MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Botqoqi tuproqlar

Botqoqi tuproqlar — oʻta nam sharoitda hosil boʻladigan tuproqlar; bunday tuproqda namsevar oʻsimliklar rivojlanadi. Botqoqi tuproqlar da torf gorizonti, chirimagan va chala chirigan holdagi organik moddalar juda koʻp, oʻsimlik oziq moddalarida esa kul moddalari kam boʻladi. Shuningdek Botqoqi tuproqlar koʻllar, sekin oqadigan daryolarning har xil suvoʻtlar, qamish, qiyoqlar bosishi jarayonida ham rivojlanadi. Botqoqi tuproqlar ni tasniflashda ulardagi torf hosil boʻlish jarayoni hamda shoʻrlanish darajasi hisobga olinadi. Botqoqi tuproqlar torfbotqrqli, allyuvial, soz, allyuvialloyqabotqoqli tuproqlarga, ular esa oʻz navbatida shoʻrlanmagan va shoʻrlangan turlarga boʻlinadi. Quritish hamda boshqa agromeliorativ tadbiriy choralar qoʻllagandan soʻng bunday tuproqlarga qishloq xoʻjaligi ekinlarini ekish mumkin. Asosan Shim. yarim sharda — Rossiya, Kanada, AQSH, shuningdek Braziliya, Argentina, Indoneziyada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda yerlarni quritish melioratsiyasi tadbirlari va suvdan toʻgʻri foydalanishni izga solish tufayli Botqoqi tuproqlar maydoni juda kamaygan. Oʻzbekistonda Botqoqi tuproqlar ni faqat Markaziy Fargʻona, Chirchiq daryosi vohasi va Amudaryoning quyi oqimida uchratish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tuproqshunoslik
Botqoqlanish

Botqoqlanish, tuproq botqoqlanishi — tuproqning yer usti yoki grunt suvlari bilan ortiqcha namlanishi natijasida paydo boʻladigan jarayon. Bunda tuproqda anaerob sharoit vujudga keladi, gleylanish belgilari roʻy beradi, yarim chirigan oʻsimlik qrldiklari yigʻilib boradi, suvhavo rejimi oʻzgaradi. Asosan, atm. yogʻinlari bugʻlanishdan ustun boʻlgan zonalarda tarqalgan. Arid zonada B. sof holda kam uchraydi; aksariyat tuproq shoʻrlanishi bilan birga yuz beradi, natijada ekinlar yaxshi rivojlanmaydi va nobud boʻladi. B. tabiiy va sunʼiy sabablarga koʻra yuz beradi. Tabiiy sabablar: grunt suvlarining oqib ketishini qiyinlashtiradigan relyef xususiyatlari va geologikgidrogeologik sharoitlar (mas, Fargʻona, SurxonSherobod vodiylaridagi quyi terrasalar, tekis hudud va botiqdardagi daryolarning qayir terrasalari); toshqinlar natijasida yerlarni suv bosishi; suvning daryo va qoʻllardan sizishi va shahrik.; insonning xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan sunʼiy sabablar — grunt suvlarining oqib ketishi tabiiy qiyin boʻlgan yerlarni drenajlar qurmasdan sugʻorish; sugorish va shoʻr yuvishda meʼyordan ortiqcha suv berish; kanal va suv omborlaridan siziladigan suvlar hisobiga yerlarni muntazam zax bosishi, yer usti suvi okimlarining tartibga solinmaganligi; sugʻorish va kollektordrenaj tarmoqlarining qoniqarsiz holati va boshqa Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan zonal arid a yerlarning katta qismi (deyarli 35—50%) da u yoki bu darajada B. xavfi mavjud. Yerlarni B.dan saqlash maqsadida kollektordrenaj tarmogʻi quriladi. B.ga qarshi kurashish uchun agrotexnik, meliorativ va ekspluatatsion kompleks choratadbirlar oʻtkaziladi, yaʼni daraxtzorlar barpo etiladi, koʻp yillik oʻtlar bilan almashlab ekish joriy qilinadi; sugʻoriladigan maydonlar toshqin va muz tikinlari davrlarida suv bosishdan sakdanadi, shoʻr yerlarni yuvish texnologiyasiga rioya qilinadi; drenaj va suv tashlash tarmoqlarining optimal zichligi taʼminlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoqlik

Botqoqlik — yerning doimo yoki uzoq vaqt nam, zax boʻlib yotadigan joyi. Botqoqlikda torf qalin (0,2—0,3 m) boʻladi, oʻsimliklarning ildizlari torf ostidagi gruntga yetib bormaydi. Torf qatlami yupqa boʻlsa, botqoqlashgan yerlar deb ataladi. Botqoqlik xalq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Botqoqlik quritilgandan soʻng torf asosan oʻgʻit, yoqilgʻi va mol tagiga toʻshama sifatida ishlatiladi, undan kimyoviy mahsulotlar olinadi, qurilishda foydalaniladigan plitalar ishlab chikariladi. Botqoqlik koʻpincha oʻrmoni kesilib yoki kuyib ketgan joylarda va oʻgloqlarni uzoq muddat suv bosishi, shuningdek sayoz suv havzalarini ut qoplashi natijasida hosil boʻladi. Oʻsimliklar tarkibi va oʻsimliklarning oziqlanish tartibiga koʻra Botqoqliklar 3 xil boʻladi: pastqam Botqoqlik, doʻng Botqoqlik va oraliq Botqoqlik Pastqam Botqoqlik uchun evtrof oʻsimliklar harakterli. Ular mineral tuzlarga boy grunt suvlari koʻp boʻlgan daryo qayirlarida, vodiylarda, eski koʻllar oʻrnida va suvayirgʻichlarning pastqam joylarida uchraydi. Bunday Botqoqliklarda asosan, qiyoq, qamish, roʻvak, qirqboʻgʻimlar; daraxtlardan olxa (qandagʻoch) va qayin oʻsadi. Pastqam Botqoqlikda suv kalamushlari, dala sichqonlari, qunduz, balchiqchi, botqoqtovugʻi, oʻrdak, gʻoz yashaydi, qobon, qamishzor mushugi, qizil gʻoz, saqoqushlar uchraydi. Doʻng Botqoqlik uchun oligotrof oʻsimliklar harakterli boʻlib, ular suvayirgʻichlarda yoki daryolarning baland terrasalarida uchraydi va yogʻindan tashqari mineral tuzlari kam grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻsimliklari kam. Doʻng Botqoqliklar oʻrmonli va oʻrmonsiz boʻladi. Oraliq Botqoqlik oraliq holatni egallaydi va yogʻindan hamda oʻrtacha minerallashgan grunt suvlaridan tuyinadi. Oraliq Botqoqlik uchun mezotrof oʻsimliklar xos. Qayin, qaragʻay, bardidoshlar, sfagn yoʻsinlari oʻsadi. Botqoqliklarning koʻp qismi Shim. yarim sharda boʻlib, qariyb 350 mln. ga.

Turkiston oʻlkasida Botqoqliklar yirik daryolar (Amudaryo, Sirdaryo, Chu va Ili daryolari) vodiysida, yoyilmalarning tevarakatroflarida va pastqam joylarda uchraydi. Torf qatlami juda yupqa yoki butunlay yoʻq, oʻsimliklardan qoʻgʻa va qamish oʻsadi. Sharqiy Pomirda, Oqsuv, Muzqoʻl daryolari vodiylarida, Zoʻrkoʻl, Qorakoʻl va boshqa koʻllar atrofida ham Botqoqlik koʻp.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoqi-oʻtloqi tuproq

BOTQOQI-OʻTLOQI TUPROQ — Oʻzbekistonning sur tuproq mintaqasi va sahro zonasida tarqalgan tuproq. Sirdaryo, Amudaryo, Zarafshon, Chirchiq, Surxon va boshqa dare vodiylarida hamda Sux, Isfara, Margilonsoy, Aravonsoy, Oqboʻra kabi soy va kichik daryolarning qayirlaridagi pastqam joylarda, yaʼni yer osti suvi yuza joylashgan qismida uchraydi. Bu pastqamliklar odatda mexanik tarkibi jihatdan ancha ogir yotqiziqlardan iborat. Ularda botqoqi va Utloqi tuproqlarning belgilari mujassamlashgani uchun bu tuproqlarga botqoq tuproqlardan oʻtloqi tuproqlarga oʻtuvchi bosqich deb qaraladi, ikki tuproq tipi oʻrtasi esa yupqa qatlamcha hisoblanadi. B.oʻ. t.ning yuqori qavatida oʻtloqi tuproqqa xos chim qatlami mavjud. Bu qatlamda gleyli qatlam paydo boʻlish jarayoni ham kechadi. Bu esa botqoq tuproqning belgisidir. Shu ikki xil jarayonning vujudga kelishida yer osti suvi asosiy rol oʻynaydi. Maye, yer osti suvi yuza joylashgan davrda botqoqi tuproq hosil boʻlish jarayoni, uning sathi pasaygan vaqtda oʻtloqi tuproq hosil bulish jarayoni kechadi. B.oʻ. t. morfologik belgilari jihatidan qatqatligi, yuqori qatlami yaxshi chimlanganligi va chimlichirindili qatlami hamda uning ostida uchraydigan gleyli qavatning mavjudligi bilan ajraladi. Bu tuproq daryo qayirlarida tarqalgan boshqa tuproklarga nisbatan chirindiga boy. Masalan, chirindi Chirchiq daryosi buyida tarqalgan Botqoqi-oʻtloqi tuproq t.ning yuqorigi 10 sm li qatlamida 5,5% ga yaqin boʻlgani holda, keyingi 10—20 sm qatlamida, 1,1% va 35—45 sm li qatlamida 0,5% ni tashkil qiladi. Botqoqi-oʻtloqi tuproqt.larning soz oʻtloqi tuproklardan farqi ham ana shunda. B.oʻ.t. respublikadagi ekin ekilayotgan tuproklar ichida eng donador va chirindiga boy, serunum hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tuproqshunoslik
Botqoqqum

Botqoqqum — tarixiy manbalarda Qizilqumning jan. qismi, Zarafshon etaklari bilan Amudaryo oraligʻi shunday atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bofort shkalasi

Bofort shkalasi — shamol kuchini baholash uchun moʻljallangan 12 balli shkala (jadval); shamolning yerdagi buyumlarga taʼsiri va dengizning toʻlqinlanish darajasiga qarab aniqlanadi. Bofort shkalasiga koʻra, 12 ball quyidagicha belgilanadi (baʼzi ballarga nisbatan): O ball — shtil (shamol esmayotgan payt, bunda tutun tikka kutariladi, dengiz suvining sathi koʻzguday tinch turadi); 4 ball — moʻʼtadil shamol (shamol yoqimli esib turadi; bunda shamol chang va qogʻoz parchalarini yerdan koʻtarib uchiradi, daraxtlarning ingichka shoxlari tebranadi, dengiz suvida uzunuzun toʻlqinlar paydo boʻladi); 6 ball — kuchli shamol (bunda daraxtlarning yoʻgʻon shoxlari tebranadi, telegraf simlari guvillaydi, dengiz suvida yirik toʻlqinlar paydo boʻladi); 10 ball — boʻron (kuchli shtorm) — bunda inshootlarda buzilishlar roʻy beradi, daraxtlarning shoxlari yerga tekkunday boʻlib egilib tebranadi, dengiz suvida balandbaland toʻlqinlar paydo boʻladi, suv yuzi koʻpirib ketadi, toʻlqinlarning uzun choʻqqilari pastga qarab egilibegilib tushadi; 12 ball — dovul (bunda ancha joydagi inshootlar buziladi, dengiz ustidagi havo koʻpik va suv tomchilari bilan toʻlib ketadi, dengiz sirti koʻpiradi, koʻrinish yomonlashib ketadi). Qolgan ballar shu koʻrsatilgan ballar oʻrtasidagi holatlar va hodisalar (alomatlar)ni bildiradi. Ingliz harbiy gidrografi va haritachisi F. Bofort (1774—1857) 1806-yil taklif qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bofta

Bofta (fors. — toʻqima) — toʻqilgan shakldagi islimiy naqsh yoki naqsh boʻlagi; tanob singari yoʻnalishida hosil qilingan aylanma shaklli boglam (toʻqima). B. mujassamotning asosi (baʼzan markazi) ni tashkil etsa, naqsh B. soʻzi bilan qoʻshib ataladi: B.li kapalakgul, B.li tugungul, B.li turunj va shahri k. Xalq ustalaridan O. Qosimjonov (B.li davragul), S. Norqoʻziyev (B.li tokcha namoyon, B.li qoʻshbandgul), J. Hakimov (B.li oygul, B.li paxtagul) va boshqa ijodida koʻp uchraydi. B. asosida rangbarang mujassamotlar yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boxay

Boxay — Shim.Sharqiy Osiyodagi ilk oʻrta asr davlati (8-asr— 926 yil). Hududi hozirgi Xitoy, Rossiyaning Primorye oʻlkasi va Koreyaning bir kismini egallagan. B. jan.sharkda Tan imperiyasi, gʻarbda Yuesi moxe (keyinchalik kidonlar) va shim.sharkda Xeyshuy moxe kabilalari yerlari, jan.da Silla davlati bilan chegaralangan, uning sharqiy chegarasi esa dengiz qirgʻogʻidan oʻtgan. Aholisi asosan tungus moxe qabilalari, koreys va xitoylardan iborat boʻlgan, dehqonchilik, chorvachilik, ipakchilik, ovchilik, balikchilik va hunarmandchilik bilan shugullangan. B.da temir, kumush, mis, oltin, jez ishlab chiqarish, qurolyarogʻ yasash, toʻqimachilik, kulolchilik, koʻnchilik taraqqiy etgan, daryo va dengiz kemachiligi rivojlangan. Koʻpchilik B.lik zodagonlar Xitoy poytaxti — Chanʼanda taʼlim olganlar. B.da Tan madaniyati taʼsiri kuchli boʻlgan. B. aholisi xitoycha iyeroglif yozuvidan keng foydalangan. B.da adabiyot, ilmfan va sanʼat ham rivojlangan boʻlib, buni Xabarovsk va Tokiodagi muzeylarda saqlanayotgan arxeologik topilmalar tasdiqlaydi. B. qoʻshni davlatlar, xususan Xitoy va Yaponiya bilan madaniy, siyosiy va savdo-sotiq aloqalari olib borgan. B.ning eng gullagan chogʻi Da Sin Mao (738—794) hukmronligi davriga toʻgʻri keladi. B. 926 yil kidonlar tomonidan istilo etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boxum

Boxum — GFRning shimoliy ReynVestfaliya yeridagi shahar. Aholisi 362 ming kishi (2023). Yirik transport yoʻllari tuguni va Rur rayonidagi ogir industriya markazlaridan biri. Toshkoʻmir, kokskimyo, metallurgiya va ogʻir mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik ("Opel"), elektrotexnika va radiotexnika, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Bir qancha yirik shaharlar, yaʼni Essen, Dortmund va boshqa bilan birga ReynRur aglomeratsiyasini tashkil etadi. 1965-yilda universitet ochilgan.

Yana qarang

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bo szyuyi

Bo Szyuyi (772-846) - xitoy shoiri. Oʻz davri tuzumi tartibotlarini tanqid qilgani uchun taʼqib qilingan. 3 mingga yaqin sheʼr yozgan. Xalq orasida mashhur boʻlgan. B. S. lirik sheʼrlarida hayot quvonchlari, insonga boʻlgan samimiy muhabbat oʻz aksini topgan. "Mangu sogʻinch haqida qoʻshiq", "Ud" ("Arfa") poemalari bor. 10 sheʼrdan iborat "Sin naqoratlari", 50 sheʼrdan iborat "Yangi xalq qoʻshiqlari" to'plamlarida jamiyatda avj olgan poraxoʻrlikni va oʻzaro qirgʻinlarni qoralaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botsman

Botsman (gollandcha Bootsman, boot — qayiq, kema va man — odam) — kema ekipajidagi kichik komandirlik lavozimi, bevosita paluba komandasi boshligʻi. Yirik harbiy kemalarda bir necha B. boʻladi va ulardan biri — bosh B.hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bochka

Bochka — 1) samolyotda uchishning murakkab usuli. Oʻz uchish yoʻnalishini saqlagan holda samolyotni boʻylama oʻqi atrofida qanoti bilan toʻliq aylantirib, dastlabki holatiga qaytarishdan iborat. Bu usul uchuvchidan katta mahorat talab qiladi; 2) qad. rus suyuqlik hajmi oʻlchov birligi. Qiymati 40 paqir (491,96 l) ga teng boʻlgan; 3) kemalarning prichaldan narida toʻxtab turishi uchun oʻrnatiladigan metall qalqovuch. Suv tubidagi gruntda yotgan zalvar yakor (changak) bilan bogʻliq boʻlgan zanjir (bridel) B.ni tutib turadi; 4) suyuqlik (suv, yogʻ, pivo va boshqalar) solib qoʻyiladigan dumaloq idish. Yogʻoch, metall, plastmassadan yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Carl Bosch

BOSH (Bosch) Karl (1874.27.8 1940.26.4) — nemis kimyogartexnologi. Leypsig universitetida oʻqigan. 1935-yildan "I. G. Farbenindustri" konserni zavodlarining bosh direktori. B. rahbarligida temir katalizatorligida ammiak ishlab chiqarish korxonasi ishga tushirilgan. B. ammiakli koloniyalarning yuqori bosimda portlash sabablarini aniqlagan. Uglerod qoʻsh oksid va ammiakdan siydikchil (mochevina) olishni yoʻlga qoʻygan (1913). Birinchi jahon urushi vaqtida sintetik gazolin ishlab chiqarish usulini ishlab chiqqan. Germaniyada boʻyoklar ishlab chiqarish sanoatining asoschilaridan boʻlgan. Nobel mukofoti laureati (1931, F. Bergus bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1874-yilda tugʻilganlar
27-avgustda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
26-aprelda vafot etganlar
Bosh aylanishi

Bosh aylanishi — muvozanat buzilib, atrofdagi narsalarning aylanayotgandek sezilishi. Sogʻlom odam keskin harakat qilganida, mas, oʻrnidan sakrab turganida, balandda yurganida ham boshi aylanishi mumkin (fiziologik Bosh aylanishi ). Ichki qulokdagi muvozanat saqlovchi aʼzo (labirint), eshituv nervining muvozanat saqlovchi qismi (vestibulyar nerv), miya ustunidagi vestibulyar nerv hujayralari va tolalari hamda bosh miya yarim sharlari chakka qismining shikastlanishi Bosh aylanishi ga sabab boʻladi (qarang Quloq). Vestibulyar apparati oʻta taʼsirchan kishilarda Bosh aylanishi koʻproq kuzatiladi. Bunday kishilar bolalik vaqtidayoq transportda yurganida, argʻimchoq uchganida oʻzini yomon his qiladi. Vestibulyar apparatining buzilishiga turli kasalliklar (miya shikastlanishlari, ensefalit, gipertoniya kasalligi, miya oʻsmasi va boshqalar) sabab boʻladi. Shuningdek hayajonlanish, stress holati, homiladorlik, zaharlanish, oʻrta va ichki quloq kasalliklari oqibatida ham Bosh aylanishi kuzatiladi. Bosh aylanganda bemor koʻngli aynib qusadi, qulogʻi shangʻillaydi, yaxshi eshitmaydi, oʻrnidan turganida aksari yiqilib tushadi, baʼzan qisqa muddat hushdan ketadi. Bosh aylanishi sababini aniqlab, davo qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh barmoq

Bosh barmoq — qad. uzunlik oʻlchov birligi; qiymat jihatidan 3 barmoqqa teng, faqat gozni oʻlchashda qoʻllaniladi. 1B. b.=3 barmoq= 3(2,18^2,28)= 6,54^6,84 sm yoki oʻrtacha 6,69 sm ga teng. Baʼzi adabiyotlarda "Asba kaʼima" nomi bilan ham ataladi. Asosan, Sharq mamlakatlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh genlar

Bosh genlar — q. Oligogenlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh istisqosi

Bosh istisqosi, gidrotsefaliya, miya istisqosi — kalla boʻshligʻida orqa miya suyuqligʻining ortiqcha yigʻilishi va kalla ichi bosimining oshishi oqibatida kelib chiqadigan kasallik. Tugʻma va orttirilgan xillari bor. Tugʻma Bosh istisqosi onadagi yuqumli kasalliklar, shikastlanish va zaharlanishning homilaga taʼsiri natijasida vujudga kelib, bola tugʻilishi bilanoq yuzaga chiqadi. Bunda bolaning boshi juda tez kattalashadi, ayniqsa peshona va tepa suyak doʻmbogʻi turtib chiqadi, suyaklari yuqalashadi; chekka va peshona sohasidagi vena tomirlari boʻrtadi, koʻrish, eshitish faoliyati buziladi, qoʻloyoq qisman falajlanib, keyinchalik tuzuk yura olmaydi. Moddalar almashinuvi (suv, uglevod va yogʻ almashinuvi) izdan chiqadi; yogʻ almashinuvining buzilishi tufayli baʼzan bemorni yogʻ bosadi yoki aksincha juda ozib ketadi. Bola juda boʻshang, uyquchan boʻladi, ruhiy rivojlanishi kechikadi. Orttirilgan Bosh istisqosi datugʻilgandan keyin bosh miya pardasining infeksion kasalliklari (meningit va meningoensefalit) yoki kalla shikastlanishi (koʻpincha tugʻilishda shikastlanishi) natijasida roʻy beradi. Bosh istisqosi ning bu xilida bemorning eshushi deyarli oʻzgarmaydi. Bunda bosh aylanadi, qattiq ogʻriydi, bemor qayt qiladi, ogʻirroq kechganida esa hushidan ketadi, qoʻloyogʻi falaj boʻlib qoladi. Bosh istisqosi ning oldini olish uchun kasallikka sabab boʻlgan omillarni vaqtida bartaraf etish, davolash esa kalla ichi bosimini kamaytirishga qaratilishi lozim.

Manbalar
Bosh koʻrsatkichi

Bosh koʻrsatkichi — antropologiyada qoʻllaniladigan koʻrsatkich; bosh kengligining uzunligiga nisbati (foiz hisobida yuritiladi). Agar Bosh koʻrsatkichi 75,9 gacha boʻlsa — uzun bosh (dolixotsefal), 76,0 dan 80,9 gacha boʻlsa — oʻrta bosh (mezotsefal), 81,0 dan katta boʻlsa — dumaloq bosh (braxitsefal), deb ataladi. Bosh koʻrsatkichi ni shved anatomi A. Retsius (1842-yilda) taklif qilgan. Oʻtgan asrning 60—70- yillarida antropologiyada Bosh koʻrsatkichi oʻzgarmas irqiy belgi degan notoʻgʻri qarash hukm surgan edi. 19-asrda rus antropologi A. P. Bogdanov bosh suyagi tananing boshqa qismlari kabi davriy oʻzgaruvchanlikka ega ekanligini va mayda, ikkinchi darajali irklarni yoki lokal irklarni bir-biridan ajratishda taksonomik (tasniflash, sistemalash) ahamiyatga ega ekanligini aniqlab berdi (yana qarang Antropometriya).

Manbalar
Bosh mugʻon kanali

Bosh mugʻon kanali — Ozarbayjonning Mugʻon tekisligi (Mugʻon dashti) dagi sugʻorish kanali. Arake daryosidan boshlanadi. Uzunligi 30,9 km. Suv oʻtkazish imkoniyati bosh qismida 58 m³/s. 1960-yilda ishga tushirilgan. 100 ming ga ekin maydoni (asosan paxtazorlar)ni sugʻoradi. Kanalda mahalliy ahamiyatga ega GES bor.

Manbalar

Kanallar
Bosh ogʻrigʻi

Bosh ogʻrigʻi — boshda ogʻriq sezish; turli xastaliklarning eng koʻp uchraydigan belgilaridan biri. Bosh yoki miya pardalari va tomirlaridagi nerv oxirlarining taʼsirlanishi tufayli kelib chiqadi. Qattiq charchash, shamollash, asabiylashish holatlari, burun yondosh boʻshliqlarining kasalliklari, gipertoniya, miyada qon aylanishining buzilishi yoki unda oʻsma paydo boʻlishi, yuqumli kasalliklar, ichki aʼzolar kasalliklari, zaharlanish va boshqa Bosh ogʻrigʻi ga sabab boʻladi. Tomirlar kasalliklarida bosh oʻqtinoʻqtin ogʻrib, kishi kattik charchaganda, spirtli ichimliklar ichganda, koʻp chekkanda, shuningdek shovqinsuron, noxush hid, ravshan yorugʻlik taʼsir etganda kuchayadi. Gipertoniya kasalligi bilan ogʻrigan bemorlar uxlab turganidan keyin boshida ogʻirlik sezadi va ensasi tortishib ogʻriydi. Odatda, shamollatilgan xonada uxlaganda va ertalab yengil mashqlar kilganda ogʻriq kamayadi. Migren Bosh ogʻrigʻi ning bir shakli boʻlib, unda boshning oʻng yoki chap yarmi tutibtutib ogʻriydi. Osteoxondroza" bosh muskullari taranglashganda, ish vaqtida, oʻqiganda boshni notoʻgʻri tutish natijasida boʻyin muskullari zoʻriqishi oqibatida ham bosh ogʻriydi. Xira yorugʻda oʻqibyozganda koʻzga zoʻr kelishi, koʻz kasalligi, mas, glaukoma ham Bosh ogʻrigʻi ga sabab boʻlishi mumkin. Doim bosh ogʻrib tursa, bemor sinchiklab tekshirilishi va Bosh ogʻrigʻi sababi aniqlangandan soʻng vrach nazoratida davolanishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Bosh reja

Bosh reja, asosiy reja -1) meʼmorlikda shahar va boshqalarning kelajakdagi rivojini aks ettiruvchi ilmiy asoslangan loyiha. Aholi yashaydigan manzillar (shahar, qishloq, yoʻldosh shaharcha va boshqalar) da yangi binolar qurish, meʼmoriy obidalarni taʼmirlash, koʻkalamzorlashtirish, koʻcha, maydon, transport yoʻllari, yer osti yoʻllari, kanalizatsiya va boshqalarni vujudga keltirish kabilar aks etadi. Shahar qurilish ishlari (meʼmorlik, muhandislik, tibbiy, ijtimoiy taraqqiyot darajasi bilan qurish va loyihalash ishlari, aholi oʻsish darajasini hisobga olish) va boshqa loyihalar Bosh reja ga boʻysundiriladi. Unda shaharning maʼlum yillarda koʻzda tutilgan taraqqiyoti, qayta tiklash ishlari, qurilishlarning muddatlari mujassamlangan boʻladi; 2) sanoat korxonasi Bosh reja si korxona loyihasining asosiy qismlaridan biri boʻlib, tarkibiga ishlab chiqarish binolarini joylashishi, transport aloqalari, hududini obodonlashtirish va boshqa masalalarni rejalashtirishni uygʻunlikda hal qilish kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

About:blank#blocked
Bosh suv olish inshooti

Bosh suv olish inshooti — daryodan kanallarga toʻgʻonsiz suv olish joyida quriladigan inshoot. Bosh suv olish inshooti o. i. oʻrnini belgilashda asosan daryoning qirgʻoq sharoiti hisobga olinadi (daryo qirgʻogʻining tuproq tarkibi, yemirilish xususiyatlari toshqin vaqtida daryo suvining koʻtarilish sathi va boshqalar). Agar daryo qirgʻogʻi suv olish joyida yemirilmaydigan mustahkam boʻlsa, u holda Bosh suv olish inshooti o. i. bevosita daryo qirgʻogʻiga yaqin joyda quriladi (1tip). Lekin koʻpgina hollarda Oʻrta Osiyo sharoitida daryolar qirgʻogʻi yuviladigan boʻlganligi uchun Bosh suv olish inshooti o. i. qirgʻokdan maʼlum masofa narida quriladi (2tip). Amudaryodan suv oladigan Toshsoqa, Qizketgan kanallari Bosh suv olish inshooti o. i.lari 1tipdagi, AmuBuxoro, Qilichniyozboy kanallari Bosh suv olish inshooti o. i.lari 2tipga misol boʻla oladi. Bosh suv olish inshooti o. i. tarkibida daryodan kanalga olinadigan suv sarfini boshqarish imkonini beradigan suv oʻtkazuvchi oraliqlar, shlyuzli boshqariladigan oraliqlar barpo etiladi. Bosh suv olish inshooti o. i. kanallarga iloji boricha loyqa kirishining oldini olish uchun ham xizmat qiladi, shuningdek baʼzi Bosh suv olish inshooti o. i. shlyuzlar orqali daryodan kanallarga suzuvchi kema va zemlesoslarni oʻtkaza oladi (yana qarang Suv olish inshootlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh tovoq

Bosh tovoq — sayil va toʻylarda uyushtirilgan kurash musobaqalarida qoʻyiladigan polvon tovoqlarning birinchisi. Bosh tovoq ning borgʻisi (mukofoti) oddiy polvon tovoqlarnikidan katta va kimmatroq boʻlgan. Bosh tovoq borgʻisiga abzallangan ot, nor tuya, buqa, qoʻchqor kabi mollardan biri qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh uzatma

Bosh uzatma — avtomobil va traktor dvigatellari valining aylanma harakatini yetakchi gʻildiraklarga uzatadigan mexanizm. Shesternyalari (tishli gʻildiraklari) soniga qarab, yakka juftli va qoʻshaloq juftli xillarga boʻlinadi. Yakka juftli Bosh uzatma chervyakli, gipoidli yoki konussimon shesternyali boʻlib (1rasm), yengil avtomobillar va 4 t gacha yuk koʻtaradigan yuk avtomobillarida ishlatiladi. Avtomobilning kardan valiga ulangan val 3 yetakchi konussimon shesternya 4 ni, u esa katta yetaklanuvchi konussimon shesternya 1 ni aylantiradi. Bu shesternya differensial qutisi 2 bilan birlashgan; uning mexanizmi orqali aylanma harakatni avtomobilning yarim oʻqlari (yetakchi gildiraklari)ga uzatadi. Qoʻshaloq juftli Bosh uzatma bir juft konussimon va bir juft silindrsimon uzatmalardan iborat (2rasm). U ogʻir yuk avtomobillarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh qayir kollektori

Bosh qayir kollektori — Sirdaryo viloyatida qurilgan kollektor. Mirzachoʻlning eski sugoriladigan zonasida suv yigʻadigan asosiy kollektorlardan biri (Shoʻroʻzak kollektori bilan birga). Bosh qayir kollektori k. Sirdaryo bilan Doʻstlik kanalidan chiqarilgan oʻng tarmoq kanali oraligʻida joylashgan 57,6 ming ga dehqonchilik kilinadigan maydonlardagi sizot suvlari va tashlama suvlarni chiqarib tashlaydi. Sirdaryoga parallel holda Krestyanok posyolkasi yaqinidan boshlanadi. Umumiy uz. 69,3 km, quyilish joyidagi suv sarfi 11,4 m³/sek. Bosh qayir kollektori k. suvi Chinoz shahri yaqinida Sirdaryoga kuyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kanallar