MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Demodekozlar

Demodekozlar (Demodicoses) — xayvonlarda uchraydigan invazion kasallik. Kasallikni Demodex avlodiga mansub 0,2—0,3 mm kattalikdagi endoparazit kanalar chaqiradi. Kasallik itlarda, qoramolda, choʻchqalarda ogʻir kechadi. Deyarli barcha mamlakatlarda tarqalgan. Kanalar jun ildizlarida, yogʻ bezlarida koloniyalar hosil qilib, dermatit, giperkeratoz keltirib chiqaradi, hayvonlar nihoyatda oriqlab ketadi, yosh mollar nobud boʻlishi ham mumkin. Sogʻ hayvonlarga kanalar kasallaridan va atrofdagi narsalar orqali yuqadi. Qoramollar 6 oylikdan yuqori yoshda, asosan bahor va yoz oylarida kanalar rivojlanib, terining yuza qatlamiga chiqqan davrida kasallanadi. Bunda terining boʻyin, kurak, koʻkrak qafasi va bel qismlarida katta yumaloq shakldagi, diam. 2—10 mm li boʻrtmachalar hosil boʻladi. Uning ustki qismidan qonli yiring , boʻrtma-cha bosilganda esa oqish mumsimon modda chiqadi. Zararlangan joy junlari oldin gajaklanadi, keyin toʻkiladi. Teri qalinlashadi, biroq qichimaydi. Qoʻylarning asosan boshi va boʻyin qismlari jarohatlanadi.

Davolash: teriningjarohatlangan joylari "Dermatozol", "Akrodeks" aerozollari yordamida (har boshga 60— 80 g) 5—7 kun oralatib 3—4 marta dorilanadi; har bosh molga oʻsimlik piretroidlaridan simbushning0,015— 0,02% suvdagi emulsiyasi (2—4 litrdan), 0,05% emulsiyasi (0,5—1,5 litrdan) sepiladi (har 10—12 kunda, 2—4 marta).

Oldini olish. D. bilan kasallangan hayvonlarning butun teri qoplami simbush yoki insektoakaritsid bilan yaxshilab yuviladi. Bino va narsalar preparat bilan dezakarizatsiya qilinadi (kanasizlantiriladi). Hayvonlar saqlanadigan binolarda tozalikka rioya qilinadi, ularni parvarish qilish, saqlash, oziqlantirish yaxshilanadi.

F. Ibodullayev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demodulyator

Demodulyator (de... va modulyasiya) — yuqori chastotali signallarni tok yoki kuchlanishga aylantirib beradigan moslama; radiopriyomnik yoki simli aloqa qabul qilgichining muhim uzeli. D.da modulyasiyalovchi chastotalar hosil boʻlish uchun unda nochiziqli elektr zanjiri yoki parametrlari oʻzgaruvchan zanjir boʻlishi kerak. Nochiziqli element sifatida lampali yoki yarimoʻtkazgichli diod yoki triod qoʻllaniladi. Triod oʻrniga pentod ishlatish ham mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demokratlar partiyasi

Demokratlar partiyasi () — AQShda ikkita partiyadan (Respublikachilar partiyasi bilan bir qatorda) biri. Ushbu partiya 1828-yilda Andrew Jackson tarafdorlari tomonidan tuzilgan boʻlib, bugungi kunda eng qadimgi faol partiyalardan biri sanaladi. 19-asr I yarmida Janub plantatsiya (yer) egalari va savdo-bank doiralari bir qismi manfaatlarini yoqlagan. 1829—41, 1845—49, 1853-61, 1885-89, 1893-97, 1913-21, 1933-53, 1961—69, 1977-81 va 1993—2001-yil 21-yanvargacha hokimiyat tepasida boʻlgan.

Prezidentlik saylovlarida

1828–hozirgacha

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Demokrit

Demokrit Eratosfen (; taxminan mil. av. 460 — Abderi (Frakiya) — 370) — yunon faylasufi. Atomistik nazariya (qarang Atomizm) asoschilaridan biri. Falsafa, mantiq, fizika, mat., texnika, axloq, musiqa kabi sohalarda asarlar yaratgan. Bizgacha bularning ayrim parchalari yetib kelgan. Demokrit taʼlimotiga koʻra, tabiat obyektiv ravishda mavjud. Tabiatdagi barcha narsa va hodisalar boʻlinmas zarralar — atomlardan tashkil topgan.

Atomlar eng mayda, boʻlinmas va oʻzgarmas, boqiy, moddiy zarralar boʻlib, fazoda doimo har tomonga harakat qiladi. Zarralarning har xil qushiluvidan turli narsalar vujudga kelgan. Hatto odamning joni ham eng nozik harakatchan atomlardan tashkil topgan. Atomlar hajmi, shakli, tartibi va holati bilan bir-biridan farq qiladi; sifat jihatdan esa bir xil, yaʼni rang , hid, maza kabi sifatlar atomga tegishli boʻlmay, balki subʼyekt sezgi organlari mahsulidir. Atomlar bilan bir qatorda boʻshliq mavjud. Atomlar harakati tasodifiy boʻlmay, muayyan qonuniyatlarga boʻysungan holda boʻshliqda sodir boʻladi. Harakatni materiyadan ajratish mumkin emas. Atomlar harakatining vaqt nuqtai nazaridan boshi yoʻq, u abadiy. Demokrit olam cheksiz va abadiy, dunyolar vujudga kelib, yoʻq boʻlib turadi, jon ham moddiy va tana bilan birga oʻladi degan fikrlarni ilgari surdi. Bilish nazariyasida Demokrit moddiy olamni bilish va haqiqatga erishish mumkinligini taʼkidladi, bilish jarayonida sezgi va tafakkur rolini koʻrsatdi. Uningcha, sezgilarimiz (koʻrish, eshitish, maza bilish va b.) orqali olingan bilim "qorongʻi", u olamning mohiyatini ochib bera olmaydi. Aql orqali olingan bilim "yorugʻ", haqiqiy bilimdir. Bu yerda Demokrit hodisa va mohiyatni tushuna boshlagani, hissiy bilish bilan abstrakt tafakkurni farq qila olgani koʻrinib turipti. Lekin, u "yorugʻ" bilishni "qorongʻi" bilishdan ajratib qoʻygan. Demokritning bu fikri J. Lokk tomonidan ilgari surilgan narsalarning birlamchi va ikkilamchi sifati toʻgʻrisidagi taʼlimotning kurtagi edi. Demokrit etikada ataraksiya taʼli-motini rivojlantirdi. Demokrit ilgari surgan gʻoyalar uzoq yillar davomida fan va falsafa rivojiga taʼsir koʻrsatdi. Abdulla Ayupov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Abderitlar
Qadimgi Yunoniston atomist faylasuflari
Qadimgi Yunoniston matematiklari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Falsafiy anʼanalarning asoschilari
Demon

Demon (yunoncha: daimon — ruh, xudo) — yovuz, "nopok" kuchlarni gavdalantiruvchi xayoliy mavjudot — shayton, iblis, jin, alvasti va h.k. Iudaizm va xristianlik rivoyatlarida D. gunohga botgan (xudoga itoat qilishdan bosh tortgan) farishtalar deb hisoblangan. Baʼzan Olimp xudolari ham D. deb atalgan. D. odamga bevosita taʼsir qiladi, falokat yuboradi yoki biron-bir halokatli voqealarga olib keluvchi yoʻlga boshlaydi. Shu tarzda yunon mifologiyasida D. koʻp hollarda inson taqdirini hal qilgan qandaydir mavhum ilohiy kuch sifatida tasavvur qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Demonologiya

Demonologiya (demon va ...logiya) — demonlar haqidagi diniy taʼlimot. Uning vujudga kelishi ibtidoiy davrlarga xos yovuz ruhlarga eʼtiqod qilishga borib taqaladi. D. ayniqsa Bobil dini va qad. Eron dinida rivojlangan, ulardan iudaizm, xristianlik va islomga ham oʻtgan. Katolitsizm va pravoslaviye hozirga qadar demonlarning borligini qatʼiy himoya qiladi, ayrim protestantlar ularni ramziy maʼnoda tushunadilar. D. shayton — gunoh manbai, degan tasavvurga asoslangan diniy axloq bilan uzviy bogʻlikdir. D.ga koʻra, inson hamisha va hamma yerda jonga xavf solib turuvchi demonlar bilan oʻralgan. Faqat cherkovgina oʻzining ibodatlari, diniy muqaddas ashyolari, baʼzan esa demonni haydovchi maxsus duo va marosimlari bilan in-sonni ulardan qutqarishi yoki ularning yovuz harakatlarini bartaraf etishi mumkin. Jodugarlikning xurofiy mohiyati ham D.ga asoslangan. Inkvizitsiya davrida jodugar deb hisoblangan ayollar taʼqib qilingan. Jis-moniy va ruhiy kasalliklar sababi ham demonlar xatti-harakati bilan bogʻliq deb hisoblanadigan ibtidoiy azayimxonlikdan tortib hrz. davrdagi diniy bidʼatlargacha — hammasida D. namoyon boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demonopolizatsiya

Demonopolizatsiya (monopoliyadan chiqarish - de... va yun. mono — tanho va lot. poleo — sotaman) — iqtisodiyotdagi monopoliyaaan erkin, teng huquqli raqobatga asoslangan sohibkorlik faoliyatiga qaytish (qayta oʻtish). D. sogʻlom iqtisodiy bellashuvga yoʻl berish maqsadlarida amalga oshiriladi. D. ikki yoʻl bilan boradi: yirik monopol mavqeidagi birlashmalar, kompaniyalar tarqatilib, ulardan mustaqil korxonalar ajralib chiqadi; yakka hokim korxona yoki birlashmalar, kompaniyalar saqlangan holda ular bilan raqobat qila oladigan parallel (muqobil — bir xildagi yoki bir-birining oʻrnini bosuvchi mahsulot ishlab chiqaruvchi) korxona yoki birlashmalar tashkil etiladi. D.lashda monopoliyadan chiqarish organlari va qonunchilik muhim ahamiyatga ega. Oʻzbekistonda 1992-yil 2 iyulda qabul qilingan Oʻzbekistan Respublikasining "Monopolistik faoliyatni cheklash toʻgʻrisida"gi qonuni bu yoʻldagi birinchi qadam edi. 1992-yildan Moliya vazirligi tarkibida Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish bosh boshqarmasi faoliyat yurita boshladi. Mazkur boshqarma Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996-yil 23 maydagi farmoniga muvofiq Monopoliyadan chiqarish va raqobatni rivojlantirish davlat qoʻmitasiga aylantirildi. Qoʻmita tovar bozorlarida raqobat muhitini yaratishga, monopoliyadan chiqarishning tarmoq va mintaqaviy dasturlarini ishlab chiqish va amalga oshirishni muvofiqlashtirishga nisbatan yagona uslubiy yondoshuvni taʼminlash; monopolistax faoliyat, xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar tovar bozorlaridagi oʻz ustun mavqeini suiisteʼmol qilishining oldini olish va unga yoʻl qoʻymaslik, monopoliyachi birlashma (korxona)larning Oʻzbekistan Respublikasi Davlat reyestrini yuritish; monopoliyaga qarshi kurashni tartibga solish va isteʼmolchilar huquklarini himoya qilish kabi vazifalarni bajaradi. Oʻzbekistonda D. tartibi va shart-sharoitlari OʻzRning 1996-yil 27dek.da qabul qilingan "Tovar bozorlarida monopolistik faoliyatni cheklash va raqobat toʻgʻrisida"gi qonuni bilan tartibga solinadi (qarang Monopoliyaga qarshi qonunchilik).

Manbalar
Demos

Demos (yunoncha: demos — xalq) — Yunonistonda fuqarolik huquqlariga ega boʻlgan erkin aholi. Mil. av. 5—4-asrlardan boshlab  aholi (asosan, shaharda yashovchilar)ning kambagʻal qatlamlari nomi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demping

Demping (ing . dumping — tashlash, tashlama) — tovarlarni tashqi va ichki bozorda sunʼiy arzonlashtirilgan, oʻrtacha chakana narxlardan, baʼzan tannarxdan past narxlarda sotish; tashqi bozorni egallash uchun raqobat kurashi vositalaridan biri. Tashqi bozorda tovarlarning oʻz qiymatidan arzon sotilishidan birlashmalar zarar koʻradi. Bu zarar ichki bozorda sotilgan tovarlardan olingan yuqori foydadan mablagʻ ajratish yoki davlat byudjetidan hamda soliqlar hisobidan qoplanadi. Demping davlat yoki kompaniya tomonidan kelgusida kutilayotgan zararlarni bartaraf etish maqsadida oʻtkaziladi va bu yoʻl bilan zarur boʻlgan pul valyuta mablagʻlari tezda toʻplanadi.

XX asr boshlarida, Yevropa davlatlarida demping ommaviy tus oldi. 1929—33-yillardagi Jahon iqtisodiy tangligi davrida, ayniqsa, keng yoyildi. Ikkinchi jahon urushidan keyin demping siyosati AQSH monopoliyalari tomonidan muntazam oʻtkazib turildi. Dempingning ayrim mamlakatlar tomonidan qoʻllanilishi oʻz nav-batida boshqa mamlakatlarning unga qarshi chora koʻrishiga olib keladi va mol kiritish boʻyicha olinadigan boj summasini oshirishda oʻz ifodasini topadi. Jahon iqtisodiy tajribasidan maʼlumki, koʻpgina davlatlarda dempingga qarshi qonunchilik, dempingga qarshi maxsus bojlar amal qiladi. Tariflar va savdo buyicha Bosh kelishuv (hoz. Jahon Savdo Tashkiloti) 1967-yilda xalqaro dempingga qarshi kodeks kabul qildi. Unda demping holatini aniklash va isbotlash tartib-qoidalari, import mamlakat firmalari tomonidan demping natijasida shu turdagi tovarni ishlab chiqaradigan eksport qiluvchi mamlakatlarga yetkazilgan zararni toʻlash yoʻllari koʻzda tutilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dempfer

Dempfer (nem. Dampfer — soʻndirgich) — 1) mashina va asboblarning ishlashi vaqtida sodir boʻladigan mexanik tebranishlarni yoʻqotadigan, elektr mashina va elektr oʻlchash asboblaridagi tebranishlarni soʻndiradigan qurilma. Avtomat rostlagich va oʻlchash asboblarida gidravlik (kataraktlar) va pnevmatik D.lar keng qoʻllaniladi. Ularda tebranish energiyasi suyuklik (gaz) ning bir kameradan ikkinchi kameraga oqib oʻtishi hisobiga soʻnadi. Elektr mashina va elektr oʻlchash asboblaridagi tebranishlarni yoʻqotish uchun oʻz chulgʻamlaridagi tok maydoni bilan qoʻshimcha chulgamdagi tok maydonining oʻzaro taʼsirida ishlaydigan D. qoʻllaniladi; 2) koʻp torli musiqa asboblarida torlarning tebranishini soʻndiradigan moslama. D. fortepiano va arfada, oʻzbek cholgʻu asboblaridan changda boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Demultiplikator

Demultiplikator (de... va lot. multiplicator — koʻpaytiruvchi, kattalashtiruvchi) — avtomobilning tortish kuchini oshirishga imkon beruvchi mexanizm. D. yuk avtomobillarida uzatmalar qutisi ikkilamchi valining aylanish tezligini kamaytirish, yengil avtomobillarda esa uni oshirish uchun oʻrnatiladi. D. asosiy uzatmalar qutisiga qushimcha uzatma sifatida kiritiladi. Traktorlarda D. vazifasini aylantiruvchi momentni kuchaytiradigan planetar reduktor va 7—10 pogonyali uzatmalar qutisi bajaradi. Yuk avtomobillarining uzatmalar qutisidagi beshinchi uzatma ikkilamchi valni tirsakli valga nisbatan 20—27% tez aylantiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daniil Demutskiy

Daniil Porfiryevich Demutskiy (1893—1954.7.5, Kiyev) — kinooperator. Oʻzbekistonda (1944) va Ukrainada (1954) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. "Ikki kun", "Arsenal", "Yer" kabi filmlari bilan shuhrat qozongan. Urush yillari Toshkent kinostudiyasida ishlab "Nasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuhra", "Nasriddinning sarguzashtlari" filmlarini suratga olgan. Davlat mukofoti laureati (1952).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Denaturatlangan spirt

Denaturatlangan spirt - zaharli va qulansa moddalar (piridin va b.) aralashtirilgan etil spirti. D.s. ni boshqa eritmalardan farqlash uchun unga rang beriladi. D. s. lok, buyoklarni erituvchi sifatida va b. texnik maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denaturatsiya

Denaturatsiya (de... va lot. nature — tabiiy xususiyatlar) — turli xil fizik va kimyoviy omillar taʼsirida oqsillar, nuklein kislotalar va b. biopolimerlar molekulalarining o'ziga xos tabiiy (nativ) xususiyatlarining yoʻqolishi. Odatda, bunday hollarda biopolimerlarning biologik faolligi — fermentativ, gormonal va b. yoʻqoladi. D. natijasida molekulalarning konformatsiyasi, yaʼni fazoviy tuzilishining o'zgarishi bilan bogʻliq boʻlib, ularning shakli, solishtirma optik faolligi, yorugʻlikni yutishi, eruvchanligi, elektroforetik harakatchanligi va b. bir qator fizik, kimyoviy va biologik xususiyatlari ham oʻzgaradi. D. nokovalent bogʻlar (vodorod bogʻlar, ion bogʻlar)ning uzilishi bilan bogʻliq. Qisman disulfid bogʻlar ham parchalanadi. Biopolimerlar D.si koʻpgina omillar: yuqori harorat, ogʻir metallar tuzlari, kislotalar, ultrabinafsha va ionlanuvchi nurlar taʼsirida vujudga keladi. D. toʻliq yoki qisman, qaytar va qaytmas boʻlishi mumkin. Qaytar D. koʻpincha renaturatsiya deb ham yuritiladi. Nuklein kislotalarnknt qaytar D. sidan molekulalarni gibridlashda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Denatsionalizatsiya

Denatsionalizatsiya (de... va natsionalizatsiya), reprivitizatsiya — davlat mulk obʼyektlari (zavod, fabrika, bank, yer-suv, uy-joy va boshqa)ni xususiylashtirish; davlat ixtiyoridagi mulklarni xususiy mulkka aylantirish. Asosan kam foyda beruvchi va zarariga ishlayotgan korxonalar Denatsionalizatsiya qilinadi. Bunda davlat koʻp foyda bermaydigan korxonalarni avval milliylashtirib, byudjet mablagʻi hisobidan yangi texnika va texnologiya bilan jihozlantirgan va ishlab chiqarishni jonlantirgan holda mulk egalariga qaytaradi. Oʻzbekistonda mustaqillik yillarida davlat mulkini maxsus dastur asosida xususiylashtirish amalga oshirila boshladi (qarang Davlat tasarrufidan chiqarish, Davlat mulkini xususiylashtirish).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz aviatsiyasi

Dengiz aviatsiyasi - harbiydengiz kuchlarining tarkibiy qismi. D. a. dengizda mustaqil yoki suv osti kemalari bilan birga urush harakatlarini oʻtkazish, dengiz qirgʻoqlaridagi obʼyektlarga, qoʻshinlarga hujum qilish yoki yordam berish kabi vazifalarni bajaradi. Dengizdagi bazalarga, qirgʻoq inshootlaridagi kema va transport vositalariga, suv osti kemalariga zar-ba berish bilan birga razvedka ishlarini ham bajaradi. D. a. raketa eltuvchi D. a., qiruvchi, bombardimonchi, minali-torpedali, razvedka qayiqlariga qarshi va koʻmaklashuvchi (transport, sanitariya, aloqa va h.k.) xillarga boʻlinadi. Dastlab Birinchi jahon urushida dozorlik va razvedka maqsadida foydalanilgan. Ikkinchi jahon urushida harbiydengiz flotining asosiy kuchlaridan biri boʻlib qoldi. D. a. dushman orqa tomonidagi obʼyektlarga zarba berishda, dengiz boʻyida oʻtkaziladigan janglarda va b. vazifalarni bajarishda muhim rol oʻynaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz arslonlari

Dengiz arslonlari — qulokli tyulenlar oilasiga mansub 4 urugʻning umumiy nomi. Zalophus urugʻining faqat 1 turi — kaliforniya, yaʼni shim. D. a. (Z. californianus) bor. Tanasining uz. 200—250 sm, ogʻirligi 200—300 kg , tumshugʻi choʻziq, rangi qoramtir-kulrang; 3 kenja turga boʻlinadi. Jumladan Z.e californicus AQShning Tinch okeani sohillarida, Z.e wollebaecki Galapagos o.lari yaqinida, Z.e japonicus — Yaponiya D.a. Uzoq Sharkda tarqalgan. Oxirgi kenja tur Xalqaro Qizil ki-tobga kiritilgan (batamom qirilib ketgan boʻlishi mumkin). D.a. ning 3 urugʻi Jan. yarim sharda uchraydi. Avstraliya D.a. — N.cinera (Neophoca urugʻi) Avstraliya sohillarida, Yangi Zelandiya D. a. — Ph. hooked (3hocarctos urugʻi) Yangi Zelandiya sohillarida; jan. D. a. — O. byronia (Otaria urugʻi) Jan. Amerika va Antarktida sohillarida yashaydi. D.a.ning soni kam, sanoat ahamiyatiga ega emas.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz astronomiyasi

Dengiz astronomiyasi - amaliy astronomiya boʻlimi. Dengizda kemaning turgan joyini aniqlash va kompas tuzatmasini topish bilan shugʻullanadi. Kema turgan joyning geografik koordinatalari — kenglik X va uzunlik f — osmon yoritqichlarining dengiz ufqidan koʻrinma balandligi h ni oʻlchab topiladi. Kompas tuzatmasini topish uchun yorit-qichlarning azimut jadvallari tuzilgan. D. a.da har xil astronomik asboblar va yordamchi jadvallardan foydalaniladi. Yoritqichning balandligi I dengiz sekstanti yordamida oʻlchanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz bodringlari

Dengiz bodringlari, dengiz koʻzachalari, goloturiyalar (Holoturoidea) — ninaterililar tipiga mansub sinf. Tanasi koʻpincha boch-kaga oʻxshash yoki chuvalchangeimon, uz. bir necha mm dan 2 m gacha, koʻpchilik turlari tanasi sirtida har xil oʻsimtalar (paypaslagichlar, oyoqchalar, pa-pillalar, yelkan va b.) boʻladi. Tanasi yumshoq teri bilan qoplangan. Terisida har xil mikroskopik ohak skelet plastinkalar, yaʼni spikulalar mavjud, baʼzan terisi yoppasiga ohak plastinkalar bilan qoplangan boʻladi. Ogʻzi tanasining oldingi tomonida joylashgan paypaslagichlar bilan oʻralgan. Koʻpchilik turlari xavf tugilganida ichki organlarini tanadan tashqariga chiqarib tashlash (evisseratsiya) yoki tanasining keyingi qismini uzib tashlash (avtotomiya) xususiyatiga ega. Tananing yoʻqolgan qismi yana qaytadan tiklanadi. 5 turkumi 11000 ga yaqin turi maʼlum. Barcha okean va dengizlarda tarqalgan. Detritofaglar, tuxumini suvga qoʻyadi. Tuxumdan aurikulyariya va doliolyariya lichinkalari chiqadi. Ayrim turlari ovlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dengiz geologiyasi

Dengiz geologiyasi - dengiz va okeanlar tubining geologik tuzilishi va rivojlanish tarixini oʻrganuvchi fanlar majmui. D. g . asosiy vazifasi okean va dengizlar tubi relyefining paydo boʻlishi, tarkibi va rivojlanishini oʻrganadi, ularda foydali qazilmalarning hosil boʻlish sharoitlari va joylashish holatini aniqlaydi. Dengiz tubi relyefining hrsil boʻlish sharoiti, taraqqiyoti, tarkibi, choʻkindilar, magmatik va metamorfik togʻ jinslarini dengiz tubida joylashishi, okean osti Yer pusti tektonikasi, geodinamikasi, yer chuqurlik qismining tuzilishi, undagi vulkan jarayonlari, seysmikligi, yonuvchi (neft va gaz), rudali konlarning hosil boʻlishi va tarqalishini oʻrga-nadi. D.g . okeanologiya va geol.ning sohalari, shuningdek, tabiiy geografiya, iqlimshunoslik, biol. va b. tabiiy fanlar bilan yaqindan bogʻliq holda taraniy qildi. D.g .ni oʻrganish shotland geologi J. Gettonning 1788-yilda "Yer nazariyasi" asarining nashr etilishidan boshlangan. Dengiz litologiyasi soxasida dastlabki ilmiy tadqiqotlar inglizlarning "Chellenjer" kemasida (1872—76) olib borildi. 19-asr oxiri —20-asr boshlarida dengiz va okeanlar tubining relyefi, geokimyosi, yotqiziklari, okean chekkalari magmatizmi atroflicha oʻrganildi.

20-asr oʻrtalariga kelib D.g .ni oʻrganishda maxsus kemalardan foydalanish, dengiz geofizikasi metodlari taraqqiyoti, suv ostini rasmga olish va sh.k. D.g .ning mustaqil fanga aylanishiga sabab boʻldi.

60-y.larda bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlari natijasida okean osti Yer poʻstining nisbatan yosh ekani va uning tubi siljib turishi aniklandi. 1968-yilda AQShda "Glomar Chellenjer" kemasida chuqur suv osti burgʻilashning boshlanishi D.g .da muhim bosqich boʻldi, ke-yinchalik bunday burgʻilashlar xalqaro qamkorlikda bajarildi. Okean tubi tektonikasi prinsiplari va Dunyo okeani tubining rayonlashtirish sxemasi ishlab chiqildi. Yer poʻstining chuqur gorizontlarida, ehtimol mantiyada ham shiddatli tektonik deformatsiyalar boʻlib, bular boʻyicha massalar siljib tangachasimon strukturalar hosil qilishi maʼlum boʻldi.

Okeanlar geomagnit maydonini oʻrganish asosida litosfera plitalarining yoshi aniqlandi, paleomagnit maʼlumotlaridan foydalanib okean qaʼri va boʻsh jinslar boʻlimlarga ajratildi.

Dengiz va okeanlardagi foydali qazilmalar aksari neft, gaz, temir rudalari, oltingugurt, fosforit, glau-konitli qum, nodir metalli temir-marganets gʻuddalari va turli sochmalar, shu jumladan oltin, tuz va b.dan tashkil topgan. Dengiz osti konlari hozirgi rivojlangan dengiz atrofi davlatlari tomonidan intensiv ravishda oʻzlashtirilmoqda. D.g . boʻyicha muhim ilmiy markazlar RF (Okeanologiya instituti, Yer pusti instituti), Ukraina (Geologiya fanlari instituti), AQSH (Vudsxol Okeanografiya instituti va b.), Fransiya (Pyer va Mariya Kyuri nomli universitet)da bor. Shuningdek, D.g . boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari, Germaniya, Yaponiya, Avstraliya, Yangi Zelandiya va b. geol. muassasalarida olib borilmoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil