MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vezer

Vezer () — Germaniya shim.dagi daryo, Shimoliy dengizga quyiladi. Verra va Fulda daryolarining Myunden sh. yonida qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Uzunligi 440 km (irmogʻi Verra boshidan hisoblaganda 724 km); eng katta irmogʻi — Aller. Havzasining mayd. 46 ming km. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda toshadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyi oqimida 312 m3/sek. Kichikroq GESlar qurilgan. Quyilish joyidan yuqoriga tomon kema 529 km masofada (Kassel shahargacha), dengiz kemalari esa Bremen shahargacha qatnay oladi. Elba va Ems daryolari bilan kanallar orqali bogʻlangan. Daryo boʻyida yirik dengiz porti Bremerxafen joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Germaniyadagi daryolar
Vezne

Vezne — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi. Sharq mamlakatlarida qoʻllanilgan; qiymati ishlatish joylariga qarab har xil, mas., Turkiyada 1V=11,545 kg , Basrada 1V= 14,25 kg boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezuvian

Vezuvian (idokraz) (Vezuviy vulkani nomidan) — orolsimon silikatlar sinfiga mansub mineral. Turi koʻp. Beriyliyli V., titanli V., magniyli V., frugardit, vilyuit, siprin va b. maʼlum. Kimyoviy formulasi CaI0Al4(Mg,Fe)2(OH, F)4[Si04]5|Si207Jr Tetragonal singoniyali. Prizmatik, kristallar, radial tolasimon donachalar. Rangi sargʻish-yashil, qoʻngʻir, sariq, qora (vilyuit), havorang (silrin), kulrang . Shishasimon yaltiraydi. Qattiqligi 6,5—7. S ogʻ. 3,4. V. skarnlarda (granat, epidot bilan), rogoviklarda, oʻzgargan magmatik jinslarda, gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. V. Oʻzbekistonda koʻp. V.ning yirik toʻplamlari Chatqol (Sandalash, Gʻovasoy, Chimyon, Kumushkon, Surenota, Sumsar), Qurama (Olmaliq) tizmalarida va Gʻarbiy Oʻzbekistonning W— Mo konlarida (Qoʻytosh, Temirqapigʻ, Langar, Ingichka, Tim, Qoratepa, Saritov) uchraydi. V. Germaniya, Italiya, AQSH, Rossiya va b. joylarda ham maʼlum. Shaffof turlaridan turli buyumlar tayyorlanadi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veymar

Veymar — Germaniyadagi shahar, Tyuringiya yerida. Ilm daryosi boʻyida (Elba havzasi). Aholisi 60 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Kombayn, aniq oʻlchov asboblari zavodi, poligrafiya korxonalari bor; kimyo, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati rivojlangan.

Shahar ilk bor 975-yildan tilga olingan. 1573-yildan gersoglik, 1815-yildan Saksen-Veymar-Eyzenax Buyuk gersogliganing (1918-yilgacha) bosh shahri. 18-asr 2-yarmi — 19-asr boshlarida Germaniya maorifi markazi. F List nomidagi konservatoriya, ped instituti; Gyote milliy muzeyi, Shiller uy-muzeyi, Milliy teatr bor. 16—18-asrlarda qurilgan meʼmoriy yodgorliklar saqlangan: Gersog saroyi (1790—1803-yillarda qayta qurilgan). Belveder saroyi (1726—32), Meʼmoriy va qurilish oliy maktabi (1904—07) va b. Ikkinchi jahon urushi yillarida V. yaqinida eng yirik konslagerlardan biri Buxenvald barpo etilgan edi. (1703 va 1708-17), K. M. Viland (1772-1813), I. V. Gyote (1775-1832), I. G. Gerder (1776-1803), I F. Shiller (17991805), F. List (1848-61) yashaganlar va ijod qilganlar.

Daus rejasi 

AQSH Germaniyaning butunlay zaiflashtirib qo‘yilishini aslo istamas edi. Chunki Germaniyaning butunlay zaiflashuvi AQSHning doimiy raqiblari Buyuk Britaniya va Fransiyani yanada kuchaytirgan bo‘lardi. Bundan tashqari, AQSHga yangi raqibi — Sovet davlatini jilovlashda qudratli Germaniya zarur edi. Shuning uchun AQSH Germaniyaga iqtisodiy va moliyaviy yordam ko‘rsatishga qaror qildi. Bu yordam rejasi tarixga «Daues rejasi» nomi bilan kirgan. Oxir-oqibatda esa, bu reja Germaniya iqtisodiyotining gurkirab rivojlanishiga, uning harbiy qudrati qayta tiklanishiga asos bo‘lib xizmat qildi. Rejani AQSHlik bankir, general Daues boshchiligidagi maxsus komissiya ishlab chiqqan edi. Mazkur reja 1924-yil 16-iyulda Londonda bo‘lib o‘tgan xalqaro konferensiyada qabul qilindi. Rejada Germaniya sanoatini, birinchidan, chet el sarmoyasi yordamida, ikkinchidan, Germaniya va Rossiya o‘rtasidagi savdoni yanada rivojlantirish yo‘li bilan tiklash ko‘zda tutildi. Rejada Germaniyaning 1925- yilda Antanta davlatlariga oltin hisobida 1 mlrd marka tovon to‘lashi ko‘zda tutilgan. 1929-yilda esa bu ko‘rsatkich yiliga 2,5 mlrd markani tashkil etishi kerak edi. Keyinchalik bu to‘lovlar miqdori kamayar va Germaniya iqtisodi imkoniyati darajasiga qarab to‘lanar edi. «Daues rejasi»ning qabul qilinishiga Fransiya rozi bo‘lsa, AQSH Fransiyaning qarzlarini kechib yuborish majburiyatini olgan edi. Shuning uchun ham u «Daues rejasi»ni qabul qildi va 1925-yilda Rur viloyatidan o‘z qo‘shinlarini olib chiqib ketdi. Buyuk Britaniya esa Fransiyaning Yevropa qit’asida yetakchi davlat bo‘lib qolishini xohlamas edi. Kuchli Germaniyaning mavjud bo‘lishi Fransiyani Buyuk Britaniya bilan hisoblashishga majbur etar edi. Qolaversa, kuchli Germaniya Buyuk Britaniya uchun Sovet davlatiga qarshi turishi ham zarur edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
John Vane

John Vane (29-mart 1927 – 9-noyabr 2004) — Angliya kimyogari va farmakologi. Prostaglandinlarni ajratib olish va ular kimyosi hamda biokimyosini oʻrganish ustida ish olib borgan. Nobel mukofoti laureati (1982; S. Bergstyorm va B. Samuelson bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1927-yilda tugʻilganlar
29-martda tugʻilganlar
19-noyabrda vafot etganlar
2004-yilda vafot etganlar
Veysman Avgust

VEYSMAN (Weismann) Avgust (1834.17.1, Frankfurt-Mayn — 1914.5.11, Freyburg) — nemis zoologi, evolyutsion taʼlimot nazariyotchisi. Freyburg universiteti prof. (1873-yildan). 1860-yildan Darvin taʼlimotini himoya qilish, uni ilmiy jihatdan asoslash va rivojlantirish ustida nazariy tadqiqotlar olib borgan. Genlarning diskretligi, ularning xromosomalarda joilashganligi va ontogenezdagi roli haqidagi hozirgi zamon tasavvurlarini oldindan aytib bergan. V.ning irsiyat va individual rivojlanish toʻgʻrisidagi nazariyasi baʼzi kamchiliklardan xoli boʻlmasa ham, bu toʻgʻridagi zamonaviy tushunchalar uchun asos boʻlgan deyish mumkin. 20-asrning 40-y.larida V. yaratgan va uning oʻzi neodarvinizm deb atagan taʼlimot darvinizmni rivojlantirishga qoʻshilgan katta hissa boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veyssit

Veyssit (amerikalik ruda qazib oluvchi korxona rahbari P. Veys nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi CusTe3. Geksagonal singoniyali. Mayda donachalar holida. Rangi oq, yaltiroqligi metallsimon. Kattiqligi 3. S.ogʻ. 6. V. oltinli gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Kam uchraydi.

Oʻzbekistonda faqat Qoʻshbuloq (Qurama tizmasi) oltin konida topilgan. V. Shvesiya (Falun) va AQSH (GudXoup) oltin konlarida bor. V. oltin borligidan darak beruvchi mineral.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veksellarni diskontlash

Veksellarni diskontlash - q. Diskont.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veksel

Veksel (nem. Wechsel — ayirboshlash) — koʻrsatilgan muddatda muayyan miqdordagi pulni toʻlash majburiyati qayd etilgan qarzdorlik haqidagi rasmiy hujjat; qimmatli qogʻoz. U universal toʻlov, kredit va hisob vositasi boʻlib, xalqaro savdoda toʻlov majburiyati; qisqa muddatli (6 oy) tijorat-kredit vositasi; banklararo uzoq muddatli munosabatlarni shakllantiruvchi vosita; banklardan ssuda olish uchun garov (shuningdek tijorat banki markaziy bankdan ssuda olishda beradigan garov) tarzida keng qoʻllaniladi. V.ning asosan oddiy V. (qarzdor tomonidan muayyan summani belgilangan muddatda qaytarish haqida qarz beruvchi oldidagi majburiyat), oʻtkazma V. (qarz beruvchining qarzni V.ni taqdim etuvchiga yoki hujjatda koʻrsatilgan shaxsga toʻlash haqidagi buyrugʻi), xazina V. (oʻz harajatlarini qoplash uchun davlat tomonidan chiqariladi), moliya V. (bir bank boshqa bankka qarz puli olish uchun beradi), tijorat V. (tovar egasiga garov tarzida beriladi) va b. turlari bor.

V. hisob vositasi va ayirboshlash hujjati sifatida Yevropa mamlakatlarda 17-asrda shakllandi. 19-asrning oxiridan boshlab Turkistondagi xususiy tijorat banklari savdo-sotiqda V. muomalasini keng yoʻlga qoʻygan. Sobiq Ittifoqda, shu jumladan Oʻzbekistonda V. yangi iqtisodiy siyosat davrida (davlat hamda kooperativ korxonalar oʻrtasidagi munosabatlarda) ham ishlatilgan. 1930—32 y.lardagi kredit islohotida bevosita maqsadli bank orqali kreditlashga oʻtilishi bilan mamlakat ichida V. muomalasi tugatilgan. Boshqa koʻpgina davlatlarda V. muomalalari 1930 y. Jenevada qabul qilin-gan "Veksel toʻgʻrisida"gi konvensiyaga muvofiq olib boriladi. Unda V.ning kuyidagi majburiy unsurlari boʻlishi qatiy belgilangan: V. belgisi — "Veksel" yozuvi; V.da koʻrsatilgan summani soʻzsiz toʻlash majburiyati; qarz toʻlovchi va birinchi V. egasining nomi; remitent nomi; toʻlov muddati va joyi; V. toʻldirilgan sana va manzil; V. beruvchining imzosi.

V. ni amal qilish muddatini choʻzish (V. prolongatsiyasi) qonunga muvofiq yoki trassant va trassatning oʻzaro kelishuvi asosida amalga oshiriladi.

OʻzRning 1993 y. 2 sent.dagi "Qimmatli qogʻozlar va fond birjasi toʻgʻrisida"gi qonuniga muvofiq 1994 y.dan boshlab Oʻzbekistonda V.lar muomalaga kiritildi. V.lar naqd pulsiz hisob-kitoblarni amalga oshirishning eng qulay vositasi sifatida korxona va tashkilotlarda keng qoʻllaniladi.

Eson Egamov.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Veksler

Vladimir Iosifovich Veksler (1907.19.2, Jitomir - 1966.22.9, Moskva) — rus fizigi, akademik (1958). Zaryadlangan zarralarni tezlatish fizikasi va texnikasi boʻyicha ilmiy maktab asoschisi. U kosmik nurlar tarkibida elektron-yadro jalalari borligini aniqlagan (1937), elektronlar tezlatgichi — mikrotron loyihasini (1944), keyinroq avtofazalash prinsipini tavsiya qilgan. Vladimir rahbarligida Dubna shaxrida sinxrotron (1947) va 10mlrd. eV ga moʻljallangan proton tezlatgichi — sinxrofazotron (1957) ishga tushirildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
David Wechsler

VEKSLER (Wechsler) Devid (1896.12.1, Lespedi, Ruminiya — 1981.2.5, Nyu-York-Siti) — amerikalik psixolog va psixiatr. Nyu-York universiteti tibbiyot kolleji klinik psixologiyasi prof. Belvyu shifoxonasining bosh psixologi (Nyu-York). Intellektni tadqiq etish boʻyicha mashhur. Intellektni oʻlchash V. shkalasi, "Xotiraning V. shkalasi" testlarining muallifi. Birinchi boʻlib verbal (nutqiy) va amaliy intellekt testlarini bir batareyaga birlashtirgan. Intellektdan tashqaridagi omillar gʻoyasini ilgari surgan. V. "yolgʻonni aniqlash detektori" moslamasidan birini taklif etgan. Asosiy ishlari intellekt nazariyalari, dinamikasiga, katta yoshdagilarda intellekt va xotiraning yoshga koʻra oʻzgarishi kabi masalalarga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor

Vektor - koʻp maʼnoli termin; yoʻnalishi hamda miqdori orqali ifodalanuvchi kattalikdir.

Biologiyada

Matematikada 

Vektor — toʻgʻri chiziqning yoʻnalishga ega boʻlgan kesmasi. Bu kesma uchlaridan biri V.ning boshi, ikkinchisi esa oxiri boʻladi. Boshi bilan oxiri ustma-ust tushgan V.nol vektor deyiladi. V., odatda, qora harflar yoki ustiga strelka qoʻyilgan oddiy harflar bilan koʻrsa-tiladi, mas., boshi A nuqtada, oxiri V nuqgada boʻlgan V. bunday belgilanadi: yoki aʼ yoki yoxud a., mat. va mexanikaning faqat son bilan emas, balki yoʻnalish bilan ham ifodalanadigan miqdorlarni tekshiruvchi masalalari V. tushunchasiga olib keladi. Mas., kuch, tezlik V. miqdorlardir. Uzunligi teng boʻlib, yoʻnalishi bir xil boʻlgan ikki V. bir-biriga teng boʻladi. Aytib oʻtilgan V. miqdorlar-dan siljish, tezlik, tezlanish kabilarni fazoning istalgan nuktasidan chiqqan V. bilan tasvirlash mumkin. Bunday V. miqdorlar erkin vektorlar deyiladi. Kuch, burchak tezlik singari V. miqdorlarni toʻla aniqlash uchun ularning son qiymatlari, yoʻnalishlaridan tashqari yana taʼsir chiziqlarini ham bilish zarur (mas., kuchni faqat shu kuch yoʻnalishi boʻyicha koʻchirish mumkin). Bunday V. miqdorlar sirpanuvchi vektorlar deyiladi. Fazoda biror O nuqga maʼlum boʻlsa, shu nuktaga nisbatan fazodagi boshqa istalgan nuqta, mas., M nuqta vaziyatni OM=g bilan aniqlash mumkin. g vektor M nuqtaning radius vektori deyiladi. Tekislik yoki fazodagi har qanday V.ni koordinatalar boshidan chiqqan deb hisoblash mumkin. Shu sababli, V. uchining vaziyati koordinatalar bilan aniqlanadi. Shunga koʻra, har qanday V. tekislikda ikkita (x,x2), fazoda uchta (lg ,*^) va oʻlchovli fazoda p ta (xt,xv...,x^ son bilan aniqlanadi.

Fizikada

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor diagramma

Vektor diagramma - garmonik qonun boʻiicha oʻzgaruvchi fizik kattaliklar qiymati va ular orasidagi munosabatlarning vektor koʻrinishidagi grafik tasviri. Elektrotexnika, akustika, optika va b. sohalardagi hisoblashlarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor koʻpaytma

Vektor koʻpaytma— vektor, ning vektor ga koʻpaytmasi;  kabi belgilanadi va quyidagicha aniqlanadi:
1) vektor  uzunligi  va  lar uzunliklarining ular orasidagi burchak  sinusiga koʻpaytmasiga teng ( va  orasidagi ikki burchakdan dan katta boʻlmagani olinadi);
2) vektor  vektor  va  ga perpendikulyar;
3) fazo oriyentatsiyasiga muvofiq vektorlar  uchligi har doim oʻng yoki har g doim chap (qarang, Vektor hisob).

Vektor koʻpaytma geometriya, mexanika va fizikada keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Matematika
Vektor maydon

Vektor maydon — har bir nuqtasi Rp" a(R) vektor berilgan soha. V. m. s tushunchasi koʻpgina fizik hodisalar va jarayonlarga xos (mas., harakatlanayotgan suyuqlik zarralari tezliklarning vektorlari har bir paytda V. m. hosil qiladi). Matematik jihatdan V. m. G sohadagi oʻzgaruvchan R nuqtaning a{R) vektor-funksiyasi yordamida aniqlanishi mumkin (qarang Vektor hisob). V. m. nazariyasi tabiatshunoslikning turli sohalarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor hisob

Vektor hisob — matematikaning vektor ustida bajariladigan amallari va bu amallarning xossalarini tekshiradigan boʻlimi. Vektor hisob 19-asrda fizika, mexanika talablari asosida vujudga keldi va rivojlandi. Ingliz matematigi U. Gamilton, nemis matematigi G. Grasman, ingliz fizigi J. Maksvell vektor hisob taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. Amerika fizigi J. Gibss vektor hisobni hozirgi koʻrinishga keltirdi. Vektor hisob vektorlar algebrasi va vektorlar analizidan iborat. Vektorlar algebrasining qoidalari odatdagi algebra qoidalaridan tubdan farq qiladi: ular vektor miqdorlarining fizik xossalarini ifodalaydi. Masalan, ikki kuchning teng taʼsir etuvchisini parallelogramm qoidasi boʻyicha topish mumkinligini nazarda tutib, tomonlari qoʻshiluvchi vektorlardan iborat parallelogramm diagonalini tasvirlovchi yangi c vektorga kuchlar parallelogrami — bir nuqtadan chiqqan a va b vektorlarining —" yigʻindisi deyiladi: OS = s = a+. Ayirish amaliga teskaridir: a-b=a+(-b); bu ayrim vektorlar parallelogramining ikkinchi diagonali VA ni tasvirlaydi. Ikkitadan ortiq vektorning yigʻindisi "zanjir" qoidasi asosida aniqlanadi: birinchi vektor oxiriga ikkinchi vektor, ikkinchisining oxiriga uchinchisi qoʻyiladi va h.k. Birinchi vektor boshini eng soʻnggi vektor oxiri bilan tutashtiruvchi vektor yigʻindini beradi. Vektorlarni qoʻshish amali oʻrin almashtirish va guruhlash qoidalariga boʻysunadi: a+b=b+a; a+(b+c)=(a+b)+c. Bir tekislikda yotmagan uchta vektor yigʻindisi shu vektorlardan yasalgan parallelipiped diagonalini tasvirlovchi vektordan iborat. Vektorlarni qoʻshish, ayirish va songa koʻpaytirish amallari chiziqli amallar deyiladi. Vektorning dekart koordinatlari (qarang, Dekart koordinatalar tizimi) uning uchta dekart oʻqidagi proyeksiyalaridan iborat. Mexanika va fizikaning koʻp masalalari nuqtaning skalyar va vektor tabiatli funksiyalarini kiritishni talab etdi. Masalan, bir tekis isitilmagan jismning temperaturasi nuqtaning skalyar funksiyasidir, oqib turgan suyuqlik moddasining tezligi nuqtaning vektor-funksiyasidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vektor-funksiya

Vektor-funksiya, vektor-funksiyasi — qiymatlari vektorlardan iborat funksiya (qarang Vektor hisob).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ilya Vekua

Ilya Nesterovich Vekua (1907.23.4, Shesheleti qishlogʻi, Abxaziya — 1977.2.12, Tbilisi) — gruzin matematigi va mexanigi, akad. (1958). Asosiy ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalar va ularning tatbiqiga oid. Elliptik tipdagi tenglamalarni yechishda kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasidan foydalanib yaratgan yangi usullari, singulyar integral tenglamalarga doyr tadqikrtlari hamda ularni mat.ning boshqa tarmoqlariga qoʻllashga doyr ishlari bilan keng tanilgan. Mexanika sohasida qayishqoq qobiqlar matematik nazariyasining yangi variantini ilgari surgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veksiya

Veksiya (lot. vectio — koʻchish) — havo massasi, issiqlik, suv bugʻi, energiya, tezlik uyurmasi, radioaktiv parchalanish mahsulotlari va b.ning atmosferada koʻchishi. Havo massasining gorizontal koʻchishi adveksiya, havo massasining vertikal yoʻnalishida tartibli koʻchishi konveksiya deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Sergey Vekshinskiy

Sergey Arkadevich Vekshinskiy (11896.15.(27)10, Pskov - 1974.20.9, Moskva) — rus fizigi, akad. (1953). Elektronika, elektr vakuum texnikasi va metallografiya sohasidagi yirik mutaxassis. V. krtishmalar olish va metallografiya usullarini tadqiq qilish ustida ishlagan. Qotishmalarni metallografik yoʻl bilan tekshirishning yangi usulini ishlab chiqqan (1946). V. rahbarligida tayyorlangan elektron asboblar va qurilmalar, yuqori vakuumli qurilmalar amalda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
José María Velasco Ibarra

José María Velasco Ibarra (1893.19.3, Kito - 1979) — Ekvador prezidenta (1934—35, 1944-47, 1952-56, 1960-61 va 1968— 72 yillarda). Tarafdorlari tomonidan 1952-yilda tashkil etilgan partiya — velaskochilarning Milliy Federatsiyasi rahbari.

Manbalar 

1893-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
Velde Xenri Klemens van de

VELDE (van de Velde) Xenri (Anri) Klemens van de (1863.3.4, Antverpen — 1957.25.10, Syurix) — belgiyalik meʼmor va bezak sanʼati ustasi. "Modern" uslubining boshlovchilaridan. Nemis "Verkbund" birlashmasi (meʼmorlar, bezak sanʼati ustalari va sanoatchilarni birlashtiruvchi)ning asoschilaridan biri (1907). Mebel loyihalarida (1894-yildan), interer bezaklarida (Germaniya, Xagendagi Folkvang muzeyi, 1901—02) va kurili shlarda (Bryusseldagi Blumenverf uyi, 1895) "modern" uslubi tashabbuskori sifatida egri chiziqli shakl va bezaklardan foydalangan. Meʼmor va nazariyotchi sifatida ratsionalizm asoschisi va rahbarlaridan biri boʻlgan (Veymardagi Badiiy sanoat maktabi, 1904; Kyolndagi Verkbund teatri, 1914). Keyinroq funksionalizm asoschilaridan, nazariyotchisi va rahbarlaridan biri boʻldi (Veymardagi meʼmorlik va qurilish oliy maktabi; 1904—07; Gentdagi kutubxona, 1935—40; Otterlodagi Kryoller-Myuller muzeyi, 1938—54 va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veliger

Veliger, yelkancha (lot. velum — yelkan va gerum — olib yuruvchi) — koʻpchilik qorinoyoqpilar va ikki tavaqali mollyuskalarning pelagik lichinkasi. V. bir xil turlarda tuxumdan chiqadi, boshqalarida troxora lichinkasidan paydo boʻladi. V.ning velumi, oyogʻi, ichagi, koʻzlari, muvozanat organlari (statotsiyetlar), chigʻanoq bezlari boʻladi. Chigʻanoq bezlari ishlab chiqaruvchi lichinkali chigʻanogʻi (protokonxa) ichiga V. tanasining oldingi qisan boshqa organlari va organlar sistemasi kirib turadi. Baʼzi V.lar suv qaʼrida uzoq vakt suzib yuradi va suv oqimi bilan uzoq masofaga tarqalib ketadi. V. suv tubiga choʻkkach, voyaga yetgan mollyuskaga aylanadi. Chuchuk suv mollyuskalari orasida faqat dreyssenalarning V. lichinkasi boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikaya

Velikaya — RF Pskov viloyatidagi daryo. Bejanitsi qirlaridan boshlanadi, delta hosil qilib Chud-Pskov koʻliga quyiladi. Uzunligi 430 km, havzasining mayd. 25,2 ming km. Asosiy irmoklari: Issa, Sinyaya, Utroya (chapda), Sorot, Chere-xa, Pskova (oʻngda). Oʻrtacha yillik suv sarfi Pyatonovo qishlogʻi yonida 134 m3/ sek. V. noyabrdan aprel boshigacha muzlab yotadi. Quyilish yeridan V.da yogʻoch oqiziladi. 40 km masofada kema qatnaydi. V. sohilida Ostrov, Pskov va Opochka sh.lari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Rossiyadagi daryolar
Velikiye luki

Velikiye luki - RF Pskov viloyatidagi shahar. Lovat daryosi yokasida. Aholisi 116 ming kishidan ziyod (1999). Temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik va metallsozlik (oʻrmon va torf sanoati uchun mashinalar, yuqori voltli apparaturalar va b.), yengil, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Q.x. instituti, teatr, 2 muzey mavjud. V. L. 1166 y.dan maʼlum, 1211 y.dan qalʼa. V. L. yaqinida M. P. Musorgskiy va S. V. Kovalevskayaning memorial muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikorossiya

Velikorossiya - 19-asr-20-asr boshlarida Rossiya Yevropa qismining rasmiy nomi; 17-asr oʻrtalarigacha Rus davlati tarkibiga kirgan, unda rus aholisi koʻpchilikni tashkil qilgan (ilgari Velikaya Rossiya deb atalgan). 30 gubernyani oʻz ichiga olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velikoruslar

Velikoruslar (velikoroslar) — rus adabiyotlarida 19-asr oʻrtalarida ruslarning atalishi. Hoz. zamon ilmiy adabiyotlarida rus tilidagi 3 ta asosiy lahjani anglatish uchun "shim. velikorus", "jan. velikorus", "oʻrta velikorus" atamalarida sakdanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vellington

Vellington, Uellington (Wellington) — Yangi Zelandiya poytaxti, Shimoliy o.ning jan.da, Tinch okeanning Port-Nikolson qoʻltigʻini oʻrab turuvchi togʻ yon bagʻrida joylashgan. Iklimi subtropik dengiz iqlim, yanvarning oʻrtacha tempaturasi 16°, iyulniki 8°, yillik yogʻin qariyb 1445 mm. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Aholisi 335,5 ming kishi (1996). Dengiz porti (yuk ortish va tushirish 15 mln.t). Chetga goʻsht, jun, yogʻ, sut mahsulotlari, me-valar, qishloq xoʻjaligi mashinalar i chiqariladi, chetdan sanoat mahsulotlari, bugʻdoy, choy, kofe, kakao keltiriladi. Xalqaro aeroport bor. Mamlakatning muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Oziq-ovqat, mashinasozlik, metallurgiya, yogʻochsozlik, qogʻoz, yengil sanoat korxonalari mavjud. Universitet, politexnika instituti, Yangi Zelandiya Qirollik jamiyati, Yangi Zelandiya nafis sanʼat akademiyasi, milliy rasmlar galereyasi, milliy muzey, teatrlar va botanika bogʻi bor. Shaharga ingliz mustamlakachilari tomonidan 1840-yilda asos solingan. Ingliz davlat arbobi, gersog A. Vellington (1769—1852) nomi bilan atalgan. 1865-yildan poytaxt.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yangi Zelandiya
Velodrom

Velodrom (velosiped va yun. Dromos — yugurish, yugurish joyi) — velosiped sporti mashqpari va musobaqalari oʻtkaziladigan sport inshooti. Velosiped poygasi uchun qilingan yoʻl, tomoshabinlar oʻtiradigan joy, yordamchi xonalar va b. boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velosiped-kran

Velosiped-kran — yuqni koʻtarish va kisqa masofaga tashish uchun moʻljallangan mashina. Bir izli releda yuradi . Ikki yoki toʻrt oʻqli aravacha /, tirak 2 va tirak atrofida aylanuvchi strela 3 dan iborat. Yuqori qismidagi rolik 4 lari shipga oʻrnatilgan balka 5larga tayanadi. V.-k. bilan 10 t gacha yukni koʻtarish va tashish mumkin. V.-k. yuk strelasining qulochi 3–7 m; elektr toki bilan ishlaydi. Asosan i.ch. sexlarida va yopiq omborlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Velum

Velum (lot. velum — yelkan) — ayrim umurtqasiz hayvonlarning harakatlanish organi. Gidromeduzalar va sifonoforalarning meduozoid zooidlarida bu organ ektodermaning soyabon chetida joylashgan muskulli burmasi hisoblanadi. Bunday burmalar tananing ichki tomoniga yoʻnalgan. Meduza tanasi va V. qisqarganida suv soyabondan surib chiqarilishi tufayli meduza aboral tomoni bilan oldinga harakat qiladi. Kubomeduzalarning analogik organi velyarium, qorinoyoqlilar va ikki pallali mollyuskalar lichinkalarini esa veliger deyiladi. V. ikki boʻlakli yoki toq organ, boshida joylashadi, uzun kipriklari boʻladi. V. suzish va oziq zarralarni ogʻizga haydash uchun xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil