MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shoʻroʻzak botigʻi

Shoʻroʻzak botigʻi - Mirzachoʻlning sharqiy qismidagi botiq. Sirdaryoning qadimiy oʻzanlaridan biri. Shoʻroʻzak botigʻi jan.sharqdan, shim.gʻarbga 60 km ga choʻzilgan. Oʻzan shakliga ega boʻlgan berk pastlik. Uning yon bagʻirlari Sirdaryo terrasalariga borib tushadi. Sugʻoriladigan yerlar orasida oʻyilgan relyef shaklida choʻzilgan. Qalinligi 20–30 m li qumoq, qumli gʻovak, gil togʻ jinslaridan tashkil topgan. Bu jinslar qalinligi 150–200 m li qumli shagʻal toshlar ustida joylashgan. Botiqda turli darajada shoʻrlangan oʻtloqboʻz va shoʻrxok tuprokdar tarqalgan. Tuproqlarning meliorativ holati murakkab.
Shuʼba

Shuʼba (arab. — qism, tarmoq) — 1) Oʻrta asr Oʻn ikki maqom tizimida parda tuzilmalarining muayyan tarmogʻi. Sh.lar asosiy maqomlarga aloqador boʻlgan quyi tabaqadagi parda tuzilmalaridir. Sharq musiqa nazariyasiga oid adabiyotlarga koʻra, jami 24 Sh. boʻlib, tovushqatori 2 dan 10 pogʻonagacha yetgan. Ular, asosan, Dugoh, Segoh, Chorgoh, Panjgoh, Ashiran, Navroʻzi Arab, Mohur, Navroʻzi Xoro, Navroʻzi Bayotiy, Hisor, Nuhuft, Uz zol, Avj, Nayriz, Mubarqaʼ, Rakb, Sabo (Navroʻzi Sabo), Humoyun, Zovuliy, Isfahonak yoki Roʻyi Iroq, Bastai Nigor, Nihovand, Javziy, Muxayyar deb nomlanadi. Baʼzi manbalarda Nishoburak, Magʻlub, Ajam (Navroʻzi Ajam) kabi Sh. nomlari ham keltirilgan; 2) Shashmaqomda jamlangan mukammal ashula yoʻllari. Sh. namunalari oʻzaro farqli 2 guruhga taqsimlangan boʻlib, birinchisini saraxbor, talkin, nasr va yakunlovchi ufar, ikkinchisini esa, asosan, savt va moʻgʻulcha (tarkibiy shoxobchalari bilan) kabilar tashkil etadi.
Shoʻba (korxona)

Shoʻba korxona — huquqiy jihatidan mustaqil, lekin ustav kapitalida boshqa (asosiy) xoʻjalik jamiyati yoki shirkatning hissasi yuqori boʻlgan xoʻjalik jamiyati. Shoʻba korxona muassisi uning ustavini tasdiqlaydi va ayrim boshqaruv, shu jumladan nazorat funksiyalarini oʻzida saqlab qoladi. Shoʻba korxona aksiyadorlik jamiyati yoki masʼuliyati cheklangan jamiyat boʻlishi mumkin. Shoʻba korxona tashkil etish asosiy korxona oʻzining tuzilmaviy boʻlinmasi yoki mulkiy majmuasi negizida; asosiy korxonani qayta tashkil etish jarayonida oʻz tarkibidan ajratib chiqarish; xoʻjalik jamiyati yoki shirkat tomonidan aksiyadorlik jamiyati aksiyalari nazorat paketini yoki masʼuliyati cheklangan jamiyat ustav kapitalidagi tegishli hissani sotib olish shakllarida boʻlishi mumkin. Shoʻba korxonaning asosiy korxona bilan oʻzaro munosabatlarining muhim xususiyati shundaki, Shoʻba korxonaning asosiy korxonaga yoki asosiy korxonaning Shoʻba korxonaga mablagʻlarni qaytarib olmaslik bilan oʻtkazishi soliqqa tortilmaydi.

Sho‘ba xo‘jalik jamiyati o‘zining asosiy jamiyati (shirkati)ning qarzlari bo‘yicha javob bermaydi.
Asosiy jamiyat (shirkat) aybi bilan sho‘ba xo‘jalik jamiyati nochor (bankrot) bo‘lib qolgan taqdirda, asosiy jamiyat (shirkat) uning qarzlari bo‘yicha subsidiar javobgar bo‘ladi.
Sho‘ba xo‘jalik jamiyati ishtirokchilari (aksiyadorlari) asosiy jamiyatdan (shirkatdan) uning aybi bilan sho‘ba jamiyatga yetkazilgan zararni to‘lashni, agar qonunda boshqacha tartib belgilangan bo‘lmasa, talab qilishga haqli.

Manbalar
Hermann Ebbinghaus

Hermann Ebbinghaus (1850.24.1, Barmen, hozirgi Vuppertal shahri — 1909.26.2, Galle shahri) — nemis psixologi, eksperimental psixologiya vakili. Fexner tadqiqotlariga asoslangan holda birinchilardan boʻlib xotira, intellekt singari yuksak bilish jarayonlarini eksperimental metodlar yordamida oʻrgangan. Koʻrish idrokining noyob holatlari, bolalar aqliy qobiliyatini tekshirishga bagʻishlangan izlanishlar olib borgan. Ebbinghaus nomi bilan ataladigan test kashf qilgan. Uning ilmiy natijalari oʻzini oʻzi kuzatish psixologiyaning yagona uslubi degan nazariyani puchga chiqargan. Ebbinghausning asosiy xizmati "sof" xotira qonunlarini oʻrganish imkonini beruvchi, tafakkurga bogʻliq boʻlmagan narsa va hodisalar toʻgʻrisidagi taassurot izlarini esda olib qolish jarayonini tadqiq etishning yangi uslubini taklif qilganligidir. Mantiqiy umumlashmalar keltirib chiqarishga aloqasi yoʻq, maʼnosiz boʻgʻinlar (2300 ta undosh va unli)ni quruq (mexanik) yod olishdan iborat bu uslub Ebbinghausga materialni esda olib qolish va unutishning "egri chizigʻi" qonunini kashf qilishga; uning asosiy qoidalarini bayon etishga va ana shular asosida taʼsirlanish izlarini xotirada saqlash muddati hamda astasekin soʻnishi qonuniyatlarini tekshirishga imkon yaratgan. Asosiy asarlari: "Xotira toʻgʻrisida" (1885), "Intellekt" (1897), "Psixologiya asoslari" (1902), "Psixologiya ocherki" (1908). 

Nemis psixologlari
1850-yilda tugʻilganlar
24-yanvarda tugʻilganlar
1909-yilda vafot etganlar
26-fevralda vafot etganlar
Ebinur

Ebinur — Xitoyning shim.garbiy qismidagi oqmas shoʻr koʻl, Jungʻariya tekisligida. Maydoni koʻlga quyiladigan daryolarning suv hajmiga qarab 800 km²dan 1070 km²gacha oʻzgaradi. Eng chuqur joyi 15 m. Koʻl atrofi shoʻrxok va qumli yerlar. Qishda muzlaydi. 

 
Koʻllar
Xitoy geografiyasi
Ebonit

Ebonit (yun. yeyepoa — qora daraxt), qattiq rezina — tabiiy yoki sunʼiy kauchukni oltingugurt (kauchuk massasiga nisbatan 30—50%) bilan vulkanizatsiyalashdan hosil boʻlgan mahsulot. E.da bogʻlangan oltingugurt 32% ga yaqin, formulasi (S6N95)2. E. qoʻngʻir yoki qora tusli; zichligi 1140 kg/m3, mexanik ishlovga oson beriladi, gigroskopik emas, gazlarni singdirmaydi, kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli, uglerod sulfid va neft mahsulotlarida erimaydi, parafinda 300° dan yuqori trada eriydi. 70— 80° da yumshaydi, soviganda yana qattiqlashadi, 200° dan yuqori trada erimay koʻmirga aylanadi.

E. tayyorlash uchun nihoyatda toza kauchuk ishlatiladi. Toʻldirgich sifatida E. kukuni, talk, pemza, oq qurum va boshqalar ishlatiladi. Qora tusli E.ga oz miqdorda (3—5%) qurum qoʻshiladi. E., asosan, elektrotexnika mahsulotlari, kislota va ishqorlar uchun idishlar tayyorlashda qoʻllanadi.
Ebro (daryo)

Ebro — Ispaniyaning shim.sharqiy qismidagi daryo. Uzunligi 928 km, havzasining maydoni 86,8 ming km². Kantabriya togʻlaridan boshlanib, Aragon tekisligidan oqadi, Katalon togʻlarini kesib oʻtib, Oʻrta dengizga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 560 m³/sek. Qish va bahorda suvi koʻpayadi. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi, GES qurilgan. Saragosa shahrigacha kema qatnaydi.

Manbalar 

Ispaniyadagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Ebulioskopiya

Ebulioskopiya (lot. qaynayman va...skopiya) — eritma qaynash trasining koʻtarilishini toza erituvchi qaynash trasiga qiyoslab oʻlchashga asoslangan fizikkimyoviy tekshirish usuli. E. krioskopiya kabi erigan moddaning mol. m.ni oʻlchashda qoʻllanadi. E. usulini F. Raul 1882— 88 yillarda taklif etgan. Raul qonuniga muvofiq, erituvchining toʻyingan bugʻ bosimi uchramaydigan modda eritmasi ustidagi konsentratsiyaga proporsional ravishda kamayadi. Moddalarning mol. m.ni E. usuli boʻyicha anikdashda toza erituvchining qaynash temperaturasi oʻlchanadi. Keyin toza erituvchidan maʼlum miqdorda tortib olinadi va unga tekshirilayotgan moddadan aniq oʻlchab qoʻshiladi, hosil boʻlgan eritmaning qaynash trasini oʻsha termometr (yoki termopara) yordamida oʻlchanadi. Ebulioskopik oʻlchash murakkabligi tufayli krioskopiya usuliga qaraganda kamroq qoʻllanadi.
Evakuatsiya

Evakuatsiya (lot. yeuasio — boʻshataman) — 1) jangovar harakatlar boʻlayotgan yerlardan yarador, bemor, asirlar, shuningdek, taʼmirga muhtoj va ortiqcha asbob-uskunalar, harbiy oʻljalar va boshqalar moddiy vositalarni front ortiga joʻnatish; 2) harbiy va siyosiy sabablar, shuningdek, tuzilgan shartnoma va bitimlar asosida qoʻshinlarni ilgari egallab turgan rayonlardan olib chiqib ketish; 3) dushman hujumi xavfi ostida qolgan yoxud tabiiy ofat (suv toshqini va boshqalar) ga uchragan joylardan fuqarolar, korxonalar, idoralar, badiiy va boshqalar qadriyatlar, mulklarni olib chiqish, saqlab qolish.
Evdialit

Evdialit (yun. yeisNa1u1o5 — yaxshi eriydigan) — halqali silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral, sirkonosilikat. Kimyoviy tarkibi №2Sa6Gʻe32gz[§1309]2[519024(ON)z]2; Tarkibida 2YU212—14,5%, nodir yer elementlari (Tg2037%) aralashma holida boʻladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. Donador massalar holida uchraydi. Rangi pushtiqizil, pushti, qizilqoʻngʻir, sariq. Yarim shaffof. Qattiqligi 5—6, zichligi 2,7—3,1 g/sm3. Moʻrt. Shishadek yaltiroq. Nefelinli siyenitlar, siyenitpegmatitlar, albitegirinli metasomatitlarda uchraydi. E. Skandinaviya, Rossiya Federatsiyasi (Kola yarim orol, Tuva, Krasnoyarsk oʻlkasi, Sayan togʻlari), Grenlandiya, Madagaskar o., Kanada va boshqalar joylarda bor. E. qora metallurgiya va olovbardosh sopol ishlab chiqarish va boshqalar sohalarda ishlatiladi.

 

Bezak toshlari
Eve tili

Eve tili — niger-kongo tillari oilasiga mansub kva tillaridan biri; Gana Respublikasining jan.gʻarbida, Togo va Benin respublikalarining jan.da, shuningdek, Nigeriyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 3,7 mln. kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Bir qancha lahjalari boʻlib, ular 3 guruhga ajraladi: gʻarbiy guruh — anlo (avuna) va boshqalar "ichki" lahjalar; markaziy guruh — uati, adya, gen; sharkiy guruh — gun (alada) fon, maxi. Fon va uati lahjalarida soʻzlashuvchilar koʻpchilikni tashkil etadi. Lotin grafikasiga asoslangan yozuvi 19-asr oxiridan mavjud. Eve tilida, xususan, anlo, gen va gun lahjalarida asosan diniy, maʼrifiy va oʻquv adabiyotlari nashr etiladi.

Manbalar

 

Tillar
Even tili

Even tili, lamut tili — tungusmanjur tillaridan biri; Rossiya Federatsiyasining Saxa Respublikasi, Magadan viloyati, Chukot va Koryak muxtor okruglari, Kamchatka viloyati va Xabarov oʻlkasida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 17 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Even tili sharqiy, gʻarbiy va oʻrta lahja guruhlariga boʻlinadi. Ular orasida qadimiy belgilarni saqlab qolgan arman lahjasi alohida oʻrin egallaydi. Bu belgilar ushbu lahjani evenk tili bilan yaqinlashtiradi va u baʼzi adabiyotlarda alohida tungusmanjur tili sifatida qayd etiladi.

Sharqiy lahjaga mansub ol shevasi adabiy tilning asosi hisoblanadi. Yozuvi 1931-yildan lotin grafikasi asosida, 1936-yildan esa rus grafikasi asosida shakllangan.

Manbalar

 

Tillar
Evenk tili

Evenk tili, tungus tili - tungus-manjur tillaridan biri; Rossiya Federatsiyasida Sharqda Oxota dengizi sohillaridan Gʻarbda Yenisey daryosigacha, Shim.da Shimoliy muz okeanidan Janubiy da Baykalboʻyi va Amurgacha boʻlgan ulkan hududda, shuningdek, XXR va Moʻgʻulistonda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 65 ming (RFda 30 ming, XXRda 35 mingga yaqin, Moʻgʻulistonda 3 ming) kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Lahjalari 3 asosiy guruhga boʻlinadi: shim., jan. va sharqiy. Sezilarli tafovutlar, xilmaxilliklarga qaramay, bu lahjalar muayyan darajada boshqa tungus-manjus tillariga xos boʻlgan umumiy xususiyatlar majmui bilan birlashganlar, hatto baʼzi olimlar solon va negidal tillarini Evenk tilining lahjalari deb hisoblaydilar. Adabiy tilga jan. lahjaning nep shevasi, 1953-yildan esa poligus shevasi asos boʻlgan. Yozuvi 1931-yildan lotin grafikasi, 1936-yildan esa rus grafikasi asosida shakllangan.

Manbalar

Tillar
Evenklar

Evenklar (oʻzlarini orochon deb atashadi; eski nomlari — tunguslar) — Krasnoyarsk oʻlkasi va Sibirning boshqa mintaqalarida yashovchi xalq. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni 29,9 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xitoyda 35 ming kishi yashaydi (1992). Evenk tilida soʻzlashadi. Dindorlari anʼanaviy eʼti qodlarga sigʻinadi, pravoslavlar ham bor. Asosiy mashgʻulotlari — bugʻuchilik, qisman baliq ovlash.

 

Millatlar
Evkalipt

Evkalipt (Yeisa1urgi8) — mirtadoshlarga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi; dorivor oʻsimlik. Avstraliya va uning atrofidagi orollarda 500 dan ortiq turi tarqalgan. Tropik va subtropiklarda koʻp ekiladi (mas, Braziliyada E. ekilgan maydonlar Avstraliya, Ispaniya, Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari va boshqalardagidan koʻproq). Gʻarbiy Gruziya, Qrim va Ozarbayjonda E.ning sharsimon, kulrang va xivchinsimon turlari oʻstiriladi. Tanasi baquvvat, balandligi 80–100 m gacha, shoxshabbasi siyrak. Barglari etli, chekkalari tekis. Gullari oq, baʼzan ochsargʻish va toʻqqizil, ikki jinsli, barg qoʻltigʻidan chiqib qalqon yoki roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. E. issiqsevar va namsevar oʻsimlik. Unumdor yerlarda yaxshi oʻsadi. 500 yilgacha yashaydi. Barglari yoz davomida teriladi, lekin kuzda terilgan bargi tarkibida tibbiyotda va parfyumeriyada ishlatiladigan efir moyi koʻp. Quruq bargi tarkibidagi efir moyi miqdori 1,5—3%. E.ning boshqa 20 ga yaqin turi manzarali oʻsimlik sifatida hamda yogʻochi (qurilish va qogʻoz sanoati) uchun oʻstiriladi. E. tez oʻsuvchan boʻlgani tufayli (bir yidda 4–5 m oʻsadi) botqoq yerlarda ekilganda botqoqlarni quritib, tuproq tarkibini yaxshilashda muhim rol oʻynaydi. Urugʻidan koʻpaytiriladi.
Evklaz

Evklaz (yun. — yaxshi, yengil va — buzilish, maydalanish) — orolli silikatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A12Ve2[8YU4]2(ON)2, aralashmalari: Oye, Mp, Si, baʼzan U, V, 8p R. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangsiz, sutrangoq, och sariq, och havo rang, yashil. Shishasimon yaltiraydi; shaffof yoki yarim shaffof. Qattiqligi 7,5, zichligi 3—3,1 g/sm3. Odatda, flyuoritfenakitbartrandit formatsiyali gidrotermal konlarda uchraydi. Muskovit, kvars, flyuorit, fenakit, bertrandit bilan assotsiatsiyada boʻlib, baʼzan granitli pegmatitlarda hosil boʻladi. E.ning yirik shaffof kristallari 1sinf qimmatbaho toshi hisoblanadi. Berill rudalarining eng asosiy komponentlaridan biri. Asosiy konlari Kolsva (Shvetsiya), AltoMomos (Ekvador), Kashmir (Hindiston), Rossiya Federatsiyasi (Saxa, Baykalorti, Janubiy Ural), Oʻrta Osiyoda mavjud. Oʻzbekistonda Sargardon volfram konida topilgan.

 

Javohirlar
Evkommiya

Evkommiya (Yeisotppa) — evkommiyadoshlar oilasiga mansub barg toʻkadigan ikki uyli daraxtlar turkumi. Xitoy (1000-yildan beri), Vyetnam, Gʻarbiy Yevropadagi ayrim mamlakatlar, Shimoliy Afrika, AQShda, Oʻrta Osiyo va Zakavkazyeda (kichik maydonlarda) oʻstiriladi. E.ning qayragʻochsimon turi (Ye. shlyuUyez) Xitoyda oʻsadi. Boʻyi 15–20 m, barglari oddiy, tuxumsimon yoki ellipssimon, ketmaket joylashgan, yonbargchasiz. Gullari mayda, ikki jinsli. Mevasi choʻziq qanotchali yongʻoqcha, sovuqqa chidamli. E.ning yogʻoch va urugʻidan tashqari hamma qismida guttaperchash sut naychalari boʻladi. Bargida 2—4%, tana va shoxlari poʻstlogʻida 5—6%, iddiz poʻstlogʻida 9—12% guttapercha bor. E. guttaperchasi juda sifatli. Uning 74% ini gutta, 20% ini smola tashkil qiladi. E. poʻstlogʻining qaynatmasi, damlamasi va ekstrakti gipertoniya kasalligini davolashda qoʻllaniladi. Urugʻidan, ildiz bachkisi va parxish qilib, shuningdek yashil qalamchalaridan koʻpaytiriladi.
Evristika

Evristika (yun. peshtzko — izlayman, topaman) — 1) masala yechishning maxsus usullari (evristik usullar). Masalani aniq matematik modellarga tayanib va anʼanaviy usullardan foydalanib yechishning aksi. Evristik usullardan foydalanish masalani yechish vaqtini ancha qisqartiradi. Bunday usulda olingan yechim eng toʻgʻri yechim hisoblanmaydi, balki mumkin boʻlgan yechimlardan biri boʻladi. Koʻpincha, E. yordamida qoʻyilgan maqsadga erishib boʻlmaydi. Baʼzan psixologik va kibernetik adabiyotda evristik usullarga masalalar yechishning induktiv usullari sifatida tushuniladi; 2) EHM (kompyuter) uchun dasturlar tuzish usuli (evristik dasturlash). Agar oddiy dasturlar tuzish usulida dasturchi masalani yechishning tayyor mat. usulini EHM ga "tushunarli" shaklga kodlasa, evristik dasturlashda u masalani yechishning intuitiv (his qilib) tushuniladigan usulini shakllantirishga intiladi. Bu usul ham oldinga qoʻyilgan vazifani mutlaq hal qilishga imkon bermaydi; 3) mahsuldor ijodiy fikrlash (tafakkur) jarayonini tashkil qilish (evristik faoliyat); 4) evristik faoliyatni oʻrganadigan predmet; fikrlash haqidagi fanning maxsus boʻlimi. Fan sifatida psixologiya, sunʼiy intellekt nazariyasi, strukturaviy lingvistika, axborotlar nazariyasi predmetlarining omixtasi sifatida rivojlanadi; 5) maxsus oʻqitish usuli (Suqrot suhbatlari) yoki muammolarni koʻplashib hal qilish. Bunda taʼlim olayotgan kishilarga yoʻnaltiruvchi qoʻshimcha savollar va misollar beriladi. Murakkab muammolarni koʻplashib hal qilishda gʻoya muallifiga ishtirokchilar yoʻnaltiruvchi savollar, misollar, aks misollar berishadi.
Э (kirill)

Э —  oʻzbek kirill alifbosining yigirma toʻqqizinchi harfi. Til oldi, oʻrta keng lablashmagan unli tovushni ifodalaydi. Ushbu unli soʻzning barcha oʻrnida uchrasa ham, yozuvda hamma vaqt Э yozilavermaydi: sof oʻzbekcha soʻzlarda va bir qator oʻzlashmalarda Э soʻz boshida faol qoʻllanadi (ertak, eshik, etajerka, elektr), qolgan oʻrinlarda sanoqli soʻzlardagina (menuet, duet, duel, dispnoe, karate va boshqalar) yozilib, koʻp soʻzlarda bu unli Ye harfi bilan ifodalanadi (kel, terak, feʼl; iye, vale, kafe, klishe). Ushbu fonema qaysi harf (e yoki
e) bilan ifodalanmasin, har qanday pozitsiyada bir xil talaffuz etiladi.

Kirill alifbosi harflari
Evtroflar

Evtroflar, evtrof oʻsimliklar (lot. yeShgorda — yaxshi oziqlanish) — unumdor tuproqlarga talabchan, gumus va mineral oziq elementlarga boy tuproqlarda yaxshi oʻsadigan oʻsimliklar. E.ga keng bargli daraxtlar, butalar, keng bargli oʻrmonlarda oʻsadigan oʻtlar, qora tuproqli choʻllar va pastqamliklarda oʻsadigan oʻsimliklar va deyarli barcha ekinlar kiradi.
Evfemizm

Evfemizm (yun. yeirpegsha — yumshoq ifodalash) — soʻzlovchiga aytish noqulay, nooʻrin yoki qoʻpol tuyulgan soʻz va iboralarning sinonimi sifatida paydo boʻlgan soʻzlar. E. salbiy voqelikni atashdan qochish, shunday voqelikning salbiy taʼsirini yumshatish uchun xizmat qilib, kishining izzatnafsiga tegadigan, unga malol keladigan, hurmatsizlik ifodalaydigan, axloqiy meʼyorlarga zid keladigan holatlarning yoki toʻgʻridantoʻgʻri aytish mumkin boʻlmagan maxfiy voqeliklarning salbiy taʼsirini kamaytirish, ularni yashirish, berkitish; noxush xabarni beozorroq, yumshoqroq shaklda yetkazish, ifodalash uchun ishlatiladi. Mas, oʻldi deyish oʻrniga olamdan oʻtdi, koʻz yumdi, vafot etdi; tugʻdi deyish oʻrniga koʻzi yoridi, yengillashdi kabi iboralardan foydalanish. Tilda E.ning qoʻllanishi tabu hodisasi bilan bogʻliq holda tarixiyetnografik hodisa sifatida shakllangan. E. xalqlardagi urf-odat, madaniy saviyaning darajasi, estetik did va etnik meʼyorlarning rivojlanishi bilan bogʻliq. Tilning taraqqiyoti bilan uning evfemistik qatlami ham rivojlanadi. Yangicha axloqodob, yangicha dunyoqarash meʼyorlari asosida E.ning yangi yangi shakllari yuzaga keladi. Tilda muayyan nutq vaziyati talabi bilan vujudga kelgan E. ham mavjudki, ularning maʼnosi koʻpincha matn orqali oydinlashadi. Mas, "Raʼnoni egasiga topshirmagunimizcha, — dedi Nigor oyim, — quyilmaydiganga oʻxshaydi" (A. Qodiriy) jumlasida nutq odobi nuqtai nazaridan erga bermoq iborasi oʻrnida egasiga topshirmoq shaklidagi E. qoʻllangan. E. ilmiy va rasmiy uslublarda keng qoʻllanadi.

Ad.\ Shomaqsudov A., Rasulov I., Qoʻngʻurov R., Rustamov H., Oʻzbek tili stilistikasi, T., 1983; Omonturdiyev A., Oʻzbek nutqining evfemik asoslari, T., 2000. Neʼmat Mahkamov.
Ega

Ega — gapning bosh boʻlaklaridan biri; gapni tashkil etishda muhim rol oʻynaydi. Ega fikrning kimga, nimaga qarashli ekanligini anglatadi, shu jihatdan kesim bilan oʻzaro yaqin bogʻlangan. Ega, odatda, kesim orqali, kesim esa ega orqali, bir-biriga nisbat berish bilan belgilanadi. Grammatik jihatdan ega boshqa boʻlaklarga nisbatan hokim vazifasida keladi (baʼzi ilmiy adabiyotlarda mutlaq hokim sifatida gapning kesimi koʻrsatiladi). Ega vazifasida kelgan soʻz egalik va koʻplik qoʻshimchalarini qabul qila oladi va bosh kelishlik shaklida qoʻllanadi. U koʻpincha ot, olmosh, otlashgan soʻz va soʻz birikmasi bilan ifodalanadi. Ega, asosan, kesimdan avval keladi; bunday soʻz tartibi eganing grammatik belgilaridan biridir. Baʼzan kesimdan keyin ishlatilishi ham mumkin; bu hodisa inversiya deyiladi. Ega baʼzan birgina soʻzdan, baʼzan esa bir necha soʻzdan, yaʼni sintaktik birlikdan iborat boʻladi. Masalan: 
Tinchlik urushni yengadi.
Ishlagan tishlar, ishlamagan kishnar'' (Maqol). 
Otlarning otxonaga olib oʻtilmagani Ziyodillani taajjublantirdi (Hamid Gʻulom).

Ega gapda har doim biror soʻz yoki soʻzlar birikmasi bilan ifodalanishi shart emas. Baʼzi gaplarda ega tushib qolishi, yashirin boʻlishi mumkin. Eganing gapda qoʻllanishi yoki qoʻllanmasligi gapning mantiqiy mundarijasi, grammatik shakli va nutq uslubi bilan bevosita bogʻliq.

Manbalar 

Tilshunoslik
Egamberdi Ollomurod oʻgʻli

Egamberdi Ollomurod oʻgʻli (1895 — hozirgi Xatirchi tumani Yonbosh qishloqi — 1970) — oʻzbek xalq dostonchisi; dehqonbaxshi oilasida tugʻilgan. Otasi Ollomurod baxshidan dostonchilik yoʻllarini oʻrgangan. Uning vafotidan keyin 22 yoshidan boshlab xalq orasida dostonchilik qila boshlagan. Oʻz qishlogʻida muqim yashagan Egamberdi Ollomurod oʻgʻlidan „Alpomish“, „Kuntugʻmish“, „Goʻroʻgʻlining tugʻilishi“, „Avazxon“ kabi dostonlar yozib olingan. Bu dostonlar Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tilshunoslik va adabiyot intini folklor arxivida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 Mirzayev T., „Alpomish“ dostonining oʻzbek variantlari, T., 1968.

1895-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
Kishilar
Tursunboy Egamberdiyev

Tursunboy Qurbonovich Egamberdiyev (1940.2.1, Oʻrta Chirchiq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). ToshDUni tugatgan (1964). 1965-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 3maktabda, litseyinternatda fizika va astronomiya oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, tuman xalq taʼlimi boʻlimi yetakchi mutaxassisi, 2001-yildan 1maktabda fizika va astronomiya oʻqituvchisi.

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari