MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Itterbiy

Itterbiy (lot. Ytterbium), Yb - mendeleyev davriy sistemasining II guruhiga mansub kimyoviy element, lantanoidlarga kiradi. Tartib rakami 70, atom massasi 173,04. Tabiiy Itterbiy 7 ta barqaror izotopdan tashkil topgan. 168Yb (0,14%), 17°Yb(3,03%), 171Yb(14,3%), 172Yb(21,82%), mYb(16,13%), 174Yb(31,84) va 176Yb (12,73%). Birikmalarda 2,3 valentli, atom radiusi 0,193 nm, ion radiusi (qavslarda koordinatsiya sonlari koʻrsatilgan) Yb3+ 0,101 nm (6), 0,107 nm (7), 0,113 nm (8), 0,118 nm (9), Yb2+ 0,116 nm (6), 0,122 nm (7), 0,128 nm (8). 1978-yilda shved kimyogari Itterbiy Marinyak Shvetsiyaning Itterbyu (Ytterby) qishlogʻida tarkibida Itterbiy boʻlgan element topganligi uchun bu yangi elementga Itterbiy nomi berilgan. Itterbiy — siyrak element, yer poʻstidagi miqdori massa jihatidan 3,3-10~5%, dengiz suvlarida esa 5,2-10~7 mg/l ni tashkil etadi. Nodir elementlar bilan birgalikda bastnezit, monatsit, fergyusonit, ksenotim, gadolinit va b. minerallar tarkibida uchraydi. Itterbiy — oqish kulrang metall. Zichligi 7,02 g/sm3. Suyuqlanish temperaturasi 824°, qaynash tempaturasi 1211°, Brinell boʻyicha kattikligi 343 MPa. Havo taʼsirida sekin, 400° da tez oksidlanib, oksid va karbonat aralashmasini hosil qiladi. Mineral kislotalar bilan xona temperaturasida reaksiyaga kirishadi. Issiq suvda havo taʼsirida sekin oksidlanadi. Qizdirilganda galogenlar bilan birikadi. Itterbiy (P)-oksid Yb2O3 — kub pan-jarali rangsiz kristall modda. Zichligi 9,213 g/sm3 5000 MPa bosim ostida 823 K da monoklin modifikatsiyagaoʻtadi. Zichligi 10,00 g/sm3. Itterbiyning oksalat, nitrat va b. tuzlarini 800— 1000° da parchalab olinadi. Maxsus keramik mahsulotlar, lyuminoforlar olishda qoʻllaniladi. Itterbiy boshqa nodir elementlar bilan aralashmada poʻlat uchun kaytaruvchi va modifikator sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Ittikanak

Ittikanak (Bidens) — qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar tur-kumi. Boʻyi 15—60 sm, barglari qanotsimon, qisqa bandli. Qaramaqarshi joylashgan. Gullari sariq, savatchaga toʻplangan. Mevasi pistacha. Oʻzbekistonda 1 turi oʻtloklarda, ariq boʻylarida, ekinlar orasida usadi. Tarkibida karotin, S vitamin, efir moyi, oshlovchi boʻyoq, shilimshiq va b. moddalar bor. Xalq tabobatida bolalarning diatez kasalligini davolashda ishlatiladi. Tibbiyotda ovqatni hazm qildiruvchi, siydik haydovchi va ter chikaruvchi dori sifatida, baʼzi teri kasalliklari (ekzema)ni davolashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Ittihod va taraqqiy

"ITTIHOD VA TARAQQIY" (turkcha "İttihat ve Terakki") — turk inqilobchilarining siyosiy tashkiloti. Bu tashkilot aʼzolari keyinchalik oʻzlarini Yosh turklar deb atashgan. 1889-yil Istan-bulda Yosh turklarning maxfiy siyosiy tashkiloti sifatida tashkil topdi. Unga Istanbul harbiy tibbiyot oʻquv yurti talabalari Abdulla Javdat, Ibrohim Temo, Ishoq Sukuti, Mahmed Rashid asos soldi. Tashkilotning asosiy maqsadi sulton Abdulhamid II (1842—1918)ning mustabid hokimiyatini konstitutsion tuzum bilan almashtirishdan iborat boʻlgan. Tez orada xo-rijda ularning "Usmonlilar Ittihod va taraqqiy jamiyati" ham tuzildi. 1892-yildan Parijda turk tilida tashkilotning "Mashvarat" gaz. chiqa boshladi. 1907-yil oxirida Parijda boʻlgan kong-ressda muxolifatdagi kuchlar Usmonlilar hokimiyatiga qarshi "I. va t." tashkiloti yetakchiligida blok tuzishdi. Axmad Rizo boshchiligidagi tashkilot rahbariyati xorijdan sultonlikka qarashli Makedoniyaning markaziy shahri — Salonikiga kelib oʻrnashdi. Mamlakatda Abdulhamid 11 mustabid zulmiga qarshi kurash avj olib ketdi. Mamlakatda ittihodchilar rahbarlik qilgan Yosh turklar inqilobi gʻalaba qozondi. 1908-yilda "I. va t." tashkiloti partiyaga aylantirildi. Ziyo Koʻkalpnnt turkchilik goyalari "I. va t." tashkiloti aʼzolariga kuchli taʼsir koʻrsatdi. "I. va t." tashkiloti aʼzolari Turkiyada demokratik erkinliklarni joriy qilishga kirishdi.

1913-yilda Talʼat posho — Turkiyaning Bosh vaziri, Anvar posho — harbiy vazir, keyinchalik Bosh qoʻmondon, Ja-mol posho — harbiy dengiz kuchlari vaziri lavozimlarini egalladi. Anvar posho Buxorodan Turkiyaga tahsil olish uchun borgan Usmon Xoʻja, Fitrat kabi talabalarni oliy darajada qabul qilgan.

Birinchi jahon urushiyaa Turkiyaning yengilishi natijasida "I. va t." tashkiloti tarqatib yuborilib, uning fa-oliyati taqiklandi. 1918-yil 3 noyabrda Talʼat posho, Anvar posho va Jamol posho Turkiya hududidan chiqib ketishdi. Jamol posho va Anvar posho 1920— 21 yillarda Turkistonga kelishdi, Anvar posho Buxorodagi shoʻro tuzumiga qarshi harakatga rahbar boʻldi. Turkiyada yuz bergan muhim oʻzgarishlardan ke-yin — 1922-yil "I. va t." partiyasi yana qayta tiklandi, ammo u mamlakat hayotida avvalgi mavqeiga erisha olmadi. 1926-yil Otaturkka qarshi suiqasd qilganlikda nohaq ayblanib, yttihodchilardan 4 kishi oʻlim jazosiga hukm qilindi. "I. va t." partiyasi shu bilan oʻz faoliyatini tugatdi.

Adabiyot 
 3iyo Goʻkalp , Turkchilik asoslari, T., 1994; Turk xalqining buyuk farzandi Otaturk, T., 1998; Rajabov Q., Buxoraga qizil armiya bosqini va unga qarshi kurash, T., 2002.

Qahramon Rajabov.

Manbalar
Ituzumdoshlar

Ituzumdoshlar () — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Oʻt, butachalar, lianalar va kichik daraxtlardan iborat. Barglari yonbargchasiz, ketma-ket joylashgan, gullari ikki jinsli. Kosachasi va gultoji 5 boʻlakli. Changchisi 5 ta. Mevasi — rezavor yoki koʻsakcha. Ituzumdoshlarning 90 turkumi, 2900 turi boʻlib, ular yer sharining tropik mintaqalarda, xususan, Janubiy va Markaziy Amerikada keng tarqalgan. Ituzum, pomidor, baqlajon, qalampir, paqpaq va goji oqchingʻil kabi turkumlari katta ahamiyatga ega. Ituzumdoshlarga kartoshka, pomidor, tamakigul, tamaki, maxorka va boshqa ekinlar kiradi. Koʻpchilik ituzumdoshlar — belladonna, mehrigiyoh, skopoliya, mingdevona, bangidevona, fisoxlaina va boshqa tarkibida alkaloidlar bor. Baʼzi ituzumdoshlar manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Sistematikasi 

Hozirgi kunda ushb oila o`z ichiga 7 ta turkumga bo`lingan 2700 turga ajratiladi:
   turkumi
 11 turni o`z ichiga oladi:
 Benthamielleae
 Browallieae
 Cestreae
 Salpiglossideae
 Goetzeoideae turkumi
 7 turni o`z ichiga oladi;
  Nicotianoideae turkumi
 8 turni o`z ichiga oladi;
 Petunioideae turkumi
 10 turni o`z ichiga oladi;
  Schizanthoideae turkumi
 1 ta turni o`z ichiga oladi — Schizanthus;
 Schwenckioideae turkumi
 3 turni o`z ichiga oladi;
  Solanoideae turkumi
 56 turni o`z ichiga oladi:
 Capsiceae
 Datureae
 Hyoscyameae
 Juanulloeae
 Lycieae
 Physaleae
 Solaneae

Rasmlar

Gullar

Mevalar

Qo`llanilishi 
Bu oila vakillarining ko`p qismi aholi tomoidan iste'mol qilinadi. Masalan, kartoshka (Solanum tuberosum), pomidor (Lycopersicum esculentum), ispan qalampiri (Capsicum annuum) va boshqalar O`zbekistonda ham ovqatlarga asosiy masalliq sifatida ishlatiladi. Shuningdek, tamaki o`simligi (Nicotiana) dan ham foydalaniladi.  

Belladonna, mingdevona, bangidevona, skopoliya, mehrigiyoh va duboiziya kabi o`simliklarning tarkibida alkaloidlardan giotsiamin va atropin mavjud.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Itqovun

Itqovun (Melo agrestis Pang) — qovoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik yovvoyi oʻt. Palagining uz. 1 m cha. Barglari uzun bandli, 3—5 boʻlakchali, tuxumsimon, bir oz oʻyilgan, cheti kungurali. Gullari ayrim jinsli, sariq. Mevasi achchiq, rezavor. Oʻrta Osiyo, Zakavkazye, Eron, Afgʻoniston va Hindistonda keng tarqalgan. Oʻzbekistonning hamma tumanlarida oʻsadi. Mevasi achchikligidan uni aholi I. deb atagan. Tarkibida organik kislotalar, qand, oshlovchi va b. moddalar, urugʻida yogʻ bor. Ildiz qaynatmasi tabobatda istisqo, sariq kasalliklarini va ogʻizdagi shishlarni davolashda ishla-tiladi.

Manbalar
Itqoʻnoq

Itqoʻnoq () — boshoqdoshlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻt oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. Aksariyat tropik va subtropiklarda tarqalgan. 120 dan ortiq turi bor. Bittabitta yoki bir nechtasi toʻp boʻlib oʻsuvchi silliq poyasi 20—80 sm, faqat toʻpguliga yaqin joyigina gʻidirish. Barglari nashtarsimon, usti va chetlari gʻadir-budir, barg asosi uzun tuklar bilan qoplangan. Toʻpguli boshoqsimon, iyul—sent. oylarida gullab, meva beradi. Uruglari sent. oxirida pishadi.

Bir oʻsimlik 5—10 mingtagacha urugʻ beradi. Urugʻlari kelgusi yili bahorda una boshlaydi. I.ning ildiz siste-masi juda kuchli rivojlanib, 1,5 m gacha chuqurlikka oʻsib kiradi; juda koʻp popuksimon ildizlari va ildiz tuklari tuproqni chim kabi qamrab oladi hamda namligini keskin kamaytiradi. Ayniqsa, sugʻoriladigan dalalarda yaxshi rivojlanib, koʻp ekinlarga za-rar keltiradi. Paxta, makkajoʻxori, sabzavot va b. ekin dalalarida aksariyat oq () va koʻk I. () turlari uchraydi. Ikkala tur I. ham bir yillik boʻlib, tashqi koʻrinishidan bir-biriga oʻxshaydi. Maysaligida oʻrib olinsa, mollarga yaxshi ozuqa boʻladi. Kurash choralari: ekin qator oralaridagi I. kultivatsiya qilinib, egat ustidagilari gerbitsid sepib yoʻqotiladi; ekin ekishdan avval baronalashga qadar yoki ekish vaqtida yerga treflan yoki prometrin, kotofor singari gerbitsidlar solinadi.

Manbalar 

Bugʻdoydoshlar
Ifni

Ifni (barbar tilida — toshloq choʻl) — Marokashning Atlantika okeani sohilidagi hududi. 1860 yilda Ispaniya bosib olgan. 1904 yildan Ispaniyaning rasmiy mustamlakasi. Marokash va Ispaniya hukumatlari oʻrtasida bir necha yil davom etgan muzokaralardan soʻng Ispaniya I.ni 1969 y. 4 yanvarda Marokashga qaytarib berishga majbur boʻldi va oʻsha yilning 30 iyunida u Marokashning Tarfaya viloyati tarkibiga kiritildi. Maʼmuriy markazi — Si-di-Ifni. Aholisi yarim koʻchmanchi deh-qonchilik, koʻchmanchi chorvachilik va baliq ovlash bilan hayot kechiradi. Ishlanadigan yerlar (jami maydonining 1/5 qismi)da arpa, bugʻdoy va makkajoʻxori ekiladi. Hunarmandchilikda gilam toʻqiladi, turli buyumlar tayyorlanadi.

Manbalar
Ifodali harakatlar

Ifodali harakatlar - turli psixik (ayniqsa, hissiyotli) xrlatlarda yuzaga kelib, shu holatlarning tash-qi alomati va ifodasi boʻlgan harakat. Mimika, pantomimat yaqqol namoyon boʻladi. Keng maʼnoda hissiyotli kechin-malarni ifodalovchi tovush ohanglarini, shuningdek, bu kechinmalar bilan ayni vaqtda qon tomirlari, nafas organlari, sekretsiya bezlarida sodir boʻladigan oʻzgarishlarni ham oʻz ichiga oladi. I.h. hissiyotli kechinmalarni mufassal va taʼsirli ifodalashda turli voqsalar tafsilotini boshqa kishilarga yetkazishda muhim rol oʻynaydi. Undan aktyorlar, soʻz ustalari, pedagoglar keng foydalanadi.

Olimlar faqat odamdagi va yuksak rivojlangan hayvonlardagi I.h.ni emas, balki sudralib yuruvchi hayvonlar, baliklar, qushlarning I.h.ini ham oʻrganadilar (bu ishlar, ayniqsa, etologiya doirasida keng miqyosda olib boriladi).

Manbalar
Ihara

Ihara, Ibara Saykaku (taxalluslari; asl ismsharifi Xirayama Togo) (1642—1693) — yapon yozuvchisi. Yapon sheʼriyatiga xos renga hajviy janrida yozilgan sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. "Yolgʻiz erkakning ishqiy sarguzashtlari" (1682) kitobi mashhur. "Yolgʻiz ayolning ishqiy sarguzashtlari" (1686) nomli roman ham I. kalamiga mansub. Bundan tashqari, "Ishqqa mubtalo boʻlgan besh ayol" (1686) qis-salar toʻplami, "Saykakuning barcha viloyatlardan toʻplagan hikoyalari" (1685) va b. kitoblarida ishq-muhabbat mav-zusi qalamga olingan. I. umrining oxirlarida shaharliklarni odob-axloqqa chorlovchi, aslzodalar hayotiga taqlid qilmaslikni targʻib etuvchi nasihat tarzida asarlar yaratgan ("Ey-taygura", 1688 va b.). I. yapon yozuvchilari orasida birinchilardan boʻlib, zamonaviy shahar hayotini haqqoniy tasvirlab bergan. U uchinchi tabaqaga mansub aholining haqhuquklarini himoya qiladi, tenglik gʻoyasini ulugʻlaydi. I.ni yaponlarning Bokachchosi deb ataydilar. U milliy adabiyotni nafaqat yangi mazmun bilan, balki uslubiy jihatdan ham yanada boyitdi.

Manbalar 

 

Yaponiyalik yozuvchilar
Ixvon as-Safo

Ixvon as-SAFO (arab. — sof biro-darlar) — 10-asrda Yaqin va Oʻrta Sharqda paydo boʻlgan falsafiy maktab. Ta-niqli namoyandalari: Abu Sulaymon al-Bustiy, Abdul Hasan alzanjoniy, Abu Ahmad almirajoniy, Zayd ibn Rifo. Qolganlari oʻz nomlarini yashirgan. I. as-S.ning maqsadi xalqoʻrtasida falsafiy va tabiiy-ilmiy bilimlarni yoyish edi. Shu maqsadda 51 risola yozilgan boʻlib, "Sof birodarlar tuhfasi" (Bombay, 1882) va "Sof birodarlar nomasi" nomlari bilan mashhur. Bu noma 4 boʻlimga: mat., tabiiyot, psixologiya, ilohiyot va fikd fanlariga boʻlinadi. Mazkur risolalar falsafiy va tabiiy-ilmiy bilimlar qomusi vazifasini oʻtagan. Ularning falsafasi qorishiqtusda boʻlib, yunon falsafasiga ilohiyot va sufiylik belgilari aralashtirilgan edi. Bu faylasuflar mantiqsa Aristotel, olam tu-zilishi masalalarida Ptolemey, antropologiya va tibbiyotda Galen taʼsirida boʻlganlar. Ularning taʼlimoti 16-asr oxiriga kelib, mustaqil yoʻnalish sifatida yoʻqolib ketdi.

Manbalar
Ixnachsoy

Ixnachsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy. Piskom naryosining chap irmogʻi. Piskom tizmasining shim.-gʻarbiy yon bagʻridagi Ixnachkoʻldan boshlanadi. Uzunligi 20 km. Qor va muzliklardan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri may—iyun oylarida, kam suvli davr kuzqishda kuzatiladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Ixneumonidlar

Ixneumonidlar (Ichneumonidae) — pardaqanotlilar turkumiga mansub parazit hasharotlar oilasi. Tanasining uz. 10—25 mm; koʻpincha, ipsimon moʻylovi uzun. Qanotlari 2 juft, baʼzan ular qisqargan boʻladi, qanotsizlari ham uchraydi (ayniqsa, urgʻochilarida). I. lichinkasi hasharot va oʻrgimchaklarning tuxumida, lichinkasi va gʻumbaklarida parazitlik qiladi. Voyaga yetgan I. gul changi va nektari, bitlar hamda koksidlar chiqargan suyuq shirasimon modda bilan oziqlanadi. Baʼzi turlarining urgʻochilari tuxum qoʻyish uchun nayza sanchganda ajralgan xoʻjayin ge-molimfasini ichadi, baʼzi xrllarda faqat ovqatlanish uchun nayza sanchadi. Oʻrta Osiyo mintaqalarida I. qamma joyda keng tarqalgan. Paxta zararkunandalari sonini tartibga solishda kuzgi tunlam qurtida parazitlik qiluvchi oʻroqsimon banxus (Banchus falcatorius F.) va shiddatli ambliteles (Amblyteles vadatorius He) kabi turlarining ahamiyati katta. Bulardan tashqari, meniskus (Meniscus agnatus Grav.) va diadegma (Diadegma crassicornis Grav.) kulrang don tunlamining kichik yoshdagi kurtlarida, shu zararkunandaning tuproqdagi katta yoshli qurtlarida esa paniskus (Paniscus gracilipes Thom.) va ambliteles (Amblyteles castigator), nitobiya (Nytobia fenestralis Holmgr.) esa karam kuyasi qurtlarida, qurollangan ambli-teles (A.armatorius Forst.) karam tunlami, kuzgi tunlam va b. tunlam qurtlarida parazitlik qiladi.

Manbalar
Ixroj

Ixroj (Tithymalus zeravchanicus) — sutlamadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 40 sm cha, serpoya va serbarg . Barglari nashtarsimon, qisqa bandli, ketma-ket joylashgan. Gullari oddiy, toʻpguli soyabonsimon. Me-vasi koʻsakcha. Oʻzbekistonning togʻli tumanlarida toshlar orasida oʻsadi. Tar-kibida smola, kislotalar, oshlovchi va b. moddalar bor. Tabobatda surgi, ish-taha ochuvchi dori sifatida hamda yaralarni davolashda ishlatiladi.

Manbalar
Baxtiyor Ixtiyorov

Baxtiyor Axmedovich Ixtiyorov (28-mart 1940-yil – 21-noyabr 2021-yil) – Buxoro shahrining Tabibon mahallasida zamonasining fozil kishilaridan Mulla Ixtiyori Xushxatning farzandi, sanʼatkor Ahmad Muxtorovich Ixtiyorov oilasida tavallud topdi. Oʻzbekiston xalq artisti (1989). 1958-yilda Buxoro shahrida maktabni tugallagan. Shoir va dramaturg Omon Muxtor bilan sinfdosh boʻlgan. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutining musiqali drama fakultetini tugatgan (1963). Muqimiy teatrida aktyor va rejissor (1959-1976), bosh rejissor (1980-1988), 1976—1980-yillar A. Hidoyatov nomidagi teatrda, 1988—1991-yillar Satira teatrida bosh rejissor, aktyor (1991-yildan shu teatrda aktyor, rejissor).

Eng yaxshi rollari: Asad („Oltin qidiruvchilar“), Koʻsadov („Ravshan va Zulxumor“), Asad („Kimga toʻy, kimga aza“), Abubakr („Jon qizlar“), Tohir („Ishqing bilan“), Parvoz („Ajab savdolar“).

Kinodagi yirik rollari: Hasan („Ajoyib xayolparast“), Baxtiyor („Choʻl usti osmon“), Baxtiyor („Yor-yor“), Qoʻgʻirchoqboz („Oʻtgan kunlar“), Hofiz („Nodirabegim“), Yettinchi jin („Yettinchi jin“), Suhrob („Abu Rayhon Beruniy“).

Rejissor sifatida „Ezop“ (G. Figeyredu), „Yolgʻonchi darkor“ (D. Psatas), „Jumagul“ (T. Qaipberganov), „Jonim fido“ (I. Rahim), „Kimga toʻy, kimga aza“ (N. Safarov), „Xotinimning eri“ (G. Xugayev va K. Pliyev), „Otasining qizi“ (Isfandiyor), „Soʻnggi oʻq“ (Oʻ. Umarbekov), „Aka-uka sovchilar“ (R. Muhammadjonov), „Layli va Majnun“ (A. Navoiy), „Tohir va Zuhra“ (S. Abdulla) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Ixtiyorov komik aktyor boʻlib, obraz yaratishda ifoda vositalarini tezkorlik bilan kengaytirish, voqeaning ijtimoiy mohiyatini, oʻz sanʼati jihatlarining hajviy tomonlarini chuqurlashtirish, boʻrttirib koʻrsatish qobiliyatiga ega. Uning hajvlari kuldiribgina qolmay, balki kulgu ortiga yashiringan dardi kishini oʻylashga majbur etadi. „Mehnat shuhrati“ ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Ixtiyorov 2021-yil 21-noyabrda Toshkent shahrida 81 yoshida vafot etdi.

Oilasi 
 Mulla Ixtiyori Xushxat – bobosi
 Ahmad Muxtorovich Ixtiyorov – otasi, bastakor va dirijor
 Maryam Ixtiyorova – sobiq turmush oʻrtogʻiref>Maryam Ixtiyorova oʻgʻlining oʻlimi sababini, Baxtiyor Ixtiyorov bilan nega ajrashganini gapirdi</ref>
 Xumora Ixtiyorova Baxtiyorovna – qizi

Filmografiyasi 
 Yor-yor (1964)
 Sayyod qoʻngʻirogʻi (1966)
 Oʻtgaan kunlar (1969)
 Shijoat (1971)
 Uchrashuv (1971)
 Shiddat (1971)
 Yettinchi oʻq (1972)
 Ajoyib hayolparast (1977)
 Abu Rayhon Beruniy (1974)
 Yettinchi Jin (1976)
 Shum bola (1977)
 Olovli yoʻllar (1979)
 Afsonaviy qiz (1980)
 Jimjitlik kodeksi 2: Qora baliq izidan (1994)
 Sevgi fazosi (2005)
 Kichkina odamlar (2008)
 Kaminaning oilasi (2008)

Manbalar

Havolalar 
 

Oʻzbekistonlik erkak aktyorlar
Sovet erkak aktyorlari
Maryam Ixtiyorova

Maryam Ixtiyorova (1939-yil 21-aprel, Xorazm viloyati, Yangibozor tumani 2022-yil 22-mart, Toshkent) – Oʻzbekiston xalq artisti (1997). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1963). 1959-yildan Muqimiy teatrining aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Muhabbat („Ikki bilaguzuk“), Nursuluv („Jon qizlar“), Karomat („Toshbolta oshiq“), Halima („Halima“), Obidaxon („Muqimiy“), Xolisxon („Xolisxon“), Mengli („Mahtum-quli“), Jumagul („Qoraqalpoq qizi“), Xonuma („Xonuma xonim“), Rayhona („Toʻydan oldin tomosha“), Qutlugʻni-gor („Har kimki jafo qilsa“), Omina („Ibrohim Alayhussalom tavalludlari“), Zubayra („Kuyovlar konkursi“), Qaynona („Super qaynona“) va b. „Koʻngil koʻchalari“ videofilmidagi Gulsanam roli bilan yanada elga tanildi. I. lirik va harakter-1 li rollar ustasi, hajviy rollarning mohir ijrochisi sifatida tanilgan. Samimiyat, hayotiy talqin, sahna harakatlarining aniqligi I. ijodiga xos.

Manbalar
Ixtiyoruddin qalʼasi

Ixtiyoruddin qalʼasi - Hirot sh.ning shim. devori yonida Malik Fax-riddin Kurt tomonidan 1300 yillar atrofida qurilgan qalʼa. Xom gʻishtdan toʻrtburchak shaklida ishlangan, burchaklarida burjlari bor. I.q. Shohrux Mir-zo (1404—1447)ning amri bilan tosh hamda pishiq gʻishtdan qayta tiklangan. Huroson viloyati poytaxti — Hirot sh.ning oʻrdasi I.q.da joylashgan. Uning shim. va jan. tomonidan darvoza atrofi suv toʻlatib qoʻyiladigan keng va chuqur xandaq bilan oʻralgan. Darvozaga oʻtiladigan koʻpriklar zarur paytda zanjirlar bilan tortib, koʻtarib qoʻyilgan. Unda qurol-aslaha, siyosiy mahbuslar, muhim hujjatlar va b. sakdangan. Hozir ham I.q. harobalari bor.

Manbalar
Ixtiozavrlar

Ixtiozavrlar (Ichthyosaurta), baliq kaltakesaklar — qirilib bitgan dengiz kaltakesaklari. Amerika, Avstraliya, Yevrosiyoda skelet qoldiqlari topilgan, oʻrta triasdan boʻr davrigacha yashagan. Sudralib yuruvchilar orasida suvda yashashga eng yaxshi moslashgan hayvonlar hisoblanadi. Kelib chiqishi va filogeniyasi yaxshi oʻrganilmagan. Kotilozavrlardan kelib chiqqanligi taxmin qilinadi. Tanasining shakli delfinga oʻxshash, uz. 15 m gacha, tumshugi uzun, tishlari konussimon bir kator joylashgan. Eshkak oyoklari, panjalari yoki barmoklari juda kengaygan. Yirtqich baliklar va mollyus-kalar bilan oziqlangan.

Manbalar
Ixtiopatologiya markazi

Ixtiopatologiya markazi - "Oʻzbaliq" davlat konserni huzuridagi suv havzalari va hovuzlarda yetishtiriladigan baliklarning epizootik hola-tini nazorat qilish va baliq kasalliklarini davolash markazi. 1975 yilda Oʻrta Osiyo zonal ixtiopatologiya ins-peksiyasi sifatida tashkil etilgan. 1988 yildan Oʻzbekistondagi baliqchilik xoʻjaliklariga xizmat koʻrsatadigan ixtiopatologiya inspeksiyasiga aylantirildi. 1992 yildan hozirgi nomda.

I. m.ning asosiy vazifasi "Oʻzbaliq" tizimidagi va mulkchilik shakllaridagi baliq yetishtirish bilan shugʻullanadigan xoʻjaliklarga baliq kasalliklari diagnostikasi, oldini olish va davolashda yordam koʻrsatishdan iborat. Shuningdek, markaz suv muhiti taxlili, baliq ozuqalari, baliqlarning fiziologik, biokimyoviy holatini tez taxlil qilish, shuningdek, baliqchilik mahsulotlari sifatini sertifi-katsiyalash masalalari bilan shugʻullanadi. Markaz huzurida barcha yoshdagi va turdagi baliklar boʻyicha ixtiopatologik tadqiqotlar oʻtkazadigan i. ch.-diagnostika lab.si bor. Markaz sanitariya meʼyorlari va davlat standartlari talablariga javob beradigan nazorat oʻlchov asboblari bilan jihozlangan. Jahondagi koʻpgina mamlakatlarda shunday markazlar ishlaydi.

Manbalar
Ixtiofauna

Ixtiofauna (lotincha: ichthys — baliq va fauna) — muayyan suv havzasida yoki zoogeografik hududda yashaydigan, shuningdek, Yer tarixining muayyan davrida yashagan baliklar va toʻgarak ogʻizlilar turlari majmui (qarang Baliqlar, Ixtiologiya).

Manbalar
Ixtiro

Ixtiro — xalq xoʻjaligining turli sohalarida, ijtimoiymadaniy qurilish va mudofaa sohalarida ijobiy samara beradigan, oʻziga xos texnikaviy yechimga ega boʻlgan yangilik. Tor maʼnoda — davlat tomonidan tan olinadigan va tegishli qonun bilan muhofaza qilinadigan yangi texnikaviy yechim. Har qanday yangilik ham I. boʻlavermaydi. Masalan, quruq ilmiy qoidalar, xususan, kashfiyotlar, amalga oshirib boʻlmaydigan va xato takliflar (mas., abadiy dvigatel yaratish haqidagi takliflar) I. hisoblanmaydi. Hal qilinadigan masala faqat nazariy emas, balki amaliy ehtiyojlarni qondiradigan boʻlishi lozim. I. qonun bilan muhofazalangan davlatlarda har bir taklifning I. boʻlish shartlari belgilanadi. Bu shartlardan asosiysi masalaning eng yangi hisoblangan texnik yechimidir. Muayyan taklifni I. deb hisoblash uchun undan bir necha marta foydalanish imkoni ham boʻlishi kerak. I.ning yangiligi, yaʼni birinchi ekanligi (koʻpincha, ixtirochilikka oid tashkilotlarga berilgan hujjat — ariza sanasi) oldin berilgan mualliflik guvohnomalari va patentlar, I.lar eʼlon qilinadigan tegishli adabiyotlar, koʻrgazmalarda namoyish qilingan eksponatlar va b.ga muvofiq, aniqlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida ixtirochi boʻla olish shartlari va uni tasniflash tartibi Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi tomonidan 1994-yilda tasdiqlangan "Ixtirolar, foydali modellar va sanoat namunalari haqida"gi qonunda belgilangan. I. boʻyicha talabnomalarni ekspertiza qilish, mualliflik guvohnomasi va patent berish ishlari Oʻzbekiston Respublikasi Davlat patent idorasi tomonidan amalga oshiriladi (yana q. Ixtirochilik huquqi).

Manbalar