Cucurbita pepo

Cucurbita pepo - Cucurbita turkumiga mansub madaniy o'simlik. Undan keng tarqalgan qishki qovoq va qovoq navlari olinadi.

Amerikada ming yillar davomida xonakilashtirilgan. Ba'zi olimlar C. pepo C. texanadan olingan deb ta'kidlaydilar, boshqalari esa C. texana shunchaki yovvoyi C. pepo deb ta'kidlaydilar. Ular, ayniqsa, oziq-ovqat manbai sifatida va tibbiy maqsadlar uchun keng qo'llaniladi. C. pepo C. fraterna bilan chambarchas bog'liq bo'lib tuyuladi, ammo bu aloqaning aniq tabiati ma'lum emas.

Turning asosiy zararkunandalari qovun qurti kuya, qovoq tok qurti va bodring qurti. O‘simlikning asosiy changlatuvchisi qovoq asalarilari.

Taksonomiya 
C. pepo turidagi morfologik farqlar shunchalik kattaki, uning kenja turlari va navlari alohida turlar sifatida noto'g'ri aniqlangan. Bu katta farqlar uning geografik tarqalishiga asoslanadi. C. pepo eng qadimgi xonakilashtirilgan turlardan biri hisoblanadi. O‘simlik yetishtirilganligi ma'lum bo'lgan eng qadimgi joy Meksikaning janubidagi Oaxaka  8,000-10,000 yil oldin va Okampo, Tamaulipasda taxminan 7000 yil oldin yetishtirilgan.

Yevropaliklar kelishidan oldin C. pepo, C. moschata bilan birga, Shimoliy Amerikaning barcha qismlari bo'ylab yetishtirilgan. C. peponing qadimiy hududi shimoldan Texasgacha va Katta Missisipi daryosi vodiysi boʻylab Illinoysga, sharqdan Floridaga va hatto Meyngacha choʻzilgan. Missurida kamida 4000 yil oldin paydo bo'lganligi ma'lum. Ba'zi navlar qurg'oqchil mintaqalarda, ba'zilari nam hududlarda o'sadi. Bu xalqlarning ko'pchiligi, ayniqsa g'arbda, hali ham savdo bozorlarida uchramaydigan turli xil qattiq qovoq va qovoqlarni yetishtirishadi. Shunga qaramay, C. pepo ham, C. moschata ham xuddi shu umumiy mintaqada paydo bo'lgan loviya kabi Janubiy Amerikaga olib kelingan.

C. peponing kelib chiqishi haqidagi bahslar 1857-yildan beri davom etmoqda. Uning kelib chiqishi haqida ikkita qarama-qarshi nazariya keltirilgan: 1) C. pepo - C. texananing bevosita avlodi va 2) C. texana - yovvoyi C. pepo. Yana yangi nazariya shundan iboratki, C. pepo C. fraterna avlodi boʻlib, C. texana bilan gibridlangan.

Opsimlik dengiz sathidan  dan biroz balandroqda o‘sadi. Barglari uch-besh bo‘lakli ega, kengligi 20-35 sm.

Yovvoyi C. pepo hali ham Meksikadagi C. fraterna bilan bir xil hududlarda uchraydi. Ularning izofermenlari juda o'xshash. C. pepo C. fraterna bilan C. texanaga qaraganda ko'proq o'xshashliklarga ega. Barcha o'rganilgan C. fraterna allellari C. pepoda ham uchraydi. C. fraterna C. peponing eng yaqin qarindoshi hisoblanadi. C. pepo va C. texana bilan yaxshi chatishadi. Uning odatiy o‘sish joyi quruq tog' butazorlaridir. 1989-yilda C. pepo ning kelib chiqishi va rivojlanishi bo'yicha o'tkazilgan tadqiqotda, asl yovvoyi namunaning kichik dumaloq mevaga ega ekanligi va zamonaviy qovoq uning bevosita avlodi ekanligini aytildi.

Bir nechta taksonlar taklif qilingan, ammo 2012-yilgacha kelib ularning hech biri universal qabul qilinmagan. 2002-yilda Decker-Walters tomonidan taklif qilingan takson konventsiyalari quyidagicha edi:

 C. pepo subsp. pepo - o'stiriladigan qovoq, ilik, apelsin qovoqlari ("Apelsin to'pi" va "Apelsin siğil")
 C. pepo subsp. ovifera var. ovifera - o'stiriladigan qiyshiq bo'yinbog'lar, boshoqlar, boshoqlar, ko'pchilik manzarali qovoqlar
 C. pepo subsp. ovifera var. ozarkana - Katta Missisipi vodiysi va Ozark platosidagi yovvoyi populyatsiyalar
 C. pepo subsp. ovifera var. texana - Texasdagi yovvoyi populyatsiyalar
 C. pepo subsp. fraterna - Meksika shimoli-sharqidagi yovvoyi populyatsiyalar

2003-yilgi tadqiqotdan keyin uchta kichik tur tan olindi:

 Cucurbita pepo subsp. birodar
 Cucurbita pepo subsp. pepo
 Cucurbita pepo subsp. texana

1986-yilda botanik Parij C. peponing  navlarini sakkizta iste‘mol qilish mumkin bo'lgan guruhdan iborat taksonomiyasini taklif qildi. Bu guruhlarga bir nechta C. pepo navlaridan tashqari barchasini kiritish mumkin:

Tavsif 
Turli xil genetik kelib chiqishi tufayli C. pepo a'zolarining tashqi ko'rinishi, mevalari bilan farqlanadi. O'simliklar odatda sariq rangda gullaydi. Xonakiklashtirilgan turlarning mevalari va urug'lari kattaroq, ammo kamroq. Partenokarpiya C. peponing ayrim navlarida paydo bo'lishi ma'lum.

Turlari 
C. pepo navlari va navlarining keng assortimentini o'z ichiga oladi:

 Acorn qovoq
 Delicata qovoq
 Dodi iligi, Janubiy Osiyoda yetishtiriladi
 Gem qovoq
 Oltin qovoq yuragi
 Kamo kamo, shuningdek, kumi kumi deb ataladi, Yangi Zelandiyadagi Maori xalqi tomonidan yetishtiriladigan yoz va qishki qovoq
 Bir necha turdagi manzarali qovoqlar (ko'pincha "qovoq" deb ataladi)
 Patisson
 Spagetti qovoq
 Shirin chuchvara qovoq
 Sariq bo'yinbog'li qovoq
 Sariq yozgi qovoq
 Zuchchini, shuningdek, qovoq (yoki [sabzavot] ilik navi) sifatida ham tanilgan.

Foydalanish 
Yangi qovoq spiral chiziqlar bilan kesiladi, xanjarlarga o'raladi va qishda ishlatish uchun quritiladi. Gullar yog'da pishiriladi  va boshqa oziq-ovqatlar bilan birgalikda delikates sifatida ishlatiladi. Yangi qovoq, butun yoki bo'laklangan holda, kulda qovuriladi va oziq-ovqat uchun ishlatiladi. Qovoqlardan piyola yasash va bo‘tqa tayyorlash kabi maqsadlarda foydalanish mumkin. Ulardan qimmatbaho buyumlarni saqlash uchun idishlar ham tayyorlanadi.

Galereya

Manbalar