MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bitumlar

Bitumlar (lot. bitumen — tog smolasi, qatron) — uglevodorodlar va ularning azotli, kislorodli, oltingugurtli hamda tarkibida metall tutgan hosilalarining qattiq yoki smolasimon aralashmalari. B. suvda erimaydi, benzol, trixloretan va boshqa organik erituvchilarda toʻliq yoki qisman eriydi. Zichligi 950–1500 kg/m3. Tabiiy B.— qazilma yoqilgʻilarning tarkibiy qismi. Ularga neft zaxiralarida mutanosiblikning buzilishi natijasida neftning kimyoviy yoki biokimyoviy oksidlanishidan hosil boʻladigan tabiiy hosilalari, mas, asfalt, keritlar, maltalar, ozokeritlar va boshqa kiradi.

Sunʼiy (mexanik) B.— neft, toshkoʻmir va slaneslarni kayta ishlash jarayonida hosil boʻladigan koldik mahsulotlar. Tarkibi tabiiy B.ga yaqin. Neft B.iga eruvchanligi turlicha boʻlgan quyidagi guruhlar kiradi: 1) asfaltenlar (eng yuqori molekulali neft birikmalari) — xloroformda yaxshi eriydi, spirt, efir, atsetonda er.imaydi; 2) asfaltogen kislotalar — spirtda, xloroformda eriydigan, benzinda yomon eriydigan smolasimon moddalar; 3) neytral smolalar — neft moylari, benzol, efir, xloroformda eriydigan moddalar; 4) neft moylari; 5) karbenlar (yuqori molekulali moddalar) — asfaltenlarning oltingugurt ishtirokida zichlashuvi natijasida hosil boʻladigan moddalar; 6) karboidlar — organik erituvchilarda erimaydigan moddalar. Asfaltenlar B.ning qattiqligi va yumshash haroratini, smolalar ularning elastiklik va yopishqoqlik xususiyatini, moylar esa sovuqqa chidamligini oshiradi.

Torf, toshkoʻmir va slaneslarni spirtbenzol aralashmasi (1:1) bilan qayta ishlash jarayonida 10—12% miqdorida B. hosil boʻladi. Bunday B. sariq, jigarrang yoki qora rangli kattik moysimon yoxud smolasimon moddalar boʻlib, ularning elementar tarkibida 75—87% uglerod va 7—12% vodorod boʻladi. B. va ular asosida olingan mahsulotlar (asfaltbetonlar, asfaltpolimerbetonlar, ruberoidlar, bitum loklar, bitum emulsiyalar, germetiklovchi moddalar va boshqalar) aerodromlar va avtomobil yoʻllari yuzasini koplashda, platinalar, kanallar va yoʻl qurilishida, quvurlar yuzasini qoplashda, elektr texnikasida, turli kabel va izolyatsiya materiallarini tayyorlashda, tom yopish materiallari sifatida va boshqalarda qoʻllaniladi.

Rustam Maʼrupov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bifidobakteriyalar

Bifidobakteriyalar (lot. Biﬁ dus — ikkiga boʻlingan, ayri va bakteriyalar) — sut achituvchi bakteriyalar turi, foydali mikroblar; B. spora hosil qilmaydigan gram musbat ayri uchli tayoqchalar shaklida boʻlib, chirituvchi va kasallik tugʻdiruvchi mikroblarning rivojlanishini toʻxtatadi, uglevodlarning hazm boʻlishini taʼminlaydi, shuningdek V, K, qisman S vitaminlar hosil qiladi. Bola koʻkrakdan ajratilgach, B. oʻrniga ichakning odatdagi mikroflorasi paydo boʻladi. Uning tarkibida ham B. boʻladi. Ichak disbakteriozini davolashda B. dori sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bifurkatsiya

Bifurkatsiya (lot. bifurcus ikkiga boʻlinish) — baʼzi aʼzolar yoki kon tomirlarining ayri singari ikkiga boʻlinishi. Masalan, aortaning oʻng va chap umumiy yonbosh arteriyasiga boʻlinishi — aorta B.si, kekirdakning ikkita bronxga boʻlinishi — kekirdak B.si, uyqu arteriyasining ichki va tashqi uyqu arteriyasiga ajralgan joyi va h. k.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bixeviorizm

Bixeviorizm ( — „xulq“) — 19-asrning oxiri — 20-asrdagi amerika psixologiyasining yetakchi oqimlaridan biri. Bixeviorizm taʼlimoti asosida odam va hayvon xulqida tashqi muhitdan boʻladigan taʼsir, qoʻzgʻatuvchi (stimul)ga javoban yuzaga keladigan xatti harakat va unga taalluqli nutqiy va hissiy javoblarning majmui yotadi. Bixeviorizm introspektiv psixologiya inqirozi sharoitida va hayvonlar psixikasini eksperimental tadqiq qilish taʼsiri ostida yuzaga kelgan. Chunki bunday tadqiqotlarda inson psixikasini oʻrganishda yetakchi boʻlgan oʻz-oʻzini kuzatish metodidan foydalanib boʻlmagan, shuning uchun hayvonlarga nazorat qilib turiladigan turkum taʼsirlar koʻrsatish va bu taʼsirlarga hayvonlar tomonidan beriladigan (berilayotgan) javob reaksiyalarini qayd etib borishga asoslangan tajriba metodikasi ishlab chiqilgan. Soʻng bu metodika odam psixologiyasini ham oʻrganishga koʻchirilgan. Pozitivizm falsafasi tamoyillari bixeviorizmning umummetodologik asosi boʻlib xizmat qilgan. Bu tamoyilga koʻra, fan, bevosita kuzatib boʻlmaydigan ongni emas, balki faqat bevosita kuzatsa boʻladigan narsalarnigina qayd etishi lozim. Bixeviorizm nuqtai nazaridan xulq „stimul—reaksiya“ (S—R) aloqalarining majmui sifatida talqin qilingan (tushunilgan). Bixeviorizmning ilk gʻoyalari Edward Thorndike (1874—1949) asarlarida oʻz aksini topgan. Bixeviorizm dasturi va shu atamaning oʻzi birinchi bor J. Bixeviorizm Uotson tomonidan taklif etilgan (1913). Bixeviorizm ilmiy asoslarining shakllanishiga V. M. Bexterev va I. P. Pavlovlarning ishlari katta taʼsir koʻrsatgan.

Bixeviorizm taʼlimotiga koʻra, odamda, u tugʻilgan vaqtda nisbatan oz (kam) sonli xulqning tugʻma tizimlari (nafas olish, yutish va shahri k.) mavjud boʻladi va keyinchalik shular ustiga ancha murakkabroq xulq jarayonlari qoʻshilib boradi. Muvaffaqiyatli reaksiyalar mustahkamlanib boradi va keyinchalik ham „effekt qonuni“ning qayta tiklanishi anʼanasiga ega boʻladi. Reaksiyalarning mustahkamlanib borishi „mashklar qonuniga“ boʻysunadi, yaʼni bir xil stimullarga javoban bir xil reaksiyalarning qaytaqayta takrorlanaverishi natijasida bu reaksiyalar oʻz-oʻzidan yuzaga chiqaveradigan boʻlib qoladi.

Bixeviorizm 20-asrning 20- yillarida yuksak darajada rivojlandi. Bixeviorizm atamasi va tadqiqot metodikalarining asosiy gʻoyalari antropologiya, sotsiologiya va ped.ga ham tatbiq etildi. Xulqni oʻrganish borasida bir-biri bilan bogʻliq bu fanlar Amerikada bixevioral fanlar deb ataladigan umumiy nom olgan. Hozir koʻp hollarda bixeviorizm gʻoyalari saqlanib qolgan, Ikkinchi jahon urushidan keyin bixeviorizm anʼanalari qator tadqiqotlar, shuningdek dasturli taʼlim (Skinner) deb nomlangan amerika konsepsiyalarida davom ettirilgan.

Hozirgi zamon psixologiyasida bixeviorizm jiddiy tanqid ham qilinadi. Buning sababi bixeviorizmda ong, tafakkur, iroda va shahri k. asosiy tushunchalar psixologiyadan chetlashtiriladi, psixikaning ijtimoiylik tabiati inkor qilinadi va shularning oqibatida inson xulqi soddalashtirilib yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bicherstou Garriyet

BICHERSTOU (BeecherStowe) Garriyet (1811, 14.6, Lichfild 1896, 1. 7, Florida) — amerikalik adiba. Ijodini lavha yozishdan boshlagan. B.S. nomini jahonga taratgan "Tom togʻaning kulbasi" (1852) romani Amerikada ijtimoiyiqtisodiy ziddiyatlar keskinlashuvi, negrlar qulligiga qarshi kurash ifodasi sifatida dunyoga keldi. Unda quldorlikning mudhish koʻrinishlari zoʻr mahorat bilan tasvirlangan. B.S. "Tom togʻaning kulbasiga kalit" (1853) da quldorlik dahshatlari haqidagi hujjatlarni eʼlon qiladi. "Dred, laʼnati botqoqlik haqida qissa"da (1856) negrlar qulligi masalasini islohotlar bilan hal etib boʻlmasligini koʻrsatadi. Boshqa asarlari ham ijtimoiy masalalarga bagashlangan. "Tom togʻaning kulbasi" asari Sharif Rizo tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1948).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bichilish

Bichilish — badanning tabiiy burmalaridagi terining ishqalanib qizarishi. Asosan, dumba burmalari, chov, oyoq barmoqlarining orasi, qoʻltiq osti, ayollarda sut bezlarining osti bichiladi. Koʻp terlash va koʻp yogʻ chiqib turishi, oqchil kelishi, siydik tuta olmaslik B.ga sabab boʻladi. B. yilning issiq paytlarida koʻproq kuzatiladi. B. chaqaloqlarda, semiz kishilarda, qand kasalligi bilan ogʻriganlarda koʻp uchraydi. Bichilgan joy yalligʻlanib qichishadi, qizarib, pilchillab turadi, teri burmalari ostida yoriqlar paydo boʻladi. Baʼzan, yiringli yoki zamburugʻli kasalliklar qoʻshilishi mumkin. B.ning oldini olish uchun terini toza tutish, ozodalik qoidalariga rioya etish, chaqaloqlarni toʻgʻri parvarish qilish, koʻp terlashga qarshi choralar koʻrish lozim. Chaqaloqlar choʻmiltirilganidan va semiz kishilar yuvinganidan keyin teri burmalariga qizdirilgan oʻsimlik moyi surtish yoki upa (talk) sepib qoʻyish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bichish

Bichish — 1) kiyim tikish uchun gazlamani kishining boʻybastiga muvofiq qilib (belgilab yoki andaza asosida) qiyib olish. Masalan, doʻppi B.— gazlamadan doʻppining tarki va kizaklarini andazaga solib qirqib olish; 2) miskarlik, tunukasozlik kabilarda mis yoki tunuka taxtadan asbob, idish va boshqa qismlarini oʻlchab qirqib olish; 3) imorat oʻrnini oʻlchab, belgilash; 4) axtalash.

Manbalar
Bichish mashinasi

Bichish mashinasi — tikuvchilik korxonalarida gazlama bichish uchun moʻljallangan qurilma. Kiyimlarni yakka tartibda tikish korxonalari (atelyelar)da gazlama bir qavatli qilib bichiladi. Yirik tikuvchilik korxonalarida esa toʻshama (yaʼni bir necha qavat, mas, 40–160 mm balandlikdagi toʻshama) holida bichiladi. Gazlama toʻshamalari qoʻlda suriladigan Bichish mashinasi yordamida qirqiladi. U asosan elektr dvigatel, krivoshipshatunli mexanizm, pichoq va dvigatelni koʻtarib turuvchi ustundan iborat (rasmga q.) Bichiqchilar toʻshamaning eng yuqorisidagi gazlama sirtiga andaza (lekalo) yordamida boʻr bilan bichiq qiyofasini chizib olishadi. Bichish mashinasi pichogʻi shu chiziqlar boʻylab yuritilib, gazlama qirqib chiqiladi. Bichish mashinasi ning bir necha xili va rusumi mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Isayev V. V., Tikuvchilik korxonalarining jixozlari, T., 1986.
Nikita Bichurin

Nikita Yakovlevich Bichurin (Iakinf) (1777.29.8, hozirgi Rossiya Federatsiyasining Chuvashiya muxtor respublikasi Cheboksari tumani —1853.11.5, Peterburg) — xitoyshunos. 

Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1828-yildan), 14 yil (1807—21) Pekindagi rus liniy missiyasini boshqargan. Rossiya Tashki ishlar vazirligida tarjimon boʻlib ishlagan. B.ning ilmiy ishlari moʻgʻul va turkiyzabon xalklar tarixi, geografiyasi va etnografiyasiga oid. Uning Turon xalqlari qad. tarixiga bagʻishlangan "Qadimgi davrda Oʻrta Osiyoda yashagan xalklar haqida maʼlumotlar toʻplami" nomli uch qismdan iborat asari katta ilmiy qimmatga ega..

Manbalar 

 Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, t. 13, M.L., 1950-53.

1777-yilda tugʻilganlar
1853-yilda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Bishofit

Bishofit (nemis olimi G. Bishof familiyasidan) — galogenidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi MgCL26H,O. Qoʻshimchalari Vg (1% gacha). Monoklin singoniyali. Oq donador yoki tolasimon agregatlar. Gigroskolik. Taʼmi oʻtkir-achchiq. Magniy va uning birikmalari olinadigan xom ashyo. Tibbiyotda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Biela kometasi

Biela kometasi — chex astronomi V. Biela tomonidan 1826-yilda ochilgan kometa; u 1772 va 1806-yillari kuzatilgan kometalarning navbatdagi utishi ekanligi aniqlandi, 1832, 1846 va 1852-yillari ham koʻrindi va u 1846-yil ikki boʻlakka boʻlingani kuzatildi. 1852-yildan keyin Biela kometasi butunlay parchalanib ketdi, 1872 va 1885-yillari kometa qoldiqdari Yer bilan toʻqnashdi va meteor yomgʻirini hosil qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kometalar
Biyurgʻun

Biyurgʻun (lot. ) – shoʻradoshlar oilasiga mansub o‘smilik. Shoxlari jigarrang, mayda bargli, past boʻyli, sershox, ko'p yillik yarim buta.

Botanik tavsifi 
Balandligi 5-25 sm past boʻyli bo'lib, pastki qismi yogʻochsimon poyalar bilan qoplangan. Shoxlari baland, koʻp hosil beradigan, ko'pincha och zangori-yashil yoki yashil rangda bo'ladi. Novdalari silindrsimon, pastki qismining diametri 1-2 mm, yalangliklarda uchraydigan, bir yillik kurtaklar hosil qiladigan sershox yarim butalar hosil qiladi. Biyurgʻunning bargi 40 mm gacha, baʼzan juda qisqargan 2-3 mm gacha boʻladi.

Barglari koʻp bo'lib, pastki va oʻrta qismi rivojlangan, uzunligi 2-5 mm, yarim silindrsimon, ustki yarmi bir oz kengaygan, oʻsimtasimon, koʻpincha juda qisqa, tez to'kilib ketadigan tuklardan iborat.

Gullari dona-dona, yon tomoni keng tuxumsimon, oʻtsimon, oʻsimtasimon, kalta novdasimon, boshoqsimon toʻpgullarda toʻplangan . Gulining eng yuqori qismi oʻsimtasimon, meva berishda deyarli avvalgi holatidan oʻzgarmaydi.

Mevasi katta tuxumsimon, oʻzida koʻp miqdorda suv toʻplagan, qizil rangda boʻladi.

Tarqalishi 
Tabiatda biyurgʻunning bu turi Yevroosiyo – Rossiyaning Yevropadagi qismi va janubi-sharqiy hududlari, Ozarbayjonning sharqiy hududlari, Eronning shimoliy hududlari, Kavkaz, Moʻgʻuliston, Qozogʻiston, Sibir, Shinjon va Markaziy Osiyoni qamrab olgan. Dengiz sathida 440 metrdan 1900 metrgacha balandlikda bo'lgan joylarda oʻsadi. Asosan Gobi choʻllarida uchratishimiz mumkin. Haligacha sunʼiy ravishda yetishtirlmagan va xonakilashtirilmagan.

Yarim choʻllarda katta maydonlarni egallab, tuyalar uchun katta ozuqaviy ahamiyatga ega boʻlib, ular uchun kuz va qishda yaxshi semirtiruvchi ozuqa, bahor va yozda kamroq isteʼmol qilinadi. Otlar, qoʻylar va echkilar uchun zararli hisoblanadi, chunki mahalliy statistikaga koʻra, biyurgʻunni isteʼmol qilgan yuqorida koʻrsatilgan hayvonlarning koʻpchiligida junlarning toʻkilishiga sabab boʻlgan. Asosan, taqir, shoʻr va shoʻrxok choʻllarda oʻsadi, yilning iyul oylarida gullaydi, urugʻi sentyabrda pishib yetiladi. Biyurgʻun tarkibida asosan 1,22% foiz miqdorida alkaloid, 7—9% foiz miqdorida oksalat kislotasi, 1,38% foiz miqdorida sirka kislotasi, va boshqa ishqor moddalari bor.

Oʻzbekistonda tarqalishi 
Biyurgʻun asosan Buxorodagi Qizilqum va Qoraqalpogʻistonning Ustyurt choʻllarida, shuningdek Qoraqum, Moʻyunqum choʻllari va Orolboʻyi hududlarida keng tarqalagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 
Ikki pallali oʻsimliklar

Botanika
Oʻsimliklar
Biya

Biya, baytal — voyaga yetgan urgʻochi ot. Aygʻirdan alohida saqlanadi. B. 3 yoshidan (gʻunanlik davridan) to 20—25, baʼzan undan ham katta yoshgacha qochiriladi. Boʻgʻozlik davri oʻrtacha 11 oy. B.dan sogʻlom qulun olish uchun butun boʻgʻozlik davrida qaltis harakatlardan, shamollashdan ehtiyot qilinadi, ogʻir yuk tashishda ishlatilmaydi, toliqishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Qulunini 6— 9 oy emizadi. Bir sutkada 15 l gacha (ayrim sersut zotlari 25 l gacha) sut beradi (qarang Biya suti).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Biologiya
Qishloq xoʻjaligi
Biya (daryo)

Biya — Oltoy oʻlkasidagi daryo, Ob daryosining eng yirik oʻng irmogʻi; Teles koʻlidan boshlanadi. Uzunligi 301 km, havzasining maydoni 37 ming km². B.ning yuqori qismi togʻlar orasidan, oʻrta qismi sertepa yerlardan, quyi qismi Lebed (oʻng) irmogʻi quyilgach, keng vodiydan oqadi. B. koʻproq qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi Biysk shahri yonida 477 m³/sek. Noyab.dan aprelgacha muzlaydi. B. quyilish joyidan 225 km masofada kema qatnaydi. Yogʻoch oqiziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Biya suti

Biya suti — biyadan sogʻib olinadigan sut. Tarkibida 10—12,2% quruq modda, shu jumladan 1,6—2,4% yogʻ, 1,9— 2,2% oqsil, 6,3—7,2% sut qandi, 0,3— 0,4% mineral tuzlar boʻlib, S vitamini sigir sutidagiga nisbatan 10 baravar koʻp. 1 kg Biya suti 500 kkal energiya beradi. Oʻzbekiston sharoitida qorabayir biyalari sersut boʻladi. Bu zot biyalari 5 oyda 1600–1700 kg gacha sut beradi. B. sdan qimiz tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biyanxu

Biyanxu (xitoycha Bo Yanxu, Bay Yanxu) (71882) - 19-asr 6070- yillarida doʻngon (xueyszu) xalqining Shim.Gʻarbiy Xitoydagi Sin sulolasi zulmiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri. Sianfu (Shensi viloyati)da, dehqon oilasida tugʻilgan. 1862-yildan qoʻzgʻolonda ishtirok etgan va 1868-yilga kelib uning rahbarlaridan biriga aylangan. Shensi viloyatidan chekinib, Gansu viloyatida 1869—72 yillarda kurash olib borgan. Xitoyning ichki viloyatlarida qoʻzgʻolon magʻlubiyatga uchragach, B. qolgan kuchlar bilan (1872-yil oxiri — 1873-yil boshlari) Sinszyanga chekinib uygʻurlar bilan hamkorlikda sin qoʻshinlariga qarshi kurashni davom ettirgan. Sinszyandagi qoʻzgʻolon tormor keltirilgach, B. 5 ming kishilik qoʻshini bilan 1877-yil Rossiya hududiga oʻtib ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biqin

Biqin — gavdaning bir qismi; qorin boʻshligʻining yon devori, serbar muskullar (tashqi va ichki qiyshiq muskullar, koʻndalang muskul), qorin pardadashqaridan teri va teri osti yogʻ qatlamlari va ularning bagʻrida tarqalgan qon tomirlari va nervlardan iborat. B. yuqoridan pastki qovurgʻa ravoqlari, pastdan yonbosh suyagining ustki qirrasi, orqa tomondan — 11 qovurgʻaning uchidan yonbosh suyagiga oʻtkazilgan tik chiziq (belning tashqi chegarasi) va old tomondan qorin toʻgʻri muskulining tashqi qirrasi bilan chegaralangan. B. orqa tomondan belga, old tomondan qorin boʻshligʻining oldingi devoriga ulanib ketadi. B. ichki yuzasining bel tomonida (qorin boʻshligʻida) buyrak, buyrak usti bezi, siydik yoʻllari, qon tomirlari va ichakning bir qismi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anatomiya
Biqsima razryad

Biqsima razryad — gazlardagi mustaqil elektr razryadi. Katoda" temperatura past boʻlganda sodir boʻladi. Katodda elektr tokining birmuncha kichik zichlikka ega boʻlishi va katta katod potensial tushuvi V (bir necha yuz volt) bilan ifodalanadi. Biqsima razryad ni katodda musbat ionlarning urilishi tufayli sodir boʻlayotgan elektron emissiya va fotoelektron emissiya tufayli muttasil tutib turiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bihishti

Bihishti, Behishti—oʻrtapishar vinobop uzum navi. Vatani—Urta Osiyo. Sharqiy navlar ekologikgeografik guruhiga kiradi. Oʻzbekistonda rayonlashtirilgan. Tupining oʻsishi oʻrtacha, bargi toʻgarak yoki tuxumsimon, uch boʻlakchali. Guli ikki jinsli. Uzum boshi katta (boʻyi 20—30 sm, eni 8— 12 sm), silindrkonussimon, ogʻirligi 200—250 g. Gʻujumi dumaloq, sargʻishyashil yoki och qahrabo rangda, sershira, xushtaʼm, poʻsti qalinroq, yupqa gʻubor bilan qoplangan. Faol harorat yigʻindisi 3000—3500° boʻlganda 150 kunda pishadi (sentabr oxiri). Tarkibida 18—20% qand bor. Hosildorligi 180—200 s/ga. Bu nav issiq va quruq iqpimli, shoʻrlangan va sernam yerlarda moʻl hosil beradi. Novdalarini uzun qoldirib kesib, tupiga yelpigʻichsimon shakl beriladi. Buxoro viloyatida keng tarqalgan. B.dan vino hamda sharbatlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Uzum navlari
Blagoveshchensk

Blagoveshchensk — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1858-yildan), Amur viloyatining maʼmuriy markazi. Blagoveshchensk stansiyasi. Zeya daryosining Amur daryosiga quyilish yeridagi port. Aholisi 241 ming kishidan (1999). Blagoveshchensk 1856-yilda UstZeyskiy nomi bilan harbiy post sifatida vujudga kelgan. Mashinasozlik (konruda va oltin qazib olish sanoati uchun jihozlar, elektr asboblari ishlab chikariladi, kemasozlik zavodlari va boshqa zavodlar), yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. 4 oliy oʻquv yurti, drama va qoʻgʻirchoq teatrlari, oʻlkashunoslik muzeyi mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Blankveksel

Blankveksel — qarz miqdori, sanasi va boshqa rekvizitlardan biri yoki bir nechtasi koʻrsatilmay imzolangan (veksel egasining imzosi quyilgan) veksel. Bir-biriga ishonuvchi hamkor tomonlar oʻrtasidagi veksel operatsiyalarini tezlatish uchun qoʻllaniladi. Blankveksel lar muomalaga bank aksepti evaziga veksel egasi (trassant) tomonidan ham, qarzdor tomonidan ham chiqarilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blankennagel Ivan

Blankennagel Ivan (18-asr) - rus josus vrachi. Xiva xonining iltimosiga binoan mayor B. 1793-yil vrach sifatida Xivaga yuborilgan. B. Xivada 1793-yil oktabrdan 1794-yil martgacha boʻlgan va amalda Rossiya foydasiga josuslik faoliyati bilan shugʻullangan. Xiva xonligiga 18-asr oxirida qilingan sayohat haqida asar yozgan. Risolada (1794) Xiva xonligining ichki va tashqi ahvoli bayon qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blantayrlimbe

Blantayrlimbe (BlantyreLimbe), Blantayr — Malavijan.dagi shahar. Aholisi 400 ming kishidan ortiq. Blantayrlimbe orqali Beyra (Mozambik) porti bilan bogʻlangan. Xalkero aeroporti bor. Mamlakatning muhim sanoat va savdo markazi. Oziq-ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor, sement zavodi, tamaki, tikuvchilik fabrikalari ishlab turibdi. Milliy muzey mavjud. Tamaki kim oshdi savdosi (auksion) oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blanshirlash

Blanshirlash (frans. blanchir oqartirish, oqarguncha yuvish) — 1) konserva sanoatida hoʻl meva va sabzavotlarning pusti va ustki katlamini yumshatish, rangini saqlash maqsadlarida qaynoq suv (97—98°) yoki bugʻ bilan qisqa muddatli ishlov berish. Bunda sabzavotlarning taxiri yoʻqoladi; sabzi, bulgʻor qalampiri kabi qattiq sabzavotlar va mevalar yumshab, konservalanadigan holga keladi. Mayiz solishda uzum maxsus savatlarda kaynoq suvga botirib olinadi. B. maxsus mashinada yoki katta qozonlarda bajariladi; 2) koʻn sanoatida terining ichki tomonini mashinada qisman yoki butunlay qirish; 3) pazan dachilikda masalliqni bugʻlash yoki qaynoq suvga botirib olish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blasto...

Blasto... (yun. blasto — oʻsimta, murtak, novda) — qushma soʻz boʻlagi; biol. va tibbiyot terminlarida pusht (embrion)ga aloqadorlikni biddiradi (mas, blastoderma, blastomerlar va h. k.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastoderma

Blastoderma (blasto... va yun. derma — qobiq, teri) — blastula devorini hosil qiluvchi va blastotselni oʻrab turuvchi bir qavat yoki bir necha qavat boʻlib joylashgan hujayralar (toʻliq maydalanishda, q. Seloblastula) yoki maydalanmasdan qolgan sariq modda (sirt maydalanishida, q. Periblastula), shuningdek diskoidal maydalanishda diskoblastula qopqogʻini hosil qiluvchi hujayralar qavati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastomerlar

Blastomerlar (blasto... va yun. meros — boʻlak) — koʻp xujayrali hayvonlarda urugʻlangan tuxum hujayralarning boʻlinib, maydalanish jarayonida hosil boʻladigan hujayralar. Boʻlinish davrlari oraligʻida B. oʻsmaganligi sababli har bir boʻlinishdan soʻng ular ikki marta kichrayadi. Telolesital (sitoplazmasida sariq moddasi notekis tarqalgan) tuxum hujayralar maydalanganida katta B. — makromerlar va kichik B.— mikromerlar hosil boʻladi. Gomolesital (sitoplazmasida sariq moddasi bir tekis tarqalgan) tuxum xujayralar boʻlinib maydalanish jarayonida bir xil kattalikdagi B. vujudga keladi. Sirtqi qavatda joylashgan B. yassilanganidan keyin tuxum hujayra maydalanishning soʻnggi bosqichi — blastula hosil boʻlishiga oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastomikoz

Blastomikoz — hayvonlarning teri va ichki organlarida uchraydigan surunkali kasallik. Asosan, itlar, baʼzan otlarda uchraydi, odamga ham yuqishi mumkin. Kasallikni achitqi zamburugʻlari (Blastomyces dermatitidis) paydo qiladi. Zamburugʻ, asosan hayvonning soʻlagi, yiringi orqali tarqaladi. B. bilan kasallangan hayvonlar, shuningdek bemorlar terisida va teri ostida qizil dogʻ va pufakchalar, yara va shishlar paydo boʻladi, hayvonlarda oʻpka, suyak, boʻgʻim, miya va boshqa organlar ham shikastlanadi, nafas qisadi, ishtaha boʻgiladi, hayvon oriqlaydi. Kasallik klinik belgilarga, teri va boshqa organlarda roʻy bergan oʻzgarishlar tabiatiga va mikroskopda tekshirish natijalariga qarab aniqlanadi. Kasallik tarqalishining oldini olish uchun sanitariyagigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilish, kasal hayvonni yoʻqotish, xonalarni dezinfeksiya qilish zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Blastopor

Blastopor (blasto... va yun. poros — teshik), birlamchi ogʻiz, gastropor — koʻpchilik koʻp hujayrali hayvonlarning embrionida gastrulaning atrof muhit bilan aloqasini taʼminlaydigan teshikcha. Rivojlanish jarayonida baʼzi hayvonlar (birlamchi ogʻizlilar)da B. ogʻizga aylanadi yoki ogʻiz hamda anal teshikni hosil qiladi, ikkilamchi ogʻizlilarda B. oʻrnida orqa chiqaruv teshigi yoki hazm qilish boʻshligʻini nerv nayi boʻshligʻi bilan tutashtirib turadigan nervichak nayi hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil