MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Baqaqurilloqlar

Baqaqurilloqlar (Hylidae) -dumsiz amfibiyalar turkumining oilasi. 35 uruqqa boʻlingan, 580 turi bor. Yer yuzining hamma qismida uchraydi, tropik Amerika va Avstraliyada koʻproq tarqalgan. Oʻzbekistonda uchramaydi. B., asosan, daraxtlarda yashaydi. Shuning uchun ular daraxt baqasi deb ham ataladi, barmoqlarining uchidagi disksimon yumshoq bezli plastinkasi B.ning daraxt shoxi va bargiga yopishib turishiga yordam beradi. Xaltachali baqaqurilloq (Notatrema marsupiatum)miHr urgʻochisi 200 tacha tuxumini orqasidagi xaltachada olib yuradi. Tuxumidan chiqqan itbaliqpari metamorfoz davrini suvda tugallaydi. Boshqa bir turi (N. oviferum) baqaga aylangandan ke-yii ona xaltachasidan chiqadi. Temirchi-baqaqurilloq (Hyla faber) tuxumini hasharotlardan saqlash uchun koʻlmak suv yoki nam yerda "qoʻra" yasab, shunga quyadi. Fillomeduza kabi baʼzi turlari suv tepasida osilib turgan oʻsimlik barglarini naycha qilib oʻraydi va uning ichiga yigʻilgan suvga tuxum qoʻyadi. Rossiyaning janubida, Ukraina va Kavkazda oddiy B. yoki daraxt baqasi (Hyla arborea) yashaydi. Daraxt baqasining tanasi 4 — 5 sm cha, rangi koʻm-koʻk boʻlib, oʻzgarib turadi. Yirik bargli daraxtlar va butalar ustida hayot kechiradi. Uvildiriq tashlash uchun suvga tushadi. Uzoq Sharqda yapon baqaqurillogʻi (Hyla japonica) tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqir

Baqir (turkiycha) — 1) mis maʼdani. Mis erituvchi, misdan turli as-bobanjom, idish-tovoq, jihoz buyumlari yasovchi misgar B.chi deb atalgan; 2) misdan zarb qilingan, ogʻirligi 4 g dan kam 2 tiyinlik chaqa, paqir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiroq maymunlar

Baqiroq maymunlar (Alouatta) - gajak dumli maymunlar oilasining urugʻi. Tanasining uzunligi 37 — 72 sm gacha. Dumi tanasidan uzun (49 — 75 sm) va baquvvat, uchi gajak. Dumining ostki tomoni junsiz yalangʻoch, juda sezgir. Baqiroq maymunlar  dumi yordamida shoxlarga ilashib, daraxtda oʻrmalab yuradi. Yuzida jun boʻlmaydi. Boshidagi uzun junlari iyagining ostiga osilib tushib soqol hosil qiladi. Erkaklari urgʻochilariga nisbatan yirik. Baqiroq maymunlarning hiqildoq xaltalari yaxshi rivojlangan boʻlib, tovushni kuchaytiruvchi rezonator vazifasini bajaradi, ovozi bir necha km masofadan eshitilib turadi. Shuning uchun Baqiroq maymunlar  degan nom berilgan.Ularing 5 turi maʼlum. Jan. va Markaziy Amerikaning nam va togʻli (2000 m gacha balandlikda) oʻrmonlarida, asosan daryolar yaqinida tarqalgan. Hayotining koʻp qismini baland daraxtlarning shoxlarida oʻtkazadi. Kunduzlari faol hayot kechiradi. Ochiq, tekis joylarda kam uchraydi. Daraxtlarning bargi, kurtaklari va mevasi bilan oziqlanadi. 3 — 4 yilda voyaga yetadi, bitta (baʼzan ikkita) bola tugʻadi. Bolasiga onasi bilan birga bolasiz urgʻochilari va yosh hayvonlar ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2 turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqiroqsoy

Baqiroqsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Oygaing daryosining chap irmogʻi. Piskom togʻ tizmasining yogʻin koʻp yogʻadigan va abadiy qor hamda muzliklari boʻlgan gʻarbiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 12 km, havzasining maydoni 49 km². B.da suv may — iyun oylarida koʻpayadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,7 m³/sek.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Baqiya

Baqiya (arab. — qoldiq, ortiqcha) — Sharq musiqa ilmida nisbati 243/256 ga teng 90 sentlik interval, diatonik yarim ton. Yunon musiqa ilmida limma deb atalgan. Yana q. Boʻd.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqo

Baqo — Buxorodagi Katta minora (Minorai Kalon)ning (1127 y.) meʼmori. Boshqa ishlari nomaʼlum. Biroq shu minoraning oʻzi uning isteʼdodli meʼmor boʻlganligidan dalolat beradi. U minoraning yuqori belbogʻidagi gʻishtin yozuvlar davomiga oʻz nomi ("amali Baqo")ni qoʻshib yuborgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Sanʼatkorlar
Arxitektura
Baqo va fano

Baqo va fano (arab, baqo - boqiylik, barqarorlik; fano — foniylik, yoʻqolish, oʻtkinchilik) — oʻrta asr Sharq falsafasidagi tushuncha. Cheksizlik va cheklilik maʼnosida qoʻllanilgan. Islom dinida baqo — Alloh sifatlaridan biri. Baqo — barcha yaxshi sifatlarni oʻzida mujassam qilish deb ham tushuniladi. Fano — oʻzidagi barcha yomon sifatlarni yoʻq qilish yoʻli bilan Allohga yaqinlik hosil qilishlikdir. Sufiylikda fano maqomiga yetgach solik Allohning haqdigi va ulugʻligi toʻgʻrisidagi fikru zikrga gʻarq boʻlib, bu foniy dunyodagi jamiki narsalarni unutib yuboradi. Bu maqom "fano filloh" deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqorilar

Baqorilar (Plecoptera) — eng qad. hasharotlar turkumi. Perm davridan maʼlum. Qanotlari ikki juft, toʻrsi-mon va shaffof, yoyilganida 10 — 80 mm keladi. Boshi yirik, moʻylovlari uzun. ogʻiz organlari kemiruvchi tipda tuzilgan. Koʻpchilik turlarining yetuklik davrida ogʻiz organlari reduksiyaga uchraydi. Lichinkasi suvda, yetuk davrida quruqlikda yashaydi. U 1 — 3 yil davomida rivojlanib, voyaga yetadi. Yetuk davrida bir necha kundan bir necha haftagacha yashaydi. Urgʻochisi suv ustida uchib yurib, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumlari suv tubida rivojlanadi. Voyaga yetayotgan lichinkalar suvdan chiqib tullaydi va qanot chiqarib, yetuk hasharotga aylanadi. Koʻpchilik turlarining qanotlik davri bahor fasliga toʻgʻri keladi. Yetuk hasharotlar tuxum qoʻyib halok boʻladi. B. ifloslanmagan oqar suvlarda, ayniqsa togʻ daryolari va soylari tubida (bentosda) koʻp uchraydi. Suvdagi har xil mikroorganizmlar bilan oziqlanadi, ayrim turlari yirtqich. B.ning 2000 ga yaqin, jumladan Oʻrta Osiyoda 50 dan ortiqturi maʼlum. Koʻpchilik turlari Oʻrta Osiyo faunasi uchun endemik hisoblanadi. Oʻzbekistonda 25 ga yaqin turi (6 oilasi) tarqalgan. B. baliqlarning asosiy ozigʻi gʻisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baqtra

Baqtra — qad. shahar; Baqtriyannng markazi, hozirgi Vazirobod (Balx) shahri yaqinida joylashgan. Miloddan avvalgi 1ming iillik oʻrtalaridan maʼlum. Rivoyatga koʻra, zardushtiylik tarqalgan joy, keyinchalik Markaziy Osiyoda buddizmning yirik markazlaridan biri.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Baqtrian

Baqtrian — ikki oʻrkachli tuya. Qalmoq, qozoqi va moʻgʻul zotlari bor. 35 — 40 yil yashaydi. Vatani Markaziy Osiyo. Juda qadimdan xonakilashtirilgan. 19-asrning oxirlarigacha Jan.gʻarbiy Mongoliya choʻllarida yovvoyi holda ham yashagan. Xalqaro Tabiat muhofazasi Kengashi Qizil kitobiga kiritilgan. Markaziy Osiyo mamlakatlarida boqiladi (qarang Tuya).

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Uy hayvonlari
Baqtriya tekisligi

Baqtriya tekisligi - Afgoniston shim.dagi togʻ oldi tekisligi; Amudaryoning chap sohilida. Uzunligi 400 km, eng serbar joyi 140 km. Balandligi shim.-gʻarbida 250 m dan jan.da 500 m ga yetadi. Tektonik botikda boʻlib, yer yuzasi aksari qumgil va lyosedan tarkib topgan. Iqlimi quruqsubtropik iqlim. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ZG, yanvar

niki 3°. Yiliga 150–250 mm yogʻin yogʻadi. Landshafta shimda kumli choʻddan iborat; Amudaryo boʻyida toʻqay va oʻtloqlar bor. Baqtriya tekisligi  jan.dagi Mozori Sharif viloyatida Mozori Sharif, Tosh-qoʻrgon, Shibirgʻon, Qunduz va boshqa shaharlar joylashgan. Paxta, bugʻdoy, qand lav-lagi, sholi ekiladi. Qoʻychilik, yilqichilik bilan shugʻullaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Afgʻoniston
Baqqol

Baqqol (arab.— koʻkatfurush, sabza-votfurush, gʻallafurush) — bozor, gu-zar va mahallalardagi doʻkonchalarda mayda-chuyda roʻzgʻor mollari, kundalik yegulik oziq-ovqatlar sotuvchi mayda savdogar. B.lar va B.lik doʻkonchalari Turkistonda oʻrta ayerdan 20-asrning 20-y.gacha keng tarqalgan. Bozor iqtisodiyotiga oʻtilishi munosabati bilan OʻzR va boshqa qoʻshni mamlakatlarda qayta faoli-yat koʻrsata boshladi. Arab mamlakatlari, Eron, Afgʻoniston va Turkiyada ham bor. Yevropa mamlakatlari, jumladan Rossiyada qoʻllaniladigan "bakaleya" atamasi Baqqol so'zidan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻal

Bagʻal – meʼmoriy bezak. Gumbaz ostidagi shakl. Toʻgʻri toʻrtburchak, murab-ba targʻli xonalar B. yordamida doyra shakliga keltiriladi. Binoning ichki qismidagi gumbaz ostiga yoki poygum-bazga ishlanadi. Gumbaz ogʻirligi asosan B.ga tushadi. Koʻpincha ravoqchalar koʻrinishida boʻladi. Vizantiya meʼmorligining asosiy konstruktiv elementlaridan biri hisoblangan (asosan xochsimon tarhli binoning gumbazlari qurilishida), keyinchalik rus meʼmorligida ham qoʻllanilgan. Shuningdek Uygʻonish davri meʼmorligida gumbazli binolar qurishda B.ning murakkab namunalari yaratilgan. Turkistonda 9 – 11-asrlar meʼmorligida qoʻllanila bosh-lagan. 14 – 15-asrlarda B. yuksak darajada rivojlanib, uning oʻziga xos milliy meʼmorlik anʼanalari asosida badiiy namunalari yaratilgan. Saroy, Madrasa, masjid, maqbaralar qurilishida sergʻovak, charhi, ravoqli, qalqonsimon ravoqli, muqarnas ravoqli, qalqonsimon mumtoz, toʻliq boʻlmagan qalqonsimon, ravoklarda kesishgan koʻp qatlamli qalqonsimon kabi B.lardan foydalanilgan. B.lar turt, sakkiz, katta binolarda oʻn olti ravoqchali qilib ishlangan, oraligʻi gajaklar yordamida toʻldirilgan, uchburchak shaklida yupqa devor hoshiyalar terilgan. Muqarnas, iroqi, iroqi-muqarnas, pogʻonali, qolipkori uslubida bezatilgan. Keyingi yillar meʼmorligida ham uchraydi.

Manbalar 

Arxitektura
Bagʻdod

Bagʻdod — Iroqning poytaxti (1921); Bagʻdod muhofazasining maʼmuriy markazi. Dajla daryosining har ikki sohilida; Markaziy va Janubiy Osiyo hamda Oʻrta dengiz mamlakatlarini birlashtirib turuvchi yoʻllar chorrahasida. Mamlakatning eng katta shahri. Aholisi 4 mln. kishi (1990). Bagʻdodda arablar (aksariyat), kurd, arman, turk, yahudiy va forslar yashaydi. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 10°, iyulniki 34°, yiliga oʻrtacha 163 mm yogʻin yogʻadi. Bagʻdodni 762 yil xalifa Mansur (754 — 775) Madinat as-Salom (Tinchlik shahri) nomi bilan bino qilib, Abbosiylar xalifaligi poytaxtiga aylantirgan. Bagʻdod etimologiyasi toʻgʻrisida bir necha rivoyatlar boʻlib, shulardan eng koʻp tarqalgani: Bogʻi Dod (Dodning bogʻi) va But (sanam) tuhfasi. 9-asrda Bagʻdod xunarmandchilik, savdo va oʻrta asr Sharq madaniyatining markazi boʻlgan. B.ni eronlik buvayhiylar (945), sal-juqiylar sultoni Toʻgʻrulbek (1055) va moʻgʻul xoni Hulokuxon (1258) bosib olgan. 1393 va 1403-yillarda Amir Temur saltanati tarkibiga kirgan. 1410 — 1508-yillarda Bagʻdod Qora qoʻyunli va Oq qoʻyunli koʻchmanchi turkman xonlari qoʻl ostida boʻldi. 1508-yilda Eron sa-faviylari egʻallagan, 1534-yil esa Usmonli turklar davlatiga qoʻshib olindi. 1623-yilda Bagʻdodni Eron shohi Abbos I boʻysundirgan. 1638 — 1917-yillarda Usmonli turklar tasarrufida boʻldi. 18-asrda B. Osiyodagi yirik savdo markazlaridai biriga aylandi. Birinchi jahon urushi davrida Bagʻdodni Angliya qoʻshinlari bosib oldi (1917-yil mart), 1920- 21 yillarda Angliyaning mandatli hududi tarkibida. 1921-58 yillar Iroq qirolligining, 1958-yildan Iroq Respublikasining poytaxti.

Bagʻdod — mamlakatning transportsanoat, savdo-moliya markazi. Bagʻdod, avtomobil va havo yoʻllarining tuguni. Xalqaro ahamiyatga ega aeroport bor. Yirik daryo porti (chetga don. xurmo, jup, teri va boshqa chiqariladi). Mamlakatdagi sanoat korxonalari (asosan toʻqimachilik, koʻnchilik, tikuvchilik va oziq-ovqat)ning 25 %i Bagʻdod Metallsozlik, kimyo, sement sanoati, elektrotexnika zavodi bor. Hunarmandchilikda roʻzgʻor asboblari, zargarlik buyumlari, gilam, poyabzal kabi mahsulotlar ishlab chiqariladi. B. yaqini (Dora)da neftni qayta ishlovchi yirik zavod bor. Shaharda koʻplab zamonaviy binolar qurilgan. Shaharning chap sohildagi qismida maʼmuriy muassasalar, parlament, xukumat binolari, oʻng sohilida ishlab chiqarish korxonalari va ustaxonalar joylashgan. Dajlaga bir necha yirik koʻprik qurilgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Zubayda maqbarasi (13-asr), Xon Marjon karvonsaroyi (1358 — 59), Abbosiylar saroyi (12 −13-asrlar), Oltin masjid (16-asr) va boshqa saqlangan.

Bagʻdodda universitetlar, Fanlar akademiyasi, Nafis sanʼat instituti (1936), yuridik, savdo, tibbiyot, oʻqituvchilar kollejlari, koʻplab muzeylar, jumladan Iroq muzeyi, Arab osori atiqa muzeyi, ku-tubxonalar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Iroq shaharlari
Iroq madaniyati
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Bagʻdod (Oʻzbekiston)

Bagʻdod — shaharcha, Fargʻona viloyati Bagʻdod tumanoʻ markazi. Tumanning shimoli-sharqiy qismida. Katta Fargʻona kanali yaqinida. 1894-1962 yillarda Se-rovo deb atalgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Furqat.  Aholisi 12,8 ming kishi (2000). asosan, paxtachilik bilan shugʻullanadi. Mebel, poyabzal f-kalari, qishloq xoʻjaligi mashinalarini taʼmirlash ustaxonasi, aksiyadorlik jamiyatlari, tumanlara-ro taʼminot bazalari (neft, kimyo va boshqalar), kichik va xususin korxonalar, telestudiya mavjud. 1-son Kasb-hunar maktabi 2 umumiy taʼlim maktabi, 2  

litsey, 2 kutubxona. 1 aloqa boʻlimi, 1 kasalxona, 2 poliklinika, muzey va 25 dan ziyod maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Fargʻona viloyati
Bagʻdod tumani
Bagʻdod ipak qurti

Bagʻdod ipak qurti – Bagdod shahridan keltirilgan monovoltin zotiga mansub ipak qurti. Pillasi yirik (2 – 3 g), shakli uzunchoq, beldor, rangi oq, baʼzan sargish-yashil. pillasidan 14 – 17% ipak chiqadi, ipakning tortilish miqdori 60 – 80%. Bagʻdod ipak qurti q. Oʻzbekistonda qadimdan boqib kelingan. Oq pilla olishga kirishilgach, bundan voz kechilgan. Qisman seleksiya ishlarida foydalaniladi.

Manbalar
Bagʻdod miniatyurasi

Bagʻdod miniatyurasi – 10 -13-asrlarda arab qoʻlyozmalariga ishlangan rasm va bezaklar, arab mamlakatlarida xalifalik iiqirozidan keyingi davrlarda yuzaga kelgan oʻziga xos uslub va mazmunga ega boʻlgan tasviriy sanʼat turi. Oʻrta asrlarda Yaqin Sharq ras-somligi taraqqiyotida muhim bosqichni tashkil etgan Bagʻdod miniatyurasi Misrdan koʻchib oʻtgan rassomlar (12-asr), sharqiy xristian do-iralari sanʼati, Eron badiiy anʼanalari, Sharqiy Turkiston hududidagi manixey va budda sanʼatlari taʼsirida shakllangan. Bezak butunligiga institutilish, tasvirni tekis yuzali qilib ishlash xos boʻlgan. Qoʻlyozma kitoblarga ishlangan rasmlarda meʼmoriy obilalar mukammal tasvirlanib, manzaraga shama qilingan, u ramziy ifodalangan. Koʻchirilib bezatilgan qoʻlyozmalardagi Vizantiya sanʼati taʼsirida yaratilgan bezaklarda sa-roy hayotidan olingan dabdabali lavhalar aks ettirilgan. Ilmiy qoʻlyozmalar, risolalarga ishlangan bezaklar va oʻquv jadvallari aniq va ixcham, tasvirdagi harakat ifodali, ozgina detallar bilan joyning belgilanishi, ifodali boʻyoq dogʻlari va chiziqlari bilan diqqatga sa-zovor (Dioskoridning "Farmakologiya" asariga Abdulloh ibn Fadl ishlagan miniatyuralari, 1222). Bagʻdod miniatyurasining yetuk na-munalari – Haririyning "Maqomlar"iga ishlangan rasmlarga (Yahyo ibn Mahmud ishlagan) shaharlik Abu Zaydning kechmishlari asos qilib olingan (1237-yilda bezalgan nusxasi Parijdagi milliy kutubxonada; 13-asr boshlarida koʻchirilgan nusxasi Rossiya Fanlar Akademiyasi Sharq-shunoslik institutining Sankt-Peterburg boʻlimida). Shahar va qishloq hayotidan ishlangan janrli lavhalar (qabul ma-rosimi, olimlar anjumani, bayram bazmi, safardagi karvon va boshqalar) jonli, ifodali, taʼsirchan va mahorat bilan erkin ishlangan. Eron va Oʻrta Osiyo ras-somligining keyingi taraqqiyotiga 14 a. musavviri Junayd Sultoniyning ijodi (Hoji Kirmoniyning "Hamsa"siga ishlangan asarlari, 1396) sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bagʻdod miniatyurasining badiiy uslu-bi sodda, rasmlarda mayda va ikkinchi darajali boʻlaklar yoʻq. Mugʻullar davlatining tuzilishi tufayli inqirozga uch-ragan. Bagʻdod miniatyurasi maktabiiing keyingi taraq-qiyoti yangi madaniy jarayonlar bilan bogʻliq holda kechgan.

Manbalar
Bagʻdod temir yoʻli

BAGʻDOD TEMIR YOʻLI – Bosfor boʻgʻozini Fors koʻrfazi bilan bogʻlaydigan temir yoʻl (uz. taxminan 2400 km)ning 20-asr boshlarida kengtarqalgan pomi. Turkiya, Suriya va Iroq qududidan oʻtadi. 1888 yilda dastlab Germaniyaning "Doyche bank"i Bosfordan Izmirgacha 1871 yilda qurilgan temir yoʻlni Anqaragacha uzaytirish boʻyicha koniyessiyani Turkiya hukumatidan sotib oldi. 1899 yilda tuzilgan Fransiya-Germaniya bitimiga binoan.

Fransiya yoʻl qurilishiga sherik boʻldi. 1903 yilda temir yoʻl qurilishini davom ettirish konsessiyaning Turkiya tomonidan Germaniyaga berilishi yirik davlatlar urtasida ziddiyatlarning kuchayi-shiga sabab boʻlgan. Angliya-Germaniya bitimiga (1914) muvofiq, Germaniya Bagdoddan janubida Fors koʻrfazi yoʻnalishida temir yoʻl qurilishini Angliyaga berdi. Xususiy ingliz va fransuz kompaniyalari Bagʻdod temir yoʻlining soʻnggi qismlarini tugallab, foydalanishga topshirdi (1934 – 41). Hozir Bagʻdod temir yoʻli kismlari Turkiya, Suriya va Iroqqa qaraydi. Texnika, transport va aloqa yoʻllarining ta-raqqiyoti tufayli Bagʻdod temir yoʻli oʻzining siyosiy-strategik ahamiyatini yoʻqrtdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Transport
Yaqin Sharq
Osiyo tarixi
Bagʻdod xalifaligi

Bagʻdod xalifaligi – Abbosiylar sulolasi hukmronlik qilgan arab davlatining adabiyotlarda uchraydigan nomi (poytaxti Bagʻdod).

Abbosiylar xalifaligi (750-1258). Eng uzoq hukm surgan musulmon sulolalaridan biri. Hududi - 11,1 mln km². Poytaxti Bagʻdod. Davlat tuzumi monarxiya. Davlat tili arab tili boʻlgan.

Manbalar
Bagʻdodi

Bagʻdodi – 1) yaxlit taxtalardan yasaladigan eng qadimgi eshik turi. Bu eshik qoʻsh tabaqali boʻlib, tabaqalarining har birida uchtadan dila boʻladi, shundan dilali eshik deb ham ataladi. Dilalar handasiy oʻyma naqshlar bilan bezatiladi. Oʻzbekiston va Tojikistonda mayda taxtachalardan yigʻib tayerlanadigan juftlama eshikdan farqlash uchui B. atamasi qabul qilingan; 2) zaminsiz, uch qirrali handasiy oʻyma shakllar hosil qilish usuli; dilali eshik, sandiq, javon va boshqalarni bezashda koʻllaniladi; 3) kulollikda handasiy (doira, uchburchak, yulduzsimon qir-rali) shakllarni yasashda qoʻllaniladigan uslublardan biri. Bu uslubda ishlangan naqshlar sarnq, qizil, yashil boʻyoqlar bilan bezatilgan lagan, kosa, shokosa va toʻy laganlarida uchraydi.

Manbalar
Bagʻlon

BAGʻLON (baqtriycha bagolaggo – ibodatxona, sajdagoh) – Toharistonichnt eng qadimgi shaharlaridan biri. Milodning boshlarida u yerda "Podsho Kanishka Muzaffarning ibodatxonasi" joylashgan, uning harobalari Afgʻonistondagi hozirgi Bagʻlon shahri yaqinida. baland Surx koʻtal tepaligida saqlanib qolgan. U yerdan katta baqtriy yozuvida bitilgan toshtaxta topilgan, unga koʻra bu ibodatxona milodiy 1-asrdagi Kushon podshosi Kanishka tomonidan qurilgan. 7-asrda xi-toy sayyohi Syuan Szan Toharistonda Po-kyelang mulkini qayd etib oʻtadi, u ilk oʻrta asrdagi B.ga toʻgʻri keladi. B. yaqinidagi tepalikdan kushonlarning buddaviylikka oid tosh rslyeflari topilgan. Bu yerdan sal narida murabba shakldagi Shom qalʼa tepaligidan buddaviylikka oid tosh kapitellar va us-tunlarning asosi topilgan. Bular kushonlar davrida B. Baqtriya-Toharistonning yirik liniy markazlaridan biri boʻlganidan darak beradi.

Oʻrta asr manbalarida B. baʼzan Baqlon shaklida ham uchraydi. Samʼoniyning yozishicha, B. shahri ikki qismdan – yuqori B. va quyi B.dan iborat boʻlgan, ularning har biri alohida shahar – "balda" hisoblangan. 9 – 10-asrlarda quyi B.da jome masjidi boʻlgan. 10-asrda yuqori B.da mashhur istirohat yeri sa-nalgan "katta qishloq" boʻlgan. Bu yerda butun vodiy yam-yashil daraxtlarga burkangan, aholisi koʻp boʻlib, shaharga turli tomondan karvon yoʻllari kslib tutashgan; ov qilish uchun qulay joy sa-nalgan. Beruniygʻgʻshgʻt yozishicha, 1 l-asrda u yerda baland bir tepalik boʻlib, uning tepasida zaharli quziqorinlar oʻsgan. Kuyi B. maʼmuriy markaz boʻlib, unda hokim saroyi joylashgan. B. qadimgi nomini shu kungacha saqlab qolgan boʻlib Bagʻlon daryoning Kunduzdaryoga quyiladigan yeriga yaqin joylashgan. U yerda shi-fobaxsh Chashmai Shir bulogʻi mavjud. 13-asr boshida B.ni moʻgʻullar bosib olgan. Moʻgʻullardan keyingi davr manbalarida B. yirik shahar sifatida qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻlon (shahar)

BAGʻLON – Afgoniston shimolidagi shahar, Surxob daryosi yaqinida, Kobul – Xonobod avtomobil yoʻli yonida. Bagʻlon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 44,6 ming kishi (1987). Qand lavlagi yetishtiriladigan rayonning sav-do markazi. Shakarqand ishlab chiqarish kichik korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Bagʻlon (qabila)

BAGʻLON – oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan 92 oʻzbek urugʻqabiladan biri. "Nasabnomayi oʻzbek" asarida boshqa oʻzbek urugʻqabilalari qatorida sanab oʻtilgan. Toponim nom sifatida Oʻzbekiston, Afgʻonistonda saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bagʻonali

Bagʻonali (bagʻoqachli) – oʻzbek urugʻlaridan birining nomi. B. avlodlari asosan qipchoq, naymam hamda bahrin qabilalari tarkibiga kirgan.

Manbalar
Baxavalpur

Baxavalpur — Pokistondagi shahar. Satlaj daryosi boʻyida. Panjob viloyatida. Aholisi 200 ming kishi chamasida (1981). Toʻqimachilik, oziq-ovqat (sholi, yogʻ, un) sanoati korxonalari bor. B.da qishloq xoʻjaligi mahsulotlari (don, paxta va boshqalar) bilan savdo kilinadi. Hunarmandchilik (gilam toʻqish, kulolchilik) rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahmaniylar

Bahmaniylar – oʻrta asrlarda Hindistonda hukmronlik qilgan sulola. B. sulolasining asoschisi Hasan Zafarxon boʻlib, Abu Muzaffar Alouddin shoh nomi bilan taxtga chiqqan. Dastlab Gul-bargani, keyin (1429-yildan) Bidorni oʻziga poytaxt qilgan. B. davlati Dekan mulkdorlarining Dehli sultonligiga qarshi qoʻzgʻoloni natijasida vujudga kelib (1347), hukmronlik musulmon mulkdorlari qoʻliga oʻtdi va harbiy tu-zum joriy etildi. Yosh sultonlar Nizomshoh (1461 – 63) va Muhammadshoh Shning otalngʻi (regenti) va vaziri Mahmud Xovan davrida B. davlati anchagina qudratli edi. Mahmud Xovan asli Eron savdogarlaridan boʻlib, keyinchalik B. saroyida vazirlik darajasiga kutarilgan. Mulkdorlarniig oʻzaro ku-rashi, ayniqsa Vijayanagar davlati bilan doimiy urushib turishi natijasida B. zaiflashdi. 15-asr oxiri – 16-asrningboshida B. davlati Bijopur, Golkonda, Bidor, Bsror va Ahmadnagar sultonliklariga ajralib ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baho

Baho (baho berish) (falsafada) — ijtimoiy hodisalar, inson faoliyati, xulqiga boʻlgan munosabat, ularning ahamiyatini, muayyan axloq meʼ-yorlari va tamoyillariga mosligini koʻrsatish (maʼqullash yoki qoralash, rozi boʻlish ski tanqid qilish va shahri k.). Insonning ijtimoiy mavqei, du-nyoqarashi, madanny savnyasi. akliy va axloqiy kamoloti bilan bslgilanadi. Boshqa tomondan esa, qilingan harakat sabablari, vositalari va maqsadlarini, uning qanday sharoitda bajarilganligini, shaxs xulqidagi oʻrnini hisobga olish bu shaxsga toʻgʻri B. berishning zarur shartidir.

Manbalar
Bahodir

"Bahodir", "botir" — 1) Oʻrta asrlarda turk-moʻgʻul xalqlari qoʻshinida janglarda koʻrsatgan ulkan jasorati va qahramonligi uchun beriladigan faxriy unvon. Chingiziylar davrida Chingizxon avlodidan boʻlmagan zodagonlar, yirik lashkarboshilarga B. unvoni berilgan. Keyinchalik B. maʼnosining ushbu ijtimoiy xu-susiyati yoʻqoladi va B. moʻgʻul zodagonlarining tarkibiy qismiga aylanadi. Turkiyshunos olimlarning fikricha, B. turkiy-moʻgulcha "botir" soʻzining forscha shaklidir. 

2) Chingizxon hukmronligi zamonida xonning shaxsiy gvardiyasi. Bunday qism Chingizxon 1203-y. keroyitlar ustidan gʻalaba qilgandan keyin tashkil etilgan. B.lar 1000 kishidan iborat boʻlgan. Tarixchi Nasaviyning (13-asr) maʼlumotiga koʻra, 1221—22-y.larda ularning umumiy soni 10000 kishiga yetgan. B.lar urush vaqtida ilgʻor qism (avangard) bilan birga harakat qilgan. Tinchlik vaqtlarida esa xon qarorgohini qoʻriqlagan.