Islomiy nasihatlar adabiyoti

Islomiy nasihatlar adabiyotlar huquqiy fikr, diniy matnning talqini, huquq nazariyasi, nasihat, maslahat yoki islomiy hikoyalar kabi toʻplamlar yoki latifalarni oʻz ichiga olishi mumkin.

Umumiy koʻrinishi 
Islomiy nasihatlar adabiyoti odatda kichik varaqalarda chop etiladi va kitoblar koʻpincha alohida shaxslar yoki rasmiylarning maslahatlarini oʻz ichiga oladi. Fatvo, tafsir va fiqhdan farqli ravishda, nasihat va nasihat adabiyotlari dunyoviy manbalardan boʻlishi mumkin va ulamolar tomonidan yozilishi shart emas. Fiqh, tafsir, fatvo yoki nasihatlardan farqli oʻlaroq, nasihat adabiyotlari diniy kitoblar doirasidan tashqariga chiqib, meʼyoriy daʼvolar qabul qilinmaydigan hadis yoki diniy hukmlarni qoʻllab-quvvatlashi mumkin. Kitoblar ijtimoiy, obroʻli yoki diniy mavzular haqidagi anʼanaviy va oʻz-oʻzidan yangilanadigan maʼlumotlarga asoslangan.

Gudrun Krämerning soʻzlariga koʻra, musulmon jamiyatlaridagi shaxslar diniy va axloqiy maslahatlarga daʼvat etishlari va odamlar uzoq vaqt yechim topa olmayotgan mavzularda oʻz maslahatlarini berishlari mumkin. Bu mavzular oddiy boʻlishi mumkin — masalan, ularning jamiyati meʼyorlariga koʻra parik kiyish mumkinmi yoki yoʻqmi. Demak, Marziya Bashirpurning fikricha, musulmonlarning ijtimoiy xulq-atvoriga nasihatlar adabiyoti chuqur taʼsir koʻrsatadi.

Maslahat berish vositalari 
Islomiy maslahatlar berish vositalari anʼanaviy va zamonaviy texnologiyalarni oʻz ichiga oladi. Misrda Al-Azhar universiteti metro bekatlarida „maslahat/fatvo kiosklari“ oʻrnatdi va „Dial-a-Shayx“ nomli telefon orqali maslahat xizmatini joriy qildi. Jakob Guhl va Milo Comerford tadqiqotiga koʻra, Gen-Z musulmonlari Islomda maʼlum xatti-harakatlarga ruxsat beriladimi yoki yoʻqmi, kundalik muammolar va islom taʼlimotlar oʻrtasidagi munosabatlar qanday shakllanishi mumkinligi kabi masalalarda onlayn ravishda hayotiy maslahatlar olishga qiziqishdi.

Xalifaliklarda 
Xalifaliklar hukumatlari arab boʻlmagan va musulmon boʻlmagan davlat amaldorlariga, ayniqsa, marhum Umaviylar va Abbosiylarning ilk davlatlariga bogʻliq edi. Vaziyat 8-asrda oʻzgara boshladi, chunki musulmonlar diniy vositalardan foydalangan holda ijtimoiy va iqtisodiy manfaatlar uchun raqobatlasha boshladilar. 9-asrga kelib, islom huquqshunoslari musulmon boʻlmaganlarni ishga olishga qarshi chiqa boshladilar, ammo 12-asrga kelib, nasihatlar adabiyoti kampaniyasi mustaqil ish boshlaganda musulmon boʻlmagan fuqarolik amaldorlarini ishdan boʻshatish kabi katta rasmiy oʻzgarishlar boshlandi.

Jennifer A. London oʻrta asr ertaklarining oʻsha paytdagi ilmiy ahamiyati va taqdimotlarini nasihatlar adabiyotining bir qismi sifatida koʻrib chiqadi, bu adabiyotlarda shahzodalar uchun oyna sifatida ishlatilgan personajlar orqali siyosiy fikrlar haqida gapiradi.

Sami Helewaning yozishicha, Yusuf, Dovud va Sulaymon haqidagi bashoratli latifalar keltirilgan kitob 9-asr fors islom olimi At-Tabariy va 11-asr olimi At-Saʼlabiy tomonidan yozilgan boʻlib, „Anbiyolar qissasi“ deb nomlangan.

10-asrga oid anonim arab qoʻlyozmasi hukmdorlarga diniy taʼlimotlardan foydalangan holda maslahat bergan. Baʼzida maslahatlar diniy doiradan tashqariga chiqadi va maʼmuriy siyosatni taklif qiladi.

Qoraxoniylar adibi Yusuf Balasag‘uniy islomiy nasihatlar adabiyotini qoraxoniylar davridan turkiy tilda yozilgan yagona maʼlum asar bo‘lgan "Qutadgu bilig" („Saodat hikmatlari“) asarida yozgan.

Ibrohim Muso va Nicholas Robertning „Islom tarixida siyosiy sokinlik ifodalari“ asarida „Islomda siyosiy sokinlik: sunniylik va shialik amaliyoti va tafakkuri“ (Saud al-Sarxon), taʼkidlaganidek, oʻrta asrlarda, oʻrta asrlar fonida ham Siyosiy sokinlik ideal fuqarolarning fazilatiga aylangan musulmon imperiyalarining qudrati, nasihat va nasihat adabiyoti janri rivojlana boshlagan. Muso va Robertning fikriga koʻra, oʻsha paytdagi nasihat adabiyotining maqsadi pragmatik tinch faoliyatning bir qismi sifatida siyosiy hokimiyatni saqlab qolishga yordam berish edi. As-Sarxon yana shuni taʼkidlaydiki, Nizom al-Mulkning "Siyosatnoma", al-Gʻazzoliyning „Nasihat al-Muluk“ va ibn Taymiyaning "as-siyasa ash-sharʼiyya" asarlari bir tomondan siyosiy faollikni timsol qilib, boshqa tomondan xalifaning ilohiy ruxsat etilgan absolyutizmiga ega ekanligini koʻrsatar ekan. Maslahat adabiyoti strategiyasi hokimiyatdagi hokimiyatga pragmatik boʻysunishni davom ettirgan holda, diniy diktalarning toʻrt burchagida adolatli va sogʻlom boshqaruvga chaqiruvchi siyosiy faollikning nozik ifodasi edi. Ammo adabiyotda koʻplab maslahatlar dindan tashqarida oʻrganiladi, masalan, 11-asrdagi siyosat nazariyotchisi al-Mavardiy islomdan oldingi 6-asrdagi al-Afvah al-Avdiyning iqtibosini keltiradi: „Tartibsizlik hukmron boʻlganida rahbarsiz odamlardan foyda yoʻq. Agar ularning nodonlari rahbarlik qilsalar, ularda hech qachon rahbar boʻlmaydi“. Muso va Robertning taʼkidlashicha, iqtibosning birinchi yarmi zamonaviy olimlar tomonidan belgilab qoʻyilgan tarkidunyochilikka toʻgʻri keladi, ikkinchi yarmi esa itoatkor, dindor musulmon fuqaroning adolatli va shariatga mos boshqaruvni kutishlariga mos keladi.

Ali Pirzoda Zardushtiylik dini 8-asrdan keyin fors adabiyotida koʻrinmay qolganligidan foydalanib, islom adabiyoti va islomiy nasihat adabiyoti rivoyatlariga alohida ahamiyat berib, mahalliy madaniyat va merosning aksariyat izlarini yoʻq qiladi, deydi. Uning taʼkidlashicha, Eron imperiyalari merosxoʻrlikdan kelib chiqadigan qobiliyatsizligini yashirish va manfaatlar qulligini saqlab qolish uchun maslahat adabiyotlarini yozishni ragʻbatlantirgan.

Ijtimoiy islomlashtirish 
Ilk va oʻrta asrlarda soʻfiylik adabiyoti, jumladan, ularning nasihat adabiyoti musulmonlar orasida soʻfiylik islom qadriyatlarini yoyishda muhim rol oʻynadi. Ilk turkiy mumtoz nasihat adabiyotida XIII asr shoiri Yunus Emro (ehtimol) „Risâletu’n-Nushiyye“, Farididdin Attorning „Pandnoma“, Saʼdiyning „Bo‘ston va Guliston“ va Mavlononing „Masnaviy“, Ahmad Fatihning „Charhnoma“ (794—798) kabi asarlari turk musulmonlari madaniyati va ommasi orasida katta rol oʻynagan.  Agnes Nilüfer Kefelining fikriga koʻra, yuqori va mashhur islom oʻrtasidagi chegaralar koʻpincha xiralashgan; arab tili oddiy odamlar uchun oson boʻlmaganligi sababli, xalq ertaklari soʻfiy kitoblarini oʻz ichiga olgan islom taʼlimotining mashhur usuli sifatida ishlatilgan.

Faollik 
Nasihat (nasiha) adabiyotining paydo boʻlishi al-Gʻazzoliy va Ibn Taymiya kabi olimlar tomonidan faollikning sokin shakli sifatida baholanadi.

Jins 
Ashraf Ali Tanvining 1905-yilda nashr etilgan "Bihishti Zevar" asari Janubiy Osiyo musulmonlari orasida patriarxatning roli haqidagi anʼanaviy hikoyalarning davom etishiga taʼsir koʻrsatdi. Marziye Bashirpur urdu tilidagi adabiyotning o‘zaro munosabatlardagi odob xushmuomalalikka urg‘u berishi, savodlilar va savodsizlar o‘rtasidagi sinf farqini shakllantirdi va shu bilan quyi tabaqalarga nisbatan kamsitishni tasdiqlaydi, degan nazariyani ilgari suradi. 19-asr oxiri va 20-asr uygʻonish davri boshlarida islohotchilari ayollar taʼlimini olgʻa surdilar va ularning nasihat adabiyotlari ayollar uy xoʻjaligini boshqarishi uchun yaxshi jihozlashga qaratilgan edi.

Zamonaviy vaqtlar 
Jakob Guhl va Milo Komerford tadqiqotiga koʻra, zamonaviy onlayn media kontentning asosiy maqsadi musulmonlarga qisqa va toʻgʻridan-toʻgʻri hayotiy maslahatlar berishdir, baʼzi vaʼzgoʻylar bunday maslahatlarni oʻzlarining kengroq hikoyalariga kiritishga harakat qilishadi. Islomiy Muqaddas Kitobning yagona sahih talqinini izlashda, .. izdoshlari oxir-oqibat siyosiy va maʼnaviy savollarga toʻliq yoʻl-yoʻriq izlaydilar. Shunisi eʼtiborga loyiqki, aniq javob olish istagi kundalik hayotning oddiy koʻrinadigan jihatlariga ham taalluqlidir, masalan, oʻyin oʻynash, qosh terish, jamoat hovuzlariga borish musulmonlar uchun joiz yoki yoʻqligi kabi. Guhl and Comerford (2021)ning taʼkidlashicha, oddiy hayotiy nasihat adabiyotlarining aksariyati oddiy boʻlsa-da, baʼzida uning muhim qismi ham toʻsatdan zaharli nafrat nutqi yoqasida qolishi mumkin. Baʼzi vaʼzgoʻylar ommaviy suzish havzalaridan zoʻravonlikka oʻtishlari uchun zarur boʻlgan qisqa vaqt va oxirzamon haqida, voizlar oʻzlarining diniy maslahatlariga qarshi kichik qonunbuzarliklarni yanada jiddiy qonunbuzarliklarning boshlanishi sifatida koʻrsatishga intilishlarini koʻrsatadi.

Bibliografiya 

 Sarkar Nilanjan (2006), „Mahmud ovozi“: Ziyo Baraniyning „Fatova-i Jahondariy“ asaridagi qahramon

 Aʼzam Xina (2009), Oʻzaro maqsadlarda hijob: Ommabop islom nasihatlari adabiyotida erotikning ziddiyatli modellari  . doi: 10.1558/cis.v5i1.131 Qiyosiy islomshunoslik (onlayn) ISSN 1743-1638.
 Azam Xina (2013), Zamonaviy islom maslahat adabiyotida jinsiy aloqa, nikoh va erotizm . Yaqin Sharq ayollari tadqiqotlari jurnali (JMEWS), v.9, n.1 (Wint 2013), 54-80, 2013
 HAQUE, ZEYAUL. „Akbar davridagi nasihat adabiyoti: XVI asr mathnaviyi Moʻgʻul Hindistoni imperatori uchun nasihat kitobi sifatida“. Qirollik Osiyo jamiyati jurnali, jild. 32, yoʻq. 3 iyul, 2022 yil, bet. 535-56. EBSCOhost, https://doi.org/10.1017/S1356186321000614 .

Yana qarang 

 Maslahat ustuni
 Islomda feminizm germenevtikasi
 Hidoyat
 Islom adabiyoti
 Islom falsafasi
 Islomshunoslik
 islomlashtirish
 Xutba
 Musulmon jamiyatlaridagi xurofotlar

Manbalar 

Hikmat adabiyoti
Islom