MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sattor Tursunmuhamedov

Tursunmuhamedov Sattor Pozilhaqovich (1929.11.1, Turkiston shahri – 21.07.2020) — faylasuf olim. Oʻzbekiston fanlar akademiyasida akademik (2000). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1970), professor (1972). Toshkent moliya-iqtisod institutida oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1955-76). Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy oʻquv yurtlari ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish instituti direktori (1976—79), 1985—93 yillarda shu institutda ijtimoiy-siyosiy munosabatlar kafedrasining mudiri. Toshkent pedagogika instituti rektori (1979—83), 1983—85 yillarda Toshkent xalq xoʻjaligi institutida falsafa kafedrasining mudiri. Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy pedagogika instituti direktori (1993). 1995-yildan Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universitetida siyosatshunoslik kafedrasi professori. Ilmiy ishlari sanoat va qishloq xoʻjaligi, ijtimoiy guruhlar, tabaqalar, mulkdorlar sinfining shakllanishi, ijtimoiy falsafa, siyosatshunoslik sohalariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Yigitali Tursunnazarov

Yigitali Tursunnazarov (1941. 13.3, Fargʻona viloyatidagi Rapqon qishlogʻi) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1999). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtida, 1999-yildan Kamoliddin Bex.zod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn institutida  pedagog. T. romannavis rassom — epik asarlar ustasi sifatida tanilgan. Teran fikrli zamondoshlari obrazlarini yaratdi. "Xayol", "Abdurazzoq ota Ikromov", "Soʻnggi maktub", "Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi Ahmadjon Shukurov", "Shoira", "Zamondoshlarim", "Suv haqida doston" uchligi shular jumlasidan. Mustaqillikdan soʻng buyuk ajdodlar siymolarini yaratdi (jumladan, "Sohibqiron Amir Temur" uchligi; "Sohibqiron portreti" — Shvetsiyada chop etilgan Amir Temur haqidagi kitob muqovasidan oʻrin olgan). T. asarlari respublika va xorijiy mamlakatlar (Rossiya, Hindiston, Angliya va boshqalar)dagi koʻrgazmalarda namoyish etildi, shaxsiy koʻrgazmalari tashkil qilingan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989).

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Muhammadali Tursunov

Muhammadali Tursunov (1938.27.7, Qoʻrgʻontepa tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1967). 1967-yildan Qoʻrgʻontepa tumanidagi 35maktab oʻqituvchisi. Boshlangʻich sinf xonasini texnika vositalari va lingafon apparatlari bilan jihozlagan. "Sehrli kubiklar", "Sehrli kvadratlar", "Sehrli kitobcha" ixtiro qilgan va taʼlim jarayonida ulardan foydalanadi. "Xumo" alifbo darsligi muallifi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Orif Tursunov

Orif Tursunov (1912 — Toshkent — 1986.14.1) — hujjatli kino operatori. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 193032-yillar kinostudiyada yorituvchi boʻlib ishlagan. Faoliyatini 1935-yil Oʻzbekiston ilmiy ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida operator yordamchiligidan boshlagan. 1937-yildan kinoxronika va hujjatli filmlar operatori. Respublika hayotiga oid bir kancha kinosyujetlar muallifoperatori. "Oʻzbekiston dekadasi", "Tinchlik va doʻstlik kinofestivali", "Vyetnam, mening Vatanim", "Oq oltin mashaqqati" kabi toʻla metrajli, "Bizning kunlar dutonalari", "Toshkent bahori", "Ikki koʻcha" kabi kiska metrajli filmlar shular jumlasidan. 60-yillardan muallifrej. sifatida ham faoliyat koʻrsatdi. "Ilgʻor mahallasi", "Yunus Rajabiy", "Oqqoʻrgʻon reportaji", "Gʻoʻzani oʻgʻitlash" va boshqa hujjatli filmlarni yaratgan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Sayfuddin Tursunov

Sayfuddin Yunusovich Tursunov (1939.28.2, Andijon viloyati Izboskan tumani Poytugʻ qishlogʻi) — terapevt olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), tibbiyot fanlari doktori (1981), professor (1983). Andijon tibbiyot institutini tugatgan (1962). Ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasida ordinator (1962—64), assistent (1964—68), kurs mudiri (1968—70), kafedra mudiri (1975—98), pediatriya fakulteti terapiya kafedrasi mudiri (1970—72), gospital terapiya kafedrasi dotsenti (1972—73), endokrinologiya kafedrasi kurs mudiri (1973—75), 1998-yildan ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi mudiri. Ilmiy faoliyati yurak, qontomir kasalliklarining kelib chiqish sabablarini oʻrganish, ularning oldini olish va asoratlarini yoʻqotishga oid. T. profilaktik (priventiv) kardiologiya maktabi asoschisi. T. darslik, oʻquvmetodik qoʻllanmalar muallifi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Toshpoʻlat Tursunov

Toshpoʻlat Tursunov (1932.7.5, Toshkent) — teatrshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1985), professor (1986). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat arbobi (1995). Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). Shu institut qoshidagi metodika boʻlimining mudiri (1954 — 55), 1955 58, 1961 64, 1969 73y.larda Sanʼatshunoslik institutida  turli ilmiy lavozimlarda ishlagan. Oʻzbekiston Madaniyat ishlari vazirligi repertuarredaksion kollegiyasining bosh muharriri (1964 — 69), Teatr va rassomlik sanʼati institutining sirtqi oʻquv boʻlimining dekani (1973 — 74), ilmiyijodiy ishlar boʻyicha prorektori (1974 — 77), rektori (1987 — 96). Ayni vaqtda teatrshunoslik kafedrasi mudiri (1974 — 98), 1999-yildan kafedra professor T.ning ilmiy faoliyati Oʻzbekiston teatrlari tarixi, teatr va dramaturgiya, sahna sanʼati, aktyor mahorati masalalarini oʻrganishga bagʻishlangan. "Darbadar", "Alpomish" pyesalarini yozgan. "Bandai gumroh" (B. Brext), "Konsul oʻgʻirlandi" (G. Mdivani), "Yaralangan yuraklar" (I. Afandiyev), "Dunyoga ruju qilsang" (D. Valeyev), "Sud oldidan" (K. Amirov), "Chet ellik kuyov" (A. Papayan), "Metrodagi hodisa" (N. Baer), "Oq ertak, oppoq ertak" (V. Petrosyan) kabi asarlarni tarjima qilgan.

Manbalar 
 Karim qiziq Zaripov, T., 1960; Turgʻun Azizov, T., 2004.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ulugʻ Tursunov

Ulugʻ Toshmuhammedovich Tursunov (1905.9.1, Qoʻqon 1971.20.6, Samarqand) — tilshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1965), professor (1958), filol. fanlari nomzodi (1941).

Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941 — 45). Fargʻona ped. texnikumini (1924) va Leningrad sharqshunoslik institutini (1930) tugatgan. Margʻilonda maktab oʻqituvchisi (1924 —25), Qoʻqonda bolalar uyi oʻquv boʻlimi mudiri (1925 — 27). 1930 — 32 yillarda bir paytning oʻzida Til va terminologiya qoʻmitasida ilmiy xodim, Oʻrta Osiyo universitetida oʻqituvchi va Tojik agropedagogika instituti (Toshkent) da kafedra mudiri, 1933 — 34 yillarda Oʻzbekiston madaniy qurilish ilmiy tadqiqot institutida  sektor mudiri, 1934 — 36 yillarda Til va adabiyot institutida direktor urinbosari va sektor mudiri, 1936 — 71 yillarda Samarqand universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasining mudiri.

T.ning ilmiy asarlari oʻzbek tili leksikologiyasi, terminologiyasi, grammatikasi, dialektologiyasi va rivojlanish tarixiga, umuman, oʻzbek tilining ilmiynazariy, amaliy va metodik masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Uzbekchada feʼllarning yasalishi, T., 1930; Oʻzbek terminologiyasi masalalari, T., 1933; Hozirgi zamon oʻzbek tili [Morfologiya] (hammualliflikda), T., 1960; Sopostavitelnaya grammatika russkogo i uzbekskogo yazikov (v soavtorstve), Samarqand, 1962; Oʻzbek tili leksikasining baʼzi masalalari (hammualliflikda), Samarqand, 1971; Oʻzbek adabiy tili tarixi, T., 1982; Hozirgi oʻzbek adabiytili [Leksikologiya, Morfologiya], 3nashri, T., 1992.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1905-yilda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
20-iyunda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Farhod Tursunov

Farhod Yusupovich Tursunov (1931.30.10, Chimkent) — meʼmor, professor (1985). ToshPI ni tamomlab (1957), shu yerda oʻqituvchi (1957 — 62), Loyihalash ilmiy tadqiqot intida loyihalovchi va loyiha bosh meʼmori (1962 — 66), Toshkent sh. ijroiya qoʻmitasi Arxitektura planlashtirish bosh boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari (1966 — 69), Oʻzbekiston Meʼmorlar uyushmasi raisi (1968 — 80), Bosh plan instituti direktori (1969 — 85), Oʻzbekiston tarixiy va madaniy yodgorliklarni saqlash jamiyati raisining 1oʻrinbosari (1985—88), 1988—91 yillar Toshkent politexnika instituti arxitektura ftida, 1991-yildan Arxitektura va qurilish intida dare beradi. Qurilishda milliylik, tarixiy meʼmoriy anʼanalarni tabiiy iklim sharoitini hisobga olgan holda zamonaviy meʼmorlikka uygʻunlashtirish T. ijodiga xos.

T. shahar qurilishi majmuasidagi Toshkent sh. markazi loyihasi va qurilishi (1969—74, Davlat mukofoti, 1975), "Paxtakor" metro styasi (1977), "Xalklar doʻstligi" majmuasi (1982), "Turkiston" saroyi (1992), Respublika birja markazi (1996), Toshkent sh. hokimiyati binosi (1998) va boshqa qurilishlarda meʼmor syfatida ishtirok etgan. Haykaltaroshlik va meʼmorlikka oid ilmiy risolalar muallifi. Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1991).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmorlar
Habib Tursunov

Habib Tursunovich Tursunov (1913.9.5 Toshkent 1987.13.5) - tarixchi olim.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tarix fanlari doktori (1963), professor (1964). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1930). Maorif va partiya ishlarida ishlagan (1930 — 42). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1942 — 45). Oʻzbekiston maorif vaziri oʻrinbosari (1946 — 47); Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya instituti direktori (1952 — 55), katta ilmiy xodim (1955 — 56); Toshkent elektrotexnika aloqa institutida  kaf. mudiri (1956 — 66). Toshkent Davlat Universiteti huzuridagi Ijtimoiy fanlar oʻqituvchilari malakasini oshirish institutida  kaf. mudiri (1967 — 69), shu institut direktori (1969 — 76). Toshkent pedagogika instituti rektori (1976 — 79). Partiya tarixi instituti direktori (1979-yildan). Asarlari davlat tuzilishi masalalari va Oʻrta Osiyo xalqlarining milliy ozodlik harakatiga bagʻishlangan.

Adabiyot 
 Vosstaniye 1916 goda v Sredney Azii i Kazaxstane, T., 1962.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbek tarixchilari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Saidaxon Tursunova

Saidaxon Ergashevna Tursunova (1956.28.1, Chinoz shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1977). 1977-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda mat. oʻqituvchisi, 1986-yildan 36, 16maktablarda direktor.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zikrulla Saʼdullayevich Tursunxoʻjayev

Tursunxoʻjayev Zikrulla Saʼdullayevich (1912.20.7, Toshkent) — agronom olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan agronom (1969), qishloq xoʻjaligi. fanlari doktori (1973), professor (1974). S. Tursunxoʻjayevnmnt oʻgʻli. Oʻrta Osiyo paxtachilik institutini tugatgan (1934), Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti (Soyuz NIXI)da aspirant (1934 — 37), ilmiy xodim (1937 — 41), Paxtaorol tajriba styasi direktori (1941 — 58), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi Dehqonchilik instituti direktori, Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi boʻlim mudiri (1958 — 60). Butunittifoq paxtachilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1960 — 63), laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (1963 — 78), 1978 — 92 yillarda ilmiy maslaxatchi. Ilmiy ishlari gʻoʻza agrotexnikasi masalalariga va sugʻorma dehqonchilikning ilmiy asoslarini ishlab chiqishga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Nauchnie osnovi sevooborotov na zemlyax Golodnoy stepi, T., 1972; Proizvoditelnaya sposobnost serozemov v sevooborote i pri monokulture xlopchatnika (v soavtorstve), T., 1977. Nauchnie osnovi xlopkovix sevooborotov (v soavtorstve), T., 1987.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Saʼdullaxoʻja Tursunxoʻjayev

Saʼdullaxoʻja Tursunxoʻjayev (1891 Toshkent 1938.4.10) - davlat va jamoat arbobi. Turkistondagi jadidchilik harakatining namoyandalaridan biri. Rustuzem maktabida oʻqigan (1898 — 1901). "Taraqqiyparvar" tashkilotining aʼzosi syfatida jadidchilik harakatida faol qatnashgan (1908 — 17). Abdulla Avlonip, Munavvarqori, Nizomiddin Xoʻjayev va boshqa bilan hamkorlik qilgan. Turkiston oʻlkasi Oziq-ovqat xalq komissarligining Moskvadagi vakili (1917 — 18), Toshkent Eski shahar Soveti ijroiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari (1918), Turkiston ASSR Sogʻliqni saqlash xalq komissari (1918 — 19), Milliy ishlar xalq komissari, Tashqi ishlar xalq komissari (1919). Turkiston Kompartiyasi MK kotibi, ayni paytda Buxoro Kompartiyasi MK masʼul kotibi (1920 — 21). BXSRning Savdo va sanoat xalq noziri (1921), Turkiston ASSR Markaziy xalq xoʻjaligi Kengashi raisi oʻrinbosari (1921 — 22), Pomir oblasti inqilobiy qoʻmitasi raisi (1922 — 23). XXSR Ijtimoiy taʼminot, savdo va sanoat xalq noziri (1923-24), XXSR Nozirlar Shoʻrosi raisi oʻrinbosari, Davlat reja komissiyasi raisi, XXSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1924). Xorazm viloyati inqilobiy qoʻmitasi raisi (1924 — 25). Oʻrta Osiyoda milliyhududiy chegaralanish oʻtkazilgach, SSSR Mehnat va Mudofaa Kengashining Oʻzbekiston SSR boʻyicha vakili (1925 — 26), Oʻrta Osiyo suv xoʻjaligi qurilishi tashkiloti boshligʻi (1927), SSSR^ Yer ishlari xalq komissarligining Oʻrta Osiyo boʻyicha vakili (1928 — 34), Qozogʻiston SSR Suv xoʻjaligi Bosh boshqarmasining boshligʻi (1935 — 37). T. "Milliy ittihod" Markaziy qoʻmitasi aʼzosi (1920 — 21) syfatida BXSRda katta tashkilotchilik ishlarini olib borgan.

Podsho Rossiyasi va sovet rejimiga qarshi siyosiy faoliyati uchun T. bir necha marta qamoqqa olingan (1911-yil Qoʻqon; 1922-yil; 1937.27.4, Olmaota). Toshkentda boʻlgan SSSR Oliy Sudi harbiy kollegiyasining majlisida otishga hukm qilingan va oʻsha kuni otib tashlangan. 1957-yil 1 avgustda oklangan.

Adabiyotlar 
Azizzoda L, Yangi xayet kurashchilari, T., 1977; Validiy, Boʻlinganni boʻri yer [Xotiralar], T., 1977; Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob (Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

1891-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Munira Tursunxoʻjayeva

Munira Saʼdullayevna Tursunxoʻjayeva (1921.19.11 — Toshkent — 1976.7.4) — terapevt, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Tibbiyot fanlari doktori (1956), professor (1957). S. Tursunxoʻjayevning qizi. Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1941), shu institut gospital terapiya klinikasida ordinator (1941—44), davolash fakulteti ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasida assistent (1944—51), dotsent (1951—57), professor (1957—60), stomatologiya fakulteti ichki kasalliklar kafedrasi mudiri (1960—69), davolash fakulteti gospital terapiya kafedrasi (1969—71), ichki kasalliklar propedevtikasi kafedrasi (1971—76) mudiri. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoning issiq iklim sharoitida uchraydigan ichak kasalliklari, ateroskleroz va boshqalarda moddalar almashinuvining oʻzgarishlarini oʻrganishga hamda geriatriya va gerontologiyaning turli dolzarb masalalariga oid. Toshkentdagi tibbiyot kollejlaridan biriga T. nomi berilgan.

Manbalar 
 K vitaminoterapii ateroskleroza v usloviyax Uzbekistana, T., 1974.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
19-noyabrda tugʻilganlar
7-aprelda vafot etganlar
1921-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
Turumtoy

Turumtoy (Falco columbarius) -lochinsimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 80 sm cha. Narining usti toʻq kulrang, qorni sargʻish, modasining usti koʻngʻir. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikaning oʻrmon va oʻrmon tundra qismida, shuningdek, Osiyo choʻllarida tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Hindiston, Oʻrta dengiz atrofida qishlaydi. Oʻrta Osiyoda markaziy osiyo T.i kenja turi oʻtroq yashaydi. Qoyalarga uya quradi, baʼzan daraxtlardagi eski inlardan foydalanadi. 3—5 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, mayda qushlar, kamdankam kemiruvchilar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

 

Qushlar
Turunj

Turunj (arab. — limon) — naqsh turi; hoshiya va asosiy maydondan tuziladigan naqsh mujassamoti markaziga ishlanadi. Shakli limonga oʻxshaganligi uchun shunday atalgan. Naqqoshlik taraqqiyoti davomida T. shakl jihatidan boyib va mukammallashib borgan: tuxumsimon, doyra, romb, 5— 10 va undan ortik, qirrali yulduz shakllari koʻp uchraydi. Markaziga T., chetiga ruta va boshqa hoshiya naqshlar ishlanadigan toʻrtburchakli mujassamot keng tarqalgan. T. axtasn qogʻozni 4, 8, 16 ga buklab, bir boʻlagiga naqsh chizib tayyorlanadi; soʻng naqsh bezatiladigan sirtga tushiriladi.

Amaliy bezak sanʼatining barcha sohalari (naqqoshlik, gilamchilik, ayniqsa, zardoʻzlik va boshqalar)da keng qoʻllanadi.

    

Sanʼat
Turuxtan

Turuxtan () — balchiqchilar turkumiga mansub qush. Tanasi 26 sm cha. Narining qanoti 17,5— 19 sm, ogʻirligi 184 g cha, modasining qanoti 14—16,5 sm, ogʻirligi 108 g cha. Urchish davrida narining boʻyin va boshi orqasidan rangbarang tusda uzun patlar oʻsib chiqadi. Modasi bir oz odmiroq. Urchish davri tugagach, ikkala jins bir-biriga oʻxshash tusga kiradi. Yevropa va Osiyoning shim. hamda moʻʼtadil mintaqalarida uya quradi. Jan. va tropik Afrikada, shuningdek, Jan. Osiyoda qishlaydi. T. — poligam kush. 4 ta tuxum qoʻyadi. 22—23 kun bosadi. Mayda umurtqasiz hayvonlar, oʻsimlik urugʻlari bilan ozikdanadi. Goʻshti mazali. Ovlanadi. Oʻzbekistonda migratsiya davrida uchraydi.

 

Qushlar
Turfon

Turfon, Tulufon — Xitoyning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, SintszyanUygʻur muxtor rnida, Turfon soyligining shim. chekkasida joylashgan. Aholisi 200 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Neftni qayta ishlash va oziq-ovqat, sement, sanoati korxonalari bor.

Mil. av. 2-asrda T. hunlarga tobe boʻlgan, 6-asr oxiridan Turk xokrnligi. tarkibida, keyinchalik Uygʻur xonligi poytaxti. 1209 yilda moʻgʻullar egallagan. Moʻgʻuliston xoni Vaysxon davrida (1418—25) T. iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha yuksalgan. 15—17-asrlarda Chigʻatoy xonlari qarorgohi boʻlgan. 1758 yilda xitoylar bosib olgan va T. aholisining koʻpchiligi Uch shahri (Uchturfon)ga koʻchirilgan.

 

Aholi punktlari
Xitoy shaharlari
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Turfon soyligi

Turfon soyligi, Turfon botigʻi — Tyanshan togʻlarining sharqiy tarmoqlaridagi tektonik botiq, Xitoy hududida. Uzunligi 200 km, eni 70 km chamasida. Turfon soyligining eng choʻkkan qismi dengiz satxidan 154 m pastda, bu Osiyoning quruklik qismidagi eng past joy. Yer yuzasi tekislik. Mezozoy va kaynozoyning qumgil yotqizikdaridan, togʻ oldi chaqirtosh qatlamlaridan tuzilgan. Tubining bir qismi achchiqshoʻr suvli koʻl. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 33°, eng yuqori temperatura 47,6°), kishi sovuq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi —9,6°). Yiliga 20 mm gacha yogʻin yogʻadi. Oʻsimliklar vaqtincha oqar soylar oʻzanida uchraydi. Turfon soyligining koʻp qismi choʻldan iborat, shoʻrxoklar, chekkalarida vohalar bor. Turfon soyligida Turfon shahri joylashgan.

 

Xitoy geografiyasi
Turfon sultonligi

Turfon sultonligi, Turfon davlati — markazi Turfon sh. boʻlgan davlat nomi. Turfon Buyuk ipak yoʻlitsa muhim oʻrin tutgan joy boʻlganligi sababli, bu zaminda 2 ta davlat mavjud boʻlgan. Ulardan dastlabkisi Turfonda topilgan tosh bitiklarda Qoʻchoʻ (Kuju), Xitoy manbalarida Gaochan davlati deb nomlangan. Mazkur davlatning tashkil topgan vaqti 460 yilga, yoʻq qilingan vaqti 9-asrning oʻrtalariga toʻgʻri keladi. Bu davlatda Budda dini yuksak darajada rivojlangan. Shu sababli gʻarbga safar qilgan Xitoy rohiblari bu zaminni ziyorat qilmay oʻtmagan. Qoʻchoʻ davlati Xitoyga yaqin boʻlganligi sababli doim ushbu mamlakatning tavdidi ostida turgan. Xitoy imperatorlari esa Turfonni oʻz nazorati ostiga olishga harakat qilgan. Turk xoqonligi davrida Qoʻchoʻ turklarga tobe boʻlgan. Qoʻchoʻ davlatining poytaxti hozirgi Turfon shahrining sharqiy tomonida va 40 km narida joylashgan Qoraqoʻchoʻ boʻlgan. Hozirgi kunda uning faqat xarobalarigina saqlanib qolgan.

Ikkinchi Turfon davlati 9-asrning oʻrtasida tashkil topgan boʻlib, uning nomi tarixda Turfon idiqutligi deb ham ataladi. Mazkur davlat Xitoy manbalarida Gaochan xueguguo, Shichjou (Sichjou) xueygu guo deb nomlangan. Bu Turfon yoki Gʻarbiy oʻlka uygʻur davlati maʼnosini anglatadi. Ushbu davlat hududiga hozirgi SintszyanUygʻur muxtor rnining Koʻchar, Qorashar, Jimusa, Urumchi, Kumul (Xami) viloyatlari kirgan. Turfon sh. yuksak madaniyat va xalqaro savdo markazlaridan biriga aylangan. Ushbu davlat qoraxoniylar xoqonligi tashkil topganidan soʻng uning hududiga qoʻshib olingan.
Abdullaxon Turgʻunov

Abdullaxon Turgʻunov (1948.29.5, Namangan shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1971). 1971 78 va 1981 92 yillarda Namangan shahridagi 28maktabda, 1992-yildan viloyat aniq va tabiiy fanlar internat litseyida kimyobiol. oʻqituvchisi. 1978— 81 yillarda viloyat oʻqituvchilar malakasini oshirish institutida  kimyo kafedrasi mudiri. Darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida oʻtadi. Namunali kimyo laboratoriyani va "Yosh kimyogar" toʻgaragini tashkil etgan.

Kimyogarlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻlqinboy Turgʻunov

Toʻlqinboy Bulturaliyevich Turgʻunov (1977.6.2, Qorasuv shahri) — bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ (1999), Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2000). Andijon davlat universitetni tugatgan (2000). 1997-yildan „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi. 57 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (1997— 2000), ikki karra Osiyo chempioni (1997, KualaLumpur; 1999, Toshkent), Osiyo oʻyinlari (1998, Bangkok), jahon kubogi (1998, ChongGing) va jahon chempionatida (1999, Xyuston) ikkinchi oʻrinni egallagan.

Manbalar 

"Oʻzbekiston iftixori" unvoni bilan taqdirlanganlar
1977-yilda tugʻilganlar
6-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
Tusiy Nosiriddin

Tusiy Nosiriddin (toʻliq ism sharifi Abu Jaʼfar Muhammad ibn Muhammad ibn Hasan Nosiriddin Tusiy) (1201.17.2,. hozirgi Eron hududida — 1274.25.6, Bagʻdod) — oʻrta osiyolik astronom va matematik olim. T. Eron Koʻhistonining ismoiliylar hokimi Nasriddin Muhtasham saroyida xizmat qilgan. "Axloqi Nosiriy", "Tajrid" kabi asarlari Sharqda keng tarqalgan. T. 1256 yilda Eronga bostirib kirgan moʻgʻul istilochilari boshligʻi Huloku saroyiga xizmatga olindi. T. oʻzining mavqeidan foydalanib, Yaqin Sharq va Oʻrta Sharq madaniyatining rivojlanishiga katta hissa qoʻshdi. 1259 yilda Marogʻa rasadxonasi qurilishiga rahbarlik qildi, atrofiga turli mamlakat olimlarini toʻplab, Marog'a ilmiy maktabini yaratdi. Bu rasadxonada oʻsha davrning mukammal astronomik jadvallaridan biri "Ziji Elxoniy" tuzilgan.

T. mat. faniga ham katta hissa qoʻshgan olim. "Tahriri uklidis" (Yevklid "Negiz"lariga qoʻshimchalar) asarida Yevklidnpnt 5postulatini isbotlashga urinib, noyevklid geometriyaning ayrim teoremalari va aksiomalarini taʼrifladi. "Shaklulqittaʼ" (Trigonometriya asoslari) asarida trigonometriyani mustaqil soha sifatida bayon qildi. Bu asar trigonometriyaning Yevropaga tarqalishida asosiy oʻrin tutdi. T.ning mineralogiya, tibbiyot, fizika, mantiq (logika), falsafa va boshqa sohalarga oid asarlari ham maʼlum. U koʻpgina yunon olimlari asarlarini arab tiliga tarjima qilgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intining qoʻlyozmalar fondida T. asarlarining 20 dan ortiq noyob nusxalari bor.

  

Kishilar
Olimlar
Astronomlar
Matematiklar
1201-yilda tugʻilganlar
1274-yilda vafot etganlar