MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ayoz (ob-havo)

Ayoz – kech kuz, qish va erta bahorda yer va yerga yaqin havo qatlami temperaturasining keskin pasayishi. Radiatsion, advek-tiv va advektivradiatsion xillari bor. Kuchsiz shamol esib, havo ochiq turganda yer sirtida nurlanish maksimal boʻladi va radiatsion A. roʻy beradi. Sovuq havo massalari bostirib kirishi tufayli advektiv A. paydo boʻladi. Har ikkala omilning birga kechishi natijasida ad-vektivradiatsion A. yuz beradi. Kuz va bahor fasllaridagi A. natijasida yerning yuza katlami muzlaydi va qishloq xoʻjaligiga za-rar keltiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayozkoʻl

Ayozkoʻl – Sulton Uvays togʻlarining sharqiy etagidagi koʻl. Ayoz qal’a balandligi (170 m) va Koʻkcha ba-landligi (169 m) oraligʻida. Mutlaq balandligi 91 m. Toʻrtkoʻl va Ellikqal’a tumanlaridan qaytgan zovur suvlari hisobiga 80-yillarning boshlarida vujudga kelgan. Uz. 20–25 km, eni 4 km, oʻrtacha chuq. 1,5–2 m. Qirgʻoqlari va koʻlning bir qismi qamishzorlar bilan band. Suvi tiniq, mi-nerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 10–12 g va undan ortiq. Baliqchilikda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Ayollar ansambllari

AYOLLAR (AN’ANAVIY) ANSAM-BLLARI – xotin-qizlardan tashkil topgan ashula-raqs yoki ashula-cholgʻu an-sambllar; qadimdan oʻzbek milliy musiqa ijrochiligi rivoji jarayonida yuzaga kelgan. Odatda 3–4 ayol xonanda, sozanda va raqqosalarni birlashtiradi. Repertu-ari oʻzbek xalqi musiqa merosining boy an’analari va xususan mahalliy musiqiy uslub (sheva)larga tayangan. Bunday an-sambllar turli vohalarga xos ijrochilar 202– yallachi (Fargʻona vodiysi), sozanda (Buxoro), xalfa (Xorazm) va hokazo nomlar bilan ham yuritilgan. A. (a.) a. odatda tuy va boshqa marosimlar, turli xil sayillarda oʻz qoʻshiq-raqslarini omma oʻrtasida ijro etib kelgan. Oʻzbekistonda ayollarning professional va havaskorlik tarzidagi zamonaviy ansambllardan tashqari, davlat professional (dutorchi qizlar, garmoniy qizlar va boshqalar), havaskor folklor ("Yor-yor" – Namangan, "Noza-nin"–Buxoro, "Gulyor"– Toshkent vilo-yati, "Quvasoy yor-yori", "Onaxonlar"– Fargʻona, "Omon yor"–Qoʻqon va boshqalar) an-sambllari mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar konsultatsiyasi

Ayollar konsultatsiyasi – ayollar kasalliklarining oldini olish va davolash muassasasi. Unda ayollarga, ayniqsa, homiladorlikda, "chilla" dav-rida va turli ginekologik kasalliklarda malakali yordam koʻrsatiladi hamda te-gishli maslahatlar beriladi. Ayollar konsultatsiyasi ning asosiy vazifasi homiladorlarni mun-tazam kuzatib borish, homiladorlikda uchraydigan turli toksikoz kasalli-klarining oldini olish va davolash, chala va ulik tugʻishning oldini olish, homiladorlarni tugʻishga psixoprofi-laktik yoʻl bilan tayyorlash kabilardir. Ayollar konsultatsiyasi ayollar oʻrtasida sanitariya maorifi ishlarini ham olib boradi. Ayollar konsultatsiyasida aku-sherginekolog, terapevt, stomatolog, ve-nerolog, yurist va boshqa mutaxassislar xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar mehnati

Ayollar mehnati – Xotin-qizlar mehnati. Asosan mehnat faoliyati bilan ayollar shug'ullanadilar, qizalar esa o'qishlar o'zing faoliyatidan tashqari vaqtlari qarab  mehnat bilan shug'ullanishi mumkin. Ayollarning mehnati turli xil bo'ladi.

Ayollar turli davrlarda har xil mehnat qilganlar. Mehnat turlari :og'ir yoki yengil mehnat ishlari bo'lingani uchun oddiylik bilan ajratish munkin. Bu borada yurtimizda ayollar mehnatlarini qo'llab quvvatlash maqsadida juda katta ishlar olib borilmoqda. Barcha ayollarni rag'batlantirish maqsadida juda ko'p choralar tadbirlar ko'rsatilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayollar qiziqchiligi

Ayollar qiziqchiligi (teatri) – oʻzbek xotin-qizlari orasida tarqalgan xalq ogʻzaki sanʼatining bir turi. 18– 19-asrlarda xotin-qizlar orasida keng tarqalgan. Masalan, 19-asrda Qoʻqonda Iqlim dodho degan sanʼatkor rahbarligida ayol qiziqchilar toʻdasi boʻlgan. Ularning repertuari turli xil qiziqchilik, kulgili hikoyalar, hajviy qoʻshiqlar, raqs va yallalardan tashkil topgan. Keyingi davrda ham Ayollar qiziqchiligi (t.) va uning anʼanalari davom etib keldi. Ayollar qiziqchiligi (t.) qurilishi, mazmuni, badiiy vositalari bilan erkak masharaboz va qiziqchilar tomoshalariga yaqin turadi. Farqi shun-daki, A.q (t.)da ijodkor ham, ijrochi ham, tomoshabin ham ayollar. Erkaklar rolini ham ayollar oʻynagan. Ayollardan koʻplab taniqli masharaboz va qiziqchilar chiqqan: gʻoʻslik (Samarqand viloyati, Urgut tumani) Qursiya Rustamova, Roʻzi Shoyimova; chopiqlik (Qashqadaryo viloya-ti, Shahrisabz tumani) Xongul Olimova, Basgul Qudratova; qibraylik (Toshkent viloyati, Qibray tumani) Salomat Muta-lova, Adolat Tursunova; jalaquduqlik (Andijon viloyati) Sojida Niyozmatova, Sottixon Ashurova, Adolat Botirova va boshqa Ular koʻrsatgan ayrim tomoshalarda ijtimoiy masalalar ham koʻtarilgan. Bosh mavzu esa, xotin-qizlarning kun-dalik hayoti, oʻy-fikri, orzu istagi, tav-diridir. "Oʻsma qoʻyish", "Kundoshlik", "Podachi", "Gung", "Malla devona" kabi asarlarda ayollarning oʻtmishdagi ogʻir mehnati va ayanchli qismati tasvirlansa, "Zambur", "Domla eshon", "Loy sovun" hajviyalarida amaddor va firibgarlar fosh etiladi. Keyingi davrda yaratilgan Ayollar qiziqchiligi (t.) asarlari asosini axloq, turmush, oila va tarbiya mavzuidagi tomoshalar tashkil etdi.Ad.: Qodirov M., Oʻzbek xalq ogʻzaki dramasi, T., 1963.Muhsin Qodirov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayoqchi

Ayoqchi (eski oʻzb. ayoq – idish) – 1) oʻtmishda (11 –14-asrlar) biror mansabdor shaxs tomonidan uyushtirilgan tantana, ziyofat yoki qabul chogʻida mehmonlarga turli sharob va may quyuvchi, kosagul, soqiy. Eski oʻzbek tili yodgorliklarida keng qoʻllanilgan. 2) Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida keltirilishicha, A. kulol ma’no-sida ham qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajal vodiysi

Ajal vodiysi (DeathValley) -AQSH janubi-gʻarbida joylashgan Moxa-ve choʻlidagi (Kaliforniya shtati) togʻ oraligʻi botigʻi. Amargosa va Panamint tizmalari oraligʻidagi suvsiz joy. Uzunligi 250 km chamasida, maydoni qariyb 840 ming ga. Yer kurasidagi eng chuqur joylardan biri (dengiz sathidan 85 m past) va qaqragan choʻl. Shimoliy Amerikadagi eng past joy. Havoning mutlaq maksimum temperaturasi 56,7° (Gʻarbiy yarim sharda eng yuqori). 1849-yilda bu yerda bir guruh ol-tin qidiruvchilar tashnalikdan nobud boʻlganligidan vodiy shunday nom olgan. Milliy tabiat yodgorligi sifatida 1933-yildan muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shimoliy Amerika
Vodiylar
Choʻllar
Ajal ilon

Ajal ilon (Acanthophis antarcticus) — aspidlar oilasiga mansub ilonlarning bir turi, yoʻgʻon va kalta gavdasining koʻrinishi qora ilonlarga oʻxshab ketadi. Uzunligi 75 sm gacha, keng va yapaloq uchburchak shakldagi boshi siqiq boʻyni orqali tanasidan aniq ajralib turadi. Koʻzusti qalqoni yon tomonga tur-tib chiqqan, tanasi ustidagi tangachalarida qovurgʻachalar boʻladi. Baqa va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Avstraliya, Yangi Gvineya, Malakka va ularga qoʻshni orollarda tarqalgan. Ajal ilon koʻpincha soʻqmoq yoʻllarda va quyosh tushadigan boshqa ochiq joylarda kulcha boʻlib isinib yotadi. Xavf tugʻilganida boshqa ilonlarga oʻxshab qochishga yoki yaqinlashayotgan dush-manini qoʻrqitishga harakat qilmaydi. Himoya rangiga ega boʻlganidan piyoda yoʻlovchi uni sezmasdan juda yaqin kelib qolganida chaqadi. Ajal ilon zahari boshqa aspid ilonlar zahariga nisbatan kuchsiz boʻlsada, u chaqqan odamlarning aksariya-ti oʻladi. Shu sababdan bu ilon Ajal ilon deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajamiy ibn Abubakr

Ajamiy ibn Abubakr (12-asr 20-y.lari, Naxichevan — 13-asr boshi) — Ozarbayjon me’mori. Naxichevan me’morlik maktabi vakili. A. Yusuf ibn Qusayr maqbarasini (1161—62), Mu’mina xotun (Atobak) maqbarasini (1186), Naxichevandagi peshtoqlar bilan tutashtirilgan minoralarni qurgan. A.ning qurgan binolari mukammal qismlari mustaqil hal etilgan, bezaklari jozibali, A. binolari oʻrta asr Ozarbayjon me’morchiligida hamda Yaqin Sharq mamlakatlari me’morligi tarixida koʻzga koʻringan obidalardan boʻlib, shu xildagi binolar me’morligining rivojlanishiga katta ta’sir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Ajanta

Ajanta — Hindistonning gʻarbidagi shaharcha nomi bilan yuritiluvchi meʼmoriy majmua. Avrangoboddan shimoli-sharq, da, Mahorashtra shtatida. A. Vagxo-ra daryosi yoqasidagi tosh qoyalarga yasalgan 29 Budda ibodatxonalaridan iborat (mil. av. 2-asr- mil. 7-asr). Jami 29 ta gʻor ichiga zal ishlangan. A. majmuasi qad. xalq meʼmorligi uslubida yaratilgan. A.ning keyingi qurilgan qismlari haykallar va devoriy rasmlar bilan beza-tilgan. Ularda tantanali shodiyonalar va xalq sanʼati aks ettirilgan. Sanʼatkorlar haykaltaroshlik va rassomlik asarlariga xalq badiiy ijodiga xos realistik ruh va goʻzallik bera olganlar. Ad.: Tyulyayev S. I., Arxitektura Indii, M., 1939.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Ajarlar

Ajarlar (oʻzlarini ajareli deb ataydilar) — Ajariya Respublikasining mahalliy aholisi. Gruzinlarning etnik guruhi. Gruzin tilida soʻzlashadi. Turkiya hukmronligi davrida (16-asrning 2-yarmi — 1878-yil) A. islom dinini kabul qilishgan (ilgari xristian boʻlganlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdar

Ajdar, ajdarho, ajdaho — afsonaviy maxluq. 1) Turli xalqlar ogʻzaki ijodida qanotli, ogʻzidan oʻt purkaydigan ikki va undan ortiq boshli afsonaviy ilon obrazi. Oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida yovuzlik timsoli. Doston, ertak, choʻpchak va boshqalarda bosh qahramon yoʻlida uchraydigan asosiy toʻsiqlardan biri va uni yengib oʻtish albatta shart qilib qoʻyilgan; 2) baʼzan haddan tashqari katta ilonlar (mas, boʻgʻma ilonlar ham) A. ga qiyos etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mifologik qahramonlar
Ajdar davr

Ajdar davr — Oy yoki Quyosh diski markazining Oy tugunlarining birida ketma-ket ikki marta boʻlishi orasida oʻtgan vaqt. Ajdar oy — 27,21 oʻrtacha sutka, ajdar yil — 346,62 oʻrtacha sutka, Oy fazalarining takrorlanish davri (Sinodik oy) — 29,53 oʻrtacha sutka boʻlganligidan bu uchala davr boshlanishining takror ustma-ust tushishi orasida oʻtgan vaqt bir xil tutilish-arning takrorlanish davri — Saros (18 yil 11 sutka 7 soat 42 min.) ga teng boʻladi. Bunda 242 ajdar oy — 6585,36 sutka, 223 si-nodik oy — 6585,32 sutka, 19 ajdar yil — 6585,78 sutka.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdar kaltakesaklar

Ajdar kaltakesaklar (Vasiliscus) — iguanalar oilasi, tangacha-lilar turkumiga mansub kaltakesaklar urugʻi. 4 turi maʼlum. Suv boʻyidagi da-raxtlarda yashaydi. Urgʻochisi daraxtlar ildizi ostidagi kovaklarga 12-18 ta tuxum qoʻyadi. Boshi, yelkasi va dumining ustida teridan hosil boʻlgan baland toji boʻlishi tufayli Ajdar kaltakesaklar erkagining qiyofasi afsonaviy maxluq ajdarga oʻxshaydi. Ajdar kaltakesaklar beozor, yuvvosh hayvon. Bu urugʻning Panama va Kosta-Rikada tarqalgan turi Amerika ajdari (V.americanis)ninr uz. 80 sm, shu jum-adan dumi 60 sm.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdar oy

Ajdar oy — Yer atrofidan ay-lanishi orbitasining bir xil tuguni (chiqish yoki botish) orqali oyning ikki ketma-ket oʻtishi oʻrtasidagi vaqt oraligʻi. Ajdar oy ning 1900-yil boshidagi da-vomiyligi 27,2122204 oʻrtacha quyosh sut-kasi (kecha-kunduz)ni tashkil qilgan. U 100 yilda 0,0035 sekta uzayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdargul

Ajdargul, itogʻiz (Antirhinum) — sigirquyruqdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar (ba’zan, chalabuta oʻsimliklar) turkumi. 40ga yaqin turi bor. Asosan, Yevropa va Shimoliy Amerikada, qisman Osiyoda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda A.ning bir turi — yirik ajdargul (A. majus L.) xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Bu toʻrning poyasi 30—60 sm, bargi nashtarsimon, past-dan yuqoriga maydalashib boradi. Gul-lari ikki labli, ogʻzi yumuq, shingil toʻpgullariga yigʻilgan. A.ning qizil, pushti, sariq yoki oq gulli xillari uchraydi. Changchilari toʻrtta, gulkosachasi 5 bargchali, tukli. Mevasi — koʻsakcha. Oʻzbekistonda sigirquyruqsoshlar oi-lasiga mansub va A. ga oʻxshash bir qancha oʻsimliklar (mas, zigʻirak) ham ba’zan A. deb yuritiladi.

Manbalar  

Oʻsimliklar
Zubturumdoshlar
Ajdod

Ajdod (arab. — bobo soʻzining koʻpligi) — bobolar degan maʼnoda boʻlib, shaxsning ilgari oʻtgan ota-bobolarini anglatadi. Oʻsimlik va hayvonlarning qad. boʻgʻini ham A. deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajdodlarga sigʻinish

Ajdodlarga sigʻinish — pa-triarxal ekzogam urugʻlarida shakllangan oila-urugʻ eʼtiqodlarining bir qismi. Ajdodlarga sigʻinishda urugʻ oqsoqollari va patri-arxal oilalarning boshliqlari asosiy rol oʻynagan. Ajdodlarga sigʻinishning turli shakllari mavjud boʻlgan. Ajdodlarga sigʻinish dafn marosimlari (oʻlgan kishilarning joni va ruhi haqidagi tasavvurlar), shaxsiy homiy ruxlarga, oila-urugʻ oqsoqol homiylariga sigʻinish kabilar asosida tarkib topgan. Ajdodlarga sigʻinishda ajdodlarning ruhlari urugʻning aʼzosi boʻlib qolishi, lekin ular odamlardan kuchli boʻlgani sababli urugʻning farovonligi shu ruhlarga bogʻliq, degan tasavvur katta ahamiyat kasb etgan. Bu ta-savvurlar obroʻ-eʼtiborli urugʻ oqsoqoli timsolini kabila xudosi darajasiga koʻtarish uchun gʻoyaviy asos boʻlib xizmat qilgan. Jamiyatda kishilarning ijti-moiy belgilariga koʻra tabaqalashuviga mos ravishda ajdodlar ruxlarining ham tabaqalashuvi sodir boʻladi, natijada qabila boshliqlari, urugʻ oqsoqollariga sigʻinish birinchi oʻrinni oladi. Buning asosida qadimgi dinlarda qahramonlarga sigʻinish, keyin esa avliyolarga sigʻinish vujudga kelgan. Turkiston xalqlari orasida ham bu odat keng yoyilgan. Hozir ham arvoxlarni eslash, arvohlarga sigʻinib 207ulardan madad soʻrash, ular uchun xudoyi qilish, is chiqarish kabi shakllarda na-moyon boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
RM-81 Agena

"Ajena" („Agena“) — kosmik raketa (AQSh); baʼzi eltuvchi raketalardan kosmik uchirish uchun foydalaniladigan soʻnggi raketa bosqichi nomi („Atlas-Ajena“, „Tor-Ajena“). „Ajena“, dan „Diskaverer“ YESY ni, maxfiy amerika YESY larini uchirishda foydalanilgan. „Jeminay“-10" da parvoz qilgan kosmonavtlar oldindan orbitaga chiqarilgan „Ajena-10“ni kemaga ulab, uning dvigateli yordamida manyovrlar oʻtkazishgan (1965).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajzchi

Ajzchi (turkiycha) — Temur va temuriylar davrida harbiy safarga ot-langan koʻshinni mashaqqatli joylardan olib oʻtish maqsadida mahalliy aholi ichidan tanlab olingan yoʻl koʻrsatuvchi. A. temuriylar tarixiga taalluqli yozma obidalarda, xususan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan.

Manbalar
Aji

Aji — qadimgi diniy eʼtiqodlarga koʻra, yaxshiliklarni yaratuvchi Ahuramazdaning dushmani (shayton), fazoda yashovchi dahshatli ajdar, nurni oʻgʻirlovchi qora bulut timsoli. Aji qadimgi afsonalarda insonning ashaddiy dushmani sifatida talqin etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajib zarralar

Ajib zarralar — ajiblik kvant soni (5) nolga teng boʻlmagan elementar zarralar. Al.ga K-mezonlar, giperonlar va koʻpgina rezonanslar kiradi (qarang Elementar zarralar)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiboy qoʻltigʻi

Ajiboy qoʻltigʻi — Orol dengizining janubi-gʻarbidagi qoʻltiq. Maydoni 1000 km², uz. 41 km, eni 30 km, eng chuqur joyi 9,2 m boʻlgan. Orol dengizi sathining 8 m ga pasayishi tufay-li 1981-yil qoʻltiq kuridi. Ajiboy qoʻltigʻi tubi qirgʻoqqa yaqin (10-15 km masofagacha) yalang eol qum shakllari (barxan, doʻng va hokazo), undan shimoliy esa qoldiq, taqir va faol shoʻrxoklar bilan band. Qumliklarda qora saksovul, cherkez, qandim, shoʻra, shoʻrxoklarda sarisazan, yulgʻun, qorabaroq oʻsadi. Sudoche koʻlidan bosh-langan yer osti suvlarining oqimi mav-judligidan grunt suvlari sathi yer yuzasiga yaqin joylashganligi uchun Ajiboy qoʻltigʻida galofit oʻsimliklari keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qoʻltiqlar
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Orol dengizi
Ajin

Ajin — terining burishib qolishi, unda mayda ilonizisimon egatchalar paydo boʻlishi. A.da kishining feʼl-atvori ifodalanadi. Masalan, qoshlar oʻrtasiga tushgan toʻgʻri ikki chiziq mulohazali ba-tartib insonlarga xos. Koʻz burchagidagi mayda A.lar quvnoqlik belgisi. Turli harakatlar tufayli yuzda ham A. paydo boʻladi. Oftob tigʻida koʻp boʻladigan kishilarning peshona va boʻynini mayda A. lar bosadi. A. koʻpincha keksalarda yaqqol koʻzga tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajina

Ajina (arab. — jin) — turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi demonologik salbiy obraz. A. yovuz ruhlar haqidagi animistik tushuncha, eʼtiqod mahsuli. Obraz sifatida kishilik jamiyati hali urugʻchilik bosqichida ekanligida shak-llangan. Ogʻzaki ijod namunalarida A. tashlandiq joy, chakalakzor, kimsasiz oʻtloqlarda uchraydi, asosan suluv qiz, chaqaloq, sochi yoyiq kampir, qoʻzichoq, echki qiyofalarida namoyon boʻladi, deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Mifologik qahramonlar
Ajinatepa

Ajinatepa — budda ibodatxonasi harobasi saqlangan tepalik (6-8-asrlar). Qoʻrgʻontepa sh. (Tojikiston Respu-blikasi)dan 12,5 km sharqda. Tojikiston arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan qazib oʻrganilgan (1961-69). Ibodat-xona va monastirdan iborat 2 qismli inshoot (100x50) topilgan. Qazishmalar davrida besh yuzdan oshiq san’at yodgorliklari — haykallar, naqshlar, devoriy rasmlar va ularning parchalari topilgan. Buddaning oʻlim toʻshagida yotgan 12 m li haykali va sovgʻa keltirayotganlarning devoriy rasmlari muhim tarixiy ahamiyatga ega. Ad.: Litvinskiy B. A., Zeymal T. I., Adjina-Tepe, M., 1971.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Arxeologiya
Buddizm
Tojikiston tarixi
Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxati
Ajio

Ajio (ital. aggio), laj — 1) qimmatbaho qogʻozlar, pul belgilari, veksellar birja kursining oʻz nominal qiymatidan ortishi. A., odatda, nomi-nalga nisbatan foizlarda hisoblanadi. Kursning nominal qiymatga nisbatan pa-sayishi esa dizajio deyiladi; 2) qadri past qogʻoz pulni tangalarga yoki qadri baland valyutaga almashtirishda undiriladigan komission haq; 3) obligatsiyalarni oʻz nominalidan yuqoriroq kurs 209boʻyicha qay-tarib olinishi natijasida ularning narxiga qoʻshiladigan ustama.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj

Ajiotaj (frans. agiotage — hovliqish, tartibsizlik) — birja bo-zorlarida chayqovchilik maqsadlarida ataylab yaratiladigan jonsaraklik; qimmatbaho qogʻozlarning kursi va to-varlarning narxini sunʼiy ravishda koʻtarish yoki tushirish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiotaj talab

Ajiotaj talab — bozordagi shov-shuv va vahima taʼsirida sunʼiy paydo boʻladigan va shiddat bilan ortib boradigan talaboratoriya Ajiotaj talab aholi oʻrtasida mish-mishlar tarqatish, reklama vositasida muayyan tovarlarga oʻta yuqori baho berish orqali isteʼmolchi ruhiyatiga taʼsir etish, tovarlarga boʻlgan gʻoyat kat-ta qiziqish, qimmatchilik va kahatchilik xavfi, har xil shov-shuvlar taʼsirida pulni tovar zaxiralariga aylantirishga intilish oqibatida yuzaga keladi. Ajiotaj talab taʼsirida tovar taklifi talabdan orqada qolib, bozor muvozanati buziladi, tovarlar taqchilligi gʻoyat kuchayib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajiriqti

Ajiriqti — korund koni; Navoiy viloyatidagi Tomdibuloq ovulidan 5 km gʻarbda, Tomdi togʻlarida. Korund metamorfizmga uchragan ohaktoshlar orasida kalinligi 1 m va uzunligi 10 m gacha boʻlgan qatlamlarda linza shaklida yotadi. Ruda tarkibida korund (10- 60%), Margarit, xloritoid, temir oksidlari va gidroksidlari bor. Kamdan-kam holda diaspor, andaluzit, shpinel, biotit, xlorit, muskovit, pirofillit uchraydi. Konda chuq. 2-3 m dan 20-30 m gacha bulgan qadimda qazilgan joylar uchraydi. Korunddan charx qumi sifatida foyda-lanilgan. Shu tipdagi bir qancha konlar (Ashibuloq, Tomdi, Chingildi, Oqtov, Saribuloq, Beshtov) mavjud. Korundli ohaktoshlarning toshkumir davriga man-subligi yangi konlar topish va toshkumir davri yotqiziqlarining yangi stratigra-fii: sxemasini ishlab chiqish imkonini berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajmer

Ajmer, Ajmir — Hindistonning Rajastxan shtatidagi shahar. Aravali togʻida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi 402 ming kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik sanoati markazi. Ipgazlama, shoyi va trikotaj fabrikalari, mashinasozlik kor-xonalari, temir yoʻl ustaxonalari bor. Badi-iy hunarmandchilik (shoyiga gul tikish, toʻr tuqish) rivojlangan. Mamlakatning asosiy diniy markazlaridan. A. 12-asr boshlarida vujudga kelgan va Chauxanlar davlatining poytaxti boʻlgan. 1192-yildan Muhammad Gʻuriyga qarashli, keyinroq Dexli sultonlari tasarrufiga oʻtgan. 1556-yildan Boburiylar hukmronligida boʻlgan. 1818-yilda inglizlar bosib olgan. 1947-yildan mustaqil Hindiston tarkibida. A.da 12-asrda qurilgan masjid, 16-asrda solingan qal’a va saroylar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Muqaddas shaharlar
Ajnos

Ajnos (arab.- jins soʻzining koʻpligi — jinslar) — Sharq musiqa nazariyasida toʻrt va besh pogʻonali to-vush-atorlar — tetraxord va pentaxordlar. A.ning bir necha turi bor. Ajnosi zulmaddatayn — ikki „modda“ (katta sekunda)ni oʻz ichiga olgan jinslar; ularga bitta kichik sekunda qoʻshib, jin-slarning maʼlum turlari hosil etiladi. Ajnosi qaviya — qattiqjinslar; Aj-nosi layyina — yumshoq eshitiladigan jinslar; Ajnosi muloyima — yoqimli eshitiladigan jinslar; Ajnosi mufrad a — yakka jinslar, yaʼni mustaqil ishla-tiladigan jinslar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajoyibxona

Ajoyibxona (arab, moʻ’jiza va xona soʻzlaridan) — noyob sanʼat namunalari, shuningdek moddiy madaniyat tari-xiga va boshqa sohalarga oid diqqatga sazovor buyum, hujjatlar toʻplangan va ularni maʼlum tartibda joylashtirib namoyish qiladigan muassasa. Yana qarang Muzey.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajralmas birikma

Ajralmas birikma — mashinalarning ayrim detallardan yaxlit qilib yasalgan qism va uzellari. Payvand birikmalar, parchin mixli birikmalar, yelimli, kavsharlangan, presslangan, aralash birikmalar Ajralmas birikma hisoblanadi. Presslab oʻtqazish yoʻli bilan ham Ajralmas birikma 210hosil qilish mumkin. Ajralmas birikma mashinalarning mustahkamligini, bikrligini, ustuvorligini taʼminlaydi, ishlaganda titrashini kamaytiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajraluvchi birikma

Ajraluvchi birikma — mashinalarning ayrim detallardan boʻlaklarga ajraladigan qilib yasalgan qism va uzellari. Vintli, boltli, shpon-kali, shlitsali, ponali birikmalar Ajraluvchi birikmalar hisoblanadi. Ajraluvchi birikmani biror detalga ham shikast yetkazmay qismlarga ajratish va yigʻish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ajratilgan muhitda oʻstirish

Ajratilgan muhitda oʻstirish, oʻsimlikni ajratilgan muhitda oziqlantirish -oʻsimliklar fiziologiyasini tadqiq qilish usullaridan biri; Ajratilgan muhitda oʻstirishni birinchi boʻlib rus olimi P. R. Slyozkin qoʻllagan (1893). Ajratilgan muhitda oʻstirishda oʻsimlik ildizlari ikki yoki undan koʻproq qismga taqsimlanib, oziq moddalarining har xil aralashmasidan tashkil topgan eritmaga joylashtiriladi. Buning uchun tuproq (koʻpincha qum) yoki eritma solingan (suvli muhit), hajmi turlicha idish ishlatiladi. Idishlardagi oziq moddalarning turli tarkibda boʻlishi ularning oʻsimliklar tomonidan qanday singdirilish jarayonini kuzatishga imkon beradi (qarang Vegetatsion usul).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil