6. G. mumsimon va chinnisimon agregatlar. Kristallari choʻziq. Nurash mahsuloti. Gabbro, diabaz va porfir togʻ jinslarining nurashidan hosil boʻladi. G. Oʻzbekistonda Qurama tizmasida, Markaziy Qizilqumdagi togʻliklarda topilgan. RF (Jan. Ural, Xalilovo), Ukraina (Krivoy Rog), Belgiya, Marokash, Germaniyada uchraydi. Keramika xom ashyosi, mis, rux, nikel konlari darakchisi. Shuningdek katalizatorlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gall yurishlari

Gall yurishlari, Yuliy Sezarning gall yurishlari — rimliklarning Yuliy Sezar boshchiligida Transalp Galliyasi va Britaniyani bosib olish maqsadida mil. av. 58—51-yillarda uyushtirgan 8 ta harbiy yurishi. Hoz. Shveysariya xududida yashagan gelvet qabilalarining harakati G.yu. boshlanishiga turtki boʻlgan. Rimning Galliya provinsiyasi va Rim ittifoqchilari boʻlgan eduy qabilalarini himoya qilish bahonasida Sezar gelvetlar ustiga yurish qilib ularni Bibrakta yaqinida tor-mor keltirgan (mil. av. 58), Shim. Galliya (hoz. Elzas) dagi svevlarni Reyn ortiga quvib yuborgan, belglar va b. qabilalarning qarshiligini sindirgan, Sezar Gal-liyada Rim garnizonini joylashtirib 57-yilda mamlakat zabt etilgani haqida senatga xabar bergan. Biroq gall qabilalarining qoʻzgʻolonlari davom etmoqda edi. Qoʻzgʻolonchilarni ehtimol tutilgan ittifoqchilaridan maxrum etish maqsadida Sezar ikki marta (55 va 54) Britaniyaga harbiy yurish uyushtirgan, ikki marta (55 va 53) Reyn daryosini kechib oʻtgan. 52-yil arvernlar qabilasi boshligʻi Versingetorig rahbarligida umumiy qoʻzgʻolon koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar dastlab, rimliklar ustidan Gergoviya sh. yaqinida (hoz. Klermon-Ferran yaqinida) gʻalabaga erishadi. Lekin qoʻzgʻolonchilar orasida ahillik boʻlmagani, zodagonlarning qoʻzgʻolon rahbariga ishonchsizlik bilan qarashlari ularning kuchini zaiflashtirgan. Sezar Versingetorig askarini Aleziya sh.da qamal qilgan va unga yordamga kelgan qoʻshinni tor-mor keltirgan hamda qamaddagilarni taslim boʻlishga majbur qilgan. Qarshilik koʻrsatishga uringan qabilalar 51-yilda boʻysundirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gallyutsinatsiya

Gallyutsinatsiya ( — xom xayol, bemaʼni, xato) — yoʻq narsa va hodisalarni bordek idrok etish. Idrok etilgan yoʻq obrazlar tashqi tasvirga ega boʻlib, ular borliqda real narsalar kabi oʻrin oladi va shu tufayli bemor bularning rostligiga ishonadi, aslida yoʻq narsalarni koʻrayotgan, eshitayotgandek boʻladi. Ruhiy va infeksion zararlanishlar, bosh miya shikastlari, alkogolizm bilan bogʻliq psixozlarda, giyohvandlikning baʼzi xili, ruhiy iztirob va h.k. oqibatida yuzaga keladi. Gallyutsinatsiyani birinchi boʻlib fransuz psixiatri Jean-Étienne Dominique Esquirol taʼriflab bergan (1817). Gallyutsinatsiyalar bosh miya barcha faoliyatining buzilishi bilan bogʻliq boʻlib, u faqat idrok etish va tasavvur qilishning buzilishigina boʻlmay, balki bemorning atrof muhitga boʻlgan munosabati, uning hissiyoti va tafakkurlarining ham oʻzgarishidir. Gallyutsinatsiyaning oddiy va murakkabligi, qaysi analizatorga taalluqliligi, gallyutsinator obrazlarning tasviri hamda paydo boʻlish sharoitiga qarab bir necha xilga ajratiladi. Gallyutsinatsiyaning oddiy xili, yaʼni elementar gallyutsinatsiyaga fotopsiyalar (koʻz oldida uchqun, tutun yoki tuman koʻrinishi) hamda akazmlar (quloqqa shovqin, qarsillagan tovush eshitilishi) kirib, ular har doim predmetsiz yuzaga keladi. Gallyutsinatsiyaning murakkab xili doim predmetli va tasviriy tabiatga (bemorning koʻz oʻngida unga tashlanayotgan hayvon yoki qon koʻrinishi mumkin) ega boʻladi.

Tabiatiga koʻra (sezgi aʼzolari yoki analizatorlar boʻyicha) koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish, taktil va umumiy sezgi, shuningdek vestibulyator va motor gallyutsinatsiyalar farq qilinadi. Bemorda bir vaqtning oʻzida bir nechta gallyutsinatsiya kuzatiladi. Mas, bemor (aslida yoʻq) tanish yoki notanish kishilarni koʻri-shi, gaplarini eshitishi; gullarni koʻrib ularni ushlashi yoki hidlab koʻrishi mumkii. Gallyutsinatsiyadan imperativ mazmundagi eshitish gallyutsinatsiyai xavfli, bunda gʻoyibdan kelgan tovush bemorga biror ish (oʻzini oʻldirish, ovqat yemaslik, uyni yoqish, atrofidagilarga tajovuz qilish) buyuradi. Asli yoʻq tovushga bemor itoat qilib baʼzan jinoyatga qoʻl urishi, oʻz-oʻziga yoki oʻzgalar joniga qasd qilishi mumkin. Gallyutsinatsiya paydo boʻlish vaqti va sharoitiga koʻra gipnogagik (uyqu oldi) va gipnopampik (uygʻonish vaqtida), klinik kechishiga qarab esa chin va soxta xillarga ajratiladi. Gallyutsinatsiyani imyuzshshan farqlamoq kerak. Gallyutsinatsiya koʻpgina ruhiy kasalliklarning oʻziga xos belgilaridan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 Xalchlov, Mirqobil. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gallyutsinatsiyalar
Galo

Galo (frans. halo, yun. halos — Quyosh yoki Oy gardishi) — atmosferada sodir boʻladigan optik hodisa. Asosan muz kristallaridan tashkil topgan patsimon qatlamli baland bulutlarda yorugʻlikning sinishi va qaytishi natijasida roʻy beradi. Galo koʻpincha yorugʻ rangdor doira, doira yoyi, yorugʻ ustunchalar, dogʻlar va boshqa shakllarda Quyosh yoki Oy atrofida kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galogen jinslar

Galogen jinslar - xemogen choʻkindi jinslar. Arid iqdimda quriyotgan dengiz havzalarida, lagunalarda va shoʻr suvli koʻllarda toʻyingan eritmalardan galogenez jarayonida kristallanadi. Tabiatda keng tarqalgan choʻkindi jinslarning asosiylaridan hisoblanadi. G. j.ga galitdan tashkil topgan galitli, silvinli hamda karnallitli (karnallit, galit), gipsli (gips), astraxanitli (astraxanit, galit), sodali (tabiiy soda, mirabilit), koʻp mineralli (lanbeynit, kainit, kizerit, silvin, galit, poligalit) jinslar va b. kiradi. G. j. tashqi muhit (ayniqsa, suv) taʼsiridan tez parchalanib eriydi. Perm davrining choʻkindi jinslari tarkibida koʻp uchraydi. G. j. oziq-ovqat, kimyo sanoati va qishloq xoʻjaligida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Galogenez

Galogenez (yun. hals — tuz, genesis — paydo boʻlish) — arid zonalaridagi shoʻr suv havzalarida bugʻlanish natijasida oson eriydigan tuzlarning choʻkishidan tuz uyumi hosil boʻlish jarayoni. Tuzli eritma nihoyatda shoʻr (hatto tuz kristallari bor) boʻlib, rapa deb ataladi. Tarkibi va tuz toʻplanishining navbatlanishi havzadagi dastlabki suvning gidrokimyoviy turiga bogʻliq. G. ikki bosqichdan: uzoq muddat toʻplanish konsentratsiyalangan namakobni asosiy zaxirasi toʻplanadi; qisqa — namakoblardan oson eriydigan tuz choʻkindilari hosil boʻladi. Hosil boʻladigan minerallar va harakterli elementlarga koʻra �d�m�l�m�[�o�h�g�Z�k�b 62�d�Z�j�[�h�g�Z�l�e�b . �k�m�e�v�n�Z�l�e�b �\�Z �o�e�h�j�b�^�e�b �= . �[�†�e�Z�^�b . ���Z�\�a�Z�g�b �l�†�c�b�g�l�b�j�m�\�q�b �k�m�\�g�b�g�] �d�_�e�b�[ �q�b���b�r�b�]�Z ���Z�j�Z�[ �d�h�g�l�b�g�_�g�l�Z�e �\�Z �^�_�g�]�b�a �= . �f�Z�t�e�m�f . �>�_�g�]�b�a �= . �?�j �j�b�\�h�` �e�Z�g�b�r�b �l�Z�j�b�o�b�^�Z �d�Z�l�l�Z �j�h�e�v �†�c�g�Z�]�Z�g . �= . �m�q�m�g ���m�c�b�^�Z�]�b �r�Z�j�h�b�l�e�Z�j �a�Z�j�m�j : �Z�j�b�^ �b���e�b�f , ���Z�\�a�Z�g�b �k�m�\ �[-�g �b�g�l�_�g�k�b�\ riy markazi, eng yirik porti. Bermuda o.dagi qulay gavan qirgʻogʻiga joylashgan. Aholisi 1,6 ming kishidan ziyod. Kema yoʻllarining tuguni. Kema taʼmirlaydigan korxonalari bor. Kurort joy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamilton

Gamilton — Kanadaning jan.dagi shahar, Ontario provinsiyasida. Aholisi 600 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ontario koʻlining gʻarbiy sohilidagi port (yuk ortib tushirish 15 mln. t). Xalqaro aeroport. Mamlakatning yirik madaniy va sanoat markazi. Ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotining hajmi boʻyicha Kanadada 3-oʻrindagi shahar. Qora metallurgiyaning yirik markazi. Elektrotexnika, metallsozlik, ogʻir va transport mashinasozligi, toʻqimachilik, sellyuloza-qogʻoz sanoati korxonalari, universitet, botanika bogʻi bor. Shaharga 1813-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamilton operatori

Gamilton operatori - ramziy vektor (nabla operator, V — operator). U. Gamilton toptan (1853). Differensial operator.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma (musiqa)

Gamma, musiqada — dastlab oʻrta asr Yevropa ilmida musiqa tovush katorining eng past tovushi. Keyinchalik muayyan lad tovushlarining oktava orasidagi tartibi. G. asosiy pogʻonadan boshlanib yuqoriga yoki pastga yoʻnalgan boʻladi. 7 tovushli (diatonik ladlarda), 12 tovushli (xromatik), Sharqda 17,22 va hatto 48 g tovushli G.lar mavjud. Turli G.larni ijro etish — oʻquv s jarayonida keng tarqalgan musiqa mashqlaridan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma (rang)

Gamma, ranglar gammasi — oʻzaro uygʻun (biri yetakchi boʻlgan) rang tuslari sirasi. tasviriy va amaliy bezak sanʼatida badiiy asar yaratishda keng qoʻllaniladi. Iliq, sovuq, yorqin ranglar G.si farqlanadi (qarang Kolorit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil