Afrika mifologiyasi

Afrika mifologiyasi - Afrika mintaqasi, toʻgʻrirogʻi, negroid va Sahroi Kabirning janubida yashovchi boshqa xalqlar mifologiyasi, Arabiston yarim orolidan Afrika qitʼasiga kelgan arab xalqlarini hisobga olmaganda arab madaniyati va islom qoʻshni Afrika xalqlariga taʼsir qilgan. .

Koʻpincha, turli Afrika xalqlari orasida bir xil afsonaning turli xil versiyalari mavjud — shuning uchun baʼzi filologlarning fikriga koʻra (Elis Verner va boshqalar), Afrika qitʼasi juda bir xil va ularning mifologiyalarini umumlashtirilgan tarzda koʻrib chiqish mumkin.

Afrikaning asosiy eʼtiqodlari monoteistikdir . Afrikaliklarning turli diniy gʻoyalari va eʼtiqodlarida alohida oʻrinni ruhlar, arvohlar va jinlar dunyosi egalladi.

Afrika miflari bizning davrimizga qadar asosan ogʻzaki anʼanalar shaklida kelgan — ular asosan XIX asr va XX asr boshlarida afrikalik tadqiqotchilar tomonidan yozilgan. Koʻpincha ularda anʼanaviy Afrika eʼtiqodlari bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan sof xristian yoki musulmon unsurlarini topish mumkin .

Afrika afsonalarida oliy xudo tushunchasi

Dunyoning yaratilishi 
Koʻpincha Afrika xalqlari afsonalarida oliy xudo dunyoning yaratuvchisi emas. Koʻpincha dunyo haqida goʻyo u allaqachon mavjud boʻlgan va birinchi odamlar osmondan tushgan, boshqa mamlakatlardan kelgan yoki „oʻz-oʻzidan paydo boʻlgan“ kabi aytiladi.

Ilgari, odatda, Afrika xalqlari orasida oliy xudo tushunchasi mavjud emas va mavjudlari oʻzgartirilgan (xristian missionerlari va Islomning baʼzi xalqlarga taʼsiri tufayli). Verner oʻz kitobida shunday yozadi:Mayor Ellis („Nyankupong“ nomi Oltin qirgʻoq hududida ishlatilishini bilib) uni yuqori shaxsga tegishli deb toʻgʻri taxmin qildi — lekin aslida u Yevropaliklardan olingan xudo boʻlgan va tashqi koʻrinishi biroz oʻzgargan degan xulosaga keldi.Biroq, , aksincha, bu shunday emasligiga „mutlaqo ishonaman“ — chunki bu nom „ Ashanti xalqining keksa odamlariga maʼlum va yosh Ashanti va tsivilizatsiya jamiyatiga deyarli nomaʼlum“ hikmatlarda uchraydi.

Xudoning dunyodagi oʻrni 
Koʻpincha afrikaliklar oliy xudo osmonda ekanligiga ishonishadi yoki uni ramziy qiladi, u bilan birlashadi. Oliy xudo erni tark etib, osmonga qanday ketganligi haqida koʻplab afsonalar mavjud.

Onyankoponga (Nyankupong) 
Ashanti xalqi (Kot-d’Ivuar) odamlarning yonida, yerdan yuqorida yashagan oliy xudo Onyankopong haqida afsonaga ega. Bir kampir tez-tez oʻzi uchun fufu (ezilgan yam) pishirib, Onyankopongga ezilgan; Sabr kosasi toʻlib-toshganida, u ayoldan tanbeh bilan soʻradi: nega u doimo uni itarib yuboradi? Va gʻazablanib, odamlarni rahm-shafqatsiz qoldirib, jannatga borishga qaror qildi. Keyin ayol barcha bolalariga faqat oʻzlarida boʻlgan minomyotlarni yigʻib, osmonga yetib borishlari uchun bir-birining ustiga qoʻyishni buyurdi. Bolalar buni qilganlarida, osmonga koʻtarilish uchun ularga yana bitta minomyot etishmayapti. Kampir pastdan turgan stupani olib, ustiga qoʻyishni buyurdi. Va uning bolalari shunday qilganlarida, barcha minomyotlar erga tushib, koʻp odamlarni oʻldirdi. Gʻarbiy Afrikaning boshqa qabilalarida bu xudo „Nyankupong“ deb ataladi.

Bumba 
Bushongo qabilalari (Namibiya) orasida oliy xudo Bumba deb ataladi. U dunyoni yaratdi, qabilalar uchun totem va rahbarlar tayinladi va shundan keyin „odamlardan qoʻrqish“ orqali osmonga yoʻl oldi va endi baʼzan oʻz xohish-irodasini faqat tush va vahiyda ifodalaydi.

Bushongo dunyoni uning yaratganligi haqida hikoya qiladi: bir marta, yer hali suv ostida boʻlganida, Bumba qornida ogʻriqni his qildi va Quyosh, Oy va yulduzlarni qusdi. Quyosh nurlari ortiqcha suvni quritdi va shu tariqa quruqlik paydo boʻldi. Keyin Bumba 8 ta tirik mavjudotni yaratdi—leopard, burgut, timsoh, kichik baliq, toshbaqa, pantera, oq qoʻngʻiz, qoʻngʻiz va echki . Timsohdan— dunyoda sudraluvchilar paydo boʻldi; baliqlardan, boshqa turdagi baliqlardan; qoʻngʻizdan—hasharotlar; baliqchalardan—qushlar; echki, shoxli hayvonlardan. Bumbaning ham uchta oʻgʻli bor edi. Kattasi termitlarni, oʻrtadagisi—oʻsimliklarni, kichigi—uçurtmani yaratdi.

Mulungu 
Afrikaning koʻplab qabilalari (birinchi navbatda—Yao (Vayao), Nyanja (Sharqiy Afrika) va boshqalar) orasida oliy xudoning umumiy nomi „Mulungu“; osmon bilan ham bogʻliq. Bu nom oliy xudoning boshqa nomlarini toʻliq yoki qisman almashtirdi, masalan: „Mpambe“, „Chiuta“, „Leza“.

Xameleon baliqlar uchun tuzoq oʻrnatgan degan afsona bor. Bir kuni u oʻz tuzogʻiga tushgan odamlarni koʻrdi va ularni Mulungga olib bordi. U oʻziga oʻxshash mavjudotlarni koʻrib juda hayron boʻldi.

Mulungu, afsonalarga koʻra, odamlar hayvonlarni oʻldirishni va oʻrmonlarni yoqib yuborishni boshlaganlarida ham osmonga ketgan; Oʻrgimchak unga bunda yordam berdi, u toʻrini daraxtdan tushirdi. Subiya qabilasi (Zambiya) xuddi shunday afsonaga ega: bosh xudo „Leza“ internetda osmonga koʻtarilgan, ammo uning harakati hech narsa bilan bogʻliq emas edi va odamlar xudodan keyin osmonga koʻtarilishganda, tarmoq buzildi va odamlar yerga yiqildi.

Miflarda odamning koʻrinishi 

Zuluslar orasida (Janubiy Afrika) " Unkulunkulu " nomi „Jismoniy kuch“ degan maʼnoni anglatadi; Mulungga oʻxshash narsa. Unqulunkulu—birinchi shaxs, ajdodlar ruhlaridan biri (amadlosi). Bapedi va Bavenda (sobiq Transvaal viloyati hududida yashovchi) xudoga ega, bu ham birinchi shaxs  ibimbi . Uning oʻgʻli Xoʻjana dunyoning yaratuvchisidir.

Oʻsimliklar

Qamish 
Unkulunku qamishdan chiqqan birinchilardandir.

Koʻpgina Afrika afsonalarida birinchi odamlar qamishdan paydo boʻlgan degan fikr mavjud. Tonga xalqi (Zambiya, Zimbabve) bu afsonaning turli xil versiyalariga ega: ulardan biriga koʻra, turli xil qamish turlaridan turli qabilalardan odamlar paydo boʻlgan; boshqalarida esa hassa yorilib, birinchi erkak va ayol qamishdan chiqqan.

Muqaddas daraxt 
Herero (Angola, Namibiya) ularning ajdodlari muqaddas daraxtdan kelib chiqqan deb hisoblashadi, ular „ Omumborombonga“ deb atashadi va botaniklar uni kombretum deb tasniflashadi. Bu daraxt Kunene daryosining janubidagi Kaokoveldda oʻsadi. Hereros daraxtga yashil novdalarni taqdim etadi, unga hurmat bilan taʼzim qiladi va oʻzlari javob berib, unga gapiradi.

Dorobo va Masai 

Koʻpgina Sharqiy Afrika xalqlari juda oʻxshash afsonalarga ega. Misol uchun, Maasai (Keniya) Xudo (Ngai) dunyoni odamlarning yashashi uchun tayyorlash uchun paydo boʻlganida, u bu erda Dorobo, fil va ilonni topdi. Dorobo (Keniya)—ovchilar qabilasi. Shuning uchun E. Verner Dorobolar hozirgi Masai erlarining tub aholisi boʻlgan degan taxminni ilgari suradi .

Keyinchalik, dorobo oʻziga sigir oldi va keyin ilon bilan janjallashdi. Va keyin bir kuni uni tayoq bilan oʻldirdi; fil soʻray boshlaganida: ilon qaerga ketdi? U hech narsa bilmasligiga ishontirdi. Oradan vaqt oʻtdi va fil fil bolasini olib keldi. Ammo keyin u fildan gʻazablanib, u sigirini sugʻoriladigan teshikka olib kelganida koʻldagi suvni loyqalab, uni oʻldirdi. Yolgʻiz boʻlgan fil bolasi oʻsha yerlardan chiqib ketdi va qandaydir tarzda Masailardan biri bilan uchrashdi va unga boʻlgan hamma narsani aytib berdi. Masai shu qadar taʼsirlandiki, u doroboni oʻzi koʻrmoqchi boʻldi.

Doroboning uyini jannat eshigi Ngay agʻdarib tashlaganini koʻrdi. Xudo doroboni chaqirib, ertaga uning oldiga kelishini aytdi, chunki u bir narsa aytishi kerak edi. Masai buni eshitdi va ertasi kuni Ngai doroboga oldinroq keldi va oʻzini ikkinchisi qilib koʻrsatdi. Xudo Masailarga yirik qoramol kraal qurishni, keyin oʻrmonda buzoqni topib, uyga olib kelishni, oʻldirishni va yoqishni aytdi; shundan keyin u oʻz kulbasiga borishi va hech narsadan qoʻrqmasligi kerak. Masai hamma narsani Xudo aytganidek qildi va kulbasida kuta boshladi, toʻsatdan momaqaldiroq gumburlab, qoramollar osmondan teri arqon boʻylab tusha boshladi sindirish; keyin Maasai qichqirdi va kulbadan yugurib chiqdi. Qaytib qarasa, arqon uzilgan, mollar endi tushmay qoʻygan. Ngayning taʼkidlashicha, agar Maasai qichqirmaganida, u bundan ham koʻproq mol olgan boʻlardi.

Osmondan koʻrinish 
Yuqorida aytib oʻtganimizdek, odamlarning osmondan tushishi haqida koʻplab afsonalar mavjud.

Oromo (Uganda) ajdodlari („Uta Lafiko“) aynan shunday qilgan deb daʼvo qilmoqda. Bu turdagi eʼtiqodlar Bagandada (Uganda) mavjud boʻlib, ular birinchi odam "Kintu" osmondan yerga tushganiga ishonishadi; ammo, osmon xudolari (aniqrogʻi, Osmon bolalari—"Gulu"), keyinchalik maʼlum boʻlishicha, u haqida hech narsa bilishmaydi. Jannatning qizi („Nambu“) Kintu bilan turmush qurishga qaror qiladi; uning akalari va otasi bu nikohga qarshi edilar, shuning uchun ular Kintoni turli sinovlar bilan sinab koʻrishga qaror qilishdi—ammo, qandaydir mo''jiza bilan u har safar barcha vazifalarni engishga muvaffaq boʻldi.

Vakuluvlar birinchi juft odamlar osmondan tushganiga ishonishadi. „Ngulwe“ (Mulunguning mahalliy varianti) ayolning tizzasida boʻlgan bolani (Kanga Masala) tashqariga chiqishga majbur qildi.

Ruandadagi Hutu (Tutsi) qabilasi birinchi shaxsni „Luganza“ deb ataydi. U xotini bilan osmondan tushdi—va ular birinchi marta erga teggan joyda, ularning izlari qoldi.

Buu qabilasi (Pokomo) oʻzlarining ajdodlari „Vere“ deb hisoblaydilar, u oddiygina yashamaydigan erlarda paydo boʻlgan. Vere uzoq vaqt sayr qildi, daraxtlar va xom baliqlardan mevalarni isteʼmol qildi, olovni bilmas edi. Ikki yillik sarson-sargardonlikdan soʻng u Vasanye qabilasidan (oʻsha yerlarning tub aholisi) Mitsotsozini ismli ovchini uchratib qoladi va unga olov yoqish va unda ovqat pishirishni oʻrgatadi.

Adabiyot 

Bu va shunga oʻxshash gʻalayonlarning barchasi Xubeaning ota-onasi va boshqa qishloq aholisining sabr-toqatini oshirdi va ular yigitdan qutulishga qaror qilishdi. Avvaliga uning ovqatiga zahar solib qoʻyishdi, lekin Hubean akasining kosasidan ovqat isteʼmol qilmoqchi boʻldi. Keyin Xubeaning oʻtirgan joyida chuqur qazishdi va tubiga oʻtkir qoziqlar urdilar; lekin Hubean, bu safar, boshqa joyga oʻtirdi. Shunda qishloq ahli nayza tutgan odamni shakarqamish bogʻlamiga yashirib qoʻyishdi, u yigit yaqinroq kelganida teshib qoʻyishi kerak edi; lekin Hubeane yana bir narsadan shubhalanib, unga dart otish uchun bu toʻdani tanladi. Atrofdagilar uni oʻldira olmasligini anglab, yigitni yolgʻiz qoldirishdi.

Koʻpincha, xristian va musulmon eʼtiqodlari Afrika afsonalarida bir-biriga bogʻlangan (masalan, oldingi boʻlimda Kalamush Alloh haqida gapirgan). „Zamonaviy“ deb ataladigan afsonalardan hikoyalar nisbatan uzoq vaqt oldin paydo boʻlgan. Masalan, Pokomo xalqining Buu qabilasida nasroniylikning paydo boʻlishi. Elis Verner hech qachon ayol bilan uchrasha olmasligiga ishontirdi, bir vaqtlar u bu voqealarga guvoh boʻlgan. Bu qabila 19-asrning ikkinchi yarmida aholi oʻrtasida ichkilikbozlikning keng tarqalishi tufayli tanazzulga yuz tutdi. Xurmolarning ayrim turlarining sharbatidan qabila spirtli ichimlik tayyorladi; tanasidagi kesiklar orqali sharbat chiqariladigan bu xurmolarning soni asta-sekin kamaydi. Va keyin bir kuni Mpembe ismli qabila vakilining oldiga uzun oq kiyim kiygan oq tanli bir odam tashrif buyurdi; sochlari yevropalik ayollarnikidek uzun edi. U tibbiyot xodimi sifatida qabilada biroz vaznga ega boʻlgan Mpembaga oʻz qabiladoshlarini gunohkor odatlaridan voz kechishga ishontirish kerakligini aytdi. Mpembe itoat qildi, lekin uning nasihatlari unchalik natija bermadi. Avvaliga odamlar uni masxara qilishdi, keyin qoʻrqib ketishdi va aqlning ovoziga quloq solishni koʻrishdi; Aslida, ularning koʻplari yashirincha illatlarga berilishda davom etdilar. Keyin notanish odam Mpembega ikkinchi marta tashrif buyurdi va uni shunday qattiq qoraladiki, u qoʻrquvdan oʻlib ketishiga sal qoldi.

Sanʼatda Afrika mifologiyasi 
Sharqiy Afrikada mashhur „1001 kecha“ toʻplamidagi ertaklar keng tarqalgan. Shubhasiz, bu qoʻshni arab qabilalarining Afrikaning tub aholisiga taʼsiri. Sharqiy Afrika folklorining rivojlanishiga Hindiston ham maʼlum darajada taʼsir koʻrsatdi. Yuvuvchining eshagi haqidagi hikoyani Sumsumara Jatakaga borib taqaladi va „Oltin qoziqlar“ ertagining ildizlarini topish mumkin.

Abu Nuvas haqidagi arab hikoyalari (Joha kabi ayyor ayyor) Afrikaning anʼanaviy afsonalari va quyon haqidagi ertaklari bilan aralashib ketgan. Abu Nuvas suahili tilida Banavasi deb ataladi. Bu nom, shuningdek, Quyon uchun epitet boʻlib xizmat qiladi. Xorun ar-Rashid oddiygina „Sulton“ yoki „Bosh“ boʻladi va Mozambikda bu belgi portugal gubernatori boʻldi.

Gʻalati vahiyning guvohlari guruch dalalarida qushlarni pishgan quloqlardan haydab yuborgan uchta yosh qiz edi. Bu odam qabilani gunohkor yoʻldan ketish haqida oxirgi marta ogohlantirayotganini aytdi — aks holda ular jazolanadi. Uning gʻazabining qurboni palma daraxtiga chiqmoqchi boʻlgan va odamning taqiqiga quloq solmagan ichkilikboz edi; keyin marhumning jasadini olib ketishni buyurdi. Bu soʻzlardan keyin boʻron boshlandi va odam osmonga koʻtarildi. Va Mpembe bu vaqtda goʻyo uchta qiz bilan nima sodir boʻlganligi haqida gʻayritabiiy xabar oldi; bu haqda odamlarga xabar berib, tezda u yerga borishlarini va qoʻrqib ketgan qizlarni uylariga olib ketishlarini aytdi. Afsuski, bu ogohlantirish ham yordam bermadi. Nihoyat, Tana daryosi oʻz oʻrnini oʻzgartirdi va Buu qabilasi unumdor yerlarni tark etishga majbur boʻldi. Keyin Buu hududida spirtli ichimlik tayyorlangan barcha palma daraxtlari oʻldirilgan.

Afrika va Yevroosiyo mifologiyalarining jahon madaniyatiga oʻzaro taʼsiri 

Bu hikoyaning kelib chiqishi haqida bir nechta versiyalar mavjud: biriga koʻra, bu hikoyani baʼzi bir sargardon rohib-missioner oʻylab topgan; boshqasiga koʻra, bu hikoya 1887- yilda Neukirchen missiyasi tashkil etilishidan oldin ham nasroniylik taʼlimoti taʼsirida boʻlgan xalq afsonalarini yaratish mahsulidir .

Afrika va Yevrosiyo mifologiyalarining jahon madaniyatiga oʻzaro taʼsiri 
Sharqiy Afrikada mashhur „1001 kecha“ toʻplamidagi ertaklar keng tarqalgan. Shubhasiz, bu qoʻshni arab qabilalarining Afrikaning tub aholisiga taʼsiri. Sharqiy Afrika folklorining rivojlanishiga Hindiston ham maʼlum darajada taʼsir koʻrsatdi. Yuvuvchining eshagi haqidagi hikoyani Sumsumara Jatakaga borib taqaladi va „Oltin qoziqlar“ ertagining ildizlarini topish mumkin.

Abu Nuvas haqidagi arab hikoyalari (Joha kabi ayyor ayyor) Afrikaning anʼanaviy afsonalari va quyon haqidagi ertaklari bilan aralashib ketgan. Abu Nuvas suahili tilida Banavasi deb ataladi. Bu nom, shuningdek, Quyon uchun epitet boʻlib xizmat qiladi. Xorun ar-Rashid oddiygina „Sulton“ yoki „Bosh“ boʻladi va Mozambikda bu belgi portugal gubernatori boʻldi.

Koʻpincha, xristian va musulmon eʼtiqodlari Afrika afsonalarida bir-biriga bogʻlangan (masalan, oldingi boʻlimda Kalamush Alloh haqida gapirgan). „Zamonaviy“ deb ataladigan afsonalardan hikoyalar nisbatan uzoq vaqt oldin paydo boʻlgan. Masalan, Pokomo xalqining Buu qabilasida nasroniylikning paydo boʻlishi. Elis Verner hech qachon ayol bilan uchrasha olmasligiga ishontirdi, bir vaqtlar u bu voqealarga guvoh boʻlgan. Bu qabila XIX asrning ikkinchi yarmida aholi oʻrtasida ichkilikbozlikning keng tarqalishi tufayli tanazzulga yuz tutdi. Xurmolarning ayrim turlarining sharbatidan qabila spirtli ichimlik tayyorladi; tanasidagi kesiklar orqali sharbat chiqariladigan bu xurmolarning soni asta-sekin kamaydi. Va keyin bir kuni Mpembe ismli qabila vakilining oldiga uzun oq kiyim kiygan oq tanli bir odam tashrif buyurdi; sochlari yevropalik ayollarnikidek uzun edi. U tibbiyot xodimi sifatida qabilada biroz vaznga ega boʻlgan Mpembaga oʻz qabiladoshlarini gunohkor odatlaridan voz kechishga ishontirish kerakligini aytdi. Mpembe itoat qildi, lekin uning nasihatlari unchalik natija bermadi. Avvaliga odamlar uni masxara qilishdi, keyin qoʻrqib ketishdi va aqlning ovoziga quloq solishni koʻrishdi; Aslida, ularning koʻplari yashirincha illatlarga berilishda davom etdilar. Keyin notanish odam Mpembega ikkinchi marta tashrif buyurdi va uni shunday qattiq qoraladiki, u qoʻrquvdan oʻlib ketishiga sal qoldi.

Gʻalati vahiyning guvohlari guruch dalalarida qushlarni pishgan quloqlardan haydab yuborgan uchta yosh qiz edi. Bu odam qabilani gunohkor yoʻldan ketish haqida oxirgi marta ogohlantirayotganini aytdi — aks holda ular jazolanadi. Uning gʻazabining qurboni palma daraxtiga chiqmoqchi boʻlgan va odamning taqiqiga quloq solmagan ichkilikboz edi; keyin marhumning jasadini olib ketishni buyurdi. Bu soʻzlardan keyin boʻron boshlandi va odam osmonga koʻtarildi. Va Mpembe bu vaqtda goʻyo uchta qiz bilan nima sodir boʻlganligi haqida gʻayritabiiy xabar oldi; bu haqda odamlarga xabar berib, tezda u yerga borishlarini va qoʻrqib ketgan qizlarni uylariga olib ketishlarini aytdi. Afsuski, bu ogohlantirish ham yordam bermadi. Nihoyat, Tana daryosi oʻz oʻrnini oʻzgartirdi va Buu qabilasi unumdor yerlarni tark etishga majbur boʻldi. Keyin Buu hududida spirtli ichimlik tayyorlangan barcha palma daraxtlari oʻldirilgan.

Bu hikoyaning kelib chiqishi haqida bir nechta versiyalar mavjud: biriga koʻra, bu hikoyani baʼzi bir sargardon rohib-missioner oʻylab topgan; boshqasiga koʻra, bu hikoya 1887-yilda Neukirchen missiyasi tashkil etilishidan oldin ham nasroniylik taʼlimoti taʼsirida boʻlgan xalq afsonalarini yaratish mahsulidir .

Sanʼatda Afrika mifologiyasi 
 Pablo Pikasso „Avignon qizlari“ rasmida afrikalik niqobning naqshlaridan foydalangan; koʻrgazmalardan birida namoyish etilgan;
 Maks Ernstning haykaltaroshligi va rasmlarida Afrika sanʼati asarlariga ham koʻp ishoralar mavjud;
 Fernand Légerning baʼzi asarlari, jumladan, Provansdagi Biot muzeyidagi „Dunyoning yaratilishi“ gobelenlari muallifning afrikalik niqoblarni yaxshi bilishidan dalolat beradi. Gobelenda Guli Bailening shoxli niqobi tasvirlangan.

Kino 
 Gʻarbiy Afrika ertaklariga asoslangan animatsion film: „Kiriku va jodugar“ (Fransiya, 1998);
 Animatsion film, midquel: "Kirikou va yovvoyi hayvonlar(Fransiya, 2005);
 Multfilm: "Oʻrgimchak Anansi" (SSSR, 1970).

Adabiyot 
 Nil Geymanning „Anansining bolalari“ romanida Gʻarbiy Afrikaning koʻplab afsonalarida sevimli qahramon boʻlgan oʻrgimchak Anansi tasvirlangan;
 Alan Din Fosterning fantastik romani: Tafakkur qirolliklari orqali—Afrika mifologiyasiga asoslangan;
 Nikolay Gumilyovning Habashistonga qilgan sayohatlari, afrika folklori va mifologiyasi uning sheʼriyatiga taʼsir qilgan.

Manbalar 

Pages with unreviewed translations
Mifalogiya