MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Avtodispetcher

Avtodispetcher, avtomat dis-petcher – boshqariladigan ob’ekt (mas, metall eritish jarayoni)ning eng maqbul (optimal) ish rejimlarini hisobga olib avtomatlashtirishga imkon beruvchi yalpi boshqarish tizi-mi ("odam va mashi-na" tizimiga oid). A tarkibiga operator (dispetcher), boshqaruvchi hisoblash ma-shinasi (Avtodispetcher m.), barcha operatorlarning Avtodispetcher m. bilan aloqa qilib turishini ta’min-lovchi vositalar, boshqariladigan ob’yektlar bilan telealoqa vositalari, ob’yektlardagi ijro va nazorat organlari kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrezina

Avtodrezina, motodrezina – ichki yonuv dvigateli oʻrnatilgan oʻziyurar temir yoʻl vagoni. Asosan, temir yoʻlning ta’mirlana-yotgan qismiga odamlar va zarur materi-allarni tashish uchun ishlatiladi. Izdan olib qoʻysa boʻladigan va boʻlmaydigan, odam va yuk tashiydigan xillari bor. Avtodrezina 10–20 kishi, 10 t gacha yukni tashiy oladi, soatiga 120 km gacha tezlik bilan yuradi. Yuk tashiydigan Avtodrezina kran bilan jihozlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtodrom

Avtodrom (avto... va yun. dromos – yugurish, yuguradigan joy) – avtomobillar sinaladigan, poyga oʻtka-ziladigan maydon. Asosiy inshooti – uzunligi 3–10 km va eni 10–18 m boʻlgan poyga oʻtkaziladigan trek. A.da tomoshabinlar 121uchun minbarlar ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtojir

Avtojir (avto... va lot. gyro – aylanaman) – uchish apparatlaridan biri. Samolyotdan farqi shundaki, A.da koʻtarish kuchini qanot emas, balki ro-tor, ya’ni havoning qarshi oqimi ta’sirida oʻzidan-oʻzi aylanuvchi havo vin-ti hosil qiladi. Ilgarilama harakat odatdagi parrakli dvigatel yordamida hosil qilinadi. Ispan muhandisi X.de la Sperva 1922-yil ixtiro qilgan. A. ga nisbatan bir qator afzalliklarga ega boʻlgan vertolyot rivojlanishi munosa-bati bilan A. ishlab chiqarish toʻxtatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokar

Avtokar (avto... va ing. sag – ara-vacha) –ichki yonuv dvigatelyam (rezina gʻildirakli) oʻziyurar aravacha. A. korxo-na hovlisida, sexlar orasida, ombor bilan sexlar orasida, vokzallarda yuk tashish uchun ishlatiladi. Odatda, A. 2 –5 t yuk tashiy oladi. A.ni yuk koʻtaradigan kran, platforma, taxlagich va boshqa qoʻshimcha usku-nalar bilan jihozlash mumkin. Hozir A. oʻrnini elektrokar egallamoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokataliz

Avtokataliz (avto... kata-liz) – reaksiya jarayonida katali-tik ta’sir etuvchi soʻnggi yoki oraliq mahsulotlarning toʻplanishi natija-sida reaksiyaning tezlashishi. Reaksiya mahsuloti – sirka kislota SN3SOON va uning elektrolitik dissotsiatsiyasi natijasida hosil boʻlgan NQ ioni reak-siyani tezlashtiradi. Avtokatalitik re-aksiya tezligi avval katalizator sifatida ta’sir etuvchi mahsulot miqdorining ortib borishi sababli keskin ravishda oʻsib, soʻngra reaksiya jarayonida boshlan-gich moddalarning sarfi oshib borishi tufayli susayadi. Reaksiyaning boshlan-gich moddalaridan biri katalizator si-fatida ishtirok etganda ham goho "A" termini qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoklav

Avtoklav (avto... va lot. clavis – kalit) – kimyoviy va fizik jarayonlarni(aksari,qizdirish, qaynatishni)yuqori bosimda olib borish, shuningdek tibbiy asboblar va boglov materiallarini sterillash uchun ishlatiladigan apparat.Oziq-ovqat,farmatsevtika,tibbiyot,kimyo sanoatida qoʻllaniladi.Avtoklavda bosim-va temperatura ta’sirida mahsulotni sterillash,pishirish yoki quyultirish mumkin.Uning ichki sirti emal bilan qoplanadi. 
Qaysi sohada ishlatilishiga qarab avtoklav turli bosim va temperaturada ishlaydi.Odatda avtoklav silindr shaklida boʻladi,ichiga doira shaklli yaxlit bugʻ gʻilofi joylanadi.Avtoklav manometr,termometr va soat bilan ta’minlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokod

Avtokod (avto.. timsol) – oddiy programmalash (dastur tuzish) tili (qarang Programmalash tili).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtokratiya

Avtokratiya (yun. autos – oʻzim, kratos – hokimiyat) – yakka shaxsning hech qanday qonun, huquqiy me’yorlar bilan cheklanmagan yagona hokimligi. Qadimgi Sharq, Yunoniston, Rim imperiyalari, oʻrta asr Yevropasi mutlaq monarxiya tuzumi, kommunistik va fashistik diktatura davrida Avtokratiya davlatning muhim belgisi boʻlgan.

Yana qara 

 Totalitarizm

Manbalar 

Siyosiy teoriya
Avtol

Avtol (avto... va lot. ol(eum) – moy) – karbyuratorli ichki yonuv dviga-telining qismlarini moylash uchun kar-terga quyiladigan mineral moy. Neftni qayta ishlab olinadi. Avtotraktor moyi deb ham ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoliz

Avtoliz, autoliz (avto... va yun. lisis – yemirilish, parchalanish) – oʻsimlik yoki hayvon organizmidagi toʻqimalarning oʻz-oʻzidan parchalani-shi. A. organizmdagi oqsil, uglevod, yog kabi murakkab moddalarning turli fermentlar ta’sirida parchalani-shi tufayli sodir boʻladi. A.da, asosan oʻlgan organizmdagi toʻqimalar yemiri-ladi yoki tirik organizmning ba’zi a’zolaridagi toʻqimalardan ma’lum bir qismi biror sababga koʻra (mas, xavfli oʻsmalarda) parchalanadi. Oʻsimliklarda A. hujayraning past temperatura ta’sirida, quritilganda, zaharli moddalar (xlo-roform, toluol va boshqalar) ta’sir etib qurib qolganida, shuningdek toʻqimalarni me-xanik usulda maydalaganda roʻy beradi. A. ba’zi texnologik jarayonlarda, tama-ki, choyni fermentlashda, yem-xashakni siloslashda ham sodir boʻladi.122

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtolitografiya

Avtolitografiya (avto... va yun. lithos – tosh va grapho – yozaman soʻzlaridan) – litografiya (toshbosma)ning bir turi. A.da chop qilinadigan tas-virni toshbosmaga (ba’zan tosh oʻrniga pyx yoki alyuminiy ishlatilishi mum-kin) litograf-usta emas, balki muallif (rassom)ning oʻzi oʻyib ishlaydi. Alan kitoblarga rasmlar tayyorlash, tasvirni alohida chop etish uchun foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomagistral

Avtomagistral (avto... va lot. magistralus – bosh, asosiy) –oʻtkazish qobiliyati yuqori boʻlgan, qarama-qarshi harakat qatorlari oʻrtasida chegara qoʻyilgan, boshqa yoʻllar bilan bevosita kesishmaydigan avtomobil yoʻli. Katta shaharlar, viloyatlararo, shahar doira-sidagi transport qatnoviga moslangan katta yoʻl. Toshkent halqa yoʻli, Toshkent – Samarqand avtomobil yoʻli A. dir (qarang Avtomobil yoʻli). A.larda harakat qatori toʻrttadan kam boʻlmaydi. Kesi-shuvchi A.lar maxsus koʻpriklar va ay-lanma yoʻllar vositasida baland-past qilib oʻtkaziladi. A.larda yonilgʻi quyish stansiyalari, avtomobillarni koʻrikdan oʻtkazadigan va kichik ta’mirlash manzillari boʻladi.Avtomagistrallarda háreketleniw

121. Avtomagistrallarda tómendegiler qadaǵan etiledi:

- piyadalar, úy haywanları, at -aravalar, velosipedler, mopedlar, traktorlar hám ózi yurar avtomobiller, texnikalıq xarakteristikasına yamasa jaǵdayına kóre tezligi saatına 40 kilometrden kem bolǵan transport qurallarınıń háreketleniwi;

- ruxsat etilgen tolıq salmaǵı 3, 5 tonnadan artıq bolǵan júk avtomobillerine birinshi hám ekinshi bóleklerden basqa bóleklerde háreketleniw;

- 5. 15 yamasa 6. 11 jol belgileri menen belgilengen arnawlı toqtap turıw maydanshalarınan basqa orınlarda toqtap qalıw ;

- ajıratıwshı bólektiń texnologiyalıq úzilis jaylarına kirisiw hám burılıp alıw ;

- keyin basıp háreketleniw;

- transport quralın úyreniw ushın basqarıw.

122. Aydawshı reys bóleginde májburiy toqtaǵanda, transport quralın bul Qaǵıydalardıń vIII-bapı talaplarına muwapıq belgilewi hám bunday jaǵdaylar ushın mólsherlengen bólekke (reys bóleginiń shetin bildiriwshi sızıqtan ońǵa ) alıp shıǵıwdıń barlıq ilajların kóriwi kerek.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat latuni

Avtomat latuni (jezi) – qoʻrgʻoshinlangan latun. Qoʻrgʻoshin latunning avtomat stanoklarda kesib ishlanish xossasini yaxshilaydi (nomi shundan). Markasi – LS59-1, L harfi latunni, S harfi qoʻrgʻoshinni, 59 soni misning, 1 raqami esa qoʻrgʻoshinning fo-izda ifodalangan oʻrtacha miqdorini bil-diradi. Avtomat latunining kimyoviy tarkibi: mis 57–60%, qoʻrgʻoshin – 0,8–30%, boshqa qoʻshilmalarning umumiy miqdori 0,75% gacha. Avtomat latuni chiviklar, lentalar, polosalar va listlar tarzida ishlab chiqariladi; bulardan boltlar, gaykalar, soat detallari va boshqa ishlab chiqariladi. Avtomat latunining texnik xossalari tarkibi va holatiga bogʻliq boʻladi; moʻstahkamlik chegarasi 300-600 Mn/m2 (30–60 kg/mm2, nisbiy uzayishi – 2–50%.Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat liniya

Avtomat liniya – mahsulot ishlab chiqarish dagi hamma amallarni ma’lum texnolo-giya jarayonlariga mos tartibda avtoma-tik tarzda bajaruvchi mashinalar, aso-siy va yordamchi jihozlar majmui. Avtomat liniya mavjud uskunalarni avtomatlashtirish asosida yoki maxsus avtomatlar, yarim avtomatlar va agregat stanoklar qurish asosida vujudga keltiriladi. Avtomat liniya avi-atsiya, avtomobil, traktor zavodlari va boshqa koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan zavodlarda silindrlar bloki, val, porshen kabi detallar ishlab chiqarishda, yigʻuv jarayonida qoʻllanilmoqda. Mas, Toshkent qishloq xoʻjaligi ma-shinasozligi zavodida, Chirchiq qishloq xoʻjaligi mashi-nasozligi zavodida, Asaka (Andijon)dagi "OʻzDEU avto" korxonasida, "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" davlat-aksi-yadorlik jamiyatida Avtomat liniya ishlab turibdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat oxur

Avtomat oxur – qishloq xoʻjaligi hayvonlarini yem bilan boqishni qulaylashtirish uchun moʻljallangan qurilma. U bir necha kunga yetarli yem so-linadigan dul (kovsh) va oxurdan iborat. Doʻlning tubida yem chiqadigan tuynugi bor. Oxurdagi yem sarflangan sari tuy-nuk ochiladi, doʻldan oxurga yem tushadi. Suyuq va maydalangan yemlar uchun esa va-kuumli Avtomat oxur qoʻllaniladi. Uning doʻli silindr shaklida boʻladi. Asosan oʻrtacha fermalarda ishlatiladi. Parrandachilik fermalarida don-dun va suv tushib turi-shiga moslangan Avtomat oxur qoʻllaniladi (yana qarang Oxur).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat poʻlati

Avtomat poʻlati – metall ke-suvchi tezkor avtomat stanoklarda kesib ishlash uchun moʻljallangan poʻlat. Tar-kibida oltingugurt va fosfor boshqa poʻlatlardagidan koʻproq boʻladi. Avtomat poʻlati tarkibi: 0,08–0,45% uglerod, 0,15– 0,35% kremniy, 0,6–1,55% marganes, 0,08–0,30% oltingugurt, 0,05–0,16% fosfordan iborat. Avtomat poʻlati kesish vaqtida qisqa, oson sinuvchan va buyum sirtidan darhol ajralib ketadigan qirindi hosil qiladi. Poʻlatni ana shunday xossali qilish uchun u oltingugurt bilan, koʻpincha esa oltingugurt va fosfor bilan legirlanadi (qarang Legirlangan poʻlat). Avtomat poʻlati Avtomat liniya (silindrik tishli gʻildiraklarga ishlov berish): a) umumiy koʻrinishi; b) texnologik jarayon: 1–za-gotovka; 2–birinchi tokarli ishlovi; 3–ikkinchi tokarlik ishlovi; 4–sidi-rish; 5–tozalab ishlov berish; 6–bun-ker; 9–shevronlash; 10–tayyor boʻlgan tishli gʻildirak (shesternya).Avtomat poʻlati chiviq koʻrinishida ishlab chika-riladi. Undan bolt, gayka, vint va hokazo, avtomobillar, asboblarning ba’zi de-tallari va boshqatayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat radiometeorologiya stansiyasi

Avtomat radiometeorologiya stansiyasi – meteorologiya kuzatishlari natijalarini ma’lum maso-faga radio orqali avtomatik tarzda uza-tuvchi meteorologiya asboblari majmui. Quruqlik avtomat radiometeorologiya stansiyasi, avtomatik radio yogʻin oʻlchagichi, avtomatik radio shamol oʻlchagichi Avtomat radiometeorologiya stansiyasi jumlasiga kiradi. Bular meteorologiya stansiyalari qurish va ularda ishlash qiyin boʻlgan, borib boʻlmaydigan, iqlimi oʻrganilmagan joylarga oʻrnatiladi. Bu xil asboblar Markaziy Osiyoning togʻli va choʻl rayonlariga ham oʻrnatilgan. Avtomat radiometeorologiya stansiyasi yuzlarcha km gacha masofada oldindan berilgan dastur boʻyicha atmosfera bosimi, temperaturasi, shamolning yoʻnalishi va tezligi, yogʻin miqdori, quyosh nurining tushib turish vaqti va boshqa meteorologiya koʻrsatkichlarini sutkada bir necha marta oʻlchaydi va maxsus kodlar yordamida radio orqali meteorologiya markazlariga xabar qilib turadi. Berilgan radioxabarlar radiopriyomniklar yoki telegraf apparatlari orqali qabul qilinadi. Qabul qilingan ma’lumotlar umumlashtiri-lib, tegishli ilmiy va amaliy xulosalar chiqariladi. Oʻzbekiston hududidagi Avtomat radiometeorologiya stansiyalari xabarlari Oʻzbekiston Bosh meteorologiya boshqarmasida jamlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat stanok

Avtomat stanok – texnologik jarayonlar va boshqarish qismlarining harakati inson ishtirokisiz bajarila-digan stanok (qarang Metall kesish stanoklari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat sugʻorgich

Avtomat sugʻorgich – mollar ichgan sari idishga oʻz-oʻzidan suv yubo-124rib turadigan moslama. Ishlash tarziga koʻra klapanli (qopqoqli) va vakuumli boʻladi. Tepkili, qalqovuchli turlari ham bor. Bir kosali, ikki kosali va koʻp kosali boʻladi. Qoramol tumshugʻi bilan kosadagi richagni bosganda klapan pru-jinasi qisilib, klapan ochiladi va ko-saga suv tushadi, mol boshini koʻtarganda klapan suv yoʻlini bekitadi. Qalqovuchli Avtomat sugʻorgich sugʻorish nasosi va qalqovuchli ka-meradan iborat. Kamerada suv kamaysa, qalqovuch koʻtarilib, ignali klapan uya-sidan chiqadi va suv naychalardan kame-raga quyiladi. Vakuumli Avtomat sugʻorgich idishda suv sathining oʻzgarishiga asoslangan. U kosa va uning ichiga toʻnkarib qoʻyilgan idishdan iborat. Idishning tubida suv oqib chiqadigan teshik bor..

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomat shlagbaum

Avtomat shlagbaum – temir yoʻlning avtomashina, traktor va ot-aravalar ke-sib oʻtadigan joylarida qatnov xavfsiz-ligini ta’minlash uchun ishlatiladigan qurilma. Transport oʻtadigan joyning har ikki tomoniga temir yoʻl izidan kamida 10 m nariga oʻrnatiladi. Quyidagi qismlardan iborat: machta (minora), toʻsin, toʻsinni harakatga keltiruvchi mexanizm, signal chiroklari, ovoz sig-nali, yoʻl koʻrsatkich taxtachalar, po-sangi. Poyezd transport oʻtadigan joyga 126yaqinlashganda Avtomat shlagbaum oʻz-oʻzidan ishlaydi va yoʻlni berkitadi, poyezd ma’lum maso-faga uzoqlashgandan keyin yoʻlni ochadi (yana qarang Shlagbaum).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatizm

Avtomatizm – 1) psixologiyada – insonning ong nazoratisiz bajara-digan harakatlari. A. birlamchi va ik-kilamchi boʻladi. Nafas olish, yoʻtalish, aksa urish kabi oʻz-oʻzidan boʻladigan harakatlar birlamchi A.dir. Ikki-lamchi A. dastavval ongli va muntazam harakatlarni mashq qilib takrorlash na-tijasida paydo boʻladi (mas, yurish). A. malaka va odatlarni yaratadi (qarang Shartli refleks). 2) fiziologiyada – organ yoki ayrim hujayralarning tashqi sabablarga bogʻlanmay ritmik, davriy yoki no-davriy ishlash qobiliyati (hatto orga-nizmdan ajratib olingan yurak va ichak qovuzlogʻining qisqarishi, ba’zi epi-teliy hujayralari "kipriklari"ning hilpillashi, oʻsimlik hujayralaridagi protoplazma harakati va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik yigʻish

Avtomatik yigʻish – biror aniq vazifani bajarayotgan mashina qismlari va birikmalarini avtomatik mashinada biriktirish, mujassamlash va mahkamlash jarayoni. Barcha amallar insonning ishtirokisiz bajariladi.

Qarang
 Mashinalarni yigʻish

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik nazorat

Avtomatik nazorat – avtomatik xabarlash, oʻlchash va rostlash asbo-blari yordamida turli ishlab chiqarish jarayonlarini odam ishtirokisiz tartibga solib turish va qayd qilib borish. Avtomatik nazorat texnolo-gik jarayon parametrlari (qiymatlari)ning oʻzgarishiga binoan mashina va apparatlarning boshqarish va tartibga solish organlariga tez va aniq ta’sir etishini ta’minlovchi asosiy vositalardan biri. Avtomatik nazoratda oʻlchash asboblari nazorat qilinayotgan parametrlarning qiymatlarini diagrammalarga yozib bo-radi yoki texnologiya jarayonini tartibga soluvchi, detallarni saralovchi va boshqa moslamalarga ta’sir etadi. Bunga dif-ferensial oʻlchash usuli, oʻrnini qoplab oʻlchash usuli, koʻpriksimon oʻlchash usuli va nol oʻlchash usulini qoʻllab erishiladi. Bu usullarning hammasi oʻlchash ja-rayonini pnevmatik (havo) yoki elektrik avtomatlashtirishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik nusxalash

Avtomatik nusxalash – avto-matik qurilma yordamida namuna, model, andaza yoki chizmadan nusxa koʻchirib buyum yasash. Avtomatik nusxalash murakkab shaklli buyumlarni, mas, eshkak vintlarini, kema va samolyotlarning shakldor qismlarini, shtamp va boshqalarni yasashda qoʻllaniladi. Avtomatik nusxalash maxsus 128nusxalash stanoklari, frezerlash-nus-xalash stanoklari va avtomatik agre-gatlarda bajariladi. Namuna, model yoki andazaning nusxasi ishlanayotgan buyumga mexaniq gidravlik, pnevmatik yoki elektrik kuzatish tizimi yordamida koʻchiriladi. Bu tizim namuna, model yoki andaza konturi (qiyofasi) boʻylab yuradigan qabul qiluvchi qurilma (datchik) dan, shu datchikning vaziyatlarini uzatuvchi kuchaytirgichdan va buyumga datchik koʻchirayotgan nusxa shaklida ishlov beradigan mexanizmni boshqaruvchi ser-vomotordan iborat. Chizma nusxasi ish-lanayotgan buyumga fotoelektrik datchik yordamida koʻchiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik Oy stansiyasi

Avtomatik Oy stansiyasi – Oy sirtiga qoʻndirish uchun moʻljallangan kosmik apparat. Kon-struksiyasi va apparatlari Oydagi mav-jud sharoitlarga moslab hisoblanadi. Avtomatik oy stansiyasi s. bortiga joylashtirilgan ilmiy apparatlar yordamida Oydagi tabiiy sharoit va Oy sirti tadqiq qilinadi, radiotelemetrik va televizion tizimlar yordamida tadqiqot natijalari va Oy sirti tasviri Yerga uzatiladi. 1966-yil 3-fevralda dunyoda birinchi boʻlib "Luna-9", shu yili "Serveyer-1" Avtomatik oy stansiyasi s. Oy sirtiga qoʻndirildi (qarang "Luna", "Serveyer").

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik payvandlash

Avtomatik payvandlash, avtomatik elektr yoyli payvandlash – asosiy jarayonlari mexanizatsiyalashgan elektr yoyli payvandlash. Bunda elektrodni yoyga yaqinlashtirish, yoyni payvandlash chizigi boʻylab surib turish ishlari odam ishtirokisiz bajariladi. Avtomatik payvandlashda elektr yoyda suyuqlanadigan elektrodsim ish-latiladi. Suyuqlanmaydigan volfram elektrod bilan Avtomatik payvandlash usuli ham mavjud, yax-lit elektrod oʻrniga ichiga temir kukuni, legirlovchi va flyus hosil qiluvchi aralashmalar toʻldirilgan naychadan iborat elektrodlardan ham foydalaniladi. Avtomatik payvandlash flyus va himoya gazlari ostida amalga oshiriladi. Agar elektrodni yoyga yaqinlashtirish jarayonini mexanizatsi-yalashtirib, yoyni surib turish jarayoni qoʻlda bajarilsa, bunday Avtomatik payvandlash yarim avto-matik payvandlash deb ataladi. Avtomatik payvandlash pay-vandlash kallagi va payvandlash traktori yordamida bajariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik rostlagich

Avtomatik rostlagich – bi-ron bir ob’ektning ish maromini (mas, stanokning tezligini) avtomatik tarzda rostlab turadigan qurilma. Avtomatik rostlagich ob’ektga va rostlovchi organga ulanadi. U quyidagi qismlardan iborat: 1) qabul qiluvchi organ; rostlanuvchi para-metr miqdrrining oʻzgarishini sezadi; 2) oraliq zveno; qabul qiluvchi qism harakatini kuchaytirib yoki oʻzgartirib, ma’lum qonuniyat asosida ijro etuvchi organga uzatadi; 3) ijro etuvchi organ; rostlovchi organga ta’sir etadi. Rostla-nuvchi parametrga qarab bosimni, temperaturani, namlikni, tezlikni, kuchlanishni, cha-stota va boshqalarni rostlovchi Avtomatik rostlagich lar boʻladi. Ijro etuvchi organining harakatlanish usuliga qarab Avtomatik rostlagich mexanik (shu jum-ladan, gidravlik, pnevmatik) va elektr xillarga ajraladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik rostlash

Avtomatik rostlash – mashi-nalar, apparatlar va qurilmalarni odam ishtirokisiz boshqarib turish. Avtomatik rostlash uchun uskunaning oʻziga yoki uning tashqarisiga rostlagich oʻrnatiladi. Rostlanuvchi miqdor rostlagich yordamida oldindan be-rilgan qiymat atrofida ushlab turiladi (qarang Avtomatik rostlagich). Avtomatik rostlash texnikada qadimdan ma’lum. I. P. Polzunov va J. Uatt rostlagichlari bunga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik tutashtirish

Avtomatik tutashtirish (kosmonavtikada) – kosmik apparatlar orbitaga alohida-alohida chiqarilgandan soʻng ularni avtomatik usulda ulash. Kosmik apparatlarni orbitada ta’mir-lash, kosmik stansiyalarni orbitada yigʻish, yonilgʻi, yordamchi jihoz va raketalar bilan ta’minlash, avariya holatlari yuz ber-ganda kosmonavtlarni qutqarish va boshqalarga imkon beradi. Avtomatik tutashtirish texnik jihatdan juda murakkab ish boʻlib, kosmik apparatlar orbitaga chiqarilganda ularning orbita tekisliklari ustma-ust tushishini, apparatlarning bir-biriga qattiq urilib ketmasligini, bir-biriga tomon juda 129aniq va ohista yoʻnaltirilishini ta-lab qiladi. Bu ishlar Yerdagi maxsus stansiyalardan yoki kosmonavtning boshqarish pultidan boshqarib turiladi. Dunyoda birinchi marta 1967-yil 27 va 30-oktabrlarda uchirilgan Yer sun’iy yoʻldoshlari – "Kosmos-186" va "Kosmos-188" avto-matik tarzda ulandi. Ular ulangan holda 3 yarim soat davomida Yer atrofida ikki marta aylanib chiqqandan soʻng yana aj-ratilib,-31-oktabrda "Kosmos-186" Yerga qoʻndirildi. Keyinchalik "Soyuz", "Salyut" va amerika "Apollon" dasturidagi kosmik kemalar tutashtirildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatik toʻxtatgich

Avtomatik toʻxtatgich ("Av-tostop") – 1) poyezd "yoʻl berk" sig-naliga yaqinlashganda uni oʻz-oʻzidan toʻxtatadigan qurilma. Avtomatik toʻxtatgich temir yoʻl izi orqali yoʻl signallari bilan hamda lo-komotivdagi havo tormozi bilan bogʻlangan. Yoʻl berk boʻlsa, svetoforning signali lokomotivdagi tegishli moslamaga ta’sir qilib, poyezdni toʻxtatadi. Mashi-nist svetofor signalini sezmay qolgan hollarda Avtomatik toʻxtatgich avariyaning oldini oladi; 2) mashinasozlikda– mashina qismi yoki dvigatelini avtomatik tarzda toʻxtatish mexanizmi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatika

Avtomatika (yun. automatos – oʻzi harakatlanoʻvchi) – 1) avtomat holatda (odam ishtirokisiz) ishlay-digan qurilmalar va tizimlar yaratish haqidagi nazariy va amaliy bilimlarni oʻz ichiga olgan fan va texnika sohasi. A. fani har xil texnologiya jarayonlarini boshqarish va nazorat qilishning texni-kaviy vositalari bilan shugʻullanadi. A. kibernetika fanining rivojlanishi na-tijasida paydo boʻlgan "texnikaviy ki-bernetika" boʻlimining tarkibiy qismi hisoblanadi; 2) avtomat tarzda ishlaydigan mexanizmlar, qurilmalar va tizimlar majmui.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatlar nazariyasi

Avtomatlar nazariyasi – na-zariy kibernetikaning bir qismi; turli diskret axborotlar oʻzgartirgichlarini tekshiradi. Abstrakt (mavhum) avtomat va avtomatlar kompozitsiyasi tushunchalari Avtomatlar nazariyasining asosiy tushunchalaridir. Abstrakt avtomat tushunchasi qurilmani axborotlarni qayta ishlash algoritmi nuqtai nazaridan, avtomatlar kompo-zitsiyasi tushunchasi esa uning boshqa qurilmalardan qanday yasalganligi nuqtai nazaridan tavsiflashga imkon beradi. Avtomatlar nazariyasi bir necha boʻlimdan iborat. Diskret qurilmalar va hisoblash mashi-nalarini loyihalashda, algoritmlar na-zariyasida, mat. va kibernetikaning hozirgi zamon nazariyasida, programmalash na-zariyasida Avtomatlar nazariyasi ning ahamiyati katta (qarang Avtomatik boshqarish nazariyasi, Kiber-netika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil