MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xettlar madaniyati

Xettlar madaniyati - mil. av. 2ming yillikda ravnaq topgan Xett podsholigida shakllangan madaniyat. Podsholar qarorgohi boʻlgan Xattusas sh. (Kichik Osiyodagi hozirgi Bogʻozkoʻy sh.) barcha xett shaharlari kabi doirasimon tarhli, mudofaa devor va inshootlarga alohida ahamiyat berilgan, shaharning qoʻsh devori burj, minoralar bilan mustahkamlangan. Binolar haykal, relyeflar bilan bezatilgan. Shahar darvozalarining ikki yoniga ulkan sher haykali, sfinks lar oʻrnatilgan. Bogʻozkoʻy yaqinidagi Yozuvliqoya relyeflari (mil. av. 16—13-asrlar)da sher ustida tik turgan kishilar aks ettirilgan, 2 boshli burgut tasviri gerbni eslatadi. Baʼzi relyeflarda, xettlarning doirasimon tamgʻalaridagi kabi, ramziy tasvirlar uchraydi. Mil. ad. 1600 yilda qad. xettlarda haykaltaroshlik, kulolchilik taraqqiy etgan (maye: oʻrdakburun shaklidagi koʻzachalar, hayvonlar shaklida ishlangan idishlar, maʼbudlar va boshqa tasvirlangan idishlar).
Norman Haworth

Norman Haworth () (1883.19.3, Chorli — 1950.19.3, Birmingem) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1928-yildan). Manchester universitetida (1911), Shotlandiyadagi Sent-Andrus universiteti kollejida ishlagan (1912-yildan professor). Nyukasldagi Darxem universiteti (1920—25), Birmingem universiteti (1925—48) professor Asosiy ilmiy ishlari uglevodlar kimyosiga oid. Metilsulfat va ishqorlardan foydalanib kandlarning metil efirlarini olish usulini taklif etgan (1915). Bu usul uglevodlar tuzilishini oʻrganishda muhim rol oʻynagan. S vitaminning tuzilishini aniklagan va uni ilk bor sintez qilgan (1933, T. Reyxshteyn bilan bir vaqtda). Nobel mukofoti laureati (1937).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1883-yilda tugʻilganlar
1950-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
19-martda vafot etganlar
Xefren

Xefren (yun. Chephren), Xafra (miyercha) — Misr firʼavni (mil. av. 27-asr oxiri — 26-asr boshi). Xeopsning oʻgʻli yoxud ukasi. Gerodot uni Xeopsning despotik hokimiyatini davom ettiruvchi sifatida taʼriflaydi. Gʻizodagi X. ehromi — kattaligi jihatidan 2boʻlib (bal. 143,5 m), qadimda yashirin yoʻl orqali vodiydagi granit ibodatxona bilan bogʻlangan; ibodatxonadan X.ning dioritdan ishlangan 2 haykali topilgan (Krhiradagi Misr muzey ida saqlanadi). Ehrom yaqinida X. davrida qoyatoshlardan oʻyib ishlangan Sfinksning ulkan haykali bor.
Xibin togʻlari

Xibin togʻlari (fin tilida xibin — kichik tepa maʼnosini anglatadi) — Kola yarim oroldagi togʻ massivi. Rossiya Federatsiyasi Murmansk viloyatida. Maydoni 1300 km², eng baland joyi 1191 m. Plato shaklida boʻlib atrofi botqoklashgan pastbaland tekislik. Togʻ tundrasi mavjud. Togʻ yon bagʻirlari va etaklari igna bargli oʻrmon va past boʻyli qayinzorlar bilan krplangan. Ayrim joylarida muzlik va qorliklar bor. Qor koʻchkilari teztez kuzatiladi. Yovvoyi hayvonlardan lemming, qutb tulkisi, tundra kakligi, oq boyoʻgʻli yashaydi. Xibin togʻlari intruziv massivi, nefelin, siyenitlardan tashkil topgan. Boy apatitnefelin rudalari konlari ochilgan. Ular negizida apatit sanoati yuzaga kelgan. Vudyevrchorr togʻida dunyodagi yagona qutbalp botanika bogʻi joylashgan.

 

Togʻlar
Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati

Xiva gilami aksiyadorlik jamiyati — gilamchilik sanoatining yirik korxonasi. "Oʻzbekengilsanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Gilam, gilam maxsulotlari, kalava ip ishlab chiqaradi. Korxona Xiva gilam kombinati nomi bilan qurilgan (yillik loyiha quvvati 2450 ming m2 gilam, 4000 t dan ortiq kalava). 1-navbati 1977 yilda, 2-navbati 1978 yil oxirida ishga tushirilgan.

1988 - yilda komtinat va Hazorasp ip yigiruv fabrikasi qoʻshilib, Xiva gilam ishlab chiqarish birlashmasiga aylantirildi. 1990 yilda korxonada 2450 ming m2 gilam va 4022 t kalava ip ishlab chiqarildi. 1994 yildan korxona "Xiva gilami" ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyatiga aylantirildi. 2001 - yilda Hazorasp ip yigiruv fabrikasi mustaqil korxona sifatida ajralib chiqdi. Keyingi yillarda korxona rekonstruksiya qilindi. Zamonaviy PPM240 Sh ip yigiruv mashinalari, Rossiyaning ACH214 tarash apparatlari bilan jihozlandi, korxonada gilam ishlab chiqarish quvvatlarini toʻliq taʼminlaydigan hajmda yarim jun kalava ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. 2002-  yilda korxona ishlab chiqarish maydonining yarmida (30 toʻquv stanogi) tashki bozorda xaridorgir boʻlgan jun gilamlar ishlab chiqaradigan "Xiva Karpet" Oʻzbekiston—Germaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi.

2003 - yilda korxonada 1430 t kalava, 756 ming m2 gilam ishlab chiqarildi. Mahsulotlari Rossiya, Ukraina, Germaniya va boshqa davlatlarga eksport qilinadi.

Manbalar 

 

Gilam
Xiva ichan qalʼa muzey-qoʻriqxonasi

Xiva ichan qalʼa muzey-qoʻriqxonasi – Xiva shahridagi muzeyqoʻriqxona; Xorazmning qad. moddiy va madaniy yodgorliklarini, avloddanavlodga oʻtib kelayotgan oʻziga xos anʼanalarini saqlash, oʻrganish va targʻib qilish bilan shugʻullanadigan madaniymaʼrifiy muassasa. 1920-yil Koʻhna Ark (Arzxona)da koʻrgazmamuzey tarzida ochilgan; 1924-yil Toshhovlita koʻchirilgan. 1969-yildan Xorazm tarixiyinqilobiy muzeyi „Ichan qalʼa“ muzeyqoʻriqxonasi bilan birlashtirilib, hozirgi nomi bilan ataladi. 1990-yilda Ichan qalʼa oʻzining tarixiy ahamiyatga ega maydonlari (Dishan qalʼa devori xarobalariga qadar boʻlgan hududi) bilan Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Muzeyqoʻriqxona 26 ga maydonni egallagan boʻlib, uning tarkibida 54 ta tarixiy obidalar bor, 3253,2 kv. m maydonni Xorazmning qadimdan hozirgi davrigacha boʻlgan boy tarixi, moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻzida aks ettirgan 13 ta doimiy muzeyekspozitsiyalar tashkil qiladi: Koʻxna Arkda – Qad. Xorazm; Muhammad Rahimxon madrasasida – Tarix va adabiyot; Qozi Kolon madrasasida – Musiqa tarixi; Shergʻozixon madrasasida – Tabobat; Islomxoʻja madrasasida – Xalq amaliy sanʼati; Abdullaxon madrasasida – Tabiat; Muhammad Panoh Madrasasida – Avesto; Toshhovlida – Hunarmandchilik; Arabxon madrasasida – Asosiy fond va boshqa

Muzeyqoʻriqxona fonddagi 50 mingdan ziyod eksponatlar (2004) – arxeologik topilmalar (1109 ta), qurolaslahalar (120), turli davrlarda zarb qilingan nodir tangalar (14895), amaliy sanʼat buyumlari (2309), uyroʻzgʻor anjomlari (1815), tasviriy sanʼat asarlari (127), noyob kitob va hujjatlar (4954), fotofotonegativ hujjatlar (3071) va boshqa noyob osoriatiqalarni, tarixiy obidalarni avaylab asraydi, ilmiy jihatdan oʻrganadi, ularni topilmalar bilan boyitadi va boshqa ishlarni amalga oshiradi.

Mustaqillik yillarida Shayx Mavlon bobo, Koʻhna Ark, Sayd Mahroʻyekon majmuasi, Shayx Qalandarbobo, Qibla Tozabogʻ majmualari, Bibi Xojar maqbarasi, Muhammad Rahimxon, Musa Toʻra madrasalari, „Ichan qalʼa“ koʻchalarida taʼmirlash va obodonlashtirish ishlari nihoyasiga yetkazildi. Muzeyqoʻriqxona hududida sayyohlar uchun internet markazlari ochilgan.

Komiljon Xudoyberganov.
Xiva mudofaasi

Oriental universiteti talabasi        Abduvaliyeva Kamola Arhivshunoslikdan              mustaqil ishi                                                                

Xiva mudofaasi - Rossiya imperiyasining Oʻrta Osiyoni istilo qilishi davrida shahar aholisining kurashi. 1872-yil oxirlarida harbiy vazir boshchiligida Peterburgda Turkiston, Orenburg generalgubernatorlari va Kavkazdagi podsho noiblari ishtirokidagi maxfiy kengashda Xiva xonligink bosib olishga qaror kilingan. Xonlik qoʻshinida hammasi boʻlib 27 eski zambarak, 2 ming otliq askar, 4 ming navkardan iborat qoʻshin boʻlgan. Rossiya qoʻshini ham son, ham sifat jihatdan, shuningdek, harbiy texnika imkoniyati, qurolyarogʻlari bilan ham Xiva xonligi qoʻshinidan ustun edi. Mazkur harbiy operatsiyaga rahbarlik qiluvchi zobitlar, generallar amaliy tajribasi ham xivalik lashkarboshilardan koʻp darajada yuqori boʻlgan. Turkiston qoʻshinlariga general Kaufman, Orenburg otryadiga general Veryovkin, Mangqishloq otryadiga polkovnik Lomakin qoʻmondon boʻlib, Orol flotiliyasi ham ular ixtiyeriga berilgan edi. Istilochilar shu yoʻsinda 3 yoʻnalish boʻyicha Xiva xonligi ustiga bostirib kirgan. Imperator Aleksandr II Xiva yurishiga katta eʼtibor beradi. Kaufman yurish oldidan Xivani siyosiy tarafdan yakkalab qoʻyish choralarini koʻrgan. U Buxoro amiri va Qoʻqon xoniga tahdidli maktublar yoʻllab ularni Xivaga yordam bermaslikka chaqirgan. Xiva xonining masalani tinch yoʻl bilan hal qilishga urinishlari behuda ketgach, harbiy kengash chaqirib, mudofaa rejalarini tuzgan va dushmanga qarshi oʻzining lashkarboshilarini safarbar qilgan. Matmurod devonbegi, Mahmud yasovulboshi, Yoqubbek qalmoq, Eltuzar inoq va Bobo mehtar rahbarligidagi oʻzbek va turkman yigitlari rus qoʻshinlari hujumini qaytarish uchun 2 guruhga boʻlinganlar. Ruslar yoʻlda uchragan har bir shahar va qishloqni talab, uylarga oʻt qoʻyib, qirgʻin uyushtirganlar. Ularning ketidan kultepalar va jasadlar qolgan. Ammo, Xorazm vatanparvarlari boʻsh kelmay, oʻzlariga qulay joylardan dushmanga hujum qilishgan. 1873-yil 29 may kuni Xiva xoni ortiqcha qon toʻkilishini istamay, oʻz vakillarini fon Kaufman huzuriga joʻnatgan, ammo, general xonning taklifini oqibatsiz qoldirib hujumga kirishgan.

Afsuski, shunday qaltis bir paytda xonning oilasi va yaqin qarindoshlari dushmanga qarshi yakdil boʻlish oʻrniga, sulolaviy nizolarga berilib ketishgan. 1873-yil 29 mayda Xiva ishgʻol kilingan. Xon saroyidagi oliy hukmdorlarning taxti, bebaho oltinkumush buyumlari, turlituman qimmatli matolar va nodir qoʻlyozma asarlar Peterburgga, podshoh saroyiga oʻlja sifatida olib ketilgan. Oʻlja olingan behisob boyliklar generallar, zobitlar va askarlar oʻrtasida taqsimlab olingan.

Ad..Oʻzbekistonningyangitarixi, 1j. [Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000.
Xivchinlilar

Xivchinlilar (Mastigophora) — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi (boshqa sistemaga koʻra kenja tip). 2 kenja sinf — oʻsimliksimon xivchinlilar va hayvonsimon xivchinlilarga ajratiladi. Oʻsimliksimon xivchinlilarni botaniklar oʻsimliklar dunyosiga kiritishadi. Xivchinlilarga 13turkumga birlashtiriladigan 7000 dan ortik, tur kiradi. Tanasi duksimon, tuxumsimon, silindrsimon, sharsimon va boshqa shaklda. Uzunligi 2—3 mkm dan (leyshmaniya) 1 mm gacha (ayrim opalinalar). Xivchinlari 1 tadan bir necha mingtagacha, uz. bir necha 10 mkm. Ayrim xivchinlilar xivchini asosida kinetoplast (kelib chiqishi bilan mitoxondriyalarga yaqin boʻlgan DNK saqlovchi organoid) boʻladi (kinetoplastidlar). Koʻpchilik dengiz va barcha parazit xivchinlilarning qisqaruvchi vakuoli boʻlmaydi. Hujayra yadrosi, odatda, bitta; 2 yadroli (lyambliya) va kup yadroli (opalinalar) xivchinlilar ham bor. Odatda, boʻyiga 2 ga boʻlinish orqali jinssiz koʻpayadi. Bu jarayon oxirigacha bormaganida (boʻlinadigan individlar ajralib ketmaydi) koloniya hosil boʻladi. Koʻpchilik xivchinlilarda jinsiy koʻpayish gametalar kopulyatsiyasi orqali boradi. Tuban xivchinlilarda jinsiy koʻpayish izogamiya (bir xil tipdagi jinsiy hujayralarning qoʻshilishi), boshqalarda geterogamiya (har xil tipdagi hujayralarning qoʻshilishi)dan iborat. Erkin yashovchi xivchinlilar (5100 ga yaqin) chuchuk suv va dengizlarda, qisman tuproqsa uchraydi. Tabiatda moddalar aylanish jarayonida katta ahamiyatga ega (ayniqsa, plankton xivchinlilar). Koʻpchilik xivchinlilar suvlar ifloslanishining biologik indikatorlari hisoblanadi. Bir qancha xivchinlilar odam va hayvonlarda parazitlik qilib, ogʻir kasalliklar (tripanosoma, leyshmaniya va boshqalar)ga sabab boʻladi. Ayrim xivchinlilar termitlar ichagida simbioz yashab, qiyin hazm boʻladigan oziq moddalarning hazm boʻlishiga yordam beradi.
Xivchinoyoqlilar

Xivchinoyoqlilar (Pedipalpi) -oʻrgimchaksimonlarning bir guruxi. X.ning 3 turkumi: telifonlar, tartaridalar va frinlar bor. Telifon (chayonoʻrgimchak)lar (70 tur) tanasi 7 sm gacha. Boshkoʻkragi birikkan, qorni boʻgʻimlarga boʻlingan ipsimon dum bilan tugaydi. Tartaridalar (30 tur) tanasi 2–7 mm. Koʻzi yoʻq. Tuproqda, oʻsimlik qoldiklari ostida va boshqa joylarda yashaydi. Tuxumini tuproqdagi chuqurchaga qoʻyadi va shu yerda tuxumdan bolalari chiqadi. Frinlar (50 tur) kattaligi 45 mm gacha. Boshkoʻkragi qalqon bilan qoplangan. Urgʻochisi 60 ga yaqin tuxumini qorni tagida olib yuradi. 3 yoshda voyaga yetadi. X., asosan, tropik mintaqalarda tarqalgan. Hasharotlar va boshqa mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi.
Inomjon Xidiraliyev

Inomjon (Inogʻomjon) Xidiraliyev (1891.23.2, Namangan uyezdi Pop volostidagi Iskovat qishlogʻi — 1928.31.12, Moskva) — davlat va jamoat arbobi, diplomat. X. 1919-yildan turli sovet idoralarida masʼul lavozimlarda ishladi: Fargʻona viloyati partiya qoʻmitasining kotibi (1920—21), Turkiston ASSR Yer ishlari xalq komissari (1922), Turkiston ASSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi raisi (1922—24). RSFSR Yer ishlari, federal komiteti Prezidiumi aʼzosi (1923—24). Turkiston ASSR ning RSFSRdagi muxtor vakili (1924 yil yanvar—noyabr). X. Turkiston respublikasi manfaatlarini himoya qilib, bolsheviklarning shovinistik siyosatiga qarshi kurashgan. Yer ishlari xalq komissari (1925) sifatidaX. Oʻzbekistonda yersuv islohotini amalga oshirishda faol qatnashgan. Paxtakor dehqonlarni iqgisodiy jihatdan qoʻllabquvvatlash, ijtimoiy himoya qilish tarafdori boʻlgan.

Moskvaning Vagankovo qabristonida dafn etilgan. X. vafotidan keyin, 1937-yildagi ommaviy repressiya davrida "xalq dushmani" sifatida qoralangan edi. Andijondagi koʻcha, Qoʻrgʻontepa tumanidagi maktabga X. nomi berilgan.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida]. T., 2000; Shamsutdinov P., Istiqdol yoʻlidashahid ketganlar, T., 2001; Rajabov Q.,Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924 y.), T., 2002.

1891-yilda tugʻilganlar
1928-yilda vafot etganlar
Ali Xidirov

Ali Xidirov (1944.27.9, Jizzax tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971—99 yillarda Jizzax tumanidagi 18, 4maktablarda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Bekzod Xidirov

Bekzod Sultonmurodovich Xidirov (1981.18.12, Toshkent) — bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002)? 57 kg vazn toifasida musobaqalashadi. Oʻzbekiston (1999—2001), Markaziy Osiyo oʻyinlari (2003, Dushanba), Osiyo chempioni (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlari kumush medali sovrindori (2002, Pusan), olimpiada oʻyinlari qatnashchisi (2004, Afina). Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (2003). Oʻzbekiston kasaba uyushmalari jismoniy tarbiya va sport jamiyatining sport yoʻriqchisi (2004).

Manbalar 

1981-yilda tugʻilganlar
18-dekabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
Xiyobon

Xiyobon — meʼmoriy tartib bilan ikki tomoniga daraxt, buta, gul, oʻsimliklar ekilib yaratiladigan sayrgoh yoʻl, yoʻlka. Qadimdan qoʻllanilib kelingan. Odatda, parkbogʻlar orasi, maydonlar atrofi, sport inshootlari va boshqa joylarda barpo etiladi. Landshaft meʼmorligida X. koʻpincha atrofmuhit, binolarga uygʻunlashtirib rejalashtiriladi.
Xiyobontepa

Xiyobontepa — Toshkent sh.ning Eski shahar qismi markazida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan arxeologik yodgorlik, qishloq tutashgan qasrkoʻshk (7-asr; 9—13-asr boshi). 1924-yil M.Ye.Masson tomonidan qayd etilgan, Toshkent arxeologik ekspeditsiyasi tekshirgan (1968—69). Xom gʻishdan qurilgan koʻshkning eng baland tagkursi kismi xarobalari sakdangan. Saqdanmagan yuqori madaniy qatlami 9—12-asrlarga mansub boʻlib, oʻsha davrda qasr Binkatning ichki rabodi tarkibiga kirgan va uning xarobalari rabod binolari ostida qolib ketgan. X. shahar hududi sifatida moʻgʻullar istilosiga kadar (13-asrning 1choragi) mavjud boʻlgan.

    

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Toshkent tarixi
Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish

Xizmat mansabini suiisteʼmol qilish — boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlardan biri; mansabdor shaxstsht mansab vakolati, amalidan oʻz manfaati yoʻlida foydalanishi. Mansab vakolati mansabdor shaxsning tashkiliyboshqaruv yoki maʼmuriy xoʻjalik vakolatlari bilan belgilanadi. Xizmat mansabini suiisteʼmol qilishs.q. fuqarolarning huquqlari yoki qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga koʻp miqdorda zarar yoxud jiddiy ziyon yetkazilishiga sabab boʻladi. Amalini suisteʼmol qilish shtat moliya intizomini buzish; nazorat va taftish idoralarini adsash; tovarmoddiy boyliklarni oʻgʻirlash va kamomadlarni yashirish; davlat, jamoat mulkini yoki boshqa har qanday mulkni oʻzlashtirish yoki uni oʻzlashtirmagan holda gʻarazli maqsadlarda foydalanish; ayrim fuqarolar va boshqalarga tegishli mulk hisobiga noqmguniy boyishdan iborat. Oʻzbekiston Respublikasining JKda hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilganlik uchun tegishli jazo belgilangan (205modda).
Xizr

Xizr, Hazrati Xizr, Xizr buva — islom rivoyatlaridagi shaxs, taqvodor inson. Xizr Qurʼonda tilga olinmagan, lekin ulamolar Qurʼonda „Allohning quli“ nomi bilan tilga olingan shaxsni Xizr deb talqin kiladilar. Xizrga odamlarda Allohga boʻlgan eʼtiqodni qoʻllab turish uchun Iso, Ilyos va Idris singari abadiy hayot ato etilgan. U hayot bulogʻidan „obi hayot“ ichgan va umri boqiy boʻlgan. Oʻng qoʻlining bosh barmogʻi suyaksiz boʻlishi, nogahonda yoʻliqib, bir zumda koʻzdan gʻoyib boʻlishi Xizrga xos belgi sanaladi. Rivoyatlarga koʻra, Xizr orollarda yashaydi, osmonda uchadi, dunyo boʻylab kezib yuradi, har yili haj qiladi, juma kunlari Makka, Madina va Quddus sh.laridagi masjidlarda namoz oʻqiydi. Dengizda suzuvchilarga homiylik qiladi, maxsus duolar bilan chaqirilsa, yordamga keladi: suvga choʻkayotganlarni qutqaradi, yongʻinni oʻchiradi, oʻgʻrilar xurujidan, jinlarning xiylalaridan, ilon chaqishidan asraydi. Chol, suvori yoki yoʻlovchi koʻrinishida paydo boʻladi, dehqon dalasiga yoki xirmonga nazar tashlasa, hosil barakali boʻladi va h.k. Sufiylar Xizrni avliyolar piri sifatida eʼzozlaydi. Islom anʼanasida Xizrning umri boqiy deb talqin etilganiga qaramay, musulmon mamlakatlarida Xizrning bir qancha qabri bor va ular musulmonlarning ziyoratgohlariga aylantirilgan.Xalqimizda "Xar kelganni Hizr bil" degan ibora bor.
John Hicks

XIKS (Hicks) ser Jon Richard (1904.8.4, Uorik 1989) - ingliz iqgisodchisi. Oksford universitetida oʻqigan (1922—26), Londondagi iqtisodiyot maktabida dars berdi (1926—1935). Manchester (1938—46) va Oksford (1952—65) universitetlari professor Oʻz asarlarida iqtisodiy nazariyadagi matematika maktabining umumiy iktisodiy muvozanat nazariyasi va eng yuqori naflilik nazariyasi gʻoyalarini rivojlantirdi. Shuningdek, iqtisodiy oʻsish va ish haqi muammolarini oʻrgandi. Asosiy asarlari: "Ish haqi nazariyasi", 1932; "Iqgisodiy sikl nazariyasiga doyr", 1950; "Kapital va iktisodiy oʻsish", 1965; "Keynschilik iqtisodiy nazariyasining inqirozi", 1974 va boshqa U iktisodiy tarix nazarisiga ham muhim hissa qoʻshdi, ayniqsa, iktisodiy rivojlanishning tarixiy mantigʻini keng yoritdi. Nobel mukofoti laureati (1972; K.Errou bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Xilvatiy

Xilvatiy (taxallusi; asl ismi Mulla Yoʻldosh Toʻraboy oʻgʻli) (1858— hozirgi Namangan viloyati Uychi tumani Jiydakapa qishlogʻi — 1921) — shoir. Namangandagi Azizxoʻja madrasasida mudarris va bosh mudarris boʻlgan. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Sheʼrlarida Bedil, Jomiy, Navoiy, Fuzuliy anʼanalarini davom ettirgan, ularga nazira, tatabbuʼ va muxammaslar bogʻlagan. X.dan bizgacha 2 ta dastxat (shoir oʻzi yozgan) devoni saqlanib qolgan. 1devonga jami 6886 bayt oʻzbek tilida va 53 ta — 770 bayt fors tilidagi sheʼrlar kiritilgan. 2devoniga esa 4540 bayt oʻzbek va fors tilida yozilgan sheʼrlari jamlangan. Devondagi sheʼrlar orasida boshqa oʻzbek va fors shoirlari sheʼrlari ham uchraydi (239 bayt). X. asarlarining asosiy kismini ishqmuhabbat mavzuidagi lirik sheʼrlar tashkil etadi. Uning ijodida sarguzashtiy sheʼrlar alohida urin tutadi. X. hayotlik chogʻida uning 3 ta — "Mavludi sharifi turkiy", "Sayr uljibol min sayr irrijol" ("Erkaklar sayridan boʻlmish togʻ sayri"), "Chirogʻi maktab" sheʼriy risolasi chop etilgan va ular xalq orasida mashhur boʻlgan. "Sayri jibol" (1328) masnaviy usulida yozilgan boʻlib, asarda Pochcha ota havosi, manzaralari, oʻsimlik dunyosi va suvlari haqida xikoya qilingan. "Charogʻi maktab" — axloqiy, diniytarbiyaviy sheʼriy asar. Bu asar aqoidlar (eʼtiqodlilar) haqida yozilgan va boshlangʻich maktab bolalariga moʻljallangan. Unda Allohning sifatlari, uning yaratuvchiligi, mutlaqligi, Qurʼonda zikr kilingan 25 paygʻambar nomlari, oxirgi paygʻambar Muhammad (sav) sifatlari: meʼroj voqeasi va boshqa sheʼriy tarzda bayon etilgan. X. ustozi Langariy domlaning iltimosiga koʻra, "Mavludi sharif"ni turkiyda yozgan. Bu mumtoz adabiyotda paygʻambar mavludlari haqida oʻzbek tilida yaratilgan birinchi sheʼriy rivoyat (doston)dir. Mazkur asar 1908, 1911, 1912, 1916-yillari Gʻulom Hasan Orifxonov bosmaxonasida bir necha bor chop etilgan. Asar 2000 yil "Namangan" nashriyotida (tuzatilgan matni) A. Qurbonov va I. Abdullayev tomonidan qayta nashr etilgan. X.ning uzi tartib bergan "Devoni Xilvatiy" qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida, ikkinchisi esa X. jiyanining oʻgʻli Abdulla Yoʻldoshev qoʻlida saqdanadi.

Abduqayum Pardayev.

    

Shoirlar
Archibald Hill

Archibald Hill (1886.26.9, Bristol, Angliya — 1977.3.6, Kembrij) — ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1918-yildan; 1935—45 yil sekretar), Kembrij universitetini tugatgan (1907); shu universitetda fizik kimyodan va Manchester universitetida fiziologiyadan dars bergan (1914—19); shu universitet hamda Londondagi universitet kollejida fiziologiya professor (1920—23; 1923—25). Fan va taʼlimni qoʻllabquvvatlash jamiyati raisi (1946—63; 1963-yildan prezidenti). Ilmiy ishlari muskullar faoliyati termodinamikasi va muskullar qisqarishi mexanizmiga oid. Nobel mukofoti laureati (1922, Otto Fritz Meyerhof bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1886-yilda tugʻilganlar
26-sentabrda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
3-iyunda vafot etganlar
Ximachalpradesh

Ximachal-Pradesh (, XFA: ɦɪmaːtʃəl prəd̪eːʃ ; ) - Hindiston shtati. Maydoni 55,7 ming km². Aholisi 6 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Simla shahri. Relyefi togʻli boʻlib, Himolay togʻlarining janunubi-gʻarbiy qismida, Satlaj, Bias, Ravi daryolarining boshlanish yerida joylashgan. Iqlimi togʻ subtropik, mussonli iqlim. Hududining 50% keng bargli va igna bargli oʻrmon.

Iqtisodiyoti 

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Ekin maydoni 550 ming ga ni tashkil etadi. Daryo vodiylarida bugʻdoy, makkajoʻxori, suli, sholi, kartoshka ekiladi. Mevachilik rivojlangan. Dorivor oʻt va oʻsimliklar yigʻiladi. Daromadining 1/3 kismini oʻrmonchilik beradi. Qogʻoz, pivo, qishloq xoʻjaligi qurollari, elektr motorlar ishlab chiqarish zavodlari bor. Qishloq xoʻjaligi  mahsulotlari qayta ishlanadi. Qimmatbaho toshlarga ishlov beriladi. Hunarmandchilik rivojlangan. Teridan turli buyumlar, junli ip va shol roʻmollar tayyorlanadi. Energetika quvvati 20 mln. kVt.
Ximedzi

Ximedzi — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning gʻarbiy qismida joylashgan. Aholisi 478,3 ming kishi (1996). Transport yoʻllari chorrahasi. Ichki Yapon dengizi sohdtidagi port. Metallurgiya sanoatining yirik markazi. Mashinasozlik, toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. X.da qad. qasrlar saqlangan.

    

Yaponiya shaharlari