MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hosildorlik

Hosildorlik - ekin maydoni birligidan olinadigan dehqonchilik mahsuloti miqdori; s/ga bilan hisoblanadi. H. bir necha turga boʻlinadi: potensial H., rejali H., kutilayotgan H., tupdagi H., 1 ga dan olingan haqiqiy H. Potensial H. — ekin navida mavjud hosil berish imkoniyatlarini yuzaga chiqarish zarur boʻlgan barcha shart-sharoitlar taʼminlanganda 1 ga ekinzordan olinishi mumkin boʻlgan mahsulotning maksimal miq-dori. Uni ilmiy tadqiqot muassasalari (nav ori-ginatorlari), davlat nav sinash tarmogʻi, ilgʻor shirkat, fermer xoʻjaliklari mutaxassislari ideal hamda odatdagi agrofonga tatbiqan hisob-lab chiqadilar. Bu esa navlar tarkibi hamda xoʻjalik, viloyat, mintaqa va h.k.dagi dehqonchilik tarmoqlarining tuzilmasini belgilashga yordam beradi. Rejali H. — xoʻjalik sharoitlarida 1 ga yerdan olinishi mumkin boʻlgan mahsulot miqdori; H.da eri-shilgan daraja tuproq unumdorligi, texnika vositalari, oʻgʻitlar va h.k. bilan taʼminlanganlikni hisobga olgan holda ekin ekilgunga qadar bel-gilanadi. Kutilayotgan H. (hosilga qarab moʻljallanadigan H.) — 1 ga yerdan olinishi moʻljallanayotgan mahsulot. Ekinzorlarning umumiy hola-tini baholash asosida xoʻjaliklar tomonidan hisoblanadi. Kutilayotgan hosil koʻrsatkichlari sharoitga qarab oʻzgarishi mumkin. Kutilayotgan H. har 1 ga dan s hisobida yoki taxminiy hisobda (yuqori, oʻrta, past, oʻtgan yilgi darajada) aniqlanadi. Tupdagi H. (biol. H.) — oʻz vaqtida boshlanadigan yigʻim-terim oldidan dalada yetilgan tayyor mahsulot miqdori. Haqiqiy H. — 1 ga dan olingan haqiqiy hosil (ombor H.) — yigʻilgan va kirim qilingan mahsulot. turli usullarda: dastlabki kirim yoki har 1 ga ekin, bahorgi mahsuldor may-don hisobiga toʻgʻri keladigan sof massa va boshqa bilan qayd etiladi.

H. darajasi iqlim, geografik, tuproq, mikrobiologik, biologik, agrotexnik, tashkiliy-iqgisodiy va boshqa sharoitlar bilan belgilanadi. Dehqonchilikning intensiv sistemalarini joriy qilish bilan ekinlar H.i, asosan ishlab chiqarishni intensivlash omillari hisobiga ortib boradi.

Dildora Saidova.
Hotami Toy

Hotami toy (toʻliq nomi Abu safona Hotam ibni Abdulloh ibni Saʼdi Toyi) (taxminan 6-asr oxiri — Yaman — 7-asr boshi) — saxiyligi va olijanobligi bilan Sharq mamlakatlarida dong taratgan shaxs. Yamandagi Toy qabilasining boshligʻi, mashhur lashkar-boshi va shoir boʻlgan. Adlu inso-fi, saxiyligi va yaxshiligi bilan dastlab atrofdagi qabilalar, keyin butun Arabiston va Sharq xalqlari orasida Hotami Toy — Toy (qabila-si)dan boʻlgan Hotam nomi bilan shuh-rat qozongan. Uning saxovat va him-matiga qoyil qolgan Muhammad pay-gʻambar (sav) ham Toy sharofatidan uning avlodini eʼzozda tutishni buyurgan.

Sharq xalqlari ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida H.T. haqida koʻplab afsona va rivoyatlar, qissa va dos-tonlar, hatto "Hotamnoma" kitobi yaratilgan. "Hotamnoma" dastlab arab tilida yaratilib, keyin forscha nus-xasi Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida keng tarqalgan. Oʻrta asrlardayoq kitob holida tarqalgan bu asar 18—19-asrlarda hind, urdu, oʻzbek, turkman, ingliz va qisman rus tillariga tarjima qilingan. 19-asrda Oqsuvda muhammadhasan Olim forschadan turkiyga tarjima qilgan va u 1900-yilda Toshkentda "Hotamnomai turkiy" nomi bilan chop etilgan. Mazkur qoʻlyozma va toshbosma asosida professor A.Matgʻo-ziyev 1988-yilda uni hozirgi yozuvda nashr ettirgan.

H. T. shoir sifatida ham mashhur. Saqlanib qolgan sheʼrlari arab adibi va xattot Rizqulloh Hassun tomonidan 1872-yilda Londonda chop qilingan.

Sharq xalqlari tillarida Hotam, Hotamtoy nomlari "saxiy", "qoʻli ochiq" maʼnolarini ifodalaydigan sifatga aylanib ketgan. I.V.Gyote "Gʻar-bu Sharq devoni"da oʻzini Hotam, maʼshuqasini Zulayhoga nisbat berib, qator sheʼrlar yaratga

Adabiyot 
 Hotamnoma, T., 1988.

 

Shoirlar
Orifxon Hotamov

Orifxon Hotamov (1927.10.10, Jizzax — 2002.25.9, Toshkent) — xonanda, sozanda (tanbur, gʻijjak), bastakor. Oʻzbekiston xalq hofizi (1993). Milliy mumtoz musiqa (ma-qom, ashula, katta ashula, bastakorlik) sanʼatining yirik vakili. Toshkent musiqa bilim yurtini gʻijjak ixtisosligi boʻyicha tugatgan (1954). Hofizlik va tanbur chalish yoʻllarini ustozi J.Sultonovdan oʻzlashtirgan. Muqimiy teatri (1944), Oʻzbek davlat filarmoni-yasi (1945-50), Oʻzbek radiosining xalq cholgʻulari orkestri (1956—59), etnografik ansambli (1959-76), *Ma-qom" ansambli (1976-89)da sozan-da, ayni paytda M.Uygʻur nomidagi Sanʼat instituti (1989—99), Toshkent konservatoriyasi (1999-yildan)da peda-gog. Repertuaridan katta ashula ("Ohkim", "Daydi Tanavor", "Boʻlmish" va boshqalar), mumtoz ashula ("Fe-ruz", "Abdurahmonbegi", "Hanuz", "Qoʻshchinor", "Suvora" va boshqalar) va maqom yoʻllari ("Dugoh Husayn", "Bayot" kabi), 20-asr bastakorlari ("Sodirxon Ushshogʻi", S.Bobosharipov; "Ul kun jonon", J.Sultonov; "Dogʻman", K.Otaniyozov va boshqalar) hamda oʻzbek mumtoz va zamonaviy shoirlar gʻazallariga oʻzi bastalagan ("Naylayin", "Qoshi yosinmu deyin", "Qora boʻlib-dur", Navoiy; "Sensan sevarim", Lutfiy; "Yor oʻtdimu", S.Zunnunova; "Holimni soʻrmaysan", Sadoiy; "Ohista-ohista", T.Toʻla; "Subhidam", P.Moʻmin; "Vatandir", "Paydo boʻlibdur", Chustiy va boshqalar) asarlari oʻrin olgan. H. kuchli, koʻlami keng, shirador va dardli ovoz sohibi. H.ning oʻziga xos ijro va ijo-diy uslubi nozik did, teran maz-mundorligi bilan ajralibturadi. Koʻp yillar davomida Hakimjon Fayziyev, keyinchalik oʻgʻillari Axrorxon va Ismoilxonlar bilan hamnafaslik qilib, ovozlar ravonligi va mutanosibligi, tanbur-dutorning dil-kash Muloqotiga asoslangan joʻrovoz yoʻlida ijod qilgan. Ijrolari va bastakorlik asarlari Oʻzteleradio-kompaniyasi fonotekasiga, bir necha gramplastinka va kompakt diskga yozilgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Adabiyot 
 Begmatov S, Orifxon Hotamov, T., 2000.

Manbalar 

 

1927-yilda tugʻilganlar
2002-yilda vafot etganlar
10-oktabrda tugʻilganlar
25-sentabrda vafot etganlar
Hamidjon Hotamov

Hamidjon Olimjonovich Hotamov (1959.20.6, Navbahor tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1985). 1985-yildan Navbahor tumanidagi 14-maktabda tarix oʻqituvchisi. 1996-yildan „Uchtut“ nafis sanʼat litseyi direktori, 2000-yildan tarix-huquqshunoslik fani oʻqituvchisi. Hozirda ushbu litseyning tarix fani oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1959-yilda tugʻilganlar
20-iyunda tugʻilganlar
Yorqinoy Hotamova

Yorqinoy Hotamova (1941.23.2, Fargʻona shahri) – aktrisa, xonanda (lirik soprano). Oʻzbekiston xalq artisti (1991). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1970). 1958—60 yillar Fargʻona teatrida, 1960—70 yillar Oʻsh teatrida, 1971-yildan yana Fargʻona teatrida aktrisa. Fargʻona universitetining dotsenti (2001-yildan). Zulxumor („Ravshan va Zulxumor“) uning sahnada yaratgan birinchi obrazidir. Keyinchalik Zuhra („To-hir va Zuhra“), Kumush („Oʻtgan kunlar“), Dezdemona („Otello“), Raʼno („Mehrobdan chayon“), Aliman („Momo yer“), Oyxon („Maysaraning ishi“), Kimyo („Nurxon“), Oyparcha („Nodi-ra“), Barchinoy („Alpomish“), Qumri („Temir xotin“), Momo („Chimildiq“), Dilorom („Dilorom“), Xol-poshsha („Qoʻsh kaptar“), Zumrad („Tan-bur nolasi“) kabi rollarni ijro etdi. Hotamova ijodi koʻproq dramatik ob-razlar yaratishga moyilligi, qahramonlari xarakterining ijtimoiy va psixologik asoslarini chuqur ochib berishi, ularni ruhiy goʻzallik va hayotbaxsh ruh ila taʼminlashi bilan ajralib turadi. Hotamova filmlarda ham suratga tushgan (Ulgʻay ona „Bogʻ“ telese-riali, Mehriniso momo „Uvaysiy“ teleseriali va boshqa). Hotamova ijrosidagi „Yozgan xating qoʻlimda“, „Fargʻonadan qarayman“, „Sen ketding, firoq qoldi“, „Tong shamoli“, „Soʻzlasa“, „Zamonam mening“, „Samarqand ushshogʻi“ va b. qoʻshiqlari mashhur.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1941-yilda tugʻilganlar
23-fevralda tugʻilganlar
Masuda Hotamova

Masuda Turdiboyevna Hotamova (1947.19.5, Uychi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Namangan pedagogika institutini tugatgan (1972). 1968—2000-yillarda Uychi tumanidagi 38-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. 1985—90 yillarda Oʻzbekiston Oliy Kengashi deputati.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Hofiz Koʻhakiy majmuasi

Hofiz Koʻhakiy majmuasi — Toshkentning Sagʻbon koʻchasidagi meʼmoriy yodgorlik (XVI asr). Hofiz Koʻha-kiy mablagʻiga uning rahbarligida qurilgan. Qadimda bu majmua salo-batli va jozibador ilm maskani boʻlgan. Allomaning oʻzi madrasada ilmi toliblarga, mahalla yoshlariga dars bergan. Binoning meʼmoriy yechimi, tashqi koʻrinishi, qurilish xom ashyolari uning XVI asrga mansubligini koʻrsatadi.

Majmua toʻgʻri toʻrtburchak tarhli, bosh tarzi peshtoqli, 1 qavatli; yozgi masjid, madrasa, darvozaxona orqali ichkari (keng hovli)ga kiriladi. Keng hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, atrofi chinorlar ekib soʻlim maskanga aylantirilgan. Gʻarbiy qismida mezanali baland minora, shifti anʼanaviy naqshlar bilan bezatilgan koʻp ustunli ayvon (yozgi mas-jid), koʻp gumbazli xonaqoh (qishki masjid), ravoqli qator hujralar boʻlgan.

Majmuadan yozgi masjid, xonaqohning teng yarmi, hovlining bir qis-mi, bir nechta hujragina saqlanib qolgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Hofiz Tanish Buxoriy

Hofiz Tanish Buxoriy ibn Mir Muhammad Buxoriy, Mavlono Naxliy (taxminan 1540 — Buxoro — 1589) — tarixchi olim va shoir. Otasi Mir Muhammad Buxoriy Ubaydullaxonning eng yaqin kishilaridan sanalgan. Hofiz Tanish Buxoriy Buxoro madrasalarida tahsil olgan.

Qulbobo Koʻkaldoshning tavsiyasi bilan Hofiz Tanish Buxoriy Abdullaxon II saroyiga xizmatga qabul qilingan va xonning shaxsiy voqeanavisi (tarixchisi) qilib tayinlangan (1570-yildan). U umrining oxirigacha shu lavozimda xizmat qilgan. Hofiz Tanish Buxoriy oʻz davrining yetuk shoiri boʻlib, u „Mavlono Naxliy“ taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. 1560-yilda u Iskandarxon taxtga oʻtirganida unga qasida bagʻishlagan. Uning sheʼrlari koʻplab tazkiralar va bayozlarda uchraydi.

Hofiz Tanish Buxoriy oʻzining shoh kitobi — „Abdullanoma“ („Sharafnomai shohiy“) asari bilan tanilgan. Asar shayboniylardan Abdullaxon II ga bagʻishlangan boʻlib, 1584—88 yillarda Buxoroda fors tilida yozilgan. Muallifning rejasiga koʻra, asar muqaddima, 2 qism (maqola) va xotimadan iborat boʻlishi moʻljallangan. Biroq asarni yozish jarayonida reja oʻzgargan. 1-va 2-maqolalar qoʻshib yozilgan, xotima esa muallifning vafoti tufayli yozilmay qolgan. Mutribiyning guvohlik berishicha, „Abdullanoma“ asarining oxirgi qismini Abdullaxon II ning topshirigʻi bilan qozi Poyanda Zominiy (1602-yilda) yozgan.

„Abdullanoma“ asari sharqshunos olim Sodiq Mirzayev tomonidan oʻzbek tiliga toʻliq tarjima qilingan. Bu asar B.Ahmedov soʻz boshisi va izohlari bilan birgalikda 2-marta nashr etilgan. Asarning rus tilidagi tarjimasi M. Salohiddinova tomonidan amalga oshirilib, uning faqat I—II qismlari faksimilesi bilan chiqarilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondlarida saqlanadi (inv. № 2207, 3781). Sankt-Peterburgda asarning uchta qoʻlyozmasi mavjud.

Manbalar 
 Abdullanoma, 1-j., T., 1966; 2-j., T, 1969; Abdullanoma (tuliq nashri), 1-kitob, T., 1999; 2-kitob, T., 2000; Sharafnoma-yi shaxi, chast 1, M., 1983; chast 2, M., 1989.

Adabiyot 
 Ahmedov B., Munirov Q., Hofiz Tanish Buxoriy, T, 1963; Hasanov H., Sayeh olimlar, T., 1981;Ahmedov B., Oʻzbekistonning atoqli tarixshunos olimlari, T, 2003.
 Qahramon Rajabov.

 

Tarixchilar
Hofizi Abru

Hofizi Abru (forscha: حافظ ابرو)(1361/1362-yil, Hirot – 1430-yil, Zanjon) — tarixchi va geograf. To‘liq ismi Shahobuddin Abdulloh ibn Lutfilloh ibn Abdurrashid al-Havofiy. Amir Temur va Shohrux saroylarida tarixnavis boʻlgan. Tarixiy va tarixiy-geografik asarlar ("Zayli Zafarnomai Shomiy", "Zayli Jomiʼ ut-tavorix", "Tarixi Hofizi Abru", "Majmua attavorixi sultoniya", "Zubdat ut-tavorixi Boysunquriy") muallifi.

"Zayli Zafar-nomai Shomiy" asari Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"siga ilova boʻlib, asardagi tarixiy voqealar bayonini 1405-yilgacha davom ettirgan. "Zayli Jomiʼ ut-tavorix" Rashiduddin Fazlullohning "Jomiʼ ut-tavorix" asarining davomi boʻlib, unda Eronning 1304–1370-yillardagi tarixi aks ettirilgan(1417). "Tarixi Hofizi Abru" nomi bilan mashhur tarixiy-geografik asarida dunyoning doira shaklidagi xaritasi va boshqa xaritalar berilgan. Bu xaritaning muhim tomonlaridan biri — gradus toʻri chizilganidir, uni geograflar Hofizi Abruning shoh asari deb hisoblaydilar. Bu asarda yer yuzidagi suvlar, togʻ-toshlar, mamlakatlar va ulardagi shahar-qishloqlar, shuningdek, Fors, Kirmon, Xurosonning batafsil geografiyasi va tarixi, Movarounnahr geografiyasi bayon etilgan. Xususan, Samarqand, Buxoro, Kesh, Naxshab, Termiz kabi shaharlar hamda Jayxun, Sayxun, Murgʻob va boshqa daryolar, mamlakatlar, viloyatlarning kenglik va uzunliklari koʻrsatib oʻtilgan va masofalar hamda maydonlarni izohlovchi (farsang, oylik yoʻl, kunlik yoʻl) anchagina satrlar bor. 1423–1427-yillarda yozilgan "Majmua"("Toʻplam") asari Shohrux saltanati tarixini 1417-yilgi voqealar bilan tugatadi. Uning 4-jildi "Zubdat ut-tavorixi Boysun-quriy"da tarixiy voqealar 1417-yilga qadar yetkazilgan. Hofi Abruning asarlarida ijtimoiy-iqtisodiy maʼlumotlar, bizgacha yetib kelmagan asarlardan parchalar va muallifning oʻz davriga oid xabarlari keng oʻrin olgan. Hofi Abru asarlarining qoʻlyozmalari Sankt-Peterburg, Oksford va Toshkentda saqlanadi.

Adabiyotlar 
 Bartold V.V., Sochineniya, t.8, M., 1973;
 Hasanov H., Sayyoh olimlar, T.,1981.
Hoshimiylar

Hoshimiylar, banu hoshim — 1) Muhammad (sav) bobokalonlari Hoshim ibn Abdumannof avlodlari; Rasululloh (sav) mansub boʻlgan urugʻxonadon. H. Muhammad (sav) hayotlari-da, ul zot vafotidan soʻng esa arab-musulmon tarixida muhim rol oʻynagan; 2) H. bir qancha musulmon hukm-dorlari sulolasini shakllantirganlar. Chunonchi, 10-asrdan 1924-yilgacha Makka shariflari, uning hokimlari. Bu sulola vakillari (alHavoshim-Hoshimiylar) 20-asr boshida Hijozda (1908— 25) va Iroqda (1921—58) davlatni idora etishgan. 1921-yildan Iordaniya Hoshimiylar qirolligida, H.ning boshqa bir tarmogʻi esa Marokash Qirolligida (10-asrdan) hokimiyatni boshqarib kelmoqsa.
Abdulla Hoshimov

Abdulla Hoshimovich Hoshimov (1908.20.9, Toshkent - 1976.21.6) -fiziolog olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), tibbiyot fanlari doktori (1956), professor (1957), Oʻrta Osiyo tibbiyot instituti davolash fakultetini tugatgach (1933), normal fiziologiya kafedrasida katta laborant, aspirant (1933 — 35), assistent (1935—38), dotsent (1938— 41). Urush qatnashchisi (1941—45). Toshkent tibbiyot akademiyasi normal fiziologiya kafedrasida dotsent (1945—56), ayni vaqtda Riga tibbiyot instituti normal fiziologiya kafedrasida doktorant (1953—56). 1957-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasining normal fiziologiya kafedrasida professor va Toshkent farmatsevtika instituti fiziologiya kafedrasi mudiri (1956—73). Ilmiy ishlari, asosan, sogʻlom organizmda hamda tashqi muhitning organizmga taʼsiri natijasida qon aylanishining oʻzgari-shiga oid.

Manbalar 
 Vliyaniye korn bolshix polushariy na teploregulyaiiyu (Uslovnshe refleksm), T., 1940; Krovoobrasheniye pri pishevarenii, T., 1958.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Nasim Hoshimov

Nasim Hoshimov (1920.12.3, Samarqand – 2000.4.11, Toshkent) – ashulachi, opera xonandasi (lirik bariton), pedagog. Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Moskva oʻzbek opera studiyasi (1941) va Toshkent kon-servatoriyasi (1961)ni tugatgan. Milliy ijro uslublarini oʻzlashtirishda Hojiab-dulaziz, Toʻychi hofizlar taʼsir koʻrsatgan. Samarqand teatrida xormeyster va artist (1941—44), 1944-yildan Navoiy teat-rining yakkaxoni, 1959-yildan Toshkent konservatoriyasida pedagog, professor (1979), 1972—77 yillar xonandalik kafedrasi mudiri. Oʻzbek operalarida Boʻron (S.Vasilenko, M.Ashrafiy, „Boʻron“), Ibrohim (T. Sodiqov, R. Glier, „Gulsara“), Nuʼmon (M. Ashrafiy, „Dilorom“), chet el klassik operalarida Eskamilo (J.Bize, „Karmen“), Onegin, Yelets-kiy (P.Chaykovskiy, „Yevgeniy One-gin“, „Qargʻa motkasi“), Figaro (J. Rossini, „Sevilya sartaroshi“) kabi bosh rollarni ijro etgan. Kon-sert repertuaridan, asosan, Hamza qoʻshiqlari hamda boshqa oʻzbek bastakor va kompozitorlarining asarlari (M.Leviyevning „Qahramon qizlar“, T.Sodiqovning „Jonon koʻrinur“, M.Burhonovning „Tabassum qilmading hech“) oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1920-yilda tugʻilganlar
12-martda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
4-noyabrda vafot etganlar
Hokimjon Hoshimov

Hokimjon Hoshimov (1915.23.3, Toshkent shahri) — Xalq oʻqituvchisi (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1959). Toshkent ped. in-stitutini tugatgan (1939). 1936-yildan "Oʻqituvchilar gazetasi"da adabiy xodim, masʼul kotib, 1947-yildan Toshkent shahri Sobir Rahimov tumanidagi 22-maktabda ona tili va adabiyot oʻqituvchisi, 1948—2001-yillarda maktab direktori.H. haqida Oʻzbekiston televideniyesi tomonidan "Umr mazmuni" hujjatli filmi tayyorlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

 

Toshkent davlat pedagogika universiteti bitiruvchilari
Hoshiya

Hoshiya — naqsh mujassamotida asosiy qismlardan; biror narsaning asosiy qismidan ajralib turadigan cheti, atrofi, zehi. Amaliy bezak sanʼatida naqsh mujassamoti tuzilishidagi muhim qism, boʻlak; markaziy may-don va uni oʻrab turadigan H. naqshdan iborat mujassamot keng tarqalgan; baʼ-zan bezak faqat H. naqshdan iborat boʻladi. Bezatilayotgan maydon (pers-pektiva, nisbatlar)ga qarab H. turlicha (ingichka, yoʻgʻon kabi) kenglikda boʻladi; baʼzan 2 parallel chiziqlar orasiga ham naqshlar ishlanadi. H. naqshlarni bir-biridan ajratib turish uchun ularning orasiga chiziladigan parallel toʻgʻri chiziqdan boshlab to murakkab naqshlargacha tarkib topadi.

 

Sanʼat
Hubal

Hubal — qad. arab mifologiyasida quraysh qabilasining xudosi. Avlod-ajdodlar, oy yoki odmon xudosi, qabilaning homiysi hisoblangan. H. Kaʼ-baning bosh xudosi deb eʼtirof etilgan, u oʻng qoʻli oltindan, qolgan aʼzolari toshdan qilingan odam qiyofasidagi haykal shaklida tasvirlangan. Islom paydo boʻlganidan keyin mushriklar H.ni Makkaning. bosh xudosi sifatida Allohga qarshi qoʻyishgan. Makka fathidan soʻng H. sanami Kaʼbadan chiqarilib, parchalab tashlangan.

Mifologik qahramonlar
Hudayda

Hudayda — Yaman Arab Respublikasidagi shahar. Aholisi 360 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mamlakatning Qizil dengiz boʻyidagi muhim por-ti: chetga kofe, quruq mevalar, teri, paxta chiqariladi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mexanika ustaxonalari, paxta tozalash, oziq-ovqat, tamaki, yogʻochsozlik korxonalari, ip gazlama fabrikasi mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan H.ning eski shahar qismida Bob al-Mushrif darvozasi, Katta masjid saqlangan.
Hudud ul-Olam

"HUDUD ul-OLAM" ("Olam chegaralari"), "Kitobi hudud al-Olam minal mashriq ilal magʻrib " — tarixiy-geografik asar. nomaʼlum muallif tomonidan fors tilida 982—83 yillarda Juzjon viloyatida yozilgan boʻlib, shu viloyat hokimi amir Abul Xoris Muhammad ibn Ahmadga bagʻishlangan. Bu asar oʻz zamonasida ham, 19-asr oxirigacha ham shu nom bilan hech qaysi manbada qayd etilmagan; 1258 yil qayta koʻchirilgan. Asar boshqa nom bilan mashhur boʻlganligi taxmin etiladi. Asar jami 60 bob (maqola)dan iborat boʻlib, muqad-•dimadan keyin quruqliklarning chegaralari, dengiz va qoʻltiqlar, orollar, togʻlar, konlar, daryolar, choʻllar va qumlar, soʻngra jahondagi viloyatlar taʼrifi berilgan, shuningdek koʻplab etnografik va iqtisodiy maʼlumotlar keltirilgan. Muallif yerning obod qismini 51 viloyatga boʻlgan va uning 45 tasi ekvatordan shim.da 1 tasi ekvator ustida, 5 tasi ekvatordan jan.da degan. U qitʼalar haqida fikr yuritib yunonlar zamo-nidayoq dunyo 3 qismga: Osiyoi Akbar (Katta Osiyo), Libiya (Afrika) va Urupo (Yevropa)ga boʻlinganini aytib, har birining chegarasini koʻrsatib bergan. Asarda Oʻrta Osiyo, xususan,Oʻzbekistonga doir geografik, etn. maʼlumotlar koʻplab uchraydi. Xususan, Buxoro, Poykend, Sugʻd, Tavo-vis, Karmana, Kushoniya, Samarq-and, Kesh, Termiz, Kot, Fargʻona, Shosh va boshqa shahar va viloyatlar taʼrifi keltirilgan.

Asarning yagona qoʻl yozma nusxasini Abdulfozil Gulpoygoniy 1892 yil Buxorodan topgan. 1893-yildan sharq-shunos A.G.Tumanskiyning shaxsiy kutubxonasida saqlanib, 1924 yil Osiyo muzeyi fondiga berilgan. V.V.Bartold "H.ul-O." matnini soʻzboshi va izohlar bilan rus tilida (1930), V.F.Minorskiy ingliz tilida (1937) nashr ettirgan.

Ad.Hasanov H., Sayyoholimlar, T., 1981.
 

Kitoblar
Geografiya
Hujayra devori

Hujayra devori, oʻsimliklar hujayrasi poʻsti (tetgapa se11i1aye) — hujayra membranasi sir-tidagi tuzilma; hujayrani mustahkam qilib turadi; unga shakl beradi; pro-toplastni himoya qiladi. Koʻpchilik oʻsimliklarning Hujayra devori yogʻochlanib, tayanch funksiyasini bajaradigan oʻziga xos oʻsimlik skeletini hosil qiladi. Yuqori molekulali uglevodlar — sel-lyuloza molekulalari Hujayra devorining asosini tashkil etadi. Bu molekulalar murakkab boylam (fibrillalar)ga toʻplanib, Hujayra devori uchun sinch vazifasini bajaradi. Hujayra devori tarkibida gemitsellyuloza, pyoktin boʻladi. Toʻqimaning xiliga qarab, uning hujayrasi devori tarkibida boshqa organik (lignin, kutin, suberin, mum oqsil) va anorganik moddalar (kaltsiy tuzlari, qum) boʻlishi mumkin. Hujayra devorining barcha moddalari, odatda, protoplastda sintez qilinadi. Uglevodlarni, asosan, Golji apparati sintezlaydi. Hujayra devori birlamchi va ikkilamchi boʻladi. Birlamchi Hujayra devori yupqa, gemitsellyuloza va pek-tinga boy boʻlib, meristema va oʻsayotgan, baʼzan doimiy hujayralar uchun xos. Birlamchi Hujayra devori matriksida sellyuloza fibrillari tartibsiz oʻrnashgan. Birlamchi Hujayra devorining ayrim qismlari juda yupqa boʻlib, ularda naychalar joylashgan. Naychalar orqali plazmodesmalar (qoʻshni hujay-ralar protoplastlarini tutashtirib turuvchi sitoplazmatik ipchalar) oʻtadi.

Ikkilamchi Hujayra devori, odatda, hujayraning oʻsishi davri oxirida hosil boʻladi va qavat-qavat boʻlib proto-plast tomondan birlamchi Hujayra devori ustida taxlanib turadi. Ikkilamchi Hujayra devorida sellyuloza koʻp; uning fibrillalari kuchli va tartib bilan birmuncha paral-lel joylashadi. Har bir qavatda fib-rillalarning turli yoʻnalishda joylashganligi Hujayra devori mustahkamligini oshiradi. Ikkilamchi Hujayra devorida poralar deb ataladigan tutash boʻlmagan joylar boʻladi.

Bir hujayrali va koʻp hujayrali hayvonlar hujayralarida Hujayra devori boʻlmasligi mumkin. Hayvonlar Hujayra devori xilma-xil boʻlib, tashqi hujayra skeleti (bir hujayralilar pellikulasi, boʻgʻimoyoqlilarning xitin kutikula-si), himoya (tuxumhujayraning koʻp qavatli poʻsti, sista qobigʻi) vazi-fasini bajaradi. Hayvonlar Hujayra devori, asosan, uglevodlar va ularning oqsillar bilan birikmasidan, shuningdek, lipidlar va anorganik moddalardan iborat.
Hujayra markazi

Hujayra markazi, sentriol (lotincha: sepspit, yun. kepGgop — oʻrta nuqta, markaz) — hayvonlar va ayrim oʻsimliklar hujayrasi organoidi. asosiy vazifasi boʻlinayotgan hujayra qutblarini belgilash. Hujayra markazi silinr shaklidagi 2 ta kichik boʻlakchadan tashkil topgan; biri ikkinchisiga nis-batan toʻgʻri burchak hosil qilib joylashadi. Hujayra markazi har biri 3 ta mikronay-chadan iborat 9 ta bogʻlamni oʻz ichiga oladi. Hujayra markazi — sitoplazmaning oʻzidan-oʻzi koʻpayadigan organoidi. Koʻpayishi oqsil kichik boʻlakchalarining oʻzi-oʻzini yigʻish jarayoni orqali amalga oshadi. Hujayra markazi hujayraning boʻlinishida muhim ahamiyatga ega. Undan boʻlinish duklari oʻsa boshlaydi.

Organizmning rivojlanish jarayonida Hujayra markazining joylashishi va shakli oʻzgarib turadi. Hujayraning boʻlinishi tamom boʻlgach hosil boʻlgan har bir yangi hujayra bir juftdan Hujayra markaziga ega boʻladi. Hujayra markazining notoʻgʻri boʻlinishi patologik holatga sabab boʻladi. Hujayra markazi gulli oʻsimliklarda boʻlmaydi.