MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shoh Mahmud Churos

Shoh Mahmud Churos, Mirza Shoh Mahmud ibn Mirza Fozil Churos (17-asr) — tarixchi olim. Hayoti, asosan, Yorkend xonligining markazi — Yorkendda oʻtgan. Sh.Shoh Mahmud Churos Yorkend xonlari Abdullaxon, Ismoilxon, Abdurrashidxon, Muhammad Aminxonga bagʻishlab tarixiy asarlar yozgan. Beshta tarixiy asaridan "Anis attolibin" (1639—40) va "Tarixi Shoh Mahmud ibn Mirza Fozil churos" (1670; qisqacha "Tarix") asarlari bizgacha saqlanib qolgan.

SH.Shoh Mahmud Churos "Anis attolibin" asarini ishqiya tariqatining ishoqiyya suluki rahnamosiga bagʻishlangan. Uning fors tilidagi "Tarix" asari chigʻatoy xoni Ismoilxonga bagʻishlangan boʻlib, bu asar nufuzli saroy aʼyoni Erkebek taklifiga binoan yaratilgan. Muallif bu asarni yozishda Muhammad Haydarning "Tarixi Rashidiy" asaridan keng foydalangan. Bu asar soʻz boshi va 118 ta bobdan iborat boʻlib, Sharqiy Turkiston (muallif iborasicha, Moʻgʻuliston)da 1670-yilgacha boʻlgan voqealarni oʻz ichiga olgan. Muallif oʻzi mansub boʻlgan churos qabilasi haqida mufassal maʼlumot bergan. Shuningdek, asarda qozoq xoni Tavakkal va ukasi Ishimxoyushsh Sharqiy Turkiston (Chalish va Turfon)dagi faoliyati ham yoritilgan. Asar qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti va Rossiya Davlat kutubxonasi (Moskva)da saqlanadi.

Adabiyot 
 Materialm po istorii kazaxskix xanstv XV XVIII vekov, AlmaAta, 1969.

    

Tarixchilar
Shoh Fozil maqbarasi

Shoh fozil maqbarasi - Qirgʻiziston Respublikasi Jalolobod viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (taxminan12-asr). Maqbara peshtoqgumbazli (umumiy bal. 15,37 m), murabba tarhli (7,85x7,85 m) 1 xonadan iborat; pishiq gʻishtdan ishlangan. Maqbara gumbazi 8 qirrali asosga oʻrnatilgan. Bezaklarida ganch oʻymakorligida ishlangan handasiy, islimiy naqshlar, kufiy yozuvli kitobalar bilan birga chizma usulida ishlangan naqshlar ham uchraydi.

Qirgʻiziston meʼmoriy yodgorliklari‎
Jalolobod viloyati
Shoh Gʻarib Mirzo

Shoh gʻarib mirzo (taxallusi Gʻaribiy) (15-asr 2-yarmi, Hirot) — shoir, temuriy shahzodalardan biri. Husayn Boyqaroning oʻgʻli. Zamondoshlari tomonidan oʻz davrining nodir isteʼdodli shoiri sifatida eʼtirof etilgan. Navoiy "Farhod va Shirin" dostonida Sh.Gʻ.M.ga alohida bob ajratib, unga koʻpgina yaxshi nasihatlar qilgan. Keyinchalik vafot etganda ham, uning vafotiga ulugʻ shoir marsiya bagʻishlagan.

SH.Gʻ.M. oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Uning forscha va oʻzbekcha sheʼrlaridan iborat devonining qoʻlyozma nusxasi Gamburg milliy kutubxonasida saqlanadi (inv. №15). Unda Sh.Gʻ.M.ning forscha 37 gʻazal, 1 qitʼa va 1 muxammasi (umumiy hajmi 557 misra) va oʻzbekcha 76 gʻazal va 4 muxammasi (umumiy hajmi 1210 misra) oʻrin olgan. Uning lirik sheʼrlarida ishq, vasl, hijron, sogʻinch, vafo, jafo, sadoqat, may va bulardan hosil boʻladigan kayfiyatlar, yaʼni quvonch, qaygʻu, saodat, hasrat, maʼshuqaning goʻzalligini taʼriflash kabi mavzular yetakchi oʻrinni egallaydi. U gʻazalnavis boʻlib, uning ijodida 5 muxammas va 1 qitʼadan tashqari, barcha asari gʻazal janrida yozilgan.

Ijodida badiiy lik, yangilik, oʻziga xoslik kuchli. Oʻzbekcha va forscha sheʼrlari nihoyatda ravon til, goʻzal uslubda yaratilgan. Gʻazallarida mavzu va holatni saqlashga uringan. Sheʼrlarida xalqning, xususan, Hirot aholisining urf-odatlari, anʼanalari, tushunchalari, kiyinishlari, turmush tarzi, hatto sport oʻyinlari ham oʻz aksini topgan. Shuningdek, xalq ogʻzaki ijodi ham uning sheʼrlariga, ijodiga muayyan taʼsir oʻtkazgan.

Ijodiga fors va oʻzbek sheʼriyatining mumtoz namoyandalari, ayniqsa, Husayniy, Navoiy va Jomiyning taʼsiri sezilarli. Sheʼr musiqiyligini oshirish uchun musiqali soʻzlarni tanlash, soʻzlarni takrorlash, bir joydan chiqadigan undosh harflarni yonmayon keltirish, har bayt yo har misrani bir soʻz bilan boshlash kabi usullardan foydalangan.

Manbalar 
 Devon, T., 2001.

Ad:. Alisher Navoiy, Mukammal asarlari toʻplami [20 j.li], 13-j., T., 1997.

Shafiqa Yorqin, Otabek Joʻraboyev.

Shoirlar
Shoh Hijron

Shoh hijron (18-asr) - shoir va yozuvchi. Tugʻilgan va vafot etgan yili nomaʼlum. Asli andijonlik boʻlgan. Qashqar hokimi Xoʻja Jahonxoʻjam iltimosiga koʻra, Firdavsiyning "Shohnoma"sini oʻzbek tiliga nazm va nasrda tarjima qilgan. Uning bir nusxasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. №184). Bundan tashqari, Shoh Hijronning "Qissai Dorobi Zarrinkamar" ("Zar kamarli Dorob qissasi") sarguzasht asarining qoʻlyozmasi ham mavjud. Bu qissada Dorobning kechmishlari, yovuz kuchlarga qarshi kurash yoʻlida koʻrsatgan qahramonliklari tasvirlangan.

    
Shoirlar
Shohjahonpur

Shohjahonpur - Hindistonning shim. qismidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida, Deoxa daryosi (Gang daryosi irmogʻi) boʻyida joylashgan. Aholisi 260 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, shakarqamish) rayonining savdosanoat markazi. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi. Toʻqimachilik korxonalari bor. Shaharga 1647-yilda asos solingan va Boburiylar saltanati hukmdori Shoh Jahon nomi bilan atalgan.

Hindiston shaharlari
Shohiy

Shohiy (taxallusi; asl nomi Sulton Masʼud Mirzo Shohiy) (1475 — Gʻazna — 1507) — shoir, temuriy shahzodalardan biri. Otasi Sulton Mahmud Mirzo sohibqiron Amir Temurga 5boʻgʻin avloddir. Onasi Xonzodabegim Mir Buzurg Termiziyning qizi. Sh. boshqa temuriyzodalar kabi yoshligidan ilmga, adabiyotga havasmand boʻlgan. Otasi unga Hisor hokimligini topshirgan va u otasining vafotiga qadar (1495) bu yerni boshqarib turgan. Samarqandni olish uchun qilgan yurishi muvaffaqiyatsizlikka uchrab, Hisor qam qoʻlidan ketgach, Husayn Boyqaro saroyidan panoh topgan va yana saltanat ilinjida Movarounnahrga qaytgan. Vazir Xusravshoh shahrini asir olib, koʻziga mil tortgan. Yana Husayn Boyqaroning ruxsati bilan Xurosonga qaytgan va uning qizlaridan biri — Begim Sultonga uylangan. U keyingi hayotini ijodga bagʻishlagan va Hirot adabiy hayotida faol qatnashgan. 1507-yilda Shayboniyxonning Xurosonga yurishlari vaqtida oʻldirilgan va Gʻaznada dafn etilgan.

SH. haqida Alisher Navoiy oʻzining "Majolis unnafois" tazkirasining 7majlisida shunday taʼrif beradi: "Sulton Masʼud Mirzo — ravshan zehnlik va mustahsan taʼbliq va pokiza hisol va mahmud faol yigitdur. Vafo va diljoʻyliq aning shiori, saxo va darveshxoʻyliq uning atvori". Amakivachchasi va qaynisi Zahiriddin Muhammad Bobur ham "Boburnoma"nit bir necha joylarida uni yaxshi xotiralar bilan eslaydi. Tazkiranavis — Faxri Hirotiy (16-asr) "Latoyifnoma" asarida (Alisher Navoiy "Majolis unnafois" tazkirasining forschaga erkin, ijodiy tarjimasi) taʼkidlashicha, u turkiy sheʼrlarida "Shohiy", forsiy sheʼrlarida esa "Orifiy" taxalluslarini qoʻllagan va bu ikki tilda alohidaalohida devon tuzgan.

shahrining turkiy "Devon"i 1140 baytni tashkil qilib, undagi sheʼrlar gʻazal, ruboiy, fard va tarjeʼband janrlaridadir. Sh. sheʼriyatida Navoiy anʼanalarini davom ettirgan. Navoiy va Husayniy gʻazallariga taxmislar, tatabbuʼlar bogʻlagan.

SH. turkiy "Devon"ining 2 qoʻlyozmasi maʼlum boʻlib, ular (1745; 1776) Hindistonda koʻchirilgan. Bu qoʻlyozmalar Londondagi "India Ofis" kutubxonasida saqlanadi.

Prof. A. Abdugʻafurov Sh. "Devon"ini fotonusxa asosida mukammal soʻzboshi bilan nashr ettirgan (2001).

Otabek Joʻraboyev.

    

Shoirlar
Shohimardon (Ali)

Shohimardon (fors. erlar shohi, mardlar shohi) — choryorlarning toʻrtinchisi Aliga berilgan nomlardan biri. Ali janglarda jasurlik, mardlik koʻrsatib shu nomga sazovor boʻlgan.

Yana qarang 

 Shohimardon majmuasi
Shohin

Shohin (taxallusi; asl ismi Shamsiddin) (1859, Buxoro — 1894, Qarshi) — fors shoiri. Buxorodagi Shodimbiy madrasasida tahsil olgan. Jami 12500 misradan iborat sheʼriy merosi bizgacha yetib kelgan. Ular 164 gʻazal, 58 qasida, 4 muxammas, 3 musaddas, 27 ruboiy, 5 hajviy qasida, 2 tarjeʼband, 1 fard, "Layli va Majnun" dostoni va Saʼdiyning "Boʻston"i yoʻlida yozilgan "Tuhfai doʻston" ("Doʻstlar tuhfasi", 1890) pandnoma asarini oʻz ichiga oladi. Shuningdek, "Badoyeʼ ussanoyeʼ" ("Badiiy sanʼatlar") nomli nasriy asari mavjud. "Layli va Majnun" dostoni Xusrav Dehlaviy va Nizomiy Ganjaviylarning shu nomli dostonlariga nazira sifatida yozilgan boʻlsada, doston syujetida oʻziga xosliklar ham mavjud boʻlib, u oʻz davri voqealarini keng yoritgan.

Manbalar 
 Buxoriylar boʻstoni, T., 1998.

Adabiyot 
 Mirzozoda X.M., Shamsiddin Shohin, Samarqand, 1956.

Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Shodimbiy madrasasida tahsil olganlar
Shohmalik

Shohmalik, amir Shohmalik, amir Gʻiyosiddin Shohmalik (? — 1426.21.1, Xorazm, Mashhadda dafn etilgan) — Amir Temur va Shohrux saltanatida xizmat qilgan dongdor amir. Amir Temur uni yoshligidan tarbiyalagan, harbiy salohiyatni oʻrgatgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnoma"sida Sh. dastlab Amir Temurning 5 yillik yurishi, aniqrogʻi Takrit qalʼasining olinishi (1393-yil) voqealari bayonida qoʻshin boshligʻi sifatida eslatilgan; Muhammad Sultonni Hurmuz viloyatini egallashga joʻnatganda esa, Sh. lashkar tarkibida hazorani (minglik qoʻshin qismini) boshqargan.

SH. Amir Temurning Hindistonga yurishida faol qatnashgan lashkarning turli qismlarida tuman sardori boʻlgan. Amir Temurning 7 yillik yurishi chogʻida Sh. Sohibqironning eng ishonchli kishilaridan sanalgan. Sulton Boyazid bilan jangda Sh. nomdor noʻyon sifatida lashkarning markaziy (qoʻl) qismiga belgilangan. Amir Temur Oʻtror shahrida vafot qilgan paytida Sh. uning yonida boʻlgan va oxirgi vasiyatlari, jumladan, Pirmuhammadni valiahd qilgani haqidagi vasiyatni bevosita eshitgan. Sohibqironning jasadi joylashgan tobut, oilasi, nevaralarini Oʻtrordan Samarqandga olib kelishda bosh boʻlgan.

Amir Temurning vafotidan soʻng, Samarqand taxtini Xalil Sulton egallagach, Sh. Mirzo Shohruxning oʻgʻillari Ulugʻbek va Ibrohim Sultonni olib, dastlab Buxoroga, soʻngra Xurosonga Shohrux xizmatiga borgan. Shohrux Movarounnahrni toʻla oʻz ixtiyoriga olgach (1409—10), uni Ulugʻbekka suyurgol qiladi va u hali yosh boʻlgani sababli, mamlakat ishlarini boshqarib turishga shahrini mutasaddi qilib qoldiradi. Mazkur tadbirdan Ulugʻbekning koʻngliga malollik kelganini bilgan Shohrux (1411 — 12) shahrini Xurosonga chaqirib oladi.

Keyingi 1405—13 yillar davomida Sh. Shohruxning topshirigʻi bilan Xuroson, Mozandaron, Movarounnahr, Xorazmga harbiy yurishlarda, isyonlarni bostirishda qatnashgan. Shohrux (1412— 13) Xorazmni Sh.ka butkul (darbasta) suyurgʻol qiladi. Sh. Xorazm hokimi boʻlganidan keyin ham Shohruxning gʻarbiy viloyatlarga yurishlarida ishtirok etgan.

shahrining Temuriylar davri xalqaro elchilik munosabatlarida ham maʼlum hissasi bor. 1419—22 yillarda Temuriylardan Xitoyga borib kelgan katta elchilik safarida Xorazmdan shahrining Oʻrduvon ismli elchisi ham qatnashgan.

Abdurazzoq Samarqandiyning "Matlai saʼdayn"ida keltirilishicha, Amir Temur oʻz vaqtida shahrining sadoqatli buyuk xizmatlarini qadrlab, juda koʻp joylarni unga suyurgʻol tarzida inʼom qilgan. Sh. oʻziga tegishli mulklarda madrasalar, xonaqohlar, masjidlar, rabotlar va hovuzlar kabi koʻp xayrli qurilishlarni amalga oshirgan, ularga ekinzorlar barpo etib vaqflar belgilagan.

SH. vafot qilgach, uning jasadini Xorazmdan Mashhadga keltirib, Imom Rizoning qabri yoniga oʻzi qurdirgan maqbaraga dafn qilishgan.

Omonullo Boʻriyev.

    

Madrasa asoschilari
Shohnavozxon

Shohnavozxon (17-asr 18-asr bosh lari) — hindistonlik tarixchi olim va adib. shahrining fors tilida yozgan "Maosir ulumaro" ("Amirlar tarixi") asari Hindistonning oʻrta asrlardagi tarixi, iqtisodi va, ayniqsa, madaniyatini oʻrganishda muhim manba sanaladi; Sh. mazkur tadqiqotida bizgacha yetib kelmagan koʻpgina asarlardan foydalangan. Asarda 16-asrning yarmidan 18-asr boshigacha Hindistonda yashab, ijod etgan (shuningdek, Oʻrta Osiyodan Hindistonga kelib yashab qolgan) davlat, fan va madaniyat arboblarining hayoti hamda ijodiy faoliyatlari yoritilgan. Asarning oxirgi qismini shahrining oʻgʻli Abdulhay yozgan. Asarni ingliz sharqshunosi N.Beverj xonim forschadan ingliz tiliga tarjima qilib, Kalkuttada nashr ettirgan (1946).

Tarixchilar
Shohnay

Shohnay, shexnay — surnaysimon tilchali puflama musiqa cholgʻusi. Shimoliy Hindistonning asosiy mumtoz sozlaridan. Yogʻochdan qilingan konussimon tanasida 7 ta chalgʻich (barmoq) teshigi mavjud. Qamishdan yasalgan tilchasi orqali havo yuboriladi. Baland, kuchli va jarangdor tovushga ega. Ijro jarayonida shahriga past ovozli (bansuri nay kabi) puflama hamda urma (nogʻora, tabla va boshqalar) cholgʻular joʻr boʻladi. Turli oilaviy va diniy marosimlar, xalq bayramlarida, hozirda esa konsert cholgʻusi sifatida ham keng qoʻllaniladi (yana qarang Bismilloh Xon).
Shohnishin

Shohnishin — saroy, mehmonxona, uylarning xos xonalari toʻridagi supali, usti koʻshk sifat bezatilgan maxsus joy. Mas, Sitorai Mohi Xosa meʼmoriy majmuasidagi Ahadjon saroyida Sh. boʻlgan. Toshkentning eski shaharida Shohnishintepa saqlanib qolgan.

    

Arxitektura
Shohnishintepa

Shohnishintepa - arxeologik yodgorlik; atrofi qishloqdan iborat boʻlgan qasrkoʻshk xarobalari (7—13-asrlar boshi). Toshkentning shim.gʻarbiy qismi (Eski shahar)da Kaykovus anhori boʻyida joylashgan. Rivoyatlarga koʻra, Turon podshosi Afrosiyob oʻz fuqaro vakillarini shu qarorgohda qabul qilgan. Yodgorlik Turkiston arxeologiya havaskorlari toʻgaragi aʼzolari tomonidan qayd etilgan (19-asr oxirlari). 20-asrning 50-yillarida M.Ye. Masson tomonidan oʻrganilgan. 1968—69 yillarda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. shahrida tabiiy soz tuprokli doʻnglik ustida qad koʻtargan koʻshk xarobalari va 7—8-asrlarga mansub madaniy qatlam saqlangan. 9—10-asrlarda koʻshk xarobalari Binkat rabodiga tutashib, shahar mahallakoʻylariga birlashib ketgan. shahrida kulolchilik ustaxona va xumdonlar qoldiqlari qayd etilgan. Binkat rabodining mahallasi sifatida mavjud boʻlgan Sh. 13-asr boshida vayron etilgan.

Havolalar  

    

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Shohruxbiy

Shohruxbiy (Shohrux, Shohruxxon; taxminan 1680 yoki 1681—1721) Oʻrta Osiyoning Fargʻona vodiysida keyinchalik Qoʻqon xonligi deb ataluvchi davlatning asoschisi (1709—1721). Oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub boʻlgan. 1709-yilda xonlikni Buxoro amirligidan mustaqil deb eʼlon qiladi va umrining oxirigacha Qoʻqon xonligida hukmronlik qiladi. Vafotidan soʻng uning oʻrniga xonlikni toʻngʻich oʻgʻli Abdurahimbiy boshqaradi.

Biografiyasi

Hokimiyat tepasiga kelishi 
Shohruxbiyning hokimiyat tepasiga kelishi toʻgʻrisida turli maʼlumotlar mavjud. Henry Hoyle Howorthning 1880-yillarda yozib qoldirgan maʼlumotlariga koʻra Shohruxbiy qaynotasini oʻldirib, hokimiyatni qoʻlga oladi va u hukmronlik qilib kelayotgan hududlarni kengaytirishga harakat qiladi va shu davrda Qoʻqon xonligiga asos soladi.

Boshqa bir malumotlarga koʻra esa 1709-yilda Ming sulolasi vakillari alohida beklik tuzib olgan din peshvolarini hukumatdan agʻdaradilar va oʻzlari uchun Fargʻona vodiysida yangi hokimiyat oʻrnatadilar. Ayni oʻzlarining qabilasidan boʻlmish harbiy qobiliyatga ega va jismonan kuchli shaxs — Shohruxbiyni esa ushbu davlatga hukmdor etib tayinlaydilar. Shu tariqa Oʻrta Osiyoning Fargʻona vodiysi hududida keyinchalik Qoʻqon xonligi deb yuritiladigan yangi davlat vujudga keladi.

Shohruxbiy oʻz odamlariga oʻrda va qoʻrgʻon uchun qulay joy tanlashga farmon beradi. Uning odamlari „Koʻk toʻnliklar“ deb ataladigan qabila istiqomat qiluvchi ikki soy oraligʻida joylashgan hududni qulay joy deb hisoblaydilar va shu yerda ark, keyinchalik esa uning atrofda saroy va binolar qura boshlaydilar. Qurilish ishlari nihoyasiga yetkandan keyin esa Shohruxbiyni taxtga oʻtqazadilar (1709).

„Oltin beshik“ afsonasi 
Qadimdan maʼlumki, mamlakat taxtiga oʻtirish va unga hukmronlik qilish uchun Chingiz yoki Afrosiyob avlodidan boʻlish zarur boʻlgan. Shohruxbiy esa Chingiz avlodidan ham, Afrosiyob avlodidan ham boʻlmaganligi uchun saroy kishilari tomonidan „Oltin beshik“ afsonasi toʻqib chiqariladi. Ushbu afsonaga koʻra, Kobul tomon yoʻlga otlangan Zahiriddin Muhammad Bobur Fargʻona vodiysida tugʻilgan chaqalogʻini oltin beshikka soladi va uni oʻsha yerda qoldirib ketadi. Keyinchalik oʻzbek qabilalari vodiydan beshikni topib oladilar va bolani voyga yetkazadilar. Beshikdagi bola voyaga yetgach, undan Sulton elik nomli bola, Sulton elikdan esa Xudoyor, Muhammad Amin, Abulqosim, Shohmastbiy (Ejmosbiy), Hojibiy, Ashurbiy, so‘ng Shohruxbiylar dunyoga keladi.

Shohruhbiy hukmronlik qilgan davlat tarkibiga dastlabki yillari poytaxt shahar Qoʻqondan tashqari, Namangan, Marg'ilon, Konibodom va Isfara shaharlari ham kirgan.

Vafoti 
Shohruhbiy 12 yil davomida hokimiyat tepasida turib, 13-yili, yaʼni 1721-yilda vafot etadi.

Undan Abdurahimbiy, Abdukarimbiy va Shodibiy ismli uch nafar oʻgʻil qoladi.

Manbalar 

Kishilar
Qoʻqon xonligi hukmdorlari
1721-yilda vafot etganlar
Shpanka

Shpanka (Сегаяив уи1§ап8) — raʼnodoshlar oilasi olcha turkumiga mansub oddiy olcha (olivoli) navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan chiqarilgan. Oʻzbekistonda, shuningdek, Moldaviya, Ukraina, Gruziyada tarqalgan. Daraxti kuchli oʻsadi, shoxshabbasi keng. Barglari ellipssimon, gullarining rangi oq, xushboʻy, mart oxiri — aprel boshlarida gullaydi, chetdan changlanadi. Mevasi yirik (5 g), dumaloq, yaltiroq, toʻqqizil, poʻsti yupqa, eti mayin, sersuv, shirinnordon. Tarkibida S, V2, V9 vitaminlari, qand, oshlovchi moddalar bor.

May — iyunda pishib yetiladi. Ekilganidan keyin 3—4yili hosilga kiradi. 7—8 yoshida har bir daraxti 25— 30 kg gacha hosil beradi. Sh., asosan, yovvoyi olchaga payvand qilinib koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konservalar — murabbo, kompot, sharbat va boshqalar tayyorlanadi. Kasalliklarga va zararkunandalarga hamda sovuqqa chidamli. Sh. yetarli darajada sugʻorilmaganda qalqondorlardan zararlanishi mumkin. Uzbekistonning barcha viloyatlarida oʻstiriladi.

 
Raʼnodoshlar
Mevali daraxtlar
Giloslar
Yevropa o'simliklari
Hans Spemann

Hans Spemann (1869.27.6, Shtutgart 1941.12.9, Frayburg, Baden) — nemis embriologi, eksperimental embriologiyaning asoschilaridan biri. Geydelberg, Myunxen, Vyursburg universitetida oʻqigan. Rostok (1908—14) va Freysburg (1919—37) universitetida professor Berlindagi biologiya instituti direktori (1914—19). Ilmiy faoliyati suvda va quruqlikda yashovchilarning eksperimental embriologiyasiga oid. Sh. izlanishlari rivojlanayotgan embrion qismlarining oʻzaro bogʻliqligi, determinatsiya va boshqalar jarayonlarni oʻrganishga zamin yaratdi. Nobel mukofoti laureati (1935).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1896-yilda tugʻilganlar
1941-yilda vafot etganlar
27-iyunda tugʻilganlar
12-sentabrda vafot etganlar
Shpilka

Shpilka (nem. igna) (mashinasozlikda) — ikki uchiga rezba qirqilgan mahkamlash detali. Detallarni birbiriga biriktirish uchun ishlatiladi. shahrining bir uchi asosiy detalga burab kiritiladi, 2uchi esa teshik orqali mahkamlanayotgan detalga kiritiladi va unga gayka burab qoʻyiladi. Baʼzi hollarda detallar ikkala uchiga ham gaykalar burab qoʻyiladigan Sh. bilan mahkamlanadi.

 

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Shpinellar

Shpinellar (nem.), shpinelidlar — murakkab oksidlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Umumiy formulasi AV204yoki A(A, V)04. Bunda A—M§, 2p, Mp, Gʻe2+, So, N1; VA1, Gʻe3+, Sg, Mp, T14+, U3+. Tarkibidagi kationlarga koʻra quyidagi guruhlarga boʻlinadi: alyumoshpinellar, ferrishpinellar, xromshpinelidlar, titanoshpinellar va vanadiyshpinellar. Kub singoniyada kristallanadi. Turlicha qizil, yashil, havo rang, qora, rangsiz xillari bor. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5—8, zichligi 3,6—4,1g/sm3. Sh. uchun hosil boʻlish sharoitining yuqori traliligi xos; nurashga chidamli, sochmalarda uchraydi. Magnezialkarbonat jinslarning regional metamorfizmida hosil boʻladi. Koʻpgina Sh. xrom, marganets, temir, titan, ruxning muhim rudasi hisoblanadi. Sh. Ural, Pomir, Baykal orti, AQSH, Italiya, Myanma, Tailand, Afgʻoniston va Shri Lankada mavjud. Shaffof turlaridan qimmatbaho tosh sifatida, sunʼiy shahridan olovbardosh materiallar, sopol, boʻyoq ishlab chiqarishda hamda asbobsozlik va radiotexnikada foydalaniladi.

 

Minerallar
Carl Spitteler

Carl Spitteler (asl ismi; taxallusi Feliks Tandem, Tapyegp) (1845.24.4, Listal — 1924.29.12, Lyutsern) — shveysariyalik yozuvchi. Nemis tilida ijod qilgan. Bazel, Syurix, Geydelberg untlarida huquq va teologiya boʻyicha tahsil olgan. Dastlabki epik dostoni — "Prometey va Epitemiya" (1880—81; sheʼriy varianti "Chidamli Prometey", 1924). Shundan soʻng shahrining "Gʻayritabiiylik haqida" (1883) dostoni, "Kapalaklar" (1889) lirik sheʼrlar toʻplami, "Kolderi aymogʻi kichkina Fred" (1892), "Gustav" (1892) nasriy asarlari va "Adabiy afsonalar" (1892) satirik sheʼrlar toʻplami nashr etilgan. "Olimpiya bahori" (1910, 5 kitob) epik dostoni mashhur. Doston 8 satrli uslubda yozilgan boʻlib, mifologiya, yumor, fantaziya, din, allegoriya aralashmasidan iborat. Nobel mukofoti laureati (1919).

Manbalar 

Yozuvchilar
Adiblar
1845-yilda tugʻilganlar
24-aprelda tugʻilganlar
1924-yilda vafot etganlar
29-dekabrda vafot etganlar
Shpitsbergen

Shpitsbergen (norvegcha Svalbard) — Shim. Muz okeanining gʻarbiy qismidagi arxipelag. Maydoni 62 ming km². Yirik orollari: Gʻarbiy Sh., Shim.

Sharqiy Yer, Ej, Barens. Qirgʻoqdari fordlar bilan parchalangan. Relyefi togʻli (eng baland joyi 1712 m, Nyuton togʻi). Maydonining 35,1 ming km²muzliklar bilan qoplangan. Koʻp yillik muzliklar, issiq buloqlar bor. Iklimi Arktikaga xos dengiz iklimi. Oʻsimliklari mox, lishaynik, pakana qayin va tol. Shim.Gʻarbiy Shpitsbergen, Forlann milliy bogʻlari, rezervatlar tashkil etilgan. Toshkoʻmir konlari bor. Maʼmuriy markazi — Longir, asosiy porti — Barensburg. shahriga ilk bor 11—12-asrlarda pomorlar, 1596—97 yillarda gollandiyalik dengizchi sayyoh V. Barens borgan. 1925-yilda Norvegiya rasmiy ravishda shahrini Norvegiya Qirolligi hududi (Svalbard maʼmuriy birligi) deb eʼlon qilgan.

 

Arxipelaglar
Shpre

Shpre, Shpreye — Germaniyadagi daryo, Xafel daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 398 km, havzasining maydoni 10,1 ming km². Sudet togʻlaridan boshlanib, Shimoliy Germaniya pasttekisligida keng va botqoqlangan vodiydan oqadi. Bahorda sersuv. Oʻrtacha suv sarfi 40 m³/sek. Kema qatnaydi. Sh. boʻyida Berlin, Kotbus shahrilari joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Germaniyadagi daryolar
Shreder ertagisi

Shreder ertagisi (chillakisi) - xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tekshirish institutida erkin changlangan duragay urugʻlardan olingan nihollardan tanlab chiqarilgan (M.M. Mirzayev). Akad. R.R. Shreder sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Uzum boshlari yirik (400—450 g gacha), keng konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumlari yirik (1820 mm) ovalsimon, baʼzan uchi yoʻgʻonlashgan, toʻq qizil, uchi binafsharang, eti tigʻiz, karsillaydi, mayin, xushboʻy, mazali. Tarkibida qand miqdori 18-19%, nordonligi 6—8%. iyul boshlarida pishib yetiladi. Hosildorligi 120—150 s/ga. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi.

    
Uzum navlari
Gerhard Schröder

Shryoder Gerxard (; 1944.7.4, Mossenburg shahri) — Germaniya davlat arbobi. Gyottingen universitetining yuridik fakultetini tugatgan (1976). 1976-yildan yurist boʻlib ishlagan, soʻng Gannoverda xususiy yuridik ish olib borgan (197890). Sh. 1963-yildan Sotsial-demokratik partiyaning faol aʼzosi, 1978-yildan partiyaning yoshlar tashkiloti — "Yosh sotsialistlar" rahbari. 1980-yildan Bundestag — Germaniya parlamenti quyi palatasi aʼzosi, ayni vaqtda Quyi Saksoniyada Germaniya sotsialdemokratik partiyasi yer tashkiloti, 1986-yil Quyi Saksoniya parlamentida sotsial-demokratik partiya fraksiyasi rahbari, 1990-yildan Quyi Saksoniya yeri vazir-prezidenti, 1998-yil oktabrdan Germaniya Federativ Respublikasi kansleri.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar