MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sarkosporidiyalar

Sarkosporidiyalar, goʻsht sporalilar (Sarcocystis) — bir hujayralilarga mansub hayvonlar tipi (baʼzi maʼlumotlarga Karaganda sinf). Uzunligi bir necha mkm dan 20 mm gacha. Hujayra ichida parazit. Hayvonlar, baʼzan odamlarda ogʻir sarkosporidioz kasalligini paydo kiladi. 90 ga yaqin turi bor. Oraliq xoʻjayini (oʻtxoʻr hayvonlar) sporotsistalarini oziq bilan yeb zararlanadi. Ootsistalari ichida 4 ta sporozoitli 2 ta sporotsistasi boʻladi. Sporozoitlari oʻsib oʻtxoʻr hayvonlar organizmida shizontlarga aylanadi. Shizontlar koʻp marta boʻlinib, merozoitlarni hosil qiladi. Merozoitlar muskullarga oʻtib, sistalarga aylanadi. Asosiy xoʻjayinlar (yirtqich sut emizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar) sistali goʻshtni yeb zararlanadi. Sistalar asosiy xoʻjayin ichagi hujayralarida oʻsib, gamontlarni hosil qiladi. Gamontlar rivojlanib, ootsistalarga aylanadi; ular ichida esa 4 ta sporozoitli sporotsistalar rivojlanadi. Tashqi muhitga, asosan, sporotsistalar (oʻlchami 8—16*9— 11 mkm) chiqariladi. SARKOFAG (yun. — goʻshtni yutuvchi), sarqofa — tobut turlaridan biri. Asosan, tosh, marmar, yogʻochdan toʻgʻri toʻrtburchak, baʼzan qayiqsimon qopqoqli qilib yasalgan.

S.ga jasad qoʻyish Qad. Misrda firʼavnlar sulolasi davri (mil. av. 3ming yillik)da keng rasm boʻlib, Suriya, Finikiya orqali Sharqqa, shuningdek, Gretsiya va Rimga tarqalgan. Markaziy va Sharqiy Oltoydagi qad. skif qoʻrgʻonlarini ochish jarayonida yogʻoch gʻoʻladan oʻyib ishlangan S.lar topilgan. S.ga koʻpincha jasad moʻmiyolab qoʻyilgan. Amir Temur jasadi ham S.ga solingan (bu S Samarqanddagi Oʻzbekiston xalqlari madaniyati va sanʼati tarixi muzeyida saqlanmoqda). S.lar oʻzining badiiy bezak va suratlari, shuningdek, har xil qad. yozuvlari bilan sanʼat hamda epigrafika yodgorligi sanaladi.

Manbalar
Sarkoʻb

Sarkoʻb (fors. — bosh yanchuvchi, uruvchi; boshi yanchilgan) — mudofaa jangi olib borilayotgan gʻanimga qirgʻin keltirish maqsadida sunʼiy yoʻl bilan barpo etilgan tepa, qalʼa yoki hisorsimon baland joy, qurilma. Sharq xalqlari, xususan, Amir Temur, Shayboniyxon, Xiva xonlari armiyasida qamal chogʻida faol qoʻllanilgan taktik usullardan biri. Oʻrta asrlarda koʻpdankoʻp qalʼa va qoʻrgʻonlar baland devor, burj va boru (oʻq otish uchun moʻljallangan shinaklar)ga ega boʻlgan. Mustahkam qalʼa va qoʻrgʻonlar uzoq muddatli mudofaa uchun zarur qurolyarogʻ, oziq-ovqat, yemxashak bilan taʼminlangan. Bunday inshootlarni bir hamla bilan qoʻlga kiritish mumkin boʻlmagan. Ana shunday kezlarda muhosara qurolyarogʻlari ishga solingan. Mudofaadagi qalʼa yoki qoʻrgʻon devorlari yonida undan baland boʻladigan tuproq uyumi — S. tiklashga kirishilgan. Minglab askarlar tevarakatrofdan oʻtin, yogʻoch, shoxshabba toʻplab, ustidan tosh, shagʻal va tuproq toʻkib S barpo etishgan. Ayni chogʻda daraxt xodalaridan yasalgan shotilar orqali jangchilar qalʼa devoriga chiqa boshlagan. Qad rostlagan S.ga kamonchilar chiqishgan, manjaniq, toʻp, raʼb kabi ogʻir qurollar ham olib chiqilgan va ulardan qamaldagilarga qarshi oʻt ochilgan.

Manbalar
Sarmich oltin koni

Sarmich oltin koni - Nurota tumanida, Qoratogʻning markaziy qismida joylashgan kon. 1968—73 yillarda konning uchta uchastkasida 15 ruda tanalari oʻrganilib, istiqbolliligi aniqlangan. Ruda tanalari kvarsli tomirsimon, baʼzan diorit va porfirit daykalaridan iborat, uz. 50 m dan 250 m gacha, qalinligi 0,6 m dan 6,0 m gacha. Rudali minerallar pirit, arsenopirit, galenit, kamroq miqdorida pirrotin, xalkopirit, markazit, oltin va kumush telluridlaridan hosil boʻlgan. Atrofdagi jinslar, asosan, kvars, kalsit, albit, xlorit, seritsit kabi minerallardan tarkib topgan. Rudalarda foydalai komponentlarning maʼlum qismi (oltinning 80— 90%, kumushning 50 — 66%) erkin holda boʻlganligi tufayli ularni ajratib olish jarayoni osonlashadi. Sarmich oltin konik.da oltin va kumushdan tashqari kamroq miqdorda qoʻrgʻoshin ham sanoat ahamiyatga ega boʻlgan komponent deb belgilangan. Sarmich oltin konik. 1980-yilgacha qisman qazib olingan.

Manbalar
Sarmish davlat buyurtma qoʻriqxonasi

Sarmish davlat buyurtma qoʻriqxonasi — Navoiy viloyatining Navbahor tumanida, Qoratov togʻidagi hududda joylashgan. 1991-yilda tashkil etilgan. Um. maydoni 5000 ga. Oʻsimliklar va hayvonot olami, noyob qoyatosh rasmlari va tarixiymadaniy yodgorliklarini muhofaza qilish, muhofaza obʼyektlaridan maʼrifiy va ilmiy maqsadlarda foydalanish vazifalarini bajaradi. Hududi Sarmishsoy havzasi va Koraungursoyning bir qismini egallaydi, dengiz sathidan 1000 m balandlikda joylashgan, relyefi Kizilqumning tipik past togʻlaridan iborat.

Qoʻriqxonada shamol eroziyasi natijasida hosil boʻlgan turli odam va hayvonlarga oʻxshaydigan qoyatosh shakllari koʻp. Sarmishsoyya darasida, ayrim olimlarning fikricha, neolit davriga xos boʻlgan 3 mingdan 8 minggacha qad. qoyatosh rasmlari, petrogliflarning hatto jahon darajasida noyob boʻlgan namunalari, Oʻzbekiston Kizil kitobiga kiritilgan Oʻrta Osiyo kobrasi, echkiemar va boshqa sudralib yuruvchilar bor. Petrogliflarni oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqot ishlari olib borilgan.

Manbalar
Sarmishsoy rasmlari

Sarmishsoy rasmlari — Qoratogʻ (Navoiy viloyati)ning jan. yon bagʻridagi Sarmishsoy darasi qoyatoshlariga oʻyib ishlangan rasmlar. 1958-yilda X.Muhamedov tomonidan topilgan. 1966-yildan i.t. ishlari olib borilmoqda (dastlab N. Toshkanboyev, keyinrok, A. Kabirov, 1960—70y.lar; 1993-yildan M. Xoʻjanazarovvab.). Mil. av. 4— 1ming yillikka va undan keyingi davrlar (mil. 1—7-asrlar)ga mansub 4 mingga yaqin rasmlar bronza, temir va tosh bilan uribchoʻkichlab sxematik, kontur, soya va naqshdor uslubda ishlangan. Sarmishsoy rasmlarida yovvoyi hayvonlarni ov itlari yordamida ovlash, hayvonlarning oʻzaro urushi, chorvachilik, rake tushayotgan odamlar, liniy marosimlarning ijro etilishi bilan bogʻliq manzaralar tasvirlangan. Xonaki va yovvoyi hayvonlar, oʻqyoy, xanjar, qilich, nayza kabi turli buyumlar, kiyimlar (dubulgʻa, uchli quloqchin, kalta chopon, oyoq kiyimi va boshqalar) tasviri oʻziga xos tarzda yuksak maxrrat bilan nozik, hayotiy qilib ishlangan. Sr. ibtidoiy sanʼatning nodir yodgorligi hamda shu hududda yashagan kad. xalqlarning hayoti, hayvonot dunyosi tarixini oʻrganishda muhim arxeologik yodgorlik obidasi sifatida kimmatlidir.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Navoiy viloyati
Rasmlar
Sarob

Sarob — atmosferadagi optik hodisa; bunda uzokdagi narsa (yoki osmonning bir qismi) bilan birgalikda uning mavhum tasviri ham boshqa joyda koʻzga koʻrinadi. Agar narsa ufkdan pastda boʻlsa, uning mavhum tasvirigina koʻrinadi. S. narsa tagida, narsa ustida (rasmga k,.), uning yon tomonida koʻrinishi mumkin. S. atmosferaning pastki katlamlarida havo zichligi (shuningdek, temperaturasi)ni notekis taqsimlanishi taʼsirida, yaʼni uning odatdan tashkari katta vertikal yoki gorizontal gradiyentlari sababli yuzaga keladi. Natijada narsadan keladigan yorugʻlik nurlari qiyshayadi, atmosferadagi yorugʻlikning sindirish koʻrsatkichi anomal taqsimlanadi. Ustki S, koʻp hollarda yuqori kengliklarda, zichlikning balandlik boʻylab tez pasayishi, yaʼni sovuq yer yuzasida traning inversiyasi paytida (yuqoriga koʻtarilgan sari traning ortishi) roʻy beradi. Pastki S. isib turgan tekis yer (choʻl, yoʻl) ustida traning juda katta vertikal gradiyenti (yaʼni balandga koʻtarilgan sari traning tez pasayishi) natijasida paydo boʻladi. Osmonning tasviri Yer yuzasida suvga oʻxshab koʻrinadi. Yon tomondagi S. juda qizib ketgan qoyatoshlar yoki devorlar yonida koʻrinadi.

Manbalar
Saroy

Saroy — oʻzbeklar tarkibiga kirgan yirik qabilalar uyushmasi. 

Saroylar etnik birlashma sifatida XIV—XV asrlar davomida Dashti Qipchoqda shakllangan boʻlib, XVI asrda hozirgi Oʻzbekiston hududiga kelib joylashgan. Saroylarning kichik bir guruhi qozoqlarning argʻin qabilasi tarkibida ham mavjud boʻlgan. 1924—1926-yillarda oʻtkazilgan aholi roʻyxatida Oʻzbekiston hududida yashovchi saroylarning soni 50 mingdan ortiq boʻlib, ulardan 18 ming kishi Buxoro vohasida (Harqonrud, Vobkentdaryo, Shahrud, Sultonravot, Poykend, Pirmait ariqlari boʻylab), 20 ming kishi Karmana vohasida, Narpay va boshqa ariqlar boʻyida yashaganlar. Saroylarning katta bir qismi (15,5 ming kishi) Qashqadaryo vodiysida (Shahrisabz va Qarshi vohalarida, Samar togʻining janubiy yon bagʻirlarida, Qashqadaryoning yuqori oqimida) yashashgan. Saroylarning ayrim guruhlari Jom choʻlida (6 ming), Koʻhitang togʻi yon bagʻirlarida (1 ming), Miyonkolda (3 ming), Samarqandning janubi-gʻarbida (1,5 ming), Nurota togʻining janubi yon bagʻirlarida (3 ming), Jizzax atrofida (1,7 ming) yashagan. Saroylarning kichik guruhlari Fargʻona vodiysida hamda Afgʻonistonda, Mozori Sharif va Balx atrofida istiqomat qilganlar.

Saroylarning tarkibida bir qancha kichik va katta qabilalar mavjud boʻlgan. Masalan, azsaroy, qipchoqsaroy, qirgʻizsaroy, naymansaroy va boshqalar. Bularning har biri, oʻz navbatida, yana bir qancha urugʻlarga boʻlingan. Yuqorida keltirilgan boʻlim (qabila) nomlaridan maʼlumki, saroylar tarkibiga saroy boʻlmagan juda koʻp boshqa etnik guruhlar (az, majar, qipchoq, qirgʻiz, qoʻngʻirot va boshqalar) kirgan. Saroylar XX asrning boshlarida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy oʻzgarishlar sababli birbiri bilan aralashib oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.

Manbalar 

 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Saroy (maʼnolari)

Saroy:

 Saroy — oʻzbeklar tarkibiga kirgan yirik qabilalar uyushmasi.
 Saroy (qasr) — 1) dastlab hukmdorlar (xon, podshoh, amirlar va b.

Saroy- mahalla(qishloq), Samarkand viloyati Jomboy tumani. Laziz metalika spark 255
Saroy (qasr)

Saroy — dastlab hukmdorlar qarorgohi boʻlib xizmat qilgan hashamatli ulkan bino, qasr. Keyinchalik turli serhasham hovlili binolar ham saroy nomini olgan. Qadimgi Misrda ilk podsholik davridayoq (mil. av. 3000 yillik) firʼavnlar oʻz xonadonlari uchun saroysimon binolar, serhasham ibodatxona saroylari qurilishiga ahamiyat berganlar. Mesopotamiya va Bobildagi saroylar qatʼiy loyiha asosida mahobatli qilib qurilgan, koshinlar bilan bezatilib, osma bogʻlari boʻlgan. Arab mamlakatlari, Eronda, Xitoy (Imperator saroyi), Yaponiyada ham saroylarning dabdabali boʻlishiga ahamiyat berilgan.

Yevropada oʻrta asr shahar-respublikalari rivojlanishi bilan maʼmuriy boshqarish organlari hamda mansabdorlar saroylari paydo boʻldi. Italiyada Siyenadagi Publiko palatssosi (1297—1310), Venetsiyada Dojlar saroyi, Ispaniyada Alhumro saroyi shular jumlasidandir. Din arboblari ham oʻzlari uchun saroylar qurdirdilar (Orviyetoda papa saroyi. XIII asr, Rossiyada patriarx va arxiyereylar saroylari). XV—XVI asrlardagi mahobatli saroylar keng ichki hovlilari, kutubxonalari, devoriy bezaklari va noyob narsalar saqlanadigan zallari bilan shaharning butun bir qismini egallagan. Bu turdagi saroylar qirol, imperator saroylarining shakllanishiga kuchli taʼsir koʻrsatgan (Madrid yaqinidagi Eskorial, XVI asr; Parijdagi Luvr, XVI—XVIII asrlar. Bu davr saroylari mujassamotining harakterli xususiyati anfiladalarida, tarzi kolonnadalar bilan bezatilishida, bino bilan muhitni bogʻlovchi rizalitlarda koʻrinadi.

Markaziy Osiyo saroy meʼmorligi oʻziga xos uslubda bunyod etilganligi bilan ajralib turadi. Tuproq qalʼadagi saroyning 300 ga yaqin xonalari, keng tantanavor zallari, qabulxonalari, xazinaxonalari boʻlgan. Bapaxuia, Afrosiyob, Xolchayon saroy bezaklarida tasviriy sanʼat asarlari, haykalchalar, oʻyma naqshlar va rangbarang devoriy rasmlar ishlangan. Amir Temur hukmronligi davrida (XIV asr) qurilgan Shahrisabzdagi Oqsaroy, Samarqanddagi Boʻstonsaroy, Koʻksaroy hamda Amir Temur bogʻlaridagi koʻplab saroylarning meʼmoriy tuzilishi, ulardagi serhasham bezaklar oʻziga xos nafisligi bilan ajralib turgan. Buxoro arki, Koʻxna ark, Qoʻqon oʻrdasi va boshqa xon saroylarining meʼmoriy shaklida Samarqand, Fargʻona meʼmoriy maktablari uslublari oʻz ifodasini topgan. Ularda xalq ustalarining qurish anʼanalari, naqshinkorlik bezaklari milliy uslublar namoyon boʻlgan. Sitorai Mohi Xosa, Nurillaboy saroyi, Romanov saroyida Yevropa va milliy meʼmorlik oʻzaro uygʻunlashgan. XIX asr oxiri — XX asr boshlarida koʻhna saroy binolaridan muzey, kutubxona, dam olish uylari sifatida foydalanilgan.

Oʻrta asrlarda Sharqda karvonlar toʻxtab oʻtadigan rabot (karvonsaroy); zamonaviy meʼmorlikda muayyan maqsadda bunyod boʻlgan muhim inshootlar (madaniyat saroylari va uylari, kinokonsert, nikoh uylari, sport saroylari va boshqalar). Oʻzbekistonda Sanʼat saroyi, Xalqlar doʻstligi saroyi shunday inshootlardandir.

Manbalar 

 

Arxitektura
Saroyberka

Saroyberka, Yangi Saroy - Oltin Oʻrdattg poytaxti. Berkaxon tomonidan bunyod etilgan (taxminan 1260). 14-asrning 1-yarmida ravnaqtopgan. S.B. nafaqat Oltin Oʻrda, balki butun oʻrta asr Yevropasining eng katta shaharlaridan biri sifatida shuhrat topgan. 1333 y. S.B.ga kelgan Ibn Battutaning guvoxlik berishicha, S.B. kaftday tekislikda qurilgan shaharlar sirasiga kirib, odamlar bilan toʻla boʻlgan, ajoyib bozorlari, keng koʻchalari kishini hayratga solgan. S.B.ning aholisi 75 ming kishi atrofida boʻlib, ular moʻgʻul, alan(os), qipchoq, cherkas, rus hamda vizantiyaliklardan iborat boʻlgan. Shaharda hunarmandchilik ustaxonalari,turli tuman korxonalar, savdosotiq rastalari, karvonsaroylar ishlab turgan. Shaharning butunlay harobaga aylanish vaqti haqida aniq maʼlumot yoʻq. Sharq va Gʻarbni bogʻlovchi Buyuk ipak yoʻlida joylashganS.B.ning koʻpdan koʻp binolari rus podshosi Fedor Ivanovichning 1578 yildagi farmoniga koʻra, buzilgan va Astraxon sh. qurilishi uchun ishlatilgan. Harobalari Volgograd viloyatidagi Sarev qishlogʻida saqlangan. S.B.da A.V.Tereshchenko (1843—51), F.B.Ballod (1922), G.A.FyodorovDavidov (1959 — 67) qazish ishlari olib borishgan.

Adabiyot 
 FyodorovDavidov G.A., Obshestvenniy stroy Zolotoy Ordi, M., 1973; Yegorov V.L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIII—XVI vv., M., 1985.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar 

 

Rossiya tarixi
Saroybotu

Saroybotu, Eski Saroy (yilnomalarda — Katta saroy) — Botuxon tomonidan qurdirilgan shahar (1254). Dastlab Oltin Oʻrdattt asosiy siyosiy markazi hisoblangan. S.B.da koʻplab saroylar, masjidlar, hunarmandchilik dahalari (Cherepyanoye pole) va boshqa boʻlgan. S.B. atrofida katta nekropol joylashgan. Oltin Oʻrda xonlarining oʻzaro kurashi va Amir Temurning yurishi (1395) natijasida qattiq shikastlangan. 1480 y. uzilkesil vayronaga aylangan. 18-asr shahar oʻrnida selitra (oʻgʻit) zavodi joylashgan. Shahar harobalari hozirgi Astraxon viloyati Harabali tumanidagi Selitrennoye kishlogʻida saqlanib qolgan. F.B.Ballod (1922), P.S.Rikov (1931)lar tomonidan qazish ishlari olib borilgan.

Manbalar 

 

Rossiya tarixi
Saroychiq

Saroychiq — Oltin Oʻrda shaharlaridan biri. Guryev shahridan 60 km masofada, Ural daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan (13-asrning 2-yarmi). Shaharning nomi qoʻlyozma manbalar hamda 14-asrda shu yerda zarb qilingan tangalar orqali yaxshi maʼlum. S. 1395-yil Amir Temur va Toʻxtamish oʻrtasida boʻlib oʻtgan urushdan zarar koʻrgan. Shahar aholisi Volga daryosi boʻyidagi koʻpgina shaharlar bilan savdosotiq qilgan. S. ancha muddat davomida Oltin Oʻrda va Gʻarbiy Yevropa tojirlari uchun Osiyo mamlakatlari bilan tijorat, ishlarini yuritishga oʻziga xos koʻprik vazifasini oʻtagan. S. bir tomondan Oltin Oʻrda xonligini SaroyBerka bilan, 2tomondan esa Xorazm markazi Urganch bilan mustahkam bogʻlagan. Ushbu yoʻl 13—14-asrlarda Sharq va Gʻarbni birlashtiruvchi bosh karvon yoʻli hisoblangan. Sdan Urganchgacha boʻlgan yoʻlning har 30 km da quduqlar qazilgan, karvon saroylar barpo etilgan. Ushbu savdosotiq yoʻli Oltin Oʻrdaning bir qancha yirik shaharlari, xususan, Urganch orqali S.qa yoʻnaltirilgan. Bu yerda yoʻl shim. va jan. tomonlarga qarab boʻlingan. Yoʻlning shim. qismi SaroyBerka (Saroy aljadid), jan. qismi esa Hojitarxon orqali Mojar hamda Azov bilan bogʻlangan. Manbalarning dalolat berishicha, 1580-yil Yoyiq kazaklari hujumi paytida butunlay vayron qilingan.

Adabiyot 
 Yegorov V.L., Istoricheskaya geografiya Zolotoy Ordi v XIII—XVI vv., M., 1983.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qozogʻiston tarixi
Saros

Saros (yunoncha: saros — takrorlanish) — Quyosh va Oy tutilishlarinnsh bir xil ketma-ketlikda yangidan takrorlanishi orasidagi davr; Quyosh va Oy tutilishlari mos ravishda Quyosh markazining Oyning Yangi oy va toʻlin oy fazalari paytida Oy tugunlari (Qoʻyoshning yillik koʻrinma yoʻli bilan Oy orbitasining kesishgan nuqtalari)ga yaqin burchak masofadan oʻtayotganda roʻy beradi. S. taxminan 18 yil 11 sutka 7 soat 42 minutga teng. Bir S. davrida 41 ta Quyosh, 29 ta Oy tutilishi boʻladi. S. Yunoniston va Misrda qadimdan maʼlum.

Manbalar
Sarparda

Sarparda (fors. — bosh parda) — 1) musiqa asari boshlanadigan parda;2) chapandoz doira usulida ijro etiladigan kuy va ashulaning nomi, "Karimqulbegi" deb ham ataladi; 3) oʻzbek surnay yoʻllaridan biri.

Manbalar
Sarrov

Sarrov — bino va imoratlarning toʻsinlari yoki tom yopmasi yogʻochlari (stropilalari) tagiga qoʻyiladigan uzun toʻsin; sinchli yoki karkasli imoratlarning tepasidagi uzun old toʻsini (qarang Sinch). S. uchun diametri 15—30 sm li gʻoʻlalar yoki tomonlari 15x30 sm li toʻrtburchak yogʻochlar tanlanadi. S, odatda, uzunasiga yaxlit boʻladi. Agar imorat uzun boʻlsa, bir necha kalta toʻsinlar birbiriga uchmauch qilib biriktiriladi. S.ga toʻsinlar, stropila va tom yopmalari (tunuka, shifer va boshqalar)ning ogʻirligi tushadi. Shuning uchun S.lar baquvvat materialdan qilinadi. Sinchli imoratlarda S. yogochdan, karkasli (metall) binolarda metalldan boʻlishi mumkin.

Manbalar 

    

Arxitektura
Sarrof

Sarrof (arab. — pul almashtiruvchi, yirik pullarni mayda qiluvchi) — shahar koʻchalari va rastalarida oʻtirib, kishilarning yirik pullarini maydalab, qimmatbaho buyumlarini pulga almashlab berib, foyda koʻruvchi shaxs. Ular xorijdan kelgan savdogarlarning pullarini mahalliy pullarga almashtirib berish, qimmatbaho toshlar, oltin, kumush va boshqalarni aniqlash, ularning bahosini belgilash, ayrim kishilarning omonat pullarini, buyumlarini maʼlum muddatgacha saqlab berish kabi ishlar bilan shugʻullanib, bank, omonat kassalari, garovxonalar vazifalarini bajarishgan. Sarroflar sudxoʻrlik ishi bilan ham shugʻullangan, ular xizmatlari evaziga kishilardan maʼlum miqdorda haq olgan. Ilgari har bir shaharda sarroflar faoliyat yuritgan. Masalan, Buxoroda sarroflarning alohida mahallasi va asosiy ish joyi — Toqi Sarrofon mavjud edi.

Manbalar 

 

Tarix
Iqtisodiyot
Sarsabil

Sarsabil, sparja () — lolaguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi; sabzavot va manzarali ekin. Yevropa, Osiyo va Afrikada 150 turi bor. Oʻzbekistonda 2 turi yovvoyi holda uchraydi. Kaltabarg S. (), fors () koʻp yillik, chirmashib oʻsadigan oʻt. Ikkala turi ham boshqa belgilari bilan bir-biriga oʻxshash, boʻyi 50—150 sm. Barglari mayda, barg qoʻltigʻida ninasimon koʻrinishda. Shakli oʻzgargan shoxchalar — kladodiylar hosil qiladi. Mevasi rezavor, rangi qizil. May oyida gullab, iyunda meva beradi. Toʻqaylarda oʻsadi. Dorivor S. () Yevropaning markaziy va jan. qismida, Kavkazorti va Shim. Kavkazda keng tarkalgan. Sabzavot sifatida ekiladi; uning yosh novdalari ovqatga ishlatiladi. Tarkibida 2% oqsil, 2,4% uglevodlar (klechatkadan tashqari), vitaminlar B, B2, PP, provitamin A mavjud. S.-dan asparagin olinadi. Hosildorligi 30—35 s/ga. S. ekilgan maydonlardan 10—15 yil hosil olinadi. S. asparagus nomi bilan manzarali oʻsimlik sifatida ham oʻstiriladi.

Manbalar 

 

Bir pallali oʻsimliklar
Baxit Sarsekboyev

Baxit Abdurahmonovich Sarsekboyev (1981.29.11, Chirchiq) -bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (2002). „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). Chirchiqdagi Respublika olimpiya oʻrinbosarlari bilim yurtini tugatgan (1999). 63,5 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (2001, 2002), Osiyo chempioni (2002, Serembran), AfroOsiyo oʻyinlari gʻolibi (2003, Haydarobod) Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligining harbiy xizmatchisi (2004-yil).

Manbalar 

1981-yilda tugʻilganlar
19-noyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari‎
Sarsoʻzan

Sarsoʻzan (fors. — bosh va igna) — zargarlik buyumi; ayollarning bosh kiyimiga taqiladigan toʻgʻnogʻich. Boshga yopiladigan roʻmolyopinchiqni ayolning bosh kiyimi (ikki chakka)ga S. yordamida mustahkamlangan. S. turli shakldagi asosiy va shokila qismdan tuzilgan. Qadimda suyakdan yasalgan, keyinchalik bronza toʻgʻnogʻichlar bilan almashingan. 19-asrga kelib S. shabaka usulida sharcha (feruza koʻzlar qadalgani "anor" S.) hamda qushcha shaklida ishlangan yoki shokilalari qushcha bilan yakunlangan. Baʼzi joylarda sanchoq ham deb atalgan.

Manbalar 

 

Kiyim
Sartabutkon oltin koni

Sartabutkon oltin koni - Qurama togʻlarining Olmaliq rudali hududida joylashgan kon. 1931—34 yillarda ochilgan. Kon gersin burmalanish davrida Shimoliy Qoramozor braxiantiklinalining shim. qanotida gidrotermal sharoitda hosil boʻlgan. Sartabutkon oltin konik. oʻrta devon — quyi karbon ohaktoshlari va ularni yorib chiqqan oʻrta karbon davri siyenitdiorit intruziv jinslaridan tarkib topgan. Tomirlar shaklidagi ruda siyenit va ohaktoshlar bilan birga hamda intruzivlarda joylashgan (qalinligi 20– 30 m). Kondagi asosiy foydali qazilma boʻlgan oltin har xil birikmalar tarkibida boʻlib, baʼzan sof holda uchraydi. Rudada maʼlum miqdorda kumush ham bor. Shuningdek, kvars (oz miqdorda pirit), xalkopirit, galenit, sfalerit, molibdenit kabi minerallar ham mavjud.

Manbalar
Sarxona

Sarxona (fors. — boshxona, boshlanish) — musiqada kuy va ashulalarning boshlangʻich tuzilmasi. Odatda, musiqa asarining dastlabki ikki jumlasini tashkil qiladi. Shashmaqomda, shuningdek, sarhat (ashulaning birinchi jumlasi), sarohang (ohangning boshlangʻich tuzilmasi) atamalarida ham qoʻllaniladi.

Manbalar
Sarsinalar

Sarsinalar (lot. sarcina — bogʻlam, oʻram, toy) — sharsimon bakteriyalar; boʻlinishdan keyin ajralib ketmasdan qopchiq shakldagi toʻplam hosil qiladi. S. toʻplamiga 8 tadan 64 tagacha va undan ham koʻproq xujayralar kiradi. Harakatsiz. Har xil sistematik guruhga mansub bakteriyalar orasida uchraydi. Shuningdek, Sarcina turkumiga mansub grammusbat anaerob bakteriyalar ham mavjud. S. uglevodlarni bijgʻitadi.

Manbalar
Sarhad

Sarhad — Eronning jan.sharqiy qismidagi yassitogʻlik. Sharqiy Eron togʻlari tarkibida. Uzunligi 400 km chamasida, eni 200 km gacha. Oʻrtacha bal. 2500— 3000 m, ularni ajratib turuvchi keng botikdarning bal. 1500 m, eng baland joyi — 4042 m (Taftan vulkani). Togʻ dashti va chala choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Yotiq yon bagʻirlarida dehqonchilik qilinadi. Buyurtma qoʻriqxonalar tashkil etilgan.

Manbalar
Sarhadobod

Sarhadobod () (1999 yilgacha Kushka - ) - Turkmanistonning Mari viloyatidagi shahar (1967 yildan). Sarhadobod tumani markazi. Kushka daryosi vodiysida. Turkmaniston bilan Afgʻoniston savdo yoʻlidagi muhim aholi punkti. Sarhadobod — Mari — Hirot — KandaH°R xalqaro avtomobil traktida. Mari — Sarhadobod yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 11,6 ming kishi (1999). Sarhadobodda mahalliy, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, savdo, madaniy, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, musiqa, umumiy taʼlim maktablari, kutubxona, klub, kasalxona bor.

Sarhadobodning jan.sharqida Turkmanistonning eng jan. chekkasi boʻlgan Qirqqiz (toj. Childuxtaron) mavzesi joylashgan. Shahar yaqinida pista oʻrmon xoʻjaligi va Bodxiz qoʻrikxonasi bor. Sarhadobod 1885-yilda rus mustamlakachilari tomonidan Kushka harbiy istehkomi sifatida bunyod etilgan.

Manbalar 

Aholi punktlari
Turkmaniston shaharlari
Sarhang

Sarhang (fors. — qoʻshin boshligʻi) — 1) Xorazmshohlar davlatida 500 otliq askardan tashkil topgan harbiy guruh qoʻmondoni. S. saltanat oldidagi buyuk xizmatlari evaziga malik darajasiga koʻtarilishi hamda muayyan viloyatga hokimlik qilish imkoniyatiga ega boʻlgan; 2) Xiva xonligitsa qalʼalar atrofiga dushman otliqlari yoʻlini toʻsish maqsadida yogʻoch qoziklar qoqilgan. Mazkur vazifani bajaruvchilarga rahbarlik qiluvchi shaxs S deb atalgan; 3) Usmonli turk imperiyasitsa S. oʻz mavqeiga koʻra boʻlukboshidan yuqori lavozim hisoblangan.

Mumtoz fors-tojik va oʻzbek tili tarixiy-badiiy obidalarida S. umuman "lashkarboshi, sarkarda, boshliq" maʼnolarini anglatgan. Xususan, soqchilar boshligʻi sarhangi devon, darvozabonlar rahbari sarhan gi navbat birikmalari bilan ifodalangan.

Manbalar
Sasaklar

Sasaklar — Indoneziyadagi (Lombok o.) xalq. 1,75 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sasak tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, musulmon sunniylar, bir qismi anʼanaviy eʼtiqodlarga rioya qiladi.

Manbalar