MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Polshadagi slovaklar

Polshadagi slovaklar () — Polshada istiqomat qiluvchi milliy ozchilik hisoblanadi. Asosiy istiqomat qilish manzillari — Orava va Spisha boʻlgan.

2011-yilgi aholini milliy roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 3240 nafar kishi Slovakiya fuqaroligini olganini eʼlon qildi, ulardan 1889 nafari uni yagona deb eʼlon qilgan. 2002-yildagi aholini roʻyxatga olish paytida ikki yoki undan ortiq millat vakillarini kiritishga imkon bermagan holda, Polshaning 1710 nafar aholasi slovak millatiga mansub ekanligini eʼlon qilindi, jumladan: Kichik Polsha voevodeligida — 1572 nafar, Silez voevodeligida — 40 va Mazoevskiy voevodligida — 20 nafar. Novi Targ (3,26 %), Bukovina Tatshanska (2,85 %), Lapshe-Nijne (2,66 %), Yablonka (1,26 %), Lipnitsa Velka (0,53 %) slovaklarning koʻp foizini tashkil etgan..

12 ta taʼlim muassasasida slovak tilida 202 nafar talaba tahsil olmoqda. Slovaklar asosan katolik hisoblanadi. Slovaklarning Seym va mahalliy hukumatlarda oʻz vakillari mavjud.

Polshadagi slovak ozchiligining asosiy tashkiloti Polshadagi Slovaklar Uyushmasi (slovak. Spolok Slovakov — Poľsku, ) hisoblangan. Sheriklik shtab-kvartirasi Krakovdagi 7-sonli Av.Filip koʻchasida joylashgan. U 1958-yildan boshlab har oylik „Hayot“ jurnali () chop etilgan. Silez universiteti professori, huquqshunos Yuzef Tsongva rais boʻlib, u oʻz faoliyati uchun II darajali Qoʻsh oq xoch Polonia Restituta ordeni V darajasi ega boʻlgan.

Slovaklar Polshada bir qator madaniy tadbirlarni nishonlashadi:

 Yablonka Oravskada Slovakiya madaniyati kuni.
 Hududiy bolalar orkestrini koʻrish.
 Krempaxax folklor ansambllariga sharh.
 Slovak sheʼriyati va nasri tanlovi kuni.

Slovaklar Sentabr urushi paytida Chexoslovakiya Legionining muhim qismini tashkil etgan. 1944-yilning Varshava qoʻzgʻoloni paytida leytenant Miroslav „Stanko“ Iring qoʻmondonligi ostida 535-sonli Slovakiya rotasi Mokotuv 2-okrugida jang qilgan.

Lvovdagi Burgutlar memorialining asoschisi, kapitan Rudolf Indrux ham polshalik slovak boʻlgan. Polyak tilidagi birinchi operaning („Baxtsizlikdagi baxt“) muallifi polshalik slovak Matsey Kamenskiy boʻlgan.

Manbalar 

Pages with unreviewed translations
Sogvo-arigi

Sogvo-arigi, arig-sokpo () — XXRning Tsinxay provinsiyasi hududida istiqomat qiluvchi xoshutlarga mansub boʻlgan moʻgʻullarning etnik guruhi hisoblanadi. Sogvo-ariglar soni kamligi va amdo mintaqasida uzoq vaqt yashaganliklari sababli tibetliklar til va madaniy jihatdan assimilyatsiya qilingan. Biroq, sogvo-arigilar oʻzlarining moʻgʻul gʻoyalarini saqlab qolishgan. Ularning soni 50 ming nafarini tashkil etgan..

Etnonim 
Tibetlik moʻgʻul-xoshutlarni sokpo (sogvo) deb atashgan. Arig esa oʻz navbatida, amdo qabilasining nomi boʻlgan. Amdo hududiga oʻrnashgan xoshutlar oxir-oqibat Sogvo-arigi yoki Arig-sokpo nomi bilan mashhur boʻlgan.

Tarixi 
Sogvo-arigilarni Yuan sulolasi davridagi Xenan viloyati (Xunan provintsiyasida ham tilga olinadi) moʻgʻul hukmdorlarining avlodlari hisoblanadi. Bu fakt fransuz tadqiqotchisi Vikonte d’Olyone tomonidan 1906-yilda sogvo-arigi shahzodasi „King of Ho-Nan“, „Hukmdor [qirol] Xo-Nan [Xenan]“ unvoni bilan xatni imzolaganida aniqlangan. Vikonte d’Olyonaning yozishicha, moʻgʻullar Xitoydan quvib chiqarilganda, Xo-Nan [Xenan] hukmdorlar sulolasi — shoh unvonisiz qirollar oʻz dashtlariga ketishgan va oʻz navbatida manchjurlar imperiyani egallab olishganda, ular tibetliklarni nazorat ostida ushlab turish uchun moʻgʻul qoʻshinlarini bu hududni bosib olish uchun yuborilgan. Qayd etilishicha, Xo-Nan sulolasi hukmdorlari 1950-yillargacha, kommunistik hokimiyatlar qirollik oilasini hech boʻlmaganda spektakllarga nisbatan vakolatlardan mahrum qilgan paytgacha oʻz hukmronliklarini davom etishgan.

Sogvo-arigilarda hozirgacha anʼanaviy moʻgʻul oq uylari, ayniqsa, soʻnggi paytlarda ular alohida ishtiyoq bilan oʻstirayotgan moʻgʻullik tuygʻusini saqlab qolishgan. Misol tariqasida, Sogvo-arigilar tomonidan uyushtiriluvchi turli festival, konferensiya va bayramlarni keltirish mumkin.

Aholi joylashuvi 
Hozirgi vaqtda sogvo-ariglar XXRning Tsinxay provinsiyasining Xuannan-Tibet avtonom okrugining Xenan-Moʻgʻul avtonom hududida istiqomat qilishadi. Mazkur hududda istiqomat qiluvchi 40 ming aholining 90 %ni moʻgʻullar tashkil etadi.

Yana qarang 

 Deed-moʻgʻullari
 Tsaasta-moʻgʻullari

Manbalar
Magomed Ibragimov

Magomed Idrisovich Ibragimov (1985-yil 2-iyunda tugʻilgan, Irib, Dogʻiston ASSR) — rossiyalik va oʻzbek erkin kurashchisi, ikki karra Osiyo chempionati gʻolibi , Rossiya chempionati medali sovrindori, Rio-de-Janeyrodagi Olimpiada oʻyinlarining bronza medali sovrindori. Janeyro (2016), Tokiodagi Olimpiada (2020) ishtirokchisi.

Olimpiadasi 
2016-yil boshida O‘zbekiston fuqaroligini qabul qilgan. 2016-yilning 24-aprelida Ulan-Batorda finalda Armaniston terma jamoasida oʻynaydigan Georgiy Ketoyevga yutqazib, Olimpiada litsenziyasini qoʻlga kiritgan. 2017-yilning may oyida Osiyo chempionatining birinchi oltin medalini qoʻlga kiritgan.

Sportdagi natijalari 

 „Ali Aliyev“ turniri (Kaspiysk, 2019) — ;
 2016-yilgi Olimpiya oʻyinlari ( Rio-de-Janeyro ) — ;
 2015-yildagi erkin kurash boʻyicha Rossiya chempionati — ;
 2014-yildagi Qit’alararo kubok (Xasavyurt) — ;
 2013-yildagi Ramzan Qodirov kubogi (Grozniy) — ;
 2013-yildagi Qit’alararo kubok (Xasavyurt) — ;
 „Ivan Yarygin“ turniri (Krasnoyarsk, 2013) — ;
 Qit’alararo kubok (Xasavyurt, 2012) — ;
 „Oltin Gran-pri“ finali (Boku, 2012) — ;
 „Ivan Yarygin“ turniri (Krasnoyarsk, 2012) — ;
 „Anri Deglyan“ turniri (Nitstsa, 2011) — ;
 „Ali Aliyev“ turniri (Maxachkala, 2011) — ;
 „Ali Aliyev“ turniri (Maxachkala, 2010) — ;
 „Aleksandr Medved“ turniri (Minsk, 2010) — ;
 „Ivan Yarygin“ turniri (Krasnoyarsk, 2009) — ;

Manbalar

Havolalar 

 Магомед Ибрагимов — олимпийская статистика на сайте Sports-Reference.com (англ.)
 Магомед Ибрагимов — профиль на сайте International Wrestling Database (англ.)
 
 

2020-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlaridagi kurashchilari
2016-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlaridagi kurashchilari
Oʻzbekiston kurashchilari
Yashayotgan insonlar
1985-yilda tugʻilganlar
2-iyunda tugʻilganlar
Qirol Akmon

Akmon (; taxminan Miloddan avvalgi 1200-yil) ― Frigiya qiroli, Priamning safdoshi Migdonning otasi boʻlib, Akmoniya mintaqasiga va Akmoniya shahriga nom bergan. Manesning oʻgʻli hisoblanadi.

Taxminan miloddan avvalgi 1270-yillarda Kichik Osiyoga birinchi boʻlib Akmon bostirib kirgan, deb taʼkidlanadi. 50-yildan keyin bu yurishlarning natijasi Troya urushi boʻldi.

Manbalar 

Miloddan avvalgi XIII asrda Osiyo hukmdorlari
Frigiya qiroli
Finlyandiyadagi somaliliklar

Finlandiyadagi somaliliklar (, shved. Somalier i Finland) — Finlandiyadagi etnik jamoa boʻlib, uning vakillari somalidan kelib chiqqan. Jamiyat sonini — 20 007 dan ortiq kishini tashkil etadi (2017), bu mamlakat aholisining taxminan 0,4 %ni tashkil qiladi. Ona tili — somali.

Tarixi 
Somalidan kelgan ilk qochqinlar Finlandiyaga 1990-yillarning boshida kelgan. 1990 dan 1995-yilgacha Finlandiyada somaliliklar soni 44 dan 4044 gacha oʻsdi. 2008-yilga kelib esa Finlandiyada 4,919 Somali fuqarosi istiqomat qilgan, somali tilida soʻzlashuvchilar soni 10,647 nafarga yetgan. Shuningdek, 2008-yilda 595 somaliliklar Finlandiya fuqaroligiga ega boʻlishdi. Biroq, 2009-yilda Finlandiyada yashovchi Somali fuqarolari soni 5570 yetdi.

2010-yil holatiga koʻra, Finlandiyadagi somaliliklar oʻrtasidagi ishsizlik 50 % dan oshdi (finlar orasida — 8,7 %, rus tilida soʻzlashuvchilar orasida — 28 %).

2012-yilning 10-sentabr kuni Finlandiya Somali ittifoqi vatandoshlarini Somalining yangi saylangan prezidenti Hasan Mahmudni qoʻllab-quvvatlashga chaqirgan.

2012-yil sentabr oyida Yevropa Kengashining Inson huquqlari boʻyicha komissari Nils Muyjnieks oʻz maʼruzasida Finlandiya somalilarga (shuningdek rusiyzabonlar va loʻlilarga), birinchi navbatda bandlik sohasida kamsitishlarga qarshi kurashni kuchaytirishi kerakligini taʼkidlagan.

Yana qarang 

 Finlandiyaga immigratsiya
 Finlandiya aholisi

Manbalar

Havolalar 

 Afro-Suomen historia. YLE.fi (Fin. )
Xumbu

Xumbu (lunda Houmbou, Bawoumbou) — Kongo daryosining oʻrta va quyi oqimida yashovchi, Angola, Gabon, Kongo Demokratik Respublikasi va Kongo Respublikasida istiqomat qiluvchi xalq hisoblanadi.

Tavsifi 
Xalq vakillarining aksariyati nasroniylar boʻlib, baʼzilari anʼanaviy eʼtiqodlarni saqlab qolishgan. Xumbu tili, lunda, bantu tillari oilasiga tegishli.

Kongo Demokratik Respublikasining gʻarbiy qismida va Gabonaning janubi-sharqida, Xaut-Ogove provinsiyasida (Fransvil, Boumango) va Nguni provinsiyasining (Malinga, Lekindu) janubida xumbular ixcham istiqomat qilishgan. Mazkur xalqning poytaxti — Kinshasa kommunalaridan biri boʻlgan Lemba hisoblanadi. Hozirda ular notoʻgʻri tarzda bateke yoki nyanekaga oʻxshatiladi.

Xumbu Kongo daryosi boʻyida istiqomat qilib, uzoq vaqt fil suyagi va toʻqimachilik savdosi orqali rivojlanib borgan.

Manbalar

Adabiyotlar
Avson

Avson, Avzon () — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni, Itaka qiroli Odissey va nimfa Kalipsoning (yoki sehrgar Kirkia) oʻgʻli. Boshqa taxminga koʻra — Atlant va Kalipsoning oʻgʻli. Qirol, Lipar va uning akalarining otasi.

U qadimgi davrlarda Avzoniya deb atalgan Italiyaning janubi-gʻarbiy qismini oʻzlashtirgan birinchi qabila avzonlarning asoschisi hisoblangan.

Manbalar

Havolalar 

 https://web.archive.org/web/20061008213735/http://www.edic.ru/myth/art_myth/art_1027.html
Odissey
Qadimgi yunon mifologiyasida Italiya
Qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Abder

Abder () — qadimgi yunon mifologiyasidagi qahramon.

Abderning kelib chiqishi va tugʻilgan shahri haqida afsonaning bir nechta versiyalari mavjud. Abder eslab oʻtilgan eng qadimiy antik manbada, Pindarda u dengizlar xudosi Poseydon va nayada Froniyaning oʻgʻli deb aytilgan. Psevdo-Apollodorning soʻzlariga koʻra, u Germesning oʻgʻli boʻlib, Opunt Lokridasidan kelib chiqqan, Ptolemey Gefestionga koʻra - Argonavt Menetiuning oʻgʻli va Patroklning ukasi, Tabula Farnesiana - Froniyada tugʻilgan.

Qadimgi manbalarda Abder faqat Diomed otlarini oʻgʻirlash bo'yicha Geraklning sakkizinchi jasorati kontekstida eslatib oʻtilgan.  Frakiyalik bistonlar qabilasining podshohi Diomed odamxoʻr otlarning egasi boʻlib, ularga begonalarni yem qilar edi. Miken shohi Evrisfey Geraklga bu otlarni oʻz saroyiga olib kelishni buyurdi. Psevdo-Gigin tomonidan taqdim etilgan bir taxminga koʻra, Abder, Gerakl qoʻlida vafot etgan Diomedning xizmatkori edi. Psevdo-Apollodor, Katta Filostrat va boshqalarning yozuvlarida turli xil oʻzgarishlarda aks etgan klassikaga koʻra, Abder Geraklning xizmatkori va sevgilisi edi. Gerakl unga otlarga qarashni buyurgan. Qahramon jang bilan band boʻlganida, otlar oʻz nazoratchisini qiymalab tashladilar.

Halokat joyida yoki Abderning qabri hududida Gerkules Abdera shahriga asos soldi, shuningdek, marhumning xotirasiga bagʻishlangan sport musobaqalarini, jumladan, mushtlash, kurash, ularning kombinatsiyasini tashkil qildi, "bir soʻz bilan aytganda, hamma narsa, lekin otlar bilan emas".

Manbalar

Adabiyotlar 
 Олдфазер У. А.[de]. Abderos :  [нем.] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1918. — Bd. S III. — Kol. 14—15.
 Рошер В. Г. Abderos // Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie :  [нем.] / Roscher Wilhelm Heinrich. — Leipzig : Druck und Verlag von B. G. Teubner, 1884—1890. — Bd. I. — Kol. 2—3.
 
 Тюмпель К.[de]. Abderos :  [нем.] // Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. — 1893. — Bd. I, 1. — Kol. 23—24.
 
 
 Пиндар. Отрывки // Оды; Фрагменты / Пиндар; Вакхилид ; изд. подг. М. Л. Гаспаров.. — М. : Наука, 1980. — 503 с. — (Литературные памятники). — 50 000 экз.
 
 
Germes haqida afsonalar
Lokrida afsonalari
Qadimgi yunon mifologiyasida Frakiya
Qadimgi yunon mifologiyasida gomoerotik motivlar
Qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Gerakl haqida afsonalar
Xupa xalqi

Xupa yoki natinixve, (Hupa, Hoopa, Natinixwe) — Kaliforniyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi hind qabilasi hisoblanadi. Qabilaning rasmiy ro'yxatdan o'tgan nomi - Xupa vodiysi qabilasi (). 2000-yilgi aholini ro'yxatga olish ma'lumotlariga ko'ra, xupalar soni taxminan 2500 kishini tashkil etgan.

Xupa tili atabask tillari oilasiga mansub. Ba'zi xupalar ikkinchi til sifatida yurok tilini yaxshi bilishadi.

XIX asrda xupaliklar Kaliforniyadagi Triniti daryosidan Klamat daryosigacha bo'lgan yerlarni egallashgan. Xupa qabilasining afsonalariga ko'ra, ularning ajdodlari Xupa vodiysida 4000-yildan ortiq vaqtdan buyon yashab kelishgan. Boshqa tomondan, ularning o'xiga xos qizil kedrdan yasalgan uylari, buralangan kanolar, to'qilgan shlyapalari va og'zaki an'ananing ko'plab elementlari ularni AQShning shimoli-g'arbiy (Tinch okeani) qirg'oqlari madaniyatlari bilan bog'laydi, bu ularning janubiy vakillari hisoblanadi. Biroq, ba'zi urf-odatlar endi Tinch okeanidan kelib chiqmaydi - masalan, marosimlarda bug' hammomidan foydalanish, boshoqlardan non tayyorlash va boshqalar.

1849-yilda Xupah hududiga oltin konchilar kelishidan oldin, ularning yevropaliklar bilan aloqalari ancha cheklangan edi. 1864-yilda AQSh hukumati Xupa qabilasining o'z yerlari ustidan suverenitetini tan olishi to'g'risidagi shartnomani imzolagan. Xupa vodiysida hind qo'riqxonasi yaratilib, u yerda hozirgacha istiqomat qilishadi. Xupa qo'riqxonasi Kaliforniyaning shimoli-sharqidagi Gumboldt okrugidagi Klamat va Triniti daryolarining qo'shilishida yurok bilan chegaradoshdir. Rezervatsiya maydoni 365,413 km² ni tashkil etadi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Kuk, Sherburn F. 1956-yil. "Kaliforniya shimoliy sohilidagi aborigenlar". Antropologik yozuvlar 16:81-130. Kaliforniya universiteti, Berkli.
 Kuk, Sherburn F. 1976-yil. Kaliforniya hindu va oq tsivilizatsiya o'rtasidagi ziddiyat. Kaliforniya universiteti matbuoti, Berkli.
 Goddard, Pliniy E. 1903-yil. Hupaning hayoti va madaniyati. Kaliforniya universiteti Amerika arxeologiyasi va etnologiyasi nashrlari 1:1-88.
 Kroeber, AL 1925. Kaliforniya hindularining qo'llanmasi. Amerika etnologiya byurosi byulleteni №. 78. Vashington DC
 Uolles, Uilyam J. 1978-yil. Hupa, Chilula va Uilkut. Kaliforniyada, Robert F. Heizer tomonidan tahrirlangan, pp. 91–98. Shimoliy Amerika hindularining qo'llanmasi, Uilyam C. Sturtevant, bosh muharrir, jild. sakkiz. Smitson instituti, Vashington, DC
 AQSh aholini ro'yxatga olish byurosi, Hoopa vodiysi rezervatsiyasi

Havolalar 

 Hoopa vodiysi qabilasi )
 Hoopa qabila muzeyi )
Akela

Akela — Rudyard Kiplingning „Jungli kitobi“ dagi boʻri qahramoni, Mauglining ustozi va qoʻriqchisi. Koʻp yillar davomida u oʻz toʻdasining yetakchisi edi.

Timsoli 
"Akela" soʻzining oʻzi hind tilida „yolgʻiz“ degan maʼnoni anglatadi. Kipling Mauglining ustozi uchun ism tanlashida „Akela“ ismining oʻziga xosligi bilan izohladi, bu toʻda boshligʻiga yarasha bemalol oʻz qabiladoshlarining uvullashiga oʻxshab eshtiladi va uzoq masofalarga bepoyon kengliklarga tarqaladi.

Nyu-York shahar universiteti ilmiy tadqiqotchisi Shamutal Noymann taʼkidlaganidek, pantera Bagira (inglizcha versiyada bu erkak leopard) bilan bir qatorda, Akela Mauglining sarguzashtlari kitoblarining asosiy qahramoni uchun ota shaklining adabiy timsolidir. Shunga qaramay, ota obrazining yaxlitligi uchun Kipling buni Maugli taqdiri mas’uliyatining asosiy yukini oʻz zimmasiga olgan Akela uchun jamoaviy qildi - ota rolini oʻynashga dono piton Kaa, uyqusiragan ayiq Baloo va fil Xati yordam berdi, shu bilan timsolni toʻldirdi.

Lafayetdagi Luziana Universiteti professori Uilyam Yarbroning taʼkidlashicha, tugʻma aristokrat Akela yolgʻiz sargardonlikda ketishi bilan toʻda butunlay izdan chiqib, bosqinchilik xulq-atvori hukm suradi.

Akela yanglishdi! 
Akelaning boʻrilar toʻdasi ustidan yagona hokimiyati hikoyaning boshidanoq yoʻlbars Sherxon va uning sodiq qoʻldoshi shoqol Tabaki tomonidan doimiy ravishda buziladi, ular Akelaning har bir harakatini boʻrilar toʻdasi oldida obroʻsizlantirishga harakat qilishadi. Va qarigan Akela navbatdagi ov paytida oʻljani qoʻldan chiqargach, ular bu arzimas voqeani eʼtiborsiz qoldirmaydilar va „Akela yanglishdi!“ deb boʻrilar jamoasida haqiqiy janjalni koʻtaradilar.

Darslikdagi bu ibora, keyinchalik oʻziga jalb etuvchi ibora ga aylanib, bugungi kungacha ijtimoiy-siyosiy intrigalar kontekstida, qaysidir siyosatchi, davlat yoki jamoat arbobining muxoliflari jamiyat eʼtiborini u yoʻl qoʻygan mayda xatoga qaratishga harakat qilganda, shuningdek, kinoya tarzda, kimningdir jiddiy notoʻgʻri hisobi, xatosi haqida yoki yaqin insonining xatosidan ochiqchasiga sevinadigan odamning xatti-harakatlariga kinoyali sharh sifatida qoʻllanadi. Kiplingning oʻzi ushbu epizodni quyidagicha izohlaydi: „Toʻdaning sardori yanglishsa, u hali tirik boʻlsa-da, oʻlik boʻri deb ataladi, chunki uning oz umri qolgan“.

Manbalar 

Kiplingning "Jungli kitobi" qahramonlari
Uydirma boʻrilar
Uydurma gapiruvchi hayvonlar
Xutu

Xutu (bxuttu yoki baxutu deb ham eslab oʻtilgan) — markaziy Afrikadagi xalq, Ruanda va Burundining asosiy aholisi hisoblangan. AQSh Markaziy razvedka boshqarmasining maʼlumotlariga koʻra, Ruanda aholisining 84 % va Burundi aholisining 85 % xutular tashkil etgan. Qadimdan xutularning asosiy mashgʻuloti qishloq xoʻjaligi boʻlib, ular asosan bantu guruhi tillarida soʻzlashishgan, hozirda esa u yerda katolik dini hukmronlik qiladi.

Tarixi 
I asrda shimoldan Afrikaning Buyuk koʻllari mintaqasiga xutular koʻchib oʻtib, oʻsha paytda bu hududdagi tva pigmeylarini siqib chiqargan.

XV asrda xutular tutsilar tomonidan bosib olingan. Xutular ustidan tutsining hokimiyati Belgiya tomonidan 1962-yilgacha, tuman Ruanda va Burundiga boʻlinib, mustaqillikka erishgunga qadar qoʻllab-quvvatlangan.

Tutsilar bilan boʻlgan mojarolar 
Ruandadagi genotsid yuz bergan vaqtga kelib, xutu va tutsilarga boʻlinishi koʻproq ijtimoiy xarakterga ega boʻlib, bu etnik guruhlar oʻrtasida til va madaniy tafovutlar tufayli sodir boʻlgan, jismoniy tafovutlar esa asosan millatlararo nikohlar tufayli boʻlgan. Xutularni boʻyi past va terisi toʻqroq rangda boʻlgan. Belgiya mustamlakachi hukumati davridan buyon fuqarolik Ruanda ID kartasida qayd etilgan, bolaning fuqaroligi otasining fuqaroligiga mos kelgan. Yaʼni, agar ota xutu sifatida qayd etilgan boʻlsa, uning barcha farzandlari, hattoki onasi tutsi boʻlsa ham, xutu hisoblangan.

Burundi 1962-yilda mustaqillikka erishgandan soʻng, xutular Ruanda hokimiyati ustunligini qoʻlga kiritishdi, keyingi oʻn yillik davrda esa mamlakatda ikkita genotsid yuz berdi. 1972-yilda tutsi armiyasi tomonidan xutularning ommaviy qirgʻinga uchragan (jabrlanganlarning umumiy soni rasmiy maʼlumotlarga koʻra 15 000, tadqiqotchilarga koʻra, yuzlab minglargacha baholangan), 1994-yilda esa xutular tomonidan tutsilarga qarshi qirgʻin boʻlgan. 800 000 nafar kishi halok boʻlib, jami mojarolar natijasida millionga yaqin odam halok boʻlgam (Ruanda aholisining 14 %). Ikkala genotsid ham Burundidagi Xalqaro tergov komissiyasining yakuniy hisobotida tasvirlangan va 2002-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashiga taqdim etilgan.

Xutular va tutsilar oʻrtasidagi kelishmovchilar tufayli Afrikaning Buyuk koʻllari tumanida vaziyat keskinligicha qolmoqda.

Manbalar

Yana qarang 

 Ruandadagi genotsid
 Parmexutu
 Interaxamve
X Persey

X Persey (X Persei) — Quyoshdan taxminan 950 pk masofada joylashgan Persey yulduz turkumidagi massiv rentgen qoʻshaloq yulduz.

X Perseyning optik komponenti O spektrli gigant yoki B spektral tipidagi asosiy ketma-ketlik yulduzi sifatida tasniflanadi. Ob’ekt tez aylanadigan Ve-yulduzi boʻlib, u, ehtimol, chiqarilgan materiya diski bilan oʻralgan. Bunday belgilarga koʻra, yulduz Gamma Cassiopeya tipidagi oʻzgaruvchilarga tegishli boʻlishi mumkin; koʻrinadigan yulduz kattaligi 6 dan 7 gacha oʻzgarib turadi. 1989 va 1990-yillarda yulduzning spektri Ve-yulduzi spektridan B spektral tipidagi oddiy yulduz spektriga oʻzgardi va bunda yulduz xiralashgan. Bu hodisa, ehtimol, akkretsiyalangan diskning yoʻqolishi bilan bogʻliq edi. Oʻshandan beri disk qayta shakllandi va kuchli emissiya chiziqlarini namoyon qilmoqda.

X Persey Uhuru rentgen ob’ektlari katalogida 4U 0352+309 sifatida belgilangan neytron yulduzi yaqinida aylanadi. Neytron yulduzi pulsar boʻlib, 837 sekundlik gʻayrioddiy uzoq davrga ega. Pulsar materiyaning kattaroq yulduzdan oʻtishi bilan bogʻliq pulsatsiya davrining oʻzgarishini koʻrsatadi. 1973 va 1979-yillar oraligʻida kuchli rentgen chaqnashi va ehtimoliy massa uzatish bilan bogʻliq aylanish tezligining oshishi kuzatildi. Oʻshandan beri, bir qator kichik rentgen portlashlariga qaramasdan, umumiy aylanish tezligi pasayib bormoqda.

Qoʻshaloq tizim neytron yulduzi va emissiya chiziqlari boʻlgan OB-yulduzidan iborat boʻlganligi sababli, u Ve/rentgen qoʻshaloq yulduzi sifatida tasniflanadi.

Qoshaloq tizim 22,5 dyuymli masofa bilan ajratilgan optik sherigiga ega va Qoʻshaloq va koʻp yulduzlar komponentlari katalogida Persey X B deb nomlanadi.

Manbalar 

Ve-yulduzlar
Kassiopeyaning γ tipidagi oʻzgaruvchilari
Oq-moviy asosiy ketma-ketlik yulduzlari
Moviy gigantlar
Neytron yulduzlar
Persey turkumidagi yulduzlar
Rentgenli qo'shaloq yulduzlar
Tutek

Tutek yoki tutek (ozarb. ) — ozarbayjon, arman, tojik, togʻ yahudiylari, tat (tyutak nomi bilan ataladi) nay turidagi puflama musiqa asbobi, qadimdan, asosan choʻponlar orasida ommabop boʻlgan. Bu 6-7 oʻyin teshigiga ega boʻlgan naycha hisoblanadi. Ozarbayjonda tutekning katta-kichik navlari asosan xalq cholgʻulari ansambllari va orkestrlarida yakkaxon cholgʻu asboblari sifatida qoʻllaniladi.

 Tojikistonda — nay-choʻponi (choʻpon nayi), surnay, filan.
 Armanistonda — shvi (arm. Շվի).[istochnik ne ukazan 166 dney (obs.)]

Tayyorlanishi 
Uning silindrsimon tanaga ega boʻlib, mazkur asbob oʻrik, yongʻoq, tut daraxti yoki qamishdan tayyorlanadi. Uzunligi 280–300 mm, diametri 20 mm boʻlgan tanasida old tomondan 6-7, orqa tomondan bitta teshik ochilgan.

Eshitilishi 
Eshitilishi sokin, past registrda nafis, baland, hushtakli — baland ohangda boʻlishi mumkin. Tutekda asosan choʻpon va hoʻkiz podachilari ijro etishadi: ular (yakkaxon) qoʻshiqlar, raqslar va dasturli cholgʻu asarlarini ijro etishadi, koʻpincha virtuoz, melizmalar bilan bezalgan boʻladi; ansambllarda koʻp ishlatiladi. Asbobning tovush diapazoni kichik oktavaning „si“sidan uchinchi oktavaning „do“sigacha boʻlgan diapazonni qamrab oladi. Malakali ijrochi ushbu diapazonni bir necha tovushga oshirishi mumkin.

Yana qarang 

 Ozarbayjon musiqasi
 Ozarbayjon xalq musiqasi
 Ozarbayjon musiqa asboblari

Manbalar

Adabiyotlar