MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Berg Alban

BERG (Berg) Alban (1885.9.11—Vena— 1935.24.12) — avstriya kompozitori, musiqadagi ekspressionizmning eng yirik vakillaridan. 1915—18 yillar harbiy xizmatda boʻlib, Ijahon urushi taʼsirida unga katta shuhrat keltirgan "Votssek" operasini yaratgan. Asarlarida birinchi boʻlib 20-asrda ommaviy tus olgan dodekafoniya kompozitorlik texnikasi va anʼanaviy tonallik uslubini uzviy bogʻlashga muyassar boʻlgan, uzluksiz yangrovchi kuylar va ularga monand eng zamonaviy garmoniya birlashmalarini muayyan janr hamda shakllar zaminiga moslagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Tarakanov M., Muzikalniy teatr Albana Berga, M., 1976.
Paul Berg

Paul Berg (30-iyun 1926) — amerikalik biokimyogar. Oqsillar biosintezida RNK transporatsiyasi rolini tekshirgan. 2 har xil virusdan DNKning rekombinant molekulshirini hosil qilib, shu virus lar asosida individual genlar tuzilishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1980, hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1926-yilda tugʻilganlar
30-iyunda tugʻilganlar 
2023-yilda vafot etganlar
Bergamo

Bergamo — Italiya shim.dagi shahar, Bergamo proviniiyasi maʼmuriy markazi. Aholisi 118 ming kishi (1990). Bergamo va avtomobil yoʻllari tuguni. Elektrometallurgiya, qurilish va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, sement, toʻqimachilik sanoati, yoritish asboblari ishlab chiqarish korxonalari mavjud. Geografik harita va atlaslar tayyorlanadi. Universitet, Karrara akademiyasi suratlar galereyasi bor. SantaMariya Majore cherkovi (12—18-asrlar) saqlangan. G. Donitsetti vatani.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bergen

Bergen — Norvegiya jan.gʻarbidagi shahar. Shim. dengiz sohilidagi port. Xordalann fyulkesinipg maʼmuriy markazi. Muhim transport yoʻllari tuguni. Bergen stansiyasi. Aholisi 213 ming kishi (1991). Kemasozlik, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. B. yaqinida yirik neftkimyo sanoati majmuasi bor. Balik, ovlanadi pa baliq mahsulotlari eksport qilinadi. Universitet, savdo maktabi bor. Oʻrta asrlarda shim.gʻarbiy Yevropaning yirik savdo markazlaridan biri boʻlgan. Qirol qalʼasi qoldiklari (13-asr), Rozenkrans minorasi (16-asr), Mariya cherkovi (12-asr), kompozitor E. Grig uymuzeyi kabi msʼmoriy yedgorliklar saqlapgan. Shaharga 1070-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Henri Bergson

Henri Bergson (18-oktabr 1859 – 4-yanvar 1941)— fransuz faylasufi, intuitivizm va hayot falsafasi namoyandasi. Kolledj de Frans professor (1900). Fransiya akademiyasi aʼzosi (1914). Bergson fikricha, haqiqiy va boshlangʻich reallik—metafizikkosmik jarayon, "hayotiy shiddat", ijodiy evolyutsiya sifatidagi hayotdir; u intellektga qaramaqarshi boʻlgan intuitsiya vositasi bilan erishiladigan "davomiylik"dan tarkib topgan; materiya, ong, xotira, ruh — "davomiylik"ning turli jihatlaridir. Bergson jamiyatdagi hukmronlikni va itoat qilishni "tabiiy" holat, urushni muqarrar suratda yuz beradigan "tabiat qonuni", deb hisobladi. Asosiy asarlari: "Ongning bevosita maʼlumotlari" (1889), "Materiya va zehn" (1896). "Ijodiy evolyutsiya" (1907), "Axlok va dinning ikki manbai" (1932). Nobel mukofoti laureati (1927).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1859-yilda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
18-oktabrda tugʻilganlar
4-yanvarda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Berdanka

Berdanka — miltiq. Kalibri 10,67 mm, ogʻirligi 4,9 kg, otish uzoqligi 4000 qadam. Amerikalik polkovnik X. Berdan ishlab chiqqan; 19-asr 60- yillarida rus harbiy muhandislari A. P. Gorlov va K. I. Gunnuslar takomillashtirgan. Shundan soʻng AQShda "rus miltigi" nomini olgan. 19-asr 70— 90- yillarida rus qoʻshinlarining asosiy quroli hisoblangan. 1891-yildan boshlab B. oʻrniga rus ixtirochisi S. I. Mosin miltigʻi ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otashli qurollar
Berdaq

Berdaq (taxallusi; asl ismi Berdimurod Qargʻaboy oʻgʻli) (1827—Moʻynoq tumani—1900)—shoir, qoraqalpoq adabiyoti asoschisi. Avval ovul maktabida, soʻng madrasada tahsil koʻrgan. Alisher Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli va qoraqalpoq shoiri Kunxoʻja asarlarini chuqur mutolaa qilgan, ulardan oʻrgangan. U tarixni va xalq ogzaki ijodini yaxshi bilgan. Berdaqning lirik sheʼrlarida, dostonlarida qoraqalpoq xalqining 18— 19-asrlardagi ijtimoiy hayoti oʻz ifodasini topgan. U oʻz davri voqealariga, ijtimoiy munosabatlarga zukko shoir sifatida baho beradi. Asarlarida tenglik, insonparvarlik, adolat va vatanparvarlik gʻoyalari ilgari suriladi. Berdaqning ijodida mehnatkash xalqning ahvoli asosiy mavzudir („Boʻlgan emas“, „Soliq“, „Bu yil“, „Umrim“ va boshqalar). Shoir haqiqat uchun, mehnatkash ommaning baxti va kelajagi uchuy fidokor kurashchilarni orzu qiladi („Xalq uchun“, „Menga kerak“ va boshqalar). Tarixiy mavzudagi „Avlodlar“, „Omongeldi“, „Azadosbiy“, „Ernazarbiy“ asarlarida shoir xalq qahramonlarini faxr bilan kuylaydi. Berdaqning „Avlodlar“ asari tarixiy voqealar solnomasi boʻlib, qoraqalpoq xalqi bilan boshqa turkiy xalqlar hayotidagi mushtarak voqealar qalamga olinadi, qabila va xalqlarning kelib chiqishi haqidagi fiqolari bayon qilinadi. Berdaq baʼzi taʼmagir ruhoniylarning kirdikorlarini fosh etadi („Yaxshiroq“, „Shekilli“ va boshqalar), ayollar huquqini himoya qiladi, yoshlarni vatanni sevishga, maʼrifat choʻqqilarini egallashga chaqiradi („Oʻgʻlimga“, „Ahmoq boʻlma“ va boshqalar).

Sheʼriy mushohadalari va hayotga kurashlarida Berdaq mehnatkashlarning baxtiyor yashashini orzu qildi. Berdaq xalqni baxtli qilish haqida oʻylar ekan, Alloxdan madad soʻraydi („Yordam ber“), baxt haqida fikr yuritadi („Izladim“), odil podshoni orzu qiladi („Kerak“), baxtiyor yashaydigan jamiyat qurilishiga umid qiladi. Berdaq ijodi xalq ogʻzaki adabiyoti anʼanalariga yaqin turadi. Ijodining serqirraligi, asarlarining gʻoyaviy va badiiy yuksakligi bilan qoraqolpoq adabiyoti tarixida asosiy mavqeyni egallaydi. Uning koʻpgina asarlari oʻzbek va boshqa xalqlar tillariga tarjima qilingan. Oʻzbekiston va Qoraqalpogʻistonda Berdaq tavalludining 170 yilligi keng nishonlangan(1998). Toshkent shahridagi hiyobonlardan biriga "Berdaq" nomi berildi va byusti oʻrnatildi. Shoir tugilgan joy — Boʻzatovda ham byusti oʻrnatilgan(1998). Nukus shahrida unga atab haykal qoʻyilgan, musiqali drama teatri, koʻcha va maktabga Berdaqning nomi berilgan.

Manbalar 

 Tanglauli shigʻarmalari, Nokis. 1956; Tanlangan sheʼrlar, T., 1958; Sheʼrlar, T., 1976.

Ad:. Qurbonboyev B., Berdaq va oʻzbek adabiyoti, T., 1986.

Telegram: http://t.me/berdaqo6/

Baltabaev Berdaq

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1900-yilda vafot etganlar
Shoirlar
Xorazm madrasalarida tahsil olganlar
Berdaq
Qoraqalpogʻiston adabiyoti
Qoraqalpogʻistonlik shoirlar
Berdi baxshi

Berdi baxshi (Berdiyor Pirimqul oʻgʻli) (?—?)—oʻzbek xalq dostonchisi. 19-asrning 2-yarmi va 20-asrning 30- yillarida Toshkent viloyati Piskent tumani Evalak qishlogʻida yashab oʻtgan. Undan birgina "Alpomish" dostoni 1926-yilda yozib olingan (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Adabiyot institutida saqlanadi). Bu doston mazmuni va syujeti yoʻnalishi jihatidan boshqa variantlarga oʻxshasada, badiiy shakli jihatidan ishqiyromantik dostonlarga yaqin turadi. Dostonchi uslubida chiroyli tasvirlar va lirizmga, xalq qoʻshiklari va oʻlanlari sheʼriy bezaklariga, samimiy yumor va komizmga oʻta moyillik sezilib turadi. Bu hol oʻtmishda Ohangaron va Piskent atroflarida oʻziga xos dostonchilik maktabi boʻlganligini tasdiklaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Alpomish [Soʻz boshi va izohlar bilan nashrga tayyorlovchi T. Mirzayev], T., 1969.
Egamqul Berdiyev

Egamqul Berdiyev (1947.1.4, Boʻka tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent pedagogika institutining tabiiyotgeogr. fakultetini tugatgaoʻ (1972). 1965—78 yillarda Boʻka tumanidagi maktablarda bosh yetakchi, biol. oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1978-yildan 16maktab direktori. B. oʻz ish faoliyati davrida oʻquvchilarni yangi pedagogik texnologiya tamoyillari asosida oʻqitilishiga erishmoqda. Uning tashabbusi bilan maktabda tuman xalq taʼlimi taraqqiyoti haqida hikoya qiluvchi muzey ochilgan; unda 700 ga yaqin eksponat aks ettirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Buvigul Berdiyeva

Buvigul Berdiyeva (1954.18.3, Jomboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand 1ped. bilim yurtini tugatgan (1974). 1975-yildan Jomboy tumanidagi 1maktab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Berdiyeva oʻquvchilarga davlat taʼlim standartlari asosida koʻrgazmali qurollardan unumli foydalangan holda bilim beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
18-martda tugʻilganlar
1954-yilda tugʻilganlar
Berdiyor mashara

Berdiyor mashara (Diyorov Berdiyor) (1884—Shahrisabz tumani Chopiq qishlogʻi—1967) — oʻzbek xalq anʼanaviy teatr aktyori. Mizrob masharaning shogirdi. Repertuarida 40 ga yaqin ogʻzaki hajviya, muqallid, hajviy qoʻshiq va oʻyinlar boʻlgan. "Eshoni rais", "Boʻz doʻkoni", "Juvozkash", "Oʻgʻirlik", "Sartarosh", "Tegirmonchi" va boshqa shular jumlasidan. Berdiyor mashara qahramonlar xulqat vorini boʻrttirib koʻrsatgan, hajviy vaziyatga tezda kirishib, qahramon qiyofasi va holatini bsrilib ifodalash qobiliyatiga ega boʻlgan. Hajviy obrazlar Berdiyor mashara ijodida alohida oʻrin tutadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdo

Berdo — toʻquv stanogi (dastgohi)ning asosiy ish organlaridan biri. Qadimdan gazmollar toʻqishda qoʻllanilgan. B. bir-biriga parallel joylashgan bir necha temir plastinkalardan taroq shaklida yasaladi. B. toʻquv stanogida tanda iplarini toʻqima eniga bir tekis taqsimlaydi, zichlashtiradi, arqoq ipini toʻqima chetiga uradi, mokini yoʻnaltirib turadi. Plastinkalar orasidan tanda iplari oʻtkaziladi. B. toʻquv stanogi bataniga tiqib qoʻyiladi. B. tishlari (plastinkalari) zichligiga (har 1 sm ga 2,5 dan 40 tagacha tish) qarab toʻqilgan gaxaama zichligi ham har xil chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berdyansk

Berdyansk (1939–58 yillarda Osipenko) — Ukrainaning Zaporojye viloyatidagi shahar (1835-yildan). Azov dengizi boʻyidagi port. Berdyansk stansiyasi. Aholisi 135 ming kishi (1999). "Azovkabel", "Yujgidromash", "Azovselmash" zavodlari bor. Shisha tola, neft moylari ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, pedagogika instituti, mashinasozlik, tokchilik va vinochilik texnikumlari, tibbiyot bilim yurti, badiiy va oʻlkashunoslik muzeylari mavjud. Yozi quruq, issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°), qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi – 4°), yiliga 380 mm yogʻin tushadi. Shahardan 5 km narida dengiz boʻyida balchiq bilan davolash va iklimiy kurort joylashgan. Kattalar va bolalar sanatoriysi, dam olish uylari ishlab turibdi. Berdyanskga 1827-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina shaharlari
Berezin Ilya Nikolayevich

Berezin Ilya Nikolayevich (1818.19.7 - 1896.22.5) - sharqshunos. 

"Sharq boʻylab sayohat" (1849—52) asarini yozgan. Bu asarida Eron, Turkiya, Zakavkazye, Dogʻiston boʻylab qilgan sayohati (1842—45) davrida olgan taassurotlari, sharq mamlakatlarining tabiati, xalqining yashash sharoitlari haqida hikoya qiladi. Shayboniyxon va koʻchmanchi oʻzbeklar tarixiga oid "Tarixi guzidaNusratnoma" asarini eski oʻzbek tilidan rus tiliga ("Sheybaniada") tarjima qilgan. 

Rossiyada birinchi boʻlib (1858—88) Rashiduddinniig "Jome attavorix" ("Tarixlar majmui") asarining birinchi jildini rus tiliga tarjima qilgan. B. oʻzbek, qoraqalpoq, tatar va boshqird shevalariga oid bir necha asarlar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Turkologlar
Berezina

Berezina () — Belarusdagi daryo, Dneprning oʻng irmogʻi. Uzunligi 613 km, havzasining maydoni 24,5 ming km². Berezina suv sistemasiga kiradi (Dnepr va Daugava havzalarini birlashtiradi). Oʻrtacha suv sarfi 145 m’Gʻsek. 505 km masofada kema qatnaydi. Sohilida Borisov, Bobruysk shaharlari joylashgan. 1812-yil noyabrda Napoleon I ning armiyasi Berezinani kechib oʻtgan. Berezina sohillarida 1920 i., 1941-yil va 1944-yillarda qattiq janglar boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Belarusdagi daryolar
Berezina qoʻriqxonasi

BEREZINA QOʻRIQXONASI — Belorussiyaning Vitebsk va Minsk viloyatlaridagi qoʻriqxona. Berezina daryosi havzasining yuqori oqimida. 1925-yilda tashkil etilgan. Maydoni 76201 ga. Koʻl va botqokliklardan iborat. Qaragʻay, qandagʻoch va qoraqaragʻay oʻrmonlari bor. Qunduz, bobr, los, qobon yashaydi. 1979-yildan biosfera qoʻriqxonasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berezniki

Berezniki (1933-yilgacha Usolye-Solikamskoye) — Rossiya Federatsiyasi Perm viloyatidagi shahar (1932-yildan). Kama suv ombori sohilidagi port. Berezniki stansiyasi. Aholisi 197,6 ming kishi (1999). Shahar yaqinida 17-asrdan ishga tushirilgan osh tuzi, kaliy va magniy tuz konlari bor. Kime sanoati markazi („Uralkaliy“, „Soda“, „Azot“ ishlab chiqarish birlashmalari, kimyo zavodi va boshqalar), titanmagniy kombinati, elektrotexnika, metallsozlik, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari mavjud. Drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi bor. 16 asrdayoq tuz olingan. 1883-yilda Rossiyada birinchi soda zavodi qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berendeylar

Berendeylar — rus yilnomalarida 11-asrdan 12-asr oxiriga qadar tilga olingan turkiy koʻchmanchi qabila. B. nomi baʼzi tarixchilar (S. Pletneva) fikriga koʻra "boyandurlar" nomining ruscha notoʻgʻri atalishidir. 11-asrning 2-yarmida B. boshqa turkiy xalklar (bijanaklar, torklar) bilan birga rus yerlarining jan. rayonlariga (Kiyev, Pereyaslav knyazliklariga yaqin) kelib joylashib olgan. taxminan 1146-yilda bular bitta qabilaga birlashib, "qoraqalpoklar" ("chernie klobuki") deb atalgan. Moʻgʻullar istilosi vaqti (13-asr boshi)da B.ning bir qismi Bolgariya va Vengriyaga borib joylashgan, yana bir qismi Oltin Oʻrda aholisiga qoʻshilib ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beriberi

Beriberi (singalcha beri — darmonsizlik), B1, avitaminoz, alimentar polinevrit — ovqatda B1, vitamin (tiamin) yetishmasligi va uning organizmda oʻzlashtirilishi buzilishidan paydo boʻladigan kasallik. 1910—30 yillarda Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda ham qayd qilingan. Bunga nuqul oklangan (kepaksiz) guruch yeyish sabab boʻlgan. Kasallik sababini Yava orolida ishlab turgan gollandiyalik vrach Eykman 1897-yilda aniqlagan. U tovuklarni suvda pishirilgan toza oqshoq bilan boqqanda shu kasallik roʻy bergan. Ularni guruch kepagi bilan boqqanda esa tuzalgan. Keyinchalik guruch kepagida B1 vitamin borligi aniqlandi.

Kasallik asosan Jan., Jan.Sharqiy va Sharqiy Osiyo mamlakatlarida uchraydi. Bunda kuproq periferik nsrvlar zararlanib (polinevrit), yuraktomir sistemasi va ovqat hazmi buziladi. muskullar (ayniqsa oyoq, boldir muskullari) atrofiyasi, shishi kuzatiladi; oyoq muskullari qattiq ogʻriganligi va shishib ketganligi tufayli bemor tovonini ayab, barmoklariga va osq panjasining tashqi chekkasiga tayanib yuradi. Kasallikning oldini olish uchun kepakli javdar va bugʻdoy noni, suli yormasidan pishirilgan ovqatlar buyuryladi. Bemorlar B1 vitamin preparatlari, achitqi, undirilgan bugʻdoy va boshqa bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avitaminoz

Avitaminoz (yun. a – inkor qoʻshimchasi va vitaminlar) – organizmda vitaminlar yetishmasligi natijasida paydo boʻladigan kasallik. Masalan, vitamin C yetishmasligi lavsha (singa), vitamin B, yetishmasligi beriberi, vitamin D yetishmasligi raxit, vitamin RR yetishmasligi pellagra kasalligiga sabab boʻladi. Homiladorlikda, koʻpincha tuqqandan keyin roʻy beradigan chillashir kasalligi ham A. natijasidir. Bitta vitamin yetishmasa, mono, kup vitamin yetishmasa, poli kelib chiqadi. Birinchi marta 1880-yilda rus vrachi N. I. Lunin A.ni tajriba yoʻli bilan hosil qilgan. A.ning oldini olish uchun vitaminga boy sabzavot va mevalarni koʻproq iste’mol qilish, vitaminli masalliqlarni yaxshi saqlash, ovqat pishirganda vitaminlarning parchalanib ketishiga yoʻl qoʻymaslik kerak. Davosi: vitaminga boy taomlar buyuriladi yoki organizmda qaysi vitamin yetishmasa, oʻsha vitamin preparatlari beriladi.A. hayvonlarda ham uchraydi. Bunday hayvon koʻpincha qisir qoladi yoki bola tashlaydi. Yangi tugʻilgan bolasi yaxshi oʻsmaydi, hatto tez kunda nobud boʻladi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlarni, ayniqsa yosh hayvon va parrandalarni servitamin ozuqalar bilan boqish kerak.

Manbalar

Kasalliklar
Berill

Berill — halqasimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi AI2Be3(Si60ll(). Kristachlari olti qirrali prizmalar shaklida. Shishasimon yaltiroq. Rangi yashil, sargʻishoq.. kulrang. Qattiqligi 7,5—8; s. ogʻ. 2,6—2,7. B. pnevmatolitgidrotermal konlarda, pegmatit, greyzenlar bilan birga, kvarsli yertomirlar va boshqa joylarda uchraydi. Tarkibida xrom boʻlgan tinik, yashil B. zumrad. rangsizi, pushtisi vorobyevit; zangori moviy turi akvamarin, tillarangsargʻishi geliodor deyiladi.

B.ning zumrad va akvamarin, geliodor kabi turlari qimmatbaho tosh sifatida zargarlikda, rudalari metallurgiyada berilliy olish da, tuzlari sapoatning boshqa tarmoqlarida va tibbiyotda ishlatiladi. Oʻzbekiston, AQSH, Kolumbiya, Madagaskar, Ukrainada konlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bezak toshlari
Javohirlar
Berill guruhi
Berilliy bronzasi

Berilliy bronzasi — berilliyning mis bilan qotishmasi (qarang Bronza).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliy karbid

Berilliy karbid — berilliy bilan uglerodning kimyoviy birikmasi (Ve:S). Berilliy karbid berilliy kukunini grafit bilan aralashtirib, 2100—2200C° da qizdirib olinadi. Un dan yuqori trada oʻtadigan yadro reakinyalarini susaytiruvchi vosita sifatida foydalanish mumkin (qarang Karbidlar).

Kimyoviy reaksiyalari

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Karbidlar
Metall karbidlari
Berilliy oksid

Berilliy oksid, VeO -berillnyiing kislorod bilan birikmasi; oq poroshok, zichligi 3025 kg/m3, suyukdanish temperaturasi 2578°, qaynash temperaturasi 4300°. 2100° gacha barqarorava 2100—2578° da barqaror Rmodifikaiiyalari mavjud. Tabiiy sharoitda royatda kam (bromellit minerali shaklida) uchraydi. Suvda erimaydi, kislotalarda erib, Be2* tuzlarini hosil qiladi (qizdirilgan Berilliy oksid faqat konsentrlaigan H2SO4 va HF da, suyultirilgan Berilliy oksid esa faqat N Gʻ da eriydi). Ishqorlar bilan suvda eriydigan tuzlar (berillatlar)ni kuydirilmagani 1000° dan yuqori trada suv bugi bilan taʼsirlashib, gaz holidagi berilliy gidroksidii hosil qiladi. Berilliy oksid berilliy gidroksidni ski berilliy tuzlarini yuqori haroratlarda parchalab olinadi. Elektr utkazuvchanligi kam va issiq utkazuvchanligi katta (misnikidan sal ortiq) materiallar hamda oʻtga chidamli maxsus sopol mahsulotlar va tigellar tayerlashda, yadro reaktorlarida — iyeytronlarni susaytiruvchi va qaytaruvchi sifatida, rentgepotexnikada — rentgen nurlarini oʻtkazuvchi shishalar tayerlashda. organik sintezda — katalizator sifatida ishlatiladi. Berilliy oksid zaharli, nafas yoʻllarini yalligʻlantiradi, oʻpkaning surunkali kasalligi — berilliozga sabab boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliy qotishmalari

Berilliy qotishmalari -berilliynmsh turli metallar bilan hosil qilgan qotishmalari. Odatda, Berilliy qotishmalari tarkibida boshqa metallar koʻproq boʻladi, lekin berilliy (Be) ularda baʼzi muhim xossalar paydo qiladi. Masalan, misning 2—2,5% Be bilan hosil qilgan qotishmalari (berilliy bronzalari) eng koʻp tarqalgan. Ular juda mustahkam va qayishqoq boʻladi; Alyuminiy ning Be bilan hosil qilgan qotishmalari rentgen nurlarini yaxshi oʻtkazadi.

Magniy qotishmalariga ozgina Be qoʻshilsa, ularning korroziyaga chidamliligi sezilarli darajada ortadi. Baʼzipoʻlat vachoʻyanlarga Be qoʻshilgasha ular ancha pishiklashadi. Berilliy qotishmalari metallurgiyada, muhim prujinalar, elektr kontaktlari, soat mexanizmlari, kompas dstallari, yuqori temperatura va bosimda ishlaydigan shesternya, vtulka va podshipniklar tayerlashda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Berilliylash

Berilliylash — metall yoki qotishmalarning sirtqi qatlamini 1100° gacha trada oksidlanishdan saqlash maqsadida Be bilan qoplash. B. uchun 98—99% Be (yoki ferroberilliy) va 2—1% NH4C1, yo boʻlmasa, 75% Be (yoki ferroberilliy), 23% A12O3 va 2% NH4C1 kukunlari aralashmasi ishlatiladi. Metall (yoki qotishma) ana shu aralashmada 950—1050° trada 4—10 soat qizdiriladi, berilliy metall (yoki qotishma)ning sirtqi qatlamiga singib, uning korroziyaga va issiqqa chidamlilngini keskin oshiradi, boshqa xossalari ham yaxshilanadi. B. baʼzan, faqat muhim issiqlikka chidamli qotishmalar uchun qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bering Vitus Ionassen

Bering Vitus Ionassen (Ivan Ivanovich) (1681 — 1741.8.12) — dengizchi sayyoh, kapitankomandor. Asli daniyalik, 1703-yil rus flotiga taklif qilingan. 1724-yilgacha Boltiq va Azov dengizlari flotlarida xizmat qilgan. B.ga 1725-yilda Osiyo bilan Amerika quruqlik orqali tutashganligi yoki boʻgʻoz orqali ajralganligipi anik^ash vazifasi topshirilgan. IKamchatka ekspeditsiyasi (1728—30)ga boshliq qilib tayinlangan. Ekspeditsiya Chukotka yarim oroli bilan Alyaska oraligʻidagi boʻgʻoz (keyinchalik B. nomiga qoʻyilgan) orqali 67° 18’ gacha suzib oʻtib yana orqaga qaytadi. B. 1733-yil 2Kamchatka ekspeditsiyasiga boshliq qilib tayinlandi. 1741-yil 17-iyulda B. dengiz orqali Shim. Amerika sohillariga yetib bordi. Aleut o.laridan baʼzilarini kashf qildi. Orqaga qaytishda Kamchatka sharqidagi orollardan biri (hozirgi Bering o.) da qishladi va oʻsha yerda vafot etdi. B. nomiga Tinch okean shim.dagi dengiz, boʻgʻoz va orol qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
Emil von Behring

Emil von Behring (1854—1917) — nemis mikrobiologi, immunologi. Qoqshol va difteriyaga, qarshi antitoksin zardob topgan. Difteriyaga qarshi faol immunlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1901).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
1854-yilda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
15-martda tugʻilganlar
31-martda vafot etganlar
Bering boʻgʻozi

Bering boʻgʻozi — Shim.Sharqiy Osiyo va Shim. Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz. Shim. Muz okeani (Chukotka dengizi)ni Tinch okean (Bering dengizi) bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, kengligi 86 km, eng sayoz joyining chuq. 36 m. Oktabrdan avgustgacha boʻgʻozda suzib yuruvchi muzlar kup buladi.

Antropogen davrida Bering boʻgʻozi oʻrnida bir necha marta dengiz tubi koʻtarilib har ikki qitʼani birlashtiruvchi quruklik "kuprigi" paydo boʻlgan. Boʻgʻoz oʻrtasidagi Diomid o.lari orqali Rossiya Federatsiyasi va AQSH ning davlat chegarasi oʻtgan.

Bering boʻgʻozi ni dastlab 1648-yil kazak SI. Dejnev suzib oʻtgan, soʻngra 1728-yilda V. Bering ekspeditsiyasi tadqiq qilgan (boʻgʻoz ekspeditsiya rahbari nomi bilan atalgan). Sohillari 1732-yil haritaga tushirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar