Vostok (koʻl)

Vostok  — Antarktidadagi eng katta muz osti koʻli.

Vostok koʻli " Vostok " Antarktika stansiyasi hududida (77 ° S, 105 ° E) qalinligi taxminan 4000 m muz qatlami ostida joylashgan va oʻlchamlari taxminan 250 × 50 km. Taxminiy maydoni 15,5 ming km². Chuqurligi 1200 m dan ortiq suv hajmi 5400 km³ ga yaqin.

Vostok koʻli noyob, chunki u bir necha million yillar davomida atrof-muhitdan ajratilgan boʻlishi mumkin. Uning ustidagi toʻrt kilometrlik muz qobigʻi koʻlning tabiiy izolyatori boʻlib xizmat qilgan. Olimlarning fikricha, koʻl suvlarida tirik organizmlar yashashi mumkin, chunki u hayot uchun zarur boʻlgan barcha omillarni oʻz ichiga oladi:

 Oddiy toza suvdan taxminan 50 marta kislorod miqdori koʻp boʻlgan toza suv . Kislorod koʻl suviga muzning yuqori qatlamlari asta-sekin chuqurlikka choʻkishi orqali yetkazib beriladi.
 Suv harorati juda yuqori - chuqurlikda 10 °C gacha . Koʻl issiqlikni, ehtimol, yer osti geotermal manbalaridan oladi. Suv-muz chegarasidagi harorat -3 °C.
 Koʻldagi suv bosimi, hisob-kitoblarga koʻra, 300 atmosferadan ortiq (bosim muz qatlami tomonidan yaratilgan), ammo mikroorganizmlar bunday sharoitlarga moslasha oladi.
 Bunday sharoitda hayotga moslashgan mikroorganizmlar oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlishi mumkin, chunki ular yer biosferasidan juda uzoq vaqt ajratilgan, yaʼni evolyusiya jarayonlari u yerda mustaqil ravishda davom etgan.

Koʻl oʻz nomini ushbu hududda 1957-yildan beri ishlayotgan Sovet (hozirgi rus, xalqaro ekipaj) „ Vostok“ ilmiy stansiyasidan olgan.

Vostok koʻlining ochilishi 20-asrning ikkinchi yarmidagi eng yirik geografik kashfiyotlardan biridir.

Koʻl hududi rel'efi 
Vostok koʻli hududidagi muzlik qoʻshni hududlarga qaraganda oʻn baravar kamroq nishabga ega. Platoning gʻarbida keskin koʻtarilish (miloddan avvalgi tizma (tizm) deb ataladi), sharqda esa bir xil keskin pasayish bor. Ushbu tuzilish muz tokchalari uchun xosdir. Bu koʻlning mavjudligi haqidagi gipotezaning yana bir tasdigʻi boʻldi.

2008-yilda 1995-yildan beri davom etayotgan er osti geofizika ishlari yakunlandi. Mavjud boʻlgan barcha maʼlumotlarni, shu jumladan xorijiy tadqiqotlar materiallarini talqin qilish jarayonida koʻl qirgʻoq chizigʻining eng batafsil xaritasi tuzildi, uning havzasining morfometrik xususiyatlari va koʻlni qoplagan muzlik aniqlandi.

Koʻl ekotizimining oligotrofiyasi 
Koʻlning ekotizimlari oligotrofiyaning juda yuqori darajasi, yaʼni ozuqa moddalarining past konsentrasiyasi bilan ajralib turadigan subglasial (muz ostidagi) ekotizimlarga tegishli - bunday ekotizimlar Yerdagi eng oligotrofik tizimlardir. Ushbu holatning sabablari quyidagi omillardir:

 Yerdagi aksariyat ekotizimlarda oziq-ovqat zanjirining boshlanishi quyosh energiyasidan foydalangan holda karbonat angidriddan organik birikmalarni sintez qiladigan avtotrof fotosintetik organizmlardir. Vostok koʻlining oʻziga xos xususiyati (Antarktidaning quruq vodiylaridagi koʻllardan farqli oʻlaroq) koʻlni qoplagan juda qalin muz qatlami tufayli ekotizim tomonidan quyosh energiyasidan foydalanishning mumkin emasligi hisoblanadi.
 Muzning erishida organik moddalarning tarkibi juda past, yaʼni tubsiz ekotizimlardan (okeanlarning katta chuqurliklari ekotizimlaridan) farqli oʻlaroq, ularda fotosintez sirt zonasidan doimiy ravishda organik moddalar (detritlar) oqimi mavjud, heterotroflar muz osti tizimlari hamma joyda boʻlishi mumkin emas.
 rift havzasi - suyuqliklar kirishi mumkin;
 muzlik eroziyasi - suyuqlik yoʻq.

Koʻl haqida adabiyotda 
Charlz Strossning „Juda sovuq urush“ fantastik romanida harakatning bir qismi Sharq (Vostok) koʻlida boʻlib oʻtadi, u yerda sayyoralararo portal va gʻayrioddiy hayot shakllari topiladi.

Vasiliy Golovachevning „Atlantarktida“ ilmiy-fantastik romanida koʻl markaziy rol oʻynaydi, chunki u Yerning jismoniy haqiqatiga global miqyosda taʼsir koʻrsatishga qodir boʻlgan qadimgi Antarktika-Atlantislarning ishlaydigan tuzilishini oʻz ichiga oladi.  Bu esa ruslar va amerikaliklar oʻrtasida manfaatlar toʻqnashuvini keltirib chiqaradi, ularning har biri kuchli artefaktga birinchi boʻlib yetib borishga harakat qilishadi.

Havolalar 

  // «Вокруг света»
 
 
 
 
  // «Невское Время»
  Севе Новгородцеву (аудио), 13 января 2011
  // «Вокруг света», № 2 (2761). Февраль 2004
  // «Аргументы Недели», 25 августа 2010
 
 
 Лекции на «ИНТУИТ» (лектор А. П. Капица):  (видео, 2009)
 док. фильм «Станция „Восток“: на пороге жизни» (рассказывается история открытия станции «Восток» и исследования озера)
 
 
 

Antarktida
Antarktika tadqiqotchilari
Antarktika Ekspeditsiyalari