Jomʼe masjidi (Agra)

Jom’e masjidi Uttar-Pradesh shtatidagi Agra shahrining tarixiy markazida joylashgan 17-asrda bunyod etilgan jamoat masjididir. U Boburiylar imperatori Shoh Jahonning toʻngʻich qizi Jahonoro Begim tomonidan qurilgan. Bu Agra shahridagi asosiy masjid boʻlib, Agra qal’asiga yaqin joylashgan.

Tarixi 

Rasmiy saroy yilnomasi boʻlmish Shohjahannomadagi maʼlumotlarga koʻra, Jom’e masjidi qurilishi Boburiylar imperatori Shoh Jahonning 1637-yildagi imperatorlik farmonida qayd etilgan. Shoh Jahon Agra shahrida Agra qal’asining Dehli darvozasi oldidagi yangi chovk (plaza) yonida joylashgan yangi masjid qurishni buyurgan. Shoh Jahonning toʻngʻich qizi, malika Jahonoro Begim imperatordan yangi masjidni shaxsan vaqf qilish uchun qurishga ruxsat soʻragan va bu ruxsat unga berilgan. Bu Boburiylarning Agrada amalga oshirgan bir necha rekonstruksiya loyihalaridan biri boʻlib, shahar uchun jamoat masjidi qurishga qaratilgan yangi urinish edi; birining qurilishi avvalroq Yamuna daryosi boʻyida boshlangan, biroq eʼtibor Toj Mahalni tugatishga qaratilgach, bu loyiha toʻxtatilgan va batamom tugatilgan. Ebba Koch qal’a atrofidagi joyning oʻzgarishining ikkita ehtimoli yuqori boʻlgan sabablarini taklif qilgan, bular daryo boʻyidagi hudud diniy makondan koʻra koʻproq turar joy hisoblanganligi va yangi masjid Toj Mahal masjidi binosiga soya solishidan qoʻrqish holati. Wayne Begley eski hududning shahardan juda uzoqda joylashganligini asosiy sabab sifatida keltirgan.

Qurilish maydoni asosan qirollikka tegishli boʻlgan yerlarda edi, lekin uning bir qismini xususiy yer egalaridan sotib olinishi kerak boʻlgan. Masjidga olib boruvchi koʻchalarni kengaytirish maqsadida bir qancha uylar buzilgan. Masjid qurilishi 1643-yilda boshlangan; olim Catherine Asher qurilishning choʻzilib ketishini yer sotib olishning kechikishi bilan izohlaydi. Masjid 1648-yilda qurib bitkazilgan, uning narxi besh lakh rupiyga tushgan. Yangi qurilgan chovg masjid va Agra qal’asi oʻrtasidagi hududni qamrab olgan va Tripoliya nomi bilan mashhur edi.

Masjidning asosiy darvozasi va masjidning sharqiy tomoniga tutashgan devor 1857-yilgi Hindiston qoʻzgʻoloni vaqtda Agra qal’asini egallagan ingliz garnizoni tomonidan vayron qilingan. Bundan koʻzlangan maqsad, qal’aning oʻqotarlari uchun aniqroq oʻq otish chizigʻini taʼminlash edi. Masjid, shuningdek, qal’aga yaqin boʻlganligi sababli xavfsizlikka tahdid boʻlganligi sababli, portlovchi moddalar bilan jihozlangan porox bilan minalangan. 1875-yilga kelib, Tripolia chovk yoʻq boʻlib ketgan; bu qal’a yaqinidagi temir yoʻl stansiyasiga yoʻl ochish uchun vayron qilingan.

Arxitekturasi 
Agradagi Jom’e masjidi Shoh Jahon hukmronligi davrida qurilgan imperator shahar masjidlarining dastlabki namunasidir. U asosan qizil qumtoshdan qurilgan boʻlib, oq marmar ham ishlatilgan. Masjid 1200 kvadrat metr maydonni egallaydi va yer sathidan baland podiumda joylashtirilgan. Masjid konstruksiyasining bezaklari qumtoshda marmar qoʻshimchalar bilan ishlangan relyef va qoliplardan iborat. Masjidning rejasi va balandligi Lahorda oʻn yil oldin qurilgan Shoh Jahonning yana bir Boburiy masjidi Vazir Xon masjidiga oʻxshab ketadi.

Jom’e masjidining namoz xonasi beshta kirish yoʻlagidan iborat boʻlib, markaziy qismi baland peshtoq ichida joylashgan. Peshtoqda Toj Mahalga oʻxshash oq marmar bilan qoplangan qora harflar bilan yozilgan fors yozuvlari (asosan Shoh Jahon hukmronligini maqtagan) mavjud. Namoz xonasining tepasida qizil va oq toshdan seldsuyagi (zigzag) naqshida bezatilgan uchta lampochka shakldagi gumbaz joylashgan. Gumbazlarning tepasi nilufar gulli naqshlar bilan bezatilgan. Namoz xonasida jamoat masjidlariga xos minbar mavjud.

Masjidning sahni (hovlisi) ikki tomondan devor bilan oʻralgan. Bu tomonlar eksenel eshiklari boʻlgan uzluksiz arkalarga ega. Hovli oʻrtasida tahorat olish uchun moʻljallangan hovuz bor.

Adabiyotlarda uchrashi 
 William Purser chizgan suratida ushbu masjidning oʻymakorlik bezaklari tasvirlangan. Bu surat 1832-yildagi Fisherning chizmachilik xonasidagi parcha kitobida Letitia Elizabeth Landonning sheʼriy misralari bilan birga keltirilgan.

Manbalar

Havolalar 

 Masjid-i Jomi Agra – Archnet
 Jama masjidining havodan koʻrinishi
 http://www.agraindia.org.uk/monuments/jami-masjid-agra.html
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Buyuk masjidlar
Agradagi masjidla
Agra tarixi