MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jez

Jez, latun — asosan, mis bilan ruxdan (50% gacha) iborat qotishma. J. olish qadimdan (mil. av.) maʼlum. Ilgari (18-asrgacha) misni pista koʻmir qoʻshilgan pyx rudasi bilan birga eritib J. olishgan, 19-asrga kelib misni toʻgʻridan-toʻgʻri pyx bilan birga eritib ola boshlashgan. Tarkibida rux miqdori ortgan sari J. rangi qizgʻishdan och sariq ranggacha oʻzgaradi. Koʻrkamligi, arzonligi, mexanik xossalari yaxshiligi uchun mis qotishmalari ichida J. eng koʻp ishlatiladi.

Oddiy J. — misning fakat rux bilan qotishmasi. Tarkibida 10% gacha rux boʻlgan J. tompak, 1 0 - 2 0 % gacha rux ft/ boʻlgani yarim topak deb ataladi. Bularning zanglashga chidamliligi va plastikligi yuqori boʻlgani uchun ulardan radiator va kondensator quvurlari, list va lentalar tayyorlanadi. Tarkibida taxminan 30% rux boʻlgan J. patron latuni deyiladi va sovuqlayin shtamplash, presslash yoʻli bilan undan turli buyumlar olinadi. Tarkibida 39% gacha rux boʻlgan J. bir fazali (a), 39 dan 45% gacha rux boʻlgani ikki fazali (5) qotishmalardir.

J. tarkibida rux miqdori kamaygan sari qotishmaning plastikligi ortib boradi. Eng plastik J. a — latundir. Tarkibida 45% dan ortiq rux boʻlgan J.lar juda qattiq va moʻrt boʻlganligidan texnikada ishlatilmaydi. J.ning xossalarini yanada yaxshilash uchun alyuminiy, qalayi, temir, marganets, nikel, kremniy, qoʻrgʻoshin va b. elementlar (hammasi boʻlib 10% gacha) qoʻshiladi. Shunda koʻp aralashmali (maxsus) J. hosil boʻladi. Tarkibida chamasi 15% rux va 0,5% alyuminiy boʻlgan J. tillarang boʻlgani uchun undan zargarlik va bezak buyumlari tayyorlanadi. Tarkibida 1,5% gacha qalayi boʻlgan J. dengiz latuni deyilib, dengiz suviga chidamli boʻlgani uchun kemalarga ishlatiladi, 3% gacha qoʻrgʻoshin qoʻshilgan J. (qarang Avtomat latuni) avtomobil va soatsozlikda qoʻllaniladi.

J. deformatsiyabop va quymabop xillarga boʻlinadi. Deformatsiyabop J.dan quvurlar, list, tasma, chiviq va b. prokatlanadi, quymabop J.dan esa armaturalar, antifriksion detallar, podshipnik vtulkalari va b. quyiladi. J. umumiy mashinasozlikda, asbobsozlikda, issiqlik texnikasi va b. sohalarda ishlatiladi.

Manbalar
Jezlash

Jezlash, latunlash — metall (asosan, poʻlat) buyumlar sirtiga tarkibi mis (70%) va rux (30%) dan iborat yupqa (bir necha mkm) qatlamni qoplash. Asosan, elektrgalvanik usulda, yaʼni galvanik vannasida jezni choʻktirish usulida amalga oshiriladi. J. titan va titan qotishmalarining yedirilishiga qarshi xossalarini yaxshilash, buyumlarni zanglash (korroziya) dan asrash, qizdirib presslashda poʻlat hamda alyuminiy buyumlarning rezina bilan yaxshi tishlashishini taʼminlash maqsadida qilinadi.

Manbalar
Jezoyna

Jezoyna — jez va ilk temir davrida ishlangan metall koʻzgu. Milodning boshlarigacha shisha oyna boʻlmaganligi sababli oyna jezdan qilingan. Qad. mozorlarda J. koʻpincha ayollarning ziynat buyumlari qatorida uchraydi. J., asosan, doyra shaklida boʻlib, avval dastasiz, keyinroq (temir davrida) dastali qilinib, turli xil naqshlar berilgan. J. oʻrta asrlardagi baʼzi yodgorliklarda ham uchraydi. Yaltiroqligini doimiy saqlash uchun J. yuzasi teridan qilingan nafis pardozlagich bilan ishqab turilgan.

Manbalar
Jezqazgʻan mis koni

Jezqazgʻan mis koni - Qozogʻistonning Jezqazgʻan sh. yaqinidagi mis koni. Kon toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumot manbalarda 1771-yilda qayd etilgan, mis rudasi uyumlari 18-asr oxirida maʼlum boʻlgan. Kon mukammal oʻrganilib, 1928-yil ishga tushirilgan. Tektonik jihatdan J.m.k. JezqazgʻanSarisu muldasining shim.da joylashgan. Uning pastida quyi devon yotqiziqlari (qumtosh qatlamchalari aralash turli tarkibli qizil rangli vulkanogen jinslar) joylashgan. Bular oʻrta devon terrigen (qizil rangli qumtosh va konglomeratlar) va karbonatli (kremniylashgan ohaktoshlar, mergellar) jinslar bilan qoplangan. J.m.k. samarador Jezqazgʻan svitasida joylashgan. Jezqazgʻan svitasi navbatlangan kulrang va qizil rangli koʻp yarusli qumtosh qatlamlaridan tashkil topgan. Faqat kulrang qumtoshlar rudali. Ruda jinslarining qalinligi 1,5 m dan 30 m gacha va undan ortiq, 110° gacha burchak ostida enkaygan. Rudaning asosiy zaxirasi 300–350 m chuqurlikdagi birlamchi sulfidli ruda uyumlarida joylashgan. Ruda minerallari: xalkozin, bornit, galenit va sfalerit. Kondan misdan tashqari qoʻrgʻoshin, kumush va b. rudalar ham olinadi. Konning sanoat ahamiyati katta.

Manbalar
Jelak

Jelak — xotin-qizlar boshiga tashlab yuradigan yopinchiq; bichimi erkaklar toʻnining kichik hajmdagi shaklida. Faqat boʻyin oʻmiziga toʻgʻri burchakli uzun yoqa qoʻshilgan, ayrimlarida yoqa oʻrniga tuva (10x20 sm) qoʻyilgan. J.ning uzunligi 115—120 sm, tana va yeng qismi oʻta tor qilib bichilgan, yenglari odatdagidan uzunroq boʻlib, paranjiniki kabi orqa tomonda birlashtirilib etakkacha tushib turgan. J.ning avrasi baʼzan quroq usulida mato parchalaridan ulab tikilgan; yoqa (tuva)si yorqin rangli iplarda kashta bilan sidirgʻa qoplab, yoqa, yenglari hoshiya naqsh (romb, uchburchak, xochsimon va b. shaklli), yoqadan orqa tomonga, yenglarga shoxcha ("hayot daraxti") shakli kashta bilan tikilib, turli xil pulakcha, piston, tugma, noziklar bilan bezatilgan, shuningdek, enli jiyaklar (asosan qoʻltiq osti va yeng uchlariga) tikilgan. Jiyaklar oxiri popuklar bilan tugallangan. Samarqand, Surxondaryo, Buxoro, Xorazm, Qashqadaryo, Qoraqalpogʻistonda keng tarqalgan J. maxalliy xususiyatlar asosida turlicha bezatilgan.

Manbalar
Jelatina

Jelatina (lot. gelatus — muzlagan, sovigan) — hayvon terisi, payi va suyaklarini suvda qaynatish yoʻli bilan olinadigan oqsil moddalar aralashmasi. Bunda toʻqimalar tarkibiga kiradigan kollagen glyutinga aylanadi. Olingan eritma haydaladi, tindiriladi, iviq hosil boʻlguncha sovitiladi, soʻngra boʻlak-boʻlak qilib kesiladi va quritiladi. Tayyor holdagi quruq J. — taʼmsiz, hidsiz, shaffof, rangsiz yoki och sargʻish boʻladi; sovuq suvda va suyultirilgan kislotalarda shishadi. Qizdirilgan kolloid eritma soviganda iviqqa aylanadi. J. qandolatchilikda (marmelad va b. tayyorlashda), fotoplyonkalar, plastinkalar, fotoqogʻoz va karton tayyorlashda, gemofiliya kasalligini davolashda hamda meʼda, ichak va oʻpkadan qon ketishini toʻxtatishda (5—10% li eritmasi, maz va shamchalar tarkibida) ishlatiladi, shuningdek, mikrobiologiyada (oziqli muhit olishda) qoʻllaniladi.

Manbalar
Jele

Jele (frans. gelee) — shirinlik; nok, olma, olxoʻri va b. rezavorlar sharbatlaridan tayyorlanadi. Sharbat qaynatilib, qiyomga shakar, sovuq suvga solib qoʻyilgan jelatin qoʻshiladi. Tarkibida 65—70% moddasi qolguncha qaynatiladi. J. issiq holatda 75—80% haroratda shakl beriladigan idishlarga solinib sovitiladi. J. tiniq boʻlib, qaysi meva sharbatidan olingan boʻlsa, uning rangi, taʼmi va xushboʻyligi saqlanadi.

Manbalar
Jeleznovodsk

Jeleznovodsk - RF Stavropol oʻlkasidagi shahar (1917 y.dan), Kavkaz Mineral suvlari guruhiga kiruvchi balneo balchiq kurort. J. 600—630 m balandlikda joylashgan. Temir yoʻl shoxobchasi (6 km) orqali Beshtov stansiyasi bilan bogʻlangan. Aholisi 29,4 ming kishi (1992). 19-asr boshlaridan kurort sifatida tanila boshlagan. Yozi iliq, (iyulning oʻrtacha temperaturasi 2G), quruq, qishi moʻʼtadil yumshoq (yanv.ning oʻrtacha temperaturasi — 4°); yiliga oʻrtacha 605 mm yogʻin yogʻadi. Slavyanovsk va Smirnovsk karbonatli mineral buloqlari suvi ichiladi, qadoqlab joʻnatiladi, boshqa buloqlarning suvi vannaga beriladi. Ovqat hazm organlari, urologik va modda almashinuvi buzilishi kabi kasalliklar bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi. Tambukan koʻlidan shifobaxsh balchiq olinadi.

Manbalar
Jem

Jem (ing . jam) — shakar qiyomida pishirilgan meva va rezavorlar. J. qiyomi murabbo qiyomidan quyuqligi bilan ajralib turadi. J. pishirish uchun tarkibida kislota va jelesimon koʻrinish hosil qilish uchun yetarli pektini boʻlgan mevalar (olma, olxoʻri, behi va b.) ishlatiladi. Boshqa mevalardan foydalanilganda ularga olma, krijovnik kabi pektin moddasiga boy meva va rezavor mevalar sharbati yoki pyuresi qoʻshiladi. Rezavor mevalar shakarni shimishi uchun pishirishdan avval eziladi. J. uchun tayyorlangan mevalar togʻara yoki qozonga solinib, shakar yoki qiyom qoʻshiladi va koʻpigi oʻrtaga yigʻilib, mevalar shirani yaxshi shimib, quyuqlashib, tiniq boʻlgunga qadar pishiriladi. 1 kg mevaga 800 g shakar solinadi.

Manbalar
Jeminay

"JEMINAY" (Gemmi) — ikki oʻrinli kosmik kemalar nomi (AQSH). Yer atrofidagi orbitada uchirishga moʻljallangan. Ogʻirligi 3,2 t dan 3,8 t gacha. "J." germetik kapsula (qoʻnish apparati), kabina, asboblar boʻlmasi va tormozlash dvigatelidan iborat. Kapsulaning diametri 2,25 m, uz. 5,70 m. Kabina hajmi 2,33 m3. Orbitada boshqa apparatlarga yaqinlashish tizimi ham bor. Astronavtlarning 14 kun yashay olishiga moʻljallangan. Bortidagi apparatlar issiqlik elementlari vositasida energiya bilan taʼminlanadi. "J." faqat suvga qoʻndiriladi. "J."da oʻtkazilgan asosiy tadqiqotlardan biri shuki, dunyoda ikkinchi marta (kosmonavt A. A. Leonovdyan keyin) ochiq kosmosga chiqish masalasi tekshirib koʻrildi ("J-4", E. Uayt). 1965 y. 23 martdan 1966 y. 11 noyabrgacha boʻlgan vaqt mobaynida 10 ta "J." uchirilgan, ularda 16 astronavt parvoz qilgan, ulardan 5 kishi (E. Uayt, Yu. Sernan, M. Kollinz, R. Gordon, E. Oldrin) parvoz paytida kemadan tashqariga chiqib, ochiq kosmosga chiqishga doir masalalarni tekshirib koʻrdi.

Manbalar
William James

William James (talaffuzi: Uilyam Jems) (1842.11.1, Nyu-York— 1910.26.8, Chokorua, NyuXempshir) – amerikalik faylasuf va psixolog. Garvard universiteti professor (1872— 1907). Materializmga qarshi „radikal empirizm“ namoyandasi va pragmatizm asoschisi. James erkin ijodiy shaxc hamda voqelikning koʻp shaklliligi (qarang Plyuralizm) gʻoyalarini ilgari surdi. Psixologiyada assotsiativ nazariya (qarang Assotsiatsiya)ga qarshi boʻldi. Asosiy asarlari: „Psixologiyaning ilmiy asoslari“ (1890), „Pragmatizm“ (1902), „Koinot plyuralistik nuqtai nazardan“ (1909), „Diniy tajribaning xilma-xilligi“ (1902).

Manbalar
Jemsonit

Jemsonit (shotlandiyalik mineralog R. Jeymson nomi bilan atalgan) — murakkab sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Pb4FeSb6Sl4. Qoʻshimchalari: Si, Ag, Zn. Monoklin singoniyali. Ignasimon, socheimon, kigizeimon va donador agregatlar holida uchraydi. Kulrang . Yaltiroqligi metallsimon. Qattiqligi 2—3. Gidrotermal konlarning qoʻrgʻoshin ruxli rudalarida uchraydi. Oʻzbekistonda Qoʻshbuloq (Qurama togʻi) dagi oltin, Cheptan va Burchmulla (Chatqol togʻi) dagi margimush konlarida topilgan. Rossiya (Darasun), Angliya (Kornuoll), Armaniston (Azatek) va b. joylarda maʼlum.

Manbalar 

Minerallar
Jeneva

Jeneva — Shveysariyaning jan.gʻarbidagi shahar. Jeneva kantonining maʼmuriy markazi. Jeneva koʻlining jan.-gʻarbiy sohilida, 372 m balandlikdagi xushmanzara yerda joylashgan. Koʻldan oqib chiqadigan Rona daryosi shahar oʻrtasidan oʻtgan. Iqlimi yumshoq, yillik yogʻin 1000 mm chamasida. Aholisi 172 ming kishi, shahar atrofi bilan 390 ming (1998).

J. (lot. Genava) dastlab Yuliy Sezar tomonidan mil. av. 1-asrda tilga olingan. Savdo yoʻllari chorrahasida joylashganidan shaharning iqtisodiy mavqei kuchayib bordi. 14—15-asrlarda oʻzining yarmarkalari bilan mashhur edi. 16-asrdan Shveysariya tarkibidagi ittifoqdosh yer; Kalvin davrida (16-asr) reformatsiya markazi boʻlgan. 16— 17-asrlarda J.da sanoat, jumladan soatsozlik rivojlandi. 1798—1814-yillarda Fransiya tarkibida boʻldi. 1815-yildan Shveysariyaning 22-kantoni. J.— bir qancha xalqaro tashkilotlar, jumladan, Millatlar Ligasi (1919—39), Qizil Krest organlari, BMT turli boʻlimlarining doimiy qarorgohi. J.da xalqaro kongresslar, konferensiyalar, koʻrgazmalar va festivallar oʻtkazilib turiladi. Kurort shahar, chet el turizmining markazlaridan.

J.— transport yoʻllari tuguni, koʻl porti. Yirik aeroport bor. Mamlakatning muhim siyosiy, sanoat va savdo moliya markazlaridan. Zargarlik butomlari, aniq mexanika (soatlar, geodeziya asboblari, aniq apparatura va b.), stanok sozlik, elektron texnika, mashina sozligi, dvigatellar i.ch., farmatsevtika, parfyumeriya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet va b. oliy oʻquv yurtlari, teatrlar, muzeylar bor. J.ning kad. qismi Ronaning soʻl sohilida joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Sen-Pyer sobori (12— 18-asrlar), Sent-Mari-Madlen va Sen-Jermen (14-asr) cherkovlari (14—15-asrlar), ratusha (15-asr), Enar saroyi (1817—21), Uygʻonish davri va mumtoz qoʻshqlar (17—19-asrlar) saqlangan. Yangi shahar qismida Millatlar saroyi, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti, Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (MAGATE) binosi va b. zamonaviy inshootlar joylashgan.

Geografiyasi

Hududi 
Jenevaning hududi  kmni tashkil etadi. Dengiz sathidan oʻrtacha  m balandlikda joylashgan.

Demografiyasi

Manbalar 

 

Shveysariya shaharlari
Jeneva bitimlari

Jeneva bitimlari (1954) - AQSH, Buyuk Britaniya, XXR, Fransiya va sobiq SSSR tashqi ishlar vazirlari kengashida (1954-yil 26 aprel — 21 iyul) qabul qilingan bitimlar (bitimlarni tayyorlashda VDR, Kamboja, Laos va Jan. Vyetnam vakillari ham ishtirok etgan). Fransiyaning 1945-yil sentabrdan boshlangan Vyetnam, Laos va Kambojaga qarshi urushiga nuqta qoʻygan. Koreya masalasi, Hindixitoyda tinchlik oʻrnatish masalalari muhokama etilgan. Bitimlarda Vyetnam, Laos, Kamboja hududidagi chet el harbiy bazalarini tugatish, bu davlatlarning harbiy bloklarga aʼzo boʻlmasliklari koʻrsatib oʻtilgan. Hindixitoyda harbiy harakatlarni toʻxtatish, Laos va Kambojada 1955-yilda, Vyetnamda 1956-yilda umumiy erkin saylov oʻtkazilishi taʼkidlangan. Hindixitoy davlatlarining hududiy daxlsizligi va mustaqilligini hurmat qilish, ichki ishlariga aralashmaslik qayd etilgan.

Manbalar
Jeneva konvensiyalari

Jeneva konvensiyalari (1949) — urush jabr yetkazganlarni himoya qilish toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyalar, 1949-yil 12-avgustda Jeneva sh.da qabul etilgan bitim. Bu bitimga: 1) harakatdagi armiya hisobidagi yarador va kasallar ahvolini yaxshilash; 2) dengiz qurolli kuchlari tarkibidagi yaradorlar, kasallar va kema xalokatiga uchraganlar ahvolini yaxshilash; 3) harbiy asirlar bilan muomala qilish; 4) urush davrida aholini muhofaza etish toʻgʻrisidagi konvensiyalar kiradi. Konvensiyalar qabul qilingan konferensiya ishida 56 davlat qatnashgan. J.k.ga 1907 va 1929-yillardagi xalqaro konvensiyalar asos boʻlgan.

Manbalar
Jeneva koʻli

Jeneva koʻli, Leman - Shveysariya va Fransiyadagi koʻl, Alp togʻlaridagi koʻllar ichida eng yirigi. Mayd. 582 km, uz. 72 km, kengligi 14 km gacha, eng chuqur joyi 310 m, suv hajmi 89 km. Gʻarbiy Alp va Yura togʻlari oraligʻidagi soylikda, 372 m balandlikda joylashgan. Koʻl Alp togʻlaridan siljib tushgan muzlik oʻrnida hosil boʻlgan. Qirgʻoqlari gʻarbida yotiq, sharqida tik. J. k. orqali Rona daryosi oqib oʻtadi (koʻl suvining 72% shu daryodan yigʻiladi). Daryoning koʻldan chiqish joyiga toʻgʻon qurilgan. Sohilida iqlim yumshoq, iliq; koʻl qishda muzlamaydi. Kema qatnaydi. Koʻl atrofi xushmanzara: Shveysariya sohilida turistik bazalar, shifoxonalar, iqlim va balneologik kurortlar, Jeneva, Lozanna va b. shaharlar joylashgan.

Manbalar
Anthony Jenkinson

Anthony Jenkinson () (1529-1610/1611) - ingliz sayyohi; savdo agenti va diplomat. Jenkinson Angliyaning Xarboro- Lestershir rayonining Market-Xarboro shaharchasida tugʻilgan. Yoshligidan otasi Jenkinsonni tijoratdan savod chiqarishga bergan. 1555 yili Jenkinson "Moskva savdo kompaniyasi" ga asos solgan. Yevropa, Osiyo va Afrikaga sayohat qilgan, 1557—72 yillarda Rossiyaga 4 marta kelgan. J. Angliya bilan Rossiya oʻrtasida ittifoq shartnomasi tuzilgudek boʻlsa, inglizlarni savdo-sotiqda monopol huquqqa ega boʻlishiga, Ivan 1 Uning roziligini olishga erishgan (1567—69). Angliya shartnomani imzolashdan voz kechgan, Ivan IV bu imtiyozlarni bekor qilgan (1570). J. 1558—59, 1562—64 yillarda Ivan Grozniyning ruxsati bilan Rossiya orqali Eron va Oʻrta Osiyoga elchilik sayohati qilgan. Uning maqsadi Oʻrta Osiyo orqali Xitoy va Sharqiy Hindistonga olib boradigan savdo yoʻlini ochish boʻlgan, biroq u maqsadiga erisha olmagan. J. elchiligi 21 oy (1558 y. aprel-dan 1559 y. 2 sent.gacha) davom etgan. Unda Richard va Robert Jonsonlar va Aziz ismli tarjimon (tatar) hamrohlik qilgan. J. bu elchilik sayohati haqida "Rossiyadagi Moskov shahridan Baqtriyadagi Buxoro shahriga sayohat" nomli esdaliklarini yozib qoldirgan. U Xitoyga olib boradigan yoʻllar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplagan. U Saroychiq, Xorazmdagi Vazir va Urganch sh.lari haqida qimmatli maʼlumotlarni keltirgan. J. Amudaryo, Mangʻit ulusi, Xorazm va Buxoro xonligining 16-asr oʻrtasidagi ijtimoiy-siyosiy ahvoli, shuningdek, Oʻrta Osiyo xalqlarining turmushi, odatlari va b. haqida muhim tarixiy maʼlumotlar yozib qoldirgan.

Adabiyot 
 Puteshestviye Djenkinsona v Xivu i Buharu. Puteshestviye v Srednyuyu Aziyu 1558— 1559 gg . [V kn.: Angliyskiye puteshestvenniki v Moskovskom gosudarstve v XVI v., perevod s angliyskogo Yu.V. Gotye], L., 1937; Axmedov B. A., Istoriko geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv., Pismennie pamyatniki, T., 1985.

Антоний Женкинсон "Россиядаги Москвадан Бақтриядаги Бухоро шаҳригача 1558 йилги саёҳат". Тошкент: «Bayoz», 2017. -72 б.

Manbalar
Edward Jenner

Jenner Eduard (1749-1823) - ingliz vrachi, chin chechakka qarshi emlash usulining asoschisi. Sigir chechagi bilan ogʻrib tuzalgan sut sogʻuvchilar chin chechak bilan ogʻrimasligini aniqlagan. 1769-yil 14 mayda 8 yashar Jeyms Fips ismli bolaga sigir chechagini, bir yarim oydan keyin odam chechagini emlagan; bola chechak bilan ogʻrimagan. Bir necha oy va bir necha yildan keyin Fipsni yana qayta emlab chechakka qarshi emlash mumkinligini va juda yaxshi natija berishini isbotlagan. 1803-yilda Londonda chechakka qarshi emlash instituti (Jenner instituti) ochildi, J. umrining oxirigacha unga rahbarlik qilgan.

Manbalar
Jentelmen

Jentelmen (ing . gentleman — tag-taxtli odam, dvoryan) — 1) Buyuk Britaniyada va ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda kiborlarning axloq, qoidalariga qatʼiy rioya qiluvchi, mulozamatli odam; 2) ingliz tilida soʻzlashadigan mamlakatlarda erkaklarning tavoze bilan muomalada boʻlishi; 3) koʻchma maʼnoda — xushmuomala, tarbiyali kishi.

Manbalar
Jeoda

Jeoda (frans. geode) — yumaloq yoki oval shakldagi mineral agregatlar. Choʻkindi togʻ jinslaridagi boʻshliklarni minerallar bilan toʻlishidan hosil boʻladi. J.ning koʻndalang kesimi bir necha millimetrdan 1 m gacha va undan kattaroq. J. markaziga tomon minerallar qat-qat joylashib konsentrik qavatlar xosil qiladi (maye, agatlar). Mineral qavatlari rangi va tarkibi bilan bir-biridan farq qiladi. J.ning ichidagi boʻsh joylar koʻpincha mineral druzalari bilan toʻladi. J.lar yaxshi jilolanadi. Undan bezak buyumlari tayyorlanadi.

Manbalar
Oq qayroq

Oq qayroq, oq marka (Leuciscus aspius) — karpsimonlar (Cypriniformes) turkumi oqqayroqlar (Leuciscidae) oilasiga mansub baliq. Uzunligi 60—80 sm, vazni 12 kg gacha. Shim. Boltiq, Qora, Orol dengizlari havzalarida, Oʻzbekistonning deyarli barcha suv havzalarida, jumladan Amudaryo va Sirdaryoda uchraydi. 3—5 yoshida voyaga yetadi. Mayda baliqlar, plankton, voyaga yetgan davrida esa baliq chavoqlari bilan oziqlanadi. Martdan maygacha 40 tadan 300 minggacha uvuldiriq tashlaydi. Qisman sanoat ahamiyatiga ega.

Manbalar
Jeriko Teodor

JERIKO (Gericault) Teodor (1791.26.9, Ruan - 1824.26.1, Parij) — fransuz rassomi va grafigi; fransuz rassomlik sanʼatida romantizm asoschisi. K. Berne (1808—10) va P. Geren (1810— 11)da taʼlim olgan, A. Grodan ilxomlangan. J. fransuz sanʼatida ilk bor romantizmga xos boʻlgan dunyo qaramaqarshiliklarini oʻtkir his etishni ifodalagan, davrining muhim hodisa va kuchli tuygʻularini joʻshqin gavdalantirishga intilgan: "Hujumga borayotgan Imperator gvardiyasi yegerlari ofitseri" (1812), "Jang maydonini tark etayotgan yarador kirasir" (1814) va b. Italiya (1816—17), Buyuk Britaniya (1820—22) va b.da ijodiy safarlarda boʻlgan, Italiya klassitsizmi (ayniqsa, Mikelanjelo) taʼsirida J. asarlarida umumlashma shakl va mahobatlilik, rasmining aniqligi ortdi ("Rimda ozod otlarning chopishi", 1817), dolzarb mavzudagi "Meduza soli" (1818 — 19) asarida inson tuygʻularining murakkab uygʻunligi tasvirlangan; "20 yashar Delakrua portreti" (1819) va avtoportretlarida romantik rassom qiyofasini ifodalagan; maishiy lavhalar, manzaralar yaratgan. J. ijodi 19-asr oʻrtalarida yashagan realist rassomlarga taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
Jerse

Jerse, jersi (ing . jersey) — ipak, jun, paxta tolasi yoki sintetik tolalardan tandasi koʻp ipli qilib toʻqiladigan gazlama; mato va undan tayyorlangan buyum. Angliya tasarrufidagi Jersi (Jersey) o. nomidan.

Manbalar
Jersi qoramol zoti

Jersi qoramol zoti - suti uchun boqiladigan zot. Eng qad. madaniy zotlardan biri. Angliya tasarrufidagi Jersi o.da chiqarilgan. Ajdodi Normandiya va Bretanning jaydari zotlaridan. Inbridingni koʻp qoʻllash orqali gavda tuzilishining nozik boʻlishiga erishilgan. Rangi malla, sargʻimtir, toʻq qoʻngʻir. Sigirlarida qornining pastki qismi va oyoqlarida ola (oq) joylari bor. Buqalarining tirik vazni 600—700, sigirlariniki 360– 400 kg , sogʻim davrida 3000–3500 kg sut beradi. Sutining yogʻlilik daraja-si 5—6%, baʼzida 8%ga boradi. J.q.z. suti yogʻliligi eng yuqori boʻlgan zot hisoblanadi. Yevropaning koʻpgina mamlakatlari, AQSH, Kanada, Avstraliya va b. mamlakatlarda tarqalgan. J.q.z. buqalaridan sut yunalishidagi zotlarda sut yogʻliligini oshirish yunalishidagi chatishtirish ishlarida foydalaniladi. J.q.z. buqalari 1968-yilda Oʻzbekistonga keltirildi, 1979—85 yillarda mavjud zotlar suti yogʻliligini oshirish yoʻlida qisman foydalanildi. Lekin bu ishlar yaxshi natija bermadi, olingan duragay mollarda sutning yogʻ miqdori koʻtarilgan boʻlsada, ularning sersutligi va tirik vazni nisbatan kamaydi.

Manbalar
Jeta

Jeta, Jete — q. Moʻgʻuliston (qadimgi davlat).

Manbalar
Jetiboy neft-gaz koni

Jetiboy neft-gaz koni -Qozogʻiston Respublikasining Mangishloq viloyatidagi Yeraliv shaharchasi yaqinida joylashgan. J. n. k. 1961-yilda ochilgan. 1970-yilda ishga tushirilgan. Konda 13 ta samarador qatlam va 26 ta uyum aniqlangan, ulardan bittasida gaz, 13 tasida neft-gaz, 12 tasida neft bor. Eng katta uyumi — 12-gorizontda. Jetiboy koni braxiantiklinal strukturasidan iborat boʻlib, uz. 22 km, eni 6 km, bal. 100 m. Konda trias, yura, boʻr, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davr yotqiziqlari mavjud, ularning qalinligi 3000 m ga teng . Samarador qatlamlar yura yotqiziqlarida joylashgan.

Kondan olinayotgan neftning zichligi 0,85—0,86 g/sm3, qovushqok/shgi 50° da 10—37 SPZ ga teng . Neft 28—34° da qotadi. Tarkibidagi qatronning miqdori 8—15%, parafin 20—24%, oltingugurt 0,1—0,7%. Kondan 1973-yilda eng koʻp — 3,8 mln.t, 1981-yilgacha 34,2 mln.t neft olingan. Qazib olish markazi — Oqtov.

Manbalar
Jetimtov

Jetimtov (Yetimtog) — Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi, Terskay Olatovining janubida. Uzunligi 120 km, balandligi 4931 m gacha. Janubiy etaklari boʻylab Norin daryosi oqadi. Yon bagʻirlarida oʻtloq-choʻl va choʻl oʻsimliklari oʻsadi, qoyali choʻqqilarida doimiy qor, sharqiy qismida muzliklar bor.

Manbalar 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Jetioʻgʻuz

Jetioʻgʻuz — Qirgʻiziston Respublikasidagi balneologik kurort, Qorakoʻldan 28 km, Bishkekdan 411 km. Terskay Olatovning shimoliy yon bagʻrida, Jetioʻgʻuz soyi boʻyida, 2200—2400 m balandlikda. Yozi moʻʼtadil iliq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 16°), qishi yumshoq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 6°), yiliga 350 mm yogʻin yogʻadi. Radonli issiq (37,5°—43,5°) va natriy-kalsiy xloridli buloqlar bor. Shu buloqlarning suvi vannaga ishlatiladi. Tayanch-harakat organlari, periferik nerv sistemasi, ginekologik, teri kasalliklari bilan ogʻrigan bemorlar davolanadi.

Manbalar 

Aholi punktlari
Qirgʻiziston geografiyasi
Jetigʻara xrizotil asbest koni

Jetigʻara xrizotil asbest koni — Qozogʻiston shim.dagi kon. Tobol daryosi irmogʻi havzasida Jetigʻara oʻta asos togʻ jinslari massivining jan. qismida joylashgan. 1916-yilda ochilgan, 1939—42-yillarda razvedka qilinib 1965-yildan ishga tushirilgan. Kon 4 ta asbest uyumidan iborat. Eng yirik "asosiy" uyumi ishlab chiqarishda. Asbest zaxirasi (37 mln. t) ning 80% shu uyumda. Uyumning uz. 3800 m, qalinligi 80–100 m dan (shim. da) 450–500 m. gacha (jan.da). Xrizotil-asbest joylashgan jinslar serpentinit va serpentinlashgan peridotitlardan iborat. Rudadagi xrizotilasbestning miqdori 3,88%. Qazib olish va qayta ishlash markazi — Jetigʻara.

Manbalar