Afrika oltin mushugi

Afrika oltin mushugi (Caracal aurata) Gʻarbiy va Markaziy Afrikaning tropik oʻrmonlarida uchrovchi endemik yovvoyi mushukdir. U oʻrmonlarning kesilishi va terisi uchun ovlanishi tufayli xavf ostida va IUCN Qizil kitobga kamyob tur roʻyxatiga kiritilgan. Karakal va servalning ham yaqin qarindoshi. Ilgari u Profelis turkumiga mansub edi. Uning tanasi uzunligi 61-100 sm gacha dumining uzunligi 46 sm gacha yetadi.

Felis aurata nomini 1827-yilda Londondagi savdogardan qizil-jigarrang mushuk terisini sotib olgan Koenraad Jeykob Temmink tomonidan qoʻllagan edi. Temmink, shuningdek, Londondagi fermada yashagan shokolad jigarrang dogʻlari boʻlgan mushukning kulrang terisini tasvirlab berdi. U uni Felis celidogaster deb nomladi. 1838-yilda Jon Edvard Grey tomonidan taklif qilingan Felis neglecta Syerra Leonedan kelgan jigarrang kulrang mushuk terisi edi. 1842-yilda Jorj Robert Uoterxaus tomonidan taklif qilingan Felis rutilus Syerra-Leonedan kelgan qizgʻish mushuk terisi edi. 1906-yilda Richard Lydekker tomonidan taklif qilingan Felis chrysothrix cottoni Ituri yomgʻir oʻrmonidan toʻq kulrang mushuk terisi edi. 1942-yilda Kongoning sharqiy qismidagi qora mushuk terisi Felis maka sifatida taklif qilingan.

1858-yilda Nikolay Severtzov umumiy nomlarni taklif qildi Profelis F. celidogaster bilan turlar va Chrysailurus F. neglecta bilan turlar turlari. 1917-yilda Reginald Innes Pokok Afrika oltin mushukini ham, Osiyo oltin mushukni ham Profelisga boʻysundirdi. Bu tasnifni bir qancha keyingi mualliflar kuzatib bordilar.

Mushuk namunalarning filogenetik tahlili shuni koʻrsatdiki, Afrika oltin mushugi karakal (Caracal caracal) bilan chambarchas bogʻliq. Bu ikki tur serval (Leptailurus serval) bilan birgalikda Felidaening sakkiz nasldan biri boʻlgan Karakal nasl-nasabini hosil qiladi. Bu nasl deyarli 8,5 million yil oldin rivojlangan. Ushbu yaqin munosabatlar tufayli Afrika oltin mushuki Karakal jinsiga kiritilgan.

Afrika oltin mushukining ikkita kichik turi 2017-yilda ajratilgan:

 C. a. aurata (Temminck, 1827) — Kongo daryosining sharqida
 C. a. celidogaster (Temminck, 1827) — Xoch daryosining gʻarbida

Afrikalik oltin mushugining moʻyna rangi kashtan qizil-jigarrang, kulrang-jigarrangdan tortib to quyuq loyqarangacha boʻladi. Dogʻlar xira kulrangdan qora ranggacha. Boshqalarida dogʻlar qorin va ichki oyoqlarda cheklangan. Uning pastki qismlari va koʻzlari, yonoqlari, iyagi va tomogʻi atrofidagi joylari ochroq rangda deyarli oq ranggacha. Uning dumi tepada quyuqroq boʻlib, ogʻir chiziqli, engil chiziqli yoki tekis, qora uchi bilan tugaydi. Uning diapazonining gʻarbiy qismlaridagi mushuklar sharqiy mintaqadagilarga qaraganda kuchliroq dogʻlarga ega. Ikki rang morflari, qizil va kulrang fazalar bir vaqtlar bir xil turlarning rang oʻzgarishini emas, balki alohida turlarni koʻrsatadi deb oʻylangan. Kulrang terilarning oʻrta zonalarida pigmentli boʻlmagan tuklar bor, qizil terilarning sochlari esa intensiv qizil rangga ega. Melanistik terilarning sochlari butunlay qora rangga ega.

Afrikalik oltin mushuklarning terisini yelkalar oldida oʻziga xos jingalak moʻyna tizmasi mavjudligi bilan aniqlash mumkin, bu erda tuklar yoʻnalishini oʻzgartiradi. Bu uy mushukidan ikki baravar katta. Uning yumaloq boshi tanasining oʻlchamiga nisbatan juda kichik. Bu ogʻir qurilgan mushuk, oyoqlari uzun, dumi nisbatan qisqa va panjalari katta. Tana uzunligi odatda 61-101 sm gacha oʻzgarib turadi. Quyruq uzunligi 16-46sm gacha va elkaning balandligi taxminan 38-55sm. Mushukning vazni 5,5-16 kg, erkaklar urgʻochilarga qaraganda kattaroqdir.

Umuman olganda, afrikalik oltin mushuk karakalga oʻxshaydi, ammo quloqlari qisqaro, dumi uzun, yumaloq yuzi bor. Kichik, yumaloq quloqlari bor. Uning koʻz rangi och koʻkdan jigarranggacha.

Afrika oltin mushuk Senegaldan Markaziy Afrika Respublikasiga, Keniyaga va janubiy Angolaning shimoliga qadar tarqalgan. Dengiz sathidan 3000 m gacha balandlikgacha boʻlgan tropik oʻrmonlarda yashaydi. Daryolarga yaqin boʻlgan zich, nam oʻrmonlarni afzal koʻradi, lekin bulutli oʻrmonlarda, bambuk oʻrmonlarida va baland boʻyli oʻrmonlarda yashaydi.

Gvineyaning Yuqori Niger milliy bogʻida u 1996—1997-yillarda oʻtkazilgan qidiruv ishlarida aniqlangan.

Ugandaning Kibale milliy bogʻida 2008-yilda Uvariopsis oʻrmonzorida afrika oltin mushugi qayd etilgan. Gabonning Moukalaba-Doudou milliy bogʻida 2012-yilda oʻtkazilgan tadqiqotlar davomida oʻrmonli hududlarda qayd etilgan Afrika oltin mushuklari birinchi marta 2018-yilda Tanzaniyaning Minziro oʻrmon qoʻriqxonasida topilgan.

Oʻzining juda turlicha odatlari tufayli Afrika oltin mushuklarining xatti-harakatlari haqida kam narsa maʼlum. Ular yolgʻiz hayvonlar boʻlib, odatda krepuskulyar yoki tungi hayvonlardir, garchi ular oʻljaning mavjudligiga qarab kun davomida ov qilishlari ham kuzatilgan.

Afrikalik oltin mushuklar daraxtga chiqishga qodir, lekin birinchi navbatda yerda ov qilishadi. Ular asosan daraxt giraksi, kemiruvchilar bilan oziqlanadi, shuningdek qushlar, mayda maymunlar, duykerlar, gigant oʻrmon choʻchqalarining bolalari va mayda antilopalarni ovlaydi. Shuningdek, ular uy parrandalari va chorva mollarini ham ov qiloshadi.

Koʻpaytirish 
Afrika oltin mushugining reproduktiv odatlari haqidagi bilimlar asirlikda boʻlgan shaxslarga asoslangan. Ayol 75 kunlik homiladorlik davridan keyin bir yoki ikkita mushukchani tugʻadi. Mushukchalarning vazni 180-230 g. Ularning koʻzlari tugʻilgandan keyin bir hafta ichida ochiladi va ular 6-8 haftada sutdan ajratiladi. Ular boshqa kichik mushuk turlariga nisbatan tez oʻsadi va rivojlanadi. Bir kishi tugʻilgandan keyin 16 kun ichida 40 sm uzunlikdagi devorni kattalashtirgani xabar qilingan, bu erta yoshdan yuqori darajadagi jismoniy chaqqonlikni aks ettiradi. Ayollar 11 oylikda, erkaklar esa 18 oylikda jinsiy etuklikka erishadilar. Tutqunlikda ular 12 yilgacha yashaydilar. Yovvoyi tabiatda ularning umri nomaʼlum.

Afrika oltin mushugi tropik oʻrmonlarini kesish, kon sanoati va yoʻl qurilishi bilan birga yogʻli palma plantatsiyalariga aylantirish va shu bilan uning asosiy yashash joylarini yoʻq qilish bilan tahdid qilmoqda. Bu, ayniqsa, Kongo havzasida bush goʻshti ovlanishi bilan tahdid qilinmoqda. 2018-yilning may oyida Angolaning Uíge provinsiyasida oʻlik afrikalik tilla mushuk goʻsht sifatida taklif qilingan.

Afrika oltin mushugi CITES II ilovasida keltirilgan. Afrika oltin mushuklarini ovlash Angola, Benin, Burkina-Faso, Kongo, Kot-d’Ivuar, Kongo Demokratik Respublikasi, Gana, Keniya, Liberiya, Nigeriya, Ruanda va Syerra-Leoneda taqiqlangan. Gabon, Liberiya va Togoda nazorat qilingan holda ovlanadi.

Manbalar 

Mushuksimonlar
Keniya sutemizuvchilari
G‘arbiy Afrika sutemizuvchilari
Karakal
Sutemizuvchilar