MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Palearktika oblasti

Palearktika oblasti, Palearktika (yunoncha: palaios – qadimgi va arktros – shimoliy) – quruklik zoogeografiya oblasti. Yevropa, Shimoliy Afrika (jumladan, Saxroi Kabir), Arabiston yarim orol (janubdagi togʻliq qismidan tashqari), Osiyoning Hind va Yanszi daryolari hamda Himolay togʻlarigacha boʻlgan moʻtadil va sovuq iqlimli hududlarni oʻz ichiga oladi. Palearktika oblastiga Tinch okeandagi Komandor, Kuril, Saxalin va Yaponiya orollari; Atlantika okeanidagi Islandiya, Yashil Burun, Kanar, Madeyra va Azor orollari ham kiradi. Hayvonot dunyosi Nearktika oblastinikiga oʻxshaydi. Shuning uchun, koʻpchilik zoogeograflar palearktika va nearktika oblastlarini yagona Golarktika oblastiga birlashtirishadi. Palearktika oblasti Arktika, Sirkumboreal, Oʻrta dengiz boʻyi, Markaziy Osiyo va Xitoy-Himolay kichik oblastlariga ajratiladi.

Manbalar
Palembang

Palembang — Indoneziyadagi shahar. Janubiy Sumatra provinsiyasining maʼmuriy markazi. Musi daryosining kuyilish joyidan 86 km yuqoridagi port. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oxiri). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. P. — mamlakatda neft kazib olinadigan asosiy rayonning markazi. Neft va kauchukni qayta ishlash, oziq-ovqat, kemasozlik, toʻqimachilik, qurilish materiallari, azot oʻgʻitlari zavodi bor. Chetga neft va neft mahsulotlari, kauchuk, kofe va h.k. chiqariladi.

Til
Umuman olganda, Palembang aholisi Palembangni shaharning kundalik tili sifatida ishlatishadi. Ayni paytda, muhojirlar odatda o'z ona tillaridan foydalanadilar, masalan, komeringliklar uyda yoki Palembang shahridagi qarindoshlari bilan uchrashganda Komering tilidan foydalanadilar.

Manbalar 

Indoneziya shaharlari
Paleo...

Paleo... (yun. palaios — qadimgi, koʻhna) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; "qadimgi", "qadimiylikka, qadimiyatga aloqador" kabi maʼnolarni bildiradi (mas, paleobotanika, paleografiya).

Manbalar
Paleoantroplar

Paleoantroplar (paleo... va yun. antropos — odam) — paleolit davri qazilma odamlari (pitekantroplar, neandertallar va boshqalar).

Manbalar
Paleoantropologiya

Paleoantropologiya (paleo... va antropologiya) — antropologiyaniig kad. kazilma odamlarning (pitekantrop, sinantrop va boshqalar) tiplarini oʻrganuvchi sohasi. P. qazilma odamlar va odamning yaqin oʻtmishdoshlari — oliy primatlar suyak qoldiqlarini oʻrganadi. Shuningdek, P. qiyosiy anatomiya va embriologiya bilan birga odamning kelib chiqishi va uning evolyusiyasi muammolarini aniqlashga xizmat qiladi. Shu sababli P. ham antropogenez toʻgʻrisidagi taʼlimot tarkibiga kiradi.

Manbalar
Paleovulkanologiya

Paleovulkanologiya (paleo... va vulkanologiya) — oʻtmish geologik davrlar vulkanik jarayonlarini oʻrganadigan fan, geologiyaning tarmogʻi. Qad. vulkanlar hosil qilgan qurilmalar (lava, piroklast), ularni tarkibi va joylashish qonuniyatlarini oʻrganadi. Qad. vulkanlar haqida maʼlumot antik davr olimlaridan Pifagor, Strabon va oʻrta asrlarda Majioli, Guk va boshqalarning asarlarida uchraydi. Qad. vulkanlarning tuzilishini urganishda strukturaviy, fatsial tahlil usullari qoʻllaniladi. Qad. vulkanik jinslar tarkibi zamonaviy optik, kimyoviy va boshqa usullar yordamida aniklanadi. P. izlanishlar koʻp amaliy muammolarni hal qilishda muhim omil boʻladi, mas, mis, oltin, kumush va boshqa foydali qazilmalarni izlashda.

Manbalar
Paleogeya

Paleogen (paleo... va yun. ge — yer) — Sharqiy yarim sharning, asosan, tropik hududlarini oʻz ichiga olgan quruqlikning fauna dunyosi. Faunasi qad. Gondvana hayvonlari guruhiga xos: (Gondvananing Braziliya-Afrika qitʼasi); tuyaqushlar, 2 xil nafas oluvchi baliqlar, toshbaqalar, timsoxlar, har-tumlilar, odamsimon maymunlar, yirtqichlar (yoʻlbars, arslon, gepard) va boshqa 3 ta fauna oblastiga boʻlinadi. Efiopiya oblasti Afrikaning Sahroi Kabirdan jan., Arabiston yarim orolning jan. qismi, Afrikaning shar-qidagi orollarni oʻz ichiga oladi. Faunasi xilma-xil va boy, endemik yoki yarim endemik turkumlar (damanlar, nay-tishlilar, afrika tuyakushlari) va oilalar (jirafasimonlar, suv aygʻirlari, kitboshlilar, sesarkalar va boshqalar)ga ega. Madagaskar fauna oblasti — Madagaskar, Seyshel, Amirant, Qamar, Maskaren orollarni oʻz ichiga oladi. Ilk neogendan boshlab mustaqil rivojlangan; hayvonot dunyosi Afrika faunasi bilan chambarchas bogʻliq. Ayrim qad. hayvonlarning boʻlishi bu oblastning Jan. Osiyo va Jan. Amerika bilan bogʻliqligini koʻrsatadi. Endemiklari orasida lemurlar, tenreklar va boshqa bor. Gekkonlar, ssinklar, hameleonlar koʻp uchraydi. Tuyokdilar va afrika qushlarining 20 ga yaqin oilasi uchramaydi. Hind malay oblasti —Jan. Osiyo va Osiyo bilan Avstraliya oʻrtasidagi o.ning koʻp qismini oʻz ichiga oladi. Tarixiy jihatdan Efiopiya oblasti bilan bogʻlangan (fillar, karkidon, tor bu-runli va odamsimon maymunlar, pangolinlar va boshqa oblastda keng tarkalgan). Notogeya zoogeografiya dunyosiga oʻxshashlik belgilari ham bor. Turlari va urugʻlarining xilma-xilligiga qaramasdan yuqori taksonlar orasida endemiklari koʻp emas (uzuntovonlilar, jun qanotlilar, tupayyalar, gibbonlar). Mazkur oblastda buyvol, banteng , choʻchqalarning xonakilashtirish markazi joylashgan.

Manbalar 

Biologiya
Paleoiqlimshunoslik

Paleoiqlimshunoslik (paleo... va iqlimshunoslik) — Yerning geologik va tarixiy oʻtmish iqlimi haqidagi taʼlimot. P. vazifasi Yer tarixi davomida sodir boʻlgan iqlim sharoitlarini oʻrganish va ularni Yer shari boʻyicha taqsimlanishini tadqiqot qilishdan iborat. P. paleogeografiyaning muhim qismi hisoblanadi; u stratigrafiya va paleontologiya, geomorfologiya va foydali qazilmalar toʻgʻrisidagi fanlar bilan chambarchas bogʻlangan. Geologik maʼlumotlar iqlimshunoslik, meteorologiya, geografiya, geofizika va astronomiyaning nazariy qoidalari asosida taxlil qilinadi va umumlashtiriladi. Geologik oʻtmish iqlimi xaqidagi xulosa avvalgi geologik davr tabiati va astronomik krnuniyatlarga boʻysunuvchi Quyosh radiatsiyasining oqimi maʼlumotlariga asosan tuziladi. Yaqin oʻtmish iqlimi haqidagi xulosa esa geografik landshaft, oʻsimliklarning taqsimlanishi, daraxtlarning yillik halqalarining zamonaviy xususiyatlari, saqlanib qolgan tarixiy dalillar va madaniy yodgorliklar hamda keyingi yuz yillikdagi instrumental kuzatishlar boʻyicha tuziladi.

Qad. iqlimning geologik indikatorlari orasida asosiy 3 guruh: litologik, paleobotanik va paleozoologik koʻrsatkichlar alohida oʻrin tutadi. Litologik koʻrsatkichlar deyarli hamma joyda tarqalgan; oʻtmish davrlarda iqlim sharoitlari qanday boʻlganligi, nurash xususiyati va surʼati, choʻkindi jinslarning bir-biridan farqi darajasi miqyosi orqali aniqlanadi. Paleobotanik koʻrsatkichlar oʻsimliklarning qazilma qoldiqlari boʻlib, bu qoldiqlar iqlim taʼsirini, oʻsish vaqti va joyini aks ettiradi. Masalan, tropik oʻrmonlarning hosil boʻlishi iqlimning issiq va nam boʻlganini, savanna va kserofil siyrak oʻrmonlarning hosil boʻlishi ikdimning issiq va quruq boʻlganini koʻrsatadi; barg toʻkadigan oʻrmonlarning hosil boʻlishi moʻʼtadil iqlim indikatori boʻlib hisoblanadi. Paleozoologik koʻrsatkichlar organizmlar yashagan davr iqlimini aks ettiradigan qoldiklardan iborat. Quruqlikda yashovchi umurtqalilar devon davrit paydo boʻlgan; kaynozoy erasidagi sut emizuvchilar turli iqlimga yaxshi moslanib, keng hududlarda yashagan.

Qad. iqlim paleozoy erasidan boshlabgina umumiy tarzda aniqlangan. temperatura va namlikning koʻp marta oʻzgarib turishi natijasida yuqori kengliklarda muzlik davrlari va ular orasidagi davrlar almashinib turgan, quyi kengliklarda esa plyuvial va kserotermik iqlimlar vujudga kelgan.

P. Yer iqlimining tarixini oʻrganish orqali foydali qazilmalarning paydo boʻlishi, oʻtmish geologik davridagi hayvon va oʻsimliklarning yashash sharoitini koʻrsatadi va iqlim oʻzgarishini oldindan aytish imkonini beradi.

Tohir Muxtorov.

Manbalar
Paleologlar

Paleologlar — Vizantiya imperatorlari sulolasi (1261—1453). Asoschisi — Mixail VIII (1259-yildan Nikeya imperatori). Soʻnggi imperatori — Konstantin XI, uning jiyani Zoya (Sofya) Ivan III Vasilyevichga turmushga chiqqan edi.

Manbalar
Paleomagnetizm

Paleomagnetizm (paleo ... va magnetizm) — togʻ jinslari oʻzining shakllanish davrida Yer magnit maydoni taʼsirida magnitlanish xususiyati va bu magnitlanish (qoldiq magnitlanish)ning keyingi davrlarda saqlanishi. Magnitlanishning koʻlami va yoʻnalishi yer yuzasining mazkur nuqtasida jinsning hosil boʻlgan vaqtidagi, yaʼni million yillar avvalgi magnit maydoniga muvofiq boʻladi. P. tog jinslarida saqlanib qolgan magnitlanganlikni tadqiq etish orqali geomagnit maydoni (qarang Yer magnetizmi) tadrijini oʻrganishga imkon beradi. Har bir jinsda maʼlum miqdorda ferro- yoki ferromagnit minerallar (magnetit, titanomagnetit, gematit, ilmenit, maggemit, pirotin va boshqalar) donachalari boʻladi. Togʻ jinslari shakllanish sharoitiga qarab intensivlik va barqarorlik (magnitsizlantiruvchi taʼsirlarga chidamliligi) jihatdan turlicha magnitlanadi. P. uchun geomagnit maydonida Kyuri nuqtasivyan yuqori temperaturada togʻ jinslari sovitilayotganda hosil boʻladigan qoldiq termomagnitlanish (TRM) ahamiyatlidir. TRM, asosan, lava, intruziyalar soviyotganda vujudga kelib, otqindi jinslarga xosdir. Kimyoviy magnitlanish (CRM) magnit maydonda ferromagnit zarralarining koʻpayishidan hosil boʻladi. Yopishqoq qoldiq (VRM) magnitlanish jinsga magnit maydonining uzoq vaqt taʼsiri natijasida (termoaktivatsion va diffuzion jara-yonlar hisobiga) yuzaga keladi. Oriyentatsion qoldiq magnitlanish (DRM) choʻkindi jinslarda hosil boʻladi. Bunda TRM va CRM ga ega boʻlgan yuvilgan kristall jinslarning magnitlangan donachalari suv havzalari va daryolar tubida choʻkib, magnit maydonida kompas strelkasi kabi oriyentirlanadi. Keyin zarrachalar choʻkin-di qotayotganda unga sementlanib yopishadi va oʻzining oriyentatsiyasini saqlab qoladi, bu jinsning qoldiq mag-nitlanishini belgilaydi. Choʻkindi jinslarda CRM shakllanish davrida, shuningdek, keyinroq hosil boʻlishi mumkin. Otqindi jinslarda esa CRM hamma vaqt ikkilamchidir, yaʼni key-inchalik vujudga keladi. VRM xdmisha ikkilamchi, binobarin u aniqyoshga ega emas. Shunday qilib, TRM va DRM jinsning shakllanish jarayoni bilan bogʻliq. Agar jinsning yoshi maʼlum boʻlsa (qarang Geoxronologiya), magnitlanish vujudga kelgan vaqt ham aniq boʻladi — bu geomagnit maydonining vaqt ichida oʻzgarishiga imkon beradi. Togʻ jinslarining birlamchi magnitlanganligini oʻrganib Yer magnit maydoni tarixini, yaʼni magnit qutblarining siljib yurishini kuzatish mumkin.

Muntazam paleomagnit tadqiqotlar turli mamlakatlarda 20-asrning 50-yillaridan olib borilmoqda. Tadqiqotlar natijasida keyingi 600 mln. yilda geomagnit maydonining kuchlanishi deyarli oʻzgarmagan.

Manbalar
Paleoosiyo tillari

Paleoosiyo tillari, paleosibir tillari — genetik jihatdan oʻzaro bogʻliq boʻlmagan chukcha-kamchatka tillari (chukcha, koryak, alyutor, kerek, itelmen), eskimosaleut tillari (eskimos, aleut), yenisey tillari (ket, sim — jonli tillar; kott, arin, pum-pokol, assan — ulik tillar), yukagir-chuvan tillari (yukagir — jonli, chuvan — ulik) va alohida nivx tilini birlashtiruvchi, shartli belgilangan til oilasi.

Mazkur tillarning mushtarakligi, umumiyligi haqidagi faraziya 19-asr oʻrtalarida rus olimi L. I. Shrenk tomonidan ilgari surilgan. Bu faraziyaga muvofik,, tegishli sibirlik elatlar Sibir tub aholisining avlodlaridir. Pekin ushbu fikr Paleoosiyo tillarining genetik karindoshligini belgilay olmaydi, shu sababli "Paleoosiyo tillari" termini shartli nom sifatida saqlanib qolgan.

Paleoosiyo tillarining tashqi genetik aloqalari, bir qator faraziyalar mavjud boʻlsada, hanuzgacha aniqlanmay qolmoqda. Bu tillarning tipologik tavsifi turlicha boʻlsa ham, ayrim oilalar oʻrtasida struktur-tipologik oʻxshashlik belgilari kuzatiladi. Paleoosiyo tillari agglyutinativtillardir: baʼzilarida suffiksal, baʼzilarida suffiksal-prefiksal agglyutinatsiya mavjud. Leksikada turmushdagi narsa-buyumlarning nomlari, kasb-hunar, xoʻjalik faoliyatini aks ettiruvchi soʻzlar koʻp; rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar ham anchagina.

Paleoosiyo tillari haqidagi koʻplab maʼlumotlar 18-asrda turli olimlar va missionerlar tomonidan toʻplangan; bu tillarni ilmiy oʻrganish 19-asrda rus va garbiy yevropalik olimlarning asarlari bilan boshlangan. Ushbu tadqiqotlar va keyinchalik amerikalik, kanadalik va yaponiyalik olimlarning bu soxadagi izlanishlari nafaqat tilshunoslik uchun, balki Yevrosiyo va Shimoliy Amerika tarixida kadimdan davom etib kelayotgan murakkab etnolingvistik jarayonlarni tushuntirishga intilayotgan boshqa fanlar uchun ham katta qiziqish uygʻotadi.

Manbalar
Paleoosiyo xalqlari

Paleoosiyo xalqlari - Shimoliy va Shim.-Sibirning tub joy aholisi: chukchalar, koryaklar, itelmenlar, yukagirlar, nivxlar, ketlar, eskimos lar va boshqa ning nomi.

Manbalar
Paleotip tof jinslari

Paleotip tof jinslari (paleo... va typos — tur, qiyofa) — ikkilamchi jarayonlar natijasida kuchli oʻzgargan vulkanik tog jinslari. Kaynotip togʻ jinslaridan farq qiladi. Paleotip tof jinslarij.ning oʻzgarishi tarkibidagi vulkanik shisha ikkilamchi minerallarga almashinuvi bilan bogʻliq. Lekin tog jinslarining oʻzgarishi ularni yoshiga bogʻliq emasligi maʼlum, mas, Islandiyadagi uchlamchi davrga mansub bazaltlar — Paleotip tof jinslarij., aksincha, qad. paleozoy davriga mansub otqindi vulkanik jinslar oʻzgarmasdan qolgan (kaynotip jinslar). Paleotip tof jinslarij. vaularning kaynotip turlari alohida xossalarga va nomlarga ega, mas, bazaltning paleotip xili — bazaltli porfirit, doleritniki — diabaz; riolit yoki datsitning paleotip turi kvarsli porfir deb yuritiladi. Birlamchi mine-rallar ham oʻzgaradi: albitlanadi yoki seritsitlanadi, toʻq rangli minerallar xlorit va epidot bilan almashadi. Natijada vulkanik tog jinslarining koʻrinishi ham oʻzgaradi, yaltirogʻi ketadi, xiralashadi; nordon Paleotip tof jinslarij. pushti rangga, asosli Paleotip tof jinslarij. esa binafsha rangga ega boʻladi.

Manbalar
Paleotropik oblast

Paleotropik oblast, Paleotropik oʻsimliklar dunyosi — Yer sharidagi asosiy botanik-geografik boʻlinmalardan biri. Eski Dunyo materik qismining (Avstraliyadan tashqari) tropik iqlimli joylari-ni, shuningdek, Hind va Tinch okeanlardagi o.ni oʻz ichiga olgan. Baʼzan Paleotropik oblastga Jan.-Gʻarbiy Afrikaning subtropik qismini hamda Yangi Zelandiya va unga yondosh orollarni (Yangi Zelandiya kichik oblasti) kiritiladi. Paleotropik oblast shim.dan Golarktika oblasti bilan chegaralangan.

Paleotropik oblast oʻsimlikka boy. Oblastning ayrim qismlari suv havzalari orqali ajralganligi, iqlim sharoitlarining turli-tumanligi, tarixiy taraqqiyotining mu-rakkabligi natijasida oʻsimliklari kuchli ixtisoslashgan. Flora tarkibida umumtropik oʻsimlik oilalaridan palmadoshlar, tutdoshlar, sutlamadoshlar, togʻbekadoshlar (marinadoshlar) va boshqa koʻp uchraydi. Bu oilalardan anchagina qismini maxsus paleotropik turkumlar tashkil etadi. Kosmopolit oʻsimlik oilalaridan bugʻdoydoshlar (boshokdoshlar), hiloldoshlar, burchoqdoshlar koʻp. Paleotropik oblast uchun dipterokarplar, pandauslar, ne-penteslar, endemik oilalar va boshqa harakterlidir. Paleotropik oblastda sernam tropik mussonli va savanna oʻrmonlari, mangra chakalakzorlari, choʻl oʻsimliklari va boshqa keng tarkalgan.

Paleotropik oblastni kichik oblastlarga boʻlishning koʻpchilik tomonidan qabul qilingan yagona prinsipi yoʻq. Baʼzilar Paleotropik oblastni ikki kichik oblastga — Maleziya va Hindiston-Afrika, baʼzan 10—15 kichik oblastga boʻladilar. Endemik oʻsimliklar, ayniqsa, Gavayi, Yangi Zelandiya, Madagaskar orollari kabi kichik oblastlarda koʻproq uchraydi (yana qarang Flora oblastlari).

Manbalar
Paleotsen boʻlimi

Paleotsen boʻlimi (epoxasi), paleotsen — paleogen sistemasi (davri)nmt quyi boʻlimi. 1874-yil Dezor tomonidan yuqori boʻr davri kiritilgan. Daniya yarusi keyingi tadqiqotlar natijasida (Hardenbol va Bergren, 1978) P. boʻlimining eng quyi qismiga oʻtkaziladi. P. koʻpgina mintaqalarda 2 (yuqori va quyi) boʻlimga ajratiladi. Oʻzbekiston hududida umumiy qabul qilingan yaruslar yoʻq. Har bir region uchun oʻziga xos majmua, svita va qatlar ajratilgan. Fargʻona botigʻida buxoro qatlami, Surxondaryoda —oqjar va buxoro qatlamlari ajratilgan.

Manbalar
Paleoekologiya

Paleoekologiya (paleo - qadimgi va ekos- uy,joy logos -taʼlimot) — paleontologiya fanining boʻlimi. Koʻhna geologik davrlarda yashagan hayvonot va oʻsimliklarning oʻsha vaqtdagi yashash  muhiti (iqlim va geologik omillar) bilan oʻzaro munosabatini, qirilib ketgan jonzotlarning hayoti va yashash sharoitlarini oʻrganadi. P. choʻkindi yotqiziqlarini fatsial taxlil qilishda muhim hisoblanib, ularning litologik tarkibi bilan uzviy bogʻliqdir. P.ning rivojlanishiga rus olimi, paleontolog V. O. Kovalevskiy, belgiyalik olim L. Dollo va avstriyalik O. Abel katta hissa qoʻshgan. Qad. organizmlar yashash sharoitini oʻrganishda, asosan, ularning skelet qoldiqlarini oʻrganish (morfofunksional analiz) usuli qoʻllaniladi. Qad. hayvonlar yashagan sharoitlarini oʻrganib, P. paleontologiya hamda geologiya uchun baʼzi foydali qazilmalar paydo boʻlishi sharoitlarini aniqlash va oʻxshash sharoitlarda hosil boʻlgan turli foydali qazilmalar konini bashorat etishda qoʻllanadi.

Manbalar
Palermo

Palermo — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya viloyati va Palermo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 652,6 ming kishi (2001). Iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakat janubida Neapoldan keyin 2-oʻrindagi shahar. Tirren dengizi sohilidagi port (chetga sitrus mevalar chikariladi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kemasozlik va kema taʼmirlash, samolyotsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kimyo, yogʻochsozlik, sement, oziq-ovqat, toʻqimachilik, poyabzal, poʻlat quyish, poligrafiya, tamaki, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Palermo — turizm markazi, kishki kurort. Har yili xalqaro yarmarkalar oʻtkaziladi. Universitet (1777), Nafis sanʼat akademiyasi, konservatoriya, rasadxona, Milliy galereya, arxeologiya, milliy, etnografiya va boshqa muzeylar, botanika bogʻi, opera va drama teatrlari bor. Shaharga miloddan avvalgi 8-asrda finikiyaliklar tomonidan asos solingan. 14— 16-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar
Palermo toshi

Palermo toshi - Qad. Misr yilnomalari oʻyib bitilgan diorit plita parchasi (43,5x25 sm). Qad. firʼavnlar sulolasigacha boʻlgan vaqtdan boshlab (miloddan avvalgi 4-ming yillik oxiri) bir qancha asrlarni qamrab olgan. Matn V sulola davrida (miloddan avvalgi 25-asr) tushirilgan. 1877-yildan Palermo (nomi shundan) muzeyida saqlanadi. Palermo toshi Qad. Misr xronologiyasi boʻyicha oʻta muhim manba boʻlib, firʼavnlarning iqtisodiy, qarbiy va liniy siyosati yuzasidan qimmatli maʼlumotlarni qamrab olgan.

Manbalar
Giovanni Pierluigi da Palestrina

Palestrina (Ralestrina), Jovanni Pyerluiji da Palestrina (taxminan 1525, Rim yaqinidagi Palestrina shahri — 1594.2.2, Rim) — italyan kompozitori, Rim polifonik maktabi asoschisi, Uygʻonish davri musikasining yirik namoyandasi. 1544—51 yillari Palestrina shahridagi cherkov xor kapellasida organchi va kapelmeyster, soʻngra Rim kapellalarining mu-siqa rahbari. Ijodi asosini diniy xor asarlari tashkil etadi (jami 100 dan ortiq messa, 180 ga yaqin motet, oʻnlab madrigallar, magnifikatlar va boshqalar). Koʻp ovozli vokal musikaning mumtoz namunalarini yaratgan. Musiqa uslubiga polifoniya va garmoniya vositalarining oʻzaro uygʻunligi, orombaxsh kuylar ravonligi, mushohadali va samimiy obrazlarning ichki muvozanati xos.
Pali

Pali — hind (hind-oriy) tillaridan biri; Shri Lanka o.da mavjud boʻlgan buddaviylik qonunlarining tili sifatida Shri Lanka (Seylon), Myanma (Birma), Tailand, Laos, Kambodja, Vyetnamsa qoʻllanadi. Chamasi, qad. oʻrta hind laxjasi asosida paydo boʻlib, keyinchalik sharqiy laxjaning bir qator xususiyatlariga ega boʻlgan P.ning vatani — Hindiston; miloddan avvalgi davrdayoq buddaviylik bilan birga Shri Lankaga tapqalgan; milodiy 1-ming yillik oxiri va 2-ming yillik boshlarida Jan.-Sharqiy Osiyodagi bir qancha mamlakatlarga tarqaladi. P.da koʻplab diniy, falsafiy, ilmiy, badiiy asarlar (jumladan, jan. buddistlarning muqaddas kitoblari) yaratilgan. Bu til Jan.-Sharqiy Osiyodagi koʻplab tillarga sezilarli taʼsir koʻrsatgan. Bayon usuliga kura va xronologik jiqatdan P.ning 4 koʻrinishi mavjud: diniy qonunlarning sheʼriy qismlari tili (eng qad.); qonunlarning nasriy bayon tili (maʼlum darajada tartib va meʼyorga solingan); diniy kitoblarga izoh va tafsirlar tili (yanada soddalashtirilgan); Jan.Sharqiy Osiyodagi yangi adabiyotlar tili (oldingi davrlarga nisbatan koʻplab tafovutlar. va oʻzga tizimdagi tillarning taʼsiri seziladi). Boshqa oʻrta va keyingi davr hind tillaridan muayyan fonetik, leksik-fammatik jihatlari bilan farq qiladi. Ayniqsa, leksikasi oʻta murak-kabligi va, asosan, diniy taʼlimot gʻoyalarini aks ettirishga moʻljallanganligi bilan ajralib turadi. Brahmi yozuvi asosida shakllangan qad. yozuvga ega.

Manbalar
Zahariy Paliashvili

Zahariy Petrovich Paliashvili [1871.4(16).8, Kutaisi - 1933.6.10, Tbilisi] — gruzin kompozitori, dirijyor, pedagog, musiqa jamoat arbobi. Gruziya xalq artisti (1925). Gruzin kompozitorlik maktabi asoschilaridan. Tbilisi musiqa bilim yurti (1895—99) va Moskva konservatoriyasi (1900— 03)da taʼlim olgan. Gruzin filarmoniya jamiyatiga asos solgan (1905). 1919-yildan Tbilisi konservatoriyasi professor, direktori (1919,1923, 1929 — 32). Gruziya xalklarining jami 300 ga yaqin qoʻshiklarini toʻplab, ulardan bir qismini nashr etgan (1910). Kompozitorlik ijodida turli mahalliy (kaxetin, guriy, svan va boshqalar) musiqa uslublari negizida yangi umummilliy musiqa tilini ishlab chiqqan. "Abesalom va Eteri" (1910— 18), "Daisi" (1923) operalari bilan gruzin musiqa sanʼatiga muhim hissa qoʻshgan. P., shuningdek, "Gruzincha liturgiya", xor asarlari, romanslar muallifi. Tbilisidagi Gruzin davlat opera va balet teatri, bir necha mu-siqa oʻquv muassasalariga P. nomi berilgan. 1971-yilda P. nomidagi Gruziya davlat mukofoti taʼsis etilgan.

Manbalar 

 

1871-yilda tugʻilganlar
1933-yilda vafot etganlar
16-avgustda tugʻilganlar
6-oktyabrda vafot etganlar
Klassik musiqa
Bastakorlar
Paligorskit

Paligorskit (Uraldagi Paligorsk koni nomidan), attapulgit, togʻ terisi, togʻ poʻkagi, togʻ yogʻochi — mortmorillonit guruhiga mansub mineral, magniyning suvli silikati. Monoklin yoki romb singoniyali. Kristallari strukturasi choʻziqlentali yoki qatqat. Rangi oq, baʼzan sargʻishkulrang. Qattiqligi 2—2,5, zichligi 2100—2300 kg/m³. Arid iqlimli joylarda, dengiz va shoʻr suvli havzalarda (koʻl va lagunalar), qisman nurash qobiqlarida magnezial silikatlar (mas, serpentin)dan qosil boʻladi. P.ning qattiq va zich massasi qoplama va qatlamcha shaklida, tarqoq kristallari gil minerallari, mergel va ohaqtoshlar orasida uchraydi. P. neftni qayta tozalash, qogʻoz sanoati, tibbiyotda, parmalash ishlari va qurilishda keng qoʻllanadi. Ukraina, Shim. Kavkazda, Oʻzbekistonda (Fargʻona, Surxondaryo viloyatlarida hamda Qizilqumda) P. konlari bor.

Manbalar 

 

Minerallar
Palingenez

Palingenez (yun. palin — yana, qay-ta va ...genez) — organizm embriogene-zida takrorlanadigan mazkur tur filogeneziga moye keladigan jarayonlar. "P." terminini nemis olimi E. Gekkel (1866) biogenetik qonun tamoyillarida taklif etgan. P.ga misol qilib (Gekkel boʻyicha) yuksak umurtqalilar embrionida ular ajdodlarini voyaga yetgan davri uchun xos boʻlgan, hozirgi tuban xordalilar va tuban umurtqalilarda ham mavjud boʻlgan ekto- va entoderma, nerv nayi, xorda, jabra yoylari, jabra yoriqlari, ayirish organlarini keltirish mumkin. P. filogenetik oʻzgarishlarning yoʻnalishi toʻgʻrisida xulosa chiqarishga imkon beradi. Gekkel koʻrsatishicha, senogenez (organizmning embrion yoki lichinka rivojlanadigan maxsus muhitga moslanishi) P. izchilligini buzadi.

Manbalar
Palingenezis

Palingenezis, palingenez (yun. palin — qayta, yana va genesis — kelib chiqish, tugʻilish) — Yerning chuqur qatlamlaridagi magmatik togʻ jinslarining qisman yoki toʻla erib magmaga aylanish jarayoni. "P." termini fanga finlandiyalik geolog Ya. Syoderxolm tomonidan kiritilgan (1907 yil). Geotektonik sharoitga qarab P.ga uchragan togʻ jinslarining choʻkish yoki qatlamlarning bir-birining ostiga siljish jarayonlari farq qilinadi. Palingen magmaning Yer yuzi yaqiniga koʻtarilishi orogen intruzivlar va diapir-plutonlar paydo boʻlishiga olib keladi.

Manbalar 

Fizika