MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Diapirizm

Diapirizm (yun. diapeiro — sanchib teshayapman) — plastik choʻkindi togʻ jinslari (tuzlar, gips, gil va sh. k.)ning ular ustida yotgan qattiqroq togʻ jinslariga botib kirish jarayoni. D. Yer poʻstida sodir boʻladigan kuchlanish taʼsiridan paydo boʻladi. D. natijasida diapir struktura (diapir burma)lar tarkib topadi. Ular bor joylarda neft va gaz konlari mavjud. Oʻzbekistonda diapir strukturalar Hisor togʻida koʻp. D.ni oʻrganish neft va gaz konlarini izlashda ahamiyatli.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geologiya
Diapozitiv

Diapozitiv (qua... va lot. positivus — musbat) — shaffof asos (shisha plastinka yoki plyonka) ga tushirilgan oq-qora yoki rangli fotografik tasvir. Uni epidiaskop bilan ekranga tushirish yoki yoriqqa tutib koʻrish mumkin. Odatda, fotoplastinka va fotoplyon-kaga tushirilgan D. koʻp tarqalgan, u oʻquv maqsadlarida, ilmiy anjumanlarda turli tasvirlarni namoyish qilish uchun ishlatiladi. Bir mavzuni ifodalovchi bir necha D. diafilm deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diaskop

Diaskop (yun. diaskopeo — sinchiklab qarayman), diaproyektor — shaffof tasvirni koʻrish yoki uni kattalashtirib ekranga tushirish uchun ishlatiladigan optik-mexanik qurilma. Rasmlar, chizmalar va h. k. (diapozitiv, diafilm, mikrofotonusxalar) D. yordamida ekranga tushiriladi. Filmoskop D.ning bir turi hisoblanadi. Maʼruzalar paytida tasvirlarni na-moyish qilish uchun foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kino va video texnologiyalari
Diaspor

Diaspor (yun. diaspora — tarqoq) — gidroksidlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi — A1OON. Birinchi marta Ural togʻlarida topilgan. Kimyoviy tarkibi 85% A12O3 va 15% N2O dan iborat. Goho tarkibida temir, marganets, xrom, galliy oksidlari ham boʻladi. Rombik singoniyali. Qattiqligi 6,8—7,3, juda moʻrt. Zichligi 3400 kg/m3. Yupqa plastinkasimon, goho qisqa toʻrtburchak, ustunsimon kristallar holida uchraydi. Rangi sargʻishqoʻngʻir, oq, koʻkimtir, shishadek yaltiroq; qizdirilganda korundga aylanadi. D. boksitning asosiy minerallaridan biri. Gipergen va gipogen sharoitlarda hosil boʻladi. D. granitli pegmatitlarda korund bilan birga, muskovitli va topazli gidrotermal yertomirlarda flyuorit, pirit bilan, ikkilamchi kvarsitlarda korund, kaolinit, alunit, rutil, gematit va b. bilan birga uchraydi. Oʻrta dengiz boksitli provinsiyasida maʼlum. Oʻzbekistonda Markaziy Qizilqum, Hisor, Nu-rota, Zarafshon va Turkiston tizmalaridagi boksit konlarida byomit, gidrargillit, kaolin, Chatqol, Qorjontov va Qurama tizmalaridagi alunit konlaridagi ikkilamchi kvarsitlarda seritsit, pirofillit va kvars bilan, Markaziy Qizilqumdagi najdaklarda korund, Margarit va xloritoid bilan birga uchraydi. D.dan alyuminiy olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diaspora

Diaspora (yunoncha: diaspora — tarqalish) — oʻz vatanidan tashqarida yashovchi etnik guruhlarga aytiladi. Bunda nazarda tutilayotgan etnik guruh ma'lum bir ijtimoiy ,siyosiy , iqtisodiy hamda tarixiy zarurat sabab o'z vatanidan tashqarida yashashiga tog'ri kelgan bazan esa majbur bo'lgan bo'ladi.Undan tashqari diaspora deganda juda uzoq vaqt davomida qabila, millat yoki e'tiqod a'zolarining o'z vatanidan ajralib, boshqa joylarda ozchilik bo'lib yashashlari ham tushuniladi.

Zamonaviy dunyoda tez o'zgaruvchan iqtisodiy tuzilmalarga moslasha olmagan va sanoatlashtirish bilan ijtimoiy harakatchanlikning kuchayishi ularni iqtisodiy sabablarga ko'ra uylarini tark etishga va hayotning yuqori sifatini ta'minlash uchun boshqa mamlakatlarga ko'chib o'tishga olib keldi.

 Ozarbayjon diasporasi

Tarixi 
Dastlab diaspora atamasi  Falastindan tashqarida tarqalgan yahudiylar (Bobil asirligi davridan, mil. av. 6-asr) majmuiga nisbatan qoʻllangan  bo'lib, milodning boshlarida Rim saltanatida yashovchi 60 mln. aholining 10% ni yahudiylar tashkil etgan. Rim davlat organlarida diasporalar baʼzi  maxsus xuquqlarga ega boʻlishgan: yahudiy jamoalari faqat imperator dekreti asosidagina tugatilishi mumkin boʻlgan, harbiy majburiyatni oʻtashdan va Rimdagi diniy marosimlarda qatnashishdan ozod qilingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Diastola

Diastola (yun. diastole — kengayish) — yurak qisqargandan keyin boʻshashishi, uning boʻshliqlarining kengayishi va qonga toʻlishi, yurakning qisqarish va boʻshashish davri yurak faoliyati siklini tashkil etadi. D. yurak boʻlmachalarida 0,7 sek., qorinchalarida esa 0,5 sek. davom etadi (yana q. Sistola).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatez

Diatez (yunoncha: diathesis — moyillik) — organizmda moddalar almashinuvi jarayonining tugʻma nuqsoni, unda organizm funksiyalari va moddalar almashinuvi surunkali beqaror holatga keladi, bu esa oʻziga xos patologik reaksiyalar va kasalliklarda namoyon boʻladi. Diatezning kelib chiqishi vegetativ nerv sistemasi, ichki sekretsiya bezlari va odam konstitutsiyasi bilan bogʻliq. Tashqi muhit sharoiti yomonlashganda (ovqatlanish rejimi buzilganda, organizm kasallanganda), markaziy yoki vegetativ nerv sistemasining funksiyasi buzilganda aʼzolar toʻgʻri ishlay olmaydi, moddalar almashinuvi oʻzgaradi, natijada organizmning tashqi muhitga moslanish xossasi susayadi, reaktivligi oʻzgarib, muayyan kasalliklarga moyil boʻlib qoladi. Diatezda hatto odatdagi turmush sharoiti ham patologik reaksiyalarga, kasallikka sabab boʻladi.

Diatez koʻpincha bolalarda kuzatiladi. Diatezning har xil shakllari bor. Ekssudativ-kataral diatez, limfatik-gipoplastik va nervartrik diatez koʻp uchraydi. Nervartrik diatez belgilari yoshga qarab oʻzgaradi: goʻdaklik davrida hazm aʼzolari faoliyati buzilib, bola ozishga moyil boʻladi, asabiylashadi, keyinroq borib, u ozib yoki semirib ketadi, ruhan qoʻzgʻaluvchan boʻladi va h.k. Gemorragik diatez diatezning alohida bir turi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatermiya

Diatermiya (dia... va yun. therme — issiqlik, qarorat) — elektr bilan davolash usullaridan biri, bunda gavda ichkarisidagi toʻqima va aʼzolar yuqori chastotali (1000—1650 kGs) va katta kuchli (3 A gacha) oʻzgaruvchan tok bilan isitiladi. D.da butun organizmni isit-may turib, gavdaning istalgan joyida ancha ichkaridagi toʻqimalar temperaturasini tez koʻtarish mumkin. Bunda toʻqimalardagi issiqlik tashkaridan berilgan issiqlikka nisbatan uzoqroq ushlanib turadi. Toʻqimalarni qizdirish tufayli qon va limfa aylanishi yaxshilanadi, moddalar almashinuvi kuchayadi. D. leykotsitlarning himoya funksiyasini oshiradi, shu tufayli oʻrtacha oʻtkir va surunkali yalligʻlanish kasalliklarini davolashda koʻp qoʻllaniladi. Yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok tebranishlari markaziy va periferik nerv sistemasining qoʻzgʻaluvchanligini kamaytirib, ogʻriqni bosadi, bu esa nevralgiya, nevrit, radikulit, bod va b. kasalliklarni davolashda qoʻl keladi. Skelet muskullari va ichki aʼzo (jumladan, qon tomiri) muskullari issikda boʻshashadi. Shuning uchun qon tomirlarining torayishiga aloqador kasalliklarga, siydik va oʻt yoʻllari, shuningdek, oʻt pufagi spazmiga, meʼda va oʻn ikki barmoq ichakning yara kasalligiga davo qilishda D.dan foydalaniladi. Jar-roxlik, dermatologiya va b. sohalarda toʻqimalarni kuydirish va qirqish uchun D. qulay, chunki unda deyarli kon oqmaydi, ogʻriq kam boʻladi, oʻsma hujayralari va infeksiya tarqalish xavfi kamayadi (yana q. Diatermokoagulyasiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatermokoagulyasiya

Diatermokoagulyasiya (dia... va yun. therme — issiklik, harorat va lot. coagulatio — ivish), elektro koagulyasiya — tirik organizm toʻqimalarini maxsus generatorlardan olinadigan yuqori chastotali oʻzgaruvchan tok bilan quydirish; toʻqimalarni 80° gacha qizdirib, osqillarni ivitishga asoslangan jarroxlik usuli. Qon ketishini toʻxtatishda, odatdagi usullar bilan olib tashlab boʻlmaydigan oʻsmalar (mas, teri, hiqildoq oʻsmalari), bachadon boʻynining eroziyalari, qovuq yarasi, teri leyshmaniozi, soʻgal, tish pulpasining yalligʻlanishi va b. kasalliklarni davolashda qoʻllaniladi. Kuydiriladigan toʻqima yirik tomirlar va nervlar yonginasida boʻlsa, D.ni tatbiq etish yaramaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatom suvoʻtlar

Diatom suvoʻtlar (yun. diatomos -teng ikkiga boʻlingan) — kremniyli suvoʻtlar (); suv-oʻtlar boʻlimiga mansub. 20 mingga yaqin turi bor. D. s.ning mikroskopik (0,75— 1500 mkm), bir hujayrali, yakka yoki kolonial formalari mavjud. D. s. hujayralari kremniyli ikki pallali qattiq qobiq bilan oʻralgan. Qobiq devorida tashqi muhit bilan moddalar almashinuvi sodir boʻladigan tirqishlar bor. D. s.ning hujayralarida bir yoki bir nechta yadrochali yadro ustida va bir yoki bir nechta sariq-qoʻngʻir xromatoforalar va b. qismlar boʻladi. D. s. boʻlinib koʻpayadi: har bir qiz hujayra ona qobigʻining bir pallasini oladi, boshqasi esa qaytadan oʻsadi, bunda eski yarim palla oʻz chekkasi bilan yangi yarim pallani tutib turadi. D. s koʻpayish meʼyoriga qarab sekin-asta maydalashadi. Maydalashgan hujayralardan ikkitasi bir-biriga yaqinlashib, pallalari ochiladi va ular oʻrtasida konʼyugatsiyaga oʻxshash jarayon sodir boʻladi yoki anizogamiya (baʼzan ooga-miya) orqali jinsiy koʻpayish sodir boʻladi. Zigotasi autosporaga aylanib oʻsadi. Bunday zigota oʻsib, dastlabki hujayralarga nisbatan bir necha marta yirik hujayrani hosil qiladi. Baʼzi turlari tinim davrida spora hosil qiladi. D. s. diploidli, ularning gametalari esa gaploidli. D. s. suv-oʻtlarning tabiatda keng tarqalgan guruhi boʻlib, chuchuk suv va dengizlarda, ayniqsa dengiz tubidagi loyqada, suv oʻsimliklari va toshlar, nam va b. joylarda oʻsadi. Hayvonlarga oziq boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diatomit

Diatomit — boʻsh, sertuproq yoki boʻsh sementlangan kremniyli choʻkindi togʻ jinsi. Asosan diatom suvoʻtlardan tash-kil topgan. Tarkibida har xil miqdorda opal sharchalari (globulalar), terrigen va gil minerallari uchraydi. Rangi oq, och kulrang , sargʻish. Sertuproq yoki sementlashgan massalar holida boʻladi. D. mineral tarkibining 70%dan 98% gacha suvli kremnezem (opal)dan iborat. Diatom suvoʻtlarning skeletlari yaxshi eruvchan boʻlganligi sababli D. osongina trepel va opokaga aylanadi. D. boʻr davridan boshlab hosil boʻla boshlagan. Asosiy qismi kaynozoy erasida dengiz va koʻllarda toʻplangan. Issiqlikni yomon oʻtkazadi, kislotaga chidamli. Kimyo, neft, oziq-ovqat, toʻqimachilik, farmatsevtika sanoatida, shuningdek, issiklik va shovqin oʻtkazmaydigan materiallar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Zarafshon vohasida toʻrtlamchi davr (golotsen) gil va qumtoshlari tagida karbonatlashgan D. qatlamlari uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Diatonika

Diatonika (dia... va ton) — 1) yetti tovushli musiqa tizimi; tovushlari sof kvintalar boʻylab joylashtirilishi mumkin boʻlgan. D.ning pogʻonamapogʻona izchilligi odatda ton va yarim tonlardan tashkil topadi. Amaliyotda — Sharq, xususan oʻzbek musiqasida keng uchraydigan yetti tovushli diatonik tovushqatorlar (umumbashariy nomda): ioniy (tabiiy major), eoliy (tabiiy minor), doriy, frigiy, lidiy, miksolidiy, lokriy. Yana q. Gamma; 2) xromatik (oʻzgartirilgan) pardalarga ega boʻlmagan musiqa tovushqa-tori. Tovushlar soni 12 gacha boʻlishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafiz

Diafiz (yun. diaphyomai — oʻrtasida boʻlmoq) — naysimon suyaklarning oʻrta — tana qismi. Bu suyaklarning ikki tomondagi uchi apofiz vau bilan D. oraligʻi metafiz deb ataladi (qarang Suyak).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafilm

Diafilm (dia... va film) — umumiy mavzu asosiga birlashtirilgan va kinoplyonkaga tushirilgan harakatsiz oq-qora yoki rangli fotografik tasvir. D. filmoskop yoki tasvirni ekranga tushiradigan diaproyektor orqali koʻriladi. Tasvir tovush bilan birga namoyish qilinishi mumkin. D. badi-iy, hujjatli, ilmiy-ommabop, oʻquv va b. janrlarda yaratiladi. D.ni tayyorlashda ayrim kadrlar (odatda 50—70) muayyan mavzu va adabiy matn asosida birlashtiriladi. D. maʼruza, targʻibottashviqot ishlarida, maktab-oʻquv dasturini oʻtishda muhim vosita hisoblanadi. Ayniqsa, bolalarda estetik didni tarbiyalash va rivojlantirishda, atrof muhitga qiziqish uygʻotish va mehnat koʻnikmasi hosil qilishda muhim ahamiyatga ega.

Oʻzbekistan ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar studiyasida D. 1971 y.dan ishlab chiqariladi. "Egri va toʻgʻri" birinchi D.dir. 1972 y.dan buyon 100 dan ortiq nomda (chizilgan, fotografik, oq-qora, rangli va b.) D.lar ishlab chiqarildi ("Tohir va Zuhra", "Boy ila xizmatchi", "Farhod va Shirin", "Layli va Majnun", "Ur toʻqmoq!", "Zumrad va Qimmat", "Oltin baliq", "Qarshi choʻli", "Sehrli yurt" va b.). Bir yilda 8—10 mavzuda 270 tirajda D. ishlanadi.

Turdi Nodirov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kino va video texnologiyalari
Diafragma

Diafragma (yunoncha: diaphragma — toʻsiq) — 1) biror fizik sistemaning qismlarini ajratib turuvchi toʻsiq; 2) optikada — optik sistemalar (teleskop, mikroskop, spektroskop, kino va fotoapparatlar va b.) da yorugʻlik nuri dastasining koʻndalang kesimini cheklovchi noshaffof toʻsiq. Shaffof ekrandagi kichik teshik ham D. boʻladi. Linza va koʻzgu gardishi, koʻz qorachigʻi va b. optik buyumlar D. vazifasini bajaradi. Optik sistemaning yorugʻlik kuchi va tasvir sifati D.ning katta-kichikligi va vaziyatiga bogʻliq boʻladi. Foto- va kinoapparatlarda D. obyektiv ichida linzalar orasiga joylashtiriladi. Hozirgi zamon foto- va kinoobʼyektivlari iris D. bilan taʼminlanadi. Iris D. halqaga oʻrnatilgan bir nechta oʻroqsimon yaproqchalardan iborat. Halqani burib, obʼyektivdagi teshik kattaligini oʻzgartirish mumkin. Yorugʻlik nurlari optik sistemadan chiqayotganda ular maydonini gʻoyatda toraytiradigan D. apertura D.si deyiladi; 3) elektron optikada — zaryadlangan zarralar dastasi kesimini cheklovchi elektr oʻtkazuvchi plastin-kadagi tirqish; 4)oʻlchash texnikasida — quvurlardan oqayotgan bugʻ, gaz va suyukliklar sarfini oʻlchashda qoʻllaniladigan teshikli disk; 5) turbinalarda — yoʻnaltiruvchi apparat kurakchalari oʻrnatiladigan halqasimon toʻsiq; 6) gidrotexnika inshootlarida — gidravlik zulfin elementi; beton, temirbeton, metall, baʼzida yogʻochdan qilingan vertikal devor koʻrinishidagi qurilma.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diafragma (anatomiya)

Diafragma (anatomiyada) — koʻkrak qafasi bilan qorin boʻshligʻi oʻrtasidagi muskul-paydan iborat toʻsiq; odam va hayvonlarning koʻkrak qafasini qorin boʻshligʻidan ajratib turadi. D. qisqarib-kengayadi. Qisqarganida koʻkrak qafasining kengayishiga, nafas olishni yengillashtirishga imkon beradi. Koʻkrak qafasi qisqarganda D. yuqoriga koʻtarilib, koʻkrak qafasini toraytirishda qatnashib, nafas chiqarishga yordam beradi. Bulardan tashqari, yurak faoliyati, qon aylanishida ham D.ning ahamiyati bor. D. jarohatlanganda yoki unda biror kamchilik yoki nuqson boʻlganda hayot uchun muhim funksiyalar (nafas olish, yurak faoliyati, qon aylanishi va h.k.) izdan chiqishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diaxroniya

Diaxroniya (dia... va yun. chronos — vaqt, zamon) — til tizimining lingvistik tadqiqot manbai sifatidagi tarixiy taraqqiyoti, til taraqqiyotini vaqt nuqtai-nazaridan oʻrganish. Tilshunoslikda D. tushunchasi sinxroniyaga qarama-qarshi qoʻyiladi. Diaxronik lingvistika baʼzan qiyosiy-tarixiy tilshunoslik, 20-asrdan boshlab tarixiy fonetika bilan aynan bir narsa deb qaraldi. Keyinchalik uning tadqiqot obʼyekti sifatida tildagi oʻzgarishlarni, bu oʻzgarishlarning sabablarini, paydo boʻlish davrini oʻrganish nazarda tutildi. 20-asr 2-yarmida diaxronik yondashish, til tarixini davrlarga boʻlib oʻrganish bilan bogʻliq sof tarixiy yoʻnalishdan farqli oʻlaroq, til tizimida sodir boʻladigan diaxronik oʻzgarishlarni, tilning tizim sifatidagi taraqqiyoti qonuniyatlarini oʻrganishga qaratildi. D. til faoliyati xususiyatlarini zamonda, jumladan, sinxroniyada bilishga imkon beruvchi vosita boʻlib, umuman til nazariyasining muhim qismidir.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dib Muhammad

Dib Muhammad (1920.21.7, Tlemsen, Jazoir) — Jazoir yozuvchisi. Fransuz tilida ijod qiladi. Vatanparvarlik ruhidagi "Jazoir" (1952—57) realistik trilogiyasida ijtimoiy va milliy ozodlik kurashchilari obrazi yara-tilgan. "Qirol raqsi" (1968) va "Hobil" (1977) romanlari modernizm ruqida. Mustaqil Jazoirdagi ijtimoiy oʻzgarishlar "Ov sohibi" (1973) romanida aks etgan. Bir qancha sheʼriy toʻplamlari bor. "Jazoir mening vatanim!" pyesasi Toshkentdagi Hamza teatrida sahnalashtirilgan (1957), "Katta xonadon" romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1962).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yozuvchilar
Abubakr Divayev

Abubakr Ahmadjonovich Divayev (1855.7.12, Orenburg - 1933.5.2, Toshkent) — turkiyshunos, etnograf, folklorshunos. 1876 yilda Turkiston oʻlkasiga tarjimon sifatida yuborilgan. Dastlab, Avliyoota uyezdining uchastka nazoratchisi. Sirdaryo obl. general-gubernatori huzurida tarjimon va maxsus topshiriqlar bilan shugʻullanuvchi kichik amaldor. Qozoq tilini oʻrgangan. Divayev Turkistonni kezib, oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz xalqlarining etn. si, folkloriga oid materiallar toʻplagan, ularning koʻpini tarjima qilib, sharhlar bilan nashr ettirgan. Sharq instituti, Oʻrta Osiyo davlat universitetini tashkil etishda qatnashdi, shu oliy oʻquv yurtlarida oʻqituvchilik qildi. Turkiston oʻlkasi muzeyida etn. va arxeologiya boʻlimini boshqardi. Madaniyat yodgorliklarini saqlash, tarix, etn. va xalq badiiy ijodini oʻrganish sohasida Moskva, Qozon va Toshkentda ish olib borgan davlat va jamoatchilik ilmiy tashkilotlarining faol aʼzosi. "Sirdaryo oblasti statistikasi uchun materiallar toʻplami" (1 —13-jildlar, 1891 — 1907)ga D.ning muhim etnografik tadqiqotlari kiritilgan. Divayev "Botirlar" (1922) qahramonlik eposini yaratgan. Divayev asarlari Turkiston xalqlarining moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻrganishda muhim rol oʻynadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Istoriografiya obshestvennix nauk v Oʻzbekistane, T., 1974.

,

1855-yilda tugʻilganlar
1933-yilda vafot etganlar
5-fevralda vafot etganlar
Divergensiya

Divergensiya (lot. divergere — farqlilik) — 1) biologiyada — evolyusiya davomida organizm belgilarining farqlanib borishi. "D" tushunchasini Ch. Darvin tabiatda biologik turlardan tortib madaniy oʻsimliklarning navlari va uy hayvonlari zotlarining paydo boʻlishini izohlash uchun taklif etgan. D. mohiyati shundan iboratki, sunʼiy tanlash yoki tabiiy tanlanish taʼsirida bir turdan paydo boʻlgan shakllar oʻz belgilari bilan bir-biridan hamda oʻzining umumiy ajdodlaridan tobora farqlanib boradi. Agar tur keng arealni egallab, turli eko-logik sharoitlarga moslashadigan boʻlsa, dastlab oʻxshash boʻlgan populyasiyalar oʻrtasida biron-bir farqlar paydo boʻlishida koʻrinadigan va tur arealining turli qismlarida tabiiy tanlanishning har xil yoʻnalishlari bilan mukarrar shartlangan D. yuzaga keladi. Odam turli yoʻnalishlarda sunʼiy tanlash yoʻli bilan oʻz ehtiyojini qondirish uchun har xil madaniy oʻsimlik navlari va uy hayvonlari zotlarini yaratadi. Tabiiy tanlanish ham sunʼiy tanlash kabi dastlabki bir tur doirasida xilma-xil shakllar paydo boʻlishiga va tuzilishi, funksiyasi hamda hayot kechirishi (oziq tanlash va topish yoʻllari)dagi tafovutlarning koʻpayishiga olib keladi. D. oraliq shakllar va dastlabki turning qirilib ketishi bilan birga boradi; 2) matematikada — vektor maydonning tarqalishi (qarang Maydon nazariyasi). Agar vektor maydonga oqib turgan suyuklikning tezlik maydoni sifatida qaralsa, D. maydon manbalarining R nuqtadagi zichligini ifodalaydi. D.ning geometrik maʼnosi kuyidagi-cha: D. — berilgan nuqtani oʻrab turgan sirt orqali oʻtuvchi vektor maydon oqimining shu sirtni tortib turuvchi xajmga nisbati: 3) tilshunoslik-d a — nutq tovushining tarixiy taraq-qiyotiga koʻra, birdan ortiq tovushga differensiatsiya qilishidir. Masalan, orqa qator a tovushi taraqqiy etib, chuqur til orqa q, gʻ, x undoshlari va lablab sirgʻaluvchi v undoshidan avval yondosh qoʻllanilgan oʻrinlarda o tovushiga aylangan. Qishlaq> qishloq; oʻtaq > oʻtoq; shox, togʻ, yov kabi. Mazkur undoshlardan keyingi oʻrinda esa orqa qator a tovushi holatini sakdagan: qazi, hari, gʻani va h.k. Aksi konvergensiya.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diversifikatsiya

Diversifikatsiya (lot. diversiﬁ catio — oʻzgarish, xilma-xil taraqqiyot) — korxona (birlashma)larning faoliyati sohalari va ishlab chiqaradigan mahsulotlari turining kengayishi, yangilanib turishi. Diversifikatsiya ishlab chiqarishda yuqori samaradorlikka erishish, iqtisodiy foyda olish, bankrotlikka barham berish va b. maqsadlarda amalga oshiriladi. Ilgari bir sohada ixtisoslashgan firmalarning (sanoat, qishloq xoʻjaligi, transport, moliya va h.k.) boshqa ishlab chiqarish tarmoqlari, xizmat koʻrsatish sohalariga, birinchi navbatda, yuqori foyda beradigan sohalarga kirib borishi ularning xoʻjalik faoliyati sohalari va imkoniyatlarini kengaytiradi. Diversifikatsiya natijasida turli-tuman tovarlar ishlab chiqaradigan, xizmat koʻrsatadigan hamda ilmiy tadqiqot va ishlanmalar bilan band boʻlgan keng tarmoqli, ammo hamisha ham texnologikjihatdan oʻzaro bogʻlan-magan majmualar (masalan, agrosanoat majmui, oʻrmonsanoat majmui) vujudga keladi va bu ishlab chiqarish diversifikatsiyasi deyiladi. Bundan tashqari uning kredit diversifikatsiya koʻrinishi ham bor (bunda kredit sifatida beriladigan kapital mablagʻlar xavf-xatarni kamaytirish va yuqori foyda olish maqsadida turli-tuman obʼyektlar oʻrtasida taqsimlanadi). Bunday diversifikatsiya tarmoklararo kapital konsentratsiyasi jarayoni va korxonalararo ichki beqarorlikning kuchayi-shi bilan bogʻliq.

Dunyo mamlakatlarida diversifikatsiya jarayoni 20-asrning 50-yillari oʻrtalaridan rivojlana boshladi. Dastlab AQSH, Yaponiya, Gʻarbiy Yevropa davlatlarida diversifikatsiya sanoat, transport, qurilish, moliya sohalarida vujudga keladi. Shu bois diversifikatsiya harakteri mazkur davlatlarning ijtimoiyiqtisodiy omillari, shuningdek, boshqa davlatlarga tegishli boʻlgan umumiy omillar (ilmiy-texnika inqilobi, yuqori foyda uchun kurash, raqobat kurashi, texnik taraqqiyotdan qolib ketmaslik va b.) bilan belgilanadi. Diversifikatsiyada firmalar, ayniqsa, monopol firmalar kup tarmoklilik tusini oladi. Ular avvalo koʻp daromadli, tez rivojlanadigan sohalar (mas, elektronika, kimyo)da faoliyat boshlaydi. Kompaniyalar mahsulot ishlab chiqarish bilan birga, shu mahsulot uchun zarur boʻlgan xom ashyoni ham oʻzlari tayyorlashga kirishadi. Mablagʻlarni kam daromadli sohadan tejab koʻp foyda beradigan tarmoklarga sarf etadilar. Mas, AQSH konsernlari xizmat koʻrsatish, qurilish, yer maydonlari savdosi, nashr ishlari, savdo-sotiq axboroti, jihozlarni ijaraga berish va b.da faoliyat yuritdi.

Oʻzbekistan xalq xoʻjaligida yangi barpo etilgan sanoat korxonalarida asosiy mahsulot turidan tashqari qoʻshimcha mahsulotlar, xalq isteʼmoli tovarlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diversiya

Diversiya ( — diqqatni tortish, chalgʻitish) — biron mamlakatning harbiy-davlat ahamiyatiga ega obyektlarini buzishi, portlatish, vayron qilish maqsadida chet el agentlari yoki dushman tashkilotlar tomonidan amalga oshiriladigan qoʻporuvchilik harakati.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil