SSRI ittifoq respublikalari roʻyxati

Sovet Sotsialistik Respublikalari Ittifoqi tarkibidagi ittifoq respublikalarining soni 4 tadan 16 taga yetkazildi.

Tarixi
1922-yil 30-dekabrda SSSR tashkil topgan vaqtda 4 ta respublikadan (RSFSR, USSR, BSSR, ZSFSR) iborat edi.

1924—1925-yillarda Oʻrta Osiyoda milliy-davlat chegarasining belgilanishi natijasida Buxoro Sovet Sotsialistik Respublikasi (sobiq Buxoro Xalq Sovet Respublikasi) va Xorazm Sovet Sotsialistik Respublikasi (sobiq Xorazm Xalq Sovet Respublikasi) SSSR tarkibiga qabul qilindi. Oʻzbekiston SSR va Turkmaniston SSR tuzildi (SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasining 1924-yil 27-oktyabrda qabul qilingan qarori bilan tashkil etish toʻgʻrisidagi deklaratsiyalar 1925-yil fevralda respublikalar Sovetlarining taʼsis qurultoylarida qabul qilingan va 1925-yil may oyida Sovetlarning III qurultoyida rasman qabul qilingan); Ittifoq respublikalari 6 taga yetdi. 1929-yil 16-oktabrda Sovetlarning 3-Umumtojik qurultoyi Tojikiston ASSRni RSFSR tarkibidan chiqarish va uni Tojikiston SSRga aylantirish toʻgʻrisida deklaratsiya qabul qildi va 1929-yil 5-dekabrda SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi tomonidan tasdiqlandi; ittifoq respublikalari 7 taga yetdi.

1936-yil 5-dekabrda SSSR Konstitutsiyasi qabul qilinganda ZSFSR Ozarbayjon SSR, Armaniston SSR va Gruziya SSRga boʻlindi, RSFSR tarkibiga kiruvchi Qozogʻiston ASSR va Qirgʻiziston ASSR esa uning tarkibidan chiqarildi. Qozogʻiston SSR va Qirgʻiziston SSRga aylantirildi; Ittifoq respublikalari 11 taga yetdi.

1940-yil 31-mart Finlandiya chegara hududlarining bir qismi qoʻshib olinganidan keyin, Sovet-Fin “qishki” urushini (1939—1940-yillar) tugatgan Moskva Tinchlik shartnomasi boʻyicha SSSR tomonidan; Kareliya ASSR RSFSR tarkibidan chiqarilib, SSSR tarkibidagi ittifoq respublikasi – Karel-Fin SSRga aylantirildi; Ittifoq respublikalari 12 taga yetdi.

1940-yil avgustda Moldova SSR (2-avgust), Litva SSR (3-avgust), Latviya SSR (5-avgust) va Estoniya SSR (6-avgust) SSSR tarkibiga qabul qilindi; Ittifoq respublikalari 16 taga yetdi. 1944 yilda SSSRda Tuva Xalq Respublikasi qabul qilinganda u ittifoq respublikasi emas, balki RSFSR tarkibidagi Tuva muxtor viloyatiga aylandi.

1956-yil 16-iyulda Karel-Fin SSR RSFSR tarkibidagi muxtor respublika maqomiga qaytarildi va yana Kareliya ASSRga aylantirildi; Ittifoq respublikalari 15 taga yetdi.

Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 1960-yillarda Todor Jivkov davrida ular Bolgariyani SSSR tarkibiga ittifoq respublikasi sifatida kiritish taklifini ilgari surgan, ammo qabul qilinmagan.

“1989—1991-yillardagi suverenitetlar paradida” 15 ittifoq respublikasidan oltitasi (Litva, Latviya, Estoniya, Armaniston, Gruziya va Moldova) yumshoq federatsiya boʻlishi kerak boʻlgan yangi “Sovet Suveren Respublikalari Ittifoqiga”, keyin esa “Suveren Davlatlar Ittifoqiga” (SDI) qoʻshilishdan bosh tortganliklarini eʼlon qildilar. Shu bilan birga, Rossiyaning bir qator sobiq muxtor respublikalari (Tatariston, Boshqirdiston, Chechen-Ingushetiya), Gruziya (Abxaziya, Janubiy Osetiya), Moldova (Dnestrboʻyi, Gagauziya), Ukraina (Qrim) ittifoqga aʼzo boʻlish istagini eʼlon qildi.

Keyin, GKChPning avgust oyidagi toʻntarishidan keyin SSSR parchalanib ketganida, SSSR hukumati uchta Boltiqboʻyi respublikalarining mustaqilligini tan oldi va qolgan deyarli barcha ittifoq respublikalari mustaqillikni eʼlon qildi. Yetti ittifoq respublikasi (Rossiya, Belarus, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston) konfederatsiya sifatida SDIni tuzish toʻgʻrisida shartnoma tuzishga qaror qildi. Biroq, Ukrainaning mustaqilligi toʻgʻrisidagi soʻnggi referendumdan soʻng, SSSRning uchta taʼsischi respublikalari (RSFSR, Ukraina SSR va BSSR) uni tarqatib yuborish toʻgʻrisida Belovej shartnomalarini imzoladilar. Barcha oʻn ikkita respublika tomonidan tasdiqlandi va SDI oʻrniga xalqaro (davlatlararo) tashkilot sifatida Mustaqil Davlatlar Hamdoʻstligi tuzildi. Shu bilan birga, 1991-yil 8—12-dekabrda SSSR parchalanganida barcha ittifoq respublikalaridan faqat uchtasi mustaqilligini eʼlon qilmagan edi. Shuningdek, (Rossiya, Belarus, Qozog'iston) mustaqillik boʻyicha referendum oʻtkazmadi.

Konstitutsiyaviy tartibi
SSSRning 1977-yilgi Konstitutsiyasiga muvofiq (8-bob, 71-modda) Sovet Ittifoqi respublikalari quyidagi tartibda joylashgan:
 RSFSR
 Ukraina SSR
 Belorussiya SSR
 Oʻzbekiston SSR
 Qozogʻiston SSR
 Gruziya SSR
 Ozarbayjon SSR
 Litva SSR
 Moldova SSR
 Latviya SSR
 Qirgʻiziston SSR
 Tojikiston
 Armaniston SSR
 Turkmaniston SSR
 Estoniya SSR
Xuddi shu tartibda ittifoq respublikalarining shiorlari SSSR gerbida joylashgan - pastdan yuqoriga, navbat bilan chapga va oʻngga (tomoshabin uchun).

Bu tartib respublikalar tashkil etilgan paytdagi aholi soniga taxminan mos keladi. Ushbu tartib SSSRning 1947-yil 25-fevraldagi “SSSR Konstitutsiyasi (Asosiy qonuni) matniga oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida”gi Qonuni bilan kiritilgan, xususan: “13-moddada ittifoq respublikalarini aholi soniga qarab sanab o‘ting va ushbu moddani quyidagicha ko‘rsating...”.

Aholi zichligini pasaytirish tartibida

Iqtisodiyot hajmini kamaytirish tartibida

Aholi jon boshiga YaIMning kamayish tartibida (1985)
 RSFSR (17,5 ming dollar)
 Latviya SSR (16,5)
 Estoniya SSR (15,8)
 Belorussiya SSR (15,6)
 Litva SSR (13,0)
 Ukraina SSR (12,4)
 Gruziya SSR (10,6)
 Qozogʻiston SSR (10,1)
 Moldova SSR (10,0)
 Armaniston SSR (9,5)
 Turkmaniston SSR (8,6)
 Ozarbayjon SSR (8,3)
 Qirgʻiziston SSR (7,2)
 Oʻzbekiston SSR (6,6)
 Tojikiston SSR (5,5)

Sanoat ishlab chiqarishining qisqarish tartibida
 RSFSR
 Ukraina SSR
 Belorussiya SSR
 Qozogʻiston SSR
 Oʻzbekiston SSR
 Gruziya SSR
 Armaniston SSR
 Latviya SSR
 Ozarbayjon SSR
 Estoniya SSR
 Litva SSR
 Moldova SSR
 Qirgʻiziston SSR
 Tojikiston SSR
 Turkmaniston SSR

Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining kamayishi tartibida
 RSFSR
 Ukraina SSR
 Qozogʻiston SSR
 Belorussiya SSR
 Oʻzbekiston SSR
 Litva SSR
 Moldova SSR
 Ozarbayjon SSR
 Gruziya SSR
 Estoniya SSR
 Latviya SSR
 Qirgʻiziston SSR
 Tojikiston SSR
 Turkmaniston SSR
 Armaniston SSR

Kon hajmini kamaytirish tartibida
 RSFSR
 Qozogʻiston SSR
 Ukraina SSR
 Turkmaniston SSR
 Ozarbayjon SSR
 Oʻzbekiston SSR
 Belorussiya SSR
 Tojikiston SSR
 Estoniya SSR
 Qirgʻiziston SSR
 Armaniston SSR
 Gruziya SSR
 Litva SSR
 Moldova SSR
 Latviya SSR

Pochta markalarida

Izoh