Shirin noʻxat

Shirin noʻxat, Lathyrus odoratus, Sitsiliya, janubiy Italiya va Egey orollarida uchraydigan Burchoqdoshlar (dukkaklilar) oilasiga mansub Lathyrus turkumiga kiruchi gulli oʻsimlik.

Bu bir yillik togʻda oʻsadigan oʻsimlik boʻlib, balandligi 1-2 mga yetadi. Shirin noʻxat atrofdagi oʻsimliklar va tayanchlarga ilashib koʻtarilib oʻsadi. Yovvoyi turlarda gullar binafsha rangda, kengligi 2,5-3 santimetrga yetadi. Gullar odatda kuchli hidga ega.

L. odoratus bir yillik , L. latifolius turi esa koʻp yillik oʻsimlik.

Bogʻdorchilikni rivojlantirish 
Shotlandiyalik bogʻbon Genri Ekford (1823-1905) shirin noʻxat ustida tajrinalar olib borgan.

U dastlab mashhurlikka Radnor grafi uchun bosh bogʻbon boʻlib xizmat qilgan paytida, pelargonium va dahliasning yangi navlarini etishtirgani uchun erishgan. 1870-yildan boshlab Gloster yaqinidagi Sandywelllik doktor Sankeyga ishlay boshlagan. Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining aʼzosi boʻlib, u 1882-yilda shirin noʻxatning „Bronza Prince“ navini yaratgani uchun birinchi darajali sertifikat (yuqori mukofot) bilan taqdirlangan. 1888 yilda Shropshireʼdagi Wem shahrida shirin noʻxat uchun oʻzining rivojlanishi va sinov maydonlarini yaratdi. 1901-yilga kelib, u oʻsha paytda etishtirilgan 264 navdan jami 115 tasini introduksiya qilgan. Ekford oʻz ishi uchun RHS Viktoriya faxriy medali bilan taqdirlangan. U 1906-yilda vafot etgan, lekin uning ishini bir muddat oʻgʻli Jon Ekford davom ettirgan.

1980-yillarning oxirida Wemdagi shirin noʻxat jamiyati har yili oʻtkaziladigan koʻrgazmani boshlab bergan. Koʻpgina koʻcha belgilarida shirin noʻxat naqshlari mavjud va shaharning bir hududi Ekford Parki deb nomlangan. Bundan tashqari, oila aʼzosi nomi bilan atalgan „Dorothy Eckford“ noʻxat navi mavjud.

Kultivatsiya 

Shirin noʻxat 17-asrdan boshlab yetishtirila boshlangan va koʻplab navlari savdoda mavjud. Ular gul rangi uchun (odatda koʻk, pushti, binafsha va oqning pastel soyalarida, shu jumladan ikki rangli) va kuchli noyob hidi uchun oʻstiriladi. Ular bogʻbonlar tomonidan koʻrgazma uchun va gulchilik savdosi uchun yetishtiriladi. Noʻxat urugʻlari bahor yoki kuzda parniklarga ekiladi. Urugʻlar oldindan namlanadi. Oʻsimliklar, shuningdek, mavsum oxirida, yosh oʻsimliklar yoki tiqinlar sifatida mavjud. Ular oʻstiriladigan qamishlar boʻlib, yangi kurtaklar muntazam ravishda chimchilab, buta odatiga va yuqori gul hosiliga yordam beradi. Oʻsimliklar odatda 1-2 m balandlikka etadi, yozning oʻrtalarida gullay boshlaydi.

50 dan ortiq navlar Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining Garden Merit mukofotiga sazovor boʻlgan.

Zararkunandalar va kasalliklar 
Shirin noʻxat oʻsimligining, eng keng tarqalgan zararkunandasi shiradir. Bu hasharotlar oʻsimliklarning shirasini soʻrib, oʻsishni pasaytiradi. Mozaik virusi yashil chivin orqali tarqaladi, bu barglarning sargʻayishiga, yangi kurtaklarning buzilishiga va gullashni toʻxtashiga olib keladi.

Kichik, yaltiroq va qora rangdagi gulchang qoʻngʻizi deb ataladigan zararkunanda gulchangni yeydi. Boshqa zararkunandalarga tırtıllar, tripslar, slugs va salyangozlar kiradi.

Shirin noʻxat, shuningdek, keksa oʻsimliklar tomonidan ishlab chiqarilgan miqdorda etilenga sezgir. Shu sababli, fermerlarga mevali daraxtlardan uzoqroqda shirin noʻxat ekish tavsiya etiladi.

Toksiklik 
Isteʼmol qilish mumkin boʻlgan noʻxatdan farqli oʻlaroq, Lathyrus turkumi oʻsimliklarining urugʻlarining zaharli ekanligi haqida dalillar mavjud. Lathyrus sativus turlari inson isteʼmoli uchun oʻstiriladi, ammo shirin noʻxat koʻp isteʼmol qilinganda, latyrizm deb ataladigan zaharlanish alomatlarini keltirib chiqaradi.

Shirin noʻxat bir-biriga juda yaqin ekilgan boʻlsa, qoʻziqorin chirish kasalligi keltirib chiqaradi. Kasalikka chalingan oʻsimlikning barglari, gullari va poyalariga joylashadigan oq kumush changga oʻxshaydi. Qoʻziqorin shirin noʻxatdan ozuqa moddalarini soʻradi va ularning oʻsishini toʻxtatadi.

Kalamushlar ustida olib borilgan tadqiqotlarga koʻra, ozuqasining 50 % ini shirin noʻxat urugʻlari tashkil qilgan hayvonlarda adrenal bezlari kattalashgan. Asosiy taʼsir kollagen hosil boʻlishiga qaratilgan. Semptomlar kollagen fibrillalarining toʻgʻri shakllanishiga toʻsqinlik qiladigan umumiy xususiyatga ega boʻlgan lavsha va mis etishmovchiligi belgilariga oʻxshaydi. Shirin noʻxat urugʻlari tarkibida beta-aminopropionitril bor, bu lizil oksidazni ingibitsiya qilish orqali kollagenning oʻzaro bogʻlanishiga toʻsqinlik qiladi va allyzin hosil boʻladi, bu esa terining boʻshashishiga olib keladi.

Galereya

Manbalar 

Oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Yevropa bog‘ o‘simliklari
Zaharli o‘simliklar