Bir mamlakat, ikki tizim

"Bir mamlakat, ikki tizim" Xitoy Xalq Respublikasining konstitutsiyaviy tamoyili boʻlib, Gonkong va Makao 1997 va 1999-yillarda mos ravishda Xitoyning Maxsus ma'muriy hududlariga aylanganidan keyingi boshqaruvni tavsiflaydi. Ushbu tamoyil Xitoy hukumati tomonidan buzildi. Chunki u Gonkong hukumatiga 2020-yilda Milliy xavfsizlik qonunini qabul qilish va amalga oshirish uchun bosim oʻtkazdi.

Konstitutsiyaviy tamoyil 1980-yillarning boshida Xitoy va Buyuk Britaniya oʻrtasidagi Gonkong boʻyicha muzokaralar chogʻida shakllantirilgan. Bu faqat bitta Xitoy boʻlishini, ammo bu mintaqalar oʻzlarining iqtisodiy va ma'muriy tizimlarini saqlab qolishi mumkinligini koʻrsatadi. Xitoyning qolgan qismi esa Xitoy xususiyatlariga ega sotsializmdan foydalanadi. Prinsipga koʻra, har ikki mintaqa oʻz hukumat tizimiga, huquqiy, iqtisodiy va moliyaviy masalalariga, shu jumladan materikdan mustaqil boʻlgan xorijiy davlatlar bilan savdo aloqalariga ega boʻlishi mumkin. XXR, shuningdek, Tayvan bilan birlashishda ham ushbu tamoyilni qoʻllashni taklif qildi.

Biroq, 2020-yil iyun oyida Gonkong tomonidan Milliy xavfsizlik toʻgʻrisidagi qonun qabul qilinishi natijasida Qoʻshma Shtatlar va Buyuk Britaniya Gonkongni amalda "bir davlat, bir tizim" maqomiga qaytgan deb hisoblaydi.

Tarixi

Gonkong tarixi 
Gonkong Buyuk Britaniyaning mustamlakasi boʻlib, Buyuk Britaniya monarxi tomonidan tayinlangan gubernator tomonidan 1841-yildan 156 yil davomida (Ikkinchi Jahon urushi davridagi Yaponiya istilosidan tashqari) 1997-yilgacha, Xitoy suvereniteti qaytarilgunga qadar boshqargan. Xitoy Xitoy-Britaniya qoʻshma deklaratsiyasida koʻrsatilganidek, ba'zi shartlarni qabul qilishga rozi boʻldi. Masalan, Gonkongning "mini-konstitutsiyasi" asosiy qonunini tayyorlash va qabul qilish. Gonkongning asosiy qonuni Gonkongning kapitalistik iqtisodiy tizimini va oʻz pul birligini (Gongkong dollari), huquqiy tizimini, qonunchilik tizimini, inson huquqlari va erkinliklarini Xitoyning maxsus ma'muriy hududi (SAR) uchun 50 yilga saqlab qolishini ta'minladi. Amal qilish muddati 2047-yilda tugashi kerak boʻlgan joriy tartib Gonkongga koʻplab xalqaro tashkilotlarda (masalan, JST va Olimpiya oʻyinlarida) "Gonkong, Xitoy" nomi ostida faoliyat yuritishiga ruxsat berdi.

Xitoy yuani Gonkongda qonuniy toʻlov vositasi emas. Xuddi shunday, Gonkong dollari Xitoy doʻkonlarida qabul qilinmaydi. Ushbu kelishuv bilan Gonkong va Xitoy chegaralari oʻrtasida oʻtishda ruxsatnoma yoki maxsus viza () talab qilinadi va Gonkongdagi odamlar Xitoy pasportiga emas, Gonkong SAR pasportiga ega. Gonkong va Xitoyni bir-biridan ajratib turuvchi sobiq mustamlaka tarixidan tashqari rasmiy tillar ham asosiy omil hisoblanadi. Chunki kanton va ingliz tillari Gonkongda eng koʻp qoʻllaniladigan tillar, mandarin esa Xitoyning rasmiy tilidir. Pekindagi markaziy hukumat Gonkongning tashqi siyosati ustidan nazoratni, shuningdek, Asosiy qonunning huquqiy talqinini nazorat qiladi. Demokratiya tarafdorlari va ba'zi Gonkong aholisi hudud hali ham Asosiy qonunda va'da qilingan umumiy saylov huquqiga erisha olmaganini ta'kidlab, 2014-yilda ommaviy namoyishlarga olib keldi.

Makao tarixi 
1557-yildan 442 yil davomida Portugaliya mustamlakasi boʻlib, 1999-yilda Xitoy suverenitetiga qaytarildi. Aomin masalasi boʻyicha qoʻshma deklaratsiyada Aominning mini-konstitutsiyasini ishlab chiqish va qabul qilish koʻzda tutilgan. Gonkong singari asosiy qonunda Makao oʻzining iqtisodiy tizimini, valyutasini (pataca), huquqiy tizimini (Portugaliya fuqarolik huquqiga asoslangan), qonunchilik tizimini va odamlarning huquq va erkinliklarini 50 yil davomida maxsus ma'muriy organ sifatida saqlab qolishni ta'minlaydi. Muddati 2049-yilda tugashi kerak boʻlgan kelishuv Makaoga Xitoyning bir qismi sifatida emas, balki koʻplab xalqaro tashkilotlarda (masalan, JST va Olimpiya oʻyinlari) oʻz nomi bilan ishlashga ruxsat berdi.

Aomin oʻz valyutasiga ega boʻlgani uchun Xitoy yuani Aominda qonuniy toʻlov vositasi emas. Pataca Xitoy doʻkonlarida qabul qilinmaydi. Ushbu shartnomaga koʻra, Aomin va Xitoy chegaralarini kesib oʻtishda ruxsatnoma yoki viza talab qilinadi va Makaodagi odamlar odatda Xitoy pasportlariga emas, balki Aomin SAR pasportlariga ega. Gonkong singari Makaoda ham rasmiy tillar Makao va Xitoyni sobiq mustamlaka tarixidan tashqari bir-biridan ajratib turadigan asosiy omildir. Chunki Kanton va portugal tillari Makaoda rasmiy tillar, Mandarin esa Xitoyning rasmiy tilidir. Pekindagi markaziy hukumat Makaoning tashqi siyosati va Asosiy Qonunning huquqiy talqini ustidan nazoratni amalga oshiradi.

Tayvan boʻgʻozi tarixi 
"Bir mamlakat, ikki tizim" tushunchasi dastlab ta'kidlanganidek, Den Syaopinning Tayvan boʻgʻozi boʻylab Xitoy Respublikasining Gomindan boshchiligidagi millatchi hukumati tomonidan ajratilgan hududlarda Xitoy bilan birlashuvni targʻib qilish taklifi ekanligiga ishoniladi. 1987-yilda Xitoy Respublikasining oʻsha paytdagi prezidenti Chiang Ching-kuo muqobil taklif "Bir mamlakat, yaxshiroq tizim" bilan javob berdi.

Gonkong va Aomin uchun ariza 

Xitoyning Paramount rahbari Deng Syaopin 1997-yilda Buyuk Britaniya Bosh vaziri Margaret Tetcher bilan Buyuk Britaniyaning Gonkongning yangi hududlari (jumladan, Yangi Koulun) ijarasi muddati tugashi boʻyicha muzokaralar chogʻida ushbu tamoyilni taklif qildi. Xuddi shu tamoyil Portugaliya bilan Makao boʻyicha muzokaralarda ham taklif qilingan.

Bunda prinsip shundan iboratki, Xitoyda sotsializm amaliyotiga qaramay, Buyuk Britaniya va Portugaliyaning mustamlakalari boʻlgan Gonkong ham, Makao ham qayta birlashgandan keyin 50 yil davomida oʻzlarining yuqori darajadagi avtonomiyalari ostida oʻrnatilgan tizimini saqlab qolishlari mumkin. Biroq, 2047 (Gonkong) va 2049-yil(Makao)dan keyin nima sodir boʻlishi hech qachon ochiq aytilmagan.

Gonkong maxsus ma'muriy hududining konstitutsiyaviy hujjati boʻlgan Gonkong Asosiy qonunining 1-bobi, 5-moddasida shunday deyiladi:

"Maxsus ma'muriy hududlar" (SAR) deb ataladigan ushbu hududlarni tashkil etish Xitoy Xalq Respublikasi Konstitutsiyasining 31-moddasida belgilangan boʻlib, unda davlat zarurat tugʻilganda SARlarni tashkil etishi mumkinligi va ushbu hududlarda tashkil etilishi kerak boʻlgan tizimlar belgilab qoʻyilgan. Ular muayyan shartlarni hisobga olgan holda Butunxitoy xalq vakillari kongressi tomonidan qabul qilingan qonun bilan belgilanadi.

Gonkong va Makao SARlari rasmiy ravishda 1997-yil 1-iyulda va 1999-yil 20-dekabrda Xitoy Xalq Respublikasi (XXR) tegishli mintaqalar ustidan suverenitetni oʻz zimmasiga olgandan soʻng darhol tashkil etilgan.

Tizim 
Gonkong va Makaoning ikkita SARi oʻzlarining ichki ishlari uchun javobgardir. Shu jumladan, ular bilan cheklanmagan holda, sud tizimi va yakuniy apellyatsiya sudlari (oxirgi chora), immigratsiya va bojxona, davlat moliyasi, valyutalar va ekstraditsiya huquqlarini ham oʻzlarida saqlab qolishadi. SARlar, shuningdek, nashriyotda soddalashtirilgan belgilardan, xalq ta'limida va koʻpgina eshittirishlarda mandarin tilidan foydalanishni talab qiluvchi Xitoy qonunlaridan ozod qilingan. Ikki SARning diplomatik aloqalari va harbiy mudofaasi Pekindagi Markaziy xalq hukumati zimmasida.

Makao Portugaliya fuqarolik huquqi tizimidan foydalanishda davom etar ekan, Gonkong ingliz umumiy qonunidan foydalanishda davom ettirmoqda.

Huquqiy holat 
Gonkongda tizim Gonkongning asosiy qonuni orqali amalga oshiriladi. Bu mintaqaning "mini-konstitutsiyasi" boʻlib xizmat qiladi va Xitoy-Britaniya qoʻshma deklaratsiyasiga mos keladi. Shunga oʻxshash kelishuvlar Aomin bilan ham mavjud. Tegishli asosiy qonunlarga muvofiq, SARlar yuqori darajadagi avtonomiyaga ega va ijro etuvchi, qonun chiqaruvchi va mustaqil sud hokimiyatiga ham ega. Ular asosiy qonunlar doirasida oʻzlarining pul-moliya siyosatini shakllantiradilar, oʻz valyutalarini saqlaydilar, ta’lim, madaniyat, sport, ijtimoiy ta’minot tizimi va hokazolar boʻyicha oʻz siyosatlarini ishlab chiqadilar.

Asosiy qonunda nazarda tutilganidek, XXR Markaziy Xalq Hukumati XXRga nisbatan tashqi ishlar va mudofaa masalalari uchun masʼul boʻlgan holda, SARlar hukumati vakillari XXR delegatsiyalari aʼzosi sifatida diplomatik muzokaralarda ishtirok etishlari mumkin. Bu turdagi delgatsiyalarga mintaqalarga toʻgʻridan-toʻgʻri ta'sir qiladigan va davlatlar bilan cheklangan, mintaqaga ta'sir qiluvchi boshqa xalqaro tashkilotlar yoki konferensiyalar kiradi. Davlatlar bilan cheklanmagan munosabatlar, xalqaro tashkilotlar va konferensiyalarda SARlar Gonkong, Xitoy va Makao koʻrinishidagi nomlardan foydalangan holda ishtirok etishlari mumkin. Alohida xoʻjalik yurituvchi sub'ektlar sifatida Gonkong va Makaoning SARlari Jahon Savdo Tashkilotining a'zolaridir. Gonkong APECga a'zo davlatlardan biridir.

Gonkong asosiy qonuni asosiy inson huquqlari va erkinliklarini ham konstitutsiyaviy himoya qiladi. Xususan, bu huquqlar Fuqarolik va siyosiy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda, Iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlar toʻgʻrisidagi xalqaro paktda va Gonkong asosiy qonunining 39-moddasida va Gonkong huquqlar toʻgʻrisidagi Bill asosida amalga oshiriladigan xalqaro mehnat konventsiyalarida belgilab qoʻyilgan. Xitoy Xalq Respublikasi va Gonkong hukumatlari Buyuk Britaniya va AQShning rasmiy hisobotlaridan iqtibos keltirgan holda ushbu tamoyil muvaffaqiyatli amalga oshirilmoqda, deb hisoblaydilar.

Pekindagi markaziy xalq hukumati Gonkong hukumati bilan aloqalarni Gonkongdagi Gonkong maxsus ma'muriy hududidagi markaziy xalq hukumatining aloqa idorasi orqali amalga oshiradi. Aomin uchun Pekin Makaodagi Makao maxsus ma'muriy hududidagi Markaziy xalq hukumatining aloqa idorasidan foydalanadi. Gonkong hukumatining Pekindagi markaziy xalq hukumatiga tegishli idoralari Pekindagi Gonkong maxsus ma'muriy hududi hukumatining idorasi va Pekindagi Makao hukumatining idorasi Pekindagi Aomin maxsus ma'muriy hududi idorasi hisoblanadi.

Potentsial qoʻshimcha 
Hukumatning bir qancha yuqori darajali a'zolari tizimni Gonkong uchun 2047-yildan keyin ham kengaytirish imkoniyatini bildirdilar. 2020-yil yanvar oyida Kerri Lam shunday dedi: “Mening fikrim shunday: “Bir davlat, ikki tizim” tamoyilida davom etar ekanmiz, “Bir davlat, ikki tizim”ni amalga oshirish muddatini choʻzishni toʻliq tushunamiz va amalga oshiramiz. “Bir davlat, ikki tizim” muammosiz va uzoq muddatda amalga oshirilishiga va 2047-yildan keyin ham oʻzgarmasligiga ishonish uchun yetarli asosimiz bor”.

Bundan tashqari, 2020-yil iyun oyida Milliy xavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunni ilgari surish boʻyicha onlayn vebinarda Chjan Xiamin “Milliy xavfsizlik toʻgʻrisida”gi qonun shaharga berilgan erkinliklar 2047-yildan keyin ham uzaytirilishini taʼminlashini aytdi Biroq, na Kerri Lam, na Chjan Xiaoming bunday kengayishni va'da qilmagan yoki buning amalga oshishi uchun aniq qadamlar yoki maqsadlarni qoʻygan emas.

2021-yil oktabr oyida Kerri Lam tizim 2047-yildan keyin ham uzaytirilishiga ishonishini yana bir bor ta’kidladi va “Har kim jiddiy savol berishi mumkin: nega biz uni oʻzgartirishimiz kerak? Ammo, albatta, keyinchalik umumiy huquq tizimi, pul tizimi, kasbiy tan olish tizimi, ehtimol ba'zi yer ijaralarining davom etishi toʻgʻrisida kerakli ishonchni berish uchun aniqroq narsa paydo boʻlishi kerak.", degan edi.

2022-yil mart oyida Gonkong va Makao ishlari boʻyicha idora rahbari Xia Baolong 2047-yildan keyin “Bir davlat, ikki tizim” yana 50 yilga, 2097-yilgacha uzaytirilishi mumkinligini aytdi.

Gonkongda tizimni amalga oshirish

Gonkong avtonomiyasining eroziyasi 
1997-yilda Britaniya Gonkongni Xitoyga qaytargandan soʻng, Pekin Gonkong fuqarolari oʻz mahalliy hukumatini erkin saylashlariga va'da berdi. Biroq, Asosiy Qonunda umumiy saylov huquqi qachon amalga oshirilishining aniq vaqti yoʻq. Natijada 45-moddaga muvofiq 50 yillik oʻtish davri tugagunga qadar aholi toʻliq ovoz berish va umumiy saylov huquqiga erishishi kerakligi ta'kidlangan.

Bir nechta voqealar Gonkong jamoatchiligining bir qismi XXRning Gonkongda yuqori darajadagi avtonomiyaga ruxsat berish va'dasini shubha ostiga olishiga sabab boʻldi. Ayrim xalqaro kuzatuvchilar va inson huquqlari tashkilotlari  Gonkongda mavjud siyosiy erkinliklar kelajagiga shubha bildirdi.

Birlashuvdan keyingi bir yil ichida soʻrovlar Pekinning sobiq mustamlaka bilan aloqalaridan yuqori darajada qoniqishini koʻrsatdi.

1996-yilda Muvaqqat Qonunchilik Kengashi yashash huquqini cheklovchi qonunlarni qabul qildi, bu hukumatga qarshi ish qoʻzgʻatilishiga olib keldi. Oqibatda 1999-yilda Yakuniy Apellyatsiya sudida hukumat uchun yoʻqotish bilan yakunlandi. Keyin hukumat oʻz ishini Butunxitoy xalq vakillari kongressiga olib chiqdi. Huquqiy idora Martin Lining Gonkong muxtoriyatini "berish" deb ta'riflagan harakatiga noroziligini bildirdi. Soʻrovlar shuni koʻrsatdiki, koʻpchilik hukumat pozitsiyasini suddan koʻra yoqlagan boʻlsa-da, bu voqealar jamoatchilikning hukumatga boʻlgan ishonchini pasaytirdi.

2014-yil 10-iyun kuni Pekin hudud ustidan oʻz vakolatlarini tasdiqlovchi yangi hisobot eʼlon qildi. Bu Gonkongdagi koʻplab odamlarning tanqidiga sabab boʻldi. Ular kommunistik rahbariyat Pekin hukmronligi ostida demokratik, avtonom Gonkongga imkon beradigan "bir mamlakat, ikki tizim" siyosatiga rioya qilish va'dasidan voz kechmoqda, deb hisoblashdi.

2014-yilgi Gonkong namoyishlari paytida talabalar NPCSCning "831 qarori" ga toʻgʻridan-toʻgʻri javob sifatida koʻproq siyosiy erkinliklar talab qilishdi. Ishtirokchilar tanlov erkinligi, saylov erkinligi, demokratiyani talab qilishdi va Gonkong ma'muriyati rahbari saylovlarida ishtirok etishni xohlashdi. "Soyabon harakati" nomi talabalar oʻzlarini soyabon bilan politsiyaning qalampir gazidan himoya qilgani uchun paydo boʻlgan. Shunday qilib, soyabonlar bu harakatning ramziga aylandi. 2016-yilda norozilik namoyishlarining talaba yetakchilari Joshua Vong, Aleks Chou va Natan Lou norozilikda aybdor deb topildi.

Axloqiy va milliy tarbiya munozaralari 
2012-yil sentabr oyida Gonkong hukumati “milliy oʻzlikni anglash va Xitoyga nisbatan vatanparvarlikni tarbiyalash” uchun barcha xalqaro boʻlmagan boshlangʻich va oʻrta maktablarda majburiy “milliy, axloqiy va fuqarolik ta’limi” ni joriy etishi rasman e’lon qilindi. Akademik tadqiqot maqolasiga koʻra, Gonkongdagi joriy maktab oʻquv dasturi “ikkilamchi oʻzlikni anglash: “xitoylik” va “gonkonglik”ni singdiradi. Ayniqsa, bu Gonkongda 1997-yilgacha va undan keyin kuchli jamoatchilik faolligini keltirib chiqardi. Biroq, yangi oʻquv dasturida "umumiy fuqarolik ta'limi" va oʻquvchilarning Xitoyga boʻlgan hurmatini oshirishga qaratilgan darslar mavjud. Ushbu e'lon Gonkongning avtonomiyani yoʻqotishi xavotirlari tufayli har kuni 120000 ga yaqin namoyishchilar bilan 10 kunlik norozilik namoyishlariga olib keldi. Bunga javoban, oʻsha paytdagi bosh direktor C. Y. Leung majburiy oʻqitish gʻoyasini olib tashladi, ya'ni maktablar fanni oʻqitish yoki oʻqitmaslikni erkin hal qilishlari mumkin edi. C. Y. Leungning qaroriga qaramay, 2017-yil 1-iyulda lavozimni egallagan yangi bosh direktor Kerri Lam “oʻquvchilarda vatanparvarlikni singdirish”ga ahamiyat berib, milliy ta’lim mavzusiga ustuvor ahamiyat berdi. Bundan tashqari, 2017-yil avgust oyida Kristin Choy Yuk-Lin hukumat tomonidan Taʼlim byurosi kotibi oʻrinbosari etib tayinlandi. U "Pekin tarafdori boʻlgan ta'lim xodimlari federatsiyasi bilan sobiq aloqalarga ega" (SCMP moddasi A). 17000 dan ortiq odam Yuk-linning bu lavozimga kelishiga qarshi petitsiyani imzoladi. Xitoy Kommunistik partiyasi Bosh kotibi Si Tszinpin ham 2017-yil iyul oyida Gonkongga tashrifi chogʻida Gonkong ta’limida “milliy tarix va madaniyat”ni takomillashtirish va yuksaltirish zarurligini e’lon qilgan edi.

Causeway Bay kitob sotuvchilari ishi 
2015-yil oktabr-dekabr oylarida Causeway Bay Books mustaqil nashriyot va kitob doʻkonida besh nafar xodimning gʻoyib boʻlishi xalqaro norozilikka sabab boʻldi. Chunki bu transchegaraviy oʻgʻirlashlar deb gumon qilindi. Ulardan kamida ikkitasi Xitoyda, bittasi Tailandda gʻoyib boʻlgan boʻlsa-da, bir a'zo oxirgi marta Gonkongda koʻrilgan, ammo aftidan Shenchjendagi Xitoy quruqlik chegarasidan kerakli sayohat hujjatlarisiz oʻtib ketgan. Gonkongda mashhur odamning gʻoyib boʻlishi va uning atrofidagi gʻalati voqealar shaharni larzaga soldi. Xitoy jamoat xavfsizligi byurosi xodimlari tomonidan Gonkong fuqarolarini gumon qilinib oʻgʻirlab ketilgani va ularning ehtimol Asosiy qonun va bir davlat ikki tizim tamoyilining bir necha moddalarini buzgan holda koʻrsatilishi yuzasidan xalqaro xavotir uygʻondi. Keyinchalik ularning aksariyati Gonkongda paydo boʻlgan va politsiyadan bedarak yoʻqolganligi haqidagi xabarlarni bekor qilishni soʻragan boʻlsa-da, ularning Xitoyda hibsda boʻlganligi tasdiqlandi.

2016-yil 16-iyunda Gonkongga qaytganidan koʻp oʻtmay, Lam Ving-Ki matbuot anjumani oʻtkazdi. Unda u sakkiz oylik hibsga olingani bilan bogʻliq tafsilotlarni batafsil bayon qildi. oʻzining va sheriklarining iqrorlik ssenariysi qanday yozilganligini tasvirlab berdi. Lamning gʻoyib boʻlishi Pekin rahbariyati eng yuqori darajasining bevosita nazorati ostida boʻlgan Markaziy tergov guruhining ishtiroki bilan bogʻliq. Uning gaplari Gonkongni hayratda qoldirdi va butun dunyo boʻylab sarlavhalarga aylandi. Bu esa Xitoy hukumati va tarafdorlarining koʻplab qarshi ayblovlari va rad etishlariga sabab boʻldi.

Gonkong Milliy partiyasini taqiqlash 
2018-yil 17-iyulda Gonkong politsiyasi Xitoy hududiy yaxlitligi bilan bogʻliq milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan partiyani qoʻzgʻolon qilish uchun tayyorlanganlikda ayblab, uni taqiqlash uchun jamiyatlar toʻgʻrisidagi qarorga muvofiq partiya tashkilotchisiga bildirishnoma yubordi. Partiya va uning tashkilotchisi Endi Chan qonundan tashqari deb topilganiga qarshi oʻz da'volarini taqdim etdi. Xavfsizlik kotibi Jon Li 2018-yil 24-sentabrda milliy xavfsizlik nuqtai nazaridan partiyani rasman taqiqladi.

Taqiq oʻzini HKNP a'zosi deb da'vo qilgan yoki partiyaga biron-bir tarzda yordam koʻrsatishi aniqlangan har qanday shaxsni jarimaga tortish va ikki yilgacha qamoq jazosi bilan jazolash tahdidi ostida kuchga kirdi. Partiya va ikki rahbarga "yordam berish" ta'rifi aniq aytilmagan. Channing advokatlari Adliya Departamentiga xat yozib, unga huquqiy yordam koʻrsatish HKNPga yordam koʻrsatish deb hisoblanmasligiga ishonchnoma soʻrashdi, ammo bunday kafolat kelmadi.

Viktor Mallet bahsi 
2018-yil avgust oyida Gonkongning Xorijiy muxbirlar klubi (FCC) 14-avgust kuni boʻlib oʻtadigan Gonkong Mustaqillik partiyasi (HKIP) tashkilotchisi Endi Chan bilan tushlik suhbatini oʻtkazgandan soʻng mojaro avj oldi. Sessiyani matbuot tashkiloti raisi oʻrinbosari Viktor Mallet olib bordi. Xitoy va Gonkong hukumatlari tushlikni bekor qilishga chaqirishgan edi. Chunki mustaqillik masalasi goʻyoki milliy suverenitet boʻyicha "pastki chiziqlardan" birini kesib oʻtgan. Bangkokga tashrifidan soʻng Gonkong hukumati Malletga ishchi viza berishdan bosh tortdi. Mallet 7-oktabr yakshanba kuni Tailanddan qaytgach, immigratsiya xizmati xodimlari tomonidan toʻrt soatlik soʻroqdan oʻtkazildi. Nihoyat unga yetti kunlik sayyohlik vizasi bilan Gonkongga kirishga ruxsat berildi.

Rasmiy tushuntirish boʻlmasa-da, Malletning vizaning rad etilishi FCC bekor qilgan Endi Chan nutqiga raislik qilishdagi roli uchun qasos sifatida koʻrilgan. Xavfsizlik kotibi Jon Li Malletga nisbatan taqiq matbuot erkinligi bilan bogʻliq emasligini ta'kidladi, ammo qarorni tushuntirishdan bosh tortdi. Ushbu voqea Xitoy-Britaniya qoʻshma deklaratsiyasida "bir davlat, ikki tizim" ostida himoyalangan erkinliklarni cheklash boʻyicha qizgʻin bahs-munozaralarga sabab boʻldi.

Ekstraditsiya toʻgʻrisidagi qonun loyihasi va Gonkongdagi 2019-2020 noroziliklari 
2019-yil aprel oyida Gonkongda ommaviy noroziliklarga sabab boʻlgan ekstraditsiya toʻgʻrisidagi qonun loyihasi taklif qilindi. Yangi qonun ogʻir jinoyatlarda gumon qilinganlar Xitoyga joʻnatilishi mumkinligini anglatadi. Bu jarayon qotillikda gumonlanuvchining 2018-yilda Tayvandan Gonkongga qochib ketgani tufayli boshlangan. U 20 yoshli homilador qiz doʻstini oʻldirishda ayblangan. Shuning uchun Tayvan Gonkong rasmiylaridan uni ekstraditsiya qilishni soʻragan. Biroq, Gonkong bu talabga rozi boʻlmadi va uni jinoiy javobgarlikka tortmadi. Chunki Gonkong Tayvan bilan ekstraditsiya shartnomasiga ega emas. Ekstraditsiya toʻgʻrisidagi qonun nuqtai nazaridan, ekstraditsiya soʻrovlari boʻyicha yakuniy qarorlarni Gonkong sudlari qabul qilishdan tashqari, "bosh ijrochi direktor tomonidan har bir holat asosida" qaror qabul qilinishi belgilab qoʻyilgan. Shu sababli, siyosat yoki dinga asoslangan jinoyatlarda ayblanganlar ekstraditsiya qilinmaydi va Kerri Lam oʻz nutqida ta'kidlaganidek, yangi qonun "transchegaraviy jinoyatlar va transmilliy jinoyatlar bilan shugʻullanish" boʻlib, kamida 7 yillik qamoq jazosini oʻz ichiga oladi. Biroq, koʻpchilik Gonkong aholisi bu Gonkong oʻz avtonomiyasini yoʻqotishining yana bir misoli, deb da'vo qilishdi. Ushbu qonun gumondorlar Xitoy sud tizimi Gonkong sud tizimida mavjud boʻlmagan oʻzboshimchalik bilan hibsga olish, adolatsiz sud va qiynoqlar amaliyotlariga moyil boʻlishini anglatadi, degan tanqidlar mavjud. Gonkongdagi Baptistlar universiteti tadqiqotchisi Maykl DeGolyerning Al-Jazira telekanaliga aytishicha, Gonkong aholisi sud mustaqilligi yoʻqotilishidan qoʻrqishadi, chunki hozirgi sud tizimi "Xitoyda hukumat tomonidan himoya choralarini kafolatlaydi".

Qonunga milliy va xalqaro miqyosda berildi. Tanqidlar, petitsiyalar va noroziliklar jamiyatning koʻplab qismlarini, jumladan shifokorlar, huquqshunoslar, oʻqituvchilar va uy bekalarini qamrab oldi. 9-iyun kuni Gonkong boʻylab 1 millionga yaqin odam norozilik namoyishi oʻtkazdi, bu esa birlashuvdan keyingi eng katta norozilik boʻldi. Bundan tashqari, tashvish xalqaro miqyosda ham namoyon boʻldi. Buyuk Britaniya, Kanada, Yevropa Ittifoqi va AQSh tomonidan qonun boʻyicha munosabatlar e'lon qilindi. AQSh Kongressi komissiyasi 2019-yil may oyida ekstraditsiya toʻgʻrisidagi qonun loyihasi "Gonkongni Xitoyning siyosiy majburloviga koʻproq moyil qiladi va Gonkong avtonomiyasini yanada buzadi" deb ta'kidladi. Xitoy tashqi ishlar vazirligi bu xavotirlarni "Gongkong hukumati taklifini siyosiylashtirishga urinish va Xitoyning ichki ishlariga aralashish" deb da'vo qildi va rad etdi.

Milliy va xalqaro miqyosdagi ushbu salbiy javob tufayli, 2019-yil 4-sentabrda Kerri Lam ekstraditsiya toʻgʻrisidagi qonun loyihasi qaytarilishini rasman e'lon qildi. Shunga qaramay, Gonkong muxtoriyatini yoʻqotish qoʻrquvi saqlanib qolmoqda. Namoyishlar 2020-yil yanvar oyida COVID-19 pandemiyasi avj olguncha davom etdi.

2020-yilgi milliy xavfsizlik qonunchiligi 
Milliy xavfsizlik toʻgʻrisidagi qonun loyihasi 2020-yil 22-may, juma kuni Xitoy Milliy parlamenti — Butunxitoy xalq vakillari kengashiga taqdim etilgan. Bir davlat, ikki tizim formulasiga muvofiq, Gonkongning asosiy qonuni Gonkong qonun chiqaruvchi organidan ajralib chiqish va chet el aralashuvining oldini olish uchun milliy xavfsizlikni ratifikatsiya qilishni talab qiladi. Xitoy markaziy hukumati endi toʻgʻridan-toʻgʻri qonun chiqarish uchun HKSARni chetlab oʻtdi. Butunxitoy xalq vakillari kongressi rasmiysi Gonkongda milliy xavfsizlikni kafolatlash uchun yangi qonunchilik bazasi va ijro mexanizmini yaratish uchun "konstitutsiyaviy hokimiyat" dan foydalanayotganini ma'lum qildi. 2020-yil 30-iyun kuni NPCSC Gonkong uchun milliy xavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunni bir ovozdan qabul qildi va uni Gonkongning maʼqullashini chetlab oʻtgan holda Asosiy qonunning III-ilovasiga kiritdi. Gonkong advokatlar assotsiatsiyasi (HKBA) 2020-yil may oyida Asosiy qonunning III-ilovasiga kiritish orqali qonunni qabul qilishning konstitutsiyaga muvofiqligiga eʼtiroz bildirdi

2020-yil 30-may kuni Amerika Qoʻshma Shtatlari Prezidenti Donald J. Trump Oq uyda oʻtkazgan matbuot anjumanida AQSh Gonkong siyosati toʻgʻrisidagi qonunda qayd etilganidek, Qoʻshma Shtatlar Gonkongga beriladigan maxsus imtiyozlarni bekor qilishini rasman e’lon qildi. Xitoy va'da qilingan "bir mamlakat, ikki tizim" formulasini "bir davlat, bir tizim" bilan almashtirdi va Qoʻshma Shtatlar milliy xavfsizlik qonuniga javob sifatida Gonkong boʻyicha keyingi choralarni koʻrish bilan tahdid qildi. 2020-yil 14-iyulda Prezident Tramp Kongress tomonidan qabul qilingan Gonkong avtonomiyasi toʻgʻrisidagi qonunga muvofiq, Pekinning Gonkongdagi fuqarolik huquqlariga nisbatan milliy xavfsizlik toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilish orqali bosim oʻtkazishiga javoban Gonkongning maxsus savdo imtiyozlarini toʻxtatuvchi 13936-sonli ijro farmonini imzoladi.

The Diplomat gazetasidagi Viktoriya Tin-bor Xuining soʻzlariga koʻra, milliy xavfsizlik qonunchiligidan Gonkongda "politsiya davlatini oʻrnatish" yoʻlida fuqarolik va huquqiy himoyani yoʻqotish uchun foydalanilmoqda.

Makaoda birlashuv

Makao va Xitoy munosabatlari 
Makao Gonkong kabi norozilik namoyishlari va fuqarolar tartibsizliklarini koʻrmadi. Yangi Makao uyushmasining (demokratiya tarafdori partiyasi) sobiq prezidenti Jeyson Chaoning soʻzlariga koʻra, Makao Gonkongdan farq qiladi. Chunki Makao erkinlik va avtonomiyani xohlamaydi. Buning oʻrniga, Aomin aholisining aksariyati Xitoy tarafdori. Buning sababi shundaki, Makaoda yashovchi 600000 kishining taxminan yarmi xitoylik muhojirlardir. 2019-yil dekabr oyida Butunxitoy xalq vakillari kengashi doimiy qoʻmitasi raisi Li Chjanshu Makaoda “kuchli xalqaro oʻzlikni anglash” mavjudligini da’vo qildi. Xitoy Kommunistik partiyasi bosh kotibi Si Jingping 2019-yil dekabr oyida Birlashuvning 20 yilligiga bagʻishlangan Makaoda qilgan birinchi rasmiy nutqida u Aominni “bir mamlakat, ikki tizim tajribasi qisqa tarixdagi ajoyib hodisa” deb e’lon qildi. Makao bosh ijrochi direktori Xo Iat Seng shunday degan: "Makao Xitoyning qayta birlashishiga misol boʻla oladi" va Si "Makao modeli" ga urgʻu berib, Makao "bir mamlakat, ikki tizim" kelishuviga toʻgʻri amal qilganligini ta'kidladi. Makaoning tinchligi va hukumatga qarshi norozilik namoyishlarining yoʻqligi uchun mukofot sifatida Si Szinpin Xenqin orolidan Aominga koʻproq Xitoy yerlarini berdi. Bu Aominni jismoniy jihatdan Xitoy bilan koʻproq integratsiyalashdan tashqari, ta'lim va sogʻliqni saqlash tizimini yanada rivojlantirishga imkon berish hamdir.

Tayvanga taklif qilingan ariza 
Ushbu tizim XXR hukumati tomonidan Tayvan uchun ham taklif qilingan. Ammo Xitoy Respublikasi hukumati bu taklifni rad etgan (shuningdek, avvalroq tizim XXR bilan Tayvan qayta birlashtirilishi uchun ishlab chiqilgani ham da'vo qilingan edi).

Garchi “bir davlat, ikki tizim” Gonkongning iqtisodiy va siyosiy tizimlari 1997-yilda Britaniya topshirganidan keyin 50 yil davomida oʻzgarmasligini kafolatlasa-da, Xitoy Respublikasining materik ishlari boʻyicha kengashi 1997-yildan 2007-yilgacha boʻlgan davrda shartnomaga zid 218 ta holatni keltirgan. Ular XXR Gonkong xalqining oʻz-oʻzini boshqarish huquqini buzgan va sud tizimi hamda soʻz erkinligiga qattiq aralashganini da’vo qilmoqda.

1992-yilgi konsensusga asoslangan yangi siyosat 2005-yil aprel oyida Xitoyga 2005-yilgi Pan-Blue tashriflari, shuningdek, prezident Ma Ying-Jou boshchiligidagi yirik boʻgʻozlar almashinuvi chogʻida ta'kidlangan edi. 2008-yil Xitoy Respublikasida prezidentlik saylovi oʻtkazildi. 2012-yil mart oyida Pekinga qilgan tashrifi chogʻida sobiq Gomindan (KMT) raisi Vu Po Szyun "bir mamlakat, ikki hudud" () boʻgʻozlararo munosabatlarni tartibga soluvchi asos ekanligini ma'lum qildi. Lekin oʻzaro munosabatlarda bu atama keng qoʻllanilmagan.

2019-yil yanvar oyida Xitoy Kommunistik partiyasi (KKP) Bosh kotibi Si Jinping Tayvanga ochiq xat yoʻllab, yakuniy birlashuv uchun “bir davlat, ikki tizim” formulasini taklif qilgan edi. Prezident Tsay Ing-ven 2019-yil yanvarida qilgan chiqishida Si Szinpinga javob berib, Tayvan “bir davlat, ikki tizim”ni rad etganini va Pekin 1992-yildagi konsensusni “bir davlat, ikki tizim”ga tenglashtirgani uchun Tayvan 1992-yildagi konsensusni ham rad etganini aytdi. Tsay Gonkongdagi namoyishchilar bilan birdamligini bildirib, Tayvan demokratiyasi mashaqqat bilan erishilganligini, uni himoya qilish va yangilash kerakligini ta'kidladi. U Tayvan prezidenti ekan, hech qachon “bir davlat, ikki tizim”ni qabul qilmaslikka vaʼda berib, Tsay Gonkong demokratiyasining 20 yil davomida doimiy va tez yomonlashuvi deb hisoblaganini keltirdi. 2020-yilgi Tayvandagi prezidentlik saylovlarida KMTning yirik magʻlubiyatidan soʻng, KMT raisi Jonni Chiang Tayvan uchun mumkin boʻlgan model sifatida "bir mamlakat, ikki tizim" ni rad etdi. 2021-yilda yangi saylangan rais Erik Chu boshchiligidagi KMT platformasi 1992-yilgi konsensusni tan olishda davom etdi va "bir mamlakat, ikki tizim" ni rad etdi.

Tibet holati bilan taqqoslash 
Jiang (2008) ta'kidlashicha, "bir mamlakat, ikki tizim" konseptsiyasi 1951-yilda imzolangan Tibetni tinch yoʻl bilan ozod qilish boʻyicha oʻn yetti bandlik kelishuvga asoslanadi va uning mexanizmi Sin imperatori bosib olgan yangi hududlarni qanday birlashtirganiga oʻxshab ketadi. Bu hududlardagi mahalliy elitalarga ma'lum muddat hokimiyatdan foydalanishda davom etish va mahalliy urf-odatlarga tahdid solmagan holda avtonomiyadan foydalanishga ruxsat berish orqali amalga oshiriladi. Konsepsiya shunchaki "taktik va oʻtish davri" boʻlganligi sababli, Gonkong hududi asta-sekin 1959-yildan beri Tibet bilan bir xil taqdirni - majburiy assimilyatsiya va markaziy hukumat tomonidan qattiq nazorat ostida boʻlishini ta'kidlaydi. Vaqt oʻtishi bilan toʻliq assimilyatsiya qilish va mahalliy avtonomiyalarni bekor qilish "shunga oʻxshash Xitoy imperatorlik ekspansionistik mentalitetining namunasi" sifatida amalga oshiriladi.

14-Dalay Lamaning 2005-yildagi Tibetga "yuqori darajadagi muxtoriyat" taklifi Tibet mustaqilligini qoʻllab-quvvatlash pozitsiyasidan kelib chiqqan holda "bir mamlakat, ikki tizim" bilan taqqoslandi. Uning ta'kidlashicha, uning takliflari Xitoy uchun maqbul boʻlishi kerak, chunki "bir mamlakat, ikki tizim" Xitoy Konstitutsiyasida belgilangan. Davlat ommaviy axborot vositalari bu da'voni rad etib, "bir mamlakat, ikki tizim" Tibetda hech qachon mavjud boʻlmaganligi, faqatgina Gonkong va Makaoning kapitalistik ijtimoiy tizimlari uchun moʻljallanganligini ta'kidladi. 2012-yilda Dalay Lama yana oʻn yetti bandlik kelishuv “bir davlat, ikki tizim” ruhida imzolanganini eslatib oʻtdi.

Boshqa davlatlar uchun bir davlat, ikkita tizim taklifi 
Asia Timesda Muhammad Koen Isroil-Falastin mojarosiga "bir davlat, ikki tizim" formulasini taklif qilgan.

Shimoliy Koreya Koreyani bir mamlakat ichida ikki tizim konfederatsiyasi orqali birlashtirish uchun "bir davlat, ikki tizim" formulasini taklif qilmoqda. Xitoy ham bu gʻoyani ilgari surdi. Shimoliy Koreya taklifininf Xitoydan farqi shundaki, Shimoliy Koreya ikkita alohida hukumatni saqlab qolishga intiladi, Xitoy esa bir markazlashgan hukumat bilan Koreya yarim orolida barqarorlikni oʻrnatishni xohlayotgan holda bosqichma-bosqich birlashishga intiladi.

Irlandiya tashqi ishlar vaziri Saymon Kovenining ta'kidlashicha, Gonkongni Xitoy bilan bogʻlaydigan kelishuv Shimoliy Irlandiyaning Brexitdan keyin taqdirini hal qilish uchun mumkin boʻlgan yechim boʻlishi mumkin. Yevropa Ittifoqiga a'zo davlat Irlandiya Respublikasi va Britaniya tomonidan boshqariladigan Shimoliy Irlandiya oʻrtasidagi chegara Birlashgan Qirollik bilan muzokaralarda tobora ortib borayotgan tashvishga aylanmoqda. Dublin tinchlik jarayoniga xavf tugʻdirmaslik uchun chegarani butunlay ochiq qoldirishni talab qilmoqda.

Manbalar

Qoʻshimcha oʻqish 

 
Xitoy
Xalqaro huquq
Gonkong
Pages with unreviewed translations