MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Luigi Pirandello

Luigi Pirandello (1867.28.6, Jirjenti, Agrijento — 1936.10.12, Rim) — italyan yozuvchisi, dramaturgi. 1889 yil birinchi sheʼriy toʻplami, 1901 yilda birinchi romani — "Chetlashtirilgan ayol" bosilgan. "Marhum Mitta Paskal" (1904) romani muvaffaqiyatli chiqqan. Unda "qiyofa va niqob" mavzusi yoritilgan. Moddiy tomondan nochor yashagan Pirandello 1915 yil sahnalashtirilgan "Agar shunday boʻlmasa..." pyesasidan soʻng butkul dra: maturgiyaga oʻtib ketgan. "Olti personaj muallifni qidiradi" (1921) va "Genrix IV" (1922) pyesalari Pirandello ijo-dining choʻqqisi hisoblanadi. Nobel mukofoti laureati (1934).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1867-yilda tugʻilganlar
28-iyunda tugʻilganlar
1936-yilda vafot etganlar
10-dekabrda vafot etganlar
Piranograf

Piranograf (yunoncha: rug — olov, apo — yuqorida va ...graf) — toʻgʻri tushayotgan yoki tarqoq quyosh radiatsiyasi (nuri)ni uzluksiz qayd qilib borish uchun moʻljallangan asbob. Quyosh radiatsiyasini oʻlchaydigan asbob — piranometr va radiatsiyani oʻz-oʻzidan qayd qilib boradigan galvanometrdan iborat. Faqat tarqoq radiatsiyani oʻlchash uchun P. uchi quyosh nurining toʻgʻridan-toʻgʻri tushishidan asraydigan halqa ichiga oʻrnatiladi. Piranometrda radiatsiyani qabul qilish vazifasini ketma-ket tutashtirilgan manganin va konstanta boʻlaklaridan iborat termobatareya bajaradi. Quyosh radiatsiyasining mutlaq qiymatini olish uchun P. koʻrsatishlari pirgeliometr boʻyicha tekshiriladi.

Manbalar
Piranometr

Piranometr (yun. rug — olov, apo — yuqorida va ...metr) — yotiq sirtga tushayotgan yigʻma yoki tarqoq quyosh radiatsiyasini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Quyosh radiatsiyasi (nuri) ni qabul qiluvchi sirt sifatida manganin va konstanta polosalarini ketma-ket ulab (kavsharlab) hosil qilingan termoelektr batareya ishlatiladi. Batareyaning juft polosalari qorakuya bilan, toq polosalari oq magneziya bilan qoplanadi. Qorakuya quyosh nurini oq magneziyaga nisbatan koʻproq yutgani uchun polosalar oʻrtasida temperaturalar farqi vujudga keladi, shunda sirtda e. yu. k. hosil boʻladi. Uning quvvati tushayotgan quyosh radiatsiyasiga mutanosib ravishda oʻzgarib turadi. Radiatsiya miqdori galvanometr bilan oʻlchanadi. Faqat tarqoq radiatsiyani oʻlchash uchun asbobni toʻgʻri tushadigan quyosh nuridan toʻsadigan ekran qoʻllanadi.

Manbalar
Piranyalar

Piranyalar, piranyasimonlar (Serrasalmidae) — chuchuk suv balikdari oilasi. Uzunligi 25-60 sm. Gavdasi 2 yondan yassilashgan. Jagʻlarida oʻtkir tishlari bor. 15 turi Amazonka va Orinoko daryolari havzasida, Janubiy Amerikaning shimoli-sharqiy qismida tarqalgan. Yirtqich, gala boʻlib yashaydi. Balikdar va boshqa hayvonlarga hujum qiladi; odam uchun ham xavfli. Oddiy piraniya toʻdasi bir necha minut davomida vazni 50 kg ga yaqin hayvonni yeb qoʻyadi. Ovlanmaydi. Ayrim turlari akvariumlarda boqiladi.

Manbalar
Pirargirit

Pirargirit (yunoncha: pyr — olov va argyros — kumush) — kimyoviy tarkibi Ag3SbS3 dan iborat mineral; tarkibida 59,76% Ag; 22,48% Sb; 17,76% S mavjud. Trigonal singoniyada kristalla-nadi. Notoʻgʻri shakldagi donacha va ularning agregatlari, shuningdek, prizmali kristallik koʻrinishga ega. Rangi toʻq qizil, olmos kabi yaltiroq; moʻrt. Qat-tikligi 2,5; zichligi 5770–5860 kg/m3. P. kam tarqalgan mineral. Gidrotermal konlarda past yoki moʻʼtadil temperaturalarda vujudga keladi. Rossiya Federatsiyasi (Ural, Zabaykalye, Uzok. Sharq), Oʻrta Osiyo, Chexiya, Meksika, Chili va Boliviyada P. konlari topilgan. P.dan kumush olinadi.

Manbalar 

Minerallar
Pirgeliometr

Pirgeliometr (yun. pyr — olov, helios — Quyosh, metr — oʻlchayman) — Quyosh nurlariga tik oʻrnatilgan yuzaga toʻgʻri tushayotgan kuyosh nurlanishi kuvvatini oʻlchaydigan asbob. Yevropada Ongstryom Pirgeliometr ishlatiladi. U kora rangga boʻyalgan ikkita bir xil juda yupqa manganin plastinkadan iborat boʻlib, ulardan biriga Quyosh nurlari tushganda qiziydi, nur tushmaydigan ikkinchi plastinka esa elektr toki yordamida qizdiriladi. Plastinkalarga ulangan termopara ularning temperaturasi teng boʻlganda tok kuchini koʻrsatmaydi. Bu vaqtda ikkinchi plastinkadan oʻtayotgan tok quvvati birinchi plastinkaga tushayotgan Quyosh nurlanishi quvvatiga teng boʻladi. Amerikada etalon sifatida ichidan suv oʻtadigan P. ishlatiladi. Unda ikkita bir xil naylar ichiga kora rangga boʻyalgan kameralar oʻrnatilgan. Naylardan birining ichiga Quyosh nurlari tushadi va qora kamerani qizdi-radi, ikkinchisiga tushmaydi va uning ichidagi kamera elektr toki yordamida ikkala naydan chiqayotgan suv oqimlari temperaturasi tenglashguncha qizdiriladi. Ikkinchi kameradan oʻtayotgan tok kuchi quvvati Quyosh nurlanishining quvva-tiga teng deb hisoblanadi.

Manbalar
Pirgeometr

Pirgeometr (yun. pyr — olov, ge — Yer va ... metr) — yer sirtining effektiv nurlanishi (yaʼni yer sirtining bevosita nurlanishi bilan atmosferaning roʻpara nurlanishi farqi)ni oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. P. galma-gal keladigan qora (gʻadir-budir) va nikellangan (yaltiroq) metall polosalardan iborat moslama (radiatsiya qabul qilgich) dan iborat (termoelektr P.). Effektov nurlanishni oʻlchash uchun P.ning qabul qilish sirti dam-badam osmon va Yer tomonga oʻgirib turiladi. Qora va yaltiroq polosalarning nurlanishni yutish va sochish xususiyati turlicha boʻlganligi uchun temperaturalar far-qi (termotok) paydo boʻladi. Termotok miqdori galvanometr bilan oʻlchanadi. P.ning mutlaq kompensatsion xili ham bor (V. A. Mixelson pirgeometri). Bunda polosalar qaramaqarshi tomonga karatib joylashtirilgan. U yer sirtining effektov nurlanishini bevosita aniklashga imkon beradi.

Manbalar
Pirey (Gretsiya)

Pirey — Gretsiyadagi shahar. Pirey nomi (viloyati)ning maʼmuriy markazi, Katta Afina tarkibida. Axoliyey 183 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Egey dengizining Saronikos qoʻlti-gʻidagi muhim tashqi savdo porti. La-takiya shahriga (Suriya) parom qatnaydi. Metallurgiya, mashinasozlik (kemasozlik va kema taʼmirlash, avtomobil yigʻish), kimyo, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Antik davr binolari qoldikdari saqlangan. Dengiz kurorti. Turistlar koʻp keladi. Harbiy-dengiz bazasi.

Manbalar
Pireney togʻlari

Pireney togʻlari - Yevropaning jan.-gʻarbidagi togʻ sistemasi. Ispaniya, Fransiya va Andorra hududlarida. Tabiiy sharoitlariga qarab Pireney togʻlari Gʻarbiy, Markaziy va Sharqiy qismlarga boʻlinadi. Biskay qoʻltigʻidan Oʻrta dengizgacha 450 km ga choʻzilgan, eni 20–110 km, aksari qismining balandligi 2500–3200 m, eng baland joyi 3404 m (Aneto choʻqkisi). Pireney togʻlari orqali Fransiya va Is-paniyaning davlat chegaralari oʻtgan.

Alp burmalanishi davrida Pireney togʻlarining gersin davrida vujudga kelgan negizi ancha koʻtarilgan. Oʻq zonasi yaxlit boʻlib, suvayirgʻich qismi ham boshdan oxirigacha uzluksiz davom etgan. Dovonlari 1500–2000 m balandlikda. Shimoliy yon bagʻri tik, jan. esa qiya. Pireney togʻlarining pleystotsen davrida muzlanishga uchragan eng baland oʻrta qismi, asosan, kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan boʻlib, alp relyef shakllariga ega. Togʻ tepalaridagi muzliklarning umumiy maydoni 40 km². Foydali qazilmalardan temir va marganets ru-dalari, qoʻngʻir kumir, boksit, kobalt, rux, vismut konlari, mineral suvli buloklar bor. Kurort kup. Ikli-mi Pireney togʻlarining koʻp qismida moʻʼtadil sernam, jan.-sharqida subtropik iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi togʻ etaklarida 4—8°, togʻ tepalarida —8°dan —10° gacha, iyulniki shu joylarda 18—24° va 5—6°. Yillik yogʻin shim. yon bagʻirlarida 500– 750 mm. Pireney togʻlarining koʻp kismida yogʻin yil davomida yogʻadi. Yirik daryolari: Ebro, Adur va Garonna. Daryolari yil davomida sersuv, chuqur vodiylar orqali oqadi va gidroenergiya resurelariga boy. Karst relyefli yerlarda yer osti koʻllari va ayrim qismlari yer ostida oquvchi daryolar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida keng bargli va igna bargli urmonlar bor. 1800–2100 m dan yukrrisi subalp va alp oʻtloklari. Janubiy va sharkiy yon bagʻrida oʻrmon bilan birga makvis va gariga chakalakzorlari ham uchraydi. Tuprogʻi koʻp joylarda jigar-rang va qoʻngʻir oʻrmon tuproklar. Tabiiy landshaft va noyob hayvonlarni saqlash maqsadida milliy bogʻ va qoʻriqxonalar tashkil qilingan. Alpinizm, turizm rivoj topgan, qishki sport oʻyinlari oʻtkaziladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Pireney yarim oroli

Pireney yarim oroli, Iberiya yarim oroli (, , , , , , , , ) — Yevropaning jan.gʻarbidagi yarim orol. Maydoni 582 ming km². Atlantika okeani bilan Oʻrta dengiz oraligʻida. Pireney yarim orolio. Afrikadan Gibraltar boʻgʻozi orqali, Yevropaning qolgan qismidan esa Pirenei togʻlari orqali ajralgan. Pireney yarim orolio.da Ispaniya, Portugaliya, Andorra davlatlari va Gibraltar joylashgan. Qirgʻoq chizigʻi aksari kismida tekis. Yer yuzasi yassitogʻlik va togʻlardan iborat. Oʻrtacha balandligi 1000– 1500 m. Eng baland joyi — Syerra-Nevada tizmasidagi Mulasen togʻi (3478 m). Sohili — payettekislik. Toshkoʻmir, temir rudasi, volfram, simob, polimetall rudalari, pirit konlari bor. Iqlimi asosan, Oʻrta dengizga xos subtropik, gʻarbida sernam, okean iqlimi. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi 8—12°, iyulniki 18—28. Maksimal temperatura 40°, minimali —25°. Yillik yogʻin shimolida 800–1000 mm, togʻlarda 1500–2000 mm, ichki hududlarda 300–500 mm. Yirik daryolari: Taxo, Gvadiana, Duero, Ebro, Gvadalkvivir. Tabiiy oʻsimliklari oʻrta dengiz butalari (makvis, gariga), dasht oʻsimliklaridan iborat. Hududining 40% butazor. Oʻrmonlar ham uchraydi.

Manbalar 

 

Yarim orollar
Yevropa
Piretroidlar

Piretroidlar — insektitsidlar, siklopropankarbon kombinata hosilariga mansub kimyoviy birikmalar guruhi. P.ning nisbatan kichik norma va past konsentratsiyali ish suyuqligini koʻpgina zararli hasharotlarga qarshi qoʻllaganda yuqori samaraga erishish mumkin. P. gʻoʻza va sabzavot ekinlari zararkunandalariga qarshi kurashda istiqbolli preparatlardan hisoblanadi. Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish institutida oʻtkazilgan tadqiqotlar natijasiga koʻra qoʻllash uchun ruxsat etilgan preparatlar roʻyxatiga P.dan ambush, detsis, sumitsidin, sim-bush, ripkord, danitol, sumialfa, talstar, karate kiritilgan.

Juda koʻp zararkunandalarga taʼsir qilish xususiyatiga ega. Kapalaklar, qoʻngizlar, qandalalar, pashshalar, oʻsimlik bitlari, kanalar va oqqanotlarga qarshi qoʻllanganda yaxshi samara beradi. Gʻoʻzada, asosan, gʻoʻza tunlami, kuzgi tunlam, oʻsimlik bitlari, qan-dalalar va oqqanotlarga qarshi kurash uchun tavsiya etilgan. Sarf normasi 0,4–1 kg/ga; ish suyuqligi 200—300 l/ga. Oʻrtacha zaharli.

Manbalar
Robert Peary

PIRI (Peary) Robert Edvin (1856.6.5, Kresson, Pensilvaniya — 1920.20.2, Vashington) — Arktikani oʻrgangan amerikalik tadqiqotchi, admiral (1911). Grenlandiyaga bir necha marta ekspeditsiya uyushtirib, uning shim. qismini 2-marta kesib oʻtgan (1892, 1895). 1909 i. 6-aprelda itlar qoʻshilgan chanada 4 kishi hamroxdigida Shimoliy qutbga yetib borgan. Grenlandiya shimolidagi yarim orol (Piri yeri) va Kanada Arktika arxipelagining shimolidagi boʻgʻoz P. nomi bilan atalgan.

Manbalar
Piridin

Piridin, C5H5N — rangsiz, oʻziga xos xidli organik suyuklik. Mol. m. 79,1, suyuqlanish temperaturasi —42,7°, kaynash temperaturasi 115,3°, zichligi 981,9 kg/m3 (20° da). Suv va koʻpchilik organik erituvchilar bilan har qanday nisbatda aralashadi. Kuchsiz asos, kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Toshkoʻmir smolasidan olinadi. Boʻyagichlar sintezida, dorivor moddalar va insektitsidlar olishda, erituvchi sifatida ishlatiladi. Hosilalari, mas, 2-metil 5-vin il piridin vinilpiridin kauchuklar tayyorlashda qoʻllanadi. P. zaharli.

Manbalar
Pirildoq

Pirildoq, bizbizak — oʻz oʻqi atrofida tez aylanadigan moslama, oʻyinchoq. Qoʻl kuchi, shamol, prujina yoki ip yordamida aylantirib yuboriladi. P.aylantirib yuborilganda ogʻsa ogʻadiki, yiqilmaydi. P.ning ishi bevosita inersiya qonuniga bogliq. Uning har bir zarrasi aylanish oʻqiga perpendikulyar boʻlgan aylana boʻylab hara-kat qiladi. Har bir zarra aylanish oʻqiga perpendikulyar tekislikda qoladigan tarzda harakat qilishga intiladi. Shuning uchun P. yiqilmaydi. Tugma teshiklaridan ip oʻtkazib, ipning ikki uchini barmoqlarga kiygizgan holda ipni goh taranglab, goh boʻshashtirib oʻynaladigan P. bizbizak deb ataladi. P.ningxususiyatlaridan texnikida keng foydalaniladi. Kemalar, samolyotlar, kosmik apparatlarga P. xossasiga asoslangan har xil asboblar, giroskop, kompas va stabilizatorlar oʻrnatiladi.

Manbalar
Pirimidin

Pirimidin, 1.3-diazin, C4H4N2 — diazin sinfiga oid oʻziga xos hidli, rangsiz kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 22,5°, qaynash temperaturasi 124°, kuchsiz asos. Suv, spirt va efirda yaxshi eriydi. P., odatda, 3-aminoakroleinni mochevina bilan kondensatlab yoki 2-xlor, 2,4-dixlor, 2, 4, 6-trixlor P.ni asoslar ishtirokida qaytarib olinadi. P. yadrosi vitamin V,, koenzim (uri-dindifosfatglyukoza), antibiotiklar (amitsetin, bleomitsin), dorivor pre-paratlar (barbituratlar, pirimidin, sulfamidlar, ftorafur), kuchli za-harlar (tetrodoksin), nuklein kislotalar va boshqa tarkibiga kiradi. Biologik jarayonlarda ahamiyati muhim.

Pirimidin asoslari, pirimidinlar — pirimidinning geterotsiklik azotli asoslari hosilalari boʻlmish tabiiy birikmalar gu-ruhi. Organizmning hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Nuklein kislotalar, nukleotidlar, kofermentlar va boshqa tarkibiga kiradi.

Manbalar
Pirit

Pirit (yun. pyrites lithos — uchqun beruvchi tosh, oltingugurt kolchedani, temir kolchedani) — mineral. Kimyoviy tarkibi FeS2 (46% Fe, 53,4% S); Co, Ni, As, Cu, Ai, Se va boshqa aralashmalari boʻladi. Kub, pentagon-dodekaedr, baʼzida oktaedr kristallar hosil qilib, kub singoniyada kristallanadi. Zich donador massalar, sharsimon konkretsiyalar shaklida kup uchraydi. Och, sargʻishqoʻngʻir rangli, metallsimon yaltiroq. Qattiqligi 6—6,5; zichligi 4900–5200 kg/m3. P. gidrotermal konlarda, kolchedanli qatlamlarda keng tarqalgan. P. sulfat kislotasi, oltingugurt va temir kuporosi uchun xom ashyo hisoblanadi. RF (Ural, Ol-toy), Kozogʻiston, Norvegiya, Ispaniya, Italiya, Kipr, AQSH, Kanada va Yaponiyada P. konlari topilgan.

Manbalar 

Minerallar
Pirmastiy Afzali

Pirmastiy Afzali (1840 - Buxoro — 1915) — shoir va tazkiranavis. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Tib va bashorat ilmini ham yaxshi bilgan. Pirmast qishlogʻida 3 yil muftiy boʻlib ishlagan. 1900-yilda saroy xizma-tiga kirib, amir Abdulahad topshiri-gʻiga koʻra, tazkira tuzish bilan shugʻullangan. "Afzal ut-tazkir fi zikr ush-shuaro val-ashʼor" ("Shoirlar va sheʼr toʻgʻrisida eng afzal tazkira", 1904) tazkirasi adabiyotshunoslik tarixida "Afzal ut-tazkir" ("Tazkiralarning afzali") nomi bilan mashhur boʻlib, unda 19-asr 2yarmi va 20-asr boshlarida Buxoroda yashab ijod etgan 135 ijodkor haqida muhim maʼlumotlar berilgan. Tazkira oʻsha davrdagi Buxoro adabiy muhitini oʻrganishda qimmatli ilmiy manba hisoblanadi. Ushbu tazkira Du-shanbada nashr etilgan (1976). "Afzay" taxallusi bilan sheʼrlar ham yozgan. Sadr Ziyo "Navodiri Ziyoiya" ("Ziyo nodirliklari") tazkirasida P.ga yuqori baho bergan. Asar qoʻlyozmasi SanktPeter-burgdagi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar 

Shoirlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Rahim Pirmuhamedov

Rahim Pirmuhamedov [1896.20.12 (1897.1.1) – Toshkent – 1972.16.2] -birinchi oʻzbek kinoaktyorlaridan. Oʻzbekiston xalq artisti (1948). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1930). Ijodiy faoliyatini 1918-yil Karl Marks nomidagi teatr truppasida boshlagan, keyinchalik Samarqand, Namangan teatrlarida ishlagan. 1924-yil Toshkentda oʻtkazilgan „kuldiruvchilar musobaqasi“ning gʻolibi boʻlgan. 1927-yildan kinoaktyor. Pirmuhamedov epizodik rollar ustasi sifatida tanilgan. U ovozsiz kino („Masjid gumbazlari ostida“da Umarning doʻsti; „Soyabon arava“da Joʻraboy; „Ravot qashqirlari“da Akromxon, „Maxov qiz“da Saidmurod va boshqalar) davridanoq yetakchi kinoaktyorlardan boʻlgan. Bu davrda u ovozsiz kinoning eng yaxshi anʼanalarini oʻzlashtirib, oʻzining keyingi faoliyati uchun muhim zamin tayyorlagan. Birinchi oʻzbek ovozli filmi „Qasam“da Rahim militsioner obrazini yaratdi. Pirmuhamedov ijodida xalq teatri anʼanalari, zamonaviy sahna sanʼati yutuqlari va kino estetikasi madaniyatiga xos xususiyatlar uygʻunlasha borgan, u amir aygʻoqchisi („Nasriddin Buxoroda“), Abulmalik („Alisher Navoiy (film, 1947)“), Abdulxayr („Abu Ali ibn Sino“), karvonsaroy soqchisi, koʻsa („Tohir va Zuhra“; „Nasriddinning sarguzashtlari“) singari chuqur milliy, hayotiy obrazlar yaratdi. Turli xil hatti-harakatlar, oʻziga xos mimika va boshqa vositalar bilan obrazlariga satirik va yumoristik boʻyoq berib, ularni turli dramatik kulgili holatlarda namoyish etish Pirmuhamedov ijodiga xos. „Furqat“ filmidagi qotil, „Oʻtgan kunlar“dagi Qushbegi, „Mahallada duv-duv gap“dagi Arslonbek, „Sen yetim emassan“dagi chipta nazoratchisi kabi salbiy obrazlar oʻzining toʻlaqonliligi, rang-barangligi, satirik boʻyoqlarga, milliy koloritga boyligi bilan ajralib turadi. Ibrohim oshpaz („Gullar ochilganda“), Akmal qiziqchi („Natashaxonim“), Vazir („Ikki dil dostoni“) kabi rollari oʻzbek kinosi zarvaraqlaridan oʻrin oldi. „Shiddat“ filmidagi Mullaboy uning ijodidagi soʻnggi obraz boʻldi. "Buyuk xizmatlari uchun" ordeni bilan mukofotlangan (2003).

Manbalar 

LL.Akbarov X., Rahim Pirmuhamedov, M., 1970; Teshaba yev Dj., Raxim Pirmuhamedov, T., 1970.

Havolalar 
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-feb-17-1972-1750901/

Oʻzbekiston xalq artistlari
SSSR xalq artistlari
Pirmuhammad Mirzo

Pirmuhammad Mirzo (1376 — 1407.22.2) — temuriy shahzoda. Amir Temurning nabirasi, Muhammad Jahongir Mirzoning oʻgʻli. Otasining oʻlimidan 40 kun oʻtgach, Baxt Mulk Ogʻo begimdan tugʻilgan. 1392-yilda Amir Temur Gʻazna, Kobul, Zobuliston, Qandahor viloyati va Sind, daryosigacha boʻlgan yerlarni Pirmuhammad tasarrufiga topshirgan edi. U bobosi Amir Temurning bir necha harbiy yurishlarida, jumladan, Hindiston fathida qatnashgan. Amir Temur vafoti oldidan Pirmuhammadni oʻziga valiahd deb eʼlon qilgan. Biroq Pirmuhammadni boshqa temuriy shahzodalar va hatto Oʻtrorda turgan qoʻshin boshliqlari (amir Shoh Malik va Shayx Nuriddin va boshqalar) ham tan olmaganlar. Har bir viloyat hokimi Sohibqiron vafotidan soʻng oʻz nomidan tanga zarb etib, nomini xutbaga qoʻshib aytadigan boʻlgan. Temuriylar taxtiga Xalil Sulton oʻtirgan. U Pirmuhammadga qarshi 1405-yil mayda Sulton Husayn boshchiligida qoʻshin (30000 kishi) tortgan va Balxni egallagan. Sulton Husayn Xalil Sultonga qarshi isyon koʻtarib Samarqandga yurish qilgan. Xalil Sulton uni 6-iyulda Chekdolik (Shahrisabz janubida)da tormor keltirgan va uni taʼqib etib Balxni egallagan. Sulton Husayn Shopurgon va Andxud hokimi Sulaymonshoh (Amir Temurning jiyani) huzuridan panoh topgan. Pirmuhammad Sulaymonshohdan Sulton Husaynni berishini qattiq talab qilgan, rad javobi olgach, unga qarshi 3000 otliqdan iborat qoʻshin joʻnatgan. Sulaymonshoh va Sulton Husayn Hirotga, Shohrux huzuriga qochib borishgan. Shohrux Pirmuhammadning talabini toʻgʻri deb topgan, Sulton Husayn qamoqqa olinib, qatl etilgan va uning bosh terisi ichiga somon toʻlgʻazilib Pirmuhammadga joʻnatilgan. Pirmuhammad Sulaymonshoh ustidan qozongan gʻalabasidan keyin Balxni olgan va Movarounnahrga qarshi birgalikda kurashish uchun Shohrux bilan muzokaralar olib borgan. Shohrux undan yurishni kechiktirishni soʻragan, biroq Pirmuhammad oʻjarlik qilib, Qarshi tomon harakat qila boshlagan. 1406-yil 20-fevralda Qarshi yaqinida Xalil Sulton bilan jang qilib magʻlubiyatga uchragan. Pirmuhammad Balxga qochgan va bir yildan soʻng qotil Pir Ali Toz tomonidan oʻldirilgan. Shohrux Pirmuhammadni oʻchini olish maqsadida qoʻshin tortib Balxni egallab olgan va 1370-yil Amir Temur tomonidan buzib tashlangan shahar qoʻrgʻonini qayta tiklagan.

Adabiyot 
 Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
 Abdurazzoq Samarqandiy, Matlai saʼdayn va majmai baxrayn, T., 1969.

Manbalar 

 

Kishilar
Temuriylar
1376-yilda tugʻilganlar
1407-yilda vafot etganlar
Pirogallol

Pirogallol, pirogallol kislota yoki 1,2, 3 — trigidrok-sibenzol — organik birikma, 3 atomli fenol; rangsiz, hidsiz, havoda qorayadigan kristall modda. Mol.m. 126,11, suyuqlanish temperaturasi 133—134°, qaynash temperaturasi 309°. Suvda, spirtda va efirda yaxshi eriydi, zaharli, kuchli qaytaruvchi. P.ning ishqoriy eritmalari molekulyar kislorodni tez va miqdoriy yutish xususiyatiga ega boʻlgani sababli gazlarni analiz qilishda qoʻllanadi. Sanoatda galla kislotani kuruq haydab (dekarboksillab) olinadi. Analitik kimyoda, tibbiyotda va fotografiyada ishlatiladi. Baʼzi bir boʻyagichlarni sintez qilishda boshlangʻich modda hisoblanadi.

Manbalar
Nikolay Pirogov

Nikolay Ivanovich Pirogov (1810.13.(25), 11. Moskva — 1881.23.11(5,12), hozirgi Vinnitsa yaqinida) — rus xirurgi va anatomi, pedagogi, jamoat arbobi; harbiy-dala xirurgiyasi va xirurgiyadagi anatomik-eksperimental yoʻnalish asoschisi. Peterburg Fanlar akademiyasi mux-bir aʼzosi (1847). Sevastopol mudofaasi (1854— 55)ning, frans-prus (1870—71) va rus-turk (1877—78) urushlarining qat-nashchisi. Ilk bor jang maydonida narkoz uchun efir ishlatib operatsiya qilgan (1847), qoʻzgʻalmas gips bogʻlov qoʻllagan, bir qator muhim operatsiyalar va xirurgik usullarni taklif etgan. Rossiyada plastik operatsiya, jahonda esa suyak plastikasi gʻoyasini birinchi boʻlib ilgari surgan; maorif soha-sida universitetlar avtonomiyasi, yalpi boshlangʻich taʼlim tarafdori boʻlgan. Vaboning patologik anatomiyasi boʻyicha qimmatli tadqiqotlar oʻtkazgan (1849). "Topografik anatomiya" atlasi (1—4 jildlar, 1859—54) jahon miqyo-sida shuhrat qozongan.

Adabiyot 
 Geselevich A. M., N. I. Pirogov, M., 1969.
 As.: Sobr. soch., t. 1-8, M. 1957-62; Izbr. pedagogicheskiye sochineniya M., 1953.

Manbalar
Pirokatexin

Pirokatexin, 1,2—digidroksi-benzol — rangsiz kristall modda. Mol. m. 110,10, suyuqlanish temperaturasi - 105°C, qaynash temperaturasi - 240°C, zichligi - 1,371 g/sm³. Suv, benzol, toluol, spirt va efirda eriydi. Piroketaxin ftalat angidrid bilan birga eritilganda alizarin va gistazarin boʻyagichlar hosil qiladi. Sanoatda Pirokatexin-xlorfenol yoki fenolsulfokislotalarni ishqor bilan eritib olinadi. Gvayakol, alizarin va adrealin ishlab chiqarishda, junni boʻyashda, analitik kimyoda, shuningdek, fotografiyada qaytaruvchi sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Piroklastik jinslar

Piroklastik jinslar (yun. rug — olov va Mao — sindiraman) — vul-kandan otilib chiqqan mahsulotlar qotishidan paydo boʻlgan chaqiq togʻ jinslari. Tarkibi bazalt, andezit, liparit, traxitli vulkan jinslaridan iborat. Piroklastik jinslar donachalarining tuzilishi jihatidan yirik (psefitli), oʻrta (psammitli), mayda (alevritli, pelitli) boʻlakli jinslarga boʻlinadi. Piroklastik jinslar qatlamlangach, ignimbritlar-dek jipslashib ketadi yoki diagenezga uchraydi. Bu jinslar qurilish materiallari sifatida ishlatiladi. Piroklastik jinslar tarkibini va tarqalish qonuniyatini toʻliq oʻrganish ular bilan bogʻliq konlarni qidirib topishda muxim ahamiyatga ega.

Manbalar
Piroksenit

Piroksenit — bir yoki bir necha piroksenlardap iborat oʻta asosli togʻ jinsi. Baʼzan dala shpati, olivin va magnetit yoki titanomagnetit aralashgan boʻladi. P. gabbro-peridotitli magmatik togʻ jinslari guruhiga mansub. Tarkibidagi piroksen va ruda mine-rali turiga qarab P. ortopiroksenit, klinopiroksenit, bronzitit, giper-stenit, vebsterit (lersolit) kabi turlarga boʻlinadi. Undan tashqari, granat, ilmenit, slyuda, plagioklaz va asosiy aksessor minerallar sifatida xromshpinelidlar bilan magnetit qoʻshiladi. P.da 43-53% SiO2, 4-10% A12O3> 5-13% FeO+F2O3, 1324% MgO va 9-20% SaO boʻladi. P. giperbazitlar tarkibiga kiradi. Koʻpincha ishqorli jinslar va karbonatitlarda apatit, nodir-yer elementlari va boshqa foydali kazilmalar bilan birga uchraydi.

Manbalar