MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dengizkoʻl

Dengizkoʻl — Buxoro viloyati Olot tumanidagi koʻl. Oʻrta asrlarda „Borgini farox“, yaʼni „Katta koʻl“ deb yuri-tilgan. 10-asr yozma manbalarida Dengizkoʻl „Qorakoʻl“, „Buxayrayi Somjan“ („Somjan koʻli“) nomlari bilan atalgan. 10-asrda arab geografi Ibn Havqal tomonidan chizilgan Oʻrta Osiyo haritasida „Baxr ul-Buxoro“ („Buxoro dengizi“) nomi bilan koʻrsatilgan. Muhammad Narshaxiy (10-asr) bu koʻl haqida „kengligi yigirma farsax (140—160 km) boʻlib, Buxoro daryosining ortiq-cha suvi shu koʻlga yigʻilgan, unda suv jonivorlari kup, butun Xurosonda bu yerdagidek miqdorda qush va baliq tutilgan emas“, deb yozgan.

Koʻl viloyatning janubiy chekkasidagi (Zarafshon daryosining quyi oqimida) tektonik botikda, dengiz sathidan 181,5 m balandda joylashgan. Dengizkoʻlga bir qancha kollektor-zovurdan keladigan tashlama suv va ekin maydonlarini sugʻorish natijasida hosil boʻlgan sizot suvi kelib quyiladi. Zarafshon daryosining asosiy tarmogʻi — Toyqir ham toʻlinsuv davrida koʻlgacha yetib boradi. Dengizkoʻldan suv oqib chiqmaydi, sarflanish asosan bugʻlanish va qisman shimilish hisobiga kechadi. 60-yillar va 70-yillarning boshlarida Dengizkoʻlning maydoni va chuqurligi tez-tez oʻzgarib turgan: suv koʻp quyilgan davrlarda koʻlning maydon 80-100 km, chuq. 1,0—1,5 m, yoz oxirida esa tegishlicha — 40-60 km va 25-30 sm boʻlgan. 70-80-yillarda Buxoro viloyatining janubida yangi yerlarning oʻzlashtirilishi va oqova suvlar miqdorining ortishi natijasida Dengizkoʻl yildan-yilga kattalasha bordi. 80-yillarning oxiri (1987)da uz. 43,3 km, eng keng joyi — 9 km, eng chuqur joyi 22 m, suv yuzasi maydon 267 km², suv hajmi — 2,7 km³ bulgan. Bu qiymatlar suv sathi tebranishiga mos ravishda yil davomida uzgarib turadi: kuzda bugʻlanish kamaygach, suv muvozanati turgʻunlashadi, soʻng suv sathi yana orta boradi. Dengizkoʻl kollektorzovur suvlari hisobiga toʻyinadi. Yezda bugʻlanish ancha kuchli. Dengizkoʻlda shamol taʼsirida toʻlqinlar kuzatiladi. Suvi juda shoʻr, koʻlning tubi ayrim joylarda 0,5 m gacha qalinlikda osh tuzi bilan qoplangan. Dengizkoʻl suvi shifobaxsh.

Manbalar 

Oʻzbekiston koʻllar
Buxoro viloyati
Dengizkoʻl gaz kondensati koni

Dengizkoʻl gaz kondensati koni — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida. Krrovulbozor sh.dan 55 km jan.garbda joylashgan. Dengizkoʻl strukturasi 1972-yilda seysmik razvedka yoʻli bilan aniklangan va 1973-yilda birinchi parametrik burgʻi qudugʻi qazilgan. 1974-yilda yuqori yura karbo-natli yotqiziqlaridan gaz olingan. Kon 1981-yilda ishga tushirilgan. 1981-yilgacha 14 ta burgi qudugʻi kavlangan. Quduqlarning chuqurligi oʻrtacha 2800– 3000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Dengizkoʻl strukturasi Dengizkul tepaligining oʻrtasida joylashgan. Kon DengizkulHovuzak-Shodi Shimoliy Dengizkul strukturalarining bir qismini tashkil etgan.

D.g.k.k.da yuqori yura karbonatli yotqiziqlari gorizontlarida gaz kondensati uyumlari mavjud. Gazning debiti sutkasiga 100,8 ming m3 dan 2833,5 ming m3 gacha. Konda 30 ta burgʻi qudugʻi qazilgan, shulardan 17 tasidan gaz olinmoqda, 1 ta quduq nazoratchi, 12 ta quduq tugatilgan. Kondagi gaz uyumi gumbazli, yaxlit. Gazning havoga nisbatan s.of. 0,620. Oltingugurt vodorodining miqdori 2,16%, karbonat angidridi 0,78%. Metan 87,55—94,1%, azot va nodir gazlar 0,58%.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengizkoʻl kollektori

Dengizkoʻl kollektori - Buxoro viloyatidagi yirik kollektor. 1966 yilda qurilgan. Suv sarfi 33,1 m3/s. Parallel kollektori bilan Dengizkul kulini tutashtiradi. Kollektor boshi va quyilish joyining nishablik farqi 25,3 m. D.k. Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanida dehqonchilik qilinadigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, shur va drenaj, tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. D.k. suvlari Dengizkul pastligiga quyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Kanallar
Dengizkoʻl platosi

Dengizkul platosi — Qashqadaryo viloyatining gʻarbiy qismidagi plato. Qarshi choʻlinknt janubi-gʻarbida joylashgan. Platoning relyef tuzilishi murakkab. Uning janubiy va gʻarbiy chekkalari atrofdagi tekislikdan keskin koʻtarilgan. Shimoliy va sharqiy chekkalari Qashqadaryo deltasi tekisligiga asta-sekin qoʻshilib ketadi. Eng baland qismi (340-354 m) janubida. Dengizkul platosida qum relyef shakllari rivojlangan boʻlib, asosan doʻng, marzali va barxan shakllaridagi qumliklar mavjud. Ushbu qumliklarni koʻpincha Devxona choʻli deb ham ataydilar. Dengizkul platosida botiqlar ham bor, ularning tubi ku-pincha taqirli tuproklar yoki shoʻrxoklar bilan band. Dengizkul platosining janubiy yon bagʻri Dengizkul botigʻiga tik tushgan. Yon bagʻirda neogen (oqchagʻil yarusi) jinslari — qumtosh, qum, gil, baʼzan konglomerat qatlamlari koʻrinib turadi. Platoda asosan choʻl qum tuproklar, baʼzan pastqamliklarda shoʻrxoklar mavjud. Qumliklarda koʻproq singren, oq saksovul, cherkez, shuvoq, juzgʻun, iloq, rang keng tarqalgan. Shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar oʻsadi. Dengizkul platosida qorakoʻl qoʻylari boqiladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Qashqadaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Dendrariy

Dendrariy (yun. dendron — daraxt), dendrologiya bogʻi, arboretum — daraxtlar, butalar, yarim butalar, chirmashuvchilar kolleksiyasi ekilgan ochiq maydon. D. mustaqil yoki botanika bogʻi tarkibiga kiradi. D. bir necha gektardan yuzlab gektargacha maydonni egallaydi. D. ilmiy, uquv, madaniy-maʼrifiy, tajriba, i.ch. ahamiyatiga ega; ularda har xil turdagi daraxt oʻsimliklarini namoyish qilish, tajriba va tadqiqot ishlari olib borish uchun baza boʻlib xizmat qiladi. D.da oʻsimliklar ustida muntazam ravishda kuzatuv ishlari olib boriladi, daraxt va butalarning fenologiyasi, oʻsish va koʻpayish xususiyatlari oʻrganiladi. Shu jumladan xoʻjalik va biologik xususiyatlariga qiyosiy baho beriladi va ulardan foydalanish va rayonlashtirish boʻyicha tavsiyalar ishlab chiqiladi, seleksiya ishlari olib boriladi. D.ning asosiy vazifalaridan biri — har xil oʻsimliklarning introduksiyasm boʻlib, oʻrmon xoʻjaligi, oʻrmon ihotazorlari, koʻkalamzorlashtirish uchun foydalanishda eng chidamli va hosildor shakllar ajratib oli-nadi. D.larda oʻstiriladigan va oʻrganilgan qimmatli tur va shakllarning urugʻ va koʻchatlarini tarqatish ishlari katta ahamiyatga ega. D.ning majburiy qismi — introduksiyali va reproduksiyali koʻchatzorlardir. Birinchi koʻchatzorda ekspozitsiya uchun urugʻkoʻchat va koʻchatlar yetishtiriladi, ikkinchisida esa koʻchatlar parvarish qilinib boshqa D.lar va i.ch. ehtiyojlari uchun yetkazib beriladi.

Oʻzbekistonda Janubiy Oʻzbekistan seleksiya stansiyasi (Denov)ning subtropik va efir moyli butalar D.si, Oʻzbekiston oʻrmonchilik xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining teraklar D.si (Toshkent sh. yaqinidagi "Dendropark"), oʻrmon daraxtlari va butalari D.si (Toshkent viloyati Soʻqoq qishlogʻidagi Chatqol togʻoʻrmon melioratsiya st-yasi), Oʻzbekiston FA Botanika bogʻidagi daraxtlar (qayin, qaragʻay va b.) va butalar D.si va b. bor (yana q. Dendrologiya).

Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrit

Dendrit (yun. dendron — daraxt) — daraxtsimon shaklli mineral agregatlar (baʼzan kristallar). D. moddaning tor muhitda tez kristallanishidan, shuningdek, minerallarning ayrim qismlarini eritma bilan bir xil taʼminlanmay oʻsishidan hosil boʻladi. Shakli daraxt shoxchasi, qirqquloq bargi va yulduzchaga oʻxshash boʻladi. Bir-biriga parallel yoki qoʻshaloq oʻsgan mineral individlaridan tashkil topadi. D. tugʻma elementlar, marganets oksidlari, uraninit va b. koʻpchilik minerallar va muzda kuzatiladi. Oʻzbekistonda gil, karbonat, qumtoshlarda psilomelan D. keng tarqalgan. Baʼzan psilomelan D.ni oʻsimlik qoldirgan iz deb notoʻgʻri taʼriflaydilar. D. kon qidirishda darakchi rolini bajaradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrit (nerv tizimi)

Dendrit — nerv hujayralari (neyron)ning tarmoklangan sezuvchi oʻsimtalari; boshqa neyronlar, retseptor hujayralar yoki bevosita tashqi qoʻzgʻatuvchilardan signallar qabul qiladi. Nerv impulslarini hujayra tanasiga oʻtkazib beradi. Nerv hujayrasida bir yoki bir nechta Dendrit boʻlishi mumkin. Baʼzi hujayralarda Dendrit kalta va sershox, boshqalarida uzun hamda kamshox boʻladi (yana q. Akson).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nerv sistemasi
Sitologiya
Nevrologiya
Anatomiya
Dendro...

Dendro... (yunoncha: dendron — daraxt) — qoʻshma soʻz boʻlagi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga daraxtga oidlik maʼnosi ifodasini beradi (mas, dendrologiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrobatsillin

Dendrobatsillin - bakterial preparat; spora-kristall hosil qiluvchi bakteriya — Bacillus thuringiensis var. Dendrolimus asosida olinadi. Asosan sporalar va inert toʻldirgich (makkajoʻxori ekstrakti, oqsil achitqi va b.) dan tashkil topgan kulrang kukun. Quruq va hoʻllanuvchan kukun holida ishlab chiqariladi. 1 g kukunida 60 (100) mlrd. yashovchan spora hamda shuncha zaharli oqsil kristallari (parasporal tanalar) mavjud. D. koʻsak qurtining turli, ayniqsa 1—2 yoshdagi kurtlariga yaxshi taʼsir etadi. Qurt tanasiga D. ozuqa bilan birga kiradi, shuning uchun preparat purkashni zararkunandaning eng faol oziqlanish davrida oʻtkazish kerak. Havo haroratining yuqori boʻlishi D. samaradorligini yana ham orttiradi. Traktor purkagichlari yordamida purkaladi. Suspenziya tayyorlash vaqtida D.ga insektitsid ham qoʻshiladi. 85% li hoʻllanuvchan kukuni sarf normasi sevin bilan aralashtirilganda 0,7— 1,0+0,3 kg/ga, ish suyukligi 200—400 l/ga.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dendrologiya

Dendrologiya (dendro... va ...logiya) — daraxt va butalar haqidagi fan, botanikaiing bir sohasi; daraxtlarning anatomiyasi, morfologiyasi, taksonomik joylashishi, tur ichidagi sistematikasi va filogenezi, fiziolo-giyasi, ekologiyasi, geografik tarqalishi va xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadi. Oʻrmonchilik, daraxtzorlar va butazorlar barpo etish, bogʻ va xiyobonlarni loyihalashtirish, qumliklarni, jar sohillarini mustahkamlash, koʻkalamzorlashtirish va b.ga oid masalalarni ishlab chiqadi.

Daraxtlarning manzarali xususiyatini, sanitariya-gigiyenik va ihota rolini oʻrganish, koʻkalamzorlashtirish, shaharlar va sanoat komplekslaridagi atmosferani tozalash, shovqinga qarshi kurashda qoʻl keladigan oʻrmon daraxtzorlarini barpo etish, eroziyaga uchragan togʻli, choʻl mintaqalaridagi tuproklarni himoya qilish, botqokli yerlarni quritish, shoʻrxok tuproklarda tuzli changlarning atmosferaga koʻtarilishiga karshi kurash D.ning muhim yoʻnalishlarini tashkil etadi. D. botanika, oʻrmonchilik, oʻrmon seleksiyasi va koʻkalamzorlashtirish, tuproqshunoslik, geofafiya va b. fanlar bilan chambarchas bogʻliq. D.ning asosiy obʼyekti — daraxt va buta turlaridir.

Oʻzbekistonda D. masalalari V. D. Gorodetskiy (1934-yilda Oʻrta Osiyoning dendroflorasi haqida birinchi maʼlumotnoma tuzgan), F. N. Rusanov, T. I. Slavkina, A. U. Usmonov, G. S. Kostelova, L. V. Yaskina, daraxt va butalarning Oʻzbekistondagi togʻ, choʻl va sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalardagi tuproqlarni suv va shamol eroziyasidan himoya qilishda, sel oqimlariga qarshi kurashdagi roli M. B. Doshchonov, A. V. Gvozdikov, S. M. Ablayev, A. M. Molchanova, G. P. Ozolin, A. A. Xonazarov A. Q. Qayimov, A. O. Dosaxmetov va b. asarlarida yoritilgan. Oʻrmon ixrtazorlarini barpo etish, daraxt va butalarning yangi navlarini yaratish va b. masalalar T. A. Jeltikova, V. M. Rovs-kiy, V. P. Fimkin, S. Ye. Aleksandrovskiy, Ye. A. Butkov va b. oʻrmonshunos olimlarning ilmiy izlanishlarida katta oʻrin egallaydi.

Oʻzbekistonda D. boʻyicha tadqiqotlar Oʻzbekistan FA Botanika instituti va botanika bogʻi, Oʻzbekistan oʻrmon xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent davlat agrar universitetining oʻrmonshunoslik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi va b.da olib boriladi.

20-asrning oxirlarida D. tadqiqotlarida asosiy oʻrmon hosil qiluvchi daraxtlar tabiiy populyasiyalarining genetik tuzilmasini oʻsimliklar sistematikasi, ekologiya, biometriya, sitogenetika, geografik ekishlar usullari bilan oʻrganish asosiy yoʻnalishlardan biriga aylandi.

Xalqaro oʻrmon tadqiqotlari tashkilotlari uyushmasi va koʻpgina mamlakatlar (Germaniya, Polsha, Shvetsiya, Fransiya, Shveysariya)dagi D. jamiyatlari, dendrariylar, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlarda D. boʻyicha tadqiqotlar va tajribalar olib boriladi. Har 5 yilda bir marta Jahon oʻrmon kongressi oʻtkaziladi.

Oʻzbekiston FA Botanika bogʻi 1964— 94-yillarda 14 jilddan iborat "Dendrologiya Oʻzbekistana" toʻplamini nashrdan chiqardi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Dendrologiya Oʻzbekistana v 4 tomax, t. 1—4, T., 1965—71; Dendrologiya Oʻzbekistana, t. 1-14, T., 1964-94.

Abduxalil Qayimov, Mirza Sobirov.
Deneb

Deneb — Oqqush yulduz turkumining eng ravshan yulduzi; 1- yulduz kattaligida. Vega (Lira alfasi) va At-toir (Burgut alfasi) kabi yorugʻ yulduzlar bilan uchburchak tashkil etib, yezda yarim tunda tepada koʻrinadi va shu tufayli uni koʻpincha "Yozgi katta uchburchak" deb ham yuritiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduzlar
Deni Moris

DENI (Denis) Moris (1870.25.11, Granvil, Normandiya — 1943.3.11, SenJermen-an-Le, Parij yaqinida) — fransuz rassomi. "Nabi" guruhi (1890) va "Diniy sanʼat ustaxonasi" (1919)ning asoschisi va nazariyotchilaridan. Parijdagi Jyulian akademiyasi (1887 y.dan) va Nafis sanʼat maktabida tahsil koʻrgan. D. ijodi simvolizm va "modern" uslubi bilan uzviy bogʻliq, unda mahobatli shakl va bezak mutanosibligiga moyilligi seziladigan diniy mistik kayfiyat mavjud: "Psixeya tarixi" (11 ta namoyon, 1908— 09), Vezinedagi cherkov (1901—03) hamda Yelisey maydoni teatri (1912—13) devoriy rasmlari va b., vitraj, gobelen, teatr spektakllari bezagi uchun chizgilar, kitob illyustratsiyalari yaratgan. Sanʼat nazariyotchisi sifatida rangtasvirda bezakdorlik, rangdorlikni eʼtirof etgan ("Nazariya", 1912 va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denizli

Denizli — Turkiyaning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Denizli elining maʼmuriy markazi. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 234,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. D.yonidan magnezit olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiya shaharlari
Anton Denikin

Denikin Anton Ivanovich [1872.4(16).12, Varshava yaqinida — 1947.8.8, Ann Arber, Michigan shtati, AQSH] — harbiy arbob, rus armiyasining general-leytenanti (1916). Oklar harakatining mashhur arboblaridan. 1918-yil aprelda Koʻngillilar armiyasining qoʻmondoni, oktabrda bosh qoʻmondoni, 1919-yil yanvarda Jan. Rossiya Qurolli kuchlarining bosh qoʻmondoni. Bu kuchlarga Koʻngillilar armiyasi, Don va Kuban kazak qismlari, Kavkaz armiyasi, Qrim korpusi, Qora dengiz floti kirgan edi. Sovet hokimiyatiga qarshi murosasiz kurashgan D. qoʻshinlari 1919-yil yozi-kuzida gʻalabalarga erishdi, lekin 1919-yil kech kuzda Moskva atrofida va 1920-yil boshlarida Shim. Kavkazda boʻlgan janglarda kizil as-karlar ularni magʻlubiyatga uchratdi. 1920-yil 22 martda D. qoʻmondonlikni Vrangelga topshirdi va aprelda Rossiya (Qrim)dan chet elga joʻnab ketdi. Ilmiy ishlari rus-yapon urushi va oklar harakati tarixiga oid.

Manbalar 
 Denikin A. I., Ocherki russkoy smuti, t. 1, kn. 1, 2; Krusheniye vlasti i armii, fevral-sentabr 1917 g ., M., 1991.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denitrifikatsiya

Denitrifikatsiya (de... nitrogenium — azot va faclo — qilaman) — nitratlarning denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar tomonidan molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayoni. Bunda tuproqdagi nitrat, nitrit, ammiak va amin birikmalar bakteriyalar taʼsirida parchalanib, ulardagi azot gaz holidagi molekulyar azotga aylanadi, nitrifikatsiyaga qaramaqarshi jarayon. D.ni birinchi marta fransuz olimlari E.Gayon va G. Dyupetilar aniqlagan. Bakteriyalar nitratlarni kaytarish uchun zarur boʻlgan energiyani organik moddalar (uglevodlar, spirtlar, organik kislotalar)ning oksidlanishi natijasida oladilar, nitratlardagi kislorod esa elektron va vo-dorodning akseptori hisoblanadi. Shuningdek, oltin-gugurt yoki molekulyar vodorod oksidlanishida nitratlarni tiklovchi denitrifikatsiyalovchi bakteriyalarning ayrim bir turlari ham bor. 1 g tuproqda oʻn va yuz ming denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar mavjud boʻladi. Lekin tuproqda D. jarayoni faol yuz berishi uchun nitratlarning yetarli miqdori va oson parchalanadigan azotsiz organik moddalar, optimal reaksiya (rN 7,0—8,2), haro-rat 25—30°S va eng muhimi — anaerob sharoitlar boʻlishi kerak. Shu sababli D. sernam, havo yomon almashadigan tuproqlarda yaxshi kechadi. D. tuprokda azot birikmalarining kamayib ketishiga olib keladi va qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga zarar keltiradi. Yerni yumshatish D.ni susaytiradi.

Abdukarim Zikiryoyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar

Denitrifikatsiyalovchi bakteriyalar — nitratlarning molekulyar azotgacha kaytarilishi jarayonida qatnashuvchi bakteriyalar (qarang Denitrifikatsiya). Asosan tuproq, suvda va suv qavzalari gruntlarida tarqalgan. Tuprokda uchraydigan denitrifikatorlarning asosiy turlari — Pseudo-monas, Bacillus, Achromobacter va Micrococcus. Barcha D. b. aeroblar, ular organik moddalarni havo kislorodi hisobiga, anaerob sharoitda esa nitratlarning kislorodidan foydalanib oksidlaydi. D.b. nitratli va nitratlarning kaytarilishida rangini oʻzgartiruvchi indikatorli ozuqada oʻstiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denominatsiya

Denominatsiya (de va lot. nominatio — nom) — valyutaning barkarorligini oshirish va hisob-kitobni ixchamlashtirish maqsadida qogʻoz pul nominali (yozib qoʻyilgan qiymati)ni pasaytirish; eski pulni kursi (qadri) yuqori qilib belgilangan, nomi oʻzgarmagan yangi pulga maʼlum nisbatda almashtirish. Mamlakatdagi pul muomalasini tartibga solish tadbirlaridan biri, pul qadri pasayishini toʻxtatib qolish yoki susaytirish orqali pul tizimini sogʻlomlashtirish maqsadida amalga oshiriladi. D. muomalada boʻlgan pul mablagʻlari (kupyura, tanga)lar massasini birmuncha kamaytirish imkonini beradi.

D. amalga oshirilganda, odatda, narxlar, tariflar, ish haqi va b. ham shu nisbatda oʻzgartiriladi. Masalan, 1960-yilda Fransiyada oʻtkazilgan D. paytida eski frank yangi frankka 100:1 nisbatda almashtirilgan. Sobiq Ittifoqsa 1947 va 1961-yillardagi pul islohotlarida eski rubl yangi rublga 10:1 nisbatda almashtirilgan, lekin 1947-yili narxlar pulni almashtirish nisbatiga muvofiq oʻzgartirilmadi. 1961-yilda esa tovarlar narxi ham D.ga mos ravishda 10 marta kamaytirilgan.

Oʻzbekistonda 1994-yilda soʻm-kupon 1000:1 nisbatda soʻmga, Rossiyada 1997-yilda rubl 1000:1 nisbatda D. qilindi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denonsatsiya

Denonsatsiya (frans. dénoncer — eʼlon qilish, uzish), denonsatsiya qilish — xalqaro huqukda ikki tomonlama xalqaro shartnoma amal qilishini toʻxtatishning yoki koʻp tomonlama xalqaro shartnomadan chiqishning eng keng tarqalgan usuli. Odatda, shartnomaning oʻzida nazarda tutilgan tartib va muddatlarda amalga oshiriladi. D.ga oid umumiy qoidalar Xalqaro shartnomalar huquqi toʻgʻrisidagi 1969-yil Vena konvensiyasida bayon qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Densitometriya

Densitometriya - yorug'lik ta'siridan kelib chiqqan holda, fotografik qog'oz yoki fotoplyonka kabi yorug'likka sezgir materiallardagi optik zichlikni miqdoriy o'lchash uchun qo`llaniladi.

Ushbu maqola vikita`lim loyihasi doirasdia O`zMU Fizika fakulteti talabasi Fatxullayeva Bahora tomonidan tarjima qilindi.

Umumiy koʻrinish 
optik zichligi tomonlama rivojlangan rasm qorong`ulikning natijasidir va mutlaqo ayni bir hududdagi qora dog'lar soni (ya'ni, ishlab chiqilgan plyonkalardagi kumush donalari) sifatida ifodalanishi mumkin, lekin odatda bu shkalada ifodalangan nisbiy qiymatdir. 

Zichlik odatda shaffof plyonka orqali yoritayotgan yorug'lik miqdorining kamayishi bilan o'lchanganligi sababli, u muhit orqali yorug'likni yutish o'lchovi absorbtiometriya deb ham ataladi. O`lchash uchunqo`llaniladigan  moslama densitometr ( absorptiometer ) deb ataladi. O'tkazuvchanlikning o'zaro ta'sirining dekadik  logarifmi absorbans yoki zichlik deb ataladi.

Dmax va Dmin material tomonidan ishlab chiqarilishi mumkin bo'lgan maksimal va minimal zichlikni belgilaydi. Ularning orasidagi tafovut zichlik oralig'idir . Zichlik diapazoni ekspozitsiya diapazoni ( dinamik diapazon ) bilan bog'liq bo'lib, u Xurter-Driffild egri chizig'i orqali qayd etilgan yorug'lik intensivligi diapazoni hisoblanadi. Fotosurat kontekstida dinamik diapazon ko'pincha "to'xtashlar" da o'lchanadi, bu eng yuqori va eng past ajralib turadigan ekspozitsiyalar nisbatining ikkilik logarifmi ; muhandislik kontekstida dinamik diapazon odatda desibellarda ifodalangan dekadik logarifm bilan beriladi.
Dentin

Dentin (lot. dens — tish) — suyaksimon pishiq toʻqima, tishning asosiy qismini tashkil etadi. Tish koronkasida D. emal bilan, boʻyni va ildizida esa sement bilan qoplangan. D. 70—72% mineral tuzlar va taxminan 28% organik moddalardan tarkib topgan. D. asosan kollagen tolalar va ular orasidagi amorf moddalardan iborat; moddalar orasida Tome tolalari deb ataluvchi hujayra oʻsiqchalari joylashgan kanalchalar tarmoklanib ketgan. D.da qon tomirlar boʻlmaydi, u kanalchalar va Tome tolalari orqali diffuziya yoʻli bilan oziqlanadi. Togʻayli baliqlar tangachasida ham D. bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denudatsiya

Denudatsiya (lotincha: denudatio — ochilib qolish, ochilma) — yemirilgan togʻ jins, boʻlaklarining yer yuzasi pastqam joylariga suv, shamol, muzlik va bevosita oʻz ogʻirlik kuchi taʼsirida siljib borib toʻplanishi jarayonlarining majmui. D. jadalligiga va harakteriga tektonik harakatlar, joyining iqlimi, togʻ jinslarining mineral tarkibi, tuproqoʻsimlik qoplamining tuzilishi va inson faoliyati kuchli taʼsir qiladi. D. uzoqdavom etganda yer yuzasining relyefi tekislanadi, ayrim joylari pasayadi, pastte-kislik va peneplenlar tarkib topadi. Bular keyinchalik boʻladigan tektonik harakatlardan koʻtarilib togʻlarning suvayirgʻich qismida va yon bagʻirlarida baland denudatsion tekisliklar xreil qiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Departament

Departament (frans. departement) — 1) Fransiya va b. koʻpgina mamlakatlarda asosiy maʼmuriy-hududiy birlik; 2) ayrim davlatlarda (mas, AQSH, Shveysariya, Rossiya Federatsiyasi, Oʻzbekiston) — mahkama yoki vazirlik yoxud ular boʻlinmalarining atalishi; davlat departamenti — AQSH tashqi ishlar vazirligi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depo

Depo (frans. depot — ombor) — hara-katlanuvchi tarkib (temir yoʻl vagonlari, lokomotivlar, metropoliten va tramvay vagonlari, oʻt oʻchirish mashinalari) taʼmirlanadigan korxona. Maxsus (ixtisoslashtirilgan) va aralash D.lar boʻladi. Maxsus D.lar qarakatlanuvchi tarkibning biror xilini taʼmirlash uchun ixtisoslashtiriladi (mas, vagon D.si, lokomotiv D.si va h.k.). Aralash D.larda elektrovozlar, teshyuvozlar, motor-vagonli poyezdlar va kranlar taʼmirlanadi. Toshkentda vagonlar taʼmirlanadigan (ikkita) va teplovozlar taʼmirlanadigan (bitta) maxsus D.lar bor. Shahar transportining harakatlanuvchi tarkibi taʼmirlanadigan joy saroy (park) deb ataladi (mas, trolleybus saroyi, tramvay saroyi va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozit

Depozit (lot. depositum — omonat, asrab qoʻyilgan) — 1) bankka qoʻyilgan omonatlar. Bunday Depozitlarning muddatli (muayyan muddatdan soʻng qaytarib beriladigan) va talab qilib olinadigan (omonat egasining birinchi talabi bilan beriladigan) turlari bor. Kredit muassasasi omonatchiga Depozitni olish huquqini beruvchi hamda mazkur pul mablagʻining bankka deponent qilinganini tasdiqlovchi yozma guvohnoma — Dipozit. sertifikati beradi; 2) bank daftaridagi mijozlarning bankka boʻlgan muayyan talablarini ifodalovchi yoki tasdiklovchi yozuvlar; 3) kredit muassasalariga saqlash uchun topshirilgan qimmatli qogʻozlar (aksiya va obligatsiyalar) va pul vositalari; 4) turli muassasalarga talab qilinadigan toʻlovlarni taʼminlash uchun oldindan oʻtkaziladigan badallar.

Yana q. 

 Omonat

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil