MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Obloqul Uzoqov

Uzoqov Obloqul Oʻrazboyevich (1922-yil 10-aprel, Samarqand viloyati Urgut tumani – 1955-yil 26-iyul Samarqand viloyati) – sovet askari, Ulugʻ Vatan urushi qatnashchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni, 16-gvardiya 62-chi gvardiya otliq polkining 1-eskadroni otryadi komandiri, 1919-yil dekabrda tuzilgan 16-gvardiya Chernigov otliqlari divizioni, Ufa shahri, 112-boshqird otliq diviziyasi, Markaziy frontning 61-armiyasining 7-gvardiya otliq korpusi, gvardiya serjanti.

Hayoti 
Uzoqov 1922-yil 10-aprelda Oʻzbekistonning Samarqand viloyati, hozirgi Urgut tumani, Qoratepa qishlogʻida dehqon oilasida tugʻilgan. Millati oʻzbek. 1940-yildan KPSS aʼzosi. Oʻzbekiston Davlat universitetini tamomlagan.

1941-yildan Qizil Armiyada. 1943-yil avgustidan beri faol armiyada xizmat qilgan.

62-gvardiya otliq polkining 1-eskadroni otryadi komandiri (16-gvardiya otliq diviziyasi, 7-gvardiya otliq korpusi, 61-armiya, Markaziy front) gvardiya serjanti Ablaqul Uzoqov Chernigov viloyatidagi va Dnepr oʻlkasidagi janglarda ajralib turdi. 1943-yil 19-sentyabrda Ukrainaning Chernigov viloyati, Klochkov qishlogʻi yaqinidagi janglarda 1-eskadronga fashist pulemyotchilari tomonidan oldinga siljish imkoniyati berilmadi. Gvardiya serjanti Uzoqov tinchgina dushman pozitsiyalariga yaqinlashishga muvaffaq boʻldi, dushman askarlariga granatalar otdi va ularga avtomatdan oʻq uzdi, oʻn oltita pulemyotchini yoʻq qildi va uchtasini asirga oldi.

1943-yil 20-sentyabrda „1-May“ sovxozi uchun jangda qoʻrqmas qoʻriqchi dushman pulemyotiga yaqinlashdi va unga granata otib, ekipaj bilan birga uni yoʻq qildi. Xuddi shu kuni Chernish qishlogʻidagi koʻcha janglarida fashist pulemyotchilariga yaqinlashishga imkon bergan jasur otliq askar oʻnlab dushman askarlarini yoʻq qildi.

1943-yil 28-sentyabrga oʻtar kechasi gvardiya serjanti Obloqul Uzoqov Dnepr daryosidan oʻtib, 1-eskadroni kesib oʻtishga xalaqit berayotgan ekipaj bilan dushman pulemyotini yoʻq qildi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1944-yil 15-yanvardagi „Qizil Armiya generallari, ofitserlari, serjantlari va oddiy askarlariga Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini berish toʻgʻrisida“gi farmoni bilan „jangovar vazifalarni namunali bajarganliklari, nemis bosqinchilariga qarshi kurash frontidagi qoʻmondonlik va koʻrsatgan jasorati va qahramonligi uchun“ gvardiyasi serjanti Uzoqov Obloqul Oʻrazboyevich Lenin ordeni va „Oltin yulduz“ medali, Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoni bilan taqdirlangan (№ 1665).

Manbalar 
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1922-yilda tugʻilganlar
1955-yilda vafot etganlar
10-aprelda tugʻilganlar
26-iyulda vafot etganlar
Qidirboy Uzoqov

Qidirboy Uzoqov (1945.12.8, Chimboy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Nukus pedagogika institutini tugatgan (1971). 1972 yildan Chimboy tumanidagi 36maktabda tarix oʻqituvchisi. Darsni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Uzun

Uzun — Surxondaryo viloyati Uzun tumanidagi qishloq, tuman markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Qishloq 1920-yil gacha Kultepa deb atalgan. Viloyat markazi (Termiz)dan 192 km. Oʻrtasidan Obizarang daryosi kesib oʻtgan. Aholisi 12 ming kishi (2004). Obizarang va Qorasuv daryolaridan suv oladi.

U.da tuman hokimiyati binosi, temir yoʻl vokzali, avtostansiya, paxta tozalash, temirbeton buyumlari, ixtisoslashtirilgan tajriba zavodlari, "UzunKomron" qoʻshma korxonasi, dehqon bozori, mehmonxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, iqtidorli bolalar internat maktabi, 2 kasbhunar kolleji (qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat koʻrsatish), kutubxona, kasalxona, markaziy dorixona ishlab turibdi.

"Xotira va qadrlash" bogʻi, "Turon" stadioni, tennis korti mavjud. U.dan Termiz, Denov va boshqa shaharlarga avtobuslar qatnaydi.

 

Oʻzbekiston shaharlari
Uzun tumani
Uzun Hasan

Uzun Hasan, asl ismi Hasanbek (taxminan 1423—1478.5.1) — Oqqoʻyunli davlati hukmdori (1453 yildan), sarkarda. Karakoʻyunli davlatini tormor keltirib (1467), Tabriz shahrini poytaxt qilgan (1468 yildan). Koʻchmanchi turk zodagonlari separatizmiga qarshi kurash olib borgan. Uning davrida koʻpriklar, bozorlar, madrasalar, sugʻorish kanallari bunyod etilgan. Mulkchilik munosabatlari uchun U.H.dan keyin ham norma boʻlib qolgan "Qonunnoma" chiqargan. Usmonli turk imperiyasiga qarshi kurash olib borgan. Bunda u Venetsiya bilan ittifoq tuzgan (1463); Vengriya, Polsha va boshqa Yevropa davlatlari bilan ittifoq boʻlish haqida muzokaralar olib borgan. Shirvonshohlar bilan birgalikda temuriy Abu Saydak magʻlubiyatga uchratgan (1469). 1473 yil U. H. dastlab turk sultoni Mehmed II ni yenggan, biroq keyinchalik u tomonidan tormor keltirilgan. Uning saroyida boʻlgan venetsiyalik elchilar Katarino Zeno, Iosafat Barbaro, Ambrodjo Kontarinilar U.H. davrvdagi Oq qoʻyunlilar davlati haqida qimmatli yozma maʼlumotlar qoldirishgan.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1478-yilda vafot etganlar
Madrasa asoschilari
Uzunlik oʻlchovlari

Uzunlik oʻlchovlari - berilgan oʻlchamdagi uzunlikni oʻlchash uchun xizmat qiladigan vositalar; shtrixli, chekli va shtrixchekli xillarga boʻlinadi. Shtrixli U.oʻ. (sterjenlar, lentalar, simlar va boshqalar)ning oʻlchamlari ularga belgilangan ikki shtrix oraliqlari bn, chekli U.oʻ. oʻlchashni cheklab turgan sirtlar orasidagi masofa bilan belgilanadi; shtrixchekli U.oʻ. chekli oʻlchov boʻlib, unda uzunlik birligining boʻlaklariga toʻgʻri keluvchi qoʻshimcha shtrixlar chizilgan. Shtrixli U.oʻ. nominal qiymati 0,1 mm dan oʻnlab m gacha boʻladi; aniqligi boʻyicha 6 sinfga (0; 1; 2; 3; 4; 5) boʻlinadi. Nisbiy xatolygi 0,510^6dan 510~6 gacha oraliqda boʻladi. Chekli U.oʻ. toʻrt sinfga (0; 1; 2; 3) boʻlinadi; nisbiy xatolik 210~6 dan 210 5 gacha oraliqda boʻladi. Shtrixchekli U.oʻ. koʻpincha savdoda gazlama va h.k. tovarlarni oʻlchashda ishlatiladi.
Uzuntovonlilar

Uzuntovonlilar (Tarsiidae) -chalamaymunlar oilasi. Bitga urugʻi, 3 turi: Filippin U.i, gʻarbiy U., sharq U.i bor. Dumi (uz. 13—27 sm) junsiz. Ayrim anatomik belgilariga kura maymunlarga oʻxshaydi. Boshi katta, 180° gacha burilishi mumkin. Koʻzlari juda katta, sargʻish. Orqa oyoklari oldingisiga nisbatan uzunroq. Tovon suyagi uzun (nomi shundan). Barmoqlari uzun, uchki qismida yostiqchasi bor. Malayya arxipelagi orollari yaqinida tarqalgan. Daryolar boʻyidagi butalar orasida yashaydi. Sakrab harakatlanadi. Tunda, daraxtlarda hayot kechiradi. Juft yoki yakka boʻlib yashaydi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. 1 ta bola tugʻadi. Tutqunlikda koʻpaymaydi. Barcha turlar Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Uzunshoʻr neft-gazkondensat koni

Uzunshoʻr neft-gazkondensat koni — Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi kon, Buxoro shahridan 95 km jan.da, 1969-yilda ochilgan. Konning gʻarbiy qismi Turkmanistonning Lebap viloyati Forob tumani hududida. Kondan 80 km shim.sharqda Buxoro—Ural magistral, gaz quvuri oʻttan. Kon relyefi barxan qumlari va shoʻrxok tekislikdan iborat, 150– 190 m balandlikda joylashgan. Uzunshoʻr strukturasi Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl zanjirsimon koʻtarilmasi shim.gʻarbiy qismida joylashgan. Struktura shim.sharq yoʻnalishida choʻzilgan, 2tamustaqilkubbagaega. Shim.sharqiy qubba yirikroq, simmetrik tuzilgan. 2qubbada neft uyumi mavjud. Uzunshoʻr neft-gazkondensat konig.k. da jami 8 quduq qazilgan boʻlib, paleozoy, yura, boʻr, paleogen, neogentoʻrtlamchi davr jinslari ochilgan. Yura davri yotqiziqlari neftgazga mahsuldor boʻlib, ular terrigen, karbonat va tuzangidrit qatlamlaridan tarkib topgan. Bu yotqiziqlarda mahsuldor gorizontlar mavjud. Gazkondensat uyumi burmaning asosiy garbiy qubbasi bilan bogʻliq. Baʼzi gorizontlarda gazlar quruq, azotuglevodorod sinfiga mansub. Kondensant kam oltingugurtli. 15—16gorizontda ham neft, ham gaz uchraydi. 15gorizont qatlam suvlari sedimentatsion, metamorflashgan, xloridkaltsiy tarkibli namakoblardan iborat. Kon 2003-yil boshida sanoat miqyosida foydalanishga tayyorlangan.
Uzunqanotlilar

Uzunqanotlilar (Apodas) — uzunqanotsimonlar turkumiga mansub qushlar kenja turkumi. Oyoqlari kalta, koʻpchilik turlarining barmoklari daraxt shoxlarini changallab tutib turolmaydi. Tirnoklari bilan qoyalar va binolar boʻgʻotiga ilashib oladi. Qanotlari kalta va ingichka; tez uchadi, lekin yerda yurolmaydi; yerdan havoga koʻtarila olmaydi. Shuning uchun U. yerga qoʻnmasdan uchadi. Soʻlak bezlari kuchli rivojlangan. Bu bezlar suyukligidan in qurishda foydalanadi. Monogam, jish joʻja ochuvchi. 2 oilasi: popukli U. va asl U. bor. Popukli U.ning 3 turi Janubiy Hindistondan boshlab Yangi Gvineyagacha boʻlgan hududlarda tarqalgan; boshida oqish popugi (toji) boʻladi.

Qushlar
Uzunqir

Uzunqir — shahar xarobasi. Zarafshon tizmasidan bosh olgan Shoʻrobsoy boʻyida (Kitob tumani) joylashgan. 1981-yilda ToshDU Oʻrta Osiyo arxeologiya kafedrasi ekspeditsiyasi xodimlari tomonidan topib tekshirilgan. U. oʻrnida mil. av. 8—7-asrlarda qad. manzilgoh boʻlgan. Mil. av. 7—6-asrlarda 70 ga maydonni egallagan. U. Kitob— Sha!xrisabz vohasining iqtisodiy va maʼmuriy markaziga aylangan. U.dan Taxtakrracha dovoni orqali qad. Samarqand (Marokanda)gacha boʻlgan masofa 70 km ni tashkil qilgan. Shahar Marokanda—Baqtra karvon yoʻli boʻyida joylashib muhim savdosotiq va hunarmandchilik ahamiyatiga ega boʻlgan. U. ichki  qalʼa va shahar hududidan iborat. Yodgorlikning jan.garbiy tomonida uz. 450 m mudofaa devorining xarobalari saqlanib qolgan. Devor ham gʻishtdan qurilgan toʻgʻri burchakli burjlarga, burjli xonalarga va jangovar shinaklarga ega. U. — Oʻzbekiston hududida ilk shaharsozlik tuzilmasining shakllanishi namunasi. Uning yirik oʻtroq dehqonchilik vohasining markazi sifatida qoʻrgʻonqarorgohi, guzarlari boʻlgan. U. topilmalari — sopol idishlar, jezdan va temirdan ishlangan mehnat va harbiy qurollari shaharda hunarmandchilik kasbi yuqori darajada taraqqiy etganligidan dalolat beradi. Shoʻrobsoy vohasidan topilgan madaniy oʻsimliklar (arpa, bugʻdoy), turli uzum navlari urugʻlari bu yerda dehqonchilik va bogʻdorchilikning taraqqiy etganligidan dalolatdir. Bu davrda kanal, arikdar, qazish, daryolardan suv chiqarish, yangi ekin maydonlarini oʻzlashtirish va sugorish ishlari keng yoʻlga qoʻyilgan. Dehqonlar atrofi devor bilan oʻralgan qoʻrgʻonli uylarda va qishloqlarda yashashgan.

Arxeologlar KitobShahrisabz vohasiga, umuman Qashqadaryo viloyatining togʻ oldi sharqiy qismiga "Avesto"da keltirilgan Gava, Gau, Gava Sugʻdda (sugʻdiylar yashaydigan makon, "Sugʻd makoni") tushunchasi tegishli boʻlganligini taxmin qiladilar. Ushbu soʻzning oʻzi Qashqadaryoning sharqiy qismidagi koʻpgina zamonaviy atamalarda saqlanib qolgan. Mil. av. 7—6-asrlarda Gava Sugʻdi viloyati Navtaka deb atalgan. Navtaka viloyati Zarafshon tizmasidan boshlanib Oʻradaryo vohasigacha boʻlgan yerlarni oʻz ichiga olgan. Viloyat markazi. U. qalʼasi boʻlgan. Mil. av. 3—2-asrlarda viloyat markazi U.dan Kitob sh. oʻrnida asos solingan Yangi shaharga koʻchadi. Yozma manbalarda Suse deb atalgan bu nom "Sugʻda", "Sugʻud", yaʼni Sugʻdiyona tushunchalaridan kelib chiqqan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Maurice Wilkins

Maurice Hugh Frederick Wilkins (15-dekabr 1916, Pongaroa, Yangi Zelandiya – 5-oktabr 2004, London) — ingliz biofizigi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959). Birmingem universiteti falsafa doktori (1940). AQSH Kaliforniya universitetida (1941—45), London King kollejida (1946-yildan) ishlagan. Shu kollej molekulyar biol. boʻlimi boshligʻi (1962-yildan) va biofizika professor (1970-yildan). DNK molekulasining qoʻsh spiralli ekanligi toʻgʻrisidagi Francis Crick va James Watson modelini rentgenstrukturaviy usuli yordamida tasdiqlagan. Foto va termolyuminessensiya (elektron tuzoq) nazariyasini ishlab chiqqan. Nerv sistemasi biofizikasi boʻyicha ham tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1962, F. Krik va J. Uotson bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1916-yilda tugʻilganlar
15-dekabrda tugʻilganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
2004-yilda vafot etganlar
Geoffrey Wilkinson

Uilkinson Jefri (14-iyul 1921, Todmordon – 26-sentyabr 1996, London) — ingliz organik kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1965-yildan). Atom energiyasi boʻyicha birlashgan Angliya—AQSH—Kanada loyihasida (1943—46), Kaliforniya universitetida (1946—50), Massachusets texnologiya institutida (1950—51), Garvard universitetida (1951—55) ishlagan, London universiteti professpr (1956-yildan). Ilmiy ishlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Yengil sharoitlarda olefinlar va atsetilen uglevodorodlarni gidrogenlashda qoʻllanadigan universal gomogen katalizator — [(C6H5)3P]3RhCl (Uilkinson katalizatori) kashf etgan (1958). Geksametilvolfram va boshqa metallarning barqaror alkil hosilalarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1973, Ernst Fischer bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1921-yilda tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
14-iyulda tugʻilganlar
26-sentyabrda vafot etganlar
George Whipple

George Whipple (Jorj Uipl) (1878.28.8 — 1976.1.2) — amerikalik vrach-patolog. Yale universiteti (1900) va J. Xopkins universitetini tugatgan (1905). 1914-yildan Kaliforniya universitetida professor Rochester universiteti patologiya professor (1921 — 55). Ilmiy faoliyati anemiya, pigmentlar almashinuvi, jigar va meʼda osti bezi yalligʻlanishlari, sil va parazitar kasalliklarga oid. Gemopoezda jigarning ahamiyatini va pernitsioz anemiyada jigar preparatlarini qoʻllash usulini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1934; J. R. Maynot va U. Myorfi bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1878-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
28-avgustda tugʻilganlar
1-fevralda vafot etganlar
Walt Whitman

UITMEN (Whitman) Uolt (181931.5, UestXils, Xantington, NyuYork shtata— 1892. 26.3, Kamden, NyuJersi shtati) — amerikalik shoir. Ijodida demokrata k ideallarni mujassamlashtirgan. U.ning "Maisa yaproqlari" (1855 — 91) toʻplamiga shoirning eng yaxshi asarlari kiritilgan. Asarning asosiy gʻoyalari transsendentalizm taʼlimoti bilan bogʻliq: koinot uzviyligi (garmoniyasi), doʻstlik qadriyatlari, insoniyat birdamligi, cherkov aqidalariga qarshi isyon va boshqa "Yangra, nogʻora!" (1865) sheʼriy toʻplami Ikkinchi jahon urushiga bagʻishlangan. Koʻpgina olimlar U. ni dunyo demokratiyasi shoiri deb taʼriflashgan. Uning sheʼrlarida ijodkor xalqning kelajakda mukammal demokratik jamiyat qurishiga ishonch ohanglari yangraydi. U.ning sheʼriyatga yangi mazmun va yangi shakl zarurligi haqidagi fikrlari "Koʻrgazma haqida qoʻshiq" (1871) dostonida oʻz aksini topgan. U. oʻz sheʼriyatining asosiy maqsadini barcha xalqlarning tengligi va qardoshligini kuylash deb taʼkidlagan. Yozuvchi oʻz ijodida yangi, yosh millat shakllanishini aks ettirishga harakat qilgan. Dadil novator boʻlgan: sheʼrga prozaik nutq unsurlarini olib kirgan. Vaznsiz va qofiyasiz erkin sheʼrni yanada takomillashtirgan. U. nasri ham uning sheʼriyati bilan bogʻliq. Nasriy asarlarida ham butun insoniyat birligi goyalarini ilgari surgan, fan va texnika taraqqiyotiga optimistik nazar bilan qaragan. Ayrim sheʼrlari Aziz Sayd tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyot 
 Benediktova T.D., Poeziya Uolta Uitmena, M, 1982; Chukovskiy K.I., Moy Uitmen, M., 1969; Mendelson M., Jizn i tvorchestvo Uitmena, M., 1969.
Uy pashshasi

Uy pashshasi, uy chivini () — ikki qanotlilar turkumi haqiqiy pashshalar oilasiga mansub hasharot turi. Kattaligi 5–9 mm, keng tarqalgan sinantrop tur. Faqat odam yashaydigan joylarda uchraydi. Bir yilda 9 tagacha, jan.da 15 tagacha nayeli rivojlanadi. Urgʻochisi 2 oy yashab, 600 dan 2000 tagacha tuxum qoʻyadi. Hayot sikli (tuxumdan voyaga yetgan davrigacha) harorat va boshqa omillarga qarab 10 sutkadan 45 sutkagacha davom etadi. Qurtlari organik chirindilarda 10—45 kun davomida rivojlanadi. Uy pashshasi har xil oʻtkir ichak kasalliklari (ich terlama, ichburugʻ, vabo va gelmintlar tuxumlari)ni tarqatadi (yana q. Pashshalar).

manbalar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi

Hayvonlar
Uy oʻsimliklari

Uy oʻsimliklari, xona oʻsimliklari — uylarda va jamoat xonalarida oʻstiriladigan oʻsimliklar. Tabiiy holda Yer sharining tropiklar va subtropik mintaqalarida oʻsadigan oʻsimliklar uy sharoitida oʻstiriladi.
Uy oʻsimliklari 2 guruhga: chiroyli gullaydigan oʻsimliklar va manzarali-bargli (barglari har xil koʻrinishdagi) oʻsimliklarga boʻlinadi. Oʻzbekistonda aloe, amarillis, begoniya, gulisumbul, kaktus, uy limoni, atirgul, uzambar gunafshasi, xitoy atirguli, finik palmasi, fuksiya va boshqalar koʻproq oʻstiriladi.
Uy oʻsimliklari kompostli, sof tuproq, chimli tuproq aralashmasi toʻldirilgan yogʻoch, plastmassa, shisha, sopol tuvak va boshqa moslamalarda deraza tokchasida yoki deraza yonida oʻstiriladi. Ularni sugʻorib turish, yoz oylarida mineral oʻgʻitlar eritmasi bilan (10 litr suvga superfosfat, amiakli selitra, kaliy oʻgʻiti 1, 2,5, 0,5 choy qoshiq nisbatida) oziqlantirish, barglarini yuvib turish zarur. Uy oʻsimliklari xonaning yuqori haroratiga (20—25°) chidamli. Ularning yaxshi oʻsishi uchun havo namligi yuqori boʻlishi kerak. Uy oʻsimliklarining subtropik turlari (sambitgul va boshqalar) esa qishda harorat 10—12° da yaxshi usadi. Uy oʻsimliklarining baʼzi turlari (masalan, anjir, limon, mandarin, garmdori) mevasi uchun ham oʻstiriladi. Yaponiyada qadimdan xonalarda qaragʻay, tilogʻoch, eman, olxoʻri, olcha kabi pakana daraxtlar oʻstiriladi. Ularning oʻsishini maxsus usullar bilan sekinlashtirish natijasida pakana oʻsimliklar hosil boʻlgan.

Uy oʻsimliklari urugʻidan yoki qalamchasidan, tuganaklari, piyozi, ildiz bachkasidan koʻpaytiriladi. Asosiy zararkunandalari: oqqanotlar, yomgʻir chuvalchangi, qizil kanacha; oranjereya tripsi, shira, oqqurt. Kasalliklari: kul, xloroz va boshqalar

 
Oʻsimliklar
Uy sharoiti
Uy o‘simliklari
Uy hayvonlari

Hamma Uy hayvonlari yovvoyi ajdodlaridan kelib chiqqan, lekin tashqi koʻrinishi, xulqodati, mahsuldorligi bilan yovvoyi hayvonlardan farq qiladi. Bu farqlar odam koʻrsatgan taʼsir natijasidir. Koʻpdankoʻp turga mansub yovvoyi hayvonlarning har xil tip, sinf, turkum, oilaga kiradigan bir qismigina xonakilashtirilgan. Uy hayvonlari ga: qoramol, qoʻy, echki, tuya, ot, it, mushuk, quyon, tovuq, oʻrdak, gʻoz,kaptar, asalari, ipak qurti va boshqa kiradi. Akvarium va hovuzlarda koʻpaytiriladigan baʼzi baliqlar, ko'rkam qushlar (kanareyka, tovus),misol bo'ladi. Katakda boqilayotgan maral "xoldor bugʻu" tulki, oq tulki, suvsar, nutriya va boshqa yovvoyi hayvonlar ham xonakilashtirilmoqda.

Dastlabki hayvonlar qachon va qayerda xonakilashtirilgani haqida, asosan, arxeologik, paleantalogik maʼlumotlarga qarab xulosa chiqariladi.

Koʻpchilik hayvon zotlari odam ehtiyojiga qarab qoʻlga oʻrgatilgan. Odam dastlab ongsiz, keyinchalik maqsadga muvofiq ravishda hayvonlar mahsuldorligini oshirib bordi. Masalan yovvoyi tovuq yiliga 15 tuxum qilgan, hozir 300—365 ta gacha tuxum qiladigan tovuq zotlari bor; yovvoyi qoramol bir necha yuz kg sut bergan, hozir bir sigirdan oʻrtacha 3500–4000 kg sut sogʻib olinmoqda. Duragaylash, tanlash va saralash, mollarni ilgʻor zootexnika talablariga muvofiq parvarishlash bilan qishloq xoʻjaligi va sanoat talablarini qanoatlantiradigan yangi zotlar yetishtirilmoqda.

Yana q. 

 hayvonlar
Uybat chaatasi

Uybat chaatasi - Xakasiya Respublikasi (RF)dagi Uybat st-yasidan 6 km jan.sharqda joylashgan qad. mozorqoʻrgʻon (mil. av. 3-asr — mil. 7—8-asrlar). Eng qad. qabrlar tagar madaniyatiga, aksariyati — toshtiq madaniyatja oid. 1936 va 1938 yillardagi arxeologik qazishmalar (SV. Kiselyov, L. A. Yevtyuxova va boshqalar) chogʻida toshtiq madaniyatiga mansub zodagonlar qabridan (mil. av. 1-asr—mil. 5-asr) ularning gips va terrakotadan yasalgan dafn niqoblari, yogʻochdan ishlangan naqshinkor haykaltaroshlik namunalari va boshqa topilgan. 7—8-asrlarga oid yenisey qirgʻizlari mozorqoʻrgʻonlaridan sirtiga oltin suvi yuritilgan, yogʻochdan ishlangan qoʻylarning haykalchalari, UrxunYenisey bitigi tushirilgan kumush koʻzacha va boshqa chiqqan. Uybat chaatasi topilmalari — qad. Sibirda mulkiy tabakalanish vujudga kelishi tarixini oʻrganishda muhim manba.

Arxeologiya
Rossiya tarixi
Xakasiya
Uygarak

Uygarak — saklarning mozorqoʻrgʻoni (mil. av. 7—5-asrlar). Sirdaryoning qad. irmogʻi Inkardaryo boʻyida (Qozogʻiston) joylashgan. 1961—63, 1965-yillarda 80 ta mozorqoʻrgʻon (diametri 10–14 m, bal. 0,4–2 m)dan 70 tasi oʻrganilgan. Mozorqoʻrgʻonning bal. 20 m, uz. 2 km dan iborat. U.dagi qabrlarning asosiy qismiga jasadlar yakka koʻmilgan. 3 ta juft xrlda va bitta — jamoa (3 kishi) qilib dafn etilgan, qabr ochilgan. U.dan skiflarning hayvonlar tasviri uslubida jezdan ishlangan ot abzali, qurolaslahalar (jez paykonlar, jez va temir xanjarlar va boshqalar), toshdan yasalgan kichik qurbongoh, jez koʻzgu, bezak buyumlar, sopol idishlar topilgan.

    

Arxeologiya
Qozogʻiston tarixi
Uychi

Uychi — Namangan viloyati Uychi tumanida joylashgan shaharcha, tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chortoq (5 km). 1984-yil 10-oktabrda tashkil etilgan. Aholisi 15,6 ming kishi (2004). Uychida tikuv-yiguruv fabrikasi, „Notoʻqima“ aksiyadorlik jamiyati, shuningdek, 80 dan ortiq tashkilot, muassasa, uyushma va jamgʻarmalar faoliyat koʻrsatadi. Shaharchada 5 umumiy taʼlim maktabi (4668 oʻquvchi), qishloq xoʻjaligi va maishiy xizmat kasb-hunar kollejlar (1511 talaba) faoliyat ko'rsatib kelmoqda. Tuman markaziy „Paxtakor“ stadioni, sport maktabi, tennis korti bor. Uychida tuman markaziy kasalxonasi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi, 2 poliklinika aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Namangan viloyati
Uychi tumani
Uyshun

Uyshun, usun, uysun — qadimgi turkiy qabilalardan biri. 3 ta uruqqa (oʻchoqli yoki uchoqti, qoʻshtamgʻali va erganakli) boʻlingan. Mil. av. 3-asrga oid Xitoy manbalarida tilga olingan. Bu vaqtda Uyshunlar Xitoyning shimoli-gʻarbida yashashgan. Umumiy soni 63 ming kishi boʻlib, chorvachilik (asosan, yilqichilik) bilan shugʻullangan. Oʻzaro nizolar natijasida Uyshunlarning katta qismi (4 ming uyli Uyshunlar) mil. av. 2-asr oʻrtalarida Yettisuv va Tyanshanga kelib oʻrnashishgan. Turk xoqoshshgiga birlashgan va u yemirilgach, Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston yerlaridagi ilk davlatlar tarkibiga qabila birligi sifatida kirgan. 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida Uyshunlar oʻzbek, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird, noʻgʻay, xalqlarining tarkibida boʻlgan.

Manbalar
Uygʻur yozuvi

Uygʻur yozuvi — Sharqiy Turkistondagi turkiyzabon xalqlar foydalangan harftovush yozuvi; sugʻd yozuvi asosida paydo boʻlgan (sugd yozuvi, oʻz navbatida, qoz. ilmiy taxminlarga kura, oromiy yozuvi shakllaridan biriga borib taqaladi). Dastlabki yozma yodgorliklari 8-asr ga mansub. Uygʻur yozuvi da xarflar vertikal chiziq boʻylab yuqoridan pastga qarab yozilgan, yozuv ustunlari esa chapdan oʻngga tomon joylashtirilgan. Harfning soʻzdagi oʻrniga (boshi, oʻrtasi, oxiriga) qarab tegishli oʻrinlarda uning alohida shakllari qoʻllangan. Diniy asarlar, odatda, qatʼiy kitobiy yozuvda, rasmiy hujjatlar esa tez yozuvga asoslangan kursivda yozilgan.

Uygʻur yozuvi 9—13-asrlarda budda diniga sigʻinuvchi turkiy qabilalar oʻrtasida kengtarqalgan. Ushbu qabilalar islomni qabul qilganlaridan keyin bu yozuv astasekin arab yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan, lekin Uygʻur yozuvi budda ibodatxonalarida 18-asrda ham qoʻllangan. 18-asr da Uygʻur yozuvi moʻgullar tomonidan oʻzlashtirilgan va hozirgi ham mavjud boʻlgan moʻgʻul yozuvi shakllangan; Uygʻur yozuvi asosida manjur yozuvi xam yaratilgan.

 

Yozuvlar
Markaziy Osiyo tarixi