MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Buloqlar

Buloqlar, chashmalar — yer osti suvlarining tabiiy holatda yer yuzasiga chiqishi (quruqlikda yoki suv ostida). B. suvli qatlamlarni daryo vodiylari, jarliklar, koʻl choʻkmalari kesib oʻtishidan, tektonik yoriklar, otqindi va choʻkindi jinslar kontakt zonalari mavjudligidan, suvli jinslar filtratsiya xossasining bir xil emasligidan paydo boʻladi. B. 2 ga boʻlinadi: 1) qaynar B.— yer ostidan gidrostatik bosim, gaz va bugʻlar taʼsirida yer yuzasiga chiqadi. Fargʻona vodiysida (Shoʻrsuv, Jalolobod), Tojikistonda (Obigarm, Issiqbuloq) koʻp. Qaynar B. paydo boʻlish sharoitiga qarab erozion va gaz bosimliga boʻlinadi. Bu B. artezian suvli qatlamlarning erozion kesilishi, tektonik yoriklardan otilib chiqishi hamda jarlik, soy va daryo vodiylarining suvli qatlamlarni kesib oʻtishi natijasida paydo boʻladi. Bunday B. Buxoro va Qoraqum neftgazli rayonlarida uchraydi; 2) sokin B.— sizot suvli katamlarning oldini suv oʻtkazmaydigan jinslar toʻsib qolishi yoki ochilib qolishi, karst buloklarining yer yuzasiga chiqishidan hosil boʻladi. Karst B.ning kattalari koʻp suvli (voklyuz). Ayrim karst B.dan sek. iga 200—250 l suv chiqadi. Bunday B. Fargʻona vodiysi jan. da, Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida koʻp, ulardan aholi keng foydalanadi. Bulardan tashqari sek.iga 1000—1100 l suv beradigan yirik B. ham bor. Oʻzbekistonda bunday B.lardan Qorabuloq (Qashqadaryo), Nurota va Deytbaland (Samarqand viloyati)da mavjud. B.dan chiqayotgan suvning oʻzgarishiga kura doimiy, davriy va oʻzgaruvchan, temperaturasi boʻyicha sovuq (0°—20°), issiq (20°—42°), qaynoq (40°—100°), juda qaynoq (100° dan ortiq) B.lar boʻladi. B.dan ekinlarni sugʻorishda, sanoatda, aholini suv bilan taʼminlash va davolanishda (Xoʻjaipok bulogʻi, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida) foydalaniladi. Suvi ichiladigan va sugʻorishda foydalaniladigan B. Fargʻona, Zarafshon, Qashqadaryo, Nurota, Toshkent vohalarining togʻ oldi joylarida koʻp. Bu yerlarda ayrim B.ning byoradigan suvi sek.iga 10—15 l ga yetadi. Shifobaxsh B. Tojikiston (Garmchashma, Xoʻjaobigarm), Qirgʻiziston (Jalolobod, Issiqota, Jetioʻgʻuz, Oqsuv), Oʻzbekiston (Shohimardon) va boshqa yerlarda bor. Toshkent shahri Chorsu maydonida ham 1960- yillar oxirlarigacha "Chorsu" mehmonxonasi oʻrnida Ukkosha bulogʻi mashhur boʻlgan. Sanoat ahamiyatiga ega shoʻr (tarkibida yod, bor, brom va boshqa elementlar boʻlgan) B. togʻ oldi, togʻ orasidagi botiq, artezian xavzalar (Fargona, Buxoro, Qarshi, Qoraqum)da uchraydi. Oʻzbekistonda B.dan toʻgʻri foydalanish maqsadida buloqli joylarning gidrogeologiya sharoitlari, B.lar paydo boʻlishi jarayoni, suv temperaturasi, tarkibi va chiqadigan miqsori oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Gidrologiya
Buloqchilar

Buloqchilar, tuk qanotlilar (Trichoptera) — hasharotlar turku mi. Oʻrtacha kattalikda, baʼzan yirik (70 mm gacha) boʻlib, tashqi koʻrinishi kapalaklarni eslatadi. Qanotlari mayda tuklar yoki tuksimon tangachalar bilan qoplangan. Qoʻngakida qanotlari qornini ikki yon tomondan yopib turadi. Ogʻiz organlari xilmaxil tuzilgan, ayrim turlarida soʻruvchi hartumcha shaklida boʻlib, shudring yoki nektar soʻrishga moslashgan. Koʻpchilik turlari voyaga yetgan davrida oziqlanmaydi; tuxum qoʻygach oʻladi. Urugʻlangan urgʻochi B. suvga toʻptoʻp qilib yoki shilimshiq ipchalar shaklida tuxum qoʻyadi. Qurtlari suv tubida choʻp va qumdan yasalgan "uycha"larda hayot kechiradi, traxeya orqali nafas oladi. 3000 ga yaqin turi maʼlum. Koʻpchilik turlarining qurtlari togʻ mintaqalaridagi daryo va koʻllarda uchraydi, baliqlarning asosiy ozigʻi hisoblanadi. Ayrim B. qurtlari sholi maysalarini yeb, ziyon keltiradi (UzoqSharq, Yaponiya). Oʻzbekistonda 50 ga yaqin turi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulogʻochun

Bulogʻochun — qadimgi turkiy urugʻlardan biri. Bulogʻochun Rashiduddinning "Jome attavorix" va Abulgʻoziy Bahodirxonning "Shajarayi turk" asarlarida uchraydi. Rashiduddin bu urugʻni burqutlarta qoʻshib sanaydi. Bulogʻochun yozma nasabnomalarning baʼzilarida 92 oʻzbek urugining biri sifatida qayd etilgan.

Manbalar
Bulungʻur

Bulungʻur (moʻgʻulcha bulugar — loyqa suv) — Zarafshon vodiysidagi eng qadimiy kanallardan biri. Uzunligi 90 km, suv sarfi 21 m³/s. Miloddan avvalgi qazilgan. Zarafshon daryosidan suv oladi. Ulugʻ qishlogʻi yonidan boshlanadi. Bulungʻur va Poyariq tumanlaridagi yerlarni suv bilan taʼminlaydi, Oqdaryota quyiladi.

Manbalar
Bulungʻur (maʼnolari)

Bulung‘ur:

 Bulung‘ur - Bulungʻur (moʻgʻulcha bulugar: — loyqa suv) — Zarafshon vodiysidagi eng qad.
 Bulung‘ur (shahar) - Bulungʻur — Samarqand viloyatidagi shahar (1973 yil)
Bulungʻur (shahar)

Bulungʻur — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi tuman (1973-yildan beri).Tuman markazi-Bulung‘ur shahri. Bulungʻurdan Samarqandgacha 31 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Bulungʻur. Bulungʻurni Katta Oʻzbekiston trakti kesib oʻtadi. Dengiz sathidan 736 m balandlikda. Aholisi 23,5 ming kishi (2000). Bulungʻurda 7 sanoat korxonasi (vino, sut, gʻisht zavodlari), xalq isteʼmoli mollari, hunarmandchilik, uy-roʻzgʻor buyumlari ishlab chiqaruvchi kichik xususiy korxonalar, 69 ta umumiy o‘rta taʼlim maktabi, mehmonxona, kutubxonalar, xalq teatri, kasalxona, tugʻruqxona va boshqa bor.

Manbalar

Oʻzbekiston shaharlari
Bulungʻur tumani
Samarqand viloyati aholi punktlari
Bulungʻur dostonchilik maktabi

Bulungʻur dostonchilik maktabi — Bulungʻur tumani (Samarqand viloyati)dagi baxshilik sanʼati markazi. 

Bunga mansub baxshilar qahramonlik dostonlarini ijro etish bilan mashhur boʻlganlar. Bu maktab repertuaridagi dostonlar soddaligi, oʻta anʼanaviy va nisbatan arxaikligi bilan ajralib turadi. 18—20-asrlarda yashagan Amin baxshi, Muhammad shoir, Chini shoir, Tovbuzar shoir, Qurbonbek shoir, Sultonmurod, Yoʻldoshbulbul, Yoʻldosh Mulla Murod ugʻli, Rahimbulbul, Joʻra shoir, Doʻstyor Xoʻjayor oʻgʻli, Xoʻjanazar baxshi, Fozil Yoʻldoshoʻgʻli, Yorlaqab Beknazar oʻgʻli kabi oʻnlab yirik dostonchilarni birlashtirgan bu maktab vakillari Bulungʻur, Jomboy, Poyariq, Gʻallaorol, Zomin, Jizzax atroflarida dostonchilik qilib yurganlar. Ular dostonlarni asosan doʻmbira, baʼzan qoʻbiz joʻrligida ijro, ettanlar. Bu maktab vakillaridan yozib olingan "Alpomish", "Yodgor", "Yusuf bilan Ahmad", "Mashriqo", "Balogardon", "Nurali", "Shirin bilan Shakar", "Rustam", "Murodxon", "Zevarxon" va boshqa dostonlar badiiy uslubi jihatidan Bulungʻur dostonchilik maktabi m.ga xos xususiyatlarni oʻzida mujassam etgan. Bulungʻur dostonchilik maktabi m. vakillari Fargʻona vodiysidagi oʻzbek dostonchilari, jumladan Yangiqoʻrgʻon tumanidagi Qoʻlbuqon dostonchilari ijodining shakllanishiga ijobiy taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
Mirzayev T., Sobirov O., Imomov K., Oʻzbek xalq ogʻzaki poetik ijodi, T., 1980.

 

Oʻzbek dostonchilik maktablari
Bulut oʻlchagich

Bulut oʻlchagich — bulutning quyi va yuqori chsgaralarini aniqlash uchun uchar zond yordamida atmosferaga koʻtariladigan asbob. Ishlash tamoyili bulutga kirish va undan chiqishda yoritilganlik yoki namlikka bogʻliq ravishda fotoelement yoki gigroskopik qoplamaga ega oʻtkazgich qarshiliklarining oʻzgarishiga asoslangan. Past bulutning quyi chegarasi koʻtarilish tezligi aniq boʻlgan sharlar va projektorlar bilan, shuningdek quyi va yuqori chegarasi samolyotlar yordamida aniqlanishi mumkin.

Manbalar
Bulutlilik

Bulutlilik — osmon gumbazining bulut bilan qoplanganlik darajasi. B. 10 balli shkala boʻyicha koʻz bilan chamalab aniqlanadi, bulut miqdori 10 balli tizim boʻyicha, bulut shakli esa bulut xalqaro tasnifi boʻyicha belgilanadi, agar osmon gumbazida hech bulut boʻlmasa, nol ball, agar osmon bulut bilan butunlay qoplangan boʻlsa, 10 ball beriladi. Osmon gumbazidagi bulut ulushini taxminan foizga aylantirib boshqa ballar beriladi. B. obhavo va iklimni belgilaydigan muhim omil hisoblanadi. Qish kunlari va tunda u Yer sirtidagi va Yer sirti yaqinidagi havo qatlami temperaturasining pasayishiga toʻsqinlik qiladi, chunki Yerdan nur ketyshi kamayadi. Yezda va kunduz kunlari B. Yer sirtida quyosh nurlari qizdirishini kamaytirib, qitʼaning ichki iklimini yumshoklashtiradi. Bulutlilik da ʼ.jiizorlar radiatsiya balansiikpt muhim omili. Oʻrta Osiyo hududida yoz va kuzda havoiing kam bulutli va ochiq boʻlishi dehqonchilik uchun juda qulay. Havo ochiqkunlar umumiy B. boʻyicha 60—90% ni, past B. boʻyicha 80—98% ni tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulutsimonlar

Bulutsimonlar, bulutlar -tuban tuzilgan umurtqasiz hayvonlar (yuvaktashshlar)ning eski nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
George Boole

George Boole (2-noyabr 1815, Linkoln — 8-dekabr 1864, Ballintempl, Korka grafligi, Irlandiya) — ingliz matematigi va mantiqchisi. Matematik mantiqqa asos solgan. Maxsus matematik maʼlumotga ega boʻlmay, 1849-yilda matematika professor boʻlgan. "Mantiqning matematik taxlili" (1847), "Mantiqiy hisoblash" (1848), "Tafakkur qonunlarini tekshirish" (1854) asarlari muallifi. Alohida sistemalar (Bul algebralari) Boole nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Buldozer

Buldozer (ing. bulldozer — katta qismlarni maydalash) — 1) tuproq, qum, shagʻal, mayda tosh, togʻ jinslari va boshqa toʻkma materiallarni 200 m gacha masofaga surish va toʻplash, zovur va chuqurlarni tuproq bilan toʻldirish, yerni tekislash, axlat va chiqindilarni yigʻish, aerodrom, yoʻl va maydonlarni qordan tozalash uchun moʻljallangan mashina. Yoʻl qurilishi, gidrotexnika inshootlari (toʻgʻon, damba va boshqalar) qurilishi, qishloq xoʻjaligida ishlatiladi. B. yerni kesib suradigan moslama, rama, moslamani koʻtaribtushiruvchi gidravlik yoki chigʻirli (arqonblok tizimli) mexanizmlar va ularni boshqarish tizimlaridan iborat.

B.larning quyidagi xillari bor: a) kesib suruvchi moslama (otval)ming ishlash usuliga qarab, otvali buriladigan va otvali burilmaydigan; b) otvalini boshqarish mexanizmiga qarab, gidravlik; arqon (tros)blok tizimli; v) traktorning yurish qismiga qarab, gʻildirakli va gusenitsali; 2) mashinasozlikda — metallni qizdirib yoki sovuqlayin bukib, turli shakldagi detallar tayyorlanadigan gidravlik yoki krivoship mexanizmli qurilma (press). B. koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan korxonalarning temirchilikshtamplash sexlariga oʻrnatiladi. Krivoship mexanizmli B. staninasining yoʻnaltiruvchilari / da polzun 2 (rasm) yuradi. Egish shtamplari polzunga va stanina tiraklari 3 ga bolt 4 lar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Gidravlik B.ning polzuni suyuqlik taʼsirida harakatlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bulgʻor

Bulgʻor — Volga-Kama Bulgʻoriyasi poytaxti. Harobalari Tatariston Respublikasining Bulgʻor (Bulgʻorlar) qishlogʻi yaqinida saqlanib qolgan. Bulgʻorda arxeologik qazish ishlari 1870-yilda boshlangan. 1950—57 yillarda esa A. P. Smirnov rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya u yerda keng koʻlamda qazish ishlari olib borgan. Bulgʻor oʻrnidagi eig ilk manzilgoh milodiy 1-ming yillikning 2-yarmiga oid. Sharq yozma manbalari (Ibn Fadlon, Ibn Havqal, Abulhamid Andalusii, Abu Abdulloh Gʻarnotiy va boshqa asarlari)da Bulgʻor 10-asrdan tilga olingan boʻlib, uning vujudga kelishi aia shu vaqtga toʻgʻri keladi. 13-asrning 2-yarmida Bulgʻor Oltin Oʻrdattx eng muhim savdo-sotiq va hunarmandchilik markaziga aylangan. Arxeologik qazishlar vaqtida Bulgʻor harobasining 13—14-asrlarga doyr qatlamlaridan koʻplab mehnat qurollari, uyroʻzgʻor buyumlari. taqinchoqlar, tangalar, turar joy va hammomlar harobalari, xumdonlar, choʻyan eritish koʻralari, sizot suv quvurlari hamda Oʻrta Osiyo, Qrim, Zakavkazye, Rus va Xitoydan keltirilgan buyumlar topilgan. Bulgʻordagi binolarning koʻpchiligi Oʻrta Osiyodan keltirilgan naqshinkor sirlangan sopol plitkalar bilan bezatilganligi aniklangan. 14-asrga oid minora, bulgʻor xonlari maqbaralari, Cherkov, masjid va bulgʻor xonlarining yozgi qarorgohi harobalari hozirgacha saqlanib qolgan. Bulgʻor yaqinida bozor (Ogʻabozor) boʻlgan. Bulgʻor 1361-yil Oltin Oʻrda xoni Buloq Temur tomonidan vayron qilingan, 15-asrga kelib esa unda hayot butunlay toʻxtagan.

Galereya

Yana qara 

 Volga-Kama Bulgʻoriyasi
 Qozon xonligi

Manbalar

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bulgʻori

Bulgʻori — qoramol terisidan ishlangan yumshoq koʻn. Teri xrom tuzi, oʻsimliklardan olinadigan oshlovchi moddalar va ularning aralashmasi bilan oshlanadi. Bulgʻorini yumshoq, pishiq va suv oʻtkazmaydigan qilish uchun unga yogʻ singdiriladi (Bulgʻori tarkibida anchagina yogʻ boʻladi). Bulgʻoridan oyoq kiyimlari tikiladi, egarjabduq tayyorlanadi.

Manbalar
Bulgʻorlar

BULGʻORLAR — 7-asrdan boshlab Oʻrta Volga boʻylarida yashagan turkiy qabilalar. 10—13-asrlarda Volga-Kama Bulgʻoriyasining asosiy aholisi. Ularning avlodlari — chuvashlar, Qozon tatarlari va boshqa (qarang Volga bulgʻorlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Millatlar
Tarix
Bum

Bum (ing. boom — shov-shuv) — 1) ishlab chiqarish narxlari va boshqa xoʻjalik koʻrsatkichlarining tezkor oʻsishi bilan tavsiflanadigan iqtisodiy siklning yuqori fazasi; tovarlar narxlari va qimmatbaho qogʻozlar kursining koʻtarilishi koʻrinishida yuz beradigan ishlab chiqarish va savdoning qisqa muddatli yuksalishi. Ishlab chiqarishdagi B. koʻpincha iqtisodiy tanglik boshlanishidan oldin roʻy beradi; 2) biror voqea, hodisa, shuningdek kimsa toʻgʻrisida mishmish, shovshuv koʻtarilishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bumazeya

Bumazeya (ital. bambagia — paxta) — bir tomoni, odatda, teskarisi tukli, sarja (baʼzan polotno) oʻrilishli qalin ipgazlama. Tukli boʻlgani uchun mayin bh’ladi. issiqlikni yaxshi saqlaydi. Gul bosib yoki sidirgʻa rangga boʻyab. oxorlab ishlab chiqariladi. B.dan issiq ich kiyimlar va koʻylaklar tikiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bumerang

Bumerang (ing. boomerang) — qad. otish quroli. Bukilgan yogʻochdan yasalgan, koʻpincha oʻroqsimon shaklda boʻladi. B. otilganda, aylanib, yana otuvchining oʻziga qaytib keladi. Avstraliya, Jan.

Sharqiy Osiyo, Janubiy Hindiston, Qad. Misr va Meksikada tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Huvariy Bumiddin

Bumiddin Xuari (1925-1978) - Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi (JXDR)ning siyosiy va davlat arbobi. Polkovnik (1957). Zitun universiteti (Tunis) va Al-Azhar universiteti (Misr) untlarida taʼlim olgan, Qohirada arab tilidan dare bergan. 1955-yil Jazoirga qaytib kelib, Jazoir xalqining fransuz mustamlakachilariga qarshi kurashida qatnashdi. 1958-yilda B. Oran qoʻzgʻolonchilarining rahbari, 1960—62 yillarda Jazoir inqilobi milliy ozodlik kengashining aʼzosi va milliy ozodlik armiyasi Bosh shtabining boshligʻi. 1962-yildan JXDRning milliy mudofaa vaziri, 1963—65 yillarda Vazirlar kengashi raisining birinchi oʻrnnbosari. 1965—76 yillarda JXDR Inqilobiy kengashi va Vazirlar kengashi raisi. 1976-yil dekabrdan JXDR prezidenti.

Manbalar
Bumin

Bumin (Xitoy tarixiy manbalarida "Tumin") (?—553.7.3) — Turk xoqonligi asoschisi va uning birinchi hukmdori (552—553).

Jujan xonligita tobe ashshshurugʻi (maʼdan qazish, temir eritish va undan qurolyarogʻlar yasash bilan shugʻullangan)ning sardori. B. 550 yil Xon Anaxuan (520—552) bilan ixtiloflashish maqsadida ataylab uning qizini oʻziga xotinlikka soʻratadi. Shunda Anaxuan dargʻazab boʻlib: "Sen mening bir temir erituvchim boʻla turib, bunga qanday jurʼat etding!" — deb javob qiladi. B. xonning mazkur javobini keltirgan kishini qatl qilib, tezlikda Gʻarbiy Vey imperiyasi hukmdori Vendi bilan yashirincha harbiy ittifoq tuzadida, uning qizi Chanlega uylanadi (551). Soʻng, B. 552 yil qishida toʻsatdan jujanlarga hujum qilib, ularni tormor keltiradi. Anaxuan magʻlubiyat alamiga chidolmay oʻzini oʻzi oʻldiradi, uning oʻgʻli — taxt vorisi Yanluchen esa jujanlar ittifoqchisi boʻlmish Si imperatori huzuriga qochadi. Shunday qilib, B. "elxon" unvoni bilan ilk Turk xoqonligi taxtiga oʻtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bichurin N. Ya., Sobraniye svedeniy o narodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremena, M. L., 1950; 
 Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.

Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Buna

Buna — dengiz, kanal qirgʻoqlari yoki gidrotexnika inshootlarini suv yuvib ketishidan saqlash va suv oqimini rostlab turish uchun xizmat qiladigan mustahkamlash inshooti. B. uchun tuproq, tosh, beton, gabion, shoxshabba va boshqa materiallar ishlatiladi. B. qirgʻoqqa tik yoki biror burchak ostida oʻrnatiladi. Tub B.lar qirgʻoqsagi inshootlar (dambalar, kanal devorlari va boshqalar) tubini suv yuvib ketishidan asraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Bunak

Viktor Valerianovich Bunak (1891.22.9, Moskva — 1979) — antropologiya maktabi asoschisi, biol. fanlari doktori (1935), professor (1925). Moskva universiteti Antropologiya ilmiy tadqiqot institutining direktori (1924—30), biol. fakultetida va Antropologiya institutida odam morfologiyasi boʻlimi boshligʻi (1930— 48). "Rus antropologik jurnali" Bosh muharriri (1923—31). Rossiya Fanlar akademiyasi Etnografiya institutining antropologiya sektorida katta ilmiy xodim (1949). B.ning asosin ishlari odam morfologiyasi, irqchilik, antropogenez, odam genetikasi, nutqning kelib chiqishi masalalariga oid. B. Teshiktosh gʻoridan topilgan bolaning bosh suyagidagi miya boʻshligʻi tuzilishini tekshirib, uning "neandertal" odamlarga oʻxshashligini isbotlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1891-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
22-sentabrda tugʻilganlar
Bungarlar

Bungarlar (Bungarus), kraytlar — aspidlar oilasiga mansub zaharli ilonlar urugi. 12 turi bor. B.ning boshi kichkina va toʻmtoq, ogʻzi tor, zahar tishlari mayda. Jan.Sharqiy Osiyo, Yava, Hindiston, Malayya, Sumatra va boshqa joylarda tarqalgan. Dala va oʻtloqlardayashaydi. Baʼzan, xonadonlarga ham kiradi. B. tunda ov qiladi, kunduzi kovaklarda yashirinib yotadi. Mayda jonivorlar bilan oziqlanadi; baʼzan zaharli ilonlarga ham hujum qiladi. B. kovaklarga va xazonlar orasiga 10 tacha tuxum qoʻyib, ular ochib chiqqungacha qoʻriqlaydi. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan qoraoq yoʻlli hind bungari yoki krayti (V. coerus) ning uz. 1,5 m gacha. Indoneziyada uchraydigan qorasariq yoʻlli pama (V. fasciatus) ning uz. 1,75 sm ga yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bundesrat

Bundesrat (nem. Bundesrat) -1) Germaniyada yerlarning vakillik organi; 2) Germaniyada (1871 — 1918) parlamentning yuqori palatasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bundestag

BUNDESTAG (nem. Bundestag) GFR parlamentidagi quyi palata — deputatlar palatasi, respublikaning oliy vakillik organi. 1949-yilda tuzilgan. Saylov tizimi boʻyicha 4 yil muddatga saylanadi. Saylovchilarning 5% idan kam ovozini olgan partiya bironta ham mandatga ega boʻlmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunduka

Bunduka (arab, funduq) — qad. ogʻirlik oʻlchovi; qiymati 4,25 g ga teng, yaʼni 1B=4,25g. Sharqmamlakatlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunker

Bunker ():

 materiallar (qum, shagʻal, sement, don, kumir, ruda)ni qisqa muddat saqlash yoki tashishga muljallangan idish. Bunker poʻlat, temirbeton yoki yogochdan piramida yoki konus shaklida yasaladi. Bunkerlarning pastki toraygan qismida materialni toʻkish uchun maxsus qopqogʻi boʻladi. Bunkerlarga yuk transportyor va koʻtarma transport mashinalari yordamida ortiladi. Baʼzan vagon yoki avtomashinada keltirilgan materiallar toʻgʻridantoʻgʻri Bunkerga agʻdariladi;
 quruq yuk tashiydigan kemalarda yonilgʻi uchun ajratilgan joy;
 paxta terish mashinasining paxta yigʻadigan agʻdarma qismi;
 Bunkerpoyezd — shaxtalarda togʻ massasini uzluksiz yuklash, tashish va boʻshatish uchun muljallangan relsli transport vositasi;
 kombaynda — oʻrib-yanchilgan don qoplarga toʻkiladigan yashik (voronka); elevatorda — don solib turiladigan yashik (voronka).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunostomoz

Bunostomoz — kovsh qaytaruvchi hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasallik. Kasallikni mollarning ingichka ichagida parazitlik qiladigan Bunostomum trigonocephalum (qoʻy va echkilarda) va V. phlebitomum (qoramollarda) nematodalari quzgʻatadi. Ingichka ichakda yashaydigan urgʻochi nematodalar tuxumlari najas bilan tashqariga chiqadi va qulay sharoitlarda tuxumdan chiqqan lichinkalar 3—7 sutkada invazion bosqichga yetadi. Lichinkalar aksariyat hollarda teri orqali, shuningdek ozuqa va suv bilan hayvon organizmiga kirganda kasallik yuqadi. Kasallangan mol oriqlaydi, quvvatdan ketadi, oʻsmaydi, kamqon boʻlib qoladi, ichi ketadi, buzoklarda yalanish kuzatiladi. Lavroskopiya oʻtkazib tashhis qoʻyiladi. Davolash: fenotiazin, nilverm, morantel tantrat, tivedin beriladi. Oldini olish: hayvonlarning terisini va binolarni toza tutish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bunt

Bunt, uyum, gʻaram — 1) paxta zavodi va punktlarida chigitli paxtani uzoq vaqt saqlash uchun usti brezent bilan yopib qoʻyiladigan paxta uyumi. B. 25x14 yoki 22x11 m oʻlchamdagi maxsus maydonlarda hosil qilinadi. Maydon yer sathidan yarim metr yoki uidan ham balandroq koʻtarilib shibbalangan, ustiga asfalt yoki tosh yotqizilgan, baʼzan somonli loy bilan qalin suvalgan boʻladi. Har qaysi B.da 300—600 t paxta saqlash mumkin. B.ning balandligi, asosan, 8—9,5 m boʻlib, ustiga yopilgan brezent har joyhar joyidan arqon bilan pastga tortib qoʻyiladi. Paxta qizib ketib, oʻz-oʻzidan alangalanmasligi uchun B. ichiga har 4—5 m oraliqda shamollatish tuynuklari qilinadi; 2) qand lavlagi, sabzavotlar (zdlar yaqinida) vaqtincha saqlanadigan uzun uyum; 3) ochiqjoyga taxlab qoʻyilgan toy xashaklar uyumi; 4) teri va arqonlar bogʻlami.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bura

Bura (arab, burak — selitra), tanakor — mineral. Natriy tetraborati Na2B4O7. 10N2O, tetraborat kislotasi natriyli tuzining kristallogidrata. Monoklin singoniyali. Prizma va mayda donachalar holida uchraydi. Rangi oq, kulrang, sargʻish, rangsiz. Yaltirokligi shishasimon, mumsimon. Qattikligi 2—2,5, s.ogʻ. 1,7 Suvda yomon eriydi. B. bor elementi mavjud boʻlgan quriyotgan shoʻr koʻllarda, balchikli vulkan mahsulotlarida hosil boʻladi. B. Oʻzbekistondagi tuz konlarining barchasida uchraydi. Yirik uyumlari AQSH, Argentina, Tibet, Kashmir, Kerchda topilgan. B. qishloq xoʻjaligida mikro oʻgʻit sifatida, shuningdek metallarni kavsharlash, maxsus shisha navini tayyorlashda, qogʻoz sanoatida, koʻnchilikda, bor kislotasi va tuzlarini olishda ishlatiladi. B. tibbiyot preparati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buralish

Buralish — sterjen, plastinka yoki qavariq sirtning tashki burovchi momentlar (kuchlar jufti) taʼsirida vujudga keladigan deformatsiya (koʻndalang kesimlarning oʻzaro burilishi). Doiraviy toʻgʻri sterjen burovchi moment taʼsirida buralganda uning koʻndalang kesimidagi barcha nuqtalar oʻz tekisligida qoladi, sterjen uchlari (koʻndalang kesimlar) orasidagi masofa esa oʻzgarmaydi, kesimlar radiusi toʻgʻri chiziqligicha qoladi. Koʻndalang kesimlar bir-biriga nisbatan umumiy oʻq atrofida biror burchakka buriladi. B. dumaloq sterjenlarda faqat urinma zoʻriqishlarni, boshqacha koʻndalang kesimli sterjenlarda urinma va normal (tik) zoʻriqishlarni hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buranda

Buranda — kosibchilikda ishlatiladigan asbob. Poʻlat tigʻli, yogʻoch dastali boʻladi. Teridan pichoqqa qinlik kesib olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Burbonlar

Burbonlar — Fransiya, Ispaniya va Ikkala Sitsiliya qirolligidagi qirollar sulolasi. Fransiyada 1589-1792, 1814-15, 1815-30 yillarda (asosiy vakillari: Genrix IV, Lyudovik XIV, Lyudovik XVI, Lyudovik XVIII, qarang Lyudoviklar); Ispaniyada 1700-1808, 1814-68, 1874-1931-yillarda va 1975-yildan (ispan shajarasiga Lyudovik XIV ning nevarasi Filipp V asos solgan); Ikkala Sitsiliya qirolligida 1735-1805, 1814-60 yillarda (shajara asoschisi — Filipp V ning oʻgʻli Karl IV) hukmronlik qilganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil