MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ammonitlar (molyuskalar turkumi)

Ammonitlar (Ammonoidea) — bosh-oyoqli mollyuskalar turkumi. Devon davrida paydo boʻlib, trias hamda yura davrlarida keng tarqalgan. Boʻr davrining oxirida qirilib ketgan. A. tanasi diametri 1 m gacha boʻlgan yassi spiral koʻp kame-rali chigʻanoq ichiga joylash-gan. Chigʻanogʻining birinchi kamerasida hayvon tanasi joylashgan, boshqa kame-ralari havo bilan toʻlgan boʻlib, yumshoq oʻsimta — ingichka naycha orqali tutash-gan. Halok boʻlgan A.ning chigʻanogʻi vaqt oʻtishi bilan choʻkindi jinslar bilan toʻlib, toshga aylangan. Uning toshga aylangan shakli hozirgacha saqlanib qolgan. A., asosan, dengizda yashagan, shuning uchun ular qoldiqlari topilgan joy dengiz boʻlganidan darak beradi. Jumladan, Oʻzbekistonning janubiy qismida oʻrta va yuqori yura davrida katta dengiz havzasi boʻlgan. A.ni oʻrganish geol.da katta ahamiyatga ega. A.ning tarqalishiga qarab yerning ustki qobigʻi yaruslarga boʻlinadi va qatlamlarning yoshi aniqlanadi. Mas, Janubiy Oʻzbekiston va Turkmanistonning geologik yoshi A. yorda-mida aniqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammonoliz

Ammonoliz — gidrolizga oʻxshash reaksiya (ammiak taʼsirida par-chalanish). Murakkab efirlarga ammiak taʼsir ettirib amidlar olish A.ga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammofillar

Ammofillar, qum arilari (Am-mophilia) — kavlovchi arilar oilasiga mansub arilar urugʻi. Qorin boʻlimi uzun qizgʻish poyachadan iborat. Tuproqqa bitta katakchali uya quradi. Turli kapalaklar qurtlarini falajlab uyasiga olib ke-lib, unga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti falajlangan kapalak qurti bilan oziqlanadi. 250 turi keng tarkalgan. Oʻzbekistonda 15 ga yaqin turi maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ammofos

Ammofos (2H3PO4 + 3NH3 = NH4H2PO4 + (NH4)2HPO4) — tarkibida azot bilan fosfor boʻlgan konsentrlangan mineral oʻgʻit. U asosan monoammoniyfosfat va qisman diammoniy-fosfat aralashma-sidan iborat. Donador A. tarkibida ka-mida 10% azot, koʻpi bilan 45% fosfor an-gidrid bor. A.da ballast komponentlar boʻlmaydi. Suvda eriydi, fizik xususi-yatlari yaxshi. A.ni har xil tuproqlarda qoʻllash mumkin. Gʻoʻzaga ekishdan oldin (shudgorlashda, bahorgi haydashda, ekish oldidan, ekish vaqtida), gullash oldidan yoki gullagan vaqtida solinganida ham samarali. Oʻzbekistonning paxtakor xoʻjaliklarida fosforli oʻgʻitlar yillik normasining 80% ni A. tashkil etadi, chunki u boshqa murakkab konsentrlangan azotli-fosforli oʻgʻitlarga qaraganda samaraliroq. „Ammofos“ ishlab chiqarish birlash-masi (Olmaliq kimyo zavodi) va Samarqand kimyo zavodida ishlab chiqariladi.

Manbalar
Amneziya

Amneziya (yun. a — inkor qoʻshimchasi va mneme — xotira, es) — xotiraning buzilishi; boʻlib oʻtgan voqea va kechinmalarni eslay olmaslik yoki chala eslash. Bosh miyaning shikastlani-shi, tutqanoq, qattiq ruhiy iztirob va boshqa sa-bab boʻladi; A.ning quyidagi turlari farq qilinadi: anterograd A.- odamning ruhiy kasallikka uchragandan keyingi hodisalarni esda saqlay ol-masligi; avjlanuvchi A.- xotirada hech narsa krlmasligi; retrograd A.- odamning kasal boʻlishidan ilgarigi oʻtgan hodisalarni unutishi; fiksatsion A.- ayni vaqtdagi, shuningdek yaqin kunlarda boʻlib oʻtgan hodisalarni xotirada saqpay olmaslik va hokazo.

Hozirgi kunda Amneziyani zamonaviy koʻrinishi boʻlmish „Raqamli amneziya“ (yana bir nomi GOOGLE effekti) ham mavjud. Ushbu A quyidagicha tavsiflanadi.

Kutubxona yoki inson xotirasida saqlangan hamma narsa endi qoʻlimizdagi gadjet, smartfonda mavjud. Biz GOOGLEdan maʼlumot qidirib topamiz uni idrok qilamiz, lekin aqlimiz diqqatni jamlab va uni eslab qolish shart emas deb oʻylaydi, chunki bu maʼlumot har doim Googleda bor. Aynan shu narsani psixologiyada raqamli amneziya yoki GOOGLE effekti deyiladi.Psixodiagnostika kanalidan olindi

Manbalar 
Psixodiagnostika
Amnion

Amnion (yun. atshop), qogʻonoq — kjsak umurtqalilar (sudralib yuruvchilar, qushlar, sut emizuvchilar) murtak pardalaridan biri. A.ning boʻlishi yoki boʻlmasligiga qarab umurtqalilar 2 guruhga: amniotlar (yuksak umurtqalilar) va anamniyalar (tuban umurtqalilar)ga boʻlinadi. A. bir qancha umurtqasizlar (hasharotlar, chayonlar, nemertinlar)da ham boʻladi.

Manbalar
Amniotalar

Amniotalar (Amniota) — em-brioni atrofida murtak parda, shu jum-ladan amnion hosil qiladigan yuksak umurtqalilar. A.ga sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar kiradi. Embrionining quruqlikka qoʻyiladigan tuxumi ichida yoki ona organizmida rivojlanishi bilan A. anamniyalar (toʻgarakogʻizlilar, baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar)dan farq qiladi.

Manbalar
Amoko

"Amoko" (Amoco) — AQShdagi neft kompaniyasi. 1889-yilda tashkil topgan. 1985-yilgacha „Standart oyl kom-pani (Indiana)“ deb atalgan. Savdo hajmi 21,2 mlrd. dollar, sof daromadi 2,1 mlrd. dollar, yiliga 40 mln. t neft qazib oladi (shundan 45% AQSH dan). 44,1 mln. t neftni qayta ishlaydi.

Manbalar
Amorg va Sparetra

"Amorg va sparetra" - Shak-pardagi vatanparvarlik va qahramonlik qissasi. taxminan mil. av. 6-asr oʻrtalarida yaratilgan. Shaklar shohi Amorg va uning rafiqasi Sparetra sarguzashtla-ri hikoya qilinadi. Eron hukmdori Kir shaklar eliga bostirib kirib, Amorgni asir oladi. Bundan xabar topgan Spa-retra barcha shaklarni qoʻl ostiga bir-lashtiradi. Uning qoʻshinida uch ming erkak va koʻplab jangovar ayollar ham boʻlgan. Sparetra qoʻshini jangda Kir lashkarlarini yenggach, asirlar ayirbosh qilinadi va Amorg tutqunlikdan ozod 439etiladi. Qissa ezgulikning gʻalabasi, yovuzlikning mahv etilishi bilan yakunlan-gan. Unda qaqramonlik gʻoyasi muhabbat va sadoqat gʻoyalari bilan chatishib ketgan. "A. va S."ning syujeti va ohangi ertak va do-stonlarnikiga oʻxshash boʻlsada, mazmuni tarixiy voqealar asosida qurilgan. "A. va S."ning mazmuni yunon tarixchilari Ktesiy va b.ning asarlari orqali bizga-cha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amoriylar

Amoriylar, amurru — Qad. Ara-bistondan chiqqan somiy qabilalar. Mil.av. 24-16-asrlarda Suriya dashtlarida yashagan. A. miloddan avvalgi 2024-yil elamiylar bilan birgalikda Oʻrning III sulolasi dav-latini tor-mor keltirib, miloddan avvalgi 1894-yil Bobilni bosib olib tarixda muhim oʻrin tutgan podsholikka asos solgan. Keyin-chalik Ikki daryo oraligʻi, Suriya, Fala-stinning mahalliy aholisi bilan arala-shib ketgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikdan A. yerlari Suriya deb atala boshlagan.

Manbalar
Amortizator

Amortizator ( — kuchsizlantirish, yumshatish) — mashinalar (avtomobil, samolyot va boshqalar) va inshootlardagi titrashlar hamda zarbiy kuchlardan himoya qilish uchun zarblarni yumshatuvchi qurilma. Amortizatorlarning mexanik (prujinalar, torsionlar, rezinalar), gidravlik, pnevmatik xillari bor. Mashinalarda ressoralar, buferlar, qurilish konstruksiyalarida poydevor toʻshamalari va boshqa ham Amortizatorlar jumlasiga kiradi.

Yana qarang 

 Ressora

Manbalar
Amortizatsiya

Amortizatsiya (lot. amortisatio — qoplash), asosiy kapital (fondlar) amortizatsiyasi — asosiy kapital (mashina, mexanizmlar, jihozlar, binolar, inshootlar)ning ekspluatatsiya jarayonida eskirishi va ayni paytda ular qiymatining muayyan davr davomida ishlab chiqarilayotgan tayyor mahsulotlarga oʻtib borishi. Asosiy vositalar moddiy yoki jismonan va maʼnaviy eskiradi. Moddiy eskirish mehnat vositalaridan foydalanish jadalligi va uning korxonada ishlatilgan muddatlari bilan belgilanadi. Maʼnaviy eskirish texnika taraqqiyoti natijasida mehnat vositalarining arzonlashuvi hamda iqtisodiy jihatdan mukammal boʻlgan yangi mehnat vositalarining yaratilishi va joriy qilinishi bilan bogʻliq. A. meʼyori asosiy fondlar turiga, xizmat qilish muddatlariga koʻra tabaqalashtiriladi. A. qiymati mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga kiritib boriladi. Mahsulot sotilgach, bu qiymat amortizatsiya ajratmalari koʻrinishida eskirgan jihozlar oʻrniga yangisini sotib olish uchun zarur boʻlgan mablagʻlar summasi tarzida jamgʻariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amortizatsiya ajratmalari

AMORTIZATSIYA AJRATMALA-RI — mahsulot tannarxiga kiritiladi-gan asosiy fondlar amortizatsiyasi sum-masi; asosiy fondlarni qisman tiklash (kapital taʼmir va yangilash) va toʻliq tiklash (renovatsiya) fondlarini yaratishga xizmat qiladi. Amortizatsiya ajratmalari meʼyorlari asosiy fondlar qiymatiga proporsional holda hisoblanishi, yaʼni taxminan foydalanish muddatiga tekis taqsimlanishi yoki ka-mayib boruvchi balans usulida — ja-dallashtirilgan tartibda hisoblanishi mumkin. Jadallashtirilgan tartibda foydalanishning birinchi yilida amor-tizatsiya meʼyori 2-marta oshiriladi, ik-kinchi yili qoldiq qiymatining 20% va shu tarzda ajratmalar nazarda tutiladi. Natijada asosiy fondlar qiymatining qismi ular xizmat muddatining yarmidayoq amortizatsiyalanadi. Amorti-zatsiya meʼyorlarining pasaytirilishi asosiy fondlarning yangilanishini se-kinlashtiradi, oshirilgan meʼyorlar mahsulot tannarxini qimmatlashtiradi. Shu sababli Amortizatsiya ajratmalari normativlari davlat tomonidan tartibga solinadi. Amortizatsiya ajratmalari taʼ-minlashi kerak boʻlgan asosiy shart aso-siy fondlar eskirishini toʻliq qoplash va ularni takror yaratishni taʼminlash-dir. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda davlat Amortizatsiya ajratmalari normativlarini belgilab, jadallashtirilgan amortizatsiya orqali tadbirkorlarga soliqqa tortiladigan foyda summasini kamaytirishga imkoniyat yaratib beradi. Ayni paytda asosiy fondlar qiymatini 440hisobdan chiqarishni tezlatish tadbir-korni asosiy fondlarning maʼnaviy eskirishi bilan bogʻliq ehtimoli boʻlgan zarar koʻrishdan saqlaydi, yangi texnika va texnologiyani tezroq joriy etishga ragʻbatlantiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amortizatsiya fondi

Amortizatsiya fondi – amortizatsiya ajratmalari hisobiga shaklla-nadigan maxsus fond (qarang Asosiy kapital).

Manbalar
Amorf tillar

Amorf tillar (yun. amorphos — shaklsiz) — affikslar bilan soʻz yasalishi va soʻz oʻzgarishi boʻlmagan tillar. Soʻzlararo grammatik aloqa bitishuv yoki yordamchi soʻzlar vositasida yuzaga chiqadi. Amalda Amorf tillar kamchilikni tashkil etadi, ammo barcha tillarda unga xos unsurlar uchraydi (mas, hind-yevropa, turkiy, fin-ugor va boshqalar). Amorf tillar ga eng yaqin tillar — xitoy, Vetnam, eve va boshqa Amorf tillarda mustaqil soʻzlar yordamchi soʻz vazifasida ham keladi. Masalan, xitoy tilida ge (arava), shong (ust) soʻzlari qoʻshilib — geshong (aravaning usti yoki arava ustida) hosil boʻladi. Bu xususiyat tibet-birma tillarida kuchli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amorf holat

Amorf holat — moddaning kon-densatlangan holati. Atom va molekulalar tartibsiz joylashganligi tufayli moddaning fizik xossalari izotrop (barcha yoʻnalishlarda bir xil) boʻlishi bilan ifodalanadi. Moddaning kristall holatidan farqli ravishda bunda qattiq Amorf holatdan suyuq holatga oʻtish asta-sekin yuz beradi. Bitum, qahrabo, smola — ta-biiy Amorf holat da, oddiy shisha, eritilgan kvars, bakelit — sunʼiy holatda uch-raydi. Kristallar aniq temperaturada eriydi. Amorf jismlarda esa qizdirish nati-jasida ularning yumshoqligi ortadi, qovushoqligi kamaya boradi. Oddiy shi-shalar uchun bunday holat 500-1000°da davom etadi. Gaz va suyuqlik holatlarini ham Amorf holat ga oʻxshatish mumkin.

Manbalar 

Holatlar
Ampel oʻsimliklar

Ampel oʻsimliklar (nem. ampel-osma gultuvak) — gultuvaklarda oʻstiriladigan, poyasi osilib tura-digan, gul va barglari chiroyli xona oʻsimliklari (salsabil, nastursiya, plyushch va boshqalar).

Manbalar
Ampelografiya

Ampelografiya, tokshunoslik (yun. ampelos — uzum va grafiya) — tok turlari va navlarini oʻrganadigan fan. „A.“ terminini birinchi marta polyak ta-biatshunosi F. Ya. Saks (1661) qoʻllagan. A.ning ilmiy asoslarini ispan olimi S. Klemente tavsiflab bergan (1806). A. umumiy va xususiy A.ga boʻlinadi. Umumiy A. tok navlari sistematikasi, tasnifi, kelib chiqishi va tarqalishi, shuningdek tadqiqotlar hamda qiyosiy A. usullarini oʻrganadi. Xususiy A. tok navining botanik taʼrifi, ularning agrobiologik va xoʻjalik nuqtai nazaridan texnologik taʼrifi hamda navlarni rayonlashtirish masalalari bilan shugʻullanadi. Tok navlarini tavsif-lashda Xalqaro ampelografiya komis-siyasi taʼsis etgan (Vena, 1873) yagona tizim qabul qilingan. A. tadqiqotlari ampelografik kolleksiyalarda, dav-lat nav sinash uchastkalari va uzumchilik xoʻjaliklarida, yovvoyi toklar boʻyicha esa ular oʻsadigan hududlarda oʻtkaziladi. Tadqiqotlar natijalari davriy nashr etiladigan kataloglar va „Ampelografiya“ ilmiy toʻplamlarida eʼlon qilinadi. Tok mevasi — uzumni baholashda qand miqdori, kimyoviy tar-kibi, yetilish davri, qaysi maqsadda foy-dalanish tomonlari hisobga olinadi. A. tadqiqotlari materiallari alohida kitob holida nashr etiladi, davriy nashrlarda yoritib boriladi, shuningdek Parijdagi Xalqaro uzumchilik va vinochilik byurosi nashr etadigan Xalqaro tok navlari registri (roʻyxati)da eʼlon qilinadi. A.ni rivojlantirishda ampe-lograf olimlardan M. A. Lazarevskiy, A. M. Negrul, P. X. Kiskin, Ye. A. Pa-nasevich, Ye. B. Ivanov, M. M. Mirzayev va boshqalarning hissasi katta. A. tok genofondini oʻrganish va uzumchilik boʻyicha maʼlumotlar bankini yara-tishda katta ahamiyatga ega. A. asosida tokzorlardan yuqori hosil olishning ilmiy jihatdan asoslangan texnologiya tadbirlari ishlab chiqiladi, har bir vi-441loyat tuproq-iqlim sharoitiga qarab tok navlari tanlanadi va tavsiya qilinadi. Mas, Samarqand viloyati, asosan, mayiz-bop uzum yetishtirishga ixtisoslashgan. Oʻzbekistonda tokning 100dan ortiq mahalliy va chetdan keltirilgan navlari oʻstirilmoqda. Keyingi 25-30 yil ichida seleksioner olimlar tanlash va cha-tishtirish yoʻli bilan bir qancha yangi tok navlarini yaratdilar (Rizamat, Soyaki, Oʻzbekiston muskati va boshqalar).Mahmud Mirzayev, Rixsivoy Joʻrayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampeloterapiya

Ampeloterapiya (yun. ampelos — uzum va terapiya), uzum bilan davo-lash — uzum yoki uning sharbatini koʻp miqdorda isteʼmol qilib davolanish; parhez bilan davolash (diyetoterapiya) usu-li. Suv va mineral tuz almashinuvini barqarorlashtirish uchun qoʻllaniladi.

Manbalar
André-Marie Ampère

André-Marie Ampère (1775.22.1, Lion −1836.10.6, Marsel) — fransuz olimi, elektrodinamika asoschilaridan biri, Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1814), Parijdagi Normal maktab professor (1824). 1820-yilda elektr toklarining oʻzaro mexanik taʼsiri (Amper qonuni)ni kashf qilgan, tok taʼsirida magnit milining ogʻish yoʻnalishini aniqlaydigan „Qalqovich qoidasi“ni (qarang Amper qoidasi) taʼriflab bergan, magnitlarning oʻzaro taʼsiri aylanma elektr toklarining oʻzaro taʼsiridir degan (moddalarning magnit xossalarini tushuntiruvchi) gipotezani taklif qilib, magnetizmning dastlabki nazariyasini yaratgan. Elektrodinamika haqidagi nazariyalari „Tajribadan keltirib chiqarilgan elektrodinamik hodisalar nazariyasi“ (1826-27) asarida tavsiflangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
1775-yilda tugʻilganlar
1836-yilda vafot etganlar
22-yanvarda tugʻilganlar
10-iyunda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Amper

Amper — 1) SI tizimida elektr tok kuchi birligi. A bilan belgilanadi. A. Amper sharafiga qoʻyilgan. 2) SI tizimida magnit yurituvchi kuch birligi (zeki nomi-amper-oʻram). SGSE birligi.

SI asosiy birliklar

Manbalar
Amper teoremasi

Amper teoremasi — berk (ay-lanma) chiziqli tok magnit maydonining tegishli magnit yaproqchasi (qoʻsh qatlam hosil qiluvchi magnit dipollar) maydoniga ekvivalent ekanligini ifodalay-digan teorema. 1820-yilda A. Amper tomo-nidan tavsiflangan.

Manbalar
Ampère qoidasi

Ampère qoidasi, chap qoʻl qoidasi — magnit maydoniga kiritil-gan oʻtkazgichdan tok oʻtganda unga taʼsir etuvchi mexanik kuch yoʻnalishini aniqlaydigan qoida. Agar chap qoʻlni magnit maydon kuchlanganligi kaftga tomon yoʻnaladigan qilib, ochilgan toʻrt barmoqni tok yoʻnalishi boʻyicha tutilsa, u holda bosh barmoq oʻtkazgichga taʼsir etuvchi kuch yoʻnalishini koʻrsatadi.

Manbalar
Amper qonuni

Amper qonuni — bir-biridan muayyan masofada joylashgan oʻtkazgichlarning kichik bir qismidan oqayotgan ikki tokning oʻzaro mexanik taʼsiri haqidagi qonun. Amper qonunidan shunday xulosa chiqadi: bir tomonga oqayotgan tok-li parallel oʻtkazgichlar oʻzaro tortisha-di, qarama-qarshi tomonga oqayotgan tok-li oʻtkazgichlar oʻzaro itarishadi. Amper sharafiga shunday atalgan. Magnit maydonining tokli kichik bir oʻtkazgichga koʻrsatadigan taʼsir kuchini ifodalovchi qonun ham Amper qonuni deb ataladi.

 dan magnit kuch doimiysi (Biosavarlaplas qonuni),  qisqaroqning uzunligi birligiga toʻgʻridan-toʻgʻri simning umumiy kuchi (qanchalik uzunroq boʻlsa, qisqaroqqa nisbatan cheksiz uzunlik deb taxmin qilinadi),  — ikki sim orasidagi masofa, ,  — toklar

Amper - vakuumda bir-biridan 1 metr masofa uzoqlikda joylashgan cheksiz uzun va o‘ta kichik ko‘ndalang kesimga ega ikki parallel o‘tkazgichdan o‘tganda, o‘tkazgichning har 1 metr uzunligida 2·10–7 Nyuton o‘zaro ta'sir kuchi hosil qiladigan o‘zgarmas tok kuchiga teng.Bundan kelib chiqadiki, tarqalish muhitining magnit singdiruvchanligi nomi bilan ham ataladigan, magnit doimiysi - μ0 ning qiymati μ0=4π·10–7 Genri taqsim metrga aniq teng. μ0=4π·10–7 H/m.1946-yildagi asosiy matnda ko‘rsatilgan "MKS kuch birligi" so‘zi bu joyda 9-O‘TXQ tomonidan tasdiqlangan "nyuton" so‘zi bilan almashtirildi.

.

Manbalar 
Foydalanilgan adabyotlar:
1  S.G. Kalashnikov. Elektr. Toshkent. “O’qituvchi”  1979 y 

2  S.E. Fresh, A.V.Timoreva. Umumiy fizika kursi II Tom. Elektr va elektromagnit hodisalar.  Toshkent. “O’qituvchi”  1972 y .
Ampervoltvattmetr

Ampervoltvattmetr — tok kuchi, kuchlanish va quvvatni oʻlchaydigan universal asbob. Ishi chulgʻamlarda tokning oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Tok kuchini oʻlchashda A.ning birlamchi chulgʻami zanjirga ketma-ket ulangan tok trans-formatorining ikkilamchi chulgʻamiga ketma-ket ulanadi; kuchlanishni oʻlchashda chulgʻamlar bir-biriga ketma-ket, zanjirga esa parallel ulanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amperometrik titrlash

Amperometrik titrlash — hajmiy analizning elektr-kimyoviy usullaridan biri. Bunda titrlashning oxirgi nuqtasi titrlash jarayonida eritmadan oʻtayotgan diffuzion tok kuchining oʻzgarishiga qarab aniqlanadi. Amperometrik titrlashda polyarografik indikator elektrodi sifatida simob tomchisi, shuningdek asl metallar (odatda platina) yoki ugle-rodli materiallar (grafit, shisha-ugle-rod va boshqalar)ning qattiq mikroelektrodlari qoʻllaniladi. Amperometrik titrlashdan anorganik va organik moddalarni analiz qilishda hamda turli xil ilmiy tekshirishlarda choʻkmalarning eruvchanligi va kom-pleks birikmalarning turgʻunligini aniqlashda keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amper-oʻramlar

Amper-oʻramlar — 1) tok oʻtayotgan gʻaltak oʻramlari sonining amper (A)lgrda ifodalangan tok kuchi kattaligiga koʻpaytmasi. Gʻaltakda hosil boʻlgan mag-nit maydoni kuchlanganligi tokning A.-oʻ. soniga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampir

Ampir (frans. empire — impe-riya) — meʼmorlik va bezak sanʼatida 19-asr boshlarida vujudga kelgan hamda klassitsizm rivojini nihoyasiga yetkaz-gan uslub. Shakllarning mahobatligiga, be-zaklarning jozibadorligiga (nishon, naqshlarda) erishildi. Qad. Rim, Yuno-niston va Misr badiiy merosiga tayangan holda, yangi mavzular bilan rivojlanti-rishda davlat va harbiylar qudratining ramzi boʻlib xizmat qildi. A. uslubi birinchi marta Fransiyaning Napoleon I imperiyasi davrida shakllandi (mas, Pa-rijda hozirgi de Goll maydonidagi Zafar toqi, 1806-37; meʼmori J. F. Shal-gren). Unda Napoleon harbiy diktatu-rasiga suyangan burjua doiralarining gʻoyalari va estetik qarashlari ifoda et-tirilgan. Oʻzbekistonda S. Polupanov, A. Si-dorov, V. Arxangelskiy, A. Shchusev, M. Bulatov, A. Boboxonov kabi meʼmorlar ijodida (mas, Toshkent shahridagi Navoiy teatri, 1940 va boshqalar) A. uslubi oʻz ifoda-sini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplidin

Amplidin (lot. amplisico — ku-chaytiraman va yun. dumanis — kuch), elektr mashina kuchaytirgich i — bir-lamchi chulgamga beriladigan signal quvvatini birlamchi dvigatel energiyasi hisobiga kuchaytiruvchi elektr mashina (oʻzgarmas tok generatori). Uygʻotish zan-jirida quvvatning kichik (Vt ulushida) oʻzgarishi tok zanjiridagi quvvatning ancha (bir necha kVt) oʻzgarishiga olib ke-ladi. A. oʻzgarmas va oʻzgaruvchan tok ge-neratorining kuchlanishini rostlashda, avtomatik boshqarish va rostlash tizimlarida keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitron

Amplitron (ing. ampliﬁ er – ku-chaytirgich va ... tron) – oʻta yuqori cha-stotali toʻlqinlarni keng polosali ku-chaytiradigan elektr vakuumli asbob. Magnetron va M-turdagi asbob birikma-sidan iborat. M-turdagi asbob yuguruvchi toʻlqin lampasi boʻlib, unda elektronlar kesishuvchi elektr va magnit maydonlarida harakatlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplituda

Amplituda ( – kattalik, miqdor) – muayyan qonunga muvofiq tebranayotgan kattalikning nol qiymatidan eng katta ogishi. Mas, mayatnikning muvozanat holatdan ogi-shi, oʻzgaruvchan elektr tokida tok kuchi va elektr kuchlanishi qiymatlarining ogishi va hokazo Boshqacha aytganda, Amplituda te-branish qulochini ifodalaydi. Tebrana-yotgan kattalik yarim tebranish davrida bir marta eng yuqori qiymatga erishadi. Garmonik tebranishlarda Amplituda oʻzgarmaydi: u doimiy bir xil qiymatga ega boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitudaviy analizator

Amplitudaviy analizator – elektr impulelar amplitudalarining taqsimlanish qonuniyatini topish uchun ishlatiladigan qurilma. Amplitudaviy analizator yordamida, 443odatda, tasodifiy impuls jarayoni am-plitudasining shu amplituda oraligʻida paydo boʻlgan impulslar soni boʻyicha taqsimlanishi taxlil qilinadi. Amplitudaviy analizator eksperemental fizikada har xil nur-lanish zarrachalari energiyasining taqsimlanishini tahlil qilishda, uz-luksiz tasodifiy jarayonni tekshirish-da, radiolokatsiya va radioaloqada sig-nallarning murakkab shaklini taxlil qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplitudaviy diskriminator

Amplitudaviy diskriminator – amplitudasi ma’lum (boʻsagʻa) qiymatdan oshgan elektr signallarni avtomatik tarzda ajratib oluvchi qurilma. Amplitudaviy diskriminatordan teleboshqarishda foydali sig-nalni shovqindan ajratib olishda, amplitudaviy analizatorax yordamida tasodifiy jarayonlarni tekshirishda keng foydalaniladi. Mas, Amplitudaviy diskriminator yadro nurlani-shining integral energetik spektrini olishda foydali signalni xalal beruvchi shovqinlardan ajratishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amplituda-chastota harakteristikasi

Amplituda-chastota harakteristikasi – elektr zanjiri orqali signallar uzatish jarayonida si-nusoidal tebranish amplitudasining uning chastotasiga bogʻlanishi. Aloqa kanali, kuchaytirgich va elektr zanjirlarning ish sifatini koʻrsatuvchi muhim koʻrsatkich hisoblanadi. Amplituda-chastota harakteristikasi. koʻpincha qisqacha qilibchastota harakteristi kas i deyiladi. Amplituda-chastota harakteristikasi grafik koʻrinishida quyidagicha boʻladi: ordinata oʻqiga am-plituda, abssissa oʻqiga chastota joy-lashtiriladi. Elektrotexnika, radio-elektronika va texnikaning boshqa sohalarida Amplituda-chastota harakteristikasi boʻyicha turli para-metrlar aniqlanadi. Bu parametrlarga qarab asbob, quril-malarning ishlashi toʻgʻrisida xulosa chiqarish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ampula

Ampula (lot. ampulla — shisha idish) — 1) nay shaklidagi turli aʼzolarning pufakka oʻxshash kengaygan qismi. Masalan, umurtqali hayvonlarda toʻgʻri ichakning kengaygan qismi; 2) teri ostiga, muskul orasiga, venaga yubori-ladigan suyuq dorilarni, shuningdek zardob, vaksina va biopreparatlarni steril holda saqlash uchun kavsharlab berkitiladigan shisha idish; 3) qadimgi rimliklarda — suyuqlik saqlanadigan xum yoki shisha idish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil