MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dadaali Soatqulov

Dadaali Soatqulov (1917, Pop tumani — 1985, Toshkent) — kompozitor, sozanda (nay), musiqa jamoat arbobi. Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1953). Otasidan nay chalishni oʻrgangan. Toʻychi hofiz, Yunus va Rizqi Rajabiy, I. Ikromovlardan oʻzbek musiqa merosini oʻzlashtirgan. Chuyet — Pop tumanlararo kolxoz — sovkoz teatrida (1930— 33), Qoʻqon teatrida sozanda, musiqa rahbari (1934—40). Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari orkestrida sozanda, dirijyor va bosh dirijyor (1940— 1953). Oʻzbek davlat filarmoniyasida direktor va badiiy rahbar (1953—59, 1960—63, 1969—70), Oʻzbek radiosida badiiy rahbar (1959—60), bosh muharrir (1971—72), Muqimiy teatrida direktor (1963—69). Ijodida oʻzbek musika merosi (Fargʻona yoʻllari)ga tayangan. "Zarafshon qizi" (1960, yangi taxriri, 1963), "Guli siyoh" (1964), "Mahtumquli" (1966, B. Giyenko bilan hamkorlikda), "Fargʻona tong otguncha" (1967), "Oshiklar" (1973), "Yusuf va Zulayho" (1979) kabi musiqali dramalar, "Paxtakorlar —tinchlik uchun" kantatasi (1953—54), nay va xalq, cholgʻulari orkestri uchun "Choʻli Iroq" poemasi (1950), "Sayilga yurish" kabi syuitalar, "Fargʻonacha kvartet", qoʻshiqlar ("Mohigul", "Choʻpon qiz") va romanslar ("Ayladi", "Zebosidan", "Koʻk chashmasi", "Navbahor", "Gul boqqa", "Gulistonim mening") yaratgan, shuningdek, "Stadionda uchrashamiz" (G. Mushel bilan hamkorlikda) kabi kinofilm va radiopostanovkalarga musiqa yozgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Malika Sobirova

Malika Sobirova (1942.22.5 Dushanba — 1982) — tojik balerinasi. Xalq artisti (1974). Leningrad akademik xoreografik bilim yurtini tugatgan (1961). 1962—82 yillar S. Ayniy nomidagi opera va balet teatrida ishlagan. Eng yaxshi partiyalari: Jizel ("Jizel"), Suyimbeke ("Shurale"), Julyetta ("Romeo va Julyetta"), Kitri ("Don Kixot"), Layli ("Layli va Majnun") va boshqa Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1967).

Balerinalar
1942-yilda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
Zohid Sobitov

Zohid Zarifovich Sobitov (1909.21.10, Tatariston Respublikasi — 1982.11.7, Toshkent) — kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Faoliyatini 1929-yil "Sharq kinosi" studiyasida rejissyor yordamchisiligidan boshlagan. 1930—32 yillar "Mosfilm"da, 1933—35 yillar "Sharq kinosi"da rejissyor assistenti boʻlib, "Boʻlat Botir", "Dumli yulduz", "Samara guli", "Yangi hayot" filmlarini ishlashda qatnashgan. 1937—82 yillar "Oʻzbekfilm" rejissyor i. "Oddiy ish" (1940) kinonovellasi S.ning ilk badiiy filmidir. Urush yillari "Frontdagi doʻstlar", "Vatanga sovgʻa" (K. Yormatov bilan hamkorlikda), "Besh respublika konserti" kabi badiiyhujjatli filmlar yaratdi. "Ogoh boʻl!", "10 yil", "Choʻldagi yoʻl" singari hujjatli hamda "Stadionda uchrashamiz", "Sahrodagi voqea", "Farzandlar", "Hamza", "Samolyotlar qoʻna olmadi", "Fidoyi", "General Rahimov", "Chinor", "Favqulodda hodisa", "Ikki jangchi haqida qissa" kabi badiiy filmlari bilan oʻzbek kinosi rivojiga munosib hissa qoʻshdi. S. oʻzbek kinosida birinchilardan boʻlib detektiv janrda film yaratganlardan, uningfilmlari qahramonlik, doʻstlik va insoniylikni tarannum etadi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Manbalar

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-jul-13-1982-1761938/

Oʻzbekiston xalq artistlari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1909-yilda tugʻilganlar
21-oktabrda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
11-iyulda vafot etganlar
Sobol

Sobol (Martes zibellina) — yirtqichlar turkumining suvsarsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvonlar turi. Uzunligi 32—58 sm, urgʻochisi erkagidan kichikroq. Dumining uz. 19 sm gacha. Juni qalin, mayin, chiroyli, qoraqoʻngʻir rangda. Tinch okean sohillaridan tortib Shimoliy Uralgacha boʻlgan togʻ tekislik oʻrmonlar (asosan, ninabargli)da yashaydi. Mongoliyada, Xitoyning shim.sharqi, Koreya yarim oroli va Yaponiyada ham tarqalgan. Asosan, yerda hayot kechiradi. Daraxtga faqat xavf tugʻilganda chiqadi. Uyasini yiqilgan daraxt kovaklariga, kunda va toshlar ostiga quradi. Yilda bir marta iyun— iyul oylarida urchiydi. Homiladorlik davri ancha uzoq (245—298 kun). Aprel-may oylarida 2—7 tadan bola tugadi. Bolalari 2—3 yilda voyaga yetadi. Tutqunlikda 15—18 yil yashaydi. S har xil hayvonlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Qimmatbaho moʻynasi uchun koʻp ovlanishi natijasida soni kamayib ketgan. Hozirgi S. sonini koʻpaytirish uchun maxsus qoʻriqxonalar va moʻynachilik fermalari tashkil etilgan.

 

Hayvonlar
Sobor

Sobor — 1) xristianlikda — oliy martabali ruhoniylar toatibodat qiladigan yirik xristian ibodatxonasi. Oʻrta asrlarda S.lar shahar markazidagi asosiy binolardan hisoblanib, gotika, roman uslubida salobatli (tashqi va ichki qiyofasi meʼmoriy jihatdan mukammal) qilib qurilgan (Rimdagi Avliyo Pyotr, Londondagi Avliyo Pavel, Novgorod va Kiyevdagi Sofiya S.lari va boshqa diqqatga sazovor). Toshkentdagi Spase Preobrajensk S. i (1888), Samarqanddagi Pokrovsk S. i (1902) kabilar Vizantiya meʼmorligi taʼsirida ("rus" uslubidagi eklektizm ruhida) qurilgan; 2) 16—17-asrlarda Rossiyada eng muhim ishlarni muhokama qilish va hal etish uchun toʻplangan dunyoviy va liniy mansabdor shaxslar yigʻini (mas, Zemstvo Si).
Sovet—Germaniya bitimlari

Sovet—Germaniya bitimlari (1939) — 1) hujum qilmaslik haqida 1939-yil 23 avgustda tuzildi ("Molotov-Ribbentrop pakta"); bitimga ilova qilingan maxfiy hujjat tomonlarning "manfaatlar doirasi"ni chegaralab berdi (Boltiqboʻyi, Sharqiy Polsha, Finlandiya, Bessarabiya va Shimoliy Bukovina SSSR ning "manfaatlar doirasi"ga kiritildi). Bitim SSSRning tashki siyosatida Germaniya bilan yaqinlashish sari keskin oʻzgarishni anglatardi; bitim tuzilgandan soʻng Germaniya Polshaga hujum qilib, Ikkinchi jahon urushini boshlab yubordi. SSSR esa oʻzining "manfaatlar doirasi"da belgilangan hududlarni oʻziga qoʻshib oldi; 2) "Doʻstlik va chegaralar haqida" 1939-yil 28 sentabrda tuzilgan bitim SSSR bilan Germaniya oʻrtasida taxminan "Kerzon chizigʻi" boʻylab chegarani belgilab berib, Polsha davlatini tugatishni mustahkamlab qoʻydi.
Sovitish texnikasi

Sovitish texnikasi - texnikaning sunʼiy ravishda past (+10 dan — 150° gacha) temperatura olish va undan foydalanish bilan shugʻullanadigan sohasi. Bundan past temperaturalarga doir masalalar bilan kriogen texnishei shugʻullanadi. Past temperatura sovitish mashinasi yoki sovituvchi moddalar (mas, muz, sunʼiy muz, suyuk, azot) yordamida hosil qilinadi. Sovitish texnikasidan xalq xoʻjaligining deyarli barcha sohalarida foydalaniladi. Oziqovqat sanoatida uyroʻzgʻor, magazinlar, lab.lar va boshqa joylarda tez buziladigan mahsulotlar sovitkichda sovitiladi, muzlatkichda muzlatiladi va saqlanadi. Tez buziladigan mahsulotlar sovitkichli transportda tashiladi. Kime sanoatida tuzlarni kristallash, gazlarni suyultirish, azot, vodorod, kislorod ajratib olish va boshqa maqsadlarda sunʼiy sovukdan foydalaniladi. Qurilishda su v oʻtkazmaydigan va mustahkam qilish uchun St. yordamida grunt (yer) muzlatiladi, mashi nasozlikda presslanadigan detallar sovitiladi, poʻlatga termik ishlov beriladi va h.k. Jamoat, i.ch. va turar joy binolarida havoni sovitib yoki isitib va quritib (moʻʼtadillashtirib) beradigan qurilma — konditsioneram ham sovitkich ishlatiladi.
Sovitkich

Sovitgich, xolodilnik — oziqovqat mahsulotlari va boshqa tez ayniydigan mahsulotlar saqlanadigan inshoot yoki qurilma. S.da mahsulotlar atrof muxit temperaturasidan past temperaturadi saqlanadi. Bunday temperatura sovitish mashinasi yordamida hosil qilinadi. Har qanday S. maxsus qurilgan xona yoki metall shkaf, bugʻlatkich, kondensator, kompressor, elektr dvigateli va temperatura relesidan iborat. Nima maqsadda ishlatilishiga karab, S. lar uyroʻzgʻor va sanoatda ishlatiladigan turlarga boʻlinadi. Uyroʻzgʻor Si tez ayniydigan oziq-ovqat mahsulotlari (goʻsht, baliq va boshqalar) va ta gomlarni qisqa muddat saqlash hamda roʻzgʻor ehtiyojlari uchun muz tayyorlash uchun ishlatiladi. Bunday S.lar har xil hajmli (20—800 l) qilib ishlab chiqariladi. Mahsulotlarni saqlash muddatiga koʻra, S 4 toifaga: 1 — muzlatilmagan mahsulotlarni saqlash (past temperaturali boʻlmasiz); 2 — qisqa muddat (bir necha sutka mobaynida) sakdash; 3 — oʻrtacha muddat (2 haftagacha) saqlash va 4 — uzoq muddat (3 oygacha) saqlash uchun moʻljallangan S.larga boʻlinadi. Uyroʻzgʻor S.ida temperatura +6° dan —18° gacha boʻlishi mumkin. Sovitish qurilmasining turiga koʻra, S.lar kompression, absorbsion va termoelektr turlarga boʻlinadi. Kompression S.lar eng koʻp tarqalgan. S.dagi sovitish agenti — ammiak, freon va baʼzi uglevodlar. Kompression S.da elektr dvigatel kompressorni harakatlantiradi. Kompressor sovitish agentini kapillyar naychalar orqali haydab beradi. Natijada sovitish kamerasida va umuman S. shkafi ichida past temperatura xrsil boʻladi. Uyroʻzgʻor S.lari bir kamerali va ikki kamerali boʻlishi mumkin. Mahsulotlar ham saqlanib, ham muzlatiladigan S. muzlatkich deb ataladi. Sanoatda ishlatiladigan S.lar i.ch.da foydalaniladigan va taqsimot Slariga boʻlinadi. Ular sovitish kameralari, muzlatish kurilmalari, sovitish agenti aylanadigan naychalar, temperaturani nazorat qilish va avtomatik tarzda rostlab turish asboblari bilan taʼminlanadi. S.ning sovitish va saqlash kameralarida temperatura 0° atrofida, muzlatish kameralarida —18° dan —40° gacha boʻladi. Muzlatilgan mahsulotlar —18° da saqlanadi. Sigʻimi bir necha oʻn kg dan 10000 t gacha boʻlishi mumkin. Vazifasiga qarab, S.lar bir va koʻp qavatli boʻladi. Bunday S.lar savdo korxonalarida, goʻsht kombinatlarida, portlar va boshqa joylarda ishlatiladi.

Oʻzbekistonda ham S. (va konditsionerlar) ishlab chiqariladi (qarang Samarqand "Sino" aksiyadorlik jamiyati).
Sovliq

Sovliq — qoʻzilagan, sogʻiladigan qoʻy. Urgʻochi qoʻzilar 5—7 oyda jinsiy yetiladi va ularni 15—18 oyda qochirishga qoʻyish mumkin. S.lar qoʻy suruvining asosiy qismini (60—75%) tashkil qiladi. Qoʻylardan jun, goʻshtyogʻ, sut, teri, barra teri va h.k.larni yetishtirishda S.lar muhim ahamiyatga ega. S.lardan xoʻjaliklarda oʻrtacha 6 yil foydalaniladi. Yiliga har bosh Sdan 20— 50 kg sut sogʻib olinadi (qarang Koʻy.).
Sovotkori

Sovotkori, sovodkori — amaliy sanʼat {kandakorlik, zargarlik)da bezak yaratish usuli. Bezatilayotgan buyum sirtiga oʻyma naqshlar ishlanadi, oʻyiqlarga mis va qora qoʻrgʻoshin (zargarlikda, shuningdek, bir oz oltin va kumush ham) aralashtirib olovda qaynatib tayyorlanadigan qora modda — sovot surtiladi, soʻng pardozlanadi. Pardoxtangandan soʻng yuzada qoramtir tusli jozibador naqshlar hosil boʻladi. Baʼzan siyohi deb ham ataladi. 

    

Zargarlik
Sanʼat
Sovplastital

"SOVPLASTITAL" — Oʻzbekiston — Italiya qoʻshma korxonasi. Toshkent shahrida joylashgan. Plastmassa, rangli shisha, chinni, sogyul, yogʻoch va boshqalardan xalq isteʼmoli tovarlari va yuksak badiiy sovgʻa buyumlari — uy, ofis, meqmonxona, umumiy ovqatlanish korxonalari, dala hovlilarga moʻljallangan plastmassa mebellar va turli jihozlar, chinni, billur, rangli shishadan ishlangan roʻzgʻor buyumlari, santexnika jihozlari, rangli gullar va guldastalar — jami 800 dan ortiq nomdagi mahsulotlar ishlab chiqaradi. Korxona tarixi 1969-yilda Toshkent shahrida sobiq SSSR Kime sanoatiga qarashli plastmassalarning atmosfera taʼsiriga chidamliligini oʻrganish lab. tashkil etilishidan boshlanadi. 1970-yilda laboratoriya ilmiy tadqiqot va loyihatexnologiya boʻlimiga aylantirildi. 1974-yilda Oʻzbekiston maishiy kimyo va plastmassa buyumlari ishlab chiqaradigan "Oʻzmaishiykimyoplast" birlashmasi (1982-yildan "Oʻzmaishiyplastika" ilmiyi. ch. birlashmasi) tashkil topdi.

1987-yilda birlashma va Italiyaning "AlmaRoze" firmasi bilan hamkorlikda OʻzbekistanItaliya "S." qoʻshma korxonasi tuzildi. 1998-yildan masʼuliyati cheklangan jamiyat (LTD) shaklidagi qoʻshma korxona. Uning tarkibida "MVM", "S. va Tabor", "S. va Sonya", "Italfud", "Toshinvestplast" shoʻʼba korxonalari bor. Qisqa davr mobaynida korxona Markaziy Osiyoda plastmassadan xalq isteʼmoli tovarlari va yuksak badiiy saviyadagi buyumlar i.ch. boʻyicha yetakchi korxonaga aylandi. Korxonaga xom ashyo va turli rangli konsentratlar Rossiya, Ukraina, Italiya, Qozogʻiston, Janubiy Koreya, shuningdek, Shoʻrtan gazkimyo majmuidan olinadi.

Korxonada eng zamonaviy texnologiyalar, yuqori texnologik uskunalar, dizayn joriy etilgan, 4,4 mlrd. soʻmlik mahsulot ishlab chiqarildi, shu jumladan, eksport hajmi 352 ming AQSH dollaridan ortiq boʻldi (2002). Korxona koʻpincha xalqaro koʻrgazmalarda oʻz mahsulotlari bilan ishtirok etgan va medallar, diplomlar, sovrinlar bilan mukofotlangan.

Korxona mahsulotlari Buyuk Britaniya, Kanada, Shveysariya, Rossiya, AQSH, Germaniya, Qozogʻiston va boshqa mamlakatlarga eksport qilinadi. Rossiya (Moskva, Nijniy Novgorod), Shveysariyada savdo uylari, Toshkent va Samarqand sh.larida firma magazinlari bor.

Aleksandr Melkumov.
Sovunoʻt

Sovunoʻt () - navroʻzguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi toʻrt qirrali, yoyilib oʻsadi; boʻyi 10—25 sm. Barglari choʻzinchoq, tuxumsimon, bandsiz, qaramaqarshi joylashgan. Gullari qizil, uzun gulbandli. Mevasi serurugʻ koʻsakcha. Ildizi sershox oʻq ildiz. Iyun–sent.da gullaydi, mevalaydi. Bir tupi 4 minggacha urugʻ beradi. Urugʻidan koʻpayadi. Yetilgan urugʻidan nihollari kelgusi yil bahorda unadi. Begona oʻt tarzida bogʻ va ekinzorlar, dare boʻylarida usadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Surxondaryo viloyatlarida tarqalgan.

Kurash choralari: angʻiz erta yumshatiladi, yer shudgor qilinadi. Don ekinlariga 2,4D tipdagi gerbitsidlar purkaladi.

 
Ikki pallali oʻsimliklar
Sovuqbuloq

Sovuqbuloq – Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi soy. Qurama tizmasi yon bagʻridan, dengiz sathidan 2200 m balandlikdagi buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 20 km. Bahor va kuz oylarida suvi toʻlib oqadi. Yoz oylarida qurib qoladi. Ohangaron daryosiga borib quyiladi.

Nomlanishi 
Sovuqbuloq – sovuq suvli buloq degan maʼnoni anglatadi.

Tavsifi 
Soyning uzunligi 20 km. Bahor va kuz oylarida suvi toʻlib oqadi. Yozda oʻzani vaqtinchalikka quriydi.

Sovuqbuloq Qurama tizmasi dengiz sathidan 2200 m balandlikdagi buloqlardan hosil boʻlgan. Daryoning yuqori oqimida xuddi shu nomdagi buloq bor.

Kanal shimoli-gʻarbga qarab oqadi. Sovuqbuloq oʻz yoʻnalishi boʻylab joylashgan avtomobil va temir yoʻllarni kesib oʻtadi. Soy oqimi boʻylab Chinor, Oqtosh aholi punktlari, Sassiq xarobalari joylashgan. Sovuqbuloqning quyi oqimida Sovuqbuloqsoy toʻgʻoni qurilgan.

Daryo oʻzagi temir yoʻlni kesib oʻtib, Abiz qishlogʻi hududiga kiradi. Suv oqimi chap tomondan Oxangaron daryosiga quyiladi.

Arxeologik yodgorliklar 
Abiz qishlogʻi hududida Imloqning yirik arxeologik yodgorligi joylashgan. Yodgorlik Sovuqbuloq va Otchoparsoy oraligʻida boʻlib, gʻarb va shar tomondan devorlar bilan chegaralangan. Xarobalar tarixi IV-XII asrlarga botib taqaladi.

Sovuqbuloqning oʻng qirgʻogʻida, uning Oxangaronga qoʻshilishidan bir oz oldingi qismi yaqinida Suyritepa-2 yodgorligi qayd etilgan. 1934-yilda Mixail Masson tomonidan qayd etilgan, 1960-yilda Chotqol-Qurama arxeologik guruhi tomonidan oʻrganilgan. Bu konus shaklidagi mustahkam tepalik boʻlib, Tunketni qoʻriqlash va himoya qilish uchun qurilgan boʻlishi mumkin. Vayronalarni qazish ishlari olib borilmagan. Ammo qurilgan vaqti eramizning V-VIII asrlariga toʻgʻri kelishi aniqlangan.

Soy hududidan 4 km uzoqlikda Parpi ota mozori joylashgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Ohangaron irmoqlari
Ohangaron tumani daryolari
Sovuqdara

Sovuqdara - Sovuqsoy Tojikistondagi daryo, Katta Sovuqdara muzligidan boshlanadi. Orqa Olay tizmasi jan. yon bagʻirlari boʻylab oqadi. Uzunligi 64 km. Oltinmozor qishlogʻidan 2 km yuqorida Seldara daryosi bilan qoʻshilib Muksuv daryosini (Vaxsh daryosining jan. tarmogʻi) hosil qiladi. S qrr, muzliklardan toʻyinadi. Iyul—avgustda toʻlib oqadi.

    
Tojikistondagi daryolar
Sovgʻa

"SOVGʻA" — ertapishar yozgi nok navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida Vilyame va Lesnaya krasavitsa navlarini chatishtirib chiqarilgan (A. K. Pavlov, V. V. Kuznetsov). Daraxti oʻrtacha kattalikda, shoxshabbasi keng piramida shaklida. Mevasi oʻrtacha kattalikda, vazni 150— 170 g., och sariq, qizil taramlari bor. Poʻsti yupqa, nafis, silliq, tovlanuvchan. Eti oq, mayin, moysimon, sersuv, nordonshirin, mazasi yoqimli.

Tarkibida 13,9% qand, 0,15% kislota mavjud. Koʻchati ekilgandan soʻng 4—5yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Avg.ning oʻrtalarida pishadi. Har yili hosil beradi. Oʻrtacha hosildorligi 134,4 s/ga (eng yuqorisi 227,1 s/ga). Sovuqqa, kasalliklarga chidamli. 1959-yildan Oʻzbekistonnin1: barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan.
Sogneford

Sogneford — Shimoliy dengizdagi qoʻltiq. Skandinaviya yarim orolning jan.gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinida. Norvegiyadagi eng yirik fordlaraan. Uzunligi 204 km, eni 6 km, eng chuqur joyi 1208 m. Tik qoyali qirgʻoklarining bal. 1500 m ga yetadi. Yon tomonlarida tarmoklari bor, ularning ayrimlari muz bilan qoplangan. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Turizm rivojlangan.

    
Qoʻltiqlar
Soda

Soda – turli natriy karbonatlarning umumiy texnik nomi. Kalsinatsiyalangan soda— Na2CO, (natriy karbonat); kristallangan soda – Na2CO310H2O (natron), ichimlik yoki oziq-ovqat sodasi – NaHCO3, (natriy gidrokarbonat) bor. Bulardan tashkari, kaustik soda – NaOH (oʻyuvchi natriyning texnik nomi) ham mavjud. Soda tabiatda Na2CO310H2O hrlida, koʻl va mineral suv havzalarida erigan holda uchraydi. Soda suvdagi eritmalaridan 32° gacha Na2CO3 10N2O, 3235°da Na2CO36H2O, 35° dan yuqorida Na,CO3H2O, 112,5° da suvsiz tuz – Na2CO3 kristallanadi. NaO10H2O – rangsiz kristall modda, havoda nurab turadi. Zichligi 1450 kg/m³, 100 g suvda 0° da 20,9 g, 104° da esa 42,1 g eriydi. Kalsinatsiyalangan soda – rangsiz kristall modda, zichligi 2530 kg/m³, suyuqlanish temperaturasi 858°; gigroskopik, suvda eruvchanligi massasiga nisbatan 6,54%(0° da) va 17,69%(20°da). Ichimlik soda ham oq kristall kukun, zichligi 2200 kg/m³, 100—150°da parchalanadi; suvda eruvchanligi 6,54% (0° da), 9,4% (25°da), 14,1% (60°da). Sodaning suvdagi eritmalari gidrolizga uchrab, kuchli ishqoriy reaksiya namoyon qiladi, kislota taʼsir ettirilsa, karbonat angidrid ajralib chiqadi. Sodani sanoatda olish usulini ilk bor 1787–89 ylarda fransuz kimyogari N. Leblan ishlab chiqqan. Bu usulga muvofiq, osh tuzi NaCl ga konsentrlangan H2SO4 taʼsir ettirib, natriy sulfatga (Na2SO4) aylantiriladi, keyin Na2SO4 ni ohaktosh va kumir bilan birgalikda pechda 1000° da qizdirish yoʻli bilan soda olinadi. Hozirgi sodaning asosiy qismi ammiakxlorid usulida (Solve usuli) olinadi: tabiiy yoki sunʼiy yoʻl bilan tayyorlangan namakob (NaCl) natriy karbonat Na2CO3 va kalsiy gidroksid Sa(ON)2 taʼsirida Sa va Mg qoʻshimchalardan tozalanadi, ammiak NH3 bilan toʻyintiriladi, soʻngra barbotaj kolonnalarida karbonizatsiyalanadi; asosiy reaksiya: N aCl + N N3+SO3+N 2O >NaHCO,+NH4Cl. Natriy gidrokarbonatni qizdirish yoʻli bilan Na2CO3 olinadi.

Soda kimyo sanoatining eng muhim mahsulotlaridan; shisha, sovun va boshqa yuvuvchi vositalar, natriy gidroksid va natriyning boshqa birikmalarini i.ch. da, sellyuloza pishirishda, neft mahsulotlarini tozalashda, pigmentlar olishda, „qattiq“ suvni yumshatishda, tibbiyotda ishlatiladi. Ichimlik sodasi non va qandolatchilik mahsulotlari pishirishda SO2 manbai sifatida, alkogolsiz ichimliklar, sunʼiy mineral suvlar, yongʻinni oʻchiruvchi tarkiblar tayyorlashda, tibbiyotda, ogʻiz va tomoqni chayishda ishlatiladi.

Manbalar
Sodalit

Sodalit — sinchli alyumosilikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Na8[AlSiO4J6CL2. Kimyoviy tarkibi Na2O25%, A12O331%, SiO2—37%, S1— 7%. Kub singoniyada kristallanadi. Donador agregatlar hosil qiladi, nefelin kristallari atrofida hoshiya koʻrinishida boʻladi. Rangi moviy, sargʻish, yashilboʻz, baʼzan pushti. Qattikligi 5,5—6, zichligi 2,3—2,5 g/sm³. Moʻrt. S. ishqorli magmatik, asosan, effuziv jinslarning birlamchi mineralidir. Qoʻshimcha anionlari tarkibida neogen, gayuin, lazurit va boshqa bor. Oʻzgarishlar natijasida natrolitga, kamroq seritsit, diaspor, gidroargillit va h.k.ga aylanadi. Natriysi koʻp ishqorli togʻ jinslarida nefelin hisobiga hamda kontaktmetasomatik karbonatlarda hosil boʻladi. Turlari: gakmanit, molibdosodalit (M0O3 2,8% gacha), gidroslyudit, bunda xlorning bir qismi (ON)ga aralashgan boʻladi. Oʻrta Osiyo, Kavkaz (Armaniston), Ukraina, RF (Ural, Krasnoyarsk oʻlkasi), Norvegiya, Kanada va boshqa joylarda tarkalgan. Bezak toshi.

Bezak toshlari
Minerallar
Zargarlik
Sodda gap

Sodda gap — oʻz tarkibida birgina predikativ birlikka ega boʻlgan, maʼlum fikr ifodalay oladigan, grammatik va intonatsion jihatdan shakllangan sintaktik birlik (Sen kosmonavt boʻlmoqchimisan? Togʻ tepasida toʻplanayotgan bulutlar tushga borib quyuqlasha boshlaydi. Men sizga mashq chalib beray). Sodda gap bir predikativ aloqani namoyon qiluvchi sodda birlik sifatida ikki yoki undan ortiq sodda predikativ birliklarning qoʻshilmasidan iborat boʻlgan qoʻshma gapga qarama qarshi qoʻyiladi.

Sodda gapning asosiy tavsiflari quyidagilardan iborat boʻlishi mumkin: uning muayyan soʻz shakllari (ran predikativ asosining tarkibiy qismlari) orqali shakllanuvchi sintaktik strukturasi va mazkur tarkibiy qismlarning oʻzaro munosabati; uning semantik strukturasi; soʻz tartibi va ohang; ran predikativ asosining tarkibiy qismlari yoki predikativ asosning kengaytiruvchilari hisoblangan gap boʻlaklari.

Sodda gap tuzilish asosining miqdoriga koʻra, 2 turli boʻladi; ikki tarkibli ran, bir tarkibli ran. Ikki tarkibli gapning predikativ asosi ega va kesim boʻlaklaridan iborat boʻladi (Salqin shamollargina qizning sochlari bilan oʻynashadi. Koʻkda tanho oy kezmoqda). Bir tarkibli gapning predikativ asosi ega yoki kesimga ega boʻladi. Oʻzbek tilida bir tarkibli gaplarning quyidagi turlari bor: shaxsi aniq ran (Shu yorugʻ yoʻlda sizga zoʻr baxtlar tilayman); shaxsi nomaʼlum ran (Joʻjani kuzda sanaydilar); shaxsi umumlashgan ran (Dehqon boʻlsang shudgor qil, mulla boʻlsang takror qil); shaxssiz ran (Toʻrtbesh kundan keyin terimga tushiladi); atov ran yoki nomlovchi ran (Ana sovuq, mana qor! Mana Oʻsarjonning bolasi... Samarqand. Registon maydoni...).

Sodda gap yigʻiq yoki yoyiq boʻlishi mumkin. Yigʻiq Sodda gap bosh boʻlaklardangina, yaʼni birgina predikativ sintagmadangina iborat boʻladi (Ish boshlandi. Ular kelishyapti); yoyiq Sodda gap bosh va ikkinchi darajali boʻlaklardan tashkil topadi, yaʼni uning tarkibida predikativ sintagma bilan birga boshqa sintagmalar ham boʻladi (Nizomjon opasining gaplarini chin yurakdan eshitib oʻtirardi).

Ad:. Oʻzbek tili grammatikasi. 2j., Sintaksis, T., 1976.

Azim Hojiyev.
Frederick Soddy

Frederick Soddy () (1877.2.9, Istborn — 1956.22.9) — ingliz radiokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1910-yildan). Oksford universitetini tugatgan (1898). 1900—02 yilda Monrealdagi MakGill universitetida Ernest Rezerford bilan, 1903—04 yillarda London universitetida U. Ramzay bilan ishlagan. Glazgo universitetida dars bergan (1904—14), Aberdin (1914— 19) va Oksford (1919—36) universitetlarida professor Asosiy ilmiy ishlari radioaktivlik tadqiqotiga oid. E. Rezerford bilan hamkorlikda toriyX (radiy224) radioelementa ni kashf etdi (1902) va 2 ta emanatsiya (radon220 va radon222)ning kimyoviy inertligini isbot qildi, radioaktiv parchalanish nazariyasi asoslarini ishlab chikdi (1902), "yarim yemirilish davri" tushunchasini fanga kiritdi. William Ramsay bilan hamkorlikda radiy va radon radioaktiv parchalanganda geliy hosil boʻlishini isbot qildi. O. Gan va L. Meytnerlarga bogʻliq boʻlmagan holda protaktiniyni kashf etdi. Nobel mukofoti laureati (1921). Uning sharafiga mineral (soddi) nomlangan.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1877-yilda tugʻilganlar
2-sentabrda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
22-sentabrda vafot etganlar