MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kushoniya

Kushoniya — Zarafshon daryosining oʻrta oqimida boʻlgan qad. viloyat va uning markaziy shahri nomi. Xitoy solnomalarida Fumo (Fumo-Chan) yoki Xe deb atalgan. K. viloyatining sharqiy chegarasi Sao viloyati (Oqdaryo shim. dagi yerdar) ga tegishli hududgacha 150 li (52 km), jan.-sharqiy chegarasi Kan (Samarqand) hududigacha 100 li (35 km), gʻarbiy chegarasi An (Buxoro) hududigacha 300 li (105 km) boʻlgan. Uning hududi aylanasi esa 1400 li (450 km) ga yaqin masofani tashkil qilgan. Miloddan avvalgi 2— milodiy 1-asrlargacha K. viloyati Qangʻ davlati tarkibiga kirgan, soʻng kushonlar sulolasi va eftaliylarta tobe boʻlgan, milodiy 6-asr oxiri — 7-asr 1-yarmida esa Sugʻd ixshidita itoat etgan.

Mazkur viloyatning markaziy shahri K. hozirgi Samarqand viloyati, Kattaqoʻrgʻon shahri yaqinida, Nami (Zarafshon) daryosidan bir necha km jan.roqda boʻlgan. U Sugʻdning eng obod shaharlaridan biri va Samarqand yuksalguniga qadar Zarafshon vohasining madaniy markazi edi. Uning aholisi Sugʻddagi qolgan barcha viloyatlar aholisidan ham badavlatroq boʻlgan. Maʼlumotlarga koʻra, K. hokimining taxti oltindan yasalgan, uning saroyi devorlariga Oʻrta Osiyo, Eron, Hindiston, Xitoy va Rim hukmdorlari suratlari chizib qoʻyilgan. V. V. Bartoldnnng fikricha, birgiva bino devorlarida mahalliy hamda chet el hukmdorlarining suratlari mavjud boʻlgan bunday shahar jahonning hech qaysi mamlakatida boʻlmagan. Bu esa K.ning koʻplab xorijiy davlatlar va ularning xalqlari bilan yaqin aloqada boʻlganligini koʻrsatadi.

Adabiyot 
 Bartold V. V., Sochineniya, t. 2, ch.1, M., 1963; Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.

Manbalar
Kushxona

Kushxona (fors, kush — oʻldirish, soʻyish va xona — joy maskan) — uy hayvonlari (qoramol, qoʻy, echki va boshqalar) ni soʻyib, goʻsht va submahsulotlarga dastlabki ishlov beradigan korxona. Mol soʻyilganda sanitariya-gigiyena qoidalariga toʻliq amal qilishni taʼmin-laydigan uskunalar bilan jihozlanadi. Aksariyat tuman markazlari, kichik sha-qarlarda qurilgan (qarang Goʻsht sanoati).

Manbalar
Kuenka

Kuenka — Ekvadorning jan. qismidagi shahar, And togʻlari oraligʻidagi vodiyda, 2600 m balandlikda joylashgan. Asuay provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishi (1995). Eksport uchun shlyapa-panamalar ishlab chiqariladi, toʻqimachilik va oziq-ov-qat sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda sopol idishlar, zargarlik buyumlari, marmardan badiiy buyumlar tayyorlanadi. Un-tlar, NVafis sanʼat akademiyasi bor. Shaharga 1557-yilda asos solingan. 16—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan. K. yaqinida oltingugurt konlari topilgan.

Manbalar
Kuyukmozor qabristoni

Kuyukmozor qabristoni — Navoiy viloyati, Qiziltepa temir yoʻl styasining jan.-gʻarbidagi qabriston (miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 8-asr). Balandligi 1 — 1,2 m, diametri 12-14 m li 100 ga yaqin tuproqqoʻrgʻondan iborat. 1934-yilda arxeolog V. A. Shishkin ochgan. 1952 yildan arxeolog O. V. Obelchenko qazish ishlari olib borgan. Kuyukmozor qabristoni 2 xil tipdagi qabrlardan iborat: birinchisi — yer ostida oʻra shaklida shim.dan jan.ga choʻzilgan, ikkinchisi — sharq tomondan zinapoya shaklida qazib tushilgan lahad. Qabrlarga murdalar uzunasiga va bukik holda, boshi jan.ga qaratib qoʻyilgan. Murdalar yonidan sopol idishlar, qurollar (dudama qilichlar, xanjarlar, kamon hamda uning oʻqlari va boshqalar), jubba kiygan jangchi surati solingan suyak plastinkalar, oʻzuk, temir toʻqa, maʼbuda Anaxitaning haykalchasi va boshqa topilgan. Ossuariyga solib koʻmilgan jasadlar ham ochilgan. Bir ulik koʻmilgan joyga 2-marta koʻmish holdari ham uchraydi. Kuyukmozor qabristoni sarmatlarta tegishli ekanligi aniqlangan.

Manbalar 

Arxeologiya
Navoiy viloyati
Kuya

Kuya (    ) — Rossiyaning Arxangelsk viloyati Primorskiy tumanidagi Talajskoye posyolkasidagi qishloq posyolka ( qishloq ). 2010-yilda aholi soni 3 nafardan iborat edi.

Geografiyasi 
Arxangelskdan 50 km uzoqlikda shimolda joylashgan

Ma'lumotnomalari 

Primorskiy tumanidagi qishloqlar
Kuyabiya

Kuyaviya Kuyabiya, Kuyaba — ilk oʻrta asr davlat birlashmasi (8—9-asrlar). 9 — 10-asrlardagi arab va fors geograflarining asarlarida Artaniya va Slaviya qatorida qayd etilgan. Baʼzi olimlar K. Oʻrta Dneprboʻyidagi sharqiy slavyanlarning markazi Kuyaba (Kiyev) boʻlgan siyosiy birlashmasi deb hisoblaydilar, boshqa bir olimlar fikricha, K. Dashti Kipchoqning tub aholisi qipchoklar shahri boʻlgan.

Manbalar
Kuyaba

Kuyaba shahar, Braziliyaning Matu-Grosu shtatining poytaxti.

Tarixi 
1727-yil 1-yanvarda shaharga asos solingan.

Transport 
Shahar markazidan 8 km masofada Marshal Rondon xalqaro aeroporti joylashgan.

Hamdoʻst shaharlar 
 , Arika 
 , Turin 
 , Xamamatsu  
 , Ikike 
 , Lishuy 
 , Pedro-Xuan-Kabalero 
 , Zlin
 , Denver

Galeriya

Manbalar
Kxasi

Kxasi — Hindiston (Megxalaya shtatida) va Bangladesh bilan qoʻshni rayonlarda yashovchi xalq. Umumiy soni 860 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari, jumladan, Hindistonda 770 ming kishi). Kxasi tilida soʻzlashadi. Dindorlarining yarmi xristian-protestantlar, qolganlari hinduizm va anʼanaviy eʼtiqodlarga sigʻinadi.

Manbalar
Kxmer tili

Kxmer tili — mon-kxmer tillaridan biri. Kambodja davlatining rasmiy tili, Vyetnam va Tailandsa ham tarqalgan. Kxmer tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni taxminan 8 mln. kishini tashkil etadi. Kambodja hududida keskin dialektal tafovutlar yoʻq. Ikkita lahja: shim.-gʻarbiy va jan.-sharqiy lahjalar oʻzaro farqlanadi. Hozirgi kxmer adabiy tiliga Pnompen shahar laxjasi asos boʻlgan. Kxmer tilining shim.-gʻarbiy va Tailanddagi lahjalarida tay tilining, jan.-sharqiy va Vyetnamdagi lahjalarida vyetnam tilining taʼsiri kuchli. Kxmer tili jan. hind alifbolaridan biriga asoslangan boʻgʻin-tovushli yozuvga ega. Unda 33 ta asosiy harf, 12 ta qoʻshimcha belgi va yana bir qancha yordamchi belgilar mavjud.

Adabiyot 
 Gorgoniyev Yu. A., Grammatika kxmerskogo yazika, M., 1966.

Manbalar 

Tillar
Kshatriylar

Kshatriylar, rajanlar — kad. Hindistondagi tabaqa (varva). K. hinderoniy qavmlarning harbiy demokratiya bosqichi va sinfiy jamiyat shakllanishi davrida oriy qabilalarida vujudga kelgan. Quldorlik davlatlarida K. qabila harbiy zodagonlarini tashkil etib, siyosiy va iktisodiy hukmron mavqeni egallaganlar. Varvalar tizimi boʻlinishi davrida K. tabaqasi qisman imtiyozli mavqeini saqlab qolgan, lekin mulkchilik munosabatlarining rivojlanishi natijasida oʻzil-kesil tugatilgan. Oʻrta asrlarda K. faqat anʼanaviy tushuncha sifatida sak,langan. Mas, K. deb, kad. varna bilan vorislik aloqasi boʻlmagan harbiy-mulkdor tabaqa — rajputlar kastasi atalgan.

Manbalar
Koga

Koga, Kioga — Afrikadagi koʻl, Ugandada. 1029 m balandlikda joylashgan. Maydoni 2,6 ming km², chuq. 3–5 m, oʻz. 120 km. Qirgʻoqlari kuchli parchalangan. K. Viktoriya koʻlini ham oʻz ichiga olgan juda katta suv havzasining qoldigʻi. Koʻl qamish va papirus bilan qoplangan. K. orqali Viktoriya-Nil daryosi oqib oʻtadi. Baliq ovlanadi.

Manbalar
Keson

Keson — KXDRning jan. qismidagi shahar. Maʼmuriy jihatdan provinsiyaga tenglashtirilgan. Aholisi 180 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Transport yoʻllari tuguni. Jenshen oʻsimligini yetishtirish va uni qayta ishlash rayonining markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, aniq mashinasozlik sanoati korxonalari mavjud. Sondo instituti, muzey, teatrlar bor. 10—14-asrlarda K. Koreya davlatining poytaxti boʻlgan. 11 —14-asrlarga oid pagodalar saqlangan.

Manbalar
Georges Cuvier

KYUVYE (Cuvier) Jorj (1769.23.8, Monbelyar, Elzas — 1862.13.5, Parij) — fransuz tabiatshunosi. Parij Fanlar akademiyasi (1796-yildan) va Fransiya akademiyasi (1818-yildan) aʼzosi, davlat arbobi. K. solishtirma anatomiya, paleontologiya va hayvonot dunyosi sistematikasi bilan shugʻullangan. K. hayvonlar tanasi, xususan, nerv sistemasi tuzilishining oʻxshashligi asosida hayvonot dunyosi shajarasi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi. Organlar tuzilishini oʻrganishda solishtirma anatomik prinsipni qoʻlladi; korrelyasiya hodisasini ochdi, koʻplab qirilib ketgan hayvonlarni tavsiflab berdi; zoologiyaga "tip" tushunchasini kiritdi. K. Yerda hayotning rivojlanishi borasida oʻzining metafizik katastrofalar nazariyasini ilgari surdi. Tirik tabiatning oʻzgarishi toʻgʻrisidagi J. Lamark va organizmlar tuzilishining oʻxshashligi toʻgʻrisidagi Sent-Iler taʼlimotlariga qarshi chikdi. K. ishlari evolyusion taʼlimotnn yaratish uchun asos boʻldi.

Manbalar 

Tabiatshunoslik
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Kyuvye vayi

Kyuvye vayi (dustus Cuvieri; J. Kyuvye sharafiga) — lansetnik va umurtqali hayvonlarning qon tomiri. Kyuvye vayi oldingi va keyingi kardinal venalarning qoʻshilishidan hosil boʻladi; vena sinusi yoki bevosita yurak boʻlmasiga kelib quyiladi. Faqat toʻgarak ogʻizlilar, baliqlar va dumli amfibiyalarning voyaga yetgan davrida saqlanib qoladi. Boshqa hayvonlarning embrioval rivojlanish davrida boʻladi. Dumsiz amfibiyalar va amniotlarda Kyuvye vayidan kovak vena hosil boʻladi. Ayrim sut emizuvchilar va odamda faqat oʻng Kyuvye vayi kovak venaga aylanadi; chap Kyuvye vayining proksimal qismi saqlanib qolib, yurak vena sinusini hosil qiladi.

Manbalar
Oswald Külpe

Oswald Külpe (1862.3.8, Kandau, Kurlyandiya — 1915.30.12, Myunxen) — nemis psixologi va faylasufi, Vyursburg maktabi asoschisi. 1894—1909-yillarda Vyursburgda, 1912-yildan Myunxenda professor, tanqidiy realizm namoyandasi. "Psixologiya ocherklari" (1893) asarida V. Vundga yaqin gʻoyalarni targʻib qildi. Assotsiativ psixologiyani tanqid qilib chiqdi va sinaluvchilarni oʻzini oʻzi kuzatish metodiga oʻrgatish mumkinligini isbotlashga intildi. Tafakkurning mazmuni va mohiyatini zudlik bilan fikr obʼyektiga tushirish va uzatish mumkin emas, degan xulosaga kelgan. Uningcha, tafakkur bilishning yuqori, aql-idrokka asoslangan bosqichi boʻlishiga qaramay, sezgilar kabi birlamchidir. "Falsafaga muqaddima" va boshqa asarlar yozgan.

Manbalar 

Nemis psixologlari
Kyuri

Kyuri — radioaktiv izotoplar aktivligining birliklar tizimiga kirmagan birligi. P. Kyuri va M. Sklodovskaya-Kyuri sharafiga qoʻyilgan. Ku bilan belgilanadi. Izotopning bir s davomida 3,7-1010 ta yemirilish kuzatiladigan radioaktiv moddaning aktivligi 1 K. deb qabul qilingan. 1 Ku=3,7-1010 Bk (bekkerel). Amalda aktivlik birligining unga karrali boʻlgan son marta katta va kichik quyidagi qiymatlaridan foydalaniladi: kilokyuri (kKi), megakyuri (MKi), millikyuri (mKi), mikrokyuri (mkKi) va pikokyuri (pKi).

Manbalar
Pierre Curie

Pierre Curie (; 1859.15.5 - Parij — 1906.19.4) () — fransuz fizigi. Asosiy ilmiy ishlari kristallar fizikasi, magnetizm va radioaktivlikka oid. Ukasi Paul Jean Curie bilan hamkorlikda pyezoelektriklik hodisasini ochgan va tekshirgan (1880). Kristallar simmetriyasi masalalarini (1884—85), fizikada simmetriya muammolarini oʻrgangan (1894). Magnit hodisalarini tekshirish natijasida paramagnit jismlarning magnit qabulchanligi mutlaq temperaturaga bogʻliqligini (qarang Kyuri-Veys qonuni) va ferromagnit materiallar paramagnit materiallarga aylanuvchi temperaturani aniqlagan (qarang Kyuri nuqtasi). 1898-yildan boshlab rafiqasi M. Sklodovskaya Kyuri bilan birgalikda radioaktivlik hodisasini tekshira boshlagan. Poloniy va radiy elementini kashf qilgan, radioaktiv nurlanishni tekshirgan (1898). Radiy nurlanishining murakkab tarkibini va shu nurlanish taʼsirida shisha va chinnilarning boʻyalishini aniqlagan (1899). Radiy tuzlaridan oʻz-oʻzidan issiqlik ajralishini aniqlagan (1903); Nobel mukofoti laureati (1903; Marie Curie va Henri Becquerel bilan birgalikda).

Yana q. 

 Kyuri nuqtasi
 Irène Joliot-Curie

Manbalar 

Fiziklar
Olimlar
Kyuri nuqtasi

Kyuri nuqtasi yoki Kyuri temperaturasi (9 yoki G.) — fazaviy oʻtishlar nuqtasiga yaqinlashgan sari modda holatining oʻzgara borishi bilan xarakterlanadigan 11-tur fazaviy oʻtishlar temperaturasi; modda bu temperatura G da sifat jihatidan yangi xossaga ega boʻladi. T — Kyuri nuqtasi deyilib, fazaviy oʻtishlarni ferromagnetiklarda mukammal ravishda oʻrgangan va 1895-yilda Ts=770° temperatura mavjudligini ochgan P. Kyuri sharafiga qoʻyilgan. Kyuri nuqtasidan past temperaturada ferromagnetiklar spontan (oʻz-oʻzidan) magnitlanganlik xossasiga ega boʻladi. Ferromagnit qizdirilganda va Kyuri nuqtasiga yaqinlashganda atomlarning issiqlik harakati mavjud magnit tartibni, yaʼni atomlarning magnit momentlarining oriyentatsiyasini buzib yuboradi. G dan yuqori temperaturalarda ferromagnetikning spontan magnitlanganligi yoʻqoladi, ferromagnetik paramagnetik qolatda oʻtadi.

Manbalar
Kyuri (qonun)

Kyuri - VEYS QONUNI - baʼzi paramagnit moddalar solishtirma magnit singdiruvchanligi x ning temperatura T ga bogʻlikligini ifodalovchi qonun: %=S/T, bunda S — modda doimiysi (Kyuri doimiysi). Bu qonunni 1895-yilda P. Kyuri kashf qilgan. Nodir metallar, tuzlar, eritmalar va baʼzi gazlar (mas, kislorod) da oʻtkazilgan tajribalar Kyuri qonunining toʻgʻriligini tasdiqlaydi. Lekin koʻpgina moddalar-magnit singdiruvchanligi x ning temperatura T ga bogʻlikligi %= S7(T-9) formula bilan ifodalanadi, bunda S—modda doimiysi, 6 — Kyuri nuqshasi yoki Neyel nuqtasi. Kyuri qonuniga oʻxshash bu qonunni 1907-yilda fransuz fizigi P. Veys (P. Weiss, 1864—1940) kashf qilgan. K. — Kyuri (qonun) magnit momentlarining tashuvchilari oʻzaro taʼsir qiluvchi moddalar uchun Kyuri qonunining umumiy holidir. Koʻpgina holdarda S" doimiysi Kyuri qonunidagi S doimiysiga mos toʻshadi. Tajriba natijalari, odatda, 1/x ning temperatura T ga bogʻliqligini ifodalovchi grafigi asosida hisoblanadi. Bunda toʻgʻri chiziq (a yoki ) ning ogʻishi S’ni, uning T oʻqi bilan kesishgan nuqtasi ye ni belgilaydi (S manfiy yoki musbat boʻlishi mumkin).

Manbalar
Kyusyu

Kyusyu, K i u - S i u (yaponcha — toʻqqiz viloyat) — Yaponiyaning jan. qismidagi orol. Tinch okean, Ichki Yapon va Sharqiy Xitoy dengizlari bilan oʻralgan. Maydoni yondosh mayda orollar bilan birga 42,1 ming km². Qirgʻoq chi-zigʻi notekis, qoʻltiq koʻp. Relyefi, asosan togʻli, shim. va gʻarbi sertepa va allyuvial pasttekislik. K.ning eng baland joyi — Kudzyu vulkani (1788 m). Soʻnmagan vulkanlar bor, issiq bulok koʻp. Teztez zilzila boʻlib turadi. Iqlimi subtropik, mussonli iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi togʻlarda 0°, tekisliklarda 10°, iyulniki 15—28°. Yillik yogʻin 1600–3000 mm. K.ning iqlimiga uning qirgʻoqlari yaqinidan oʻtadigan Kurosio va Susima iliq oqimlarining taʼsiri katta. Tez-tez tayfun boʻlib turadi. Yirik daryolari: Tikuga, Oyodo va Gokase; gidroenergiya resurslariga boy. Tuprogʻi qizil va sariq tuproq. 850 m balandlikkacha subtropik doim yashil oʻrmonlar, undan yuqorisi igva bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari — butazor, oʻtloq va yalangliklar bilan band. K. — Yaponiyada oʻsimlik dunyosiga eng boy orol. K.ning shim. Yaponiyaning asosiy koʻmir-metallurgiya bazasi; markazi va jan. esa muhim qishloq xoʻjaligi rayonidir. Orolda aholi zich yashaydi. Yirik shaharlari: Kumamoto, Vagasaki, Kitakyusyu.

Manbalar 

 

Osiyo orollari
Koʻgart

Koʻgart — Fargʻona tizmasi tarkibiga kiradigan oʻrtacha balandlikdagi togʻ tizmasi. Oʻz. 150 km. Eng baland nuqtasi Soymolitosh togʻi (3636 m). Qumtosh va slanetslardan tarkib topgan. Jan.-gʻarbiy yon bagʻri, asosan, yongʻoqzormevazor oʻrmonlar (1800—1200 m gacha), undan yuqorisi (2600—2800 m gacha) har xil oʻtlar, shim.-sharqiy yon bagʻri butazorlar bilan qoplangan.

Manbalar
Koʻz yoshi

Koʻz yoshi — koʻz yoshi bezida ishlanib chiqadigan suvga oʻxshash tiniq suyuqlik. Koʻz yoshida 98,2% suv va 0,8% mineral moddalar, 0,1% oqsil va boshqa moddalar bor. Ajralib chiqqan Koʻz yoshi qovoqlar yumilganda koʻzning butun yuzasini bir tekis namlaydi, qolgan qismi yosh kanalchalari, yosh xaltachasi va yosh-burun kanali orqali burun boʻshligʻiga oʻtadi. Koʻz yoshi mugoʻz pardani qurib qolishdan saqlash bilan birga, uning tiniq turishiga ham yordam beradi. Baʼzan qovoqlardagi yot jismlarni yuvib ketadi. Bundan tashqari, yoshdagi lizotsim fermenti mikroblarni oʻldirib, koʻzni turli kasalliklardan saqlashda muhim rol oʻynaydi.

Manbalar
Koʻz kasalliklari

Koʻz kasalliklari — ko'z soqqasi, qovoq, konʼyunktiva, koʻz yoshi aʼzolari va koʻz kosasi kasalliklari. Yaqindan va uzoqdan koʻrolmaslik, koʻz astigmatizm ham koʻz kasalliklariga kiradi. Koʻz kasalliklari tugʻma va hayotda orttirilgan, yuqumli va yuqumsiz, oʻtkir va surunkali, bitta yoki ikkala koʻzda boʻladi. Organizmning umumiy kasalliklari: infeksion (sil, zaxm, revmatizm, gripp, difteriya, tiflar va boshqalar), parazitar (har xil gelmintlar, mas, exinokokklar qoʻzgʻatadigan), endokrin (qandli diabet va h.k.), qon tomir (gipertoniya kasalligi va boshqalar) kasalliklari, qon kasalliklari (leykoz), oʻsmalar (rak, sarkoma va boshqalar), markaziy nerv sistemasi kasalliklari (meningit, miya oʻsmasi), shuningdek, burun boʻshligidagi patologik jarayonning atrofga tarqalishi koʻz kasalliklariga sabab boʻladi. Koʻzga infeksiya tushishi, mexanik, kimyoviy (kislota va ishqorlar) va fizik omillar (issiqlik, yorugʻlik, radioaktiv nur)dan shikast yetishi ham koʻz kasalliklariga olib keladi. Glaukoma, traxoma kabi kasalliklarda, koʻz ogʻir shikastlanganda va kuyganda, koʻrish nervi atrofi yaxshi kishi vaqtida davolanmasa, koʻr boʻlib qolishi mumkin. Koʻz kasalliklarining paydo boʻlish sabablari, davosi va oldini olish masalalarini oftalmologiya oʻrganadi.

Manbalar
Koʻz kosasi

Koʻz kosasi yoki orbita — kallaning yuz qismidagi bir juft chuqurcha. Unda koʻz soqqasi joylashgan. Koʻz kosasining orqa boʻlagidagi teshiklar orqali kalla boʻshligʻidan koʻzga qon va limfa tomirlari hamda nervlar oʻtadi. Koʻz kosasining chuqurligi 5 sm gacha. Koʻz kosasida ichki, tashqi, ustki va pastki devor bor. Koʻz kosasining ustki-tashqi burchagidagi chuqurchada koʻz yoshi bezi joylashgan; kosaning ichki devorida esa koʻz yoshi xaltachasi uchun tokcha bor.

Manbalar 

Anatomiya
Orbita

Orbita (lotincha: orbita — yoʻl, iz) — ixtiyoriy tabiiy yoki sunʼiy kosmik jism harakatining toʻla yoʻli. Xususan, Quyosh sistemasining har bir jismi (sayyoralar va ularning yoʻldoshlari, kometalar, asteroidlar, kosmik apparatlar), yulduzlar va galaktikalar oʻz orbitalari bilan aniq farqlanadi. Shu maqsadda fanga orbita elementlari tushunchasi kiritilgan. Kosmik jismning istalgan vaqtdagi oʻrnini va uning orbitasi fazodagi vaziyatini tula aniklash uchun orbitaning 6 ta elementi kuzatishlar yordamida topiladi. Mas, ixtiyoriy sayyora uchun uning orbitasi elementlari quyidagilar: sayyora orbitasi tekisligining ekliptikaga qiyaligi, orbita katta yarim oʻqi, orbita ekssentrisiteti, orbita perigeliy nuqtasining chiqish tugunidan uzokligi, chiqish tugunini bahorgi tengkunlik nuqtasidan uzokligi, sayyoraning perigeliy nuqtadan oʻtish payti.

Manbalar
Koʻz xiralashuvi

Koʻz xiralashuvi, koʻrishning pasayishi — koʻrish oʻtkirligining pasayishi. Har bir koʻzning koʻrish oʻtkirligi uzoqdan va yaqindan kurishga tekshiriladi (qarang Uzoqdan koʻrish, Yaqindan koʻrish). Koʻz xiralashuvi koʻpincha koʻz refraksiyasining anomaliyalari (miopiya, gipermetropiya va astigmatizm)da paydo boʻladi. 40 yoshdan boshlab esa gavharning qotishi sababli koʻzning koʻrish qobiliyati susaya boradi va 50— 60 yoshda ancha susayadi. Shuning uchun yaqindan oʻqish qiyinlashadi. Koʻz xiralashuvi ga koʻzning optik soqalarida uchraydigan turli xastaliklar (keratit, shox parda yarasi yoki unga oqtushishi, koʻz ichiga qon quyilishi, katarakta, shishasimon tananing xiralashishi) sabab boʻlishi mumkin, shuningdek, keksalikdagi Koʻz xiralashuvi kuzatiladi. Toʻr parda va kurish nervining tugʻma nuqsonlari, kasalliklari, koʻz shikastlanishi, glaukoma, organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, qontomir, endokrin va nerv sistemasining kasalliklari ham Koʻz xiralashuviga olib keladi. Koʻz xiralashuvi shabkoʻrlik va rang ajrata olmaslik bilan birga kechishi ham mumkin.

Koʻz xiralashganda sababini aniqlab, soʻng koʻrishni yaxshilash choralari kuriladi. Koʻzoynak yoki kontaktli linzalar, jarrohlik usullari yordamida kurish utkirligini oshirish mumkin. Koʻz xiralashuvining oldini olish uchun glaukomani erta aniqlash va davolash, gigiyena va xavfsizlik texnikasi qoidalariga rioya qilish lozim.

Manbalar
Koʻz shikastlanishi

Koʻz shikastlanishi - koʻzning turli jismlar (tosh, qum, sement, ohak, metall, yogʻoch, shisha, koʻmir va h.k.)dan shikastlanishi. Bunda koʻz achishib ogʻriydi, koʻp yosh oqadi va bemor yorugʻlikka qaray olmaydi. Koʻzning shikastlanishi, asosan, 3 turli boʻladi: jaroxat, lat yeyish va kuyish. Koʻzni shikastlovchi jismlar katta, oʻrtacha va maydaroq, oʻtkir va oʻtmas, qattiq, suyuq va nur shaklida; ular mix, pichoq, qaychi, vilka, oʻtin, tayoq, tarasha, yoy kabi uchi oʻtkir kesuvchi narsalar boʻladi. Mayda jismlar kuchsiz urilsa, koʻzni tyoshib utmaydigan jarohatlarga olib keladi. Yot jism koʻzga qattiq tegsa, shox parda yoki koʻz oqini teshib koʻz ichiga kirishi, ayrim holdarda koʻz soqqasini tyoshib chiqib ketishi mumkin. Koʻz soqqasi ogʻir shikastlansa, oʻz shaklini yoʻqotadi. Koʻz jarohatlarida konʼyunktiva ostiga va koʻzning ichiga qon quyiladi (gifema, gemoftalm). Koʻz ichiga yot jismning kirishi va ogʻir shikastlanishlar oqibatida koʻz koʻrmay qoladi.

Oʻtmas narsalarning tegishidan koʻz lat yeyishi, uning tashqi va ichki qismlarida ogʻir oʻzgarishlar paydo boʻlishi mumkin. Koʻzning pardalari va ichiga qon quyilishi, shishishi natijasida koʻrish xiralashadi. Ular soʻrilgach, koʻrish yaxshilanadi, baʼzan esa toʻr pardaning shikastlanishi koʻrlikka olib keladi.

Koʻzning kuyishi termik, kimyoviy va termokimyoviy boʻladi. Kislota va ishqorlardan koʻrish aʼzolarining oldingi qismi, qovoq terisi, shilliq va shox pardalar kuyishi mumkin. Koʻz soqqasining ichiga kimyoviy moddalar kirishi ogʻir asoratlarga olib keladi. Ish jarayonida ultrabinafsha, inf-raqizil, rentgen va boshqa nurlar koʻzga zarar yetkazadi. Oʻt ochuvchi turli qurollardan ham koʻz jarohatlanadi.

Koʻz shikastlanganda darqol umumiy amaliyot vrachiga yoki koʻz vrachiga murojaat qilish zarur. Koʻz shikastlanishining oldini olish uchun himoya koʻzoyvagi taqish, ish joyi gigiyeva va xavfsizlik texnikasi qoidalariga mos jihozlanishi zarur.

Yana qarang 

 Oftalmologiya

Manbalar
Koʻz qovogʻining qayrilib qolishi

Koʻz qovogʻining qayrilib qolishi — qovoqning koʻz soqqasiga nisbatan turish holatining oʻzgarishi. Koʻpincha qovoqning kipriklar bilan ichkariga — koʻz soqqasi tomonga yoki tashqariga qayrilishi kuzatiladi. Qovoqning ichkariga qayrilishi qovokda joylashgan aylanma muskulning spastik qisqarishi (blefarospazm) yoki togʻay va shilliq pardadagi chandiqlar tufayli roʻy beradi. Kipriklarning shilliq va shox pardaga muntazam ishqalanib turishi su-runkali konʼyunktivit, keratit va shox pardaning yarasiga olib keladi.

Qovoqning tashqariga qayrilib qolishi spastik, chandiqli, paralitik va qarilik tufayli boʻladi. Qovoqlar tashqariga qayrilganda koʻzdan yosh oqadi, qovoqning ichki qirrasi koʻzdan tashqariga siljib, shilliq parda tashqariga qarab qoladi. U qizaradi, qalinlashadi va yuzasi quriydi. Koʻz tirqishining butunlay bekilmasligi tufayli shox pardaning qurishi va xiralanishi rivojlanadi.

Davo koʻz vrachi nazorati ostida olib boriladi. Qovoq qayrilib qolishining asosiy sababini topib, dori-darmonlar va lozim boʻlganda plastik jarrohlik usullari qoʻllanadi.

Manbalar
Koʻza

Koʻza — roʻzgʻor buyumi; suv va boshqa suyuqliklar solish, tashish, saqlashda ishlatiladigan idish. Tagi va boʻgʻzi tor, qorni keng, dastali. Oʻrta Osiyoda sopol va m i s Koʻzalar keng tarqalgan. Aksariyat hollarda sopol Koʻzalar pishirilmasdan oldin chizib naqshlanadi. Sopol Koʻzaning ichi sirlanadi (sirlan-magani ham boʻladi). Sopol Koʻzaning koʻp ishlatiladigan dastasiz turi moʻndi deb ataladi. Mis Koʻza sopoldan tayyorlanganidan shakl jihatidan keskin farq qiladi. Mis Koʻza joʻmraksiz obdastani eslatadi: boʻyni ingichka, bir quloqli, qorni keng, pastga tomon kengayib boradi. Tagida keskin konusga oʻxshash pastak chambaragi bor. Murakkab shakldagi mis Koʻzaning avval ayrim boʻlaqlari quyilib, soʻng ular birbiriga qalaylanadi. Koʻzani koʻzagar kulol yoki miskar tayyorlaydi, boʻyama (sopol Koʻza) va uyma (metall Koʻza) naqshlar bilan bezatiladi. Metall Koʻza ning oltin, kumushdan ishlanib, kandakori naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan qimmatbaho toshlar qadalgan namunalari respublika va chet mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

Yana q. 

 Piyola

Manbalar
Koʻzagi

Koʻzagi — ustun tanasi tagidagi shaklan koʻzani eslatuvchi pastki qismi, kursi, poyustun. Baʼzan kursi ustidagi alohida bezak. Oʻrta Osiyo meʼmorligida qadimdan qoʻllanadi. K. shakli koʻpincha madoqil kabi naqsh bilan oʻymakori usulida bezatilgan.

Manbalar 

 

Arxitektura