MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gidrogenerator

Gidrogenerator (gidro... va generator) — gidravlik turbina yordamida aylanma harakatga keltiriladigan sinxron generator. Rotori gidroturbina ish gʻildiragi oʻqiga birlashtiriladi. Aylanish oʻqining joylashishiga qarab, Gidrogeneratorning vertikal va gorizontal xillari; aylanish chastotasiga qarab, sekin (100 ayl/min.gacha) va tez (100 ayl/min.

dan yuqori) aylanadigan xillari, hosil qilinadigan quvvatiga qarab, kam (50 Mvt gacha), oʻrtacha (50— 150 MVt) va katta (150 MVt dan yuqori) quvvatli xillari bor. Sekin aylanuvchi kuchli Gidrogeneratorning aylanish oʻqi vertikal, tez aylanuvchi Gidrogenerator (kovshli gidroturbinali)larniki esa gorizontal boʻladi. Gidrogeneratorlar daryolarning topologik va geologik xususiyatlarini eʼtiborga olib, tez aylanuvchi koʻpchilik Gidrogeneratorning oʻqdari vertikal oʻrnatiladi. Gidrogeneratorlarni konstrukiiyalashda va montaj qilishda gidroagregat aylanuvchi kismlarining mahkamlanishiga va rotor hamda stator chulgʻamlarini sovitishga alohida eʼtibor beriladi. Gidrogeneratorni uygʻotishda, odatda, volga oʻrnatilgan yordamchi oʻzgarmas tok generatoridan, baʼzi hollarda toʻgʻrilagichli sinxron generatordan foydalaniladi. Normal foydalaniladigan Gidrogeneratorning kuchlanishni generatsiyalash diapazoni 8,8 dan 18 kV gacha, quvvat koeffitsiyenta (soir)—0,8—0,95. Tez aylanuvchi Gidrogeneratorning f.i.k. 97,5-98,8; sekin aylanuvchilariniki — 96,3-97,5.

Yana q. 

 Gidravlik turbina

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Shvedcha Vikipediya

Shvedcha Vikipediya — Vikipediyaning shved tilidagi boʻlimi. Shvedcha Vikipediya 2001-yilning may oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Shvedcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun):

Statistik tarixi 
 100 000 — 27-avgust 2005
 200 000 — 23-dekabr 2006
 300 000 — 13-dekabr 2008
 400 000 — 19-iyun 2011
 500 000 — 27-sentabr 2012
 600 000 — 16-yanvar 2013
 700 000 — 1-fevral 2013
 800 000 — 19-fevral 2013
 900 000 — 25-mart 2013
 1 000 000 - 15-iyun 2013

Manbalar

Havolalar 

 Shvedcha Vikipediyaning statistikasi
 Shvedcha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Shvedcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Shvedcha Vikipediyaning mobil nusxasi

Shved tili
Yaponcha Vikipediya

Yaponcha Vikipediya — Vikipediyaning yapon tilidagi boʻlimi. Yaponcha Vikipediya 2001-yilning mart oyidan boshlab faoliyat yuritmoqda.

Hozirgi ahvoli 
-yil - boʻyicha Yaponcha Vikipediyada  maqolalar mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator. Jami tahrirlar soni — . Teranligi (bugun):

Statistik tarixi 
 12-fevral 2003-yil — 1 000 maqola.
 23-mart 2003-yil — 5 000 maqola.
 15-iyun 2003-yil — 10 000 maqola.
 26-may 2004-yil — 50 000 maqola.
 sentabr oxirlarida 2004-yil— 75 000 maqola.
 11-fevral 2005-yil — 100 000 maqola.
 9-aprel 2006-yil — 200 000 maqola.
 15-dekabr 2006-yil — 300 000 maqola.
 10-avgust 2007-yil — 400 000 maqola.
 25-iyun 2008-yil — 500 000 maqola.
 8-iyul 2009-yil — 600 000 maqola.
 31-avgust 2010-yil — 700 000 maqola.
 22-may 2011-yil — 750 000 maqola.
 3-aprel 2012-yil — 800 000 maqola.

Manbalar

Havolalar 

 Yaponcha Vikipediyaning statistikasi
 Yaponcha Vikipediyaning statistik diagrammasi
 Yaponcha Vikipediyaning statistik koʻrsatkichi 
 Yaponcha Vikipediyaning mobil nusxasi

Yapon tili
Matpano Xudoyberganov

Matpano Xudoyberganov (taxallusi Suxanvar; 1888, Xiva — 1960, Urganch) — xonanda (lirik tenor), sozanda (tanbur, dutor), maqomchi, shoir. Sozandalikni, xalq musiqasi va Xorazm maqomlarini otasi Xudoybergan muhrkan va Matyoqub Xarrashovsap oʻrgangan. Sozchilar uyushmasi ansambli (192532), Urganch teatra (193234), Milliy estrada (1934—40)da sozanda va xonanda, maqomchilar ansambli rahbari (1942—47). Xorazm maqomlari va suvora yoʻllarining mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Xudoyberganovning keng ovoz diapazoniga asoslangan nafis xonandalik uslubi shogirdlari Boltayev, K.Otaniyozov, N.Yusupovalar ijrochiligida oʻz aksini topgan. Xudoyberganovning rahbarligi va nazorati ostida Sanʼatshunoslik institutida Xorazm maqomlarining ashula yoʻllari (H. Boltayevdan Buzruk, K. Otaniyozov, K. Ismoilovlardan Rost, Navo, Dugoh, Segoh) magnit lentasiga yozib olingan (1949—52). Shogirdi M.Yusupov Xudoyberganovdan oʻrgangan Xorazm maqomlarini toʻla notaga olgan va nashr ettirgan ("Oʻzbek xalq musiqasi", 6j., 1958; "Xorazm maqomlari", 1—3 j., 1980—87). X.ning yozgan gʻazallari Nasrulloyi, Nasri Rost kabi makom va anʼanaviy suvora turkumidagi kuylarda aytyladi.

Manbalar
Asliddin Xudoyberdiyev

Asliddin Haqberdiyevich Xudoyberdiyev (1972.5.10, Urgut tumani) — yunonrum kurashchisi, xalqaro toifadagi sport ustasi (1999). „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). 60 kg vazn toifasida Oʻzbekiston chempioni (1992, 1994, 1995, 1997, 1998, 1999, 2003). Markaziy Osiyo oʻyinlari gʻolibi (1995, Toshkent; 1999, Bishkek), Osiyo chempioni (2003, Dehli), Osiyo oʻyinlarining kumush medali sohibi (1998, Bangkok), harbiylar oʻrtasida jahon chempionata va xalqaro musobaqalarda sovrindor boʻlgan. X. Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (1994). 1995-yildan Markaziy harbiy sport klubida sport yoʻriqchisi.

Manbalar 

1972-yilda tugʻilganlar
5-oktyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston kurashchilari‎
Raxim Xudoyberdiyev

Raxim Egamberdiyevich Xudoyberdiyev (1922.1.1— Toshkent — 2003.17.3) — anatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971); tibbiyot fanlari doktori (1957), professor (1958). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgach (1943), shu institut anatomiya kafedrasida aspirant (1943— 46), assistent (1946—50), dotsent (195057). 1960-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi anatomiya kafedrasi mudiri, pediatriya (1960—71), stomatologiya ftlari (1971—73) dekani. Ilmiy ishlari turli aʼzolarning kon bilan taʼminlanishi va qon tomirlar jarohatlanganda yangi qon aylanish yoʻllari hosil boʻlishiga oid.

Manbalar 
 Plastichnost venoznogo rusla v usloviyax ostroy travmi osnovnix venoznix magistraley konechnosti, T., 1974; Odam anatomiyasi, 2nashr, T., 1975.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xudoydod

Xudoydod, Xudododi Husayniy, Xudoydod Bahodir (? — 1409/1410) — Amir Temur sarkardalaridan biri. Seyiston (1382—83), Mozandaron (1384), Toʻxtamishxonga qarshi yurishlarda (1389—95) faol qatnashgan, qoʻshinning chap qanotiga tayin etilgan. Xalil Suyagponta otabeklik qilgan, keyinchalik u bilan nizolashib qolgan. Sohibqiron vafotidan keyin yuz bergan barcha voqealarda muhim rol oʻynagan. Xoʻjand va Fargʻona oʻsha vaqtda uning hukmronligi ostida boʻlgan.

Sohibqironning Xitoyga yurishi chogʻida Xalil Sulton bosh boʻlgan qoʻshinning soʻl qanotida oʻgʻruqqa rahbarlik qilgan. Sohibqiron vafotidan soʻng oʻgʻruq bilan Xalil Sultondan ajralib chiqib, AchchiqParkentga ketgan va Sirdaryo ortida isyon koʻtargan. X. moʻgʻullar bilan sulh tuzib Sohibqiron egallagan barcha yerlarni ularga qaytarib bergan. X. Jizzaxga chopqun qilib, Amir Temurning ot uyurlarini haydab ketgan.

1407-yil Xalil Sulton X.ga qarshi yurish qilgan. Xoʻjand va Shohruxiya unga jangsiz taslim boʻlgan. Toshkent uzoq qamaldan soʻng taslim etilgan. Toshkentdan shimolidagi Sharobxona mavzeida Xalil Sulton qoʻshiniga X. va Shayx Nuriddinlar qoʻqqisdan tungi hujum — shabixun uyushtirganlar. Xalil Sulton katta talafot bilan Samarqandga chekingan. 1409-yil Shohrux Movarounnahrga qoʻshin tortganidan foydalangan X. Uratepani egallab olgan. Xalil Sulton unga qarshi oz sonli qoʻshin (4 ming kishi) bilan otlangan, biroq Samarqand yaqinidagi Sultoniya (yoxud Sheroz)da X. unga katta qoʻshin bilan qoʻqqisdan hujum qilib, uni asir olgan (1409-yil, 30 mart) va Samarqandni egallagan. Shohrux unga qarshi 7 aprelda qoʻshin tortib, X.ni koʻp marotaba oʻz ixtiyori bilan tobe boʻlishga daʼvat etgan. X. unga raqibi Shayx Nuriddinni qoʻloyogʻi bogʻlangan holda joʻnatishlarini talab etgan. Shohrux buni rad etib, Sirdaryoga qoʻshin tortgan. X. moʻgʻullar tomonidan qatl etilgan.

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1996: Bartold VV., Sochineniya, t.2, chast 2, M., 1964.
Otajon Xudoyshukurov

Otajon Xudoyshukurov (1944-yil 10-aprel, Oʻzbekiston SSR, Xorazm viloyati, Toʻrtkoʻl tumani – 1994-yil 22-dekabr, Oʻzbekiston, Xorazm) – xonanda. Qoraqalpogʻiston (1969), Oʻzbekiston (1977), Tatariston (1981) va Turkmaniston (1993) xalq artisti.

Ashula aytishni amakisi xonanda Yoʻldosh Olloshukurovdan oʻrgangan, keyingi ustozlari Komiljon Otaniyozov, Nazir qori, J. Bekchonov va boshqa 1963-yildan Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon xonanda. Repertuaridan mumtoz ashulalar („Feruz I—II“, „Xorazm Segohi“, „Bozurgoniy“, „Qoʻshchinor“, „Guluzorim“, „Kurd Eshvoyi“, „Samarqand ushshogʻi“, „Toshkent Irogʻi“ va boshqalar), Xorazm doston noma (qoʻshiq)lari („Najab oʻgʻlon“ dostonidan „Kimni sevar yorisan“, „Bahrom va Gulandom“dan „Ayriliq“, „Avazxon“dan „Qalandarim“), kompozitor va bastakorlar asarlari („Koʻzlaring sening“, „Oʻzbekistonim“, „Raʼno boʻlayin deb“, „Sogʻinib keldim“ va boshqalar), shuningdek, turkman, ozarbayjon, qoraqalpoq, qozoq va qirgʻiz xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan. O. Xudoyshukurov sozanda (torchi) va oʻzi aytadigan („Mujgonlaring“, „Olamda bir“, „Birinchi muhabbatim“ kabi 300 dan ortiq) qoʻshiqlarning bastakori sifatida ham tanilgan. O. Xudoyshukurov jozibali, chiroyli tembrli, keng, barcha pardalarda ravon va jarangdor ovoz sohibi. Uning ashulalaridagi ehtiros, shijoat va joʻshqinlik, mazmuniy teranlik kabi xislatlar tinglovchilar qalbidan chuqur joy olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). 1999-yildan Otajon Xudoyshukurov nomida yosh xonandalarning Respublika tanlovi oʻtkazilmoqda. Ellikqalʼa va Toʻrtkoʻldagi koʻcha, xiyobon va bogʻlarga O. Xudoyshukurov nomi berilgan. Hozirda Toʻrtkoʻl tumanidagi uning uyida u haqidagi muzey joylashgan borib beʼmalol tomosha qilishingiz mumkin

Havolalar

Manbalar 

Toʻrtkoʻlda tugʻilganlar
Oʻzbekistonlik erkak qoʻshiqchilar
Qoraqalpogʻiston ASSRda xizmat koʻrsatgan artistlar
O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Tatariston ASSR xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Turkmaniston xalq artistlari
Qoraqalpogʻiston ASSR xalq artistlari
Urganchda vafot etganlar
1944-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
Xulm (shahar)

Xulm — oʻrta asrlarda Toxaristonta tobe boʻlgan qad. shahar. Balxning sharkiy tarafida, Amudaryodan 6 farsax narida, Hindukush togʻidan oqib keladigan X. soyi boʻyida joylashgan. Uning xarobalari Toshqoʻrgʻon sh. (Shim. Afgʻoniston)ning shim.gʻarbiy tarafida boʻlgan. 7-asrda xitoy sayyoxi Syuan Szan Toxaristondagi Xulin yoki Xuyenmo mulkini qayd etib oʻtgan. U yerda 10 ta budda monastiri va 500 ga yaqin rohib boʻlgan. X. shahri 706-yil arablar tomonidan bosib olinib, vayron etilgan, lekin tez orada qayta tiklangan. 737-yil X.da arablarning qoʻrikchilari joylashgan. 9-asrda shaharda jome masjidi boʻlgan; arablarning azdiy, bakr, tamim va qays qabilalari yashagan. 10-asrda X. kichik shahar boʻlsada, koʻplab qishloklari va ekinzorlari boʻlgan keng rustoqqa ega edi. Mahmud ibn Valinyang yozishicha, X.ning havosi toza boʻlib, ertayu kech tinmaydigan shamol esgan, uni "X. shamoli" deb atashgan. 10-asrda X. daryosidan shahar atrofini sugʻorish uchun kanallar chiqarilgan. 15-asrda temuriylar davrida X.ning pul zarb etiladigan oʻz zarbxonasi boʻlgan. 17-asrda X. Balx viloyatining eng asosiy shaharlaridan hisoblangan. 18-asrda X.ning jan.sharqida Toshqoʻrgʻon shahriga asos solingan, u Hindistondan Buxoroga keladigan savdo yoʻlida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Keyinchalik X. astasekin tanazzulga uchrab, 19-asrning 2-yarmida tashlandiq holga kelgan.

Adabiyot 
 Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Xulosa chiqarish

Xulosa chiqarish - tafakkurning asosiy mantikiy shakllaridan biri. Unda mantiqning maʼlum qoidalari yordamida bir yoki bir necha hukm (asos)dan yangi hukm chiqariladi. Xulosa chiqarish chin asoslarga tayansa va toʻgʻri mavhvnbntikiy kridalardan foydalansa, u vaqtda chiqarilgan xulosa ham chin boʻladi. Bu prinsipga amal qilmaslik Xulosa chiqarishda xatoga olib keladi. Mas, "hamma mustaqil davlatlar BMT ga aʼzo" va "Oʻzbekiston mustaqil davlat" degan chin asoslardan mantikiy qoidalarga rioya qilingan holda "Oʻzbekiston BMT ga aʼzo" degan toʻgʻri xul osa kelib chiqadi. Voqelikni bilish jarayonida yangi bilimlarni hosil qilishning — Xulosa chiqarishning turli usullari mavjud. Asoslarining soniga koʻra, bevosita va bavosita Xulosa chiqarish, xulosaning chinlik darajasiga koʻra, zaruriy va ehtimoliy Xulosa chiqarish, fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra, deduktiv, induktiv va analogiya kabi turlarga boʻlinadi. Xulosa chiqarishni fikrning harakat yoʻnalishiga koʻra turlarga ajratish nisbatan mukammalroq boʻlib, u Xulosa chiqarishni boshqa turlari haqida ham maʼlumot berish imkonini yaratadi. Xususan, deduktiv Xulosa chiqarish zaruriy Xulosa chiqarish deb, induktiv Xulosa chiqarish va analogiya ehtimoliy Xulosa chiqarish deb karalishi, bevosita Xulosa chiqarish esa deduktiv Xulosa chiqarishning bir turi sifatida oʻrganilishi mumkin.

Xulosa chiqarish nazariyasining yaratilishi va uni rivojlantirishda Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, F. Bekon, M.I.Karinskiy, L.V.Rutkovskiy va boshqa mantiqshunos olimlarning xizmati katta.

Yana q. 

 Induksiya (mantiq)
 Deduksiya
Xulq

Xulq, xulq-atvor — axloqshunoslik tushunchalaridan biri. Insonning feʼl atvori bilan bogʻliq axloqiy hodisa boʻlib, kishi feʼlining axloqiylik doirasida namoyon boʻlishi tushuniladi. Insonning axloqiylik doirasidagi xatti-harakatlari xulqdan tashqari odob va axloqni oʻz ichiga oladi. Odob inson haqida yoqimli taassurot uygʻotadigan, lekin oila, jamoa, jamiyat va insoniyat hayotida oʻzgarish yasaydigan darajada ahamiyat kasb etmaydigan xatti-harakatlardan iborat boʻlsa, axloq — muayyan jamiyat, zamon, insoniyat tarixi uchun taʼsir eta oladigan turli xatti-harakatlar majmui, insoniy kamolot darajasini belgilovchi maʼnaviy hodisa. Xulq qamrovlilik jihatidan ana shu ikki hodisa oʻrtasidagi xususiyatlarga ega; u odobdan keng, axloqdan tor maʼnoga ega boʻlib, axloq singari jamiyat, zamon, tarix miqyosidagi voqelikka taʼsir koʻrsata olmaydi. Lekin, oila, mehnat jamoasi, mahalla koʻy doirasida sezilarli darajada koʻzga tashlanadi. Axloq oʻzini ezgulik va yovuzlik, adolat, insonparvarlik, fidoyilik singari ijtimoiylashgan tushunchalar va tamoyillarda namoyon qilsa, xulq yaxshilik va yomonlik, burch, joʻmardlik, mehmondoʻstlik kabi tushunchalarda aks etadi, odob esa kamtarlik, insoflilik, bosiqlik, halollik, rostgoʻylik va boshqa axloqiy meʼyorlarda ifodalanadi. Sharq falsafasi va axloq ilmida mazkur uch axloqiy hodisa, juda qatʼiy chegaralangan boʻlmasada, bir-biridan farqli tarzda olib qaralgan. Yevropada esa xulq bilan axloq koʻp hollarda aynanlashtiriladi yoki ular bir-biriga sinonim tushunchalar sifatida talqin etiladi.

Xulq oʻzicha, „sof“ olinganda mavhum axloqiy hodisa, u inson xatti-harakatlarida aniqlik kasb etadi; ijobiy xatti-harakatlarda namoyon boʻlishi — xushxulqlilik, salbiy amallardagi koʻrinishi — badxulqlilik deb ataladi. Xushxulq inson muloyim, shirinsuxan, oqkoʻngil, mexribonlik bilan munosabatda boʻlsa, badxulq odam qoʻpol, bemehr boʻladi.
Xumbosh baliqlar

Xumbosh baliqlar (Hypophalmichthynae) — karpsimonlar oilasiga mansub chuchuk suv baliqlari kenja oilasi. Uzunligi 1 m gacha vazni 20–35 kg. Jabra pardalari baʼzan oʻzaro qoʻshilib oʻsib, toʻr hosil kiladi. Peshonasi nisbatan baland (nomi shundan). 2 turi maʼlum. Sharqiy va Jan.Sharkiy Osiyo daryolarida yashaydi. 5—7 yilda jinsiy voyaga yetadi. Yozda suv toshganida 490—560 ming uvildiriq tashlaydi. Yosh baliqlar dastlab zooplankton, keyinroq fitoplankton bilan (oq Xumbosh baliqlar) yoki aralash oziqlanishga oʻtadi (chinor Xumbosh baliqlar) Xumbosh baliqlar koʻpchilik mamlakatlarda iqlimlashtirilgan. Amur, yaʼni oq Xumbosh baliqlar Oʻzbekiston suv havzalarida ham iqlimlashtirilgan. Xumbosh baliqlar ov obʼyekti, hovuzlarda ham boqiladi.
Xumdon

Xumdon (avvalgi Navdonak ; , ) — Tojikiston markazidagi qishloq va mahalla. Respublikaga bo'ysunuvchi tumanlardan biri Nurobod tumanida joylashgan.

Xumdon Dushanbedan sharqda, Pomir shossesida, Vaxsh daryosi vodiysida joylashgan boʻlib, Köppen iqlimi boʻyicha Dsa klassifikatsiyasiga ega boʻlib, yozi quruq salqin, nam va sovuq qishlarni boshdan kechiradi. Shahar bir vaqtning o'zida daryoni kesib o'tish joyi va magistral yo'l tutash joyidir.

Tarix 
1920-yillarda bu hudud Markaziy Osiyodagi sovetlarga qarshi qarshilik koʻrsatuvchi bosmachilar uchun oʻchoq boʻlgan.

Tojikistonda 1992-yildan 1997-yilgacha bo‘lgan fuqarolar urushi davrida bu hudud islomiy kuchlar o‘chog‘i bo‘lgan va 2010-yil oktabr oyida Tojikiston Ichki ishlar vazirligi mintaqada islomiy jangarilar kuchaygan bir paytda G‘arm yaqinida uch jangari o‘ldirilganini e‘lon qilgan edi.

Manbalar
Xumkalla qoʻngʻizlar

Xumkalla qoʻngʻizlar, yer kavlagich qoʻngʻizlar (Lethrus apterus) — plastinka moʻylovlilar oilasiga mansub qoʻngʻizlar. Xumkalla qoʻngʻizlar tanasi qisqa va yoʻgʻon (8–18 mm); boshi va oldkoʻkrak yirik, qorni va koʻkragining keyingi ikki segmenta nomutanosib tarzda kichik (nomi shundan). Ustqanot chokidan qoʻshilib oʻsgan, qanoti yoʻq. Yuqori jagʻlar, ayniqsa, erkagida kuchli rivojlangan boʻlib, turtib chiqqan. Qoʻngʻizlari qishlaydi. Erta bahorda (apr.) qoʻriq, tashlandiq, partov va boshqa yerlarda shoxobchali uzun in yasaydi. Urgʻochisi shu in tarmoqchalari chetiga chuqurchalar yasab, bittadan tuxum qoʻyadi, ustini lichinkalar oziqlanishi uchun oʻsimlik poyasi, bargi, shoxchalar bilan yopadi. Urgʻochisi hammasi boʻlib 8—11 ta tuxum qoʻygach, in yoʻllarini tuproq bilan bekitib qoʻyadi. Xumkalla qoʻngʻizlar Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Qoʻngʻizi lalmi yerlar hamda choʻlga yondosh dalalardagi, ayniqsa, yangi oʻzlashtirilgan joylardagi ekinlarga katta zarar yetkazadi. Xumkalla qoʻngʻizlar turli ekinlarni, koʻproq bugʻdoy, arpani, shuningdek, qisman beda va gʻoʻzani shikastlaydi. Kurash choralari: Xumkalla qoʻngʻizlar koʻpayishi uchun qulay qoʻriq va partov yerlarni oʻzlashtirish; himoya yoki tutqich ariqchalar qazish. Ekin dalalari cheti hamda unga yondosh yerlardagi oʻsimliklarga xlorofosning 80%li texnik eritmasini va hoʻllanuvchi kukunini (0,75–2 kg/ga) sepish.
Xums

Xums ( — beshdan bir) —islom anʼanasida musulmon qoʻshinlari qoʻlga tushirgan oʻljalarining (qarang Gʻanimat) beshdan bir qismi. Uni avval Muhammad (sav) ixtiyoriga, keyinchalik xalifalar xazinasiga (qarang Bayt ulmol) ajratilgan, qolgan qismini harbiy boshliqyaar oʻzlari va lashkarlarga taqsimlaganlar. Bu qoida ilk islom davridayoq Qurʼon oyatlarida (8: 41) bayon etilgan va shu asosida amalga kiritilgan, u oʻrta asrlarda barcha musulmon mamlakatlarida qoʻllanilgan. X. sifatida toʻplangan mablagʻlarning beshdan bir qismi avval Muhammad (sav) va uning avlodlarini taʼminlashga, shuningdek, qoʻshinlar xarajatlariga sarflagan. Xalifalar va keyingi hukmronlar davrida X. xazinaga tushgan.
Xumuliy

Xumuliy, Jumaquli ibn Soʻfiy Tagʻoyi turk Urgutiy Samarqandiy (19-asr) — Buxoro amirligida ijod qilgan oʻzbek shoiri va tarixchisi. Tillakori madrasasida tahsil olgan.

Buxoro amiri Nasrulla (1827—1860) davrida Urgutda qozilik qilgan. Oʻzbek va tojik tillarida nasr va nazmda ijod etgan, tarixiy asarlar ham yozgan. Zamondosh olim va shoirlarning tarjimai holini yozib qoldirgan. X.ning "Tarixi Xumuliy", "Manzumoti tarixiy", "Shoh va gado", "Devoni Xumuliy", "Shayx Musoxon adDahbidiyning tarjimai holi" kabi asarlari bor. "Tarixi Xumuliy"da baʼzi bir darvesh shayxlarning tarjimai holidan va mangʻitlar sulolasi tarixidan maʼlumotlar keltirilgan. "Manzumoti tarixiy" asarida esa 1870-yil sodir boʻlgan tarixiy voqealar sheʼr bilan bayon qilinadi.

Adabiyotlar 
 Anke fon Kyugel'gen, Legitimizatsiya sredneaziatskoy dinastii mangitov v proizvedeniyakh ikh istorikov (XVIII-XIX vv.). Almaty: Dayk press, 2004

Havolalar  
 

 

Shoirlar
Tarixchilar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar‎
Tillakori madrasasida tahsil olganlar‎
Xun

Xun (fors. — qon) — qonli oʻch, qarindoshurugʻning hayoti, nomusori, shaʼni va mulkini himoya qilishdagi qad. odatlardan biri. Ibtidoiy jamoa davrida paydo boʻlgan. Baʼzi urugʻlarda fatsat qotilni oʻldirish bilan X. olinsa, ayrim hollarda uning urugʻiga tegishli biror yaqin qarindoshini mahv qilish bilan kifoyalangan. Davlat barpo boʻlgan yangi jamoada bu odatga bir oz chek qoʻyilgan. Qasoskorlar bilan javobgarlar doirasi birmuncha qisqartirilgan, keltirilgan zarar miqsori, qasos olingan obʼyektning jinsi, yoshi, jamiyatda tutgan oʻrni eʼtiborga olingan. Keyinchalik X. olish yetkazilgan zararni moddiy toʻlov bilan qoplash tizimi bilan ham almasha boshlagan.

Etnografik tadqiqotlarga koʻra, 19-asrning oxiri — 20-asrning boshlarida hozirgi Oʻzbekiston hududida urugʻchilik qoldigʻi boʻlmish qon uchun tovon — X. olish odati saqlanib kelgan. Qotil "xundor" deb atalgan. Marhumning qarindoshlari "xun soʻrovchilar", "oʻch oluvchilar" hisoblangan. Qotillik sodir boʻlgach, jabrlanuvchi tomon mahalliy hukumat — qozilarga murojaat qilgan. Qozi tomonlarning oʻzaro munosabatlarini shariat asosida aniqlagan. Qasddan oʻddirilgan yaqin qarindosh uchun X. olishga shariat ijozat bergan ("qonga qon — jonga jon"). X. faqat haqiqiy qotildan olingan. Shuningdek, shariat qotillik va mayib qilganlik uchun X. oʻrniga keltirilgan zararni qoplash maqsadida uni moddiy mablagʻ bilan almashtirishga imkon bergan. Masalan, oʻldirilgan odamning qoni uchun tovon puli toʻlangan.

Tovon hajmi marhumning mehnat qobiliyati, jamoadagi oʻrniga bogʻliq boʻlgan. Mas, katta yoshli erkakning X.i ayol X.idan va ayol X.i qiznikidan qimmatroq boʻlgan. Mabodo marhumning oilasi boquvchisiz qolsa, qotil butun umri davomida yordam berishi shart boʻlgan. Ayrim xalqlarda katta tovonlar toʻlash uchun qarindoshurugʻlardan mablagʻ toʻplangan. Tovon toʻlab boʻlingach, tomonlar yarashishgan va ular oʻrtasida oʻzaro munosabatlar davom ettirilgan. Jahondagi koʻp mamlakatlarda hozirgi X. olish taqiqlangan.

Adabiyotlar 
 Boʻriyev O.vab., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.
Xunan

Xunan (, tarjimasi: „janubiy koʻl“ Duntinxu) — Xitoyning markaziy qismida joylashgan provinsiya. Yanszi daryosi oʻrta oqimi va Duntinxu koʻli havzasida. Maydoni 210 ming km². Aholisi 65 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Changsha sh.

Tarix 

Xunan hududida qadimda man qabilalari yashagan. 4-asrdan xitoylar koʻchib kela boshlagan. 1937—45 yillarda X. hududining katta qismi yaponlar qoʻl ostida boʻldi.

Jugʻrofiyasi 

Yer yuzasi gʻarbiy va jan. kismida togʻlar, markazi va shimolida tekisliklardan iborat.

Iqlimi 

Iqlimi subtropik, mussonli iklim. Yillik yogʻin 1100-2000 mm.

Iqtisodiyot 

Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi, xususan, dehkrnchilik. Asosiy ekin turi — sholi hisoblanadi. Bugʻdoy, makkajoʻxori, arpa, batat, rami, raps, yer yongʻoq, kunjut, tamaki, jut ekiladi. Choy va tung daraxti oʻstiriladi. Bogʻdorchilik, xususan, sitrus mevalar yetishtirish rivojlangan. Yogʻoch tayyorlanadi. Chorvachilikda qoramol, choʻchqa boqiladi. Daryolardan va Duntinxu koʻlidan baliq ovlanadi.

Sanoat 

Xunanda surma, qoʻrgʻoshin, rux rudalari, volfram, marganets qazib chiqariladi. Syantanda elektrovoz, elektrotexnika uskunalari, stanoklar, Xanyanda kon uskunalari ishlab chiqariladi. Oziqovqat, qogʻoz, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Yanszi daryosi va Duntinxu koʻlida kema qatnaydi. Yirik shaharlari: Chansha, Syantan, Chjuchjou va boshqa

Yana qarang

Manbalar 

Xunan
Muqaddam Xunoxunova

Muqaddam Joʻrayevna Xunoxunova (1955.24.3, Oqqoʻrgon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2004). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1978). 1978-yildan Oqqoʻrgʻon tumanidagi 17maktabda kimyobiol., 1992-yildan 49ixtisoslashgan maktabda biol. oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan samarali foydalanadi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari