MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sirkon

Sirkon (Zirkon; dastlab forscha — zargun deyilgan) — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral, Zr[SiO4]. Aralashmalari tarkibiga kura, S.ning quyidagi: alvit Hf va Th bilan, oyamalit — TgvaR bilan, xagatalit — Th va Nb bilan, naegit — TR, Th, Nb, Ta va boshqalar bilan bulgan turlari mavjud. Tarkibida Th, U, H2O (Th>U) bulgan metamiktli dipiramidal S.lar malakonlar, prizmatik (T1ki)lari — sirtolit l ar deb ataladi. Shaffof S. sariq, qoʻngʻir-qizil pushti rangda boʻlib, giatsint deb, metakolloidli, kollomorflilari — arshinovit deb nomlangan. Tetragonal singoniyada kristallanadi. Granit, siyenit hamda pegmatitlarda uchraydi. Rangi jigarrangsariq, pushti, baʼzan rangsiz. Koʻrinish darajasida shaffof. Radioaktivli, moʻrt. Olmossimon yaltiraydi, tiniq. Qattiqligi 7—8, zichligi 4,6—4,7 g/sm3. S. granat, nefelinli siyenit va ularning effuziv analoglarini aksessor minerali. Nurash jarayonida sochmalarga aylanadi. Sinonimlari: kaliptolit, xeldburgit, sirkonit va boshqa S. — sirkoniy va gafniy olishning asosiy manbasi. Sof S.li qumlar qolipga quyishda hamda olovbardosh, maxsus sopollarni yasashda xom ashyo sifatida foydalaniladi. Giatsint va S.ning shaffof sariq va yashil turlari zargarlikda ish-latiladi. S.ning katta zaxiralari AQShning Tinch okean sohillaridagi dengiz boʻyi sochmalarida Shri Lanka o.da va Sharqiy Avstraliyada topilgan. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama regionida, Angren togʻlarining nurash poʻstida va Qoraqalpogʻistonning fosforitlarida uchraydi.

Yana qarang

Manbalar 

 

Minerallar
Sista

Sista (yun. — pufak) — koʻpchilik bir hujayrali organizmlarning vaqtinchalik yashash shakli; muhofaza qobigʻi. Bir qujayrali hayvonlar (ayrim xivchinlilar, soxta oyoqlilar, sporalilar, infuzoriyalar)da tinim davri va koʻpayish S.si boʻladi. Tinim davri S.si noqulay sharoit (qurgʻoqchilik, sovuq)da hosil boʻladi. Parazit bir hujayralilar S.si ularni tashqi muhit orqali bir organizmdan ikkinchisiga oʻtishini taʼminlaydi. Bunday S. bir necha yil saqlanib krladi. Koʻpayish S.si qisqa vaqt davomida hosil boʻladi; bu vaqt davomida sista ichidagi organizm boʻlinib, bir necha organizmni hosil qiladi.

Oʻsimliklar va zamburugʻlarda S. koʻpchilik bir hujayrali suvoʻtlar (peridinen xrizomonadlar, evglenalar va boshqalar)da hamda xitridiyevsimon zamburugʻlarda bor. S. hujayra devori qalinlashuvi natijasida, koʻpincha ob-havo yomonlashganda hosil boʻladi. Qulay sharoit boʻlishi bilan sista pusti yorilib, organizm oʻsa boshlaydi.

Bakteriyalarda S. grammanfiy bakteriyalar (azotobakter, spiroxetalar va boshqalar)ning anabiotik davrga utishi bilan bogʻliq. Bakteriyalar S.sining hujayra devori kalinlashgan; radiatsiya va qurgʻoqchilikka chidamli. "S." termini mikrobakteriyalar mevali tanasi maxsus qismi — miksosporalar toʻplamiga nisbatan ham qoʻllanadi (yana qarang Bakteriyalar, Bir hujayralilar).
Sistit

Sistit (yun. — qovuq) — qovuqning yalligʻlanishi. Qovuqqa turli infeksiyalar tushishi oqibatida roʻy beradi. Paydo boʻlishiga koʻra, birlamchi va ikkilamchi; kelib chiqishi boʻyicha spetsifik (soʻzak, sil sistiti) va nospetsifik S. farqlanadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. Birlamchi S. boshqa aʼzolardagi infeksiya yuqori siydik yoʻllari yoki uretradan qon va limfa yoʻllari orqali qovuqqa oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunga, shuningdek, sovuq qotish, spirtli ichimlik ichish, qabziyat, nerv-psixikaning buzilishi ham sabab boʻladi. Ayollarda S. aksari homiladorlik yoki tugʻruqdan keyingi davrda ku-zatiladi. Ikkilamchi S. (koʻpincha surunkali kechadi) qovukda tosh, yot jismlar, oʻsma boʻlganda, qovuq sili, prostata bezining oʻsmasi oqibatida yuzaga keladi. Shuningdek, baʼzi dorilar, zaharli moddalar ichilganda ham S. kuzatilishi mumkin.

S.da bemor tez-tez (har 10—15 minutda) siyadi, siyganda ogʻriq sezadi, ogʻriq ayniqsa, siygisi qistaganda va siygandan keyin zoʻrayadi, lovullash, achishish, baʼzan siydikda qon va yiryng paydo boʻladi. Yalligʻlanish qoʻshni aʼzolarga utganda (piyelonefrit, uretrit va boshqalar) gavda temperaturasi koʻtariladi. Oʻtkir S.ning oldi olinmasa surunkali tus oladi. Kasallikni aniqlashda siydik tahlili, sistoskopiya, sistografiya, ultratovush tekshiruvlari oʻtkaziladi. Davosi: bemorning umumiy ahvoli va kasallik belgilariga qarab olib boriladi (ogʻriq qoldiruvchi dorilar, antibiotiklar, koʻp suyuqlik ichish, vanna, fiziomuolajalar buyuriladi.

Manbalar 

Tibbiyot
Terapiya
Urologiya
Kasalliklar
ichki kasalliklar
Sistitserkoz

Sistitserkoz () – tasmasimon chuvalchanglar (sestodlar sinfiga kiruvchi choʻchqa solityorlarining lichinkalari) qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Odam va hayvonlarda uchraydi. Choʻchqa solityorining lichinkasi sistitserklar deb atalib, odatda, chuchqaning koʻndalang targʻil muskullarida yashaydi (choʻchqa oraliqxoʻjayin). Odamga sistitserkli choʻchqa goʻshtini chala pishirib isteʼmol qilganda yuqadi. Odam organizmiga oʻtgan sistitserk meʼda shirasi taʼsirida parchalanadi va parazit oʻz soʻrgʻichlari bilan ingichka ichak devoriga yopishib, shu yerda jinsiy yetiladi. Ichakda yetilgan gijja odamda tenioz kasalligini qoʻzgʻatadi. Baʼzi hollarda, yaʼni bemor qayt qilganda ichakning teskari qisqarishi tufayli gijjaning ichakda yetilgan boʻgʻimlari meʼdaga, qiziloʻngachga tushib, ular devoridagi qon tomirlariga oʻtadi va u yerda tuxumidan onkosferalar chiqadi. Onkosferalar qon va limfa orqali bemor skelet muskullariga, bosh va orqa miyaga, koʻzga va boshqalarga tarqalib, sistitserklarga aylanadi (bunda odam oraliq xoʻjayin boʻlib qoladi). Sistitserklar odam organizmida oylab, yillab yashaydi va uni surunkali zaharlab turadi. Sistitserklar qoʻzgʻatadigan kasalliklar ogʻir kechib, ular qaysi aʼzoda parazitlik qilsa, oʻsha aʼzo qattiq zararlanadi (mas, koʻz xiralashadi, bosh qattiq ogʻriydi, bemor tirishadi, tutqanoq tutadi va h.k.).

Sistitserklar joylashgan aʼzoga va kasallik belgilariga koʻra davo qilinadi. Oldini olish uchun goʻsht mahsulotlarini yaxshilab pishirib yeyish, shaxsiy va ovqatlanish gigiye-nasi qoidalariga qatʼiy rioya qilish, bemorlarni vaqtida davolash, oqar suvlarni ifloslantirmaslik zarur.

Hayvonlarda sistitserkoz qoramol, qoʻy, echki, ot, choʻchqa, tuya, it va boshqalarda uchraydi (jinsiy yetilgan gijja goʻshtxoʻr hayvonlarning ichagida parazitlik qiladi). Sistitserkoz hayvonlarga parazitning tuxumi tushgan ozuqa yoki suv orqali yuqadi. Sistitserklar skelet hamda chay-nov muskullari, yurak, til, bosh miya va boshqa aʼzo va toʻqimalarda har xil kat-talikdagi pufakchalar koʻrinishida ri-vojlanadi.

Oldini olish 
Sistitserkoz sababli soʻyilgan chorva mollari goʻshti va aʼzolari zararsizlantiriladi va koʻmib tashlanadi; fermalar va mollar soʻyiladigan joylarga itlar qoʻyilmaydi; itlar vaqti-vaqti bilan gelmintsizlantiriladi.

Manbalar
Sitosporoz

Sitosporoz — mevali va oʻrmon daraxtlarining kurib qolish kasalligi. Asosan, yosh danakli meva daraxtlari (oʻrik, shaftoli) zararlanadi. Cytospora turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Danakli meva daraxtlarining sovuq taʼsirida yoki notoʻgʻri parvarish tufayli zararlangan tanasi va yoʻgʻon shoxlarining poʻstlogʻida kasallik qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar oʻrnashib oladi va poʻstloqning zamburugʻ mitseliylari zararlagan joylaridan oʻsimlik shirasi okib chikadi, natijada daraxtlar soʻliydi va qurib qoladi. Kurash choralari: koʻchatlarni toʻgʻri ekish, qurigan shox va daraxtlarni kesib tashlash; daraxtlarni mexanik va termik shikastlanishdan himoya qilish; danakli meva daraxtlariga erta bahorda 1—2% li bordo suyukligi, mis kuporosi, temir kuporosi eritmasini purkash.
Sitsero

Sitsero — 1) bosmaxona shrifti. Oʻlchami (kegli) 12 punkt (4,51 mm) ga teng. Dastlab, Sitseronning "Xatlar" asarini chop qilishda qoʻllanilgan (Rim, 1467-yil, nomi shundan). S. asosan bolalar uchun moʻljallangan nashrlar va boshlangʻich sinflar darsliklarini terish uchun qoʻllanadi; 2) bos-maxonalarda harf terish uchun ishlatiladigan chiziqli oʻlchovlar birligi: 1 S.=12 punkt = ^ kvadrat.
Sitseron Mark Tulliy

Sitseron Mark Tulliy (Marcus Tullius Cicero) (; mil. av. 106.3.1, Arpinum — mil. av. 43.7.12, hozirgi Gaeta yaqini) — Rim siyosiy arbobi, notiq, yozuvchi. Rimda tahsil olib, notiqlik sanʼatini egallaydi, soʻng Afina, Kichik Osiyo va Rodosda oʻz bilimini mukammallashtiradi. Elchilik davrida (mil. av. 63 y.) Katalina fitnasini fosh etgani uchun “fuqarolik chambari” bilan taqdirlanadi va Rim fuqarolari orasida birinchi boʻlib "Yurt otasi" unvoniga sazovor boʻladi, ammo rimlik fitnachilarni sudsiz qatl etgani sababli mil. av. 58-yilda quvgʻinga uchrab, xorijda yashashga majbur boʻlgan. Yuliy Sezar oʻldirilgach (mil. av. 44 y.), Mark Antoniy buyrugʻi bilan qatl etilguniga qadar Rimning amaldagi hukmdori sanalgan.Sitseron  siyosat, falsafa va adabiyotda “oʻrta oqim” hisoblangan barqarorlik va vazminlik aqidalariga sodiq boʻlgan. “Aralash davlat tuzilmasi” (monarxiya, aristokratiya va demokratiyaning qoʻshilishidan paydo boʻlgan hokimiyat) Sitseronning siyosiy ideali boʻlib, mil. av. II asr boshidagi Rim Respublikasini buning namunasi deb hisoblagan. Sitseron faylasuf sifatida atomizmga qarshi chiqdi, jonni oʻlmas va abadiy deb bildi, real tasavvurlarni real boʻlmagan tasavvurlardan farq qilish uchun mezon yoʻq, deb hisobladi. Falsafiy asarlarida etika masalalariga asosiy eʼtiborni qaratdi. Yunon falsafasi atamalarini ishlab chiqdi. Davlat haqidagi risolalarida davlatni xususiy mulkni himoya qiluvchi, umumiy huquq meʼyorlariga asoslangan kishilar uyushmasi sifatida talqin etdi.Sitseronning 58 ta nutqi, 19 ta asari va 800 dan ziyod maktublari saqlanib qolgan. Sitseron asarlari Rimdagi fuqarolar urushi davri toʻgʻrisidagi maʼlumotlar manbai hisoblanadi. Sitseron jahon tarixida notiqlik sanʼatini mukammal egallagan kishi sifatida shuhrat qozongan. Uning turli sud jarayonlarida soʻzlagan nutqlari notiqlik sanʼatining eng yuksak namunalaridir. Sitseron oʻz asarlari (“Yaxshilik va yomonlikning chegaralari toʻgʻrisida”, “Davlat toʻgʻrisida”, “Qonunlar toʻgʻrisida”, “Majburiyatlar toʻgʻrisida” va boshqalar) hamda nutqlari bilan Rim mumtoz nasri va adabiy tiliga tamal toshini qoʻygan. Sitseronning “Verresga qarshi nutqlar”, “Katilinaga qarshi nutqlar”, “Orator haqida” traktatini Oybek oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 
 Rim adabiyoti, T., 1939; Rechi, t. 1—2, M., 1962; Tri traktata ob oratorskom iskusstve, M., 1972; Izbrannie sochineniya, M., 1975.

Adabiyot 
 Utchenko S, Sitseron i yego vremya, M., 1972.

 

Rim
Rim Tarixi
Qadimgi Rim oratorlari
Rimda tugʻilganlar
Rimda vafot etganlar
Qadimgi Rim yozuvchilari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Sokol

Sokol (ital. zoccolo) — 1) bino, inshoot devorining, ustun, haykal va boshqalarning pastki qalinlashgan qismi; poydevoryait davomi, yaʼni yer sirtidan chiqib turadigan qismi. S. pishiq gʻisht, beton yoki temir-beton bloklardan ishlanadi. Binoga alohida koʻrk berish maqsadida granit, marmar va boshqa materiallar bilan qoplanadi; 2) elektrotexnika va radiotexnika d a — elektron yoki ion asboblar — choʻgʻlanma lampalar, lyuminessent lampalar, elektron lampalarning pastki konstruktiv qismi. Lampani patron, lampa paneli (korpusi)ga oʻrnatish va lampa ichida joylashgan elementlar (choʻgʻlanma simlar, elektrodlar)ni tashki elektr zanjiriga ulash uchun xizmat qiladi.
Branko Crvenkovski

SRVENKOVSKIY (Crvenkovski) Branko (1962.12.10, Sarayevo sh. yaqini) — Makedoniya davlat arbobi. Skopye universitetining elektronika fakultetini tugatgan (1986). 1986 yildan Skopyedagi "Semos" firmasi direktori. 1990 yildan Makedoniya parlamenti deputata, parlamentning tashqi ishlar boʻyicha komissiyasi raisi (1990—92). Makedoniya mustaqilligi toʻgʻrisidagi referendumni oʻtkazish tashabbuskorlaridan biri. Makedoniya Majlisi (parlamenti)ning barcha chaqiriqlari deputati. 1991 yil apreldan Makedoniya Sotsial-demokratik ittifoqi partiyasi raisi. 1992—98 va 2002—04 yillarda Makedoniya hukumati raisi. 2004 yil apreldan Makedoniya Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Sugaru boʻgʻozi

Sugaru, Sangar boʻgʻozi —Xonsyu va Xokkaydo o.lari (Yaponiya) oʻrtasidagi boʻgʻoz. Yapon dengizini Tinch okean bilan bogʻlaydi. Uzunligi 96 km, eng kambar joyining eni 18 km, eng sayoz joyining chuq. farvaterida 110 m. Muhim portlari: Xakodate va Aomori. S. opqali dunyoda eng uzun (54 km) transport tonneli qurilgan.

 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Isaak Sukervanik

Isaak Platonovich Sukervanik (1901.23.5, Boku — 1968.21.4, Toshkent) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1966). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1942). Kimyo fanlari doktori (1940), professor (1940). Turkiston universitetini tugatgan (1927), organik kimyo kafedrasi mudiri (1938-yildan). Asosiy ilmiy ishlari aromatik birikmalarni alkillash va atsillashga oid. Aromatik uglevodorodlarni spirtlar bilan alyuminiy xlorid ishtirokida alkillash usullarini ishlab chiqqan (1933—34). Bifunksional birikmalar bilan alkillash reaksiyalarini oʻrgangan hamda galoid-, oksi-, alkoksi-, karboksi-, sian-va nitro-hosilalar olish usullarini taklif etgan. Defoliantlar, desikantlar va oʻstirish regulyatorlari sintezini amalga oshirgan (1963-yildan).

Manbalar 
 Issledovaniya neftey Oʻzbekistana, T., 1938; Issledovaniya v oblasti alkilirovaniya yadra aromaticheskix soyedineniy, Yerevan, 1955.

Kimyogarlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tsunami

Tsunami ( — ajal va vayronalik keltiruvchi toʻlqinlar) — suv ostida yoki sohil boʻyida kuchli zilzila boʻlganda, baʼzan vulqonlar otilishi yoki boshqa tektonik jarayonlar oqibatida dengiz tubining koʻtarilishi va choʻkishi natijasida yuzaga keladigan juda uzun gravitatsion dengiz toʻlqinlari. Suvning kam siqilishi va suv tubi maydonlarining deformatsiyalanish darajasining juda jadalligi sababli, unga tayangan suv ustuni tarqalishga ulgurmay oʻrnidan qoʻzgʻaladi, natijada okean yuzasidan koʻtarilish va pasayish yuzaga keladi. Bu yuzaga kelgan qoʻzgʻalish suv qatlamining toʻlqinsimon harakatlanishiga sabab boʻladi, yaʼni katta tezlikda (50 dan 1000 km/so-atgacha) harakatlanuvchi Tsunami toʻlqinlari yuzaga keladi. Toʻlqinlar oraligʻidagi masofa 5 dan 1500 km gacha, balandligi esa ochiq okeanda 0,1 m dan 5 m gacha, qirgʻoqlarda 10 m dan 50 m gacha yetadi va undan ham ortib ketadi. Tsunami katta halokatlar keltiradi. Asosan, Tinch okean qirgʻoqlarida (Tsunamilarning 80%) kuzatiladi. Eng kuchli tsunami 1895-yilda Honshu orol yaqinida sodir boʻlgan. Soʻnggi 2004-yil 26 dekabrda Jan.-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida yuz bergan tsunami oqibatida 300 mingdan ziyod kishi qurbon boʻldi va bedarak yoʻqoldi. Shu regionda joylashgan mamlakatlar iqtisodiga ulkan zarar keltirdi. Tsunamidan qisman saq-lanish uchun okean va dengiz qirgʻoqlarida inshootlar quriladi. Bir necha mamlakatlarda aholini Tsunamidan xabardor qilish xizmatlari tuzilgan.
Susima jangi

Susima jangi (1905) - rus-yapon urushi (1904 - 1905) davrida Rossiyaning 2-Tinch okean eskadrasi (qoʻmondon — vitse-admiral Z.P.Rojestvenskiy) bilan Yaponiya floti (qoʻmondon — admiral Togo) oʻrtasida Koreya boʻgʻozida Susima o.lari yaqinida boʻlib oʻtgan dengiz jangi [14-15(27-28-may)]. Susima jangi rus eskadrasining butunlay magʻlubiyati bilan tugagan. Ruslarning 5 ming kishisi va 27 jangovar kemasi yakson qilingan. Jangda yaponlarning 3 minonosetsi yoʻq qilinib, bir necha kemasi shikastlangan. Susima jangi natijasida podsho Rossiyasi urushni uzil-kesil boy bergan. Natijada Rossiya sulh muzokaralari olib borishga majbur boʻlgan.

Janglar
Osiyo tarixi
Sxinvali

Sxinvali (, 1934-yildan 1961-yilgacha Staliniri) — Gruziyadagi shahar (1922-yildan). Janubiy Osetiya markazi. Katta Liaxvi daryosi (Kura daryosi irmogʻi) boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Samtredia — Boku yoʻnalishidagi Gori stansiyasi bilan temir yoʻl tarmogʻi orqali bogʻlangan. Aholisi 43 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Elektrotexnika, metallsozlik, yengil, kimyo, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoatlari va boshqa rivoj-langan. Ped. institut, drama teatri, Janubiy Osetiya oʻlkashunoslik muzeyi bor.

 

Gruziya shaharlari
Syurix

Syurix — Shveysariyaning shim. qis-midagi shahar. Syurix kantonining maʼmuriy markazi. Aholisi 336,8 ming kishi (1998). Syurix va Limmat daryosi boʻyidagi port. Transport yoʻllarining yirik chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat va savdo-moliya markazi. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, tikuvchilik, yogʻochsozlik, poligrafiya va oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet (1833), Shveysariya muzeyi, Kunstxa-uz (14—20-asrlar sanʼati), badiiy hunarmandchilik muzeyi bor. Shahar Turikum keltgerman qishlogʻi oʻrnida yuzaga kelgan. Ilk bor shahar sifa-tida 929 yilda qayd etilgan. 1218-yildan imperiya shahri maqomini olgan. 19-asr dan shahar yirik bank, sanoat va madaniyat markaziga aylandi. Meʼmoriy yodgorliklardan Grosmyunster va Fraumyunster roman-gotika soborlari (12—15-asrlar), cherkov (13-asr), ratusha (1694—98) va boshqa saqlangan.

Geografiyasi

Hududi 
Zurichning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

Demografiyasi

Manbalar 

Shveysariya shaharlari
Ч (kirill)

Ч, ч — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma beshinchi harfi. Til oldi, qorishiq (t+sh), shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Ushbu harf (tovush) soʻzning boshida (chaman, chigit, choʻl), oʻrtasida (achchiq, kichik, sochiq) va oxirida (ishonch, kech, tinch) kela oladi. Baʼzan ushbu tovush jarangsiz va portlovchi tovushlardan oldin kelganda, ch>sh, ch>s kabi talaffuz etiladi (mac, qochdi>qoshti, uchta>ushta, uch soʻm — us soʻm kabi), lekin bu fonetik hodisa imloda aks etmaydi. Turkiy xalklar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Ch harfi oʻziga xos shakllarda uchraydi. 

 

Kirill alifbosi harflari
Chaatas

Chaatas (xakascha — urush toshi) — Minusinsk soyligidagi (Xakasiyadagi Abakan va Yenisey daryolari havzasi) mozorqoʻrgʻonlar va arxeologik madaniyat (6—9-asrlar)ning nomi. Toshdan bunyod etilgan qoʻrgʻonlar vertikal tosh plitalar va stela (ustunlar) bilan qoplangan. Bu stelalarning baʼzilarida Urxun-Yenisey bitiklari uchraydi. Qoʻrgʻonlarning tosh lahadlarida marhumlar kuydirib dafn etilgan, mayyit atrofiga ovqat va ichimlik qoldiklari boʻlgan idishlar qoʻyilgan. Zodagonlarga tegishli katta qoʻrgʻonlar (diametri 30 m gacha) dan oltin va kumushdan yasalgan idishlar, qurol-aslaha, egar-jabduq va boshqa topilgan (qarang Uybat Chaatasi), bu qoʻrgʻonlarning atrofi oddiy jamoa aʼzolariga tegishli kichik mozorqoʻrgʻonlar bilan oʻralgan.

 

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Xakasiya
Vaxtang Chabukiani

Vaxtang Mixaylovich Chabukiani [1910.27.2(12.3) Tbilisi 1992] - balet artisti, baletmeyster, balet maktabining yirik ustalaridan. Xalq artisti (1950). 1929—41 yillar Leningrad opera va balet teatrida, 1941—73 yillar Gruziya opera va balet teatrini, shuningdek, 1950—73 yillar Tbilisi xoreografiya bilim yurtini boshqargan. Bazil ("Don Kixot"), Otello ("Otello"), Albert ("Jizel"), Zigfrid ("Oqqush koʻli"), Jerom ("Parij alangasi") kabi partiyalari bilan balet choʻqqisiga koʻtarilgan. "Sinatle" (G.V.Kiladze), "Gorda" (D.A.Toradze), "Appassionata" (L.Betxoven) va boshqa baletlarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

27-fevralda tugʻilganlar
1910-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
SSSR xalq artistlari
Chavandozlar

Chavandozlar — 1) bir qator antik davlatlar (Qad. Afina, Rim va Fessaliya)da aslzodalar qatoridagi imtiyozli tabaqa. Ular aslzodalar kabi katta mulklarga ega boʻlgan. Ch. tarkibiga katta yer egalari, harbiylar, sudxoʻrlar, yirik savdogarlar va boshqa kirgan; 2) Sosoniylar Eronidagi alohida ijtimoiy tabaqa boʻlib, Gʻarbiy Yevropadagi ritsarlikka yaqin turgan; 3) ot choptirish, uloq chopish, otda oʻynash sanʼatini egallagan odam.
Chavgon

Chavgon () — otda oʻynaladigan jamoaviy sport oʻyini.

Etimologiyasi 
Chavgon soʻzi fors tilidan kelib chiqqan boʻlib, "uchi egri tayoq" maʼnosini anglatadi.

Tarixi 
Qad. Sharqda chavgon chorvadorlar oʻyini sifatida paydo boʻlgan. Keyinroq otliq askarlarning mashgʻulotiga aylangan. Sharq xalqlari chavgon toʻpini "goʻy", egri tayogʻini "chavgon" deyishgan. Shu bois bu oʻyin "goʻychavgon" deb ham atalgan. Bu tarixiy qoʻlyozmalarda oʻz ifodasini topgan. Mahmud Qoshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk", Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Abdurazzoq Samarqandiyning "Majlai saʼdayn va majmai bahrayn", Zahiriddin Muhammad Boburning "Boburnoma" asari va boshqa manbalarda chavgon oʻyiniga oid qimmatli maʼlumotlar bor. Ayniqsa, Abdulqosim Firdavsiyning "Shohnoma", Unsur al-Maoliyning "Qobusnoma" asarlarida chavgon oʻyini mufassal berilgan. 16-asr miniatyura maktabiga mansub nomaʼlum musavvirning "Chavgon oʻyini" asarida bu oʻyinning qizgʻin lahzasi tasvirlangan. Abu Abdulloh Rudakiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy chavgon oʻyinidan ilhomlanishgan va ajib oʻxshatishlar yaratishgan. Bu anʼana Sharq adabiyotida hamon davom etib keladi. Yozuvchi Primqul Qodirovning "Humoyun va Akbar" tarixiy romani boburiy malikalarning chavgon oʻyiniga tayyorgarligini tasvirlashdan boshlanadi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, chavgon oʻyini aynan boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng ommalashgan.

1850-yilda Hindistonda xizmat qilayotgan ingliz otliq askarlari chavgon oʻyiniga qiziqib qolishgan va dastlabki musobaqalarni oʻtkazishgan. 1871-yilda Buyuk Britaniyada chavgon (polo) musobaqasi tashkil qilingan. Shu tariqa chavgon oldin Yevropa, keyin Amerika davlatlariga tarqalgan. 1900, 1904, 1920, 1924 va 1936-yillarda boʻlgan olimpiada oʻyinlari dasturidan ham joy olgan.

Tavsifi 
Zamonaviy chavgon oʻyini (hozirda koʻplab davlatlarda "polo" deb ataladi) maydonning oʻlchami 274x182 m, yogʻochdan tayyorlanadigan toʻpining diametri 8 sm, ogʻirligi 120—135 g, ikki yondagi darvozalarining eni 8 m dan, oʻyin vaqti 56 min. (7 min.dan 8 boʻlim). Musobaqalashayotgan ikki jamoadagi 4 tadan otliq oʻyinchi qoʻllaridagi uchi egri tayoq (klyushka) yordamida toʻpni raqib darvozasiga kiritishga harakat qiladi. Oʻyinchilarga uchrashuv davomida otlarini oʻzgartirishlariga ruxsat etiladi.

Hozirgi kunda chavgon oʻyini Ozarbayjon, Fransiya, Argentina, AQSH, Meksika, Buyuk Britaniya, Italiya davlatlarida rivojlangan.

Manbalar 

Chovqan, a traditional Karabakh horse-riding game in the Republic of Azerbaijan

 

Oʻzbekiston sporti
Ilya Chavchavadze

Ilya Grigoryevich Chavchavadze [1837.27.10(8.11), Kvareli 1907.30.8(12.9), Tbilisi] — gruzin yozuvchisi va jamoat arbobi. Peterburg universitetida (1857—61) tahsil koʻrgan. 1861-yil vataniga qaytib, gruzin adabiyotidagi inqilobiydemokratik yoʻnalishga boshchilik qilgan. 1864-yildan eʼtiboran adabiy faoliyatdan tashqari, davlat va jamoatchilik muassasalarida ham xizmat qilib, 1861-yil islohoti tufayli dvoryanlar va dehqonlar oʻrtasidagi munosabatni muvofikdashtirish ishlari bilan shugʻullangan. Uzok, yillar gruzinlar oʻrtasida savodxonlikni tarqatish jamiyatiga rais, "Iveriya" gaz.ga muxarrir (1877— 1902) va gruzin dramaturglari jamiyati hayʼatiga rahbar (1879-yildan) boʻlib ishlagan. 1906-yilda esa Davlat kengashiga aʼzo etib saylangan. Ch. Tbilisidan Saguramoga ketayotganida chor oxrankasi josuslari tomonidan uldirilgan.

Chavchavadze ijodi 19-asrning 50-yillarida boshlangan. "Roʻyo" (1859), "Bir necha manzara yoki Qaroqchi hayotidan bir lavha" (1860) dostonlari va "Faqir kishining hikoyasi" (1859—62), "U ham odammi?" (1859—63), "Otarning bevasi" (1880) qissalarida Ch. fuzin jamiyatidaga sinfiytabaqaviy ziddiyatlarni, mehnatkash xalq haq-huquqlarining poymol qilinganini aks ettirgan.

Tabiat tasviriga bagʻishlangan "Kvareli togʻlariga" (1857) singari ayrim sheʼrlarni istisno qilganda Ch.ning poetik asarlarida ham vatanparvarlik gʻoyalari ustuvorlik qilgan. Shoirning xalq ijodi asarlari syujeti asosida yozilgan "Darvesh" (1883) dostonida inson jamiyatda yashashi va shu jamiyatni takomillashtirish yoʻlida mehnat qilishi lozim, degan fikr olgʻa surilgan. Gruzin adabiy tilini xalqqa yaqinlashtirish va gruzin adabiyotida realistik tasvir teranlashuvida Ch.ning xizmatlari katta. Asarlari koʻplab tillarga tarjima qilingan. Shoir Matsminda togʻi (Tbilisi)dagi gruzin adabiyoti va madaniyati arboblari panteoniga dafn etilgan.

Manbalar 
 Stixotvoreniya i poemi, Leningrad, 1979.
Chagos arxipelagi

Çagos arhipelagi - Hind okeanidagi orollar, Buyuk Britaniya mulki. Maydoni 200 km². Chagos arxipelagini Maldiv suv osti tizmasining marjon riflari bilan oʻralgan choʻqqilaridan iborat 5 ta atollar guruhi tashkil etadi. Kokos palmazorlari bor. Baliq ovlanadi va eksport kilinadi. Diyego-Garsiya arali arhipelag tərkibidə.

Arxipelaglar