Rashidun xalifaligi

Rashidun xalifaligi (      ) Islom payg'ambari Muhammaddan (S.A.V) keyingi birinchi xalifalik edi. U 632 yilda (11 hijriy ) Muhammadning vafotidan keyin keyingi to'rtta birinchi xalifalar tomonidan boshqarilgan. Imperiya o'z mavjudligi davrida G'arbiy Osiyodagi eng qudratli iqtisodiy, madaniy va harbiy kuch edi.

Xalifalik Muhammadning 632-yil iyunida vafot etishi va uning rahbarligiga merosxoʻr boʻlish haqidagi munozaralardan keyin paydo boʻldi. Muhammadning bolalikdagi do‘sti va yaqin hamrohi Abu Bakr ( r. 632–634 ), Banu Taym qabilasidan Madinada birinchi xalifa etib saylandi va Arabiston yarim orolini zabt etishga kirishdi. Uning qisqa hukmronligi 634-yil avgustida vafot etib, oʻrniga Umar ( r. 634–644 ), uning Banu Adiy urugʻidan oʻrinbosar etib tayinlangan. Umar davrida xalifalik misli ko'rilmagan darajada kengayib, Vizantiya imperiyasining uchdan ikki qismidan ko'prog'ini va deyarli butun Sosoniylar imperiyasini boshqargan. Umar 644-yilning noyabrida o‘ldirilgan va uning o‘rniga Usmon ( r. 644-656 ), Banu Umayya qabilasining a'zosi, Umar tomonidan tuzilgan olti kishilik qo'mita tomonidan saylangan. Usmon boshchiligida xalifalik 651 yilda Forsni zabt etishni yakunladi va Vizantiya hududlariga yurishlarini davom ettirdi. Usmonning qarindosh-urugʻchilik siyosati unga musulmon elitasining keskin qarshiliklariga sabab boʻldi va oxir-oqibat u 656-yil iyunida isyonchilar tomonidan oʻldirildi.

Keyinchalik uning o'rniga Ali ( r. 656–661 ), Muhammadning Banu Hoshim urugʻidan boʻlib, poytaxtni Kufaga koʻchirdi. Ali birinchi fitna deb nomlangan fuqarolar urushiga rahbarlik qildi, chunki uning hukmronligi Usmonning qarindoshi va Suriya hokimi Muoviya I ( r. 661-680 ), Usmon noqonuniy ravishda o'ldirilgan va uning qotillari jazolanishi kerak deb hisoblagan. Bundan tashqari, Xorijiylar nomi bilan mashhur bo'lgan, Alining sobiq tarafdorlari bo'lgan uchinchi guruh Siffin jangida arbitrajni qabul qilishdan bosh tortgach, Ali va Muoviyaga qarshi isyon ko'tardilar. Urush Roshidun xalifaligini ag‘darib, 661 yilda Muoviya tomonidan Umaviylar xalifaligini barpo etishiga olib keldi. Fuqarolar urushi sunniy va shia musulmonlari o'rtasidagi tafovutni doimiy ravishda mustahkamladi, shia musulmonlari Alini Muhammaddan keyingi birinchi haqli xalifa va imom deb hisoblab, uning Muhammad bilan qon aloqasini yoqladi.

Kelib chiqishi 

Milodiy 632 yilda Muhammad vafot etganidan so'ng, uning Madinalik hamrohlari Muhammadning xonadoni uni dafn etish bilan band bo'lgan paytda musulmonlarning ishlarini boshqarishda uning o'rniga qaysi biri bo'lishi kerakligi haqida bahslashdilar. Umar va Abu Ubayda ibn al-Jarroh Abu Bakrga sadoqatga qasamyod qildilar, tez orada ansorlar va Quraysh ham bunga ergashdilar. Abu Bakr Xalifa Rasululloh (kẖaīli̊fafaẗu rasůli  unvonini oldilar. , "Rasulullohning vorisi") yoki oddiygina xalifa . Abu Bakr islomni targʻib qilish uchun yurishlarni boshladi. Avval u Muhammadga bay'at berib, Islomni qabul qilgan bo'lsalar-da, Abu Bakrga hech qanday qarzdor emasligini da'vo qilgan arab qabilalarini bo'ysundirishi kerak edi. Abu Bakr xalifa sifatida podshoh bo'lmagan va hech qachon bunday unvonga da'vo qilmagan; uning uchta vorislaridan hech biri yo'q edi. Aksincha, ularning saylanishi va rahbarligi savobga asoslangan edi.

Yana qarang

Ma'lumotnomalar 

Markaziy Osiyo tarixi