MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ob (daryo)

Ob () — RF va Yer sharidagi eng yirik daryolardan biri; Rossiyada sersuvligi jihatidan 3-oʻrindagi (Yenisey va Lenadan keyin) daryo. Oltoydagi Biya va Katun daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi va Gʻarbiy Sibir hudu-dini janubidan shim.ga kesiboʻtib, Kara dengizining Ob qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 3650 km (Irtish daryosining boshlanishidan hisoblaganda 5410 km), havzasining maydoni 2990 ming km². Hav-zasining asosiy qismi (85%) Gʻarbiy Sibir tekisligida, janubi-sharqiy qismi Janubiy Sibir togʻlarida joylashgan (Oltoy, Kuznetsk Olatovi, Salair kryaji va Togʻli Shoriya). Ob havzasiga 150 dare quyiladi. Havzaning yuqori qismi togʻlarda joylashgan boʻlib, u yerdan Biya va Katun hamda koʻpchilik irmoklari boshlanadi.

Tom daryosi quyilish joyidan quyirokda Ob sersuv va Irtish daryosiga qoʻshilgunga qadar tayga zonasi boʻylab oqadi. Bu yerda Ob vodiysining eni 30– 50 km va undan ortiq. Chuq. 4–8 m. Yirik irmoklari: Tom, Chulim, Ket, Tim, Vax va boshqa

Irtish daryosi quyilgandan soʻng Ob shimolga buriladi. Vodiysi keng, assimetrik. Qayiri ham keng (40–50 km). Ob Peregrebnoye shahridan quyiroqda 2 oʻzanga — Katta Ob va Kichik Obga boʻlinadi. Quyi oqimining asosiy irmoklari: Kazim, Poluy (oʻngda), Shimoliy Sosva, Shchuchya (chapda). Ob Ob qoʻltigʻiga delta (maydoni 4 ming km²dan or-tiq) hosil qilib quyiladi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Barnaul shahri yaqinida 1470 m³/ sek, Salehard shahri yaqinida 12700 m³/ sek. Obning yuqori oqimida muz 150 kun, quyi oqimida 220 kun erimay yotadi.

Ob havzasi har xil tabiiy resurslarga boy. Gʻarbiy Sibir neft, gaz va koʻmir zaxirasi boʻyicha Rossiyada muhim oʻrin egallaydi. Rossiya Federatsiyasidagi barcha torf za-xirasining asosiy qismi shu yerda. Suv, oʻrmon va boshqa resurslar ham koʻp. Ob va Ob qoʻltigʻida 50 ga yaqin baliq turi uch-raydi. Ob havzasining umumiy potensial gidroenergiya resursi 250 mlrd. kVt-s. Novosibirsk GES, Buxtarma GES va Oʻskemen GES ishlab turibdi. Ob — Gʻarbiy Sibirning asosiy transport magistrali. Obning boshlanish joyidan quyilish yerigacha kema qatnaydi. Ob xavzasining asosiy port va pristanlari: Novosibirsk, Tomsk, Surgut, Labitnangi, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Tyumen.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Ob-havo xaritalari

Ob-havo haritalari - meteorologik va aerologik st-yalardan olingan maʼlumotlar (sonlar va shartli belgilar) ni geografik haritalarga koʻchirib tuziladigan sinoptik va aerologik haritalar. Yer yarim shari, butun Yer yuzasi uchun, shuningdek, kichik rayonlar uchun tuzilishi mumkin. O.-h. x. ob-havo byurolarida kuniga bir necha marta tu-zilib, odatda, kuzatishdan olingan maʼlumotlar asosida EHM lar va max-sus moslamalar yordamida tayyorlanadi. O.-h. x. da konik, merkator, stereografik proyeksiyalardan foydalaniladi. Ularda quruqlik, dengiz va boshqa orografiyalarning muhim xususiyatlari beriladi. O.-h. x. kompleks, aerologik, yordamchi haritalarga boʻlinadi. Ular ob-havo xizmatida muttasil, talabga qarab har 3, 6, 12 soatlar orasida tuziladi. Bu haritalarni tahlil qilib, boʻlib oʻtgan, hukm surayotgan va boʻlajak ob-xavo anikdanadi. Meteoro-logik maʼlumotlar asosida tuzilgan haritalar Yer yaqini sinoptik O.-h. x.lari, aerologik kuzatish natijalari tu-shirilgan haritalar barik topografiya yoki aerologik haritalar deyiladi. Kompleks harita sinoptik harita boʻlib, unda dengiz yuzasiga moslashtirilgan qavo bosimi, temperaturasi va namligi, uzoqni koʻrish masofasi, har xil bulutlar, yogʻin turlari, atmosfera hodisalari va h.k. ifodalanadi. Kompleks haritalardan ob-havoni va atmosfera sinoptik holatini tahlil qilishda foydalaniladi. Aerologik haritalar atomosfe-raning maʼlum balandliklari uchun tuziladi. Bu haritalarda shamol tezligi va yoʻnalishi, temperatura, namlik va h.k. bel-gilanadi. Aerologik haritalar, asosan, aviatsiya xizmatida katta ahamiyatga ega. Yordamchi, kompleks, sinoptik haritalarga qoʻshimcha qilib, ayrim meteo-rologik elementlar (mas, tumanlar, chang boʻronlar, yashin va chaqmoqlar, yaxmalaklar, kuchli yogʻinlar, eng yuqori va eng past temperaturalar, tropopauza balandligi va boshqa asosida) tuziladi. Kichik rayonlar uchun tuziladigan O.-h.x. mahalliy ahamiyatga ega boʻlgan koʻp sonli me-teorologik st-yalar maʼlumotlaridan foydalanib tuziladi. Aviatsiya xizma-ti uchun moʻljallangan O.-h.x. maʼlum rayon uchun uni halqa koʻrinishida oʻrab olgan zich meteorologiya st-yalari maʼlumotlari asosida tuzilgan ob-havo haritasi asosida qisqa vaqt oraligʻi uchun tuziladi. Aviameteorologiya markazlarida muntazam ravishda maxsus prognoz haritalari tayyorlanadi.

Tohir Muxtorov.

Manbalar
Ob-havo xizmati

Ob-havo xizmati — xalq xoʻjali-gini yoki uning biror tarmogʻini, shuningdek, Vatan mudofaasini kundalik ob-havo va ob-havo prognozlariga tegishli maʼlumotlar bilan taʼminlash vazifasini oʻtaydigan tashkilot. Bu tashkilot ishi meteorologiya va aerologiya kuzatish st-yalari maʼlumotlariga asoslanadi. O.-h. x. barcha davlatlarda mavjud. Mas, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Maqkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya bosh boshkarmasi bu ishlarga rahbarlik qiladi (qarang Boshgidromet). Bevosita ob-havo muammolari bilan gidrometeorologiya markazi shugʻullanadi. Bundan tashqari, har bir viloyatda gidrometeorologiya boshkarmasi mavjud boʻlib, ular zimmasiga, boshqa ishlar qatori O.-h. x. ham yukla-tilgan. Umuman, Jahon meteorologiya tashkiloti tashabbusi bilan 3 ta (Moskva, Melburn, Vashington) jahon, 34 ta regional va 185 ta milliy meteorologiya markazlari tashkil etilgan. Ana shu 34 ta regional markazlardan biri Toshkentda joylashgan. Jaxrn ob-havo xizmati tarmogʻi har kuni quruklikda joylashgan 10 000 ta meteorologik, 1000 ta aerologik, 7300 ta suzuvchi ke-malar, dare va okeanlarning sayoz yerlarini koʻrsatuvchi 600 ta Kuchma ni-shonlar, shuningdek, 70000 ga yaqin qoʻshimcha maʼlumotlarni beradigan va 3000 ta havo kemalaridan axborot oladi. Xalqaro kelishuvga binoan, har bir davlatdagi O.-h. x. quyidagi ishlarni bajaradi: barcha meteorologiya kuzatish styalari (quruklikda, dengiz va togʻlarda) bir xil muddatga ob-havoni kuzatish; aerologiya st-yalarida radiozond, samolyot, aerostat va uchar sharlar yordamida har xil balandliklardagi meteorologik elementlar — havo temperaturasi, bosimi va namligi, shamol tezligi va yoʻnalishi, bulutlar va boshqalarni bir vaqtda kuzatish; meteorologik va aerologik kuzatish natijalari har xil uzatish vo-sitalari yordamida markaziy tashkilot va gidrometeorologiya markazlariga yuborish; gidrometeorologiya markazlarida tuzilgan sinoptik va aerologik haritalar, vertikal qirqim va grafiklar taxlil qilinib ob-havo xizmati holati, uning rivoji, boʻlajak ob-havo sharoitlari aniklanib tegishli muas-sasalarga yuboriladi.

Manbalar
Ob-havoni oldindan aytish

Ob-havoni oldindan aytish — atmosferada sodir boʻlayotgan jara-yonlar rivojlanish qonuniyatlarini hisobga olgan holda ob-havoning kelajakdagi holati (ob-havo prognozi) haqida ilmiy asosda maʼlumot berish. O.-h. o. a. muddatlari: oʻta qisqa muddatli (12 soatgacha), qisqa muddatli (1—2 sutka), oʻrta muddatli (3—10 kungacha), uzaytirilgan oʻrta muddatli (1 oygacha), oy, fasl prognozlariga boʻlinadi. Ob-havo prognozi alohida joy, hudud, trassa, viloyat va respublika hududi uchun berilishi mumkin. O.-h. o. a.da umu-miy va maxsus maqsadlar koʻzda tutiladi. Umumiy ob-havo prognozida eng muhim meteorologik elementlar (temperatura, bosim, budut, yogin, shamol), shuningdek, tuman, chang yoki qor boʻronlari, momaqaldiroq, dovul, oʻsimliklarni sovuq urishi, qor koʻchkilari, yaxmalak va boshqa meteorologik hodisalarning kelajakdagi oʻzgarishlari haqida maʼlumotlar beriladi. Xalq xoʻjaligining turli sohalari: mas, bulutlarning pastki va yuqori chegaralari, Yer sirtida va yuqori balandliklarda shamol tezligi va yoʻnalishi (aviatsiya uchun); yogʻin miqdori, havo temperaturasi, oʻsimliklarni sovuq urishi, qurgʻoqchilik va h.k. (qishloq xoʻjaligi uchun); qor boʻroni, kuchli jala, uzoqni koʻrish masofasi (temir yoʻl transpor-ti uchun) va boshqa uchun maxsus prognozlar ham tuziladi.

Sutkali O.-h. o. a. oʻtgan asrning60-yillarida boshlandi. 20-asrning 30-yillarida atmosferaning yuqori qatlamlarini sistematik oʻrganishga imkon beradigan radiozondningyaratilishi (sobiqSSSR da), atmosferada jarayonlarining fizik qonuniyatlarini chuqur oʻrganish Ob-havoni oldindan aytish o. a. usullarining takomillashishiga olib keldi. O.-h. o. a. uchun kerakli maʼlumotlar meteorologik st-yalardan sutka davomida bir necha marta telegraf yoki radio orqali olinadi. Ob-havo byurolarida Yer uchun sinoptik harita va yuqori qatlamlar uchun barik topografiya haritalari va boshqa tuziladi. Shular yordamida Yer sharining katta hududida ob-havo holati taxlil qilinib, barik si-stemalar, siklonlar, antitsiklonlar hamda havo massalari, atmosfera frontlarining siljish tezligi va yoʻnali-shi aniklanadi. Bu maʼlumotlar hamda joyning mahalliy xususiyatlari (Yer yuzasi landshafti, orografiyasi va h.k.) punkt, trassa yoki anik, bir rayon uchun O.-h. o. a. ga imkon yaratadi.

Uzok, muddatli O.-h. o. a. muammosi qisqa muddatli prognozga nisbatan ancha murakkab. Katta miqiyosdagi atmosfera jarayonlarining bir necha kundan bir necha oygacha davrdagi sirkulyasiyasi oʻrganilib, ularning almashinish krnuniyatlari va kelajakda qanday boʻlishi aniklanadi. Oylik prognozda oʻrtacha oylik temperatura va yogʻinlar miqdorining koʻp yillik meʼyordan qancha farq qilishi yoki ishorasi qanday boʻlishi haqida fikr yuritiladi va oy davomida boʻla-digan oʻzgarishlar haqida axborot beriladi. Oʻrta Osiyo mamlakatlari uchun oylik Ob-havoni oldindan aytish. o. a.ni Toshkentdagi gidrometeorologiya markazi amalga oshiradi.

Tohir Muxtorov.

Manbalar
Ob (mehnat faoliyati)

Ob, ov qilish, shikor — yovvoyi hayvon va parrandani ovlash; odamning hayot kechirish jarayonidagi qad. mehnat faoliyatlaridan biri. Odamlar dastlab guruh boʻlib, keyin yakka holda ov qilishgan. Kadimda tosh, nayza, keyinroq pichoq, toʻr va boshqalardan ov quroli sifatida foydalanilgan. Kamon kashf etilishi ovchilikda katta ahamiyat kasb etgan. Osiyodagi koʻchmanchilar ot minib, iskovuch it va qush yordamida ov qilgan. Hozir koʻproq miltiq, qopqon va toʻr, it bilan ov qilinadi.

Hayvon va parrandalar qurol bilan ov qilinganda itlardan foydalaniladi. Bunda, asosan, moʻynali va tuyokli hayvonlar, oʻrmon va suv parrandalari ovlanadi. Qurolsiz ovda moʻynali hayvonlar va ilvasin tutiladi. Bunda qopq-ondan va tuzoqsan foydalaniladi, ular hayvonlar ini ogʻziga, yuradigan yoʻliga qoʻyiladi. It yordamida ov qilishda otliq, baʼzan piyoda ovchi ov itlaridan foydalanadi, bunda tez yuguradigan tozi it hayvonni ochiq maydonga "haydab" beradi, ovchi bilan ov iti esa uni quvlab borib tutadi. Ot va tez yuguradigan tozi it yordamida ov qilinganda hayvon itga oldiriladi, bunda it hay-vonni quvib tutguncha ovchi otda yetib boradi va itdan uni ayirib oladi. Ovchi qushlar bilan ov qilishda hayvonlar, asosan, ochiq maydonlarda, bur-gut, lochin, qirgʻiy kabi qoʻlga oʻrgatil- gan qushlar yordami- da tutiladi (qarang Kirkik- Matrap).

Ov shartli ravishda sano’at, sporthavaskorlik va ilmiy maqsadlardagi ovlarga boʻlinadi. Sanoat maqsadidagi ovda aholi va sanoat ehtiyoji uchun moʻynali, tuyoqli yov-voyi hayvonlar va suv qushlari tutiladi. Sport ovi dam olishning bir turidir. Ilmiy ov ovlanadigan hayvonlarni, yovvoyi hayvonlar kasalliklarini, ovchilik ishi va oʻlkani oʻrganish maqsadida ilmiy muassasalar topshirigʻi bilan olib boriladi.

Moʻynali hayvonlarning 100 dan ortiq turi, tuyokli yovvoyi hayvonlarning 20 dan ziyod va ovlanadigan par-randa (qush)larning 150 dan koʻp turi mavjud. Ovning asosiy tovar mah-suloti — moʻyna, qoʻshimcha mahsuloti — goʻsht, yogʻ; qimmatbaxr xom ashyosi: teri, pat, par, jun.

Oʻzbekistonda 18 yoshga kirgan, ovchilar uyushmasi aʼzosi va ovchilik bile-ti boʻlgan fuqarolar ov miltigʻidan foydalanish huquqiga ega. Hayvonlarning qimmatbaho turlari maxsus rux-satnoma (litsenziya) bilan ovlanadi. Ov toʻgʻrisidagi qonunlarga rioya qilish, ov muddatlari va usullarini belgilash ishlarini "Oʻzbekovchibaliqchi" uyushmasi va ovchilik nazorati xizmati ba-jaradi (qarang Ovchilik xoʻjaligi).

Bahodir Abdullayev.

Manbalar
Ov itlari

Ov itlari — ovchilikda foydalanadigan maxsus it zotlari guruhi. Yer sharida 100 dan ortiq Ov itlari zoti bor. Qimmatbaho moʻynali hayvonlar (olmaxon, suvsar, sobol), asosan, Ov itlari yordamida ovlanadi. Ov itlari zoti bir necha guruhga boʻlinadi: laykalar — oʻrmonli joylarda moʻynali va tuyokli hayvonlar (yovvoyi choʻchqa, los, bugʻu), shuningdek, oʻrmon, oʻrmondasht zonalaridagi yovvoyi, suvda suzuvchi par-randalarni ovlashda foydalaniladi. Laykalar ovlangan hayvon yoki parrandalarni qidirib topib, ovchi kelgu-nicha ushlab turadi. Tez yugurar tozilar — oʻrmon, oʻrmondasht zo-nalarida quyon, tulki, boʻri, chiyaboʻri, silovsin va tuyokli hayvonlarni ovlashda foydalaniladi. Ular, ovchi oʻljasini otmaguncha, vovullab hayvon izidan boraveradi. Tozilar — quyon, tulki, oʻrmondasht, dasht va yarim choʻl rayonlarida mayda tuyoqli hayvonlarni ovlashda foydalaniladi. Tozilar katta, oʻziga xos tana tuzilishiga ega, kuchli it, koʻzi oʻtkir, tez yugurishga moslashgan (20 m/sek gacha yugura oladi). Ular hayvonlarni quvib ushlab oladi (yoki boʻgʻadi). U ya itlari (taksa, teryerlar, foksteryerlar) — inlaridagi tulki, boʻrsiq, yenotsimon itlarni ovlash uchun foydalaniladi; ular inlaridagi hayvonlarni ovchi oldiga haydab chiqaradi yoki inida holsizlantiradi. Iskovuchlar (setter, poynterlar va boshqalar) — botqoq, oʻrmon, dasht va suvda suzuvchi parrandalarni hidlab topib pisib yotgan joyini ovchiga bil-diradi. Ovchining imosi bilan parrandani choʻchitib, otishga qulay qilib beradi. Spaniyellar yerda pisib yotgan parrandalarni choʻchitib, uchiradi. Otilgan parrandalarni topib, ovchiga olib keladi. (yana qarang It, Itchilik).

Adabiyot 
 Posobiye po sobakovodstvu, 2 izd., M., 1973.

Manbalar
Ov qushlari

Ov qushlari — yovvoyi parrandalarning mazali goʻshti, qimmatbaho par va patlari, moʻynasi uchun ovlanadigan guruhi. Baʼzi qushlarning tuxumlari ham yigʻiladi. Qushlar qadimdan ov obʼyekti sifatida sut emizuvchilardan keyingi oʻrinda turgan. Qush ovlari qad. misr freskalari va yunon vazalarida tasvirlangan. Qush ovlashning turli usullari mavjud. 9-asrdan qushlarni maxsus oʻrgatilgan lochinlar yordamida ovlana boshlangan. 10—17-asrlarda esa ovning bu usulidan foydalanish ommaviy tus olgan. Tarixiy manbalardan ov qilish uchun 17-asrdan ilgari Buxoroga Rossiyadan maxsus oʻrgatilgan lochinlar olib kelingani maʼlum. Oʻzbe-kistonda qushlarning 100 dan ortiq turi sport, havaskorlik va anʼanaviy ov obʼyekti qisoblanadi. Ovlanadigan qushlar togʻ, choʻl, suv, oʻrmon va boshqa eko-logik muhitlarda tarqalgan. Yer yuzida koʻproq gʻozsimonlar, tovuqsimonlar, balchiqchisimonlar turkumlarining va-killari ovlanadi. Respublika, asosan, suzuvchi qushlar (oʻrdaklar, qashqaldoqlar, balchiqchilar va boshqalar), kaklik, kir-gʻovul, bedana va kaptarlar ovlanadi. Shuningdek, qarqaralar, bulduruklar, chu-gʻurchuqlarni ovlash ham kuzatilgan. 19-asr oxirida Yer yuzida, ayniqsa, Yevropada qushlarni ovlash gʻoyat kuchayib ketdi, har yili bir necha mln. qushlar ovlanadi.

Oʻzbekistonda sportchi va havaskor ovchilar har yili suvda suzuvchi minglab qushlarni ovlaydi. Ularning asosiy qismini oʻrdaklar va qashqaldoqlar tashkil etadi. Ovlanadigan hayvon turlari resurslaridan barqaror foydalanish maqsadida hozir 40 ga yaqin ovchilik va baliqchilik xoʻjaliklari tashkil etilgan. Ularning katta shemi suv oldi hududlarida joylashgan boʻlib, suvda suzuvchi kushlarni ovlashga ixtisoslashgan. Ov qilish qoidalari, muddati va miqdorini tegishli tashkilotlar nazorat qilib turadi. Keyingi yillarda Ov qushlari yashashiga salbiy taʼsir etuvchi omillarning koʻpay-ganligi inobatga olinib, ularni yashash joylarida, migratsiya va qishlash davrida muhofaza qilishni kuchay-tirish, huquqiy jihatdan takomillashtirishni amalga oshirish hamda mu-voffiqlashtirish maqsadida suvda suzuvchi qushlarni oʻrganish boʻyicha xalqaro byuro tashkil etilgan. Suvda suzuvchi qushlar majmuini, shuningdek, ayrim turlari muhofazasini koʻzda tutib, xalqaro konvensiyalar, bitimlar tuzilgan. Oqbosh oʻrdak, ola qanot, marmar churrak, toʻxta va yoʻrgʻa tuvaloklar kabi ov qushlari Xalqaro va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

Elmurod Shernazarov.

Manbalar
Ovallar

Ovallar (lot. ovum — tuxum) — yassi, qavariq yopiq egri chiziqlar. Masalan, aylana, ellips. Agar O. yetarlicha silliq boʻlsa, ularning egriligi maksimum va minimumga erishadigan kamida 4 uchga ega boʻladi (ellipsda toʻrtta). Oval nuqtalari orasidagi masofaning aniq yuqori chegarasi uning diametri, bi-ror yoʻnalishdagi urinmalari orasidagi masofa shu yoʻnalishdagi eni deyiladi. Mas, ellipening OAX yoʻnalishdagi eni V[V2 ga, OBt yoʻnalishdagi eni AtA2 ga teng. Aylananing eni hamma yoʻnalishda bir xil. Rasmda yana bir necha eni oʻzgarmas O. (Relo uchburchaklari) koʻrsatilgan. Eni h oʻzgarmas boʻlgan O.ning uzunligi nh ga teng (Barbye teoremasi). Baʼzan, O. deganda umuman oʻz-oʻzini kesmaydigan yopiq chiziklar tushuniladi.

Manbalar
Ovambo

Ovambo (ambo) — Namibiyadagi bantu guruxiga mansub xalq (750 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari); Angolada ham (240 ming kishi) yashaydi. Dindorlari — xristianlar (asosan, lyuteranlar).

Manbalar
Ovatsiya

Ovatsiya (lot. ovatio) — Qad. Rimda kichik triumf. O.ga fakat magistratlargina sazovor boʻlishgan; gʻolibni toʻla triumf bilan taqdirlash mumkin boʻlmagan chogʻdagina O. oʻtkazilgan. U triumfdan kamroq tantanavorligi bilan farq qilgan: oddiy magistrat kiyimini kiygan sarkardalar, boshlariga lavr emas mirta yaproqlaridan qilingan tojni kiyib Rimga jang aravasida emas piyoda yoki ot mingan holda kirib kelishlari lozim boʻlgan. Qurbonlik chogʻida buqa emas, qoʻy soʻyilgan. "O." soʻzi lot. ovis — qoʻydan yoki ajablanish tuygʻusi — O! O!dan kelib chiqqan.

Manbalar
Ovga

Ovga — Shimoliy Nurota tizmasining suvayirgʻichidagi dovon. 1699 m balandlikda. Nurota botigʻidagi Sambur va Nurota tizmasining shimoliy qismidagi Keskin qishloqlari orasida joylashgan. Dovondan chorva mollarini qaydab oʻtishda foydalaniladi.

Manbalar 

    

Dovonlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Tashnov

Tashnov (adan, obdon, ovdan, xadik) — yer osti va yomgʻir suvlarini bir joyga yigʻish uchun shaharlarda quriladigan inshoot (maxsus oʻra, chuqur joy). Markaziy Osiyodagi sardobalarning bir turi. Asosan, oʻrta asrda Ozarbayjonda keng tarqalgan. Odatda, meʼmorlik majmuasining, bogʻ yoki parklarning bir qismi sanaladi. Shakli va hajmi muayyan joyning tuzilishi, geologik sharoiti va relyefiga qarab turli xil boʻlgan. Tashnov suvidan shahar aholisi turli maqsadlarda foydalangan. Koʻpincha suv ombori, hovuz ovdan deb yuritiladi.

Hovli sahnidagi kir oʻrani, xora poygohidagi qoʻl yuviladigan maxsus joyni ham tashnov yoki hadik deb aytiladi.

Manbalar

Adabiyotlar
Ovidiy

Ovidiy, (Publiy Ovidiy Nazon — Publius Ovidius Naso) (miloddan avvalgi 43 — mil. taxminan 18) — Rim shoiri. Ijodini ishqiy sheʼrlar bilan boshlagan ("Ishqiy elegiyalar", milodiy 1—2-yillardan oldin). "Sevgi sanʼati", "Sevgi davosi" dostonlari (ikkalasi ham taxminan miloddan avvalgi 20—milodiy 1-yil) didaktik ruhda, ularda Rim hayoti lavhalari ifodalangan. Mashhur "Metamorfozalar" mifologik eposi (15 kitobdan iborat, taxminan milodiy 1—8-yillar) — O. ijodining choʻqqisi. Axloq xususidagi dadil fikrlari uchun imperator Avgust tomonidan Tomi shahri (hozirgi Ruminiyaning Konstansa porti)ga surgunqilingan va shu yerda umrining oxiri-gacha turib (taxminan 10 yil), "Gʻussali elegiyalar" (5 kitob, taxminan milodiy 8-yildan keyin) va boshqa asarlarini yozgan. "Elegiyalar", "Metamorfozalar", "Gʻussali elegiyalar"dan namunalar Oybek tarjimasida oʻzbek tilida nashr qilingan.

Manbalar
Ovimbundu

Ovimbundu (mbundu) — Angoladagi bantu guruhiga mansub xalq. 3,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Dindorlari — katoliklar va protestantlar; anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham saqlangan.

Manbalar
Ovloq

Ovloq, avloq — yovvoyi hayvonlar koʻp boʻlgan, ov qilinadigan joy. Qadimda Oʻrta Osiyoda qulon, jayran, kiyik, arhar, parrandalar ov qilinadigan joylar O. deyilgan.

Manbalar
Ovnatanyan

Ovnatanyan - 17-19-asrlarda yashab oʻtgan arman rassomlari sulolasi. Sulola boshligʻi Ovnatan Nagash (1661 — 1722) — rangtasvir ustasi; Echmiadzindagi ibodatxona devoriy rasmlarining muallifi. Oʻgʻillari Akop (1692-?) va Arutyun (1706/07-?) Ovnatanyan qoʻlyozma kitoblariga miniatyu-ralar ishlashgan, otalari bilan ibodatxona devoriy rasmlarini yaratishda ishtiroketishgan. Akopningoʻgʻli Ovnatan Ovnatanyan (1730—1801, Tbilisi) gruzin podshosi Irakliy II ning saroy rassomi boʻlgan, shogirdlari bilan Echmiadzindagi ibodatxona uchun yangi devoriy rasmlar ishlagan hamda Injildan olingan mavzularda asarlar yaratgan (1782—86); uning oʻgʻli Mkrtum O. (Avnatamov, 1779, Tbilisi — 1845) rangtasvirchi boʻlib, cherkov uchun rasmlar ishlagan, arman podsho va harbiy sarkardalari portretlarini ishlagan ("Shoh Trdat", 1836; Armaniston kartinalar galereyasida); Akop Ovnatanyan (Yakov Avnatamov, 1806, Tbilisi — 1881, Eron) — rangtasvir ustasi, arman tasviriy sanʼatida portret janrining asoschilaridan; tasviriy sanʼat asoslarini otasidan oʻrgangan. Uning portretlari (N. Teumyan, Ye. Gurgenbekyan va boshqalar)da arman sanʼatiga xos xususiyatlar — tasvirlanuvchining tinch, qotib qolgan holatida koʻrsatish, mayda detallarga eʼtibor bergan holda ularni aniq tasvirlash, asar fakturasining emaldek silliq va yaltiroq darajada ishlanishida bilinsa, oʻziga xos tomonlari nozik ruhiy kechinmalarni shoirona ifodali tasvirlanishi, rang tizimining sipo va birmuncha oddiyligida ifodalanadi. Agafon (Avnatamov, 1818, Tbilisi — 1893, Sankt-Peterburg) — Mkrtum Ovnatanyanning oʻgʻli, Peterburg Badiiyot akadimyasida oʻqigan (1836—43) va shu yerda ishlagan; Akop Ovnatanyan portretlaridan litografik ishlar, chopqir otlarga bagʻishlangan kompozitsiyalar yaratgan.

Manbalar 

Armaniston sanʼati
Ovoz

Ovoz — 1) ovoz aʼzolari yordamida chiqariladigan, balandligi, kuchi va tembri har xil boʻlgan tovush (odam va oʻpkadan nafas oluvchi hayvonlarda). Ovoz hiqildoqda hosil boʻladi: oʻpkadan chiqayotgan havo oqimi, bir-biriga tegib turgan Ovoz boylamlari oraligʻidan oʻtib uni tebratadi, natijada nozikkina Ovoz hosil boʻladi, soʻngra buni yuqori rezonatorlar (ogʻiz boʻshligʻi, halqum, burun va yondosh boʻshliqlari) kuchay-tirib berib, Ovoz oʻziga xos ohang (tembr) oladi. Oʻpkadan chiqayotgan havo oqimining kuchiga, jips turgan Ovoz boylamlarining koʻrsatayotgan qarshiligi va ularning tebranish amplitudasiga qarab, Ovoz kuchli yoki kuchsiz, shuningdek, tebranishining uzunligi va chas-totasiga qarab baland yoki past boʻlishi mumkin. Ovoz paydo boʻlishida ishtirok etadigan aʼzolarning hammasi sogʻlom boʻlsa, Ovoz yengil va bemalol eshitiladi. Turli kasalliklar, xususan, hiqildoq, bu-runhalqum yoki burun kasalliklarida Ovoz oʻzgaradi, baʼzan manqacha boʻlib qoladi. Yurak, bronxlar, markaziy nerv sistemasi kasalliklari va yuqumli kasalliklarda ham Ovoz oʻzgarishi mumkin. Ovoz koʻpincha, sovqotish, angina, yuqori nafas yoʻllari yalligʻlanishi, laringit, traxeit va bronxitdan ke-yin oʻzgaradi. Hadeb baqirib gapira-verish ham Ovoz buzilishiga sabab boʻladi. Chekish va ichkilikka ruju qilish, shuningdek, tish yoʻqligi yoki yasama tishning notoʻgʻri koʻyilganligi va boshqa ham Ovoz "sifati"ga taʼsir etadi. Odatda, yoshlarda oʻtish davrida boʻladigan ovoz oʻzgarishida alohida ehtiyot choralariga rioya qilish zarur. Ovozni asrashda eng muhimi organizmni chiniqtirishdir. Ovoz oʻzgarganda, albatta, mutaxassis vrachga murojaat etish lozim; 

2) musiqada — odamning aniq balandlik va uzoq sadolanishga ega tovushi (qarang Xonanda ovozi); koʻp ovozli musiqa asarining muayyan kuy yoʻli; partituradan alohida koʻchirib yoziladigan xor yoki orkestr guruqi ijro yoʻli.

Manbalar 

Fiziologiya
Ovoz boylami

Ovoz boylami — dumsiz amfibiyalar, baʼzi sudralib yuruvchilar, koʻpchilik sut emizuvchilar va odamda hiqil-doqyon devorining ichki yuzasidan bur-chak boʻlib chiqadigan ikkita burma. Fibroz-elastik toʻqimadan tuzilgan boʻlib, shilliq parda bilan qoplangan. Bu haqiqiy Ovoz boylamidir. Baʼzi sut emizuvchilar va odamda haqiqiy Ovoz boylamidan bir oz yuqoriroqda soxta Ovoz boylami ham boʻlib, u ovoz xrsil boʻlishida qatnashmaydi.

Odam da haqiqiy Ovoz boylami — muskul toʻqimasi va biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan juft boylamdir. Tovush hosil boʻlishida qatnashadi, shuningdek, nafas yoʻllarini yot jismlar tushishidan saqlaydi.

Manbalar