MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Quljuqtov

Quljuqtov — Navoiy viloyatidagi togʻ. Qizilqumdagi qoldiq togʻlardan biri, Janubiy Qizilqumning chekka qismida. q. nisbatan past togʻ boʻlib, eng baland joyi 785 m. Geologik jihatdan Quljuqtov paleozoy davrining ordovik vulkanogen terrigen va qisman, karbonat jinslaridan hamda silur, devon, quyi karbon davrlarining karbonatli, oʻrta va yuqori karbonning vulkanogen-terrigen yotqiziqlaridan tashkil topgan. Yuza qismi paleozoy davrining granit, alevrolit kabi jinslari bilan qoplangan. Iqlimi keskin kontinental. q. quruq va issiq iqlim sharoitida ekzogen jarayonlarga koʻproq duch kelgan, natijada yemi-rilib pasayib qolgan. Uning shimoliy yon bagʻri qiya va koʻplab quruq oʻzanlar bilan kesilgan. Bahorda bu oʻzandan qisqa muddat suv oqadi. Iyulda eng yuqori temperatura 48°, yanvarda eng past temperatura —28,5°. Yillik oʻrtacha temperatura 15,2°. Yillik yogʻin 104 mm. Foydali qazilmalardan oltin, grafit, volfram va boshqa bor. Togʻ etaklarida qumloq tuproq va mustahkamlangan qum uyumlari mavjud. Shuvoq, boyalich, soy etaklarida esa yulgʻun uch-raydi. Hayvonlardan qoʻshoyoq, tulki, chiyaboʻri, kaltakesak, toshbaqa, charx ilon, koʻzoynakli ilon, togʻ etaklarida yumronqoziq yashaydi. q. va uning etagidagi yerlardan chorvachilik uchun yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Qaysin Quliyev

Qaysin Shuvayevich Quliyev (1917.1.11 — hozirgi Kabarda-Balkariya Respublikasi, Chegem tumani — 1985.4.6) — bolqor shoiri. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—44). Moskvadagi Teatr sanʼati institutini tugatgan (1939). Ilk sheʼrlar kitobi — "Assalom, tong" (1940). Asarlarida inson kechinmalari, tabiat, vatan, ozodlik va turmush tashvishlari, oʻz zamonasi va tarixiy oʻtmish voqealari aks etgan. "Qoʻshnilarim" (1939-45), "Daralar qoʻshigʻi" (1960) sheʼriy toʻplamlari va "Yarador tosh" (1964), "Yer kitobi" (1972), "Oqshom" (1974), "Zamin chiroyi" (1980) kabi dostonlar muallifi. Bolqor xalqi tarixi va taqdiriga bagʻishlangan "Qish edi" (1985) epik asari umrining oxirlarida yozilgan. Bir qator Kavkaz xalqlari vakillari qatori Oʻrta Osiyoga surgun qilingan Q. 1944—57 yillarda Qirgʻizistonda yashagan. Oʻzbekistonda oʻtkazilgan nufuzli adabiy tadbirlarda muntazam qatnashgan. U oʻzbek sheʼriyatini nihoyatda qadrlagan; Zulfiya, Shukrullo, Abdulla Oripov kabi oʻzbek shoirlarining sheʼrlarini bolqor tiliga tarjima qilgan. "Gul va xanjar" (1968), "Koʻzlaringni sevaman" (1977), "Meni ardoqlagan ayollarga" (2004) kitoblari oʻzbek tilida nashr qilingan.

Manbalar 
 Sobraniye sochineniy, p 3-x t.. M., 1987.

Adabiyot 
 Efendiyev T., Kaysin Kuliyev, M., 1985.

 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet yozuvchilari
Mayya Quliyeva

Mayya Quliyeva (Mamajon; 1920.1.5 — 2018.27.4, Ashxobod) — turkman xonandasi (lirik soprano). Xalq artisti (1955). Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1938—41). 1941-yildan Mahtumquli nomidagi Turkman opera va balet teatrining yakkaxon xonandasi. Mohim, Shohsanam, Ayna (A.Shaposhnikov, "Tohir va Zuhra", "Shohsanam va Gʻarib", "Ayna"), Layli (Yu.Meytus, D.Ovezov, "Layli va Majnun") kabi partiyalarni katta isteʼdod bilan, mumtoz operalaridan ham koʻpgina partiyalarni muvaffaqiyatli ijro etgan (P.Chaykovskiyning "Yevgeniy Onegin"ida Tatyana, J.Bizening "Karmen"ida Mikaela, Sh.Gunoning "Faust"ida Margarita va boshqalar). Xalq qoʻshiqlarining mohir ijrochisi sifatida ham tanilgan. Bir necha turkman filmida suratga tushgan.

 

1-mayda tugʻilganlar
1920-yilda tugʻilganlar
2018-yilda vafot etganlar
27-aprelda vafot etganlar
Sovet aktrisalari
Qullik

Qullik — ekspluatatsiyaning tarixan dastlabki va eng qoʻpol shakli, unda qul ishlab chiqarish qurollari qatorida, oʻz xoʻjayini — quldorning mulki hisoblangan. Quldorlik tuzumiga asos boʻlgan. Q.ning manbai: urush yoki qaroqchilik paytida asir olingan begona qabila aʼzolari, jinoyat qilgan yoki qarzlarini toʻlay olmagan qabi-ladoshlar, shuningdek, qullarning tabiiy koʻpayishi, qullar savdosi va boshqa Quldorlar jabr-zulmi qullarning yirik qoʻzgʻolonlariga sabab boʻlgan (qarangSpartak qoʻzgʻoloni).

Q-qullik ma'nosida.

Yaqin va Oʻrta Sharq musulmon mamlakatlarida Quldorlik birmuncha keng tarqalgan. Islom dini qul qilishga keng imkon bergan, shuning uchun urushlar paytida asir tushgan va Yevropa, Osiyo va Afrika bozorlaridan sotib olingan gʻayridinlar Q.ning asosiy manbai boʻlgan. Musulmon Sharqi mamlakatlarida qullar ogir ishlarda — konlarda, qoʻshinlarda xizmat qilishgan (qarang Mamluklar). Osiyo, Afrika va Amerika mamlakatlarining mustamlaka asoratiga solinishi munosabati bilan (16-asr) Q.ning yangi bos-qichi boshlangan. 17—19-asrlarda qul savdosi avj olgan. Amerikaga kelti-rilgan qullarning umumiy soni 10 mln. kishidan oshib ketgan. Plantatsiyalarda ogʻir mehnat qiluvchi qullarga ish hayvoni sifatida qaralgan. Kullar qarshiligining kuchayishi va Q.ka qarshi keng jamoatchilik harakatining avj olishi natijasida Q. bekor qilina boshlagan. Mas, AQShdagi fuqarolar urushi (1861—65) natijasida Q. bekor qilingan. Biroq Markaziy va Jan.Arabistonda va Afrikaning baʼzi mamlakatlari (Efiopiya, Nigeriya va boshqalar)da q. 20-a.ning 50-yillarigacha saqlangan. BMT 1948-yil qabul qilgan Inson huquqi umumiy dekla-ratsiyasining 4-moddasida Q. va qul savdosining hamma turlari taqiqlanishi eʼlon qilingan. 1956-yil Jenevada 59 davlat vakillari Q. qul savdosi va Q.ka oʻxshash odatlar (majburiy mehnat va boshqalar)ni bekor qilishga doir konvensiya qabul qilishgan. Oʻrta Osiyo mamlakatlarida Q. klassik shaklda namoyon boʻlmagan. Bu yerla qullardan uy xizmatlari (qarollar), gʻulomlar va boshqa sifatida foydalanilgan. Harbiy ishga olingan gʻulomlar baʼzan, keyinchalik yirik lavozimlarga erishganlar (qarang Sabuktegin).
Qulmoq

Qulmoq, xmel — tutdoshlar oilasiga mansub chirmashib oʻsadigan koʻp yillik va bir yillik oʻsimliklar turkumi. Moʻʼtadil iklimli mintaqalarda 4 turi tarqalgan. Rossiyaning zax va keng bargli oʻrmonlarida, daryo qirgʻoqlarida oddiy Q., Uzoq Sharqda yapon Q.i oʻsadi. Oʻzbekistonda oddiy q. (N.1iriSh5.) turi ekiladi. Poyasi chirmashib oʻsadi. Boʻyi 10 m, barglari bandli, qaramaqarshi joylashgan yon bargchali. Urugʻchi gullari 30—50 ta dan qubba-toʻpgullarga yigʻilib barg qoʻltigʻida joylashgan. Urgʻochi gullarida lupulin ajratuvchi tilla-sariq bezchalari bor. Erkak toʻpgullari roʻvak. Mevasi yongʻoqcha. Asosan, urgʻochi qubba toʻpgullari uchun ekiladi. Pivo tayyorlashda, non uchun achitqi sifatida hamda tibbiyotda (dori vositasida) qoʻllaniladn. Manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ildizpoyasini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi.

 
Tutdoshlar
Quloq ogʻirligi

Quloq ogʻirligi — eshitish qobiliyatining pasayishi. Bolalarda koʻ-pincha oʻtkir yoki surunkali otit, burun va burun-yutqin kasalliklari (koʻpincha adenoid) oqibatida yuzaga keladi. Eshituv nervi va ichki quloqdagi patologik jarayonlar koʻpincha Quloq ogʻirligiga sabab boʻladi. Baʼzan tugʻma va bolalikdagi Quloq ogʻirligi sababli bola nutqi buzilishi mumkin. Kattalarda otoskleroz, ichki quloqda qon aylanishining buzilishi, eshituv nervining yoshga qarab oʻzgarishi (keksalik Quloq ogʻirligi), shuningdek, uzoq vaqt kuchli shovqin taʼsiri va surunkali intoksikatsiya (al-kogol, nikotin, simob, qoʻrgʻoshin va boshqa taʼsiri) ham Quloq ogʻirligiga olib keladi. Quloq ogʻirligi yengil, oʻrtacha vaogʻir kechadi. Davosi: Quloq ogʻirligi ga sababchi omillar yoʻqotiladi, turli dori-darmonlar yoki operatsiya yoʻli bilan davolanadi. Koʻproq eshituv apparatlari qoʻllaniladi.

Manbalar 

Quloq kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Patologiya
Surdologiya
Qulunda choʻli

Qulunda choʻli, Qulunda tekisligi, Qulunda — Gʻarbiy Sibirning janubidagi tekislik. Rossiya Federatsiyasi Oltoy oʻlkasi va Qozogʻiston Respublikasining Pavlodar viloyatida, Ob va Irtish daryolari oraligʻida, Qulunda tektonik botigʻida joylashgan. botiqning yuzasi toʻrtlamchi davr flyu-vioglyatsial, koʻl va daryo yotqiziqlari bilan qoplangan. Maydoni 100 ming kmga yaqin. Balandligi markaziy qismida 100–120 m, jan. va sharqida 200– 250 m. Relyefida uzun qirlar — mar-zalar (50–60 m) xos; ularni daryolar va achchiq-shoʻr koʻllar ajratib turadi. Koʻllarda soda, glauber va osh tuzi zaxiralari katta. Iqlimi kontinental. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi — 17°, —19°, iyulniki 19—22°. Yillik yogʻin 250–350 mm. Shim.-sharq-ida boshoqli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qulunda choʻli Gʻarbiy Sibirning muhim qishloq xoʻjaligi rayoni.
Qulupnay

Qulupnay, yertut — raʼnoguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; rezavor ekin. Yevrosiyo va Amerikada 50 turi maʼlum. Asosan bogʻ Q., turi, shuningdek: oʻrmon Q.i, muskat taʼmli q., virginiya Q.i va chili Qulupnay — Q.ning birinchi navlari 18-asr da Niderlandiyada paydo boʻlgan. 2 ame-rika turi — virginiya va chili Q.i Yevropaga olib kelingan. Q. Yer sharining turli iqlimli mintaqalarida — Qutb doirasidan to subtropiklargacha oʻstiriladi. Oʻzbekistonda koʻproq bogʻ Q.i turi ekiladi. Ildizi popuk ildiz. Tupi oʻrtacha shoxlangan, boʻyi 10 sm gacha. Barglari yuraksimon, gullari qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan. 2 jinsli oq yoki oqish-sariq, oʻzidan changlanadi. May-iyunda pishadi. Mevasi toʻq qizil, baʼzan naviga qarab oq (oqpar), 3—5 g dan 20—40 g gacha. Tarkibida 80—90% suv, 7-11% qand, 0,8—1,6% kislota, 1 — 1,7% pek-tin, 0,9—1,2% azotli moddalar, shuningdek, kletchatka, kul, A, V, S vitaminlari va boshqa bor. Yangiligida yeyiladi, kompot, murabbo qilinadi, sharbat tayyorlanadi. Q. namtalab, yorugʻsevar (soya joyda hosil bermaydi), sovuqqa chidamsiz oʻsimlik. Bir yerda 4— 5 yil oʻstiriladi. 3 yilgacha yaxshi hosil beradi. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, iyul—avg.da ildiz otib, barg yozgan gajaklari qator orasi 80 sm, tup orasi 25 sm yoki 70x70 sm sxe-mada koʻchat qilib ekiladi (kuzda va bahorda ham ekish mumkin, bunda kechroq hosilga kiradi). Yaxshi koʻchat ikki yillik qulupnayzordan olinadi. Qulupnayzor bahorda, oʻsuv davrida mahalliy va mineral oʻgʻitlar bilan oziqlantiriladi, qator oralari yumshatiladi, sugʻoriladi.

Oʻzbekistonda Q.ning Zenga-Zengana, Kulver, Dilbar, Muto, Toshkent, Shreder xotirasi, Oʻzbekiston navlari ekiladi.

Asosiy zararkunandalari: qulupnay kanasi, malina va qulup-nay uzunburuni.

Kasalliklari: qulupnay nema-todasi, kulrang chirish, oq-qoʻngʻir dogʻlanish.

 

Raʼnodoshlar
Mevalar
Qum

Qum(tuproq) — bir-biri bilan birlashmaydigan, erneng unimdor qatlami,mayda zarrachalardan tashkil topgan choʻkindi togʻ jinsi. Togʻ jinslarining mayda boʻlakcha (parcha)lari va turli minerallarning dumaloq va qirrali zarrachalaridan tarkib topgan.

Paydo boʻlish sharoitlariga koʻra Q. daryo, koʻl, dengiz, flyuvioglyatsial, elyuvial, prolyuvial va eol Q.larga boʻlinadi. Odatda, Q.ning oʻlchami 0,05 mm dan 2 mm gacha boʻladi. Ular mayda donachali (0,1—0,25 mm), oʻrta donachali (0,25—0,5 mm), yirik donachali (0,5–1 mm) va juda yirik donachalidir (1–2 mm). Q, mineralogik tarkibiga koʻra, kvarsli, glaukonit-kvarsli, dala shpati-kvarsli va boshqa turlarga boʻlinadi. tarkibiy qismiga qarab, bir mineralli (oligomikt) va koʻp mineralli (polimikt) q. farq qilinadi. q. konlari keng tarqalgan. Q.da oltin, platina, olmos, sapfir, rubin, sirkon, rutil, tita-nit, ilmenit va boshqa koʻpgina qimmat-baho minerallar mavjud; bu minerallarning bir qismi foydali qazilma sifatida ajratib olinadi. Tabiiy va sunʼiy (togʻ jinslarini maydalash yoʻli bilan olinadigan) Q.dan qurilishda va qurilish materiallari ishlab chiqarishda; kvarsli Q.dan shisha, chinni, fayans, qurilish keramikasi ishlab chiqarish hamda quyma shakllar yasashda xom ashyo sifatida foydalaniladi.
Qum (shahar)

Qum (, ) — Erondagi shahar. Tehron shahridan janubiy-sharqda joylashgan Qum ostonining maʼmuriy markazi hisoblanadi. Aholisi 777,6 ming kishi (1997). Transport yoʻllari chorrahasi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qoʻlda gilam toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi. Shaharga 5-asrda sosoniylar podshohi Qubod 1 asos solgan. Abbosiylar davri (8-asrning 2-yarmi) da Q. yirik shaharga aylangan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (11 — 12-asrlar), shialar imomi Muso al-Kozim qizi Fotima maqbarasi (16-asr) saqlangan. Q. shialarning Mashhaddan keyin Erondagi muqaddas shahri.

Yana qarang

Manbalar 

 

Eron shaharlari
Aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Qum vannalari

Qum https://uz.m.wikipedia.org › wikiQum vannalari - Vikipediyavannalari, qumga tu shish, psammoterapiya — issiq qumdan davo maqsadida foydalanish; issiq bilan davolash usullaridan. Qa-dimda quyoshda qizigan issiq qum bilan davolash keng rusum boʻlgan; arab, yunon, rimliklar va Sharqiy Hindiston aholisi oʻrtasida bu usul samarali qoʻllanilgan. Qum vannalari haqidagi maʼlumotlar Ibn Sino qoʻlyozmalarida ham qayd etilgan. "Agar qumdan mahorat bilan foydalana olsangiz, moddalar al-mashinuvini yaxshilashga erishiladi. Inson baquvvat boʻlib, kayfiyati tetiklanadi. Ortiqcha moddalar tezda erib, ter bilan chiqib ketadi, u surun-kali sovuklikni bartaraf etadi, bosh ogʻrigʻini qoldirib, miyani mustahkamlaydi". Qum bilan davolash yoz oylarida oʻtkaziladi, asosan, qumning yuqori qatlamidan foydalaniladi. Ertalab qum maydonchalarida medal-on shaklida 2x1 m hajmidagi "joʻyacha"lar tayyorlanadi. Har bir "joʻyacha" ning bosh tomoniga 6—10 sm balandlikda qumdan tayyorlangan yostiqchalar qoʻyiladi. Bemorlar muolaja qabul qilishdan yarim soat oldin kelib, maxsus soya joyda dam olishadi va issiq muhitning termik sharoitiga koʻnikishadi. Bu vaqtda tibbiy xodimlar bemorning vazni, gavda harorati, qon bosimi, pulsi va h.k.ni oʻlchaydi. Bevosita muolaja oʻtkazish oldidan ertalab tayyorlab qoʻyilgan va oftobda qizigan "joʻyacha"larning yupqa qavati olinadi va toʻplab qoʻyiladi. Bemor joʻyachaga yotgandan keyin uning badani qum bilan oʻraladi va eng ustki qismi toʻplab qoʻyilgan issiq qum bilan koʻmiladi. Qum vannalari umumiy va mahalliy boʻlishi mumkin. Umumiy Qum vannalari oʻtkazilganda bemorning tanasi va qoʻl-oyoqlari (yurak sohasidan tashqari) issiq qum bilan oʻraladi. Mahalliy usulda bemorning qoʻl va oyoqlari yoki tanasining ayrim qismigina oʻraladi. bemorning boshi ustiga quyoshdan himoya qilish uchun soyabon qoʻyiladi. Umumiy qumli vannalar kattalar uchun 20—30, bolalar uchun esa 10—15 min davomida qabul qilinadi. Mahalliy muolaja 40— 60 min., soʻngra issiq suvda yuvinish tavsiya etiladi. Qum vannalari taʼsirida butun tana bir xidda qiziydi, ogʻriq qoladi. Organizmda oksidlanish jarayonlari kuchayadi. Qum vannalarini poliartrit, periferik nerv sistemasi kasalliklari, ayollar jinsiy aʼzolarining surunkali kasalliklarida buyuriladi.

Tibbiy tiklanish va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutinkng Termiz filialida bemorlarni qum bilan davolash yoʻlga qoʻyilgan.

    

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Qum tili

Qum tili — dengiz, koʻl, okeanlarning qirgʻoq yaqinidagi sayoz joylarida toʻlqin keltirgan qum, shagʻal, mayda tosh, chigʻanoqlardan tashkil topgan, qirgʻoqqa parallel choʻzilgan past, kambar quruqlik. Bir tomoni bilan qirgʻoqqa tutashgan boʻladi. Uzunligi 10 km, hatto 100 km ga choʻzilgan boʻlishi mumkin. Ayrim hollarda Qum tili ikki qarama-qarshi tomondan qirgʻoq boʻylab kelgan oqiziqtardan vujudga keladi. Bunday Qum tili dengiz tomon turtib chiq-qan boʻlib, strelka deyiladi, mas, Azov dengizini Sivash koʻllaridan ajratib turuvchi Arabat strelkasi (uz. 100 km dan ziyod, eni 8 km gacha).

    

Geografik terminlar
Tillar
Qumarchiq

Qumarchiq — shoʻradoshlar oilasiga man-sub bir yillik oʻt turi. Boʻyi 20—50 sm. Bargi bandsiz, nashtarsimon yoki lentasimon. Gullari koʻrimsiz, dagʻal tukli gul toʻplamiga yigʻilgan. Gulqoʻrgʻoni 1 — 3 boʻlakli, changchisi 2—3 ta. Avgust —oktabrda gullab mevalaydi. Oʻzbekistonda Surxondaryo viloya-tida, Qoraqalpogʻistonning qumli choʻllarida, Buxoro vohasida tarqalgan. Urugʻi tarkibida 16—17% oqsil, 6—10% yogʻ, 60% uglevod bor. Gullab urugʻlaguncha mollar uchun yaxshi ozuqa. Chala choʻl va choʻl zonalarida qumliklarni mustahkamlash maqsadida ekiladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Qumdaryo

Qumdaryo, Qalqamasoy — Qashqadaryo viloyatining shimolidagi daryo. Uz. 103 km, havzasining maydoni 866 km². zarafshon tizmasi gʻarbiy tarmoqlarining janubiy yon bagʻirlarida, 1880 m balandlikdan boshlanadi. Chambil qish-logʻidan quyida (boshlanishidan 26 km da) suvi sugʻorishga sarflanadi va Dautosh qishlogʻidan quyiroqda (boshlanishidan 35 km da) Suluk qishlogʻigacha (boshlanishidan 60 km da) qurib qoladi. Undan pastroqda, 43 km masofa davomida quruq oʻzan sifatida kuzatiladi. Asosiy irmoqlari: Gʻovkanasoy, Quruqsoy, Langar (barchasi oʻng qirgoqdan). Qor, qis-man yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri yanvar — mayda boʻlib oʻtadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Chambil qishlogʻi yonida 2,05 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 6,08 m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,750 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Eng koʻp suv sarfi 105 m’/sek.gacha mart — aprelda, eng kam suv sarfi 0,42 m³/sek. dan oʻzanni qurib qolishigacha iyul—dekabrda kuzatiladi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Qashqadaryo viloyati
Qumli tuproqlar

Qumli tuproqlar - tuproq turi; mexanik tarkibida 0,05—1,0 mm li qum zarrachalari koʻp (90—100%), 0,01 mm dan kichik zarrachalar miqdori 10% ga yaqin, 0,001 mm dan kichik mayda zarrachalar 2—4%dan oshmaydi. Qumli tuproqlar yuza qismida yupqa, yumshoq (havol) qumli quruq qavat boʻlib, chuqurlashgan sari efemer oʻtlar ildizi aralashib ketgan oʻtkinchi gorizont yotadi. Qumli tuproqlar choʻl mintaqasida shu zonaning asosan taqirlar, taqirli tuproqlar va oʻtloqi tuproqlari bilan bir kompleksda hamda qad. daryo, soylarning quruq deltalari va boshqalarda tarqalgan. Qumli tuproqlar, odatda, qatlamining yupqaligi, organik modda (chirindi) miqdorining kamligi (eng yuqori qavatda ham 0,5% dan oshmay-di), suv sigʻimining pastligi va boshqa oʻsimlik oʻsishi uchun noqulay xossalari bilan ajralib turadi; bunday tuproqlar shamol eroziyasi (deflyatsiya) ga juda moyil. Qumli tuproqlardan sugʻorma dehqonchilikda juda kam foydalaniladi. Markaziy Fargʻona, Quyi Amudaryo va boshqa rayonlardagi choʻl Qumli tuproqlarining kichikkichik massivlari oʻtlar ekish va boshqa usullar yordamida oʻzlashtirilgan.

    

Tuproqshunoslik
Qumli choʻl tuproqlari

Qumli choʻl tuproqlari - qumda oʻsuvchi oʻsimliklar tagida shakllanadigan tuproq tipi. Ildiz-chirindili qatlami oʻsimlik qoldiqlarining chirishi hisobiga hosil boʻladi. Qumli choʻl tuproqlarit. Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo, Xorazm viloyatlari, Fargona vodiysi, Qoraqalpogʻiston, shuningdek, Turkmaniston va Tojikistonda tarqalgan. Qumli choʻl tuproqlarit. yuzasi (5—6 sm)da har joydan bir oʻsimlik poyasi yoki ildizi oʻsib chiqqan quruq sochiluvchan qumdan iborat. Bu tuproqlar tarkibida chirindi miqdori juda kam (0,1—0,5%) boʻlib, 30—35 sm chuqurlikkacha uchraydi. Yalpi shakldagi azot va fosforning miqdori juda kam. Tuproq profilida karbonatlarning dogʻ, sochilgan va boshqa shakllardagi hosilalari koʻrinib turadi. Tuproq reaksiyasi kuchsiz ishqorli yoki ishqorli. Qumli choʻl tuproqlarit. shoʻrlanmagan yoki kuchsiz shoʻrlangan (suvda eriydigan tuzlar 2 m va undan chuqurda joylashgan; 1,5—2,0%). Koʻpincha tuzlarning asosiy qismini suvda kam eriydigan sulfatlar tashkil etadi. Shuning uchun oʻzlashtirishning dastlabki yillarida bu tuproqdar shoʻri yuvilmaydi. Bu tuproqlarning singdirish kompleksi, asosan, kaltsiy va magniydan iborat (singdirish sigʻimi juda kam — 5,0—6,0 mg. ekv). Bu tuproqlarning suv oʻtka-zuvchanligi juda kuchli boʻlgani uchun sugʻorish suvi tuproqning oʻsimlik ildizlari rivojlanadigan qismida ushlanmay, egat boshidayoq tezda quyi qatlamlarga shimilib ketadi. Tuproqlarning suv oʻtkazuvchanligini kamaytirish uchun kolmataj (loyqali suv bilan sugʻorish) qilinadi. Shamol eroziyasiga qarshi kurashda koʻp yillik oʻtlar va oʻrmon daraxtlari ekishdan tashqari polimer preparatlardan (K-4, lateks va boshqalar), shuningdek, soz-qumoqli materiallardan foydalaniladi.

Xodimat Maxsudov.

Tuproqshunoslik
Qumoy

Qumoy — lochinsimonlar turkumi, qarchigʻaylar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 1 m dan ortiq, vazni 10—11 kg, qanoti yoyilganda 3 m ga yaqin. Yetuk individlari och qoʻngʻir, boʻynida ingichka, uzun qil patlari bor. Qanotlarining osti oq. Yoshlari oqishroq. Tumshugʻi sargʻish oq, koʻz qorachigʻi qiz-gʻish. Oʻrta va Markaziy Osiyoning togʻli hududlarida tarqalgan. Oʻzbekistonda Hisor togʻida uchraydi. Togʻlarning oʻrta va yuqori qismida 2000-2500 m balandlikda yashaydi. Fevralda 1 dona tuxum qoʻyadi va ikkala jins navbat bilan 50—60 qun bosadi. Poloponlari avgustda ucha boshlaydi. Oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Tabiatda kamyob tur. Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. 

 
Qushlar
Qumsichqonlar

Qumsichqonlar - olaxurjunlar oilasiga mansub kemiruvchilar kenja oilasi. Gavdasining uz. 5 sm dan 19 sm gacha, dumi 3 sm dan 24 sm gacha. Koʻrinishi kalamushga oʻxshash, lekin dumining uchida bir tutam uzun junlari boʻlishi bilan undan farq qiladi. 80 ga yaqin turi Osiyoning choʻl va chala choʻllarida, Afrika savannalari va togʻ oldi hududlarida tarqalgan. Oʻzbekiston faunasida katta Q. va kichik Q. urugʻlariga mansub katta Q., yulgʻun Q.i, qizilqum Q.i, tushki Q. tarqalgan. Koʻpchilik turlari kechqurunlari yoki kechasi faol. Uyada yashaydi. Katta Q. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston choʻllarida keng tarqalgan; yaylovlar, saksovul va choʻldagi butalarga katta ziyon keltiradi. Q. oʻlat, teri leyshmaniozi, kana toshmali terlamasi va boshqa kasalliklar qoʻzgʻatuvchilarini saqlovchi tabiiy manba hisoblanadi.

Hayvonlar
Qumtosh

Qumtosh — choʻkindi togʻ jinsi, gilli, karbonatli, kremniyli va boshqa materiallar bilan iyementlashgan qum donalaridan tashkil topgan. Qum kabi Qumtosh aksari qismini tashkil etuvchi donachalarning oʻlchamiga qarab mayda donali (0,1 dan 0,25 mm), oʻrta donali (0,25—0,5 mm), yirik donali (0,5 mm) larga, mineral tarkibi boʻyicha kvars-li, arkozli Qumtosh va grauvakkalarga boʻlinadi. Zichligi 2,2 — 2,7 g/sm3, gʻovak-liligi 0,69—6,70%, suv shimishi 0,63—6,0% ni tashkil etadi. Kremniy va karbonat moddalar yordamida se-mentlashgan Qumtoshlarning fizik-mexanik xossalari yuqori, gil yordamida birikkan Qumtosh esa sifatsiz boʻladi. Qumtoshning oʻtga chidamliligi har xil; kremniyli modda yordamida jipslashgan toza kvarsli Qumtosh eng yuqori (1700°gacha) olovbardoshlikka ega. Qurilishda Qumtoshdan devoriy va qoplama materiallar, xarsangtosh, shagʻal (yoʻl qurilishi va betonda toʻldirgich sifatida foydalaniladi. Tarkibida 95% dan ortiq kremnezyom (5YU2) boʻlgan kvarsli Qumtoshlar dinas ishlab chiqarishda, mis va nikel quyishda flyus sifatida hamda shisha tayyorlashda ishlatiladi.

 

Petrologiya
Qumtogʻ zilzilasi

Qumtogʻ zilzilasi - 1983 y 14 mart kuni Ashxobod vaqti bilan soat 17 dan 13 min. oʻtganda Xuroson togʻi etaklarida joylashgan Qumtogʻ qishlogʻidan oʻtgan chuqurlikdagi yer yoriqlaridan birida yuz bergan. Tektonik kuchlanishlarning keskin oʻsib borishi sababli yer osti togʻ jinslari ana shu yoriklar boʻyida bir-biriga nisbatan siljib, zilzila oʻchogʻini paydo qilgan. Bu oʻchoq 7–8 km chuqurlikda joylashgan, uni Ashxobod va Bolxono-bod seysmik st-yalari qayd qilgan. Zilzilaning kuchi 8 ball boʻlib, magni-tudasi 5,6 ga teng boʻlgan. Natijada 2–3 m li yoriklar paydo boʻlgan, ulardan bir nechtasi qishloqdagi imoratlardan oʻtib, ularni vayron qilgan. Baʼzi joylarda yoriqlar 20—30 sm ga siljigan. Zilzila natijasida 65 ming kmmaydon zarar koʻrgan.

    

Turkmanistondagi zilzilalar