MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kulrang akulalar

Kulrang akulalar, yoki arrasimon tishli akulalar, yoki karxarin akulalari () — Karxarinsimonlar turkumidagi akulalar oilasi. Akulalarning eng katta va koʻp sonli oilalaridan biri. Yoʻlbars akula, koʻk akula va toʻmtoq tumshugʻli akula kabi turlar ham unga tegishli. Bu turdagi akulalarning barchasi odamxoʻrlik sifati bilan tanilgan va bu borada oq akulalardan zarracha ortda qolishmaydi. Ustiga-ustak, ularning soni anchagina koʻp. Yoʻlbars akulasining uzunligi 6,32 m ga etadi. Toʻmtoq tumshuqli akula esa kaltaroq-uning uzunligi toʻrt metrgacha boʻladi. Ammo bu uning qanchalar xavfli ekanligiga taʼsir qilmaydi.

Barcha okeanlarning tropik, subtropik va moʻtadil suvlarida keng tarqalgan. Yettita turi chuchuk suvda hayot kechiradi.

Oilaning barcha vakillari akula bolalarini tirik holda dunyo keltiradi.

Tasniflanishi 
Oila 12 avlod va 50 ga yaqin turdan iborat.

 Galeocerdo turi — yoʻlbars akulalari (1 tur)
 Scoliodon turi — sariq uzuntumshuq akulalar (1 tur)
 Carcharhinus turi — kulrang akulalar (32 tur)
 Glyphis turi — chuchuk suvda yashovchi kulrang akulalar (4 tur)
 Lamiopsis turi — keng parma tishli akulalar (2 tur)
 Nasolamia turi — oq burunli akulalar (1 tur)
 Negaprion turi — oʻtkir tishli akulalar (2 tur)
 Prionace turi — koʻk akulalar (1 tur)
 Rhizoprionodon turi — uzun tumshuqli akulalar (7 tur)
 Loxodon turi — qisiq koʻzli kulrang akulalar (1 tur)
 Isogomphodon turi — oʻtkirburun akulalar (1 tur)
 Triaenodon turi — rif akulalari (1 tur)

Manbalar
Shoxqadah (idish)

Shoxqadah — hayvon shoxidan yasalgan ichimlik idishi. Koʻplab Yevropa xalqlari sharob va boshqa turdagi spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish uchun qoʻshtuyoqli quvush shoxli hayvonlarning shoxlaridan foydalanishgan.

Insoniyatga maʼlum boʻlgan ilk misol Losseldan topilgan paleolit venerasi boʻlib, uning yoshi taxminan 25 000 yilga teng. Sharob uchun moʻljallangan shoxqadah antik dunyoda, qadimgi kelt va german jamiyatlarida, shuningdek, gruzinlar va Kavkazning boshqa xalqlari orasida keng tarqalgan edi.

Injilda shohlarga moy surkash uchun moʻljallangan va zaytun moyi solingan (I Shoh. XVI, 1, III shohlar. I, 39), shuningdek muattar tutatqilar uchun idish sifatida ishlatilgan shoxqadahlar tilga olinadi.

Antik dunyoda shoxqadahdan sharob ichish odati frakiyaliklar va skiflar bilan bogʻliq tushuncha boʻlgan. Xususan, Ksenofont miloddan avvalgi 5-asrda frakiyaliklar tomonidan ichimliklar uchun shoxqadahlardan foydalanish odati haqida hikoya qilgan, sitsiliyalik Diodor esa miloddan avvalgi 4-asrda shoxqadahdan getlar foydalangani haqida soʻzlagan.

Klassik davrdagi qadimgi yunonlar koʻproq ritonlar — hayvonlar shoxiga oʻxshash qilib ishlangan metall yoki sopol idishlardan foydalanganlar, bunday idish namunalaridan biri — Pegas shaklidagi kumush riton 1982-yilda Ulyap (Adigeya) ovuli yaqinidagi qoʻrgʻondan A. M. Leskov rahbarligidagi Sharq davlat muzeyi ekspeditsiyasi tomonidan topilgan.

Temir davri boshlanishi bilan sharob ichish paytida hayvonlarning shoxlaridan foydalanish anʼanasi Yevropaning shimoliga ham kirib keldi. Keltlarning ichimlik ichish uchun shoxqadahlardan foydalanganlari arxeologlarga yaxshi maʼlum, xususan, bunday shoxqadahlarning oltin bilan bezatilgan qoldiqlari Shveytsariyadagi Xoxdorf qabristonida topilgan. Ichimlik shoxqadahlari piktlarning oʻyma tasvirlaridaham uchraydi.

German xalqlari hoʻkiz va zubrlarning shoxlarini afzal koʻrishgan. Bunday idishlar angllar, sakslar va vikinglarning bayramlarida keng qoʻllanilgan. Qabila boshliqlari qimmatbaho metallar bilan gardishlangan yoki toʻlaligicha ulardan yasalgan (qarang. Gallexus oltin shoxlari) shoxqadahlardan foydalanishlari mumkin edi. Skandinaviyada ichimlik shoxqadahlarining qoldiqlari hattoki ayollarning qabrlaridan ham topilgan, bu ularning jangchi ayollar boʻlganidan darak berishi mumkin.

„Kichik Edda“da iloh Tor barcha dengizlarning suvini oʻzida jamlagan shoxqadahdan suv ichadi. Ichimlik shoxqadahlari voqealari Skandinaviyada boʻlib oʻtuvchi qadimgi ingliz eposi — "Beovulf"da ham yodga olinadi.

Oʻrta asrlarda hoʻkiz va zubrlarning qirilishi shoxqadahlarni faqat metall yoki shishadan yasay boshlashga olib keldi. 17-asrda nemis zargarlari fil suyagidan yasalgan shoxqadahlarni urfga kiritdilar, ular oʻyma naqshlar bilan qoplanishi mumkin edi. Romantizm davrida nemis talabalari orasida oʻrta asr anʼanalariga hurmat ramzi sifatida arzon shoxqadahlardan ichimlik ichish odat tusiga kirgan.

Yana qarang 

 Farovonlik shoxqadahi

Manbalar
Таzza

Tazza ( — kosacha, piyola) — amaliy hunarmandchilik sanʼati mahsuloti, tekis, oyoqchali keng piyola, shuningdek, bitta vertikal oʻqdagi bir nechta likoplardan iborat koʻp qavatli kompozitsiya.

Tarixi 
Tazzaning vatani — Italiya: u yerda shunga oʻxshash shaklga ega idishlar 15-asrdan beri maʼlum boʻlgan. Ularni ishlab chiqarish uchun asosiy material sifatida shisha, qimmatbaho metallar (koʻpincha kumush), mayolikadan foydalanishgan. Italiyada tazza sharob uchun idish sifatida ishlatilgan. Ushbu idish ayrim jihatlari bilan qadimgi yunon kilikiga oʻxshab ketadi. Idishning tekis shakli ichimlikning xushboʻyini yaxshi his qilishga imkon beradi, deb hisoblashgan. Koʻp hollarda tazzaning pastki qismiga tasvir oʻyilgan boʻlib, u sharob tugagan vaqtda ichimlik ichayotgan odamning nigohini oʻziga qaratgan. Shuningdek, metall tazzalar ham buklirlash — sirtga uzluksiz boʻrtma naqsh qatorlari tushirish yordamida bezatilgan.

Yevropaning boshqa mamlakatlarida, xususan, Gollandiyada tazzaning shakli ichish uchun noqulay deb hisoblangan va undan qadah sifatida emas, balki meva yoki shirinliklar uchun vaza sifatida foydalanilgan. Bunday vazalar bilan chetki hoshiya yoki bir nechta qavatli ajoyib kompozitsiyani yaratish orqali baryam stolini bezash juda oson edi.

16-18-asrlarda zargarlik sanʼatining mashhur markazlari hisoblangan Augsburg va Nyurnbergdagi nemis zargarlari mevalar uchun moʻljallangan va xushboʻy sharob quyilgach tepadan pastgacha oqib tushadigan koʻp qavatli tazzalar yasay boshladilar. Mifologik mavzular tasvirlari bilan bezatilgan favvoralarga oʻxshash bunday tazzalar surtu de tabllar kabi ziyofat dasturxonining markaziga aylandi. Ular monarxlar tomonidan bayramlar uchun, shuningdek, diplomatik sovgʻa sifatida buyurtma qilingan.

Rossiyada tazzalar 17-asrdan boshlab keng tarqaldi. Ular asosan marinadlangan mahsulotlar („tuzlamalar“) lar bilan toʻldirilgani sababli rassolnik deb nom olgan. Moskva Kremlining Qurol-aslaha palatasida gʻayrioddiy asar saqlanadi: bu 17-asrda gamburglik nemis ustasi Ditrix Tor Moye tomonidan yaratilgan koʻp qavatli „Konfet daraxti“ (1633-1644) rassolnik-vazasi boʻlib, u Shvetsiya qirolichasi Kristinadan rus podshosi Mixail Fedorovichga sovgʻa qilingan.

Sanʼatda 

Tazza 16-17-asrlarda ijod qilgan italyan va golland rassomlarining asarlarida tez-tez uchraydi. Gollandiyaliklar orasida meva bilan toʻldirilgan tazza koʻp hollarda natyurmortning asosiy buyumiga aylangan.

Yana qarang 

 Aldobrandini tazzalari

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar
Shoppen

Shoppen avvaliga Janubiy Germaniyada, soʻngra Germaniya, Shveysariya va Fransiyaning bir qator boshqa mintaqalarida suyuqliklar (shu jumladan ichimliklar) va sochiluvchan mahsulotlarning qadimiy oʻlchovidir. Ilk davrda nemischa „Schoppen“ soʻzi „krujka“ degan maʼnoni anglatgan. Shoppenning maʼnosi muayyan mintaqa va tarixiy davrga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Ayni vaqtda u rasmiy oʻlchov emas, biroq Germaniyaning bir qator mintaqalarida ushbu soʻz kundalik hayotda qoʻllanilishda davom etib kelmoqda (haligacha turli hajmlarni anglatadi; koʻpincha Pfalzda qoʻllaniladi). Germaniya va Avstriyadagi doʻstlar yoki hamkasblarning bir qadah pivo yoki sharob ustida tushlikdan oldigi norasmiy uchrashuvlari Frühschoppen, deb ataladi.

Shoppenning oʻlchov sifatida birinchi bor qayd etilishi 12-asrga toʻgʻri keladi. 19-asrning boshlarida Fransiyada shoppen oʻlchovi chorakdan yarim litrgacha oʻzgarishi mumkin edi. 19-asr boshlarida Baden va Shveysariyada shoppen 0,375 litr, Vyurtembergda 0,459 litr, Pfalzda 0,564 litrga teng boʻlgan. Ularni birlashtirish Napoleon Bonapart tomonidan 1812-yilda Reyn ittifoqining barcha davlatlarida amalga oshirildi — shundan soʻng shoppen 0,7 litrga teng boʻldi, ammo 1815-yildan keyin xilma-xillik yana koʻpaydi. Janubiy Germaniya yerlarida 1872-yilda nometrik birliklar metrik birliklar bilan almashtirilgandan soʻng ushbu atama 1884-yilga qadar 0,5 litr hajmli krujkalarni nomlash uchun ishlatilgan. Shveysariyada 0,375 litrga ishora qiluvchi shoppen atamasi 1877-yilgacha suyuqliklarning rasmiy oʻlchovi boʻlib qolgan.

Manbalar 

Hajm oʻlchov birliklari
Porron

Porron (, ) — Kataloniya, Aragon va Valensiyada sharob ichish uchun moʻljallangan ispan shisha yoki sopol idishi. Porronning hajmi odatda 0,95 litrni tashkil qiladi.

Porron birozgina bukilgan kolbaga oʻxshaydi, yon tomonida uzun naycha mavjud, asosi keng va uchiga qarab torayib boradi. Undan sharob ichish vaqtida lablar naycha uchiga tegmaydi, balki idishdagi sharob oqimi toʻgʻridan-toʻgʻri ogʻizga yoʻnaltiriladi. Buning uchun bosh orqa tomonga tashlanadi va porron boshdan yuqoriga koʻtariladi, soʻngra sharob naydan ingichka oqim bilan tushishi uchun biroz egiladi. Jarayonning murakkab jihati shundaki, oqimni ogʻiz bilan mohirlik ila tutib olish va sharobni ogʻzini yopmasdan yutib yuborish kerak. Porron naychasining toza holatda qolishi sharob ichish zavqini dasturxon atrofidagi bir nechta odam bilan baham koʻrishga imkon beradi.

Tarixchilarning fikriga koʻra, porronning kelib chiqishi qadimgi vakxanaliyalardan boshlangan, ular ichimliklarni shoxqadahlar va ritonlardan ichishgan. Arxeologlar tomonidan topilgan riton namunalarining baʼzilari uchida teshiklar bor, bu qadimda ritonlar va shoxlardan ularning ikki tomonidan ichimlik ichish uchun foydalanilganini koʻrsatadi. 1938-yilda ushbu idish boʻyicha keng koʻlamli tadqiqotlar olib borgan va alohida asar nashr etgan kataloniyalik nufuzli etnolog Joan Amadesning soʻzlariga koʻra, porron xorijda 14-15-asrlar oxirida ixtiro qilingan. Unga shisha va shoxqadahning maʼlum jihatlari birlashgan va shu tariqa oʻsha davrdagi koʻplab sharob shinavandalarining orzulari roʻyobga chiqqan: ushbu idish sharobni toʻgʻridan-toʻgʻri ogʻizga quyish va nafas olishni istagan vaqtda uning toʻkilib ketishidan tashvishlanmaslik zavqini bergan. Ispaniyada meshga ham lablarni tekkizmasdan sharob ichishni yaxshi bilishadi.

Manbalar

Havolalar 

 Inventos ispañoles (20). El porron Arxivnaya kopiya  )
 Revista Murciana de Antropología  Arxivnaya kopiya  )
 Video darslik: porrondan qanday ichish kerak? )
Pages with unreviewed translations
Rugelax

Rugelax (, rōgeleḵ) yahudiylarning kelib chiqishi polyak-ashkenaziycha boʻlgan pishirigʻi. Isroilda juda mashhur, koʻpincha kafe va novvoyxonalarda uchraydi. Amerikalik va yevropalik yahudiylar orasida ham mashhur shirinlik hisoblanadi.

Anʼanaviy rugelax uchburchak xamirning ichiga masalliq solib oʻrash orqali yarim oy shaklida tayyorlanadi. Ichiga mayiz, xurmo, yongʻoq, dolchin, shokolad, marsipan, koʻknor urugʻi yoki murabbo solinishi mumkin.

Shtrudel yoki yongʻoqli ruletga oʻxshash muqobil shakli mavjud, lekin ulardan farqli oʻlaroq, pishirishdan oldin oʻralgan xamir va ichidagi kesib olinadi.

Gallereya

Manbalar 

Desertlar
Oziq-ovqat
Freatik portlash

Freatik portlash — bu qizib turgan magmaning katta hajmdagi muz yoki suv bilan aloqaga kirishganida yuzaga keladigan hodisa. Ushbu jarayonda, yashin tezligida bugʻlanish sodir boʻladi, bu esa oʻz navbatida termal portlashga olib keladi. Natijada undan toshlar, kul va lava bombalari otilib chiqadi.

Umumiy tavsif 
Freatik portlash murakkab otilish fazalaridan biri yoki alohida portlash jarayoni boʻlishi mumkin.Freatik portlashda odatda gazlar va toshlar tashqariga otilib chiqadi. Lekin lava oqimlari kam uchraydi. Odatda sochiladigan boʻlaklarning harorati juda yuqori boʻlmaydi. Nobodo lava oqimi mavjud boʻlsa, bu hodisa freatomagmatik bosqichga oʻtadi.Bunday portlashlar natijasida maarlar — atrofi qirrali yassi vulqon kraterlari hosil boʻladi. Freatik portlash natijasida yuzaga keladigan asosiy xavfni kraterdan otiladigan zaharli gazlar taqazo qiladi.

Misollar 
Orolni vayron qilgan Krakatoa vulqonining otilishining yakuniy bosqichi freatik portlashdir. Kilauea vulqonida ham tez-tez freatik portlashlar sodir boʻladi.Surtsey vulqonining birinchi otilishi freatik portlash boʻlgan. Sababi oʻsha paytda vulqon hali suv ostida boʻlgan. Qaynoq lavaning sovuq suv bilan aloqagaga kirishishi termal portlashni keltirib chiqardi.Freatik alohida portlashga quyidagilar misol boʻla oladi: 2014-yilgi Ontake portlashi, 1982-yildagi Tarumae portlashi hamda taxminan 1903-yilgi Samoviy koʻlining sovuq suvi Pekektusan vulqonining ogʻziga sizib tushganida sodir boʻlgan portlash va hk. 1840-yilda Ararat vulqonining otilishiga ham freatik portlash deya „shubha qilingan“. Oʻsha vaqtda, Araratning yer ostidagi qismida sodir boʻlgan zilzila tufayli suv va muzdan iborat ulkan boʻshliqqa shikast yetgan. Suv-muz aralashmasi magma kamerasiga qulab tushgan va bu piroklastik oqimni yuzaga keltiruvchi portlashga sabab boʻldi.

Freatomagmatik otilishga 1965-yilda otilgan Taal vulqoni misol boʻla oladi.

Manbalar
Garum

Garum (; shuningdek, liquamen) — qadimgi Rim oshxonasidagi Rimning barcha tabaqalari orasida mashhur boʻlgan baliq qaylasi. Miloddan avvalgi IV asrda yashab oʻtgan Apitsiyning oshpazlik kitobiga koʻra, garum koʻplab retseptlarning tarkibiga kirgan (Apitsiy qaylaning ikkinchi nomi — „liquamen“ atamasini ishlatadi, u „suyuqlik“ degan maʼnoni anglatadi). Shuningdek, Qadimgi Yunoniston, Karfagen va Vizantiya oshxonasida ham uchragan.

Garum fermentlash yoʻli bilan baliqning qonidan va ichaklaridan tayyorlangan. Baliqchilar ovni saralab, qayla ishlab chiqaruvchilar oʻzlari kerakli ingredientlarni tanlab olishlari mumkin boʻlishi uchun turli xil baliq turlarini va ularning qismlarini alohida namoyish etganlar. Koʻpincha anchous (hamsa), tunets, skumbriya baliqlari va baʼzan mollyuskalar xushboʻy giyohlar bilan birgalikda ishlatilgan. Fermentlash 2-3 oy davomida quyosh taʼsirida katta tosh vannalarda oʻtkazilgan. Garum qaylasi baliqli substantsiya moddasi yuzasida hosil boʻlgan tiniq suyuqlik edi. Qaylaga shuningdek, sirka, tuz va zaytun moyi, qalampir yoki sharob ham qoʻshilgan va u turli xil taomlar uchun ziravor sifatida ishlatilgan. Garum, shuningdek, dori vositasi boʻlib ham hisoblangan va it tishlashi, chipqon va ich ketishida qoʻllanilgan.

Kuchli spetsifik hidi tufayli shaharlarda garum tayyorlash taqiqlangan. Tayyor qayla kichik sopol idishlarga muhrlangan va shu shaklda Rim provinsiyalariga yetkazilgan. Baʼzi hududlarda garum oshpazlar uchun toʻlaligicha tuzning oʻrnini bosgan.

Rim imperiyasida garumning asosiy yetkazib beruvchilaridan biri Liksus shahri edi.

Rim oqsuyaklarining qaylaga munosabati birdek emas edi. Xullas, mashhur Rim faylasufi Seneka garum haqida kinoya bilan gapirib, uni „aynigan baliqning qimmatbaho qonli suvi“ deb atagan. Shu bilan birga, Tseliy Avrelian va Pliniy Katta uni ovqat hazm qilish uchun foydali deb hisoblashgan. Mashhur tabib Galen oʻz asarlarida garumni oʻttiz martadan ortiq tilga olgan.

Biolog-antropolog Pirs Mitchellning taʼkidlashicha, garum qadimgi Rimliklarning ichak gelmint-parazitlari, masalan, keng tasmasimon gijja kasalligi bilan ommaviy kasallanishlari manbalaridan biri boʻlgan.

Baliq va ustritsa qaylalarini tayyorlash boʻyicha shunga oʻxshash retsept bugungi kunda Janubi-Sharqiy Osiyo xalqlari orasida mavjud. Shuningdek, XIX asrdan beri mashhur boʻlgan vuster qaylasi bilan ham oʻxshashligi mavjud.

Manbalar

Havolalar 

 Гарум // Реальный словарь классических древностей / авт.-сост. Ф. Любкер; Под редакцией членов Общества классической филологии и педагогики Ф. Гельбке, Л. Георгиевского, Ф. Зелинского, В. Канского, М. Куторги и П. Никитина. — СПб., 1885.
 Encyclopaedia Romana. Garum
 Rim oshxonasi
Messier 2

Messier 2 yoki M2 (boshqa nomi NGC 7089) Dalv yulduzlar turkumidagi sharsimon yulduzlar toʻdasi . Messier 2 ning diametri taxminan 175 yorugʻlik yili boʻlib, qariyb 150 000 yulduzni oʻz ichiga oladi. Eng zich va ixcham sharsimon toʻdalardan biri hisoblanadi.

Kashfiyot tarixi 
Yulduzlar toʻdasi fransuz astronomi 1746-yil 11-sentabrda Jean-Dominique Maraldi tomonidan kashf etilgan. Charles Messier oradan 14 yil oʻtib, 1760-yil 11-sentabrda, Maraldidan mustaqil ravishda qayta kashf etadi va „yulduzsiz tumanlik“ sifatida katalogga kiritadi. William Herschel esa toʻdada yulduzlarni aniqlagan birinchi olim boʻldi.

Kuzatishlar 

Ushbu sharsimon toʻda yozda yoki kuz mavsumining boshida yaxshi koʻriladi. Uni aniqlash uchun (yorqinlikning aylana markazi tomon yoʻnaluvchi yumaloq nuqta shaklida) dala durbini ham yetarli. Obyektdagi yulduzlar 150 mm diafragmali teleskop yordamida 100 karra kattalashtirishda aniq koʻrinadi. Bu eng quyuq joylashgan yulduzlarning sharsimon toʻdalardan biri boʻlib, yorqin va zich yadroga ega.

Messier katalogidan osmon qoʻshnilari 

 M 15 — (Pegasusda shimolda) kattaroq va yorqinroq globulyar klaster;
 M 72 va M 73 — (Aquariusda SW) kichik globular klaster va asterizm;
 M 30 — (janubiy, Capricornʼda) globulyar klaster;
 M 55 — (janubiy gʻarbda, Sagittariusda) katta va boʻshashgan globulyar klaster;

„Messier marafoni“dagi ketma-ketlik 
… M 75 → M 73 → Messier 2 → M 55 → M 30 …

Manbalar

Havolalar 

 Messier 2
F-elementlar

F-elementlari davriy jadvaldagi atomlari f-orbitalni valent elektronlari orqali yuqori quvvat bilan egallab turuvchi elementlar blokidir.

Blok tarkibiga lantanoidlar va aktinoidlar kiradi.

Ushbu blokga kiritilgan elementlarning elektron konfiguratsiyasi aslidan farq qilishi mumkin.Bu esa Klechkovskiy qoidasining aniqlash uslubiga toʻgʻri keladi. Ushbu blok ikki guruhga boʻlingan:

 4f orbitallarida elektronlari boʻlgan elementlar- lantanoidlardir,
 5f orbitalida elektronlari boʻlgan elementlar- aktinoidlardir.

Avvaldan aktiniy va lantan yoki lutesiy va lavrensiy elementlaridan qaysilarini ushbu guruhlarga kiritish toʻgʻrisida bahs-munozaralar mavjud. Sababi shundaki, tashqi elektron qatlamida joylashgan f — elektronlar soni faqat 14 tagacha boʻlishi mumkin.

Lantanoidlar hisoblangan barcha elementlar M 3+ ionlarini hosil qiladi. Suvli eritmalarda lantanga yaqinroq boʻlgan lantanoidlar toʻqqizta suv molekulasi bilan, undan uzoqdagi elementlar esa sakkizta suv molekulasi bilan oʻralgan. Biroq, seriy kabi M 4+ ionlarini hosil qiluvchi elementlar ham mavjud; Ce 4+ ksenon inert gazining nihoyatda barqaror elektron konfiguratsiyasiga ega. Bu ion anchayin kuchli oksidlovchi moddadir. Eu 2+ ioni [Xe]4f 7 elektron konfiguratsiyasiga ega boʻlib, kuchli qaytaruvchi vosita hamdir. Eu 2+ ning mavjudligi f-qobigʻining yarim toʻldirilgan barqarorligi bilan bogʻliq.

Yengil aktinoidlar (toriydan ameritsiygacha) +3 dan +4 (Th), +5 (Pa), +6 (U, Am), +7 (Np, Pu) gacha oksidlanish darajasiga ega boʻlishi mumkin. Biroq, yuqori oksidlanish darajasidagi Np, Pu va Am birikmalari oʻrtasidagi bogʻlanish beqaror. Bunga sabab ularning esa radioaktiv parchalanish taʼsirida sekin qayta tiklanishidir. Oksidlanish darajasi +3 ga teng qolgan aktinoidlar lantaniodlarni yodga soladi.

F elementlarning barcha oksidlanish darajasidagi ionlari (Th 4+ dan tashqari) ham kation, ham anion shakldagi eritmalarda turli xil ranglarga ega, bu f-s va f-d elektron oʻtishlarning qulayligi bilan bogʻliq.

Yana qarang 

 Elektron konfiguratsiya

Manbalar

Adabiyotlar 
 Dikerson R, Grey G, Hayt J. Kimyoning asosiy qonunlari: 2 jildda. Per. ingliz tilidan. — M.: Mir, 1982. 652 b., kasal. — T. 1. — S. 451-452.
Pages with unreviewed translations

Havolalar
Suzuvchi orol

Suzuvchi orol yoki île flottante beze va ingliz kremidan tashkil topgan fransuzcha desertdir.

Beze suv hammomida pishiriladi va ingliz kremi qatlamida tortiladi, natijada desert haqiqatan ham krem dengizida suzuvchi orolga oʻxshaydi. U karamel, bodom boʻlaklari, maydalangan praline yoki limon qobigʻi bilan bezatilishi mumkin.

„Suzuvchi orol“ga oʻxshash desert boʻlmish qorchalar () shakar kukuni va limon kislotasi bilan aralashtiriladigan koʻpirtirilgan tuxum oqsilidan tayyorlanadi, qoshiq bilan sharik yoki pilakchalar shaklida kesiladi va 3-5 daqiqa davomida suv yoki sutda qaynatiladi. Tayyor qorchalar kapgir bilan olinadi va suvi toʻkib tashlanadi, soʻngra shirinlik yoki salat idishlarida vanil yoki meva qaylasi bilan servirovka qilinadi.

Desertning ikkala navi ham Fransiya va AQShda mashhurdir. Soʻrovlarga koʻra, „suzuvchi orol“ fransuzlarning sevimli desertlaridan biri.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 
 

Desertlar
Qahva marosimi

Qahva marosimi — bu arab mamlakatlarida, eng avvalo, qahva vatani — Efiopiya va Eritreyada keng tarqalgan marosimga aylangan qahva tayyorlash va ichish jarayoni.

Qahva tayyorlash 
Qahva marosimining birinchi bosqichi mangalda issiq koʻmirlar ustida qahva donalarining qovurilishidan boshlanadi. Keyin qahva yogʻoch xovoncha ichida maydalanadi. Maydalangan qahva odatda keramikadan tayyorlangan va tor boʻyinli (jebene) boʻlgan maxsus qozonda qaynatiladi. Ichimlik qaynab chiqqandan keyin, boshqa idishga quyiladi, sovutiladi va keyin yana qaynatiladi. Ichimlikni quyish uchun ot sochi yoki boshqa materiallardan tayyorlangan filtr ishlatiladi.

Tortilishi 
Tayyorgarlikdan soʻng, uy egasi marosim ishtirokchilariga har bir qadah toʻla boʻlguncha qozonni stakan ustida egiltirib aralashtirgan holda qahva quyadi. Shu holatda, qahvaning bir qismi toʻkiladi, bu ham marosimning zaruriy qismidir. Bundan tashqari, yana bitta qoʻshimcha stakanga ham quyiladi. Marosim davomida xushboʻy mum yoki mirra kabi turli xil anʼanaviy tutatqilardan foydalanish mumkin.

Yana qarang 

 Sharq qahvasi
 Choy marosimi
Eritreya madaniyati
Efiopiya madaniyati
Qahva ichish madaniyati
M 32

M 32 (NGC 221) — Andromeda yulduzlar turkumidagi mitti elliptik galaktika boʻlib, Andromeda galaktikasining (M 31) fazoviy yoʻldoshi. 1749-yilda Le Gentil tomonidan kashf etilgan ().

U Hubble fazoviy teleskopi vositasida E2 galaktikasining namunasi sifatida tasniflangan.

Astrofiziklar Very Large Array radioteleskoplaridan foydalangan holda M32 elliptik galaktikasida M32* supermassiv qora tuynugi borligini ham aniqlashga muvaffaq boʻlishdi. Uning massasi taxm. 2,5 million Quyosh massasiga teng boʻlib, bu Somon yoʻli galaktikasidagi qora tuynuk massasidan (taxminan 4 million Quyosh massasi) kichikdir.

Michigan universiteti astrofiziklari Andromeda galaktikasini (M31) oʻrab turgan yulduzlar yogʻdusining koʻp qismi 2 milliard yil avval Andromeda galaktikasi bilan toʻqnashgan yirik M32p galaktikasi qoldiqlari ekanini hisoblab chiqishdi. Toʻqnashuvdan soʻng galaktikaning qolgan-qutgan yulduzlari M 32 galaktika yoʻldosh koʻrinishida Andromeda galaktikasi atrofida aylanmoqda.

Kuzatish usuli 

Unchalik ham katta boʻlmagan, ammo yetarli darajada yorqin hisoblanuvchi elliptik galaktika — bu Andromeda tumanligi (Messier katalogida № 31 sonli obyekt) atrofini kuzatganlar, odatda, ilk qarashda qayd etadigan jihatdir. Eng oddiy diafragmali havaskor teleskopda (linzasining diametri 100 mm+ boʻlgan) ham M 32’ning diffuz-qorishiq tabiati seziladi. U M 31 markazidan yarim daraja janubda yotadi. Kattaroq havaskor teleskoplarda qaralsa, M 32 da deyarli yulduz shaklidagi yadro va yorqinligi asta-sekin yoyilib ketadigan ixcham, biroz oval yogʻdusi koʻzga tashlanadi.

Messier katalogi boʻyicha qoʻshnilari 
 Ulkan " Andromeda tumanligi " supergigant spiral galaktika boʻlib, M 32 fizik sunʼiy yoʻldoshdir;
 M110 — boshqa elliptik galaktika, shuningdek, M31 sunʼiy yoʻldoshi, M 32 ning narigi tomonida joylashgan, choʻzilgan va unchalik yorqin emas.

Adabiyotlar

Manbalar