Claus von Stauffenberg

Claus Philipp Maria Justinian Schenk Graf von Stauffenberg (1907-yil 15-noyabr — 1944-yil 21-iyul) — 1944-yil 20-iyulda Adolf Hitlerga Boʻrilar uyida suiqasd uyushtirishga muvaffaqiyatsiz urinishi bilan mashhur boʻlgan nemis armiyasi ofitseri. Demokratiyaga qarshi boʻlishiga qaramay va dastlab fashistlar partiyasining millatchilik jihatlariga rozi boʻlsa ham, urush davom etar ekan, u Vermaxt ichidagi nemis qarshiliklariga qoʻshildi. U Hitler urushda yutqazayotganiga ishondi va diktaturaning jinoiy xarakteriga qarshi chiqdi. Henning von Tresckow va Hans Oster bilan bir qatorda u Vermaxt ichidagi Hitlerga qarshi fitnaning markaziy shaxslaridan biri edi. Harakatdagi ishtiroki uchun u Valkiriya operatsiyasidan koʻp oʻtmay otib oʻldirilgan.

U „Graf“ (graf) va „Schenk“ irsiy unvonlariga ega edi. U Polshaga hujumda, Germaniyaning Sovet Ittifoqiga bostirib kirishida va Ikkinchi Jahon urushi paytida Tunis yurishida qatnashgan.

Oilasi tarixi 
Stauffenbergning toʻliq ismi Claus Philipp Maria Justinian boʻlib, undan keyin „Graf Stauffenberg“ unvoni berilgan. U Swabianing sharqiy qismida, Ulm va Augsburg oʻrtasidagi Jettingen Stauffenberg qal’asida, oʻsha paytda Germaniya imperiyasining bir qismi boʻlgan Bavariya Qirolligida tugʻilgan. Stauffenberg toʻrt oʻgʻilning uchinchisi edi, jumladan egizaklar Berthold va Alexander va oʻzining egizak ukasi Konrad Mariya, ular 1907-yil 16-noyabrda Jettingenda tugʻilganidan bir kun oʻtib vafot etdilar. Uning otasi Alfred Schenk Graf von Stauffenberg, Württemberg qirolligining soʻnggi Oberhofmarshalli boʻlgan. Stauffenbergning onasi Caroline Schenk Gräfin von Stauffenberg, qizlik qizi Gräfin von Üxkull-Gyllenband, Alfred Richard Avgust Graf von Üxkull-Gyllenband va Valerie Gräfin von Hohenthalning qizi edi.

Dvoryanlarning ajdodlar qal’asi unvonning oxirgi qismi boʻlib, u Schenk Graf von Stauffenberg edi va nomning bir qismi sifatida ishlatilgan. Stauffenberglar oilasi Germaniya janubidagi eng qadimgi va taniqli aristokratik katolik oilalaridan biridir. Uning protestant ajdodlari orasida bir qancha mashhur prussiyaliklar, jumladan, feldmarshal August von Gneisenau ham bor edi.

1919-yil 11-noyabrda Veymar Respublikasi tarkibiga kiruvchi yangi konstitutsiyaviy qonun dvoryanlarning imtiyozlarini bekor qildi. 109-moddada, shuningdek, „Tugʻilish yoki ijtimoiy mavqeiga koʻra qonuniy imtiyozlar yoki kamchiliklar bekor qilinadi. Oliyjanob unvonlar faqat ismning bir qismini tashkil qiladi; oliyjanob unvonlar boshqa berilmaydi“.

Yoshligi 
Yoshligida u akalari bilan Neupfadfinder nemis skautlari uyushmasining aʼzosi va nemis yoshlar harakatining bir qismi edi.

U akalari singari puxta oʻqigan va adabiyotga moyil boʻlgan, ammo oxir-oqibat harbiy faoliyatini boshlagan. 1926-yilda u oilaning anʼanaviy polki — Bambergdagi 17-sonli polk (17-otliq polki) tarkibiga kirdi. Taxminan oʻsha paytda, uch aka-uka Albrecht von Blumenthal tomonidan shoir Stefan Georgening nufuzli doirasi Jorjkreis bilan tanishtirildi, keyinchalik nemis qarshiliklarining koʻplab taniqli aʼzolari paydo boʻldi. George 1928-yilda Das neue Reich („yangi imperiya“), shu jumladan 1922-yilda yozilgan Geheimes Deutschland („maxfiy Germaniya“)ni Bertholdga bagʻishladi.

Stauffenberg 1930-yilda leytenant (ikkinchi leytenant) lavozimiga tayinlangan. U Berlindagi Kriegsakademiyada zamonaviy qurollarni oʻrgangan, ammo butun eʼtiborini Ikkinchi Jahon urushi davomida transport vazifalarining katta qismini bajarishda davom etgan otlardan foydalanishga qaratgan. Uning polki Hitlerning Myunxen kelishuvidagi kutilmagan diplomatik muvaffaqiyati tufayli 1938-yil sentabrida Germaniya qarshilik koʻrsatish toʻntarishi rejalarida qatnashgan general Erich Hoepner boshchiligidagi Germaniyaning 1-yorugʻlik diviziyasi tarkibiga kirdi. Birlik Myunxen kelishuviga koʻra Reyxga qoʻshilganidan keyin Sudetlendga koʻchib oʻtgan Vermaxt qoʻshinlari orasida edi.

Ikkinchi jahon urushi

1939—1940-yillardagi faoliyati 
1939-yilda urush boshlanganidan keyin Stauffenberg va uning polki Polshaga hujumda ishtirok etdi. U Polshaning bosib olinishini va fashistlar rejimi tomonidan boshqarilishini va nemislarning gullab-yashnashiga erishish uchun polyaklardan qul ishchilari sifatida foydalanishni, shuningdek, Germaniya mustamlakasi va Polshani ekspluatatsiyasini qoʻllab-quvvatladi. Nemis aristokratiyasida keng tarqalgan chuqur ildiz otgan eʼtiqod shundan iborat ediki, asosan polyaklar yashaydigan va qisman Prussiya tomonidan Polshani boʻlinib olgan, ammo Birinchi jahon urushidan keyin Germaniya imperiyasidan tortib olingan Sharqiy hududlar Tevton ritsarlari oʻrta asrlardagi singari mustamlaka qilinishi kerak edi. Stauffenberg, „Biz Polshada tizimli mustamlaka qilishni boshlashimiz muhim. Lekin bu sodir boʻlmaydi, deb qoʻrqmayman“ dedi.

Uning amakisi Nikolaus Graf von Üxküll-Gyllenband, Fritz-Dietlof von der Schulenburg bilan birga Hitler rejimiga qarshi qarshilik harakatiga qoʻshilish uchun unga murojaat qilgan boʻlsa-da, Stauffenberg buni faqat Polsha kampaniyasidan keyin koʻrib chiqa boshladi. Peter Yorck von Wartenburg va Ulrich Schwerin von Schwanenfeld uni Hitlerga qarshi toʻntarishda ishtirok etish uchun oʻsha paytdagi Armiya Oliy qoʻmondoni Walther von Brauchitschning adyutanti boʻlishga undadilar. Oʻsha paytda Stauffenberg rad etdi, chunki barcha nemis askarlari 1934-yilda joriy etilgan fyureyd tufayli Germaniya Reyxining prezidentlik institutiga emas, balki Adolf Hitler shaxsiga sodiq boʻlishga vaʼda berishgan.

Stauffenberg boʻlinmasi 6-panzer diviziyasiga aylantirildi va u Fransiya jangida uning Bosh shtabida ofitser boʻlib xizmat qildi, buning uchun u birinchi darajali Temir xoch ordeni bilan taqdirlandi.

Barbarossa operatsiyasi, 1941-42 
Barbarossa operatsiyasi, Germaniyaning Sovet Ittifoqiga bostirib kirishi bilan 1941-yil 22-iyunda boshlandi. Oberkommando des Heeres („Armiya Oliy qoʻmondonligi“; OKH) Sharqiy frontdagi operatsiyalarni boshqargan. Fransiya jangidan soʻng Stauffenberg 1940—1941-yillarning tinch oylarida OKHning tashkiliy boʻlimiga oʻtkazildi. Stauffenberg bu vaqtda hech qanday davlat toʻntarishiga urinmadi. Biroq, aka-uka Stauffenberglar (Berthold va Klaus) Kreisau doirasi kabi rejimga qarshi shaxslar va Hoepner kabi sobiq qoʻmondonlar bilan aloqada boʻlishdi. Ular, shuningdek, Hitlerdan keyingi maʼmuriyat senariylariga tinch aholini, hatto Julius Leber kabi sotsial-demokratlarni ham kiritdilar.

Hoffmanning brigadir Oskar Alfred-Bergerning maktublariga tayangan holda soʻzlariga koʻra, Stauffenberg 1942-yil yozda Vinnitsa (Ukraina)dagi Bosh shtab shtab-kvartirasida oʻrtoq ofitserlarga bu borada gʻazab va hayratni bildirganida, yahudiylarga nisbatan qoʻpol munosabatda boʻlganligi haqida ochiq fikr bildirgan. Stauffenbergning doʻsti mayor Joachim Kuhn Qizil Armiya tomonidan asirga olingan. 1944-yil 2-sentabrda soʻroq paytida Kuhning taʼkidlashicha, Stauffenberg unga 1942-yil avgustida „Ular yahudiylarni ommaviy ravishda otib tashlashmoqda. Bu jinoyatlarning davom etishiga yoʻl qoʻymaslik kerak“ degan gaplarini aytgan.

Qarshilik harakatlari, 1943-44 

Reabilitatsiya qilish uchun Stauffenberg oʻz uyiga, Shloss Lautlingenga (bugungi kunda muzey), oʻsha paytda ham Germaniyaning janubidagi Stauffenberg qal’alaridan biri boʻlgan uyiga yuborilgan. Messtetten Bueloch yaqinidagi Torfellarga koʻp marta tashrif buyurishgan. Avvaliga u oʻzini toʻntarishga qodir emasligidan hafsalasi pir boʻlgan. Ammo 1943-yil sentabr oyining boshiga kelib, yaralaridan biroz sekin tuzalgach, Berlindagi Bendlerstrasse (keyinchalik Stauffenbergstrasse) da joylashgan frontdagi birinchi qator boʻlinmalarini mustahkamlash uchun fitnachilar uni taklif qilishdi va Henning von Tresckow bilan Ersatjeer („Oʻzgartirish armiyasi“ — askarlarni tayyorlash bilan shugʻullangan) shtab-kvartirasida shtab ofitseri sifatida tanishtirishdi.

U yerda Stauffenbergning boshliqlaridan biri qarshilik harakatining sodiq aʼzosi general Fridrix Olbricht edi. Ersatzheer toʻntarishni boshlash uchun noyob imkoniyatga ega edi, chunki uning vazifalaridan biri Valkiriya operatsiyasini oʻtkazish edi. Bu ichki tartibsizliklar harbiy oliy qoʻmondonlik bilan aloqani toʻsib qoʻygan taqdirda Reyx ustidan nazoratni oʻz zimmasiga olishiga imkon beradigan favqulodda chora edi. Valkiriya rejasi Hitler tomonidan kelishilgan edi, lekin u oʻlgan taqdirda uning rejimining qolgan qismini hokimiyatdan olib tashlash uchun yashirincha oʻzgartirildi. 1943-yilda Henning von Tresckow Sharqiy frontga joylashtirildi, bu Stauffenbergga qarshilikni nazorat qilish imkonini berdi. Tresckow Germaniyaga qaytib kelmadi, chunki u fitna muvaffaqiyatsizligidan xabar topgach 1944-yilda Polshaning Królowy Most shahrida oʻz joniga qasd qildi.

1943-yil noyabr oyi oxirida Axel von dem Busschening oʻz joniga qasd qilishga urinishidan soʻng, nafaqat Berlinni egallash, balki Germaniya armiyasi va Hitlerning Sharqiy Prussiyadagi turli shtab-kvartiralarini harbiy kuch bilan egallash uchun batafsil harbiy reja ishlab chiqildi. Stauffenberg von dem Bussche Sharqiy Prussiyaning Rastenburg yaqinidagi Wolfsschanze (Boʻrilar uyi) ga kelganidan soʻng, mayor Kuhga bu yozma buyruqlarni shaxsan yetkazdi. Biroq, Hitler bilan uchrashuv bekor qilinganidan soʻng, von dem Bussche Wolfsschanzedan sharqiy frontga joʻnab ketdi va urinish amalga oshmadi.

20-iyul fitnasidan soʻng Kuhn Sovetlarning harbiy asiriga aylandi. U 1945-yil fevralida sovetlarni hujjatlar yashiringan joyga olib bordi. 1989-yilda Sovet rahbari Mikhail Gorbachev bu hujjatlarni Germaniya kansleri doktor Helmut Kohlga topshirdi. Urushdan beri Germaniyada bir necha yillar davomida fitnachilarning motivlari muhokama qilinmoqda. Koʻpchilik fitnachilar urushni tugatish va professional zobitlar va zodagonlar aʼzolari sifatidagi imtiyozlarini yoʻqotmaslik uchun Hitlerni oʻldirmoqchi deb oʻylardi.

1944-yil 6-iyun kuni ittifoqchilar Fransiyaga qoʻndi. Stauffenberg, boshqa nemis professional harbiy ofitserlari singari, urushning yoʻqolganiga mutlaqo shubha qilmadi. Faqat zudlik bilan sulh tuzish keraksiz qon toʻkilishini va Germaniyaga, uning xalqiga va boshqa Yevropa xalqlariga qoʻshimcha zarar yetkazilishining oldini oladi. Biroq, 1943-yil oxirida u Germaniya zudlik bilan tinchlikka rozi boʻlishi uchun ittifoqchilar bajarishi kerak boʻlgan talablarni yozdi. Bu talablar Germaniyaning 1914-yilgi sharqiy chegaralarini, shu jumladan Polshaning Wielkopolska va Poznan hududlarini saqlab qolishini oʻz ichiga oladi. Boshqa talablar orasida Avstriya va Sudetlandiya kabi hududiy yutuqlarni Reyx tarkibida saqlab qolish, Elzas-Lotaringiyaga avtonomiya berish va hatto Tirolni Bozen va Merangacha qoʻshib olish orqali janubdagi Germaniyaning hozirgi urush chegaralarini kengaytirish kiradi. Hududiy boʻlmagan talablar ittifoqchilar tomonidan Germaniyani har qanday bosib olishni rad etish, shuningdek, „xalqlarning oʻz jinoyatchilari bilan kurashish“ huquqini talab qilib, harbiy jinoyatchilarni topshirishni rad etish kabi fikrlarni oʻz ichiga olgan. Bu takliflar faqat Gʻarbiy ittifoqchilarga qaratilgan edi — Stauffenberg Germaniyaning sharqdagi hududiy yutuqlarini harbiy bosib olishni davom ettirish huquqini talab qilib, Germaniyaning faqat gʻarbiy, janubiy va shimoliy pozitsiyalaridan chekinishini xohladi.

Manbalar

Havolalar 
 Timeline of Stauffenbergʻs life
 Claus Graf Schenk von Stauffenberg (1934) From German History in Documents and Images a project of the German Historical Institute
  — BBC report of 60th anniversary of the 20 July plot; by Clare Murphy, BBC News Online
 „Photos of the 20th July 1944 Memorial in Berlin“ — Part of the photo collection of Ian J. Sanders
 Photos from the German Stern magazine to the 20 July plot
 „Stauffenberg and the Assassination Attempt of July 20, 1944“ — Featured topic at the Memorial to the German Resistanceʼs website
 An „Insight“ episode which mentions Claus von Stauffenberg, who was portrayed by Dan OʻHerlihy
 Operation Valkyrie (History channel documentary)

 Ikkinchi jahon urushidagi nemis armiyasi ofitserlari