MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Volfram

Volfram ( soʻzidan olingan boʻlib, „boʻri-shlak“ degan maʼnoni bildiradi, yaʼni volfram birinchi marta kashf qilinganida metall rudalaridagi zararli qoʻshimcha deb hisoblangan va kashf etilganidan keyin 100-yil mobaynida volfram umuman ishlatilmagan) — D. I. Mendeleyev davriy sistemasining VI guruh elementi; tartib raqami 74, atom massasi 183,84; oq-kumush rangli, qiyin suyuqlanuvchi ogʻir metall. Tabiiy volfram massa soni 180 (0,16%), 182 (26,35%), 183 (14,32%), 184 (30,68%) va 186 (28,49%) boʻlgan beshta barqaror izotop aralashmasidan iborat.

1781-yilda shved kimyogari Carl Wilhelm Scheele Volframni tungsten minerali (keyinroq esa sheelit) dan volfram angidridi WO, sifatida ajratib olgan. 1783-yilda ispan kimyogarlari aka-uka d’ Elxuyarlar \UO3ni volframit mineralidan va uni uglerod bilan qaytarib, metallning oʻzini olishdi va uni Volfram deb atashdi. Volfram uzok-yillar davomida sanoat miqyosida qoʻllanilmay keldi. Tabiatda kam tarqalgan boʻlib, Yer poʻstidagi miqdori ogʻirligi jihatidan 110-4%. Mineral holida asosan volframatlar sifatida uchraydi. Bulardan volframit (Fe, Mn) WO va sheelit CaWO4 sanoat ahamiyatiga ega.

Volfram kub shaklida kristallanadi, zichligi 19,3 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 3380+10*, qaynash temperaturasi 5900°. 400-500° da W havoda sezilarli darajada WO, gacha oksidlanadi, Suv bugʻlari 600° dan yuqorida uni WQj gacha oksidlaydi. Galogenlar, oltingugurt, uglerod, kremniy va bor Volfram bilan yuqori temperaturada (ftor esa kukun holatdagi Volfram bilan xona temperaturasida) reaksiyaga kirishadi. Vodorod bilan suyuqlanish temperaturasigacha reaksiyaga kirishmaydi; azot bilan 1500° dan yuqorida nitrid hosil qiladi. Oddiy sharoitda Volfram xlorid, sulfat, nitrat va ftorid kislotalar hamda zar suvi taʼsiriga chidamli; 100° da ular bilan bir oz reaksiyaga kirishadi; Ftorid va nitrat kislotalar aralashmasida tez eriydi. Volfram oʻz birikmalarida 2 dan 6 gacha valentli boʻlib, yuqori valentlilari barqaror.

Volfram toʻrtta oksid hosil qiladi: yuqori oksidi — 6-oksid WO3 (volfram angidridi), past oksidi — 4-oksid WO2 va ikki oraliq oksidi — W10O2, bilan W,OM. Volfram angidridi limon rangli kukun boʻlib, ishqor eritmasida eriganda volframatlar hosil qiladi. Suv hamda kislotalarda erimaydigan sariq kukundan iborat volframat kislota — H2WO4188° da suv ajratib, WO3 ga oʻtadi. Volfram xlor bilan xloridlar hamda oksixloridlar hosil qiladi. Bulardan muhimlari WC16 va WO2C12 dir. V oltingugurt bilan ikki sulfid —WS2 va uch sulfid WS, hosil qiladi. Volfram karbidlari — WC va W2C qiyin eruvchi birikmalar boʻlib, 1000—1500° da Volframning uglerod bilan birikishidan hosil boʻladi.

Volframit hamda sheelit konsentratlari (50—60% WO3) Volfram va uning birikmalari uchun xom ashyo boʻlib xizmat qiladi.

Volfram hozirgi zamon texnikasida toza metall hamda qotishmalar sifatida ishlatiladi. Elektr lampalarda, radioelektronika va rentgen texnikasida elektrovakuum asboblari tayyorlash uchun foydalaniladi. Volframning birikmalari texnikaning turli tarmoklarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 Temirjon Otatsoʻziyev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Kimyoviy unsurlar
Volfram karbid

Volfram karbid, WC - volfram monokarbid, kulrang , geksogonal panjarali kristall modda. osmodifikatsiyasi barqaror boʻlib, 2525° dan yuqorida (5-WC kubsimon panjarali kristall holatga oʻtadi, 2720° da parchalanadi. Zichligi 15,6 g/sm3, Moos shkalasi boʻyicha qattiqligi 9. Havoda 430° gacha barqaror, 800—1200° da WO3 gacha oksidlanadi. Nitrat va sulfat kislotalar bilan, xlorid va nitrat kislotalar aralashmasi (3:1) bilan birga qaynatilganda reaksiyaga kirishadi. Vodorod atmosferasida, ayniqsa suv bugʻlari ishtirokida qizdirilganda tarkibidagi uglerod miqdori keskin kamayadi. 500° dan yuqorida xlor bilan birikadi. V.k. volfram bilan uglerodni vodorodli muhitda 1430—1630° da qizdirib olinadi. Uni W(CO)6 ni 1030°da parchalab, volframat kislota, WO3 ga 900—1000° da vodorod va metan gazlarini taʼsir ettirib olish ham mumkin. V.k. metallokeramika qattiq qotishmalarining asosini tashkil qiladi. U choʻyan, poʻlat, latun, sopollarga ishlov beradigan asboblar tayyorlashda, metallar yuzasining ishqalanishiga chidamli krplamasi katalizator sifatida koʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volfram rudalari

Volfram rudalari - texnika va iqtisodiyotning zamonaviy rivojlangan darajasida volfram miqdorini ajratib olishda foyda keltiradigan tabiiy mineral hosilalar. Volframning 20dan ortiq minerali (volframit (Mn, Fe) [WOJ, sheelit (CaWO4), gyubnerit Mn[WOJ va b.) maʼlum. V.r. tabiatda kassiterit (SnO2), molibdenit (MoS2), pyx, mis, qoʻrgʻoshin, sof oltin bilan birga uchraydi. Volframitda 74—76% gacha, sheelitda 80% gacha \YU3boʻladi. V. r.da koʻp miqdorda tantal va skandiy elementlari qoʻshimcha holida uchraydi. V.r. boyitish f-kalarida turli aralashmalardan tozalanib, gravitatsion, flotatsion metodlar bilan saralanib, konsentrat (50— 60%li) holiga keltiriladi. V.r. konlari hosil boʻlishiga qarab greyzen, kontakt-metasomatik, gidrotermal, pegmatit-pnevmatolit, shtokverkli turlarga boʻlinadi va granit intruzalari bilan genetik bogʻliq. Gidrotermal konlar V.r.ga boy. Skarnli va shtokverkli turlari eng katta konlar hisoblanadi. V.r. konlari granitlar keng tarqalgan rayonlarda uchraydi. Tub konlarning yuvilib ketishidan volframit va sheelitli delyuvial va allyuvial sochmalari hosil boʻladi. V.r.ning Oʻzbekiston (Nurota togʻlari) da, xorijiy mamlakatlardan RF (Baykalorti, Primore) Qozogʻiston, XXR, KXDR, Braziliya, Boliviya, Avstraliya, Portugaliya, Peru, Tailand, AQSH, Myanmada konlari topilgan. V. r.ning 80% ga yaqini yuqori t-raga chidamli qotishmalar, lak-boʻyoqlar va korroziyaga chidamli materiallar olishda hamda elektrotexnika, radiotexnika, tibbiyotda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Metallurgiya
Mineralogiya
Volfram qotishmalari

Volfram qotishmalari - volframnint metallar — molibden (Mo), reniy (Re), mis (Si), nikel (Ne), kumush (A) va b., oksidlar (ThO2), karbidlar (TiC — titan karbidi) va b. birikmalar bilan hosil qilgan qotishmalari. Kukun metallurgiyam usulida yoki komponentlar (tarkibiy qismlar)ni yoyli pech va elektron-nurli pechda qovushtirish yoʻli bilan olinadi. Komponentlar volfram (W)HHHr oʻtga chidamliligini oshiradi, plastikligini yaxshilaydi (t-ra 500° gacha boʻlganda), ishlov beriluvchanligini osonlashtiradi, unda zarur fizikaviy xossalar paydo qiladi. Sanoatda asosan metall-keramik V.q. ishlatiladi. Ular volfram karbidi kukunlari bilan titan karbidi kukunlariga bogʻlovchi modda (kobalt) qoʻshib aralashtirish, hosil boʻlgan aralashmani maxsus qoliplarda presslash, shundan keyin 1500°—2000° da qovushtirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Bundam qotishmalar nihoyatda qattiq boʻladi, bunga sabab ularning taxminan 95 foizi karbidlardan iboratligi. V.q. elektr-vakuum asboblarda qizdirgichlar, ekranlar tayyorlash uchun, 2500° gacha temperaturada ishlatiladigan termopar materiallar sifatida, raketa va samolyotlarning baʼzi detallarini, giroskop rotorini tayyorlashda ishlatiladi. Tarkibida 3—10% nikel va 2—5% mis boʻlgan V.q. "ogʻir qotishmalar" deb ataladi. Ular radioterapiyada — nurlanishdan himoya qiladigan material hamda radioaktiv preparatlar saqlanadigan konteynerlar tayyorlanadigan material sifatida ishlatiladi. Tarkibida 15% molibden boʻlgan qoʻsh V.q- reaktiv dvigatellarning parraklarini tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volframatlar

Volframatlar — volframat kislotalarning tuzlari. V. normal (tarkibida WO42" ioni boʻlgan oddiy V., monovolframatlar), izopolivolframatlar (izopolivolframat kislotalarning tuzlari), polivolframatlar (tarkibida \UpOz~+1 ioni boʻlgan V.) va geteropolivolframatlar (geteropolivolframat kislotalarning tuzlari)ga boʻlinadi. Oksidlanish darajasi + 1 va +3 ga, goho +2 (Sa, Sr, Va, R)ga teng boʻlgan metall monovolframatlarning strukturasiga WO4 tetraedrlari kiradi. Ishqoriy metallar, magniy va talliy (I)-monovolframatlar suvda yaxshi eriydi; eritmalaridan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi. Monovolframatlar metall tuzlari eritmalariga ishqoriy metallar V.ini taʼsir ettirib yoki stexiometrik miqdordagi metall oksidlari WO3 bilan birga 600—800° da qizdirib olinadi. Tabiatda monovolframatlar sheellit CaWO4, volframit (Fe, Mn) WO4 va b. minerallar koʻrinishida uchraydi. Monovolframatlarga 600—800° da WO3 taʼsir ettirilsa polivolframatlar hosil boʻladi. Monovolframatlar eritmalaridagi \UO42~anionlarining kislotali muhitda polikondensatsiyalanishi natijasida izopolivolframatlarning anionlari hosil boʻladi. Ishqoriy metallar V. va silikat, fosfat, arsenat yoki borat kislotalarning tuzlaridan tashkil topgan eritmalarda kislotali muhitda geterovolframatlarning kompleks anionlari, mas., [x(W3Ol0)J (8-p) hosil boʻladi. Bu yerda x—Si, P, As, Bi, p—oksidlanish darajasi. Geterovolframatlar eritmalardan kristallogidratlar holida ajralib chiqadi, mas., K3[P(W3O,0)4]4H2O. Kaliy va natriy monovolframatlari volfram bronzalari i.ch.da qoʻllaniladi. Magniy, kadmiy va rux monovolframatlari — lyuminoforlar ishqoriy metallar va nodir elementlarning qoʻsh V. tarkibiga kiradi. Ba3WO6 termokatodlar tayyorlashda, kadmiy va terbiy monovolframatlari lazer materiali sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volframit

Volframit — volframatlar guruxiga mansub mineral, kimyoviy formulasi (Fe, Mn) [WO4]. Qoʻshimchalari Zn, Mg, Ta, Nb, Th, Sc va b. Monoklin singoniyali. Prizmatik kristallar. V.ning temirga boy turi — ferberit, marganesga boy turi — gyubnerit.

Rangi qoʻngʻir-qora. Qattiqligi 5—5,5; s. ogʻ. 6,7—7,5. Tarkibida temir boʻlgan xillari ogʻirroq, kuchsiz magnitli xususiyatga ega. Greyzenlar va kvars tomirlarida muskovit, topaz, flyuorit, berill, vismutin, kassiterit, molibdenit, arsenopirit, kamroq antimonit bilan birga uchraydi. Volfram olinadigan asosiy ruda. V.dan olingan volfram metallurgiyada oʻta qattiq qotishmalar tayyorlashda, elektrotexnika, kimyo, chinni sanoati va kulolchilikda ishlatiladi. V. Oʻzbekistonning Chatqol va Nurota togʻlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Volyuntarizm

Volyuntarizm ( — iroda) — 1) irodani borliqning eng oliy koʻrinishi, tamoyili deb qarovchi falsafiy oqim. V. taʼlimotida insonning irodasi birinchi oʻringa qoʻyiladi. Qad. davr falsafasidagi aql-idrok, ratsionalizmdan farqli oʻrta asr falsafasida, mas., A. Avgustin taʼlimotida iroda birinchi oʻringa chiqdi. A. Shopengauer amaliy idrokni ilgari surgan Kant falsafasiga tayansa ham, lekin undan farqli ravishda irodaning aql-drokdan ustunligini yoqlab chiqdi va bu bilan Kant falsafasi, klassik falsafadan oʻzgacha yoʻl tutdi. F. Nitsshe ham Shopengauer taʼsirida falsafaning markaziga inson irodasini qoʻyadi. Lekin uning talqinida iroda hokimlikka intilishni bildiradi. Nitsshe hokimlikka erishish uchun irodani ishga solish inson faoliyatining hal qiluvchi hamda eng asosiy qobiliyatidir, deb talqin qiladi, mutlaq hokimlikka, hokimiyatga erishish uchun oʻta kuchli iroda egalari boʻlgan "oliy shaxoga sigʻinishni falsafiy asoslashga urinadi; 2) tarixiy jarayonlarning obyektiv qonuniyatlariga rioya qilmasdan, jamoatchilik bilan hisoblashmasdan, oʻzboshimchilik bilan siyosat yuritish, oʻz xohish- irodasini hamma narsadan yuqori qoʻyish. V. sobiq Shoʻrolar davrida keng quloch yoydi. Oʻzboshimchalik, xalq ommasi manfaatlariga zid qilmishlar salbiy oqibatlarni keltirib chiqardi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Volyuta

Volyuta (ital. voluta — jingalak) — oʻrtasida "koʻz" ishlangan chulgʻam (spiral)simon meʼmoriy bezak. Ioniy orderida ustun boshasinchng tarkibiy qismi. Korinf orderida va b. uslublarga xos kallaklarda ham uchraydi (qarang Meʼmorlik orderlari). V. bino qismlarini tutashtiruvchi meʼmoriy qism, karniz, peshtoklarni, eshik va deraza hoshiyalarini (asosan Soʻnggi Uygʻonish va barokko meʼmorligida) bezagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vombatlar

Vombatlar (Vombatidae yoki Phascolomyidae) — xaltalilar oilasi. Avstraliyada miotsendan boshlab maʼlum. Uzunligi 67—105 sm, vazni 20—35 kg . Dumi rudimentar, oyoklarida yirik tirnoqlari bor. Sut bezi soʻrgʻichi 2 ta. Tishlari doimo oʻsib turadi, kurak tishlarining orqa tomoni emalsiz. Jan.-Sharqiy Avstraliya, Tasmaniya va Flindere o.larida uchraydi. Pasttekislik, togʻ oʻrmonlari va savannalarda yashaydi. 30 m gacha uzunliqda in quradi. Oʻsimlikxoʻr. Bir yilda 1 marta bitta bola tugʻadi. 2—3 turi maʼlum. Bir turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vomiq va Uzro

"VOMIQ VA UZRO" - Yaqin va Oʻrta Sharq xalqdarining ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan anʼanaviy epik asar. Mavzu Sharqxalklari folklori va adabiyotiga yunon adabiyotidan oʻtgan degan fikr mavjud. Davlatshoh Samarqandiy hamda oʻrta asr ijodkorlari asarlaridagi maʼlumotlarga koʻra, ushbu mavzu Islomgacha ham mashhur boʻlgan. Asarning variant va versiyalari koʻp. Ularni anʼanaviy mavzu va obrazlar silsilasi bir-biriga yaqinlashtiradi. Barchasida oshiq-maʼshuqning sarguzashtlari hikoya qilinadi. Folklor nusxalariga koʻra, arablarning saʼd qabilasi boshliqlaridan biri Sokinning yolgʻiz oʻgʻli Vomiq gul sayliga ketayotib, chavandoz Zaydning qizi Uzroni uchratadi. Yozma adabiyotdagi variantlarda Vomiq Uzroning suratini koʻrib unga oshiq boʻladi. Sevishganlar sarguzashti tenglik, adolat uchun kurash, xalqlar doʻstligi mavzulari bilan uzviy bogʻlanib, ijobiy qahramonlar zulmga qarshi kurashchi va ezgu hislatli kishilar sifatida gavdalanadi. "V. va U."ni oʻzbek, ozarbayjon, turkman, turk va b. xalqdar baxshilari ham kuylaganlar. Rahmatulla Yusuf oʻgʻliyat yozib olingan "Vomiq va Uzro" dostoni diqqatga sazovor.

Yozma adabiyotda "V. va U." mavzuida shoir Unsuriy (11-asr), Husayn Damiriy Isfaxoniy (16-asr) va b. asarlar yaratganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vona

Vona — KHSR va Koreya Respublikasining pul birliklari. 1947-yilda Koreya bankining muomaladagi iyenasi oʻrniga chiqarilgan. 1V.=100 chon. Xalqaro ifodasi — W (KRW). V.ning AQSH dollariga nisbatan rasmiy kursi Koreya Respublikasida 1278 V. =1 dollar (2001, yanvar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vonsan

Vonsan — KXDRdagi shahar, Kanvondo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakat sharqidagi, Yapon dengizi sohilidagi yirik dengiz porti va baliq ovlash bazasi. Aholisi 274 ming kishi (1989). Temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik (jumladan kemasozlik va vagonsozlik) zavodlari, oziq-ovqat, koʻn, sellyuloza, kimyo, toʻqimachilik, rangli metallurgiya korxonalari, bir qancha oliy oʻquv yurtlari va ilmiy tadqiqot institutlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Vonsovskiy

Sergey Vasilevich Vonsovskiy (1910.20.8(2.9), Toshkent — 1998.11.8) — fizik olim, akad. (1966). Ilmiy ishlari metallar hamda yarimoʻtkazgichlarning magnit va elektr xossalarini, ferromagnetizmni oʻrganishga, oʻtish metallari va qotishmalar uchun oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasini yaratishga bagʻishlangan. V. ferromagnitlar qutb modellarini taklif qilgan va bu modellar asosida Kyuri nuqtasi yaqinidagi ferromagnitlarning umumiy nazariyasini ishlab chiqqan (k,. Antiferromagnetizm).

Manbalar 

1910-yilda tugʻilganlar
2-sentabrda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar
11-avgustda vafot etganlar
Rossiya olimlari
Toshkentlik olimlar
Vorislik

Vorislik — 1) tabiat, jamiyat va bilish taraqqiyoti jarayonida hodisalar oʻrtasidagi aloqadorlik; jamiyatda ijtimoiy va madaniy qadriyatlarning avloddan avlodga oʻtishi hamda oʻzlashishi; ananalarning amal qilishi; 2) vafot etgan shaxs (meros qoldiruvchi) huquq va majburiyatlarining oʻz merosxoʻrlariga oʻtishi (qarang Vorislik hukuqi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vorislik huquqi

Vorislik huquqi - vafot etgan shaxs meros boʻyicha huquqlari va majburiyatlarining vorislariga oʻtish tartibini belgilovchi xukuqiy meʼyorlar majmuasi; fuqarolik huquqining bir qismi. Fuqaroning vafotidan keyin vorislarga oʻtadigan mol-mulki meros mulk hisoblanadi. Vorislik vasiyat (qarang Vasiyatnoma) va qonun boʻyicha amalga oshiriladi. Meros tarkibiga meros ochilgan paytda meros qoldiruvchiga tegishli boʻlgan, uning oʻlimidan keyin ham bekor boʻlmaydigan barcha huquq va majburiyatlar kiradi. Ammo meros qoldiruvchining shaxsi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan huquq va majburiyatlar, xususan yuridik shaxs hisoblangan tijorat tashkilotlari va b. tashkilotlarga aʼzolik, ularda ishtirok etish huquqi; pensiya, nafaqa va b. toʻlovlar olish huquqi; mulkiy huquqlar bilan bogʻliq boʻlmagan shaxsiy nomulkiy huquqlar meros tarkibiga kirmaydi. Vorislik toʻgʻrisidagi bu va b. umumiy qoidalar, jumladan umumiy birgalivdagi mulk boʻlgan mol-mulkni meros kilib olish, merosning ochilish payti va joyi. merosxoʻr boʻlishi mumkin boʻlgan fuqarolar, noloyiq merosxoʻrlarni merosdan chetlatish haqidagi qoidalar Oʻzbekiston" Respublikasi FK 1112—1119-moddalarida belgilab berilgan. Meros qoldiruvchiningʻ bolalari (shu jumladan farzandlikka olingan bolalari), eri (xotini) va ota-onasi (farzandlikka oluvchilar) vafotidan keyin tugʻilgan bolalari teng ulushlarda qonun boʻyicha 1-navbatdagi V.huquqiga ega boʻladilar. Oʻzbekiston Respublikasi FK 1136—1141 -moddalarida yana 2,3, 4, 5-navbatdagi V.lik huquqiga ega boʻlgan fuqarolar, avlodlar va b. sanab oʻtilgan, qonun boʻyicha merosxoʻrlar mana shu moddalarda nazarda tutilgan navbat tartibida vorislikka chaqiriladi. Merosdan majburiy ulush olish huquqi, meros olishda er (xotin)ning huquqi, qonun boʻyicha meros olinganda merosni muhofaza qilish va uni boshqarish haqidagi qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FKda (1142—1144-moddalar) belgilangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vorkuta

Vorkuta — Rossiya Komi Respublikasidagi shahar (1943 yildan), Vorkuta daryosi boʻyida, Qutb doirasidan 160 km shimolida. Kotlas sh.dan boradigan temir yoʻlning oxirgi stansiya. Aholisi 117 ming kishi (1999). Pechora koʻmir havzasida koʻmir qazib chiqariladigan yirik markaz (Vorkuta koʻmir kombinati bor). Vorkutada yogʻoch kombinati, mexanika, tuzatish-mexanika, qurilish materiallari (sement, gʻisht) va boshqa sanoat korxonalari bor. Drama va qoʻgʻirchoq teatrlari, telemarkaz ishlab turibdi. Vorkuta 1931 yil vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Rossiya shaharlari
Vorobevit

Vorobevit — mineral, berilning rangsiz, pushti turi. Qoʻshimchalari: ishqoriy elementlar, marganes.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voronej

Voronej — RFdagi shahar, Voronej viloyatining markazi (1934 y.dan). Yirik temir yoʻl tuguni, Voronej daryosining Don daryosiga quyilish joyidagi pristan. Aholisi 905 ming kishi (1999). V. Markaziy Qoratuproq iktisodiy rayonining asosiy industrial markazi va Rossiyaning yirik sanoat markazlaridan biri. V.da mashinasozlik (vagon tuzatish zavodi, ekskavator, temirchilik-press uskunalari, foydali qazilmalarni saralash uskunalari, stanoksozlik, televizor va radiopriyomnik, radiodetal, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), kimyo (sintetik kauchuk, farmatsevtika zavodlari), qurilish materiallari zavodlari, oziq-ovqat (yogʻ-moy, un-yorma, sut kombinatlari, konditer, makaron fabrikalari va b.), yogocheozlik, yengil sanoat (poyabzal, tikuvchilik) rivojlangan. V.da 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet),oʻlkashunoslik, badiiy, tasviriy sanʼat muzeylari, 4 teatr, telemarkaz bor. 17—18-asrlarning meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. V.ga 1585 y. qalʼa sifatida asos solingan va keyinchalik Rus davlati chegaralarini jan. tomonga jadal kengaytirishda tayanch punkti boʻlgan.
Va shuningdek Varonej shaxri iqtisodiy tomonlama yashashga qulay boʻlgan joydir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Voronej viloyati

Voronej viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1934 yil 13 iyunda tuzilgan. Maydon 52,4 ming km. Aholisi 2475 ming kishi (1999), 15 shahar va 22 shaharcha bor (1991). Janubida Ukrainaning Lugansk viloyati bilan chegaradosh. Markazi – Voronej shahri.

Voronej viloyatining kattagina qismini Oʻrta Rossiya qirlari (eng baland joyi 242 m) va Oka-Don tekisligi egallagan. Janubi-sharqiy qismida Kalach qirlari bor. Foydali qazilmalari: mergel, boʻr, har xil gil, kvars kumi va boshqalar Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi shimolda – 10,5°, janubda –8,5°, iyulniki 19,6°– 21,8°. Yiliga 550–560 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 190–200 kun. Asosiy daryosi – Don va uning irmoqlari: ungda – Veduga, Devitsa, Tixaya Sosna, Chernaya Kalitva, Potudan, chapda – Voronej, Bityug, Osered va boshqalar. Asosan, qoratuproq, dare vodiylarida allyuvial oʻtloqi tuprokdar tarqalgan. Viloyat dasht va oʻrmondasht zonasida. Oʻrmonlar, asosan, daryo vodiylarida qolgan. Viloyatda Voronej qunduz qoʻriqhonasi va Xopyor vixuxol qoʻriqxonasi tashkil qilingan.

Sanoatining energetika bazasini Voronej GRES, Noviy Voronej AES va yirik korxonalarning TETSlari tashkil etadi. Mashinasozlik – sanoatining yetakchi tarmogʻi. Kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati, savdo, suv xoʻjaligi uchun texnologik asbob-uskunalar, metall qirquvchi stanoklar, temirchilikpress mashinalari, ekskavatorlar, yer qaziydigan frezer mashinalar, turli qishloq xoʻjaligi mashinalari, jumladan don tozalaydigan mashinalar, kuprik konstruksiyalari va b. buyumlar ishlab chiqariladi. Televizor, radiopriyomnik va radiola ishlab chiqarish katta ahamiyatga ega. Kimyo sanoati rivojlangan (sintetik kauchuk, shina, farmatsevtika preparatlari Voronejda). Qurilish materiallari: oʻtga chidamli buyumlar (Semiluki), sement (Podgorenskiy), sopol plitalar, yigʻma temir-beton (Voronej), boʻr va ohak (Kopanishche) tayyorlanadi. Oziq-ovqat sanoatida yogʻ, shakarqand, goʻsht, un-yorma tarmoqlari rivojlangan. Gʻalla, kartoshka va sabzavot-poliz hamda texnika ekinlari va yem-xashak ekinlari ekiladi. Chorvachilik, asosan goʻsht-sut yetishtirishga ixtisoslashgan. Parrandachilikda xolmogori gʻozi koʻp. Voronej viloyatida qoramol, choʻchqa, qoʻy, parranda boqiladi. Temir yoʻl rivojlangan. Asosiy temir yoʻl magistrallari (Moskva – Voronej – Rostov-Don va Penza – Liski – Harkov) elektrlashtirilgan. Don va Voronej daryolarida kema qatnaydi. Voronej viloyatida 9 oliy oʻquv yurti, 4 teatr, 4 muzey bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya viloyatlari
Voronej ot zoti

Voronej ot zoti - arava, chana va qoʻshga qoʻshiladigan, yuk tashishga moslashgan ot. Voronej viloyatining qator tuman va xoʻjaliklarida Rossiyada bityug nomi bilan maʼlum boʻlgan mahalliy otlarni ogʻir yuk tortuvchi va yoʻrtoqi ot zotlari bilan chatishtirib chiqarilgan. V. o. z. qishloq xoʻjaligi va b. ishlarni bajarishsa ishchanligi bilan ajralib turadi. Ozuqa va sharoit tanlamaydi, chidamli. Zot ichida qoramtir va qora tusli otlar koʻp. Aygarlarining tirik vazni 550 kg , biyalariniki 525 kg . Dehqon va fermer xoʻjaliklarida ishlatish uchun V. o. z. qoʻl keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Vorux kitobalari

Vorux kitobalari, Vorux katibalari — yozuv yodgorlik. Isfayramsoy (Fargʻona vodiysi)ning yuqori qismidagi Vorux qishlogʻi yaqini (4 km nari)dan topilgan. U tik qoyatoshga kufiy yozuvda oʻyib bitilgan. V. k. balandligi 2 m., uz. 6,15 m. 1041-yilga oid 1-kitobada qoraxoniylar sulolasiga mansub Isfara hukmdori Abulfazl Abbos Arslon Teginning nomi va nasabi, uning ayrim ishlari yozilgan. 2-kitoba hali oʻqilmagan; bunisi 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida yozilgan deb taxmin qilinadi. V. k. qoraxoniylar sulolasi hukmronligi tarixini oʻrganishda muhim manba hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vositachi

Vositachi — tovar (xizmat)lar ishlab niqaruvchilar bilan isteʼmol etuvchi (sotuvchi va haridor)lar oʻrtasida aloqalar oʻrnatish, shartnomalar, kontraktlar tuzishda yordam koʻrsatuvchi shaxs, firma, tashkilot. V. vazifasini bajaruvchilar xizmat doirasiga koʻra agent, broker, diler, makler, komissioner, kommivoyajer deb ataladi. V.LIK tadbirkorlikning bir koʻrinishidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil