MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yogʻoch zamburugʻlari

Yogʻoch zamburugʻlari - gimenomitsetlar turkumining poʻkaklar oilasiga mansub guruhi. Daraxtlarning yogʻoch qismini, ayniqsa oʻzagini hamda turli yogʻoch qurilmalarni chiritadi. Yo. z.dan chin poʻkak (Forties fomentarius), tangachali poʻkak (Polyporus squamosus), dagʻal tukli poʻkak (Inonotus hispidus) Oʻzbekistonda koʻp tarqalgan. Yo. z.ning tanalari (mitseliysi) daraxtlarning oʻzagida yoki yogʻoch qismida hujayralar orasiga joylashib, daraxt sirtiga yirik boʻrtmalar — mevatanalar chiqaradi. Yo. z. oʻzi ajratadigan turli fermentlar taʼsirida yogʻoch tarkibidagi sellyuloza va ligninni glyukozaga aylantirib oziqlanadi. Shu tufayli daraxtlarning oʻzagi chiriydi. Yo. z., ayniqsa u y zamburugʻi (Serpula lacrymans) turli yogʻoch qurilmalar (uylarning poli, shpallar, yogʻoch koʻpriklar ustuni)da oʻsib, ularni chiritadi. Yo. z. havoning harorati 18—22° va nisbiy namligi 80—85%, yogʻochning namligi esa 28—60% boʻlganda yaxshi rivojlanadi. Yo. z. paydo boʻlmasligi va yogʻoch qismlar chirimasligi uchun ular turli antiseptik moddalar (krezet yogʻi, karbolineum, natriy ftorat va b.) bilan toʻyintiriladi.

Manbalar
Yogʻoch kemiruvchi qoʻngʻizlar

Yogʻoch kemiruvchi qoʻngʻizlar (Anobiidae) — qattiqqanotlilar turkumi oilasi (qarang Parmalovchi koʻngʻizlar).

Manbalar
Yogʻoch materiallar

Yogʻoch materiallar — tabiiy yogʻochdan tayerlanadigan taxta, hari, xoda va b.; tabiiy yogʻochga bogʻlovchi moddalar (sintetik smolalar) shimdirib va yukrri tralarda bosim ostida ishlov berib, yelimlab olinadigan qurilish, mebelsozlik, kemasozlik materiallari. Tayyorlanish usuliga koʻra tilingan va tilinmagan, presslangan, modda shimdirilgan, qatlamqatlam qilib yelimlab yopishtirilgan yogʻochlarga, yogʻoch plastika va plitalarga boʻlinadi. Tabiiy Yo. m. — hari, xoda, gʻoʻla; yoʻnilgan, yorilgan materiallar, tilingan (taxta), payraha, faner, qipiq va b. materiallar. Modda shimdirilgan Yo. m. — antiseptik vositalar va yogʻoch smolasi shimdirilgan materiallar. Presslangan Yo. m. — tolaning koʻndalang yoʻnalishi boʻyicha ZOMN/m2 (300 kg . kuch/ sm2) bosim ostida va 100—250° trada qizdirib bir tomonlama, ikki tomonlama va kontur boʻyicha zichlab olinadigan materiallar. Bunday Yo. m.ning zichligi 1200–1450 kg/m3 boʻladi. Yelimlangan Yo. m. — fizikmexanik xossalari deyarli bir xil boʻlgan yogʻoch qatlamlarini birbiriga yopishtirib (yelimlab va presslab) olinadigan kalin, uzun va enli materiallar. Qatlamqatlam Yo. m. — shpon yoki randalangan fanerlarni sintetik smola yoki oqsil yelim bilan yopishtirib olinadigan material. Plastik Yo. m. — payraha, qipiq, maydalangan yogʻoch va b. organik yoki mineral bogʻlovchilar (10—30%) dan tayerlanadigan plitalar, yogʻoch plastika, fibroplitalar va b. Yogʻoch tolali plitalar yogʻoch massasidan presslab tayyorlanadi. Yo. m.dan qogʻozsellyuloza tayyorlash va kimyoviy mahsulotlar i. ch.da ham foydalaniladi. Yo. m. qurilish, kemasozlik va mebelsozlikda hamda yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Tabiiy Yo. m. daraxt tanasidan olinadi. Daraxt tanasi oʻzak, yogʻochlik, tola va poʻstloqdan iborat. Ayrim daraxtlarning faqat poʻstloq va oʻzak qismi ishlatiladi. Oʻzbekistonda Yo. m. tol, yongʻoq, tut, archa, terak, qayragʻochdan tayyorlanadi. Qayragʻoch yogʻochidan arava gʻildiragi va oʻqlari qam yasaladi.

Manbalar
Yogʻoch plastikalar

Yogʻoch plastikalar - yogʻochga me xanik, issiqlik va kimyoviy ishlov berib (fizikmexanik xossalarini yaxshilab) olinadigan materiallar. Yo. p. presslangan yogʻoch (plastifikatsiyalangan), yogʻoch qatlamli plastikalar (lignofol, deltayogʻoch, balinit va b.), yogʻochplastik massalarga boʻlinadi. Presslangan yogʻoch tabiiy yogʻochni 1530 MN/m2 (150300 kgkuch/sm2) bosim va 120° trada zichlab olinadi. Bunday yogʻochlar taxta, brus, plitavtulka va b. koʻrinishda ishlab chiqariladi. Ular zarbga chidamli, plastik, namga chidamli boʻladi. Yogʻoch qatlamli plastikalar yupqa yogʻoch list (shpon)ga termoreaktiv sintetik smola eritmasi shimdirib va quritib, paket holida yigʻib, 120—150° trada gidravlik pressda 10—17,5 MN/m2 (100—175 kgkuch/sm2) bosim ostida olinadi. Mustahkamligi va elastikligini oshirish uchun unga metall toʻr, zar qogʻoz, rezina va b. aralashtirib armaturalanadi. Unga grafit va moy qoʻshilsa, antifriksion (ishqalanishga qarshi) xossasi oshadi. Bunday yogʻochlar mashinasozlik va kemasozlikda konstruksion material sifatida ishlatiladi. Yogʻoch plastik massalar maydalangan yogʻoch (qipiq, payraha, tola, shponlar) ga sintetik smola eritmasi shimdirib va quritib, presskrliplarda issik,layin presslab profil buyumlar yoki plita materiallar holida ishlab chiqariladi. Bunday yogʻochlarning mustahkamligi, elektr izolyasiya va antifriksion xossalari yuqori boʻladi. Ulardan vkladishlar, podshipnik vtulkalari, tishli gʻildiraklar va b. tayyorlanadi.

Manbalar
Yogʻoch plitalar

Yogʻoch plitalar — yogʻoch tolasi yoki qipigʻiga ishlov berib tayerlanadigan materiallar. Yogʻoch tolali plitalar — yogʻoch (yoki boshqa tolali oʻsimlik poyasi)ning tolali massasini qolipga quyib, presslab va quritib olinadigan yogʻoch materiallar. Asosiy mahalliy xom ashyolar (qurilishga ishlatilmaydigan yogʻoch, yaʼni oʻtin, yogʻochga ishlov berishda chiqadigan chiqindilar, qogʻoz makulatura, somon, oʻsimlik oʻzaklari) ning koʻpligi va arzonligi tufayli bunday plitalar koʻplab ishlab chiqariladi. Tolali massa termomexanik, mexanik va kimyoviy mexanik usullarda olinadi. Buning uchun massa nam holatda bogʻlovchi moddalar qoʻshilmasdan, quruq holatda tolali massaga 4—8% sintetik smola qoʻshib tayyorlanadi. Plitalarning xossalarini yaxshilash uchun ularga parafin, kanifol, sintetik smola, antiseptik moddalar qoʻshiladi. Ularning suvga chidamliligini oshirish uchun tola massasiga parafin, smola, moyli emulsiyalar, alyuminiy sulfat qoʻshiladi. Plitalar quyish mashinalarida qolillanadi. Plitalarning oʻta qattiq, chala qattiq, himoyapardozlashda va izolyasiyada ishlatiladigan xillari bor. Kattik va oʻrtacha qattiq plitalar koʻp qavatli presslarda 135—180° trada, qattiq hamda oʻta qattiq plitalar 150— 170° trada "toblanib", massasiga nisbatan 5—7% namlanib presslanadi. Oʻta qattiq va qattiq plitalarning mustahkamlik chegarasi 50 MN/m2 (500 kgkuch/ sm2) gacha; uz. 1200—3600 mm, eni 1000— 1800 mm, qalinligi 3—8 mm li qilib ishlab chiqariladi. Ular turar joy va sanoat binolarida qavatlararo orayopmalar, tom hamda devorlarni issiqlik saqlaydigan qilish, xonani bezash va b. uchun ishlatiladi. Yogʻoch qipiqli plitalar — (yogʻoch qipigʻi)ni bogʻlovchi moddalar bilan issiklayin presslab olinadigan qurilish va mebelchilik materiali. Bir, uch, besh va koʻp qatlamli; bir qatlamli yaxlit hamda ichi teshikli; zichligi juda kam (350—450 kg/m3), kam (450— 650 kg/m3), oʻrtacha (650—800 kg/m3) va yuqori (700—800 kg/m3) xillari bor. Bogʻlovchi modda sifatida mochevinoformaldegid, fenolformaldegid va b. smola (qatron)lar ishlatiladi. Bir qatlamli plitalarda qipiqlarning oʻlchamlari va bogʻlovchi moddalar miqdori plitaning butun qalinligi boʻyicha bir xil boʻladi. Uch va besh qatlamli plitalarning bir yoki ikkala tomoni ichki qatlamiga nisbatan ancha mayda qipiq hamda bogʻlovchi moddalar koʻproq boʻladi. Bunday plitalarning sirti silliq va mustahkam boʻladi. Plitalarning fizikmexanik xossalari hajmiy massasiga, qipiqlarning shakli va oʻlchamlariga, qatlamlar soniga, bogʻlovchi moddalar sifatiga bogʻliq boʻladi. Bunday plitalar yaxlit yogʻoch plitalarga karaganda biologik taʼsirlarga chidamli. Ular mebel sanoatida, qurilishda, xalq xoʻjaligining boshqa sohalarida ishlatiladi.

Manbalar
Yogʻoch smolasi

Yogʻoch smolasi, yogʻoch qatroni — yogʻochni quruq haydab yoki gazlashtirib (qarang Gazlash) olinadigan mahsulot; yopishqoq, rangi qoʻngʻirdan tortib qoragacha, oʻtkir hidli modda. Termik qayta ishlangan yogochni suvli distillyatda tindirib olinadigan tindirilgan, shu distillyatda erigan holatda boʻladigan eritilgan, suvli distillyatda ekstraksiya yoʻli bilan olinadigan ekstraksion Yo. s. bor. Zichligi 1,0—1,15 g/sm3. Yo. sdan yogʻochga shimdirish (kreozot), rudani boyitish (flotatsiya) va b. maqsadlarda ishlatiladigan moddalar olinadi.

Manbalar
Yogʻoch qurilmalar

Yogʻoch qurilmalar - yogʻochdan ishlangan qurilish qismlari. Baʼzilariga metall qoʻshib tayyorlanadi. Vazifasiga koʻra, yuk koʻtaruvchi devor va yuk tushmaydigan pardevor (1rasm); turiga qarab, toʻsin, ferma, ravoq, rom, qubba, qobiq koʻrinishidagi qismlar; oʻzaro biriktirilishiga koʻra, mix, mixchoʻp va boltlar bilan hamda yelimlab biriktiriladigan xillarga boʻlinadi. Yogʻoch qurilmalar qurilish qismlarining qadimgi turlaridan biri. Qadimda yogʻoch mix ishlatilgan yoki hech qanday mix ishlatmasdan qilingan. Mas, sinch devorlarga, ravoklarga mix ishlatilmagan. Yogʻoch qurilmalar arka va toʻsin shaklida yaxlit qilib yoki gʻoʻla, taxta, fanerdan ferma shaklida quriladi (2rasm). Hoz. zamon qurilishlarida birbiriga mixlar yordamida mahkamlanadigan va yelimlab yopishtiriladigan Yogʻoch qurilmalar koʻp qoʻllaniladi. Ayniqsa birbiriga yelimlab yopishtiriladigan Yo. q.dan turli shakl va 1 rasm. Yogʻoch pardevorlarning vertikal kesimlari: A — bir qavatli taxta pardevor keyeimi; B — ikki qavatli taxta pardevor kesimi; I— brusreyka; 2— yopma toʻsini yoki pol toʻsini; 3— tovush izolyasiyasi qatlami.A 2B ‘b 2rasm. Bir va ikki nishabli tomlarning steropillarini oʻrnatish: A— bir nishabli tom steropillari; B — ikki nishabli tom steropillari; 1— oraliq tirgaksiz; 2— bir tirgakli; 3— markaziy ustunlarga ega; 4~ assimmetrik bir qator ustunlarga ega; 5— tirgak va toʻsinlarga ega; 6— ikki qator ustunlarga ega. oʻlchamdagi imoratlar hamda inshootlar qurish qoʻl keladi. Yogʻoch qurilmalardan qishloq xoʻjaligi, sanoat, jamoat binolarida, sport va koʻrgazma zallarida hamda koʻpriklar qurishda foydalaniladi. Yo. q.ni chirishdan saqlash uchun ularga antiseptik moddalar, yongindan saqlash uchun esa maxsus suyukliklar shimdiriladi.

Manbalar
Yogʻochga ishlov berish jihozlari

Yogʻochga ishlov berish jihozlari — yogʻochga zarur shakl va oʻlcham berishda qoʻllaniladigan asbob hamda stanoklar. Ularning yordamida yogʻochdan turli xil materiallar va yarim fabrikatlar (taxta, brus, faner, qipik, plitalar, yogʻoch plitalar va boshqalar), buyum hamda qurilmalarning detallari (mebel, vagon, kema va boshqalar yasash uchun); tayyor buyumlar (deraza, eshik, muzika asboblari, mebel va boshqalar) tayyorlanadi. Yogʻochga ishlov berish jihozlari bilan yogʻoch arralanadi, tilinadi, teshiladi, frezalanadi, silliklanadi, yoʻniladi, randalanadi, oʻyiladi, kesiladi va yoriladi. Ular dastaki va mexanik xillarga boʻlinadi. Dastaki asboblarga arralar, randalar, iskana, burgi, drellar (parmalar toʻplami bilan), jilvirlar va boshqalar kiradi. Ular ustaxonalarda, qurilish maydonlarida, ishlab chiqarish korxonalarida qoʻllaniladi. Mexanik yogʻochga ishlov berish jihozlari, asosan, stanokka yoki mashinaga oʻrnatib ishlatiladi. Bajaradigan ish turiga kura ular yogʻoch kesish, tilish, egish, yigish, yelimlash va pardozlash asbob hamda jihozlariga boʻlinadi. Yogʻoch detallarni yigʻish uchun dastaki, elektr va pnevmatik asboblardan foydalaniladi. Sanoatda yogʻoch kesish, tilish, randalash, egish, bukish stanoklari keng tarqalgan. Bu stanoklar bilan zarur oʻlcham va shakldagi yogʻoch zagotovka, detal hamda buyumlar tayyorlanadi. Yogʻoch kesish va tilishda arra; frezalashda — freza; randalashda — randa; parmalashda — parma; oʻyishda — oʻygich; silliklashda — jilvir va boshqalardan foydalaniladi. Yogochdan chiqqan qipiq va payrahadan boshqa materiallar (masalan, plitalar) ishlab chiqarishda foydalanish mumkin (qarang Yoyuch plitalar). Yogʻochga ishlov berish stanoklari arrali stanoklar; ilgarilanmaqaytma harakatlanadigan yoki qoʻzgʻalmas pichoqli randalash stanogi; detallarga doiraviy keskich bilan ishlov beradigan frezalash stanogi; teshik yoki oʻyiqlar ochish uchun ishlatiladigan parmalash stanogi; fanerlar, gugurt choʻplari, gugurt qutilari va boshqalar tayyorlaydigan yoʻnish stanoklari; yumaloq shaklli detallar tayyorlaydigan tokarlik stanoklari; detallarni silliklash uchun ishlatiladigan jilvirlash stanoklaridan iborat. Egish stanoklari changʻilar, mebellar yasash uchun yogʻochni egib beradi. Yelimlab yigʻish stanoklariga yelim surkash, shchit yigʻish stanoklari, uzel va buyumlarni yigʻish qurilmalari, pardozlash stanoklari ga boʻyash, qoplama (himoya va bezak) qoplash va jilolash mashinalari kiradi. Koʻp qatlamli fanerlar, yogʻoch plitalar, yogʻoch plastinalar yasash uchun yogʻochni zichlashda presslar ishlatiladi (yana qarang: Duradgorlik asboblari).

Manbalar
Yogʻochkesar qoʻngʻizlar

Yogʻochkesar qoʻngʻizlar (Cerambucidae) — qattiqqanotlilar turkumining oilasi (qarang Moʻylovdor qoʻngʻizlar).

Manbalar
Yogʻochni bukish

Yogʻochni bukish - yaxlit yoki qatlamqatlam (yelimlab yopishtirilgan) yogʻoch zagotovkalarni egib, shu holicha mustahkamlash; yogʻochning plastiklik (qayshqoqlik) xossasiga asoslanadi. Yogʻochning plastikligi qanchalik yuqori boʻlsa, shunchalik yaxshi bukiladi. Bukishda zagotovkaning qabariq tomoni choʻziladi, botiq tomoni qisiladi. Issiklayin va sovuqlayin bukish usullari bor. Issiqlayin bukish usuli yaxlit va yelimlab yopishtiriladigan koʻp qatlamli zagotovkalardan bukik detallar olishda qoʻl keladi. Yogʻoch zagotovka 80—120° gacha qizdirilganda plastikligi keskin oshadi. Issiqlayin bukishda yogʻoch bugʻda yoki qaynayotgan suvda tutib turiladi (yumshatiladi). Yumshatilgan zagotovka andaza boʻyicha bukiladi, qisish qurilmasida mahkamlanadi va 10—15% namlikkacha quritilib, keyin sovitiladi. Sovuqlayin bukish usuli tabiiy bukuluvchan yogʻochdan koʻp qatlamli yelimlangan detallar olishda qoʻllaniladi. Zarur shakl va kesimdagi detallar olish uchun yetarli miqdorda yelim surkalgan quruq yogʻoch plastinkalar (taxta, shpon yoki faner) press qolipga paket koʻrinishida taxlanadi hamda yelim qotgunga qadar tutib turiladi. Sovuqlayin bukish usulida olingan detallarning shakli issiklayin bukish usulida olingan detallarga nisbatan turgʻun boʻladi. Yo. b. usullari vagonsozlik, kemasozlik, mebelsozlik va b.da keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Yogʻochoyoq

Yogʻochoyoq — oʻzbek xalq sirk sanʼati janrlaridan. Ijrochi oyoklariga 3— 3,5 m uzunlikdagi yogʻochlarni bogʻlab ustidan uzun shim kiyib oladi va qayroq bilan raqs ("Jonon", "Andijon polkasi", "Norimnorim", "Lazgi")ga tushadi. Unga surnay, nogʻora, doyra joʻr boʻladi. Yo. oʻyinlari xalq sayillarida ayniqsa, dorboz truppalarida keng koʻrsatiladi. Mas, Andijondagi Kimsan Nazaraliyev, Toshkentdagi Toʻlqin Boltayev, Buxorodan Rabbim Sohibov, Shahrisabzdan Saʼdulla Mamadaliyev, Samarqanddan Bozorboy Qurbonovlarning shogirdlari va b. bor. Yo.chilar oʻyin paytida qoʻlida pichoklar, bulavalar, koptokchalar va ayniqsa gardishga 12 ta choynak bilan piyolani ustmaust qoʻyib piramida qilib aylantirib oʻynashadi. Shohimardonlik Ahadjon Nabiyev dorbozlari Yo.da dor ustida yurib tomosha koʻrsatadi. Yo. oʻyinlari bayram va sayillarda hozir ham koʻrsatiladi.

Manbalar
Yogʻochot

Yogʻochot — qad. oʻzbek sirki tomoshalaridan. Masharabozning ot va chavandoz harakatlariga parodiyasi. Yogʻochdan otning tanasi va bosh qismi yasalib, ustidan oʻyinchi sigʻadigan joy qoldirilib, yaltiroq mato bilan qoplangan. Unga dum yasalib, yugan solingan, qoʻngʻiroqchalar osilgan. Yasama soqolli, yuziga un surtgan oʻyinchi "ot"ni beliga bogʻlab olgan holda yuganni tortib, qamchin urib ot va chavandoz harakatlariga takugad qilib oʻynaydi. Oʻyinchining oyoklarini sollanib turgan mato yashirgan, "ot" ustiga esa soxta oyoklar qoʻyilgan. Oʻyinchi chinakam ot ustida oʻtirganday, barcha harakatlarni ot bajarayotganday qilib koʻrsatadi. Kulgili — parodiya turidagi Yo. hozir ham anʼanaviy sirk tomoshalarida, sayillarda, milliy bayramlarda namoyish etiladi.

Poʻlat Toshkanboyev.

Manbalar
Yogʻochsozlik

Yogʻochsozlik — yogʻoch tilish, yogʻochdan turli buyumlar yasash, yogʻoch oʻymakorligi kasbi. Yogʻoch buyumlar ishlovchi usta yogʻochsoz, yogʻochdan imorat quruvchi, rom eshiklar yasovchi usta duradgor deyiladi (qarang Duradgorlik).

Manbalar
Yogʻochtesharlar

Yogʻochtesharlar (Cossidae) - tun lam kapalaklar oilasi. Avstraliya Yo.ning kanotlari yoyilganida 220 mm ga yetadi, hartumi reduksiyaga uchragan. Xilma-xil rangda, Shim. yarim sharda tarqalgan Yo. koʻproq kulrang yoki koʻngʻir, qanotlari toʻrsimon boʻladi. 800 turi bor, koʻpincha tropik Osiyo va Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoda oʻnlab turi uchraydi. Yo.ning kurtlari yalangʻoch, etdor; daraxtlarning yogʻochligida uzun yoʻl ochadi (nomi shundan olingan), baʼzan oʻtlar ildizi, piyozi va poyasida ham uchraydi. Yo. rivojlanishi 2—3 y. davom etadi, kurtlik davrida qishlaydi.

Manbalar
Jabal makoni

Jabal makoni — mezolit, neolit va jez davri (mil. av. 7—2-ming yilliklar)ga oid makon. Turkmanistondagi Katta Bolxon togʻlarida, Turkmanboshi — Ashxobod temir yoʻldagi Jabal stansiyasidan 3,5–4 km sharqdagi gʻorda joylashgan. Gʻor ikki tarmoqsan iborat boʻlib, ogʻzi jan.ga qaragan, kengligi 9 m, chuq. 7,5 m, bal. 4 m. 1949—50 yillarda A. P. Okladnikov tomonidan oʻrganilgan. J. m.ning madaniy qatlami 3 m qalinlikka ega. J. m.ning pastki 6-madaniy qatlamida oʻrta tosh davriga, keyingi qatlamlaridan neolit va jez davriga oid chaqmoqtoshdan ishlangan qirgʻich, paykon va koʻplab chaqmoqtosh chiqindilari, jayran, yovvoyi echki, baliq va b. hayvonlarning suyak qoldiqlari, sopol idishlar topilgan. Bu narsalar xoʻjalik hayotida ovchilik, baliqchilik va terimchilik asosiy oʻrinni egallaganini koʻrsatadi.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Turkmaniston
Gʻorlar
Osiyo tarixi
Jabal ud-Duruz

Jabal ud-Duruz ( Jabal ad-Durūz – darziylarning togʻi) — Suriya jan. va Iordaniyadagi vulkanik massiv. Eng baland joyi 1803 m. Yon bagʻri va choʻqqilari pliotsen davrida harakatda boʻlgan vulkan kraterlaridan iborat. Asosan bazaltlardan tuzilgan. Keng lava maydonlari bilan oʻralgan. Choʻl oʻsimliklari oʻsadi.

Manbalar
Jabalpur

Jabalpur — Hindistonning markaziy qismidagi shahar, MadhyaPradesh shtatida, Narbada daryosi boʻyida. Aholisi 740 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Savdo-sanoat markazi. Toʻqimachilik (ip-gazlama), keramika, yogʻoch-sozlik, metallsozlik, avtomobilsozlik sanoati korxonalari bor. Yogʻoch savdo qilinadi. D. yonidan boksit olinadi. J. 19-asrning 1-yarmida inglizlarning harbiy bazasi sifatida bunyodga kelgan.

Manbalar
Jabariylar

Jabariylar (arab, "jabr" soʻzidan — zoʻrlik ishlatish, majbur qilish maʼnosida) — 7-asr oxiri — 8-asr boshida islom ilohiyotida paydo boʻlgan oqimlardan biri. J. inson takdirini xudo mutlaq oldindan belgilab qoʻygan, hech qanday iroda va faoliyat erkinligi yoʻq, bular faqat xudoda mavjud, inson esa ana shu faoliyatni oʻzlashtirib olish imkoniyatiga ega, degan aqidalarni ilgari surganlar. Iroda erkinligi tarafdori boʻlgan qadariylarga qarshi boʻlganlar. Muhammad (sav) ning paygʻambarligini, xalifalar hukmronligini ilohiy va qonuniy deb asoslashda, jahon urushlarida musulmon jangchisining oʻlimini taqdir bilan bogʻlab mutaassiblikni kuchaytirishda J. taʼlimotining ahamiyati katta boʻlgan. Shuning uchun J.ni hokimiyat tepasida turgan umaviylar qoʻllab-quvvatlab, ularga qarshi boʻlgan diniy firqa va siyosiy guruhlarni taʼqib ostiga olganlar.

Manbalar
Jumaniyoz Jabborov

Jumaniyoz Jabborov (1930.25.10, Koson tumani 2010.12.13 Toshkent) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1980). ToshDU filologiya fakultetini tugatgan (1952). „Sharq yulduzi“ jurnalida boʻlim mudiri, masʼul kotib (1953—62), „Gulxan“ jurnalining bosh muharriri (1962—64), Respublika gaz. („Sovet Oʻzbekistoni“)da boʻlim mudiri (1964—67), bosh muharrir oʻrinbosari (1967—76), maʼmuriy tashkilotda shoʻba mudiri (1976—81), Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida direktor (1981—85), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasida tarjima kengashining maslahatchisi (1985— 90). Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Adabiyot, sanʼat va meʼmorchilik sohasida Oʻzbekiston Davlat mukofotlari qoʻmitasida masʼul kotib (1990-2005).

Toʻplamlari 
 „Bahor nafasi“ (1956)
 „Maqsad yoʻlida“ (1958)
 „Subhidam xayollari“ (1964)
 „Sahro sanami“ (1967)
 „Lirika“ (1970)
 „Ilhom daqiqalari“ (1971)
 „Dostonlar“ (1974)
 „Eʼtiqod“ (1978)
 „Xayolimda oʻzing“ (1985)
 „Koʻnglim goʻzali“ (1991)
 „Ajab dunyo — sevgi dunyosi“ (1996) — (100 dan ortiq gʻazallar)
 „Guljahon va Hasanjon“ (1967)
 „Sahro gullari“ (1976)
 „Togʻdagi uchrashuv“ (1986) — bolalarga bagʻishlangan.

Uning toʻplamdan oʻrin olgan sheʼrlari va dostonlari yurtga muhabbat, inson qalbi va maʼnaviy olamini teranroq aks ettirishga intilish, hayot sevarlik gʻoyalari badiiy ifodalangan. Jumaniyoz Jabborovning sheʼrlari falsafiyligi, voqelikka faol munosabat bilan ajralib tursa, gʻazallari obrazlarning tiniqligi, oʻynoqiligi bilan oʻziga xosdir.

Jumaniyozning „Gulshan“ (1957) dostonida muhabbat va sadoqat mavzui asosiy oʻrin tutadi. „Togʻlar sadosi“ (1961) va „Yoʻldagi oʻylar“ (1968) dostonlari yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi azaliy kurash, adabiyot va sanʼatning inson hayotida tutgan oʻrni haqida. „Onayer qoʻshigʻi“ (1962), „20 kun daftari“ (1967), „Sohillar hikoyasi“ (1974) kabi nasriy asarlari nashr etilgan. „Tallimarjon dostoni“ (1976), „Quyosh yurti“ (1981) sheʼriy asarlari mazmunan oʻzaro bogʻliq boʻlib, Qarshi choʻli manzaralari, ona yurtga muhabbat tuygʻulari ulugʻlangan. „Oʻjarlar“ (1973), „Yillar oʻtib…“ (1977), „Toʻydan oldin tomosha“ (1979), „Mening oppoq kabutarlarim“ (1991) dramatik asarlarida inson erki, baxti, oilaviy turmush muammolari yoritilgan. R. Tagorning „Qurbonlik“ dramasini, Hofiz Sheroziy, Ubayd Zokoniy, Bayron, Yu. Lermontov, A. Blok va b.ning sheʼrlarini oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Dramatik asarlari asosan Muqimiy nomidagi oʻzbek davlat musiqali teatrida va viloyat teatrlarida, shuningdek, tojik, qirgʻiz, qozoq teatrlarida ham sahnalashtirilgan. Alisher Navoiy nomidagi Katta akademik teatrda sahnalashtirilgan.

„Al-Fargʻoniy“ operasi librettosi (1998) muallifi. Ac: Saylanma [2 jildli], T., 1980—81.

Manbalar

Havolalar 
 Oʻzbek ziyolilari
 Uyqusiz kecha (drama) 
 „Oʻzbekiston xalq shoiri“ unvoni va „Shuhrat“ medali
Ilhom Jabborov

Jabborov Ilhom (1945.30.6, Oʻrta Chirchiq tumani) – haykaltarosh, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining akademik (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Respublika rassomlik bilim yurti (1965) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1971)ni tugatgan. 1995 yildan Respublika rassomlik kollejida oʻqituvchi. 1997-yildan Milliy rassomlik va dizayn institutida haykaltaroshlik ustaxonasi rahbari, professor J. asarlarida anʼanaviy realistik haykaltaroshlik uslubiga xos xususiyatlar milliy mavzu va taʼsirchan obrazlarni ifodalashda oʻz aksini topgan. Dastgoxli va mahobatli asarlari (portret, tarixiy shaxslar qiyofasi aks ettirilgan) umumlashma va ramziylik yoʻlida yaratilgan. „Xayol“ (yogʻoch, 1974), „Mashrab“ (yogʻoch, 1974), „Oqshom“ (yogʻoch, shamot, 1980), „Dam olish“ (shamot, 1982), „Falakning gardishi“ (shamot, 1983), „1941—45 yillar“ triptixi (shamot, 1985) va b. Toshkentdagi Furqat (bronza, granit, 1982; meʼmori S. Sutyagin), Urgutdagi Navoiy (mis, 1985), Namangandagi Mashrab (mis, 1988), Toshkent (1992), Samarkand (1997) va Shahrisabz (1997)dagi Amir Temur haykallari (bronza; meʼmori F. Ashrafiy), Fargʻonadagi AlFargʻoniy (bronza, 1998), Toshkentdagi „Ona“ (bronza, 1999), Urganchdagi Jaloliddin Manguberdi (2000) haykallari J.ning mahobatli asarlaridan. "Mehnat Shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Kishilar
Sanʼatkorlar
Oʻzbeklar
1945-yilda tugʻilganlar
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻrta Chirchiq tumanida tugʻilganlar