MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shimoliy orol

Shimoliy orol — Tinch okeandagi orol, Yangi Zelandiyaning shimoliy qismi. Janubiy oroldan Kuk boʻgʻozi orqali ajralgan. Maydoni 115 ming km². Gʻarbiy va sharqiy sohillari togʻlardan, markaziy qismi vulkanik platodan iborat. Issiq buloqlar, geyzer va issiq suvli koʻllar bor. Iqdimi subtropik, dengiz iqlimi. Yangi Zelandiyaning eng uzun daryosi (Uaykato, 354 km) va eng katta koʻli (Taupo, 612 km²) Shimoliy orolda. Hududining katta qismi ekin maydonlari va yaylovlardan iborat. Oʻrmonlar bor. Mamlakat aholisining 70% dan koʻprogʻi Shimoliy orolda yashaydi. Shimoliy orol — Yangi Zelandiyaning asosiy chorvachilik rayoni. Goʻshtsut chorvachiligi rivojlangan. Muhim shaharlari: Vellington, Oklend, NyuPlimut. Orolga dastlab yevropaliklardan 1642-yilda A. Tasman borgan.

 

Okeaniya
Orollar
Shimoliy Sibir pasttekisligi

Shimoliy sibir pasttekisligi, Taymir pasttekisligi — Yenisey va Olenyok daryolarining quyilish yeri oraligʻidagi pasttekislik. Krasnoyarsk oʻlkasi va Saxa (Yakutiya) Respublikasi hududida, gʻarbda Gʻarbiy Sibir bilan, shimoli-sharqda Laptevlar dengiziga tutash., Gʻarbdan sharqqa 1550 km dan ziyod, shimolidan jan.ga 480–500 km ga choʻzilgan. Yer yuzasi toʻlqinsimon tuzilishga ega.

SH.Shimoliy Sibir pasttekisligi gersin va mezozoy burmalanishlari natijasida shakllangan strukturalarning choʻkkan qismida joylashgan boʻlib, toʻrtlamchi davr dengiz, daryo va muzlik yotqiziqlaridan tuzilgan. Arktika va subarktika iklim mintaqalarida joylashgan. Qishi uzoq (7—8 oy) va sovuq, yozi qisqa va salqin. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —30°, —36°, eng past temperatura gʻarbida —57°, sharqida —61° gacha. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 4°, janubida 12°, eng yuqori temperatura 30°. Yogʻingarchilik gʻarbiy qismida 300–350 mm, sharqiy qismida 200–230 mm, Lena daryosi deltasi hududida 100 mm. Sh.Shimoliy Sibir pasttekisligi orqali Pyasina, Yuqori Taymir, Xatanga, Anabar, Olenyok va boshqalar daryolar oqib oʻtadi. Pasttekislikda koʻplab muz va termokarst koʻllari bor. Katta qismida doimiy muzloq yerlar va botqoqliklar tarqalgan. Pasttekislikda, asosan, tundra oʻsimliklari (mox, lishayniklar), janubiy qismida butali tundra, janubiy chekkasida oʻrmontundra oʻsimliklari oʻsadi. Sh.Shimoliy Sibir pasttekisligida qutb tulkisi (oq tulki), boʻri, bugʻu, lemming va boshqalar uchraydi. Neft, gaz, toshkoʻmir konlari bor.

 

Rossiya geografiyasi
Shimoliy toj

Shimoliy toj - osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. Ilon, Gerkules va Hoʻkizboqar yulduz turkumlari orasida joylashgan. Eng ravshan yulduzi 2yulduz kattalikda. Oʻzbekistonda may oyida koʻrinadi.

 

Yulduz turkumlari
Shimoliy Toshkent kanali

Shimoliy Toshkent kanali — Toshkent va Janubiy Qozogʻiston viloyatlarida joylashgan yirik kanal, Ikkinchi jahon urushi yillarida qurilgan. Boʻzsuv kanalidan (Xalqoboddan yuqoriroqda) suv olib, Yangiyoʻl va Sariogʻoch tumanlarining suv taʼminotini yaxshilashga imkon beradi. Joy relyefining murakkabligi tufayli kanal trassasi ilon izi, uning koʻp qismi qazma va koʻtarma oʻzandan iborat. Uzunligi 43 km, bosh va oxirgi qismlarida balandlik farqi 26 m ga teng. Soʻnggi vaqtlarda kanal rekonstruksiya qilinib, uning trassasi ancha toʻgʻri holga keltirilgan, yangi suv taqsimlash inshootlari barpo egilgan. Kanalning hisobiy suv sarfi 1970-yilda 20 m³/sek.gacha (quyi qismida 9 m³/sek.) yetkazildi. Kanalning chap qirgʻogʻida 7 m kenglikdagi inspeksiya yoʻli, oʻng qirgʻogʻida mustahkamlovchi 8 m balandlikdagi bermalar qurilgan. Kanalda koʻp sonli toʻsqichlar, 40 dan ortiq quvurlarga suv chiqargichlar, 12 ta yirik koʻprik, 11 ta nasos styasi mavjud. Kanal trassasining 32kilometrida suv sathini 15 m ga pasaytirib beruvchi tezoqarsharshara qurilgan. Kanal 10 ming ga atrofidagi yerni sugʻorish imkoniga ega.

Oʻrta Osiyo
Kanallar
Shimoliy Fargʻona kanali

Shimoliy fargʻona kanali — Fargʻona vodiysidagi kanal. Uchqoʻrgʻon shahri yaqinida Norin daryosidagi Uchqoʻrgʻon toʻgʻonidan boshlanib, Tojikiston Respublikasining Sugʻd viloyati (Asht tumani)da tugaydi. Kanal 1940-yilda eski kanallar — Yangiariq (1820), Rozenbax (1890), Anhor (1938) kanallari oʻrnida xalq hashari yoʻli bilan qurildi. Uz. 162,5 km (Oʻzbekiston hududida 144 km, Tojikistonda 18,5 km). Suv oʻtkazish imkoniyati 103 m³/s Namangan viloyati Chust va Pop tumanlari (71,5 ming ga) va Tojikistonning Asht tumanidagi (45,8 ming ga) yerlarni sugʻoradi. Shimolida adir etaklaridan Namangan shahrini aylanib oʻtadi. Bu yerda kanal (9 km) chuqur oʻyiq va koʻtarmalar orasidan oʻtadi. 91,6 km da kanal koʻpgina yirik va mayda soylar (Gʻovasoy, Japarsoy, Olmossoy, Kosonsoy, Sumsarsoy) ni kesib oʻtadi, soʻng togʻ oldi tekisligidan oqadi. Kanalda 400 dan ortiq gidrotexnika inshooti, jumladan, bosh rostlagich, 5 toʻgʻon inshooti, 197 suv chiqargich, 15 dyuker, 5 ta temir yoʻl, 35 ta avtomobil yoʻli koʻprigi, 95 nasos styasi, 8 tashlama inshoot qurilgan. 228 mustaqil tarmoqqa ega; eng yiriklari: Yangiariq (23 m³/s), Rozenbax (7 m³/s gacha); PopOqsuv, Toʻda, Sang (3 dan 5 m³/s gacha), Anhor (3 m³/s) va boshqalar.

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Tojikiston kanallari
Oʻzbekiston suv kanallari
Asht tumani
Shimoliy qutb

Shimoliy qutb - Yer aylanishi faraziy oʻqining yer yuzasi bilan kesishadigan Shimoliy yarim shardagi nuqtasi. Shim. Muz okeanining chuq. 4000 m li markaziy qismida joylashgan. Shimoliy qutb atrofida yil davomida koʻp yillik muzlar suzib yuradi. Qishda oʻrtacha havo temperaturasi —40°, yoz oylarida 0°, ayrim kunlarda 1 — 2° gacha koʻtariladi. Qutb kuni 186 sutka va 10 soat, qutb tuni 178 sutka va 14 soat davom etadi.

Yana q. 

 Geografik qutblar
 Janubiy qutb

Geografiya
Xaybar Paxtunxva

Xaybar Paxtunxva — Pokistonning shim.gʻarbiy qismidagi hududiy birlik. 2010-yilgacha Shimoliy-gʻarbiy chegara viloyati deb atalgan. Afgʻoniston bilan chegaradosh. Maydoni 74,5 ming km². Aholisi 17,5 mln. kishi (1998). Maʼmuriy markazi — Peshovar shahri Relyefi, asosan, togʻli. Shim.da Hindukush tizmalari (eng baland joyi 7690 m, Tirichmir togʻi) va Himolay togʻining gʻarbiy tizmalari joylashgan. Gʻarbiy qismi choʻl landshaftli past togʻlar va platolardan iborat.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosan, bugʻdoy, sholi, paxta, makkajoʻxori, tamaki va qand lavlagi ekiladi, shuningdek, sabzavot va mevalar yetishtiriladi. Oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari, mexanika ustaxonalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan (asosan, kulolchilik va uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlash). Toshtuz va ohaktosh qazib olinadi.

SH.Shimoliy-gʻarbiy chegara viloyativ. 1901-yilda Panjob viloyatining bir qismidan tashkil etilgan. 1947-yildan Pokiston hududi.

 

Pokiston viloyatlari
Shimoli-Gʻarbiy hududlar

Shimoli-gʻarbiy hududlar — Kanadadagi maʼmuriy hududiy birlik. Maydoni 1,3 mln. km². Aholisi 41,4 ming kishi (2002). Maʼmuriy markazi — Yellouston shahri Sh. Shimoli-Gʻarbiy hududlar Shimoliy Amerika materigining shim. qismini, Kanada Arktika arxipelagini oʻz ichiga oladi. Gʻarbida Makenzi togʻlari (eng baland joyi 2164 m) bor. Ikdimi arktika va subarktika iqlimi. Oylik tralar yozda 3—16° dan qishda —28°, —36° gacha. Yillik yogʻin 150-400 mm. Oʻsimliklari tundra va oʻrmon tundrasi, jan.gʻarbida igna bargli oʻrmonlar bor. Sh. Shimoli-Gʻarbiy hududlar Kanadaning kam oʻzlashtirilgan qismi. Iqtisodiyotining asosini konchilik sanoati tashkil qiladi. Rux, qoʻrgʻoshin, oltin, volfram, neft qazib olinadi. Aholi, asosan, moʻynachilik bilan shugʻullanadi. Asosiy transport arteriyasi — Makenzi daryosi.

 

Shimoli-Gʻarbiy hududlar
Shimpanze

Shimpanze (Pan troglodytes) — odamsimon maymunlar oilasiga mansub urugʻ. Boʻyi 150 sm gacha, vazni 50–60 kg (pakana shimpanze ancha kichik). Oldingi oyoqlari orqadagisiga nisbatan uzun, panjasi tor, birinchi barmogʻi kalta, boshqalari uzun. Orqa oyogʻi barmoqlari oʻrtasida qisqa teri parda bor. Jun rangi qora, boshi kichikroq, dumaloq, yuz skeleti bir oz oldinga boʻrtib chiqqan. Bosh miyasi 350—550 sm3. Quloq suprasi katta, tishlari boshqa odamsimon maymunlarga nisbatan kuchsiz rivojlangan.

2 turi: oddiy shimpanze (3 kenja turi: shveynfurtov shimpanze, chege shimpanze, oddiy shimpanze), pakana shimpanze (junlari uzun, labi qizil) bor. Sharqiy ekvatorial Afrika va Tanganikada tarqalgan. Yerda va daraxtda yashaydi, kafti orqasiga tayanib harakatlanadi, koʻchib yuradi, tunash uchun shoxshabbalardan murakkab in quradi. Hammaxoʻr. Voyaga yetgan erkaklari qushlar va boshqalar mayda hayvonlar (tuyoqlilar bolasi, martishkalar, pavianlar)ni ov qiladi. 6—10 yilda voyaga yetadi. Homiladorlix davri 225 sutka, bolasini 3—4 yil boqadi. 50—60 yil umr koʻradi. Poda (50 yoki koʻproq individdan iborat) boʻlib yashaydi. Podaga kuchli erkagi boshchilik qiladi. Shimpanze juda qiziquvchan va emotsional hayvon. Oʻzaro tovush signallari (30 dan ortiq), imoishora, mimika, gavda holati orqali aloqa qiladi; oddiy narsalarni ishlatishni biladi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi.

Shimpanze koʻpchilik belgilariga koʻra, biokimyoviy va genetik jihatdan odamga eng yaqin turadi. Shimpanze ikkala turining ham xromosomalar toʻplami oʻxshash boʻlib, 48 ta xromosomadan iborat. Molekulyar gibridizatsiya orqali odam bilan shimpanze DNKsi oʻrtasidagi farq boshqa hayvonlar bitta urugʻi 2 turi oʻrtasidagi farqdan katta boʻlmasligini koʻrsatdi. Tajribalar shahrini ancha murakkab vazifalarni uddalay olishi, narsalarni qurol sifatida ishlata bilishi (yosh novdalarni sindirib olib, barg va poʻstloqdan tozalashi, shiftga osilgan bananni yashiklarni ustmaust taxlab olishi), imoishoralarni oʻrganib, oʻz soʻz boyligini orttirishi, ulardan ongli foydalana bilishi aniqlangan. Fiziologlar va psixologlar shahridan odam ajdodlari ongining rivojlanishini oʻrganishda model sifatida foydalanishadi. Shimpanze tutqinlikka yaxshi koʻnikadi va koʻpayadi. Shimpanze soni tabiatda keskin kamayib bormoqda. Pakana shimpanze Tabiatni muhofaza qilish xalqaro tashkiloti Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar

Havolalar 

 DiscoverChimpanzees.org 
 Chimpanzee Genome resources
Nikolay Shin

Nikolay Sergeyevich Shin (1928.24.8, Uzoq Sharq oʻlkasi) — rangtasvir ustasi, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademik (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). 1940-yildan Oʻzbekistonda. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1949) va Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1960)ni tugatgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1956—88) va Respublika rassomlik bilim yurti (195]58, 19932004) da dars bergan. Sh. Oʻzbekiston tasviriy sanʼatida oʻziga xos yoʻnalish (maktab) yaratdi (shogirdlari B. Jalolov, E.Muhammadiyev, ʼ.Nazarov va boshqalar), asarlarining asosiy mavzusi oʻzbek, koreys xalqlari tarixi va buguni hamda inson taqdiriga bagʻishlangan; rangtasvirda yaratgan mahobatli kartina, portret, manzara, natyurmort va boshqalar asarlari bilan shuhrat qozondi: "Svetlana", "Xotira yoʻllari", "Hayrat", "Soʻqoq madhiyasi", "Quyoshga", "Sevgi afsonasi", "Hosil bayrami" va boshqalar; shuningdek, "Yil fasllari", "Chirchiq kvadratlari" kabi turkum asarlar muallifi hamdir. 1960-yildan Respublika va xalqaro badiiy koʻrgazmalarda ishtirok etadi. Koreya Respublikasining "Oltin toj" ordeni bilan takdirlangan (1997). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Adabiyot 
 Yeremyan R.V., Shin. Jizni tvorchestvo, T., 2003.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Shina

Shina (nem.) (texnikada) — avtomobil, traktor va boshqalar mashinalarning gʻildiragi gardishiga kiygiziladigan rezina yoki rezina toʻqimali pnevmatik qobiq; gʻildirakning yoʻl bilan tishlashishini taʼminlaydi, notekis yoʻllardagi turtki va zarbalarni yumshatadi. Kamerasiz va kamerali turlari mavjud. Kamerali Shina, asosan, kamera, pokrishka va bort lentasidan iborat. Shina karkas, protektor, yostiqsimon qatlam (breker), yon devorlar va bortlardan tashkil topadi. Karkas pokrishka uchun asos vazifasini bajaradi va kord qatlamlaridan yasaladi. Pokrishka kameraga nasos yordamida yuborilgan havo bosimiga qarshilik koʻrsatadi va uni shikastlanishdan saqlab turadi. Kamerasiz shinada havoning ichki bosimi taʼsirida pokrishka bortlari gʻildirak gardishi chetlariga zich tegib turadi, bu esa zarur germetiklikni (havoning sizib chiqmasligini) taʼminlaydi.

Shina mashinaning tormoz yoʻli uzunligiga, yonilgʻi sarfiga va boshqalar omillarga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Vazifasiga qarab, Sh.lar yengil avtomobillar va yuk avtomobillariga, qishloq xoʻjaligi mashinalari (traktorlar, paxta terish mashinalari va boshqalar) ga, yoʻl qurilish mashinalariga, mototsikllar va velosipedlarga moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Aviatsiya, bir relsli (monorelsli) transport va boshqalar uchun moʻljallanganlari maxsus Sh.lar hisoblanadi.

Shina koʻp qatlamli rezinatoʻqimachilik mahsuloti boʻlib, asosan, kauchuk,2. Shinalardagi rezina, kimyoviy tolalar va armatura materiallari (kordlar)dan avtomatpotok liniyalarida tayyorlanadi.

Yana qarang 
 Kauchuk
 Rezina
Shinak

Shinak — 1) shahar, qalʼa, qoʻrgʻon kabilar devoridan dushmanni kuzatish, undan saqlanish va otish uchun qilingan maxsus tuynukcha; pana joy (yana qarang Ambrazura).
Shingil

Shingil, shoda — toʻpgulning bir turi. Bitta gulpoyada uchiga yaqinlashgan sari qisqarib boradigan bandli gullar toʻplanadi. Mas, tok (uzum) shingili. Shunday shingillardan bir nechtasining qoʻshilishidan tashkil topgan toʻpgul esa murakkab shingil deb ataladi (mas, bir bosh uzum). 

    

Botanika
Shinshillasimonlar

Shinshillasimonlar — kemiruvchilar oilasi. Uzunligi 22—66 sm, dumi 7,5 — 32 sm, vazni 0,5–7 kg. Koʻzi va quloqlari katta, dumi qalin yung bilan qoplangan. Janubiy Amerika pasttekisligi va togʻlarida tarqalgan. 3 urugʻi: viskashlar, togʻ viskashlari va shinshillalar bor. Shinshillalar urugʻi gavdasining uzunligi 22— 38 sm, dumi 7,5—15 sm, vazni 0,5–1 kg. Moʻynasi qalin va yumshoq, orqasi moviy yoki malla kulrang, qorni sargʻish oq. Chili va Boliviyaning togʻli choʻl mintaqasida uchraydi. Koyalar yorigʻida toshli joylarda katta koloniya boʻlib yashaydi. Ertalab va kechqurun faol. Kisqa sakrab harakatlanadi. Oʻsimlikning yer ustki qismlari bilan oziqlanadi. Yilda 1—3 marta 1—6 tadan bola tugʻadi. 18-asrdan boshlab qimmatbaho moʻynasi uchun koʻplab ovlanishi tufayli deyarli qirib yuborilgan. Hozirgi muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirish bilan soni birmuncha ortgan. Moʻynachilik fermalarida boqiladi. 2 turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.
Shipka

Shipka — Stara-Planina togʻlaridagi dovon, Bolgariyada. Bal. 1185 m. Sh. orqali Gabrovo — Krzonliq shossesi oʻtgan. Dovon yaqinida bolgar va rus jangchilari xotirasiga bagʻishlab haykal va muzey qurilgan.

 

Bolgariya
Dovonlar
Shipka (choʻqqi)

Shipka — Yazgʻulom tizmasining jan. tarmogʻidagi choʻqqi (Pomir). Bal. 6254 m. Choʻqqiga birinchi marta 1968 yilda bolgariyalik alpinistlar chiqqan. Bolgariyadagi Shipka dovoni nomi bilan atalgan.

Togʻlar
Geografiya
Tojikiston
Shira

Shira — 1) oʻsimlik bitlari hayot faoliyati natijasida oʻsimlik barglarida paydo boʻladigan yopishqoq yaltiroq suyuqlik. Jonli tilda oʻsimlik bitlari maʼnosida ham ishlatiladi; 2) oʻsimliklarning gul shira bezlari ajratadigan shirin suyuqlik — gulshira (nektar).

    

Botanika
Jacques Chirac

Jacques Chirac (; 1932. 29.11, Parij — 2019.26.9) — Fransiya davlat arbobi. Parij siyosiy tadqiqotlar instituti (1954) va Milliy boshqaruv maktabi (1959)ni tugatgan. 1959-yildan Davlat auditor palatasi auditori, 1962-yil apreldan hukumat apparatida, 1965-yildan Sen-Freol shahri kengashi aʼzosi, Milliy majlis deputati (1967-yildan). 1967-yildan Georges Pompidou hukumatida ijtimoiy masalalar, 1968-yildan iqtisodiy va moliya masalalari boʻyicha davlat kotibi, 1972-yildan qishloq xoʻjaligi va qishloq taraqqiyoti, 1974-yil ichki ishlar vaziri. Shirak 1960-yillardan Respublikani himoya qiluvchi demokratlar ittifoqi partiyasi aʼzosi, 1975-yildan faxriy bosh kotibi, 1976-yil partiya Respublikani qoʻllab-quvvatlash uyushmasiga aylangach, uning raisi. 1974-yil aprel — 1976-yil avgust va 1986-yil mart — 1988-yil mayda Fransiya bosh vaziri, 1977-yil martdan Parij shahri meri, 1995-yil maydan 2005-yilgacha Fransiya Respublikasi prezidenti boʻlgan.

Manbalar 

2019-yilda vafot etganlar
Shirach

Shirach— piyozguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Markaziy va Old Osiyoda, Janubiy Sharqiy Yevropada shahrining 30 ga yaqin turi maʼlum. Ulardan 23 tasi Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda uchraydi. Oʻrta Osiyo togʻlarining pastki qismida shahrining sugʻd Sh.i, regel Sh.i, oq Sh., illariya Sh.i, olga Sh.i va pushti Sh. turlari oʻsadi. Boʻyi 100-200 sm, barglari qalami, gullari koʻp, rangi sargʻish, may iyul oylari l,1 gullab urugʻlaydi. Urugʻi sharsimon koʻsakcha. Koʻpgina turlarining ildizlarida yopishqoq modda (shirach) borligi tufayli, yelim olish uchun ishlatiladi. Sh. barglari tarkibida koʻp miqdorda S vitamini bor, yaxshi asal beruvchi oʻsimlik.

 

Bir pallali oʻsimliklar
Shirachdoshlar

Shirachdoshlar — sarsabilnamolar qabilasiga mansub oila. Aksariyat ilmiy manbalarda loladoshlar oilasi tarkibida boʻlgan. Oila 50 ga yaqin turkum, 1400—1450 turni oʻz ichiga oladi. Tropik va subtropik hududlarda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda oilaning bitta koʻp yillik oʻtlardan iborat shirach nomli turkumiga mansub turlari oʻsadi. Bu turkumning barcha turlari Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Yana qarang

Manbalar 

Shirachlar
Shirvon

Shirvon — Shim. Ozarbayjonda, Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilida joylashgan tarixiy viloyat. "SH." atamasi — "Sharvan" shaklida sosoniylar davrida (226—651) qadimiy Kavkaz Albaniyasi, keyinchalik Arronini bir qismini anglatish uchun qoʻllanilgan. 654 yil Sh. arablar tomonidan egallangan va keyinchalik Shaybon qabilasidan boʻlgan arab noiblarining merosiy mulkiga aylangan. shahrini 799—1538 yillarda shirvonshohlar sulolasi boshqargan. Ularning davrida Sh. hududiga Kura daryosidan Darband shahrigacha boʻlgan yerlar kirgan. Poytaxti — Shemaxa shahri Saljuqiylar bosqini vaqtida Sh. Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash markaziga aylangan. 12—13-asrlarda ushbu kurash jarayonida Sh. Gruziya bilan yaqinlashgan. 15-asr oʻrtasida Sh. ancha kuchaygan. U ipak yetishtirish va toʻqimachilikning markazlaridan boʻlib, xalqaro savdoda muhim rol oʻynagan. Sh., shuningdek, yirik madaniy markaz boʻlib, unda Nizomiy, Xoqoniy. Falakiy va boshqalar ijod qilganlar. Sifaviylar davlati kuchayishi bilan Sh. ularga qaram boʻlib qolib, 1538-yil shirvonshohlar hokimiyati barham topgan. Sh. Safaviylar davlatining viloyatiga aylangan. 1748-yil Sh. hududida mustaqil Shirvon xonligi barpo etilgan.

Ozarbayjon
Tarixiy viloyatlar
Shirvon tekisligi

Shirvon tekisligi, Shirvon dashti — Ozarbayjondagi KuraAraks pasttekisligining bir qismi. Kura daryosining chap sohili boʻylab joylashgan. Bal. 16 m dan 100 m gacha. Gʻarbdan sharqqa nishab. Yer yuzasi, asosan, tekis, faqat baʼzi joylarida antiklinal strukturaga ega, bal. 200 m gacha boʻlgan qirlar, balchiqli vulkanlar konuslari koʻtarilgan. Iqlimi keskin kontinental. Yiliga 200–350 mm yogʻin tushadi. Boʻz va boʻzoʻtloq tuproqlarda, asosan, shuvoq, shoʻralar oʻsadi. Sugʻoriladigan joylarida paxta, gʻalla va boshqalar ekinlari ekiladi. Chorvachilik, tokchilik rivojlangan. Sugʻorish uchun Mingechaur suv omboridan Yuqori Shirvon kanali oʻtkazilgan.

    

Ozarbayjon
Shirvon xonligi

Shirvon xonligi (1748-1820) — Shimoliy Ozarbayjondagi oʻrta asr davlati. Eron shohi Nodirshoh asoratidan 1748-yil xalos boʻlingach, vujudga kelgan. Shirvon xonligi Shimoliy Ozarbayjondagi eng yirik va boy xonliklardan biri edi. Aholisining asosiy mashgʻuloti dehqonchilik, ipakchilik, toʻqimachilik, savdo, hunarmandchilik boʻlgan. Guliston sulh shartnomasi (1813)ga koʻra, Eron Shirvon xonligiga boʻlgan daʼvosidan voz kechgan. 1820-yil xonlik boshqaruvi bekor qilinib, rus maʼmuriyati bilan almashtirilgan. Shirvon xonligi hududida Shirvon provinsiyasi tuzilgan, u 1840 yil Kaspiy viloyati (1846 yildan Shemaxa, 1859 yilda Boku gubernyasi) tarkibiga kirgan. Shirvon xonligi hududi Ozarbayjon Respublikasining bir qismi xdgsoblanadi.

Ozarbayjon tarixi
Turkiy davlatlar
Aleksandr Shirvonzoda

Aleksandr Minasovich Shirvonzoda (taxallusi; asl familiyasi — Movsisyan), (1858.7(19).4, Ozarbayjon, Shemaxa shahri — 1935.7.8, Kislovodsk; Yerevanda dafn etilgan] — arman yozuvchisi. Armaniston va Ozarbayjon xalq yozuvchisi (1930). Rus uyezd bilim yurtini tugatgan (1873). 1883-yilgacha Bokuda yashab, turli kasblarda ishlagan, ocherk va maqolalar yozgan. 1893-yildan Tbilisida yashagan. "Ardzagank" ("Akssado", 1886—91) haftalik gaz.da ishlagan. Parijda (1905—10), Tbilisida (1910—19) yashagan, soʻngra yana xorijga ketgan (1919—26), 1926-yil Armanistonga kelib, ijodiy ishini davom ettirgan.

"Nomus" (1885) romani va "Xusumat" qissasi (1897)da ozarbayjon xalqi hayoti, ibtidoiy urf-odatlar va yangicha qarashlar oʻrtasidagi ixtilof, inson ruhiyatidagi kechinmalar chuqur tasvirlangan. "Algʻovdalgʻov" romani (1898)da sanoatlashgan dunyo tartibsizliklarini yoritgan. "Artist" qissasi (1903)da iqtidorli mashshoq Levonning fojialarga toʻla hayoti hikoya qilinsa, "Nomus uchun" dramasi (1926)da boybadavlat Elizbaryanning bokira va sofdil qizi Margaritning pokiza tuygʻulari, otashin muhabbati kuylanadi.

Shirvonzodaning nasri va dramaturgiyasi arman adabiyotini yangi bosqichga koʻtardi. Inson ruhiy olamining tubtubigacha kirib borish, taʼsirchanlik, ohangdorlik tamoyillari yozuvchi asarlarining yashovchanligini taʼminladi. Umrining soʻnggi yillarini Armanistonda oʻtkazgan 111. qator hikoya va ocherklarni eʼlon qildi, shuningdek, "Morganning choʻqintirilishi" (1926) siyosiy ruhdagi komediyasi, "Soʻnggi favvora" (1934) kinossenariysini yozdi, 2 j.li "Hayot tajribalaridan" memuar romani ustida ishladi.

Manbalar 
 Izbrannme soch., t. 1—3, M., 1957; Alina (qissa), T., 1963; Xusumat (roman), T., 1974; Xaos, Yerevan, 1975.

Adabiyot 
 Tamrazyan G.S., Shirvanzade, M., 1967.

Armaniston:Yozuvchilar‎
Shirvonshoh

Shirvonshoh - oʻrta asrlarda Shimoliy Ozarbayjondagi tarixiy viloyat va davlat Shirvon hukmdorlari unvoni (799—1538). Shirvonshohlarning quyidagi sulolalari maʼlum:
Mazyadiylar (799-1027);
Kesroniylar (1027-1382);
Darbandiya (13821538).

Ozarbayjon
Shirvonshohlar saroyi

Shirvonshohlar saroyi - Bokudagi meʼmoriy majmua (XV-XVI asrlar); oʻrta asrlar Ozarbayjon meʼmorligining muhim namunasi. Majmua 2 qavatli saroy, 8 qirrali gumbazli devonxona (15-asrning oxiri, atrofi ravoqli 5 qirrali ayvon bilan oʻralgan), toʻrtburchak tarhli maqbara (1435), hashamdor peshtoqli xonaqoh, 2 gumbazli va minorali masjid (1442), 8 qirrali Said Yahyo Bokuviy maqbarasi, darvoza (1585), sardoba va hammomdan iborat. Turli davrlarda yaratilgan inshootlarni oʻz ichiga olgan majmuaning yaxlitligini meʼmoriy usullarning umumiyligi belgilagan. Binolarning hajmlarini ifodali bezaklar ziynatlaydi. Shirvonshohlar saroyi muzeyga aylantirilgan.

Boku meʼmoriy yodgorliklari
Ozarbayjondagi Butunjahon merosi roʻyxati
Shirin (shahar)

Shirin — Sirdaryo viloyatidagi shahar (1972-yildan). Viloyatga boʻysunadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Farhod (6 km). Viloyat markazi (Guliston shahri)dan 52 km. Urtacha 328 m balandlikda. Aholisi 15,3 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, tatar, koreys, rus, ozarbayjon, turkman va boshqalar ha.m yashaydi. Shahar nomi kelib chiqishi toʻgʻrisida turli rivoyat va taxminlar mavjud. Shulardan haqiqatga yaqinrogʻi, shaharning gʻarbiy qismidagi togʻning Farhod qoyasi tagidan oqib oʻtadigan Shirinqiz soyi nomidan olinganligidir. Sh. Farhod GES qurilishi munosabati bilan ishchilar posyolkasi sifatida 1943-yilda vujudga keldi. Shaharda Farhod GES, Sirdaryo issiqlik elektr styasi, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mashinasozlik zavodi, sutkasiga 7 t non va non mahsulotlari ishlab chiqaradigan korxona, spirt zavodi va boshqalar, shuningdek, 60 tadan ziyod turli shakldagi xususiy va kichik korxonalar bor. Sirdaryo qurilish boshqarmasi ham shahrida joylashgan. Shaharda 4 umumiy taʼlim maktabi, 1 musiqa maktabi, 2 kasbhunar kolleji, teatr, „Shirin“ shahar bozori, 5 kutubxona, 2 muzey, kasalxona (140 oʻrin), bolalar kasalxonasi, vrachlik sogʻlomlashtirish punkti, 2 qishloq vrachlik ambulatoriyasi, 2 feldsherakusherlik punkti, dorixona, „Xavotog“ sanatoriysi, madaniyat va istirohat bogʻi, Xotira bogʻi mavjud. „Shirin sadosi“ gazeta chop qilinadi. Shahar telestudiyasi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar

Havolalar 
Shahar web sayti

Telegram rasmiy kanal

Facebookdagi rasmiy sahifa

YouTubedagi rasmiy kanal

Oʻzbekiston shaharlari