MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dala ishlari sifatini baholash

Dala ishlari sifatini baholash, texnologik brakeraj — tuproqqa ishlov berish, ekinlarni parvarish qilish va hosilni yigʻib olishdagi ish sifatining texnologiya talablariga muvofikligini aniqlash. Barcha agrotexnologiya tadbirlari siklini oʻz vaqtida va sifatli qilib oʻtkazish qishloq xoʻjaligi ekinlaridan yuqori hosil olishning asosiy shartidir. Tuproqqa ishlov berishning quyidagi usullari nazorat qilinadi va baholanadi: yer haydash, ekish, kultivatsiya, angʻizni yuza yumshatish va boronalash ishlari sifati. Yerning haydalish chuqurligi va shudgorning tekisligi, haydalmay qolib ketgan joylar bor-yoʻqligi, haydalgan yerning oʻydim-chuqurligi yoki bir tekisligi, tuproqning yumshash, maydalanish darajasi, ekin qoldiqlarini, begona oʻtlarni, oʻgʻitlarni koʻmish va tuproqqatlamini agʻdarish; kultivatsiya va yuza yumshatishda tuproqqa ishlov berish chuqurligi va tekisligi, begona oʻtlarni toʻla yoʻq qilish, boronalashda yer yuzasini yumshatish va tekislashning sifati tekshiriladi. Diametri 5 sm dan ziyod kesaklar 20% dan yoki 1 m2 dagi katta kesaklar soni 10 donadon ortmasa, ishlov sifati yaxshi deb hisoblanadi. Qatlam koʻtarilishi 3—4 sm dan ortmasligi kerak. Ekish sifati koʻrsatkichlari uning oʻz vaqtida oʻtkazilganligi, xatosi yoʻqligi, urugʻlarning qatorlarga bir tekis tushishi, qatorning toʻgʻriligi va qator oralarining bir xilligi va b. ekish seyalkasi ishlab turganda baholanadi. Bu baho ekin unib chiqqandan keyin tasdiqlanadi. Maysalar qiygʻos unib chiqqan boʻlsa, ekish sifati yaxshi, nihollar siyrak (20% gacha) boʻlib qolsa, ekish sifati qoniqarli, siyraklik koʻp boʻlib (20% dan ortiq) va qator oralari kengligi har xil boʻlib qolgan boʻlsa ekish sifati qoniqarsiz deb hisoblanadi. Bunday ekinlar brakka chiqariladi va qayta ekiladi. Kator oralariga ishlov berish sifatiga ish organlarining oʻtish zonasidagi begona oʻtlarni toʻla yoʻq qilishi, oʻsimlikning shikastlanish darajasi, tuproq yuzasidagi kesaklarning mayda-yirikligigacha qarab baho beriladi. Tuproqqa toʻgʻri ishlov berilganligini koʻrsatadigan mezonlar — 0,1 mm dan 10 mmgacha boʻlgan kesaklarning 40% gacha boʻlishi, 50 mm va undan katta kesaklarning boʻlmasligidadir. Bunga erishish uchun qator oralariga sugʻorishdan keyin ishlov beriladi. Vegetatsiya davrida sugʻorish sifati egatning boshidan to oxiriga qadar tuproq qatlamining bir tekis namlanganligiga qarab baholanadi. Hosilni yigʻib-terib olish dehqonchilikdagi ishlarning yakunlovchi pallasidir. Yigʻim-terim ishlari eng qulay qisqa muddatlarda, nobudgarchilikka yoʻl koʻymay oʻtkazilishi kerak. Masalan, paxtachilikda terim goʻza tuplaridagi kusaklarning 55—60% ochilgan vaqtda boshlansa, mashina ochilgan paxtaning kamida 80%ni terib olsa, mashina yerga toʻkib-tushirib yuboradigan koʻsaklar har qatorda 2–3 m masofada kupi bilan bittadan boʻlsa, paxta terimi sifatli hisoblanadi. Yerga toʻkilgan paxta miqdori hosilning 2% dan ortmasligi kerak. Har tupda ochilgan paxtani terib olish 75% dan kam boʻlganda terish qoniqarsiz hisoblanadi.

Dala ishlari sifatini bosh pudratchilar, agronomlar, oʻzaro tekshirish brigadalari tekshiradilar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala nam sigʻimi

Dala nam sigʻimi — q. Tuproq nam SIGʻIMI.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala sichqonlari

Dala sichqonlari () -xomyaklar oilasining kenja oilasi, baʼzan alohida oila sifatida karaladi. Tanasining uz. 10—12 sm, baʼzi turlari 36 sm gacha. Kurak va oziq tishlari doimo oʻsib turadi. Shim. yarim shardagi barcha qitʼalar va orollarda tarqalgan. Yil davomida faol hayot kechiradi. Koʻpchiligi koloniya boʻlib yashaydi. 43 turi maʼlum. D.s.ga lemminglar, ondapgralar, koʻrsichqonlar, kulrang D.s, suv sichkrnlari va b. kiradi. Asosan oʻsimliklarning yer ustki qismi bilan oziqlanadi, baʼzi turlari oziq gʻamlaydi. Koʻpchilik turlari tulyaremiya, leptospiroz va b. kasalliklar mikroblarining tabiiy tashuvchisi hisoblanadi yoki ekinlarga ziyon keltiradi. Ondatralar va suv sichqonlari muynasi uchun ovlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Dala tajribasi

Dala tajribasi — dala sharoitida i.ch. sharoitlariga yaqinlashtirib oʻtkaziladigan eksperimental agronomik tadqiqot; ekin yetishtirishning barcha sharoitlarini hisobga olgan holda tajriba maydonida oʻtkaziladi. Bunday tajribalarda ekinlarni yetishtirishning u yoki bu omillari hamda usul-amallari va bu omillarning birgalikdagi taʼsiri chuqur oʻrganiladi. D.t.da ayrim omillarni batafsil oʻrganish aksariyat tadqiqotning boshqa usullari bilan birgalikda olib boriladi. D.t. agronomiya fani yutukdarini qishloq xoʻjaligi amaliyoti bilan mustahkam bogʻlaydi. D.t. uslubiyoti qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishining zamonaviy darajasiga mos boʻlishi kerak. Chunki tajribaning ilmiy qimmati va i.ch. ga joriy etilishi shunga bogʻliq. D.t. da oʻsimliklar hosili miqdorini hisobga olish, tajribada oʻrganilayotgan sharoitlar yoki ekinlarga taʼsir koʻrsatish usullari bilan hosil miqdori va sifati oʻrtasidagi bogʻlanish aniqlanishi shart. Tajriba fenologik kuzatuvlar bilan birga olib boriladi.

D.t. qisqa muddatli, koʻp yillik va uzoq muddatli boʻlishi mumkin. Qisqa muddatli tajribalar 3 yildan 10 yilgacha, koʻp yillik tajribalar 10—15 yil, uzoq muddatli tajribalar 50 va undan ortiq yil davom etadi. Kup yillik va uzoq muddatli bir yoki koʻp omilli doimiy tajribalar ekinlarni yetishtirishda qoʻllaniladigan yangi texnologik usullarning tuproqdagi suv-fizikaviy, kimyoviy hamda biologik jarayonlarga, tuproq unumdorligi, ekin hosili va uning sifatiga qanday taʼsir kursatishi va qanday oqibatlarga olib kelishini chuqur oʻrganishga imkon beradi. Paykalning katta-kichikligi va takroriylik D.t.ning aniqligini belgilab beradigan muhim omillardir.

Sugʻoriladigan sharoitlarda agrotexnika tajribalari, odatda, kamida 4 marta takroriylikda oʻtkaziladi, maʼlumotlarni matematik tahlil qilishga imkon beradigan aniq natijalar olishga erishiladi (qarang Tajriba takroriyligi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala tarixi daftari

Dala tarixi daftari, temir daftar, almashlab ekish dalalari tarixi daftari — xoʻjalikning agroishlab chiqarish hujjati; almashlab ekishdagi har bir dalaning tarixi va xoʻjalikning dehqonchilik madaniyatida erishgan yutuqlari aks etadi. Daftarda jami yer fondi maydoni, ekin maydonlari tarkibi, tuproqlar tasnifi, tuproqni ishlash usullari, oʻgʻitlash tizimi kabi maʼlumotlar yilma-yil qayd etib boriladi. Daftar dehqonchilikni ilmiy asoslangan usulda olib borilishini nazorat qilish imkoniyatini beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala chumchugʻi

Dala chumchugʻi (Passer montanus L.) — chumchuqsimonlar turkumi toʻqimachilar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 20—25 g . Boshqa chumchuqsimonlardan boshining ensa qismi qoʻngʻir, oq rangli chakkasida qoramtir dogʻlari hamda qanotlarida ikkitadan oqish yoʻli boʻlishi bilan farq qiladi. Yevrosiyoning deyarli hamma joyida tarqalgan. Asosan oʻtroq yashaydi, faqat arealining shim. qismidan qishda jan.roqqa koʻchadi. Butalar orasiga, bogʻlar va xiyobonlardagi daraxtlar tanasi yoki yerdagi yoriqlarga uya quradi, unga 4—8 ta (odatda 5—6 ta) oq yoki kulrang mayda qoramtir dogʻli tuxum qoʻyadi. D.ch. shim. hududlarda hasharotlar bilan oziqlanib birmuncha foyda keltiradi. Ammo dehqonchilik rivojlangan qududlarda pishib yetilgan donli ekinlar va mevalarni yeb katta ziyon yetkazadi. Soni koʻp boʻlgan joylarda D.ch.ga qarshi kurash olib boriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala shpatlari

Dala shpatlari — Yer poʻstida eng koʻp tarqalgan, karkasli silikatlar kichik sinfiga mansub jins hosil qiluvchi minerallar guruhi. Yer poʻsti ogʻirligining 50% ini tashkil etadi. K, Na, Ca, Va alyumosilikatlarning izomorf qorishmalari. taxminan 60% magmatik, 30% metamorfik jinslarda, 10% qumtosh va konglomeratlarda uchraydi. Rangsiz, tarkibida uchraydigan gematit qoʻshimchalarga qarab och kulrang , oq, yashilroq (albit, anortit), och pushti, qizil (ortoklaz), yashil (amazonit) boʻladi. Qattiqligi 6—6,5. Zichligi 2,6—2,8 g/sm3. Dala shpatlari kimyoviy tarkibiga koʻra 3 guruhga: natriy-kalsiyli — plagioklazlar; ishqorli (kaliy-natriyli) — sanidin, ortoklaz, mikroklin, anortoklaz va b.; kam uchraydigan kaliybariyli — gaalofanlarga boʻlinadi. Dala shpatlari monoklin (gialofan, ortoklaz) va triklin (plagioklaz, anortoklaz, mikroklin) singoniyasida kristallanib, shakllari bir-biridan kam farq qiladi. Koʻpincha plastinka, prizma (ortoklaz, mikroklin, gialofan) koʻrinishida boʻladi. Dala shpatlarida qoʻshaloq kristallar koʻp uchraydi. Kaliy-natriyli D.sh. oddiy qoʻshaloklar, natriy-kalsiyli (plagioklazlar)da murakkab qoʻshaloqlar hosil qiladi. Sanidinda Si va A1 tartibsiz, mikroklinda tartibli joylashgan. Yuqori temperaturada kristallanadigan kaliynatriyli Dala shpatlari tartiblangan. Plagioklazlar yuqori (Si, A1 tartibsiz joylashgan) va past temperaturada (Si, A1 tartibli) kristallanadi va shuningdek, oraliq turlari boʻladi. Dala shpatlari tog jinslarini tasniflashda asos boʻlib xizmat qiladi. Togʻ jinslarining muhim turlari: intruziv — granitlar, siyenitlar, dioritlar; effuziv — andezitlar, bazaltlar; metamorfik — gneyslar, slanetslar asosan Dala shpatlaridan tashkil topgan. Choʻkindi jinslarda Dala shpatlari mineral boʻlaklari uchraydi. Oydagi togʻ jinslarida (oy bazaltlari, gabbro, anortozitlar) faqat plagioklazlar aniklangan. D.sh. tarkibining keng variatsiyaliliga tufayli geologik-petrografik tadqiqotlarda muhim rol oʻynaydi. Sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan yirik kristallari pegmatitlarda kvars, koʻpincha slyudalarning yirik kristallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonning gʻarbi (Ketmonchi, Lolabuloq, Langar) va Rossiya Federatsiyasining shimoliy-gʻarbida pegmatitlar koʻp. Amazonitning mashhur konlari Rossiya Federatsiyasidagi Ilmen togʻlarida, tovlanuvchi plagioklazlar Uralda, qoramtir labradoritlar Ukrainada topilgan. Dala shpatlarining nurashi natijasida kaolin konlari, tropik, subtropik iqlim sharoitida laterit mahsulotlari vujudga keladi. Dala shpatlarining chiroyli tovlanadigan oy toshi, avantyurin, Labrador, amazonit xillari bezak buyumlari tayyorlashda, ayrim xillari elektr izolyatorlar, farfor va sement, oyna-shisha tayyorlashda ishlatiladi.

LL.Hamraboyev I. H., RajabovF. Sh., Petrografiya asoslari, T., 1984.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bezak toshlari
Minerallar
Dala qandalasi

Dala qandalasi (Lygus pratensis L.) — hammaxoʻr hasharot; D.q.ning kattaligi 3,5—4 mm, rangi yashil, qora naqshlari, qanotining ustki qismida, koʻkragining ost tomonida dogʻlari bor. Tanasi choʻziq, tuxumsimon. Lichinkasi kichikligi va qanotsizligi bilan voyaga yetgan qandaladan ajralib turadi. Tuxumi 1 mm. Qand lavlagi (nihollari va urugʻi), dukkakli oʻtlar, koʻpchilik tolali, moyli, dorivor, sabzavot va manzarali hamda gʻalla ekinlariga katta zarar keltiradi. Zararlangan shona, gul va mayda tugunchalar batamom toʻkilib ketadi, zararlangan koʻsaklarda botiq qora dogʻlar paydo boʻladi, mayda koʻsaklarning shakli qingʻir-qiyshiq boʻlib, tolasi yetilmay vaqtidan oldin ochiladi (hosil 60% gacha kamayishi mumkin). D. q. yetuk hasharot holatida turli oʻsimlik qoldiqlari ostida qishlaydi. Mavsumda 3—4 marta nasl beradi.

Kurash choralari: erta bahorda dalani begona oʻtlardan tozalash, kuzda esa zararkunanda shuvoqda toʻplanishini hisobga olib, qandalaga qarshi tegishli preparatlarni qoʻllash, ehtiyoj tugʻilganda D. q.ga qarshi detsis, super-zipak, simbush, siraks yoki fostak preparatlaridan birini belgilangan meʼyorda qoʻllash tavsiya etiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dala gʻozi

Dala gʻozi (Anser fabalis Lathem) — gʻozsimonlar turkumi oʻrdaklar oilasiga mansub qushlarning bir turi. Vazni 2,75—4,5 kg . Boshqa gʻozlarga nisbatan koʻproq quruqlikka moslashgan. Yerda yengil yuradi va tez yuguradi, suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. D.gʻ. Yevrosiyoning hamma hududlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda uchib oʻtish davrida uchraydi. Gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz va Qora dengiz sohillarida hamda Oʻrta Osiyoda (Zarafshon vodiysining quyi qismida) qishlaydi. Suv yaqinidagi quruq joylarga, orollarga uya quradi. Uyaga 3—6 (odatda 3—5 ta) tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni modasi taxminan 25 kun bosadi. D.gʻ. ochib chiqqan joʻjalarni yirtqich qushlardan xavfsizroq joyga koʻchiradi. Joʻjalari 1,5 oyda uchirma boʻladi. Yiliga bir marta tullaydi. Shu davrda koʻp miqdorda ovlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalaylama

Dalaylama [moʻgʻulcha dalay — soʻngsiz (donolik) va lama] — Tibetdagi lamaizm ruhoniylari boshligʻining unvoni. 1391-yilda joriy etilgan. Birinchi D.-l., rivoyatga koʻra, 1351-yilda tugʻilgan. Lamaizmda D.-l. tirik xudo sifatida dindorlar orasida katta eʼtiborga ega. U oʻlganda oliy lamalardan tuzilgan maxsus komissiya yangi tugʻilgan tibetlik chaqalokdar orasidan D.-l.ning ilohiy mohiyati mujassam boʻlgan goʻdakni qidirib topadi. U monastirga joylanib, maxsus tarbiyalanadi. Hoz.— 14-D.L. Ten-zin Gyatso.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalaynor

Dalaynor, Xulunchi — Xitoyning shim.-sharqidagi koʻl, Ichki Mongoliyaning shim.da. Mayd. 1100 km². Chuq. 6–9 m, suv sathining bal. 539 m. Koʻlga quyiladigan suvning miqdoriga qarab, uning maydoni oʻzgarib turadi. D.ga Kerulen va Orchun-Gol daryolari quyiladi. D. suvining sathi koʻtarilgan vaktlarda suv Loyqa nomli irmoqdan oqib chiqib Argun daryosiga quyiladi. D.ning qirgʻoklari past, yassi, suvi chuchuk, baliq koʻp.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Markaziy Osiyo
Dʼalamber Jan Leron

D’ALAMBER (D’ Alembert) Jan Leron (1717.16.11 - Parij - 1783.29.10) -fransuz maʼrifatparvari, matematigi va faylasufi. Parij FA aʼzosi (1754). 1751-57 yillarda D. Didro bilan birgalikda "Ensiklopediya"ni nashr qilgan. Mat., gidrodinamika, astronomiya, fizika fanlarini rivojlantirishga hissa qoʻshgan. Mexanikada dinamika masalalarini statika usullari bilan yechish uning nomi bilan ataladi (k,. D’Alamber prinsipi). Bu prinsipning mumkin boʻlgan siljishlar prinsipi bilan mantikiy birlashishi — D’Alamber — Langranj prinsipini tashkil etadi. Moddiy sistemalar harakatining differensial tenglamalarini tuzish qoidalarini ifodalab bergan. Sayyoralarning oʻz orbitasidan chetga chiqishi nazariyasini asoslagan. Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, qatorlar nazariyasi, algebraga oid. D. dunyoqarashiga dualizm xos. D. falsafada sensualizm mavqeida turib, moddiy olamdagi predmet va hodisalarning obyektiv mavjudligini va ularning sababiy bogʻlikligini eʼtirof etgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dʼalamberlangranj prinsipi

D’alamberlangranj prinsipi — mexanikaning asosiy prinsiplaridan biri; har qanday ideal bogʻlanishli mexanik sistemalardagi harakatlarning xususiyatini aniqlaydi va shu sistemalarga tegishli dinamik, statik masalalarni yechish usullarini beradi. J. D’Alamber va J. Langranj nomi bilan ataladi.

D.—L. p.ga asosan, har qanday ideal bogʻlanishli mexanik sistemalarning haqiqiy harakati uchun vaqtning har bir lahzasida barcha faol va inersiya kuchlarining bajargan elementar ishlari yigʻindisi nolga teng.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalachilik

Dalachilik — dehqonchilikning asosiy tarmoqlaridan biri; koʻpincha bir yillik texnika, don, sabzavot-poliz, ozuqa (yem-xashak) ekinlarini yetishtirish tizimi. Sugʻorma dehqonchilik zonalarida bugʻdoy, gʻoʻza, kartoshka, makkajoʻxori, beda, dukkakli don va b. ekinlar dala ekinlari hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalachoy

Dalachoy (Hypericum L.) — dalachoydoshlar oilasiga mansub oʻt yoki chala butalardan iborat oʻsimliklar turkumi. 200 ga yaqin turi bor, koʻpchiligi Oʻrta dengiz hududlarida oʻsadi. Oʻzbekistonda 3 turi bor. Ular choychoʻp, dalachoy, choyoʻt, qizilpoycha deb yuritiladi. D.larning barglari oddiy, yaxlit, koʻpchiligi qaramaqarshi joylashgan. Guli — roʻvaksimon toʻpgul, sariq, ikki jinsli. Kosachabarglari koʻpincha yarmisigacha qoʻshilgan. Changchilari koʻp, oʻzaro tutashgan. Urugʻchisi bitta, 3—5 uyali. Mevasi koʻsakcha. Oʻzbekistonning adir va togʻli hududlarida D.ning N. perforatum L. degan turi koʻp tarqalgan. Iyun—sent.da gullab urugʻlaydi. Tarkibida oshlovchi moddalar, efir moylari va S vitamin bor. Xalq tabobatida (meʼda-ichak kasalliklarida va qon aralash ich ketganda) ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dalv

Dalv (arab.) — 1) un ikki burjning biri; Jadiy va Hut burjlari oʻrtasida joylashgan;

2) shamsiya yil hisobida Un birinchi oyning arabcha nomi (21 yanvar— 21 fevral davriga tugʻri keladi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Dalvarzin kanali

Dalvarzin kanali — Sirdaryoning oʻng sohilidagi sugʻorish kanali. Asosiy shoxobchalari bilan (Sul, Oʻng, Xasyoz) birgalikdagi uz. 67,5 km, shundan magistral kanal uz. 11,5 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 45 m3/s. 1930 yilda qurilgan. Sugʻorish mayd. 53,2 ming ga, shundan 33,2 ming ga Oʻzbekistonda (Toshkent viloyati), 20 ming ga Tojikistonda. Kanalga suv Farhod GESning yuqori bʼyefidan oʻzi oqib chiqadi. D.k. asosan pastham joylar buylab qazilgan. D.k.ning oʻng shoxobchasi Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasi boʻylab, janubidan shim.ga qarab oqadi. 1929—30 yillarda qurilgan. Oʻz. 35 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 18 m3/s. Sul shoxobchaning uz. 21 km. Boshlanish qismida (2 km) suv oʻtkazish imkoniyati 26 m3/s, undan quyida 16 m3/s.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
  

Kanallar
Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Tojikiston
Dalvarzin choʻli

Dalvarzin choʻli — Toshkent viloyatidagi choʻl, Sirdaryoning oʻrta oqimi sohili bilan Moʻgʻultogʻ va Oltintepa togʻlari etaklari oraligʻida joylashgan. Relyefi gil va qumlardan tarkib topgan past-baland tekislikdan iborat. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1°, iyulniki 30°. Sovuq bulmaydigan kunlar 210 kun. Dalvarzin choʻlining nam oʻtloq tuprogʻida chirindi koʻp. Markaziy qismi och tusli kashtan tuproqdan iborat. Qum, shoʻrxok va shagʻalli yerlar ham uchraydi. Shimoliy va sharqiy qismidagi togʻ oldi Kakayalar S Nasos stansiyalari "—g Gidrouzellar qiya tekisliklarining tuprogʻi serunum boʻz tuproq. Dalvarzin choʻli bahorda boshokli har xil oʻsimliklar, jumladan rangoʻt, qoʻngʻirbosh bilan qoplanadi. Ushbu hududda Sirdaryoning oʻig qirgʻogʻidan boshlab sharq tomon 4 ta akkumulyativ terrasa mavjud boʻlib, balandligi 350 m dan 275 m gacha oʻzgaradi. 4-terrasa eng qadimgi boʻlib, janubida Yuqori Dalvarzin kanalining bosh qismida ayrim joylardagina qoldiq holda uchraydi, 3-terrasasi katta hududni egʻallaydi, uning eni janubida 16 km, sharqiy chegarasi Dalvarzin kapali oʻzani boʻylab yoʻnalgan. U shimoliy tomon davom etib, Chanoq qishlogʻi yaqinida Ohangaron daryosining 3-terrasasi bilan tutashadi. 3-terrasa quyida joylashgan 2-terrasadan balandligi 10-15 m boʻlgan qiyalik bilan aniq ajralib turadi. 3-terrasaning yuzasi tekis boʻlib, daryo tomon bir oz qiyaroq. Shimolida tekislik qum tepalari, qum marzalari hamda botiqlar bilan murakkablashgan. 2-terrasa choʻlning shimoliy gʻarbida yaxshi ifodalangan, eni 14 km. Yuzasi tekisroq, shuningdek, daryoning taqasimon qoldiq oʻzanlari uchraydi. Ularning baʼzilari hozir koʻl. 1-terrasa kambar (1,5-2 km), daryo oʻzani boʻylab joylashgan, yuzasi toʻlqinsimon tekislikdan iborat.

Terrasalar qalin lyoss, qumoq, qumloq, shagʻal tosh va qumning oʻzaro aralashmasidan tuzilgan. Dagʻal jinslarning qalinligi 50-60 m. Terrasalarda yotqiziklarning litologik tarkibi vodiy boʻylab janubidan shimoliy tomon oʻzgarib, qumloq, qumoq va gilning salmogʻi ortib boradi. Shu sababli grunt suvlarining sathi ham janubida 10 m dan shimolida 1-2 m gacha (Dalvarzin koʻli va botqoqliklarda). Quyi terrasalarda Funt suvlari sathi asosan 1—2 mda joylashgan. Suvning minerallashuv darajasi ham janubidan shimoliy tomon ortib boradi (har litrda 1—3 g dan 10—12 g gacha va undan ortiq).

Dalvarzin choʻlining asosiy qismi oʻzlashtirilib, dehqonchilikda foydalanilmoqda. Oʻrtoʻqli va Qumli tashlama kollektorlari zovur suvlarini yigʻib Sirdaryoga tashlaydi. Yuqori terrasalarda sugʻoriladigan boʻz, boʻz-oʻtloq va oʻtloqboʻz, quyi terrasalarda esa sugʻoriladigan oʻtloq, ayrim joylarda botqoq (Sirdaryo boʻylarida) tuproqlar mavjud. Tuproklarning grunt suvlarini yer yuziga yaqin boʻlgan joylarida shoʻrlanish yuqori.

Asom Rafiqov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Choʻllar
Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Dalvarzintepa

Dalvarzintepa — soʻnggi jez davriga mansub qishloq harobasi (mil. av. 10—8-asrlar). Chust madaniyatinit eng yirik yodgorligi. Andijon viloyatining Oyim qishlogʻi yaqinidan topilgan. D.ning 6000 m2ga yaqin qismi ochilgan (1966). 2,5 m dan 3,5 m gacha madaniy qatlam 3 qurilish qavatiga boʻlinadi. Har bir qavatidan uy-joy qoldiklari, jez quyish ustaxonalari, gʻalla oʻralari, mehnat qurollari topilgan. Biroq uylar kam ochilgan vayetarli oʻrganilmagan. Madaniy qatlamda tashlandiq uy-joylar oʻrnida yon tomoni bilan gʻujanak holda yotgan bir qancha murdalar, koʻp miqdorda alohida suyaklar topildi. Bular D.da yashagan kishilar antropologik jihatdan yevropeoid irqqa mansub boʻlganligini koʻrsatadi. Aholining asosiy mashgʻuloti dehqonchilik va chorvachilik boʻlgan. Donni qayta ishlash uchun yorgʻuchoqdan foydalanilgan. Topilgan hayvon suyaklari aholi uy hayvonlarining barcha turini parvarish qilganligini koʻrsatadi. D.da jez quyish ishi ancha rivojlangan. Jezdan qilingan oʻroq, iskana, bigiz, igna, nayza, oʻqning uch qismi va zeb-ziynat buyumlari uchraydi. D.dan topilgan temir pichoq va temir parchalar qad. Fargʻona aholisi metall bilan ancha erta tanish boʻlganligini koʻrsatadi. Topilmalar orasida toʻqimachilikning ancha taraqqiy etganligidan darak beruvchi materiallar (jez igna, bigiz, urchuq va b.) bor.

1972 yili Darvarzin shaharchasida olib borilgan arxeologik qazilma ishlari mobaynida eramizning I asriga tegishli dalvarzin tumanining tarixdagi eng yirik — 36 kg.ga yaqin oltin buyumlar qazilmasi topilgan. Dalvarzin xazinasi o‘zining ilmiy ahamiyatiga ko‘ra mashhur hozirda Britaniya muzeyida saqlanayotgan amudaryo xazinasidan qolishmaydi. kushoniylarning qimmatbaho buyumlari butun Markaziy Osiyo chegarasida ilk bor topilganligi bilan birga, arxeologik qatlamiga ko‘ra juda nafis hamdir.

Qazilma vaqtida, shunnigdek, fil suyagidan yasalgan ko‘plab buyumlar ham topilgan, xususan, eng qadimiy shaxmat donachalari (eramizning I-II asrlariga tegishli), ishlov berilgan toshdan yasalgan buyumlar, mis tangalar, qimmatbaho toshlardan terilgan munchoq, hamda yunon-baqtriya davriga tegishli ingichka shisha.

Topilmalar ichida musiqachilar haykalchalari katta qiziqish uyg‘otadi, zero shu davrlarda yashab o‘tgan odamlarning musiqaga bo‘lgan qiziqishining namunasidir. U vaqtlarning musiqiy asboblari orasida kalta udni uchratish mumkin. Musiqachilarning (o‘tirish) holatidan ellinik Yunoniston an’analari sezilib turadi. Musiqachining qizg‘ish-jigar rang asbobi baqtriya arfasini, O‘rta Sharqda juda hurmatga sazovor bo‘lgan “osmon musiqasini” yodga soladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 „Dalvarzintepa xazinasi“ 
  

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Andijon viloyati