Oqsoqotasoy

Oqsoqotasoy – Toshkent viloyatidagi soy. Chirchiq daryosining yirik chap irmogʻi. Chatqol togʻ tizmasining janubi-gʻarbidan boshlanib, Barraj yaqinida Chirchiqqa quyiladi. Uzunligi 48 km, havzasining maydoni 453 km². Suv yigʻilish maydonining oʻrtacha balandligi 1840 m. Yuqori qismida tor, chuqur vodiydan oqadi. Chirchiq vodiysi tekisligiga chiqiladigan quyi qismida esa daryo vodiysi kengayadi. Eng yirik irmoqlari: Beldorsoy va Nurakotasoy. Qor-yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlin suv davri aprel—iyunda, eng katta suv sarfi esa may oyida kuzatiladi. Iyul – oktyabrda suvi kamayadi. Oʻrtacha oqim moduli 14 l/ sek. km². Eng koʻp suv sarfi 72,1 m³/sek., eng kam suv sarfi 1,1 m³/sek.

Etimologiyasi 

Soyning nomi Oqsoqota haqidagi afsonalarga borib taqaladi. Mahalliy hurmatga sazovor avliyo ayni nom bilan tanilgan, uning sharofati bilan daryo moʻjizaviy ravishda paydo boʻlgan.

Gidrologik xususiyatlari 
Oqsoqotasoyning uzunligi 48 km, havzasi maydoni OʻzMEga koʻra 453 km², V. E. Chub ilmiy ishida aytilishicha, quyi oqimdagi Qoramazor qishlogʻi yuqorisidagi suv havzasi 456 km² ga teng. Qoramazor qishlogʻidan suv havzasining oʻrtacha balandligi 1840 m. Daryo asosan qor va yomgʻirdan toʻyinadi, shuning uchun suv sathi keskin mavsumiy tebranishlarni boshdan kechiradi. Daryoning suv oqimi apreldan iyungacha (ayniqsa, may oylarida) koʻp, suv oqimi 72,1 m³/s ga yetadi, iyuldan oktyabrgacha esa past suv oqimi kuzatilib, 1,1 m³/s gacha kamayadi. Qoramazor qishlogʻi yaqinida oʻlchanadigan oʻrtacha yillik suv oqimi 6,14 m³/s, yillik oqim hajmi 193 mln m³, oʻrtacha oqim moduli 13,6 l/s km², oqim qatlami 427 mm/yil, 18 yillik kuzatishlarga (1941—1987) koʻra, suv oqimining oʻzgaruvchanlik koeffitsienti 0,380. Chapdagi Oqsoqotasoy va oʻng tomonidagi Ugom irmogʻi Chirchiqning ikki yirik irmogʻi boʻlib, yil davomida qurib qolmaydigan irmoqlar sanaladi.

Daryo oqimi 
Oqsoqotasoy Chatqol tizmasining janubi-gʻarbiy qismida Tektosh togʻi yonidagi buloqlardan hosil boʻladigan suv oqimlarining qoʻshilish joyidan boshlanadi. Oqsoqotasoy manbalari va Revashte soyi suvayirgʻichi orasidagi maydon dasht oʻsimliklari oʻsadigan tepaliklardan iborat Oqtaxta Yassitogʻligi deb ataladi. Yuqori oqimida tor, chuqur vodiydan oqadi. Dastlab u gʻarbiy oqim yoʻnalishiga ega boʻlib, Charxtov ortidan asta-sekin shimoli-gʻarbga buriladi. Quyi oqimida Chirchiqga quyilgunga qadar toshloq-shagʻalli keng vodiyni hosil qiladi.

Gʻazalkent shahri hududida Parkent kanali bilan kesishadi. Gʻazalkent GESning quyi befida (Chirchiqning oʻng qirgʻogʻida, Baraj temir yoʻl bekati yaqinida) Chirchiqqa quyiladi. Oqsoqotasoyning allyuvial konusida inert (metall boʻlmagan) materiallarni ishlab chiqish va qazib olish davom etmoqda.

Daryo sohillarida Tutomgʻali, Qoʻngʻirdek, Shuldak, Olchali, Uchbov, Gʻijal, Chexchim, Qoramazor aholi punktlari joylashgan. Gʻazalkent shahri Gʻalvasoy va Oqsoqotasoy daryolari oraligʻidagi togʻ oldi tekisligida qurilgan.

Obodonlashtirilishi 
2010-yilda sel va vayron qiluvchi suv toshqinlariga qarshi kurash doirasida Oqsotasoy qirgʻoqlarini beton va tosh boʻlaklari yordamida mustahkamlash ishlari amalga oshirilgan. Daryodan oʻtgan koʻpriklar ham taʼmirlangan.

Arxeologik obyektlari 
Oʻrta asrlarda Oqsotasoyning ogʻzida, hozirgi Gʻazalkent oʻrnida aniq belgilangan ark, shahriston (markaziy mustahkamlangan qism) va rabod (shahar chekkasi) boʻlgan katta shahar boʻlgan. 10-asr tarixiy manbalarida Gʻozoq yoki Gʻazal nomi bilan tilga olinadi.

Paleontologik topilma 
2013-yilda Oqsoqotasoyning oʻng qirgʻogʻidagi neogen konlarida akula tishlari topilgan (neogen davrida bu hudud dengiz ostida boʻlgan). Topilma Oʻzbekiston Milliy universiteti geologiya fakulteti talabalari tomonidan topilgan.

Oqsoqotasoy irmoqlari 
Oqsoqotasoyning ayrim irmoqlari (qoʻshilish tartibi boʻyicha sanab oʻtilgan): Karangur (oʻngda), Tekeli (oʻngda), Arpatakti (oʻngda), Qashqasuv (chapda), Kospa (chapda), Qizilbastau (chapda), Nurekatasoy (oʻngda), Arxit (chapda) , Qozoqsay (oʻngda), Beldorsoy (oʻngda), Opashaksay (oʻngda), Shimsasay (oʻngda), Simchasay (oʻngda), Postalisay (chapda). Eng yirik irmoqlari Beldorsoy va Nurakotasoy.

Galereya

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Toshkent viloyati
Chirchiq irmoqlari
Boʻstonliq tumani daryolari
Parkent tumani daryolari