MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mirzo Muhammad Haydar

Mirzo Muhammad Haydar (Muhammad Haydar Dugʻlot; 1499, Toshkent — 1551, Kashmir) — tarixchi, davlat arbobi. Muhammad Husayn koʻragonning oʻgʻli, onasi Xub Nigorxonim Yunusxonning kichik qizi, Boburning onasi — Qutlugʻ Nigorxonimning singlisi edi.

Biografiyasi 
1508—1509-yillarda Shayboniyxon buyrugʻi bilan otasi qatl qilingach, yosh Muhammad Haydarning hayoti xavf ostida qoladi. Muhammad Husaynning ishonchli kishilaridan biri Mavlono Muhammad koʻp qiyinchiliklar bilan Muhammad Haydarni Buxorodan Badaxshonga olib qochadi. 1509-yil Qobulga — Bobur saroyiga olib keladi. Bobur unga yuksak ehtirom koʻrsatadi. Mirzo Haydarning yozishicha, Bobur unga ota oʻrnida otalik qiladi. 3 yildan soʻng Mirzo Haydar Andijonga — Sulton Saʼidxon huzuriga ketadi va xonning oxirgi kunigacha u bilan birga boʻladi. 1514-yil Qashqarda Sulton Saʼidxon hokimiyati oʻrnatilgach, Mirzo Haydar u bilan birga Qashqarga keladi. Xon barcha qoʻshin salohiyati va saltanat ishlarini unga ishonib topshirib, cheklanmagan huquqqa noyil qiladi, shuningdek, Sulton Saʼidxonning oʻgʻli — valiaxd Abdurashidning tarbiyasini ham unga topshiradi. Sulton Saʼidxon davrida Mirzo Haydar Badaxshon, Kofiriston, Tibet, Lodak va boshqa koʻpgina harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qiladi. 1533-yilda Sulton Saʼidxon vafot etgach, taxtga uning oʻgʻli Abdurashid oʻtiradi. Ammo, Dugʻlotlar xonadonida vujudga kelgan qarama-qarshiliklar Muhammad Haydarni mamlakatni tashlab ketishga majbur qidali. Muhammad Haydar avval Badaxshonda sargardonlikda yurib, soʻngra Lohurga — Boburning oʻgʻli Komron Mirzo huzuriga boradi. 1539—1540-yillarda Muhammad Haydar Agrada Humoyunga qoʻshiladi. 1541-yilda Qashqar zabt etilgach, Muhammad Haydar boburiylar nomidan Qashqarda hukmronlik qiladi. Haqiqatda esa oʻz-oʻziga mustaqil hukmron edi. Togʻ qabilalari bilan boʻlgan toʻqnashuvda Muhammad Haydar halok boʻlgan.

Ijodlari 
Muhammad Haydar mashhur "Tarixi Rashidiy" nomli asar va "Jahonnoma" nomli geografiyaga oid turkiy sheʼriy risola muallifi. "Tarixi Rashidiy" Sharqiy Turkiston, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoning 15—16 asr 1-yarmidagi tarixiga oid qimmatli manbadir. Muhammad Haydar bu asarini Kashmirda, bir necha yil mobaynida yozgan. Asar 2 qism — "daftarlar" (kitoblar)dan iborat. 1qismda Moʻgʻuliston va Qashqarda hukmronlik qilgan chigʻatoiylar tarixi — Tugʻluq Temur davridan Abdurashidxon (Rashidxon) davrigacha izchil bayon etilgan boʻlib, u 1546-yil, yaʼni 2-qismdan keyin yozilgan. 2-qism 1541—42 yillarda tugatilgan, u hajm jihatdan 1-qismdan toʻrt marta katta boʻlib, muallifning xotiralaridan iborat. Bu asar "Boburnoma" kabi memuar adabiyotning yorqin namunasi hisoblanadi.

Manbalar 
 Mirzo Muhammad Xaydar, Tarixi Rashidi (Vvedeniye, per. s pers. A.Urunbayeva, R.P.Djalilovoy, L.M.Yepifanovoy), T., 1996.

Havolalar 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy (1499–1551-yillar) 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy
Dugʻlotiy va uning zamoni 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy 
Muhammad Haydar Dugʻlotiy 

Sharqiy Turkiston tarixi
Oʻzbekiston tarixi
Qozogʻiston tarixi
Chigʻatoy tilida ijod qilgan shoirlar
Muhammad Husayn Mirzo

Muhammad Husayn Mirzo (1476— 1503) — temuriy shahzoda. Husayn Boyqaronit 4-oʻgʻli. Onasi — Minglibiy Ogʻacha begim. Sulton Husayn Boyqaro Badiuzzamon Mirzo isyon koʻtargan vaqtda Astrobodni M.H.ga inʼom qilgan (1499). M. H. Astrobod bilan cheklanmay, yangi-yangi yerlarni oʻz tasarrufiga kiritish xayoliga tushadi. 1500-yil u Is-faroinga hujum qiladi. Isfaroin hukmdori amir Badriddin Husayn Boyqaroning eng yaqin kishilaridan edi. Jangda amir Badriddin qoʻshini yengilib, oʻzi ham qalok boʻladi. Bu xabarni eshitgan Muzaffar Husayn Mirzo ukasi M.H.ga qarshi qoʻshin yuboradi, lekin jang uning magʻlubiyati bilan tugaydi. M.H. qoʻshini Nishopurgacha gʻorat qilib boradi. Johil farzandlarini tinchlantirish uchun Husayn Boyqaro Hirotni amir Alisher Navoiy va amir Muhammad Valibek ixtiyoriga topshirib, oʻzi Astrobodga askar tortadi. M.H. otasining katta qoʻshiniga dosh berolmasligini sezib, Astrobodni tashlab qochadi. Husayn Boyqaro Astrobodga kelib, 3—4 kunda osoyishtalik oʻrnatadi. Shu asnoda M.H. oʻz otasiga qilgan xatti-harakatlaridan afsuslanib, shahanshoxdan uzr soʻrab, elchi yuboradi. Husayn Boyqaro oʻgʻlining gunoxlarini kechirib, Jurjon mulkini inʼom qilib, oʻzi Hirotga qaytadi. Ammo, qoʻp oʻtmay (1503-yil) M.H. xasba (qora bezgak) kasaliga uchrab, 28 yoshida vaTurgʻun Fayziyev

Manbalar
Muhammadvali gʻori

Muhammadvali gʻori -Andijon viloyati Xoʻjaobod tumanidagi gʻor. Chilustun togʻining shimoliyyon bagʻrida, 1085 m balandlikda joylashgan. Devon davriga mansub ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorni birinchi boʻlib akademik D. I. Shcherbakov tekshirgan (1931). Gʻor ogʻzi shimoli-sharq tomon ochilgan (eni 1,6 m, balandligi 2,5 m). Gʻor shipi va devorlari kalsiy mineralidan tashkil topgan hosilalar bilan qoplangan gumbazsimon xonadan boshlanadi (uz. 3 m, balandligi 2,7). Undan ichkariga tomon bir qancha yoʻlaklar (uz. 3,5 m gacha, balandligi 2 m gacha, eni 2,5 m gacha) davom etadi hamda yana 4 ta xona (uz. 3,5- 22 m, eni 2,5-4 m, balandligi 1,7-5 m) tutashgan. Gʻor sahni notekis, oxirida pasayib tor yoriqqa aylanadi. Bu qismida suv yigʻilib qolgan. Gʻorning umumiy uz. 57 m, maydoni 92 m2, hajmi 276 m3.

Manbalar 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Andijon viloyati
Najimaddin Muhammaddinov

Najimaddin Muhammaddinov (1937.26.8, Qoraqalpogʻiston, Taxtakoʻpir tumani) — qoraqalpoq kompozitori. Qoraqalpogʻiston (1974) va Oʻzbekiston (1977)da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Olmaota konservatoriyasini tugatgan (1971). Berdaq nomidagi Qoraqalpoq filarmoniyasi badiiy rahbari (1971—77), Qoraqalpogʻiston kompozitorlar uyushmasi raisi (1977— 88), Qoraqalpogʻiston Respublikasi madaniyat ishlari vaziri (1986—99), Nukus sanʼat kolleji direktori (1999-yildan). "Birinchi qoraqalpoq simfoni-yasi", birinchi milliy opera ("Ajiniyoz", 1987) va baleti ("Ayjamal", 1997) ni yaratgan. Simfonik va vokalsimfonik, kamer-cholgʻu (fortepiano uchun sonata, variatsiyalar va boshqalar) va ka-mervokal (mas, "Nereste" balladasi) asarlari, "Keng dala", "Quvnoq oʻlkam", "Boʻlmas", "Yeryor aytayin", "Mustaqillik gullari" qoʻshiklari muallifi.

Manbalar
Abdulahad Muhammadjonov

Muhammadjonov Abdulahad Raqimjonovich (1928.26.12, Toshkent — 2016.5.4., Toshkent) — sharqshunos va arxeolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Tarix fanlaridri (1973), professor (1989). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1951). 1956-70 yillarda Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Tarix va arxeologiya institutida katta ilmiy xodim, sektor mudiri va 1970 yildan Arxeologiya institutining sektor mudiri, 1980—83 yillarda direktori. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi vitse prezidenta (1996—98), Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Tarix instituti direktori (1996—98). 1998—2003 yillarda Oʻzbekiston fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida bosh ilmiy xodim. 1998-yildan Oʻzbekiston milliy universitetida professor Ayni vaqtda 1997 yildan "Oʻzbekistonda ijtimoiy fanlar" jurnalining bosh muharriri. Uning ilmiy ishlari Urta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik, irrigatsiya, gidrotexnika hamda dehkrnchilik vohalarini vujudga kelishi va taraqqiyoti tarixiga bagʻishlangan. M. Buxoro, Toshkent shaharlari qad. tarixi, ayniqsa, ularning yoshini ilmiy asoslashga muayyan hissa qoʻshgan.Vatanimiz tarixiy toponimiyasi boʻyicha ilmiy asarlar va maqolalar nashr etib, tarixiy manbashunoslik boʻyicha yangi ilmiy yoʻnalishga asos soldi.

Ac: Oʻzbekistonning qadimgi gidrotexnika inshootlari, T., 1997; Naselyonnie punkti Buharskogo emirata, T., 1999; Oʻzbekiston tarixi, T., 2003; Qadimgi Toshkent, T., 2002.

Manbalar 

Kishilar
Oʻzbek sharqshunoslari
Olimlar
Arxeologiya
Oʻzbeklar
1928-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Ato Muhammadjonov

Ato Samigʻiddinovich Muhammadjonov (1940.2.9, Dushanba) — Tojikiston xalq artisti (1981). 1958-yildan Loxutiy nomidagi teatrda ishlaydi. Tojikistonning mashhur filmlari M. nomi bilan bogʻliq. Eng yaxshi rollari: Atham ("Olim Atham"), Chol ("Cholning hikoyasi"), Klaudio ("Hamlet"), Bobojon Gʻofurov ("Millat dramasi"), Qirol Lir ("Qirol Lir") va boshqa M. oʻzbek kinosi rivojiga ham oʻz hissasini qoʻshgan. Ota ("Alvido, gʻoʻr yoshligim"), Qozi ("Maysaraning ishi"), Amir ibn Mansur ("Dax,oning yoshligi"), Rais ("Karaxtlik"), Sayidali ota ("Buyuk Amir Temur") va boshqa rollari mashhur. Rudakiy nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar
Moʻminjon Muhammadjonov

Moʻminjon Muhammadjonov (taxallusi Toshqin; 1883 — Toshkent 1964) — yozuvchi, maʼrifatparvar, jadidchilik harakatining namoyandasi. Sharofboy, Beklar begi (Toshkent), Oliya (Ufa) kabi madrasalarda tahsil olgan. Ayni paytda eski maktablarda dare bergan. Toshkent, Namangan, Qoʻqon, Andijon, Ush, Jalolo-bod, Xoʻjand, Shahrisabz va boshqa shaharlarda yangi usuldagi maktablar ochgan. "Sadoyi Turkiston", keyinchalik "Ishtirokiyun" gazetalari va "Maorif", "Mushtum" jur.larida ishlagan. Andijonda Choʻlpon va Toshkentda Hamza bilan hamkorlik qilgan. XXSR maorif nozirligida xizmat qilgan (1920—21). Keyinchalik Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ishlagan (1944—50). M. "Qonli tun" (1926; Ziyo Sayd bilan hamkorlikda) pyesasi, "Turmush urinishlari" (1926) xotiralar kitobi va turli hajviy sheʼrlar muallifi.

Manbalar 
 Turmush urinishlari [4nashr], T., 1969.

  

Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Beklarbegi madrasasida mudarrislik qilganlar
Sharofboy madrasasida mudarrislik qilganlar
Shomahmud Muhammadjonov

Shomahmud Shohodiyevich Muhammadjonov (1954.27.4, Toshkent) — miniatyurachi rassom, kitobat sanʼati ustasi. Oʻzbekiston BAakad. (1997). Oʻzbekiston xalq rassomi (2001). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1974). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik inutida rassom. 1970-yillarda Alisher Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida professor Ch.Ahmarov va H. Sulaymonlardan rassomlik va miniatyura sanʼatini oʻrgandi. Sharqmini-atyurasi va kitobat sanʼati sohasida chuqur izlanishlari natijasida qad. qogʻoz tayyorlash usuli va sahifa bezagining abri bahor turini qayta tikladi, miniatyura sohasida samarali ijod qilmoqda. Oʻrta asr Sharq miniatyurasiga oid chuqur bilim va akademik dastgohli rangtasvir malakalari M.ning oʻziga xos badiiy uslubining shakllanishini taʼminladi: qiyofa vazi-yat, imo-ishoralar, ranglarning ramziy maʼnolari orqali qahramonlarining ruhiy holatini aks ettiradi, miniatyura sanʼatining anʼanaviy tizimiga zamonaviy muallifning oʻziga xos badiiy tafakkurini ham singdiradi. A.Qodiriyning "Mehrobdan chayon" asariga rasmlar (1974, Toshkentdagi Adabiyot muzeyida), Sharqadabiyoti (Firdavsiy, Nizomiy va boshqa asarlari) mavzuida lokli miniatyura namunalarini yaratdi (1983—84, Amaliy sanʼat muzeyida). Kitobat sanʼati usulida "Navoiy lirikasi" toʻplami (1983, Yaponiyada), "Kalila va Dimna" asari boblari boʻyicha 2 ta (1985, 1991; Metropoliten muzeyida), M. Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asari (1985, Oʻzbekiston tarixi muzeyida), "Temur tu-zuklari" (1991) qoʻlyozma nusxalarini tayyorladi. "Ipak yoʻli hikoyalari" asarlar turkumi (1999) va boshqa asarlari mashhur.

M. asarlari respublika va chet mamlakatlardagi (jumladan, Eron, 1998, 2000; Turkiya, 1999) koʻrgazmalarda namoyish etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1989). "Shuxrat" medali bilan mukofotlangan (1996).

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Avliyoxon Muhammadiyev

Muhammadiyev Avliyoxon (1906.16.8, Margʻilon — 1988.21.10, Fargʻona) — gidrobiolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1966), biologiya fanlari doktori (1959), professor (1960). Urta Osiyo universitetining tayyorlov boʻlimini (1931), Fargʻona pedagogika institutini (1934) tugatgan. Shu institut kimyo va biol. kafedralarida assistent (1935—36), katta oʻqituvchi (1937—39), zoologiya kafedrasimudiri (1939—1979), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti gidrobiologiya va ixtiologiya laboratoriya mudiri (1979— 1981), Fargʻona pedagogika instituti zoologiya va umumiy biol. kafedrasi professor (1981—88). Oʻzbekiston gidrobiologiya jamiyati raisi (1969—84). M.ning ilmiy ishlari Urta Osiyo suv xavzalari tipologi-yasi, qisqichbaqasimonlar ekologi-yasi, sistematikasi va zoogeografiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. Suv havzalaridan unumli foydalanishga oid amaliy tavsiyalar ishlab chiqqan. Fargʻ-ona va Margʻilon shaharlaridagi koʻchalardan biriga, Fargʻona davlat universiteti tabiiyot fakultetiga uning nomi berilgan

Manbalar 
 Materiali k gidrobiologii risovix poley Ferganskoy dolini, T., 1969; Gidrobiologiya vodoyomov Ferganskoy dolini, T., 1967; Umurtqasiz hayvonlar zoologiyasi, T., 1964; 1976; Rakoobraznie vodoyomov Ferganskoy dolini, T., 1986; Tabiat muhofazasi va ekologiya, T., 1986 (hamkorlikda).

16-avgustda tugʻilganlar
1906-yilda tugʻilganlar
Margʻilonda tugʻilganlar
22-oktabrda vafot etganlar
1988-yilda vafot etganlar
Fargʻonada vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
O‘zbekiston gidrobiologlari
Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi akademiklari
Rahmon Muhammadiyev

Rahmon Omonovich Muhammadiyev (1946.14.5, Denov tumani, Chagʻon qishlogʻi) – koʻz kasalliklari mutaxassisi, Oʻzbekiston Qahramoni (2001). Tibbiyot fanlari nomzodi (1974). SamTIni tugatgan (1969), shu institut koʻz kasalliklari klinikasida ordinator (1969–71), Burdenko nomidagi neyroxirurgiya institutida aspirant (1971–74). Samarqand shahri, keyinchalik Surxondaryo viloyat koʻz kasalliklari klinikasida turli lavozimlarda ishlagan (1974–81). Afgʻonistonda xizmat qilgan (1981–83). 1984-85 yillar Denov tumani, 1986-yildan Surxondaryo viloyati koʻz kasalliklari kasalxonasi bosh vrachi. Ilmiy ishlari koʻz kasalliklari xirurgiyasiga oid. 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy majlisi deputati.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1946-yilda tugʻilganlar
14-mayda tugʻilganlar
Toshtemir Muhammadiyev

Muhammadiyev Toshtemir (1968.1.5, Boysun tumani) — kurash boʻyicha ogʻir vaznda jahonning mutlaq chempioni (1999, Toshkent), xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1999). M. alhakim at-Termiziy xotirasiga bagʻishlangan xalqaro musobaqa gʻolibi (1995, 1999, Termiz), Oʻzbekiston chempioni (1998). Tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanadi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

    

El-yurt hurmati ordeni sohiblari
Qarshi Muhammadiyev

Qarshi Muhammadiyev (1932.20.7, Shoʻrchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1962). 1954—97 yillarda Shoʻrchi tumanidagi 10maktabda ona tili va adabiyoti oʻqituvchisi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1932-yilda tugʻilganlar
20-iyulda tugʻilganlar
Muhammadiy

Muhammadiy, Us tod Muhammadiy (16-asr) — musavvir. Sulton Muhammadnint oʻgʻli. Nafis sanʼatni otasidan oʻrgangan; Kamoliddin Behzod anʼanalarini davom ettirib oʻziga xos badiiy uslub yaratdi. Inson, hayvonotni hayotiy, manzarani batafsil tasvirlagan: "Shahzoda tasviri" (Bostondagi Golobo majmuasida, AQSH), "Sharafnoma" (asar qoʻlyozmasidagi "Shahzoda" rasmi), Nizomiyning "Hamsa"siga ishlangan miniatyuralar, "Darvish va dehqonlar" asari (Luvrda) va boshqa Zamondosh mutaxassislarning taʼkidlashicha, M. asarlarida demokratik anʼanalar, dunyoviy va hayotiy lavhalar, oddiy kishilar hayotining real tasviri oʻz aksini topgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Rassomlar
Eron
Muhammadrasul Rasuliy

Muhammadrasul Rasuliy (1884 — Toshkent — 1935) — oʻzbek maʼri-fatparvari, pedagog. Toshkentdagi Beklarbegi madrasasida oʻqigan. 1907-yildan rus-tuzem maktablarida dars bergan. 1917-yildan keyin maktablarda oʻqituvchilik qilgan, savodsizlikni tugatishda faol ishtirok etgan. Rus-tuzem va yangi usuldagi maktablar uchun darsliklar ("Rahbari forsiy", "Qiroati forsiy yoxud muntaxabi guliston", "Bolalar bogʻchasi") yozgan. "Rahbari forsiy" kitobi (1911, 1914, 1917-yillarda nashr etilgan)da fors tili qoidalari oʻzbek tilida bayon qilingan. "Qiroati forsiy yoxud muntaxabi guliston" (1916) xrestomatiya kitobida qisqaqisqa forscha matnlar 56 darsga boʻlib berilgan, baʼzi forscha soʻzlarga oʻzbekcha izoh yozilgan. "Bolalar bogʻchasi" alifbe kitobi boʻlib, tovush usulida tuzilgan. Uning 2nashri 1917-yil Toshkentda chiqqan. Bu darslikda K.D.Ushinskiy, L.N.Tolstoy, SM. Gramenitskiyning oʻquv kitoblaridan tarjimalar berilgan.

Manbalar 

  

Toshkent madrasalarida mudarrislik qilganlar
Beklarbegi madrasasida mudarrislik qilganlar
Amin Muhammedovich Muhammedov

Amin Muhammedovich Muhammedov (1916.14.4 - Toshkent - 2000.16.5) - gidrotexnik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi, texnika fanlari doktori (1966), professor (1968), VASXNIL muxbir aʼzosi (1970). Leningrad industrial institutini tugatgan(1937). Oktepa va Farhod GES, Shimoliy Toshkent kanali qurilishlarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Inshootlar, Suv muammolari va gidrotexnika institutlarida ilmiy xodim, gidravlika va laboratoriya boshligʻi (1950—61), Oʻrta Osiyo irrigatsiya ilmiy tadqiqot institutida dare oʻzanlarini bo-shqarish boʻlimi boshligʻi (1961—86), yetakchi ilmiy xodim (1986—2000). M. ayni paytda Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash injenerlari institutida katta oʻqituvchi, dotsent, professor (1956—2000).

Muhammedov ilmiy ishlari dare oʻzanlari, ularning choʻkindi-oqiziklarini toʻgʻonlardan oʻtkazib yuborish, Amudaryoning quyi qismida uchraydigan deygish hodisasi va uning oldini olish muammolariga bagʻishlangan. Sibir daryolarini Oʻrta Osiyoga oqizish loyihasida bosh kanalning gidravlik oʻlchamlarini aniqlash, suv manbalaridan oqilona foydalanish, Orol dengizining ekologik muammolari masalalari ham uning ilmiy izlanishlarida muhim oʻrinda turadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Muhandislik geologiyasi xaritasi

Muhandislik geologiyasi xaritasi — qurilish moʻljallangan yer maydoniga tegishli har xil muxandislik-geologik omillar (tektonik, geomorfologik, gidrogeologik, gidrologik, geologik va muhandislik-geologik jarayonlarning tarkalish darajasi va boshqalar) aks ettirilgan harita. M.g.x.da togʻ jinslarining tarkibi, fizik-mexanik xossalari eʼtiborga olinadi. Haritalar mazmuniga qarab bir necha guruhga — muhandislikgeologik sharoitlar (yer usti inshootlari qurilishi moʻljallangan hududlar uchun eng muhim maʼlumotlar koʻrsatiladi), muhandislik-geologik rayonlashtirish (region, oblast, rayon va ayrim maydonlar muhandislik-geologik sharoiti hisobga olinadi), maxsus muhandislik (alohida qurilish obʼyekti uchun tuzilib, lyosslarning namlik taʼsirida choʻkishi, surilmalar oʻrni mukammal tasvirlanadi va bashoratlanadi) va boshqa haritalarga boʻlinadi.

Har bir haritaga tushuntirish matni, muhandislik-geologik kesim va shartli belgilar ilova qilinadi. Haritalar turli masshtablarda tuziladi. Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyo hududlarining M.g.x. tuzilgan.

Manbalar
Muhandislik psixologiyasi

Muhandislik psixologiyasi — psixologiya sohasi; inson bilan mashina (texnika) oʻrtasidagi munosabatni, insonga mashinaning psixologik taʼsirini, insonning texnika bilan munosabat jarayoni psixologik qonuniyatlarini oʻrganadi. Muhandislik psixologiyasi fantexnika taraqqiyoti natijasida vujudga kelgan. U quyidagi muammolarni tekshiradi: insonning boshk,-aruv tizimlaridagi, avtomatik qurilmalar, xususan, EHM bilan munosabatdagi vazifalari; EHM operatorlarining faoliyatida muloqot jarayoni va ularning oʻzaro taʼsiri; operator faoliyatining psixologik tuzilishi; operator ishining sifati, tezligi, samaradorligiga taʼsir qiluvchi omillarni tahlil qilish; operatorlar uchun psixodiagnostika va kasbga yoʻllash metodlarini ishlab chiqish va h.k.

²== Manbalar ==
Muhandislik qoʻshinlari

Muhandislik qoʻshinlari -barcha qoʻshin turlarining jangovar harakatlariga yordam beradigan muhandislik inshootlari va vositalarini barpo etuvchi maxsus qoʻshinlar. Dastlab Fransiyada 17-asrda, Rossiyada 18-asr boshida paydo boʻlgan. Zamonaviy qoʻshinlarda Muhandislik qoʻshinlari muhandislik sapyorlik (sapyor), muhandislik-yoʻl, ponton-koʻprik quruvchi, muhandisquruvchilik, kechib oʻtuvchidesant va boshqa birlashma, qism va boʻlinmalardan tarkib topgan. Hozirda Muhandislik qoʻshinlari quruklikdagi qoʻshinlarning jangovar harakatlarini osonlashtiradi, mudofaa inshootlari quradi, hujum operatsiyalarini taʼminlaydi va kechuv vositalari tayyorlaydi. Dushman istehkomlarini aniqlab, ularni yakson kilishga yordam beradi. Mudofaa joylarining ihotasini, dushman aviatsi-yasi va artilleriyasi oʻtidan yashirinadigan joylarni mustahkamlash, komanda va kuzatuv punktlari uchun inshootlar qurish, armiyani suv va energiya bilan taʼminlash, minalar qoʻyish va joylarni minadan tozalash ishlarini bajaradi; harbiy aerodromlar quradi va h.k. Muhandislik qoʻshinlari tomonidan koʻriladigan muhandislik tadbirlari qoʻshinlarning jang maydonida keng masshtab boʻylab harakat qilishini taʼminlashga va ularni ommaviy qirgʻin qurollaridan himoya kilishga qaratilgan. Oʻzbekiston Qurolli Kuchlarida ham bor.

Manbalar
Muhandislik-geologik rayonlashtirish

Muhandislik-geologik rayonlashtirish — muhandislik va geologik sharoitlari oʻxshash boʻlgan yer maydonlarini rayonlarga boʻlish. M-g.r.da quriladigan inshootlarning turlari, ulardan foydalanishga salbiy va ijobiy taʼsir qiluvchi geologik, geomorfologik, gidrogeologik maʼlumotlar hamda tabiiy va inson faoliyati bilan bogʻliq jarayonlar asos qilib olinadi. Rayonlashtirilayotgan hududlar tektonik strukturalaridan kelib chiqib regionlarga, geomorfologik tuzilishiga koʻra viloyatlarga, togʻ jinslarining majmuiga qarab rayonlarga va yer osti suvlarining tarkibi, togʻ jinslarining xossalari, geologik jarayonlar faolligi hisobga olinib kichikroq maydonlarga boʻlib chiqiladi.

M.-g.r. umumiy va maxsus rayonlashtirishga boʻlinadi. Umumiy rayonlashtirish haritalari loyixalashtirishning dastlabki bosqichida katta maydonlarga (respublika, viloyat miqyosida) barcha turdagi qurilishlar va oʻzlashtiriladigan rayonlar uchun tuziladi. Mas, Oʻzbekiston va uning oʻzlashtirilgan ayrim qismlari (Mirzachoʻl, Qarshi choʻli, Koʻkorol, Dalvarzin, Surxondaryo vodiysi hududlari) umumiy rayonlashtirilgan.

Maxsus rayonlashtirish esa ayrim tipdagi qurilishlar — shahar va qishloqlarni joylashtirish va qurish, avtomobil, temir yoʻl va yuqori vol-tli elektr uzatish simlarini oʻtkazish, gidroenergetika inshootlarini qurish boʻyicha, yer osti foydali qazilmalarni qazib olish sharoitlariga koʻra amalga oshiriladi. Bulardan tashqari, M.-g.r. hududlarining oʻziga xos tabiiy sharoitlari boʻyicha ham bajariladi. Lyoss va lyossimon jinslarning choʻkish darajasi, karst va suffozion gʻovaklarning tarqalishi va rivojlanishi, koʻchkilarning turlari va tarqalishi, seysmik va mikroseysmik holatlari hisobga olinadi.

Oʻzbekistondagi choʻl va togʻ oldi zonalarini oʻzlashtirishda M.-g.r. ishlariga olimlardan Gʻ. O.Mavlonov, A. I. Islomov, R.A.Niyozov, S.M.Qosimov va boshqa salmokli hissa qoʻshgan.

Ad:. Lomtadze V. D., Injenernaya geologiya, L., 1988.

Manbalar
Muharrir

Muharrir yoki redaktor — 1) nashriyot va boshqa masʼul nashrlarda muayyan matnni turli jihatdan tahrir qilib, bosmaga tayyorlovchi xodim; 2) ayrim matbuot organlari (masalan, gazeta) ga rahbarlik qiluvchi shaxs.

Manbalar
Muhaqqaq

Muhaqqaq (arab.) —xattotlik uslubi, arab yozuvidagi mumtoz olti xat uslubidan biri. Kufiy xati asosida Ibn Muqlaʼ ixtiro qilgan deyiladi. Harflarning 1—2qismlari doirasimon, 4—5qismlari toʻgʻri chiziqlardan iborat. M.da "alif", "lom", "dol" va "kaf" harflari asosan yuqoriga qarab haddan tashqari choʻziq qilib yoziladi. Qad. maʼqaliy yozuviga oʻxshab ketadi. 7—17-asrlarda keng qoʻllangan. Oʻrta asr xattotlari M.ni eng mukammal va aniq yozuv deb hisoblaganlar; bu xatda aniq (tabiiy) fanlarga oid risolalar, Qurʼon, hadislar bitilgan, binolar kitobalarida ham qoʻllangan. Ibn Bavvob, Yoqut Mustaʼsimiy, Jalol Jaʼfar Hiraviylar bu xat ustasidir.

Manbalar 

Arab alifbosi