MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chimboy tumani

Chimboy tumani - Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi tuman. 1927-yil 3-iyulda tashkil etilgan. Shim, gʻarbdan Moʻynoq, gʻarbdan Boʻzatov va jan.dan Kegeyli, sharq va shim.sharqdan Qoraoʻzak, tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 3 ming km². Aholisi 92,8 ming kishi (2004). Tumanda 8 ovul fuqarolari yigʻini (Baxtli, Kenes, May, Mayjap, Tagjap, Tozajoʻl, Qiziloʻzek, Qoʻsterek) bor. Markazi — Chimboy shahri

Tabiati. Tuman hududi Amudaryo quyi oqimining oʻng sohilidagi tekislikda, Kegeyli kanali sohilida joylashgan. Balandligi 60–70 m. Gʻarbiy va shim. qismlari botqoklashgan toʻqaylardan iborat. Shim.gʻarbidagi qum tepalari uncha baland boʻlmagan (250 m) Qoʻshxona togʻlariga tutashadi.

Iklimi keskin kontinental. Yer osti suvlari yaqin. Yozi issiq, quruq. Kishi sovuq. Yillik oʻrtacha temperatura 11°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6,9°. Eng past temperatura —32°. Amudaryo sohilida koʻlmak koʻp. Tuman hududida Qozoqdaryo va uning irmogʻi Erkindaryo oqadi. Ulardan Tasjarma, Qiziloʻzak, Qoʻshqarjiqqan kanallari chiqarilgan. 1939—1940-yillarda qurilgan Mayjap va Obodjap kanallaridan ham ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi. Tuman hududi orqali Kegeyli kanali oʻtadi (tuman hududidagi uz. 70 km). Kizketgan, Oʻrjap va boshqa kanallar, Qorakoʻl, Maqpalkoʻl, Shardaryo, Tobonkoʻl kabi koʻllar bor. Ulardan ham ekinlarni sugʻorishda foydalaniladi. Tuproqlari, asosan, och boʻz, koʻngʻir, oʻtloqi, botqoqoʻtloqi tuproq; baʼzi joylarda shoʻr tuproklar va takirlar ham bor. Tabiiy oʻsimliklardan qamish, qoʻgʻa, yulgʻun va boshqa oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan quyon, boʻrsiq, tulki, qobon, chiyaboʻri, boʻri, tipratikan, koʻrsichqon, har xil ilonlar, kaltakesaklar; qushlardan oʻrdak, gʻoz, birqozon, qoʻton, qiziloyoq, yilqichi, qirgʻovul, toʻrgʻay, kaptar, qirgʻiy, musicha va boshqa yashaydi.

Aholisi, asosan, qoraqalpoqlar; oʻzbek, rus, qozoq, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² ga 31 kishi. Shahar aholisi 46,2 ming kishi, qishloq aholisi 46,6 ming kishi (2004).

Xoʻjaligi. Tuman xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi asosiy oʻrinni egallaydi. Paxtachilik va sholikorlik, chorvachilik va polizchilik yaxshi rivojlangan. Pillachilik bilan ham shugʻullaniladi.

Tumanda maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, paxta tozalash, yogʻmoy, gʻisht, qurilish materiallari, keramika, asfaltbeton zdlari va boshqa bor.

Chimboy tumanida 9 shirkat, 570 dan ziyod fermer xoʻjaligi faoliyat koʻrsatadi. Chimboy tumanida foydalaniladigan yerlarga paxta, sholi, sabzavot va poliz, yemxashak ekinlari ekiladi.

Tuman jamoa va shaxsiy xoʻjaliklarida qoramol, qoʻy va echki, parranda boqiladi.

Chimboy tumanida ped. kasbhunar kolleji, umumiy taʼlim maktablari, Qoraqalpogʻiston qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti, naslchilik styasi faoliyat koʻrsatadi. 6 kutubxona, bolalar madaniyat saroyi, 4 madaniyat uyi, 5 kasalxona, poliklinika, tugʻruqxona, 11 qishloq vrachlik punkti aqoliga xizmat koʻrsatadi.

Manbalar 

 

Qoraqalpogʻiston tumanlari
Chimyon

Chimyon — Fargʻona viloyati Fargʻona tumanidagi shaharcha (1943-yildan). Fargʻona shahridan 28 km, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oltiariq (24 km). Aholisi 3,4 ming kishi (2004). Chimyonda 2 umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat saroyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, stadion, poliklinika, dorixona mavjud. Chimyon hududida eski neft koni, balneologik kurort bor. Kurort mineral suvi tarkibida vodorodsulfid (300–500 mg/l) va natriy xlorid asosiy oʻrin tutadi. Tarkibi jihatdan Kavkazdagi SochiMatsesta mineral suvlariga tenglashadi. Chimyonda yuraktomir, periferiya nerv sistemasi, tayanchharakat apparatlari, ovqat hazm qilish organlari, teri, radikulit, spondilyoz, revmatizm va boshqa kasalliklar davolanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Fargʻona tumani
Chimyon zilzilasi

Chimyon zilzilasi - 1982-yil 6-may kuni Fargʻona vodiysining Chimyon shaharchasi atrofida roʻy bergan. Avvaliga portlashga oʻxshash tovush eshitilgan va bir zumda yer qattiq silkinib, hamma joyda changtoʻzon koʻtarilgan. Togʻlarda oʻprilish, koʻchki va tosh koʻchish jarayonlari boshlangan. Zilzila markazi Langar qishlogʻida (Oxunboboyev tumani) boʻlib, kuchi 7—8 ballga yetib, magnitudasi 5,8 boʻlgan. Zilzila oʻchogʻining chuq. 20 km. Langardagi koʻplab uylar shikastlangan, ayniqsa, guvala va paxsadan qurilganlari buzilgan. Hamza va Vodildagi 2 qavatli gʻishtli imoratlarda kattakichik yoriqlar paydo boʻlgan, eshik va romlar oʻrnidan qoʻzgʻalgan, tomlardagi pechka moʻrilari buzilib ketgan. Bu joylarda tebranishlar kuchi 7 ballga yetgan, shuningdek, Fargʻonada 6 ball, Andijonda 5—6 ball, Namanganda 5 ball, Toshkentda 4 ball bilan sezilgan. Zilzila izoseystlari Janubiy Fargʻona seysmogen zonasining yoʻnalishiga moye kelgan. Yer qimirlash epitsentri avvaldan kuchli zilzilalar boʻlishi ehtimoli bor joy deb belgilab qoʻyilgan seysmogen zonada sodir boʻlganligi, oʻzbek seysmologlarining bashoratini tasdiqladi.

 

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Chimyon sanatoriysi

Chimyon sanatoriysi - balneologik kurort. Fargʻona shahridan 32 km masofada, Katran tizmasi yon bagʻrida, dengiz sathidan 450 m balandlikda, Oltinsoy daryosi vodiysida joylashgan. 1979-yil 17-aprelda tashkil etilgan. Maydoni 28 ga. Sanatoriyda ovqat xazm qilish, qon aylanish, nerv, tayanchharakat sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Sanatoriy 1000 oʻringa moʻljallangan, birikki kishili palatalari boʻlgan yotoq korpuslariga ega; u yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan, gulzor va manzarali daraxtlari bor. Iqlimi kontinental; yozi issiq, quruq, qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 26°, havoning nisbiy namligi 48%.

Davolash omili — vodorodsulfidli matsesta tipidagi mineral suvlar va Baliqli koʻlining balchigʻi. Bundan tashqari, ichish uchun sulfatgidrokarbonatnatriyli kuchsiz (1 g/l gacha) mineral suv ishlatiladi.

Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, tyubaj, dush, suv osti massaji qilishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, davo fizkulturasi, shifobaxsh balchikli applikatsiya bilan davolash usullari ham qoʻllaniladi. Sulfidli suvlar odam organizmiga teri shilliq qavatlari va nafas yoʻllari orqali tushganda shifobaxsh taʼsir qiladi, erkin vodorodsulfidi borligi tufayli odamni sogʻlomlashtiradi. Ular energiya almashinuviga taʼsir qilib, tomirlar oʻtkazuvchanligini oshiradi, regenerativ jarayonlarni faollashtiradi, yurak faoliyatini kuchaytiradi, arterial bosimni pasaytiradi, ogʻriqqa hamda yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi va h.k. Sanatoriy zamonaviy tibbiy asbobuskunalar bilan jihozlangan; unda yotoq korpuslaridan tashqari madaniyat saroyi, kutubxona, sport maydonchalari, madaniymaʼrifiy binolar mavjud (2004). Bolalar va otaonalari uchun yil boʻyi ishlaydigan boʻlim ham bor (200 oʻrinli).
Chimyon choʻqqisi

Chimyon choʻqqisi, Katta Chimyon choʻqqisi — Gʻarbiy Tyanshanning Chatqol tizmasidagi choʻqqi. Katta Chimyon togʻida. Toshkentdan 80 km sharqda. Chimyon choʻqqisini shimolidan Chatqol, sharqdan Oqbuloq daryolari (Chatqolning chap irmogʻi), janubiy va gʻarbdan Chimyonsoy vodiylari oʻrab turadi, balandligi 3309 m. Atrofdagi hududlardan tik koʻtarilgan. Asosan, paleozoy davri ohaktoshlaridan tashkil topgan. Choʻqqining yon bagʻirlari koʻplab soylar bilan kesilgan. Ular orasida tik koʻtarilgan qoyalar, qurumlar, doimiy qor uyumlari uchraydi.

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Chimyonsoy

Chimyonsoy – Toshkent viloyatining Boʻstonliq tumanidagi soy boʻlib, hozirgi vaqtda Chorvoq suv omboriga quyiladi. Inqilobdan oldingi va sovet rus tilidagi manbalarda „Chimganka“ nomi bilan mashhur.

Chimyonsoy vodiysida pansionatlar, bolalar oromgohlari, sil kasalligiga chalinganlar sanatoriyasi qurilgan boʻlib, u yerda togʻ changʻisi boʻyicha musobaqalar oʻtkaziladi.

Uzunligi 17 km, xavzasining maydoni 39,3 km²ni, havzasining oʻrtacha balandligi esa 1635 metrni tashkil etadi. Katta Chimyon togʻining gʻarbiy yon bagʻridan 2000 m balandlikdagi buloqdan boshlanadi. Chimyonsoy boshlanish qismida yon bagʻirlari baland darasimon tor vodiy va toshloq joydan oqib, nisbati kengroq Chimyon soyligiga chiqadi (soylikning tubi gʻovak jinslardan tarkib topgan). Chimyonsoyning Qiziljar irmogʻi qoʻshilgan tor vodiydan oqadi, uning Katta Koʻksoy va Qiziljar soy irmoqlariga koʻplab buloq suvlari quyiladi.

Chimyonsoyning oʻrtacha yillik suv sarfi 0,6—0,7 m³/sek ni tashkil etadi. Asosan, qor va yer osti suvlaridan toʻyinadi va yer osti suvlari yillik oqimning 70%ni tashkil etadi. May—iyun oylarida suvi koʻpayadi, dekabr—fevralda kamayadi. Soydan sugʻorishda foydalaniladi.

Tavsifi 
Chimyonsoy Katta Chimyon togʻining gʻarbiy yon bagʻirlarida, taxminan 2000 m balandlikda joylashgan. Uning yuqori oqimi Oqsoy deb ataladi. Soy Oʻnikkibuloq yoʻlidan boshlanib shimol tarafga oqadi, Chimyon manzilgohiga qadar gʻarbga, undan pastroqda sharqqa qarab maʼlum qiyalikni egallaydi. Keyin vodiy biroz kengayadi, uning tubini gʻovakli jinslar hosil qiladi. Irmogʻi qoʻshilgandan keyin Qiziljar yana baland qirgʻoqli vodiyni hosil qiladi. Soy P-6 avtomagistrali bilan ikki marta kesishgan.

Soyning quyilish joyidan oldin P-10 magistralini kesib oʻtgan. Hozirda Yusupxona qishlogʻi yaqinidagi Chorvoq suv omboriga quyiladi.

Chimyonsoy irmoqlari 
Qiziljar va Katta koʻksoy Chimyonsoyning irmoqlari hisoblanadi (Bosh shtabning topografik xaritasida ikkinchisi quruq kanal sifatida belgilangan). Bundan tashqari, daryoga juda koʻp buloqlar quyiladi.

Manbalar 
 

Toshkent viloyati
Oʻzbekistondagi daryolar
Boʻstonliq tumani daryolari
Chimildiq

Chimildiq, goʻshanga — nikoh toʻyi kuni qizning uyidagi kuyov kiradigan xonaga va kuyovning uyidagi kelin tushadigan xonaning bir burchagiga yoki uyning toʻriga tutiladigan maxsus oq parda yoki gulli choyshab. Xorazmda "koʻshana" deyiladi. Qashqadaryo, Surxondaryo, Samarkand, Buxoro viloyatlarida Ch. dastavval (kuyov kelar kechasi) qizning otasi uyida tutilib, uning orqasiga kelinkuyovni oʻtqazadilar. Nikoh marosimlari oʻtgach, qiz kuyovnikiga olib kelinadi. Bu yerda ham Ch. tutiladi. Kuyovkelin birinchi kechani Ch. ortida oʻtkazadilar. Koʻp yerlarda toʻyning ertasi kuni Ch. olib qoʻyiladi. Ayrim joylarda maʼlum muddat ("chillasi chiqquncha") Ch. tutilgan holda turaveradi. Ilgari Ch. (oq yoki gulli mato)dan kelin birinchi farzand koʻrganda undan chaqaloqning beshigiga yopqich, yostiq, koʻrpachalarini tikishgan. U yerda qiz va yigit ilk marotaba jinsiy aloqada bo'ladi.

Yana qarang 
 Nikoh toʻyi

Ch - choyshab
Chimqoʻrgʻon makoni

Chimqoʻrgʻon makoni — chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan qabilalar qarorgohi (miloddan avvalgi 1ming yillikning boshlari). Qashqadaryo viloyatidagi Chimqoʻrgʻon suv omborining jan. qirgʻogʻida. Arxeolog Duke Xuan tomonidan topilgan (1970). 1972-yil ning aprel—may oylarida tekshirilgan. Makonning katta qismi suv ostida qolib buzilgan. Tepalikda saqlanib qolgan qismining sharkdan gʻarbga tomon uz. 22-24 m, eni shim.dan jan.ga 7 m, balandligi 1,6 m. Chimqoʻrgʻon makonidan 7 mingga yaqin sopol parchalari, hayvon suyaklari, yorgʻuchoq, jez parchasi va boshqa topilgan. Sopol buyumlarning koʻpchiligi qoʻlda yasalgan tuvak, tovoq va tovalardan iborat. Baʼzi idishlarga loy boʻlakchalari yopishtirib bezatilgan, ayrimlarida mato izlari saqlanib qolgan.

CH.m.ning sopol buyumlari miloddan avvalgi 1ming yillikning boshlari va 7-asrlarda chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullangan qabilalarning makonlaridan topilgan buyumlarga oʻxshaydi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Chimqoʻrgʻon suv ombori

Chimqoʻrgʻon suv ombori - Qashqadaryoning oʻrta oqimida qurilgan gidrotexnika inshooti. Qashqadaryo viloyati hududida, Qarshi shahridan 60 km sharqda. Chimqoʻrgʻon suv omborio. qurilishi 1958-yilda boshlangan. 1960-yildan doimiy foydalanishga topshirildi. Toʻla sigʻimi 500 mln. m³, foydali sigʻimi 450 mln.m³. Suvi yuzasi sathi 49,2 km², suv ombori oʻzan tipida. Uzunligi 17,5 km, maksimal chuq. 30 m, oʻrtacha chuq. 17,2 m. Qashqadaryo oqimini mavsumiy tartibga solish uchun moʻljallangan. Qashqadaryo viloyatining Qamashi, Qarshi, Gʻuzor va Koson tumanlaridagi 188 ming ga yerni sugʻoradi. Chimqoʻrgʻon suv omborio. tarkibiga tuprokli toʻgʻon, minorali suv chiqargich, quyi byefda joylashgan chap sohil (27 m³/s) va oʻng sohil (22 m³/s) bosh taqsimlagichlari kiradi. Toʻgʻon balandligi 33 m. Minorali suv chiqargich sugʻorish uchun suv berish va ayni vaqtda ortiqcha suvni chiqarib tashlash uchun moʻljallangan (suv oʻtkazish imkoniyati 350 m³/s).

Manbalar 

 

Suv omborlari
Oʻzbekiston geografiyasi
Chingiziylar

Chingiziylar - Moʻgʻullar davlatining asoschisi va xoni (1206-yildan) Chingizxon nomidan kelib chiqqan, Osiyo va Sharqiy Yevropada hukmronlik qilgan sulola. Moʻgʻullar davlati hukmdorlari: Chingizxon (1206—27), Tulixon (1227—29), Oʻqgoy qoon (1229—42), Turakina xotun (1242—46), Kuyuk (Guyuk) qoon (1246—48), Munke (Mangu) qoon (125159), Xubilay (125994), Oʻljaytu — Temur qoon (1295— 1307), Xaysanqulug qoon (1307—11), Ayurbaribad — Buyantu qoon (1311—20), Shidebala — Gegen qoon (1320—23), Yesun — Temur qoon (1324—28), Xoʻshila qoon (1328), TugʻTemur qoon (1328— 32), Irijinbal qoon (1332), Toʻgʻon Temur (1333—70), Ayushiridor qoon (1370—78), Toʻkus Temur qoon (1378— 88). Joʻji ulusi (Oltin Oʻrda) hukmdorlari: Joʻji (1224—27), Botu (1227— 56), Berkaxon (1256—66), Mangu Temur (1266—?), Tuda Mangu (?), Toʻla bugʻa (?), Toʻxtaxon (1290—1312), Oʻzbekxon (1312—40), Jonibekxon (134057), Berdibekxon (135759), Navroʻz (1359— 60), Xizrxon (1360—61), Mardud (Murud)( 1361 — 63), Murodxoʻja (1363), Qutlugʻxoja (1364), Oʻrusxon (1364— 75), Toʻqtaqiya (1375), Temur Malik (137576), Toʻxtamishxon (137696), Temur Qutlugʻ (1396—99), Shodibek (1399-1407).

Iroq (Ozarbayjon, Fors, Xuroson, Kermon va Eronning Gʻarbi)da hukm surgan Ch. (hukmdorlar): Hulokuxon (125665), Abaqaxon (1265-82), Ahmadxon (1282 — 84), Argʻunxon (1284—91), Keyxotu (Gayxatu)xon (1291—95), Boyduxon (1295), Gʻozonxon (1295—1304), Oʻljaytuxon (1304— 16), Abu Saʼid Bahodirxon (1316— 35), Ariaxon (1335—36), Musoxon (1336), Sulton Muhammadxon (1336— 38), Tagʻoy Temurxon (1338; 1341—51), Sulaymonxon (1339—41).

Sharkda Oltoydan to gʻarbda Amudaryogacha, Gʻuljadan Samarkandu Buxorogacha boʻlgan hududda, asosan, Chingizxonning 2oʻgʻli Chigʻatoy naslidan boʻlgan (qarang Chigʻatoiylar) xonlar hukm surgan.

Adabiyot 
 RashidadDin, Sbornik letopisey, t.2, M.L., 1960; Abulgoziy, Shajarayiturk, T., 1992; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994; Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996.
Chingiztov

Chingiztov — Qozogʻiston past togʻlarining sharqidagi togʻ tizmasi. Qozogʻiston Respublikasi (Sharqiy Qozogʻiston viloyati)da. Uz. 180 km, eng baland joyi Qoʻsoba togʻi (1305 m). Suvayirgʻich qismlari, asosan, tekislangan yuzalardan iborat. Baʼzi joylarida yakka gumbazsimon choʻqqilar mavjud. Tik yon bagʻirlari koʻplab quruq soylar bilan kesilgan. Paleozoyning qumtosh, slanets, ohaktosh, slanets, porfiritlaridan tuzilgan. Yon bagʻirlarida togʻ dashti oʻsimliklari, butazorlar va kichik qayintogʻterak oʻrmonlari uchraydi.

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Chingizxon yasosi

Chingizxon yasosi, Buyuk yasoq, Buyuk yasa (moʻgʻulcha "jasoq" — qonun, qaror, jazolash soʻzining turkiy "yasoq" shakli) — Chingizxon tomonidan moʻgʻul qabilalarining Oʻnon daryosining boshlanish joyida chaqirilgan qurultoyi (1206)da qabul qilingan qonunlar majmui, oʻrta asrlar moʻgʻul hukuqi toʻgʻrisidagi asosiy yozma yodgorlik. Chingizxon amriga binoan yozilib, "Oltun daftar" (chingiziy xonlarning rasmiy tarixi) bilan birga xon xazinasida saqlangan. Moʻgʻullar davlatining tashkil topishi bilan Chingizxon yasosini takomillashtirish, yangi qonunlar bilan toʻldirish zarurati tugʻilgan. 1218-yilda unga muhim tuzatishlar kiritilgan. Chingizxon yasosining soʻnggi tahriri 1225-yildagi qurultoyda qabul qilingan.

Dastavval Chingizxon yasosi, asosan, davlat tomonidan amalga oshiriladigan turfa tadbirlar, muayyan gunohlar uchun beriladigan jazo choralarini oʻzida mujassam qilgan. Chingizxon yasosi toʻla shaklda saqlanib qolmagan, uning ayrim parchalari bizgacha yetib kelgan.

Juvayniy (13-asr)ning yozishicha, Chingizxon yasosi uygʻur yozuvida tumor shaklida bitilgan boʻlib, u "Yasa nomayi buzurg" ("Yasa buyuk kitobi") deb nomlangan. Chingizxon yasosining parchalari musulmon tarixchilari Juvayniy, Rashiduddin, Ibn Battuta, Taqyaddin Makriziy; yevropalik sayyohlar Plano Karpini, Billem Rubruk, Marko Polo (13—14-asrlar) asarlarida saqlanib qolgan. 1240-yilga oid — "Moʻtullarning maxfiy tarixi" va xitoy manbalarida ham yasoq haqida baʼzi maʼlumotlar mavjud.

Adabiyot 
 Utemishxodji , Chingizname, AlmaAta, 1992; Sultonov T. I., Podnyatie na beloy koshme. Potomki Chingizxana, Almati, 2001.
Chindovul

Chindovul — oʻzbek va tojik xalqlarida dubulgʻa shaklidagi, bir tomonidan teri bilan qoplangan urma cholgʻu. Harbiy yurishlar va turli marosimlarda qoʻllanilgan. Ch. otliq askar egariga boylangan, tayoq yoki qamchi dastasi bilan chalingan.
Chinni

Chinni (chin soʻzidan) — suv, gaz va elektr oʻtkazmaydigan, oʻtga chidamli, jarangdor, asosan, oq rangli (yupqasi yorugʻlik oʻtkazadigan) mahsulot; keramikaning nafis turi. Maxsus tuproq (Chinni gili), kaolin, kvars, dala shpati va boshqa xom ashyolar aralashmasidan tayyorlanadi. Chinnidan roʻzgʻor buyumlari (choynak, piyola, kosa, likopchalar, laganlar), bezak buyumlari (guldon, haykalcha va boshqalar), meʼmorlik detallari, sanitariyagigiyena buyumlari ishlanadi, kislotalar taʼsiriga chidamli (ftorid kislotadan tashqari) boʻlganidan kimyo sanoatida, elektr utkazmasligi tufayli radiotexnika va elektrotexnikada foydalaniladi.

Sifati jihatdan nafis Chinni (turkcha farfur, forscha — fagʻfur; eng sifatli Chinni tayyorlangan qad. Xitoy viloyatining nomi), dagʻal Chinni (fayans, italyancha — Faens; yirik keramika markazi boʻlgan shaharning nomi), texnik, xujalik, sirlangan va sirlanmagan Chinni farqlanadi. Nafis Chinnining suvni singdirishi 0,5% gacha. Dagʻal Chinni nafis Chinniga nisbatan sergʻovakligi, suvni koʻproq singdirishi (9—12% gacha) bilan farq qiladi, shuning uchun ham u sirlanadi. Nafis Chinni ham, dagʻal Chinni ham bir xil xom ashyolardan tayyorlanadi (tarkibi: oq gil va kaolin 45—50%, kvars qumi 25—35%, dala shpati 12 — 25%, boʻr 0 —10%, chinni siniqlari 5—15%), faqat tayyorlash texnologiyasi har xil boʻladi. Chinnining qattiq va yumshoq turlari ham bor. Idishlar yasashda, texnika va sanoatda qattiq Chinni ishlatiladi, badiiy va bezak Chinni mahsulotlari yumshoq Chinni dan tayyorlanadi. Qattiq Chinni yumshoq Chinniga nisbatan chidamliroq, xom ashyosi tarkibida tuproq koʻproq (45— 60%) boʻladi, shuning uchun ham yumshogʻiga nisbatan yuqori trada (yumshogʻi 1300° gacha, qattigʻi 1450°gacha) pishiriladi. Chinni mahsulotlari sirlanib, boʻyalib, gullar solinib yoki gul bosilib ishlab chikariladi.

Xitoyda 4—6-asrlarda chinnisozlik sanʼati yuksak darajaga koʻtarilgan, Chinnining tarkibi va tayyorlash texnologiyasi sir saqlangan. 11 — 14-asrlarda Eron, 16-asrda yapon Chinnisi shuhrat qozondi. 16-asrda Yevropada (Florensiya, Fransiya, Gollandiya, Angliyada) ilk Chinni buyumlari paydo boʻldi, dastlabki Chinni zdi 1710-yilda Maysenda, 1717—18 yillarda Venada, 1744-yilda Peterburgda qurildi. Daniya (Kopengagen), Shvetsiya (Mariyeburg), Gollandiya (Been, Gaaga), Belgiya (Turne), Shveysariya (Syurix), Chexiya (Slavkov, Klashterets) badiiy Chinnisi shuxrat qozondi. 18-asr va 19-asrda Chinnidan bezak mahsulotlar va badiiy buyumlar yasalgan. 20-asr boshlaridagina Chinni sanoat miqyosida ishlab chiqarila boshlagan.

Oʻrta Osiyoga Chinni qadimdan Xitoy va Erondan, keyinchalik Rossiyadan keltirilgan. Mahalliy kulollar (ayniksa, Rishton kulollari) sopolning Chinniga yakin xillarini ishlashgan. Oʻzbekistonda Chinni sanoati 20-asr 50-yillarida yuzaga keldi, birinketin Toshkent, Samarqand, Quva, Angren shaharlarida Chinni zdlari qurildi.

Yana q. 

 Chinni-fayans sanoati
Chinni tarvuz

Chinni tarvuz - oʻrta ertapi shar mahalliy tarvuz navi. Palagi, yon shoxlari oʻrtacha, barglari siyrakroq, konussimon, biroz mayin tukli. Meva shakli sharsimon, tuyey och yashil, oʻrtacha kattalikda. Poʻsti qattiq. Meva yuzasi silliq, yuzasi boʻylab toʻq yashil Chinni tarvuz.rangli tasmachalar birbiriga ulanib uyachalar shaklini beradi. Etining rangi och qizil, sersuv, shirali, tolali. Tarkibida 6,5% quruq modda va 6,5% qand bor. Hosili 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 320—340 s/ga.

1956-yildan davlat reyestriga kiritilgan. Uzbekistonning (Samarkand viloyatidan boshqa) barcha viloyatlarida ekiladi.

 

Tarvuz navlari
Chinnigul

Chinnigul () — chinniguldoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻt va yarim butachalar turkumi; manzarali ekma gul. 300 dan ortiq turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Dashtlar, oʻtloqzorlar, qumloq yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda yovvoyi hodda oʻsadigan koʻp yillik oʻt boʻlgan ʼ:< turi (angren, ugom, toʻrttangachali Ch.lar) uchraydi. Poyasi boʻgʻimlarga boʻlingan, barglari qaramaqarshi, bandsiz, toʻgʻri nashtarsimon yoki uchi utkir. Gulyonbargchasi kosachasiga yaqin joylashgan. Ch.ning koʻpgina turlari manzarali va ekib koʻpaytiriladi. Janubiy Yevropada keng tarkalgan bir va ikki yillik bog yoki golland chinniguli () turi Ch.ning manzarali navlarini yaratishda asos boʻlgan. Guli bitta toʻpgulda, yirik, kalin, qatmaqat, xushboʻy, rangi har xil (qizil, pushti, sariq, oq va boshqalar). Koʻpgina mamlakatlarning sanoat gulchiligida ochiq yerlarda va issiqxonalarda yetishtiriladi. Koʻp yillik patli yoki turk Ch.i () turining gullari mayda, gʻoyat xushboʻy, qalin toʻpgulga yigʻilgan. Gulchilikda ahamiyati katta. Bir yillik xitoy Ch.i () turi gulining rangi va tuzilishi bilan farq qiladi. Ch.urugʻidan (urugʻi issiqxonalarda yanvar—maydi ssiiladi) va kalamchasidan (noyabr—mart oylarida ildiz oldiriladi) koʻpaytiriladi. Golland Ch.i 5—8 oyda gul chiqaradi, turk Ch.i 2yili iyun—iyulda, xitoy Ch.i iyundan birinchi qorasovuqlargacha gullaydi. Uzbekistonning barcha viloyatlari uchun manzarali Ch.ning Vilyame Sim navi rnlashtirilgan (1980).

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Gullar
Chinniguldoshlar

Chinniguldoshlar () — chinnigulnamolar kabilasiga mansub oila. Chalabuta hamda bir, ikki va koʻp yillik butalardan iborat. 80 turkumga kiradigan 2000 turi bor. Oʻzbekistonda 24 turkumga mansub 122 turi usadi. Barglari oddiy, qaramaqarshi joylashgan, bandsiz, tekis qirrali. Gullari toʻgʻri, 4—5 boʻlakli. Kosacha barglari erkin yoki tutashgan.

Changchilari 4—10 ta, urugʻchisi 1—5 ta, tugunchasi ustki, mevasi koʻsakcha. Shimoliy yarim sharning moʻtadil mintaqasida tarqalgan. Chinnigul, drema, lixnis, yer sovun va boshqa turlari manzarali. Yetmak, sovunoʻt, echkimiya va boshqa ildizlari xolva va har xil ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi. Ch.ning baʼzi turlari atirupa sanoatida va tibbiyotda qoʻllanadi. Ch.ning 10 turi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Chinniguldoshlar