MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chek

Chek (forstoj — pul xujjati) — 1) bankdagi hisobvaraq egasi (Chek beruvchi)ning muayyan summadagi pulni biror shaxe (Chekni taqdim qiluvchi)ga toʻlash toʻgʻrisida bankka yoki kredit muassasasiga yoʻllagan yozma buyrugʻi, farmoyishi; pul hujjati, kimmatli qogoz turi. Chek yoziladigan qog'oz (Chek qogozi) belgilangan tartibda rasmiylashtirilgan blanka (ish qogozi) tarzida maxsus daftarcha holida chiqariladi. Chek beruvchi oʻz hisobvaragʻidan oʻzi uchun pul olishda ham Chekdan foydalanadi. Cheklar nomi koʻrsatilgan (aniq bir shaxs nomiga yozilgan), order l i (biron bir shaxs foydasiga yozilgan) yoki taqdim etiladigan (takdim etuvchiga yozilgan) turlarga boʻlinadi. Banklar oʻrtasidagi oʻzaro hisobkitoblarda bank Cheklari, sayohat va xizmat safarlarida har qanday bankda tezda naqd pulga almashtirish mumkin boʻlgan yoʻl Cheklari ishlatiladi. Yoʻl Cheklari nakd pul va kredit kartochkalari kabi toʻlaqonli toʻlov vositasi boʻlib, unda takdim etuvchining nomi koʻrsatiladi, Chek beruvchining shaxeiy imzosi bilan tasdiklanadi va pul olishda shaxeini isbotlaydigan hujjat koʻrsatilishini talab etadi; 2) chakana savdoda kassaning xaridordan pulni qabul qilib olgani toʻgʻrisidagi pattasi. Toʻlov oʻtkazilgan va xaridni olish mumkinligini tasdikdaydi va toʻlov oʻtkazilgan doʻkon (magazin) doirasida amal qiladi.
Chek (maʼnolari)

Chek:

 Chek (forstoj — pul xujjati) — 1) banqsagi hisobvaraq egasi (Ch.
 Chek (dala uchastkasi), pol — tekislangan tuproq va marzalar bilan oʻralgan dala uchastkasi; sholi ekishda, bostirib sugʻorishda yoki tuproq shoʻrini yuvishda qoʻllaniladi.
Chek (dala uchastkasi)

Chek, pol — tekislangan tuproq va marzalar bilan oʻralgan dala uchastkasi; sholi ekishda, bostirib sugʻorishda yoki tuproq shoʻrini yuvishda qoʻllaniladi. Ch.ning kattakichikligi yer nishabi va joy relyefiga bogʻliq. Yer nishabi 0,0005 dan kichik boʻlsa, Ch. eni 10–25 m (nishabi katta tomon boʻyicha), uz. 50–70 m (nishabi kichik tomon boʻyicha), imkoni boricha eni toʻgʻri burchakli qilib olinadi, yaʼni Ch. maydoni 0,07—0,20 ga boʻladi. Nishabi bundan katta boʻlgan yerlarda Ch. eni kamaytiriladi. Nishabi past uchastkalarda va mexanik tarkibi ogʻir qumoqli va gilli tuproqlarda Ch. maydoni 2 ga gacha boʻlishi mumkin. Kapital shoʻr yuvishda Ch. maydoni va kattakichikligi (oʻlchamlari), odatda, muvaqqat zovurlarning joylashish holatiga qarab belgilanadi. Bostirib shoʻr yuvilganda Ch.da suv qatlami 20—30 sm boʻlishi kerak; marza bal. (suv sathi yuqorisida zapas boʻlishini nazarga olib) 45—60 sm boʻladi.
Chekish

Chekish — ayrim tutovchi oʻsimlik mahsulotlari (tamaki, afʼyun va boshqalar) tutunidan nafas olish. Tamaki Ch. keng tarqalgan zararli odatlardan boʻlib, chekuvchi va uning atrofidagi odamlar sogʻligʻiga yomon taʼsir etadi; yuraktomir, meʼda, oʻpka kasalliklari rivojlanishiga olib keladi. Tamaki chekkan odam unga oʻrganib, chekmasdan turolmaydigan boʻlib qoladi. Tamaki tarkibidagi nikotin odam organizmiga kuchli taʼsir etib, u markaziy va periferik nerv sistemasiga vaqtincha qoʻzgʻatuvchi taʼsir koʻrsatadi, arterial qon bosimini oshiradi, mayda tomirlarni toraytiradi; nafasni tezlashtiradi va h.k. Nikotin bilan birga tamaki tutunidagi yonish mahsulotlari ham organizmni zaharlaydi. Tamaki tutunida kanserogen moddalar boʻladi. Tamaki tutunidan tish emali shikastlanadi, kariyes, stomatit, gingivit kabi kasalliklar vujudga keladi, u bronxlar shilliq pardasiga taʼsir etib, surunkali bronxit va oʻpka emfizemasiga, keyinchalik tuzatib boʻlmaydigan xavfli oʻsmalar rivojlanishiga olib keladi.

Surunkasiga uzoq vaqt chekish kishining tez qarishiga sabab boʻladi. Toʻqimalarning kislorod bilan yomon taʼminlanishi, mayda tomirlarning torayishi chekuvchilarning tashqi koʻrinishini oʻzgartirib yuboradi (koʻz oki va teri sargʻimtir tusga kiradi, soʻlgʻinlik paydo boʻladi). Nafas yoʻllari shilliq pardasidagi oʻzgarish tovushga taʼsir etadi (tovush boʻgʻiqlashadi, odam xirillab nafas oladi). Nikotin yoshlarga va keksalarga ancha salbiy taʼsir koʻrsatadi, chunki ularning nerv sistemasi nikotin taʼsiriga oʻta sezuvchan boʻladi. Ch. homiladorlik davrida ayniqsa, zararlidir, bunda nikotin ona qoniga oʻtib, homilani zaharlaydi.

CH. irsiyatni ham zaharlab, nimjon, nuqsonli farzandlar tugʻilishiga olib kelishi mumkin.

CH. oʻta zararli boʻlgani uchun keyingi paytlarda qator mamlakatlarda, jumladan, Oʻzbekistonda ham Ch.ga qarshi qaratilgan bir qancha tadbirlar amalga oshirilmoqda, tamaki mahsulotlarini reklama kilish va uni bolalarga sotish, jamoat joylarida va transportda chekish taqiqlanadi va h.k. Koʻpchilik chekuvchilarning chekishni tashlagandan soʻng kishi xastalanib qolishi mumkin degan gapi asossiz, chunki zahardan oʻzini tiygan kishi hech qachon zarar koʻrmagan.

Kishi har qancha kashanda boʻlsa ham Ch.dan qutulish mumkin. Buning uchun unda mustahkam iroda va chekishni tashlashga qatʼiy qaror boʻlishi kerak. Ch.ni tashlagan kishida qandaydir noxushlik, jizzakilik, uyqu buzilishi, baʼzan bosh ogʻrigʻi kabi holatlar kuzatiladi. Lekin bular keyinchalik barham topadi. Ch.ni tashlamoqchi boʻlganda vrachnarkologga uchrashish va tegishli maslahatlar olish lozim.

 

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Chekka dengizlar

Chekka dengizlar - materiklarga yondashib turgan va okeandan yarim orollar hamda orollar orqali ajralgan dengizlar. Chekka dengizlar, odatda, materik sayozligida va materik yon bagʻrida joylashgan boʻladi. Bu dengizlarning barcha xususiyatlari (tub yotqiziqlarning turi, iqlimi, gidrologik rejimi, organik dunyosi)ga materik ham, okean ham kuchli taʼsir etib turadi. Barens, Kara, Laptevlar, Sharqiy Sibir, Chukotka, Norvegiya, Bellinsgauzen dengizlari Chekka dengizlardir.

 

Geografik terminlar
!Chekka
Chekka nuqta

Chekka nuqta — ishlab turgan porshenli mashina silindrida porshenning oʻz harakat yoʻnalishini oʻzgartiradigan eng chekka holati. Porshenning tirsakli val (krivoship) dan eng uzoqlashtan holati yuqori Chekka nuqta (YUCHN), unga eng yaqinlashgan holati pastki Chekka nuqta (PCHN) deb ataladi. Porshen Chekka nuqtada turganida uning tezligi nolga teng boʻladi. Porshen YUCHN bilan PCHN orasida oʻtadigan masofa porshen yoʻli deb ataladi. Porshen YUCHN dan PCHN ga siljiganda silindrda hosil boʻladigan boʻshliqqa silindrning ish hajmi deyiladi. Porshen YUCHN da turganida uning ustida eng kichik boʻshliq qoladi. Ana shu boʻshliq yonilgʻi yonish kamerasining hajmi deb ataladi (qarang Ichki yonuv dvigateli).
Chekli matematika

Chekli matematika, diskret matematika — mat.ning chekli tarzdagi obʼyektlar xossalarini oʻrganuvchi boʻlimi. Obʼyektlari: chekli gruppalar, chekli grafalar, chekli avtomatlar, Tyuring mashinasi va boshqa
Chelak xazinasi

Chelak xazinasi - Samarkand viloyati (hozirgi Payariq tumani Chelak shahri)dagi Chelak shahar xarobasidan topilgan kumush buyumlar (1961). Topilmalar 4 ta kumush idishdan iborat boʻlib, ulardan biri — sosoniylar davriga oid. Idishda, shahanshoh Peroz tasviri tushirilgan, 2idish qalin boʻlib, unda bir eftaliy zodagonining tasviri bor. Qolgan 2 idish yupqa, nozik ishlangan boʻlib, Sugʻdda qilingan. Chelak xazinasi milodiy 6-asrning oxiri — 7-asrning boshida Sugʻdda yashagan shaharlikning xonadonidan topilgan boʻlib, bu yerga aftidan bir asr muqaddam kelib qolgan. Chelak xazinasi SanktPeterburgdagi Ermitajda saqlanmoqda.
Cheleken

Cheleken — Kaspiy dengizining sharqiy qirgogʻidagi yarim orol, Turkmaniston hududida. Dastlab (20-asrning 30-yillarida) orol boʻlgan. Kaspiy dengizi suv sathining pasayishi natijasida 1937-yildan yarim orolga aylangan. Maydoni 500 km². Yer yuzasi tekislik. Markaziy kismida Chuxrak qirlari (100 m) joylashgan. Ch.ning koʻp kismini shoʻrxoktaqirlar, doʻng va barxan qumlar egallagan. Iklimi quruq, yozi issiq, qishi nisbatan iliq. Tuproqoʻsimlik qoplami jihatidan tipik choʻl. Neftgaz, ozokerit konlari; tarkibida yod, brom boʻlgan mineral buloqlar bor, dengiz boʻylarida baliq ovlanadi. Gʻarbiy qismida (dengiz boʻyida) Cheleken shahri joylashgan.

 

Oʻrta Osiyo
Yarim orollar
Challenger

„Challenger“ (OV-099) () – AQShning koʻp marta uchirishga moʻljallangan, bortida kosmonavt-uchuvchisi boʻlgan transport kosmik kemasi. „Space Shuttle“ transport kosmik kema majmuasi tarkibiga kiradi. „Challenger“ning startoldi massasi – 2000 t, uzunligi – 56 m. Ekipaji 7 kishidan iborat boʻlgan. Ikki bosqichli tizim asosida uchirilgan. Kemaning 1 bosqichi qattiq yoqilgʻili raketa dvigateli boʻlgan 2 ta tezlatkichdan iborat, 2 bosqichi (orbital) bortida astronavt boʻlgan, qanotli boʻlib, orbitadan chiqqandan soʻng „samolyot“ rejimida qoʻnish qobiliyatiga ega boʻlgan. „Challenger“ 1986-yil 28-yanvarda halokatga uchragan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Havolalar  

 „Space Shuttle“  (inglizcha)
 „Challenger“ (OV-99) (inglizcha)
Chelyabinsk

Chelyabinsk - Rossiya Federatsiyasi Chelyabinsk viloyatidagi shahar (1743-yildan), viloyat markazi. Rossiya Federatsiyasining muhim iktisodiy, madaniy, ilmiy markazi, yirik transport yoʻllari chorrahasi. Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻrida, Miass daryosi sohilida joylashgan. Aholisi 1077,2 ming kishi (2002). Qora (metallsozlik kombinati, quvur prokati zavodi) va rangli metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik ("Chelyabinsk abraziv zavodi", "Polyot", "Turbodetal" korxonalari; traktor, stanoksozlik, "Teplopribor", soatsozlik, yul tuzatish mashinalari zavodlari va boshqalar) sanoatlari mavjud. Issiklik elektr styasi ishlab turibdi.

1736-yilda rus qalʼasi sifatida boshqirdlarning Selyaba (Chelyaba) qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. 1743-yildan shahar, Iset provinsiyasi (Perm, keyinroq Ufa noibligi), 1796-yildan Orenburg gubernyasining uyezd shahri. 19-asrning 90-yillarida Buyuk Sibir magistrali va Yekaterinburg yoʻnalishidagi temir yoʻl qurilishi munosabati bilan shahar yirik transport va savdo markaziga aylandi. Sanoattez rivojlandi. 1933-yilda traktor zavodi (CHTZ) qurylib foydalanishga topshirildi. Urush davrida (1941—45) Ch.ga 60 ga yaqin sanoat korxonasi evakuatsiya qilindi. Shu davrda shahar sanoati turli harbiy qurollarni ishlab chikardi. Aeroport bor. universitet, politexnika, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrifikatsiyalash, tibbiyot, jismoniy tarbiya, ped., madaniyat oliy ukuv yurtlari, ilmiy tadqiqot institutlari faoliyat koʻrsatadi. 4 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi mavjud.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Chelyabinsk viloyati

Chelyabinsk viloyati – Rossiya Federatsiyasidagi viloyat, 1934 yil 17 yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 87,9 ming km². Aholisi 3606,1 ming kishi (2002), asosan, ruslar (81%), shuningdek, tatar, boshqird, ukrain, nemis va boshqa millat vakillari yashaydi. Shahar aholisi 81,8%. Tarkibida 24 maʼmuriy tuman, 30 shahar, 30 shaharcha bor. Markazi – Chelyabinsk shahri Boshqa yirik shaharlari: Magnitogorsk, Zlatoust, Miass, Kopeysk.

Chelyabinsk viloyati Janubiy Uralning sharqiy yon bagʻirlari va Ural orti platosi bilan yondosh hududda joylashgan. Foydali qazilmalari: temir, nikel, misrux rudalari, qoʻngʻir kumir, magnezit, grafit, boksit, marmar, kvars kumlari va boshqa Iklimi kontinental, kishi sovuq, davomli. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 16°dan –18° gacha. Yozi iliq, janubi-sharqida issiq, iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–20°. Yiliga 300 mm dan (tekislikda) 600 mm gacha (togʻlarda) yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 130–150 kun. Asosiy daryolari – Ural, Miass. Chuchuk va shoʻr suvli koʻl koʻp. Eng yirik koʻllari: Uvildi, Irtyash, Turgoyak, Katta Kasli, Chebarkoʻl. Viloyat oʻrmonli dasht va shimoliy dasht zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, oddiy va yuvilgan qoratuproq hamda boʻz oʻrmonli, boʻz togʻoʻrmonli va oʻtloqi tuproq. Shimolida togʻterakqayin va qaragʻay oʻrmonlari, markaziy qismida oʻrmonli dasht oʻsimliklari keng tarqalgan. Oʻrmon va dasht hayvonlari uchraydi. Chelyabinsk viloyati hududida milliy bogʻlar, Ilmen qoʻriqxonasi bor. Oʻrmonlar viloyat hududining 25% ni egallaydi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: qora (Rossiyadagi poʻlatning 22% dan ortigʻi, qora metall prokatining 22%, poʻlat quvurlarning 18% ishlab chiqariladi) va rangli metallurgiya, mashinasozlik va metallsozlik (elektrodvigatellar, radio moslamalari, sovitkich va muzlatkichlar, yuk mashinalari, konchilik jihozlari, stanoklar, soatlar va boshqalar), kimyo (mineral oʻgʻitlar, sintetik smolalar, lok va boʻyoqlar) sanoatlari. Yengil va harbiy sanoat majmuasi korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Qoʻngʻir koʻmir, qora va rangli metallar rudalari, magnezit qazib olinadi. Yirik korxonalari: Chelyabinsk traktor zavodi, Yuryuzan mexanika zavodi, UstKatav vagonsozlik zavodi va boshqa Elektr energiyaning koʻp qismi mahalliy elektr stansiyalarda ishlab chiqariladi.

Chelyabinsk viloyatining yetakchi tarmogʻi sutgoʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan chorvachilik (qoramol, qoʻy va echki, choʻchqa), parrandachilik. Gʻallachilik (asosan, bugʻdoy ekiladi) va donloviyachilik, sabzavotchilik rivojlangan. Kartoshka kup ekiladi.

Chelyabinsk viloyati uzunligi 1793 km, qattiq qoplamali avtomobil yullari 8137 km (2002). Viloyat hududidan tranzit neft va gaz quvurlari, avialiniya shoxobchalari utgan. Magnitogorsk va Chelyabinskda yirik xalkaro aeroportlar bor. 10 oliy uquv yurti, 34 ilmiy tadqiqot instituti, 13 muzey, 7 teatr faoliyat kursatadi. Viloyatda 160 dan ziyod sanatoriykurort muassasalari va dam olish joylari bor.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Neville Chamberlain

Neville Chamberlain (1869.18.3, Ejboston, Birmingem — 1940.9.11, Xikfild) — Buyuk Britaniya davlat arbobi. Konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. 1915—16 yillarda Birmingem shahrining lordmeri. 1918-yildan parlament aʼzosi (konservatorlar partiyasidan). Pochta vaziri (1922—23), Sogʻliqni saqlash vaziri (1923, 1924— 29, 1931). Moliya vaziri (193137). Konservatorlar partiyasi raisi (1930— 31). 1937—40 yillarda bosh vazir va konservatorlar partiyasi rahbarlaridan biri. Gitler, Mussolini va Daladye bilan 1938-yilda Myunxen bitimini imzolagan. Ch. 1939 i. Moskvada bulib utishi koʻzda tutilgan agressorlarni jilovlashga qaratilgan harbiysiyosiy ittifoq boʻyicha muzokaralarni barbod qilganlikda ayblangan. Natijada Angliya nihoyatda ogʻir vaziyatda Ikkinchi jahon urushiga kirgan. Ayni vaqtda Ch. Germaniya agressiyasini Sharqqa, yaʼni SSSRga qarshi yunaltirish buyicha koʻp harakatlarni amalga oshirdi. Germaniya 1940-yilning bahorida Gʻarbiy frontda keng kulamda xujumga utganda Ch. bosh vazir lavozimidan isteʼfoga chiqishga majbur bulgan.

 

18-martda tugʻilganlar
1869-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
9-noyabrda vafot etganlar
Owen Chamberlain

Owen Chamberlain (1920.10.7, San-Fransisko) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1960). Chikago universitetini tugatgan (1948). 1942—46 yillarda LosAlamos laboratoriyada va 1948-yildan Berkli Kaliforniya universitetida ishlagan. Atom bombasi yaratuvchilaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, neytron fizikasi va yuqori energiyalar fizikasiga oid. E. Segre va boshqa olimlar bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan. Yukrri energiyali yadro reaksiyalari yaratish bilan shugʻullangan. Tarkibida qutblangan protonlar mavjud nishonni olishga muvaffaq boʻlgan (1963— 64). Nobel mukofoti laureati (1959; E.Segre bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Chempionat

Chempionat — rasmiy sport musobaqalari, sportning biror turi boʻyicha gʻolib — chempion (sportchi, jamoa)ni aniklash maqsadida oʻtkaziladigan birinchilik. Ayrim hollarda "CH." va "birinchilik" tushunchalari farklanadi (mac, futbol, boks boʻyicha Oʻzbekiston Ch.i — kattalar oʻrtasida va sportning ana shu turlari boʻyicha mamlakat birinchiligi — yoshlaroʻsmirlar, sport jamiyatlari uchun).

"CH." atamasi qayvonlarning eng yaxshi biror naslini aniklash uchun oʻtkaziladigan koʻrgazmamusobaqalarda ham qoʻllanadi.
Chennay

Chennay (1996-yilgacha Madras) -Hindistonning jan. qismidagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻi sohilida. Tamilnad shtatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 6,8 mln. kishi (2001).

Iqlimi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 32°. Yiliga oʻrtacha 1200 mm yogʻin yogʻadi. Teztez boʻlib turadigan tropik siklonlar shaharga katta zarar keltiradi. Ch. kattaligi jihatdan mamlakatda Mumbay, Dehli, Kalkuttadan keyin 4oʻrinda turadi. Ch. — Hindistonning eng katta portlaridan. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Yirik sanoat, savdomoliya va madaniyat markazi. Ch.da mamlakat sanoat mahsulotining ʻ/]0 qismi ishlab chiqariladi. Toʻqimachilik (ip gazlama), mashinasozlik (jumladan vagonsozlik, harbiy), metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Neft qayta ishlanadi. Oziq-ovqat, tamaki, poligrafiya, elektronika, sement, koʻnpoyabzal sanoati korxonalari mavjud. universitet (1857), Hindiston geogr. jamiyati, ilmiy tadqiqot institutlari, texnika instituti, Musiqa akademiyasi, markaziy kutubxona, davlat muzeyi, Milliy badiiy galereya, teatr, kinostudiya, rasadxona va boshqa bor. Ch. oʻrnida 17-asr boshlarida balikchilarning Madraspatam nomli qishlogʻi boʻlgan. Angliyaning OstIndiya kompaniyasi bu yerda qalʼa qurib (1639—40), bosh qarorgohini koʻchirib keltirgan. Oʻsha vaqtdan Ch. inglizlarning Hindistondagi harbiy tayanch bazasi va savdo punkta. 1746—49 yillarda fransuzlar qoʻl ostida boʻlgan. 18-asrning 2yarmi va 19-asr boshida Ch. inglizlarning Hindistonning jan.sharqiy qismidagi bosib olgan yerlarining siyosiymaʼmuriy markazi. Hindiston mustaqillikka erishgach (1947), Ch. Madras (1969-yildan Tamilnad) shtatining maʼmuriy markazi. Ch. yaqinida tamil meʼmorligi yodgorliklaridan Maqabalipuram majmuasi saqlangan.
Chenstoxova

Chenstoxova — Polshaning jan. qismidagi shahar. Varta daryosi boʻyida. Chenstoxova voyevodaligining maʼmuriy markazi. Aholisi 248,9 ming kishi (2004). Transport yoʻllari chorrahasi. Metallurgiya kti, mashinasozlik, toʻqimachilik, oziq-ovqat, qogʻoz, mebel sanoati korxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 15—18-asrlarda qurilgan binolar (paulinlar monastiri) saqlangan.

Muqaddas shaharlar
Konstantin Cheprakov

Cheprakov Konstantin Pavlovich (1907.13.9, Ukraina, Berdyansk shahri — 1972.31.5, Toshkent) — moyboʻyoqchi rassom, grafik. Oʻzbekston xalq rassomi (1967). Rassomlikni mustaqil oʻrgangan. 1933-yildan Toshkentda yashagan. Maishiy kartinalari ("Dam olish kunida", "Pensionerlar", "Mehmondorchilikda" va boshqalar)da Oʻzbekiston manzaralari zaminida baxtiyor hayotni ifodaladi. Moyboʻyoq va akvarelda ham manzaralar tasviri ("Chirchiq yoʻlida tong" va boshqalar)ni yaratdi.

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Chervetslar

Chervetslar — koksidlar kenja turkumiga mansub tengqanotli hasharotlar. 250 ga yaqin turi uchraydi. Tanasining uz. 0,5–35 mm. Urgʻochisi qanotsiz. Erkaklarida bitta oldingi juft qanotlari bor, ogʻiz apparata rivojlanmagan. Urgʻochisining ogʻiz apparati soʻruvchi tipda. Tanasining usti mumsimon yoki unsimon gubor bilan qoplangan. Koʻpchilik turlari mavsumda 1—2, ayrimlari esa 3—4 avlod beradi. Jinsiy yoʻl bilan yoki partenogenetik koʻpayadi. Urgʻochisi 3000 tagacha tuxum qoʻyadi, tirik tugʻadiganlari ham bor. Oʻrta Osiyoda komstok chervetsi, unsimon uzum chervetsi, dumaloq chervets, akatsiya va boshqa zarar keltiradi. Ch. qishloq xoʻjalik va texnika ekinlari, manzarali hamda oʻrmon oʻsimliklari zararkunandasidir. Koʻpchilik turlari ihota daraxtlari (tut)ni shikastlaydi. Zararlangan daraxtlar oʻsishi yomonlashadi, barg, mevalari toʻkiladi, novdalari kurib qoladi. Boʻyoqchilik sanoatida ayrim Ch. ajratgan moddalardan foydalaniladi.

Kurash choralari: qirqilgan novdalarni bogʻdan tashqariga olib chiqarib yoqib yuborish; daraxt kurtaklari rivojlanmasdan oldin unga mineralmoy emultsiyasi (bir tup daraxtga 10—15 l) purkash va boshqa Ekiladigan koʻchatlarni metil bromid preparati (50—60 g/m3) bilan fumigatsiya qilish.
Chervyakli uzatma

Chervyakli uzatma – vint (chervyak) va u bilan ilashadigan chervyak gʻildiragi vositasida ayqash vallarga aylanma harakat uzatadigan mexanizm. Harakat chervyakdagi trapetsional rezba bilan gʻildirakning yoysimon tishlari orasidagi ilashish kuchi natijasida uzatiladi. Chervyak rezbasining kirimlar soniga kura, bir, ikki va toʻrt kirimli, rezba oʻrami shakliga koʻra, arximed spiralli, botiq profilli va boshqa xillarga boʻlinadi. Chervyakli uzatmada uzatish soni 300 va undan katta boʻladi va u quyidagi formula orqali aniqlanadi: /=z2/zp bunda / – uzatish soni, z, – chervyakning kirimlar soni, z2 – chervyak gʻildiragi tishlari soni.

CH.u.ning boshqa uzatmalardan afzalligi tekis, shovqinsiz ishlashi, ixchamligi; kamchiligi tutashuvchi elementlar (chervyak oʻrami bilan gʻildirak tishi) ning birbirining ustida nisbiy sirpanishi, foydali ish koeffitsiyenti pastligi, detallar qizib yeyilishi xisoblanadi. Chervyak gʻildiraklari yeyilishini kamaytirish uchun ular antifriksion xossali materiallar (asosan, bronza) dan, rangli metallarni tejash uchun tarkibiy materiallar (bronzapoʻlat, bronzachoʻyan)dan, kuchsiz uzatmalarda esa tekstolit, poliamid va boshqalardan tayyorlanadi.

CH.u.dan mashinalarni harakatlantirishda, boshqarish qurilmalari (mac, avtomobilning rul boshqarmasi)da, metall kesish stanoklari, gidrotexnika inshootlari, koʻtarishtashish mashinalari va boshqalarda foydalaniladi.

Mexanika
Cheremuxa

Cheremuxa (Padus) — raʼnodoshlar oilasiga mansub daraxt yoki butalar turkumi. Boʻyi 2—17 (20) m, diametri 40 sm. Shoxshabbalari keng, kalin, egilib turadigan poyasining poʻstlogʻi kulrangqora, yosh novdalariniki ochiq yashil yoki qiziljigarrang, yaltiroq. Bargi 5—15 sm. Gullari xushboʻy, hidli, 8—12 sm uzunlikdagi shingilga toʻplangan. Mevasi danakli, bir urugʻli, sharsimon kora, yaltiroq, shirin reeavor. May—iyun oylarida gullaydi. Bargi, poʻstlogʻi, guli, mevasi va urugʻida amigdalin glyukozidi bor. Shim. Amerika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. 20 turi maʼlum. Shulardan oddiy Ch.ning (P.racemosa) ahamiyati katta. Oʻzbekistonda oddiy Ch. va virgi n Ch. manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Poʻstlogʻidan yashil va qoʻngʻir boʻyoq olinadi. Mevasida olma, limon kislota va 5% qand, bargida vitamin S va efir moyi — prunozin bor. Mevasi isteʼmol qilinadi va ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi, shuningdek, ichburugʻga qarshi dori tayyorlanadi.

 

Raʼnodoshlar
Pavel Cherenkov

Pavel Alekseyevich Cherenkov (1904.28.7, Voronej viloyati — 1990) — rus fizigi, akademik (1970); Voronej universitetini tugatgan (1928). SSSR Fanlar akademiyasi Fizika institutida ishlagan (1930-yildan). Ilmiy ishlari fizik optika, yadro fizikasi, kosmik nurlar fizikasi va htezlatkichlar texnikasiga oid. C.W.Bavilov rahbarligida uran tuzlari eritmasining gammanurlanish taʼsiridagi lyuminessensiyasini oʻrganib, odatdagi lyuminessensiyadan farklanuvchi yorugʻlik (Cherenkov — Vavilon nurlanishi) yuzaga kelishini qayd etdi, uning asosiy xossasi — yoʻnalganligini aniqladi (1936). Moddada yorugʻlik tezligidan katta tezlikli zaryadli zarralar taʼsirida moddaning yorugʻlanish effekti Vavilov — Cherenkov effekti nomini oldi. Ch. birinchi sinxrotronlarning yaratilishiga hissa qoʻshgan. Tormozlanish nurlanishining nuklonlar va yadrolar bilan oʻzaro taʼsirini, fotoyadro va fotomezon reaksiyalarni, yuqori energiyali gammakvantlar bilan yengil yadrolarning parchalanishini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1958).

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
Cherenkov-Vavilov nurlanishi

Cherenkov-vavilov nurlanishi, Cherenkov-Vavilov effekti — tez harakatlanuvchi zaryadlangan zarralar (elektronlar, protonlar, mezonlar va boshqalar) biror moddadan oʻtganda sodir boʻladigan yorugʻlik nurlanishi. SM.Vavilov tashabbusi bilan P.A.Cherenkov radiyning unurlari taʼsirida toza suyuklikning yorugʻlanishini kuzatayotib kashf etgan (1934). Bu hodisani 1937 yilda N.Ye.Tamm va I.M.Frank nazariy tomondan tushuntirib berganlar. Zichligi katta moddadagi elektronlarning nurlanish sodir qilishi uchun bir necha yuz ming eV protonlar shunday tezlikka erishishi uchun 10 mln. eV energiya kerak boʻladi (chunki protonning massasi elektronnikidan ancha ogʻir).

CH.—Cherenkov-vavilov nurlanishining oʻziga xos xususiyati uning yoʻnalganligi: yorugʻlik har tomonga nurlanmay, balki zarraning harakat trayektoriyasi bilan oʻtkir burchak hosil qiladigan yoʻnalishda nurlanadi. Nurlanish burchagi v kuyidagi munosabatga boʻysunadi:Burchak v ni topib, zarra tezligini aniklash mumkin. Ch.—Cherenkov-vavilov nurlanishi tez zarra (elektron, proton, mezon)larning tezligini oʻlchash va harakat yoʻnalishini aniklashda qoʻllanadi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar