MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Azot oksidlari

Azot oksidlari – azotning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari. Azot oksidlari azoy va kislorod molekulalarining birikishidan hosil boʻlib, reaksiya issiqlik yutilishi bilan boradi. Ba’zilari termodinamik jihatdan beqaror. Azotning quyidagi ]]oksid|oksid]] N2O, azot (I)-oksid NO, azot (3)-oksid N2O3, azot (GU)-oksid NO2, azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (V)-oksid N2O5. Azot (1)-oksid N2O – rangsiz (kulduruvchi gaz),Tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi, xushboʻy shirinroq gaz, suvda oz miqdorda eriydi; kislota, ishqor va suv bilan birikmalar hosil qilmaydi; yuqori (900°) temperaturada azot bilan kislorodga ajra-ladi, havo bilan aralashmasi tibbiyotda narkoz sifatida ishlatiladi. Azot (N)-oksid NO – rangsiz gaz, suvda kam eriy-di, havodagi kislorod bilan oksidlanib, azot (IV)-oksidga aylanadi; birikish reaksiyalariga kirishadi; nitrat kis-lota ishlab chiqarishda asosiy oraliq mahsulot hisoblanadi. Azot (P)-oksid ammiakni katalitik oksidlash yoki azot bilan kislorod aralashmasini Volta yoyidan oʻtkazish orqali olinadi. Azot (1P)-oksid N2O3 – qoʻngʻir tusli gaz, kon-densatlanganida koʻk tusli suyuqlikka aylanadi; suv bilan birikib, nitrit kis-lota (HNO2) hosil qiladi. Azot (II)- va (1U)-oksidlar aralashmasini sovitish natijasida hosil boʻla-di; beqaror modda. Azot (IV)-oksid NO2 – qoʻngʻir rangli gaz, suv bilan birikib, nitrat kislota (HNO3) va nitrit kislota hosil qiladi. U kuchli oksidlovchi, raketaning suyuq yonilgʻisini oksidlash, organik moddalarni nitrolash uchun ishlatiladi. Azot qoʻsh oksid N2O4 va azot (U)-oksid N2O5 – rangsiz kristall modda. Amalda deyarli ishlatilmaydi. Azot oksidlari fiziologik faol moddalardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot toʻplovchi mikroorganizmlar

AZOT TOʻPLOVCHI MIKROOR-GANIZMLAR, azotfiksatorlar – at-mosferadagi molekulyar azot (N2) ni oʻzlashtiruvchi va uni organik birik-malarga oʻtkazuvchi mikroorganizmlar. Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. ga dukkakli oʻsimliklar (beda, sebarga, noʻxat va boshqalar) bilan simbioz hayot kechiruvchi Phisobium turkumiga mansub bakteriyalar (qarang Tuganak bakteriyalar) ki-radi. Dukkakli oʻsimliklar eqilgan har bir gektar maydonda yiliga 100– 250 kg va undan ortiq atm. azoti toʻplanadi. Beda ildizida toʻplangan biologik azot tuproq unumdorligini oshiradi, tuproq tarkibidagi chirindi miqdorini koʻpaytiradi, tuproqning gidrolitik kislotaligini pasaytiradi. Dukkak-siz oʻsimliklar (qandogʻoch, jiyda va boshqalar) ildizida tuganaklar hosil qiluvchi ak-tinomitsetlar ham Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. hisoblanadi. Ba’zi azot toʻplovchi bakteriyalar ayrim tropik oʻsimliklar bargi toʻqimalarida tuganaklar hosil qilib rivojlanadi. Tuproqda va suv havzalarida erkin yashovchi sporali anaerob bakteriya – klostri-dium, aerob sharoitda yashovchi mikro-organizmlar – azotobakter (qarang Azoto-bakterin), oligonitrofillar (azotsiz oziqmuhitida yashovchi bakteriyalar) ham azot toʻplovchi faol mikroorganizmlarga kiradi. Koʻk-yashil suvoʻtlarning koʻpchilik turlari (Nostoc, Anabaena va boshqalar), ayrim toʻq-qizil oltingugurt bak-225teriyalar va yashil bakteriyalar ham ak-tiv Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. dir. Azot toʻplovchi koʻk-yashil suvoʻtlarning 80 turi ma’lum boʻlib, 45 turi Oʻrta Osiyo tuproqlari va suv havzalarida tarqalgan. Ayrim zamburugʻ turlari, achitqilar, spiroxetlar va boshqa ham atm. azotini toʻplashda ishtirok etadi. Azot toʻplovchi mikroorganizmlar m. tabiatda azotning aylanishida, xususan oʻsimlikni oʻzlashtira olish mumkin boʻlgan azot bilan ta’minlashda, ya’ni atm. azotini oʻsimliklar foyda-lanadigan koʻrinishga keltirishda katta ahamiyatga ega (qarang Azotfiksatsiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot ftoridlari

Azot ftoridlari – rang-siz, uziga xos hidli gazlar. Ularga azot triftorid (NF3), tetraftorgidrazin (N2F4), diftoramin (NF2H), diftordia-zin (N2F2), nitrozil ftorid (FNO), ni-tril ftorid (FNO2), triftoraminoksid (NOF3), xlordiftoramin (NC1F2), fto-ramin (NH2F), dixloftoramin (NC12F) va boshqa kiradi. Ba’zan ftorazid (N3F) va nitroksiftorid (NO3lap ham Azot ftoridlari ga kiritiladi. Azot ftoridlari – kuchli oksidlovchilardir. Azot triftorid va nitrozil ftoriddan boshqalari termodinamik jihatdan beqaror. Azot ftoridlari organik moddalar sintez qilishda, tetraftorgidrazin esa suyuq yonilgʻi bilan ishlaydigan raketalarda yonilgʻini oksidlovchi vosita sifa-tida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azot xloridlari

Azot xloridlari – azot bilan xlorning oʻzaro hosil qilgan birik-malari. Ular ammiak (NH3) va azoi-mid (N1M3)dagi vodorod atomlarining xlor atomiga almashinuvi natijasida hosil boʻladi. Azot (111)-xlorid (NC13) beqaror (portlovchi), sariq rangli, oʻtkir hidli moysimon modda. Nafas yoʻllarining shilliq pardasiga ta’sir etadi. Xlor azid (C1N3) esa rangsiz, nihoyatda beqaror suyuqlik. Kuchli port-lovchi; suv ta’sirida gidrolizlanib aj-raladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azotlash

Azotlash – kimyoviy-issiqlik ish-lovi berish usullaridan biri. A. poʻlat, titan, ba’zi qotishmalardan tayyorlangan detallarning sirtqi qatlamini azotga toʻyintirishdan iborat. Detalning azotga toʻyintirilgan sirtqi qatlami juda qattiq, yeyilishga va zanglashga chidamli boʻlib qoladi. Yuqori temperaturalar ta’sirida boʻladigan va ishqalanuvchi detallar, dvi-gatel klapanlari, tishli gʻildiraklar va boshqa detallarning ish sirti azotlanadi. Detallarga uzil-kesil issiqlik ishlovi berilib va silliqlanib, zarur oʻlchamga keltirilganidan keyingina A. amalga oshiriladi. Poʻlat detallarning sirtqi qatlami ammiak oqimida 500–600° temperaturada azotlanadi. Buning uchun detal ogʻzi zich berkitiladigan mufel pech-ta joylanadi. Mufelga ammiak (NH3) yuboriladi, ammiak azot bilan vodorodga parchalanadi. Azot atomlari detalning sirtqi qatlamiga diffuziyalanadi. Azot temir bilan reaksiyaga kirishib, qattiq ni-tridlar hosil qiladi, natijada detalning azotlangan sirtqi qatlami qattiq boʻlib qoladi. Titan qotishmalarni A. 850–950° temperaturada oʻta toza azot muhitida amalga oshiriladi. Ad.:Toʻraxonov A. S, Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azotli iprit

Azotli iprit – organik birikma, rangsiz suyuqlik. Suvda yomon, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Azotli iprit iprit (dixlordietilsulfid)dan tarkibidagi oltingugurt oʻrniga kiritilgan azot bilan farq qiladi. Ularning kimyoviy xossalari molekulasi tarkibida uchlamchi azot atomi va galogen atomi boʻlishiga bogʻliq. Azotli iprit mineral kislotalar ta’sirida suvda eriydigan, pikrin kislota ta’sirida esa suvda kam eriydigan tuz hosil qiladi. U me’da-ichak, nafas yoʻllarini kuchli zaharlash va terini yaralantirish xususiyatiga ega. Bunday moddalar hujayra boʻlinishini susaytirgani uchun koʻpchiligi (embixin, nov-embixin va boshqalar) tibbiyotda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azotobakterin

Azotobakterin, azotogen – tar-kibida mikroorganizmlar (azotobakter) boʻlgan bakterial oʻgʻit; azotobakter at-mosferadagi azotni oʻzlashtirib, uni oʻsimlik oson oʻzlashtira oladigan shak-lga aylantirib beradi. Tuproqli A. (bunda neytral tuproq substrat vazifa-sini oʻtaydi) hamda agarli A. (substrat – agar-agar) farq qilinadi. Tuproqli A. qoʻllaniladigan joyda tayyorlanadi. Buning uchun A. chirindi moddasiga boy boʻlgan tomorqa yoki bogʻ tuprogʻida koʻpaytiriladi. A. maxsus zavod va laboratoriyalarda torfli, chirindili yoki agarli pre-parat holida tayyorlanadi. A. dukkaksiz oʻsimliklarning azotli oziqlanishini yaxshilash uchun madaniylashgan, ney-227tral reaksiyali hamda tarkibida yetarli miqdorda fosfor boʻlgan tuproqqa urugʻlik bilan birga solinadi. 1 ga yerga sarflanadigan urugʻlik normasiga 3–6 kg A. qoʻshiladi (qarang Azot toʻplovchi mikro-organizmlar, Bakterial oʻgʻitlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Naftollar

Naftollar, oksinaftal inlar — naftalin hosilalari. Mol. m. 144,16. Tarkibida 1 ta gidroksil (ON) guruh boʻlib, uning joylanishiga qarab a-va rnaftollarga boʻlinadi. Kimyoviy xossalariga koʻra, fenollarga yaqin turadi. Naftalinsulfokislotalarni ishqorlar bilan suyuklantirib olinadi. Asosan, azoboʻyoklar va organik yarim mahsulotlar olishda ishlatiladi.

Manbalar
Azotfiksatsiya

Azotfiksatsiya, azot toʻplash – mikroorganizmlarning molekulyar azotni oʻzlashtirib, undan azotli birikmalar hosil qilish jarayoni. Asosiy azot toʻplovchi mikroorganizmlar tuganak bakteriyalardir. Ularga dukkaklilarda va boshqa oʻsimliklar bilan simbioz yashab, at-mosfera azotini oʻzlashtiruvchi bakte-riyalar hamda koʻk-yashil suvoʻtlar, azoto-bakter, aktinomitsetlar, klostridiyalar vakillari va boshqa tuproq bakteriyalaridan iborat erkin yashovchi mikroorganizmlar kiradi. Molekulyar azotni biologik oʻzlashtiruvchilardan ratsional foyda-lanish hosilni oshirishga va mineral oʻgʻitlardan tejamli foydalanishga im-koniyat yaratadi.Fransuz olimi J. Bussengo yuksak oʻsimliklar, mas, dukkaklilar bilan sim-bioz holatda yashovchi azot toʻplovchilar ustida birinchi aniq tajribalar oʻtkazgan (1838). Ingliz olimlari G. Gelriger va G. Vilfart oʻz ilmiy ishlarida dukkakli oʻsimliklar ildi-zidagi soʻgalsimon oʻsimtalar bilan oʻsimlikning erkin azotni toʻplashi oʻrtasida bogʻliqlik borligini isbotlab berdilar (1888). 1866-yilda rus olimi M. S. Voro-nin tuganak toʻqimalaridagi mikroskop tanachalarni tavsiflab bergan. Golland mikrobiologi M. Beyerink 1888-yilda tu-ganak bakteriyalarni toza holda ajratib olgan. U tuganak bakteriyalar molekulyar azotni oʻzlashtirib, tuganaklar hosil qilishini asoslab berdi. Rus olimi S. N. Vinogradskiy 1893-yilda birinchi boʻlib azot toʻplovchilarni toza holda ajratib olishga muvaffaq boʻldi. Bu Clostridium pasteurianum deb atalgan spora hosil qiluvchi anaerob tayoqchalar edi (qarang Ana-eroblar). M. Beyerink 1901-yilda moleku-lyar azotni oʻzlashtirish qobiliyatiga ega boʻlgan aerob bakteriya – Azotobacter ni kashf qiladi (qarang Aeroblar).Toza bakteriyalar gazsimon azotni oʻzlashtirmaydi. Bu jarayon faqat yuksak oʻsimliklar bilan simbioz holatda yuz beradi. Bakteriyalar oʻsimlik sintez qilgan organik birikmalar bilan, oʻsimliklar esa oʻz navbatida tuganaklardagi bogʻlangan azot birikmalari bilan oziqdanadi. Bo-glangan azot tuganaklardan aminokis-lota shaklida oʻsimlikning yer ustki qismiga oʻtadi. Oʻzlashtirilgan azotning bir qismi ildiz orqali tuproqqa oʻtadi. Unumli azot toʻplanishini ta’minlovchi dukkakli oʻsimliklar bilan tuganakli bakteriyalar oʻrtasidagi munosabat ma’lum tadbirlar majmuasi (optimal na-mlik, yaxshi aeratsiya, temperatura, rN, harakatchan fosfor, kaliy, mikroelementlarning boʻlishi va boshqalar) yordamida amalga oshadi. Gʻoʻza – beda almashlab ekishda beda tuga-nak bakteriyalari har gektarda 100–150 kg azot toʻplaydi.Ergash Ziyamuhamedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azulenlar

Azulenlar – [bitsiklo (5.3.0) de-kapentanlar], oʻzaro kondensiyalangan 5 va 7 halqadan iborat bekzoid aroma-tik birikmalar. Eng sodda vakili azulen-dir (I). Azulen koʻk rangli plastinka holidagi modda. Suyuqlanish temperaturasi 98,5–99°, qaynash temperaturasi 170% konsen-trlangan mineral kislotalarda yaxshi eriydi. A. halqalarning nosimmetri-kligi sababli bipolyardir (II).Ayrim A. efir moylari tarkibida uchraydi. Tibbiyotda tish tozalovchi vo-sitalar tayyorlashda va atir-upa ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Azurit

Azurit (frans. L’azur, arab, loju-vard – havo rang tosh, lazur) – mineral. Qattiqligi 3,5–4. S.ogʻ.–3,89. Rangi toʻq koʻk. Monoklin sistemasida taxtacha va prizmalar hosil qilib kristalla-nadi. Koʻpincha kukunsimon uyum holda uchraydi. Oynasimon yaltiraydi. Kislo-talarda uglekislota chiqarib yengil eriydi. Yer ustida misning birlamchi ruda minerali – xalkopirit, bornit, xira rangli rudalar va boshqalarning oksidlanishi hisobiga hosil boʻladi. A. bilan yonma-yon tugʻma mis, malaxit, kuprit, xrizokola va boshqa mis rudalarining oksidlanish zo-nasida uchraydi. A.ning tarkibida mis 55,3%. A. mis olish, toʻtiyo va koʻk rang ishlab chiqarishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Javohirlar
Azfariy

Azfariy (taxallusi; asl ismi Mirza Alibaxt) (1760, Dehli – 1819, Madras) – shoir, olim, tarjimon. Bo-buriylar sulolasidan. Musiqa, harb va tabobat ilmini mukammal oʻrgangan, turkiy, urdu, forsiy va arab tillarida ijod qilgan. 3 devoni, "Voqioti Az-fariy" va boshqa tarixiy-biografik asarlari; "Farhangi Azfar;:y" ("Azfariy lugʻati"), "Mezoni turkiy", "Nasabi tur-kiyi chigʻatoyi", "Nasabi turkiy" kabi 15 dan ortiq kitoblari bor.Ularda bobo til (turkiy til) va uning grammatikasini oʻrganishga da’vat etgan, uning lugʻaviy boyligini na-moyish qilgan. Navoiyning "Mahbub ul-qulub" va Boboʻrning "Aruz risolasi"ni "Aruzzoda" nomi bilan fors tiliga nazm va nasrda tarjima qilgan. "Aruzzoda"ning 1836-yilda kotib Mahmudali Sayd koʻchirgan qoʻlyozmasi Madras davlat sharq qoʻlyozmalari kutubxonasida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
1760-yilda tugʻilganlar
1819-yilda vafot etganlar
Aid

Aid — yunon mifologiyasida yer osti dunyosi va oʻliklar saltanatining xudosi. Shuningdek mazkur saltanatning oʻzi ham aid deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Ai jal

Ai jal (Ayzaul) — Hindistondagi shahar, Mizoram shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 154 ming kishi (1991). Hunarmandchilik buyumlari ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayb eʼlon qilish

Ayb e’lon qilish – ayb-230dor sifatida javobgarlikka tortish haqidagi qarorni ayblanuvchiga e’lon qilish. Muayyan shaxs tomonidan qilingan jinoyat haqida yetarli dalil (asos) toʻplangandan soʻng Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 46; 98–100- va 110-moddalariga binoan qaror chiqarilib, unda ayblanuvchiga qoʻyilayotgan ayb aniq koʻrsatiladi. Ushbu qaror bilan tanishuv paytida ayblanuvchi oʻzining qanday jinoyat qilishda aybla-nayotganini aniq bilib oladi va tushun-tirish beradi. Ayb e’lon qiluvchi shaxs ayblanuvchiga ayb hamda qoʻllanilayotgan qonun mazmunini uning oʻzini himoya qilish uchun zarur protsessual huquqlarini tushuntirib berishi shart. Ayblanuvchi mazkur qaror bilan tanish-ganligi uchun imzo chekadi. Soʻngra e’lon qilingan aybning barcha bandlari boʻyicha qayta boshdan soʻroq qilinib, oʻz aybiga iqrormi, yoʻqmi ekanligi aniqlanadi. Tergov tugagunga qadar ayblanuvchining asosli qoʻshimcha iltimoslari bajarila-di, vajlar tekshirib koʻriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz

Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz – ariza be-ruvchining oʻzi sodir etgan jinoyati toʻgʻrisida u shu jinoyatni sodir etishda gumon qilinmasdan va unga ayblov e’lon qilinmasdan oldin bergan xabari (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 113-modda). Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz o.t.a. ogʻzaki yoki yozma boʻlishi mumkin. Surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud ogʻzaki xabar-nomani bayonnomada aks ettiradi, unga arz qiluvchining shaxsiga doir ma’lumotlar kiritiladi va unda arzning mazmuni bi-rinchi shaxs nomidan bayon qilinadi, ba-yonnomaga arz qiluvchi va surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sudya imzo chekadi. Arz surishtiruvchi, tergovchi, proku-ror va sud tomonidan ushbu Kodeksning 112-moddasida koʻrsatilgan qoidalarga muvofiq baholanadi. Aybini boʻyniga olish toʻgʻrisidagi arz o.t.a. ushbu Ko-deksning 322-moddasi l-qismi (5-bandi) talabiga koʻra jinoyat ishini qoʻzgʻatishga asoslardan biridir. Oʻzbekiston Respublikasi JPKning 54-modda 2-qismi, 55-modda l-qismi "a" bandiga asosan bunday arz jazoni yengillashtiruvchi holat, deb topilishi shart.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayblov

Ayblov (huquqda) – muayyan jinoiy qilmishni sodir etganlikda ayblanib, jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilingan shaxsning aybdorligini is-botlash maqsadida qilingan harakat. A. shaxsni jinoyat ishida ayblanuvchi tariqasida ishtirok etishga jalb qilish toʻgʻrisidagi tergovchi yoki prokurorning qarorida bayon qilinadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 361-modda).A.ni oʻzgartirish, tugatish, toʻldirish va tugatilgan A. ni kayta tiklash tartiblari ushbu Kodeksning 362- va 363-moddalarida nazarda tutilgan. A. uch xil boʻlib A.ni 1) sudda koʻrilayotgan jinoyat ishida qatnashayotgan prokuror davlat nomidan (qarang Prokuror. Ushbu Kodeksning 409-moddasi), 2) jamoat birlashmalari va jamoalar sud muhokamasida jamoat ayblovchisi tariqasida ishtirok etish uchun yuborgan va-kil – jamoat nomidan (qarang Jamoat ayblovchisi. Ushbu Kodeksning 42-moddasi) va 3) jabrlanuvchi shaxsan oʻzi yoki vakili orqali (qarang Jabrlanuvchi, Jabrlanuvchining vakili. Ushbu Kodeks 55-modda 1-qismi) quvvatlashi mumkin. Prokuror davlat ayblovchisi tariqasida sud majlisida aniqlangan holatlarga qarab A.ni quvvatlash, oʻzgartirish yoki A.dan voz kechish huquqiga ega. Prokuror (davlat ayblovchisi) A.ni quvvatlash, oʻzgartirish va undan voz kechish xususida oʻz fikrini sudga yozma tariqasida topshirishi lozim. Jamoat ayblovchisi A.ning isbotlangani haqida sudda fikr berishga va A. dan voz kechishga haqli. Jamoat birlashmasi, jamoa oʻzi yoʻllagan jamoat ayblovchisini xohlagan vaqtda chaqirib olishga yoki uni boshqa vakil bilan almashtirishga haqli. Agar jamoat ayblovchisi chaqirib olingan boʻlsa, vakil yuborgan jamoat birlashmasi yoki jamoa jamoat A.idan voz kechgan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayblov xulosasi

Ayblov xulosasi – jinoyat yuzasidan tergov natijasida aniqlangan holatlar va ayb mazmuni bayon etilgan protsessual hujjat. Ayblanuvchi va uning himoyachisini jinoyat ishidagi barcha materiallar bilan tanishtirib boʻlgach, tergovchi, basharti ishni sudga yuborish uchun yetarli asoslar borligi toʻgʻrisidagi fikri oʻzgarmagan boʻlsa, Ayblov xulosasi tuzadi. Ayblov xulosasi tavsif-asoslantirish va xulosa qismlaridan iborat boʻladi. Tavsif qismida dastlabki tergovda aniqlangan holatlar: jabrlanuvchi, shuningdek ayblanuvchi toʻgʻrisidagi ma’lu-motlar; ayblanuvchining aybdorligini tasdiqlovchi dalillar, ayblanuvchining oʻzini himoya qilish uchun keltirgan vajlar va ularni tekshirish natijalari bayon qilinadi. Xulosa qismida ayblanuvchining shaxsi toʻgʻrisidagi ma’lumotlar keltiriladi hamda e’lon qilingan ay-blovning mazmuni JKning shu jinoyatni nazarda tutgan moddasi yoki moddalarini ham koʻrsatgan holda bayon qilinadi. Ayblov xulosasida bayon qilingan holatlarni tasdi-klovchi ish sahifalari koʻrsatilishi ke-rak. Ayblov xulosasi qayerda va qachon tuzilganligi koʻrsatilib, tergovchi tomonidan imzola-nadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 379-modda).232A.x.ga tergovchining fikricha sud majlisiga chaqirilishi lozim boʻlgan shaxslarning roʻyxati, shuningdek qoʻllanilgan ehtiyot choralari, gumon qilinuvchi va ayblanuvchi qancha vaqt qamoqda saqlanganligi toʻgʻrisidagi, ashyoviy dalillar, fuqaroviy da’voni va mol-mulkning musodara qilinishi ehtimolini ta’minlash choralari, sud chiqimlari toʻgʻrisidagi ma’lumotlar ilova kilinadi. Tergovchi Ayblov xulosasi ni im-zolaganidan keyin jinoyat ishini darhol prokurorga yuboradi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK 380–381-moddalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aybona

Aybona – shariatga binoan bi-ror kimsa jamoat tartibini buzsa (ichkilikxoʻrlik, qimorbozlik kabi), axloqsizlik qilsa, biror kosib bozorga sifatsiz buyum ishlab chiqib sotsa va hokazo man etilgan ishlarni qilsa, uning gunohi evaziga undirib olinadigan pul yoki narsa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Ayvazovskiy

Ivan Konstantinovich Ayvazovskiy (Gayvazovskiy) (1817.17.7, Feodosiya — 1900.19.4) — rus rassomi. Armani oilasida tugʻilgan. 1845-yildan akademik, 1847-yildan professor, 1887-yildan Peterburg Birlashgan Assotsiyatsiyasining faxriy aʼzosi. Shuningdek, bir qator Yevropa Birlashgan Assotsiyatsiyalarining aʼzosi boʻlgan. 1845-yildandan Feodosiyada yashagan. Ayvazovskiy merosi 6 mingga yaqin rassomlik asarlarini tashkil etadi. Ayvazovskiy asarlari aso-san dengiz manzaralariga bagʻishlangan, bepoyon okean va dengizlarning qudratli toʻlqin va toʻfonlari, ularning sokinligi, botayotgan quyosh nurida suvning jilvalanishi, oydin tun manzaralari tiniq va yorqin boʻyoqlar bilan nafis ifodalanadi. Ayvazovskiyning „Toʻqqizinchi val“ (1850) asarining mazmuni dramatik boʻlishiga qaramay, kishida gʻussa tugʻdirmaydi; „Tungi boʻron“ (1864), „Shimoliy dengizdagi boʻron“ (1865), „Boʻron“ (1872), „Dengizda oydin tun“ (1878), „Qora dengiz“ (1881), „Feodosiyada oy chiqishi“ (1892) kabi manzaralari tundagi tabiyatning rangtasviridagi lirik ifodasidir. „Venetsiya“ (1849), „Malaga“ (1854), „Rodos oroli“ (1861), „Krit orolida“ (1867) kabi asarlari rassomning chet elga sayohatlari natijasidir. 1880-yilda Feodosiyada badiiy ustaxona va rasmlar galereyasini tashkil etdi, keyinchalik bular Ayvazovskiy nomi bilan atala boshlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayvon

Ayvon — 3 tomoni devor bilan oʻralgan oldi ochiq xona. Asosiy xona oldiga qurilib, soyabon vazifasini bajaradigan ayvon peshayvon deb ataladi. Oʻzbeklarda xalq tilida binoning balkon, veranda kabi qismlari ham ayvon deb yuritiladi.

Oʻrta Osiyoda iqlimiy sharoitga, asosan yoz fasliga, moʻljallab qurilgan usti yopiq, 1, 2 yoki 3 tomoni ochiq binoga nisbatan ham aytiladi. Ayvonning shimolga qaratib solinadigan ters ayvon va janubga qaratib solinadigan oʻng ayvon, kungay ayvon xillari boʻladi.

Tuzilishi jihatidan turlari 
Tuzilishi jihatidan ayvonning uch xil turi uchraydi: dahliz-ayvon, ustunli ayvon, ravoqli ayvon.

Ravoqli ayvonning eng murakkabi peshtoq shaklida quriladi. Peshtoq ravoqli ayvon asosan yirik binolarda keng qoʻllaniladi. Ayvon sahni, peshtoq ichkarisidagi baland joyga nisbatan sufa (supa) deb ataladi. Ayvon, odatda, chiroyli qilib bezatiladi. Shifti va devorlari boʻyaladi, yogʻoch ustunlariga oʻyma naqshlar solinadi. Ayvon oʻzbek milliy me’morligida qadimgidan turar joy va jamoat binolarining muhim qismi boʻlib kelgan. Ayvon hovli, masjid, madrasa, doʻkon va saroylarda yozgi bino sifatida qurilgan.

Shakllari 
Ayvon joyning iqlimiy sharoitiga qarab turli shaklda quriladi. Masalan, Fargʻona vodiysida ayvon imorat oldiga qurilib, peshayvon deb yuritiladi. Buxoro ayvonlari baland va kambar (past) boʻladi. Toshkent va Samarqand ayvonlari koʻpincha xonalar oldi va oraligʻiga quriladi. Xorazm (koʻproq Xiva) ayvonlari atrofdagi xonalardan balandroq va shimoliy tomonga qaratib quriladi. Bunday ayvonlarni xorazmliklar ullu ayvon (katta yoki shoh ayvon) deyishadi. Xiva hovlilarida kambar (ters) ayvonlar ham boʻlib, ular koʻpincha xoʻjalik binolari oldiga quriladi. Ba’zi shevalarda (Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) bostirma shaklidagi binolarni ham ayvon deb ataydilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxitektura
Forscha soʻzlar va iboralar
Aygun shartnomasi

Aygun shartnomasi – Ros-siya bilan Xitoy oʻrtasida Aygun shahrida tuzilgan shartnoma (1858). Amur daryosi boʻylab chegara chizigʻi oʻrnatishni belgi-lagan. Aygun shartnomasiga binoan, Amur daryosining soʻl qirgʻogʻidagi yerlar (Argun daryosidan to Amurning dengizga quyilishigacha boʻlgan yerlar) Rossiyaga qoʻshildi. Amoʻrning Ussuri daryosigacha choʻzilib ketgan oʻng sohilidagi yerlar esa Xitoyga oʻtdi. Natijada Rossiya va Xitoy kemalari Amur, Ussuri va Soʻngari daryolarida suzib yurish uchun teng huquqqa ega boʻldi. Ikki mamlakat shu daryolar orqali savdo-sotiq qiladigan boʻldi. Aygun shartnomasiga binoan Ussuri oʻlkasi boʻylab belgilangan chega-rani Tyanszin (1858) va Pekin (1860) shartnomalari qayta tasdiqladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aydar

Aydar (Haydar) – ustida tosh par-chalari uyulib yotgan qir, tepa, doʻnglar, ya’ni tosh kokilli doʻnglar. Shamol qirlarning ustki qismidagi gʻovak mayda jinslarni uchirib ketgach, yirikroq togʻ jinslari boʻlaklarining koʻrinib qolishidan hosil boʻladi. Joy nomlari tarzida ham uchraydi: Aydar shoʻrxogi, Aydar koʻli, Aydarli qishlogʻi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil