Oviri (Gauguin)

Oviri — 1894-yilda fransuz rassomi Pol Gauguin tomonidan yaratilgan sopol haykal hisoblanadi (tahiticha — yirtqich yoki yovvoyi degan maʼnoni anglatadi). Tahiti mifologiyasida Oviri motam maʼbudasi boʻlib, uzun oqargan sochlari va yovvoyi koʻzlari bilan tasvirlangan, boʻrini oyoqlari bilan boʻgʻib olgan, bolasini esa bagʻiga quchoqlagan holdagi koʻrinishda. Sanʼatshunoslar bir nechta talqinlarni taqdim etishdi, odatda Gauguin buni oʻzining „tsivilizatsiyalangan yirtqich“ imidjini kuchaytirish uchun epitet sifatida koʻrsatgan. Oʻz davrining Tahiti maʼbudalari 1894-yilga kelib xalq xotirasidan oʻtib ketgan boʻlsada, Gauguin koʻproq qadimiy manbalarga, jumladan, „hayvonlar ustasi“ tipidagi Ossuriya relyefiga va Majapahit mumiyalariga borar ekan, orolning oʻtmishini romantik qiladi. Boshqa mumkin boʻlgan taʼsirlar orasida Markes orollaridagi saqlanib qolgan bosh suyaklari, Borobudurda topilgan figuralar va markaziy Javadagi IX asrga oid Mahayana buddistlar ibodatxonasi kiradi.

Gauguin har biri qisman sirlangan toshdan yasalgan uchta quyma yasagan va gips yoki bronzada bir nechta nusxalari mavjud boʻlsa-da, asl quyma Musée d’Orsayda joylashgan. Uning aktyorlik filmlarini sotishi muvaffaqiyatli boʻlmadi va moliyaviy va shaxsiy ahvoli past boʻlganida u qabriga qoʻyishni soʻradi. Uning bu figuraga oid yana uchta izohi saqlanib qolgan, u 1895-yilda Stefan Mallarme uchun Ovirining yogʻoch oʻymakorligining ikkita taassurotlari taqdimotida bu raqamni gʻalati va shafqatsiz jumboq sifatida tasvirlagan, u 1897-yilda Ambroise Vollardga yozgan maktubida uni La Tueuse („Qotil“) deb atagan va u Honore de Balzakning „Séraphita“ romaniga havola qilingan yozuvni qoʻshib qoʻydi -tilidagi rasmda koʻrish mumkin. Oviri 1906-yilgi Salon d’Automne koʻrgazmasida namoyish etildi (№. 57) bu yerda u Les Demoiselles d’Avignon figuralaridan birini asos qilib olgan Pablo Pikassoga taʼsir qildi.

Fon 
Gauguin birinchi navbatda rassom edi; u kulolchilikka taxminan 1886-yilda, fransuz haykaltaroshi va kulolchilik ustasi Ernest Chapletdan saboq olganida kelgan. Ularni yangi fransuz kulolchiligidan ilhomlanib, shakl bilan tajriba oʻtkazgan Felix Bracquemond kiritgan. 1886—1887-yillar qishida Gauguin Chapletning Vogirarddagi ustaxonasiga tashrif buyurdi va u yerda ular qoʻllaniladigan figuralar yoki bezak boʻlaklari va bir nechta tutqichli tosh idishlar ustida hamkorlik qildilar.

Gauguin birinchi marta 1891-yilda Tahitiga tashrif buyurdi va Tahiti ayollarining goʻzalligidan hayratga tushdi va qogʻozga haykaltarosh niqobga oʻxshash portretlar toʻplamini oldi. Ular ohangdorlikni ham, oʻlimni ham uygʻotadi va faaturuma holatini (oʻychanlik yoki melankoliya) uygonasmi, tasvirlar va kayfiyatlar keyinchalik Oviri keramikasida ishlatilgan. Gauguinning Tahitidagi birinchi yogʻoch oʻymakorligi guava yogʻochidan qilingan boʻlib, u tezda parchalanib ketgan va saqlanib qolmagan.

U Ovirini 1894-yilning qishida, Tahitidan qaytib kelganida tugatdi va keyingi yilning aprel oyida Société Nationale des Beaux-Arts 1895 salonining ochilishiga topshirdi. Nima sodir boʻlishining ikkita versiyasi mavjud: 1920-yilda Gauguin koʻrgazmadan „toʻliq maʼnoda haydalgan“ deb daʼvo qildi, 1937-yilda Ambroise Vollard bu asar faqat Chaplet norozilik sifatida oʻz asarlarini olib qoʻyish bilan tahdid qilganida qabul qilinganligini yozgan. Bengt Danielssonning soʻzlariga koʻra, Gauguin oʻzining jamoatchilik taʼsirini oshirishni xohladi va Le Soirga gʻazablangan xat yozib, zamonaviy kulolchilik holatidan noligan holda ushbu imkoniyatdan foydalangan.

1897-yil boshida Vollard Gauguinga oʻz haykallarini bronzaga quyish imkoniyati haqida maktub yoʻlladi. Gauguinning javobi Oviriga qaratilgan:Mening sopoldan yasalgan katta haykalim Tueuse („Qotil“) shu paytgacha hech bir kulolchilik ustasi yaratmagan ajoyib asar ekanligiga ishonaman va u bronzadan yaratgan boʻlib, (retushsiz va patinasiz) juda yaxshi koʻrinadi). Shunday qilib, xaridor nafaqat keramika buyumiga, balki pul ishlash uchun bronza nashriga ham ega boʻladi.Sanʼatshunos Christopher Gray uchta gips gipsini eslatib oʻtadi, ularning yoriqli yuzalari ular avvalgi hujjatsiz yogʻoch oʻymakorligidan olinganligini koʻrsatadi. Ulardan biri Daniel Monfreydga berilgan va hozirda Sent-Jermen-en-Laye shahridagi Moris Denis „The Priory“ muzeyiga tegishli. Yogʻochdan yasalgan sirt bilan qoplangan gipsning yana bir versiyasi Gustav Fayet tomonidan saqlanib qolgan va keyinchalik uning oʻgʻli Leoning kollektsiyasining bir qismini tashkil etgan edi. Uchinchi versiya kastlarni yaratgan rassom tomonidan saqlangan.

Tavsif va man-alar 

Ovirining tizzalarigacha boʻlgan uzun sariq yoki kulrang sochlari bor. Uning boshi va koʻzlari nomutanosib ravishda katta, boshning orqa qismidagi teshik esa vaginal teshikka oʻxshaydi. U befarqligi va yovvoyi kuchining ramzi boʻlgan boʻri bolasini beliga ushlab turadi. Oviri bolani boʻgʻyaptimi yoki quchoqlayaptimi nomaʼlum, lekin uning pozasida qurbonlik, goʻdak oʻldirish gʻoyalari va qasoskor onaning arxetipini chaqiradi, Ejen Delacruaning 1838-yilgi „Medeya oʻz farzandlarini oʻldirmoqchi“ kartinasi taʼsirida. Ikkinchi hayvon, ehtimol, boshqa boʻri, uning oyoqlarida yo boʻysunib jingalak boʻlib yo oʻlikdir. Sanʼat tarixchilari, shu jumladan Sue Teylor, ikkinchi hayvon Gayguinni ifodalashi mumkinligini taxmin qilishadi.

Ayol va boʻri oʻrtasidagi bogʻliqlik Edgar Degasning 1893-yilgi Dyurand-Ruel koʻrgazmasida Gauguin asarini himoya qilganida, Degas La Fonteynning “It va boʻri " ertagidan iqtibos keltirganida, odatda erkinlik boʻlmasligi kerak degan fikrdan kelib chiqadi, qulaylik yoki moliyaviy foyda uchun almashtirilishi mumkin: „Koʻrdingizmi, Gaugiin — boʻri“. Ovirida yetuk boʻri, Yevropalik Gauguin halok boʻladi, taytalik Gauguin esa omon qoladi.

Tahitian afsonalari Gauguin davrida (u oʻz hisoblarini tan olmasdan boshqa manbalarga asoslagan), bu madaniyat bilan bogʻliq koʻplab artefaktlar kabi yoʻq boʻlib ketgan. Uning Oviri timsoli asosan tasavvur asari boʻlib, u oʻzining „kichik doʻstlar dunyosi“ deb taʼriflagan va Tahitiga birinchi tashrifida oʻzi bilan olib ketgan narsalar toʻplamidan maʼlum boʻladi. Bular orasida Odilon Redonning La Mort toshbosma asari, Yava, Borobudur shahridagi maʼbad frizi va Fivada XVIII sulolaning qabridan olingan boʻlib,Misr freskasi kabi mavzularning fotosuratlari bor edi. Taklif qilingan boshqa manbalar orasida hozir Luvrda sher bolasini ushlab turgan Gilgamishning Ossuriya relyefi va Djakarta muzeyidan olingan Majapahit terakota figurasi kiradi.

Ovirining boshi Markiz orollaridagi boshliqlarning mumiyalangan bosh suyaklariga asoslanganga oʻxshaydi, ularning koʻzlari anʼanaviy ravishda marvarid bilan bezatilgan va ilohiy deb topilgan edi. Uning tanasining elementlari Borobudurdan unumdorlikning tasvirlarini olishi mumkin. Shunday qilib, hayot va oʻlim bir xil tasvirda uygʻotildi. Mallarmega yozgan maktubida asarni sotib olish uchun ommaviy obunani koʻtarishga urinib koʻrgan Morris haykalini Diane Chasseresse („Ovchi Diana“) deb atagan, bu qadimgi yunon maʼbudasi Diananing ov, oy va tugʻilish haqidagi ishorasi. U Oviri haqidagi sheʼrlarida ham xuddi shunday murojaat qilgan. Barbara Lendi hayot va oʻlim mavzusini Gauguenning ibtidoiy yirtqichning tabiiy holatiga qaytishda oʻzining tsivilizatsiyalashgan egosidan voz kechishi zarurligini koʻrsatadi, deb talqin qiladi. Ish 1889-yilgi sopol Qora Venera bilan bogʻliq boʻlib, unda rassomga oʻxshash kesilgan bosh ustida tiz choʻkkan ayol tasvirlangan.

Nancy Mowll Mathews uning qoʻllari va oyoqlaridagi mavjudotlar aslida tulkilar, Gauguin oʻzining 1889-yilda yogʻoch oʻymakorligida „Oshiq boʻlgin , sen baxtli boʻlasan“ va 1891-yilda Pont-Avenning "Bokiralikni yoʻqotish" nomli moyli rasmida ishlatgan hayvonlar ekanligiga ishonadi. 1889-yilda Emile Bernardga yoʻllagan maktubida u Soyez amoureuses tulkisini „hindlarning buzuqlikning ramzi“ deb taʼriflagan. Osiyo folklorida tulkilarning ayolga aylanish qobiliyatiga ega boʻlgan uzoq anʼanalari mavjud (masalan, yaponiyalik Yokai yoki Kitsune folklorida).

Gogin Oviri figurasini kamida bitta rasmda, ikkita akvarel oʻtkazish monotipida va ikkita yogʻoch naqshida tasvirlaydi. Ehtimol, yogʻoch naqshlari 1894-yilning yozida Pont-Avenda yaratilgan, keramikadan oldin. Oxirgi rasm, ehtimol, 1899-yil avgustidan 1900-yilning apreligacha bosilgan Goginning „Le Sourire“ („Tabassum: Jiddiy gazeta“) nomli birinchi sonidagi rasm sanaladi. Unga „Et le monstre, entraînant sa créature, féconde de sa semence des flancs généreux pour engendrer Séraphitus-Séraphita“ yozuvi hamroh boʻlgan (Va yirtqich hayvon oʻz yaratilishini quchoqlab, saxiy qornini urugʻ bilan toʻldirib, SéraphitaS bilan toʻldirdi deya etilgan tarjimasida). Seraphitus-Seraphita Honore de Balzakning „ Seraphita“ romaniga ishora boʻlib, unda androgin qahramon tasvirlangan. „Le Sourire“ ning ushbu birinchi sonida u mahalliy maohi muallifining insest (boshqa mavzular qatori) bilan bogʻliq oʻyinini koʻrib chiqdi va „Séraphitus-Seraphita“ ni chaqirdi. Sharh spektaklning „vahshiy muallifi“ni tabrikladi va nikohni bekor qilish orqali ayollarni ozod qilish haqidagi iltimos bilan yakunlandi. Qoʻshilgan rasm aniq androgindir.

Izoh 
Sanʼatshunoslar Gauguin tasviriga xos koʻrinadigan koʻp maʼnolar haqida turli nazariyalarni ilgari surdilar. Koʻrinib turibdiki, bu raqam Tahiti afsonasi va oʻlim va xurofot mavzularini chaqiradi. Bu rassomning ayol jinsiy hayotiga qarashini aks ettirgan edi, XIX asr sanʼatida keng tarqalgan motif uzun, yovvoyi sochlar va yovuz ayollik oʻrtasidagi bogʻliqlik edi. Gauguin oʻzining muqobil „vahshiy“ unvonidan olgan zavqi va shafqatsiz, qonxoʻr xudoning maʼbudasi kabi oʻziga tegishli ekanligi bilan bogʻliq.

Taiti xudosi 

Gauguin figurasi Polineziya maʼbudasi Hinani chaqiradi, Morris tomonidan Dianaga oʻxshash boʻri bolasini mahkam ushlab turgan „dahshatli va ulugʻvor, magʻrurlik, gʻazab va qaygʻudan mast“ sifatida tasvirlangan. U 1894-yilgi gipsli avtoportretiga Oviri deb nom beradi. Asl nusxasi yoʻqolgan, ammo bir qancha bronza quymalari saqlanib qilingan edi. U oʻzining tanish Inka profilini suratga olish uchun qoʻshaloq koʻzgulardan foydalangan, natijada oʻzining bosh shaklidagi koʻzasi, avtoportreti paydo boʻldi. Bu Gauguinning Oviri atamasini oʻziga nisbatan qoʻllagan birinchi holatlaridan biri edi. „Gauguin baʼzan oʻzini Oviri, yirtqich deb ham atagan …“, deb yozadi. Uning 1892-yilda chop etilgan „ E haere oe i hia“ (Qayerga ketyapsan?) moyboʻyoqli rasmining Shtutgart versiyasida boʻri bolasini changallagan ayol tasvirlangan. Pollitning taʼkidlashicha, bu qalin, haykaltarosh va androgin figura Ovirining birinchi koʻrinishini beradi.

Oviri sevimli taxiti qoʻshigʻining nomi edi — bu mavzuning „vahshiy, bezovta yuragi“ ni eslatuvchi sevgi va sogʻinchning gʻamgin ohangi. Unda ikki ayolning bir-biriga boʻlgan muhabbati hikoya qilinadi, ikkalasi ham jim va sovuq boʻlib qolgan. Gauguin oʻzining „Noa Noa“ romantizatsiya jurnalida oyatni tarjima qilgan (taiticha „xushboʻylik“, u oʻzining Taiti tajribasini oʻrganish uchun yozma loyihani oʻz zimmasiga olgan va u oʻnta yogʻoch naqshlari bilan birga yozgan), uning yagona qoʻshiqlari Taitidagi La Guêpes gazetasida muharrir boʻlganida qayta nashr etilgan. Danielssonning fikricha, qoʻshiq Gauguinning daniyalik rafiqasi Mette va oʻsha paytdagi vahine (tahit tilida „ayol“) Tehaʼamana, uning yosh ona xotini va Noa Noaning diqqat markazida boʻlgan qoʻshigʻini aks ettiradi.

Noa Noa oxir-oqibat jinssiz deb tushunadigan yigit bilan togʻlarga sayohati haqidagi hikoyani oʻz ichiga oladi, bu esa uni qoʻlyozmasidagi „yirtqichning androgin tomoni“ haqida mulohaza yuritishga olib keladi. Ben Pollitning taʼkidlashicha, Tahiti madaniyatida hunarmand/rassom, na jangchi, na ovchi, na uy bekasi, qarovchi, androgin tarzda oʻylab topilgan, bu Gauguinning buzgʻunchi tabiatiga yoqadigan noaniq gender pozitsiyasi. Teylorning fikriga koʻra, Morris 1897-yilda yozgan „Yorqin Xina of the Woods“ sheʼrida Gauguinni Noa Noa bilan hamkorlik qilgan ikkita uzun parchaning bir qismi sifatida tasvirlagan boʻlishi mumkin. Gray haykalni „Gauguinning chuqur umidsizlik va tushkunlik ifodasi“ deb hisoblaydi.

Noa Noa Gauguinning 1891—1893-yillarda Tahitiga mustamlakachi mehmon sifatida tashrif buyurgan tajribasi haqidagi hujjatlarining bir qismidir. U birinchi boʻlib Tahitilik ayollarning hidini tasvirlash uchun „Noa Noa“ atamasini ishlatgan: „Ulardan aralash atir, yarmi hayvon, yarmi oʻsimlik, ularning qonining va sochlariga taqib yurgan Gardenia taitensisning xushboʻy hidi“. 1893-yilda Parijga qaytib kelganida, Gauguin oʻzining Taiti asarlarini namoyish etishdan xavotirda edi. Noa Noa oʻzining Durand-Ruel koʻrgazmasida taqdim etilgan yangi motivlarni jamoatchilikka tushunishi uchun zarur boʻlgan kontekstni taqdim etishi kerak edi. Koʻrgazma ochilishi uchun oʻz vaqtida tugallanmagan.

Avtoportret 
Gauguin Ovirini qabriga qoʻyishni soʻradi, bu uning bu raqamni oʻzining oʻzgaruvchan egosi sifatida koʻrganini koʻrsatadi. Mathewsning soʻzlariga koʻra, u tulkini oʻzi kabi jinsi oʻzgaruvchanligini koʻrgan va shuning uchun xavfli jinsiy aloqa ramzi edi. Bir qator manbalarga koʻra, Gauguin bir necha oy davomida Tahitiga sayohat qilishiga toʻsqinlik qiladigan sifilitik toshma bilan ogʻrigan. Uning fikricha, teshigi uni yuqtirgan ayol uchun pars pro toto.

Antropolog Oviri Goginning „tsivilizatsiyalangan yirtqich“ personasini kuchaytirish uchun epitet sifatida moʻljallangan deb hisoblaydi. Rassom Morrisga yozgan soʻnggi maktubida shunday deb yozgan edi: „Siz oʻsha kuni men vahshiyman desam, notoʻgʻri boʻldim, deganingizda xato qildingiz. Bu yetarlicha haqiqat: men yirtqichman. Madaniyatli odamlar esa buni sezishadi. Mening ishimda ajablantiradigan yoki bezovta qiladigan hech narsa yoʻq, faqat men oʻzimga qaramay vahshiyman. Shuning uchun ham mening ishim beqiyosdir“.

Qabul qilish va taʼsir qilish 

Haykal Milliy salonda koʻrgazmaga qoʻyilishi kerakmi yoki yoʻqmi, u Sent-Lazar 57-uyda joylashgan kafe egasi Leviga rejalashtirilgan edi, u bilan Gauguin Tahitiga oxirgi joʻnab ketishidan oldin uning vakili boʻlish uchun shartnoma tuzgan edi. U sotilmadi va Charles Morice uni xalq uchun sotib olish uchun davlat pulini toʻplay olmadi. Gauguin oʻzining yagona manfaatdor homiysi Gustav Fayet boʻladi deb oʻylagan edi, u oxir-oqibat uni 1500 frankga sotib oldi, lekin 1905-yilda, Gogin vafotidan keyin.

Gauguin 1903—1906-yillarda Salon d’Automnedagi vafotidan keyin retrospektiv koʻrgazmalardan soʻng Parij avangardlari tomonidan nishonlandi. Uning ishidan kelib chiqqan kuch 1907-yilda toʻgʻridan-toʻgʻri Les Demoiselle d’Avignonga olib keldi. Devid Sweetmenning soʻzlariga koʻra, Picasso 1902-yilda Parijda ispaniyalik muhojir haykaltarosh va kulolchi Paco Durrio bilan doʻstlashganida, Gauguinning ishqiboziga aylangan. Durrio Gauguinning doʻsti edi va Parijda ijodini targʻib qilish orqali Tahitidagi qashshoqlikdan aziyat chekkan doʻstiga yordam berishga harakat qilib, uning bir nechta asarlarini oʻtkazdi.

Sanʼatshunos John Richardson shunday yozadi:1906-yilgi Gauguin asarlari koʻrgazmasi Picassoni bu rassomning hayratiga har qachongidan ham koʻproq jalb qildi. Gauguin sanʼatning eng xilma-xil turlarini — metafizika, etnologiya, simvolizm, Bibliya, klassik afsonalar va boshqa koʻp narsalar haqida gapirmasa ham, oʻz davridagi, ammo abadiy boʻlmagan sintezga birlashtirilishi mumkinligini koʻrsatdi. Rassom, shuningdek, goʻzallik haqidagi odatiy tushunchalarni chalkashtirib yuborishi mumkin, u oʻz jinlarini qorongʻu xudolarga (tahitilik emas) jalb qilish va ilohiy energiyaning yangi manbasiga tegish orqali koʻrsatdi.Svitmen ham, Richardson ham Gauguin Oviriga katta taʼsir koʻrsatadi. Birinchi marta 1906-yilgi Salon d’Automne retrospektivida namoyish etilgan, ehtimol Les Demoiselles ga bevosita taʼsir qilgan. Devid Svitman shunday deb yozadi: "1906-yilda koʻrgazmaga qoʻyilgan Gauguinning Oviri haykali Picassoning haykaltaroshlikka ham, kulolchilikka ham qiziqishini uygʻotishi kerak edi, yogʻoch oʻymakorligi esa uning bosma sanʼatga boʻlgan qiziqishini kuchaytirdi, garchi bu ularning barchasida ibtidoiy element boʻlsa ham. Picassoning sanʼati qanday yoʻnalishda boʻlishini eng koʻp shartlagan. Bu qiziqish „Les Demoiselles d’Avignon“ asari bilan yakunlanadi".

2006-yilda Ovirining bronza versiyasi Christieʼs New-Yorkda 251 200 AQSh dollariga sotilgan.

Soʻnggi koʻrgazmalar 

 Tokyo, Seibu Department Store; Kyoto, Musée National d’Art Moderne, and Fukuoka, Centre Culturel, Gauguin, August 1969, no. 110
 Munich, Haus der Kunst, Weltkulturen und Moderne Kunst, XX Olympics, July-August 1972, no. 1726
 The Colour of sculpture 1840-1910, Henry Moore Institute, Leeds, 1996
 Gauguin Tahiti, Paris, 2003
 Gauguin Tahiti, Museum of Fine Arts, Boston, 2004
 Chefs-d’oeuvre du musée d’Orsay pour le 150e anniversaire de la galerie Tretyakov, Tretyakov Gallery, Moscow, 2006
 Cézanne to Picasso, Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde, Metropolitan Museum of Art, New York, 2006
 Cézanne to Picasso, Ambroise Vollard, Patron of the Avant-Garde, 2007
 Gauguin, Maker of Myth. London, 2010
 Gauguin, Maker of Myth, Washington D.C., 2011
 Gauguin Polynesia, Copenhagen, 2011
 Gauguin Polynesia, Seattle, 2012
 Gauguin, Metamorphosis; NYC, 2014
 Paul Gauguin, Fondation Beyeler, Riehen, 2015

Manbalar

Havolalar 

 Beril Bekker, Pol Gogin, Tinch telba, Tudor nashriyoti, New-York, 1935 (toʻliq matn)
 Field, Richard S; Filadelfiya sanʼat muzeyi, Pol Gogin: Monotiplar, 1973-yil, Filadelfiya sanʼat muzeyida boʻlib oʻtgan koʻrgazma katalogi, 1973-yil 23 mart — 13-may (toʻliq matn)
 Pol Goginning Jorj Daniel de Monfreydga yozgan maktublari, Rut Pielkovo tomonidan tarjima qilingan, Frederik OʻBrayen, Dodd, Mead va Kompaniya tomonidan oldinga, 1922 (toʻliq matn)
Pages with unreviewed translations