MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Battoniy Abu Abdulloh Muhammad ibn Jobir

Battoniy Abu Abdulloh Muhammad ibn Jobir (858 — Batton (Suriya) — 929) — falakiyotshunos va riyoziyotchi. Raqqa va Bagʻdodda ijod qilgan. Yevropada Albategnius nomi bilan mashhur. "Sinuslar jadvali tuzishning mavhum usullari bayoni" ("Tajrid usul tarkib al-juy-ub"), "As-Sabiy ziji" ("Az-Zij as-Sa-biʼ") kabi asarlari maʼlum. B. "As-Sabiy ziji"da 1/2 dan oralatib kotangenslar jadvalini bergan. Unda Quyosh va Oyning qaramaqarshi turish jadvali, 273 ta joyning geografik koordinati, 533 ta yulduzning jadvali va b. ham berilgan. Bu asar Yevropada ham trigonometriya fani rivojiga katta hissa qoʻshdi. Oyning koʻrinadigan tomonidagi bitta krater B. nomi bilan atalgan.

Ad:. Matviyevskaya G. P., Rozenfild B. A., Matematika i astronomiya musulmanskogo srednevekovya i ix trudoʻ (VIII — XVII vv.), M., 1983; Borodin A. I.,Bugay A. S, Voʻdayuhiyesya matematiki, Kiyev, 1987.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batumi

Batumi () — Gurjiston Respublikasidagi shahar (1878-yildan), Ajariya Respublikasi poytaxti (1921-yildan). Qora dengiz sohilidagi yirik port, kurort shahar va sanoat markazi. Boku — Batumi temir yoʻlning oxirgi st-yasi. Jan.da Turkiya bilan chegaradosh. Aholisi 152 839 kishidan ziyod (2014). B.ning iqlimi iliq, nam subtropik. Oʻrtacha yillik temperatura 14°, avgustda oʻrtacha temperatura 23°, yanvarda 6,4°; yyliga 2500 mm yogʻin yogʻadi. Shahar oʻrta asrlarda Batomi deb yuritilgan. 17-asrda Usmonli turklar saltanati tarkibiga kirgan. Berlin shartnomasiga koʻra 1875-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan.

Neft qayta ishlanadi, mashinasozlik (kemalar, neft va choy sanoati uchun jihozlar, transformator, elektrokar va boshqa ishlab chiqariladi), oziq-ovqat (choy, tamaki fabrikalari, sitrus mevalari mah-sulotlari kti va boshqalar), yengil (koʻn poyabzal va tikuvchilik ishlab chiqarish birlashmalari) sanoatlari rivojlangan. Texnik rezina buyumlari, kimyo-farmatsevtika, kofein zavodlari bor. Ped. instituti, 2 teatr, 2 muzey, akvarium-delfinariy bor. B. botanika bogʻida tropik va subtropik mintaqalarga xos oʻsimliklar oʻstiriladi. Shahar yaqinvda Maxinjauri, Zelyoniy Mis (Yashil burun), Sihisdziri, Kobuleti kurortlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Batun piyozi

Batun piyozi (Allium ﬁstulosum L.) — koʻp yillik sabzavot ekini. Bosh piyoz hosil qilmaydigan, asosan, barrasi (bargi) uchun ekiladigan piyoz turi. Vatani Xitoy va Mongoliya. Bir joyda 3—4 yil oʻsadi. Bargi 25 — 30 sm ga yetganda yigʻishtirib olinadi. Hosiddorligi 300 s/ga. Tarkibida S vitamini koʻp. Koʻk holida isteʼmol etiladi. Urugʻi va bachkidan koʻpaytiriladi. Oʻzbekistonda barra piyoz sifatida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rus oshxonasi
Xitoy o'simliklari
Allium
Ko‘p yillik sabzavotlar
Piyozlar
Bargli sabzavotlar
Batut

Batut (batud) (frans. batoude, ital. battuta, aynan — zarba) — toʻrtburchak shaklli, atrofi poʻlat prujinalar yoki rezinalar bilan mahkam tortilgan "sim krovat"ga oʻxshash sakrashga moʻljallangan anjom. Undan akrobatlar, suvga sakrovchilar, gimnastlar foydalanadi. B.ning uz. 5 m, eni 1,5 m, poddan balandligi 1,2 m. B.da sakrash (yakka va sinxron juftlik) — sport turi. AQShda kelib chiqqan. Xalqaro federatsiyaga 1964-yil asos solingan, 40 ga yaqin mamlakat aʼzo (1991). 1964-yildan jahon birinchiligi oʻtkazib kelinadi.

Oʻzbekistonga B.da sakrash (trampolin) yangi sport turi sifatida 1972-yil kirib kelgan. 1984-yil Toshkentdagi 3-bolalar va oʻsmirlar sport maktabida ilk bor B. boʻlimi ochildi. T. Miroqilov B.dan birinchi sport ustasi boʻldi (1981). Oʻzbekistonlik D. Polyarush oʻsmirlar oʻrtasida Yevropa chempionatining oltin medalini qoʻlga kiritdi (1987). Yana besh marta shu qita birinchiligi gʻolibi boʻldi. 1990-yil Germaniyada boʻlgan jahon chempionatida 2 oltin va 1 kumush medal oldi, 1997-yil esa Kanadada ikkinchi marta jahon kubogini qoʻlga kiritdi. Sportning ana shu turida erishgan muvaffaqiyatlari uchun D. Polyarush xizmat koʻrsatgan sport ustasi, N. Jihareva (N. Aydinova) "Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan trener" unvoniga sazovor boʻlgan (1991).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bauer Bruno

BAUER (Bauer) Bruno (1809.6.9, Eyzenberg — 1882.13.4, Riksdorf) — nemis faylasufi, ilk xristianlikling tadqiqotchisi. Insonning maqsadi koinotning botiniy mohiyatini yuzaga chiqarishdan iborat, uning axloq-odobi ham ayni shu maqsad bilan belgilanishi zarur, deb hisoblagan. Uning fikricha, dunyo asosida "oʻz-oʻzini anglash" yotadi. B. inson ongini ilohiylashtiradi va tarixni harakatga keltiruvchi kuch aqliy faoliyat, deb hisoblaydi. Asosiy asarlari: "Ioann injilining tanqidi" (1840), "Sinoptik injillar tanqidi", 1 - 3-jild (1841 - 42).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mustafo Bafoyev

Mustafo Bafoyev (1946.10.11, Kogon tumani Ganchkash qishlogi) – kompozitor va dirijyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1995). Toshkent davlat konservatoriyasining gʻijjak ijrochiligi (1969) hamda kompozitsiya (1977) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Buxoro musiqa bilim yurti, Buxoro davlat pedagogika institutida oʻqituvchi (1969– 79). 1979-yildan Oʻzbekiston teleradi-okompaniyasi qoshidagi D. Zokirov nomidagi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri dirijyori (1986-yildan bosh dirijyor va badiiy rahbari). B. ijodiga janrlar xilma-xilligi, mavzu (programma)li hamda vokal musiqaga moyilligi, badiiy unumdorlik xos. Uning musiqa uslubi ohangdorligi, milliy anʼanalarga hamda zamonaviy yoʻnalishlarga ijodiy yondashganligi bilan ajralib turadi. B. 5 ta simfoniya, simfonik poema, uvertyura va boshqa asarlar, 3 ta konsert, 3 ta opera ("Umar Xayyom", "Buxoroi Sharif" teleopera-doston, "Al-Fargʻoniy"), 4 ta balet ("Nodira", "Ulugʻbek burji" telebaletlar, "Moziydan nur" oratoriya-balet, "Buyuk ipak yoʻli"), 7 ta musiqali drama, koʻpgina vokalsim-fonik asarlar, 100 dan ortiq qoʻshiq va romans, bayram tomoshalariga, qator teatr va radiospektakllarga musik^ yozgan. Abdulla Qodiriy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1997).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1946-yilda tugʻilganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
William Baffin

William Baffin (1584 – 1622.23.1, Hoʻrmuz) – ingliz Arktika tadqiqotchisi. 1612 – 16 yillarda Shimoli-Gʻarbiy suvyoʻlagini topish maqsadida dengizda suzgan: 1615-yilda Gudzon qoʻltigʻini, 1616-yilda Grenlandiyadan gʻarbdagi dengizni (keyinchalik uning nomiga qoʻyilgan) tadqiq qilgan. Xeys yarim orolni (Grenlandiya), Kanada Arktika arxipelagidagi Elsmir, Devon olarining katta qismini kashf qilgan. B. nomiga Grenlandiya ortidagi dengiz, Kanada shimolidagi orol (Baffin Yeri) qoʻyilgan.

Manbalar
Baffin dengizi

Baffin dengizi, Baffin qoʻltigʻi – Shimoliy Muz okeanidagi yarim yopiq dengiz. Grenlandiya bilan Kanada Arktika arxipelagining sharqiy qirgʻoqlari oraligʻida. Atlantika okeani bilan Deyvis boʻgʻozi orqali tutashadi. Maydoni 530 ming km². Oʻrtacha chuq. 861 m, eng chuqur joyi 2414 m. Suvning ustki qatlamidagi temperatura yozda 4 – 5°, qishda –G. Shoʻrligi qishda 34‰, yozda 30 – 32‰. Baffin dengizi qishda suzib yuruvchi muzlar bilan qoplanadi. Yozda muzlar Baffin dengizining markaziy va gʻarbiy qismidagina qoladi. Asosiy baliqdari – beluxa, treska, seld. Dengiz ingliz qutb sayyohi U. Baffin nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dengizlar
Baffin yeri

Baffin yeri – Kanada Arktika Arxipelagiaatk eng yirik orol. Maydoni 476 ming km². Orolda qariyb 3,4 ming kishi yashaydi. Baffin yeri arxey va proterozoy burmalaridan tuzilgan. Shimoliy Amerika qalqonida joylashgan. Sharqiy qirgʻoqlari baland (2591 m gacha) va ford koʻp; gʻarbiy qirgʻoklari past. Orolning koʻp qismi yassitogʻ va ayrim togʻlardan iborat. Gʻarbida botqoqlik va koʻl koʻp. Iqlimi sovuq va nam. Qor koʻp yogʻadi. Togʻlarda muzliklar bor. Arktika va togʻ tundralaridan iborat. Oʻsimliklari – yoʻsin, lishaynik, tundra butalari. Hayvonlari – lemming, kugb tulkisi, qutb quyoni. Asosiy aholi punkti – Ikaluit (avvalgi Frobisher-Bey). BAX Aleksey Nikolayevich [1857.5(17).3, Zolotonosha shahri – 1946.13.5, Moskva] – rus biokimyogar olimi, akademik (1929). 1885 – 1917-yillarda muhojirliqsa yashagan. Biokimyogarlar maktabining asoschisi. Ilmiy ishlari fotosintez ximizmi, hujayradagi oksidlanish jarayoni va fermentlar haqidagi taʼlimotga bagʻishlangan. Peroksidlarning assimilyatsiyada ishtirokini Urganish asosida sekin oksidlanishning peroksid nazari-yasini yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin Baxiyev

Amin Baxiyev (1937.15.5, Qorakalpogʻiston Respublikasi, Kegeyli tumani — 2014.27.8) — geobotanik, ekolog olim. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi akademik (2000). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Biol. fanlari doktori (1981), Qoraqalpogʻiston davlat ped. institutini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali botanika sektorining mudiri (1972 — 83), filial Prezidiumi raisining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1984-yildan), ayni vaqtda geobotanika laboratoriya mudiri, Tabiiy fanlar kompleks instituti direktori (1991-yildan). B. Amudaryoning quyi qismidagi oʻsimliklar qoplamini oʻrgangan va hamkorliksa geobotanik haritalar tuzish usullarini ish-lab chiqqan (shu asosda „Amudaryo quyi qismining hozirgi oʻsimliklar qoplami“ nomli harita tuzilgan). Ilmiy faoliyati Orol dengizi atrofidagi oʻsimliklar qoplamini saqlab qolish hamda dengizning qurishi bilan bogʻliq muammolarni bartaraf etishga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Baxillik

Baxillik — axloq tushunchasi. Biron shaxsning oʻsishini, darajasi, obroʻ-eʼtibori oshishini, yutugʻi, isteʼdodi va boshqalarni ich-ichidan koʻra olmaslik. Baxillik shaxsiyatparast, xudbin va koʻngli qora kishilarga xos xususiyat boʻlib, odamlar oʻrtasidagi ijtimoiy-axloqiy munosabatlarga salbiy taʼsir qiladi, ularni buzadi, jamiyatdagi insonparvarlik va adolatga putur yetqazadi, jaholatni kuchaytiradi. Baxil kishilar boshqalarni koʻrolmaganligidan tashqari, ularning baxtsizligi, notinchligini istaydilar. oʻzgalarning muvaffaqiyatsizligidan, notinchligidan mamnun boʻladilar. B.ka azaldan yomon nazar bilan qaralgan, xalq ogʻzaki ijodi namunalarida, hikoya, ertak va dostonlarda u eng yaramas odat sifatida tasvirlangan. Qurʼoni karim va hadislarda ham B. hamma harom ishlarning va yaramas xulklarning boshi sifatida qoralangan, saxiy, himmatli, muruvvatli, feʼli keng inson boʻlishga daʼvat etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxiltogʻ

Baxiltogʻ — Samarqand viloyatining shimoli-gʻarbidagi togʻ. Nurota togʻ tizimida, Oqtov tizmasining gʻarbiy davomi. Uzunligi 50 km. Eng baland joyi 2000 m. Gʻarbga tomon pasayib boradi (1000 m). Nurota togʻ oraligʻi botigʻiga qaragan shimoliy yon bagʻri ancha tik va oʻydim-chuqur. B.ning oʻq qismi quyi paleozoyning metamorfik ohaktoshlaridan, etaklari boʻr, paleogen va koʻproq toʻrtlamchi davr yotqiziklaridan tashkil topgan. Yuqori paleozoy da yuz bergan gersin burmalanishida quruklikka aylangan va alp burmalanishi davri (paleogen oxiri)da yuvilgan. Neogen (miotsen va pliotsen)dagi alp burmalanishida yemirilgan. Shimoliy yon bagʻirlarida tuproq va oʻsimlik qoplamlari mutlaqo yoʻq. Janubiy yon bagʻirlarida karbonatli jigarrang va toʻq boʻz tuproqlar tarqalgan boʻlib, bugʻdoyiq, togʻrayhon, kiyikoʻt, togʻ piyozi, shuvoq, kovrak va boshqa oʻsadi. Soylar oraligʻidagi suvayirgʻichlarda qoʻngʻirbosh, togʻterak, karrak uchraydi. Yon bagʻirlarining kuyi qismi darasimon vodiylar boʻlib, ularda faqat bahorda vaqtincha suv oqadi. Oqhargul, bodom, zarquloq, tuyasingren kabi oʻsimliklar tarqalgan. Togʻ yon bagʻrilarining oʻydim-chuqurligi, oqar suvlarning yoʻkdigi va yaylovlarda oʻsimlik kamligi tufayli mahalliy aholi uni Baxiltogʻ deb ataydi. Chorvachilikda ahamiyati kam.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Samarqand viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Baxmal

Baxmal, ola baxmal, duxoba — mayin, silliq, patli gazlama. Patlari tabiiy yoki sunʼiy ipakdan, zamini ip yoki kanopdan toʻqiladi. B. toʻqishda ikkita oʻrish ipi ishlatiladi: biri zamin, ikkinchisi esa pat hosil qiladi. Ikkinchi oʻrish iplari birinchisidan 4 — 6-marta uzun boʻladi, chunki ish jarayonida bu iplar arqoq oʻrniga kiritilgan asos atrofida tugma bandlar hosil qiladi, soʻngra bandlar maxsus pichoq bilan kesilganda hurpayib, patlar hosil qiladi. Oʻzbekiston (Buxoro va Samarqand)da qadimdan ishlab chiqariladi. Boburning maʼlumotiga koʻra, Samarqand jahondagi koʻpgina mamlakatlarga och qizil B. chiqarib sotgan. B. Ishlab chiqarish Buxoroda, ayniqsa, 19-asrda rivojlangan. B. koʻpincha xandasiy va abrli naqshlar bilan bezatilgan. Abrli B.da naqshlar ikkinchi oʻrish iplarida hosil qilinadi. B. 20-asrning 20-ylaridan toʻquv dastgohparida ishlab chikarila boshladi. Oʻzbekiston (Samarqand shoyi toʻqish fabrikasi)da 50-yillardan B.ning uzun (6 mm) patli gʻijim duxoba (pati bir tekis boʻlmay, gajimlangan kabi tovlanib turadi) va taqir duxoba (pati 1 – 2 mm) kabi siyrakroq toʻqilgan xillari ishlab chiqariladi. Keyingi yillarda B. gazlamalarning silliq, guldor, siqiq, bosma va boshqa turlari ishlanmoqda. Zamonaviy B.lar nakshlari tayyor gazmol ustiga bosilishi (abrbandi usuli qoʻllanmasligi) bilan 20-asr boshlarigacha toʻqilgan B.lardan farq qiladi. fabrikada toʻqilgan B.lardan kiyim-kechak, doʻppi, soʻzana, gulkoʻrpa, zardevor, dasturxon, koʻrpa va koʻrpachalar tayyorlanadi, me-bellarni qoplashda, interyerlarni be-zashda ishlatiladi.

Manbalar  

Matolar
Baxmal daraxt

Baxmal daraxt, poʻkak daraxt (Phellodendron amurense) — toshbaqa-toldoshlar (rutadoshlar) oilasiga man-sub daraxt. Boʻyi 25 – 30 m, tanasining diametri 70 — 80 sm ga yaqin; asosan Uzoq Sharq, Jan. Saxalin, Yaponiya va Xitoyda usadi. 300 yilgacha yashaydi, poʻstlogʻi kulrang , baxmalsimon buj-maygan, ichida och sariq poʻkak qatlami bor. Shuning uchun poʻkak daraxt ham de-yiladi. Barglari patsimon murakkab, karamaqarshi joylashgan, hidi qoʻlan-sa. Mevasi qora, mayda, hidli. Yogʻochidan faner ishlab chiqarishda, pukagidan sanoatda foydalaniladi. Lub qavatidan och sariq boʻyoq va tanidlar olinadi. Koʻpincha xush-manzara oʻsimlik sifatida ekiladi. Oʻzbekistonda ham oʻstirilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxmalsoy

Baxmalsoy — Jizzax viloyati Gʻal-laorol tumaniyaagn soy. Turkiston tiz-masining shim. yon bagʻridan boshlanadi, Jiloycha qishlogʻi yonida Koʻkjarsoy (Sangzorning oʻng irmogʻi)ga quyiladi. Uzunligi 10 km. Vodiysi tor. B. asosan bulok, yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Bahorda sersuv, yezda baʼ-zan kuriydi. B. vodiysidagi Koʻkjar qishlogʻida pansionat bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Abul Hasan Marzubon oʻgʻli Baxmanyor

Abul Hasan Marzubon oʻgʻli Baxmanyor (? — 1067) — ozarbayjon faylasufi. Ibn Sinoning shogʻirdi. Forobiy va Ibn Sino taʼlimotlarini himoya qilgan va rivojlantirgan. Islom aqidalarini asoslashda aristotelizm va neoshgatonizmdan foydalangan. B. mavjudot haqida panteistlarcha fikr yurittan (k-Panteizm). U olamni "boshlangʻich ruhiy sabab" — Allohdan keltirib chiqaradi va emanatsiya asosida tushuntiradi; barcha mavjud narsalarni oʻrta asr falsa-fasida keng tarqalgan tushunchalar — vujudi mumkin, vujudi vojib asosida talqin etishga harakat qiladi. B. bilish nazariyasida aqliy bilishni himoya qilib, ratsionalizmnn rivojlantirdi. B.ning "Mabod attabiat ("Metafizika") va "Marotib al-mavjudot" ("Mavjudotning martabalari") (Qohira, 1911, arab tilida; Leypsig , 1851, nemis tilida) asarlarida mavjudot va bilish masalalari qarab chiqilgan. "Kitob attahsil" ("Tahsil kitobi") va "az-Ziynat" ("Ziynatlash") asarlari mantiq ilmiga, "al-Baxjad va as-saodat" ("Goʻzallik va baxt") kitobi axloq masalalariga bagʻishlangan. B. bilan Ibn Sino oʻrtasidagi falsafiy yozishmalarning keyinchalik koʻchirilgan ayrim nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar

Faylasuflar
1067-yilda vafot etganlar
Ibn Sino shogirdlari
Baxmozorsoy

Baxmozorsoy — Jizzax viloyati Baxmap tumanitsat soy. Sangzor daryosining chap irmogʻi. Qoratepa togʻi (Turkiston tizmasi)ning shim. yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 21 km, suv toʻplash maydoni 44,6 km, oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 0,52 m³/sek. B. asosan buloqsuvlaridan, bahorda qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Toʻlinsuv davri martning oʻrtalaridan iyulning urtalarigacha davom etadi. B.da aprel, may oylarida oʻrtacha oylik suv sarfi 2,5 m’/sek, baʼzan 3,0 m³/sek ga yetadi. B. koʻpincha kuz va qishda qurib qoladi. Bahorda soy oʻzanidan baʼzan sel keladi. B. havzasining togʻli qismida oʻtloq va archazorlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Baxt

Baxt — maʼnaviy-axloqiy tushuncha. Kishi oʻz faoliyati natijalaridan, hayotda qoʻlga kiritgan yutuqlaridan toʻla qoniqish, yashash tarzidan mamnunlik, muayyan maqsadga yetganlik, orzu-umidning ushalishi, bearmonlik holati sifatida namoyon boʻladi.

Baxt qadimgi davrda evdemonizm falsafasining asosiy tushunchasi boʻlgan. Uning vakillari Baxtga hayotning asosiy maqsadi, kishilar institutiladigan masrurlikka erishilgan holatning , shod-xurram boʻlishning eng oliy koʻrinishi sifatida qaraganlar. Aristotel, Epikur, Diogenlar ham shunday tushunganlar. Farobiy, Beruniy, Ibn Sino, Saʼdiy, Navoiy kabi olim va mutafakkirlar ijodida bu mavzu muhim oʻrin egallagan. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida ham bu mavzuga katta eʼtibor berilmoqda.

Baxt nisbiy tushuncha, mutloq Baxt yoʻq. Baxtni qanday maʼnoda tushunish shaxsning ijtimoiy oʻrniga, bilimi, yoshi, dunyoqarashiga bogʻliq. Baxt haqidagi kishilarning tasavvurlari ijtimoiy tuzum va undagi ijtimoiy munosabatlar majmuasi bilan uzviy bogʻliq. Chinakam Baxtli boʻlish uchun har bir shaxs erkin, teng, oʻz isteʼdod va qatʼiyatini har tomonlama namoyon qilishi, moddiy va maʼnaviy ehtiyojlarini qondirish imkoniyatiga ega boʻlmogʻi zarur. Shuningdek, Baxtga erishish uchun har bir shaxs jamiyatda, oilada oʻz oʻrnini topgan, burch va masʼuliyatni anglagan boʻlishi lozim. Odam oʻz ongi, tafakkuri, dunyoqarashi, xatti-harakati, xulqi, aql-zakovati bilan Baxtli boʻlish uchun intilishi va kurashishi kerak. Inson oʻz taqdirini xalq, Vatan taqdiri bilan uygʻunlashtirgandagina toʻla Baxtli boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxt (shahar)

Baxt (1964-yilgacha Velikoalskseevskaya) — Sirdaryo viloyatining shimoliy sharq qismida joylashgan shahar (1980 ydan). Viloyatning shim.-sharqida. Aholisi 27 ming kishi (2019). Toshkent — Xo-vos temir yoʻl hamda Katta Oʻzbekiston trakti (Toshkent — Termiz avtomobil yoʻli) yoqasida. Toshkentdan 95 km jan.-gʻarbda. Baxt shaxrida paxta tozalash, non zavodlari, qandolatchilik, yaxna ichimliklar sexlari, ishlab chiqarish tijorat firmasi, 4 umumiy taʼlim maktabi, kechki taʼlim maktabi, bolalar va oʻsmirlar markazi, oʻquvchilar ijodiy uyi, markaziy kasalxona, ambulatoriya, madaniyat uyi, 2 kutubxona bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sirdaryo viloyati shaharlari
Sirdaryo tumani aholi punktlari
Sirdaryo viloyatidagi aholi punktlari
Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Baxtiyoriy

Baxtiyoriy — xoʻraki hamda vinobop jaydari uzum navi. Tup i kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (boʻyi 18 — 21 sm, eni 22 — 23 sm), toʻgarak, besh boʻlakchali, cheti bir oz yuqoriga qaytarilgan, mayda arra tishli, tuksiz. Uzum boshi silindrkonussimon, katta (boʻyi 20 - 25 sm, eni 10 - 20 sm), oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 500—600 g . Gʻujumi oʻrtacha (14 – 20 mm), tuxum shaklida, sargʻish-yashil, etdor va ser-shira, poʻsti yupqa. Sentabr boshlarida pi-shadi. Tarkibidagi qand 18 — 19%. Hosildorligi 120 — 140 s/ga. Bu nav qurgʻoqchilikka ancha chidamli, shuning uchun lalmikor yerlarda yaxshi oʻsadi. So-vuqqa chidami oʻrtacha. Samarqand viloyatida keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Uzum navlari
Baxtiyoriilar

Baxtiyoriilar — Eronning asosan jan.-gʻarbi (Baxtiyoriya)da yashovchi koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi qabilalar. Soni I mln. kishi (1992). B. fors tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qilishadi. B.da qabila-urugʻchilik tartiblari hanuzgacha saqlangan. B. asosan ikki uyushma (haftlanglar va chahorlanglar) ga boʻlingan. Uyushmalarni ilxonlar, urugʻlarni esa xonlar boshqaradi. B. Eronning eng qad. xalqlaridan boʻlib, markaziy hokimiyatga boʻysunmay, doimo mustaqil hayot kechirib kelgan. B. asosan chorvachilik — qoʻy, echki boqish va qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi. B.ning bir qismi Jan. Erondagi neft sanoatida ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baxtsiz hodisa

Baxtsiz hodisa - turli tabiiy ofat, avariya va boshqa koʻngilsiz hodisalar oqibatida badanga shikast yetish, mayib boʻlish yoki oʻlish hollari. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlarida korxonalar, qurilish, transport, konlar va bosh joylarda xavfsizlik qoidalari buzilishiga yoʻl qoʻyib, Baxtsiz hodisalarga sababchi boʻlgan shaxslarga nisbatan tegishli jazo choralari belgilangan. Jumladan, radioaktiv materiallar va yadro qurilmalaridan foydapanish qoidalarini buzish, shu materiallarni konunga xilof tarzda ishlatish, tadqiqot ishlarini bajarishda, togʻ kon, qurilish yoki portlatish ishlarida xavfsizlik, mehnatni muhofaza etish, yongʻin xavfsizligi qoidalarini buzish hollari, transport harakati va vositalaridan foydalanish xavfsizligiga zid ravishda jinoyatlar sodir etilgani uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKda tegishli jazo choralari koʻzda tutilgan. Jumladan, xavfsizlik texnikasi, sanoat sanitariyasi yoki mehnatni muhofaza qilishga oid boshqa qoidalarning ular ijrosi uchun masʼul shaxslar tomonidan buzylishi oʻrtacha ogʻir yoki tan jarohati yetkazilishiga sabab boʻlsa, eng kam ish haqining 25 baravaridan 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 5 yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, oʻsha qilmish odam oʻlishiga va boshqa ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 5 yilgacha ozodlikdan mahrum kilish bilan jazolanadi (257-modda). Transport vositasidan foydalanish uchun masʼul shaxsning Mast holatda yoki giyohvandlik vositalari, psixotrop moddalar yoki aql-idrokka taʼsir koʻrsatuvchi boshqa moddalar taʼsiri ostida boʻlgan shaxsning transport vositasini boshqarishiga yoʻl qoʻyishi badanga ogʻir shikast yetkazilishiga yoxud odam oʻlishiga sabab boʻlsa, oʻsha masʼul shaxs eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima toʻlaydi yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari yoxud muayyan huquqdan va 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilinadi (261-modda). Transport vositalari harakati yoki ulardan foydalanish xavfsizligi koidalarining transport vositasini boshqaruvchi shaxs tomonidan buzilishi badanga oʻrtacha yoki ogʻir shikast yetkazilishiga sabab boʻlsa, eng kam oylik ish haqining 50 baravarigacha miqdorda jarima yoki 3 yilgacha axloq tuzatish ishlari bilan, oʻsha qilmish odam oʻlishiga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 7 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, oʻsha qilmish odamlar oʻlimiga, xdlokatga va boshqa ogʻir oqibatlarga sabab boʻlsa, muayyan huquqdan va 10 yilagacha ozodlikdan mahrum etish bilan jazolanadi (266-modda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil