MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ekzotermik reaksiyalar

Ekzotermik reaksiyalar — issiqlik ajralishi bilan boradigan kimyoviy reaksiyalar.Ekzo-tashqi,termik- issiqlik Yoqilgʻining yonish jarayoni, neytrallanish reaksiyalari, oddiy moddalardan murakkab kimyoviy birikmalar hosil boʻlishidagi koʻpchilik reaksiyalar va boshqalar Ekzotermik reaksiyalar boʻladi. Biror reaksiya jarayonida ajralayotgan issiqlik miqdori modda tabiatigagina emas, boshlangʻich modda bilan reaksiya mahsulotlarining agregat holatiga hamda reaksiyaning oʻtkazilish sharoiti —tra, reaksiya paytidagi hajm oʻzgarishi va boshqalarga ham bogʻliq.
Ekzoftalm

Ekzoftalm (yun. — chaqchaygan koʻz) — koʻz soqqasining chaqchayib turishi. Bunda koʻz soqqasi oldinga boʻrtib chiqadi yoki boshqa tarafga siljib ketadi. Bazedov kasalligida, koʻz soqqasining shakli oʻzgarganida yoki uning orqa tomonida joylashgan toʻqimalarda shish yoki oʻsma paydo boʻlganida, shuningdek, kalla va qoʻz kosasining suyaklarida shikastlanish roʻy berganida kuzatiladi. E.da koʻz soqqasi normal harakatlana olmaydi, baʼzan koʻruv nervining shikastlanishi tufayli koʻz yaxshi koʻrmaydi.Nervning shikastlanishi tufayli ham yuzaga keladi.

Davo E.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikka qaratiladi.
Ekin maydoni

Ekin maydoni — qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan haydalma yerlar. U m u miy Ekin maydoni (koʻp yillik bogʻlar, tokzorlar, oʻrmonlardan tashqari barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari bilan band boʻlgan yerlar), ayrim qishloq xoʻjaligi ekinlari Ekin maydoni (paxta, sholi, kartoshka, kanop, tamaki va b), ekin guruhlari Ekin maydoni (bahori va kuzgi don, texnika, sabzavotpoliz ekinlari va boshqalar)ga boʻlinadi. Oʻzbekistonda barcha ekin maydoni (ming ga) —3785,1 shundan don ekinlari 1789,0 (boshoqli don ekinlari 1618,6, shu jumladan, bugʻdoy 1507,2), texnika ekinlari 1442,8 (gʻoʻza 1392,7), kartoshka 49,1, sabzavot 145,3, ozuqabop poliz ekinlari 41,1 yemxashak ekinlari 315,5 (2003).

Qishloq xoʻjaligini samarali yuritishda Ekin maydoniga turli ekinlarni muayyan nisbatlarda ekish —Ekin maydoni tarkibi muhim ahamiyatga ega. Xoʻjaliklar, tumanlar, viloyatlar va mamlakat boʻyicha Ekin maydonining asosiy ekin bilan bandligi ixtisoslashuv va almashlab ekish negizini tashkil etadi. Mas, 1988-yilda Oʻzbekistonda Ekin maydonining 70% gʻoʻza, 3,8% don ekinlari, 5,8 % makkajoʻxori, 4,2% sabzavotpoliz ekinlari va kartoshka, 16,2% beda bilan band boʻlgan. 2003-yilda esa don ekinlari 47,3%, shu jumladan, bugʻdoy 39,8%, texnika ekinlari 38,1, shu jumladan, gʻoʻza 36,8%, kartoshka 1,3%, sabzavot va poliz ekinlari 4,9, yemxashak ekinlari 8,3% dan iborat boʻddi.

Ekinlar guruhlari yoki turlari, mas, gʻalla, sabzavot, gʻoʻza Ekin maydonini aniq hisoblash qishloq xoʻjaligi yalpi mahsuloti hajmini toʻgʻri aniqlashga imkon beradi (qarangYalpi hosil).
Ekinzorlar fotosintetik potensiali

Ekinzorlar fotosintetik potensiali — vegetatsiya davri yoki uning bir qismi uchun oʻsimliklar fotosintez apparati — barglar sathining kundalik ish hajmi yigʻindisini ifodalaydigan koʻrsatkich. Ekinzorlar fotosintetik potensialip. ekinlarni afometeorologik baholashda va hosilni prognozlashda, obhavo — hosil matematik modellarini tekshirish va asoslashda qoʻllanadi. Ekinlar hosilining salmogʻi ikki omil — barglar sathining oʻlchami va ularning vegetatsiya davri mobaynidagi ish unumdorligi bilan aniqlanadi. Barglar fotosintetik faoliyatining oʻlchov birligi qilib 1 m2barg yuzasining 1 sutka davomidagi ishi qabul qilingan. Ekinzorlar fotosintetik potensialip. tushunchasi, birinchi marta 20-asrning 50-yillarida rus olimi A.A. Nichiporovich tomonidan taʼriflangan va oʻsimliklar fotosintetik faoliyatini baholashda asosiy omil sifatida qoʻllaniladi. Barglar yuzasi orta borishi bilan umumiy va faol quyosh radiatsiyasining yutilishi koʻpayib boradi, radiatsiya oqimining maksimal yutshtishi barglar yuzasi eng kattalashgan davrga toʻgʻri keladi. Oʻsimlik suv bilan optimal taʼminlanganda (faol vegetatsiya davomida tuproq nami dala nam sigʻimmsht 65—70% dan past boʻlmaganda) oʻsimlik yutgan fotosintetik faol radiatsiya (FFR)ning maksimal qiymati ekinzorga keluvchi radiatsiyaning 80— 85% ni tashkil etadi. Optimal sharoitlarda Ekinzorlar fotosintetik potensialip. 1 ga gʻoʻza maydonida 3,3— 3,5 mln. m2ni tashkil etadi va 51,4— 53,5 s/ga paxta hosili olishni taʼminlaydi. Bunda FFR energiyasini oʻzlashtirish koeffitsiyenti 3,4% ga teng boʻladi. (yana q.Fotosintez).

Adabiyot 
 Muminov F.A., Konovalova N.S, Ispolzovaniye FAR posevami xlopchatnika i yego produktivnost v Uzbekistane, Trudn SANII, vsh. 88(169), M., 1983.

Hamidulla Abdullayev.
Ekipaj

Ekipaj () 1) odamlarni tashuvchi ot qoʻshilgan yengil arava; faeton; 2) kema, kosmik kema, samolyot, tankning shaxsiy tarkibi; 3) baʼzi davlatlar harbiy dengiz flotidagi sohil harbiy qismi. Kelayotgan madad kuchlarini qabul qilib joylashtirish va ularga xizmat koʻrsatishga moʻljallangan.
Ekklesiya

Ekklesiya (yun.) - Yunonistonda xalq majlisining eng koʻp tarqalgan nomi. Demokratik polislarda (mas, miloddan avvalgi 5-asr oʻrtasida Perikl davridagi Afinada) E. — qonun chiqarish, ijroiya va sud hokimiyatiga ega boʻlgan davlatning oliy organi; mansabdorlarni saylab ularni doimo nazorat ostiga olgan E. tarkibi mulkiy senz belgilari orqali fuqarolar orasidan tanlab olingan. Odatda, E. oʻz vazifasini bule — E. muhokamasi uchun oldindan savollar tayyorlab qoʻyadigan kengash bilan amalga oshirgan. Bir qator yunon polislarida xalq majlislari maxsus nomlar bilan atalgan: Spartada — apella, Delfa va Fessaliya shahrilarida — agora, Argos, Epidavr, Gel, Akragantda — aliya. Soʻnggi davr antik yozuvchilari asarlarida xalq majlislari oʻtkaziladigan joy ham E. deb atalgan. Xristianlikda E. deb dindorlar jamoasi, baʼzan butun cherkov tushunilgan.
Eklampsiya

Eklampsiya (yun. — chaqnash) — homiladorlik toksikozlarining xavfli shakli. Birinchi marta boʻyida boʻlgan, aksari egiz homiladorlik yoki buyrak, yuraktomir kasalliklari bor ayollarda homiladorlikning ikkinchi yarmida, koʻpincha soʻnggi oylarida vujudga keladi. E.ning asosiy belgʻisi tutqanoq tutishidir. E.dan avval nefropatiya va preeklampsiya alomatlari (qattiq bosh ogrishi, koʻz xiralashishi, koʻz oldi jimirlashishi, qon bosimi koʻtarilishi, siydikda oqsil koʻpayishi, uyqusizlik, betoqatlik va boshqalar) namoyon boʻladi. E.da tutqanoq tutadi, bemor hushdan ketadi. E. homiladorlikda, asosan, tugʻruq vaqtida, baʼzan chilla davrit ham uchraydi.
Eklampsiya xuruji ma’lum bir kеtma-kеtlikda rivоjlanadi: 
1. Prоdrоmal(Aura)-15-25ya yuz va qo’l mushaklari kichik fibrillyar 
qisqarish kuzatiladi, xushidan kеtadi. 
2. Tоnik -10-20 sоniya, mushaklar kоtishi va harakatsizlanishi, diafragma 
spazmi, nafas to’xtashi, lab shilliq qavatlari va оyoq-ko’llar ko’karishi, tanasi 
оrkaga buqilishi, tishlar jipslanishi,ko’zlar bo’rtishi bilan ko’zatiladi. 
3 Klоnik -1-1,5 daqiqa davоm etadi, mushaklarni kuchli qisqarilishi,ko’p 
so’lak ajralishi, оg’izfan ko’pik kеlishi, nafas qiyinlashishi, so’lak tiqilishi,tilini 
tishlab оlishi mumkin 
4. Tarqalish davri- tutqanоqlar to’xtaydi, chuqur uzlikli nafas, оg’izdan 
ko’pik chiqishi, ko’p hоllarda qоn aralash, nafasi davriylashadi, 
pоsteklampsik kоma kuzatilishi mukin,ba’zan yaxshi оqibatlar bilan tarqaladi 
va hushiga kеladi. Tutkоqdan so’ng amnеziya bоshlanadi. Agar atrоfda xеch 
kim bo’lmasa,faqat jarоhatlariga qarab (lat еyishlar, tili tishlangan) yoki 
kоma xоlatidan bilish mumkin. 
5. Kоmatоz- individual hоlatidan kеlib chiqib, daqiqalar yoki sоatlar 
davоm etadi, shоvqinli va tеz nafas, yuzi shishgan, ammо ko’karmagan. 
Tutqanоq takrоrlanishi mumkin, shu sababli yaxshi parvarish va sеdatsiya 
kеrak Baʼzan E.alomatlari roʻyrost koʻzga tashlanmaydi, ularni vaqtida aniqlash ancha qiyin. Shu sababli u goʻyo bexosdan paydo boʻlgandek boʻladi. Tutqanoq tutganda bemorning biror joyiga shikast yetib qolmaslik chorasini koʻrish lozim; u tilini tishlab olmasligi uchun ogʻziga bandiga doka oʻralgan qoshiq solib qoʻyiladi; tutqanoq xuruji oʻtib ketgach bemorning soʻlagi nafas yoʻllariga tushmasligi uchun ogʻzini toza salfetka bilan artib olinadi. E.da oʻpka shishishi yoki miyaga qon quyilishi tufayli ayol, platsentaning oʻrnidan koʻchishi, bachadonga qon quyilishi tufayli esa homila nobud boʻlishi mumkin.

Davosi. Markaziy nerv sistemasi faoliyatini normallashtiruvchi, qon bosimini pasaytiruvchi, siydik ajralishini kuchaytiruvchi dori-darmonlar, kislorod, parhez buyuriladi. Oldini olish: homiladorlikning ilk toksikozlarini oʻz vaqtida davolashdan iborat.

Ad.:Qodirova A., Homiladorliktoksikozlari, T., 1994.
Ad.: Ayupova F.M., Akusherlik va Ginekologiya 2021
Eklektizm

Eklektizm, eklektika (yunoncha: — tanlovchi) — turli xil, hatto bir-biriga qarama-qarshi qarash, gʻoya, nazariyalarning "eng yaxshisi"ni tanlab olishga intilish. Dastlab soʻnggi yunon falsafasida paydo boʻlgan. "E." terminini aleksandriyalik Potamon (2-asr) qoʻllagan va oʻz maktabini eklektik maktab deb atagan. Eklektik tafakkur usulida narsa va hodisalarning muhim va muhim boʻlmagan, asosiy va asosiy boʻlmagan xususiyatlari, ular oʻrtasidagi bogʻlanishlar yuzaki ravishda birlashtirilib, qorishtirilib ifodalanadi. Narsa va hodisalarga, ularning bogʻlanishlariga aniq, muayyan makon va zamonda, muayyan vaziyat va shartsharoitda yondashmaslik, ulardagi asosiy va ikkinchi darajali tomonlarni hisobga olmaslik asosida eklektik tafakkur usuli paydo boʻladi. Tasviriy sanʼat va meʼmorlikda E. turlituman, oʻzaro nomuvofiq badiiy unsurlarni birlashtirishdir. Odatda, yirik badiiy yoʻnalishlarning inqirozi davriga xos. E. xususiyatlari, jumladan, qadimiy Rim sanʼatining soʻnggi davri (Yunoniston, Misr, Old Osiyo va boshqalar sanʼatida oʻzlashtirilgan shakllar qoʻshilishi)da koʻzga tashlanadi. Uygʻonish davrining buyuk namoyandalari ijodining eng yaxshi tomonlarini qoʻshib mukammallikka erishish mumkin deb hisoblagan Bolonya maktabi vakillari ham E.ga moyil boʻlgan. E. turli uslublarning shakllarini toʻgʻridantoʻgʻri qoʻllagʻan 19-asr 2-yarmi meʼmorligi (ayniqsa, interyerlarni bezash) uchun ham xos boʻlgan, biroq uning meʼmoriy va bezak E.i oʻzining keng koʻlami, mohiyati eʼtibori bilan yaxlit bir "modern" uslubini shakllanishiga muhim taʼsir koʻrsatdi. 20-asr oʻrtalaridan E. anʼanalari Gʻarbiy Yevropa va Amerika badiiy madaniyatida keng tarqaldi.
Eklimetr

Eklimetr (yun. ogʻdiraman va metr) — geodeziyada — joyda (yerda) chiziqlarning qiyalik burchagini oʻlchash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. Doira shaklidagi metall quticha va uning yon tomoniga mahkamlangan prizmatik naycha 2 dan iborat. Metall quticha ichida gardishiga gradusda darajalarga boʻlingan halqa (disk) 3 joylashgan. Gradus darajalar noldan boshlab har ikkala tomonga raqamlar bilan belgilangan. Oʻz oʻqida erkin turgan halqa unga mahkamlangan yuk (ogʻirlik) taʼsirida doim bir holatni, yaʼni gardishdagi nol darajadan oʻtuvchi diametr chizigʻi gorizontal holatni egallaydi. Oʻlchashni bajarib boʻlib, halqa maxsus prujinalar yordamida qoʻzgʻalmas holda saqlanadi. Chiziqning qiyalik burchagini oʻlchash uchun uning bir uchida E. bilan turib, ikkinchi uchiga belgi tayoq tik oʻrnatiladi va E.ning prizmatik naychasi tayoqsa koʻz balandligi boʻyicha belgilab qoʻyilgan nuqtaga qaratiladi. Quticha sirtidagi tugmacha bosilib, halqa erkin holatga keltiriladi va oynachadan halqa gardishidagi shkala boʻyicha sanoq olinib, qiyalik burchagining qiymati aniqlanadi. E. bilan qiyalik burchagi 0,1° aniqlikda oʻlchanadi.
Ekliptika

Ekliptika (yun. — tutilish) — Quyoshning osmon gumbazidagi koʻrinma yillik harakat yoʻli. Bu harakat katta aylana boʻylab sodir boʻlib, osmon gumbazining sutkali harakatiga qaramaqarshi yoʻnalgan va tezligi sutkasiga 59’8" ga teng. Quyoshning yillik koʻrinma harakati Yerning Quyosh atrofidagi haqiqiy harakati natijasida kelib chiqadi. Yerning orbita tekisligi E. tekisligidan iborat. E. tekisligining ekvator tekisligiga oʻrtacha ogʻmaligi ye=23°27’08",26. E. va ekvator bir-biri bilan ikki nuqtada — bahorgi teng kunlik va kuzgi teng kunlik nuqtalarida kesishadi. E. zodiaqdagi 12 ta yulduz turkumidan oʻtadi. E. tekisligi osmon koordinatalari sistemasida asosiy tekisliklardan biri hisoblanadi.
Eklogit

Eklogit (yun. — tanlash) — chuqurlikdagi metamorfik togʻ jinsi; yaxlit, baʼzan varaqsimon koʻrinishda boʻladi. Asosan, granat, piroksen (omfatsit), kvari va rutildan tashkil topgan. Ikkinchi darajali aksessor minerallardan kianit, korund, sanidin, koesit, enstatit, grafit, olmos va flogopit uchraydi. Allotriomorf donador, granoblastik struktura va yaxlit teksturaga ega. Kimyoviy tarkibiga qoʻra bazalt va gabbroga oʻxshash. Geologik yotish sharoitiga nisbatan E. 3 tipga boʻlinadi: metamOrfik mintaqalardagi E. glaukofanli slanetslar va alpinotipli giperbazitlar bilan assotsiatsiyada; granulitli, gneysli va amfibolitli metamorfik majmualarda; kimberlitlar va ishqorli bazaltoidlarda qoʻshilmalar (ksenolitlar) hosil qiluvchi boʻladi. E. bilan rutil konlari bogʻliq, ancha chuqurlikdagi E.lar orasidagi kimberlitlarda esa olmos uchraydi.
John Eccles (neyrofiziolog)

Ekls, Ekkls Jon Keryu (1903.27.1, Melburn 1997.2.5, Shveysariya) — avstraliyalik fiziolog. Melburn universiteti (1925) va Oksforddagi Magdalen kollejini tugatgan (1929), 1927—37 yillarda Oksfordda Ch. Sherrjgton rahbarligida ishlagan. Sidneydagi patologiya instituti direktori (1937—44). Otago (Yangi Zelandiya) universitetida fiziologiya professor (1944—51). Kanberra Avstraliya milliy universitetida fiziologiya professor (1951—66). Chikago instituti va Nyu-York universitetida turli lavozimlarda faoliyat yuritgan. Ilmiy faoliyati nerv hujayralaridagi elektrik jarayonlarga oid. E. nerv hujayralarida qoʻzgʻalish va tormozlanishning ion mexanizmlarini oʻrgangan, bir hujayrada hosil boʻlgan nerv impulslari ikkinchi hujayraga qanday oʻtkazilishini koʻrsatib bergan. London qirollik jamiyati aʼzosi (1941-yildan), Nobel mukofoti laureati (1963; AL.Xojkin va A.F. Xaksli bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1093-yilda tugʻilganlar
27-yanvarda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
2-mayda vafot etganlar
Ekologik valentlik

Ekologik valentlik — turning oʻzgaruvchan muhit sharoitiga moslanish darajasi. Miqdoriy jihatdan muhit sharoitining mazkur tur hayot faoliyati saqlanib qoladigan chegarada oʻzgarishi bilan ifodalanadi. Ekologik valentlikga turning bitta alohida omilga yoki bir qancha omillar kompleksiga nisbatan reaksiyasi sifatida qarash mumkin. Muayyan omilning keng koʻlamda oʻzgarishiga chidamli turlar "evri" qoʻshimchasi orqali belgilanadi (mas, evritermlar — harorat taʼsiriga, evrigalinlar — shoʻrlanishga nisbatan va h.k.). Mazkur omilning tor koʻlamda oʻzgarishiga chidamli turlar "steno" qoʻshimchasi bilan ifodalanadi (mas, stenotermlar, stenogalinlar). Kompleks omillarga nisbatan keng koʻlamdagi Ekologik valentlikga ega boʻlgan organizmlar evribiontlar, buning aksi stenobiontlar deyiladi. Evribiontlik turning turli xil yashash joyini egallashiga imkon bersa, stenobiontlik esa tur tarqalishi joyining keskin kamayishiga olib keladi. Bu tushunchalar turga nisbatan evritop va stenotip deb ataladi (qarang Ekologik omillar).
Ekologik joy

Ekologik joy, ekomuhit - tabiatda tur yashashi mumkin boʻlgan barcha muhit omillari majmui. Ekologik joy tushunchasi, odatda, ekologik jihatdan yaqin va bitta trofik darajada turadigan turlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarni tadqiq qilishda qoʻllanadi. "Ekologik joy" termini amerikalik ekolog J. Grinnel (1917) tomonidan turlarning taqsimlanishini tavsif etish uchun tavsiya etilgan. Bu termin yashash joyi tushunchasiga yaqin maʼnoni anglatadi. Keyinchalik amerikalik zoolog Ch. Elton (1927) trofik bogʻlanishning muhim ahamiyatini koʻrsatish uchun Ekologik joyni turning ekologik sistemadagi holati tarzida talqin qilgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida koʻpchilik tadqiqotchilar ekologik jihatdan oʻzaro yaqin va jamoa ichida oʻxshash holatni egallagan 2 turning bir xil maydonda turgʻun hayot kechira olmasligini aniqlashgan. Bu empirik axborot 2 turning oziq uchun raqobati matematik modeli (italyan matematigi V. Volterra) va rus mikrobiologi G.F. Gauzening (1986) eksprimental ishlari orqali tasdiqlandi.

Ekologik joyning zamonaviy konsepsiyasi amerikalik ekolog J. Xatchinson (1957, 1965) taklif etgan model asosida shakllandi. Bu modelga binoan Ekologik joyni koʻp kamerali maydon (giperhajm) tarzida faraz qilish mumkin: bu maydonning alohida oʻlchamlari turning normal hayot kechirishi uchun zurur boʻlgan omillarga mos keladi. Divergensiya orqali turlarning Ekologik joyida sodir boʻladigan farq ularning yashash joyi, oziq xili va bir xil yashash joyining oʻzidan har xil vaqtda foydalanishi bilan bogʻliq. Ekologik joy ning miqyosi va har xil turlar Ekologik joyini baholash metodlari ishlab chiqilgan.
Ekologik krizis

Ekologik krizis, ekologik tanglik — ekologik sistemalar, alohida hududlar yoki biosfera miqyosidagi tabiiy ofatlar; toshqin, yer silkinishi, vulkanlar otilishi, qurgʻoqchilik, dovul, chigirtkalar ofati, yongʻin va boshqalar holatlar oqibatida yuz beradigan ekologik vaziyat. Ekologik krizisning yuzaga kelishida, ayniqsa, odamning xoʻjalik faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan antropogen omillar: daryolarni toʻsib suv oqimining oʻzgartirilishi, qoʻriq yerlarning oʻzlashtirilishi, oʻrmonlarning kesilishi, kon qazish ishlarining olib borilishi alohida ahamiyatga ega. Tabiat qonunlarini bilmaslik yoki ularni nazarpisand qilmasdan tabiiy resurslardan foydalanish, zavod va fabrikalar qurish, ichdan yonar dvigatellarning atmosferani ifloslantirishi natijasida ekologik muvozanatnish buzilishi Ekologik krizisning kelib chiqishiga sabab boʻladi.

Manbalar 
 

Ekologiya
Ekologik muvozanat

Ekologik muvozanat — inson, oʻsimlik va hayvonlar uchun zarur boʻlgan tabiiy sharoitlar muvozanati. Maʼlumki, tabiat komponentlari bir-birlari bilan uzviy bogʻlangan, doim oʻzaro aloqada va taʼsirdadir. Ular komponentlar oʻrtasida muttasil ravishda roʻy berib turadigan modda va energiya almashinuvi oqibatida hosil boʻladi va tabiatning bir butunligini taʼminlaydi. Tabiat komponentlari oʻrtasidagi bunday oʻzaro taʼsir va aloqalar uzoq geologik davrlar mobaynida rivojlanib, turli joylarda turli ekosistemalarni shakllanishiga olib kelgan. Ekosistemalarda modda va energiyaning kirib kelishi bilan chiqib ketishi oʻrtasida dinamik tenglik (balans) yuzaga kelgan. Bunday tenglik yoki muvozanat ekosistemani sifat jihatdan maʼlum bir holatda uzoq muddat mavjud boʻlib turishini taʼminlaydi.

Ekologik muvozanat 2 xil boʻlishi mumkin: komponentlararo Ekologik muvozanat — ekosistema komponentlari oʻrtasidagi tenglikka asoslanadi; hududiy Ekologik muvozanat — biror hududda intensiv va ekstensiv tarzda foydalaniladigan joylarning ayrim nisbatlari asosida yuzaga kelib, shu hududning Ekologik muvozanatning buzilmasligini taʼminlaydi.

Atrof-muhit
Ekologik omillar

Ekologik omillar — atrof muhitning organizmlar faoliyatiga oʻziga xos taʼsir etuvchi maʼlum sharoitlari va elementlari majmui. Ekologik omillar 2 katta guruh — abiotik  va biotik omillarga boʻlinadi. Ekologiyada „cheklovchi omillar“ tushunchasi ham mavjud, ular tarkibiga organizmlar mavjudligi va rivojlanishini cheklovchi har qanday omilni kiritish mumkin.

Tirik organizmlarga taʼsir etuvchi muhitning har qanday boʻlaklari ekologik omillar deyiladi.

Muhit — quruqlik, suv, havo va yer osti qismlaridan iborat. Tashqi muhit tushunchasidan tashqari yashash sharoitlari degan tushuncha ham mavjud boʻlib, bu tushunchaga organizmning yashashi uchun zarur boʻlgan elementlar yoki omillardan yorugʻlik, issiqlik, suv, oziqlanish va shu kabilar kiradi. 1933-yilda D.N.Kashkarov muhit omillarini 3 guruh (iqlim, edafik va biotik)ga boʻladi. Keyinchalik 1950-yilda Alyoxin ekologik omillarni iqlim, edafik, orografik, biotik, antropogen va tarixiy guruhlarga ajratib oʻrganishni taklif qiladi.

Ekologik omillar 3 ta asosiy guruhga boʻlinadi:

1. Abiotik omillar — anorganik tabiat sharoitining yoki oʻlik tabiatning yigʻindisi. Bularga harorat, yorugʻlik, namlik, suv, tuproq, relyef kiradi.

2. Biotik omillar: Bunga tirik tabiat elementlari (tirik organizmlarning bir-biriga va yashash muhitiga taʼsiri) kiradi. Biotik omillar fitogen va zoogen omillarga boʻlinadi. Fitogen omillar deganda yuksak va tuban oʻsimliklarning organizmga taʼsiri eʼtiborga olinsa, zoogen omillar deganda esa organizmga barcha hayvonlarning taʼsiri nazarda tutiladi.

3. Antropogen omillar — bu inson faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan omillar, yaʼni odamlarning oʻsimlik va hayvon turlari yoki ular guruhlarining tuzilishiga koʻrsatgan taʼsiridir. Tirik organizmlarga juda koʻp omillar taʼsir koʻrsatadi.

Ana shu omillarning ayrim organizmlarga koʻrsatgan taʼsiri natijasi esa xilma-xildir. Omilning organizm hayoti uchun eng qulay darajasi — optimal daraja deyiladi. Har qanday ekologik omillarning eng yuqori darajasi maksimum va eng quyi darajasi minimum boʻladi. Tabiiyki, har bir tirik organizm uchun u yoki bu ekologik omilning oʻz maksimumi, minimumi va optimumi boʻladi. Chunonchi, uy pashshasi 7° dan 0° gacha yashashi mumkin. Ular uchun yashashning optimum darajasi 36—40° ni tashkil etadi.
Shuni ham taʼkidlash zarurki, ekologik omillar organizmlarga kompleks taʼsir etgandagina ular yuqori natija beradi.

Ekologiya
Ekonomayzer

Ekonomayzer (ing. saqlash) — 1) bugʻ qozoniga beriladigan sovuq suvni qozondan chiqib ketayotgan gazlar issikligi bilan oldindan isitib beradigan issiqlik almashgich qurilma. Suv qaynaydigan va qaynamaydigan turlarga boʻlinadi. Pastroq (2,5 MPa gacha) bosimga moʻljallangan E. choʻyandan qovurgʻali qilib yasaladi, undan yuqori bosimga moʻljallangani esa poʻlat trubalardan toʻgʻri qilib tayyorlanadi; 2) ichki yonuv dvigateli karbyuratoridagi moslama. Drosselli qopqoq (zaslonka) toʻliq ochilganda yoki uning shunga yaqin vaziyatida yonuvchi aralashmani boyitish (yonuvchi aralashma tarkibidagi yonilgʻihavo nisbatini oʻzgartirish, yaʼni yonilgʻini koʻproq, havoni kamroq kiritish) uchun xizmat qiladi.
Ekonometriya

Ekonometriya (yun. uy xoʻjaligini yuritish sanʼati va...metriya), ekonometrika — iqtisodiy jarayonlarni tahlil qilish, iqtisodiy axborotlarga ishlov berishning matematik va iqtisodiystatistik usullarini va modellarini ishlab chiqish va qoʻllash bilan shugʻullanadigan fan; E. iqtisodiy hodisa va jarayonlarning aniq miqdoriy qonuniyatlari va oʻzaro aloqalarini matematik va statistik usullar, modellar yordamida oʻrganadi. E.da qoʻllaniladigan modellar yordami bilan statistika, prognoz va reja maʼlumotlar asosida miqdoriy natijalar olinadi. E.ning paydo boʻlishi iqtisodiy tahlillar va taxminlash uchun iqtisodiy statistik usullar va yoʻlyoʻriqlarning zarurati bilan bogʻliq.

Iqtisodiy-statistik maʼlumotlarni matematik usulda oʻrganish 19-asrning oxirlari — 20-asrning boshlaridan boshlandi. 20-asrning 20—30-yillarida E. mustaqil fan sifatida ajralib chiqdi. "E." terminini dastlab polyak iqtisodchisi A. Chompa (1910) qoʻllagan, norveg iqtisodchisi, Xalqaro ekonometriya jamiyati (1930)ning asoschilaridan biri R. Frish unga ilmiy yoʻnalish berdi (1926). Dastlab E. doirasida iqtisodiy jarayonlar va ularga taʼsir etadigan omillar oʻrtasidagi korrelyatsion aloqalarni ifodalovchi analitikstatistik modellar ishlab chiqildi. Iqtisodiy rivojlanishni tahlil qilishda iqtisodiy oʻsish modellaridan foydalanildi. Rus olimi L.V. Kantorovich normativ modellarni ishlab chiqishga katta hissa qoʻshdi.

Hozirgi E. usullari yordamida prognozlashga oid koʻplab masalalarni yuqori aniqlik darajasida yechish mumkin. Hozirgi davrda E. iqtisodiy rivojlanishning matematik usullarini takomillashtirishda, iqtisodiy sikllilikni asoslash, talab va taklif koʻrsatkichlarini hisoblash, talabning oʻzgaruvchanlik xususiyatlarini baholash, ishlab chiqarish sarfxarajatlarini va jamgʻarish surʼatlari oʻzgarishlarini tahlil etish, ishlab chiqarishning tarmoqlararo bogʻlikdigini oʻrganishda va boshqalar masalalarni tadqiq va taxlil etishda qoʻllaniladi. E. boʻyicha Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti, Oʻzbekiston milliy universitetining amaliy matematika fti, ToshTU va Toshkent iqtisodiyot untlarida nazariy va amaliy ishlar olib boriladi.2017-yil Oʻzbekiston milliy universitetining Iqtisodiyot fakultetida Ekonometrika kafedrasi ochildi.2018-yildan boshlab esa bu kafedraga talabalar qabul qilinishi boshlandi.

Tursunxo'jayev G'iyosiddin