Teri saratoni

Teri saratoni terida paydo bo'ladigan saraton yaʼni teri oʻsmasidir. Kasallik tananing barcha yuzalariga  tarqalish qobiliyatiga ega boʻlgan anormal hujayralarning rivojlanishi bilan bogʻliq. Teri saratonining uchta asosiy turi mavjud: bazal hujayrali teri saratoni , Tojsimon hujayrali teri saratoni va melanoma. Birinchi va ikkinchi turlari kamroq tarqalgan teri saratoni yoki melanoma boʻlmagan teri saratoni deb nomlanadi. Bazal hujayrali saraton sekin oʻsib boradi va uning atrofidag toʻqimalarga zarar yetkazishi mumkin, ammo uzoq joylarga tarqalishi yoki oʻlimga olib kelishi mumkin emas . Koʻp hollarda terining ogʻriq boʻlmayotgan maydoni paydo boʻladi , bu soha ustida mayda qon tomirlari oqishi yoki yarasi boʻlgan koʻtarilgan joy sifatida namoyon boʻlishi mumkin. Tojsimon hujayrali teri saratoni tarqalish ehtimoli koʻproq. Odatda u quruq qattiq shaklida namoyon boʻladi, lekin ayni paytda oshqozon yarasi paydo boʻlishi mumki. Melanomalar eng xavfli hisoblanadi. Belgilari hajmi, shakli, rangi noodatiy oʻzgargan, notekis qirralari, bir nechta rangga ega, qichishi yoki qon ketishini oʻz ichiga oladi.

90% dan ortigʻi holatlar Quyoshdan ultrabinafsha nurlanish taʼsiridan kelib chiqadi. Quyoshni taʼsiri teri saratonining 3 ta asosiy turining xavfini oshiradi. Taʼsir qilishi asosan  ozon qatlami tufayli oshdi. Koʻnchilik yotoqlari ultrabinafsha nurlanishning yana bir keng tarqalgan manbaidir.. Melanomalar va bazal hujayrali saratonlar uchun bolalik davrida taʼsir qilish zararli. Tojsimon hujayrali teri saratoni uchun, qachon paydo boʻlishidan qatʼi nazar, umumiy taʼsir qilish muhimroqdir. Melanomalarning 20% dan 30% gachasi mollardan rivojlanadi. Terisi yupqaroq boʻlgan odamlar kabi immuniteti past odamlar, masalan, dori-darmonlar yoki OIV/OITS tufayli yuqori xavf ostida. Tashxisi biopsiya orqali amalga oshiriladi.

Ultrabinafsha nurlanish taʼsirini kamaytirish va quyoshdan himoyalovchi vositalardan foydalanish melanoma va tojsimon hujayrali teri saratonining oldini olishning samarali usullariga oʻxshaydi. Quyosh nurlari bazal hujayrali saraton xavfiga taʼsir qiladimi yoki yoʻqmi aniq emas. Melanoma boʻlmagan teri saratoni odatda davolanadi. Davolash odatda jarrohlik yoʻli bilan olib tashlanadi, lekin kamroq hollarda radiatsiya terapiyasi yoki fluorourasil kabi dorilarni oʻz ichiga olishi mumkin. Melanomani davolash jarrohlik amaliyoti, kimyoterapiya, radiatsiya terapiyasi va maqsadli terapiyani oʻz ichiga olishi mumkin. Kasallik tananing boshqa sohalariga tarqalgan odamlarda hayot sifatini yaxshilash uchun aniqlangan yordam qoʻllanilishi mumkin. Melanoma saraton kasalliklari orasida tuzalib ketish darajasi yuqori. Buyuk Britaniyadagi odamlarning 86% dan ortigʻi va Qoʻshma Shtatlarda 90% dan ortigʻi davolanib sogʻayib ketishmoqda.

Teri saratoni saratonning eng koʻp tarqalgan turi boʻlib, dunyodagi saraton holatlarining kamida 40 foizini tashkil qiladi. Eng keng tarqalgan turi — bu melanoma boʻlmagan teri saratoni, yiliga kamida 2-3 million kishida uchraydi.Ammo bu taxminiy, chunki ishonchli boʻlmagan statistik maʼlumotlar saqlab qolinmaydi. Melanoma boʻlmagan teri saratonlarining taxminan 80% bazal hujayrali saraton va 20% tojsimon hujayrali teri saratoni. Bazal hujayrali va tojsimon hujayrali teri saratoni kam hollarda oʻlimga olib keladi. Qoʻshma Shtatlarda ular barcha saraton turlarining 0,1% dan kamrogʻiga sabab boʻlgan. 2012-yilda global miqyosda 232 000 kishida melanoma paydo boʻldi va 55 000 kishi oʻlimga olib keldi. Avstraliya, Yangi Zelandiya va Janubiy Afrikadagi oq tanlilar dunyodagi eng koʻp melanoma kuzatiladigan xalqlardir.Teri saratonining uchta asosiy turi soʻnggi 20-40 yil ichida, aholisi asosan oq tanlilar yashaydigan hududlarda keng tarqalgan.

Tasnifi 
Teri saratonining 3 ta asosiy turi mavjud: bazal hujayrali teri saratoni (bazal hujayrali karsinoma) , tojsimon hujayrali teri saratoni (tojsimon hujayrali karsinoma) va melanoma .

Bazal hujayrali karsinomalar koʻpincha terining quyoshga taʼsir qiladigan joylarida, ayniqsa yuzda uchraydi. Ular kamdan-kam metastaz beradi va kamdan-kam hollarda oʻlimga olib keladi. Ular jarrohlik yoki radiatsiya bilan tez va oson davolanadiigan tojsimon hujayrali teri saratoni ham keng tarqalgan, biroq bazal hujayrali saratonga qaraganda kamroq tarqalgan. Ular Bazal hujayrali karsinomalarga qaraganda tez-tez metastaz berishi mumkin. Shunday boʻlsa ham, metastaz darajasi juda past boʻladi va labda, quloqda va immuniteti past odamlarda tojsimon hujayrali karsinoma yaʼni xavfli oʻsma bundan mustasno. Melanoma 3 ta keng tarqalgan teri saratoni orasida eng kam uchraydi. Ular tez-tez metastaz beradi va tarqalgach, oʻlimga olib keladi.

Kam uchraydigan teri oʻsmalariga quyidagilar kiradi: dermatofibrosarkoma protuberans, Merkel hujayrali karsinoma, Kaposi sarkomasi, keratoakantoma, sebariya hujayrali oʻsmalar, yog 'karsinomalari, mikrokistik adneksal karsinoma, Paget kasalligi, koʻkrak bezi oʻsmasi, atipik koʻkrak bezi saratoni, tipik boʻlmagan koʻkrak bezi oʻsmasi .

BCC yaʼni Bazal hujayrali karsinomalar va SCC yaʼni tojsimon hujayrali teri saratoni koʻpincha UVB belgisi mutatsiyasiga ega boʻlib, bu saratonlar toʻgʻridan-toʻgʻri DNKning shikastlanishi orqali UVB nurlanishidan kelib chiqqanligini koʻrsatadi. Biroq malignent melanoma asosan DNKning bilvosita shikastlanishi orqali UVA nurlanishidan kelib chiqadi. DNKning bilvosita shikastlanishiga erkin radikallar va reaktiv kislorod turlari sabab boʻladi. Tadqiqotlardan maʼlumki, quyoshdan himoya qiluvchi 3 ta tarkibiy qismning teriga taʼsiri, ultrabinafsha nurlanishining oltmish daqiqali taʼsiri bilan birlashganda, agar juda kam miqdorda va juda kam qoʻllanilsa, terida erkin radikallarning koʻpayishiga olib keladi. Biroq, tadqiqotchilar yangi kremlar koʻp hollarda bu oʻziga xos birikmalarni oʻz ichiga olmaydi va boshqa ingredientlarning kombinatsiyasi terining yuzasida birikmalarni saqlab qolishga intiladi. Ular, shuningdek, tez-tez takroran qoʻllash radikal shakllanish xavfini kamaytirishini qoʻshimcha qiladilar.

Belgilari va simptomlari 
Teri oʻsmalarining turli xil belgilari mavjud. Bularga teridagi davolanmaydigan sohalardagi oʻzgarishlar, teridagi yaralar, terining rangi oʻzgarishi va mavjud oʻzgarishi yaʼni zararlangan, masalan, koʻchib tushgan teri qipiqlarining koʻpayishi, rangi oʻzgarishi, ogʻriq his qilish yoki qon ketishi kiradi. . Teri saratonining boshqa keng tarqalgan belgilari qichiydigan yoki kuyadigan ogʻriqli sohalari va quyuqroq dogʻlar bilan katta jigarrang nuqta boʻlishi mumkin.

Bazal-hujayrali teri saratoni 
Bazal hujayrali teri saratoni (BCC) odatda bosh, boʻyin, koʻkrak sohasi yoki yelkaning teri yuzasida quyosh nuri taʼsir qilgan sohalari shishib chiqgan, silliq, marvaridsimon burmalar shaklida namoyon boʻladi. Baʼzida oʻsimta ichida kichik qon tomirlari (telangiektaziya deb ataladi) paydo boʻladi. Oʻsimta markazida qobiq va qon ketish tez-tez rivojlanadi. Koʻproq tuzalmaydigan yara deb adashtiriladi ammo Teri saratonining bu shakli eng kam va toʻgʻri davolash bilan, koʻproq sezilarli chandiqlarsiz yoʻq qilinishi mumkin.

Tojsimon hujayrali teri saratoni 
Tojsimon hujayrali teri saratoni (SCC) odatda quyosh nuri taʼsir qilganidan terida qizil, qalinlashgan teri bitishmasi. Baʼzilari keratoakantomalarga oʻxshash qattiq tugunlar va gumbazsimon shaklida. Oshqozon yarasida va qon ketishida boʻlishi mumkin. SCC tojsimon hujayrali teri saratoni davolanmasa, u kattalashishi mumkin. Tojsimon hujayrali teri saratoni orasida 2-oʻrinda turadi. Bu xavfli, ammo melanoma kabi xavfli emas.

Koʻpgina melanomalar jigarrangdan qora ranggacha boʻlgan ranglardan iborat. Kichik miqdordagi melanoma pushti, qizil yoki goʻshtli rangga ega; Ular amelanotik melanoma deb ataladi va koʻproq tajovuzkor boʻladi. Malignent yaʼni shishgan hujayrali melanomaning ogohlantiruvchi belgilari terining zaralanganoʻlchami, shakli, rangi yoki balandligining oʻzgarishini kiradiva yana boshqa belgilar — balogʻat yoshida yoki ogʻriq, qichishish, oshqozon yarasi va shu sohalar atrofida qizarish yoki qon ketish paytida yangi koʻchib tushgan teri hosilalari paydo boʻlishi. Tez-tez ishlatiladigan mnemonika bu „ABCDE“, bu erda A „assimetrik“, B „chegara“ (tartiblanmagan : „Meyn qirgʻogʻi“ belgisi), C „rang“ (rangli), D „diametri“ (kattaroq) 6 dan ortiq — qalam oʻchirgichining oʻlchami) va „rivojlanayotgan“ uchun.

Boshqalar 
Merkel hujayrali oʻsmalar koʻpincha tez oʻsadigan, ogʻriqli yoki qichishi boʻlmagan qizil, pushti yoki teri rangidagi shishlardir. Ular boshqa teri sohalari hosilalari yoki saratonning boshqa turi bilan oʻzgarishi mumkin.

Sabablari 
Quyosh taʼsiridan kelib chiqadigan ultrabinafsha nurlanish teri oʻsmaning ning asosiy ekologik sababidir. Bu fermerlik kabi boshqa kasblarda paydo boʻlishi mumkin. Rol oʻynaydigan boshqa xavfli omillar:

 Oq teri rangi
 Yosh
 Tamaki chekish
 HPV infektsiyalari tojsimon hujayrali teri saratoni xavfini oshiradi.
 Baʼzi genetik sindromlar, shu jumladan tugʻma melanotsitik nevus sindromi, bu tugʻilish paytida mavjud boʻlgan yoki tugʻilgandan keyin 6 oy ichida paydo boʻladigan turli oʻlchamdagi nevuslar (tugʻilish belgilari yoki mollar) mavjudligi bilan tavsiflanadi. Nevuslar 20 dan katta mm (3/4") kattaligi saratonga aylanish xavfi yuqori.
 Surunkali davolanmaydigan yaralar. Ular tashqi koʻrinishiga koʻra Marjolin yarasi deb ataladi va skuamoz hujayrali teri saratoniga aylanishi mumkin.
 Ionlashtiruvchi nurlanish, masalan, rentgen nurlari, atrof-muhit kanserogenlari va sunʼiy ultrabinafsha nurlanish (masalan, solaryum toʻshaklari). Yuz minglab bazal va skuamoz hujayrali teri saratonining sababi bronzlash toʻshaklari ekanligiga ishoniladi. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti endi sunʼiy bronzlash toʻshaklaridan foydalanadigan odamlarni teri saratoni uchun eng yuqori xavf toifasiga kiritadi.
 Spirtli ichimliklarni isteʼmol qilish, xususan, ortiqcha ichish quyosh yonishi xavfini oshiradi.
 Koʻpgina immunosupressiv dorilarni qoʻllash teri saratoni xavfini oshiradi. Masalan, kalsineurin inhibitori boʻlgan siklosporin A xavfni taxminan 200 marta, azatioprin esa taxminan 60 marta oshiradi.
 Perineum quyoshi kabi muqobil sogʻlom turmush tarzi paytida odatda quyosh nuriga taʼsir qilmaydigan nozik teriga ataylab taʼsir qilish.

Patofiziologiya 

Asosan epidermisda, tojsimon shilliq qavatda yoki tojsimon metaplaziya zonalarida paydo boʻlgan malign shishi hujayralari epiteliya oʻsmasi tojsimon hujayrali karsinoma deb ataladi.

Makroskopik ravishda oʻsimta tez-tez koʻtariladi, fungatsiya qilinadi yoki tartibsiz chegaralar bilan shikastlangan boʻladi. Mikroskopik oʻsimta hujayralari bazal membranani yoʻq qiladi va biriktiruvchi toʻqimaga kirib boradigan choyshab yoki ixcham massa holida hosil qiladi. Yaxshi farqlangan karsinomalarda oʻsimta hujayralari pleomorfik / atipik, ammo oddiy keratinotsitlarga oʻxshaydi tikan qatlami (katta, koʻpburchak, moʻl-koʻl eozinofil (pushti rangli)sitoplazma va Markaziy yadro bilan).

Ularning yoʻq qilinishi odatdagi epidermisga juda oʻxshaydi: periferiyadagi pishmagan bazal hujayralar, oʻsimta massalarining markaziga yetukroq boʻladi. Oʻsimta hujayralari keratinlashtirilgan tojsimon hujayralarga aylanadi va „hujayra uyalari“ yoki „epitelial keratinli marvaridlar“ deb ataladigan konsentrik, qatlamli dumaloq tugunlarni hosil qiladi. Atrofdagi stroma kamayib boradi va yalligʻlanish infiltrati (limfotsitlar) mavjud. Yomon differensial tojsimon oʻsmalar koʻproq pleomorfik hujayralarni oʻz ichiga oladi va keratinizasyon yoʻq.

Tashxis biopsiya va histopatologik tekshiruv orqali amalga oshiriladi.

Qoʻshma Shtatlarda har yili 2000 ga yaqin odam bazal yoki tojsimon hujayrali teri saratonidan (melanoma boʻlmagan teri saratoni) vafot etadi. Oxirgi yillarda bu koʻrsatkichi ancha pasaygan. Melanoma boʻlmagandan oʻlimlarning aksariyati keksa odamlarda sodir boʻladi va saraton shifokorga murojaat qilmagan boʻladi va immunitet tizimi buzilgan odamlar.

Manbalar

Havolalar 

 
 Skin cancer procedures: text, images and videos 
Teri kasalliklari
Tibbiyot tashxislari
Teri anatomiyasi
Oʻsmalar
Teri oʻsmasi