Boris Pestinskiy

Pestinskiy Boris Vladimirovich (1901-yil 4-mart, Vladivostok — 1943-yil 13-mart, Toshkent) — rassom, gerpetolog, oʻqituvchi.

Biografiyasi 
1901-yilda Vladivostok shahrida harbiy xizmatchi — dengizchi — Vladimir Nikolayevich Pestinskiy va uning rafiqasi Yelena Osipovna oilasida tugʻilgan.

Uning bobosi Nikolay Petrovich Pestinskiy dengiz flotida muhandis-mexanik boʻlgan. 1902-yilda Yelena Osipovna Boris Vladimirovich bilan Sankt-Peterburgga koʻchib oʻtdi. Keyinchalik, otasi ham Sankt-Peterburgga keldi, ammo Boris Vladimirovichning ota-onasi endi birga boʻlmagan. Shunga qaramay, Boris Vladimirovich otasini juda yaxshi koʻrar va u bilan doimo aloqada boʻlgan. Vladimir Nikolayevich Pestinskiy Birinchi jahon urushi paytida bedarak yoʻqolgan, Yelena Osipovna esa blokada paytida Leningradda vafot etgan.

Boris Vladimirovich badiiy va musiqiy qobiliyatga ega edi. Balet klubida ham tahsil olgan. Bolaligidan biologiyaga qiziqqan. Uning bir qator bolalikdagi rasmlari — turli xil haqiqiy va haqiqiy boʻlmagan hayvonlarning tasvirlari saqlanib qolgan.

Oʻqishi 
1911-yilda Boris Vladimirovich K. I. Maya nomidagi gimnaziyaga oʻqishga kirdi, uni 1919-yilda tamomlagan, — bu vaqtgacha u 217-mehnat maktabi deb nomlangan. Huddi shu yil, 1919-yilda Boris Vladimirovich „PGSXUM“ga — Petrograd davlat bepul sanʼat va oʻquv ustaxonalariga (Peterburg Badiiy akademiyasi) rassomlik fakultetiga oʻqishga kirgan. Bu yerda, birinchi yilida u professor D. N. Kardovskiyning studiyasida tahsil olgan. Keyin uning rahbarlari K. S. Petrov-Vodkin va V. E. Savinskiy boʻlgan. 1925-yilda Boris Vladimirovich oʻqishni tugatdi — oʻquv muassasasi yana nomini oʻzgartirdi — endi Leningrad oliy badiiy-texnika instituti boʻldi va rassom-naqqosh unvonini olgan. Diplom ishlari — „Munozara“ va „Changʻichilar“. Ikkinchisini „GIZ“ muzeyi sotib olgan.

Rassom 
1926-yilda Boris Vladimirovich Sanʼat xodimlari uyushmasiga qabul qilindi.

1927-yilda Oktabr inqilobi nomidagi klubda ishlagan. Tasviriy sanʼatning yubiley koʻrgazmasida ishtirok etgan.

1928-yilda IRRU (Inqilobiy Rossiya rassomlari uyushmasi) Leningrad filiali aʼzosi boʻlgan. „Rassomlar jamoalari“ VII-koʻrgazmasida qatnashgan. „Krasnaya gazeta“ nashriyotida, „Dunyo boʻylab“, „Yosh proletar“ va „Lenin uchqunlari“ jurnallarida grafik illyustrator boʻlib ishlagan.

1929-yilda „Rassomlar jamoasi“ dan rassom I. I. Brodskiyning „Lenin Putilov zavodida“ rasmini qabul qilish komissiyasida qatnashgan. Badiiy akademiyadagi Leningrad rassomlarining koʻrgazmasida qatnashgan.

1930-yilda „Rassomlar jamoasi“ taftish komissiyasi aʼzosi boʻlgan.

1931-yilda „Rassomlar jamoasi“ dan „Elektrosila“ zavodidagi yutuqni bartaraf etish uchun ishlagan.

1932-yilda „Leningrad rassomlari ustaxonasi“ ga qabul qilingan. Xuddi shu yili u Rossiya muzeyidagi Sovet sanʼati koʻrgazmasida qatnashgan.

Yuqoridagilarga parallel ravishda Boris Vladimirovich rangtasvirda, asosan, portret sohasida ishlagan. Ushbu janrdagi bir qator asarlar yaratilgan, xususan, oʻsha paytda "Xarita Granovskaya" portreti chizilgan, uni Boris Vladimirovich oʻzining eng yaxshi asari deb hisoblangan. Bu portret Ikkinchi jahon urushi boshlanishidan oldin, Toshkentdan Moskvaga Tretyakov galereyasiga koʻrgazmaga joʻnatilganda yoʻqolgan.

Shu bilan birga, boshqa asarlar boʻlgan — „Tatar bolasi“, „Kirichenko iftixori“ portretlari va h.k. yaratilgan. Mazkur vaqt davomida Boris Vladimirovich „Baliqchilar“ rasmini chizgan, u Rossiya muzeyida namoyish etilgan.

Leningraddagi zoolog. Laxta ekskursiya stantsiyasi 
Rassomlik bilan bir vaqtda Boris Vladimirovich biologiya bilan ham shugʻullangan. 1920-yildan Geografiya institutining zoologiya fakulteti talabasi boʻlgan. Ammo tez orada Boris Vladimirovich institutdagi oʻqishni tashlab, zoologiyani mustaqil oʻrganishni davom ettirgan, shuningdek, Leningrad davlat universiteti umurtqali hayvonlar zoologiyasi kafedrasi professori A. A. Gavrilenko rahbarligida ham oʻqishni davom ettirgan.

Boris Vladimirovich nafaqat zoologiyani oʻrganishni yaxshi koʻrardi, balki Leningrad hayvonot bogʻida va Laxta ekskursiya stantsiyasida zoolog sifatida ham ishlagan.

1931-yilda Leningrad hayvonot bogʻida Boris Vladimirovich yosh tabiatshunoslar yordamida sudralib yuruvchilarni saqlash uchun „Ilon tepaligi“ deb nomlangan ochiq toʻsiq tashkil qilgan. Bu ilonlar va toshbaqalar uchun oʻralgan joyda juda murakkab tuzilmaga ega qishlash joyi qurilgan — bu oʻsha paytda oʻxshashi boʻlmagan noyob inshoot hisoblangan. Boris Vladimirovich bu qishlash joylarida sudralib yuruvchilarning xatti-harakatlari haqida kuzatishlar va yozuvlar olib bordi, ular hali ham ilmiy qiziqish uygʻotmoqda.

1919-yil bahorida Xalq taʼlimi komissarligi buyrugʻi bilan professor Pavel Vladimirovich Vittenburg tomonidan Stenbok-Fermorov mulkida tashkil etilgan va mahalliy oʻlkashunoslik rivojida noyob hodisaga aylangan „Laxta“ ekskursiya stantsiyasida Boris Vladimirovich „Neva koʻrfazining Shimoliy qirgʻogʻi tabiat muzeyida“ va uning ishtirokida tashkil etilgan xerpetologiya boʻlimida ishlagan. Boris Vladimirovich yosh tabiatshunoslar toʻgaraklariga ham rahbarlik qilgan, boshqa muassasalarda ham ishlagan. Bu sohada uning koʻplab shogirdlari bor edi, ular keyinchalik SSSRning turli oʻquv va ilmiy-tadqiqot muassasalarida ishlaganlar.

Olib borilgan tadqiqotlar natijasida Boris Vladimirovich „Leningrad atrofidagi sudraluvchilar“ maqolasini nashr etgan // Tirik tabiat. 1929-yil. 1-son. 24-29-betlar. Unda u Laxta yaqinidagi amfibiyalar va sudralib yuruvchilar faunasi, ularning u yerda tarqalishi, biotoplari, ekologiyasi va baliq ovlash usullarini batafsil tasvirlab bergan. U bu hudud uchun oddiy ilon, jonli kaltakesak, shpindel, yeyiladigan suv qurbaqalari, yaʼni „Rana esculenta“ (ehtimol bu „Pelophylax lessonae“), oʻsimlikxoʻr va oʻtkir tumshuqli qurbaqalar, oddiy tritonlarni qayd etgan.

Havola. Markaziy Osiyo 

1930-yilda P. V. Vittenburg „Akademik ish“ deb nomlangan jinoiy ish boʻyicha hibsga olinib, oʻlimga hukm qilingan va u oʻn yillik qamoq jazosiga almashtirilgan. 1932-yil mart oyida Laxta ekskursiya stantsiyasi tarqatib yuborildi. Neva koʻrfazining shimoliy qirgʻogʻidagi tabiat muzeyi ham tarqatib yuborildi.

B. V. Pestinskiy 1932-yil 20-martda hibsga olingan. Hukm qilingan: V/S KOGPU 1932-yil 17-iyun, ayblov: 58-10, 11. 2011-yil 31-yanvardagi Wayback Machine saytidagi arxivlangan nusxasi.

Oʻrta Osiyoga 3 yilga surgun qilingan.

Oʻrta Osiyoda Bek-Budi shahrida (hozirgi Qarshi shahri), soʻngra Toshkentda yashagan. Bek-Budida Boris Vladimirovich rassom sifatida vaqtinchalik ish olib borgan. U yerda hozirda Rossiya muzeyida saqlanayotgan oʻzbek oʻgʻlonlarining portretlarini chizgan. Oʻsha davrda Oʻrta Osiyoning ovloq joylarida portretda tasvirlangan shaxs (tasvirlangan shaxsning egizagi) oʻlishi kerak, degan eʼtiqod hukmron edi. Shuning uchun, Boris Vladimirovich uchun oʻgʻil bolalarning ota-onasidan suratga tushish uchun ruxsat olishi juda qiyin edi. Biroq Boris Vladimirovich oʻzbek tilini tezda oʻrganib olgan va uni juda yaxshi koʻrgan mahalliy aholi ishonchini qozonishga muvaffaq boʻlgan, ular unga farzandlarining portretlarini chizishga ruxsat berishgan.

Toshkent 
1934-yilda Boris Vladimirovich Toshkentga koʻchirildi. Bu yerda Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti huzuridagi Fanlar qoʻmitasining Oʻzbekiston hayvonot bogʻiga ishga joylashdi. Boris Vladimirovich 1935-yil 21-martda ozodlikka chiqdi, lekin Leningradga qaytmadi, Toshkentda yashab qoldi.

1935-yilda Boris Vladimirovich Pestinskiy tashabbusi bilan Toshkent hayvonot bogʻida gerpetologiya (amfibiyalar va sudraluvchilar) kafedrasi tashkil etilgan boʻlib, u farmakologiya professori N. N. Kompantsev bilan birga rahbarlik qilgan. Kafedra negizida B. V. Pestinskiy Oʻrta Osiyoda birinchi serpentariyni yaratib, u yerda ilonlardan muntazam zahar olish tashkil etilgan. Boris Vladimirovich zaharli ilonlarning biologiyasi va ularning zaharlarining xususiyatlari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar bilan shugʻullangan, boshqa sudralib yuruvchilar tutqunligidagi hayot xususiyatlarini oʻrgangan. U oʻz ishini ilon zaharlarining ogʻriq qoldiruvchi xususiyatlarini oʻrgangan shifokorlar bilan aloqada olib borgan.

Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya instituti (ZPI) hududidagi koʻcha toʻsigʻida gyurzlarni saqlash uchun Boris Vladimirovich bu ilonlarni nazorat ostida qishlashni tashkil etishda ishtirok etgan. Uning oddiy va samarali qurilmasi qishlash sharoitlarini va qishlash kameralarida ilonlarning xatti-harakatlarini oʻrganish imkonini bergan.

Bu yillarda Boris Vladimirovich quyidagi ilmiy ishlarni nashr etgan:

Pestinskiy B. V. „Toshkentda zaharli ilonlar bilan ishlash“ // „Vestnik Znaniya“. L .: „Uchpedgiz“, 1937-yil. 3-son. 23-26-betlar.

Pestinskiy B. V. Oʻrta Osiyodagi zaharli ilonlarning biologiyasi, ularni tutish va asirlikda saqlash boʻyicha materiallar // Oʻzbek hayvonot bogʻi materiallari. T. 1. Toshkent: OʻzSSR Gostexizdat, 1939-yil. 4-62-betlar.

Kompantsev N. N., Pestinskiy B. V. Oʻrta Osiyo ilonlari haqida toksikologik maʼlumotlar // Oʻzbek hayvonot bogʻi materiallari. T. 1. Toshkent: OʻzSSR Gostexizdat, 1939-yil. 63—91-betlar.

Boris Vladimirovich oʻz maqolalarini oʻz rasmlari bilan tasvirlab bergan. Ushbu chizmalar juda yuqori sifatga ega edi. Keyinchalik akademik E. N. Pavlovskiy Oʻrta Osiyo va Eronning zaharli hayvonlari haqidagi mashhur kitoblarida Pestinskiyning chizmalaridan foydalangan.

Sudralib yuruvchilar bilan ishlagan yillarida B. V. Pestinskiy zaharli ilonlar tomonidan 4 marta chaqib olingan: 20-yillarning oxirida oddiy ilon — Leningradda, 1935-yilda efa tomonidan, 1936-yilda qalqon tumshuq va 1937-yilda gyurza — Toshkentda chaqib olgan.

Oxirgi chaqish natijasida oʻng qoʻlning koʻrsatkich barmogʻida gangrena boshlangan va uni amputatsiya qilish kerak boʻlgan. Bu barmoqning yoʻqligi (ish paytida ilonlar olinganda foydalanilgan) Boris Vladimirovichni ular bilan ishlashni davom ettirish imkoniyatidan mahrum qilgan.

B. V. Pestinskiyning zoologik asarlariga havolalar yoshlar uchun mashhur adabiyotlarda mavjud:

 S.Narinyani, 1936-yil, „Efa“."Jasorat ertaklari" toʻplamida, „Yosh gvardiya“ tahririyati.
 K.Stanyukovich, 1962-yil, „Yoʻlbars jaridagi bir kun“. „Bir ekspeditsiya haqida hikoyalar“ toʻplamida, „Geografgiz“ tahririyati.

1937-yilda Boris Vladimirovich bir muncha vaqt Leningradga keladi va 14-fevral kuni u Laxta ekskursiya stantsiyasida ishlayotganda tanishgan Tatyana Vladimirovna Petrovaga uylanadi. Er-xotin birgalikda Toshkentga qaytib kelishadi.

1938-yildan Boris Vladimirovich Oʻzbekiston SSR Sovet rassomlari uyushmasining rangtasvir seksiyasida toʻliq aʼzo boʻlgan. Oʻzbekiston rassomlarining koʻrgazmalarida faol ishtirok etadi. Uning rasmlari Toshkentdagi tashkilotlar tomonidan sotib olinadi. „Urush qurbonlari“ kartinasi Toshkentdagi Ofitserlar uyi tomonidan xarid qilingan. „Navoiyning bolaligi“ kartinasi (ehtimol, kartina „Alisher Navoiyning yoshligi“ deb atalgan) Sulaymonov nomidagi Qoʻlyozmalar instituti tomonidan xarid qilingan. Bu yillarda B. V. Pestinskiy portret sohasida ham moy, ham qalam bilan koʻp ishlagan, tabiatda etyudlar chizgan. 1938-yildan Oʻrta Osiyo sanoat institutining chizmachilik kafedrasida assistent boʻlib ishlaydi, u yerda „Sanʼat tarixi“ fanidan, chizmachilikdan dars beradi. Huddi shu vaqtda Toshkentdagi Markaziy Pionerlar saroyi Badiiy studiyasi mudiri lavozimida ham ishlaydi.

Oʻqituvchi 

Oʻqituvchi boʻlgan Boris Vladimirovich bolalar bilan ishlashga koʻp kuch sarflagan. U barcha oqshomlarni Pionerlar saroyida oʻz shogirdlari bilan oʻtkazar, ular Boris Vladimirovichning oilasiga tez-tez kelib turishar, oʻquvchilarning ota-onalari u bilan turli masalalarda maslahatlashishardilar. Pedagogik faoliyatida u, ayniqsa, oʻzini namoyon qilgan, xotirasi va sanʼatiga sodiq talabalar galaktikasini qoldirgan. Uning shogirdlari orasida taniqli umurtqali zoolog, teriolog va hayvonlarning taniqli rassomi V. M. Smirin ham boʻlgan.

Shogirdlari 
Zoologiya

 V. E. Garut — biologiya fanlari nomzodi, SSSR Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti ilmiy xodimi;
 N. V. Mironova — biologiya fanlari nomzodi, SSSR Fanlar akademiyasi Zoologiya instituti ilmiy xodimi;
 O. V. Petrov — biologiya fanlari nomzodi, Siktyvkar Davlat Universiteti dotsenti;
 V. M. Smirin — zoolog va hayvonlar rassomi.

Rasm

 N.Bannikov — Toshkent pedagogika instituti chizmachilik va naqqoshlik fani oʻqituvchisi;
 V.Trudtsin va V.Zagvozdin — Toshkent shahridagi umumtaʼlim maktablarining chizmachilik fani oʻqituvchilari;
 A.Jiltsova — grafik rassom;
 V. I. Jmakin — rassom, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan rassom; 2013-yil 22-fevraldagi Wayback Machine saytidan arxiv nusxa.
 V.Kravtsov — Toshkentdagi Pionerlar saroyi studiyasi oʻqituvchisi;
 I. M. Yusufov — Moskvadagi Xalq sanʼat universitetining sirtqi fakulteti tasviriy sanʼat oʻqituvchisi.

Xotira 
B. V. Pestinskiy 1943-yil 13-martda xavfli oʻsmadan vafot etgan. U Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilgan. Qabr saqlanib qolinmagan.

Urush tugagandan soʻng, T. V. Pestinskaya (Petrova) Leningradga qaytib ketdi va 80-yillarning oʻrtalarida Rossiya muzeyiga sovgʻa qilish uchun unga berilgan Boris Vladimirovichning 50 dan ortiq rasmlarini Toshkentdan olib chiqqan.

1989-yil 28-sentabrda Leningrad prokuraturasi tomonidan vafotigacha reabilitatsiya qilingan.

Iqtiboslar 
… Oʻsha yili stantsiyada Badiiy akademiyaning yosh va gʻayratli talabasi Boris Pestinskiy paydo boʻldi. U zoologiyaga qiziqib, mahalliy faunani oʻrgana boshladi. Hayvonot dunyosiga boʻlgan ishtiyoqi ikkinchi mutaxassislikka aylandi va 1925-yilda Badiiy akademiyani tamomlab, ekskursiya stantsiyasida zoolog va rassom sifatida ishlashda davom etdi. Uning ekskursiyalari shunchalik qiziqarli va ilmiy jihatdan qiziqarli ediki, keyinchalik koʻplab bolalar zoologiyani oʻz mutaxassisligi sifatida tanladilar …

…1930-yildan keyin Laxta stantsiyasi va Tabiat muzeyi yana ikki yilga yaqin faoliyat koʻrsatgan. 1932-yilda muzey ham, stantsiya ham tugatilgan. Muzeyning eng boy kolleksiyalari, jumladan Fanlar akademiyasining taksidermisti S. K. Prixodko tomonidan yaratilgan ajoyib toʻldirilgan hayvonlar va qushlar koʻplab tashkilotlarga tarqatildi. Eksponatlarning bir qismi Pushkindagi Qishloq xoʻjaligi muzeyiga topshirildi, arxeologik kolleksiyaning bir qismi Ermitajning ibtidoiy sanʼati boʻlimiga topshirildi, koʻplab eksponatlar ularni qutqarishga harakat qilgan Olgino va Laxta aholisining chodirlarida halok boʻlgan. Albert Benuaning katta rasmi koʻchish paytida yirtib yuborilgan. Zoolog va rassom B. V. Pestinskiy hibsga olingan va haydalgan …
— P. V. Vittenburgning daftarlaridan // E. P. Vittenburgning shaxsiy arxivi.

…B. V. Pestinskiyni 1937-yil 5-avgust kuni ertalab soat 9 da zahar yigʻish paytida gyurza chaqib olgan. Gyurza qattiq zarba bilan shishani Pestinskiyning qoʻlidan tushirib yuborgan va tish bilan oʻng qoʻlning asosiy va oʻrta falangalari orasidagi tutashuvdagi koʻrsatkich barmogʻini yaralagan. Ilonning tishi tomirni yirtib yuborgan (v. dors. dig.2). 5 daqiqadan soʻng jarohatlangan qoʻlning yelkasiga jgut qoʻyilgan, yaraga quruq bint qoʻyilgan, 400 gramm aroq ogʻiz orqali qabul qilingan ….
— Viktor Ganning eslatmalari // P. V. Ganning xotiralari.

…Oʻn bir yoshimda dastlab hayvonot bogʻida rasm chizishni boshladim. Keyin Toshkent Pionerlar saroyi qoshidagi rassomchilik ustaxonasida rasm chizish boʻyicha tahsil ola boshladim. U yerda oʻqishim uzoqqa choʻzilmadi — rahbarimiz kasal boʻlib qoldi va tez orada vafot etdi. Men bu birinchi ustozimni eslamoqchiman. Bu Boris Vladimirovich Pestinskiy edi, ajoyib inson. Endi tushundimki, ulardek insonlar bolalar bilan ishlashlari kerak. Men uni badiiy studiyaning rahbari sifatida bilardim. Koʻp oʻtmay zoolog boʻlganimdan keyin bildimki, u bugungi kungacha ham oʻz qiymatini yoʻqotmagan zaharli ilonlar haqidagi ilmiy maqolalar muallifi boʻlgan. Bir kuni biz hayvonlarni chizish uchun hayvonot bogʻiga bordik. Men uning eskizlaridan hayratda qoldim va Boris Vladimirovichning toshbaqaning yoshini qanday aniqlash haqidagi hikoyasi hali ham esimda. Eng muhimi, men uning qobigʻining orqa va qorin qalqonlarini xotiradan qanday tasvirlaganiga qoyil qoldim. Umuman olganda, u bizga koʻp narsalarni aytib bergan va uning hikoyalari tasviriy sanʼat, biologiya va tarixga oid. Oʻsh vaqt harbiy rejim va ocharchilik edi. Balki shuning uchun ham ushbu darslarning taassurotlari ayniqsa yorqindir …
— V. M. Smirinning „Hayvonlarning eskizlari haqida“ inshosidan.

Manbalar

Havolalar 

 [9]
 
 
  -da Arxivnaya kopiya
  -da Arxivnaya kopiya
  -da Arxivnaya kopiya
Toshkentda vafot etganlar
1943-yilda vafot etganlar
13-martda vafot etganlar
1901-yilda tugʻilganlar
4-martda tugʻilganlar