MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aluminiy oksidi

Aluminiy oksidi (Al2O3) — rangsiz kristall modda. Suyuqlanish harorati — 2072 °C, suvda erimaydi. Aluminiy oksidi amfoter oksiddir, konsentrlangan kislotalarda erib, aluminiy tuzlarini, ishqorlarda erib, aluminat kislota tuzlari — aluminatlarni hosil qiladi. Aluminiy oksidining har xil tarkibli gidratlangan (suvli) shakllari maʼlum. Aluminiy gidroksidga gidrargilit (gibbsit) va sunʼiy yoʻl bilan olinadigan bayerit kiradi. Aluminiy oksidi aluminiy olishda ishlatiladi, aluminiy oksidining oʻzi esa boksit, nefelin va kaolindan olinadi. Tabiatda aluminiy oksidi kristallari korund, yoqut va sapfir hollarida uchraydi; korund nihoyatda qattiq boʻlganidan qayroqtosh va jilvir sifatida, yoqut va sapfir zargarlikda ishlatiladi. Aluminiy oksididan oʻtga chidamli material va buyumlar tayyorlashda ham foydalaniladi.

Manbalar 

Metall oksidlari
Aleksandr Alyabyev

Aleksandr Aleksandrovich Alyabyev (15-avgust 1797 — 6-mart 1851) — rus kompozitori. 150 dan ortiq romans va qoʻshiqlar, 6 opera, balet, simfoniya, kamer va xor asarlari, fortepiano pyesalari hamda damli sozlar orkestri uchun yozilgan marsh va raqslar muallifi. „Irtish“, „Qishki yoʻl“, ayniqsa, „Bulbul“ kabi romans va lirik qoʻshiqlari mashhur. U koʻpgina asarlarida rus, ukrain, kavkaz xalqlari kuylaridan foydalangan. Alyabyevning bir qancha romanslari (jumladan, „Bulbul“, „Men sizni sevgan edim“) oʻzbek xonandalari repertuaridan oʻrin olgan. Alyabyevga nazira tarzida Oʻzbekistonda D. Zokirov (T. Toʻla sheʼri), Qozogʻistonda L. Hamidiy (N. Boymuhamedov sheʼri) „Bulbul“ romanslarini yaratganlar. Bu asarlar S. Qrbulova va boshqa Toʻlaganova ijrolarida mashhur.

Manbalar 

 

Bastakorlar
1787-yilda tugʻilganlar
15-avgustda tugʻilganlar
1851-yilda vafot etganlar
6-martda vafot etganlar
Yuriy Alyabyev

Yuriy Aleksandrovich Alyabyev (1903.23.12, Tambov viloyati Michurinsk shahri — 1983.18.10, Samarqand) — aktyor va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1959). Moskva drama sanʼati bilim yurtini tugatgan (1921). 1923 — 35 yillarda Samarqand yosh tomoshabinlar teatrida ishlagan. 1933 — 74 yillarda Samarqand rus drama teatrida rejissyor, 1948 — 64 yillarda bosh rejissyor „Revizor“ (1936), „Otello“ (1950), „Tartyuf“ (1951), „Olchazor“ (1951), „Oila“ (1952), „Rus masalasi“ (1957), „Shohi soʻzana“ (1974) va boshqa asarlarni sahnaga kUygan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1903-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
18-oktabrda vafot etganlar
Amin Rayhoniy

Amin Rayhoniy (1876-1940) — arab yozuvchisi (Livan). A. R. oʻz asarlari („Faysal birinchi“, 1925; „Iroq qalbi“, „Najdning yangi tarixi“, 1929 va boshqalar)da bir xalq ustidan ikkinchi bir xalqning hukmronlik qilishiga, ado-latsizlik va zulmga qarshi chiqdi. Uning asarlari arab adabiyoti rivojiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amir al-moʻminin

Amir al-Moʻminin (arabmoʻminlar amiri) — ilk islom davridagi xalifalarning unvoni. Islom taʼlimotida Muhammad (sav) oxirgi paygʻambar, xalifalar esa paygʻambarning oʻrinbosarlari hisoblanadi. Diniy, dunyoviy va harbiy hokimiyat ularning qoʻllarida jamlangan. Bu vazifalarni bajaruvchilar „xalifa“, „imom“, „amir“ istilohlari oʻrniga, har uchala mazmunni ifodalovchi yagona A. al-m. istilohi bilan atalgan. Mazkur unvon ilk dafʼa Abu Bakrdan keyingi ikkinchi xalifa Umarga berilgan, keyingi barcha xalifalar (Usmon, Ali va boshqalar) ham shu unvon bilan atalgan.

Manbalar
Amr ibn Lays as-Saffor

Amr ibn Lays As-Saffor (?-902) — safforiylar amiri (879-902). Manbalarning xabar berishicha, u yoshligida xachir yetaklovchi, soʻng toshtaroshlik bilan shugʻullangan. Keyinchalik akasi Yaʼqub ibn Laysta qoʻshilgan. Yaʼqub vafot etgach (879 yil) qoʻshin tomonidan sipohsolor deb tan olingan Amr ibn Lays As-Saffor xalifaga tobeligini bildirgan. Buning evaziga u Xuroson, Fors, Isfahon, Seyiston, Kermon va Sind viloyatlarini bosh-qarish huquqini olgan. Xurosonda hokimiyatni mustahkamlash uchun raqiblari Ahmad ibn Abdulloh al-Xujustoniy, Rofe ibn Harsama va Husayn ibn Tohirlarga qarshi kurashgan; bu kurash jarayonida xalifa ikki marotaba (885 yil va 890 yil) Amr ibn Lays As-Saffor ni mansabidan olinganligi haqida farmon chiqargan, birinchi galda hatto minbardan turib uni duoibad ham qilgan; nihoyat 892 yil xalifa uning noibligini tan olgan, biroq Amr ibn Lays As-Saffor oʻzining soʻnggi raqibi Rofe ibn Harsama ustidan faqat 896 yilgina gʻalaba qilgan. Oʻzidan avval oʻtgan Xuroson noiblariga oʻxshab u ham Movarounnahrga daʼvogarlik qilgan. Xalifa 898 yil fevralda Movarounnahr taxtidan Ismoil ibn Ahmadni tushirib oʻrniga Amr ibn Lays As-Saffor oʻtqazilgani haqida farmon chiqaradi. Biroq Ismoil raqibidan ildamroq harakat qilib 899 yil Amr ibn Lays As-Safforning sarkardasi Muhammad ibn Bashar qoʻmondonligidagi qoʻshinni yengib, 900 yil Balx yaqinida Amr ibn Lays As-Safforni asir olgan va uni Bagʻdodga joʻnatgan. Xalifa al-Muʼtadid 902 yil Amr ibn Lays As-Saffor ni qatl ettirgan. Manbalarda yozilishicha, Amr ibn Lays As-Saffor davlat va qoʻshinni qattiqqoʻllik bilan boshqargan. Poytaxti Nishopur va vatani Seyistonda koʻplab jamoat binolari qurdirgan.

Manbalar
Amudaryo (jurnal)

"Amudaryo" („Emioʻderya“) — Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi va Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasining suratli, adabiy-ijtimoiy jurnal 2 oyda bir marta Nukusda chiqadi. 1959-yilgacha „Qoraqalpoq adabiyati ham iskusstvosi“ nomi bilan chiqqan. Adadi 4000 ga yaqin (1999).

Manbalar
Parket

Parket (frans. parquet) — turar joy va jamoat binolari pollariga qoplash uchun moʻljallangan yupqa taxtacha yoki shunday taxtachalardan qilingan pol. Taxtachalar har xil geometrik shakllarda teriladi (qoqiladi). P. pol kurkam chiqadi, tovush va issiklikni uncha oʻtkazmaydi. Qattiq jinsli yogʻoch (zarang, eman, qayin, yongʻoq, qora qayin va boshqalar) dan tayyorlanadi. Yigma, shitli va listli xillari bor. Yigʻma P. uzunligi 150–500 mm, eni 35 –90 mm va qalinligi 12–20 mm li toʻgʻri toʻrtburchak planka taxtachalardan ibo-rat. Har bir taxtacha chetlariga ariqchalar qilinadi. Taxtacha qoplashda oldin polga siyrakroq qilib taxtalar qoqilib, ustiga karton yoki qogʻoz toʻshaladi. Taxtachani shu toʻshama ustiga qoʻyib, yonidagi ariqchasiga qiyalatib mix qoqiladi, ariqchaga tirnoq (en-siz yupqa taxtacha) tiqiladi, tirnoqning ariqchadan chiqib qolgan qismini navbatdagi taxtacha ariqchasiga ki-ritib, shu taxtachaning narigi chetidagi ariqchasiga mix qoqiladi. Taxtachalar birin-ketin shu tarzda mahkamlab ke-tilaveradi. Taxtachalarni har xil naqsh hosil boʻladigan qilib krqish mumkin. Shitli P. 5x1,5 m gacha oʻlchamli shit tarzida tayyorlanadi. Shitlar siyrak qoqilgan taxtalar ustiga mix bilan mah-kamlanadi, shitlar orasida hosil boʻlgan tirqishga yupqa taxtachalar ti-qib yopishtiriladi. L istl i P. qattiq yogʻoch-tolali plitalar ustiga yupqa (4– 6 mm li) taxtachalar yopishtirib tayyorlanadi. Agar P.-pol beton ustiga qoplanadigan boʻlsa, pol ustiga oldin rey-kalar qoʻyib, ularning ustiga siyrak qilib taxtalar qoqiladi. P. -taxtachalar ana shu taxtalar ustiga qoplanadi. P.ni randalaydigan, pardozlaydigan maxsus mashinalar bor. Pardozlangan P. polga lok surkaladi. P.ni yuvib boʻlmaydi, nam qipiq, nam latta bilan artiladi, odatda, har oyda bir marta maxsus. P. mastikasi bilan (movut latta yoki chutka yordamida) pardozlab turiladi.

Manbalar
Parlamentarizm

Parlamentarizm — davlat hokimiyati tuzilishi. Bunda parlament imtiyozli mavqega ega boʻlib, qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi organlarning funksiyalari aniq belgilab beriladi. Parlamentarizmda hukumat parlament tomonidan tuziladi va uning oldida javob beradi. P. tarixi Angliyada 1215-yil kabul qilingan "Erkinlikning Buyuk hartiyasi"dan boshlansada, 16—18-asrlardagi inqiloblar davrida vujudga kelgan. Bu davrning ilgʻor vakillari davlatni oqilona tuzish va tashkil qilish uchun hokimiyatni avvalo qonun chiqa-ruvchi, ijro etuvchi va sud hokimiyatiga boʻlish kerakligini daʼvat qilganlar va shu yoʻl bilan mavjud davlat mexa-nizmi sistemasida mamlakatda qonun chiqarish va sudlovni amalga oshirish ustidan oʻz nazoratini oʻrnatishga, hatto hukumatni tashkil qilishda qat-nashishga muvaffaq boʻlganlar. Natijada Parlamentarizmning shakllaridan biri — konstitutsiyaviy monarxiya (Angliya va boshqa mamlakatlarda) taʼsis qilingan. Ij-timoiy aloqalar tuzilishi murakkablasha borishi bilan ijro etuvchi hokimiyat (prezident, hukumat) vakolatlarining kuchayish jarayoni yuz bermoqda.

Yana qarang 

 Parlament
 Parlament respublikasi
 Demokratiya
 Monarxiya

Manbalar
Parlamentlararo ittifoq

Parlamentlararo ittifoq - turli davlatlarning milliy parlament guruhlarini birlashtiruvchi xalqaro (hukumatlar qaramogʻida boʻlmagan) tashkilotlardan biri. 1889-yil tuzilgan. Asosiy vazifalari: parlamentlar oʻrtasidagi shaxsiy aloqalarni ragʻbatlantirish va xalqaro tinchlik hamda hamkorlikni mustahkamlash ishida birgalikda faoliyat koʻrsatish uchun ularni birlashtirish. Parlamentlararo ittifoq faoliyatida 110 dan ortiq davlatlarning parlament guruhlari qatnashadi. Parlamentlararo ittifoq koti-biyatining qarorgohi — Jenevada.

Manbalar
Parma

Parma — metall, yogʻoch va boshqa materialdan yasalgan buyumlarga teshik ochish, chuqurcha oʻyish uchun ishlatiladigan kesuvchi asbob. Ish va quyruq qismidan iborat. Ish qismida kesish elementlari joylashgan. Quyruq qismi konus va silindr shaklli boʻladi. Tuzilishiga koʻra, spiral (vintsimon), chuqur teshiklar teshadigan, markazlovchi, patsimon tigʻli va boshqa xillari boʻladi. Metall buyumlarga teshik ochishda spiral P. keng qoʻllaniladi (1-rasm). Uning ish qismi kesuvchi qirralar, qirindini chiqarib turuvchi ariqchalar va yoʻnaltiruvchi lentachalardan iborat. Bunday P.lar uglerodli yoki keskir poʻlatdan yasaladi, baʼzan, kesuvchi qir-ralarga qattiq qotishmalardan tayyorlangan plastina yopishtiriladi. Yogʻoch buyumlaruchun moʻljallangan P.larning kesuvchi qismi boshqacharoq tuzilgan (2-rasm). Silindrik va vintsimon xillarga boʻlinadi. Silindrik P.ning markazlovchi va qoshikli, vintsimon P.ning spiralsimon, shneksimon, shtopor va boshqa xillari bor. Yogʻoch uchun qoʻl parma ham ishlatiladi.

P.lar mexanik asboblar (elektr P., elektr drel), parmalash stanoklari, tokarlik stanoklari, dastaki stanoklarga oʻrnatib ishlatiladi.

Manbalar
Parma qoidasi

Parma qoidasi — muayyan elektr tokka moye keluvchi magnit maydon induksiya chiziqlarining yoʻnalishini aniqlash qoida-si. Agar parmani (oʻng buramali) tok / yoʻnalishi boʻyicha buralsa, u holda parma dastasining aylanish yoʻnalishi shu tok hosil qil- Parma qoidasi. gan magnit maydon I ning yoʻnalishini koʻrsatadi.

Manbalar
Parmalash

Parmalash — metall va yogʻoch buyumlarga teshik ochish, chuqurcha oʻyish. P. parma, mexanik asboblar (elektr parma, elektr drel), parmalash stanoklari, parmalash avtomatlari, tokarlik stanoklari, dastaki asboblar va boshqalarda bajariladi. Lazer nuri yordamida P. usuli ham bor. Bu usulda olmos bu-yumlarda, issiqlik oʻtkazuvchanligi past boʻlgan materiallardan yasalgan narsalarga teshiklar ochiladi.

Manbalar
Parmen

Parmen, Qishki Parmen — kuzgi olma navi. Vatani — Angliya. Oʻzbekistonga 19-asrning oxirlarida keltirilgan. 1959-yilda Oʻzbekistonda ekish uchun tavsiya etilgan ekin navlari davlat reyestriga kiritilgan. Daraxti oʻrta boʻyli — 5,5–6 m, qulay sharoitda, unumdor yerda 7,5 m gacha yetadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5-yilda hosil beradi. 10— 12 yoshida baʼzi daraxtlari 200–300 kg hosil beradi, lekin solkash. Rozmarin, Renet Shampan navlaridan yaxshi changlanadi. Mevasi yumaloq yoki yapasqi choʻziq, sirti silliq, rangi taram-taram, qizil-toʻq sariq, eti sargʻimtir, qattiq vazni 80—100 g, baʼzan 100—135 g. Toshkent, Fargʻona, Namangan, Jizzax, Samarqand, Surxondaryo viloyatlarida rayonlashtirilgan.

Manbalar
Parnik

Parnik (rus.) — usti oynavand romlar yoki shaffof plyonka bilan yopiladigan inshoot. Asosan, karam, bodring, pomidor, gul koʻchatlari yetishtiriladi. Sabzavotchilikda P.ning bir va ikki nishabli; chuqur va yer ustki; of-tob, biologik yoqilgʻi va texnika vositalari (suv hamda elektr) yordamida isitiladigan turlari bor. Oʻzbekistonda biologik yoqilgi bilan isitiladigan bir nishabli (20 romli) chuqur va yuza P. koʻp ishlatiladi. P. quriladigan yer issiq, shamollardan toʻsilgan, old tomoni gʻarbga qaragan boʻlishi kerak. P. qurish uchun tepa tomoni 150 sm, tag tomoni 120 sm kenglikda, 60—70 sm chuqurliqda xandaq qaziladi. Parniklar ustiga yopiladigan romlarning boʻyi va eni 160 x YU6 sm yoki 213 x 107 sm boʻlib, ular pishiq, tez chirimaydigan yogʻochdan yasaladi. Xandaq che-tiga qoʻyiladigan yogʻochlar mis kukunining 10% eritmasida boʻktiriladi. Qanday ekin ekilishi va foydalanish muddatiga qarab, P.lar issiq, iliq va sovuq boʻladi. Issiq P. 70—80 sm chuqur qilinib, 50—60 sm qalinlikda yangi goʻng solinadi va qishda foydalaniladi. Iliq P. 50—60 sm chuqur qilinadi, 30—40 sm qalinlikda goʻng solinadi va erta bahorda foydalaniladi. Sovuq P. 25—30 sm chuqur qilinib, goʻng solinmaydi. P.dagi biologik yoqilgʻining qalinligi 10—12 sm, pikirovka qilinadigan P.dagi esa 15—18 sm, yerdan P. romigacha boʻlgan oraliq 8—12 sm boʻladi. Issiqxona xoʻjaligining rivojlanishi va P.larning iqtisodiy samarasi yuqori boʻlmagani sababli 20-asrning 80-yillaridan boshlab koʻproq shaxsiy tomorqa xoʻjaliklarida ishlatiladi.

Rafiqa Gʻanixoʻjayeva.

Manbalar 

 

Qishloq xoʻjaligi
Paro...

Paro... (rus. par — bugʻ) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Bug kuchi bilan harakatlanuvchi narsaga oidlikni bildiradi, mas, parovoz, paroxod.

Manbalar
Parovoz

Parovoz ( - paro va - vozit — el-tish) — poyezdlarni relyeli yoʻlda tor-tish uchun moʻljallangan oʻziyurar bugʻkuch qurilmasi; lokomotivttt bir turi. Asosiy qismlari: qozon, bugʻ mashina-si, ekipaj va tender. Keng (1524 mm) va tor (1000,900 va 750 mm) izda yuradigan, yuk va yoʻlovchi poyezdlarini tortadigan, manyovr maqsadlarida foydalaniladigan xillari bor. Parovozda, asosan, kumir, neft, oʻtin yoqiladi. Suv va yoqilgʻi zaxirasi tenderda saqlanadi.

Birinchi Parovozni Angliyada J. Stefenson () 1829-yil yasagan, Rossiyada Parovozni ota va oʻgʻil Ye. A. va M. Ye. Cherepanovlar 1833—34 yil yasashgan. Parovozlarning quvva-ti 4000 o. k.ga, tezligi 130 km/soat ga yetadi. 20-asr oʻrtalaridan boshlab Parovoz oʻrnini teplovoz va elektrovoz egallay boshladi.

Manbalar
Parodiya

Parodiya (yun. parodia — zid qoʻshiq) — adabiyot, teatr, musiqa va estrada janri, kulgi sanʼati, hajv va hazil turlaridan biri. Oʻziga xos harakat tar-zi, shuningdek, biror uslub, yoʻnalish, janr yoki muayyan qolipdagi nutq va boshqalarga hajviy, kinoyaviy va yumor bilan yondashish maqsadini koʻzlab qilingan ongli takdid. Biror sanʼatkor ijodi yoki ayrim asarning uslubiga taklid qilish yoʻli bilan yaratilgan kulgili asar. Ijtimoiy-siyosiy, maishiy hayotdagi ayrim voqealar ham P.ga mavzu boʻlishi mumkin. P. komediya sanʼatining, satiraning oʻziga xos yoʻnalishi hamdir. P. koʻpincha boʻrttirilgan boʻla-di, unda aks ettirilayotgan voqeaning shakli bilan mazmuni bir-biriga zid qilib koʻrsatiladi. P. Yunoniston dramaturgiyasi va teatrida paydo boʻlgan. Aristofan "Bulutlar" komediyasida Sokrat ustidan kulgan boʻlsa, "Qurbaqalar"da Yevripid tragediyalarini P. qilgan. Angliyada 17—18-asrlarda P. shaklidagi bir qator sahna asarlari yaratilgan. Fransiyada "Komedi Italyenn" va yarmarka teatrlarida koʻplab P. tomoshalari yuzagakelgan. 19-asrningoʻrtalarida F. Erve bilan J. Offenbaxning P.li operettalari shuxrat qozongan. 20-asrda P. janri "qiyshiq oyna", "koʻrsha-palak" nomli maxsus teatrlar tomo-nidan rivojlantirilgan. P. sirkda, qoʻgʻirchoq teatrida va estradada keng oʻrin egallab keladi.

Oʻzbek anʼanaviy teatrining repertuarida muqallid deb ataluvchi P.lar katta oʻrin egallab kelgan. Bunda masharaboz va qiziqchilarning aksariyati mahorat koʻrsatgan. 20-asrning birinchi yarmida Yusufjon qiziq, Oxunjon qiziq, Aka Buxor, Berdiyor mashara, Safar mashara va boshqalarning P.lari mashhur boʻlgan. Hoji tam-tam (Hojiqur-bon Hamidov) sozanda va xonandalarni P. qilishda mahorat koʻrsatgan. Ke-yingi yillar A. Bakirov, N. Rahimov, H. Umarov, T. Azizov va boshqalarni P. qilish kuchaydi. Baʼzan spektakl va kino-filmdan butun-butun sahnalar P. qilinadi. P. "Tabassum" radiojurnalida, televideniyening kulgi dasturlari, jumladan, televizion miniatyu-ralar teatrida keng qoʻllanib keladi. Oʻzbek sirki va dorbozlik sanʼatida Karim Zarifov, Niyoz Nurmatov, Akrom Yusupov, Muhammad chaqqon kabi oʻnlab qiziqchi va masharabozlar oʻz tomoshalarida P.ga katta oʻrin ajratib kelishgan.

Adabiyot 
 Qodirov M., Masharoboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1971; Uzbek teatri anʼa-nalari, T., 1976.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Parodontoz

Parodontoz (para... va yun. odontos — tish), alveolyar pioreya — tish atrofidagi toʻqimalar (parodont) ning surunkali yalligʻlanishi, alveolyar oʻsimtalar (tish katakchalari) atrofiyalanadi va oqibatda tishlar qimirlab tushib ketadi. Oʻrta va katta yoshdagi kishilar, baʼzan yoshlar, hatto bolalarda ham uchraydi. P: parodont to-mirlari va nervlarining buzilishi yoki kasallanishi natijasida tish atrofidagi toʻqimalarning qon bilan yetarli taʼminlanmasligi oqibatida vu-judga keladi. Kasallangan tishlarni olib tashlagandan keyin qolgan tishlarga ovqat chaynaganda zoʻr kelishi, tishda tosh yigʻilishi, tishni toʻgʻri parvarish qilmaslik, notoʻgʻri tishlash, yasama tishlarni toʻgʻri qoʻymaslik, shuningdek, organizmning umu-miy kasalliklari P.ga sabab boʻlishi mumkin. P.da tishning suyak toʻqimasi asta-sekin soʻriladi, tishlar qimirlab qoladi, baʼzan milk yalligʻlanib shi-shadi, qonaydi, ogʻizdan qoʻllansa hid keladi. P.da milkda yiringli pilla hosil boʻladi. Kasallikning oldi olinmasa, milk yalligʻlanadi (gingivit), koʻrinishidan sogʻlom tish asta-sekin kimirlab tushib ketadi. P. natijasida ovkat chaynash va hazm qilish buziladi. Bemorga individual va kompleks davo kilinadi. P.da stomatolog vrach kursatmalariga qatʼiy rioya kilish kerak.

P.ning oldini olishda kundalik ovqat turi va tarkibi muhim ahamiyatga ega; qattiq ovqatlar milkni tabiiy massaj qiladi va yumshoq tish katlamlaridan tozalaydi. Ovqatdan keyin meva va sabzavotlar (sabzi, olma va boshqalar) yeb turish foydali.

Manbalar
Paroksizm

Paroksizm (yun. paroxysmos — taʼsirlanish) — kasallikning vaqtvaqti bilan toʻsatdan kuchayishi; mas, ogʻriqning birdan zoʻrayishi (stenokardiyada), yurakning tez ura boshlashi (taxikardiyada), yoʻtal tutishi (koʻkyoʻtalda), isitma tutishi (bezgak-da) va boshqa P. termini kuchli emotsional holat (yaʼni gʻazab P.i, umidsizlik P.i)ni ham anglatadi.

Manbalar
Parom

Parom — transport vositalari (avtomobillar, temir yoʻl vagonlari va boshqalar), kjlar va yoʻlovchilarni dengiz yoki daryoning bir qirgʻogʻidagi punktdan ikkinchi qirgʻogʻidagi punktga oʻtkazib qoʻyish uchun moʻljallangan suzuvchi inshoot (kema, sol va boshqalar). Qirgʻoqlardagi punktlarning mavqeiga, oʻtkaziladigan yukning turi va miqdoriga, dare va dengizning kengligiga qarab. P. har xil kattakichiklikda boʻladi. Qayerda qoʻllanishiga koʻra, dare, dengiz va koʻl P.lariga, harakatlanish usuliga koʻra, oʻziyurar va oʻziyurmas P.larga boʻlinadi. Oʻziyurar P. bir yoki bir nechta vagon va avtomobil palubalari bilan jihozlanadi. Oʻziyurmas P. (sol, qayiq, barja, plashkodt va boshqalar) uchun, odatda, bir qir-gʻoqdan ikkinchi qirgʻoqqa sim arqon tortib qoʻyiladi. Harbiy maqsadlarda (qoʻshin va qurolyarogʻlarni suvdan kechib oʻtkazish uchun) tayyor ponton va mahalliy suzish vositalari (kema, qayiq, sol)dan foydalaniladi.

Manbalar
Paronimlar

Paronimlar (para... va yun. Oyma — nom, ism) — talaffuzi, eshitilishi va morfem tarkibi oʻxshash, leksik maʼnolari boshqa-boshqa yoki qisman yaqin boʻlgan soʻzlar. Tilda ana shunday soʻzlarning mavjud boʻlish hodisasi paronamiya deyiladi. Paronimiya muammosi nutqda Paronimlarni ataylab yaqinlashtirish yoki ularning maʼnosini bilmay, farqlamay adashtirib qoʻllash (nutqiy xato) natijasida kelib chiqadi. Paronimlarning qoʻllanishi bilan borlik, bunday masalalar tegishli ravishda nutq madaniyati va uslubshunoslik tomonidan oʻrganiladi. "Paronimlar" terminini dastlab Aristotel yasama soʻz maʼnosida taklif etgan.

Rus tilshunosligida koʻpincha paronimlar deganda bir soʻz turkumiga mansub, bir xil oʻzakli soʻzlar tushuniladi [mas, adresat — adresant (oluvchi — yuboruvchi), predstavitsya — prestavitsya (oʻzini tanitmoq — oʻlmoq)]. Oʻzbek tilshunosligida esa nafaqat bir xil oʻzakli soʻzlar, balki eshitilishi bir-biriga oʻxshash har xil oʻzakli soʻzlar ham paronimlar deb tushuniladi (masalan, sharaf — sharob, afzal — abzal, tarif— taʼrif, enlik — ellik, sogʻliq — sovliq).

Paronimlarni qoʻllashda farqlamaslik, ularni adashtirish til hodisasi emas, balki muayyan til vakillarining shu til lugʻaviy meʼyorlarini yetarli darajada egallamaganligining natijasidir. Paronimlarni xato qoʻllash, odatda, kam tanish boʻlgan soʻzlarda uchraydi. Notanish soʻzlarning katta qismini terminlar tashkil etadi. Zero, fan va texnikaning tez surʼatlar bilan oʻsishi natijasida muayyan tilga (mas, uzbek tiliga) kirgan yangi soʻzlar shu tilda mavjud boʻlgan soʻzlar bilan talaffuz jihatdan yaqin kelib qoladi, oqibatda yangiyangi paro-nimik qatorlar paydo boʻladi. Masalan, tanbur — tambur, shitob — shtab, taʼrif — tarif, teri — tire va boshqa Nutkda noaniklikka yoʻl qoʻymaslik uchun tildagi Paronimlarni farqlay bilish, maʼnolarini toʻgʻri anglay olish zarur. Shunda "sharaf" oʻrniga "sharob", "kompaniya" oʻrniga "kampaniya", "tovlanmoq" oʻrniga "toblanmoq", "enlik" oʻrniga "ellik" tarzida qoʻllashlarga oʻrin qolmaydi.

Badiiy adabiyotda, publitsistikada, ommaviy soʻzlashuvda matnning, nutqning ifodaviyligi va taʼsirchanligini oshirish maqsadida Paronimlardan keng foydalaniladi. Paronimlarni ataylab adashtirib qoʻllash kulgili holatni keltirib chiqaradi; bunday qoʻllanishlar soʻz oʻyi-nida, askiyada, shuningdek, personajlarning nutqiy xususiyatlarini ochib berishda zarur boʻladi.

Yana qarang 

 Omonimlar
 Sinonimlar

Manbalar
Paropamiz togʻlari

Paropamiz togʻlari - Afgʻonistonning shimoli-gʻarbiy qismidagi togʻ sistemasi. Shim.-gʻarbiy etaklari — Bodxiz va Qorabel qirlari Turkma-niston hududida. Kenglik boʻylab yotuvchi tizmalar (Bandi Turkiston, Sa-fedkoʻh va boshqalar) dan iborat. Uz. 600 km chamasida, eni 250 km gacha. Koʻp qis-mining bal. 3000–3500 m; eng baland joyi 4565 m (Hisor tizmasida). Togʻlar aksari ohaktosh va slanetslardan, janubiy va sharqida granit va gneyslardan tuzilgan. Shimoliy etaklari lyoss bilan qoplangan. Iqlimi subtropik, kontinen-tal iqlim; vodiylarda temperatura iyulda 24— 30°, yanvarda 0—8°. Yillik yogʻin 100–350 mm. Landshafti aksari qismida togʻ choʻli va dashtidan iborat. Siyrak archa oʻrmonlari ham bor. Yovvoyi xdyvonlardan togʻ echkisi va qoʻyi, jayran, qulon, kemiruvchilar va sudraluvchilar yashaydi. Aholisi togʻlarda koʻchmanchi chorvachilik bilan hayot kechiradi. Vodiylarda bogʻlar, tokzorlar bor. Bugaoy va paxta yetishtiriladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Afgʻoniston
Parotit

Parotit (para... va yun. otos — quloq), tepki — quloq oldi soʻlak bezining yalligʻlanishi. Epidemik boʻlmagan P. va epidemik parotit farqdanadi. Oʻtkir epidemik boʻlmagan P. koʻproq katta yoshdagi kishilarda kuzatiladi va yuqumli kasalliklar (tif, dizenteriya va boshqalar), ogʻir operatsiyalar, bezlarning zararlanishi, stomatit va boshqa oqibatida paydo boʻladi, koʻpincha stafilokokklar qoʻzgʻatadi. Kasallik boshlanishida soʻlak bezlari shishib, qattiq boʻlib qoladi, ogʻiz qaqraydi, pastki jagʻning harakatlanishi qiyinlashadi. Gavda temperaturasi koʻtarilib, bez yoʻlidan yiring ajraladi. Baʼzan yuz nervi zararlanib nevrit paydo boʻlishi, bez massasining nekrozga uchrashi, abssess vujudga kelishi va boshqa asoratlar qolishi mumkin. Kasallik, asosan, 10—15 kunda tuzala boshlaydi yoki qaytalab turadigan surunkali shaklga oʻtadi.

Davosi. Shishni qaytaruvchi doridarmonlar, antibiotiklar, parhez buyuriladi, abssess hosil boʻlganda operatsiya qilinadi.

Manbalar
Paroxod

Paroxod (paro... va rus. xod — yoʻl) — bugʻmashinasi yoki bugʻ turbinasi hara-katlantiradigan oʻziyurar kema. Yoʻlovchi va yuk Paroxodlari bor. Bugʻ mashinasi oʻrnatilgan birinchi yogʻoch Paroxod 1802-yilda Angliyada paydo boʻldi. Rossiyada bugʻ mashinali birinchi Paroxod 1810-yilda qurildi. Peterburg bilan Kronshtadt orasida qatnagan (1915) "Yelizaveta" Paroxodi dunyoda birinchi dengiz kemasi hisoblangan. Hozir, asosan, teploxodlardan foydalaniladi.

Yana q. 

 Kema

Manbalar