MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xun Kuang

Xun Kuang (mil. av. taxminan 313 — taxminan 238) — qadimgi xitoy faylasufi. Konfutsiy taʼlimotini sistemaga solishgauringan. Menszi (mil. av. taxminan 372—289)ga qarama-qarshi oʻlaroq, inson tabiatan yovuzdir, deb hisoblagan. Uningcha, inson tashqi taʼsir, tarbiya, amaliy faoliyat tufayligina yaxshi fazilat egasiga aylanadi. Fikrlarini „Xun Kuang“ kitobida bayon qilgan. Xun Kuang gʻoyalari keyingi xitoy mutafakkirlari, ayniqsa Xan davri (mil.av. 3-asr — mil. 3-asr) faylasuflariga katta taʼsir oʻtkazgan.

Xun Kuangning asosiy iqtisodiy gʻoyalari:
 Davlatning boyishi tarafdori boʻlgan;
 Qonunga amal qilgan holda boylikka intilgan kishilarni qoʻllab-quvvatlagan;
 Mehnat taqsimoti zarurligi gʻoyasi ilgari surilgan;
 Davlatning iqtisodiy siyosati 3 ta asosiy tamoyilga asoslanishi kerakligi taʼkidlanadi:
— xarajatlarni iqtisod qilish;
— xalq farovonligini taʼminlash;
— ortiqcha mahsulot zaxiralariga ega boʻlish zarurligi.

Manbalar 

Kishilar
Faylasuflar
Rashid Syunyayev

Rashid Aliyevich Syunyayev (1943.1.3, Toshkent) — kosmolog va astrofizik olim. Rossiya Fanlar akademiyasi akademik (1992), texnika fanlari doktori (1973), professor (1985). Rentgen astronomiyasining asoschilaridan biri. Kosmik rasadxonalar ("Rentgen", "Kvant", "Mir", "Granat") ilmiy rahbari. Moskva fizikatexnika intini tugatgan (1966). Moskvadagi Kosmik tadqiqotlar instituti boʻlim mudiri (1974-yildan). 1990y.lardan Germaniyadagi Maks Plank nomidagi Astrofizika instituti direktori. Ilmiy ishlari neytron yulduzlar fizikasi, "qora oʻra" atrof muhitining tuzilishi, galaktikalar toʻdalari fizikasiga, ularning rentgen nurlanishining kompakt kosmik manbalari nazariyasiga, modda va nurlanishlarning ekstremal sharoitlarda oʻzaro taʼsiriga oid.

    

1943-yilda tugʻilganlar
1-martda tugʻilganlar
Rossiya olimlari
Surrealizm

Syurrealizm (frans. surrealisme — oʻta realizm) — XX asrning 10—20-yillarida fransuz adabiyotida paydo boʻlib, tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik, teatr, kino sohalariga, keyinchalik boshqa mamlakatlar (Belgiya, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, AQSH, Meksika, Yaponiya)ga ham tarqalgan avangardlik yoʻnalishi. Markiz de Sad, J. Nerval, shuningdek, A. Rembo, Lotreamondan A. Jarri, G. Apolliner va S. Reverdiga qadar boʻlgan yozuvchilar ijodi S.ning paydo boʻlishida manba vazifasini oʻtagan. S. vakillari aqliy faoliyatdagi, hatto jamiyat hayotidagi shakllangan tizimni tubdan oʻzgartirish daʼvosi bilan chiqqanlar. S.ning yangi adabiy yoʻnalish sifatida maydonga kelishida "Litterature" ("Adabiyot", 1919 —24) jurnali muhim rol oʻynadi. Bu jurnali atrofida birlashgan L.Aragon,L. Breton, F. Supo kabi yozuvchilar S.ga asos soldilar. Koʻp oʻtmay, ular davrasiga P. Elyuar, R. Desnos, A. Arto va boshqa kelib qoʻshilishdi.

S. miyaga ilk bor kelib qolgan soʻz, nutq parchalari, turli-tuman xayollarning dastlabki, kutilmagan bir holatdagi ajabtovur shaklini har qanday ijodiy faoliyatning xamirturushi, asosi, deb eʼlon qilgan. Syurrealistik teatr (asoschisi A. Arto) va kinematografiyada ham ayrim sahna va kadrlarning bir-biri bilan mantiqsiz bogʻlanishi va umuman aql-zakovat doirasidan chetga chiqish "haqiqiy reallik" sifatida tan olingan.

Dastlab syurrealistlarning turfa toʻgaragiga S.ning isyonkorlik ruhiga uchgan, tevarak-atrofdagi dunyo tartibotini xush koʻrmagan, insonning jamiyatdagi hayotida uchrab turadigan qiyinchiliklarni oʻrganish va bartaraf etish xayoli bilan yashagan yirik yozuvchilar ham aʼzo boʻlishgan. S.ning ijtimoiy tizimni kayta qurish haqidagi niyati afsonavor uydirma ekanligini tushungan, S. estetikasidagi badiiy asarga xos maʼnodorlik va yaxlitlikning bekor qilinganini koʻrgan katta isteʼdod egalari syurrealistlar safini tark etganlar. 30 -yillarning oxiriga kelib, mistikaga oshkora ravishda berilgan A. Breton boshchiligidagi ayrim shoirlargina S.ga sodiq boʻlib qoldilar va ular safi taqlidchilar hisobiga kengaydi. 40-yillarning boshlarida A. Breton, S.Dali, I. Tangi va boshqalarning muhojirlikka ketishi bilan S.ning markazi AQShga koʻchdi. Fransiyada S.ni qayta tiklashga qaratilgan urinish samara bermadi.

S. adabiy-badiiy yoʻnalish sifatida oʻz umrini oʻtagan boʻlsada, uning gullagan davrida ishlab chiqilgan ayrim badiiy usul va vositalardan tasviriy sanʼat, teatr va kinodan tashqari, amaliy sanʼatda ham istifoda etilmoqda.

Adabiyot 
 Andreyev L. G., Syurrealizm, M., 1972.

Naim Karimov.
Soʻgal

Soʻgal — terining virusli kasalligi. Koʻpincha yosh bolalar va oʻsmirlarda uchraydi. Kasallik bemor bilan yaqin muloqotda boʻlganda, uyroʻzgʻor buyumlari orqali yuqadi. Teridagi mayda jarohatlar (shilinish, chaqalanish), koʻp terlash va boshqa ham S.ga sabab boʻlishi mumkin. Oddiy, yassi va oyoq kaftlarida uchraydigan S.lar bor. Odsiy S. koʻpi bilan nixat kattaligida, ogʻriqsiz, gʻadirbudur tuguncha boʻlib, koʻpincha qoʻl panjasida uchraydi. Baʼzan tugunchalar koʻpayib, kattalashib ketadi. Oyoq kaftidagi S. oyoqning poyabzal qisadigan joylarida, ayniqsa, koʻp terlaydigan oyokda juda qattiq, gʻadirbudur, kulrang tugunchalar shaklida paydo boʻladi. Bolalar va oʻsmirlarda uchraydigan yassi S. koʻpincha yuz, boʻyin va qoʻl panjasining ustki qismida och pushti sargʻimtir, dumaloq yoki yapaloq tugunchalar koʻrinishida vujudga keladi. Keksalarda uchraydigan S. tana, boʻyin va yuzda kulrang, jigarrang yoki qoramtir, usti yogʻ bilan qoplangan dogʻlar koʻrinishida boʻlib, oddiy S.ga oʻxshaydi. Oyogʻi terlaydigan kishilarda S. usti oqarib qoladi, shilinib ogʻrib, yurish qiyinlashadi. Umuman S. ogʻrimaydi, qichishib achishmaydi va bemorni bezovta qilmaydi.

S.ni faqat vrach davolashi kerak. Oʻzboshimchalik qilib har xil kuydiruvchi dorilar ishlatilsa, S. yaraga aylanib ketishi mumkin. S.ning oldini olish uchun ozodalikka rioya qilish, yaʼni oyoqqoʻllarni har kuni yuvib turish lozim.
Soʻz

Soʻz – tilning narsa-hodisalar, jarayonlar va xususiyatlarni nomlash uchun xizmat qiladigan eng muhim strukturmaʼnoviy birligi; oʻz tovush qobigʻiga ega boʻlgan, borlikdagi narsalar haqidagi tushunchani, ular oʻrtasidagi aloqani yoki ularga munosabatni ifodalay oladigan, turli grammatik maʼno va vazifalarda qoʻllanadigan eng kichik nutq birligi, leksemaning nutqda muayyan shakl va vazifa bilan voqelangan koʻrinishi. Soʻz ran uchun qurilish materiali boʻlib xizmat qiladi, lekin, undan farqli ravishda, xabar yoki tugal fikr bildirmaydi. Oʻzida leksik va grammatik maʼnoni birlashtirgan hodda soʻz muayyan soʻz turkumiga mansub boʻladi, oʻz tarkibida muayyan til tizimida oldindan tayin boʻlgan barcha grammatik maʼnolarni ifodalaydi.

Tilshunoslikda „soʻz“ atamasi leksemaga nisbatan ham qoʻllanadi va leksik soʻz deb yuritiladi. Masalan, „soʻz yasalishi“, „yasama soʻz“ birikmalarida „soʻz“ xuddi shu maʼnoda qoʻllanadi. Leksemaning nutqda muayyan shaklda voqelangan holati tilshunoslikda soʻz shakl, leksema shakl yokimorfologik soʻz deb ham yuritiladi.

Soʻzning tovush va maʼno tomoni bor. Lekin har qanday tovush yigʻindisi soʻz boʻlavermaydi. Tovush yoki tovush birikmasi soʻz boʻlishi uchun maʼnoga ega boʻlishi, yaʼni muayyan til egalari shu tovushlar vositasida biror narsani anglashi yoki birbiriga anglatishi kerak. Soʻz maʼnosida umumiylik va yakkalikning, barqarorlik va oʻzgaruvchanlikning dialektik oʻzaro munosabati aks etadi. Maʼnoning barqarorligi oʻzaro tushunishni qulaylashtirsa, uning oʻzgaruvchanligi (soʻzning aniq, bir maʼnosidagi oʻzgarishlar) soʻzdan borlikdagi yangi tushuncha va narsalarni nomlashda foydalanishga imkon beradi, badiiy soʻz sanʼatining muhim omillaridan hisoblanadi. Soʻzning koʻp maʼnoliligi ham aynan maʼnoning oʻzgaruvchanligi bilan bogʻliq. Soʻzlovchining nomlanayotgan narsaga munosabati soʻz maʼnosining soʻzlovchi histuygʻusini, shaxsiy fikrini ifodalovchi emotsional jihatini tashkil etadi. Soʻz tilda muayyan tizimni shakllantiradiki, bu tizim soʻzning grammatik belgilariga (soʻz turkumlari), soʻz Yasalishi aloqalariga va semantik munosabatlariga (sinonimlar, omonimlar, antonimlar) asoslanadi.

Bulardan tashqari, lugʻaviy maʼnoga ega boʻlmagan, lekin oʻz tovush qobigʻiga, oʻziga xos maʼno, vazifasiga ega boʻlgan, shu bilan birga soʻz yasash yoki soʻz shaklini hosil qilish uchun foydalaniladigan morfemalardan farqlanuvchi til birliklari ham „soʻz“ deb yuritiladi. Bular yordamchi soʻzlar (bilan, lekin, kabi, xuddi), undovlar (obbo, ehhe, voy), taqlid soʻzlar (miyov, dukurdukur, yaltyult) va modal soʻzlar (shubhasiz, demak, ehtimoldir.

Tushunchalar
Tilshunoslik
Soʻz birikmasi

Soʻz birikmasi — ikki yoki undan ortiq mustaqil soʻzning tobe grammatik aloqa (moslashuv, boshqaruv yoki bitishuv) asosida birikishi natijasida hosil boʻlgan, borliqdagi narsa va hodisalarning nomini bildiradigan sintaktik tuzilma — nutq birligi: ignaning koʻzi, kitobni oʻqimoq, oydin kecha va boshqa. Har qanday soʻz birikmasi birdan ortiq mustaqil soʻzning birikuvidan hosil boʻladi, tuziladi va ikki qismdan — hokim va tobe qismdan tashkil topadi: oliy maʼlumot (oliy — tobe qism, maʼlumot — hokim qism).

Soʻz birikmasi komponentlarining tarkibiga koʻra sodda va murakkab turlarga boʻlinadi. Komponentlarining har biri bir soʻz shakliga teng boʻlgan soʻz birikmasi sodda soʻz birikmasi hisoblanadi: sayroqi qush, yigirma xonadon, tez yugurmoq kabi. Komponentlari yoki ulardan biri birdan ortiq soʻzdan, soʻz birikmasidan iborat boʻlgan birikmalar murakkab soʻz birikmasi deyiladi. Masalan, oliy maʼlumotli mutaxassis (oliy maʼlumotli — tobe qism, mutaxassis — hokim qism).

Tarkibidagi hokim qismning qaysi soʻz turkumidan boʻlishiga koʻra soʻz birikmasining 2 turi farqlanadi: ot soʻz birikmasi va feʼl soʻz birikmasi. Ot soʻz birikmasi hokim komponenti feʼldan boshqa turkumga oid soʻz (ot, son, ravish) bilan ifodalangan soʻz birikmasidir (yuk mashinasi, barcha oʻquvchilar, goʻzal qishloq va boshqalar). Feʼl soʻz birikmasi hokim qismi feʼl bilan ifodalangan soʻz birikmalaridir (bogʻni aylanmoq, kitob oʻqimoq, tez yurmoq kabi). Tarkibidagi tobe soʻzning sintaktik vazifasiga koʻra 3 turi farqlanadi: aniqlovchili so'z birikmasi (yangi kitob), toʻldiruvchili soʻz birikmasi (ukamni oʻynatdim) va holli soʻz birikmasi (tez gapirmoq, qishloqda yashamoq).

Soʻz birikmasi mazmun va ohang tugalligiga ega boʻlmaydi, fikr ifodalamaydi va shu xususiyati bilan sintaktik birlik boʻlmish gapdan farqlanadi. Teng bog'lanish so'z qo'shilmasini, tobe bog'lanish so'z birikmasini hosil qiladi. 

Bundan tashqari so'z birikmalari 1) boshqaruvli (  tushum, jo‘nalish, o‘rin - payt va chiqish kelishigi qo'shimchalari orqali bog'lanish) ,  2) bitishuvli ( ohang orqali bog'lanish ) va 3) moslashuvli ( qaratqich kelishik qo'shimchasi va egalik qo'shimchalari orqali bog'lanish) so'z birikmalariga bo'linadi .

Manbalar
Soʻz tartibi

Soʻz tartibi, gap boʻlaklarining tartibi — gap boʻlaklarining oʻzaro maʼlum grammatik qonunqoidalar asosida, maʼlum sintaktik, mazmuniy, uslubiy qiymati bilan bogʻliq holda joylashuvi. Gap boʻlaklari tartibining oʻzaro qaramaqarshi qoʻyiluvchi bir necha turlari bor. Bulardan eng asosiysi toʻgʻri tartib va teskari tartib oppozitsiyasidir. Toʻgʻri tartib da sintaktik tuzilma qismlari (ran boʻlaklari, qoʻshma gap predikativ qismlari va boshqalar) maʼlum qonunqoidalar asosida odatdagicha joylashadi. Masalan, oʻzbek tilida aniqlovchining aniqlanishdan, eganing kesimdan, toʻldiruvchi yoki holning kesimdan oldin joylashuvi toʻgʻri tartib hisoblanadi: bahavo yerlar, Karim oʻqib boʻldi, kitobni oʻqidi, toʻsatdan kelib qoldi kabi. Teskari tartib da maʼlum uslubiy, semantik maqsad va boshqa sabab bilan sintaktik tuzilmaning (undagi gap boʻlaklarining, qoʻshma ran predikativ qismlarining) toʻgʻri, odatdagi tartibi oʻzgaradi, inversiya yuz beradi. Masalan, u keldi (toʻgʻri tartib) — keldi u (teskari tartib), kecha ketdi (toʻgʻri tartib) — ketdi kecha (teskari tartib) kabi. Toʻgʻri tartib koʻpincha darak gaplarga xos boʻlib, ilmiy, rasmiy uslublar uchun harakterlidir. Teskari tartib esa asosan soʻzlashuv, badiiy va qisman publitsistik uslublarga xos boʻlib, bu holat koʻpincha mazmunni sezilarli oʻzgartirmasada, nutqning taʼsirchanligini, emotsionalligini oshiradi. Lekin baʼzan teskari tartib boʻlaklarning sintaktik vazifasini ham, gapning mazmunini ham oʻzgartirib yuboradi: Quvnoq bolalar kuyladilar — Bolalar quvnoq kuyladilar; charm mahsi (charmdan ishlangan) — maxsi charm (mahsibop). Bunday hollarda Soʻz tartibining erkin vabogʻliq turlari farqlanadi. Sifatlovchi bilan sifatlanmishning (quvnoq bolalar) gapdagi oʻrni bogʻliq tartibni koʻrsatadi. Erkin tartibda gap boʻlaklarining oʻrnini oʻzgartirish mumkin. Bunda mazmun va sintaktik holat emas, faqat uslubiy xususiyat oʻzgaradi: Kinoga kecha koʻplashib bordik — Kecha koʻplashib kinoga bordik — Koʻplashib kecha kinoga bordik kabi.
Soʻz shakli

Soʻz shakli — muayyan grammatik shakldagi muayyan soʻzni bildiruvchi termin. Nutq birligi boʻlmish suz qamma vaqt (yaʼni nutqda) muayyan maʼno va vazifani bildiruvchi shaklga ega buladi va u soʻz shakli hisoblanadi. Bu xususiyat faqat mustaqil suz turkumlariga, shunda ham faqat ot, sifat va feʼl turkumlariga oid suzlar uchun xosdir. Bu turkumlarga oid suzlar nutqsa oʻzi mansub boʻlgan turkumga xos muayyan grammatik maʼno va vazifani voqelantiruvchi (reallashtiruvchi) shakllarda qoʻllanadi. Masalan, otlar son va kelishik kategoriyasiga xos shakllardan birida (doʻstlarga — koʻplik son, joʻnalish kelishigi shakli), feʼllar nisbat, zamon kategoriyasiga xos shakllardan birida (koʻrsatdi — orttirma nisbat, oʻtgan zamon shakli) qoʻllanadi. Lekin muayyan grammatik maʼno va vazifaga ega boʻlgan soʻz nutkdan shu maʼno, vazifani qayd etuvchi koʻrsatkichsiz (shakl yasovchisiz) ham qoʻllanishi mumkin. Mac: "Stol ustidagi kitob eʼtiborimni tortdi" gapidagi "kitob" soʻzi birlik son, bosh kelishik shaklida, lekin shu maʼnolarni ifodalovchi koʻrsatkichga ega emas. Buni "nol kursatkichli shakl" deyiladi. Bularning maxsus grammatik shakl ekanligi Uziga zid bulgan, birbiriga nisbatan qaraladigan boshqa shakl (shakllar)ga nisbatan belgilanadi. Masalan, yukrrida keltirilgan gapdagi "kitob" soʻzining birlik son shakli ekani "kitoblar" koʻplik shakliga nisbatan, bosh kelishik shakli ekani esa maxsus koʻrsatkichga ega boʻlgan boshqa kelishik shakllariga (mas, qaratqich — "kitobning", chiqish — "kitobdan" shakllariga) nisbatan belgilanadi, yaʼni kelishik shakli deb qaraladi.
Soʻz oʻyini

Soʻz oʻyini — badiiy adabiyotda ayrim soʻzlarning shakliy oʻxshashligi asosida turli maʼnoda qoʻllanilishi. Soʻz oʻyini xalq ogʻzaki ijodi va mumtoz sheʼriyatda koʻp uchraydi. Faqat soʻz oʻyiniga asoslanib yaratilgan janr tuyuq deb ataladi.

Masalan:

Qo'lingdan kelgancha chiqar yaxshi ot,

Yaxshilik qil bolam, yomonlikni ot.

Nasihatim yod qilib ol,  farzandim,

Yolg'iz yursa chang chiqarmas yaxshi ot.

(Baxshi Ergash Jumanbulbul o'g'li og'zidan yozib olingan "Ravshan" dostonidan parcha.)

Manbalar 

Adabiyot
Xalq ogʻzaki ijodi
Sheʼriyat
Soʻzana

Soʻzana (fors. — igna bilan tikilgan) — mashina yoki qoʻlda matoga kashta tikib tayyorlanadigan badiiy buyum. Ip gazlama, shoyi, baxmal kabi sidirgʻa matolarga turli choklar (bosma, yoʻrma, popop)da kashta tikiladi. Kashta zamini sifatida mato rangi S. koloritini hosil qilishda muhim rol oʻynashi bilan palaksan farq qiladi. Naqsh mujassamoti markaziy maydon (aylana gul va boshqalar) va hoshiya (takrorlanuvchi 1—2 naqsh boʻlagi)dan tuzilgan toʻrtburchak, murabba shaklga ega boʻlib, asosan, oʻsimliksimon (baʼzan tasvirli, syujetli) naqshgullardan iborat. Naksh mujassamotining asosiy chiziklari axta yordamida matoga tushiriladi. S.ning badiiyligi, nafosati chevarning mahorati, uning ijodiy didi bilan belgilanadi. Ayniqsa, zardoʻzlikdz. tayyorlanadigan S.lar jilosi, jozibasi bilan ajralib turadi. S, odatda, xonani bezatish uchun devorga osiladi (ayrim mintaqalarda kelinkuyovlarning oʻrni ustiga yopiladi).

Soʻzana (19-asr oxiri, Shaxrisabz). Oʻzbekiston va Tojikiston hududida S. qadimdan keng tarqalgan. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Shaxrisabz va boshqalarda oʻziga xos tarzda tayyorlangan S.lar kashtasi, naqshi, rangi jihatdan xilmaxil boʻlib, ulardan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida, xususiy toʻplamlarda saqlanadi. 20-asrning 20—30y.larida S.ning asosiy mujassamoti shakllandi (hoshiya ingichkalashdi, gullar yetakchi oʻrinni egalladi), 40y.lardan mashina kashtadoʻzligining rivojlanishi bilan S. kashtalari mashinada ham tikila boshlandi, mavzuli, tasvirli S. mujassamotlari yuzaga keldi. 20-asr oxiriga kelib Oʻzbekiston mustaqilligi (1991) dan keyin amaliy bezak sanʼatining barcha sohalarida boʻlganidek, kashtadoʻzlik (jumladan, uning S. turi) ham jadal rivojlandi, S. uchun mato va kashtalar uchun iplar tayyorlash keng yoʻlga qoʻyildi. Bunda Buxoro (3. Aʼloberdiyeva, 3. Obloqulova va boshqalar), Surxondaryo (A. Xolyorova va boshqalar), Samarqand (S. Rahmatullayeva, M. Haydarova va boshqalar), Toshkent (I.Davlatov, Z.Fayzullayeva va boshqalar), Qashqadaryo (3. Hamidova va boshqalar) kabi S. tayyorlash markazlarining hissasi katta. Zamonaviy mujassamotli, nafis koloritli, serjilo, rangbarang S.lar yaratilmoqda, ular xalqaro koʻrgazmalar (AQSH, Fransiya, Italiya va boshqalar)da namoyish etiladi, muzey va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

S. mujassamotlarini yaratishda rassomlar amaliy sanʼat ustalari bilan hamkorlik qilmoqda.
Soʻzlashuv tili

Soʻzlashuv tili — ogʻzaki adabiy til turlaridan biri; kundalik turmushdagi aloqaaralashuv uchun xizmat qiladi, muomala va taʼsir koʻrsatish vazifasini bajaradi. Milliy aloqaaralashuv vositasi sifatida millatning shakllanish davrida vujudga keladi. St. adabiy tilning yashash, amal qilish shakli sifatida uning asosiy belgilariga (laxjalardan ustun turish, barqarorlik, meʼyoriylik, qoʻllanish sohasining kengligi) ega boʻladi. Soʻzlashuv tilitarixiy kategoriya. Soʻzlashuv tilining turli milliy. tillardagi tarixi uning ogʻzaki shaklda mavjud boʻlganligi tufayli manbalarda qayd etilmagan.

St. bir qator oʻziga xos belgilari bilan, jumladan, oldindan oʻylash va til materialini oldindan tanlab olishning boʻlmasligi, nutqiy aloqaning suhbatdoshlar orasida bevosita boʻlishi, nutq jarayonining erkinligi, rasmiylikdan holi boʻlishi va sh. k. bilan ajralib turadi. Tilning barcha sohalari (fonetika, morfologiya, leksika va boshqalar) boʻyicha ham Soʻzlashuv tili ning alohida xususiyatlari bor. Mas, fonetika boʻyicha bu narsa oʻziga xos talaffuzda koʻrinsa, leksikada uning oʻziga xos soʻzlarga (argolar, jargonlar, dialektizmlar va boshqalarga) egaligida namoyon boʻladi. Soʻzlashuv tili xizmat koʻrsatadigan aloqaaralashuv jarayonida nafaqat sof lisoniy vositalarning oʻzi, balki qoʻl va yuz bilan qilinadigan imoishoralarning ham katta ahamiyati bor: bunday imoishoralar soʻzlovchi nutqining yanada aniq va taʼsirchan boʻlishini taʼminlaydi, pauza yoki ayrim soʻzlar va fikrlar oʻrnini bosadi. Soʻzlashuv tili unsurlari badiiy adabiyotda ham, uning taʼsirchanligini oshirish, mahalliy koloritni koʻrsatish maqsadida ham keng qoʻllanadi.

    

Tillar
Soʻzning leksik maʼnosi

Soʻzning leksik maʼnosi – soʻzning material qismi – leksema bildiradigan maʼno; muayyan tovushlar majmuini maʼlum obyektiv voqelikka bogʻlash bilan kishi ongida yuzaga keladigan mazmunmundarija; lugʻaviy maʼno. Mas, „Bolalarni oʻynatdik“ gapidagi birinchi soʻz hali yosh, voyaga yetmagan odamni, goʻdakni, ikkinchi soʻz esa harakatni (bola bilan bogʻlangan harakatni) biddiradi. Demak, „bola“ va „oʻyna“ soʻzlaridan ifodalanadigan mazkur konkret maʼnolar shu soʻzlarning leksik maʼnolaridir. Soʻzning leksik maʼnosi muayyan soʻzning aniq mazmunini (narsa, belgi, harakat tushunchalarini ifodalash, emotsiyalarni bildirish) tashkil etadi. Soʻzning leksik maʼnosi oʻzaknegizning oʻzi bilan ifodalanadi; yasovchi affikslar ham soʻzdagi material qismning ichiga kiradi. Shu jumladan leksik maʼno suz yasalishi va leksikologiya bilan bogʻliqdir. Soʻzning leksik maʼnosi shu soʻzning oʻzigagina tegishli xususiy maʼno boʻlishi bilan bir qancha oʻxshash soʻzlar uchun umumiy hisoblanadigan, umumiylik harakteriga ega boʻlgan grammatik maʼno dan farq qiladi.

Manbalar
Soʻkchak

Soʻkchak — tut ipak qurtlarini bokish va oziqlantirish uchun qoʻllaniladigan maxsus qurilma, qurtlar uchun oziqlanish maydoni. Slar mahalliy sharoitlarda turli mahalliy materiallar (qamish, terak, tol va tut)larning yoʻgʻon novdalaridan tayyorlanadi. Sanoatbop ipak qurtlarini bokishda metalldan yasalgan Slar ishlatiladi. Iqtisodiy jihatdan samarador boʻlgan koʻp qavatli uz. 2 m., eni 1 m va boʻyi 1,8 m etajerkalar qoʻllaniladi. Qurtlarning kichik (1, 2 va 3) yoshlari uchun 5 qator ozuqa maydoniga ega boʻlgan (katorlar orasi 30—35 sm) S.lardan, katta yoshlarida (4 va 5 yoshlar) esa oralaridan bitta qator olinib 3 ta qatori qoldirilgan (qator oraligʻi 60—70 sm) Slardan foydalaniladi. Har bir quti qurtlar uchun kichik yoshlarda (1—3) 12 m2, katta yoshlarda (4—5) 60—70 m2 ozuqa maydoni ajratiladi. Koʻp hollarda ozuqa maydoniga qarab meʼyor boʻyicha qurtlar bir xonada kupi bilan 2 qatorli soʻkchaklarda joylashtiriladi.
Soʻlak bezlari

Soʻlak bezlari - ogʻiz boʻshligʻiga soʻlak chiqaradigan hazm bezlari; bular ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatida (lab, lunj, tanglay va tilda) joylashgan. Evolyusion jihatdan ogʻiz boʻshligʻining rivojlanishi bilan bogʻlangan. Dastlab funksional Sb. hasharotlarda paydo boʻlib, ovqat hazm qilish sistemasining oldingi kismida joylashgan. Ayrim hayvonlarning Sb. zaharli moddali (mas, ayrim ilonlar zahari) yoki qon ivishining oldini oladigan (mas, zuluklarda girudin) sekret ishlab chiqaradi. Serozli va shilliq soʻlak ajratadigan bezlar hamda aralash bezlarfarq qilinadi. Bulardan tashqari yana 3 juft — quloq oldi, til osti va jagʻ osti Sb. bor. Odamda quloq oldi Soʻlak bezlarining (tashqi eshituv yoʻllarining oldida joylashgan) yoʻli ogʻiz boʻshligʻining kirish qismiga, jagʻ osti Soʻlak bezlarining (pastki jagʻda) yoʻli til ostiga ochilgan. Til osti S b.ning yoʻli jagʻ osti Soʻlak bezlari bilan qoʻshilib ketgan. Soʻlak bezlarining sekreti (soʻlak) ovqat hazm qilishning dastlabki bosqichida qatnashadi. Odamda Soʻlak bezlari kasalliklaridan soʻlak toshi kasalligi, epidemik parotit va boshqa uchraydi.iflos narsa
Soʻnkoʻl

Soʻnkoʻl — Markaziy Tyanshandagi Soʻnkoʻl soyligidagi koʻl (Qirgʻizistonda). 3016 m balandlikda. Maydoni 278 km². Eng chuqur joyi 22 m. Tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan. S.ni dengiz sathidan 3600–3900 m balandlikdagi Soʻnkoʻltov tizmasining unchalik baland boʻlmagan choʻqqilari oʻrab turadi. 10 ga yaqin togʻ daryosi quyiladi, lekin, Norin daryosiga (Sirdaryo irmogʻi) quyiladigan birgina Koʻkjarti daryosi oqib chiqadi. Koʻl suvida karp, osman kabi baliklarini koʻpaytirish sohasida tajribalar oʻtkazilgan. Yozda koʻlga koʻplab parrandalar uchib keladi.

Koʻllar
Qirgʻiziston geografiyasi
Soʻrilish

Soʻrilish, rezorbsiya — turli moddalarning hujayra elementlari orqali qon va limfaga oʻtishi. Ovqat hazm qilish yoʻlida (asosan, ichaqda), shuningdek, oʻpka, plevra, bachadon boʻshligʻida, qovuqda, teri yuzasi va boshqalarda sodir boʻladi. Suv, tuz va baʼzi moddalar (glyukoza, vitaminlar) deyarli oʻzgarishsiz, koʻpchilik ovqat moddalari fermentlar taʼsirida epiteliy qavatidan oson oʻtadigan oddiy birikmalarga aylangandan soʻng soʻriladi. S.da moddalar fizik jarayonlar (diffuziya va h.k.) natijasida harakatlanadi. Soʻrilgan moddalar barcha organ hamda toʻqimalarga tarqalib, energiya hosil boʻlishi va harakatlanish jarayonida sarflanadi. S. murakkab fiziologik jarayon; odam va yuksak haivonlar ovqat hazm qilish ioʻlida S. ichak vorsinka (oʻsimta)lari hamda mikrovorsinkalar orqali yuz beradi. Uglevodlarning monosaharidga, oqsillarning aminokislotaga parchalanib soʻrilishi forforillash jarayoniga imkon beradi. Yogʻlar oldin diva monoglitseridlarga, keyin glitserin hamda yogʻ kislotalariga parchalanib soʻriladi. S. nerv hamda gumoralgormonal mexanizm orqali boshqariladi. S.ning buzilishi baʼzi ferment va S.da ishtirok etadigan ayrim oʻtkazuvchilarning yetishmasligi sababli roʻy beradi, goho irsiy xususiyatga ega. Bu kamchiliklar organizmga ferment, vitamin, tuz va boshqa moddalarni kiritish yoʻli bilan bartaraf qilinadi.