MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Geyger

Geyger - MYULLER HISOBLAGICHI — yorugʻlik va rentgen nurlari, kosmik zarralar, a-, [$- zarralar, u-kvantlarni tekshirish uchun moʻljallangan asbob.Geyger Myuller sabagichi , gazni iolashtirish hodisasiga asoslangan detektorlar turkumiga kiradi va mustaqi gaz razryadi sharoitida ishlaydi.  Dastlab (1908-yil da) X. Geyger va E. Rezerford a-zarralar uchun gaz-razryadli hisoblagichni loyihalashgan, keyinchalik X. Geyger va V. Myuller hisoblagichni mukammallashtirgan. G. — M. h. germetik berk silindrik idish boʻlib, uning oʻqi boʻylab ingichka sim (katod) tortilgan. Silindrik idish (anod vazifasini bajaradi) 0,1 — 0,2 atm bosimgacha gaz (havo, vodorod, geliy, argon va h. k.) bilan toʻldiriladi, unda zarralar tushadigan kichik teshik boʻladi (1-rasm). G.—M. h. ni ulash sxemasi 2-rasmda berilgan; bunda: Vo — gaz razryadi hosil qiluvchi boshlangʻich potensial; G.—M. h. da potensial V gacha (V = 500 — 1000 V) ortadi, hisoblagichga tushgan zaryadlangan zarra gazni ionlashtiradi va tok razryad (chaqnash) hosil qiladi, natijada hisoblagichda 10’ — 10"6 s da bir juft ion paydo boʻladi. Bu tok impulsi kuchaytirgichga beriladi, soʻngra elektromagnit hisoblagich uni qayd qiladi. G.—M. h. ga tushgan har bir zarra tok impulsini hosil qiladi va har safar qayd qilinadi (qayd qilish vaqti YU"4— 10"3 s). G. — M. h. fizika, biol., tibbiyot, sanoat va texnikaning bir qancha sohalarida keng ishlatiladi.

Shisha nai v Katod Anod yemirilish davri bilan a-zarra energiyasi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydigan qonun; quyidagi formula bilan ifodalanadi: ]gT = C + -f=, iYe bunda Ye — a-zarra energiyasi (Mev), T — yarim yemirilish davri (s), Sva D — doimiy miqdorlar. Bu qonun katta ener-giyali ozarra chiqaruvchi yadroning yarim yemirilish davri kichik boʻlishini bildiradi. X.Geygerva J. Nettol 1911 — 12-yillarda aniklashgan. G. — N. q. baʼzi elementlarning yarim yemirilish davrini aniqlashda tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geydelberg odami

Geydelberg odami – pitekanqoya qoyalarga yaqin qazilma odam. Geydelberg sh. yaqinidagi Mauer qishlogʻidan G. o. ning pastki jagʻi topilgan (1907). Qad. ligi 400 ming yilga yaqin. Unda iyak boʻlmay, tuzilishi xuddi maymunnikiga, ammo tishlarining tuzilishi odamnikiga uxshaydi. Jagʻ suyagi bilan birgalikda sut emizuvchi hayvonlarning suyak qoldiqlari ham topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heidelberg universiteti

Heidelberg universiteti, Karl Ruprext nomidagi Geydelberg universiteti — Germaniyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1386-yilda tashkil etilgan va 4 anʼanaviy oʻrta asr fakulteti (erkin sanʼat, ilohiyot, tibbiyot, huquq) dan iborat boʻlgan. Geydelberg shahrida joylashgan. Oʻquv va ilmiy muassasa sifatida tiklanishi Geydelbergning Badenga qoʻshilishi (1803) dan keyin boshlangan. 19-asrda u Germaniyadagi yetakchi oʻquv yurtlaridan biriga aylandi. Unda faylasuflar G. Gegel va K. Fisher, kimyogar R. Bunzen, fizik G. Kirxgof, tabiatshunos G. Gelmgols, tarixchi F. Shlosser va b. ishladi. Falsafa, teologiya, yuridik, tabiiy fanlar, tibbiyot va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 27 mingdan ortiqtalabataʼlimoladi. Kutubxonasi (1386-yil tashkil etilgan) da 1 mln. dan ortiq asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olmoniyadagi universitetlar‎
Werner Heisenberg

Werner Heisenberg () (1901.5.12, Vyursburg - 1976.1.2, Myunxen) — nemis nazariyotchi-fizigi. Kvant mexanika asoschilaridan biri. Noaniqliklar munosabat taʼriflab bergan (1927). Yoyilish matritsasi degan tushunchani fanga kiritgan (1943). Ilmiy ishlari kvant mexanika, kvant elektrodinamika, maydonning relyativistik nazariyasi, magnetizm, kosmik nurlar fizikasi, elementar zarralar nazariyasi va tabiatshunoslik falsafasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1932)

Manbalar 

 

Olimlar
Fiziklar
	

Nemis fiziklari
1901-yilda tugʻilganlar
5-dekabrda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
1-fevralda vafot etganlar
Geyzerit

Geyzerit — 1) mineral, oqyoki kulrang oqma opal; 2) issiq buloq (geyzer) lardan chiqadigan suv tarkibidagi kremniyning choʻkishidan hosil boʻlgan jins. Kremniy oksidi qoʻshimchasi boʻladi. AQSH, Islandiya, Yangi Zelandiya, Rossiya (Kamchatka) da uchraydi. Toza G. qimmatbaho tosh hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geyzerlar

Geyzerlar (islandcha geysir — shiddatli oqim) — vaqt-vaqti bilan qaynoq suv va bugʻ favvora boʻlib otiladigan buloqlar. G. asosan, soʻnish arafasidagi yoki yaqinda soʻngan vulkanlar yon atrofida vujudga keladi. Yoriqlardan suv katta bosim va yuqori temperaturada shiddat bilan (qaynoq suv 20–40 m, bugʻ 150 m balandlikkacha) otilib chiqadi. G. suvi nisbatan toza, bir oz minerallashgan (1—2 g/l). Kimyoviy tarkibi xlorid-natriyli yoki xlorid-gidrokarbonat-natriyli. Silikat angidridi (SiO2) koʻp boʻladi. Vulkan kanalining ogʻzida va yon bagʻrida geyzerit hosil boʻladi. G. muntazam va nomuntazam turlarga boʻlinadi. G. ning otilish sikli va alohida bosqichlari muntazam xilida doimiy, nomuntazamida oʻzgaruvchan. G. bosqichlarining harakati bir necha minut yoki undan koʻproq davom etishi mumkin. Tinchigan vakti esa bir necha minutdan bir qancha soat yoki kun boʻladi. Islandiya, Kanada, Yaponiya, Xitoy, AQSH, Yangi Zelandiya va Rossiya (Kamchatka) da G. koʻp. G. dan xonalarni isitishda, energetikada foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geylandit

Geylandit (Heulandite) — mineral, zeolitlar guruhiga mansub silikat. Kimyoviy formulasi (Ca,Sr,K2,Na2) [Al2 Si6O16] • 5H2O. Qattiqligi 3,5 — 4. Zichligi 2,18 — 2,2. Uyushganlik darajasi mukammal, ammo moʻrt. Oq, sariq, pushti, gʻishtrang qizil tuslarda uchraydi.

Mineral modda birinchi marta Norvegiyada (Konsberg) aniqlangan va 1818-yilda nemis mineralogi F. Breithaupt tomonidan tavsiflangan. Ingliz kollektsioneri J.G.Gayland sharafiga shunday nomlangan. U anchagina keng tarqalgan boʻlib, kaltsit va boshqa zeolitlar bilan birgalikda vulqon jinslari oraliq boʻshliqlarida ikkilamchi mineral sifatida ko‘p uchraydi. Geylandit (Heulandit) o‘zaro kirishgan kristallar va donali kristalllar yoki nurli agregatlarda namoyon bo‘luvchi kristallar ko‘rinishida bo‘ladi.

Olov taʼsirida shishib, eriydi va oq emal hosil qiladi. Uning amaliy ahamiyati yoʻq, lekin geylandit (heulandit) kristallari va kichik druzlari kollektsionerlar tomonidan qadrlanadi va ularga to‘plash borasida qiziqish bor. Mineralga boy hududlar Hindiston, Irlandiya, Shotlandiya, AQSh, Kanada, Avstriyada joylashgan. Rossiyada geylanditlarning ajoyib namunalari Nijnyaya Tunguska daryosi havzasida uchraydi.

Havolalar 
 Naxodki geylandita v Rossii — webmineral.ru
 Geylandit v GeoWiki

Yana qarang 

 Silikatlar
 Zeolitlar
 Minerallarning dekorativ kolleksiyasi
Joseph Louis Gay-Lussac

Joseph Louis Gay-Lussac (1778.6.12, San-Leonar - 1850.9.5, Parij) — fransuz kimyogari va fizigi. Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1806), Peterburg fanlar akademiyasining xorijiy faxriy aʼzosi (1826).

1802-yilda Dalotondan mustaqil ravishda gazlarning issiqdan kengayish qonunini kashf etdi (qarang Gay-Lussac qonunlari. 1808-yilda gazlarning oʻzaro birikishida hajmiy nisbatlar qonunini va shu yili L. Tenar bilan hamkorlikda oʻyuvchi natriy va kaliy ishqorlarini temir qirindisi ishtirokida qizdirib, natriy va kaliy olish usulini ishlab chiqdi. Birinchi boʻlib 1811-yilda sof sianid kislota hosil qildi. Gey-Lussak tuzlarning suvda eruvchanlik diagrammasini tuzib, analitik kimyoda hajmiy analiz usullari (titrlash, alkalimetriya, atsidimetriya)ni joriy qildi. 1827-yil sulfat kislota ishlab chiqarishning nitroza usulini takomillashtirdi; sulfat kislota zavodlarining qoʻrgʻoshin kameralarida hosil boʻladigan azot oksidlarini yuttirish uchun maxsus minoralar qurishni taklif etdi va ularni ishga tushirdi. Gigrometr, spirtometr, barometr, termometr, nasosga oʻxshash bir qancha asboblarni ixtiro qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Olimlar
Gay-Lussac qonunlari

Gay-Lussac qonunlari - 1) gazlarning issiqlikdan kengayish qonuni: asosiy gaz qonunlaridan biri; unga koʻra oʻzgarmas bosimda gaz massasining hajmi temperatura oʻzgarishi bilan chiziqli oʻzgara bo-radi: V=V/l+a.J); bu yerda: Vo va V, gazning boshlangʻich va oxirgi temperaturalardagi hajmlari, / — shu temperaturalar farqi, av — oʻzgarmas bosimda gaz hajmining kengayish koeffitsiyenti, barcha gazlar uchun 1/273,15 K-’ga teng . Gay-Lussac qonunlari ideal gazlar uchungina toʻgʻri. 1802 yilda Joseph Louis Gay-Lussac aniqlagan; 2) hajmiy nisbatlar qonuni: temperatura va bosim bir xil boʻlganda kimyoviy reaksiyaga kirishayotgan gazlarning hajmi bir-biriga nisbatan ham va bu reaksiyada hosil boʻlgan gazsimon moddaning hajmiga nisbatan ham oddiy nisbatda boʻladi (mas, 1 hajm vodorod 1 hajm xlor bilan birikadi; ayni vaqtda 2 hajm vodorod xlorid hosil boʻladi: N2+S12=2NS1. Bu yerda gazlar hajmining nisbati 1:1:2 ga teng). Faqdt ideal gazlar uchungina toʻgʻri. Joseph Louis Gay-Lussac 1808 yilda aniqlagan. Bu qonun Avogadro konunityug ochilishida katta rol oʻynagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Thomas Gainsborough

Thomas Gainsborough (; 1727, Sadberi, Suffolk — 1788.2.3, London) — ingliz rangtasvir rassomi. 18-asr ingliz portret maktabining yirik namoyandasi. G. ijodini manzaralar chizish bilan boshlagan („Kornard oʻrmoni“, 1748), dastlabki portretlari samimiy jozibasi bilan koʻzga tashlanadi. 70-yillarda A. van Deyk, A. Vatto taʼsirida yetuk portretchi-rassom sifatida shakllangan. Qahramonlari boy maʼnaviyati, ichki erkinlik, favqulodda holatlari bilan ajralib turadi. Ayniqsa, oʻsmirlar va ayollar jozibali va nozik tasvirlangan („Koʻk kiyimli bola“, 1770; „Sara Siddons portreti“, 1784—85). Rasmlari orasida manzara va dehqonlar hayotidan ishlangan lavhalar muhim oʻrin tutadi („Bozorga borayotgan arava“, 1786 va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1727-yilda tugʻilganlar
1788-yilda vafot etganlar
Jaroslav Heyrovský

Jaroslav Heyrovský (1890.29.12 - Praga - 1967.27.3) - chex kimyogari. Chexoslovakiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1952-yildan). Praga universiteti professor (1922-yildan), Praga fizika-kimyo instituti, Praga Davlat polyarografiya instituti direktori (1950-yildan), 1964-yildan mazkur institut uning nomi bilan atalgan. Tadqiqotlarning polyarografik usuli asoschisi. Yapon olimi M. Shikata bilan hamkorlikda analitik kimyo uchun birinchi polyarograf yasagan. Nobel mukofoti laureati (1959).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1890-yilda tugʻilganlar
29-dekabrda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
27-martda vafot etganlar
Gekatey Miletlik

Gekatey miletlik (mil.av. taxminan 546—480) — yunon geografi, sayyohi, tarixchisi, yozuvchi. Mamlakatshunoslikka oid dastlabki geografik asarlardan biri — "Yer tavsifi" (ikki qismdan iborat asar: "Yevropa", Shimoliy Osiyoni ham oʻz ichiga olgan va "Osiyo", bunga Misr va Liviya ham kiritilgan) ning muallifi. Asarga quruqlikning odam yashaydigan qismi tushirilgan harita ham ilova qilingan. G. M. ushbu haritasida oʻsha vaqtgacha boshqa haritalarda koʻrsatilmagan uchinchi qitʼa — Liviya (Afrika)ni koʻrsatgan. Uning chegarasi Nil daryosi boʻylab oʻtkazilgan. Lekin harita hozirgacha topilmagan. Biroq Gerodot va b. mualliflarning harita haqidagi axborotlari va "Yer tavsifi"ning 300 dan ortiq saqlanib qolgan qismlari yunonlarning geografik tasavvurlari haqida maʼlumot beradi. G. M.ning boshqa asari — "Genealogiya" ("Nasabnoma") yunonlarning mif va rivoyatlarini oʻz ichiga olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekkel Ernst

Gekkel Ernst (; 1834.16.2, Potsdam — 1919.9.8, Yena) — nemis biologi. Yena universitetida prof. (1862— 1909). Tropik zonalarda (Seylon oroli va b.) ilmiy ishlar olib borib, dengiz hayvonlari, ayniqsa, radiolyariyalar haqida katta asarlar yozgan (1862). Organizmlarning individual rivojlanishi (ontogenez) bilan uning ajdodlarining tarixiy rivojlanishi (filogenez) urtasidagi Darvin tomonidan aniqlangan oʻzaro bogʻlanishni biogenetik qonun tarzida taʼriflab bergan. Hayot davomida paydo bulgan belgilarning nasdan-naslga oʻtishini tan olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekkonsimonlar

Gekkonsimonlar (kasratki), changalbarmoqlilar — kaltakesaklar oilasi. Uzunligi 30 sm cha. Boshi katta, gʻadir-budur tangachalar bilan qoplangan. Oyoqlari yaxshi rivojlangan, barmoqlari keng . Barmoqlarining osti shox plastinkali mayda soʻrgʻichlar (qillar) bilan qoplangan. Soʻrgʻichlari va changal barmoqlari yordamida G. devor, daraxt, qoya, jar kabi tik joylarda, hatto, oyna betida yura oladi. Dumi sinuvchan, singan qismi qaytadan oʻsib chiqadi (qarang Regeneratsiya). G. tovush chiqaradi. Rangi och kulrang yoki toʻq jigarrang . Ular har xil mayda hasharotlar, lichinkalar, oʻrgimchaklar bilan oziqlanadi. 480 tacha turi maʼlum. Tropik, subtropik va moʻʼtadil iqlimda, jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Qrimda tarqalgan. Ayrim turlari Qizil kitobga kiritilgan. G. tunda faol harakat qiladi. Oʻzbekistonda 8 turi uchraydi. Dasht va choʻllarda, loydan qurilgan eski imoratlar devorida yashaydi. Choʻldagi turlari in kovlaydi. Oʻzbekistonda kaltakesaklardan odamlar hazar qiladi. Chunki hadisga koʻra kaltakesakning shu turi zararligi va uni koʻrganda oʻldirish kerakligi aytilgan. G.ning tipik vakillaridan: Turkiston harom kaltakesagi; taroq barmoqli gekkon, parrak dumli gekkon va b. maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar

ikkinchi nomi Kasratkidir.
Gekla

Gekla, Xekla — Islandiya o.ning jan.-gʻarbiy qismidagi soʻnmagan vulkan. Yorikli vulkanlar tipiga kyradi (uz. 27 km li aktiv vulkanlar zanjirida joylashgan). Bal. 1491 m. Andezit va bazalt lavalaridan tashkil topgan. G.ning otilib turganligi tarixiy manbalarda 1004 y.dan boshlab qayd etilgan. Hozirgacha hammasi boʻlib 20 Marta kuchli (eng koʻp vayrongarchilik keltirgani 1766, 1947—48 yillarda) otilgan. G. atroflaridan juda koʻp gaz chiqib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Geksametilendiamin

Geksametilendiamin, NH,(CH2)6NH2— organik birikma, kuchsiz ammiak hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 116,21. Suyuqlanish temperaturasi 39—42°, qaynash temperaturasi 204—205°, zichligi 825 kg/m3. Suv, spirt, efir va b. organik erituvchilarda yaxshi eriydi. G. va uning suvdagi eritmalari havodan karbonat angidrid yutadi (2% li 1 hajm eritma 20° da 11,7 hajm). G. ali-fatik aminlarga xos barcha kimyoviy xossalarni namoyon qiladi. Oltin, kumush, mis, platina va b. metallarning tuzlari bilan qiyin eruvchan rangli kompleks birikmalar beradi. Karbon va mineral kislotalar taʼsirida tuzlar, mas, digidroxlorid (suyuqlanish temperaturasi 258°) va digidrobromid (suyuqlanish temperaturasi 263°) hosil qiladi. G. sanoatda adipin kislota dinitrilini mis-kobalt katalizatori ishtirokida kaytarish usuli bilan olinadi: StaC— (CH2)4-CsN+4Hj-*NH2(CH2)6NH2. G. poliamid tola (naylon) i.ch.da muhim xom ashyo hisoblanadi. U ingibitor, katalizator sifatida va b. maqsadlarda ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksametilentetramin

Geksametilentetramin (Hexamethylentetraminum), urotropin, geksamin, urizol, metenamin — antiseptik modda, ammiakni formaldegidning suvdagi eritmasiga taʼsir ettirib olinadi. Rangsiz yoki oq hidsiz kristall modda.

Mol. m. 140,19, zichligi 1270 kg/m3 (25°). Suvda eriydi; 14° dan past temperaturada barqaror monogidrat hosil qiladi. Efir, benzol va tetraxloretanda yomon eriydi. Chuchmal, bir ozdan keyin achchiq taʼmi seziladi. Kuchsiz kislotalar bilan beqaror tuzlar beradi; kuchli kislotalar taʼsirida NH3 va formaldegidga ajraladi; ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli. G.— kuchsiz nukleofil: benzil, allil va fenatsilgalogenidlar bilan monoalkil geksamin tuzlarini hosil qiladi. G.ning sirka kislotadagi eritmasi kuchsiz oksidlovchi boʻlib, aminlarni aldegidlar yoki ketonlarga aylantirishda ishlatiladi. Ammoniy nitrat va sirka aldegid ishtirokida tutovchi HNO, ni nitrolashda G. portlovchi modda — geksogen hosil qiladi. Sanoatda G. vakuumda formaldegidga ammiak taʼsir ettirib olinadi. G. dori preparat (urotropin, kalseks), antiseptik modda, fenolformaldegid smolalarni qotiruvchi, fungitsid, portlovchi moddalar i.ch.da boshlangich mahsulot sifatida ishlatiladi. U yoqilgʻi oʻrnida ("quruq spirt"), analitik kimyoda eritmalar tarkibidagi Fe(HI), AI(Ill), Cr(IH), Ti(IV) birikmalarini choʻktirishda ham qoʻllaniladi. Ilk bor G.ni A. M. Butlerov 1861 yilda NH3 va poliformaldegiddan sintez qilgan. Sistit, piyelit va siydik yoʻllarining boshqa yalligʻlanish kasalliklarida, baʼzi allergik kasalliklarda qoʻllaniladi. Tabletka shaklida va 40% li eritmasi 5—10 ml dan ampulada chikariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksan

Geksan, — toʻyingan uglevodorod, rangsiz suyuklik. Mol. m. 86,18. 5 ta izomeri bor. Normal G.  ning suyuqlanish temperaturasi —95,32°, qaynash temperaturasi 68,74°, zichligi 659,4 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Neftning benzin fraksiyasi va gazokondensatlar tarkibida boʻladi. Katalizatorlar ishtirokida 100—450° temperatura, 1,5—5 MPa bosimda izomerlanib izogeksanlar hosil kiladi. Izogeksanlar, shuningdek neftning ogʻir fraksiya lari, gazoyl va neft qoldiqdarini krekinglashda ham hosil boʻladi. Ular motor yonilgʻilarining komponenti, Geksaning oʻzi esa eruvchi hamda past temperaturalarda ishlatiladigan termometrlarda suyuklik sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksatiuram

Geksatiuram — oʻsimliklarni fi-topatogen zamburugʻlardan himoya qilishda ishlatiladigan kimyoviy preparat. Asosan urugʻlikni dorilashda qoʻllaniladi. 50% li tigam (TMTD) va 30% li geksaxlorbenzolning (GXB) mexanik aralashmasi (80% li hoʻllanuvchan kukun). Bugdoyning chang krrakuyasiga va ildiz chirish kasalligiga, makkajoʻxorining pufakli qorakuyasi va mogʻorlanishiga, gʻoʻzaning ildiz chirishi kasalligiga qarshi qoʻllaniladi. G. bilan urugʻlarni dorilash urugʻlik tayyorlanayotgan vaqtda yoki ekishdan oldin markazlashtirilgan holda oʻtkaziladi. Sarf normasi bir tonna gʻalla urugʻligiga 2 kg , bir tonna chigitga 8–10 kg . Ishlatishdan oldin preparat 5—10 l suv bilan namlanadi. Kam zaharli. Kumulyativ xossaga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaxloran

Geksaxloran, geksaxlorsiklogeksan, GXSG, gammeksan, benzogeksaxlorid (S6N6S16) — sirtdan taʼsir etuvchi insektitsid. Texnik G. oʻtkir, yoqimsiz hidli, pushti yoki sargʻish kulrang kristall modda. 8 izomeri mavjud. Shundan faqatgina gamma izomer kuchli insektitsidlik xususiyatiga ega. Zararkunandalarga qarshi kurashda ularning har biridan mustaqil ravishda yoki boshqa preparatlarga aralashtirib foydalanilgan. Yuqori kumulyativ xususiyatga ega boʻlganligi sababli G.ni qishloq xoʻjaligi maqsadlarida ishlatish 1970-yildan boshlab man qilingan, ammo uning qoldiqlari hanuzgacha tuproqda aniqlanishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaxloretan

Geksaxloretan (perxlor-etan), C2Cl6 — kamfora hidli rangsiz kristallar. Uchta kristall holdagi modifikatsiyam ega. 43,6° gacha rombik panjarali, 43,6—71,1° da triklin panjarali, 71, G. dan yuqorida kubik panjarali modifikatsiya barqaror. Suyuqlanish temperaturasi 187° (yopiq kapillyarda), qaynash temperaturasi 185,6° (oʻz-oʻzidan haydaladi), zichligi 2091 kg/m3. Spirt, efirda oz, uglerod sulfidda yaxshi eriydi. Suvda eruvchanligi 0,005% (22,3°); suv bilan azeotrop aralashma hosil qiladi. G. 200° va undan yuqori temperaturada qattiq ishqor, ishqorning spirtdagi eritmasi taʼsirida oksalat kis-lotagacha gidrolizlanadi. Sanoatda polixloretanlar yoki tetraxloretilenga xlor biriktirib olinadi. Gazsizlantiruvchi tabletkalar i.ch.da, alyuminiydan yasalgan jihozlar tayyorlashda, tutovchi aralashmalar hosil qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksaedr

Geksaedr (yun. hex — olti va hebra — yoq) — 1) olti yoqli geometrik shakl. Muntazam olti yoqli, yaʼni kub, besh burchakli piramida, parallelepiped, kesik toʻrtburchakli piramidalar G.ga misol boʻladi; 2) olti qirrali kristallografik shakl (qarang Kristallografik singoniyalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksilrezorsin

Geksilrezorsin, S12N|8O2 - ikki atomli fenolning hosilalaridan biri. Rangsiz kristall modsa. Suyuqlanish temperaturasi 67—69°, qaynash temperaturasi 178—180°. G. spirt, efir, atseton, xloroform va oʻsimlik moylarida eriydi, suv va petroley efirida kam eriydi. Ilmiy maqsadlar uchun sunʼiy usulda tayyorlanadi. Tabiiy holda uchramaydi. G. dori tayyorlashda va bakteriyalarga qarshi kurashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksitlar

Geksitlar, NOSN2(SOON)4SN2ON — olti atomli alifatik spirtlar; shirin taʼmli rangsiz kristallar. Suv va spirtda yaxshi eriydigan, efirda erimaydigan organik moddalar. G. tarkibida 4 ta asimmetrik uglerod atomi boʻlib, 10 ta stereoizomer holida mavjud. G. eterifikatsiyaga oson beriladi; oksidlanishi natijasida geksozalar hosil boʻladi. Baʼzi G. (Dmannit, D-sorbit, dulishd va D-idit) tabiatda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Thomas Huxley

Geksli, Haqsli (Huxley) Tomas Genri (1825.4.5, Iling - 1895.29.6, Istborn, Susseks) — ingliz tabiatshunosi. Ch. Darvin safdoshi va taʼli-motining davomchisi. Qirollik konchilik maktabi professor (1854—95), London qirollik jamiyati kotibi (1871—80), prezidenti (1883—85). Ilmiy ishlari zoologiya, qiyosiy anatomiya, paleontologiya, antropologiya va evolkshion taʼlimotga oid. G. meduzalar bilan poliplar oʻrtasida bogʻliqlik borligini isbotlab berdi (1849); hamma umurtqali hayvonlar kalla suyagining tuzilishi umumiyligi toʻgʻrisidagi gʻoyani ilgari surdi. Sudralib yuruvchilar bilan qushlar chanogʻi va oyoklari tuzilishini qiyosiy anatomik oʻrganish asosida ular urtasidagi umumiylikni koʻrsatib berdi. Geol. sohasida Yer poʻstining birdaniga kelib chiqqanligi toʻgʻrisidagi eski tushunchani tanqid qildi va gomotaksis, yaʼni bir xildagi fatsiyalarning choʻkmaga tushishi gʻoyasini ilgari surdi.

Manbalar
Geksogen

Geksogen, siklotrimetilentrinitritamin — C3H6N6O6 kuchli portlovchi modda. Urotropinnnnt nitro hosilasi. Mol. m. 222,126; rangli kristallar; suyuqlanish temperaturasi 205° (ajralish bilan); zichligi 1816 kg/m3. Ishqalanish va zarb taʼsirida portlab ketadi. Suvda erimaydi; spirt, efir, benzol, toluol, xloroformda yomon, atseton, konsentrlangan nitrat va sir-ka kislotada yaxshi eriydi. Urotropinga konsentrlangan HNO3 yoki uning NH4NO3, SN3SOON yoxud (SN3SO)2O bilan aralashmasini taʼsir ettirib olinadi. Detonator-kapsulalarda, parafin va b. moddalar bilan aralashtirilib, artilleriya snaryadlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksod

Geksod (yun. hex — olti va (elektrod) — olti elektrodli, yaʼni katod, anod va toʻrtta toʻrli elektron lampa (rasmga q.). Toʻrlarning 2 tasi boshqaradi va 2 tasi ekranlaydi. Elektr tebranishlar chastotalarini siljitish uchun, mas, supergeterodin radiopriyomniklarida ishlatilgan. Keyinchalik geptod bilan almashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geksozalar

Geksozalar, CjHuO,, — molekulasida oltita uglerod atomi boʻlgan monosaharidlar. Tabiatda keng tarqalgan. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida sof holda hamda polisaharidlar tarkibida uchraydi. Karbonil guruhiga koʻra G. aldogeksozalar va ketogeksozalarga boʻlinadi. Aldogeksozalarga mansub glyukoza, galaktoza va mannoza tabiatda erkin holda yoki glyukozidlar, polisaharidlar hamda fosfor efirlari sifatida glikoproteidlar, glikolipidlar va b. murakkab birikmalar tarkibiga kiradi. Ketogeksozalardan eng koʻp tarqalgani — fruktoza. G. polisaharid hamda glikozidlarni gidroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Aldova ketogeksozalardan baʼzilari (alloza, akroza, glyunoza, galtoza) sintetik yoʻl bilan ham olingan. G. neytral va kucheiz kislotali muhitda barqaror. Barcha G. turli qandlar va ularning hosilalarini sintez qilishda asosiy xom ashyodir. Glyukoza oziq-ovqat mahsuloti va doridarmon sifatida hamda spirt sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil