MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Narzi Toʻxtashev

Narzi Toʻxtashev (1926.16.11 Pastdargʻom tumani — 1980.4.4) — pedagog, Xalq oʻqituvchisi (1979). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1974). SamDUni tugatgan (1951). 1952-yildan Pastdargʻom tumanidagi 31maktabda mat. oʻqituvchisi. TOʻSH (sternum) — odam, quruqlikda yashovchi hayvonlar skeletining bir qismi. Yelka kamari suyaklari uchun tayanch vazifasini bajaradi. Quruklikda yashovchi hayvonlarda T. qovurgʻalar bn tutashib, koʻkrak qafasini hosil qiladi. Suvda va quruqlikda yashovchilarda toq togʻay suyak yoki suyakdan, sudralib yuruvchilarda togʻaydan iborat. Qushlarda yaxlit suyakdan iborat boʻlib, toj oʻsimtasini, sut emizuvchilarda 3 boʻgʻim — dastak, tana va xanjarsimon oʻsimtani hosil qiladi.

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-apr-05-1980-3573206/

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Samarqand davlat universiteti bitiruvchilari
Toʻshak qandalasi

Toʻshak qandalasi, taxta qandalasi () — qandalalar turkumi yoki yarim qattiq qanotlila turkumi parazit qandalalar oilasiga mansub hasharot turi. Yer yuzining hamma joyida tarqalgan. Erkagining uzunligi 4,9—6,4 mm, urgʻochisi 4,8— 8,4 mm. Qizgʻishqoʻngʻir (lichinkasi och sariq). Ogʻiz organlari sanchib soʻruvchi. Qanotlari ikkilamchi marta yoʻqolib ketgan. Odam va issiq qonli hayvonlar ektoparaziti. Qon bilan oziqlanadi. Toʻshak qandalasi chaqib, odamni bezovta kidali; teri qattiq qichiydi. Xonadonlar, tovuqxonalar, vivariylar, baʼzan qushlar va koʻrshapalaklar uyasida, kemiruvchilar inida yashaydi. Kechasi faol. Tez koʻpayadi. Uzoq vaqt (bir necha oygacha) ochlikka chidaydi; oson tarqaladi. Urgʻochi toʻshak qandalasi sutkada 12 tagacha, yilda bir necha yuzta tuxum qoʻyadi. Tuxumlari bir necha kundan 1 oygacha rivojlanadi. Lichinkasi rivojlanish davomida (4—8 hafta) 5 yoshni oʻtadi. Har bir yoshda bir marta tullaydi. Tullashdan oldin lichinka qonga toʻyib oladi. Voyaga yetgan Toʻshak qandalasi 14 oygacha yashaydi.
Toʻqay

Toʻqay — 1) qamish bosib yotgan botqoq yer; 2) daryo boʻyidagi qalin changalzor oʻrmon. Suv serob, mikroiklimi atrofdan namroq va yumshoqroq boʻlganidan oʻsimlik hamda hayvonot dunyosi oʻziga xos boʻladi. Tuprogʻi allyuvial, gidromorf tuproq. T.da daraxtlar bn birga butalar, oʻtlar ham qalin oʻsadi. Oʻrta Osiyo T.larida terak, zarang, tol, yulgʻun, jiyda, jingʻil, turangʻil, qamish koʻp oʻsadi. Hayvonot dunyosi — toʻngʻiz, kiyik, chiyaboʻri, toʻqay mushugi,  tustovuq va boshqa

    

Ekologiya
Toʻqay mushugi

Toʻqay mushugi () — mushuklar urugʻiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Uzunligi 54— 94 sm, dumi 30 sm cha. Shim.Sharqiy Afrika, Gʻarbiy va Jan.Sharqiy Osiyo vodiylaridagi chakalakzorlarda yashaydi. Volga deltasi, Oʻrta Osiyo daryo vodiylari (Sirdaryo va Chu), Kaspiy dengizining gʻarbiy qirgʻogʻida, toʻqaylarda (nomi shundan), qamishlar va butalar orasida uchraydi. Ovlanadigan baʼzi hayvonlar va qushlarni yeb, zarar keltiradi. Quloqlari uchida kalta tutam yungi bor. Sidirgʻa sariqkulrang tusda, tanasining osti ochiqroq rangda. Moʻynasi past sifatli. Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Mushuksimonlar
Toʻqimachilar

Toʻqimachilar (Ploceidae) -sayroqi chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 4 kenja oilasi, 40 ga yaqin urugʻi, 200 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 7—19 sm, vazni 15—100 g. Yevropa, Osiyo, Afrika va Avstraliyada tarqalgan. Koʻpchilik turlari Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida, daraxt kam boʻlgan ochiq maydonlarda yashaydi. Yerda sakrab harakat qiladi. Shim. va moʻʼtadil mintaqadagi T. odmiroq, tropik hamda subtropiklarda yashovchi turlari patlari rangli, baʼzilari boshida kokili, boʻynida patlardan iborat "yoqasi" boʻladi. Juftjuft yoki koloniya boʻlib, daraxt va butalarga uya quradi. Uyasi turli shaklda (sharsimon, butilkasimon va boshqalar), oʻsimlik tolalari, barglari va h.k.dan toʻqiydi. Yilda 12 marta 36 Toʻqimachi va u bogʻlagan tugunlar ta tuxum qoʻyadi.

11— 12 kun tuxum bosadi. Uyada bolalarini 12— 20 kun boqadi. T., asosan, oʻsimlik urugʻlari va mevalari, shuningdek, hasharotlar va boshqa bilan oziqlanadi. Ayrim joylarda bogʻlar, gʻalla ekinlariga birmuncha ziyon keltiradi. Oʻzbekistonda T.ning 3 urugʻi (chumchuqlar, qor vyuroklari, tosh chumchuklar)ga mansub 8 turi tarqalgan.

 

Qushlar
Toʻqimachilik tolalari

Toʻqimachilik tolalari - arqoq va tanda iplari, gʻaltak ip va boshqa toʻqimachilik buyumlari tayyorlashda ishlatiladigan, uzunligi koʻndalang qesimi yuzasidan ancha katta boʻlgan, egiluvchan, ingichka va pishiq materiallar. Toʻqimachilik tolalari tabiiy va kimyoviy guruxlarga boʻlinadi.

Tabiiy tolalar yuqori molekulali organik moddalar — oʻsimlik organlari va hayvonlar juni hamda momigʻidan, oʻsimliklar urugʻi (mas., paxtali chigit), poyasi (mas., zigʻir tolasi), bargi (mas., yukka tolasi), mevasi (mas., lastochnik tolasi), ipak qurti pillalaridan olinadi. Tabiiy tolalar yuqori molekulali anorganik moddalar (mas., mineral va boshqalar)dan ham ishlab chiqariladi (yana qarang Kimyoviy tolalar).

Boʻylamasiga ajralmaydigan (yakka) Toʻqimachilik tolalari elementar tolalar, bir necha elementar tolalarni boʻylamasiga biriktirib xreil qilingan Toʻqimachilik tolalari texnik tolalar deyiladi. Ancha uzun elementar Toʻqimachilik tolalari elementar iplar deb ataladi. Baʼzi Toʻqimachilik tolalarida kanallar boʻladi. Toʻqimachilik tolalaridan, asosan, ip olinadi, undan esa gazlama, trikotaj, toʻqimachilik buyumlari va boshqa narsalar tayyorlanadi. Toʻqimachilik tolalari orasida eng keng tarqalgani paxta tolasi hisoblanadi. Paxta tolasidan kiyimkechak, texnik mato va turlituman trikotaj, iplar, paxtadan esa momiq paxta, yigirilmaydigan materiallar va boshqa tayyorlanadi.

Lub tolalaridan biri — zigʻir poyasidan olinadigan tola juda ingichka, pishiq, kam choʻziladi, gigroskopik boʻladi. Uning ipidan qopqanor, kiyimkechak, texnik mato va boshqa gazlamalar tayyorlanadi. Dagʻal poya tolasi — kanop va penkadan arqonlar, dagʻal gazlamalar tayyorlanadi. Jut ham dagʻal poya tolasi boʻlib, u koʻp tarqalgan, namni oʻziga yaxshi tortadi, xossasi kanopnikiga yaqin. Undan koʻproq shakar qoplari va boshqa tayyorlanadi. Tabiiy tolalardan jun va ipak kiyimkechak va boshqa tayyorlashda qimmatli xom ashyo hisoblanadi.

Asbest mineral Toʻqimachilik tolalaridan boʻlib, texnik matolar tayyorlashda, koʻpchilik sanoat tarmoklarida ishlatiladi. Tabiiy Toʻqimachilik tolalari sof va aralash (mas., junpaxta) holda, koʻpincha, shtapel tolalari bn aralashgan holda ishlatiladi. Aralash holdagisi gazlama sifatini yaxshilaydi, i.ch. tannarxini kamaytiradi.

Toʻqimachilik tolalari ichida shisha tola va iplar alohida oʻrin egallaydi. Ular texnikada elektr, issikushk, tovush izolyatsiyasi va boshqa izolyatsiya, filtrlash (suzish) materiallari, yonmaydigan buyumlar, shishaplastiklar va boshqa tayyorlash uchun ishlatiladi (yana qarang Gazlama, Kipim, Toʻqimachilik sanoati, Toʻquvchilik).
Toʻqmoq

Toʻqmoq — Qirgʻizistondagi shahar (1927-yildan). Chu vodiysining sharqiy qismida, Chu daryosining chap sohilida. Aholisi 71,7 ming kishi (1990-yillar oxirlari).

Toʻqmoq 19-asr boshlarida Qoʻqon xonligi hududida qalʼa sifatida vujudga kelgan. Aholisi hunarmandchilik va savdosotiq bilan shugʻullangan. 1938-yilda Toʻqmoq shahrigacha temir yo'l oʻtkazilgan. Sanoat mahsulotlari ishlab chiqarish. boʻyicha (Bishkekdan keyin) 2oʻrinda turadi. Toʻqmoqda konserva, shakarqand, sut, shisha, avtomobil taʼmirlash, tosh kesish temirbeton buyumlari zavodlari, "Goldstar" radiozavodi, goʻsht kombinati, karton, jun, kigiz bosish, junga dastlabki ishlov berish fabrikalari, qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalashtirish va elektrlashtirish texnikumi, tibbiyot va madaniymaʼrifiy bilim yurtlari bor. Shahardan 15 km janubida minorali oʻrta asr Burana xarobalari (11-asr boshlari) joylashgan.

Manbalar 
 

Aholi punktlari
Qirgʻiziston shaharlari
Chuy viloyati
Toʻqmoqsoldi

Toʻqmoqsoldi — Toshkent viloyatining sharqidagi dovon. Piskom tizmasida. Bal. 3650 m. Toshkent viloyati bilan Qirgʻiziston oʻrtasidagi chegarada joylashgan.

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Qirgʻiziston geografiyasi
Oʻzbekiston — Qirgʻiziston munosabatlari
Dovonlar
Toʻqtayxon

Toʻqtayxon, Toʻxta (? taxminan 1312) — Oltin Oʻrda xoni. Botuxonning nabirasi Mangu Temur va Oʻljoy xotunning oʻgʻli. 1288-yil Oʻrdadagi hokimiyatni idora qilayotgan amakivachchalari tomonidan kuvilgan. T. panoh izlab Noʻgʻay oldiga borgan, u T.ning raqiblarini makkorlik bn huzuriga chaqirtirib qatl etgan va xonlik taxtiga T.ni oʻtqazgan (1291). Biroq oz fursatdan soʻng, T. bn Noʻgʻay orasida nizo chiqib, oʻzaro kurash boshlangan. 1293-yil T.ning birodari Doʻdan Noʻgʻayga yonbosgan rus knyazlari mulklarini talontoroj qilgan. 1300-yil T. Noʻgʻayni uzilkesil magʻlubiyatga uchratib, Volgadan Dunaygacha boʻlgan yerlarni oʻz hokimiyati ostiga birlashtirgan. Ammo T.ning faol tashqi siyosat yuritishga boʻlgan saʼyharakati zoye ketgan. U elxonlardan Gʻozonxonge. tegishli boʻlgan Arron va Ozarbayjonni qoʻlga kirita olmagan. T.ning hukmronlik davrida mulkdorlarga qarshi olib borilgan harakat, 1310 yilda oʻtkazilgan pul islohoti ijobiy rol oʻynagan. T. faoliyati, asosan, saltanat ichki siyosatini barqarorlashtirishga qaratilgan. T. rus yerlariga yangi harbiy yurishga tayyorgarlik chogʻida vafot etgan.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1312-yilda vafot etganlar
Mongoliya
Oltin Oʻrda
Oltin Oʻrda hukmdorlari
Toʻqtagʻul

Toʻqtagʻul, Sotilgʻonov Toʻqtagʻul (1864.25.10, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati Toʻqtagʻul tumani — 1933.17.2, Sassijiyda qishlogʻi) — qirgʻiz xalq oqini va bastakor, qirgʻiz adabiyoti asoschilaridan biri. 1898-yil Andijondagi xalq isyonida qatnashgan deb qamoqqa olingan va Sibirga surgun qilingan. 1910-yil Vataniga qaytgan. Chondu, Sartboy, Esenamen va boshqa xalq baxshilari repertuaridan ilhomlangan. Yoshligidan qoʻbiz chertib, qoʻshiq kuylagan, dostonlar aytgan ("Kojojash", "Oljaboy va Kishimjon", "Sarinji Bokey", "JonishBoyish", "Kedeyxon" va boshqalar), original kuylar bastalagan.

Dastlabki lirik asarlari — "Alimxon", "Oyimjon", "Nasilxon" va boshqa mashhur boʻlgan. "Besh toʻngʻiz", "Eshon xalfa", "Papi xalfa", "Isyonkor Chaqirboy" va boshqa hajviy asarlari T.S. ijodida muhim oʻrin tutadi. "Azoblangan hayotim", "Surgunda", "Quvgʻunda", "Xayr, elim", "Xayr, ona" asarlarida surgunda oʻz boshidan kechirgan qiyinchiliklari, azobuqubatlari tasvirlangan. T.S. ijodi Furqat, Muqimiy, Zavqiy, Hamza, Poʻlkan kabilar ijodiga hamohang. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan ("Sogʻinib keldim", 1964). 1965-yil Toʻqtagʻul Sotilgʻonov nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti taʼsis etilgan.

Li.: Vinogradov V. S, Muzoʻkalnoye naslediye Toktagula, M.. 1961.

17-fevralda vafot etganlar
1933-yilda vafot etganlar
25-oktabrda tugʻilganlar
1864-yilda tugʻilganlar
Toʻqtagʻul GES

Toʻqtagʻul GES — Norin daryosi (Qirgʻiziston Respublikasi)da qurilgan elektr stansiya. Irrigatsiyaenergetika maqsadlarida, murakkab topografik va seysmik sharoitlarda barpo etilgan. Toʻgʻonining bal. 216 m. Norin daryosi oqimini koʻp yillik tartibga soladigan Toʻqtagʻul suv omboridan chiqariladigan suv oqimida ishlaydi. Styada umumiy quvvati 1200 MVt (quvvati 300 MVt boʻlgan 4 gidroagregat oʻrnatilgan). Bir yilda oʻrtacha 5 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqaradi. Gidroagregatlar 2 qavat qilib oʻrnatilgan va stya binosi tor darada joylashtirilgan. Oʻrta Osiyo birlashgan energetika tizimiga ulangan. 

 

Energetika
Qirgʻiziston
Elektr stansiyalar (kompaniya)
Norin-Sirdaryo trakti
SSSR gidroelektr stansiyalari
Qirgʻiziston gidroelektr stansiyalari
Toʻqtagʻul suv ombori

Toʻqtagʻul suv ombori () - Norin daryosining quyi oqimida, Chatqol va Fargʻona togʻ tizmalari orasidagi darada (Qirgʻiziston Respublikasi) barpo etilgan. 1978-yil ishga tushirilgan, umumiy hajmi 19,5 km³, foydali hajmi 14,0 km1. Suv ombori sugʻoriladigan yerlar koʻlamini 400 ming gektarga koʻpaytirish va 900 ming ga ekinzorning suv taʼminotini yaxshilashga, Norin daryosining koʻp yillik oqimini boshkarish, suv xoʻjaligi va suvenergetika vazifalarini hal etishga xizmat qiladi. Quvvati 1200 MVt boʻlgan Toʻxtagʻul GESning ishlashini taʼminlaydi.

Gidrouzel quyidagi inshootlardan iborat: beton toʻgʻon, GES, zovurlar hamda filtratsiyaga qarshi vositalar, yordamchi inshootlar, toʻgʻonni mustahkamlovchi va boshqa yer osti inshootlari majmuasi. Murakkab topografik, geologik va gidrogeologik sharoitda amalga oshirilgan toʻgʻon qurilishida jahon amaliyotida birinchi marta bir qancha yangi texnologiyalar qoʻllangan.

Suv omborlari
Qirgʻiziston geografiyasi
Toʻqqalʼa

Toʻqqalʼa — arxeologik yodgorliklar majmuasi (mil. av. 4-asr — mil. 13-asr). Nukus sh.dan 14 km shim.gʻarbda, kichik tabiiy Toʻqtov tepaligida joylashgan. Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filiali tarix, til va adabiyot institutining Toʻqqalʼa arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan (1958— 65). Yodgorlik antik, ilk oʻrta asr shahar xarobasi qoldiqlari va qabristondan tashkil topgan. T.ning qad. qismida qalʼa qoldiqlari, burjlar, xonalar (eni 3 m, uz. 5,5 m), yoʻlaklar chiqqan. Sopol buyumlariga koʻra, T.ning bu qismi mil. av. 4—2-asrlarga oid. U antik Xorazmning shim.gʻarbiy hududlaridagi davlat chegara istehkomi boʻlgan. Qalʼa harbiy harakatlar paytida vayron etilgan. Bir oz tanaffusdan soʻng T.da hayot qayta jonlangan, turar joylar vujudga kelgan. Shim.gʻarbiy devor oʻrtasidagi xonalar ostidan sopol quvurlar topilgan. T.dan, shuningdek, 7 —8-asrlarga oid sopol idishlar, temirdan yasalgan mehnat qurollari, mis tangalar (aksariyati Kardor hukmdori Xusravga taalluqli, shuningdek, Xorazmshohlar va Sugʻd tangalari) chiqqan. Ular Kardor madaniyatining soʻnggi bosqichiga oid. Qabriston Toʻqtov tepaligining sharqiy va shim. yonbagʻirlarida joylashgan.

Undan koʻplab ossuariylar topilib, uning devorlarida xorazmiy yozuvida bitilgan qabr yozuvlari (epitafiya), turli diniy ramzlar saqlangan (mil. 7-asr oxiri — 8-asr). Ossuariylar ustida oʻrta asr (8-asr 2 yarmi — 14-asr) qabristoni joylashgan.

Shixnazar Matrasulov.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qoraqalpogʻiston
Xorazm
Toʻqqizoʻgʻuz

Toʻqqizoʻgʻuz, tugʻizoʻgʻuz (qad. turkiycha oʻgʻuz — qabila) — qad. turkiy qabila ittifoqlaridan biri. T.oʻ. (seyanto) qabila ittifoqining asosini 9 qabila — seyanto, uygʻur, payegu, tunlo, xun, xusye, atye va boshqa tashkil qilgan. Ular hozirgi tiva, oltoy, telengut, uygʻur xalklarining ilk ajdodlari hisoblanadi. 6-asr oxiri — 7-asr boshlarida yirik qabila ittifoqlaridan tele oʻz mustaqilligi uchun Turk xoqonligip qarshi kurash olib borgan. Bir qismi esa, Gobi sahrosining shim.ga, Tolo daryosi (Lena daryosining yuqori oqimlaridan biri) boʻylariga koʻchib kelib, Yangi Tele xoqonligini tashkil etishgan. Bu xoqonlikni seyanto qabilasi boshqargan. T.oʻ. hukmronligidagi xoqonlikka Moʻgʻuliston va Tuva yerlari kirgan. 7-asr oʻrtalarida T.oʻ. tarkibidagi uygʻurlar kuchayib, ular hukmron rol oʻynagan. 8-asr oʻrtalarida uygʻur va qarluqlarning toʻxtovsiz hujumlari natijasida Turk xoqonligi yengilgan. Markaziy Osiyoning gʻarbiy qismi uygʻurlar qoʻliga oʻtgan. Uygʻur qabila ittifoqi bir qancha qabilalarni, jumladan, T.oʻ.larni ham birlashtirgan. Ilk oʻrta asrlarda uygʻur qabilalari ittifoqi T.oʻ. deb atalgan. Uygʻurlarning ilk ajdodlari tele qabila ittifoqi tarkibida boʻlgan. Keyinchalik kuchayib 663 yilda 1mustaqil Uygʻur xoqonligini barpo etgan. Lekin ularning mustaqilligi uzoqqa bormaydi. Uygʻurlar Sharqiy Turk xoqonligiga tobe boʻladilar. 2Turk xoqonligi inqirozga uchragach, uygʻurlar 8-asr oʻrtalarida yirik uygʻur xoqonligini tashkil qilib, hozirgi Moʻgʻulistonning katta qismiga egalik qiladilar. Basmil, kisman qarluqlar (asosan, Xangay togʻi oldida yashovchilar) uygʻurlar tasarrufida boʻlganlar. 840 y. qirgʻizlar T.oʻ. larga (uygʻurlarga) qattiq talafot yetkazganlar. Shundan keyin uygʻurlar bir necha guruxlarga boʻlinadilar. Bularning bir qismi Shim. Xitoygacha, 2qismi Beshbaliq va uning atroflarigacha, 3qismi Turfon vohasiga kelib joylashib, kichik Uygʻur davlatini barpo etadilar.

Adabiyot 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

Millatlar
Turkiy xalqlar
Osiyo tarixi
Toʻgʻaloq mulda

Toʻgʻaloq mulda (taxallusi; asl ismsharifi Boyimbet Abdurahmonov) (1860.10.6 — hozirgi Qirgʻizistonning Oqtol tumani — 1942.4.1) — qirgʻiz shoiri, oqin. Qirgʻiz folklori bilimdoni, "Manas" eposini aytuvchilardan. Madrasada oʻqigan. 14 yoshida sheʼr yoza boshlagan. U "Dehqon ayolining yigʻisi", "Temirchi ayoli yigʻisi", "Yosh erga berilgan qiz xasrati", "Cholga erga berilgan qiz hasrati" kabi shikoyatqoʻshiqlar, "Hojining kirdikorlari", "Salla oʻragan qoʻy" kabi hajviy sheʼrlar, "Turna va tulki", "Bulbul va eshak" kabi masallar yozgan. "Kemchontoy", "Bobirxonlar" (1900), "Qushlar hangomasi" (1908), "Ozodlik" (1919 — 23), "Nasihat" (1925) kabi dostonlar, "Ertaklar" (1939) toʻplamini nashr ettirgan. "Sheʼrlar va dostonlar" (1947), "Tanlangan sheʼrlar" (1951), "Yer va uning bolalari" (1952) va 2 jildli "Tanlangan asarlar" (1954 —56) muallifi. Navoiy, Furqat, Muqimiy, Zavqiy ijodi T.M. ijodiga katta taʼsir etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.
Toʻgʻri burchak

Toʻgʻri burchak () - oʻziga qoʻshni boʻlgan burchakka, yaʼni 90°ga (yoki  radian) teng burchak. Geometriya asoslarida Toʻgʻri burchak mavjudligi va barcha Toʻgʻri burchaklar bir-biriga teng ekanligi isbot qilinadi.

Yana qarang 

 Toʻgʻri burchakli uchburchak
 Perpendikulyar
 Pifagor teoremasi
Toʻgʻri burchakli koordinatalar

Toʻgʻri burchakli koordinatalar — koordinata oʻqlari oʻzaro perpendikulyar boʻlgan sistemaga nisbatan koordinatalar. Affin koordinatalarining xususiy holi. Agar Toʻgʻri burchakli koordinatalark. sistemada har bir oʻq boʻyicha masshtab oʻlchov birliklari teng boʻlsa, Dekart koordinatalar tizimi hosil boʻladi. Agar x va u ning qiymatlari nisbati juda katta boʻlsa, yqf(x) funksiya grafigini tegishlicha tanlangan masshtabli Toʻgʻri burchakli koordinatalark.da tasvirlash qulay.
X-absissa o'qi
Y-ordinata o'qi
Z-aplikata o'qi
Toʻgʻri kasr

Toʻgʻri kasr — surati ham, mahraji ham musbat hamda surati mahrajidan kichik boʻlgan oddiy kasr. 

    
Ular quyidagi koʻrinishda boʻladi:
2/3, 6/11, 5/7... va boshqalar
Toʻgʻri toʻrtburchak

Yevklid geometriyasida, toʻgʻri toʻrtburchak hamma burchaklari toʻgʻri (yaʼni 360°/4 = 90°ga teng) boʻlgan yassi toʻrtburchak sanaladi. Toʻgʻri toʻrtburchakning xossalari: birinchisi, qarama-qarshi tomonlari teng va parallel; ikkinchisi, diagonallari teng va kesishish nuqtasi teng ikkiga boʻlinadi; uchinchisi, ikkita simmetriya oʻqiga ega; toʻrtinchisi, tashqi aylana chizish mumkin; beshinchisi, yuzi eni bilan boʻyining koʻpaytmasiga teng: S=ab. Toʻgʻri toʻrtburchakning eni va boʻyi teng boʻlsa, kvadrat hosil boʻladi.

Manbalar

Havolalar 

 Toʻgʻri toʻrtburchakning taʼrifi va xususiyatlari (interaktiv animatsiyalar bilan).

Geometriya
Matematika
Toʻgʻri chiziq

Toʻgʻri chiziq — geometriyaning asosiy tushunchalaridan biri. Toʻgʻri chiziq geometriyada boshlangʻich (taʼriflanmaydigan) tushuncha deb olinadi. Toʻgʻri chiziq va uning xususiyatlari geometriyaning boshqa tushunchalari bilan aksiomalar orqali bogʻlanadi. Toʻgʻri chiziq doira bilan birga eng qadimgi geometrik shakllardan biridir. Qadimgi geometriyachilar bu ikki egri chiziqni „mukammal“ deb hisoblashgan va shuning uchun faqat kompas va chizgʻich yordamida konstruktsiyalarni tan olishgan. Yevklid chiziqni „kengligi boʻlmagan uzunlik“ deb taʼriflagan, bu „barcha nuqtalarida teng yotadi“.

Manbalar

Havolalar
Toʻgʻrulbek

Toʻgʻrulbek, Sulton Toʻgʻrulbek, Muhammad Toʻgʻrulbek Ruknuddin Abu Tolib (993 — 1063.4.9) — Saljuqiylar davlatining asoschisi va 1sultoni (1038 —63). Saljuqbekning nevarasi.

Ibn alAsirning yozishicha, 11-asrning boshlarida birodari Chagʻribek Dovud (990 —1060) bn birgalikda koʻchmanchi oʻgʻuzlar — saljuqiylarnint harbiy birlashmalariga boshchilik qilgan. 1025 —30 yillarda T. boshchiligidagi saljuqiylar Alitegin va Sirdaryo yabgʻusi qoʻshinlariga qarshi muvaffaqiyatli harbiy harakatlar olib borishgan.

1035-yil may oyining boshlarida 10 ming kishilik saljuqiylarning otliq qoʻshini T. va Chagʻribek qoʻmondonligida Amudaryoni kechib oʻtib, Amul (hozirgi Turkmanobod)ni egallagan va Marvdan Nisoga yoʻl olgan. Gʻaznaviylar sultoni Masʼud Gʻaznaviy ularga qarshi qoʻshin joʻnatgan. Bu jangda saljuqiylar gʻalaba qozonib, Xurosonda oʻz mavqelarini tobora mustahkamlab borishgan, xususan, Tus va Nishopurni egallab, T.ni Nishopurda sulton deb eʼlon qilganlar (1038-yil iyun).

Dandanakon jangi gʻaznaviylar ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng T. Xuroson hukmdori deb eʼlon qilingan. 1040 —1055-yillarda T. Xorazm, Eron, Iroq, Ozarbayjon, Armanistonga harbiy yurishlar uyushtirib, bu hududlarning katta qismini saljuqiylar davlati tarkibiga qoʻshib oldi. Qoraxoniylar ham Movarounnahrda T. hukmronligini tan olishga majbur boʻlgan. T. arab xalifaligi poytaxti Bagʻdodni egallab (1058-yil 23 aprel), oʻz nomiga xutba oʻqittirgan va abbosiylar sulolasining xalifasi al Qoim (hukmronlik davri: 1031 —75) uning "sulton" unvonini tan olib, T.ka "al Mashriq va al Magʻrib sultoni" degan yuksak unvonni ham bergan. T. xalifani buvayhiylar (ular shialardan boʻlgan)ning tazyiqidan xalos qilib, islom dinining sunniy mazhabini mustahkamlagan. Keyinchalik T. xalifa al Qoimning qizi Sayyida Nisoga uylangan (1063.17.2).

T. 1038-yildayoq harbiy xizmatlari evaziga yirik lashkarboshilar va qarindoshurugʻlariga mamlakat hududini iqto sifatida taqsimlab bergan. T. Rayni, Chagʻribek Marvni oʻzlariga poytaxt qilganlar. Keyinchalik T. poytaxtni Raydan Isfahonga koʻchirgan (1050). Forslardan boʻlgan vaziri Abdulmalik Kunduriy (1064-yil qatl etilgan) yordamida ulkan Saljuqiylar saltanatini boshqargan.

Manba:Sayar addin Ali alXusayn i, Axbor addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M., 1980; AbulFazl Bayxaki, Istoriya Masʼuda (1030—1041), M., 1969.

Adabiyot 
 Agadjanov S. G., Ocherki istorii oguzov i turkmen Sredney Azii IX — XIII vv., Ashxabad, 1969.

Qahramon Rajabov.

 

Osiyo tarixi
Kishilar
993-yilda tugʻilganlar
1063-yilda vafot etganlar
Thimphu

Thimphu — Butan poytaxti. Sharqiy Himolay togʻlarida, Chinchu daryosi (Brahmaputra havzasi) vodiysida. Aholisi 30 ming kishidan koʻproq (1998). Mamlakatning diniy markazi. Aeroport bor. Savdosanoat markazi. Yogʻochsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr styasi bor. T.dagi Dzong qalʼasida qirol qarorgohi joylashgan.
Bogdan Xmelnitskiy

Bogdan (Zinoviy) Mixaylovich Xmelnitskiy (taxminan 1595–1657.6.8) — ukrain davlat arbobi, sarkarda, Ukraina getmani (1648–57), polyaklar zulmiga qarshi koʻtarilgan mustaqillik urushi rahbari (1648–54). 1637 – 38 yillardagi xalq qoʻzgolonlarida qatnashgan. 1640-yil oʻrtalarida polyaklarga qarshi qoʻzgʻolonga tayyorgarlik koʻrib, kazaklar qoʻshinini tuzgan. 1648-yil qamoqqa olingan, lekin koʻp oʻtmay Zaporojye Sechiga qochgan.

Ijtimoiy, diniymilliy zulmga qarshi qonli va uzoq davom etgan ozodlik urushlari 1648-yil yanvarda Xmelnitskiy boshchiligidagi milliy inqilobga aylangan. Bu urushlarda Qrim xonligi, Rossiya, Shvetsiya, Transilvaniya, Usmonli turk imperiyasi, Moldova va boshqa qatnashgan. Ukraina – Getmanlik mustaqil davlat boʻldi. 1654-yildan murakkab tashqi siyosat va harbiy vaziyat (Polsha qiroli katta armiya yuborgan) oqibatida Xmelnitskiy Moskva bilan davlatlararo harbiy ittifoqtuzgan. Xmelnitskiy mustaqil getmanlik hokimiyatini, cheklangan tashki siyosiy munosabatlar va kazak qoʻshinlarining 60 minglik tarkibini saqlab qolish toʻgʻrisida taklif qilgan. Ukraina – Getmanlik xrkimiyatini tashki siyosatda tan olinishiga erishgan. Ukrainaga avtonom huquqi berilgan. Xmelnitskiy ukrain xalqini Polsha hukmronligidan ozod kilishda katta rol oʻynadi.

Manbalar 

 

Ukraina
Andrés Bonifacio

Andrés Bonifacio y de Castro (1863. 29. 11—1897.10.5) — Filippin milliy-ozodlik harakati rahbarlaridan biri. 1892 yil Katipunan degan inqilobiy tashkilot asoschisi. B. 1896 yil avgustda Filippin xalqini ispan mustamlakachilariga qarshi qurolli kurashiga rahbarlik qilganlardan biri. Filippin Respublikasi prezidenta E. Aginaldo buyrugʻiga binoan otib tashlangan.

Manbalar