Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha turlariga barham berish to‘g‘risidagi konvensiyaga qo‘shimcha protokol

Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha turlariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiya (OP-CEDAW) protokoli „Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha turlariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiya“ (CEDAW) boʻyicha shikoyat va tergov mexanizmlarini oʻrganadigan xalqaro shartnomadir. Protokol ishtirokchilari ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish boʻyicha qoʻmitaga maʼsullarining shikoyatlarini koʻrib chiqish yoki konvensiyaning „oʻta ogʻir yoki muntazam ravishda buzilishi“ni tekshirish imkonini beradi. Protokolda oiladagi zoʻravonlik, ota-ona munosabati va majburiy sterilizatsiya kabi masalalar boʻyicha aʼzo davlatlarga qarshi bir qator qarorlar qabul qilingan. Shuningdek, Meksikaning Syudad-xuarez shahrida, Chihuahua shahridagi ayollarning muntazam ravishda oʻldirilishi boʻyicha tergovlar ham protokolga kiritilgan.

Protokol Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi tomonidan 1999-yil 6-oktabrda qabul qilingan va 2000-yil 22-dekabrdan kuchga kirgan.

Yaratilishi 
1979-yilda Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasi ayollarga nisbatan kamsitishning barcha turlariga barham berish toʻgʻrisidagi konvensiyani (CEDAW) qabul qildi. Konvensiya moddalari qonundan tashqari ayollarga nisbatan kamsitishni bekor qiladi. Lekin bu taqiq qonuniy ravishda amalga oshirilishi mumkin boʻlgan biron bir mexanizmni oʻz ichiga olmagan.
CEDAW loyihasining dastlabki ishlab chiqilishi paytida shaxsiy shikoyatlar mexanizmi taklif qilingan va oʻsha paytda rad etilgan. 15 yil oʻtib, 1993-yilgi Inson huquqlari boʻyicha Butunjahon konferentsiyasining Vena deklaratsiyasi va Harakatlar dasturida konventsiyani amalga oshirish uchun yangi tartib-qoidalar zarurligi taʼkidlandi va „murojaat qilish huquqi“ taklif qilindi. Mustaqil ekspertlar guruhi 1994-yilda shikoyat va surishtiruv tartibini oʻz ichiga olgan loyihani ishlab chiqdi va u 1995-yilning boshida "Ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish boʻyicha qoʻmita" tomonidan qoʻshimcha oʻrganish uchun qabul qilindi. Fakultativ protokol gʻoyasi 1995-yilda boʻlib oʻtgan „Ayollar boʻyicha IV jahon konferensiyasi“ tomonidan qoʻshimcha maʼqullangan boʻlib, u „Ayollar konvensiyasining imkon qadar tezroq kuchga kirishi mumkin boʻlgan fakultativ protokoli loyihasini ishlab chiqish“ni talab qildi.

1996-yil mart oyida „Xotin-qizlar boʻyicha komissiya“ rasmiy loyihani ishlab chiqish uchun ochiq ishchi guruhini tuzdi. Bu haqda 1999-yil boshida uch yillik muhokamadan soʻng maʼlum qilindi. Fakultativ protokol BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 1999-yil 6-oktyabrda qabul qilingan.

Shaxsiy shikoyatlar 
"Ayollarga nisbatan kamsitishlarga barham berish boʻyicha qoʻmita" protokol kuchga kirganidan beri yetti mamlakatga nisbatan uydagi zoʻravonlik, mulkni taqsimlash, majburiy sterilizatsiya va ota-ona munosabati kabi mavzular boʻyicha oʻn bir shikoyatni koʻrib chiqdi.

2005-yilda, protokol Vengriyaga qarshi Qoʻmita Vengriya ayollarni oiladagi zoʻravonlikdan yetarlicha himoya qila olmagan holda konvensiyaning koʻplab moddalarini buzgan deb qaror qildi. Vengriya oilalaridagi zoʻravonlik holatlarini koʻrib chiqishni yaxshilash va qoʻmitaning himoya qilishi boʻyicha oldingi tavsiyasini darhol qabul qilish boʻyicha shaxsiy shikoyatlar qabul qilingan. Tavsiyalar Vengriyaning 2006-yilda qoʻmitaning oltinchi davriy hisoboti paytida amalga oshirilgan.

Surishtiruvlar 
Qoʻmita, shuningdek, Meksikaning Syudad-xuarez shahrida (Chihuahua) ayollarning muntazam ravishda oʻldirilishi bilan bogʻliq holda 8-moddaga asosan „ogʻir yoki tizimli qoidabuzarliklar“ boʻyicha surishtiruv oʻtkazdi. Bu Meksika hukumati tomonidan „muvofiqlikda jiddiy buzilishlar“ va ayollar huquqlarining jiddiy va muntazam ravishda suiisteʼmol qilinishiga boʻlgan holatlarni aniqlashga yordam berdi.

Taʼsir va tanqid 
Protokol Bal Sokhi-Bulli kabi huquqshunos olim va Ketrin Makinnon kabi feministlar tomonidan tanqid qilindi. Ular shikoyat qabul qilish uzoq vaqt talab qilishi va shaffoflik yoʻqligini taʼkidlaganlar. Protokolning ixtiyoriyligi va tavsiyalarining majburiy emasligi uning samaradorligining asosiy sababchisi sifatida koʻriladi.

Manbalar 

Inson huquqlari
Qonun