MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tibet togʻligi

Tibet togʻligi - Markaziy Osiyo, asosan, Xitoyda. Yer sharidagi eng katta va baland togʻlardan. Maydoni 2 mln. km², bal. 4000–5000 m, baʼzi tizmalarning bal. 6000–7000 m. Himolay, Qoraqurum, Kunlun, SinaTibet togʻlari bilan chegaralangan. Tibet togʻligi ning shim. va markaziy qismi (mahalliy nomi Changtan) bir oz toʻlqinsimon yoki yassi tekislik boʻlib, kenglik boʻylab choʻzilgan va qiya yon bagʻirli togʻ tizmalaridan iborat. Ayrim choʻqqilarining relyefi alp tipli. Tangla, Kaylas va boshqa tizmalarida muzliklar bor. Togʻlik chekkalaridagi tizmalarning yon bagʻrilari tik, relyefi kuchli parchalangan, dare vodiylari togʻlarni 2—3 ming m chuqurlikkacha oʻyib tushgan.

Tibet togʻligi Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasida joylashgan. Uning turli qismida geologik rivojlanish tarixi har xil. Kaynozoy oʻrtalarigacha Tibet togʻligi, asosan, choʻkkan, koʻp qismida choʻkindi jinslar toʻplangan. Kaynozoy oxirlaridan yoppasiga koʻtarila boshlagan. Kuchli zilzilalar boʻlib turishi, yosh vulkan konuslari va qaynoq buloklarning mavjudligi togʻ hosil boʻlish jarayonining davom etayotganligidan darak beradi. Foydali qazilmalardan oltin, kassiterit, polimetall rudalar, toshkoʻmir konlari topilgan. Oqmas koʻllarda soda va boshqa minerallarning katta zaxiralari mavjud.

Tibet togʻligi materik ichkarisida joylashganligi va juda baland boʻlganligi sababli iklimi keskin kontinental va sovuq. Changtanda oʻrtacha yillik temperatura 0— 5°, qish uzoq davom etadi, —32° gacha sovuq boʻladi, yogʻin kam yogʻadi. Yoz esa salqin, iyulda ham baʼzan tuproq qatlami muzlaydi. Tibet togʻligining jan.da iklim nisbatan iliqroq, yanvar oyining temperaturasi 0° dan —20° gacha, iyulniki 5—15°. Togʻlikning jan. va sharkidagi tizmalar okeandan keladigan nam havo massalarini toʻsib turadi, aksari qismida yillik yogʻin 100–200 mm (asosan, krr shaklida), janubida yozgi musson taʼsirida 500–700 mm yogʻadi. Iqlimining quruqligi natijasida qor chizigʻi 5000–6000 m balandlikdan oʻtadi. Tibet togʻligining musson taʼsiridagi qismidan Xuanxe, Yanszi, Mekong, Saluin, Brahmaputra, Hind kabi yirik daryolar boshlanadi. Daryolari, asosan, qor va muzliklardan, janubida esa yomgʻirdan suv oladi. Gidroenergiya zaxirasiga boy. Tibet togʻligi da koʻl koʻp, ular tektonik botiqlarda joylashgan. Yirik koʻllari: Namso, Selling, Dangrayum. Koʻllari sayoz va suvi shoʻr, noyabrdan may oyigacha muzlaydi. Tibet togʻligi ning tuproklari baland togʻ dashti va chuliga xos shagʻal aralash tuproq, kam chirindili. Ayrim joylarda tuprok, qatlami va oʻsimliklar umuman yoʻq. Chekka qismida unumdor togʻ oʻtloqdasht va togʻoʻtloq tuproklar tarqalgan. Katta maydonlarni baland togʻ choʻli va chala choʻli qoplagan, siyrak oʻt va butalar usadi. Dare vodiylari butazor va toʻqayzor. Chorvachilikda, asosan, yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Markaziy Osiyo
Xitoy geografiyasi
Tibet muxtor rayoni
Tibet-birma tillari

Tibet-birma tillari – xitoy-tibet tillari oilasining 2 asosiy tarmogʻidan biri; asosan, Myanma (sobiq Birma), Xitoy, Hindiston va Nepalda tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 70 mln. kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Bir necha asosiy guruhlarga boʻlinadi (u yoki bu guruhga mansub bulmagan tillar ham bor): lolobirma guruhi Xitoy va Myanmada tarqalgan birma, i, lisu, xani, laxu, nasi va boshqa tillarni oʻz ichiga oladi; tibet guruhi tibet tili va uning laxjalari, tamanggurung tillarini kamrab oladi; kukin aga guruhi manipuri, lushey kabi tillardan iborat, karen guruhi bodo, garo, tipera, kachin kabi koʻplab tillarni qamrab oladi; sharqiy himolay guruqiga Nepal sharqidagi limbu, sunvar kabi tillar, gʻarbiy himolay guruhiga esa Shim. Hindistondagi kanauri, rangkas va boshqa tillar kiradi.

Tibet-birma tillarit. boʻgʻinli amorf tillardan boʻlib, muayyan darajada agglyutinatsiyaga moyilligi bor. Morfemalar, odatda, bir boʻgʻinli boʻlsa ham, baʼzan istisnolar uchraydi. Boʻgʻinlar barqaror qurilishga ega, soʻz boshida qoʻshaloq undoshlar boʻlishi mumkin. Soʻz yasalishida oʻzaklarni qoʻshish ustunlik qiladi. Gapda soʻzlar oʻrtasidagi munosabatlar soʻz tartibi asosida va yordamchi morfemalar orqali ifodalanadi. Yordamchi morfemalar kupincha postpozitiv holatda boʻladi; kesim gapning oxirida keladi.

Ayrim Tibet-birma tillarit. ideografik yoki boʻgʻinli yozuvga ega boʻlsa (nasi, i va ulik tangut), baʼzilar qad, hind yozuvidan kelib chiqqan alifbolardan foydalanadi (tibet, birma, nevar, rong , karen tillari). Xitoydagi va Myanma shim.dagi baʼzi tillar uchun yakindagina lotin alifbosi asosida yozuvlar yaratilgan. Tibet va birma tillaridan boshqa Tibet-birma tillarit. yaxshi oʻrganilmagan.
Tibetlar

Tibetlar, tibetliklar (oʻzlarini — pyoba deb ataydilar) — xalq, Tibetnnsh: asosiy tub aholisi. T.ning deyarli barchasi XXR (Tibet avtonom rni, Gansu, Sinxay, Sichuan, Yunnan viloyatlari)da, bir qismi Hindiston, Nepal, Butanda yashaydi. Umumiy soni 4,83 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tibet tilinsht turli shevalarida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, buddaviylar. Mil. 7-asrning 1yarmidan T. yozuvga ega. Qadimdan kitob bosib chiqarish (ksilografiya) mavjud. T.ning ajdodlari jun va syan qabilalari (mil. av. 2ming yillik oxiridan maʼlum) boʻlgan; syanlar T. etnogenezining asosiy negizini tashkil kilib, turli davrlarda xitoylar, turkiylar, saklar va boshqalarga mansub etnik guruxdarni oʻziga singdirgan. Mashgʻulot turiga qarab T. togʻlik oʻtroq dehqonlar (T. ning yarmidan ortigʻi), yarimoʻtroq dehqonchorvadorlar va koʻchmanchichorvadorlarga (asosan, yak, ot, qoʻy va echkilar) boʻlinadi. Hunarmandchilik (kulolchilik, toʻqimachilik, metallni qayta ishlash) taraqqiy etgan. T. orasida yakin vaqtlargacha poliandriya va poliginiya saqlanib qolgan.
Tibr

Tibr — Apennin yarim oroldagi eng katta dare. Uzunligi 405 km, havzasining maydoni 16,5 ming km². Apennin togʻlaridan boshlanib, Maremma tekisligidan oqadi. Maydoni 250 km²ga teng delta hosil qilib, Tirren dengiziga quyiladi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Qishda toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 260 m³/sek. Daryo suvidan sugʻorishda foydalaniladi. Bir nechta GES qurilgan. Quyi oqimida kema qatnaydi. T. boʻyida Italiya poytaxti — Rim sh. joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Italiyadagi daryolar
Tivit

Tivit — qoʻy, echki, tuya, quyon va moʻynali hayvonlarning ingichka va mayin juni. Aksariyat jun qatlamining teriga yaqin qismida hosil boʻladi. T. tolasi ingichkaligi 15—30 mikron. Baʼzi qoʻy (merinos), echki va quyon zotlari juni faqat T.dan iborat boʻladi. T. hayvonlar junini qirqish (yiliga 1—2 marta), tarash yoki tullash paytida sidirish yoʻli bilan olinadi. Qoʻy T.idan eng yaxshi jun mato toʻqiladi, echki T.idan, asosan, roʻmol, tuya va quyon T.idan esa gilam, trikotaj buyumlar tayyorlanadi (yana qarang Jun). 

    

Zoologiya
Tigel

Tigel (nem. Tiegel) — 1) turli materiallar (metall, shisha va boshqalar) ni qizdirish va eritish uchun ishlatiladigan maxsus idish. T. silindr yoki kesik konus shaklida boʻladi. Kiyin eriydigan metallarni eritishda ishlatiladigan T. shamot, grafit va oʻtgan chidamli gildan; baʼzi rangli metallarni eritishda poʻlat va temirdan; lab. T.i esa chinni, platina va boshqalardan yasaladi; T. metall qotishmalar va oyna (shisha) quyishda, metall buyumlarni termik ishlashda, lab.larda moddalarni qizdirishda qoʻllaniladi; 2) bosmaxonada bosma stanok yoki bosma mashinaning metall plitasi (yostigʻi). Qogʻozni boʻyokli bosma qolipga siqish uchun ishlatiladi.
Tiglatpalasar

Tiglatpalasar (ossuriycha TukultiapalEsharra) — Ossuriyadagp shohdar nomi. Eng mashhurlari: T. I (mil. av. taxminan 1076-yil v. e.) — shoh (mil. av. taxminan 1114 — mil. av. taxminan 1076). Nairi (Urmiya va Van koʻllari atrofi), Kichik Osiyo, Suriya, Finikiyaga bir necha zafarli yurishlar qilgan, Bobil bilan tengma teng kurash olib borgan. Ossuriyaga bostirib kirgan oromiy qabilalarini Frot daryosi ortiga surib chiqargan. T II (mil. av. 727 v.e.) — shoh (mil. av. 745—727). Mamlakatdagi ichki ahvolni turgʻunlashtirishga qaratilgan islohotlar oʻtkazgan: noibliklarni yiriklashtirib, noiblarni markaziy hokimiyatga boʻysundirgan, shoh qaramogʻida boʻlgan muntazam yollanma qoʻshin tuzgan va boshqa Ossuriyaning bosqinchilik siyosatini davom ettirgan. Gʻarbda 743—740 ydarda suriyalik, finikiyalik va Kichik Osiyodagi hukmdorlarning Arpad koalitsiyasini tormor keltirgan, 734—732 yillarda Damashq va Isroil podsholiklari, Tir, Filistim sh.lari, Arabiston yarim oroldagi knyazliklar va Edomni birlashtirgan koalitsiya ustidan gʻalaba qozongan. 737 yil Gʻarbiy Midiyada oʻrnashib olgan. Shim.ga, Urartu (738 va 735) va Bobilga 2 marta (podsholigining boshida va oxirida) yurish qilgan. Bobiddagi hokimiyatni xaldey sardorlari egallab olishga harakat qilmoqda edi. 729 yil shaxsiy uniya asosida T. III Pulu nomi bilan Bobil podshosi boʻlgan. Bosib olingan hududlarning aksariyatida Ossuriya viloyatlari tuzilgan, bir qism yerlar Ossuriyaga tobe davlatlarga aylantirilgan. T. III davrida xalklarni bosib olingan bir hududdan boshqasiga yoxud Ossuriyaga koʻchirish amaliyotidan foydalanilgan. Qoʻrqmas Abdullayev.
Tigray

Tigray, tigrinnya — som tillari oilasining efiopsom tarmogiga mansub til; Efiopiya va Eritreya davlatlarida tarqalgan. Eritreyaning rasmiy tili. Unda 6 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi. Oʻzaro yaqin akkele guzay, adua, xamasin, tanben, agame lahjalarining qorishmasidan iborat. Fonetik tizimi umumiy som konsonantizmidan ayrim oʻxshash undoshlarning bir undoshga birlashib ketganligi bilan farklanadi. T. leksikasi va sintaksisiga kushit tillari hamda geez, amxar tillari kuchli taʼsir koʻrsatgan (maye. kesim koʻpchilik som tillarida gap boshida kelsa, T.da gap oxirida keladi). T.da oʻziga xos adabiyot va matbuot 20-asrning 40-yillaridan rivojlana boshladi; efiop yozuvidan foydalanadi.
Tigran II

Tigran II - Buyuk — Armaniston podshosi (mil. av. 95—56). Hukmronligining dastlabki davrida Sofena, Atropatena, Midiyaning gʻarbiy qismini saltanatiga qoʻshib olgan. Kavkaz Albaniyasi va Iberiya shoxlari unga tobe boʻlganlar. Tigran II Pont podshosi Mitridat VI bilan harbiy va siyosiy ittifoq tuzib, qarindoshchilik rishtalarini bogʻlagan, soʻngra salavkiylarning Suriyadagi yerlarini egallab olgan. Oront daryosi boʻyidagi Antioxiya sh. esa, Armaniston poytaxtlaridan biriga aylangan (boshqa poytaxt shaharlar — Tigran II asos solgan Tigranakert va Artashat). Mil. av. 69-yil Tigran II qoʻshinlari Tigranakert yaqinida Rim sarkardasi Lukull boshchiligidagi qoʻshin tomonidan tormor keltirilgan. 66-yil Tigran II Rim vassaliga aylangan.

Armaniston: Tarix
Tigranakert

Tigranakert (Tigrana) - kad. arman shahri. Van koʻlining jan.gʻarbiy sohilida (hozirgi Turkiya hududi) joylashgan. Mil. av. 77 yil Tigran II tomonidan asos solingan. Mil. av. 69 yil rimliklar tomonidan vayron qilingan. Mil. 6-asrda yunoncha Maritropol degan nomi boʻlgan. 7—8-asrlarda arablar tomonidan Mayofarikin deb atalgan.

Armaniston: Tarix
Tigre (maʼnolari)

Tigre:

 Tigre — Eritreyadagi xalq (1,2 mln.
 Tigre (til) — som tillari oilasining efiopsom tarmogʻiga mansub til; Eritreya va Sudan davlatlarida tarkalgan.
Tigre (til)

Tigre — som tillari oilasining efiopsom tarmogʻiga mansub til; Eritreya va Sudan davlatlarida tarkalgan. Unda 1,2 mln. dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. Asosiy laxjalari: mensa, bogos, loggo va boshqa Fonetika va morfologiya sohasida som tillariga xos umumiy xususiyatlarni saqlab qolgan boʻlsada, bir qator tovushlarning yoʻqolishi, pozitsiyasi va talaffuzining oʻzgarishi, ayrim yuklamalarning paydo boʻlishi bilan ajralib turadi. Morfologiyasining asosiy belgilaridan biri otlarning fleksiya orqali hosil boʻladigan siniq koʻplikning juda koʻp qoliplari mavjudligidir. Yozuvi toʻliq shakllanmagan, baʼzi zarur hollarda efiop yozuvidan foydalaniladi.
Tijorat banki

Tijorat banki - korxonalar, tashkilotlar, fuqarolarga universal bank xizmatlari (hisob-kitob, toʻlov operatsiyalari, qoʻyilmalarni jalb etish, omonatlarni saqlash, ssudalar berish, shuningdek, qimmatli qogʻozlar bozoridagi operatsiyalar) koʻrsatadigan yirik kredit muassasasi. Tijorat banki bank harakatlarini amalga oshirish uchun pul mablaglarini, asosan, qoʻyilmalar (omonatlar), banklararo kreditlar, oʻz aksiya va obligatsiyalarini chiqarish hisobiga shakllantiradi. Oʻzbekistonda dastlabki tijorat banklari Rossiya Oʻrta Osiyoni bosib olganidan keyin, 19-asr oxirlarida rus kapitali ishtirokida paydo boʻlgan va 1917-yildagi Oktyabr toʻntarishiga qadar faoliyat koʻrsatgan. 20-asrning 90-yillari boshidan, mustaqillikdan keyin respublikada Tijorat bankilari qayta paydo boʻldi.

Oʻzbekistonda Markaziy bank Tijorat banki faoliyati uchun litsenziya beradi va uning ishini nazorat qiladi. Tijorat banklari mulkchilikning turli shakllari asosida - davlat ishtirokidagi, davlat aksiyadorlik, ochiq va yopiq aksiyadorlik jamiyatlari tarzida tashkil etilgan. Respublika hududida 33 ta Tijorat banki, faoliyat koʻrsatadi (2003). Ulardan 2 tasi davlat banki, 3 tasi davlat aksiyadorlik Tijorat banki 12 tasi xususiy bank, 4 tasi chet el kapitali ishtirokidagi banklar va 1 tasi shoʻʼba bankdir. Mazkur banklarning respublika hududida faoliyat koʻrsatayotgan 800 dan ortiq, filiallari va 690 dan ortiq minibanklari bor. Respublikada 7 chet el Tijorat bankilari, 4 xalqaro moliya tashkilotlarining vakolatxonalari faoliyat koʻrsatadi. Tijorat banki faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining "Banklar va bank faoliyati toʻgʻrisida" (1996, 25 apr.) qonuniga muvofiq tartibga solinadi.

Yana q. 

 Oʻzbekiston milliy banki

Manbalar 

    

Oʻzbekiston banklari
Tijorat siri

Tijorat siri — korxonalar, tashkilotlarning oʻz ishlab chiqarish., savdo, moliya, ilmiy-texnika faoliyati toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni sir saqlash, oshkor etmaslik huquqi. Tijorat siri rakrbat kurashi vositasi. Korxona Tijorat siri korxona, firma, konsorsium yoki yakka ishlab chiqaruvchi oʻz tovarlarini arzonga tushirishi, ularning sifatini oshirishi, qimmatroq sota bilishi, katta foyda koʻrib, gullabyashnashning sharti. Sir ishlab chiqarish., texnologiya, boshkarish, moliyaviy, yangi materiallarni qoʻllash, boshqalarda boʻlmagan, hayotiy sikli uzun boʻlgan tovarlarni oʻzlashtirish va boshqa faoliyat bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Tijorat siri xaridorlar, umuman, mijozlar bilan boʻlgan aloqaga ham taallukli. Kelishilgan bitishuvlar summasi, sotish shartlari va narxlar ham sir sakdanadi. Tijorat siri va uni oshkor etish, oʻgʻirlash boʻyicha javobgarlik qonun yoʻli bilan amalga oshiriladi.

Tijorat siri deyarli barcha mamlakatlar qonunchiligi bilan muhofaza qilinadi. Tijorat siri oshkor boʻlib, boshqalar tomonidan oʻzlashtirib olinsa, sir egasi bundan koʻrilgan zararini sud orqali tovon undirib olishi mumkin. Tijorat sirini saqlash maqsadida korxonalar, firmalar, tashkilotlar maxsus xavfsizlik xizmati tashkil etadilar, bu xizmatlar korxona mulki boʻlgan yangiliklarni raqiblarning iktisodiy josusligidan himoya qiladi. Ahmadjon Oʻlmasov.
Tizimgul

Tizimgul, dorivor tizimgul (Verbena ofﬁcinalis L) — tizimguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi tik usadi, shoxlangan. Boʻyi 30—100 sm. Barglari tuxumsimon, choʻziqnashtarsimon, yirik (4—8 sm), gullari mayda, oq, poya ustida roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Apreldan sentabrgacha gullaydi, mevasi iyundan pisha boshlaydi. T. Oʻzbekistonning choʻl va baland togʻli qismidan tashqari hamma yerida uchraydi. U, ayniqsa, bogʻ, ekin orasi, ariq boʻylari va yoʻl yoqalarida koʻp oʻsadi. Tarkibida verbenalin va adenozin glikozidlari bor. Poya va barglaridan tayyorlangan qaynatma xalq tabobatida turli xil shishlar va teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Yevropa bog‘ o‘simliklari
Yevropa o'simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Tizimguldoshlar

Tizimguldoshlar, tizimgullilar (Verbenaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta va oʻtlardan iborat 90 turkumi va 2900 ga yaqin turi bor. Asosan, tropik va subtropik mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turkumga mansub 4 turi usadi. Poyasi 4 qirrali, barglari qaramaqarshi yoki halqasimon oʻrnashgan; yonbargsiz, gullari zigomorf, toʻpgulli barg qoʻltigʻi yoki poya uchida joylashgan; gultojbarglari bir-biri bilan qoʻshilib, tubi nay, uchi esa ikkita lab hosil qiladi; changchilari 4 ta, urugchisi bitta; tugunchasi ustki, 4 xonali; mevasi 4 ga boʻlinadigan danak. Dorivor, efir moyli, ziravor, qimmatbaho yogʻoch beradigan va oziq-ovqat (sabzavot) sifatida ishlatiladigan turlari bor.
Tiyin

Tiyin — tanga shaklidagi pul birligi. Qiymati sujning yuzdan bir ulushiga teng. 1994-yil 1 iyuldan milliy valyuta — sum muomalaga kiritilgan kundan boshlab 1, 3, 5, 10, 20, 50 T.lik tangalar chiqarildi. Tangalar poʻlatdan tayyorlanib, qiymati 1, 3, 5 T. boʻlganlari jez bilan (sariqrangda) va qiymati 10, 20, 50 T. boʻlganlari esa, nikel bilan (oq rangda) qoplangan.

Barcha nominaldagi tangalarning yuzi (aversi) markazida tanganing qiymati va zarb qilingan yili rakamlar bilan koʻrsatilgan, uning tagida bir xil kattalikdagi bosma harflar bilan "TIYIN" soʻzi yozilib, tagiga chiziq tortilgan. Tangalarning orqa tomonida (reversida) Oʻzbekiston Respublikasi gerbi, gerb atrofida 12 ta yulduzcha va doyra boʻylab "Oʻzbekiston Respublikasi" yozuvi tushirilgan.

Oʻzbekiston puli
Tiyul

Tiyul, tiul (qad. turkiycha tegmak feʼlidan) — Eron, Ozarbayjon va Armanistonda yer egaligi shakli (15— 19-asrlar). Movarounnahrda tanho deb atalgan. Abdurazzoq Samarqandiyning yozishicha, harbiy arboblarga oziq-ovqat uchun berilgan maosh T. deb atalgan. 16-asrda Safaviylar davlatipya davlat xizmatchilariga maʼlum hududdan soliq (toʻliq yoki qisman) olish huquqi berilishi T. deb atalgan. 16-asrning 2yarmidan T. yerni inʼom etish maʼnosida tushunilgan. T. baʼzan maʼlum mansabdorlarga ularning muayyan xizmatni bajarib turgan davrlari mobaynida, boshqa hollarda esa shaxsiy xizmati uchun umrbod berilgan. 18-asrda shaxsiy T.lar amalda merosiy mulkka aylanib ketgan.

 

Osiyo tarixi
Tik

Tik (frans. tic — uchish, pirpirash), muskul uchishi — ayrim yoki bir guruh muskullarning ixtiyorsiz tez-tez takrorlanadigan qisqarishi. Aksari yuz, boʻyin, kul muskullari, baʼzan til muskullari va diafragma ham uchadi. Turli kishilarda T.ning tashki alomatlari turlicha, birok, bitta kishining oʻzida, odatda, bir xil namoyon boʻladi, yaʼni har bir takrorlangan xurujda oʻsha bir xil muskullarning oʻzi uchadi. Mas., kishining yuz muskullari uchganda toʻsatdan peshonasini tirishtiradi, qoshlarini chimiradi, koʻzini qisadi, burnini qimirlatadi, labini choʻchchaytiradi, bu xildagi qisqarish yuz muskullarining yarmida yoki hammasida roʻy berishi mumkin; boʻyin muskullari T.ida bemor boshini koʻylak yoqasi siqqandek buradi yoki yelkalarini egniga oʻxshovsiz oʻtirgan kiyimni tuzatgandek harakatlantiradi. Ogʻiz muskullari va hiqildoq T.ida tilini taqillatadi, labini choʻlpillatadi, yalaydi, chaynaladi. T. nafas muskulaturasiga tarqalganda bemor tomogʻini qirib yoʻtaladi, pishillaydi yoki tumovdagi kabi burni bilan tez-tez nafas oladi. Bayon etilgan ixtiyorsiz harakatlar koʻpincha boshi shikastlanib yoki bosh miyasi hamda pardasi yalligʻlanib tuzalgan odamlarda uchraydi. Biroq T. qattiq iztirob chekish, bolalarda yoki kattalarda kuchli qoʻrqish, uzoqvaqt toliqish va darmonsizlanish yoki surunkali kasallik, nevroz oqibatida kelib chikishi mumkin. Baʼzi xollarda yuzning gʻayriixtiyeriy harakatlari uch shoxli nerv nevralgiyasida ogʻriq xuruji vaqtida paydo boʻladi, bu ogʻriqli T. deyiladi. Bunday T.ka uch shoxli nerv qoʻzgʻalishining yuz nerviga taʼsir etishi sabab boʻladi.

T.ni keltirib chiqargan sababiga kura vrach davolaydi.
Tikan

Tikan, tikanak (oʻsimliklarda) — oʻsimlikdagi uchi oʻtkir qattiqoʻsimta; barg, ildiz va boshqalarning metamorfozga uchrashi natijasida vujudga keladi. T.ning ichida yogoch kiyem bor. T. bargdan (zirkda), barg tomiridan (baʼzi astragallarda) yoki gulyonbargchadan hosil boʻladi. Poyaning pastki qismidagi qoʻshimcha ildizdan ham hosil boʻlishi mumkin (baʼzi palmalarda). T. quruq va issiq iklimli oʻlkalardagi oʻsimliklarda koʻproq uchraydi.

 

Botanika
Tikanlar

Tikanlar, pixlar (hayvonlarda) — teri ustidagi uchli qattiq tuzilmalar. Asosan, himoya funksiyasini bajaradi. Gʻovaktanlilar tikani kremnozyomli, bir necha nurli boʻlib, tayanch skelet funksiyasini bajaradi. Ignaterililar tikani ohak ignalardan iborat. Suyakdor balikdarda T. — suzgich qanotning (asosan, chetlarida joylashgan) boʻgʻimlarga boʻlinmagan suyakli nurlari. Baʼzi sut emizuvchilar (yexidnalar, proyexidnalar, tipratikanlar, jayra va h.k.)ning shoxsimon T.i uchli va yoʻgʻon, koʻrinishi oʻzgargan tuklardan iborat.
Tikanli oʻsimliklar

Tikanli oʻsimliklar - metamorfoz natijasida baʼzi organlari oʻtkir uchli qattiq hosila, yaʼni tikanga aylangan oʻsimliklar (maye., doʻlana, zirk, yovvoyi olma, yovvoyi nok va boshqalar). T.oʻ. quruq va issiq iqlimli yerlarda koʻp uchraydi. Koʻpincha barg va novdasi tikanga aylanib, suv bugʻlatuvchi yuzani, yaʼni transpiratsiyani kamaytiradi.

    

Botanika
Tikuv mashinasi

Tikuv mashinasi — kiyimkechak tikish, buyumlarni bezash (choklar hosil qilib naqsh tushirish), ularni qavish va boshqa maqsadlarda ishlatiladigan mashina. Tikuv mashinasini birinchi marta 1755-yilda ingliz ixtirochisi Ch.F. Veyzental ixtiro qilgan. Nemis ixtirochisi I. M. Zinger Tikuv mashinasini takomillashtirdi (1851), shundan soʻng sanoatda keng qoʻllanila boshladi. Tikuv mashinasi choklaydigan, tugma qadaydigan, tepchiydigan (koʻklaydigan) va h.k., qoʻlda, oyoqda va elektr bilan harakatlanadigan, mokili va mokisiz, bir va koʻp ignali xillarga boʻlinadi. Ishlash prinsipiga qarab, universal (turli operatsiyalarni bajaradigan) va maxsus (bitta operatsiyani bajaradigan) Tikuv mashinasi boʻladi (mas., tugma kadash mashinasi). Universal Tikuv mashinasining eng koʻp tarqalgani bir ignali, mokili choklovchi mashinadir. Bular sanoat va uyroʻzgʻorda keng ishlatiladi. Koʻp ignali Tikuv mashinasilari ichida ikki ignalisi koʻproq qoʻllaniladi. Choklarni payvandlab va yelimlab biriktiruvchi Tikuv mashinasilari ham bor. Tikuv mashinasidan tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, galanteriya sanoati va uyroʻzgʻorda foydalaniladi.
Tikuvchilik

Tikuvchilik — kasb-hunar turi; kiyim-kechak: koʻrpa-toʻshak va boshqa buyumlarni tikish kasbi. Tikuvchilik vositalari, material va texnikasi turli davrlarda turli xalqlarning moddiy va madaniy saviyasi, iqlim sharoiti, ehtiyoj va imkoniyatlari, urf-odatlari zaminida taraqqiy etgan (qarang Kiyim). Arxeologik qazishlar natijasida jaxonning turli mamlakatlari hududidan topilgan tikuvchilik vositalari, kiyim-kechak va uy-roʻzgʻor buyumlari bu kasbning barcha xalqlarda qadimdan mavjudligi, oʻziga xos taraqqiyot bosqichlarini oʻtaganligini koʻrsatadi. Tikuvchilik buyumlari dehqonchilik bilan shugʻullanadigan xalqlarda koʻproq oʻsimlik tolalaridan toʻqilgan gazlamalardan, chorvador xalqlarda aksariyat jun gazlama va teridan tikilgan.

19-asrgacha barcha xalqlarda, jumladan, Oʻrta Osiyo xalqlarida ham tikuvchilik ishlari qoʻlda bajarilgan. Baʼzi sohalarda bu kasb namunalari yuksak sanʼat darajasiga koʻtarilgan (mas., gulkoʻrpa, zarbof toʻn, choyshab, jiyak va h.k.). Turli davrlarda tikuvchilikdan mustaqil kasb sifatida etikdoʻzlik, mahsidoʻzlik, poʻstindoʻzlik, doʻppidoʻzlik, kashtadoʻzlik, gilamchilik va boshqa koʻplab kasb turlari ajralib chiqqan. 19-asr 2-yarmidan Yevropa mamlakatlarida tikuvchilikda maxsus tikuv mashinalari keng qoʻllanila boshladi, keyin boshqa hududlarga, shu jumladan, Oʻzbekistonga ham tarqaldi (qarang Tikuv mashinasi). Tikuvchilik taraqqiyotining hamma davrlarida bichiqchilik uning ajralmas qismi boʻlgan. Oʻrta Osiyoda, shu jumladan, Oʻzbekistonda tikuvchilik hunarmandchilikdan yengil sanoatning yirik tarmogʻiga aylandi. Zamonaviy texnika bilan uskunalangan korxonalar tashkil etildi, mahalliy tikuvchi, kosib va boshqa hunarmandlar tikuvchilikning yangi texnikasini oʻzlashtirdilar (qarang Yengil sanoat).