MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Erkin Shagayev

Erkin Maqsudovich Shagayev (1959. 12.2, Toshkent) — suv polosi boʻyicha olimpiada oʻyinlari chempioni (1980, Moskva), xizmat koʻrsatgan sportchi (1980). Shagayev ikki karra jahon kubogi gʻolibi (1981, Sakramento; 1983, LosAnjeles), jahon chempioni (1982, Kito). Shagayev Oʻzbekiston jismoniy tarbiya insitutini tugatgan (1981), "Mehnat" sport jamiyatida yoʻriqchi (1977— 1984), suv polosi boʻyicha respublika yoshlar terma jamoasida bosh murabbiy (1984—1989), jamoat va davlat tashkilotlarida ishlagan (1984—1991). Ped. fanlari nomzodi (1990). Shagayev 1991-yildan Avstraliya terma jamoasida murabbiy.

1959-yilda tugʻilganlar
12-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti bitiruvchilari
Shad (unvon)

Shad, shod — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvon.

Qad. turk bitiktoshlarida, xitoy, yunon, arab manbalarida uchraydi. Xitoy manbalarida sha yoki she shakllarda qayd etiladi. Sh. Turk xokrnligida bosh xukmdor — xoqondan keyingi urinda turuvchi yabgʻudan soʻng eng yuqori unvon boʻlib, ushbu unvonga, asosan, xokon xonadoniga mansub, biror oʻlkaga maʼmur qilib tayinlangan va oʻz qoʻshiniga ega boʻlgan tegin, shahzodalar sazovor bulishgan. Xoqonlikning markaziy hokimiyatida xoqon, oʻng (Toʻlas) va soʻl (Tardush) qanotlari boshkaruvida Sh.lar turar edi. Turk xokonligi davrida Choch, Buxoro, Toxaristonni Sh.lar boshqargani xitoy va arab manbalaridan maʼlum. Jumladan, xitoylik rohib Syan Szan 629—645 yillar oraligʻida Gʻarbiy Turk xoqoni Tun yabgu (618—630) himoyatida Gʻarbiy oʻlkalarga sayohat qilgan paytida Toxaristonda ham boʻladi. Toxariston yabgʻularining markazi Qunduzda uni Tun yabgʻuning oʻgʻli Tardushad qarshi oladi.

Tardushad 7—8 a.larda hukm surgan Toxariston yabgʻulari sulolasining asoschisi hisoblanadi. Shuningdek, Shi (Choch) da 7-asrning 2-yarmida Shuju Sh., Buxoroda 7—8 a.larda Kono Sh., Tugʻshoda (Tugʻshad), Toxaristondagi Chagʻoniyon hokimligida 710y.larda Sh. unvonli turkiy hukmdorlar boʻlishgan. Xazar xoqonligi (7—9-asrlar) va Uygur xoqonligi (8—9-asrlar) boshqaruvida ham Sh. unvoni nufuzli unvonlardan hisoblangan.

Adabiyot 
 Abdurahmonov Gʻ., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005

Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Shaddodiylar

Shaddodiylar — oʻrta asrlarda Arron (Kura va Arake daryolari oraligʻidagi hudud) va Armanistondagi musulmon kurd sulolasi (taxminan 951—1199) asoschisi— Muhammad ibn Shaddod. U Daysam ibn Ibroxim alKurdiy qoʻl ostidagi Dvin shahrini egallab olgan. Shaharning  asosiy tarmogi Ganjada 10-asrning 70-yillaridan  1075-yildagi saljuqiylar bosqinigacha hukmronlik qilgan, shu yili shahridan Fazlun 111 asir olingan. Dvinlik shahridan biri 1072-yil saljuqiylar sultoni Alp Arslondan Ani shahrini sotib olib, uni oʻgʻli Manuchaga bergan. Manucha shahrining Ani tarmogʻi sulolasi (1072— 1199) asoschisi boʻlgan. Shaddodiylar sulolasi, 1199-yil Ani shahrini Gruziyaga (unga vassal Zaxariylar knyazligiga) qoʻshib olinishi bilan tugatilgan.

Manbalar
Shajara

Shajara (arab. – daraxt) – kishilarning kelib chiqishi, ajdodlari va qon-qarindoshlik aloqalari majmui. Uni tarix fanining bir tarmogʻi – genealogiya fani oʻrganadi. Podsholar, hukmdorlar, afsonaviy qahramonlar nasl-nasabiga qiziqish qadim zamonlardanoq boʻlgan, lekin oʻrta asrlarda Shajara imtiyozli tabaqalarning paydo boʻlishi va ularning avlod-ajdodlarini rasmiylashtirishga qiziqishning kuchayishi bilan alohida ahamiyat kasb etgan. Bu, oʻz navbatida, 15-asrdan boshlab Shajara oʻrtasidagi nikoh aloqalari haqida guvohlik beruvchilarning paydo boʻlishiga olib kelgan. Shu davrlarda urugʻ yoki bir-biriga yaqin bir necha urugʻ aʼzolarining nasl-nasabiga oid bir necha daftarlar tuzila boshlagan. Osiyo mintaqasiga oid dastlabki yirik asarlar 15—17-asrlarda paydo boʻlgan. Ayniqsa, Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ va „Shajarayi tarokima“ asarlari 13—17-asrlardagi moʻgʻul va turk urugʻlari, hukmdorlari haqida qimmatli maʼlumotlar beradi. Oʻrta Osiyoda nasab daftariga xoʻjalar, saidlar va boshqalar ega boʻlib, bu hujjatlar ularning paygʻambar, sahobalar, tarxon, beklar naslidan kelib chiqqanligini koʻrsatuvchi dalil sifatida, shuningdek, soliq toʻlash, xalq hasharlariga chiqish va boshqa ishlarda alohida imtiyozga, umuman jamiyat hayotida yuqori mavqega ega boʻlishi uchun xizmat qilgan. Shajara hujjatlari dastlab shaxsning siyosiy mavqeiga koʻra, guvohlar ishtirokida hukmdorlar huzurida tuzilgan va uning muhri bilan tasdiqlangan. Keyinchalik hukmdorlar avvalgi muhrlarni koʻrib tasdiqlab beraverishgan.

Manbalar
Shajarayi tarokima

"Shajarayi Tarokima" ("Turkmanlar shajarasi") — tarixiy asar, muallifi oʻzbek tarixchisi Abulgʻoziy Bahodirxon. Eski oʻzbek tilida yozilgan (1661).

Asarda Odam-ato haqidagi diniy xarakterdagi afsonalar, oʻgʻuz-turkmanlar haqidagi maʼlumotlar hamda real asosga ega bulgan voqealar bayon qilingan. Obida turkiy kabilalar, xususan, turkman xalqining kelib chiqishi haqidagi maʼlumotlari bilan qimmatlidir. Unda barcha turkiy qabilalarning afsonaviy hukmdori Oʻgʻuzxon va uning avlodlari tarixi, shuningdek, turkman urugʻlari — solur, taka, boyandur, tevagi, yovmut, Xizr eli, Ali eli, sariq, ersari, yozir va boshqalarning genezisi xususida qisqa maʼlumotlar berilgan.

Manbaning tanqidiy matni, rus tiliga tarjimasi va ilmiy tadqiqi 1958-yil akademik A.N.Kononov tomonidan chop etilgan. Asar 1992-yil joriy alifboda Toshkentda nashr qilindi.

Adabiyot 
 Kononov A.N., Rodoslovnaya turkmen. Sochineniye Abul Gazixana Xivinskogo, M.L., 1958.

 

Tarixiy asarlar
1661-yil kitoblari
Shajarayi turk

„Shajarayi Turk“, „Shajarai turk va moʻgʻul“ (tarjimasi: „Turkiy xalklar va moʻgʻullar shajarasi“) – tarixiy asar, muallifi Abulgʻoziy Bahodirxon. Eski oʻzbek tilida yozilgan. „Shajarayi turk“ XIII—XVII-asrlardagi moʻgʻul va turk hukmdorlari haqidagi maʼlumotlarni, xususan, Markaziy Osiyo xonliklari, jumladan, Xiva xonligining muallif yashagan davrgacha boʻlgan tarixini oʻz ichiga olgan. „Shajarayi turk“ Abulgʻoziy Bahrdirxonning oʻlimi tufayli nihoyasiga yetkazilmay qolgan boʻlsada, uning oʻgʻli Anusha Muhammadxon (1663—1687) topshirigʻiga muvofiq, urganchlik tarixchi Maxmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tomonidan baʼzi maʼlumotlar bilan toʻldirilgan. „Shajarayi turk“ning yozilish sababi muallif tomonidan quyidagicha izohlangan: „Ammo bizning otaaqalarimizning beparvoliqi va Xorazm xalqining bevuqufliqi, bu ikki sababdin, bizning jamoatimizning Abdullaxonning (Abdullaxon II) otalari birlan bizning otalarimizning ayrilgan yeridin to bizga kelguncha tarixlarini bitmay erdilar. Bu tarixni bir kishiga taklif qilali teb fikr qilduk, hech munosib kishi topmaduk, zarur boʻldi (va) ul sababdin oʻzimiz aytduk“. Asar moʻʼjaz muqaddima va 9 bobdan tashkil topgan.

„Shajarayi turk“ning 7, 8 va 9-boblari (1644-yilgacha kechgan voqealar) Abulgʻozixon tomonidan yozilgan. 1, 6-boblar va 9-bobning davomi (1644—1664) Mahmud ibn Mulla Muhammad Zamon Urganjiy tarafidan bitilgan. „Shajarayi turk“da koʻplab etnografik hamda Xorazmning ijtimoiyiqtisodiy ahvoliga doyr maʼlumotlar bor. Asarning bizgacha yettidan ortiq qoʻlyozma nusxasi yetib kelgan, ular Toshkent, Ashxobod, Sankt-Peterburgdagi fondlarda saqlanmoqda.

„Shajarayi turk“ omma tushunadigan tilda va ommabop usulda yozilganligi bilan ajralib turadi. Hodisalar bayonidagi ixchamlik, ifodaning izchilligi, voqealarni latifa va rivoyat uslubida sodda, ravon tasvirlash asarning muhim tomoni hisoblanadi. Manba grammatik qurilishi, lugʻat tarkibi nuqtai nazaridan xalq soʻzlashuv tiliga yaqin turadi. Abulgʻozixon „Shajarayi turk“ni yozishda ilgari bitilgan bir nechta tarixiy asarlar, xususan, Rashiduddinning „Jomeʼ uttavorix“, Sharafuddin Ali Yazdiyning „Muqaddimayi Zafarnoma“sidan kerakli oʻrinlarda unumli foydalangan. Mazkur asar rus, fransuz va nemis tillarida nashr etilgan.

Adabiyot 
 Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992; Ivanov S. N., „Rodoslovnoye drevo tyurok“ Abul Gazixana. Grammaticheskiy ocherk, T., 1969.

Hamidulla Dadaboyev.
Shayba

Shayba ():

 gayka yoki vint kallagi ostiga qoʻyiladigan detal. Tayanch yuzasini oshirishda (agar yuza yumshoq yoki notekis boʻlsa) umumiy ishlarga moʻljallangan hockey, qattiqyaash vaqtida gayka yoki vint kallagining qiyshiqlitini bartaraf qilishda sferik va qiyshiq hockey, detallarga ishlov berishda tayyor detalni tezda boʻshatib, yangisini oʻrnatishda tez olinadigan hockey, germetik birikma hosil qilishda yumshoq materiallardan tayyorlanadigan zichlagich hockey, gayka yoki vintni oʻzoʻzidan buralib ketishdan saqlashda prujinalanadigan hockey, gayka yoki vintning detalga nisbatan buralishining oldini olishda stopor hockey va boshqa qoʻllaniladi (rasmga k,.);
 xokkey oʻyinidagi oʻyin quroli; qattiq qora rezinadan tayyorlanadigan yassi disk; diametri 76,2 mm, qalinligi 25,4 mm, ogʻirligi 140—170 g, yon sirti mayda taramtaram boʻladi.
Shaybon

Shaybon, Shayban, Shiban (13-asr) - Joʻjixonning beshinchi oʻgʻli, Chingizxonning nabirasi, shayboniylar bobokaloni.

Joʻjixonning qarorgohi — Dashti Qipchoqning Koʻk oʻrda degan yerida ulgʻaygan. Qoraqurumda boʻlgan qurultoy (1229)da akasi Botuxon bilan birgalikda qatnashib, Oʻqtoyni ulugʻ xon (qoon) qilib saylashgan. Soʻngra Botuxon bilan birgalikda Oʻqtoyning Xitoyga qilgan harbiy yurishlarida ham hamrohlik qilgan. Xitoy toʻla boʻysundirilgach, Dashti Qipchoqqa — Joʻji ulusiga qaytgan. Botuxonning Sharqiy Yevropaga qilgan harbiy yurishlarida ham qatnashgan.

1237-yilda Shiban boshqirdlar, Volga Bulgʻoriyasi va Mordoviyaliklarga qarshi, 1237-1238-yil qishda - Rossiyaga qarshi birinchi urushda qatnashdi. 1239-yil oxirida Shiban Buchek qoʻshinlari bilan birgalikda Qrimga bostirib kirib, Surojni egallab oldi. Shiban qoʻshinlari Kievni egallashda ishtirok etishdi, qoʻshinlar Volginaga boʻlinib boʻlgandan keyin, Shiban, Botu va Subedei bilan birgalikda Galichni 3 kun ichida olib ketishdi. Shundan soʻng, Kadan boshchiligidagi korpusning bir qismi janubroq yoʻnalishga borish uchun ajralib chiqdi. Ikkala guruh ham Karpatni yengib, Vengriyaga bostirib kirdilar va Vengriya qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratganlar (1241). Shiban Batu va Subedei bilan birgalikda Slovakiya va Chexiya erlarini vayron qildi, keyin Legnitsa gʻalabasidan keyin shimoldan kelgan Baydar korpusi bilan birlashdi.

Adabiyot 
 Mirzo Ulugʻbek, Toʻrtulus tarixi, T., 1994;
 Abul gʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992.
Shayboniy Muhammad

Shayboniy Muhammad (toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn alHasan) (749, Iroqning Vosit sh. — 805, Ray sh. yaqinida) — faqih, musulmon huquqinn tizimga solib, tartib beruvchilardan biri. Abu Hanifa, Abu Yusuf, Molik ibn Anasdan saboq olgan. Bagʻdodning eng eʼtiborli faqihlaridan biri sanalgan, Rakka sh. qozisi etib tayinlangan. Abu Hanifa ilmiy merosini toʻplagan. Fiqhga oid alMabsut (2nomi — Kitob alasl filfuru) toʻplamini tuzgan va unga "Kitob azziyodat"ni qoʻshimcha qilgan. Fiqh boʻyicha katta maʼlumotnoma — "Kitob al jome alkabir" va kichik maʼlumotnoma — "Kitob al jome assagʻir"ni, shuningdek, harbiy xuquqqa oid asar va boshqalarni yozgan. Sh. Molik ibn Anasning "alMuvatta" (ommaviy, barchaga tushunarli maʼnosida) asarining tuzuvchi va sharxlovchisidir. shahrining shogirdlari orasida eng mashhuri Muhammad ashShofiʼiy hisoblanadi.
Shayboniylar daxmasi (Samarqand)

Shayboniylar daxmasi — oʻrta asr meʼmoriy yodgorligi. Shayboniylar oʻzbek sulolasi vakillari dafn etilgan daxma — marmar sufa. XVI asrda bunyod etilgan. Oʻzbekistonda Samarqandning Registon maydonida joylashgan.

Daxmaning har bir tomoni uzunligi 10—11 metrlar boʻlib, ustida 36 qabrtosh mavjud boʻlgan. Dastlab Mehr Sulton xonim koʻrsatmasi bilan Shayboniyxon madrasasi hovlisining oʻrtasida joylashgan qabrlar alohida oilaviy daxma — baland marmar sufa koʻrinishiga keltirilgan. Bibixonim masjidiga olib boriladigan yoʻl ochilganda daxma 70—80 metrlar janubi sharqqa koʻchirilgan. Uning egallab turgan maydoni ancha qisqargan. 1960—1962-yillarda shaharni qayta taʼmirlashda daxma ikkinchi marta — Registon maydoniga koʻchirilgan.

Unga avval 1504-yilda shahid boʻlgan Mahmud Sulton birinchi dafn etilgan. 1509-yilda Buxorodan Muhammad Shayboniyning onasini Oq Qoʻzi begimning jasadi koʻchirib kelib dafn etilgan. 1510-yilda Muhammad Shayboniy oʻzi, 1511-yilda Mahdiy, Hamza hamda Abulxayr sultonlar, 1514-yilda Muhammad Temur sulton, 1526-yilda Yodgor sulton, 1530-yilda Shoh Sulton xonim, 1535-yilda Shaxribonu xonim, 1545-yilda Qutlugʻ Muhammad sulton, 1586-yilda Suyunch Muhammad sulton va boshqa shayboniy sultonlar va malikalar dafn etilganlar.

Shayboniylar daxmasi Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan — davlat himoyasiga olingan.

Manbalar

Adabiyot 
 
 

 

Samarqand meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand
Shayboniynoma (Muhammad Solih)

Shayboniynoma — oʻzbek xoni Muhammad Shayboniy tarixi toʻgʻrisida tarixiy-jangnoma doston. Oʻzbek tarixchisi va shoiri, Muxammad Solihning asari. Turkiy tilda (chigʻatoy yoki eski oʻzbek tilida) yozilgan.

Asar 1506—1507-yillarda yozilgan. Doston Muhammad Shayboniyning harbiy yurishlari tasviriga bagʻishlangan. Shayboniynoma 8902 misradan iborat boʻlib, 76 bobdan tashkil topgan. 16 bob dostonning muqaddimasi, shundan 1—3-boblar hamd va naʼtlardir. 4-bob soʻz taʼrifiga, 5—14-boblar Shayboniyxonning tavsif va taʼrifiga bagʻishlangan; 15-bob esa „Kitob nazmining sababi“ bayonidadir. 16-bob Mullo Abdurahim haqida. Asarning syujeti — asosiy qismi 17-bobdan boshlanadi. Keyingi boblarda 1499—1500; 1505—1506-yillarda roʻy bergan tarixiy voqealar xronologik izchillikda bayon etilgan.

Dostonda XVI asrning boshlaridagi Markaziy Osiyo xalqlarining turmush tarzi, kasb-kori, harbiy hunariga doir qiziqarli maʼlumotlar ham mavjud. Dostonda Sulton Mahmud, Temur Sulton, Bobur, Husayn Boyqaro, Boqi Tarxon, Sulton Ali, Badiuzzamon singari oʻnlab tarixiy siymolar ham tasvirlangan.

Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 1j., 1977.
 Muhammad Solih. „Shayboniynoma“, Toshkent, 1961

Tarixiy asarlar
Adabiyot
Shayboniylar davri adabiyoti
Shayton

Shayton — islom, xristianlik va boshqa dinlarning taʼlimotlariga koʻra, yovuz ruh yoki yovuz ruhlarning boshligʻi, dunyodagi yovuzliklarning aybdori, odamlarni gunohga yetaklovchi kuch. Shayton toʻgʻrisidagi tasavvur „satanas“ shaklida yunon tilidan xristian adabiyotiga, undan Yevropa tillariga, „satana“ shaklida rus tiliga oʻtgan. Qurʼonda talqin qilinishicha, shaytonni Alloh olovdan yaratgan, keyinchalik amriga itoat qilmagani uchun uni toshboʻronga sazovor (arabcha „rajim“) deb laʼnatlagan. Lekin Alloh bandalarini uning vasvasalariga aldanishi yoki aldanmasligini sinab koʻrish uchun shaytonga muxlat bergan. Shuning uchun u barcha odamni yoʻldan ozdirishga harakat qiladi. Qurʼonda „shayton“ soʻzining sinonimi sifatida „iblis“ iborasi ham qoʻllanilgan.

Shayton soʻzi firibgar, ayyor odamlarga nisbatan ham ishlatiladi.

Manbalar
Shayton (asbob)

Shayton (ob-tarozu) — yuzaning tekisligini aniklash uchun moʻljallangan asbob (qarang Adilak). Bino qurishda va duradgorlikda sathning tekisligini aniqlaydigan asbob.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Tarozilar
Shayx

Shayx (arab. — keksa, oqsoqol; qabila, urugʻ, oila oqsoqoli) — islom dini tarqalgan mamlakatlarda avvalo bilimdon kishilarga, soʻngra ulamolar, faqixlarga berilgan nom. Keyinchalik so‘fiylik tariqatidagi pirlar, eshonlar, muqaddas joylarning mutasaddilari ham Sh. deb yuritilgan. Arablarda islomdan ilgari urugʻ, qabila boshliqlari, katta patriarxal oila oqsoqollari Sh. deb atalgan. Musulmon mamlakatlarida hozir Sh. oliy diniy maktablarning mudarrislari va yirik ulamolarga nisbatan qoʻllanadi. Tariqatda esa shu yoʻlga kirgan kishilarni tariqatni sayru suluk asoslariga koʻra voyaga yetkazish va ularni sinash huquqiga ega shaxs. Shayx bundan tashqari murshid, xalifa va ota deb ham atalishi mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 N.Toʻychiyeva, Islomshunoslik qomusiy lugʻat 278 b., Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014
 

Islom atamalari
Shayx Zayniddin bobo maqbarasi

Shayx Zayniddin bobo maqbarasi — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (13—14-asrlar). Rivoyatlarga koʻra, maqbara Amir Temur davrida Shayx Zayniddin (13-asr)ga atab barpo qilingan (qarang Zayniddinbobo). Shahar hududida, qabriston oʻrtasidagi balandlikda joylashgan, peshtoqgumbazli, choʻzinchoq maqbaraxonaqoxlar turiga mansub. Atrofida boshqa turli binolar — tobutxona, chillaxona (12— 13-asrlar), oshxona, ayvonli masjid, chortoq va boshqa bor. Old koʻrinishi jan.sharqqa qaratilgan, koʻchadan unga qoʻshimcha binolarni birlashtiruvchi xiyobon orqali kiriladi. Toʻrtburchak tarxli (16×18 m), bal. 20,7 m, hamma tomonlari peshtokli. Makbara markazida Shayx Zayniddin sagʻanasi, burchaklarida boshqa shaxslarning qabrlari bor. Maqbaraning jan.gʻarbiy peshtogʻidagi yozuvga koʻra, hijriy 1339-yilda (mil. 1920— 21) taʼmirlanib, maqbaraning eski gʻishtlari yangi gʻishtlar (26×12×6 sm) bilan almashtirilib, gumbazi kvadrat (24×24×5 sm) gʻishtdan terilgan.

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi – Xorazm viloyati Yangiariq tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (XIV asr). Xorazm viloyatidagi eng katta ziyoratgohlardan biri. Katta va kichik xona hamda goʻrxonadan iborat. Katta xonaning toʻrt tomoni chuqur ravoqli, keyinchalik yonlaridagi hujralarga eshik ochilgan. Kichik xonaning ham burchaklarida hujralar, shuningdek, ziyoratxona qurilgan. Orqasida ikkita goʻrxona, halimxona va omborxona bor. Maqbarada Shayx Muxtor Valiy, uning xotini va yaqin kishilari qabrlari joylashgan. Maqbara hajmi xar xil toʻrtburchak gʻishtlardan qurilgan. Yogʻoch oʻymakorligi bilan nafis bezatilgan toʻrtta eshik saqlanib qolingan, bularning birida usta Zayniddin ibn Odina Muhammadning nomi yozilgan. Muhammad Rahimxon hukmronligi davri (1806—1825)da taʼmir etilib, yangi bir ustunli ayvon va qorixona qurilgan.

Tavsifi 
Shayx Muxtor Valiy maqbarasi XIII asrda yashagan islom dinining mashhur ulamo sharafiga qurilgan. Rivoyatlarga koʻra, Shayx Muxtor Valiy Xorazmda islom dinini qayta yoyishda jonbozlik qilgan. Uning qadamjoyi Xivaning Koʻhna Ark majmuasidagi Oq Shayx bobo tepaligi hisoblanadi. Tepalik juda qadimiy boʻlib, qaytadan XVII asr boshlarida barpo qilingan. Tepalikda saqlanib qolgan ikki qavatli uying xarobalari soʻnggi davrga oid qasrning kuzatuv minorasi boʻlib xizmat qilganligini arxeologik qazishma maʼlumotlari dalolat beradi. Tepalikning ichki xonalariga XIX asrda toʻp quyish ustaxonasi va porox saqlanadigan ombor joylashtirilgan.

Maʼlumotlarga koʻra, Pahlavon Mahmudga madrasada dars bergan ustozlaridan biri boʻlgan. Manbalarga asosan Shayx Muxtor Valiyning vafoti tarixi „Oftobi olamiyon“ deb keltiriladi. Hijriy 685-yilda (milodiy 1286-yil) vafot etgan.

Maqbara Xivadan 20 kilometr janubi-sharqiy tomonda, Ostona qishlogʻida joylashgan. Maqbara dastlab qurilgan vaqtida bir yoki ikki gumbazli kichik sagʻana boʻlgan. Maʼlumotlarga asosan Xiva xoni Muhammad Raximxon I (1806—1825) Shayx Muxtor Valiyning qabri ustidan maqbara, baland peshtoqli gumbaz, xonaqoh, masjid va qorixonalar, ziyoratchilar, qorilar uchun turar-joylar qurdirtirgan. Maqbaraning fasadi sharqqa qaratib qurilgan, har ikki tomonida kichik va katta masjidlar barpo etilgan. Shuningdek, shayx nomi bilan ataluvchi masjid ham XIII asrda qurilgan boʻlib, XX asrning 1-yarmida sovet hukumati tomonidan buzib tashlgangan. Masjid Said Aloviddin maqbarasi oldida, shaharning markaziy koʻchasida joylashgan. 1988-yilda masjid qayta tiklangan. 

Shayx Muxtor Valiy maqbarasi 1840-yilda qayta taʼmirlangan. 1975, 1991, 1997, 2011-yillarda esa restavratsiya qilingan. Shayx Muxtor Valiy maqbarasi Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyingi yillarda qayta mukammal taʼmirlangan, peshtoq va ayvon koshin bilan qoplangan. Maqbara atrofida 700 yildan ortiq mavjud boʻlgan tut daraxtining oʻrni saqlanib qolgan.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm viloyati
Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekistondagi maqbaralar
Shayx ul-islom

Shayx ul-islom - klassik davrda hurmat belgisi sifatida ishlatilgan. islom ilmlarining taniqli olimlari unvoni. Birinchi marta Xurosonda 4-asrning oxirida paydo bo'lgan. Islomning markaziy va g'arbiy mamlakatlarida bu fatvosi  ko'proq ta'sirli bo'lgan ulamolarga beriladigan norasmiy unvon edi, sharqiy mamlakatlarda u turli rasmiy rol o'ynagan, lekin odatda mufti bo'lmagan ulamalarga berilgan.

Manbalar
Shayx Xovandi Tohur

Shayx Xovandi Tohur (Tahur), Shayxontohur (XIII asr oxiri, hozirgi Boʻstonliq tumani Bogʻiston qishlog'i — 1355, Toshkent) — shayx.

Shayx Umar Bogʻistoniyning oʻgʻli. Rivoyat etilishicha, Umar Bogʻistoniy befarzand boʻlib, kunlarning birida oʻz zavjai muhtaramasi bilan Shayx Zayniddin maqbarasiga kelib Allohdan farzand ato etishni iltijo qilishadi. Koʻp oʻtmay farzand koʻrishib, Shayx Umar farzandini Shayx Zayniddin mozorlariga olib boradilar. U yerda kabutarlar chaqaloqni koʻrib "at-tahur, at-tahur" deb sayray boshlashadi. Shayx Umar buni tugʻilgan oʻgʻliga bashorat deb biladi va unga Xovandi Tohur (pok shayx) deb nom qoʻyadi.

Shayx Xovandi at-Tahur ilohiyotga va tariqatga doir ilk saboqni otasidan olgan. Uning onalari tomonidan bobolari mavlono Tojiddin Dargʻamiy "Rashahot aynil-hayot" ("Hayot buloqlaridan oqqan tomchilar") nomli asarda yozishicha, Shayx Xovandi at-Tahur ilohiyot va tasavvuf ilmining yirik namoyandalaridan biri, yetuk mutasavviflardan boʻlgan. U yassaviylik tariqati namoyandalaridan tariqat yoʻlini oʻrganadi hamda ilmi zohiriy va ilmi botiniy sir asrorlaridan voqif boʻladi, karomatli shayxlar orasida yuksak maqomga erishadi. Xovandi at-Tahur ismi "nihoyatda pok xodim" maʼnosini anglatadi. Yakka xudolik haqidagi taʼlimotni, tasavvufga oid iboralarni sharhlab bergan, shuningdek, sheʼriyat bilan shugʻullangan.

Sheʼriy merosi 
 "Risola dar masoyi shariat va tariqat" ("Shariat va tariqat masalalari haqidagi risola")
 "Risolai dah shart" ("Oʻnta shart haqidagi risola")
 "Risola dar arkoni islom" ("Islom arkonlari haqida risola")
 "Risola dar odobi tariqat" ("Tariqat odobi haqida risola")

Ularda islom arkonlari, insonning poklanish va kamolga yetishi, shariat va tariqatning oʻzaro munosabatlari, inson komillik darajasiga yetkazish masalalari bayon qilingan.

Sh.X.T.ning Dovud ismli oʻgʻli boʻlib, u ham shayx sifatida mashhur edi. SH.X.T. dafn etilgan joy ziyoratgoh hisoblanadi. Uning mozori atrofida boshqa sagʻana va qabrlar paydo boʻlib, Toshkentning katta va muqaddas qabristoniga aylangan. Xoja Ahror qabr ustiga maqbara qurdiradi. Zotan uning volidai muhtaramasi shayx Dovudning qizi boʻlgan. Xoja Ahror qurdirgan inshoot zamonlar oʻtishi bilan nurab, bizgacha yetib kelmagan. Hozirgi maqbara esa avvalgisining loyihasi va koʻrinishini saqlagan holda qayta tiklangan (yana qarang Shayx Xovandi Tohur majmuasi). Toshkent shahridagi tumanlardan biri Sh.X.T. nomi bilan ataladi.

Manbalar

Havolalar 
 N.Muhamedov. Islomshunoslik qomusiy lugʻat 281 bet, Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi Toshent islom universiteti Islomshunoslik ilmiy-tadqiqot markazi. -T.: «Movarounnahr». 2014

Tasavvuf namoyondalari
Xalifa Xudoydod

Shayx Xudoydod, Xalifa Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy (18-asrning 1-choragi, Xorazm — 1801-yil iyun, Buxoro) — mashhur shayx, yassaviylik tariqatining yirik namoyandasi. U 16—17 yoshlarida ilm olish uchun Buxoroga kelgan va shu yerda yashab qolgan. Mir Arab madrasalarini tugatib, unda dare bergan. Koʻli Odina qishlogʻiga kelgan va bu yerda xonaqoh va masjid qurdirgan hamda yassaviylik tariqatining murshidi sifatida faoliyat olib borgan. Tarixchi Nosiruddin alHanafiynit yozishicha, 1785—86-yillarda Buxoro shahriga qaytib, bu yerda ham xonaqoh, Madrasa, sardoba (qarang Xalfa Xudoydod majmuasi) qurdirib, ularga vaqf ajratadi.

SH.X. shariat va tariqat masalalariga oid qator asarlar yozgan.

SH.X. asarlarining qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Mir Arab madrasasida tahsil olganlar
Buxoro madrasalarida mudarrislik qilganlar
Mir Arab madrasasida mudarrislik qilganlar
Madrasa asoschilari