MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻzga oq tushishi

Koʻzga oq tushishi, leykoma -koʻz muguz (shox) pardasining xiralashuvi; odatda, parda shikastlanganda yoki unda yalligʻlanish, yaralanish jarayoni paydo boʻlganda kuzatiladi. Baʼzan tugʻma boʻlishi ham mumkin. Xiralashuvning jadalligiga koʻra, Koʻzga oq tushishit.ning bir necha xili ajratiladi: bilinar-bilinmas xiralashuv, "dogʻ" koʻrinishida va, nihoyat butunlay oq tushib qolishi. Mugoʻz parda markazi qorachiq roʻparasida xiralashgan boʻlsa, koʻrish quvvati pasayib, bora-bora koʻz koʻr boʻlib qolishi mumkin. Koʻzga oq tushib mugoʻz parda teshilgan boʻlsa, oq chuqurroqdagi toʻqimalarga, koʻpincha rangdor pardaga oʻtib ketadi, bu koʻz ichi bosimining oshishi (ikkilamchi glaukoma)ga sabab boʻladi. Davosi: keratoplastika — jarrohlik usuli qoʻllanadi.

Manbalar
Koʻzdan kechirish

Koʻzdan kechirish (jinoyat huquqida) — tergov harakati; jinoyat izlari va boshqa ashyoviy dalillarni topish, sodir boʻlgan hodisa tafsilotlarini va jinoyat ishi uchun ahamiyatli boshqa holatlarni aniqlash maqsadida surishtiruvchi, tergovchi, baʼzan sud oʻtkazadi.

Qotillik, bosqinchilik, talonchilik, oʻgʻirlik, haloqat qabilar yuz berganda joy, bino, tevarak-atrof, shuningdek, murda koʻzdan kechiriladi. Bu harakat jinoyat ishi qoʻzgʻatilmasdan oldin ham amalga oshirilishi mumkin. Tintuvda topilgan narsalar va hujjatlar, pochtatelegraf joʻnatmalarini jinoyat ishiga qoʻshishdan oldin Koʻzdan kechirish shart. Jinoyat ishiga aloqador deb hisoblangan buyumlar va holatlar Koʻzdan kechirish chogʻida xolislar huzurida tahlil qilinadi, zarur boʻlsa — tegishli mutaxassislar yordamida fotosuratga, kinotasvirga, videoyozuvga tushiriladi, nusxalari va qoliplari olinadi. Koʻzdan kechirish jarayoni va uning natijalari haqida bayonnoma tuziladi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK 135—141-moddalar).

Manbalar
Koʻzmunchoq

Koʻzmunchoq — yuzasida oq koʻz (xol) lari boʻlgan qora yoki koʻk rangli shishalardan yasaladigan munchoq. „Yomon koʻz“dan asrasin degan eʼtiqod bilan asosan bolalarga (ipga tizib, kiyim, boʻyin, qoʻlga) taqiladi. Ayollar orasida ham ko‘zmunchoq taqish urf boʻlgan.

Manbalar 

 

Zargarlik
Kiyim
Koʻzni harakatlantiruvchi nerv

Koʻzni harakatlantiruvchi nerv (Nervus oculomotorius) — bosh miya nervlarinnng 3-jufti. Tolalari oʻrta miyada joylashgan oʻzakdan boshlanib, miya oyoqchalarining ichki yuzasidan oʻtib, koʻz kosasining yuqori yorigʻi orqali koʻz kosasiga kirib, yuqori va pastki tarmoqdarga boʻlinadi. Yuqori tarmoqlarda yuqori qovoqni kutaradigan muskulga va koʻz soqqasining yuqori toʻgʻri muskullariga tarqaladi. Pastki tarmogʻi esa koʻzning ichki, pastki toʻgʻri hamda qiyshiq muskuliga tolalar beradi. Pastki tarmoqning tarkibidagi parasimpatik tolalar koʻz qorachigʻini siquvchi, kipriksimon tana muskuliga tarqaladi.

Manbalar 

Nerv sistemasi
Anatomiya
Nevrologiya
Oftalmologiya
Periferik nerv tizimi
Tibbiyot
Koʻzoynakli ilon

Koʻzoynakli ilon (Naja naja) - kapcha ilonlar guruhiga mansub ilonlarning bir turi. Oʻz. 1,6–2 m. Xavf tugʻilganida kengayadigan boʻynining orqa tomonida koʻzoynak shaklidagi oqish rasm boʻladi (nomi shundan olingan). Hind Koʻzoynakli ilonining "koʻzoynak" rasmi bitta halqadan iborat. Janubiy va Jan.-Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Toshlar va butalar orasida, termitlar va kemiruvchilar inida, baʼzan harobalarda yashaydi. Daraxtlarga urmalab chiqadi, suvda yaxshi soʻzadi. Kunning 2-yarmida va kechqurunlari faol. Suvda va quruklikda yashovchilar, kemiruvchilar, baʼzan qushlar va boshqa sut emizuvchilar bilan oziqlanadi. 8—45 ta tuxum qoʻyadi. Oʻta zaharli. Zaharidan tibbiyotda kapcha ilonlar zahariga qarshi zardoblar olishda va boshqa maqsadlarda foydalaniladi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Koʻztikan

Koʻztikan, iberiya boʻtakoʻzi () — murakkabguldoshlarga mansub ikki yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, boʻyi 20—70 sm. Poyasining yuqori qismi tarvaqaylab shoxlangan, serbarg. Barginingcheti tikanli, arratishsimon, ildiz oldi barglari patsimon, poyadagilari nashtarsimon qirqilgan. Gullari och qizil, sanatsimon toʻpgulga yigʻilgan. Ildizi oʻq ildiz, tuproqqa 1 m chuq. gacha kiradi.

Iyun—avgustgacha gullaydi va mevalaydi. Urugidan koʻpayadi. Oʻrta Osiyoda hamma joyda tarqalgan. Gʻalla ekinlari va bedazorda uchraydi, shuningdek, ariqkanal boʻylari, yoʻl yoqalari, tashlandiq yerlar, bog va uzumzorlarda oʻsadi. Tarkibida flavonoidlar, saponinlar va boshqa birikmalar bor. Xalq tabobatida istisqo kasalligini davolashda ishlatiladi.

Kurash choralari: yerni shudgorlash, maysalari kuringanda borovalash, qator oralariga ishlov berish va gerbitsidlar (granstar — ish suyuqligi 200—300 l/ga; banvel — 0,3—0,5 l/ga) purkash.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Koʻylak

Koʻylak — inson tanasining yuqori qismiga moslab tikiladigan yalang qavat yupqa kiyim. Turli matolardan, asosan, yupqa gazlamadan, kishi jinsi, yoshiga qarab turlicha tikiladi. Bola K., ayol K., erkak K. kabi turlari farqlanadi. Bola K.: chilla K. yoki chaqaloq K. (yumshoq, yupqa matodan keng, uzun yengli qilib, etak va yeng uchlari qaytarilmay tayyorlanadi), maktabgacha yoshdagi qiz va oʻgʻil bolalar K.gi (turli bichiqaa uzun va kalta, yengli va yengsiz), maktab yoshdagilar K.gi maxsus shaklda (forma) tayyorlanadi. Ayol K. har xil matodan turli bichikda yengli va yengsiz, yokali va yoqasiz qilib bichiladi; uning ustki va ichki turi boʻlib, ichki K. yupka, mayin matodan, ustki K. turli (shoyi, atlas, movut va boshqalar) matolardan tayyorlanadi. Erkak K. qadimdan yoqasiz va yoqali (asosan, tik yoqali), uzun yengli boʻlgan. Oʻzbek ayollari va erkaklarining K.lari yevropacha va boshqa K. nusxalari bilan boyitilmokda.

Manbalar 

 

Kiyim
Koʻk gumbaz masjidi

Koʻk gumbaz masjidi, Abdullatif masjidi — Oʻratepa (Tojikiston)dagi meʼmoriy yodgorlik (16-asr urtalari). Shayboniyxon sulolasidan, Movarounnahr hokimi Abdullatifxon (1540—51) nomi bilan bogʻliq. Old tomonidagi chuqur ravokli peshtoq (bosh tarzidagi) orqali gumbazli xonaqohga kiriladi. Ikki yon qanotida gʻishtin ustunli, ravokli, gumbazli galereya (xonalar) joylashgan.

Peshtoq va poygumbaz sirtida uyma koshinkor bezaklardan foydalanilgan. Ichki gumbaz osti bagʻallariga mayda ravoqchalar ishlangan. Xonaga yorugʻlik mayda tuynuk ravoqchalar orqali tushadi. Mehrobi serjilo, muqarnasli naqshlarga boy. Izoralari 2 xil rang koshin bilan qoplangan. Xonaqoh devorlariga chuqur ravoqlar ishlangan.

Manbalar 

 

Tojikiston meʼmoriy yodgorliklari
Masjidlar alfavit boʻyicha
Tojikistondagi masjidlar
Koʻk kaptar

Koʻk kaptar, yovvoyi kaptar (Columba livia) — kaptarsimonlar turkumiga mansub qushlarning bir turi; barcha xonaki kaptar zotlarining nasl boshi. Tumshugʻining qoraligi, qanotida qora yoʻllar koʻpligi, dumida oq yoʻllar boʻlmasligi bilan boshqa kaptarlardan ajralib turadi. Janubiy Yevropa, Shimoliy Afrika, Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda choʻl va dashtlardan tortib baland qorli choʻqqilargacha, shuningdek, shaharlarda tarqalgan. Oʻtroq qush, gala boʻlib yashaydi. Monogam, nari ham nasli uchun gʻamxoʻrlik qiladi. Daraxt shoxlari, jarliklar, togʻ qoyalarining yoriqlari va binolarning boʻgʻotlariga uya qurib, 2 ta tuxum qoʻyadi. 3 haftada jish bola ochadi. Bolasini dastlab jigʻildonidan ajratib chiqaradigan boʻtqa, keyinroq har xil donlar bilan oziqlantiradi. Bolasi uchirma boʻlgandan soʻng (1 oy), yana tuxum qoʻya boshlaydi. Bir mavsum davomida 4-martagacha tuxum qoʻyib, bola ochadi. Oʻsimliklarning urugʻi bilan oziqlanadi. Ovlanadi.

Manbalar
Koʻk kit

Koʻk kit, blyuval () — yoʻl-yoʻl kппеппспсitlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Dunyodagi eng yirik hayvonlardan biri, tanasining uzunligi 33 m gacha, ogʻirligi 150 t gacha, usti koʻkimtir, qorni va biqinlari zangori. Qornida oqish yoʻllari bor. Plankton organizmlar bilan oziqlanadi. 2—3 yilda bitta bola tugʻadi, bolasini 7—8 oy emizadi. Bitta kit 15—20 t yogʻ va 35—40 t goʻsht beradi. Planktonlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Koʻk koshona

Koʻk koshona - Oq Oʻrda xonlari dafn etilgan nekropol (daxma). Sigʻnoqdan 8 km jan.-sharkda joylashgan. Koʻk koshona pishiq gʻishtdan, baland, koʻk kigizdan naqshlar bilan bezatilib, oʻziga xos meʼmoriy uslubda qurilgan. Koʻk koshona atrofida bir qancha yirik janglar sodir boʻlgan. Xususan, 15-asrning 60-yillarida qalmiklar xoni Temurtosh (Oʻztemurtoyshi) oʻzining 170 ming otliqlari bilan Abulxayrxonga qarshi chiqqan. Koʻk koshonada qattiq jang boʻlgan. Abulxayrxonning sarkardalari Baxtiyor sulton va Ahmad sultonlar bu jangda halok boʻlishgan. Abulxayrxon Sigʻnoqqa chekingan. Qalmiklar Shohruxiyagacha boʻlgan yerdarni talab qaytib ketishgan. Keyinchalik Muhammad Shayboniyxon ham Koʻk koshona atrofida qozoq xonlariga qarshi bir qancha janglar olib borgan.

Manbalar
Koʻk koʻylak

Koʻk koʻylak — tashviqot janridagi estrada-teatr tomoshasi. "Jonli gazeta" asosida tashkil boʻlib, 1920—30 yillar keng tarqalgan. Qatnashchilar sahnaga koʻk koʻylak kiyib chiqqanliklari uchun "Koʻk koʻylak" deb nom olgan. "Koʻk koʻylak"chilarga sahna, dekoratsiya, grim va alohida libosning hojati yoʻqligi uchun tomoshalar klublar, zavod va fabrika, oʻquv yurtlarida, shahar maydonlari va dala shiyponlarida koʻrsatilgan. Dasturlari dolzarb mavzularga bagʻishlangan adabiy-badiiy montajlar, badiiy oʻqish, intermediya, xor, raqslardan iborat boʻlgan.

Oʻzbekistonda "Koʻk koʻylak" jamoalari, asosan, klublar va oʻquv yurtlari qoshida tuzilgan. 1925-yil Oʻrta Osiyo universiteti, Toshkent toʻqimachilik kombivati va boshqa joylarda "Koʻk koʻylak" jamoalari faoliyat koʻrsatgan. Oʻzbek "Koʻk koʻylak" toʻgaraqlari tashkilotchilaridan biri Ali Ardobus boʻlib, u Narimonov nomidagi Toshkent ped. bilim yurti qoshida, keyinchalik esa Samarqandda 75 kishilik "Koʻk koʻylak" jamoasini tashkil etdi. 20-yillarning 2-yarmidan Qoʻqon, Namangan, Andijon, Jizzax, Qarshi va boshqa vdaharlarda ham "Koʻk koʻylak" jamoalari tashkil boʻldi. Ishtirokchilari oʻqituvchi va oʻquvchilardan tashkil topgan boʻlib, ular Hamza, Gʻulom Zafariy, Soʻfizoda va boshqalarning asarlarini ijro etishgan. 30-yillar oxiriga kelib, professional teatrlar koʻpaya boshlagach, "Koʻk koʻylak" jamoalari tarqalib ketgan.

Mamajon Rahmonov.

Manbalar
Koʻk masjid

Koʻk masjid — Toshkentdagi meʼmoriy yodgorlik (1830—35). Toshkentlik aka-uka Nodirmat va Hojimatboylar (avval ular nomi bilan yuritilgan) mablagʻiga qurilgan. Peshtokli darvozaxona, baland minorali keng hovli, bir qanatli madrasa va hovli toʻridagi masjiddan iborat boʻlgan. Hozir koʻrimsiz darvozaxona, keng hovlining yarmisi hamda masjid (xonaqoh va ayvon) saqlangan. Xonaqoh (9,0x9,0 m) murabba tarxli, gumbazli. Jan. Devori ichiga chuqur ravoqli mehrob va tokchalar ishlangan. Xonaqoh janubidagi naqshinkor ayvon (7,26x12,20 m) shiftiga toʻsin tashlanib, ustidan toqilar terilgan. Ustunlar koʻpqirrali, poy-ustuni koʻk rangli toshlardan (masjid nomi ham shundan) turli shakllarda yoʻnib oʻrnatilgan (hozir poyustunlar rangi kulrang tusda).

Koʻk masjid 1995—99 yillarda taʼmirlanib atrofi obodonlashtirildi.

Manbalar 

 

Toshkent meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Koʻk Nil

Koʻk Nil, Bahr ul-Azraq - Afrikadagi daryo, Efiopiya va Sudan hududida. Nilning eng sersuv oʻng ir-mogʻi. Oʻz. 1600 km, havzasining maydoni 300 ming km². Kichik Abbay nomi bilan Choke togʻlari yon bagʻridan boshlanadi. Tana koʻliga quyiladi, undan Abbay nomi bilan oqib chiqib, 20 km dan keyin balandligi 45 m li sharshara hosil qiladi. Boshlanishida qirgʻoqlari pastroq, soʻngra 500 km masofada chuq. 900–1200 m, eni 100–200 m li daradan oqadi. Sudan hududidan chiqqach, K.N. nomini oladi va ancha tekis joyda ilon izi boʻlib oqadi. Hartum shahri yonida Oq Nil bilan qoʻshilib Nil daryosini hosil qiladi. Asosiy irmoqlari: Raxad va Dinder. Yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Quyilish joyidan 580 km masofada kema qatnaydi. Suv sarfi Hartum shahri yaqinida fevralda 127 m³/sek. dan avgustda 5822 m³/ sek. gacha. Sennor shahri yonida toʻgon, GES va suv omborlari qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi.

Manbalar 

Efiopiyadagi daryolar
Sudandagi daryolar
Koʻk somsa

Koʻk somsa — xamirli taom turi. Oshirma yoki oddiy xamirdan tayyorlanadi. Oshirilgan xamirdan yongʻoqday zuvalalar oʻziladi va joʻva bilan qalinligi 1 mm qilib jildlar yoyiladi. Yangi unib chiqqan otquloq, yalpiz, yoʻngʻichqa, jagʻ-jagʻ, ismaloq, shoʻra, togʻ piyozi (mator) kabi koʻkatlarning bargpoyasi koʻk piyoz yoki bosh piyoz bilan birga chopiladi. Qiymaga tuz, qalampir (murch), jizza (mayda toʻgʻralgan qoʻy yogʻi yoki dogʻlangan paxta yogʻi) qoʻshiladi. Jildga bir qoshiqdan qiyma solib tugiladi va tandirda (yoki duxovkada) pishiriladi. Koʻk somsa uchun ozroq yogʻ yoki eritilgan margarin, suvga tuz qoʻshib yumshoq qilib xamir qoriladi. 10—15 min. tindirilgach, zuvalachalar norin xamiridek yupqa qilib yoyiladi. Oʻrtasiga qiyma solib tugiladi.

Manbalar 

 

Taomlar
Koʻk oʻrda

Koʻk oʻrda — Oq Oʻrda va uning hududining rus manbalarida uchraydigan nomi. Sharq manbalarida Oltin Oʻrdani hamda undan Oq Oʻrda ajralib chiqqandan soʻng qolgan hududini K. Oʻ. deb ataydilar.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Koʻkayoz botigʻi

Koʻkayoz botigʻi — Qizilqumning shim. (Navoiy viloyati)dagi botiq. Shim.gʻarbdan jan.-sharqga yoʻnalgan. Oʻz. 18–20 km, enioʻrtacha 2–3 km. Balandligi 160– 180 m. Koʻkayoz botigʻi shimolida qumli balandlik (225 m) joylashgan, jan. kumli tekislikdan iborat. Shimoliy yon bagʻri tikroq va zinapoyasimon pasayib boradi, koʻplab quruq soylar bilan parchalangan. Janubiy yon bagʻri ancha yotiq (10°) va tekislikka tutashgan. Botiqning tubi shoʻrxok bilan band. Shimoliy yon bagʻrida boʻr davri yotqiziklari yuzasi ochilib qolgan. Ular gipsli gil, mergel, alevrit, qumlardan iborat. Shoʻrxok qismining chekkalarini bir yillik shoʻralar, qora saksovul, yulgʻun egallagan. Qumli va choʻl tuproqlarda iloq, qoʻngʻirbosh, oq saksovul, joʻzgʻun tarqalgan. Koʻkayoz botigʻining gʻarbida Koʻkayoz qishlogʻi mavjud.

Manbalar
Koʻkaldosh madrasasi (Toshkent)

Koʻkaldosh madrasasi — Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent shahrining tarixiy markazida, Chorsu maydonida joylashgan 2 qavatli madrasa inshooti.

Tarixi 
Koʻkaldosh madrasasining tashkil etilishi Shayboniylar davrining ikki mashhur shaxsi — Buxoro xonligining nufuzli amaldori Qulbobo koʻkaldosh va Toshkent hokimi Darveshxonning nomlari bilan bogʻliqdir. Ayrim, asosan, ilmiy-ommabop nashrlarda madrasa XVI asrda Qulbobo koʻkaldosh tomonidan bunyod etilgan deyilgan va boshqa, ayniqsa inqilobdan oldingi asarlarda u Darveshxon tashabbusi bilan qurilgani yozib qoldirilgan.

Koʻkaldosh madrasasi Buxoro xonligi, Toshkent shahri oʻrta asr shahristonining janubiy chekkasida qurilgan, hozirgi koʻcha oʻrni handaq boʻlgan.

Koʻkaldosh madrasasi XVIII asrning 1-choragida qarovsiz holga kelib qolgan va karvonsaroy sifatida foydalanilgan (1735). 1866- va 1886-yillardagi zilzilalar oqibatida vayron boʻlgan peshtoqi qayta tiklangan. 1946-yilgi zilziladan ham qattiq shikastlangan. Madrasa 1930—1960-yillarda butunlay qayta taʼmirlangan. Guldastalarining balandligi 2-qavat bilan deyarli tenglashtirilgan. Bir necha bor taʼmirlanishi natijasida madrasaning tashqi koʻrinishi oʻzgarib ketgan. Madrasaning old tomonida anʼanaviy usulda zinapoya ishlangan.

Koʻkaldosh madrasasi hujralaridan birida Furqat 1889—1891-yillarda Toshkentda boʻlgan vaqtda bir muddat shu madrasada yashagan. Hamza 1910—1911-yillarda madrasa hujralaridan birida istiqomat qilgan.

1998-yildan binoning muhandislik ustuvorligini taʼminlash, tashqi va ichki tarzlarini asl holiga keltirish va atrofini obodonlashtirish ishlari olib borilgan. Toshkent shahrining 2200 yilligi munosabati bilan 2008-yilda Koʻkaldosh madrasasining kirish peshtoqi va old qismi taʼmirlangan.

Koʻkaldosh madrasasi 1991-yildan Oʻzbekiston musulmonlari idorasi tasarrufiga oʻtkazilib, binoda shu idoraga qarashli oʻrta maxsus islom bilim yurti oʻz faoliyatini boshlagan.

Arxitekturasi 
Binoni qurishda anʼanaviy kompozitsiyaga rioya qilingan: chorsi hovlisi keng, hujralar va ochiq ayvonlar bilan oʻralgan. Hovlining П-simon yoʻllari hujralarni (darsxonalarni) masjid bilan ulaydi. Hujralar soni 38 ta boʻlgan.Ushbu madrassa, Toshkentdagi eng chiroyli madrassalaridan biri deb xisoblanadi. 

Madrasa dastlab 3 qavatli boʻlgan. Darvozadan kiraverishda chapda masjid, oʻngda darsxona joylashgan. Masjid va darsxonalarning usti oʻzaro kesishgan ravoqlarga oʻrnatilgan gumbazlardan iborat boʻlgan. Miyonsaroy 7 gumbazli. Meʼmorlar madrasani bezashda, asosan, binoning old tomoniga eʼtibor berishgan. Sirkor parchin va girih naqshlar bilan bezatilgan hashamatli peshtoqning ikki yoniga ikki qavatli ravoq ishlangan. Ikkinchi qavatdagi hujralar faqat peshtoqning ikki yonidagina saqlangan. Bosh tarzining ikki burchagidagi guldastalar bilan yakunlanib, tepasiga qafasa oʻrnatilgan.

Koʻkaldosh madrasasining umumiy oʻlchami 62,7x44,9 metr, hovlisi — 38x26,9 metr, peshtoqi bilan birga balandligi 19,73 metr.

Koʻkaldosh madrasasida tahsil olgan mashhur shaxslar

Galareya

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 .
 .

 

Toshkent madrasalari
Toshkent meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekiston oʻrta-maxsus islom oʻquv yurtlari
Koʻkaltosh

Koʻkaltosh (Koʻkaldosh) — qadimda turkiylarda boshqa onadan tugʻilib, ammo bir onani emgan ikki goʻdakni koʻkaldosh, yaʼni emikdosh. Oʻrta asrlarda hukmdorning rizoʼiy’ birodariga „Koʻkaltoshxon“ degan laqab berilgan. Koʻkaltosh istilohi, „Gʻiyos ul-lugʻat“da („Lugʻatlar madadkori“da) aytilishicha, turkiy koʻka (enaganing oʻgʻli) va tosh yoki dosh (sherik) soʻzlaridan iboratdir. Bu ikki soʻz orasidagi „l“ harfi esa keyinchalik qoʻshilib qolgan boʻlib, ilgari boʻlmagan. Koʻka (aka) soʻzi hozirgacha qozoq tilida qoʻllanilib keladi.

Manbalar

Adabiyotlar
Koʻkamaron

Koʻkamaron (Scutellaria immaculata Nevski) — yalpizdoshlar (labguldoshlar) oilasiga mansub sertuk yarim buta. Poyasi yotiq, yer ostki qismi yogʻochlanib, kaudeks hosil qiladi. Bir yillik poyalari 5—10 sm, sertuk, serbarg. Gullari 2,5—3 sm, och sariq, barg qoʻltigʻida gʻuj oʻrnashgan. Iyun—iyulda gullaydi, mevasi avg,— sentabrda pishadi. Toshkent, Samarqand va Fargʻona viloyatlaridagi togʻlarda oʻsadi. Yangiligida mol yeydi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Koʻkat toʻsiq

Koʻkat toʻsiq, koʻkat devor,chetan — bogʻ, koʻchatzor, yoʻl, gulzor, xiyobonlarni qor, qum bosishi, mol payhon qilishidan himoyalash, shuningdek, koʻcha va xiyobonlar manzarali boʻlishi uchun ularning chetiga qator qilib zich ekilgan buta yoki daraxtlar. Koʻkat toʻsiq hosil qilish uchun boʻyi bir tekis qalamchalar (baʼzan shox-shabba chiqarganlari ham) 1—3 qator ekiladi. Koʻkat toʻsiq oʻsimliklari tabiiy holda qoldiriladi yoki vaqt-vaqti bilan qaychilab, tekislab turiladi. Balandligi 1m gacha boʻlgan Koʻkat toʻsiq past boʻyli, mayda va serbarg, sekin oʻsadigan butalar (irgʻay, biota va boshqalar)dan 1 – 3 m balandlikdagi Koʻkat toʻsiq oʻrtacha va baland boʻyli butalar, baʼzi daraxtlar (doʻlana, uchqat va boshqalar) dan, 3 m.dan baland Koʻkat toʻsiqlar esa alohida oʻsadigan daraxt va butalar (buk, qoraqaragʻay, terak, archa va boshqalar)dan barpo etiladi.

Manbalar
Koʻkat ekinlar

Koʻkat ekinlar — koʻk holida is-teʼmol qilinadigan, bargi, poyasi ovqatga ishlatiladigan sabzavot ekinlar (koʻk piyoz, sarimsoqpiyoz, salat, kashnich, yalpiz, ismaloq, shivit, rayhon, rediska, rovoch, petrushka, ukrop va boshqalar). Koʻkat ekinlar qimmatli ozuqa moddalari, vitaminlarga boy. Koʻzda va bahorda ochiq dalada, parnik va issiqxonalarda yil davomida yetishtiriladi. Ular bevosita ovqatlarga va konservalarga solib ishlatiladi.
Barcha Koʻkat ekinlarning oʻsuv davri qisqa — 30—60 kun davomida mahsulot isteʼmol uchun tayyor boʻladi. Koʻkat ekinlarlar tez yetilishi sababli koʻp marta urugʻini sepib yil boʻyi barra koʻkat yetishtirish imkoniyati bor. Koʻkat ekinlar unumdor, nam yetarli tuproklarda yuqori hosil beradi. Piyoz, barra sarimsoq, ismaloq sovuqqa chidamli (qishda ochiq yerda ham oʻsadi). Qolganlari —3° —4° sovuqqa chidaydi.

Barcha Koʻkat ekinlarlar tor qatorlab ekiladi. Koʻkat ekinlar yetishtirishda mineral oʻgʻitlar deyarli qoʻllanilmaydi. Koʻkat ekinlar, asosan, dehqon xoʻjaliklari tomorqalarida yetishtiriladi.

Manbalar
Koʻkat oʻgʻit

Koʻkat oʻgʻit, siderat — tuproq unumdorligini oshirish maqsadida koʻkligida tuproqqa qoʻshib haydab yuboriladigan oʻsimliklar massasi. K.oʻ. maqsadlarida dukkaqlilardan mosh, koʻk noʻxat, lyupin, soya, loviya, vika, shabdor, bersim, karamgullilardan xantal, raps va boshqalardan foydalaniladi. Bu ekinlar mustaqil (shudgor qilinadigan dalaga) yoki oraliq ekin sifatida (alohida dalani band qilmay) koʻzda ekiladi, koʻklamda asosiy ekin ekilishi oldidan (mart-may oylarida) tuproqqa koʻshib haydab yuboriladi.

K.oʻ. tuproqning fizik xossalarini yaxshilaydi, uni organik modda va azotga boyitadi. Almashlab ekishda goʻng va mineral oʻgʻitlar bilan qoʻshib qoʻllanilganda samaradorligi yanada ortadi..

Manbalar
Koʻkbel

Koʻkbel, qizilbosh (Aythya ferina) — oʻrdaqlar oilasining shoʻngʻuvchilar urugʻiga mansub qush. Vazni 0,7—1,3 kg, yaxshi shoʻngʻiydi va soʻzadi. Yevropa, Osiyo, Amerikada tarqalgan, shu qitʼalarning jan.ida, qisman, Afrika (Nil daryosi qavzasi)da qishlaydi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda bahor va koʻzda uchib oʻtayotganda uchraydi, baʼzan qishlab qoladi. Toʻqay va katta koʻllarda yashaydi. Qamishlar orasiga uya qurib, 6—15 ta tuxum qoʻyadi. Oʻsimlik barglari va urugʻlari, mollyuskalar, hasharotlar lichinkasi bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali, ovlanadi.

Manbalar
Koʻkboshchitir

Koʻkboshchitir (Delphinium songoricum) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasi oddiy yoki ostki qismidan shoxlangan, boʻyi 15—20 sm. Yopirma barglari bandli, 3 boʻlakka ajralgan. Guli qiyshiq, gulkoʻrgʻoni och pushti. Gulyonbarglari mayda, bigizsimon, tukli. Gulbandi sertuk. Bargi sal egilgan, oʻz. 10– 15 mm. Urugʻi 1,2–2 mm. May — iyunda gullab, urugʻ tugadi. Qashqadaryo, Surxondaryo va Buxoro viloyatlaridagi qumli yerdarda koʻp oʻsadi. Yem-xashak oʻsimlik.

Manbalar
Koʻkdumaloq neft-gazkondensat koni

Koʻkdumaloq neft-gazkondensat koni — Qashqadaryo viloyatining Mirishkor tumani hududidagi kon. Qarshi shahridan 12 km gʻarbda joylashgan. Koʻrsatilgan hudud geofizik usul bilan ancha oʻrganilgan. 1979—1980-yillarda Janubiy Oʻrtabuloq hududida oʻtkazilgan seysmik razvedka ishlari natijasida Koʻkdumaloq strukturasi mavjudligi aniqlandi va chuqur quduqlar orqali qidiruv ishlarini olib borishga kirishildi.

Qazish ishlarining boshlanishi

1985-yilda sinalgan 2 qudukdagi rif karbonat yotqiziqlaridan koʻp miqdorda kondensat boʻlgan gaz olindi. Keyingi qazish ishlari natijasida Kellovey-Oksford karbonat yotqiziqlarida uzunligi 10 km, eni 4,5 km, balandligi 250 m ga teng kelgan braxiantiklinal koʻrinishdagi rifga mansub struktura borligi aniqlandi. 1986-yilda 3-qudukdan yuqori yura davri karbonat yotqiziklariga mansub sanoat ahamiyatiga ega neft olindi. Konda 18 ta quduq qazilgan. Ulardan 1 tasi parametrik, 3 tasi izlov, 14 tasi razvedka quduqlari. Shulardan 13 tasi mahsuldor. Koʻkdumaloq konidagi quduqlar bu yerda yura, boʻr, paleogen va neogen-toʻrtlamchi davr yotqiziqlarining mavjudligini koʻrsatdi. Quduqlarning chuqurligi 3631 m gacha.

Geologik joylashuvi

Koʻkdumaloq strukturasi Chorjoʻy pogʻovasiga mansub boʻlib, Dengizkoʻl platosining janubi-sharqiy qismida joylashgan. U Alan, Zevardi, Oʻrtabuloq kabi yirik gazkondensat konlari orasidan joy oladi.

Tuzilishi

Kellovey-Oksford yotqiziqlarida strukturaning oʻlchamlari kichrayadi hamda boʻyi 7 km, balandligi 67 m ni (manfiy 2000 m li izogipsa boʻyicha) tashkil etadi. Kondagi quduqlarning mahsuldorligi yuqori.

Koʻqdumaloq konidagi mahsulot gaz-kondensat uyumidan iborat boʻlib, uning tagida yaxlit holatdagi neftli qatlam ham bor. Gaz-neft chizigʻi —2771 m va suv-neft chizigʻi —2830 m dan oʻtkazilgan. Kondagi neftning zichli-gi 0,841—0,895 g/sm³ oraligʻida oʻzgaradi, kondensatniki esa 0,799—0,815 g/ sm3 oraligʻidadir. Kondagi neft-gaz kondensat uyumining umumiy qalinligi 275 m ni tashkil etadi, neftli qismining qalinligi esa 59 m ga teng.

Koʻkdumaloq koni qatlamlaridagi suv yuqori minerallashgan, undagi tuz miqdori 106—118g/l, oʻrtacha PO g/l ga tengdir. Suvlarda kalsiy, magniy koʻp, sulfatlar 0,5—0,7 g/l, gidrokar-bonatlar 0.1—0,8 g/l ni tashkil etadi. RN koʻrsatkichi 6—6,8 atrofida oʻzgaradi.

1996-yilgacha konda hammasi boʻlib 103 quduq qazilgan, shulardan, 46 ta neft beruvchi, 13 ta suv haydovchi, 17 ta gaz oluvchi, 17 ta gaz haydovchi, 10 ta kuzatuvchi quduqlar toifasiga mansub. Koʻkdumaloq koni respublika miqyosida olinayotgan neft va kondensatning asosiy qismini beradi.

Manbalar