Uyni avtomatlashtirish

Uyni avtomatlashtirish yoki domotiklar  – uy uchun avtomatlashtirishlarni oʻrnatish. Uyni avtomatlashtirish tizimi chiroqlar, havo harorati, koʻngilochar tizimlar va jihozlar kabi uy atributlarini kuzatib boradi va/yoki nazorat qiladi. Ulardan tashqari kirishni boshqarish va signalizatsiya tizimlari kabi uy xavfsizligini ham oʻz ichiga olishi mumkin.

Aqlli uy iborasi internetga kirish imkoniga ega boʻlgan uyni avtomatlashtirish qurilmalarini oʻz ichiga oladi. Uyni avtomatlashtirish faqat internetga kirish imkoniga ega boʻlganlarni emas, balki simsiz radio signallari orqali kuzatilishi yoki boshqarilishi mumkin boʻlgan har qanday qurilmani oʻz ichiga oladi. Internetga ulanganda uy sensorlari va faollashtirish moslamalari buyumlar internetining („IoT“) muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.

Uyni avtomatlashtirish tizimi odatda kerakli qurilmalarni aqlli uy markaziga (baʼzan "shlyuz " deb ataladi) ulaydi. Tizimni boshqarish uchun foydalanuvchi interfeysi devorga oʻrnatiladigan terminallar, planshet yoki stol kompyuterlari, mobil telefon ilovasi yoki Internet orqali saytdan tashqarida ham foydalanish mumkin boʻlgan veb-interfeysdan foydalanadi.

Tarixi 
Uyni dastlabki avtomatlashtirish inson mehnatini yengillashtiradigan mashinalardan boshlandi. 1900-yillarda elektr energiyasini taqsimlash  orqali elektr yoki gaz bilan mustaqil ishlaydigan maishiy texnikalar paydo boʻldi. Kir yuvish mashinalari (1904), suv isitgichlari (1889), muzlatgichlar (1913), tikuv mashinalari, idishlarni yuvish mashinalari, va kiyim quritgichlar kabi inson mehnatini yengillashtiradigan qurilmalar dunyo yuzini koʻrdi.

1975-yilda birinchi umumiy maqsadga ega uy avtomatlashtirish tarmogʻi texnologiyasi X10 ishlab chiqildi. Bu texnologiya elektron qurilmalar uchun aloqa protokoli hisoblanadi. Asosan signallash va boshqarish uchun elektr energiyasi uzatish simlaridan foydalanadi.

2012-yilga kelib, ABI Research tadqiqotlariga koʻra, Qoʻshma Shtatlarda 1,5 million uyni avtomatlashtirish tizimi oʻrnatildi. Statista tadqiqotiga koʻra 2018-yil oxirigacha AQSh uylarida 45 milliondan ortiq aqlli uy qurilmalari oʻrnatildi.

"Domotik " soʻzi lotincha uy (domus) va robototexnika soʻzlarining qisqartmalaridan olingan. „Aqlli uy“dagi „aqlli“ soʻzi tizimning oʻz qurilmalari holatidan xabardor boʻlishini anglatadi va axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) protokoli va buyumlar interneti (IoT) orqali amalga oshiriladi.

Ilovalar va texnologiyalar 
Uyni avtomatlashtirish turli sohalarda keng tarqalgan, jumladan:

 Isitish, shamollatish va sovutish (HVAC): oddiy va qulay foydalanuvchi interfeysini oʻz ichiga olgan Internet orqali barcha uy energiya monitorlarini masofadan boshqarishi mumkin .
 Chiroqlarni boshqarish tizimi: bir yoki bir nechta markaziy hisoblash qurilmalaridan foydalangan holda turli xil yoritish tizimining kirish va chiqishlari oʻrtasidagi aloqani oʻz ichiga olgan „aqlli“ tarmoq.
 Aholi bandligini nazorat qilish tizimi: uyning bandligini aqlli hisoblagichlar va CO2 datchiklari kabi atrof-muhit sensorlari yordamida his qilishi mumkin, ular energiya samaradorligi uchun avtomatik javoblarni ishga tushirish uchun binoni avtomatlashtirish tizimiga integratsiya qilishi mumkin.
 Qurilmani boshqarish va aqlli tarmoq hamda aqlli hisoblagich bilan integratsiya, masalan, kir yuvish mashinalarini ishlatish uchun kunning oʻrtasida quyosh panelinidan foydalanish .
 Uy robotlari va xavfsizlik: uyni avtomatlashtirish tizimi bilan birlashtirilgan maishiy xavfsizlik tizimi Internet orqali xavfsizlik kameralarini masofadan kuzatish yoki kirishni boshqarish va barcha eshiklar va derazalarini markaziy qulflash kabi qoʻshimcha xizmatlarni taqdim etishi mumkin.
 Kir yuvish mashinasi, oʻz-oʻzini yasaydigan toʻshak
 Ichki joylashishni aniqlash tizimlari (IPS).
 Qariyalar va nogironlar uchun uy avtomatizatsiyasi .
 Uy hayvonlari va chaqaloqlarni parvarish qilish, masalan, uy hayvonlari va chaqaloqlarning harakatlarini kuzatish va uy hayvonlariga kirish huquqlarini nazorat qilish.
 Havo sifatini nazorat qilish (ichki va tashqi). Masalan, havo sifati tuxumi uydagi odamlar tomonidan shahardagi havo sifati va ifloslanish darajasini kuzatish va ifloslanish xaritasini yaratish uchun ishlatiladi.
 Aqlli oshxona, muzlatgich inventarlari, oldindan tayyorlangan pishirish dasturlari, pishirish nazorati va boshqalar.
 Amazon Alexa yoki Google Nest kabi ovozli boshqaruv qurilmalari maishiy texnika yoki tizimlarni boshqarish uchun ishlatilgan.

Amalga oshirish 

2011-yilda Microsoft Research kompaniyasi uyni avtomatlashtirishga egalik qilishning xarajati yuqori boʻlishi, oʻzaro bogʻlangan qurilmalarning moslashuvchan emasligi va boshqaruvning yomonligini oʻz ichiga olishi mumkinligini aniqladi. Uyni avtomatlashtirish tizimini loyihalashtirish va yaratishda muhandislar bir qancha omillarni hisobga oladi, jumladan, qurilmalarni qanchalik yaxshi nazorat qilish va boshqarish mumkinligi, isteʼmolchi uchun oʻrnatish va foydalanish qulayligi, arzonligi, tezligi, xavfsizligi va muammolarni tahlil qilish qobiliyati.  iControl izlanishlari shuni koʻrsatdiki, mijozlar texnik innovatsiyalardan koʻra foydalanish qulayligini birinchi oʻringa qoʻyishadi va mijozlar yangi ulangan qurilmalar ajoyib xususiyatlarga ega ekanligini tan olishsa ham, ular hali oʻz uylarida ulardan foydalanishga tayyor emaslar.

Tarixdan maʼlumku tizimlar toʻliq tizimlar sifatida sotilgan, yaʼni mijoz butun tizim uchun bitta sotuvchiga, shu jumladan apparat, aloqa protokoli, markaziy blok va foydalanuvchi interfeysiga ega. Hozirda xususiy apparat oʻrniga yoki ular bilan ishlatilishi mumkin boʻlgan ochiq apparat va ochiq kodli dasturiy taʼminot tizimlari mavjud. Ushbu tizimlarning koʻpchiligi Arduino yoki Raspberry Pi kabi isteʼmolchi elektronikasi bilan interfeysga ega boʻlib, ularga onlayn va koʻpgina elektronika doʻkonlarida osongina kirish mumkin. Bundan tashqari, uyni avtomatlashtirish qurilmalari Bluetooth orqali mobil telefonlar bilan tobora koʻproq interfeysga ega boʻlib, foydalanuvchi uchun narxni oshirish va moslashtirish imkonini beradi.

Tanqid va qarama-qarshiliklar 
Uyni avtomatlashtirish platformaning boʻlaklanishi va texnik standartlarning yoʻqligidan aziyat chekmoqda       uyni avtomatlashtirish qurilmalarining turli xilligi, apparat va dasturiy taʼminotdagi farqlar turli xil mos kelmaydigan texnologiya ekotizimlari oʻrtasida izchil ishlaydigan ilovalarni ishlab chiqish vazifasini qiyinlashtiryapti. Mijozlar oʻzlarining buyumlar interneti kelajagiga pul tikishda ikkilanishlari mumkin, ular oʻchib ketishi yoki sozlash va oʻzaro bogʻlanishi qiyin boʻlishi mumkin boʻlgan xususiy protokollardan foydalanadigan xususiy dasturiy taʼminot yoki apparat qurilmalari.

Uyni avtomatlashtirish qurilmalarining tabiati xavfsizlik, maʼlumotlarning xavfsizligi va maxfiyligi uchun muammo boʻlishi mumkin, chunki asosiy operatsion tizimda topilgan xatolarga kiritilgan tuzatishlar eski va arzonroq qurilmalar foydalanuvchilariga yetib bormaydi . Bir nechta tadqiqotchilarning fikricha, sotuvchilar eski qurilmalarni tuzatishlar va yangilanishlar bilan qoʻllab-quvvatlamasligi faol qurilmalarning 87% dan koʻprogʻini himoyasiz qoldiradi .

Ijarachilar aqlli uy texnologiyasi bilan jihozlarni yangilashga qaror qilgan uy egalaridan xavotirga tushishyapti. Bu tashvishlar eshik parollarining xavfsizligi va aqlli uy texnologiyalarini uy tarmoqlariga ulash bilan birga keladigan maxfiylikka potentsial tajovuz.

Tadqiqotchilar, uy avtomatlashtirish qurilmalari yoki tizimlarini kundalik hayotga integratsiyalashda isteʼmolchilar uchun nimalar toʻsqinlik qilishini aniqlash uchun foydalanuvchilarni oʻrganishdi. Asosiy maqsadlardan biri foydalanish osonligi boʻlgan, chunki isteʼmolchilar yanada murakkab oʻrnatishlarga nisbatan „ula va oʻyna“ yechimlariga yoʻnaltiriladi. Bir tadqiqotda, qurilmalar aslida qanday ishlashini hisobga olgan holda foydalanuvchilar tomonidan yaratilgan aqlli modellarda katta boʻshliqlar mavjudligi aniqlandi. Xususan, natijalar aqlli qurilmalar tomonidan toʻplangan maʼlumotlar qayerda saqlanishi va qanday ishlatilishi bilan bogʻliq koʻplab notoʻgʻri tushunchalar mavjudligini koʻrsatdi. Masalan, aqlli chiroqni oʻrnatishida, bir ishtirokchi oʻz iPad-ining yorugʻlikka toʻgʻridan-toʻgʻri aloqasi borligini, uni yoqish yoki oʻchirish kerakligini aytadi deb oʻyladi. Aslida, iPad kompaniya tomonidan ishlatiladigan bulut tizimiga (Hue Bridge) signal yuboradi, keyin u toʻgʻridan-toʻgʻri qurilmaga signal yuboradi.

Xulosa qilib aytganda, avtomatlashtirish sohasi hali ham rivojlanmoqda va har bir qurilma xususiyatlari doimiy ravishda oʻzgarib bormoqda. Texnologlar xavfsizroq, eng yaxshi va standartlashtirilgan xavfsizlik protokollarini yaratish uchun ishlasalar ham, mijozlar ushbu qurilmalar qanday ishlashini va ularni uylariga oʻrnatish qanday oqibatlarga olib kelishi haqida koʻproq bilishlari kerak. Ushbu sohadagi oʻsish hozirda nafaqat texnologiya, balki foydalanuvchining qurilmaga ishonish va uni kundalik hayotiga muvaffaqiyatli integratsiyalash qobiliyati bilan cheklangan.

Taʼsir 
Uyni avtomatlashtirish tizimidan foydalanish energiyani tejashning yanada samarali va aqlli usullarini qoʻllashi mumkin  axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini (AKT) quyosh energiyasi yoki shamol energetikasi kabi qayta tiklanadigan energiya tizimlari bilan integratsiyalashgan holda, uylar energiyani saqlash yoki uni maʼlum bir qurilma uchun sarflash toʻgʻrisida mustaqil ravishda qaror qabul qilishlari mumkin, bu esa atrof-muhitga umumiy ijobiy taʼsirga olib keladi. Uy egalari uchun elektr energiyasiga toʻlovlar ancha qisqaradi. Tadqiqotchilar uy ichidagi mijozlar faoliyatiga oid sensorlar maʼlumotlaridan isteʼmolchilar ehtiyojlarini oldindan aniqlash va energiya isteʼmolini muvozanatlash uchun foydalanishni taklif qilishadi.

Uyni avtomatlashtirish oilaning xavfsizligi bilan bogʻliq katta imkoniyatlarga ega. 2015-yilda iControl tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, aqlli va internetga ulangan qurilmalarga boʻlgan talabning asosiy omillari avvalambor „shaxsiy va oilaviy xavfsizlik“, soʻng esa „energiya tejamkorligi haqida“dir. Uyni avtomatlashtirish turli xil aqlli xavfsizlik tizimlari va kuzatuv sozlamalarini oʻz ichiga oladi. Bu mijozlarga uzoqda boʻlganlarida oʻz uylarini kuzatish va biron bir hodisa sodir boʻlgan taqdirda oila aʼzolariga ushbu maʼlumotlardan foydalanish imkonini beradi.

Raqobatchi sotuvchilar koʻp boʻlsa-da, ochiq kodli tizimlarga nisbatan talab ortyapti. Lekin, uyni avtomatlashtirishning hozirgi holati bilan bogʻliq muammolar mavjud, masalan standartlashtirilgan xavfsizlik choralari yoʻqligi va eski qurilmalarning yangilanmasligi.

Uyni avtomatlashtirish shaxsiy xavfsizlik maqsadida oila aʼzolari yoki kerakli shaxslar oʻrtasida maʼlumotlarni almashish uchun yuqori imkoniyatga ega va kelajakda atrof-muhitga ijobiy taʼsir koʻrsatadigan energiya tejash usullarini koʻpaytirishi mumkin.

Galereya

Yana qarang 

 Uyni avtomatlashtirish kompaniyalari
 Uyni avtomatlashtirish uchun dasturiy taʼminot va apparat vositalari roʻyxati
 Uyni avtomatlashtirish boʻyicha mavzular roʻyxati
 Qariyalar va nogironlar uchun uyni avtomatlashtirish
 Uy tarmogʻi
 Uy roboti
 Ichki joylashuv
 Narsalar interneti
 Tarmoq avtobuslari roʻyxati
 Mobil manipulyator va mobil robot
 Aqlli qurilma va aqlli dinamik

Manbalar

Havolalar 

 

 
Bino muhandisligi
Avtomatika