MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Timor

Timor — Malay arxipelagidagi Kichik Zond o.lari guruhiga mansub eng katta orol. Maydoni 34 ming km². Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 2963 m. Balchiqli vulkanlar bor. Iklimi subekvatorial, mussonli. Sohilida temperatura yil davomida 25—27°. Yillik yogʻin 1500 mm. Savanna va tropik oʻrmonlar bor. Kofe, kokos palmalari, kauchukli daraxtlar oʻstiriladi. Sholi, makkajoʻxori ekiladi.

T. siyosiy jihatdan 2 qism: [[Sharqiy Timor (Timor Lorosaye) va Gʻarbiy Timorga (Indoneziyaning Sharqiy Nusa Tengera provinsiyasi tarkibida) boʻlinadi. T.ni 1520-yilda portugallar egallagan. 1613-yildan uning sharqiy qismi gollandlar qoʻl osti ga oʻtdi. 1812—15 yillarda T.da inglizlar hukmronlik qilgan. 1860 va 1893-yillardagi shartnomalarga asosan, Sharqiy T. (Portugaliya) va Gʻarbiy T. (Niderlandiya) oʻrtasidagi chegara uzilkesil oʻrnatilgan. 1945-yilda Gʻarbiy T. Indoneziya tarkibiga kirdi. 1975-yilda Indoneziya Sharkiy T.ni xam egalladi va 1976-yildan Indoneziyaning 27provinsiyasi makrmini oldi. Chorak asr davom etgan ozodlik uchun kurashdan soʻng 2002-yil Sharkiy T. mustaqillikka erishdi (qarang [[Sharqiy Timor).

 

Osiyo orollari
Timor dengizi

Timor dengizi — Hind okeanining chekka hududida joylashgan dengiz. Avstraliya bilan Timor oroli oraligʻida joy olgan. Maydoni  ga teng. Akvatoriyasining 1/2 qismining chuqurligi oʻrtacha 200 m gacha boʻlib, eng chuqur joyi 3310 m (Timor botigʻi) ni tashkil etadi. Yuza qismi suvining temperaturasi 25° dan 29° C gacha boʻladi. Shoʻrligi 34— 35%o ga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, uning oʻrtacha balandligi 3-4 m ni tashkil etadi. Janubiy sohilida Darvin porti (Avstraliya) joylashgan.

Manbalar 

 

Dengizlar
Nina Timofeyeva

Nina Ivanovna Timofeyeva (1910.16.1, Smolensk 1982.16.1, Toshkent) — aktrisa, rejissyor, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969). Leningraddagi sahna sanʼati institutini tugatgan (1932). 1931—37 yillar Rossiyaning turli teatrlarida, 1937—47 yillar Toshkent rus yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa, 1947-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida  aktyorlik mahoratidan dare bergan (1970-yildan dotsent). Liza ("Akdlilik balosi"), Mariya Antonovna ("Revizor"), Pelageya Yegorovna ("Kambagʻallik ayb emas"), devona ("Shahzoda va devona"), Varya ("Isyon") kabi rollarni ijro etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Timsohlar

Timsohlar — suvda yashovchi sudralib yuruvchilar turkumi. Tanasi kaltakesakka oʻxshash, uz. 2–7 m, boshi yassilashgan, tumshugʻi uzun. Koʻzlari va burun teshiklari boshi ustidan boʻrtib chiqib turadi. Burun va quloq teshiklari suvda yopiladigan klapanlar bilan taʼminlangan. Ogʻiz boʻshligʻida ikkilamchi tanglay boʻladi. Tishlari yirik. Tili ogʻiz tubiga yopishgan. Dumi uzun va baland (ikki yondan yassilashgan). Orqa oyoqlari barmoqlari orasida suzgich pardalari bor. Terisi qattiq va qalin, muguzsimon yirik plastinkalar bilan qoplangan. Muguz plastinkalar ostida suyak plastinkalar joylashgʻan. T. yuragi 4 kamerali boʻlishi bilan boshqa sudralib yuruvchilardan farq qiladi. Oʻpkasi yaxshi rivojlangan. Erkaklari kloakasi orqa qismida toq jinsiy organ joylashgan. Alligatorlar, gaviallar va haqiqiy timsoxlar oilalariga boʻlinadi.

T. oilasiga 3 urugʻ va 15 ga yaqin tur kiradi, jumladan, nil T.i (uz. 7 m gacha) tropik Afrika daryo, koʻl va botqokliklarida; tarokli T. (uz. 6 m gacha) Jan.Sharqiy Osiyo, Malayya arxipelagi orollari, Shim. Avstraliya va Yangi Gvineyadagi daryolarning quyilish joylari va dengiz sohillarida tarqalgan. T. hayotining koʻp qismini suvda oʻtkazadi; asosan, tunda faol. Balikdar, sut emizuvchilar, qushlar va suv umurtqasizlari bilan oziqlanadi. Nil T.i va tarokdi T. odam uchun xavfli. Urgʻochi T. qirgʻokdagi qum yoki chiriyotgan barglar orasiga 20—100 tuxum qoʻyadi; nasli toʻgʻrisida gʻamxoʻrlik qiladi. T. goʻshti yeyiladi, terisidan qimmatbaho terigalantereya buyumlari tayyorlanadi. Koʻplab ovlanishi tufayli soni kamayib ketgan. 26 turi va kenja turi (jumladan, 15haqiqiy T.) Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Bir qancha mamlakatlar (AQSH, Kuba, Yaponiya, Keniya)da T.ni koʻpaytiradigan pitomniklar mavjud.

Hayvonlar
Nikolaas Tinbergen

Nikolaas Tinbergen (1907.15.4, Gaaga 1988.21.12) - Gollandiya angliyalik zoopsixolog va etolog. Leyden universiteti biol. boʻlimida oʻqigan. Leyden va Oksford untlari, Volfson kollejida (professor, 1966) ishlagan (1949-yildan). Ilmiy izlanishlari asalarilar, arktika qushlari va sut emizuvchilarning xattiharakat instinktlari, ularning onto va filogenezdagi rivojlanishiga, etologiyata bagʻishlangan. Individual va ijtimoiy yurishturishning tuzilishi va shakllanishi bilan bogʻliq kashfiyotlar qilgan. Nobel mukofoti laureati (Karl von Frish va Konrad Lorens bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1907-yilda tugʻilganlar
15-aprelda vafot etganlar
1988-yilda vafot etganlar
21-dekabrda vafot etganlar
Jan Tinbergen

Jan Tinbergen (1903.12.4, Gaaga 1994, Rotterdam) — golland iqtisodchisi, hozirgi zamon matematik ekonomiya vakillaridan biri, Niderlandiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. 1933-yildan Rotterdamdagi Niderlandiya iqtisodiy fanlar maktabi professor, 1945—55 yillarda Markaziy rejalashtirish byurosi rahbari, 1965—70 yillarda BMTning rejalashtirish boʻyicha qoʻmitasi raisi. Ilmiy ishlari iqtisodiy siyosat nazariyasi, iqtisodiy rivojlanishni dinamik modellashtirish, "xufiya" narxlar konsepsiyasi, siklik iqtisodiy tebranishlar masalalariga bagʻishlangan. T. "kapitalistik samaradorlik" va "sotsialistik tenglik"ka asoslangan "oqilona tuzum" gʻoyasini olgʻa surgan. Asosiy asarlari: "AQShdagi iqtisodiysikllar. 1919—1939-yillar" (1939), "Iqtisodiy siyosat nazariyasi", 1952; "Rivojlanishni rejalashtirish", 1968; "Siyosat va daromadlar taqsimoti taxlili", 1975 va boshqa Iqtisodiyot sohasidagi birinchi Nobel mukofoti laureati (1969; Ragnar Frisch bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
1903-yilda tugʻilganlar
12-aprelda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
Samuel C. C. Ting

Samuel C. C. Ting (Tin Chjaochun; 1936.27.1, Michigan shtati, Ann-Arbor) — amerikalik fizik. Michigan universitetni tugatgan (1959). 1963-yilda Yevropa yadro tadqiqotlari institutida (Jeneva), 1964-yildan Kolumbiya untida, 1967-yildan Massachusets texnologiya institutida (1969-yildan professor) ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga oid. 1974-yilda B. Rixterdan mustaqil tarzda yangi ogʻir mezon — birinchi jozibali kvarkli mezonni ochgan. Nobel mukofoti laureati (1976; B. Rixter bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1936-yilda tugʻilganlar
27-yanvarda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
20-asr amerikalik olimlari
21-asr amerikalik olimlari
Tindal effekti

Tindal effekti — bir jinsli boʻlmagan xira optik muhitda yorugʻlikning sochilishi. Mas., shishadan yasalgan kub shaklidagi kyuvetka (vannacha)ga sut aralashtirilgan suv solib, uning asosidan yorugʻlik tushirilsa, bu yorugʻlik nurining izi anik, koʻrinib turadi. Agar kyuvetkaning yon tomonidan qaralsa, sochilayotgan yorugʻlik havo rang konus (Tindal konusi) koʻrinishida, kyuvetkadan oʻtayotganda esa qizgʻish boʻlib koʻrinadi. Kyuvetka yon tomonidan kuzatilayotganda yorugʻlikning havo rang koʻrinishda boʻlishi Reley qonuni asosida tushuntiriladi. Muhit zarralari oʻlchami yorugʻlik toʻlqin uzunligidan kichik boʻlsa, Tindal effekti yaxshi kuzatiladi. Bu hodisani ingliz fizigi J. Tindal (Tyndall) oʻrgangan (1868), shuning uchun uning nomi bilan yuritiladi. Kalloid zarralar va makromolekulalarning oʻlchami, shakli va konsentratsiyasini aniklashning baʼzi optik usullari Tindal effektiga asoslangan.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Muhammadjon Tinishboyev

Muhammadjon Tinishboyev,(1879.12.5, Yettisuv viloyati – 1938.20.4) – davlat va jamoat arbobi, tarixchi olim. Turkiston muxtoriyati hukumatining 1bosh vaziri (1917-yil noyabr—dek.) va ichki ishlar vaziri (1917-yil noyabr – 1918-yil fevral). Alash Oʻrda hukumatining ichki ishlar vaziri (1917-yil dekabr—1920-yil mart). Peterburg temir yoʻl transporti muhandislari intini tugatgan (1906). 2Davlat dumasi deputati (1907-yildan). Muvaqqat hukumatning Turkiston komiteta aʼzosi (1917). Turkiston Reyepublikasi suv xoʻjaligi boshligʻi (1922), Yer sugʻorish boʻlimi boshligʻi (1924). Toshkentdagi qozoq xalq maorif institutida turkiy xalqlar tarixi, mat., kimyo va fizikadan dare bergan (1920—25). Yettisuv gubernyasi (oblasti) ijroiya komiteti temir yoʻl boʻlimi boshligʻi (1926). Turkiston – Sibir (Turksib) magistralida turli lavozimlarda ishlagan (1927— 30). 1930-yil 3-avgustda sovet rejimi tomonidan qamoqqa olingan, 3 yilga surgun qilingan (1932— 35). Guryev – Kandigach temir yoʻlda ishlagan (1935— 37). Toshkentda qayta qamoqqa olinib (1937-yil 21-noyabr), otib tashlangan. 1959-yiloʻlimidan soʻng oklangan. T. turkiy xalklar tarixiga oid koʻplab asarlar, jumladan, „Qirgʻiz-qozoq xalqi tarixiga oid materiallar“ (rus tilida, T., 1925), „Turkmoʻgʻul tarixi“ (1923) va boshqa muallifi.

Manbalar 

Tarixchilar
Tintoretto Yakopo

TINTORETTO (Tintoretto, asli Robusti, Robusti) Yakopo (1518.29.9— Venetsiya— 1594.31.5) — italyan rassomi, Soʻnggi Uygʻonish davri Venetsiya maktabi namoyandasi. Bonifatsio Veroneze, Titsiandan taʼlim olgan. T.ning ilk asarlaridayoq uning murakkab rakurslarni, keskin nur samarasini, xilmaxil harakatlarni mahorat bilan bera olishi namoyon boʻldi ("Ioann Krestitelning tugʻilishi", 1540-yillar oxiri, Ermitaj). Ommaviy sahnalardagi kishilarning holati, ularning hayratini mahorat bilan tasvirlashi ("Avliyo Markhing moʻʼjizasi", 1548, Akademiya galereyasi, Venetsiya va boshqalar) uni toʻla shakllangan ijodkor sifatida namoyon qildi, sof, nurli buyoklar ulkan taʼsirchan qudratga ega boʻlib bordi ("Mariyaning ibodatxonaga kirishi", taxminan 1555, SantMariya del Orto cherkovi, Venetsiya), T. asosiy ishi — Skuola di SanRokko uchun yaratgan namoyonlar turkumi (1565—88)da xristian afsonalarini teran demokratik kayfiyatda talqin qiladi, unda xalq, sertashvish, romantik kayfiyat baxsh etuvchi manzara tasviriga aloxida eʼtibor beradi; batal janridagi "Zara yaqinidagi jang" (taxminan 1585, Dojlar saroyi, Venetsiya), "Maxfiy kechalar" (1592— 94, SanJorjio Majore cherkovi, Venetsiya) asarlari mahobatliligi bilan diqkatga sazovor. T. yaratgan portretlar oʻta sodda va nozik ruhiyati bilan Rembrandt asarlari bilan raqobatlashadi ("Avtoportret", taxminan 1590, Luvr va boshqalar).
Tinch okean geosinklinal mintaqasi

Tinch okean geosinklinal mintaqasi — Tinch Okeanii oʻrab turgan, Yer poʻstining hozirgi zamon geosinklinal zonalari va turli yoshdagi burmalanish oblastlari majmuasini ifodalovchi Yerning eng yirik geosinklinal mintaqalaridan biri. And, Kordilyera, Yuqori YanaChukotka oblasti, Tinch okeanning orollar yoyi zonasini oʻz ichiga oladi. Baʼzan Tinch okean geosinklinal mintaqasig chu.m ikkiga boʻlinadi: Sharqiy Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. (Kordilyera) va Gʻarbiy Tinch okean geosinklinal mintaqasig chumil chumi qilayli birga birga yurayli.m. Okean qaʼridan Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. chuqur suvli novlar — Aleut, Kurill, Kamchatka, Mariana, Tonga, Karmadek, Peru, Chili, Gvatemala va boshqalar bilan ajralgan. Mintaqaning tashki chegarasi Sibir, XitoyKoreya, Janubiy Xitoy, Avstraliya, Antarktida, Janubiy Amerika va Shimoliy Amerika qad. materik platformalarining okeanga qaragan chekkalaridan iborat.  Chumilish mumkunTinch okean geosinklinal mintaqasig.m., asosan, yuqori paleozoy, mezozoy, kaynozoyning hozirgi zamon yotqiziqdarini oʻz ichiga oladi. Mintaqaning tashqi halqa boʻyicha uz. 56000 km atrofida; eni bir necha yuz km dan 3— 5 ming km gacha.

Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. atroflarida 2 xil strukturaviy qism: ulardan biri ortdagi — Yer poʻstining materikli tuzilishi bilan xarakterlanadi va geosinklinal burmalanish oblastlarida hosil boʻladi; boshqasi esa, roʻparadagi — okean qaʼrini oʻrab olgan strukturali zonalardan hosil boʻlgan, ularda materik pusti hali shakllanmagan. Okean oʻzaniga yaqinlashgan sari tektonik zonalar yosharib boradi va shunga muvofiq materikli oblastlarning oʻsishi yuzaga keladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m. atroflarida Yerning "olovli halqasi" joylashgan boʻlib, yosh vulkanlar halqasi andezit tarkibli vulkan otilishining mahsuli; ularga seysmik jarayonlarning kuchli namoyenlari, jumladan, epitsentri 700 km chuqurlikda boʻlgan yer qimirlashlar toʻgʻri keladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig.m.larida foydali qazilma konlarini konsentratsiyasi Yer poʻstining tutash uchastkalaridagiga nisbatan keskin koʻtarilgan boʻladi. Tinch okean geosinklinal mintaqasig. ning materik qismida oltin, kumush, qalay, volfram, polimetall, okean oldi qismida esa, mis, temir, xromit, nikel, platina va oltin rudalari konlari tarkalgan. Simob konlari vulkanik mintaqalar bilan bogʻliq. Tinch okean geosinklinal mintaqasim.g.ga yirik neftgaz konlari ham toʻgʻri keladi. Ularning bir guruhi mintaqa chegarasida qad. platformalar tutashgan joylarda (Yukrri Yana bukilmasi, Shimoliy va Janubiy Amerika bukilmalari), boshqasi — quyi kaynozoy chukindilari bilan toʻldirilgan chuqur bukilmalar (Saxalin, Kaliforniya, Kalimantan va boshqalar)da joylashgan. Neftgaz resurelarining katta qismi chekka dengiz suvlari ostiga yashiringan. Tinch okean geosinklinal mintaqasig. Yerning eng faol harakatdagi seysmik va vulkanli mintaqasi.
Tinchlik (maʼnolari)

Tinchlik:

 Tinchlik - [[File:Peace symbol.
 Tinchlik (shaharcha) — Navoiy viloyatidagi shaharcha (1978 y.
 Tinchlik, xalqaro tinchlik — xalqlar va davlatlar oʻrtasida zoʻrlik ishlatmasdan tashki siyosat olib borishga, oʻz zimmasiga olgan majburiyatlarni bajarishga va odatda, xalqaro shartnomalarsa mustahkamlab qoʻyilgan majburiyatlarga rioya etishga asoslanadigan munosabatlar: davlatlar urtasida uyushtirilgan qurolli kurash (yaʼni urush)nint yoʻqligi.
Tinchlik (shaharcha)

Tinchlik — Navoiy viloyatidagi shaharcha (1978 yildan). Navoiy shahar kengashiga qarashli. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 3,2 ming kishi (2003). Umumiy taʼlim maktabi, temir yoʻl taʼmirlash ustaxonalari, aloqa boʻlimi, tibbiy punkt, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Aholi punktlari
Oʻzbekiston aholi punktlari
Oʻzbekiston:Shaharchalar
Navoiy viloyati
Tiosulfat kislota va tiosulfatlar

Tiosulfat kislota va tiosulfatlar, tiosulfat kislota, H2S2O3 — 2 asosli beqaror kislota; sulfat kislota hosilasi. Sulfat kislotadagi 1 ta kislorod atomi oltingugurt atomiga almashinishi natijasida hosil boʻladi. Tiosulfat kislota oʻz tuzlari — tiosulfatlarga kislotalar taʼsir ettirilganda oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi va suvli eritmada parchalanadi. Tiosulfatlardan fakat bir qatorning vakillari — Me2S2O3 (bu yerda Me — ishqoriy metall) tarkibli tuzlar maʼlum. Tiosulfatlar juda barqaror, rangsiz, suvda yaxshi eriydi. Bulardan natriy tiosulfat amaliy ahamiyatga ega (qarang Natriy).

Kislotalar
Tiofen

Tiofen, C4H4S — benzol hidli rangsiz suyuklik. Mol.m. 87,04. Suyuqlanish temperaturasi — 38,3°, qaynash temperaturasi 84, G, zichligi 1064,4 kg/m3. Suvda oz, uglevodorodlar va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi. T. aromatik birikmalarning xossalarini namoyon qiladi. Oson galogenlanadi, sulfidlanadi va alkillanadi. T. asosida alifatik karbon kislotalar, oksikislotalar, yuqori spirtlar, ketonlar, atsetallar, oddiy efirlar, aminlar, aminospirtlar, turli aminokislotalar va laktamlar hamda yuqori sikloalifatik birikmalar olinadi. Neft uglevodorodlari fraksiyasi, oltingugurt yoki uning oddiy birikmalari (SO2 va H2S) T. olish uchun manba hisoblanadi. T.dan yuzlab birikmalar (biologik faol birikmalar, polimerlar uchun yordamchi moddalar, elementlarni ajratish reagentlari va h.k.) sintezlangan.
Tip (hayvonlar sistematikasi)

Tip (phylum) (hayvonlar sistematikasida) — yuksak taksonomik kategoriyalardan biri. T. darajasi berilgan muayyan hayvonlar guruhi (taksoni). T. oʻzaro qarindosh boʻlgan sinflarni birlashtiradi; koʻpincha sinfdan yirikroqtaksonlar — T.larga boʻlinadi. Bitta T.ga kiradigan organizmlarning umumiy tuzilish belgilari oʻxshash boʻladi.

Fransuz paleontologi J. Kyuvyenij hayvonlarni 4 shox (umurtqalilar, yumshoqtanlilar, boʻgʻimlilar, nurlilar) ga ajratish toʻgʻrisidagi taklifiga asoslanib, fransuz zoologi va anatomi A. Blenvin (1825) "T." tushunchasini fanga kiritadi. J.Kyuvye fikricha, T. oʻzgarmas, biri ikkinchisi bilan bogʻlanmagan. Rus olimlari A.O.Kovalevskiy va I.I.Mechnikovlar koʻp hujayrali organizmlarning barcha T.i embriogenezi umumiyligini aniqladi. Hozir T.ga muayyan guruhga mansub organizmlar kelib chiqishidagi umumiy stvol sifatida qaraladi. Hayvonot olamidagi T.lar soni va nomi toʻgʻrisida yagona fikr yoʻq. Har xil sistemalarga qaraganda hozir hayvonot dunyosida 10 dan 33 tagacha (koʻpincha 18—25) T. mavjud. Mas., J.Kyuvye davridan boshlab ayrim zoologlar halqali chuvalchanglar bilan boʻgʻimoyoqlilarni yagona boʻgimlilar T.iga birlashtirishni yoki yaqingacha T. hisoblangan eng sodda hayvonlarni bir necha T.ga boʻlishni tayutif etishadi. T.lar tarkibiy jihatdan ham bir-biridan farq qiladi. Masalan, plastinkalilar T.i 2, pogonofalar 150, boʻgʻimoyoklilar bir mln.dan koʻproq turni oʻz ichiga oladi. Shuningdek, T.ning kenja T.ga boʻlinishida ham munozarali fikrlar mavjud.

Sistematik nomenklaturada T. (typus) — muayyan takson nomining tavsifi bilan bogʻliq boʻlgan oʻsimlik yoki hayvon nusxasi (golotip); agar golotip nusxa saqlanmagan boʻlsa, etalon sifatida shu seriyadagi boshqa nusxalar (paratip) yoki tipik material olingan joydan yigʻilgan yangi nusxalar (laktotip), baʼzan T.ning original tavsifi yoki rasmi etalon sifatida qabul qilinadi. Urugʻ T.i — shu urugʻ tavsifi uchun asos boʻlgan tur; T. oilasi — T. urugʻi....TIPIYA (yun. typos — iz; nusxa) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; poligrafiya usulida nashr, chop etish bilan aloqadorlikni bildiradi (mas., fototipiya, avtotipiya).

 

Taksonlar
Tipologiya

Tipologiya (tip va ...logiya) — obyektlarni mavhum, umumlashgan model (tip)lar yordamida ilmiy tasnif qilish usuli. Bunda oʻrganilayotgan obyektlarning eng muhim struktur (tarkibiy) va funksional xususiyatlari qayd etiladi. T.ning asosiy xususiyati shundaki, u nafaqat oʻrganilgan, bilib olingan obyektlarni tasnif qilish, balki u yoki bu davrdagi fanga hali maʼlum boʻlmagan obyektlarning mavjud boʻla olishini avvaldan koʻrsatish (aniqlash)ga ham imkon beradi (mas., D.I.Mendeleyevning elementlar davriy sistemasi). Ilmiy tafakkurning universal usullaridan biri boʻlgan T. oʻrganilayotgan obyektlar oʻrtasidagi oʻxshashlik va tafovutni ochib berishga, ularni aynan oʻxshatish, tenglashtirish yoʻllarini topishga asoslanadi va koʻplab fan sohalarida qoʻllanadi, biroq xilma-xil xossali obyektlari koʻp boʻlgan biol. kimyo, geogr. tilshunoslik, psixologiya kabi fanlarda samarali foydalaniladi.

Tilshunoslikda T. — umuman til tuzilishining muhim belgilarini alohida, ayrim olingan tillar qurilishini oʻrganish va ularni har tomonlama taqqoslash asosida aniqlovchi va umumlashtiruvchi tilshunoslik boʻlimi. Tipologik metodlar turli tuman tillarning fonologiyasi, morfologiyasi, sintaksisi va leksikasi asosidagi oʻxshashliklar va tafovutlarni aniqlashga, lingvistik universaliyalarni, shuningdek, tillarning tiplarini — til qurilishi tabiati haqidagi umumlashgan, mukammal holdagi tushunchalarni belgilashga qaratilgan. Tillarning tiplari grammatikada tushunchalarni anglatish usuliga, munosabatlarni ifodalash texnikasiga va birikish, boglanish darajasiga qarab aniqlanadi. Tipologik tadqiqotlar til tizimining alohida, ayrim kichik tizimlari asosida ham olib boriladi, shu tufayli fonologik, morfologik, sintaktik va semantik T.lar farqlanadi. Ikki yoki undan ortiq qarindosh yoki qarindosh boʻlmagan har xil tizimdagi tillarning ayrim xususiyatlarini qiyosiy T. oʻrganadi. Aniqlanadigan tipologik belgilar maʼlum bir kichik tizimning oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiradi, lekin til qurilishida ular turli nisbatlarda birikadi, shuning uchun mazkur belgilardan biri asosiy, yetakchi hisoblanadi. Soʻzning tarkibiy tuzilishi asosida tillarning morfologik (tipologik) tasnifi yaratildi, biroq tadrijiy taraqqiyot natijasida tilning tipi oʻzgarishi mumkinligi sababli tillarning tiplari sof holda uchrashi isbotlanmagan. Tilshunoslik sohasidagi tipologik tadqiqotlar nemis olimi F.Shlegel asarlaridan boshlangan. Keyinchalik tillar T.si boʻyicha nemis olimlari A.V.Shlegel, V.Gumboldt, X.Shteyntal, A. Shleyxer, amerikalik E.Sepir, chex V.Skalichka, fransuz A.Martine, ruslardan F.F.Fortunatov, I.I.Meshchaninov, B.Uspenskiy, Yu.V.Rojdestvenskiy, V.N.Yarseva va boshqa tadqiqotlar olib borganlar. Oʻzbekistonda ham A.Abduazizov, J.Boʻronov, Q.Toymetov va boshqalar T. masalalari bilan shugʻullanganlar.

Adabiyot 
 Uspenskiy B.A., Strukturnaya tipologiya yazikov, M., 1965; Teoreticheskiye osnovoʻ klassifikatsii yazikov mira, M., 1980. Abduvahob Madvaliyev.
Tipratikanlar

Tipratikanlar, kirpilar () – hasharotxoʻr sut emizuvchilar turkumi oilasi. Oyoqlari koʻpchiligida 5 barmoqli; yuqori, baʼzan pastki kurak tishlari yirik, yirtqich tishlariga oʻxshash. Teri osti muskullari yaxshi rivojlangan; ular qisqarishi tufayli tipratikanlar gavdasi sharsimon shaklga kiradi. 12–15 turi maʼlum. Yevropa, Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turi: quloqdor tipratikanlar, qora ignali tipratikanlar uchraydi. Quloqdor tipratikanlar (tanasi 15–19 sm, qulogʻi uzun, korni mayin oq jun bilan qoplangan) Oʻzbekistonning hamma hududlarida tarqalgan. Qora ignali tipratikanlar (tanasi 22–27 sm, dumi 23–37 mm, tikanlari 4 sm cha, peshonasi tikansiz) Oʻzbekiston janubida – Jizzax, Qashqadaryo, Buxoro, Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Qishki uyquga yotadi. Asosan, hasharotlar, shuningdek, mayda umurtqali hayvonlar (ilonlar), kamdan-kam oʻsimlik mahsulotlari bilan oziqlanadi.

Qishloq xoʻjaligi zararkunandalari – hasharotlarni yeb fonda keltiradi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Hayvonlar
Tipu sulton

Tipu sulton (17501799) - Maysur davlatining hukmdori, ingliz bosqinchilarining Janubiy Hindistondagi siyosatiga qarshi kurash rahbari. Otasi Haydar Ali (1761—82) gʻukmdorligi davrida Maysur qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilib Polilur (1790) va Anegundi (1782) yaqinidagi janglarda inglizlarni magʻlubiyatga uchratgan. 2inglizmaysur urushi (1778— 84) ayni avj olgan chogʻda taxtga chiqqan. 1783 i. Bednurda Metyus armiyasini qurshab olib, asir olgan. Inglizlarga qarshi kurashda moddiy bazani yaratish maqsadida ehromlar va mulkdorlar yerlari hisobiga davlat yerlarini koʻpaytirdi, muntazam intizomli armiyani tuzdi, askar va zobitlarga maosh tayinladi, armiya xizmatiga katta tajribaga ega boʻlgan fransuz zobitlarini jalb etdi, artilleriyani vujudga keltirdi, razvedka ishini yaxshi yoʻlga qoʻydi. Bu tadbirlar orqali xazinani toʻldirdi, kuchli armiyani tikladi. Fransiya, Turkiya, Afgʻoniston bilan inglizlarga qarshi ittifoq tuzish niyatida samarasiz muzokaralar olib borgan. 4inglizmaysur urushi (1799) davrida Maysur poytaxti Seringapatamni himoya qilishda halok boʻlgan.

Adabiyot 
 Gʻiyosov T.Gʻ., Hindistonning yangi tarixi, T., 1999.
Sur (Livan)

Sur () — Finikiya (hozirgi Livandagi Sur sh.)dagi dengiz boʻyi shahardavlati. Mil. av. 4ming yillikda asos solingan. Mil. av. 1ming yillikda ravnaq topgan. Mil. av. 3—2ming yillikda muhim hunarmandchilik va savdo markazi. 2ming yillikda (tanaffuslar bilan) Misr taʼsirida boʻlgan. S.liklar Oʻrta dengiz orollari (Kipr, Sitsiliya va boshqalar), Shimoliy va Gʻarbiy Afrika va Ispaniyada bir qancha koloniyalar (manzilgohlar) barpo etganlar. Mil. av. 10-asrda S. gegemonligi ostida vujudga kelgan SurSidon podsholigi Finikiyaning butun dengiz sohyli ustidan hukmronlik qilgan. Mil. av. 8-asrda S. Ossuriyaga, mil. av. 6-asr boshidan Yangi Bobil podsholigiga, mil. av. 6-asrning 2yarmidan Axomaniylar davlatiga karam boʻlgan. Mil. av. 332 y. uzoqmuddat dengiz va quruklikdan qamal qilingandan keyin S. Aleksandr tomonidan egallangan. Ellinizm davrida S.Ptolemeylar, Salavkiylar davlati tarkibida, mil. av. 64 yildan Rimning Suriya provinsiyasiga ichki muxtoriyatini saqlagan xolda kirgan. Arablar istilosiga qadar (7-asr) Sharqiy Oʻrta dengizning yirik savdo markazi boʻlib qolgan. S.da arxeologik qazish ishlari fransuz arxeologi E. Renan (19-asrning 2yarmi), A.Puadebar (20-asrning 40-yillari) tomonidan olib borilgan. S. Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.