Testosteron

Testosteron erkaklardagi asosiy jinsiy gormon va anabolik steroiddir. Odamlarda testosteron moyaklar va prostata kabi erkaklar reproduktiv toʻqimalarining rivojlanishida asosiy rol oʻynaydi, shuningdek, mushak va suyak massasining koʻpayishi va tana tuklarining oʻsishi kabi ikkilamchi jinsiy xususiyatlarni ragʻbatlantiradi. Bundan tashqari, har ikki jinsdagi testosteron salomatlik va farovonlikda, jumladan, kayfiyat, xulq-atvor va osteoporozning oldini olishda ishtirok etadi. Erkaklarda testosteron darajasining yetarli emasligi anormalliklarga, shu jumladan zaiflik va suyaklarning yemirilishiga olib kelishi mumkin.

Testosteron — uch va oʻn yettinchi pozitsiyalarda keton va gidroksil guruhini oʻz ichiga olgan androstan sinfidagi steroid. U xolesterindan bir necha bosqichda biosintezlanadi va jigarda faol boʻlmagan metabolitlarga aylanadi. U oʻz taʼsirini androgen retseptorlari bilan bogʻlanish va faollashtirish orqali amalga oshiradi. Odamlarda va boshqa koʻpchilik umurtqali hayvonlarda testosteron asosan erkaklarning moyaklar va kamroq darajada urgʻochilarning tuxumdonlari tomonidan chiqariladi. Oʻrtacha, katta yoshli erkaklarda testosteron darajasi katta yoshli ayollarga qaraganda yetti-sakkiz baravar yuqori. Erkaklarda testosteron metabolizmi aniqroq boʻlganligi sababli, kundalik ishlab chiqarish erkaklarda taxminan 20 baravar koʻp. Ayollar ham gormonga nisbatan sezgirroq. 

Tabiiy gormon sifatidagi rolidan tashqari, testosteron erkaklarda gipogonadizm va ayollarda koʻkrak saratonini davolashda dori sifatida ishlatiladi. Testosteron darajasi erkaklar yoshi bilan pasayganligi sababli, testosteron baʼzan keksa erkaklarda ushbu yetishmovchilikni bartaraf etish uchun ishlatiladi. Bundan tashqari, jismoniy va ish faoliyatini yaxshilash uchun noqonuniy ravishda ishlatiladi, masalan, sportchilarda. Butunjahon antidoping agentligi uni „har doim taqiqlangan“ S1 anabolik agent moddasi sifatida roʻyxatga oladi.

Biologik taʼsirlar 
Umuman olganda, testosteron kabi androgenlar oqsil sintezini va shuning uchun androgen retseptorlari bilan toʻqimalarning oʻsishini ragʻbatlantiradi. Testosteronni virilizatsiya qiluvchi va anabolik taʼsirga ega deb taʼriflash mumkin (garchi bu kategorik tavsiflar oʻzboshimchalik bilan boʻlsa-da, chunki ular oʻrtasida juda koʻp oʻzaro bogʻliqlik mavjud).

• Anabolik taʼsirlar mushak massasi va kuchining oʻsishini, suyak zichligi va kuchini oshirishni, chiziqli oʻsishni va suyaklarning kamolotini ragʻbatlantirishni oʻz ichiga oladi.

• Androgen taʼsirlar orasida jinsiy aʼzolarning, xususan jinsiy olatni, homilada skrotumning shakllanishi va tugʻilgandan keyin (odatda balogʻat yoshida) ovozning chuqurlashishi, yuzdagi tuklar (masalan, soqol) va qoʻltiq osti (tuk) oʻsishi kiradi. Ularning koʻpchiligi erkaklarning ikkinchi darajali jinsiy xususiyatlari toifasiga kiradi.

Testosteron taʼsirini odatdagi paydo boʻlish yoshiga qarab ham tasniflash mumkin. Erkaklarda ham, ayollarda ham tugʻruqdan keyingi taʼsirlar koʻpincha aylanma erkin testosteron darajasi va davomiyligiga bogʻliq.

Tibbiy foydalanish 
Testosteron erkak gipogonadizmi, gender disforiyasi va koʻkrak bezi saratonining ayrim turlarini davolash uchun dori sifatida ishlatiladi. Bu gormonlarni almashtirish terapiyasi (HRT) yoki testosteronni almashtirish terapiyasi (TRT) deb nomlanadi, bu sarum testosteron darajasini normal diapazonda saqlaydi. Yosh oʻtishi bilan testosteron ishlab chiqarishning pasayishi androgen almashtirish terapiyasiga qiziqish uygʻotdi. Qarish tufayli past darajadagi testosterondan foydalanish foydali yoki zararli ekanligi aniq emas. 

Testosteron Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining asosiy sogʻliqni saqlash tizimida zarur boʻlgan eng muhim dori-darmonlar roʻyxatiga kiritilgan. U umumiy dori sifatida mavjud. U teriga surtiladigan krem ​​yoki transdermal patch sifatida, mushak ichiga ineksiya yoʻli bilan, yonoqqa qoʻyiladigan tabletka sifatida yoki yutish orqali qoʻllanilishi mumkin.

Testosteron dori keng tarqalgan yon taʼsiri akneni oʻz ichiga oladi, shish, va erkaklarda koʻkrak kengaytirish kabi. Jiddiy yon taʼsirlar orasida jigar toksikligi, yurak kasalliklari va xatti-harakatlardagi oʻzgarishlar boʻlishi mumkin. Taʼsir qilingan ayollar va bolalarda virilizatsiya rivojlanishi mumkin. Prostata saratoni bilan ogʻrigan odamlarga preparatni ishlatmaslik tavsiya etiladi. Homiladorlik yoki emizish davrida ishlatilsa, zarar yetkazishi mumkin. 

Amerika Shifokorlar Kollejining 2020-yilgi koʻrsatmalari jinsiy disfunktsiyaga ega boʻlgan yoshga bogʻliq past darajadagi testosteron darajasi boʻlgan katta yoshli erkaklarda testosteronli davolashni muhokama qilishni qoʻllab-quvvatlaydi. Ular har yili mumkin boʻlgan yaxshilanishlarni baholashni va agar boʻlmasa, testosteronni toʻxtatishni tavsiya qiladilar; shifokorlar xarajatlar tufayli va har ikki usulning samaradorligi va zarari oʻxshash boʻlgani uchun transdermal muolajalar emas, balki mushak ichiga muolajalarni koʻrib chiqishlari kerak. Jinsiy disfunktsiyani yaxshilashdan tashqari boshqa sabablarga koʻra testosteron bilan davolash tavsiya etilmasligi mumkin.

Darajalari 
Tanadagi testosteronning umumiy darajasi 19 yoshdan 39 yoshgacha boʻlgan semiz boʻlmagan Yevropa va Amerika erkaklarida 264 dan 916 ng/dL (desilitr uchun nanogramm) deb xabar qilingan, kattalar erkaklaridagi testosteronning oʻrtacha darajasi esa quyidagicha qayd etilgan: 630 ng/dL. Odatda mos yozuvlar diapazoni sifatida foydalanilgan boʻlsa-da, baʼzi shifokorlar gipogonadizmni aniqlash uchun ushbu diapazondan foydalanish haqida bahslashdilar. Bir nechta professional tibbiy guruhlar 350 ng/dl ni odatda minimal normal daraja deb hisoblashni tavsiya qildilar, bu avvalgi topilmalar bilan mos keladi. Erkaklarda testosteron darajasi yoshga qarab pasayadi. Ayollarda umumiy testosteronning oʻrtacha darajasi 32,6 ng/dL ni tashkil etgani xabar qilingan. Giperandrogenizmi boʻlgan ayollarda umumiy testosteronning oʻrtacha darajasi 62,1 ng/dL ni tashkil qilgani xabar qilingan.

Oʻlchov 
Testosteronning biomavjud kontsenratsiyasi odatda Vermeulen hisobi yoki aniqrogʻi jinsiy gormonlarni bogʻlovchi globulinning dimerik shaklini koʻrib chiqadigan oʻzgartirilgan Vermeulen usuli yordamida aniqlanadi. 

Ikkala usul ham biomavjud testosteron kontsentratsiyasini olish uchun kimyoviy muvozanatdan foydalanadi: qon aylanish jarayonida testosteron ikkita asosiy bogʻlovchi sheriklarga ega, albumin (zaif bogʻlangan) va jinsiy gormonlarni bogʻlaydigan globulin (kuchli bogʻlangan). Ushbu usullar ilova qilingan rasmda batafsil tavsiflangan.

Tarixi 

Arnold Adolf Bertold (1803-1861) tomonidan parrandalarda kastratsiya va moyak transplantatsiyasi boʻyicha dastlabki ishda moyak harakati aylanma qon fraktsiyalari bilan bogʻliq edi — endi bu androgen gormonlar oilasi deb tushuniladi. Testosteron taʼsiri boʻyicha tadqiqotlar 1889-yilda, Garvard professori Charlz-Eduard Braun-Sekard (1817-1894) oʻsha paytda Parijda oʻz-oʻzidan teri ostiga „yoshartiruvchi eliksir“ ni inektsiya qilganida, 1889-yilda qisqa surʼatda avj oldi. Bu it va gvineya choʻchqasi moyagi ekstrakti edi. U The Lancet gazetasida uning kuch-quvvati va farovonlik hissi sezilarli darajada tiklangani, ammo taʼsiri vaqtinchalik boʻlganligi haqida xabar berdi va Braun-Séquardning birikmaga boʻlgan umidlari puchga chiqdi. Hamkasblarining masxaralariga duchor boʻlib, u insondagi androgenlarning mexanizmlari va taʼsiri boʻyicha oʻz ishidan voz kechdi.

1927-yilda Chikago universitetining fiziologik kimyo professori Fred C. Koch sigir moyaklarining katta manbasiga — Chikagodagi chorva mollariga oson kirishni oʻrnatdi va ularning izolatlarini olish uchun zerikarli ishga chidashga tayyor talabalarni yolladi. Oʻsha yili Koch va uning shogirdi Lemyuel MakGi 40 kilogramm sigir moyaklaridan 20 mg modda oldi, ular kastratsiya qilingan xoʻrozlar, choʻchqalar va kalamushlarga yuborilganda, ularni qayta erkak holiga keltirdi. Amsterdam universitetidagi Ernst Laqueur guruhi 1934-yilda xuddi shunga oʻxshash tarzda sigir moyaklaridagi testosteronni tozalagan, ammo gormonni hayvonlar toʻqimalaridan odamlarda jiddiy oʻrganishga imkon beradigan miqdorda ajratish Yevropaning uchta farmatsevtika gigantiga qadar amalga oshirilmagan. Shering(Berlin, Germaniya), Organon (Oss, Niderlandiya) va Ciba (Bazel, Shveytsariya) — 1930-yillarda toʻliq koʻlamli steroid tadqiqot va ishlab chiqish dasturlarini boshladi.

Gollandiyadagi Organon guruhi birinchi boʻlib 1935-yil may oyida chop etilgan „Moyaklardan kristalli erkak gormoni (testosteron) toʻgʻrisida“ maqolasida aniqlangan gormonni birinchi boʻlib ajratib oldi. Ular testosteron gormonini moyak va sterol poyalaridan hamda keton qoʻshimchasidan deb nomladilar. Struktura Gdanskdagi Texnika universitetining Kimyoviy institutida Sheringning Adolf Butenandt tomonidan ishlab chiqilgan.

Xolesterindan testosteronning kimyoviy sinteziga oʻsha yilning avgust oyida Butenandt va Xanisch erishgan. Faqat bir hafta oʻtgach, Tsyurixdagi Ciba guruhi, Leopold Ruzicka (1887-1976) va A. Wettstein testosteron sintezini nashr etdilar. Xolesterin asosidagi testosteronning bu mustaqil qisman sintezlari uchun Butenandt va Ruzicka 1939-yilda kimyo boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlishdi. Testosteron 17b-gidroksiandrost-4-en-3-on (C19H28O2) 17-uglerod atomida gidroksil guruhi boʻlgan qattiq polisiklik spirt sifatida aniqlandi. Bu, shuningdek, sintez qilingan testosteronga qoʻshimcha modifikatsiyalar, yaʼni esterifikatsiya va alkillanishni amalga oshirish mumkinligini aniq koʻrsatdi.

1930-yillarda koʻp miqdorda, kuchli testosteron efirlarining qisman sintezi gormonning taʼsirini tavsiflashga imkon berdi, shuning uchun Kochakian va Murlin (1936) testosteron itda azotni ushlab turishni (anabolizmning markaziy mexanizmi) koʻpaytirishini koʻrsatishga muvaffaq boʻldi. Allan Kenyon guruhi testosteron propionatning eunuchoidal erkaklar, oʻgʻil bolalar va ayollarda ham anabolik, ham androgen taʼsirini koʻrsatishga muvaffaq boʻldi. 1930-yillarning boshidan 1950-yillargacha boʻlgan davr „Ukol kimyosining oltin asri“ deb nomlandi va bu davrdagi ishlar tez surʼatda rivojlandi.

Boshqa turlari 
Testosteron koʻpchilik umurtqali hayvonlarda kuzatiladi. Testosteron va klassik yadro androgen retseptorlari birinchi marta gnatostomlarda (jagʻli umurtqali hayvonlar) paydo boʻlgan. Agnatanlar (jagʻsiz umurtqalilar), masalan, shamchiroqlar testosteron ishlab chiqarmaydi, aksincha, erkak jinsiy gormoni sifatida androstenediondan foydalanadi. Baliq 11-ketotestosteron deb ataladigan biroz boshqacha shaklni hosil qiladi. Uning hasharotlardagi oʻxshashi ekdizondir. Hayvonlarning keng doiralarida bu steroidlarning mavjudligi jinsiy gormonlar qadimiy evolyutsion tarixiga ega.

Yana qarang 
• Jinsiy gormonlar

• Androgenlar

• Endokrinologiya

• Jinsiy bezlar

• Gormonlar

• Estrogenlar

• Steroidlar

Manbalar 

Gormonlar