MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Imon (kinostudiya)

"IMON" — kinostudiya; ijodiy ishlab chiqarish birlashmasi. 1991-yil Toshkent sh.da tashkil etilgan. Tashkilotchilari Jasur Ishoqov va Rustam Saʼdullayev. "Ketma", badiiy filmi (1992), "Oltin tulpor laʼnati", "Koʻrish qobiliyati" (1998) kabi televizion videofilmlar va b. suratga olingan. "Ketma" badiiy filmi Toshkent xalqaro kinofestivalida maxsus sovringa sazovor boʻlgan. Badiiy rahbari — Jasur Ishoqov.

Manbalar
Imoratbobo majmui

Imoratbobo majmui - Xorazm viloyati Qoʻshkoʻpir tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (18—19-asrlar). Asli eronlik 3 ogʻa-ini eshonlar maqbarasi xalq orasida Imoratbobo deb atalgan. Majmua Imoratbobo qabristoni oʻrtasida Sayd Shapoataziz maqbarasi, Mirmuhammad Aziz maqbarasi va yana bir nomsiz maqbara hamda qabristonning shim. chekkasidagi masjiddan iborat. Sayd Shapoataziz maqbarasi (1795) qoʻsh gumbazli, peshtoqli, ziyoratxona va goʻrxonadan iborat ikki xonali bino. Peshtogʻi oʻyma koshin va silliklangan gʻishtdan "qoʻsh" va "bantak" uslu-bida bezatilgan. Ziyoratxona ravoqli, bagʻalidagi 8 ravoqchalar gʻishtin muqarnaslar bilan toʻldirilgan. Mirmuhammad Aziz maqbarasi (1845) toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (8,12x 10,75 m), ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat. Uch gumbazli, peshtoqli, bezaksiz. Uchinchinomsiz maqbara bir xonali, bezaksiz, xom gʻishtdan qurilgan. Bosh tarzi chuqur ravoqli boʻlib, ravoq ichiga ikki tabaqali eshik oʻrna-tilgan. Gumbazi choʻqqisimon. Guzar masjidi (1901) murabba tarhli (9,5x9,5 m), bir ustunli, yassi tomli, shim.da ayvon, sharqiy burchagida mezana bor. Eshik, toʻsin va ustun boshalari anʼanaviy xorazm milliy meʼ-morligiga xos uslubda yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan. Naqshlar orasida ustalar (Otajon, Nurilla Saidjon eshon va Bobo eshon) nomi qayd etilgan. Hovuzi (14x14 m) ham bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Impaktit

Impaktit (ing . impact — zarba, toʻqnashish) — meteoritning Yerga urilishi va portlashidan erib, keyin qaytadan qotishidan hosil boʻlgan togʻ jinsi. Zich yoki qavarikli shishadan iborat. I.da zarba metamorfizmi belgilari boʻladi. Kimyoviy tarkibi u hosil boʻlgan dastlabki togʻ jinsining kimyoviy tarkibiga toʻgʻri keladi (mas, gneyslar, qumtoshlar). I.da temirni-kelli sharchalar, leshatelyerit, mas-kelenit, koesit, stishovit, olmos borligi aniqlangan.

Manbalar
Imperativ

Imperativ (lotincha: imperativus — buyu-ruvchi) — talab, buyruq, qonun. Nemis faylasufi Kant "Amaliy aklni tanqid" (1788) asarida I.ni etika tushunchasiga kiritgan. Unga koʻra, shaxsiy prinsip (maksima)ga qaramaqarshi oʻlaroq, I. hammaga majburiy boʻlgan rasmiy axloq-odob talabidir. I. shartli va qatʼiy I.ga boʻlinadi. Shartli (taxminiy) I. maʼlum shartsharoitlardagina amal qiladi, qatʼiy I. — muqarrarlik (boʻlishi keraklik)ni ifoda etadi. U yurishturishda rioya etilishi kerak boʻlgan shakl va qoidani belgilab beradi.

Manbalar
Imperator

Imperator (lot. imperator — hukmdor) — baʼzi monarxlarga berilgan unvon. Dastlab, Rim lashkarboshilari (mas, Yuliy Sezar va b.) ga berilgan. Rimda respublika tartibi tu-gatilib, monarxiya oʻrnatilgach, davlat tepasiga kelgan har bir merosxoʻr Imperator deb atalgan. 962 y. nemislar Shim. Italiyani bosib olgach, Germaniya qirollari oʻzlarini I. deb atay boshladilar. 15-asrdan bu unvon Avstriya monar-xlarigaoʻtdi. 1721-yil I. unvonini Pyotr I qabul qildi. Bundan keyingi rus podsholarining hammasi I. deb yuritildi. Napoleon I, Napoleon III lar ham oʻzlarini I. deb eʼlon qildilar. Bu unvon Xitoyda 1911-yilgacha mavjud edi. Yaponiyada hozir ham I. davlat boshligʻi hisoblanadi.

Yana qarang 

 Davlat boshligʻi
 Monarx
 Monarxiya

Manbalar
Imperator saroyi

Imperator saroyi, Yopiq shahar — Pekin (Xitoy)dagi meʼmoriy yodgorlik. Maʼmuriy binolar, turar joy, ibodatxona, bogʻparklardan iborat majmua shaharning markaziy qismida joylashgan. I. s. kurilishi 15-asrning 1-yarmida boshlangan. Imperator qarorgohi (tarhi 960x750 m) — jan.da Vaygao (Tashqi palata) va shim.da Neytin (Ichki xonadon) atrofi toʻq qizil gʻishtin devor (bal. 10 m) bilan oʻralib, burchaklariga minora ishlangan. Devorning 4 darvozasi bor (bosh darvozasi — Umin). Tayxemin va Umin darvozalari oraligʻida Szin-shoʻyxe (oltin suv kuli) kanali ustiga oq marmardan osma koʻprik ishlangan. Majmua markazidagi 3 katta palata — Tayxedyan (1421, 1697da taʼmirlangan), Chjunxedyan va Baoxedyan (15-asr, 17—18-asrlarda qayta qurilgan), Z koʻshk va b. anfilada (bir-biriga tutash xonalar qatori) shaklida barpo etilgan. Tayxedyan koʻshki oʻrtasidagi katta zal (maydoni 2300 m2)da imperator taxti oʻrnatilgan. Murakkab oʻyma naqshlar bilan bezatilgan. I. s. 1914 y.dan muzey shahar hisoblanadi. Unda Xitoy sanʼatining boy kolleksiyasi, rasmlar galereyasi, qimmatbaho badiiy x.unarmandlik, haykaltaroshlik va b. sanʼat namunalari saqlangan.

Manbalar 

 
Xitoy meʼmoriy yodgorliklari
Imperializm

Imperializm (frans. imperialisme) — keng maʼnoda hududlarni bosib olishga, qaram qilishga, boshqa davlatlar ustidan siyosiy yoki iqtisodiy nazorat oʻrnatishga qaratilgan davlat siyosati. U bir davlatning oʻz hokimiyatini boshqa davlat hududida iqti-sodiy va siyosiy foyda olish maqsadida qaram aholini, asosan, harbiy vositalar yordamida ezish hisobiga amalga oshirishini anglatadi. Imperiya, aslida, bosib olish va hukmronlik qilishning , davlatlar oʻrtasidagi siyosiy raqobatning qad. shakli hisoblanadi. I. termini 19-asr 2-yarmida ingliz iqtisodchi olimi J. Gobsonning "Imperializm" nomli kitobi (1902) chiqqanidan sung , ayniqsa, keng tarqaldi va I.ga nisbatan birbiridan keskin farq qiluvchi fikrlar paydo boʻldi. Liberalizm yunalishidagi olimlar (jumladan, nemis iqtisodchisi Y. A. Shumpeter) fikricha, Yevropa mamlakatlarining 19-asrdagi imperialistik ekspansiyasi kapitalistik taraqqiyot va raqobatning xususiyati emas edi, aksincha, u kapitalizmning siyosiy va iqtisodiy mohiyatiga zid boʻlgan. Shu maʼnoda I. mutlaq monarxiyalar davridagi militaristik millatchilikning oqibati hisoblanadi. Radikal yoʻnalishdagi olimlar va siyo-satchilar (jumladan, V. I. Lenin) I.ni kapitalizmning oliy va soʻnggi bosqichi deya baholab, moliya kapitali huk-mronligi, iqtisodning ichki inqiro-ziga javob tariqasida chetga kapital chiqarish, xalqaro trestlarning oʻsishi va yer yuzining kapitalistik davlatlar tomonidan taqsimlab olinishi bilan bogʻlab tushuntirmoqchi boʻladi. Bu fikrning xatoligini isbotlovchi na-zariyotchilarning taʼkidlashicha, I., birinchidan, tarixan kapitalizmdan oldin keladi, ikkinchidan, imperialistik davlatlar oʻrtasidagi raqobat, avvalo, iqtisodiy emas, balki siyosiy sabablar bilan bogʻliqdir.

Manbalar
Implantatsiya

Implantatsiya (lot. im... (in) - ichida va plantatio — oʻtkazish, koʻchirib oʻtkazish) — odam va hayvonlarda hujayralar va toʻqima elementlarining oʻz-oʻzidan koʻchirib oʻtkazilishi va yopishtirilishi. Odam va koʻpchilik sut emizuvchilarda I. murtak (blastotsist)ning urgʻochisi bachadoniga yopishishidan iborat. I. blastotsist va bachadon devorining faolligi tufayli amalga oshadi. I. natijasida murtak bilan ona organizm qon aylanish sistemasi oʻrtasida funksional birlik vujudga keladi va yoʻldosh hosil boʻladi. I. 3 xil usulda amalga oshadi. Markaziy I.da murtak bachadon boʻshligʻida qoladi (qoʻlqanotlilar, kavsh qaytaruvchilar), ekssentrik I.da murtak bachadon devoriga qisman botib kiradi (kemiruvchilar) va interstitsial I.da murtak bachadon devoriga toʻliq botib kiradi (odam, primatlar). Toʻqi-malarning bir qismi yoki organlarni sunʼiy koʻchirib oʻtkazish transplantatsiya, sunʼiy organlarni odam va xayvonlar organizmiga kiritish esa I. deyiladi.

Manbalar
Impost

Impost (ital. imposta) — 1) ustun usti bilan toqining unga tutash quyi qismi oʻrtasidagi tayanch; 2) derazaning ochiladigan panjaralari, romlari, baʼzan koʻp tabakali eshiklar orasidagi tirgovuch.

Manbalar
Impotensiya

Impotensiya (lot. impotentia — kuchsiz, zaif), jinsiy zaiflik — erkakning jinsiy aloka qilishga bequvvatligi; raso jinsiy aloqa kila olmaslik. Bunda jinsiy funksiya — jinsiy mayl, ereksiya (jinsiy olat, yaʼni zakar tarangligi), eyakulyasiya (urugʻ otilishi) yoki orgazm (xush yoqish sezgisi) buzilishi mumkin. I.ning sabablari jinsiy aʼzolar, endokrin sistema, periferik nervlar va bosh miya oliy boʻlimlari funksiyasining buzilishi bilan bogʻliq. I. mustaqil kasallik boʻlmay, balki, odatda, azaldan mavjud kasallik asorati boʻlishi ham mumkin. I. bir necha xil boʻladi. Moyak istisqosi, jinsiy olat sohasida chandiq hosil boʻlishi va b. organik I.ga sabab boʻladi. Bosh miyadagi organik va funksional kasalliklar kortikal (serebral) I.ga olib keladi, bunda, asosan, ereksiya, eyakulyasiya va jinsiy mayl izdan chiqadi. Shikastlanish, surunkali yuqumli kasalliklar (zaxm, sil), intoksikatsiya (mishyak, alkogol va h. k.dan zaharlanish), moddalar almashinuvining buzilishi orqa miyadagi ereksiya va eyakulyasiya markazlariga zarar yetkazib, I.ga sabab boʻla oladi (spinali.), bunda ereksiya, eyakulyasiya susayadi. Jinsiy hayotga mukkadan ketish, jinsiy aloqani oxiriga yetkazmay toʻxtatish, onanizm bilan juda koʻp shugʻullanish, infeksion kasalliklar (soʻzak va b.) bilan bogʻliq boʻlgan surunkali yalligʻlanish jarayonlarida prostata bezi, uretra (siydik chiqarish kanali)ning orqa qismi va urugʻ doʻmboqchasidagi nerv oxirlari uzoq taʼsirlanishi neyroretseptor I.ga sabab boʻlishi mumkin. Moyaklarning endokrin funksiyasi buzilganda aksari jinsiy mayl susayadi, ereksiya boʻshashib va hatto butunlay yoʻqolib ketadi. Moyaklarning yoshga aloqador oʻzgarishlari, tugʻma kasalligi (yetilmaganligi, yevnuxoidizm) yoki hayot davrida orttirilgan kasalliklari (shikastlanishi, yalligʻlanishi), boshqa ichki sekretsiya bezlari (gipofiz, qalqonsimon bez, buyrak usti bezlari)ning zararlanishi, moddalar almashinuvining buzilishi (avitaminoz, diabet va b.), markaziy nerv sistemasi kasalliklari ularning endokrin funksiyasini buzishi mumkin (endokrin I). Jinsiy aloqa chogʻida har ikki jins oʻrtasidagi nomunosib xatti-harakatlar (shunchaki yengil-yelpi, yuzaki jinsiy aloqa qilish) ham jinsiy zaiflikka olib keladi. I.ni urolog vrach davolaydi; baʼzan endokrinolog va psixiatr bilan maslahatlashish lozim. Baʼzi ayollarning jinsiy yaqinlikka befarq boʻlishi, erzadaligi (qarang Vaginizm) ham I.ga olib keladi. Bunday hollarda ginekolog vrach bilan maslahatlashish maʼqul. Psixoterapiya, organizmni mustahkamlovchi dorilar, gormonal preparatlar, vitaminlar, har xil tabiiy usullar va b. bilan davolash yaxshi naf beradi.

Manbalar  

Kasalliklar
Improvizatsiya

Improvizatsiya (lot. improvisus — kutilmagan, bexosdan) — sheʼr, musiqa va b.ni oldindan tayyorgarliksiz, ijro davomida ijod etish; aktyor oʻyinida bexosdan paydo boʻladigan ilhom, ijodiy fantaziya, ruhiy koʻtarinkilik, fikr, soʻz, ohang va tasvirning erkinligi. Aktyor oʻyinidagi I. ijro etilayotgan rolni jonlantiradi, unga yangi maʼno beradi. Qad. xalq teatri aktyorlari — skomoroxlar, mimlar, bizda masharaboz va qiziqchilar, ay-niqsa, italyan xalq komediya teatri ("Del Arte") aktyorlarining oʻyinida I. asosiy oʻrin egallagan. Oʻzbek aktyorlaridan Hoji Siddiq Mslomov, Soyib Xoʻjayev, Gʻani Aʼzamov kabi aktyorlar ijodida I. muhim rol oʻynagan (yana q. Badiha).

Musiqada I.ning ikki asosiy turi mavjud. Anʼanaviy (ogʻzaki anʼanadagi) musiqada, shu jumladan, oʻzbek musiqa merosida muayyan kuyni I. tar-zida talqin etish — musika ijrosining asosiy shakllaridan biri hisoblanadi. Bunda sozanda yoki xonanda turli musika bezak (melizm)laridan mohirona foydalanadi, yangi ohang ibo-ra va jumlalarini ustalik bilan kiri-tadi, avj yoki joʻr ovozlarni oʻzgartirish kabi usullardan foydalanadi. Ikkinchi turi — I. uslubida yangi musika asari (yoki maʼlum qismini, mas, kadensiya)ii yaratishdir. Kompozitorlik ijodida I. shakllari 16—17-asrlarda rivoj topib, ayniqsa 19-asrda (belkanto sanʼatida, virtuoz musiqasida) uz choʻqqisiga koʻtarilgan. Jaz musiqasida I. asosiy oʻrin tutadi. Oʻzbek sozandalaridan A. Abdurashidov, A. Ismo-ilov, Q. Dadayev va b. I.dan mohirona foydalanishadi.

Manbalar
Impuls

Impuls (lot. impulsus — zarba, turtki) — 

1) mexanikada — mexanik harakat oʻlchovi; moddiy nuqta deb hisoblanishi mumkin boʻlgan jism massasi m ni uning harakat tezligi v ga koʻpaytmasiga teng boʻlgan kattalik: P= mv. Har qanday qattiq jismni N ta moddiy nuqtadan iborat deb qaraladi. Qattiq jismning impulsi uni tashkil etuvchi moddiy nuqtalar impulslarining vektor yigʻindisiga teng. Tashqaridan F kuch taʼsir etayotganida jism impulsi ham son qiymati boʻyicha, ham yoʻnalishi boʻyicha oʻzgarishi mumkin. 

2) Toʻlqin impulsi — elektromagnit toʻlqinlari ham impulsga ega ekanligi yorugʻlik nurlarining toʻsiqqa bosim koʻrsatishi orqali namoyon boʻladi. Yorugʻlik zarrasi — fotonning tinchlikdagi massasi boʻlmaydi, yaʼni u tinch holatda mavjud boʻla olmaydi, paydo boʻlgan ondayoq c - yorug'lik tezligi  bilan harakatlana boshlaydi. 

3) Kuch impulsi — kuchning biror vaqt ichidagi taʼsir oʻlchami,  kuchning oʻrtacha qiymati F ni shu kuch taʼsir etgan vaqt t ga koʻpaytmasiga teng .

4) Elektr impulsi — tok kuchi yoki kuchlanishining qisqa vaqtli oʻzgarishi.

Manbalar 

Fizika
Impuls (maʼnolari)

Impuls:

 Impuls (lot.
 Impuls (nerv) — q.
Impuls reaktor

Impuls reaktor — impuls rejimida ishlaydigan yadro reaktori. I.r.da qisqa muddatli quvvat impulslari va shunga muvofiq neytronlar va gamma-nurlar oqimi generatsiyalanadi (hosil boʻladi). Impulslar davomiyligi — bir necha mks dan bir necha s gacha. I. r. qisqa vaqt oraligʻida katta quvvat va intensiv neytronlar oqimi olishga imkon beradi. I. r.da zanjirli yadro reaksiyasining jadal rivojlanishi hisobiga quvvat impulsi paydo boʻladi. Buning uchun I. r.ga ortiqcha miqdorda yadro yonilgisi kiritiladi yoki neytronlarni yutgichlar olib tashlanadi. Impulslarni "soʻndirish" uchun "ortiqcha" yadro yonilgʻisi I. r.dan olinadi.

I. r. bir karrali va davriy xillarga boʻlinadi. Baʼzi ilmiy tadqiqot ishlari va tajribalarda I. r. qoʻllaniladi, unda yadro reaktorlariga ishlatiladigan materi-allar sinaladi.

Manbalar
Impulsiv mayllar

Impulsiv mayllar — eshushni va shaxsning hamma xattiharakatlarini oʻziga boʻysundiradigan, yengib boʻlmaydigan va hech bir asossiz, maqsadsiz intilishlar; vaqt-vaqti bilan toʻsatdan paydo boʻladi. I.m. roʻy berganda kishi har qanday sogʻlom fikrlar (mulohazalar), tasavvurlar va xohishlarni yengib ulardan ustunlik qiladi. Bu holatda sodir etilgan xattiharakatlarni u keyinchalik eslay olmaydi yoki ayqash-uyqash holda eslashi mumkin. I.m.ning bir necha turi farqlanadi.

Dipsomaniya, mayzadalik — spirtli ichimliklarga ruju qilish; ularni betoʻxtov ichaverish. Bunday holat toʻsatdan boshlanib, bir necha kun va hatto bir necha hafta davom etadi. Bemor birdan ichkilik ichishni toʻxtatib qoʻyadi, baʼzan undan jirkanadi ham. U ichkilikka mukkasidan ketganda ularda dromomaniya va seksual qoʻzgʻalishlar (ekssesslar) kuzatilishi mumkin. Dipsomaniya surunkali alkogolizmga mubtalo boʻlgan kishilargagina xos boʻlmay, balki koʻpgina boshqa kasalliklar, mas, epilepsiyaning affektiv paroksizm koʻrinishidagi holatlarda, psixopatiyalarning ayrim turlarida va shizofreniyada ham uchraydi. Shu sababli dipsomaniyani simptomatik alkogolizmning alohida turi deb hisoblash mumkin.

Dromomaniya (daydilik) — bemorning vaqt-vaqti bilan oʻzi yashab turgan joyni tashlab, boshi oqqan tomonga, hech bir maqsadsiz daydib ketishi, tentirab yurishi. U oʻqishga, ishga bormay qoʻyadi. Bu holat bir necha kun yoki haftalab davom etadi.

Kliptomaniya — kishining gohida oʻgʻrilik qilishga intilishi. Oʻgʻrilangan narsalar bemorga mutlaqo keraksiz boʻlishi, hatto uni keyin tashlab yuborishi yoki egasiga qaytarib berishi ham mumkin; ayrim ruhiy kasalliklar (shizofreniya), qarilikdagi esi pastlik va b.ning bir koʻrinishi sifatida kuzatiladi.

Promaniya — hech bir maqsadsiz toʻsatdan oʻt qoʻyish mayli. Bunday kishilar oʻz uyi yoki boshqa birovning mulkiga hasad bilan qarab, oʻt qoʻyadi, keyinchalik bu qilgan ishidan pushaymon boʻlib yuradi.

Bemorda I.m.ning qaysi turi mavjudligidan qatʼi nazar, unga sabab boʻlgan asosiy kasallikni mutaxassis vrach davolaydi.

Manbalar
Impulslar generatori

Impulslar generatori - kuchlanish yoki tok impulslari hosil qiladigan qurilma. Hosil boʻladigan impulslar muddati (1 s dan 10 ne gacha), takrorlanish chastotasi (0,1 Gs dan 100 MGs gacha), generatsiyalanadigan tebranishlar shakli (toʻgʻri toʻrtburchak, oʻtkir uchli, arrasimon va b.) boʻyicha farqlanadigan bir necha turi bor. I. g . bir kanalli (bir chiqishli) va kup kanalli (ikki va undan ortik, chiqishli) qilib ishlab chiqariladi. Bunda chiqish signallari turli qutbli va darajali boʻladi. I. g .da tebranish konturi boʻlmaydi, impulslar elektron klapanlarning ochilib-yopilib turishidan hosil boʻladi. Klapanlar sifatida transformator, elektr lampa yoki diodlar ishlatiladi. Elektron klapan berk vaktida energiya yigʻiladi, ochilishi bilan tashqi zanjirga impuls shaklida uzatiladi. I. g . radiotexnika va radioelektron apparatlarda, radiolokatsiya va hisoblash texnikasida qoʻllaniladi.BLOKING-GENERATORLAR

9.1. Bloking-generatorlar haqida umumiy ma’lumotlar

Bloking-generator, transformatorli musbat teskari aloqa-

li relaksatsion generator bo‘lib, katta quvvatli, qisqa impulslar-

ni to‘g‘ri burchakli ko‘rinishdagi va amplitudasi Eman amalda 

bo‘ladi. Chiqish kuchlanishini katta qiymatlarini olish uchun 

transformatorda qo‘shimcha chulg‘amdan foydalaniladi. Gene-

ratsiyalanuvchi impuls kengligi 1–10 mks va kichik bo‘lib, impuls 

chuqurligi Q o‘nlab-yuzlab bo‘ladi. 

Bloking-generator, boshqa turdagi relaksatsion generatorlar, 

kabi uch xil rejimda ishlaydi:

– avtotebratgichli;

– kutuvchi;

– sinxronizatsiyalash rejimi.

Bloking-generatorlar impuls generatori quvvati qisqa im

pulslarni shakllantirishda va elementlarni taqqoslash qurilmalari

da qo‘llaniladi. 

9.2. Avtotebratgichli bloking-generator

9.1-rasmda avtotebratgichli bloking-generator sxemasi keltiril-

gan. U musbat teskari aloqali impulsli transformatorli kuchay-

tirgich bo‘lib, birlamchi w1 chulg‘am VT1 tranzistorini kollektor 

zanjiriga, ikkilamchi (w2) chulg‘ami esa VT1 tranzistorining baza 

zanjiriga ulangan. Chiqish kuchlanishini oshirish maqsadida w3

uchinchi chulg‘am qo‘llanilgan. 

Generatorda faza balansini ta’minlash maqsadida birlamchi va 

ikkilamchi chulg‘amlari qarama-qarshi ulangan.

VT1 tranzistorining o‘zgarmas tok bo‘yicha rejimini R re-

zistori, baza tokini aniqlovchi aniqlaydi. Vaqt belgilovchi RC 

zanjiri bloking-generatorni pauza vaqti (tn)ni aniqlaydi. Impuls 

chuqurligi Qq10…100 bo‘lganidan impuls (t

u) vaqti o‘nlab-yuzlab 

marotaba pauza vaqtidan kichik. Demak, vaqt doimiysi RC zan-

jirni (τp= R•C) amalda tebranish davrini aniqlaydi. Pauza vaqti 

quyidagi formuladan hisoblanadi:

Manbalar
Impulslar texnikasi

Impulslar texnikasi - elektr impulslarni hosil qilish (generatsiyalash), kuchaytirish, oʻzgartirish va ulardan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan texnika sohasi. Bunday impulslar relaksatsiyalovchi generatorlar (multivibratorlar, blokinggeneratorlar va b.) yoki boshqa generatorlar yordamida hosil qilinadi. Impuls rejimda ishlaydigan (elektr signallar uzlukli beriladigan) im-pulsli lampa va yarimoʻpgkazgichli asboblar elektr impulslar manbai va kuchaytirgichlari boʻlib xizmat qiladi. Elektr impulslarning turli elektr zanjirlar, qurilmalar va obʼyektlarga taʼsiridan vujudga keladigan jarayonlar ham I. t.da tadqiq qilinadi.

I. t.da elektr impulslarining turli shakllaridan foydalaniladi. Elektr impulsi — tok yoki kuchlanish impulsi qisqa vaqt (x) ichida taʼsir etadi va aniq T vaqt (takrorlanish davri) oraligʻida takrorlanadi.

I. t.da qoʻllaniladigan impulslarning davomiyligi x = 0,1 s dan 1 nano s gacha (1ns = 10~9 s), takrorlanish davri esa T= 10 — 106 x. Impulslar quvvati oʻnlab mln. vatt gacha boradi. Impulslar ikkiga boʻlinadi: videoimpulslar va radioimpulslar. Video-impulslar — kuchlanish va tokning qisqa vaqt ichida noldan maksimumga va maksimumdan nolga tushishi. Radioimpulslar qisqa vaqt ichidagi yuqori chastotali garmonik tebranishlar ketma-ketligidan iborat. Impulslar amplitudasini yoki qutbliligini oʻzgartirishda impulsli transformatordan iborat boʻlgan transformator zanjiri qoʻllaniladi. Impulsning davomiyligini kamaytirishda induktivlik gʻaltagi, elektr kondensatorlar va rezistorlardan iborat differensiyalovchi zanjirlardan; oshirishda esa tarkibida kondensator va rezistorli integratsiyalovchi zanjirlardan foydalaniladi.

Impulsli rejim televideniyeda keng qoʻllaniladi: tasvir va sinxronlash signallari impulsli signallar hisoblanadi. Radioimpulslar yordamida masofani oʻlchash usullari ishlab chiqilgan; natijada radiolokatsiya va radionavigatsiya ancha taraqqiy etdi. Uzokdan turib radioboshqarishda impulsli rejimdan foydalanish ancha samarali hisoblanadi. Yer sunʼiy yuldoshlarinm, kosmik kemalar va b.ni Yerdan turib boshqarish mumkin. Axborot-oʻlchash texnikasida ham impulsli usullarning ahamiyati katta. Zamonaviy elektron hisoblash mashinalarining ishi I. t. usullari va vositalariga asoslanadi. I. t. usullari, ayniqsa radioulchash kurilmalarida juda qoʻl keladi.

Elektrotexnikaning yuqori (102 V dan 107 V gacha) kuchlanish va kuchli (102o dan 107 a gacha) tok impulslarini hosil qilish, oʻlchash va ulardan foydalanish bilan shugʻullanadigan sohasi yuqori kuchlanishli I.t.deb ataladi. Bunday impulslar davomiyligi 10~ dan 1SN0 s gacha. Ulardan elektrotexnika apparatlarini sinashda, yashin qaytarish qurilmalarini modellashda, eksperimental fizikada foydalaniladi. Kuchli tok impulslari termoyadro kurilmalarida, zaryadli zarralar tezlatkichlarida, aerodinamik va termoyadro tadqiqotlarida, elektrotexnika kurilmalari va kommutatsiya apparatlarini sinash va b. sohalarda koʻllaniladi. Bunday impulslar elektr generatorlar, akkumulyatorlar, kondensator batareyalari va b. yordamida hosil kilinadi.

Manbalar
Impulsli lampa

Impulsli lampa — intensivligi juda yukrri boʻlgan qisqa vaqtli yorugʻlik impulsi (chaqnash) hosil qiladigan gaz-razryadli yorugʻlik man-bai. Ishi, mas, inert gazda konden-satlangan uchkun razryadida paydo boʻladigan yoki metall folga (zarqogʻoz) kislorodda yonganda hosil boʻladigan plazma nurlanishidan foydalanishga asoslangan. I. l. uzluksiz yonadigan gaz-razryadli yorugʻlik manbalaridan tok zichligi va plazma temperaturasining yuqoriligi (300000 K ga yetishi) bilan farq qiladi. Naychali vasharli xillari bor. Fotografiyada (mas, suratga olish paytida chaqnaydigan lampa), optik lokatsiyada, yorugʻlik signalizatsiyasida, avtomatika va telemexanika kurilmalarida, fotokimyo va matbaada qoʻllaniladi.

Manbalar
Imtiyozlar

Imtiyozlar — muayyan sabablarga koʻra yuridik va jismoniy shaxslarga beriladigan afzallik. I. davlat qonunlari va b. qonun hujjatlariga binoan — fuqarolarga, shuningdek, jamoat birlashmalari tomonidan maʼmuriyat qaroriga muvofiq — uning aʼzolariga tayinlanishi mumkin. I. berilgan shaxs belgilangan qoidalardan istisno tariqasida muayyan majburiyatlarni bajarishdan toʻla yoki qisman ozod qilinadi yoxud ularni bajarish soqasida muayyan qulayliklardan foydalanadi. Soliq, pensiya taʼminoti, kommunalmaishiy xizmatlar uchun toʻlovlar kabi sohalardagi I. davlat tomonidan belgilanadi. I. qonun hujjatlari bilan belgilangan taqdirda uning foydalanuvchilar doirasi, foydalanish shartlari, tartib kridalari, yuzaga kelish va tugatilish asoslari koʻrsatiladi. I. yuridik shaxslarga ham (mas, soliqlar toʻlashdan butunlay yoki maʼlum muddatga, toʻla yoxud qisman ozod qilish, imtiyozli shartlarda kredit bilan taʼminlash borasida va h. k.), jismoniy shaxslarga ham berilishi mumkin. I. tayinlashda fukarolarning teng xuquqliligi va adolat tamoyillariga qatʼiy amal qilinadi. Qonunda koʻzda tutilmagan I. berilishiga va qonuniy imtiyozlardan foydalanishda monelik qilinishiga yoʻl koʻyilmaydi. Oʻzbekistonda davlat tomonidan I.lar tayinlashga oid qonun-qoidalar Mehnat kodeksining 224—238- va 248— 258-moddalarida belgilab qoʻyilgan.

Manbalar