Misr tarixi

Misrning tarixi uzoq va boy boʻlib, Nil daryosining unumdor qirgʻoqlari va deltasi bilan oqishi shuningdek, Misrning mahalliy aholisining yutuqlari va tashqi taʼsirlar tufayli. Misr ierogliflari Rosetta toshining kashfiyoti va yordami bilan hal qilinmaguncha Misrning qadimgi tarixining katta qismi sir edi. Qadimgi dunyoning yetti moʻjizasi orasida Gizaning Buyuk Piramidasi ham bor.

Qadimgi Misr sivilizatsiyasi miloddan avvalgi 3150-yilda Birinchi sulolaning birinchi qiroli Narmer ostida Yuqori va Quyi Misrning siyosiy birlashuvi bilan birlashdi. Misr hukmronligi miloddan avvalgi VI asrda Ahamoniylar imperiyasi tomonidan bosib olingunga qadar davom etdi.

Miloddan avvalgi 332-yilda Aleksandr Makedoniyalik Ahamoniylarni agʻdarib tashlab Misrni zabt etdi. Qisqa muddatli Makedoniya imperiyasini barpo etdi bu esa miloddan avvalgi 305-yilda Aleksandrning sobiq sarkardalaridan biri Ptolemey I. Soter tomonidan asos solingan ellinistik Ptolemeylar qirolligiga asos soldi. Ptolemeylar mahalliy qoʻzgʻolonlarga qarshi kurashishlari kerak edi va qirollikning tanazzulga uchrashiga va uning Rim tomonidan yakuniy anneksiya qilinishiga olib kelgan tashqi va fuqarolar urushlarida qatnashdilar. Kleopatraning oʻlimi Misrning nominal mustaqilligini tugatdi. Natijada Misr Rim imperiyasining viloyatlaridan biriga aylandi.

Misrdagi Rim hukmronligi (shu jumladan Vizantiya) miloddan avvalgi 30 yildan 641-yilgacha davom etgan. 619 va 629-yillar oraligʻida Sosoniylar imperiyasi tomonidan qisqa vaqt oraligʻida Sosoniy Misr sifatida tanilgan. Musulmonlar Misrni bosib olgandan soʻng, Misrning bir qismi birin-ketin xalifalik va boshqa musulmon sulolalarining viloyatlariga aylandi. Rashidun xalifaligi (632—661), Umaviylar xalifaligi (661—750), Abbosiylar xalifaligi (750—935), Fotimiylar xalifaligi (909—1171), Ayyubiylar sultonligi (1171—1260), Mamluklar sultonligi (1250—1517). 1517-yilda Usmonli sultoni Salim I Misrni Usmonlilar imperiyasiga singdirib, Qohirani egallab oldi.

Misr 1805-yilgacha butunlay Usmonli boʻlib qoldi, faqat 1798-yildan 1801-yilgacha boʻlgan Fransiya istilosidan tashqari 1867-yildan boshlab Misr Misr Xedivati deb nomlangan nominal avtonom irmoq davlatiga aylandi. Biroq, Misr Xedivati 1882-yilda Angliya-Misr urushidan keyin Britaniya nazorati ostiga oʻtdi. Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin va 1919-yilgi Misr inqilobidan keyin Misr Qirolligi tashkil topdi. Birlashgan Qirollik „de-yure“ mustaqil davlat boʻlsa-da, tashqi ishlar, mudofaa va boshqa masalalar ustidan nazoratni saqlab qoldi. Britaniya istilosi 1954-yilgi Angliya-Misr kelishuvi bilan 1954-yilgacha davom etdi.

Zamonaviy Misr Respublikasi 1953-yilda tashkil etilgan va 1956-yilda Suvaysh kanalidan Britaniya qoʻshinlarining toʻliq olib chiqilishi bilan Prezident Gamal Abdel Nosir (1956-yildan 1970-yilgacha prezident) koʻplab islohotlarni amalga oshirdi va qisqa muddatli Birlashgan Arab Respublikasini yaratdi). Uning shartlari, shuningdek, Olti kunlik urush va xalqaro qoʻshilmaslik harakatining yaratilishini ham koʻrdi. Uning vorisi Anvar Sadat (1970-yildan 1981-yilgacha prezident) Misrning yoʻnalishini oʻzgartirdi, nosirizmning koʻplab siyosiy va iqtisodiy tamoyillaridan voz kechdi, koʻp partiyaviy tizimni qayta tikladi va Infitah iqtisodiy siyosatini boshladi.. 1973-yilgi Yom Kippur urushida Isroil 1967-yilgi Olti kunlik urushdan beri bosib olgan Misrning Sinay yarim orolini qaytarib olish uchun Misrni boshqargan. Bu keyinchalik Misr-Isroil tinchlik shartnomasiga olib keldi.

Misrning soʻnggi tarixida sobiq prezident Husni Muborakning qariyb oʻttiz yillik boshqaruvidan keyingi voqealar hukmronlik qildi. 2011-yilgi Misr inqilobi Muborakni taxtdan agʻdardi va Misr tarixidagi birinchi demokratik yoʻl bilan saylangan prezident Muhammad Mursiyga aylandi. 2011-yildagi inqilobdan keyingi tartibsizliklar va u bilan bogʻliq kelishmovchiliklar 2013-yilda Misrda davlat toʻntarishiga, Mursiyning qamoqqa olinishiga va 2014-yilda Abdel Fattoh as-Sisining prezident etib saylanishiga olib keldi.

Dindan oldingi Misr (miloddan avvalgi 3150-yilgacha) 

Nil terrasalari boʻylab va choʻl vohalarida petrogliflar borligi haqida dalillar mavjud. Miloddan avvalgi 10-ming yillikda ovchilar va baliqchilar madaniyati oʻrnini don maydalash madaniyati egalladi. Miloddan avvalgi 6000-yillarda iqlim oʻzgarishi va/yoki haddan tashqari oʻtlash Misrning yaylov yerlarini quritib, Sahroi Kabirni hosil qila boshladi. Ilk qabila xalqlari Nil daryosiga koʻchib oʻtgan, u yerda oʻtroq dehqon xoʻjaligi va markazlashgan jamiyat rivojlangan.

Miloddan avvalgi 6000-yilga kelib, Nil vodiysida neolit madaniyati paydo boʻlgan. Neolit davrida Yuqori va Quyi Misrda bir qancha predinastik madaniyatlar mustaqil ravishda rivojlangan. Badari madaniyati va vorisi Naqada turkumi odatda sulolaviy Misrning kashshoflari sifatida qabul qilinadi. Quyi Misrdagi eng qadimgi maʼlum boʻlgan Merimda, Badariyadan etti yuz yil oldin mavjud. Hozirgi Quyi Misr jamoalari janubiy hamkasblari bilan ikki ming yildan koʻproq vaqt davomida birga yashab, madaniy jihatdan ajralib turdi, ammo savdo orqali tez-tez aloqada boʻldi. Misr ieroglif yozuvlarining maʼlum boʻlgan eng qadimgi dalillari eramizdan avvalgi 3200 yillarga oid Naqada III sopol idishlarida predinastik davrda paydo boʻlgan.

Misr sulolasi (miloddan avvalgi 3150-332)

Erta sulola davri va eski qirollik 
Miloddan avvalgi 3150-yilda qirol Menes tomonidan tashkil etilgan birlashgan qirollik keyingi uch ming yillikda Misrni boshqargan bir qator sulolalarga olib keldi. Misr madaniyati bu uzoq vaqt davomida gullab-yashnadi va oʻzining dini, sanʼati, tili va urf-odatlarida misrlik boʻlib qoldi.

Birlashgan Misrning dastlabki ikki hukmron sulolasi koʻplab piramidalar, xususan Djoserning uchinchi sulolasi piramidasi va toʻrtinchi sulola Giza piramidalari qurilgan Eski Qirollik davri (miloddan avvalgi 2700-2200 yillar) uchun zamin yaratdi.

Birinchi oraliq davr, Oʻrta qirollik va ikkinchi oraliq davr 
Birinchi oraliq davr taxminan 150 yil davomida siyosiy qoʻzgʻolonlar davrini boshlab berdi. Kuchli Nil suv toshqinlari va hukumat barqarorlashtirish, ammo, Oʻrta Qirollik v mamlakat uchun yangilangan farovonligini qaytarib olib. Miloddan avvalgi 2040-yil, Fir'avn Amenemhat III davrida choʻqqiga chiqdi. Ikkinchi tarqoqlik davri Misrga birinchi xorijiy hukmron sulola, yaʼni semit tilida soʻzlashuvchi giksoslar sulolasining kelishi haqida xabar berdi. Giksos migrantlari miloddan avvalgi 1650-yillarda Quyi Misrning katta qismini egallab olishdi va Avarisda yangi poytaxtga asos solishdi. Ular oʻn sakkizinchi sulolaga asos solgan va poytaxtni Memfisdan Tebaga koʻchirgan Ahmose I boshchiligidagi Yuqori Misr kuchlari tomonidan haydab chiqarildi.

Yangi qirollik, uchinchi oraliq davr va oxirgi davr 
Yangi Qirollik (miloddan avvalgi 1550-1070 yillar) oʻn sakkizinchi suloladan boshlangan boʻlib, Misrning xalqaro kuch sifatida yuksalishini belgilab berdi, u Suriyadan Yuqori Nubiyagacha boʻlgan imperiyaga qadar kengaydi. Bu davr Xatshepsut, Tutmos III, Akhenaten va uning rafiqasi Nefertiti, Tutankhamun va Ramses II kabi eng mashhur fir'avnlar uchun qayd etilgan. Monoteizmning tarixan tasdiqlangan birinchi ifodasi bu davrda Atenizm sifatida paydo boʻldi, ammo baʼzilari  Atenizmni monoteizmdan koʻra monolatryaning bir shakli deb hisoblang. Boshqa xalqlar bilan tez-tez aloqa qilish Yangi Shohlikka yangi gʻoyalarni olib keldi. Keyinchalik mamlakat liviyaliklar, nubiyaliklar va ossuriyaliklar tomonidan boshqarilgan va bosib olingan, ammo mahalliy misrliklar oxir-oqibat ularni quvib chiqarishdi va oʻz mamlakatlari ustidan nazoratni qaytarib olishdi.

Ahamoniylar hukmronligi 

Miloddan avvalgi VI asrda Ahamoniylar imperiyasi Misrni bosib oldi. Miloddan avvalgi 525 yildan 402 yilgacha boʻlgan Misrning butun yigirma yettinchi sulolasi, Petubast III va ehtimol Psammetix IVdan tashqari, butunlay forslar hukmronlik qilgan davr boʻlib, Ahamoniylar shohlariga fir'avn unvoni berilgan. Amirtayning muvaffaqiyatli qoʻzgʻoloni birinchi Ahamoniylar hukmronligini tugatdi va Misrning mahalliy hukmdorlar ostidagi mustaqilligining soʻnggi muhim bosqichini ochdi. Oʻttizinchi sulola fir'avnlar davridagi soʻnggi mahalliy hukmron sulola edi. Miloddan avvalgi 343 yilda soʻnggi mahalliy fir'avn shoh Nektanebo II jangda magʻlubiyatga uchragach, u yana forslar qoʻliga oʻtdi.

Misrning oʻttiz birinchi sulolasi, shuningdek, Ikkinchi Misr satrapiyasi sifatida ham tanilgan, miloddan avvalgi 343 yildan 332 yilgacha Ahamoniylar imperiyasining qisqa muddatli viloyati boʻlgan. Mustaqillik davridan keyin, uchta mahalliy sulola hukmronlik qilgan (28, 29 va 30-sulolalar), Artakserks III (miloddan avvalgi 358-338) qisqa vaqt ichida (miloddan avvalgi 343-332) Nil vodiysini qayta egalladi, bu er. Misrning oʻttiz birinchi sulolasi, shuning uchun fors kelib chiqishi fir'avnlarining yana bir davri boshlandi.
Misr tarixi
Misr Egiypt
Pages with unreviewed translations