MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nukus FM

Nukus FM () — Qoraqalpogʻiston hududida oʻz faoliyatini boshlagan birinchi radiostansiya. Radioeshittirishlarni 100,4 MGts chastotada 2009-yilning 5-sentabridan Respublika markazi — Nukus shahrida boshlagan. Radiostansiya direktori — Baxitbek Elmonov (2009—hozirgacha).

Tarix 
Nukus FM — 2009 yil 5 sentabrda radio sinov tartibidan chiqdi.. 10 kundan soʻng olti yosh va shijoatli yigitlar (Oʻgʻilbogan, Gulzira, Davr, Begzad, Avrora va Miyrigul birinchi marta efirga chiqishni. Hozirda Nukus -FM tunu kun qoraqalpoq, rus va boshqa tillarda efirga uzatilmoqda. Kanal kun davomida bu tillarda yoshlar uchun seriallar, shoular va boshqa rudalargilochar dasturlarni namoyish qiladi. „ Nukus — FM“ joybarı ustida ishlash oʻtgan yili boshlangan, FM radiostantsiyasini yaratuv „ Kamolot“ ODM Qoraqalpogʻiston shu’basi va jurnalist Baxit Mardummanov tomonidan boshlangan. Yosh radio toʻlqinining paydo boʻlishinda Yoʻqlarari Kengesi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashi, OʻzlarAAA hududiy boshqarmasi, Madaniyatning va sportlar yumushlari vazirligi va „ Mahalla“ jamgʻarmasi oʻzlar yordamlarini koʻrsatdilar.

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston madaniyati
Nukus FM
Oʻzbekiston radiostansiyalari
Estelle Reiner

Estelle Lebost (5-iyun 1914-yil — 25-oktabr 2008-yil) — amerikalik film aktyori.

Manbalar

Havolalar 
 

Amerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik aktrisalar
Amerikalik ayol qoʻshiqchilar
Gruziyada turizm

Gruziyada turizm sohasi yildan-yilga mamlakatning eng ajralmas muhim sohalaridan biriga aylanmoqda. 2015-yilda u 158,5 ming kishi ish bilan band boʻlib, Gruziya YaIMning 6,7 foizini tashkil etgan va 1,94 milliard AQSh dollari miqdoridagi daromadni taʼminlagan. 2019-yilda xorijdan kelganlar soni rekord darajaga yetdi - yilning birinchi uch choragida 3 milliard AQSh dollaridan oshiqroq mablagʻ sarflagan 9,3 million kishi Gruziyaga tashrif buyurdi. Mamlakat 2025-yilga qadar yillik daromadi 6,6 milliard AQSh dollarini tashkil etgan holda 11 million sayyohni qabul qilishni rejalashtirmoqda.

Chet ellik sayyohlarning Gruziyaga ketadigan xarajatlari toʻlov balansiga sezilarli taʼsir koʻrsatmoqda va Gruziya tovarlari va xizmatlari eksporti daromadlarining taxminan 35,9% turizmdan olinadi. Xalqaro sayyohlar Gruziyada oʻrtacha hisobda 6,5 kun istiqomat qiladi. 

Gruziyada turizmni targʻib qilish bilan shugʻullanadigan rasmiy organ - Gruziya milliy turizm maʼmuriyati (GNTA). 2016-yilda GNTA 21 ta xalqaro va ichki sayyohlik yarmarkalarida qatnashdi, 16 ta maqsadli bozorlarda marketing kampaniyalarini oʻtkazdi va 99 ta matbuot va tanishuv safarlarini oʻtkazdi.

Statistika 

2015-yil, 2016-yil, 2017-yil, 2018-yil va 2019-yillarda kelgan xalqaro sayyohlar haqida statistika.

Ekoturizm 
Gruziya hududining 41% oʻrmonlar bilan qoplangan, Gruziya hududining 25% muhofaza qilinadigan milliy bogʻlarda joylashgan. Gruziyaning qoʻriqlanadigan hududlari turli xil xizmatlarni oʻz ichiga oladi: qayiqda sayohatlar, qushlarni tomosha qilish, ekologik taʼlim turlari, piyoda yurish, ot minish, velosiped minish, safari, baliq ovi. Gruziya - taxminan 5601 turdagi hayvonlarning uyi, shu jumladan umurtqali hayvonlarning 648 turi (dunyoda uchraydigan turlarning 1% dan koʻprogʻi) va ularning aksariyati endemiklardir.

2016-yilda Gruziyaning muhofaza etiladigan hududlariga 310,477 nafar chet el va 424,397 nafar Gruziya fuqarolari tashrif buyurishdi. Eng mashhur diqqatga sazovor joylar Prometey gʻori, Kazbegi milliy bogʻi va Satapliya boshqariladigan qoʻriqxonasi edi.

Xavfsizlik 
Sayohat boʻyicha maslahat 2008-yilgi Rossiya-Gruziya urushi paytida va undan keyin ham mavjud edi. Urush oqibatida kelib chiqadigan xatarlar, shu jumladan yer minalari bilan bogʻliq holda, sayohat qilish „oʻta xavfli“ darajaga ega edi va odamlarning Gruziyaga sayohat qilishini kamaytirib yuborishi mumkin edi. 

Oʻshandan beri sayyohlar xavfsizligi yaxshilandi va 2017-yilda Xalqaro jinoyatchilik indeksida Gruziyai 125 mamlakat ichida 7-oʻrinni egalladi.

Manbalar 

Gruziya
Turizm
Armaniston geografiyasi

Armaniston - Kavkaz mintaqasida, Qora va Kaspiy dengizlari oʻrtasida, shimol va sharqda Gruziya va Ozarbayjon bilan, janubda va gʻarbda Eron, Ozarbayjonning eksklavi Naxichevan va Turkiya bilan chegaradosh, dengizga chiqish imkoniyati yoʻq mamlakat.

Relyefi asosan togʻli va tekis boʻlib, tez oqadigan daryolar va oʻrmonlar oz, ammo koʻp daraxtlar mavjud. Iqlimi togʻli kontinental: yozi issiq va qishi sovuq. Aragats togʻining balandligi yer dengiz sathidan 4090 mdir.

Jismoniy muhit 
Armaniston janubiy Kavkazda, Qora dengiz va Kaspiy dengizi oʻrtasida Rossiyaning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan. Zamonaviy Armaniston tarixiy Armanistonning bir qismini egallaydi, uning qadimiy markazlari Araks daryosi vodiysida va Turkiyaning Van koʻli atrofida joylashgan. Armaniston shimolda Gruziya, sharqda Ozarbayjon, janubi-sharqda Artsax, janubda Eron va gʻarbda Turkiya bilan chegaradosh.

Topografiya va drenaj 

Yigirma besh million yil muqaddam sodir boʻlgan geologik toʻntarish Yer poʻstini koʻtarib, Armaniston platosini hosil qildi va zamonaviy Armanistonning murakkab topografiyasini yaratdi. Kichik Kavkaz tizmasi Armanistonning shimoliy qismidan oʻtib, Sevan koʻli va Ozarbayjon oʻrtasida janubi-sharqdan oʻtadi, soʻngra Armaniston-Ozarbayjon chegarasi boʻylab Eronga boradi. Shunday qilib joylashgan togʻlar shimoldan janubga sayohat qilishni qiyinlashtiradi. Geologik notinchlik Armaniston uchun dahshatli zilzilalar koʻrinishida davom etmoqda. 1988-yil dekabr oyida respublikaning ikkinchi yirik shahri boʻlgan Leninakan (hozirgi Gumri) 25,000 dan ortiq odamning oʻlimiga olib kelgan katta zilzila tufayli katta zarar koʻrgan.

Armanistonning 29,743 km2 maydonining (11,483,8 sqm) taxminan yarmi balandligi kamida 2000 m (6,562 ft) balandlikda joylashgan va mamlakatning atigi 3% i 650 m (2,133 fut) dan pastroqda joylashgan hududlardan iboratdir. Eng past joylar Araks daryosi vodiysida va shimoliy Debed daryosida joylashgan boʻlib, ular mos ravishda 380 va 430 m balandliklarga ega (1247 va 1411 fut).

Iqlimi 
Armanistonda harorat odatda balandlikka bogʻliq. Togʻlarning shakllanishi Oʻrta yer dengizi va Qora dengizning moʻtadil iqlim taʼsirini toʻsib qoʻyadi, qishda sovuq qorli va yozda issiq mavsumiy oʻzgarishlarni yaratadi. Armaniston platosida qishning oʻrtacha harorati 0 °C (32 °F) dan -15 °C (5 °F) gacha, yozning oʻrtacha harorati esa 15 °C (59 °F) dan 30 °C (86°) gacha boʻladi. Oʻrtacha yogʻingarchilik Araks daryosi vodiysida yiliga 250 millimetrdan (9,8 dyum), eng baland balandlikda 800 millimetrga (31,5 dyum) teng.

Maydoni va chegaralari 
Maydoni:
jami: 29,743 km²

dunyodagi oʻrni: 143
quruqlik: 28,203 km²
suv: 1,540 km²

Resurslar va yerdan foydalanish

Ekologik muammolar

Yana qarang

Manbalar 

Armaniston geografiyasi
Armanistonda qishloq xoʻjaligi

Armaniston 2,1 million gektar qishloq xoʻjaligi yerlariga ega, bu mamlakat maydonining 72 foizini tashkil qiladi. Ammo bularning aksariyati togʻ yaylovlari boʻlib, ishlov beriladigan yerlar 480 ming gektarni (452,9 ming gektar ekin maydonlari, 27,3 ming gektar bogʻ va uzumzorlar) tashkil etadi yoki mamlakat hududining 16 foizini tashkil qiladi. 2006-yilda qishloq xoʻjaligida ishchi kuchining 46 foizi ishlagan (1991-yildagi 26 foiz), qishloq xoʻjaligi mamlakat YaIMning 21 foizini tashkil etdi . 1991-yilda Armaniston oziq-ovqat mahsulotlarining taxminan 65 foizini import qilgan.

Yerlarni xususiylashtirish 
1990-yilda Armaniston yerlarni xususiylashtirish toʻgʻrisidagi qonunni qabul qilgan birinchi Sovet respublikasi boʻldi va shu vaqtdan boshlab Armanistonning fermer xoʻjaliklari boshqa sektorlarga qaraganda tezroq xususiy sektorga oʻtdilar. Biroq, yerlarni qayta taqsimlashning tezligi va tartibsizligi yer oladigan dehqonlar oʻrtasida nizolar va noroziliklarni keltirib chiqardi. Ayniqsa, suvga boʻlgan huquqni taqsimlash va asosiy materiallar va jihozlarni tarqatish muammoli mavzu edi. Oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash va issiqxona korxonalari kabi tegishli korxonalar koʻpincha davlat tasarrufida boʻlib, xususiy yer egaligining afzalliklarini kamaytirdi. 

Tez va qatʼiy xususiylashtirish Sovet davrida Armaniston qishloq xoʻjaligida hukmronlik qilgan kolxozlar va sovxozlarni tezda yoʻq qildi. 1992-yilga kelib davlat va kolxozlarning xususiylashtirilishi ekin maydonlarining 63 foizini, bogʻlarning 80 foizini va tokzorlarning 91 foizini oilaviy dehqonlar qoʻliga topshirdi. 2006-yilda oilaviy dehqonlar qishloq xoʻjaligi yalpi mahsulotining 98 foizini ishlab chiqarayotgan edilar, yaʼni 15 yil ichida Armaniston qishloq xoʻjaligi butunlay yirik qishloq xoʻjaligi korxonalarining anʼanaviy Sovet modelidan yakka yoki oilaviy xoʻjaliklarning bozorga yoʻnaltirilgan modeliga aylandi.

Xususiylashtirish dasturi 1990-1991-yillarda qishloq xoʻjaligi yalpi mahsulotining tezlik bilan 15 foizga oʻsishiga olib keldi. Qishloq xo'jaligining oʻsishi toʻxtovsiz davom etdi va 2006-yilga kelib qishloq xoʻjaligining yalpi mahsuloti 1990-yildagiga nisbatan 75 foizga oʻsdi. Ushbu oʻsish koʻrsatkichi MDHning biron bir mamlakati bilan tenglashmagan, bu esa Armanistonni MDHda eng yaxshi qishloq xoʻjaligi koʻrsatkichi holatiga keltirdi.1993-yilda hukumat xususiy yer uchastkalarini berishda cheklovlarni bekor qildi, bu qadam xususiy uchastkalarning yrtacha hajmini (va shuning uchun samaradorligini) sezilarli darajada oshirishi kutilmoqda. 1993-yil oxirida taxminan 300 ming kichik fermer xoʻjaliklari (birdan besh gektargacha) faoliyat yuritgan. Oʻsha yili, sarf-xarajatlarning yuqori boʻlishiga qaramay, hosil moʻl-koʻl edi, faqat halokatli Armaniston transport infratuzilmasi holati shahar markazlarida oziq-ovqat yetishmovchiligini bartaraf etishga imkon bermadi.

Manbalar 

Armaniston
Qishloq xoʻjaligi
Ozarbayjonda qishloq xoʻjaligi

Ozarbayjonda qishloq xoʻjaligi — Ozarbayjon iqtisodiyotining tarmogʻi. Qishloq xoʻjaligi asosan uzumchilik, bogʻdorchilik, tamaki yetishtirish, sabzavotchilik, chorvachilik va pillachilikka ixtisoslashgan. Asosiy texnik ekinlar paxta, tamaki, choy hisoblanadi. 

Ozarbayjon Respublikasi hududi 86,6 ming km2ni tashkil qiladi. (12% - oʻrmonlar, 1,6 - suv havzasi, 52,3% - qishloq xoʻjaligiga yaroqli yerlar, 34,1% - boshqa yerlar). Umumiy yer maydonidan (8,7 million gektar) qishloq xoʻjaligi yerlari 4,6 million gektarni tashkil qiladi. Ulardan 1,8 million gektardan ziyodi haydaladigan yerlar, 2 million gektari yozgi va qishki yaylovlar, qishloq xoʻjaligi yerlarining bir qismini koʻp yillik plantatsiyalar egallaydi. Ekin maydonlarining deyarli yarmi mamlakatning don omborida — Kura-Araks pasttekisligida toʻplangan. 

Ozarbayjonning yalpi ichki mahsulotidagi qishloq xoʻjaligining ulushi 5,7% ni tashkil etadi (2012). Ozarbayjonda qishloq xoʻjaligi, ovchilik va oʻrmon xoʻjaligida yalpi qoʻshilgan qiymat hajmi - 2,318 million manat (2012).

Tarixi 
1995-yilda amalga oshirilgan agrar islohotlar mamlakat iqtisodiyotida bozor munosabatlari qurilishiga, yer va mulkdan foydalanishga, tarmoq tuzilishiga va tadbirkorlikning shakllanishiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. Qishloq xoʻjaligida davlat oʻrnini yer, chorva mollari, ishlab chiqarish va noishlab chiqarish maydonlari va qishloq xoʻjaligi texnikalari ustidan xususiy mulk shakli egalladi. Qishloq xoʻjaligi ishlab chiqaruvchilari soni 1,208,7 kishini tashkil etdi, shundan 99,98% xususiy ishlab chiqarish, 0,02% davlatga tegishli; 66,8% oilalar, 32,8% uy xoʻjaliklari, 0,2% xususiy fermer xoʻjaliklari ishlagan.

2006-yilda qishloq xoʻjaligi, ov va oʻrmon xoʻjaligida qoʻshilgan qiymatning YaIMdagi ulushi 7,1% ni tashkil etdi, bu 2005-yilga nisbatan 0,9% ga oshdi. Oʻsimlik yetishtirishda 0,8% pasayish, chorvachilikda 2,9% oʻsish kuzatildi. Qishloq xoʻjaligida ishlab chiqarish hajmining pasayishi ekin maydonlarining kamayishi (kartoshka uchun 5,4%, poliz mahsulotlari 0,5%, choy plantatsiyalari 38,5% ga kamayishi) bilan bogʻliq. Qishloq xoʻjaligi, oʻrmon xoʻjaligi va baliq ovlashga ajratilgan byudjet mablagʻlarining ulushi 3,5 foizga, 2005-yilga nisbatan esa 37,2 foizga oʻsdi.

2006-yilda oziq-ovqat mahsulotlari importi va eksportining ulushi mos ravishda 10,6% va 5,1% ni tashkil etdi.

2007-yilda qishloq xoʻjaligining tarkibi (taqqoslanadigan narxlarda, jami boʻyicha): oʻsimlik yetishtirish - 56,2%, chorvachilik - 43,8%.

2013-2019-yillarda Ozarbayjon qishloq xoʻjaligi korxonalarining umumiy daromadi 2,1 baravar oshdi va 190,080,0 ming manatni tashkil etdi.

2020-yil avgust oyida Agjabadi viloyati Hojilar qishlogʻida makkajoʻxori maydonlariga birinchi marta dronlar yordamida maxsus zararkunandalarga qarshi vositalar sepildi.

Qishloq xoʻjaligining tarmoqlari 
Ozarbayjon qishloq xoʻjaligida chorvachilik unumdorligi 39 foizni, qishloq xoʻjaligi esa 61 foizni tashkil etadi, ularning asosiy maydoni gʻallachilikdir.

Yana qarang 
 Ozarbayjon Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligi

Manbalar 

Ozarbayjon
Qishloq xoʻjaligi
Trialeti tizmasi

Trialeti tizmasi () — Gruziya poytaxti Tbilisining gʻarbiy qismida Kuraning oʻng qirgʻogʻidagi joylashgan togʻ tizmasi, uzunligi 150 dan 200 km gacha, kengligi - taxminan 30 km. Tepalik katta suv havzasi vazifasini bajaradi. Paleogen davri vulkanik faoliyati natijasida hosil boʻlgan, flysh va vulqon jinslaridan tashkil topgan.

Geografik joylashuvi 
Trialeti togʻ tizmasi Kichik Kavkazning bir qismidir - bu Adjara-Trialeti togʻ tizimining sharqiy yarmi. U Axaltixe havzasidan Tbilisigacha boʻlgan kenglik boʻylab choʻzilgan: tizmaning sharqiy tomonlari Tbilisining gʻarbiy chekkalariga yetib boradi, gʻarbda esa Kura boʻylab Borjomining janubi-gʻarbiy qismigacha choʻziladi. Gʻarbdan sharqqa togʻ tizimining uzunligi 144 km, maksimal kengligi 30 km gacha. Togʻ burmalari fanatkali sistemani hosil qiladi. Togʻning asosiy tizmasi balandligi 2800 metrgacha boʻlgan tepaliklar bilan sifatlangan.

Geologiyasi, iqlimi, oʻsimlik dunyosi 
Trialeti togʻ tizmasi paleogen davrida vulqon harakati natijasida hosil boʻlgan. U asosan Mesxeti tizmasi bilan bir xil vulqon va flysch jinslaridan tashkil topgan, bu ularning oʻzaro bogʻliqligini koʻrsatadi. Yosh andezitik vulqon lava oqimlari tizmaning gʻarbiy qismida keng tarqalgan.

Togʻ tizmasining eng baland joyi Shaviklde togʻi (2850 m). Bundan tashqari Sakvelosmta (2803 m), Arjevani (2757 m), Dalitsavaryatag (2708 m), Ortatavi (2513 m), Kenchakaro (2320 m), Kvajvari (2280 m) kabi choʻqqilar mavjud. Togʻning gʻarbiy qismidagi magnit anomaliyalar -16° dan + 40° gacha boʻlgan ogʻishlarni koʻrsatadi. Ayniqsa shimoliy yon bagʻirlarida termal buloqlar mavjud.

Togʻlar katta suv havzasi boʻlib xizmat qiladi. Trialeti togʻlarining yon bagʻirlarida Xrami daryolari, Gujaretistkali irmoqlari Algeti, Vere, Tedzami, Digmistskali boshlanadi.

Trialeti tizmasini tashkil etuvchi vulqon va choʻkindi jinslarning tarkibi kserofit oʻsimliklarning rivojlanishiga yordam beradi. Bundan tashqari, markazda Samsar va Javaxeti tizmalarining togʻli platolari, iqlimi keskin boʻlgan, janubdan koʻtarilgan. Ushbu qism Trialeti tizmalarining turli qismlarida iqlimga va shunga mos ravishda oʻsimliklarning tabiatiga taʼsir koʻrsatadi. Qattiq bargli (eman, shoxli daraxt, olxa) va aralash (archa va qaragʻay bilan) oʻrmonlar faqat togʻlarning shimoliy yon bagʻirlarida oʻsadi. Gʻarbiy yoʻnalishda oʻrmonning yuqori chegarasi 2000 metr balandlikka, sharqiy yoʻnalishda 1600 m gacha choʻzilgan. Gʻarbiy yonbagʻrida, yuqori qismida ignabargli archa, qaragʻay, archa oʻrmonlari bor. Togʻning oʻrtasida joylashgan maydonning uchdan ikki qismida oʻrmon umuman yoʻq, yon bagʻirlari yashil alp oʻtloqlari bilan, janubiy yon bagʻirlarida ham subalp oʻtloqlari bilan qoplangan. Oʻrmonlarda koʻplab kichik koʻllar mavjud. Togʻlarning pastki qismida qishlar oʻrtacha sovuq, yozlari iliq va uzoq, yuqori qismida qish sovuq, yoz uzoq va oʻrtacha darajada iliq boʻladi.

Manbalar 

Togʻ tizmasi
Gruziya
Gruziya geografiyasi
Kavkaz togʻ tizmalari
Gruziya togʻ tizmalari
Ozarbayjon balchiqli vulkanlari

Ozarbayjon Respublikasida 700 balchiqli vulkanlaridan 300 dan ortigʻi faol. Balchiqli vulkanlar neft va gaz konlari bilan bogʻliq. Balchiqli vulkanlari hududida gaz kondensati va neftning boy konlari topilgan. Eng mashhur va eng koʻp tashrif buyuriladigan balchiqli vulkanlari Gobustan shahri yaqinida joylashgan.

Balchiqli vulkanlarni himoya qilish 
Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevning 2007-yil 15-avgustdagi farmoniga binoan Boku va Absheron yarim orolidagi balchiqli vulkanlari guruhining Davlat tabiiy zaxirasi tashkil etildi. Davlat rahbarining buyrugʻiga binoan qoʻriqxona chegaralarini belgilash va u boʻyicha meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqish topshirildi. Bundan tashqari, buyruqda Boku va Absheronning balchiqli vulkanlari hududida qurilish ishlarini oldini olish boʻyicha shoshilinch choralar koʻrish buyurilgan.

Tabiiy yodgorliklarni muhofaza qilish uchun vulkanlar yonida joylashgan tuman maʼmuriyati va atrof-muhit qoʻmitalari birlashtirildi. Vulkanlarga yaqinlashishda allaqachon ushbu tabiiy yodgorliklar davlat muhofazasida ekanligi va uning yonida ifloslanish, yoʻq qilish, qurilish va boshqa ishlarni bajarish qatʼiyan man etilganligi toʻgʻrisida himoya yozuvlari oʻrnatilgan.

Tabiiy yodgorliklar 
1982-yilda Ozarbayjon Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 167-sonli qarori bilan Gobustan va Boybat Kenizdag, Ayranteken va Dashgil vulkanlariga va Lokbatan shahridagi Lokbatan vulkaniga tabiiy yodgorlik maqomi berilgan.

2007-yilda yaratilgan Boku va Absheron yarim orolining balchiqli vulkanlari guruhining Davlat tabiiy qoʻriqxonasi 52 ta balchiqli vulkanlariga davlat qoʻriqxonasi maqomi berildi.

2004-yil 15-sentabrda Ozarbayjonda joylashgan dunyodagi eng katta balchiqli vulkan Ginnesning rekordlar kitobiga kirdi.

2009-yilda loy vulqonlari „Dunyoning yetti tabiiy moʻjizasi“ roʻyxatidan joy oldi.

Suv osti balchiqli vulkanlari 
Ozarbayjonda dengiz balchiq vulkanlari ham bor - Kaspiy dengizida 140 dan ortiq bunday vulqonlar mavjud. Boku arxipelagida balchiq vulkanlari faoliyati natijasida 8 ta orol paydo boʻldi.

Kelib chiqishi 
Balchiqli vulkanlar hozirgi Ozarbayjon Respublikasi hududida 25 million yil oldin paydo boʻlgan.

Balchiqli vulkanlar neft va gaz konlari bilan bogʻliq. Balchiqli vulkanlar hududlarida gaz kondensati va neftning boy konlari topilgan (Lokbatan, Garadag, Oil Kamni, Mishovdag va boshqalar). Bundan tashqari, balchiqli vulkanlar tomonidan otilib chiqqan loy va suyuqlik kimyoviy va qurilish sanoati hamda farmakologiya uchun xom ashyo sifatida ishlatiladi.

Ommabop nomlari 
Geografik atama - „balchiqli vulkanlar“ bilan bir qatorda, xalq ularni „yanardag“ (yonayotgan togʻ), „pilpilya“ (teras), „gaynacha“ (qaynoq suv), „bozdag“ (kulrang togʻ) deb ham ataydi.

Yana qarang 
 Ozarbayjon geografiyasi
 Ozarbayjon geologiyasi

Manbalar 

Ozarbayjon geografiyasi
Ozarbayjon togʻlari

Ozarbayjon togʻlari — Ozarbayjon hududining yarmidan koʻpini shimolda Katta Kavkaz va gʻarbiy va janubi-gʻarbiy qismida Kichik Kavkaz tizimiga kiruvchi togʻlar egallaydi. Talish togʻlari bilan birgalikda ular shimoliy, gʻarbiy va janubi-sharqdan Kura-Araz pasttekisligi bilan qoplangan. 

Katta Kavkazning janubi-sharqiy qismida ikkita togʻ tizmasi mavjud: Bazarduzu choʻqqisi bilan (4466 metr) Glavniy yoki suv havzasi, Shohdag choʻqqisi bilan (4243 metr), Bolshoy yoki Lateral. Janubi-gʻarbda togʻ tizmalari asta-sekin 1000-700 metrga qarab kamayib boradi.

Kichik Kavkaz respublikaning janubi-gʻarbiy va gʻarbiy qismlarini qamrab oladi, nisbatan kichik tepalikka ega, murakkab tuzilishga ega boʻlgan togʻli hududdir. Asosiy togʻ tizmalari - Murovdag, Shahdag va Zangezur. Murobdagning janubidan Araks daryosigacha boʻlgan Qorabogʻ platosi toʻrtinchi davr soʻngan vulqonlar va lavalarning kavisli konuslarida joylashgan.

Katta Kavkaz togʻlari

Bazarduzu 
Respublikaning eng baland togʻ choʻqqisi - 4466 metr balandlikdagi Bazarduzu choʻqqisi.

Shohtogʻ 
Shohtogʻ - Katta Kavkazning sharqiy qismida, Lateral tizimidagi togʻ choʻqqisi. U asosan ohaktosh va dolomitdan iborat. Balandligi 4243 metr. Landshaft muzliklar, palapartishlik va togʻ oʻtloqlari bilan ifodalanadi. Shohtogʻ massivining gʻarbiy qismida, taxminan 3700-3800 m balandlikdagi toshlar orasida ikkita koʻl bor, ularga yoʻl Shohtogʻning gʻarbiy tomonidan oʻtadi. Bu Shahnobod daryosining irmoqlaridan biri oqib oʻtadigan tor daradir.

Toʻfantogʻ 
Toʻfantogʻ - Ozarbayjonning Guba tumanida, Xinalig qishlogʻi yaqinida joylashgan togʻ. Tarjimadagi ushbu nom mintaqadagi tez-tez uchraydigan boʻron va shamollardan kelib chiqadigan „Toʻfontog“ deya toʻfonga oʻxshatilgan.

Charundagʻ 
Charundagʻ - Asosiy Kavkaz tizmasining tepasi, u ikki mamlakat hududida joylashgan: Rossiyaning Dogʻistonning Dokuzparinskiy mintaqasida va Ozarbayjonning Gabala viloyatida. Ozarbayjon Respublikasining Rossiya Federatsiyasi bilan davlat chegarasi togʻ choʻqqisi boʻylab oʻtadi.

Kichik Kavkaz togʻlari

Murovdagʻ

Murovdagʻ — Kichik Kavkaz tizimidagi eng baland togʻ tizmasi. Uzunligi taxminan 70 km, balandligi 3724 m (Gamish togʻi). U asosan toshloq tizmasi boʻlgan vulkanik choʻkindi qatlamlardan iborat.

Kapidjik 
Bu Zangezur tizmasining eng baland nuqtasi va Naxichevan Avtonom Respublikasining Armaniston bilan chegarasida joylashgan.

Gamish 
Gamish togʻi - Kichik Kavkaz togʻ tizimining eng baland choʻqqisi va Togʻli Qorabogʻning Murovdagʻ tizmasida joylashgan.

Galereya

Yana qarang 
 Ozarbayjon geografiyasi

Manbalar 

Ozarbayjon tog'lar
Ozarbayjon florasi

Respublika hududi boy va noyob floraga ega. Noyob va yoʻqolib ketish xavfi ostida boʻlgan oʻsimliklarni oʻz ichiga olgan 4500 dan ortiq gulli oʻsimliklar mavjud. Ozarbayjon hududida bargli oʻrmonlar, aralash oʻrmonlar, toʻqay oʻrmonlari, doim yashil oʻsimliklar ekish, subalp oʻrmonlari, alp oʻtloqlari (togʻlarda) mavjud. Dunyoda keng tarqalgan oʻsimliklarning deyarli barcha turlari nisbatan kichik hududda uchraydi. Ozarbayjonda oʻsadigan taxminan 4500 turdagi yuqori, sporali va gulli oʻsimliklar 125 ta otryad va 920 avlodga birlashtirilgan. Turlarning umumiy soni boʻyicha Ozarbayjon florasi, boshqa Kavkaz respublikalaridan farqli oʻlaroq, boyroq. Ozarbayjon hududida topilgan oʻsimlik turlari Kavkazda oʻsadigan oʻsimlik turlarining umumiy sonining 66 foizini tashkil qiladi. Kavkazda va boshqa mintaqalarda keng tarqalgan oʻsimlik turlari bilan bir qatorda, Ozarbayjon florasida faqat Ozarbayjonda oʻsadigan va nisbatan kichik mintaqalariga xos boʻlgan 240 ga yaqin endemik tur mavjud.

Ozarbayjon oʻsimliklari 

Barcha hududiy turlar ozarbayjon florasida uchraydi – yaʼni qadimiy oʻrmonlar, boreal, dashtlar, kserofitlar, choʻllar, oʻsimliklarning sarguzasht turlari. Qadimgi oʻrmon turlari asosan Talish zonasida, boreal turlari Katta va Kichik Kavkazning togʻli zonalarida, kam sonli esa pastki zonalarida uchraydi. Kserofil turlari esa, dasht, choʻllar va Kavkaz tekisliklarda, togʻ etaklarida, asosan Kura-Araz pasttekisligida keng tarqalgan. Advension areal turi juda kam uchraydi – Kura-Araz pasttekisligida, Kaspiy qirgʻogʻida, koʻllarda, maysazorlarda, turgʻun suvlarda va botqoqli joylarda uchraydi.

Respublikaning shimoli-gʻarbiy qismida, Eldar tekisligining dashtli oʻtloqlarida, uchinchi davrning qolgan qismi boʻlgan Eldar qaragʻay qoldigʻi oʻz tabiiyligini saqlab qolgan. Eldar qaragʻayining oʻrmon massivida archa, pista, 30-35 turdagi mavjudligi bu joylarni togʻ-kserofitik oʻsimliklarga tegishli deb aytishimizga imkon beradi.

Daryolar va suv taqsimlovchi kanallar atrofida, botqoqli joylarda, mahalliy shakllarda – tekis joylarda siz koʻpincha kosmopolit kompozitsiyasining qamish chakalakzorlarini uchratishingiz mumkin. Ushbu botqoq joylarda tulki dumi, uzun boʻyli (oʻt), saksovul, tariq, supurgi kabi koʻplab oʻsimliklar mavjud. Bu yerda savanna tipidagi eriantusning chakalakzorlari va baland daraxtlari yaratilgan.

Ozarbayjon florasi 270 tagacha endemik turni tashkil qiladi. Talish togʻlari, Naxichevan Avtonom Respublikasining togʻli qismi va Kichik Kavkazning janubiy kserofitik mintaqalari endemik floraga eng boy. Bularga temir daraxti, kashtan emani, Hirkanian anjir daraxti, Kaspiy safrani, Kaspiy binafshasi, Atropaten atirguli, kumush loviya, yarim doira shaklidagi atirgul va boshqalar kiradi.

Milliy qoʻriqxonalar 
Qizilagʻoch, Zaqatala va Shirvon kabi qoʻriqxonalar xalqaro ahamiyatga ega.

Yana qarang 
 Ozarbayjon geografiyasi
 Ozarbayjon tabiiy yodgorliklari

Manbalar