Hirot qoʻzgʻoloni (1979)

Hirot qoʻzgʻoloni (), mahalliy aholi orasida 24-Xut qoʻzgʻoloni () nomi bilan mashhur. Voqealar 1979-yil mart oyida bir necha kun davomida Afgʻoniston gʻarbidagi Hirot shahri va uning atrofida boʻlib oʻtgan edi. Unga xalq qoʻzgʻoloni ham, Afgʻoniston Demokratik Respublikasiga (DRA) qarshi afgʻon armiyasi qoʻshinlarining qoʻzgʻoloni ham kirdi. Kommunistik rejim dastlab Sovet ittifoqchilaridan yordam soʻrab murojaat qildi, ammo Sovet rahbariyati aralashishdan bosh tortdi. Qoʻzgʻolonchilar shaharni egallab, taxminan bir hafta ushlab turgach, rejim oʻz kuchlari bilan uni qaytarib olishga muvaffaq boʻldi va Hirotning keyingi havodan bombardimon qilinishi va qayta qoʻlga olinishi natijasida 3000-25000 aholisi halok boʻldi. Bu mamlakatda soʻnggi 50 yildagi eng dahshatli qurolli zoʻravonlik boʻldi va 1978-1979-yillardagi Savr inqilobidan keyin va Sovet istilosi boshlanishidan oldin sodir boʻlgan eng halokatli hodisa edi.

Tarix 
Hirotdagi voqealar DRA tomonidan amalga oshirilgan kommunistik islohotlarga qarshi keng koʻlamli tartibsizliklar sharoitida sodir boʻldi, uning asosiy qismi agrar islohot edi. Islohotlar anʼana va islom tamoyillariga zid boʻlishidan tashqari, koʻp hollarda ular oʻylashi kerak boʻlgan qishloq kambagʻallarining ahvolini yomonlashtirdi. 1978-yil may oyidan boshlab Nuristonda butun Afgʻonistonda DRA va uning siyosatiga qarshi oʻz-oʻzidan qoʻzgʻolon koʻtarildi.

Tasavvuf anʼanalarini oʻz ichiga olgan bu forscha shaharning anʼanaviy madaniyati mamlakatning boshqa qismlariga nisbatan nisbatan erkinroq edi. 1979-yilda siyosiy rejimga qarshi koʻplab boshqa qarshiliklar singari, qoʻzgʻolonchilarning diniy eʼtiqodini ham birlashtiruvchi omil edi.

Qoʻzgʻolon 
Agrar islohot Hirot yaqinida qarshiliksiz amalga oshirildi, chunki qishloq dehqonlari va asosan shaharda yashovchi yirik yer egalari oʻrtasida birdamlik kam edi. Bunda xalq tomonidan diniy arboblar, jumladan, pir va ulamolar hamda anʼanaviy elitaga nisbatan amalga oshirilgan qatagʻon hamda hukumatning savodxonlikni oshirish kampaniyasi oʻtgan yili bahsli boʻlganligi sababli hal qiluvchi omil sifatida tilga olinadi.

Hirot viloyatida yakka tartibdagi qoʻzgʻolonlar allaqachon boʻlib oʻtgan edi, lekin qoʻzgʻolon 1979-yil 15-martda jiddiy boshlandi. Atrofdagi tumanlarda isyonchilar masjidlar atrofiga toʻplanib, mullalarining vaʼzlariga ergashib, shaharga yurish qildilar, ular bilan birga koʻplab shaharliklar hukumat binolari va kommunizm timsollariga hujum qilishdi. Afgʻon armiyasining 17-diviziyasi rejim tomonidan qoʻzgʻolonni bostirish haqida buyruq berilgan edi, buning oʻrniga u qoʻzgʻolon koʻtarib isyonchilarga qoʻshildi. Kichik bir guruh askarlar, amaldorlar va xalq faollari shahardagi Moviy masjidga chekinishdi. Qoʻzgʻolonchilar Hirotni taxminan bir hafta ushlab turishdi, bu davrda shahar anarxiya davrini boshidan kechirdi. Isyonchilar koʻchalarni aylanib, „Allohu Akbar“ deb hayqirib, hukumat tarafdorlari va taqvosi yoʻqligidan dalolat beruvchi sarluchini (boshi ochiq boʻlganlarni) qidirdilar. Kommunist amaldorlar, xususan, oʻqituvchilar qirgʻin qilindi. Bozor talon-toroj qilindi va DRAning bir necha sovet maslahatchilari oʻldirildi, ammo boshqa chet elliklarning hayoti saqlab qolindi. Voqealarda halok boʻlgan sovetlarning aniq soni nomaʼlum: baʼzi manbalarda 200 tagacha raqamlar keltiriladi, ammo rasmiy sovet manbalariga koʻra, faqat ikkita qurbon boʻlgan. DRAning sobiq manbalariga koʻra, 3 yoki 4 sovet aʼzosi, ehtimol, ularning oilalari bilan birga oʻldirilgan. Muayyan manbalarga koʻra, oʻlgan maslahatchilarning jasadlari isyonchilar tomonidan shahar atrofida aylantirib yurilgan, ammo boshqa manbalar buni rad etadi. Qoʻzgʻolonning yagona rahbariyati yoʻq edi: harbiy tomondan qoʻzgʻolonchilarga Sardor Jagran va Rasul Baloch boshchiligidagi bir guruh ofitserlar rahbarlik qilgan, ular orasida Jamiyat-e Islomi partiyasi bilan aloqador boʻlgan Ismoil Xon va Alauddin Xon ham bor edi. Hirot viloyatidagi Jamiyat-e Islomiy kuchlarining amiri va mujohidlarning yirik qoʻmondoni boʻlgan Ismoilxon, keyinchalik uning tarafdorlari daʼvo qilganidek, qoʻzgʻolonda yetakchi rol oʻynamagan. Mahalliy qoʻzgʻolonchilar orasida vaziyat ancha chigal edi, biroq baʼzi mahalliy shaxslar qoʻzgʻolonda muhim rol oʻynagan: Gʻozorgohdan boʻlgan Barakzay pushtun Gul Muhammad va ikki muqaddam mahkum boʻlgan Qamar-i Dozd va Shir Aga Shongar katta isyonchilar guruhlarini boshqargan. Qoʻzgʻolon Hirot atrofidagi barcha tumanlarni qamrab oldi, hukumat qoʻmondonlik punktlari joylashgan Obeh va Pushtun Zargʻunlaridan tashqari, bir necha kundan keyin Bodgʻis viloyatiga, soʻngra boshqa qoʻshni viloyatlarga tarqaldi.

Yirik shaharni yoʻqotish va butun boʻlinmani qoʻzgʻatib yuborgan dastlabki zarbadan soʻng, DRA qoʻzgʻolon qatnashchilariga shafqatsiz munosabatda boʻldi. 4- va 15-zirhli brigadalar Pul-e-Charkidan joʻnatildi, ammo ular uzoqroq masofani bosib oʻtishlari kerakligi sababli Hafizulloh Amin Qandahor garnizoni qoʻmondoni general-mayor Sayid Muxaramga Hirotga tezroq yetib boradigan zirhli qoʻshinni yuborishni buyurdi. Muxaramning 30 ta tank va 300 kishidan iborat kolonnasi 20-mart kuni yashil bayroqlar va Qurʼon kitobini koʻtarib, Hirotga yetib keldi, bu esa qoʻzgʻolonchilarni qoʻzgʻolon butun mamlakat boʻylab tarqaldi, degan fikrni uygʻotdi. Shunday qilib, xalq qoʻshinlariga shaharni qaytarib olish uchun ruxsat berildi. Keyin hukumat kuchlari Hirotni Shindand havo bazasidan uchayotgan Ilyushin Il-28 bombardimonchi samolyotlari bilan havodan bombardimon qildi, bu vaqtda shahar katta zarar koʻrdi va minglab hirotliklar halok boʻldi, ammo qurbonlar soni aniq emas: Hisob-kitoblarning eng minimal soniga koʻra, 3000 dan 4000 gacha vafot etgan, kattaroq taxminlar esa 25,000 nafargacha yetadi. 1992-yilda DRA qatagʻonlari natijasida oʻldirilganlarning 2000 jasadi koʻmilgan ommaviy qabr ochildi.

Oqibatlari 
Hirotdagi voqealar sovet rahbariyatining afgʻon ittifoqchilari inqirozga yuz tutganini anglashiga sabab boʻldi. DRA prezidenti Nur Muhammad Tarakiyning qoʻzgʻolonni bostirishda sovet harbiy yordamini soʻrab koʻrgan takroriy talablari Siyosiy byuroning bir qator yashirin yigʻilishlariga turtki boʻldi. Shunday uchrashuvlardan biri 17-mart kuni boʻlib oʻtdi, unda tashqi ishlar vaziri Gromiko DRA „minglab“ isyonchilarga duch kelganini tan oldi, biroq Brejnev doktrinasiga muvofiq, „hech qanday sharoitda Afgʻonistonni yoʻqotib qoʻymasligimiz kerak“ degan „asosiy taklif“i taʼkidladi.. Siyosiy byuroning yana bir aʼzosi Aleksey Kosigin DRA rahbariyatiga ishonchsizlik izhor qilib, „Amin ham, Taraki ham bizdan haqiqiy holatni yashirmoqda“, dedi. Ertasi kuni Kosigin bilan telefon orqali suhbatda Taraki afgʻon qurolli kuchlariga, hatto Sovet Ittifoqida tayyorgarlikdan oʻtganlarga ham ishona olmasligidan shikoyat qildi va uning yordam soʻrashi yanada xavotirli edi: u Sovet davlatidan Sovet askarlarini soʻradi. Markaziy Osiyodagi respublikalar aholisi (ularning koʻpchiligida Afgʻonistonda boʻlgan bir xil etnik guruhlar istiqomat qilgan) Afgʻonistonga afgʻon libosida yashirincha olib oʻtilishi mumkin edi. Biroq, bu soʻrovlar hech qanday natija bermadi va Siyosiy byuro dastlab aralashmaslik siyosati yoʻliga oʻtdi va keyinchalik Brejnev tomonidan rejalar tasdiqlandi. Taraki 20-mart kuni Moskvaga tashrif buyurganida, Kosigin unga Sovet Ittifoqining Afgʻonistonga nisbatan siyosatini tushuntirdi:

Biroq, keyingi oylarda Sovet qoʻshinlari oʻzlarining harbiy yordamini koʻpaytirdilar, ular orasida T-62 tanklari, MiG-21 qiruvchi samolyotlari va Mi-24 hujum vertolyotlari va ularga xizmat koʻrsatish uchun qoʻshimcha maslahatchilar yuborildi. Shunga qaramay, afgʻon qurolli kuchlarining ahvoli yomonlashishda davom etdi: Jalolobod, Asmar, Gʻazni, Nahrinda qoʻzgʻolon va 1979-yil avgust oyida Kobul shahrida Bala Hisor qoʻzgʻoloni sodir boʻldi. Bularning barchasi bekor qilingan boʻlsa-da, qoʻshinning zaifligi qoʻzgʻolonning tarqalishiga sezilarli hissa qoʻshdi. 1979-yil 24-dekabrda Leonid Brejnev boshchiligida Sovet Ittifoqi 40-Armiyani Afgʻonistonga yubordi va shu tariqa Sovet-Afgʻon urushi boshlandi.

DRA, Eron inqilobidan bir oy keyin sodir boʻlgan qoʻzgʻolonni Eron tomonidan uyushtirilgan deb koʻrsatishga harakat qildi. Xumeyniyning Eroni va sotsialistik DRA oʻrtasidagi munosabatlar keskin edi va xalq rahbariyati Eron oyatullohlari va shahar aholisining yarmini tashkil etuvchi Hirot shia jamoalari oʻrtasidagi til biriktirganlikda gumon qildi. Rejim targʻibot harakatida Erondan 4000 nafar afgʻon ishchisining qaytishidan foydalanib, Hirotga afgʻon kiyimidagi eronliklar kirib kelgan deb daʼvo qildi.

„Pravda“ nashri Pokiston, Misr, Xitoy, Qoʻshma Shtatlar, Buyuk Britaniya va Gʻarbiy Germaniyani qoʻzgʻolon uchun masʼul deb, shu bilan birga Eronni aybladi. Bu ichki Sovet Siyosiy byurosining DRA rejimi sabab boʻlgan degan baholariga zid edi.

Afgʻonistondagi ijtimoiy va siyosiy kuchlarning namoyon boʻlishi sifatida Hirot qoʻzgʻoloni akademik tadqiqotlar mavzusi boʻlib, unga qarama-qarshi tushuntirishlar berdi. Giorgio Vercellin qoʻzgʻolonni pushtunlarga qarshi harakat sifatida koʻrsatdi, uni fors tilida soʻzlashuvchi jamoalarning pushtun koʻchmanchilariga nisbatan noroziligi sabab boʻlgan deya baholadi. Bu versiyani Olivye Roy ham, Gilles Dorronsoro ham rad etib, ikkinchi sababni koʻrsatdi. Yaʼni, qoʻzgʻolonning Gul Muhammad kabi baʼzi arboblari etnik pushtunlar boʻlganini va qoʻzgʻolon pushtunlar yashaydigan hududlarda bir xilda davom etganligini taʼkidlaydi.

Olivye Royning fikricha, Hirot qoʻzgʻoloni mamlakatning boshqa joylarida sodir boʻlgan hukumatga qarshi qoʻzgʻolonlardan farqli oʻlaroq, uyushgan qoʻzgʻolonning namunasi boʻlgan. Royning fikricha, Hirotdagi voqealar „Jamiat-e Islomi“ islomiy partiyasi yetakchisi Burhoniddin Rabboniy tomonidan ishlab chiqilgan strategiyaning oʻziga xos belgisi boʻlib, xalq qoʻzgʻoloni tomonidan qoʻllab-quvvatlangan armiyaga kirib kelgan tarafdorlar tomonidan harbiy toʻntarishdan iborat. Roy bu tezisni qoʻllab-quvvatlash uchun harbiy xizmatdagi jamoat aʼzolari (Ismoilxon va Alouddinxon) harakatlariga ishora qilib, qoʻzgʻolonchilarga vaʼz qilgan mavlaviy bilan Jamiyat oʻrtasidagi aloqalarga ishora qiladi. Dorronsoro Jamiyat agentlari oʻynagan nisbatan kichik rolga asoslanib, bu talqinga qarshi chiqdi. Mashhaddagi Jamiyat idorasi voqealardan bir necha hafta oldin 17-diviziya zobitlari bilan aloqalarni ochgan boʻlsa-da, qoʻzgʻolonning amaldagi yetakchilari bu partiyaga qoʻshilmagan (Dorronsoroning soʻzlariga koʻra, ikki asosiy guruh rahbaridan biri maoist edi). Qolaversa, harbiylar va fuqarolik qoʻzgʻolonchilar oʻrtasidagi muvofiqlashtirishning yoʻqligi, qoʻzgʻolonning umuman tartibsiz va oldindan aytib boʻlmaydigan tabiati, uning fikricha, bu qoʻzgʻolon oldindan oʻylab emas, balki stixiyali boʻlganidan dalolat beradi.

Manbalar

Havolalar 

 
Afg'onistonga bosqinlar
Afg'oniston urushi
Afg'oniston
Afg'oniston tarixi
Hirot tarixi