MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Iso Jabborov

Jabborov Iso (1929.30.12, Toshhovuz sh., Turkmaniston) – etnograf va faylasuf olim.

Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), falsafa fanlari d-ri (1973), prof. (1974). Moskva davlat universitetini tugatgan (1951). Oʻzbekiston FA Tarix institutining katta ilmiy xodimi (1954— 1964), ToshDU dotsenti (1964-1967), partiya ishlarida (1967—70), Ijtimoiy fanlar akademiyasi doktoranti (1970—1972), ToshDU kafedra mudiri (1973—1997), Temuriylar tarixi davlat muzeyi budim mudiri (1997-yildan). Ilmiy ishlari etn., tarix, falsafa, dinshunoslik muammolariga bagʻishlangan. Uning G. Dresvyanskaya bilan hammualliflikdagi „Ruhlar, avliyolar, Urta Osiyo xudolari. Din tarixi ocherklari“ („Duxi, svyatie, bogi Sredney Azii. Ocherki po istorii religii“, T., 1993) kitobi xitoy tilida nashr qilingan (Pekin, 2002). „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1995).

Manbalar

Adabiyotlar 
 Koʻhna harobalar siri, T., 1968; Jahon xalqlari etnografiyasi, T., 1984; Oʻzbek xalqi etnografiyasi, T., 1994; Antik madaniyat va maʼnaviyat xazinasi, T., 1999; Buyuk xorazmshohlar davlati, T., 1999.

Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Etnologlar
Dilafroʻz Jabborova

Dilafroʻz Abdurahimovna Jabborova (1950.5.7, Toshkent) – raqqosa. Oʻzbekiston xalq artisti (1984). Toshkent davlat milliy raqs va xoreografiya oliy maktabining xalq raqslari boʻlimini (1967), Toshkent davlat madaniyat institutining xoreografiya boʻlimini (1983) tugatgan.

„Shodlik“ ashula va raqs ansamblida (1967—78), Navoiy teatrida (1978—82), „Oʻzbekkonsert“ birlashmasida (1982—86), 1986-yildan Muhitdin Qoriyoqubov nomidagi Oʻzbek davlat filarmoniya gastrol-konsert birlashmasida yakkaxon raqqosa. 1990— 2001-yillar „Shodlik“ (1996-yildan „Oʻzbekiston“) ashula va rake ansamblining badiiy rahbari. Ijrosidagi raqslar shoʻxchanligi, joʻshqin harakatlarga boy va ifodaviyligi, ayol qalbidagi ishq, dardu alam, quvonchlarni nozik ishvalarda ifoda etuvchi chiroyli xiromi bilan ajralib turadi.

Eng yaxshi raqslari: „Dil kuylasin“, „Gulruh“, „Daryoi azim“, „Surnay lazgisi“, „Noz etar“, „Oʻsma qoʻyibdi qoshiga“, „Raqqosa“, „Tanavor“, „Uynasangiz“, „Munojat“ va boshqalar. „Karmen“ (J. Bize) operasida Farandou partiyasini ijro etgan. Repertuaridan hind, chili, uygʻur, rus, eron, turk, afgʻon, loʻli va b. Xalqlar raqslari oʻrin olgan. AQSH, Avstraliya, Belgiya, Vyetnam, Germaniya, Suriya, Gʻarbiy Berlin va b. mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. D.Jabborova ijodiga bagʻishlangan „Dilafroʻz Jabborova raqsga tushadi“ telefilmi suratga olingan (1984).

Manbalar 

 
Oʻzbekiston xalq artistlari
1950-yilda tugʻilganlar
5-iyulda tugʻilganlar
Jabra

Jabra (branchtae), oyquloq — suv hayvonlarining gaz almashinuv organi. Kelib chiqishi va tuzilishi har xil boʻlgan tana oʻsimtasidan iborat. J.da qon (yoki limfa) tomirlari qalin toʻr shaklida tarmoqlangan. Tomirlarning yupqa devori orqali qon yoki tana suyukligidan atrof muhitga SO2 ajralib, undan O2 yutiladi. Halqali chuvalchanglar J.si juda oddiy tuzilgan boʻlib, parapodiylarida (erkin oʻrmalab yashovchilar) yoki boshida (nay ichida yashovchilar), koʻpchilik yuksak qisqichbaqasimonlarda esa koʻkrak oyoqlari asosida yoki tanasining ikki yonida joylashgan. Hasharotlar suvda yashaydigan lichinkalarining traxeya J.lari yupqa devorli oʻsimtadan iborat boʻlib, tananing har xil joyida oʻrnashgan oʻsimtaga uchi berk traxeya naychalari kirib turadi. Mollyuskalar J.si ktenidiy yoki plastinkasimon. Ignaterililarniki (dengiz tipratikanlari va yulduzlari)niki ichi suyuqlik bilan toʻlgan teri oʻsimtalaridan iborat.

Suvda yashovchi xordalilar halqumi devorida bevosita yoki jabra oldi boʻshligʻi orqali tashqi muhitga ochiladigan J. yoriklari boʻladi. Ichak bilan nafas oluvchilar, qobiklilar va bosh qutisizlar J. yoriklari oraligʻidagi toʻsiq qon kapillyarlari bilan taʼminlangan. J. yoriqlari orqali suv bilan qon oʻrtasida gaz almashinuvi roʻy beradi. Balikdar J. yoriklari J. yoylari bilan toʻsilgan. Togʻayli baliklar J. yoylarida J. varaklari joylashgan. Suyakli va ayrim togʻayli baliklar J. varaklari 2 qator boʻlib sirtdan J. qopqoqlari bilan yopilgan. Bu qopqoqlar ogʻiz bilan bir vaqtda ochilib yopiladi. J. varaklari sirtidagi yupqa burmalar J.ning nafas olish yuzasini kengaytiradi. Faol suzadigan baliklar J. yuzasi kam harakat baliqlarga nisbatan ancha keng. Suvda va quruklikda yashovchilar lichinkalarida tashqi J. boʻladi. J. suvtuz almashinuvi, suv va tuz ionlarini shimib olish va ajratishda hamda ammiak va mochevina ionlarini ajratib yuborishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Jabra orqali nafas oluvchilar

Jabra orqali nafas oluvchilar (Branchiata) — boʻgʻimoyoqlilar kenja tipi; 1 sinf — qisqichbaqasimonlarni oʻz ichiga oladi. Birlamchi suv hayvonlari, ayrim turlari quruqlikda yashashga moslashgan. Odatda jabralar orqali nafas oladi. J. o. n. o. jabrasi oyoklari epipodat oʻsimtasi yoki shaklan oʻzgargan oyoqlar hisoblanadi. Juda mayda turlarida jabra boʻlmaganligi uchun tana yuzasi orqali nafas oladi. Qurukliqda yashashga moslashgan ayrim turlari (zahkashlar)da oʻziga xos traxeyalar boʻladi. J. o. n. o.ning boshida 2 juft moʻylovlar — antennula va antennalar boʻladi. Shuning uchun ularni baʼzan 2 juft moʻylovlilar (Dian-tennata) deb ham ataladi.

Manbalar
Jabraoyoqlilar

Jabraoyoqlilar (Branchiopoda) -eng sodda tuzilgan qisqichbaqasimonlar kenja sinfi. Boshi (prototsefalon) koʻkrak boʻgʻimlari bilan qushilmagan. Fasetkali koʻzi va nauplius koʻzchasi bor. Bargsimon koʻkrak oyoklari suzish, nafas olish va oziqni ogʻziga haydash uchun xizmat qiladi. Qorni oyoqsiz, ayri bilan tugaydi. 740 ga yaqin turi bor. Chuchuk suvda yashaydi, dengizlarda kam uchraydi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Lichinkasi — nauplius, metanauplius 2 turkum: bargoyoqlilar (Phyllopoda) va J. (Anostraca)ra boʻlinadi. J. turlarining tanasi choʻziq, uz. 5 mm dan 3 sm, baʼzan 10 sm gacha. Koʻkrak segmentlari (11, baʼzan 17—19), odatda bir juftdan oyoklarga ega. 180 turi maʼlum. J. keng tarqalgan, chuchuk suv havzalari, koʻlmak suvlarda yashaydi. Faqat artemiya shoʻr va shoʻrlangan suvli havzalarda uchraydi. J. — mikroskopik suv oʻtlari, detrit bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi dastlab tuxumini tuxum xaltasiga qoʻyadi, soʻngra suvga chiqaradi. Tuxumlari suv tubiga choʻkib, rivojlanadi. Ular uzoq, vaqt davom etadigan qurgʻoqchilikka va haroratning keng chegarada oʻzgarib turishiga chidamli; shamol orqali tarqalishi mumkin.

Manbalar
Jabrlanuvchi

Jabrlanuvchi - jinoyat oqibatida yoxud aqli noraso shaxsning ijtimoiy xavfli qilmishi natijasida maʼnaviy, jismoniy yoki mulkiy zarar koʻrgan shaxc. Maʼnaviy zarar fuqaroning ornomusi va insoniy qadr-qimmatini toptashda, uni boshqa fuqarolar oldida kamsitishda, jamoatchilik oldida obroʻini tushirishda va badnom qilishda ifodalanadi. Jismoniy zarar — fuqaroning badaniga shikact va sogʻligʻiga putur yetkazish, jismoniy azob va ogʻriklarga duchor qilish, mulkiy zarar — shaxciy mulkni gʻayriqonuniy ravishda olish, unga shikact yetkazish yoki mulkka egalik qilish huquqini buzish demakdir. Fuqaroni J. deb topish haqida surishtiruvchi, tergovchi va prokuror — qaror, sud esa — ajrim chikaradi. Agar J. voyaga yetmagan yoki muomalaga layokatsiz deb topilgan boʻlsa, ishda uning qonuniy vakili ishtirok etadi. J.ning oʻlimi bilan tugagan jinoyat ishlarida J. huquklari qonunga binoan yaqin qarindoshlariga oʻtadi.

J.ga jinoyat ishida faol ishtirok etish va huquqlarini himoya qilish uchun keng vakolatlar berilgan. J.: koʻrsatuvlar berish, dalillar taqdim qilish, iltimosnoma berish va rad etish, surishtiruvchi, tergovchi, prokuror va sud harakatlari ustidan shikoyat qilishga; dastlabki tergov tugagandan keyin ishdagi barcha materiallar bilan tanishib chiqishga; sud muhokamasi olib borilayotgan tilni bilmasa, oʻz ona tilida gapirish va tarjimon xizmatidan foydalanishga hakli. J. oʻz manfaatlarini shaxsan oʻzi yoki oʻz vakili orqali himoya qilishi mumkin. J. sud muhokamasida qatnashayotib, guvohlarga, ekspertga, sudlanuvchiga, boshqa J.larga, fuqarolik daʼvogari va fuqarolik javobgariga savollar, sud tergovining istalgan paytida sud tekshirayotgan ish holatlari yuzasidan koʻrsatuv berish, arz qilingan fuqarolik daʼvosini quvvatlash huquqiga ega. J. ashyoviy dalillar va hujjatlarni hamda jinoyat sodir boʻlgan joyni koʻzdan kechirishda ishtirok etishi, sud majlisi protokoli bilan tanishishi va protokol yuzasidan oʻz mulohazalarini maʼlum qilishi mumkin. J. hukm ustidan shikoyat qilishga, boshqa shaxslarning shikoyat va prokuror protesta bilan tanishishga, ular yuzasidan eʼtirozlar bildirishga haqli. J. ish yuzasidan bilganlarini maʼlum qilishga va qoʻyilgan savollarga javob berishga majbur. Kursatuvlar berishdan bosh tortganligi va bila turib yolgʻon kursatuvlar berganligi uchun J. jinoiy javobgarlikka tortiladi (OʻzR JPK, 54—55-moddalar).

Manbalar
Jabroil

Jabroil – islomda toʻrt bosh farishtadan biri (Mikoil, Isrofil, Azroil bilan birga). Diniy aqidaga koʻra, Alloh irodasini paygʻambarlarga yetkazib, vahiy keltiruvchi (xabar beruvchi), samoviy ofatlarni yer yuzida ijro qiluvchi farishta; barcha paygʻambarlarga xudo tarafidan keladigan vahiylar farishtalar ulugʻi Jabroil (as) orqali keladi. Jabroil Allohning irodasi bilan Muhammad (sav)ga Qurʼon oyatlarini yetqazib bergan. Qurʼoni karimda Jabroil „muqaddas ruh“, „olijanob elchi“ nomi bilan tilga olinadi.

Jabroil xristianlikda Gavriil nomi bilan maʼlum.

Manbalar
Jabgʻu

Jabgʻu, ya b gʻ u — 1) kushonlar davrida oliy unvonlardan biri; 2) Turk xoqonligida xoqon va tegin (xonzoda, taxt vorisi) kabi maʼmuriy-harbiy mansablardan keyin turadigan unvon. 

Harbiy sarkarda sifatida qoʻshinning oʻng qanotiga sardorlik qilgan. Bu mansabni egallashga faqat qagʻan urugʻidan chiqqan shaxslargina haqli boʻlgan. Xitoy solnomalarida taʼkidlanishicha, J. hukmdordan soʻng oliy maʼmuriy-harbiy mansab sifatida faoliyat koʻrsatgan. Gʻarbiy turk xoqonligida J. istilohi davlat boshligʻi va oliy bosh qoʻmondon maʼnosida isteʼmolda boʻlgan. "Tarixi Tabariy"da qayd etilishicha, Tohariston hukmdori J. unvonini egallab turgan. Birinchi Turk xoqonligi barpo boʻlgunga qadar, Ashina urugʻiga mansub boʻlgan turklar elida eng oliy maʼmuriy-harbiy unvon J. hisoblangan. Xoqonlik tashkil etilgach, davlat boshligʻi qagʻan, uning noibi esa J. deb atalgan. Turk xoqonligiga asos solingandan soʻng J. unvonini egallab turgan Buminta qagʻan, uning inisi Iapamiga bahodur-jabgʻu unvoni beriladi. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida J. "yafgʻu" fonetik shaklida qoʻllangan boʻlib, "xoqondan ikki daraja past oʻrinda boʻlgan odam" tarzida izoxlangan; 3) Oʻgʻuzlar va qarluqlar hukmdori.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005

Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Jabgʻukat

Jabgʻukat (jabgʻu va sugʻdcha kat — shahar) — Binkat (qad. Toshkent) shahridan taxminan 12–14 km shim.sharkdagi qad. shahar. J. nomi "Hudud ul-olam" (10-asr) asarida qayd qilingan: "Jabgʻukat goʻzal shaqar, Chochning harbiy lashkargohi shu yerda boʻlgan". J. oʻrnida hozirgi Boʻzgontepa arxeologik yodgorligi joylashgan.

Manbalar
Javdar

Javdar, qora bugʻdoy (Secale) — gʻalladoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar turkumi, don ekini. 13 turidan 11 tasi yovvoyi boʻlib, Kichik va Oʻrta Osiyoda, Eron, Afgʻoniston, Zakavkazye, Janubiy Afrikada oʻsadi, qolgan 2 turidan biri — dalalarda begona oʻt tariqasida uchraydi (S. segetale), biri asosan Shimoliy yarim shar mamlakatlarida yetishtiriladigan madaniy yoki ekiladigan J. (S. cereale) dir. J.ning vatani Kavkaz, Kichik va Oʻrta Osiyoning togʻ oldi mintaqalari. Kuzgi va bahorgi shakllari bor, asosan kuzgisi ekiladi. Jahon boʻyicha ekin maydoni 9,9 mln.ga oʻrtacha hosildorlik 20,3 s/ga, yalpi hosili 20,1 mln. t (1999). Asosan Yevropa mamlakatlarida koʻp ekiladi (Polshada — 2,2, Rossiyada 3,5, Ukrainada 0,6 mln.ga). Oʻzbekistonda J. kam ekiladi (8 ming ga, 1999).

J. ildiz tizimi popuk ildiz, baquvvat, yerga asosan 120 sm (ayrim ildizlari 2 m) gacha kirib boradi. Poyasi poxol, 5—6 boʻgʻimdan iborat, boʻyi 60 sm dan 2—2,5 m gacha. Bitta oʻsimlikda 4—8 ta poya boʻladi. Bargi barg qini va xanjarsimon uchli barg plastinkasidan iborat: toʻpguli — boshoq, gullari ikki jinsli, mevasi don, yalangʻoch, choʻzinchoq, asosan kulrang. J. chetdan changlanadigan oʻsimlik. J. dan oziq-ovqat, yem-xashak va texnika maqsadlarida foydalaniladi. Javdar non (bugʻdoy non bilan birgalikda) eng muhim oziq-ovqat mahsulotidir. Yormasi va koʻk massasi, uni chorva mollari uchun qimmatli ozuqa; donidan aralash ozuqa, spirt va kraxmal, patoka ishlab chiqariladi, somonidan qogʻoz, sellyuloza, lignin va boshqa olinadi, shuningdek, mollarga yediriladi va toʻshama oʻrnida foydalaniladi. Kuzgi J.ning faol vegetatsiya davri (120—150 sutka) ikkiga boʻlinadi: vegetativ organlari rivojlanib boradigan kuzgi davr (40—50 sutka) va generativ organlari shakllanadigan va oʻsimlik hosil beradigan bahorgiyozgi davr (75—100 sutka). Urugʻi 1—2° issiqda unib chiqadi, maysalari sovuqqa chidamli. J. aprel ning oxiri — mayning boshlarida boshoq chiqaradi, iyun oyida pishadi. Sugʻoriladigan mintaqalarda kuzgi J.ni makkajoʻxori, gʻoʻza, kartoshka va boshqa dala ekinlaridan boʻshagan unumdor yerlarga ekish tavsiya etiladi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda, asosan, kuzda 4—6 sm chuqurlikda ekiladi (gektariga 2—2,5 s urugʻ sarflanadi). Sugʻoriladigan yerlarda hosildorligi 20—50 s/ga, bahorikor yerlarda 10—20 s/ga boradi. Baʼzi joylarda J.ni oraliq ekin tariqasida koʻkatini mollarga berish uchun ham ekiladi.

Navlari. J.ning Vyatka, Kozon, Duragay 2, Vaxsh 116 (bahori) va boshqa ekiladi.

Zararkunandalari: shved pashshasi, gessen pashshasi, kuzgi pashshalar, xasva va boshqa

Kasalliklari: ildiz chirish, qorakuya, qorakoʻsov va boshqa

Adabiyot 
 Yormatova D., Dala ekinlari biologiyasi va yetishtirish texnologiyasi, T., 2000.

Qoʻziboy Dushamov.

Manbalar
Javza

Javza — qad. ogʻirlik oʻlchovi. Kiymatlari: 1) 1 J. = 1 misqol/drahmiy. Agar misqolning 4,25^-5 g ga, drahmiyning 3,3105-^4,25 g ga tengligi hisobga olinsa, 1J. 7 g-N0,57 g ga toʻgʻri keladi. J.ning shoh J.si ham bor, u 6 misqol/dirhamga teng . Agar dirham misqolning 7/10 boʻlagiga tengligi hisobga olinsa, unda 1 J.=6 miskol/dirham = 6 • 10/7 = 8,57 g boʻladi.

Baʼzi manbalarda J.ning boshqa qiymatlari toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan. Masalan, Ibn Sinoning "Tib krnunlari"dagi jadvalda 1 J. = 38,75 g, baʼzan 1 J. = 17,0 g deb berilgan boʻlsa, boshqa adabiyotlarda 1 J. = 29,75 g yoki 1 J. = 25,5 g deb berilgan.

Manbalar
Javziy

Javziy (arab.— egizak) — q. Oʻn ikki maqom.

Manbalar
Javzo

Javzo — 1) zodiak yulduz turkumlarining biri. Belgisi  (lot. ). Osmon gumbazining Shim. yarim sharida Saraton va Savr yulduz turkumlari Oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari Kastor (2-kattalikda) va Polluks (1-kattalikda). J.ni kuz, qish va bahor paytlarida kuzatish mumkin;

2) hijriy-shamsiy yil hisobining uchinchi oyi. Eron kalendarida J. 1925-yilgacha ishlatilgan. Afgʻon kalendarida 1911-yildan koʻllaniladi. J. 31 kundan iborat boʻlib, birinchi kuni 21—22 mayga toʻgʻri keladi (yana q. Burj).

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Hikmat Javlonov

Hikmat Javlonov (1933.13.2, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). SamDOʻ ni tugatgan (1955). 1955-yildan Forish tumanidagi 1-maktabda fizika oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, 1972-yildan 33-maktabda direktor, 1995-yildan fizika oʻqituvchisi. U oʻquvchilar bilan birgalikda 1200 dan ortiq koʻrgazmali qurol tayyorlagan va namunali fizika xonasini tashkil etgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Javobgarlik

Javobgarlik - q. Jiddiy javobgarlik, Intizomiy javobgarlik, Moddiy javobgarlik.

Manbalar
Javon

Javon — xona (mehmonxona)ning ichki devoridagi tokchalar qatori, oynavand shkaf.

Manbalar
Javonshir

Javonshir (?—670) — Kavkaz Albaniyasining hokimi (638—670). Mehroniylar sulolasidan. Uning davrida arablar tomonidan Albaniyani bosib olish boshlangan. Qodisiya jangi (636 y.)da arman knyazi Musheg Mamikonyan va Syunik xrkimi Grigoriy bilan birgalikda arablarga qarshi sosoniylar qoʻshini tarafida turib jangda qatnashgan. Forslar tor-mor keltirilgach, J. Zakavkazye xududida qolgan-qutgan fors askarlari bilan kurash olib borgan. 660 yilda Xalifalikka karshi Vizantiya bilan ittifoq tuzgan. 667 y. jan. dan arablar va shim.dan xazarlar istilosi xavfi tugʻilgach, oʻzini Xalifalik vassali deb tan olgan. J. markazlashgan hokimiyat muxoliflari fitnasi natijasida oʻldirilgan.

Manbalar
Javshan

Javshan (fors— sovut, zirh) — qadimda va oʻrta asrlarda jangchining badanini jarohatlanishdan saqlash maqsadida kiyiladigan sovutning bir turi. J. jabaga nisbatan ogʻir. Dastlabki vaqtlarda u jez (bronza)dan, keyinchalik temir va pulatdan ishlangan. J. bargsimon temir parchalaridan mayin halqa simlar yordamida toʻqilgan. J.ni egiluvchan, bukiluvchan boʻlishi uchun uni maxsus tayyorlangan metall taxtachalarni biriktirib ham yasaganlar. Yirik lashkarboshilar, sarkardalar uchun baʼzan maxsus J. toʻqilgan. Mil. av. 1-ming yillikdayoq Markaziy Osiyo xalqlari jang paytida otlarga J. yopishgan (yana q. Bargustvon, Baktar, Sovut, Zirh).

Manbalar
Ismoil Javhariy

Javhariy, Abu Nasr Ismoil ibn Hammod al-Forobiy (940—1002 yoki 1008) — turkistonlik tilshunos olim. ForobpA dunyoga kelib, vatandoshi Toyisiy Ibrohim Forobiy va b. allomalardan tahsil olgan. Soʻng , Iroq, Jazira, Misrga borib, uzoq muddat arab tili grammatikasini oʻrgangan. Xurosonga qaytib, bir muddat Nishopurda yashagan. U 1002 y. ulkan qanotlar yasab, ularni qoʻllariga bogʻlaganda, uchmoq uchun tomdan sakrab vafot etgan. J.ning "Tojul-lugʻa va sahohu-l-arabiya" ("Lugʻat toji va arabchaning haqiqiysi") asari tilshunoslik fanida Feruzobodiy (1329—1414)ning "Krmus"idan keyingi eng mukammal kitobdir. Bu asarga koʻplab sharxlar bitilgan. Asar fors, turk tillariga tarjima qilingan, Turkiyada nashr etilgan.

Manbalar
Javharlimu

Javharlimu — limon essensiyasi. Limon mevasi, shuningdek, glyukozani achitish usuli bilan olinadi. Qandolatchilikda murabbo, nisholda, parvarda singari shirinliklarni tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Jadval

I.Fruzmo jadvali,  Murodali Otaboyev tomonidan yaratilgan, 35 ta o‘simlikni yashash muddatini belgilab beruvchi biologik jadvaldir.

Har bir narsaning yashash muddatlari bo'lgani kabi o'simliklarning ham yashash muddatlari va jarayonlari bo'ladi.Umr ko'rish davomiyligi uning turlariga qarab belgilanadi. Oddiy misol hayvonot dunyosida 10 kun yashaydigan pashshadan tortib, taxminan 250 yil umr ko'rgan Galapahos toshbaqasi kabi turli xil farqlar bo'lganin kabi, o'simlik dunyosida ham yashash tarzlari turli xil ko'rinishda bo'lar ekan. Buning uchun esa biz toifalarini yaxshi bilishimiz shart. Bir yillik, ikki yillik va ko'p yillik toifasiga kiruvchi  o'simliklar mavjuddir. Buning uchun esa biologik tsiklining davomiyligi bo'yicha berilgan tasniflarda ko'rishimiz mumkin.

II.Gofruz jadvali ham Murodali Otaboyev tomonidan tuzilgan biologik jadval bo‘lib,o‘z ichiga 70 ta o‘simlikning maksimum o‘sish uzunligini namoyon etadi.

Issiqlik, nur, suv va batareyalar kabilar o'simliklarning o'sishi va rivojlanishi uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ularning barchasi teng va almashtirib bo'lmaydigan holatdir. Ekologik omillarning o'simliklarga ta'siru o'zaro bog'liqdir. Masalan, sug'orish ko'proq hissa qo'shadi va samarali foydalanish o'simlikka ozuqa moddalarini yetkazishda hissasi katta. Shu sababli o'simlik etishtirish jarayonida, birinchi navbatda, minimal bo'lgan omilni kuchaytirish shart. Shundagina natijani yuqori darajada ko'rishimiz mumkin.

Manbalar
Jadeit

Jadeit (ispancha ijada — yon) — silikatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi NaAl(Si2O6). Monoklin singoniyali. Rangi yashil, koʻkimtir va oq, shishasimon yaltiroq. Qattikutigi 6,5—7. Zichligi 3200—3500 kg/ m3. Metamorfik jinslarda, baʼzan kontaktmetasomatik ishqorli jinslarda uchraydi. J. Myanma va AQSH (Kaliforniya), Qozogʻiston, Tojikiston (Pomir), RF (Qutbiy Ural, Gʻarbiy Sayan togʻlari) va b. joylarda topilgan. Oʻzbekistonda metamorfik jinslarda uchraydi. J.dan zargarlik va badiiy bezak buyumlari tayyorlanadi.

Manbalar 

Bezak toshlari
Jadiy

Jadiy (arab.), togʻ taka — 1) zodiak yulduz turkumlaridan biri. Belgisi  Osmonning Jan. yarim sharida Dale, Burgut, Qavs, Mikroskop va Janubiy baliq yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Eng yorugʻ yulduzlari 3-attalikda. Oʻzbekistonda yoz va kuz paytlarida koʻrinadi;

2) hijriy-shamsiy yil hisobining oʻninchi oyi (mil. yil hisobining 22 dek. —19 yanvarga toʻgʻri keladi) (yana q. Burj).

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Jaz orkestri

Jaz orkestri, big - bend (ing . big band — katta orkestr) — jaz va estrada musiqasi anʼanalaridagi orkestr. 1930y.lari Amerika va Yevropada tashkil topgan. Toʻliq tarkibi 3—4 saksofon, 3 truba, 3 trombon hamda ritmguruhi (urma sozlar, fortepiano, gitaralar, tuba va b.)dan iborat. Big-bendga torli sozlar guruhi (skripka, alt, violonchellar) qoʻshilishi natijasida katta J. o. (simfojaz) karor topadi. Asarlarining kompozitor yoki aranjirovkami tomonidan oldindan tayyorlanganligi, yakka sozlarning navbatma-navbat ijro etayotgan badiha (improvizatsiya) epizodlari bilan jamoaviy badihagoʻylikka asoslangan diksilend hamda ilk jaz ansambllarining ijodidan farq qiladi (yana q. Estrada orkestri).

Manbalar
Jazava

Jazava — kuchli asab qoʻzgʻalishi, oʻz xatti-harakatlarini nazorat qilolmay qolish, xayolot va voqelik oʻrtasidagi muvozanatning yoʻqolishi natijasida yuzaga keladigan holat. J. holatidagi insonda hayajonli raqslar, oʻzini oʻzi qiynash, bedorlik, diqqat-eʼtiborni bir yoʻnalishga qaratish, ogʻriq sezmaslik hollari kuzatiladi. Giyohvandlik, ichkilikbozlik va b. vositalar yordamida J.ni sunʼiy qoʻzgʻatish hollari ham mavjud. J.ning eng koʻp turlari, odatda, shomonlikaa., shialiktgi "shaxsey-vaxseysha uchraydi. Tasavvuf istilohida esa J. tariqat axlining ilohiy ishq taʼsirida shavqu zavqqa toʻlishi, zikr va samo asnosida oʻzidan ketish holatlari sifatida talqin etiladi.

Manbalar
Jazzor posho

Jazzor posho, Jazzor, Ahmad posho (taxminan 1735—1804, aprel, Akka) — Falastin va Suriyaning koʻpgina qismi hokimi (1775—1804). Bosniyalik. Oʻz faoliyatini Misrda mamluk sifatida boshlagan (1756); badaviylar qoʻzgʻolonini bostirishda koʻrsatgan shafqatsizligi uchun "qassob" (arab, "jazzor") laqabini olgan. 1775 yilda Sayda voliysi (hokimi) etib tayinlangan. 1790 yilda Damashq poshosi boʻlgan. Turk sultoni xrkimiyatini nomigagina tan olgan, butun Suriya va Falastinning amaldagi hokimi. Oʻzining armiyasi boʻlgan. Savdo va qishloq xoʻjaligi monopoliyasi tizimini joriy qilgan. Xalq qoʻzgʻolonlarini shafqatsiz bostirgan. Napoleon I Bonapart qoʻshinlari Akkani qamal qilishganda (1799 y. 21 mart — 20 may) J.p. qoʻshinlari unga bardosh berib, raqiblarini chekinishga majbur qilishgan. 18-asrdagi Misr tarixi boʻyicha muhim boʻlgan "Nizomnomayi Misr" ("Misr tavsifi") muallifi.

Manbalar
Jazira

Jazira, Al-Jazira — Iroq, Suriya, Turkiyadagi plato, Mesopotamiya pasttekisligining shim. qismi. Shim. va sharqsan Tavr va Zagros togʻ tizmalari bilan chegaralangan, gʻarb va jan.-gʻarbda Suriya choʻli va Arabiston yarim orol platosiga tutashgan, jan.-sharqsa Mesopotamiyaning past jan. qismidan tik yon bagʻir bilan ajralgan. Balandligi shim.-gʻarbda 450 m, jan.sharqda 200 m. Tekislik Dajla va Furot daryolarining terrasalashgan vodiylari bilan kesilgan. J. boʻr va miotsen davrlarining qumtosh va ohaktoshlaridan, allyuviy va bazalt maydonlaridan tashkil topgan. Shim.da yirik neft konlari (Kirkuk va b.) topilgan. Iklimi issiq, quruq yoz va nam bahorli subtropik, oʻrta dengiz iklimi. Chala choʻl, choʻl va toʻqay oʻsimliklari oʻsadi. Voha dehqonchiligi bilan shugʻullaniladi.

Manbalar 

Osiyo
Iroq va Turkiya chegarasi
Yuqori Mesopotamiya
Jazliq

Jazliq — egar yoki toʻqim tagidan qoʻyiladigan bir juft yumshoq ot abzali. Ikki xili boʻladi: salt J. — salt (arava qoʻshilmagan) ot egari uchun, arava J.— arava qoʻshilgan ot egari uchun. J. yumshoq mato — namat (kigiz) dan tayyorlanadi. U ot terlaganda namni shimib turadi, otni yagʻir boʻlishdan asraydi.

Manbalar