MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Imtiyozli aksiya

Imtiyozli aksiya - dividend olingan foydaga qarab emas, balki oldindan belgilangan katʼiy foizlarda beriladigan aksiya. Lekin bunday aksiya egasi aksiyadorlarning umumiy yigʻilishida ovoz berish xuquqiga ega boʻlmaydi. Bunday aksiyalar, qoidaga koʻra, aksiyadorlik jamiyati nizom jamgʻarmasining 10% dan ortiq chiqarilishi mumkin emas. Jamiyat, bi-rinchi navbatda, I.a. egalari bilan hisob-kitob qilganidan keyin qolgan mab-lagʻ oddiy aksiya egalari ga taqsimlanadi. Aksiyalar egasining oʻzida yoki depozitariylarda saqlanadi. Mas, 1995 yilda "Vaqt" milliy depozitariysida 2040 aksiyadorlik jamiyatlarining umumiy nominal miqdori 4 mlrd. soʻmlik aksiyalari saqlangan.

Manbalar
Imtihon

Imtihon — oʻquvchi va talabalar bilimini tekshirish usullaridan biri. Imtihonlar davlat imtihoni, kirish, sinfdan sinfga (kursdan kursga) koʻchirish, tanlov Imtihon va b. turlarga boʻlinadi. Dastlab Xitoyda Xan sulolasi hukmronligi davri (mil. av. 206 — mil. 220-yil) da paydo boʻlgan. Imtihon oʻqimishli kishilar orasidan amaldor boʻladiganlarni ajratib olish zaruriyatidan kelib chiqqan. Amal talabgorlari Konfutsiy kitoblari boʻyicha bilimdonliklarini koʻrsatuvchi davlat imtihonni topshirish va ilmiy daraja olishlari zarur boʻlgan. Oʻrta asrdan Yevropa universitetlarida bakalavr yoki magistrlik darajasini olish daʼvogarlarining bilimini sinash uchun kiritilgan. 19-asr boshlariga kelib, Yevropaning barcha mamlakatlariga yoyildi.

Oʻzbekistondagi umumiy taʼlim maktablarida sinfdan sinfga kuchirish va bitirish I.lari topshiriladi. Kuchirish I.lari taʼlim muassasalari tomonidan ishlab chikilgan va tegishli tashkilotlar tasdiklagan Nizomga muvofiq uqishning muayyan bosqichida olinadi. Bitirish I.lari esa, taʼlim tizimining biror bugʻinida oʻqiyotgan oʻquvchi tomonidan oʻquv yurtini tugatish paytida topshiriladi. Bitirish I.larini I. komissiyalari qabul qiladilar. I.larning kaysi fanlardan topshirilishi, qachon, qay tarzda oʻtkazilishi muayyan huquqiy hujjatlar orqali belgilanadi. I.da yozma ish mavzulari va ogʻzaki I. savollari taʼlim tizimi faoliyatini tashkil etuvchi va yoʻnaltiruvchi tashkilotlar tomonidan ishlab chiqiladi. Maktablarda I.ga koʻyilgan yillik va I. baholaridan pedagogik jamoa yakuniy baho chiqaradi. Bu baho oʻrta maktabni tugatganlik toʻgʻrisidagi guvohnomaga koʻyiladi.

Oliy, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlariga oʻqishga kirish uchun tanlov asosida kirish I.lari oʻtkaziladi. OʻzRda 1992-yildan kirish I.larini olish test yoʻli bilan amalga oshirilmoqda. Oliy maktab talabalari hamda akademik litsey va kollejlarning oʻquvchilari har bir semestr yoki kurs oxirida I. topshiradilar. Ularni bitiruvchilar esa davlat imtihoni topshiradilar. Oliy oʻquv yurtlarining bakalavriat bosqichida davlat I.lari bilan birga bitiruv ishi ham himoya qilinadi. Ijodiy yondashuv va alohida tayyorgarlik talab etiladigan oliy maktablarda kushimcha I. joriy etiladi. Milliy taʼlim tizimining barcha boʻgʻinlarida reyting joriy etilishi munosabati bilan oliy oʻquv yurtlaridagi kuredan kurega koʻchirish imtihonlarida jiddiy oʻzgarish sodir buldi. Reyting usuli talabalarni yil davomida uzluksiz shugʻullanishga va bilim asoslarini puxtaroq egallashga olib keladi.

Manbalar
Imtihon sessiyasi

Imtihon sessiyasi - oliy, Urta maxsus va kasb-hunar o'quv yurtlarida muayyan mutaxassislik bo'yicha o'quv rejasi asosida belgilangan imtihonlarni topshirish davri. Bir oʻquv yilida ikkita — qishki va yozgi (taʼlimning kunduzgi boʻlimida qishki I. s, odatda, yanvar — fevral, yozgi I. s. may — iyun oylarida oʻtkaziladi) I. s. boʻladi. I. era kiritiladigan imtihonlar oʻquv rejasida belgilanadi; oliy oʻquv yurtlarida imtihonlar, odatda, 5 tadan, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlarida esa 4 tadan oshmaydi. Lekin oliy taʼlim amaliyotida mazkur cheklashga qatiy amal qilinmaydi. I.s.ga oʻquv rejasi boʻyicha mazkur semestr uchun moʻljallangan barcha sinovlarni mu-vaffaqiyatli topshirib, oʻquv dasturlarida belgilangan amaliy ishlarni bajargan talabalar, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlarida oʻqish ja-rayoni yakunida qoniqarsiz baho olmagan oʻquvchilar qoʻyiladi. I. s. oʻquv yur-tining rektori yoki direktori tomonidan tasdiklangan jadval asosida oʻtkaziladi. Mazkur kursning oʻquv re-jasini toʻliq bajargan va imtihonlarni muvaffaqiyatli topshirgan talaba (oʻquvchi)lar keyingi bosqichga oʻtkaziladi. Oliy, oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurtlarining sirtqi boʻlimlarida ham, odatda, kishki va yozgi I. s. oʻtka-ziladi. Ammo oliy yoki oʻrta maxsus va kasbhunar oʻquv yurti mansub boʻlgan yuqori tashkilotning roziligi va tegishli muassasalar bilan kelishilgan hollarda ularda I. s. bir marta oʻtkazilishi ham mumkin. Sirtqi boʻlimlarda sinov va imtihonlarni topshirishga I. sdan tashqari butun oʻquv yili da-vomida ruxsat etiladi. I. ch.dan ajralmagan holda oʻqiyotgan talaba (oʻquvchi) larga I. yeda qatnashishlari uchun maoshi saqlangan holda qoʻshimcha taʼtil beriladi. Talaba va oʻquvchilarning bilim, koʻnikma hamda malakalarini aniqroq belgilash uchun keyingi paytlarda Oʻzbekiston taʼlim tizimida reyting usuli joriy etilishi munosabati bilan I. s.larining qatʼiy belgilab beruvchilik vazifasi maʼlum darajada oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

Manbalar
In

In — hayvonlarning tuproqda qazigan vaqtinchalik yoki doimiy yashaydigan makoni, pana joy. Ayrim hollarda toshlar orasida, yogʻochlarda, qorda ham I. quriladi. I. yirtqichlardan va sovuq havodan himoya qiladi yoki unda oziqovqat saqlanadi; hayvonlar juftlashadi va avlodlarini voyaga yetkazadi. Kemiruvchilar, boʻrsiqlar, tulkilar I.ini doimo tuzatib turadi; I.da ular uzoq vaqt, hatto yuz va ming yillab yashashi mumkin. Murakkab tuzilgan I.dan I. egalari bilan birga boshqa organizmlar ham foydalanadi. I. murakkab biotsenoz boʻlib, ayrim sut emizuvchilar I.ida xavfli kasallik (oʻlat, ley-shmanioz) tarqatuvchi hayvonlar yashashi mumkin. Shu sababli I. koʻp boʻlgan hududlarda xavfli kasalliklar manbai boʻlishi uchun sharoit tugʻiladi (yana q. Uya).

Manbalar 

Biologiya
Inadaptatsiya

Inadaptatsiya (lotincha: in — inkor qoʻshimchasi va adaptatsiya) — organizmlar ayrim guruhlarining oʻzgargan muayyan muhit sharoitiga moslashmaganligi. Evolyusiya jarayonida paydo boʻlgan, lekin mukammallashmagan organlarning boʻlishi keyinchalik in-adaptiv organizmlarning qirilib ketishiga sabab boʻladi. I.ga misol tariqasida koʻpchilik tuyoqli sut emizuvchilar skeleti, xususan, boʻgʻimlarida harakatlanish usulining oʻzgarishi bilan paydo boʻlgan mukammallashmagan oʻzgarishlarni koʻrsatish mumkin. I. terminini rus paleontologi V. O. Kovalevskiy fanga kiritgan (1873). U kazilma holda topilgan tuyoqlilarning oyoq skeletini adaptiv (moslashgan) va inadaptiv (moslashmagan) tiplarga ajratgan. Dastlab inadaptiv, keyinroq adaptiv tipga ega organizmlar paydo boʻlgan. Keyinchalik 1-tipdagi organizmlarni adaptiv organizmlar siqib chiqargan. Masalan, boʻr davrida xaltali sut emizuvchilar keng tarqalgan, keyinchalik paleogen va neogen davrlarida ularni deyarli hamma joyda (Avstraliya, Jan. Amerikadan tashqari) ancha mukammal tuzilgan yoʻldoshlilar siqib chiqargan.

Manbalar
Inari

Inari — Finlandiyaning shim.dagi koʻl. Skandinaviya togʻlari bilan Manselkya qator tepalari oraligʻidagi keng botikda, 119m balandlikda joylashgan. Mayd. 1050 km. Chuq. 60 m gacha. Qirgʻoqlari kuchli yemirilgan, 3000 dan ortiq orol va qoyalar bor. Noyab. oyidan martgacha muzlaydi. Pats-Yoki daryosi orqali Barens dengizi bilan tutashgan.

Manbalar
Inauguratsiya

Inauguratsiya (lot. inauguro — ba-gʻishlayman) — davlat boshligining shu oliy lavozimini bajarishga kirishishi munosabati bilan oʻtkaziladigan tantanali marosim.
   Qad.Rimda boshlangan,hozirgi kunda
ham ko'pchilik mamlakatlarda davom etayotgan oliy davlat lavozimini bajarishga kirishishga rasman bag'ishlangan tantanali marosim.Odatda 
Inauguratsiyaga ko'plab mehmonlar,jumladan,chet el davlat va hukumat boshliqlari,xalqaro nufuzli tashkilot rahbarlari taklif etiladi.
"Falsafa qomusiy lug'at"

Falsafa(qomusiy lug'at)
Inbriding

Inbriding (ing. inbreeding, in -ichida va breeding — koʻpaytirish), insuxt — bir populyasiya doirasida yaqin qarindoshlar yoki umumiy ajdodga ega boʻlgan organizmlarni oʻzaro chatishtirish. Organizmda qarindoshlik darajasining ortib borishi bilan gomo-zigotali organizmlarning vujudga kelishi ehtimolligi ham orta boradi. I.ning eng yuqori darajasiga oʻsimliklarni oʻzoʻzidan changlantirish, hayvonlarni qon boʻyicha yaqin yoki uzoqroq qarindoshlari bilan (ona x oʻgʻil), (qiz x ota), (buvi x nabira) va h.k. shakllarda urugʻlantirish (qochirish) orqali erishiladi (qarang Gomozigo-talik). Masalan, oʻsimliklarni oʻz changi bilan majburiy (bir yillik, guli ikki jinsli oʻsimliklarda) va qarindosh individlar changi bilan qaytadan (ayrim jinsli, ikki pallali oʻsimliklarda) changlanadi. I. natijasida inbrid (oʻz-oʻzidan changlangan) liniya (insuxt li-niya)lar olinadi. I. organizm belgi va xususiyatlarining avlodlarda rivojlanish va barqarorlashuvining ortib borishiga (konstantlikka) olib keladi. Tabiatda oʻz-oʻzidan changlanuvchi oʻsimliklarda I. koʻpincha chetdan changlanish bilan almashib keladi. Oʻz-oʻzidan changlanish irsiy turgʻunlikni, chetdan changlanish esa geterozis va irsiy farqpanishni taʼminlaydi. I.dan retsessiv allellarni aniqlashda, organizmlarning koʻp allellari boʻyicha gomozigota (sof liniyalar) olishda, zot va navlardagi biror belgini rivojlantiruvchi allellarni saqlab qolishda foydalaniladi. I.ni qoʻllab koʻplab ekinlar navlari va hayvonlar zotlari yaratilgan.

Manbalar
Invazion kasalliklar

Invazion kasalliklar - odam, hayvon va oʻsimliklarda eng sodda parazit jonivorlar (chuvalchang, kana va b. baʼzi boʻgʻimoyoqlilar) qoʻzgʻatadigan kasallik. Ayrim parazitlar oʻz rivojlanishining maʼlum bir bosqichida, boshqalari esa butun hayoti davomida xoʻjayin (odamda — antroponozlar, hayvonlarda — zoonozlar) organizmda parazitlik qilib I.k.ni qoʻzgʻatadi. Parazitlar xoʻjayin organizmiga zararlangan teri (aktiv) va oziq-ovqat orqali (passiv) kiradi. Odamlarda uchraydigan I.k.ga gelmintozlar, protozoozlar (qoʻzgʻatuvchisi sodda parazitlar; mas, amyobiaz), akarozlar (qoʻzgʻatuvchisi kana; qoʻtir), entomozlar (parazit hasharotlar qoʻzgʻatadigan bitli-qilik) kiradi. Asosan, askaridoz, bezgak, toksoplazmoz, trixomonoz, enterobioz va b. koʻp kuzatiladi.

Hayvonlarda uchraydigan I.k.ga gelmintozlar, protozoozlar (babezioz, konsidiozlar va b.), araxnozlar, entomozlar kiradi. I.k. chorva mahsuldorligini pasaytiradi, baʼzan hayvonlar oʻlimiga sabab boʻladi, natijada chor-vachilikka katta zarar yetkazadi.

Ayrim I.k. (trixinellyoz, sistitserkoz) odam uchun xavfli, bu kasalliklar bilan zararlangan mollar goʻshtini isteʼmol kilishga ruxsat etilmaydi.

Kurash choralari qoʻzgʻatuvchi biologiyasiga qarab tayinlanadi, turli dori-darmonlar, degelmintizatsiya, dezinseksiya, kanalarga qarshi vositalar qoʻllaniladi.

Oʻsimliklar I.k. orasida bugʻdoy nematodasi va lavlagi nematodasi qoʻzgʻatadigan kasalliklar koʻproq Tapkalgan (qarang Nematodalar).

Manbalar 

Kasalliklar
Invaziya

Invaziya (lotincha: invasio — hujum qilish, bostirib kirish) — odam, hayvon va oʻsimliklarga, shuningdek, ayrim hujayralar (mas, eritrotsitlar)ga parazit organizmlarning (bakteriyalar, viruslar va h.k) kirishi natijasida invazion kasalliklar paydo boʻlishi.

Manbalar
Invar

Invar (lot. invariabilis — oʻzgarmas) — temirning nikel bilan qotishmasi. Maʼlum tralar oraligʻida oʻlchamlarini deyarli oʻzgartirmaydi (— 80° dan 100° gacha temperaturada issiklikdan chizikli kengayish koeffitsiyenti 1,5-10 6 grad~1, yaʼni temirnikidan 8 baravar kichik). Tarkibi — temir (63—64%) va nikel (~ 36%). Tarkibida 63—64% temir, 31— 32% nikel va 4% kobalt boʻlgan I. superinvar deiiladi (issiklikdan chiziqli kengayish koeffitsiyenti 0,03-10-6-0,5-10-6). I. aniq asboblar, mas, geodezik va optik asboblar uchun ishlatiladi.

Manbalar
Invariantlar

Invariantlar (lot. invarians -oʻzgarmaydigan) — biror matematik obyekt bilan aloqador boʻlgan va obyektning maʼlum almashtirishlarida oʻzgarishsiz qoladigan miqdorlar (kesma uzunligi, biror figuraning yuzi, ellips ekssentriteti va b.). Mas, harakat paytida kesma uzunligi oʻzgarishsiz krladi. Figura kuchirilganda shu figura oʻzgarmaydi va h. k. Koordinatalari x,, u va x2, u2 boʻlgan kesma uzunligining invariantligi (algebraik nuqtai nazardan): toʻgʻri burchakli ko-ordinatalarning bir sistemasi ikkinchisiga almashtirilganda (x, — x,)2 + (u] — u2)2 ifoda oʻzgarmay qoladi. Geometriyada geometrik almashtirishlar guruhi invariantligi muhim oʻrin tutadi.

Manbalar
Invariantlik

Invariantlik - obʼyektning maʼlum oʻzgartirgichlarga yoki fizikaviy sharoitlarga nisbatan oʻzgarmasligi, mustaqilligi. Lorens almashtirishita nisbatan oʻzgarmas qolgan kattaliklar Lorens invariantligi deiiladi. Toʻrt oʻlchamli interval shunday kattalikka misol boʻla oladi (qarang Nisbiylik nazariyasi). I. tushunchasining muhimligi shundaki, uning yordamida koordina-talar tizimini tanlashga bogʻliq boʻlmagan va tekshirilayotgan obʼyektning ichki xossasini tasniflaydigan kattalikni ajratish mumkin. Biror oʻzgartirgichga nisbatan fizikaviy ti-zimlarning harakat tenglamalari invariantligi saqlanish qonuniga boglik (yana q. Invariantlar).

Manbalar
Inventarlash

Inventarlash (lot. inventarium — xoʻjalik buyumi), yoʻqlama qilish; korxonalar, firmalar, tashkilotlarda nakd mulk va tovarlarning, natura holidagi moddiy boyliklarning mavjudligi yoki holatini, mablagʻlarni muntazam tekshirib turish, shuningdek, ularning moddiy boyliklarni hisobga olish qaydnoma (vedomost)lariga muvofiqligini aniqlash maqsadlarida davriy qayta hisobga olish. Inventarlashning toʻliq, qisman, rejali va toʻsatdan oʻtkaziladigan koʻrinishlari mavjud.

Manbalar
Inversiya

Inversiya (lot. unversio — oʻrnini almashtirish) (tilshunoslikda) — gap boʻlaklari odatdagi tartibining oʻzgarishi. Tilda ikki xil vazifa bajaradi: semantik va asemantik. Semantik vazifasi gapning biror boʻlagini alohida taʼkidlash yoʻli bilan nutqqa emotsional-ekspressiv ruh baxsh etishda (mas, Bu chol shu ahvolda qayoqqa boradi? — Shu ahvolda qayoqqa boradi bu chol?!), asemantik vazifasi esa surok, ran (ayniqsa, roman va german tillarida), sheʼriyatda kompozitsiya, ritm, vazn, qofiya hosil qilishda na-moyon boʻladi (mas, ketdimi u?; ilk bor rozilik soʻrashim mening). I., faqat uslubiy emas, balki sintaktik-uslubiy (sintaktikpoetik) hodisadir. U jonli soʻzlashuv tilida, badiiy adabiyotda, ayniqsa, sheʼriyatda koʻp uch-raydi.

Manbalar
Inversiya (maʼnolari)

Inversiya:

 Inversiya (lot.
 Inversiya (geometriya) (geometriyada) — tekislik almashtirishlaridan biri.
 Inversiya (kimyo) (kimyoda) — 1) siklik molekula konformatsiyasining oʻzgarishi, natijada oʻrinbosarning halqaga nisbatan joylashishi oʻzgaradi.
 Inversiya (biologiya) (biologiyada) — xromosomalarning qayta qurilishi (mutatsiya) tiplaridan biri; xromosomaning ikki nuktasidan birdaniga uzilishi va uning segmentining ichki tomonga 180° ga burilishi (invertatsiya) tufayli kelib chiqadi.
Inversiya (geometriya)

Inversiya (geometriyada) — tekislik almashtirishlaridan biri. Markazi O, radiusi g boʻlgan O(g) aylanaga nisbatan I.da har qanday M nuqtaga Af nuqta mos keltiriladi; buning uchun quyidagi shartlar bajarilishi kerak: a) D/1 nuqta OM toʻgʻri chizikda yotadi; b) OMOM1 = g2; bunda: O—I. markazi, g—I. radiusi (rasmga q.). Aylana radiusi g = 1 boʻlsa, OM1 =-QM I. ning muhim xossalari: a) aylana ichidagi hamma nuqtalar (O dan boshqa) aylana tashqarisiga "akslanadi"; b) I. markazidan oʻtmaydigan har qanday toʻgʻri chiziq I. markazidan oʻtuvchi aylanaga almashinadi. Aylana oʻrniga sfera olinsa, fazoviy I. boʻladi; kombinatorikada oʻrin almashtirishda ikki element tartibining buzilishi. Mas, ye a s b d oʻrin almashtirishda elementlar a bilan ye, s bilan ye, d bilan ye, ʼ bilan ye,  bilan s I.ni hosil qiladi (chunki bu elementlarning normal tartibi a  s d ye).

Manbalar
Inversiya (kimyo)

Inversiya (kimyoda) — 1) siklik molekula konformatsiyasining oʻzgarishi, natijada oʻrinbosarning halqaga nisbatan joylashishi oʻzgaradi. Mas, metilsiklogeksan 2 konformatsiyaning aralashmasi holida mavjud boʻladi, bu aralashmada uning 2-shakli koʻproq uchraydi 2) 3 valentli "piramidal" atomi (mas, azot yoki margimush) bor molekula konfiguratsiyasining koʻzgudagi aksidek teskari konfiguratsiyaga oʻtishi; 3) qand inversiyasi — saharoza gidrolizi (mas, lavlagi qandi) ayni vaqtda qand eritmasining polyarizatsion nur tekisligi burilish yoʻnalishini oʻzgartirishi.

Manbalar
Inversiya (biologiya)

Inversiya (biologiyada) — xromosomalarning qayta qurilishi (mutatsiya) tiplaridan biri; xromosomaning ikki nuktasidan birdaniga uzilishi va uning segmentining ichki tomonga 180° ga burilishi (invertatsiya) tufayli kelib chiqadi. Agar invertirlangan qism sentromerani (birlamchi siqiklik) oʻz ichiga olmasa, paratsentrik I., invertirlangan qism sentromerani oʻz ichiga olsa, peretsentrik I. deiiladi. I. gomologik (bir juftlikka kiruvchi) xromosomalar oʻrtasida sodir boʻladigan krossingover (oʻxshash qismlarning uzaro almashinuvi)ni qiyinlashtirishi tufayli genlar rekombinatsiyasi sonini kamaytiradi (qarang Rekombinatsiya). I. turlar evolyusiyasida ahamiyatga ega.

Manbalar
Invertor

Invertor (lotincha: inverto — agʻdaraman, oʻzgartiraman) — 1) elektrotexnikada — oʻzgarmas elektr tokini bir yoki koʻp fazali oʻzgaruvchan tokka oʻzgartiruvchi boshqariladigan elektr ventilli qurilma. Bogʻlik, (mustaqilmas) va mustaqil xillari bor. Bogʻliq I.da tok chastotasi elektr tarmogʻining tok chastotasi bilan aniqlanadi; musta-qil I.da tok chastotasi I. bilan nagruzkaning elektr zanjirlarini boshqarish rejimlari va parametrlariga boglits buladi (rasm). I. yuqori voltli oʻzgarmas tok elektr uzatish liniyalarida, induksion pechlarda, elektr bilan tortish qurilmalari va b.da qoʻllaniladi; 2)radiotexnikada — radioqurilma kirishidagi elektr signalining amplitudasi, qutbliligi va fazasi chiqishidagi shu parametrlarga Karaganda teskari oʻzgaradigan elektr zanjiri yoki elektron qurilma; 3) qisoblash texnikasida — elementar mantiqiy operatsiya — "yoʻq"ni aniqlaydigan elektron qurilma. Potensial va impulsli xillari bor. Potensial I. qurilma kirishida kuchlanish sathi yuqori boʻlganda chiqishida past boʻlishini taʼminlaydi va aksincha. Impulsli I. impulsli signallarni oʻzgartirib beradi. Analog hisoblash mashinalarida I. kirish signali qutbliligini teskari qutblikka oʻzgartirib beradi.

Manbalar
Investitsiya banki

Investitsiya banki - sanoat korporatsiyalarining aksiyalarini sotib olish orqali investitsiya siyosatini amalga oshiradigan ixtisoslashtirilgan bank. I.b. xalq xoʻjaligining turli tarmoqlari, asosan, sanoat, transport, savdoni moliyalash va uzoq muddatli kreditlash uchun ixtisosla-shadi. 19-asr oxirlarida keng tarqaldi. Bank resurslari oʻz aksiyalari va obligatsiyalarini sotish hisobiga shakllanadi. Ayrim rivojlangan mamlakatlarda davlat I.b.lari tashkil etilgan, ularning mablagʻlari davlat byudjeti hisobidan shakllanadi. I.b.ning oʻziga xos xususiyati aholi omonatlarini qabul qilishga ixtisoslashmaydi. Oʻzbekistonda chet el kapitali ishtirokidagi birinchi I.b. — Oʻzbekiston xalqaro xususiylashtirish va investitsiya banki "Oʻzprivatbank" 1995-yil 28 fevral dan faoliyat yuritadi.

Manbalar
Involyuta

Involyuta (lot. involutus — oʻralgan) — evolventattg boshqacha nomi (qarang Evolyuta va evolventa).

Manbalar
Involyusiya

Involyusiya (lot. involutio — egiklik, bukiklik, oʻrama) — 1) biologiya da — evolyusiya jarayonida oʻz ahamiyatini yoʻqotgan ayrim organlarning qisman yoki toʻliq reduksiyaga uchrashi (kichrayib ketishi, yoʻqolishi). I. organlarning soddalashuvi bilan ular morfo-fiziologik funksiyalarining sekinlashuvi orqali sodir boʻladi. (qarang Parazitizm, Rudiment organlar). Muayyan sabablarga koʻra hajmi kattalashgan organlarning (masalan: bachadonning tugʻishdan keyin) oʻz holatiga qaytishi; yoshga qarab organizmlar toʻqima va organlarining yoʻqolib ketishi; mikroblar, bir hujayrali xayvonlar noqulay sharoit taʼsirida gʻayritabiiy shaklga kirganida ularning qayta tiklanishi, degeneratsiyayen hamda gastrulyasiya jarayonida invaginatsiya tufayli hujayralarning ichkariga botib kirishi ham I. deyiladi; 2) matematikada — tekislik (fazo)ni almashtirish takrorlanganda ayniy almashtirish beradigan almashtirish; masalan: inversiya, markaziy yoki oʻqaviy simmetriya I. hisoblanadi.

Manbalar
Ingalyasiya

Ingalyasiya (lot. inhalatus — nafasga olmoq) — dori moddalarni nafas yoʻllari (hiqildoq, kekirdak va oʻpka)ga kiritish usuli. Tabiiy va sunʼiy boʻladi. Togʻlarda siyrak havodan, dengiz boʻyida suv va tuz bilan toʻyingan havodan nafas olish, ignabargli oʻrmonlarda ozon, balzamli bugʻ, mineral buloklar yonida vodorod sulfid yoki karbonat angidrid aralashgan havodan nafas olish tabiiy I.ga kiradi. Sunʼiy I .da maxsus shifobaxsh moddalar tutun, bugʻ, aerozol (qarang Aerozol-terapiya), gaz, quruq kukun, nam yoki moyli tuman holida iskaladi (xalq tabobatida sunʼiy I. burnaki ham deyiladi). Sunʼiy I.da purkagich (pul-verizator)ga oʻxshash tuzilgan maxsus apparat — ingalyator dan foydalaniladi. Uyda, mas, bugʻ I. qilish uchun idishga issiq suv quyiladi, bemor idish ustiga engashib, boshi va idish ustiga sochiq yopib, suv bugʻlaridan 5— 10 min. nafas oladi (issiqsuvni vaqt-bevaqt qoʻshib turish mumkin). I., asosan, nafas yoʻllarining kasalliklarini davolashda qoʻllanadi. Qon ketishiga moyil kishilarga, yurak-tomir sistemasi va oʻpka kasalliklarida I. qilish yaramaydi. I. ovqat yeb boʻlgach, 1 — 1,5 soatdan keyin qilinadi. Uy sharoitida turli portativ choʻntak in-galyatoridan foydalaniladi.

Manbalar
Ingibitorlar

Ingibitorlar (lot. inhibeo -toʻxtataman, ushlab turaman), biologiyada — tirik organizmda, shuningdek, hujayrasiz sistemalarda fermentlar faolligini susaytiradigan moddalar. I.ning tabiiy va sintetik xillari bor. Organizmda moddalar almashinuvi mahsulotlari tabiiy I. va-zifasini oʻtashi mumkin. Fermentlarning katalitik taʼsirini oʻrganish, oqsillar funksional guruhlarining tabiati hamda moddalar almashinuvida har xil fermentativ jarayenlarning ahamiyatini aniqlash maqsadida I. koʻp ishlatiladi. I. katta amaliy ahamiyatga ega. Mas, zararkunanda hasharotlar va begona oʻtlarga qarshi kurashda foydalaniladigan zaharli kimyoviy moddalarning samarasi bu moddalarning za-rarkunandalar hayoti uchun muhim boʻlgan jarayonlarni susaytirishi bilan bogʻliq. Baʼzi dorilarning taʼsir etish mexa-nizmi ham ularning organizmdagi fermentativ reaksiyalarni toʻxtatishiga asoslangan. Kengroq maʼnoda "I." termini murakkab jarayonlarni tuxtatuvchi yoki susaytiruvchi moddalarni ifodalash uchun ishlatiladi (mas, oʻsimliklarning oʻsish ingibitorlari, korroziya ingibitorlari, kimyoviy ingibitorlar).

Manbalar
Ingichka

Ingichka — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi shaharcha (1944-yildan). Zirabuloq togʻlarining janubi-shariy yon bagʻrida, Ingichka soyi boʻyida joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Katta-qoʻrgʻondan 28 km. Aholisi 10,3 ming kishi (2001), asosan, oʻzbeklar. I.ning oʻrta qismidan Ingichkasoy oqib oʻtadi. I.ga Zarafshon daryosidan uz. 28 km li quvur orqali suv keltirilgan. I. 1948-yil Ingichka volfram konining ishga tushirilishi munosabati bilan vujudga kelgan. Iqlimi keskin konti-nental. I. 7 balli seysmikzonadajoylashgan. I.da "Volfram" kon boshqar-masi, "TMTE" (ekspeditsiya), "Samarqandgips", "Shaxta" qurilish boshqarmasi faoliyat koʻrsatadi. I.da 2 umumiy taʼlim maktabi, 1 musiqa maktabi, 1 kasbhunar kollejida 150 dan ziyod oʻqituvchilar taʼlim beradi. 75 oʻrinli shifoxona, 20 oʻrinli tugʻruqxona, poliklinika boʻlib 160 vrach va oʻrta maʼlumotli mutaxassis xizmat qiladi. Stadion, sport inshooti, madaniyat uylari, 2 xiyobon, 2 kutubxona bor. I. — Kattaqoʻrgʻon, I. —Samarkand yoʻnalishlarida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Nurobod — Qarnob, Agron — Oqtosh marshrutidagi avtobuslar I. orqali oʻtadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Nurobod tumani