MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ishlab chiqarishni intensivlash

Ishlab chiqarishni intensivlash — texnika, moddiy va mehnat resurelari potensialining har bir birligidan yanada toʻliqroq foydalanish yoʻli bilan i.ch. jadalligini oshirish. Zamonaviy texnika va texnologiyani joriy etish, i.ch. jarayonini mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish, kompyuterlashtirish, mehnat resurelaridan ratsional foydalanish orqali barcha jabhalarda yuqori koʻrsat-kichga erishishga asoslanadi. Intensiv oʻsish ekstensiv oʻsishdan mavjud i.ch. kuvvatlari, texnik, moddiy resurelarni samarali ishlatish bilan farq qiladi. I.ch.i. darajasi asosiy fondlarning 1000 soʻmlik qiymatiga qancha mahsulot i.ch., bir xodim (ishchi)ga toʻgʻri keladigan muayyan davr (oy, chorak, yil) mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi (unumdorlik), bir kvadrat metr i.ch. maydoniga toʻgʻri keladigan mahsulot hajmi va b. koʻrsat-kichlar bilan baholanadi. I.ch.i. ning asosiy manbalari ilmiy-texnika taraq-qiyoti, i.ch. va mehnatni uyushtirishni takomillashtirish, boshqarishning yangi usullarini qoʻllashdir. I.ch.i. xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlariga xos. Sanoatda I.ch.i xom ashyo va yoqilgʻi, moddiy resurelarning yangi turlarini kiritish, yuqori samarador komp-leks-mexanizatsiyalashgan va avtomatlashtirilgan zamonaviy texnologiyalarni joriy etish, i.ch. jarayonini tezlashtirish, yoqilgʻi va energetika, material, xom ashyo, maydon, asbobuskunalardan foydalanishni yaxshilash, kooperatsiyalash va ixtisoslashtirish asosida ishlab chikarishni ilmiy tashkil etish hisobiga amalga oshiriladi. Qurilishda I.ch.i. bino va insho-otlarni sanoatda tayyorlangan qismlardan montaj qilish jarayonini kompleks mexanizatsiyalashtirish, yuqori unumli texnikalarni qoʻllash, qurilish muddatini qisqartirib, uning sifatini oshirish va b. da koʻrinadi. Qishloq xoʻjaligida I.ch.i. mexanizatsiya, melioratsiya, kimyolashtirish, elektrlashtirish asosida dehq-onchilik madaniyatini oshirishdan, tuproq unumdorligini oshirish, biologiya va agronomiya fanlarining eng muhim yangi yutuklarini, yangi texnika va texnologiyalarni joriy etishdan iborat.

Sanoatda I.ch.i. darajasi keyingi davrda mehnat unumdorligining , asosiy i.ch. fondlari qiymatining oʻsi-shi, mahsulot umumiy hajmining op-tishi, yoqilgʻi sarfi solishtirma his-sasining pasayishi, metall eritish pechlarining 1m2 hisobiga oʻrtacha sut-ka davomida eritilgan poʻlat mikdo-rining oshishi va b. koʻrsatkichlar bilan tavsiflanadi. Bozor iqtisodiyoti sharoitlarida I.ch.i. raqobat kurashida yengib chiqishning muhim omillaridan biri.

Mamlakatlar iqtisodiyotining rivoji ham ekstensiv va ham intensiv omillardan foydalanish yoʻli bilan boradi.

Sadir Salimov.

Manbalar
Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish

Ishlab chiqarishni ixtisoslashtirish — korxona, kompaniya yoki ularning biror tarkibiy qismining asosiy faoliyatini tor doiradagi mahsulot, tovarlar va xizmatlar i.ch.ga yoʻnaltirish. Maʼlum mahsulot ishlab chiqaradigan xoʻjalik sohalari va korxonalarning shakllanishida oʻz ifodasini topadi. Tarixiy taraqqiyot davomida sanoat, qishloq xoʻjaligi, qurilish va b. sohalarda ixtisoslashish paydo boʻldi. Oʻz navbatida, bulardan yana yangi ix-tisoslashgan sohalar ajralib chiqmoqda. Sanoatda ixtisoslashuv tayyor mahsulot, detal va qismlar, texnologiya boʻyicha boʻlishi mumkin. Mashinasozlikda qismlar (detallar) boʻyicha ixtisoslashuv avtomobilsozlik, transportsozlik va aviatsiya sanoatida koʻp uchraydi. Natijada yigʻish korxonalari — kooperatsiya asosida mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalar kengayib boradi. Ixtisoslashgan sohalar va korxonalar bir xil mahsulot ishlab chiqaradi, ularning oʻziga xos texnologiya jarayoni va ixtisoslashgan kadrlari boʻladi. Ixtisoslashtirish jarayonining taraqqiyoti ijtimoiy i.ch. ning oʻsishi, ishlab chikaruvchi kuchlarning rivojlanishi bilan belgilanadi. Oʻz navbatida ixtisoslashtirish ishlab chiqaruvchi kuchlarning rivojlanishiga yordam beradi.

I.ch.i. korxonalar ishini samarali tashkil etish hisoblanib, binolardan, asbob-uskunalardan, materiallardan bekam-koʻst foydalanishda, fan va texnikaning eng yangi yutuklarini joriy etishda, takomillashgan maxsus mashina va asboblarni qoʻllashda, mehnat unumdorligini oshirishda, mahsulot i.ch. harajatlarini tejashda katta sa-mara beradi. I.ch.i. ning samaradorligi korxonani ixtisoslashtirish tufayli yillik mahsulot i.ch. hajmiga ketgan harajatlarni ixtisoslashtirishdan oldingi i.ch. hajmi harajatlariga taqqoslash yoʻli bilan aniqlanadi.

Oʻzbekistonda "Toshkent traktor zavodi", "Toshkent aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi" aksiyadorlik ja-miyatlari, Asaka avtomobil zavodi (unga ehtiyot qismlar yetkazib beruvchi qator qoʻshma korxonalar) va b. ixti-soslashtirilgan korxonalar hisoblanadi.

Sadir Salimov.

Manbalar
Ishlab chiqarishni iqtisodiy ragʻbatlantirish

Ishlab chiqarishni iqtisodiy ragʻbatlantirish - iqtisodiy omillar yordamida korxona iqti-sodiy manfaatlariga taʼsir koʻrsatadi. Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish moddiy ishlab chiqarishnini rivojlantirishning zarur va muhim shartidir. Davlat tomonidan Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish imtiyozli kreditlar berish, ishlab chiqarishgaga toʻgʻridan-toʻgʻri subsidiyalar ajratish, soliq im-tiyozlari berish, tashki faoliyatni moliyaviy qoʻllab-quvvatlash, davlat xarid narxlarini koʻtarish, ish haqidan olinadigan soliqlar stavkasini pasaytirish, eksport-import tovarlarini boj toʻlovidan ozod qilish va boshqalardan iborat. Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish korxona bilan davlat oʻrtasidagi, korxonalararo hamda korxona bilan uning xodimlari orasidagi iqti-sodiy munosabatlarni ifodalaydi. Shuning uchun Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish ayni vaqtda, moddiy ishlab chiqarishdagi xoʻjalik hisobi munosabatlarini ham aks ettiradi. Davlat bilan korxona orasidagi iqtisodiy munosabatlar korxonada olingan foydani taqsimlash, ishlab chiqarilgan mahsulotga narx qoʻyish, iahlab chiqarish fondlari uchun toʻlov meʼyorlarini belgilash, korxonaga zarur boʻlganda kredit berish va b. tadbirlarda namoyon boʻladi. Korxona bilan xodimlar oʻrtasidagi munosabatlar esa ishchilar (mutaxassis)ning shaxsiy moddiy manfaatini qondirish uchun boʻlgan intilishlarida va ularning mehnatiga qarab haq toʻlashda oʻz aksini topadi.

Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirish tizimi xodimlarining oʻz mehnat natijalaridan bevosita moddiy manfaatdorligini taʼminlagan taqdirdagina yaxshi samara beradi. Shu tufayli Ishlab chiqarishni iqtisodiy raģbatlantirishnini takomillashtirish, dastavval xodimlarni moddiy ragʻbatlantirish tizimini takomillashtirishni taqozo qiladi. Ishchilarni moddiy ragʻbarlantirish, asosan, ish haqi, mukofotlash, kashfiyot, ixtiro va ra-sionalizatorlik takliflari uchun taqdirlash orqali amalga oshiriladi. Korxonalarning fondi va boshqa manbalar hiso-biga tashkil qilinadigan iqtisodiy ragʻbatlantirish fondlari, ijtimoiy madaniy tadbirlar va ishlab chiqarishni rivojlantirish fondlari Ishlab chiqarshni iqtisodiy raģbatlantirishdada katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash

Ishlab chiqarishni kooperatsiyalash — i.ch. ni tashkil qilish shakli, maʼlum bir mahsulotni hamkorlikda tayyorlash uchun korxonalar oʻrtasida maxsus i.ch. aloqalari. Ijtimoiy mehnat taqsimoti chuqurlashgan sari I.ch.k. rivojlanib boradi va u, birinchi navbatda, korxonalarning cheklangan turdagi mahsulot, mahsulot qismlarini i. ch.ga ixtisoslashuvida koʻrinadi. Bu jarayon korxonalar oʻrtasida raqobat kurashini x.am oshiradi.

I.ch.k. ixtisoslashtirish shakllaridan biri boʻlib, korxona va tarmoqlar oʻrtasidagi aloqalar ixtisoslashtirishning kengayishiga, yangi tarmoqlar vujudga kelishiga, eskilarning boʻlinib ketishiga sabab boʻladi (qarang Ishlab chitsarishni ixtisoslashtirish). Kooperatsiyalash xalq xoʻjaligida i.ch. imkoniyatlarini oshiruvchi vosita boʻlib, i.ch. quvvatlaridan yaxshiroq foydalanishga, i.ch. jarayonini tezlashtirishga, mahsulot tannarxini pasaytirishga imkon beradi, natijada mehnat unumdorligi oshadi. I. ch. k. agre-gatlar boʻyicha (predmetli) kooperatsiyalash (murakkab mahsulot ishlab chiqaruvchi bosh korxonaga bir qator korxonalar shu mahsulotni tayyorlash uchun zarur boʻlgan qismlar, mas, motor, nasos, kompressor va b. lar yetkazib beradi), detallar boʻyicha kooperatsiyalash (bunda qator ixtisoslashgan korxonalar bosh korxonaga detal va qismlar — podshipnik, porshen, gilza, silindr, reduktor va b. yetkazib beradi); texnologik (bosqichli) kooperatsiyalash (bir korxona ikkinchisi uchun alohida tex-nologik jarayonlar va ishlarni ba-jarib beradi) kabi koʻrinishlari bor.

Hududiy jihatdan kooperatsiyalashning mahalliy (shu xududning oʻzidagi i.ch. korxonalari oʻrtasidagi aloqa) va mintaqaviy (bir necha hududlardagi i.ch. korxonalari oʻrtasidagi aloka) shakllari bor. Kooperatsi-yalashgan aloqalar vaqt jihatidan d o -i m i i (bunda korxonalar i.ch. harakteriga koʻra, oʻzaro bogʻlangan boʻladi, yaʼni muayyan mahsulotning bir qismi birinchi korxonada tayyorlansa, boshqa qismi ikkinchi korxonada tayyorlanadi) yoki vaqtinchalik (bunda korxonalar bir-biri bilan ehtiyojga koʻra, vaqtincha bogʻlanadi) boʻlishi mumkin. Kooperatsiyalashgan aloqadagi korxonalar soni va tayyor mahsulot tannarxida kooperatsiya orqali yetkazilgan de-tallar, uzellarning salmogʻi I.ch.k. da-rajasi koʻrsatkichlari hisoblanadi. I.ch.ni ixtisoslashtirish rivojlangan sari kooperatsiyalashgan aloqalar ham rivojlanib boradi. Bu jarayon avtomo-bilsozlik, traktorsozlik, aviasozlik kabi sohalarda yaqqol koʻrinadi. Masalan, dunyoga mashhur "Toyota" avtomobil kompaniyasi minglab kichik va oʻrta kompaniyalar bilan kooperatsiyalashgan holda hamkorlik qiladi.

Oʻzbekistonda I.ch.k. mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, qurilish materiallari kabi sanoat tarmoklarida, qishloq xoʻjaligi da yaxshi rivojlangan. Masalan, paxta teradigan mashinalar, traktorlar, samolyotlar, oziq-ovqat i.ch. da koʻplab mustaqil korxonalar oʻzaro kooperatsiya aloqalariga ega.

Manbalar
Ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish

Ishlab chiqarishni mexanizatsiyalashtirish — i.ch. jarayonlarida odamning jismoniy hamda aqliy mehnatini mashinalar va mexanizmlar zimmasiga yuklash. Bundan asosiy maq-sad — odamni ogʻir mehnat turlaridan ozod qilish, mehnat unumdorligini oshirish, mahsulot tannarxini kamaytirish va b. U fan-texnika taraqqiyotining asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlib, i.ch. kuchlari taraqqiyotini taʼminlaydi, mehnat samaradorligini oshirishda modsiy asos boʻlib xizmat qiladi. I.ch. jarayonining texnik vositalar bilan taʼminlanganlik darajasiga va ish turiga koʻra, I.ch. m. qisman va yalpi (kompleks) mexanizatsiyalashtirish darajalari mavjud. Qisman mexanizatsiyalashtirishda asosiy tex-nologik jarayonlar mashina va mexanizmlar yordamida, yordamchi ishlar esa qoʻl kuchi bilan bajariladi. Yalpi mexanizatsiyalashtirishda korxonalar, q.h.,elektr st-yalari, shaxtalar, qurilish, dengiz portlari va b. hamma tarmoqlardagi barcha ishlar mexanizatsiyalashtiriladi. Mas, paxtachilik, gallachilik xoʻjaliklarida yerni shudgorlash, ekinlarni ekish, hosilini yigʻib-terib olishdan to tayyorlash punktlariga topshirguncha qilinadigan barcha ishlar mashina va mexanizmlar yordamida bajariladi. Q. x. ning rivojlanishida I.ch.m. asosiy omillardan hisoblanadi. Qurilishdagi barcha ishlar — yer kazish ishlari, beton qorish, pardozlash, montaj qilish, tosh, shagal va qumni ortish, koʻtarish, tashish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan.

Mashinasozlik sanoatini yalpi mexanizatsiyalashtirishsiz tasavvur qilib boʻlmaydi. Xom ashyoni korxonaga keltirishdan to tayyor mahsulot holida isteʼmolchilarga yetkazib berilgunga qadar qilinadigan barcha ishlar yalpi mexanizatsiyalashtiriladi. Fan va texnika taraqqiyotining hozirgi bosqichida nafaqat jismoniy ishlar, balki aqliy mehnat ham mexanizatsiyalashtirilgan va avtomatlashtirilgan. Mas, xalq xoʻjaligining hamma sohalarida hisoblash ishlari EHM, kompyuterlarda bajariladi. I.ch.m. tadbirlari i.ch. ni avtomatlashtirishning asosi hisoblanadi.

Manbalar
Ishlab chiqarishni tashkil etish

Ishlab chiqarishni tashkil etish — mehnat jarayonida i.ch. re-surslari va mehnat qurollaridan oqilona foydalanib, belgilangan vazifani bajarish va yuqori samaradorlikka erishishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui. I.ch.t.e. eng maʼqul usullarni, zarur asbob-uskunalarni tanlash, turli i.ch. sohalarining mutanosib va uzluksiz ishlashini taʼminlash, ishlab chikarish grafiginit bu-zilishiga yoʻl qoʻymaslik, korxona va sexlarda i.ch. estetikasi, sanitariyasi, mehnat muhofazasi va texnika xavfsizligi talablariga mos keladigan sharoitlarni yaratish va b. da namoyon boʻladi. I.ch.t.e. dan maqsad korxona uchun aj-ratilgan moddiy, moliyaviy va mehnat imkoniyatlaridan mumkin qadar yaxshiroq foydalanish, eng yuqori moliyaviy natijalarga erishishdir.

I.ch.t.e. xalq xoʻjaligi uchun zarur boʻlgan turdagi, sifatdagi, modeldagi mahsulot, buyumlarni yetkazib berishi, i.ch. ning oʻsishi harajatlarning kamaytirishi, mehnat sharoitining yaxshilanishi va xodimlarning madaniy-tex-nik darajasini taʼminlashi zarur. Yangi va ishlab chiqarilayotgan mahsulot turlarini tayyorlash ularni moder-nizatsiyalash jarayoni, i.ch. boʻgʻinlarini boshqarish va nazorat ishlari hamI.ch.t.e. ga kiradi. U mahsulot i.ch. ning barcha bosqichlarini qamraydi va barcha xususiy vazifalarni umumlashtirib, umumiy tizim harakterini oladi, pirovardida jamiyat isteʼmolining maksimal qoniqishlarini, yaʼni yetarli i.ch.ni xreil qiladi. I.ch.t.e. ning asosiy talabi jarayonlarining uzluksizligi, i.ch. boʻgʻinlarining mutanosibligi va mahsulot i.ch.ning takroriyligidan iborat. Uzluksizlik mehnat vositalaridan foydalanib vaqtni minimal sarflash hisobiga i.ch. ning barcha bosqichlaridan mehnat predmetlarining toʻxtovsiz oʻtishida aks etadi. Mutanosiblik i.ch. kuv-vatlaridan toʻliq foydalanish imko-niyatni beruvchi uchastkalarning oʻzaro moslashuv xususiyati. Takroriylik muayyan vaqt birligi ichida bir xil ish hajmini bajarish va bir xil mahsulot i.ch. ni uzluksiz tashkil etishdir. I.ch.t.e. ning muhim kurinishlari ixtisoslashtirish, konsentratsiyalash va kombinatsiyalashdir.

I.ch.t.e. ning tarkibiy tuzilishiga koʻra, funksional (konsentratsiya, ixtisoslashtirish, kooperatsiyalash va i.ch.ni kombinatsiyalash orqali yangi i.ch. tizimlarni yaratish yoki eskilarni takomillashtirish), makon (sexlar, i.ch. uchastkalari, korxona, birlashma, hududiy i.ch. majmualari darajasida I.ch.t.e.) va vaqtga koʻra (xom ashyodan tayyor mahsulotgacha boʻlgan texnologik jarayonlarini oʻz ichiga olgan) koʻrinishlari bor.

I.ch.t.e. ning xususiyatiga koʻra, potok l i (i.ch. ning har bir uchastkasida muayyan ish nomenklaturasi, ish urni mahsulot tayyorlashga qarab belgilanadi, bunda, odatda, bir turdagi mahsulot kuplab tayyorlanadi), yakka tartibda (alohida uchastkalarni texnologik ixtisoslashda namoyon boʻladi) va partiyalab, toʻp-toʻp qilib i.ch. (po-tokli va yakka tartibda mahsulot i.ch.ni ham oʻzida mujassam etadi) koʻrinishlari bor. I.ch.t.e. da ishlab chiqarish sikli davomiyligini vaqt jiqatidan rejalashtirish muhim ahamiyatga ega. Hoz. vaqtda texnikadan unumli foydalanish va ularni oʻz vaqtida sifatli qilib taʼmirlash I.ch. t.e. ning muhim vazifasiga aylangan.

Manbalar
Ishlab chiqarishning konsentratsiyalashuvi

Ishlab chiqarishning konsentratsiyalashuvi - bir necha bir-biriga yaqin, turdosh mahsulot turlarini i.ch.ning yirik korxonalarda, katta boʻlmagan mintaqa doirasida toʻplanishi. Konsentratsiyalashuv i.ch.ni monopollashtirib, yirik korxonalar qurish uchun boshlangʻich kapital sarfini oshirish imkonini beradi. Yirik konsentratsiyalashgan korxonalarda qayta qurish(rekonstruksiya) ishlarini olib borish, mahsulotni yangilash qiyin kechadi. Biroquning oʻziga yarasha afzalliklari ham bor. Mas, konsentratsiyalanish yuqori darajada boʻlgan korxonalarda i.ch.ni kombinatsiyalashtirish, ixtisoslashtirish ja-rayonlarini mexanizatsiyalashtirish, avtomatlashtirish imkoniyatlari koʻproq. I.ch.k. darajasini aniqlash uchun korxonalar mahsulot hajmi, xodimlar soni, asosiy i.ch. fondi boʻyicha ishlab chiqaruvchi korxonalar guruhi aniqlanadi. Konsentratsiyalashuv jarayoniga ishlab chiqariladigan mahsulotning murakkabligi, texnologik ishlov berish usullarining harakteri, xom ashyo bazasining mikyosi va ishlab chiqariladigan mahsulotga shu hududdagi talab miqdori kabi omillar taʼsir koʻrsa-tadi. Bu jarayon 20-asr ning 20—30-y. larida bir qancha mamlakatlarda avj oldi. Ayniqsa, metallurgiya, avtomo-bilsizlik, aviatsiya, mashinasozlik, toʻqimachilik, poyabzal, kandolatchilik, kimyo, neftni qayta ishlash, togʻkon, qurilish materiallari i.ch. kabi bir qancha sanoat tarmoklarida konsentratsiyalanish keng koʻlamda amalga oshirildi. Hoz. vaqtda yuqori unumli, ixcham, katta tezlikda ishlaydigan da-stgoxlar, uskunalar, mashinalar maj-mui, shuningdek, xom ashyo, materiallarni qisqa yoʻl bilan tayyor mahsulotga aylantiruvchi (kam bosqichli) ilgʻor texnologiyalarning yaratilishi bilan yirik konsentratsiyalashgan korxonalar, umuman, i.ch. ni konsentratsiyalashtirishga ehtiyoj qolmadi. Aksincha, kichik va oʻrta korxonalar konsentratsiyalashgan yirik korxonalarga nisbatan koʻproq afzalliklarga (mahsulotni tez yangilash, bozor talablariga tezda moslashish, qayta qurish ishlarini kam sarf bilan qisqa fursatda amalga oshirish va b.) ga ega (mas, rivojlangan mamlakatlarda kichik va oʻrta korxonalar salmogʻi 70—90% ni tashkil etadi). Biroqtadqiqot va taxlillar av-tomobilsozlik, traktorsozlik, neftni kayta ishlash, kimyo, metallurgiya kabi bazaviy sohalarda konsentratsiyalashuv maqsadga muvofiq ekanligini koʻrsatadi. Chunki bu sohalarda mahsulot i.ch. koʻp bosqichli, miqyosi katta, uzluksiz jarayon boʻlib, koʻplab operatsiyalarni ketma-ket bajarishga toʻgʻri keladi.

Sadir Salimov.

Manbalar
Ishlab chiqaruvchi kuchlar

Ishlab chiqaruvchi kuchlar, unum beruvchi kuchlar — ijtimoiy ishlab chiqarishda band boʻlgan i.ch. vositalari va kishilar majmui; ijtimoiy i.ch. jarayonida inson bilan tabiat oʻrtasidagi "modda almashuvi"ni amalga oshiradigan subyektiv (odam) va ashyoviy unsurlar tizimi. I.ch.k. insonning tabiatga foal munosabatini ifoda etadi va bu munosabat mazmunini tabiat boyliklarini moddiy va maʼnaviy oʻzlashtirish hamda rivojlantirish tashkil etadi. Oʻzlashtirish davomida insonning tirikchilik, hayot sharoitlari — moddiy boyliklar yara-tiladi, ayni paytda uning oʻzi ham kamol topib, rivojlanib boradi. I.ch.k. ning moddiy unsurlari ishlab chiqarish vositalari va isteʼmol vositalaridan iborat. I.ch. vositalari insonning tabiatga taʼsir koʻrsatishiga xizmat qiladigan mehnat vositalari va inson mehnati yoʻnaltirilgan mehnat pred-metlardan iborat. Mehnat vositalarining eng muhim va takom illashadigan, tez oʻzgaradigan tarkibiy qismi — mehnat qurollari (mashinalar, mexanizmlar, asboblar va b.) hisoblanadi. Shu sababli I.ch.k. oʻzgarishi mehnat qurollarining oʻzgarishidan boshlanadi. I.ch. binolari, yoʻllar, kanallar, energetika tarmogʻi, aloqa vositalari, quvur transporta, turli sigʻimli sisternalar va b. ham mehnat vositalariga kiradi. Mehnat vositalari va ayniqsa mehnat qurollari ish kuchi rivojlanishining mezoni, muayyan darajada mehnat amalga oshadigan munosabatlar koʻrsatkichi hisoblanadi, jamiyatning unum beradigan boyligini hosil qiladi.

Bu jarayonda fan bevosita I.ch.k. ga aylanadi (19-asr dan boshlab i.ch. bilan fanning qoʻshilishi dastlab murakkab i.ch. vositalarini, mashina texnikasini yaratdi; 20-asr ning 2-yarmida i.ch.ni avtomatlashtirish, EHM va kompyuter texnikasini ommaviy qoʻllash va b.).

I.ch.k. ning rivojlanishiga geografik muhit, aholining zichligi va koʻpayishi, inson ehtiyojlarining oʻsib borishi, ilmfan taraqqiyoti kabi koʻpgina omillar taʼsir qiladi. Hoz.fan-texnika taraqqiyoti davrida fan ham bevosita I.ch.k. ga aylanib bormoqda. Bularning barchasi pirovard natijada I.ch.k. taraqqiyoti, tarixiy jara-yonning asosiy omili boʻlgan mehnat unumdorligi oʻsishini taʼminlaydi.

Har bir mamlakatda I.ch.k. rivojlantirish va uni mintaqalar boʻyicha oqilona joylashtirish katta ahamiyatga ega. Ayrim mamlakatlarda mamlakat I.ch.k. ni rivojlantirish va joylashtirish bosh sxemalarini ishlab chiqadigan, mamlakat tabiiy resurslari va I. ch.k. ni kompleks oʻrganadigan maxsus Kengashlar ishlaydi. Gʻarbdagi ayrim iqtisodiy nazariya maktablari I.ch.k. tushunchasi oʻrniga ishlab chiqarish omillari tushunchasini qoʻllaydi.

Sherqul Shodmonov.

Manbalar
Ishlov beruvchi sanoat

Ishlov beruvchi sanoat - sanoat va qishloq xoʻjaligi xom ashyosiga ishlov beruvchi yoki uni qayta ishlovchi sanoat tarmoklari majmui. Mehnat predmetlari bevosita tabiatda boʻlgan undiruvchi (undirma) sanoatdan farqli ravishda Ishlov beruvchi sanoatda inson mehnati sarflanib yara-tilgan mehnat mahsulotlariga ishlov beriladi. Ishlov beruvchi sanoatga qora va rangli metallar, kimyo va neft-kimyo mahsulotlari, mashina va uskunalar, yogʻochni qayta ishlash, sellyuloza-qogʻoz, sement va b. qurilish materiallari, yengil va oziqovqat sanoati mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxonalar, shuningdek, sanoat mahsulotlarini taʼmirlash korxonalari kiradi. Ishlov beruvchi sanoat kengaytirilgan takror ishlab chiqarish bazasi boʻlib, ijtimoiy mehnat unumdorligi oʻsishini taʼminlaydi. Jami sanoat mahsulotlari xajmida Ishlov beruvchi sanoat hissasi mamlakat industrial taraqqiyoti darajasini va sanoat tarmoq tuzilma-sining ilgʻorligini aks ettiradi. Oʻzbekistonda Ishlov beruvchi sanoat ning paxta tozalash, yogʻ-moy tarmoqlari 19-asrning 2-yarmidan, mashinasozlik, metallga ishlov berish, kimyo, toʻqimachilik tarmoqlari 20-asrning 20—30-yillardan boshlab barpo etila boshladi.

Rivojlangan davlatlardan AQSH, Yaponiya, GFR, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Kanadada I.b.s. taraqqiy etgan (qarang Sanoat).

Manbalar
Ishontirish

Ishontirish, suggestiya (tibbiyotda) — bemor (yoki gurux. bemorlar)ga uygʻoqlik yoki gipnoz xrlatida soʻz bilan taʼsir qilib, uni tasavvurlar, xattiharakatlar yordamida davolash. Bemorlarni I. oliy nerv faoli-yatining xususiyatlariga va ularning I. paytidagi holatiga bogʻliq (gipnoz holatida I. koʻproq taʼsir koʻrsatadi). Hissiyotga va taassurotga tez beriladigan yoki holdan toydiruvchi kasalliklar, intoksikatsiyalar (alkogolizm va b.) natijasida quvvatdan ketgan, oʻta charchagan kishilarni odatdagi sharo-itda koʻproq I. mumkin. I. ning bevo-sita (mas, vrachning bemorga shu doridan tuzalib ketasiz) va bilvosita (mas, bemorning shu dorini ichsam yoki shu muolajani qabul qilsam tuzalib ketaman degan ishonchi) xillari bor. I. ning bevosita xili juda muhim, chunki bunda bemor shu dori darddan forigʻ qiladi deb oʻz-oʻzini astoydil ishontiradi. Tibbiyot amaliyotida oʻzoʻzini ishontirishning yomon (ayniqsa isterik nevrozlarda shu kasallik menda bor deb badgumon boʻlaverishi) va yaxshi (shu kasallikdan tuzalib ketaman deb ishonch va ixlos bilan karashi) tomonlari bor.

I. nevrozlar, psixopatiyaning baʼzi shakllari, alkogolizm, narkomaniya, nervpsixik kasalliklar, ichki aʼzolar nevrozi va b. kasalliklarni psixoterapiya yoʻli bilan davolash negizi hisoblanadi (yana q. Gipnoz).

Manbalar
Ishonuvchanlik

Ishonuvchanlik (psixologiyada) — ishontirishda beriluvchanlik. Beriluvchanlik darajasi ishontiruvchining taʼsiriga berilishga va boʻysunishga ichki tayyorgarligi bilan belgilanadi. I. individning sharoitga va shaxsiy omillarga qay darajada bogʻlik ekanini koʻrsatib turadi. Shaxsning yuqori I. xususiyatlariga oʻz-oʻziga ishonmaslik, oʻzining norasoligini his qilish, itoatkorlik, jurʼatsizlik, tortinchoqlik, xavotirlanish, taʼsirlanuvchanlik, mantiqiy tafakkurning sustligi, psixik faoliyat jarayonining sekinligi kiradi. Subʼyektning psixofizik holati, muhokama qilinayotgan masalada yoki bajarilayotgan faoliyat turida xabardorlik, kompetentlilik darajasining pastligi, qaror qabul qilish uchun vaqtning kamligi shaxsda I. ning oshishiga taʼsir koʻrsatadi. Har bir odam maʼlum sharoitlarda qandaydir darajada ishonuvchan boʻlishi mumkin. I. ning ikki turi aniqlangan. Birinchi-si, oʻz-oʻzini ishontirishga, gipnozga nisbatan sezgirlik, ikkinchisi esa boʻysunish munosabatlari, subʼyektning oʻziga beradigan bahosining pastligi bilan bogʻliq. I. shaxs psixikasining normal xususiyati, ammo haddan ziyod I. xulq-atvorni izdan chiqarishi mumkin va u salbiy sifat deb baholanadi.

Manbalar