Huma xotun

Huma xatun (1449-yilda Bursada vafot etgan) — Usmonli Sultoni Murod II ning kanizi, Sulton Mehmed II ning onasi.

Kelib chiqishi 
Humaning kelib chiqishi haqida ishonchli maʼlumotlar yoʻq. Frans Babinger shunday yozadi: "Humaning kelib chiqishini aniqlab boʻlmasligi mutlaqdir… bu uning aslzoda turk ayoli emasligini va, ehtimol, qul boʻlganligini isbotlaydi. Aks holda, zamonaviy hujjatlarda u haqida kamida bitta yozuv boʻlishi kerak edi. Babingerning fikri, birinchi navbatda, Usmonli hukmdorlarining turk, Vizantiya va slavyan zodagon oilalari ayollari bilan nikohlari Usmonli manbalarida yoritilganligiga tayanadi; agar bu sodir boʻlmasa, u holda ayol haramga qul sifatida kirgan oddiy kanizak edi. Babingerning xabar berishicha, uning ismi atalishi mumkin boʻlgan zamonaviy Xum hujjatlari saqlanib qolmagan: barcha hujjatlarda u faqat xatun unvoni bilan ataladi va hatto Xumning Bursadagi dafn marosimi Xatuniya deb ataladi; hatto hujjatlarda Xotun ibn Abdullohning „Abdullaning qizi, xonim“ varianti ham bor, bu ham kelib chiqishi musulmon boʻlmaganligini tasdiqlaydi. Huma nomi (fors afsonalaridan „jannat qushi“) keyinchalik tadqiqotchilar tomonidan Mehmed II ning onasiga berilgan. Babingerning fikricha, Mehmed II ning enagasi Hundi xatun Humaning kelib chiqishi haqida bilishi mumkin edi, lekin u bu maʼlumotni hech kimga oshkor qilmadi. Babingerning qayd etishicha, Sulton Murod II Mehmedning toʻngʻich oʻgʻillari Ahmed va Alauddin Alini afzal koʻrgan, biroq ularning 1437 va 1442/1443-yillarda toʻsatdan vafot etishi sababli Mehmedning vorisi deb atalgan; Babingerning fikricha, Murod II ning oʻz oʻgʻliga bu yoqmasligiga uning onasi, xorijlik nasroniy kanizak sabab boʻlishi mumkin. Xit Louri Huma yunon yoki slavyan kelib chiqishi qul boʻlgan boʻlishi mumkinligini taxmin qiladi. Vizantiya manbalarida Humaning chet el kelib chiqishi haqida ham soʻz boradi. Anri Matyo oʻzining „Turklar va boshqa xalqlar“ kitobida shunday yozadi: "Fotihning onasi Stella [Estella ismli italyan boʻlib, bu qiz yetti yoshida jazoirlik qaroqchilar tomonidan oʻgʻirlab ketilgan va haramga joʻnatilgan kanizaklar qatorida edi. U Murodning xotini va onasi rahbarligida taʼlim olgan va uning sharofati bilan italyan tilini oʻrgangan birinchi yuksak intellektual shahzoda Mehmedning onasi boʻladi Sakaoʻgʻlu ham, Babinger ham bu voqeani ishonchsiz deb hisoblaydi. Sakaoʻgʻli nuqtai nazaridan u Mahmud II ning onasi Nakshidil Sultonning kelib chiqishi haqidagi keyingi hikoyaga ham haddan tashqari oʻxshaydi; ammo, bu tadqiqotchi Huma, albatta, qaroqchilar tomonidan oʻgʻirlab ketilgan boʻlishi mumkin, deb hisoblaydi. Babinger XVI asrda paydo boʻlgan yana bir afsonani rad etadi, Huma fransuz malikasi boʻlgan degan fikrni.

Biografiya 
Mehmed II ning onasi hayoti haqida juda kam narsa maʼlum. Huma taxminan 1432-yilgacha haramga kirgan, bunga sabab qilib boʻlajak Sulton Mehmed II ning tugʻilganini sabab qilib koʻrsatishadi. Shu bilan birga Sakaoʻgʻlining yozishicha, Mehmed II ning tugʻilgan sanasi munozarali boʻlgani uchun onasining ismi ham munozarali. Marhum Vizantiya tarixchisi Mixail Kritovul „Mehmed taxtga oʻtirganida 28 yoshda edi“ deb yozgan; bu maʼlumotlarga koʻra, boʻlajak sulton 1423-yilda tugʻilgan. Boshqa manbalarda tugʻilishning mumkin boʻlgan sanalari sifatida 1428-yil va 1432-yil sanalari keltirilgan. Mehmed II tugʻilishi haqida yozgan ilk Usmonli tarixchilari uning onasining ismini tilga olishmaydi. Sakaoʻgʻlu, Mehmed II ning onasi Huma xatundan tashqari, Hatice Halime xatun ham boʻlishi mumkin, deb hisoblaydi; ammo boshqa olimlar, Xatice Halime va Mara bilan sodir boʻlganidek, Mehmedning turmushga chiqishi yoki oʻz onasini Serbiyaga yuborishi dargumon deb hisoblaydi. Keyinchalik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Huma shubhasiz Mehmed II ning onasi boʻlgan, ammo uning qayerdan kelganligi haqida hech qanday maʼlumot yoʻq. Babingerning yozishicha, kichkina shaxzoda tugʻilganidan boshlab oʻzining hamshirasi, Daye xatun (enaga) nomi bilan ham tanilgan turk Hundi xatun qoʻlida tarbiyalangan, u Huma ham, uning oʻgʻlidan ham uzoq umr koʻrgan. 1434-yilning yozida Mehmed Amasiyaga joʻnatildi, oʻsha paytda uning katta akasi Shaxzoda Ahmed gubernator edi. Mehmedga bu safarda onasi va enagasi hamrohlik qilgan. Mehmed oʻz viloyatida hukumat boʻyicha oʻqiyotganda, Huma anʼanaga koʻra unga hamroh boʻlgan. Humaning 1470-yil avgustidan boshlab Iso beyga, undan oldin esa Karamanoʻgʻli Ibrohim Beyga turmushga chiqqan qizi boʻlgan boʻlishi mumkin. Huma oʻgʻlining faqat birinchi hukmronligida tilga olingan va 1444-yilda taxtga chiqishi bilan u keyinchalik paydo boʻlgan amaldagi sulton unvoni bilan teng boʻlgan unvon oldi. Huma xotun, turli manbalarga koʻra, 1449-yil yoz oxiri — kuzning boshida (sentabr / avgust - oʻgʻlining ikki hukmronligi oʻrtasida, Murod II hokimiyatga qaytganida vafot etdi. U Bursa shahridagi Huma Xotun nomidagi hududda joylashgan Muradiye masjididagi oʻzining Xotuniya turbasiga dafn etilgan.

Manbalar 

 1449-yilda vafot etganlar