MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zumrad

Zumrad (yun. smaradgos) — mineral, bershintg toʻq yashil turi. Tarkibida oz miqdorda (2% cha) xrom oksidi boʻladi. Chiroyli tovlanishi, yaxshi jilo-lanishi, shaffofligi, kristall shaklining chiroyliligi bilan qimmatbaho toshlar ichida birinchi darajali hisoblanadi. Zumradning darz ketmagan shaf-fof, massasi 5 karatdan ortiq boʻlgan xili, shunga teng boʻlgan olmosdan qimmatroq turadi. Zumradning yirik konlari granitli pegmatitlarning magnezial slanetslar, amfibolitlar va zmeyeviklarga taʼsir etilishidan hosil boʻladi. Shuningdek, Zumrad kvarsdala shpatli tomirlarda va oʻzgargan slanets karbonatli jinslarda ham uchraydi. 3.ning konlari kam. Asosiy konlari Rossiya (Ural), JAR (Transvaal), Kolumbiya (Muso)da bor. 3. dan qimmatbaho taqinchoqlar va bezaklar tayyorlanadi. Sunʼiy Zumrad kvant mexanikasida ishlatiladi.

Manbalar 

Minerallar
Zargarlik
Berill guruhi
Zumrad (maʼnolari)

Zumrad:

 Zumrad (yun.
 Zumrad (shirin qalampir) — kechpishar shirin qalampir navi.
Zumrad (shirin qalampir)

Zumrad — kechpishar shirin qalampir navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Kaliforniya Vonder (AQSH) populyasiyasidan koʻp marta yakka tanlash yoʻli bilan chiqarilgan (1988). Tupi ixcham, yaxshi barglangan, bal. 40—54 sm. Bargi yashil, oʻrtacha kattalikda. Mevasi prizmasimon, yuzasi silliq, uchi bir oz qirrali, etining qalinligi 5,2 mm, uz. 8 sm, eni 7,5 sm. Toʻq yashil, pishib yetilgandan soʻng qizil rangga kiradi, xushboʻy. Tarkibida S vitamin (134 mg %), 10—11 % quruq mod-da, 2—6% qand, 1,5% kraxmal, oqsil, yogʻ, kletchatka, vitamin V va V2, karotin bor. Bir dona mevasining ogʻirli-gi 100 g . Uruglari erkin joylashgan, urugʻdonlar soni 3—4 ta. Nihollar toʻliq unib chiqqanidan keyin mevasi yetilguncha oʻsuv davri 153 kun. Hosildorligi 30—35 t/ga ga boradi. Mevasi ovqatga ishlatiladi, turli konservalar tayyorlanadi. (qarang Bolgar qalampiri).

Manbalar
Zunnor

Zunnor (arab. — chilvir) — charmdan yasalgan maxsus kamar, belbogʻ. Arab xa-lifaligi davrida musulmon davlati hududida yashab, boshqa dinga eʼtiqod qiluvchilar — zimmiy (asosan yahudiy va xristian) lar musulmon emasligining belgisi sifatida 3. ni majburan taqishgan. Bu holat shariatda qonunlashtirilgan. Bu qoida Buxoro amirligida yahudiylarga nisbatan ham qoʻllanilgan. 19-asr ning 60-y. laridan barham topdi.

Manbalar
Zunnun Qodiriy

Zunnun Qodiriy (1912.17.6 — Shinjon — 1989.22.9) — uygʻur yozuvchisi, dramaturg, yangi davr uygʻur adabiyoti asoschisi. „Jaholatning jafosi“ (1937), „Gʻuncham“ (1939), „Kuchukka hujum“ (1946), „Ikki barmogim“ (1947), „Mador ketganda“ (1948), „Shafqat hamshirasi“ (1948) kabi hikoyalarida Gomindon davridagi uygʻur xalqining achinarli hayoti ifodalangan boʻlsa, „Chiniqish“ (1956), „Gumon“ (1957), „Rahmat“ (1958), „Baxtixonning hayoti“ (1960), „Qizil gul“ (1962) kabi hikoyalarida Gomindon zulmidan qutulgandan keyingi hayot tasvirlanadi. „Jaholatning jafosi“ (1937), „Uch-rashganda“ (1942), „Gulniso“ (1946), „Toʻy“ (1956) kabi dramalari, „Koʻshchi bilan sichqon“, „Bulbul bilan sinchalak“, „Kapalak bilan ari“ kabi masallarida ijtimoiy hayotdagi ziddiyatlar, yoshlarning yangilik sari intilishlari aks etgan.

Asarlari xitoy, rus, ingliz, nemis, yapon, fransuz tillariga tarjima qilingan. Z. Q. Osiyo va Afrika yozuvchilari Toshkent konferensiyasi (1958) qatnashchisi.

Manbalar 

Uygʻur yozuvchilari
1912-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
22-sentabrda vafot etganlar
Asqar Zunnunov

Zunnunov Asqar (1915.17.1, Toshkent) — pedagog-metodist olim, ped. fanlari d-ri (1975), prof. (1978). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1968). Toshkent kechki ped. institutining filol. fakultetini tugatgan (1943). 1933-yildan Toshkent sh., Toshkent va Fargʻona viloyatlari maktablarida oʻqituvchi, ilmiy mudir, direktor, Shahrisabz tuman xalq maorifi boʻlimi mudiri. 1961-yildan Oʻzbekiston Ped. fanlari ilmiy tadqiqot intida ilmiy xodim, boʻlim mudiri, ilmiy kotib, direktor oʻrinbosari, direktor, 1994-yildan boʻlim mudiri. 3. maktablarda oʻzbek adabiyoti va adabiyot nazariyasi, milliy ped. tarixini urga-nishga doyr 30 dan ortiq darslik hamda qoʻllanmalar muallifi. "Pedagogika tarixi" dareligi hammuallifi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar
Saida Zunnunova

Zunnunova Saida (1926-yil 15-fevral, Andijon–1977-yil 20-mart, Toshkent) — oʻzbekistonlik shoira. Yozuvchi Said Ahmadning rafiqasi. Andijon oʻqituvchilar institutini (1943) va Oʻrta Osiyo universitetining filologiya fakultetini (1947–1952) tugatgan. „Gulxan“ jurnalida (1953–1956), „Oʻzbekiston madaniyati“ gazetasida adabiy xodim (1956–1957), Badiiy adabiyot nashriyotida muharrir (1957–1958) hamda Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy maslahatchi (1962–1967) boʻlib ishlagan.

Ijodi 
Saida Zunnunovaning ilk sheʼri 1945-yil Andijon viloyati „Paxta fronti“ gazetasida bosilgan. „Qizingiz yozdi“ nomli ilk sheʼrlar toʻplami esa talabalik yillari, ya’ni 1948-yillari nashr etilib, sheʼriyat muxlislari eʼtiborini qozondi. Shundan keyin uning „Yangi sheʼrlar“ (1950), „Gullar vodiysi“ (1954), „Qizlarjon“ (1962), „Sheʼrlar“ (1964), „Bir yil uylari“ (1967), „Nilufar“ (1972) sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilindi. Shoira goʻzal lirik sheʼrlar bilan bir vaqtda „Sodiq va Anor“ (1947), „Xayrixon“ (1949), „Surat bilan suhbat“ (1966), „Qoʻshnilarim“ (1968) singari dostonlar ham yaratdi. Shoira bu sheʼriy asarlarida inson ruhiy hayotining nozik qirralari va tebranishlari, tuygʻu va kechinmalarning murakkab harakati, dard-u alamlari va orzu-armonlarning kamalak ranglarini mahorat bilan ifodalay oluvchi shoira sifatida shakllanganini namoyish etdi. Bu hol uning, ayniqsa, „Surat bilan suhbat“ dostonida yorqin koʻrinadi.

Zunnunova oʻzbek xotin-qizlari hayotini oʻrganish, ular turmushidagi mashaqqatli jihatlar va murakkabliklarga jamoatchilik eʼtiborini jalb etish niyatida oila va muhabbat mavzuida bir qancha hikoya va qissalar yozdi. Uning „Gulbahor“ (1956), „Povest va hikoyalar“ (1957), „Gulxan“ (1959), „Doʻstlik“ (1960), „Qanot“ (1961), „Olov“ (1962), „Koʻchalar charogʻon“ (1965), „Boʻylaringdan oʻrgilay“ (1972) singari nasriy kitoblarida xotin-qizlar hayoti haqqoniy badiiy ko'rinishini topdi. Ayniqsa, „Yangi direktor“, „Olov“, „Odamlar orasida“ qissalarida 3 eskilik sarqitlarini fosh etish niqobi ostida sovet jamiyatidagi illatlarni keskin fosh etdi. Shoiraning „Ona“ (1966) va „Koʻzlar“ (1968) nomli pyesalari ham bor.

Toshkentdagi koʻchalardan biri va 224-sonli maktabga, shuningdek , Andijon shahridagi koʻcha va maktablardan biriga hamda Boʻz tumanidagi akademik litseyga Saida Zunnunova nomi berilgan. 2013-yil 10-iyunda Toshkentdagi Adiblar xiyoboniga Said Ahmad va Saida Zunnunova haykali oʻrnatildi.

As: Tanlangan asarlar [3 jildli], T., 1976.

Adabiyot 
 Hasanova H., Saida Zunnunova, T., 1975; Said Ahmad, Yoʻqotganlarim va topganlarim, T., 1998.

Naim Karimov.

Manbalar

Havolalar 
 Saida Zunnunovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

1926-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
15-fevralda tugʻilganlar
20-martda vafot etganlar
Bertha von Suttner

ZUTNER (Suttner) Berta fon (asl fam. Kinskaya) (1843.9.6, Praga — 1914.21.6, Vena) — Avstriya adibasi, jamoat arbobi. Harbiy oilada tugʻilgan. Gruziyada yashagan (1876—85). Shu yerda adabiy faoliyati boshlangan. "Bir qalb qomusi" (1883) asarini Onlot taxallusi bilan eʼlon qiladi. 3. Venaga qaytgach, Tinchlik jamoati tuzadi (1891), zamonasining koʻzga koʻringan jamoat arboblari, mashhur yozuvchilari bilan aloqa oʻrnatadi. "Vaffen nuder!" ("Die Watten nieder!", 1892—99) jurnal nashr etgan. "Yoʻqolsin qurol" (1889), "Martaning bolalari" (1902) roman larini, "Yozuvchining ishqiy sarguzashtlari" (1888), "Azobkor shoh" (1899) asarlari hamda "Urush va unga qarshi kurash" (1904), "Xotiralar" (1908) toʻplamlarining muallifi. Urushga qarshi faoliyati uchun Nobel mukofoti laureati (1905) boʻlgan.

Manbalar

Havolalar 

Olimlar
Kimyogarlar
Komiljon Zufarov

Komiljon Ahmadjonovich Zufarov (1925.01.05 - Toshkent - 2002.30.07) - gistolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1968), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1951). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Andijon tibbiyot instituti gistologiya kafedrasi mudiri va fakultet dekani (1955—57), Oʻlka tibbiyot instituti va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi yadro fizikasi institutida laboratoriya mudiri (1957—65), Toshkent tibbiyot akademiyasi rektori (1956—71), Oʻlka tibbiyot instituti direktori (1971—72). Oʻzbek sovet ensiklopediyasi bosh muharriri (1977— 86), "Fan va tur-mush" jurnal bosh muharriri (1988—1992). Toshkent tibbiyot akademiyasi gistologiya kafedrasi (1962-yildan) va biofizika laboratoriya (1966-yildan) mudiri. Asosiy ilmiy ishlari hujayralar ichida sekretsiya va soʻrilish jarayonlari hamda ularning boshqarilish mexanizmini oʻrganishga oid. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib elektron mikroskopiya laboratoriya ga asos solgan. Ingichka ichakdan soʻrilgan ekzogen oqsillarning buyraklarda parchalanishi toʻgʻrisidagi ilmiy kashfiyot muallifi (1987). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

 Ultrastrukturnie osnovi sistemnoy organizatsii organov i tkaney, T., 1983; Vliyaniye nekotorix ximicheskix faktorov vneshney sredi na deystviye lekarstvennix veshestv, metaboliziruyushixsya v pecheni, T., 1979; Gistologiya, T., 1991; Gistologiya (rukovodstvo), (hamkorlikda), Sankt-Peterburg, 2001.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
Usmon Zufarov

Usmon Zufarov, (1892 — Toshkent — 1981.7.8) — sharq musiqa asboblari ustasi, oʻymakor naq-qosh. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1942). 1906—12 yillarda usta Toshdan hunar oʻrgangan. 1912-yildan mustaqil usta. 1927-yildan Oʻzbekiston radio qoʻmitasida, 1929-yildan Toshkent hunarmandlik uyushmasi qoshida-gi artelda, Sanʼatshunoslik instituti milliy musiqa asboblarini mukammallashtirish tajriba laboratoriya da (1934— 36 va 1943—46), Oʻzbek davlat filar-moniyasida (1936—43) ishlagan. Z. oʻzbek cholgʻu asboblarini yasash, takomillash-tirish va bezashda oʻziga xos uslub yaratgan. U yasagan va bezagan milliy cholgʻu asboblari (tanbur, dutor, sato va b.) maxsus koʻrgazmalarda namoyish etilgan (1937, 1959). 60-yillardan 3 boʻlakli (yigʻma) tanbur, dutor va satolari keng tarqalgan, shuningdek, ud, skripka, qozoq va qirgʻiz qoʻbizi (qil qoʻbiz), qozoq doʻmbirasi, afgʻon rubobi, ispan banjosi va b. ni ham yasagan hamda qadama naqshlar bilan bezagan. Ijodidan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan. Z. ijodi haqida "Kuylovchi yogʻoch" telefilmi yaratilgan (1978). Toshkentdagi Z. yashagan kuchaga uning nomi berilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Zufo

Zufo (Nepeta cataria) — yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik serpoya oʻt. Boʻyi 80 sm cha. Barglari tuxumsimon, orqasi tukli, qaramaqarshi joylashgan. Gullari och binafsha poya va shoxlari uchida yarim soyabon holida toʻplangan. Mevasi 4 ta yongʻoqcha. 3. tarkibida efir moyi va b. moddalar bor. Barg qaynatmasi xalq tabobatida ishtaha ochish, yoʻtalni bosish uchun, shuningdek, nafas yoʻllari va meʼda kasalliklarini davolashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Zuhro kamari

Zuhro kamari () -paypaslagichlar turkumiga mansub; ta-roklilar turi. Tanasi tasmasimon, tiniq tusli; rangini oʻzgartirish xususiyatiga ega. Uz. 1,5 m gacha. Ogʻiz teshigi tanasining oʻrtasida joylashgan. Tana-sida 8 ta meridian qatordan iborat taroqsimon plastinkasi bor. Ulardan 4 tasi boshqalariga nisbatan uzun boʻlib, tana boʻylab choʻzilgan. Paypaslagichlari yordamida suzib yuradi. Qorongʻida yorugʻ nur tarqatadi. Tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Zyuss Eduard

ZYUSS (Suess) Eduard (; 1831.20.8, London — 1914.24.4, Vena) — avstriyalik geolog. Vena universitetida geologiya prof. (1857—1901). Vena FA prezidenti (1898—1911). Reyxstrat aʼzosi (1873-yil dan). Alp togʻlari, Lombardiya botiqligi, Apennin togʻlarining geologik tuzilishi va tektonikasini oʻrgangan. "Alp togʻlarining hosil boʻlishi" (1875) ilmiy asarida togʻliklarning hosil boʻlishi toʻgʻrisidagi fikrlarni kontraksiya nazariyasi asosida rivojlantirdi. 3 jildli "Lik Zemli" ("Yerning koʻrinishi"; 1883—1909) asarida 20-asr boshlarigacha turli mamlakatlarda olib borilgan barcha regional tadqiqotlarni toʻplagan va Yer poʻstiklt materik qismlaridagi tuzilishi va rivojlanishi toʻgʻrisidagi fikrlarni umumlashtirgan. 3. ning bu asari geol.ning turli sohalarini rivojlanishida muhim rol oʻynagan. 3. ning nazariy fikrlari hozirgacha geol. da saqlanib qolgan.

Manbalar
Zoʻrkoʻl

Zoʻrkoʻl — Tojikiston Respublika-sining Togʻli Badaxshon muxtor vilo-yatidagi koʻl. Pomirning Jan. Alichur va Vahon tizmalari oraligʻida, dengiz sathidan 4126 m balandlikda. 3. togʻ qulab tushib, Panj daryosining oʻng irmogʻi — Pomir daryosi oʻzanida toʻgʻon hosil boʻlishi natijasida vujudga kelgan. Uzunligi 20 km, eni 3,5 km, chuq. 5 m gacha, mayd. 38,9 km². Suvi iyul—avg . da koʻpayadi. Noyab. dan maygacha muzlab yotadi. 3. dan Pomirdaryo oqib chiqadi. Koʻl suvi chuchuk va tiniq.

Manbalar 

Koʻllar
Tojikiston
Zoʻrlik

Zoʻrlik — jinoyat huquqida qoʻllaniladigan tushuncha; Oʻzbekiston Konstitutsiyasida kafolatlangan shaxsiy daxlsizlikning buzilishiga sabab boʻladigan, bir shaxsning 2-shaxsga nisbatan jismoniy yoki ruhiy taʼsir oʻtkazishi. Jinoyat qonuniga binoan tegishli jazo koʻzda tutilgan bir qancha jinoyatlar (mas, qasddan odam oʻldirish, qasddan badanga shikayet yetkazish, nomusga te-gish, bosqinchilik, talonchilik va h. k.) 3. ishlatish orqali sodir etiladi. Jismoniy 3. kishi badaniga bevosita taʼsir etishda, ruhiy 3. badanga muayyan taʼsir qilish bilan qoʻrqitishda ifodalanadi. 3. faqat jabrlanuvchining oʻziga nisbatan emas, yaqin kishilariga nisbatan ham ishlatilishi yoki 3. ishlatish bilan qoʻrqitib, sodir etilishi mumkin. Oʻta shafqatsizlik bilan sodir etilgan 3. jazoni ogʻirlashtiruvchi holat hisoblanadi, ayrim hollarda jinoyatni kvalifikatsiya qilishning zaruriy belgisi sanaladi (mas, oʻta shafqatsizlik bilan odam oʻldirish (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 97-modda) yoki oʻta shafqatsizlik bilan badanga ogʻir shikayet yetkazish (104-modda).

Manbalar
Zoʻrcha

Zoʻrcha (Silena conica L.) — chinniguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt, boʻyi 10-25 sm, poyasi oddiy, yuqori qismidan shoxlaydi. Barglari nashtar-simon. Gullari pushti. Tojbargi 17— 20 mm. Shoxcha uchlariga 1—2 tadan oʻrnashgan. Oʻzbekistonning hamma vi-loyatlarida adir va togʻ etaklarida tarqalgan. Apr.—iyulda gullab meva beradi. Ildizida zaharli glikozid — saponin bor.

Manbalar
Ibage

Ibage — Kolumbiyaning markaziy qismidagi shahar. Markaziy Kordilyera togʻlarining sharqiy yon bagʻrida. Tolima departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 347 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali Xirardotdagi aeroport va Bogota sh. bilan bogʻlangan. Kofe, sholi, tamaki, chorvachilik mahsulotlari yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Oziqovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Hunarmandchilikda teridan turli buyumlar ishlab chikariladi. Shaharga 1550-yil da asos solingan.

Manbalar
Ibadan

Ibadan — Nigeriyaning jan.gʻarbidagi shahar, Oyo shtatining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va shosse yoʻllari tuguni. Aholisi 1,3 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Q. h. rayonining (kakao va b.) muhim savdo markazi. Oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo, avtomobil sanoati korxonalari bor. Plastmassa va rezina buyumlari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda toʻqish, boʻyash va metall buyumlar tayyorlashning markazi. Un-t, Nigeriya geografiya jamiyati bor. I. ga 18-asr oxirida asos solingan.

Manbalar 

Nigeriya
Ibarruri

Ibarruri (Ibarruri) (taxallusi Pasionariya (Pasionaria) Dolores (1895.9.12— 1989) — Ispaniya Kompartiyasi (IKP) bosh kotibi (1942—59), raisi (1959-yil dan). Ispaniyada (1931-39) fashizmga qarshi kurash tashkilotchilaridan biri. 1939—77-yil larda SSSR da muxojirlikda.

Manbalar
Iberiya

Iberiya, Iveriya (Iberia — iberlar nomidan olingan) — 1) Sharqiy Gruziya (Kartli) ning qad. nomi. Mil. av. 4-asr oxiri — 3-asrlarda I. hududida davlat barpo etilgan. I. ning aholisi dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullangan. Poytaxti — Msxeta, shuningdek, Urbnisi, Uplissix va b. shaharlarda kulolchilik, zargarlik va savdo rivojlangan. Mil. 337-yil da xristianlik davlat dini deb eʼlon qilingan. Mil. 4-asr oxirlarida I. Eronga tobe boʻlgan. 5-asr da I. podshohi Vaxtang I Gorgasal sosoniylarga qarshi qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan, lekin forslar qoʻzgʻolonni bostirib shoq hokimiyatini tugatganlar hamda I. ni oʻz viloyatlariga aylantirganlar; 2) Ispaniyaning qad. nomi (mil. av. 3-asr oxiri — 2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingunga qadar). Pireney ya. o. ningjan. va sharqiy qismida yashovchi tub joy aholi iberlar qabilasi nomidan olingan. I. atamasi dastlab yunon tarixchi alibi Gekatey Miletlik (mil. av. 6-asr) asarida uchraydi.

Manbalar
Iberlar

Iberlar - 1) Sharqiy Gruziyada yashovchi qabilaning nomi, Iberiya (Iveriya) hududida yashashgan. Gruzin xalqining shakllanishida asos boʻlganlar; 2) Ispaniyadagi qad. qabilalar (turdetanlar, turdullar, bastetatlar va b.). Mil. av. 3—2-asrlarda rimliklar tomonidan bosib olingach, roman tillarida soʻzlashadigan boʻlishgan.

Manbalar
Ibikon

Ibikon — chiqish signalini kuchaytirib beradigan uzatuvchi televizion trubka. Yorugʻlik taʼsirida I. fotokatodi bilan nurlatiladigan elektronlar (fotoelektronlar) elektr maydon bilan tezlatiladi va nishon sirtiga uriladi; nishon fotokatod tomoniga karatib yupka alyuminiy qoplangan dielektrik parda (plyonka) dan iborat. Alyuminiy parda katta tezlikdagi elektronlarni yaxshi oʻtkazadi. Elektronlar dielektrik pardadan oʻtganda uning elektr oʻtkazuvchanligi elektronlar soniga qarab koʻp (1000 va undan ortiq) marta kuchayadi. Bu hodisa uygʻotilgan oʻtkazuvchanlik deyiladi. Qaramaqarshi tomonidan dielektrikning barcha pardasi elektron nur bilan zaryadlanadi; bunda nur televizion tasvirni potensiallari bir xil boʻlgunga qadar yoyadi. I. turli televizion apparatlarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Ibissimonlar

Ibissimonlar (Ibididae yoki Threskiornithidae) — laylaksimonlar turkumi oilasi. Tumshugʻi uzun, oʻroqqa oʻxshab pastga egilgan (qoravoylar) yoki toʻgʻri va yassi, uchi kurakka oʻxshash kengaygan (qoshiq burunlilar). Boʻyni va oyoqlari uzun, boshining bir qismi, baʼzan boʻyni patsiz. Oldingi barmoqlarining asosida suzgich pardasi bor. Koʻpchilik turlari ovoz chiqarmaydi. 20 urugʻi, 32 turi bor. I. tropik va moʻʼtadil iqlimli oʻlkalardagi suv havzalarida yashaydi. Oʻzbekistonda 2 turi: qoshiqburun (Plataleo leucorodia) va qoravoy (Plegadis falcinellus) Orol dengizi boʻyida va Amudaryoning quyi oqimidagi koʻllarda uchraydi. Qamishlar orasida gala boʻlib uya quradi. Uyaga 2—3 ta tuxum qoʻyadi. Hasharotlar, chuvalchanglar, mollyuskalar, mayda baliklar, baqalar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Ibn

Ibn () — ayrim sharq xalqlarida erkak ismlari tarkibida keluvchi soʻz. Oʻtmishda Turkiston xalqlari oʻrtasida ham qoʻllanilgan. Oʻgʻli maʼnosini ifodalaydi. Masalan, Ahmad ibn Muhammad — Muhammad oʻgʻli Ahmad. I. izzat va hurmatini ifodalash uchun (mas, Ibn Sino, Ibn Battuta) yoki shaxsning avlod-ajdodlarini taʼkidlash, sanab koʻrsatish uchun (mas, Abul Abbos Ahmad ibn Muhammad ibn Kasir alfargʻoniy) ham xizmat qilgan.

Manbalar
Ibn Abd Rabbihi

Ibn Abd Rabbihi, Abu Umar Ahmad ibn Muhammad (860.28.11 — Qurtuba — 940.1.3) — arab shoiri, tarixchisi. Arab mumtoz sheʼriyatining barcha janrlarida ijod etgan. U haqidagi maʼlumot Saolibiyning tazkirasida keltiriladi. I. A. R. ning "Al-Mumahhisot" ("Tozalovchilar") asarida koʻpgina sheʼr va qasidalar jamlangan. U 7—8-asr arab adabiyoti tarixiga oid 25 bobdan iborat "al-Iqd alfarid" ("Nodir marjon") nomli tazkira tuzgan. Undan joy olgan arablarning qad. urf-odatlari va tarixiga oid ayrim maʼlumotlar "Islomgacha boʻlgan arab tarixi haqida xabarlar" nomi bilan Parijda 3 marta nashr etilgan (1836, 1837, 1838).

Manbalar
Ibn Arabiy

Ibn Arabiy(arabcha:ابن عربي — Ibn Arabiy — Toʻliq ismi: Muhyiddin Abu Abdulloh Muhammad ibn Ali Hotamiy Toiy) — shoir va mutafakkir.

Faoliyati 
Ibn Arabiy „Vahdatu-l-vujud“ taʼlimoti asos­chisi, soʻfiylikning koʻzga koʻringan namoyandasi boʻlib, „Ulugʻ shayx“ (shayxu-l-akbar), „Aflotun (Platon)ning oʻgʻli“ nomlari bilan ulugʻlangan. Andalusiya (Ispaniya)ning Mursiya shahrida tugʻulgan va shu yerda bilim olgan. Falsafada ilk bor yuksak nazariy asosda, muntazam, qatʼiy izchil tarzda vahdatu-l-vujud taʼlimotini ishlab chiqqan boʻlib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy borliq (ruh, gʻoya)dir, deb hisoblaydi. Soʻfiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglash va unga koʻngilni poklash orqali erishishni tan olgan. Arab mutafakkiri va shoiri, sufiylikning koʻzga koʻringan namoyandasi. Falsafiy dunyo qarashiga vaxdat ul-vujud taʼlimoti xos boʻlib, hamma narsaning yagona asosi ilohiy substansiya (ruh, ideya) dir, deb hisoblaydi. Sufiy sifatida Allohni oliy, mutlaq haqiqat holda anglash va unga koʻngilni poklash orqali erishishni tan olgan. Dunyoqarashi soʻfiylar taʼsirida shakllanib, Andalusiya va shimoliy Afrika boʻylab safarga chiqqan, mashhur olim va mutafakkirlar bilan muloqotda boʻlgan. Ibn Arabiy shuningdek, Sharqdagi yirik musulmon soʻfiy va ilohiyotchilari Xarroz, Hakim Termiziy, Xalloj, Gʻazzoliy va boshqalarning asarlarini ham oʻrgangan. 1200-yilda haj ziyoratiga borib, umrining oxirigacha Sharqda qolgan. 1201-yilda Makkada yashagan, bu yerda mashhur sheʼriy toʻplami — „Tarjimatu-l-ashvoq“ („Ishqiy shavq tarj.i“)ni hamda soʻfiylikka oid risolalarini yozgan. Uning „al-Futuhot al-Makkiyya“ („Makka gʻalabalari“), „Fusus alhikam“ („Hikmatlar durdonasi“), „Kitob as-sabʼa“ („Yetti hikmat kitobi“), „Mafotih al-gʻayb“ („Gʻayb kalitlari“), „Kitob alhaq“ („Haqiqat kitobi“) kabi 400 ga yaqin asari bor.
Ibn Arabiy zamonasining barcha ilmiy sohalardan xabardor boʻlib, Ibn Rushd, Suhravardiy, Roziy va boshqalar bilan uchrashgan hamda yozishib turgan. Mashhur shaxslarga sajda qilishni inkor qilgan, turli dinlarning ahamiyati barobar deb hisoblagan. Ibn Arabiy oʻrta asrlar musulmon olamida eng ziddiyatli shaxslardan biri boʻlib, qarashlarini Ibn Taymiya, Taftazoniy singari ilohiyotchilar, shuningdek, arab tarixchisi va sotsiologi Ibn Xaldun keskin tanqid qilgan. Boshqa koʻpgina musulmon ulamolari esa, uni himoya etishgan. Ibn Arabiyning qarashlari haqidagi keskin bahs-munozaralar, kofirlikda ayblashlar hatto bugungi kunda ham toʻxtamay, hamon davom etmoqda.

ASARLARI  
 „Tarjimatu-l-ashvoq“, 
 „Al-futuhotu-l-Makkiyya“, 
 „Fususu-l-hikam“, 
 „Kito­bu-s-sabʼa“, 
 „Mafotihu-l-gʻoyb“, 
 „Kitobu-l-haq“.

Manbalar
Ibn al-Asir

Ibn al-Asir Izzuddin Abulhasan Ali (1160, Jazirat ibn Umar, Suriya — 1234, Mosul) — arab tarixchisi. Iroqning Mosul va Bagʻdod sh. lari madrasalarida tahsil koʻrgan, soʻng ilm talabida Shom (Suriya) ga safar qilgan. U yerdan qaytgach, butun umrini uzlatda tarixga doir asarlar yozish bilan oʻtkazgan. Eng yirik va muhim asari — "Alkomil fittaʼrix" (Tarix boʻyicha mukammal asar") boʻlib, u 12 jilddan iborat. Unda Islom olamida insoniyat tarixining ilk davrlaridan 1230 i. gacha boʻlgan voqealar, xususan, Huroson va Movarounnahrning 12-asr va 13-asr iing 1-choragidagi tarixi yilma-yil bayon qilingan. Asarning moʻgʻullar is-tilosiga bagʻishlangan soʻnggi jildlari qimmatli manba hisoblanadi. Bu asarning tanqidiy matni Leyden (1851-76) va Misr (1873) da nashr etilgan. Ogahiy uni oʻzbek tiliga tarjima qilgan. I.al-A. "Tarix atabikat al-Mavsil" ("Mosul otabeklari tarixi"), "Usd ulgʻoba fiy maʼrifat ahvol is-sahoba" ("Sahobalar ahvolini bilish xususidagi oʻrmon sherlari yangligʻ qudratli kitob") nomli asarlar ham yaratgan.

Manbalar 

Kishilar
Tarixchilar
1160-yilda tugʻilganlar
1234-yilda vafot etganlar