MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Buyuk davlatchilik shovinizmi

Buyuk davlatchilik shovinizmi — koʻp millatli mamlakatlarda tarixiy taraqqiyot jarayonida davlatda yetakchi mavqeni egallagan, oʻz millatini "oliy" millat deb eʼlon qilgan hukmron millat mafkurasi va siyosati, shovinizm va millatchiliyutt bir turi. Millim va koʻp millatli davlatlar hamda mustamlaka imperiyalari tashkil topayotgan davrda vujudga kelgan. Hukmron "buyuk" millatlar siyosati boshqa millat va elatlarni asoratga solish, ayovsiz ishlatish, iqgisodiy, siyosiy va madaniy sohalarda kamsitishga qaratilgan. Maye, Rossiya imperiyasida yashovchi mazlum xalqlarga, jumladan Turkiston xalqlariga nisbatan Buyuk davlatchilik shovinizmi shahriga asoslangan siyosat amalga oshirildi, ularning qad. madaniyati, maʼnaviyati, ilmmaʼrifati, dini va urfodatlari oyoq osti qilindi. Shoʻrolar zamonida mazkur siyosat turli mafkuraviy usullar bilan, mas, "baynalmilallik" shiori ostida davom ettirildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk dayka

Buyuk dayka — Zimbabvedagi oʻta asosli intruziv massiv. Uzunligi 560 km, eni 12 km gacha. Buyuk dayka da yirik zaxirali (1 mlrd. t) xrom rudalari konlari joylashgan. Yoʻlyoʻlakay Pt, Ni olinadi. 1919-yildan ishga tushirilgan. Ruda kavlab olish markazi — Shurugvi, Lomagundi (k,. Dayka).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk kanal

Buyuk kanal (xitoycha Dayunxe — kemalar katnaydigan daryo) — kema qatnaydigan kanal, Xitoyning yirik gidrotexnika inshootlaridan biri. Ikki yirik Tyanszyan va Shanxay portlarini bogʻlaydigan kanal. Pekin shahri yakinidan boshlanadi, Xuanxe, Xuayxe va Yanszi daryolarini kesib oʻtib, Xanchjourigacha keladi. Uzunligi 1782 km. Buyuk kanal ga tabiiy suv yoʻllaridan — Bayxe daryosi, Veyshanxu koʻli va boshqa suv havzalari ham kiradi. Buyuk kanal miloddan avvalgi 6asrda qazila boshlagan kanallar oʻrnida 13-asr da qurib tugallandi. Keyingi yillarda qisman rekonstruksiya qilindi. Asosiy portlari: Yanchjou, Suchjou, Usi, Xanchjou. Asosan koʻmir, don, paxta, yogʻoch tashiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kanallar
Buyuk koʻllar

Buyuk koʻllar — Shim. Amerikadagi yonmayon joylashgan 5 katta koʻl (Yuqori koʻl, Michigan koʻli , Guron, Eri, Ontario) ning umumiy nomi. AQSH bilan Kanadaning chegara qismida. Maydoni 245,2 ming km². Suvining hajmi 22725 km. Buyuk koʻllar dunyoda eng katta chuchuk suv havzasidir. Koʻllar bir-birlari bilan qiska, serostona daryolar orqdpi tutashgan. Koʻllar Atlantika okeaniga SanLavrentiy daryosi orkali oqadi. Eri va Ontario koʻllarini bir-biriga bogʻlovchi Niagara daryosida Niagara sharsharasi bor.

Buyuk koʻllar qirgʻoq chizigʻining umumiy uz. 18 ming km. Buyuk koʻllar toʻrtlamchi davr muzliklarining erishidan paydo boʻlgan. Shim. qirgʻoqlari baland, qoyali, bularda qizil, qoʻngʻir qumtoshlar, granitlar, gneyslar yaqqol koʻrinib turadi. Janubiy va jan.sharqiy qirgʻoqlari past. Orol koʻp. Chikago shahri yaqinida koʻl suvining temperaturasi yanvarda 0’, avgustda 20°. Dek.dan aprel oxirigacha muz bilan qoplanadi. Buyuk koʻllar da baliklarning 173 turi bor. Ichki suv yoʻllarining uz. 1873 km. Buyuk koʻllar dagi kema yoʻllarining uz. 3 ming km atrofida. Buyuk koʻllar atrofdagi dare va koʻllar bilan ham kanallar orqali qoʻshilgan. Koʻllarda temir rudasi, don, kumir va boshqa yuklar tashiladi. Yirik portlari — Chikago, Detroyt, Miluoki, Buffalo, Klivlend, Toronto.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Litva knyazligi

Buyuk Litva knyazligi — hozirgi Litva va Belarus hududlarining bir qismida joylashgan davlat (13— 16-asrlar). 13-asr oxiri — 14-asrda belorus, ukrain va gʻarbiy rus yerlarini bosib olish hisobiga kengaygan. Poytaxti — dastlab Trakay, soʻngra Vilnyus. Nemis ritsarlari bilan kurashish maqsadida Polsha bilan yaqinlashgan (Krevo uniyasi, 1385). 15-asr oxirida buyuk knyaz hokimiyatini oʻz nazorati ostiga olgan panlar Radasi tashkil qilindi. Livon urushi paytida Polsha bilan yagona davlat — Rech Pospalita birlashgan (Lyublin uniyasi, 1569).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Menderes

Buyuk menderes — Turkiya gʻarbidagi daryo. Uz. 380 km, havzasining maydoni 23,9 ming km². Anadolu yassitogʻligidan boshlanib, Egey dengiziga delta hosil qilib quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 90 m³/sek, qishda sersuv. Sugʻorishda keng foydalaniladi. Quyi oqimida oʻzani juda egribugri. B. M.ning yunoncha nomi — Meandr — keyinchalik dare oʻzanining egribugriligini anglatuvchi termin boʻlib kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi daryolar
Buyuk moraviya davlati

Buyuk moraviya davlati (Buyuk Moraviya, Bogemiya knyazligi) — gʻarbiy slavyanlarning Janubiy Moraviyadagi ilk davlati (9—10-asrlar). 869/870 yilda Kirill va Mefodiy B.Buyuk moraviya davlati da Germaniya yepiskopligidan mustaqil boʻlgan slavyan cherkovini tashkil kilishga erishdilar. 906 yil B.Buyuk moraviya davlati koʻchmanchilar — vengerlar tomonidan tormor keltirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk tekisliklar

Buyuk tekisliklar — togʻ oldi platosi, Shim. Amerikaning Sharqiy Kordilyera togʻlariga tutashib ketgan, AQSH va Kanada hududida. Jan.sharqdan shim.gʻarbga 29° shahrik. dan 62° shahrik. gacha 3600 km uzunlikka choʻzilgan, kengligi 550–800 km. Geologik jihatdan Shim. Amerika (Kanada) platformasining chekka kismi. Kristall jinslar, ohaktosh, qumtosh va lyosslar bilan qoplangan. Bal. sharqda 500 m dan gʻarbda 1700 m gacha. Jan.da karst rivojlangan. Jarliklar Buyuk tekisliklar ni alohida qismlarga ajratib yuborgan: Eduarde platosi, LyanoEstakado, Buyuk tekisliklar va Missuri. Buyuk tekisliklar neft, toshkoʻmir va qoʻngʻir koʻmirga, tabiiy gaz va osh tuziga boy. Iqlimi kontinental, shim. da moʻʼtadil, jan.da subtropik iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi shim.da —28°, jan.da 12°, iyulniki shim.da 13°, jan. da 28°. Yillik yogin 250–600 mm. Daryolari kamsuv, tez oqadi. Yirik daryolari — Missuri, Platt, Arkanzas, Kolorado, Pekos; sugʻorishda keng foydalaniladi. Tuprogʻi kashtan, qoʻngʻiroʻrmon qora tuproq. Tabiiy oʻsimligi asosan dasht va oʻrmondasht oʻsimliklari, jan.da alohida savannalar uchraydi. Buyuk tekisliklar da asosan yaylov chorvachiligi rivojlangan, sugoriladigan yerlarda paxta, qand lavlagi, kartoshka kabi ekinlar yetishtiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk urush

Buyuk urush — Polsha qirolligi va Buyuk Litva knyazligining Tevton ordeni bilan boʻlgan urushi (1409—11). Gryunvald jangi (1410)da Tevton ordeni magʻlubiyatga uchragan. Torun sulhi (1411)ga koʻra Tevton ordeni Jemaytiya va Dobjin yerlariga boʻlgan daʼvosidan voz kechib, Polsha va Litvaga tovon toʻlab turdi.

Manbalar
Buyuk fransuz inqilobi

Buyuk fransuz inqilobi — Fransiya tarixida mustabid tuzumga barham bergan va yangi ijtimoiy taraqqiyotga yoʻl ochgan inqilob (1789—99). Qirol Lyudovik XVI 1789-yil 5-mayda Bosh shtatlar (parlament) majlisini chaqirdi. 3toifa deputatlari 17-iyunda oʻzlarini Milliy majlis, 9-iyulda esa Taʼsis majlisi deb eʼlon etdilar. Majlisni tarqatib yuborish maqsadida qilingan urinishlar xalq qoʻzgʻoloniga sabab boʻldi. 14-iyulda Bastiliya turmasiga hujum boshlandi. Bu Buyuk fransuz inqilobining boshlanishi edi. Avgust oyida Inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi qabul qilindi. Parij Kommunasi boshchiligidagi 1792-yil 10-avgust qoʻzgʻoloni natijasida monarxiya tuzumi agʻdarildi. Siyosiy rahbarlik yirik savdo-sanoat mulkdorlar vakillari — jirondistlar qoʻliga oʻtdi. Inqilobni chuqurlashtirish tarafdori boʻlgan yakobinchilar jirondistlarga qarshi chiqdi. 1793-yil yanvarda Konvent (oliy qonun chiqaruvchi va ijrochi organ) hukmi bilan qirol Lyudovik XVI davlatga xoinlik qilishda ayblanib, qatl etildi. 1793-yil 31-may — 2-iyun qoʻzgʻoloni oqibatida yakobinchilar diktaturasi oʻrnatildi. Yakobinchilar hukumati xalqni safarbar etib, uning Fransiyaga bostirib kirgan Yevropa monarxiyachi davlatlar (Prussiya, Avstriya va boshqalar) qoʻshini ustidan gʻalabasini taʼminladi. Biroq yakobinchilar avj oldirgan ommaviy terror ularning ijtimoiy bazasini toraytirib yubordi va magʻlubiyatga olib keldi. 1794-yil termidor (Fransiya Respublikasi taʼsis etgan kalendar boʻyicha 11oy) toʻntarishi yakobinchilar diktaturasiga chek qoʻydi. Hokimiyat yirik mulkdorlar qoʻlida jamlandi. Direktoriya (1795-yil  apreldan 1798-yilda MISRGA qilinsa yurish Napoleonni siyosiy hokimiyatini egallash chorladi.) 1799-yil 10-noyabrgacha Fransiya hukumati) oʻz tuzumini oʻrnatdi. 1799-yil 18 bryumer kuni uyushtirilgan davlat toʻntarishi fransuz inqiobiga barham FRANSIYADAGIburjua inqilobi nihoyasiga yetdi.Bu inqilob butun dunyo tarixi uchun ham maʼlum maʼnoda burilish nuqtasi boʻldi. U olgʻa surgan «OZODLIK, TENGLIK, BIRODARLIK!» gʻoʻʼoyalari butun dunyo xalqlarining keyingi rivojiga arzigulik
taʼsir koʻrsatdi.
Shuningdek, inqilob tarixi koʻplab xalqlar uchun katta
saboq ham boʻldi. Uning ayovsiz qorinlari, barcha muammolarni hal etishning vositasi sifatida terrorning qoʻllanilishi kabilar
ham inqilobi keltirgan dahshatli reallik boʻldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Xitoy devori

Buyuk xitoy devori (xitoycha "Vanli changcheng" — "10 ming li uzunligdagi devor"), Saddi Chiniy — Shim. Xitoydagi qalʼa devori. Qad. Xitoy meʼmorchiligining ulkan yodgorligi. Qalʼa devori sifatida dastlabki qismi miloddan avvalgi IV—III asrlarda (tosh va gʻishtdan ishlanib, ichini tuproq bilan toʻldirib, shibbalab) qurilgan. Miloddan avvalgi II— I-asrlarda Gʻarbga tomon 500 km ga uzaytirilgan. Keyinchalik uni qurish va mustahkamlash ishlari (eng muhimi 14—15-asrlar) davom etgan. 1953-yilda Szyuyyunguan qalʼasi (Pekin) yaqinidagi qismi taʼmirlangan. Buyuk Xitoy devori Szyuyyunguan qalʼasi (Gansu viloyatining gʻarbi) va Shanxayguan (Lyaodun koʻrfazi qirgʻogʻi) qalʼaqoʻrgʻoni oraligʻida choʻzilgan; koʻtarilish joylari va tarmoqlari bilan uz. 5000 km ga yaqin (toʻliq saqlanmagan). Xitoy arxeolog olimlarining 2001-yildagi ilmiy tadqiqotlariga koʻra, Xitoyning jan.gʻarbidagi sunʼiy tepalik ham Buyuk Xitoy devori ga daxldorligi — uning davomi ekanligi aniqlandi. Bu bilan Buyuk Xitoy devorining umumiy uzunligi 530 km ga koʻpaydi. Buyuk Xitoy devorining balandligi— 6,6 m (shinaklarining devorlari bilan 8–10 m gacha), kengligi — asosida 6,5 m dan yuqorisida 5 m gacha. Har bir necha yuz metrda soqchilar uchun toʻrtburchakli burjlar (balandligi 10–12 m) qurilgan, har 10 km da kuzatish va xabar berish uchun minoralari, togʻdagi muhim oʻtish joylarida mustahkam qoʻrgʻonlari boʻlgan. Buyuk Xitoy devori meʼmoriy yodgorlik sifatida saqlanadi.

Alisher Navoiyning "Saddi Iskandariy" dostonida B.Buyuk Xitoy devori "Saddi Chin" devori nomi bilan tilga olingan.

Yana q. 

 Mudofaa inshootlari
 Sin (sulola)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Xitoy meʼmoriy yodgorliklari‎
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Chegara toʻsiqlari
Buyuk Xitoy devori
Chegara toʻsiqlari

Xitoy arxitektura tarixi
Devorlar
Buyuk Xitoy tekisligi

Buyuk Xitoy tekisligi, Shimoliy Xitoy tekisligi — Xitoyda, Osiyodagi eng yirik tekisliklardan biri. Sharqda Sariqdengiz sohili boʻylab 1000 km dan ortiq masofaga choʻzilgan. Shim.dan Yanshan togʻlari oʻrab turadi, gʻarbida Tayxanshan tizmasining yon bagʻri tik tushgan. Maydoni 325 ming km² atrofida. Yer yuzasi tekis, balandligi 100 m gacha. Sharqida Shandun togʻlari joylashgan. Allyuviy jinslardan, gʻarbiy togʻ oldi polosasi qad. yoyilmadan tashkil topgan. Iqlimi subtropik mussonli iqlim, yozi nam, qishi esa quruq va sovuq. Tez-tez suv toshqinlari boʻlib turadi. Jan.dan shimolga tomon Buyuk Kanal oʻtgan. B. Buyuk Xitoy tekisligi mamlakatning aholi eng zich joylashgan hududi. Bugʻdoy, paxta, sholi va boshqa ekinlar yetishtiriladi. Yirik shaharlari: Pekin, Tyanszin va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk elchilik

Buyuk elchilik — Turkiyaga qarshi harbiy ittifoq tuzysh, xorijiy mutaxassislarni ruslar xizmatiga taklif qilish va qurolyarogʻ sotib olish maqsadida Rossiyaning Gʻarbiy Yevropaga qilgan elchiligi (1697—98). Rahbari — Pyotr I (Pyotr Mixaylov nomi ostida) boʻlgan. "Buyuk elchilar": F. Ya. Lefort, F. A. Golovin, P. B. Voznitsin. Mulozimlari 250 kishidan iborat boʻlgan. Boltiqboʻyiga ega boʻlish uchun kurashga zamin hozirlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyurtma qoʻriqxona

Buyurtma qoʻriqxona (zakaznik) — hudud yoki akvatoriyaning bir qismi. Unda qoʻriqxonadagidek barcha tabiat majmuasi emas, balki uning ayrim elementlari – oʻsimlik, tuproq, hayvonot dunyosi, foydali qazilmalari va boshqa qismlari qonun bilan qoʻriqlanadi va oʻsimlik, hayvonlari koʻpaytiriladi. Buyurtma qoʻriqxona larda nodir, foydali oʻsimlik va hayvonotlar koʻpaytirilib, boshqa joylarga tarqatilishi ham mumkin. Buyurtma qoʻriqxona lar muddatiga koʻra uzoq vaqtga yoki qisqa vaqtga moʻljallangan, muddatsiz boʻladi. 

Eng koʻp tarqalgan Buyurtma qoʻriqxona lar: ovchilik, baliq xoʻjaligi, landshaft, oʻrmon, dasht va botqoq Buyurtma qoʻriqxona lari, geologik va gidrologik Buyurtma qoʻriqxona lari va boshqa Tabiiy Buyurtma qoʻriqxona lar, shuningdek tarixiy-memorial ahamiyatga ega boʻlgan hududlarni saqlash uchun taʼsis etilgan Buyurtma qoʻriqxona lar ham mavjud. Dengiz va okeanlarning muayyan qismlari ham Buyurtma qoʻriqxona ga aylantirilishi mumkin. Qoʻriqpanayotgan obʼyektdan kelib chiqqan holda ov qilish, baliq ovlash, yogʻoch kesish, mol boqish, pichan oʻrish va boshqa taqiqlanadi. Buyurtma qoʻriqxona da, odatda, xoʻjalik faoliyati man qilinadi. OʻzRda oʻnga yaqin Buyurtma qoʻriqxona (Abdusamat, Oqbuloq va b.) bor.

Manbalar
Buyuruq

Buyuruq (turkcha buyur + uq) — Turk xoqonligi (552—744), Qoraxoniylar davrda bosh vazirlik mansabi. Hukmdor devonida bu lavozimni faqat bir shaxsgina egallab turgan. B. harbiy harakatlarda ham qatnashgan va yirik askariy qismlarga sarkardalik qilgan. Vazir istilohi keng ommalashgani tufayli B. 12-asrdan arxaik soʻzlar qatoridan oʻrin olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malov S.Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti, M.—L., 1951.
Buqa

Buqa — erkak qoramol. Gavdasi sigirga qaraganda balandroq, tana va koʻkragi keng, suyagi yoʻgʻon va mustahkam, terisi qalin, serharakat. Vazni sigirnikidan 30—40% ogʻir, Erkak buzoq urgʻochisiga nisbatan 3—5 kg yirik tugʻiladi, 6—8 oyda jinsiy voyaga yetadi. B. uchun zotdor, sogʻlom erkak buzoqlar tanlanadi. Sigirlarni qochirishda 14—18 oyligidan boshlab 6—8 yil, ayrimlaridan 12—14 yil foydalaniladi. B. yaylovda 40—50, qoʻlda qochirilganda 100—150 sigirni qochirishi mumkin. Sunʼiy usudda spermasi bilan 1000—3000, hatto 5000 sigirni urugʻlantirish mumkin. Sigirlarni qochirishda 2 yoshgacha boʻlgan B.dan oyiga 3—4-marta, katta yoshdagilardan haftasiga 2—3-martagacha foydalaniladi. B. spermasi (urugʻi) vaqtvaqti bilan tekshirib turiladi, sifatsizligi aniqlansa, qochirishga qoʻyilmaydi. B.lar uchun yaxshi sharoit yaratilib, protein, mineral modda va vitaminli ozuqalar bilan boqiladi. Ular yezda ochiqda, qishda maxsus binoda saqlanadi. Qochirishga yaroqsiz B.lar goʻshtga topshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Uy hayvonlari
Buqa baliqlar

Buqa baliqlar (Gobiidae) -okunsimonlar turkumining oilasi. Uzunligi 10 mm dan 20—30 sm gacha. Qorin suzgichlari birlashib soʻrgʻichni hosil qiladi. 200 dan ortiq urugʻi va 600 ga yaqin turi bor, dengizlarning tropik va subtropik qismida uchraydi. Dengiz, okean, shoʻrlangan va chuchuk suv havzalari sohillari yaqinida hamda tubida hayot kechiradi. Qora dengiz va Kaspiy dengizida bubir Buqa baliqlar, maula Buqa baliqlar, sutsik Buqa baliqlar, Orol dengizida esa Buqa baliqlar ning 6 turi uchraydi. Bahorda uya yasab uvildiriqtashlaydi. Uvildiriqni erkagi qoʻriqlaydi. Ayrim turlari (mas.,.yumaloq Buqa baliqlar, qum buqa baligʻi) ovlanadi.

Buqa bishvdar: malla buka baliq (yuqorida); sutsik buka baligʻi (pastda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqa baqalar

Buqa baqalar (Kaloula) - dumsiz amfibiyalar turkumi urugʻi, tor opoli baqalar oilasiga mansub. Bu urugʻning 11 turi bor. Buqa baqalar Jan.Sharqiy Osiyo va Malayya arxipelagida tarqalgan. Bu urugʻning eng yirigi — hind buqa baqasi (K. pulchra), boʻyi 8 sm cha, gavdasi yapaloq — eni boʻyidan ikki baravar ortiq. Barmoklari orasidagi suzgich pardalari sust rivojlangan. Panjasida yerni kovlaydigan oʻtkir qirrali boʻrtmasi bor. Gavdasining usti toʻq boʻz rang, boshi qovoq rang, qorni qizgʻishsariq. Erkagining ovozi juda baland. Yomgʻir yoqqanda kechasi bilan tinmay qurillashi uzokdan eshitiladi. Tuxumini suvga qoʻyadi. Undan 2 haftadan soʻng itbaliq chiqadi. Buqa baqalar chumolilar, mayda kapalaklar va hasharotlar bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqalar

Buqalar () — juft tuyoqli sut emizuvchilar urugʻi. Uzunligi 180—325 sm, dumi 70—140 sm, oʻrkachining balandligi 62—180 sm, ogʻirligi 325–1200 kg. Erkagi urgʻochisiga nisbatan ancha yirik. 5 turi maʼlum: banteng, gaur, kuprey, tur, yak. Tur 17-asrda Yevropada qirilib ketgan. Xoz. B. vakillari Yevropa, Shimoliy Afrika, Old, Oʻrta, Janubiy va Markaziy Osiyoda hamda Katta Zond orollarida tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Buqoq (kasallik)

Buqoq, oʻsimliklar raki — oʻsimliklarda uchraydigan kasallik. Oʻsimlik ayrim organlarining haddan ortiq va notoʻgʻri oʻsib ketishi natijasida oʻsimta, gʻudda, oʻsma, shishlar paydo boʻladi. Bunda hujayralar normal boʻlinmay, hajmi kengayadi, natijada, kengaygan hujayra toʻqimasi tashqariga oʻsimta — shish boʻlib oʻsib chiqadi. Bunday shishlar "buqoq" yoki "rak" deyiladi. Kartoshka B., mevali daraxtlarning ildiz raki, olmaning qora raki, pomidor bakterial raki keng tarqalgan va koʻp zarar yetkazadi. Kartoshka rakini Sunchytrium endobioticum zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kartoshka tuganaklarida, ahyonda poya va barglarida qattiq doʻmboq shishlar paydo boʻladi. Bu kasallik ichki karantin obʼyekti hisoblanadi. Rakka chidamli navlar va kasallik yuqmagan urugʻlik ekish, tuproqni nitrafen va boshqa preparatlar bilan yuqumsizlantirish choratadbirlari koʻriladi. Olma, nok daraxtlaridagi ildiz raki deb ataladigan kasallikni Bacterium tumefaciens bakteriyasi paydo qiladi, kasallik daraxtning ildizi va ildiz boʻgʻzini shikastlaydi. Olmaning qora rakini Sphaeropsis melorum zamburugʻi keltirib chiqaradi. Daraxtning tanasi, asosiy shoxlari, poʻstlogʻi, bargi, guli, mevalarini zararlaydi. Avval shishlar kichkina boʻlib, astasekin kattalashadi, och sariq yoki och pushti rangga, keyinchalik jigarrangga kirib, sirti gʻadirbudurlashadi. Katta shishlar oʻsimlikda bir necha oy va hatto 2—3 yil saqlanadi. Kasallikni vujudga keltiradigan organizmlar namgarchilik kam boʻlganda koʻpayib, tuproq, shamol, yomgʻir hamda hasharotlar orqali tarqaladi. Kasallangan oʻsimlik yaxshi rivojlanmaydi, barglari sargʻayib quriydi, ayniqsa ildizdagi shishlar suv va oziq-ovqat moddalar harakatini susaytiradi. B.ga qarshi kurashish uchun sogʻlom koʻchat va qalamchalar tayyorlash, kasallangan novda, shox va zanglarni kuzda kesib, kesilgan joyiga mis kuporosining 1% li yoki temir kuporosining 5% li eritmasini surtish, koʻchat ildizlarini 1% li eritma bilan dezinfeksiyalash, kasal koʻp tarqalgan koʻchatzorni haydab, yerdan 3—4 yilgacha foydalanmaslik, daraxt tanasini ohak bilan oqlash, vegetatsiya davrida daraxtga turli fungitsidlar (naptan, sineb, xolitsin va boshqalar) purkash zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqoq ohu

Buqoq ohu (Procapra gutturosa) -gʻizollar urugʻining bir turi. Kuvushshoxlilar oilasiga mansub. Erkagi dzeren, urgochisi sergakchin deb ataladi. Markaziy Osiyoda tarqalgan. Mongoliyaning shim.sharqida va Qozogʻistonning Chu choʻllarida koʻp uchraydi. Qirli choʻllarda, baʼzan togʻli yerlarda yashaydi. Qomati kelishgan. Tanasining uz. PO sm, boʻyi 80 sm, ogʻirligi 50 kg gacha. Oyoqlari uzun va ingichka, tuyoqlari ixcham. Qorni oq, yelkasi va biqini yozda sargʻish qumrang, qishda ochroq boʻladi. Dumi kalta. Erkagida halqa boʻgʻimli uzun qora shox bor, urgʻochisi shoxsiz. Buqoq ohu shuvoq, burgan kabi oʻtlar bilan oziqlanadi. May — iyunda bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. Boshqa ohular kabi kichikroq poda boʻlib yuradi. Goʻshti mazali. Ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buqrot

Buqrot — Gippokratning ajam xalqlar oʻrtasidagi nomi. BUGʻ — suyuqlik (yoki qattiq jism)ning gazsimon holati. Molekulyar kinetik nazariyaga koʻra, molekulalarning issiqlik harakati tufayli suyuqlik (yoki qattiq jism) sirtidan har qanday temperaturada ham uzluksiz ravishda molekulalar ajralib turadi. Ajralish tezligi berilgan bosimda temperaturaga boglik, temperatura past boʻlganda vaqg birligi ichida sirtdan molekulalar kamroq, yuqori boʻlganda esa koʻproq ajralib chiqadi. Ana shu molekulalar toʻplami suyuqlik (yoki qattiq jism) bugʻi deyiladi. B. xossalari koʻp jihatdan gaz xossalariga oʻxshaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bugʻlanish

Bugʻlanish — moddalarning suyuq yoki qattiq agregat holatlaridan gaz holatiga oʻtish jarayoni. Bunda molekula suyuqlik (yoki qattiq jism)dan tashqariga bugʻlanib chiqishi uchun sirt chegarasidagi molekulalarning tortishish kuchini yengishi kerak. Undan tashqari, modda suyuq (yoki qattiq) holatdan bugʻ holatga oʻtayotganida hajmi kattalashadi. Bunda tashqi bosim kuchiga qarshi ish bajariladi. Bu ish suyuqlik (yoki qattiq jism) molekulalarining ichki energiyasi hisobiga bajariladi. Shuning uchun bugʻlanish paytida jism soviydi, qattiq jism suyuqlikka nisbatan sekin bugʻlanadi. Qattiq jismlarning suyuqlikka aylanmay buglanishi sublimatsiya deb ataladi.

Bugʻlanish issiqligi — muayyan tradagi suyuqlik massa birligining bugʻlanishi uchun zarur issiqlik miqdori. Odatda, bu miqdor solishtirma yashirin bugʻlanish issiqligi deb yuritiladi. Xalqaro birliklar tizimid" uning birligi 2LBugʻning kondensatsiyalanish i — suyuqlik (yoki qattiq jism) molekulalarining tartibsiz issiklik harakati tufayli bugʻ holatidan qaytadan suyuqlik (yoki qattiq jism)ga aylanish jarayoni. Bugʻning kondensatsiyalanishi bugʻlanishga teskari jarayon. Bugʻ suyuqlik (yoki qattiq jism) bilan muvozanatda boʻlishi yoki muvozanatda boʻlmasligi mumkin. Bugʻ va suyuqlik (yoki qattiq jism) bir-biriga chegaradosh boʻlganda muvozanatlashgan kondensatsiyalanish kuzatiladi. Ular chegaradosh boʻlmagan hollarda esa bugʻ temperaturasi pasayganda yoki hajmi kichrayganda kondensatsiyalanish boshlanadi. Bugʻning qattiq jism sirtini hoʻllashhoʻllamasligiga qarab, kondensatsiyalanish tufayli tomchi yoki parda hosil boʻladi. B. sanoatda binolarni isitish va mexanik energiya olish uchun ishlatiladi.

Manbalar
Bugʻ bilan isitish

Bugʻ bilan isitish — issiklik eltuvchi sifatida suv bugʻidan foydalaniladigan isitish tizimi. Suv bugʻi binolarga oʻrnatilgan isitish asboblariga quvurlarda keltiriladi. Bugʻ bilan isitish i. tizimlarida bugʻ isitish asboblarida kondensatsiyalanayotganda uning issiqlik ajratish xossasidan foydalaniladi; hosil boʻlgan kondensat quvurlarda markazlashgan issiklik bilan taʼminlash tarmogʻiga yoki isitiladigan binodagi bugʻ qozoniga qaytadi. Bugʻ bilan isitish i.da ishlatilgan (mas, bugʻ mashinalari, turbinalari va boshqalardan chiqqan) bugʻdan ham foydalanish mumkin. Bunday tizim xonadonlarni isitishda deyarli qoʻllanilmaydi, u asosan sanoat binolarini isitish uchun moʻljallangan (yana qarang Isitish).

Manbalar
Bugʻ bosimi

Bugʻ bosimi — suyuq yoki qattiq modda bilan muvozanatda boʻlgan bugʻ bosimi. Moddaning Bugʻ bosimi asosan traga bogʻliq. Bu bogʻlanish Klapeyron — Klauzius tenglamasi bilan ifodalanadi.

Manbalar
Bugʻ generatori

Bugʻ generatori — bugʻ qozoni yoki yadro reaktoridan olinadigan birlamchi issiklik eltuvchi (suv, suyuq natriy va boshqalar) issikligi hisobiga bosimi atmosfera bosimidan yuqori suv bugʻi hosil qiladigan apparat yoki agregat. Organik yoqilgʻini yoqishda ajraladigan issiqlik hisobiga bugʻ olinadigan Bugʻ generatori bug qozoni, elektr energiyasidan foydalanib bugʻ olinadigan Bugʻ generatori elektr qozoni deb ataladi. Atom elektr stansiyalari paydo boʻlganidan soʻng Bugʻ generatori atamasi atom reaktoridan keladigan issiklik eltuvchi qizdiradigan va turbinaga tushadigan ikkilamchi bugʻni olish uchun xizmat kiladigan bugʻlatkichlarni ifodalash uchun qoʻllanilgan.

Yana q. 

 Generator
 Bugʻ mashinasi

Manbalar