Pancha Ishvaramlar

Pancha Ishvaramlar — (Shivaning beshta turar joyi)  Shri-Lankaning aylanasi boʻylab joylashgan Shiva xudosi koʻrinishidagi hindlarning oliy timsoli Ishvaraga bagʻishlab qurilgan beshta qirgʻoq boʻyidagi qadimiy kovillar maʼbadlari hisoblanadi.

Hinduizmning Shri-Lanka Tamil fidoyilari uchun eng muqaddas ziyorat majmualari, ular har bir maʼbadda Shiva uchun markaziy ziyoratgohlar bilan qadimiy Saiva Siddhanta falsafasiga amal qilishadi. Dastlabki qurilish Naga qirolligi (Nayanar) qirollik meʼmorlari tomonidan amalga oshirilgan. Har bir kovildagi Shiva lingamlari Ravananing oʻrnatmalari sifatida qayd etilgan, uning avlodlaridan biri, qadimgi Yaksha malikasi Kuveni esa Ishvaraning dindori edi. Oxir-oqibat, kovillar oʻzlarining tarixiy yozuvlari, anʼanalari va butun Osiyo boʻylab keng taʼsirini saqlab, oʻzlarining tumanlarida klassik davr poytaxtlarining xalqaro markazlariga aylandilar. Sthala Puranas, mahalliy Maanmiyamlar, Mahabharata va Ramayana ibodatxonalari bilan tasvirlangan Agastya, Rama, Ravana va Arjuna kabi figuralar ushbu ziyoratgohlarda namoyish etilgan, garchi yaqinda oʻtkazilgan tadqiqotlar ibodatxonalarning Vedagacha boʻlgan kelib chiqishiga ishora qiladi, ular dindorlarni himoya qilish uchun qurilganyaʼni tabiiy ofatlardan qutqaradi degan fikarni nazarda tutishgan.

Nayanar-Anuraigraamam Tamraparniyan floruit davrida Seylon aholisi, Shri-Lanka va Hindiston qirollik aʼzolarining homiyligida ishlab chiqilgan, boshqa dharmik maktablarning ziyoratchilari ibodat qilishgan va ularni saqlash uchun xayr-ehson qilganliklari qayd etilgan — shuning uchun buddist va jayn elementlari ham majmualar ichida. Pancha Ishvaramlar Shri-Lankadagi Portugal mustamlakasi davrida talon-toroj qilingan va vayron qilingan. XXI asrgacha birinchi navbatda Pallava qurilishining keng xarobalari topilgan. Oʻshandan beri ibodatxonalarning aksariyati qayta tiklangan. Ularning majmualarida puxta qumtosh lintellari va pedimentlari, murakkab qora granit oʻymakorligi, baland gopuramlar va tosh ikonografiyasi saqlanib qolgan. Asosiy stellar saqlanib qolgan va ularda yozuvlar mavjud. Xuddi shu Nayanar muhandislari tomonidan qishloq xoʻjaligi va sugʻorish uchun qurilgan choʻmilish hovuzlari va koʻl tanklari koʻrinishidan odatiy xususiyatdir.

Pancha Ishvaramlar roʻyxati

Ommaviy madaniyati 
Maʼbadlarda bir nechta musiqa, raqs va dramatik spektakllar, shu jumladan Thiru Ketheeswaramda mashhur karnatik vokalisti Nagesvari Brahmananda tomonidan yaxshi qabul qilingan chiqishlar boʻlib oʻtadi. Bharathanatyam raqs dramasi „Lankaning Pancha Ishwarams“ musiqiy filmi 1999-yil oktyabr oyida London universitetining Logan Hallda ikki qismli kontsertning ikkinchi qismi sifatida debyut qilinadi. Konsertni taqdim etgan tarixchi S.Arumugam va professor K.Kailasanata Kurukkal oʻsha paytda tadqiq qilganidek, ushbu asar barcha beshta ibodatxona haqidagi hikoyalarni sahnaga olib chiqdi. Shruthi Laya Shangam tomonidan Tenavaram majmuasining Nandi va lingam toshlari qazib olingandan soʻng, uning musiqasi va soʻzlari Jayaraman va professor Va Ve Subramaniam tomonidan yozilgan karnatik skripkachi Lalgudi Jayaraman tomonidan yozilgan va Vijayalakshmi Krishna tomonidan xoreografiya qilingan. Asarni Jayaraman skripkada oʻz shogirdlari doktor Lakshmi Jayan, SP Ramh qoʻshiq, veenada Pavitra Mahesh, shuningdek, mridangamda Jagdeesan va Kalakshetra maktabi, Chennay va London raqqosalari bilan birga ijro etdi. Bu tanqidchilarning olqishiga sazovor boʻldi va katta tomoshabinlarning sevimlisiga aylandi. Jayaraman spektakldan keyin tomoshabinlar bilan muloqot qildi, ularning aksariyati diasporaning Shri-Lanka tamillari edi.

Tegishli ibodatxonalar 
Qadimgi Shri-Lankaning yana ikkita qirgʻoq Shiva ibodatxonalari Pancha Ishvaramlar bilan bir qatorda yuqori darajada muqaddas hisoblanadi. Ramanathapuram tumanidagi Rameswaram Ramanatasvami Kovil, Koneswaram va Tenavaram bilan bogʻlangan, Kalinga Magha bilan bogʻlangan va Jaffna qirollari Jeyaveera Cinkaiariyan va Gunaveera Cinkaiariyan tomonidan kengaytirilgan, hozir Hindistonning Tamil Nadu shtatining bir qismi, ammo ilgari Jaffna suvereniteti ostida. Batticaloa tumanidagi Kokkadichcholai shahridagi Taantondreswaram ibodatxonasi Kalinga Magha tomonidan muqaddas qilingan va Mattakallappu Manmiyamda ham eslatib oʻtilgan.

Yana qarang 
 Shri-Lankadagi hind ibodatxonalari roʻyxati

Manbalar