MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gilmoya

Gilmoya — gil turlaridan biri. Montmorillonitdan iborat. Oʻzbekistonda G.ni gilvata, togʻ yogʻi, koʻk shiram, soz kesak, toshsovun ham deyishadi. G. asosan dengiz va okean tublarida vulkan kullari va gillarning ishqorli muhitda fizik va kimyoviy oʻzgarishidan hosil boʻladi. Rangi oq, yashil, kulrang, qoʻngʻir va h.k. Sovunga oʻxshash, yumshoq, issiqda tez qurib, toshga aylanadi. Suvda hajmi 2—15 baravar oshadi. G. har xil moddalar, radioaktiv elementlarni yutish (adsorbsiya) xususiyatiga ham ega. 1110— 1125° qizdirilsa, koʻpchib, gʻovakli tosh — keramzitga aylanadi. G. rezina, qogʻoz, metallurgiya, oziq-ovqat sanoatida, tibbiyot va qishloq xoʻjaligida koʻplab ishlatiladi. G. boʻr va paleogen davri katlamlarida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 200 ga yaqin G. konlari borligi aniqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilozoizm

Gilozoizm (yun. hyle — modda va zoe — hayot) — materiyaning barcha turlarini jonli deb hisoblaydigan taʼlimot. Materiyaning barcha shakllari sezish va fikrlash qobiliyatiga ega deb biladi. Terminni 1678 yilda ingliz faylasufi R. Kedvort (1617— 88) kiritgan. Bunday qarash yunon falsafasi (Ioniya faylasuflari, Empedokl, Anaksagor, Fales), qisman stoitsizm, Uygʻonish davri naturfalsafasi (B. Telezio, J. Bruno, T. Paratsels), 18-asr fransuz materialistlari, jumladan, D. Didro dunyoqarashi, F. Shelling naturfalsafasi uchun xos boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilon

Gilon, Gelon — Erondagi tarixiy viloyat. Kaspiy dengizining janubigʻarbiy sohilida joylashgan. Mil.av. 8-asr — mil. 6-asrlarda Gilon hududida gel qabilasi (hozirgi gilonlar ajdodi, viloyat nomi ham shundan olingan) yashagan. 8—9-asrlarda Gilonni arablar bosib olgan. 1307—70 yillar moʻgʻullarga tobe boʻlgan. 1370 yildan 16-asrgacha Gilonning sharqiy qismi — Loxijonda Saidlar davlati boʻlgan. Gilonning asosiy qismi 1385 yildan Amir Temur va Temuriylar davlati, 16-asr boshidan Eron safaviylari tarkibida. Eron inqilobi (1905-11) va 1918-21 yillarda Erondagi milliy ozodlik harakatining muhim markazi boʻlgan. Xususan, Gilonning Resht sh.da Gilon respublikasi, mavjud boʻlgan. Gilon Eronning eng boy viloyatlaridan biri boʻlib, oʻrta asrlarda ayniqsa oʻzining ipagi bilan shuhrat qozongan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Eron
Gilon respublikasi

Gilon respublikasi - Rossiya armiyasining Eronga qilgan bosqini (intervensiya) natijasida Gilon viloyatida tuzilgan respublika (1920-yil 4 iyun—1921-yil 7 noyabr). 1920-yil 18 mayda Rossiya floti Eronda sovet rejimini oʻrnatish maqsadida Enzaliga harbiy desant tushirdi. Qizil askarlar Eron mujohidlari bilan birgalikda Gilon viloyatining markazi Rasht sh.ni egallashdi. G. r. tuzilganligi eʼlon qilinib, Kichikxon Mirzo boshchiligida muvaqqat hukumat tashkil topdi. Kichikxon Mirzo qoʻshinida 8000 kishi boʻlib, undan 6000 kishi sovet askarlari edi. Oradan koʻp oʻtmay Kichikxon Mirzo bilan bolsheviklar oʻrtasida ixtilof vujudga keldi. 31 iyulda Gilonda sovet armiyasi Kichikxon Mirzo hukumatini agʻdarib tashlab, Ehsonulloxon boshchiligida Eron kommunistlaridan iborat inqilobiy qoʻmita — revkom tuzishdi. Sovet qoʻshinlari va Eron qizil armiyasi 1 avgustda Menjil sh.ni egallab, Qazvin va Tehronga qarab yurish qildilar. Biroq 15 avgustda ular Kazvin vodiysida inglizlar va shoh qoʻshinlaridan magʻlubiyatga uchrab, 16 avgustda Menjildan ham chekinishdi. Eron shohi qoʻshinlari 24 sentabrda Rashtni kizil askarlardan ozod qildi. G. r. ning hukumat idoralari Enzaliga koʻchirildi. Rossiyadan yetib kelgan kizil askarlarning koʻmagida 22 oktabrda Rasht yana bosib olindi. Shaharni 45000 aholi tark etdi. Noyabr oxirida Rossiyadan yana 3000 jangchi joʻnatildi. Eron qizil armiyasi qoʻmondoni N.F. Gikalo edi. Xalqaro vaziyat keskinlashib ketishidan choʻchigan Rossiya Moskvada Eron bilan shartnoma imzolashga (1921-yil 26 fevral) majbur boʻlgach, qizil askarlarni chaqirib olish majburiyatini oldi.

1921-yil 6 mayda Kichikxon Mirzo yana Gilon hukumatini boshqargan. U Gilondan qizil armiya chiqib ketishini qatʼiyan talab qildi va sotsialistik yoʻnalishdan voz kechdi. Kichikxon Mirzo 19 sentabrda Gilondagi sovet va fors kommunistlariga qarshi ochiq hujumga oʻtdi. Eron shohi qoʻshinlari bilan boʻlgan jangda Kichikxon Mirzo magʻlubiyatga uchradi va noyabrning boshida oʻldirildi. Shoh qoʻshinlari Rasht va Enzalini egalladi, G. r. tugatildi. 1921-yil 9 noyabrda Gilon viloyati Eron shohi maʼmuriyati hukmi ostiga oʻtkazildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Persii M. A., Zastenchivaya intervensiya. O sovetskom vtorjenii v Iran i Buharu v 1920-1921 gg, 2-izd, M., 1999; Oʻzbekistonning yangi tarixi. Konseptual — metodologik muammolar, T., 1998.

Qahramon Rajabov.
Gilos

Gilos (lotincha: Prúnus ávium)(forscha: گیلاس — gilos) — ﻿ atirgullilar oilasiga mansub koʻpyillik mevali daraxt va uning mevasi. Sariq gilos. Qizil Yovvoyi holda Oʻrta va Janubiy Yevropa, Eron, Kavkaz, Ukraina, Moldovada uchraydi. Yevropa mamlakatlari, Turkiya, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Yaponiya, Ukrainaning janubi, Kavkaz, Boltiqboʻyi va Oʻrta Osiyoda ekiladi.

Gilos daraxtining boʻyi 10-15 metr (baʼzan 30 metrgacha boradi), shoxlari qalin, yoyilib oʻsadi. Bargi choʻziq-tuxumsimon, toʻq yashil. Guli oq, ikki jinsli, gulbandi uzun. Mevasining shakli dumaloq, yuraksimon, eti shirali, sirti tekis. Eng ertagi danakli meva.

Tarkibida 7-15% qand, 0,36-1,1% kislota, vitaminlar, 0,2% oshlovchi va 0,7% gacha pektin moddasi bor. Yangiligida isteʼmol qilinadi, kompot va murabbo tayyorlanadi. Gilos asal beradigan oʻsimliklar qatoriga kiradi. Danagi magʻzida 30% gacha parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan moy bor.

Gilos unumdor, nam, moʻtadil yerlarda yaxshi oʻsadi, yorugʻlik va issiqlikka talabchan. Koʻchati ekilgandan keyin 4–5-yili hosilga kiradi. Daraxti 100 yilgacha yashaydi, tupi 150-300 kg hosil beradi. Asosan mart-aprel oylarida gullaydi, may-iyunda pishadi. Yozi issiq xududlarda yaxshi oʻsmaydi. Namga talabchan. Asosan magellab olchasi yoki yovvoyi olchaga payvandlab koʻpaytiriladi. Koʻchati sugʻorilib, tagi yumshatilib turiladi. Gilos yoshartirish maqsadida 2-3 yillik shoxlari butalib, daraxti qoʻshimcha oziqlantiriladi. Gilos uchun ayniqsa yelim oqish kasalligi gʻoyat xavfli. Erta bahor va yozda insektitsidlar va fungitsidlarning biron turi bilan 2-3 marta ishlov beriladi.

Navlari 
Gilosning 100 ga yaqin navi maʼlum. Oʻzbekistonda gilosning Savri surxoni, Qora gilos, Sariq gilos, Bahor, Revershon, Sariq drogana, Chkalov navlari koʻp ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manba 
Osiyo bog‘ o‘simliklari
Mevali daraxtlar
Yevropa o'simliklari
Manzarali daraxtlar
Giloslar
Yevropa bog‘ o‘simliklari
Giltcholgich

Giltcholgich — qoraqalpoq ayollarining ziynat buyumi, taqinchogʻi. Tuzilishi sakkiz (8 ) raqamiga oʻxshash boʻlib, kumush boʻlagidan yasaladi. Oʻrtasiga qimmatbaho tosh qadalib, atrofi oddiy handasiy (doira) shakllar bilan bezatiladi; unga gilt (bezak sifatida ishlangan kalitcha) toʻgʻnab qoʻyiladi. G. koʻylak yoqasi old kesimining pastki qismi yoki koʻkrak burmasiga taqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert

David Gilbert (; 1862,23.1, Velau, Kenigsberg — 1943.14.2, Gyottingen) — nemis matematigi, prof. (1893). Gilbert tadqiqotlari matematikaning koʻp boʻlimlari taraqqiyotida muhim oʻrin tutgan. Asosiy ilmiy ishlari invariantlar, algebraik sonlar nazariyasiga, geometriya asoslari variatsion hisob va differensial tenglamalarga, integral tenglamalar nazariyasiga, sonlar nazariyasida Varing muammosi yechimiga, matematik fizika asoslariga, matematikaning mantiqiy asoslariga doir. Gilbert matematikaning tabiatshunoslik bilan bogʻliqligi masalalari bilan ham shugʻullangan. Gilbert matematikaning deyarli hamma sohalariga oid 23 muammoni oʻrtaga tashlagan.

Bolaligi va ta'limi 
Gilbert, ikki farzandning birinchisi va Otto va Mariya Tereza (Erdtmann)ning yagona o'g'li Hilbert, Prussiya Qirolligi ning Prussiya provinsiyasida yoki Kenigsbergda (Hilbertning o'z bayonotiga ko'ra) yoki Vehlauda (1946 yildan beri tanilgan) tug'ilgan. Znamensk) Königsberg yaqinida, u yerda otasi tug'ilganda ishlagan.

1872 yil oxirida Hilbert Fridrixskolleg gimnaziyasiga (Collegium fridericianum, Immanuil Kant bundan 140 yil avval o‘qigan maktab) o‘qishga kirdi; ammo, baxtsiz davrdan so'ng, u (1879 yil oxiri) va fanga yo'naltirilgan Vilgelm gimnaziyasini (1880 yil boshida) tugatdi. O'qishni tugatgandan so'ng, 1880 yil kuzida Hilbert Königsberg universitetining "Albertina" ga o'qishga kirdi. 1882 yil boshida Hermann Minkovski (Hilbertdan ikki yosh kichik va ayni paytda Königsbergda tug'ilgan, lekin Berlinga uch semestrga ketgan) Königsbergga qaytib, universitetga o'qishga kirdi. Hilbert uyatchan, iste'dodli Minkovski bilan umrboqiy do'stlik munosabatlarini rivojlantirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert Uilyam

GILBERT (Gilbert) Uilyam (1544.24.5, Kolchester - 1603.30.11, London) — ingliz fizigi va saroy vrachi. Magnit va elektr hodisalarini oʻrganish bilan shuhrat qozongan. "Magnit, magnit jismlar toʻgʻrisida va katta magnit — Yer toʻgʻrisida" asarida (1600) Yer katta magnit hisoblanadi. Yerning magnit mintaqalari geografik mintaqalar bilan mos keladi, degan farazlarini birinchi boʻlib ilgari surgan va temir sharni magnitlab, u ham Yerga oʻxshab magnit mil (strelka)ga taʼsir etishini koʻrsatgan. U Angliyada N. Koperniknnng geliotsentrik nazariyasini tarqatuvchisi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert (birlik)

Gilbert - SGS va SGSM birliklar tizimlarida magnit yurituvchi kuch birligi. U. Gilbert (1544—1603) sharafiga qoʻyilgan. Gb bilan belgilanadi. 1 Gb=0,796 A.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert muammolari

Gilbert muammolari — nemis matematigi David Gilbert urtaga tashlagan 23 muammo. Ular mat.ning turli sohalari (sonlar nazariyasi, toʻplamlar nazariyasi, funksiyalar nazariyasi, topologiya va boshqalar)ga doir.

G. m.ning baʼzilari: 

1. Quvvati sanoqli toʻplam quvvatidan katta, lekin kontinuum quvvatidan kichik toʻplam mavjudmi?

2. Arifmetika aksiomalari sistemasining ziddiyatsiz ekanligini chekli sondagi deduktiv fikr yuritish, yaʼni umumiy qoidalardan mantiqan xususiy qoidalar chiqarish yoʻli bilan isbot qilish mumkinmi?

3. Ikkita tengdosh tetraedr teng boʻlaklardan tuzilgan boʻla oladimi?

4. a — algebraik son va r — algebraik irratsional son boʻlganda ar koʻrinishidagi son transsendent (algebraik boʻlmagan) son boʻla oladimi?

Yana qarang 

 David Gilbert

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilbert fazosi

Gilbert fazosi - Yevklid fazosi tushunchasini cheksiz oʻlchovli hol uchun umumlashtiruvchi matematik tushuncha. Nemis matematigi D. Gilbert tekshirgan. Mat.ning turli sohalari va nazariy fizikada qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gilza

Gilza (nem. Hiilse, soʻzma-soʻz — qobiq) — 1) artilleriya G.si — porox zaryadi, qoʻshimcha elementlari (alanga soʻndirgich va b.), alangalash vositasi (kapsula) ni joylash uchun moʻljallangan yupqa devorli metall stakan; 2) miltiq, pulemyot va b. qurollar uchun moʻljallangan G. porox zaryadi va oʻq bilan birga patronni tashkil qiladi, u ham metalddan tayyorlanadi. Ov miltigʻi uchun moʻljallangan G. metall yoki kartondan yasaladi, ichiga porox zaryadi (pitra, oʻq va pij — latta-putta yoki jun tolalari) joylanadi; 3) suv bilan sovitiladigan porshenli issiqlik dvigatellari blokkarteriga oʻrnatilgan silindrik moslama. Ishqalanib ishlaydigan sirtlarning yeyilishini kamaytirish va almashtirishni osonlashtirish uchun qoʻyiladi. Dvigatel porsheni silindr G.sida harakatlanadi, shuning uchun G.ning ichki sirti yaxshilab silliqlanadi; tashqi tomondan blok-karterning suv gʻilofida aylanib yuradigan suv bilan sovitib turiladi. Bunday G. choʻyandan yasaladi; 4) papiros (sigareta) G.si — tamaki joylanadigan qobiq. U yupqa qogʻoz va qalinroq qogʻoz mundshtukdan iborat. Filtrli sigareta G.si qogʻoz filtr bilan tugaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Charles Édouard Guillaume

Charles Édouard Guillaume () (1861.15.2, Flerye - 1938.13.6, Parij) — shveysariyalik fizik va metrolog. Ilmiy ishlari asosan metrologiyaga oid. 1883—89 yillarda chiziqli kengayish koeffitsiyentini aniqlashga va metrning platina-iridiyli etalonlarini bir-biriga solishtirishga oid ishlarda qatnashgan. G. 1 kg suvning hajmini aniqlagan. Aniq asbobsozlik, metrologiya va geodeziya sohalarida katta ahamiyatga ega boʻlgan invar tipidagi krtishmalar seriyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureati (1920).

Manbalar 

1861-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
15-fevralda tugʻilganlar
13-iyunda vafot etganlar
Gimeniy

Gimeniy (yun. hymen — parda, pust) — xaltachali (diskomitsetlar) va bazidiyali zamburugʻlar, shuningdek, baʼzi lishainiklar tanalarining ustki yoki ostki tomonida spora hosil qiluvchi qujayralar yoki bazidiyalar. Koʻpchilik zamburugʻ va lishainiklar gimeniysida xaltacha va bazidiyalardan tashqari bir hujayrali va koʻp hujayrali naslsiz parafizalar, koʻpgina bazidiyali zamburugʻlarda esa bir hujayrali sistidlar ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gimenolepidlar

Gimenolepidlar (Nute nolipididae) — tasmasimon chuvalchanglar sinfining oilasi. Baʼzi parrandalar va sut emizuvchilarda parazitlik qiladi. Odamda Hymenolepis papa va N. diminuta uchraydi. G.ning voyaga yetgan tanasi, yaʼni strobilasining uz. 2—3 sm dan 4—5 sm gacha, katta boʻgʻimining kengligi 0,5–1 mm, boshi (skoleksi)ning diametri 0,25—0,3 mm. Skoleksida toʻrtta soʻrgʻich va harakatchan hartumcha boʻladi. Hartumcha ichida 20 ta ilgagi bor. G.ning tuxumi ellips, baʼzan sharsimon shaklda, 0,068 mm gacha boʻladi. Odamda parazitlik qiladigan turlari ingichka ichakda oraliq xoʻjayinsiz rivojlanadi. Tuxumdan 6 ilgakli onkosfera lichinkasi chiqadi. Lichinka ichak vorsinkasiga kirib, 5—8 kunda soʻrgʻichli va ilgakli ikkinchi lichinkalik davri — sistitserkoidga aylanadi. Sistitserkoid ichak vorsinkalaridan ichak boʻshligʻiga chiqib voyaga yetadi. Parrandalarda parazitlik qiladigan G.ning oraliqxoʻjayinlari halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar va hasharotlar hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gimenomitsetlar

Gimenomitsetlar (Hymenomycetales) — bazidiyali zamburugʻlar (qarang Bazidiomesetlar) bir necha tartiblarining umumiy nomi. Spora hosil qiladigan qavati (qarang Gimeniy) koʻpincha zamburugʻ meva va tanasining sirtida ochiq joylashgan. Gimenomitsetlarning 16000 ga yaqin turi mavjud. Ularning koʻpchiligi yeyiladigan zamburugʻlar, ayrim turlari zaharli. Koʻpchilik gimenomitsetlar saprofit, baʼzilari, masalan, poʻkak zamburugʻlari parazit hayot kechiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bazidiyali zamburugʻlar
Gimenofor

Gimenofor (gimeniy va yun. Phoros — ega boʻlgan) — bazidiomitsetlarning gimeniyga ega boʻlgan mevali tanasi sirti. Tuban vakillarida G. silliq, yuksak bazidiomitsetlarda plastinkasimon yoki naysimon. Oraliq shakllari: tikansimon, burmali, qirrali, koʻndalang plastinkali va b. G. tuzilishining murakkablashuvi gimeniy yuzasining kengayishi (shunga muvofiq sporalar sonining oshishi) va gimeniyni mevali tananing pastki yuzasiga siljishi orqali sodir boʻlgan. Bu hol gimeniyni jarohatlanishdan himoya qilish imkonini beradi va sporalarning tarqalishiga qulaylik tugʻdiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gimnasiy

Gimnasiy (yun. gymnasion) — Yunoniston shaharlari va ellinistik Sharkda davlat oʻquv-tarbiya muassasasi. G.larning paydo boʻlgan vaqti haqida aniq maʼlumot yoʻq. Mil. av. 5—4-asrlarda keng tarqalgan. G. avval jismoniy mashqlar bilan shugʻullaniladigan maskan sanalgan. Keyinchalik yoshlarning musiqiy (akliy va estetik) hamda gimnastik (axloqiy va jismoniy) rivojlanishini taʼminlovchi, shu bilan birga birbirlari bilan muloqotda boʻlish markaziga aylangan. G.davlat nazoratidagi maktab boʻlgan. Unga zodagon quldorlar oilasining palestra (Yunoni-stondagi 12—16 yoshli bolalarning gimnastika maktabini tugatgan 16 yoshli farzandlari qabul qilingan. Ular G.da 18 yoshgacha gimnastika bilan shugʻullanishgan hamda adabiy, falsafiy va siyosiy taʼlim olishgan. G.da taʼlim olayotgan bolalarning qanchalik chiniqqan, chidamli, sogʻlom, jismonan va ruhan baquvvatligi davlat tomonidan nazorat qilingan. Falsafa, adabiyot, siyosatga doir bilimlarni mamlakatdagi tanikli kishilar olib borishgan. G.lar ichida Platon oʻz shogirdlari bilan suhbat oʻtkazgan Akademiya va Aristotel tashkil etgan Likey (qarang Litsey) mashxur boʻlgan. G.ni tugatgan yigitlar efebiya maktabida harbiy bilim olishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginandromorfizm

Ginandromorfizm (yun. gyne -ayol, apeg — qaratqich kelishigi, andros — erkak va morphe — shakl, koʻrinish) — bitta organizmda har xil jinsga xos xromosomalar toʻplamiga ega boʻlgan hujayralar, toʻqimalar va organlar boʻlishi. Old-orqa, lateral va mozaik (qurama) G. mavjud.

Old-orqa G.da tananing old qismi bir jinsga, orqa qismi boshqa jinsga xos hujayra va shu jinsga mos keladigan belgilar bilan ifodalanadi. Lateral G. tananing oʻng va chap tomonida xuddi shunday farq qiluvchi belgilar boʻlishini koʻrsatadi, bu farqdanish jinsiy sistemalarni ham oʻz ichiga oladi. Mozaik G.da organizm hujayralarining koʻp qismi bir jinsga, oz qismi ikkinchi jinsga tegishli boʻladi. G. asosida gomogameta jinsli individlarda ontogenezttt turli bosqichlarida jinsiy xromosomalardan biri yoʻqolib ketishi mumkin. Bundan tashqari, ahyon-ahyonda tuxum hujayrada ikki urgʻochi pronukleusning hosil boʻlishi va ular har birining har xil jinsiy xromosomali spermiyalar bilan urugʻlanishi hamda kelgusida bunday yadroli zigotadan bitta organizmning rivojlanishi ham G.ning sababchisi boʻlishi mumkin. G. ning aniqlanishi va kelib chiqish sabablarining koʻrsatilishi jinsni xromosoma orqali aniqlanishi nazariyasini isbotlovchi dalillardan biri boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gingivit

Gingivit (lotincha: gingiva — milk, itis — yalligʻlanish) — milk shilliq qavatining yalligʻlanishi. Meʼda-ichak, nafas aʼzolari, yurak-tomir, nerv sistemasi, periodontit, paradontoz, qon kasalliklari, infeksion kasalliklar, avitaminozlar, ogʻir metallar (simob, qoʻrgʻoshin va b.)ning tuzlaridan zaharlanish,. tish toshi gingivitga sabab boʻladi. Baʼzan antibiotshlar yoki boshqa dorilar qabul qilinganda ham gingivit yuzaga keladi. Hayz sikli buzilganda, homiladorlik va balogʻatga yetish davrida koʻp uchraydi. Chirigan tish qirrasi, notoʻgʻri qoʻyilgan tish yoki yasama tish, shuningdek, dagʻal tish choʻtkasining milkni chaqalashi, kimyoviy moddalar va issiqdan kuyish ham gingivitga sabab boʻlishi mumkin. gingivitda milk qizarib shishadi, bezillab turadi va salga qonaydi (kataral gingivit), milk cheti kulrang karash bilan qoplanadi, ostidan yara chiqadi, ogʻizdan sassiq hid keladi. Soʻlak oqadi, temperatura koʻtariladi, jagʻ ostidagi limfa bezlari kattalashadi (yarali gingivit); milk oʻsib, butun tishni qoplaydi, ogʻriq sezilmaydi (gipertrofik gingivit) yoki aksincha tish ildizi ochilib qoladi (atrofik gingivit). gingivit ga xos dastlabki alomatlar paydo boʻlganda darhol vrachga koʻrinish zarur. Oldini olish uchun ogʻiz boʻshligʻini toza tutish, bot-bot stomatolog vrachga murojaat qilib, tish toshini oldirish va chirigan tishlarni davolatib turish lozim.

Yana qarang 

 Stomatit

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginekokratiya

Ginekokratiya (yunoncha: gine — ayol va kratos — hokimiyat) — ayollar hokimiyati. Jamiyat taraqqiyotining xoʻjalikda, ijtimoiy va siyosiy hayotda ayollar hukmronligidan iborat bosqichi. Fanda koʻpincha matriarxat termini ishlatiladi.

Manbalar
Ginekomastiya

Ginekomastiya (yunoncha: gyne - ayol, mastos — koʻkrak) — erkaklar koʻkrak bezining ayollarnikiga oʻxshab kattalashishi. Chin va soxta boʻladi. Chin G.da koʻkrak bezining hamma toʻqimalari rivojlanadi, soxta G.da esa yogʻ toʻplanadi. Asosan 18—25 yashar kishilarda uchraydi. Aksariyat endokrin, jumladan jinsiy bezlarning birlamchi kasalliklari belgilaridan biri hisoblanadi. Bemorning ovozi ayollar ovoziga oʻxshab qrladi, soqol-moʻylov chiqmaydi, jinsiy aʼzolar ham toʻla takomillashmaydi. Jigar sirrozida ayollar jinsiy gormoni (estrogen) almashinuvi buzilishi natijasida ham G. paydo boʻlishi mumkin. Bemor doridarmonlar bilan davolaniladi, ular yordam bermasa, jarretushk usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginesey

Ginesey (yun. gyne — ayol, oikion — uy, boshpana) — gulning reproduktiv qismi, hamma mevabargchalar yigʻindisi. Bir-biri bilan qoʻshilmagan, erkin joylashgan, har biri alohida urugʻchi hosil qiladigan mevabargchalardan iborat G. apokarp G. deb ataladi. Apokarpli G. eng sodda boʻlib, magnoliya, pion va ayiqtovonlar uchun xos. Baʼzan G. bitta mevabargcha (urugʻchi)dan iborat (mas, burchoqdoshlarda). Evolyutsiya davomida mevabargchalar qoʻshilib ketib, 3 xil tipdagi senokarp G. hosil boʻladi. Yon tomonlari bilan oʻzaro qoʻshilib oʻsgan yopiq mevabargchalar (ularning urugʻ kurtagi choklari boʻylab, yaʼni uyachalar burchagida joylashgan) sinkarp G. hosil qiladi (lola). Sinkarp G.dan ayrim mevabargchalarning ajralib chiqishi, birok ular qirralarining ajralib ketmasligi tufayli parakarp G. hosil boʻladi (bodring, qovoq, lolaqizgʻaldoq). Parakarp G. bir uyali boʻlishi va urugʻkurtaklari G. devorida joylashganligi bilan sinkarp G.dan farq qiladi. Boshqa hollarda parakarp G. bevosita apokarp G.dan kelib chiqqan. Sinkarp G. tugunchasi toʻsiqlarining yoʻqolib ketishi natijasida bir uyali lizikarp G. vujudga kelgan. Oʻzaro qoʻshilib ketgan bir necha mevabargchalardan hosil boʻlgan G. murakkab urugʻchi deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ginkgo

Ginkgo (Ginkgo biloba) — ochiq urugʻli oʻsimliklar boʻlimining gingkodoshlar oilasiga mansub hozirgi yagona vakili. Daraxtning boʻyi 40 m gacha, diametri 1 m gacha; yosh niholi baʼzi nina bargli daraxtlarga oʻxshab ketadi, ammo borabora tashqi koʻrinishdan terak tusini oladi. Barglari bandli, yelpigʻichsimon, oʻrtasida oʻyigʻi bor, kuzda toʻkiladi. G. ikki uyli oʻsimlik, erkak va urgʻochi gullari kichikroq koʻchalalarga toʻplangan. Urugʻi yumaloq, danakli mevaga oʻxshaydi. Mevasi va urugʻi yeyiladi. Jan. Xitoyning baʼzi joylaridagina yovvoyi holda oʻsadi. Qrimning jan.da va Kavkazning Qora dengiz sohilida ekiladi.

Oʻrta Osiyoda G.ning barg va yogʻoch qoldiklari yuqori perm va trias davriga tegishli yotqiziqlarda topilgan. Hududda G.ning 15 dan ortiqturi oʻsgan. Jumladan 2 turi Jan. Oʻzbekistonda, Tojikiston va Turkmanistonda oʻsganligi aniqlangan. G.ning bir qancha turlari Shim. Oʻzbekistan, Qozogʻiston, Qirgʻiziston va deyarli qamma davlatlarda yura, boʻr va uchlamchi davr qatlamlaridan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyo bog‘ o‘simliklari
Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Osiyo dorivor o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Manzarali daraxtlar
Xitoy endemik florasi
Ginkgodoshlar

Ginkgodoshlar (Ginkgoales) -karbon davridan boshlab uchlamchi davrning oxirigacha yashagan ochiq urugʻli oʻsimliklar sinfi. Hoz. bitta (Ginkgo biloba) turi (turkumi, oilasi) saqlanib qolgan. Oʻzbekistan va unga chegaradosh respublikalar hududida Ginkgo, Baiera, Ginkgodium, Sphenobaiera, Czekanowskia, Phaenicopsis turkumlariga mansub oʻsimliklarning bargi va generativ organlarining izi, yogʻoch qoldiqlari topilgan. G. yura davrida toshkoʻmir hosil boʻlishida muhim rol oʻynagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil