MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Spontan nurlanish

Spontan emissiya yoki o'z-o'zidan emissiya - (lotincha: spontaneus — erkin) — atom, molekula va boshqa kvant tizimlarining oʻz-oʻzidan elektromagnit toʻlqinlar nurlanishi; ular uygʻongan yuqori energetik holatdan quyi energetik holatlarga oʻz-oʻzidan oʻtishi jarayonida vujudga keladi.

Albert Eynshteynning fenomenologik ta'rifi 
Spontan elektromagnit nurlanishning chastotasi  sistemaning i - va k - holat energiyalari orasidagi farq bilan aniqlanadi:

 

Agar aholilarni energiyasi bilan bir xil bo'lsa  ga teng bo'lishi mumkin , u holda o'z-o'zidan emissiya quvvati teng bo'ladi:

 

Bu yerda  i - darajasidan k - darajaga o'tish ehtimolligi

Spontan emissiyaning umumiy ehtimoli:

 

Osilatorlarning kuchi :

Spontan bo'shashishlarining tezligi doimiy bo'lishi mumkinmi? 
Eynshteyn tomonidan fenomenologik ravishda kiritilgan spontan bo'shanish tezligi uzoq vaqt davomida atomlarning (molekulalarning) ichki ajralmas xususiyati hisoblangan. Atrof-muhit bilan termodinamik muvozanatda bu xususiyatning eng muhim belgilaridan biri uning qaytarilmasligidir. Bu xususiyat atomning (molekulaning) vakuum holatining cheksiz sonli rejimlari bilan o'zaro ta'siri bilan bog'liq. Mod sonining o'zgarishi o'z-o'zidan bo'shashish tezligining o'zgarishiga olib keladi. Bunga erishish uchun siz atomni rezonatorga qo'yishingiz mumkin  .

Ikki energiya darajasiga ega bo'lgan bir elektronli atomni ko'rib chiqamiz  va , o'zaro bo'lingan qiymatga  . Elektr vakuum maydonining o'rtacha kvadiratik amplitudasi  teng , Qayerda  - atrof-muhitga sezgirlik;  - nurlanish tarqaladigan fazoning hajmi. Bir rejimda chiqarilgan energiya teng , Bu yerga  elektr dipolning matritsa elementi hisoblanadi. Bu chastota vakuum Rabi chastotasi deb ataladi.

Ehtimollik  foton nurlanishi, deb nomlanadi  Eynshteyn koeffitsienti hisoblanadi, 

 ga teng Bu yerga  birlik chastota oralig'idagi rejimlar soni (mod zichligi).

Bir vaqtning o'zida qo'zg'atilgan atomlarini topish   vaqtdagi ehtimoligi qo'zg'atilganidan keyin  ga teng  .

Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekiston Milliy universiteti Fizika fakulteti talabasi Jurakulov Mirzabek tomonidan Wikita'lim loyihasi doirasida rus tilidan tarjima qilindi.

Spontan emissiya sababi 
Spontan emissiya jarayonini kvant mexanikasining birinchi nusxasi nuqtai nazaridan tushuntirib bo'lmaydi, bu erda atomning energiya darajalarining kvantlanishi sodir bo'lgan, ammo elektromagnit maydonning kvantlanishi bo'lmagan. Atomlarning hayajonlangan holatlari Shredinger tenglamasining aniq statsionar echimlarini ifodalaydi. Shunday qilib, atomlar hayajonlangan holatda cheksiz uzoq vaqt turishi kerak. Spontan nurlanishning sababi atomning vakuumdagi elektromagnit maydonning nol tebranishlari bilan o'zaro ta'siri. Chiqarilgan kvant chastotasiga teng chastotali nol nuqtali tebranish komponentining ta'siri natijasida atomning holatlari statsionar bo'lishni to'xtatadi  .

Eslatmalar

Adabiyot 

 Спонтанное испускание — статья из Физической энциклопедии
 
Atom fizikasi
Sporada orollari

Sporada orollari, Tarqoq orollar — Egey dengizidagi orollar. Gretsiya hududi. Janubiy Sporada va Shimoliy Sporada o.lari guruhiga boʻlingan. Umumiy maydoni 4 ming km² dan ziyod. Yirik orollari — Rodos, Samos (Janubiy Sporada o.lari) va Skiros (Shim. Sporada o.lari). Yer yuzasi doʻngtepalar va past togʻlardan iborat. Kserofit butalar oʻsadi. Aholi chorvachilik, baliq ovlash bilan shugullanadi. Sitrus mevalar, tamaki yetishtiriladi. Zaytunzor va tokzorlar bor. Yirik shaharlari: Rodos, Samos. Yunon madaniyati yodgorliklari saqlangan. Turizm rivojlangan.

 

Arxipelaglar
Yunoniston
Sporali oʻsimliklar

Sporali oʻsimliklar - asosan, sporalar yordamida jinsiy va jinssiz koʻpayadigan oʻsimliklar. Koʻpchilik S.oʻ. noqulay muhit sharoitini spora holatida oʻtkazadi. Ayrim S.oʻ.da sporalar kamdankam paydo boʻladi, ular, asosan, tanasining boʻlaklarga boʻlinishi yoʻli bilan koʻpayadi. Tuban sporali oʻsimliklar va yuksak sporali oʻsimliklarga boʻlinadi. Tuban sporali oʻsimliklar suvoʻtlar, bakteriyalar, zamburugʻlar va lishayniklardan; yuksak sporali oʻsimliklar esa plaunlar, qirqboʻgʻimlar, qirqquloqpar, selaginella va ayrim qazilma oʻsimliklardan iborat. S.oʻ. ochiq urugʻlilar va yopiq urugʻlilarta qaramaqarshi qoʻyiladi. Pekin urugʻli oʻsimliklarning chang donachalari va murtak xaltachasi yuksak S.oʻ.ning sporalariga gomolog hisoblanadi.Siporali o`simliklar to`rt             
bo`limdan iborat.Bular 1 yusin toifalar bo`limi.2 plaun toifalar bo`limi.3 qirq bo`g`imlar bo`limi.4 qirq quloqlar bo`limi.
Sporalilar

Sporalilar (Sporozoa) — bir hujayralilar kenja dunyosiga mansub hayvonlar tipi. Xivchinlilardan kelib chiqqan. S. turli hayvonlar va odamning hujayra, toʻqima va organlarida parazitlik qilib, ogʻir kasalliklarni keltirib chiqaradi. Parazit hayot kechirish taʼsirida tana tuzilishi birmuncha soddalashgan. Harakatlanish organoidlari, qisqaruvchi va ovqat xazm qiluvchi vakuollari rivojlanmagan. Hayot sikli spora xosil qilish bilan tugallanadi; spora qobigʻi parazitni noqulay muhit taʼsiridan himoya qiladi. S. hayot siklida jinssiz, jinsiy va sporogoniya jarayonlari almashinib turadi. Jinssiz koʻpayish hujayraning koʻp marta boʻlinishi (shizogoniya), jinsiy koʻpayish esa koʻpchilik sporalilarda ikki xil tipdagi gametalar (anizogametalar)ning kopulsiyasidan iborat. Faqat fegarinalar bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) hosil qiladi. Zigotasi, odatda, qalin po'st bilan o'ralgan boʻlib, oosista deyiladi. Oosista ichida sporogoniya natijasida sporozoitlar hosil boʻlishi bilan parazitning rivojlanish sikli tugallanadi. S. tipiga 400 dan ortiq tur kiradi. S. tipi fegarinalar va koksidiyasimonlar sinflariga ajratiladi. Ayrim S.ning rivojlanishi bitta xo'jayinda oʻtadi (koʻpchilik koksidiyalar) va oosistlari yordamida tarqaladi. Boshqa S.ning rivojlanishi ikkita xoʻjayinda, yaʼni jinssiz koʻpayishi bir xoʻjayinda, gametogenez va sporogoniya davrlari boshqa xoʻjayinda oʻtadi. Bunday S. hayvonlar va odamga alimentar yoʻl bilan (zararlanmagan hayvon zararlangan hayvonni yeyishi) yoki qon soʻruvchi hasharotlar orqali (bezgak parazitining chivin orqali yuqishi) oʻtadi.

   

11.04.2022
Sporofill

Sporofill — qirqquloq yoki urugʻli oʻsimliklar bargi. S.da yoki barg qoʻltigʻida sporangiylar paydo boʻladi. Suv qirqquloqlarining mikro va megasporangiylari sporokarpiyalarda vujudga keladi. Mikrosporangiylar rivojlanadigan har xil sporali oʻsimliklar S.lari mikrosporofillar, megasporangiylar rivojlanadigan S.lar esa megasporofillar deb ataladi. Mikro va megasporofillar tashki koʻrinishi bir xil, urugʻli oʻsimliklarda esa har xil boʻlishi mumkin.
Sporofit

Sporofit (spora(lar) va ... fit) — rivojlanish davrida jinsiy va jinssiz nayeli gallanib turadigan oʻsimliklarning jinssiz nayeli; sporalar hosil qiladi. S. urgʻochi va erkak gaploid jinsiy gametalar qoʻshilib hosil qilgan zigotadan oʻsib chiqadi. S.ning har bir hujayrasi zigota singari diploid xromosomali. Tuban oʻsimliklar (volvokssimonlar, ulotrikslar va boshqalar) Si gaploid yoki diploid boʻlishi mumkin (qoʻngʻir, qizil va baʼzi yashil suvoʻtlar). S.da jinssiz koʻpayish organi — sporangiylar shakllanadi. Sporangiylarda reduksion boʻlinish (qarang Meyoz) orqali gaploid meyosporalar hosil boʻladi. Meyosporalardan gaploid jinsiy boʻgʻin gametofit shakllanadi. Oʻsimliklarning har xil guruhi hayot siklida S. bir xilda namoyon boʻlmaydi. Tuban oʻsimliklarning izomorf nayel almashinuvida S. morfologik jihatdan gametofitdan farq qilmaydi (ayrim yashil va qoʻngʻir suvoʻtlar). Geteromorf nayel almashinuvida S. tobe (monostrom, kutleriyev suvoʻtlar) yoki ustunlik qilishi (sifonsimon va qoʻngʻir suvoʻtlar) mumkin. Yuksak oʻsimliklar sikli geteromorf boʻlib, yusinsimonlardan boshqa barchasida S. ustunlik qiladi. Yoʻsinsimonlarda S. gematofitning ustida hosil boʻladi va uning hisobidan oziqlanadi.

    

Botanika
Sport (gazeta)

"SPORT" — ijtimoiy-siyosiy gaz. Muassisi: Oʻzbekiston Respublikasi madaniyat va sport ishlari vazirligi. Toshkent shahrida oʻzbek va rus tilida nashr qilinadi. Dastlab (1932-yil 2-iyundan) "Fizkulturnik Vostoka" ("Shark, fizkulturachisi") nomi bilan chiqa boshlagan. 1934—39, 1953—91 yillarda "Oʻzbekiston fizkulturachisi", "Fizkulturnik Oʻzbekistana" nomlari bilan nashr etilgan. 1991-yil 3-yanvardan xoz. nomda. Oʻzbekiston va jahondagi sport voqealari, musobaqalarini, jismoniy madaniyat, sogʻlom turmush tarzi va olimpiada gʻoyalarini keng targʻib qilish gaz.ning asosiy vazifasidir. "Sogʻlom avlod uchun", "Dunyoga dovrugʻi doston", "Olimpiya umidlari", "Yashil maydon" kabi doimiy ruknlari bor. Gaz.larning keng ommalashuvida Hamid Tojiboyev, Erkin Jabborov, Yuriy Kovalev, Albert Nazaryans, Yevgeniy Romanika, Safar Ostonov, Tatyana Kistanova kabi jurnalistlarning hissasi katta boʻldi. 1993-yildan "Oʻzbekiston futboli" ilova gaz. ham chiqariladi. Gaz.lar taxririyati minifutbol boʻyicha ommaviy musobaqa tashkilotchisidir. "S."ning mamlakat viloyatlarida oʻz muxbirlari bor. Adadi — oʻzbekcha nashri 5 ming, ruscha nashri 2,5 ming (2004). Bosh muharriri Asliddin Boliyev.

Gazetalar
Sport anjomlari va jihozlari

Sport anjomlari va jihozlari — jismoniy tarbiya va sport mashgʻulotlari, musobaqalari uchun moʻljallangan aslahalar, maxsus qurilma va asbob-uskunalar. Xalqaro yoki milliy (sportning milliy turlari uchun) sport federatsiyalari tasdiqlagan standartlar (qoidalar, normalar)ga muvofiq tayyorlanadi va standartlar boʻyicha xalqaro yoki davlat tashkilotlari tomonidan roʻyxatga olinadi. Sport anjomlari (snaryadlari), sport jihozlari, poyabzal va kiyimlari mavjud. Sport oʻyinlari uchun toʻplar, chavgonlar, raketkalar; kamon, rapira, qilich, shamshir; yengil atletikada nayza, lappak, boskrn, yadro, langarchoʻp; gimnastika anjomlari; ogʻir atletikada — shtanga, toshlar; konki, changʻi va boshqa sport anjomlari hisoblanadi. Eshkakli (akademik qayiq, baydarkalar, kanoe) va yelkanli (yaxtalar) qayiqlar, chanalar, velosipedlar (trekka, shossega, tandemga muljallangan), turli mototsikllar, sport avtomobillari, kartlar, planyorlar va sport samolyotlari kabi snaryad apparatlar alohida guruhni tashkil etadi. Sport jihozlari qatoriga sport arenalarining uskunalari: darvozalar, toʻrlar, qalqonlar (shchitlar): toʻsiqlar, bokschilar ringi, gimnastika gilami va boshqa; sport musobaqalari va mashgʻulotlarda ishlatiladigan maxsus texnika (fotofinish, elektr tablo, turli trenajerlar va boshqalar) kiradi. Sport kiyimi va poyabzali har bir sport turi uchun xalqaro sport federatsiyalari tomonidan qoʻyilgan texnik, gigiyenik va estetik talablarga muvofiq boʻlishi kerak. Ayrim sport turlarida kiyim himoya vositasi vazifasini bajaradi (shlemlar, niqoblar, koʻzoynaklar, qoʻlqoplar va h.k.). Poyabzal maxsus moslamalar (tishlar, zarbani yumshatuvchi amortizatorlar, qoplamalar va boshqalar)ga ega boʻladi.
Sport gimnastikasi

Sport gimnastikasi - sportning asosiy turlaridan biri. Ayollar va erkaklarning maxsus gimnastika anjomlari (snaryadlari)da va yengil mashqlar boʻyicha oʻtkaziluvchi musobaqalarni oʻz ichiga oladi. Katta jismoniy kuch, chaqqonlik, qoʻrqmaslik, harakatlarni muvofiqlashtirishda aniqlikni talab etadi. Zamonaviy sport gimnastikasiga XIX asr boshida nemis mutaxassisi F.L.Yan (F.L.Jahn) asos solgan. 1973-yil Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tasdiqlagan zamonaviy sport gimnastikasi dasturiga erkaklar oʻrtasida (erkin mashqlar, otda, halqali bajariladigan mashqlar, tayanib sakrash, muvoziy (parallel) qoʻshpoyada va yakkachoʻpda bajariluvchi mashklar) hamda ayollar oʻrtasida (tayanib sakrash, xodada, har xil balandlikdagi qoʻshpoyada bajariladigan va erkin mashqlar) oʻtkaziladigan shaxsiy va jamoa birinchiliklari kiradi. Har bir mashqda majburiy (Xalqaro sport gimnastikasi federatsiyasi tomonidan belgilanadigan) va erkin (rasmiy talablarni inobatga olib sportchilarning oʻzlari tuzadigan) kompozitsiya boʻladi. Mashqlarning bajarilishi 10 balli tizim asosida baholanadi. Xalqaro sport gimnastikasi federatsiyasi FIJ (1881-yil tuzilgan)ga 100 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1903-yildan jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi. Oʻzbekistonda sport gimnastikasi keng rivojlanib bormoqda. Respublikada mazkur sport turiga ixtisoslashgan 7 ta bolalar va oʻsmirlar sport maktablari mavjud boʻlib, ularda 70 nafardan ziyod murabbiy 1000 dan ortiq oʻgʻil-qizga ustozlik qiladi. Xalqaro toifadagi sport ustalari O. Chusovshpina, A. Gordeyeva 2004-yil Afinada boʻlib oʻtadigan 28-yozgi Olimpiada oʻyinlarida ishtirok etish uchun yoʻllanmani qoʻlga kiritdilar. Xalqaro toifadagi sport ustalari A. Fokin, A. Markelov, Oʻzbekiston sport ustalari F. Xoʻjayev, A. Ninkova, B. Gayfulina, N. Jalilova, S. Akopyans, K. Hasanov, I. Rahmatov, R. Osimov, I. Ponamarev va boshqa mamlakatimiz hamda xorijda oʻtkazilayotgan yirik musobaqalarda muvaffaqiyatli qatnashib keladi.
Sport maktablari

Sport maktablari — yuqori malakali sportchilarni tayyorlaydigan ixtisoslashgan oʻquvtarbiya muassasasi. Oʻzbekistonda Sport maktablarining 3 asosiy turi mavjud: bolalar va oʻsmirlar sport maktablari, bolalar va oʻsmirlar ixtisoslashgan olimpiya maktablari hamda oliy sport mahorati maktablari. Sm. Xalq taʼlimi vazirligi, Oʻzbekiston Respublikasi davlat jismoniy tarbiya va sport qoʻmitasi, kasaba uyushmalari va boshqa tashkilot hamda idoralar qoshida tuzilgan. Toshkentda dastlabki Sm. 1934-yil ochilgan. Uzok, yillar davomida Toshkent, Samarqand, Andijon, Chirchiq sh.larida sport internatlari (hozir olimpiya oʻrinbosarlari kollejlari) faoliyat koʻrsatib keldi va respublika terma jamoalari uchun koʻp minglab iqtidorli sportchilarni tayyorlab berdi. Ular orasida yuzlab xalqaro sport musobaqalarining sovrindorlari bor. OʻzRda 570 dan ortiq har xil turdagi Sm. faoliyat koʻrsatadi (2004).
Sport ustozi

Sport ustozi, trener jismoniy tarbiya murabbiysi — sportning muayyan turi boʻyicha mutaxassis. U sport jamiyatlarida, bilim yurtlarida va boshqa joylarda sportchilarning mashkdariga rahbarlik kiladi; sportchilar va sport jamoalarining toʻgʻri jismoniy rivojlanishi, sportda kamolotga erishishi va tarbiyasi uchun javob beradi. Sport ustozlari, asosan, jismoniy tarbiya intlarining sport ftlari va trenerlik maktablarida tayyorlanadi. Xalqaro va boshqa nufuzli musobaqalarda yuqori natijalarni qoʻlga kiritgan sportchilar va jamoalarni tayyorlaganlik uchun faxriy sport unvonlari beriladi. Jumladan, mamlakatimizda "Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sport ustozi" faxriy unvoni taʼsis etilgan (1996-yil 26 aprel).
Sport oʻyinlari

Sport oʻyinlari — musobaqalar turlari; uning asosida nishon (raqib darvozasi, maydonchasi va hokazo)ni sport anjomi (odatda, toʻp) bilan turli texnik va taktik usullar va vositalar yordamida egallash yotadi, belgilangan qoidalarga muvofiq oʻtkaziladi va maxsus koʻnikmalarni talab qiladi. Sport oʻyinlarida tabiiy harakatlar va jismoniy mashklar (yugurish, sakrash, uloqtirish va hokazo) kompleksi qoʻllaniladi. Sport oʻyinlarining 3 asosiy turi bor: jamoaviy sport oʻyinlari (basketbol, voleybol, gandbol, futbol, xokkey, regbi, suv poloso va boshqalar), shaxsiy sport oʻyinlari (shashka, shaxmat va boshqalar) va shaxsiy hamda juftlik sport oʻyinlari (tennis, badminton). Katta jismoniy kuchni talab qiladigan sport oʻyinlari, odatda, faqat erkaklar oʻrtasida oʻtkazishga moʻljallanadi.

Manbalar
Sport qayiqlari

Sport qayiqlari - eshkak eshish va yelkanli kema sporti hamda suv turizmi uchun moʻljallangan qayiklar. Eshkakli Sport qayiqlari sirasiga akademik qayiqlar, baydarkalar, kanoe, shlyupkalar, odamlar eshkak eshib sayr qiladigan qayiklar va boshqa kiradi. Motorli Sport qayiqlari (mas, skuterlar) turgʻun yoki osma dvigatellar bilan taʼminlangan boʻladi. Shuningdek, kayutali yelkanlimotorli Sport qayiqlari ham boʻlib, ular kreyserlar poygasida qoʻllaniladi.
Sportcha yurish

Sportcha yurish — yengil atletika turi; odatdagi yurishdan tik holatda tayanilayotgan oyoqni, albatta, toʻgʻri qolda, tizzani bukmasdan yurish bilan, yugurishdan — harakatning betayanch bosqichi boʻlmasligi (tovonni bosish shartligi) bilan ajralib turadi. Syu. tezligi odatdagi yurishdan 2—2,5 baravar yuqori boʻladi, bunga katta (105— 115 sm) va teztez (minutiga 180—200 ta) qadam tashlash bilan erishiladi. Musobaqalar stadion yoʻlkasida va asfalt yoʻllarda oʻtkaziladi. Erkaklar 10–50 km (rasmiy xalqaro musobaqalarda — 20 va 50 km), oʻsmirlar — 3– 10 km; ayrim mamlakatlarda ayollar — 3–20 km masofada musobaqalashadilar. Syu. musobaqalari 19-asr 2-yarmida avval Buyuk Britaniyada, keyin Kanada, AQSH, Shvetsiya, Fransiya, Germaniya va boshqa mamlakatlarda oʻtkazila boshladi. 1908-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi.
Gulparshin Srimbetova

Gulparshin Srimbetova (1945, Moʻynoq tumani) — qoraqalpoq xonandasi (lirikdramatik soprano), Qoraqalpogʻiston (1973), Oʻzbekiston (1974) va Boshqirdiston (1977) xalq artisti. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Nafasi keng, jarangdor ovoz sohibasi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda (1961—63 va 1970-yildan). Repertuaridan xalq qoʻshiklari ("Dembermes", "Bibisanam", "Eshvoy", "Adingnan" "Ellarim bordi" va boshqalar), kompozitor ("Nukus gullari", "Yor-yor aytayin", N. Muhammaddinov) va bastakorlar asarlari ("Dutorim mening", X. Turdiqulov) oʻrin olgan. Qozon, Ufa, Moskva kabi shaharlarda gastrolda boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Srinagar

Srinagar (kashmircha — muqaddas shahar) — Hindistonning shim. qismidagi shahar. Jalam daryosi boʻyida, Kashmir vodiysida, 1600 m balandlikda joylashgan. Jammu va Kashmir shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 910 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Toʻqimachilik sanoati rivojlangan: pillakashlik, shoyi toʻqish, jun gazlama f-kalari bor. Yogʻochsozlik, oziqovqat, mashinasozlik, koʻnteri sanoati korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Hunarmandchilik rivojlangan: gilam, kashmiri shol roʻmol, ipak gazlama toʻqiladi, kumush va zargarlik buyumlari tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi bilan shugʻullaniladi. 2 universitet, yirik aeroport bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (15-asr), Boburiylar davridan qolgan bogʻparklar saqlangan. S Jalam daryosining har ikki sohili boʻylab choʻzilgan va 9 koʻprik orqali bogʻlangan. Shaharda ichki aloqalar, asosan, qayiqlar orqali amalga oshiriladi, shu sababli S.ni "Osiyo Venetsiyasi" deb ham ataydilar.

 

Aholi punktlari
Hindiston shaharlari
Ssuda

Ssuda (𝚛𝚞𝚜) — moddiy boyliklar garovi hisobiga foiz toʻlash va qaytarib berish sharti bilan muayyan muddatga qarzga beriladigan pul yoki moddiy boylik. Ssuda juda qadimdan mavjud boʻlib, natural ishlab chiqarish hukmron boʻlgan jamiyatda, asosan, moddiy mahsulot tarzida berilgan. Pul paydo boʻlgach, Ssudaning pul shakli keng qoʻllanildi. Kredit munosabatlarida pul mablagʻlari kredit shartlari asosida qarzga berilsa, ssuda munosabatlarida boshqa turdagi boyliklar tegishli shartlarga muvofiq qarzga beriladi. Aksariyat banklar muayyan maqsadlarni moliyalash uchun maqsadli ssuda beradi. Qisqa (1 yilgacha) va uzok, (bir necha yilga) muddatli ssudalar bor. Ssuda muddatida qaytarilmasa bank garov mulkni musodara qilishi va uni sotib, ssuda boʻyicha uzilmagan qarzni qoplaydi. Qimmatli qogʻozlarni ham garovga qoʻyib, ular evaziga ssuda olish mumkin. Qarz toʻlangach, qogʻozlar qaytarib beriladi. Ssuda munosabatlari Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksi bilan tartibga solinadi.
Ssuda kapitali

Ssuda kapitali — vaqtincha foydalanib qaytarish, maʼlum foiz haq toʻlash sharti bilan qarzga beriladigan pul kapitali. Sk.ning iqtisodiy maʼnodagi oʻziga xos xususiyati shundaki, u foiz koʻrinishida foyda keltiradi. Ssuda kapitali egasi tomonidan ishlab chiqarish.ga qoʻyilmaydi, balki foiz koʻrinishida foyda olish uchun vaqtincha boshqa ishbilarmonga beriladi. Ssuda kapitali "oʻz-oʻzidan koʻpayish" qobiliyatiga ega. Uning tovar resurslari qiymatini ifodalovchi puldan farqi ham shunda.

Kreditga beriladigan Sk.ning muddati boʻyicha farqlanadigan bir qancha turlari mavjud. Masalan, pul kapitallari bozorida, asosan, firmalar, banklar va boshqalarning aylanma mablagʻlarga boʻlgan ehtiyojlariga xizmat koʻrsatiladi; bu bozorda puldan tashqari qisqa muddatli Ssuda kapitalining manbai sifatida veksellar, depozit sertifikatlari, bank akseptlari singari qisqa muddatli kimmatli qogʻozlar muomalada boʻladi, yaʼni sotib olinadi va sotiladi; uzoq muddatli Ssuda kapitali bozorida (qarzga olinadigan mablagʻlar bozori, kapitallar bozori) uzoq muddatli qarz kapitalini jalb etish boʻyicha operatsiyalar oʻtkaziladi, mas, uzoq muddatli obligatsiyalarni sotishdan tushgan mablagʻlar koʻchmas mulk (ipoteka) bozori orqali Ssuda kapitali bozorida qatnashadi.

Ssuda kapitaliga boʻlgan talab (shuningdek, taklif) mamlakat xoʻjaligi holati va kelajagini koʻrsatuvchi indikator boʻlib xizmat qiladi. Uzoq muddatli kapitalga boʻlgan talabning oʻsishi mamlakatning iktisodiy rivojlanish davriga kirganligidan darak beradi. Kiska muddatli ssudalar beqaror iqtisodiyot davrida, ayniqsa, koʻp foyda (ularga boʻlgan talab keskin oshadi) keltiradi. Shu bilan birga uzok, muddatli va kiska muddatli. Ssuda kapitali orasidagi zarur balansni saqlash uchun (umuman mamlakatdagi xoʻjalik munosabatlarini barqarorlashtirish ana shunday balansga bogʻliq boʻladi) davlat bu ishni oʻz vaqtida va maqsadli yoʻnaltirgan hodda boshqarib turadi.

Ssuda kapitali bozori turli kredit muassasalari hamda fond bozorlari orkali faoliyat koʻrsatadi.

Ahmadjon Oʻlmasov.
Stabilitron

Stabilitron [lot. stabilis — turgʻun, doimiy va elek(tron)] — elektr zanjirining maʼlum qismidagi kuchlanishni birday tutib turish (barkarorlash) uchun ishlatiladigan ikki elektrodli gaz razryadli yoki yarim oʻtkazgichli asbob (diod). Ishi undan oʻtadigan tokning oʻzgarishiga qarab kuchlanishning qisman oʻzgarishiga asoslangan. Yarimoʻtkazgichli, toj razryadli va tutovchi razryadli xillari bor. Yarimoʻtkazgichli S. uchun barqarorlovchi kuchlanish 3—180 V, toj razryadli S. uchun 300 V—30 kV, tutovchi razryadli S. uchun 70—160 V. Slar elektron asboblarda qoʻllaniladi.
Stavridalar

Stavridalar (Trachurus) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliqlarning bir urugʻi. 10 turi maʼlum. Gavdasi 50 sm cha, vazni 400 g cha. Yon chizigʻida suyakli qalqonchalar bor. Dunyo okeanining iliq va subtropik qismida tarqalgan. Gala boʻlib, uzoq joylarga koʻchib yuradi. Qisqichbaqasimonlar va mayda balikdar bilan oziqlanadi. Yapon, Kora, Boltik va Azov dengizlarida uchraydi. Ovlanadi.
Stavrolit

Stavrolit (yun. stauros — but va lithos — tosh), but tosh — silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Gʻe2A13[8YU4]4O7(ON)boʻlib, unda GʻeO15,8%, A12O355,9%, SiO2—26,3%, N2O —2%ni tashkil qiladi. S.ning ruxS. (ZnO— 7,5%gacha), lyusakit (So—8,5%gacha va NiO—0,9%gacha), nordmarkit (Mp2O3— 11,6%gacha) xillari maʼlum. Monoklin singoniyada kristallanadi. Kristallari donador agregatlar boʻlib, butsimon qoʻshaloqlik xos. Qattiqligi 7—7,5; oʻrtacha zichligi 3,7 g/sm³. Moʻrt. Yaltiroqligi shishasimon. Rangi qizilqoʻngʻirdan qoʻngʻirroqqoragacha, kamdankam shaffof boʻladi. S. baʼzi kristalli slanetslarning jins hosil qiluvchi minerali hisoblanadi. S. metamorfik jinslarning oʻziga xos minerali boʻlib, asosan, kristalli slanetslarda regional metamorfizmning amfibolitli fatsiyasida (muskovitSli, kianitS.li, sillimanitS.li) hamda gneyslarda tarkalgan. Kam uchraydigan shaffof kristallari baʼzan bezak tosh sifatida ishlatiladi. S. Rossiyada Ural, Shimoliy Kareliya, Oltoy sochmalarida; shaffof kristallari Baykaloldida, AQSH, Avstriya va Germaniyada uchraydi.