MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Maymunjon

Maymunjon — raʼnoguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik buta; rezavor meva. Shim. Amerika, Yevrosiyoda 400 dan ortiq turi uchraydi. Shulardan 90 turi, asosan, koʻk M. () va mayda mevali M. () turlari Kavkaz, Ukrainaning janubi va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Amerika, Markaziy va Gʻarbiy Yevropada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonning togʻ oldi mintaqalarida oʻsadi va dala, tomorqa-bogʻlarda oʻstiriladi. Yer ustki qismi ikki yillik novdalardan iborat. Barglari patsimon. Bir yillik novdasi hosil tugadi. Gullari ikki jinsli, oq, baʼzan pushti boʻlib, shingilsimon toʻpgulda joylashgan. Mevasi tutga oʻxshash gʻuj, sersuv, shirin-nordon, rangi qoramtir, qizil. Urugʻi mayda. Meva tarkibida 4—6% qand, 0,8—1,4% organik kislotalar, C vitamini va karotin mavjud. Mevasi yangiligida yoki quritib yeyiladi, qiyom tayyorlanadi, konserva sanoatida ishlatiladi. Ildizpoyasi va barglari tibbiyotda qoʻllaniladi. M.ning mevalari yirik va shirin boʻlgan ayrim yovvoyi turlari madaniylashtirilib, seleksiya navlari chiqarilgan (300 dan ortiq navlari bor). M. koʻchatlari erta bahorda yoki kuzda 2x0,75 m sxemada ekiladi. M. novdadari simbagazlarga bogʻlanadi. Hosildorligi 50—70 s/ga. M. 12—15 yil yashaydi.

Manbalar 

    

Raʼnodoshlar
Maymunlar

Maymunlar (Simia) - primapiar turkumiga mansub yuksak rivojlangan sut emizuvchilar kenja turkumi. Odam ham shu kenja turkumga kiradi. M.lar keng va tor burunli M.lar guruhiga bulinali. Keng burunli M. Markaziy va Janubiy Amerikada, tor burunli M. Osiyo va Afrikada tarqalgan. Tor burunli M. martishkalar va odamsimon M. oilasiga boʻlinali. Olamsimon M.ga shimpanze, gorilla, orangutan, gibbon kiradi. M. gavdasining uzunligi 16 sm dan (oʻynoqi maymunlar) 2 m gacha (gorilla). Vazii 400 g dan 200 kg gacha. Daraxtda va yerda xayot kechiradi. Koʻpchilik M. qoʻl va oyogʻining bosh barmogʻi boshqa barmoqlariga qarama-qarshi joylashgan boʻlib, daraxtlar shoxiga osilishga va buyumlarni ushlashga moslashgan. Barmoqlarida tirnoqlari bor; oʻmrov suyagi rivojlangan. M.ning koʻrish, eshitish va tuygʻu organlari yaxshi rivojlangan, hidni yaxshi sezmaydi. Bosh miyasi nisbatan yirik, bosh miya katta yarim sharlari yuzasida burmalar koʻp. Kalla qutisi skeleti yuz skeletiga nisbatan yirik. Mimika muskullari yaxshi rivojlangan. Tishlarining tuzilishi, soni, joylashishi odamnikiga oʻxshash. Lekin kurak tishlarining birmuncha yirik uzunroq va liastemasi (tish oraligʻi) boʻlishi bilan odamnikidan farq qiladi. Dumlari uzun (koat) yoki rudiment holatda (odamsimon maymunlar). Keng burunli maymunlar dumi gajaksimon shaklda. Urgochilarining sut bezlari bir juft, koʻkragila joylashgan. M. gala boʻlib yashayli. Boʻgozlik davri 3—9 oy. 1—2 ta bola tugadi. Tutqinlikda ham koʻpayadi. M., asosan, oʻsimlik va mevalar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Maymurgʻ

Maymurgʻ (soʻgʻdiycha mann — qishloq, murg—oʻtloq, Seroʻtloq qishloq) —1) Samarqandlan jan.-sharkda joylashgan, uncha katta boʻlmagan Suk) mulki — rustoq. Xitoy manbalarila Ma, Mimo va Mimo-xe shaklida uchraydi. Markazi — hozirgi Quldoryupa shahri harobasi oʻrnida joylai!gan Boshda in. boʻlgan. M. soʻnggi antik davri (milodiy 4—5-asrlar) va ilk oʻrta asrlarda (6—10-asrlar) Sugd tarkibiga kirib, Dargʻom kanali boʻyidagi Sanjarfigonni oʻziga qaratgan. Dastlab M. tarkibiga Panjikept rayoni ham kirgan, lekin 7-asrda u mustaqil mulk sifatida ajrab chiqqan. M.ning nihoyatda ahamiyatga aga zkanligi uning huludida Samarqand voxasining asosiy sugorish tizimlari boshlangan toʻgʻon — Varagsarni joylashganligi edi. Milodiy 7-asrdai M. qisman Samarqandga qaram boʻlgan; M.ni xrkim zmas, sugd hukmdorlari xonadoniga mansub shaqar boshligʻi idora qilgan. Syuan Szathmpg maʼlumotiga koʻra (taxminan 630 yil), Mimo-xe M. vodiyning oʻrtasida joylashgan boʻlib. uning aylanasi 400500 li (200–250 km)ni tashkil etgan. 7-asrning 2-yarmida M. bilan Xitoydagi Tan sulolasi oʻrtasida muntazam aloqalar oʻrnatilgan. 8-asrning 2-yarmidan M. Arab xalifaligi tarkibiga kirgan.

M.lagi togʻlardan oltin. temir, palaxsa toshlar qazib olingan. M.la mulkdor deqqonlarningsaroy, qasrlari koʻp boʻlgan. 10-asr arab tarixchilari maʼlumotiga koʻra, Samarqand rustoqlari orasila M. jur koʻkalamzor, qishloqlari va saroylari koʻp joylarlan biri boʻlgan.

Manbalar
Mayn

Mayn— Germaniyadagi laryo, Reyn laryosining yirik oʻng irmogi. Uzunligi 524 km, havzasining mayl. 27,2 ming km:. M. Rotsr-M va Veyser-M irmoklarining qoʻshilishidan qosil boʻlali. Oʻrtacha balanllikdagi togʻlar orasidagi tor vodiy va sertepali tekisliklan oqadi. Qishda va baxrr boshlarida suvi koʻpayadi. Oʻrtacha suv sarfi 170 m!/sek. Daryoning quyilish joyidan 400 km masofala kema qatnayli. M. havzisi Lyudvige kapali orqali Dunay laryosi suv yoʻllari sistemasi bilan boglangan. M. vodiysida aholi zich. Dars sohillarida Vyursburg , FrankfurtMayn va boshqa shaharlar joylashgan.

Manbalar
Mayna

Mayna () — chumchuqsimonlar turkumi shaqshaqlar oilasiga mansub qush. Tanasining orqa va qorin tomoni qoʻngir, tumshugi va koʻzlarining atrofi sariq. Qanotlariping ostki qismi ola. Dumi va qanoti kalta va boshiga nisbatan yirik. Tanasining uzunligi 25 sm gacha, vazni 40—60 g . Daraxtlar, baʼzan binolar devorilagi kovaklarga, jarliklardagi yoriqlarga uya qoʻyadi. Bir yilda 2—3-marta bola ochadi; 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini 2 hafta bosadi, tuxumdan chiqqan bolalari 25 kunda uchirma boʻladi. Mayna oʻtroq qush. Hindiston, Pokiston, Myanma, Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo mamlakatlari va boshqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 20-asrning 50-yillarida tarqala boshlagan; hozirgi hamma hududlarda uchraydi. Hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi; pishgan mevalarni ham choʻqiydi.

Manbalar 

Qushlar
Biologik turlar
George Minot

George Minot (2-dekabr 1885 – 25-fevral 1950) — amerikalik patofiziolog va gematolog. Garvard universitetini tugatgan (1912), shu universitet professor (1928). Ilmiy ishlari har xil anemiyalarning kelib chiqishi va ularni davolashga oid. Pernitsioz anemiyani davolashda "jigar parhez"ni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1934; William Murphy va George Whipple bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1885-yilda tugʻilganlar
1950-yilda vafot etganlar
2-dekabrda tugʻilganlar
25-fevralda vafot etganlar
Mayns

Mayns — Germaniyadagi shahar. Reyn daryosi boʻyida, Reynland-Pfals yerida. Aholisi 185,9 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni, dare porti. Transport mashinasozligining yirik markazi. Elektrotexnika, kimyo, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, oyna, sement, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Reyn vinolari savdosi markazi. Universitet (1477), konservatoriya, Fan va adabiyot akademiyasi, milliy teatr, Gutenberg muzeyi va boshqa muzeylar bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, gotika cherkovi, kyurfyurstlar qasri va boshqa saqlangan. Shaharga miloddan avvalgi 1-asrda qad. rimliklarning Mogonsiakum lageri sifatida asos solingan.

Manbalar
Mayonez

Mayonez (frans. mayonnaise) — 1) oʻsimlik moyi, tuxum sarigʻi, sirka, xantal, shakar va boshqa xushboʻy moddalardan tayyorlanadigan sous (qayla). Taomlar, turli pishiriklarga qoʻshiladi; 2) baliq, goʻshtdan shunday sous qoʻshib tayyorlanadigan yaxna taom.

Manbalar 

 

Ispaniya oshxonasi
Fransuz oshxonasi
Souslar
Tuxumli taomlar
Mayor

Mayor (lotincha: major — yirik, katta) — Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari va boshqa davlat armiyalaridagi katta zobitlik unvoni. Mayor unvoni Rossiyada 1689—1731 va 1798—1884-yillarda, keyinchalik SSSR da (jumladan, Rossiyada) 1935-yildan mavjud boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarida Mayor unvoni 1992-yil 3-iyulda joriy etilgan.

Manbalar 

Harbiy unvonlar
Mayorat

Mayorat (lot. major — katta) — koʻchmas mulk (yer, uy-joy va boshqalar)ni meros qoldirish tizimi. Bunga koʻra, yer-mulkka egalik qilish huquqi eng katta oʻgʻilga yoki yoshi ulugʻ qarindoshga oʻtgan. M. tartibida meros qoldirishning dastlabki koʻrinishlari qad. hind, yahudiy qonunlarida, Afina huquq tizimida oʻz ifodasini topgan. Xususan, qad. yahudiy qonuniga koʻra, marhumning asosiy merosxoʻri katta oʻgʻli hisoblangan, yoki u qolgan oʻgʻillardan ikki hissa oshiqulush olgan. M. tartibi 11 — 13-asrlarda Angliya, Fransiya, Germaniya va boshqa Yevropa mamlakatlarining dastlabki huquqiy tizimlarida ham aks etgan. M. yirik yer egaligining yer mulkini boʻlinib ketishdan saqlash va mustahkamlashga qaratilgan boʻlib, qonun bilan rasmiylashtirilgan. M. hozirda monarxiya tizimini saqlab qolgan mamlakatlarda uchrab turadi. Ushbu tartibda meros boʻlib qolgan yer ham "mayorat" deb ataladi.

Manbalar
Maysa

Maysa — urugʻi yoki ildizidan endigina koʻkarib chiqqan oʻsimlik, shuningdek, oʻsimlikning poyasi oʻrib olingandan keyin oʻsgan koʻkati (qarang Nihol).

Manbalar 

    

Botanika
Maysa pashshasi

Maysa pashshasi (Chorthophila ﬂ orilega Zett.) — ikki qanotlilarta mansub zararkunanda hasharot. Maysa pashshasi sining lichinkalari ekilgan urugʻlarni va chigitni zararlaydi. Oʻrta Osiyoda uchraydi. Voyaga yetgan pashshasi tanasining uz. 5,5 mm, uy pashshasiga oʻx-shaydi. Tanasi toʻq qoʻngʻir, qorinchasi kulrang , tuxumi oq, uz. 0,9 mm ga yaqin. Lichinkasining uz. 7 mm. Soxta pillalik, lichinkalik yoki imago fazalarida qishlab chiqadi. Qishlab chiqqan soxta pillalardan mart oxiri — aprel boshlarida katta yoshdagi pashshalar uchib chiqadi, ularning urugʻdon va tuxumdonlari chala rivojlangan boʻlib, ular 2—4 hafta ichida toʻliq yetiladi. Urgʻochilari tuxumlarini 1—4 tadan tuproq betiga, tuproq yoriklari ichiga va kesaklar orasiga sochib qoʻyadi. Bitta urgʻochi pashsha 100 donagacha tuxum qoʻyadi: tuxum qoʻyish davri 12 kungacha choʻziladi. Yoz faslida 2—4 kun, erta bahorda va kech kuzda 5—10 kun oʻtgach, tuxumlardan lichinkalar chiqadi va dar-hol tuproq orasiga kirib yashirinadi. Lichinkalar tuproqning 3—5 sm chuqurligida yashaydi; ularning rivojlanishi 1—2 hafta davom etadi; lichinkalar ekilgan urugʻlarni kemirib, zarar yetkazadi. Kurash choralari: urugʻlar unib chiqishini tezlashtirish uchun ekishdan oldin ivitish; yerni sifatli ishlash. Maysa pashshasi koʻp uchraydigan yerlarga organik oʻgitlarni kuzda solish tavsiya etiladi.

Saidmurod Alimuhamedov.

Manbalar
Maysa chivini

Maysa chivini (Hylemyia cilicrura Rd.) — ikki qanotlilar turkumi chin pashshalar oilasiga mansub hasharot; qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandasi. Tanasining uz. 3–5 mm; qoramtir-qoʻngʻir. Kulrang qorni boʻylab qora ingichka yoʻl oʻtgan (erkaklarida yaqqolroq koʻrinadi). Choʻzinchoq tuxumlari (0,9 mm) oq. Lichinkasining (7 mm cha) orqa qismi yoʻgʻonroq, mayda tishchali jagʻi qora, baquvvat. Soxta pillasi choʻziq-ovalsimon (4–5 mm), jigarrang . Yevropa, Shim. Amerika, Sibir, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Gʻoʻza, makkajoʻxori, kungaboqar, gʻalladoshlar va boshqalarga zarar keltiradi. Oʻrta mintaqalarda bir yilda 2—3, jan.da esa 3—4 avlod beradi. Urgochisi tuxumini (1—4) tuproq yuzasi va yorikdariga tarqoq qoʻyadi. 2—10 kunda lichinkalar chiqib, 3—5 sm chuqurlikda yashaydi va makkajoʻxori, sabzavot va boshqa ekinlarning maysasi, turli chirindilar, baʼzan boʻrtgan urugʻ, jumladan, chigit bilan oziqlanadi.

Kurash choralari: tuzoq chuqurlardan foydalanish mumkin. Buning uchun dala atrofida 5—6 ta toʻrtburchak chuqur kavlab, unga insektitsidlar bilan zaharlangan va tuproq aralashtirilgan 10–15 kg kunjara solinadi.

Alovuddin Hamrayev.

Manbalar
Maysur

Maysur — Jan. Hindistonda joylashgan tarixiy viloyat. Milodiy 3—11-asrlarda M. qududida gangalar sulolasi hukmronlik qilgan. Ular oʻzlaridan koʻra ancha kuchli imperiyalar — Gʻarbiy Chalukʼya, Rashtrakut, Chola sulolalariga tobe boʻlishgan. 12—14-asr oʻrtalarida M.ning deyarli barcha xududlari Xoysallar davlatiga, keyinchalik 16-asr oxirigacha Vijayanagar davlatiga qoʻshib olingan. 1399-yilda Vijayanagarga vassal boʻlgan M. knyazligi tashkil topgan. 1610-yilda M. mustaqillikka erishgan (Vodeyar sulolasi boshchiligida). taxminan 1761-yilda knyazlikdagi hokimiyat Haydar Alining qoʻliga oʻtgan. U markaziy hokimiyatni mustahkamlashga harakat qilgan, jumladan, kuchli armiyani vujudga keltirgan va muvaffaqiyatli urushlar natijasida kannara xalqiga mansub aholini tashkil qilgan butun hududni oʻz hokimiyati ostida birlashtirgan. Uning oʻgʻli Tipu Sulton (1782—99 yillarda hukmronlik qilgan) davrida M. Jan. Xindistondagi eng kuchli davlatga aylangan va Malabar, Andxra va Tamilnad davlatlariga qarashli yerlarning bir qismini bosib olgan. 18-asrning 2-yarmida 4-ingliz — M. urushlari natijasida M.ning hududi kichraygan. 19-asrda ingliz mustamlakachilari yangi taʼlim va yozuvni joriy etganlar. Sekin-asta shahar aholisining oʻrtahol qatlami shakllana borgan. M.ning ijtimoiy-iqgisodiy va madaniy rivojlanishiga qaratilgan qator islohotlar amalga oshirilgan. Hindiston mustaqillikka erishgandan keyin 1947-yil M. respublikaning shtatlaridan biriga aylangan. 1973-yilda ushbu shtatning nomi Karnataka deb oʻzgartirilgan.

Manbalar
1-son gimnaziya

1-son gimnaziya (; ) Qirgʻizistonning Isfana shahrida joylashgan gimnaziya-internat. Gimnaziyaning rasmiy nomi 1-son maktab-gimnaziyaidir (, ).

1-son gimnaziyida oʻqish bepul boʻlib, maktabda 5-dan 11-gacha sinflar bor. Gimnaziyaga odatda oʻqishga layoqati yuqoriroq boʻlgan oʻquvchilar qabul olinadi. Maktabning internatida oʻquv yili davomida asosan Laylak tumanida joylashgan qishloqlardan kelgan oʻquvchilar yashaydi. Maktabning hozirgi binosi 1961-yil qurilgan.

Dars programmasi 
Gimnaziyaga oʻqishga layoqati yuqoriroq boʻlgan oʻquvchilar qabul olinadi. Gimnaziyaga kirish uchun imtihon topshirish kerak. Gimnaziyada Isfanadagi boshqa oʻrta maktablardagi kabi umumiy taʼlim berilsa-da, gimnaziya oʻquvchilariga koʻproq dars oʻtiladi va ular darslarni chuqurroq oʻzlashtiradilar.

Gimnaziyada matematika, informatika, fizika, kimyo, jugʻrofiya, biologiya, sanʼat, musiqa, jismoniy tarbiya, tarix, falsafa, astronomiya kabi darslar oʻtiladi. Gimnaziyada yana rus va ingliz tillari ham oʻqitiladi.

1-son gimnaziyida 7 yillik oʻqish oʻrta  (5-9-sinflar) va yuqori (10-11-sinflar) oʻlaroq ikkiga boʻlinadi. 9-sinf oxirida oʻquvchilar davlat imtihonlarini topshirishadi va umumiy oʻrta maktabni bitirishganini tasdiqlovchi attestat olishadi. 10-11-sinflarda oʻqish majburiy emas. 11-sinf oxirida gimnazistlar yana bir bor davlat imtihonlarini topshirishadi.

Maktab yili sentyabr boshidan mayning oxirigacha choʻziladi va toʻrt chorakka boʻlingan. Oʻqish programmasi oʻzgarmas, doimiy. Baʼzi gʻarb mamlakatlaridan farqli oʻlaroq, oʻquvchilar yoki ularning ota-onalari qaysi darslar oʻtilishini beglilashda ishtirok eta olmaydilar. Oʻquvchilar 5 qadamli shkalada baholanadi. Amalda 2 („qoniqarsiz“) dan 5 („aʼlo“) gacha qoʻyiladi. 1 kamdan-kam ishlatiladigan keskin oʻzlashtirmaganlik belgisi. Kundalik baho berishda bu baholarni oʻqituvchilar yana guruhlarga boʻla olishadi (masalan +4, −5 va hokazo), ammo chorak baholar faqat 2, 3, 4 yoki 5 boʻlishi mumkin.

Gimnaziyada ertalabdan tushgacha asosiy darslar oʻtiladi. Tushki tanaffusdan keyin yana bir, ikki yoki uch soat qoʻshimcha darslar oʻtiladi. Bu darslarda qatnashish majburiy. Har bir dars 45 daqiqa davom etadi.

Manbalar

Havolalar 

Gimnaziyalar
Isfanadagi maktablar
Qirgʻizistondagi maktablar
Yun Chi-ho

Yun Chi-ho(Korean language:윤치호 尹致昊; 26-dekabr 1864 - 9-dekabr 1945) Koreya siyosatdoni, Resistance activists, Skeptitsizm faylasufi.

Manbalar 
 Yun Chi-ho (Korea) 

Koreya siyosatdoni
Faylasuflar
Kishilar
Maysur (shahar)

Maysur, Mayeop — Hindistonning jan. qismidagi shahar. Karnataka shtatida, Chamundi togʻi etagidagi soylikda. Aholisi 866 ming kishi (2001). Temir yoʻl tuguni. Toʻqimachilik (jumladan, ip gazlama), oziq-ovqat (sholi oqlash, yogʻmoy), kimyo (oʻgʻitlar, plastmassa) sa-noati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda mato toʻqiladi, metall, yogʻoch va suyakdan turli buyumlar yasaladi. Un-t (1916), universitet qoshida ilmiy tadqiqot markazlari, qishloq xoʻjaligi kolleji va boshqa oʻquv muassasalari bor. Shahar yaqinida 1930-yilda mashhur "Favvoralar bogʻi" qurilgan. Hayvonot bogʻi bor. Sayyohlar koʻp keladi.

Manbalar
Mayflover

Mayflover, may chechagi — ertapishar shaftoli navi. AQShda chiqarilgan (Shim. Xitoy ertapishar shaftoli navlari guruhiga kiradi). P.P.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik i.-t. institutida navga ilmiy tavsif berilgan. Daraxti kuchli oʻsadi, shox-shabbasi keng, piramidasimon, qalin shoxlanadi. Bargi oʻrtacha, nashtarsimon. Gul kurtaklarining asosiy qismi bir yillik novdalaridajoylashadi. Martoxiri — aprel

ning boshlarida gullaydi. Guli ikki jinsli, katta, pushtirang, oʻzidan changlanadi. Mevasi iyunning 1-yarmida pishadi, yumaloq, yirik vazni 150—180 g. Tarkibida 12% quruq modda, 7,29% qand, 0,47% kislota bor. Poʻsti tukli, etidan oson ajraladi. Eti koʻkimtir-oq, sersuv, muloyim, shirin, danagidan ajramaydi, Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Sovuqqa chidamsiz, qishda —15-18° gacha, bahorda —4—6° sovuqqa bardosh beradi. Ekilgandan keyin 2—3-yili mevaga kiradi. 10—12 yilgacha yuqori hosil beradi. Har tupidan 50– 80 kg meva olish mumkin. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

Manbalar
Mayya

Mayya — qad. va oʻrta asrlar hind falsafasidagi tushuncha. Bir necha maʼnosi boʻlib, ular ichida koʻproq tarqalgani, mashhur vedantatsa rivojlantirilgan maʼnosi hisoblanadi. Unga koʻra, moddiy rangbarang olam sarob, illyuziyadan iborat. Faqat Braxmagnna mavjud, qolgan barcha narsa-hodisalar uning soyasidir. M.sarob tushunchasi Yevropa madaniyati va falsafasiga ham oʻz taʼsirini oʻtkazgan.

Manbalar
Mayya (xalq)

Mayya, axkex (yukateklar) — Meksika, Gvatemala (Yukatan yarim orol) va Belizda yashovchi indeys xalqi. Umumiy soni 700 ming kishi. Meksikada 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari) yashaydi. Mayyakiche oilasiga kiruvchi mayya tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar, lekin amalda qad. diniy eʼtikrdlar saqlangan. M. dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik, baliqchilik va asalarichilik bilan shugʻullanadi. M. avlodlari Jan.-Sharqiy Meksika, Gonduras, Gvatemala hududlarida mavjud boʻlgan Amerikaning eng kad. madaniyati (Olmek madaniyati bilan bogʻliq)ni yaratganlardan hisoblanadi. Milodiy 1ming yillikda M.larda toshdan yasalgan inshootlari boʻlgan shaharlar vujudga kelgan. 9-asrda M.larning koʻpchilik shaharlari tolteklar boshchiligidagi indeys qabilalari bostirib kelishi natijasida vayron boʻlgan. 10-asrda Yukatanda yangi mayyatoltek davlati vujudga kelgan, u keyinchalik bir qancha mustaqil shahardavlatlarga parchalanib ketgan. M.lar jamiyatida huk-mron qatlamni harbiy zodagonlar va kohinlar tashkil etgan. M.larda urugʻchilik munosabatlari qoldiklari saqlangan, qulchilik rivojlangan. Qishloq aholisi turli majburiyatlarni oʻtagan. Shaharlarda hunarmandchilik taraqqiy etgan. M.lar oʻzlarining iyeroglif yozuvlarini ixtiro etishgan (qarang Mayya yozuvi). M.lar matematika, tibbiyot, astronomiya (xususan, qishloq xoʻjaligi ishlari muddatini belgilovchi puxta ishlangan taqvim) sohasida ilmiy bilimlarga ega boʻlishgan. M.lar, ayniqsa, yomgʻir va shamol maʼbudlariga qattiq eʼtiqod qilganlar. 16-asr boshlarida Markaziy Amerika ispan mustamlakachilari tomonidan bosib olingandan keyin M.lar kalin tropik oʻrmonlarga koʻchib oʻtib, 20-asr boshlarigacha amalda oʻz mustaqilliklarini saqlab keldilar. 100 dan ortiq shahar harobalari saqlangan. Eng yiriklari — Chichen Itsa, Kopan, Mayyapan, Ushmal, Tikal (yana q. Indeyslar).

Manbalar 

    

Aborigenlar
Mayya yozuvi

Mayya yozuvi — indeys xalqlaridan biri — mayyalarning oʻziga xos iyero-glifik (soʻz-boʻgʻinli) yozuvi. 18—20-asrlarda topilgan 4 ta yozma yodgorlik Drezden, Parij, Madrid va NyuYork shaharlarida saqlanadi. Ular milodiy 1-asrga mansub. Shuningdek, mayya shaharlari harobalarida toshlarga yozilgan, biroq ataylab shikayet yetkazilgan bir qancha toshbitiklar ham aniqlangan. Mayya yozuvi 16-asr gacha, ispan cherkovi taqiqlaguncha amalda boʻlgan. Mayya yozuvida harf yoki boʻgʻinni ifodalovchi (fonetik), butun bir soʻzni bildiruvchi (ideografik), shuningdek, oʻqilmasada, soʻz maʼnosini tushuntiruvchi (ochqich) belgilar qoʻllangan. Hammasi boʻlib 300 ga yaqin belgi aniqlangan. Iyeroglifik matnlar tili talaffuz, soʻzlar tarkibi, grammatik jihatlardan 16—17-asrlardagi mayya soʻzlashuv tilidan farq qilgan. Mayya kitoblari maxsus usul va vositalar bilan tay-yorlangan, har ikki tomoniga ohak surtilgan qogʻoz tasmalariga chutka bilan yozilgan. Mayya yozuvini oʻqib oʻrganish harakati 19-asr oʻrtalarida boshlangan boʻlsada, qogʻozga va toshga yozilgan matnlar hozirgacha toʻliq tarjima qilinmagan.

Manbalar
Makakalar

Makakalar (Masasa, Macaces) — martishkasimonlar oilasiga mansub maymunlar urugʻi. Juni sargʻishqoʻngʻir yoki qora. Gavdasining uzunligi 34—65 sm, dumi 5—70 sm, vazni 3,5—18 kg. 12 turi maʼlum, jumladan, bir turi (magot) Afrika va Jan.-Gʻarbiy Yevropada, qolgan turlari Janubiy Osiyoda tarkalgan. Oʻsimlik mevalari, barglari va ildizlari, xasharotlar va ularning qurtlari, baʼzan qisqichbaqasimonlar (krablar) na b. bilan oziqlanadi. Gala boʻlib yashaydi. Har yili bittadan bola tugadi, boʻgozlik davri 5—6 oy, 3,4—4,5 i.da voya ga yetadi.

Manbalar
Makalu

Makalu — Katta Himolay togʻlaridagi choʻqqi, Nepal bilan Xitoy chegarasida. Jomolungma choʻqqisidan 20 km jan.-sharkda. Balandligi 8470 m. Asosan, granitlardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida muzliklar (uz. 15 km gacha) bor. M.dan sharqda Himolay togʻlarini kesib oʻtuvchi Arun daryosi darasi joylashgan. Daraning chuqurligi togʻ tepasidan daryo oʻzanigacha 7300 m (dunyoda eng katta). M.ga birinchi boʻlib, 1955-yilda fransiyalik alpinistlar chiqqan.

Manbalar
Gloria Macapagal-Arroyo

Gloria Macapagal-Arroyo (1948, Manila) — Filippin davlati arbobi. Vashingtondagi Jorjtaun hamda Ateneo de Manila untlarini tugatgan. Falsafa fanlari doktori. Dastlab Esampshen kollejida oʻqituvchi, soʻngra Ateneo de Manila untida professor assistenti, Filippin untida katta oʻqituvchi. 1986—92 yillarda Filippin savdo va sanoat vazirligi kotibi assistenti. 1992-yildan Filippin parlamenti yuqori palatasi aʼzosi, 1998—2000-yillarda Filippin Respublikasi vitse-prezidenti, ayni vaqtda ijtimoiy taʼminot va taraqqiyot vaziri, 2001-yil 20-yanvardan Filippin Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

Ayol prezidentlar
Yashayotgan insonlar
Anton Makarenko

Anton Semyonovich Makarenko (13-mart 1888-yil, Ukraina; 1-aprel 1939-yil, Moskva) — pedagog va yozuvchi.

Anton Semyonovich Makarenko 1888-yilning 13-martida Ukrainaning Sumi viloyati Bilopiliya shahrida tugʻilgan. 1917-yilda Poltavadagi oʻqituvchilar institutini tugatgan. 1920–1930-yillarda Poltava shahri yaqinidagi voyaga yetmagan qonunbuzar bolalar mehnat koloniyasiga Harkov yaqinidagi bolalar mehnat kommunasiga rahbarlik qilgan. Makarenko pedagogik amaliyotida qonunbuzar bolalarni ommaviy qayta tarbiyalash tajribasini amalga oshirdi. Jamoada tarbiya berish nazariyasi va metodikasini, oilaviy tarbiya nazariyasini ishlab chiqdi. “Pedagogik poema” (1935), “Minoralardagi bayroqlar” (1938), “Oʻttizinchi yil marshi” (1932), “Ota-onalar kitobi” (1937) asarlari va bir qancha pedagogik maqolalar muallifi. 1939-yil 1-aprelda Moskvada vafot etgan.

Manbalar 

 

1888-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
13-martda tugʻilganlar
1-aprelda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Pedagoglar
Pavel Makarov

Pavel Leontyevich Makarov (rus: Павел Леонтьевич Макаров; 30-may, 1949; hozirgi Toshkent shahri) — dirijyor, kompozitor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobil. 1972-1977 yillarda Moskva Konservatoriyasida harbiy mashq fakultetida o'qigan. 1977-1982 yillarda Germaniyada Sovet Ittifoqi guruhi da xizmat qilgan. 1982-1991 yillarda Turkiston harbiy okrugining Bosh ofisi orkestrida turli lavozimlarda ishlagan va keyinchalik katta direktor lavozimiga ko'tarilgan. Makarov 1991 yildan beri O'zbekiston Respublikasi Mudofaa Vazirligi Orkestr ning katta direktori lavozimini egallagan. Harbiy orkestr uchun koʻpgina marsh (shu jumladan, Oʻz R Qurolli Kuchlarining rasmiy musiqiy ramzi boʻlgan "Qurolli Kuchlar marshi", shuningdek, "Amir Temur marshi", "Gvardiyachilar marshi", "Vatan" va boshqalar) va qushiqlar ("Oʻzbekiston lochinlarimiz". "Harbiylar qoʻshigi" va boshqalar) yaratgan.

Shaxsiy hayot 
2004 yilda [O'zbekiston Respublikasi Prezidentining] Farmoniga binoan "Do'stlik" ordeni bilan mukofotlandi va O'zbekiston Respublikasida xizmat ko'rsatgan artistning faxriy ritmi bilan taqdirlandi. 1992 yildan buyon Polkovnik unvoniga sazovor bo'ldi. Hozirda turmushga chiqdi va uch farzandi bor, shuningdek, nabiralar noma'lum.

Manbalar

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari