Oiladagi zoʻravonlik

Oiladagi zo'ravonlik (shuningdek, oila zo'ravonligi yoki oilaviy zo'ravonlik deb ham ataladi) oila sharoitida, masalan, nikoh yoki birgalikda yashashda sodir etiladigan zo'ravonlik yoki boshqa zo'ravonlik turidir. Oiladagi zo'ravonlik ko'pincha yaqin insoni yoki sherik zo'ravonligining sinonimi sifatida ishlatiladi, u boshqa shaxsga nisbatan yaqin munosabatlardagi odamlardan biri tomonidan qo'llaniladi va munosabatlarda yoki sobiq turmush o'rtoqlar yoki sheriklar o'rtasida sodir bo'lishi kuzatiladi. Keng ma'noda oiladagi zo'ravonlik bolalar, ota-onalar yoki qariyalarga nisbatan zo'ravonlikni ham o'z ichiga oladi. U bir nechta shakllarni o'z ichiga olishi mumkin:jismoniy, og'zaki, hissiy, iqtisodiy, diniy, reproduktiv yoki jinsiy zo'ravonlik kabi. Bu eng oddiy zo'rlash shakllaridan tortib, nikoh davrida zo'rlash va boshqa zo'ravonlik shakllaridan tortib jismoniy zo'ravonlikgacha bo'lishi mumkin, masalan, bo'g'ish, kaltaklash, ayollarning jinsiy a'zolarini kesish va kislota tashlash kabi zararlashi yoki o'limga sabab bo'lishi mumkin bo'lgan va insonni nazorat qilish uchun buyumdan foydalanishni o'z ichiga oladi, misol tayoq. Maishiy qotillik toshbo'ron qilish, kelinni yoqish, nomus uchun o'ldirish va ba'zan birga yashamaydigan oila a'zolarining zo'ravonligini o'z ichiga oladi. 2015-yilda Buyuk Britaniya Ichki ishlar vazirligi oiladagi zo'ravonlik ta'rifini nazoratni o'z ichiga olgan holda majburiy tarzda kengaytirgan.

Butun dunyoda oiladagi zo'ravonlik qurbonlari ko'pchiligini afsuski ayollar tashkil qiladi va ayollar zo'ravonlikning yanada og'ir shakllarini boshdan kechirishadi. Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) hisob-kitoblariga binoan, har 3 ayoldan 1 nafari hayotining bir bosqichida oiladagi zo'ravonlikka duchor bo'lgan. Ular, shuningdek, erkaklarnikiga qaraganda, o'zini himoya qilishda yaqin sherik zo'ravonligidan foydalanishlari mumkin. Ba'zi mamlakatlarda oiladagi zo'ravonlik asosli yoki qonuniy deb qaralishi mumkin, ayniqsa ayol tomonidan haqiqiy yoki gumon qilingan xiyonat holatlarida. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, mamlakatdagi gender tengligi darajasi va oiladagi zo'ravonlik darajasi o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri va sezilarli bog'liqlik mavjud bo'lib, shundan ko'rinadiki, gender tengligi kamroq bo'lgan mamlakatlarda oiladagi zo'ravonlik ko'proq sodir bo'ladi. Oiladagi zo'ravonlik butun dunyo bo'ylab erkaklar va ayollar uchun eng kam qayd etilgan jinoyatlardan biridir. Bundan tashqari, erkaklar qurbonligi bilan bog'liq ijtimoiy stigma fikrlar tufayli , oiladagi zo'ravonlik qurboni bo'lgan erkaklar tibbiyot xodimlari tomonidan e'tibordan chetda qolish ehtimoli tabiiyki oshadi.

Oiladagi zo'ravonlik ko'pincha zo'ravon ular bunga haqli deb hisoblaganda yoki bu maqbul, asosli yoki xabar qilinishi imkonsiz deb hisoblaganda sodir etiladi. Bu bolalar va boshqa oila a'zolarida avlodlararo zo'ravonlik zanjirini keltirib chiqarishi mumkin, ular bunday zo'ravonlikni maqbul yoki ma'qul degan ega bo'lib qolishlari mumkin. Ko'p odamlar o'zlarini zo'ravon yoki qurbon deb bilishmaydi, chunki ular o'zlarining tajribalarini nazoratdan chiqib ketgan oilaviy nizolar deb hisoblashlari mumkin. Oiladagi zo'ravonlikdan xabardorlik, idrok etish, ta'riflash va hujjatlashtirish turli mamlakatlarda juda farq qiladi. Bundan tashqari, oiladagi zo'ravonlik ko'pincha majburiy yoki yosh nikohlar orasida sodir bo'ladi.

Ba'zi munosabatlarda zo'ravonlik bir davr bo'lishi mumkin, bunda keskinliklar kuchayadi va zo'ravonlik harakati sodir bo'ladi, keyin yarashuv va xotirjamlik davri keladi. Jabrlanuvchilar izolyatsiya, kuch va nazorat, zo'ravon bilan travmatik bog'lanish, moliyaviy resurslarning yetishmasligi, qo'rquv va uyat yoki bolalarni himoya qilish sababli uydagi zo'ravonlik holatlarida tuzoqqa tushishi mumkin. Zarar yetkazish natijasida jabrlanuvchilar jismoniy nogironlik, tartibsiz tajovuz, surunkali sog'liq muammolari, ruhiy kasalliklar, cheklangan moliyaviy va sog'lom munosabatlar o'rnatish qobiliyatini boshdan kechirishi mumkin. Jabrlanuvchilar Travma va travmadan so'ng stress buzilishi (TSSB) kabi jiddiy psixologik kasalliklarga duch kelishi mumkin. Zo'ravonlik bilan oilada yashovchi bolalar ko'pincha erta yoshdanoq psixologik muammolarni ko'rsatadilar, masalan, qochish, tahdidlarga o'ta hushyorlik va tartibga solinmagan tajovuzkorlik, bu esa jiddiy travmatizmga olib kelishi mumkin.

Kelib chiqishi va ta'riflar 
“Oiladagi zo‘ravonlik” atamasining zamonaviy dunyoda birinchi marta qo‘llanilishi, ya’ni uydagi zo‘ravonlik ma’nosiga ega.1973-yilda Jek Eshli Buyuk Britaniya parlamentiga qilgan murojaatida bo‘lgan.  Ilgari bu atama asosan fuqarolik tartibsizliklari, ichki zo‘ravonliklarni nazarda tutgan.

An'anaga ko'ra, oiladagi zo'ravonlik asosan jismoniy zo'ravonlik bilan bog'liq. Xotinni ho'rlash, xotinni kaltaklash va kaltaklangan ayol kabi atamalar ishlatilgan, ammo turmushga chiqmagan sheriklar, jismoniy zo'ravonlikdan tashqari zo'ravonlik, ayol jinoyatchilar va bir jinsli munosabatlarga kirishga urinishlar tufayli mashhurligi pasaygan. Oiladagi zo‘ravonlik endi keng ma’noda oila a’zosi yoki yaqin sherigi tomonidan sodir etilishi mumkin bo‘lgan “barcha jismoniy, jinsiy, psixologik yoki iqtisodiy zo‘ravonlik”ni o‘z ichiga oladi.

Jinsiy zo'ravonlik atamasi ko'pincha maishiy zo'ravonlik yoki oiladagi zo'ravonlik bilan sinonim sifatida ishlatiladi, lekin u ayniqsa er-xotin munosabatlarida (masalan, nikoh, birga yashash yoki birga yashamaydigan yaqin sheriklar) sodir bo'lgan zo'ravonlikka ishora qilinadi. Ularga Jahon sog'liqni saqlash tashkiloti (JSST) xatti-harakatlarni nazorat qilishni suiiste'mol qilish shakli sifatida qaraydi. Qarama-qarshi va bir jinsli munosabatlarda intim sheriklar tomonidan zo'ravonlik avvaldan kuzatilgan va avvalgi holatda ham erkaklar ayollarga, ham ayollar erkaklarga nisbatan. Oiladagi zo'ravonlik kengroq atama bo'lib, ko'pincha bolalarga nisbatan zo'ravonlik, qariyalarga nisbatan zo'ravonlik va oila a'zolari o'rtasidagi boshqa zo'ravonlik harakatlarini o'z ichiga oladi. 1993-yilda BMTning ayollarga nisbatan zo‘ravonlikka barham berish to‘g‘risidagi deklaratsiyasida oiladagi zo‘ravonlik quyidagicha ta’riflangan:

Oila
Jinoyatlar
Oʻlim sabablari
Webarxiv andozasi wayback havolalari