MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Pasxa oroli

Rapanui () yoki Pasxa oroli () — Tinch okeanning sharqiy qismidagi vulkan oroli. Jan. Amerikadan 3000 km uzoqlikda, Chili hududi. Maydoni 165,5 km². Orol uchburchak shaklda boʻlib, har bir uchida vulkanlar bor: Rano-Aroi (539 m, orolning eng baland joyi), Katiki (377 m) va Rano-Kao (324 m). Qirgʻokdari qoyali. Iqlimi subtropik, sernam iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 16—23°. Yiliga 1300 mm yogʻin yogʻadi. Asosan, oʻt oʻsimliklari usadi. Tropik dehqonchilik qilinadi. Baliq ovlanadi, qoʻychilik rivojlangan. Maʼmuriy markazi — Xangaroa. Pasxa orolini 1722-yilda golland dengizchi sayyohi Ya.Roggeven pasxa bayrami kuni kashf qilgan. 1888-yildan Chili tarkibida. Orolda pasxaliklarning qad. madaniyat qoldiklari — tosh xaykallar, yozuvlar bitilgan taxtachalar sakdangan. Pasxa orolida 1955—56ylarda T.Xeyerdal rahbarligida Norvegiya—Amerika ekspeditsiyasi arxeologik qazishmalar oʻtkazdi. Tadkiqotchilar fik-richa, orolning dastlabki aholisi Pe-rudan kuchib borgan. 15-asrda Pasxa oroliga Markiz slaridan polinezlar borib oʻrnashgan. Ular 17-asrda orolning dastlabki aholisini butunlay kirib tashlagan.

Manbalar 

 

Orollar
Okeaniya
Chili geografiyasi
Pat

Pat — kush terisidagi shoxsimon mod-dali tuzilma. Kontur, ipsimon, parsimon, par va qilsimon Pat turlari boʻladi. Kontur Pat qalam uchi, oʻzak, oʻq va unga joylashgan yelpigʻichdan iborat. Kontur Pat qush qanoti va dumida boʻladi; ular tanasini qoplab turadi. Ipsimon Pat uzun, nozik va yumshoq oʻqsan hamda uning uchida joylashgan siyrak soqolchalardan tuzilgan. Odatda, ipsimon Patlar kontur Pat ostida joylashadi. Parsimon Pat nozik oʻzak va oʻzaro ilashgan mayin soqolchalardan tashkil topgan; par bilan birga tanani sovishdan sakdaydi. Parlar qisqa va yumshoq oʻzakdan hamda bir-biri bilan ilashmagan soqolchalardan iborat. Kilsimon Patda esa oʻzak rivojlangan, lekin soqolchalar boʻlmaydi. Qilsimon va ipsimon Pat tuygʻu vazifasini bajarishi taxmin qilinadi. Patning yoyilib, rangining yoʻqolishi tullashga sabab boʻladi.

Manbalar 

 

Zoologiya
Patagonia

Patagonia () — Janubiy Amerikadagi ta-biiy oblast. Argentinaning jan. qis-mida, Rio-Kolorado va Rio-Negro daryolaridan jan.da, And togʻlaridan sharkda joylashgan. Maydoni 652 ming km². Yer yuzasi Atlantika okeani sohilidan sharqqa 2200 m balandlikkacha zinapoyasimon balandlashib boradi. Shim.-sharqiy qismi pasttekislik. Zamini qad. kristalli jinslardan tuzilgan, ularning ustini choʻkindi va vulkan jinslari hamda morena yotqiziklari qoplagan. Iqlimi moʻʼtadil, chala choʻlga xos iqlim. Yillik yogʻin shimolida 150–300 mm, janubida 600–700 mm gacha. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 8—2°, gʻarbida 5° gacha, yanvarniki 10—20°. Kuchli shamollar esib turadi. Daryolari And togʻlaridan boshlanib, Patagoniani chuqur kanʼonlar orqali kesib oʻtadi. Tuprogʻi qoʻngʻir, boʻz va kashtan tuproq. Boshokdi oʻtlar va butalar usadi. Endemik hayvonlardan lama, magellan iti, pampa mushugi, zirhlilar va boshqa bor, kush koʻp. Aholisi, asosan, qoʻychilik bilan shugʻullanadi. Neft va tabiiy gaz konlari topilgan.

Manbalar
Pataliputra

Pataliputra — Kda. Hindistondagi shahar, qad. dunyoning eng buyuk shaharlaridan biri (taxminan 16x3 km maydoni ni egallagan). Anʼanaga koʻra, miloddan avvalgi 5-asr oʻrtalarida podsho Ajatashatru tomonidan Lichchxavlar davlatiga qarshi qalʼa sifatida bunyod etilib, tez orada Shimoliy Hindistondagi eng muhim savdo, xunarmandchilik va madaniy markazga va Ma-gadxa davlatining poytaxtiga aylangan. P.Nandlar, Mauriyalar, Shunglar, Gup-talar imperiyasining poytaxti boʻlgan. Guptalar xukmronligining oxirida (5—6-asrlar) P. tanazzulga uchrab, harobaga aylangan. P. harobalari yaqinida, Gang daryosi boʻyida, hozirgi Patna shahri kad. koʻtargan. Arxeologik qazishmalar natijasida P.dan Mauriyalar saroyiga tegishli yogʻoch va gʻishtdan ishlangan binolar, koʻplab sanʼat obidalari to-pilgan.

Manbalar
Paternalizm

Paternalizm (lot. paternus — otalarcha, otalik) — davlatning oʻz fuqarolariga, firmalarning o'z xodimlariga, bir mamlakatning boshqa mamlakatga homiylik, gʻamxoʻrlik munosabati, ijtimoiy va mehnat munosabatlarini davlatlar oʻrtasida, shuningdek, davlat va firma darajasida tartibga solish shakli. Davlat, firmaning ularga qaram boʻlgan subʼyektlar — davlatlar, xalqlar, xodimlarga homiylik munosabatlarida, shuningdek, gʻamxoʻrlik va homiylikka ishonch bilan qarash shakllarida namoyon boʻladi.

P. butun jamiyat boshligʻi davlat boʻlgan bir oila tarzida tasavvur etiladi. Nimaning yaxshiligi va yomonligini davlat belgilaydi, har bir kishining hokimiyat boʻgʻinlari tizimida egallagan oʻrnini hisobga olgan holda neʼmatlarni taqsimlaydi. P. munosabatlari jamoatchilik anʼanalari kuchli boʻlgan mamlakatlar (Yaponiya, Koreya Respublikasi, Ispaniya, Italiya, Portugaliya va boshqalar)da koʻproq saqlanib qolgan, sobiq sovet maʼmuriy-buyruqbozlik iqtisodiyotida qam P. un-surlari boʻlgan (mas, korxonalarni raqobatdan va sinishdan himoya qilish, keng amal qiladigan ijtimoiy kafolatlar). Firmalar darajasida P. xodimlarni umrbod ishga yollash, pensiyaga chiqishda katta miqdorda bir yoʻla nafaqalar toʻlash, ish xaqini xodimning yoshi va uzluksiz ish stajiga koʻra koʻtarish, xodimlarning oʻzlari ishlaydigan firmaning "oʻz xonadoni" deb bilishi va boshqalarda ifodalanadi. P. anʼanalarini qoʻllash natijasida Yaponiya katta iqtisodiy yutuklarga erishdi, "yapon iqtisodiy moʻʼjizasi"ni yaratdi. P. anʼanalari va gʻoyalari AQSH va Germaniyada ham qoʻllaniladi.

Barno Rahimova.

Manbalar
Patefon

Patefon (frans. firmasi "Pathe" nomi va ... fon) — grammofon plastinkasiga yozilgan tovushni qayta eshittirish uchun xizmat qiladigan apparat, grammofonningturi. Dastlabki P. katta karnayli boʻlgan, keyinchalik kar-nayi kuti ichiga joylashtirilgan. Diskini dasta bilan burab taranglab turiladigan prujina aylantiradi. P. 20-asr 50-yillarigacha ishlatilgan. Baʼzi xonadonlarda, muzeylarda hozir ham saqlanadi.

Manbalar
Patir

Patir — non turi. Shirmoy P., qashqari P., koʻk P., qiymali P., patircha kabi turlari bor. Ularning har biri masalligi, tayyorlanish usuli bilan farq qiladi. Tayyorlanishi: iliq sutda tuz va xamirturush eritiladi, soʻngra qoʻy yogʻi (yoki sariyogʻ) qoʻshilib xamir qoriladi. Xamir osh-gach, 500 g li zuvalalar uziladi. Zuvaladan chekkalarining qalinligi 3—4 sm, oʻrtasining qalinligi 1 sm keladigan non yasaladi, uning yupqa joyiga zich chakich uriladi. [[Non chetlari pichoq bilan tilinib, naqsh beriladi. Yasalgan P. betiga 15—20 min. dasturxon yopib qoʻyiladi. Tandirga yopish oldidan olov kul bilan koʻmiladi, namakob sepiladi. Tan-dirdan uzilgan P.ning yuziga eritilgan dumba yogʻi surkaladi (yana qarang [[Non).

Manbalar
Patisson

Patisson (Cucurbita pepo var. patisson), kulcha qovoq — qovoqdoshlar oilasiga, qatgiq etli qovokdar guruhiga mansub biryillik sabzavot oʻsimligi. Patisson palagi tik, butasimon sershox oʻsimlik. Ildizi yaxshi rivojlangan. Poyasi va barg bandlari nisbatan yoʻgʻon. Barglari oʻrtacha kattalikda, dagʻal, 3 yoki 5 qirrali. Gullari bir uyli, bir jinsli, yirik, rangi sariq, poyalarda yakkayakka joylashadi. Mevasi — qovoqcha, mayda, shakli yulduzeimon. Chetlari kun-gurali. Yangi tukkan mevalari rangi och yashil, meva katta boʻlgan sari rangi oqarib, ayrim mevalar yuzasida och yashil dogʻlar yoki tasmalar paydo boʻlishi mumkin. Ularning 6—8 kunlik mevasi isteʼmol qilinadi. Patisson is-siqtalab oʻsimlik. Patisson aprel oyida qator va tup oraligʻi 70x70 yoki 80x80 sm sxemada ekiladi. Har bir uyaga 4—5 tadan urugʻ ekilib, nihol unib chiqqach, chin barg yozganda yagana qilinadi. Oʻsuv davrida qator oralari yum-shatiladi, oziqlantiriladi va sugʻoriladi. Patisson suvga talabchan. Oshqovoq kabi parvarish qilinadi. Meva tarkibida 6,0—6,5% quruq modda, 2,5— 2,9% qand va vitaminlar mavjud. Urugʻida moy va santanin bor. Hosildorligi 150—200 s/ra. Asosan, tuzlangan, konservalangan (6—8 kunlik mevasi) holda isteʼmol qilinadi, katta boʻlib ketganlari molga beriladi. Oʻzbekistonda 1988-yildan Patissonning Oq 13 navi ekiladi. Uning hosildorligi 110—159 s/ga.

Manbalar
Patna

Patna — Hindistonning shim. qis-midagi shahar. Gang daryosining oʻng sohilidagi port. Bihar shtatining maʼmuriy markazi. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan savdo qilinadigan markaz. Aholisi 1,7 mln. kishi (2001). Ip gazlama, oziqovqat, metallsozlik korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam va parcha toʻqiladi, mebel va metall buyumlar tayyorlanadi. Un-t (1917), muzey, noyob qoʻlyozma asarlar saqlanadigan kutubxona bor. Shaharga miloddan avvalgi 5-asrda asos solingan. Hozirgi nomi bilan 12-asrdan maʼlum. Qadimda va ilk oʻrta asrlarda P. oʻrnida Maurya davlati poytaxti — Pataliputra shahri boʻlgan. Ashoka saroyi (miloddan avvalgi 3-asr) qoldiklari saqlangan.

Manbalar 

    

Muqaddas shaharlar
Patnisi naqsh

Patnisi naqsh - naqsh turi; toʻrtburchak shakl ichiga patnis shaklini eslatuvchi (naqshning nomi shundan) yakka yoki qoʻsh tanob chiziladi, qolgan qismi islimiy naqsh bilan toʻldiriladi. Baʼzan qoʻsh tanob oraligʻi enli (keng) olinib ichiga islimiy naqshlar ishlanadi, bu naqshlar boshqa islimiylardan alohida mustaqil boʻladi. Tanobning sirti bilan ichidagi islimiy naqshlar bir-biriga ulanishi yoki mustaqil boʻlishi ham mumkin. Agar islimiy naqshlar bir-biriga bogʻliq boʻlsa, mujassamotning asosi boʻlgan qoʻsh tanob tagidan oʻtadi (qoʻsh tanob birinchi, islimiy naqsh ikkinchi da-rajali boʻladi). Mujassamotda tanob naqsh zaminini ajratib rang jihatidan boyishiga xizmat qiladi. Oʻyma naqshlarda tanoblar oʻzining nursoyasi va toʻgʻri, egri chiziqdan hosil boʻlgan shakli bilan mujassamotda ajralib, koʻzga yaqqol tashlanadi.

Manbalar
Patogenez

Patogenez (yun. pathos — kasallik va ... genez) — kasallik va uning ayrim belgilari paydo boʻlishi hamda rivojlanishidagi jarayonlar majmui; patologiyanint bir boʻlimi. Hujayra, toʻqima va aʼzolarning shikastlanishi, orga-nizmning nospetsifik javob reaksiyalari va tipik patologik jarayonlar (mas, yalligʻlanish)ning rivojlanishi P.ning umumiy qonuniyatlaridir. Nospetsifik javob reaksiyalari va tipik patologik jarayonlar umumiy P.ning mazmunini tashkil etadi. Kasalliklarning rivojlanishida shika-stlanishdan sodir boʻladigan turli re-aksiyalarning murakkab kompleksi ku-zatilib, ular turning yashashi uchun foydali boʻlishi, individiumga nis-batan esa (rivojlanish darajasi, davom etish muddati va boshqa omillarga qarab) ham foydali, ham zararli boʻlishi mumkin. Mas, gavda temperaturasi koʻtarilishi infeksiyaga karshi kurashishga koʻmaklashadi, ammo temperaturaning xaddan tashqari (40° dan yuqori) koʻtarilishining oʻzi hayot uchun xavfli oqibatlarga (arterial qon bosimining pasayib ke-tishi va boshqalar) olib kelishi mumkin.

Ayrim kasalliklarda P. qonuniyatlarini, yaʼni organizm toʻqimalari, aʼzolari va sistemalarining tipik ("standart") morfologik, biokimyoviy va fiziologik oʻzgarish krnuniyatlarini hamda ularga xos klinik koʻrinishlarni (isitma turi, qondagi oʻzgarishlar va h.k.) bilish kasallikni aniqlash, prognozlash va patogenetik davolash (yaʼni asosiy patologik jarayonni va patogenetik omillarni bartaraf qilishga qaratilgan davolash)ning asosiy negizidir. Mas, irsiy nuqsonlar tufayli organizmda insulinnnng yetarli darajada hosil boʻlmasligi bolada qandli diabeshning vujudga kelishiga sabab boʻladi.

Patogenetik davodan farqli oʻlaroq, etiologik davoda kasallik saba-bi bartaraf kilinadi, simptoma-tik davoda esa kasallikning ayrim belgilari kamayadi yoki yoʻqoladi. Mas, yiringli meningishda. penitsillin — etiologik, siydik haydovchi moddalar — patogenetik, ogʻriqsizlan-tiruvchi moddalar — simptomatik davo vositasi hisoblanadi.

Kasallik butunlay yoʻqolishi, yaʼni toʻqimadagi yetishmovchilik toʻldirilishi va funksiyasi tiklanishi yoki tiklab boʻlmaydigan oʻzgarishlar gozaga kelishi (mas, yara oʻrnida chandiq hosil boʻlishi) va nihoyat, oʻlim bilan tugallanishi mumkin.

Manbalar
Patologiya

Patologiya (yun. pathos – kasallik va ..logiya) – nazariy va klinik tibbiyot sohasi hisoblanadi. Bu soha kasallikning paydo boʻlish sababi, rivojlanish qonuniyati, kechishi va oqibatini oʻrganadi. Patologik jarayonlarning umumiy qonuniyatlari va sabablari umumiy patologiyada, ayrim aʼzo va sistemalar kasalliklari xususiy patologiyada oʻrganiladi. Patologiya patologik anatomiya va patologik fiziologiyaga boʻlinadi. Bundan tashqari, eksperimental, qiyosiy, klinik patologiya, oʻlka patologiyasi, paleo-patologiya, shuningdek, kimyoviy va fizikkimyoviy, professional, molekulyar va boshqa patologiyalar bor. Eksperimental patologiya odamlar (xayvonlar)da uchraydigan kasalliklarni tajriba hayvonlarida sunʼiy yoʻl bilan paydo qilib, uning avj olish mexanizmlarini, qiyosiy patologiya odam va hayvonlarda uchraydigan kasalliklarning kechishi va rivojlanishidagi xususiyatlarni qiyoslab oʻrganadi. Klinik patologiya aʼzo va sistemalarning funksional holatini aniqlash maqsadida bemorni tekshiradi, shuningdek, kliniklab, biokimyoviy va boshqa tekshiruvlar oʻtkazadi; oʻlka patologiyasi kasallikni turar joyning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq holda oʻrganadi; ishlab chiqarishdagi zararli taʼsir etuvchi omillarni oʻrganadigan kasb patologiyasi ham bor.

19-asrning oʻrtalarida nemis olimi R. Virxov asos solgan sellyulyar patologiya (hujayra patologiyasi) nazariyasiga koʻra, kasallik hujayra va aʼzolarning tuzilishidagi oʻzgarishlar oqibatidir. Bu kasallik mohiyatini oʻrganishda oʻz ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq.

Oʻzbekistonda patologiya sohadagi i.tlar dastlab 20-asrning 20-yillarida boshlandi. Bunda oʻlka patologiyasiga oid muhim vazifalar ishlab chiqildi. patologiyaga oid masalalar 2-ToshTIda 1998-yildan chop etiladigan „Patologiya“ jur.da yoritib boriladi.

Manbalar 

Tibbiyot
Klinik patologiya
Patom togʻligi

Patom togʻligi - Rossiya Federatsiyasi Irkutsk viloyatidagi togʻlik. Gʻarb, jan. va sharqda Vitim va Lena daryolari vodiysi orasida yotadi. Balandligi 1200–1300 m (eng baland joyi Longdor togʻi, 1924 m). Proterozoyning kristalli slanets, ohaktosh va kvarsitlaridan, shim. quyi paleozoy jinslaridan tarkib topgan. Yon bagʻirlari 900–1100 m balandlik-kacha kedr aralash qaragʻay taygasi, undan yuqorisi pakana kedr va qayin bilan, 1200 m dan yukrrisi toshloq tundra bilan qoplangan. Oltin konlari va qurilish materiallari bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Boris Paton

Boris Yevgenyevich Paton (1918.27.11, Kiyev) — metallurgiya va elektr payvandlash sohasidagi olim. Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1958) va prezidenta (1963-yildan), SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1962). Ye. O. Latonning oʻgʻli. P. rahbarligida payvandlashning yangi usuli — elektr-shlakli payvandlash usuli yaratildi, elektr payvand usullari xalq xoʻjaligining turli tarmoqlariga tatbiq qilindi, P. maxsus poʻlat va qotishmalar sifatini oshirishning yangi usuli — elektr-shlakli qayta eritish usulini yaratdi; payvandlashda ishlatiladigan issiklik manbalarini maxsus eritish agregatlariga qoʻllashga va metallurgiyaning yangi tarmogʻi — maxsus elektr metal-lurgiyani yaratishga oid tadqiqotlarga rahbarlik qildi.

Manbalar 
 Elektroshlakovaya svarka, M., 1960; Plazmennie protsessi v metallurgii i texnologii neorganicheskix materialov, M., 1973.

 

2020-yilda vafot etganlar
Yevgeniy Paton

Yevgeniy Oskarovich Paton [1870.20.2 (4.3), Nitssa - 1953.12.8, Kiyev] - payvandlash va koʻpriksozlik sohasidagi olim. Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1929), vitse-prezidenti (1945—52); Drezden politexnika institutini (1894) va Peterburg temir yoʻllar institutini (1896) tugatgan. Kiyev politexnika instituti professor (1905).

Koʻprik sinash styasini boshqargan (1929-31). Uning tashabbusi bilan Ukraina Fanlar akademiyasi da payvandlash laborato-riyasi tashkil qilingan va u elektr bilan payvandlash ilmiy tadqiqot institutiga aylantirilgan; shu institutning birinchi direktori. In-tga P. nomi berilgan. Ilmiy ishlari elektr payvandlashga oid. P. payvandlashni avtomatlashtirish, flyus qatlami ostida payvandlash va payvand bi-rikmalarning mustahkamligi masalalarini ishlab chiqqan. Koʻpriksozlik masalalari bilan ham shugʻullangan. Uning rahbarligida Kiyevda Dnepr daryosi us-tiga yaxlit payvand koʻprik qurilgan (1953).

Manbalar 

 Указ Президиума Верховного Совета СССР «О присвоении звания Героя Социалистического Труда действительному члену Украинской Академии наук Патону Евгению Оскаровичу» от 1 марта 1943 года // Ведомости Верховного Совета Союза Советских Социалистических Республик : газета. — 1943. — 6 марта (№ 10 (216)). — С. 1
Patopsixologiya

Patopsixologiya (yun. pathos -kasallik va psixologiya) — psixologiya sohasi. Inson bosh miyasining za-rarlanishi yoki uning yetarli darajada rivojlanmaganligi natijasida kelib chiqadigan ruhiy kasalliklarni oʻrganadi. P. psixiatriya bilan mustahkam bogʻlangan. P. 19-asr oxiridan riyujlana boshladi. Dastlabki psixologik tajriba la-b.larini nemis psixologi V. Vundt tashkil qiddi. Patologik oʻzgarishlarning taxlili sogʻlom kishilarning xususiyatlari, holatlari, bilim jarayonlari shakllanishi va kechishining oʻziga xosligi bilan taqqoslash asosida amalga oshiriladi. P. kasallikning paydo boʻlishi uning tuzalishi, simptom bilan sindromlarning oʻrin almashishini klinik qonuniy holat deb hisoblaydi. P. sezgi, idrok, tasavvur, xotira, ta-fakkur, xayol, malakalar, koʻnikmalar, hissiyot, iroda singari ruhiy jarayonlar hamda holatlarning buzilishini psixologik jihatdan tahlil qiladi. U ruhiy jarayonlar tuzilishining oʻziga xosligi, kechishining xususiyatlarini tadqiqetadi. P. psixik funksiyalar buzilishini tiklashning ilmiy asoslangan metodlarini ishlab chiqishga yordam beradi. Ruhiy nuqsonlarni toʻldirishning oqilona usullaridan foydalanish evaziga kasallikni tezkor tuzatish im-koniyati tugʻiladi. P. maʼlumotlaridan tashhis qoʻyish maqsadlarida, psixiat-rik ekspertizada — mehnat, sud, har-biy ekspertizada foydalaniladi. P. bolalar psixiatriyasida aloxdda ahamiyatli boʻlib, u intellekt pasayishi da-rajasini belgilashda, bolaning oʻqish qobiliyatini oldindan aytib berishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Patra

Patra, Patri — Yunonistondagi shahar, Peloponnes yarim orolda. Axeya nomining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Ioni dengizining Patrikos qoʻltigʻidagi port (chetga magiz, vino, jun, zaytun moyi chiqariladi). P.dan Italiyaning Brindizi shahriga parom qatnaydi. Mashi-nasozlik, shina ishlab chiqarish, yogʻochsozlik, koʻn-teri, oziq-ovqat, toʻqimachilik, qogʻoz sanoati korxonalari; universitet bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklardan qasr va boshqa saqlangan.

Manbalar 

    

Yunoniston shaharlari
Aleksandr Patrashkin

Aleksandr Timofeyevich Patrashkin (1895.15.3, Sizran, Rossiya - 1975.14.7, Samarqand) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Qozon rassomlik bilim yurtini tugatgan (1915). Samarqand rassomlik bilim yurtida pedagog (1935—40), Samarqand yosh tomoshabinlar teatrida bosh rassom (1941—45), Samarqand rus drama teatrida (1948—54), H. Olimjon no-midagi oʻzbek davlat musiqali drama teatrida (1955—68) rassom, bosh rassom. P. mumtoz, zamonaviy hamda milliy asarlarni bezashda realistik anʼanalarga tayangan: "Otello" (V. Shekspir), "Sarv qomat dilbarim" (Ch. Aytmatov), "Gang daryosining qizi" (R. Tagor), "Ogʻriq tishlar" (A. Qahhor), "Ravshan va Zulxumor", "Nurxon" (K. Yashin; T. Jalilov), "Dilerom" (K. Yashin; M. Ashrafiy), "Aziz va Sanam" (A. Bobojon; K. Ota-niyozov), "Maysaraning ishi" (Hamza; T. Jalilov) va boshqa.

Manbalar 

    

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Patriarx

Patriarx (yun. pater — ota va archo — boshqaraman) — cherkov iyerarxiya-sida oliy unvon. Xristian cherkovidagi Rim, Konstantinopol, Aleksandriya, Antioxiya, Quddus yepiskoplarida shu unvon boʻlgan. Hozirgi pravosla-viyeda oliy diniy lavozim, avtokefal cherkovi boshligʻi. Cherkov yigʻinida saylanadi. Rus pravoslav cherkovida P.lik lavozimi 1589—1700-yillarda boʻlgan, 1917-yil 5(18) noyabrda qayta tiklangan.

Manbalar
Patriarxal oila

Patriarxal oila, katta oila — erkak boshchilik qiladigan oila. Matriarxatshya patriarxatta oʻtish davrida vujudga kelib, birgalikda xoʻjalik yurgizuvchi qarindoshlarning bir kdncha avlodidan tashkil topgan. Patriarxal oila, asosan, ilk xoʻjalik jamoasi boʻlgan, uning iktisodiy asosini yerga va ishlab chiqarish qurollariga umumiy egalik (ishlab chiqarishga ham, is-teʼmolga ham) tashkil etgan.

Manbalar
Patriarxat

Patriarxat — ibtidoiy jamiyat davriga xos boʻlgan ijtimoiy munosabatlar shakli. P.da jamiyat, xoʻjalik, oilada erkak hukmron mavqega ega boʻlgan. P.ningxoʻjalikfaoliyati: omoch bilan yer haydash, chorvachilik, metallga ishlov berish. Bu davrda ibtidoiy jamiyat yemirilib, uning soʻnggi bosqichida mulkiy tabaqalanish va davlat yuzaga kelgan.

Manbalar
Patritsiylar

Patritsiylar (patricii, lot. pater — otadan) — Qad. Rimdagi urugʻ zodagonlari. Dastlab P. deb urugʻ tashkilotiga kirgan va plebeylarta karshi turgan Rimning barcha tub aholisi atalgan boʻlsa kerak. Anʼanaga koʻra, P. dastlab 100, soʻngra 300 ota urugʻini jamlab, Rim xalkini (Populus Romanus Quiritium) tashkil etishgan. Miloddan avvalgi 6-asr oxiridan, sinfiy tabakalanish va davlat shakllanayotgan davrda P. Rim respublikasining hukmron tabakasiga aylangan. Ular barcha fuqaro va siyo-siy hukuklarga, xususan, oliy magis-traturani almashtirish hukuqiga ega boʻlishgan. Bu imtiyozlar P. bilan plebeylar oʻrtasidagi kurashga sabab boʻlgan, u miloddan avvalgi 5-asr boshidan miloddan avvalgi 3-asr boshigacha davom etgan. Bu kurash jarayo-nida Rim respublikasi davlat tizi-mi tuzilgan, plebeylar Populus Romanus tarkibiga kiritilganlar va barcha huquklarda P. bilan tenglashganlar. Miloddan avvalgi 3-asr boshida P. va plebeylar rahbarlari oʻzaro birikib nobilitetni tashkil etishgan. P.dan boʻlgan nobillar orasida Valeriylar, Klavdiylar, Korneliylar, Fabiylar, Emiliylar, Yuliylar va boshqa urugʻ vakillari Kad. Rimning siyosiy xdyotida alohida rol oʻynashgan. Imperiya davrida yangi patritsiat vujudga kelib, ular senatorlar tabaqasining imtiyozli qismidan iborat edi; unga imperatorlar tomonidan Italiya va provinsiyalardan chiqkan shaxslar kiritilgan.

Manbalar
Patrona xalil qoʻzgʻoloni

Patrona xalil qoʻzgʻoloni -Istanbul shahri (Turkiya) kambagʻallarining 1730-yil sentyabr— noyabrdagi qurolli qoʻzgʻoloni. Unga Xalil (laqabi — Patrona) boshchilik qilgan. Qoʻzgʻolon soliqlarning koʻpligi, narx-navoning oshib ketganligi va amaldorlarning beboshligiga qarshi koʻtarilgan. Qoʻzgʻolonchilar sulton Axmad III (1703—30)ni taxtdan agʻdarib, soliq va bojlarni bekor qilishga erishishgan, lekin ularning oʻrtasidagi kelishmovchiliklardan foydalangan yangi sulton Mahmud I (1730—54) qoʻzgʻolonni bostirgan. Patrona Xalil oʻldirilgan.

Manbalar
Patronaj

Patronaj (frans. patronage — homiylik) — bolalar maslahatxonasi, poliklinikalari, ayollar maslahatxonalari, sil dispanseri va boshqa dispanserlar tomonidan yosh bolalar, homiladorlar va ayrim bemorlarga uy sharoitida tibbiy yordam koʻrsatish sistemasi. Bolalar maslahatxonasi va poliklinikalarida vrachga u xizmat qiladigan uchastka biriktiriladi; vrachga bir yoki ikkita P. hamshira yordam beradi, ular oʻz uchastkasidagi bolalarga uyda yordam koʻrsatadi. P. hamshira bolaning sogʻligʻini, bola parvarishini, oilaning moddiymaishiy turmushini aniklaydi. P. hamshira va (akusher) vrach uyda onalar bilan suhbat oʻtkazadi, bola emizish, parvarish qilish, chiniqtirish qoidalarini oʻrgatadi; raxit, sil, meʼda-ichak kasalliklarining oldini olish, chechak, difteriya, koʻkyoʻtal, poliomiyelit, silga qarshi emlashning ahamiyatini tushuntiradi. Bola kasal boʻlib qolsa, qanday parvarish qilishni onaga oʻrgatadi. Ona tugʻruqxonadan chiqqanidan keyin 3 kun orasida P. hamshira yoki vrach uyga borib, chakaloqni sinchiklab tekshiradi va vaqtvaqti bilan bolaning holidan xabar olib turadi.

Ayollar maslahatxonasi vrach va hamshiralari xotinlarga homiladorlik va tuqqandan keyingi davrda P. yordami beradi. P. uyda davolanadigan beozor surunkali ruhiy bemorlarga yordam berishning bir turi hamdir. Boshqa dispanserlar (onkologik, sil va boshqalar) da P. bemorlarning muntazam katnab davolanishi va vrach belgilagan rejimni bajarishini nazorat qiladi.

Dilbar Maxmudova.

Manbalar
Pauza

Pauza (yun. pausis — toʻxtash, tugash) — musiqa asari ijrosida bir, bir necha, baʼzan barcha ovozlarning muayyan vaqt toʻxtatilishiga sabab boʻldi. Pauza yadro nazariyasida, yadro reaksiyasi va elementar zarralar orasidagi reaksiyalar nazariya-sida ham muhim oʻrin egallaydi.

Manbalar