MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Intizom nizomi

Intizom nizomi - harbiy intizomning mohiyatini, harbiy xizmatchilarning unga rioya qilish boʻyicha majburiyatlarini, ragʻbatlantirish va intizomiy taʼzirlarning koʻrinishlarini, komandirlarning (boshliklarning) ularni qoʻllash boʻyicha huquqlarini, shuningdek, taklif, ariza va shikoyatlar berish va ularni koʻrib chiqish tartiblarini aniqlab beradi.

Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlarining Intizom nizomi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 1996 y. 9 oktabr dagi Farmoni bilan tasdiklangan.

Intizom nizomi. Oʻzbekiston Respublikasi Chegara qoʻshinlari, Milliy xavfsizlik xizmati qoʻshinlari, Ichki ishlar vazirligining ichki qoʻshinlari, boshqa tegishli vazirliklar va idoralarning harbiy xizmatchilariga nisbatan bir xil kuchga egadir. Bundan tashqari, Intizom nizomi. qoidalari harbiy xizmatdan harbiy ust-bosh kiyib yurish huquqi bilan boʻshatilgan fuqarolarga nisbatan harbiy ust-bosh kiyib yurgan paytda oʻz kuchiga egadir.

Manbalar
Intizom qismlari

Intizom qismlari - maxsus harbiy qismlar (batalonlar, rotalar); mahkum etilgan harbiy xizmatchilar tomonidan jazo muddatini oʻtash uchun moʻljallangan.

Manbalar
Intizom haqidagi ustavlar va nizomlar

Intizom haqidagi ustavlar va nizomlar — Oʻzbekiston Respublikasida xalq xoʻjaligi baʼzi tarmoqlarida va mehnat intizomining buzilishi ogʻir oqibatlarga sabab boʻladigan ayrim ish turlarida mazkur intizomni taʼminlashga qaratilgan meʼyoriy hujjatlar. Xo-dimlarning i. ch.dagi asosiy burchlari belgilangan umumiy qoidalar qatori I. h. u. va n.da ham ularni ragʻbatlantirish hamda intizomiy jazo choralari koʻrsatilgan. I. h. u. va n. qoʻllanilmaydigan xalq xoʻjaligi boshqa tarmoqlarining xodimlari Ichki mehnat tartibi qoidalari boʻyicha ish yuritadi. Shu tarmoqdarning xodimlariga nisbatan qoʻllanadigan ragʻbatlantirish va intizomiy jazo choralari bilan birga I. h. u. va n.da boshqa turlardagi shunday tad-birlar ham koʻzda tutilishi mumkin (Oʻzbekiston Respublikasi Mexnat kodeksi, 174—180-moddalar).

Manbalar
Intizomiy javobgarlik

Intizomiy javobgarlik -OʻzRda oʻz mehnat burchlarini qonunga muvofiq ravishda yoki lozim darajada bajarmaganlik uchun aybdor boʻlgan xodimga taʼsir koʻrsatish vositasi. Xodimning oʻz mehnat vazifalarini jinoiy javobgarlikka tortishga sabab boʻlmaydigan darajada, ammo oʻz aybi bilan qonunga muvofiq ravishda bajarmasligi yoki nobop bajarishi intizomga xilof nojoʻya harakat hisoblanadi. Bu, odatda, xodim zimmasiga mehnat shartnomasi yoki korxona, muassasa, tashkilotdagi ichki mehnat qoidalarini tartibga soluvchi meʼyoriy hujjatlar bilan yuklangan mehnat vazifalarini buzishda va uning oʻz aybiga koʻra, qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida qilgan harakati yoki harakatsizligida ifodalanadi. Xodim intizomga xilof nojoʻya harakati uchun, odatda, ish be-ruvchi tomonidan I. j.ga tortiladi yoki unga nisbatan boshqa taʼsir choralari qoʻllanadi. Korxona, muassasa, tashkilotga moddiy zarar yetkazgan xodim mehnat huquqi meʼyorlari boʻyicha moddiy javobgar deb topiladi va I. j.ga tortilishi yoki tortilmasligidan qatʼi nazar, undan zarar undirib olinadi. I. j. boʻyicha mehnat intizomini buzganlik uchun jazo choralari va ularni qoʻllanish, olib tashlash, I.j.ning amal qilishi hamda I. j. ustidan shikoyat etish tartibi OʻzR Mehnat kodeksida (181 —184-moddalar) belgilangan.

Manbalar
Intonatsiya

Intonatsiya (lot. Intono — baland ?talaffuz qilaman) (tilshunoslikda) — nutqning ohangi, uning maromiymusiqiy tomoni; tovushning navbatmanavbat koʻtarilishi va tushi-shi. I. nutqning sintaktik maʼnolari (darak, soʻroq, buyruq)ni ham ifodalaydi. Nutq qaratilgan obʼyektga boʻlgan soʻzlovchining munosabati, hissiyoti soʻzdagi I.da namoyon boʻladi. Yozuvda I. qisman tinish belgilari orqali ifodalanadi. Nutqning stilistik xususi-yatlarini farqlashda, uni shakllantirishda ham maʼlum rol oʻynaydi.

I.ni nutq unsuri sifatida oʻrganish 19-asr oxirlaridan boshlangan. Hoz. I.ning ran turlarini oʻzaro farqlashdagi ahamiyati, sintaksis bilan oʻzaro munosabati va uning tarkibiy qismlari tadqiq etilgan, matn I.si va fonostilistika borasida tadqiqotlar olib borilmoqda (yana q. Gap).

Manbalar
Intonatsiya (musiqa)

Intonatsiya (musiqada) — 1) oʻzaro bogʻlangan bir necha maʼnoni anglatuvchi nazariy-estetik tushuncha, ohang , kuy manbai. Keng maʼnoda — badiiy obrazni musiqa tovushlari yordamida ifodalash. Musiqadagi I. balandlik jihatdan (notalar vositasida) belgilanishi va maʼlum lad tizimiga asoslanishi bilan nutq I.sidan farq qiladi. Musiqaviy I. milliylik xususiyatiga ega. Baʼzan yirik tarixiy oʻzgarish (inqilob sodir boʻlishi, ijtimoiy tuzum almashishi kabi)lar shu davr musiqa I.sida burilish yasaydi. Tor maʼnoda — kuyning bir necha tovushdan iborat ifodali parchasi, ohang boʻlagi. Musiqaviy I. antik davr, oʻrta asrlar (jumladan, Sharq musiqa nazariyasi)da va Uygʻonish davrida oʻrganila boshlangan. Fransuz maʼrifatparvarlari (J. J. Russo) va ularning izdoshlari (A. Gretri, K. Glyuk), 19-asr dan boshlab rus kompozitor (A. Dargo-mijskiy, M. Musorgskiy) va musika tanqidchilari (A. Serov, V. Stasov, B. Yavorskiy) bu sohaga muhim hissa qoʻshgan. 20-asrda musiqa I.sining asosiy masalalari boʻyicha musiqashunos akad. B. Asafyev mukammal taʼlimot yaratgan; 2) sozlarda, ayniqsa, nay, surnay, gʻijjak kabi pardasiz turlarida kuy chalishda, shuningdek, ashula aytishda tovushlarni baland-pastlik jihatidan aniq (kuyni buzmay) ijro etish sof (toza) I.lashga kiradi.

Adabiyot 
 Asafyev B. (I. Glebov), Muzikalnaya forma kak protsess, L., 1963; Intonatsiya i muzikalniy obraz (Sbornik statey), M., 1965.

Manbalar
Intrazonallik

Intrazonallik (lot. intra - ichida va yun. Zone — mintaqa) — tabiatning biron oʻziga xos xususiyati yoki kompo-nentlari (tuproq, oʻsimlik, landshaftlar)ning bir qancha zonalarda tarqalishi. Bir yoki bir necha chegaradosh geografik zonalar ichida intrazonal hodisalar oʻzini oʻrab turgan zonalar taʼsirida boʻladi. Qonuniyatli tarkibiy boʻlakni hosil qilgan alohida qis-mlar koʻrinishida mavjud. I. — azonal-ushkning xususiy koʻrinishi.

Manbalar
Introduksion koʻchatzor

Introduksion koʻchatzor - iqlim sharoiti boshqacha mamlakat va oʻlkalardan keltirilgan qishloq xoʻjaligi oʻsimliklarini ekish, oʻrganish va koʻpaytirish uchun ajratilgan maydon (dala) (qarang Introduksiya). Koʻchatzordan seleksiya ishida foydalanish uchun boshlangʻich material sifatida ayrim qimmatli xoʻjalik belgilariga ega boʻlgan nusxalar tanlab olinadi.

Manbalar
Introduksiya (maʼnolari)

Introduksiya:

 Introduksiya (lot.
 Introduksiya (musiqa) (lot.
Introduksiya (musiqa)

Introduksiya (lotincha: introductio - muqaddima) (musiqada) — 1) opera, balet, operetta kabi asarlarning muqaddimasi (uvertyura turi). Operada uvertyuradan soʻng ijro etilayotgan bi-rinchi vokal ansambl yoki xorning chiqishi ham I. deyiladi; 2) simfoniya, sonata, konsert singari asarlardagi 1- yoki yakuniy qism (final)ning muqaddimasi, vazmin surʼatli boʻladi. Oʻzbekiston kompozitorlarining asarlarida ham I. uchraydi. Mas, A. Kozlovskiyning "Ulugʻbek" operasi yakkaxonlar, xor va orkestr ishtirok etadigan I. bilan boshlanadi.

Manbalar
Introskopiya

Introskopiya (lotincha: intro — ichida va qad. yun. σκοπέω — koʻryapman) — optik jihatdan noshaffof jismlar va muhitlardagi, shuningdek, koʻrinmaydigan sharoitdagi hodisalar va jarayonlarni vizual (koʻrib) kuzatish. Gamma-rentgen introskopiya, infraqizil introskopiya, ultratovush introskopiya, radiointroskopiya kabi xillarga boʻlinadi. Gamma-rentgen introskopiyada har qanday kimyoviy tarkibdagi va temperaturadagi suyuq va qattiq jismlardan oʻtadigan gamma va rentgen nurlaridan foydalaniladi. Bunday introskopiya yordamida noshaffof materiallardagi juda mayda zarralarni ham tekshirish mumkin. Infraqizil introskopiya moddalarning infraqizil nurlarni yutishi va qaytarishi xossasiga asoslangan. Koʻzga koʻrinmas infraqizil tasvirlar optik vositalar yordamida koʻrinadigan tasvirlarga aylantiriladi. Ultratovush introskopiya ultratovushning metall, plastmassa, tirik toʻqima, qurilish materiallari va optik jihatdan noshaffof suyuqlik orqali oʻtishiga asoslangan. Radiointroskopiya da uzunligi mm ulushidan bir necha m gacha boʻlgan elektromagnit toʻlqinlardan foydalaniladi. Radiointroskopiya togʻ jinslari va muzliklar ichini „koʻrishga“, yer sirti radionurlari, budut qoplami haritasini tuzishga imkon beradi. Magnit yoki elektr maydonlarining tarqalishini bevosita kuzatish usuli magnit-optika hodisalariga asoslanadi. Introskopiyaning sanoat mahsulotlari va materiallarni buzmasdan tekshirish uchun moʻljallangan baʼzi usullari va vositalari defektoskopiya usullari va vositalariga oʻxshaydi. Introskopiya buyumlar, muhitlar, jismlar xossalarining berilgan koʻrsatkichlardan farq qilish-qilmasligini aniqlashga, obyektlarni suv ostida, tuman paytlarida, togʻ jinslari ichida tekshirishga imkon beradi.

Manbalar
Intruziv tof jinslari

Intruziv togʻ jinslari - magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan toʻliq kristall magmatik togʻ jinslari. Bular magma haroratining million yillar davomida asta-sekin pasayishi natijasida, undagi uchuvchan komponentlar (suv bugʻi, xlor, ftor va b.) ishtirokida kristallanadi. Uchuvchan komponentlar minerallarning magmadan kristallanish jarayonini tezlashtiradi. I. t. j. hosil boʻlgan chu-qurligiga qarab, abissal (juda chu-qurda hosil boʻlgan) — granitlar, di-oritlar, gabbro vab. vagipabissal (effuziv va chuqurda hosil boʻlganlari oraligʻidagi) — gabbro porfi-ritlar, granit porfirlar va b. togʻ jinslariga boʻlinadi. I. t. j. tarki-bidagi silikat angidridi (SiO2) ning miqdoriga qarab oʻta asos, asos oʻrta va nordon jinslarga boʻlinadi, nordon I. t. j. (granitlar) eng kup tarqalgan.

Oʻrta Osiyo (jumladan, Oʻzbekiston)da I. t. j. koʻp. Koʻpchilik konlar I. t. j.da uchraydi. Mas, gabbrolarda xromit, nikel, platina va b. konlar maʼlum. I. t. j. imorat poydevorlarini be-zashda, haykaltaroshlikda ishlatiladi. Toshkent metrosida I. t. j. ishlatilgan.

Adabiyot 
 Zavari s kiy A. N., Izverjennie gornie porodi, M., 1961; Hamroboyev I. H., Rajabov F. Sh., Petrografiya asoslari, T., 1964.

Manbalar 

Intruziv tog jinslari
Intruziya

Intruziya (lot. untrudo — yorib kirib borish) — 1) magmaiint Yer pusti qatlamlariga kirib olishi jarayoni. I. natijasida intruziv togʻ jinslari tarkib topali; 2) magmaning Yer poʻstida qotishidan hosil boʻlgan geologik magmatik jism. Atrof jinslar struktu-rasiga nisbatan mos (lakkolit va b.) va nomos (batolitlar, shtoklar, day-kalar va b.) yotgan I.lar farq qilinadi. Magmani kirib borgan chuqurligiga qarab abissal (chuqurlikda) va gipabissal (yuzarokda) I. tarkib topadi. Chuqurlikdagi I.da kontakt jinslarda oʻzgarishlar kuchli boʻladi. Oʻzbekistonda Nurota, Chatqol — Qurama va b. togʻlarda I.ning turli xillari koʻp tarqalgan.

Manbalar 

 

Geologiya
Intubatsiya

Intubatsiya (lot. in — ichga va tuba — naycha) — nafas yoʻli toʻsilib qolganida (mas, hiqildoqda shish boʻlgani-da) hiqildoqqa ogʻizdan maxsus naycha qoʻyib nafasni tiklash yoki shu naycha orqali narkoz yuborib ogʻriqsizlantirish. I.ning ogʻizdan, burundan, temperatura-xeyada ochilgan teshikdan, oʻpkaning alohida bir tomonidan qilinadigan turlari bor. Uni maxsus vrach anesteziolog laringoskop apparati yordamida bajaradi. Tashhis qoʻyish yoki davolash maqsadida ichakni ham I. qilish mumkin. U holda zondlar ishlatiladi.

Manbalar
Intuitivizm

Intuitivizm - falsafadagi oqim. Unga koʻra, intuitsiya bilishning yagona ishonchli vositasidir. Bu oqim tarafdorlari fikricha, intuitsiya ongning ijtimoiy amaliyot va tafakkurga aloqasi boʻlmagan alohida bir xususiyatidir. Intuitsiyani intellektga qaramaqarshi qoʻyish hayot falsafasi (fransuz faylasufi A. Bergson (1859— 1941) va b.) uchun xosdir. Rus faylasuflari S. L. Frank (1877—1950), Ye. N. Trubetskoy (1863—1920), fransuz neo-tomizmi, qisman fenomenologiya vakillari esa intuitsiya bilan intellektni birlashtirishga uringanlar.

Manbalar
Intuitsionizm

Intuitsionizm (matematikad a) — mat. va mantikdagi falsafiy yoʻnalish. 20-asr boshlarida golland matematigi Ya. Brauer (1881 — 1966) asos solgan. I. taʼlimoti boʻyicha aniq matematik fikr (talqin) intuitsiya hodisasiga asoslanadi. Ammo I. intuitivizmdan farqli ravishda intuitsiyani mantiqqa qarshi qoʻymaydi. I.chilarning mat. asoslariga nisbatan qoʻygan talablari shunga olib keldiki, mat,ning koʻp boʻlimlariga doir ularning talqinlari shu boʻlimlarni bayon qilishning anʼanaviy (klassik) shakllaridan farq qiladi.

Manbalar
Intuitsiya

Intuitsiya (lot. intuitio — sinchiklab qarayman) — haqiqatni dalil bilan isbotlamasdan, bevosita fahmfarosat bilan anglab olish qobiliyati; fikran ilgʻab olish ("aqliga kelish") yoʻli bilan tajriba doirasidan chiqish, shaxsiy qobiliyati yoki bilib olinmagan aloqalar, qonuniyatlarni jonli shaklda umumlashtirish. 

Tadqiqotchilar fikricha, I.ning hissiy, aqliy va mistik turlari bor. Hissiy I. deb, aqliy mushohada va b. sezgi obrazlariga bogʻliq boʻlmagan holda tushunchadan oldin keladigan intuitiv sezishga aytiladi. Hodisalarning mohiyatini birdaniga aql bilan ilgʻab olish aqliy (intellektual) I. deyiladi (E. Gusserl). Ilohiy qudrat bilan muloqot jarayonida vujudga keladigan mutlaqo ongsiz ilohiy ilhom mistik I. hisoblanadi (J. Mariten). I. — subʼyektning obyekt bilan bevosita qoʻshilishib ketishi okibatidir (A. Bergson). Psixoanalizu I. ijodning ongsizlikdagi ilk tamoyili deb talqin etiladi (3. Freyd). Sharq fal-safasida I.ni "ilohiy ilhom" yoki "ilohiy zehn" deb atashgan (Ibn Sino). I.ni oʻrganib, boshqarib ham boʻlmaydi. U toʻsatdan miyaga kelib qoluvchi fikrdir. Inson miyasida roʻy beruvchi reflektiv jarayonlar shu qadar murakkab zanjirli bogʻlanishlar hosil qiladiki, baʼzan turli sabab-oqibatli zanjirlar tizimidagi halqalar bir-biriga tutashib ketadi. Shunday tutashuv jarayonida inson miyasiga yarq etib yangi fikr kelib qoladi. Ana shu holat I.ning nerv-fiziologik asosi hisoblanadi. Bu kutilmaganda, behosdan roʻy berganligi uchun kishilar I.ni ilohiy va gʻayritabiiy mohiyatga bogʻlab tushuntirishga urinishadi, lekin uning zamirida oʻziga xos psixik jarayonlar yotadi. I. inson miyasida roʻy beruvchi oʻz-oʻzini sozlash, oʻz-oʻzini muvofiklash mexanizmi bilan bogʻlangan. Miyada muayyan paytda oʻz-oʻzidan ishlash jarayoni sodir boʻladi va u oʻz-oʻzicha yangi bilimni ishlab chiqadi. Bu jarayonni ongli nazorat qilmaganligi-miz tufayli miyamizga yangi fikr quy-ilib kelgandek boʻlib tuyuladi. Aslida bu fikrni miyamiz oʻzoʻzidan hisoblab chiqqan boʻladi.

Manbalar
Inulin n

INULIN (C6H10Os)n — polisaxaridlar guruhiga mansub organik modda. D-fruktoza polimeri. Kimyoviy tarkibi jihatdan kraxmalga yaqin, ammo kleyster hosil qilmaydi va yod bilan boʻyalmaydi. Chuchmal. Mol. m. 5000—6000. Yer noki (topinambur), kartoshkagul, sachratqi va b. oʻsimliklarning , asosan, yer osti qismlarida bor. Kraxmal kabi zaxira uglevod hisoblanadi. Odam organizmi I.ni oson oʻzlashtiradi. Tibbiyotda kraxmal va qand oʻrnida, sanoatda fruktoza olish uchun ishlatiladi.

Manbalar 

 

Bioximiya
Oziq-ovqat

Inulin inson organizmiga qanday tushsa,shundayligicha ózgarmay chiqib ketadi.Ya'ni oqsillar yoki uglevodlar bn birikmaydi.Sekretsiya qilinmaydi,ôzlashtirilmaydi,reabsorbsiyalanmaydi.
Infantilizm

Infantilizm (lot. infantilis - bolalarcha) — kattalarda ilk bolalik davriga xos boʻlgan morfologik, fiziologik va ruhiy hislatlarning saqlanib qolishi bilan ifodalanadigan klinik sindrom. I.ning sabablari, qaysi aʼzo yoki sistema yetilmaganligi, koʻrinish alomatlari va b.ga koʻra bir necha turi farq qiladi. I. tugʻma boʻlishi yoki oʻsish davridagi har xil kasalliklar (sil, qizamiq), turli zaharlanishlar, inki sekretsiya bezlari va miya kasalliklari, tomirlardagi nuqsonlar sababli kelib chiqishi mumkin. I.ning yaqqol belgisi — pakanalik, odamning boʻy-basti koʻpincha bolalarga xos boʻlib qoladi. Ikkilamchi jinsiy belgilar, tashqi va ichki jinsiy aʼzolar ham tuzuk rivojlanmay qoladi. Bolani yoshligidan sogʻlom qilib tarbiyalash, yuqumli kasalliklardan saqlash, toʻgʻri ovqatlantirish, sof havodan bahramand qilish, badan tar-biya bilan shugʻullantirish, oʻsishi va rivojlanishiga koʻz-quloq boʻlib turish I.ning oldini olishga yordam beradi.

INFARQT(lot. infarctus — toʻldiraman, tiqishtiraman) — toʻsatdan qon aylanishining buzilishi natijasida nekroztya. uchragan (oʻlgan) aʼzo yoki toʻqimaning biror qismi. Arteriyalarning uzoq vaqt qisilishi, gipoksiya yoki unga tromb, embol (qarang Emboliya) tiqilib qolishi I.ga sabab boʻladi. I. deyarli barcha aʼzolar (yurak, oʻpka, buyrak, taloq, ichaklar, bosh miya va b.)da ku-zatiladi. Kasallikning klinik belgilari va ogʻir-yengilligiga qarab (koʻproq zararlangan tomirning katta-kichikligiga bogʻliq) I. qayerda ekanligi (oʻrni) aniqlanadi.

Hayot uchun muhim aʼzolarning yirik tomirlariga bir necha daqiqa qon yetib kelmasligi ogʻir oʻtib, hatto oʻlimga olib kelishi mumkin. I.da dastlab gipoksiya, keyinroq nekroz oʻrnida biriktiruvchi toʻqima rivojlanib chandiqqa aylanadi.

Davo kasalxona sharoitida tromb va embolii bartaraf etish, zararlangan aʼzoning qon oqimini izga solish va faoliyatini tiklashdan iborat.

Manbalar
Infeksion kasalliklar (oʻsimliklar)

Infeksion kasalliklar (oʻsimliklarda) — oʻsimliklarning tirik tabiat omillari taʼsirida vujudga keluvchi yuqumli kasalliklari. Bularga oʻsimliklardagi virusli kasalliklar — mozaika kasalliklarining turli xillari, sariq kasal, pa-kanalik, gʻumbaklanish va b.; bakterial kasalliklar — gommoz, yopishqoq bakterioz, bakterial chirishlar va b.; zam-buru gʻli kasalliklar — unshudring, vilt va aspergillyoz, shuningdek, aktinomikozlar, algoofitozlar, antofitozlar, gelmintofitozlar va b. kiradi. I. k.ga parazit hasharotlar va kanalar (ayniqsa, oʻrgimchakkana) sababchi boʻlishi mumkin. I. k. patogenezining oʻziga xosligi kasallik qoʻzgʻatuvchining xususiyatlari, oʻsimlikning kasallik-ka moyillik darajasi, muhit sharoiti bilan belgilanadi.

Kasallikning bir necha asosiy bosqichlari farqlanadi: kasallik yuqishidan oldingi, yuqqan paytdagi, yashi-rin davri, yashirin davrdan keyingi bosqichlar. Koʻpincha oʻsimlik kasalliklari bir necha sabablari tufayli paydo boʻladi. Masalan, gʻoʻza koʻsaklarini beda qandalasi shikastlaganda yopishqoq bakterioz rivojlanib, tola va chigit sifati buziladi. Bu yoʻldosh kasalliklar deb ataladi. Oʻsimliklarni kasalliklardan muvaffaqiyatli himoya qilish uchun kasallikni hamda birlamchi infeksiya sababini toʻgʻri aniqlash ke-rak. Qoʻzgʻatuvchi organizmga kirishi bilan oʻsimlikda himoya reaksiyasi paydo boʻladi. Agar qoʻzgʻatuvchi toʻqimalar qarshiligiga bardosh bera olmasa, unda kasallik nekroz bilan cheklanadi. Oʻsimliklarni I. k.dan himoya qilishda pro-filaktik chora-tadbirlar: qishloq xoʻjaligi ekinlarini oʻsishi va rivojlanishi uchun eng qulay sharoitlar yaratish, kasalliklarga chidamli navlarni ekish, urugʻchilikni toʻgʻri tashkil qilish, urugʻlarni dorilash, hasharotlarni yoʻq qilish katta ahamiyatga ega. I. k.ni davolash uchun biopreparatlar va antibiotiklardan foydalaniladi. I. k.ning tarqalishiga yoʻl qoʻymaslik uchun karantin chora-tadbirlari qoʻllaniladi (yana q. Karantin, Oʻsimlik kasalliklari di-agnostikasi, Oʻsimliklarni himoya qilish).

Abdukarim Zikiryoyev.

Manbalar
Infeksion mononukleoz

Infeksion mononukleoz, bezlar isitmasi, Filatov kasalligi — odamning oʻtkir infeksion kasalligi. Bunda boʻyindagi, jagʻ ostidagi va boshqa limfa bezlari shishadi, tomoq ogʻriydi, jigar zararlanadi, qon oʻzgaradi. Birinchi marta rus olimi N. F. Filatov tasvirlagan. Kasallikka maxsus virus sabab boʻladi, deb faraz qilinadi. Bolalar va oʻspirinlarda koʻproquchraydi; yashirin davri 7—12 kun. Havo-tomchi yoʻli orqali yuqadi. Kasallik, odatda, birdaniga boshlanadi, temperatura 39—40° gacha koʻtariladi, bosh qattiq ogʻriydi. Murtak bezlari oq, sargʻish karash boylaydi, shundan keyin limfa bezlari (baʼzan taloq ham) kattalashadi. Isitma 20—25 kun davom etadi. Bemor mumkin qadar ertaroq vrachga murojaat qilib, davolanishi kerak.
Oldini olish: bemor isitmasi qaytguncha boshqalardan ajratib qoʻyiladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Infeksiya

Infeksiya ( – yuqtirmoq, buzmoq, zaharlamoq) – patogen mikrob (yoki virus)ning odam yoki hayvon organizmiga kirishi, koʻpayishi va ayni vaqtda mikrob bilan organizm oʻrtasida oʻzaro murakkab munosabat vujudga kelishi. „Infeksiya“ termini baʼzan boshqa maʼnoda – kasallik yuqqan paytni, infeksion kasallikni, uning mikrobini ifodalash uchun ishlatiladi.

Infeksiya kasallik shaklida, shuningdek, bakteriya tashuvchilik shaklida namoyon boʻladi. Mikroblarning bir turi qoʻzgʻatgan kasallik oddiy infeksiya, ikki yoki bir necha turi qoʻzgʻatgan kasallik aralash infeksiya, yuqumli kasallik bilan ogʻrib oʻtgan ki-shiga takror Infeksiya yuqishi reinfeksiya, mikroblarning muayyan turi za-rar yetkazgan organizmga takror Infeksiya yuqishi superinfeksiya deb ataladi. Baʼzi mikroblar organizmda inaktiv holatda boʻladi, ammo muayyan sharoitda (kishi oʻta charchaganda, sovqotganda va b.) patogen xossalarini namoyon qila oladi (autoinfeksiya), shuning natijasida kasallik roʻy beradi.

Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida patogen mikroorganizmlarning quyidagi xususiyatlari muhim rol oʻynay-di: 1) spetsifikligi, yaʼni muayyan biologik turning organizmda yashashi (mas, qizamiqvirusi faqat odam orga-nizmida parazitlik qiladi) va faqat oʻzi uchun harakterli infeksion kasallikni qoʻzgʻatishi; 2) virulentligi, yaʼni kasallikka nechogʻli sabab boʻla olishi (qarang Virulentlik); 3) muayyan aʼzolarda (aksari ichki aʼzolarda) joylasha olishi (mas, gonokokk siy-dik yoʻllari bilan koʻz shilliq pardasi-da;stafilakokklar va streptakokklar jinsiy aʼzolarda; meningokokk miya pardalarida, dizenteriya tayoqchalari yoʻgʻon ichak de-vorida yashab koʻpayadi). Infeksiyaning paydo boʻlishi va oʻtishida makroorganizmning xususiyatlari va ijtimoiy sharoit muhim rol oʻynaydi.

Odam organizmi mikrob kirishiga befarq boʻla olmaydi. Odam va hayvonlar organizmi har xil fiziologik va immunologik mexanizmlari borligi tufayli koʻp mikroblarga tabiiy chi-damli boʻladi (teri va shilliq pardalar koʻp mikroblarni oʻtkazmaydi, bezlardan ishlanib chiqadigan shilim-shiq, meʼda shirasi, oʻt, koʻz yoshi va sh. k. baʼzi bakteriyalarni, viruslarni oʻldiradi va h. k.). Odam va hayvonlar organizmi kasallik mikroblarining kirishiga javoban immunitet reaksi-yalarini rivojlantiradi (fagotsitlar mikrobga nisbatan spetsifik aktivla-shadi, antitelolar ishlana boshlaydi, allergiya vujudga keladi).

Kasallik yuqqan kishi (bemor, baʼzan sogʻlom odam) yoki hayvonlar Infeksiya manbai boʻladi (mas, ich terlamaaa bemor yoki bakteriya tashuvchi kishi, quturish kasalligida mikroblar yuqqan it va b. hayvonlar Infeksiya manbaidir).

Yana q. 

 Infeksion kasalliklar

Manbalar
Infiltrat

Infiltrat (lot. in — ichiga va ﬁ ltratus — sizilib toʻplangan) — patologik jarayon; odam va hayvon organizmida, asosan, yalligʻlanish roʻy bergan joyda aʼzo yoki toʻqima atrofida qon va limfa aralash hujayra elementlarining toʻplanishi. Kelib chiqishi, tarkibi va h. k.ga koʻra, I.ning bir necha turi farq qilinadi. Koʻproq oʻsma hujayralaridan iborat oʻsma I.i yoki yalliklanish I.lari vujudga keladi. Yalligʻlanish infiltrati leykotsitlar, eritrotsitlar, limfoid hujayralar oz-koʻpligiga qarab yiringli, ge-morragik, yumaloq, hujayrali va b. I.lar ajratiladi. Yalligʻlanish infiltrati oʻz vaqtida toʻgʻri davolan-sa, butunlay shimilib ketishi, aks holda yiringlanib koʻpgina noxushliklarga olib kelishi mumkin. Xirurgiya amaliyotida ogʻriqsizlantirish maqsadida qilingan muolaja natijasida toʻqimalarning qisqa vaqt zichlashib qattiklanishi ham I. deb ataladi.bomagan gap

Manbalar