MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Katta panda

Katta panda ( Ailuropoda melanoleuca ), shuningdek, panda ayig'i (yoki oddiygina panda ) sifatida ham tanilgan, Xitoyga xos bo'lgan ayiq turidir. U o'zining qalin qora-oq paltosi va aylana tanasi bilan ajralib turadi. "Ulkan panda" nomi ba'zan uni qizil pandadan, qo'shni musteloiddan ajratish uchun ishlatiladi. Garchi u Karnivora turkumiga mansub bo'lsa-da, bambukdan yasalgan novdalar va barglar ratsionining 99% dan ko'prog'ini tashkil etuvchi ulkan panda bargli o'simlik hisoblanadi. Yovvoyi tabiatdagi ulkan pandalar vaqti-vaqti bilan boshqa o'tlar, yovvoyi ildiz mevalari yoki hatto qushlar, kemiruvchilar yoki o'lik hayvonlar shaklida go'shtni iste'mol qiladilar. Asirlikda ular asal, tuxum, baliq, yams, buta barglari, apelsin yoki bananlarni maxsus tayyorlangan oziq-ovqat bilan birga olishlari mumkin.

Katta panda Xitoyning markaziy qismidagi bir necha tog' tizmalarida, asosan Sichuanda, shuningdek, qo'shni Shensi va Gansuda yashaydi. Dehqonchilik, o'rmonlarni kesish va boshqa rivojlanish natijasida gigant panda o'zi yashagan pasttekisliklardan haydab chiqarildi va u tabiatni muhofaza qilishga tayanadigan zaif tur hisoblanadi . 2007 yilgi hisobotda 239 ta panda Xitoy ichida, yana 27 tasi esa mamlakat tashqarisida asirlikda yashagan. 2014-yil dekabriga kelib, Xitoydan tashqarida 49 ta yirik panda asirlikda, 13 mamlakatdagi 18 hayvonot bog‘ida yashagan. Yovvoyi populyatsiyaning hisob-kitoblari turlicha; bir hisob-kitoblarga ko'ra, tabiatda 1590 ga yaqin odam yashaydi, 2006 yilda DNK tahlili orqali o'tkazilgan tadqiqotda bu raqam 2000 dan 3000 gacha bo'lishi mumkinligi taxmin qilingan. Ba'zi ma'lumotlarga ko'ra, yovvoyi tabiatdagi ulkan pandalar soni ortib bormoqda.  2015 yil mart oyiga kelib yovvoyi gigant pandalar soni 1864 tagacha ko'paydi. 2016-yilda u IUCN Qizil roʻyxatiga “xavf ostidagi”dan “zaif”ga qayta tasniflandi , bu pandani saqlab qolish uchun oʻn yillik saʼy-harakatlarni tasdiqladi. 2021-yil iyul oyida Xitoy hukumati yirik pandani himoyasiz deb qayta tasnifladi.

Gigant panda ko'pincha Xitoyning milliy ramzi bo'lib xizmat qilgan, 1982 yildan beri Xitoyning Oltin Panda tangalarida paydo bo'lgan va 2008 yilgi Yozgi Olimpiya o'yinlarining beshta Fuwa maskotlaridan biri sifatida paydo bo'lgan.

Taksonomiya

Tasniflash 
Ko'p o'n yillar davomida katta pandaning aniq taksonomik tasnifi muhokama qilinmoqda, chunki u ayiqlar va rakunlar bilan o'xshash xususiyatlarga ega. Biroq, molekulyar tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, katta panda haqiqiy ayiq, Ursidae oilasining bir qismidir. Ushbu tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, u taxminan 19 tadan farq qiladi million yil oldin Ursidae'nin umumiy ajdodidan ; bu oilaning eng asosiy a'zosi va boshqa barcha ayiq turlaridan bir xil masofada joylashgan. Katta panda tirik fotoalbom deb atalgan.

Etimologiya 
Panda so'zi ingliz tiliga fransuz tilidan o'zlashtirilgan, ammo fransuzcha panda so'zining kelib chiqishi haqida aniq izoh topilmagan. Eng yaqin nomzod nepal tilida ponya so'zi bo'lib, ehtimol vatani Nepal bo'lgan qizil pandaning moslashtirilgan bilak suyagiga ishora qiladi. G'arb dunyosi dastlab bu nomni qizil pandaga qo'llagan.

Manbalar
Katta sovet ensiklopediyasi

Katta sovet ensiklopediyasi (Большая Советская Энциклопедия, БСЭ) — SSSRda chiqarilgan universal ensiklopedik nashr, jahondagi yirik ensiklopediyalardan biri. Moskvadagi "Sovetskaya ensiklopediya" ("Sovet ensiklopediyasi") nashriyoti tomonidan rus tilida nashr etilgan. 1-nashri 1926—47 yillarda chiqqan; 65 asosiy jild va alohida SSSR jildidan iborat; 65 ming maqolani oʻz ichiga oladi, adadi 50— 80 ming; bosh muharriri — O. Yu. Shmidt (1941-yilgacha). 2-nashri 1950—58 yillarda chiqqan, 50 asosiy jild va 51-qoʻshimcha jilddan iborat; 100 mingga yaqin maqolasi bor, adadi 250—300 ming; 2 jildli alfavitli koʻrsatkichi chiqqan (1960); bosh muharriri — S. I. Vavilov (1951-yilgacha), B. A. Vvedenskiy (1951-yildan). 3-nashri 1969—78-yillarda chiqqan, 30 jilddan iborat; 100 mingdan ortiq maqolani qamragan, adadi 630 ming; 1 jildli koʻrsatkichi bor (1981); bosh muharriri — A. M. Proxorov (1969-yildan).

Katta sovet ensiklopediyasi AQSH va Gretsiyada tarjima kilinib, nashr etilgan. U sobiq Ittifoqda ensiklopediya ishining rivojlanishiga taʼsir koʻrsatgan. Oʻzbek Sovet Ensiklopediyasi (1971—80)ni nashr etishda ham K.S.E. tajribasidan foydalanilgan. 1957—90 yillarda Katta sovet ensiklopediyasi ning Yejegodnigi (yillik toʻplami) chiqarildi (yana qarang Ensiklopediya).

Manbalar 

 

Ensiklopediyalar
Katta sonlar qonuni

Katta sonlar qonuni - ehtimollar nazariyasida katta miqdordagi tasodifiy omillarning umumiy taʼsiri (yetarlicha keng shartlar bajarilganda) tasodifga deyarli bogʻliq boʻlmay qolishini ifodalovchi qonun; dastlab 1713-yilda Ya. Bernulli topgan (qarang Bernulli).

Agar tasodifiy miqdorlar ketmaketligi uchun j]+&+-+4ning miqdordan (bu yerda M^. — tasodifiy miqdorning oʻrta qiymati) farqi har qanday musbat ye sonidan kichik boʻlish ehtimoli p ortishi bilan 1 ga intilsa, bu tasodifiy miqdorlar ketma-ketligi K.s.q.ga boʻysunadi deyiladi. Kuzatilayotgan biror tasodifiy A hodisa p ta tajribaning xl tasida roʻy bergan boʻlsa, harqanday ye>0 uchun p\~jf ~ r k ye) ning i -> "o dagi limita 1 ga teng , bunda r soni A hodisaning bitta tajribada roʻy berish ehtimoli. Ushbu teoremaga koʻra, tasodifiy hodisa A ning nomaʼlumehtimoli r ni uning chastotasi ^~ bilan (p katta boʻlganda) almashtirish mumkin: r = ~ . Bernullining bu teoremasini P. L. Chebishev umumlashtirib, K. s. q.ning bajarilishi uchun yetarli shartlar topgan. K.s.q.ning turli masalalari bilan A. A. Markov, S. N. Bernshteyn, A. N. Kolmogorov, A. Ya. Xinchin va b., Oʻzbekistonda T. A. Sarimsoqov, S. H. Sirojiddinov va b. shugʻullangan.

Adabiyot 
 Gnedenko B.V., Kurs teorii veroyatnostey, 6 izd., M., 1988;
 Bernull i Ya., O zakone bolshix chisel, M., 1986.

Manbalar
Katta suvayirgʻich tizma

Katta suvayirgʻich tizma – Avstraliyaning sharqiy va jan.-sharqiy sohili boʻylab 4 ming km ga choʻzilgan togʻ tizmasi. Katta suvayirgʻich tizma neogen-antropogenda koʻtarilgan. Togʻlar, asosan, paleozoy, qisman, mezozoy jinslaridan tuzilgan. Tizmaning markaziy qismida neft va gaz konlari, gʻarbiy yon bagʻrida qalay, polimetall rudalari, oltin, mis, Nyukasl va Vullongong sh.lari atrofida yirik toshkoʻmir konlari topilgan. Katta suvayirgʻich tizmaning 28° j. k.dan shim.dagi qismining kengligi 650 km ga yetadi, oʻrtacha bal. 1000 m. 28° j.k.dan jan.da Katta suvayirgʻich tizma ayrim tizmalardan iborat. Avstraliya Alp toglarining choʻqqilari (Kossyushko togʻi, 2230 m va b.) Avstraliyadagi eng baland choʻqqilardir.

Katta suvayirgʻich tizma subekvatorial, tropik va subtropik mintaqalarda joylashgan. Yillik yogʻin sharqiy yon bagʻirlarida 1000–2000 mm, gʻarbiy yon bagʻirlarida 500–700 mm. Oʻrtacha oylik temperatura shim.dan janubga tomon pasayib boradi: yezda 26–27°, qishda 17–10°.

Katta suvayirgʻich tizmaning gʻarbiy yon bagʻridan Murrey va Darling daryolari boshlanadi. Sharqiy yon bagʻri oʻrmon bilan qoplangan. 1000 m balandlikkacha doim yashil, sernam va evkaliptli tropik oʻrmonlar oʻsadi. Avstraliya Alp togʻlarida past boʻyli daraxtlar, 1600–2000 m dan yuqorida oʻtloqlar bor. Oʻrmonlarda koala, kuskus, daraxt kengurusi, jannat qushi, liraqush, kazuar, toʻti va b. yashaydi.

Manbalar
Katta teatr (maʼnolari)

Katta teatr:

 Katta teatr — q.
 Katta teatr (teatr), Rossiya davlat akademik katta teatri —opera va balet sanʼati sohasidagi Rossiyaning yetakchi teatri, jahon musiqali teatri madaniyatining yirik markazlaridan.
Katta teatr (teatr)

Katta teatr, Rossiya davlat akademik katta teatri —opera va balet sanʼati sohasidagi Rossiyaning yetakchi teatri, jahon musiqali teatri madaniyatining yirik markazlaridan. 1776 y. Moskvada tashkil topgan. 1806 yildan davlat teatri, 1919 yildan "akademik teatr". K. t. tarixi rus musiqali teatrining rivojlanishi, rus opera va balet ijrochiligi sanʼatida milliy anʼanalarning karor topishi bilan uzviy bogliq. Dastlab ilk rus operalari (V. Pashkevich va b.) hamda Fapbiy Yevropa kompozitorlari (J. Pergolezi va b.)ning mashhur asarlari qoʻyilgan. K.t. rivoji va vokal-sahna sanʼati badiiy-realistik omillarining shakllanishida, ayniqsa M. Glinka va A. Dargomijskiy, keyinchalik, M. Musorgskiy, N. Rimskiy-Korsakov, A. Borodinlarning operalari tarixiy bosqich boʻldi. P. Chaykovskiyning opera va baletlari ijrochilik madaniyati rivojida ulkan ahamiyat kasb etdi. G. Ulanova, M. Plisetskaya, Ye. Maksimova, V. Vasilyev, M. Liyepa kabi balet ijrochilarining sanʼati K.t.ga katta shuhrat keltirgan. Opera xonandalik sanʼatiga N. Obuxova, I. Kozlovskiy, S. Lemeshev, I. Arxipova, Ye. Obrazsova, V. Atlantov, 3. Sotkilava va b. katta hissa qoʻshgan.

K.t. ijodiy hayotining ayrim bosqichlari oʻzbek opera va balet sanʼati rivoji bilan bogʻliq. Jumladan, 20-y.lardayok, A. Nejdanova, L. Sobinov, A. Pirogov singari mashhur yakkaxonlar Toshkentda gastrolda boʻlgan. Keyinchalik A. Baturin, P. Lisitsian, A. Krivchenya va b. xonandalar, R. Struchova, M. Plisetskaya, N. Pavlova, M.Liyepa kabi solistlari Navoiy nomidagi opera va balet teatri spektakllarida bosh rollarda chiqishgan. 1968 y. K.t. ijodkorlari Oʻzbekistonda gastrolda boʻlgan. Bundan tashqari M. Plisetskaya, N. Rijenko, V. Smirnov-Golovanov va rassom V. Levental Toshkentda R. Shchedrinning "Anna Karenina" va Yu. Papko U. Musayevning "Afsonalar vodiysi" (1977) baletlarini sahnalashtirishgan.

K.t. sahnasida 1926 yilda M. Qoriyoqubov boshchiligidagi Oʻzbek konsert-etnografik ansambli konsertlar bergan, Navoiy nomidagi opera va balet teatri bir necha bor (1937, 1950, 1959, 1964, 1973, 1981, 1983, 1986 yillari) oʻz repertuaridagi spektakllarni namoyish etgan. K.t. truppasi U. Musayevning "Hind dostoni" baletini sahnalashtirgan (1981).

K.t. binosi 1821—24 yillarda (meʼmor O. Bove, V. Mixaylov loyihasi boʻyicha) qurilgan, 1853 yilda unga oʻt tushib, 1856 yilda qayta tiklangan (meʼmor A. Kavos); besh yarusli tomosha zali 2150 oʻrinli, akustik jihatdan niqoyatda sifatli, 1961 yildan K.t. spektakllari parallel ravishda Kreml sʼyezdlar saroyida ham qoʻyilmokda.

Manbalar
Katta tuzkon makonlari

Katta tuzkon makonlari -neolit davrining Kaltaminor madaniyatiga mansub makonlar. Buxoro viloyati, Qorakoʻl tumani markazidan 40 km shim.-gʻarbda joylashgan. Katta Tuzkondan 35 makon, Kichik Tuzkondan esa 3 makon oʻrganilgan. K.T.m.da choʻrtan, zogʻora, laqqa baliqlar, jayran, yovvoyi ot va b. hayvon suyaklari uchraydi.

Juda koʻp miqdorda mikrolitlar, paykonlar, romb yoki trapetsiya shaklidagi chaqmoqtosh yaproqchalari, bigizlar va b. topilgan. Kulolchilik charxida ishlanmagan sopol idishlar toʻlqinsimon chiziq yoki chuqurcha shaklidagi naqshlar bilan bezatilgan. K.T.m. qabilalari Oʻrta Osiyoning choʻl va dashtida yashovchi qabilalar bilan yaqin aloqada boʻlgan.

Adabiyot 
 Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroshayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafshana, T., 1966.

Manbalar
Katta Toʻsiq rifi

Katta toʻsiq rifi - Avstraliyaning shim.-sharqiy sohili boʻylab joylashgan qator marjon riflari va marjon orollar. Materik sayozligining chegarasi boʻylab Yangi Gvineyaning jan. qirgʻogʻidan Sandi-Keyp burnigacha 2300 km ga choʻzilgan. Rifning kengligi shim.da 2 km, jan.da 150 km. Riflarning koʻpi suv ostida, suv satqi pasaygan vaqtlarda suv yuziga chiqadi. Baʼzi riflar orolga aylanib, shakli, odatda, taqaga oʻxshaydi va qavariq tomoni jan.-sharkdan esuvchi passat shamollariga qaragan. K.T.r. bilan materik qirgʻogi orasida Katta laguna yoki "Ichki kanal" suv yoʻli (eng chuqur joyi 50 m) bor. Bu suv yoʻli okean toʻlqinlaridan toʻsilgan; kemachilikda foydalaniladi. Dengiz milliy parki bor.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Katta Shoʻr koʻl

Katta Shoʻr koʻl - AQShning gʻarbiy qismidagi oqmas koʻl. Katta Havza togʻligida, 1282 m balandlikda joylashgan. Pleystotsen davridagi chuchuk suvli Bonnevill koʻlining qoldigʻi. Koʻlga Ber, Uiber, Jordan daryolari quyiladi. Maydoni yogʻin miqdoriga koʻra, 2500 dan 6000 km gacha oʻzgarib turadi. Shoʻrligi koʻlda suv koʻpayganda 137%" dan, suv kamayganda 300%s gacha. Chuq. 15 m gacha. Glauber va osh tuzlari olinadi. K.ning sharqiy sohilida Solt-Leyk-Siti, Ogden sh.lari joylashgan. Koʻlni Jan. Tinch okean temir yoʻl (40 km uzunlikdagi damba orqali) kesib oʻtadi.

Manbalar 

Koʻllar
Katta Yugan

Katta Yugan — Rossiya Federatsiyasining Tyumen viloyatidagi daryo. Ob daryosining chap irmogʻi, Yugan daryo tarmogʻiga quyiladi. Uzunligi 1063 km, havzasining mayd. 34700 km. Vasyuganya botqoqliklaridan boshlanadi; Gʻarbiy Sibir tekisligidan oqib oʻtadi. Eng katta irmogʻi Kichik Yugan (oʻngda). Havzasida, umumiy mayd. 545 km boʻlgan 8000 ga yaqin koʻl bor. Asosan, erigan qor suvlaridan toʻyinadi. Oktyabr-noyabrda muzlaydi, aprel oxiri-may oyi boshlarida muzdan boʻshaydi. Yogʻoch okizishga kulay. Kuplan-deyevi pristanidan boshlab kema qatnaydi.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Katta Oʻzbekiston trakti

Katta Oʻzbekiston trakti — Oʻzbekistondagi umumdavlat ahamiyatiga ega boʻlgan dastlabki eng yirik avtomobil yoʻli. Poytaxt Toshkentni mamlakatning eng janubiyda joylashgan Termiz shahar bilan bogʻlaydi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlari aholisining tashabbusini eʼtiborga olib hamda Mirzachoʻlda yangi yerlar oʻzlashtirib, paxtazorlarga aylantirilishi, Samarqand viloyatida paxta va don yetishtirishni koʻpaytirish, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarining togʻli tumanlari bilan transport aloqasini yaxshilash maqsadida 1940 y. respublika hukumati uz. 724 km boʻlgan Katta Oʻzbekiston traktini qurish toʻgʻrisida maxsus qaror qabul qilgan (trakt qurilishiga qadar shu yoʻnalishda oʻtgan karvon yoʻllari mil. av. V asrdan maʼlum boʻlgan. XIX asrning 2-yarmidan 1940-yillargacha „Uyezd-pochta yoʻli“ nomi bilan atalgan).

Katta Oʻzbekiston trakti 1940—41-yillarda hashar usulida qurilgan, uni qurishda yoʻl boʻylab joylashgan 41 tuman mehnatkashlari qatnashgan. Trakt oʻz vaqtida respublikada eng yirik, shuningdek, eng shinam yoʻllardan biri boʻlib, Oʻzbekiston hududini shim.dan jan.ga kesib oʻtgan, 8 shahar va 6 yirik viloyatlar hududi orqali oʻtib, viloyatlar maʼmuriy markazlarini oʻzaro bogʻlagan, iqtisodiyotda muhim oʻrin tutgan.

1960—80-yillarda Oʻzbekistonda xalq xoʻjaligi va sanoatning rivojlanishi, transportga boʻlgan talabning oshishi, yoʻllarda harakat jadalligining keskin koʻpayishi natijasida koʻplab xalqaro va davlat ahamiyatiga ega boʻlgan avtomobil yoʻllari qurildi. Mavjud yoʻllar esa talab darajasida qayta taʼmirlanib, kengaytirilib, yangidan titul raqam berilib qaytadan nomlandi.

Hozir sobiq Katta Oʻzbekiston trakti xalqaro ahamiyatli magistral avtomobil yoʻllarining ayrim qismlariga boʻlinib ketgan: M-34—"Toshkent-Dushanba" avtomagistralining Toshkentdan Xovosgacha qismi (160 km); A-376 — „Qoʻqon-KonibodomXoʻjand-Jizzax“ avtomagistralining Xovosdan Jizzaxgacha qismi (90 km); M-39 — „Olmaota-Bishkek-ToshkentSamarqand-Termiz“ (1475 km) avtomagistralining Jizzaxdan Termizgacha qismi (474 km). 90-y.lardan boshlab trakt yoʻnalishi xalqaro miqyosdagi magistral yoʻllarga aylandi, kengaytirilib, obodonlashtirildi, yoʻl boʻylarida koʻplab zamonaviy yonilgʻi quyish shoxobchalari, kemping-motellar, yoʻl-industriya korxonalari, chet ellar bilan hamkorlikda qoʻshma korxonalar barpo etildi.

Trakt chet mamlakatlar turistik tranzit aloqalarida ham muhim oʻrin tutadi. Yoʻldagi avtomobillarning kunlik qatnov jadalligi 10000—15000 avtomobilga teng . Tohirjon Mirzayev.

Manbalar
Katta oʻyin (raqs)

Katta oʻyin — Fargʻona raqs maktabiga xos qad. professional mumtoz raqs turkumi va ijro usuli. Ulkan syujet, hayotbaxsh chuqur mazmunga ega boʻlgan K. oʻ. turkumidagi raqslarda lirik, qahramonlik va hayotiy mavzular aks ettirilgan. K. oʻ.da har biri alohida mazmun va ijrochilik uslubiga ega boʻlgan 60 dan ortiq raqs usuli mavjud boʻlib, ular asrlar davomida takomillashib borgan. Bizgacha bir necha usuli yetib kelgan: dildir, qoʻshqars, yakkaqars, oʻtish qismi, shoh, oqsatma, gul oʻyin, jilva rezi, ducharx, duchava, chorqars, usuli haqqoniy, zang oʻyin va b.

K. oʻ. raqslarining koʻpchiligi, uzoq vaqt ijro etilishi bilan boshqa raqslardan farq qiladi. Bu turkumga kirgan raqslarning har biri maʼlum bir maʼno, plastik ifoda va ijrochilik uslubiga ega boʻlganidan alohida ham ijro etilavergan.

Qadimda Qoʻqonda K. oʻ.ning isteʼdodli kashfiyotchilari, ijrochilari boʻlgan. Keyinchalik K. oʻ. turkumiga kirgan ayrim raqslarning takomillashuvida Us t a Olim Komilov, Tamaraxonim, R. Karimova kabi sanʼatkorlarning xizmati katta boʻldi.

Adabiyot 
 Karimova R., Ferganskiy tanets, T., 1973.

Manbalar
Katta Oʻradaryo

Katta Oʻradaryo — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Gʻuzordaryoning oʻng irmogʻi. Hisor tizmasining gʻarbiy qismidagi Harkush dovonidan (3448 m) Egrisuv nomi bilan boshlanadi. Uz. 113 km, havzasi 1410 km². Daryo, asosan, togʻlar orasida oqadi. Yirik irmoqlari: Qizilsoy, Almatsoy, Zarangbuloq, Shoʻrsuv va b. Oʻrtacha yillik suv sarfi 4,6 m³/sek, yillik oqimi 140 mln. m³. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Mart-may oylarida suvi koʻpayadi. Pachkamar suv omboriga quyiladi. Atrofdagi qishloq xoʻjaligi yerlarini va shu yerdagi qishloqlarni suv bilan taʼminlaydi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qashqadaryo viloyati
Katta oʻrda

Katta oʻrda, Ulugʻ Oʻrda — Oltin Oʻrdadan ajralib chiqqan tatarlar davlati (1433—1502). Shim. Qora dengizning shim. sohili va Quyi Volga boʻyi qududidan iborat boʻlgan. 1434—59-yillarda Toʻxtamishnnnt oʻgʻli Sayid Ahmad K. Oʻ. xoni boʻlgan. K.Oʻ. tatarlarining asosiy mashgʻuloti sodda dehqonchilik bilan uygʻunlashib ketgan koʻchmanchi chorvachilik edi. K.Oʻ. yaylovlari Volgadan Dneprgacha yoyilib ketgan. K.Oʻ.da mangʻit amirlari katta siyosiy mavqeni egallashgan. Ahmad xonligi davrida (1459—81) K.Oʻ. vaqtincha kuchaygan, u 1480-yil Rusni kaytadan moʻgullarga tobe etishga uringan. Rusga qilingan muvaffaqiyatsiz yurishdan soʻng, Rus davlati uzil-kesil moʻgʻullar istibdodidan xalos boʻlgan. 1486— 91-yillarda Qrim xoni Mengli Garay K.Oʻ.ga qattiq zarba bergan va 1502-yilda esa uni tugatgan.

Manbalar 

Turkiy davlatlar
Oltin Oʻrda
Katta qanotlilar

Katta qanotlilar, uchar itlar, uchar tulkilar (Megachiroptera) — qoʻlqanotlilar kenja turkumi. Yirik (tanasining uz. 6 sm dan 40 sm gacha, qanotlari yoyilganida 1,7 m gacha) boʻlishi bilan boshqa qoʻlqanotlilardan farq qiladi. Qoʻlqanotlilarning eng yirigi. Oldingi oyoq panjasining I va II barmoqlarida tirnoqlari bor. Koʻpchiligining dumi boʻlmaydi. Tish boʻrtigʻi yassi, oʻsimlikxoʻr hayvonlarnikiga oʻxshash. Quloq suprasi chetlari yopiq boʻlishi bilan koʻrshapalaklardan farq qiladi. Koʻzlari yaxshi rivojlangan. Exolokatsiya xususiyati faqat uchar tulkilarda aniqlangan. Exolokatsion signallar koʻrshapalaklarnikiga oʻxshash boʻgʻizda emas, balki tili orqali generatsiyalanadi. Bitta oila, 50 ga yaqin urugʻ va 150 turni oʻz ichiga oladi. Sharqiy yarim sharning tropik va subtropik hududlarida (Shim.da Misrgacha), Jan. Yaponiyada tarqalgan. Kundu-zi daraxtlarning shox-shabbalari orasiga, baʼzan, gʻorlar va gʻoyalarning yorigʻiga yashirinib oladi. Koloniya boʻlib (baʼzan, bir necha ming individlardan iborat) yashaydi. Asosan, mevalar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik mayda K.q. gullar changi va nektar bilan oziqlanib, tropik oʻsimliklarning changlanishida ishtirok etadi. Mevaxoʻrlari ayrim hududlarda birmuncha ziyon yetkazadi. 4 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Katta qullar koʻli

Katta qullar koʻli, Katta asirlar koʻli — Kanadaning shim.gʻarbiy qismidagi koʻl, 150 m balandlikda. Mayd. 28,6 ming km, chuq. 150 m gacha, uz. 480 km. Koʻl oʻrni muzlik va tektonik harakat natijasida vujudga kelgan. Gʻarbiy sohili past, igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan, sharqiy va shim. sohili sertepa, oʻsimlik kam. Sharqiy qismida orol koʻp. Koʻlga Qullar daryosi, Xey va b. daryolar quyiladi; Makenzi daryosi oqib chiqadi. Okt. dan iyungacha muzlaydi. Kema qatnaydi, baliq ovlanadi. Shim. sohilida oltin konlari bor. Koʻl sohilida Yellounayf, FortRezolyushen portlari joylashgan.

Manbalar
Katta qumli choʻl

Katta qumli choʻl () — Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismidagi choʻl. Maydon 280 ming km, oʻrtacha balandligi janubida 400–500 m, shimolida 300 m. Bal. 10–15 m li (baʼzan, 30 m gacha), uz. 40–50 kmgacha boʻlgan qator qum tepalari bor. Muvaqqat shoʻr koʻl koʻp. Katta qumli choʻl — Avstraliyaning eng issiqjoylaridan biri; yozda oʻrtacha temperatura 28—30°, qishda 20— 15° gacha boʻladi. Yozda ekvatorial mussonlar bir oz yogʻin keltiradi (shimolida 450 mm dan janubida 200 mm gacha). Yogʻinning koʻp qismi bugʻlanib ketadi, qisman qumga singadi. Oʻsimliklari jan.da tikanli kserofit boshoqlilar, akatsiya butazorlari va shimolida evkaliptlardan iborat. Rudall-River milliy parki bor.

Manbalar 

Avstraliya
Choʻllar
Katta gʻul

Katta gʻul, katta qoʻl — 13—15-asrlarda turk-moʻgʻul qoʻshini markazi. Bu qismga hukmdorning shaxsan oʻzi yoki uning atoqli sarkardalaridan biri qoʻmondonlik qilgan. Amir Temur qoʻshinida K. gʻ. 40 boʻluk — polkka taqsimlangan va bevosita Sohibqiron rahbarligida boʻlgan. Ushbu boʻluklarning saralangan askarlardan tashkil etilgan 12 boʻluki markazning birinchi safida, qolgan 28 boʻluki esa ikkinchi va uchinchi saflarda joylashgan. 40 boʻlukning oʻng tarafi oldida Amir Temur farzandlari va nabiralari qismlari, soʻl tarafi oldida esa oliy bosh qoʻmondon qarindoshlari va ittifoqchilari qismlari saf tortgan. Bu qismlar qoʻshinning boshqa qismlariga istagan paytda koʻmak berishga shay turgan. Sohibqiron qoʻshinida, shuningdek, kichik qoʻllar ham mavjud boʻlib, ular oʻng qanot va soʻl qanotning markazida joylashgan.

/id.: N i z o m i d d i n Shomiy, Zafarno-ma, T., 1996; Dadaboyev H., Amir Temurning harbiy ma\orati, T., 1996.

Manbalar
Katta gʻoʻza biti

Katta gʻoʻza biti (Acyrthosiphon gossypii Mordv.) — afidiidlar oilasiga mansub qanotli yoki qanotsiz hasharot. Tanasining uz. 3,5—4,0 mm. Qanotli va qanotsiz tirik tugʻadigan urgʻochilari och-yashil yoki sariq tusda boʻlib, koʻzlari qizil. Shira chiqazuvchi naychalari va dumi ingichka, tana uzunligining yarmicha keladi. Tuxum qoʻyuvchi urgʻochisi sariqqoʻngʻir tusli. Yil davomida bir necha partenogenetik (urugʻlanmasdan tugʻish) va bitta jinsiy avlod beradi. Tuxum holida gʻoʻzapoya va yantoqda qishlaydi. Gʻoʻza nihollariga 2-chin barg paydo boʻlishi bilan oʻtadi. Iyulda va avgustning boshlarida K. gʻ. b.ning har tupdagi soni 100— 200 ga yetadi, soʻngra bir oz kamayadi, kuzga borib esa ularning soni yana ortadi. K. gʻ. b. — gʻoʻzaning eng xavfli zararkunandasi. Ular faqat barglardagina tarqalib qolmay, balki poya va gul-oldi qismini ham egallaydi; bu esa hosil organlarining toʻkilishiga sabab boʻladi. Koʻzda bitlar najasidan ifloslangan paxta tolalarining texnologik sifati buziladi.

Kurash choral ar i : hasharot soni har 100 oʻsimlikda 150—250 ta boʻlganda ichdan taʼsir qiluvchi fosfororganik preparatlar purkaladi.

Manbalar
Katta havza

Katta havza - AQShning gʻarbidagi togʻlik. Gʻarbdan Syerra-Nevada, Kaskad togʻlari va sharkdan Qoyali togʻlar oraligʻidagi berk hududlarni oʻz ichiga olgan. Mayd. 500 ming km dan koʻproq. Qisqa tizmalar (bal. 3000 m gacha) va oʻzaro tutash keng soylik (havza) lar bor. Relyefi kaynozoyda, zamini tokembriy-mezozoyda shakllangan. Kaynozoyda vulkanlar otilib turgan. Soyliklarning koʻpchiligi tektonik yoʻl bilan vujudga kelgan va tosh, qum-gil qatlamlari bilan toʻlib qolgan. Mis, molibden, polimetall, simob, kaliy tuzi va b. foydali qazilma konlari bor. Iqlimi keskin kontinental, katta qismida subtropik, shim.da moʻʼtadil iqlim. Yoz issiq, bulutsiz, qish sovuqroq, tez-tez tuman boʻlib turadi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 20—22°, yanvarniki — 0—2°. Yillik oʻrtacha yogʻin 200 mm, ayrim soyliklarda 100 mm, togʻlarning gʻarbiy yon bagʻrida 500 mm. Eng katta daryosi — Gumboldt. Yirik koʻllari: Katta Shoʻr koʻl, Piramidalar koʻli, Sevir, Yuta. Suv taʼminotida artezian quduqlar muhim rol oʻynaydi. Qoʻngʻir, boʻz tuproqlar, shoʻrxok va shoʻrtoblar, togʻ-qoʻngʻir tuproqlari koʻproq. Hududining katta qismi chala choʻl. Boshoqlilar, kaktus, agava oʻsadi. Seryogʻin togʻ yon bagʻirlari qaragʻay-archa oʻrmonlari bilan qoplangan. Hayvonlardan sudralib yuruvchilar koʻproq. Suv bor joylarda dehqonchilik qilinadi.

Manbalar