Qo‘ng‘irotlar

Qoʻngʻirotlar turk – moʻgʻul qabilasi boʻlib, 14-asrdan oʻzbeklar nomi bilan tilga olinadi. 1763—1920-yillarda Xorazmda oʻzbek qoʻngʻirotlari sulolasi hukmronlik qilgan.

Tarixi 
G. E. Grumm-Grjimayloning soʻzlariga koʻra, qoʻngʻirotlar moʻgʻul millatiga mansub. Biroq qoʻngʻirot-oʻzbeklarni chuqur oʻrganib chiqqan sovet tadqiqotchilari 16-asr boshlarida qoraqalpoqlar qadimdan tili, madaniyati va etnik kelib chiqishiga koʻra turklashganshunday xulosaga kelishgan.

Manbalarga koʻra, qoʻngʻirotlarning dastlabki guruhlari Xorazm hududida, qoʻngʻirotlarning bir qismi 15-asrga qadar Movarounnahr hududida yashagan.

Qoʻngʻirotlarning Dashti Qipchoqda qolgan qismi XV asrning 30-60-yillarida „Oʻzbek ulusi“ tarkibiga kirgan. 16-asr boshlarida qoʻngʻirotlarning yangi guruhi Oʻrta Osiyo hududlariga koʻchib oʻtdi, ular deyarli butun Movarounnahr hududida, shuningdek, Afgʻonistonning shimolida joylashdilar.

I. P. Magidovichning yozishicha, xorazmlik oʻzbeklarning koʻpchiligining ajdodlari qoʻngʻirotlar boʻlib, ular Xorazmda Dasht-i Qipchoq oʻzbeklarining asosiy qismi oʻrnashib ketgunga qadar yashagan. Qozoq qoʻngʻirotlari ittifoqi 15-asrdan oldin tuzilgan. Shayboniylarning Movarounnahrga bosqinida qozoq qoʻngʻirotlari emas, balki Xorazm qoʻngʻirotlari ittifoqi qatnashgan. Qoʻngʻirotlarning Oʻzbekiston hududida qanday oʻrnashganligi haqida boshqa taxminlar ham mavjud.

T. A. Jdanko oʻzining ilmiy tadqiqotlarida (1950, 1974) Xorazm Qoraqalpogʻiston va Sirdaryoning quyi oqimi qoʻngʻirotlari urf-odatlarining etnogenetik oʻxshashligini koʻrsatadi. Qoraqalpoq, Xorazm, Surxondaryo va Qashqadaryo qoʻngʻirotlari oʻrtasida genetik bogʻliqlik mavjudligi ularning tarkibidagi urugʻlarning oʻziga xosligidan dalolat beradi. Sherobod (Surxondaryo viloyati)ning ayrim qoʻngʻirotlari ota-bobolari Xorazmdan koʻchib kelgan deb hisoblashadi, bu esa yuqoridagi fikrlarni toʻldiradi.

Amudaryoning quyi oqimidagi oʻzbek qoʻngʻirotlari tarixini etnograf K. L. Zadixina oʻrgangan.

Umumiy tuzilishi 
Oʻzbek qoʻngʻirotlarining qozoq va qoraqalpoq qoʻngʻirotlaridan farqi shundaki, ular oʻzlarining yaqin va uzoq qarindoshlari bilan turmush qurishadi, shunga koʻra nikoh va meros huquqi ham farqlanadi.

Xorazm va Sharqiy Buxoro oʻzbek qoʻngʻirotlarining nasabnomasida ham oʻxshashliklar mavjud. T. A. Jdanko ham oʻz tadqiqotlarida qoraqalpoq va xorazm qoʻngʻirotlarining nasl-nasabi bir xil ekanligini taʼkidlagan.

Sharqiy Buxoro qoʻngʻirotlari, ularning xorazm qabilalari va barcha qoraqalpoq urugʻlari aynan bir xil sakkiz etnonimga ega: Achamaili, Bolgali, Bogʻajel, Qoʻnjigʻali, Qoraqursak, Qoʻshtamgʻali, Tortuvli va Tugiz (Toʻgʻiz). Buxoro qoʻngʻirotlari bilan Xorazmdagi oʻzbek qoʻngʻirotlarining besh etnonimi ham bir xil: barak, bobay, jilantamgʻali, qorabura, noʻgʻay. Ayni, oqpichak, baymoqli, qoʻzoyoqli, kazak, qaychili, kanchi, qorabuyin, qargʻa, qoʻldovli, kopish, kuyin, qurama, taraqli, urus, xandakli, chumichl, irgʻoqli va boshqalar etnonimlari qoraqalpoqlarga toʻgʻri keladi. Shunday qilib, Sharqiy Buxoro qoʻngʻirotlari ichida 13 tasi xorazm qoʻngʻirotlari bilan, 12 tasi qoraqalpoqlar bilan mos keladi. Oʻzbek qoʻngʻirotlarining qozoq va qoraqalpoq qoʻngʻirotlaridan farqi shundaki, ular oʻzlarining yaqin va uzoq qarindoshlari bilan turmush qurishadi, shunga koʻra nikoh va meros huquqi ham farqlanadi.

Qoʻngʻirot oʻzbeklari haqida bir qancha muhim maʼlumotlar koʻplab tadqiqot ishlarida oʻrin olgan. Qoʻngʻirotlarning afsonalariga koʻra, qabila oqsoqollari Qoʻngʻirot-ota yoki Qoʻngʻir-biy boʻlib, uning birinchi xotinidan toʻrtta oʻgʻli bor edi: Vaktamgali, Qoʻshtamgʻali, Qoʻnjagʻali va Ayni (Ainli). Oʻgʻillari qoʻngʻirot urugʻlarining asoschilari hisoblanadi. Qoʻngʻirot otaning toʻrtuvli ismli beshinchi oʻgʻli ham bor. Shunday qilib, qoʻngʻirotlar besh avlodga boʻlingan boʻlib, ularning har biri bir necha kichik avlodlarga boʻlinadi: 18 tasi voktamgalilar, 16 tasi qoʻshtamgʻalilar, 14 tasi qoʻnjigʻalilar, 12 tasi aynniylar va 6 tasi toʻrtuvlilar orasida. Jami 66 avlod, ular ham kichikroq oilaviy guruhlarga boʻlingan.

1924-yildagi maʼlumotlarga koʻra, Buxoro uyezdida — 3000, Gʻijduvon uyezdida — 10875, Karmana uyezdida — 1370, Gʻuzorda — 20615, Shahrisabzda — 325, Sherobodda — 23164,  Boysunda — 9890  Qoʻngʻirot oʻzbeklari roʻyxatga olingan. Bu maʼlumotlarga koʻra, Buxoro xonligi hududida oʻzbek aholisining 14,5 foizini qoʻngʻirotlar tashkil etgan. Amudaryoning quyi oqimi hududida 17 ming qoʻngʻirot qayd etilgan.

Shevalar 
V. V. Reshetovning yozishicha, oʻzbek qoʻngʻirotlari shevasi „j“ qoʻllanishi tufayli qipchoq shevalariga mansub. Hozirda Sharqiy Oʻzbekiston hududidagi qoʻngʻirotlar oʻz etnik nomini saqlab qolgan boʻlsa-da, kichik urugʻlarga boʻlinish qoʻllanilmaydi.

„Alpomish“ dostoni 
Maʼlumki, „Alpamish“ qoʻngʻirot dostonida qoʻngʻirot xalqi, uning Boysun-qoʻngʻirot vatani haqidagi hikoyatlar oʻz aksini topgan. Bu dostonning qoraqalpoq, qozoq, oʻnlab oʻzbekcha variantlari mavjud. Taʼriflangan voqealar asosan Boysun-Qoʻngʻirat mintaqasida (Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyati) sodir boʻladi. Qoʻngʻirot dostonining mashhur qahramoni Alpomishdir.

Ayrim tadqiqotchilar Alpomish dostonining asosiy qismi 10-11-asrlarda Sirdaryoning quyi oqimi va Orolboʻyida shakllangan deb hisoblaydilar. Garchi yozma manbalarda bu davrda qoʻngʻirotlar Moʻgʻulistonda yashagan boʻlsa-da, yuqoridagi maʼlumotlar qozoq, oʻzbek, qoraqalpoq xalqlari tarkibiga kirgan qoʻngʻirotlarning ajdodlarining maʼlum bir qismi moʻgʻullar istilosidan ancha oldin Orolboʻyida ham yashaganligini koʻrsatadi. Bu dostonning shakllanish jarayoni oʻzbek ulusida 14—15-asrning birinchi yarmida yakunlangan boʻlsa kerak.

Xorazmda Qoʻngʻirotlar sulolasi (1763-1920). 

 Muhammad Aminbiy, Eshmuhammad Yorbiyning oʻgʻli, oʻzbek qoʻngʻirot qabilasidan boʻlgan biy, 1763—1790
 Avaz Muhammad inoq, Muhammad Aminbiyning oʻgʻli, oʻzbek qoʻngʻirot qabilasidan boʻlgan biy, 1790—1804
 Eltuzar, Avaz Muhammad inoq oʻgʻli, qoʻngʻirot qabilasining biyi, Xiva xoni 1804—1806
 Muhammad Rahimxon I, Avaz Muhammad inoq oʻgʻli, Xiva xoni 1806—1825
 Olloqulixon, Muhammad Rahimxon I oʻgʻli, Xiva xoni 1825—1842
 Rahimqulixon, Olloqulixonning oʻgʻli, Xiva xoni 1842—1845
 Muhammad Aminxon, Olloqulixonning oʻgʻli, Xiva xoni 1845—1855
 Abdullaxon, Xiva xoni, Ibodullabekning oʻgʻli 1855-yil
 Qutlugʻmurodxon, Xiva xoni, Ibodullabekning oʻgʻli 1855—1856
 Said Muhammadxon, Muhammad Rahimxon I oʻgʻli, Xiva xoni 1856—1864
 Muhammad Rahimxon II, Xiva xoni Said Muhammadxonning oʻgʻli 1864—1910- yillar, 1873-yilda Xiva xonligida Rossiya protektorati oʻrnatilgandan soʻng Butunrossiya imperatori tomonidan oliy hazrat umumiy unvon berildi.
 Asfandiyorxon, Muhammad Rahimxon II ning oʻgʻli, Valiahd hukmdor 1891—1910, Xiva xoni 1910—1918
 Said Abdullaxon 1870—1933, Muhammad Rahimxon II ning oʻgʻli, Xiva xoni 1918—1920.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Istoriya Xorezma. Pod red. I.Muminova. Tashkent, 1976
 Doniyorov X. Uzbek xalkining shajara va shevalari. T.,1968.
 Jirmunskiy V. M. Epicheskoe skazanie ob Alpamishe i „Odisseya“ Gomera // Folklor Zapada i Vostoka. Sravnitelno-istoricheskie ocherki. M.,2004.
 Zadixina K. L. Uzbeki delti Amu-dari. // Arxeologicheskie i etnograficheskie raboti Xorezmskie ekspeditsii. 1945—1948. t.1. M.,1952.
 Mirzaev T. „Alpomish“ dostoni, uning versiya va variantlari. // „Alpomish“ – uzbek xalk kaxramonlik eposi. T.,1999.
 Malikov A. M. Iz istorii kungratov Sredneaziatskogo mejdurechya // Vklad kochevnikov v razvitie mirovoy sivilizatsii. Sbornik materialov mejdunarodnoy nauchnoy konferensii. Almati, 2008, s.170-180

Oʻzbekiston tarixi
Markaziy Osiyo tarixi
Oʻzbek qabilalari