Ang Rita Sherpa

Ang Rita Sherpa (; 1948-yil 27-iyul — 2020-yil 21-sentyabr) — nepallik alpinist boʻlib, 1983—1996-yillarda Everest choʻqqisiga qoʻshimcha kislorodli asbobsiz oʻn marta koʻtarilgan kishi. Uning oltinchi Everest togʻiga koʻtarilishi eng muvaffaqiyatli koʻtarilish boʻyicha jahon rekordini oʻrnatgan va oʻninchi koʻtarilishida bu rekordni qayta tiklagan. Garchi boshqalar Everest choʻqqisini koʻproq zabt etishgan boʻlsa-da, u haligacha qoʻshimcha kislorodli asbobsiz eng koʻp choʻqqilarga chiqish boʻyicha rekord oʻrnatgan. U qishda qoʻshimcha kislorodli asboblarsiz Everestga koʻtarilgan birinchi va hozirgi kungacha yagona odam hisoblanadi. Tengdoshlari unga „Qor barsi“ laqabini berishgan.

Yoshligi 
Sherpa 1948-yilda Solukhumbuning Thame shahrida tugʻilgan. Uning oilasi qoʻtos xoʻjaligi bilan shugʻullangan. U bolaligini qoʻtos boqish va Himoloy togʻlari boʻylab Tibetga savdo ekspeditsiyalarida yuk tashuvchi sifatida oʻtkazgan. U 15 yoshida yuk tashuvchi sifatida alpinizmga qoʻshilgan. U hech qanday rasmiy yoki alpinizm sohasida taʼlim olmagan.

Faoliyati 
Sherpaning birinchi muvaffaqiyatli koʻtarilishi 20 yoshida Cho Oyu togʻiga chiqishi bilan boshlangan. U Everest, K2, Cho Oyu, Lxotse, Manaslu, Annapurna va Dhaulagiri kabi oʻnlab togʻlarni qoʻshimcha kislorodsiz bir necha marta muvaffaqiyatli zabt etgan. U sakkiz ming kishilik guruhda jami 18 marta muvaffaqiyatli boʻlgan hamda ularning deyarli barchasi kislorodsiz oʻtgan.

Sherpa birinchi marta 1983-yilda Everestga ko‘tarilgan. 13 yildan koʻproq vaqt ichida u kislorodli asbobdan foydalanmasdan Everest choʻqqisiga yana toʻqqiz marta chiqgan. Uning oʻnta choʻqqisidan sakkiztasi janubi-sharqiy tizma yoʻli orqali boʻlgan. Uning soʻnggi choʻqqisi 1996-yilgi Everest halokatidan 12 kun oʻtib boʻlgan. U falokatda do‘stlarini yo‘qotganidan siqiladi. Oʻsha yili u kasal boʻlib qolgan. Oilasining soʻzlariga koʻra, qirol Birendra valiahd shahzoda Dipendrani sogʻligʻi yomonlashgani sababli Sherpani alpinizmdan ketish haqidagi iltimosini bildirish uchun yuborgan. Valiahd shahzoda tashrifidan keyin u alpinizmni toʻxtatdi.

Sherpa qishda qoʻshimcha kislorodsiz Everest choʻqqisiga chiqqan birinchi odam boʻldi va bu muvaffaqiyatga 1987-yilda erishgan. Shuningdek, u Everestga 10 marta koʻtarilgan birinchi odam edi. U 2017-yilda Guinness rekordlar kitobi tomonidan Everest cho‘qqisiga kislorodli asbobsiz o‘n marta ko‘tarilgan dunyodagi yagona shaxs sifatida eʼtirof etilgan. Bu rekord 2020-yilda ham saqlanib turibdi.

Sherpa oʻz tengdoshlari tomonidan oʻz davrining eng kuchli va mohir sherpa yoʻlboshchisi deb hisoblangan. Sherpaning soʻzlariga koʻra, u bir vaqtlar Dhaulagiriga ekspeditsiyada past-balandlikda yuk tashuvchisi sifatida roʻyxatdan oʻtgan. Ammo Dhaulagiri-III lageriga jihozlar olib borishga majbur qilingan va u bu vazifani poyabzalsiz va toqqa chiqish vositalarisiz aʼlo datajada ado etgan. 1985-yilning aprel oyida u oʻzi boshqargan Norvegiya jamoasiga rahbarlikni qor boʻroniga qaramay Everest choʻqqisiga muvaffaqiyatli olib chiqgan. 1987-yilning qishida Everest choʻqqisiga koʻtarilish rekordini oʻrnatish paytida u Janubiy Koreya jamoasiga ham yordam berdi. Sherpaning soʻzlariga koʻra, u va boshqa alpinist bir kechada jamoadan ajralganidan soʻng, ular isinish va tirik qolish uchun tun boʻyi aerob mashqlarini bajarishgan. 1990-yilda u Nepal armiyasi jamoasiga Everest ekspeditsiyada yordam beradi. Tayyorgarlikni deyarli 50 kishi bilan boshlagan jamoadan Sherpa bilan birga faqat toʻrt nafari choʻqqiga chiqdi. Ulardan faqat bittasi Nepal armiyasi askari boʻlgan.

Kasalligi va oʻlimi 
Sherpa umrining oxirigacha davom etgan jigar kasalligi sababli 1996-yilda kasal boʻlib, alpinizmdan nafaqaga chiqdi. U 2015-2016-yillarda ham insultga uchragan. Sherpa 2020-yil 21-sentabr kuni ertalab soat 10larda Katmandudagi qizining qarorgohida to‘satdan, 72 yoshida vafot etgan. Bosh vazir KP Sharma Oli Twitter’da hamdardlik bildirdi — „Uning yutuqlari abadiy yodimizda boʻladi“.

Sherpaning jasadi 23-sentyabr kuni dafn marosimidan oldin Katmandudagi gompada saqlangan. Uning dafn marosimi buddizm urf-odatlariga koʻra, Katmandudagi Bagmati va Bishnumati daryolarining muqaddas qoʻshilgan joyi Teku Dobxanda milliy sharaf bilan oʻtkazildi. Turizm va madaniyat vaziri Yogesh Bhattarai uning tanasini milliy bayroq bilan oʻradi va Nepal qurolli kuchlar politsiyasi otryadi gun salute (osmonga oʻq otish) bilan oʻz hurmatini koʻrsatdi.

Shaxsiy hayoti 
Sherpaning uchta oʻgʻli va bir qizi boʻlgan. Uning to‘ng‘ich o‘g‘li Karsang ham alpinist bo‘lib, Everest cho‘qqisini to‘qqiz marta zabt etgan. Ammo Karsang 2012-yilda ekspeditsiya paytida vafot etdi. Ikkinchi o‘g‘li Chxevan otasi hamda akasi kabi besh marta Everest cho‘qqisini zabt etadi. Shuningdek, Ang Ritaning rafiqasi katta o‘g‘lining o‘limidan bir yil o‘tib vafot etadi. Ang Rita hayotining soʻnggi yillarini Katmanduning Jorpati shahridagi qizining qarorgohida oʻtkazdi.

Mukofot va unvonlar 
Sherpa Gorkha Dakshina Bahu ordeni va Tri Shakti Patta ordeni bilan taqdirlangan.

Everest togʻiga koʻtarilish

Manbalar 

2020-yilda vafot etganlar
1948-yilda tugʻilganlar
Guinness rekordlar kitobi
Alpinistlar