MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Anemofiliya

Anemofiliya (yunoncha: anemos — shamol va phileo — sevaman) — shamol orqali changlanish, oʻsimlik changdoni-dagi changning urugʻchi tumshugʻiga yoki urugʻkurtak-ka shamol vositasida kelib tushishi. A. eman, qayin, qayragʻoch kabi daraxtlarda, arpa, bugʻdoy, makkajoʻxori va ochiq-urugʻli oʻsimliklarsa boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anemoxoriya

Anemoxoriya (yun. anemos — sha-mol va choreo — tarqalayapman) — oʻsimlik mevalari, sporalari va urugʻlarining shamol vositasida tarqalishi. Bunday organlarning shamol taʼsirida uchishiga xizmat qiladigan popuk, qanotcha kabi maxsus oʻsimtalari boʻladi (mas, zarang va qoqi oʻsimliklarida).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aneroid

Aneroid (yun. a — inkor qoʻshimchasi — manfiy zarra, neros — suv), metall barometr — atmosfera bosimini ul-chash uchun ishlatiladigan asbob. Asosiy ish qismi ichidan havosi soʻrib olingan elastik xususiyatli yassi toʻgarak quticha, ustki va ostki yuzasi toʻlqinsimon qilib burmalangan. Havo bosimi oʻzgarganda quticha oʻz shaklini oʻzgartiradi (bosim oshganda quticha siqiladi, kamayganda kengayadi) va bu oʻzgarish richaglar tizimi yordamida shkalada harakatlanuvchi milga uzatiladi. A. shkalasi simobli barometr yordamida darajalanadi. Mil koʻrsatishi boʻyicha shkala uzatmasidan tashqari temperatura va qoldiq deformatsiya uchun tuzatma ki-ritiladi. Har bir yangi A.ga tegishli tuzatmalar jadvali beriladi. A. nisbiy asbob, uning aniqligi 1-2mbar. A. me-teorologiya stansiyalarida ehgiyot barometr sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziologiya

Anesteziologiya — klinik tibbiyot sohasi, jarrohlikda organizmni ogʻriqsizlantirish, operatsiya vaqtida uning muhim hayotiy funksiyalarini boshqarish masalalarini oʻrganadi. Anesteziologiya mustaqil fan sifatida bundan bir necha oʻn yil ilgari shakllandi. Oʻzbekistonda anesteziologiya xizmati bekamu koʻst yoʻlga qoʻyilgan; yirik shifoxonalarda maxsus anesteziologiya boʻlimlari bor. Anesteziologiya kafedralarida anesteziolog mutaxassislar tayyorlanadi va ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziya

Anesteziya (yun. an — inkor qoʻshimchasi va aisthesis — sezgi, his etish) — sezgini yoʻqotish, ogʻriqsizlantirish. Sunʼiy anesteziya koʻpincha jarrohlikda va boshqa hollarda qoʻllaniladigan ogʻriqsizlantirishdir. Anesteziyaning umumiy hamda mahalliy turlari bor. Umumiy anesteziya — umumiy narkoz; kimyoviy moddalar, elektr toki yoki ruhiy taʼsirot yordamida bemorni uxlatib ogʻriqsizlantirish. Mahalliy anesteziya dorilar, fizik yoki mexanik omillar yordamida periferik nerv sistemasining biror boʻlagiga taʼsir qilib, uni ogʻriq sezmaydigan qilib qoʻyishdir. Nerv tolalarini siqish yoʻli bilan ham ogʻriqsizlantirish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anesteziyalovchi moddalar

Anesteziyalovchi moddalar — sezuv nervi oxirlari (resep-torlari) va tolalari orqali qoʻzgʻalish oʻtishini vaqtincha toʻxtatib qoʻyadigan dorilar. Ularning eng asosiy farma-kologik xossasi har qanday sezuvchanlikni avvalo ogʻriq hissini yoʻqotish. Shu sababli Anesteziyalovchi moddalardan (novokain va boshqalar) jarrohlik operatsiyalarida mahalliy ogʻriqsizlantirish, yaʼni anesteziya uchun foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aneto choʻqqisi

Aneto choʻqqisi, Piko-de-Aneto — Pireney togʻlari (Ispaniya) dagi eng baland choʻqqi (3404 m). Granitdan ibo-rat. Maladet togʻlarida joylashgan. A-ch. doimiy qorlar bilan qoplangan. Kichikroq muzliklar ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Togʻlar
Anjabor

Anjabor (, ) — yoronguldoshlar oilasining geranlar turkumiga mansub bir-biriga yaqin bir qancha turlardan iborat kup yillik oʻtlar. Bargi keng toʻgarak, romb-simon boʻlaklarga boʻlingan, guli koʻkish-pushti. Oʻzbekiston togʻlarida oʻsadi. Tarkibida 23-54% tannin (oshlovchi) va boshqa moddalar bor. Ildizining qaynatmasi tabobatda ichdan qon ketishini toʻxtatish, ogʻriqni qoldirish va meʼda kasalliklarini davolashda foydalaniladi. A. teri oshlashda ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Raʼnogulilar
Anje

Anje, Anjer — Fransiyadagi shahar, Men va Luara departamentining maʼmuriy markazi, Anju tarixiy vilo-yatining eng katta shahri. Aholisi 141 ming kishi (1990). Men daryosi Luaraga quyiladigan yerdagi pristan. Anje tuguni. Anje mashinasozligi, toʻqimachilik, oziq-ovqat, poyabzal sanoati korxonalari, sanʼat va hunar milliy maktabi, roman-gotika cherkovi (12 — 13-asrlar), qasr (1228 — 38), arxeologiya va suvratli gilamlar muzeylari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Maine-et-Loire shaharlari
Anjir (naqsh)

Anjir, anjirgul — anjirsimon naqsh; amaliy bezak sanʼati (oʻymakorlik, kulollik va boshqalar)da keng qoʻllaniladi. A. qadash usuli bilan yaratiladi. A. sopol buyumlarning chetlariga hoshiya shaklida ishlanadi. Xalq ustalari bu usuldan qadim zamonlardan beri keng foydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjir shaftoli

Anjir shaftoli, yangi anjir shaftoli — xalq seleksiyasida yaratilgan shaftoli navi (R. R. Shreder nomidagi ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida bu navni Chempion navi bilan chatishtirish asosida A. S. Cherevatenko chiqargan yangi Anjir shaftoli navi koʻp tarqalgan). Tupi kuchli oʻsadi, daraxti oʻrtacha kattaliqda (4 −5 m), mart oxiri — aprelning boshida (12 — 18 kun davomida) gullaydi. Guli ikki jinsli, qizgʻish, gulining 20 — 25% ni tutadi. Oʻzidan changlanuvchi nav. Mevasi tukli, anjirsimon — yassi (diametri 5 — 10 sm), ogʻirligi 80 — 100 g. Danagi mayda ham yassiroq, koʻpincha mevaning oʻrtasida koʻrinib turadi. Eti sersuv, muloyim, shirin. Avgustda pishadi. Sovuqqa chidam-siz, qishda 15 — 18° gacha, bahorda 4-6° sovuqqa bardosh beradi. Ekilgandan key-in 2 — 3-yili mevaga kiradi, 6 — 8 yil yuqori, yaxshi agrofonda 16 yilgacha hosil beradi. Har tupidan 70 — 80 kg meva olish mumkin. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida ekiladi. Anjir shaftoli Eron, Afgʻoniston va Xitoyda ham uchraydi. Mevasi yangiligida yeyiladi, tarkibida 14,7% gacha qand, 0,26% kislota bor. Kon-serva va qoqi qilinsa ham boʻladi. Rixsivoy Joʻrayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjom

Anjom (fors. — oxir, yakun) — 1) uy-roʻzgʻor, mehnat faoliyatiga man-sub buyum, narsa; 2) qurol-yarogʻlarni va jangchining oʻz buyumlarini olib yurishi uchun ishlatiladigan moslamalari (ka-mar, sumka va hokazo); shu qurol-yarogʻ va bu-yumlarning oʻzi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjoma

Anjoma (fors. — temir li-bos) — ot-ulov abzallaridagi metalli qismlarning umumiy nomi (ayil, noʻxta, uzangi, yugan, oʻmildiriq, quyushkrn kabilar). Yupqa temir tunukadan qirqib yasa-ladi. Koʻpincha A. yuziga kumush yoki ol-523tin chopila oʻrnatiladi. Buning uchun A. yuzini egovlab yoki qalamcha va bolgʻa bilan chekib, tishlar chiqariladi. Bu tishlarning oʻyiq (ariqcha)lariga mayda kumush yoki oltin simlar yotqizib, ustidan bolgʻa urilsa, simlar oʻrnashib, naqsh paydo boʻladi. Soʻngra A. yuzini silliqlab, jilo beriladi (qarang Anjomasozlik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjomasozlik

Anjomasozlik — temirchilikning anjoma yasovchi sohasi. A., asosan, yirik shaharlarda rivojlan-gan. Oʻtmishda anjoma turlarini bir ustaning oʻzi yoki bir necha maxsus usta yasar edi. A. ishlari ham pichoqchilik, taqachilik kabi bozorda maxsus ishxona (doʻkon)da olib borilardi. A. doʻkonida usta, korgar, devonavachcha va damgarlar ishlardi. Korgar va devonavachchalar „arvohi pir“ bergan xalfalar boʻlib, damgarlikni shogird olib borardi. Key-ingi yillarda xalq hunarmandchiligiga eʼtibor kuchayib, A. ham rivojlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anju

Anju — Fransiyaning shimoli-gʻarbidagi tarixiy viloyat, quyi Luara havzasida. Bosh shahri — Anje. Hozirgi A.ning aksariyat qismi Men va Luara departamentlari tarkibiga kiradi. A. 9-asrdan — graflik (markazi Anje shahri). 11-asr oʻrtalaridan A.ga Turen va 1126-yil Men qoʻshib olingan. 1154-yil A. grafi Angliya qiroli (Genrix II Plantagenet) boʻlgan, A. esa inglizlarning Fransi-yadagi mulklarining tarkibiy qismiga aylangan. 1202 — 04 yillarda A. hududi fransuzlar tomonidan qaytarib olin-gan (bu 1259-yilgi Parij bitimi bilan tasdiqlangan). 1360-yildan A. — gerso-glik. 1481-yil Lyudovik XI A.ni merosiy qirol mulkiga qoʻshib olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anju orollari

Anju orollari — Novaya Si-bir arxipelagining markaziy, eng yi-rik orollari. Kotelniy, Faddeev, No-vaya Sibir, Belkovskiy va Bunge Yeri o.larini oʻz ichiga oladi. Umumiy maydoni 29 ming km² ga yaqin. 1821 — 23 yillarda Arktika tadqiqotchisi, Rossiya admira-li P. F. Anju (1796 — 1869) boshchi-ligidagi ekspeditsiya tomonidan tadqiq qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Arxipelaglar
Rossiya geografiyasi
Anju sulolasi

Anju sulolasi — oʻrta asrlarda qator Yevropa mamlakatlarida Anju (Fransiya) graflaridan boshlan-gan qirollar sulolasi. Angliyada 1154 — 1399-yillarda (qarang Plantagenetlar), Janubiy Italiyada 1268 — 1442-yillarda hukmronlik qilgan; Sitsiliyada — 1268 — 82 (norasmiy 1266 — 1302). Sitsiliya va Janubiy Italiyadagi Anju sulolasi asoschisi — Karl Anjuyskiy (1285-yilgacha hukmronlik qilgan). Sitsiliyadagi 1282-yil qoʻzgʻoloni va Aragon sulolasi qaror topgan Sitsi-liya o. ajrab chiqqach (1302), anjuliklar qoʻlida faqat Janubiy Italiya — Neapol qirolligi saqlanib qolgan. Vengriyada-gi Anju sulolasi 1308 — 87 yillarda hukmronlik qilgan (asoschisi — Karl Robert, 1342-yilgacha taxtni boshqargan); Polshada — 1370 — 82 va 1384 — 85 yillarda mamla-katni boshqargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anjuman

Anjuman (arab. — yigʻin) — 1) keng doirada oʻtkaziladigan majlis, yigʻilish, kengash; 2) bir davrda yashab, bir sohada faoliyat koʻrsatgan atoqli shaxslar guruhi, jamiyati; 3) bir xil kasbdagi hunarmandlarning biror maslahatli ish yuzasidan vaqt-vaqti bilan yigʻilishib oʻtkaziladigan majlisi, shogirdlarni ishga oʻtkazish yigʻini, marosimi, ziyofati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anzirat goʻshtxoʻr

Anzirat goʻshtxoʻr, tragakant (Tragacantha) — astragalning Astragalus piletacladus, A. dasyahthus, A. gummifera va boshqa turlaridan olinadigan rangsiz yoki sargish muguzsimon yelim; suvda boʻkadi. Qadimdan Sharq, jumladan, Oʻrta Osiyo tabobatida anzarut katiro nomi bilan koʻp kasalliklarni davolashda ishlatib ke-lingan. Tulkimashoq (tulki soka)ning A. dasyahthus turidan olinadigan yelim (Sharqda katiro nomi bilan mashhur) buy-rak, yurak kasalliklari va gipertoniyani davolashda, shuningdek toʻqimachilik, koʻnchilik, qogʻoz ishlab chiqarish, qandolat, boʻyoqchilik sanoatlarida qoʻllaniladi. A.g. aqoqiyo va agar-agar oʻrnida ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anzob

Anzob — Hisor tizmasidagi dovon. Tojikiston Respublikasida. Bal. 3372 m. A. dovoni orqali Dushanba — Toshkent avtomobil yoʻli Yagʻnob vodiysidan Varzob vodiysiga oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dovonlar
Anzob (uzum navi)

Anzob — kechpishar xoʻraki uzum navi. Tojikiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot in-stitutida |(Kattaqoʻrgʻon Aleksandriya muskati) x Sultoniy)| navlarini cha-tishtirib yaratilgan (A. D. Savchenko, I. F. Kirillov). Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, bir oz choʻzinchoq, besh boʻlmali, kertikli, orqa tomoni qalin tukli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi va gʻujumi yi-rik, teskari tuxumsimon, koʻkimtir-sargʻish. Poʻsti qalin, seret, karsillaydi. Hosili kurtak yozilishidan faol harorat yigʻindisi 3100 — 3300°da 140 — 150 kunda pishib yetiladi. Hosildorligi 250 — 270 s/ga. Antraknoz, ragʻa kasalliklari va barg oʻrovchiga bardoshli; uzoq joylarga joʻnatilganda yaxshi saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Uzum navlari
Anzyus

Anzyus (ing. Australia, New Zealand, United States — ANZUS) — Avstraliya, Yangi Zelandiya va AQShdan iborat harbiy-siyosiy blok (1951-yil sentyabr). Manila shahrida (Filippin) chaqirilgan kengashda (1954-yil sentyabr) yanada kengaytirildi. Anzyusga Angliya, Tailand, Filippin va Pokiston ham aʼzo boʻlib kirgach, SEATO — „Janubi-Sharqiy Osiyo shartnomasi tashkiloti“ deb yuritila boshlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anid

Anid (naylon) — sunʼiy polia-mid tola. Elastik, suvga chidamli, oson qoliplanadi, chirimaydi. Toʻqimachilik, mashinasozlik sanoatida, balik, toʻrlari toʻqish va boshqa maqsadlarda qoʻllaniladi (qarang Poliamid tolalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anizogamiya

Anizogamiya (nem. anisogamie; ing. anisogami) — kattaligi, shakli va xatti-harakati boʻyicha bir-biridan farq qiladigan gametalarning konʼyu-gatsiyasi (qoʻshilishi). A.ga kirishadigan gametalar: 1 — kopulyatsiya holatdagi xatti-harakati bilan farq qiladigan; 2 — faqat gametalarning kattaligi bilan farq qiladigan; Z — gametalarning oʻlchami va shakli bilan farq qiladigan guruhlarga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anizotrop materiallar

Anizotrop materiallar- xossalari (mexanik, optik, magnit va boshqalar) turli yoʻnalishda bir xil boʻlmaydigan materiallar. Anizotrop materiallarga monokristallar, kristallar, armaturalangan plastiklar, grafit, poʻlat va qotishmalarning za-gotovkalari (prokat, shtampov-kalar), tolali materiallar va boshqa kiradi. Tarki-bi toʻldirgich (metall tolalar, ipsimon kristallar) va bogʻlovchi materiallar (polimerlar va metallar) birikmasidan iborat kompozitsion materiallar katta ahamiyatga ega. Anizotrop materiallar mashinasozlikda mustahkamligi yuqori boʻlgan detal va konstruksiyalar, transformatorlar, gaz turbinasi kuraklari tayyorlashda ishla-tiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anizotropiya

Anizotropiya (yun. anisos — bir xil boʻlmagan va tropos — yoʻnalish) — modda fizik xossalarining har xil yoʻnalish va kesimlarda har xil boʻlishi. A., mas, kristallarning qattiqdik, issiqlik, optik, magnit, elektr va boshqa xossalari uchun xos. Disten, andaluzit, grafit kabi minerallarning qattiqligi boʻylamasiga bir xil boʻlsa, koʻndalangiga boshqacha boʻladi. Bir yoqlama bosim taʼsi-rida dastlabki tuzilishini oʻzgartirib, har xil kesimda turlicha tuzilishni hosil qilgan, tarkibidagi minerallar maʼlum qonuniyatga boʻysoʻngan togʻ jin-slariga anizotropik togʻ jinslari deyi-ladi. A. hodisasi minerallarning optik xususiyatini oʻrganishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Anikushin

Mixail Konstantinovich Anikushin (1917-yil 2-oktyabr, Moskva – 1997-yil 18-may, Sankt-Peterburg) – haykaltarosh, Rossiya Federatsiyasi Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzosi (1962). Sankt-Peterburgdagi I.Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutida taʼlim olgan (1937-1941 va 1945).

Hayoti 
Mixail Anikushin 1917-yil 2-oktyabrda Moskvada ishchi oilasida tugʻilgan. Parketchi otasi Konstantin Anikushin Moskva mehmonxonasining parketlarida ishlagan. 1931-yilda Mixail G.A.Kozlov rahbarligida Moskva modellashtirish va chizmachilik studiyasida oʻqishni boshladi. 1935—1936-yillarda Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura institutida V.S.Bogatyrev bilan, 1936—1937-yillarda Leningrad oʻrta rassomlik maktabida G.A.Shultz bilan, 1917—1945-yillarda Leningrad rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura institutida T.Matveyev bilan birgalikda tahsil olgan. Urush boshidanoq militsiyaga ishga kirdi. 1941-yil noyabrdan Qizil Armiya saflarida jang qildi.

1948—1951-yillarda va 1958-yildan vafotigacha Rassomlik, haykaltaroshlik va arxitektura institutida dars berdi. I.E.Repin shaxsiy ijodiy ustaxonani boshqargan.

Haykaltaroshning eng mashhur asarlaridan biri bu 1957-yilda Leningradda oʻrnatilgan va 1958y-ilda Lenin mukofotiga sazovor boʻlgan Pushkin haykali. M.Anikushin Badiiy akademiyaning birinchi kursida oʻqib yurgan paytlarida yodgorlik dizayni uchun tanlov eʼlon qilingan edi. U Molbert va monumental haykaltaroshlikda ishlagan klassik, anʼanaviy maktab vakili, oʻz davri uchun mashhur boʻlgan bir qator mashhur obrazlar muallifi: A.S.Pushkin , A.P.Chexov , G.S.Ulyanova , N.K.Cherkasova, V.M.Bexterev, V.I.Lenin haykallari hamda Leningradning qahramon himoyachilari yodgorligi yodgorlik majmuasi muallifi hisoblanadi. SSSR Rassomlar uyushmasi Leningrad boʻlimi boshqaruvi raisi (1962—1972, 1986—1990). Rossiya Badiiy Akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1995-1997) boʻlgan.

1944-yildan KPSS(b) aʼzosi. KPSS MK MK aʼzosi (1966—1976).

Sankt-Peterburgdagi A.S.Pushkin haykali (bronza, 1957), „Leningradning qahramon himoyachilariga“ memoriali (1975) va boshqa asarlarida muallif obrazning ruhiy holatini ochib berishga va tabiiyligiga, mutanosiblikka, meʼmoriy muhit bilan uygʻunligiga erishgan. Toshkent shahridagi mashhur ishi bu Pushkin haykali hisoblanadi.

Mashhur ishlari 
 A.S.Pushkin haykali  Leningraddagi Pushkinskaya metro bekati, 1955-yil)
 Leningraddagi Sanʼat maydonidagi A.S.Pushkin haykali (bronza, granit, 1949—1957)
 Toshkentdagi A.S.Pushkin haykali (1974)

Manbalar 

1917-yilda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
18-mayda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
Sovet haykaltaroshlari
Anilidlar

Anilidlar, C6H5NHCOR — ani-lin va turli radikalli karbon kislotalarning hosilalari. Bu moddalar ani-linning amin guruhidagi bitta vodorod atomi kislota qoldigʻi (atsil guruhi) bilan almashinishi natijasida hosil boʻladi, mas:C6H5NHCOCH3 — atsetani-lid C6H5NHCOC6H5 — benzanilid C6H5NHCHO — formanilid A. suyul-tirilgan kislota yoki ishqor taʼsirida anilin va karbon kislotaga parchala-nadi. Koʻp A. tibbiyotda dori sifatida, qishloq xoʻjaligida esa begona oʻtlarga qarshi kurashda (karsil, solan va boshqalar) ishlatiladi. Ay-rim A. azoboʻyoqlarning komponenti si-fatida va kinofotomateriallar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anilin

Anilin (aminobenzol, amidobenzol, fenilamin) umumiy formulasi C6H5NH2 boʻlgan aromatik aminlarning eng oddiysidir. Molyar massasi 93,2. Anilin rangsiz boʻlib, suvda oz (100 g suvda 20° da 3,4 g) eriydi, oʻziga xos yomon hidli suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi — 6,15°, qaynash temperaturasi 184,4°, 20° da zichligi 1027 kg/m3.

Anilin etil spirt, efir va benzolda yaxshi eriydi. Nilin bugʻi juda zaharli. Anilinni birinchi marta 1826-yilda O. Unferdorben indigoni ohak bilan birga havosiz qizdirish yoʻli bilan olgan va „kristallin“ deb atagan. 1841-yilda Y. F. Fritsshe indigoga oʻyuvchi ishqor taʼsir ettirib olgan moddani nilin deb nomlagan. 1842-yilda esa N. N. Zinin nitrobenzolni (NH4)2 SO3 taʼsirida qaytarish reaksiyasi orqali nilinni sintez qildi va uni „benzidom“ deb nomladi. Bu usul sanoatda keng miqyosda tatbiq etildi. 1843-yilda yuqorida koʻrsatib oʻtilgan usullar yordamida olingan barcha moddalarning bir xil birikma ekanligini isbotladi va shu bilan anilin boʻyoqlar sanoatiga asos solindi. Anilin kuchsiz asos xossali boʻlib, unga tegishli re-aksiyalar orasida diazotlash reaksiyasi, yaʼni nitrit kislota bilan boʻladigan reaksiya katta ahamiyatga ega, chunki bunda olinady-gan diazobirikmalar koʻpchilik organik boʻyoqlarni sintez qilishda ishlatiladi. Anilin oksidlansa qora nilin va emeraldin degan boʻyoqlar hosil boʻladi. Anilin farmatsevtika moddalari, plastmassalar olishda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Animalizm

Animalizm, zoolatriya (lot. animal — hayvon) — biror hayvonni ilohiylashtirish bilan bogʻliq boʻlgan eʼtiqod va tasavvurlar majmui. A.ning kelib chiqishi ovchilik eʼtiqodlariga (hayvonlar oʻlgandan keyin tirilishiga ishonish uning harakterli xususi-yatidir), totemizmta borib taqaladi. Qad. odamlar ovchilik bilan tirikchilik qilgan davrlarda oʻljani qoʻlga ki-ritish uchun ov oldidan hayvonlarni sehrlovchi turli marosimlar qilganlar (paleolit gʻorlaridagi rasmlar shundan darak beradi). Hayvonlarni eʼzozlash koʻp xalqlarda uchraydi. U odamning hayvondan kelib chiqqanligi haqidagi miflar (keyinroq u urgʻochi hayvonlar odamlar avlodini boqib tarbiyalagan, degan tasavvurlar shaklini ham ol-gan) da, u yoki bu hayvonni isteʼmol yoki ov qilishning man etilishida, bi-ron qabila, urugʻni hayvonlar nomi bilan atalishi va boshqalarda koʻrinadi. Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerikada ayiqning, Hindi-stonda sigirning, Avstraliyada ken-guruning muqaddas hisoblanishi A. qoldigʻidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Animalistika

Animalistika (lot. animal — hayvon) — tasviriy sanʼatda hayvonlarni tasvirlash. Bu sohada ish-lovchi rassom va haykaltarosh anima-list deb ataladi. Tabiatning ajoyib mahsuli boʻlgan hayvonot olami — suv-da, quruqlikda yashovchilar, qushlar insonni juda qadimdan qiziqtirgan, 526hayvonot dunyosi umuman inson uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Ibtidoiy inson ibtidoiy sanat na-munalarida ov manzaralarini, hayvonlarning turli sharoitda harakat va holatini aks et-tirgan. Qadimda koʻpgina hayvonlarni ilohiy hisoblaganlar (jumladan, tur-kiy xalqlarda ona buri va, b.), tasviriy sanʼat asarlarida inson bilan hayvonni uygʻunlashtirib koʻrsatganlar (sfinks, grifonlar). Qad. Xitoy, Yaponiyada hayvon tasviri bezak va mahobatli mu-jassamotlarda koʻp uchraydi. 17-asr gol-land tasviriy sanʼatida hayvonlarni tasvirlash maxsus janrga aylandi. 18-asrdan rus tasviriy sanʼatida A. jan-ri rivojlana boshladi (I. Groot, P. Klodt). A. xalq ijodida keng tarqalgan. Ayrim Sharq mamlakatlarida, ayniqsa Myanma (Birma), Kambodja (Kampuchiya), Hindistonda meʼmoriy inshootlar qadimdan hayvonlar tasviri bilan uygʻunlashtirib bunyod etilgan. Turki-stonda, jumladan Oʻzbekiston hududida A. juda qadimdan rivojlangan. Dast-labki hayvon tasvirlari (qoyatosh rasmlari, sopol buyumlar bezagi, haykallar) ibtidoiy davrda va undan keyingi ja-miyatda yaratilgan (neolit, eneolit, jez davrida yaratilgan kulollik buyumlaridagi handasiy shakllar hayvon — si-gir, qushlar, xoldor sirtlon tasvirlari bilan toʻldirildi; Amudaryo xazinasidagi oltin buyumlarda hoʻkiz, echki, ilon va boshqa tasvirlari). Yana qarang Saklar madaniya-ti, Skiflar san’ati. Saqlanib qolgan devoriy rasmlarda (qarang Dalvarzintepa, Afrosiyob devoriy rasmlari, Tuproq qal’a devoriy rasmlari), amaliy bezak sanʼati (mato, ziynat buyumlari, bez-akli idishlar va boshqalar)da ham hayvon tas-virlari uchraydi. Arablar istilosidan keyin A. janri tushkunlikka uchrab, oʻrnini koʻproq girih, islimiy naqshlar egalladi. Shunga qaramay, miniatyura asarlarida hayvon va qushlar tasviri koʻp. Bezak sanʼatida ham mavjud: oʻyma va boʻyama naqshlarda hayvon va qushlar uslublashtirib boʻlsa hamki ifodalan-gan, oʻyinchoq haykalchalarda, asosan, hayvonlar shakli tasvirlangan; shoyi matoda afsonaviy mahduqlar (7-9-asrlar), ganch oʻymakorligida qanotli sherlar, dev va boshqa (Termizshohlar saroyida, 12-asr); shisha buyumlarda hayvon shakli (hoʻkiz boshi, Samarqand muzeyida; baliq shaklidagi billur idishcha, Ermitajda) va boshqa tasvirlar, Samarqanddagi Sherdor Madrasa peshtoqiga sher, Buxorodagi De-vonbegi madrasasi qanosiga afsonaviy semurgʻ qush, kiyik tasvirlari ishlangan. Oʻzbek haykaltaroshlari A. Boymatov, P. va M. Ivanov, E. Aliyev, I. Jabborov va boshqa ijodida ham hayvonlar tasviri uch-raydi. Oʻzbek xalq ijodida A. janri (U. Joʻraqulov, H. Rahimova, A. Muxtorov va boshqa ustalar ijodida) keng rivojlangan. Nemat Abdullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Animizm

Animizm (— jon, ruh) — jon va ruhlar borligiga ishonish. Ibtidoiy davrda paydo boʻlgan. Ibtidoiy odamlar tabiat kuchlariga qarshi kurashda ojizlik qilgan, oʻz hayoti va tanasidagi turli hodisalar (tush koʻrish, gallyusinatsiya, oʻlim va hokazo)ni tushunmagan. Ular jon tana bilan bogʻlangan va u tanadan chiqib keta oladi, deb hisoblaganlar. Insonda asta-sekin abstrakt tafakkur rivojlanishi bilan moddiy narsalarga bogʻliq ruh toʻgʻrisidagi tasavvurlar paydo boʻlgan. Ruhlar yaxshi, saxiy hamda yomon, yovuz ruhlarga boʻlingan. Ruhlar odamlar hayotiga, turmushiga taʼsir koʻrsata oladi deb tasavvur qilingan. Shu sababli zarur paytlarda ularga qurbonliklar qilganlar.
Sözning magik-möjizaviy kuchidan foydalanib, inson ruhiyatiga taʼsir etish, uni hastalikdan ozod qilish, tabiatiga ruhiy tetiklik bağishlash animizm fazilatlari hisoblanadi. Shuning uchun xalq baxshilari deganda baxshilik, yaʼni shifo bağishlash maʼnosi saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil