MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vibroprokat

Vibroprokat — yirik oʻlchamli yigʻma temir-beton konstruksiyalar va buyumlar (panellar, tekis va qovurgʻali plitalar, qobiqlar va b.)ni mashinada tayyorlash usuli. Beton qorishmasini titrama usulda zichlashga va qoliplanadigan buyumlarni titrama prokatlash stani valik (juva)lari orasida prokatlashga asoslangan. Bunda bir yoʻla betonga tezkor usulda issiqlik ishlovi berish va uni qotirish jarayonlari ham koʻzda tutiladi (qarang Temir-beton konstruksiyalar va buyumlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibrotransport

Vibrotransport, titrama tashish — sochiluvchan va donali materiallarni, lastasimon aralashmalar va suyukliklarni titrama ish organi yordamida qisqa (mas., 300 m gacha) masofaga eltuvchi qurilma; shu ishlarni amalga oshirish (tashish) jarayoni. V.t. jumlasiga titrama konveyer, vibratsion nasos, vibratsion bunker, vibratsion Hartum (xobot) lar va b. kiradi. Ularning ishi vibratsion (titrama) tashish mashinalarining ish organlari titrashi taʼsirida materiallarning ilgariga siljib turishiga asoslangan. V.t. korxonalar, tegirmonlar, qurilish, konlar, shaxtalarda, materiallarni vagonlarga ortishda va b. maqsadlarda ishlatiladi. V.t.da tashish jarayoni mobaynida turli texnologik jarayonlarni ham bajarish, mas., materiallarni sovitish, qizdirish, quritish, saralash, suvsizlantirish, kimyoviy va fizik-kimyoviy jarayonlarni amalga oshirish ham mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vibroshtamplash

Vibroshtamplash - yigʻma temir-beton konstruksiyalar va murakkab shaklli buyumlar (qovurgʻali panellar, zinapoyalar va b.)ni mexanizatsiya usulida qoliplab tayyorlash. Bu usul beton qorishmaga bir vaqtning oʻzida ham titrama kuch ham shtamp kuchi (bosimi) taʼsir zttirishga asoslangan (qarang Temir-beton konstruksiyalar va buyumlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivariy

Vivariy (lot. vivus — jonli) — turli hayvonlar, aksariyat tajriba-eksperimental ishlarda foydalaniladigan hayvonlar asraladigan bino, hayvonxona. V.dan hayvonlarni koʻpaytirish pitomnigi tarzida foydalanish ham mumkin. Odatda, V.larda it, mushuk, quyon, sichqon, dengiz choʻchqasi va b. saqlanadi. V. tarkibiga akvarium, insektoriy, terrarium, qushlar uchun volerlar ham kirishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Svami Vivekananda

Svami Vivekananda (asl nomi Narendranatx Datta) (1863.12.1, Kalkutta — 1902.4.7, Belur) — hind mutafakkiri, diniy islohotchi va jamoat arbobi. 1880—84 yillarda Kalkutta untida falsafani oʻrgandi. Ramakrishna taʼlimoti bilan tanishdi. 1893 yil vedanta taʼlimotini targʻib qilish maqsadida AQSH, Buyuk Britaniya, Xitoy, Yaponiyaga safar qildi. 1897 yil "Ramakrishna hidoyati" diniy-islohotchilik jamiyatiga asos soldi. V. "Hindistonni qayta tiklash" oqimining vakili sifatida mamlakat ozodligi va mustaqilligi uchun kurashchilar safiga qoʻshiddi. Xalq ommasini Hindistonning yagona umidi va asosiy kuchi deb, hinduizmnp mustaqillik uchun kurashning mafkuraviy vositasi deb billi. Diniy, tabaqaviy va milliy tengsizlikka qarshi chiqqan V. ijtimoiy tarkibni oʻzgarishsiz qoldirgan holda islohotlar oʻtkazish tarafdori edi. V. taklif etgan "islohot" maʼnaviy hayot doirasi bilan chegaralanib, jamiyat va shaxsni qayta tarbiyalash, ongda "inqilob" yasash, har bir shaxs va millatda maorif orqali vedanta gʻoyalarini yoyish bilan kifoyalanar edi. Isloh etilgan dinning vazifasi, V. fikricha, aholining eng kambagʻal doiralariga yordam berishdir. Sanʼat, ilm-fan va din — bularning hammasi haqiqatga yetishishning har xil yoʻllari, xolos Ammo haqiqatga erishishning zaruriy sharti Shankara (788—820)ning yagona qarashini bilishdir.

V. taʼlimoti Hindistonda ozodlik harakatiga yordam berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

12-yanvarda tugʻilganlar
1863-yilda tugʻilganlar
4-iyulda vafot etganlar
1902-yilda vafot etganlar
Viverrasimonlar

Viverrasimonlar (Viverridae) - yirtqich sut emizuvchilar oilasi. Gavdasining uzunligi 85 sm gacha, ogʻirligi 8– 12 kg boʻlgan hayvonlar. Oyoqlari kalta, koʻpincha 5 panjali, dumi uzun, bitta turining dumi tutuvchi tipda. Baʼzi V. anal teshigi oldida muskus ishlab chiqaradigan hid bezlari bor. 71 turi, 35 urugʻi: genetalar, sivetalar, mangustlar, binturangalar, mungolar, surikatlar, fossalar va b. maʼlum. Kichik, Gʻarbiy va Jan. Osiyoda, Afrika va Jan.-Gʻarbiy Afrikada tarqalgan. Yer ustida, ayrim turlari daraxtda yashaydi. Koʻpchiligi tunda faol hayot kechiradi. Yiliga 1 marta, baʼzan 2 marta 1—6 tadan, koʻpincha 2—4 tadan bolalaydi. Mayda sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar, hasharotlar, baʼzan mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik turlari muskusi uchun ovlanadi. 4 turi va 1 kenja turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivianit

Vivianit (ing . mineralogi J. G. Vivian nomidan) — fosfatlar sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi Gʻe3[RO4]2-8N2O. Monoklin singoniyali. Qoʻshimchalari: Mn, Mg, Ca, Gʻe+3. Rangsiz, koʻkimtir kristallar, nursimon, tolasimon agregatlar. Shaffof, vaqt oʻtishi bilan koʻk yoki toʻq yashil rangga kiradi. Yaltiroqligi shishasimondan xira sadafsimongacha. Kattiqligi 1,5—2. S.ogʻ. 2,7—2,9. Nurash mahsuloti. Torfli yerlarda keng tarqalgan. Ikkilamchi minerallar hamda pirit, pirrotin minerallari nurash mahsulotlarida uchraydi. Bavariya (Germaniya), Yugoslaviya, RF (Moskva yonidagi torfli yerlarda), Ukraina (Kerch temir ruda havzasida, Volin torfli yerlarida, Zakarpate), Angliya, Boliviyada V. konlari topilgan. Fosforli oʻgʻit sifatida va baʼzan koʻk boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vivipariya

Vivipariya (lot. vivus — tirik, pario — tugʻaman) — urugʻning pishib yetilmagan meva ichida ona oʻsimlikning oʻzidan koʻkarib chiqishi. Oʻta nam iqlimli tropik daraxtlarning pishmagan mevalarida ildizchali murtagi — gipokotili paydo boʻladi. Murtak uz. 50—70 sm ga yetgach, uzilib, tuproqqa tushib oʻsa boshlaydi. V. tashqi koʻrinishdan donli oʻsimliklarning ildiz hosil qilib oʻsib chiqishiga oʻxshaydi. Guldagi metamorfoz tufayli piyozchalar (qoʻngʻirbosh) va tuganaklarni (tirik tugʻar grechixa) tez oʻsib chiqib oson toʻkilishi ham V. deyiladi. Bunday holat yashash muhiti juda noqulay boʻlgan qutb, baland togʻ va choʻl mintaqalarida uchraydi. V. oʻz mohiyatiga koʻra vegetativ koʻpayish hisoblanadi.

Manbalar
Vigvam

Vigvam (algonkincha) — Shim. Amerika indeyslari — algonkinlar turar joyi. Konussimon chayla — "tipi"dan farqpi ravishda gumbazsimon shaklda boʻlgan. Yoʻgʻon poyalar doyra yoki oval shaklda yerga qoqib chiqilib, ularning uchi ingichka qismi markazga egib birlashtirilgan. Ingichka poyadan sinch devor qilingan; usti shoxlar, poʻstloq, boʻyra bilan yopilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Eugene Wigner

VIGNER (Wigner) Yudjin (Eugen) Pol (1902.17.11, Budapesht) — amerikalik nazariyotchi-fizik. AQSH va Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1930-yildan AQShda. Birinchilardan boʻlib (1931) guruhlar nazariyasini va simmetriya gʻoyasini kvant mexanikaga tatbiq qilishning samaraliligini koʻrsatib bergan. Zarralarning sochilish nazariyasi va qattiq jismlar nazariyasiga doir muhim ishlar muallifi. Birinchi amerika yadro reaktorini yaratganlardan biri. Nobel mukofoti laureata (1963).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Vidal reaksiyasi

Vidal reaksiyasi - ich terlama (qorin tifi) va paratiflarni aniqlash uchun qoʻllaniladigan immunobiologik reaksiya. Fransuz vrachi F. Vidal taklif etgan (1896). Reaksiya agglyutinatsiya hodisasiga asoslangan. Bemorning qon zardobi kamida 1:200 nisbatda suyultirilganda agglyutinatsiya hodisasi roʻy bersa, V.r. musbat boʻladi. Bu esa diagnostik titr hisoblanadi. Serodiagnostikata asoslanib hafta oralatib V.r. qoʻyilganida reaksiya titri ortib boradi (1:400; 1:800 va h.k.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videman effekti

Videman effekti — elektroni oqayotgan ferromagnit sterjenni boʻylama magnit maydoniga joylashtirilganda unda buralish deformatsiyasining hosil boʻlishi. 1858-yilda nemis fizigi Gustav Videman ochgan. Videman effekti – boʻylama magnit maydoni va elektr toki hosil qilgan aylanma magnit maydoni qoʻshilishidan hosil boʻlgan maydonda magnshpostriksiya koʻrinishlaridan biri. Agar elektr toki (yoki magnit maydoni) oʻzgaruvchan boʻlsa, sterjenda aylanma tebranish paydo boʻladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Effektlar haqidagi maqolalar
Videman - Frans Qonuni

Videman - Frans Qonuni — qattiq jismlarning elektron issiqlik oʻtkazuvchanligi bilan elektr oʻtkazuvchanligini bogʻlovchi munosabat. 1853 yilda nemis fiziklari Gustav Videman va Rudolf Frans ochgan. Bir xil temperaturada elektron issiklik oʻtkazuvchanlikning elektr oʻtkazuvchanlikka nisbati barcha metallar uchun bir xil. Bu nisbat mutlaq temperatura bilan universal doimiy – Lorens soni (1=2,45-Yu-8 VtOm/K2) orqali chizikdi toʻgʻri mutanosib bogʻlangan. Videman - Frans Qonuni xona temperaturasida koʻpgina metallar uchun eksperimental tasdiqlangan. Ammo baʼzi metallar (mas., berilliy, marganes) uchun bu qonundan chetga chiqishning tabiati nomaʼlum.

Videman - Frans Qonuni yarimoʻtkazgichlarga ham taalluqli, lekin bu holda Lorens soni yuqoridagi qiymatdan farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videoyozuv

Videoyozuv — televizion, radiolokatsion va b. tasvir hamda tovush signallarini magnit lentaga, diskka (qarang Magnit yozuv) yoki kinolentaga (qarang Fotografik yozuv) yozib olish va qayta koʻrsatish hamda eshittirish. Telekoʻrsatuvlar, videofilmlar, hujjatli va badiiy dasturlarni saqlab qoʻyish va zarur paytlarda tovushli qilib qayta koʻrsatishga imkon beradi. V.dan oʻquv maqsadlarida ham keng foydalaniladi. V.ni videomagnitofon orqali amalga oshirishning signallarni kinolentaga yozib olishdan ancha afzalligi bor, chunki unda plyonkaga ishlov berish, bosib chiqarish va montaj qilishdek murakkab jarayonlarga ehtiyoj boʻlmaydi. Videomagnitofonda dasturni toʻliq, qisman, u yer, bu yeridan koʻrsataverish mumkin. Bir lentaning oʻziga bir necha marta qayta V.ni amalga oshirish mumkin. Hujjatli teledasturlar (reportaj, intervyu, suhbat va b.)ni tayyorlashda V. tomoshabinda "oʻzi ham ishtirok etish" taassurotyni hosil qiladi. V. yordamida "zamon va makon" muammosi ijobiy hal etiladi, chunki u vaqt ham "tanlamaydi", joyni ham "pisand qilmaydi", yaʼni V.ni hamma vaqg , hamma yerda qoʻllash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videokuchaytirgich

Videokuchaytirgich — videoimpulslarni kuchaytirib beruvchi elektron qurilma. Asosan, mikrosxemam asosida quriladi. V. televizion priyomniklarda detektordan keyin, televizion uzaytgichlarda esa modulyatordan oddin ulanadi. V. videosignallarning toʻla spektrini yetarli darajada (eng past tovush chastotasidan bir necha megagersgacha) bir tekis kuchaytirib berish imkoniyatiga ega boʻlishi shart. V. televizion, radiolokatsion, ossillografik va b. aniq apparatlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videomagnitofon

Videomagnitofon (video... va magnitofon) — tasvir va tovushlarning yuqori sifatli elektr signallarini magnit lenta (disk)ga yozib olib, uni qayta koʻrsatish va eshittirishga imkon beradigan apparat. Birinchi V. 1950-yillar oxirida AQShda keyin bosh-qa mamlakatlarda yaratildi. Magnit lentali V.ning asosiy qismi aylanuvchi videokanallarni sozlaydigan tyuner va lenta tortuvchi mexanizm, signallarni yozib olish — qayta eshittirish kanallari, lenta oʻrashni va videokallakning aylanish chastotasini rostlovchi tizimlardan, boshqarish blovdan iborat. V. ishlatilishiga koʻra roʻzgʻorda ishlatiladigan, professional va maxsus xillarga, bir joyga oʻrnatiladigan va bir joydan ikkinchi joyga olib boriladigan xillarga, rangli va oq-qora tasvirda koʻrsatadigan xillarga boʻlinadi. Yozib olish vaqtida tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikdan (yoki boshqa qurilmalardan) V.ga keladi va magnit lentaga (diskka) yozib olinadi. Qayta koʻrsatishda magnit lenta (disk)dan tasvir va tovushlarning elektromagnit signallari televizion priyomnikka (qabul qilgichga) keladi va teleekranda tasvir (tovush bilan birgalikda) hosil boʻladi. V.da kadrni vaqtincha toʻxtatib turadigan kurilmasi bor. V.da rang beruvchi signallarga ishlov berishning 3 ta tizimi (sistemasi) bor: SEKAM, PAL va NTSS. Bir tizimdan boshqasiga oʻtkazish uchun ularning mikrosxemalari oʻzgartiriladi yoki televizorga oʻrnatilgan dekoder yordamida amalga oshiriladi. Zamonaviy V.larga rangli tasvirlarni va tovushni raqamli yozib olish va qayta koʻrsatish tadbiq etilgan. Bu bilan tasvir va tovush sifati bir mecha martaga yaxshilandi va V.ning oʻzi ixchamlashtirildi. V. televideniyeda, ilmiy tadqiqotda, tibbiyotda, sportda, oʻquv mashgʻulotlari va b. da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videonazorat qurilmasi

Videonazorat qurilmasi, monitor — telekoʻrsatuvlar oldidan koʻrsatuvlar trakti tayyorlanayotgan, sozlanayotgan, koʻrsatuvlar ketayotgan paytda efirga uzatish nuqgalari (uzatuvchi kameraning chiqishi va b.)dagi tasvirlar sifatini nazorat ekranlarida vizual (koʻrib turib) nazorat qilish uchun moʻljallangan qurilma. Oq-qora televideniyeda ham, rangli televideniyeda ham V. q. uchun ushbu umumiy uzellar xos: kineskop, tasvir signallari kuchaytirgichi, satr va kadrni yoyish bloki, sinxronlash impulslari selektori va uzellarni elektr bilan taʼminlash manbai. Oddiy televizion kabul qilgichdan farqli ravishda V. q.da oraliq va yuqori tasvir hamda tovush chastotalarini kuchaytirish kaskadlari boʻlmaydi. V. q. telemarkazda bir necha uzatuvchi kamera ishlayotgan paytda rej. ga bir necha tasvirdan bittasini tanlab olishga, umuman telekoʻrsatuvlarni boshkarib turishga yordam beradi. Bazi ishlab chiqarilayotgan monitorlar  
masalan Artel va Samsung monitorlari ikki xil optimal o`lchamga ega:19 dyuimli monitorlar-1366x768,va 22 dyuimli monitorlar-1920x1080.Yani,22 dyuimli monitor ichida 1920 taeniga va 1080 ta bo`yiga piksel bor degani. Piksel-bu bitta
nuqta,aniqrog`i, displeydagi nuqta. Piksel o`z navbatida 3ta subpikseldan iborat. Ko`rib turganimizdek 3ta subpiksel bu 3ta rang: qizil, yashil va ko`k.(RGB) Shu 3ta rang ochlashib-to`qlashib bir necha million xil rangni ifoda eta 
oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videosignal

Videosignal — tasvir hosil qilinadigan oʻzgaruvchan elektr signal. Koʻpincha, V. deyilganda tasvir signallarining oʻzi tushuniladi. V. uzatilayotgan tasvirlarga mos keluvchi har xilamplitudali impulslar (yeritilganlik darajasi, uzatish muddati va b.)dan iborat boʻladi. Televideniyeda V. (televizion signal) parametrlari obyekt tasvirining alohida uchastkasi ravshanligiga mutanosib boʻlgan elektr tebranishlardir. Bunday signal elektr-yorugʻlik oʻzgartirgichlar (mas., vid ikon, superortikon) yordamida hosil qilinadi. V.dan fototelegrafiya va radiolokatsiyada ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Videofilm

Videofilm – videomagnit lentasi (tasmasi)ga (kinoplyonkaga emas) yozilgan film. Badiiy, ilmiy-ommabop, hujjatli-publitsistik, xronikal va b. turlari mavjud. Garchand kinofilmga oid xususiyatlarni oʻz ichiga olsada, estetik va texnologik i.ch. jihati bilan undan farq qiladi. Masalan, suratga olishning koʻp kamerali uslubini qoʻllash; elektronli montaj qilish; har qanday murakkab kadr olishga imkon beruvchi oʻziga xos ustunligi; magnit tasmasiga oʻchirib bir necha bor qayta yozish mumkinligi va b. V. 20-asrning 50-yillari Yevropa televideniyesida paydo boʻlib, keyinchalik keng tarqalgan. Oʻzbekistonga V. 70-yillar kirib keldi. Ilk bor koʻp qismli V. („Ulugʻbek xazinasi“) 1972-yil namoyish kilingan. Keyinchalik „Diyonat“, „Girdob“, „Alisher Navoiy“, „Bobur“, „Kecha va kunduz“, „Soʻnggi oʻq“, „Koʻngil koʻchalari“, „Domla“: „Charxpalak“, „Shaytanat“ kabi V.lar koʻrsatildi. Amir Temur tavalludining 660-yilligi munosabati bilan „Buyuk Amir Temur“ badiiy filmi bilan bir katorda 6 qismli badiiy, turkum hujjatli va ilmiy-ommabop V.lar yaratildi. Shuningdek, Gyote, Bayron, Stendal kabi mumtoz adabiyot vakillarining asarlari ham V. sifatida koʻrsatildi. Oʻzbekistonda rej.lardan H. Aliyev, H. Qahramonov, M. Mirzaahmedov, M. Mahkamov, M. Muhamedov, Yu. Roziqov V.lari mashhur.

Anvar Yoqubxoʻjayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidikon

Vidikon (video ...va yun. likon — tasvir) — fotooʻtkazuvchi nishonli uzatuvchi televizion trubka; telekameraning asosiy elementi. Ichki fotoeffekt yordamida obʼektning optik tasvirini elektr signaliga aylantiradi. V. tarqatuvchi va sanoat televideniyesi tizimida uzatuvchi trubkaning asosiy turi.

V.ning asosiy elementi nishon; u shaffof oʻtkazgich taglikka oʻtkazilgan yupqa qatlamli yarimoʻtkazgichli fotoqarshiliklar majmuidan iborat. Dastlabki V.larning nishoni SbS3 dan tay-yorlangan. Studiyadagi uzatishlar uchun nishoni yorugʻlikka nisbatan yuqori sezgirlikka va kichik inersiyaga ega boʻlgan RO dan yasalgan V. (plyumbikon, ledikon) koʻp qoʻllaniladi. Selenid kadmiyniig (xalnikon yoki kadmi-kon), Se—As—Te ning (satikon), ZnS— Cd—Te ning (nyuvikon) geterooʻtishlariga asoslangan nishonlar kichik qorongʻilik tokiga (yorugʻlik tushmaganda) ega. Bunday V. studiyadan tashqarida rangli reportaj kameralari uchun qoʻllaniladi.

Rangli tasvirlarni uzatish uchun yoki mos rangli filtrlar bilan 3 ta V., yoki nishoni yorugʻlik filtrlarining davriy tuzilishiga ega boʻlgan, 3 asosiy rangli tasvir (koʻk, qizil, yashil)ni qoʻshuvchi va ajratuvchi maxsus konstruksiyali bitta V. ishlatiladi. Nishoni rentgen nurlanishiga sezgir boʻlgan amorf Se dan yasalgan V. rentgen televizion defektoskopiyada ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vidoiy

Vidoiy (?, Kattaqoʻrgʻon -?) — oʻzbek shoiri. 19-asr Kattaqoʻrgʻon adabiy muhitiga mansub romantik uslub vakillaridan biri. Hayoti haqida maʼlumot topilmagan. Ijodida dunyoviy adabiyot anʼanalariga rioya qilgan, lirik sheʼrlar yaratgan. Sheʼriyatida samimiy sevgi, axdida qatiy bulishlik, sadoqat, yaxshilikni ulugʻlagan. Maʼnaviy-axloqiy qashshoqlik, adolatsizlik, jabr va zulm kabi illatlarni fosh qilgan. Navoiyning "Harobot aro kirdim oshifta hol, May istargʻa ilkimda singan safol" bayti takrorlanib keluvchi tarjeʼbandiga tatabbu tarzida 10 ta tarjeʼband yozgan, sheʼrlariga naziralar bogʻlab, buyuk oʻtmishdoshining ijodiy anʼanalarini davom ettirgan. V.ning 4 ming baytga yaqin sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni bizgacha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijayavada

Vijayavada, Bezvada — Hindistonning jan.-sharqidagi shahar, Andhra-Pradesh shtatida. Krishna daryosining Bengaliya qoʻltigʻiga quyilish yeri yaqinida joylashgan. Aholisi 700 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shahardan Madras, Kalkutta va Haydarobodga muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan. V.da mashinasozlik, qurilish, sement, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari bor. V. yaqinida yerlarni sugʻorish uchun Krishna daryosiga irrigatsiya inshootlari qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Vijayanagar

Vijayanagar — Hindistonda, Krishna daryosidan jan.da 11—17-asrlarda mavjud boʻlgan davlat; Hindistonning aksar qismida musulmon sulolalari hukmronlik qilayotgan davrda hindlarning eng yirik davlati. Jan. hind xalqlari (telugu, tamil, kannara va tulu)ning Dehli sultonligiga qarshi kurashi natijasida vujudga kelgan (1082). Poytaxti — Vijayanagar sh. (lugʻaviy maʼnosi — gʻalaba shahri). Devarayya II davri (1422—46)da butun Jan. Hindiston V.ga qoʻshib olingan, Seylon va Birmaga harbiy yurishlar qilinib Bahmaniylar sultonligi ustidan bir necha gʻalabalarga erishilgan. Krishnadevarayya davri (1509—29)da V. qudratli davlatga aylangan. V.da jan. hind xalqlarining sanʼati va adabiyoti taraqqiy etgan. Biroq ichki nizolar, qoʻshni sultonliklar bilan boʻlgan muttasil urushlar natijasida V. zaiflashgan. Bijapur, Ahmadnagar, Bidor va Golkonda sultonliklari bilan boʻlgan urushda (Talikot jangi, 1565) magʻlubiyatga uchragach, V. mayda sultonliklarga boʻlinib ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vijdon

Vijdon – axloqiy tushuncha, yaxshilik nima-yu, yomonlik nimaligiga javob beradigan ichki ishonch, oʻz xatti-harakatlari uchun axloqiy masʼuliyatni anglash. Vijdon shaxsning axloqiy jihatdan oʻz-oʻzini nazorat qila olish, oʻzida axloqiy burchni mustaqil shakllantirish hamda oʻzidan uni ado etishni talab qilish va oʻz xatti-harakatlariga baho berish qobiliyatini ifodalaydi. Vijdon dastlabki axloqiy mayl boʻlib, tashqi taʼsir tufayli rivojlanishi yoki soʻnishi mumkin. U ehtiros, hissiyot shaklida shaxsning oʻz xatti-harakatlari uchun uyalish, pushaymon boʻlish yoki axloqiy qoniqish sifatida namoyon boʻladi. Vijdon yaxshilik, burch, baxt, halollik kabi boshqa axloqiy tushunchalar bilan bogʻliq. Jamiyatning rivojlanishi, maʼnaviy, axloqiy yuksalishi bilan vijdon tushunchasining mazmuni va mohiyati boyib boradi. Uning mohiyati ijtimoiy muhit bilan belgilanadi. Vijdon boshi berk koʻchaga oʻxshaydi. Undan chiqish qiyin, lekin chiqish esa insonning oʻziga bogʻliq. Vijdon erkinligi tushunchasi vijdon tushunchasining muayyan qismini tashkil etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Karimov, Islom; Istiqlol va maʼnaviyat, Toshkent, 1994.

Etika
Vijdon erkinligi

Vijdon erkinligi - ijtimoiy-falsafiy tushuncha; har kimning oʻz eʼtiqodiga koʻra, mazkur jamiyatda mavjud ijtimoiy meʼyorlarni buzmagan holda vijdoni buyurgani boʻyicha yashash, ishlash imkoniyatiga ega. Bunda dinga munosabat masalaning bir tomoni hisoblanadi. Siyosiy jihatdan Vijdon erkinligiga demokratiya koʻrinishlaridan biri sifatida qaraladi. Yuridik nuqtai nazardan Vijdon erkinligi insonning asosiy shaxsiy huquqlari sirasiga kiradi va demokratik erkinliklardan biri hisoblanadi. Oʻzbekistonda u Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida, "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi qonunda (1991-yil 14-iyunda qabul qilingan, 1998- yil 1- mayda yangi tahriri tasdiqlangan) nazarda tutilgan. Konstitutsiyaga koʻra, "hamma uchun vijdon erkinligi kafolatlanadi. Har bir inson xohlagan dinga eʼtiqod qilish yoki hech qaysi dinga eʼtiqod qilmaslik huquqiga ega" (35-modda). Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi boʻyicha, diniy qarashlarni majburan singdirishga yoʻl qoʻyilmaydi. Ayni vaqtda yangi tahrirdagi "Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar toʻgʻrisida"gi qonunga koʻra, dinga munosabatidan qatʼi nazar fuqarolarning tengligi taʼminlanadi (4-modda). Ushbu qonunda taʼkidlanishicha, hech bir dinga yoki diniy eʼtiqodga boshqalariga nisbatan biron-bir imtiyoz yoki cheklashlar belgilanishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qonun muayyan yoshga yetgan fuqarolarning oʻz diniy ehtiyojlarini qondirish uchun diniy tashkilot tuzish, oliy va oʻrta diniy oʻquv yurtlarida taʼlim olish tartib-qoidalarini ham belgilab bergan.

.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil