MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Elektrolitlar

Elektrolitlar (elektro… va yun. 1u1o8 — eruvchan, parchalanuvchan) — elektr tokini oʻtkazuvchi ionlarning maʼlum konsentratsiyasi qatnashadigan kimyoviy moddalar yoxud sistema; tor maʼnoda — elektrolitik dissotsiatsiya natijasida hosil boʻladigan ionlar bilan elektr toki oʻtkazadigan eritmalar. Elektrolitik dissotsiatsiya darajasiga koʻra kuchli Elektrolitlar (a birga yaqin) va kuchsiz Elektrolitlar (a 0 ga yaqin) farqlanadi. Eritmada 1 ta molekulani dissotsiatsiyalaydigan ionlar soniga qarab Elektrolitlar binar (2 ta ion), ternar (3), kvarternar (4), simmetrik va assimmetrik xillarga boʻlinadi. Elektrolitlar fan va texnikada keng qoʻllanadi. Tirik organizmlarning barcha suyuq sistemalarida Elektrolitlar boʻladi. Elektrolitlar koʻpgina kimyoviy sintezlar va elektrokimyoviy ishlab chiqarish jarayonlarida muhim ahamiyatga ega.
Elektrolit eritmalar deb suyuqlanmasi yoki suvdagi eritmasi elektr toʻkini oʻtkazsa elektrolitlar hisoblanadi

Elektrolit eritmasidan yoki suyultirilgan elektrolitdan elektr toki oʻtkazilganda sodir boʻladigan oksidlanish-qaytarilish jarayoniga elektroliz deb ataladi. Elektrolizning mohiyati shundan iboratki, anodda oksidlanish, katotda esa qaytarish jarayoni boradi. Elektolitlarning  eritmalari yoki suyuqlanmalari har xil ishoradagi ionlar boʻlib, ular tartibsiz harakatlanadi. Agar elektolitlarning yoki suyuqlantirilgan eritmasiga  M: NaCl eritmasiga grafitdan yasalgan elektrodlarni tushirib oʻzgarmas tok manbaiga ulansa Na+ ionlari anodga, Cl- ionlari katodga tomon harakatlanadi, Natijada natriy ionlari elektronlar olib qaytariladi Na+ +e =Na xlor ionlari esa elektronlar berib oksidlanadi 2Cl- — 2e = Cl2. Natijada katodda natriy metali, anodda xlor ajralib chiqadi. 2 Na+ +2Cl- = 2Na + Cl2. Bu reaksiya oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi hisoblanadi. Anodda oksidlanish, katodda esa qaytarilish jarayoni boradi.
Elektromagnit induksiya

Elektromagnit induksiya — magnit maydonida harakatlanuvchi oʻtkazgichda yoki berk kontur oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi magnit induksiya oqimi o'zgarganda konturda elektr yurituvchi kuch (e. yu. k.) hosil bo'lish hodisasini M. Faradey kashf qilgan (1833). Elektromagnit induksiyaning xususiy holi oʻzaro induksiya va oʻzinduksiya. Elektromagnit induksiya hodisasidan elektrotexnikada, xususan, generatorlar, transformatorlar va boshqalarda foydalaniladi.

Yana qarang 

 HABIBULLODAN SALOM!
Elektromagnit maydon

Elektromagnit maydon — elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsiri bevosita amalga oshadigan fizik reallik; materiyaning alohida shakli. Elektr va magnit maydonlarning kuchlanganligi (induksiyasi) bilan ifodalanadi. J. Maksvell Elektromagnit maydon nazariyasini elektromagnit hodisalarning barcha asosiy qonuniyatlarini ifodalovchi bir necha tenglamalar sistemasi koʻrinishida ifodalagan (1860). J. Maksvell nazariyasining asosida elektr va magnit maydonlarning oʻzaro uzviy bogʻlanishda ekanligini ifodalovchi ushbu 2 gʻoya yotadi: 1) vaqt davomida oʻzgaruvchi har qanday magnit maydon elektr maydonni yuzaga keltiradi va 2) vaqt davomida oʻzgaruvchi har qanday elektr maydon magnit maydonni yuzaga keltiradi. J. Maksvellning birinchi gʻoyasi toʻgʻriligini elektromagnit induksiya hodisasi tasdiqlaydi, ikkinchisini esa G. Gers elektromagnit toʻlqinlarni kashf qilishi bilan isbotladi. Maxsus shartsharoitlarda Elektromagnit maydon elektr maydon yoki magnit maydon koʻrinishida mavjud boʻlishi mumkin. Moddiy jismlar tarkib topgan atomlar teng miqdordagi musbat va manfiy elektr zaryadlarga ega. Atomdagi bu zaryadlarning Elektromagnit maydon orqali oʻzaro taʼsir qilishi har qanday holatdagi jism (gaz, suyuqlik, qattiq jism, plazma)ning xususiyatlarini belgilaydi. Elektromagnit oʻzaro taʼsir tabiatda mavjud uch xil fizik oʻzaro taʼsirlarning biri hisoblanadi.

Zaryadlarning fazoda qanday taqsimlanganligi va qanday harakat qilishi maʼlum boʻlsa, bu zaryadlar hosil qilgan Elektromagnit maydon kattaliklarini aniqlash mumkin.

Elektromagnit maydon - maishiy elektr texnikalari, radio, uyali telefon, GPS navigator qurilmalari, yuqori elektr kuchlanish tarmoqlari, transformatorlar, uyali aloqa stansiyalari, simsiz Internet tarmog‘i va boshqa manbalar asosida yuzaga keladi. Shuningdek, sun’iy yo‘ldosh orqali signal qabul qiluvchi antennalar ham elektromagnit maydon hosil qiluvchi manbalar ro‘yxati tarkibiga kiritiladi. Amalga oshirilgan tadqiqotlarda bu sistema elektromagnit maydoni organizmda immun sistemasi funksiyasi buzilishiga olib kelishi, xotira buzilishi, ko‘payish organlari funksiyasi buzilishga olib kelishi mumkinligi tasdiqlangan. Yuqori kuchlanishli elektr tarmoqlari, uyali telefon aloqa stansiyalari antennalari, radioaloqa antennalari, maishiy turmushda ishlatiluvchi elektr qurilmalar va asbob-uskunalar hosil qiluvchi elektromagnit nurlanish odam organizmiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi tasdiqlangan. Elektromagnit nurlanish qiymati 900 - 1800 MGsni tashkil qiluvchi uyali telefon operator stansiyasi antennalari uchun ruxsat etilgan normativ qiymatlar turli xil davlatlarda o ‘zaro farqlanadi. Masalan, bu qiymat AQSH da 100 mkV/sm2 ni tashkil qilsa, Rossiya miqyosida 10 mkV/sm2, Ukrainada esa - 2,5 mkVt/sm2 belgilangan.

Yana q. 

 Magnit maydon
 Elektr maydon
 

Elektromagnetizm
Elektromagnit nurlanish

Fizikada elektromagnit nurlanish (EMN) elektromagnit nurlanish energiyasini tashuvchi, fazoda tarqaladigan elektromagnit (EM) maydon toʻlqinlaridan iborat.  U past chastotali toʻlqinlar, radiotoʻlqinlar, infraqizil, koʻzga koʻrinadigan nurlar, ultrabinafsha, rentgen nurlari va gamma nurlarini oʻz ichiga oladi. Bu toʻlqinlarning barchasi elektromagnit nurlar spektrning bir qismini tashkil qiladi.

Elektromagnit toʻlqin turlari 
Klassik tarzda, elektromagnit nurlanish elektromagnit toʻlqinlardan (ET) iborat boʻlib, ular elektr va magnit maydonlarining sinxron tarqalishidir. Elektromagnit nurlanish yoki elektromagnit toʻlqinlar elektr yoki magnit maydonning davriy oʻzgarishi tufayli hosil boʻladi. Ushbu davriy oʻzgarish qanday sodir boʻlishiga va ishlab chiqarilgan quvvatga qarab, elektromagnit spektrning turli toʻlqin uzunliklari ishlab chiqariladi. Vakuumda elektromagnit toʻlqinlar yorugʻlik tezligida tarqaladi, odatda c bilan belgilanadi. Bir xil, izotrop muhitda ikki maydonning tebranishlari bir-biriga perpendikulyar va energiya va toʻlqin tarqalish yoʻnalishiga perpendikulyar boʻlib, koʻndalang toʻlqin hosil qiladi. Elektromagnit toʻlqinning elektromagnit spektrdagi holati, uning tebranish chastotasi yoki toʻlqin uzunligi bilan tavsiflanishi mumkin. Har xil chastotali elektromagnit toʻlqinlar turli xil nomlar bilan ataladi, chunki ular turli xil manbalarga ega. Chastotasi oshish yoki toʻlqin uzunligini kamayish tartibida ular quyidagicha joylashadi: past chastotali ET, radiotoʻlqinlar, infraqizil nurlar, koʻzga koʻrinadigan nurlar, ultrabinafsha nurlar, rentgen nurlari va gamma nurlari.

Maxwell tenglamalari 

James Clerk Maxwell elektr va magnit tenglamalarning toʻlqin shaklini yaratdi va shu bilan elektr va magnit maydonlarining toʻlqinga oʻxshash tabiatini va ularning simmetriyasini ochib berdi. Toʻlqin tenglamasi tomonidan bashorat qilingan EM toʻlqinlarining tezligi yorugʻlikning oʻlchangan tezligiga toʻgʻri kelganligi sababli, Maksvell yorugʻlikning oʻzi EM toʻlqini degan xulosaga keldi. Maksvell tenglamalari Genrix Gerts tomonidan radiotoʻlqinlar bilan tajribalar orqali tasdiqlangan.

Manbalar 

 Elektr
Elektromagnit tebranishlar

Elektromagnit tebranishlar — elektromagnit maydonni hosil qiluvchi elektr va magnit maydonlarning oʻzaro bogʻlangan takrorlanuvchan oʻzgarishlari. Tebranish konturida hosil qilinadi. Tebranish konturidagi dastlab zaryadlangan kondensator qoplamalari induktivlik gʻaltagi orqali ulansa, konturda kondensator zaryadining va gʻaltakda tokning erkin tebranishlari yuzaga keladi.

Elektromagnetizm
Elektromagnit toʻlqinlar

Elektromagnit toʻlqinlar – vaqt boʻyicha davriy oʻzgaradigan elektromagnit maydon (oʻzaro bogʻlangan  elektr va  magnit maydonlar) ning fazoda chekli tezlik bilan tarqalish jarayoni. Oʻzgaruvchi induksiya oqimi uyurma elektr maydonni, u esa, oʻz navbatida, uyurma magnit maydonni uygʻotadi. Tarqalayotgan elektromagnit maydon elektromagnit toʻlqinlar deyiladi. Elektromagnit toʻlqinlar koʻndalang toʻlqinlar boʻlib, vakuumda s=3105^ tezlik bilan tarqaladi.

Elektromagnit toʻlqinlar xossalariga u tarqalayotgan muhit sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Elektromagnit toʻlqinlar boshqa ixtiyoriy toʻlqinlar kabi sinishi, toʻla ichki qaytishi, dispersiya, interferensiya, difraksiya hodisalariga uchrashi mumkin. Elektromagnit toʻlqinlarning barcha xususiyatlari, ularning uygʻonish va tarqalish qonunlari Maksvell tenglamalari yordamida toʻla tavsiflanadi.

Elektromagnetizm
Elektrometallurgiya

Elektrometallurgiya — metallar va qotishmalarni elektr toki yordamida olishning sanoat usullarini yaratish va ulardan amalda foydalanish bilan shugʻullanadigan metallurgiya sohasi. Unda elektrotermik va elektrokimyoviy jarayonlar qoʻllaniladi. Elektrotermik jarayonlar rudalarvakonsentratlardan metallarni ajratib olish, qora va rangli metallarni, ularning asosidagi qotishmalarni olish va rafinatsiyalashda ishlatiladi. Bu jarayonlarda elektr energiyasi texnologik issikdik manbai hisoblanadi. Elektrokimyoviy jarayonlar asosan qora va rangli metallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Elektrotermik jarayonlar poʻlatni yoyli va induksion pechlarda eritishni, maxsus E.ni, rudani tiklash usullarini, shaxta elektr pechlarda choʻyan olishni, nikel, qoʻrgʻoshin va boshqalar metallar olish usullarini oʻz ichiga oladi. Bu jarayonlar galvanotexnika, elektroliz usullariga asoslanadi.

Rux, marganets, nikel, temir va boshqalar metallar sanoat miqyosida rafinatsiyalab olinadi. Alyuminiy, magnit, kaliy va boshqalar suyultirilgan tuzlarni 700— 1000 trada elektrolizlab olinadi.

Oʻzbekistonda Bekobod shahridagi Oʻzbekiston metallurgiya zavodida metallar asosan elektr pechlarda olinadi (qarang Metallurgiya, Rangli metallurgiya, Qora metallurgiya).
Elektromobil

Elektromobil — akkumulyatorlar batareyasi oʻrnatilgan bir yoki bir necha elektr dvigatel yordamida harakatlanadigan avtomobil. 20-asr boshlarida Gʻarbiy Yevropa va AQShda elektromobildan taksi, pochta furgoni, kommunal xoʻjalik mashinalari, yengil avtomobillar sifatida foydalanilgan. Fransiyalik Camille Jenatzy elektromobil tezligini 100 km/soatga yetkazgan. Biroq, tezlikning cheklanganligi va energiya sigʻimining pastligi (20 W/soat kg gacha), akkumulyatorlar batareyasining massasi kattaligi elektromobilning rivojlanishiga toʻsqinlik qiddi. 1960-yillardan boshlab ichki yonuv dvigatel avtomobillardan chiqadigan gaz havoni zaharlashi va shovqinni kuchaytirishi tufayli elektromobildan shahar transportida foydalanishga ehtiyoj ortdi. Elektromobildagi akkumulyatorlar batareyasining bir galgi zaryadi (energiya zaxirasi) 100 km gacha yoʻl yurishga yetadi. Elektromobillarning akkumulyatorlari maxsus zaryadlash stansiyalarida zaryadlanadi. Oʻzgaruvchan tok dvigatelidan foydalanilganda uni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi oʻzgartirgich boʻladi.

Elektromobillar shaharda foydalanishga moʻljallangan; yurish qismi, kuzovi yengillashtirilgan, alohida transmissiyali va akkumulyatorlar batareyalari almashtirish qulay qilib ishlanadi. Akkumulyatorlar batareyalari kuzov ostiga joylashtiriladi, tok dvigatelga tiristorli boshqarish bloklari orqali keladi. Dvigatel yetakchi koʻprikli bloklarga (oldiga yoki orqasiga) yoki kardanli harakat bloklariga, yoxud gʻildiraklarga oʻrnatiladi. Elektromobildan foydalanish shaharlarda shovqinni va havoning buzilishini kamaytiradi, suyuq yonilgʻini tejashga imkon beradi. Elektr energiya suyuq yoki gazsimon yoqilgʻidan bevosita avtomobilning oʻzida hosil qilinadigan elektromobillar ham bor. Elektromobil, asosan, AQSh, Angliya, Rossiyada ishlab chiqariladi. AQSH va Germaniyada bir galgi zaryadi 200 km gacha yoʻl yurishga yetadigan elektromobillarning eksperimental nusxasi yaratilgan (2005). Oʻzbekistonda elektromobilga doir ishlar Toshkent avtomobil yoʻllar institutida olib boriladi.

Manbalar
Elektron avtomat telefon stansiyasi

Elektron avtomat telefon stansiyasi (EATS) — telefon aloqasi liniyalari va kanallarini kommutatsiyalash (uzibulash) va shu kommutatsiya jarayonlarini boshqarish ishlari elektron elementlar (yarimoʻtkazgichlar, integral sxemalar, ferritlar va boshqalar) ga asoslangan qurilmalar vositayeida amalga oshiriladigan avtomat telefon st-yasi. EATS kommutatsiya qurilmalarini hosil qilish prinsiplari, asosan, kanallarni ajratish usullariga qarab belgilanadi. Bu usullar: kanallarni fazoviy, chastotaviy va vaqt boʻyicha ajratish usullari. Kanallar va liniyalarni fazoviy va vaqt boʻyicha kommutatsiyalash usulidan foydalaniladigan st-yalar kengroq qoʻllaniladi (20-asr 70-yillaridan boshlab). Fazoviy kommutatsiya usuli yarimoʻtkazgichli fazoviy ulagichlardan foydalanishga asoslanadi. Bu usul kichik va oʻrtacha sigʻimli EATS larda qoʻllanadi. Vaqt boʻyicha kommutatsiyalash usulida elektron kommutatorlar yordamida har bir kanalning impuls signallari muayyan vaqtlarda uzatiladi. Bunday EATS larda tebranishlarni impulsli modulyatsiyalash usuli qoʻllanadi (qarang Modulyatsiya). Kichik va oʻrtacha kuvvatli EATS larda amplitudaimpulsli va keng impulsli modulyatsiyalash, katta va oʻrtacha quvvatli tranzit EATS larda impulskodli modulyatsiyalash (IKM) qoʻllanadi. Ana shu IKM dan foydalanish tufayli signallarni uzatish va kommutatsiyalash jarayonlarini uygʻunlashtirish (integratsiyalash)ga hamda shu asosda integral raqamli aloqa tizimini yaratishga imkon tugʻildi. Koʻp karrali mitti (miniatyur) koordinatali uzatkichlarga asoslangan elektronmexanik avtomat st-yalar va kommutatsiya maydoni tez ishlovchi elektromagnit asboblar, boshqarish qurilmasi esa elektron asboblarga asoslangan kvazielektron ATS lar ham EATS jumlasiga kiradi.
Elektron lampalar

Elektron lampalar — elektronlar oqimi maxsus elektrodlar (toʻrlar) yordamida boshqariladigan elektr vakuum asboblar; ikki, uch va koʻp elektrodli xillari bor. Ikki elektrodli oddiy Elektron lampalar — diod bir tomonlama oʻtkazuvchanlikka ega; undan detektor va kenotron sifatida foydalaniladi. Uch elektrodli Elektron lampalar — triodt boshqaruvchi toʻrning potensiali bir oz oʻzgarsa, anod tok kuchi anchagina oʻzgaradi. Koʻp elektrodli Elektron lampalar (mas, pentod) yordamida chastotasi bir necha oʻn MGs gacha boʻlgan elektr tebranishlar generatsiyalanadi (hosil qilinadi) hamda ularning kuchlanish va quvvati kuchaytiriladi. Elektron lampalar signallarni qabul qiluvchikuchaytiruvchi yoki tebranishlarni generatsiyalovchi (generatorliE.l.) turlarga boʻlinadi. Elektron lampalar radiotexnika, elektrotexnika, elektronikala, fan va texnikaning boshqa koʻp sohalarida qoʻllanadi.
Elektron musiqa

Elektron musiqa — 1) elektron musiqa cholgʻulari, ovoz yozish hamda ovoz taratish (magnitofon kabi) qurilmalari vositasi bilan yaratilgan musiqa asarlari. Kompozitorlik ijodida konkret musiqa, maxsus kompyuter dasturlari asosida ijod etilgan kompyuter musiqasi, kinofilm, spektakl va boshqalar uchun bastalagan amaliy Elektron musiqa kabi turlari ajratiladi. Ommabop musiqada 1970-yillardan rivoj topib, barcha elektr va elektron musiqa cholgʻularidan keng foydalanilgan cholgʻu rok musiqa ("8rase", "Tap§eppe Vgeat" va boshqalar ansambllar), koinot mavzusida, asosan, sintezator uchun yaratilgan musika ("Rtk Gʻyuuo* ansambli, Jan Mishel Jarr, Klaus Shultse va boshqalar), noaniq ritmlar, rivojlanmagan ohang parchalari, koʻp qatlamli, choʻziq akkord va shovqinlarga asoslangan "embiyent" uslubi (Brayyan Eno va boshqalar), texnik qurilmalar tovushlarining taqlidlaridan foydalanilgan "texno" uslubi va boshqalar ajratiladi; 2) musiqiy avangardizm yoʻnalishlaridan biri. Sunʼiy (obertonparsmz) tonlarini elektron qurilmalari hamda maxsus kompyuter dastur (algoritm)lar yordamida qayta ishlashga asoslanadi. Asoschisi AQShda yashagan fransuz kompozitori E. Varez (1883—1965) hisoblanadi ("Ekvatorial" asari, 1934 va boshqalar). 1951-yil birinchi maxsus Elektron musiqa studiyalari Yevropa (Parij, P.Sheffer va Ya.Ksenakis; Berlin, X.Eymert), keyinchalik, Amerika va Osiyo mamlakatlarida tashkil topgan, 1960—70-yillarda Elektron musiqaning milliy maktablari yuzaga kelgan (Germaniyada — K.Shtokxauzen; AQShda — M.Bebbit, R.Seshns; Yaponiyada — T.Mayudzumi, Misrda —X.alDabxa, Rossiyada — E.Artemyev, E. Denisov, A.Shnitke; Italiyada — L.Berio, L.Nono; Polshada — K.Penderetskiy va boshqalar). 20-asrning soʻnggi choragidan Elektron musiqa Italiya (mas, Florensiya konservatoriyasi, 1970), AQSH, Yaponiya, Niderlandiya, Germaniya va boshqalar mamlakatlar oliy oʻquv yurtlarida oʻqitiladi, AQSH, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Polsha va Germaniyada umumtaʼlim tizimiga ham kiritilgan.

Ad..Kogoutek S., Texnikakompozitsii v muznke 20 veka, M., 1976.
Elektron optika

Elektron optika — fizikaning makroskopik kvazistatistik elektromagnit maydon bilan taʼsirlashuvchi zaryadlangan zarralar dastasi strukturasini oʻrganuvchi sohasi. Elektron optikaning paydo boʻlishi XIX asr oxirida elektronnurli trubka (ENT)ning yaratilishi bilan bogʻliq. K. F. Braun 1897-yilda qurgan birinchi ossillografik ENT da elektron dasta magnit maydonda ogʻganini koʻrgan. J.J. Tomson elektron zaryadining massasiga bogʻliqligini aniqlashga doir tajribasida ENT ichiga joylashtirilgan yassi kondensator orqali elektron dastani oʻtkazib, uning elektrostatik maydon yordamida ogʻishini oʻz tajribasida amalga oshirdi. 1926-yilda nemis olimi X. Bush izolyatsiyalangan sim oʻrab tayyorlangan gʻaltakning magnit maydonida zaryadlangan zarralarning harakatini nazariy koʻrib chiqsi. Bu esa elektronoptik tasvirni olishga imkon beruvchi elektron linza (EL) ning yaratilishiga olib keldi. Elektron linza takomillashtirilib, elektron mikroskop, elektronoptik oʻzgartirgichlar va boshqalar asboblar yaratildi. Televizion va radiolokatsion apparaturalar yasash, axborotlarni yozib olish, saqlash va qayta eshittirish uchun maxsus ENT yaratilishi Elektron optikaning zaryadlangan zarralarni boshqarish bilan bogʻliq boʻlgan boʻlimlarining rivojlanishiga olib keldi. Elektron optika geometrik va fizik Elektron optikaga boʻlinadi. Geometrik Elektron optikada zaryadlangan zarralar dastasi zaryadlangan nuqtaviy massalar (elektronlar va "onlar)ning trayektoriyalari toʻplamidan iborat deb qaraladi. Fizik Elektron optikada zarralar trayektoriyasi oʻrniga deBroyl toʻlqin uzunligi cheksiz kichik boʻlganda tok trayektoriya chizigʻiga aylanuvchi tok trubkasi olinadi. Amalda geometrik Elektron optika qonuniyatlari bilan cheklanish yetarli. Geometrik Elektron optika turli xil elektron asboblarning tatbiq etilishi bilan rivojlanadi. Mas, eng sodda elektron asboblar: elektron proyektor, elektronoptik almashtirish qurilmasi, elektron koʻpaytirgich, elektron ossillograf, elektron mikroskop, massaspektrometrlarning ishlashi Elektron optika qonuniyatlariga asoslangan.

 

Elektromagnetizm
Elektron emissiya

Elektron emissiya — qattiq jism yoki suyuqlikning elektr maydon, qizdirish, elektromagnit nurlanish, elektronlar oqimi va boshqalar tashqi omillar taʼsirida elektronlar chiqarishi. Uning avtoelektron emissiya, termoelektron emissiya, fotoelektron emissiya, ikkilamchi emissiya va boshqalar turlari mavjud. Tashqi omillar taʼsirida qattiq jism yoki suyuqlikdagi elektronlarning bir qismi jism sirti chegarasidagi potensial toʻsiqni yengib oʻtishga yetarli energiya olganda yoki elektr maydon taʼsirida potensial toʻsiq jism ichida eng yuqori energiya olgan elektronlar uchun kuchsiz (shaffof) boʻlib qolganda Elektron emissiya yuz beradi. Elektron emissiyani kuzatish uchun jism (emitter) sirtida elektronlarni tezlashtiruvchi tashqi elektr maydon vujudga keltirish lozim. Bu elektr maydon emitter sirtidan elektronlarni "soʻrib oladi". Elektron emissiyadan ilmiy tekshirish ishlarida, elektron asboblar va lampalar yaratishda foydalaniladi.
Elektron hisoblash mashinasi

Elektron hisoblash mashinasi (EHM) — asosiy funksional elementlari (mantiq, xotira va boshqalar) elektron lampalar yoki yarimoʻtkazgichli asboblar, integral mikrosxemalardan tuzilgan hisoblash mashinasi. Birinchi EHM — analograqamli hisoblash mashinasi, raqamli hisoblash mashinasi 20-asr 40-yillarida paydo boʻlgan. 70-yillardan boshlab kompyuter keng rasm boʻla boshladi. EHM ning boshqa tipdagi hisoblash mashinalariga nisbatan afzalligi (tez ishlashi, ixchamligi, puxtaligi, jarayonlarning avtomatlashtirilishy va boshqalar) tufayli ilmiytexnika hisoblarida, axborotlarni ishlashda, avtomatik boshqarishlarda keng qoʻllanilmoqda (yana qarang Kibernetika, Hisoblash texnikasi).
Elektronografiya

Elektronografiya (elektron va...grafiya) — moddalar strukturasini elektron asboblar yordamida oʻrganish usuli. Tekshiriladigan namunaning tezlatilgan elektronlarni sochishini oʻrganishga asoslangan. Kristallar, amorf jismlar va suyukliklarning atom strukturasini, gaz va bugʻlardagi molekulalarni oʻrganishda qoʻllaniladi. Elektronlar difraksiyasi (zarralar difraksiyasi) E.ning fizik asosi hisoblanadi; toʻlqin xossasiga ega boʻlgan elektronlar moddadan oʻtayotganda atomlar bilan oʻzaro taʼsirlashadi, natijada alohida difraksiyalanadigan dastalar hosil boʻladi. Bu dastalarning intensivligi va fazoda taqsimlanishi namunaning atom strukturasi, oʻlchamlari va boshqalarga qatʼiy mos keladi. Elektronlarning moddada tarqalishi atomlarning elektrostatik potensiadlari bilan aniqlanadi. Elektronografik tekshirish uchun maxsus asboblar — elektronograf va elektron mikroskoplarda bajariladi.

E. metallokristallistik holda boʻlgan koʻpgina moddalarning atom strukturalarini, texnikaning turli sohalarida foydalaniladigan yupqa kristallik parda strukturasining takomillashish darajasini oʻrganishga imkon beradi.
Elektrosintez

Elektrosintez (elektro... va yun.— birikish) — turli kimyoviy birikmalarni elektrolizlab olish usuli. Anorganik va organik birikmalarni sintezlash uchun elektrokimyoviy oksidlanishdagi anod reaksiyasidan ham, elektrokimyoviy qaytarilishdagi katod reaksiyasidan ham foydalaniladi. Elektrokimyoviy oksidlanish va qaytarilishga uchraydigan moddaning kimyoviy tabiati, elektroliz mahsulotlari va elektrod materiali xususiyati hamda bir qator boshqa omillarga koʻra, E. reaksiyasi 2 xil jarayonda oʻtadi. 1jarayonda dastlabki birikma elektronlarni bevosita berish yoki biriktirish yoʻli bilan oksidlanadi yoki qaytariladi. 2jarayonda oksidlanish yoki qaytarilish elektrokimyoviy reaksiyalari natijasida elektrod sirtida dastlabki hosil boʻlgan agentlar hisobiga amalga oshadi.

Kimyo sanoatida turli anorganik birikmalar, asosan, oksidlovchilar muhim ahamiyatga ega. Elektrokimyoviy sintez usuli farmatsevtik preparatlar, fotografiya materiallari, vitaminlar, xushboʻy moddalar, monomerlar olishda keng qoʻllanadi.
Elektrostal

Elektrostal (1938-yilgacha Zatishye) — Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar. Transport yoʻlining stansiyasi. Aholisi 146,3 ming kishi (2002). Moskva yaqinidagi metallurgiya va ogʻir mashinasozlik sanoatlari markazi. Elektr metallurgiyasi ("Elektrostal", "Elektrostaltyajmash"), elektr buyumlari, "Elektroselmash" zavodlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Moskva poʻlat va qotishmalar institutining filiali faoliyat koʻrsatadi.

 

Moskva viloyati shaharlari