MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Muhammad Rafiqov

Rafiqov Muhammad Muhiddinovich (1940.26.10, Buxoro) — aktyor, rej. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2003). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1966—67 yillar Hamza teatrida, 1967—83 yillar Buxoro teatrida aktyor (1981—83 yillar direktor), 1983-yildan Buxoro viloyati teleradiokompaniyasining bosh rej.i.Hamlet (U. Shekspir, "Hamlet"), Temirxon ("Nerkes"), Xlestakov ("Revizor"), Yoʻldosh ("Qopqon"), Ibn Sino ("Ibn Sino"), Shoh Bahrom ("Dilorom"), Nodir ("Oltin devor"), Karimov ("Komissiya") kabi rollari bilan tanilgan. U bir qancha filmlar (Hojir, "Rustam va Suqrob"; Vali, "Siyovush haqida qissa"; Akrom, "Laylak keldi, yoz boʻldi"; Usmonbek qoʻrboshi, "Afsonaga aylangan qiz" va boshqalar) va telefilmlar Shayboniyxon, "Bobur"; Akbarali mingboshi, "Kecha va kunduz"; Imom Buxoriy, "Imom alBuxoriy"; Amir Temur, "Sohibqiron"; Abdurahmon tabib, "Shaytanat"; Ibn Sino, "Hakim va ajal")da ham esda qolarli obrazlar yaratgan. R. inson ichki dunyosini, kechinmalarini hayotiy talqin etishi bilan ajralib turadi.

Manbalar
Raftor

Raftor (fors. — yurish) — bir maromda toʻlqinsimon harakatdagi naqsh chizigʻi (tanob, novda). Naqsh mujassamotida ingichka va keng hoshiya boʻylab bir yoki ikki tomonga yoʻnaltiriladi; R. naqsh mujassamotida 1darajali oʻrin tutadi; gul, gʻuncha, barg, margʻula, kurtaklar esa 2darajali boʻlib, mujassamotni toʻldiradi. R. tasvirlangan novda soniga qarab 4 koʻrinishda (yakraftor — 1, duraftor — 2, seraftor — 3, chorraftor — 4) uchraydi; barchasida ham toʻlqinsimon harakat bir tomonga yoʻnaltiriladi. Faqat Xorazm ustalari duraftorning har bir R.ini bir-biriga qarama-qarshi yoʻnaltirib ham qoʻllaydilar. Amaliy bezak sanʼatining bezak mujassamotida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Raxit

Raxit (yun. rhachis — umurtqa), shirzada — yosh bolalarda uchraydigan kasallik. Organizmda D vitamini yetishmasligi tufayli fosfor-kalsiy almashinuvining buzilishi natijasida kelib chiqadi. Raxitga koʻpincha bolaning chala tugʻilishi, quvvatsizligi, sunʼiy ovqatlantirish sabab boʻladi.

Bola yaxshi parvarish qilinmasa, ochiq havo va quyosh nuridan bahramand boʻlmasa, notoʻgʻri ovqatlantirilsa, uning organizmiga D vitamini yetarli miqdorda kirmaydi yoki ultrabinafsha nurlar yetishmasligidan terisida D vitamini hosil boʻlishi buzilib, raxit kasalligi kuchayadi. Bundan tashqari, bolaning tez-tez kasallanishi, onaning homiladorlik vaqtida ovqat ratsionining buzilganligi ham raxit kasalligiga sabab boʻladi. Raxit kasalligi moddalar almashinuvining buzilishiga hamda turli aʼzo va sistemalar ishining izdan chiqishiga olib keladi. Bu kasallikda fosfor va kalsiy kabi mineral tuzlar almashinuvi ayniqsa kuchli buziladi. Ichakda kalsiyning soʻrilishi va suyaklarga oʻtirishi oʻzgaradi, bu — suyakning ingichkalashib, toʻqimalarining yumshashiga, nerv sistemasi va ichki aʼzolar ishining buzilishiga sabab boʻladi.

Kasallikning dastlabki davrida bemorning nerv sistemasida oʻzgarishlar roʻy beradi: bola qoʻrqoq, tajang, injiq yoki shalvillagan boʻlib qoladi; koʻp terlaydi, emayotganida yuzi, yotganida ensasi terga botadi. Bolani qichima bezovta qilganligi uchun u boshini yostiqqa ishqayverganidan orqa sochi toʻkilib ketadi. Kasallik kuchayganda muskullar zaiflashadi, burishadi; kasal bola sogʻlom bolaga nisbatan kech yuradi, qorni shishadi, ichi koʻpincha qotadi yoki suradi, keyinchalik suyak sistemasi oʻzgaradi: yelka suyagi yassilanadi, boshi kattalashadi, peshona va kallaning tepa suyagi boʻrtib chiqadi, peshona doʻng boʻlib qoladi, kalla tepa suyagi va ensa sohasidagi suyakning yumshashi kuzatiladi. Boshning katta liqildogʻi oʻz vaqtida suyaklanmaydi. Koʻpincha toʻsh yonidagi qovurgʻa suyaklari qalinlashadi. Bola yura boshlaganida oyoqlari X shaklida yoki O shaklida qiyshayadi. Koʻkrak qafasining shakli ham oʻzgaradi: yo oldinga boʻrtib chiqadi yoki ichiga kirib ketadi.

Raxitga uchragan bolalar turli yuqumli kasalliklarga (ayniqsa, zotiljamga) moyil boʻladi.

Raxit kasalligining oldini olish tugʻruqqacha boʻlgan davrda boshlanadi. Homilador ayol mumkin qadar toza havoda koʻproq boʻlishi, rejimga qatʼiy rioya qilishi, toʻgʻri ovqatlanishi kerak.

Bola tugʻilganidan keyin uni parvarish qilishning barcha qoidalariga rioya qilish va iloji boricha koʻkrak suti bilan boqish lozim.

Raxitni davolashda vrachning koʻrsatmasiga muvofiq, D vitamini boshqa dorilar bilan birgalikda beriladi. Zarur boʻlgan hollarda vrachning tavsiyasiga muvofiq davo gimnastikasi, massaj, kvars lampasi bilan nurlantirish oʻtkaziladi.

Manbalar
Sergey Raxmaninov

Sergey Vasilyevich Raxmaninov [1873.20.3(1.4), Novgorod gubernyasi — 1943.28,3, Beverli-Xils, Kaliforniya, Nyu-York yaqinidagi Kensikoda dafn etilgan] — rus kompozitori, pianinochi va dirijyor. Moskva konservatoriyasini fortepiano (1891) va kompozitsiya (1892) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Moskvadagi Rus xususiy opera teatri (1987—98), Katta teatr (1804—06)da dirijyor. 1918-yildan AQShda yashagan. R. ilk asarlari (1 fortepiano konserti, 1891; "Aleko" operasi, 1892 va boshqalar)dan rus mumtoz kompozitorlik anʼanalariga tayangan. Uning keng koʻlamli lirik kuylarga boy musiqasi rus xalq qoʻshiqchiligi va cherkov musiqasi, shu bilan birga sharq musiqasi anʼanalariga asoslanadi. Buyuk virtuoz pianinochi sifatida shuhrat qozongan R. ijodida fortepiano asarlari alohida oʻrin tutadi: fortepiano va orkestr uchun 4 ta konsert va "Paganini mavzusiga rapsodiya"si, prelyudiyalar va etyudmanzara turkumlari, 2 ta sonata va fortepiano triosi va boshqa "Simfonik raqslar", "Ioann Zlatoust liturgiyasi" va "Tungi bedorlik" xor asarlari, romanslar, kamercholgʻu asarlari va boshqa mashhur. R.ning umumsharqona uslubga mansub asarlari orasida "Kuylama sohibjamol" romanei, "Sharqona raqs", "Vokaliz" kabi kamercholgʻu asarlari, 2 va 3 fortepiano konsertlari va boshqa mavjud.

Manbalar 

 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Ratsional funksiyalar

Ratsional funksiyalar — oʻzgaruvchi x va ixtiyoriy sonlar ustida bajarilgan arifmetik amallar (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish) natijasida oxirgi son hosil boʻladigan funksiya. Ratsional funksiyalarning integrali Ratsional funksiyalarlar yigʻindisi, logarifmik va arktangens funksiyalar orqali hisoblanadi. Ratsional funksiyalar va ixtiyoriy sonlar ustida bajariladigan arifmetik amallar natijasida olingan oxirgi son, Ratsional funksiyalarning hosilasi ham Ratsional funksiyalar boʻladi. Ratsional funksiyalar elementar funksiyalarning muhim qismi boʻlib, 20-asr oʻrtalaridan taqribiy funksiya masalalarini yechishda keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Ratsionalizatorlik

Ratsionalizatorlik — texnika vositalari, i.ch. texnologiyasi, mashina detallari, tayyor mahsulot va boshqalarni takomillashtirishga doir yangi texnik yechimlar hamda takliflarni ishlab chiqish bilan shugʻullanish. R.ning ixtirochilikdan farqi (qarang Ixtiro) shundaki, u muayyan ishlab chiqarish, korxona bilan, bironbir texnologiya, mashina va qurilmaga yangilik kiritish bilan bogʻliq boʻladi, R. aniq bir mashina, texnologik jarayon, detal va boshqalarni takomillashtirishga, ish unumdorligini oshirishga, ishlab chiqariladigan mahsulot sifatini yaxshilashga qaratiladi. Masalan, paxta terish mashinasining asosiy paxta terish organi — shpindelini takomillashtirishga doir taklif R. taklifi hisoblanadi. R. taklifi berish shartlari, uni muhofaza qilish tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan 1994-yil qabul qilingan qonunda belgilab qoʻyilgan. R. uchun guvohnoma berish ishlari Oʻzbekiston Respublikasi patent idorasi tomonidan amalga oshiriladi

Yana qarang 

 Ixtirochilik huquqi.

Manbalar
Ratsionalizatsiya

Ratsionalizatsiya, ratsionallashtirish (lotincha: rationalis — aqlli, oqil) — biron-bir narsani takomillashtirish, yanada maqsadga muvofiq tashkillashtirish (Mas, ishlab chiqarishni R.).

Manbalar
Ratsiya

Ratsiya (ra(diostan)siya soʻzining qisqartirilgani] — qisqa (100—10 m li) toʻlqinlarda ishlaydigan ixcham koʻchma radiostansiya. Avtonom (mustaqil) tok manbai (batareyalar)dan ishlaydi. U bilan, asosan, operativ (tezkor) axborotlar qabul qilinadi va uzatiladi. Ratsiya harbiy ishda, davlat avtomobil nazorati va ichki ishlar tizimlarida, tez tibbiy yordam tizimida ishlatiladi.

Manbalar 

Radio
Nosir Rashidov

Nosir Rashidov (1936.13.1 — Jizzax tumani — 2002.12.4) — mashinasozlik sohasidagi olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1982). Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991), texnika fanlari doktori (1976), professor (1978), Toshkent politexnika institutini tugatgan (1958), Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zdida muhandis (1960 — 63), Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot institutida aspirant, laboratoriya mudiri, boʻlim boshligʻi (1963—92), ayni paytda Toshkent avtomobilyoʻllar institutida kafedra mudiri (1972—84), Jizzax politexnika instituti rektori (1992—2002). Ilmiy ishlari avtotransportpoyezdlarning toʻgʻri va egri chiziqli harakatlanishi, tormozlanishi hamda turgʻunligi nazariyasiga, paxta xom ashyosini tashishni takomillashtirishning nazariy masalalariga doir. R. koʻp zvenoli traktorpoyezdlar ixtirochisi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1977).

Manbalar 
 Paxta xom ashyosini tashishni takomillashtirish, T., 1972; Koʻp zvenoli traktorpoyezdlarning tormozlanishi, T., 1978; Koʻp zvenoli traktorpoyezdlar, T., 1981.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tursunboy Rashidov

Tursunboy Rashidov (27.5.1934, Toshkent — 7.10.2020) — mexanika sohasidagi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustaxkamligi institutida ilmiy xodim (1959), sektor mudiri (1963—66), direktor oʻrinbosari (1966), direktor (1966—74), Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida rektor (1974—79). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi Mexanika va boshqarish jarayonlari boʻlimi akad.kotibi (1979—84), Prezidiumning Bosh ilmiy kotibi (1984—85), akademiyaning vitse-prezidenta (1985—92), Fanlar akademiyasi Prezidiumi Mexanika, boshqaruv jarayonlari va informatika boʻlimi raisi (1992—94), Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida boʻlim boshligʻi (1984-yildan). Ilmiy ishlari konstruksiyalar va inshootlarning seysmik mustahkamligi hamda seysmodinamikasiga doir. Toshkent hududining seysmik mikrohududlashtirilgan haritasini tuzishda, Toshkent metropoliteni zilzilabardoshligini aniqlash va qurilishga tatbiq qilishda faol qatnashgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 
 Yer osti quvurlarining zilzilabardoshligi, T., 1985 (hamkorlikda); Nazariy mexanika asoslari (hamkorlikda); T., 1990; Seysmostoykost tonnelnix konstruksiy metropolitena melkogo zalojeniya, T., 1993 (hamkorlikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
R
1934-yilda tugʻilganlar
Rektorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Rashidxon

Rashidxon, Abdurashidxon (1509/10, Andijon — 1563, Xoʻtan) -Moʻgʻuliston xoni (1533—63). Sulton Saʼidxonnnng oʻgʻli. R. jasur sarkarda, usta mergan, sayyoh, turk va fors tillarida Rashidiy taxallusi bilan ijod qilgan shoir hamda turli musiqa asboblarini chala bilgan sozanda va bastakor boʻlgan. Mirzo Haydar oʻzining mashhur "Tarixi Rashidiy" asarining nomini R. ismiga qoʻyganligini taʼkidlaydi. R. otasi davrida (1521—22) Yettisuv va Oqsuv voliysi hamda otasi urush safarida boʻlganida xon noibi vazifasini bajargan. Oʻz hukmronligi davrida muvaffaqiyatli ichki va tashqi siyosat olib borgan. Xonlikka boʻysunishdan bosh tortgan, xavf tugʻdirgan qoʻshni xonlik va qabilaurugʻ (qozoq, qirgʻiz, qalmoq, moʻgʻul)larga qarshi yurishlar (1537—38, 1544—45) olib borgan, chegaralarni mustahkamlagan. Ilmmaʼrifat, adabiyotsanʼat va uning muxlislarining homiysi boʻlgan. Madrasa, maktab, masjid, xonaqoh, hammomlar qurdirgan. Islom dini va tasavvufning rivojiga keng yoʻl ochib bergan. Naqshbandiya tariqatining yirik vakili Xoja Muhammad Sharif R.ning piri, ustozi edi. R. davrida Yorkend shahrida "Yashil Madrasa", 360 hujrali 2 qavatli hammom, Rashidiya madrasasi qurilgan. Madrasada musiqa va xattotlikka alohida eʼtibor berilgan. Turkiy xalqlarning madaniy merosi boʻlgan 12 maqom xonning rafiqasi Omonnisoxonim tomonidan tartibga solingan. Navoiyning oʻlmas asarlari mazkur musiqa xazinasidan oʻrin olgan. Xonning oʻzi 12 maqomning 24 shoʻʼbasini yaxshi bilgan. R. "Devoni Rashidiy", "Gʻazaliyoti Rashidiy" va "Salotinnoma" kabi asarlar muallifi. Biroq ular bizgacha yetib kelmagan, faqat turkiy va forsiy gʻazal va ulardan namunalar qoʻlyozma kitoblarda tilga olinib, qoʻshiklarda aytilib kelinmokda.

Omonbek Jalilov.

Manbalar 

Madrasa asoschilari
Rashpil

Rashpil (nem. raspeln — ayqash) — eng yirik tishli egov. Yarim konussimon shakldagi tishlari shaxmat tartibida joylashgan. Yogʻoch, plastmassa, charm, rezina, yumshoq metallar va boshqalarni egovlash uchun ishlatiladi.

Manbalar
Rasht

Rasht — ilk oʻrta asrlarda Tojikistonning Garm viloyati hududida joylashgan shahar va viloyat (6—14-asrlar). Termizdan 60 farsax masofada boʻlgan. 8-asr oxirida barmakiylar avlodi Fadl ibn Yahʼyo (Xolid ibn Barmak nabirasi) R.da, turkiylar bilan chegaradosh yerda, mustahkam devor va darvoza qurdirgan. R. shahri hozirgi Garm shahri oʻrnida boʻlgan. R.ga qoʻshni Xat qishlogʻidan ilk oʻrta asrlarga oid tangalar xazinasi topilgan, ularning ichida 630-yilga oid Vizantiya imperatorining surati tushirilgan oltin tanga va 7— 8-asr boshiga oid xitoy koʻzgusi bor. Bu topilmalar R. orqali Buyuk ipak yoʻli oʻtganligidan va u yunonbaqtriya davrida ham mavjud boʻlganligidan dalolat beradi. 10-asrda R.da zarbxona boʻlib, unda somoniylarning dirhamlari chiqarilgan. Bu esa R. atrofida kumush konlari boʻlganligini bildiradi. V. Bartoldnit fikriga koʻra, R. viloyati 15-asrdan boshlab Qorategin deb atala boshlagan.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Raʼno

Raʼno — kuzgi serhosil nok navi. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Lesnaya krasavitsa va mahalliy Kulala nok navlarini chatishtirib yaratilgan (A.K. Pavlov). Mevasi rangining raʼno guliga oʻxshaganligi uchun shu nom berilgan. Daraxti oʻrtacha kuchli oʻsadi, balandligi 57 m, kengligi 4 m. Barglari mayda va oʻrtacha kattalikda. Aprelning 2-oʻn kunligida gullaydi, oʻzidan changlanadi. Mevasi sentabrda pishadi. Mevasining oʻrtacha vazni 170 g. Poʻsti limonrang-sariq, eti oq, tigʻiz, shirin, oʻrtacha nordon, xushtaʼm. Mevasi yangiligida yeyiladi, qoqi qilinadi. Tarkibida 13,9% (qoqisida 19— 20%) qand, 0,15% kislota bor. Nok payvandtagiga ulangani 5—6, behi payvandtagiga ulangani 3—4 yilda hosilga kiradi. 20—25 yillik daraxtining hosildorligi 250–300 kg. Mevalari novdalarda mahkam turadi. Togʻ yon bagʻirlarida, sugʻoriladigan joylarda yaxshi oʻsadi. Sovuqqa, qurgʻoqchilikka va garmselga chidamli. 1982-yildan Toshkent viloyatining togʻli tumanlari va Namangan viloyati uchun moslashtirilgan.

Manbalar
Raʼnodoshlar

Raʼnodoshlar, atirguldoshlar (Rosaceae) — ikki urug‘pallali oʻsimliklar bo‘limi. Daraxt, buta va oʻtlardan iborat. Barglari ketmaket joylashgan. Gullari toʻgʻri, asosan, ikki jinsli, yakka yoki koʻpincha toʻpgulda oʻrnashgan. Changchisi koʻp; meva barglari bitta va koʻp boʻladi. Mevasi — poʻstli, koʻsakcha, olma, danak va boshqa koʻrinishda boʻladi. Baʼzi madaniy R.da mevalar partenokarp va urugsiz tuzilgan. 100 ga yaqin turkumi (3000 dan ortiq turi) bor. Butun yer sharida tarqalgan. Asosan, Shimoliy yarim sharning mo‘tadil va subtropik hududlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda 38 turkumga mansub 266 turi usadi. R. oilasi koʻpincha quyidagi kenja oilalar: tobulg‘idoshchalar (mevasi — koʻp poʻstli); olmadoshchalar (mevasi— olma); atirguldoshchalar (mevasi — koʻp koʻsakcha); olxoʻridoshchalar (mevasi — danakcha)ga boʻlinadi.

R.ga mevali (olma, nok, behi, olcha, olvoli gilos, olxoʻri, oʻrik, shaftoli va boshqalar), rezavor mevali (malina, qulupnay, maymunjon va boshqalar), manzarali (atirgul, tobulgʻi va boshqalar) oʻsimliklar kiradi.

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Raqamlar

Raqamlar —sonlar ifodalanadigan shartli belgilar. Qadimda sonlar soʻzlar orqali ifodalangan. Xalqlarning ijtimoiyxoʻjalik hayoti rivojlanishi bilan mukammalroq belgilarga va hisoblash tizimlariga ehtiyoj tugʻildi.

Eng qadimgi R. bobilliklar va misrliklarga mansub. Misr iyeroglif R.ida (miloddan avvalgi 3000 —2500-yil) sonlarni ifodalash uchun maxsus rasmbelgilar, keyinroq iyeratik va demotik yozuvlari paydo boʻldi. Bobil raqamlari (miloddan avvalgi 2000-yil boshi), asosan, 1, 10, 60 va 100 ni bildiruvchi mixxat belgilari boʻlib, boshqa barcha R. shular asosida ifodalangan. Misr iyerativ yozuvidan Yaqin va Oʻrta Sharqdagi barcha yozuvlar hamda Yunon Ioniya yozuvi, shu bilan birga alifboga asoslangan R. kelib chikdi. Bosma yunon alifbosi slavyankirill va qarfiy R.ga asos soldi. Hozirgi R.ning timsollari ʻ (nol bilan birgalikda) Hindistonda 5-asrga yaqin yuzaga kelgan. Bungacha Hindistonda kharoshti R.i va u bilan deyarli bir vaqtda brahmi R.i boʻlgan. Brahmi R.idan hind gvalior R. i kelib chikdi. Gvalior Raqamlar esa arab R.iga asos boʻlgan. Arab Raqamlar sharqiy va gʻarbiy (gʻubor) R.idan iborat. Sharqiy arab R.i Misr va undan Sharkdagi arab mamlakatlari, Eron qamda Afgʻonistonda, gʻarbiy arab R.i (gubor) esa Misrdan gʻarbdagi mamlakatlarida qoʻllaniladi. Yevropada 9-asrdan boshlab gʻubor R.i tarqaddi va tezda ommalashdi. Sharq mamlakatlari da esa gʻubor R.i 19-asrgacha ham keng tarqalmadi.

Yana qarang 
 Arab raqamlari

Adabiyot 
 Yushkevich A. P., Istoriya matematiki v sredniye veka, M., 1961.

Manbalar
Raqs musiqasi

Raqs musiqasi — musiqa turi; raqslarga joʻr boʻladigan musiqa asarlaridan iborat. Raqs musiqasida raqs harakatlarining harakteri surʼat hamda muayyan ritmik qoliplarga asoslangan xilmaxil kuylar yordamida ifodalanadi. Raqs musiqasi — musiqaning eng qad. turlaridan. Dastlab u turli marosim va xalq bayramlarida ijro etilgan davra oʻyin qoʻshiqlari (beshqarsak, xorovod kabi)dan tarkib topadi. Keyinchalik (Mas, Hindistonda miloddan avvalgi 2ming yillik davridan) Raqs musiqasining saroy va ibodatxonalarda ijro etilgan mumtoz shakllari rivoj topadi. Yevropa sanʼatida 14-asrdan Raqs musiqasining balraksi, 16-asrdan balet shakllari yuzaga keladi. Raqs musiqasi, asosan, cholgʻu kuylaridan iborat. Koʻp xalqlar (ayniqsa, Osiyo, Afrika)da urma cholgʻu asboblarining oʻzi raqsga joʻr boʻlib, ularda ijro etilgan boy va sermazmun raqs usullari Raqs musiqasini tashkil qiladi (Mas, Katta oʻyin). Ogʻzaki anʼanadagi musiqada vokal Raqs musiqasi turlari ham keng oʻrin olgan (yalla, xorazm lapari va boshqalar). Pantomima bilan bogʻliq raqslarda musiqa, koʻpincha, tasviriy harakterda boʻladi. Xalq raqs kuylari va usullari musiqiy folklorning boshqa turlari qatori kompozitorlik ijodiyoti manbalaridan biridir. Bir necha raqs kuylari birlashuvi natijasida cholgʻu syuita tashkil topdi. Vena klassik maktabi kompozitorlarida menuet, P. Chaykovskiy ijodida vals kuylari sonatasimfonik turkumiga kiritilgan. Musiqiy romantizm vakillari (K.M. Veber, F. Shubert, F. Shopen, F. List va boshqalar) ijodida rake kuylari badiiy yuksak konsert asarlariga aylangan.

Manbalar
Ragʻa

Ragʻa — tokning yuqumli zamburugʻli kasalligi. Tokning yosh novdalari, barglari, shoʻra va uzumlarini zararlaydi. Novda, barglarda har xil kattalikda kulrang gʻuborlar paydo boʻladi, keyinchalik gʻuborlar jigarrang tuye oladi, soʻngra bir-biri bilan qoʻshilib, qorayadi. Kasallik erta muddatda avj olganda kasal uzumlar soʻliydi, kech muddatda avj olganda esa yoriladi, gʻujumlar kattalashmay qotib qoladi, chiriydi, badboʻy hid chiqaradi. Kasallik tok yaxshi parvarish qilinmaganda, mayda madanglar va bachki novdalar koʻpayib ketganda, xomtok oʻz vaqtida oʻtkazilmaganda, oʻsuv davrida tokzor tez-tez va bostirib sugorilganda avj oladi. Yogʻingarchilik koʻp boʻlgan yillari ayniqsa keng tarqaladi.

Kurash choralari: tokni kesish davrida madanglar va kurtaklar sonini har tup tokning kuchiga qarab qoldirish; zang va novdalarni simbagʻaz yoki ishkomga tarashda quyosh nurining yaxshi tushishi va yaxshi shamollaydigan boʻlishiga eʼtibor berish. Kuzda tokni koʻmishdan oldin yoki erta koʻklamda kurtaklar yozilguncha 5% li ohakoltingugurt kaynatmasi yoki 2% li nitrafen eritmasi purkaladi. Oʻsuv davrida oltingugurt va ohak kukuni yoki oʻtin kuli aralashmasi changitiladi. Kasallik avj olganda 5% li ohakoltingugurt qaynatmasi yoki 0,01—0,05% li kaliy permanganat eritmasi, 1% li bordo suyukligi purkaladi va boshqa (yana qarang Kul, Oidium).

Sulton Alimuhmedov.

Manbalar
Ragʻbat

Ragʻbat — inson histuygʻulari, ruhiy holatlari rivoji va barqarorlashuviga yordam beruvchi, uni faollikka undovchi psixik taʼsir. U javob reaksiyasi sifatida shaxsga taʼsir oʻtkazishning vositasi vazifasini bajaradi. Shu bois R. ham sabab, ham oqibat rolini oʻynaydi. Bixeviorizmsz. R. bilan reaksiya munosabati tashqi taʼsir (muhitdagi oʻzgarishlar), organizmning harakatlarga javob reaksiyasi sifatida talqin qilinadi. R.ni motiv (ichki turtki) bilan aynanlashtirish mumkin boʻlmasada, baʼzi holatlarda R. ichki turtkiga aylanishi ham mumkin. Psixologiyada R. inson ruhiyatiga, bilvosita dunyoqarashiga, hissiyotiga, kayfiyatiga, qiziqishiga, intilishiga ijobiy taʼsir oʻtkazishdir. R. moddiy va maʼnaviy mazmunga ega boʻlib, shaxsning faoliyat samaradorligi ortishiga xizmat qiladi.

Manbalar
Mamed Rahim

Mamed Rahim (taxallusi; asl ism-sharifi Mamed Rahim Abbos oʻgʻli Xuseynov) [1907.7(20).4, Boku — 1977] — Ozarbayjon xalq yozuvchisi (1964). Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1940). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Orzular" (1930). Dostonlari ozarbayjon metallurglari ("Apsheron tuprogʻida", 1950), neftchilari ("Xazar suvlarida", 1958) hamda arman shoiri ("Sayat Nova", 1956) haqida hikoya qiladi. P.M. 12-asr ozarbayjon shoiri haqida pyesa ("Hoqoniy", 1955)yaratgan. Navoiy, Sh. Rustaveli, A.S. Pushkin, M. Yu. Lermontov, V. Gyote, P. J. Beranje va boshqalarning asarlarini ozarbayjon tiliga tarjima qilgan. Ayrim asarlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Manbalar 

Ozarbayjonlik yozuvchilar
Zahro Rahimboboyeva

Zahro Rahimboboyeva (1923.2.2, Andijon — 1992.7.3, Toshkent) — davlat va jamoat arbobi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1983). Toshkent pedagogika institutini (1944), Moskvadagi Ijtimoiy fanlar akademiyasini (1954) tugatgan. Toshkent viloyati yoshlar tashkilotida yoʻriqchi, kotib (194247). Oʻzbekiston KP MK boʻlim mudiri (1947—50), kotibi (1950—51, 1956—63). Oʻzbekiston madaniyat vazirining 1oʻrinbosari (1954— 55), vaziri (196367, 198186). 196773-yillarda Xalqaro demokratik xotinqizlar federatsiyasi kotibi — SSSR vakili (qarorgohi Berlin shahrida); 1973—77 yillarda Hindistonda SSSR elchixonasining Favqulodda va Muxtor maslahatchielchisi; 1977—81 yillarda SSSR Tashqi ishlar vazirligida Boshqarma boshligʻining oʻrinbosari. Oʻzbekiston "Vatan" jamiyati Prezidiumining raisi (1986—92).

Manbalar 

    

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
1923-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
2-fevralda tugʻilganlar
7-martda vafot etganlar