MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ashoka

Ashoka (- Maurya davlatining oxirgi hukmdori hisoblanadi. U Maurya davlatini m.a.273-yildan m.a. 232-yilga qadar boshqardi va oʻzining kuchli strategik urushlari bilan Mauryani hozirgi kundagi Afg'oniston, Shimoliy Hindistonni oʻz ichiga olgan qudratli davlatga aylantirdi. Ashoka asosan Buddaviylik dining homiysi sifatida tanilgan. Zamonaviy olimlarning fikriga koʻra, buddaviylikni dunyo diniga aylantirish uchun bu hukmdor hammadan koʻproq mehnat qilgan

Hayoti

Kelib chiqishi va bolaligi 
Ashoka Chandraguptaning nevarasi va Bindusaraning oʻgʻlidir. Ashokaning onasi-Subxadrangi kambagʻal braxman Champakanagarning qizi boʻlgan..Afsonaga koʻra, otasi uni haramga berdi, chunki unga qizining oʻgʻli katta hukmdor boʻlishini bashorat qilishgandi. Boshida Ashokaning holati juda past edi: uning qirolning olijanob xotinlaridan koʻplab aka-ukalari, shuningdek oʻz onasidan katta akasi bor edi. Bolaligida Ashoka juda jonli va baland ruhli bola edi va u bilan kurashish juda qiyin edi. U ayniqsa ovchilikda juda mohir boʻlgan. Ashoka chiroyli emas edi. Ammo hech bir shahzoda uni mardlik, jasurlik, qadr-qimmat, sarguzasht va muhabbatni boshqarish qobiliyatidan ustun qoʻymagan. Shuning uchun Ashoku barcha amaldorlar va oddiy odamlar tomonidan sevilgan va hurmat qilingan. Bindusara oʻzining boshqaruv mahoratiga eʼtibor qaratdi va Ashoka yosh boʻlishiga qaramay, uni Avanti hokimi etib tayinladi.

Harbiy yurushlari

Kalingaga hujum 
Taxtga koʻtarilganidan sakkiz yil oʻtgach, Ashoka Kalinga (Orissa) saltanatiga qarshi urush eʼlon qildi. Oʻz hukmida Ashoka urush paytida 150 ming kishi asir olinganligi va 100 mingdan koʻproq kishining oʻldirilganligi haqida xabar beradi. Kalinga muhim strategik va tijorat mamlakatining qoʻshilishi imperiyaning mustahkamlanishiga yordam berdi. Kalinga Ashokaga qattiq qarshilik koʻrsatdi. Bu hudud Nands saltanatining bir qismi edi, keyin u mustaqillikka erishdi. Kalingani zabt etishga bagʻishlangan maxsus qarorda Ashokaning oʻzi oddiy odamlarga ham, Mauriyaliklarning kuchiga dosh berishni istamagan zodagonlarga nisbatan qattiq jazo qoʻllanilganini tan oldi. Ashoka hatto bosib olingan hududda vaziyatni yaxshilash uchun maxsus choralar koʻrgan edi.

Maurya Imperiyasi hududining kengayishi 

Maurya davlati juda katta hududni oʻz ichiga olgan. Turli xil dinli, turli millatlar va qabilalar yagaona bir davlatga jipslashgan. Ashoka, shuningdek „Arthashastra“ yozuvlariga koʻra, bu davrda hokimiyati janubiy okeandan Himolay choʻqqilarigacha boʻlgan ulkan hududlargacha choʻzilgan. Hukmdor boshchiligidagi hududda muhim davlat gʻoyasi paydo boʻlgan edi. Davlatning chegaralari uzunlashgan, uning yaqin va uzoq qoʻshnilari bilan munosabatlari yaxshilangan.Yunonlar bir necha bor Yon va Kambodjani Ashoka davlati tarkibi sifatida tilga olgan.

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abbos Ashrabov

Ashrabov Abbos Boboyevich (1913.2.10, Piskent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1964). Texnika fanlari doktori (1961), professor (1960). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1940), shu institutda ishlagan (1935-91), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Inshootlar instituti direk-tori (1958-63), Toshkent arxitektura va qurilish institutida professor (1992-96). Ilmiy ishlari qurilish materiallari-ga, binokorlik nazariyasi va amaliyotiga, zilzilabardosh binolar va inshootlarga doir. A. zilzilabardosh binolar yaratishga asos solganlardan biri. U Oʻrta Osi-yoda birinchi boʻlib beton va temir-beton buyumlarga yengil toʻldirgich — keramzit ishlatishni, qurilishni industrlashti-rish usullarini, tarixiy yodgorliklardan zamonaviy binolar qurilishida foy-dalanishni tavsiya etdi. A.ning beton va temir-beton sohasida olib borgan ilmiy tadqiqot ishlari natijalari Davlat standartlari meʼyorlari (normalari)ga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Muxtor Ashrafiy

Muxtor Ashrafovich Ashrafiy (1912.11.6, Buxoro – 1975.15.12, Toshkent) – kompozitor, dirijyor. Oʻzbek operasi asoschilaridan. Oʻzbekiston xalq artisti (1939).

Taʼlim 
Samarqand musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot institutida oʻqigan (1928—1930). Kompozitsiyadan S. N. Vasilenko, B. S. Shexter, M. O. Shteynberglardan ta’lim olgan. Peterburg konservatoriyasini dirijyorlik boʻyicha tugatgan (1948).

Mehnat faoliyati 
1930-yildan Oʻzbek musiqali teatri, keyinchlik Navoiy nomidagi Oʻzbek opera va balet teatrining badiiy rahbari va bosh dirijyori, direktori (1967—1971), 1944-yildan Toshkent konservatoriyasining oʻqituvchisi, professor (1953-yildan), rektori (1947–62; 1971—1975). Samarqand opera va balet teatrining direktori, badiiy rahbari va bosh dirijyori (1964—1966).

Ijodi 
Birinchi asari – "Sodrash" marshi T. Sodiqov va Sh. Ramazonov bilan hamkorlikda yuzaga kelgan (1929). Ustozi S. N. Vasilenko bilan hamkorlikda ilk oʻzbek operalari "Boʻron" (Komil Yashin librettosi, 1939) va "Buyuk kanal" (Komil Yashin va Mamajon Rahmonov librettosi, 1940)ni yaratgan. "Qahramonlik" (1942), "Gʻoliblarga shon-sharaflar" (1944) simfoniyalari, "Dilorom" (Komil Yashin va M. Muhamedov librettosi, 1958), "Shoir qalbi" (I. Sulton librettosi, 1960—1961) operalari, "Sevgi tumori" (1969), "Matonat" (1971), "Muhabbat va qilich" (1973) baletlari, "Rustam haqida doston" (1975, "Shohnoma" asosida) oratoriyasi oʻzbek musiqa madaniyatiga qoʻshilgan katta hissa boʻldi. "Vaqt taronasi" kantatasi (1952), "Bahor yeli" (1937), "Nasriddin Buxoroda" (B. Arapov bilan hamkorlikda, 1942), "Opa-singil Rahmonovalar" (1954), "Natashaxonim" (1965), "Koniyut gʻorining siri" (1967), "Semurgʻ" (1972), "Gang uzra tong" (1975) kabi kinofilmlarga musiqa yozgan, sim-fonik poema va syuitalar yaratgan. "Dilorom" operasi asosida birinchi oʻzbek film-operasi yaratildi.

Mukofotlari 

„Hamza“ nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti (1970) hamda J. Neru (1971), J. A. Nosir (1972) xalqaro mukofotlari laureati.

Oilasi 
 Qizi — Muqaddima (1936—2013), sharqshunos
 Oʻgʻli — Firuz (1937—2009), arxitektor
 4 nafar nabirasi bor.

Nomini abadiylashtirish 
Toshkent konservatoriyasi va Toshkentdagi koʻchalardan biriga Ashrfiy nomiga berilgan. Toshkentda 
Muxtor Ashrafiy uy-muzeyi tashkil qilingan. Shuningdek, Buxoro markazida uning nomi bilan ataladigan koʻcha bor. Abdurauf Fitrat asos solgan musiqa maktabi hozirgi kunda Buxoro ixtisoslashtirilgan sanʼat maktabiga aylantirilgan va unga Muxtor Ashrafiy nomi berilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
As: Oʻzbek qushiqlari, T., 1939; Vto-raya simfoniya, M., 1942, Pervaya simfoniya ("Geroicheskaya"), M., 1945; Kantata "Oʻzbekiston", T., 1948; Tadjikskaya tansevalnaya syuita, M., 1957; Arii iz operi "Dilorom", T., 1972; "Amulet lyubvi", klavir, T., 1973; Muzika v mosi jizni, T., 1975.Ad..Djabbaro v A., Solomonova T., Kompozitori i muzikovedi Oʻzbekistana, T., 1975; Pekker Ya. B., Oʻzbekskaya opera, M., 1984.

Oʻzbekiston xalq artistlari
11-iyunda tugʻilganlar
1902-yilda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
15-dekabrda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Ashrafiy

Ashrafiy – 1) 14-asrda Eronda zarb etilgan oltin pul. Uni zarb qildirgan Chuponiy Malik Ashraf (1344–56) sha’niga shunday atalgan. Vazni bir misqoldan ortiq boʻlgan. 17-asrda 4-donakka, ya’ni 3,2 g ga teng bulgan. Arablarda dinor yoki qirsh, Balx va Movarounnahrda tanga deb atalgan; 2) 18– 19-asrlarda Buxoroda zarb etilgan oltin pul. Buxoro xonligining 18–19-asrlardagi agrar munosabatlariga oid ta-rixiy hujjat (Mirza Bade’ devonning "Majma al-arqom" asari)da keltirilgan ma’lumotlarga koʻra, A. 93% sof oltindan bir misqol ogʻirlikda zarb etilgan. Bir A.ning qiymati 19 ta kumush tangaga teng bulgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Muqaddam Ashrafova

Ashrafova Muqaddam (1919 – Toshkent – 1999.22.5) – jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971), tibbiyot fanlari doktori (1964), professor (1967). Ikkinchi jahon urushi frontlarida vrachlik qilgan (1943–45). ToshMI II jarrohlik klinikasining or-dinatori (1945–47), davolash fakulteti fakultet jarrogʻligi kafedrasining assistenti (1947–58) va dotsenti (1958–66), 1966-yildan stomatologiya fakulteti umumiy jarrohlik kafedrasining mudiri. 1989-yildan nafaqada. Ilmiy ishlari asosan bosh miya, jigar va taloq jarrohligi masalalariga bagʻishlangan. II darajali "Sogʻlom avlod uchun" ordeni bilan muko-fotlangan (1994).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1919-yilda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1999-yilda vafot etganlar
22-mayda vafot etganlar
Ashtak-pashtak

Ashtak-pashtak, hashtak-pashtak – maxsus usulda quritilgan oʻrik qoqi. Pishgan oʻrik ikkiga boʻlinib danagi aj-ratib olinadi. Danagini chaqib, uning magʻzi oʻrik eti orasiga solinadi va of-tobda quritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashtarxon xonligi

Ashtarxon xonligi (Astraxon xonligi) – Oltin Oʻrdaning inqirozi natijasida vujudga kelgan davlat. Poytaxti – Ashtarxon shahri (hozirgi Astraxon). 14-asrda Oltin Oʻrda amiri Hoji Cher-kas Ashtarxon shahrini bosib olib, uni alohida mulkka aylantirgan, taxminan 1459–60 yillarda esa bu mulk uzil-kesil mustaqil boʻlib olgan. Ashtarxon xonligi ning birinchi hukmdori – Katta Oʻrda xoni Ahmadning birodari Mahmud boʻlgan. Xonlikning taxminan hududi: sharqda Noʻgʻay Oʻrdagacha, janubida Terek, gʻarbda Kuban va Don daryolarigacha, shimolida Saroy shahrigacha. Aholisi turkiyzabon qabilalardan iborat boʻlib, 833asosan koʻchmanchi chorvachilik, qisman baliq ovlash, ovchilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan. Ashtarxon yaqinidan tuz qazib olingan. 1556-yil Ashtarxon xonligi rus qoʻshinlari tomonidan bosib olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Turkiy davlatlar
Ashula va raqs ansambli

Ashula va raqs ansambli – turli tarkibda tashkil topgan sozanda, xonanda va raqqoslar guruhi. Ilgarilari Oʻzbekistonda ham shunday ansambl (da-sta)lar boʻlgan (qarang Mavrigi, Beshqarsak, Yalla). Lekin ularni hozirgi ansambllarga tenglashtirib boʻlmaydi. Avvalo xotin-qizlar erlar bilan bir guruhda qatnasha olmas edi. Bazmlarda, xalq sayillari va yigʻinlarda sozanda-xonanda, raqqos va qiziqchilar toʻdasi qatnashsada, lekin ular oʻz san’atini yakka-yakka namoyish qilar edilar. Ke-yinchalik yangi turda-gi A. va r.a.lar vujudga kela boshladi. Hamza Hakimzoda Niyoziy, Muhiddin Qoriyoqubov, Tojizoda, keyinchalik Toʻxtasin Jalilov va boshqa rahbarligida ansambllar tashkil topdi. Oʻzbekiston Respublikasida "Shodlik", "Zarafshon", "Lazgi" kabi pro-fessional A. va r. a.lari bor. Bulardan tashqari viloyatlarda xalq, folklor-et-nografik va koʻpgina havaskor A. va r.a. tashkil topgan: "Beshqarsak" (Urgut), "Mohi sitora" (Buxoro), "Namangan ol-masi" (Namangan), "Boysun", "Shalola", "Sariosiyo" (Surxondaryo), "Yoshlik", "Orazibon" (Xorazm) va boshqa Ular xalq ora-sida an’anaviy oʻyin-raqs va zamonaviy musiqa-xoreografiya san’atini targʻibot etishda katta xizmat qilmoqdalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashula yoʻli

Ashula yoʻli – 1) cholgʻu kuylarining ashula yoʻllari. Masalan, bastakor I. Ikromov moslagan "Munojot", "Choʻli Iroq", "Mushkiloti Dugoh" singa-ri cholgʻu kuylarning ashula varianti; 2) Oʻzbekistonning turli joylarida hofizlik maktablariga xos ijrochilik-ijodchilik anʼanalari. Mas, Buxoro-Samarqand Ashula yoʻlilari, Xorazm Ashula yoʻlilari, Fargʻona-Toshkent Ashula yoʻlilari va hokazo; 3) atoqli hofizlarning ijrochilik-ijodchilik uslubiga xos asarlar. Mas, "Ushshoqi Hoji 1–P" (Hoji Abdula-ziz Abdurasulov talqinida tanilgan "Ushshoq" yoʻllari), "Ushshoqi Sodir-xon" (Sodirxon Bobosharifov yoʻli), "Toʻychi hofiz Ushshogʻi" (Mulla Toʻychi hofiz Toshmuhamedov yoʻli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashulachi

Ashulachi – ashulani ijro etuvchi yetuk san’atkor, xonanda, hofiz. A. ovoz imkoniyatlarini egallash, ulardan toʻliq foydalana bilish, ashula yoʻllarini oʻrganishda yuksak malaka hosil etish bilan yetishadi. A.ning ovozi, ijro uslubi (ishkamiy, binigiy, gulligiy) turlicha boʻlishi mumkin (qarang Xonandalik uslubi).

Vokalchi musiqadagi kasb namoyondasi boʻlib, ovozi bilan ijro etadi, kuylaydi. Vokalchi qoʻshiqchidan farq qilib, keng maʼnoda ovozini ishlatadi, masalan xorda kuylaydi, rap oʻqiydi va hk.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashurali mahram

Ashurali mahram (1825, Margʻilon – 1863) – sozanda, xonanda, bastakor, mehtar, ipakdoʻz. Xushovozli-gi bilan Fargʻona vodiysida va Toshkentda mashhur boʻlgan. Dovrugʻi Qoʻqonga yetgach, Xudoyorxon uni oʻz saroyiga keltirgan va yaqin mahrami darajasiga koʻtargan. Saroy hayotidan nafratlangan Ash. M. doʻstlar yordamida Toshkentga qochib, xalqqa xizmat qilishni davom ettirgan.Ash. M. bastalagan maqom yoʻllaridan toʻrttasi (Dugoh-Husayn, Chorgoh, Bayot, Shahnozi-Gulyor) ayniqsa mashhur boʻlgan. Fargʻonada sozlar taqiqlangan paytlarda yashagan Ash. M. "Katta ashula"ning rivojiga sezilarli ta’sir koʻrsatgan. Toshkent va Fargʻona vodiysi xalq san’-atkorlari orasida uning izdoshlari koʻp boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashurali mehtar

Ashurali mehtar (famili-yasi Yusupov) (1893.11.7, Andijon– 1980.1.5, Toshkent) – oʻzbek xalq sozan-dasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist (1944). Xalq dorbozlari va qoʻgʻirchoqbozlarning hamkori, mehtarlik san’ati an’analarining bilimdoni sur-nay, karnay, nogʻora yoʻllarining ustasi. Ash. M. "Hujum", "Oʻrtoqlar", "Layli va Majnun", "Farhod va Shirin" asarlariga musiqa bastalashda T. Jalilov, M. Tillayevlarga hamkorlik qilgan. U. Ismoilovning "Rustam" dramasiga musiqa bastalagan. Muqimiy nomidagi musiqali drama va komediya teatri so-zandasi (1940–65). San’atshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Ash. M. ijro etgan oʻzbek an’anaviy musiqasi nodir yozuvlari saqlanmoqda.Ash. M. ijrosidagi Buzruk (savtlari bilan), Dugoh (ufor va savtlari bilan), Iroq (mushkiloti ufor, duchavalari bilan), Nasr (talqini bilan), Yalang davron (ufori bilan), Mustahzod (uforlari bilan), Navo (sav-ti, mushkiloti, charxlari bilan) kabi 40 dan ortiq mumtoz kuy Yu. Rajabiyning "Oʻzbek xalq musiqasi" toʻplamidan oʻrin olgan. U "Dorbozlar" va boshqa filmlarda xalq sozandasi sifatida qatnashgan.Ad.: Olimboyeva K.. Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Islom Ashurmatov

Islom Ashurmatov (1943.6.12 – Gʻallaorol tumani – 1997.4.4) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Samarqand Davlat Universitetining fizika fakultetini tugatgan (1968). 1968–73 yillarda Gʻallaorol tumanidagi 25-maktabda, 1990-yildan 44-maktabda fizika oʻqituvchisi, 1973–90 yillarda 26-, 44-maktabda direktor. Ashurmatov pedagogik faoliyati davomida texnika vositalari va koʻrgazmali qurollar yordamida daryo oʻtishga alohida e’tibor bergan. U oʻquvchilar bilan birgalikda 900 ga yaqin koʻrgazmali qurol tayyorlagan. Ashurmatov maktabdagi fizika xonasini talab darajasida jihozlab, tumandagi namunali fan xonasiga aylantirdi. Ashurmatov birinchilardan boʻlib test usulini qoʻllagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1943-yilda tugʻilganlar
6-dekabrda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
4-aprelda vafot etganlar
Muhsinjon Ashurov

Muhsinjon Xurramovich Ashurov (I949, Samarqand) – fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (1995), professor (1995), fizika-mat, fanlari doktori (1989). Samarqand Davlat Universitetini bitirgan(1971). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Yadro fizikasi intida tadqiqotchi xodim, IG Ig laboratoriya mudiri, direktor oʻrinbosari (1971-91), "Fonon" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi bosh direktori (1991-yildan). Ilmiy ishlari qattiq jismli lazerlar fizikasiga oid. Oʻzbekistonda birinchi boʻlib optik va lazer kristallarni oʻstirish va shu kristallarni xalq xoʻjaligiga bevosita tatbiq etish bilan shugʻullangan. Shu bois "Fonon" ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi vujudga keldi. Birlash-mada Oʻzbekiston Respublikasi orden, medallari va nodir tan-galari tayyorlanadi. Ashurov lazer kristallar radiatsion optik xossalarini boshqarish texnologiyasi va radiatsiyaga bardoshli lazer kristallarini sintez qilishga doir tavsiyalarni ishlab chiqqan. Mazkur tadqiqotlar asosida intensiv (dozasi 10* R va undan yuqori) nurlanish sharoitida qattiq jismli lazerlarning generatsiya va modulyatsiya xossalarini yoʻqotmaydigan yuqori samarali faol va sust elementlar yaratildi. Ashurov 1- va 2-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashxobod 25

Ashxobod 25, ASH-25 – ingichka tolali gʻoʻza navi. Turkmaniston ingichka tolali gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutining Ashxobod boʻlimida chiqarilgan (D. B. Boboyev, V. S. Bulax, 1974). Turkmaniston va Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan (1977). Tupi pishiq, yotib qolmaydi, balandligi 70–90 sm. Hosil shoxlari 2-tipli. Qulay sharoitlarda tanada va meva shoxlarida qoʻshimcha koʻsaklar hosil qiladi. Barglari oʻrtacha, 3–5 boʻlmali. Gullari limonsimon-sariq, qizgʻish doglari bor. Koʻsagi kichikroq, deyarli 3 pallali. Bir dona koʻsakdagi paxta vazni 3,0–3,5 g. Tolasi sargʻimtir. Vegetatsiya davri 140–145 kun. Fuzarioz viltga va qora ildiz chi-rish kasalligiga oʻta chidamli. 34,4% tola beradi, tolasining shtapel massa-uz. 40–41 mm, uzilish kuchi 4,9 gk, nis-biy uzilish kuchi 39 gk/teks, chiziqli zichligi 125 mteks.

Manbalar
Ashxobod zilzilasi

Ashxobod zilzilasi – 1948-yil 6-oktabr mahalliy vaqt bilan kechasi soat I dan 12 min. oʻtganda boʻlgan kuchli zil-zila. Zilzila epitsentri Ashxobod shahridan janubi-gʻarbda, Qurugʻovdonda, 10– 15 km chuqurlikda joylashgan. Zilzila kuchi (M-7,0) epitsentrda 10 ballgacha yetdi. 1000 km² ga yaqin maydon 9 ball kuch bilan silkindi. Zilzilaning epitsentral zonasi (37,8° shahrik. va 58,6° shq.u.) Buzmayin – Ashxobod – Qurugʻovdon chizigʻi boʻylab Kopetdogʻ togʻlarining shimoliy etagida shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan. Zilzila natijasida Ashxobod va uning atrofidagi qishloqlar vayron boʻldi. Koʻp yerlarda yoriqlar, qum aralash butana suv fontanlari vujudga keldi, togʻlarda koʻchkilar sodir boʻldi, yer osti suvlarining miqdori oʻzgardi. Yerning ustki qatlami vertikal yoʻnalishda siljidi. Ashxoboddan gʻarbda yer 33 sm koʻtarildi, sharqda esa 22 sm choʻkdi. Ashxobod shu koʻtarilgan va choʻkkan zonalarning tu-tashgan yerida joylashgan boʻlganligi uchun bu yerda yer 70 sm dan 178 sm gacha gorizontal yoʻnalishda siljidi. Zilzila vaqtida vertikal (tik) silkinishlar boʻlsa ham, lekin asosiy falokat janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan gorizon-tal tebranishlar natijasida roʻy berdi. Asosiy zilziladan soʻng bir necha oy mobaynida qayta silkinishlar (after-shok) davom etdi. Ashxobod zilziladan soʻng qayta tiklandi va zamonaviy, obod shaharlardan biriga aylandi.

Manbalar

Turkmanistondagi zilzilalar
Ashshur

Ashshur (As-sur) – Mesopotamiyadagi qadimgi shahar (miloddan avvalgi 4-ming yillik –miloddan avvalgi 614), miloddan avvalgi 2-ming yillik 838oʻrtalaridan Ossuriyaning poytaxti (hozirgi Iroqdagi Qal’at -Sharqot harobalari). Mudofaa inshootlari, ibodatxonalar, turar joy va savdo rastalari, mixxat yozuvi bilan bitilgan matnlar kutubxonasi topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Ashshur banipal

Ashshur banipal- Ossuriya pod-shosi (miloddan avvalgi 669 – taxminan 633). Misr, Elam, Bobil bilan urushlar olib borgan. Yozma yodgorliklarni toʻplovchi sifatida tarixda qolgan. A.ning kutubxonasi 1849–54 yillarda Nineviya joylashgan yerdan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Miloddan avvalgi VIII asr
Ashʼariy Abul Hasan Ali ibn Ismoil

Ash’ariy Abul Hasan Ali ibn Ismoil (873, Basra — 935, Bag‘dod) — diniy nazariyotchi, islom ilohiyoti — kalomning asoschilaridan biri. Mashhadda tahsil ko‘rgan, moʻʼtaziliylar nazaristchilaridan biri sifatida tanilgan. 912 yilda o‘z qarashlarini keskin o‘zgartirib, islom ilohiyotiga falsafiy uslubni kiritishga uringan. A. moʻʼtaziliylikka xos bo‘lgan juda ochiq ifodalangan ratsi-onalizmni ham, diniy e’tiqodda o‘ta ket-gan formalizmni ham rad etgan. A. asos solgan ta’limotni uning izidan borgan ilohiyotchilar (xususan Abu Homid al-G‘azoliy) yanada takomillashtirganlar. Kalom 12—13-asrlarga kelib barcha sun-niylar o‘rtasida e’tirof etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Georgiy Aʼzamov

Georgiy Tojiyevich A’zamov (1954.6.9, Olmaliq shahri - 1986.27.8, Sevastopol shahri yaqinida) – shaxmatchi. Birinchi oʻzbek xalqaro grossmeysteri (1984). Sobiq Ittifoq chempionatlari ishtirokchisi (1981, 1983, 1985), ikki karra Oʻzbekiston chempioni (1976, 1982), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fiz-kultura va sport xodimi (1984). Jahon birinchiligi mintaqaviy turniri (Yerevan, 1982)da 7–8-oʻrinlarni egallagan. Koʻplab nufuzli xalqaro turnirlarda ishtirok etgan. Oʻzbekistonda A. xotira-siga bagʻishlab an’anaviy turnir oʻtkazib turiladi.Ad.: Muhiddinov M., A’zamovlar su-lolasi, T., 1984.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gʻani Aʼzamov

Gʻani Aʼzamov (1909-yil 7-yanvar, Toshkent, Rossiya imperiyasi — 2001, Toshkent, Oʻzbekiston) — oʻzbek-sovet teatr va kino aktyori. Oʻzbekiston SSR xalq artisti (1961). Hamza nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti laureati.

Faoliyati 
Aktyorlik faoliyatini 1930-yil Hamza teatrida boshlagan. „Halima“ musiqali dramasidagi Rahim yamoqchi uning birinchi roli. Uygʻunning „Qaltis hazil“ komediyasidagi Mamarasul sahnadagi ilk yutugʻidir. U yuzga yaqin mukammal obrazlar yarat-gan. Domla imom („Boy ila xizmatchi“), Munajjim („Alisher Navoiy“), Arslonsher („Chin muhabbat“), Soqi sum-bat („Togʻa-jiyanlar“), Qambar („Qutlugʻ qon“), Yusuf („Soʻnggi nusxalar“), Omo-nyor („Qonli sarob“), Bobchinskiy („Revizor“), Launs („Veronalik ikki yigit“) va boshqa shular jumlasidan. A. hajviy, dramatik, lirik rollarni bir xil mahorat bilan oʻynaydi. U qanday rol oʻynamasin, oʻzining hajvkorlik isteʼdodini, oʻtkir kiioyasini ishga so-ladi, ushoqrollarni ham hayotiy tafsi-lot bilan boyitib esda qoldiradi. „Romeo va Juletta“, „Gang daryosining qizi“ spektakllaridagi Petr va Nabikori rollarida bir soʻz demasada, oʻz shaxsiya-tidan mahrum, mudroq bosgan, nimjon, irodasiz kishilar qiyofasini gavdalan-tirdi. U yaratgan Moʻmin („Oltin devor“), Almandar („Almandar“) obrazlari aktyor ijodida alohida oʻrin tutadi. Us t a Moʻminda aktyor kulgi talqinini oʻrni-oʻrnida fojiaga yaqinlashtirdi. S. Ahmadning unga atab yozgan „Kuyov“ komediyasida A. gavdalantirgan Gʻani timsolida yolgʻizlik fojiasi yoritildi. Filmlardagi asosiy rollari: Sarta-rosh („Maftuningman“), Qambar choʻloq („Qutlugʻ qon“), Domla imom („Boy ila xizmatchi“), Qora shoh („Ikki dil dosto-ni“), Xolmat („Suyunchi“), Serhunar choy-xonachi („Temir xotin“) va boshqa „Nashtar“ satirik kinojurnalining eng faol ishtirokchilaridan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati. F. Aʼzamov Moʻmin rolida (E. Vohidov, „Oltin devor“).

Yana qarang 
 Yoʻldosh Aʼzamov

Manbalar

Havolalar 
 
 G‘ani Aʼzamov ziyonet.uz portalida 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Toshkentda vafot etganlar
2001-yilda vafot etganlar
Toshkentda tugʻilganlar
1909-yilda tugʻilganlar
7-yanvarda tugʻilganlar
Saidmagʻruf Aʼzamxoʻjayev

Saidmagʻruf Magʻrupovich A’zamxoʻjayev (1917.5.11, Toshkent) – jarroh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972), tibbiyot fanlari doktori (1975), professor (1976). Toshkent davlat tibbiyot instituti sanitariyagigiyena, keyin sto-matologiya fakultetida jarrohlik kasalliklari kafedrasi mudiri (1976 – 91). 1991-yildan professor-konsultant. Ilmiy ishlari asosan jarrohlik masalalari, gastro-duodenal qon oqishlar, me’da va oʻn ikki barmoq ichak yarasi teshilishi, oʻtkir ap-penditsit, xolesistit va pankreatitlar, chandiq kasalligi, "oʻtkir qorin" va boshqalarga oid. A’zamxoʻjayev portal gipertenziya va jigar sir-rozi, shuningdek oʻpka silini jarrohlik yoʻli bilan davolash usullarini ish-lab chiqqan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1917-yilda tugʻilganlar
5-noyabrda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Jarrohlar