MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Avtomatlashtirilgan kutubxona

Avtomatlashtirilgan kutubxona ― oʻzaro bogʻlangan kom-pyuterlashgan avtomatik tizim. Asosiy vazifalari: kutubxonadagi barcha kitoblar, jurnallar va boshqa hujjatlarni toʻla qayd qilish; klassifikator boʻyicha indekslar qoʻyish; bibliografik qidirish; tanlab olingan kitoblarning referatlarini koʻrib chiqish; kutubxonaga aʼzo boʻlganlarni roʻyxatga olish; buyurtmalarni roʻyxatlashtirish; katalog va kartochkalarni hamda qayta roʻyxatga olish varaqalarini bosmadan chiqarish, kitoblarni abonentlarga berish va qabul qilishni qayd qilish, muddatlarni choʻzib berish; moliyaviy hisobotlar; yangi kitoblarni roʻyxatga olish va holatini kuzatish; markazlashtirilgan buyurtmalar berish; kutubxonaga tushgan hujjatlarni doimo kuzatib borish va boshqa Avtomatlashtirilgan kutubxonada elek-tron kataloglarni tuzish va yaratish dastlabki qadam boʻlishi zarur.

Bu vazifalarni bajarish uchun Avtomatlashtirilgan kutubxona maʼlumotlar bazasi kamida 1 mln. yozma maʼlumotga moʻljallangan boʻlishi kerak. Avtomatlashtirilgan kutubxonada bir-biri bilan bogʻlangan kom-pyuterlar tizimidan foydalaniladi. Avtomatlashtirilgan kutubxonaning ichki kompyuter tizimi boshqa shahar va davlatlarning oʻxshash kutubxonalariga aloqa zanjirlari orqali bogʻlanadi. Natijada yangi axborotlarni tezkor usullarda uzatish, qabul qilib olish, saqlash va ularga ishlov berish imkoni mavjud boʻladi. Avtomatlashtirilgan kutubxonada elektron kataloglar; turli sohalarga doir axborot bazalari va banklari; elektron kataloglarning bosma koʻrinishida tayyorlangan analoglari; har oyda va yil choragida chiqariladigan sohalararo adabiyotlar koʻrsatkichi; maxsus elektron jurnallar va boshqa tashkil qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomatlashtirish texnika vositalari

AVTOMATLASHTIRISH TEXNI-KA VOSITALARI – turli jarayonlarni avtomatlashtirishga imkon beruvchi asbob va qurilmalar. Vazifasi: a) texnologiya jarayonidagi parametrlarning oʻzgarishi haqida nazorat signallarini qabul qilish, b) axborotni uzatish, v) axborotni oʻzgartirish va saqlash, uni dasturdagi axborot bilan taqqoslash va buyruq axborotini tuzish (axborotni ishlab chiqish), g) buyruq axborotini tex-nologik jarayonga tatbiq qilish. Nazorat axborotni qabul qilish vositalari (as-boblar, qurilmalar, datchiklar) nazorat qilinuvchi parametr ta’sirini sezuvchi va shu parametrni mexaniq issiqlik, op-tik va elektr parametrlarga aylantirib beruvchi organlardan iborat. Axborotni uzatish vositalari – aloqa liniyalari. Datchiklardan chikadigan signallar aloqa liniyalari orqali uzatiladi. Sig-nallarni uzoq masofaga uzatish uchun datchikdan chiqadigan signallar maxsus oʻzgartirgichlar yordamida uzatishga mos shaklga keltiriladi. Axborotni ishlab chiqish vositalari – registratorlar (qayd qilgichlar), signalni oʻzgartiruvchi qurilmalar, hisoblash jihozlari va mashinalari, boshqarish va taqsimlash qurilmalari, kommutatsiya (oʻzgartirish) uskunalari. Buyruq (komanda) axborotini uzatish vositalari, asosan, nazorat ax-borotni uzatish vositalariga oʻxshaydi. Axborotni texnologiya jarayoniga tatbiq etuvchi qurilmalar – buyruq signalini kuchaytiruvchi, uni ijro etuvchi elementlar va rostlovchi organlardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomashinist

Avtomashinist – poyezd haydashda mashinist ishini bajaruvchi avtomatik qurilma. Poyezdni soatiga 50 km dan tez haydashda barcha jarayonlarni toʻla avtomatlashtiruvchi avtomatik boshqarish tizimining muhim qismi. Poyezdlar orasi (intervali) qisqa boʻlgan hollarda (metropoliten, shahar atrofiga qatnaydigan poyezdlar va hokazoda) samarali hisoblanadi. A. harakat jad-valining aniq bajarilishini ta’min-lashga, tezlikni soatiga 5 km aniqlikda saqlab turishga, yetti xil tezlik ichidan istalgan birini eng yuqori qiymatgacha chiqarishga, poyezd tezligini tez-tez oʻzgartirib haydashga imkon beradi. A. uchastkalarning poyezdlar oʻtkazish imko-niyatini yaxshilaydi, mashinistning ishini yengillashtiradi. A. tizimi harakatni boshqarish jarayonida qatnashuvchi boshqa avtomatik tizimlar bilan doimiy bogʻliq boʻladi. U lokomotivdagi avtomatikaga ta’sir qiladi, avtodispetcher va avto-blokirovka "buyruq"lariga boʻysunadi. Oʻzbekistonda istiqbolda A.temir yoʻl uchastkasi va umuman yoʻddagi qatnovni kompleks avtomatik boshqarish tizimining tarkibiy qismiga aylanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtometamorfizm

Avtometamorfizm (geol.) -magmatik togʻ jinsining sovib kristal-lanishi jarayonida boʻladigan oʻzgarish. Jinsning sovishi vaqtida undan mag-ma bilan yer qa’ridan chiqqan qaynoq suvli qorishmalar ta’siri (gidroterm) va uchuvchi moddalarning ajralishi natija-sida sodir boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomiksis

Avtomiksis, automiksis (avto ... va yun. mixis – surilish, qoʻshilish) – bir individga mansub jinsiy hujayralar (gametalar)ning qoʻshilishi, oʻzidan urugʻlanishi. Bir hujayrali hayvonlar, koʻpgina zamburugʻlar va qisman diatom suvoʻtlar orasida keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil dvigateli

Avtomobil dvigateli – avtomobilni harakatga keltiruvchi qurilma. Avtomobil dvigateli 2,3,4 va undan ortiq si-lindrli boʻlib, ular bir qator yoki "V" tartibida joylashtiriladi. Zamonaviy avtomobillardan eng keng tarqalgani porshenli ichki yonuv dvigateli. Ish ja-rayoni boʻyicha ikki taktli dvigatel va toʻrt taktli dvigatellarga, yonilgʻining alangalanishi boʻyicha uchqundan alanga-lanadigan karbyuratorli dvigatellarga va dvigatel silindrlarida yonilgʻi oʻz-oʻzidan alangalanadigan dizel dvi-gatellariga boʻlinadi. Karbyuratorli Avtomobil dvigatelida karbyuratorda tayyorlanadigan benzin bugʻlari bilan havo aralashmasidan iborat yonilgʻi aralashmasi silindrlarga uzatiladi. Dizel dvigatellarida silindrlarda qisilgan havoga yuqori bosimda dizel yonilgʻisi purkaladi. Za-monaviy Avtomobil dvigateli silindrlar bloki, krivo-ship-shatunli mexanizm, gaz taqsimlash mexanizmi, sovitish tizimi, moylash ti-zimi, ta’minlash tizimi (karbyuratorli dvigatelda yonuvchi aralashma tayyorlab, uni silindrlarga kiritadi, dizellarda esa silindr ichiga yonilgʻini purkaydi), oʻt oldirish tizimi (karbyuratorli dvi-gatelda)dan iborat. Zamonaviy yengil avtomobillarning dvigateli quvvati 15 – 310 kVt gacha, yuk avtomobillariniki 220 kVt gacha boʻladi. Bulardan tashqari rotorli-porshenli, gaz-turbinali dviga-tellar ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil kran

Avtomobil kran, avtokran – avtomobil shassisiga oʻrnatiladigan yuk ortish-tushirish mashinasi. Ish or-gani burilma strela (quloch)dan iborat. Qurilish-montaj, donali yuklarni or-tish-tushirish ishlarida qoʻllaniladi. Ish organi elektr va suyuqlik kuchidan yoki avtomobil dvigatelidan harakatlantiriladi. Avtomobil kran 15 t gacha yukni koʻtara oladi, strelasining qulochi 2 – 12 m, yukni 20 m gacha yuqoriga koʻtaradi. Avtomobil kranning turgʻun boʻlishini ta’minlovchi qoʻshimcha tiraklari (autrigerlari) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil parki

Avtomobil parki – 1) mam-lakatdagi barcha korxona, muassasa, ido-ralar (shu jumladan, harbiy qismlar) ga tegishli avtomobillar, shatakchi avto-mobillar, avtobuslar, tirkamalar maj-mui; 2) avtotexnika saqlanadigan (tura-135digan), ta’mirlanadigan va unga xizmat koʻrsatiladigan maxsus jihozlangan sa-roy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil poyezdi

Avtomobil poyezdi (avtopo-yezd) – bitta yoki bir nechta tirkama ulangan avtomobil. Yuk va yoʻlovchilar Avtomobil poyezdi lari boʻladi. Yuk ortiladigan tirkamalarning oddiy va maxsus kuzovli xillari bor. Maxsus kuzovli tirkamalarga si-sternalar, refrijeratorlar, sovitkichli tirkamalar, oʻzi agʻdargichlar va boshqa ki-radi. Avtomobil poyezdi tirkamali, yarim tirkamali va uzun yuklar uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin. Tirkamalar 1,2,3,4 oʻkdi boʻlib, avtomobilga toʻgʻridan-toʻgʻri tirkaladi; yarim tirkamada oddingi oʻq boʻlmaydi, old qismi shatakchi avtomobilning max-sus tayanchiga mahkamlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil sporti

Avtomobil sporti, avtomobil poygasi – sport avtomobillari va seriya l i avtomobillarda oʻtkaziladigan poyga, sport turi. Birinchi avtomobil poygasi 1894-yil 18-noyabrda Fransiyada Parij-Ruan-Parij yoʻnalishi boʻyicha 1200 km masofada oʻtkazilgan. Qoidaga muvofiq tezlik cheklangan (soatiga 12,5 km) edi. Poyga aylanma shosselar, toʻgʻri shosselar, avtodrom, ippodrom, velo-drom, stadionlarda oʻtkaziladi. Belgi-langan masofada rekord qoʻyish uchun max-sus poygalar ham oʻtkaziladi. Poygada qatnashadigan avtomobillarning xalqaro tasnifi (asosiy mezon – avtomobil ru-sumi va dvigatelning ish hajmi) va texnika talablari vaqt-vaqti bilan oʻzgarib turadi. Chet elda xahon chempionligi uchun aylanma shosselarda oʻtkaziladigan avto-mobil poygalari va Yevropa chempionli-gi uchun oʻtkaziladigan avtoralli asosiy musobaqalar hisoblanadi. Xalqaro avtomobil federatsiyasi (1904-yil) tashkil etilgan. Jahon birinchiligi 1925-yildan oʻtkazib kelinadi. 1965-yil noyabrda ameri-kalik poygachi Kreg Bridlav reaktiv dvi-gatelli avtomobilda soatiga 966, 554 km tezlikda yoʻl bosib mutlaq rekord qoʻydi. Avtomobil sporti boʻyicha sobiq Ittifoq birinchi-ligida Riga shahrida Oʻzbekiston jamoasi 1978-yilda birinchi marta qatnashdi. Oʻzbekiston sportchilaridan Murodjon Qayumov eng yaxshi natija koʻrsatdi. 1996-yil Oʻzbekistonda birinchi marta Pskent shahri yaqinidagi "Ujniy" avtopoligonda tezlik rekordi oʻrnatildi. V. Ye. Alek-sandrov 100 km masofada oʻrtacha 118 km/soat tezlikka erishdi. 1997-yil shu joyda birinchi marta Oʻzbekiston chempionati oʻtkazildi. Oʻzbekistonda Avtomobil sportining 264 ta seksiyasi boʻlib, 22395 kishi sportning shu turi bilan shugʻullanadi. 116 947 kishi ommaviy sport razryadiga ega, 41 nafar sport ustaligiga nomzod, 10 nafar sport ustasi bor (1997).Karimjon Mahkamjonov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil tirkamasi

Avtomobil tirkamasi – yuk avtomobiliga tirkaladigan bir, ikki yoki koʻp oʻqli dvigatelsiz arava. Odam va yuk tashiydigan hamda maxsus Avtomobil tirkamasi boʻladi. Odam tashiydigan Avtomobil tirkamasi avtobuslarga tir-kaladi. Yuk Avtomobil tirkamasining borti platformali va ma’lum yukni tashishga moslashtirilgan xillari boʻladi (mas, furgon, samo-sval – agʻdarma, refrijerator, ogʻir yuk tashuvchi va hokazo). Maxsus Avtomobil tirkamasi oʻziga oʻrnatilgan mashina, apparat yoki usku-na yordamida biron ishni bajarishga moʻljallanadi (Avtomobil tirkamasi ustaxona, avtolav-ka (koʻchma doʻkon), kompressorli uskuna (A.t-uy va boshqalar). Bir oʻqli Avtomobil tirkamasi kupi bilan 2 t, ikki oʻqli Avtomobil tirkamasi 3–12 t gacha, ogʻir yuk 137tashiydigan ikki va undan koʻp oʻkli Avtomobil tirkamasi esa 60 t gacha yuk koʻtaradi. Ikki oʻqli Avtomobil tirkamasi gidravlik, pnevmogidravlik, pnevmatik va hokazo tor-mozlar bilan jihozlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomobil xizmati

Avtomobil xizmati – qurol-aslaha, yonilgʻi, oziq-ovqat tashish uchun moʻljallangan maxsus xizmat turi. Jang qilayotgan qismlarga texnikani tashish va yaradorlarni evakuatsiya qilishda xizmat qiladi. Oʻz avtotransporti boʻlmagan qoʻshinlarni ham tashiydi. Avtomobil xizmati avto-mobil (avtotransport) boʻlinmalari va qismlaridan iborat boʻlib. umumiy armiyaning ma’lum qoʻshin turi tarki-biga kirishi yoki alohida avtomobil qismlaridan tashkil topishi mum-kin. Ba’zi armiyalarda Avtomobil xizmati transport qoʻshinlari deb ham ataladi. Oʻzbekiston Avtomobil xizmati boʻlinmalari uchun ofitser kadrlar Samarqand avtomobilchi komandir-muhandislar oliy-harbiy bilim yurtida tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtomorf tuproq

Avtomorf tuproq (yun. autos – oʻzi va morphe – koʻrinish, shakl) – si-zot va yer usti suvlari ta’sirida ortiqcha namlanishga chalinmaydigan tuproq. Sugʻorma dehqonchilik mintaqalarida 139sizot suvlarining sathi yer yuzasidan 5 m va undan chuqurlikda joylashgan boʻlsa, bunday tuproqlar Avtomorf tuproq hisoblanadi. Choʻl zonasidagi sur-qoʻngʻir tuproqlar, qumli va qumoq choʻl tuproqlar, taqirsimon va taqir tuproqlar; sugʻoriladigan zonalarda esa och tusli, tipik (oddiy) va toʻq tusli boʻz tuproqlar Avtomorf tuproq boʻlishi mum-kin. Avtomorf tuproq tushunchasi tasnifiy ahamiyatga ega boʻlmasada, bunday tuproqlardan dehqonchilikda foydalanish tarzini aniqlash, agrogidromeliorativ tadbirlarni, ayniqsa, sugʻorish rejimini toʻgʻri tanlashda muhim ahamiyatga ega. Avtomorf tuproqning sugʻorish rejimi yarim gidromorf va gidromorf tuproqlardan farq qilib, odatda yuvilmaydigan tipda boʻladi va bunda sugʻorish tuproqning faqat yuqori 70 – 100 sm qatlaminigina (ildizlar eng koʻp tarqaladigan qatlam) namlashga moʻljallanadi. Biroq Avtomorf tuproqda yetishtiri-ladigan madaniy oʻsimliklarni tez-tez sugʻorishga toʻgʻri keladi. Avtomorf tuproq ni irriga-siya maqsadida oʻzlashtirishda kollektor-drenaj shoxobchalari qurishning hojati yoʻq. Avtomorf tuproqda gidromorf tuproqlarga qaraganda gumus miqdori kamroq, le-kin oʻsimlik uchun foydali gumin kislotasi mavjud. Shu sababli Avtomorf tuproq dehqonchilik nuqgai nazaridan gidro-morf tuproqlardan ustun turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tuproqshunoslik
Avtomotrisa

Avtomotrisa – inki yonuv dvi-gatel bilan ta’minlangan oʻziyurar temir yoʻl vagoni. Tez buziladigan va qimmatbaho yuklar, pochta tashiladi. A. ga bitta yoki ikkita vagon ulash mumkin. Toʻrt oʻqli A. ikkita vagondan iborat boʻladi. Birinchi vagonda uch boʻlim: mashina boʻlimi, kj boʻlimi va bufet hamda yoʻlovchilar boʻlimi bor. Qoʻsh eshikli ikkinchi vagon faqat yoʻlovchilar uchun moslashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtonom nerv sistemasi

Avtonom nerv sistemasi – nerv sistemasining bir boʻlimi (qarang Vege-tativ nerv sistemasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Nerv sistemasi
Nevrologia
Anatomiya
Avtonomiya

Avtonomiya (yun.  autos – oʻzini, nomos – qonun) –   qarang Muxtoriyat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtopilot

Avtopilot (avto ... va frans. Pilote – uchuvchi) – uchish apparatlari (samolyot, vertolyot, snaryad va boshqalar)ni avtomatik tarzda (uchuvchi ishtirokisiz) boshqarish mexanizmi. A. sxemasini K. E. Siolkovskiy tuzgan (1898). Parijda 1914 i. oʻtkazilgan Xalqaro koʻrgazmada A. boshqargan samolyot birinchi marta namoyish qilingan. Dastlab, A. samo-lyot rullarini uchuvchi ishtirokisiz boshqarish uchungina xizmat qildi. Key-inchalik A. takomillashtirilib samo-lyotning belgilangan uchish rejimini birdek tutib turadigan yoki uchish re-jimini yoʻnalish, ogʻish va balandlikka qarab oʻzgartiradigan puxta tizim yara-tildi. A.ning yanada takomillashtiri-lishi natijasida samolyot rullarini va dvigatellarini boshqarishni avtomat-lashtiruvchi tizim barpo qilindi. Bun-day A.lar samolyotni ekipajsiz uchirish va uni radio orqali boshqarishga imkon beradi. A. raketalar va samolyot-snaryadlarga, Yerning sun’iy yoʻldoshlari va boshqalarga ham oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtopoliploidiya

Avtopoliploidiya, autopo-liploidiya (avto … va poliploidiya) – bir turga mansub oʻsimliklar, kamdan-kam hollarda hayvonlar hujayralarida xromosomalar toʻplami sonining bir 140necha marta koʻpayishidan iborat irsiy oʻzgarish. A. oʻsimliklar va hayvonlar on-togenezida, shuningdek oʻsimliklar fi-logenezida, hayvonlar partenogenezida muhim ahamiyat kasb etadi. Sunʼiy yoʻl bilan (yuqori temperatura, nurlantirish, kimyoviy birikmalar taʼsirida) paydo qilingan A. orqali grechixa, javdari, qand lavla-gi va boshqalarning yangi navlari olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoportret

Avtoportret (yun. autos – oʻz, frans. portrait – tasvir) – portret turi. A.da rassom yoki haykaltarosh oʻzini oʻzi tasvirlaydi. Odatda A. ustida ishlayotganda muallif koʻzgu yoki bir nechta koʻzgulardan foydalanadi, asarda oʻz shaxsiyati (obrazi)ni koʻrsatadi, oʻz tabiatini, ichki dunyosini, ijodiy fal-safasini ifodalaydi. A. qadimdan mav-jud boʻlib, antik davr, oʻrta asr, ayniqsa, Uygʻonish davrida keng rivojlangan. A. inson ruhiyati, ma’naviy dunyosini ochib berishga intilish kuchaygan davrlarda koʻplab yaratilgan. Uygʻonish davri san’atkorlari: Rafael, Leonardoda Vinchi, Rembrandt, Dyurer, Van Deyk, Bryullovlarning A.lari mashhurdir. Oʻzbekiston tasviriy san’atida A. 20-asrning 20 – 30-yillaridan keng tarqala boshladi. Ras-somlardan A. Volkov, A. Siddiqiy, B. Hamdamip va boshqa ham A. yaratgan. Ayniqsa A. Abdulyaayev ijodida A. muhim oʻrin egallaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoradiografiya

Avtoradiografiya, autoradio-grafiya, radioavtografiya– biror ob’yektda radioaktiv moddalarning qanday taqsimlanishini oʻrganish usuli. A.da tekshiriladigan ob’ekt yuziga radio-aktiv moddalarning nurlarini seza-digan fotoemulsiya beriladi; ob’ek-tdagi radioaktiv moddalar doim nur chiqarib turgani uchun fotoemulsiyani qoraytiradi, goʻyo oʻzini-oʻzi suratga tu-shiradi (usulning nomi ham shundan). Ob’ektga fotoemulsiya berishning bir necha yoʻli bor: foto-emulsiyani suyul-tirib, namuna yuziga quyish yoki namuna sirtini silliqlab, unga fotoplastinka bostirib qoʻyish mumkin. Radioaktiv moddalarning qanday taqsimlangani toʻgʻrisida bir fikrga kelish uchun foto-emulsiyaning qanchalik qoraygani eta-longa solishtirib koʻriladi yoki foto-emulsiyaga tushgan nur izlari optik, elektron mikroskoplarda sanaladi. Radioaktiv moddalarning namunada taqsimlanishini koʻrsatadigan foto-grafik tasvir avtoradiogramma yoki radioavtogramma deb ataladi. A. fizi-ka va texnikada, biol. va tibbiyotda keng qoʻllaniladi. A. usuli har xil rudalarda radioaktiv elementlar bor-yoʻqligini, togʻ jinslari, metall qotishmalarida bu elementlar qanday taqsimlanishini, tabiiy radioaktiv elementlarning tana toʻqimalarida qanday tarqalishini bi-lib olishga yordam beradi. Radioaktiv izotoplar bilan nishonlangan birikmalarni organizmga yuborish va toʻqima hamda hujayralarni keyin A. usuli bilan tek-shirish tegishli jarayonlarning qaysi hujayralar yoki hujayra tuzilmalarida boʻlib oʻtishini, biror xil moddalarning qanday tuzilmalarga jo boʻlishini aniqlashga imkon beradi va hokazo (qarang Radi-ografiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoralli

Avtoralli (avto ... va ing. rally – yigʻin) – avtomobil sporti boʻyicha kompleks musobaqalar. Bunda muayyan yoʻnalish boʻyicha belgilangan harakat jadvaliga aniq rioya qilinadi. Ishti-rokchilarning asosiy vazifasi – vaqt nazorati joylariga fursatida yetib ke-lishi; kechikkanlik yoki barvaqt yetib kel-ganlik uchun jarima xollari (ochkolar) yoziladi. A.da qoʻshimcha sinovlar – shos-se, ippodrom yoʻlkalari boʻylab poygalar, tik qiyalikni bosib oʻtish, figurali haydash kabilar kiritilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoreferat

Avtoreferat (avto ... va re-ferat soʻzlaridan) – ilmiy asar yoki tadqiqotning muallif tomonidan tayyor-langan qisqacha mazmuni bayoni (mas, dis-sertatsiya A.i).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtosalon

Avtosalon– avtomobillar yangi modellari namoyish etiladigan va sotiladigan koʻrgazma (yoki uning bir boʻlimi). Oʻzbekistonda A.lar aso-san 1994-yildan boshlab ochila boshlagan. A. larning asosiy qismi Oʻzbekiston avtomobilsozlik korxonalari uyushmasi ("Oʻzavtosanoat") va maishiy xizmat tizimidagi "Oʻzavtotexxizmat" aksi-yadorlik jamiyatining viloyatlardagi hududiy boʻlinmalariga qaraydi. 1999-yilda Oʻzbekistonda 77 A. ishladi. Toshkent shahrida 16 A. ishlab turibdi.A. larda Asaka avtomobil zavodida ishlab chiqarilgan "Neksiya", "Damas" va "Tiko"avtomobillari, shuningdek, "Fiat" (Italiya), "Shevrolet", "Kadil-lak", "Kraysler" (AQSH), "Kartal", "Da-gan", "Iveko", "Karson" (Turkiya) singa-ri xorijda ishlab chiqarilgan yengil avtomobillar, avtobuslar, ularning ehtiyot qismlari va boshqa ham namoyish qilinadi. Ayrim A. larda sotuvga chiqarilgan avtomobillarni sotuv oldi koʻrigini oʻtkazish, qismlarini sotishga buyurtma qabul qilish, servis va sotuv oldi xizmatlari yoʻlga qoʻyilgan.Baxtiyor Avazov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtosporalar

Avtosporalar (avto ... va spora) – ayrim yashil suvoʻtlarda hujayra ichida oddiy boʻlinish yoʻli bilan paydo boʻlgan yosh hujayralar (harakatchan sporalar). A.ona hujayra ichida bir necha dona hosil boʻlib, rasmana yetiladi. A.ning koloniya boʻlib yashaydigan turlari ona hujayra ichidayoq yangi koloniyaga aylanadi. Ona hujayra yorilgach mustaqil yashay boshlaydi. A.sirti sellyuloza poʻst bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotebranishlar

Avtotebranishlar – biror ti-zimda tashqi ta’sir ishtirokisiz yuzaga keladigan soʻnmas tebranishlar. Bunda te-branishlar amplitudasi va davri shu ti-zimning oʻz xususiyatlari bilan aniqlanadi. A. shu xususiyati bilan amplitudasi va dav-ri tashqi ta’sirga bogʻliq boʻlgan majbu-riy tebranishlardan farq qiladi. A. vu-judga keladigan tizimlar avtotebranma tizimlar deyiladi. Koʻpchilik hollarda avtotebranma tizimlar 3 asosiy ele-ment: tebranma tizim, tebranishlarni soʻndirmaslik uchun energiya manbai va manbadan tebranma tizimga energiya uza-tilishini boshqaruvchi qurilmadan tash-kil topadi. Mas, soatlarda bu 3 element – mayatnik, siqilgan spiral prujina va ankerli mexanizmdir. A.ga spiral prujina energiyasi yoki koʻtarilgan yuk energiyasi hisobiga ishlaydigan soatlar mayatnigining tebranishi, lampali gene-ratordagi elektr toki tebranishlari va boshqa misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotipiya

Avtotipiya (avto ... va yun. tupos -nusxa, qolip) – 1) rangli tasvirlarning hamma tusini asliday chop etish uchun fotomexanik yoʻl bilan maxsus bosma qolip (klishe) tayyorlash usuli. A.da ori-ginal rastr deb ataluvchi tur (shisha pla-stikalarga tushirilgan qora kataklar) orqali suratga olinadi. Originalning eng ochiq rangli yeridan aks etgan nurlar rastr kataklaridan oʻtib, negativda eng katta nuqtalar, qora (toʻq) yeridan aks etgan nurlar esa eng kichik nuqtalar hosil qiladi. Boshqa yerlardan qaytgan nurlar och-toʻqligiga qarab negativda turli kat-talikdagi nuqtalar shaklida aks etadi. Bunday negativdan tayyorlangan klisheda ham, undan foydalanib bosilgan nusxada ham tasvir son-sanoqsiz nuqtalardan iborat boʻladi. Ammo koʻz nuqtalar ora-sidagi boʻshliqni ilgʻamaydi, nuqtalar yaxlit boʻlib tuyuladi. Nuqtalarning zichroq joylari toʻqroq, siyrakroq joylari ochroq boʻlib koʻrinadi. A.dan foto-surat, qalam yoki boʻyoqda chizilgan rasm va hokazoni chop etishda foydalaniladi; 2) rastrli klishedan olingan nusxa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotomiya

Avtotomiya, autotomiya (avto... va yun. tome – kesib tashlash) – bir qancha hayvonlarda kupli qoʻzgʻalish ta’sirida, mas, yirtqich hayvon changaliga tushib qolganida oyoqpari, dumi yoki ta-nasining boshqa qismlarning beixtiyor uzib tashlashi. A. koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar uchun xos: ayrim gidroid po-liplar va aktiniyalar – paypaslagichlarini, nemertinlar va halqali chuvalchan-142glar – tanasining keyingi qismini, ni-naterililar – nurlarini, mollyuskalar – sifonlarini, qisqichbaqasimonlar – qisqichlari va oyoqlarini uzib tashlaydi. Umurtqalilar orasida A. himoya reak-siyasi boʻlib, nerv sistemasining ref-lektorlik jarayoni hisoblanadi. Mas, kaltakesaklarda A. dumining koʻndalang togʻay plastinka joylashgan qismidagi muskullarning kuchli va tez qisqarishi tufayli uzib tashlanishidan iborat. A.da odatda tananing uzib tashlangan qismi qayta tiklanadi (qarang Regeneratsiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtotransformator

Avtotransformator — transformatorlarning bir turi. Chulgʻamlari bir-biriga galvanik tarzda tutashtirilgan boʻladi. Oddiy transformatorlar kabi, bir fazali va koʻp fazali, kuchaytiruvchi va pasaytiruvchi xillari bor. Avtotransformatorlar rele himoyasi va laboratoriya ishlarida, radio va televideniya zanjirlarida keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil