Ijtimoiy stigma

Ijtimoiy stigma — bu shaxs yoki guruhni jamiyatning boshqa aʼzolaridan ajratib koʻrsatilishiga xizmat qiladigan ijtimoiy xususiyatlar asosida ularni maʼqullamaslik yoki kamsitish. Ijtimoiy stigmalar odatda madaniyat, jins, irq, ijtimoiy-iqtisodiy sinf, yosh, jinsiy orientatsiya, tana qiyofasi, aql-zakovat yoki ularning yetishmasligi va sogʻliq bilan bogʻliq. Stigma ham oʻziga qarshi boʻlishi mumkin, bu salbiy koʻrilgan shaxsiy xususiyatdan kelib chiqadi va bu „buzilgan oʻziga xoslik“ (yaʼni, oʻz-oʻzini qoralash) ga olib keladi.

Tavsif 
Stigma (koʻplik stigmalar yoki stigmata ) yunoncha soʻz boʻlib, oʻz kelib chiqishida jinoiy yozuvlari boʻlgan, qullar yoki xoin sifatida koʻrilgan odamlarning terisiga kesilgan yoki kuydirilgan belgi yoki tatuirovka turiga ishora qiladi. Ular goʻyoki nuqsonli yoki axloqiy jihatdan ifloslangan shaxslardir. Ayniqsa, jamoat joylarida bunday odamlardan qochish kerak edi.

Ijtimoiy stigmalar turli shakllarda paydo boʻlishi mumkin. Ularning madaniyat, jins, irq, din, kasallik bilan bogʻliq eng keng tarqalgan turlari mavjud. Dogʻlangan odamlar odatda oʻzlarini boshqacha his qiladilar va boshqalar tomonidan qadrsizlanadilar.

Stigma, shuningdek, odamni stereotipni tashkil etuvchi kiruvchi xususiyatlar toʻplami bilan bogʻlaydigan belgi sifatida ham taʼriflanishi mumkin. U ham boshqalar tomonidan odamga tamgʻalangan. Odamlar bir-birining farqlarini aniqlab, belgilab qoʻygandan soʻng, boshqalar hamma narsa shunday deb oʻylashadi va stigmatizatsiya xususiyati aniqlanmaguncha, odam qoralangan boʻlib qoladi. Guruhlarni yaratish uchun katta miqdordagi umumlashtirish talab etiladi, yaʼni odamlar ushbu guruhga qanchalik mos kelishidan qatʼi nazar, kimnidir umumiy guruhga qoʻyishadi. Biroq, jamiyat tanlagan sifatlar vaqt va joyga qarab farqlanadi. Bir jamiyatda oʻrinsiz deb hisoblangan narsa boshqa jamiyatda norma boʻlishi mumkin. Jamiyat odamlarni maʼlum guruhlarga ajratganda, yorliqlangan shaxs hurmatni yoʻqotish va kamsitishlarga duchor boʻladi. Madaniy stereotip taʼminlangandan soʻng jamiyatda bu guruhlarga nisbatan umidlar shakllana boshlaydi.

Stigma stigmatizatsiya qilinganlarning xatti-harakatlariga taʼsir qilishi mumkin. Bu insonlar koʻpincha oʻzlarining stigmatizatorlari ulardan kutgan tarzda harakat qilishni boshlaydilar. Bu nafaqat ularning xatti-harakatlarini oʻzgartiradi, balki ularning his-tuygʻulari va eʼtiqodlarini ham shakllantiradi. Tamgʻalangan ijtimoiy guruhlar aʼzolari koʻpincha depressiyaga olib keladigan notoʻgʻri qarashlarga duch kelishadi (yaʼni deprejuditsiya). Bu stigmalar odamning ijtimoiy oʻziga xosligini tahdidli vaziyatlarga qoʻyadi, masalan, oʻzini past baholaydi. Shu sababli, shaxsiyat nazariyalari yuqori darajada tadqiq qilingan. Identifikatsiya tahdidi nazariyalari yorliqlash nazariyasi bilan yonma-yon borishi mumkin.

Stigmatlangan guruhlarning aʼzolari oʻzlariga bir xil munosabatda emasligini bilishni boshlaydilar va ular kamsitilishi mumkinligini bilishadi. Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, „10 yoshga kelib, koʻpchilik bolalar jamiyatdagi turli guruhlarning madaniy stereotiplaridan xabardor boʻladilar, stigmatizatsiya qilingan guruhlarga kiruvchi bolalar esa undan ham yoshroq madaniyat turlarini bilishadi“.

Manbalar 

Sotsializm
Jamiyat
Ijtimoiy etika