Qozi Ko‘rpesh – Bayan Sulu

Qozi Koʻrpesh – Bayan Sulu – 13—14 -asrlarga oid qozoq lirik-epik sheʼri, 19-asr oʻrtalarida yozib olingan. Sheʼr Sybanbay, Bekbau, Janak, Shozhe oqinlari ijro etgan ogʻzaki variantlarda mashhur boʻlgan. 20-ga yaqin variantlardan eng mashhuri Janak variantidir. Yozma variantda folklor toʻplovchilari Sablukov (1831), G. Derbisalin (1834), A. Frolov (1841), Choʻqon Valixonov (1856) tomonidan eng koʻp tarqalgan variantlar qayd etilgan. Rus tilida sheʼr 1865-yilda M. Putintsev tomonidan nashr etilgan, keyin 1870-yilda V. Radlovning „Turkiy qabilalarning xalq adabiyoti namunalari“ toʻplamining uchinchi jildiga kiritilgan.

Syujet 
Qoʻzi Koʻrpesh va Bayan Suluning fojiali sevgisi haqidagi eski afsonada aytilishicha, baʼzi bolalik doʻstlari Sariboy va Qoraboy hali tugʻilmasdanoq unashtirilgan farzandlarini turmushga berishga ahd qilishgan. Sariboy oʻgʻlining tugʻilishini kutmay, ovda olamdan oʻtadi. Hali uchrashmagan, lekin nikoh shartnomasi bilan bogʻlangan oʻsib borayotgan Qoʻzi va Bayan nihoyat bir-birlarini sevib qolishdi. Vaqt oʻtadi va Qorabay hayot rejalarini oʻzgartiradi. U qizini bir paytlar qoʻylarini jutdan qutqargan mahalliy polvon Kodarga berishga vaʼda qiladi. Kodar oshiqlar oʻrtasida toʻsiq boʻladi. Bu abadiy uchburchakda echkining yovvoyi boshi birinchi boʻlib buklandi. Qotildan oʻch olish uchun qaygʻuga botgan Bayan ayyorlikka murojaat qiladi. Kodar unga buloq suvi bilan quduq qazib olsa, unga uylanishga vaʼda beradi. Kodar ishga kirishadi, borgan sari chuqurroq kirib, Bayanning uzun oʻrima sochlaridan mahkam ushlaydi. Qiz kutilmaganda sochlarini kesadi va quduqda qolgan Kodar vafot etadi. Shunday qilib, Kozi qasos oladi. Uning qabrida afsonaning qahramoni oʻzini xanjar bilan uradi.

Tadqiqot va tarjimalar 
„Qoʻzi Koʻrpesh – Bayan sulu“ sheʼri Aleksandr Pushkinni Orenburgga tashrifi chogʻida E. I. Pugacheva boshchiligidagi dehqonlar hev qoʻzgʻoloni „Pugachev qoʻzgʻoloni tarixi“ va „Kapitanning qizi“ hikoyasi uchun maʼlumot toʻplash maqsadida qiziqtirgan. Keyinchalik uning arxivida sheʼr topildi, uning matni 1837-yilda „Pushkin komissiyasining xabarnomasi“ da nashr etilgan. Besh varaqdagi yozuv nomaʼlum shaxs tomonidan qilingan. Pushkinning hisobi umumiy qabul qilingan versiyadan biroz farq qiladi. Urallik oʻlkashunos Nikolay Chesnokovning aytishicha, sheʼr qozoq tilida soʻzlashuvchi Yaik kazak tomonidan yozilgan. Biroq, katta ehtimol bilan, qozoq sheʼrini buyuk rus shoiri uchun Kichik juz xoni Bokeevskiy shtabidagi rus tilini yaxshi biladigan odamlar yozgan. Pushkin „Qoʻzi Koʻrpesh – Bayan sulu“ asosida oʻz sheʼrini yozish niyatida boʻlgan degan taxmin bor, biroq erta vafoti unga xalaqit berdi.

Sheʼr S. A. Kastanye, N. A. Abramov va boshqa olimlar tomonidan yuqori baholangan. Sheʼr nasrda rus tilida folklorshunoslar N. N. Pantusov, R. Sh. Abdurahmonov, E. Z. Baranov taraflaridan nashr etilgan. Uning 1928, 1941 va 1949-yillarda nashr etilgan rus tiliga birinchi tarjimasi rus shoiri G. N. Tveritin tomonidan amalga oshirilgan. Sovet davrida Muxtor Avezov „Janak“ asarini dastlab 1925-yilda Moskvada, keyin 1936-yilda Olmaotada nashr ettirdi .

Sheʼrning tarixiy ahamiyatini M.Gabdullin, I.Duysenboev, Auelbek Qoniratbayevlar oʻrganishgan. Ularning fikricha, hudud va daryolarning oʻziga xos nomlari (Ayaguz, Urjar, Lepsi, Kalba) doston shakllanishining real tarixiy sharoitlarini koʻrsatadi. Sharqiy Qozogʻiston viloyatida, Ayagʻuz tumanida Tansiq stansiyasi yaqinida Kozi va Bayan qabri deb nomlangan yodgorlik bor. Ushbu sheʼrning 20-ga yaqin varianti mavjud.

Analoglar va qayta ishlash 
Ayrim turkiyzabon xalqlar folklorida sheʼrning boshqa variantlari ham uchraydi. Masalan, boshqirdlar orasida " Kuẙyykurpas menän Mayanhylyu ", Barabinsk tatarlarida „Qoʻzi Korpesh“, Oltoy xalqida „Qozi Erkesh“ deb ataladi.

Sheʼr asosida 1954-yilda Musrepov ssenariysi boʻyicha Gʻabit Musrepovning „Qoʻzi koʻrpesh – Bayan sulu“ spektakli va „Muhabbat sheʼri“ filmi yaratilgan.

1992-yilda taniqli qozoq rejissyori va aktyori Asanali Ashimov „Qoʻzi koʻrpesh – Bayan sulu“ filmini suratga oldi.

Qozogʻistonda Sevishganlar kuni 
2011-yilda Qozogʻiston Sevishganlar kuniga muqobil ravishda oʻz sanasini taklif qildi – 15 aprel, Qozi Koʻrpesh va Bayan-Suluga bagʻishlangan.

Manbalar 

She'riy turlar