MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fyuzelyaj

Fyuzelyaj ( — „urchuq“) — aviatsiyada uchish apparati (vertolyot, gidrosamolyot, samolyot) ning ekipaj aʼzolari, yoʻlovchilar, yuklar va jihozlar uchun moʻljallangan korpusi. Apparatning qanotlari, dum qanotlari, baʼzan, shassi (tana) va kuch qurilmasini oʻzaro bogʻlab turadi. Asosiy qismlari karkas („sinch“, qovurgʻa) va qoplamadan iborat. Asosan, suyri (shamol siypab oʻtib ketadigan) shaklda yasaladi. Fyuzelyajning fermali (fazoviy fermadan iborat), balkali (boʻylama va kundalang balkalar, yaʼni lonjeron, stringer va shpangoutlardan iborat) va aralash (old qismi fermali, orqa qismi balkali va aksincha) xillari boʻladi.

Tovushdan tez uchadigan samolyotlar fyuzelyajining tumshuq qismi uchli (oʻta suyri) qilib yasaladi. Shunda ularning aerodinamik xossalari yaxshilanadi. Dvigatel gondolasi va dum qanotlari maxsus balkalarga oʻrnatiladi. Gidrosamolyotning fyuzelyaji qayiq shaklida yasaladi.

Yoʻlovchi samolyotlarining tor fyuzelyajli va keng fyuzelyajli turlari mavjud. Tor fyuzelyajli samolyotlarning oʻrtacha diametri 2-4 metrni (V737 va A320) keng fyuzelyajlisiniki esa kamida 5 metrni tashkil etadi. Ikkita yoʻlovchi palubasiga ega samolyotlar ham mavjud (A380, B747).

Fyuzelyajning oldingi va orqa germoshpangoutlari (germoshpangout — butunlay germetik boʻlgan toʻsiq)  orasidagi boʻlma germokabina deb ataladi. Yoʻlovchi samolyotining germokabinasini shartli ravishda yuqori paluba (ekipaj kabinasi, yoʻlovchi saloni, xizmat boʻlmalari) va quyi palubaga (bagaj-yuk boʻlmasi va texnik boʻlma) ajratish mumkin.
Fyun

Fyun — Daniya orollari guruhidagi orol. Maydoni 2976 km². Katta va Kichik Belt boʻgʻozlari oʻrab turadi. Qirgʻoqlari past, buxtalar bilan parchalangan. Relyefi morenali sertepa tekislik, eng baland joyi 131 m. Tabiiy yaylovlar bor. Sut chorvachiligi rivojlangan. Bugʻdoy, arpa, qand lavlagi ekiladi. Koʻpriklar orqali Yutlandiya yarim orol bilan bogʻlangan. Bosh shahri — Odense.
Х (kirill)

Х — oʻzbek kirill alifbosining yigirma uchinchi harfi. Chuqur til orqa, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangli undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (xat, xizmat, xon), oʻrtasi (baxt, daraxt, paxta, yaxshi)da koʻproq, soʻz oxirida (mix, six, yax) kamroq uchraydi. Oʻzbek qipchoq shevalarida ushbu tovush baʼzan q tarzida talaffuz etilsada, bu holat adabiy tilda, imloda aks etmaydi (xat — qat, xotinqiz, paxta — paqta, mix — miq). Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda bu harf oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan.

 

Kirill alifbosi harflari
Trygve Haavelmo

XAAVELMO (Haavelmo) Tryugve (1911 — Oslo — 1999) — norveg iqtisodchisi. Oslo universitetini tugatgan (1933). 1947—79 yillarda Oslo universiteti iqtisodiyot professor, Garvard universitetida yoqlangan dissertatsiyasida (1944-yilda eʼlon qilingan "Ekonometriyada ehtimollik yondashuvi" asari ekonometriya nazariyasini yangi gʻoyalar bilan boyitdi. "Iqtisodiy nazariya evolyutsiyasi boʻyicha tadqiqotlar" (1954) asarida iqtisodiy tahlil usulini qoʻllab global iqtisodiy tengsizlik muammolarini oʻrgandi. "Investitsiya nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar" (1960) asari ham muhim ahamiyatga ega. Nobel mukofoti laureati (1989).

Manbalar
Xabar bermaslik

Xabar bermaslik (jinoyat huquqida) — odil sudlovga qarshi jinoyat turi. Tayyorgarlik koʻrilayotgan yoki sodir etilgan ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyat haqida aniq bilgani holda davlat hokimiyati yoki huquqni muxofaza kiluvchi organlarga xabar qilmaslik jinoyatga daxldorlik hisoblanadi va Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi JKda buning uchun jazo chorasi belgilangan (241-moddaning 1-qismi). Jinoyat haqida Xabar bermaslikning ijtimoiy xavflilik darajasi jinoyat huquqi nazariyasida ham, jinoyat qonunida ham taʼkidlab oʻtilgan. Qonunda faqat ogʻir va oʻta ogʻir jinoyatlar haqida xabar bermaganlik uchungina javobgarlik belgilangan. Agarda shaxs ijtimoiy xavfi katta boʻlmagan va uncha ogʻir boʻlmagan jinoyatlar toʻgʻrisida xabar bermaydigan boʻlsa, jinoiy javobgarlikka tortilmaydi.
Xabarovsk

Xabarovsk (1893 yilgacha Xabarovka) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1880 yildan), Xabarovsk oʻlkasi markazi, Amur daryosining oʻng sohilidagi port. Uzoq Sharqning muhim transport yoʻllari chorrahasi. Transport yoʻli stansiyasi. Aeroport bor. Aholisi 583,1 ming kishi (2002).

Shahar 1858 yil Xabarovka harbiy posti sifatida vujudga kelgan, 1880 yildan Primorye viloyatining maʼmuriy markazi. 1884 yildan Priamurye generalgubernatorligi markazi. 1893 yildan rus sayyohi Ye.P.Xabarov sharafiga X. deb atalgan. 1902 yilda X.da "Arsenal" harbiy zavodi qurilgan. 1904 yildan Amur harbiy flotining bazasi. 20-asr boshlarida X. Uzoq Sharqning yirik savdo markaziga aylandi. 1926—38 yillarda Uzoq Sharq oʻlkasi markazi.

Mashinasozlik va metallsozlik (stanoksozlik, kemasozlik va kema taʼmirlash, kabel va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor; qurilish materiallari ishlab chiqariladi, kimyofarmatsevtika zavodi faoliyat koʻrsatadi. 8 oliy oʻquv yurti, 7 ilmiy tadqiqot instituta, 3 teatr, oʻlkashunoslik, adabiyot, badiiy muzeylar, telemarkaz bor. Shahar atrofida 3 sanatoriy, dam olish uylari mavjud.
Edwin Hubble

Edwin Hubble (oʻqilishi: Edvin Pauell; 1889.20.11, Marshfild, Missuri shtati – 1953.28.9, SanMarino, Kaliforniya shtati) – amerikalik astronom, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1927-yildan). Yerk rasadxonasi (Chikago) (1914—17) va Maunt-Vilson rasadxonasida (1919) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari galaktikalarni, Koinotning uzluksiz kengayish xususiyatini oʻrganishga oid. Koinotda kuzatiladigan tumanliklarni ikki guruhga, yaʼni bizning Galaktikamiz (gazchangdan tashkil topgan) ga kiruvchi va Galaktikamizdan tashqarida joylashgan galaktikalarga ajratdi (1922). 1924—26 yillarda bizga yaqin boʻlgan boshqa galaktik tumanliklar tabiati bizning Galaktikamizga oʻxshash va yulduzlardan tashkil topganini koʻrsatib berdi. Bu bilan Koinotda Galaktikamizga oʻxshash yulduz sistemalari mavjudligini isbotlagan. Yaqin galaktikalarda bir nechta sefeid, sharsimon va gaz tumanliklari, qizil va zangori utagigantlarni ochgan. Galaktikalararo masofa bilan ularning nuriy tezliklari orasida kosmologik bogʻlanishni anikdagan (1929) (qarang Kosmologiya, Xabbl qonuni).

 

20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
Xabbl qonuni

Xabbl qonuni - Koinotning uzluksiz kengayishi xususiyatini ifodalovchi qonun; 1929-yilda E. Xabbl taklif etgan. Bu kengayishning eng oddiy modeli bolalar sharini puflaganda uning kattalashishidir. Bunda shar sirtidagi boshlangʻich nuqtalar bir-biridan vaqt davomida uzoqlashib boradi. Kuzatuvchi shu nuqtalarning (galaktikalar toʻdasining) birida joylashgan, deb tushuntiradi. Galaktikalar toʻdalari va kvazarlarning bizdan uzoqligi R va uzoqlashish tezligi V orasidagi bogʻlanish quyidagicha ifodalanadi: V=HR; bunda N — Xabbl doimiysi. Xabbl qonuni katta masshtabda doimo oʻrinli, N doimiy fizik tabiatiga koʻra, vaqtga bogʻliq funksiya boʻlib, gravitatsion tortish kuchlari Koinot kengayishini sekinlashtirishi mumkin.

Xabbl qonuni amalda keng qoʻllaniladi. Uning yordamida, xususan, bizning Galaktikamizdan juda uzoqda joylashgan obyektlargacha boʻlgan masofa osonlik bilan aniqlanadi. Buning uchun obyektning spektridan uning qizilga siljishi qiymati topilib, yuqoridagi formuladan masofa qiymati hisoblanadi. Koinot galaktikalari, odatda, koʻproq toʻdalarni hosil qilib, ularga kirmaydiganlari (oʻz xususiy tezliklari boʻlgani uchun) Xabbl qonuniga taxminan 15% xatolik bilan boʻysunadi.
Xabertioz

Xabertioz — chorva mollarining invazion kasalligi. Koʻproq qoʻylarda uchraydi, ularning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiluvchi Chabertia ovina nematodalari qoʻzgʻatadi. Hayvonlar invazion lichinkalarni suv yoki oʻt bilan yutganda zararlanadi. Kuchli oriqlash, junning hurpayishi va toʻkilishi, kamqonlik va ich ketish bilan kuzatiladi. Yosh mollar oʻsish va rivojlanishdan orqada qoladi.

Davosi: 1 kg vazniga 0,5 g fenotiazin yoki 0,5 g diterezinni hoʻllangan kepakka yoki boshqa yemga qoʻshib berish; nilverm preparatini teri ostiga yuborish yoki ichirish; 1 % li formalin aralashmasi bilan chuqur klizma qoʻyish.

Oldini olish: hayvonlar yaylovga chiqarishdan oldin gelmintsizlantiriladi.
Xavf ostida qoldirish

Xavf ostida qoldirish (huquqda) — shaxsga qarshi jinoyatlardan biri; hayoti yoki sogʻligʻi xavf ostida qolgan va oʻzini oʻzi himoya qilish imkoniyatidan mahrum boʻlgan shaxsga yordam koʻrsatmaslik. Fuqaro shaxsni Xavf ostida qoldirishq.ni shartli ravishda 2 ga boʻlish mumkin: 1) fuqaro yordamiga muhtoj shaxsga yordam berishi shart va bunday imkoniyatga ega boʻlgan hollar. Mas, onaning oʻz bolasi haqida gʻamxoʻrlik qilish majburiyati, xizmat vazifasidan kelib chiqadigan majburiyat, qutqaruvchining majburiyati va h.k.; 2) fuqaro yordamiga muhtoj shaxsga gʻamxoʻrlik qilishi shart boʻlmagan, ammo u shaxsni hayoti va sogʻligʻi uchun xavfli ahvolga tushirib qoʻygan hollar. Mas, suzishni bilmaydigan odamni suvga tashlab yuborish, avtotransport vositasi bilan bosib ketish natijasida hayoti va sogʻligʻi uchun xavfli holda qoldirish va h.k. Xavf ostida qoldirishq. natijasida shaxsni hayoti va sogʻligʻi xavfli ahvolga tushib qolishi eʼtiborga olinib, Xavf ostida qoldirishq. jinoiy norma sifatida Oʻzbekiston Respublikasi JKga kiritilgan va tegishli jazo belgilangan (117-modda).
Xavfsizlik texnikasi

Xavfsizlik texnikasi - mehnat muhofazasi boʻlimlaridan biri; ishchidagi jarayonlarda vujudga keladigan xavfli omillarning ishlovchilarga zararli taʼsiri oldini olishga doyr tashkiliy va texnik tadbirlar hamda vositalar majmui. Ularni yaratish va i.ch.da qoʻllash ishlari belgilangan tartibda tasdiqlangan meʼyoriytexnik hujjatlar (standartlar, qoidalar, meʼyorlar, instruksiyalar) asosida amalga oshiriladi. Tashkiliy tadbirlar: ishchilarga xavfsiz va zararsiz ish usullari toʻgʻrisida yoʻl-yoʻriqlar berish, i. ch. sanitariyasi va mehnat gigiyenasi asoslarini oʻrgatish; mehnat qilish va dam olish qonunqoidalarini ishlab chiqish va i.ch.ga tatbiq qilish.

Texnik tadbirlar maʼlum meʼyorlar va qoidalarga asoslanadi. Bunda insonning ruhiy, anatomik, fiziologik xususiyatlari hisobga olinadi. Mas, mashinaning boshqarish organlarini inson uchun qulay yerga joylashtirish, ish vaqtida zararli chang, gaz chiqmasligini taʼminlash zarur, xavfli taʼsirlardan himoya qilish uchun toʻsiqlar qilinadi, ogohlantiruvchi belgilar va plakatlar osib qoʻyiladi. Koʻpincha ishlayotgan mashinalarning uzellari bilan bogʻliq qurilmalar (elektron qurilmalar, fotoelement, avtomatik saqlagich) dan foydalaniladi. Bularga saqlagich klapanlari, vklyuchatellar, eruvchan saqdagichlar, shtiftlar va boshqa kiradi. Xavfli, zararli ishlarni bajarishda jarayonlarni uzokdan turib boshqarish usuli yaxshi samara beradi. Himoya qilishda signalizatsshdan foydalaniladi. Jihozlarni yurgizib yuborishdan oldin ularning ishi tekshiriladi hamda sinaladi. Juda xavfli jihozlar (bosim ostida ishlaydigan idishlar, yuk koʻtarish mashinalari) davlat inspeksiyasi nazorati ostida boʻladi, namlik, tra, havoning tozaligi, shovqinlar, nurlanish taʼsiri va boshqa doimo nazorat qilinadi. Xavfsizlik texnikasi ning muayyan sohalarida ishlaydigan kishilar qoidalarga muvofiq shaxsiy himoya vositalari (kiyimbosh, poyabzal, ehtiyot belbogʻi, koʻzoynak va boshqalar)dan foydalanadi. Xar bir korxonada Xavfsizlik texnikasi uchun maʼmuriyat javobgar hisoblanadi.

Oʻzbekistonda Xavfsizlik texnikasi nuqtai nazaridan eng xavfli va maʼsuliyatli korxonalar — paxtani dastlabki ishlash zavodlari, toʻqimachilik korxonalari, teri oshlash korxonalari va boshqahisoblanadi, chunki bu korxonalarda presslar ishlatiladi, zararli chang va gazlar ajraladi va boshqa Shu tufayli mehnat xavfsizligi standartlariga qatʼiy amal qilish talab qilinadi. Xavfsizlik texnikasi texnika taraqqiyoti, ishlab chiqarishni avtomatlashtirish va kompleks mexanizatsiyalash bilan uzviy bogʻliq boʻladi. XAGGINS (Huggins) Charlz Breton (1901.22.9, Galifaks, Kanada) — amerikalik xirurg va onkolog; AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1949 yildan). 1927 yildan Chikago universitetida ishlagan (1936 yildan xirurgiya professori). 1951—69 yillarda BenMey klinikasida rakni tadqiqot qilish lab. direktori. X. prostata bezi rakini davolashda ilk bor gormonlarni qoʻllab, gormonoterapiyaga asos soldi, bu rak kimyoterapiyasi rivojiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1966, Rous F.P. bilan hamkorlikda).
Xadicha bint Xuvaylid

Xadicha bint Xuvaylid (555/556— 620/621) – Muhammad paygʻambarning birinchi xotini. U beva qolgan boy xotin boʻlgan. Muhammad avval Xadichaning savdo ishlarini boshqargan, keyinchalik unga uylanib, uning mablagʻlari bilan savdogarlik qilgan. Xadicha Muhammadga koʻp gʻamxoʻrlik va mehribonlik koʻrsatgan. Muhammad (S.A.V)ning paygʻambarligiga birinchi boʻlib ishongan va Islomni qabul qilgan. U Muhammaddan toʻrt qiz, uch oʻgʻil koʻrgan. Avvalgi ikki turmushidan ikki oʻgʻil, bir qiz koʻrgan, lekin ular haqida maʼlumot uchramaydi.

Otasi: Xuvaylid ibn Asad ibn Abduzullo

Xadichani musulmonlar koʻpincha „Moʻminlarning onasi“ deb atashadi. Islomda u Asiya, Maryam va uning qizi Fotima bilan bir qatorda toʻrtta „jannat xonimlari“ dan biri sifatida muhim ayol timsolidir.[3] Muhammad u bilan 25 yil davomida bir nikohli turmush qurgan.

Islom paygʻambari Muhammad va uning rafiqasi Xadicha binti Xuvaylidning ajdodlari

575 yilda vafot etgan Xadichaning onasi Fotima binti Zaida [4] Qurayshning Amir ibn Luay qabilasidan[5] va Muhammadning onasining uchinchi amakivachchasi edi[6][7].

Xadichaning otasi Xuvaylid ibn Asad savdogar[8] va rahbar edi. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u vafot etgan v. 585-yilda soxta urushda, lekin boshqalarga koʻra, Xadicha 595-yilda Muhammadga turmushga chiqganida u hali tirik edi.[9][10] Xuvaylidning Ume Habib binti Asad ismli singlisi ham bor edi[11].

Manbalar
Xadicha begim

Xadicha begim Sulton Husayn Mirzo Boyqaroning suyukli xotini hisoblanadi.

Xadicha begim 1451 yilda Hirotda tug‘ilib, 1457 yilda Sulton Abusayid Mirzo Hirotni oʻlgach, unga hadya etilgan xos kanizaklardan biri edi. Sulton Abusayid Mirzo Xadicha begimni 1465 yilda o‘z nikohiga kiritadi. Sulton Abusayid Mirzodan Oqbegim ismli bir qiz ham bo‘lgan. 1469 yilda Sulton Abusayid Mirzo Iroqda halokatga uchragach, Hirot taxtiga o‘tirgan Sulton Husayn Mirzo Boyqaro marhum Sulton Abusayid Mirzo haramida Xadicha begimni ko‘rib, uni sevib qoladi va shar’iy iddasi (uch oy) tugagach, o‘z nikohiga kiritgan.

Hayoti 

Xadicha begʻam yosh, go‘zal, dimog‘dor, yengil tabiat ayol bo‘lib, ayni vaqtda tabiatan ichi qoralik va makr-hiylaga moyil bolgan. Zahiridin Muhammad Bobur Mirzo (1483—1530) Xadicha begim haqida: „O‘zini oqila tutar edi, vale beaql va purgo‘y (ko‘p gapiruvchi, ezma) xotin edi, rofiziya (shiiylik mazhabining bir oqimi) ham ekandur“,— deb yozadi. Darhaqiqat, Xadicha begim tez fursatda o‘zining jozibali husn-latofati-yu makkorona iltifotlari bilan Sulton Husayn Boyqaroni o‘ziga rom qilib, haramda ulug‘ bekalik o‘rnini egallagan.

Sulton Husayn Boyqaroning xotinlari va xos kanizaklaridan 14 o‘g‘il va 11 qizi bor edi. [Shohg‘arib Mirzo] (1471 — 1489), Muzaffar Husayn Mirzolar (1473— 1509) Xadicha begimdan tug‘ilgan edilar.
Xadicha begim kichik oʻgʻlini valiahd qilib tayinlashga erishish uchun bor kuchini ishga solgan. Biroq, odatga koʻra, valiahdlik Badiuzzamonta tegishli boʻlgan. Ayni vaqtda Alisher Navoiy boshliq arkoni davlat valiaxdlikka Badiuzzamonning 11 yoshli oʻgʻli Moʻmin Mirzoni munosib hisoblagan. 1497-yilda otasi tomondan Muzaffar Husayn Mirzoning Astrobod hokimi etib tayinlanishi Husayn Boyqaro va Badiuzzamon oʻrtasida ixtilof kelib chiqgan. Muzaffar Husayn Mirzo qoʻshini Astrobodni zabt etgan va Moʻmin Mirzoni asir olib, Hirotdagi Ixtiyoruddin qalʼasiga qamaydi. Xadicha begim vazir Nizomulmulk ishtirokida Muhammad Moʻmin Mirzoni zudlik bilan qatl qilish haqidagi farmonga muhr bostirib olib, hukm oʻsha tundayoq ijro etiladi.

1506 yil aprelda Sulton Husayn Boyqaro vafot etadi. Xadicha begimning saltanat ishlariga aralashuvi tufayli taxtga 2 shahzoda — Badiuzzamon Mirzo va Muzaffar Husayn Mirzo oʻtirgan. Shayboniyxon Hirotni egallagach (1507), Xadicha begimni amiri Shoh Mansur baxshi ixtiyoriga topshiriladi.

Farzandlari 

 Shohgʻarib Mirzo
 Muzaffar Husayn Mirzo

Adabiyotlar 

 Zahiriddin Muhammad Bobur, Boburnoma, T., 1960;
 Fayziyev T., Temuriy malikalar, T., 1994;
 Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Hazramavt

Hazramavt (حضرموت) — Yamandagi tarixiy viloyat. Mil. av. 1-ming yillik — mil. 1-ming yillikning 1-yarmida H. hududida mil. 3-asrda Saba, 4-asrda Himʼyariy podsholigi tarkibiga kirgan davlat mavjud boʻlgan. 7-asrdan turli arab davlatlari tarkibida. 19-asr oxiri — 20-asr boshida H.da Britaniya protekgoratligi oʻrnatilgan (1930-yillar oxiridan Adanning Sharqiy protekgoratligi tarkibida).

 

Yaman
Xayoliy sotsializm

Xayoliy sotsializm, utopik sotsializm — mulkning umumiyligiga, majburiy mehnat qilishga, adolatli taqsimotga asoslangan ideal jamiyat haqidagi taʼlimot. Dastlab T. Morning "Utopiya" asari (1516) da Xayoliy sotsializmga oid fikrlar bayon qilingan. Xayoliy sotsializmning vujudga kelishida turli xalklarda asrlar mobaynida ilgari surilgan ijtimoiy adolat va tenglikni ifodalovchi xayoliy gʻoyalar asos boʻlgan. Xayoliy sotsializmning yirik vakillari: T.Myunser, T.Kampanella, J.Uinstenli, J.Melye, Morelli, G. B. Mabli, G.Babyof, T.Dezami, K.A.SenSimon, Sh.Furye, R.Ouen, A.I.Gersen va N.G.Chernishevskiy.
Raxil Xazanovich

Raxil Lyvovna Xazanovich (1906.9.10, Ukraina, Poltava viloyati Loxovitsa shahri — 2002) — farmakognost, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), farmatsevtika fanlari doktori (1955), professor (1958), Xarkov farmatsevtika institutini tugatgan (1929). Priluki shahri dorixonasida assistentretseptor (1929 — 33), tamaki fkasida kimyo laboratoriya boshligʻi (1934—35), Dnepropetrovsk farmatsevtika instituti farmatsevtik kimyo va farmakognoziya kafedrasida assistent (1935—40). 1940-yildan Toshkent farmatsevtika instituti farmakognoziya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda surgi va burishtiruvchi taʼsirga ega boʻlgan dorivor oʻsimliklarni oʻrganishga oid.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xazarlar

Xazarlar — turkiy xalq. Gunnlar bosqinidan soʻng (4-asr) Sharqiy Yevropada paydo boʻlgan va Gʻarbiy Kaspiy boʻyi dashtida, Shimoliy Dogʻistondagi Sulak daryosi bilan Kuyi Volga oraligʻida koʻchmanchi hayot tarzi kechirgan. Savirlar bilan birgalikda X. Eron va Vizantiyaning Zakavkazyedagi mulklariga hujum qilgan. X. bunda oʻzaro raqobatda boʻlgan goh Eron, goh Vizantiya tomonida turib urushga kirgan. 6-asrning 60-yillarida X. Turk xoqonligita tobe boʻlishgan. 7-asr oʻrtasida, Gʻarbiy Turk xoqonligi parchalangach, uning davomi sifatida Xazar xoqonligi barpo etilgan. Uzoq vaqt X.ning asosiy mashgʻuloti koʻchmanchi chorvadorlik boʻlib qolgan. 8-asrda X.da urugʻchilik munosabatlari yemirilib, ilk mulkchilik munosabatlari shakllangan. Aholining bir qismi oʻtroq hayotga oʻtib, dehqonchilik va bogʻdorchilik bilan (avval Shimoliy Dogʻistoida, soʻngra Volga boʻyida) shugʻullangan. 10-asrda Xazar xoqonligi barxam topgach, X. Dashti Qipchoqdagi turkiy bijanaklarga singib ketgan.

 

Turkiy xalqlar
Tarix
Turkiy sulolalar
Xazina

Xazina — 1) davlat puli, kimmatbaho buyumlari, umuman boyligi saqlanadigan joy; 2) yashirib qoʻyilgan (koʻpincha yer ostiga koʻmilgan) va egasi olmagan, keyinchalik esa tasodifan topilgan qimmatbaho buyum va tangalar majmui. Qimmatli tarixiy manba; 3) huquqsa — yer ostiga koʻmilgan yoki boshqa usul bilan yashirib qoʻyilgan, egasini aniqlash qiyin boʻlgan pul yoki qimmatbaho buyumlar. Bular davlat mulkiga oʻtadi. Qimmatbaho buyumlarni topgan shaxsga qonunda belgilangan holatda mukofot tariqasida haq toʻlanadi; 4) markazlashgan davlatlarda ularning moliyaviy zaxiralari majmui. AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya va boshqa mamlakatlarda byudjetning kassa ijrosini olib boradigan davlat moliya organi. Bular soliq, yigʻimlar undirishni tashkil etadi, X. biletlari chiqaradi. Oʻzbekistonda bu vazifani Moliya vazirligi va Markaziy bank bajaradi.
Xazina biletlari

Xazina biletlari - valyutaga va oltinga maydalanmaydigan, hukumatning xazina tashkiloti (aksariyat hollarda Moliya vazirligi) tomonidan muomalaga chiqariladigan qogʻoz pullar va xazina tashkilotlarining qisqa muddatli majburiyatlari. Davlat xarajatlarini moliyaviy taʼminlash uchun chikariladi. Ayniqsa, 1914—18 yillardagi 1va 1939—45 yillardagi Ikkinchi jahon urushi davrida byudjet takchilligi va harbiy xarajatlarni qoplashda Xazina biletlaridan keng foydalanilgan. Sobiq SSSRda 1991-yilga qadar 1, 3, 5 rubl qiymatidagi Xazina biletlari muomalada boʻlgan. Xazina biletlari hozirgi davrda kam qoʻllanadi va muomalada yurgan qisqa muddatli davlat majburiyatlariga kiradi. Oʻz moxiyatiga kura, Xazina biletlari davlat Markaziy banki chikaradigan banknotlarta — bank qogoz pullariga yakin turadi.
Xazina majburiyatlari

Xazina majburiyatlari - davlat tomonidan chiqarilgan qimmatli qogʻoz; Xazina majburiyatlari sotilganidan soʻng egasining maʼlum pul miqdorini byudjetga oʻtkazganini tasdiklaydi va egalik qilish muddati davomida qayd qilingan daromad olish huquqini beradi (qarang Qimmatli qogʻozlar).
Xazinachi

Xazinachi — hukmdor va boshqalarning pullari, qimmatbaho buyumlari va boshqa moddiy boyliklarini saklovchi shaxs. Somoniylar davrida Buxoro Registoni atrofida joylashgan 10 ta devonning 2-si X. devoni, yaʼni mustovfiy devoni hisoblangan. Xorazmshohlar davrida mustovfiy oʻlka moliya organi boshligʻi, moliya maslahatchisi, oʻlka boshqaruv organi aʼzosi tarzida faoliyat koʻrsatgan. Qoraxoniylar davlatida X. masʼuliyatli lavozimlardan biri sanalib, agichi atamasi bilan ifodalangan. 14—16-asrlarda Markaziy Osiyo davlatlarida xazina uchun masʼul shaxslar "xozin", "xazinador" atamalari bilan ifodalangan. Eski oʻzbek tilida ham "X." istilohi qoʻllanilgan. Buxoro xonligida X. nisbatan quyi mansablardan biri hisoblangan.

Ad.:A6u Bakr Muhammad ibn Jaʼfar Narshaxiy, Buxorotarixi, T., 1966; Yusuf Xos Hojib, Qutadgʻu bilig, T., 1971; Shixab ad-Din Muxammad an-Nasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal adDina Mankburni, Baku, 1973; Bartold V.V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Sochineniya, t. 1, ch. 1, M., 1973.