MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Naʼmatak

Naʼmatak (Rosa) — raʼnodoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. Boʻyi 3 m cha. Bargi tok, patsimon murakkab, poyada ketma-ket joylashadi. Guli xushboʻy, rangi har xil, yakka yoki 2—3 tadan oʻrnashgan. Mevasi shirali, shakli va rangi har xil, gul oʻrnidagi soxta meva ichida tukli, bir urugʻli yongʻoqchalar joylashgan. N. turlari bir-biridan mevasining shakli, katta-kichikligi, rangi, novda poʻstlogʻining rangi hamda novdadagi tikanlarning oz-koʻpligi va joylanishiga qarab farqlanadi. N. oʻrmonlarda ariq yoqalarida, butalar orasida, togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Guli chiroyli turlari bogʻlarda, xiyobonlarda va koʻchalarda oʻstiriladi.

Itburun naʼmatak () mevasida 4—6%, baʼzan 18% cha C, B2, K, B oilasi vitaminlari, 18 mg% cha karotin, 18% cha qand, 2% cha limon kislota, oshlovchi va boshqa moddalar boʻlib, tibbiyotda avitaminozning oldini olish va davolashda qoʻllanadi. N.ning manzarali turlari — atirgullardan olinadigan xushboʻy efir moyi (atirgul moyi), asosan, parfyumeriyada, undan tayyorlanadigan atirgul suvi (Aqua Rosae) farmatsevtikada dorilarning hidi va mazasini yaxshilash uchun ishlatiladi.

Manbalar 

 

Raʼnodoshlar
Atirgullar
Dorivor oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Kataloniya ramzlari
Naʼt

Naʼt (arab. — maqtov, taʼrif) — mumtoz adabiyotning anʼanaviy tarkibiy qismlaridan biri. Odatda, katta sheʼriy-epik asar (doston)lar, baʼzan ilmiy asarlar bosh qismida hamd va munojotpan keyin keladi. N., asosan, paygʻambar (lar) shaʼniga aytiladigan maqtovdan iborat boʻlib, koʻpgina mumtoz sheʼriy asarlarda uchraydi.

Manbalar
Nayarit

Nayarit —  Tinch okeani sohilida joylashgan, Meksikaning gʻarbiy qismidagi shtat. Maydoni 27,6 ming km². Axrlisi 919,7 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Tepik shahri Gʻarbiy Syerra-Madre tizmalari (balandligi 2300 m) tor sohilboʻyi tekis-ligini Meksika yassitogʻligidan ajratib turadi. Iklimi yozi sernam, tropik iklim. Yillik yogʻin 1000 mm. Togʻ oralarida yogin miqdori 200–300 mm. Asosiy daryolari: San-Pedro, RioGrande-de-Santyago va boshqa Tekisliklarda doim yashil oʻrmonlar, togʻ etaklarida barg toʻkuvchi, balandroqda igna bargli daraxtlar oʻsadi. Xoʻjaligining asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Asosiy ekinlari: tamaki, yer yongʻoq, shakarqamish, tropik mevalar. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnpoyabzal sanoati rivojlangan.

Manbalar
Naqarot

Naqarot — qoʻshiqnutg har baididan soʻng muntazam ravishda takrorlanib turuvchi qismi. N.ning sheʼriy matni, odatda, toʻrtlik yoki baytdan tashkil topib, tugal badiiy obrazni ifodalaydi. N. musiqa asarining ikkinchi kuy davriyasi, ixcham va sodda shaklli namunalarda esa kuyning ikkinchi jumlasi sifatida gavdalanadi. Qoʻshiqva madqiyalarda N. boshqa qismlardan musiqiy vazn, uslub va ijro surʼati bilan farqlanishi mumkin. Xorjamoalariga moʻljallab yaratilgan qoʻshiqlarda N. qismi, odatda, yalpi xor tomonidan ijro etiladi. Ayrim xalq qoʻshiq va yallalarida N. asosiy kuyni butunligicha takrorlaydi va bandlardan takroriy sheʼr matni tufayli ajratiladi. Koʻshiq, ashula, suvora, maqomlarning shoʻba va taronalarida, shuningdek, oʻzbek bastakorlik ijodiyotiga mansub asarlarda N.ning har xil vokal va cholgʻu yoʻllari mavjud (Mas, Bozgoʻy).

Manbalar
Naqib

Naqib, naqibxoʻja (arab. — boshliq, sardor, qabila boshligʻi, dohiy) — Xiva xonligidagi harbiy mansabdor. Sayyidlar va xoʻjalar uchun yuqori faxriy unvon. N. oʻzlarini Muhammad paygʻambarning avlodlaridan deb hisoblay-digan sayyidlar jamoalari rahbarlarining lavozimi. Hukmron doiralar N. orqali sayyidlar jamoalari bilan muomala qilganlar. N.lik lavozimi avloddan avlodga oʻtgan. N. xonning eng yaqin maslahatchilaridan boʻlib, safarlarda unga hamroh boʻlgan. Rasmiy qabul marosimlarda N. xonning soʻl tomonida 1-oʻrinda oʻtirgan. Xon N.larga tayangan. N.larning oʻz navkarlari boʻlib, hamma harbiy safarlarda qatnashgan. N.larning vazifasi urush safari vaqtida qoʻshin tuzish, uni qurollantirish va joylashtirish mahoratiga ega boʻlgan, odd va orqadagi, oʻng va soʻl qanotdagi markaz va pistirmadagi askar holidan xabardor boʻlgan, oʻz vazifasiga loyiq boʻlmagan kishini maʼlum vazifani bajarishga qoʻymagan. Xiva xonligida urush safarlari vaqtida N. shu vazifalarni bajargan. Xon "saylov"i vaqtida N. ishtirok etgan. N.lar xazinadan taʼminlanib turilgan.

Manbalar
Naql

Naql (arab.) — a) xalq tomonidan toʻqilgan va avloddan avlodga oʻtib kelayotgan ogʻzaki hikoya, rivoyat, qissa; b) hikoya qilish, bayon qilish; v) maqol maʼnosida. Mas, Yaxshilik qil, daryoga tashla; baliq bilur, baliq bilmasa, xoliqbilur. "Naql" soʻzidan kelib chiqqan noqil, naqlchi shakllari hikoya qiluvchi shaxs maʼnosini anglatadi.

Manbalar
Naqr

Naqr, naqra (arab. — zarb, taqillatish) — oʻtmish musiqa risolalarida qoʻllanilgan usul zarblari birligi. Ritm oʻlchovlari arab alifbosidagi T va N harflari vositasida ifodalangan. Mas, tan (ikki N.dan tuzilgan uzun boʻgʻin), tanan [bir qisqa (ta) va bir uzun (nan) boʻgʻin] va q.k. Safiuddin al-Urmaviy, Mahmud ash-Sheroziy, Abduraqmon Jomiy, Zaynulobiddin alHusayniy risolalarida N.lar masalasiga ham maxsus toʻxtab oʻtilgan.

Manbalar
Naqsh (bezak)

Naqsh — 1) Sharq xalqlari musiqaga xos bezak nomlaridan biri; 2) Oʻn ikki maqom tizimi tarkibida uchraydigan musiqiy shakllardan biri. Xoʻja Abdulqodir Marogʻiy (14-asr)ning Safiuddin al-Urmaviy (13-asr) asariga yozgan sharhida N. 14 xil musiqiy janr va shakllar qatorida keltirilgan. Najmiddin Kavkabiynmt yozishicha, N. murakkab shakldagi ikki baytni qamrab oladigan kichik hajmdagi asar sifatida taʼriflagan. N.lar farʼ, turk-zarb, foxtazarb kabi qad. doyra usullari asosida bastalagan. "Gʻiyos ul-lu-gʻat" (19-asr)ga koʻra N. shakli xurosonlik badihagoʻy baxshilar ijodi bilan bogʻliq qolda yuzaga kelgan. Oʻtmishda Us tod Shodiy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Kavkabiy, Feruz va boshqalarning N.lari mashhur boʻlgan. Shashmaqom tarkibidan oʻrin olgan N.lar bizgacha umumiy (tarona) nomi yetib kelgan. Shu jumladan, Nasri Bayot Taronasi, Nasri Ushshoq Taronasi, Segoh Taronasi kabi ashula yoʻllarida N. xususiyatlari namoyon boʻladi. Xorazm maqomlari aytim yoʻllaridagi N. esa oʻz nomi bilan yuritiladi.

Ravshan Yunusov.

Manbalar
Naqshi Rustam

Naqshi rustam - Sheroz (Eron) dan 50 km, qad. Istahr shahri (Taxti Jamshid) yaqinida joylashgan Husaynkoʻh qoyalaridagi axomaniylar sulolasi podshohlarining maqbaralari hamda kitobalari. N. R. Eron sarkardasi — sosoniylarshm Yazdigard III armiyasi bosh qoʻmondoni Rustam (636 yil arablar bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan) nomiga qoʻyilgan. N.R. Doro I, Artakserks I va Doro II larning Koʻhi Rahmat bagʻriga kavlab joylashtirilgan maqbaralaridan iborat. Doro I maqbarasi toʻrtburchak shaklida, zardushtiylik anʼanasi asosida yaratilgan boʻlib, eng qad. yod-gorlikdir (qarang Doro qabri kitobalari). Maqbaradan pastda, chap tomonidagi relyefda sosoniylar podshosi Shopur ning Rim imperatori Valerian ustidan gʻalabasi (milodiy 260 yil) va Valerianning ot minib turgan Shopur I oyogʻiga tiz choʻkib, bosh egib turgani tasvirlangan. Relyef ostidagi yozuvda forslarning Zakavkazyega yurishi ifo-dalangan (milodiy 262 yil). Maqbaralarning qarshisida burj — Zardusht kaʼbasi joylashgan. Uning tomi katta hajmdagi yassi tosh plitalar bilan yopilib, devorlarida deraza oʻrnida ochiq joylar qoldirilgan. Eron, Kavkaz va Oʻrta Osiyo aholisi uylariga oʻxshatib qurilgan burjning devorlariga paxlaviy, parfyan va yunon yozuvlarida Sosoniylar davlati tarkibiga kirgan mamlakatlar, bu ziyoratgohga keltirilgan hadyalar roʻyxati berilgan. N.R. manzaralari va kitobalari axomaniylar va sosoniylar bosib olgan mamlakatlar va xalqlar tarixi, etnografiyasi va madaniyatini oʻrganishda muhim manbadir.

Hamidjon Hamidov.

Manbalar 

Arxeologiya
Eron tarixi
Forscha soʻzlar va iboralar
Naqqosh

Naqqosh (arab.) — naqsh ustasi; be-zak, gul yaratuvchi usta. Amaliy sanʼatning barcha sohalaridagi ustalarga naqsh nusxalari (axta, andozalar) tayyorlab beradi; gul bosuvchi ustalar uchun naqsh qoliplarini tayyorlab beruvchi ustalarga ham naqsh mujassamotini chizib beradi. (Naqqoshlik).

Manbalar
Nagʻma

Nagʻma, nagʻam (arab. — kuy) — 1) Sharq musiqa ilmida musiqa tovushi; ton. Muayyan balandlikda sadolanib turishi bilan tabiatdagi boshqa tovushlardan farq qiladi. Sharqolimlari N.ni 2 xil turga boʻlishgan: qavliy (inson tomogʻidan chiqadigan) N. va feʼliy (musiqa cholgʻularidan hosil qilinadigan) N. Kuy, qoʻshiq va ashulalar ritm bilan N.lar uyushmasidan tarkib topadi. N.lar qoʻshilishidan boʻʼd, jins, jam, maqom pardalari va, nihoyat, yaxlit kuy — musiqa asarlari hosil etiladi. Oʻrta asr musiqa risolalarida yozilishicha, to-vushlar bir-biri bilan maqsadga muvofiq ravishda maʼlum vaqt oraligʻida koʻshilgandagina N. deb hisoblanadi. Oʻtmishda N.lar yunoncha va arabcha iboralar bilan ifodalangan. Arabcha atamalari asomiy nagʻamot ("Asmoʼ unnagʻam") deyilgan; 2) ohang, kuy. N. soʻziga ayrim qoʻshimcha soʻzlar bogʻlanib, turli musiqa iboralari hosil etiladi. Masalan, H. boshi — doston va boshqa koʻp qismli asarlarning cholgʻu muqadsimasi, oʻtmishda saroy musiqachilarining boshligʻi; N.gar, N. zan, N. chi yoki N. navoz — sozanda; N.i Orazi Navo Shashmaqom Navo maqomining cholgʻu qismlaridan biri; N. kor yoki N. soz — bastakor; N. pardoz yoki N. capo — sozanda, xonanda. Xorazmda garmon cholgʻusi N. deb ham ataladi.

Manbalar
Nahang

Nahang — ulkan suv hayvonlari (akula, kit, timsoh va boshqalar)ning umumiy nomi.

Manbalar
Nahv

Nahv (arab.) — q. Sintaksis.

Manbalar
Nguyen Chay

Nguyen chay (Nguyen Trai) (1380— 1442) —Vyetnam milliy qahramoni, shoir. 1418—27 yillarda Le Lon bilan birgalikda mamlakatni istilo etgan (1407) Xitoy qoʻshinlariga qarshi koʻtarilgan qurolli kurashga rahbarlik qilgan. Soxta ayblov asosida qatl etilgan. Vyetnam soʻzlashuv tilidagi sheʼriyat asoschisi.

Manbalar 

    

Shoirlar
Nguyenlar

Nguyenlar — Markaziy va Janubiy Vyetnamdagi hukmron urugʻ (1558—1802), imperator sulolasi (1802—1945). 1884-yildan Fransiya protektoratligida boʻlgan.

Manbalar
Ndola

Ndola — Zambiyaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kopperbelt provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 380 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Mis mintaqasining savdo markazi. Dorussalom —Ndola neft quvurining soʻnggi punkti. Mamlakat rangli metallurgiya sanoatining asosiy markazi. Neftni qayta ishlash, kimyo, tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, shina zavodlari, oziq-ovqat, metallsozlik, sement, mebel sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi bor. Shaharga 1902-yilda asos so-lingan.

Manbalar
Neandertallar

Neandertallar — qadimgi qazilma odamlar, oʻrta paleolit davri odami hisoblanadi. Paleoantroplarning bir guruhi. Neandertal skelet qoldiqlari (bosh miya qutisi, qovurgʻalarning boʻlaklari, yelka hamda son suyaklari va boshqalar). 1856-yilda Neandertal vodiysida (Germaniyaning Dyusseldorf shahri yaqinidagi neandertal gʻoridan topilgan), shuningdek, Osiyo, Oʻrta Osiyo (qarang: Teshiktosh odami) ning Boysun togʻlaridan va Afrikada topilgan. Neandertal boʻyi uncha baland boʻlmagan (150-160 sm ga yaqin), miyasi yirik (1700 sm3), lekin hozirgi odamlarnikiga nisbatan sodda tuzilgan, peshonasi anchayin turtib chiqqan, son suyagi boldir suyagiga nisbatan kalta boʻlgan. Neandertal bundan 200—35 ming yil avval — vyurm muzligi davrida Gʻarbiy Yevropada, odatda, gʻorlarda va ungurlarda  yashab, yirik va mayda  hayvonlarni ovlashgan va terib termachilik qilgan, qurollar yasashgan (Mustye madaniyati). Olov yoqishni (tabiy olov), uni saqlash va undan foydalanishni bilishgan, toʻda boʻlib yashashgan.

Adabiyot 
 Alekseyev V. P., Stanovleniye cheloveka, M., 1984.

Manbalar
Neapol

Neapol, Skiflar Neapoli (miloddan avvalgi 3-asr — milodiy 3-asr) — Qrimdagi skiflar davlati poytaxti. Hozirgi Simferopol shahri yaqinida harobalari: is-tehkomlar, turar joylar va xoʻjalik inshootlari, maqbara, tasvir tushi-rilgan tosh daxmalar va boshqa saqlangan.

Manbalar 

 

Tarix
Arxeologiya
Ukraina shaharlari
Neapol (shahar)

Neapol — Italiyaning jan. qismidagi shahar. Neapol qoʻltigʻi sohilida, Vezuviy vulkani etagida joylashgan. Kampaniya viloyati va Neapol pro-vinsiyasining maʼmuriy markazi. Mamlakat janubidagi muhim iqtisodiy va madaniy markaz. Aholisining soni boʻyicha mamlakatda 3-oʻrinda (2001-yilda 993,3 ming kishi), atrofidagi shaharlar bilan birgalikda Katta Neapol aglomeratsiyasini tashkil etadi. Transport yoʻllarining yirik tuguni, dengiz porti (yiliga 15 mln.t yuk ortib-tushiriladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Katta N. — yirik sanoat markazi: neftni kayta ishlash, neft kimyosi, metallurgiya, mashinasozlikning turli sohalari (jumladan, kemasozlik, pri-borsozlik, stanoksozlik, samolyotsozlik, avtomobilsozlik), elektrotexnika va radioelektronika sanoatlari rivojlangan. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, qogʻoz, sement sanoati korxonalari mavjud. N. — xalqaro turizm markazlaridan boʻlganligi sabab-li, aholining koʻp qismi xizmat koʻrsatish sohasida band. N.daun-t, vulkanologiya st-yasi, rasadxona, opera va drama teatrlari, milliy muzey, ba-diiy galereya, botanika bogʻi, dengiz akvariumi bor.

N.— qadimda yunonlar qishlogʻi boʻlgan. Miloddan avvalgi 327—326 yillarda Rim imperiyasi egallagan. N. — Italiyanint qad. yunon madaniyat markazlaridan biri boʻlgan. 1193-yilda Sitsiliya qirol-ligiga qoʻshib olingan, 1266-yildan uning poytaxti. 1282—1442 va 1501— 04 yillarda Neapol qirolligi poytaxti. 1860-yildan Birlashgan Italiya qirolligi tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan ilk xristian katakombalari (2—5-asrlar), qasrlar (12—15-asrlar), gotika cherkovi (13-asr), sobor (13—20-asrlar), saroylar, monastir va boshqa saqlangan. Harbiy dengiz bazasi.

Manbalar
Neapol universiteti

Neapol universiteti - Italiyaning qad. universitetlaridan biri. 1224-yil Neapol shahrida Sitsiliya qirolligining davlat universiteti sifatida tashkil etilgan. Tibbiyot, mat., fizika, tabiiy fanlar, farmakologiya, muhandislik, meʼmorlik, agronomiya, veterinariya, huquq, iqtisodiyot, filol., falsafa va boshqa soxdlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 100 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1615-yil tashkil etilgan)da 1 mln.ga yaqin asar saqlanadi.

Manbalar
Neapol qirolligi

Neapol qirolligi - 1) Apen nin yarim orolning jan. kismida 1282-yildan (rasman 1302-yildan) 1504-yilgacha (1442— 58 yillarda tanaffuslar bilan) mavjud boʻlgan davlat. Sitsiliya kirolligi parchalanishi munosabati bilan barpo etilgan. 1504-yil Ispaniya tarkibiga kirgan; 2) 1806—15 yillarda Fransiyaga qaram davlat, Fransiyadan mustaqil boʻlgan Italiya hududidagi ikkala Sitsiliya qirolligi bilan birlashgan. Qirollik fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingach, Neapol qirolligida Napoleon 1 ning generali Jozef Bonapart (1806—08) va Myurat (1808—15) hukmronlik qilgan. 1815-yil hokimiyat neapollik Burbonlar qoʻliga oʻtgan.

Manbalar
Nearx

Nearx (Neapxos) (? — miloddan avvalgi taxminan 312) — Aleksandrnmng flot sarkardasi. 334 yildan Likiya va Pamfiliya hokimi. 325 yil N. boshchiligidagi yunon floti ilk marotaba Hindistondan Mesopotamiyaga suzib oʻtgan. Uning sayohati bayonida Hindiston, Fors qoʻlti-gʻining tabiati va aholisi haqida maʼlumotlar bor boʻlib, ulardan Arrian va Strabon keng foydalanganlar.

Manbalar
Nebitdogʻ

Nebitdogʻ — Turkmanistonning gʻarbidagi gumbazsimon qirlar. Katta Bolxon tizmasidan jan.-gʻarbda. N. qadimda dengiz suvi bilan qoplangan Koʻlkor yoki Boboxoʻja shoʻrxogidan orol koʻrinishida koʻtarilib turgan. Mutlaqbal. 39 m. N. uchlamchi davr (neogen)ning yumshoq qizil jinslaridan tarkib topgan. N. atrofida neft konlari bor.

Manbalar
Nebitdogʻ neft koni

Nebitdogʻ neft koni - Turk manistonning gʻarbidagi kon, Turkmanboshi shahridan 165 km sharqda, Nebit-dogʻ qirlarida joylashgan. Dastlabki quduq 1889-yil qazilgan va bir sutkada 10 t neft olingan. 1926-yil razvedka ishlari takrorlangan. 1933-yildan mun-tazam neft olish boshlangan. Nebitdogʻ braxiantiklinal burmasi kenglik boʻylab 30 km ga choʻzilgan, eni 10–12 km. Strukturaning qanotlarida jinslarning yotish burchagi 10° dan 25° gacha. Burma dizʼyunktiv buzilishlar nati-jasida murakkablashgan. Yirik uzil-malarning asosiy zonasi strukturaning oʻqi boʻylab oʻtgan. Shu joylarda qanotlarning 200–250 m ga pasayishi kuzatiladi. Sanoat ahamiyatiga molik neft-gazli gorizontlar aqchagʻil (bi-tumli qumtosh, qumli gillar) va ap-sheron (qumtosh, alevrolit, gil) yaruslarida va qizil qatlamlar (gil, qum-tosh) majmuida joylashgan. Asosiy zaxira qizil qatlamlarda (qalinligi 2000 m gacha) aniklangan. Qumtosh pachkalar gil qatlamchalari bilan ajralgan. Pachkalarga burgʻilangan quduqlar yuqori debitli (80—100 t/sutka). Aqchagʻil yarusida mahsuldorlik kam. Apsheron yarusida neftli 1-gorizontda uyum linza koʻrinishida (dastlabki debiti 40—50 t/sutka). Neft oz parafinli, zichligi 0,850—0,900 g/sm3. Nebitdogʻ neft konik. Turk-manistonda koʻp vaqtlar yirik kon hisoblangan.

Manbalar
Neva

Neva (fincha neva — botqoqlik) — RF Leningrad viloyatidagi daryo. Uzunligi 74 km, eni 1300 m gacha, havzasining maydoni (Ladoga, Onega koʻllari va boshqalarning xavzasi bilan birga) 281 ming km². Neva havzasining oʻzi 5000 km². Ladoga koʻlidan boshlanib, Boltiq dengizi Fin qoʻltigʻining Neva qoʻltiqchasiga quyiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi dare quyilish joyida 2530 m³/sek. Jan.-gʻarbiy va gʻarbiy shamollar Fin qoʻltigʻi va Nevaning quyi oqimidan suvni haydaydi, natijada suv sat-hi koʻtariladi va ayrim vaqtlarda Sankt-Peterburgda suv toshadi. Dek.da muzlab, aprel oxiri — may boshlarida muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: oʻngdan — Oxta; chapdan — Ijora, Tosna, M ga. Neva daryosi Rossiyadagi eng yirik suv magistrallaridan biridir. Nevada kema qatnaydi: Neva Volga—Boltiq suv yoʻlining bir qismi hisoblanadi. Nevaning deltasidagi 42 ta orolda Sankt-Peterburg shahri joylashgan.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Neva jangi

Neva jangi — knyaz Aleksandr Yaroslavich boshchiligidagi rus qoʻshinlari tomonidan Birger Yarl koʻmondon-ligi ostidagi shved otryadini Neva da-ryosining boʻyida tor-mor qilinishi (1240.15.7). Moʻgʻullarning Rusga istilosi sharoitida rus-shved chegarasi xav-fsizligini taʼminlagan. Sarkardalik mahorati va jasurligi uchun knyaz Aleksandr "Nevskiy" deb atala boshlagan.

Manbalar
Nevarlar

Nevarlar — Nepaldagi xalq (900 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari), bir qismi Hindistonda (10 ming kishi) yashaydi. Nevari tilida soʻzlashadi. Dini — hinduizm va buddizm; anʼana-viy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.

Manbalar
Aleksandr Neverov

Aleksandr Sergeyevich Neverov (taxallusi; asl ismsharifi Aleksandr Sergeyevich Skobelev) [1886. 12(24).12, Stavropol uyezdi, Novikovka qishlogʻi — 1923.24.12, Moskva) — rus yozuvchisi. Qishloq maktablarida oʻqituvchilik qilgan. Deh-qonchilik hayotidan olingan ilk hiko-yasi 1906-yilda nashr etilgan. 1917-yilgacha boʻlgan ijodida, asosan, yarim och, yarim yalangʻoch holda yashagan dehqonlar va qishloq ziyolilari hayoti tasvirlangan. Oʻtgan asrning 20-yillari boshlarida Volga boʻylarida avj olgan ochlik N.ni rizq-roʻz axtarib Oʻrta Osiyoga kelishga majbur etgan. Shu davr taassurotlari N.ning qator hikoyalari va "Toshkent — non shahri", "Gʻozu oqqushlar" (1923) kabi qissalarida oʻz ifodasini topgan. Mishka Dodonovning mehridaryo kishilar tufayli omon qolishi tas-viriga bagʻishlangan "Toshkent — non shahri" qissasi N. ijodida alohida oʻrin egallaydi. Qissa oʻzbek tiliga tar-jima qilingan va shu asar asosida kinorejissor Sh. Abbosov ayni nomda kinofilm yaratgan.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Nevinnomisk

Nevinnomisk - Rossiya Federatsiyasi Stavropol oʻlkasidagi shahar (1939-yildan, ungacha Nevinnomisskaya Stanitsasi). Kuban daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 133 ming kishi (1998). Azot ishlab chiqarish korxonasi, junga dastlabki ishlov berish fabrikasi, shina remonti, bugʻqozon-mexa-nika, avtomobil remonti, elektromexanika, moy ekstraksiya, sut, ki-myoviy uy-roʻzgʻor buyumlari, elektr oʻlchagich asboblari zavodlari, un, parrandachilik kombinatlari, GRES bor. Stavropol politexnika institutining umumiy texnika fakulteti, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi. N. yonida Ne-vinnomisk kanali boshlanadi.

Manbalar
Nevr...

Nevr..., nevro..., neyro (yun. neuron — tomir, nerv) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Nerv sistemasiga aloqadorlikni bildiradi; Mas, nevrologiya, nevropatologiya, neyroxirurgiya.

Manbalar
Nevralgiya

Nevralgiya ( — „nerv“ +  — „ogʻriq“) — sezuvchi nerv tolalarining zararlanishi hisoblanadi.Nerv tolalari boʻylab tarqaladigan kuchli ogʻriq; nerv vaqtvaqti bilan sanchib, zirqirab yoki tortishib ogʻriydi. Uch shoxli nerv, quymich nervi, qovur-gʻalararo nerv nevralgiyasi koʻproquchraydi.Uchlik nerv shamollaganida yuz,koʻz va tishlarda kuchli ogʻriq boʻladi.  Infeksion kasalliklar, intoksikatsiya, shikastlanishlar, modsalar almashinuvining buzilishi, ateroskleroz, organizmning sovqotishi, kasbga aloqador zararlar sabab boʻladi. Nevralgiya qaysi soha ner-vida boʻlsa, oʻsha soha nervining poyasi, qobigʻi taʼsirlanadi, nerv poyasi shi-shadi, atrofidagi muskullar tortishadi (Masalan, uch shoxli nerv nevralgiyasida yuz mus-kullari tortishishi), baʼzan nervda struktur oʻzgarishlar kuzatiladi.

Nevralgiya xurujida ogʻriyotgan joyda teri oqarishi yoki qizarishi, terlash, koʻz yoshlanishi yoki soʻlak oqishi, baʼzan toshmalar paydo boʻlishi mumkin.

Davo nevralgiyaning kelib chiqish sababiga bogʻliq. Ogʻriq qoldiruvchi, yalligʻlanishiga qarshi, umumiy quvvatga kirgizuvchi dorilar, fizioterapiya, sanatoriy va kurortlarda davolanish buyuriladi.

Manbalar
Nevrasteniya

Nevrasteniya (nevr — asab va yun. astheneia — darmonsizlik), astenik nevroz, asab toliqishi, asab ojizligi — asab tizimining uzoq vaqt oʻta toliqishi, yaʼni ruhiy iztirob natijasida kelib chiqadigan kasallik, nevrozlarning bir turi N.ga intoksikatsiya (koʻpincha alkogoldan), infeksiya, oʻta toliqish, toʻyib ovqatlanmaslik, bosh miya shikastlanishi, shuningdek, tez-tez asabga tegadigan va darmonni quritadigan vaziyatlar, kechasi kam uxlash va boshqalar sabab boʻladi. N.da, asosan, asteniya sindromiga xos alomatlar yuzaga keladi. Bunda bemor salbiy taʼsurotlarga oson beriluvchan, serzarda, jahldor, tez charchaydigan boʻlib qoladi, madori quriydi, yotganida tez uxlab qolib, salgina shovqinga uygʻonib ketadi. Bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi faoliyatining buzilishi tufayli oliy nerv faoliyatida qoʻzgʻalish va tormozlanish jarayonlarining munosabatlari buzilib, avval birinchisi, keyinroq ikkinchisi ustunlik qiladi. N. alomatlari ham ana shunday kelib chiqadi, dastlab bemor taʼsirchan, jahldor, bezovta, keyinchalik charchagan, boʻshang, horgʻin, uyquchan, kayfiyati buzuq, xotirasi pasaygan ahvolga tushadi. Hissiyot ojizligi, sezgilarning oshishi, teri sezuvchanligining ogʻriqli darajagacha ortishi, betoqatlik, shu vaqtning oʻzida ruhiy va jismoniy toliqish, diqqat va xotiraning pasayishi kuzatiladi. N.ga xos alomatlardan biri uyquning buzilishi va tez-tez bosh ogʻrib turishidir. Uyqu juda yuzaki boʻlib, aksariyat hollarda betoʻxtov davom etib, tush koʻrish bilan kechadi. Kunduzi esa uyqu bosadi, bemor uyqudan turganida kuchli charchagan, horgʻin boʻladi. N.da koʻp uchraydigan belgilar — bu turli-tuman somato-vegetativ va nevrologik buzilishlardir. Bunga ishtahaning buzilishi, ogʻiz qurishi, kekirish, koʻngil aynishi, ich dam boʻlishi, qabziyat, koʻp terlash, tomir urishi va arterial bosimning oʻzgaruvchanligi, koʻz qovoqlari va barmoqlarning titrab turishi (tremor), pay reflekslarining kuchayishi, jinsiy faoliyat susayishi va h.k. kiradi. Bu alomatlar bemorning umumiy ahvoli yaxshilanishi bilan tezda oʻtib ketadi. N.da mehnat qilish va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, sport bilan shugʻullanish, sayr qilish, suv muolajalaridan foydalanish, vitaminli ovqatlar isteʼmol qilish, oilada, ishda tinch va xotir-jam boʻlish bemorning tezda sogʻayib ketishiga olib keladi.

Manbalar
Nevrinoma

Nevrinoma (nevr... va yun. ota -oʻsma), shvannoma — nerv poyasi pardalaridan (Shvann pardalaridan) rivojlanadigan xavfeiz oʻsma. N. oyok,-qoʻl, shuningdek, boʻyin, yuz, meʼda, teri va boshqa periferik nerv tolalari boʻylab oʻsadi. Eshituv nervi N.si ekstratsereb-ral miya oʻsmasining eng koʻp uchraydigan xil i, bunda qulokda shovqin, karlik, bosh aylanishi, nistagm va boshqa kuzatiladi. Xirurgik usulda davolanadi.

Manbalar