Katyusha (qurol)

Katyusha () birinchi marta Sovet Ittifoqi tomonidan Ikkinchi Jahon urushida yasalgan va maydonga tushirilgan raketa artilleriyasining bir turi. Bu kabi bir nechta raketa uchirgichlar portlovchi moddalarni anʼanaviy artilleriyaga qaraganda koʻproq intensiv ravishda nishonga oladi, ammo aniqligi pastroq va qayta yuklash uchun koʻproq vaqt talab etiladi. Ular artilleriya qurollari bilan solishtirganda moʻrt, ammo arzon, ishlab chiqarish oson va deyarli har qanday shassilarda foydalanish mumkin. Ikkinchi jahon urushidagi Katyushalar Sovet Ittifoqi tomonidan ommaviy ishlab chiqarilgan birinchi oʻziyurar artilleriya odatda oddiy yuk mashinalariga oʻrnatilgan. Ushbu harakatchanlik Katyusha va boshqa oʻziyurar artilleriyaga yana bir afzallik berdi: bir vaqtning oʻzida katta zarba berish, soʻngra joylashishdan oldin harakat qilish va nishonga qarshi oʻq bilan hujum qilish.

Ikkinchi Jahon urushi davridagi Katyusha qurollari BM-13, yengil BM-8 va ogʻir BM- 31ni oʻz ichiga oladi. Bugungi kunda Katyusha taxallusi postsovetdan tashqari yangi yuk mashinalariga ham qoʻllaniladi — koʻp raketalarni uchirish moslamalari, xususan, keng tarqalgan BM-21 Grad va uning hosilalari ham Katyusha deb ataladi.

Taxallus 
Dastlab, maxfiylik tashvishlari tufayli Katyushalarning harbiy nomi ularni boshqargan askarlar tomonidan sotib qoʻymasliklari uchun Kostikov qurollari kabi kod nomlari bilan atalgan. RNII, Reaktiv ilmiy tadqiqot instituti rahbari A. Kostikov nomi bilan atalgan va nihoyat gvardiya minomyotlari sifatida tasniflangan. BM-13 nomi faqat 1942-yilda maxfiy hujjatlarga kiritildi va urushning oxirigacha maxfiy boʻlib qoldi.

Ularda K harfi bilan belgilangan (Voronej Komintern zavodida ishlab chiqarilgani uchun). Qizil Armiya qoʻshinlari Mixail Isakovskiyning urush davridagi mashhur „Katyusha“ qoʻshigʻidan oʻzining harbiy xizmatga ketgan sevgilisini sogʻingan qiz haqidagi taxallusni oldi. Taxallusning mashhurligi shunchalik katta boʻlib chiqdiki, urushdan keyingi avtomobil shassilarida MLRS, xususan BM-14 va BM-21 Grad soʻzlashuv nutqida koʻpincha Katyushalar deb atalar edi. Keyinchalik, „Katyusha“ bilan taqqoslaganda, „Andryusha“ taxallusi Sovet askarlari tomonidan boshqa BM-31-12 raketa artilleriya qurilmasiga berildi, ammo bu taxallus unchalik keng tarqalmadi va mashhur boʻlmadi. Unga „Katyusha“ nomi berilishining turli taxmin va versiyalari mavjud:

1. Jang paytida Katyushalar faqat M-8 dan foydalandilar, mos ravishda „KAT“ (termit) modifikatsiyasida taxallus ishlatilgan raketa nomidan paydo boʻlishi mumkin edi.

2.  Sovet qoʻshinlarida „Katyusha“ laqabi natsistlarning katta qismini yoʻq qilish bilan mashhur boʻlgan partizan qizning nomidan kelib chiqqanligi haqida afsonalar mavjud edi.

3. Xalxin Goldagi janglarda tajribali SB bombardimonchi eskadroni (komandir Doyar) RS-132 raketalari bilan qurollangan edi. Ushbu samolyotlar baʼzan „Katyushalar“ deb atalgan — ular Ispaniyadagi fuqarolar urushi paytida olingan laqab bilan aytilgan.

Nemis qoʻshinlari Sovet rahbari Iosif Stalin sharafiga „Stalin organi“ (Stalinorgel) laqabini oʻylab topishdi, u uchish massivining quvur organiga vizual oʻxshashligini va qurolning raketa dvigatellarining ovozini, nemis qoʻshinlarini dahshatga solgan oʻziga xos qichqiriq tovushini solishtirdi. Ushbu turdagi qurollar Daniyada xuddi shu nom bilan tanilgan (Danish), Finlandiya (), Fransiya (), Norvegiya (), Niderlandiya va Belgiya (), Vengriya (), Ispaniya va boshqa ispan tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar (), shuningdek, Shvetsiyada (Swedish) deb atalgan.

Ogʻir BM-31 uchuvchisi Andryusha deb ham atalgan.

Ikkinchi jahon urushi 

Voronejda qurilgan Katyusha raketalari Ikkinchi Jahon urushi davrida koʻplab platformalarda, shu jumladan yuk mashinalarida, artilleriya traktorlarida, tanklarda va zirhli poezdlarda, shuningdek, dengiz va daryo kemalarida hujumni qoʻllab-quvvatlovchi qurol sifatida oʻrnatildi. Sovet muhandislari shahar janglarida xizmat qilish uchun bitta Katyusha raketalarini temir yoʻl uzunligiga oʻrnatdilar.

Dizayn nisbatan sodda boʻlib, raketalar oʻrnatilgan parallel relslar tokchalaridan iborat boʻlib, relslarni ishga tushirish holatiga koʻtarish uchun buklanadigan ramka mavjud edi. Har bir yuk mashinasida 14 dan 48 tagacha ishga tushirish moslamalari mavjud edi. BM-13 tizimining M-13 raketasi 80 sm edi. Uzunligi 13, 2 sm, ogʻirligi 42 kg boʻlgan.

Qurol anʼanaviy artilleriya qurollariga qaraganda kamroq aniq, ammo toʻyingan bombardimonda juda samarali. Toʻrtta BM-13 oʻchirish moslamasidan iborat batareya 7-10 soniya ichida 400, 000 kvadrat metr ortiq, 4,35 tonna kuchli portlovchi moddani yetkazib bergan. Zarba zonasi, uning quvvati taxminan 72 ta anʼanaviy artilleriya quroliga teng. Samarali ekipaj bilan ishga tushirgichlar oʻq uzgandan soʻng darhol yangi joyga qayta joylashishi mumkin edi, bu esa dushmanni batareyaga qarshi oʻq otish imkoniyatidan mahrum qildi. Katyusha batareyalari koʻpincha dushman kuchlariga zarba taʼsirini yaratish uchun juda koʻp miqdorda toʻplangan. Qurolning kamchiligi shundaki, anʼanaviy qurollardan farqli oʻlaroq, oʻq otish moslamasini qayta yuklash uchun uzoq vaqt kerak boʻldi.

Rivojlanish 

1921-yilda Gaz dinamik laboratoriyasi (GDL) xodimlari N.I.Tixomirov va V.A.Artemev samolyotlar uchun raketalarni ishlab chiqa boshladi. 1928-yil mart oyida qattiq yonilgʻi raketasining birinchi sinovi oʻtkazildi, u taxminan 1300 metrga uchdi. Ular samolyotlarning uchishiga yordam berish uchun ishlatilgan va keyinchalik RS-82 va RS-132 ( uchun RS) ga aylantirilgan.

1929-1933-yillarda B.S.Petropavlovsk GDLning boshqa xodimlari ishtirokida ular koʻp zaryadlangan va bir martalik uchuvchi samolyotlar va yer usti qurilmalaridan foydalangan holda turli kalibrli va maqsadli raketalarning rasmiy sinovlarini oʻtkazdilar.

1937-1938-yillarda G.E.Langemak boshchiligida RNII tomonidan ishlab chiqilgan raketalar RKKVF tomonidan qabul qilindi. 82 mm kalibrli RS-82 raketalari I-15, I-16, I-153 qiruvchilariga oʻrnatildi. 1939-yil yozida I-16 va I-153 rusumidagi RS-82 Xalxin Gol daryosida yapon qoʻshinlari bilan janglarda muvaffaqiyatli qoʻllanildi.

1937-yilda Tuxachevskiyning Reaktiv tadqiqot instituti repressiyaga uchradi („tozalash“), rivojlanishda ishtirok etgan koʻplab xodimlar otib tashlandi (Stalin, Molotov va SSSRning boshqa rahbarlari tomonidan tasdiqlangan buyruqlar bilan), shu jumladan G.E.Langemak, I.T.Kleymenov va S.P.Korolev, ijro etish Kolyma shahridagi ITLda 8 yillik muddat bilan almashtirildi.

1938-1941-yillarda Milliy konstruktorlik byurosining 3-sonli ilmiy-tadqiqot institutida (1938-yildan sobiq RNII) bosh konstruktor A.G.Kostikova muhandislar I.Gvay, V.N.Galkovskiy, A.P.Pavlenko, R.I.Popov, N.I.Tixomirov, V. Artemev, A.Y.Krutetskiy va boshqalar yuk mashinasiga oʻrnatilgan koʻp zaryadli ishga tushirgichni yaratdi.

1941-yil mart oyida BM-13 (132 mm kalibrli snaryadli jangovar vosita) nomini olgan qurilmalarning sinovlari muvaffaqiyatli oʻtkazildi. 132 mm kalibrli M-13 raketasi va ZIS-6 BM-13 yuk mashinasiga asoslangan raketa 1941-yil 21-iyunda foydalanishga topshirildi; aynan shu turdagi jangovar mashinalar birinchi marta „Katyusha“ laqabini oldi. Birinchi marta BM-13 qurilmalari 1941-yil 14-iyul kuni ertalab soat 10:00 da jangovar sharoitda sinovdan oʻtkazildi. Turli raketalar bilan sinov 1940-yilgacha oʻtkazildi va oʻn oltita raketa 13-16 ishlab chiqarishga ruxsat berildi. 1941-yil iyun oyida Germaniya Sovet Ittifoqiga bostirib kirgunga qadar bor-yoʻgʻi qirqta ishga tushirish moslamasi yasalgan.

Yuk mashinasiga oʻrnatilgan Katyushalar ZIS-6 6 × 4 yuk mashinalariga, shuningdek, ikkita oʻqli ZIS-5 va ZIS-5V ga oʻrnatildi. 1941-yilda STZ-5 artilleriya traktorlariga oz sonli BM-13 uchirgichlari oʻrnatildi. Bir nechtasi KV-1K kabi KV tank shassilarida ham sinab koʻrildi, ammo bu ogʻir zirhlarni behuda sarflash edi. 1942-yildan boshlab ular turli Britaniya, Kanada va AQShning Lend-Lease yuk mashinalariga oʻrnatildi, bu holda ular baʼzan BM-13S deb nomlandi. Ikkinchi jahon urushidan keyin BM-13 lar Sovet Ittifoqida ishlab chiqarilgan ZIS-151 yuk mashinalariga asoslangan edi.

82 mm BM-8 1941-yil avgustda tasdiqlangan va yuk mashinalarida BM-8-36 va T-40 va T-60 engil tank shassilarida BM-8-24 sifatida joylashtirilgan. Keyinchalik ular GAZ-67 jiplariga BM-8-8 sifatida va kattaroq Studebaker yuk mashinalariga BM-8-48 sifatida oʻrnatildi. 1942-yilda olimlar jamoasi Leonid Shvarts, Moisei Komissarchik va muhandis Yakov Shor BM-8-48 ni ishlab chiqqanligi uchun Stalin mukofotiga sazovor boʻlishdi.

Variantlar 
Ikkinchi jahon urushidagi Sovet raketa tizimlari quyidagi shablonlarga koʻra nomlandi:

 BM-xy (yer osti transport vositalari uchun ishlatiladigan nomlar)
 Mxy (tirkama va chanalar uchun ishlatiladigan nomlar)
 yMx (dengiz floti uchun ishlatiladigan nomlar)

 x — raketa modeli.
 y — bir qator ishga tushirish relslari/naychalari.

Xususan, BM-8-16 M-8 raketalarini oʻqqa tutadigan va 16 ta relsli transport vositasidir. BM-31-12 — bu M-31 raketalarini oʻqqa tutadigan va 12 ta uchirish trubkasi boʻlgan transport vositasi. BM-8 yoki BM-13 kabi qisqa nomlar ham ishlatilgan. Bu yerda ishga tushirish relslari/naychalari soni yoʻq. Bunday nomlar ishga tushirgichlarni faqat qaysi transport vositasiga oʻrnatilgan boʻlishidan qatʼi nazar tasvirlaydi. Xususan, BM-8-24 bir nechta versiyalarga ega edi: avtomobilga oʻrnatilgan (ZIS-5 yuk mashinasi), tankga oʻrnatilgan (T-40) va traktorga oʻrnatilgan (STZ-3). Ularning barchasi bir xil nomga ega edi: BM-8-24. Boshqa ishga tushirgichlarda ham turli xil transport vositalariga oʻrnatilgan bir qator variantlar mavjud edi. Sovet raketa tizimlari uchun odatiy transport vositalari toʻplami quyidagilardan iborat:

 ZIS-5 (yuk mashinasi),
 ZIS-6 (yuk mashinasi),
 GAZ-AA (yuk mashinasi),
 STZ-5 (traktor),
 T-40 (tank),
 Studebaker US6 (yuk mashinasi),
 Zirhli poyezd mashinasi,
 daryo qayigʻi,
 Tortilgan chana,
 Ryukzak (koʻchma variant, „togʻli Katyusha“ deb ataladi),
 ZIS-151 (yuk mashinasi, urushdan keyin ishlatilgan);

Eslatma: KV-1 tankiga oʻrnatilgan eksperimental KV-1K — Katyusha ham bor edi, u foydalanishga olinmagan.

Katyushaning baʼzi ilovalari roʻyxati quyidagicha:

Raketa variantlari 
Yuqoridagi ilovalarda ishlatilgan raketalar:

Chet el variantlari 
Urush paytida eksa kuchlari Katyushalarni qoʻlga kiritgan edi. Germaniya mahalliy nusxasini ishlab chiqarishni koʻrib chiqdi, lekin buning oʻrniga Katyusha asosidagi 8 sm Raketen-Vielfachwerferni yaratdi.

Ruminiya 1942-yil oxirida oʻzining Maresal tanklarini yoʻq qilish kemasini ishlab chiqishni boshladi. Birinchi eksperimental modellardan biri Katyusha raketasi bilan jihozlangan va 1943-yilning yozida sinovdan oʻtgan. Kelajakda loyiha davom ettirilmadi.

Jang tarixi 

Ikkinchi jahon urushi boshida bir nechta raketa uchirgichlari juda maxfiy edi. Ularni boshqarish uchun NKVD qoʻshinlarining maxsus boʻlinmasi tashkil etildi. 1941-yil 14-iyulda kapitan Ivan Flyorov qoʻmondonligi ostida Rossiyaning Smolensk viloyatidagi Rudnya shahrida boʻlib oʻtgan jangda yettita oʻq otish moslamasidan iborat eksperimental artilleriya batareyasi birinchi marta nemis qoʻshinlarining tanklar, zirhli mashinalar va yuk mashinalari toʻdasini yoʻq qildi. Bu esa nemis armiyasining katta yoʻqotishlarga olib kelishi va vahima ichida shahardan chekinishiga sabab boʻldi. rossiyalik harbiy tarixchi Andrey Sapronov birinchi uchirishning guvohi boʻlgan. bu haqida oʻz maqolalarida ham yozib qoldirgan. Muvaffaqiyatdan soʻng Qizil Armiya piyoda boʻlinmalarini qoʻllab-quvvatlash uchun yangi gvardiya minomyot batareyalarini tashkil qildi. Batareya qoʻshimchasi toʻrtta ishga tushirish moslamasida standartlashtirilgan. Urushdan keyin Germaniyaning Nebelverfer raketalari keng tarqalguncha ular NKVD nazorati ostida qoldilar.

1941-yil 8-avgustda Stalin Oliy Oliy qoʻmondonlik zahirasi (RVGK) bevosita nazorati ostida sakkizta maxsus gvardiya minomyot polklarini tuzishni buyurdi. Har bir polk 36 ta BM-13 yoki BM-8 raketalarini oʻz ichiga olgan. Mustaqil gvardiyaning minomyot batalonlari ham tuzildi, ular toʻrttadan uchta batareyada 12 ta oʻchirish moslamasidan iborat. 1941-yil oxiriga kelib, sakkizta polk, 35 ta mustaqil batalon va ikkita mustaqil batareya xizmat koʻrsatdi, ularda jami 554 ta ishga tushirish moslamalari bor edi.

Urushdan keyingi rivojlanish 

Bir nechta raketa uchirgichlarining (MRL) muvaffaqiyati va tejamkorligi ularni ishlab chiqishda davom etishga olib keldi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi yillarda BM-13 140 bilan almashtirildi. Sovuq urush davrida Sovet Ittifoqi Katyushaga oʻxshash MRLning bir nechta modellarini, xususan oldingi quroldan biroz ilhomlangan BM-21 Grad raketalarini va kattaroq BM-27 Uraganni chiqardi. Artilleriya oʻq-dorilarining yutuqlari Katyusha tipidagi baʼzi bir nechta raketa tizimlari, jumladan, bomba oʻq-dorilari, masofadan oʻrnatilgan minalar va kimyoviy jangovar kallaklar uchun qoʻllanildi.

Sovet Ittifoqi parchalanishi bilan Rossiya oʻzining harbiy arsenalining katta qismini, shu jumladan MRLlarning katta qismini meros qilib oldi. Yaqin tarixda ular Rossiya Qurolli Kuchlari tomonidan Birinchi va Ikkinchi Chechen urushlari paytida, Armaniston va Ozarbayjon Qurolli kuchlari tomonidan Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi paytida ishlatilgan. Gruziya mudofaa kuchlari 2008-yilgi Janubiy Osetiya urushidagi janglarda BM-21 Grad yoki shunga oʻxshash raketa artilleriyasidan foydalangani xabar qilingan.

Katyushaga oʻxshash raketalar Afgʻoniston, Angola, Chexoslovakiya, Xmer Respublikasi, Misr, Sharqiy Germaniya, Vengriya, Eron, Iroq, Moʻgʻuliston, Shimoliy Koreya, Polsha, Suriya, Yaman va Vetnamga eksport qilindi. Ular, shuningdek, Chexoslovakiya, Xitoy Xalq Respublikasi, Shimoliy Koreya va Eronda ham ishlatiladi. 

Mos Katyushalar (BM-13s) Koreya urushida Xitoy xalq koʻngilli armiyasi va Koreya xalq armiyasi tomonidan Janubiy Koreya va Birlashgan Millatlar Tashkiloti kuchlariga qarshi ishlatilgan harakatni ham koʻrdi. Sovet BM-13 samolyotlari Xitoy-Sovet parchalanishidan oldin Xitoyga olib kelingan va Xalq Ozodlik Armiyasida ishlagan. Vet Min ularni Birinchi Indochina urushi oxirida Dien Bien Phu jangi paytida Fransiyaning Uzoq Sharq ekspeditsiya korpusiga qarshi joylashtirgan.

Olti kunlik urush (1967) paytida Isroil BM-24 MRLlarni qoʻlga kiritdi, Yom Kippur urushi (1973) va 1982-yilgi Livan urushi paytida ularni ikkita batalonda ishlatdi va keyinchalik xuddi shu raketalar uchun MAR-240 raketasini ishlab chiqdi.

Raketalar Uganda-Tanzaniya urushida Tanzaniya xalq mudofaa kuchlari tomonidan ishlatilgan. Tanzaniya kuchlari ularni Baba Mtakatifu (Kisvahili tilida „Muqaddas Ota“) deb atashgan, Ugandaliklar esa ularni Saba Saba deb atashgan.

2006-yilgi Livan urushi paytida Hizbulloh yengil yuk mashinalari va bitta relsli portativ raketalardan 3970 dan 4228 gacha raketa otdi. Ularning 95 % ga yaqini Suriyada ishlab chiqarilgan 122 mm (4,8 dyuym) M-21OF tipidagi artilleriya raketalari boʻlib, ular 30 kg (66 funt) gacha jangovar kallaklarni oʻz ichiga olgan va 20 km, ehtimol 30 km (19 mil) gacha masofani bosib oʻtgan. Hamas tomonidan Isroilga Gʻazo sektoridan otilgan raketalarning aksariyati oddiyroq Qassam raketa tipiga tegishli, biroq Hamas Isroilning bir qancha shaharlariga qarshi 122 mm Grad tipidagi Katyusha raketalarini ham uchirgan.

Baʼzilar Markaziy razvedka boshqarmasi Misr Qurolli Kuchlaridan Katyushalarni sotib olib, sovet-Afgʻon urushi paytida ularni mujohidlarga (Pokiston ISI orqali) yetkazib berganini daʼvo qilmoqda.

Katyushaga oʻxshash MRLlar, shuningdek, Ruanda vatanparvarlik fronti tomonidan 1990-yilda Ruandaga bostirib kirishi paytida, 1994-yilgi genotsid orqali ishlatilgan. Ular jangda samarali boʻlishdi, lekin mahalliy ommaviy axborot vositalarida koʻp antitutsi kayfiyatiga aylandi.

Maʼlum qilinishicha, BM-21 Grad raketalari 2003-yilda Iroqqa bostirib kirish paytida AQSh armiyasiga qarshi ishlatilgan. Ular Afgʻoniston va Iroqdagi isyonlarda ham qoʻllanilgan. Associated Press va Agence France-Presse xabarlariga koʻra, Iroqda 2008-yil mart oyi oxirida Bagʻdodga Katyushaga oʻxshash raketalar uchirilgan.

Katyusha raketalari Liviyadagi fuqarolar urushi davrida Kaddafiyga sodiq va unga qarshi kuchlar tomonidan ishlatilgan.

2013-yil fevral oyida Yaman Mudofaa vazirligi Eron kemasi qoʻlga olingani va kema yukiga (boshqa qurollar qatorida) Katyusha raketalari ham kiritilgani haqida xabar berdi.

2019-yilning 19-may kuni Iroqning Bagʻdod shahridagi Yashil hududga „Katyusha“ raketasi AQSh elchixonasidan bir chaqirim uzoqlikda Nomaʼlum askar haykali yoniga kelib qoʻndi. Qurbonlar haqida maʼlumot berilmagan.

2020-yil 4-yanvar kuni Bagʻdod hududida toʻrtta „Katyusha“ raketasi uchirildi. Iroq politsiyasidagi ikki manba va Iroq Qurolli kuchlari rasmiy bayonotiga koʻra, bitta „Katyusha“ raketasi AQSh elchixonasi yaqinidagi Bayram maydonidagi Yashil hududga, ikkinchisi esa yaqin atrofdagi Jadriya mahallasiga kelib tushgan. Ikki xavfsizlik manbasiga koʻra, yana ikkita Katyusha raketasi AQSh Qurolli kuchlari askarlari joylashgan Balad aviabazasiga kelib qoʻndi.

Eʼtirof va hurmat 
Katyusha raketasini yaratishda ishtirokchilar faqat 1991-yilda rasmiy tan olingan. SSSR Prezidenti Mixail Gorbachyovning 1991-yil 21-iyundagi farmoni bilan I.T.Kleymenov, G.E.Langemak, V.N.Lujin, B.S.Petropavlovskiy, B.M.Slonimer va N.I.Tixomirovlar vafotidan keyin Sotsialistik Mehnat Qahramonlari unvoniga sazovor boʻldilar.

Yana qarang 
 Kongrev raketasi, 1804-yilda ser Uilyam Kongrev tomonidan ishlab chiqilgan Britaniya harbiy quroli
 Hwacha, 1500-yillardagi koreys poroxiga asoslangan alangali oʻq otish moslamasi
 Ikkinchi jahon urushida Ittifoq kuchlari tomonidan ishlagan quruqlik matrasi
 Raketa artilleriyasi roʻyxati
 Nebelverfer, Ikkinchi Jahon urushida Wehrmacht tomonidan qoʻllaniladigan eng keng tarqalgan toʻsiq raketalari
 Panzerwerfer, yarim yoʻlga oʻrnatilgan nemis raketasi
 Katyusha raketasi yaratilgan Reaktiv ilmiy tadqiqot instituti
 T34 Calliope, M-4 Sherman tank shassisiga oʻrnatilgan raketa tashuvchisi. 1980-yillarning oʻrtalarida bu kontseptsiyadan voz kechgunga qadar, AQSh quruqlik kuchlari tomonidan oʻrnatilgan soʻnggi avtomobilga oʻrnatilgan yuqori harakatchan koʻp raketali raketa.
 Vurfrahmen 40, yarim yoʻlda oʻrnatilgan yana bir nemis raketasi

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Katyushalarning turli togʻlarining fotosuratlari
 „Urushning birinchi bosqichida raketa artilleriyasini yaratish va rivojlantirish“, 1976-yilda SSSR Mudofaa vazirligi tomonidan nashr etilgan maqolaning tarjimasi (buzilgan havola, arxivga qarang)
 Angolada kubalik BM-21 surati
Urushlar
Ikkinchi jahon urushi
Koreya urushi
Vetnam urushi
Eron-Iroq urushi
Janglar