MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Basiley

Basiley (basilevs) — 1) Pilos bitiklariga koʻra, Miken davrida kichik qishloq hokimi; 2) Gomer dostonida — qabila yoxud qabilalar ittifoqi rahbari. Dastlab saylab qoʻyilgan, soʻngra hokimiyat meros boʻlib oʻtgan; 3) Sparta shoxlarining ikki unvonidan biri; 4) Afinada — dastlab qabila yoxud qabilalar ittifoqi boshligʻi, soʻngra 2-arxont; 5) Yunon va makedon shoxlarining ellinistik mamlakatlaridagi unvoni va umuman yunon adabiyotida shohni anglatuvchi atama; 6) Vizantiya va Rim imperatorlarining Avgustdan boshlab olgan unvoni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bask tili

Bask tili (euskara) — basklar tili. Basklar mamlakatining rasmiy tili (ispan tili bilan bir qatorda). Genealogik tasniflarda ajralib qolgan til sifatida qaraladi. Bask tili Kavkaz tillari bilan bogʻliq degan fikr mavjud. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar

Tillar
Basklar

Basklar ( oʻzlarini euskaldunak deb atashadi) — Ispaniya (950 ming), Fransiya (140 ming)dagi xalq. Shuningdek Lotin Amerikasi mamlakatlarida ham yashaydi. Umumiy soni 1,25 mln. kishi (1992), bask tilida soʻzlashadi, dindorlari — katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Basklar mamlakati

Basklar mamlakati (Baskoniya; baskcha — Euskadi) — Ispaniyaning muxtor tarixiy viloyati. Atlantika okeanining Biskay qoʻltigʻi yonida. Maydoni 7,3 ming km². Aholisi 2,1 mln. kishi (1992), aksariyati basklar. Maʼmuriy markazi — Viktoriya shahri. Biskay, Gipuskoa va Alava provinsiyalarini oʻz ichiga oladi. Miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 5-asr oʻrtalarigacha basklar egallagan hudud. Rimga faqat nomigagina qaram boʻlgan. Pireneya yarim orolda vestgot va arablar hukmronligi davrida ham basklar mustaqil, erkin boʻlib qolgan; Rekonkista tayanchi boʻlgan. 11 — 15-asrlarda Basklar mamlakati Navarra va Kastiliya hukmronligi ostida, 15-asr oxiri va 16-asrlarda Ispaniya davlati tarkibiga kirgan va 1876-yilgacha maʼlum darajada oʻz muxtoriyatini saqlab qolgan. 1936-yilda muxtor rayon maqomini oldi va Basklar mamlakati deb nomlandi. 1939-yilda Basklar mamlakati muxtoriyati bekor qilindi. 1978-yilgi konstitutsiyaga binoan vaqtincha, 1980-yil yanvardan yana doimiy muxtoriyatga erishdi.

Tabiati 
Basklar mamlakati Kantabriya togʻlarining (mutlaq balandligi 1000 – 1500 m) sharqiy qismida. Sohil qismi tepaliklardan iborat. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi, yillik yogʻin 1200 mm. Daryolari (Urumea, Deva va Nervon) qisqa va sersuv, Biskay qoʻltigʻiga quyiladi. Togʻ yon bagʻirlarida dub, qora qayin, kashtan oʻsadi.

Xoʻjaligi 
Basklar mamlakati Ispaniyaning iqtisodiy jihatdan rivojlangan viloyati. Qoʻrgʻoshin, pyx va temir rudasi, kaolin va marmar kabi foydali qazilmalari mavjud. Qora metallurgiya sanoati rivojlangan. Turli xil mashinasozlik: lokomotivsozlik, kemasozlik, stanoksozlik sanoati korxonalari bor. Basklar mamlakati  — Ispaniyaning elektrotexnika uskunalari ishlab chikaradigan asosiy rayoni, kimyo (kokskimyo), sement, qogʻoz, baliq konserva sanoatlari ham taraqqiy qilgan. Sanoat korxonalari asosan dengiz boʻyida (ayniqsa Bilbao shahri va uning atrofida, San-Sebastyan, Eyvar shaharlarida) joylashgan. Dengiz boʻyi rayonlari goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan, ichki rayonlarida koʻproq dehqonchilik qilinadi. Tokchilik va vinochilik rivojlangan. Dengizdan baliq ovlanadi.

Manbalar
Nikolay Basov

Nikolay Gennadiyevich Basov (14-dekabr 1922 – 3-iyul 2000) — fizik olim, kvant elektronika asoschilaridan biri, akademik Birinchi kvant generator — mazerni yaratdi (A. M. Proxorov bilan birgalikda). Ilmiy ishlari yarimoʻtkazgich lazerlariga, qattiq jismlardan boʻlgan lazerlarning qudratli impulslari nazariyasiga, chastota kvant standartiga, qudratli lazer nurlanishining modda bilan oʻzaro taʼsiriga oid. Nobel mukofoti laureati (1964; Aleksandr Proxorov va Ch. Tauns bilan birgalikda)

Manbalar 

Rossiya olimlari
Fiziklar
1922-yilda tugʻilganlar
14-dekabrda tugʻilganlar
3-iyulda vafot etganlar
2000-yilda vafot etganlar
Basso ostinato

Basso ostinato (ital basso ostinato — qatʼiy bas) — musiqada variatsiya shakllaridan. Asarda oʻzgaruvchi yuqori ovozlar joʻrligida pastki (bas) ovoz koʻp marta takrorlanishiga asoslanadi. Qad. rake janrlari (passakalya, chakona)da va ular asosida yaratilgan asarlarda (mas, I. S. Bax, D. Bukstexude, D. Shostakovich, P. Xindemit va boshqa ijodida) Basso ostinato  shaklidan keng foydalanilgan. Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlarida ham qoʻllaniladi: M. Tojiyevning 1-simfoniyasi (1 qism — "Passakalya"), F. Yanov-Yanovskiyning "Orkestr uchun konsert"i (V qism — "Basso ostinato"), Ik. Akbarovning "Samarqand hikoyalari" (IV qism — "Shohizinda") va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bastai nigor

Bastai nigor — Oʻn ikki makom turkumida maʼlum shuʼba nomi. Maʼlumotlarga koʻra, uning yaratuvchisi Nigor taxallusli bastakorga nisbat berilgan. Xorazm maqomlarida B. N. (Bastanyor) cholgʻu qismi oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bastakor

Bastakor (forscha:  "basta" bogʻlash, bogʻlov; "kor" mashgʻulot, ish) — monodiya uslubida asar(qo‘shiq, ashula, cholg‘u kuy)lar yaratuvchi ijodkor; anʼanaviy mumtoz musiqa asarlari ijodchisi.

Musulmon Sharqida musannif, mullahhin, ohangsoz kabi atamalar bilan tanilgan. (manba keltirish kerak) Odatda bunday sanʼatkorlar oʻz faoliyatida ijrochi (xonanda, koʻproq sozanda)lik va ijodchilikni uzviy bogʻlashgan. Abu Nasr Forobiydan boshlab Darvishali Changiy va boshqalarning musiqiy risolalari, Abulfaraj Isfahoniy ("Kitob ul-agʻoni"), Aruziy Samarqandiy ("Chohor maqola"), Alisher Navoiy ("Majolis un-nafois", "Holoti Pahlavon Muhammad"), Davlatshoh Samarqandiy ("Tazkirat ush-shuaro"), Zayniddin Vosifiy ("Badoyeʼ ul-vaqoyeʼ"), Bobur ("Boburnoma") va boshqalarning asarlarida oʻnlab bastakorlar haqida tarixiy taʼrifiy maʼlumotlar mavjud. Ular, garchand bastakor atamasidan bevosita foydalanishmasada, uning asl maʼnosini ochib berishgan.

Ogʻzaki anʼanadagi musiqiy ijod sohiblari turli davr va mamlakatlar musiqa ilmi va amaliyotida turlicha nomlanib kelingan. Oʻzbeklar va tojiklar bastakor (shuningdek, ohangdon, navosoz va boshqalar), ozarbayjonlar, armanlar va turklar — oshiq, qozoqlar va qirgʻizlar — oqin, kyuyshi, salsere kabi atamalar ishlatishadi.

To‘xtasin Jalilov, Yunus Rajabiy, Faxriddin Sodiqov, Nabijon Hasanov, Imomjon Ikromov, Komiljon Jabborov, Saidjon Kalonov, F. Toshmatov, Muhammadjon Mirzayev, Orifxon Hotamov, Fattohxon Mamadaliyev, Abduhoshim Ismoilov kabi bastkorlar tanilgan. Tojikiston, Ozarbayjon va Oʻzbekistonda koʻp ovozli musiqa asarlari muallifi — kompozitor ham baʼzan bastakor deb yuritiladi. (manba keltirish kerak)

Yana qarang 

 Bastakorlik
 Kompozitor

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manba
Bastardo

Bastardo — Portugaliyadan keltirilgan vinobop uzum navi. Tupi oʻrtacha, baʼzan zaifroq oʻsadi. Uzum boshi silindr konussimon shaklda, kichik (boʻyi 8 — 12 sm, eni 6 — 8 sm), tigʻiz, bandi qisqa, vazni 90 — 120 g . Gʻujumi mayda (8 – 12 mm), dumaloq, qora, sershira, pusti pishiq. Faol harorat yigʻindisi 2900 — 3100° boʻlganda 145— 150 kunda pishadi. Sentabrning 2-yarmida yetiladi, tarkibidagi qand 28 — 32% ga yetadi. Hosiddorligi 100 — 120 s/ga. Sovuqqa chidami oʻrtacha. Kasallik va zararkunandalarga chidami past. Novdalari oʻrtacha uzunlikda kesilib, kamroq qoldiriladi. B. bilan Saperavi navini chatishtirib chiqarilgan Magarach bastardosi navi (I. V. Papanov) koʻproq ekiladi (qarang Tok.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Uzum navlari
Bas-ter

Bas-ter — Gvadelupa o.dagi shahar, Vest-Indiyada, Fransiya mulki boʻlmish Gvadelupaning maʼmuriy markazi. Aholisi 53 ming kishi (1990). Dengiz porti. Shakar, banan, kakao, kofe, vanil chetga chiqariladi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shaharga 1643-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baster

Baster — Sent Kitts va Nevis poytaxti. Sent-Kristofer (Sentkits) orolda joylashgan. Aholisi 18,5 ming kishi (1985). Dengiz porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qand-shakar zavodi bor, ichimliklar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Savdo markazi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bastiliya

Bastiliya () — Parijdagi qalʼa, 1370 — 1382-yillarda qurilgan; 15-asrdan davlat turmasi. Qoʻzgʻolon koʻtargan xalq tomonidan Bastiliyaning shturm qilinishi (1789-yil 14-iyul) Buyuk Fransuz inqilobini boshlab bergan (1880-yildan har yili Fransiyaning milliy bayrami sifatida nishonlanadi). 1790-yil Bastiliya buzib tashlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bastion

Bastion (frans. bastion — mustahkam qoʻrgʻon) — atrofi mustahkam devor bilan oʻralgan, beshburchak shaklida qurilgan harbiy istehkom. B.da zambaraklarni oʻrnatish uchun maxsus koʻtarmalar quriladi, mudofaa devori va xandaqning oldi, yon tomonini oʻqqa tutish uchun oʻt ochish nuqtalari oʻrnatiladi. B. birinchi marta Italiyada 15-asrda paydo boʻlgan. B. oʻz vaqtida zoʻr va ishonchli istehkom vazifasini oʻtagan. B. 19-asr oʻrtalarigacha qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
BASF

"BASF" ("Badishe anilin und soda fabrik") — Germaniyaning yirik kimyo kompaniyasi. 1865-yilda tashkil etilgan. 1952-yilgacha Germaniyaning "I. G. Farbenindustri" kimyo konserniga qarashli boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bat

Bat — Tailand pul birligi. 1 B.=100 satang , 1928-yilda muomalaga kiritilgan. Valyutalar kursi boʻyicha 25,1 B.=1 AQSH dollari (1994-yil oxiri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bat indasgris

"BAT INDASGRIS" (VAT Industries) - Buyuk Britaniyadagi yirik oziq-ovqat kompaniyasi. Jahondagi yetakchi transmilliy kompaniyalardan biri. 1902-yilda tashkil etilgan. (Oziq-ovqat, kosmetika, qogʻoz va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bata

Bata — Ekvatorial Gvineyadagi shahar. Mamlakatning materik qismi — Rio-Munining maʼmuriy markazi. Aholisi 24 ming kishi (1985). Gvineya qoʻltigʻidagi yirik port, chetga kofe, kakao, palma moyi va yongʻogʻi chiqaradi. Sement va taxta tilish zavodlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batak tillari

Batak tillari — indonez tillari oilasiga mansub tillar guruhi. Shim. Sumatraning ichki qismida, asosan togʻli xududlarida tarqalgan. 4,5 mln. kishi soʻzlashadi (1992).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bataklar

Bataklar — Indoneziyada (asosan Sumatra o.da) yashovchi xalqlar guruhi (toba, karo, paklak, simalungun, mandayling , angkola). 4,5 mln. kishi (1992). Indonez tillari tarkibiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — musulmon-sunniylar, toba — protestantlar, karolar anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batal janri

Batal janri (frans. bataille -jang) — tasviriy sanʼatning urush va harbiy hayot mavzularini aks ettirishga bagʻishlangan janri. Jang koʻrinishlari, harbiy yurishlar, qurolli kuchlarning hayotini tasvirlash Batal janri da asosiy oʻrinda turadi. Aniq jang lavhasini ifodalash, uning mazmunini ochib berilishi bu janrni tarixiy janrga yaqinlashtiradi. Tasviriy sanʼatda jang lavhalari tasviri juda qadimdan mavjud. Podsho, firʼavn, shoxlarning zafarli yurishlarining tasvirlari Qad. Sharq sanʼatida, miniatyuralarda, Xitoy va Kampuchiya devoriy rasm va boʻrtma tasvirlari va boshqalarda koʻp uchraydi. Yevropa tasviriy sanʼatida Batal janri  Italiya rassomlari (P. Uchchello, Pyero della Franchesko va boshqalar) ijodida oʻz ifodasini topdi. 15 — 16-alardan janr sifatida shakllandi. Rassomlar jang koʻrinishlarini tasvirlab, urushning kishilarga qanchalar ofatlar va baxtsizliklar keltirishini yorqin lavxalarda koʻrsatdilar. Fransuz inqilobi (1789 — 94) va Napoleon yurishlari ham koʻpgina rassomlar ijodida oʻz ifodasini topdi (A. Gro, T. Jeriko va boshqalar), ispan rassomi F. Goyya, fransuz rassomi E. Delakrua bu janrda salmoqli asarlar yaratdi. Rus sanʼatida Batal janri  18-asrdan rivojlanish bosqichiga oʻtdi. Rus rassomlaridan V. Vereshchagin rus qoʻshinlarining Turkistonni mustamlakaga aylantirish yoʻlidagi urush harakatlarida qatnashib, urush ofatlarini gavdalantirgan "Turkiston" turkumini yaratgan.

20-asrga kelib jahon urushlari davrida yaratilgan, urush dahshatlari, xalq boshiga tushgan kulfatlar, ozodlik uchun kurash gʻoyalarini aks ettirgan asarlarda Batal janri , tarixiy va maishiy janrlar oʻzaro uygʻunlashib ketdi. Ijtimoiy va milliy ozodlik harakatlari Batal janri da burilish yasadi, uning imkoniyat doirasini kengaytirdi, badiiy mazmunini boyitdi.

Oʻzbek tasviriy sanʼatida bu janrning sarchashmalari qadimdan — arxeologik topilmalar (sanʼat namunalari) va miniatyura sanʼatida koʻrinadi. Qoʻlyozma kitoblar bezagining ajralmas qismiga aylangan moʻʼjaz rasmlarda bazmlar, qabul marosimlari va boshqa lavhalar bilan bir qatorda jang lavhalarini tasvirlash qatʼiy anʼanaga aylangan. Behzod, Muhammad Murod Samarqandiy va boshqa musavvirlar jang lavhalarini oʻziga xos tarzda tasvirlagan. Shuningdek yozma manbalarda taʼkidlanishicha, Amir Temur saroyi devorlariga sohibqironning qahramonlik yurishlarini aks ettirgan jang lavhalari ishlangan. 20-asr rassomlari ijodida milliy ozodlik uchun kurash, Ikkinchi jahon urushidagi xalqning jasorati, vatanparvarligi yorkin ifodasini topdi. M. Nabiyev, Oʻ. Tansiqboyev, 3. Faxriddinov, A. Alimuhamedov va boshqa oʻzbek rassomlari ijodida jang manzaralarini aks ettirgan asarlar, shuningdek mahobatli sanʼatda ham bu janrga mansub lavhalar bor (jumladan, Ch. Ahmarovning Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti binosidagi devoriy rasmlari, tempera, 1969).

Neʼmat Abdullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batalyon

Batalyon (frans. bataillon) — quruqlikdagi, gʻavo-desant va dengiz piyodalari qoʻshinlaridagi asosiy taktik harbiy boʻlinma; motooʻqchi (piyoda, moto-oʻqchi), tank, dengiz piyodalari, aloqa, avtomobil va boshqa B.lar boʻladi. Odatda polk (brigada) tarkibiga kiradi yoxud qoʻshilma (birlashma)dagi alohida harbiy qism boʻlishi mumkin. 3 — 4 rota va boshqa boʻlinmalardan tarkib topadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batareya

Batareya (frans. batterie, battre — urmoq) — artilleriya qismlari va harbiy kemalarda 2 — 4 yoki undan koʻproq toʻplardan iborat artilleriyaning birinchi oʻt ochuvchi va taktik boʻlinmasi. Ikkita oʻt ochuvchi va bitta boshqarish vzvodidan iborat. Polk (divizion) tarkibida yoki alohida boʻlishi mumkin. B. yopiq va ochiq pozitsiyadan oʻt ocha oladi. Artilleriyada toʻp, gaubitsa, minomyot, havoga otadigan, tanklarga qarshi hujumda boshqariladigan reaktiv snaryadlar B.si boʻladi. Optik razvedka, meteorologiya, suratga olish, topografiya, radiotexnika, projektor va boshqa B.lar ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batareya (qurilma)

Batareya — bir xil turdagi elektr akkumulyatorlari, kondensatorlari yoki isitish radiatori, isitish asboblari hamda apparatlari va boshqalarning birgalikda ishlashi uchun maʼlum tizim asosida birlashtirilgan qurilma. Jumladan, akkumulyator elementlarini oʻzaro ketma-ket, parallel yoki aralash sxemalarda ulab, akkumulyatorlar batareyasi hosil qilinadi. Ketma-ket ulashda uning elektr yurituvchi kuchi (EYUK) barcha elementlarining EYUK yigʻindisiga, zaryadsizlanish toki esa bir elementnikiga teng boʻladi. Parallel ulashda uning oʻtkazuvchanligi va, demak, zaryadsizlanish toki ham oshadi. Aralash ulashda B.dan olinadigan quvvatni oshirish mumkin. Umuman, B. tuzishda ichki qarshiligi kichik boʻlgan elementlardan foydalanish maqsadga muvofiq. 1997-yil AQShda yaratilgan elektromobilda qoʻllanilgan. B. uning 1500 km masofani oʻtishiga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batat

Batat, shirin kartoshka (Ipomoea batatas) — pechakdoshlarga mansub, koʻp yillik issiqsevar oʻsimlik. Vatani Meksika va Markaziy Amerika. Oziq-ovqat sifatida konserva, kraxmal-qiyom va spirt sanoatida ishlatiladi. Qadimdan Xitoyda ham ekib kelingan. Yaponiya, AQSH, Ispaniya, Hindiston va 5. mamlakatlarda ekiladi, shuningdek Zakavkazye, Oʻrta Osiyo (Turkmaniston, Tojikiston)da oʻstiriladi. Hosildorligi 200 — 300 s/ga. B. kartoshkasi qalamchasidan koʻpaytiriladi. Fev.—mart oylarida issiqxonalarda kartoshkasidan chiqqan oʻsimtalardan qalamcha tayyorlab, parniklarda ildiz ottiriladi. Koʻchatlari may oyida qator orasini 70 — 80 sm, qatordagi tup orasini 30 — 40 sm qilib oʻtqaziladi. Koʻchat atrofi yumshatilib, oʻgʻitlab turiladi, 12—14-marta sugʻoriladi. Sentyabr— oktyabr oylarida palagi oʻrilib, keyin kartoshkasi kavlab olinadi. Palagi (koʻk holida, quritilgani, siloslangani) chorva uchun yaxshi ozuqa hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ildizmevalar
Alabama shtati ramzlari
Batash

Batash, botosh — oʻzbek qabilalaridan biri. B.lar 18 — 19-asrlarda Buxoro xonligining siyosiy hayotida muhim rol oʻynagan. V. Radlovning yozishicha, mangʻitlar sulolasidan boʻlgan Buxoro xoni taxtga oʻtirar ekan, uni 4 qabila vakillari kigizga oʻtqazib 4 tomonidan koʻtarganlar. Bu qabilalar — ming, allot (arlot), bahrin va batash boʻlgan. 19-asrning 70-y.larida Qashqadaryo viloyatida 5 ming B. boʻlgan. B.lar oʻtroq holda Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida ham yashagan. Batash oʻzbek millati tarkibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batial

Batial (yun. bathys — chuqur), batial zona — Dunyo okeaninin g sublitoral va abissal (chuqur) qismlari oraligidagi zona (chuq. 200 m dan 3000 m gacha). Geomorfologik jihatdan materik yon bagʻri zonasiga toʻgʻri keladi. Okean maydonining 1/5 qismini B. egʻallaydi. B.da okean tubi relyefi juda notekis; suv temperaturasi va shoʻrligi yil davomida deyarli oʻzgarmaydi. Chuqur suv ostida yashashga moslashgan baliqlar, mollyuskalar va boshqa jonivorlar uchraydi. Organizmlar orasida hayvonlar koʻproq. Yorugʻlik kam boʻlganidan oʻsimlik juda oz (qarang Batial yotqiziqlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batial yotqiziklar

Batial yotqiziklar - dengiz va okean choʻkindilari. Materik yon bagʻri yoki shelf zonasida yigʻiladi. Batial yotqiziklar 200 – 3000 m chuqurlikda uchraydi. Batial yotqiziklar Dunyo okeani maydonining qariyb 20%ini qoplagan. Asosan quruklikdan keltirilgan terrigen yotkiziqlardyan hosil boʻladi. Koʻk, yashil, qizil yoki kulrang vulkan va ohaktosh gillaridan, chuqur suv osti qumi, baʼzan shagʻaldan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batiskaf

Batiskaf (yun. bathus — chuqur va skaphos — kema) — chuqur suv ostida okeanografik va boshqa tadqiqotlar olib borish uchun moʻljallangan oʻzi yurar apparat. Suvdan yengil suyuqlik (benzin) toʻldirilgan korpus va poʻlat shar (gondola)dan iborat. Korpusida ballastli sisternalar va akkumulyatorlar batareyasi bor. Gondolasida B. ekipaji (1 — 3 kishi), boshqarish apparatlari, havo almashtirish tizimi, radiostansiya, ultratovush telefoni, televizion kamera va ilmiy tadqiqot asboblari boʻladi. Tashqarisiga yoritqichlar va eshkak vintli elektr dvigatellar oʻrnatiladi. Zamonaviy Blar grunt namunasini oladigan qurilmalar, fotoapparatura va suv osti ishlarini bajarish uchun masofadan turib boshqarish manipulyatorlari bilan jihozlanadi. Qattiq ballast (odatda, poʻlat pitralar)ni tashlab yuborish va manevr sisternasidan benzinni toʻkish yoʻli bilan B.ning suzuvchanligi rostlanadi. Dastlabki B. (FNRS-2)ni Shveysariya olimi O. Pikkar 1948-yilda yasab, sinab koʻrgan. O. Pikkar ugʻli Jak bilan 1953-yilda "Triyest" B.ida 3160 m chuqurlikka tushgan. J. Pikkar va D. Uolsh 1960-yilda takomillashtirilgan "Triyest" B.ida Tinch okeandagi Mariana botigʻining eng chuqur (taxminan 11 ming m) joyiga tushishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batist

Batist (frans. batiste) — juda ingichka pishitilgan ipdan polotnoli urilishda toʻqilgan gazlama. Zigʻir yoki paxta tolasidan olinadigan iplardan toʻqiladi. Oq yoki har xil och rangda boʻladi. B.dan yozgi koʻylak, ich kiyim, choyshab, yostiq jildlari va boshqa buyumlar tiqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matolar
Batman

Batman () DC Comics komikslaridagi superqahramondir. Bob Kane va Bill Finger tomonidan yaratilgan. Batman haqidagi ilk komiks („Detective Comics“ #27) 1939-yilning 30-martida chop etilgan. Shu kungacha ushbu personaj haqida koʻplab filmlar, animatsion filmlar, teleseriallar va videooʻyinlar tayyorlangan.

Shaxsiyati 
Bruce Wayne () — amerikalik filantrop. Gotham shahrida yashaydi. Bruce bolaligida ota-onasining (Dr. Thomas Wayne va Martha Wayne) jinoyatchilar tomonidan oʻldirilishiga shohid boʻladi. Bu esa uni oxir-oqibat jinoyatchilarga qarshi kurashuvchi qahramonga aylanishiga olib keladi.

Manbalar

Havolalar 

 Rasmiy sayti  

DC Comics qahramonlari
Batna

Batna — Jazoirning shim.-sharqidagi shahar, Batna viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 182 ming kishi (1987). Savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik fabrikasi, teri oshlash, qurilish materiallari ishlab chiqarish, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shaharga 1844-yil asos solingan. Shahar yaqinida qad. Rim davriga oid Timgad shahri harobalari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Batolit

Batolit (yun. bathos — chuqurlik, lithos — tosh) — chuqurlikda yotuvchi magmatik togʻ jinslarining joylanish shakli. B. asosan granitoidlarning yirik massivlari (qariyb 200 km²)dan iborat. Yer pusti burmali oblastlarining choʻkindi qatlamlari orasida yotadi. Nurash natijasida B.ning ayrim qismi baʼzan yer yuziga chiqib qoladi. Geofizik tadqiqotlar natijasida barcha granit jismlarning shaklan turlicha joy olishi va chegaralangan qalinlikka ega boʻlishi aniqlangan. Eng yirik B.lar Amerikaning Kordilyera togʻlarida, Oʻzbekistondagi togʻlar (Nurota, Qoratepa, Zirabuloq, Hisor, Chatqol-Qurama)da hamda Qozogʻiston, Ukraina, Kavkazda bor. B. tarqalgan rayonlarda volfram, molibden, oltin, temir konlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Batometr

Batometr — suvning kimyoviy va fizikaviy xossalarini tekshirish, undagi organik hamda anorganik koʻshilmalarini aniqdash maqsadida tabiiy suv havzalaridan muayyan chuqurlikda namuna oladigan asbob. Tez toʻladigan va sekin toʻladigan xillari boʻladi. Tez toʻladigan dengiz B. ichi boʻsh metall silindr boʻlib, qopqoq va termometr bilan taʼminlanadi. Oddiy shisha idish sekin toʻladigan B. vazifasini oʻtaydi. Shisha idish maʼlum chuqurlikka tushirilib, tiqini maxsus chilvir yordamida ochiladi va suv toʻlgach, tortib olinadi. Bulardan tashqari tub (chuqurlik) B. ham boʻladi. U bilan daryo tubidagi oqiziqlar tutib olinadi va suvdagi muz kristallari miqdori oʻlchanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baton-ruj

Baton-ruj - AQSH jan.dagi shahar. Luiziana shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 220 ming kishi (1990). Missisipi daryosining quyi oqimidagi okean kemalari kira oladigan port. Neftni qayta ishlash va neft kimyosi (sintetik kauchuk, turli organik ximikatlar, mineral oʻgʻitlar), rangli metallurgiya sanoatining yirik markazi. Alyuminiy oksidi (glinozyom) tayyorlanadi. Shahar atrofidagi konlardan neft, gaz, oltingugurt qazib olinadi. Baton-ruj  va oʻrmon mahsulotlari qayta ishlanadi. Un-tlar bor. Shaharga 1719-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batoriy Stefan

BATORIY (Batory) Stefan (1533.27.9 — 1586.12.12, Grodno) — Polsha qiroli (1576-yildan), sarkarda. Livon urushi (1558 — 83) qatnashchisi. Vilno shahrida 1579-yil akademiya barpo etgan (keyinchalik Vilnyus universiteti.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batterfly

Batterflyay (ing . butterﬂ y, aynan — kapalak) — sportcha suvda suzish usuli, bunda suvda koʻkrakda turgan holda qoʻllarni baravar aylanma shaklda harakatlantirib suziladi, oyoqlar brass usulidagidek harakatlantiriladi. 1934-yilda paydo boʻlgan. 1952-yilgacha brassning bir turi hisoblangan. 1953-yildan Xalqaro havaskorlik suvda suzish federatsiyasi (FINA) qaroriga koʻra mustaqil sport turiga aylangan. Shu yildan B.ning takomillashtirilgan koʻrinishi — "delfin" paydo boʻladi. Olimpiya oʻyinlari dasturiga 100 m (1968-yildan — erkaklar, 1956-yildan — ayollar oʻrtasida) va 200 m (1956-yildan — erkaklar, 1968-yildan — ayollar oʻrtasida) masofaga suzish kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suzish