MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xalqaro taraqqiyot uyushmasi

Xalqaro taraqqiyot uyushmasi, XTU (IDA, International Development Assocation) — BMTning ixtisoslashgan muassasasi, Jaxon banki guruhiga kiradi. 1960-yilda Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB)ning filiali tarzida tashkil etilgan. 160 davlat aʼzo. Boshqaruvi va shtabkvartirasi XTTB bilan yagona, Vashingtonda joylashgan.

Uyushmaning rasmiy maqsadlari: eng kambagʻal mamlakatlarga foizsiz kreditlar ajratish yoʻli bilan ularning iqtisodiy rivojlanishiga yordam koʻrsatish. Bunday mamlakatlarga aholi jon boshiga yillik yalpi ichki mahsulot 925 dollardan ortiq boʻlmagan (1997) davlatlar kiradi. Bu mezon asosida XTU dan qarz olishi mumkin boʻlgan mamlakatlar soni 70 ga yaqin; XTU kreditlari Jahon banki beradigan jami qarzlarning 1/4 qismini tashkil etadi va faqat hukumatlarga beriladi. Uyushma kambagʻal mamlakatlarga 35—40 yilga foizsiz kreditlar (ulardan maʼmuriy xarajatlarni qoplash uchun yillik 0,75% miqdorida komission haq olinadi) beradi. Qarzlarni qaytarish 10 yillik imtiyozli davrdan keyin boshlanadi. 1998 yil oʻrtalarida XTU kreditlari 109,1 mlrd. dollarni tashkil etadi. 1998 moliya yilida 19 mamlakatga umumiy miqdori 7,5 mlrd. dollar boʻlgan 67 ta qarz ajratdi. Xoʻjayor Shennayev.

Manbalar
Xalqaro xavfsizlik

Xalqaro xavfsizlik - xalqaro munosabatlar tizimi; hamma davlatlar tomonidan rioya qilinadigan xalqaro huquqning prinsip va normalari; davlatlar oʻrtasidagi janjalli masalalarni va kelishmovchiliklarni kuch va kuch ishlatish xavfi bilan bartaraf etishni istisno qilishga asoslangan. Xalqaro xavfsizlik prinsiplari kuyidagilarni nazarda tutadi: hamma davlatlar uchun babbaravar xavfsizlikni taʼminlash; harbiy, siyosiy, iqtisodiy va gumanitar sohalarda amaliy kafolatlarni yuzaga keltirish; har bir xalqning suveren huquqlarini soʻzsiz hurmat qilish; xalqaro tanglik va mintaqaviy nizolarni siyosiy yoʻl bilan adolatli bartaraf etish; davlatlar oʻrtasida ishonchni mustahkamlash; xalqaro terrorizmkya oldini olishning samarali usullarini ishlab chiqish; genotsid, aparteidam tugatish, fashizmnsh targʻib qilmaslik, diskriminatsiyaping har qanday shakllarini xalqaro amaliyotdan yoʻqotish; qamal va sanksiyalardan (jahon hamjamiyati tavsiyalarisiz) voz kechish. Xalqaro xavfsizlikning ajralmas qismi BMT Ustavi bilan mustahkamlangan amaldagi kollektiv xavfsizlik mexanizmidir.

Xalqaro xavfsizlik har bir davrda turli omillarga: xalqaro aloqalarning rivojlanish yoʻnalishlari va xususiyatiga, sivilizatsiya darajasi, maʼnaviyat va sh.k.ga bogʻliq boʻladi. Shaxs, sinf, jamoat tashkilotlari va xalqaro tashkilotlarning faoliyati Xalqaro xavfsizlikga jiddiy taʼsir koʻrsatadi. Oʻzbekiston Respublikasi jahonda, xususan, Markaziy Osiyoda xavfsizlik taʼminlanishiga katta hissa qoʻshib kelmoqda. Prezident I.A. Karimov tomonidan ishlab chiqilgan "Mintaqaviy xavfsizlikdan xalqaro xavfsizlikni taʼminlash sari" konsepsiyasi Xalqaro xavfsizlikni taʼminlashning yangi qoidasi sifatida jahon miqyosida tan olinmoqda.
Xalqaro shartnoma

Xalqaro shartnoma - davlatlar yoki xalqaro huquqning boshqa subʼyektlari oʻrtasida siyosiy, iktisodiy, madaniy yoki boshqa sohalarga oid oʻzaro huquq va majburiyatlarni belgilab beradigan kelishuv; xalqaro huquqning asosiy manbai. Xalqaro shartnoma 2 tomonlama va koʻp tomonlama shartnomalarga boʻlinadi. Koʻp tomonlama shartnoma ochiq boʻlishi (unga boshqa davlatlar qoʻshilishi) va yopiq boʻlishi (unga boshqa davlatlar Xalqaro shartnoma ishtirokchilarining roziligi bilangina qoʻshilishi) mumkin. Xalqaro shartnoma ning nomlari turlicha: shartnoma, bitim, konvensiya, pakt, deklaratsiya, memorandum statut, protokol, ustav, bayonot va boshqa Xalqaro shartnoma muddati tugagandan keyin, unda belgilangan majburiyatlar bajarilgach, taraflarning oʻzaro kelishuvi boʻyicha va denonsatsiya yoʻli bilan amal qilishdan toʻxtaydi.

Oʻzbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, Xalqaro shartnomalarda teng, mustaqil mamlakat sifatida qatnashadigan boʻldi va koʻpdan koʻp Xalqaro shartnomalarni ratifikatsiya qildi. Mamlakatimizning siyosiy, iktisodiy, huquqiy va boshqa sohalardagi barcha xalqaro huquqiy munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasining "Xalqaro shartnomalar toʻgʻrisida"gi qonuni (1995 yil 22 dekabr) bilan tartibga solinadi.
Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi

Xalqaro erkin kasaba uyushmalari konfederatsiyasi - xalkaro kasaba uyushmalari markazi; 148 mamlakatdagi umumiy soni 157 mln. dan ortiq aʼzosi boʻlgan 226 milliy kasaba uyushma markazlarini birlashtiradi. 1949 yil dekabrda Londonsa Fapbiy Yevropa kasaba uyushmalarining Amerika mehnat federatsiyasi bilan birgalikda oʻtkazgan taʼsis sʼyezdila asos solingan. Oliy organi Kongress 4 yilda 1 marta chaqiriladi. Kongresslar oʻrtasida konfederatsiyaga Ijroiya qoʻmita rahbarlik qiladi, u 2 yilda bir marta chaqiriladi. Qarorgohi Bryussel (Belgiya) shahrida joylashgan. Shuningdek, Jeneva, NyuYork, Moskvada boʻlimlari va Rim, Venada doimiy vakillari bor.
Xalqaro qishloq xoʻjaligini rivojlantirish fondi

Xalqaro qishloq xoʻjaligini rivojlantirish fondi (IFAD) – Birlashgan Millatlar Tashkilotining maxsus muassasasi. 1977 yilda BMTning Jahon oziqovqat konferensiyasi qaroriga koʻra tashkil etilgan.

IFAD ning bosh maqsadi – oʻz aʼzolari boʻlgan rivojlanayotgan mamlakatlarda oziq-ovqat mahsulotlari i.ch. tizimini yaxshilash, iqtisodiy oʻsishni taʼminlash, shuningdek rivojlanayotgan mamlakatlarda qashshoklikda yashaydigan qishloq aholisining sogʻligʻi va ovqatlanish darajasini koʻtarishga yoʻnaltirilgan dastur va loyihalarni toʻgʻridantoʻgʻri moliyalashtirish va ularga qoʻshimcha mablagʻlar jalb qilish. Fond oʻz aʼzosi hisoblangan rivojlanayotgan mamlakatlarga qabul qilingan dastur va loyihalar uchun imtiyozli, oraliq va oddiy shartlarda kreditlar beradi.

Fond 1977 yilda 1028 mln. AQSH dollari miqsorida boshlangʻich mablagʻ bilan oʻz faoliyatini boshlagan. 2004 yilga kelib uning mablagʻi 4 marta koʻpaydi. Bu mablagʻning 2/3 qismi fondning aʼzosi hisoblangan sanoati rivojlangan mamlakatlar, qolgan uchdan bir qismi rivojlanayotgan mamlakatlar hisobiga shakllangan. OPEK aʼzolari fondning asosiy donorlari hisoblanadilar. Hozirga qadar fond 11 ta mamlakatda umumiy qiymati 7,7 mlrd. AQSH dollariga teng boʻlgan 603 ta loyihani amalga oshirgan. BMT ga aʼzo boʻlgan har bir mamlakat IFAD ga ham aʼzo boʻlish huquqiga ega.

Fondning Boshqaruv Kengashi qaror qabul qiluvchi eng yuqori organ hisoblanadi. Har bir aʼzo mamlakat Boshqaruv Kengashida oʻz vakiliga ega. Fondning Ijroiya Kengashi uning umumiy faoliyatini nazorat qiladi va qarz hamda subsidiyalar berishni koʻrib chiqib, maʼqullaydi.

Oʻzbekiston IFAD ning aʼzosi emas, lekin Oʻzbekistonning bu tashkilotga kirish masalasi koʻrib chiqilmoqda (2004). Shtabkvartirasi Rimda.
Xalqaro harbiy tribunal

Xalqaro harbiy tribunal – Ikkinchi jahon urushi bosh harbiy jinoyatchilarining aybini ochish va jazolash boʻyicha tuzilgan xalqaro sud organi. Xalqaro harbiy tribunalt. fashistlar Germaniyasi tomonida turib jang qilgan Yevropa mamlakatlarining asosiy harbiy jinoyatchilarini jazolash uchun 1945-yil 8 avgustda AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Fransiya davlatlari oʻrtasidagi London bitimiga muvofiq tuzilgan (qarang Nyurnberg sud jarayoni). Uzoq Sharq uchun yapon bosh harbiy jinoyatchilari ustidan sud olib borish maqsadida Xalqaro harbiy tribunalt. 1946-yil 19 yanvarda ittifoqchi hukumatlar oʻrtasidagi muzokaralar natijasida tuzilgan (Tokio tribunali).

BMTning Xavfsizlik Kengashi rezolyutsiyasiga muvofiq, 1993 — 1994-yilda Ruanda va Yugoslaviya boʻyicha xalqaro tribunallar tashkil etildi.
Xalqobod

Xalqobod — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966-yildan). 1948-yilda issiqlik elektr markazi va "Oʻzbektomyopqich" ktining qurilishi (1965) munosabati bilan vujudga kelgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Pop (3 km). Aholisi 8 ming kishi (2003). X.da oʻramli tom yopqich ashyolar kombinati (ruberoid, pergamin, karton, izolyatsiya materiallari ishlab chiqarish), notoʻqima materiallar ishlab chiqarish birlashmasi mavjud. Umumiy taʼlim maktablari, 2 kutubxona, sogʻlomlashtirish punktlari, poliklinika bor.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Pop tumani
Xalqobod (maʼnolari)

Xalqobod:

 Xalqobod — Namangan viloyati Pop tumanidagi shaharcha (1966 y.
 Xalqobod (Muzrabot tumani) (1993 y.
 Xalqobod (Kegeyli tumani) — Krraqalposhston Respublikasi Kegeyli tumanidyapl shahar (1986 y.
Xalqobod (Muzrabot tumani)

Xalqobod (1993-yilgacha Komsomolobod) — Surxondaryo viloyati Muzrabot tumanidati shaharcha, tuman markazi. Tumanning sharqida, 320 m balandlikda joylashgan. Yakin temir yoʻl stansiyasi — Sherobod (10 km). X.dan viloyat markazi (Termiz)gacha 52 km. Aholisi 7,5 ming kishiga yaqin (2004). Aholisi va xoʻjaliklari Zang kanalidan suv oladi. Shuningdek, artezian quduqlardan olingan ichimlik suvidan foydalaniladi. X.da tuman hokimiyati binosi, aloqa uyi, dehqon bozori, avtovokzal, universal magazin, mehmonxona, novvoyxona, madaniy, maishiy va savdo xizmati koʻrsatish shoxobchalari bor. Markaziy kutubxona, madaniyat uyi, Baxt uyi, markaziy kasalxona (180 oʻrin), poliklinika, dorixonalar mavjud. X.dan Termiz shahrigacha avtobuslar katnaydi.

 

Muzrabot tumani
Xalqobod (Kegeyli tumani)

Xalqobod — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Kegeyli tumanidyapl shahar (1986-yildan). Respublikaning shimolida Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Kegeyli (3 km). Aholisi 11,7 ming kishiga yaqin (2004). X. 1830-yilda Kumoʻzak arigʻi boʻyidagi Bagʻanali qumi yonida vujudga kelgan. 1830—73 yillarda qalʼa (hozirgi kungacha saqlangan) yonida qoʻrgʻon qurilib, unda Madrasa, qozixona, kutubxona, hammom va boshqa boʻlgan. 1916-yilda mahalliy aholi va turkmanlar orasidagi doʻstlik ramzi sifatida qalʼa Xalqobod deb nomlangan.

X.da 1965-yilda paxta tozalash zavodi, avtokorxona, 1967-yilda koʻchma mexanizatsiyalashgan kolonna, 1970-yilda ixtisoslashtirilgan mexanizatsiyalashgan kolonna ishga tushirildi. Shuningdek, hammom, tikuvchilik sexi, aloqa boʻlimi va boshqa qurildi. Shaharda "Xalqobod momigʻi", "Xalqobod" avtotransport korxonalari, "Agroqurilish" va "Suv qurilish", Kegeyli qurilishsozlash boshqarmasi, dehqon bozori, "Xalqobodmatlubot" shoʻʼba korxonasi, tikuvchilik sexi, Oʻzbekiston Rossiya "Qarroqishloqmash" qoʻshma korxonasi, 14 xususiy firma, 40 nafar yakka tadbirkor faoliyat koʻrsatmoqda. 3 umumiy taʼlim maktabi, sanoattransport kasb-hunar kolleji, maktabbogʻcha majmuasi, sport majmuasi, qishloq kasalxonasi mavjud.
Xamamatsu

Xamamatsu — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o. markaziy qismining jan.da. Aholisi 582,1 ming kishi (2000). Baliq ovlash porti. Mototsikllar i.ch. va mashinasozlik tarmoqlarining yirik markazi. Kimyo, toʻkimachilik, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Musiqa asboblari ishlab chiqariladi. Budda ibodatxonasi bor. Turizm rivojlangan.

Yaponiya shaharlari
Xamardaban

Xamardaban — Rossiya Federatsiyasining Buryatiya Respublikasidagi togʻ tizmasi. Baykal koʻlining jan. va jan.sharqiy sohillarida. Uzunligi 420 km, eng baland joyi — BayshintOʻla (2995 m). Gneys, kristalli slanets, ohaktosh, bazaltdan tashkil topgan; granit intruziyasi koʻp. Iqlimi keskin kontinental. Yillik yogʻin 400—500 mm, gʻarbiy qismida 800— 1300 mm. Shimoliy yon bagʻirlarida oqqaragʻaykedr, jan. yon bagʻirlari qaragʻaytilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Janubiy da oʻrmonli dasht va dasht yerlar uchraydi. 2000 m dan balandda togʻ tundrasi oʻsimliklari oʻsadi.
Xameleon (yulduz turkumi)

Xameleon (yun. chamaileon) — osmonning Janubiy qutbi yaqinidagi yulduz turkumi. Pashsha, Kil, Uchar Baliq, Stol Tepa (Supa Togʻ), Oktant va Jannat Qushi yulduz turkumlari orasida joylashgan. Eng ravshan yulduzi 4yulduz kattaligida. Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi.

 

Yulduz turkumlari
Xameleonlar

Xameleonlar, buqalamunlar (Chamaeleonidae) — kaltakesaklar oilasiga mansub sudralib yuruvchilar. Tili uzun boʻlib, ancha uzoqdagi oʻljani ham ushlab olish xususiyatiga ega. Rangi tashqi omillar (harorat va yorugʻlik) taʼsirida tez oʻzgaradi.
[]

90 turi maʼlum. Afrika, Madagaskar o. va shu atrofdagi boshqa orollarda hamda Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Janubiy Osiyoda tarqalgan. Tanasi 60 sm cha. Boʻyni kalta, uzun dumi spiralsimon oʻraladi. Oyokdari uzun, besh barmokli, barmoqdari 2—3 tadan guruh boʻlib teri gʻilof ichida joylashgan. Tanasi shoxeimon tangachalar va teri oʻsiqchalar bilan qoplangan. Koʻz qovoklari rivojlangan (koʻzlari bir-biridan mustaqil ravishda harakatlana oladi). Koʻpchilik X. oʻpkasida xaltasimon oʻsikdari boʻladi. Xavf sezganda koʻp havo yutadi va tana shakli oʻzgarib, qoʻrqinchli tuye oladi. Rangi yorugʻlik, temperatura va boshqa taʼsirida tez oʻzgaradi (nomi shundan). Daraxt va butalarda soatlab oʻljasini poylab, kimirlamay oʻtiradi. Uzun tilini oʻljasiga otib, yopishtirib oladi. Hasharotlar bilan, yirik turlari mayda qushlar va kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyib (bir yoʻla 35 tagacha), ayrimlari tirik (14 tagacha bola) tugʻib koʻpayadi.
Xamir

Xamir (arabcha: خمير — xamirturush solingan non) — odatda unni suv, yogʻ, tuxum yoki sutga qorishdan hosil boʻladigan yumshoq choʻziluvchan qorishma, yarimfabrikat.

Tayyorlanishi 
Turli taomlar, non, qandolatchilik, makaron mahsulotlari va shirinliklar tayyorlashda ishlatiladi. Moʻljallangan mahsulotga qarab turli xamirlar tayyorlanadi.

Oddiy oshxamir 
Oddiy oshxamir — togʻorachaga elangan un solinib, oldindan tayyorlangan namakobdan oz-ozdan qoʻshib xamir qoriladi, yaxshilab pishitib iylanadi. Tayyor xamirni tindirish uchun zuvala qilib, 10-15 daqiqa oʻrab qoʻyiladi; somsa, chuchvara, ugra, norin, lagʻmon va boshqa taomlar tayyorlash uchun yupqa qilib yoyiladi. Bunday xamirni tayyorlash uchun 1 kg unga 2 stakan iliq suv, 2 choy qoshiq tuz solinadi.

Oshirma xamir 
Oshirma yoki xamirturushli non xamir togʻorachadagi suvga tuz va xamirturush solib eritilgach, moʻljaldagi un solinadi va oz-ozdan suv qoʻshib xamir qoriladi. Tayyor xamir usti qalinroq narsa bilan yopilib, oshirish uchun bir soatga issiqroq joyga qoʻyiladi. Xamirning oshganligi koʻpchishi va orasida mayda gʻovakchalar paydo boʻlganligidan bilinadi. Oshirma xamir tayyorlash uchun 1 kg unga 2 choy qoshigʻida tuz, 2 stakan iliq suv, 25-30 g xamirturush kerak boʻladi. Oshirma xamirdan, asosan, nonlar, ayrim somsalar tayyorlanadi. Oshirma xamir tayyorlashda bir qo`l bilan masalliqlar solinadi, ikkinchisi bilan to`xtatmay aralashtirib turiladi. Xamirning ko`tarilishi ana shu jarayonga bog`liq. Sutning haroratiga ham ahamiyat berish lozim, chunki issiq sutda xamir yaxshi ko`tarilmaydi.

Xamirturushli (yoki achiqili) 
Xamirturushli sut, yogʻ va tuxum qoʻshiladigan xamirdan turli bulochkalar, piroglar, ruletlar tayyorlanadi. Bunday xamirni tayyorlashda barcha masalliqlar (un, sut, yogʻ, tuz, shakar, tuxum, xamirturush va b.) birdaniga qoʻshib qoriladi. Xamirni togʻoraning oʻzida issiq qilib oʻrab oshirish uchun olib qoʻyiladi. Bunday xamir uchun 1 kg unga 35-40 g xamirturush, 2 stakan iliq sut (yoki 1 stakan sut bilan 1 stakan shirobcha yoki 1 stakan sut, 200 g sariyogʻ) kerak boʻladi. Agar tuxumning oʻzida qoriladigan boʻlsa, 5-6 dona tuxum, 2 choy qoshigʻida tuz, 3-4 osh qoshigʻida shakar qoʻshiladi. Ayrim hollarda xamirturush oʻrniga qatiq yoki smetana qoʻshish mumkin.

Xamirturushsiz xamir (quruq grojali) 
Xamirturushsiz sut, yogʻ va tuxum qoʻshiladigan xamir turli nonlar, patir, oʻrama, zangza, chakchak, boʻgʻirsoq kabi pishiriqlar tayyorlashda ishlatiladi. Bunday xamirni tayyorlash uchun 1 kg un, 2 stakan sut yoki shirobcha, 1 osh qoshigʻida sariyogʻ yoki eritilgan qoʻy yogʻi, 1 dona tuxum va 1 choy qoshigʻida tuz kerak boʻladi. Agar xamir faqat tuxumning oʻzida qoriladigan boʻlsa, 1 kg unga 4-5 dona tuxum kerak boʻladi.

Manba
Xamirturush

Xamirturush — xamirni oshirish uchun ishlatiladigan achitqi. Tarkibida achitqi bakteriyalari boʻlgan X. qoʻshib qorilgan xamir fermentativ jarayonlar taʼsirida koʻpchiydi. Xonadonlarda oshgan xamirdan X. uchun bir zuvala olib krlinadi va supraga oʻrab qoʻyiladi, keyingi xamirlarga qoʻshiladi. Hozirgi davrda non sanoatining rivojlanishi bilan maxsus achitqi bakteriyalari yerdamida sanoat usulida presslangan, suyuq va quritilgan X. turlari ishlab chiqariladi (bugʻdoy unidan tayyorlangan navli 100 kg un uchun 1 kg X. sarflanadi) va savdo doʻkonlarida sotiladi (yana qarang Bijgʻish).
Xammurapi

Xammurapi — Bobil podshosi (mil. av. 1792—1750). Uning davrida Bobil davlati ravnaq topgan. Amorey qabilasidan. Mohir siyosatchi va sarkarda boʻlgan. X. harbiy kuch va diplomatik yoʻl bilan oʻz podsholigining dastlabki 35 yilida Ossuriya, Mesopotamiyaning jan. va oʻrta kismini Bobilga tobe ettirgan. X. davrida tovarpul munosabatlari rivojlangan, xususiy quldorlar xoʻjaligi kuchaygan, davlatning markazlashuvi va podsho hokimiyatining mustahkamlanishi jarayoni usgan; X. qonunlari quldorlik tuzumi huquqining xarakterli belgilarini uzida aks ettirgan Qad. Sharq huquqining qimmatli yodgorligi sanaladi. X. qonunlari 282 moddadan iborat boʻlib, huquqning ayrim sohalariga tegishli sud protsessi, mulk huquqi, mulkning turli koʻrinishlari, yerga egalik, nikohoila, meros huquki va boshqa masalalarni oʻz ichiga oladi. Xususiy mulkchilikni, ayniqsa, quldorlikni qattiq himoya qilgan. Masalan, unda qulni ugʻirlaganlik, qochgan qulni yashirganlik uchun oʻlim jazosi belgilangan.
Xamsa (Navoiy)

„Xamsa“ (arabcha — besh) — Alisher Navoiyning besh dostondan, yaʼni „Hayrat ul-abror“, „Farhod va Shirin“, „Layli va Majnun“, „Sabʼai sayyor“, „Saddi Iskandariy“dan iborat katta asari (yana qarang Xamsachilik).

Alisher Navoiy asarlari
Xamsa (baliq)

Xamsa — Qora dengiz va Azov dengizi anchous balikdari kenja turlarining umumiy nomi. Qora dengiz X.sining uz. 13—15 sm gacha; Qora dengizda doimiy yashaydi; yozda suvning yuza qatlamlarida, qishda 70–80 m gacha chuqurlikda uchraydi; Gruziya va Janubiy Qrim sohillari yaqinida qishlaydi. Azov X.sining uz. 10—14 sm, yozda Azov dengizida tarqaladi, qishlash uchun Qora dengizga oʻtadi. X. dengizdagi eng kup sonli baliq; skumbriya, pelamidalar, belugalar, delfinlar, suv qushlarining asosiy ozigʻi hisoblanadi. 3—4 yil umr kuradi; 2y.da voyaga yetadi. Iliq mavsumda kupayadi; 20—25 ming tuxum qoʻyadi. Ovlanadi.
Xamun

Xamun — Seyiston botigʻidagi (bal. 480 m) chuchuk va shoʻr suvli oqmas kullar guruhi, Eron va Afgʻonistonda. Hilmand, Hashrud va Farruxrud daryolari bahorgi toʻlin suv davrida yagona suv havzasini (maydoni 2—3 ming km², chuq. 1—1,5 m) tashkil etadi. Qamishzorlar bor. Suv parrandalari qishlaydigan joy.
Xamxin

Xamxin - KXDRning sharqiy qismidagi shahar. Sonchxongan daryosi boʻyida. XamgyonNamdo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 701 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Sharqiy Koreya qoʻltigʻi yaqinidagi port.

Mamlakatning eng yirik kimyo (sunʼiy buyumlar, plastmassa) sanoati markazi. Ogʻir mashinasozlik, rangli metallurgiya (alyuminiy), elektrotexnika, toʻqimachilik, poyabzal, oziq-ovqat, sement sanoati korxonalari, GES kaskadi bor. Baliq ovlanadi.
Xan

Xan (Hahn), Gann Otto (1879.8.3, Frankfurt Mayn 1968.28.7, Gyottingen) — nemis fizigi va radiokimyogari. Marburg va Myunxen universitetlarida oʻqigan. Berlinda professor (1910—34), Berlindagi kimyo institutida direktor (1938-yildan), M. Plank jamiyati prezidenta (1946—60), faxriy prezidenta (1960-yildan). Asosiy ilmiy ishlari radioaktivlikni tadqiq etishga bagʻishlangan. Bir necha izotoplar va yangi radioaktiv element — protaktiniyni kashf qilgan (L. Maytner bilan hamkorlikda). Jahonda birinchi boʻlib tabiiy radioaktiv elementlarda yadro izomeriyasi hodisasini (1921), uran yadrolarining neytronlar taʼsirida boʻlinishini topgan (1938, Shtrasman bilan hamkorlikda) (qarang Yadro reashiyasi). Nobel mukofoti laureati (1945).

    

Nemis fiziklari
Xangay

Xangay — Mongoliyaning markaziy qismidagi togʻlik. Uz. 700 km chamasida, eni 200 km gacha, bal. 2000—3000 m, eng baland joyi 3905 m (OtxonTangri togʻi). Granit, slanets, qumtosh va bazalt jinslaridan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari keng vodiylar bilan parchalangan. Landshafti quruq togʻ dashti, shimoliy yon bagʻirlarida tilogʻoch oʻrmonlari bor. Rezervatlar tashkil etilgan. 

 

Togʻlar
Mongoliya
Xandaq

Xandaq — qad. va oʻrta asrlarda shahar, qalʼa, qoʻrgʻon va mudofaa istehkomlarini dushman hujumidan ehtiyot qilish maqsadida ularning tashqi devori yonidan gir aylanasiga qazilgan oʻra, chuqurlik. Odatda, tashqi devorni koʻtarishda loy X. oʻrnidan olingan. X.ning eni 5 —6 m dan 30 — 40 m gacha, chuq. 3 — 4 m boʻlib, ichi aksariyat suv bilan toʻlgʻazilgan. Baʼzan X. shoxshabba bilan ihota qilingan. Istehkomga kiradigan yoʻlga osma koʻprik qurilgan. Amir Temur va temuriylar davrida qoʻshin lashkargohga tushganda uning atrofi X. bilan mustahkamlangan. X.ning soni dushman qoʻshinining miqdoriga qarab 1 dan 6 tagacha boʻlgan. Koʻp vaziyatlarda X.lar oldiga katta hajmdagi qalqonlar (chapar) qoʻyilgan. Eski oʻzbek tili manbalarida moʻljar, chipjip, choh, oʻr, oʻrgʻarim kabi atamalar X.ga maʼnodosh sifatida qoʻllangan.

Yana q. 

 Transheya
 Okop
Xandaqli

Xandaqli — Xiva xonligidagi qoʻngʻirotlar tarkibidagi qabila. Ular, asosan, Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida yashagan. X.lar 19-asr oʻrtalarida 365 xoʻjalikni tashkil etgan boʻlib, xonlikka 73 otliq, 219 qazuvchi berishga, 735 tilla solgʻut soligʻi toʻlashga majbur boʻlgan.

Yana q. 

 Xiva xonligi
Xani

Xani (oʻzlarini "odamlar" deb atashadi) — Xitoy (1,3 mln. kishi) va Hindixitoydagi xalqlar guruhi. Umumiy soni 1,48 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Lolobirma til guruhiga mansub tilda soʻzlashadi. X.da poliginiya, levirat, yer, osmon, togʻ, ajdodlar ruhiga sigʻinishgan. Har bir qishlokdagi "ajdarho daraxti"ga sigʻinishgan.
Nikolay Xanikov

Nikolay Vladimirovich Xanikov (1819.24.10, Kaluga gubernyasining Lixvinsk uyezdi — 1878.3.11, Parij yaqinidagi Rambulye) — maxsus topshiriq bilan Buxoro amirligiga yuborilgan rus geografi, sharqshunosi va diplomati. Sarskoye Selodagi litsey (1836)ni tugatib sharq tillari (asosan, arab va fors)ni mustaqil oʻrgangan. Perovskiy ekspeditsiyasi (1839—40) tarkibida Xiva xonligita. qarshi uyushtirilgan harbiy bosqinda qatnashgan va xonlik haqida josuslik maʼlumotlarini toʻplagan. 1841—42 yillarda josuslik niyatidagi Butenev missiyasi tarkibida Buxoro amirligida boʻlgan. Zakavkazye oʻlkasi Bosh boshqarmasining diplomatik kandelyariyasi xodimi (1845—50). Rus geogr. jamiyati Kavkaz boʻlimi rahbari (1850—54), Tabriz (Eron)da bosh konsul (1854—57), Xurosonga uyushtirilgan ilmiy ekspeditsiya rahbari (1858— 59). 1860 yildan umrining oxirigacha Parij va uning atrofida yashagan. X. Turkiston, Buxoro, Eron, Afgʻoniston, Kavkaz xalklari tarixi, etn.si, geof.siga oid koʻplab asarlar yozgan.

Manbalar 
 Opisaniye Buxarskogo xanstva, S.P.6., 1843.

Ld.:Xalfin N. A., Rassadina Ye. F., Xanikov — vostokoved i diplomat, M., 1977; Istoriya Uzbekistana v istochnikax i soobsheniyax puteshestvennikov i uchenix (20— 80e. godi XIX), T., 1990; Gʻaniyev I., Mustanov K., Turkiston va N. V. Xanikov, Buxoro, 1995.

1819-yilda tugʻilganlar
1878-yilda vafot etganlar
24-oktabrda tugʻilganlar
3-noyabrda vafot etganlar
Mixail Nikiforovich Xanin

Mixail Nikiforovich Xanin (1902. 18.1, Samara viloyati — 1976) — patofiziolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1954), tibbiyot fanlari doktori (1942), professor (1942), Saratov universiteta tibbiyot fakultetini tugatgach (1928), hozirgi Ulyanovsk viloyat kasalxonasida vrach (1928—30), Saratov Tibbiyot instituti patofiziologiya kafedrasida aspirant (1930—32), assistent (1932—38), dotsent (1938—40), Toshkent tibbiyot akademiyasi patofiziologiya kafedrasi mudiri, professor (1941—72). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda uchraydigan toksik gepatit, ensefalit hamda jigarning surunkali kasalliklarida allergiya va autoallergiya jarayonlarini aniqlash va oʻrganishga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xanka

Xanka — Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasi va Xitoydagi koʻl. Havzasining maydoni 4190 km² (shundan Rossiya Federatsiyasida 3030 km²). Uzunligi 95 km. Oʻrtacha chuq. 1–3 m, eng chuqur joyi 10,6 m. Xanka boʻyi pasttekisligida joylashgan. Allyuvial yotqiziqlar Kichik Xanka koʻlini X.dan ajratib turadi. Qirgʻogʻining koʻp qismi botqoq. Suvi chuchuk, loyqa. Noyab. da muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. X.ga Lefu, Mo va boshqa daryolar quyiladi, koʻldan Ussurining chap irmogʻi Sungacha daryosi oqib chiqadi. Baliklar (sazan, kaluga va boshqalar), suv toshbaqasi, qunduz bor. Ondatra iklimlashtirilgan. Kema qatnaydi.

Koʻllar