MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sharqiy Yevropa platformasi

Sharqiy yevropa platformasi (Rus platformasi, Yevropa platformasi) — yirik platformalardan biri, Yer poʻstining qadimiy rifeygacha boʻlgan davriga mansub. Sharqiy va Shim. Yevropaning katta qismini egallab, Skandinaviya togʻlaridan Uralgacha va Barens dengizidan Qora hamda Kaspiy dengizlarigacha choʻzilgan. Platforma chegarasi shim.sharq va shim.da Timan kryaji boʻylab hamda Kola yarim orol qirgʻoqlaridan, jan,gʻarbda esa — Oʻrta Yevropa tekisligida Varshava yaqinidan, shim.gʻarbda Boltiq dengizi va Yutlandiya yarim orolning shim. qismidan oʻtadi. Sh.Sharqiy yevropa platformasida rifeygacha boʻlgan burmalangan qadimiy kristalli zamin bilan uning ustida yotgan choʻkindi jinslar qoplami ajralib turadi. Zamin platformaning faqat shim.gʻarbida (Boltiq qalqoni) va jan.gʻarbidagina (Ukraina qalqoni) yer yuzasiga chiqib yotadi. Qolgan katta maydonda u choʻkindi yotqiziqlari bilan qoplangan. Sh.Sharqiy yevropa platformasining zaminida kuchli metamorflashgan va burmalangan choʻkindi hamda magmatik jinslar boʻlib, bu jinslar katta maydonlarda gneys va kristalli slanetslarga aylangan. Platforma zaminining aksari qismi (gʻarbiy chekkasi bundan istisno) yuqori proterozoy boshlarida (1600 mln. yil oldin) shakllangan. Sh.Sharqiy yevropa platformasi tarixida 2 yirik davr ajralib turadi. 1-davr arxey, quyi va oʻrta proterozoy davrlarini (3500—1600 mln. yil) oʻz ichiga oladi, bunda kristalli zamin shakllangan; 2-davrda (yuqori proterozoydan antropogengacha) esa platformaning oʻzi rivojlanib, choʻkindi qoplam va hozirgi struktura hosil boʻlgan. Paleozoy davrining oxirlarida Sh.Sharqiy yevropa platformasining strukturalari qayta tiklanishi natijasida yer sathining katta qismi qoʻtarilgan. Bunga sharqda sodir boʻlgan Ural-Tyanshan geosinklinal mintaqasidagi gersin davrining burmalanish harakati taʼsir koʻrsatgan. Zamindagi foydali qazilmalar: temir rudasi (Krivoy Rog havzasi, Kursk magnit anomaliyasi, Kiruna), nikel, mis, titan rudalari, slyudalar, pegmatitlar apatit va boshqalar Choʻkindi qoplamda yonuvchi gaz va neft qatlamlari (Volga — Ural anteklizasi, Pripyat botigʻi), tosh tuzi va kaliy tuzi konlari (Kama, Ural oldi, Pripyat botigʻi), qazilma koʻmir (Lvov, Donetsk, Moskva yoni havzalari), fosforit, boksit, qurilish xom ashyosi (ohaktosh, dolomit, gil va boshqalar) konlari, shuningdek, chuchuk va mineral suvlar bor.

Manbalar  

Yevropa
Sharqiy koreya qoʻltigʻi

Sharqiy koreya qoʻltigʻi - Yapon dengizidagi qoʻltiq, Koreya qirgʻoqlariga tutash. Qirgʻoqlar yaqinida chuq. 60 m, ochiq qismida 1800–2000 m gacha. Suv qalqishi notekis, 0,5 m gacha. Baliq ovlanadi. Yirik portlari: Vonsan va Xinnam (KXDR)

 

Qoʻltiqlar
Sharqiy Sibir dengizi

Sharqiy sibir dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka dengizi. Novaya Sibir orollari bilan Vrangel oroli oraligʻida joylashgan. Boʻgʻozlar orqali sharqda Chukotka dengizi bilan, gʻarbda Laptevlar dengizi bilan tutashadi. Dengiz materik sayozligida joylashgan. Maydoni  ni tashkil etadi. Yilning asosiy qismida dengiz yuzasi muz bilan qoplanib yotadi. Oʻrtacha chuqurligi 54 m (eng chuqur joyi 915 m)ga teng. Shoʻrligi daryolar quyiladigan joyda 5 promillidan gʻarbi va shimoliy qismida 30 promilligacha yetadi.
Asosiy qoʻltiqlari:
 Chaun gubasi
 Kolima
 Omulyaxa
Yirik orollari:
 Novaya Sibir
 Medvejiy
 Ayon
Dengizga Kolima, Alazeya, Indigirka, Xroma, Katta Chukochya daryolarining suvi quyiladi.

Iqlimi 
Iqlimi arktika ilmiga xos boʻlib, yozi qisqa va salqin, qishi davomli hamda sovuq boʻladi. Yozda oʻrtacha harorat 0°—2° (shimolda), 2°—4° (janubda); qishda 26°, —28° ni tashkil etadi. Yiliga 100-200 mm miqdorida yogʻin tushadi. Shamol taʼsirida suv yuzasining qalqishi 1 m va undan ortiq boʻlishi kuzatilgan. Dengizda tyulen, morj, oq ayiq, baliqlardan esa muksun, chir, omul va boshqalar yashaydi. Sharqiy qismida Sharqiy Sibir dengizidan Shimoliy dengiz yoʻliga oʻtiladi. Yirik portlari Chaun qoʻltigʻidagi Pevek va Ambarchik portlari hisoblanadi.

Manbalar 

Dengizlar
Sharqiy Tavr togʻlari

Sharqiy tavr togʻlari - Turkiyaning janubi-sharqidagi togʻlar. Gʻarbdan sharqqa 600 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 3090 m. Asosan, otqindi va choʻkindi jins (ohaktosh va qumtosh) lardan tuzilgan. Dajla, Furot daryolari hamda ularning irmoqlari bilan boʻlib yuborilgan. Iqlimi kontinental. Shimoliy quruq yon bagʻirlari etaklari chala choʻl, yuqorirogʻi dashtlardan iborat, sernamroq janubiy yon bagʻirlarida makvis chakalakzorlari, yuqoriroqda dub oʻrmonlari va archazorlar hamda alp oʻtloqlari mavjud. Voha dehqonchiligi rivojlangan.

Togʻlar
Turkiya
Sharqiy Xitoy dengizi

Sharqiy xitoy dengizi, Dunxay — Tinch okeandagi yarim yopiq dengiz, gʻarbda Xitoyning sharqiy qirgʻoqlari, janubida Tayvan o., sharqda Yaponiyaning Kyusyu va Ryukyu o.lari, shimolida Koreya boʻgʻozi orqali Yapon dengizi bilan chegaralangan. Maydoni 836 ming km². Dengizning gʻarbiy qismi materik sayozligida, chuqurligi sharqqa tomon ortib boradi. Eng chuqur joyi 2719 m. Yqlimi mussonli, dovul koʻp boʻladi. Oʻrtacha temperatura fevralda 5° dan (shim.gʻarbda) 15° gacha (jan.sharqda), avgustda 26°. Yillik yogʻin 1100 – 2200 mm (asosan, yozda yogʻadi). Sharqiy qismida doimiy sharqiy oqim — Shimoliy Passat iliq oqimi mavjud. Sh.Sharqiy Xitoy dengiziga quyiladigan eng yirik daryo — Yanszi dengizga katta miqsorda chuchuk suv keltiradi, shu sababli gʻarbida suvning shoʻrligi sharqiga nisbatan kamroq (5— 10%o dan 30—34,5%o gacha). Suv qalqishi yarim sutkalik (7,5 m gacha). Baliq va boshqalar dengiz hayvonlari ovlanadi, tuz olinadi. Yirik portlari: Shanxay, Xanchjou, Ninbo, Szilun, Nagasaki.

 

Dengizlar
Sharqshunoslik instituti (maʼnolari)

Sharqshunoslik instituti:

 Sharqshunoslik instituti, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Sharqshunoslik instituti — Oʻrta Osiyo va Xorijiy Sharq mamlakatlari tarixi, madaniyati, fani tarixi, Sharq mamlakatlari rivojining zamonaviy muammolari, mustaqil Oʻzbekiston bilan bu mamlakatlarning koʻp qirrali aloqalarini oʻrganadigan yirik ilmiy tekshirish muassasasi.
 Toshkent davlat sharqshunoslik instituti — 1991-2020 yillarda mavjud bo'lgan Oliy taʼlim muassasasi.
Shargʻ

Shargʻ — Buxoro vohasidagi tarixiy qishloqlardan biri. Zarafshon daryosidan chiqarilgan Rudi Somjan (Somjan anhori; Haromkom daryosi) boʻyida — Iskajkat qishlogʻi roʻparasida joylashgan. Bu ikki qishloq oʻrtasidan oqib oʻtuvchi daryo ustida katta koʻprik boʻlgan.

Narshaxiyning yozishicha, bu qishloqda qadimiy vaqtlarda har yili qishning oʻrtasida 10 kunlik bozor boʻlib, kishilar unga uzoq viloyatlardan kelib savdo qilishgan. Bu joyning oʻzidan shinni bilan tayyorlangan magʻizli holva, tuzlangan baliq va yangi baliq, yogʻoch, qoʻy va qorakoʻl terilaridan tikilgan poʻstinlar sotuvga chiqarilgan, ilk oʻrta asrlarda bu yerda tayyorlangan mis va boʻz uzoqlarga olib ketilgan. Ismoil Somoniy bu qishloqni barcha yersuvlari va daraxtlari bilan sotib olib, Buxoro shahridagi Samarqand darvozasida bino etgan rabotga vaqf mulki qilib bergan. Qoraxoniylardan Arslonxon Muhammad ibn Sulaymon 12-asr boshlarida shahrida katta Jomeʼ masjidi va Iskajkat qishlogʻida rabot qurdirgan. Bu qishloqda katta bir koʻhandiz (qalʼa) ham boʻlgan.

Samʼoniyning yozishicha, Sh. qishlogʻi Buxorodan 4 farsax uzoqlikda boʻlib, bu yerdan oʻrta asrlarda koʻplab islom ulamolari va mudarrislar, jumladan, Imom Abu Bakr Muhammad ibn Ibrohim ashShargʻiy, Abu Hakim Shaddod ibn Said ash-Shargʻiy, Abu Solih Shuayb ibn Lays ash-Shargʻiy al-Kogʻaziy (? — 886), Abul Hasan Ali ibn Hasan ash-Shargʻiy (? — 936), Abu Usmon Said ibn Sulaymon ibn Dovud ash-Shargʻiy (? — 913) yetishib chiqqan.

Manbalar: Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1996; Abdulkarim as-Samʼoniy, Nasabnoma (Al-Ansob), Buxoro, 2003.

    

Buxoro tarixi
Shargʻun

Shargʻun (1952 - 1971-yillarda Toqchiyon) — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi shahar (1973-yildan). Hisor togʻlarining yon bagʻrida, oʻrtacha 450 m balandlikda, viloyat markazi (Termiz)dan 193 km uzoklikda joylashgan. Tuman markazi (Sariosiyo) gacha 8 km. Transport yoʻli stansiyasi. Shahar yonidan Shargʻun daryosi oqib oʻtadi. Aholisi 12 ming kishiga yaqin (2005). Asosan, koʻmir konida ishlovchilar yashaydi. Sh. 1947-yilda Toqchiyon posyolkasi sifatida vujudga keldi. shahrida koʻmir shaxtasi, avtokorxona, qurilish korxonasi, 2 savdo tashkiloti, 2 aksiyadorlik jamiyati, kichik korxona va firmalar, 13 oʻquv muassasasi va boshqalar ishlab turibdi. 3 umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, iqtidorli bolalar gimnaziyasi, maxsus maktab internat, bolalar musiqa maktabi, bolalar va oʻsmirlar markazi bor. 5 qutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, 2 kasalxona, qishloq vrachlik ambulatoriyasi aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Surxondaryo shaharlari
Sariosiyo tumani aholi punktlari
Lal Bahadur Shastri

Shastri, Shastriy Laʼl Bahodir (1904.2.10, Uttarpradesh shtati, Moʻgʻulsaroy — 1966.11.1, Toshkent) — Hindiston davlat va siyosat arbobi; Qoʻshilmaslik harakatida ishtirok etgani uchun 1921-yilda qamalgan; hammasi boʻlib 9 yilni qamoqda oʻtkazgan. Kashiy (Banoras) universitetida tahsil olgan, Hindiston milliy ozodlik harakatining faol qatnashchisi. Hindiston Milliy Kongressi (HMK)ning birinchi Bosh kotibi (1951), UttarPradesh komiteti Bosh kotibi lavozimiga 2 marta saylangan. 1952—56 yillar Temir yoʻl va transport, 1958—61 yillar Savdo va sanoat vaziri, 1952-yilda esa Hindiston parlamentining yuqori palatasi (Rajya sabha)ga saylangan. 1961— 63 yillarda Hindiston Ichki ishlar vaziri; Atom energiyasi masalalari boʻyicha vazir, Reja komissiyasi raisi. Jawaharlal Neruning vafotidan keyin Hindistonning ikkinchi Bosh vaziri, 1964-yil 9 iyundan umrining oxirigacha shu lavozimda ishlagan. Pokiston prezidenti Muhammad Ayyub Xon bilan birgalikda Hindiston — Pokiston mojarosini tinch yoʻl bilan hal qilish maqsadida tuzilgan Toshkent deklaratsiyasini imzolagan (qarang Toshkent uchrashuvi). Toshkentda vafot etgan. Jasadi Hindistonga olib borilgan. Vafotidan keyin (1966) Hindistonning oliy mukofoti "Bharat ratna" bilan taqdirlangan. Dehlida memorial muzeyi bor. Toshkentdagi Sodiq Azimov koʻchasida va 24-maktab oldida sharafiga haykal oʻrnatilgan, nomida maktab va koʻcha bor. Tavalludining 100 yilligi munosabati bilan Toshkentdagi Hindiston madaniyat markaziga uning nomi berilgan.

Manbalar
Shato

Shato — oʻrtaosiyolik hunnular avlodi boʻlgan chuyus qabilasi tarmogʻi. Jungʻoriyaning sharqida, Borkoʻl boʻyida yashaganlar. Tan davlatiga tobe boʻlgan. 794 yil xitoy amaldorlarining zulmi natijasida tibetliklar homiyligiga oʻtishgan va hozirgi Gansu viloyati hududiga koʻchishgan, lekin 808 yil yana Tan davlati hududiga qaytib Ordosga joylashganlar. 880—883 yillarda Xitoy hukumatiga Xuan Chao qoʻzgʻolonini bostirishda yordam berganlar, evaziga Shansi viloyatining bir qismini olishgan. Tan sulolasi agʻdarilgach (907), uni tiklash uchun kurashib, 923 yil Shimoliy Xitoyni tobe etishgan. Bu yerda ular keyingi Tan sulolasiga asos solishgan, bu sulola 937 yil barham topgan. Sh.larning bir qismi xitoyliklarga aralashib ketgan, choʻlda yashaydiganlari esa taxminan 1000-yil nestoriylikni qabul qilib Xitoydan ajralganlar. Ularning ajdodlari oʻngʻut yoki "oq tatar" nomi ostida mashhur boʻlib, 1204-yil oʻz ixtiyorlari bilan Temuchin (Chingizxon) ga qoʻshilganlar.

Adabiyot 
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1968; Poiski vshnshlennogo sarstva, M., 1970.
Shafaq

Shafaq — quyosh chiqishidan oldin (ertalab tong) va quyosh botgandan keyin (kechqurun shafaq), atmosferaning yuqori qismidan quyosh nurlarining aks etishi natijasida paydo bo'lgan osmonning porlashi.

Hodisaning tavsifi 
Quyosh botishidan oldin, quyosh ufqqa juda yaqin bo'lganida, avval sarg'ish, keyin to'q sariq va nihoyat qizil rangga aylanganda, uning atrofidagi osmon ham oltin rangga aylanadi. Ufqqa yaqinroq, oltin sariq ranglar pushti-to'q sariq rangga, keyin esa ufq yaqinida qizil rangga almashtiriladi. Tong quyosh botgandan keyin yorqin porlaydi.

Biroq, shafaq nafaqat osmonning g'arbiy qismini ranglaydi. Quyosh ufq ostida g'oyib bo'lgandan so'ng, sharqiy, quyoshga qarshi tomonda tumanga o'xshash mavimsi-kulli segment paydo bo'ladi. Bu Yerning atmosferadagi soyasi. Ushbu segmentning tepasida pushti chiziq cho'zilgan - Venera kamari deyiladi. Quyosh ufq ostidagi cho'kib ketganda, kul segmenti qorong'i osmon bilan birlashguncha ko'payadi.

Tongda uning ranglarini o'zgartirish teskari tartibda sodir bo'ladi.

Navigatsiya (yoki dengiz) alasakaranlığı - osmondagi eng yorqin yulduzlar dengiz va aviatsiya navigatsiyasi uchun mavjud bo'lgan vaqt.

Astronomik alasakaranlık - tungi osmonning foni o'zgarishni to'xtatadi va kvadrat soniyada 21 magnituda qiymatiga yetadi. To'g'ri fotometrik va spektrometrik kuzatishlarni amalga oshirish mumkin bo'ladi.

Galereya

Yana qarang 

 Kechki shafaq
 Alacakaranlık
 Tong
 Quyosh botishi
 Tong (mifologiya)
 Vespers (mifologiya)
 Zarya qishlog'i
 Tongda

Manbalar 

Meteorologiya
Pages with unreviewed translations
Shaxs

Shaxs — alohida individ, mohiyatan yaxlit ijtimoiy-axloqiy olam. U oʻzida inson mohiyatini, uning mavjudot sifatidagi qadriyatini mujassam etadi. Shaxs ijtimoiy-gumanitar fanlarda oʻz yoʻnalishi, tadqiqot obyekti va maqsadi nuqtai nazaridan turlicha talqin etiladi. U oʻta murakkab, ziddiyatli, qarama-qarshi, oʻzini oʻzi inkor etadigan mavjudot sifatida, biologik, fiziologik, ijtimoiy, maʼnaviy, ruhiy, axloqiy va estetik aqlidrok, tafakkur obyekti sifatida, hatto, falsafiy va mantiqiy, yashash huquqi va hayot mantigʻi jihatidan tadqiqot manbaiga aylanishi mumkin.

Shaxsning shakllanish omillari koʻp va xilma-xiddir. Masalan, genetik (nasliy), biologik-tabiiy, madaniy, ijtimoiy hayot tajribasi, oʻz turdoshlari bilan munosabatlar va boshqalar shaxsning genetik jihati uning nasliy asosi, ajdodlaridan yetib kelgan fizionomiya, feʼl-atvor bilan, biofiziologik jihati esa yashash uchun quvvat olish, ovqatlanish, jinsiy aloqaga kirishish va nasl qoldirish singari individual ehtiyoj bilan belgilanadi.

Shaxs, mohiyatiga koʻra, madaniylashgan, ong, aql orqali faoliyatini boshqarish imkoniyatiga ega boʻlgan, ijtimoiy-tarixiy anʼana, turmush tarzi va tajribaga asoslangan muayyan avlodlar vakili. Shaxs fenomeni inson olamining butun murakkabliklarini oʻzida mujassam etadi. Uni har tomonlama oʻrganish maqsadida turli davrlarda tadqiqot olib borilgan. Ayniqsa, sharqda u yuksak axloqiymaʼnaviy meʼyorlar orqali tushunilgan va oliy xilqat, bebaho qadriyat deb hisoblangan. Inson shaxs sifatida komillikka intiladi, hayot mazmunini boyitadi, shu asosda kishilik jamiyatining goʻzal va farovon boʻlishiga ehtiyoj sezadi.

Shaxsning hayot tarzi bevosita jamiyat hayotiga daxldor va hayot neʼmatlaridan toʻla foydalanishga haqli. Shaxs tushunchasi inson tushunchasining yuksak koʻrinishi, oliy maqomidir. Har qanday odam tabiiy mavjudligi, yashash huquqi va hayot qadriyatiga ega boʻlgan jonzotdir. Biroq u hamma vaqt ham toʻlaqonli shaxs boʻlib yetilmasligi mumkin.

Manbalar
Shaxs (tilshunoslik)

Shaxs (til shu nosl ikda) — ishharakatning soʻzlovchi nuqtai nazaridan uning bajaruvchisiga aloqadorligini ifodalovchi, oʻzaro qarama-qarshi shakllar tizimidan iborat grammatik kategoriya, morfologik koʻrsatkich. Sh. shakllari ish-harakatning soʻzlovchiga (1-Sh.), tinglovchiga (2-Sh.) va suhbatda ishtirok etmovchi oʻzga shaxsga (3-Sh.) qarashliligini biddiradi. Harakat obʼyektining Sh.i koʻp tillarda, jumladan, turkiy tillarda asosan feʼl orqali ifodalanadi. Mas, oʻzbek tilida — koʻrdim, koʻrganman — 1-Sh.; koʻrding, koʻrgansan — 2-Sh.; koʻrdi, koʻrgan — 3-Sh. shakllaridir; dan (dat) va malayalam tillarida har uchala Sh. uchun bir xil feʼl koʻrsatkichi qoʻllanadi — u yoki bu Sh. matnda anglashiladi.

1 va 2-Sh. shakllari Z-shahriga ikki belgi boʻyicha qarama-qarshi qoʻyiladi: a) ular hamisha Sh. maʼnosiga ega boʻladi; b) ushbu Sh.larda nutq jarayoni (suhbat) ishtirokchilarigina ish-harakatning bajaruvchisi hisoblanadilar; 3-Sh. esa: a) shaxs yoki predmet maʼnosiga ega boʻla oladi, 2) ish-harakatning ushbu Sh. orqali ifodalangan bajaruvchisi suhbat ishtirokchisi hisoblanmaydi.

SH. kategoriyasi feʼlning boshqa kategoriyalari (mayl, zamon, nisbat kabilar) bilan paradigmatik va funksional munosabatlar orqali bogʻlanadi. Ayniqsa, Sh. kategoriyasining son kategoriyasisiz tasavvur etib boʻlmaydi. Shuning uchun ularni birgalikda nomlab, shaxsson kategoriyasi, ushbu maʼnoni ifodalovchi shakl (koʻrsatkich)lar esa shaxsson qoʻshimchalari deb ham ataladi.

SH. tushunchasi muayyan leksemalar bilan kishilik olmoshlari tizimida, maxsus affiksal morfemalar (egalik qoʻshimchalari) yordamida otlarda ham ifodalanishi mumkin. Bunda kishilik olmoshlari (men, sen, u; biz, siz, ular) bajaruvchi Sh. larni, egalik qoʻshimchalari esa (kitobim kitobing. kitobi) biror narsa — buyumning uch shahridan qaysi biriga qarashli ekanini bildiradi.

Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi, 1-j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1-qism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Shaxsga qarshi jinoyatlar

Shaxsga qarshi jinoyatlar (OʻzR da) — ijtimoiy xavfli qilmishlarning asosiy turi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida taʼkidlanganidek, umuminsoniy prinsiplarga koʻra, inson, uning hayoti, erkinligi, shaʼni, qadrqimmati va boshqalar daxlsiz huquqlari oliy qadriyat hisoblanadi (13-modda).

SH.q.j. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat Kodeksi boʻyicha quyidagi xillarga boʻlinadi: hayotga qarshi (97—103-moddalar); sogʻliqqa qarshi (104— 111-moddalar); hayot yoki sogʻliq uchun xavfli (112— 117-moddalar); jinsiy erkinlikka qarshi (118121-moddalar); oila, yoshlar va axloqqa qarshi (122—134-moddalar); shaxs ozodligi, shaʼni va qadrqimmatiga qarshi (135—140-moddalar); fuqarolar konstitutsiyaviy huquq va erkinligiga qarshi (141 — 149-moddalar) jinoyatlar.

SH.q.j. turli darajada xavfli boʻlib, insonni hayotdan, tabiiy va ijtimoiy neʼmatlardan bahramand boʻlish, xotirjam va farovon yashash hamda faoliyat koʻrsatish, jismoniy, ruhiy va maʼnaviy aziyat chekmay oʻz qobiliyatini namoyon qilishdan mahrum etishlikda ifodalanadi. Shaxsga qarshi jinoyatlarj. ning aksariyati bilaturib, gʻaraz maqsadlarda, qasddan, guruh boʻlib sodir etiladi, baʼzilari esa, ehtiyotsizlik, beparvolik va harakatsizlik oqibatida yuz beradi. Shaxsga qarshi jinoyatlarj. uchun qoʻllaniladigan jazo choralari qonunda koʻrsatilgan javobgarlikni ogʻirlashtiradigan yoki yengillashtiradigan holatlarni, shuningdek, har bir aybdorning shaxsini hisobga olib tayinlanadi. Mas, javobgarlikni ogʻirlashtiradigan birmuncha hollarda qasddan odam oʻldirganlik uchun 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum etish yoki oʻlim jazosi nazarda tutilgan (JK, 97-modda, 2-qism). Bila turib, gʻayriqonuniy ravishda shaxsni ishdan boʻshatish, shunday qilmish uchun maʼmuriy jazo qoʻllanilganidan keyin sodir etilsa, eng kam oylik ish haqining 25 barobarigacha miqdorda jarima solish bilan jazolanishi mumkin (JK, 148-modda, 1-qism).
Shaxsiy gigiyena

Shaxsiy tozalik - tozalikning bir boʻlimi; shaxsiy hayot va mehnat faoliyatida amal qilinishi zarur boʻlgan gigiyenik rejim yoʻli bilan odam sogʻligʻini saqlash va mustahkamlash masalalarini ishlab chiqadi. Shaxsiy gigiyena har bir kishining oʻziga va yoshiga bogʻliq boʻlib aqliy va jismoniy mehnatni yoʻlga qoʻyish, jismoniy tarbiya bilan shugʻullanish vaqtida ovqatlanish, miriqib uxlash, mehnat va dam olishni toʻgʻri uyushtirishdan iborat. Tor maʼnoda badan (teri, soch, tirnoq, tishlar), kiyim-kechak, poyabzal, koʻrpa-toʻshak, turar joy, ovqat tayyorlash tozalik va b. ham Shaxsiy gigiyenaga kiradi. Birinchi navbatda, badanni ozoda saqlashga eʼtibor berish zarur. Ayniqsa, badanning ochiq joylari, shuningdek, tirnoq osti tez kirlanadi, shuning uchun qoʻlni bot-bot sovunlab yuvib turish, tirnoqlarni toʻgʻri parvarish qilishga odatlanish kerak. Uyda ovqat tayyorlaganda ham qoʻlning tozaligiga eʼtibor berish lozim. Shaxsiy gigiyena qoidalariga bolalar juda yoshligidanoq odatlanishi zarur.

Kuniga dush qabul qilish yaxshi odat. Uyda dush boʻlmasa, badanning ochiq, ayniqsa, koʻp terlaydigan joylarini, qoʻltiq va koʻkrak ostini issiq suv bilan sovunlab yuvish lozim. Oʻringa yotishdan oldin oyoqni yuvish, agar barmoq burmalarida chaqalangan, bichilgan joylar boʻlsa davolatish kerak.

Ogʻiz boʻshligʻini toza tutish faqat tishlarning sogʻlom boʻlishini taʼminlabgina qolmay, balki ichki aʼzolardagi kasalliklarning oldini olishda ham muhim. Tishni har kuni ertalab yuvishga, shuningdek, ovqatlangandan keyin ogʻizni chayishga odatlanish kerak; agar ogʻiz hidlansa, darhol vrachga koʻrinish zarur.

SH.g. ga umumiy gigiyena tadbirlaridan tashqari, jinsiy aʼzolar parvarishi ham kiradi; buni bola balogʻatga yetganida emas, aksincha, bola tugʻilganidanoq muntazam amalga oshirish kerak.

Ichki kiyim toza boʻlishi, har kuni yoki kunora paypoqni almashtirib turish Sh.g. da juda muhim; badan, kiyimkechak, turar joy, oshxona, ish joyi va boshqalarning toza boʻlishiga eʼtibor berish kerak (qarang Gigiyena).

Har bir oila aʼzosining sochigʻi, koʻrpatoʻshagi alohida boʻlishi, koʻrpayostiq jildi, choyshabni haftada bir almashtirib turish zarur. Uyquga yotishdan oldin ichki kiyimni almashtirish lozim. Sh.g. ga oid tadbirlarni, ayniqsa, oila aʼzolaridan biror kishi ogʻriganda qatʼiy amalga oshirish talab etiladi, aks holda kasallik atrofdagilarga, xususan bolalarga tez yuqishi mumkin (qarang Bemorni parvarish qilish). Qiz va oʻgʻil bolalar parvarishining oʻziga xos tomonlari bor (qarang Goʻdak, Bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi). Sh.g. qonunqoidalari barchaga tegishli boʻlishi bilan birga, uni kishining yoshiga, erkak va ayolning anatomikfiziologik xususiyatlariga bogʻliq tomonlari ham bor. Jinsiy aʼzolar va jinsiy hayot gigiyenasi (qarang Jinsiy gigiyena) masalalari bilan seksologiya shugʻullanadi. Mehnat jarayonida Sh.g. ni toʻgʻri tashkil etish ishini mehnat gigiyenasi oʻrganadi.
Shaxta

Shaxta, shaxta stvoli – kon ishlarini bajarish uchun, yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlgan, yer ostidagi tik yoki nisbatan qiya, koʻndalang kesimi uncha katta boʻlmagan (4,5x6,5 m gacha) kon inshooti. Sh.lar liftlar, izli yoki konveyerli transportlar bilan, qurilish paytida esa paqirlar bilan jihozlanadi. Sh.larning koʻndalang kesimi dumaloq, baʼzan toʻgʻri burchakli, kamdankam elliptik shaklda boʻladi. Nisbatan qiya shaxta stvollari toʻgʻri burchakli, ravoq shaklida va dumaloq boʻlishi mumkin. Sh. devorlari beton, temirbeton, katta hajmli temir va choʻyan gardishlar bilan mustahkamlanadi. Shaxta stvoli odamlarni tushirib-chiqarish, mustahkamlovchi yogʻochlarni tushirish, rudaga aralangan—keraksiz jinslarni chiqarib olish va shaxtani shamollatish, yer osti suvlarini chiqarish va razvedka maqsadlari uchun kavlanadi. Shaxta stvoli turlaridan – yer yuzasiga chiqish yoʻliga ega boʻlmagan (koʻr stvol), shaxtaning past qismidan yuqori qismiga foydali qazilmalarni tashib beruvchi tik kon inshooti mavjud. Sh.larning xizmat koʻrsatish muddati katta konlarda 50—70 yilga yetadi. Dunyoda eng chuqur Sh.lar (chuq. 4— 4,5 km) Hindiston („Chempion Rif“ shahrisi)da va JAR („Vitvatersrand“ va boshqalar)da mavjud. U yerdan oltin, kumush va olmoslar qazib chiqariladi.
Shaqshaqlar

Shaqshaqlar - chumchuqsimonlar turkumi oilasi, 50—60 uruqqa mansub 300 ga yaqin turi maʼlum. Tanasi 10—40 sm, vazni 10—200 g. Ayrim turlarining nari va modasi rangi yaxshi farq qiladi. Yerda, butalar, daraxtlarda faol harakatlanadi. Antarktidadan boshqa hamma qitʼalarda tarqalgan. Yerga va oʻsimliklarga, baʼzi turlari kovaklarga uya yasaydi. Modasi uya qurib, 2—6 ta tuxumini 12—15 kun bosadi. Bolalarini ikkala jins uyasida 12—15 kun boqadi. Har xil hasharotlar, oʻsimliklar mevasi va urugʻlari bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda 37 turi uchraydi.

 

Qushlar
Shahanshoh

Shahanshoh (fors. aynan — shohlar shohi) — sosoniylar davridan boshlab Eron hukmdorlari unvoni. Axomaniylar davridagi xshayatiya xshayatiyanam — shohlar shohi unvonidan olinganligi taxmin etiladi.

Unvonlar