MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vodorod bogʻlanish

Vodorod bogʻlanish – koʻpincha donor-aksektor reaksiyalarda boradigan bogʻlanish.
Masalan: H2O = HOH ga teng. Sababi suv, 2ta Vodorod 1ta Kisloroddan tashkil topgan.

Vodorod bogʻ – bir yoki ikki molekuladagi ikki yoki bir necha atom orasida vodorod atomi orqali bogʻlanish. Vodorod boshqa elementlardan atomida yagona elektroni borligi bilan farq qiladi. U bu elektronini elektr-manfiyroq elementga berib, ionli yoki qutbli birikma hosil qilganida, uning yadrosi (N+) butunlay yoki bir qadar elektrsizlanadi. N+ ionining radiusi juda kichik boʻlganligidan, u oʻz atrofida anchagina kuchli elektr maydonini vujudga ke l tirad i. Agar bunday yadro oldiga elektrmanfiyroq bir element yaqin kelsa, uning elektronlarini tortadi va natijada vodorod bogʻlanish hosil boʻladi.

Turlari 
Vodorod bogʻlanish asosan 2 xil turda boʻladi.

1.Ichki molekulyar[ koʻp atomli spirtlar, amino kislotalar, oqsillar, uglevodorodlar va DNK ]

2.Molekulalar aro[ (H2O), bir atomli spirtlar, kislotalar]

Vodorod bogʻlanish hosil qila oladigan elementlar➖ Ftor. Kislorod. Oltingugurt. Xlor. Fosfor. Azot.(F . O . S . CL . P . N).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod bromid

Vodorod bromid, HBr - vodorod bilan brom birikmasi, rangeiz, havoda tutaydigan boʻgʻuvchi gaz; qaynash temperaturasi — 66,7°, suyuqlanish temperaturasi — 86,9°; suvda yaxshi eriydi. Suvdagi eritmasi (bromid kislota) oʻtkir hidli, rangsiz suyuqlik, juda kuchli anorganik kislotalardan biri. Havoda asta-sekin oksidlanadi. Kuchli qaytaruvchi. V. b. sanoatda yuqori temperaturada platina yoki aktivlangan koʻmir yordamida brom bugʻi bilan vodorodni oʻzaro taʼsir ettirib, lab.da esa fosfor bromidni suv bilan gidrolizlab olinadi. Bromidlar olish uchun va baʼzi organik reaksiyalarda katalizator sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod generatori

Vodorod generatori - kvant generator. Vodorod atomlari dastasi yordamida ishlaydi. Oʻta yuqori chastotalar diapazonida juda barqaror elektromagnit tebranishlar manbai hosil qilish uchun ishlatiladi. V. g .da vodorod atomlari vodorod molekulalaridan elektr razryadi vositasida olinadi, unda atomlar manbaidan tashqari saralovchi magnit tizim, rezonator va ftoroplast yoki teflondan yasalgan maxsus yigʻuvchi kolba boʻladi. Vodorod atomining spektral chiziqlari oddiy (toʻlqin uzunligi X=21 sm) boʻlgani uchun V. g . da ammiakli molekulyar generatorga (X=1,26 sm) nisbatan spektr chiziqlarining kengligini aniqroq oʻlchash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod yodid

Vodorod yodid, HJ - vodorod bilan yod birikmasi: rangsiz, havoda tinmay tutaydigan boʻgʻuvchi gaz; qaynash temperaturasi —35,4°, suyuqlanish temperaturasi — 50,9°, zichligi 2,86 g/sm3, yuqori temperaturada parchalanib, vodorod bilan yodga ajraladi. Suvdagi eritmasi yodid kislota deyiladi. U juda kuchli kislota va qaytaruvchidir; havoda oson oksidlanib, yod ajratib chiqaradi. Sanoatda 500° da vodorodni katalizator (platina) ishtirokida yod bilan biriktirib, lab.da esa fosfor yodidni gidrolizlab olinadi. V. y. yodidlar tayyorlashda, organik sintezda qaytaruvchi sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod koʻrsatkich

Vodorod koʻrsatkich, rN - eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasining oʻnlik manfiy logarifmida olingan qiymati. Bu son V. k. deb ataladi va rN bilan belgilanadi: rN=— lg[H+]. Toza suvda yoki neytral muhitdagi suvli eritmada 25° da vodorod ionlari [N+| va gidroksid ionlari [N~] ning konsentratsiyalari teng: [N+|=[ON-]=110-7. Shu temperaturadagi N+ va ON~ ionlari konsentratsiyalarining koʻpaytmasi: %KHjO=[H+][OH-]=10-710-7=10-14.

Demak, maʼlum temperaturada N+ va ON~ ionlari konsentratsiyalari koʻpaytmasi oʻzgarmas son boʻlib, bu ionlar konsentratsiyasini ulardan birining konsentratsiyasi bilan ifodalasa boʻladi; odatda buni [N+] bilan ifodalash qabul qilingan. Demak, neytral muhitda: pH=-Ig[H+]=-]gl0-7=7 boʻladi. Agar rN<7 boʻlsa, muhit kislotali, rN>7 boʻlsa, muhit ishqoriy boʻladi. rN qiymati 7 dan qanchalik kichik boʻlsa, eritmadagi N+ ionlarining konsentratsiyasi shunchalik katta, muxit shunchalik kuchli kislotali boʻladi va aksincha rN qiymati 7 dan qanchalik katta boʻlsa, eritmadagi ON~ ionlarining konsentratsiyalari shunchalik katta va muhit shunchalik kuchli ishqoriy boʻladi. Tuproq muhitini aniqlashda, toʻqimachilik, boʻyoqchilik, koʻnchilik, qogʻoz, kimyo va oziq-ovqat sanoatida V. k.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod peroksid

Vodorod peroksid, H2O2- vodorod bilan kislorod birikmasi, rangsiz suyuqlik, zichligi 1,46 g/ml3. Suyuqlanish temperaturasi —0,41°, qaynash temperaturasi 150,2°. Suv bilan yaxshi aralashadi. Sof holdagi V. p. turgʻun, lekin ogʻir metallar va ionlari taʼsirida suv bilan kislorodga parchalanadi. Organik moddalar va faol metallarning oksidlanishi hamda kislorodning katodda qaytarilishi natijasida hosil boʻladi. Lab.da metall peroksidlar (BaO,, Na2O,) ning suyultirilgan kislotalar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida, sanoatda esa alkilantragidroxinonlar, birinchi navbatda 2-etil, 2-uchlamchi butil- va 2-pentilantragidroxinonlarni avto-oksidlash usuli bilan olinadi. Suvdagi 30 % li eritmasi pergidrol deyiladi. V. p. tarkibidagi kislorod atomlari ham oksidlovchi, ham qaytaruvchi xossaga ega. V. p. ipak, jun va moʻyna kabi mahsulotlarni oqartish uchun, tibbiyotda va oziq-ovqat sanoatida dezinfeksiyalovchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod sulfid

Vodorod sulfid, H2S- vodorod bilan oltingugurt birikmasi; rangsiz va zaharli gaz, palagʻda tuxum hidi keladi; qaynash temperaturasi — 60,38°, suyuqlanish temperaturasi —8,29°, suvda erib, sulfid kislota (juda kuchsiz) hosil qiladi; bu kislotaning tuzlari sulfidlar deb ataladi. Tarkibida 2 valentli oltingugurt borligi uchun V. s. juda kuchli qaytaruvchidir. V. s. texnikada neft, tabiiy va sanoat gazlarini qayta ishlash yoʻli bilan, lab.da esa metall sulfidlarga suyultirilgan sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Analitik kimyoda kationlarni aniqlashda ishlatiladi.juda tasr qiladi. Molyar massasi 34 g/mol, zichligi 1.19 . Ishlab chiqarish obyektlarida PDKsi 10 mg/m3, aholi punktlarida 0.008 mg/m3 . Vodorod sulfid gazi zaharli bo'lib, 1.4 mg/m3 o'tkir hid seziladi, 10 mg/m3 dan oshganda hid sezish kuchayadi ko'z achishi, ko'ngil aynishi, bosh og'rig'i boshlanadi. 100 mg/m3 dan oshganda hid sezish pasayib  bosh og'rig'i, ko'z achishi, tomoq qichishi, holsizlik kuchayib uyqu keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Vodorod termometri

Vodorod termometri, gaz termometri — ishi gaz (mas., vodorod) ning bosimi temperaturaga bogʻliqligiga asoslangan temperatura oʻlchash asbobi. Temperaturani oʻlchash uchun ichiga vodorod (yoki geliy, azot) toʻldirilgan ballon (kapillyar orqali manometrta tutashtirilgan) temperaturasi oʻlchanadigan muhitga joylashtiriladi. Oʻlchangan gaz hajmi yoki bosimi qiymatini uning holat tenglamasip qoʻyib, temperatura hisoblab chiqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod ftorid

Vodorod ftorid, HF - oʻtkir hidli rangsiz gaz. V. f. 19,43° dayoq suyuqpikka aylanadi. Havoda kuchli tutab, uning namligi taʼsirida tomchisimon eritma hosil qiladi. Suyuq holdagi V. f. ning zichligi 991 kg/m3, qaynash temperaturasi 19,43°, suyuqlanish temperaturasi — 83,1°. Suvda cheksiz miqdorda erib ftorid kislota hosil qiladi. V. f. boshqa kislotalardan farqli oʻlaroq kremniy (IV)-okchh bilan reaksiyaga kirishadi:SiO2+4HF=SiF4+2H2OV. f. ning shishalarni xiralashtirishi shu reaksiyaga asoslangan boʻlib, sanoatda undan shishalarga gul va turli belgilar chizishda foydalaniladi. V. f. tabiiy birikma — flyuorit (CaF2) ga konsentrlangan sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. V. f. ftor, sunʼiy kreolit va ftororganik birikmalar olishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod sianid

Vodorod sianid, sianid kislota, HCN — kuchli zahar; rangsiz, uchuvchan, oʻziga xos hidli suyuqlik; qaynash temperaturasi 25,7°; suyuqlanish temperaturasi —13,1°, juda kuchsiz kislota; achchiq bodom, oʻrik, shaftoli va olcha magʻzida glyukozidlar tarzida uchraydi. Sanoatda ammiak va metanning havo bilan aralashmasini katalizator (platima) ishtirokida, lab.da esa baʼzi sianidlar (NaCN), K4[Fe(CN4),,)] ga suyultirilgan sulfat kislota qoʻshib, qizdirish yoʻli bilan olinadi. Vodorod sianid organizmda fermentativ jarayonlarni toʻxtatadi. Vodorod sianid qishloq xoʻjaligi zararkunandalariga qarshi kurash, dezinfeksiyalashda ishlatiladi. Kime sanoatida polimerlar (akrilonitril, metakrilat va boshqalar) i. ch. da, sintetik sut kislota tayyorlashda, tuzlari oltinni rudalardan ajratib olishda va boshqa maqsadlarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorod elektrod

Vodorod elektrod —vodorod atmosferasida vodorod ionlari N+ boʻlgan eritmaga yarmisigacha tushirib qoʻyiladigan platina plastinka yoki maydalangan platina qoplangan sim. Platina bilan eritma oʻrtasida quyidagi reaksiya: N2 0 2N+ +2 ye hisobiga hosil boʻluvchi potensiallar farqi vodorod ionlari konsentratsiyasi, gaz holdagi vodorod bosimi va temperaturaga bogʻliq. V- e.dan kuchli oksidlovchilar, qaytaruvchilar, toʻyinmagan organik birikmalar va baʼzi metallar (mas., qoʻrgʻoshin, mis, kumush, oltin) tuzlari bor muhitda foydalanish mumkin emas. V. e. galvanik zanjirlarning elektr yurituvchi kuchini, alohida elektrodlar potensiali va vodorod koʻrsatkich rN ni oʻlchash uchun qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vodorodsimon atomlar

Vodorodsimon atomlar - 1) tuzilishi vodorod atomiga oʻxshash,yadro va bitta elektrondan iborat yengil elementlarning ionlari. Bunday atomli elementlar (Ne+, Ve3+ va b.) faqat atom raqamlari bilan bir-biridan farq qiladi. V. a. energiyasi sathi va spektri vodorod atomi energiyasi sathi va spektriga oʻxshaydi, lekin energiya masshtabi va oʻtish chastotasi z2 marta (z— elementning atom raqami) ortishi bilan undan ajralib turadi; 2) yangi atomlar deb nomlanadigan beqaror zarrachalar. Ularga birinchi navbatda vodorod atomi yadrosi (proton) dan va manfiy zaryadlangan elementar zarracha (myuon M", P~ mezon, K~ mezon va b.)dan tashkil topgan mezoatomlar, keyin elektron va musbat zaryadlangan elementar zarrachalardan tashkil topgan sistemalar: pozitron, myuon M+, P+ yoki K+ mezon (tegishlicha pozitroniy, myuoniy, pioniy, kaoniy deb nomlanadigan zarrachalar)dan tashkil topgan sistemalar kiradi. Bu sistemalar modda orqali yuqorida keltirilgan elementar zarrachalar oʻtganda hosil boʻlib, kimyoviy reaksiyalarga vodorod atomiga oʻxshash kirishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyevoda

Voyevoda (rus.) — 1) qushin boshligʻi, slavyan xalqlarida hukmdor. Rusda 10-asrdan maʼlum. Rossiya davlatida — polk, otryad (15-asr oxiri — 18-asr boshi), shahar (16-asr oʻrtasi — 1775) va viloyat (1719—75) boshligʻi. 2) (Voyevodlik) — Polshadagi asosiy maʼmuriyhududiy birlik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voyevodina

Voyevodina—Yugoslaviyada, Serbiya Respublikasi tarkibidagi muxtor oʻlka. Mayd. 21,5 ming km. Aholisi 2 mln. kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy markazi — Novi-Sad. Iqlimi moʻʼtadil, kontinental. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 22—24°, yanvarniki 1,2 — 2,6°. Yillik yogʻin 550–750 mm. Yirik daryolari: Dunay, Tisa, Tamish.

V. da 6-asrda slavyanlar, 9-asr oxirida vengerlar yashagan. 10-asrdan Vengriya qirolligi tarkibiga kirgan, 1526— 1918 yillarda V. hududi Gabsburglar monarxiyasi qoʻli ostida, 1918 y.dan Serb, xorvat va slovenlar qirolligi (1929 y.dan Yugoslaviya) tarkibida. 1945 — 63 yillar muxtor viloyat, 1963 y.dan muxtor oʻlka.

V. — Serbiyaning xoʻjaligi eng rivojlangan qismi. Q. x. bogʻdorchilik va tokchilik, goʻsht-sut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Sanoati mahalliy xom ashyoga asoslangan. V. ning sharqiy qismida neft va gaz chiqariladi. Toʻqimachilik, mashinasozlik, kimyo, elektrotexnika, sellyuloza-qogʻoz, sement, oziq-ovqat sanoati rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vojid Alixon Hindistoniy

Vojid alixon hindistoniy (19-asr, Hugli bandargohi, Bengaliya) — qomuschi olim. Otasi adib, asli tur-kistonlik boʻlgan. V. A. H. 12 yoshidayoq turli ilmlardan xabardor boʻlgan. 15— 16 yoshlarida sayohatga chiqib, bilimlarini oshirgan, soʻng mudarrislik qilgan. Asosiy asari 2 jildli "Matla ul-ulum va majma ul-funun" ("Ilmlar boshi va fanlar majmuasi", 1846) qrmusidir. 1-jild ("Matla ul-ulum") da fanlar asosi, ularning paydo boʻlishi va rivojlanish tarixi bayon qilingan. 2- jild ("Majma ul-funun") da qimmatli amaliy maʼlumotlar, jumladan Markaziy Osiyo xattotlik, musavvirlik, kandakorlik, duradgorlik, koʻnchilik, muqovasozlik va b. kasblar haqida maʼlumot toʻplangan. Har jildning maxsus bobida musiqa (xususan, hind va fors musiqa anʼanalari) haqida fikr yuritilgan. V. A. H. Xorazmga kelib mudarrislik qilgan, uning asari toshbosma tarzida (Kanpur, 1889; Lakxnau, 1908 va b.) Turkistonda keng tarqalgan. Asarlari Beruniy nomidagi Sharqshunoslik ilmiy tadqiqot institutida saqlanmokda (inv. NN 8787, 6817, 6818, 2838, 5250).

Ld.:Avedova N. A., Svedeniya o texnike jivopisi v ensiklopedii Vajida Ali, v kn.: Iz istorii jivopisi Sredney Azii. Traditsii i novatorstvo, T., 1984.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vozeh

Vozeh (taxallusi; asl ismi Qori Rahmatullo Bin Ashur Muhammad) (1817/18-1893/94, Buxoro) - oʻzbek shoiri, adabiyotshunos, xattot, geograf. Buxoro madrasalaridan birida oʻqigan (1844-yilgacha). 1853—56-yillarda Karmana hokimi xizmatida boʻldi. Saroy muhiti bilan kelisholmay, Buxoroga qaytadi va umrining oxirigacha faqirona hayot kechiradi. V. oʻzbek, tojik va arab tillarida, turli janrlarda ijod qilgan. Sheʼrlari turli bayoz va majmualarda uchraydi, devon tuzmagan. "Aqoid unniso" ("Ayollar uchun qoidalar") risolasi, "Savonih ul-masolik va farosix ulmamolik" ("Yoʻllarning qulayliklari va mamlakatlarning masofalari") va b. asarlari oʻsha davrdagi adabiy-badiiy, ijtimoiy-siyosiy muhitga oid, shuningdek geogr. va etn. boʻyicha maʼlumotlarga boy. "Koni lazzat va xoni neʼmat" ("Lazzat manbai va neʼmat dasturxoni") asari Turkistonda rasm boʻlgan turli nonlar va shirinliklarning inson salomatligiga foydali xususiyatlari haqida. 18— 19-asr ning 1-yarmidagi adabiy muhitni oʻrganishda qimmatli manba hisoblangan "Tuhfat ul-ahbob fi tazkirat ul-ashob" ("Suhbatdoshlar tarjimai holidan doʻstlarga tuhfa", 1871) tazkirasida Qoʻqon va Buxoro xonligida yashagan shoir va davlat arboblari haqida maʼlumotlar, ularning asarlaridan namunalar keltirilgan. Asar 29 bobdan iborat, har bir bob shoirlar taxallusining arab alifbosidagi tartibi asosida tuzilgan. V. asarlarining qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston FA Qoʻlyozmalar (inv. №75) hamda Sharqshunoslik (№50/11, 60, 2336/1, 2304/1, 1470, 854/1, 852/1) intlarida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Adabiyotshunoslar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Vozneseniye oroli

Vozneseniye oroli - Atlantika okeanining markaziy qismidagi vulkanik orol, Buyuk Britaniya mulki. Mayd. 88 km. Aholisi 1,4 ming kishi (1989). Maʼmuriy markazi va port shahri — Jorjtaun. Yer yuzasi platodan iborat; traxit, riolit va bazalt jinslardan tarkib topgan. Oʻchgan vulkan krateri koʻp (30 dan ortiq). Eng bal. joyi 858 m (Grin-Mauntin togʻi). Iqlimi tropik passatli issiq iklim. Yillik yogʻin 700 –1000 mm. Oʻt-oʻsimliklari keng tarqalgan, oʻrmonlar bor. Sabzavot, mevalar yetishtiriladi. Orolni 1501 yilda Vozneseniye bayrami kuni portugallar kashf etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Orollar
Buyuk Britaniya
Andrey Voznesenskiy

Andrey Andreyevich Voznesenskiy (; 1933-yil 12-may, Moskva — 2010-yil 1-iyun, Moskva) — rus shoiri. Sheʼrlari oʻta zamonaviylashtirilganligi, murakkab obrazliligi va ritmik tizimi bilan ajralib turadi. „Aksildunyolar“ (1964), „Vitraj ishlari ustasi“ (1976), „Adashtiruv“ (1978) toʻplamlari, „Ustalar“ (1959), „Lonjyumo“ (1963). „Oza“ (1964), „Avos“ (1972), „Choh“ (1986) va boshqa poemalar muallifi. Voznesenskiyning „Video—sheʼriyat“, „Rossiya—qimorxona“, „Chalkash shamollararo“ kabi sheʼriy va nasriy kitoblari nashr qilingan. Shoʻro tuzumi davrida Voznesenskiy haqgoʻyligi, adolatparvarligi uchun taʼqibga uchragan. 1966-yilgi Toshkent zilzilasi paytida Toshkentda boʻlib, „Toshkentga yordam bering!“ dostonini yozgan. Voznesenskiy Alisher Navoiy haqida „Alisher Navoiy — ulugʻ shoir… Navoiyning ming yillarga tatirli ahamiyati bor…“, deb unga yuksak baho bergan.

„Mangu rizq“ asari Sirojiddin Sayyid tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1990).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1933-yilda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
Voiz

Voiz (arab.) — jamoat oldida nutq soʻzlovchi, voizlik bilan shugʻullanuvchi kishi, professional notiq. Voizlar chuqur bilim, yuksak madaniyat va maxsus ijrochilik salohiyati (chiroyli va taʼsirchan ovozi, aniq va ravshan talaffuz, oʻz zamonasi uchun yetakchi tillarni mukammal bilish va boshqalar) ga ega boʻlgan. Musulmon sharqining yirik olimlari, din arbobi, adib va boshqalar koʻpincha yetuk voizlar ham boʻlganlar. Xoja Muayyad Mehnagiy, Mavlono Riyoziy, Husayn Voiz Koshifiy, Mavlono Muin Voiz Hiraviy, Bahouddin Valad, Jaloliddin Rumiy, XX asrda muftiy Ziyovuddinxon Eshon Boboxon oʻgʻli va boshqalar soʻz qudrati va jonli nutq sanʼati bilan oʻz zamonasining mashhur voizlari boʻlganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voizlik sanʼati

Voizlik sanʼati - jamoat oldida nutq soʻzlash, notiqlik sanʼati; ilmiy-siyosiy maʼruza, bahs, munozara, targʻibot va tashviqotning asosiy vositasi sifatida keng ijtimoiy mavqega ega boʻlgan sanʼat. Yunonistonda voizlik ritorika deyilgan. Qadimda Sharq mamlakatlarida hukmdor shaxsan oʻzi jamoat oldiga chiqib, oʻz siyosati, xalqaro ahvol va b. haqida nutq soʻzlagan. El oldiga chiqish, ayniqsa juma namozi, hayit, navroʻz kunlari va b.da, mamlakatlararo urush boshlangandagi yigʻinlarda odat tusiga kirgan. 9-asrga kelib, bu muhim ishni xushovoz, taʼsirchan gapiradigan, ishontira oladigan maxsus kishilar — voizlarga topshirganlar. Shunday qilib, V. s. shakllangan. Rivoji jarayonida dabirlik (davlat ahamiyatidagi yozishmalarni insho etish va oʻqib berish), xatiblik (diniy, siyosiy mayldagi notiqlik), muzakkirlik (diniy-axloqiy masalalarni sharhlab berish) kabi tarmoqlari vujudga kelgan. V. s. ning nutq matnlari, tinglovchilarning bilimi, ijtimoiy mavqei va b. xususiyatlarga koʻra turli maqom (qism) larga boʻlingan: sultoniyot (yuqori tabaqa uchun), xutubu jihodiya (jangovar nutqlar), gʻaribona maqom (oddiy xalq uchun) va b. V. s. ijtimoiy va badiiy jihatdan muhimligi tufayli asrlar davomida rivojlana bordi. Oʻrta asrlarda V. s. ning nazariyasi va talqin uslublarini yorituvchi ilmiy, uslubiy va xrestomatik asarlar yaratildi. V. s. ni oʻrgatuvchi maxsus soha — kalom ilmi, balogʻa ilmi yuzaga keldi. V. s. oʻtmishda katta ijtimoiy qudrat kasb etgan, hozirgi notiqlik sanʼati rivojida muhim rol oʻynagan.

Sotimxon Inomxoʻjayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vois kulol

Vois kulol (19-asr oʻrtalari - Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi—1913) — koshinkor (koshinpaz) usta, kulol, koʻzagar. Otasi usta Ismoil bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. Xorazm meʼmorligiga rang-barang xom koshinlar tayyorlagan, keyinchalik elga yuqori sifatli qoplama koshinlar ishlaydigan usta sifatida taniladi. Ustaxonasida katta hajmli sopol xum va koʻzalar ishlab chiqargan; 19-asr oxiri — 20-asr boshida Xivada qurilgan koʻpgina yirik ansambllarning bosh tarzi (fasadi) ni bezashda ishtirok etgan. Jumladan Nurullaboy saroyi (1906— 12), Islomxoʻja madrasasi va minorasi (1908—10). pochta binosi (1910), kasalxona (1911—13) va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voisov Bolta

Voisov Bolta (1892—Xorazm viloyati Xonqa tumani Madir qishlogʻi—1958)— kulol, koshinkor usta, Xorazm kulolligi maktabi vakili. Hunarni otasi Vois kulol va usta Madrasuldan oʻrgangan. 20-asr boshlarida Xiva meʼmoriy ansamblidagi yirik binolarni bezashda koshinkor sifatida qatnashgan. Murakkab meʼmoriy naqsh mujassamotlari tuzgan, yodgorliklarni tiklash uchun koshinlar tayyorlagan. Naqshli sopol idishlar, ayniqsa qalami uslubida naqshlangan bodiyalar tayyorlash V. ijodida asosiy oʻrin tutadi. V. ishlaridan namunalar respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voish

Voish — tok oʻstirish usullaridan biri. Qoʻsh qatorlab (qatorlar orasi 4— 5 m, qatorlardagi tuplar orasi 2,5— 3 m) ekilgan toklar bal. 2,0—2,5 m, kengligi 3 m qilib qurilgan baquvvat yogʻoch soʻriga koʻtariladi (qarang Soʻri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ethel Lilian Voynich

Etel Lilian Voynich (1864. 11.5, Kork, Irlandiya—1960. 28.7, Nyu-York) — ingliz adibasi. Berlindagi oliy musiqa maktabini tugattan (1885). 1887—89-yil larda Rossiyada yashagan. 1920 y dan AQShda. Italiya xalq ozodlik harakati (1830—40) ga bagʻishlangan „Soʻna“ (1897) romani yozuvchiga xalqaro shuhrat keltirdi. Voynichning „Jek Reymond“ (1901), „Oliviya Latam“ (1904), „Uzilgan doʻstlik“ (1910), „Poyabzalingni yech“ (1945) romanlari Italiya, Rossiya, Polsha xalqlarining inqilobiy kurashi haqida. „Soʻna“ romani Mirzakalon Ismoiliy tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1956).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokal musiqa

Vokal musiqa – kuylash uchun moʻljallangan musiqa. Vokal musiqaga yakka, ansambl hamda xor tarzida, shuningdek musiqa cholgʻulari joʻrligida yoki umuman joʻrsiz (masalan, katta ashula, a kapella xorlari kabi) ijro etiladigai asarlar kiradi. Barcha turlarida xonanda ovozi yetakchi oʻrin tutadi. Vokal musiqa, asosan, badiiy matn (sheʼriyat) bilan bogʻliq. Shu bilan birga soʻzsiz ijro etiladigan vokaliz ham vokal musiqadir.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Vokal musiqa
Vokal sanʼati

Vokal sanʼati - q. Xonandalik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokaliz

Vokaliz (lot. vocalis — unli tovush; sadolanuvchi, kuylovchi) — soʻzsiz, unli tovushlarda kuylash uchun yaratilgan etyud yoki ovoz mashqi; ovozni shirador qilishga va xonanda mahoratini oshirishga xizmat qiladi (J. Konkone, G. Panofka, M. Glinka, A. Varlamov va b.). Konsert ijrosi uchun moʻljallangan mustaqil musiqa asari sifatida ham uchraydi (S. Raxmaninov, ovoz va fortepiano uchun "Vokaliz"; R. Glier, "Ovoz va orkestr uchun konsert"; V. Uspenskiy, "Vokaliz"; Ik. Akbarov, "Hamza" kinofilmiga yozilgan "Zulfiya vokalizi"; M. Leviyev, "Soʻzsiz qoʻshiq"; B. Giyenko, "Ovoz va orkestr uchun konsert" va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vokalizatsiya

Vokalizatsiya — unli tovushlarda kuylash; vokal musiqaning asosiy badiiy (ifodaviy) usullaridan. Soʻz boʻgʻinini ikki va undan ortiq tovushlarda kuylash V. ning eng oddiy xilidir. Boshidan oxirigacha biron-bir soʻzning boʻgʻinlari kuylanadigan asarlar ham uchraydi. Mas., "Alliluyya" (V. Motsart), "Madhiya" (M. Glinkaning "Ivan Susanin" operasi epilogida). V. xalq (xususan oʻzbek) musiqa ijodida ham mavjud. (k,. Hang).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil