MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kizerit

Kizerit [nem. olimi D.G.Kizer (1779—1856) nomidan] — sulfatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy tarkibi — Mg [So4] H2O; tarkibida 29% MgO bor. Monoklin singoniyada kristallanadi. Rangi kulrang , oq, baʼzan sargʻimtir, yarqiroqligi shishasimon (kristallar uchun) va xira (mayda donachali kizeritning zich massalari uchun). Qattiqligi 3—3,5 ga yaqin, zichligi 2570 kg/m3. Moʻrt. Suvda sekin eriydi, kukun xrlatida suv bilan namlansa gips kabi qotadi. Nam havoda parda bilan qoplanadi. K. — dengiz eva-poritlariga xos mineral. Kaliy sulfatli shoʻr konlarda va shoʻrxoklarda keng tarqalgan. Magniyni ishlab chiqish va tez qotuvchi sementlarni tayyorlashda foydalaniladi. Oʻzbekistondagi barcha kaliy tuzli konlar va Shoʻrsuv oltingugurt konida mavjud.

Manbalar 

Minerallar
Kizlyar

Kizlyar — RF, Dogʻistondagi shahar. Terek daryosining deltasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 40,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Elektromexaniqa, elektroapparat zavodlari, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Tokchilik rayonining markazi. Oʻlkashunoslik muzeyi, PM.Bagrationniit (K.da tugʻilgan) uymuzeyi bor. Shahar 1609-yildan maʼlum.

Manbalar
Kiyikkamar gʻori

Kiyikkamar gʻori - Qoratepa togʻ tizmasi janubiy yon bagʻrida (Kitob tumanida). Makrid qishlogʻidan 1,5 km shimoli-gʻarbda, 820 m balandlikda, gʻor oldidan oqib oʻtuvchi soy oʻzanidan 30 m balandlikda joylashgan. Silur davriga mansub ohaktoshlarda xreil boʻlgan. Gʻorning uchburchak shaklidagi ogʻzi gʻarbga qaragan. Gʻorning umumiy tuzilishi katta xona (bal. 10 m) shak-liga ega. Gʻorning oxiri tik devor shaklida tugaydi. Devorlari va shipida mumiyo qoplami uchraydi.

Gʻorning umumiy uz. 26 m, maydon 118 m2, qajmi 413 m3.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Kiyik-koba

Kiyik-koba — paleolit davri odamlari yashagan gʻor. Simferopol (Qrim)dan 25 km sharqda, Zuya daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. 1924— 26 yillarda tekshirilgan. K.-k. — MDH hududida ibtidoiy odam qoldiqlari topilgan dastlabki makonlardan hisoblanadi. K.-k.dan oʻchoq qoldiklari, kichik chopqilar, choʻqmor, qirgʻichlar va b.damda yovvoyi eshak, kiyik, bahaybat bugʻu, buqa, mamont, karkidon, gʻor ayigʻining suyaklari topilgan. Gʻorning toʻridan neandertal odami — erkak kishining tovon va boldir suyaklari, bola skeletining boʻlaklari topilgan. 1925-yilda professor N.L.Ernst va Ye.V.Isirovlar olib borgan qazishlar K.-k. gʻorining 6 madaniy qatlamdan iborat ekanligini koʻrsatdi.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Arxeologiya
Kiyiklar

Kiyiklar — quvushshoxlilar oilasiga mansub kavsh qaytaruvchi juft tuyoqlilar guruhi. Tashqi koʻrinishi, tuzilishi, hayot kechirishi va kelib chiqishi, hatto tana oʻlchami har xil hayvonlarni oʻz ichiga oladi. K.ga qoramollar, qoʻylar va echkilardan tashqari barcha kavsh qaytaruvchilar kiritiladi. Quvushshoxlilar oilasining koʻpchilik kenja oilalarini birlashtiradi. Filogenetik jihatdan echkilar va sigirlarga yaqinroq. Asosiy kenja oilalari gʻizollar yoki ohularga jayran, Hindistonda tarqalgan garna, sigirsimon K. yoki buballarga Afrikada tarqalgan kaama va gnu; otsimon K.ga Afrikada yashaydigan qora kiyik, beyza, kiyik-hoʻkiz, serna K., toʻrt shoxli K., oʻrmon kiyiklari kiradi. Koʻp turlari Afrikada, ayrim turlari Jan. va Marka-ziy Osiyoda yashaydi, Yevropada K.ning 3 turi, Shim. Amerikada bir turi tarqalgan. Oʻzbekistonda K.dan saygʻoq va jayran uchraydi. Koʻpchilik K. choʻllarda, ayrim turlari oʻrmonda poda boʻlib yashaydi. Poligam. Goʻshti, terisi va shoxi uchun ovlanadi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Kiyikpanja

Kiyikpanja (Astragalus alopecius) — dukkakdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 80 sm. Poyasi mayin tuklar bilan qoplangan. Barglari murakkab, har bir bargda 10—28 juft yaproqcha bor. Guli sariq, barg qoʻltigʻidan chiqqan toʻpguli shingilsimon oʻrnashgan. Dukkagi 2 xonali, dumaloq, qalin tuklar bilan qoplangan. May oyida gullaydi, dukkagi iyun oxirida pishadi. K. Oʻrta Osiyo togʻ etaklarida koʻp. Quritilgan poya va barglaridan tayyorlangan talqon xalq tabobatida turli xil jarohatlarni davolashda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Kiyiktogʻ

Kiyiktogʻ — Markaziy Qizilqumdagi qoldiq balandlik. Navoiy viloyatida. Gʻarbda Yetimtogʻ va sharqda Taxtatogʻ (Toqtiniqtov) togʻlari orasida joylashgan. Balandligi 420 m gacha, nisbiy balandligi 140-150 m, uzunligi qariyb 10 km, kengligi oʻrtacha 2-3 km. Shimoliy-gʻarbdan janubi-sharqqa yoʻnalgan antiklinal struktura. Oʻrta va yuqori devonning marmarlashgan ohaktosh va dolomitlari, quyi karbonning qumtosh, alevrolit, diabazlar jinslaridan tuzilgan. Kam parchalangan. Tub jinslar toʻrtlamchi, boʻr va paleogen yotqiziqlari bilan qoplangan. Faqat uning shimoliy tik yon bagʻrida paleozoy jinslari yuzasi ochilib qolgan. Janubiy yon bagʻri zinapoyasimon koʻtarilgan. Prolyuvial va elyuvial jinslar ustida tarkib topgan boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, boyalich, keyreuk, baʼzan qumlarda qoʻngʻirbosh va iloq tarqalgan. Yiliga oʻrtacha 100 mm yogʻin yogʻadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Kiyikoʻt

Kiyikoʻt () — yalpizdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 30 sm cha. Poyalari ingichka, kulrang . Bargi nashtarsimon. Guli yarim shar koʻrinishidagi toʻpgulda, poyalarning uchida joylashgan. Tojbargi ikki labli, pushti, ustki tojbargi yaxlit, toʻgʻri.

Urugʻi avg.da yetiladi. Bargi va toʻpgulidan olinadigan efir moyi atirupa sanoatida ishlatiladi va undan tibbiyotda mentol olinadi. 22 turi Oʻrta Osiyo, Oltoy va Zakavkazye choʻllarida, qumli, qurgʻoqchil togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda 7 turi, asosan, adir va togʻlarda, faqat bir turi (choʻlyalpiz) choʻl zonasida oʻsadi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Kiklad orollari

Kiklad orollari - Egey dengizining jan. qismidagi arxipelag. 211 oroldan iborat. Eng yiriklari: Naksos, Andros, Tinos, Paros, Milos. Gretsiya tarkibida. Umumiy mayd. 2,6 ming km. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1008 m (Naksos o.da). Orollar materik kelib chiqishiga ega. Asosan, kristall jinslar va ohaktoshlardan tuzilgan. Tez-tez zilzila boʻlib turadi, harakatdagi vulkanlar bor. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, qishi iliq va sernam, yozi quruq va issiq. Yillik yogʻin 500 mm. Togʻ yon bagʻirlari butalar bilan qoplangan. Vodiylarda tokzorlar, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari va zaytunzorlar bor. Bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi. Chorvachilik rivojlangan, baliq ovlanadi. Temir rudasi, boksit, marmar, Naksos o.da yirik qayroqqum konlari bor.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Yunoniston
Isaak Kikoin

Isaak Konstantinovich Kikoin [1908.15(28).3, Jagare sh., hozirgi Litva — 1984] — rus fizigi, akad. (1953). 2 marta Mehnat Qahramoni (1951, 1978). Leningrad politexnika institutini tugatgan (1930). Ilmiy ishlari qattiq jismlar fizikasi, atom fizikasi va texnikasiga oid. Kikoin — Noskov effektini kashf etgan (1933). Suyuq metallarda Xoll effektini birinchi boʻlib oʻlchagan. Metallar va yarimoʻtkazgichlarning elektr va magnit xossalarini tajribada oʻrgangan. Yuqori zichlikdagi simob bugʻining tok oʻtkazuvchanligi metallar oʻtkazuvchanligiga oʻxshash boʻlishini aniqlagan. U I. V. Kurchatov bilan hamkorlikda atom energetikasining rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Kishilar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Kikoin

Kikoin - NOSKOV EFFEKTI, fotomagnit-elektr effekt — magnit maydoni N ga joylashtirilgan yarimoʻtkazgich yoritilganda elektr maydoni hosil boʻlishi hodisasi. Bu elektr maydoni magnit maydoniga, yarimoʻtkazgichning yeritilgan sirtidan yoritilmagan sirtiga diffuziyalanayotgan zaryad tashuvchilar (elektronlar va kovaklar) oqimiga perpendikulyar boʻladi.

K — N. e. asosiy boʻlmagan tok tashuvchilarning oʻta bir jinsli boʻlmagan konsentratsiyasida kuzatiladi (bunday holat yorugʻlik kuchli yutilganda vujudga keladi). Bu effektni 1933 yilda Kikoin I.K. va Noskov M.M. hamkorlikda kashf qilgan. Bu hodisa fotomagnitoelektr effekt ham deyiladi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Kikuyyu

Kikuyyu, gikuyyu, agikuyyu — Keniyadagi bantu guruhiga mansub xalq (6 mln. kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Kikuyyu tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtikrdlarga rioya etishadi, qisman katoliklar, sinkretik dinlar muxlislari ham bor.

Manbalar
Kilauela

Kilauela — Gavayi o.dagi doimiy harakatdagi vulkan, Tinch okeanda, AQSH xududi. Bal. 1247 m. Bazalt lavalaridan tuzilgan yassi qalqonsimon konus boʻlib, krateri (vulqon ogʻzi) keng . Oxirgi marta 1983—85 yillarda kuchli otilgan. Gavayi milliy parki tarkibida. Vulkanologik stansiya ishlab turibdi.

Manbalar
Kilikiya

Kilikiya — Kichik Osiyo (hoz. Markaziy Turkiyaning jan.)dagi qad. viloyat. Kilikiya nomi dastlab ossuriy yozuvlarida uchraydi. Mil.av. 2-ming yilliklarda Kilikiya Xett podsholigi tarkibida edi. Mil. av. 12—6-asrlarda Kilikiya hududida bir nechta mustaqil davlatlar boʻlgan. Mil. av. 6-asr da Kilikiya Ahomaniylar davlati tarkibiga kirgan. Mil.av. 333-yilda uni Aleksandr bosib olgan. 297—190-yillarda Kilikiya Salavkiylar hukmronligi ostiga oʻtgan. Mil.av. 103-yilda Rim imperiyasi tomonidan istilo qilingan. Oʻrta asrlarda Kilikiya Vizantiya, arablar va saljuqiylar oʻrtasidagi kurash nishoni boʻlgan. 1080—1375-yillarda Kilikiya arman podsholigi tarkibida. 1515-yilda Kilikiya usmonli turklar tomonidan bosib olingan.

Manbalar 

Tarix
Armaniston: Tarix
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Kilikiya darvozasi

Kilikiya darvozasi - Tavr togʻlaridan Turkiyaning janubiga oʻtuvchi togʻ yoʻlagi. Yoʻlakni Chaqit daryosining tor kesma darasi vujudga keltirgan. Anadolu yassitogʻligini Chukurov (Kilikiya) pasttekisligi bilan birlashtiradi. Kilikiya dovonidan oʻtgan shosse va temir yoʻl Turkiyani Suriya bilan bogʻlaydi.

Manbalar 

Turkiya
Geografiya
Kilimanjaro

Kilimanjaro (suaxili tilida -sovuqlik xudosi togʻi) — Sharqiy Afrikadagi vulkan togʻi, Tanzaniya hududida. Bal. 5895 m (Afrika materigidagi eng baland choʻqqi). Oʻzaro qoʻshilib ketgan 3 ta soʻngan vulkan [Kibo (5895 m), Mavenzi (5355 m) va Shira (4006 m)]dan iborat. K., asosan, traxibazalt va fonolitlardan tuzilgan. Jan. va jan.-gʻarbiy yon bagirlariga yiliga 1000–3000 mm yogʻin yogʻadi. Shu qismida 1000 m balandlikkacha savannalar, 1800 m gacha togʻ gileya oʻrmonlari bor. 4200 m gacha togʻ tropik oʻsimliklari, 4800 m gacha kserofit boshoklilar oʻsadi. Undan yuqorida lava dalalari, choʻqqilarida doimiy qor va muzliklar bor. Gʻarbiy yon bagʻrida muzlik 4300 m balandlikkacha tushgan.

Manbalar
Kilo...

Kilo... (yun. chilo — ming) — karrali birliklarning nomlarini hosil qilish uchun ishlatiladigan old qoʻshimcha. Metrik tizimdagi asosiy birliklardan 1000 marta katta k. bilan belgilanadi. Mas, 1kA=1000 A, 1km = 1000 m, 1 kg= 1000 g .

Manbalar
Kilovatt

Kilovatt — vattsan hosil qilingan karrali birlik; 1 s vaqt ichida 103 J ish bajara oladigan kuvvatga teng . kVt bilan belgilanadi. 1 kVt = 103 Vt = 1010 erg/s = 101,97 kgm/s = 1,36 o.k. = 859,84 kkal/soat.

Manbalar
Kilovatt-soat

Kilovatt-soat (kVt⋅soat) — asosan kundalik hayotda va xalq xoʻjaligida elektr energiyasi isteʼmolini oʻlchash, shuningdek, elektr energiyasi sanoatida ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasini oʻlchash uchun ishlatiladigan energiya miqdorining tizimdan tashqari birligi.

Taʼrif 
1 kilovatt-soat bu 1 kilovatt quvvatga ega elektr qurilma tomonidan 1 soatda isteʼmol qilingan (ishlab chiqarilgan) energiya miqdori.

1 kVt ⋅ soat= 10³ Vt × 3600 s = 3,6 MJ.

Misol:

2 kVt quvvatga ega elektr pechka 15 daqiqada tarmoqdan 2 kVt × 0,25 soat = 0,5 kVt⋅soat ga teng energiya isteʼmol qiladi. (issiqlik energiyasiga aylantiradi)

Yozilishi „kVt⋅soat“ (quvvatni vaqtga koʻpaytmasi) yoki „kilovat-soat“.

Kundalik nutqda ishlab chiqarilgan yoki foydalanilgan elektr energiyasini baholashda „kilovat-soat“ oʻrniga „kilovat“ atamasidan foydalanish rasmiy ravishda notoʻgʻri, chunki quvvat energiya bilan bir xil emas. Agar biz mexanik miqdorlar bilan oʻxshashlik qilsak, „kVt“ va „kVt⋅soat“ oʻlchov birliklari orasidagi farq tezlik va masofa oʻrtasidagi farq bilan bir xil boʻladi.

Shuningdek, maqolalar va ommaviy axborot vositalari xabarlarida, hatto baʼzan rasmiy hujjatlarda ham uchraydigan „kVt/soat“ (soatiga kilovatt) imlosi notoʻgʻri. „KVt/soat“ oʻlchov birligining fizik maʼnosi quvvatning oʻzgarish tezligi: „qurilma tomonidan isteʼmol qilinadigan yoki ishlab chiqarilgan elektr quvvati 1 soat ichida qancha kilovattga oʻzgarishi“. Agar biz mexanik miqdorlar bilan taqqoslanadigan boʻlsak, „kVt⋅soat“ va „kVt/soat“ oʻlchov birliklari orasidagi farq masofa va tezlashuv oʻrtasidagi farq bilan bir xil boʻladi. Garchi bunday parametr amaliy qoʻllanishlarga ega boʻlishi mumkin boʻlsa-da, (masalan, elektr stantsiyasining yukning oʻzgarishiga tezda moslashish qobiliyatini tavsiflovchi)

bu, taʼrifiga koʻra, energiya miqdorini oʻlchash birligi boʻlib xizmat qila olmaydi.

Boshqa energiya birliklariga aylantirish 

 Energiya birligini konvertatsiya qilish jadvali

Boshqa nisbatlar:

 1 MVt⋅soat (megavatt-soat) = 1000 kVt⋅soat = 859,8452 Mkal = 0,86 Gkal = 3,6 GJ
 1 kkal = 1,163 Vt⋅soat

Bir nechta birliklar:

 1 GVt⋅soat (gigavatt-soat) = 1000 MVt⋅soat = 1 million kVt⋅soat
 1 TVt⋅soat (teravatt-soat) = 1000 GVt⋅soat = 1 million MVt⋅soat = 1 milliard kVt⋅soat

Manbalar

Adabiyotlar 

 GOST 8.417-2002. „Gosudarstvennaya sistema obespecheniya edinstva izmereniy. Yedinitsi velichin“. — Moskva: Standartinform, 2002. — S. 12-13. — 39 s.
 Orir Dj. Fizika, polniy kurs = Physics by Jay Orear, Cornell University / per. s angl. i nauchnaya redaktura Yu. G. Rudogo i A. V. Berkova. — 2-e. — Moskva: "Izdatelstvo „KDU“, 2010. — S. 100. — 752 s. — ISBN 978-5-98227-366-6.
Elektr energiya
Oʻlchov birliklari
Kilogramm-kuch

Kilogramm-kuch - MKGSS birliklar tizimida kuch birligi. kgk bilan belgilanadi. 1 kg massaga taʼsir etayotgan kuch yoʻnalishida 9,80655 m/s2 tezlanish beradigan kuchga teng kattalik. 1 kgk = 9,80665 N. Baʼzi Yevropa mamlakatlari (Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b.) da kilopond deb yuritiladi.

Manbalar
Kilogramm-kuch-metr

Kilogramm-kuch-metr (kilo grammometr) — MKGSS birliklar tizimida ish va energiya oʻlchov birligi. kgk-m bilan belgilanadi. 1 kg kuchning shu kuch yoʻnalishidagi 1 m yoʻlda bajargan ishiga teng . 1 kgk-m = 9,80665 J.

Manbalar
Kilojoul

Kilojoul — ish, energiya va issiqlik miqdorininng Xalqaro birliklar tizimi SIdagi birligi, jouldan 1000 marta katta kiymati. 1 kJ = 1000 J = 101,97 kgk-m = 238,85 kal = 0,27778 Vt-s = 6,2419-1021 eV.

Manbalar
Kilopond

Kilopond - MKGSS birliklar tizimida kuch oʻlchov birligi. Baʼzi mamlakatlar — Germaniya, Avstriya, Shvetsiya va b. davlatlarda qoʻllaniladi (qarang Kilogramm-kuch), kr bilan belgilanadi.

Manbalar
Kil

Kil — GFRdagi shahar va port, Boltik, dengizidan Kil kanaliga kiraverishda, Shlezving-Golshteyn yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 287 ming kishi (2023). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Kemasozlik, aniq mexaniqa va optika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Baliqqayta ishlanadi. K. 13-asrdan maʼlum; 1242-yildan shahar. Un-t (1665), ilmiy markazlar bor.Kil kanali Germaniyaning eng katta ko‘li hisoblanadi.

Manbalar
Kilkalar

Kilkalar — selʼdsimonlar oilasiga mansub mayda baliqlarning bir urugʻi. Qorni ikki yon tomondan siqilgan. Korin tomoni boʻylab halqumdan anal teshigigacha 24—31 ta pixeimon yirik tangachalardan iborat pushtachasi (kili) joylashgan (nomi shundan olingan). Tanasining uz. 4 sm dan 14— 15 sm gacha. Qora, Kaspiy va Azov dengizlari hamda shu dengiz havzalariga qarashli suvlarda tarqalgan. Ogʻzi tumshugʻining yuqori tomonida joylashgan, tishsiz. Shoʻrlangan va chuchuk suvlarda yashaydi. Plankton organizmlar - suv oʻtlari, qisqichbaqasimonlar va b. bilan oziqlanadi. 4 turi (oddiy kaspiy, Abraus, Anchous, katta koʻz K.) mavjud. K. yirtqich baliqlar, asosan, sudaklarning asosiy ozigʻi. Koʻplab ovlanganidan soni keskin kamayib ketgan.

Manbalar
Boris Kim

Boris Aleksandrovich Kim (1922. 10.10, Vladivostok — 1996.3.6, Buxoro) — teatr rassomi. Oʻzbekiston xalq rassomi (1970). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1956). 1965 yildan Buxoro teatrida bosh rassom. K. ijodi har bir spektaklning ruhiga mos taʼsirchan muhit yaratishi bilan diqqatga sazovor. "Maysaraning ishi" (1949, Hamza), "Uylanish" (1952, N. Gogol), "Alisher Navoiy" (hamkorlikda, 1952, Uygʻun va I. Sulton), "Suymaganga suykanma" (1957, S. Xoʻjaniyozov), "Vatan ishqi" (1958, 3. Fatxullin, Sh. Saʼdulla), "Hamlet" (1968, U. Shekspir), "Revizor" (1976, N. Gogol), "Kelin va kuyov" (1977, M. Bayjiyev), "Layli va Majnun" (1978, Xurshid), "Mukofot" (1979, A. Gelman), "Guli siyoh" (1984, S. Jamol) va b. spektakllarga dekoratsiyalar, tarixiy va maishiy liboslar yaratgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
1922-yilda tugʻilganlar
1996-yilda vafot etganlar
10-oktabrda tugʻilganlar
3-iyunda vafot etganlar
Vladimir Vasilyevich Kim

Vladimir Vasilyevich Kim (1929. 25.9, Rossiya Federatsiyasi Xabarovsk oʻlkasi, Bikino shahri) — iqtisodchi olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981), iktisod fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent moliya-iqtisod institutini tugatgan (1950). Toshkent xalq xoʻjaligi institutiqishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dots., kafedra mudiri (195682), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa, iqtisod, yuridik fanlari boʻlimi akad.-kotibi (1982—84), Toshkent xalq xoʻjaligi institutiprorektori (1985—94). 1995 yildan Toshkent iqtisodiyot universitetida maslahatchi. Ilmiy ishlari Oʻzbekistondagi paxtakor xoʻjaliklarda ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, respublika agrosanoat majmuida iqtisodiy oʻsish va uni taʼminlash omillari, qishloq xoʻjaligi tarmoqlarida samaradorlikni baholash metodologiyasi masalalariga bagishlangan.

Йирик иқтисодчи олим, Ўзбекистон Республикаси Фанлар академиясининг академиги Владимир Васильевич Ким 2021 йил 8 апрелда 92 ёшида вафот этди.
Grigoriy Kim

Grigoriy Petrovich Kim (1916.22.8 — 1976.18.10, Toshkent) — rejissyor, rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1951). 1939—47 yillar Toshkent viloyat Koreys musiqali teatrining bosh rassomi. Keyinchalik Andijon musiqali drama teatrida rejissyor (1951—54). Janubiy Saxalin koreys teatrida (1954—60), Namangan (1960—65, 1968—72) va Surxondaryo (1965—68) teatrlarida bosh rejissyor 1972—76 yillar Oʻzbek davlat filarmoniyasi "Kayagim" (1984-yildan "Chinchun") koreys ashula va raqs ansamblining badiiy rahbari. Eng yaxshi spektakllari: "38-parallel janubrogʻida", "Revizor", "Momaqaldiroq", "Tayfun", "Toshbolta oshiq", "Yoshlikda bergan koʻngil", "Oʻliklar kechirmaydi", "Ufq" va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Kimaklar

Kimaklar, imaklar — qad. turkiy xalq. 7-asrda Gʻarbiy Turk xoqonligi tarkibida boʻlib, Oltoy togʻlarining shim.-gʻarbida, Irtish daryosi boʻylarida yashagan. K.ning bir qismi 11-asr boshida Sirdaryoning quyi va oʻrta oqimlarini egʻallagan. K.ning asosiy dini shamanlik boʻlgan, shuningdek, osmonga(tangriga), ajdodlar ruhiga, olovga topinishgan. K. oʻrtasida mamlakatning asosiy daryosi — Irtish kultiga topinish kuchli boʻlgan. Isxrq ibn al-Husaynning (11-asr) yozishicha, K. oʻlgan kishilarning jasadlarini kuydirib, yirik daryolarga (mas, Irtish daryosiga) tashlashgan. K., asosan, turkiy tilda soʻzlashgan. Kuchmami K. chorvachilik bilan shugʻullanib, oʻtovlarda, chayla, kapalarda yashagan. Shim.da oʻrmonli hududlarda yashagan oʻtroq K., asosan, yertoʻlalarda istiqomat qilganlar. Koʻchmanchilar xoʻjaligida ovchilik (moʻynali hayvonlarni ovlash) yordamchi mashgʻulot hisoblangan. "K." atamasi 12-asrdan soʻng manbalarda uchramaydi.

Adabiyot 
 Pletneva S.A., Kochevniki Srednevekovya, M., 1982.

Manbalar 

Turkiy xalqlar
Kimaklar xoqonligi

Kimaklar xoqonligi — Irtish daryosi boʻylarida va hozirgi Qozogʻistonning shim. — sharqiy mintaqalarida 9-asrning boshlarida vujudga kelgan yirik koʻchmanchi davlat. K.x.ga 7 qabila: imi, imak, tatar, baandur (boyondur), qipchoq, laniqazi, ajat kirgan. K.x. tarkibida keyinchalik turklashib ketgan moʻgʻul qabilalari ham boʻlgan. „Hudud ul-olam“ asari (Yu-a.)da koʻrsatilishicha, K.x. podshosi „xoqon“ (yamal paygʻu) deb atalib, u merosiy boʻlgan, uning yerlari 11 viloyatga boʻlingan. Viloyatni maxsus hokim (malik) idora etgan. K.x.dagi soliq toʻlovchilar lavozimi merosiy boʻlgan. 10-asr oʻrtalarida K.x. Jan. Ural togʻining jan.-gʻarbiy qismini, Emba va Ural daryo vodiylarini egʻallab, Kaspiy dengizi sohillariga chiqqan. 11-asr boshida kimaklarning gʻarbiy guruhi (qipchoqlar) Sirdaryoning quyi va oʻrta oqimlarini egʻallagan. 11-asr boshlarida ichki qaramaqarshiliklarning keskinlashishi, qipchoqlarning boshqa qabilalar ustidan hukmronlik qilishga intilishi tufayli K.x. yemirilib, uning hududidagi barcha qabilalar qipchoqlarga tobe boʻlgan.

Adabiyot 
 Kumekov B.Ye., Gosudarstvo kimakov IX—XI vv. po arabskim istochnikam, Alma-Ata, 1972.

Manbalar 

 

Turkiy davlatlar
Kimberli

Kimberli — Avstraliyaning shim.-gʻarbidagi plato. Bal. 936 m gacha. Qad. kristall jinslar va qumtoshlardan, shdrqiy qismi — bazalt jinslardan tuzilgan. Siyrak oʻrmon va butazorlar, daryo vodiylarida doim nam tropik oʻrmonlar bor. Geyki-Gorj milliy parki tashkil etilgan.

Manbalar
Kimberli (shahar)

Kimberli - JARning markaziy qismidagi shahar. Kap provinsiyasining shim.da joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1867 y.dan olmos kazib olish va oʻnga ishlov berishning yirik markazi. K.da "De Birs" olmos kompaniyasi boshqarmasi joylashgan. Metallsozlik, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. K. yaqinidan marganets rudasi, asbest, gips qazib olinadi. Keyptaun— Yoxannesburg yoʻlidagi temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Shaharga 19-asrning 70-yillarida asos solingan.

Manbalar
Kimberli (kon)

Kimberli — JARning Kap provinsiyasi shim.dagi olmos konlari guruhi. Kimberli sh. yonida 1867-yilda tasodifan topilgan. Mayd. 195 ming m2 gacha. 5 yirik (Kimberli, De-Birs, Vesselton, Byultfonteyn va Dyutoytspan) va 10 dan ortiq mayda olmos konlaridan iborat. Olmosli trubkalarning koʻndalang kesimi 15 m dan 800 m gacha. Chuqurlashgan sayin trubkalarda olmos kam uchraydi. Dyutoytspan trubkasi eng katta kon hisoblanadi. Olmos donalari 550—750 m chuqurlikdan olinadi, ularning yarmisi texnik olmoslardir. Rangi sariq, baʼzan yashil. K. konlarining eng muhim xususiyatlaridan biri, u yerdan olinadigan olmoslar koʻp qismining vazni 200 karat (40 g) dan ortiq boʻlishidir. "Premyer" konida dunyoda eng yirik 3106 karatli "Kullinan" olmosi topilgan.

Manbalar
Kimberlit

Kimberlit (JARdagi Kimberli shahri nomidan) — effuziv koʻrinishdagi oʻrta asosli brekchiyasimon togʻ jinsi. Asosan, portlash trubkasi shaklida uchraydi. Koʻpincha, piropli peridotitlardan, baʼzan piropli olivinitlar va piroksenitlardan tarkib topgan. Rangi koʻkimtir va yashilroq tusli qora. K.da 2 xil oʻzga jins boʻlakchalari (ksenolit) uchraydi. Birinchisi, juda chuqurlikdan olib chiqilgan oʻtaasos va asosli togʻ jinslari (pirop — olivinli giperbazitlar, eklogit va b.), ikkinchisi, Yer pusti jinslari (granit, kristalli slanets, qumtosh va b.). Mineral tarkibidagi olivin va flogopit yirik kristallar, piroksen, perovskit, magnetit va pirop mayda kristallar holida uchraydi. Pirop olmosning genetik yoʻldoshi, shuning uchun asosiy alomati hisoblanadi. Olmos oʻzga jins boʻlaklari va minerallarida ham boʻladi. K. trubkalari portlashdan paydo boʻlib, katta chuqurlikdan olib chiqilgan (gipabissal) mahsulot bilan toʻlgan boʻladi. Trubkalar oʻlchami bir necha m2 dan ming m2 gacha tomir, dayka koʻrinishida uchraydi. Olmos pirop bilan birga yuqori bosimda chuqurlikda hosil boʻladi. K.ning mineral va kimyoviy tarkibi har xil. K.ning nurashi tufayli sochilma olmos konlari vujudga keladi.

K. qad. platformalarda tarqalgan. Shuningdek, geosinklinallarda ham uchraydi, 1500 dan ortiq K. trubkalari maʼlum. Shulardan 10% da olmos bor. Olmosli K., asosan, JAR va RF (Saxa-Yakutiya)da uchraydi. Shim. Amerika, Hindiston, Braziliya, Kongo Demokratik Respublikasida ham topilgan.

Manbalar