MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ternatlar

Ternatantlar (ternatan, ternatans, ibu, jayilolo) — Ternat orolida va Halmahera orolining qoʻshni hududlarida yashovchi shimoliyhalmaher xalqlaridan biri, jami 160 ming kishi. Sharqiy Indoneziyaning butun hududida, asosan, Molukk orollarining shimolida joylashgan. Bir necha sub-etnik guruhlar mavjud: ibu, jayilolo, ternato-portugaliyaliklar.

Til 
Ternatlar soʻzlashadigan til — ternate. U Papua tillarining bir tarmogʻi boʻlgan Shimoliy Xalmaher tillari guruhiga kiradi va Gʻarbiy Papua filumiga kiradi.

Din 
Dindorlarning diniy mansubligi: sunniy musulmonlar, katoliklar.

Tarix 
Dastlab Davlat gapi (indon. Kesultanan Gapi) deb atalgan, ammo keyinchalik oʻz nomini poytaxt nomi — Ternate shahri nomiga oʻzgartirgan. 1570-1583-yillarda hukmronlik qilgan va Indoneziyaning sharqiy qismi va Filippin janubining bir qismini nazorat qilgan Sulton Babulla (Indon. Baabulla) davrida eng yuksak gullab-yashnagan davlatlardan biri edi. Ternate dunyodagi eng yirik chinnigullar ishlab chiqaruvchisi edi. 1605-yilda, Gollandiya Sharqiy Hindiston kompaniyasi Ternatda oʻzinimg birinchi qoʻllab-quvvatlash nuqtasini tashkil qildi va XVI-asrda Ternat yaqinidagi orollarda ziravorlar savdosi boʻyicha monopoliyasini kengaytirishga harakat qildi. Ternate oroli, Ambon kabi, XVI-XVII-asrlarda gollandlar tomonidan istehkom sifatida foydalanilgan (Leirissa 2000:242).

Ternat XV-XVII asrlarning eng qudratli davlatlaridan biri edi.

Yozish 
XVII-asrning oʻrtalaridan boshlab Arab grafikasi asosida va XX-asrdan boshlab lotin grafikasiga asoslangan yozuv.

Hayot 
Zamonaviy hayot kopra ishlab chiqarishga asoslangan. Qishloq xoʻjaligi, sago konchilik, dengiz hunarmandchiligi va baliqchilik yaxshi rivojlangan. Ular asosan Ternat shahrida yashaydilar. Ternatanlarda poliginiya va patrilokal nikoh mavjud. Qishloq jamoalari kichik oilalardan iborat.

Adabiyotlar 
 Членов М. А. Тернатанцы. // Народы и религии мира. / Глав. ред. В. А. Тишков.: Большая Российская Энциклопедия, 1999. — С. 526.
 Leirissa R.S. Rev.: AUTHORITY ANDENTERPRISE AMONG THE PEOPLES OF SOUTH SULAWESI, 2000, Bijdragen tot de Taal-, Land- en Volkenkunde. — Vol. 156, No. 3. — P. 619—633.
Shimoliy xalqa xalqlari
Indoneziya xalqlari
Osiyo xalqlari
Stilistik jihatdan notoʻgʻri maqolalar
Meningoensefalit

Meningoensefalit ( (, jins. n. meningis) - "meninges" +  - "miya" +  - yallig'lanish ma'nosini bildiruvchi qo'shimcha) - miya membranalari va moddasining yallig'lanishi. 

Orqa miyaga ta'sir qilib,  falajga olib kelishi mumkin.

Etiologiya 

Listeria monocytogenes Neisseria meningitidis
 Riaukettsua prowazekii Treponema pallidum),
 viruslar (Shomil ensefaliti, G'arbiy Nil virusi)
 va oddiygina (Trypanosoma brucei, Toxoplasma gondii, Naegleria) chuchuk suvda yashovchi amyobalarning mutatsiyali shakllari meningoensefalitni keltirib chiqaradi.

Klinik koʻrinishi 
Meningoensefalit kasalligining klinik ko'rinishi meningitga juda o'xshaydi.  

Umumiy belgilar - shaxsiyatning o'zgarishi, xatti-harakatlarning o'zgarishi, fikrlashning buzilishi va jismoniy alomatlar: kuchli bosh og'rig'i, bo'yin og'rig'i, bo'yin mushaklarining qattiqligi, yorug'lik va tovush stimullariga yuqori sezuvchanlik, konvulsiyalar (epilepsiya). 

Yallig'lanish natijasida kranial bosimning oshishi ko'rishning buzilishi, bosh aylanishi va ko'ngil aynishi bilan namoyon bo'ladi.   

Mumkin bo'lgan qisqa prodromal davr (bir necha soat)

Diagnostika va Davolash 
Meningoensefalitning diagnostika usullari ham meningit tashxisidan farq qilmaydi. Tashxisning asosi miya suyuqligini o'rganish natijalaridir. 

Meningoensefalitga shubha qilish- kasalxonaga yotqizish uchun sababdir!

Kasallikning prognozi salbiy. 

Kasallikning og'ir kechishi, o'limning yuqori foizi bilan tavsiflanadi.

Oldini olish 
Kasallikning o'ziga xos oldini olishning asosiy vositasi emlashdir.

Odatda bolalik davrida amalga oshiriladi.

Shuningdek, oldini olish usullaridan biri kimyoprofilaktika (rifampitsin 2 kun davomida har 12 soatda 600 mg).

Meningoensefalit bilan og'rigan mashhur odamlar 

 Kristofer Prays - mashhur britaniyalik teleboshlovchi. Meningoensefalitdan vafot etgan.
 Morris Iemma - Avstraliyaning Yangi Janubiy Uels shtatining sobiq bosh vaziri. Meningoensefalit bilan kasallangan.
 Grachev, Pavel Sergeevich - rus davlat arbobi va harbiy rahbari. Meningoensefalitdan vafot etgan.

Xayvonlarda uchraydigan meningoensefalit. 
Kasallikning asosiy sababi infektsiyadir. Eng muhimi, neyrotrop yoki pantrotrop viruslar keltirib chiqaradigan virusli ensefalomielitdir. Kasallik leptospiroz va bakterial infektsiyalar bilan rivojlanishi mumkin. Ikkilamchi meningoensefalit bosh suyagi suyaklari shikastlanganda, yallig'lanishning yaqin to'qimalardan o'tishi sababli, o'pka gangrenasida, endokarditda, endometritda va yiringli-nekrotik jarayonlarda sepsis va tromboemboliya holatida rivojlanadi. Gipotermiya, qizib ketish, ortiqcha kuchlanish va tananing qarshiligini kamaytiradigan boshqa omillar kasallikning boshlanishiga yordam beradi.

Eslatmalar 

Virusli infeksiyalar
Markaziy asab tizimining yuqumli kasalliklari
Miya suyuqligi
Epilepsiya
Meningit
Maxsudiylar

Maxsudiylar, mexsudiylar (), Masidlar — pushtun qabilalarining eng yiriklaridan biri. Ular Karlaniy (Karrani) qabilalar ittifoqi tarkibiga kiradi.

Maxsudiylar Vaziristonning (Shimoli-gʻarbiy Pokiston) janubiy, togʻli va kahosil hududlarida istiqomat qiladi. Ular dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi. Ular Islomning sunniy mazhabida. Ular qabila tuzumi, matriarxat qoldiqlari, qabila boshliqlari ishtirokidagi kengashlar va hokazolarni qatʼiyat bilan saqlab kelmoqda. Maxsudiylar Pokistonning shimoli-gʻarbiy chegarasidagi eng murosasiz, bundan tashqari, eng yaxshi qurollangan mahalliy qabila hisoblanadi. Ular vazirlar bilan birga Janubiy Vaziristonning eng muhim qabilalari hisoblanadi.

Inglizlarning 1852-yildan boshlab olib borilgan uzoq va uzluksiz istilo va jazolash safarlariga qaramay, maxsudiylar mustamlaka qulligiga qarshilik koʻrsatishdada juda faol edilar. Maxsudiylarning yetakchi Xoniya Xel boshchiligidagi 1937-yil mobaynida davom etgan qoʻzgʻoloni koʻplab mustamlakachilarning katta qoʻshini, eng yangi harbiy texnikakari va samolyotlarini jalb qildi. Shu bilan birga, qabilaning butunlay boʻysundirish imkoni boʻlmadi. 1939-yilga kelib Vaziristonda vaziyat barqarorlashdi, ammo turli koʻrinishdagi zoʻravonliklar 1947-yilgacha davom etdi. Inglizlar hech qachon bu hudud ustidan toʻliq nazorat oʻrnata olmadi.

Britaniya Hindistoni ikkiga boʻlinib, Pokiston tashkil topgandan soʻng Vaziriston federal boshqaruvidagi qabilalar hududiga qoʻshildi. 1947-yil dekabr oyida oʻtkazilgan „Kerzon“ harbiy amaliyoti chogʻida Pokiston qoʻshinlarini qabilalar hududidan olib chiqishga qaror qilindi. Mustaqillik davrida mintaqada sezilarli ijtimoiy, iqtisodiy va demografik oʻzgarishlar roʻy berdi. Koʻplab maxsudiylar zamonaviy Pokiston jamiyatiga qoʻshilib ketdi. Ular harbiy sohalarda faoliyat yuritadi, muntazam armiyada xizmat qiladi, davlat idoralarida ishlaydi, mamlakat boʻylab tadbirkorlik faoliyati bilan shugʻullanadi.

Janubiy Vaziriston Tahrik-i Tolibon Pokiston (TTP) vataniga aylandi, bu yerda Maxsudiy qabila vakillari yetakchi oʻrin tutadi. Anʼanaga koʻra, ularga dushmanona kayfiyatda boʻlgan vazirlar bu guruhga qarshi Pokiston hukumati bilan hamkorlik qila boshladi. Pokiston harbiylari 2009-yil oktabrgacha TPPga qarshi hech qanday maxsus choralar koʻrmay keldi. Oʻshanda, hukumat qoʻshinlarining olgʻa harakati natijasida guruh yetakchilari mintaqani tark etishga majbur boʻldi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Maxsud // Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : v 66 t. (65 t. i 1 dop.) / gl. red. O. Yu. Shmidt. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1926—1947. — T. XXXVIII. — Stb. 503.
Tolengit

Tolengit — qozoq jamiyatidagi urugʻ, xon va sultonlar xizmatida boʻlgan. Ular uch juzning birortasiga ham kirmaydi. Qozoq davlatida ular alohida tabaqa va xon hokimiyatining ishonchli tayanchi boʻlgan.

Etnonimi 
Tolengit etnonimi (tulengut, telenget, tolengut) qozoqlar tomonidan oyrat-qalmoqlardan oʻzlashtirilgan va Oyrat urugʻi Telengut (dolongut) nomi bilan bogʻliq. Telengut nomi, oʻz navbatida, qadimgi tele va dolange etnonimlaridan kelib chiqqan. J. Hamilton koʻrsatganidek, „tele“ soʻzi qadimgi moʻgʻulcha „tegreg“ — „arava“ soʻzining xitoycha transkripsiyasidir. Dolongut etnonimining shakli moʻgʻulcha doloon (yetti) raqami bilan bogʻliq.

Tarixi 
Qozoqlar tarkibidagi tolengitlar jungorlar va qalmoqlar kelib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan avlodlar qatoriga kiradi. Tolengitlar sobiq jungor (qalmoq) harbiy asirlari tabaqasi boʻlib, ulardan xon otryadi, tansoqchilari va saroy xizmatchilari tuzilgan. Maʼlumki, Kenesarining tolengitlari unga bobosi Ablayxondan oʻtgan va asosan qalmoqlardan iborat boʻlgan.

Shokarim Xudoyberdievning yozishicha, tolengitlarning (tulengut) uzoq ajdodlari Tolet (Tulet) koʻlida yashagan Oltoy togʻi qalmoqlaridir. Shokarim yozganidek, „Qozoqlar Tolengitlarni Oʻrta Juzdagi argʻinlarning ajdodi — Kodan-tayshaning oʻgʻli Dairxoʻjaning qullari, deyishadi“. Shokarimning fikricha, ular qozoqlar va qalmoqlar oʻrtasidagi janglar davridan asirga olingan qalmoqlardir. Abulgʻoziyning soʻzlariga qaraganda, tolengit soʻzi oyrat-qalmoqlarni ham, xon tolengitlarini ham anglatgan.

M. A. Sarsembaev fikriga koʻra, qozoq asirligiga tushib qolgan jungorlar qul boʻldi. Keyin ularning baʼzi qismi, yaʼni jangchi boʻlib tanilganlari, Tulengutlar deb nomlangan alohida ijtimoiy joyni egallagan. XVIII-asrda tulengutlar asosan sultonlar va xonning harbiy xizmatkorlari edi. XIX-asrda ular sultonlarga qaram boʻlgan xalqlar qatorida qolishda davom etgan.

Agar XVIII-asrda tulengutlar faqat „oq suyak“ vakillari — sultonlar va xonlar bilan boʻlishi mumkin boʻlsa, XIX asrda tulengutlarga ega boʻlish huquqi asta-sekin „qora suyak“ — biylar va oqsoqollargacha kengaydi. XIX-asrda Oʻrta Juz yerlarida Tulengut volosti tashkil topdi.

Huquqlari va majburiyatlari 
M. A. Sarsembaev yozganidek, „Tulengutlar krepostnoy boʻlmagan, deb taʼkidlash mumkin“. Ular xon yoki sulton qoshidagi ijro apparati edi. Ular koʻchmanchi davlatda ijroiya hokimiyatining tashkiliy-huquqiy mexanizmi ishini taʼminlaganlar. Tulengutlar xonning nukerlari, tan soqchilari, xon gvardiyasi, sud va ijroiya hokimiyati qarorlarini ijro etuvchi, diplomatik elchilar, soliq yigʻuvchilar vazifalarini bajarganlar.

Joylashuvi 
Hozirgi vaqtda ular asosan Shimoliy-Gʻarbiy Qozogʻiston hududlarida, Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismining Janubiy-Sharqiy qismida yashaydilar.

Uran va tamgʻa 
Tolengit naslidagi Uran, Tore naslidagi — Arxar kabi. Tamgʻa ham Tore urugʻinikiga oʻxshaydi.

Vakillari 

 Dina Nurpeisova;
 Jautikov, Orymbek Axmetbekovich;
 Kajgaliev, Shamgon Sagiddinovich;
 Alimqulov, Taken;
 Baybek (Botir).

Yana qarang 
 Telengutlar
 Telengitlar

Manbalar 

Moʻgʻul millatiga mansub etnik guruhlar
Qozoq qabilalari
Tongalik avstraliyaliklar

Tongalik avstraliyaliklar ― Tonga ildizlariga ega boʻlgan yoki Tonga shahrida tugʻilgan avstraliyaliklardir.

Kelib chiqishi 
2011-yilgi Avstraliya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Tongada 10 560 avstraliyalik tugʻilgan. 25 096 kishi Tongalik kelib chiqishini daʼvo qilgan. 2006-yilda esa 18 426 kishi kelib chiqishi Tonga ekanini daʼvo qilgan.

Tarixi 
Tonga tarixan Oq Avstraliya siyosatining nishoniga aylangan. 1948-yilda qirolicha Salotening amakivachchasi Akanesi Kerrik va uning ikki farzandi ingliz fuqarosi Styuart Kerrik bilan turmush qurgan boʻlishiga qaramay, ularning irqi tufayli Avstraliyadan deportatsiya qilindi. Tongalik erkak 1975-yil yanvar oyida Avstraliyadan deportatsiya qilingan, chunki u mamlakatga „maori qiyofasida“ kirgan. Oʻn yil oʻtgach, yana bir Tonga fuqarosi Avstraliya Immigratsiya va Etnik Ishlar Departamentini irqiy kamsitish uchun sudga berdi, departament Tinch okeani orollari aholisini immigratsiya qonunlarini qoʻllashda taʼqib qilmoqda, deb daʼvo qildi.

Aholisi 
Avstraliyadagi tongalik muhojirlar odatda oʻz uylarini Sidney gʻarbidagi „kelish shahri“ chekkasida quradilar. Bu model 1970-yillarda boshlangan, 1980-yillarda kuchaygan va hozirgacha davom etmoqda. 2011-yil holatiga koʻra, Tongada tugʻilgan avstraliyaliklarning 60% dan ortigʻi Yangi Janubiy Uelsda istiqomat qiladi.

2006-yilgi avstraliyalik aholini roʻyxatga olish shuni koʻrsatdiki, Tongalik avstraliyaliklarning aksariyati (4,920) Yangi Janubiy Uelsda yashaydi. Undan keyingi oʻrinlarda Viktoriya (1190 kishi bilan) va Kvinslend (1090) turadi.

Tongalik avstraliyaliklar nisbatan kam boʻlsa-da, ular Regbi ligasi va Regbi ittifoqi futbol kodekslari boʻyicha ustunlik qilishgan, buni Tongalik avstraliyaliklarning mashhur roʻyxati tasdiqlaydi:

 Israel Folau, Avstraliya xalqaro regbi ligasi vakili va soʻngi vaqtlarda Regbi ittifoqiga oʻtgan va Avstraliya xalqaro regbi ittifoqi vakili.

 Gorden Tallis, Brisben Bronkosning sobiq sardori va Kvinslend shtatining Avstraliyadagi va Avstraliyaning regbi boʻyicha vakili.

 Villi boʻlib tanilgan Viliami Ofengaue, Avstraliya regbi ittifoqi jamoasining sobiq „sakkizinchi raqami“ va resiveri, uning oʻrnida regbichi 1990 va 1998-yillar oraligʻida milliy terma jamoada 41 marta, shu jumladan 1991 va 1995-yillardagi jahon chempionatlarida maydonga tushgan.

Manbalar 

Avstraliya xalqi
Milliy ozchiliklar
Porfirion

Porfirion ( ) — qadimgi yunon afsonasidagi, eng kuchli gigantlardan biri, Uran va Geyaning oʻgʻli hisoblanadi. Giginning soʻzlariga koʻra, u Nochi va Erebadan tugʻilgan. Gigantlar orasida oʻzining alohida kuchi bilan ajralib turadi.

U Gera maʼbudasini oʻgʻirlab ketishga harakat qilgan. Gera uni Dionis bilan jang qilishga taklif qiladi va u xudoni magʻlub eta olsa, unga gigant Gebaga xotin sifatida berishga vaʼda beradi.

Boshqa bir hikoyaga koʻra esa gigantomaxiya davrida u Gerakl va Geraga hujum qilgan. Zevs Porfirionda Geraga koʻngil qoʻydi va peplosni yorib tashladi. Zevs unga chaqmoqi bilan sanchdi, Gerakl esa uni kamondan otib magʻlub etgan.

Klavdiananing soʻzlariga koʻra, u Delosni yoʻq qilishga va Delfada tojni kiyishga harakat qilgan. Pindarning taʼkidiga koʻra uni Apollon oʻldirgan.

U Aristofan  va Neviy (Porporeya sifatida), shuningdek, Goratsiy va Nonn eslab oʻtilgan.

Manbalar
Tongash

Tongash — kreol etnik guruhi, Afrika Respublikasi San-Tome va Prinsipi aholisi. Ular, asosan, San-Tome orolida istiqomat qiladi. Ayni paytda ularning soni taxminan toʻqson bir ming kishini tashkil etadi. Ular Portugal va Bantu tillaridan kelib chiqqan Santome tillarida gaplashadilar. Shuningdek, Portugal va ispan tillari ham keng tarqalgan (Popov 1999:83).

Dini 
Santomiyaliklarning aksariyati katolik xristianlar, protestantlar va anʼanaviy eʼtiqodlarning izdoshlari ham bor (Kretenskiy 1992:18).

Tarixi 
XVII-XVIII-asrlarda Bantu tilida soʻzlashuvchi xalqlarning (ovimbundu, kimbundu, Kongo, Fang) avlodlaridan shakllangan Pagalu orollarining tegishli kreollari (annobonlar yoki Tongash) bilan birga, bir-biri bilan va yevropaliklar bilan aralashgan (asosan, portugallar, shuningdek, fransuzlar va gollandlar bilan).

Iqtisodiyoti 
Ular savdo, baliqchilik, bogʻdorchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar: choʻchqa, echki, tovuq boqadilar (Tokarev 2000: 470.).

Ijtimoiy tuzilishi 
Tuzilishi monogam kichik oilalarga asoslangan. Nikoh kelishuvi virilokaldir. Patrilineal qarindoshlik hisobi (Tokarev 2000: 470.).

Madaniyati 
Santomiyaliklarning madaniyati ham Afrika, ham Yevropa elementlarini birlashtiradi. Ayni paytda ular gʻarblashgan turmush tarzini olib boradilar. Oʻziga xos folklor ishlab chiqilgan boʻlib, u ham Evropa xususiyatlarini, ham mahalliy Afrika madaniyatini oʻzlashtiradi (Popov 2000: 471.).

Yana qarang 

 Portugal kreollari

Adabiyotlar 
 Попов В. А., Токарев А. А. Сантомийцы // Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. — : Большая Российская Энциклопедия, 2000. — С. 470—471.
 Кретенский П. В. Креолы западной Африки // Этнографическое обозрение / Глав. ред. И. В. Власова. — , 1992. — С. 14—32.
San-Tome va Prinsipi aholisi
Bantu xalqlari
Afrika xalqlari
Ekvator Gvineyasi xalqlari
Qirol Res

Res ( ) — qadimgi yunon afsonasining qahramoni hisoblanadi. Strimon daryo xudosining va Euterpa ilohasi yoki Terpsixorning oʻgʻli hisoblangan. Maʼlumotlarga koʻra, Kalliopning oʻgʻli (Yevripid buni istisno qiladi). Gomerning taʼkidiga koʻra, Eionayaning oʻgʻli hisoblangan. Gektor uni Frakiyaning shohi etib tayinlaydi. Uning xotini Vifiniyalik Arganfon boʻlgan.

Frakiyalik, Troyaning himoyachisi. Odissey va Diomed. tomonidan oʻldirilgan yoki faqatgina Diomed tomonidan oʻldirilgan. Mil.avv. V asrda Resning qoldiqlari afinaliklar Troyadan Strimonga olib kelib, u yerda Amfipolga (Amfipolis)ga asos solingan.

Yevripid tragediyasining bosh qahramoni „Res“.

Manbalar
Torbeshi

Torbeshi (makedoncha: Torbeshi) — Makedoniya xalqining subetnosi. Ular makedon tilida gaplashadi va XV-XVIII asrlarda qabul qilingan islom diniga amal qiladilar.

Ular Makedoniya Respublikasining gʻarbiy hududlarida — daryo, Jupa va boshqalarda yashaydilar. Ulardan baʼzilari turkizatsiyaga (Deborskaya Jupa va Kichevo viloyatida) yoki albanizatsiyaga (Gostivarning shimoli-gʻarbiy qismida) uchradi. Torbeshilar makedon tilida gaplashishlariga qaramay, ularning baʼzilari oʻzlarini alban yoki turk deb bilishadi. Bolqon aholisining oʻzini oʻzi identifikatsiya qilish xususiyati konfessiyaviy mansublikning ustuvorligidir. Natijada, Torbeshilarning aniq etnik oʻzini anglashi yoʻq, buni 2002-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari tasdiqlaydi: Torbeshilar oʻzlarini asosan musulmon diniga ega makedoniyaliklar deb bilishlariga qaramay, ularning ayrimlari oʻzlarini albanlar, turklar, Bosniyaliklar va oddiygina „musulmonlar“ deb ham atashgan.

Baʼzi mualliflar Albaniyaning slavyan tilida soʻzlashuvchi musulmonlari bolgarlar, deb taʼkidlaydilar. Rus slavyani Afanasy Selishev, Debrskiy, Skopye va Polojskiy viloyatlaridagi bolgar-turklar Torbesh deb ataladi, deb taʼkidladi.

Yana qarang 
 Slavyan-musulmonlar
 Janubiy slavyanlar

Manbalar

Havolalar 
 Болгары-мусульмане Македонии (торбеши и помаки) — глава монографии Васила Кынчова (1900) 
Shimoliy Makedoniya xalqlari
Janubiy slavyanlar
Musulmon slavyanlar
Makedoniyaliklar
Bolqon xalqlari
Shanlar

Shanlar (Shan tilida: တႆး, [tɑ́ɪ]; birma tilida: ရှမ်းလူမျိုး, [ʃánlùmjóʊ]; tay tilida: ไทใหญn, tay tilida: ฉาน; anʼanaviy xitoy yozuvida: 傣族; osonlashtirilgan ieroglifda: 掸族; pinin: dǎizú) — Janubi-sharqiy Osiyodagi laoslar va taylar bilan qardosh boʻlgan xalq. U Myanmaning Shan milliy okrugi (sobiq federal davlat) hududida, shuningdek, Xitoy, Tailand va Laosning qoʻshni hududlarida yashaydi. Shan tili tay-kaday tillariga mansub.

Madaniyat 
Shanlarning etnik jamoasi 7 qabiladan iborat boʻlib, umumiy soni 3 milliondan ortiq kishini tashkil qiladi. Shanlarning aksariyati buddizmga e’tiqod qiladi. Xoʻjalikda dehqonlar sholi va tropik mevalar yetishtiradi, tovuq va choʻchqa boqadi. Shan jang san’atlari mashxur: shang-chi va mahalliy boks, bando turlari.

Birmaning birinchi prezidenti Sao Shwe Thaik millati shan edi.

Tarix 
XIII-XVI asrlarda shanliklar bir-biri bilan doʻstona munosabatda boʻlgan bir qancha knyazliklarda yashagan.

Shan shtati aholisi uzoq yillardan beri Myanma hukumati bilan oʻz davlatini yaratish uchun kurashib keladi. Qurolli kurash mahalliy qishloq xoʻjaligining asosini tashkil etuvchi koʻknoridan ishlab chiqarilgan yuqori sifatli opiyning ulgurji savdosidan olingan mablagʻlar hisobidan moliyalashtiriladi. Shanliklar opiyni "qora dori" deb atashadi va undan oʻz-oʻzini davolash uchun keng qoʻllaniladi.

1994 va 2005-yillarda Shan valiahd shahzodasi Niyang-She (Yaunghe) surgundagi So Xan Pa (Surxanpa) bilan kelishilgan holda, Shan oqsoqollari Shan Davlatlari Federatsiyasining mustaqilligini e’lon qilishdi.

Havolalar 
 Независимая медиагруппа государства Шан

Manbalar

Adabiyotlar 
 Шан, народ // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
Tailand xalqlari
Myanma Xalqlari
Xitoy Xalqlari
Laos Xalqlari
 Tailand Xalqlari
Kamonsimon asbob Bariton

Bariton (,  ,, ) — viol oilasiga mansub boʻlgan torli kamon hisoblanadi.
Bariton va viola oilasining boshqa asboblari oʻrtasidagi asosiy farq, viol d’amore bundan mustasno boʻlib, simpatik (burdon) torlarga ega boʻladi (9 dan 24 gacha, koʻpincha 12). Ushbu torlar grif asbobi ostida oʻtib, ochiq qutiga oʻxshaydi. Ushbu torlarning maqsadi kamon bilan qoʻzgʻatilgan asosiy torlarning (7, kamdan-kam hollarda 6) ovozini kuchaytirish va oddiy torlar bilan chalinganda oʻng qoʻlning bosh barmogʻi bilan ham pitstsikato chalinishi mumkin. Bariton hajmi boʻyicha violonchel bilan solishtirish mumkin.

Bariton Yevropada XVIII asr oxirigacha muntazam ravishda qoʻllanilgan. U murakkab oʻynash texnikasi, koʻp sonli torlarni sozlashning noqulayligi — hamda oʻynash, burdon tufayli foydalanilmay qolgan.

Bariton Esterxazi shohining sevimli asbobi boʻlib, u uchun maxsus asarlar koʻpincha trio sifatida Yozef Gaydn va Luidji Tomazini tomonidan yozilgan.

Adabiyotlar 

 Gartrell, Kerol (2003) Antik baritonlar inventarizatsiyasiga. Galpin jamiyati jurnali 56: 116-131.
 Pamplin, Terens (2000) Barok baritonning kelib chiqishiga bandoraning taʼsiri. Galpin jamiyati jurnali 53: 221-232.
 Sadi, Julie Anne va Terens M. Pamplin (sana yoʻq, 2012-yil 20-fevralda foydalanilgan) „Baryton“, Oksford Music Onlineda.
Pages with unreviewed translations
Xorazm (stadion)

Xorazm stadioni – 1983-yilda ochilgan koʻp funksiyali sport majmuasi. Urganch shahrida joylashgan boʻlib, 13500 tomoshabinni sigʻdira oladi. 1983-yilda qurilgan. Xorazm futbol jamoasining uy stadioni.

Tarixi 
Urganchdagi „Olimpiya“ stadioni 1983-yilda qurilgan. Stadion oval shakliga ega boʻlib, dastlab futbol oʻyinlari va yengil atletika musobaqalari uchun moʻljallangan. Tabiiy oʻtli futbol maydoni, oʻlchami 104x67 metr. Sigʻimi 20 000 tomoshabinga moʻljallangan.

2002-yilda „Umid nihollari-2003“ oʻyinlari munosabati bilan stadionni toʻliq rekonstruksiya qilish boshlandi va 2003-yilda yakunlandi. Stadion rekonstruksiya qilinganidan soʻng yozgi suzish havzasi, ikkita futbol mashgʻulot maydonchasi, shuningdek, sport zallari qurilib yaxlit majmuaga aylandi. Tribunalar ustida tom qurildi, tribunalar plastik oʻrindiqlar bilan jihozlandi, elektron tablo oʻrnatildi. Stadion nomi „Xorazm“ sport majmuasi deb oʻzgartirildi. U ochilish vaqtida Oʻzbekistondagi toʻliq jihozlangan birinchi stadion edi. Qayta qurish tugallangandan soʻng uning sigʻimi 13 500 tomoshabinni tashkil etdi.

Tavsifi 
Sport majmuasi tarkibida futbol va yengil atletika stadioni, yozgi suzish havzasi va ikkita mashgʻulot maydonchasi mavjud. Futbol stadionida sportchilar, hakamlar, murabbiylar, futbol maʼmurlari uchun binolar qurilgan. Stadion zamonaviy audiotizim, 7×3 m video doskasi, zamonaviy yoritish uskunalari (500 lyuks m²) bilan jihozlangan.

                                                                                                                                                     
Xorazm" sport majmuasi 2015-yilda „Umid nihollari“ musobaqalariga tayyorgarlik koʻrish maqsadida taʼmirlashga yopilgan.

2019-yil iyun oyida „Oʻzbekiston temir yoʻllari“ AJ homiyligida Toshkentning „Rita invest“ firmasi bilan Janubiy Koreyaning „Kentucky Blugrass“ navli chimini ekish boʻyicha shartnoma tuzilgan.

Galereya

Manbalar

Havolalar 

 Oʻzbekiston oliy va birinchi liga klublarining stadionlari

 Stadion Xorazm . Worldstaduims.com. 
 Xorazm stadioni . Uz.geoview.

Oʻzbekistondagi futbol stadionlari
Urganchda sport
Bambir

Bambir, kemani () — bu arman xalq cholgʻu asbobi hisoblanadi. Kemanining bambirdan farqi uning kichik oʻlchamga egaligidir.

Tarixi 
Bambirning tarixiy vatani tarixiy Armanistonning shimoliy qismi hisoblanadi (\Trapizon, Djavaxeti, Qora dengiz sohillari). Bambir haqidagi ilk maʼlumotlar IX asrga toʻgʻri keladi. Armaniston poytaxtlaridan biri — Dvinadagiz qazish ishlari paytida yelkasida skripkaga oʻxshash asbob (bambir) boʻlgan musiqachining surati tushirilgan plita topilgan. Cholgʻu haqidagi boshqa maʼlumotlarda (XX asr) kemani baland ovoz, tenor va basga ega boʻlgan.

Oʻyin 
Bambir cholgʻu asbobini tizzalar orasida ushlab, oʻtirgan holda chalinadi. Bir vaqtning oʻzida undagi ikki yoki uchta torda oʻynash mumkin. Bambir kvart yoki kvintga sozlangan 4 ta torga ega, diapazoni lya kichik oktavadan lya ikkinchi oktavagacha.

Manbalar

Havolalar 

 www.hairenband.com
 ənənəvi crossroads.com
 face-music.ch
Torli asboblar