MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Malavi (xalqlar guruhi)

Malavi — bantu xalqlari guruhi. Malavining asosiy aholisi (6 mln. kishidan ortiq). Mozambikda, Zambi-yada va boshqalarda ham yashaydi. Umumiy soni 9,35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malavi tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qiladilar, xristi-anlar, sunniy musulmonlar, sinkretik (aralash) kultlarga sigʻinuvchilar ham bor.

Manbalar
Malaga

Malaga — Ispaniyaning janubiy qismidagi shahar, Andalusiya muxtor viloyatida. Malaga provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 528 ming kishi (1998). Oʻrta dengiz boʻyidagi muhim port (yiliga 7 mln. t yuk ortib-tushiriladi) baliq ovlash markazi. Oziq-ovqat va sanoati rivojlangan: vino, zaytun moyi, meva va baliq konservalari ishlab chiqariladi. Kime, neft kimyosi, metallsozlik, toʻqimachilik, mashinasozlik (jumladan, kemasozlik) sanoati korxonalari mavjud. Iklim kurorta. Universitet, muzey bor.

M.ga miloddan avvalgi 11-asrlarda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. Arablar hukmronligi davrida (8-asr) yirik shahar boʻlgan. 11-asrdan amirlik markazi. 1487-yildan Kastiliya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklaridan 9—18-asrlargaoid saroylar, qasrlar, sobor, cherkov va boshqa saqlangan. M.da Pablo Pikasso tugʻilgan.

Manbalar 

Ispaniya shaharlari
Malagasi tili

Malagasi tili, malgash tili () — avstronez tillari oilasidagi indonez tillari tarmogʻiga mansub, Madagaskar o.da, unga yaqin boʻlgan Komor va Seyshel o.larida tarqalgan til. Fransuz tili bilan birga Madagasskar Respublikasining rasmiy tili hisoblanadi; unda 10 mln. dan ortiq kishi soʻzlashadi.

Malagasi tili gʻarbiy va sharqiy guruh lahjalarga boʻlinadi. Sharqiy guruhdagi merina lahjasi adabiy tilga asos boʻlgan. Fonetik tizimdagi 5 ta (i, e, a, o, i) unli, 20 ta undosh va ao, ai, oi, ei, diftonglari mavjud. Feʼl nisbatlari tizimi ancha rivojlangan. Zamon kategoriyasi morfologik usulda — affikslar yordamida ifodalanadi. Otlarda jins, son, kelishik kategoriyalari mavjud emas. II shaxs olmoshlari soʻzlovchi va tinglovchining jinsi, ijtimoiy mavqeiga qarab 7 tagacha boʻladi. Sintaktik jihatdan kesim, odatda, ran boshida, ega ran oxirida, aniklovchi aniqlanmishdan keyin keladi. Lugʻat tarkibida sanskrit, arab, suaxili tillaridan oʻzlashmalar anchagina. Rivojlanish jarayonida Malagasi tiliga arab tili, keyinchalik fransuz tili sezilarli taʼsir koʻrsatgan. 19-asr boshigacha arab yozuvi, 19-asr boshlaridan esa lotin yozuvi qoʻllaniladi. MALAGASILAR (malgashlar) — xalq. Madagaskarning asosiy aholisi. 12,79 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ozgina qismi Reyunonda, Seyshel va Komor o.larida yashaydi. Malagasi tilida soʻzlashadi. Koʻpchiligi anʼanaviy diniy eʼtiqodlarga sigʻinishadi. Xristian va sunniy musulmonlar ham bor.

Manbalar
Malay arxipelagi

Malay arxipelagi — Yer yuzidagi eng yirik orollar toʻplami, Osiyoning materik qismi bilan Avstraliya oraligʻida. Jami 10 mingdan ortiq orollardan iborat boʻlib, umumiy maydoni 2 mln. km² ga yaqin. Katta Zond orollari, Kichik Zond orollari, Filippin va boshqa bir necha mayda orollardan iborat. Malay arxipelagida Indoneziya, Malayziya va Filippin davlatlari joylashgan. Relyefi, asosan, togʻli, 100 dan ortiq harakatdagi vulkan bor. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Eng baland joyi 4101 m (Kalimantan oroldagi Kinabalu togʻi). Yirik qalay konlari bor; neft, gaz, temir, nikel, mis, volfram, marganets rudalari, boksit qazib chiqariladi.

Iklimi ekvatorial va subekvatorial, tekisliklarda yil davomida temperatura 23–26°. Yiliga 1000–2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryo koʻp. Daryolari sersuv, biroq kiska, baʼzilarida kema katnaydi. Tuproga kizil, qizilkoʻngʻir, togʻlarda qoʻngʻir va togʻ-oʻtloqi, vodiylarda allyuvial tuproq. Tekislik va past togʻlar 1200–1300 m gacha sernam torpik oʻrmonlar, undan yuqorisi subtropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Baʼzi joylar musson oʻrmonlari va savannalardan iborat. Daryo vodiylari va dengiz sohillarida mangra oʻrmonlari bor. Tekisliklarning katta qismi ekinzor. Flora va faunasi turlarga boy. Ularning 30–35% endemik turlar. Faunasining eng harakterli vakillari: odamsimon va itsimon maymunlar, fil, karkidon, malay ayigʻi, malay kizil boʻrisi va boshqa Malay arxipelagining hayvonot dunyosi Malay va Papua kichik oblastiga mansub.

Manbalar 

Arxipelaglar
Malayziya tili

Malayziya tili — avstronez tillari oilasiga mansub, Malakka yarim orol va unga yaqin orollarda, Shimoliy Kalimantanda tarqalgan. Malayziya Federatsiyasining rasmiy tili hisoblangan, 10 mln.dan ziyod kishi soʻzlashuvchi til; 1969-yilgacha u bilan birga "malayya tili" termini ham qoʻllangan. Malayziya tili Malakka yarim oroldagi malay lahjalari, xususan, joxor lahjasi asosida rivojlanib kelmoqda. Bu laxja baʼzi tovushlari, fo-netik uzgarishlari va grammatik belgilari bilan adabiy tildan farq qiladi. Adabiy tilda bogʻlovchi va old koʻmakchilar miqdorining koʻpayishi, murakkab sintaktik tuzilmalarning rivojlanishi kuzatiladi; barcha sathlarda (terminologiya, soʻz yasalishi, sintaktik qoliplar va boshqalar) indonez tilining taʼsiri seziladi. Lugʻat tarkibida arab va ingliz tillaridan oʻzlashmalar anchagina, terminlarning aksariyati inglizcha birikmalar qoli-pi asosida yaratilmoqda. Yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

Manbalar 

 

Tillar
Malayyalar

Malayyalar - 1) Jan.-Sharqiy Osiyoda yashaydigan, indonez til lahjasida soʻzlashadigan xalqlarning qadimdan keng tarqalgan nomi; 2) Malayziya (12,8 mln. kishidan ortiq), Indoneziya (10,8 mln. kishi, asosan, Kalimantan va Sumatra o.larida), Tailand, Singapur va Bruneydagi etnik birlik. Umumiy soni 21,3 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malayya tilida soʻzlashadilar. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

Manbalar
Malayya-polinez tillari

Malayya-polinez tillari - q. Avstronez tillari.

Manbalar
Malaka

Malaka — 1) psixologiyada — muayyan kasb, ishni yaxshi oʻzlashtirish natijasida orttirilgan mahorat. Odatda, biron ish jarayonida harakatlar anglanilgan yoki anglanilmagan tarzda amalga oshiriladi. Harakatni bajarishda ongning borgan sari kamroq ishtirok etishi tufayli ish gʻayriixtiyoriy ravishda ijro etila boradi, ayrim mayda qismlarga eʼtibor kamayadi. Harakatning qisman gʻayriixtiyoriy ravishda bajarilishi tufayli uning tuzilishida ayrim sifat uzgarishlari yuz beradi. Harakatni hissiy nazorat qilish, uni markazdan turib boshqarish usullari oʻzgarib boradi. Harakat usullarini idrok etishdan diqqat xoli boʻladi va u harakat vaziyati hamda mahsuliga qaratiladi. Buning natijasida topshiriq ravon, ortiqcha kuch sarflamay, tez va sifatli bajarila boradi. Masalan, tajribali mashinkada yozuvchi klavishlarga karamasdan yozaveradi. Malaka hosil qilish tezligi uning murakkablik darajasi, kishining yoshi, individual xususiyati, bilimi va boshqa omillarga bogʻliq. Kishidagi malaka, koʻpincha, boshqa malaka hosil boʻlishida yordam beradi. Masalan, avtomobil haydashni yaxshi bilgan kishi traktor va boshqa mashinalarni haydashni ham osonlik bilan oʻrganadi. Bunday holat M.ning koʻchishi deyiladi. Baʼzi hollarda esa mavjud M. boshqa M.lar hosil boʻlishiga xalaqit beradi. Bu M.ning interferensiyasi deyiladi. Uzoq mashq qilmaslik va organizmning normal boʻlmagan holatlari (kasallik, qattiq charchash, hayajonlanish va boshqalar)da M. yoʻqolishi mumkin. Bu sabablar bartaraf etilishi bilan M. yana tiklanadi; 2) M. HUQUQDa — ishni bajarish uchun qanday kasb qay saviyada egallaganligini koʻrsatuvchi daraja. Mehnat qonunchiligida ish M.si va ayrim xodimlar M.si degan turlarga boʻlinadi. Odatda, xodimlarning M.siga qarab ularga biror tarif razryadi beriladi. Tarif razryadi xodimning muayyan ish turiga layoqatli ekanligini tasdiqlaydi. Davlat korxonalari, tashkilotlari va muassasalarida tarif stavkalari va mansab maoshlarini belgilashda M. razryadi muhim ahamiyatga ega. Masalan, ishbay ishlovchi xodimlarning mehnatiga ish M.si boʻyicha, yaʼni shu ish uchun uning murakkabligini hisobga olib belgilangan baholar boʻyicha haq toʻlanadi. Ishbay ishlovchi xodim vaqtincha ish beruvchi tashabbusi bilan pastroq razryadli ishni bajarsa, u ish haqining avvalgi razryadi bilan bajarilgan ish razryadi oʻrtasidagi farqni olishga haqlidir (Oʻzbekiston Respublikasi MK 95—modda).

Xodimlar M.si maxsus M. komissiyasi tomonidan belgilanadi. Bunda xodimlarning muayyan bir ish turini bajarayotgandagi shaxsiy bilimlari va mahorati asosida razryad, kategoriya yoki diplom beriladi.

Manbalar
Malaka oshirish

Malaka oshirish, Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash (OʻzRda) — uzluksiz taʼlim tizimi turlaridan biri, xalq xoʻjaligining barcha sohasida ishlovchi mutaxassislar va rahbar xodimlarning kasbiy bilim va koʻnikmalarini yangilash hamda chuqurlashtirish jarayoni. Kadrlarning raqobatbardoshlik sifatlari hamda bilim va koʻnikmalarining zamon talablariga javob bera oladigan darajada boʻlishini taʼminlaydi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash har bir xodimning oʻz mutaxassisligi boʻyicha soʻnggi fan yutuklari, yangiliklari bilan tanishish, ularni oʻzlashtirish, yangi amaliy ish usullari, ilgʻor ish tajribalarini oʻrganishdan iborat ilmiy nazariy hamda amaliy tayyorgarlik jarayoni hisoblanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash davriyligi turli mutaxassislar hamda rahbar xodimlar uchun turlicha boʻlib, 2—5 yilda 1-marta, zarur hollarda bundan qisqa muddatlarda oʻtkaziladi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash universitetlarda, malaka oshirish institutlarida hamda professional qayta tayyorlash huquqiga ega boʻlgan oʻquv markazlarida amalga oshiriladi. Mazkur jarayon ishlab chiqarishdan ajralgan, qisman ajralgan va ajralmagan holda boʻlishi mumkin. Uning shakli Malaka oshirish taʼlim muassasasi tomonidan taʼlim dasturining murakkabligi eʼtiborga olingan holda va buyurmachining u bilan tuzilgan shartnomasi asosidagi ehtiyojlariga muvofiq ravishda belgilanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash muddati turlicha boʻlib, har bir holda qoʻyilgan maqsad hamda vazifalarga muvofiq belgilanadi. Malaka oshirish va qayta tayyorlash taʼlim muassasasi oʻquv jarayonini maqsadli tashkil etish, taʼlim shakli, uslublari, texnologiyasini qoʻllash orqali tinglovchilarga taʼlim dasturlarini oʻzlashtirishlari uchun zarur sharoitlar yaratadi. Mazkur dasturlar malaka oshirish taʼlim muassasalari tomonidan buyurtmachi eqtiyojlarini, shuningdek, qoʻshimcha kasb taʼlimi dasturlari mazmuni oldiga qoʻyilgan davlat talablarini eʼtiborga olgan holda ishlab chiqiladi, tasdiqlanadi va amalga oshiriladi. Mutaxassislarni professional Malaka oshirish va qayta tayyorlash jarayoni yakuniy davlat attestatsiyasi bilan tugallanadi. Attestatsiyani oʻtkazish tartibi taʼlimni boshqarish boʻyicha tegishli davlat organlari tomonidan belgilanadi. Oʻquv rejasining barcha talablarini bajargan, yakuniy davlat attestatsiyasidan muvaffaqiyatli oʻtgan tinglovchilar Malaka oshirish va qayta tayyorgarlikdan oʻtganligi haqida belgilangan namunadagi diplom yoki sertifikat oladilar. Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tartibi OʻzR Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

Saidqosim Usmonov.

Manbalar
Malaka oshirish institutlari

Malaka oshirish institutlari, Kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash institutlari — xalq xoʻjaligining turli sohalarida ishlovchi mutaxassislar va rahbar xodimlarning malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash tizimidagi tashkiliymetodik va oʻquv markazi. Oʻzbekistonda mutaxassislar malakasini oshirish intlari (oʻqituvchilar malakasini oshirish institutlari, vrachlar malakasini oshirish institutlari va boshqalar) 1930—1940-yillarda tashkil qilingan.

Malaka oshirish institutlarii. tinglovchilarga fan va texnikaning yangi yutuqlarini, rejalashtirish va iqtisodiy ragʻbatlantirishning samarali metodlarini, shuningdek, hisoblash texnikasi, ishlab chiqarish jarayonini mexanizatsiyalashtirish va avtomatlashtirish vositalaridan foydalanib ishlab chiqarish, mehnat va boshqarishni ilmiy tashkil etish kabi masalalarni oʻrgatadi; oʻquv dasturlari, rejalarini ishlab chiqadi, malaka oshirish tizimi uchun oʻquv va metodik adabiyotlarni tayyorlaydi va nashr etadi. Malaka oshirish institutlarii.larida oʻqishning asosiy shakli kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash kurslari hisoblanadi. Bunday kurslar ulardan koʻzda tutilgan maqsadni toʻliq amalga oshirish uchun tinglovchilar oʻzlashtirishlari zarur deb hisoblangan oʻquv rejasi va dasturining xajmidan kelib chiqqan holda turlicha belgilanadi. Shu bilan birga dolzarb mavzular boʻyicha qisqa muddatli kurslar, seminarlar oʻtkaziladi. Malaka oshirish institutlarii.da oʻquv mashgʻulotlari maʼruza, seminar, lab. ishlari, amaliyot, ilgʻor ish tajribalarini oʻrganish, konsultatsiya va shahrik.dan iborat. Shuninedek, ilgʻor pedagogik texnologiyalardan keng foydalaniladi. Malaka oshirish institutlarii.da kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash masalalari boʻyicha zarur meʼyoriy hujjatlar ishlab chiqiladi, ilmiy-metodik tadqiqotlar olib boriladi. Malaka oshirish institutlarii. oʻz faoliyatlarini 1997-yil 29-avgustda qabul qilingan OʻzR ning „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonuni va Kadrlar tayyorlash milliy dasturi asosida olib boradilar.

2002-yil Oʻzbekistonda 23 Malaka oshirish institutlarii. ishladi. Yiriklari: Oʻzbekiston milliy universiteti huzuridagi Oliy ped. instituti, Toshkent vrachlar malakasini oshirish markaziy instituti, A. Avloniy nomidagi xalq taʼlimi xodimlari malakasini oshirish Markaziy instituti, Toshkent iqtisodiyot universiteti huzuridagi Iqtisodiyot, biznes, kadrlar tayyorlash va qayta tayyorlash instituti, OʻzR Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki huzuridagi Mutaxassislar malakasini oshirish markazi.

Manbalar
Malakali mehnat

Malakali mehnat - maxsus tayyorgarlikni, malakani talab qiluvchi mehnat. Malakali mehnatningsifati yuqori boʻlib, vaqt birligida oddiy mehnatga nisbatan koʻproq qiymat yaratadi. Oddiy mehnatdan farqliroq, Malakali mehnatda akdiy faoliyatning roli katta boʻladi. Fantexnika taraqqiy etgan sari mehnat murakkablashadi va ishlovchilardan tobora yuqori madaniytexnikaviy saviyani talab qiladi.

Manbalar
Malakasiz mehnat

Malakasiz mehnat - maxsus tay yorgarligi boʻlmagan xodimning mehnati (qarang Oddiy mehnat).

Manbalar
Malakka

Malakka — Osiyoning jan.-sharqiy qismidagi yarim orol. Hindixitoy yarim orolning janubiy qismi. Gʻarbdan Andaman dengizi va Malakka boʻgʻozi, sharkdan Jan. Xitoy dengizi va uning Siyom qoʻltigʻi oʻrab turadi. Uzunligi 1300 km chamasi. Maydoni 190 ming km². Kengligi eng tor joyida 40 km. Shim. chegarasi Kra boʻyni (10° shahrik.) orqali oʻtadi. Baʼzan M.ga Kra boʻynidan shimolroqdagi hududni (taxminan 13° shahrik.gacha, Myanmaning bir qismini) ham kiritadilar. M.ning shim. qismi Tailand, jan. Malayziya (Gʻarbiy Malayziya) hududi. M.ning yer yuzasi past va oʻrtacha balan-dlikdagi togʻlardan iborat. Eng baland joyi — Taxan choʻqqisi (2190 m). So-hillari botqoklashgan pastekislik. Mezozoy granitlari orasida qalay va volfram konlari bor. Oltin, mis, temir, molibden, qoʻrgʻoshin, rux, boksit, koʻmir konlari topilgan. Iklimi jan.da ekvatorial, shim.da subekvatorial, mussonli iqlim. Yillik yogʻin tekisliklarda 1000–2000 mm, togʻlarda 4000 mm gacha. Qalin tropik oʻrmonlar, sohil qismi mangra oʻrmonlari bilan qoplangan. Sholi, kauchukli oʻsimliklar, kokos palmasi plantatsiyalari bor. M.da Malayziya poytaxti Kuala-Lumpur shahri joylashgan.

Manbalar
Malakka boʻgʻozi

Malakka boʻgʻozi — Malakka yarim orol bilan Sumatra orol oʻrtasidagi boʻgʻoz. Andaman va Janubiy Xitoy dengizlarini birlashtirib turadi. Uzunligi 937 km, eng kambar joyining kengligi 15 km, eng sayoz joyining chukurligi farvaterida 12 m. Boʻgʻozga jan. tomondan kiraverishda Singapur porti joylashgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Malakka sultonligi

Malakka sultonligi () — Jan Sharkiy Osiyodagi malayyalar davlati (1402/03—1511). Markazi — Malakka. Ravnaq topgan davrida (15-asrning 2-yarmi) uning tarkibida Malakka yarim orol, Riau, Linga arxipelaglari, Sumatraning sharqiy qirgʻogʻi kirgan. Asoschisi — Majapaxit shahzodasi Parames-vara. 1424—45 yillarda Malakka sultonligida hinduizm va islom tarafdorlari oʻrtasida liniy nizolar sodir boʻlgan. 1445-yil bu kurashda islom tarafdorlari gʻolib chiqqan va taxtni roja Kosim egallagan; u Muzaffarshoh 1 nomi bilan Malakkaning 1 sultoni boʻlgan. Shu davrdan eʼtiboran Malakka sultonligidagi hokimiyat eski malayya-yapon zodagonlari qoʻlidan musulmon savdogarlari bilan ittifoq boʻlgan yangi mulkdorlar qoʻliga oʻtgan. Malakka sultonligi kuchli markazlashgan davlat boʻlgan. Savdo, ayniqsa, tashqi savdo juda katta rol oʻynagan. Hindiston, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari Malakka porti orqali Xitoydan ipak, Malayya arxipelagidan ziravorlar tashigan. Malakka sultonligidan qoʻshni davlatlarga qalay chiqarilgan. . Malakka sultonligi Jan.-Sharqiy Osiyoda islom dinini tarqatishning markazi boʻlgan. Malakka sultonligi mavjud boʻlgan davri — malayya madaniyatining ravnaq topgan davri hisoblanadi. Malayya tili — Jan.-Sharqiy Osiyoning kundalik tiliga aylangan.

Malakka sultonligidagi oʻzaro ichki nizolardan foydalangan portugaliyalik mustamlakachilar 1511-yil d’Albukerki qoʻmondonligida Malakka sultonligini tugatgan.

Manbalar 

    

Musulmon sulolalari
Malang

Malang — Indoneziyadagi shahar, Yava o.ning sharqiy qismida, Semeru vulkani etagida. Aholisi 765 ming kishi (1990-yillar oxirlari). Transport yoʻllari tuguni. Brantas daryosi havzasidagi plantatsiyalar (kofe, kauchuk, shakarqamish) rayonining savdo markazi. Malang mahsulotlari qayta ishlanadi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, mebel korxonalari, tamaki fabrikasi, universitet bor. Shahar yaqinida Kidal (13-asr oʻrtalari), Singasari (1300), Jago (13-asr) ibodatxonalari saqlangan.

Manbalar 

    

Indoneziya shaharlari
Malaxit

Malaxit [roH.malache — malva (gul-xayri bargining rangidan)] — karbonatlar sinfiga mansub mineral, Cu[CO3] (ON)2 tarkibli. Qattikligi 3,5—4. Zichligi 4,0 g/sm5. Qoʻshimchalaridan koʻproq Zn maʼlum, shuningdek, SaO, SiO2, GʻeO3 va boshqa Monoklin sin-goniyada kristallanadi. Kristallari (ignasimon yoki prizmatik qiyofada) kam uchraydi. Yaltirokdigi ipaksimon, olmossimon yoki shishasimon. Mis konlarining oksidlanish zonasida hrsil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliqsa, RF (Ural), Qozogʻiston (Shaqpaqti)

, AQSH va boshqa joylarda uchraydi. M.ning tuproksimon massalari ("malaxit yashili") boʻyoq uchun xom ashyo. Odatda, kurtak koʻrinishidagi oqiq poʻstloq, stalaktitsimon agregatlar, radial tolali strukturaga ega boʻlgan takrorlanuvchi yoʻl-yoʻl. Rangi oqyashil, baʼzan qoʻngʻiryashil. M.ning kurtaksimon massalari rangining oʻzgarib borishi kesmada va jilolangan yuzada nihoyatda chiroyli boʻlganligi uchun qoplama bezak tosh sifatida va buyumlar tayyorlashda juda qadimdan qoʻllaniladi. Ermitajda (Sankt-Peterburg) M.dan ishlangan 200 dan ziyod buyum saqlanadi. Dala sharoitida mis rudalarini qidirishda koʻpincha indikator.

Manbalar
Malayali

Malayali — Hindistondagi xalq, Kerala shtatining asosiy aholisi (35 mln. kishi). Umumiy soni 35 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Malayalam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hinduizmga eʼtiqod qilishadi; xristian va musulmonlar ham bor.

Manbalar
Male (Maldiv Respublikasi)

Male — Maldiv Respublikasi poytaxti, Male o.da. Aholisi 55 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iqlimi ekvatorial, mussonli iqlim, oʻrtacha oylik temperatura 24—30°, yiliga 250° mm gacha yogʻin yogʻadi.

M. — tarixiy shahar. Arab sayyohi Ibn Battuta 1342-yilda M.da boʻlib, uning yirik shahar ekanligini yozgan. 16-asrda M.da portugallar hukmronlik qilgan. 1857-yilda Angliya bosib olgan. 1965-yil iyuldan Maldiv davlati poytaxti. M. — mamlakatning iqtisodiy, madaniy va savdo markazi. M. porti orqali chetga quritilgan baliq, kokos yongʻogʻi, kopra chiqariladi. Havo va suv yoʻllari orqali Kolombo shahri bilan bogʻlangan. M.da baliq ovlash kemalari, zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Tikuvchilik fabrikasi, baliq konserva qilish zavodi mavjud. Abu al-Barakat maqbarasi, sulton saroyi (hozirgi muzey) bor.

Manbalar 

 

Maldiv Respublikasi
Osiyo orollari
Malein angidrid

Malein angidrid, sis etilen — 1,2dikarbon kislota angidridi; 2,5 - furandion, rangeiz kristallar. Suyuqlanish temperaturasi 52,85°, qaynash temperaturasi 202°; zichligi 1480 kg/m3 (a - modifikatsiya), 1487 kg/m3 (R), 1638 kg/m’ (u). Suvda eritilganda (25° da 41%) malein kislota hosil boʻladi.

Sanoatda benzolni yoki n — butanni katalitik oksidlash yoʻli bilan olinadi. Toʻyinmagan poliefir smolalar, fumar va olma kislotalar, malein kislota gidrazidi (oʻstiruvchi modda), defoliantlar, fungitsidlar, insektitsidlar sintezida, surkov moylariga qoʻshimcha, alkid smolalarga modifikator sifatida qoʻllanadi.

Manbalar
Malein va fumar kislotalar

Malein va fumar kislotalar, sis- va trans-etilen — 1,2dikarbon kislotalar, formulalari tegishlicha I, P. Mol. m. 116,07; rangsiz kristallar. Malein kislotaning suyuqlanish temperaturasi 140°, zichligi 1590 kg/m3. 130° dan yuqori temperaturada fosfat angidrid, atsetilxlorid va boshqa ishtirokida qizdirilganda degidratlanib malein angidridga aylanadi. Sanoatda benzolni katalitik oksidlash, shuningdek, kroton aldegidni oksidlash yoʻli bilan olinadi. Vino va olma kislotalar, sirt faol moddalar, alkid smolalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Yorugʻlik taʼsirida, 200°dan yuqori temperaturada qizdirilganda yoki kimyoviy agentlar taʼsir ettirilganda malein kislota izomerlanib fumar kislotaga aylanadi.

Fumar kislotaning suyuqlanish temperaturasi 296,4°, zichligi 1635 kg/m3. Koʻpgina oʻsimliklar (mas, island moxi) va zamburutlar tarkibida bor; uglevodorodlarning bijgʻishidan ham hosil boʻladi. Sanoatda malein kislotani NS1, brom birikmalari va boshqa taʼsirida izomerlab olinadi. Poliefir smolalar, quruvchan sintetik moylar, plastifikatorlar olishda, oziq-ovqat sanoatida limon va vino kislotalarining oʻrinbosari sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

    

Kislotalar
Georgiy Malenkov

Georgiy Maksimilianovich Malenkov (1901.26.12, Orenburg — 1988.14.1, Moskva) — davlat arbobi, general-leytenant (1943). Turkiston fronti siyosiy boshqarmasida xizmat qilgan (1920-1921). 1939-1946 va 1948-1953 yillarda KPSS MK kotibi. 1953—1955 yillarda SSSR Ministrlar Soveti raisi, 1955—1957 yillarda SSSR elektr stansiyalari vaziri. 1957-yilda Nikita Xrushchyovning siyosiy yoʻliga qarshi chiqqan (L. M. Kaganovich, Vyacheslav Molotov va boshqalar bilan birga). Iosif Stalinning yaqin safdoshlaridan, 1930—50 yillardagi ommaviy qatagʻonlarning faol tashkilotchilaridan biri.

Manbalar 

 

8-yanvarda tugʻilganlar
1902-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
14-yanvarda vafot etganlar
Maler Gustav

MALER (Mahler) Gustav (1860.7.7, Kalishte, Chexiya — 1911.18.5, Vena) — avstriya kompozitori va dirijyor, soʻnggi romantizmning yirik vakili. Vena konservatoriyasi (1875—78) va universiteti (1878—80)da taʼlim olgan. Dirijyorlik faoliyatini 1880-yildan boshlab, Yevropaning turli opera teatrlari (Praga, Leypsig, Budapesht, Gamburg va boshqalar)da ishlagan. 1897—1907-yillar Vena saroy operasiga rahbarlik qilib, uni jahon opera sanʼati markaziga aylantirdi. R. Vagner, V. Motsart, L. Betxoven, P. Chaykovskiy, B. Smetana va boshqa kompozitorlarning operalarini yuksak darajada sahnalashtirgan. Shuningdek, simfonik dirijyor sifatida ham tanilib, koʻp mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Umrining oxirida (1908—11) "Metropoliten-onepa"ra, Nyu-York filarmonik or-kestriga rahbarlik qilgan. M. — simfonik musiqaning Betxovensln ke-yingi eng yirik namoyandasi. U 1888— 1910-yillarda yaratgan 10 ta monumental simfoniyasida keng koʻlamli falsafiy konsepsiyalarga gumanistik talqin berishga erishgan. Cholgʻu musiqa bilan cheklanmay 2—4-, 8- simfoniyalari va "Yer haqida qoʻshiq" simfoniyakantatasida turli mamlakat (jumladan, 8— 9-asr Xitoy) shoirlari ijodiga murojaat qilgan. M. ijodi (ovoz va orkestr uchun bir qancha vokal turkumlari, qoʻshiqlari) 20-asr dramatik simfonizmi (D. Shostakovich, A. Onegger asarlari), musiqiy ekspressionizm namoyandalari (A. Shyonberg, A. Vebern va boshqalar) ijodiga taʼsir oʻtkazgan. Venada M. jamiyati faoliyat koʻrsatmoqda (1955-yildan).

Manbalar