Afgʻoniston iqtisodiyoti

Afg‘oniston iqtisodiyoti xarid qobiliyati paritetiga (PPP) asoslangan yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi bo‘yicha dunyoda 103-o‘rinda turadi. Taxminan 40 million aholiga ega Afgʻonistonning YaIM (PPP) miqdori taxminan 77 milliard dollarni tashkil etadi, ayirboshlash kursi 20 milliard dollar (2020) va aholi jon boshiga YaIM (PPP) taxminan 2000 dollarni tashkil qiladi. Mamlakatning umumiy tashqi qarzi 2022-yil holatiga koʻra 0 ga teng. Afgʻoniston iqtisodiyoti chet elliklarning kirib kelishi, milliy infratuzilmaning yaxshilanishi, qoʻshni va mintaqaviy davlatlar bilan koʻproq savdo aloqalarining oʻrnatilishi, qishloq xoʻjaligi va togʻ-kon sanoatining kengayishi hisobiga yaxshilanishda davom etmoqda.

Afgʻoniston NATOga qoʻshilgach, boshqa mamlakatlarning unga siyosiy ishonchli kuchaydi va shu sababli chet elliklar hamda xalqaro hamjamiyat tomonidan kelgan milliardlab dollarlik yordamlar hajmi ham oʻsdi. Hozirda Afgʻoniston 5 milliard dollarga yaqin mahsulot import qiladi va 1,8 milliard dollardan ortiq qonuniy mahsulotlarni (asosan yangi va quritilgan mevalarni) eksport qiladi. Kelgusi yilda mamlakatning yillik eksporti 2 milliard dollarga yetishi taxmin qilinmoqda.

Bir trillion dollardan ortiq qiymatga baholanuvchi qazib olinmagan foydali qazilma konlariga ega boʻlishiga qaramay, Afgʻoniston dunyodagi eng kam rivojlangan mamlakatlardan biri boʻlib qolmoqda. Mamlakatda ishsizlik darajasi 23% dan ortiq va aholisining qariyb yarmi qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydi. Bularning barchasi ortida turgan asosiy omil Afgʻonistonda davom etayotgan urush boʻlib, bu nafaqat yirik xorijiy sarmoyadorlarning investitsiyasini va yordamlarni yetkazib berishni toʻxtatibgina qolmay, balki butun aholi salomatligiga ham taʼsir qiladi. Afgʻoniston iqtisodiyotini yaxshilash uchun uzoq vaqtdan beri chet el investitsiyasini qidirib keladi. NATO Afgʻonistondan chiqib ketganidan soʻng, Qoʻshma Shtatlardagi Biden maʼmuriyati Afgʻonistonning 9,5 milliard dollarlik aktivlarini musodara qilishga qaror qildi.

Afgʻonistonning milliy valyutasi afgʻoni (AFN) boʻlib, uning kursi 1 AQSh dollariga 88 afgʻonini tashkil qiladi. Afgʻonistonning markaziy banki Da Afgʻoniston bankidir. Mamlakatda bir qator mahalliy banklar, jumladan Afgʻoniston xalqaro banki, Azizi banki, New Kabul banki va Pashtany banki faoliyat yuritadi. Afgʻonistonda xorijiy valyutalardan foydalanish rasman taqiqlangan. Kriptovalyutadan foydalanish ham hukumat tomonidan taqiqlangan.

Iqtisodiy tarixi 
Afgʻonistonda amir Abdurahmonxon (1880—1901) va uning oʻgʻli Habibulloxon (1901—1919) hukmronlik qilganda savdo-sotiqning katta qismi hukumat nazoratida edi. Bu monarxlar davlat hokimiyati hamda harbiy salohiyatini oshirishga intilgan, shuning uchun davlat monopoliyalarida tovarlarni sotish hamda yuqori soliqlarni oʻrnatish orqali pul yigʻishga harakat qilgan. Bu oʻsha davrda Afgʻonistonning uzoq muddatli rivojlanishini sekinlashtirdi. Gʻarb texnologiyalari va ishlab chiqarish usullari afgʻon hukmdori buyrugʻi bilan joriy etildi, lekin umuman olganda, bu tadbir ham faqat oʻsib borayotgan armiyaning moddiy-texnik talablariga muvofiq holda joriy etilgan. Qurol va boshqa harbiy materiallar ishlab chiqarishga alohida eʼtibor qaratilgan. Bu jarayon afg‘on podshohlari tomonidan Kobulga taklif qilingan oz sonli xorijiy mutaxassislar qo‘lida edi. Bundan tashqari holatlarda, o‘sha davrda afg‘on bo‘lmaganlar, xususan, g‘arbliklarning Afg‘onistonda yirik korxonalar qurishlari mumkin emas edi.

Mustaqillikdan keyingi davrda Da Afgʻoniston banki paxta yetishtirishni kuchli moliyalashtirdi; bir vaqtlar mamlakatning Qunduz viloyatidagi Spinzar Cotton kompaniyasi dunyodagi eng yirik paxta yetkazib beruvchilardan biri boʻlib, paxtaning asosiy qismi Sovet Ittifoqiga eksport qilinar edi. Afgʻonistondagi mevalar asosan Britaniya nazoratidagi Hindistonga eksport qilingan.

Zamonaviy davrda Afgʻoniston iqtisodiyotini rivojlantirishning birinchi koʻzga koʻringan rejasi 1952-yilgi Helmand Valley Authority loyihasi boʻlib, u AQShning Tennessee Valley Authority loyihasining namunasi edi va mamlakatda asosiy iqtisodiy ahamiyatga ega boʻlishi kutilgan edi. 1950-yillarda Afgʻonistonda ishlagan amerikalik pudratchi Glenn Foster afgʻon xalqi haqida shunday degan:

Afgʻoniston 1979-yilgi Sovet istilosi paytida ogʻir iqtisodiy qiyinchiliklarga duch keldi va undan keyingi fuqarolar urushi mamlakatning cheklangan infratuzilmasining koʻp qismini vayron qildi hamda iqtisodiy faoliyatning normal shakllarini buzdi. Oxir-oqibat, Afgʻoniston anʼanaviy iqtisodiyotdan markazlashtirilgan rejalashtirilgan iqtisodiyotga oʻtdi va 2002-yilgacha bu yoʻl erkin bozor iqtisodiyotiga almashtirildi. Yalpi ichki mahsulot 1980-yillardan beri savdo va transport tizimining notekis rivojlanishi, shuningdek, ishchi kuchi va kapitalning yoʻqolishi tufayli sezilarli darajada kamaydi. Ichki nizolarning davom etishi mamlakatni qayta tiklash yoki xalqaro hamjamiyatning Afgʻonistonga yordam taqdim etishi boʻyicha ichki harakatlariga jiddiy toʻsqinlik qildi.

Xalqaro valyuta jamgʻarmasi maʼlumotlariga koʻra, Afgʻoniston iqtisodiyoti 2004-yilning mart oyida yakunlangan moliyaviy yilda 20 foizga oʻsgan, keyingi 12 oy ichida 30 foizga oʻsgan. Oʻsish, asosan, xalqaro yordam va qurgʻoqchilikning tugashi bilan bogʻliq boʻlgan. 2002-yildan 2021-yilgacha Afgʻonistonga milliardlab dollar xalqaro yordam kirdi, biroq uning katta qismi harbiy yordam edi. 2003-moliya yilida 4 milliard AQSh dollarini tashkil etgan YaIM XVJ tomonidan afyun ishlab chiqarishdan tushgan tushumni qoʻshgandan keyin qayta hisoblab chiqilganda 6,1 milliard dollarga yetgan. 2010-yilda mamlakatda bitiruvchilarning oʻrtacha ish haqi bir kishi-soat uchun 0,56 dollarni tashkil etdi. Afgʻonistonni 2026-yilga kelib bug‘doy, guruch, parrandachilik va sut mahsulotlari yetishtirish bilan o‘zini o‘zi taʼminlashi kutilmoqda.

Yaqinda Tolibon hukumatining qayta tiklanishi Afgʻonistonga xalqaro taraqqiyot yordamini vaqtincha toʻxtatib qoʻyishga olib keldi. Jahon banki va Xalqaro valyuta jamgʻarmasi ham oʻsha davrda toʻlovlarni toʻxtatdi. Shu munosabat bilan Tolibonning maʼnaviy rahbari Haybatulloh Oxundzoda shunday dedi: „Qachonki, Afgʻoniston xalqi birgalikda ishlasa va chet el yordamiga tayanmasa, mamlakat iqtisodiyoti qayta quriladi“. Biden maʼmuriyati Afgʻoniston markaziy bankiga tegishli 9 milliard dollarga yaqin aktivlarni muzlatib qoʻydi, natijada Tolibon moddiy tomondan toʻsqinlikka uchradi. Soʻnggi suv toshqini, zilzila va ocharchilik butun mamlakat boʻylab koʻplab afgʻonlar uchun yanada salbiy iqtisodiy vaziyatni yuzaga keltirdi.

Dehqonchilik va chorvachilik 
Qishloq xoʻjaligi Afgʻonistonning eng muhim bandlik manbai boʻlib qolmoqda: Afgʻoniston aholisining 60-80 foizi shu sektorda ishlaydi, biroq sugʻorish tizimining yetarli darajada taraqqiy etmaganligi, qurgʻoqchilik, bozorga chiqish imkoniyati yoʻqligi va boshqa tuzilmaviy toʻsiqlar tufayli u YaIMning uchdan bir qismidan kamrogʻini tashkil qiladi. Aksariyat afg‘on dehqonlari asosan oʻzi uchun mahsulot yetishtiruvchi dehqonlardir.

Afgʻonistonda 2018-yilda ishlab chiqarilgan mahsulotlar:

 3,6 million tonna bugʻdoy;
 984 ming tonna uzum (dunyoda 18-oʻrinda);
 615 ming tonna kartoshka;
 591 ming tonna sabzavot;
 381 ming tonna tarvuz;
 352 ming tonna guruch;
 329 ming tonna poliz mahsulotlari;
 217 ming tonna olma;
 150 ming tonna piyoz;
 106 ming tonna makkajoʻxori;
 56 ming tonna arpa;
 47 ming tonna shaftoli;

Boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari kichikroq miqdorda ishlab chiqariladi.

Afgʻonistonda hozirda yiliga taxminan 1,5 million tonna yangi meva yetishtiriladi va bu koʻrsatkichni sezilarli darajada oshirish mumkin. Mamlakat eng yaxshi mevalar, ayniqsa, anor va uzum, shuningdek, shirin qovun va tut mevalarini yetishtirish bilan mashhur. Afgʻonistonda yetishtiriladigan boshqa mevalar orasiga olma, o'rik, olcha, anjir, apelsin, shaftoli, nok, qulupnay ham kiradi. Fermer xo‘jaliklari soni muttasil ortib borishi bilan birga mamlakatda issiqxonada sabzavot yetishtirish ham kengaymoqda.

Afg‘onistonning shimoliy va g‘arbiy viloyatlari qadimdan pista yetishtirish bilan mashhur. Soʻnggi yillarda janubiy viloyatlardagi fermerlar Amerika pista daraxtlarini yetishtirishni boshladilar. Mamlakat sharqidagi viloyatlar, xususan Xust va Paktio qaragʻay yongʻoqlari bilan mashhur. Shimoliy va markaziy viloyatlar bodom va yong'oq bilan mashhur. Afgʻonistonning markaziy qismidagi Bomiyon viloyati yuqori sifatli kartoshka yetishtirish bilan mashhur boʻlib, 2020-yilda 370 000 tonna kartoshka yetishtirgan. Nangarhor, Kunar va Lagmon mamlakatdagi yirik apelsin va limon fermalarini topish mumkin boʻlgan viloyatlardir. Nangarhorda zaytun, yeryong'oq va xurmo yetishtiriladigan fermalar ham bor. Bu mahsulotlarni yetishtirish mamlakatning boshqa viloyatlariga ham tarqalgan. Mahalliy aholining baʼzilari soʻnggi paytlarda Hilmand va Balx viloyatlarida oz sonli banan koʻchatlarini ekishgan.

Bugʻdoy va don yetishtirish Afgʻonistonning anʼanaviy qishloq xoʻjaligi tarmogʻi hisoblanadi. Mamlakat g‘alla yetishtirishda o‘zini-o‘zi taʼminlay olishga yaqin turibdi. Oʻzini taʼminlash uchun unga qoʻshimcha 1-3 million tonna bugʻdoy kerak boʻladi, bu esa yaqin kelajakda amalga oshishi kutilmoqda.

Afgʻonistonda chorvachilik asosan qoramol, qoʻy va echkilardan iborat. Mamlakatning issiq hududlarida parrandachilik keng tarqalgan.

Afgʻonistondagi ekin maydonlari 7,5 million gektardan ortiq ekanligi maʼlum qilingan. 2015-yilda bugʻdoy yetishtirish taxminan 5 million tonnani tashkil etdi, pitomniklar 119 000 gektar yerni, uzum yetishtirish esa 615 000 tonnani tashkil etdi. 2012-yilda bodom yetishtirish 56 ming tonnaga, paxta yetishtirish 45 ming tonnaga ko‘tarilgani xabar qilingan edi. Afgʻonistonda 8100 gektar (20 ming akr) qishloq xoʻjaligi yerlari zafaron yetishtirish uchun ishlatiladi, bunday yerlar mamlakatning gʻarb, shimol va janubida joylashgan.

Oʻrmon xoʻjaligi 
2010-yilgi hisobotga koʻra, Afgʻonistonning atigi 2,1% (yoki 1,350,000 ga) qismi oʻrmon bilan qoplangan. So‘nggi yillarda Afg‘oniston bo‘ylab shaharlarda ko‘chat o‘tqazish bo‘yicha muayyan ishlar yoʻlga qo‘yildi. Hatto Tolibonning yetakchisi ham ko‘proq daraxt ekishga chaqirgan. Milliy miqyosda daraxt kesish noqonuniy etib belgilangan.

Baliqchilik 
Afgʻoniston dengizga chiqa olmaydi, fuqarolari okeanga toʻgʻridan-toʻgʻri kirish imkoniga ega emaslar. Mamlakatda bir qancha suv omborlari, koʻllar, hovuzlar, daryolar va soylar mavjud boʻlib, ular baliq yetishtirish uchun qulay iqlim sharoitiga ega. Tarixiy jihatdan zamonaviy baliq fermalari mavjud emasligi sababli baliq afgʻon ratsionining kichikroq qismini tashkil qilgan. Baliqchilik faqat koʻl va daryolarda, xususan Amu, Hilmand va Kobul daryolarida boʻlgan. Ko‘plab baliqchilik xo‘jaliklari tashkil etilishi tufayli baliq isteʼmoli keskin oshdi. Mamlakatda ularning 2600 dan ortigʻi bor. Eng yiriklari milliy suv havzalarida joylashgan boʻlib, ular kichik baliq xoʻjaliklarini baliq tuxumlari bilan taʼminlaydi.

Savdo va sanoat 

Afgʻonistonning geografik joylashuvi uni iqtisodiy jihatdan xavfsiz qiladi. Lapis Lazuli yoʻlagi Afgʻonistonni Turkmaniston bilan bogʻlaydi va oxiri Yevropaning biror joyida tugaydi. Boshqa shunday savdo yoʻllari Afgʻonistonni qoʻshni Eron, Pokiston, Tojikiston va Oʻzbekiston bilan bogʻlaydi. Mamlakat Xitoy va Hindiston bilan havo yoʻllari orqali ham toʻgʻridan-toʻgʻri savdo qiladi. U toʻrtta xalqaro aeroportga ega, jumladan: poytaxtdagi Kobul xalqaro aeroporti, mamlakat shimolidagi Mozori Sharif xalqaro aeroporti, gʻarbdagi Hirot xalqaro aeroporti va Qandahordagi Ahmad Shoh Baba xalqaro aeroporti. Shuningdek, butun mamlakat boʻylab oʻndan ortiq mahalliy aeroportlar mavjud. Ariana Afghan Airlines va Kam Air hozirda Afgʻonistonning yagona aviakompaniyasi hisoblanadi. Mamlakatning milliy temir yo‘l tarmog‘i asta-sekin kengayib, Markaziy Osiyoni Pokiston va Eron bilan bog‘lamoqda. Unga Markaziy Osiyodan tashqari import tovarlari Erondan ham poyezdlarda keladi.

Afgʻoniston-Pokiston tranzit savdo bitimi (APTTA) Afgʻoniston va Pokiston yuk mashinalariga ikki mamlakat ichida yuklarni tranzit qilish imkonini beradi. AQSh homiyligidagi ushbu qayta koʻrib chiqilgan APTTA kelishuvi afgʻon yuk mashinalariga Hindistonga eksportni Pokiston orqali Vagah oʻtish nuqtasigacha tashish imkonini ham beradi. Afgʻoniston boʻylab oʻndan ortiq rasmiy chegara oʻtish punktlari mavjud. Ular orasida Faroh viloyatidagi Abu Nasar porti, Paktika viloyatidagi Angur Ada, Faryob viloyatidagi Aqina, Zobul viloyatidagi Badinay, Paktio viloyatidagi Dand av Patan, Xust viloyatidagi Gʻulomxon, Balx viloyatidagi Hayraton, Hirot viloyatidagi Islom Qal’a, Qunduz viloyatidagi Shirxon Bandar, Hirot viloyatidagi Torgʻundi, Nangarhor viloyatidagi Torxam chegara punkti, Qandahor viloyatidagi Spin Boldak, Vaxandagi Vaxjir va Nimroz viloyatidagi Zaranj kiradi. Mamlakat, shuningdek, Pokistondagi ikkita yirik dengiz portiga: Balujistondagi Gvadar portiga va Sinddagi Qosim portiga qonuniy kirish huquqiga ega. Afg‘oniston Erondagi ikkita yirik dengiz portiga, jumladan mamlakat janubidagi Bandar-Abbos va Chabahor portiga qonuniy kirish huquqiga ham ega.

Afgʻoniston tabiiy resurslarga boy, ular orasida tabiiy gaz, neft, koʻmir, marmar, oltin, mis, xromit, talk, barit, oltingugurt, qoʻrgʻoshin, rux, temir rudalari, tuz, qimmatbaho, yarim qimmatbaho toshlar va koʻplab noyob tuproq elementlari mavjud. 2006-yilda AQSh Geologik xizmati Afgʻonistonda 1.000 million metr kubga yaqin tabiiy gaz, 570 million metr kub neft va kondensat zaxiralari borligini aniqlagan. 2007-yilgi baholashga koʻra, Afgʻonistonda katta miqdorda ochilmagan yoqilgʻi boʻlmagan mineral resurslar konlari mavjud. Geologlar shuningdek, zumrad, yoqut, sapfir, granat, lapis lazuli, spodumen, laʼl, turmalin va zabarjad kabi rangli toshlar hamda qimmatbaho toshlarning koʻp konlari mavjudligini aniqlagan.

Afg‘onistonda kamida 1 trillion dollar miqdorida foydalanilmagan foydali qazilma konlari bor. Pentagonning eslatmasida aytilishicha, Afgʻoniston "Litiyning Saudiya Arabistoni "ga aylanishi mumkin. Baʼzilarning fikricha, qazib olinmagan foydali qazilmalarning qiymati 3 trillion dollargacha baholanadi. Mamlakatning Hilmand viloyatidagi Xonashin karbonatitlarida taxminan 1 million tonna noyob yer elementlari mavjud.

Hozirda Afg‘oniston Xitoyning 2,8 milliard dollarlik investitsiyasiga va hukumat yillik daromadi taxminan 400 million dollarni o‘z ichiga olgan China Metallurgical Group Corporation bilan mis qazib olish bo‘yicha kelishuvga ega. Mamlakatning Luvgar viloyatida joylashgan Aynak mis koni dunyodagi eng yirik konlaridan biridir. Unda kamida 11 million tonna yoki 33 milliard dollarlik mis borligi taxmin qilinadi.

Oldingi hukumat Sarupul viloyatining Balxob tumanida mis qazib olish, shu jumladan, Badaxshon viloyatida oltin qazib olish boʻyicha jarayonlarni oʻrganish va rivojlantirish uchun Centar investitsiya guruhi hamda uning operatsion kompaniyasi Afgʻoniston Gold and Minerals Co. bilan 30 yillik shartnoma imzolagan. Mis shartnomasiga 56 million dollarlik investitsiya jalb etilgan va oltin shartnomasiga 22 million dollar sarmoya kiritilgan.

Mamlakatning yaqinda eʼlon qilingan yana bir xazinasi  uzoqlikda joylashgan Hojigak temir rudasi konidir. Bu kon Kobulning gʻarbiy qismida joylashgan boʻlib, unda poʻlat ishlab chiqarish uchun ishlatiladigan taxminan 1,8 milliarddan 2 milliard tonnagacha mineral mavjud. Steel Authority of India Limited (SAIL) boshchiligidagi AFISCO yetti kompaniyadan iborat Hindiston konsorsiumi va Kanadaning Kilo Goldmines Ltd. kompaniyasi birgalikda Hojigak temir konini rivojlantirishga 14,6 milliard dollar sarmoya kiritishi kutilgan. Afgʻonistonda bir qancha ko‘mir konlari ham mavjud.

Afgʻonistonning oʻtmishdagi muhim resursi birinchi marta 1967-yilda qazib olingan tabiiy gaz boʻlgan. 1980-yillarda gaz eksportidan tushgan daromad yiliga 300 million dollarni tashkil etgan (umumiy daromadning 56% qismi). Ushbu eksportning 90% ga yaqini import va qarzlarni toʻlash uchun Sovet Ittifoqi hisobiga ketgan. Biroq, 1989-yilda Sovet qoʻshinlari olib chiqilayotganda, tabiiy gaz konlari jinoyatchilar tomonidan qoʻporuvchilik qilishning oldini olish uchun yopilgan. Gaz ishlab chiqarish 1980-yildan boshlab eng yuqori darajasi boʻlgan 8,2 million metr kubdan kamaya boshlagan va 2001-yilda 600 ming metr kubni tashkil etgan. 2010-yilda Karzay maʼmuriyati davrida tabiiy gaz ishlab chiqarish qayta tiklangan.

Afgʻoniston hukumati va Xitoy milliy neft korporatsiyasi (CNPC) 2011-yil oxirida Amudaryo boʻyida, shimoliy Sarupul, Joʻzjon va Foryob viloyatlarida uchta neft konini oʻzlashtirish boʻyicha shartnoma imzolagan edi. Keyinchalik CNPC yiliga 240 ming metr kub neft qazib olishni boshlaganini malum qildi. 2023-yil boshida Shinjon Markaziy Osiyo neft va gaz kompaniyasi Afg‘oniston Islom Amirligi bilan ham shunday shartnoma imzoladi. Rossiya ham Afgʻonistonga neft va gaz yetkazib berishdan manfaatdor edi.

Iqtisodiy rivojlanish va tiklanish 

Afgʻoniston 1930-yillarda oddiy iqtisodiy rivojlanish dasturini amalga oshirishga kirishdi. Hukumat banklarga asos solgan, qogʻoz pullarni joriy qilgan, universitet tashkil etgan, boshlangʻich, oʻrta hamda texnik maktablarni kengaytirgan va talabalarni chet elga taʼlim olish uchun yuborgan. 1952-yilda u Hilmand va Argʻandab vodiylarini sugʻorish hamda yerlarni oʻzlashtirish orqali iqtisodiy rivojlanishni boshqarish uchun Hilmand vodiysi maʼmuriyatini tuzdi, bu sxema mamlakatning eng muhim kapital resurslaridan biri boʻlib qolgan.

1956-yilda hukumat uzoq davom etgan rivojlanish rejalarining birinchisini eʼlon qildi. 1970-yillarning oxiriga kelib, ular rejalashtirish jarayonidagi kamchiliklar, uning yetarli darajada moliyalashtirilmaganligi va amalga oshirish uchun zarur boʻlgan ishlarda malakali menejerlar hamda texnik xodimlarning yetishmasligi tufayli muhim natijalarga erisha olmadilar.

Da Afgʻoniston banki mamlakatning markaziy banki boʻlib xizmat qiladi. Afgʻoni (AFN) milliy valyuta boʻlib, uning kursi 1 AQSh dollariga 88 afgʻonini tashkil qiladi. Mamlakatda Afgʻoniston xalqaro banki, Kobul banki, Azizi banki, Pashtany banki, Standard Chartered banki va First Micro Finance Bank kabi oʻndan ortiq turli banklar faoliyat yuritadi. Koʻpgina operatsiyalar uchun naqd pul hali ham keng qoʻllaniladi. Xususiy investitsiyalar toʻgʻrisidagi qonun tegishli kompaniyalarga uch yildan yetti yilgacha soliq taʼtillari va toʻrt yillik eksport tariflari berishni hamda bojlaridan ozod qilishni nazarda tutgan. Biznes uchun qulay muhitni yaxshilash natijasida 2003-yildan beri Afgʻonistonda telekommunikatsiya sohasiga 1,5 milliard dollardan ortiq sarmoya kiritildi va 100 000 dan ortiq ish o‘rinlari yaratildi.

Afgʻoniston Jahon savdo tashkiloti, SAARC, IHT, IKT aʼzosi va ShHTda kuzatuvchi maqomiga ega. U Janubiy Osiyoni Markaziy Osiyo va Yaqin Sharq bilan bog‘lashga qaratilgan "Buyuk Ipak yo‘li" savdo loyihasini yakunlashga intiladi. Shu tariqa Afg‘oniston mamlakat orqali o‘tadigan savdodan, jumladan Trans-Afg‘oniston quvuridan katta to‘lovlar olishi mumkin bo‘ladi. Tashqi ishlar vaziri Zalmay Rasul „maqsad — oʻsishi savdo, xususiy tadbirkorlik va sarmoyaga asoslangan Afgʻoniston iqtisodiyotiga erishish“ ekanini taʼkidlagan. Mutaxassislarning fikricha, bu gʻoya mintaqa iqtisodiyotida inqilob yasaydi.

Davom ettirilgan milliy mega loyihalar qatoriga mamlakat shimolidagi Qo‘shtepa kanali loyihasi va Yangi Kobul shahri kiradi. Boshqa kichikroq rivojlanish loyihalari orasiga Qandahordagi Aino Mena va Jalolobod sharqidagi Gʻozi Amanulloh Xon shaharchasi kiradi. Shunga oʻxshash loyihalar gʻarbda Hirot, shimolda Mozori-Sharif, sharqda Xost va boshqa shaharlarda ham mavjud. Bu loyihalar nafaqat mamlakatdagi koʻplab ishchilar va zavodlarga foyda keltirmoqda, balki xorijdagi badavlat afgʻon investorlarini ham jalb qilmoqda.

Afg‘onistonda 5000 ga yaqin zavod bor. Ularning aksariyati mahalliy mulk sifatida boshqariladi, kichikroq qismi esa xorijiy investorlarni jalb qilgan. Zavodlarda qurilish materiallari, mebel, uy-roʻzgʻor buyumlari, kiyim-kechak, oziq-ovqat, ichimliklar va boshqalar ishlab chiqariladi. Mamlakat boshqa mamlakatlardan qariyb 500 million dollarga yaqin to‘qimachilik mahsulotlarini import qiladi. Afg‘onistonning qo‘lda to‘qilgan gilamlari eksport uchun eng mashhur mahsulotlardan biridir. Boshqa mahsulotlarga qoʻlda ishlangan antiqa nusxalar, shuningdek teri va moʻynalar kiradi. Afgʻoniston kashmir eksporti boʻyicha dunyoda uchinchi oʻrinda turadi.

Afgʻoniston Islom Amirligi hokimiyatga qaytganidan soʻng, mamlakat katta likvidlik inqirozi va banknotlarning yetishmasligidan aziyat chekdi. Tashqi donorlar Afgʻonistonning sogʻliqni saqlash, taʼlim va boshqa muhim tarmoqlarini qoʻllab-quvvatlash uchun mablagʻni keskin qisqartirganligi sababli, koʻplab afgʻonlar daromadlarini yoʻqotdilar. Jahon oziq-ovqat dasturining (WFP) baholash tizimiga koʻra, mamlakatda deyarli 20 million kishi oziq-ovqat xavfsizligining 3-darajali „inqiroz“ yoki 4-darajali „favqulodda“ darajasidan aziyat chekdi. Inqirozning ayollar va qizlarga taʼsiri ayniqsa ogʻirroq edi. Yangi Islom Amirligi qo‘l ostidagi rasmiylar hududlarga aloqa xizmatlarini ko‘rsatishda davom etmoqda. Hukumat 2022-yilning mart-sentyabr oylari orasida 61 milliard afgʻoni miqdorida boj toʻplagan.

Turizm 
Afgʻonistonda turizm 1977-yilda eng yuqori choʻqqisiga chiqqan. Mamlakatga dunyoning turli burchaklaridan koʻplab sayyohlar, jumladan Yevropa va Shimoliy Amerika kabi uzoq mamlakatlardan ham tashrif buyurishdi. Bularning barchasi 1978-yil aprel inqilobi boshlanishi bilan yakunlandi. Biroq, Afgʻonistonda turizm u dunyodagi eng xavfli mamlakatlardan biri sifatida obroʻga ega boʻlishiga qaramay, yana asta-sekin oʻsib bordi. Har yili Afgʻonistonga 20 mingga yaqin xorijiy sayyohlar tashrif buyurishadi. Sayyohlarga qurolli jinoyatchilar faoliyat yuritishi maʼlum boʻlgan joylardan qochish tavsiya etiladi.

Kobul shahrida Serena mehmonxonasi, Inter-Continental Kabul mehmonxonasi va Safi Landmark mehmonxonasi kabi koʻplab mehmonxonalar mavjud. Shuningdek, Qandahor, Hirot, Mozori Sharif, Jalolobod, Bomyon, Fayozobod va boshqalarda ham kam sonli mehmonxonalar mavjud. Katta shaharlarda masjidlar yaqinida joylashgan avtobus terminallari, afgʻon uslubidagi restoranlar va kichik doʻkonlar mavjud.

Quyida Afgʻonistonning sayyohlar tashrif buyuradigan diqqatga sazovor joylari keltirilgan:

 Badaxshon viloyati
 Fayzobod
 Ishkashim (Afgʻoniston va Tojikiston chegarasi)
 Vaxan tumanidagi Vaxan milliy bogʻi
 Balx viloyati
 Mozori-Sharifdagi Buyuk Moviy masjid
 Balx (qadimgi shahar)
 Hayratan (Afgʻoniston va Oʻzbekiston chegarasi)
 Bomiyon viloyati
 Band-e Amir milliy bogʻi
 Bomiyon Buddalari sayti
 Zuhak
 Gʻazna viloyati
 Al-Beruniy dafn etilgan joy
 Mahmud Gʻaznaviy dafn etilgan joy
 Gʻazna qal’asi
 Hirot viloyati
 Hirot jome masjidi
 Hirot qal’asi
 Islom Qal’a (Afgʻoniston va Eron chegarasi)
 Torgʻundi (Afgʻoniston va Turkmaniston chegarasi)
 Salma toʻgʻoni (Afgʻoniston-Hindiston doʻstlik toʻgʻoni)
 Kobul viloyati
 Chihil Sutun
 Dorulaman (Dorul Omon saroyi, Tajbeg saroyi, Afgʻoniston parlamenti, Afgʻoniston milliy muzeyi va boshqalar)
 Bogʻi Bobur
 Pagman
 Qargʻa suv ombori
 Shahr-e Nav (Kobul shahar markazi, Serena mehmonxonasi, Abdul Rahmon masjidi, Shahr-e Nav parki, xorijiy elchixonalar va boshqalar)
 Vazir Akbar Xon (Arg, Kobul xalqaro aeroporti, xorijiy elchixonalar va boshqalar)
 Qandahor viloyati
 Aino Mina (mehmonxonalar, restoranlar, doʻkonlar, bogʻlar va boshqalarga ega zamonaviy jamiyat)
 Shoh Vali Kot tumanidagi Dahla toʻgʻoni
 Chilzina bogʻi
 Mirvays Xotak maqbarasi
 Reg tumani (qum tumani)
 Kirka Sharif ziyoratgohi
 Arg‘andabdagi Bobo Valiy ziyoratgohi
 Nangarhor viloyati
 Jalolobod
 Gʻozi Amanulloh xalqaro kriket stadioni (Gʻozi Amanulloh Xon shaharchasi yonida)
 Darunta toʻgʻoni
 Nimruz viloyati
 Zaranj (Afgʻoniston va Eron chegarasi)
 Kamol Xon toʻgʻoni

Asosiy maʼlumotlari 
Quyidagi jadvalda 2002—2020-yillardagi asosiy iqtisodiy koʻrsatkichlar (XVJ xodimlarining 2021—2026-yillardagi hisob-kitoblari bilan) keltirilgan. 5% dan past inflyatsiya yashil rangda koʻrsatilgan. Yillik ishsizlik darajasi maʼlumotlari Jahon bankidan olingan, biroq Xalqaro valyuta jamgʻarmasi ularni ishonchsiz deb biladi.

Yalpi milliy jamgʻarma: YaIMning 22,7% i (2017)

YaIM — tarmoqlar boʻyicha tarkibi:

 qishloq xoʻjaligi: 23% (2016)
 sanoat: 21,1% (2016)
 xizmatlar: 55,9% (2016)

Eslatma: maʼlumotlar afyun ishlab chiqarishni oʻz ichiga olmaydi

YaIM — yakuniy foydalanish boʻyicha tarkibi:

 uy xoʻjaligi isteʼmoli: 81,6% (2016)
 davlat isteʼmoli: 12% (2016)
 asosiy kapitalga investitsiyalar: 17,2% (2016)
 Tovar-moddiy zaxiralarga investitsiyalar: 30% (2016)
 Tovar va xizmatlar eksporti: 6,7% (2016)
 tovarlar va xizmatlar importi: −47,6% (2016)

Uy xoʻjaliklarining daromadlari yoki isteʼmoli foiz ulushida:

 eng past 10%: 3,8%
 eng yuqori 10%: 24% (2008)

Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari: bugʻdoy, sut mahsulotlari, uzum, sabzavotlar, kartoshka, tarvuz, qovun, guruch, piyoz, olma

Sanoat tarmoqlari: kichik miqdorda gʻisht, mato, sovun, mebel, poyabzal, oʻgʻit, kiyim, oziq-ovqat mahsulotlari, alkogolsiz ichimliklar, mineral suv, sement ishlab chiqarish; qoʻlda toʻqilgan gilamlar; tabiiy gaz, koʻmir, mis

Sanoat ishlab chiqarishining oʻsish sur’ati: −1,9% (2016-yil)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 181

Ishchi kuchi: 8,478 million (2017)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 58

Ishchi kuchi — tarkibi boʻyicha: qishloq xoʻjaligi 44,3%, sanoat 18,1%, xizmatlar 37,6% (2017)

Qashshoqlik chegarasidan past aholi: 54,5% (2017)

Byudjet:

 daromadlar: 2,276 milliard dollar (2017)
 xarajatlari: 5,328 mlrd dollar

Soliqlar va boshqa tushumlar: 11,2% (YaIMga nisbatan; 2017)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 210

Eksport: 1,48 milliard dollar (2020)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 164

Eksport tovarlari: oltin, uzum, afyun, meva va yongʻoqlar, hasharotlar smolalari, paxta, qoʻlda toʻqilgan gilamlar, tosh sovun, temir-tersak (2019)

Eksport hamkorlari: Birlashgan Arab Amirliklari 45%, Pokiston 24%, Hindiston 22% va Xitoy 1% (2019)

Import: 6,98 milliard dollar (2020)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 125

Import tovarlari: bugʻdoy uni, radioeshittirish uskunalari, qayta ishlangan neft, tamaki prokati, samolyot qismlari va sintetik matolar (2019)

Import hamkorlari: Birlashgan Arab Amirliklari 23%, Pokiston 17%, Hindiston 13%, Xitoy 9%, AQSh 9%, Oʻzbekiston 7% va Qozogʻiston 6% (2019)

Valyuta va oltin zaxiralari: 7,187 milliard dollar (2017)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 85

Joriy hisob balansi: 1,014 milliard dollar (2017)mamlakatning dunyodagi oʻrni: 49

Valyuta: Afgʻoni (AFN)

Ayirboshlash kurslari: 1 AQSh dollariga 88 afgʻoni

Moliyaviy yil: 21-dekabr — 20-dekabr

Afgʻonistonda energiya 

Afgʻonistonda energiya gidroenergetika, undan keyin qazib olinadigan yoqilg'i va quyosh energiyasi bilan taʼminlanadi. Ayni paytda mamlakat 600 megavatt (MVt) dan ortiq elektr energiyasini bir nechta gidroelektr stansiyalaridan, shuningdek, qazib olinadigan yoqilgʻi va quyosh panellaridan foydalanib olmoqda. Mamlakatga qoʻshni Eron, Tojikiston, Turkmaniston va Oʻzbekistondan 670 MVt dan ortiq energiya import qilinadi.

Elektr narxi Kobul viloyatida bir kVt uchun 2,5 afg‘oni, Hirot viloyatida 4 afg‘oni, Balx viloyatida 6 afg‘oni atrofidagi qiymatni tashkil etadi. Ko‘pchilik afg‘onlar 24 soat davomida elektr energiyasidan foydalanish imkoniga ega emas. Hukumat mamlakatdagi koʻmir zaxiralaridan qoʻshimcha elektr energiyasi ishlab chiqarish uchun foydalanmoqchi. CASA-1000 loyihasi ham amalga oshirilgandan so‘ng milliy tarmoqqa 300 MVt elektr energiyasi qo‘shishi kutilmoqda.

Qoʻshni Pokiston va Erondan koʻp miqdorda muhojirlar oqimi tufayli Afgʻoniston kelgusi yillarda 7000 MVtgacha elektr energiyasiga ehtiyoj sezishi mumkin. Afgʻoniston milliy taraqqiyot strategiyasi shamol va quyosh energiyasi kabi qayta tiklanadigan energiyaning muqobil variantlarini ishlab chiqishni koʻzlagan. Natijada, bir qancha quyosh va shamol fermalari tashkil etildi, hozirda yana koʻplari qurilmoqda.

Manbalar

Havolalar 

 Jahon banki Afgʻonistonda
 Osiyo taraqqiyot banki — Afgʻoniston va OTB
 FAO Afgʻonistonda
 Afgʻoniston qishloq xoʻjaligi 
Afgʻoniston
Davlatlarga koʻra iqtisodiyotlar