Elfriede Jelinek

Elfriede Jelinek (1946-yil 20-oktyabrda tugʻilgan) — avstriyalik dramaturg va yozuvchi. U bugungi kunda nemis tilida ijod qilgan va eng koʻp mukofotlangan mualliflardan biri boʻlib, 2004-yilda „romanlar va pyesalardagi ovozlarning musiqiy oqimi va qarama-qarshiliklari, gʻayrioddiy lingvistik gʻayrat bilan jamiyatdagi eskilik sarqitlari va ularning boʻysindiruvchi kuchlarining mantiqsizligini ochib bergani uchun“ adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan. U Piter Handke va Botho Straussdan keyingi nemis tilida ijod qiluvchi eng muhim tirik dramatur hisoblanadi.

Biografiyasi 
Elfriede Jelinek 1946-yil 20-oktyabrda Stiriyaning Mürzzuschlag shahrida kadrlar boʻyicha direktor boʻlgan Olga Ilona (qizlik familiyasi Buxner) va Fridrix Jelinek oilasida tugʻilgan. U Vena shahrida rumin-german katolik onasi va chex yahudiylaridan boʻlgan otasi tomonidan tarbiyalangan („Jelinek“ familiyasi chex tilida „kichik kiyik“ degan maʼnoni anglatadi). Uning onasi burjua qatlamiga mansub, otasi esa ishchilar sinfi sotsialisti edi.

Uning otasi kimyogar boʻlib, Ikkinchi Jahon urushi paytida strategik ahamiyatga ega sanoat ishlab chiqarishida ishlagan holda taʼqiblardan qochishga muvaffaq boʻlgan. Biroq, uning koʻplab qarindoshlari Xolokost qurboni boʻlishdi. Uning onasi bir paytlar gullab-yashnagan Vena oilasidan edi. Ammo, Jelinekning onasi bilan munosabatlari unchalik ham mustahkam boʻlmagan. Bolaligida Elfriede Venadagi Rim-katolik monastir maktabida tahsil olgan. Onasi u „Vunderkind“ musiqachi boʻlishini istagan edi. Shu sababli, Elfriedega yoshligidan fortepiano, organ, gitara, skripka, violonchel chalishni o‘rgatgan. Keyinchalik u Vena konservatoriyasida oʻqishni davom ettirdi va u yerda organist diplomini oldi; bu vaqt ichida u ruhiy kasallikka chalingan otasining yonida boʻlish bilan birga, onasining ulkan umidlarini oqlashga harakat qildi. U Vena universitetida sanʼat tarixi va teatr boʻyicha tahsil olgan. Biroq, u anxiety disorder deb ataluvchi sindrom tufayli oʻqishni toʻxtatishga majbur boʻldi, buning natijasida bir yil davomida ota-onasining uyida oʻzini jamiyatdan izolyatsiya qildi. Bu vaqt ichida u terapiya maqsadida jiddiy adabiy ishni boshladi. Bir yil oʻtgach, u onasi bilan birga uydan tashqariga chiqishga oʻrgana boshladi. U yoshligidanoq sheʼr yozishni boshlagan. U 1967-yilda Lisas Schatten (Lizaning soyasi) asari bilan adabiy debyut qildi va 1969-yilda oʻzining birinchi adabiy mukofotini oldi. 1960-yillarda u siyosiy jihatdan ham faol boʻldi, koʻp mutolaa qildi va „asosiy vaqtini televizor koʻrishga sarfladi“.

U 1974-yil 12-iyunda Gottfried Hüngsbergga turmushga chiqdi.

Ish va siyosiy faollik 
Muallifning Avstriya xalqidan yiroqdek koʻrinishiga qaramasdan, (Avstriya natsistlarining oʻtmishini tanqid qilgani uchun), Jelinekning ijodi Avstriya adabiyoti anʼanalarida chuqur ildiz otgan boʻlib, uning asarlarida Ingeborg Bachmann, Marlen Haushofer va Robert Musil kabi avstriyalik yozuvchilarning taʼsirini koʻrish mumkin.

Jelinekning siyosiy pozitsiyalari, xususan, uning feministik pozitsiyasi va Kommunistik partiyaga mansubligi uning ishiga baho berishda juda muhim oʻrin tutadi. Ular, shuningdek, Jelinek va uning ishiga qaratilgan bahs-munozaralarning bir qismi hisoblanadi. Muharrir Friederike Eiglerning taʼkidlashicha, Jelinek oʻz asarlarini uchta asosiy va bir-biriga bogʻliq „nishonlarga“ qaratadi: Insonlar va munosabatlarni ham tovarlarga aylantiruvchi kapitalistik isteʼmolchi jamiyat, insonlarning ijtimoiy va shaxsiy hayotida haligacha asoratlari koʻrinuvchi Avstriyaning fashistik oʻtmishi va — ayollarni muntazam ravishda ekspluatatsiya qiluvchi zulmkor patriarxal jamiyat. Jelinek bir necha intervyularida Karl Kraus, Elias Canetti va xususan, yahudiy kabaretiga iqtibos keltirgan holda, avstrian-yahudiy satirik anʼanalari uning asarlariga shakllantiruvchi taʼsir koʻrsatganini taʼkidlagan. Sigrid Löfflerga bergan intervyusida Jelinek uning ijodi zamonaviy Avstriyada gʻalati deb hisoblanishini, u yerda satira „yahudiylar oʻlib boʻlganligi sababli“ qadrlanmasligi va notoʻgʻri tushunilishini taʼkidladi. U Holokostdan omon qolganlarning qizi sifatida ijodini fashizm tomonidan vayron qilingan va yoʻq boʻlib ketish arafasida turgan yahudiy-Vena anʼanalari bilan davom ettirishini aytadi.

Ijodiy faoliyati 
Jelinek ijodiga radio spektakllari, sheʼriyat, teatr matnlari, polemik ocherklar, antologiyalar, romanlar, tarjimalar, ssenariylar, musiqiy kompozitsiyalar, libretti va baletlar, kino va video sanʼat kiradi. Jelinekning ijodi koʻp qirrali va juda ziddiyatli hisoblanadi. Uning asarlari Yetuk adabiyotshunoslar tomonidan ham maqtalgan, ham qoralangan. Masalan, Fritzl case ortidan u "Avstriyadagi buzuqlikning „isterik“ portretlarini yaratishda" ayblangan. Xuddi shunday, uning siyosiy faolligi ham turli xil qizgʻin reaksiyalarga duch keldi. Uning ijodi atrofidagi tortishuvlarga qaramay, Jelinek koʻplab taniqli mukofotlarni qoʻlga kiritdi; ular orasida 1998-yilda George Buchner mukofoti ; 2002 va 2004-yillarda Mulhel Dramatists Prize mukofoti; 2004-yilda Franz Kafka mukofoti; va 2004-yilda adabiyot boʻyicha Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

Jinsiy zoʻravonlik va umuman jinslar oʻrtasidagi munozaralar uning ijodidagi asosiy mavzulardir. Wir sind Lockvögel, Baby! (Biz fitnachilarmiz, azizam!), Die Liebhaberinnen (Ishqli ayollar) va Die Klavierspielerin (Fortepiano oʻqituvchisi) asarlari insoniy munosabatlarda namoyon boʻluvchi shafqatsizlik va kuch-qudrat oʻyinlarini istehzoli tarzda tasvirlab beradi. Jelinekning soʻzlariga koʻra, kuch va tajovuz koʻpincha munosabatlarning asosiy harakatlantiruvchi omili hisoblanadi. Xuddi shunday Ein Sportstück (Sport oʻyinlari) asarida u raqobatbardosh sportning qorongʻu tomonlarini ham ochib berishga harakat qiladi. Uning „Lust“ nomli provokatsion romani shahvoniylik, tajovuz va zoʻravonlikning grafik tasvirini oʻz ichiga oladi. U koʻplab tanqidchilar tomonidan yomon baholandi, ularning baʼzilari uni pornografiyaga oʻxshatishdi. Ammo, axloqiy muvaffaqiyatsizliklar sovuq taʼriflar orqali mohirona tasvirlab berilganini eʼtirof etuvchi oʻquvchilar asarni koʻpchilik notoʻgʻri tushunganligini taʼkidlashadi.

Uning "The Pianino Teacher" romani asosida 2001-yilda avstriyalik rejissyor Michael Hanekening tomonidan xuddi shu nomda film suratga olinib, bosh qahramon rolini Isabelle Huppert ijro etgan. 2006-yil aprel oyida Jelinek Peter Handkeni qoʻllab-quvvatlab chiqish qilgan, uning „Die Kunst des Fragens“ ("Soʻrash sanʼati") pyesasi Slobodan Milosevicni qoʻllab-quvvatlagani uchun „Comédie-Française“ repertuaridan olib tashlandi. Uning ijodi ingliz tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda unchalik mashhur emas. Biroq, 2012-yil iyul va avgust oylarida uning „Ein Sportstück“ spektakli „Just a Must“ teatr kompaniyasi tomonidan ingliz tilida soʻzlashuvchi tomoshabinlar eʼtiboriga havola etdi. 2013-yil fevral va mart oylarida Nyu-Yorkdagi Ayollar loyihasi uning Princess Dramas dramalaridan biri boʻlgan „Jackie“ asarining Shimoliy Amerikadagi premyerasini oʻtkazdi.

Siyosiy ishtirok 
Jelinek 1974—1991-yillarda Avstriya Kommunistik partiyasining aʼzosi boʻlgan. U 1990-yillarda Jorg Haiderning Freedom Party partiyasi bilan shov-shuvli toʻqnashuvi tufayli mashhur boʻlib ketdi. 1999-yilgi National Council saylovlari va keyinchalik Ozodlik partiyasi va Avstriya xalq partiyasidan iborat koalitsiya kabineti tuzilganidan keyin Jelinek yangi vazirlar mahkamasining eng kuchli tanqidchilaridan biriga aylandi.

Koʻpgina xorijiy hukumatlar Ozodlik partiyasida goʻyo millatchilik va avtoritarizm mavjudligini bahona qilib, Avstriya maʼmuriyatidan siqib chiqarishga shoshilishdi. Vazirlar mahkamasi unga qarshi sanksiyalarni Avstriyaga qarshi qaratilgan deb talqin qildi va xalqni koalitsiya partiyalari ortidagi milliy mitingga (Nationaler Schulterschluss) undashga harakat qildi.

Bu koalitsiya tarafdorlari tomonidan Jelinek kabi dissidentlarni vatanga xiyonatda ayblashlari uchun siyosiy muhitning vaqtincha ziddiyati tus olishiga olib keldi.

1980-yillarning oʻrtalari va oxirlarida Jelinek fohishani oʻldirganlikda ayblanib qamalgan, ziyolilar va siyosatchilar tomonidan muvaffaqiyatli reabilitatsiya namunasi sifatida baholangan Jek Unterwegerni ozod qilish uchun petitsiyaga imzo chekkan koʻplab avstriyalik ziyolilardan biri edi. Unterweger ozod etilganidan keyin ikki yil ichida yana toʻqqizta ayolni oʻldirishda aybdor deb topildi va hibsga olinganidan keyin oʻz joniga qasd qildi.

Mukofot va unvonlar 

 1996: Literaturpreis der Stadt Bremen for Die Kinder der Toten
 1998: Georg Büchner Prize
 2002: Mülheimer Dramatikerpreis for Macht Nichts
 2003: Else Lasker-Schüler Dramatist Prize
 2004: Hörspielpreis der Kriegsblinden for Jackie
 2004: Franz Kafka Prize
 2004: Nobel Prize in Literature
 2004: Stig Dagerman Prize
 2004: Mülheimer Dramatikerpreis for Das Werk
 2009: Mülheimer Dramatikerpreis for Rechnitz (Der Würgeengel)
 2011: Mülheimer Dramatikerpreis for Winterreise
 2011 Honorary member of the American Academy of Arts and Letters
 2017 Theatre prize Der Faust for lifetime achievement
 2021 Honorary citizen of the City of Vienna
 2021 Nestroy Theatre Prize for lifetime achievement

Nashrlar

Sheʼriyat 

 Lisas Schatten; München 1967
 ende: gedichte von 1966-1968; München 2000

Romanlar 

 bukolit.hörroman (yozma 1968, Rhombus Verlag tomonidan nashr etilgan, 1979). bukolit: audio roman .
 wir sind lockvögel baby! (Rovolt, 1970).
 Maykl. Ein Jugendbuch für oʻladi Infantilgesellschaft (Rovolt, 1972).
 Die Liebhaberinnen (Rowohlt, 1975). Ayollar sevishgandek, trans. Martin Chalmers (London: Serpentʼs Tail, 1994).ISBN 978-1-85242-237-0 .
 Die Ausgesperrten (Rowohlt, 1980). Ajoyib, ajoyib vaqtlar, trans. Maykl Xulse (London: Serpentʼs Tail, 1990).ISBN 978-1-85242-168-7 .
 Die Klavierspielerin (Rowohlt, 1983). Pianino oʻqituvchisi, trans. Yoaxim Noygroschel (Nyu-York: Weidenfeld & Nicolson, 1988).ISBN 978-1-55584-052-5 .
 Oh Wildnis, oh Schutz vor ihr (Rowohlt, 1985).
 Nafs (Rovohlt, 1989). Nafs, trans. Maykl Xulse (London: Serpentʼs Tail, 1992).ISBN 978-1-85242-183-0 .
 Die Kinder der Toten (Rowohlt, 1995). Oʻlganlarning bolalari .
 Gier (Rovohlt, 2000). Ochkoʻzlik, trans. Martin Chalmers (London: Serpentʼs Tail, 2006).ISBN 978-1-85242-902-7 .
 Neid (2007). Hasad. Jelinek veb-saytida nashr etilgan shaxsiy roman.
 tizginini oltin . ein bühnenessay (Rowohlt, 2013). rein GOLD, trans. Gitta Honegger (Fitskarraldo nashrlari, 2021).

Pyesalar 

 Was geschah, nachdem Nora ihren Mann verlassen hatte; oder Stützen der Gesellschaften (1979). What Happened after Nora Left Her Husband; or Pillars of Society. Premiered at Graz, October 1979.
 Clara S, musikalische Tragödie (1982). Clara S, a Musical Tragedy. Premiered at Bonn, 1982.
 Krankheit oder Moderne Frauen. Wie ein Stück (1984). Illness or Modern Women. Like a Play. Premiered at Bonn, 1987.
 Burgtheater. Posse mit Gesang (1985). Burgtheater. Farce with Songs. Premiered at Bonn, 1985.
 Begierde und Fahrererlaubnis (eine Pornographie) (1986). Desire and Permission to Drive — Pornography. Premiered at the Styrian Autumn, Graz, 1986.
 Wolken. Heim (1988). Clouds. Home. Premiered at Bonn, 1988.
 Präsident Abendwind. Ein Dramolett, sehr frei nach Johann Nestroy (1992). President Abendwind. A dramolet, very freely after Johann Nestroy. Premiered at Tyrol Landestheater, Innsbruck, 1992.
 Totenauberg (1992). Premiered at Burgtheater (Akademietheater), 1992.
 Raststätte oder Sie machens alle. Eine Komödie (1994). Service Area or They’re All Doing It. A Comedy. Premiered at Burgtheater, 1994.
 Stecken, Stab und Stangl. Eine Handarbeit (1996). Rod, Staff, and Crook — Handmade. Premiered at Deutsches Schauspielhaus, 1996.
 Ein Sportstück (1998). Sports Play, trans. Penny Black (Oberon Books, 2012). Premiered at Burgtheater, 1998; English-language premiere in Lancaster, 11 July 2012. Also translated by Lillian Banks as Sports Chorus for the Museum of Contemporary Art in Krakow.
 er nicht als er (zu, mit Robert Walser) (1998). Her Not All Her: On/With Robert Walser, trans. Damion Searls (Sylph Editions, 2012). Premiered at Salzburg Festival in conjunction with Deutsches Schauspielhaus, 1998.
 Das Lebewohl (2000). Les Adieux. Premiered at Berliner Ensemble, 2000.
 Das Schweigen (2000). Silence. Premiered at Deutsches Schauspielhaus, 2000.
 Der Tod und das Mädchen II (2000). Death and the Maiden II. Premiered at Expo 2000 in conjunction with the Saarbrücken Staatstheater and ZKM Karlsruhe.
 MACHT NICHTS — Eine Kleine Trilogie des Todes (2001). NO PROBLEM — A Little Trilogy of Death. Premiered at Schauspielhaus Zürich, 2001.
 In den Alpen (2002). In the Alps. Premiered at Munich Kammerspiele in conjunction with Schauspielhaus Zürich, 2002.
 Prinzessinnendramen: Der Tod und das Mädchen I-III und IV-V (2002). Princess Dramas: Death and the Maiden I-III and IV-V. Parts I-III premiered at Deutsches Schauspielhaus, 2002; Parts IV-V premiered at Deutsches Theater, 2002.
 Das Werk (2003). Premiered at Burgtheater (Akademietheater), 2003.
 Bambiland (2003). Trans. Lilian Friedberg (2007). Premiered at Burgtheater, 2003.
 Irm und Margit A part of „Attabambi Pornoland“ (2004). Premiered at Schauspielhaus Zürich, 2004.
 Ulrike Maria Stuart (2006). Premiered at Thalia Theater, 2006.
 Über Tiere (2006).
 Rechnitz (Der Würgeengel) (2008). Rechnitz (The Exterminating Angel).
 Die Kontrakte des Kaufmanns. Eine Wirtschaftskomödie (2009). The Merchantʼs Contracts.
 Das Werk / Im Bus / Ein Sturz (2010). Premiered at Schauspiel Köln, 2010.
 Winterreise (2011). Premiered at Munich Kammerspiele, 2011.
 Kein Licht (2011). Premiered at Schauspiel Köln, 2011
 FaustIn and out (2011). Premiered at Schauspielhaus Zürich, 2012.
 Die Straße. Die Stadt. Der Überfall (2012). Premiered at Munich Kammerspiele, 2012.
 Schatten (Eurydike sagt) (2013). Shadow. Eurydice Says, trans. Gitta Honegger (2017). Premiered at Burgtheater, 2013.
 Aber sicher! (2013). Premiered at Theater Bremen, 2013.
 Die Schutzbefohlenen (2013). Charges (The Supplicants), trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2016). First read at Hamburg, 2013; first produced at Mannheim, 23 May 2014.
 Das schweigende Mädchen (2014). Premiered at Munich, 27 September 2014.
 Wut (2016). Fury, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2022). Premiered at Munich, 16 April 2016.
 Am Königsweg (2017). On the Royal Road: The Burgher King, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2020). Premiered at Hamburg, 28 October 2017.
 Schnee Weiss (2018). Premiered at Cologne, 21 December 2018.
 Schwarzwasser (2020). Premiered at Vienna, 6 February 2020.

Opera libretto 

 Lost Highway (2003), adapted from the film by David Lynch, with music by Olga Neuwirth

Tarjimalar 

 Die Enden der Parabel (Gravity’s Rainbow) novel by Thomas Pynchon; 1976
 Herrenjagd drama by Georges Feydeau; 1983
 Floh im Ohr drama by Georges Feydeau; 1986
 Der Gockel drama by Georges Feydeau; 1986
 Die Affaire Rue de Lourcine drama by Eugène Labiche; 1988
 Die Dame vom Maxim drama by Georges Feydeau; 1990
 Der Jude von Malta drama by Christopher Marlowe; 2001
 Ernst sein ist alles drama by Oscar Wilde; 2004
 Der ideale Mann drama by Oscar Wilde; 2011
 Poetry and short stories from Latin American authors

Jelinek asarlari inglizcha tarjimada 

 The Piano Teacher, trans. Joachim Neugroschel (New York: Weidenfeld & Nicolson, 1988). ISBN 978-1-55584-052-5.
 Wonderful, Wonderful Times, trans. Michael Hulse (London: Serpentʼs Tail, 1990). ISBN 978-1-85242-168-7.
 Lust, trans. Michael Hulse (London: Serpentʼs Tail, 1992). ISBN 978-1-85242-183-0.
 Women as Lovers, trans. Martin Chalmers (London: Serpentʼs Tail, 1994). ISBN 978-1-85242-237-0.
 Greed, trans. Martin Chalmers (London: Serpentʼs Tail, 2006). ISBN 978-1-85242-902-7.
 Bambiland, trans. Lilian Friedberg (2009), in Theater 39.3, pp. 111-43.
 Her Not All Her: On/With Robert Walser, trans. Damion Searls (Sylph Editions, 2012).
 Sports Play, trans. Penny Black (Oberon Books, 2012).
 Sports Chorus, trans. Lilian Banks (2012), in Sport in Art, commissioned by Museum of Contemporary Art in Kraków.
 Rechnitz and The Merchantʼs Contracts, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2015). ISBN 978-0-85742-225-5.
 Charges (The Supplicants), trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2016). ISBN 978-0-85742-330-6.
 Three Plays: Rechnitz, The Merchantʼs Contracts, Charges (The Supplicants), trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2019).
 On the Royal Road: The Burgher King, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2020).
 rein GOLD, trans. Gitta Honegger (Fitzcarraldo Editions, 2021).
 Fury, trans. Gitta Honegger (Seagull Books, 2022).

Shuningdek koʻring: 

 List of female Nobel laureates
 Gottfried Hüngsberg (German Wikipedia)

Havolalar 

Yashayotgan insonlar