MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Arasoy vodiysi

Arasoy vodiysi — Nurota va Oqtogʻ tizmalari oraligʻidagi vodiy. Qizilqumdagi ochiq botikda joylashgan. Arasoy vodiysi Nurota vodiysi deb ham ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vodiylar
Oʻzbekiston geografiyasi
Arauka

Arauka — Venesueladagi daryo, Orinokoning chap irmogʻi. Uzunligi 900 km dan ortiq. Kolumbiyadagi Sharqiy Kordilera togʻlaridan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 950 m³/sek. Yogʻingarchilik davrida kichik kemalar A.ning quyilish yeridan boshlab 600 km masofada qatnay oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Venesueladagi daryolar
Araukaliklar

Araukaliklar (oʻzlarini mapu-che deb ataydilar) — Chilining indeys aholisining asosiy qismini tashkil etuvchi xalq. Umumiy soni 800 ming kishi (1992), jumladan Chilida 750 ming kishi. Arauka va ispan tillarida soʻzlashadi. Asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik. Dini — katolik, qadimgi diniy eʼtiqodlar ham mavjud. Ispanlar kelgu-nigacha A. hozirgi Chilining butun hududiga tarqalganlar. A.ning bosqinchilar va mustamlakachilarga qarshi kurashi 300 yildan or-tiqdavom etgan. Hozirgi A. Mar-kaziy Chilining janubiy qismida toʻplangan; ularning anchagina qismi rezervatsiyalarda yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araukariyadoshlar

Araukariyadoshlar, arauka-riyalar (Araucariaceae) — ochiq urugʻli oʻsimliklarga mansub baland boʻyli da-raxtlar oilasi. Ikki turkumi (Agathis, Araucaria) va 40 ga yaqin turi bor. Aso-san, Janubiy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo, Malakka va Filippin o.larida tar-qalgan. Novdalari doira shaklida joy-lashgan. Nina bargi yassi, mevasi yirik qubba, urugʻi xomligicha yoki qovurilib va quritib, shuningdek un qilib isteʼmol qilinadi. Yogʻochidan qurilishda foyda-laniladi. Baʼzi turlari xushmanzara da-raxt sifatida ekiladi. Oʻzbekiston hududida A.ning changi, yogʻochi va shoxchalarining izi qazilma holda topilgan. Xususan ular Fargʻona vodiysining janubiy hududlari va Qurama togʻlarining karbon, yura qatlamalarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafa

Arafa yoki Arafa kuni (arab. يوم عرفة‎), musulmon bayrami va Hajjning ikkinchi kuni hisoblanib 12 oyning 9 chi kunida (Zulhijja taqvim boʻyicha) tahminan Ramazon oyi tugashidan soʻng 70 kun oʻtib nishonlanadi. Bu kunda Hajga borgan ziyoratchilar Makka shahri yonidagi Arofat togʻiga borib namoz oʻqishadi.

Tarixi 
Arofat kunida Odam Ato va Momo Havoning Jannatdan quvilganidan soʻng yerdagi qayta topishishgan joyi Arofat toʻgi hisoblanadi. Yana Odam Atoning Allohdan gunohlarini kechirishini soʻrab yolvoradigan joy deb ham hisoblanadi. Shu sabab Haj ziyoratiga borganlar shu voqeani eslab Haj tugashidan bir kun oldin Arofat togʻiga kelishadi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arafot

Arafot — Makkadan 20 km uzoqlikda joylashgan, 11 — 12 km va kengligi 6,5 km boʻlgan vodiy. Shimoliy tomondan togʻ tepaligi bilan oʻralgan, bu tepalik ham Arofat deyiladi. Qurbon oyi (Zilhijja oyi)ning 9-kuni, yaʼni arafa kuni hojilar shu tepalikka chiqib, to Quyosh botgunga qadar ibodat bilan mashgʻul boʻladilar. Islom manbalaridagi rivoyatga koʻra, Ibrohim (as)ga Jabroil shu tepalikni koʻrsatib: „Shu joy — Arafotdir, bilib oling, haj arkonlari shu yerda kamoliga yetadi, shu yerda gunohlaringizni eʼtirof etasiz“, deganlar. Boshqa bir rivoyatda Odam Ato bilan Momo Havvo jannatdan chiqarib yuborilganlaridan keyin bir-birlari bilan shu yerda uchrashganlar, deyiladi. Arofat tepaligida bir baland joy borki, u yerni „jabali rahma“, yaʼni „rahmat togʻi“ deyiladi. Muhammad (s.a.v) vafotlaridan 81 kun oldin, hijratning 10-yili Madinadan hajga kelib, arafa kuni shu tepalikka chiqqanlar va oq tuyalarini choʻktirib, uning ustida turib „Vidolashuv vaʼz“larini aytganlar. Shu sababli bu joy uzoqdan koʻrinib turishligi uchun ustun shaklida koʻtarilib, oqqa boʻyab qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Vodiylar
Saudiya Arabistoni
Islom
Arafura dengizi

Arafura dengizi — Hind okeanining chekka dengizi. Avstraliya, Yangi Gvineya, Tanimbar va Kay o.lari oraligʻida. Maydoni 1017 ming km². Koʻp qismining chuq. 200 m, shimoli-gʻarbda 3680 m gacha. Oqimlar yozda gʻarbdan sharqqa, qishda sharqdan gʻarbga yoʻnalgan. Suvining oʻrtacha temperaturasi 25 — 28°. Shoʻrligi 34 — 35‰. Eng katta qoʻltigʻi — Kar-pentariya.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Dengizlar
Araxnozlar

Araxnozlar (yun. arachne — oʻrgimchak) — hayvonlarda parazit va zaharli oʻrgimchaksimonlar (kanalar) qoʻzgʻatadigan yuqumli kasalliklar. De-modekozlar, sarkoptoz, psoroptoz, xori-optoz, notoedroz, ototsentoz va boshqa kasalliklar chorvachilikka katta zarar kel-tiradi. Hayvonlar A.ini veterinariya araxnologiyasi oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxnoidit

Araxnoidit (yun. arachne — oʻrgimchak va eidos — koʻrinish) — bosh miya va orqa miyadagi oʻrgimchak toʻrisimon pardaning yalligʻlanishi; miyaning yumshoq pardasi yonma-yon joylashganligi uchun ular odatda birga yalligʻlanadi (qarang Leptomeningit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxnologiya

Araxnologiya (yun. arachne — oʻrgimchak va logos — taʼlimot) — zoolo-giyaning oʻrgimchaksimonlar (Arachnoidea) sinfini oʻrganuvchi sohasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araxosiya

Araxosiya — Afgʻonistondagi qadimgi viloyat. Tarkibiga Argʻindob, Argaston daryolari havzasi va Gʻazni atrofi kir-gan. Markazi hozirgi Qandahor shahri atrofida boʻlgan. A. oʻz davrida axomaniylar, Is-kandar Maqduniy (qarang Aleksandr), salav-kiylar, mauriyalar, Baqtriya, Parfiya, Kushon podsholari qoʻl ostida boʻlgan. Ayrim yunon, sak va Parfiya podsholari A.da mustaqil mulk barpo etib, A.ning asosiy shaharlari — Aleksandriya Araxosiya va Aleksandropolda tanga pullar zarb etishgan. 1958-yil A. hududida, Qandahor yaqinida Ashokannng yunon-oromiy yozuvi topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Arash (ashulachi)

Arash Labbaf (1977-yil 23 aprelda tugʻilgan, Tehron, Eron) – eronlik shved qoʻshiqchi, tomoshabin va prodyuser. 2009-yilgi Eurovision qoʻshiq tanlovida Aysel bilan birga Ozarbayjonni himoya qilib, „Always“ qoʻshigʻi bilan uchinchi oʻrinni egalladi. U, shuningdek, Britaniyaning Got Talent isteʼdodlar shousining fors franshizasi boʻlgan Persiaʼs Got Talent hakamlaridan biridir.

Manbalar

Havolalar 

 Rasmiy veb-sayt
 Arash warnermusic.de saytida
 
Ozarbayjon Eurovision ishtirokchilari
Yashayotgan insonlar
1977-yilda tugʻilganlar
Arashon

Arashon — Chatqol tizmasi bilan Qiziltoʻr tizmasi orasidagi dovon. A. orq-li Ohangaron vodiysidan Oqbuloq soyi vodiysiga oʻtiladi. Bal. 3112 m. Dovonning janubi-sharqiy yon bagʻri yassi, shimoli-gʻarbiy yon bagʻri tik. A. oktabrning ikkinchi yarmida qor bilan qoplanib, may oyida qori erib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Dovonlar
Arashon (buloq)

Arashon (sanskritcha arasan — obi hayot) — issiq suvli mineral buloq. A. asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. A. arasan, arshan shakllarida Sibirda va Oʻrta Osiyoda juda koʻp joy nomlari tarkibida uchraydi. Arashon, Arashonbuloq, Arashonsoy, Olmaarasan, 602Oqarasan kabilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arashonbuloq

Arashonbuloq — Toshkent viloyat Oʻrta Chirchiq tumanidagi buloq. 2500 m balandlikda. Buloq suvi granit jin-slarining tektonik yoriqlaridan oqib chiqadi, temperaturasi 37°. Suvi minerallash-ganligi, kam radioaktivligi va sof azotni ajratib chiqarish xususiyatiga ega ekanligi uchun shifobaxsh.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Toshkent viloyati
Arashonsoy

Arashonsoy — Oʻzbekiston Respublikasi Namangan viloyati Pop tumanining shimoliy qismida joylashgan soy, Ohangaron daryosining oʻng irmogʻi, Chatqol va Qiziltoʻr tizmalari qoʻshilgan yerdagi buloqlardan boshlanadi va janubi-sharqiy yoʻnalishda 2000 m dan ham baland Betagalik qoʻytosh yassitogʻligini kesib oʻtadi. Arashonsoyga jami 8 ta irmoq qoʻshilib, shulardan eng yiriklari Chingulsoy, Koʻkjal va Shoʻrbuloqsoylar hisoblanadi. Uzunligi 19 km. Arashonsoy qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Iyun oyida soy suvi toshadi. Yillik suv sarfining 76 foizi mart — iyul oylarida oqadi, suvlari Namangan viloyati Pop tumani yerlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Arashansoyning yuqori oqimida shu nomdagi ko‘llar mavjud boʻlib, ular sayyohlar uchun juda mashhur turistik manzilgohlar hisoblanadi. Oʻrta oqimda Arashansoy keng togʻ vodiysidan oqib oʻtadi. Quyi oqimida esa soyning balandligi keskin pasayib, koʻplab sharsharalar bilan tor dara boʻylab oqadi.

Etimologiyasi 
„Arashan“ soʻzi turkiy tildan tarjima qilinganda „issiq mineral buloq“ degan maʼnoni anglatadi. Sibir va Moʻgʻulistonda „Arasan“ (arsan) soʻzi termal buloqlarga nisbatan ham qoʻllaniladi. Arashansoyning yuqori oqimida, koʻllardan uncha uzoq boʻlmagan qismida mahalliy aholi tomonidan shifobaxsh deb eʼzozlanadigan termal buloq (36,7 °C) mavjud.

Tavsifi 
Yilning istalgan vaqtida Arshansoy suvining harorati +36,7 daraja boʻladi. Geologlarning fikricha, soy suvining bunday doimiy bir xil haroratda boʻlishining mahalliy geometral suvlarning kelib chiqishi yoki vulqon faolligiga hech qanday aloqasi yoʻq.

Arshansoyga tashrif buyurish uchun Toshkentdan Farg‘ona vodiysiga qarab, Ertosh qishlog‘idagi Qamchiq dovoniga yetib bormasdan A-373 „Toshkent-O‘sh“ xalqaro avtomobil yo‘lidan oʻtiladi. Shundan soʻng hujjatlarni tekshirish va chegara postida roʻyxatdan oʻtiladi. Keyinchalik tuproq yoʻllari boʻylab soatiga 30 km tezlikdan oshmagan holda yana 60 kilometr masofa yuriladi va Toshkent va Namangan viloyatlari oʻrtasidagi maʼmuriy chegara — Kelimchiq arigʻi boʻylab Arshansoyga yetish mumkin.

Soyning oʻzida bir qancha koʻllar mavjud boʻlib, juda kichik, termal buloq yonida joylashgan koʻl Xoʻja-Arashon deb ataladi. Ushbu koʻl suvlari mavsumga qarab, baʼzida qurib ham qoladi. Uning orqa qismida, Arashonsoyning tosh kanalida deyarli 1 km uzunlikda Uzun koʻl deb nomlanuvchi yana bir koʻl mavjud. Koʻlning narigi tomonida botqoqlik joylashgan. Uzun koʻlning oʻng qirgʻogʻidan 200 m balandlikda Dumaloq koʻl, undan ham balandroq qismida, yaʼni dengiz sathida 2795 m balandlikdagi qirrali qoyalar orasida suvi juda sovuq boʻlgan Yuqori koʻl joylashgan boʻlib, ushbu koʻlning chuqurligi haligacha aniqlanmagan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar

Ohangaron irmoqlari
Namangan viloyati daryolari
Araqi

Araqi – me’moriy bezak; binolarni bezashda ishlatiladigan handasiy naqsh. Ishlanishi jihatidan muqarnas, sharafani eslatadi. Chizmasining sod-daligi, kam qatlamligi va qatlamlarni bogʻlovchi handasiy shakllarning yotiq, qiya oʻyilishi (yelpigʻichsimon boʻlishi) bilan ulardan farq qiladi. Sharq, jum-ladan, Oʻzbekiston me’morligida keng qoʻllaniladi. 5, 6, 7, 8 va undan ortiq burchakli yulduzlari boʻlishi mumkin. Muqarnas kabi yarim aylana, aylanali joylar – tokcha, taxmon va eshik te-palariga, sharafa singari tekis devor yoki taxtaga yonma-yon takrorlanib, da-vom ettirib ishlanadi. A. ganch va yogʻoch oʻymakorligida keng tarqalgan. Mas, Us t a Shirin Murodov bezagan Toshkent kuranti karnizi (1947). gʻozir yogʻochga oʻyib yoki boʻyab ishlanadigan A.ning sodda turi keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxitektura
Arb

Arb (hindcha) — son maʼnosini bil-diradigan tushuncha (atama). Yuz kururga teng (bir kurur yuz lakka, bir lak esa yuz mingga baravar. Demak, A. bir milliardga teng). A. atamasi Turkistonda mat.ga oid risolalarda koʻproq uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbalet

Arbalet (frans. arbalete; lot. arcus — yey va ballista — irgʻitiladigan snaryad) — oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida ishlatilgan otish quroli; yogʻoch asosga (dastgohga) mahkamlangan poʻlat kamondan iborat. A.dan kalta oʻq-yoylar bilan otilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Werner Arber

Werner Arber (1929) — Shveysariya genetigi. Bakteriyalarda restriktaza — hujayraga tushib qolgan begona DNK molekulasini oʻziga xos parchalovchi fermentlarni kashf qilgan. Daniel Nathans va Hamilton Smith bilan birga Nobel mukofoti laureati (1978).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1929-yilda tugʻilganlar
3-iyunda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Arbitr

Arbitr (lot. arbiter — vositachi, hakam) — 1) vositachi, oʻzaro nizolini hal qilish uchun tomonlararo tanlangan sudya; 2) xoʻjalik idoralari oʻrtasidagi nizoli masalalarni koʻrib, bartaraf qiluvchi lavozimli shaxs, arbitraj aʼzosi; 3) sport hakami.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbitraj

Arbitraj (frans. arbitrage) — 1) hakamlar sudi, bunda tomonlar oʻzlari saylab qoʻyadigan yoki oʻzaro kelishuvga bi-noan, qonunda belgilangan tartibda tay-inlanadigan arbitrlarga (hakamlarga) murojaat qiladi; 2) nizo vositachi su-dya (arbitr) tomonidan hal etiladigan hakamlar sudi; xoʻjalik munosabati ishtirokchilari oʻrtasidagi mulkiy va mulk bilan bogʻliq nomulkiy nizolarni hal qilib beradigan organ; 3) davlatlar orasidagi nizolarni tinch yoʻl bilan hal etuvchi xalqaro organ (mas, Hakamlar su-dining doimiy palatasi; 4) valyuta A.i — bir valyuta bozorida xorijiy valyu-tani sotib olib, uni ayni vaqtda valyu-ta kurslari oʻrtasidagi farqdan foyda olish maqsadida boshqa valyuta bozorida 603sotish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbitraj sudi

Arbitraj sudi — korxonalar, muassasalar va tashkilotlar oʻrtasidagi xoʻjalikka oid nizolarni hal etuvchi yago-na organlar tizimi. Oʻzbekiston Respublikasida 1993-yildan arbitraj xoʻjalik sudi deb nomlandi. Arbitraj vazifalarini xoʻjalik sudlari Oʻzbekiston Respublikasi XPK talablariga binoan amalga oshiradi. Oʻzbekiston Respublikasi XPK 1997-yilda qabul qilinib, 1998-yil 1-yanvardan kuchga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbob

Arbob (arab.– xoʻjayin, ega soʻzining koʻpligi) – 1) ijtimoiy-siyo-siy va boshqa faoliyati bilan xalqqa tanilgan, el orasida obroʻ qozongan mashhur shaxslar – jamoat va davlat A.lari (mas, Alisher Navoiy); 2) fan va san’atda oʻz ijo-diy mehnatlari bilan tanilgan shaxslar – fan va san’at A.lari (mas, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan A.lari – T. N. Qori-Niyoziy, O. Sodiqov, S. Yunusov, I. Moʻminov; Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan san’at A.i – Nabi Gʻaniyev va hokazo). Oʻzbek amaliy san’atida ajoyib asarlari bilan mashhur boʻlgan talantli ustalar ham A. deb atalgan. Mas, xorazmlik taniqli me’mor, oʻymakor, naqqosh usta Roʻzimat Masharipov xalq orasida A. nomi bilan mashhur boʻlgan; 3) boshliq, rahbar, qishloq oqsoqoli; 4) 18-asr oʻrtasi – 20-asr boshlarida Buxoro amirligida qishloq miroblarining boshligʻi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arboviruslar

Arboviruslar — qon soʻruvchi hasharotlar (chivin, iskabtopar, kana va boshqalar) orqali tarqaladigan viruslar. Ularda RNK boʻladi. Hozir 300 dan ortiq turi maʼlum. Ular boʻgʻimoyoqlilar or-ganizmida yashab, hasharotlar chaqqanda oʻtadi. A.ning 100 dan ortiq turi odamlarda har xil yuqumli kasalliklar (mas, gemorragik isitma, sariq isitma va boshqalar)ni qoʻzgʻatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arboritsidlar

Arboritsidlar (lot. arbor — daraxt, caedo — oʻldiraman) — be-gona daraxt-butalarni yoʻqotishda qoʻllaniladigan kimyoviy preparatlar. Gerbitsidlar guruhiga kiradi. A. yaylov va pichanzorlarda hamda yangi yerlarni oʻzlashtirishda nokerak daraxtlar, ti-kanli butalarni ildizi bilan quritishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Yerminingeldovich Arbuzov

Aleksandr Yerminingeldovich Arbuzov (1877.30.8 — 1968.20.1) — organik kimyogar, akademik (1942), Qozon universiteti professor (1911 — 30), Qozon kimyo-texnologiya instituti professor (1930 — 45), sobiq Ittifoq Fanlar Akademiyasining Qozon filiali raisi (1945 — 63).Fosfat kislota va uning efirlari tuzilishini aniqlagan, shu kislota oʻrta efirlarining qayta guruhlanishini kashf etgan, bu reaksiya fosfororganik birikmalar olishning muhim usullaridan biri boʻlib, Arbuzov reaksiyasi deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyogarlar
1877-yilda tugʻilganlar
30-avgustda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
20-yanvarda vafot etganlar
Arbuzov kolbasi

Arbuzov kolbasi — qarang Kolbalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arbuzov reaksiyasi

Arbuzov reaksiyasi — 3 va-lentli fosfor efirlari (fosfitlar, fosforitlar, fosfinlar va ular ay-rim hosilalari)ning alkillovchi yoki aril-lovchi reagentlar taʼsirida fos-for — uglerod bogʻi hosil qilib qayta guruhlanishi natijasida 5 valentli fosfor birikmalariga aylanish reaksi-yasi. Arbuzov reaksiyasida alkillovchi va arillovchi mod-dalar sifatida alkil-va alkilengaloge-nidlar geterotsiklik birikmalarining galogenli hosilalari, karbon kislotalar angidridlari va boshqa ishti-rok etishi mumkin. Arbuzov reaksiyasi fosfor — uglerod bogʻli birikmalar, pestitsidlar, shifobaxsh preparatlar, ekstragentlar va boshqa moddalarni olishda keng qoʻllaniladi. Reaksi-yani A. Ye. Arbuzov 1905-yilda kashf qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvoh

Arvoh (arab. — ruhlar) — diniy tasavvurga koʻra, oʻlgan kishining bu dunyo bilan aloqa bogʻlab turadigan ruhi. A.ga ishonish ibtidoiy animistik tasavvurning koʻrinishlaridan biri. Bu tasavvurga binoan odam oʻlganda joni uning jis-midan ajraladi, u ruhga aylanib bu dunyo bilan, odamlar bilan aloqada boʻlib turadi. Musulmonlar oʻrtasida A.ga atab chiroq yoqish, holvaytar pishirish, xudoyi qilish kabi urf-odatlar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvoh kapalaklar

Arvoh kapalaklar, brajniklar (Sphingidae) — kapalaklar oilasi. Yoyilgan qanotlarining uz. 2 — 20 sm dan oshadi, tanasi yoʻgʻon, sigarasimon, qanotlari boshqa kapalaklarnikiga nis-batan kalta va ingichka, kuchli muskullar bilan taʼminlangan. Hartumi uzun, ayrim tropik vakillariniki 25 sm dan ortadi, bir qancha turlarida reduksiyalangan. Qanotlari har xil kattalikda, oldingi qanotlari ingichka va choʻziq, keyingilari nisbatan kalta boʻlib, rangdor, dogʻlari yoki belbogʻlari bor. Qurtlarn yalangʻoch (tuksiz), orqa tomonida yagona shoxeimon oʻsimtasi boʻladi. Gʻumbaklari odatda tuproq ichida max-sus yoʻrgakchalarda yoki yupka tup-rokdan iborat pilla ichida qishlaydi. Arvoh kapalaklar shom paytida juda faol ucha boshlaganligi tu-fayli ularga arvoh nomi berilgan. Kapalaklar tez-tez qanot qoqib katta tezlikda uchishi yoki havoda osi-lib turib hartumlari yordamida gul nektarini soʻrishi mumkin. Arvoh kapalaklarning 1200 ga yaqin turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 33, Oʻzbekistonda 20 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda kovil kapalagi (Colerio zugophilli), chakanda kapalagi (S. hippophaes), sachratqi kapalagi (S. hicacae), shirach kapalagi (S. centralastae) koʻp uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arvohi pir

Arvohi pir (arab.- ruhlar va fors — ustoz) — shogirdning mustaqil usta boʻlish uchun ustozning roziligini olish va oʻtmish pirlar „arvohini shod etish“ maqsadida oʻtkazadigan ziyofati, yigʻini. Kosiblar anʼanasiga koʻra, Arvohi pir ni yirikroq kasb ahllari, chunonchi ipakchilikda toʻquvchilar, boʻyoqchilar, ab-rbandlar, shuningdek sartarosh, du-radgor, novvoy, temirchi, sozanda va boshqa beradilar. Arvohi pirda ayni kasbga tegishli hamma hunarmandlar (shogirdlar ham) va oqsoqol, devona oqsoqol, eshonbobo va payki tariyqlar qatnashadi, boshqa kasb ahllaridan 1-2 tadan vakil (mehmon tariqasida) chaqiriladi. Arvohi pir beruvchi bularning hammasiga nonushta, tushki va kechki ovqatlar berib, ziyofat qiladi. Zi-yofatga ustoz yoki shogirdning yaqinlari, boshqa kasb axllari sovgʻa tariqasida yaxshi taomlar (issiq non, meva-cheva, baʼzan pishgan taomlar), kiyim-kechaklar ham olib keladilar. Ziyofat oxirida Arvohi pir beruvchining „Ustozdan fotiha olish ma-rosimi“ oʻtkaziladi. Marosimda usta oʻz shogirdiga bir doʻkonda ish tutish uchun yetarli asboblar sovgʻa qiladi. Shogird ustoziga bosh-oyoq sarpo taqdim etadi. Shogird pirining yoʻlini qabul etadi va eshonbobo huzurida „kamarbasta“ boʻladi. Shu bilan shogird usta nomini oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argazid kanalar

Argazid kanalar (Argasidae) -parazitoform kanalar oilasi. Och kana uz. 2 — 13 mm. Tanasi yassi, bir muncha qalin qobiq bilan oʻralgan, qalqonlari boʻlmaydi. Quruqlikda yashovchi umurt-qalilar qonini soʻrishga ixtisoslashgan parazitlar. Argazid kanalar uzoq vaqt (11 yilgacha) och yashashi mumkin, lekin hayvonga yopishib juda tez va koʻp miqdorda qon soʻradi. Qonga toʻygan kananing massasi och kanaga nisbatan bir necha yuz marta ortadi. Ur-gochisi 50 — 200 tadan tuxum qoʻyadi. Ke-chasi faol hayot kechiradi. Ayrim turlari odam va hayvonlarga spiroxetoz, virus kasalliklarini yuqtiruvchi hisoblanadi (mas, tovuq spiroxetozini eron argas ka-nasi — Argas persicus tarqatadi). Kana odam qonini soʻrganida teri qichiydi. Argazid kanalar ning 100 ga yaqin turi mavjud. Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo hududida eron argas kanasi, kaptar kanasi (A. ref-licus) va Ornithodorus urugʻining turlari uchraydi. Argazid kanalar uy hayvonlarining qonini soʻrib katta ziyon keltiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentinlar

Argentinlar — xalq, Argenti-naning asosiy aholisi. Umumiy soni 28,3 mln. kishi (1992), shundan 26,64 mln. kishi Argentinada. A. ispan tilining argentin lahjasida soʻzlashadilar. Yevro-peoid irqiga mansub. Dindorlari asosan — katolik. A. millati 19-asrning ikkinchi yarmida Yevropa (asosan Ispaniya, Ita-liya)dan koʻchib kelganlarning mahalliy xalq (indeys)lar bilan qoʻshilishi natija-sida paydo boʻlgan. A.ning shakllanishi asosan 20-asr boshlarida tugallandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argentit

Argentit (lot. argentum — kumush soʻzidan) (kumushtosh) — sulfidlar sin-figa mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ag2S. Kub singoniyali. Qattiqligi 2 — 2,5. S.ogʻ. 7,3. Rangi qoʻrgʻoshinsimon kul rangdan krragacha. Yer-tomirlarda va baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydi. A. kumush olinadigan asosiy mine-ral. Rossiyaning Oltoydagi polimetall ruda konlarida, Sharqiy Zabaykale, Sa-xada hamda Ukrainada (Zakarpate, Don-bass) va boshqa joylarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Argentometriya

Argentometriya (yun. argentum — kumush va metreo — oʻlchayman) — miqdoriy analizning titrlash usuli. Kumush nitrat (AgNO3)ning titrlangan eritmasidan foydalanishga asoslangan. Bunda tekshirilayotgan eritma — kumush nitrat eritmasi yoki uning ortiqchasi natriy xlorid (NaCl) eritmasi bilan titrlanadi. Titrlashning oxirgi nuqtasini eritmaning bir tekis loyqalanishiga qarab, shuningdek har xil elektrokimyoviy va fotometrik usullardan foydalanib aniqlash mumkin. Argentometriyadan kumush, xlor, brom va boshqa elementlarning atom massasi ni aniqlashda, baʼzi mamlakatlarda esa kumush tangadagi kumush miqdorini aniqlashda va umuman anionlari kumush kationi bilan kam eruvchan quyqalar hosil qiladigan tuzlar va kislotalar miqdorini yuqori darajadagi aniqlik bilan oʻlchashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Argillitlar

Argillitlar (yun. argillos — gil va lithos — tosh) — gil jinslarning suvda boʻkmaydigan, toshqotgan, qattiq guruhi. A. gil va gilsimon 610choʻkindilarning zichlanishi, suvsizla-nishi (degidratatsiya) va sementlanishi natijasida hosil boʻladi. A. burmalan-gan oʻlkalarda hamda platforma oblastining qadimgi yotqiziqlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Petrologiya
Argishti I

Argishti I — Urartu podshosi (miloddan avvalgi 8-asr 1-yarmi). A. podsholigi dav-rida Urartu Yaqin Sharqdagi qudratli davlatga aylangan. Shimoliy Suriya, Urmiya koʻli atrofi, janubiy Kavkazortiga egalik qilish uchun Ossuriyata qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. Kavkazortida A. davrida yirik qal’alar — Erebuni (Yerevan yaqinida) va Argishtixinili bunyod etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix‎