MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Barion zaryad

Barion zaryad (barion son) (V) - barionlarning ichki harakteristikalaridan biri. Barcha barionlar uchun V = +1, antibarionlar uchun V = -1, qolgan barcha elementar zarralar uchun V=0. U holda barionlarning paydo boʻlish, oʻzaro taʼsirlashish va yemirilish reaksiyasini Barion zaryad  saqlanish qonuni bilan ifodalash mumkin. Reaksiya paytida antibarion faqat barion bilan juft holda paydo boʻladi. Barion zaryad  saqpanish qonuni elektr zaryadining saqlanish qonuni singari yaxshi oʻrganilmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barion yulduz

Barion yulduz — nazariy tadqiqotlarda oldindan aytib berilgan oʻta zich osmon jismi. U asosan ogʻir elementar zarrachalardan tashkil topgan; massasining asosiy qismi markaziy sohasida boʻlishi kerak. Bu natijalar musbat energiyali va muvozanat holatida boʻlgan yulduzlarning barqarorligini tekshirish hamda Ambarsumyanning oʻta zich obʼyektlar tugʻilishi bilan bogʻliq taraqqiyot konsepsiyasini tahlil qilish kabi nazariy yoʻnalishlarda qoʻlga kiritilgan. Dastlabki hisoblar asosida Barion yulduz giperon yadro (zichligi r>1015 gr/sm), oraliq neytron qatlamva aynigan elektron-proton gaz qobiqlaridan iborat, deb taxmin kilinadi. Uning massasi 2 Quyosh massasidan kichik, radiusi 10 km atrofida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barionlar

Barionlar (yun. barus — ogʻir) — massasi proton massasidan kichik boʻlmagan, barion zaryadi birga teng boʻlgan, yarim butun spinli "ogʻir" elementar zarralar. B. Fermi — Dirak statistikasiga boʻysunadi. Bu guruhga nuklonlar (neytron va proton) va giperonlar kiradi. Faqat proton erkin holda turgʻun boʻladi. Boshqa barcha B. barqaror emas, ular ketma-ket parchalanish yoʻli bilan proton va yengil zarralarga aylanadi. B. maʼlum boʻlgan barcha (kuchli, elektromagnit, kuchsiz va gravitatsion) oʻzaro taʼsirlarda ishtirok etadi. B. bilan boʻladigan har qanday jarayonlarda barion zaryadining saqlanish qonunlari, yaʼni barionlar va antibarionlar sonlari farqi oʻzgarishsiz qoladi. Barcha barionlar uchun barion zaryadi (soni) 1 ga, antibarionlar uchun — 1 ga teng . B. maftunlik, gʻalatilik, goʻzallik va boshqa kvant sonlar bilan tavsiflanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barit

Barit (yun. bans — ogʻir) — ogʻir shpat, sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi BaSO4. Rombik singoniyada kristallanadi. Rangsiz yoki oq, bir oz yashil yoki qizil rang aralashgan boʻladi. Qattiqligi 3,5 — 3,8, moʻrt. Barit 4,5. Odatda yirik kristalli massa hamda zich donador agregatlar koʻrinishida uchraydi. Shishasimon yaltiroq. Baritning yirik konlari Gruziya, Qozogʻiston, Turkmaniston, - shuningdek Rossiya (Ural, Oltoy), Ukraina (Zakarpatye, Donbass)da bor. Oʻzbekistonning Nurota, Chatqol-Qurama togʻlarida topilgan. Barit parmalash ishlari, tibbiyot, rezina va qogʻoz ishlab chiqarish, pirotexnika, koʻnchilikda, oziq-ovqat sanoati, kulolchilik, oq boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Javohirlar
Bariton

Bariton (ital. baritono, yun. barus — vazmin, past; ton—tovush) — 1) erkak xonandalar ovozining bir turi, balandligi jihatidan bas bilan tenor oraligʻida. Diapazoni katta oktavadagi lyasi bilan birinchi oktavadagi sol oʻrtasida. Lirik va dramatik turlarga boʻlinadi. Oʻzbek xonandalaridan M. Qoriyoqubov, N. Hoshimov, S. Benyaminov, chet el xonandalaridan D. Fisherdiskau, M. Mago-Masv, G. Ots, D. Xvorostovskiylar B. ovozlari bilan mashhur; 2) torlikamonli musiqa asbobi (18- a.). Unda 6 — 7 asosiy va 7— 20 rezonans (aks sado) beruvchi torlar boʻlgan; 3) mundshtukli puflama musiqa asbobi, trubadan bir oktava past tovush beradi. Puflama sozlar (asosan, harbiy) orkestrlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkarola

Barkarola (ital. barca — qayiq) — 1) Venesiya qayiqchilarining koʻproq badiha yoʻli bilan bir maromda aytadigan qoʻshigʻi; 2) lirik kuyli 6/8 yoki 12/8 oʻlchovli musiqa asari (odatda romans yoki fortepiano uchun pyesa): Shubert va Glinkaning ovoz va fortepiano uchun B.lari, Shopen, Mendelson-Bartoldi, Chaykovskiy, Raxmaninov fortepiano B.lari va boshqa operalarda ham B.lar uchraydi (Ober, "Portichilik gung"; Rossini, "Vilgelm Tell"; Offenbax, "Gofman ertaklari" va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkash

Barkash, mis lagan — jez yoki misdan tayyorlanadigan roʻzgʻor buyumi; doyra yoki toʻrtburchak shaklida ishlanadigan yuzi yoyiq, keng idish. Cheti (labi) yonga qayrilgan boʻladi, cheti kungurali ishlangani qoshiklik B. deb ataladi. B. yuzasi nafis naqsh mujassamoti bilan toʻldirib bezatiladi, uning naqshsiz turi ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkashli Maxdiy

Barkashli Maxdiy (1911, Tabriz -1988) — eron musiqashunosi. Musiqashunoslik va fizika fanlari doktori. Oʻrta asr musiqa nazariyasi, jumladan, Forobiy, Ibn Sino, Abdulqodir Marogʻiy musiqiy risolalari tadqiqotchilaridan. Eron dastgohlari nashriga hissa qoʻshgan, musiqa akustikasi muammolariga bagʻishlangan asarlar muallifi. Tehron xalqaro musiqashunoslar kongressining (1962) tashkilotchilaridan. 1975-yil Toshkent davlat konservatoriyasida "Eron dastgohlari", "Forobiy nazariyasi", "Musiqaviy akustika" hamda "Zamonaviy Eron musiqasining ijodiy muammolari" mavzuida maʼruza va mashgʻulotlar oʻtkazgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barkgauzen effekti

Barkgauzen effekti - tashqi sharoit (mas, magnit maydoni) uzluksiz oʻzgarganida ferromagnitlar magnitlanganligining sakrasheimon oʻzgarishi. Nemis fizigi G. Barkgauzen 1919-yilda kashf qilgan. Ferromagnetiklarda har xil moddalar aralashmalari boʻlgani uchun (begona aralashmalar, dislokatsiya, qoldiq mexanik kuchlanishlar va h. k. tufayli) Barkgauzen effekti  roʻy beradi, bular esa jismning magnit strukturasiga taʼsir qiladi. Bu effekt har xil tashqi sharoit (mas, temperatura, bosim va h. k.) oʻzgarishida kuzatiladi (qarang Ferromagnetizm).

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Effektlar haqidagi maqolalar
Barkisimeto

Barkisimeto — Venesuela shim.-gʻarbidagi shahar. Lara shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 724 ming kishi (1990). Barkisimeto stansiyasi. Barkisimeto rayonining savdo-transport markazi. Oziq-ovqat (shakarqand va boshqalar), toʻqimachilik, sement, koʻn poyabzal sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. Shaharga 1552-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Venesuela
Charles Glover Barkla

Charles Glover Barkla () (1877.7.6—1944.23.10) — ingliz fizigi. Rentgen nurlarining qutblanuvchanligini (1904), harakterli rentgen nurlanishini (1906) kashf etdi. Nobel mukofoti laureati (1917).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1877-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
7-iyunda tugʻilganlar
23-oktabrda vafot etganlar
Mixail Bogdanovich Barklay-de-Tolli

Barklay-de-tolli Mixail Bogdanovich (1761 — 1818) — rus sarkardasi, 1812-yilgi Fransiya-Rossiya urushining qahramoni, general-feldmarshal (1814), knyaz (1815). U shotlandlar av-lodidan boʻlib, Liflyandiya gubernyasida (Boltiq boʻyi) harbiy xizmatchi oilasida tugʻildi. Barklay-de-tolli rus-turk urushida (1787 — 91), rus-shved urushlarida (1788 — 90 va 1808 — 09) qatnashdi; u, ayniqsa, Fransiyaga qarshi olib borilgan urushda (1806 — 07) shuxrat topdi. 1809-yildan Finlandiyaga general-gubernator qilib tayinlandi; 1810 — 12 yillarda harbiy vazir. 1812-yil urushida 1-Gʻarbiy armiyaning qoʻmondoni. Borodino jangiaya Barklay-de-tolli markaz va oʻng qanotta qoʻmondonlik qildi. M. I. Kutuzov vafot etgach (1813-yil may), Napoleon I ga qarshi kurashayotgan rus-prus armiyasiga bosh qoʻmondon qilib yuborildi. Urush tugab, Rossiyaga qaytganida u yana 1-armiyaga qoʻmondonlik qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barclays

"BARKLEYS BANK" ("Barklays Bank") — Buyuk Britaniyadagi yirik tijorat banki. 1694-yilda Bankirlar uyi sifatida tashkil etilgan. 1869-yildan "Barkley end kompani" nomi bilan yuritilgan. Angliya banklarining "katta toʻrtligi"ga kiradi. Mamlakatda 2900 boʻlimi va agentligi ishlaydi, 80 xorijiy mamlakatda 2 mingdan ortiq boʻlimlari va shoʻʼba kompaniyalari bor (Afrika, Oʻrta Sharq, Lotin Amerikasi, AQSH, GFR, Belgiya va boshqa mamlakatlarda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barlos

Barlos (Barulas, Ballos) — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. XIII asr 2-yarmida Ili daryosi boʻylaridan Qashqadaryo vohasiga koʻchishgan. XIV—XV-asrlarda shu voha aholisining siyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida muhim rol oʻynagan. Amir Temur barlos qabilasidan boʻlib, sarkarda va viloyat amirlarini asosan shulardan tayinlagan. Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qorluq-chigil lahjasida soʻzlashgan.

Barloslar Kesh (hozirgi Shahrisabz) hududini nazorat qilgan va uning barcha nasl-nasabi shu hudud bilan bogʻlangan. Koʻchmanchi boʻlib qolgan qoʻshni qabilalarning aksariyatidan farqli oʻlaroq, barloslar oʻtroqlashgan qabila edi. Oʻrta Osiyoning tub aholisi bilan keng aloqalar tufayli qabila islom dinini hamda arab va fors tillarining kuchli taʼsirida boʻlgan qarluq tarmogʻiga mansub turkiy chagʻatoy tilini qabul qilgan edi.

Barloslarning bir guruhi Temuriylar va Boburiylar davrida Afgʻoniston va Hindiston hududiga koʻchib oʻtgan. XIX asrda birgina Dehli shahri atrofida 15 ming barlos yashaganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Ammo barlos qabilasining asosiy qismi Oʻzbekistonning janubiy hududlarida qolib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlgan. Barloslar oʻzbek tilining qarluq-chigil lahjasida soʻzlashgan.

Tarixi 
Barloslar haqida Rashididdinning Oltin daftar kitobida, „Moʻgʻullarning maxfiy tarixi“ kitobida baʼzi maʼlumotlar uchraydi. Rashididdining fikricha, barloslar nirun moʻgʻullarning Borjigin urugʻidan tarqalgan. Rashididdinning yozishicha, barlos etnonimi Chingizxon davridan beri mavjud boʻlib, Chingizxon oʻgʻli Chigʻatoyga 4 000 kishilik qoʻshin ajratganida, ularning koʻpchiligi barlos urugʻidan boʻlgan. Moʻgʻul tilidan tarjima qilinganida barlos soʻzi yoʻgʻon, kuchli deb tarjima qilinadi. Abulgʻozixon fikricha esa, barlos soʻzi sarkarda degan maʼnoni beradi.

Oʻzbek barloslari yuqori maqomga ega edilar. Ular barlos haqida „mardikorga bormas“ (yaʼni, u kunlik ishchi sifatida ishlashga ketmaydi) deb aytishgan. Sariosiyo viloyatining Oʻrta Koʻruk qishlogʻidan boʻlgan eski oʻzbek Barlos Botir boboning aytishicha, barlosni hech kim mardikorllikka undashi mumkin emas va barloslarning oʻzlari bu ishlarda qatnashishni uyatli deb bilishadi.

Barlos lahjasi oʻzbek tilining qarluq-chigil shevasiga tegishli boʻlib, koʻplab xususiyatlari bilan oʻzbek tilining shahar lahjalariga yaqin turadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Oʻzbek qabila va urugʻlari 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Barmakiylar

Barmakiylar — mashhur vazirlar xonadoni; balxlik tabib va kohin Barmak avlodlari boʻlib, ulardan ayrimlari oʻz qobiliyat va bilimi tufayli abbosiylar saroyida yuqori lavozimlarga erishgan. Chunonchi, Barmakning toʻngʻich oʻgʻli Xolid birinchi abbosiy xalifa Abul Abbos Abdulloh hukmronligi davri (750 — 754) da vaziri aʼzam, ikkinchi xalifa Abu Jaʼfar Mansur davri (754 — 775) da esa moliya vaziri, soʻng Mosul hokimi boʻlgan, ayni vaqtda Bagʻdod shahri qurilishiga boshchilik qilgan. Uning oʻgʻli Yahyo oʻsha davrda Ozarbayjon va Armanistonda xalifa Abu Jaʼfar Mansurning noibi edi. Xalifa Maxdiy davri (775 — 785) da esa u devon boshligʻi va Horun ar-Rashidning murabbiysi boʻlgan. Horun ar-Rashid xalifa boʻlgach (786), uni vazir etib tayinlagan. Lekin, Yahyo tez orada davlat ishlaridan voz kechib, uning oʻrnini navbatma-navbat oʻgʻillari Fazl va Jaʼfar egʻallagan. Ular ayni vaqtda Horun ar-Rashid farzandlarining murabbiysi hamda Misr va Xurosonda abbosiylar noibi boʻlganlar. Yahyoning qolgan oʻgʻillari ham boy-badavlat yashab, yuqori davlat lavozimlarida ishlaganlar. B.dan xalifaga eng suyukligi — Jaʼfar edi. Horun ar-Rashid uni kun boʻyi, hatgo iloji boʻlsa, kechalari ham oʻz suhbatidan ketkazgisi kelmas edi. Ammo, Jaʼfar Horun ar-Rashidning ishonchu hurmatini suiisteʼmol qilib, uning singlisini yashirincha oʻz nikohiga olgach, qatl etilgan va shu voqea sababli B. tamomila qirib tashlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barmoq

Barmoq — qad. uzunlik oʻlchov birligi (18-asr); Oʻrta Osiyoda ishlatilgan. Oʻrta barmoqning oʻrta boʻgʻini eniga teng uzunlik. 1B. 2,078+2,28 sm ga teng; uni yaxlitlab, 2,25 ga teng deb qabul qilish mumkin. Baʼzi adabiyotlarda angoʻsht va asba (B. kengligi) koʻrinishida ham uchraydi.

Yana q. 

 Barmoqlar

Manbalar  

Oʻlchov birliklari
Barmoqlar

Barmoqlar — odamda qoʻl-oyoq kaftlarining uch qismi; Barmoq beshta boʻlib, har bir barmoqda uchtadan (bosh barmoqda ikkita) naysimon mayda suyaklar — falangalar bor. Barmoqlar oʻzaro boʻgʻimlar, muskullar orqali bir-biri bilan erkin harakat kila oladigan tarzda birlashgan. Odam qoʻl barmoqlarini bukib asboblarni ushlash, mehnat qobiliyatini oshirish imkoniyatiga ega. Shuning uchun tarixiy rivojlanishda bosh barmoq qolgan Barmoqlarga nisbatan koʻndalang joylashib, biror narsani ushlashga moslashgan. Oyoq Barmoqlari bukilib-yozilib odamning yurishiga, tik turganda muvozanatni saqdashga moslashgan. Barmoqlardagi muskullar mayda qon tomir va nervlarga boy, shu tufayli turli nozik harakatlarni (musiqa asbobini chalish, yozish, rasm chizish va h. k.) bajarishga imkon beradi. Ona qornida homilaning notoʻgʻri rivojlanishi natijasida barmoqsizlik (adaktiliya), Barmoqlar sonining kam (oligodaktiliya) yoki koʻp (polidaktiliya) boʻlishi uchrab turadi. Hayvonlarda Barmoqlarning tuzilishi va shakli ularning hayot sharoitiga, bajaradigan vazifasi (kovlash, uchish, suzish)ga qarab turlicha boʻladi. Qushlarda oldingi oyoq qanotga aylanib, uch barmoq rudimenti qolgan, orqa oyogʻida 4 ta barmoq bor. Tuyoqli hayvonlarda esa Barmoqlar tuyoqdan iborat va Barmoqlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Anatomiya
Tibbiyot
Osteologiya
Barn

Barn (ing . barn) — atom va yadro zarralarining toʻqnashish jarayonlari koʻndalang kesimlarining oʻlchov birligi B. orqali belgilanadi. 18=10-24sm2=10-28m2.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Christiaan Barnard

BARNARD (Barnard) Kristian (1922) — Janubiy afrikalik jarroh. Birinchi boʻlib bemorga boshqa odamning sogʻlom yuragini koʻchirib oʻrnatgan (1967). Keyinchalik (1974) B. tomonidan qilingan operatsiyada yurak bitib birikib ketgan. "Yoqimsiz unsurlar" romanini nashr ettirgan (1977, 3. Stander bilan hamkorlikda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barnard yulduzi

Barnard yulduzi - kuchsiz qoʻshaloq yulduz. M5V spektral sinfiga kiradi. Koʻrinmas yoʻldoshga (aylanish davri taxminan 25 yilga teng) ega. Iloneltuvchi yudduz turkumida joylashgan. Barnard yulduzigacha boʻlgan masofa 1,83 ps ga teng . Barnard yulduzining yil davomidagi xususiy harakati 10,25" ni tashkil etadi. Uzoq kuzatishlar shuni koʻrsatdiki, Barnard yulduzi yoʻldoshining massasi 1,2 Yupiter massasiga teng ekan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yulduzlar
Barnett effekti

Barnett effekti — ferromagnit namunaning aylanishi bilan uning aylanish oʻqi boʻyicha magnitlanganlikning oshishi hodisasi. Amerikalik fizik S. Barnett 1909-yilda kashf etgan. Atomlar magnit momentlarining mexanik momentlariga bogʻliqligini koʻrsatadi. Barnett effekti ga teskari effektni Eynshteyn — de Xaaz effekti deyiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Effektlar haqidagi maqolalar
Baro

Baro (yun. baros — ogʻirlik) — qoʻshma soʻzlarning bir qismi; bosimga aloqadorlikni bildiradi (mas, barometr, barokamera, baroterapiya va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barograf

Barograf (baro... va yun. grapho — yozaman) — atmosfera bosimini uzluksiz qayd qilish uchun moʻljallangan asbob. Ishlash tarziga qarab, aneroidli va simobli xillarga boʻlinadi. Amalda aneroidli B. koʻproq ishlatiladi. Uning qabul qiluvchisi bir-biriga mahkamlangan aneroid qutilaridan iborat. Atmosfera bosimi oʻzgarganda qutilar qisiladi yoki choʻziladi, natijada ularning qopqoqlari koʻtariladi yoki pasayadi va shunda pero darajalarga boʻlingan lentaga muayyan chiziqlarni chizadi. Shu tariqa atmosfera bosimi qayd qilib boriladi. Juda sezgir B. mikrobarograf deb ataladi. Meteorologiya st-yalarida, samolyot va aerostatlarda ishlatiladi (qarang Barometr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Barokamera

Barokamera — barometrik bosimni sunʼiy ravishda oʻzgartirishga imkon beruvchi germetik kamera. Past bosimli (vakuumli), yuqori bosimli (kompression), muqim (statsionar) va koʻchma turlari boʻladi. Eng koʻp tarqalgan turi past bosimli B.; unda bosimni atmosfera bosimidan boshlab mm sim. ust. ulushlarigacha (1 mm sim. ust.=133,322 n/m2) oʻzgartirish mumkin. B. hajmi m3 ulushlaridan bir necha yuz m3 gacha. Past bosimli B .dan kosmik tibbiyotda Yer atmosferasining yuqori qatlamlarida yuz beradigan turli hodisalarning inson va hayvonlar organizmiga taʼsirini oʻrganishda, balandlik mashqlarini oʻtkazishda, kosmosda ishlatiladigan jihoz va asboblarni sinashda foydalaniladi. Ichki temperaturani oʻzgartirsa boʻladigan B. termobarokamera deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barometr

Barometr (yun. baros — ogʻirlik - metr) — atmosfera bosimini oʻlchashda ishlatiladigan asbob. 
Turli xillari bor:
1) simobli B.; gidrostatik qonunlariga asoslanib yasalgan;
2) metall B. yoki aneroid; qattiq jismning elastikligiga asoslanib yasalgan;
3) gipsotermometr yoki termobarometr; suyuqlik qaynash temperaturasining tashqi atm bosimiga bogʻliqligiga asoslanib yasalgan;
4) gaz B.; gazlarning elastiklik xossasiga asoslanib yasalgan;
5) normal B.; meteorologik stansiya tarmoqlaridagi B.lar uchun etalon vazifasini bajaradi.
Meteorologik stansiya tarmoqchalarda eng koʻp tarqalgan simobli B. uzunligi 1 m ga yaqin keladigan bir uchi berk shisha naydan iborat. Nayga simob toʻldirilib, simobli metall kosaga toʻntarilsa, shisha naydagi simob ustuni tashqi atmosfera bosimi bilan muvozanatlashguncha naydagi simobning maʼlum qismi metall kosaga toʻkiladi. Shisha naydagi simob ustida boʻshliq (Torrichelli boʻshligʻi) hosil boʻladi. Simobli B. baʼzan metall kosasiz, faqat shisha naydan yasaladi. Bunday B. uzun va qisqa tirsakdan iborat boʻlib, sifonli B. deyiladi. Uzun tirsagining uchi berk, qisqa tirsagining uchi ochiq va kengroq boʻladi. Atmosfera bosimi kamayganda kengroq joyga simob oqib tushadi. Sifonli B.larda atmosfera bosim ochiq va berk naylardagi simob ustunlari farqiga qarab topiladi. Atmosfera bosimi oʻzgarishlarini uzluksiz qayd qilib boradigan asbob barograf deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barometrik formula

Barometrik formula — ogʻirlik kuchi maydonidagi gaz (atmosfera) bosimining balandlikka qarab oʻzgarishini ifodalaydigan formula. Hamma balandliklarda temperatura birday hisoblanganda (izotermik hol): bunda:  — gaz bosimi,  — gazning molekulyar ogʻirligi,  — gaz doimiysi,  — ogʻirlik kuchi tezlanishi,  — mutloq temperatura. Barometrik formula balandlik ortib borgan sari gaz (atmosfera) bosimining kamayib borishini koʻrsatadi. Balandlik katta boʻlsa, temperaturani oʻzgarmas deb belgilaydi. Atmosferaning ayrim qatlamlarida temperatura  balandlikka qarab chiziqli oʻzgaradi.

Samolyot qanday balandlikda uchayotganini koʻrsatuvchi asbob — altimetrning ishlash tarzi atmosfera bosimining balandlikka qarab oʻzgarib borishiga asoslangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Baroniy Ziyovuddin

Baroniy Ziyovuddin (1285 - 1356) — tarixchi; Dehli sultoni Muhammad Tugʻloq saroyida yashab, ijod qilgan. B.ning "Tarixi Firuzshohiy" asari sultonlikning 1265-yildan 1356-yilgacha boʻlgan tarixiga oid. Asar shaxsiy kechinmalar asosida yozilgan boʻlib, qimmatli manbalardan hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot

Barot (arab. — maktub, podshoh yoki xon guvohnomasi) — podshoh, sulton, xon tomonidan soliq yoki jarimadan ozod etish; yerga vaqtincha yoki toʻla egalik qilish huquqini beruvchi yorliq. Maʼlum shart bilan biron mansabni egallash, xalqdan soliq toʻplash, u yoki bu kishidan maʼlum hajmdagi pulni olish va boshqa uchun hukmdor devoni tomonidan berilgan maxsus yorliq, guvohnoma. Yorliq egasi barotdor deb atalgan. B. podshoh, xonning tugʻrosi (gerb, davlat nishonasi) va muhri bilan tasdiqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot oyi

Barot oyi — qamariya yil hisobida, yaʼni Oy taqvimi (kalendari)da, shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida sakkizinchi oy (shaʼbon oyi)ning nomi; 29 kunga teng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Yil oylari
Islom
Pokiston
Baroterapiya

Baroterapiya (baro... va terapiya) — davolash maqsadida yuqori yoki past (odatdagiga nisbatan) havo bosimidan foydalanish. Umumiy B. barokamerada oʻtkazilib, unga bir yoki bir necha bemor joylashtiriladi va unda kislorod, havo yoki boshqa kislorodi bor gazli aralashmaning oshirilgan yoki pasaytirilgan bosimi vujudga keltiriladi. Nafas yetishmovchiligi, yurak-tomir kasalliklari, gangrena, shok, koʻp qon yoʻqotish, shuningdek miyaga qon quyilishi yoki uning tomirlarida havo pufakchalarining turib qolishi, is gazidan zaharlanish va boshqa holatlarda B.dan foydalaniladi. Havo bosimi oshirilgan umumiy B. gavvoslarda kesson kasalligini davolashda qoʻllaniladi. Havo bosimi pasaytirilgan B. koʻkyoʻtal, bronxial astma va tashqi nafasning qiyinlashuvi bilan kechadigan kasalliklarda qoʻllaniladi. Gipertoniya, yurakning ishemik kasalligi va hazm yoʻllaridagi ayrim kasalliklarning boshlangʻich shakllarini davolashda biatrondagi umumiy B. qoʻllaniladi. Toʻqimalarning kislorodga toʻyinishini oshirish infeksiya qoʻzgʻatuvchisiga halokatli taʼsir koʻrsatadi, chunki u kislorodsiz sharoitda yaxshi koʻpayadi. Bunday davoni qoʻllash anaerob infekiiyadan oʻlishni ancha kamaytiradi va koʻpincha zararlangan sohani saqlab qolish imkonini beradi. OʻzRdagi koʻpgina davolash muassasalarida B. keng qoʻllaniladi, buning uchun ular maxsus barokameralar bilan jihozlangan. Davo maqsadida B.dan foydalanish mumkinligini vrach belgilaydi. Asosan davolash muassasalarida yetarli tayyorgarlikdan oʻtgan mutaxassis vrachlargina B. bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barotravma

Barotravma (baro... va travma) — havo bosimining keskin oʻzgarishi natijasida oʻzida havo saqlaydigan aʼzolar (nogʻora parda, oʻrta quloq, burunning yondosh boʻshligʻi, oʻpka)ning shikastlanishi. Toʻsatdan burun va qalqumdan qon kelishi bunga misol boʻla oladi. Atmosfera bosimi asta-sekin oshib borsa, quloq pardasiga hech qanday taʼsir etmaydi, chunki bunday hollarda bosim quloq pardasining ikkala tomonida (tashqi eshituv yoʻli bilan oʻrta quloq boʻshligʻi) Yevstaxiy nayi orqali baravar taqsimlanadi. Bosim keskin oʻzgarganda, mas, samolyot tez koʻtarilganida yoki tushganida, bosimni baravarlash uchun yutish harakatini bajarish tavsiya etiladi (buning uchun samolyotda yoʻlovchilarga konfet beriladi). Eshituv aʼzosi bosimni baravarlashga ulgura olmasa, quloq pardasi taranglashib, eshituv suyakchalari orqali bosim ichki quloqqa taʼsir etadi. B.da dastlab quloq ogʻriydi, keyin odam yaxshi eshitmaydi, qulogʻi shangʻillaydi, baʼzan boshi aylanadi. Bosim ancha oʻzgarganda quloq pardasi yorilishi mumkin. B. uchuvchilar, parashyutchilar, gʻavvoslar va boshqalarda uchraydi. B.ning oldini olish uchun odamlar barokamsrada mashq qildiriladi: shovqinni kamaytiradigan moslamalardan foydalaniladi (quloq berkitiladi yoki ichiga paxta tiqiladi); bosim oʻzgarishini koʻtara olmaydigan kishilar uchuvchilik, suv ostida suzish va ishlashdan ozod qilinadi. Davosi: bemor tinch qoʻyiladi, tinchlantiruvchi dorilar va fizioterapiya buyuriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil