Optik illyuziya

Vizual idrok etishda optik illyuziya ( vizual illyuziya  deb ham ataladi) vizual tizim tomonidan yuzaga keladigan va haqiqatdan farqli ko'rinadigan vizual idrok bilan tavsiflangan illyuziyadir . Illuziyalar juda xilma-xil bo'ladi; ularning turkumlanishi qiyin, chunki asosiy sabab ko'pincha aniq emas , lekin Richard Gregori tomonidan taklif qilingan tasnif   yo'nalish sifatida foydalidir. Shunga ko'ra, uchta asosiy sinf mavjud: jismoniy, fiziologik va kognitiv illyuziyalar va har bir sinfda to'rt xil: noaniqliklar, buzilishlar, paradokslar va fantastika.  Jismoniy buzilishning klassik misoli suvga yarmi botirilgan tayoqning aniq egilishi bo'lishi mumkin; fiziologik paradoksga misol sifatida harakatdan keyingi ta'sir ko'rsatish mumkin (bu erda harakatga qaramay, pozitsiya o'zgarishsiz qoladi).  Fiziologik fantastikaga misol keyingi tasvirdir .  Uchta tipik kognitiv buzilishlar - Ponzo, Poggendorff va Myuller-Lyer illyuziyasi.  Jismoniy illyuziyalar jismoniy muhitdan, masalan, suvning optik xususiyatlaridan kelib chiqadi.  Fiziologik illyuziyalar ko'z yoki ko'rish yo'lida paydo bo'ladi, masalan, ma'lum bir retseptor turining haddan tashqari stimulyatsiyasi ta'siridan.

Patologik ko'rish illyuziyalari ko'rishning fiziologik mexanizmlaridagi patologik o'zgarishlardan kelib chiqadi, bu illyuziyalarning yuqorida ko'rsatilgan turlarini keltirib chiqaradi; ular, masalan, vizual gallyutsinasyonlar ostida muhokama qilinadigan illyuziyadir.

Optik illyuziyalar, shuningdek, vizual idrok etishni o'z ichiga olgan ko'p sensorli illyuziyalar, shuningdek, ba'zi psixologik kasalliklarni, shu jumladan fantom oyoq sindromi  va shizofreniyani kuzatish va reabilitatsiya qilishda qo'llanilishi mumkin deb hisoblaydi.

Jismoniy vizual illyuziyalar 
Jismoniy vizual illyuziya uchun tanish hodisa va misol uchun qarasak, tog'lar namligi past bo'lgan ochiq havoda ( Fohn ) ularga qaraganda ancha yaqinroq ko'rinishidir. Buning sababi shundaki, tuman chuqurlikni idrok etish uchun belgi bo'lib,  uzoqdagi ob'ektlarning masofasini bildiradi ( Havo nuqtai nazari ).

Jismoniy illyuziyaning klassik misoli suvga yarim botirilgan tayoqning egilgan ko'rinishidir. Bu hodisa Ptolemey tomonidan muhokama qilingan (  )  va koʻpincha illyuziya uchun prototip namunasi boʻlgani uchun keng tarqalgan.

Fiziologik vizual illyuziyalar 
Yorqin yorug'likdan keyingi tasvirlar  yoki haddan tashqari uzunroq o'zgaruvchan naqshlarning moslashuvchi stimullari ( kontingent idrok etuvchi ta'sir ) kabi fiziologik illyuziyalar haddan tashqari stimulyatsiyaning ko'z yoki miyaga ta'siri yoki kontekstli yoki raqobatdosh stimullar bilan o'zaro ta'siri deb taxmin qilinadigan bo'lsa bu stimullar o'z ichiga taqsimlanadi, ma'lum bir tur - yorqinlik, ranglar, joylashuv, kafel, harxil o'lcham, harakat va boshqalar. Nazariya shundan iboratki, qo'zg'atuvchi vizual ishlov berishning dastlabki bosqichlarida o'zining individual ajratilgan neyron yo'lini kuzatib boradi va udagi intensiv yoki takroriy faoliyat yoki faol qo'shni kanallar bilan o'zaro ta'sir idrokni o'zgartiradigan fiziologik muvozanatni keltirib chiqaradi.

Hermann grid illyuziyasi va Mach diapazonlari ko'pincha biologik yondashuv yordamida tushuntiriladigan ikkita illyuziyadir . Yorug'lik va qorong'i joylardan kelgan retinaning retseptorlari signallari bir-biri bilan raqobatlashadigan lateral inhibisyon, nima uchun biz Mach diapazonlarini ko'rishda ranglar farqining chetida yuqori yorqinlik chiziqlarini ko'rishimizni tushuntirish uchun ishlatilgan. Retseptor faollashgandan so'ng u qo'shni retseptorlarni inhibe qiladi. Ushbu inhibisyon kontrast hosil qiladi, qirralarni ta'kidlaydi. Hermann grid illyuziyasida periferik joylarda chorrahalarda paydo bo'ladigan kulrang dog'lar ko'pincha kattaroq retseptiv maydonlarda atrof-muhit tomonidan lateral inhibisyon tufayli yuzaga keladi.  Biroq, Hermann grid illyuziyasining tushuntirishi sifatida lateral inhibisyon rad etildi .      Optik illyuziyalarga nisbatan so'nggi empirik yondashuvlar lateral inhibisyonga asoslangan nazariyalar kurashgan optik hodisalarni tushuntirishda muvaffaqiyat qozondi , chunki bu hodisalarni vizual ko'z orqali qarasa bo'ldi.

Kognitiv illyuziyalar 

Kognitiv illyuziyalar dunyo haqidagi taxminlar bilan o'zaro ta'sir qilish natijasida paydo bo'lib, "ongsiz xulosalar" ga olib keladi, bu g'oya birinchi marta 19-asrda nemis fizigi va shifokori Hermann Helmgolts tomonidan ilgari surilgan.  Kognitiv illyuziyalar turlari bo'lgan holatda ba'zi hollara noaniq illyuziyalarga, buzuvchi illyuziyalarga, paradoks xayollarga yoki fantastik illyuziyalarga bo'linadi.

 Noaniq illyuziyalar - bu muqobil talqinlar o'rtasida pertseptiv "o'tish" ni keltirib chiqaradigan rasm yoki ob'ektlar. Necker kubi - bu taniqli misol; boshqa misollar - Rubin vazasi va Kokichi Sugixaraning noaniq silindrli illyuziyasiga asoslangan "chincha" deb ham ataladi. 
 Buzuvchi yoki geometrik-optik illyuziyalar o'lcham, uzunlik, joylashuv yoki egrilikning buzilishi bilan tavsiflanadi. Bunga yorqin misol - kafe devori illyuziyasi . Boshqa misollar - mashhur Myuller-Lyer illyuziyasi va Ponzo illyuziyasi .
 Paradoks illyuziyalari (yoki imkonsiz ob'ekt illyuziyalari ) paradoksal yoki imkonsiz bo'lgan ob'ektlar tomonidan yaratilgan, masalan, Penrose uchburchagi yoki imkonsiz zinapoyalar, masalan, MC Escherning "Ko'tarilish va tushish" va "Sharshara " da. Uchburchak - bu qo'shni qirralarning birlashishi kerakligi haqidagi kognitiv tushunmovchilikka bog'liq bo'lgan illyuziya.
 Fantastika - bu figura qo'zg'atuvchida bo'lmasa ham, Kanizsa uchburchagi kabi, illyuzor konturlardan foydalangan holda idrok etilishidir.Misol uchun rasm.

Kognitiv illyuziyalarni tushuntirish

Pertseptiv tashkilot 

Dunyoni anglash uchun kiruvchi sezgilarni mazmunli ma'lumotlarga ajratish kerak. Gestalt psixologlarining fikriga ko'ra, buni amalga oshirishning bir usuli individual hissiy stimullarni mazmunli bir butun sifatida qabul qilishdir.  Gestalt tashkiloti ko'plab illyuziyalarni, shu jumladan quyon-o'rdak illyuziyasini tushuntirish uchun ishlatilishi mumkin, bu erda tasvir umuman o'rdakdan keyin quyondan oldinga va orqaga o'zgaradi va nima uchun figura-yer illyuziyasida rasm va zamin teskari bo'ladi  bu hodisalar teskari bo'lib atalishi mumkin.

Chuqurlik va harakatni idrok etish 

Illuziyalar odamning uch o'lchamda ko'rish qobiliyatiga asoslangan bo'lishi mumkin, garchi retinaga tushgan tasvir faqat ikki o'lchovli bo'lsa ham bu o'lchovlar o'zini taqsimlanishi . Ponzo illyuziyasi ko'zni aldash uchun chuqurlik idrokining monokulyar belgilaridan foydalanadigan illyuziyaga misoldir. Ammo ikki o'lchovli tasvirlarda ham, miya gorizontal masofalar bilan solishtirganda vertikal masofalarni oshirib yuboradi, chunki vertikal-gorizontal illyuziyada ikkita chiziq aynan bir xil uzunlikda bo'ladi.

Shuningdek qarang

Eslatmalar 
Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti talabasi Qandaurova Yuliya tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.

Adabiyotlar

Qo'shimcha o'qish 

 
 David Cycleback. 2018. Understanding Human Minds and Their Limits. Publisher Bookboon.com