MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yelyuy Chutsay

Yelyuy Chutsay (1189.3.8-1243.2.6) - Xitoydagi Yuan (moʻgʻul) sulolasining davlat va harbiy arbobi, olim va yozuvchi. Kidoshyurnij Lyao saltanati hukmdorlari avlodidan. 1214 yil chjurchjenlarning Szin davlati hokimlari tomonidan Pekin shahri noibligiga tayinlangan. Moʻgʻullar tomonidan Pekin bosib olingandan (1215) keyin Chingizxonning xizmatiga oʻtgan. Markaziy Osiyoga (1219) va Hindistonga (1224) qilingan bosqinchilik yurishlarida Chingizxonga hamroh boʻlgan. Chingizxon vafotidan soʻng moʻgʻul xonlaridan Oʻqtoyxon va Xubilaynnng eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. Moʻgʻullar bosib olgan yerlarda turli xil soliq, toʻlovlar tizimini joriy etishda katta rol oʻynagan. "Gʻarbga qilingan sayohat xotiralari" asarida safar taassurotlarini bayon etgan. Asar moʻgʻullar bosqini davrida Movarounnahr haqida koʻplab tarixiy, geografik, etnografik maʼlumotlarga boy.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Olimlar
Yozuvchilar
1189-yilda tugʻilganlar
1243-yilda vafot etganlar
Yem

Yem — 1) mollarga beriladigan toʻyimli ozuqa. Chorvachilikda suli, arpa, makkajoʻxori, oq joʻxori, bugʻdoy, qora bugʻdoy, soya, vika, noʻxat donlari va b. Ye. oʻrnida ishlatiladi. Ye. boʻladigan donlar tarkibida 75% gacha uglevodlar, 12% protein, 2—5% yogʻ, 1—4% mineral moddalar hamda V guruhiga mansub vitaminlar mavjud. 100 kg Ye.da 38—133 ozuqa birligi, 6,7—14,2 kg hazm boʻluvchi protein bor. Barcha hayvonlar va parrandalarga Ye. aralash yem va yem aralashmasi koʻrinishida beriladi. Ye.ning toʻyimliligini oshirish maqsadida kepak, kunjara, pivo, spirt, shakar zavodlari chiqiti, baliq uni, goʻsht uni, goʻsht-suyak uni, qon uni va boshqa. Yem.ga aralashtiriladi yoki boshqa turdagi ozuqalarga Yemiga . aralashtirib tert qilinadi. Yem. yengil hazm boʻlishi uchun maydalanadi, tuyiladi, tegirmonda un qilib tortiladi, achitiladi va h. k. Mogʻorlagan, qoʻlansa hidli, qora yoki qoʻngʻir tusdagi, rangi aynigan, zaharli moddalari boʻlgan don va don mahsulotlarini Yem. oʻrnida ishlatib boʻlmaydi. Aralash yem, Yemxashak); .

Manbalar
Yem-xashak

Yem-xashak — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini boqishda ishlatiladigan, tarkibida oʻzlashtiriladigan (hazm boʻladigan) ozuqa moddalari boʻlgan, asosan, oʻsimlik, hayvonot, mikrobiologik va kimyoviy mahsulotlardan iborat ozuqalar.

Olinadigan manbai, i. ch. texnologiyasi, tayyorlash va qoʻllash usuli, hayvonlarning oziqlanishidagi ahamiyatiga qarab Ye.-x. bir necha guruhlarga boʻlinadi. Ye.-x., odatda, koʻkat, xashak, yem, mineral va shirali ozuqalarga boʻlinadi.

Yaylovlardagi tabiiy hamda ekilgan oʻtlar koʻkat ozuqaga kiradi. Koʻkatning quruq moddasi tarkibida protein (6,5—20%), azotsiz ekstraktiv moddalar (35—45%), yogʻ, mineral moddalar, kletchatka va quritilmaganda koʻp miqdorda karotin, vitamin A, S, Ye boʻladi. Silos, ildizmevalar, xashaki poliz ekinlari mahsulotlari shirali ozuqaga kiradi. Bular tarkibida 75—90% hujayra shirasi, turli vitaminlar bor. Mol boqishda qand lavlagi sanoati, spirt va pivochilik korxonalari chiqindilaridan ham shirali ozuqa sifatida foydalaniladi. Quruq beda, pichan, somon, poxol, gʻalla chorisi, shox-shabbadan tayyorlangan ozuqalar, chigit shulxasi va b. xashak (dagʻal xashak) ozuqaga kiradi. Bular tarkibida 25—40% kletchatka boʻladi. Pichan, ayniqsa, dukkak-lilardan tayyorlanganda, oqsil, mineral moddalar va vitaminlarga boy. Xashak hayvonlarni oziqlantirishda toʻyimli moddalar manbai boʻlib, ov-qat hazm qilish sistemasi ishini nor-mallashtiradi. 1 kg beda pichanida 0,5— 0,52 ozuqa birligi, 120 g hazm boʻluvchi protein, 30–50 mg/kg karotin bor.

Arpa, suli, makkajoʻxori, oq joʻxori, noʻxat, tegirmon chiqindilari (kepak, un gardi va b.), yogʻ-moy sanoati chiqindilari (kunjara, shrot — kukun kunjara va b.) yemta kiradi. Bular oqsil, uglevod va b. turli moddalarga boy boʻlib, toʻyimliligi jihatdan boshqa ozuqalardan ustun turadi. Osh tuzi, boʻr, suyak uni, ftorsizlantirilgan pretsipitat, sintetik azotli birikmalar (aminokislotalar, karbamid, ammoniy tuzlari, vitaminli va fermentli preparatlar, ozuqa antibiotiklari, dori-darmon moddalari va b.lar) mineral ozuqaga kiradi. Yirik shaharlar atrofidagi xoʻjaliklarda mol boqishda oshxona va b. ovqatlanish korxonalaridan chiqadigan oziq-ovqat qoldiqlaridan ham ozuqa sifatida foydalaniladi (yana q. Ozuqalar).

Kaudenbay Karibayev, Kurbonxoʻja Gʻulomqodirov.

Manbalar
Yem-xashak balansi

Yem-xashak balansi - xoʻjalikdagi mavjud yem-xashak miqdorini unga boʻlgan ehtiyoj bilan qiyoslash. Odatda, u chorva mollarining belgilangan davrda yem-xashak bilan qanchalik taʼminlanganligini aniqlash, agar kamchil boʻlsa, uni tayyorlash tadbirlarini koʻrish maqsadida kelgusi yil uchun, shuningdek, istiqbol rejaga asosan bir necha yilga moʻljallab tuziladi. Yem-xashakka boʻlgan ehtiyoj chorva mollarining miqdorini va yoshini hisobga olgan holda, ularni toʻgʻri boqishdagi ilmiy koʻrsatmalarga asosan belgilanadi. Mavjud yem-xashak molxonada boqish davrida saqlashga qoʻyilgan yem-xashak miqdoriga va yem-xashak ekinlari hamda yaylovlar maydoniga, ulardan olinadigan hosilning salmogʻiga qarab aniqlanadi. Keyin turli xil yem-xashak miqdori alohida hisoblanib, uning qancha ozuqa biryaigita tengligi va tarkibidagi hazm boʻladigan oqsil miqdori aniqlanadi. Ye.-x. b.ning kirim va chiqim qismlari bor, kirim qismida yil boshidan qolgan ozuqalar qoldiqlari, xoʻjalikda ishlab chiqarilgan ozuqalar, mollarni oziqlantirishga yaroqli chiqindilar va boshqa xoʻjaliklardan olinadigan ozuqalar (oshxona va sanoat chiqindilari). Chiqim qismida chorva mollarining rejalashtirilgan davrdagi yem-xashakka boʻlgan ehtiyoji va boshqa xoʻjaliklarga sotish moʻljallangan yem-xashak miqdori, ozuqaning ehtiyoj foizi koʻrsatiladi. Mavjud yem-xashak miqdori yem-xashakka boʻlgan ehtiyojga teng kelishi kerak. Ye.-x. b. yozgi va kishki davrlarga aloxida tuziladi. Bu davrlarning davomiyligi xoʻjalik joylashgan hududning tabiiy shart-sharoitlari bilan belgilanadi.

E.-x. b. mollar turlari va ularning sut mahsulotlariga, tirik vazni, yoshiga qarab alohida guruhlar boʻyicha (Mas, sigirlar, gʻunajinlar, buqalar, 1 yoshgacha boʻlgan buzoqlar, boʻrdoqiga boqilayotgan soʻqimlar) mol boshi sonini davrlar boʻyicha kunlarga koʻpaytirilib, ozuqakun miqdori, soʻngra ozuqa turlariga koʻra sutkalik ratsionini ozuqa-kun miqdoriga koʻpaytirib umumiy ozuqa miqdori topiladi. Ye.-x. b. ozuqalarning tabiiy holati, ozuqa birligi, hazm boʻluvchi protein boʻyicha ham tuziladi. Ye.-x. b. kelasi yillar uchun ozuqa bazasini mustahkamlash va uni rivojlantirish rejasi hamdir.

Kaudenbay Karibayev.

Manbalar
Yem-xashak briketlari

Yem-xashak briketlari - taxtacha ozuqa, taxtacha (briket) koʻrinishida presslangan ozuqa. Dagʻal xashaklar (pichan, somon va b.) yoki mineralli, vitaminli yoki boshqa qoʻshimchalar qoʻshilgan konsentrlangan ozuqalar (kunjara, shrot va b.), shuningdek, bu ozuqalar aralashmalaridan tayyorlanadi. Ozuqalar briketlanganda isrof boʻlishi kamayadi, omborxonalarda kam joyni egallaydi, ozuqa toʻla isteʼmol boʻladi, tashish qulaylashadi. Briketlashda biriktiruvchi va taʼmini yaxshilovchi komponent sifatida mellassadan foydalaniladi. Ye.-x. b. zichligi 500—700 kg/m3; uz. 70 mm, kesimi 30— 60 mm, namligi 9—15%, uqalanishi koʻpi bilan 15% qilib ishlab chikariladi. Barcha toʻyimli va biologik faol moddalar bilan boyitilgan boʻlib, hayvonlar turi, jinsi, yoshi, fiziologik holati va mahsuldorligiga qarab alohida retseptlarda ishlab chiqariladi. Ularni quruq holida, maydalab yoki ivitib mollarga berish mumkin. Briketlarni tayyorlashda maxsus yem-xashak briketlash mashinalari qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Qishloq xoʻjalik hayvonlarini oziqlantirish, T., 1999.

Manbalar
Yem-xashak ratsioni

Yem-xashak ratsioni - oziq. mod dalari bilan chorva mollarining talab va ehtiyojini qondiruvchi, xoʻjalikdagi mavjud turli yem-xashakdan tuzilgan sutkalik oziq rejasi. R. qayvonning salomatligiga ziyon yetkazilmagan holda ulardan sifatli va muljallangan miqdordagi mahsulot olishni taʼminlashi kerak. Ye.-x. r. tannarxi boʻyicha arzon, biologik toʻla qimmatli va iloji boricha xoʻjalikda mavjud boʻlgan resurslardan tuzilishi kerak. Mollarning mahsuldorlik koʻrsatkichlari va xoʻjalikdagi ozuqa turlariga qarab ratsion vaqti-vaqti bilan oʻzgartirib turiladi.

Sogʻin sigirlar Ye.-x. r. 100 kg tirik vazniga 3,5—5 kg quruq modda miqdorida boʻlishi kerak. Bir kunda 12—13 kg sut beradigan sogʻin sigirlar uchun bir kunlik Ye.-x. r. quyidagilardan iborat: silos — 25 kg , senaj — 8 kg , pichan — 3 kg , omixta yem — 3 kg , osh tuzi — 100 g . Ratsion 1 sutkaga, 1 oyga moʻljallab tuziladi.

Manbalar
Yem-xashak toʻyimligi

Yem-xashak toʻyimligi - yemxashakning hayvon organizmini zarur oziq moddalar va energiya bilan taʼminlay olish darajasini ifodalaydigan sifat koʻrsatkich. Har qanday ozuqaning toʻyimliligi ozuqa birligi bilan oʻlchanadi hamda ozuqa tarkibidagi hazm boʻladigan oqsil, organik va mineral moddalar, mikroelementlar, vitaminlar miqdori ham hisobga olinadi. Ye.-x. t.ni baholash negizini ozuqaning kimyoviy tarkibi, hazm boʻlishi, mahsuldorlikka taʼsirini aniqlash (suv, quruq modda, protein, yogʻ, kletchatka, azotsiz ekstrakt moddalar, kul) tashkil etadi va toʻyimlilik umumiy energetik toʻyimlilik va proteinli toʻyimlilikka ajratiladi.

1933-yildan har xil ozuqalarning toʻyimliligiga baho berishda 1 kg oʻrtacha sifatli suli doni toʻyimligi qabul qilindi. 2005 kkal almashinuvchi energiya bir energetik ozuqa birligi sifatida qabul qilingan. Almashinuvchi energiya — bu ozuka tarkibidagi organik moddalarning hayvon organizmida hazm boʻlib, qon va limfalarga singgan qismi energiyasidir. 1 kg ozuqa birligi 10,5 mJ (megajoul)ga teng (1 kaloriya = 4,18 joul).

E.-x. t. asosida ozuqa ratsioni tuzishda maxsus jadvallardan foydalaniladi.

Manbalar
Yem-xashak ekinlari

Yem-xashak ekinlari — chorva mollari va parrandalarga yem-xashak (koʻkat, pichan, yem, silos) tayyorlash maqsadida ekiladigan oʻsimliklar. Yem-xashak ekinlariga bir yillik va koʻp yillik oʻtlar, xashaki ildizmevali, kartoshkali oʻsimliklar, xashaki poliz ekinlari, shirin kartoshka (batat), silos bostirish va yem uchun ekiladigan donli ekinlar kiradi. Hozir jadallashgan dexdonchilik tizimi sharoitida yem-xashak ekinlari yetishtirish mustaqil tarmoq boʻlib ajratiladi va yem-xashakchilik deb ataladi.

Yem-xashak ekinlarilarining eng katta guruhini koʻp yillik oʻtlar: dukkaklilar — sebarga, beda, shabdar, bersim, esparset, qashqarbeda, oq nilufar va gʻal-ladoshlar (ajriqbosh, betaga, suvbugʻdoyiq, oqsoʻxta, erkakoʻt) tashkil qiladi. Koʻp yillik oʻtlar sof holda va aralash (mas, sebarga bilan ajriqbosh, beda bilan erkakoʻt) ekiladi. Ular yaylov ozigʻi sifatida hamda koʻk massasi pichan, senaj, silos, oʻt uni, donador oziq va briketlar tayyorlash uchun ishlatiladi. Bu Yem-xashak ekinlari oqsilga (ayniqsa, dukkaklilar), vitaminlarga va mineral tuzlarga boy boʻladi. Bundan tashqari, koʻp yillik oʻtlar yerni azotga boyitadi, chunki ular ildizidagi tuganak bakteriyalar havodagi azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Koʻp yillik oʻtlarning aksariyati namsevar oʻsimliklardir. Nam yetishmasa, ularning hosili kamayib ketadi yoki butunlay nobud boʻladi (qurib qoladi), shuning uchun qurgʻoqchil rayonlarda koʻp yillik oʻtlar (eng avvalo beda) asosan sugʻoriladigan yerlarga ekiladi.

Yashil konveyr hosil qilish uchun bir yillik oʻtlar ekiladi. Ulardan ham pichan va boshqa ozuqalar tayyorlanadi. Bir yillik dukkaklilardan shabdar, bersim, bahorgi va kuzgi yovvoyi noʻxat, noʻxat ekiladi. Oqsilga boy bu oʻsimliklar, odatda, bir yillik gʻalla ekinlari — suli, arpaga qoʻshib ekiladi. Oʻzbekistonning qurgʻoqchilik rayonlarida qurgʻoqchilikka chidamli bir yillik oʻtlar — sudanoʻt, oqjoʻxori, oqjoʻxori-sudanoʻt duragaylari, mogar, qoʻnoq, shuningdek, cheklangan miqdorda vika, burchoq ekiladi. Koʻp rayonlarda koʻkat ozuqa uchun bir yillik oʻt sifatida kuzgi javdar, tariq, soya, oʻris noʻxat, shuningdek, yangi ekin — tritikale ekiladi. Yaqin vaqtdan boshlab koʻk massa olish maqsadida pane (bahorgi va kuzgi), perko ekiladigan boʻldi.

Sershira oziq uchun xashaki ildizmevalar: nimshirin va xashaki lavlagi, sabzi, turneps ekiladi (qarang Ildizmevalilar). Chorva mollariga qand lavlagi ham beriladi, shuningdek, ularning bargi — palagidan, asosan silos tayyorlanadi. Oʻsimliklarning bu guruhiga kiradigan asosiy ekin — xashaki lavlagi. Uning ildizmevasi yirik boʻlib, yaxshi saqlanadi. Hosildorligi 1000 s/ga gacha yetadi. Turneps ertapishar ildizmeva, lekin lavlagiga qaraganda kam toʻyimli boʻladi va yaxshi saqlanmaydi.

Silos tayyorlanadigan ekinlar (makkajoʻxori, kungaboqar, xashaki karam va boshqalar) va yem uchun ekiladigan donli ekinlar (suli, arpa, makkajoʻxori va boshqalar) ham xashaki ekinlarga kiradi.

Manbalar
Yemshitepa

Yemshitepa — antik shahar harobasi. Tillatepa (Afgʻoniston) yaqinida joylashgan. Mayd. 18 ga. Ye. tarhi aylana shaklida boʻlib, qalinligi 10 m, bal. 12 m keladigan mustahkam mudofaa devori bilan oʻrab olingan. Ye. hududidagi madaniy qatlamning qalinligi 8,5 m ga yetadi. Shahar Kushon podsholigi davrida (1—4-asrlar) ravnaq topgan. Oʻrta asrlarda shaharning kichik bir qismidagina hayot davom etgan. Qadimda bu yerdan Buyuk ipak yoʻli oʻtgan. Olimlar (Sh. Kamoliddinov)ning fikricha, antik manbalarda qayd etib oʻtilgan qad. Baqtriyaning Surogana sh. aynan shu yerda joylashgan boʻlgan.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar 

 

Afgʻoniston tarixi
Kushon podsholigi shaharlari
Yengil avtomobillar

Yengil avtomobillar – 2 kishi dan 8 kishigacha moʻljallangan avtomobillar. Dvigateli silindrlarining ish hajmiga qarab, mikrolitrajli (hajmi 1200 sm3 gacha), kichik litrajli (1200 dan 1800 sm3 gacha), oʻrta litrajli (1800 dan 3500 sm3 gacha) va katta litrajli (3500 sm3 dan ortiq) yengil avtomobil boʻladi. Mikrolitrajli va kichik litrajli yengil avtomobilning barcha gʻildiraklari mustaqil osmali, oʻrtacha litrajli. Yengil avtomobilning old gʻildiraklari mustaqil osmali, ketingi gʻildiraklari ressorali boʻladi. Katta litrajli yengil avtomobilda avtomatik transmissiya, rulni burishni yengillashtiradigan gidravlik kuchaytirgich, gildiraklarning avtomatik tizimlari qoʻllaniladi. Yengil avtomobillar yopiq, ochiq va ochiladigan kuzovli boʻlishi mumkin.

Kuzovining xiliga qarab, yengil avtomobillar quyidagicha nomlanadi: 1) sedan – ikki qator oʻrindiqli, 4-6 oʻrinli, toʻrt eshikli, yopiq kuzovli; 2) limuzin – uch qator oʻrindiqli, 7-8 oʻrinli, toʻrt eshikli, yopiq kuzovli; 3) koʻpe – ikki qator oʻrindiqli, 4-6 oʻrinli, ikki eshikli, yopik, kuzovli; 4) kabriolet – tepasi ochiladigan kuzovli; 5) faeton – usti ochiq, yoʻlovchilarni quyosh nuri, yomgʻirdan toʻsuvchi soyabon va olinadigan yon devorlari bor; 6) sport – ikki oʻrinli yengil avtomobillar ; 7) universal – 3 yoki 5 eshikli, usti choʻzinchoq kuzovli, uning ketingi qatoridagi oʻrindigʻini yigʻib qoʻyish mumkin; 8) pikap – 2-3 oʻrinli yopiq, ketingi yuk tashiladigan qismi ochiq; 9) 9 oʻrinli yopiq. Oʻzbekiston avtomobil sanoatida ishlab chiqarilayotgan „Neksiya“, „Damas“, „Tiko“, „Matiz“ avtomobillari yengil avtomobil hisoblanadi.

Manbalar
Yengil atletika

Yengil atletika — sportning eng ommaviy turlaridan biri; turli masofalarga yugurish, sportcha yurish, balandlikka sakrash, uzunlikka, uch hatlab, langarchoʻp bilan, nayza uloqtirish, lappak, bosqon, yadro irgʻitish, koʻpkurash (oʻnkurash, yettikurash) mashqlarini oʻz ichiga oladi. Yengil atletikada 50 dan ziyod mashq bor, ulardan 48 tasi Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiri-tilgan (2000-yilgi Sidney olimpiadasida erkaklar Yengil atletikaning 23, ayollar 20 turida musobaqalashishdi). Bundan tashqari, Yengil atletika zamonaviy beshkurash va triatlon sport turlarining bir mashqini tashkil etadi, barcha sport turlarining mashgulot, taʼlim muassasalarining oʻquv, harbiy-tayyorgarlik, salomatlik mashqlari, oʻquvchi-yoshlarning „Alpomish“ va „Barchinoy“ sport sinovlari dasturidan joy olgan. Gomerning „Iliada“, Ibn Sinoning „Tib qonunlari“ va boshqa kitoblarda Yengil atletika mashqlariga oid maʼlumotlar uchraydi. Qadimiy Olimpiada oʻyinlarida (mil. av. 776-yildan mil.avv. 394-yilgacha) asosan Yengil atletika boʻyicha musobaqalar uyushtirilgan. Zamonaviy Yengil atletikaning rivojlanishida 19-asrda Angliyada (1837-yildan) musobaqalar, Afinada (1859-yildan) umumgrek oʻyinlari oʻtkazilishi va olimpiada tiklanishi (1896-yildan)ning ahamiyati katta boʻldi. 1912-yilda Xalqaro havaskor Yetakchilar federatsiyasi (IAAF) tuzilgan, unga 200 mamlakat aʼzo (2001-yil; Oʻzbekiston Yengil atletika federatsiyasi 1993-yildan aʼzo). IAAF 1977-yildan jahon kubogi (hozirgi kunda Gran-pri musobaqalari), 1983-yildan jahon birinchiligi musobaqalarini oʻtkazib keladi. Oʻzbekistonda Yengil atletikaga qiziqish 1885-yilda Margʻilonda shu turga moslashtirilgan oʻyingoh barpo etilgandan keyin kuchaydi. Toshkentda 1902-yildan Yengil atletika musobaqalari, 1919-yildan mamlakat birinchiliklari, 1927-yildan spartakiada oʻtkazila boshlagan. Oʻzbekistonda 135 mingdan ziyod kishi 140 dan ortiq murabbiy qoʻl ostida Yengil atletika bilan shugʻullanadi, murabbiylardan 3 nafari Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sportchi, 10 nafari Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozi unvoniga ega (2001). Oʻzbekistonlik Yengil atletikachilar 1952-yildan Olimpiada oʻyinlarida qatnashadi. Olimpiadalarda Marina Shmonina (4x100 m ga estafetali yugurish, 1992) oltin, Rodion Gataulin (langarchoʻp bilan sakrash, 1988) kumush medalni qoʻlga kiritgan, Ramil Gʻaniyev (oʻnkurash, 1996) 8-oʻrinni egallagan. Oleg Ryaxovskiy (uch xatlab sakrash), Roza Babich (200 m ga toʻsiqlar osha yugurish) va Tatyana Biryulina (nayza uloqtirish) jahon rekordini yangilagan. Ashur Normurodov (uzok, masofaga yugurish) uch marta sobiq Ittifoq chempioni boʻlgan (1967— 69). Osiyo oʻyinlarida 1994-yilda Svetlana Munkova (balandlikka sakrash), Ramil Gʻaniyev (oʻnkurash), Oksana Yarigina (nayza uloqtirish), 1998-yilda Oleg Veretelnikov (oʻnkurash), Sergey Voynov (nayza uloqtirish) oltin medal bilan taqdirlangan Yengil atletika AQSH, Buyuk Britaniya, Germaniya, Kuba, Xitoy kabi mamlakatlarda yaxshi rivojlangan.

Yana qarang 
 Ogʻir atletika

Manbalar
Yengil Atletika

Odatda Yengil atletika yoki oddiygina Atletetik deb ataladigan Athletik Sport klub Sloveniyaning Celje futbol klubi edi. Klub 1906-yilda Celje nemislari tomonidan tashkil qilingan.  1920-yilgi mavsumning birinchi qismida u Cillier Sportverein deb ham atalgan.

Avstriyalik hujumchi Karl Dürschmied  1921-yilda klubda o'yinchi-menejer lavozimida ishlagan va u Frantsiya terma jamoasiga qarshi o'rtoqlik o'yinida Ljubljana futbol subassotsiatsiyasi jamoasida o'ynashni qabul qilgan, bu o'yin ko'pincha tarixdagi birinchi o'yin deb hisoblanadi. Sloveniya terma jamoasi.

Faxrlar 

 Lyublyana subassotsiatsiyalar ligasi

 Ikkinchi o'rin (1): 1920–1921

 Lyublyana subassotsiatsiya kubogi

 G'oliblar (1) : 1930
 Ikkinchi o'rin (1): 1927

Manbalar
Yengil beton

Yengil beton — quruq holatdagi hajmiy massasi 500—1800 kg/m3 boʻlgan beton. Tayyorlanishiga koʻra, gʻovak toʻldirgichlar asosidagi tabiiy (mas, pemzobeton, tufobeton) va sunʼiy (agloporit-beton, keramzit-beton va b.); yirik gʻovakli va yacheykali xillarga; vazifasiga koʻra, issiqlik izolyasiya, konstruksion va konstruksion-issiqlik izolyasiyali xillarga boʻlinadi. Ye. b. asosan bino va inshootlarning toʻsuvchi qurilmalarida qoʻllaniladi.

Manbalar
Yengil qotishmalar

Yengil qotishmalar - alyuminiy, magniy, titan, berilliy asosidagi konstruksion krtishmalar. S. ogʻ. 5 g/sm3 dan kichik boʻladi. Solishtirma mustahkamligi (mustahkamlik koʻrsatkichlarining zichlikka nisbati) yukrriligi, mexanik va texnologik xossalarining yaxshiligi bilan temir yoki nikel asosidagi qotishmalardan farq qiladi. Deformatsiyalab va quyib tayyorlanadigan xillari bor. Eng keng tarqalgan Ye. q.ga alyuminiy qotishmalari kiradi. Ye. q. samolyotsozlik, raketasozlik, avtomobilsozlik, kemasozlik, asbobsozlikda, temir yoʻl sanoatida, elektr simlari tayyorlashda keng qoʻllaniladi. Yana q. Berilliy kotishmalari, Magniy qotishmalari, Titan kotishmalari.

Manbalar
Usmon Yenikeyev

Usmon Yusupovich Yenikeyev (1933, Penza viloyati) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Dushanba pedagogika institutining mat. fakultetini tugatgan (1965). 1951—89 yillarda Angor va Denov tumanlaridagi maktablarda fizikamat, oʻqituvchisi, 1989-yildan Toshkent sh. Akmal Ikromov tumanidagi 287-maktabda mat. oʻqituvchisi. Dars va darsdan tashqari vaqtlarda oʻquvchilar bilan turli koʻrgazmali qurollar tayyorlab, ulardan oqilona foydalanadi, "yosh matematiklar" toʻgaragiga rahbarlik qiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Yenisey

Yenisey yoki Yenisei (, , , )— Osiyodagi daryo. BiyXem (Katta Ye.) va Ka-Xem (Kichik Ye.) daryolarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Yuqori oqimi (yoki Ulugʻ-Xem) Tuva soyligi boʻylab oqib, soʻng Gʻarbiy Sayan togʻ sistemasini kesib oʻtadi va Gʻarbiy Sibir chegarasi boʻylab oqadi, Kara dengizining Yenisey qoʻltigʻiga quyiladi. Uz. 3487 km (Ka-Xem daryosi boshidan 4092 km), havzasining mayd. 2580 ming km².

E., asosan, qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Toshqin davri daryoning yuqori qismida aprel oxirlaridan sent.gacha, quyi qismida esa may oʻrtalaridan avgustgacha davom etadi. Ye. RFning eng sersuv daryosi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 19800 m³/sek. Quyi qismi oktabr dan iyungacha, yuqori qismi noyabrdan maygacha muzlab yotadi. Ye.ning gidroenergiya zapasi katta. Daryoda Krasnoyarsk GES, Sayan-Shushensk GES qurilgan. Ye.ning transport ahamiyati katta. Sayanogorskdan muntazam kema qatnaydi; dengiz kemalari daryoning quyilish joyidan Igarka sh.gacha kirib boradi. Baliq ovlanadi (asosan quyi oqimida). Ye. boʻyida Minusinsk, Krasnoyarsk, Yeniseysk, Igarka, Dudinka va b. shaharlar joylashgan. Ye.ning irmoklari: Angara, Toshloq Tunguska.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Yenotsimon it

Yenotsimon it () — yirtqich sut emizuvchilar turkumining itsimonlar oilasiga mansub hayvon. Tanasining uz. 65— 80 sm, dumi 15—25 sm, ogʻirligi 4— 10 kg , oyoqlari qisqa, boʻyi past. Boshining ikki tomonidagi junlar "chakka soqol" hosil qiladi. Moʻynasi sargʻish, toʻq kulrang yoki koʻpincha qora. Rossiya, Yaponiya, Xitoy va Koreyada tarqalgan. Oʻrta Osiyo, Belarus, Ukraina, Kavkaz va Oltoyda iqlimlashtirilgan. Oʻzbekistonda daryo va koʻllar boʻyidagi qamishzorlarda, butazorlar va toʻqaylarda uchrab qoladi. Yerni kovlab uya yasaydi. Koʻpincha boʻrsiq yoki tulkining tashlab ketgan uyalaridan va tabiiy boshpanalardan foydalanadi. 5—6 tasi toʻplanib, qishni karaxt holda oʻtkazadi. Mayda jonivorlar va oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Martda urchiydi. Homiladorlik davri 64 kun, 6—8 tagacha bola tugʻadi. Bahorda tullaydi. Moʻynasi uchun ovlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Yenotsimonlar

Yenotsimonlar (Procyonidae) -yirtqich sut emizuvchilar turkumi oilasi. Tashqi koʻrinishi besoʻnaqay, oyoqlari kalta, tovonda yoki yarim tovonda yuruvchi besh barmoqli hayvonlar. Moʻynasi qalin, yumshoq. Dumi uzun (faqat katta pandada kalta), koʻpchiligida — qoramtir halqali, kinkaju turida — tutuvchi. 8 urugʻi (kakomitsli, yenotlar, uzunburunlilar, olingo, kinkaju, kichik pandalar va b.), 15 turi maʼlum. Oxirgi ikki urugʻi baʼzan ayiqsimonlar oilasiga kiritiladi. Koʻpchilik turi Shim., Markaziy va Jan. Amerikada, faqat kichik va katta pandalar Jan.-Sharqiy va Markaziy Osiyoda uchraydi. Kichik panda Jan.Gʻarbiy Xitoy, Nepal, Shim. Myanma va Shim.-Sharqiy Hindistonda, katta panda Xitoyning Sichzan, Shensi, Gansu viloyatlari va Tibetda tarqalgan.

Shim. va Markaziy Amerikada yashaydigan chayuvchi yenot (Procyon lotor), Ozarbayjon, Belarus, Oʻrta Osiyo va Uzoq Sharqda iqlimlashtirilgan. Aralash oʻrmonlarda yashaydi. Shim. hududlarda qishda uyquga ketadi. Har yili bir marta tullaydi. Tuproqda qazigan inida, baʼzan daraxtlarning kovagida 2 tadan 8 tagacha bolalaydi. Qimmatli moʻynasi uchun ovlanadi. Katta panda Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Yepiskop

Yepiskop (yun. episkopos — nozir, nazorat qiluvchi) — pravoslav, katolik, anglikan cherkovlarida oliy martabali ruhoniylardan biri, cherkovga qarashli maʼmuriy-hududiy birlik (yeparxiya) boshligʻi. Ye.lik darajalari (4-asrdan boshlab): patriarx, mitropolit (mitropolitlarning bir qismi arxiyepiskop unvoniga ega) va Ye.

Manbalar