MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Pentanlar

Pentanlar, S5N|2 — toʻyingan ug-levodorodlar. Mol. m. 72,146. Uchta izo-meri bor: normal pentan SN3(SN2)3 SN3 ("—P.), izopentan (SN3)2SNSN2 SN3 (2-metilbutan) va neopentan (SN3)4S (2,2-dimetilpropan, tetrametilmetan). n-P. va izopentan — oʻziga xos hidli, rangsiz, yonuvchan suyukliklar, neopentan — gaz. n-P.ning suyuqlanish temperaturasi — 129,72°; qaynash temperaturasi 36,07°; zichligi 626 kg/m3. Izopentanning suyuqlanish temperaturasi — 159,89°; qaynash temperaturasm 27,85°; zichligi 620 kg/m3. Neopentanning suyuqlanish temperaturasi —16,55°; kaynash temperaturasi 9,5°; zichligi 591 kg/m3. P. gaz kondensatlari, neft, neftni qayta ishlash mah-sulotlari tarkibida boʻladi va bu mah-sulotlardan rektifikatsiya usuli bilan ajratib olinadi. Tabiiy gazdan oli-nadigan benzin tarkibidan 40% gacha texnik P. ("-P. va izopentanning 1:1 nisbatdagi aralashmasi hamda qoʻshimcha sifatida 2% gacha neopentan) boʻladi. n-P. izopeptan, pentenlar, amil spirtlar va ularning efirlari, amilfenol va boshqa olishda, shuningdek, eri-tuvchi sifatida ishlatiladi. Izopentan — yuqori oktanli benzinlar kom-ponenti. Texnik izopentan (zichligi 620 kg/m3, motor usuli boʻyicha oktan soni 90) benzinlarning oktan sonini oshirish va tetraetilqoʻrgʻoshin qoʻllashni kamaytirish maqsadida 15% gacha qoʻshiladi.

Manbalar
Pentlandit

Pentlandit — sulfidlar sin-figa mansub mineral, temir-nikel kolchedani. Birinchi boʻlib ingliz sayyohi J. Pentlend (1797—1873) topgan (nomi shundan).Kimyoviy tarkibi (Fe, Ni),S8. P.da 32,55% temir, 34,22% nikel, 32,33% oltingugurt hamda aralashma holida 3% gacha So boʻladi. Tarkibida 49% gacha So boʻlgan P. kobaltpentlandit deyiladi. Kub sistemada kristallanadi. Metalldek yaltiroq; och jezsimonsariqtusda. Kattikligi 3— 4, zichligi 4500–5200 kg/m3. Asosli va oʻta asosli otqindi jinslar (gabbronoritlar, piroksenitlar va boshqalar) bilan genetik bogʻlangan sulfid rudalari konlarida uchraydi. Nikel ru-dalari olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi.

Manbalar 

 

Minerallar
Pentod

Pentod [yun. pente — besh va (elek-tr)od] — katod, anod va uchta toʻr (boshqarish, ekran, antidinatron) dan ibo-rat besh elektrodli elektron lampa; past va yuqori quvvatli xillari bor. Past kuvvatli P. yuqori va oraliq chastotali kuchaytirgichlarda ishlatiladi. Yuqori quvvatli P. oʻzgarmas (baʼzan, oʻzgaruvchan) tok tarmogʻi elektr energiyasini yuqori chastotali energiyaga aylantirib berish uchun ishlatiladi. P. yordamida chastotasi bir necha oʻn MGs gacha boʻlgan elektr tebranishlar gene-ratsiyalanadi hamda ularning kuchlanish va quvvati kuchaytiriladi.

Manbalar
Lev Penkovskiy

Lev Minayevich Penkovskiy (1894.01.31(02.12), Kremenchug- 1971.26.7, Moskva) — rus shoiri, uzbek sheʼriyatining tarjimonlaridan biri. Adabiy faoliyati 1917-yilgacha boshlangan boʻlishiga qaramay, 20-yillarning 2yarmida shoir sifatida tanila boshlagan. 30-yillardan boshlab asosan badiiy tarjima bilan shugʻullangan. Oʻrta Osiyo xalklari ogʻzaki ijodi, mumtoz sheʼriyati obidalari va zamonavii shoirlarining koʻplab asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. P. Firdavsiyning "Shohnoma", Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin", Bedilning "Komde va Modan" dostonlari, Umar Xayyom ruboiylari, Bobur gʻazal va ruboiylari, Oybek, Xdmid Olimjon, Zulfiya va boshqa uzbek, gruzin, arman, eston, tatar, boshqird, chuvash, yoqut shoirlarining sheʼrlari-ni, shuningdek, oʻzbek xalqining "Al-pomish", "Orzigul", qirgʻiz xalqining "Manas", qozoq xalqining "Qiz-Ji-bek" singari epos va dostonlarini rus tiliga tarjima qilgan. U ayni paytda Gyote, Geyne, Beranje, Gyugo kabi jahon mumtoz shoirlarining asarlarini ham rus tiliga oʻgirgan. P. qaysi tidsan tarjima qilgan boʻlsa, shu tilning lisoniy va musiqiy xususiyatlarini, u yoki bu shoirning ijodiy-individual uslu-bini oʻrganish, tarjima qilinayotgan asardagi milliy ruhni saqlashga alo-hida eʼtibor bergan. Tarjimalari "Tanlangan sheʼriy parchalar" (1956), "Asrlar va yillar osha" (1960), "Chang" (1971) toʻplamlarida nashr qilingan.

Manbalar 
 Skvoz veka i godi, T., 1960.
Penya

Penya (lotincha: royepa — jazolash) — maj-buriyatlarning oʻz vaqtida bajarmaganlik uchun toʻlanadigan pul jarimasi. Kechiktirib yuborilgan majburiyat summasidan foizlarda belgilanadi va kechikkan muddatning har bir kuni uchun undiriladi.

Manbalar
Pepsin

Pepsin (qadimgi yunoncha: πέψις – hazm qilish), oshqozon shilliq qatlami hujayralari tomonidan ishlab chiqariladigan ferment.  Oziq ovqat oqsillarini peptidlarga parchalanishini amalga oshiradi. Insonlar, sutemizuvchilar, qushlar, sudralib yuruvchilar va ko’pchilik baliqlar oshqozonida mavjud.

1836-yilda Theodor Schwan tomonidan ochilgan. 1930-yilda Jon Northrop uni kristall shaklda olishga muvaffaq boʻldi.

Qoʻllanilishi 
Pepsinlar sut emizuvchilar, jumladan, odamlar hazm qilish jarayonida muhim o’rinni egallaydigan, oziq-ovqat oqsillarini aminokislotalarga aylantiradigan ferment hisoblanadi.  Pepsin faqat oshqozonning kislotali muhitida faollashadi va u o'n ikki barmoqli ichakning ishqoriy muhitiga kirganda faolligini yo’qotadi. 

Labaratoriyada da oqsilning birlamchi tuzilishini oʻrganish, sir tayyorlashda ishlatiladi. Tibbiyotda meʼda shirasining ajralishi susayib, ovqat hazm qilish yoʻllarining faoliyati buzilganda qoʻllanadi.

Manbalar

Havolalar 
 The MEROPS online database for peptidases and their inhibitors: Pepsin A A01.001 , Pepsin B A01.002 , Pepsin C (Gastricsin) A01.003 
 Beemans Gum
 Pepsin: Molecule of the Month , by David Goodsell, RCSB Protein Data Bank
Peptid bogʻlar

Peptid bogʻlar — amid bogʻlarning bir turi. Bir aminokislotaning sx-aminoguruhi (NH2) ikkinchi aminokislotaning a -karboksil guruhi bilan reaksiyaga kirishi natijasida hosil boʻladi. Bu reaksiyada bir molekula suv ajraladi. Oqsillar va peptidlar tarkibidagi — SO—NH— guruhi keto-yenol tautomeriya (ayrim kimyoviy birikmalarning bir-biriga erkin holda aylanish xususiyatiga ega bulgan strukturaviy izomerlar koʻrinishida boʻlishi) hola-tida boʻladi.

Tautomeriya tufayli Peptid bogʻlarning 40% dan koʻproq qismi qoʻshbogʻli. Bu esa peptid zanjirning uzunligini yakka bogʻ holatdagiga nisbatan birmuncha qisqartirishga olib keladi. Tirik organizmlarda Peptid bogʻlarning hosil boʻlishi fermentativ re-aksiyalar yordamida amalga oshiriladi. Lab. sharoitida Peptid bogʻlarni kimyoviy va fermentativ reaksiyalar yordamida sintez qilish va parchalash usullari ishlab chikilgan. Bu usullar tabiiy peptidlarni sintez qilishga va peptid hamda oqsillarning aminokislotali tarkibi-ni, ularning ketma-ket joylanish tar-tibini aniklashga imkon beradi. Peptidlar peptid bogʻ orqali birikkan bir xil yoki har xil aminokislotalardan tashkil topgan organik birikmalardir. Tarkibidagi aminokislota soniga binoan, di-, tri-, tetra peptidlar va polipeptidlar boʻladi.

Manbalar
Peptidazalar

Peptidazalar, dipeptidazalar, polipeptidazalar — pep-tidlar yoki peptonlarni aminokislo-talargacha parchalovchi fermentlar. Hayvon va oʻsimlik toʻqimalari hamda mikroorganizmlarda koʻp boʻladi. Proteinazalar bilan birga oqsil almashinishi jarayonida qatnashib, oqsil molekulalarini asta-sekin erkin aminokislotalarga parchalaydi.

Manbalar
Peptidlar

Peptidlar (yun. peptos — qaynatilgan, oʻta qaynatilgan) — birbiriga amid (peptid) bogʻ bilan bogʻlangan 2 va undan ortiq aminokislotalar qoldigʻidan iborat birikmalar. Tarkibidagi aminokislota qoldigʻining soniga qarab P. dipeptidlar, tripeptidlar, tetrapeptidlar va boshqa deb ataladi. Molekulasida 10 tagacha aminokislota qoldigʻi boʻlgan P. — oligopeptidlar, 10 tadan ortiq aminokislota qoldigʻi tutgan P. — polipeptidlar, massasi 6000 dan yuqori boʻlgan tabiiy polipeptidlar — oqsillar deb ataladi. P. hayvon va oʻsimliklar organizmida oqsillarning parchalanishidan hosil boʻladigan mahsulotlardir. Oʻsimliklar, hayvonlar va mikroorganizmlarda erkin holda uchraydi.

Manbalar
Peptizatsiya

Peptizatsiya (yun. peptein — qayta gtishirmoq) — koagulyasiya natijasida olingan choʻkmaning qaytadan kolloid eritma (zol)ga oʻtish jarayoni. P. koagulyasiyaga teskari, yaʼni choʻkmaga tushgan yirikroq agregatlarning qay-tadan kolloid zarracha holatiga oʻtishi (dezagregatsiyalanishi). P. jarayonini amalga oshirish uchun koagulyasiya mah-sulotiga biror elektrolit yoki sirt faol modda qoʻshib, erituvchi bilan aralashtiriladi. Kolloid eritma olishda ishlatilgan elektrolit va baʼzi sirt faol moddalar peptizatorlar deyiladi. P. tezligiga turli omillar (peptizatorning kimyoviy xossasi, konsentratsiyasi, choʻkmaning holati va miqdori, temperatura, aralashtirish tezligi, vodorod ionlarning eritmadagi konsentratsiyasi, ultratovush, radioaktiv nur va h.k.) taʼsir etadi. P. murakkab jarayon boʻlib, uning mexanizmi dis-persion muhit va peptizatorning choʻkma sirtiga adsorblanishiga, solvat qavatlar hosil boʻlishiga, choʻkma bilan peptizator orasida bir qator oraliq mahsulotlar paydo boʻlishiga bogʻliq. Bevosita va bilvosita P. boʻladi. Agar qoʻshilayotgan modda toʻgʻridan-toʻgʻri peptizator vazifasini oʻtasabevosita yoki adsorbsion P., koʻshilayotgan modda choʻkma sirti bilan reaksiyaga kirishganida peptizator hosil boʻlsa, jarayon bilvosita yoki dissolyusion P. deyiladi. Uzoq vaqt saqlangan choʻkmani P. Qilib boʻlmaydi. P.dan kolloid kimyoda va tex-nikada keng foydalaniladi.

Manbalar
Perga

Perga — asalari yigʻib, kataklarga joylagan va asal bilan aralashgan oʻsimlik changi; asalarilar ozigʻi. P.dan, asosan, bahorda, asalarilar oilasi koʻpayadigan davrda foydalaniladi.

Manbalar
Pergament

Pergament (qadimgi yunoncha: Πέργαμον, Pergamon; miloddan avvalgi 2-asrda xat yozish uchun xizmat qiladigan material pergament tayyorlana boshlangan Pergam shahri nomidan) — 1) maxsus ishlov berilgan mol va choʻchqa terisi; doira, doʻmbira, baraban va baʼzi mashina detallari uchun ishlatilgan; 2) sulfat kislota (H2SO4) bilan ishlov berilgan qogʻoz; shaffof, yogʻ va suvni oʻtkazmaydi. Materiallarni oʻrashda, izolyasiya materiali sifatida va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Manbalar

Oʻqish uchun

Havolalar
Pergola (qurilma)

Pergola (ital. pergola — bostirma) — toqisimon qurilma, ishkom. Yogoch, metall, temir va boshqalardan ayvon, shiy-pon, galereya, yoʻlak shaklida kurilib, chirmashadigan oʻsimliklar bilan koʻkalamlashtiriladi. 16—18-asrlarda Yevropa bogʻ-park sanʼatida kup foydalanilgan. Hozir madaniyat va istirohat bogʻlarida, xiyobonlarda, maktab, bogʻcha va boshqalarda P.dan foydalaniladi.

Manbalar
Giovanni Battista Pergolesi

Giovanni Battista Pergolesi (taxallusi: Jovanni Batista Pergolezi; 1710.4.1, Yezi, Ankona — 1736.17.3, Neapol yaqinidagi Potssuoli) — italyan kompozitori, Neapolitan opera maktabining yirik vakili. Pergolesi —10 opera, konsert, oratoriya, triosonatalar, diniy musika (jumladan, mashhur "Stabat mater", 1735) va boshqa muallifi. Buff opera asoschisi. Uning "Choʻri-beka" (1733) asari mazkur janrning dastlabki mumtoz namunasi boʻlib, boshqa mamlakatlarda xalqchil va demokratik operaning rivojlanishida muhim rol oʻynadi.

Manbalar 

4-yanvarda tugʻilganlar
1710-yilda tugʻilganlar
1736-yilda vafot etganlar
17-martda vafot etganlar
Klassik musiqa
Bastakorlar
Peredvijniklar

Peredvijniklar (rus), sayyor koʻrgazmachi rassomlar – Ros-siyada 19-asr 70-yillarida yuzaga kelgan koʻchma badiiy koʻrgazmalar birodarligi, badiiy uyushma (1870—1923) aʼzolari P. deb atalgan; bu ibora 20-asrning 50—60-yillarida uzbek matbuot va ada-biyotlarida ishlatilgan; hozirgi kunda „sayyor rassomlar“ iborasi ishlatiladi. Tashabbuskorlari G. G. Myasoyedov, I. N. Kramskoy, N. N. Ge, V. Perov vab. Jamiyatdagi ilgʻor ijtimoiy va estetik qarashlar taʼsirida boʻlgan P. mamlakatdagi yaxshi anʼanalarni rivojlantirdi, koʻrgazmalar tashkil etdi, maʼrifatparvarlik ishlarini keng yoʻlga qoʻydi. Birinchi koʻrgazma 1871-yil 29 oktabrda Peterburgda ochilgan, soʻngra bu koʻrgazma mamlakatning boshqa oʻndan ortiq shaharlarida namoyish etilgan. P. ijodiy metodi tanqidiy realizmga asoslangan. Xalq hayoti va tarixi, oʻlka va uning tabiati demokratik nuktai nazardan tasvirlandi, meh-natkash xalq ulugʻlandi, rus xalqining ozodlik harakati qizgʻin maʼqullandi. P. ijodida maishiy janr, portret yetakchi oʻrin tutdi, tarixiy janr rivojlandi. Uning saflarida I. Repin, V. Surikov, V. Vasnetsov, V. Perov, K. Savitskiy, I. Levitan, V. Serov va boshqa boʻlgan. P. anʼanalari 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida uzbek tasviriy sanʼatiga kirib keldi. I. Kazakov, L. Bure, N. Rozanov va ularning shogirdlari B. Hamdamiy, A. Abdullayev, L. Abdullayev va boshqa rassomlar ijodida shu taʼsirni koʻrish mumkin.

Manbalar
Pereyra

Pereyra — Kolumbiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Kauka daryosi vodiysida. Risaralda departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 353 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Pereyra va avtomobil yoʻllari tuguni. Kofe va chorvachilik mahsulotlari yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn-teri korxonalari bor. Shaharga 1836-yilda asos solingan.

Manbalar
Peri...

Peri... (yun. peri — atrofida, yaqinyda, oldida) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, muayyan narsaning atrofida, yaqinida degan maʼnoni anglatadi (mas, perikardit, periostit).

Manbalar
Perigey

Perigey (peri... va yun. ge — Yer) — Oy yoki Yer sunʼiy yoʻldoshi orbitasining Yerga eng yaqin nuqtasi. Gʻalayonlanuvchi kuchlar P. ning fazodagi vaziya-tini oʻzgartiradi. Masalan, Quyoshning gʻalayonlanuvchi kuchi taʼsirida Oy perigeyi orbita boʻylab Oy harakati tomonga siljiydi va 8,85 yilda bir marta toʻliq aylanib chiqadi. Yer sunʼiy yoʻldoshining perigeyi siljishiga Yerning shakli shardan farq qilishi sabab boʻladi. Osmon jismlarining P.dan 2-marta ketma-ket utishi orasidagi vaqt anomal istik davr, P.dan Yer markazigacha boʻlgan masofa P. masofasi deyiladi.

Manbalar
Perigeliy

Perigeliy (peri... va yun. helios — Quyosh) — Quyosh atrofida ellips, parabola yoki giperbola boʻyicha harakatlanayotgan osmon jismi orbitasining Quyoshga eng yaqin nuqtasi. Sayyoralarning gʻalayonlovchi kuchlari taʼsirida P.ning fazodagi vaziyati oʻzgaradi. Masalan, tortishish qonunlariga muvofiq Merkuriy perigeliyi oʻzgargani aniqlangan. P.dan Quyosh markazigacha boʻlgan masofa P. masofa deyiladi.

Manbalar
Periderma

Periderma (peri... va yun. derma — teri) — koʻp yillik va baʼzi bir yillik oʻsimliklar poyasi va ildizining ikkilamchi qoplovchi toʻqimasi. Poʻkak, felloderma va fellogendan tashkil topgan. Periderma hujayralari suv va havo oʻtkazmaydi; unda joylashgan yasmiqchalar orqali gaz almashinuvi va suv bugʻlanishi roʻy beradi. Odatda, oʻsimliklarda bir necha Periderma hosil boʻladi; keyingi Periderma oldingisidan ichkarirokda joylashadi. Vaqt oʻtishi bilan tashki Periderma va ular ora-sidagi toʻqimalar oʻlib, qobiq hosil qiladi. Periderma oʻsimlikni noqulay haroratdan saqlaydi, suvning ortiqcha bugʻlanishiga imkon bermaydi.

Manbalar
Peridotit

Peridotit — oʻta asosli intruziv togʻ jinsi. Tarkibi, asosan, olivin (40—90%), piroksen, baʼzan shox al-damchisidan iborat. P.da kremnezyom miqdori SiO2 44% dan oshmaydi. Shuningdek, ikkinchi darajali mineral sifatida magnetit, ilmenit, pirrotin, xromit, shpinel, granat va boshqa, baʼzan platina hamda ayrim nikel minerallari uchraydi. P. burmalangan mintaqalarda oʻta asosli va asosli togʻ jinslari bilan birgalikda hamda alo-hida massivlar holida uchraydi. P. yuqori mantiyaning asosiy qismini tashkil etuvchi togʻ jinsidir. Hozirgi tasavvurlarga koʻra, P.ning barcha turlari mantiyadagi oʻta asosli magmaning mahsulidir. Baʼzan P. bazalt magmasi differensiatsiyalanishining mahsuli boʻlib, gabbro massivlarining chekka fatsiyalarini tashkil qiladi. P. toʻq rangli jins, koʻpincha yashil yoki yashil kulrang boʻladi. Ayrim paytda olivin va piroksenlar kuchli serpentinlashib, P. zmeyevikka aylanadi. P.ning garsburgit (saksonit), verlit, vebsterit (lersolit) kabi turlari mavjud. P. boshqa oʻta asosli va asosli togʻ jinslari bilan birga katta masofaga choʻzilgan mintaqa va zonalar hosil qiladi. Bunday joylarda xromit, platina va silikatli nikel ru-dalari, xrizotil-asbest, talk va boshqa foydali qazilma konlari uchraydi.

Manbalar
Perikard

Perikard (peri... va yun. cardia — yurak) — odam va umurtqali hayvonlarda yurakni oʻrab turadigan yopiqxal-tasimon tuzilma. Tashqi — fibroz va ichki — seroz qavatlardan iborat. Seroz kavat visseral (epikard) va pariyetal qavatlarga boʻlinadi. Shu qavatlar orasidagi P. boʻshligʻida och sargʻish tiniq seroz suyuklik bor. Epikard yurak yuzasiga zich yopishgan. Tashqi qavat (asl P.) P. boʻshligʻini koʻkrak boʻshli-gʻidan ajratib turadi. P.da qon va limfa tomirlari, juda koʻp nerv uchlari boʻladi. P. biriktiruvchi toʻqimadan iborat gʻovak kletchatka bilan oʻralgan.

Manbalar
Perikardit

Perikardit — perdikardning yalligʻlanishi. Odamda (hamma yoshdagi kishilarda) oʻtkir va surunkali boʻladi. Oʻtkir P. koʻpincha revmatizm, shuningdek, oʻpkaning krupoz yalligʻlanishi, gripp, angina, sepsis kabi yuqumli kasalliklar tufayli roʻy beradi (infeksion P.). Miokard infarqti, uremiya, koʻkrak jarohatlanganda ham P. paydo boʻlishi mumkin (noinfeksion P.). Surunkali P. sil kasalligi oqibatida kelib chiqadi, koʻpincha plevra va qorin pardasining bir vaqtda yalliglanishi bilan oʻtadi. Yurak xaltasida suyuklik bor-yoʻqligiga qarab P.ning quruq, ekssudatli va yopishqoq (obliterativ) shakllari farqqilinadi. Quruq P.da perikardda ishqalanishga oʻxshash tovush eshitiladi. Gavda temperaturasi bir oz koʻtarilib, yurakdagi ogʻriq uning atrofiga va orqaga tarqaladi. Bemor yoʻtalganda, nafas olganda ogʻriqzoʻrayadi. Ekssudativ P. serozli, yiringli, gemorragik boʻlishi mumkin. Bunda bemor oʻng qovurgʻasi ostida kuchli og-riq sezadi, nafasi qisilib, entikadi, jigari shishadi. Koʻpincha bemorning yuzi kerkib, boʻyin tomirlari kengayadi. Yopishqoq P.da, aksariyat, peri-karddagi suyuklik soʻrilgach, perikardning ichki va tashqi varaqlari bir-biriga yopishib qoladi. Bunda yurak orqali qon aylanishi buziladi.

Davosi: P.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikka qarshi dorilar beriladi. Yiringli, ekssudatli P.da antibiotiklar buyuriladi. Perikardsa suyuklik koʻp boʻlsa, igna sanchib tortib olinadi. Yopishqoq P. operatsiya qilib davolanadi.

Manbalar
Perikl

Perikl (; miloddan avvalgi taxminan 490, Afina — miloddan avvalgi 429) — yunon siyosiy arbobi, miloddan avvalgi 444/443—429-yillarda (430-yildan tashqari) Afina strategi (bosh qoʻmondoni). Aristokratlar nasliga mansub, demokratik guruh rahbari. 443-yildan Afina davlati boshligʻi Perikl Afina davlat tuzumini yanada demokratlashtirgan, jamoat binolari (Parfenon, Propilei, Odeon) qurdirgan. Tashqi siyosatda Perikl Afina dengiz qudratini oshirish va mustahkamlashga intilgan, strateg sifatida bir qancha harbiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qilgan. Miloddan avvalgi 431—404-yillardagi Peloponnes urushi, spartaliklarning Attikaga bostirib kirishi va qamalda qolgan Afinada oʻlat kasalining tarqalishi natijasida Periklning mavqei pasaygan. 430-yil u strateglikka saylanmagan, bundan tashqari, moliyaviy jinoyat qilganlikda ayblanib, yirik pul jarimasi toʻlashga hukm etilgan. 429-yil Perikl oqlangan va qayta strateglikka saylangan, lekin oʻsha yili oʻlatdan vafot etgan.

Manbalar
Perilla

Perilla (Perilla) — labguldoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; moyli va manzarali ekin. Jan., Sharqiy va Jan,Sharqiy Osiyoda 5 turi mavjud. Butasimon sudzu P. (P.frutescens) va uning nankin xili (Perilla var. nankinensis) Sharqiy Osiyoda oʻstiriladi. P.ning moyli, efirmoyli va sabzavot turi Xi-toy va Yaponiyada, manzarali (barglari toʻq qizil va rang-barang) turi Uzoq Sharqda, Gʻarbiy Yevropada, AQShda yetishtiriladi. Butasimon P. namsevar va issiqsevar oʻsimlik. Vegetatsiya davri 100—150 kun, oʻzidan va chetdan changlanadi. P. urugʻida 46— 53% tez quriydigan texnika moyi (alif, lok va turli boʻyoqlar tayyorlashda ishlatiladi) olinadi (ovqatga ham ishlatish mumkin). Koʻk poyasi va kunjarasi mollar uchun yaxshi ozuqa. P. keng qatorlab (qator orasi 60 sm) 3—4 sm chuqurlikka ekiladi. Ekish normasi 5–8 kg/ga.

Gektaridan 8—15 s urugʻ hosili olinadi. Zararkunandalari: simqurtlar, kuzgi tunlam, oʻtloq parvonasi, oʻsimlik biti; eng xavfli kasalligi — gʻovlash.

Manbalar 

Yalpizdoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Perimetr

Perimetr ( - peri va  - metr) — yopiq egri chiziqning uzunligi. Koʻpburchakning perimetri uning hamma tomonlari yigʻindisiga teng. Aylananing perimetri esa uning uzunligi, yaʼni 2*π*R ga teng.

Yana q. 

 Yuza
 Hajm

Manbalar
Periostit

Periostit (peri... va yun. osteon — suyak) — suyak pardasi (periost)ning yalligʻlanishi. Suyakning oʻzi, koʻmigi, Govers kanallari, suyak atrofidagi toʻqimalar yalligʻlanishi oqibatida vu-judga keladi. Oʻtkir va surunkali boʻladi. Suyak pardasiga jarohat orqali, qon va limfa bilan yiringlatuvchi mikroblar kirishi yoki yalligʻlanish jarayoni suyakdan bevosita suyak pardasiga utishi natijasida oʻtkir P. kelib chiqadi: bemorning darmoni quriydi, eti uvishadi, temperaturasi 39—40° gacha koʻtariladi, boshi ogʻriydi. P. boʻlgan joy shishadi, qizaradi, qiziydi va teri yaltillab turadi. Jarayon zoʻrayganda, suyak pardasi ostida yiring toʻplanadi. Oʻtkir P. oʻz vaqtida davolanmasa, surunkali P.gaaylanib ketadi. P. osteomiyelit va suyakning boshqa kasalliklari belgisi boʻlishi ham mumkin. P. boʻlgan joyga issiq qilish va antibiotiklar, fizioterapiya buyuriladi.

Manbalar
Peripatetik maktab

Peripatetik maktab (yun. peripateo — sayr etib yurmoq) — Aristotel asos solgan falsafiy maktab. Maktabda tinglovchilar bilan sayr qilib yurib dare oʻtilgan (nomi shundan olingan). Aristoteldan keyin qariyb 34 yil Teofrast boshchilik qilgan. Peripatetik maktab vakillari anik, fanlar bilan shugʻullanganlar (musiqa nazariyotchisi Aristoksen, davlat tarixchisi va nazariyotchisi Dikearx, fizik Straton, geograf va astronom Aristarx Samoslik va boshqalar). Peripatetik maktab vakillari 1—3-asrlarda Aristotel asarlarini nashr etishgan va sharxlashgan. Peripatetik maktab platonchilar, pifagorchilar, stoiklar, neoplatonchilarga va keyinchalik oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq xalklari falsafasiga ham sezilarli taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
Peripter

Peripter (yun.peripteros — kolonnalar bilan oʻralgan) — arxaik va klassik davrdagi yunon ibodatxonasining asosiy turlaridan. 4 tomonidan ustunlar bilan oʻralgan toʻgʻri burchakli bino. P. ichi yarim ochiq qism (pronaos), asosiy xona( naos) va undan ajratib orqa tomonga qurilgan pastqam xona — opistodom (undan koʻproq gʻaznaxona sifatida foydalanilgan)dan iborat. P.ning tashqi koʻrinishi (shakli)dan klassitsizm davri meʼmorlari unumli foydalanganlar.

Manbalar
Periskop

Periskop (yun. periskopeo — atrofga qarayman, koʻzdan kechiraman) — bronemashina (tank)lar, suv osti kemalari, pana joylar, transheya va boshqalardan turib kuzatish uchun moʻljallangan optik asbob. P.ning piyodalar (okoplar), artilleriyachilar, tankchilar va dengiz qoʻshinlariga moʻljallangan turlari mavjud. P. prizmali vaoynali xillarga boʻlinadi. Prizmali P.ning bir oz (1,2—1,5-marta) kattalashtirilganda koʻrish maydoni 40° ni tashkil etadi, koʻproq (5—6-marta) kattalashtirib koʻrsatishida esa koʻrish maydoni kichrayadi. Baʼzi P.lar aylanasiga kuzatish imkonini beradi.

Manbalar
Peristaltika

Peristaltika (yun. peristaltikos — kamroq oladigan, qisadigan) — kovak (naysimon) ichki aʼzolar (meʼda, ichak, urugʻ kanallari, oʻt yoʻli, siy-dik yoʻli va boshqalar) devorining bir maromda toʻlqinsimon qisqarishi. Shu harakat tufayli bu aʼzolardagi massa va suyuklik oldinga siljiydi.

P. avtomatik tarzda amalga oshadi. Markaziy nerv sistemasi adashgan (pa-rasimpatik) va simpatik nervlar orqali P.ni tormozlaydi yoki tezlashtiradi. Ayrim kasalliklarda P. buziladi. Meʼda shirasining kislotaligi ortganda meʼda P.si kuchayadi. Bunda koʻpincha hiqichoqtutadi, jigʻildon qay-naydi. Ichak P.si mexanik va kimyoviy taʼsirotlar, mahalliy yalligʻlanish, achish va bijgʻish jarayonlari natijasida tezlashadi. Qoʻrqqanda, iztirob chekkanda P. kuchayadi. Kimyoviy va mexanik taʼsirotlar kam taʼsir etganida ichak retseptorlarining qoʻzgʻaluvchanligi pasayganda P. susayadi. Bunda ichaklar boʻylab ovqatning harakati sekinlashadi va surunkali qabziyat paydo boʻladi. Ichki sekretsiya bezlarining ayrim kasalliklarida ham P. susayadi.

Manbalar