Syzygium cumini

Syzygium cumini, odatda Malabar olxoʻrisi, Java olxoʻrisi , qora olxoʻri, jamun, jaman, jambul yoki jambolan, - Myrtaceae gulli oʻsimliklar oilasiga mansub doim yashil tropik daraxt. Mevasi, yogʻochi uchun qadrlanadi.  Uning vatani Hindiston yarim orollari, janubi- sharqiy Osiyoning qoʻshni hududlari, jumladan Myanma, Shri Lanka va Andaman orollari. Uning boʻyi  yetadi va 100 yildan ortiq yashashi mumkin. Tez oʻsadigan oʻsimlik, u dunyoning koʻplab mintaqalarida invaziv tur hisoblanadi.

Syzygium cumini Tinch okeani va Hind okeanlari orollari, Avstraliya, Gonkong va Singapur kabi hududlarda tabiiylashtirilgan.

Daraxt Florida shtatiga 1911-yilda Qoʻshma Shtatlar Qishloq xoʻjaligi departamenti tomonidan kiritilgan va odatda butun dunyo boʻylab tropik va subtropik mintaqalarda yetishtiriladi. Uning mevalarini turli mahalliy qushlar va kichik sutemizuvchilar, masalan, shoqolla, sivetlar va meva koʻrshapalaklar uchun ozuqa hisoblanadi.

Tavsif 

Tez oʻsadigan tur boʻyi  gacha yetishi mumkin. Uning zich barglari juda yaxshi sota hosil qiladi va faqat bezak qiymati uchun oʻstiriladi. Daraxt tagida poʻstloq qoʻpol va toʻq kulrang boʻlib, yuqoriroqda ochroq kulrang va silliqroq boʻladi. Yogʻoch pechda quritilganidan keyin suvga chidamli boʻlib qoladi. Shu sababli, u temir yoʻl shpallarida va quduqlarga motorlarni oʻrnatish uchun ishlatiladi. Baʼzida u arzon mebel va qishloq uylarini ishlab chiqarish uchun ishlatiladi.

Turpentinga oʻxshash xushboʻy hidga ega boʻlgan barglar yoshligida pushti rangga ega boʻlib, pishganida terisi, yaltiroq toʻq yashil rangga, oʻrta qismi sariq rangga kiradi. Barglari chorva uchun ozuqa sifatida ishlatiladi.

Syzygium cumini daraxtlari martdan aprelgacha gullaydi. Gullari xushboʻy va mayda, diametri taxminan . Mevalar may yoki iyun oylarida rivojlanadi va katta rezavorlarga oʻxshaydi; Syzygium turlarining mevasi " danak " deb taʼriflanadi. Mevasi choʻzinchoq, tuxumsimon. Pishmagan mevalar yashil rangda boʻladi. Pishib yetilgan sari rangi pushti rangga, soʻngra toʻq qizil rangga va nihoyat qora rangga oʻzgaradi. Daraxtning  oq rangli meva beradigan navlari bor. Meva shirin, yengil nordon ta‘mga ega.

Invaziv turlar 
Bu tur Florida, Janubiy Afrika, Karib dengizi qismlari, Okeaniyaning bir qancha orollari va Gavayida invaziv hisoblanadi.

Pazandachilikda foydalanish 
Jambolan mevalari shirin yoki ozgina kislotali taʼmga ega, xom holda isteʼmol qilinadi. Ulardan sous yoki murabbo tayyorlanishi mumkin.

Tarkibi 
Xom meva 83% suv, 16% uglevodlar, 1% oqsil va kam miqdorda yogʻni oʻz ichiga oladi.

Tarixi 
1889-yilda chop etilgan „Avstraliyaning foydali mahalliy oʻsimliklari“ kitobida oʻsimlikni mahalliy avstraliyaliklar „durobbi“ deb atashgani aytilgan. U qushlar tomonidan isteʼmol qilinadi va uchuvchi tulkining (Brandis) sevimli taomidir. Meva anʼanaviy tibbiyotda ishlatilgan.

Hindistonda madaniy va diniy ahamiyati 

Srimad Bhagavatam sharhida (10.30.25 oyat), Srila Visvanatha Chakravarti Thakuraning „Shri Rupa Chintamani“ va „Ananda Kandrika“ da aytib oʻtilganidek, Krishnaning oʻng oyogʻida jambu mevasining toʻrtta ramzi borligi aytilgan.

Maxarashtrada Syzygium cumini barglari nikoh gulchambarida ishlatiladi. 1977-yilda suratga olingan “Jait Re Jait” filmidagi qoʻshiq “Jambhul Piklya Zaadakhali” matnida jambulan ishtirok etgan.

Mevalardan tashqari,  daraxtining yogʻochidan (bu mintaqa tilida, Telugu deb ataladi) Andxra-Pradeshda buqa aravalari gʻildiraklari va boshqa qishloq xoʻjaligi jihozlarini tayyorlash uchun foydalanilgan. 

Tamilnaddagi afsonada Sangam davridagi  tamil tilida  deb ataladigan jamun mevasi haqida gapiriladi. Aytishlaricha, Avvaiyar erishilishi kerak boʻlgan hamma narsaga erishganiga ishongan holda,  daraxti ostida dam olayotganda Tamil adabiy faoliyatidan nafaqaga chiqish haqida oʻylagan.

Galereya

Manbalar 

Mevali daraxtlar
Dorivor oʻsimliklar
Tropik mevalar