MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gaz analizi

Gaz analizi — analitik kimyoning bir sohasi. Bunda gaz aralashmalarining tarkibi sifat va miqdor jihatdan aniklanadi. Gaz aralashmasini analiz qilishda kimyoviy, fizik-kimyoviy va fizik usullar qoʻllaniladi. Kimyoviy reaksiyalarga asoslangan usulda gaz aralashmasida qanday moddalar borligini bilish uchun u maxsus reagentlar (yoki reagent shimdirilgan qogʻozlar)dan oʻtkaziladi. Masalan, gaz aralashmasida vodorod sulfid borligini bilish uchun aralashma qoʻrgʻoshin atsetat eritmasi (yoki oʻsha eritma shimdirilgan qogʻoz)dan oʻtkaziladi. Aralashmada vodorod sulfid boʻlsa, reagent (yoki qogʻoz) qorayadi. Gazlar miqdorini aniqdash uchun aralashma yutuvchi moddalar solingan maxsus idishlardan oʻtkaziladi. Eritma solingan idishning tajribadan avvalgi va keyingi ogʻirligi solishtirilib, yutuvchi moddaga qancha gaz yutilganligi aniklanadi. Metallurgiya, kimyo sanoati va neftni qayta ishlash sanoatida yonish jarayonlarini nazorat qilishda maxsus adsorbsion yoki absorbsion xromatograf qurilmalaridan foydalaniladi. Tarkibi nomaʼlum gaz aralashmasi analiz qilinishi uchun maʼlum hajmli maxsus idishlardan avtomatik gaz analizi yurituvchi biron bir sof inert gaz (maye, N2, Ne, Ag)da suyultirilib tarkib va koʻrsatgichlari oldindan maʼlum boʻlgan sorbentlardan oʻtkaziladi. Tabiiyki turli yutilish hajm va sifat koʻrsatkichlarga ega boʻlgan har bir gaz boshqalari bilan aralashmalarda vaqg va hajm birligi miqdorida ushbu sorbentdan ajralib toʻxtalib oʻtadi va sezgir qurilmalardan oʻtganda bajaruvchi mexanizmlar oʻta aniqpik bilan uni yozib oladi. Zamonaviy xromatograflar EHM yordamida mukammallashgan boʻlib, ular gazlar yordamida gaz va uglevodorodlar aralashmalarini 0,1—1,0% gacha aniqlik bilan analiz qilish imkoniyatini beradi (qarang Gaz analizatori). Gaz aralashmasini aniqlash uchun usulni tanlash gaz aralashmasining taxminiy tarkibiga bogʻliq. Fan va texnikada gaz analizi usulining aniklik, sezgirlik darajasi va aniqlanish tezligi muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz aniqlagich

Gaz aniqlagich — konlar va sanoat binolari atmosferasidagi zararli gaz (maye, metan) miqdorini aniqlaydigan asbob. Metanning issiqdik oʻtkazishini oʻlchashga asoslangan. Asbob karbonat angidrid (SO2)ni va namlikni yutuvchi kolonka, kabul qilgich, galvanometr, nasos va energiya bilan taʼminlash bloklaridan iborat. Akkumulyatordan tok berilganda taʼminlash bloklaridagi platina spiralning qarshiligi oʻzgarib, elektr koʻprigining muvozanati buziladi. Mavjud metan miqdori galvanometrning foizlarda darajalangan shkalasida qayd qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ballonli avtomobil

Gaz ballonli avtomobil - siqilgan yoki suyultirilgan yonuvchi gazlarda ishlovchi avtomobil; gaz ballonlari avtomobil shassisiga, baʼzan tepasiga oʻrnatiladi. Tabiiy gazlar, neftni qayta ishlash va qazib olishda olinadigan gazlar va toshkoʻmirni qayta ishlab olinadigan koks gazlari siqilgan holatda boʻladi. Siqilgan gaz ballonga 20 MN/m2 gacha bosim bilan haydaladi. Suyultirilgan gazlar: propan-butan va propilen-butilen odatdagi temperaturada suyultirilib, ballonlarga 1,6 MN/m2 bosim bilan haydaladi; suyultirilgan metan gaz atmosfera bosimida va —161,3° temperaturada suyultirilib, 1 MN/m2 bosim bilan izotermik ballonlarga haydaladi. G.b.a.ning suyuq yonilgʻida ishlaydigan avtomobillardan afzalligi shundaki, bunda dvigatel detallari kam yeyiladi, qisish darajasini oshirish hisobiga dvigatel quvvatini oshirish imkoni boʻladi, yonilgʻi tejaladi, dvigateldan chiqadigan gazlarning zaharliligi kamayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz bilan isitish

Gaz bilan isitish - binolarni isitish usullaridan biri. Bunda yonuvchi gazlarning issiqligidan foydalaniladi. Isitilgan havo yordamida markazlashtirilgan usudda isitish; gaz asboblari vositasida isitish va b. Birinchi usuldan iqlimi yumshoq joylarda foydalaniladi. Bu usulda gaz kaloriferna yonib, havoni ilitadi. Iliq havo moʻrilar orqali xonalarga beriladi. Ikkinchi usul — gaz asboblar vositasida isitishda yakka qizdirish asboblari, pechlar va qozonlardan foydalaniladi. Bunda ajraladigan yonish mahsulotlari xonadan shamollatish (ventilyatsiya) qurilmalari yordamida havo bilan birga chiqarib yuboriladi. Gigiyena jihatdan eng qulayi moʻrili gaz asboblari (maye, kaminlar) hisoblanadi. Turar joy binolari, jamoat va sanoat binolarini isitishda gazdan foydalanishning eng afzal tomoni shundaki, gazni yoqqanda ajraladigan yonish mahsulotlari havoni uncha ifloslantirmaydi, gaz isteʼmolchilarga quvurlar orqali keltiriladi, avtomatik va masofadan boshqarish qurilmalari gaz asboblarining xavfsiz ishlashini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz va suyuqliklarning oqishi

Gaz va suyuqliklarning oqishi — gazsimon moddalar va suyuqliklarning bosim taʼsirida harakatlanishi. Gaz (yoki suyuqlik) sekin oqqanda qatlamlari oʻzaro parallel joylashadi. Bunday oqim laminar oqim deyiladi. Gaz (yoki suyuqlik) tez oqsa, qatlamlari oʻzaro aralashib ketadi. Bunday oqim turbulent oqim deyiladi. Gaz va suyuqlik katlamlari bir-biriga nisbatan harakatlanganda ular orasida ichki ishqalanish kuchi, yaʼni qovushoqlik paydo boʻladi. Nay ichida laminar oqimning turbulent oqimga utishi Reynolde soni pzV bilan ifodalanadi. Bunda: r — gaz yoki suyuqlik zichligi, 8 — oqish tezligi, g — nay-ning radiusi, g| — qovushoqlik koeffitsiyenti. Gazlarning qovushoqlik koeffitsiyenti suyuqliklarnikidan bir necha yuz baravar kichik boʻladi. Gaz yoki suyukdik nayda okishi uchun nayning ikki uchida bosimlar farqi Ar=r,—r2 boʻlishi shart. Laminar oqim uchun maʼlum vakt ichida naydan oqib oʻtgan gaz (yoki suyuqlik) hajmi Puazeyl formulasi bilan ifodalanadi: V = vro,8l" (bunda Ar— bosimlar farqi, / — nay uzunligi). Juda past bosimda (vakuum da) gazlarning oqishi normal sharoitdagidan farq qiladi. Gaz oqkan vaqtda molekulalari bir-biri bilan toʻqnashmasa, bunday oqim molekulyar okim deyiladi. Molekulyar okimda naydan oqib oʻtgan gaz miqdori molekulalar tezligiga va nay radiusining kubiga toʻgʻri proporsional, qovushoqlik koeffitsiyentiga bogʻliq emas. G. va s.o.ni oʻrganish aerodinamika, gaz dinamikasi fanlarining asosiy masalalaridan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz generatori

Gaz generatori (gaz... va lot. generator — hosil qiluvchi) — 1) aso-san qattiq va suyuq yoqilgʻilardan yonuvchi gaz hosil qiladigan apparat. G.g.ning transport va muqim (statsionar) turlari bor. Transport G.g.da oʻtin, pistakoʻmir, antratsit va torf kabi qattiq yoqilgʻilardan avtomobil va traktorlarning dvigatellari uchun yonuvchi gaz olinadi. Muqim G.g. qizitish, pishirish va eritish pechlari oʻrnatilgan sanoat korxonalari uchun gaz ishlab chiqaradi. G.g. koʻpincha ichki devorlari oʻtga chidamli gʻishtdan teriladigan shaxtadan iborat boʻladi. Bu shaxtaga yuqoridan yoqilgʻi solib turiladi, pastdan havo yuboriladi, yoqilgʻi qatlamini kolosnikli panjara koʻtarib turadi. G.g.ning ishi yonilgʻini yuqori temperaturalarda havoda oksidlashga va suv bugʻida oksidlashga asoslangan. Bosim ostida va bugʻkislorod aralashmasidan foydalangan holda koʻmirdan tarkibida 15% gacha metan boʻlgan shahar gazi hosil boʻladi; 2) suyuqlikli raketa dvigateli generator i — yoqilgʻi yoki uning komponentlari yonishi yoki parchalanishi (termik, katalitik va h.k.) hisobiga qaynoq gaz (temperaturasi 200—900°) ishlab chiqariladigan apparat. Bunday gaz turbonasos ag-regatini harakatga keltirish uchun ish jismi hisoblanadi. Bunday G.g.ning asosiy ish organlari — aralashtirish kallagi va kallak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz gorelkasi

Gaz gorelkasi — gazni havo (kislorod) bilan aralashtirib, yonuvchi aralashma hosil qiladigan moslama. Qizdirish asboblari, pechlar, gaz plitalari, qozon oʻtxonalari va b.ga oʻrnatib ishlatiladi. G.g. asosiy (doimo ishlab turishga moʻljallangan) va yordamchi xillarga. keng va ingichka alanga hosil kiladigan, aralashmani uyurmali yondiradigan hamda alangasi uzun va toʻgʻri oqib yonadigan xillarga boʻlinadi. G.g. gaz va havo kanallariga boʻlingan korpusdan iborat. Havo va gaz quvurlari G.g. ga kalta naycha orqali ulanadi. Berilayotgan gaz bosimiga karab, G.g. past bosim (5kPa gacha), oʻrta bosim (5—300 kPa) va yuqori bosim (300 kPa dan yuqori) gorelkalariga boʻlinadi. Gaz asbobi xiliga qarab, gorelkalar soni har xil boʻladi. Masalan, toʻrt kamfarali gaz plitalarida 4 ta G.g. ishlatiladi. G.g. uzun va dumaloq qilib ishlab chiqariladi. Umuman, G.g. diffuzion, injeksion, gaz turbinali, aralash (gazmazutli, chang-gazli) xillarga boʻlinadi. Diffuzion G.g. da yoqish kamerasiga gaz va havo keladi. Gaz va havoning aralashuvi yonish kamerasida yuz beradi. U sanoat pechlari va qozonlarida ishlatiladi. Injeksion G.g. da havo gaz oqimi energiyasi hisobiga soʻriladi (injeksiyalanadi), havo bilan gazning aralashuvi gorelka korpusi ichida yuz beradi. Bundam gorelkalar issiqxonalarni isitishda, neftni qayta ishlash zavodlari pechlarida, boshqa sanoat pechlarida ishlatiladi. Gaz turbinali G.g. da havo gaz turbinasi harakatga keltiradigan ventilyator yordamida beriladi. Uning ish unumdorligi kelayotgan gaz bosimi kattaligi bilan tartibga solib turiladi. Bunday gorelka katta gaz qozonlarida ishlatiladi. Yorugʻlik beruvchi alanga hosil qilish zarur boʻlgan yoki gazning oʻzi bilan zarur temperatura hosil qilib boʻlmaydigan hollarda aralash G.g. dan foydalaniladi. Metallarni payvandlash va qirqishda ishlatiladigan G.g. haqida Kislorod bilan kesish maqolasiga q.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz dvigateli

Gaz dvigateli — gaz holatidagi yoqilgʻi yoki yonilgʻi bilan ishlaydigan ichki yonuv dvigateli. Unda yoqilgʻi sifatida tabiiy gazlar yoki qattiq yoqilgʻidan gaz generatorida olinadigan sunʼiy gazlar hamda metallurgiyadagi chiqindi gazlar (domna, koks gazlari va b.), yonilgʻi sifatida suyultirilgan gazlar ishlatiladi. Gaz bosimi atmosfera bosimigacha pasaytirilib, havo bilan aralashtiriladi, dvigatel silindriga kiritiladi va elektr uchquni bilan oʻt oldiriladi. Dizel siklida ishlaydigan G. d. keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz dinamikasi

Gaz dinamikasi - gidroaeromexanikaning siqiluvchan tutash muhitlar (gaz va suyuqliklar) harakatini va ularning qattiq jismlar bilan oʻzaro taʼsirlashuvini oʻrganish bilan shugullanadigan boʻlimi. Termodinamika, akustika, dinamik meteorologiya bilan uzviy bogʻliq. Asosiy vazifalari: gaz (havo)da harakatlanayotgan jismlar (sa-molyotlar, raketalar, snaryadlar va b.)ga taʼsir qiladigan kuchlarni aniqlash hamda shu jismlarning eng qulay shakl-larini yaratish; reaktiv dvigatellar, aerodinamik quvurlar va b.ning eng muhim qismlari — soplo va diffuzorlar hamda boshqa kanallarning qulay shakllarini topish; portlash, detonatsiya va b. hollarda paydo boʻladigan toʻlqinlarning tarqalish qonuniyatlarini aniqlash va h.k. Hoz. zamon G.d.da yuqori temperaturalarda gazning oqib chiqishida sodir boʻladigan hodisalar, maye, kimyoviy reaksiyalar (dissotsiatsiya, yonish va b. kimyoviy reaksiyalar) hamda fizikaviy jarayonlar (ionlanishlar, nurlanishlar) ham tekshiriladi. Gazning siqilishi (kichik tezlikda) dinamik meteorologiyada tadqiq qilinadi, elektr va magnit maydonlar mavjudligida elektr oʻtkazuvchan gazlarning harakati magnitik gaz dinamikasida oʻrganiladi. Gazni tutash muhit deb qarab boʻlmaydigan, gaz molekulalarining oʻzaro taʼsirini hamda qattiq jism bilan taʼsirini oʻrganish lozim boʻlgan hollarda siyraklangan gazning molekulyar-kinetik nazariyasiga asoslangan siyraklangan gaz dinamikasi qonuniyatlari bilan ish koʻriladi. G.d. siqiladigan gaz oqimlari nazariyasini, zarbiy toʻlqinlar naza-riyasini, issiqlik almashinuvi (konvektiv va nurli) nazariyasini ham oʻz ichiga oladi. G.d.ning bosh qonunlari mexanika va termodinamika qonunlarining harakatlanayotgan gaz muhitiga tatbiqi asosida yuzaga kelgan.

D. Bernulli, nemis olimi B. Riman, ingliz olimi U. Rankin, fransuz olimi A. Gyuygono, rus olimlari S. A. Chapligin. M. V. Keldish, A. A. Fridman va b. G.d. taraqqiyotiga katta hissa qoʻshdilar. Har xil gaz apparatlari, gaz mashinalari va dvigatellari i.ch.da G. d. masalalarini hal qilishning ahami-yati katta. G. d. qonunlari ballistik qurilmalar, kompressor, turbinalar, reaktiv dvigatellar, gaz quvurlari va b.ni hisoblashga tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz karotaji

Gaz karotaji — neft va gaz konlarini topish usuli. G. k. burgʻilashda ishlatiladigan gilli qorishma, baʼzan kernda gazeimon va yengil suyuq uglevodorodlar miqdori va tarkibini muntazam aniqlab borish yoʻli bilan bajariladi. Kern olib burgʻilashda G.k. kernda bajarilishi ham mumkin. G. k. sanoatda 1940-yillar avvalidan tadbiq etila boshladi. Neft va gazli qatlamlar orqali quduq kovlanayotganda uglevodorodlar burgʻilash qorishmasiga aralashib u bilan birga yer yuzasiga chiqadi. Burgʻilash qorishmasidan ajratib olingan gaz oʻrganiladi. Olingan maʼlumotlar asosida diagramma tuziladi. Diagramma burgʻi qudugʻi kesmasini boshlanishidan oxirigacha boʻlgan oraligʻidagi uglevodorodning tarkibi va miqsori oʻzgarishini yaqqol koʻrsatadi. Diagramma yordamida neft yoki gazli qatlamning joylashgan chuqurligi aniqlanadi.

G. k. da maxsus avtomashinalarga oʻrnatilgan st-yalarda turli asboblar yordamida burgʻi qudugʻining chuqurligi kovlanish tezligi, burgʻilash qorishmasining sirkulyatsiyasi, quduqda neft bor-yoʻqligi va u qanday chuqurlikda joylashganligi kuzatiladi. Burgʻi qudugʻining kovlanish tezligi va chuqurligini hisobga olgan holda maʼlumotlarga oʻzgartishlar kiritib boriladi. Bular neft va gaz uyumlarining joylashgan chuqurligini aniq belgilashga imkon beradi. G. k. shuningdek quduq kovlash toʻxtatilgandan keyin ham davom ettiriladi. Burgʻilash qorishmasining neft va gaz uyumlari bor joylardagi qismi uglevodorodlarga boyiydi. Keyin burgʻilash qorishmasining odatdagi sirkulyatsiyasi boshlanadi (burgʻilash paytidek) va G.k. bajariladi. Natijada suyuqlikning uglevodorodlarga boyigan intervali aniqlanadi. Burgʻi qudugʻining chuqurligi va burgʻilash qorishma sirkulyatsiyasini hisobga oluvchi tuzatishlar kiritilib quduq kesmasi boʻyicha neft gaz uyumlarining joylashgan oʻrni aniqpanadi. Koʻmirli qatlamlarning gazliligini oʻrganishda G. k. kam qoʻllaniladi va asosan yonuvchi massa birligida metanning miqdorini aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz kompressorli stansiya

Gaz kompressorli stansiya — tabiiy gazni qazib olish, uzatish va saqpashda gazning bosimini koʻtarib beradigan qurilma. Vazifasiga qarab, magistral gaz quvurlaridagi bosh (asosiy) stansiya, magistral gaz quvurlaridagi stansiya, yer osti gaz omborlaridagi oraliq stansiya va gazni yer qatlamlariga qayta haydaydigan stansiyaga boʻlinadi. Bosh G. k. s. gaz konidan kelayotgan gaz bosimini koʻtarib beradi, oraliq (yoʻldagi) G. k. s. gaz quvurida bosimi kamaygan gaz bosimini koʻtarib beradi, yer osti gaz omborlaridagi G. k. s. isteʼmolchiga berilayotgan gaz bosimini meʼyorlashtirib turadi, gazni yer qatlamlariga qayta haydaydigan G. k. s. gazni qazib olish paytida gaz bosimini zarur darajada tutib turadi. G. k. s.ning asosiy jihozi kompressor qurilmalaridan iborat. G. k. s. dispetcherlik punktidan, toʻliq avtomatlashtirilgan G. k. s. markaziy dispetcherlik punktidan turib boshqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz kondensatlari

Gaz kondensatlari - tabiiy gazning yoʻlakay, rangsiz, tiniq, harakatchan turli uglevodorodlar aralashmasi; metan qatori (alifatik), aromatik (atsiklik) va naftenin (alitsiklik) tizimli tarkibga ega. Tabiiy gaz konlarining deyarli 60— 70% i G. k. boʻlib, ularning tizim tar-kiblari konning parametrlariga (T, R va b.) bogʻliq. Gaz konlarining chuqurligi (150–5500 m), gaz harakati, bosimi, mazkur konning holatiga qarab G. k. uglevodorodlari ushbu kon gazi bilan turli nisbatda fazaviy muvozanatda boʻladi. Demak, G. k. gaz quduqlaridan gazga nisbatan turli miqdorda erigan holda (50—800 g/m3) ishlab chiqariladi.

G. k. koʻproq gaz-neft havzalaridan gaz i. ch. jarayonida normal sharoitda gazda erigan uglevodorodlar majmuasini kondensatlab (suyultirib) olinadi. Zero tabiiy gazni baʼzi yoʻlakay qoʻshimcha suv, turli zaharli gazlar va b.dan tozalamasdan isteʼmolchilarga (G. k. uzatish quvurlariga) berib boʻlmaydi. Shuning uchun gazni qayta ishlash sanoatining mukammal ratsional va xavfsiz i. ch. tizimi shakllantiriladi. Oʻzbekistonning Muborak, Shoʻrtan, Uchqir, Gazli, Zevardi, Koʻkdumaloq va b. gazni qayta ishlash zavodlari yiliga 50 mlrd/m3 gazning deyarli 90% ini tozalab isteʼmolchilarga yetkazib beradi. G. k. maxsus qurilmalarda maqbulholga keltirilib, neftni qayta ishlash korxonalarida neft bilan birga benzin, kerosin va dizel yonilgʻisi olish uchun ishlatiladi. Buxoro neftni qayta ishlash korxonasi faqat Koʻkdumaloq G. k. dan yonilgʻi oladi.

G. k. dan faqat yonilgʻi emas, balki yana koʻp moddalar: benzol, toluol va ksilollar, lok boʻyoq tizimli erituvchilar va maxsus kompozitsion suyultiruvchilar olish mumkin. G. k. organik va neftkimyoviy sintezlar uchun muhim xom ashyo, xalq xoʻjaligida yarim mahsulot sifatida ishlatiladi (qarang Gaz sanoati).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Natsionalnaya korporatsiya "Oʻzbekneftegaz", T., 1998.

Ahmadjon Alimov.
Gaz kondensatori

Gaz kondensatori - gazsimon dielektrikli kondensator. G. k. jumlasiga gaz yoki havo toʻldirilgan va vakuumli kondensatorlar kiradi. Elektr zanjirlari, asboblari va qurilmalarida qoʻllaniladi (qarang Elektr kondensator).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz lazer

Gaz lazer — aktiv (faol) muhiti gazlar, bugʻlar va ularning aralashmalari (SOg Ar, He+Ne aralashmasi va b.) dan iborat boʻlgan lazer. G. l.larining nurlanishi oʻta monoxromatik va yoyilish burchagi oʻta kichik boʻladi. Lazer spektroskopiyasida, golografiya, lazer texnologiyasi, materiallarga ishlov berish, tibbiyot va b. sohalarda chastotalar reperi (belgisi) sifatida qoʻllaniladi (qarang Lazer).

Ular oʻrta toʻlqin uzunligi oraligʻida ishlaydi. Ularning nurlanishi oʻta monoxromatik va yoyilish burchagi oʻta kichik boʻladi. Ular interferometriya, golografiya, spektroskopiya, shtrix kodini oʻqish, optik effektlarni namoyish qilish, retinani davolash, litografiya, boshqa lazerlarni pompalash, atmosfera ifloslanishini tadqiq qilish, ilmiy tadqiqotlar, ta’lim lazerlari, lazer qurollari, lazer termoyadroviy sintezi va boshqa sohalarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ombori

Gaz ombori, yer osti gaz ombori — gaz saqlanadigan tabiiy yoki sunʼiy rezervuar. Yer usti va yer osti G. o.lariga boʻlinadi. Yer osti G.o. sanoat ahamiyatiga ega, chunki ularda katta miqsorda (bir necha mln.dan mlrd. m3 gacha) gaz saqlash mumkin. Yer osti G. o. samarasi juda yuqori hamda xavfsiz. G.o.ning xalq xoʻjaligida yoqilgʻiga boʻlgan mavsumiy talab oʻzgaruvchanligini meʼyorlashtirishda muhim iqtisodiy ahamiyati bor. Ularning bir turi neft yoki gazi tugagan boʻshliqlarda, Yerning suvli qatlamlarida (gaz suv ichiga qamaladi) qurilishi mumkin. Bunday omborlarda tabiiy gaz gaz holatida saqlanadi. Uning boshqa turi tashlandiq shaxta, tunnel, gʻorlar, konlarning qazilgan yoʻllarida quriladi. Togʻ jinslari boʻshliqdarida gaz aksariyat hollarda atrof haroratida va 0,8—1,0 Mn/m2 (8—10 kgk/sm2) va undan ortiq bosimda siqilgan holda saqlanadi. 60-yillardan boshlab tabiiy gazni sanoat miqyosida yer usti va yer osti omborlarida atmosfera bosi-mida, past haroratda, suyuq holatda saqlash qoʻllaniladi. Ishlatib boʻlin-gan neft va gaz konlari oʻrnida quri-ladigan G. o. arzon hamda qulay hisoblanadi.

Birinchi yer osti G. o. 1915 yil Kanada-da ishlatib boʻlingan kon oʻrnida qurilgan. Gazni yer ostida saqlash AQSH da rivojlangan. Germaniya, Polsha, Fransiya va b. mamlakatlarda ham yer osti G. o.lari mavjud. Rossiyada dastlab 1958 yilda Samara viloyatida Bashkatov yer osti G.o. gazdan boʻshagan kon oʻrnida bunyod etilgan. I. A. Charnovning nazariy ishi asosida yer osti suvli qatlamlarida gaz saqlash texnologiyasi dunyoda birinchi bor ishlab chiqildi (Sankt-Peterburg, Gatchinsk T.o.; 1963). Shyolkovsk G. o. dunyodagi yirik G.o.lardan biri [3,0 mlrd. m3 gaz 11 Mn/m2 (PO kgk/sm2) bosimda saqlanadi].

Oʻzbekistonda asosan yer osti G. o.lari 60-yillar oʻrtalaridan "Oʻztransgaz" davlat birlashmasi tizimida kurila boshladi. 1965 yil Oʻzbekistan va Qozogʻiston chegarasida birinchi T.o.— Pol-toratsk G.o. yer osti suvli qatlamida quriddi (45 burgʻi qudugʻi boʻlib, 1995— 96 yilgi mavsumda olingan gaz hajmi 345 mln. m3 boʻldi). 1978 yilda esa Oʻzbekiston va Qirgʻiziston xududida 1-Shim.Soʻx G.o. bunyod etiddi (72 burgʻi qudugʻi boʻlib, 1996 yilda undan olingan gaz hajmi Oʻzbekistondagi barcha G.o.lardan olingan gazning 14% ni tashkil qildi). 1983 yildan Qirgʻizistonda Moylisuv G.o. qurildi (5 burgʻi qudugʻi bor; suv qatlamida yigʻilgan gaz radiusi 7—8 km ga boradi). 1984 yilda 2-Shim. Soʻx G.o. bunyod etilgan (45 burgʻi qudugʻi bor). 1988 yilga kelib Gazli G.o. quriddi (bu G.o. hajm jihatidan ancha katta boʻlib, 205 burgʻi qudugʻi bor). Bu G.o.dagi bosimning nihoyat pastli-gi (1,0 kgk/sm2) jahon tajribasidagi yagona holat sanaladi. 1999 yilda Xoʻjaobod G.o. (Andijon viloyati) ning 1-navbati ishga tushiriddi. Hoz. barcha G.o.larning imkoniyatlari gaz isteʼmolidagi mavsumiy oʻzgarishlarning 70— 75% ni tartiblashga yetadi. Yoqilgʻiga boʻlgan mavsumiy talab oʻzgaruvchanligini yanada barqarorlashtirish maqsadlarida yangi G.o. bunyod etish ustida (maye, Toshkent viloyatida yangi G.o. qurish boʻyicha) izlanishlar olib borilmoqda.

Akbarxoʻja Rahimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz payvand

Gaz payvand, gaz bilan payvandlash — metallarni gaz alangasida suyuqlanish temperaturasigacha qizdirib biriktirish. Yonilgʻi sifatida atsetilen, metan, propan, b. ishlatiladi. G.p.da eriydigan chok simi qoʻllaniladi. Yupqa poʻlat detallar, choʻyan buyumlar, rangli metallar va qotishmalardan iborat birikmalarni payvandlashda keng qoʻllaniladi. Quvurlar, temir yoʻl relyelari va b. choklarini payvandlashda gaz-presslash usulidan foydalaniladi. Bunda choklar payvandlash gorelkalari bilan 1—2 min. qizdiriladi, shundan soʻng quvur (yoki rels) ning ulanadigan joylari gidravlik qurilma bilan siqiladi. Shunda quvur (yoki rels) uchlari bir-biri bilan mustahkam birikib qoladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz pechi

Gaz pechi — tabiiy gaz, koks, generator gazi, domna gazlari yoki ularning aralashmalari bilan ishlaydigan pech. G. p.ning tuzilishi oddiy, oʻtga chidamli gʻishtdan teriladi. Qattiq yoqilgʻi yoki suyuq yonilgʻi bilan ishlaydigan pechlarni G. p.ga aylantirish oson. Buning uchun ularga gaz gorelkalari oʻrnatish kifoya. G. p. oyna, poʻlat, rangli metallarni eritishda, metallarni prokatlash va shtamplash oldidan qizdirishda, metall buyumlarga termik ishlov berishda, non yopish hamda qandolat mahsulotlarini pishirish, quritish va b. uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil