MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kichik koʻlbuqalar

Kichik koʻlbuqalar (lxobrychus) — laylaksimonlar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 10 turi, jumladan, Oʻzbekistonda 1 turi bor. Kichik koʻlbuqa (l.minutis) Afrika, Yevrosiyo, Avstraliya va Yangi Zelandiyada uchraydi. Koʻl, daryo qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazor va qamishzorlarda yashaydi. Ogʻirligi 145 g ga yaqin. Oʻzbekistonga mart oyida uchib keladi. Qamishzor va toʻqaylarda uya quradi. 4— 9 ta tuxum quyadi. Tuxumini 17—20 kun bosadi. Joʻjalari bir oyda uchirma boʻladi. Kichik koʻlbuqalar toʻngi qushlar, mayda baliq, baqa, itbaliq va suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Kichik litrajli avtomobillar

Kichik litrajli avtomobillar — dvigateli silindrlarining ish hajmi 0,85 dan 1,5 l gacha, massasi 700 dan 1000 kg gacha boʻlgan yengil avtomobillarning shartli nomi. Odatda, 4—5 kishiga moʻljallanib ishlab chyqari-ladi. Mas, "Jiguli", "Neksiya" yengil avtomobillari Kichik litrajli avtomobillar a.dir.

Manbalar
Kichik Noʻgʻay oʻrda

Kichik Noʻgʻay oʻrda - 16-asr 2-yarmida Noʻgʻay Oʻrdayaan ajralib chiqqan noʻgʻaylar davlati. Volga daryosining oʻng qirgogʻi va Azov boʻyidagi hududlarni qamrab olgan. Asoschisi — murza Qozi (1577-yil vafot etgan). 18-asr oʻrtalarigacha Krit xonligi va Turkiyaga qaram boʻlgan.

Manbalar
Kichik Osiyo yarim oroli

Kichik Osiyo yarim oroli — Osiyoning gʻarbiy qismidagi yarim orol. Qora, Marmar, Egey va Oʻrta dengizlar hamda ularni birlashtirib turgan boʻgʻozlar bilan chegaralangan. Maydoni 506 ming km². Oʻz. 1000 km dan koʻproq, kengligi 400-600 km. Yarim orolning dengiz boʻyidagi kambar pasttekislikdan tashqari hamma qismi togʻlik. Shim. va janubiy qirgʻoqlari tekis, gʻarbiy qirgʻogʻi notekis, orol koʻp. Yarim orolning katta qismi Kichik Osiyo togʻligidan iborat. K.Kichik Osiyo yarim orolio.ning markaziy qismida chala choʻl landshaftli Anadolu yassitogʻligi joylashgan. Eng baland joyi — soʻngan Erjiyos vulkani (3916 m). Yarim orolning shimoliy va gʻarbiy qismida zilzilalar boʻlib turadi. Karst relyef shakllari keng tarqalgan. Iqlimi subtropik oʻrta dengiz iqlimi, sharqqa tomon qurgʻoqlashib boradi. Yillik yogʻin chekka qismidagi togʻlarda 1000-3000 mm, ichki rayonlarda 200-500 mm. Daryolari kamsuv, qishda toʻlibroq oqadi. Oqmas koʻl va shoʻrxok koʻp. Chala choʻl va dasht oʻsimliklari oʻsadi, oʻrmonlar uchraydi. K.Kichik Osiyo yarim orolida Turkiya hududining katta qismi joylashgan.

Manbalar 

 

Osiyo
Yarim orollar
Kichik ot

Kichik ot — ekvatorial yulduz turkumi. Delfin, Dale va Pegas yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Yorugʻ yulduzi yoʻq. Bahor, yoz va koʻzda koʻrinadi.

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Kichik sayyoralar

Kichik sayyoralar - Quyosh sistemasining diametri 1 dan 1000 km gacha boʻlgan jismlari. Barcha Kichik sayyoralarning massalari yigʻindisi Yer massasining 1/700 boʻlagidan kichik. Koʻpchilik Kichik sayyoralarning orbitalari Mars va Yupiter orbitalari (yaʼni asteroidlar mintaqasi) orasida joylashgan. Eng mashhur Kichik sayyoralar Serera (№1), Pallada (№2), Vesta (№3), Yunona (№4), Eros, Amur, Gidalgo, Ikar (yana qarang Asteroidlar).

Manbalar
Kichik Chimyon

Kichik Chimyon - Toshkent viloyatidagi togʻ, Chatqol togʻining shim.da. Chatqol togʻ tizmasi tarkibiga kiradi. Gʻarbdan Chimyonsoy vodiysi, jan-gʻarbdan Katta Chimyon togʻi va sharkdan Qoʻylisoy bilan oʻralgan. Katta Chimyon togʻidan Gulik dovoni orqali ajralib turadi. Eng baland joyi 2098 m. Paleozoy togʻ hosil boʻlish davrida burmalangan, ohaktoshlardan tarkib topgan. Keyinchalik nurab, ayrim joylarida granit jinslari ochilib qolgan. Yon bagʻirlari ancha qiya. Qoʻngʻir oʻrmon va jigarrang tuproqlar tarqalgan. Quyi qismida mevali daraxtlar, yuqorida archazor, yongʻoqzorlar va boshqa oʻsimliklar bor. Eng yuqori qismi toshloq, daraxt kam. Chimyonsoyda kurort ("Chimyon"), sanatoriy va bolalar orom-goxlari joylashgan.

Manbalar
Kichik shakllar meʼmorligi

Kichik shakllar meʼmorligi— meʼmorlikning tabiat manzarasi bilan uygʻunlashgan, nisbatan mayda hajmdagi mahsuli. Keng maydonlarni tashkil etish, bogʻ-park kompozitsiyalarini shakllantirish maqsadida oʻrnatilgan kichik qurilma. Favvora, zinapoya, koʻprikchalar, toʻsiqlar, madaniy-maishiy xizmat hamda yaxna ichimlik va shirinliklar doʻkonlari; elektr yoritkichlar, gul ekiladigan vazasimon qurilmalar; reklama-tijorat, koʻrgazma qurilma va inshootlari; yoʻl koʻrsatkichlar; yodgorlik, monument va boshqa kiradi. Majmualar ajralmas qismi sifatida ham bunyod etiladi (mas, Mustaqillik maydoni, Amir Temur xiyoboni, Alisher Navoiy xiyobonidagi qurilmalar va boshqalar). Koʻpgina namunalarida sanʼatlar sinteziga erishiladi.

Manbalar
Kichik Oʻradaryo

Kichik Oʻradaryo - Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Gʻoʻzordaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining gʻarbiy qismidagi Oʻlmas togʻidan (2500–2700 m) boshlanadi. Uz. 93 km, havzasining maydoni 1588 m2. Yirik irmoklari Shirindaryo (17 km), Qoradahana (25 km), Goʻrota (20 km) va boshqa Qor, mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 2,4 m³/sek. Mart-mayda suvi koʻpayadi. Asosan, sugʻorishga sarflanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qashqadaryo viloyati
Litota

Kichraytirish, litota — istiora turlaridan biri. Oʻzbek mumtoz adabiyotida: tafrit, tasgʻir (moʻtadillikdan pastki holat). Kichraytirish 2 narsa, hodisa yoki tushuncha oʻrtasidagi umumiy va joʻzʼiy xususiyatlarga asoslanadi, ularning hajm, vaqt, oʻlchov jihatlari qiyosan kichraytiriladi. Mubolagʻaning aksi. Tasvir obyektini oʻta kichik, zaif qilib ifodalash orqali uning mohiyati taʼkidlanadi. Shuningdek, tasvirga haddan tashqari koʻtarinkilik, satirik va yumoristik ruh berish uchun ham qoʻllaniladi. Kichraytirish leksik jihatdan oʻxshatish, sifatlash, istioraga asoslanadi.

Manbalar 

 

Adabiyot
Kish

Kish — Bobildan 18 km shim.sharkda joylashgan qad. shahar (Iroqdagi hozirgi Oxeymir shahri harobasi). Mil. av. 4-ming yillik oxiri — 3-ming yillik boshlarida qad. qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Qad. Mesopotamiya davlatlaridan birining markazi (miloddan avvalgi 28-asr). K. miloddan avvalgi 28-asrda shumer qabilalarining 1-uyushmasiga rahbarlik qilgan (K. I-sulolasi davrida), lekin miloddan avvalgi 27-asrda Uruk shahri bilan boʻlgan kurashda oʻz ustunligini yoʻqotgan. Miloddan avvalgi 27— 25-asrlarda K. hokimlari Shim. Shumerda oʻz mavqelarini saqlab turishga intilganlar. 24-asrning 1-yarmida Uruk va Umma shaharlari hokimi shumerlik shoh Lugalzagansi K.ni vayron qilgan, lekin tez orada shahar Akkad shohi Sargon tomonidan qayta tiklangan. Keyinchalik Bobil, Axomaniylar davlati, Parfiya podsholigi va Sosoniylar davlatining yirik viloyat markazi boʻlib, mustaqil rol oʻynamagan. 1912 yilda fransuz va 1923—32 yillarda ingliz arxeologiya ekspeditsiyalarining qazishmalari natijasida saroy, ilk sulola davriga oid nekropol (miloddan avvalgi 3-ming yillik), sopol idishlar, jez qurollar va taqinchoklar, silindr shaklidagi muhr, akkad davri binolari, mixxat yozuvlari arxivi hujjatlari (miloddan avvalgi 3-ming yillik boshi — 1 ming yillik) topilgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Iroq tarixi
Kishvariy

Kishvariy (16-asr) — ozarbayjon shoiri. Tabrizdagi Sulton Yoqub saroyiga yaqin boʻlgan. Alisher Navoiy gʻazallariga naziralar yozgan, sheʼrlar bagʻishlagan. K. sheʼriyati mavzularining dunyoviyligi, tilining soddaligi, tasviriy vositalarga boyligi bilan ajralib turadi; ozarbayjon adabiyoti taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan. K. devoni qoʻlyozmasi saqlangan.

Manbalar 

Ozarbayjonlik shoirlar
Kishi-kun

Kishi-kun — ish vaqtini hisobga olish birligi. Xodimning ishda boʻlishi (ishga chiqishi) K.-k. hisoblanadi. Kun boʻyi boʻsh turib qolish, ishga kelmagan kunlar (taʼtil, kasallik va boshqalar), bayram va dam olish kunlari ham K.-k. birligida hisoblanadi. K.-k. kun davomida haqiqiy ish vaqti kishi-soatda. aniqroq hisobga olinadi.

Manbalar
Kishi-soat

Kishi-soat — ish vaqtini hisobga olish birligi. K.-yeda ifodalangan ish vaqti bir kun, oy, kvartal, yil davomida haqiqatan bajarilgan ish soatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

Boʻsh turib qolishdagi K.-s. miqdori ham xodimning turli sabablarga koʻra ishlamagan soatlarini jamlash yoʻli bilan aniqlanadi.

Manbalar
Kishm

Kishm — Toharistonning qad. shaharlaridan biri. Badaxshontgi Koʻkcha daryosining irmogʻi Mashhad daryo boʻyida joylashgan. K. tarixiy manbalarda ilk oʻrta asrdan boshlab (6—7-asrlar) uchraydi. 8-asrda bu yerda Toharistonning turkiylardan boʻlgan bosh hukmdori — jabgʻusi Qutluq tardu (boshqa manbalarga koʻra, Xumorbek) yashagan; u, shuningdek, "eftalitlar shoqi" unvoniga ham ega boʻlgan. Somoniylar davrida (9—10-asrlar) K. da bir yoʻla 3 zarbxona boʻlib, u temuriylar davrida ham mavjud boʻlgan. B. Ahmedovnish fikricha, K. moʻgʻullar tomonidan bosib olinmagan, shahar 14-asrning 1-yarmigacha mustaqilligini saqlab qolgan. U katta bir viloyatning markazi boʻlgan. Marko Yaoyaoning maʼlumotiga koʻra, 14-asrda K.ning oʻz hokimi boʻlib, oʻnga togʻdagi bir qancha shahar va qishloqlar boʻysoʻngan. Shahar oʻrtasidan katta daryo oqib oʻtgan. K. atrofidagi aholi togʻlarda chorvachilik bilan shugʻullangan. 14-asr oxirida Amir Temur Badaxshonni egallaganda K. uning poytaxti boʻlib, Badaxshon shohi shu yerda yashagan. Temuriylar davrida K. rasman Samarqand, soʻng Hirotga qaram boʻlsada, amalda uni mahalliy sulola vakillari — Ba-daxshon shoxlari — Shoh Bahouddin, Shoh Mahmud va ularning avlodlari boshqargan. 1469 — 1505-yilda K.ni Xusravshoh idora etgan, soʻngra uni Shayboniylar qisqa muddatga egʻallashgan. K. Boburnknt ukasi Nosir mirzo qoʻliga oʻtgan; temuriylarning Badaxshondagi hukmronligi 1584-yilgacha, yaʼni uni Abdullaxon II egʻallaguncha davom etgan. 16—17-asrlarda — K. Badaxshon poytaxti. Ashtarxoniylaraan Nodir Muhammadxon davrida K. Abdulaziz sulton, soʻngra Xusrav sulton mulki boʻlgan. Hozirgi K. shahri Toliqon va Qunduzdan sharqda joylashgan alohida viloyatning maʼmuriy markazi hisoblanadi.

Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Kishmish

Kishmish — gʻujumi urugʻsiz uzum navlari guruhi. Bu guruhga Bedona, Oq kishmish, Qora kishmish, Pushti kishmish, VIR kishmishi va Hishrov kishmishi, Zarafshon kishmishi, Turkmaniston qizil kishmishi, Marmar kishmish, Soʻgʻdiyona kishmishi, Vatkani kishmishi, Tagʻob kishmishi, Astraxon kishmishi (dumaloq kishmish), Qora Korinka va boshqa kiradi. Ekologik-geografik jiqatdan sharqiy guruh navlariga mansub. K. koʻproq Oʻrta Osiyo, AQSH, Fransiya, Armaniston, Ozarbayjon, Rossiyaning jan. mintaqalarida oʻstiriladi. K.dan 24—30% mayiz toʻshadi, markali vinolar tayyorlanadi. Shu uzumlar mayizi ham baʼzan K. deyiladi.

Manbalar 

 

Uzum navlari
Kishtut

Kishtut — Surxondaryo viloyati, Sariosiyo tumanidagi daryo. Toʻpolondaryoning yirik chap irmogʻi. Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridagi kichik moʻzlikdan boshlanadi. Oʻz. 50 km, havzasining maydoni 719 km². Kishtut yon bagʻirlari baland va tik, ayrim joylarda tor vodiyda, nishabi katta oʻzanda oqadi. Etak qismida vodiysi kengroq, yon bagʻirlari ham ancha past va yotiq. Kishtut havzasida yogʻin koʻp yogʻadi, kichik muzliklar ham bor. Oʻrtacha yillik suv sarfi 18 m³/sek. Qor va moʻzliklardan hamda yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Suvi fevral oxiridan koʻpaya boshlaydi, may— iyunda eng koʻp boʻladi, iyuldan yanvar oxirigacha kamaya boradi. Kishtut suvi Toʻpo-londaryoga qoʻshilib Surxon vodiysidagi yerlarni sugʻorishga sarflanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Surxondaryo viloyati
Petr Filipovich Kiyatkin

Kiyatkin Petr Filipovich (1898.17.9, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Mordoviya Respublikasi — 1979.24.4, Toshkent) — seleksioner, Oʻzbekistonda qoʻychilik va echkilik seleksiyasi asoschilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1955), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan zootexnik (1950), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1953), professor (1962). Leningrad qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1927). "Oʻzbekjivotnovodsoyuz"da zootexnik (1927—30), Moskvadagi "Ovsevod" trestida Qozogʻiston va Oʻzbekiston boʻyicha bosh zootexnik (1930— 35), Oʻzbekiston chorvachilik tajriba stansiyasida (hozirgi Chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti) boʻlim mudiri (193550, 1960-70, 1970-yildan maslahatchi), Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida laboratoriya mudiri (1950—60). Ilmiy ishlari jundor-goʻshtdor, shu jumladan, hisori qoʻylar, jundor echkilar biol. si va genetikasi masalalariga bagʻishlangan. Pop, Chuyet, Parkent tumanlari xoʻjaliklarida oʻzoq yillar mobaynida seleksiya ishlari natijasida Oʻzbekiston jundor, jundor ("Sovetskaya sherstnaya") qora tivit beruvchi echki zotlarini, Oʻzbekiston goʻshtdor-jundor qoʻy zotini va podalarini yaratdi.

Manbalar 

 Puti i metodi vivedeniya novoy porodi sherstnix koz, T., 1964; Protsess porodoobrazovaniya ovets, T., 1968; Kurdyuchnie ovsi i plemennaya rabota s nimi, T., 1968; Myaso-sherstnie ovsi Oʻzbekistona, T., 1977.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Klavdiy

Klavdiy (Claudius), Tiberiy Klavdiy Neron Germanik (miloddan avvalgi 10 yil — Lugdunum — milodiy 54 yil)— Rim imperatori (41—54 yillar), yuliylar-klavdiylar sulolasidan. K. imperiya byurokratiyasiga asos solgan, davlatning moliyaviy ahvolini yaxshilagan, soliq tizimini tartibga solgan, provinsiyalardagi jamoalarga ham Rim fuqaroligi huquqini inʼom etgan.

Manbalar
Klavesin

Klavesin, chembalo [frans. clavecin, ital. cembalo, lot. clavicymbalum — klavishli simbala (changeimon musiqa cholgʻusi) soʻzidan]— klavishli torli-tirnama musiqa cholgʻusi. 16-asrdan maʼlum. Hozirgi fortepiano (royal)ning oʻtmishdoshi. Klavishlar bosilishi natijasida torlari pat yoki teridan ishlangan mizroblar yordamida tirnaladi, natijada jarangdor, ammo kuchsiz, dinamikasp deyarli oʻzgarmaydigan tovush hosil qilinadi. 17—18-asrlar davomida K.ning shakl qiyofasi hamda klaviaturalar soni oʻzgargan, pay torlari sim torlar bilan almashtirilgan, diapazoni 5 oktavagacha kengaygan, vyordjinel, spinet, klavitsiterium kabi turlari vujudga kelgan. Bunday K.lar uchun I. S. Bax, U. Byord, G. Gendel, D. Skarlatti, F. Koʻperen, J. Ramo kabi kompo-zitorlar yuksak badiiy asarlar yaratishgan, Angliya, Fransiya, Italiya K. maktablari yuzaga kelgan. 18-asr oxiridan K. oʻrnini fortepiano egalladi. Lekin 20-asr boshidan K. hamda aynan uning uchun muljallangan musiqaga yana qiziqish tugʻilib, u baʼzi cholgʻu ansambl hamda orkestrlar (mas, "Turkiston" kamer orkestri) tarkibiga kiritildi.

Manbalar
Klavir

Klavir (nem. Klavier — fortepiano), klaviraussug — 1) opera, oratoriya kabi vokal-simfonik asarlar matni (notasi)ning fortepiano joʻrligida kuylashga yoki fortepianoning oʻzida ijro etish uchun moslashtirilgan shakli; balet partiturasi, baʼzida simfonik va kamer-cholgʻu ansambl asarlarining fortepianoda 1 ta yoki 2 ta pianinochi ijrosiga muljallangan nusxasi; 2) 17—18-asrlarda torli klavishli musiqa cholgʻulari (klavesin, klavikord, fortepiano)ning umumiy nomi.

Manbalar
Klavixo (elchi)

Klavixo, Rui Gonsales de Klavixo (? — 1412.2.4) — Kastiliya qiroli Genrix III (Enriko Sh)ning Amir Temur huzuriga yuborgan 2-elchiligi (tarkibida olim A. Paes va saroy shoiri Gomes de Salasar ham boʻlgan) rahbari. K. qad. va badavlat xonadonda tugʻilgan. Elchilar 1403-yil 22-mayda Kadis shahridan yoʻlga chiqib, 15 oydan soʻng Samarqandga yetib kelgan. K. tomonidan yozilgan elchilik kundaligi (1403—06) bosib oʻtilgan manzillar (Kadis, Balear o.lari, Gaeta, Messina, Rodos, Xios, Konstantinopol, Trapezunt, Arzirum, Tabriz, Tehron, Nishopur, Mashhad, Balx, Buxoro, Samarqand)ning batafsil bayoni va etnografik maʼlumotlardan tashqari, Amir Temur saltanatining mukammal siyosiy-iqtisodiy tafsilotidan iborat. K.ning safar xotiralari 1-marta 1582 i. Argonte de Molina shahrida "Buyuk Temur tarixi" nomi bilan nashr etilgan. Asarda Amir Temurning Samarqanddagi Bogʻi Dilkushoda oʻtkazgan qabul marosimi, ushbu bogʻ tavsifi, shuningdek, Amir Temurning obodonchilik soxasida olib borgan siyosati batafsil bayon etilgan. U Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyo xalqlari tarixi boʻyicha qimmatli manba hisoblanadi.

Manbalar 

 Klavixo R. G. de, Dnevnik puteshestviya v Samarqand ko dvoru Timura (1403-1406), M., 1990.

Amir Temur
Klavish

Klavish (lot. clavis — kalit) — 1) fortepiano, akkordeon kabi musiqa cholgʻularida tovush hosil qiluvchi richag moslamasining qoʻl bilan bosiladigan qismi, klaviatura detali. Odatda, yogʻochdan yasaladi. K.lar oq, qora boʻlib, suyak yoki plastmassa bilan qoplanadi; 2) turli mexanizmlar (yozuv mashinkasi, kompyuter va boshqalar)da signalni oʻzgartirib, harf (belgi) tushiradigan moslamaning harakatga keltiruvchi qismi.

Manbalar
Klavishli musiqa cholgʻulari

Klavishli musiqa cholgʻulari — maʼlum tartibda joylashtirilgan klavishlarga barmoqlar bilan bosib chalinadigan musiqa cholgʻulari. Tovush hosil etilishiga qarab, klavishli torli urma (qad. klavikord, hozirgi fortepiano, royal), klavishli torli tirnama (klavesin va boshqalar), klavishli pnevmatik damli sozlar (organ), klavishli pnevmatik tilchali (akkordeon, fisgarmoniya), klavishli urma plastinkali (chelesta, qoʻngʻiroqchalar) cholgʻularga boʻlinadi.

Manbalar
Kladoniya

Kladoniya (Cladonia) — butasimon lishaynik turkumi. Yer sharida 300 turi bor; ular oʻrmon, tundra va botqoqliklardagi tuproqda, toʻnkalarda, daraxt tanasida, toshlar orasida oʻsadi. Bugʻu yoʻsini kabi turlarini shimol bugʻusi yeydi. Baʼzi turlarida usnin kislota boʻlib, tibbiyotda ishlatiladi.

Manbalar
Kladofora

Kladofora (Cladophora) — koʻp hujayrali yashil suvoʻtlar turkumi. 300 turi bor. Dengiz va chuchuk suv havzalarida oʻsadi. Oʻzbekiston suv havzalarida koʻpincha ipsimon sershox turi uchraydi. Yoshligida substratga yopishgan holda, keyinchalik substratdan ajralib oʻsadi. Jinssiz va jinsiy koʻpayadi.

Manbalar
Klaypeda

Klaypeda (1923-yilgacha Memel) — Litvadagi shahar, Boltiq dengizidagi moʻzlamaydigan port. Klaypeda stansiyasi. Aholisi 205,1 ming kishi (2000). Dengizdan baliq ovlash floti bazasi. Kemasozlik va kema toʻzatish, toʻqimachilik (ip gazlama matolar), sellyuloza-qogʻoz, balik, sanoati korxonalari bor.

Kahrabodan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Konservatoriya, drama teatri, oʻlkashunoslik, dengiz va soat ishi muzeylari, suratlar galereyasi mavjud. 17—18-asr meʼmorlik yodgorliklari saqlangan. K.ga 1252-yil Memelburg qalʼasi sifatida asos solingan.

Manbalar
Klan

Klan (gelcha clann — nayel, urugʻ, avlod) — 1) kelt xalqlarida urugʻ, baʼzan qabila nomi. Keyinchalik, urugʻchilik munosabatlari yemirilishi davrida — taxmin etilgan urugʻ boshligʻi ismi bilan atalgan qad. urugʻ avlodlari boʻlgan qonqarindoshlarning yirik guruhlari. Bunda shotlandlar va irlandlarda umumiy ismga "oʻgʻil", "oʻgʻli" maʼnosini anglatuvchi "Mak" qoʻshimchasi qoʻshila boshlangan (mas., Mak Kartli, Makdonald); irlandlarda buni boshqa bir shakli ham boʻlib, ism oldiga "O" ("nabira") qoʻshimchasi qoʻshilgan (mas, O’Konnor). K. urugʻchilik tuzumiga xos boʻlgan yerning umumiy mulkligi va boshqa udumlar (xun olish, umumiy kafillikka olish va boshqalar) ni saqlab qolgan. Shotlandiya va Uels ning ayrim rayonlarida K. 19-asrgacha saqlangan. Hozirgi (asosan, chet el) adabiyotlarda K. — "urugʻ" istilohiga mos keladi.

Manbalar
Klapan

Klapan (nem. Klappe - toʻsiq) — mashina va mexanizmlarda havo, suv, bugʻ, gaz oqimlarini boshqarishga imkon beruvchi detal (qurilma). Vazifasiga koʻra, K. drosselli, reduksion, rostlash, teskari, saqlagich, avariyaning oldini oluvchi, berkitish va boshqa; toʻzilishi boʻyicha ventilli, zolotnikli, joʻmrakli va boshqalarga boʻlinadi. K. elektrik, pnevmatik, gidravlik yuritmalar bilan, shuningdek, dastaki usulda harakatga keltiriladi. Truboprovodlarda qoʻl bilan ochilib-yopiladigan, nasos va kompressorlarda 2 tomondagi bosimlar farqi hisobiga avtomatik tarzda ochilib-yopiladigan K.lar qoʻllaniladi. Ichki yonuv dvigatellari va bugʻ mashinalaritsa alohida mexanizm vositasida boshqarib turiladigan; rezervuardagi havo bosimini bir meʼyorda toʻtib turish va ehtiyot qilish uchun ishlatiladigan K.lar bor.

Manbalar
Benoît Paul Émile Clapeyron

Benoît Paul Émile Clapeyron (; 26-yanvar 1799-yil, Parij — 28-yanvar 1864-yil) — fransuz fizigi va muhandisi. Ideal gazlar holat tenglamasini fanga kiritgan. Nicolas Léonard Sadi Carnotning termodinamikaga bagʻishlangan gʻoyalarini tahlil qilib, termodinamika jarayonlarini birinchi boʻlib grafik usul (indikator diagramma)da tasvirlagan, Carnot siklini tadqiq qilib, ideal gaz holatini ifodalovchi Clapeyron tenglamasini ishlab chiqqan (1834). Qaynash verish nuqtalarining bosimga bogʻlikligi tenglamasini topgan (qarang Clausius–Clapeyron tenglamasi).

Manbalar 

 

1799-yilda tugʻilganlar
26-yanvarda tugʻilganlar
1864-yilda vafot etganlar
28-yanvarda vafot etganlar
Fiziklar
Muhandislar
Clausius–Clapeyron tenglamasi

Clausius-Clapeyron tenglamasi — 1-tur fazaviy oʻtish (bugʻlanish, sublimatsiya, erish va hokazo) holatidagi toza moddaning bosimi  bilan mutlaq temperatura 7~si orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan differensial tenglama. Clausius-Clapeyron tenglamasi 1-tur fazaviy oʻtishning egri chizigʻini aniqlab beradi. Tenglamani Benoît Paul Émile Clapeyron ishlab chiqqan (1834) va Rudolf Clausius asoslab bergan va takomillashtirgan (1850). Tenglama faqat toza moddalargagina emas, balki eritmalarga va ularning ayrim komponentlariga ham tatbiq etiladi.

Manbalar
Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi

Klapeyron-Mendeleyev tenglamasi — berilgan t massali gazning holatini tavsiflaydigan bosim r, hajm Kva temperatura Torasidagi bogʻlanishni ifodalovchi holat tenglamasi: pV=BT, bunda V — berilgan gaz massasi uchun oʻzgarmas kattalik. Bu tenglamani 1834-yilda B. Klapeyron topgan. Tenglamalardagi V ning bir molga toʻgʻri keladigan qiymatini R bilan belgilansa, bir mol uchun pV—RT tenglama hosil boʻladi. Buni 1875-yilda D. I. Mendeleyev topgan. Shu sababli u K. — Klapeyron-mendeleyev tenglamasi deb ataladi.

Manbalar
Klark

Klark, elementlar klarki — muayyan tabiiy sistema (Yer poʻsti, gidrosfera, atmosfera, biosfera, umuman, Yerda yoki samoviy jismlar) tarkibida kimyoviy elementlarning oʻrtacha miqdorini bildiruvchi son. K. massa birligida (%, g/t va h.k.) va atomlar % yoki %p sida ifodalanadi. Yer poʻstini tashkil qilgan turli togʻ jinslarining kimyoviy tarkibiga qarab ularni 16 km chuqurlikka qadar tarqalganligini hisobga olgan holda maʼlumotlarni umumlashtirish birinchi marta amerikalik olim F. U. Klark (1847—1931) tomonidan bajarilgan (1889). Yer poʻsti tarkibidagi kimyoviy elementlarning Klark aniqlagan foiz miqdorini keyinchalik rus olimi A. Ye. Fersman yanada takomillashtirib, uni Klark sonlari yoki klark deb atashni taklif qildi. Yer poʻstida, uning hozirgi zamon tushunchasi boʻyicha sayyoraning Moxorovichich chegarasi (Moxorovichich yuzasi)dan yuqori qismi sifatidagi qatlamida elementlarning oʻrtacha miqdori rus olimi A. P. Vinogradov (1962), amerika olimi S. R. Teylor (1964), nemis olimi K. G. Vedepol (1967) tomonidan hisoblab chiqilgan. Elementlar klarkidan foydali kazilma konlarida, togʻ jinslarida yoki regionlarda kimyoviy elementlar konsentratsiyasining koʻp yoki kamligini qiyoslashda etalon sifatida foydalaniladi. Baʼzida K. termini elementlarning konlarda yoki alohida massiv (hudud)lardagi oʻrtacha miqdori sifatida notoʻgʻri talqin etiladi.

Manbalar
Klark Charlz

Klark Charlz (1741-1779.22.8, Petropavlovsk-Kamchatskiy) — ingliz dengizchisi. Toʻrt marta dunyo aylana sayohatda qatnashgan: 1764—66 yillarda Jon Bayron ekspeditsiyasida, 1768— 71, 1772-75 va 1776-79 yillarda J. Kuk ekspeditsiyalarida. 1779-yil 14-fevralda Kuk xalok boʻlgandan keyin K. ekspe-ditsiyani boshqarib, kemalarni Gavayi o.laridan Chukotka dengizi tomon olib bordi, lekin 70° shahrik.ga yetmasdan yirik moʻzlarga duch kelib orqaga qaytishga majbur boʻldi. Petropavlovsk-Kamchatskiyda vafot etgan va oʻsha yerga dafn qilingan. K. nomiga Atlantika okeanining jan. qismidagi qoyalar qoʻyilgan.

Manbalar