MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hindiston (asar)

"Hindiston", "Tahqiq molil hind min maʼkula maq-bula fil-aql av marzula" ("Hindlarning aqlga sigʻadigan va sigmaydigan taʼlimotlarini aniqlash kitobi") — Beruniyning tarixiy asari. 1030-yilda Hindiston xalqlari tarix turli sohalari (aniq fanlar, adabiyot, falsafa, elshunoslik, geografiya, etnografiya, qonun va urf-odatlar, din, dipiy rivoyatlar, hind yozuvining turlari va boshqalar)ga bagʻishlab arab tilida yozilgan. Asar 80 bobdan iborat. Beruniy oʻz asarida bizgacha yetib kelmagan sanskritda yozilgan koʻpgina man-balardan foydalangan. Bu asar Gʻarb va Sharq olimlari tomonidan yuksak baholangan. "H."ning arabcha matni 1887-yilda, uning inglizcha tarjimasi 1888-yilda nemis olimi E.Zaxau tomonidan Londonda nashr etilgan. 1958-yil "H."ning arabcha matni Haydarobodda, 1963-yilda rus tilida, 1965-yil oʻzbek tilidagi tarjimasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida nashr etilgan. Asar hind madaniyati tarixini yori-tishda muhim manba hisoblanadi.
Hindiston milliy fanlar akademiyasi

Hindiston milliy fanlar akademiyasi — Hindistondagi jamoat ilmiy muassasasi. 1970-yil Hindiston Fanlar milliy instituti (1935-yil tuzilgan) negizida tashkil etilgan. Dehli shahrida joylashgan. Mamlakatdagi ilmiy tashkilotlar faoliyatini muvofiqlashtiradi. Akademiya oʻz tadqiqot markazlariga ega emas. Ilmiy asar va monografiyalar eʼlon qiladi. Byulleten, yilnomalar, Hindistonda fan tarixi, fundamental va amaliy mat. boʻyicha.jur.lar nashr etadi. 650 dan ortiq aʼzosi, 80 faxriy aʼzosi bor.

 

Fanlar akademiyalari
Hindiston yarim oroli

Hindiston yarim oroli -Jan. Osiyodagi yarim orol, asosan, Hindistonda. Maydoni qariyb 2 mln. km. Gʻar-bda Arabiston dengizi, sharqda Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻi bilan chegaradosh. Shimoliy chegarasi shartli ravishda Hind daryosi deltasi bilan Gang daryosi deltasi oraligʻidan oʻtkazilgan. Qirg-oqlari past, kam parchalangan. Sohil qismi kambar allyuvial tekislik. Katta maydonni Dekan yassitogʻligi egallaydi. Uning gʻarbiy balandroq qismi — Gʻarbiy Gat togʻlari Arabiston dengiziga tik tushgan. Sharqida Sharqiy Gat togʻlarini tashkil etgan alohida massivlar uchraydi. Yarim orolning eng baland qismi uning janubiy dagi Anaymudi togʻi, 2698 m. Toshkoʻmir, temir va marganets rudalari konlari bor. Ikdimi tropik, subekvatorial iqlimga oʻtib boradi. Shimolida tropik mussonli, yozi sernam iqlim. Oʻrtacha temperaturalar yanvarda 21—29°, mayda 30—40°. Yillik yogʻin ichki rayonlarida 500 – 700 mm, shamolga roʻpara togʻ yon bagʻirlarida 3000 mm gacha. Asosiy daryolari — Narmada, Tapti, Mahanadi, Godavari, Krishna va boshqa, yomgʻirdan toʻyinadi, yoz— kuz oylarida toʻlib oqadi, tez-tez toshadi. Suvidan, asosan, sugʻorishda foydalaniladi. Gʻarbiy va Sharqiy Gat togʻlarining dengizga qaragan yon bagʻirlarida doim yashil sernam va mussonli barg toʻkuvchi oʻrmonlar, ichki hududlarda savanna tipidagi oʻsimliklar oʻsadi, daryolar deltasida mangra oʻrmonlari bor. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Katta maydonlarni madaniy land-shaftlar — ekin maydonlari (sholi, bugʻdoy, paxtazorlar) va mevali bogʻlar egallagan.

 

Yarim orollar
Osiyo
Forscha soʻzlar va iboralar
Hindistoniy

Hindistoniy, hindaviy -oʻrta asrlarda Dehli, Agra, Marathi hududlarida mavjud boʻlgan khari boʻli ("sof", toza sheva") lahjalari asosida shakllangan xalq-soʻzlashuv tili. Butun Shimoliy va qisman Markaziy va Janubiy Hindistonda millatlararo aloqa tili sifatida rivojlangan. H.da soʻzlashuvchilar 250 mln. kishiga yaqin (oʻtgan asrning oxiri). Janubiy Hindistonda bu til "dakhiniy" yoki "jan. H." deb ataladi. H., oʻzi adabiy til sifatida shakllanmagan boʻlsa-da, 2 yozma adabiy tilga — urdu va hindiy (adabiy hind)ga asos boʻlgan.

H.ning fonetik va grammatik qurilishi urdu va hindiy tillariniki bilan oʻxshash; lugʻat tarkibi urdudan eroniy va arabiy oʻzlashmalarning kamligi, hindiydan esa sanskritcha oʻzlashmalarning yoʻqligi bilan farqlanib, asl hindiycha soʻzlar (yoki "tadb-hava"), shuningdek, ilk eroniy oʻzlashmalardan tashkil topgan.

Adabiyot 
 Zograf G.A., Xindustani na rubeje XUP1-X1X vv., M., 1961; Shamatov A.N., Klassicheskiy dakxini (Yujnny xin-dustani XVIII v.), M., 1974.
Hindixitoy

Hindixitoy — Osiyoning janubi-sharqiy qismidagi yarim orol. Maydoni 2 mln. km. Gʻarbda Bengaliya qoʻltigʻi, Andaman dengizi va Malakka boʻgʻozi, janubiy va sharqda Janubiy Xitoy dengizi va uning Siam va Bakbo qoʻltiqlari bilan chegaralangan. Shimoliy chegarasi shartli ravishda Gang va Brahmaputra daryolari deltalari bilan Xongxa daryosi deltasidan oʻtkazilgan. Janubiy uchi Kra boʻynidan jan.ga choʻzilgan Malakka yarim oroldan iborat. Sharqiy qirgʻoqlari kam parchalangan, gʻarbida qoʻltiq, orol koʻp. Yer yuzasi, asosan, togʻli, meridian boʻylab choʻzilgan tizmalardan iborat. Gʻarbiy qismidagi Arakan togʻlari (eng baland joyi 3053 m, Viktoriya choʻqqisi), markazidagi Shan togʻligi va sharqidagi Annam togʻlari keng pasttekislik (Iravadi, Menam, Kam-bodja) va platolar (Korat) bilan boʻlingan. Karst keng tarqalgan. Pasttekisliklar, asosan, allyuvial va koʻl yotqiziqlaridan tuzilgan. Foydali qazilmalardan qalay va volframning yirik konlari topilgan. Iqlimi subekvatorial mussonli, Malakka yarim orolda ekvatorial iqlim. Oʻrtacha temperatura tekisliklarda 20° dan pastga tushmaydi, bahor va yoz oylarida 27—30°gacha koʻta-riladi, togʻlarda 15° gacha. Shamolga roʻpara garbiy yon bagʻirlarida yillik yogʻin 2500-3000 mm, asosan, yozda yogʻadi. Ichki rayonlarda 1000 mm gacha, sharqiy sohilida 2000 mm gacha (aso-san, qishda yogʻadi). Shim.dagi togʻ tepalarida qor yogʻadi. Daryolari sersuv, yozda toʻlib oqadi. Eng yiriklari: mekong, Iravadi, Saluin, Menam-Chao-Praya. Suvidan sugʻorishda keng foydalaniladi. Eng katta koʻli — Tonlesap. H.ning sernam togʻli hududlarida doim yashil tropik oʻrmonlar, dengiz sohillari va deltalarda mangra oʻrmonlari, ichki rayonlarda barg toʻkuvchi tropik oʻrmonlar va butazorlar bor. Tekislik qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Asosiy ekini — sholi. malakka yarim orolda kauchukli oʻsimliklar plantatsiyalari barpo qilingan.

Manbalar
Hindixitoy gʻoʻzasi

Hindixitoy gʻoʻzasi, daraxt gʻoʻza () — madaniy gʻoʻza turi. Genomi A2, xromoso-malar soni 2p=26. H.gʻ.ning yovvoyi shakllari Dekan (Hindiston yarim o.)da tarqalgan. Asosan, Hindistonda, qisman Afgʻoniston, Bangladesh, pokiston, Birma, Vyetnam, Xitoy, koreya, Yaponiyada ekiladi. H.gʻ. kichikroq daraxt yoki buta boʻlib, tuk (kamdan-kam tuksiz) va qora smolali bezchalar bilan qoplangan. Tuklari siyrak qavatlar hosil qiladi (birinchisi- kalta va qalin, ikkinchisi— uzun).Poyasi yashil, turli intensivlikda — toʻq qizilgacha antotsian rang oladi. Madaniy navlarining oʻsuv shoxlari sust rivojlanadi, hosil shoxlari uzunligi oʻrtacha, 4—6 boʻgʻimli. Barglari oʻrtacha, qis-man yoki juda ker-tikli, 3—5—7 boʻlmali (keng yoki tor nashtarsimon). Yonbarglari mayda, toʻkilib ketadi. Gullari oʻrtacha; gulbargi oq, och sariq, limonrang, pushti, qizil, asosida yirik antotsian dogʻlari bor, baʼzan tashqi tomoni qorayib koʻrinadi. Gul tashqa-risida koʻpincha shira bezi boʻlmaydi, gul kosa ostidagi shira bezi qizil, uchburchak shaklida. Koʻsaklari tuxumsimon, dumaloq, kalta uchli, 4—5, baʼzan 3 chanoqli. Bitta koʻsakdagi paxta vazni 2 g dan 6 g gacha. Har bir chanogʻida 3—8 ta chigit bor. Chigiti tuklari oq, yashil yoki qoʻngʻir. Tolasi oq, malla yoki qoʻngʻir, dagʻal, kamdan-kam mayin. H.gʻ. hindiston, ben-galiya, birma, nankin va boshqa bir qancha geografik xillarga boʻlinadi. H.gʻ.ning tropik shakllari fotodavr oʻzgarishlariga juda taʼsirchan. Koʻpchilik shakllari bakteriozga chidamli (qarang Bakterial kasalliklar), shira va oʻrgimchakkana bilan kam zararlanadi. H.gʻ. mustahkam, "junsimon" tolali gʻoʻza navlari yaratishda genetik fond boʻlib xizmat qiladi. Abdumavlon Abdullayev.

Xona oʻsimliklari
Ikki pallali oʻsimliklar
Paxta
Hindol mirzo

Hindol mirzo (1518 - Kobul -1551) — boburiylarp&n. Boburnnng 4-oʻgʻli. Onasi Dildor begim. Boburshoh Hindistonni fath qilishga kirishgan (Bahrani olgan) davrida shu farzandi tugʻilgan, shuning uchun "Hindni ol!" ramziy maʼnosida Hindol deb ism qoʻygan. Bobur hayotligida u Badaxshon hukmdori edi (1526—30). Humoyun taxtga oʻtirgach, ukasi H. M.ga Mevat va Olur viloyatlarining hukmronligini bergan (1530—38). 1538-yil boburiylar oʻrtasidagi ichki nizolardan foydalangan Shershoh Bihar, Junpur va kanaujgacha boʻlgan yerlarni bosib olgan. Shu asnoda H.M. Humoyunshohga qarshi bosh koʻtargan va Agra shahrini bosib olgan hamda oʻzini podshoh deb eʼlon qilgan. Biroq Komron Mirzo oʻz qoʻshini bilan kelib, Agrani H.M.. dan tortib olgan. Ammo tez fursatda Shershoh Agra va boshqa shaharlarni birin-ketin bosib olgach, Komron Mirzo bilan H. M.Kobulga qochishgan. 1544-yilda Humoyun Erondan qay-tib kelgach, boshqa ukalari qatori H.M.ning ham gunohini kechirgan. H.M. umrining oxirigacha Humoyun-shohga sodiq qolgan.

H.M. sheʼriyatga qiziqqan, turkiy va forsiy tillarda gʻazallar yozgan.

1551-yildagi "xandaq jangi"da H.M. Komron Mirzo odamlari tomonidan yaralanadi va oʻsha kuni olamdan oʻtadi. H.M.ning jasadi Kobulda otasi boburning maqbarasi yoniga dafn etilgan. 1607-yilda Jahongirshohfarmoniga binoan H.M.ning qabriga lavha oʻrna-tilgan.

Ad.Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.
Hinduiylik

Hinduiy dini, hinduizm - dunyoda keng tarqalgan dinlardan biri. Hinduiy diniga eʼtiqod qiluvchilar asosan Hindistonda (83% ga yaqini) yashaydi, Pokiston, Bangladesh, Nepal, Shri Lankada, shuningdek, Janubiy Afrikada, sharqiy Osiyoda ham uchraydi. Hinduiylikka 780 mln. kishi eʼtiqod qiladi (2003). Milodning 1-ming yilligida shakllangan. Hinduiy dini Veda dini va brahmanizm rivojlanishi va unga keyinchalik xalq eʼtiqodi, urf-odatlari, marosimlari singib ketishi jarayonida paydo bo'lgan. O'rta asrlarda hukmron mafkuraga aylangan.

Hinduiylikning asosida jonning yangi shaklga kirishi (sansara) haqidagi taʼlimot yotadi. Unga ko'ra, kishi o'lgandan keyin joni (ruhi) yangi o'simlik, hayvon yoki inson tanasiga kirib oladi va qayta tug'iladi. Yangi ruhning qay darajada bo'lishi karma qonuniga, yaʼni kishining hayot davridagi xulq-atvori, xatti-harakatiga bog'liq. Hinduiylikning asosiy maqsadi — insonni mana shu qayta tug'ilish zanjiridan, azob-uqubatidan halos qilish, yaʼni mokshaga erishish. Hinduiylikdagi turli diniy-falsafiy taʼlimotlar mokshaga erishishning yo'llari va vositalarini ishlab chiqdilar. Xususan, vedanta Hinduiylikka falsafiy asos bo'lib xizmat qildi. Hinduiylikka eʼtiqod qiluvchilar qaysi kastaga mansubligiga qarab diniy rasm-rusumlarni bajarishda farqlanadi. Ular vafot etganlarida yerga koʻmilmaydi, balki olovda kuydiriladi. H.ga koʻra shunday qilinsa marhum poklanadi, gunohlari bu dunyoda qoladi. Olov u dunyoga gunohlardan xoli boʻlgan jonning oʻzini olib ketadi. Bu dinning aqidalariga koʻra, odamzot yaratilishidayoq ijtimoiy jihatdan tengsiz yaratilgan. Shuning uchun bu tengsizlikni real hayotda tugatishning iloji yoʻq. Chunki unga taʼsir etishga qodir boʻlgan kuchning oʻzi yoʻq.

H.ning Muqaddas kitobi Vedalar, "Mahobxarata" (ayniqsa uning "Bahagavadgita" va "Ramayana" qismlari) va boshqa.

Hinduiy diniga ko'ra, Xudo - Brahma deya ataladi.

Din payg'ambari - Krishna

Halokat farishtasi- Shiva.

H.da togʻlar, daryolar (xususan, Gang), oʻsimlik (mas, nilufar), hayvonlar (maymun, fil, ilon va ayniqsa, sigir) Muqaddas sanaladi va ular e'zozlanadi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, uylardagi mehroblar yonida, muqaddas joylarda ado etiladi. Hozirgi H. 2 oqim — vishnuizm va shivaizm shaklida mavjud.
Hindukush

Hindukush (fors. Hindukoʻh - hind togʻi) — Osiyodagi togʻ sistemasi, asosan, Afgʻoniston, shuningdek, Pokiston hududida (jan.-sharqiy chekka-si). Uzunligi 800 km chamasida, eni 350 km gacha. Eng baland joyi 7690 m (Tirich-mir togʻi). Markaziy va sharqiy qismlarining oʻrtacha balandligi 4000 m. H. jan,-gʻarbdan shim.-sharqqa choʻzilgan boʻlib, Amudaryo, Hind va Hilmand daryolari havzalari oʻrtasida suvayirgich vazi-fasini, iqlim va landshaft chegarasini bajaradi. Asosiy tizmalari — Bobo, Pagʻmon va boshqa Toglar alp bur-malanishi davrida vujudga kelgan. Zamini qad. metamorfik jinslar (sla-nets, granit, ohaktosh va boshqalar)dan, shuningdek, mezokaynozoyning choʻkindi qatlamlaridan tarkib topgan. Seysmik faol zona. Iqlimi quruq, kontinen-tal. Yillik yogʻin 300–800 mm, janubi-sharqi yozgi mussonlar taʼsirida boʻladi. Iqlimi va landshafti balandlik mintaqalari boʻyicha oʻzgarib boradi. Daryolari qor va muzdan toʻyinadi, bahor va yozda toʻlib oqadi. Shimoliy va janubiy yon bagʻirlari landshafti bir-biridan farq qiladi. Pastdan yuqoriga shimoliy qismidagi boʻz tuproqlarda koʻp yillik baland boʻyli oʻtlar, shuvoq, pista, togʻ jigarrang va qizil tuproqlarda kserofit butalar, archa, kam chirindili togʻ choʻl tuproqlarida togʻ quruq dasht yoki choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Nisbatan sernam janubi-sharqiy yon bagʻirlaridagi subtropik jigarrang tuproqlarda barg toʻkuvchi quruq oʻrmonlar va butalar, 2500 m gacha balandlikda hindhimolay tipidagi keng bargli oʻrmonlar, 2500 – 3300 m da igna bargli va aralash oʻrmonlar, 3300 – 3700 m va undan balandda subalp va alp oʻtloqlari tarqalgan.

 

Togʻlar
Hirovul

Hirovul (moʻgʻulcha — yakkalanmoq, uzoqlashmoqdan) — ilgʻor qism, avangard. Amir Temur yurishlariga oid forsiyda bitilgan tarixiy manbalarda qayd etilgan. Eski oʻzbek tili man-balarida H.ning irovul (eravul) fo-netik varianti ham mavjud boʻlib, u "Boburnoma" va Abulgʻoziyning "Sha-jarayi turk"ida ishlatilgan. H.bir qator obidalarida boshqa bir moʻgʻulcha manglay (mangʻliy) atamasi bilan al-mashingan. Jangovar tartibga binoan H. lashkarning peshravi (avanposti) qorovullan keyin, yaʼni markaz gʻuldan oldin, oʻng qanot (barangʻar) va chap qanot (juvangʻar) oraligʻida hara-kat qilgan. H.ga janglarda suyagi qotgan, tajribali, bahodir jangchilar jalb etilgan, atoqli sarkardalar qoʻmondonlik qilgan. Sohibqiron qoʻshinida asosiy, bosh H. qatori oʻng qoʻl va soʻl qoʻlning ham H.i mavjud boʻlgan.
Hirot

Hirot — Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi shahar, Herirud daryosidan sugʻoriladigan vohada joylashgan. Hirot viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 436,300 kishi (2012). Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Mamlakat gʻarbiy qismidagi muhim iqtisodiy markaz. Paxta tozalash, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan, qoʻlda turli matolar, gilam toʻqiladi. Qorakoʻl teri va boshqa qishloq xoʻjalik mahsulotlari bilan savdo qilinadi.

Shahar hokimi — Zana Vohid.

Aholisi 
Hirot aholisi 2012-yilgi maʼlumotiga koʻra 436,300 kishini tashkil qildi. Shahar aholisining yarmidan ziyodini tojiklar tashkil qiladi. 85% tojiklar, 10% pushtunlar, 2% hazarlar, 2% o'zbeklar va 1% turkmanlar.

Tarixi 
Shahar nomi miloddan avval ham maʼlum boʻlgan. Sosoniylar davrida yirik shaharga aylangan. 7-asrdan arablar qoʻl ostida. Bu davrda Hirot yanada rivojlandi. Somoniylar davrida esa Xurosonning asosiy shahri. 10-asr boshlarida G'uriylar davlati tarkibiga kirdi. 1020-yildan Hirotni Gʻaznaviylar noibi sulton Masʼud boshqargan. 1221-yilda shaharni Chingizxonning oʻgʻli Tuluy qoʻshinlari egallab, uni vayron qilgan. 1234-yilda shahar Oʻqtoyxon tomonidan qayta tiklangan. Moʻgʻullar bosqinchiligi davridagi vayronagarchiliklar natijasida karvon yoʻllari Oʻrta Osiyodan Hindiston va Xitoyga Hirot orqali oʻtgan. Kurtlar hukmronligi vaqtida shahar Xurosonning asosiy shahri sifatida tez oʻsdi. 1383-yildan Hirot Amir Temur davlati tarkibiga kirdi. Dastlab Mironshoh (1366—1408), keyinchalik Shohrux (1377-1447), Abu Saʼid (1424-69), Sulton Husayn Mirzo (1438 — 1506) va boshqa temuriylar davlatining poytaxti boʻlgan. Oʻsha davrda Hirot juda taraqqiy etgan. Oʻrta Sharqning yirik savdo, hunarmandchilik va madaniy markaziga aylangan. Hindiston, Xitoy va Yevropa bilan keng savdo va madaniy aloqalar olib borilgan. Hirot va uning atrofida yirik madrasa, masjid, koʻpriklar va boshqa jamoat binolari qurilgan. 16-asrdan Hirot Safaviylar davlati tarkibiga kiritildi. 1716-yilda mustaqil Hirot hokimligi tuzilgan. 1732-yilda shaharni Eron shohi — nodirshoh egallagan. 1747-yildan Durroniylar davlati tarkibida. 19-asr boshida yarim beklik markazi boʻlib qolgan. 1863-yildan Afgʻoniston davlati tarkibida.

Taniqli shaxslari 
Hirotda Alisher Navoiy, Jomiy, Hofizi Abru, Mirxond, Behzod kabi olim va fuzalolar yashab, ijod qilganlar. Hirot — oʻrta asr miniatyura va amaliy bezak sanʼatining markazi.

Meʼmoriy yodgorliklari 
Meʼmoriy yodgorliklardan qalʼa (15-asr), Jome masjidi (13—14-asrlar), Musallo ansambli tarkibidagi Gavharshodbegim masjidi minoralari, Abdullo Ansoriy maqbarasi (15-asr) va boshqalar saqlangan.

Yana qarang 
 Hirot miniatyura maktabi

Galeriya

Manbalar 

Afgʻoniston shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Aleksandr asos solgan shaharlar
Hisob

Hisob' — sonlarni ifodalash va bel-gilash usuli. H. tizimlarida p ta birlik (mas, oʻn) 2-razryadning bir birligiga (oʻnlikka) birlashadi. 2-raz-ryadli shuncha son 3-razryadning bir birligiga (yuzlikka) birlashadi va h.k. p soni H. tiziminingʻ asosi, har bir razryaddagi birliklarning sonini ifodalovchi belgilar raqamlar deyiladi. Eng kup qoʻllanadigan H. tizimi oʻnlik tizim boʻlib, unda 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 raqamlari ishlatiladi (qarang Oʻnli sanoq tizimi). Baʼzi xalqlar H.ning beshlik tizimidan foydalanishgan. Qad. Bobilda oltmishlik tizim mavjud boʻlib, bu tizim soat va gradusning 60 min.ga, minutning 60 sek.ga boʻlinishida hozirgacha saqlanib qolgan.
★Operativ hisob
★Statistik hisob
★Buxgalteriya hisobi
 Yuqoridagi Hisob turlarining qaysi biridan foydalanish, eng avvalo amalga oshirilayotgan iqtisodiy jarayonni o'rganish va kuzatish muddatlariga bog'liq bo'lsa, ikkinchidan, ma'lumotlarni, ya'ni o'tkazilgan kuzatish natijalarini umumlashtirish tartibiga ham bog'liq hisoblanadi.
Hisob stavkasi

Hisob stavkasi, hisob foizi stavkasi, qayta moliyalashtirish stavkasi — markaziy banklarning tijorat banklari rezervlarini toʻldirish va ularning oʻz mijozlariga bank xizmatlari koʻrsatish uchun beradigan kreditlariga belgilaydigan foiz stavkasi; tijorat banklari Markaziy bankdan olgan kredit resurslari uchun toʻlaydigan \aq. Hisob stavkasi bozor mexanizmidagi gʻoyat muhim iqtisodiy vosita, davlatning pul siyosatida qoʻllaniladigan kuchli iqtisodiy dastak. Hisob stavkasi pul bozoridagi talabga taʼsir koʻrsatishning asosiy vositasi hisoblanadi. Iqtisodiyotda oʻsishni tezlatish maqsadlarida Hisob stavkasi pasaytiriladi yoki aksincha iqtiso-dnyotda oʻsish jadallashib, tovarlarni sotish qiyinlashganda oʻsishni sekinlashtirish uchun Hisob stavkasi oshiriladi. Hisob stavkasiga pul bozoridagi talabdan tashq-ari kutiladigan inflyatsiya darajasi ham taʼsir koʻrsatadi. Inflyatsiyadan koʻriladigan yoʻqotish Hisob stavkasini oshirish orqali qoplanadi. Mas, meʼyordagi Hisob stavkasi 4% boʻlib, inflyatsiya 3% darajasida kutilsa, amaldagi Hisob stavkasi 7% ni tashkil etadi. Markaziy bankning Hisob stavkasi qancha yuqori boʻlsa tijorat banklari oʻzlari taqdim etadigan krsditlar uchun oladigan foizi shu qalar yuqori boʻladi. 2004-yilda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy bankining Hisob stavkasi iyulda 20% dan 18% gacha, dekabrda 18% dan 16% gacha pasaytirildi va qayta moliyalashning yillik stavkasi 18,8% ni tashkil etdi (2003-yilda 27,1%, 2002-yilda 34,5%).

Alisher Vahobov.
Hisoblash matematikasi

Hisoblash matematikasi - matematikannng turli masalalarning (aniq yoki taqribiy) yechimini sonli natijaga olib keladigan usullarni oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Irratsional sonlarnn hisoblash qoidasining yaratilishini Hisoblash matematikasi boshi deb qabul qilish mumkin. Hisoblash matematikasi taraqqiyo-ti, umuman, mat. va elektron hisoblash mashinasi (EHM) taraqqiyoti bilan uzviy bogʻliq. Ken g maʼnoda Hisoblash matematikasi deganda mat.ning EHM dan foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan masalalarini oʻz ichiga olgan boʻlimi tushuniladi. Hisoblash matematikasida raqamli usullar muhim oʻrinni egallaydi. Tipik matematik masa-lalar deb quyidagilarni aytish mumkin: 1) tatbiqtarda keng qoʻllanadigan algebra masalalari: chiziqli al-gebraik tenglamalar tizimi (jumladan, tartibi katta tizimlar) ni yechish, matritsannng teskarisini topish, matritsalarning xos sonlari va xos vektorlarini topish (dastlabki bir nechtasining qiymatini topish — xos sonlarning xususiy muammosi, barchasining qiymatini topish — xos sonlarning toʻliq muammosi) usullari; 2) transsendent funksiyalar (bir argumentli va koʻp argument-li)ning qiymatlarini hisoblash va ularni boshqa soddaroq funksiyalar (mas, koʻphadlar) bilan yaqinlashtirish usullari; 3) bir argumentli va koʻp argumentli funksiyalarni sonli dif-ferensiallash va integrallash usullari; 4) oddiy differensial, integ-ral, integro-differensial va xusu-siy hosilaviy differensial tengla-malarni sonli yechish usullari.

Hisoblash matematikasida tez rivojlanayotgan sohalardan biri — optimallashtirishning sonli usullari. Optimallashtirish masalasi murakkab tuzilishli toʻplamlar ustida aniqlangan funksionallarning optimal qiymatlarini oʻrganishdan iborat. Bu yerda, birinchi navbatda, iqtisodiy masalalar va ularga keltiriladigan matematik (jumladan, chiziqli va dinamik) das-turlash usullari koʻriladi. Amallarni tekshirish va oʻyinlar nazariyasi masalalarini yechishda kelib chiqadigan minimaks masalalar ham optimallashtirish masalalariga kiradi.

Hisoblash matematikasining koʻp boʻlimlarida, xususan, katta hajmdagi masalalarida (mas, oʻzgaruvchilarning soni koʻp boʻlganda) yechish usullarini optimallash masalalari katta ahamiyatga ega.
Hisoblash mashinasi

Hisoblash mashinasi - axborotlarni toʻplash, saqlash va qayta ishlash (hisoblash) masalalarini mexanizatsiyalash va avtomatlashtirishuchun moʻljallangan qurilma yoki qurilmalar majmui. Asosan 3 sinfga boʻlinadi: analog hisoblash mashinasi, raqamli hisoblash mashinasi va gibrid hisoblash mashinasi. Hozir asosan raqamli Hisoblash mashinasi kengroq qoʻllanadi (yana qarang Kibernetika, Kompyuter, Elektron hisoblash mashinasi, Hisoblash texnikasi).