MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boʻgʻiz

Boʻgʻiz — 1) odam va quruqlikda yashaydigan umurtqali hayvonlar nafas aʼzolarining burun boʻshligʻidan keyingi qismi; ovoz chiqarish aʼzosi (qarang Hiqipdoq). Boʻgʻiz nafas olish va tovushning ravon chiqishini taʼminlaydi; 2) pichoqning tigʻi bilan dastasi birikkan, gulband qoʻyilgan joyi. Baʼzi joylarda manak ham deyiladi; 3) koʻza, qumgʻon, choydish, oftoba va shunga oʻxshash idishlarning qorindan yuqori ingichka qismi; 4) oʻroq yuzi bilan dastasi oraligʻi; 5) ketmonning girvoni; 6) oʻsimlik tanasining ildizga tutashgan joyi.

Manbalar
Boʻgʻim

Boʻgʻim — suyaklar (baʼzan paylar) ning harakatchan birikishi, bunda birikkan yuza oraligʻida boʻshliq (yoriq) boʻladi. Boʻgʻim hosil boʻlishida ishtirok etadigan suyaklarning (birida boʻgʻim boshchasi, ikkinchisida esa boʻgʻim chuqurchasi boʻladi) sinovial suyuqlik bilan toʻla. Boʻgʻim boʻshligi va boʻgʻim xaltasi farq qilinadi. Suyaklarning bir-biriga birikkan uchlari bir xilda boʻlmaydi. Koʻpincha oyoqqoʻlning naysimon suyaklari boʻgʻim sohasida yoʻgʻonlashib, boshcha, suyakning qaramaqarshi yuzasida esa botiqchalar va maydonchalar hosil qiladi. Suyaklarning boʻgʻim yuzalari boʻgʻim paylari bilan qoplangan boʻlib, ular harakat vaqtida sodir boʻladigan zarblarni kamaytiradi, boʻgʻimning erkin va elastik harakat qilishiga imkon beradi. Boʻgʻim hosil qilishda ishtirok etadigan suyaklarning uchlari biriktiruvchi toʻqimadan tuzilgan boʻlib, boʻgʻim xaltasi bilan, ichki tomondan esa sinovial parda bilan oʻralgan. Bu parda paylar yuzasini namlab turuvchi va ular harakatini yengillashtiruvchi suyuqlik ishlab chiqaradi, aks holda harakat chogʻida boʻgʻim hosil qilgan suyaklarning yuzalari oʻzaro ishqalanib ogʻriq paydo qiladi va harakat cheklanadi. Koʻpchilik boʻgʻim xaltasi boylamlar bilan mustahkam oʻralgan. Boʻgʻim yuzalarining shakliga qarab sharsimon (koʻp oʻqli), gʻaltaksimon (bir oʻqli), tuxumsimon (ikki oʻqli) va boshqa boʻgʻim lar boʻladi. Sharsimon boshchali suyak boʻgʻimi (masalan, yelka suyagi boʻgʻimi) eng serharakat hisoblanadi, tuxumsimon boshchali suyak boʻgʻimi (mas, boldiroyoq panjasi boʻgʻimi) da bukilishyozilishdan boshqa harakatlar chegaralangan; baʼzi suyak boʻgʻim lari (mas, bilaktirsak boʻgʻim ida bilak suyagi) aylanma harakat qilishi mumkin. Qator boʻgʻimlarning yordamchi tuzilmalari boʻlib, ularni boʻgʻim paylari (tizza boʻgʻimi, jagʻ boʻgʻimi), disklar, menisklar bir-biriga moslashtirib turadi. Baʼzi suyaklar oʻzaro boʻgʻim yordamisiz, biriktiruvchi toʻqimalar, boylamlar va paylar yordamida birikkan boʻladi (mas, kalla suyagi orasidagi choklar, chanoqboylamlari, umurtqalar orasidagi pay disklari va boshqalar). Boʻgʻim harakati odamning tik yurishi, bukilishi, ishlashi va boshqa holatlarini taʼminlaydi. Boʻgʻim sovuqqa, kasalliklarga, shikastlarga, moddalar almashinuvi buzilishiga oʻta taʼsirchan boʻladi, shu bois uni bu illatlardan himoya qilish lozim. Muntazam ravishda badan tarbiya bilan shugullanish boʻgʻimni mustahkamlaydi va ularni tashqi muhit taʼsirotlariga chidamini oshiradi. Boʻgʻim kasalliklaridan uning shikastlanishi (suyak chiqishi), artroz (tugʻma yoki moddalar almashinuvining izdan chiqishi tufayli), boʻgʻim yalligʻlanishi (artrit) koʻproq uchraydi. Shuningdek, boʻgʻimlarning qimirlamay qolishi (ankiloz), harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi (kontraktura) kuzatiladi.

Manbalar
Boʻgʻim (botanika)

BOʻGʻIM — 1) (botanikada) poya va novdaning barg, kurtak, baʼzan qoʻshimcha ildiz hosil qiladigan kismi (nudus). Boshlangʻich barg bilan birga oʻsish konusidan shakllanadi. B. orqali bargdan oʻtkazuvchi nay tolali boylamlar poyaga oʻtadi. Poya bilan novdaning 2 boʻgʻim oʻrtasidagi qismi B. oraligʻi deyiladi; 2) umurtqasiz hayvonlar (boʻgʻimoyoqlilar, halqalilar) ning bir qancha guruhlarida tana va organlar (mas, oyoqlar, moʻylovlar, koʻkrak yoki qorin) ning ayrim qismlarini oʻzaro harakatchan tutashtirib turadigan strukturasi (segmentatsiya); 3) umurtqali hayvonlar va odamlar suyaklarining harakatchan birikishini taʼminlaydigan struktura (articulatio). Umurtqali hayvonda B.ning asosiy elementi oʻzaro harakatchan qoʻshiladigan suyaklarning togʻay bilan qoplangan yuzasi, suyaklarni ajratib turuvchi va sinovial suyuqpik bilan toʻlgan boʻshliq, bu boʻshliqni chegaralab turuvchi boʻgʻim kapsulasi (xaltasi) dan iborat. Hayvonlar evolyutsiyasi davomida harakatlanishning takomillashuvi bilan B.ning shakli va xususiyati oʻzgarib borgan. Yuzasi shakliga binoan B. sharsimon, ellipssimon, egarsimon va boshqa xilda; siljish yoʻnalishi va darajasiga binoan harakatchan, chala harakatchan, bir, ikki va koʻp oʻqli boʻladi. B.ning erkin harakatlanish darajasini uning shakli, boʻrtiqlari, paylarning tarangligi, kapsulalar cheklab turadi. Sinovial suyuqlik B. yuzasining siljishi, tormozlanishini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻimdumlar

BOʻGʻIMDUMLAR (Cordylidae) -kaltakesaklar oilasi. 4 urugʻ, 24 turi bor. Janubiy va tropik Afrikada tarqalgan. Turlarining bir qismi asl kaltakesaklarga, boshqalari ilonlarga oʻxshaydi, lekin hammasi kaltakesaklardek yashaydi va tez harakat qiladi. Oilaning tipik vakili boʻgʻimdum (Zonurus cordylus) agamalarga oʻxshaydi. Rangi oʻzgaruvchan, lekin koʻpincha dum va orqa tomoni xira qovoq rangda, boshi va oyoqlari och sariq, qorni oq boʻladi. B. togʻlarda, serqoya qaltis yerlarda yuradi. Dushmandan qoyalar orasiga yashirinib, toshlarning gʻadirbudur qirralariga yopishib olgan B.ni butunlicha ajratib olish qiyin. Turli umurtqasizlar, yirik vakillari esa mayda umurtqali jonivorlar bilan oziqlanadi. Koʻp turlari tuxum qoʻyib koʻpayadi, faqat ilonga oʻxshash B. tirik tugʻadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin

Boʻgʻin (biologiyada) — umumiy ajdodlarga nisbatan bir xil qarindoshlik darajasiga ega boʻlgan bitta populyatsiyadagi individlar guruhi (masalan, odamlarda ota-onasi, bolalari, nevaralari 3 ta ketma-ket kelayotgan Boʻg'indan iborat). B. tushunchasi yil davomida bir vaqtning oʻzida rivojlanib chiqadigan individlarga nisbatan qoʻllaniladi. Masalan, 2 yoki 3 Boʻg'inli (bir mavsumda tur 2 yoki 3-marta bolalaganida); bir yillik, ikki yillik, koʻp yillik Boʻg'in (bitta B. ning rivojlanishi 1,2 yoki koʻp yil davom etganida) boʻlishi mumkin. B. ning hayot kechirish muddatlari ham bir turning muayyan individlari va ular yashaydigan sharoiti (iklimi) ga moye holda juda keng chegarada oʻzgaradi. Masalan, bir hujayralilarda bir necha soatda, koʻp hujayralilarda hatto yuz yillab davom etadi.

Manbalar  

Biologiya
Boʻgʻin (birlik)

BOʻGʻIN — qad. uzunlik oʻlchov birligi; quruvchilar orasida qoʻllaniladi. U oʻrta barmoqnint oʻrta boʻgini eniga teng. 1 B. taxminan 2,0+2,5 sm ga toʻgri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin (naqsh)

BOʻGʻIN — naqsh tuzilishida takrorlanuvchi boʻlak (qarang Taqsim).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻin (tushuncha)

Bo‘g‘in — 1) (tilshunoslikda) so‘zning alohida talaffuz qilish mumkin bo‘lgan kichik bo‘lagi. Fransuz tilshunosi M. Gammon 1929-yil da B. nutq artikulyatsiyasidagi muskullarning kuchlanishiga asoslangan, degan fikrni ilgari surgan. Bunda nutq oqimidagi tovush tizimining izchil holatda kuchlanishi va bo‘shashishi nazarda tutiladi, ya’ni nutq qismlari kuchlanish bilan boshlanadi va yuqori nuqtasidan kuchlanish bilan tugaydi. Shu takrorlanish bo‘g‘inga ajralishdir. Bu oʻzbek tilshunosi Ayub G‘ulomovning B. nutqning bir nafas to‘lqinidagi qismidir, degan qarashiga ham moye keladi. "Boshlang‘ich" so‘zi 3 B. li bo‘lib, har biri kuchlanish bilan boshlanadi. Unlisi baland nuqtasi hisoblanib, undoshda kuchsizlanib tugaydi. B. kuchli boshlanishi va kuchli tugashi ham mumkin; 2) (poeziyada) eng kichik o‘lchov birligi. Hijo deb ham ataladi. She’r tpuzilishida muhim ahamiyatga ega. Bunda har bir so‘z alohida emas, balki ular nutq butunligi, so‘zlarning o‘zaro fonetik munosabatida qaraladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻgʻirsoq

ʻʻʻBoʻgʻirsoqʻʻʻ — xamirdan tayyorlab yogʻda pishiriladigan taom. Boʻgʻirsoq turli joylarda har xil tayyorlanadi. Toshkent va uning atroflarida: elangan bugʻdoy unidan suv, sut, tuxum, shakar va yogʻ solib qorilgan xamir pilta qilinadi, pichoq bilan yongʻoqday va undan kattaroq qilib kesib, qizigan yogʻda to qizarguncha qovuriladi. Fargʻona vodiysi va Buxoroda suv bilan sutga qorilgan xamirni oʻqlogʻida yoyib, toʻrtburchak shaklida kesib yogʻda qovuriladi.

Manbalar 

Undan tayyorlanadigan taomlar
Oʻzbek oshxonasi
Boshqird oshxonasi
Qozoq oshxonasi
Qirgʻiz oshxonasi
Moʻgʻul oshxonasi
Tatar oshxonasi
Sovet oshxonasi
Rus oshxonasi
Sutli taomlar
Boʻgʻma ilonlar

Boʻgʻma ilonlar () — soxta oyoqlilar oilasiga mansub ilonlar kenja oilasi. Hozirgi ilonlar orasida eng yiriklari shu oilaga kiradi. Uzunligi 0,5 m dan 11 m gacha. Boshqa ilonlardan koʻz kosasi ustidagi suyagining boʻlmasligi bilan farq qiladi. 16 urugʻi, 38 turi maʼlum. Janubiy Amerika, Janubiy Gʻarbiy va Shimoliy Amerika, Afrika, Madagaskar orollari, Markaziy va Gʻarbiy Osiyo, Malayya arxipelagida tarqalgan. Daryo va koʻllar sohili yaqinidagi oʻrmon va chakalakzorlarda yashaydi. Faqat sharq boʻgʻma iloni () va qum boʻgʻma iloni () ochiq choʻl va dashtlarda, eng yirik ilon — anakonda suvda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar zaharsiz. Ogʻzi katta ochiladi, muskullari kuchli, dumi qisqa, oʻpkasi ikkita. Boʻgʻma ilonlar tungi hayvon, koʻzlari kechasi koʻrishga yaxshi moslashgan. Oʻljasini poylab kulcha boʻlib oladi. Oʻljani sezgan Boʻgʻma ilonlar boshini koʻtarib, tilini tez-tez chiqara boshlaydi, yoʻlidagi narsalarni tili bilan paypaslab oʻljasiga tomon oʻrmalab keladi. Oʻljasiga yaqinlashgach dumi va tanasini yigʻishtirib, yana kulcha boʻlib oladi. Soʻngra ogʻzini katta ochib oʻljaga tashlanadi va tanasini halqa qilib uni oʻraydi. Ilon oʻldirilgan oʻljani boshidan boshlab astasekin yuta boshlaydi. Oshqozonga tushgan ovqat 3—4 kun davomida hazm boʻladi. Bu davrda qimir etmasdan yotadi. Boʻgʻma ilonlar ovqatsiz bir necha oy yashay oladi. Boʻgʻma ilonlar tirik tugʻadi. Koʻpchilik turlari daraxtlarda va nam joylarda hayot kechiradi. Boʻgʻma ilonlar asosan umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Yirik Boʻgʻma ilonlar kiyik va toʻngʻizlarni yutishi mumkin. Mayda qum Boʻgʻma ilonlar kalamush va sichqonlarni tutib yeydi. Asl Boʻgʻma ilonlar Constrictor urugʻiga kiradi. Asl Boʻgʻma ilonlar ning yagona turi oddiy boʻgʻma ilon, yaʼni boa. Boʻgʻma ilonlar, odatda, odamga hujum qilmaydi. Ularning yogʻ va goʻshti ovqatga ishlatiladi. Terisi jomadon, sumka va poyabzal tikishda qoʻllaniladi. Ayrim Boʻgʻma ilonlar dan sichqon, kalamush kabi ombor zararkunandalarini qirishda foydalaniladi. 8 turi va kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻgʻoz

Boʻgʻoz — 1) okean, dengiz, koʻlni va ularning ayrim qismlarini bir-biri bilan qoʻshib turadigan kambar suv yoʻlagi. Maye, Bering B. Shimoliy Muz okeanini Tinch okean bilan, BobulMandab B. Qizil dengizni Hind okeani bilan qoʻshib turadi va h. k.; 2) quruqlikda — togʻ oraligʻidagi tor yoʻl, oʻtkil.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Boʻgʻozlik

Boʻgʻozlik — urgʻochi hayvon organizmida homilani olib yurish davridagi fiziologik holat. Bu jarayon otalanishdan boshlanib yetuk homilaning tugʻilishi bilan tugaydi. Boʻgʻozlik bir homilali va koʻp homilali boʻlishi mumkin. Boʻgʻozlikning kechishiga qarab fiziologik va patologik turlarga boʻlinadi. Fiziologik Boʻgʻozlik ona va homila organizmlarida jarayonlarning meʼyorda kechishi bilan tavsiflanadi. Patologik Boʻgʻozlikda ona va homila organizmida fiziologik jarayonlar buziladi va Boʻgʻozlik muddatiga yetmay tugaydi yoki homila nuqsonli tugʻiladi. Sigir, biya, tuya va boshqa hayvonlar boʻgʻozligi 5—6 oyligidan biqinini paypaslab va toʻgʻri ichakka qoʻl tiqib aniqlanadi. Bunda bola qattiq va qoʻzgʻaluvchan tuyuladi, emchakda sirachsimon modda hosil boʻladi. Boʻgʻozlikning soʻnggi davrida yelin kattalashadi. Quy, echki, choʻchqa, it va boshqa mayda hayvonlar boʻgʻozligi biqinini paypaslab va labratoriyada qon, siydik, sut, yungida serologik, biologik va kimyoviy oʻzgarishlarni tekshirish asosida aniqlanadi. Boʻgʻoz hayvonlarda siklik kuyukish alomatlari yoʻqoladi. Hayvonlar yuvosh, ehtiyotkor boʻlib, tez yurmaydi, ishtahasi ochiladi. Boʻgʻozlikning soʻnggi davrida hayvon ozib, qornining oʻng tomoni nomutanosib oʻzgaradi, shoxlarining asosi ingichkalashadi. Boʻgʻozlik ning normlya borishi uchun boʻgʻoz hayvonlarni toza, yengil ozuqa bilan boqish, qishda sovuq suv ichirmaslik kerak. Sigirlarning tugʻishiga 1,5—2 oy qolganda sogʻishni toʻxtatib, tagiga qalin toʻshama solib turiladi. Ish hayvonlari ogʻir ishda ishlatilmaydi.

Manbalar
Bharata

Bharata — qadimgi Hindistondagi oriylar qabilasi. Kuru qabilalar ittifoqiga kirgan hamda panchallar bilan birlashib Hindistonda dastlabki yirik davlat barpo etganlar (taxminan miloddan avvalgi 7-asr). „Bharata avlodlari“ Kauravlar va Pandavlar haqidagi rivoyatlar hind eposi „Mahabharata“ asosini tashkil qilgan. Bharata hududining nomi — Bharatavarsha (Jamna va Satlej daryolari oraligʻi) nomi bilan qadimda koʻpincha butun Hindiston hududi tushunilgan.
Hindiston Respublikasining hozirgi rasmiy nomi, hindi tilidagi Bharat mana shundan olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aba

Aba — Nigeriya janubidagi shahar. Aba daryosi boʻyida, Port-Harkort — Enugu temir yoʻl va avtomobil yoʻli kesishgan joyda. Aholisi 264 ming (1991). Moyli palma mahsulotlari sotiladigan joy. Sovun va pivo zavodlari, yogʻ, toʻqimachilik korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abadiy muzloq yer

Abadiy muzloq yer (koʻp yillik muzloq yer, doimiy muzloq yer, mangu tung yer)- Yer yuzasidan maʼlum chuqurda joylashgan va uzoq vaqt (2 yiddan bir necha ming yillargacha) muttasil muzlab yotadigan (temperaturasi 0° dan past boʻlgan) togʻ jinslari. Odatda Yer yuzining shimoliy va janubiy sovuq oʻlkalarida hamda baland togʻlarda uchraydi. Yevrosiyoda Abadiy muzloq yer ye. maydoni 10 mln. km² dan ziyod. Yillik oʻrtacha temperaturasi 0° dan past boʻlgan oʻlkalarda keyingi davrlarda ham Abadiy muzloq yer ye. lar vujudga kelayotgani haqida maʼlumotlar bor. Abadiy muzloq yer ye. ning yuza yupqa qatlami yoz vaqtida bir oz eriydi. Abadiy muzloq yer ye. Tuproq jarayoniga, oʻsimliklarga, hayvonot dunyosiga taʼsir etadi. Abadiy muzloq yer ye. qurilish ishlarini qiyinlashtiradi.

Manbalar 

Iqlim
Abadiy qorlar

Abadiy qorlar — yil boʻyi eri-may yotadigan muz va qor qoplami. Issiq va moʻ’tadil oʻlkalarda baland togʻ va yassi togʻ choʻqqilarida, qutbiy oʻlkalarda — te-kisliklarda ham uchraydi. Yil davomida yogʻadigan qattiq atmosfera yogʻinining oʻsha joyning relef va ikdim sharoitida erib yoki bugʻlanib ketadigan miqdoridan ortishi hisobiga yuzaga keladi. Abadiy qorlar ning faqat eng yuqoridagi yuza qatlamigina qordan iborat, chuqurlashgan sari, ustki qatlamlar bosimi tufayli firn (qotgan qor) va muzga aylanadi. Abadiy qorlar ning eng quyi chegarasi qor chegarasi deb atala-di. Abadiy qorlar ning yuzasi koʻp hollarda shu joy relefini silliklangan tarzda aks et-tiradi; shu bilan birga Abadiy qorlar ning oʻziga ta-allukli mikrorelef shakllari ham (se-raklar, erish egatlari, uyali qor) mavjud. Tekis yuzalarda shamol qorlardan turli qor uyumlarini shakllantiradi.

Manbalar
Abadiy haqiqat

Abadiy haqiqat —  bilishning rivojlanish jarayonida haqiqatlarni rad qilib bo‘lmasligini bildiruvchi termin. Bu jihatdan abadiy haqiqat mutlaq haqiqatga o‘xshashdir. Inson bilish jarayonida ko‘pincha nisbiy haqiqatlar bilan ish ko‘radi, bu nisbiy haqiqatlarda esa mutlaq haqiqatlarning bo‘laklari mavjud bo‘ladi (yana q. Haqiqat). Diniy qarash bo‘yicha, diniy arkonlar abadiy haqiqatdir. Chunonchi, islomga ko‘ra, unda e’tirof etilgan aqidalar — Allohning yagonaligiga, farishtalarga, muqaddas kitoblarga, payg‘ambarlarga, oxiratga, taqdirning ilohiyligiga va inson o‘lganidan keyin qayta tirilishiga ishonish abadiy haqiqat hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Abajur

Abajur (frans. abat-jour- yorugʻlik qaytaruvchi) — chiroqning koʻzni qamashtirmaslik va noʻrni toʻplab maʼlum tomonga yoʻnaltirish uchun moʻljallangan gʻilofi (qalpogʻi). Abajur konus, disk, shar, parabola va boshqa shakllarda metall, shisha, plastmassa, karton, qogʻoz yoki shoyidan shaffof va yarim shaffof qilib yasaladi. Abajur badiiy bezak, yaʼni xonaga husn berish vazifasini ham oʻtaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abazalar

Abazalar, abazinlar — Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkas va Adigey muxtor viloyatlari hamda Stav-ropol oʻlkasida yashaydigan xalq. Abazalar 33 ming kishi (1992). Turkiyaning markaziy hududlarida 10 mingga yaqin Abazalar yashaydi. Umumiy soni 44 ming kishi (1992). Abazalarning ilk ajdodlari Qora dengiz boʻylarida, taxminan Tuapse bilan Bzib daryosi oraligʻida joylashgan edi. Kavkaz tillari guruhiga mansub abaza tilida gaplashadi. Hozor hududda 14-asrdan yashaydi. 19-asrning 30-yillari boshlarida Rossiya tomonidan boʻysundirilgan. Abazalar adigey xalqi bilan qadimdan qoʻshni yashaganliklari tufayli, madaniyat va turmushlari ularga oʻxshab ketadi. Abazalar islom dinining sunniy mazhabida. 20-asr boshlarida Abazalar katta qabilaviy (tapanta va shkaraua) guruhlarga boʻlinib yashar edilar. Koʻpchiligi dehqonchilik (bugʻdoy, javdar, tariq), bogʻdorchilik va chorvachilik bilan shugʻullanadi.

Madaniyati 
Asosiy mashgʻulotlari chorvachilik, shu jumladan chorvachilik. Togʻ qoʻylari, qoramol va otlar boqilgan. Otchilik zodagonlar qo'lida jamlangan bo'lib, ular orasida mashhur tramvay otlari zoti yetishtirilgan.

Qishloq xo'jaligi ham rivojlangan kasb edi. Avvalo, uyga eng yaqin er uchastkalari shudgorlash uchun tayyorlandi, bu erda qishloq xo'jaligi asboblarini etkazib berish eng oson edi. Bu ish qishda boshlangan: saytlar toshlardan tozalangan va daraxtlarni ildizi bilan sug'urib tashlagan. Tog'lardagi yerlar dehqonchilik uchun noqulay edi. Bog'dorchilik ham Abazaning muhim mashg'uloti edi. O‘rmon maydonlarini ekin maydonlari uchun tozalash, yovvoyi mevali daraxtlar va butalar buzilmagan holda qoldirildi. Bular, asosan, yovvoyi olma daraxtlari, nok, it daraxti, zirk va findiq edi. Uylar va xo'jalik inshootlari doimo mevali daraxtlarga ko'milgan.

Tili 

Abazin tilida gapiradi (iber-kavkaz tillari guruhining abxaz-adige guruhiga kiradi). Yozuv 1932-1933 yillarda lotin alifbosi asosida yaratilgan. 1938 yil kirill alifbosiga ko‘chirildi.

Qozogʻistondagi abazinlar 
Abazinlar Ulugʻ Vatan urushi davrida va undan oldin Qozogʻistonga majburan koʻchirilgan. 2009-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Qozogʻistonda 27 kishi istiqomat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Abaziya

Abaziya (yun. a — inkor qoʻshimchasi, basis — qadam) — bemorning mutlaqo yura olmay, hatto tik tura olmay qolishi; uning oyoqlari falaj boʻlmasada, muvoza-natni saqlay va umuman oʻzini eplay ol-maydi. U oʻrnidan tik turishi va qadam qoʻyishi bilanoq oyoklari ishlamay yiqilib tushishi mumkin. Kasallik bosh miya pe-shona qismining shikastlanishi va iste-riyada kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abay (shahar)

Abay (1961-yil gacha Churuboy-Nura shaharchasi) — Qozogʻiston Respublikasi Karaganda viloyatidagi shahar. Karagʻandadan 30 km jan.-gʻarbda, Ostona — Olmaota temir yoʻldagi Karabas stansiyasi yaqinida. Aholisi 47,3 ming kishi (1991). Koʻmir va ohaktosh qazib olinadi. Yogʻochsozlik, uysozlik kombinatlari, yirik Ka-raganda GRES, kon va kechki energetika-qurilish texnikumlari, Konchilar madaniyat uyi bor. Shahar Abay Koʻnonboyev nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abay dashti

Abay dashti — Oltoydagi tekto-nik soylik. Shimolidan Terekti tizmasi va janubidan Xolzun tizmasi bilan oʻralgan; bu dashtdan Koksa va Abay daryolari oqib oʻtadi (Katun daryosi havzasi). Uzunligi 25 km. Dengiz sathidan bal. 1100 m. Tuprogʻi qoratuproq. Bir qismi ekinzor, asosan yaylov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abak

Abak –Turkiyaning Aydin viloyati Karpuzlu tumanida joylashgan mahalla. Aholisi 2022-yilgi maʼlumotga koʻra 432 kishidan iborat.

Manbalar 

Karpuzlu tumanidagi mahallalar
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Abastumani astrofizika rasadxonasi

Abastumani astrofizika rasadxonasi — Gruziya Fanlar Akademiyasi astronomik ilmiy tadqiqot muassasasi; 1932-yilda Abastumani qishlogʻi yonida tashkil qilingan. 1937-yildan dengiz sathidan 1650 m balandlikdagi Kanobili togʻida ish olib boradi. Yulduzlarning spektral koʻrsatkichlari, yulduzlararo muhitda yorugʻlikning yutilishi, yulduzlarning Galaktikadagi harakati, Yerning yuqori atmosferasi oʻrganiladi. Oʻzgaruvchan yulduzlar va Oy sathi elektrofotometriya qilingan; yulduzlar va boshqa osmon jismlarining rang koʻrsatkichlari roʻyxati tuzilgan, yangi kometalar, kichik sayyoralar, yangi yulduzlar, emission yulduzlar ochilgan. 1937-yildan „Byulleten“ chop etadi. Osmonning 100 mingdan ortiq fotosurati saqlanmoqda.

Asosiy asboblari 
 70 sm li meniskli teleskop; 
 125 sm li reflektor; 
 40 sm li reflektor; 
 Shmidt tizimidagi 36 sm li teleskop; 
 Elektrofotometr oʻrnatilgan 32 sm li reflektor; 
 Xromosfera teleskopi;
 40 sm li qoʻshaloq astrograf va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar  
 

Gruziya
Astronomik rasadxonalar
Grigol Abashidze

Grigol Grigorevich Abashidze [1914.19.7(1.8), Chiatura - 1994] - gru-zin yozuvchisi. Gruziya FA akad. (1979). Dastlabki she’rlari 1938 yilda matbuot-da e’lon qilingan. Ilk poemasi "Qora shaharda bahor" 1938 y, nashr etilgan. "Dushmanlar" (1941), "Georgiy Oltin-chi" (1942), "Bayroqlar" (1943), "Yengil-mas Kavkaz" (1943) poemasi va b. asarlari Ikkinchi jahon urushi haqida. A. "Birinchi tbi-lisiliklar haqida afsona" (1959), "Uch davrga sayohat" (1961) poemalari, "Oltin uzumzor" (1969) tuplamiga kirgan she’-rlari zamonavii mavzuda. "Lasharela" (1957), "Uzoq tun" (1963), "Karnali" (1969) tarixiy romanlarida Gruziyaning 13-asrdagi hayoti aks etgan. A. Gruziya Dav-lat gimni hammualliflaridan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sovet yozuvchilari
Irakliy Abashidze

Irakliy Vissarionovich Abashidze () (1909.10.11, Kutaisi gubernyasi Xoni qishlogʻi – 1992) – gruzin shoiri va jamoat arbobi. Gruziya FA akademigi (1960). Gruziya Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1953—67). Gruziya Ensiklopediyasi bosh muharriri (1967-yildan).

Asarlaridagi asosiy mavzu – shoirning insonparvarlik burchi, Gruziyaning hozirgi va oʻtmishdagi taqdiri („Gruziya yashnayapti“, 1950; „Yaqinlashish“, 1966; „Bu qoʻshiqlar ham – Gruziyamga“, 1971; sheʼriy toʻplamlari, „Rustaveli izidan“ poemasi, 1966 va boshqalar). „Yuksak mahorat uchun“(1959), „Doʻstlar, yoʻllar, oʻylar“ (1979) kitoblari muallifi. Oybek, Gʻafur Gʻulom va boshqa bilan ijodiy muloqotda boʻlgan. Zulfiya sheʼrlarini gruzin tiliga tarjima qilgan. Oʻzbek tilida „Sheʼrlar“ kitobi nashr qilingan (1962).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sovet shoirlari
Abbat

(lot. abbas, oromiy tilida abo — ota) — 1) katolik monastiri — abbatlik boshligʻi. 2) Fransuz katolik ruhoniysi unvoni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ernst Abbe

ABBE (Avve) Ernst (1840. 23. 1-1905. 14. 1) — nemis fizigi va astronomi. Yena untida nazariy fizika professor (1870-yildan), Yena rasadxonasi direktori (1877—90). Mikroskoplar nazariyasini yaratdi, har xil optika asboblarini ix-tiro qildi, optika-mexanika korxonala-ridagi koʻp operatsiyalar texnologiyasini ishlab chiqdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nemis fiziklari