Qahva (turkum)

Coffea — Roʻyandoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimliklar turkumi. Qahva turlari janubiy Afrika va tropik Osiyoda kelib chiqqan butalar yoki kichik daraxtlardir. Kofe loviyalari deb ataladigan baʼzi turlarning urugʻlari turli xil ichimliklarni tayyorlash uchun ishlatiladi. Mevalar, urugʻlar kabi, koʻp miqdorda kofeinni oʻz ichiga oladi, oʻziga xos shirin taʼmga ega.

Oʻstirish va foydalanish 

Qahvaning 120 dan ortiq turlari mavjud boʻlib, ular urugʻlardan yetishtiriladi. Ikkita eng mashhur turlari: Coffea arabica (odatda oddiygina „Arabika“ nomi bilan tanilgan), bu dunyo kofe ishlab chiqarishning 60-80 % ni tashkil qiladi va Coffea canephora („Robusta“ nomi bilan tanilgan) taxminan 20-40 % ni tashkil qiladi. C. arabica oʻzining shirin taʼmi uchun qadrlanadi, C. canephora esa koʻproq kofeinga ega. C. arabica Efiopiyaning baland togʻlari, Sudanning Boma platosidan kelib chiqqan va C. canephora va C. eugenioides oʻrtasidagi duragay hisoblanadi.

Daraxtlar isteʼmol qilish mumkin boʻlgan qizil yoki binafsharang mevalarni hosil qiladi. Meva koʻpincha „qahva gilosi“ deb ataladi va u „qahva loviya“ deb ataladigan ikkita urugʻni oʻz ichiga oladi. Ushbu nomlarga qaramay, qahva na haqiqiy gilos (Prunus turkumidagi baʼzi turlarning mevasi), na haqiqiy loviyaga (Fabaceae oilasidagi oʻsimliklarning urugʻlari) aloqador emas.

Kofe mevalarining taxminan 5-10 foizida faqat bitta loviya topiladi. Bu loviya peaberry deb ataladi, u oddiy qahva donasidan kichikroq va yumaloqroq.

Tropik iqlim mintaqalarida oʻstirilgan, qahvaning boʻyi odatda  gacha yetadi. Koʻpincha oʻstiriladigan kofe turlari yuqori balandliklarda yaxshi oʻsadi, lekin muzlash haroratiga toqat qilmaydi.

Coffea arabica daraxti 3-5 yildan keyin meva bera boshlaydi, oʻrtacha 50-60 yil davomida hosil beradi. Oq gullar juda xushboʻy hidga ega. Meva pishishiga taxminan toʻqqiz oy kerak boʻladi.

Ekologiya 
Qahva loviyalari tarkibidagi kofein oʻsimlik urugʻlarini himoya qiluvchi zaharli modda boʻlib xizmat qiladi. Kofein bir vaqtning oʻzida changlatuvchilarni, xususan, asalarilarni oʻziga jalb qiladi. Qahvaning barcha turlari kofeinni oʻz ichiga olmaydi va eng qadimgi turlarida kofein juda kam yoki umuman boʻlmagan. Kofeinli oʻsimliklar turkumning uzoqroq qarindoshlari Teobroma (kakao) va Camellia (choy) avlodlaridan mustaqil ravishda rivojlangan. Bu shuni koʻrsatadiki, kofein ishlab chiqarish qahva va oʻsimliklar evolyutsiyasida moslashuvchan xususiyatdir. Meva va barglarida kofein mavjud boʻlib, ular kofe gilos choyi va kofe bargi choyini tayyorlash uchun ishlatilishi mumkin. Meva, shuningdek, koʻplab alkogolsiz ichimliklar, shuningdek, oldindan qadoqlangan choylarda ishlatiladi.

Bir nechta hasharotlar zararkunandalar qahva ishlab chiqarishga taʼsir qiladi, jumladan, kofe qoʻngʻizi (Hypotenemus hampei) va kofe bargini zararlovchi (Leucoptera caffeina).

Qahva baʼzi Lepidoptera (kapalak va kuya) turlarining lichinkalari, Dalcera abrasa, sholgʻom kuya va Endoclita turkumining ayrim vakillari, jumladan E. damor va E. malabaricus tomonidan isteʼmol qilinadi.

Turlar 

 Coffea abbayesii
 Coffea affinis
 Coffea alleizettii
 Coffea ambanjensis
 Coffea ambongenis
 Coffea andrambovatensis
 Coffea ankaranensis
 Coffea anthonyi
 Coffea arabica L.
 Coffea arenesiana
 Coffea augagneurii
 Coffea bakossii
 Coffea benghalensis
 Coffea bertrandii
 Coffea betamponensis
 Coffea bissetiae
 Coffea boinensis
 Coffea boiviniana
 Coffea bonnieri
 Coffea brassii (J.-F.Leroy)
 Coffea brevipes Hiern
 Coffea bridsoniae
 Coffea buxifolia A.Chev.
 Coffea canephora ("Coffea robusta")
 Coffea carrissoi A.Chev.
 Coffea charrieriana
 Coffea cochinchinensis
 Coffea commersoniana
 Coffea congensis
 Coffea costatifructa Bridson
 Coffea coursiana J.-F.Leroy
 Coffea dactylifera Robbr. Stoff.
 Coffea decaryana J.-F.Leroy
 Coffea dubardii Jum.
 Coffea ebracteolata (Hiern) Brenan
 Coffea eugenioides S.Moore
 Coffea fadenii Bridson
 Coffea farafanganensis J.-F.Leroy
 Coffea floresiana Boerl.
 Coffea fotsoana Stoff
 Coffea fragilis J.-F.Leroy
 Coffea fragrans Wall. Hook.f.
 Coffea gallienii Dubard
 Coffea grevei Drake A.Chev.
 Coffea heimii J.-F.Leroy
 Coffea homollei J.-F.Leroy
 Coffea horsfieldiana Miq.
 Coffea humbertii J.-F.Leroy
 Coffea humblotiana Baill.
 Coffea humilis A.Chev.
 Coffea jumellei J.-F.Leroy
 Coffea kapakata (A.Chev.) Bridson
 Coffea kianjavatensis J.-F.Leroy
 Coffea kihansiensis A.P.Davis
 Coffea kimbozensis Bridson
 Coffea kivuensis Lebrun
 Coffea labatii A.P.Davis
 Coffea lancifolia A.Chev.
 Coffea lebruniana Germ.
 Coffea leonimontana Stoff
 Coffea leroyi A.P.Davis
 Coffea liaudii J.-F.Leroy
 Coffea liberica Hiern
 Coffea ligustroides S.Moore
 Coffea littoralis A.P.Davis
 Coffea lulandoensis Bridson
 Coffea mabesae (Elmer) J.-F.Leroy
 Coffea macrocarpa A.Rich.
 Coffea madurensis Teijsm.
 Coffea magnistipula
 Coffea malabarica
 Coffea mangoroensis Portères
 Coffea mannii (Hook.f.) A.P.Davis
 Coffea manombensis A.P.Davis
 Coffea mapiana Sonké, Nguembou
 Coffea mauritiana Lam.
 Coffea mayombensis A.Chev.
 Coffea mcphersonii A.P.Davis
 Coffea melanocarpa Welw. Hiern
 Coffea merguensis Ridl.
 Coffea millotii J.-F.Leroy
 Coffea minutiflora A.P.Davis
 Coffea mogenetii Dubard
 Coffea mongensis Bridson
 Coffea montekupensis
 Coffea montis-sacri
 Coffea moratii J.-F.Leroy
 Coffea mufindiensis Hutch. Bridson
 Coffea myrtifolia
 Coffea namorokensis
 Coffea neobridsoniae
 Coffea neoleroyi
 Coffea perrieri Drake
 Coffea pervilleana (Baill.) Drake
 Coffea pocsii Bridson
 Coffea pseudozanguebariae
 Coffea pterocarpa A.P.Davis
 Coffea racemosa Lour.
 Coffea rakotonasoloi A.P.Davis
 Coffea ratsimamangae J.-F.Leroy
 Coffea resinosa (Hook.f.)
 Coffea rhamnifolia (Chiov.) Bridson
 Coffea richardii J.-F.Leroy
 Coffea sahafaryensis J.-F.Leroy
 Coffea sakarahae J.-F.Leroy
 Coffea salvatrix
 Coffea sambavensis J.-F.Leroy
 Coffea sapinii (De Wild.) A.P.Davis
 Coffea schliebenii Bridson
 Coffea semsei (Bridson)
 Coffea sessiliflora Bridson
 Coffea stenophylla G.Don
 Coffea tetragona
 Coffea togoensis A.Chev.
 Coffea toshii
 Coffea travancorensis Wight
 Coffea tricalysioides J.-F.Leroy
 Coffea tsirananae J.-F.Leroy
 Coffea vatovavyensis J.-F.Leroy
 Coffea vavateninensis J.-F.Leroy
 Coffea vianneyi J.-F.Leroy
 Coffea vohemarensis
 Coffea wightiana
 Coffea zanguebariae Lour.

Manbalar 

O‘simlik va qo‘ziqorin stimulyatorlari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Qahva
Osiyo o'simliklari
Qahva (turkum)