Toshkentdagi qurolli qoʻzgʻolon (1917-yil okyabr)

1917-yil oktyabrda Toshkentdagi qurolli qoʻzgʻolon — 1917-yil oktabr-noyabr oylarida inqilobiy kuchlar va Rossiya Muvaqqat hukumati tarafdorlari oʻrtasida Toshkent hududida boʻlgan toʻqnashuv.

Voqealar xronologiyasi 
Toshkent — hozirgi Oʻzbekiston — 1865-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan Oʻrta Osiyo boʻylab Rossiya ekspansiyasi davrida bosib olingan. 1917-yil sentyabrda general L. G. Kornilov qoʻzgʻoloni bostirilishidan kelib chiqqan eyforiya toʻlqinida Toshkent Soveti hokimiyatni Sovetlar qoʻliga oʻtkazish zarurligi toʻgʻrisida qaror qabul qildi, 1917-yil 12-sentyabrda Toshkentda miting oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi. Biroq oʻsha davrda Turkiston oʻlkasi va Toshkent shahrida barcha hokimiyatga ega boʻlgan Nalivkin boshchiligidagi Muvaqqat hukumatning Turkiston qoʻmitasi bu mitingga keskin qarshi boʻlib, shaharda uch kun davomida mitinglar, yurishlar va yigʻinlar oʻtkazishni taqiqlab qoʻydi. „Toshkentdagi sentyabr voqealari“ deb atalgan ushbu va undan keyingi voqealar natijasida 1917-yil 19-sentyabrda Toshkentga general P. A. Korovichenko qoʻmondonligida qoʻshinlar yuborildi. Korovichenko Muvaqqat hukumatning Turkiston oʻlkasi boshqaruvi bosh komissari, Turkiston harbiy okrugi qoʻshinlari qoʻmondoni etib tayinlandi, V. P. Nalivkin esa Turkiston viloyati boshligʻi lavozimidan isteʼfoga chiqdi.

Qo’zg’olon arafasida Toshkentdagi vaziyat 
Toshkentda qoʻsh hokimiyat oʻrnatildi. Birinchisi, rasmiy hokimiyat Muvaqqat hukumatning Turkiston qoʻmitasi va hukumat qoʻshinlari tomonidan qoʻllab-quvvatlangan general Korovichenko qo'lida qoldi. Ikkinchisi, saylangan Ijroiya qo'mitasi va Inqilobiy qo'mitasi bilan Toshkent Soveti haqiqiy mahalliy hokimiyatning shahar mehnatkashlari va Toshkent garnizonining ko'p sonli askarlari qo'llab-quvvatlagan.

Asosan bolsheviklar va sotsialistik inqilobchilar vakillaridan iborat Inqilobiy qoʻmita shahar va viloyatda butun hokimiyatni qurolli ravishda egallab olishga qizgʻin hozirlik koʻrar edi.

O'z navbatida, general Korovichenko unga sodiq kursantlar va kazaklar qo'shinlariga tayanib, uning nuqtai nazari bo'yicha ishonchsiz bo'lgan harbiy qismlarni qurolsizlantirishga urinishgan. Shunday qilib, 18-oktyabrdan 19-oktyabrga o‘tar kechasi qal’a rotasi qurolsizlantirilib, askarlari hibsga olingan.

Korovichenko urush vaziridan eng inqilobiy 1- va 2-o'qotar polklarni demobilizatsiya qilish to'g'risida buyruq olgan.

1917-yil 25-oktabrda Toshkentda bolsheviklar va Toshkent Soveti ijroiya qoʻmitasi aʼzolarining yigʻilishi boʻlib oʻtgan. Yig'ilishda Toshkentda qurolli qoʻzgʻolonni tashkil etish va rejalashtirish masalasi muhokama qilingan. Qoʻzgʻolonga rahbarlik qilish uchun V. S. Lyapin (rais), A. Y. Pershin, Y. A. Yermolov va boshqalardan iborat Toshkent inqilobiy qoʻmitasi tuzilgan.

Qurolli qarama-qarshilikning boshlanishi 
27-oktyabrdan 28-oktyabrga o'tar kechasi Korovichenkoning buyrug'i bilan kursantlar va kazaklar zirhli mashinalar ko'magida "Ozodlik uyi" ni o'rab oldilar. U yerda o'sha paytda Ishchilar va askarlar deputatlari kengashi va polki, rota va qo'mondonlik qo'mitalari hamda Viloyat kengashi binosining qo'shma yig'ilish nihoyasiga yetayotgan edi. “Ozodlik uyi”da 5 nafar ijroiya qo‘mitasi a’zosi, Viloyat Kengashi raisi doktor Uspenskiy, Viloyat Kengashi a’zosi Kazakov hibsga olingan. Hibsga olinganlarning barchasi Ijroiya qo'mitasi a'zolari saqlanadigan qamoqxonaga joylashtirilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston harbiy tarixi