MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Desna (daryo)

Desna — Sharqiy Yevropadagi daryo. Dneprnit chap irmogʻi. Uzunligi 1130 km. Havzasining mayd. 88,9 ming km. Smolensk qirlaridan boshlanib, Kiyev shahardan 6 km yuqorida Dnepr daryosiga quyiladi. Asosan, qor, qisman yomgirdan suv oladi. Oʻrtacha suv sarfi 360 m3/sek. Dek.ning boshlarida muzlab, aprel boshlarida muzdan boʻshaydi. Novgorod-Severskiy sh.dan quyilish joyigacha kema qatnaydi. Baliq ovlanadi, yogʻoch oqizishda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar‎
Desorbsiya

Desorbsiya (de... va lot. sorbeo -yutaman) — adsorbentga yutilgan moddaning undan qayta ajralib chiqishi, adsorbsiyanit aksi. Adsorbent atrofidagi muhitda adsorbsiyalanuvchi modda konsentratsiyasining kamayishi yoki temperatura koʻtarilishi D.ga sabab boʻladi. D. laboratoriya amaliyotida adsorbentlarga yutilgan gaz, bugʻ yoki erigan moddalarni ajratib olishda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Destabillashtiruvchi tanlanish

Destabillashtiruvchi tanlanish — tanlanishning bir turi, xo-nakilashtirish jarayonida turning turgʻun holatini oʻzgartirishga olib keladigan tanlanish. D.t. tushunchasini rus biologi D. K. Belyayev (1970) domestikatsiya (xonakilashtirish)ning biologik asoslarini tadqiq qilish orqali asoslab bergan, D.t. ontogenezning neyroendokrin sistemasi tanlanish taʼsiriga oʻtganida paydo boʻladi. Bu hol tur yangi, hali unga nomaʼlum boʻlgan zoʻriqtiruvchi (stressor) omillar bilan toʻqnash kelganida yoki unga maʼlum boʻlgan omillarning intensivligi (kuchi) oshib ketganida har doim yuz beradi. Sunʼiy tanlash, yaʼni xonakilashtirish jarayonida xonakilashtiriladigan turlar bir qator stress (zoʻriqtirish) va tanlovchi omillar taʼsiriga toʻqnash keladi. Ular orasida asosiysi odam hisoblanadi. D. t. tom maʼnoda harakatlantiruvchi tanlanish boʻlgani xrlda mohiyat jihatdan organizmning rivojlanishini boshqaradigan sistemalarning buzilishiga, ular oʻzgaruvchanligining oshishiga olib keladi. Bu hol tabiiy sharoitda harakatlantiruvchi yoki turgʻunlashtiruvchi tanlanish uchun birlamchi material boʻladi. D.t. evolyusiyani jadallashtiruvchi muhim omil hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Destruksiya

Destruksiya (lot. destructio — par-chalanish) — makromolekulalardagi kimyoviy boglarning uzilishi natijasida ularning polimerlanish darajasi yoki molekulyar massasining kamayishi bilan kechadigan jarayonlarning umumiy nomi. Kimyoviy bogʻlarning uzilish joyiga karab D. asosiy va yon zan-jirlar D.siga boʻlinadi. D.ga tashqi taʼsirlar (issiklik, ionlashtiruvchi radiatsiya, mexanik kuchlanish, yorugʻlik, oksidlovchi muhit, namlik va b.) sabab boʻladi. Koʻp hollarda D. bir vaqtda bir nechta tashqi taʼsir (mas, issiklik va kislorodli muxit — termooksidlovchi D.) natijasida roʻy beradi. D. jarayonida polimerlarning xossalari oʻzgaradi, ular asosida tayyorlangan maqsulotlar buziladi. Shu sababli polimerlarni stabillashtirishning turli usullari ishlab chiqilgan. Baʼzi hollarda D. jarayoni foydali hisoblanadi. Masalan, polivinilatsetatni ishqoriy gidrolizga uchratib polivinil spirt, sellyuloza va kraxmalni gidrolitik D.dan foydalanib turli qandlar olinadi. D. polimerlarning kimyoviy tuzilishini aniklashda ham qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desyatina

Desyatina (lot. decime) — 1) oʻrta asrlarda Yevropada daromadning cherkovga toʻlanadigan oʻndan bir qismi. Fransiyada Buyuk Karl davridan (779) boshlab D. toʻlash majburiy boʻlgan. Aholining yuqori tabaqasi D.dan ozod edi. Bu asosan dehqonlar uchun jabr boʻlib, ular mahsulotning deyarli hamma turlaridan natura shaklida D. toʻlagan. D. Fransiyada 1789—90 yillarda, Gʻarbiy Yevropaning boshqa davlatlarida 19-asrda bekor qilindi. Rossiyada D. knyaz Vladimir Svyatoslavovich (taxminan 978—1015) tomonidan joriy etilgan boʻlib, dastlab cherkov uchun toʻlangan, keyinroq umumiy soliqqa aylanib ketgan; 2) 18-asr boshlarigacha Rossiyada yeparxiyaning bir qismi, cherkov okrugi. D.ga desyatilnik (oʻnboshi) boshchilik qilgan; 3) metrik oʻlchov tizimi qabul qilingunga qadar Rossiyada qoʻllanilgan asosiy yuza oʻlchovi. 2400 kv. sarjin (1,09 ga) ga teng. 18-asr oxiri — 19-asr boshida xoʻjalik D.si qoʻllanilib, u 3200 kv. sarjin (1,45 ga) ga teng boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detander

Detander (frans. detendre — kucheizlantirish) — gazni sovitish uchun moʻljallangan mashina. D.da gazni sovitish jarayoni uni kengaytirish hisobiga amalga oshadi. D.ning har xil turlari bor. Ularning ichida porshenli D. va turbodetander keng tarqalgan. Porshenli D.da qisilgan gazning potensial energiyasi porshenni silindr ichida harakatlantiradigan ishga ayla-nadi, gaz kengayib soviydi. Bunday D. asosan yuqori va oʻrtacha bosimli sovitish qurilmalarida ishlatiladi. Turbodetander uzluksiz ishlaydigan kurakli mashina. Unda gaz oqimi soplo (qoʻzgʻalmas yoʻnaltiruvchi kanal)lar va rotorning aylanib turuvchi kurakli kanallar tizimi orqali oʻtadi. Shunda gazning potensial energiyasi kinetik energiyaga hamda mexanik ishga aylanadi, natijada gaz soviydi. Bunday D.lar gaz oqimining yoʻnalishi boʻyicha markazga intiluvchi, markazdan krchuvchi va oʻq boʻylab yoʻnaluvchi xillarga boʻlinadi. Soplolarda gazning kengayish darajasiga karab, faol (aktiv) va suyet (passiv), gazning kengayish pogʻonalari soniga koʻra bir va ikki pogʻonali D.ga boʻlinadi. Bir pogʻo-nali, markazga intiluvchi reaktiv D. koʻproq qoʻllaniladi. Turbodetanderlar past, oʻrta va yuqori bosimli sovitish qurilmalarida ishlatiladi. D.lar gazlarni suyultirish qurilmalari, refrijeratorlar, havoni konditsirlash (meʼyorlash) qurilmalari va boshqalarda qoʻllaniladi.

Turbodetander agregatining tavsifi 
Turbodetander Rossiya, AQSh kabi yirik davlatlarda ishlab chiqariladi. Turbodetander agregati berilagan gaz boʻyicha ishlab chiqarish quvvati 9,0 mln. m³/k-n yoki 3,0 mlrd. m³/yil. Detanderning valiga gaz kelib urilishi hisobiga val 1 minutda 12500 — 13000-marta aylanishi va detander quvurining qisqarib kengayishi hisobiga gazning harorati (minus) — 20 0S gacha tushadi va gaz tarkibidagi suyuq uglevodorodlar butkul ajraladi.
Past haroratli ajratish qurilmasi navbatini har bitta texnologik tarmogʻini 3 mln. m³/k-n ekanligini eʼtiborga oladigan boʻlsak, bu qurilmaga turbodetandrni bir kunlik ishlab chiqish quvvati 3 mln. m³/sutka detander oʻrnatish mumkin.
Detektiv

Detektiv (;  – „ochaman“) – jinoiy ishni qidirish boʻyicha mutaxassis; izquvar politsiya agenti, izquvar.

Yana qarang 
 Politsiya
 Maxsus agent

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Detektivlar
Detektiv adabiyot

Detektiv adabiyot – jinoyatlarni ochish jarayoni tasvirlangan hikoya, qissa, romanlar. Bu janr asoschisi Edgar Allan Poe („“ („Morg koʻchasidagi qotillik“), 1841; va boshqa novellalar). Detektiv adabiyot mumtoz asarlarida jinoyatning ochilishi mantiqiy asosda tasvirlanadi (A. K. Doil, K. G. Chesterton, E. Gaborio, A. Kristi, R. Staut). Janrning keyingi taraqqiyoti detektiv adabiyotda ijtimoiy-ruhiy motivlarning paydo boʻlishi (J. Simenon, Matsumoto Seytyo), qonun himoyachilarining jinoyatchilar dunyosi bilan bevosita kurashi tasvirlangan turli-tuman detektiv adabiyot paydo boʻlishi (D. Hammett, R. T. Chandler va boshqalar) bilan bogʻliq. Oʻzbek adabiyotida ham detektiv adabiyot namunalari yaratilgan (Shuhrat, „Bir kecha fojiasi“; Oʻ. Umarbekov, „Yoz yomgʻiri“; O. Muxtor, „Moʻʼjiza“; Tohir Malik, „Shaytanat“ va boshqalar).

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Adabiyot
Detektiv film

Detektiv film ( – „izquvar“;  – „ochmoq“, „fosh qilmoq“) – chigal, jinoiy va davlatga qarshi ishlarning fosh etilishi haqida hikoya qiluvchi kino sanʼati asari.

Dastlabki detektiv filmlardan biri „Bir jinoyat tarixi“ (rejissyor Ferdinand Zecca, 1901). Bu janr asoschisi fransuz rejissyori Victorin-Hippolyte Jasset 1908–1909-yillarda izquvar Nick Carter haqida film-serial ishlagan. 1913–1914-yillarda Fransiyada „Fantomas“ (5 seriyalik, rejissyor Louis Feuillade) filmi ekranga chiqdi.

1930-yillar komediya va chuqur psixologik talqinli detektiv filmlar paydo boʻldi. Bu janrning uzluksiz rivoji 1940-yillardan boshlandi:
 „Malta lochini“ (rejissyor John Huston);
 „Shanxaylik ledi“ (Orson Welles);
 „Arqon“ (Alfred Hitchcock).

Detektiv film, shuningdek, „josuslik“ filmlari hamda trillerlarni ham oʻz ichiga oladi.

Mashhur detektiv filmlar:
 „Soʻnggi patron“ (Ruminiya),
 „Oltin tish“ (Bolgariya),
 „Jinoyat joyi – Berlin“ (Germaniya),
 „Garovga tikilgan hayot“ (Polsha),
 „Oʻlik mavsum“ (Rossiya)

Oʻzbek detektiv filmlari 
„Oʻlim qudugʻi“ (1933, ssenariychi va rejissyor N. Klalo) birinchi oʻzbek detektiv filmidir.

Eng yaxshi oʻzbek detektiv filmlari:
 „Falokat oyoq ostida“,
 „Ehtiyot boʻling! Ilon!“ (rejissyor Zohid Sobitov),
 „Oltin teri“ (M. Ogʻamirzayev),
 „Parol– Regina mehmonxonasi“ (Yoʻldosh Aʼzamov, Z. Royzman),
 „Haqiqatgoʻylikning achchiq mevasi“ (Z. Royzman),
 „Karaxtlik“ (E. Eshmuhamedov).

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Film janrlari
Detektirlash

Detektirlash, demodulyasiya — elektr tebranishlarini oʻzgartirib, oʻzgarmas tok yoki ancha past chastotali elektr tebranish hosil qilish. Eng keng tarqalgan holi demodulyasiya boʻlib, unda modulyasiyalangan yuqori chastotali tebranishlardan past chastotali modulyasiyalovchi signal ajratib olinadi. D. radio qabul qiluvchi qurilmalarda tovush chastotalarini, televideniyeda tasvir signallarini ajratib olishda ishlatiladi. D.da elektr tebranishlar detektorta uzatiladi; bunda u bir xil yoʻnalishdagi tokni oʻtkazadi va tebranishlar koʻplab bir xil ishorali tok impulslariga aylanadi. Agar tebranishlar qisman toʻgʻrilansa, yaʼni detektor orkali tok ikkala yoʻnalishda oʻtsa (detektor elektr oʻtkazuvchanligi turlicha boʻlsa), D. sodir boʻladi. D. uchun turli yoʻnalishda turlicha elektr oʻtkazuvchanlikka ega boʻlgan istalgan qurilmadan, mas, diodpan ham foydalanish mum-kin. Chastota signalini ajratib olishda filtrdan foydalaniladi. Eng oddiy filtr qarshilik va sigʻimdan iborat qurilma hisoblanadi. D.da elektron lampa, yarimoʻtkazgichli diod, vakuumli triodlar, chiziqlimas kristallar ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detektor

Detektor (lot. detector — sochuvchi) — 1) radiotexnikada — elektr tebranishlarni detektirlaydigan qurilma (qarang Detektirlash). Radioeshittirish, televizion koʻrsatuvlar, aloqa, oʻlchash qurilmalari va b.da yuqori chastotali modulyasiyalangan tebranishlarni modulyasiyalangan tebranish chastotalariga aylantiradi. Amplitudali, chastotali va fazali D.larga boʻlinadi; 2) zarralar va nurlarni aniqlaydigan asbob. Mas, gamma-nurlar D.lari, neytron D.lari va b.; 3) elektr oʻlchash asboblarida — indikatorga taʼsir etadigan kam quvvatli toʻgʻrilagich; 4) yoruglik (fotoelement) va issiqlikni (termopara) aniqlaydigan qurilma.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detektorli radiopriyomnik

Detektorli radiopriyomnik — radiostansiyadan qabul qilingan signallarni kristallik detektorlar yordamida tovush signallariga aylan-tirib beradigan radiopriyomnik; ishi Kabul qilingan radiotoʻlqinlar ener-giyasi hisobiga amalga oshadi. D.r.., odatda, tebranish konturi LC, kristallik detektor D (yarimoʻtkazgichli diod), telefon T va blokirovka kon-densatori S6 lardan iborat. Kondensator sigami S oʻzgartirilganda tebranish konturi radiostansiyadan kabul qilingan chastota bilan rezonans hosil qiladi. Bu bilan chastotasi rezonans chastotasidan farq qiluvchi barcha signallar susaytiriladi. Kristallik detektordan chiqayotgan yuqori (radio) chastota toklari asosan kondensator S6 dan, past (tovush) chastota toklari esa telefon orqali oʻtadi. Antenna qanchalik baland oʻrnatilsa va yerga ulash yaxshi bajarilsa, bir necha ming km masofada joylashgan kuchli radio-stansiyalarning signallarini shunchalik yaxshi qabul qilish mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fedor Detengof

Fedor Fedorovich Detengof (1898-yil 14-sentabr, Moskva — 1973-yil 31-oktabr, Toshkent ) — psixiatr, tibbiyot fanlari doktori, professor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. O'zbekistonda psixiatriya fanining asoschilaridan biri. 1940-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasining psixiatriya kafedrasi mudiri. 1962-yildan 1972-yilgacha Toshkent shahar bosh psixiatri.  

U 1969-yilda Toshkent sud-psixiatriya ekspert komissiyasining boshqa aʼzolari  bilan birgalikda Moskvada oʻtkazilgan statsionar sud-psixiatriya ekspertizasining xulosasini rad etishda jasorat koʻrsatgani bilan mashhur. U komissiya bilan birgalikda mashhur sovet dissidenti Pyotr Grigorenkoning ruhiy salomatligi joyida ekanligini tasdiqladi. Independent Psychiatric Journal muharrirlari Detengofni "siyosiy maqsadlarda psixiatriyadan keng miqyosda foydalanish yillarida mahalliy psixiatriya sharafini saqlab qolgan" inson deya ta'riflashgan.

Biografiya
Asli gollandiyalik bo‘lgan mashhur attor oilasida tug'ilgan. 1920-yilda Moskva davlat universitetining tibbiyot fakultetini tamomlagan, so'ngra psixiatriya klinikasida klinik ordinaturada o'qigan. Korsakov va G.I. Rossolimo rahbarligida asab klinikasida stajirovkani tamomlagan, shu vaqtda tuman narkologi bo'lib ishlagan.

1925-yildan 1927-yilgacha Detengof ruhiy kasal bemorlar uchun sanatoriyda rezident, keyinroq Moskvadagi bolalar psixonevrologiya klinikasida, Birinchi shahar psixiatriya kasalxonasida  va Gannushkina nomidagi ilmiy-tadqiqot institutida ilmiy xodim bo'lib ishladi. 2-Moskva tibbiyot instituti fakulteti pediatriya kafedrasi assistenti bo‘lib ishlagan.

1938-yilda Detengof surunkali epidemik ensefalitda ruhiy kasalliklarning klinik ko'rinishi va kechishi bo'yicha doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. 1940-yilda Toshkent tibbiyot akademiyasining psixiatriya kafedrasi mudiri etib saylandi va shu yerda 30 yildan ortiq mehnat qildi.

U ekzogen psixozlar, shizofreniya klinikasi va ruhiy kasalliklarni davolash sohasida ilmiy tadqiqotlar bilan shug'ullangan. Oʻzbekiston SSRda psixiatriya yordamini tashkil etishga katta eʼtibor berdi.

1969-yilda Detengof o'zining sud-psixiatriya ekspert komissiyasi (E. B. Kogan, A. M. Slavgorodskaya, I. L. Smirnova) bilan Pyotr Grigorenkoni tekshirib, uning sog'lom ekanligini e'lon qildi. 

Uch oy o'tgach, Grigorenko Serbskiy institutiga statsionar sud-psixiatriya ekspertizasiga yuborildi. U bilan birga Detengof Moskvaga chaqirildi, u yerda G. Morozov va D. Lunts unga bosim o‘tkazib, ekspertiza natijasini o'zgartirishni buyurishdi. Yu S. Savenko, bu stress keksa Detengofning o'limini tezlashtirganini aytgan.

Mukofotlari
Uch marotaba Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan.

Vafoti
1973-yil 13-aprel kuni Toshkentda vafot etgan. Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1898-yilda tugʻilganlar
1973-yilda vafot etganlar
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Toshkentda vafot etganlar
Moskvada tugʻilganlar
Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Kishilar
Determinatsiya

Determinatsiya (lotincha: determinatia — cheklanish, aniklanish), latent ixtisoslanish — embriologiyada organ va toʻqimalarning shakllanishi oldidan rivojlanayotgan embrion qismlari oʻrtasida sifat jihatdan farq paydo boʻlishi. D. terminini nemis embriologi K. Gayder (1900) taklif qilgan. Hujayra materiali unga xos boʻlmagan joyga koʻchirilganida undan normal holatda ixtisoslashadigan organ paydo boʻlsa, determinlashgan hisoblanadi. D. asosida informatsion ribonuklein kislotalar va oqsil mo-lekulalarining sintezlanishiga olib keladigan ayrim genlarning faollashuvi yotadi. D.zigotaning boʻlinishi davrida bir qancha omillar, xususan boʻlinayotgan hujayralarga har xil sifatli sitoplazmaning oʻtishi, ayrim hujayralar guruhining oʻzaro taʼsiri va b.da yuzaga chiqadi. Umurtqasiz hay-vonlarda soplazmatik segretsiya ustun boʻlgani uchun tana qismlari D.si zigotaning maydalanishi jarayonidayoq boshlanadi. Umurtqalilarda murtak qismlarining oʻzaro taʼsiri (induksiya) asosiy ahamiyatga ega boʻlgani sababli D. organogenez davrida namoyon boʻladi. Bu belgiga asosan hayvonlar shartli ravishda mozaik tuxumli determinlashgan va regulyasion tuxumli determinlashmagan rivojlanish guruhlariga ajratiladi. Odatda, rivojlanishda induktor taʼsirida dastlab turgun boʻlmagan D., keyinroq turgʻun (labil) D. yuzaga chiqadi, faqat shundan keyin morfologik jihatdan farq qiladigan ixtisoslashuv boʻladi, yaʼni toʻqima yoki organ shakllana boshlaydi. Bundan keyingi davrlarda ixtisoslashuv yangidan-yangi oʻzaro taʼsir etuvchi sistemalar va jarayonlarni oʻz ichiga oladi. Bu jarayonlarda hujayra materialidan 1iakllanishi lozim boʻlgan toʻqima va organlarning qismlari farqlana borishi bilan birga uning morfologik imkoniyati ham tobora cheklanib boradi. Koʻpchilik ikkilamchi ogizlilarda D. dastlab oʻzgaruvchan boʻlganidan murtak ayrim qismlarining rivojlanish yoʻlini sunʼiy oʻzgartirishga imkon beradi. Keyinchalik D. turgʻun holatga oʻtadi va har bir hujayra faqat muayyan organni yoki tananing bir qismini hosil qilish xususiyatiga ega boʻlib qoladi. D. boʻlinayotgan murtak hujayralarining morfolik ixtisoslashuvi orkali toʻqima va organlarning rivojlanishiga olib keladi. 
Determinatsiya termini hozirda ko`p sohalarda ishlatiladi...

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Determinizm

Determinizm (lotincha: determino -aniqlayman) — barcha hodisalarning oʻzaro obyektiv qonuniy aloqadorligi va sababiy bogʻlanishi toʻgʻrisidagi falsafiy taʼlimot (qarang Sabab va oqibat). Indeterminizmning qaramaqarshisi. D.ning mazmuni sababiyat tushunchasida ifodalanadi, yaʼni bunda bir hodisa (sabab) muayyan sharoitda zaruriyatni tugʻdiradi, bu esa boshqa hodisa (oqi-bat)ni vujudga keltiradi. U inson ongiga bogʻliq emas. Yunon faylasuflari Geraklit, Demokrit, Epikur hamda sharq mutafakkirlari Forobiy, Ibn Sino, Beruniy, Ulugʻbek va b. ham D.ni eʼtirof etishgan. D. prinsipi ilmiy bilimning barcha sohalarida yoʻlyoʻriq koʻrsatuvchi, haqiqatni bilishning samarali vositasi boʻlib xizmat qiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detonatsiya

Detonatsiya (lot. detono — gumburlash) — 1) issiqlik ajralib chi-qishi bilan yuz beradigan kimyoviy oʻzgarishlarning modda yoki gazda tovush tezligidan kattaroq (doimiy) tezlikda tarqalishi. Portlovchi gazlar aralashmasi uchun D. tezligi 100—3500 m/s, qattiq jism va suyuqliklar uchun 8000—9000 m/s. D. vaqtida kimyoviy oʻzgarishlar zarba toʻlqini hosil qilib yuz beradi, natijada modda qisiladi va qiziydi; katta tezliqsagi kimyoviy oʻzgarish natijasida koʻp miqdorda issiqlik ajraladi, gaz hosil boʻladi, natijada bosim koʻtarilib portlash roʻy beradi. Mas, D. vaqtida boshlangʻich zichligi 1600 kg/m boʻlgan trotilning bosimi 200 ming atm.ga yetadi. Qisilgan mahsulotlar D. vaqtida portlaydi; 2) ichki yonuv dvigateli silindrida yonilgʻining juda tez va notoʻgʻri (chala) yonishi tufayli yuz beradigan hodisa. Dvigatel bir meʼyorda ishlaganda alanga 10—20 m/s tezlikda tarqaladi, D. paytida esa uning tezligi 1500—2500 m/s ga yetishi mumkin. D. tufayli dvigatel notekis ishlaydi, silindrlarda taqillash paydo boʻladi, yonilgʻi chala yonadi, halqalar, porshen va klapanlar kuyishi mumkin, tovush soʻndirgich (glushitel) dan qoramtir tutun chiqadi, dvigatelning quvvati pasayadi. Yonilgʻining sifatsizligi, karbyuratorning yaxshi sozlanmaganligy, yonilgʻi nasosining bir meʼyorda ishlamasligi D.ga sabab boʻlishi mumkin. D. oktan soniga, benzinning xiliga koʻp jihatdan bogʻliq. D. atrof muhitning ifloslanishiga ham olib keladi. D.ni bartaraf qilish uchun yuqorida aytilgan kamchiliklarni tuzatish lozim. Texnikada D.ga qarshi choralar koʻriladi; yonilgʻilarga antidetonatorlar (mas, tetroetil qoʻrgʻoshin) qoʻshiladi. Sunʼiy olmos, bor nitridi va b. oʻta qattiq moddalar olishda, oʻta yuqori (bir necha oʻn va yuz GPa) bosim hosil qilishda, portlatish ishlarida D.dan foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Detrit

Detrit (lot.  — ezilgan) — suv havzasi tubiga choʻkadigan, suv yoki tuprokdagi mayda organik zarrachalar. D. tarkibiga hayvon, oʻsimlik va zamburugʻlarning chirigan qoldiqlari bilan birga bakteriyalar ham kiradi. D. organik moddalarning davra boʻylab aylanishi (detrik oziq zanjiri)da muhim aqamiyatga ega, koʻpchilik pelagik va suv tubida yashovchi hayvonlar — filtrlovchi va detritofaglar uchun oziq boʻladi. Baʼzan suvda muallaqturadigan barcha organik va anorganik zarralar D. deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gidrologiya
Gidrobiologiya
Detroit

Detroyt — AQShdagi shahar, Michigan shtatida. Detroyt daryosi boʻyida, Guron va Eri koʻllari oraligʻida joylashgan. Aholisi 951,2 ming kishi (2000; shahar atrofi bilan 4,6 mln. kishi). D.ga 1701 yilda fransuzlar asos solgan. 1760 yilda inglizlar bosib olgan. 18-asr oxiridan AQSH tarkibida. 1802 yilda shahar statusini olgan. Mamlakatning muhim transport yoʻllari tuguni va yirik moliya markazi. Buyuk koʻllar sohilidagi port. Avtomobilsozlikning dunyodagi eng yirik markazlaridan ("Jeneral motore", "Kraysler", "Ford" korxonalarining boshqaruv organlari, asosiy korxonalari va ilmiy tashkilotlari shu yerda). Sanoatining boshqa tarmoklari ham avtomobilsozlik bilan bogʻlangan: qora metallurgiya, metallsozlik, kimyo, stanok-jihozlar i.ch., rezina, oyna-shisha. Kemasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, harbiy sanoat korxonalari mavjud. Un-tlar, muzeylar, sanʼat instituti va b. bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De-fakto

De-fakto (yun. de facto — amalda, haqiqatda) — xalqaro huqukda yangi davlat yoki hukumatning qisman (yuridik jihatdan rasmiylashtirilmagan holda) eʼtirof etilishi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil