MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Saʼdulla Shukur

Saʼdulla Shukur (1912.15.1, Jizzax — 1972.14.9, Toshkent) — bolalar shoiri, dramaturg. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1972). Samarqand ped. bilim yurtida (1924—29) va Pedakademiyaning filol. fakultetida oʻqigan (1929—31). Oʻzbekiston davlat nashriyotida muharrir (1931—64) va Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida adabiy konsultant (1964—72). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Hayqiriq" (1932). "Sen nima qilding?" (1942), "Shohista" (1944), "Shirin kun" (1947), "Ulugʻ shahar" (1951) sheʼriy toʻplamlarida urush voqealari aks etgan. "Bizning bayram" (1953), "Koʻkbuloq" (1957), "Ohangrabo" (1959), "Dastyor qiz" (1961), "Ozoda" (1964) va boshqalar asarlar muallifi. Sh.S. oʻzbek xalq ertaklari syujeti asosida "Yoriltosh" musiqali dramasi (1938) va librettosini (1967) yaratgan. Urush yillaridagi bolalar hayotiga bagʻishlangan "Bizning jangchi" (1942), "Gulxan" (1943) pyesalari Respublika yosh tomoshabinlar teatrida sahnalashtirilgan. "Dalada bayram" (1954) komediyasi esa koʻplab teatr sahnalarida qoʻyilgan. A.S.Pushkin, L.Tolstoy, S.Marshak, S.Mixalkov va boshqalar rus yozuvchilari asarlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Shukuriy Fargʻoniy

Shukuriy Fargʻoniy (asl nomi Abdushukur ibn Ortuqbek) (XVIII asr oxiri, Fargʻona — XIX asr 2- yarmi, ?) — shoir.

Yoshligida Samarqandga kelib qolgan. Egarsozlik va naqqoshlikda ham nom chiqargan. Oʻsha davrda Samarqandda qurilgan koʻpgina binolarda Shukuriy Fargʻoniy naqshlari mavjud. Amir Nasrulloh taklifi bilan Buxoroda ham naqqoshlik qilgan.

Shukuriy Fargʻoniy mumtoz sheʼriyatning gʻazal, masnaviy, qasida, taʼrix va boshqalar janrlarida ijod etgan. Aksariyat masnaviylari hasbi hol va ijtimoiy-didaktik xarakterga ega. Taʼrixlarida davrning muhim voqealari (yirik binolar qurilishi, amirning yurishlari va atoqli kishilarning vafot qilgan vaqti) qayd etilgan. Lirikasida ishqiy kechinmalar tasviri, turmushdan shikoyat motivlari muhim oʻrin tutadi. Shoirning „Fargʻona chekar“, „Judoyi Fargʻona“, „Rozi dilim eshitgil“ kabi sheʼrlarida tugʻilgan yurtiga hurmat, uni sogʻinish va qoʻmsash tuygʻulari ifodalangan. Shukuriy Fargʻoniy devonining qoʻlyozma nusxalari Rossiya Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti Sankt-Peterburg boʻlimi (inv. № 1581) va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 5021) saqlanadi.

Shoirlar
Abdugʻofir Shukurov

Abdugʻofir Shukurov (1918, Qashqadaryo viloyati Kitob shahri) — sehrli ertaklar ijrochisi. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Shukurov ertak aytishni, oʻz repertuaridagi 50 dan ortiq ertak, nakd va afsonalarni momosi — Tansiq momo Rahmatillo qizi va onasi — Saodat Ibrohim qizidan oʻrgangan. "Rustamzod va Sherzod", "Doro podsho va Iskandarbek", "Kulsa — gul, yigʻlasa —dur", "Qora mushkul ot", "Shamshirboz" va boshqalar Shukurov ijro etgan ertaklar Z.Husainova va boshqaSarimsoqovlar tomonidan alohida kitob holida ("Kulsa —gul, yigʻlasa — dur", 1983) nashr etilgan.

    

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Ahmadjon Shukurov

Ahmadjon Shukurov (1909.5.6, Fargʻona viloyati Shavardi qishlogʻi — 1990.14.5, Beshariq) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. Urushgacha sovxozda ishlagan. 1942-yildan frontda. 336-oʻqchi polki (Bryansk fronti, 63-armiyaning, 5-oʻqchi diviziyasi) pulemyotchisi. Oryol viloyatidagi hujum operatsiyasi chogʻida Podmaslovo va Zolotaryova qishloqlari uchun boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1943). 1944-yil jarohati tufayli armiya safidan boʻshatilgan. Urushdan soʻng qishloq xoʻjaligi sohasida ishlagan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1909-yilda tugʻilganlar
5-iyunda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
14-mayda vafot etganlar
Ahmadjon Shukurov (xonanda)

Ahmadjon Shukurov (1949.26.2, hozirgi Peshku tumani) – xonanda, Oʻzbekiston (1992) va Qoraqalpogʻiston (1993) xalq artisti. Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1973). Ilk sanʼat saboqlarini otasi shoir Shukur Aziziydan olgan. Keyinchalik unga F.Toʻrayev, O.Atoyev, F.Umarov, K. Otaniyozovlar ustozlik qilishgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1970—73), Oʻzteleradioqoʻmitasining xor jamoasi (1973—77), „Bahor“ ansambli (1977—86) yakkaxon xonandasi, „Zarafshon“ ansambli tashkilotchilaridan va birinchi badiiy rahbari (1986—98), Buxoro teatri direktori va badiiy rahbari (1998—2002), Oʻzteleradiokompaniyasining „Maʼnaviyat“ studiyasi katta muharriri (2002-yildan). Jozibali, mayin ovoz sohibi. Buxoro—Samarqand xonandalik maktabi vakili. Repertuaridan oʻzbek mumtoz („Nasri Uz zol“, „Guluzorim“, „Chorzarb“ va boshqalar) va xalq (Mavrigi turkumlari, jumladan, „Saraxbori Javoni“ va boshqalar), shuningdek, oʻzi bastalagan („Oʻrtadi“, Husayn Boyqaro sheʼri; „Laziz“, Huvaydo; „Gulgul“, Xolis; „Tanlaganim“, N.Narzullayev va boshqalar) ashula va qoʻshiqlari oʻrin olgan. Sh., shuningdek, raqsbop qoʻshiq („Biyo yor“, „Ayting“) va raqs quylari („Buxorocha tarona“ va boshqalar), „Malikai Buxorxudot“ musiqali drama muallifi. Ijrolari 3 gramplastinka („Chorzarb“, 1971; „Bahorim“, 1980; „Nozligim“, 1985) ga yozilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Nuriddin Shukurov

Nuriddin Shukurov - (1930.16.5, Samarqand tumani Yuqori Turkman mahallasi — 1994.5.6, Samarqand) — adabiyotshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977), filologiya fanlari doktori (1974), professor (1976). Samarqand davlat universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1950). Samarqand davlat universiteti oʻzbek adabiyoti kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1953—68), professor (1976-yildan). Shu untning oʻzbek va tojik filologiya fakultetida dekan (1987—93), kafedra mudiri (198493), prorektor (197884). Viloyat gazetasiga (hozirgi "Zarafshon") muharrirlik ham qilgan (1968—73), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Samarqand boʻlimini boshqargan (1990— 94). shahrining asosiy ilmiy ishlarida zamonaviy va mumtoz oʻzbek adabiyoti muammolari, xususan, adabiyotdagi mazmun va shakl masalalari, sheʼriyatning uslub, janr, sujet, kompozitsiya, til, vazn, qofiya singari badiiy mahoratga dahldor tomonlari tadqiq etilgan. Asarlarida sheʼriyat va uning muammolari, bir nechta taniqli oʻzbek shoirlari ijodi gʻoyaviy-badiiy jihatdan tahlil qilingan.

Nuriddin Shukurov Filologiya fakultetida "Shalola" toʻgaragiga asos solib, bu toʻgarakda koʻplab yosh ijodkorlarning qalami oʻtkirlashishiga sababchi boʻlgan.

SHEʼRLARI

To‘lqin

Borliq sokin, dengiz ham sokin,

Farang yanglig‘ tovlanar mayin.

Erkalanar quyosh taftida, Jilvalanar nur emgan sayin.

Qo‘zichoqning jingalasiday,

To‘lqin uriladi asta quchoqqa.

Sho‘x toychalar yolin yoygandek,

Ko‘pik sochib ketar qirg‘oqqa.

Shunday sokin edi borliq va dengiz,

Bir zarbda urardi olam yuragi.

Hamma yayrar edi dengiz bag‘rida,

Faqat tinchlik edi olam tilagi.

Birdan shamol turdi tinchlik buzildi,

Bo‘ron ostin-ustun qildi har yoqni.

Daraxtlarning belin qayirdi,

Yaproqlar shoxidan shirt-shirt uzildi.

Dengiz butkul yo‘qotdi tinchlik,

Hurkkan otday kishnay boshladi.

O‘z bag‘ridan hamma-hammani, Uloqtirib, otib tashladi.

G‘azabdan sakragan arslon kabi,

O‘zin otdi qirg‘oqqa to‘lqin.

Uning alamiga, uning g‘azabiga

Go‘yo bo‘lolmasdi hech narsa to‘sqin.

Shunday o‘zgarishda bu moddiy dunyo,

Ba’zan uyqudagi go‘zalday dildor.

G‘aflatda qolmagan ammo do‘stginam,

Ba’zida beayov to‘lqinlari bor.

---

Kavkazni kezdim

Aylanib Kavkazni kezdim tog‘-u bo‘stonlar aro,

Sarvzor, Gulzor, emanzor, soz xiyobonlar aro.

Pastda dengiz to‘lqini, tegrangda o‘rmon epkini,

Boshda oftob yolqini-tuyg‘u jo‘shar qonlar aro.

Ko‘p huzur: o‘rmon kezib, dengizda ohista suzib,

Yayrasang ko‘ngil yozib, sho‘x huru g‘ilmonlar aro.

Chehralardir misli gul, ham yayragay, o‘sgay ko‘ngil,

Ritsaday zangori qo‘l bag‘rida javlonlar aro.

Angladim yuz asr sirrin-

Ko‘hi Kofning tarixin,

Tingladim afsona - she’rin, qissa-dostonlar aro.

Jonlanar o‘tmish zamonlar, shohlar-u hoqonlar,

Ham Tariel pahlavonlar qal’a-qo‘rg‘onlar aro.

Bo‘lsa shunday tinch zamon, chiqsang kezib olam-jahon,

Xushnudo, hech qolmas armon, davr-u davronlar aro.

Manbalar 
 Gʻafur Gʻulomning lirik poeziyadagi mahorati, T., 1966; Uslub vajanrlar, T., 1973; Bu olam sahnida..., T., 1982; Soʻz sehri, sheʼr mehri, T, 1992.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Adabiyotshunoslar
Sobirjon Shukurov

Shukurov Sobirjon (1947.16.4 Toshkent — 2003.18.11) — naqqosh. Oʻzbekiston xalq ustasi (2003). Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurtini (1967), Toshkent politexnika instituti meʼmorlik fakultetini (1976) tugatgan. 1980-yildan Respublika maxsus ijodiy ishlab chiqarish "Us to" uyushmasida faoliyat koʻrsatgan. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy majlisi, Temuriylar tarixi davlat muzeyi binolarini, Samarqanddagi Imom al-Buxoriy majmuini va Buxoro viloyatidagi majmualarni naqqoshlikning qadimiy milliy uslubida bezashda muayyan hissa qoʻshgan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1997).

Oʻzbekiston xalq ustalari
Toʻgʻon Shukurov

Toʻgʻon Shukurov (1907.15.7 Toshkent — ?) — Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1930—71 yillar Hamza teatrida aktyor. Zemlyanika (N.Gogol, "Revizor"), "Qoʻqumboy" (D. Furmanov, "Isyon"), Nabi qori, Muxlis afandi (3. Said, N.Safarov, "Tarix tilga kirdi"), Ferdinand (Lope de Vega, "Qoʻzibuloq qishlogʻi"), Goʻrkov (U.Shekspir "Hamlet"), Shayx Ismoil (K.Yashin, A.Umariy, "Hamza"), Saidmalik (E.Vohidov, "Oltin devor"), Abdulfotih (S. Azimov, "Qonli sarob") kabi obrazlari bilan tanildi.

Oʻzbekiston xalq artistlari
Ozoda Shukurova

Ozoda Abdurahmonovna Shukurova (1936.30.10, Qibray tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1958). 1958—96 yillarda Qibray tumanidagi 25 maktabda mat. oʻqituvchisi, maktab oʻquv boʻlimi mudiri, direktori. Ish faoliyatida maktab moddiytexnika bazasini mustahkamlashda faol qatnashdi, maktab tarixi muzeyi va namunali harbiy taʼlim xonasini tashkil etdi.

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1936-yilda tugʻilganlar
Vasiliy Shukshin

Vasiliy Makarovich Shukshin (1929.25.7, Oltoy oʻlkasi Biysk tumani Srostki qishlogʻi – 1974.2.10, Volgogrod viloyati Kletsk qishlogʻi; Moskvaga dafn qilingan) – rus yozuvchisi, kinorejissyor, ssenarist. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1969).. Dastlabki hikoyalar toʻplami – „Qishloq odamlari“ (1963). 1964-yilda Sh. ssenariysi asosida „Shunday yigit yashaydi“ filmi suratga olingan va ushbu kartina Venetsiyada boʻlib oʻtgan 16Xalqaro kinoforumda „Oltin sher“ mukofotiga sazovor boʻlgan. shahrining „Lyubavinlar“ (1965) romani, shu roman asosida ishlangan „Lyubavinlarning tugatilishi“ (1972) filmida, Stepan Razin hayoti va uning kurashiga oid „Sizga erkinlik bergani keldim“ kinoromanida (1971), „Xarakterlar“, „Sizning oʻgʻlingiz va akangiz“ (1966), „Gʻaroyib kishilar“ kabi kartinalarida insonning teran ichki kechinmalari, orzu va umid sari talpinishlari, baʼzi bir kimsalarda uchraydigan meshchanlik falsafasining fojiaga olib kelishi mahorat bilan tasvirlangan. shahrining adabiyot va kino sohasidagi faoliyatida turli toifa kishilarining yorqin obrazlari yaratilgan.

shahrining badiiy adabiyot va kinodagi uslubi ishontirish sanʼatining kuchi bilan chuqur hayotiylik kasb eta olgan.

SH. S. Gerasimovning „Koʻl boʻyida“ filmidagi Chernix rolining ijrosi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1971). „Ular Vatan uchun jang qildilar“ filmini suratga olish chogʻida toʻsatdan vafot etgan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Zemlyaki, M., 1970; Lyubavinlar. T., 1978; Chol va dengiz, T, 1981.

 

Rossiyalik yozuvchilar
Rossiyalik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Shulluktepa

Shulluktepa — Qarshi vohasidagi oʻrta asrlarga oid yirik qoʻhna shahar xarobasi. Hozirgi Qarshi shahridan 8 km shim.gʻarbda, Qashqadaryoning chap qirgʻoqlariga yaqin yerda joylashgan. Koʻpchilik tadqiqotchilar tomonidan qadimiy Nasaf shahri xarobasi ekanligi eʼtirof etiladi.

SH. 1883-yil rus arxeologlari V.V.Krestovskiy, 1895 va 1910-yillarda B.I. Litvinov, 1910-yilda D.I.Logofet tomonidan tekshirilib, umumiy maʼlumotlar toʻplangan. Bu tadqiqotchilar arab geograflari asarlarida qayd etilgan Nasaf shahri aynan shu yerda joylashganligi haqidagi fikrni ilgari surganlar. 1916-yilda sharqshunos L.A.Zimin birinchi boʻlib shahrida arxeologik tadqiqotlar oʻtkazgan. Keyinchalik bu yodgorlikda S.K.Kabanov, M.Ye.Masson, B.D.Kochnev, V.A.Pirin, M.X.Isomiddinov kabi arxeolog olimlar tadqiqot ishlari oʻtkazganlar. Ushbu tadqiqotlar natijalarining koʻrsatishicha, Sh. oʻrnida mil. 3—4-asrlarda dastlab uncha katta boʻlmagan istehkom bunyod etilib, 5—6-asrlarda qalʼa (150×80) va uni oʻrab turgan shahriston shakllangan. 6—8-asrlarda esa shahriston qalinligi 15 m boʻlgan devor bilan oʻrab olingan. Arablar istilosi va unga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar oqibatida Naxshab shahri (Zahhoki Moron) asta-sekin vayronaga aylangach, 9-asrdan boshlab quyi Qashqadaryodagi shaharsozlik markazi Sh. oʻrnida rivojlanadi. 200 ga maydonni egallagan bu yangi shahar arab manbalarida Nasaf deb atala boshlangan. 10—12-asrlarga oid arab geograflari (Ibn Xurdodbeh, Istaxriy, Ibn Havqal, Muqaddasiy, Samʼoniy) asarlarida ushbu koʻhna shahar qalʼadan tashqari shahriston va rabodga ega ekanligi, shahar oʻrtasidan daryo oqib oʻtishi, shaharning 4 darvozasi borligi qayd etiladi, ayrim bosh koʻchalarning nomlari tilga olinadi.

shahrida olib borilgan tadqiqotlar shahar Movarounnahrning ichki va tashqi iqtisodiy savdo aloqalarida faol ishtirok etganligini koʻrsatadi. Sh. (Nasaf) orqali ilk va rivojlangan oʻrta asrlarda Eron va Xurosonning savdo shaharlarini Samarqand, Choch vohasi va Fargʻona vodiysi bilan, Buxoroni Termiz, Balx va Hindistonning savdo markazlari bilan bogʻlovchi tranzit savdo yoʻllari oʻtishi bu shahar rivojiga katta taʼsir koʻrsatganligini qayd etish mumkin.

Moʻgʻullar bosqinidan soʻng shahar xarobaga aylanadi va uning xarobalari keyinchalik Sh. nomi bilan atala boshlanadi.

Adabiyot 
 Masson M.Ye., Stolichnme goroda v oblasti nizovyev Kashkadari s drevneyshix vremen, T., 1973; Sul yeymanov R.X.,Drevniy Naxshab, T., 2000.

Oʻktam Mavlonov.

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Viktor Lvovich Shults

Shults Viktor Lvovich (1908.15.8, Samara shahri — 1976.7.5, Toshkent) — gidrolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1958). Geografiya fanlari doktori (1948), professor (1949). Oʻzbekiston geografiya jamiyatining prezidenti (1959—72). Samarqanddagi Oʻzbekiston paxtachilik institutini tugatgan (1932). 1933—38 yillarda Toshkent gidrometeorologiya xizmati gidrologiya boʻlimining ilmiy rahbari, 1937-yildan Oʻrta Osiyo universitetida dotsentabr Quruqlik gidrografiyasi kafedrasi mudiri (1949—72), professorkonsultanti (1973—76). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda togʻ gidrologiyasini oʻrganishga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969 (R.R.Mashrapov bilan birga); Reki Sredney Azii, ch. 12, L., 1965.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Theodore Schultz

Shults Teodor (1902 AQSH, Janubiy Dakota 1998) - amerikalik iqtisodchi. Viskonsin universiteti magistraturasini tamomlagan (1928), iqtisodiyot doktori (1930). 1930— 43 yillarda Ayova davlat untida qishloq xoʻjaligi iqtisodiyotidan dars bergan, 1943 yildan boshlab deyarli 40 yil Chikago universiteti professor shahrining asosiy tadqiqotlari qishloq xoʻjaligi va taʼlim iqtisodiyotiga bagʻishlangan. Osiyo va Janubiy Amerika davlatlarining iqtisodiyotiga bagʻishlangan "Anʼanaviy qishloq xoʻjaligining oʻzgarishi" asarida agrar texnologiyalarning muhim ahamiyatini ochib berdi. AQSH iqtisodiyotida inson kapitalidan olinadigan foyda jismoniy kapitaddan ortiqligini isbotlab berdi va ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda taʼlim, sogʻliqni saqlash va fan sohasiga yirik investitsiyalar ajratishni taklif qildi, bu sohalarni rivojlantirishni mamlakat iktisodiy oʻsishi uchun yangi korxonalar qurishdan afzalroq, deb hisobladi. Nobel mukofoti laureati (1979; W. Arthur Lewis bilan hamkorlikda).

Manbalar
Robert Schumann

Robert Schumann (; 1810.8.6, Svikkau — 1856.29.7, Endenix, Bonn yaqinida) — nemis kompozitori, 19-asr musiqiy romantizmning namoyandalaridan. F.Vik (fortepiano) va G.Dorn (kompozitsiya)dan taʼlim olgan. Shuman ijodi uchun dasturlilik va inson tuygʻularini chuqur psixologik ochib berish xos. Shuman oʻz asarlarida hayot oqimini butkul aks ettirishga intilgan, har bir hodisa va taassurotni oʻziga xosligini ifoda etib, qarama-qarshi kayfiyat va obrazlardan iborat boʻlgan, keng qamrovli badiiy dunyosini yaratgan. Fortepiano asarlaridan — "Simfonik etyudlar", "Karnaval", "Fantastik pyesalar" kabi turkumlari, shuningdek, "Fantaziya", 3 sonata, konsert va boshqalar ajralib turadi. Vokal lirika tarixida shahrining G.Geyne ("Shoir sevgisi"), A.Shamisso ("Ayol hayoti va sevgisi"), yilEyxendorf ("Qoʻshiqlar davrasi") sheʼrlariga yozgan qoʻshiq (romans) turkumlari muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, Shuman "Genoveva" (1848) operasi, J.Bayronning "Manfred" poemasiga musiqa, 4 simfoniya, kamer hamda xor asarlari va boshqalar muallifi. Sh.Leypsigda "Yangi musiqa jurnali"ni tashkil etib (1834), ilgʻor gʻoyalarni oldinga surgan. Shuman Sharq mavzularida kamercholgʻu ("Arabcha", "Sharq manazaralari"), kamervokal ("Sharq gullaridan", "MagʻribMashriq devonidan") va yirik ("Jannat va Peri" oratoriyasi, 1843) asarlarini yaratgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

1810-yilda tugʻilganlar
8-iyunda tugʻilganlar
1856-yilda vafot etganlar
29-iyulda vafot etganlar
Bastakorlar
Klassik musiqa
Shumer

Shumer, Sumer - Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroqning jan. qismi)dagi tarixiy viloyat. Mil. av. 3-ming yillik oxirigacha Shumerda shumerlar va qisman sharqiy somiylar — akkadlar yashagan. taxminan mil. av. 3-ming yillikda u yerda sinfiy jamiyat va davlat vujudga kelgan. Ilk sulolalar davri (mil. av. 2700—2300) da shahrida mixxat paydo boʻlgan. shahridagi quldorlik shahar davlatlari (Uruk, Kish, Ur, Lagash, Akkad va boshqalar) oʻrtasida gegemonlik uchun kurash avj olgan. Mil. av. 24-asrda Akkad hukmdori Sargon butun Mesopotamiyani oʻz qoʻl ostida birlashtirgan. Keyinchalik Shumer Bobil davlati tarkibiga qoʻshib olingan.

 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Levant
Shumer tili

Shumer tili - shumerlarning tili; mil. av. 2-ming yillik boshlarida oʻlik tilga aylangan. Shumer tilining boshqa qadimiy tillar bilan qarindoshligi aniqlanmagan. Ushbu til mil. av. 29— 28-asrlardan 3—1-asrlargacha boʻlgan mixxat yozuvlaridan maʼlum. Shumer tili yodgorliklari qadimiy shumer (mil. av. 25-asrgacha), "klassik" shumer (mil. av. 24—22-asrlar), yangi shumer (mil. av. 21-asr), soʻnggi shumer (mil. av. 2-ming yillik boshi; asosan, adabiy, ilmiy, qisman xoʻjalik mazmunidagi matnlar) va shumerdan keyingi davr yodgorliklariga boʻlinadi. Soʻnggi yodgorliklar Shumer tili Mesopotamiyada akkad tili bilan birga faqat ikkinchi adabiy til boʻlib qolgan davrda yaratilgan.

Shumer tilini oʻrgangan koʻpchilik tilshunoslar uni oltoy tillari (turkiy, moʻgʻul, tungusmanjur, koreys tillari) bilan taqqoslaganlar va Shumer tili hamda oltoy tillari (asosan, turkiy tillar guruhi) orasida bir qator oʻxshashliklar borligini aniqlaganlar. Shumer tili va turkiy tillar orasida oʻzaro qarindoshlik mavjudligi haqidagi fikrni birinchi marta nemis olimi F. Xammel (1928) oʻrtaga tashlagan va 350 ga yaqin oʻxshash soʻzlar topgan. Bunday oʻxshashliklar faqat leksika sohasida emas, balki soʻz yasalishida va kelishik qoʻshimchalari tizimida ham koʻzga tashlanadi. Bu masalani oʻrganish davom etmoqda.

Tillar
Shumerlar

Shumerlar, shumeriylar — Janubiy Mesopotamiya (hozirgi Iroq)da yashagan qadimiy xalq. Oz sonli lingvistik va toponimik maʼlumotlarga koʻra, Sh. mamlakatning tub joy aholisi boʻlmagan. Ular bu hududga kamida mil. av. 4-ming yillikda kelishgan. Antropologik jihatdan yevropeoid boʻlishgan. S.P. Tolstovning fikricha, Sh. tili koʻp jihatdan Oltoy til guruhiga mansub turkiy tillarga oʻxshash boʻlgan (qarang Shumer shili).

SH. dastlab, Mesopotamiyaning katta qismini egallashgan. Mil. av. 3-ming yillikning 2-choragida (ehtimol undan avvalroq) Janubiy Mesopotamiyaning shim.ga joylashgan sharqiy somiylar — akkadlar tomonidan jan.roqqa siljiganlar. Mil. av. 2-ming yillikning 1-yarmida Sh. va sharqiy somiylar yagona — akkad xalqi boʻlib birlashganlar. shahrida boshqa dinlar qatori tangrichilik ham tarqalgan. Shumer tili Mesopotamiyada din va ilm-fan tili sifatida mil. av. 2—1-asrlargacha saqlanib qolgan. Sh. Mesopotamiyada eng qadimiy yozuv — mixxatning ijodkorlari hisoblanadi. shahrining madaniy merosi haqida q. BobilOssuriya madaniyati.

Millatlar
Osiyo tarixi
Viktor Shumigay

Viktor Vladimirovich Shumigay (1936.8.6, Belorussiyaning Gomel shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1992). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1961). 1956—2000-yillarda Urganch shahridagi 75maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi, maktab direktori oʻrinbosari, direktor.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Shumpeter Yozef

Yozef Shumpeter (1883.8.2, Moraviya 1950.8.1, AQSH, Konnektikut shtati, Takonik shahri) — iqtisodchi va sotsiolog. Vena untida taʼlim olgan. Avstriya Respublikasining moliya vaziri (1919— 20). Bonn universiteti (1925—32), 1932-yildan Garvard (AQSH) universiteti professor Tadbirkorlik masalasi markaziy oʻrin egallagan iqtisodiy dinamika konsepsiyasi muallifi. Sh. "samarali raqobat" nazariyasini asoslab bergan. Bu nazariyaga koʻra, "katta biznes" davrida bozor mexanizmi monopoliyalar va raqobat kuchlarining oʻzaro samarali natijasi tarzida baholandi. Dinamik iqtisodiy sikl konsepsiyasida sikllikni iqtisodiy oʻsishning qonuniyati deb qaraydi. Bu konsepsiyaga koʻra, iqtisodiy oʻsish va farovonlikning harakatlantiruvchi kuchi — asosiy kapitalga ommaviy investitsiyalar kiritish hisoblanadi.
Shumtol

Shumtol — zaytundoshlarga mansub daraxtlar turkumi. Tabiiy hodda uchraydigan 65 turi maʼlum. Oʻrta Osiyo togʻlari yon bagʻirlarida va togʻ daryolari vodiylarida suriya Sh.i, daryo boʻyi Sh.i va sugʻd Sh.i oʻsadi. Oʻrta Osiyoning shahar va qishloqlarida pensilvaniya Sh.i (qora shumtol), oddiy Sh., amerika Sh.i (oq shumtol), bezakli Sh. va nashtarbarg Sh. turlari manzarali daraxt sifatida ekiladi. Sh. yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik. Koʻklamgi qorasovuqlardan koʻproq zararlanadi. Daraxtlari 150— 350 yil yashaydi, 15—20 yoshida gullaydi. Ildizi baquvvat, yon tomonga keng tarqalgan. Daraxtining bal. 30–50 m, tana aylanasi 1,5 m, shoxshabbalari uzuntuxumsimon. Bargi patsimon murakkab, kuzda toʻkiladi. Gullari chetdan changlanadi. Mevasi uzun, qanotli pista yoki yongʻoqcha, qish davomida daraxtda saqlanadi. Sh. urugʻidan va toʻnka bachkisidan koʻpayadi. Urugʻlari kuzqishda teriladi, bahorda sepiladi. Koʻchatlarini bir yoshda koʻchirib ekish mumkin. Himoya oʻrmonlari barpo etishda, park va xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Yogochi yogʻochni qayta ishlash sanoatida ishlatiladi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Shumgʻiya

Shumgʻiya, shumgiyoh — shumgʻiyadoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik xlorofillsiz tekinxoʻr oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil va subtropik mintaqalarda 150 dan ortiq turi tarqalgan. Oʻrta Osiyoda 7 dan ortiq turi — kungaboqar Sh.si, sershox Sh., karam Sh.si, misr Sh.si va boshqalar sabzavot va poliz ekinlari, kungaboqar, kartoshka, pomidor va boshqalar ekinlar dalalarida oʻsadi. Poyasi ochqoʻngʻir, sariqpushti yoki koʻkimtir etli, boʻyi 50 sm gacha. Ildizi kalta etli toʻqima (gaustoriy) ga aylangan. Gullari roʻvaksimon toʻpgulga yigʻilgan, chetdan changlanadi, mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. Shamol va suv orqali tarqalib, 15 yildan keyin ham unib chiqishi mumkin. Har bir turi bir xil oʻsimlik turida tekinxoʻrlik qiladi. Poliz ekinlari, kungaboqar, pomidor, tamaki va boshqalar oʻsimliklarga katta zarar yetkazadi. Sh. oʻsimliklar ildiziga soʻrgʻichlari bilan yopishib oladi va undan suv, oziq moddadarni soʻradi. Natijada oʻsimlik kuchsizlanadi, mevasining taʼmi yomonlashadi, hosiddorlik 50—70% ga kamayadi yoki oʻsimlik nrbud boʻladi. Kurash choralari: Sh. urugʻi pishmasdan oldin oʻtab tashlanadi, gerbitsidlar sepiladi, biologik kurash usulida lichinkasi Sh. urugʻi bilan oziqlanadigan fitomiza pashshasidan foydalaniladi.
Shunqor

Shunqor — lochinsimonlar oilasiga mansub qush. Itolgʻining ikkinchi nomi.