MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bazidiyalar

Bazidiyalar (yun. basidon — asos) — bazidiyali zamburugʻlarning spora hosil qiladigan organlari; dikariot giflar uchida ikki yadroli hujayralardan hosil boʻladigan toʻgʻnogʻichsimon bitta (xolobazidiya) yoki toʻrtta (fragmobazidiya) hujayradan iborat. Rivojlanishiga koʻra xalta (ask)ga oʻxshab ketadi. B.da jinsiy jarayon sodir boʻladi, yaʼni dikarionlar yadrolari qoʻshiladi va diploid yadro reduksion boʻlinadi, soʻngra 2 — 4 ta bazidiosporalar shakllanadi. Bazidiosporalar B.dan tashqarida hosil boʻlishi bilan askosporalardan farqlanadi. Bazidiosporalar qulay muhitga tushgach yangi mitseliy hosil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazilika

Bazilika (yun. basilike — shohona bino) — tarh (plan)da choʻziq toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi katta mahobatli bino. Ichki qismi qator ustunlar bilan uzunasiga ketgan bir necha (asosan 3 yoki 5) qism (nef)larga boʻlingan. Oʻrtadagi qism B.ning asosiy xonasi hisoblanganligi tufayli yonidagilardan balandroq va kengroq boʻlgan, tepasidan darchalari orqali ichkari yoritilgan. Qad. Rimdagi B.lardan sud va savdo idorasi sifatida foydalanilgan, keyinchalik dastlabki xristian ibodatxonalarining asosiy turi boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazipetal rivojlanish

Bazipetal rivojlanish (yun. basis — asos, tub, tag va lot. peto — institutilaman) — oʻsimliklar yon shoxlari yoki organlari qismlarining uchidan tubiga qarab rivojlanishi, bunday rivojlanish natijasida oʻsimliklarning yosh qismlari tubiga yaqinroq joylashadi. Mas, gulli oʻsimliklar bargining toʻqimalari bazipetal tarzda rivojlanib differensiallanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis

Bazis (yunoncha: basis — asos) — 1) asos, negiz, tayanch, poydevor. 2) Geodeziyada — yer yuzining maʼlum joyida juda aniq oʻlchab olinadigan asosiy chiziq. B. uzunligi lentalar yoki maxsus (radiotoʻlqinlar va yorugʻlik nuri vositasida oʻlchovchi) asboblar bilan aniqlanadi. Triangulyatsiyal uchburchakning asosiy tomoni uzunligini topish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis asbob

Bazis asbob — uzunlik oʻlchovlari yoki bazisam juda aniq oʻlchashga imkon beradigan geodezik asbob. Shkalali lenta yoki maxsus asbob (radiotoʻlqinlar va yorugʻlik nuri vositasida oʻlchovchi asbob) dan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis davr

Bazis davr — iqtisodiyotda joriy (hisobot) davri maʼlumotlari (koʻrsatkichlari)ni qiyoslash uchun qabul qilingan biror vaqt (oy, kvartal, yil va h.k.) yoki sana.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazis narx

Bazis narx — 1) rejali iqtisodiyotda doimiy deb qabul qilingan va xalq xoʻjaligi koʻrsatkichlari (mas, milliy daromad hajmi, sanoat, qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti va boshqalar) dagi oʻzgarishlarni, indekslarni hisoblashda asos qilib olingan narx. Turli yillarda narxlar oʻzgarib turgani uchun mazkur koʻrsatkichlar dinamikasini narxlarga qarab hisoblab boʻlmagan, shu sababli hisobkitob hamda rejalashtirish ishlarida Bazis narx  qoʻllanilgan; 2) sifat koʻrsatkichlari aniq boʻlgan tovarning kontrakt yoki preyskurant narxi. Haqiqiy narxlarga nisbatan oʻrta mezon vazifasini bajaradi. Sifati belgilangan (bazis) koʻrsatkichlarda farq qiladigan tovarlar yetkazib berilganda narx darajasi tovar sifati Bazis narx ga ustamalar yoki tashlamalar yordamida belgilanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazitlar

Bazitlar — asosli magmatik togʻ jinslari. Tarkibida kremniy oksidi 50 — 55% dan oshmaydi, ammo A1, Sa, Fe, Mg koʻp. Kvars yoʻq. Gabbrobazalt turkumiga mansub togʻ jinslarining umumiy nomi. Oʻzbekistonda Quljuqtogʻ, Tomdi, Sulton Uvays, Hisor togʻlarida uchraydi. Mis, nikel, kobalt va boshqa foydali qazilma konlari B. tarqalgan hududlarda boʻladi. B.dan tayyorlangan bezak koshinchalari imorat devorlarini pardozlashda, koshinkorlikda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazm

Bazm — toʻy munosabati bilan katta uy yoki keng hovli sahnida oʻtkaziladigan tomosha, katta mehmondorchilik, ziyofat, kecha. B.lar odatda sozandaxonanda, nogʻorachi, surnaychikarnaychilar, raqqos va raqqosalar, askiyabozlar ishtirokida oʻtkaziladi. B. juda qadim zamonlardan rasm boʻlgan. B. mazmuni, ishtirokchilari va B.dagi cholgʻu asboblariga qarab bir qancha turlarga boʻlinadi. Nogʻora, doira, oʻyinchilar ishtirokida oʻtkaziladigan toʻy B.i "Nogʻora B." deyiladi. Kelinning dugonalari, tengqurlari yigʻini "Qizlar B.i" (baʼzi joylarda "Qizlar majlisi") deyiladi. Oʻzbek va tojiklarda B.ning maxsus taklifsiz, hamma qatnashadigan turi "Doira xabar qiladigan B." ham bor (odamlar doira ovozini eshitib, oʻzlari kelaveradilar). Ishtirokchilari koʻp, ziyofati toʻkin "B.i Jamshid" (shoh Jamshidning dabdabali B.lariga nisbatan), yaqin kishilar oʻrtasida yoki kuy va ashula ishqibozlari uchun musiqachilar uyushtiradigan B. "B. xosagi" deyiladi. Oʻtmishda xon va amirlar saroyida oʻtkaziladigan B.lar sanʼat asarlarini xalq orasida keng yoyishga xizmat qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazofiliya

Bazofiliya (bazis va yun. phileo-muhabbat, sevish) — 1) hujayra strukturasining ishqoriy boʻeqlar (mas, gematoksilin, azur, safranin va boshqalar) bilan boʻyalish xossasi. B. odatda hujayra sitoplazmasidagi komponentlar, asosan ribonuklein kislota (RNK) ning kislotalik xususiyatlariga bogʻliq boʻlib, kam differensiallangan, tez oʻsayotgan va zoʻr berib oqsil sintez qilayotgan hujayralarga (ayniqsa oʻsma hujayralariga) xosdir; 2) periferik qonda bazofillar sonining koʻpayib ketishi shaklidagi leykotsitoz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazudin

Bazudin, diazinon — oʻsimliklarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy modda; insektitsid. Oʻsimliklarga oʻsish davrida purkash uchun 60% li emulsiyalanuvchi konsentrat, urugʻlikni ekishdan oldin upalash uchun 40% li hoʻllanadigan kukun, 30% li kukun, ekish paytida solinadigan 5% va 10% li donador preparat holida ishlab chiqariladi. Bugʻdoy, qand lavlagi, beda, makkajoʻxori, sabzavot ekinlari va boshqalarning soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalari (toʻplamlar, shira, oʻrgimchakkana va boshqalar)ga qarshi qoʻllaniladi. Taʼsiri 45 kundan ortiq saqdanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bazumi tizmasi

Bazumi tizmasi - Kichik Kavkazdagi togʻ tizmasi. Armaniston Respublikasining shim. qismida. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi 3016 m. Asosan granitlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari dasht, butazor va oʻrmondan iborat. Baland qismlarida subalp va alp oʻtloqdari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Bairiki

Bairiki – Kiribati poytaxti, Tarava atrofida. Aholisi 25,3 ming kishi (1996). Tinch okeandagi port. Kopra va fosfat, baliq eksport qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baiya

Baiya – Braziliya shimoli-sharqidagi shtat. Maydoni 567 ming km². Aholisi 11,7 mln. kishi (1990). Maʼmuriy markazi – Salvador shahri Braziliya yassitogʻligining sharqiy qismida, San-Fransisku daryosi havzasida joylashgan. Mamlakatning eng koʻp neft qazib oladigan va qayta ishlanadigan hamda olmos olinadigan shtati. Yirik Paulu-Afonsu GES ishlab turibdi. Shtat janubida kakao, tamaki, shakarqamish plantatsiyalari bor. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, kimyo va boshqa bir qancha sanoat korxonalari mavjud. Chorvachilik ham rivojlangan.

Manbalar
Baiya-blanka

Baiya-blanka – Argentina shimolidagi shahar, Buenos-Ayres provinsiyasida. Atlantika okeani sohilidagi port. Avtomobil va temir yoʻl tuguni. Aholisi 271 ming kishi (1991, shahar atrofi bilan). Asosiy sanoat tarmoqlari – neftni qayta ishlash, oziq-ovqat (un qadoqlash, sut-goʻsht va boshqalar), koʻnteri. Pampa rnining savdo markazi. Universitet bor. Shaharga 1828-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bay puli

Bay puli — savdo-sotiq va ishga yollash-yollanish ishlarida oʻzaro kelishuvdan soʻng bir tomonning ikkinchi tomonga toʻlov hisobidan oldindan beradigan puli. Tomonlar oʻrtasidagi kelishuvga kafolat va uni mustahkamlashga xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baybak

Baybak, choʻl sugʻuri (Marmota bobac) — sugʻurlar urugʻiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tiyinsimonlar oilasiga kiradi. Tanasining uz. 60 sm gacha, dumi 15 sm gacha, ogʻirligi 6,5 kg gacha. Rossiya, Ukraina va Shimoliy Qozogʻiston choʻllarida tarqalgan. Tuproqda qazilgan inlarida oila boʻlib yashaydi. Ertalab va kechqurun faol hayot kechiradi. Qishda 6 oy uyquga ketadi. Soni kamayib ketganligi tufayli muhofaza qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Baydara vodiysi

Baydara vodiysi - Qrim yarim orolning jan.-gʻarbidagi soylik. Sevastopoldan jan.-sharqda. Uz. 16 km, eni 8 km gacha. Soylikda dehqonchilik qilinadi, bogʻ, tokzorlar barpo etilgan, yon bagʻrida daraxt va butalar oʻsadi. Yalta—Sevastopol shosse yoʻli Baydara vodiysi dan (Baydara Darvozasi dovoni orqali) oʻtadi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Vodiylar
Yevropa
Baydarata qoʻltiqchasi

Baydarata qoʻltiqchasi - Kara dengizidagi qoʻltiq, materik qirgʻogʻi bilan Yamal yarim oral orasida. Uz. qariyb 180 km. Eni 78 km. Qishda muzlaydi. Ayrim yillari, hatto yoz oylarida ham muzlab yotadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qoʻltiqlar
Rossiya geografiyasi
Baydarka

Baydarka — xipcha yengil qayiq. Eshkaklari ilgaksiz. Rul bilan boshqariladi, rul oyoqda buriladi. Sport B. si — yaxlit yogʻoch yoki plastmassa qoplamali, turist B.si — yogʻoch, metall yoki plastmassadan yigʻma qobirgʻali qilib yasalib, suv oʻtkazmaydigan material qoplangan boʻladi. Turist B.si yigʻma holda koʻpincha 2 ta qopga jo boʻlib, ogʻirligi 27 – 50 kg keladi. 180 – 350 kg gacha yuk koʻtara oladi. Tinch suvdagi poygaga moʻljallangan sport B.si yupqa fanerdan yasaladi. B. usti paluba bilan yopilib, 1, 2, 4 nafar eshkakchi uchun lyuklar ishlangan boʻladi. Bir eshkakchi uchun moʻljallangan B.ning uz. 5,2 m, kengligi 51 sm, ogʻirligi 12 kg; ikki eshkakchi uchun moʻljallangani — 6,5 m; 55 sm; 18 kg; toʻrt eshkakchi uchun moʻljallangani — 11 m; 60 sm; 30 kg . Sportchilar ikki kurakli eshkakni oqimga qarab oʻtirgan holda eshadilar (qarang Baydarka va kanoeda eshkak eshish). B.da poygalar erkaklar oʻrtasida 1936-yildan, ayollar oʻrtasida 1948-yildan olimpiya musobaqalari dasturiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baydarka va kanoeda eshkak eshish

Baydarka va kanoeda eshkak eshish — sport turi, poygalar va slalomdan iborat. Baydarka va kanoeda eshkak eshish musobaqalari 19-asrning 60-yillarida Yevropaning koʻpgina mamlakatlarida eshkakchilar klublari paydo boʻlgandan soʻng boshlandi va avval baydarkalarda, keyin kanoeda sport poygalari oʻtkaziladigan boʻldi. Xalqaro kanoe federatsiyasi (IKF, 1946-yil tashkil topgan) 54 milliy federatsiyani birlashtiradi (1991). 1936-yildan Baydarka va kanoeda eshkak eshish Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan, 1938-yildan jahon chempionatlari oʻtkaziladi. Baydarkalardagi musobaqalar ayollar va erkaklar oʻrtasida, kanoeda esa — faqat erkaklar oʻrtasida boʻladi. Baydarkalar bir kishilik, ikki kishilik va toʻrt kishilik, kanoe — bir kishilik va ikki kishilik. 1972-yildan baydarka va kanoeda slalom musobaqalari olimpiada musobaqalari dasturiga tajriba tariqasida kiritilgan.

Oʻzbekistonda bu sport turi havaskorlari 50-yillardan suv havzalari, anhor va daryolarda mashq qilib, musobaqalarda qatnasha boshladilar. Oʻzbekiston terma jamoasi 1996-yilgi 26-yozgi olimpiya oʻyinlarida va ayniqsa 1997-yilgi Osiyo birinchiligida muvaffaqiyatli ishtirok etdi. Sokchasiti (Janubiy Koreya) shahrida boʻlgan qitʼa chempionatida 12 oltin, 11 kumush, 9 bronza medali qoʻlga kiritilib, birinchi oʻrin egallandi. Jamoa muvaffaqiyatiga xalqaro sport ustalari aka-uka S. va V. Shoislomovlar (kanoe), D. Kovalenko (kanoe), T. Levina, I. Lyalina, A. Shpiganovich, I. Isakova (baydarka) katta hissa qoʻshishdi. Oʻzbekiston Baydarka va kanoeda eshkak eshish jamoasi 13-Osiyo oʻyinlari (Bangkok, 1998) chempioni nomini ham oldi, Baydarka va kanoeda eshkak eshish boʻiicha asosiy sport bazalari Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Samarqand eshkak eshuvchilar kanalida joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf von Baeyer

Adolf von Baeyer () (1835.31.10, Berlin – 1917.20.8, Shtarnberg) – nemis kimyogari. Peterburg Fanlar Akademiyasining xorijiy muxbir aʼzosi (1892). Boʻeqlar va atsiklik birikmalar sintezi asoschilaridan biri. 1883-yilda indigoni toʻliq sintez qilib, uning tuzilishini aniqladi. Sistransizomeriya tushunchasini amaliyotga tadbiq etdi. Pirrol va piridin asoslarini, siydik kislota guruhi birikmalarini oʻrgandi, kondensatsiya reaksiyalarini tadqiq qildi. B.ning atsetilen, aromatik va alitsiklik uglevodorodlar sohasidagi tadqiqotlari kuchlanishlar nazariyasining kashf etilishiga olib keldi. Nobel mukofoti laureati (1905)

Manbalar 

 

Olimlar
Kimyogarlar
1835-yilda tugʻilganlar
31-oktabrda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
20-avgustda vafot etganlar
Berlinda tugʻilganlar
Bayera

Bayera (Baiera) — ginkgodoshlar oilasiga mansub qad. oʻsimliklar turkumi. Bargi dixotom tomirli, yarim toʻgarak yoki keng pona shaklida, asosigacha ayri shoxlanib, bir necha marta boʻlingan. Bargining ustki va ostki epidermis hujayralari va barg (ogʻizcha)lari har xil tuzilgan. B. bargining boʻlinishi va tomirlanishiga binoan turlarga ajratiladi. 20 ga yaqin turi maʼlum, shundan 3 tasi Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida oʻsganligi isbotlangan. Qolgan turlari yer sharining shim. yarmidagi deyarli hamma davlatlarning yura, boʻr qatlamidan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayir

Bayir, Boyir — qumli choʻllarda shamol taʼsirida paydo boʻlgan botiq joylar. B.da kichik chuqurliklar bilan birga qator qum tepalari ham boʻladi. Qrimda, Turkmanistonda togʻ oldi balandliklari B. deb yuritiladi. Ustyurt va Manqishloqda usti yassi tepa, qirlar ham B. deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baykal

Baykal yoki Baikal (turkiycha Boykoʻl; ; ) - Sharqiy Sibirning janubidagi chuchuk suvli koʻl. 456 m balandlikda joylashgan, togʻlar bilan oʻralgan. Maydoni 31,5 ming km². Uzunligi 636 km, oʻrtacha eni 48 km. Baykal dunyodagi eng chuqur (1620 m gacha) koʻl. Tektonik jarayonlar natijasida vujudga kelgan. Baykalga 336 daryo (shu jumladan Selenga, Barguzin, Yuqori Angara va boshqalar) quyiladi, Angara daryosi oqib chiqadi. Koʻlda 27 orol bor. Yanvarda muzlab, mayda muzdan boʻshaydi. Baykalda qariyb 1800 tur flora va fauna uchraydi. Baliq ovlanadi. Kema qatnaydi, yogʻoch tashiladi. Baykal sohilida Slyudyanka, Baykalsk shlari joylashgan. Listvyanka shaharchasida Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Limnologiya instituti bor. Selenga daryosining quyi oqimi Rashiduddin (1247 —1318) asarida Barkoʻjin yoki Barkoʻjin-toʻkum deyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Oʻrta Osiyo
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Baykal tizmasi

Baykal tizmasi - Baykal koʻlining shim.-gʻarbiy sohilidagi togʻ tizmasi. Uz. qariyb 300 km, eng baland nuqtasi 2572 m (Cherskiy togʻi). Baykal tizmasi  qadimgi kristalli jinslardan tarkib topgan. Baykal tizmasi ning gʻarbiy yon bagʻri (1200 – 1400 m gacha) TILOGʻOCH taygasi bilan, sharqiy yon bagʻri siyrak oʻrmon bilan, 1000 – 1600 m balandlikkacha oʻrmonli dasht, qaragʻay va tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan. Oʻrmonlardan yuqorida lakana butalar, soʻngra qurumlar boshlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Baykal-Amur magistrali

Baykal-amur magistrali, BAM — Sharqiy Sibir va Uzok. Sharkdagi temir yoʻl; Rossiyani Tinch okean bilan bogʻlaydigan 2-magistral temir yoʻl (birinchisi Transsibir magistrali). Umumiy uz. 4300 km, Tayshetdan Sovetskaya Gavan aholi punktigacha davom etadi. BAMning Ust-Kut (Lena daryosi boʻyida) — Komsomolsk-Amur qismi (3105 km; 1974-yil qurilishi boshlanib, 1984-yilda poyezdlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan) 1989-yil foydalanishga topshirilgan. BAMning Tayshet — Ust-Kut va Komsomolsk-Amur — Sovetskaya Gavan qismlari 40-yillar oxiri — 50-yillar boshida qurilgan; BAM — Tinda, Izvestkovaya — Ural va Volochayevka — Komsomolsk temir yoʻl liniyalari orqali Transsibir temir yoʻl bilan tutashadi. 1981-yilda Baykal-Amur temir yoʻl (boshqarma) tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Temir yoʻllar
Baylaqon

Baylaqon — Arake va  Kura daryolari birlashadigan yerga yaqin boʻlgan shahar (Arronsa). 1221 yilda moʻgʻullar istilosi davrida vayron qilingan va 1403 yilda Amir Temur tomonidan qayta tiklangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Osiyo tarixi
Baynalmilalchilik

Baynalmilalchilik (arab, "baynalmilal" — millatlararo) — jahondagi turli millat va irqlarga mansub kishilarning xalqaro birdamligi; ularning bir-birlarini tushunishlari va oʻzaro ishonchining , madaniyatlar, qadriyatlar, bilim va texnologiyalar oʻzaro singib borishining asosi; millatchilikning ziddi. Insoniyat tarixi turli millatlar va elatlar orasida iqtisodiy, siyosiy va madaniy-maʼnaviy aloqalar oʻrnatilib, ularning tobora mustahkamlanib borishi jarayonidir, mazkur munosabatlarsiz esa ijtimoiy taraqqiyot amalga oshmaydi.

15-asr oxiridan boshlangan buyuk geografik kashfiyotlar, sanoat taraqqiyoti, fan va texnika sohasidagi olamshumul ixtirolar davlatlar va xalqlar orasida beqiyos darajada kengaygan iqtisodiy va siyosiy, madaniy, maʼrifiy hamda maʼnaviy aloqalarning jadallashuviga olib keldi. Bu baynalmilal aloqalar milliy ong va oʻz-oʻzini anglash, milliy ozodlik hamda mustaqillik gʻoyalarining shakllanishi va tarqalishiga; ilm-fan va texnika, madaniyat va maʼrifat soxalaridagi yutuqlarning ayirboshlanishiga keng yoʻl ochib berdi.

Mustabid shoʻrolar tuzumi davrida B. bir tomonlama talqin qilindi. faqat ishchilar sinfi, uning partiyalari mafkurasi va siyosatining asosiy prinsiplaridan biri, sotsializm va kommunizm uchun kurashdagi birligi, degan maʼnoda tushuntirilib, bunda "proletar internatsionalizmi"gina koʻzda tutildi. Aslida esa B. umuminsoniy hodisa boʻlib, barcha xalqlar va mamlakatlarning taraqqiyot sari harakatining , mustaqillik va milliy ozodlik kurashining gʻoyat zoʻr omilidir.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, oʻz ichki va tashqi siyosatida B. gʻoyalariga sodiq tarzda jahondagi barcha xalqlar va millatlar bilan doʻstona aloqalarni oʻrnatish hamda rivojlantirish yoʻlidan bormoqda. OʻzR ilgʻor mamlakatlar bilan barcha sohada hamjihatlik, hamkorlik va birdamlikni barqaror etishga institutilmoqda, xalqaro munosabatlarning umum tan olgan qoida va tamoyillariga rioya qilmoqda. Mamlakatda barcha fuqarolarning , ular millati va irqidan qatʼi nazar, oʻzaro ishonchi hamda birdamligini mustahkamlash, milliy-madaniy neʼmatlarini oʻzaro ayirboshlash yuzasidan izchil siyosat yuritilmoqda. Oʻzbekistonda jami 100 dan ziyod — rus, ukrain, belorus, qozoq, qirgʻiz, uygʻur, tatar, qoraqalpoq, tojik, nemis, koreys va boshqa xalqlarning milliy-madaniy markazlari, respublika milliy-madaniy markazi tashkil etilgan, barcha el-elatlarning maʼnaviy yuksalishi uchun teng imkoniyatlar yaratilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayram kunlari

Bayram kunlari - muhim voqealarga bagʻishlangan, anʼana sifatida nishonlanadigan, ish kuni hisoblanmaydigan kunlar. Oʻzbekiston Respublikasi hududida quyidagi kunlar bayram (dam olish) kunlari deb belgilangan: 1-yanvar — Yangi yil; 8-mart — Xotin-qizlar kuni; 21-mart — Navroʻz bayrami; 9-may — Xotira va qadrlash kuni; 1-sentabr — Mustaqillik kuni; 1-oktabr — Oʻqituvchi va murabbiylar kuni; 8-dekabr — Konstitutsiya kuni; Roʻza hayiti (Iyd al-Fitr)ning birinchi kuni; Qurbon hayiti (Iyd al-Adha)ning birinchi kuni. Bayram kunlari-texnika sharoitlari va boshqa sharoitlarga (uzluksiz ishlaydigan korxonalar, obʼyektlarni qoʻriqlash, ularning xavfsizligini taʼminlash qabilarga) koʻra ishni toʻxtatib turish mumkin boʻlmagan joylarda, aholiga xizmat koʻrsatish zarurati boʻlgan ishlarda, shuningdek kechiktirib boʻlmaydigan taʼmirlash va yuk ortish-tushirish ishlarida Bayram kunlari  ishlashga yoʻl qoʻyiladi. Bayram kunlari  bajarilgan ishlar uchun kamida ikki hissa miqdorida haq toʻlanadi. Toʻlanadigan haqning aniq miqdori jamoa shartnomasida, agar u tuzilmagan boʻlsa, ish beruvchi tomonidan kasaba uyushmasi qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organi bilan kelishib belgilanadi. Bayram kunlari  dagi ish xodimning xohishiga qarab boshqa dam olish kuni (otpusk) berish bilan qoplanishi mumkin. Bayram kunlari  dagi ish yoxud ish vaqtidan tashqari bajarilgan ish uchun boshqa dam olish kuni berilgan taqdirda, bunday ishlar uchun kamida bir hissa miqdorda mehnat haqi toʻlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayramalixon

Bayramalixon (XVIII asr) — Marv viloyati hokimi (1782/83 — 1785/86). Hojarlar urugʻidan. Buxoro amirligi hukmdori amir Shohmurod bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan. Turkmanistondagi shahar va koʻhna Marv xarobalari yaqinidagi qalʼa Bayramali nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bayramxon

Bayramxon (asl ismi Muhammad Bayramxon ibn Sayf Alibek) (? — 1561.1.2) — boburiylar davri siyosiy arboblaridan, shoir. Akbarjon otaligʻi (qarang Otaliq). Turkmanlarning qora qoʻyunli urugʻidan. Yoshligida Badaxshonda boburiylar xizmatiga kiradi. 1534-yil muhrdorlik mansabiga tayinlanadi. 1540-yil Shershoh isyoni sababli Humoyun bilan Eronga ketadi va 1545-yil Humoyunning inilari Mirzo Askariy va Komronlardan Qandahor hamda Kobulni qaytarib olish uchun qilingan urushda qatnashadi. B. shundan soʻng 10 yilcha Qandahorda yashaydi va badiiy ijod bilan shugʻullanadi. 1555-yil "Xoni honon" (bosh xon) unvoniga sazovor boʻladi. B. hajga ketayotib Gujarotning Patton degan joyiga yetganda lohani urugʻidan boʻlmish Muborakxon tomonidan oʻldirilib, dastlab Shayx Husomiddin maqbarasiga dafn etilgan, keyinchalik uning xoki Dehliga, 1563-yilda esa Mashhadga keltirilib, Imom Rizo maqbarasi yoniga qoʻyilgan. B.ning turkiy, forsiy tillardagi sheʼrlaridan iborat devoni bizgacha yetib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
1561-yilda vafot etganlar
1-fevralda vafot etganlar
Bayramxon Abdurahim

Bayramxon Abdurahim (1556 −1622, Dehli) — shoir, tarjimon. Bayramxon ibn Sayf Alibekning oʻgʻli. Akbar hukmronligi davrida „xonlar xoni“ unvoniga sazovor boʻlgan. B. „Boburnoma“ni forschaga tarjima qilgan.

Hindiston tarixiga oid asarlarda „Rahimiy“ taxallusi bilan turk, arab, fors, hind va sanskrit tillarida yozgan sheʼrlari bor. J. Neru B.ga yuksak baho bergan. Tarixchi Abulboqi Nihovandiy B.ga bagʻishlab „Maosiri Rahimiy“ni yozgan (1927), unda shoirning hayoti, ijodi, oʻsha davrdagi siyosiy va madaniy hayotda tutgan oʻrni haqida maʼlumot bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shoirlar
1556-yilda tugʻilganlar
1622-yilda vafot etganlar
Bayron Jorj Noel Gordon

BAYRON (Vugop) Jorj Noel Gordon (1788.22.1, London - 1824.19.4, Misolungi, Gresiya) — ingliz shoiri, Kembrij untida oʻqigan. Lordlar palatasi aʼzosi (1809-yildan). "Chayld Harold ziyorati" dostonini (1812, 1817 — 18) yaratdi. Sharq dostonlari turkumidagi "Kofir", "Abidoslik kelin" (1813), "Qaroqchi", "Lara" (1814), "Korinf qamali", "Parizod" (1816) kabi dostonlari Nizomiyning "Layli va Majnun", Firdavsiyning "Yusuf va Zulayho" asarlari taʼsirida yozilgan. B. 1817 — 22 yillarda Italiyada yashaydi. "Tasso shikoyati" (1817), "Mazepa" (1818) poemalari, "Manfred" (1817), "Xotin" (1821) dramalarida adolatsizlikka qarshi kurashga chaqiradi, inson va dunyo muammosi yetakchi mavzu boʻlgan. B. 1818-yilda "Don Juan" sheʼriy romanini yozishga kirishgan. Asarda inson va muhit masalasi birinchi oʻringa chiqqan. Bunda B. romantizmdan realizmga oʻtgan (asar tugallanmagan). Uning qator sheʼrlari, "Chayld Harold ziyorati", "Manfred", "Shiylon tutquni", "Shiylon soneta" dostonlari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil