MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sanatsiya

Sanatsiya (lotincha: canatio — sogʻlomlashtirish, davolash) — bankrotlik xavfidan qutqarish, korxonalar, firmalar, kompaniya va boshqalarning moliyaviy ahvolini yaxshilashga qaratilgan davlat va bank choratadbirlari tizimi. Asosiy yoʻnalishlari — nochor korxonalarni kreditlash, qayta tashkil etish, ishlab chiqariladigan mahsulotlar yoki faoliyat turlarini oʻzgartirish, oʻz xomiyligiga oʻtkazish va boshqa S. bozor iqtisodiyoti uchun tabiiy narsa, chunki bozor qonuniyatlariga koʻra, bir korxonaning gullabyashnab ketishi, boshqasining tang ahvolga tushishi yuz beradi. S. orqali davlat bozor iktisodiyotiga taʼsir etadi.

Oʻzbekistonda S. tadbirlari Oʻzbekiston Respublikasining, "Qishloq xoʻjaligi korxonalarini sanatsiya qilish toʻgʻrisida" qonuni (1997-yil 25 dekabr)ga muvofiq, 1998-yildan qishloq xoʻjligida S.ga tushgan (bankrot boʻlgan yoki uning arafasida turgan) qishloq xoʻjaligi korxonalariga nisbatan davlat tomonidan moliyaviy yordam va tashqi ishonchli boshkaruvchilar tayinlash shaklida amalga oshirildi va qoniqarli natijalar berdi.

Manbalar
Sangvinik

Sangvinik (lot. sanguis, sanguinis — qon) — q. Mizoj.qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlari kuchli, lekin muvozanatlashgan. Bunday kimsa oʻzini qoʻlda ushlay oladi, intizomli va xolerik kabi shoshqaloq emas, biron ishga kuchini toʻgʻri taqsimlaydi, yangi faoliyat turini tez oʻrganadi, nizoli vaziyatda kelishuvga bora oladi, kelajakka ishonch bilan qaraydi. Tavakkallikka moyil, tezda natijaga erishishga harakat qiladi, puxta oʻylab va tez qaror qabul qiladi, koʻtarinki va turgʻun kayfiyat egasi.

Manbalar
Sanggardak

Sanggardak, Sankarda — ilk oʻrta asrlarda Kesh viloyatiga qarashli rustoq va shahar nomi. S. shahri Sangardakdaryonknt oʻrta oqimi vodiysida, Chagʻoniyon poytaxti (hozirgi Denov)dan 30– 35 km masofada, hozirgi Sangardak kishlogʻi oʻrnida boʻlgan. Bu qishloqning eski markazi hozirgacha "Xondiza" deb ataladi, bu uning koʻhna qishloq ekanligidan dalolat beradi. Sugʻdcha "diza" — qalʼa soʻz boʻlagi borligi uni ilk oʻrta asrlarga oidligini bildiradi. Qishloq yaqinidagi oʻrta asr qabristonini S. daryosi yuvib ketgan. 19-asrda S. aholisining asosiy mashgʻuloti chorvachilik boʻlgan. Yozda aholi daryoning oʻng qirgʻogʻi boʻyidagi bogʻlarga chiqib, oʻtovlarda yashaganlar.

Oʻrta asrlarda S. shahri shu nomdagi rustoqning maʼmuriy markazi boʻlgan. Ibn alAsirning yozishicha, S. rustoqida Muqannaning qalʼasi joylashgan. 19-asr oxirida Yurchi qishlogʻi qarshisidagi togʻ qoyasining nomi "Sana" yoxud "Sanam" atalib, bu togʻlarda shu nomdagi qishloq ham boʻlgan.

Adabiyot 
 Kamal idd i nov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nach. XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Sangzor

Sangzor — Jizzax viloyatidagi daryo. Turkistontogʻ tizmasidagi Guralash dovoni yakinida 3400 m ga yaqin balandlikdagi buloqlardan boshlanadi va Jizzax shahridan 70 km shim, gʻarbda, Qizilqum choʻlining janubi-sharqiy chekkasidagi Tuzkon koʻliga quyiladi. Uzunligi 198 km, havzasining maydoni 3220 km² (togʻliq qismi).Bosh qismi Guralashsoy nomi bilan ataladi. Kichik Qorashaqshaq qishlogʻi yonida Jontekasoy qoʻshilgandan soʻng u Sangzor nomini oladi. Jizzax shahridan quyida esa Sangzor Qili nomi bilan maʼlum. Yorgʻoq qishlogʻiga qadar Sangzor Turkiston togʻ tizmasi bilan uning tarmogʻi hisoblangan Molguzar togʻlari oraligʻida keng vodiy boʻylab toshloq, serostona oʻzanda shimoli-gʻarbga oqadi. Sangzor — kamsuv dare. Uning oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 4 m³/sek. Jizzax vohasidan oʻtgandan soʻng Sangzorning oʻzani koʻpincha qurib yotadi yoki undan juda oz miqdorda sugʻorishdan ortgan partov suvlar bilan sizot suvlar oqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yillik suv miqdorining katta shemi mart—iyun oylarida oqib oʻtadi, koʻpincha may oyida toʻlib oqadi. Sangzor suvini tartibga solish va undan toʻlaroq foydalanish maqsadida Jizzax suv ombori qurilgan.

Sangzorga 80 dan ortiq soy va jilgʻalar (Xoʻjasoy, Boyqoʻngʻirsoy, Koʻkjarsoy, Oqqoʻrgʻonsoy, Tangatopdisoy, Sutariq, Baxmazarsoy, Navqasoy va boshqalar) qoʻshiladi. Bu soylarning ayrimlari Sangzorga yetmay tugaydi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar

Jizzax viloyati daryolari
Sangruntov togʻlari

Sangruntov togʻlari — Qizilqum choʻlining janubi-sharqi (Navoiy viloyati)dagi togʻlar. Qozoqtov togʻlarining baland qismi. Sangruntov togʻlari shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa 25 km choʻzilgan. Bal. 350-400 m, eng baland joyi 613 m (shimoli-gʻarbiy qismida). Janubi-sharq tomon pasayib boradi. Togʻlar denudatsion jarayonlar taʼsirida kuchli yemirilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Sangruntov togʻlarining balanddagi qismlari paleozoy davri slanets, qumtosh, konglomerat, alevrolit, ohaktosh, mergel, gil, qum kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Ular orasida granit, diorit, granodiorit va boshqa togʻ jinslari tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental, qishi sovuq, yozi issiq. Yiliga 100-150 mm yogʻin tushadi. Doimiy oqar daryolar yoʻq. Sangruntov togʻlari yon bagʻir va etaklarida surqoʻngʻir tuproqlar bor. Oʻsimliklardan shuvoq, burgan, teresken, toshburgan, saksovul oʻsadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
George Sand

Amantine Lucile Aurore Dupin (; 7-yanvar 1804-yil, Parij — 6-avgust 1876-yil, Noan, Endr departamenti) — George Sand () taxallusi ostida tanilgan fransuz yozuvchisi va jurnalisti. Romanlari („Indiana“, 1832; „Valentina“, 1832; „Leliya“, 1833; „Jak“, 1834; „Sayok, shogird“, 1840; „Yan Jijka“, 1843; „Yosh qizning eʼtirofi“, 1864; „Soʻnggi muhabbat“, 1867) da ijtimoiy adolat va shaxs erkinligi, xususan, ayollar huquqi masalalari uning ijtimoiyutopik qarashlari bilan uygʻunlashgan.

Fransuz demokrat romanistlari anʼanalarini davom ettirgan Sand 30-yillarning oʻrtalaridan boshlab sensimonchilar gʻoyalari, soʻl respublikachilar qarashlari bilan qiziqqan. Uning „Mopra“ (1837), „Oras“ (184142) romanlari shu ruxda yozilgan. Isyonkor romantizm, milliy ozodlik kurashi pafosi „Konsuelo“ (1842—43) romanida oʻz ifodasini topgan. Sand, shuningdek, „Qor odam“ (1858), „Rimlik Jan“ (1859) kabi romanlar, „Hayotim tarixi“ koʻp jildli memuar ham yozgan (1854-55).

Manbalar

Havolalar 

1804-yilda tugʻilganlar
1876-yilda vafot etganlar
Fransiyalik yozuvchilar
Sandal

Sandal, tancha — mahalliy isitish vositasi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, Afgʻoniston, Eron, Turkiya, Yaponiya va boshqa Sharq mamlakatlarida ishlatilib kelingan. Shuning uchun xonaning bir chetiga chuqurcha kazilib, ichi maxsus shaklda ishlanib, suvaladi. Unga kursi (xontaxta) o'rnatilib, usti koʻrpa bilan yopiladi. Ko'mir yoki saksovul choʻgʻi bilan isitiladi. Zamonaviy isitish vositalari tufayli Sandalga ehtiyoj qolmayapti.

Manbalar
Sandal daraxti

Sandal daraxti, santal daraxti (Santalum album.) — marjonoʻtdoshlar oilasiga mansub doim yashil oʻsimlik. Boʻyi 10 m, aylanasi 1–2 m. Soʻruvchi organi (gaustorlar) yordamida bambuk, shakarqamish, kokos palmasi kabi oʻsimliklar ildiziga birikib, yarim parazitlik qiladi (mustaqil oʻsishi ham mumkin). Bargi choʻziq, tuksiz, qaramaqarshi joylashgan. Gullari mayda, dastlab sariq, keyin toʻq qizil tusda boʻladi. Toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi bir urugʻli yongʻoq. Malakka yarim oroli, Malayya arxipelagi va Hindixitoyda tarqalgan. Janubiy Hindistonning tropik qismida oʻstiriladi. Poya va ildizida atirupa sanoatida ishlatiladigan 3—6% efir moylari bor. Yogʻochi har xil maqsadlarda ishlatiladi.

Manbalar
Sanderlend

Sanderlend — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyaning shim.sharqiy qismida. Taynsayd konurbatsiyasida. Aholisi 297,2 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Shimoliy dengiz soxilidagi port. Yirik kemasozlik, kema dvigatellari i.ch., elektrotexnika, oynashisha, tikuvchilik, qogʻoz sanoati korxonalari bor.

Manbalar
San-diyego

San-diyego - AQShdagi shahar, Kaliforniya shtatida, Meksika chegarasiga yaqin. Aholisi 1,22 mln. kishi (2000). Tinch okean sohilidagi port.

Transport yoʻllari tuguni. Sitrus mevalar yetishtiriladigan rayonning savdo markazi. Kosmik uchish apparatlari ishlab chiqariladi. Radioelektronika (jumladan, EHM va harbiy sanoat uchun jihozlar i.ch.), kemasozlik, priborsozlik, metallsozlik, kimyo, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. universitet, hayvonot bogʻi, delfinariy, muzeylar, akvarium, konservatoriya, rasadxona, kutubxonalar bor. Iklim kurorti. Shaharga 1769-yilda asos solingan. AQShning Tinch okean sohilidagi harbiy bazasi.

Manbalar
Sandino Augusto Sesar

SANDINO (Sandino) Augusto Sesar (1895.18.5 1934.21.11) - Nikaragua milliy qahramoni. Nikaraguani 1912-yilda bosib olgan AQSH qoʻshinlariga qarshi kurashni boshqargan (1926-yildan). S. boshchiligidagi kurash natijasida 1933-yil yanvarda mamlakat ozodlikka erishgan. S. "milliy gvardiya" boshligʻi A. Somosa tomonidan xoinona oʻldirilgan.

Manbalar
Sandiq

Sandiq — roʻzgʻor buyumi; ichida uy anjomlari, kiyimkechak, zebziynat buyumlari va boshqa saqlanadi. Asosan, yogʻochdan, shuningdek, temir va boshqalardan ham tayyorlanadi. Shakli toʻrtburchak, usti qopqoqli boʻlib, zulfin hamda ushlab koʻtarish uchun ikki yoniga halqa oʻrnatiladi, yerdan koʻtarilib turishi uchun osti (4 burchagi)ga poya qoqiladi. S.ning old, orqa va ostki taxtalari birbiriga qoʻshib mixlanadi, yuzasi pardozlanadi, burchaklari jilvir bilan sillik,lanadi, soʻng old tomoni (beti)ga guli chizib olinadi, shu chiziqlarga tunuka oʻlchab qoqiladi, soʻngra har xil ranglarda boʻyaladi, hoshiyalariga chakich chekib gullar ham tushiriladi. Qoʻchqorak, shash, nayzali, bodomcha va boshqa naqsh mujassamotli S. amaliy sanʼatning yuksak namunasi hisoblanadi. Qadimda hayvon terisidan, yogʻoch oʻymakorligi, naqqoshlik va boʻyama tunuka bilan krplab bezatilgan yogʻoch S.lar ham tayyorlangan. Oʻrta Osiyoning Buxoro, Xorazm va boshqa shaharlaridagi bozorlarda maxsus sandiqsozlik rastalari boʻlib, ularda S.ning turli namunalari yasalib sotilgan.

S.ning kichik hajmli turi quti deb ataladi. Hozirda yogʻochdan mebel — S. ham tayyorlanadi.

Manbalar
Sandiqli choʻli

Sandiqli choʻli — Oʻzbekistonning Qashqadaryo, Buxoro viloyatlari va Turkmanistonning Lebap viloyati hududidagi qumli choʻl. Sandiqli choʻli Qizilqumning janubiy davomi. Shimolida Qorakoʻl vohasi, shimoli-sharq va sharqda Qarshi dashti va Qashqadaryo vohasi, gʻarbda Amudaryogacha pasayib boradi. Gʻarbdan sharqqa 50—70 kilometr, shimoldan janubga 70—90 kilometrga choʻzilgan. Balandligi 200—300 metr. Yer yuzasining tuzilishi har xil, katta qismini eol relyef shakllari: qum tepalar, doʻng qumlar, qum tekisliklari, barxanlar egallagan boʻlib, ularning uzunligi, eni, balandligi turlichadir. Choʻlda tubi shoʻrxok va taqirlar bilan band tovoqsimon botiqlar, shuningdek, qir, qum massivlari, platosimon tepaliklar, quruq oʻzanlar uchraydi. Toʻrtlamchi davr qum, gil va shagʻalli yotqiziklaridan tuzilgan. Qir va tepaliklarda bur, paleogen, neogen davrlari togʻ jinslari yer yuzasiga chiqib qolgan. Amudaryoga yaqin qismida siljib yuruvchi barxanlar bor. Iqlimi keskin kontinental, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28—31°, yanvarniki —1,4°. Yillik yogʻin 120–160 mm. Choʻlda boʻz, qoʻngʻir, taqir, qumli, shoʻrxok, och boʻz tuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan saksovul, quyonsuyak, qandim, shoʻra, shuvoq, efemerlar oʻsadi. Hayvonlardan kaltakesak, ilon, qumsichqon, jayron, tulki, boʻri, qoʻshoyoq, yumronqoziq va boshqalar uchraydi.

Sandiqli choʻlidan bahorgi va yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Gaz, neft zaxiralari va shoʻrxoklarda shifobaxsh balchiqlar bor.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyo
Choʻllar
Sandon

Sandon — qizdirilgan metallga ishlov berish (bosqon va bolgʻa bilan urib yoyish, choʻzish, bukish, qirqish va h.k.) da uning ostiga qoʻyiladigan temir kunda. Asosan, temirchilik, miskarlikda ishlatiladi. Shakli va kattaligi har xil boʻladi. Temirchilik Si katta, chorqirra, tepa qismi keng boʻlib, aksariyat yoʻgʻon yogʻoch kundaga (gʻoʻlaga) oʻrnatiladi. Unga poʻlat yoki temirning kattaroq boʻlaklarini qoʻyib bolgʻalanadi, ustida ketmon, belkurak, omoch tishi (poza), tesha, bolta, oʻroq, pichoq kabi asboblar yasaladi. Miskarlikda tumshukli S. ishlatiladi. Bunday Sda, koʻpincha mis idishlar tuzatiladi, pardozlanadi, tekislanadi. S.ning zargarlik, soatsozlik, tunukasoalik va boshqa sohalarda ishlatiladigan xillari ham bor. S. pishiq poʻlatdan yasaladi.

Manbalar
Sanidin

Sanidin (yun. sanidos — taxtacha) — jins hosil qiluvchi mineral, ishqorli dala shpatlarinit turi. (K, Na) [Si3O8]. Kristallari monoklin singoniyali, tarkibida KAlSi3Og 37% dan kam boʻlmagan holatda triklin struktura (yuqori trali albit)ta oʻtib boradi. Shaffof, rangsiz. Kattikligi 6. Zichligi 2600 kg/m³. Moʻrt. Paydo boʻlishi magmatik. Effuziv va gipabissal nordon va ishqorli togʻ jinslarida keng tarqalgan. Sopol buyumlar i.ch.da qoʻllaniladi.

Manbalar 

Javohirlar
Sanitariya

Sanitariya (lot. sanitas — sogʻliq) — atrof muhitni sogʻlomlashtirishga qaratilgan amaliy tadbirlar majmui. Epidemiyaga qarshi hamda S  gigiyenaga oid talab va meʼyorlarni ishlab chiqadi va amalga tatbiq etadi. Turar joy, sanoat, oziq-ovqat sanitariyasi farq qilinadi.

S.ning i.ch. va mehnat boʻlimi qulay hamda xavfsiz mehnat sharoitini yaratish uchun S. sogʻlomlashtirish tadbirlari kompleksini amalga oshiradi. Sanitariya korxonalari va turar joymaishiy xonalarni gigiyena talablariga koʻra ozoda saqlash, havosini almashtirib turish, yoritish, isitish (makroiqlim) meʼyorlariga mosligi masalalari bilan shugʻullanadi.

S.ning turar joy, kommunal boʻlimi aholi punktlarini rejalashtirish, qurish, koʻkalamzorlashtirish, suv taʼminoti, chiqindilardan tozalash va kanalizatsiya, turar joy va umumiy foydalanish obʼyektlari (hammomlar, umumiy yashash joylari, sartaroshxonalar va dam olishsogʻlomlashtirish maskanlari)ni nazorat qilish, atmosfera havosini muhofaza etish, transport va i.ch. shovqinlariga qarshi kurashish masalalarini oʻz ichiga oladi.

S.ning oziq-ovqat boʻlimi oziq-ovqat mahsulotlarini tayyorlash va qayta ishlash korxonalari hamda tegishli savdo tashkilotlari, shuningdek, ushbu obʼyektlardagi xodimlar salomatligi ustidan nazorat oʻrnatadi. Ratsional ovqatlanish usullarini amaliyotga kiritadi. Oziq-ovqat toksikoinfeksiyasi va intoksikatsiyasidan ogohlantiradi.

S.ning radiatsion gigiyena boʻlimi radiatsiya xavfsizligini nazorat qilishni taʼminlash masalalarini oʻrganadi va tadbirlar ishlab chiqadi.

S.ning maktab gigiyenasi boʻlimi bolalar muassasalarida: maktablar, bolalar yasli bogʻchalari, litseylar, kollejlar, sanatoriy va dam olish maskanlarida muntazam ravishda S. nazoratini oʻrnatish hamda S.epidemiologiya tadbirlari samaradorligini aniqlash vazifalarini bajaradi.

Oʻzbekistonda S. tadbirlarini Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligi davlat sanitariya epidemiologiya nazorati departamenti, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, viloyatlar, tumanlar va shaharlarning shu sohaga ixtisoslashgan markazlari amalga oshiradi. S. tadbirlarini oʻtkazish va ularni nazorat qilish barcha tibbiyot xodimlarining, jumladan, S. vrachlarining majburiyati hisoblanadi.

Oʻzbekiston Respublikasining S. qonunlari umumiy va yuqumli kasalliklarni kamaytirish va yoʻqotish, turar joy punktlarini rejalashtirish S. talab meʼyorlarini bajarish, suv havzalari, tuproq va atmosfera havosini muhofaza qilishga qaratilgan keng miqyosdagi rejali sogʻlomlashtirish, epidemiyaga qarshi sanitariya tadbirlarini nazarda tutadi va belgilaydi, shuningdek, S. qonunlari muassasalar, qurilishlar, oziq-ovqat obʼyektlari, bolalar muassasalarida sogʻlomlashtirish tadbirlarini oʻtkazishni va oziq-ovqat mahsulotlari, xalq xoʻjaligi ehtiyoj mollarini ishlab chiqish, saqlash, tashish, shuningdek, chegaralarning sanitariya muhofazasini belgilab beradi.

Manbalar
Sanitariya gigiyena va kasb kasalliklari instituti

Sanitariya, gigiyena va kasb kasalliklari instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1934-yilda Toshkent shahrida tashkil etilgan. Dastlab Sanitariya ilmiy tadqiqotlar instituta deb nomlangan. 1940-yilda Mexnat gigiyenasi va kasb kasalliklari institutiga aylantiriddi. 1956-yildan hozirgi nomda. Institutda 4 ilmiy boʻlim, 12 laboratoriya, 100 oʻrinli klinik kasalxona, dispanser boʻlimi, aspirantura, vivariy, kutubxona bor (2004).

Institut xodimlaridan 35 kishi fan doktori, professor, 171 kishi fan nomzodi, jumladan, 1 kishi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (T.I. Iskandarov), 1 kishi (III. T. Otaboyev) Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati, 2 kishi Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach.

Institut xodimlari tomonidan issiq iqlim sharoitida tashqi muhitni zararli omillardan muhofaza qilish, tashqi muhitning ifloslanish darajasini oldindan bashorat etish, q.x va sanoat korxonalarida mehnat sharoiti hamda rejimini yaxshilash, kasalliklarni kamaytirish, bolalar va oʻsmirlar sogʻligini saqlash va mustahkamlash, ovqatlanishning gigiyenik asoslarini ishlab chiqish kabi dolzarb masalalar ustida tadqiqot olib boriladi. Institut monografiya, darslik, uslubiy qoʻllanmalar va ilmiy ishlar toʻplami nashr etadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi

Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi (SES) (OʻzRda) - sanitariya-epidemiologiya xizmatining asosiy ixtisoslashtirilgan muassasasi. 1952-yilda tashkil etilgan. Oʻzbekiston sogʻliqni saqlash vazirligining 1999-yil 2 dekabr buyrugʻi asosida kayta tashkil qilindi.

1955-yilda Oʻzbekistonda sanitariyaepidemiologiya xizmati tarkibiga oʻzgartirishlar kiritildi. Davlat sanitariya inspeksiyasi, SES, bezgak va brutsellyoz (qora oqsoq)ga qarshi ish olib borgan muassasalar birlashtirilib, yagona hududiy SES tashkil etildi. 1967-yilda Oʻzbekistonda sanitariya epidemiologiya xizmati faoliyatini takomillashtirish maqsadida tuman SES larining mustaqilligini tiklash toʻgʻrisida qaror qabul qilindi va 1956-yilda tuman markaziy kasalxonasiga biriktirib qoʻyilgan tuman SES lari mustaqilligi taʼminlandi. SES tarkibiga sanitariyagigiyena, epidemiologiya va dezinfeksiya boʻlimlari kiradi. SES tashqi muhitni (ayniqsa, sanoat korxonalari joylashgan hududlarda) sogʻlomlashtirish tadbirlari ustidan sanitariya nazorati oʻrnatish, yuqumli, parazitar va kasb kasalliklarining oldini olish va yoʻqotish kabi tadbirlarni amalga oshiradi. Baʼzi SESlarda oʻta yuqumli, ogʻir infeksiyalarning oldini olish boʻlimlari; radiologik guruh va boshqa bor. Hozirgi Oʻzbekistonda 237 ta SES boʻlib, unda 3622 vrach va 9767 oʻrta tibbiy xodim xizmat kiladi (2004).

Manbalar
Sanitariya-epidemiologiya xizmati

Sanitariya-epidemiologiya xizmati (OʻzR da) — davlat sanitariya-epidemiologiya nazoratiii amalga oshiradigan, sanitariyaprofilaktika va epidemiyaga qarshi choralar ishlab chiqish va ularni amalda tatbiq etish bilan shugʻullanadigan davlat muassasalari tizimi. Oʻzbekistonda sogʻliqni saqlash vazirligining davlat sanitariyaepidemiologiya nazorati departamentidan, xududiy sanitariyaepidemiologiya styalaridan, ayrim soha vazirliklari karamovdsagi sanitariyaepidemiologiya xizmatidan tashkil topgan. Xizmatni davlat bosh sanitariya vrachi — Oʻzbekiston Respublikasi sogʻliqni saqlash vazirining oʻrinbosari boshqaradi. Sanitariya-epidemiologiya xizmatixni boshqaruvchi shaxslar epidemiyaga qarshi sanitariya tadbirlarini oʻtkazilishini talab qilish, bajarilishi lozim boʻlgan barcha gigiyenik masalalar yuzasidan tegishli xulosalar berish, isteʼmolga yaroqsiz deb topilgan oziq-ovqat mahsulotlarini yoʻqotish haqida qaror chiqarish va boshqa huquklarga ega. Shuningdek, ular yuqumli kasallik bilan ogʻrigan kishilarni kasalxonaga yotqizishni, dezinfeksiya oʻtkazilishini taʼminlaydi, zarur hollarda karantin eʼlon qiladi. Sanitariya-epidemiologiya xizmati muassasalari aholini immunlash masalalari bilan ham shugʻullanadi (yana qarang Sanitariya-epidemiologiya stansiyasi).

Manbalar
Sankt-Peterburg davlat universiteti

Sankt-Peterburg davlat universiteti () — Rossiyadagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri, ilmiy markaz.

1819-yil Bosh pedagogika instituti negizida tashkil etilgan. 1820-yil ochilgan. Dastlab falsafayuridik, tarixfilol., fizikamatematika ftlari boʻlgan. 1854-yil sharq tillari fakulteti tashkil etilgan. universitet podsho Rossiyasining yetakchi ilmiy va madaniy markazlaridan biri hisoblangan. universitetda N. G. Chernishevskiy, D. I. Pisarev, I. P. Pavlov, K. A. Timiryazev, I. I. Mechnikov, N. N. MikluxoMaklay, V. V. Veresayev, A. A. Blok, D. Bedniy, A. S. Serafimovich, A. N. Benua, M. A. Vrubel, M. I. Glinka, A. K. Glazunov, V. I. Kachalov va boshqa taʼlim olgan. 20-asrning 60y.laridan 2 oʻkuvilmiy majmua (Vasilyev o. va Petrodvorets) tizimidir. Fizika, mat., kimyo, biol., geologiya, geogr., tarix, falsafa, psixologiya, filol., sharqshunoslik, siyosatshunoslik, huquq va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. universitetda 17 ft, 200 ga yaqin kafedra, 10 ilmiy tadqiqotlar instituta, 200 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, rasadxona, 2 muzey, ilmiy kutubxona (4 mln.dan ortiq asar), nashriyot, rus tili markazi, bir nechta institut, oliy ped. kursi, gimnaziya, instituternatmaktab bor. universitetda 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi, 4 mingdan ortiq ilmiy pedagogik xodim ishlaydi.

Manbalar
Sankxya

Sankxya (sanskritcha, aynan — son, hisoblash) — hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etuvchi) tizimdan biri. taxminan mil. av. 7-asrda donishmand Kapila asos solgan. U "Sankxya sutra" asarini yozgan, lekin bizgacha yetib kelmagan. S. 3—4-asrlardan 8—9-asrlargacha rivojlangan (klassik S. deb atalgan). S. taʼlimotiga koʻra, olam asosida 2 ibtido — prakriti (materiya) va purusha (ruh) yotadi. Prakriti barcha narsalarning asosini tashkil etuvchi moddiy substansiya boʻlib, u adabiy va bir butundir. Uning boshi ham, oxiri ham yoʻq. U hech kim tomonidan yaratilgan emas. Purusha — ruhiy substansiyadir. U passiv, hech narsani yaratishga qodir emas. Tabiatdagi barcha hodisalar satva (ong), rajas (faollik), tamas (passivlik) deb ataluvchi uchta kuch (guna)ning oʻzaro munosabatiga bogʻliqdir. S. taʼlimoti vaysheshika, nʼyaya, mimansa taʼlimotlariga taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
Sanksiya

Sanksiya (lot. sanctio — qatʼiy qaror) soʻzi avto-antonim boʻlib, quyidagilardan birini anglatishi mumkin:

Ruxsat maʼnosida 
 Yuqori instansiyaning biror narsani tasdiqlashi, ijozati;
 Jinoyatda gumon qilingan shaxsga nisbatan majburiy chora (qamoqqa olish, tintuv va boshqalar) koʻrish uchun prokuror tomonidan beriladigan ruxsat.

Chora maʼnosida 
 Iqtisodiy sanksiya —  bir mamlakat (yoki mamlakatlar guruhi) tomonidan boshqa bir mamlakatga (yoki mamlakatlar guruhiga) qarshi qoʻllanilgan jazo.
 Sanksiya (huquqshunoslik) — huquqbuzarga nisbatan qoʻllaniladigan va uning uchun muayyan oqibatlar keltiruvchi chora.
 Xalqaro sanksiya — oʻz xalqaro majburiyatlarini yoki xalqaro huquq normalarini buzgan davlatga nisbatan qoʻllaniladigan taʼsir chorasi.
Saint-Lavrens (daryo)

Saint-Lenkoranvrens, San Lavrens, San-lavrentiy (, ) - Kanadadagi daryo, qisman Kanada bilan AQSH chegarasida. Buyuk koʻllar sistemasini bogʻlab turadi. Uzunligi 1200 km (Ontario koʻlidan oqib chiqib SanLavrens qoʻltigʻiga quyiladi), Yuqori koʻlga quyiladigan SenLui irmogʻidan boshlab uz. 3350 km. Kvebek shahridan quyiroq j da uz. 400 km, kengligi 50 km li estu j ariy hosil qiladi. Havzasining maydoni h 1290 ming km². Asosiy irmoklari: Ot | tava, Rishelye. Koʻl va toʻgʻonlar suv oqimini tartibga solib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 14 ming m³/sek. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. S.Saint-Lavrens daryosida Buyuk koʻllar bilan birgalikda AQSH va Kanadaning ichki hududlarini Atlantika okeani bilan bogʻlab turuvchi muhim suv yoʻli oʻtgan. Koʻl va kanallar orqali Gudzon daryosiga tutashgan. Ontario kuli bilan Monreal shahrigacha boʻlgan qismida gidrouzellar va suv omborlari kaskadi, yirik GESlar qurilgan. Yirik shahar va portlari: Kingston, Kornuoll, Monreal, Kvebek va boshqa.

Manbalar 

Kanadadagi daryolar
AQShdagi daryolar
San-lavrentiy qoʻltigʻi

San-lavrentiy qoʻltigʻi — Atlantika okeanidagi qoʻltiq. Kanadaning sharqiy qirgʻoqlari yaqinida joylashgan. Nyufaundlend va KeypBreton orollari San-lavrentiy qoʻltigʻini okeandan ajratib turadi. Gidrologik rejimiga koʻra, yarim yopiq dengiz. Maydoni — 249 ming km². Chuqurligi —  538 m. San-lavrentiy daryosi quyiladi. Suv qalqishi yarim sutkalik (2 m gacha). Dekabrdan maygacha muz bilan qoplanadi. Aysberglar suzib yuradi. Baliq ovlanadi. Sohilida SetIl, Kvebek shaharlari joylashgan.

Manbalar 

    

Qoʻltiqlar