MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dengiz yotqiziqlari

Dengiz yotqiziqlari (dengiz choʻkindilari) — Yerdagi xoz. va kad. dengizlar tubida hosil boʻlgan choʻkindi va vulkanogen-choʻkindi yotqiziqlar. D. yo. termini fizik-kimyoviy va biologik jarayonlar natijasida choʻkindi hosil boʻladigan zonada tarkib topib togʻ jinsiga aylanishga ulgurmagan mahsu-lotlar uchun qoʻllanilgan. D.yo. kontinental yotqiziqlarga nisbatan koʻp va materik Yer poʻstidagi choʻkindi qobiq umumiy hajmining 75% dan koʻprogʻini tashkil etadi. D.yo. arxey yoki undan ham avval (3,5—4 mlrd. yil muqaddam) dastlabki dengizlar hosil boʻlish davridan boshlab, Yerning butun geologik rivojlanish tarixi davomida hosil boʻlib kelgan. D. yo. diagenez jarayonida choʻkindi togʻ jinsiga aylangan. D. yo. ohaktosh, dolomit, mergel, kremniyli jinslar, gil va argillit, alevrolit, qumtosh, konglomerat va b.dan tashkil topgan. Koʻpchilik metamorfik togʻ jinslari (gneys, slanets, marmar) dastlab D. yo. boʻlgan. D. yo.ning asosiy turlariga terrigen, biogen, xemogen va vulkanogen jinslar mansub. Chuqurligi, qirgʻoqdan uzokligi, dengiz tubining relyef shakli, oqimlar va b. omillarga bogʻliq holda alohida dengiz havzalarida D. yo.ning turli fatsi-yalari hosil boʻladi. Baʼzi bir auti-ge n minerallar (glaukonit), yotqiziqlarning ichki va tashqi tuzilishi D. yo.ning belgilari hisoblanadi. Chuqur dengiz soyliklarida toʻplangan D. yo. asosan mayda donali (gil, alevritlar, ohaktoshli va kremniyli gillar) choʻkindilardan iborat. Yon bagʻirliklarda suv osti koʻchki yotqiziqlari vujudga keladi. D. yo.ning tarkibi, massasi va Yer yuzasida tarqalishiga tektonik rejim va iqlim sharoiti katta taʼsir koʻrsatadi. D. yo. hosil boʻlish sharoiti geologik tarix davomida bir xil bul-magan. Mas, proterozoy va paleozoyda xemogen choʻkindilar mezozoy va kay-nozoydagiga qaraganda koʻp toʻplangan. Tokembriy va erta paleozoyda esa dengiz dolomitlari koʻp hosil bulgan. Te-mirli kvarsitlar (jespelitlar) faqat proterozoyda maʼlum. 20-asrning 60-y.larida olimlar urtasida D. yo.ni ik-kiga — okean yotqizik,pari va D. yo.ga ajratish gʻoyasi paydo boʻldi. Bular bir-biridan chukindilarning hosil bulish tezligi va ularda terrigen materiallarning ishtirok etishi va etmasli-giga hamda biogen jarayonlarning koʻpligi bilan farq qilina boshladi. Chukur suvli D. yo.ning okean oʻrtasi togʻliklari rift zonalarida eksgalyasion-choʻkindi, kup metalli oksidli rudalanishlar, kontinentlardagi qazilma D. yo.da esa stratiform rudali (temir, marganets, uran vanadiy va boshqalar), noruda (fosforitlar) va yonuvchi (yonuvchi slanetslar, neft va gaz) foydali qazilmalar topilgan.

Katta Oʻqituvchi juraqulov Elb ee k
Dengiz ilonlari

Dengiz ilonlari (Hydrophilidae) — ilonlar oilasi. Uzunligi 2,75 m gacha. Gavdasining keyingi qismi va dumi eshkakka uxshab ikki yondan siqilgan. Boshi kichik, yirik qalqonlar bilan qoplangan. Koʻz qorachigʻi dumaloq. Burnidagi klapanlar burun boʻshligʻiga suv utkazmaydi. 16 urugʻi, 50 ga yaqin turi maʼlum, Hind va Tinch okeanlarining tropik qismida tarqalgan. Suv ostida uzoq tura oladi (ogʻiz boʻshligʻidagi kapillyar qon tomirlari bilan qoplangan poʻstlogʻi orqali kislorod oladi). Baliq (koʻproq ugorsimonlar), baʼzi turlari baliq ikrasi bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi suvda tuxumdan 1—2 ta tirik bola tugʻadi, ayrim turlari quruqlikda bolalaydi. Juda zaharli, zahar kuchi quruqlikda yashovchi ilonlarnikidan ham kuchliroq, taʼsiri jihatdan koʻzoynakli ilonnikiga yaqin. Tipik vakillaridan biri ikki xil rangli pelamida (Pelamus platurus) Amerika sohillari yaqinida, baʼzan Yapon dengizida uchraydi. D.i. suvda odamlarga deyarli hujum qilmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz iqlimi

Dengiz iqlimi — okeanlar, katta dengizlar va quruqlik qismlari iqlimi, okeanlar va dengizlar ustida shakllangan havo massalari taʼsirida buladi. D.-yilda sutkalik va yillik havo temperaturasining tebranishi katta bulmaydi, qishi ancha iliq va yozi salqin, havo namligi koʻproq, serbulut va yogʻin miqdori birmuncha koʻp buladi. D. i. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari uchun xos.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz karami

Dengiz karami - laminariya doshlar oilasiga mansub dengiz qoʻngʻir suv utlari guruhining sanoatdagi nomi. Shimoliy yarim shardagi sovuq va sovuq-iliq dengizlarda oʻsib, koʻpincha suv osti oʻtloqlarini hosil qiladi. Yaponiya laminariyasining boʻyi 5 m, eni 5—35 sm, Xitoy va Yaponiyada ovqatga ishlatiladi. D. k.dan yod olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz kasalligi

Dengiz kasalligi - kema chay qalganda roʻy beradigan kasallik holati. Samolyotda uchganda, poyezd va avtomobilda ketayotganda, liftda tez tushganda, argʻimchoqsa tez uchganda va b. hollarda ham D. k.ga xos belgilar paydo boʻladi. D. k.da bemorning koʻngli aynib qusadi, rangi oʻchadi, koʻp terlaydi, boshi aylanib ogʻriydi, darmonsizlanadi, nafas olishi va tomir urishi sustlashadi, hushdan ketish, depressiya holati kuzatiladi. Odatda, kema chayqalishdan toʻxtagach, barcha holatlar tezda yoʻqolib ketadi. Koʻpchilik kishilar transport vositasida harakat yoʻnalishiga teskari oʻtirib qolganlarida ham yuqoridagi holatlar kuzatilishi mumkin.

D. k.da ichki quloqning vestibulyar apparati taʼsirlanadi. D. k.ning paydo boʻlishi va avj olishida nerv sistemasining holati ham maʼlum ahamiyat kasb etadi, koʻproq qiziqqon kishilar va nevrasteniyaga moyil ayollarda kuzatiladi. Baʼzi yoʻlovchilarda kemaga oʻtirishi bilan kasallik belgilari roʻy beradi yoki aksincha kemada biror kor-hol roʻy berishi haqida ogohlantirilganda ham kasallik bel-gilari yoʻqolib, kishi sergaklanadi. Kemada ketayotganda ochiq havodan koʻproq bahramand boʻlish, biror narsa bilan mashgʻul boʻlish, nordon konfet yoki vitamin shimish D. k.ning oldini olishda yaxshi foyda beradi. Chayqalishga chidamsiz boʻlgan kishilar kemaning oʻrtaroq joyida (chunki bu joyda chayqalish nisbatan kuchsiz boʻladi) boshni orqaga egiltirib oʻtirishlari tavsiya etiladi. D. k.ga xos belgilar paydo boʻlishi bilan nerv sistemasini tinchlantiradigan dori — aeron qabul qilish kerak.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz milyasi

Dengiz milyasi - uzunlik birligi; qiymati 1,852 km ga teng (qarang Milya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz minalari

Dengiz minalari - dushman kemalari harakatini toʻxtatishga, ularni shikastlantirishga moʻljallangan qurol turi. D. m. suzib yoki koʻchib yuradigan va harakatsiz (langarli va den-giz ostida turadigan) xillarga boʻlinadi. Harakatsiz minalar langarlar yordamida bir joyda ushlab turiladi yoki suv ostiga choʻktiriladi. Suzuvchi minalar suv sirtida yoki ostida oqim va shamol taʼsirida koʻchib yuradi. Portlash usuliga koʻra, D. m. kontaktli va kontaktsiz xillarga boʻlinadi. Kontaktli minalar kema korpusiga urilishi bilan, kontaktsiz minalar turli tabiiy hodisalar (kema korpusining magnit maydoni, vintlarining shovqini va boshqalar) taʼsirida portlaydi. Har bir mina korpusida portlovchi modda zaryadi, portlatish asbobi va ehtiyot anjomlari boʻladi. D. m. dushmanga koʻrinmaydi. Portlash moddasining zarbi kuchli boʻlib, kema korpusining suv ostidagi qismiga jiddiy shikayet yetkazadi yoki kemani choʻktiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz mushugi

Dengiz mushugi - quloqli tyu lenlar ikki urugining umumiy nomi. Shim. D. m. (Callorhinus) urugʻiga yagona shimol D. m. (S. ursinus) turi kiradi. Erkagining uz. 2 m gacha, ogʻirligi 250 kg gacha. Yangi tugʻilgan bolasi (uz. 60— 70 sm) qora, voyaga yetgan urgʻochilari kulrang — malla; erkaklari — qoramtir-qoʻngʻir. Tinch okeanningshim. shemila: Jan. Saxalin, Kamchatkaning sharqiy sohili, Kuril va Komandor orollari yaqinidagi suvlarda uchraydi. Koʻpayish davrida (yezda) quruklikka chiqib, qirgʻoq boʻylab yotoq joylar hosil qiladi. Yotoqjoydagi har bir erkagiga 15—20 (baʼzan 50) urgʻochisi toʻgʻri keladi. Qishlash uchun jan.ga suzib ketadi. Koʻplab ovlanishi tufayli 19-asrda soni keskin kamayib ketgan edi. 1957-yilda sobiq Ittifoq, Yaponiya, AQSH, Kanada oʻrtasida Tinch okean shimolida D. m.ni saqlash toʻgʻrisida Xalqaro konvensiya imzolangandan soʻng ular soni asta-sekin oshib borib, 2 mln.ga yetdi. Hozir yosh erkaklari ovlanadi. Jan. D. m. (Arctocephalus) urugʻi 6 turdan iborat. Moʻʼtadil va moʻʼtadil salqin dengizlarda tarqalgan. D. m.ning 3 turi Xalqaro Qizil kitobga kirgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz navigatsiya haritalari

Dengiz navigatsiya haritalari — dengiz haritalarining asosiy tipi, kema yurgizish va suzish xavfsizligini taʼminlash uchun ishlatiladi. D. n. x.da qirgʻoq shakli va xu-susiyati, dengiz tubi relyefi, grunti, suv osti va suv usti qoyalari, oqimlar, dengiz yoʻllari, kema yoʻlida uchraydigan xavflar (sayozlik, qoya, kuchli dengiz toʻlqinlari va b.), mayoq, toʻlqin qaytaradigan inshootlar, magnit en-kayishi haqidagi maʼlumotlar, gidrologik elementlar (dengiz oqimlari, dengiz suv koʻtarilishiqaytishi, muz chegarasi va h.k.) koʻrsatiladi. D.n.x. maqsadi va masshtabiga koʻra quyidagi turlarga boʻlinadi: planlar (1:500 — 1:25000), xususiy haritalar (1:25000 — 1:75000), yoʻl haritalari (1:100000 — 1:500000), bosh haritalar (1:750000 -1:5000000).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz nilufarlari

Dengiz nilufarlari (Crinoidea) — ninaterililar sinfi. Koʻrinishi gulga oʻxshash, erkin yashaydi (poyachasizlar) yoki oʻtroq hayot kechiradi (poyachalilar). Tanasi likopchasimon markaziy diyekdan va undan tarqaladigan, koʻpincha koʻp marta shoxlanadigan 5 ta nurdan iborat. Poyachali D. n.ning mar-kaziy diski asosida suv tubiga yopishishiga yordam beradigan, uz. 1 m cha keladigan poyachasi boʻladi. Poyachasiz D. n. rang-barang boʻlib, suv tubida oʻrmalash yoki suvda suzish xususiyatiga ega, nurlarining kengligi 90 sm gacha. Hozir D. n.ning 700 turi maʼlum, ulardan 550 turi poyachasizlar kenja sinfiga kiradi. D. n. rivojlanishi doliolyariya lichinkasi va voyaga yetgan davridan iborat. Mayda plankton organizmlar va detrit bilan oziqlanadi. Ozigʻini suv oqimi tomonga qaratilgan, murakkab tutuvchi toʻr hosil qiladigan nurlari va ularning oʻsimtalari — pinnulalari yordamida tutadi. Poyachali D. n. odatda suvning ancha chuqur qismida (10 km gacha chuqurlikda) uchraydi. Poyachasizlar tropik mintaqadagi sayoz dengizlarda, ayniqsa, keng tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz otchalari

Dengiz otchalari, dengiz toychalari — nina baliqlar oilasining bir necha urugʻi. Uzunligi 4—20 sm. Gavdasi shaxmat taxtasidagi otlarga oʻxshash, boshi tanasi tomonga egilgan, dum tomoni buralgan boʻladi. Erkak tur dumining keyingi tomonida chiqarish kamerasi (xaltasi) bor. Urgʻochilari kameralarga tuxum qoʻyadi. Barcha dengizlarda tarqalgan, 30 ga yaqin turi mavjud. Qora dengiz D. o. (Hippocampus guttulatus) Kppa va Azov dengizlarida uchraydi. Bahorda tuxum qoʻyadi. Erkagi tuxum xaltasida 100 dan 200 gacha tuxum olib yuradi. Planktonda xayot kechiradi. Suv osti oʻsimliklari orasida yashaydi, atrof muxit rangiga moslanish — niqoblanish xususiyatiga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz oqimlari

Dengiz oqimlari (okean oqimlari) — dengiz va okeanlarda turli kuchlar (suv va havo orasida ishqalanish kuchlari taʼsiri, suvda vujudga keladigan bosim gradiyentlari, dengiz su-vining kutarilishida Oy va Quyoshning tortish kuchlari)ga bogʻliq ravishda suv massasining harakatlari. D. o. yoʻnalishiga Yerning aylanish kuchi katta taʼsir koʻrsatadi: oqimlar Shim. yarim sharda oʻngga, Jan. yarim sharda chapga buriladi. D. o. kelib chiqishiga koʻra: shamolning dengiz yuzasiga ishqalanishi (shamol oqimlari), suv temperaturasi va shoʻrligining notekis taqsimlanishi (zichlik oqimlari), suv sathining qiyalanishi natijasida (oʻzgaruvchan oqimlar) va h.k.; oʻzgaruvchanligiga koʻra — doimiy, mavsumiy va davriy (dengiz suvining koʻtarilishi bilan bogʻliq) D.o.; joylashishiga qarab — yuza, yuza osti, oraliq, chuqur, dengiz tubi D.o.; tabiiykimyoviy xossalariga koʻra —iliq, sovuq, chuchuk va shoʻr D. o. boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz piyodasi

Dengiz piyodasi - harbiy dengiz kuchlari va soqil mudofaasi uchun maxsus tayyorlangan qoʻshin turi. D. p. jangovar harakatlar, desant operatsiyalari hamda dengiz boʻyi, harbiy-dengiz bazalari, portlar va b.ni mudofaa qilish va qoʻriqlashda qatnashadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz piyozi

Dengiz piyozi (Urginea maritima) -loladoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Piyozboshi yirik (2,5 kg gacha). Gullari oq-yashil, panjali, poya uchida gʻuj boʻlib joylashgan. Barglari nashtarsimon. Mevasi yumaloq koʻsakcha. Oq piyozli xili tarkibida ssillaren glikozidi (yurak kasalliklarini davolash, siydik haydash uchun dori tay-yorlashda ishlatiladigan modda) bor. Qizil piyozli xilidan tayyorlangan preparatlardan kemiruvchilarga qarshi kurashda zaharli modda sifatida foydalaniladi. Jan. Yevropa, Gʻarbiy Osiyo va Shim. Afrikada tabiiy holda oʻsadi. Italiya, Jan. Fransiya va Gruziyada oʻstiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zaharli o‘simliklar
Dorivor oʻsimliklar
Dengiz raketa qurollari

Dengiz raketa qurollari - dengiz jangida qoʻllaniladigan raketa qurollari. Ular uzoq masofaga uchib borish xususiyatiga va kuchli portlash quvvatiga ega boʻladi. Taktika-texnika jihatidan reaktiv snaryadlar, boshqariladigan va boshqarilmaydigan reaktiv snaryadlar, ballistik raketalarta boʻlinadi. Bu qurollar dengiz, havo va dengiz qirgʻoqlaridagi hamda olisdagi nishonlarga otish uchun ishlatiladi. Toʻrt sinfga boʻlinadi: "Yer — yer", "Yer — havo", "Havo — havo" va "Havo — yer". "Yer — yer" sinfidagi snaryadlar yer yoki dengizdagi nishonlarga yerdan yoki kemalardan uchiriladi. "Yer — havo" snaryadlari qavodagi nishonlarga yerdan yoki kemadan uchiriladi. "Havo — havo" sinfidagi snaryadlar samolyotlardan qavo nishonlariga otiladi. "Havo — yer" sinfidagi snaryadlar samolyotdan dengizdagi yoki yerdagi nishonlarga uchiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz tipratikanlari

Dengiz tipratikanlari (Echinoidea) — ninaterililar sinfi. Tanasi sharsimon, disksimon yoki yuraksimon, sirtdan juda koʻp nina va peditsellariyalarga ega boʻlgan sovut bilan qoplangan. Ayrim jinsli, tuxumini suvga tashlaydi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi — exinopluteus erkin suzib yuradi. Ayrim turlari tirik tugʻadi. Koʻpchilik toʻgʻri D. t. (ogiz teshigi tanasining ostki tomoni oʻrtasida joylashgan) maxsus chay nov apparati — aristotel fonari tishchalari yordamida toshlarga yopishgan suv oʻtlarini qirib olib oziqlanadi. Notoʻgʻri D. t.da (ogʻiz teshigi tanasining ostki yuzasi oldingi qismida joylashgan) aristotel fonari boʻlmaydi, suvdagi detrit bilan oziqlanadi. hozirgi turlari 800 ga yaqin. Suv tubida oʻrmalab yoki qumga koʻmilib yashaydi. Sayoz suvlarda uchraydigan ayrim turlari ikrasi uchun ovlanadi. Tropik dengizlarning sayoz suvlarida uchraydigan Diadema urugʻi turlari odam uchun xavfli, chunki ularning ninalari sanchilganida ogʻriq paydo boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz toshbaqalari

Dengiz toshbaqalari (Cheloniidae) — toshbaqalar oilasi. Suyri shaklidagi kosasi muguz qalqonlar bilan qoplangan boʻlib, 80 sm dan 1,4 m gacha, ogʻirligi 600 kg ga yaqin, boshi va kalta boʻyni kosasi ostiga toʻliq joylashmaydi. Oyoklari suzgich kurakka aylangan, ichkariga tortilmaydi; eshkaksimon (1—2 tirnoqli) oldingi oyoklari orqa oyoqlaridan uzunroq boʻlib, harakatlanish vazifasini bajaradi. 6 turi (4 urugʻi) tropik va subtropik dengizlarda tarqalgan. Tez suzadi, chuqur shoʻngʻiydi. Oziq va koʻpa-yish joyini qidirib yuzlab va minglab km yoʻl bosadi. Faqat tuxum qoʻyish uchun urgʻochisi quruqlikka chiqadi, 200 va undan koʻproq terisimon poʻstli tuxum qoʻyadi. Mollyuska, baliq va suv oʻtlari bilan oziqlanadi. Eng yirik yashil, yaʼni shoʻrvalik toshbaqa (Chelonia medas)ning uz. 1,4 m, ogʻirligi 600 kg gacha. Goʻshti, tuxumi, kosasi uchun ovlanadi. Koʻp ovlanishi tufayli soni kamayib ketgan. Yirik D. t.ga loggerxed, yaʼni boshli toshbaqa (Caretta Caretta) kosasining uz. 1 m gacha, zaytun toshbaqasi, yaʼni tinch okean toshbaqasi (Lepidochelys olivacea) kosasining uz. 80 sm gacha, atlantika ridleyasi (L. Kempi) ham kiradi. D. t.ga bissani, baʼzan terili toshbaqa (Dermochelus sopasea)ni ham kiritishadi. Terili toshbaqa kosasi 2 m gacha, ogʻirligi 600 kg gacha boʻladi. Barcha turlari Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz transporti

Dengiz transporti - okean, dengiz, dengiz kanallari orkali kemalarda yuk va yoʻlovchi tashuvchi suv transporta turi. Xizmat koʻrsatish doirasiga koʻra, uning ichki D.t. (bir mamlakat oʻrtasidagi portlararo qatnaydigan) va xalqaro D. t. (mamlakatlararo qatnaydigan) turlari mavjud. D. t. vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar, quruq va suyuq yuklarni tashuvchi hamda yordamchi xizmat koʻrsatuvchi kemalardan iborat boʻladi. D.t. tarixi taxminan mil. av. 6—4-asrlarda inson dengizni oʻrganib, oʻzlashtira boshlagach, paydo boʻldi. Dastlab eshkakli kemalar, mil. av. 3-asrlarda esa yelkanli kemalar kashf etildi. Bu kemalar bir necha asrlar mobaynida suv yoʻllari orqali aloqa bogʻlashda, savdo munosabatlari yuritishda keng qoʻllanildi. Sanoatning oʻsishi va xalqaro savdoning kengayishi bilan D.t. ham takomillashib bordi. Bugʻ mashinasi ixtiro qilinganidan keyin birinchi bugʻ bilan harakatlanadigan mexanik dvigateli paroxodlar yaratildi. Soʻng oʻz navbatida, ichki yonuv dvigatelli teploxodlar, atom reaktorli — atom muzyorar kemalari ixtiro qilindi. Hoz. zamonaviy D. t. murakkab muhandislik qurilmasi boʻlib, ular kompyuterlashtirilgan avtomat boshqaruv va na-zorat qurilmalari, murakkab elektron radionavigatsiya vositalari bilan taʼminlangan. Ulardan ayrimlarining yuk tashish quvvati 500 ming t gacha, asosiy elektr energiyasi quvvati 73,6 MVt (100 ming ot kuchi)gacha yetadi.

Hoz. vaqtda kemalarda yoʻlovchi tashish oʻrnini havo transporti egallagan boʻlib, ular faqat dengizda sayohat maqsadidagina amalga oshiriladi. Yuk tashish borasida D.t.ning salmogʻi katta boʻlib, geografik xususiyatlarga koʻra bu koʻrsatkich mamlakatlarda turlichadir. D.t. asosan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Rossiya, Polsha, Yugoslaviya va b. davlatlarda keng rivojlangan (mas, Yaponiyada 1062 port, Fransiyada 300 port bor, shundan 6 tasi eng yirik va h.k.).

20-asrda Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan Oʻzbekistan uchun ham D.t. muhim ahamiyatga ega boʻldi. Buyuk Ipak yoʻlini tiklash loyihasi doirasida barpo etilgan Yevropa—Kavkaz—Osiyo transport yoʻlagi orkali Kaspiy dengizida Turkmanboshi, Boku, Kora dengizda Poti, Batumi portlaridan Yevropa mamlakatlari yoʻnalishlarida yuklar zamonaviy D. t.da tashiladi.

Dengiz floti tarkibiga kiruvchi bandargoxlar, kema ishlab chiqarish va taʼmirlash zavodlari va b. D.t.ga xizmat koʻrsatadi (qarang Daryo transporti).

Nuriddin Musayev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz fili

Dengiz fili (Mirounga) — tyulensimonlar oilasi urugʻi. 2 turi maʼlum. Jan. D. f. (M. leonina) — eng yirik kurakoyoklilardan, uz. 6,5 m gacha, vazni 3,5 t gacha. Erkagi tumshugʻininguchidagi teri xaltasining uz. 40 sm gacha; bezovta boʻlganida 80 sm gacha uzayadi. Yangi tugʻilgan bolasining juni kora, voyaga yetgan davrida — och qoʻngʻir yoki qoʻngʻir. Jan. yarim sharning moʻʼtadil va subantarktida suvlarida yashaydi; mavsumiy migratsiya qiladi. Poligam toʻdasida 20 gacha urgʻochisi boʻladi. Bosh-oyoqli mollyuskalar va baliklar bilan oziqlanadi. 20-asr boshida koʻp ovlanganligi sababli soni kamayib ketgan. Muhofaza choralari koʻrilishi tufayli soni bir necha yuz mingga yetgan. Shim. D.f. (M. angustirostris)ning umumiy tuzilishi va biol.si jan. D. f. ga oʻxshash. Meksika va Jan. Kaliforniya sohillari yaqinida uchraydi, soni 20 mingga yaqin, muhofaza qilinadi (yana q. Tyulene imonlar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz haritalari

Dengiz haritalari - dengiz va okeanlarning maxsus geografik haritalari. Dunyo okeanini xoʻjalik va ilmiy maqsadlar uchun oʻrganish va foydalanishda kema yurgizish ilmi va b. masalalar bilan taʼminlashga moʻljallangan. D. x. gidrografik (okeanografik) xizmatlar tomonidan tuziladi va nashr etiladi. D.x. nimaga xizmat qilishiga va mazmuniga koʻra 3 guruhga boʻlinadi: navigatsiya haritalari (qarang Dengiz navigatsiya haritalari), maxsus haritalar, maʼlumotnomali va yordamchi haritalar. Maxsus haritalar har-biy-dengiz floti faoliyatini taʼminlash uchun xizmat qiladi. Maʼlumotnomali va yordamchi haritalar nimaga xizmat qilishiga va mazmuniga koʻra har xil boʻlib, bevosita kema yurgizishni taʼminlashda ishlatilmaydi. Yordamchi haritalarga ortodromik haritalar va shlyupka haritalari, shuningdek, umumiy geografik vazifalar umumiylashtirilgan yoki yengillashtirilgan haritalar kiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz choʻchqachalari

Dengiz choʻchqachalari () — choʻchqachalar oilasining bir urugʻi. Tanasining uzunligi 35 sm gacha, dumi kalta, tashqi tomondan koʻrinmaydi. Orqa oyoq panjasi 3 barmoqli. 5—6 turi bor. Janubiy Amerikada yalangliklarda uchraydi. In kovlaydi yoki boshqa hayvonlar joyini egallaydi. Kechasi va shomda oziqlanishga chiqadi. Yil davomida koʻpayadi, 1—4 bola tugʻadi. 8 yilga yaqin yashaydi.  ni inklar xonakilashtirishgan (goʻshti yeyilgan). Yevropaga dengiz ortidan keltirilganligi tufayli  deb atala boshlagan. Laboratoriya hayvonlari. Katta-kichikligi, yungining rangi va tuzilishi bilan bir-biridan farq qiladigan bir qancha zotlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz yulduzlari

Dengiz yulduzlari () -dengizda yashaydigan umurtqasiz hayvonlar, hozirgi ninaterililar tipining sinfi. Tanasining oʻrtasidan chiqqan "qoʻllar", yaʼni nurlar yulduzni eslatadi (nomi ham shundan). D. yu.da 5, baʼzan 8, 10, 13, 25, 40 ta nur boʻladi. D. yu.ning diametri 5—50 sm. Ular suv tubida ambulakral oyoklari yordamida harakatlanadi. Ogʻiz va anal teshigi deyarli tananing turli qismida joylashadi. Tuxumidan erkin suzib yuruvchi lichinka chiqadi. Tirik tugʻadigan turlari ham bor. Suv osti umurtqasiz hayvonlari va organik moddalar bilan oziqlanadi. 1500 turi maʼlum. Shimol va Uzoq Sharq dengizlarida keng tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Dengiz qamali

Dengiz qamali — raqib mamlakatni yoki dushmanni dengiz tomondan oʻrab olish; savdo kemalarining qonunsiz ravishda yurishlariga zarba berish uchun qoʻllaniladigan harbiy jang usuli. Dushman dengiz kuchlarining qa-malni yorib oʻtishga urinishiga zarba berish ham D. q.ga kiradi. D. q. tarixi 16-a.dan boshlanadi. 18—19-asrlarda Fransiya-Angliya urushlarida keng qoʻllanildi. Ikkinchi jahon urushida jang qilgan mamlakatlarning flotlari yirik aviatsiya kuchlarining yordami bilan dengiz boʻgʻozlarini oʻrab olishga intildilar. Shu usul bilan Angliya La-Mansh boʻgʻozini, AQSH ning dengiz floti Yaponiya sohilini (Simonoseki boʻgʻozi) dengizdan qamal qilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz qoploni

Dengiz qoploni (Hydrurga leptonyx) — asl tyulenlar oilasiga mansub dengiz hayvoni. Faqat bitta turi maʼlum. Gavdasining uzunligi 3,5 m, ogʻirligi 400 kg gacha, tanasining usti kalta va yaltiroq kumushrang jun bilan qoplangan. Tanasining ostki qismi sargʻish rangda. Avstraliya va unga yaqin orollarda, Yangi Zelandiya, Antarktida sohillarida yashaydi. D.q. baliklar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. D. q. kurakoyoklilar orasida suv qushlari va tyulenlarga hujum qiladigan yagona tur hisoblanadi. Soni 800 mingga yaqin. Ovlanmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil