MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abdusattor Eshonqulov

Abdusattor Eshonqulov (1916.10.2 — Toshkent —1997.9.12) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, mayor. Toshkent toʻqimachilik kombinatida usta yordamchisi boʻlib ishlagan. 1937-yildan armiyada. Volsk harbiy aviatsiya texnika bilim yurtini (1939), Voronej uchuvchilar harbiy aviatsiya maktabini (1942), Balashov uchuvchilar harbiy aviatsiya maktabini tugatgan (1943). 1944-yildan 62-shturmchi aviatsiya polki (2-Belorussiya fronti, 4-havo armiyasining, 233-shturmchi aviatsiya diviziyasi) zveno komandiri. Eshonqulov 1945-yil aprelgacha 100-marta jangovar parvoz qilib, dushman qismlariga anchagina talafot keltirgan. Koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1945.18.8). Urushdan keyin harbiy havo kuchlari aviatsiya qismlarida xizmat qilgan. 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1916-yilda tugʻilganlar
10-fevralda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
9-dekabrda vafot etganlar
Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan oʻzbeklar
Eshchon baxshi Koʻspoʻlatov

Eshchon baxshi Koʻspoʻlatov (1901 — Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani — 1952) — Qoraqalpogʻiston (1945) va Oʻzbekiston (1950) xalq dostonchisi. Sherna baxshshshnt shogirdi. Yoshligidan xalq qoʻshiqlarini, dostonlardan parchalarni kuylab yurgan. Chimboy hududida ishlagan (1930). "Shodlik qoʻshigʻi", "Shodlik zamon" kabi koʻpgina xalq qoʻshiqlarini yaratgan, "Qoraqalpoq xalq qoʻshiqlari" (Toshkent, 1959) kitobida ham Eshchon baxshi Koʻspoʻlatov qoʻshiqlari nota yozuvlari bilan berilgan. Moskva, Toshkent shahrilarida oʻtkazilgan olimpiadalarda qatnashgan (1939).

Adabiyot 
 Karakalpakskiye narodnme pesni, M., 1948, Maksetov Q., Qoraqalpoqjirov — baxshilari, Nukus, 1983.
Begmamat Eshquvvatov

Eshquvvatov Begmamat Teshayevich (1938-yil 20-avgust, Samarqand viloyati, Pastdargʻom tumani — 16.01.2019) — oziq-ovqat sohasidagi olim. Samarqand kooperativ instituti va Samarqand iqtisodiyot va servis instituti, muhandislik-texnologiya fakultetida katta laborant, assistent, katta oʻqituvchi, dotsent, prorektor, kafedra mudiri (1966—2003), 2004-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Samarqand boʻlimida (hududiy muammolar kompleks ilmiy tekshirish institutida) ishlaydi.

Ilmiy ishlari oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarishdagi samarali usullarning nazariy asoslarini ishlab chiqishga doir. Eshquvvatov matematik, fizik va biologik modellar asosida texnologik jarayonlarning yangi sxemalarini, muhandislik-hisoblash uslublarini yaratdi.

Manbalar 
 Основы течения упруговязких пластических масс, Almati, 2005;
 Texnologik jihozlar va ularni loyihalash asoslari, T., 2005.

Olimlar
Eyakulyatsiya

Eyakulyatsiya (yangi lot. ) — odam va erkak sut emizuvchi hayvonlarda jinsiy aloqa vaqtida urugʻ suyuqligining otilib chiqishi.
Ehrom

Ehrom (arab. — chegaralanish, ibodat holatiga oʻtish) — 1) musulmonlarning katta va kichik haj qilish (haj va umra) vaqtidagi alohida holati. E. hajni dili bilan niyat qilish, haromdan muhofazalanishdir, ehromdagi kishi "muhrim" deb ataladi. Muhrim odobdan tashqari soʻz soʻzlash, xotini bilan yaqinlik qilish, gunoh ishlarga qoʻl urishdan saqlanishi lozim. Muhrim kishi tirik mavjudotni oʻldirmaydi, tikilgan libos kiymaydi, oyogʻiga paypoq, mahsi, etik kiymaydi, yuzini, boshini biror narsa bilan toʻsmaydi, xushboʻy narsa surtmaydi, tirnoq, soch, moʻylarini olmaydi; 2) E. holatiga kirganlar tanaga oʻraydigan mato. Hojilar haj kunlarida E.ga oʻralgan holatda barcha ibodatlarni ado etadilar.

E.ga kirish odatida musulmonlarning mulkiy va jamiyatdagi ijtimoiy ahvolidan qatʼi nazar umumiy tengligi gʻoyasi oʻz ifodasini topgan.
Ehrom (bino)

Ehrom — keng maʼnoda ibodatgoh binosi; Misr meʼmorligida toʻgʻri piramida (baʼzan zinapoya yoki minorasimon) shaklidagi monumental inshoot; asosan qadimiy dunyoga xos boʻlgan. qadimiy Misr firʼavnlarining maqbaralari (taxminan miloddan avvalgi 2800 — 1700) E. deb atalgan (qarang Giza). Misr E.larining eng yirigi — Gizadagi Xeops E.idir (balandligi 146,6 m, miloddan avvalgi 28-asr), E. tipidagi inshootlar Markaziy va Janubiy Amerika (milodiy 1-ming yillik)da ham bunyod etilgan, qadimiy Rim va Yevropa sanʼatida E. kabi memorial inshoot turlari (ibodatxonalarning poydevori va boshqalar)da qoʻllanilgan.
Ehtiyojlar

Ehtiyojlar — organizm, inson shaxsi, ijtimoiy guruh, umuman jamiyatning hayot faoliyatini saqlab turish uchun zarur boʻlgan narsalarga talab, muhtojlik. Nazariy va amaliy iqtisodiyotning fundamental kategoriyalaridan biri. E. subʼyekt bilan uning faoliyati oʻrtasidagi bogʻlanishlarni ifoda etadi va maqsadlar, mayllar, intilishlarda va pirovardida hattiharakatlar, feʼlatvorda yuzaga chiqadi. Faoliyat sohasiga qarab mehnatga, bilimga, muloqotlarga; obʼyektiga qarab moddiy, maʼnaviy; subʼyektiga koʻra yakka (shaxsiy), guruhiy, jamoaviy, ijtimoiy E. boʻlishi mumkin. E.ning umumiy qonuniyati — ularning umuman bevosita inson faoliyatiga, xususan, ijtimoiy ishlab chiqarish ga bogʻliq boʻlishidir. Ayni payda faollikka undovchi kuch boʻlgan E., oʻz navbatida, hayot sharoitlariga tanlama taʼsir koʻrsatadi, ularning oʻziga xos tomonlarini belgilaydi, u yoki bu faoliyat usullarini va E.ni qondiradigan predmetlar ishlab chiqarishni ragʻbatlantiradi. Mas, bir vaqtlar kishilarda avtomobilga paydo boʻlgan E. ularni yaratish yoʻlida izlanishlarning boshlanishiga sabab boʻldi, butun bir sanoat tarmogʻining paydo boʻlishiga olib keldi.

Tarixan E. oʻsib boradi, ular xilmaxil, oʻzgaruvchan, tuzilmaviy oʻzgarishlarga uchrab turadi. E. tizimida iqtisodiy ehtiyojlar asosiy oʻrinda turadi. Ularga birinchi navbatda, moddiyashyoviy E. (moddiy va maʼnaviy) — oziq-ovqat mahsulotlariga, kiyimkechak, axborot vositalari (gazeta, kitob va boshqalar)ga E., shuningdek, iqtisodiy E. tuzilmasida oliy oʻrinda turadigan mehnat qilish, taʼlim olish, sogʻliqni saqlash E.i kiradi.

Iqtisodiy E.ni ham ularni roʻyobga chiqaradigan subʼyektlariga qarab tasniflash mumkin (shaxsiy — yakka, jamoa va ijtimoiy — umumiy E.).

Bozor munosabatlari sharoitlarida iqtisodiy E. pul bilan vositalanadi va talab sifatida yuzaga chiqadi (qarang Talab va shaklif). Ishlab chiqarish va E. oʻrtasidagi teran ichki bogʻlanishlar ehtiyojlarning oʻsib borishi qonunida oʻz ifodasini topadi. Iqtisodiyotning butun tarixini eng oddiy E.dan tobora har tomonlama rivojlangan inson E.ining shakllanishiga oʻtish tarixi tarzida qarash mumkin.

Sherqul Shodmonov.
Ehtiyot chorasi

Ehtiyot chorasi (huquqda) - jinoyat qilishda ayblanuvchi shaxsga nisbatan qoʻllaniladigan protsessual majburlov chorasi. Oʻzbekiston Respublikasi JPKga koʻra, ehtiyot choralari surishtiruvchi, tergovchi, prokuror, sud tomonidan ayblanuvchi, sudlanuvchining surishtiruv, dastlabki tergov, suddan boʻyin tovlashining va bundan buyongi jinoiy faoliyatining oldini olish, ish boʻyicha haqiqatni aniqlashga halal beradigan urinishlariga yoʻl qoʻymaslik, hukmning ijro etilishini taʼminlash maqsadlarida qoʻllaniladi. Bunda aybning ogʻirligi, ayblanuvchining shaxsi, yoshi, sogʻligʻi, boshqa holatlar hisobga olinadi.

Ehtiyot chorasining turlari: munosib hulqatvorda boʻlish toʻgʻrisidagi tilxat; shaxsiy kafillik; jamoat birlashmasi yoki jamoaning kafilligi; garov; qamoqda saqlash; voyaga yetmaganlarni kuzatuv ostiga olish uchun topshirish; harbiy xizmatchining xulq-atvori ustidan qoʻmondonlik kuzatuvi. Alohida hollarda gumon qilinuvchiga nisbatan prokurorning ruxsati bilan qamoqda saqlash tarzidagi Ehtiyot chorasi qoʻllanilishi mumkin. Qonun talablariga koʻra shaxsga ana shu ehtiyot choralarining faqat biri qoʻllanilishi mumkin.
Ehtiyotsizlik

Ehtiyotsizlik — ayb shakllaridan biri. Qilmish oʻz-oʻziga ishonish yoki beparvolik orqasida sodir etilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasi JKda ana shu har 2 holatda sodir etilgan jinoyat quyidagicha taʼriflanadi: "Agar jinoyatni sodir etgan shaxs oʻz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʻzi yeta turib, ehtiyotkorlik choratadbirlariga ongli ravishda rioya etmagan holda bunday oqibatlar kelib chiqmasligiga asossiz ravishda umid qilgan boʻlsa, bunday jinoyat oʻz-oʻziga ishonish oqibatida sodir etilgan deb topiladi. Agar jinoyat sodir etgan shaxs oʻz xulq-atvori qonunda nazarda tutilgan ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga koʻzi yetmasada, lekin koʻzi yetishi lozim va mumkin boʻlsa, bunday jinoyat beparvolik orqasida sodir etilgan deb topiladi" (22-modda). E. tushunchasi Oʻzbekiston Respublikasining maʼmuriy, fuqarolik, mehnat huquqlarida ham uchraydi. Oʻz xususiyatlariga koʻra, E. orqasida sodir etilgan jinoyatlar qonunchilik asosida aybning birmuncha xavfsiz shakli deb belgilangan.
Ehtimollik

Ehtimollik (matematikada) — tasodifiy hodisaning muayyan, istalgancha koʻp marta takrorlanishi mumkin boʻlgan shartlarda roʻy bera olishi darajasining miqdoriy xarakteristikasi. "Ehtimollik" tushunchasi ommaviy tusdagi jarayonlarning hodisalari uchun xarakterli boʻlgan maxsus tur bogʻlanishlar va munosabatlarni aks ettiruvchi falsafiy kategoriyadir. Ehtimollikning "klassik" taʼrifiga koʻra, u shu hodisa uchun "qulay" imkoniyatlar sonining barcha "teng imtiyozli" imkoniyatlar soniga nisbatiga teng.

Yana q. 

 ehtimollar nazariyasi
Ehtiros

Ehtiros – butun vujudni qamrab oluvchi kuchli koʻtarinkilik tuygʻusi; uzluksiz, davomli, barqaror hissiy holat. E.ning namoyon boʻlishi, kechishi va kuchayishining sabablari xilmaxil. Uning negizida odamning ongli eʼtiqodi, shaxsiy gʻoyasini roʻyobga chiqarish istagi, oʻz qarashlarini amalda qaror toptirish xohishi yotadi. Joʻshqin tuygular, tabiat goʻzalligiga oshnolik hissi, sportga ishqivozlik, shahvoniy moyillik, shuningdek, qimor, giyohvandlikka berilish, diniy fanatizm E.ning omillari boʻlishi mumkin. E.ning kelib chiqishiga baʼzi ruhiy xastalik (shubhalanish, alahsirash, koʻzga allanarsalarning koʻrinishi, qoʻrquv kabilar)dagi hissiy holatlar sabab boʻladi. E. faol harakatga turtki beradi, xissiy va irodaviy xislatlarni uygunlashtiradi. Shaxsning maʼnaviy, aqliy, axloqiy, jismoniy fazilatlari qoʻshilib buyuk ishlar, yuksak jasorat, tengsiz kashfiyotga yetaklaydi. E. insonni oʻz oldiga qoʻygan maqsadini roʻyobga chiqarishga butun gʻayratini safarbar etuvchi koʻrinishga ega. Mehnat qilishga, bilim olishga intilish, jasorat, fidoyilik – ijobiy E. namunasi boʻlsa, shaxsiyatparastlik, hirsga berilish, qasoskorlik, huquqtartibotni buzishga qaratilgan harakat salbiy E.ga misol boʻladi.
Sovet Ittifoqi medallari



Maxsus xizmatlari uchun

Harbiy xizmatlari uchun

Mudofa uchun

Ozod qilinganligi uchun

Olinganligi uchun

Ustidan qozonilgan gʻalaba uchun

Mehnati uchun

Fuqarolik medallari

Sovet Ittifoqining Qurolli kuchlarining yubiley medallari

Ulugʻ Vatan Urushining Gʻalabasi bilan beriladigan yubiley medallar
Oq-Tosh ovul okrugi

Oq-Tosh ovul okrugi  (, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli, ovul okrug tarkibiga 3 qishloq kiradi.

Markazi - Oq-Tosh qishlogʻi

Aholisi 

Aholisi -  8 134 kishi.

Qishloqlari 
Oq-Tosh qishlogʻi 
Jilkeldi qishlogʻi 
Barak anklavi qishlogʻi

Manbalar 

Oʻsh viloyati ovul okruglari
Yangi-Ariq ovul okrugi

Yangi-Ariq ovul okrugi  (, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati Qorasuv tumaniga qarashli, ovul okrug tarkibiga 5 qishloq kiradi.

Markazi - Yangi-Ariq qishlogʻi

Aholisi 

Aholisi - 13 086 kishi.

Qishloqlari 
Yangi-Ariq qishlogʻi 
Oq-Terak qishlogʻi 
Pravda qishlogʻi 
Tosh-Ariq qishlogʻi  
Tosh-Ariq qishlogʻi

Manbalar 

Oʻsh viloyati ovul okruglari
Ю (kirill)

Ю — oʻzbek kirill alifbosining oʻttizinchi harfi. Oʻzbek adabiy tilida til oʻrta, sirgʻaluvchi y undoshi bilan til orqa, lablashgan u unlisi birikmasini (yu) ifodalovchi grafema. Soʻz boshida (yulduz, yurak, yuqori), oʻrtasida (buyuk, tuyuq, evolyutsiya) va oxirida (intervyu, menyu) kela oladi. Yuklama va bogʻlovchi sifatida qoʻllanishini hisobga olmaganda, soʻz oxirida faqat yevropa tillaridan oʻzlashgan soʻzlar tarkibida uchraydi. Turkiy xalqdar qoʻllagan avesto, urxunenisey, sugʻd, uygʻur, arab, lotin grafikalari asosidagi alifbolarda bunday grafema mavjud emas, u faqat kirill (rus) grafikasi asosidagi alifbodagina uchraydi.

Kirill alifbosi harflari
Yuan (sulola)

Yuan, Da Yuan (Buyuk Yuan) — Moʻgʻuliston va Xitoyda hukm surgan moʻgʻul sulolasi (13—14-asrlar). Xitoyni istilo etishni Chingizxon boshlab bergan, uning vorisi Oʻqtoyxon davrida 1234-yilga kelib Shimoliy Xitoy moʻgʻullar tomonidan boʻysundirilgan. 13-asrning 50-yillari oxirida Moʻgʻullar davlati amalda bir necha mustaqil davlatlarga parchalanib ketgan. Ulardan biri Xubilay davlati edi (xonlik taxtiga 1260-yil oʻtirgan). Bu davlat tarkibi dastlab Moʻgʻuliston va Shimoliy Xitoydan iborat edi. 1271-yil Xubilay oʻz sulolasiga xitoycha Yuan nomini bergan. 1279-yil Xubilay qoʻshinlari Janubiy Sun saltanatini tugatib Janubiy Xitoyni istilo etishni yakunlashgan. Vyetnam, Birma va Yaponiyaga qilingan yurishlar natija bermagan. Xubilayning birinchi vorisi Temur (1295— 1307)dan soʻng taxt uchun qattiq kurash boshlangan. 1308—32 yillarda 6 ta imperator oʻzgargan. Toʻgon Temur davrida (1333—68) Xitoyda xalq qoʻzgʻolonlari boshlangan. Ulardan eng yirigi "Qizil qoʻshinlar" nomi bilan mashhur boʻlgan. 1368-yil Yu. sulolasi agʻdarilib xitoyliklarning Min sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. Chingiziylarning Moʻgʻulistondagi hokimiyati ham tanazzulga uchrab bir qancha mayda mulklarga boʻlinib ketgan.
Yuan Shikai

Yuan Shikai (1859.16.9, Syanchen uyezdi, Xenan viloyati — 1916.6.6, Pekin) — Xitoy harbiy va siyosat arbobi. 1885—94 yillarda Koreyada noib. 90-y.larning 2-yarmida beyyan (shimol) armiyasida korpus komandiri. 1898 yil Kan Yuveyning islohotchilik harakatiga qoʻshilgan, lekin tez orada ularga xiyonat qilgan. 1899—1901 yillarda Shandun viloyati gubernatori lavozimida Ixetuan qoʻzgʻolonini bostirishda faol qatnashgan. 1901—08 yillarda poytaxt Chjili viloyati noibi. 1909 yil isteʼfoga chiqarilgan. Sinxay inqilobi boshlangach, Sin hukumati tomonidan bosh vazir etib tayinlangan (1911 yil 2 noyabr). Yu.Sh. inqilobchilar bilan monarxiya oʻrtasida kelishuvchilik siyosatini yurgizgan. Sin sulolasi hokimiyatdan voz kechgan paytda (1912 yil 12 fevral) beyyan armiyasi va imperialistik davlatlar madadiga tayanib hamda inqilobchilar orasidagi kelishuvchilar, ikkilanuvchilardan foydalangan holda mamlakat prezidenti boʻlgan. 1913 yil "ikkinchi inqilob"ni bostirgan Yu.Sh. Xitoyda harbiy diktatura oʻrnatgan. 1915 yil mayda Yu.Sh. hukumati Xitoy uchun asoratli boʻlgan Yaponiyaning "yigirma bir talabi"ni qabul qilgan. 1915 yil dekabrda Yu.Sh. imperator boʻlmoqchi ekanligi haqidagi qarorni eʼlon qilgan. Bu mamlakatda monarxiya tuzumiga qarshi keng xalq harakatini keltirib chiqargan. Mana shu harakat avjiga chiqqan paytda Yu.Sh. toʻsatdan vafot etgan.

Manbalar 

Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Yubiley

Yubiley (lot. qadimiy yahudiycha — har 50 yilda nishonlanadigan yil soʻzidan) — tarixiy voqealar, buyuk shaxslar hayoti va faoliyatining, biror tashkilot, muassasa va boshqalarning yilligini keng jamoatchilik tomonidan tantanali ravishda nishonlash marosimi. Yu.i nishonlanadigan shaxs, tashkilot, muassasa yubilyar hisoblanadi.
Yuvilgan tuproqlar

YUVILGAN (EROZIYALANGAN) TUPROQLAR — sugʻoriladigan va lalmikor yerlarning qiya, nishab joylarida notoʻgʻri sugʻorish hamda ogrotexnik tadbirlarni oʻtkazish, kuchli yogʻin taʼsirida hosil boʻladigan oʻydimchuqurchalarda shakllanadigan tuproklar. Yer ustki suv oqimining yemiruvchi taʼsirida tuproqning unumdor qatlami qalinligi kamayadi yoki butunlay yemirilib ketadi. Koʻp yillar davomida eroziya tufayli guproqning karbonatli va gipsli qatlam (gorizont)lari yer yuzasiga chiqib (ochilib) qoladi. Tuproq yuzasidagi karbonatli birikma oq koʻzanak shakldagi kuchli eroziyalanganlik belgilaridan byri. Bunday tuproklar tarkibida chirindi (gumusli qatlam 30—50 sm cha) va boshqalar ozuqa moddalar kamligi va mexanik tarkibining yengilligi, qumoqlashganligi bilan ajralib turadi. Yuvilgan tuproqlarda suv, havo va issiqlik rejimlari keskin yomonlashadi, nam sigʻim va suv oʻtkazuvchanligi pasayadi, bugʻlanish kuchayadi, hajm massasi esa birmuncha ortadi. Yuzasida qatqaloq hosil boʻladi va ishlov berish sharoiti qiyinlashadi. Oqibatda qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligi pasayib ketadi. Mas, boshqa yerlardagiga qaraganda Yuvilgan tuproqlarda gʻoʻza nisbatan ertaroq pishib yetilsada, past boʻyli va kam hosilli (yuvilmagan tuproqqa nisbatan 25—40% kam), tola va chigitning sifati past boʻladi.

    

Tuproqshunoslik
Yug

Yug — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo, Vologda va Kirov viloyatlari hududida. Shimoliy Dvina daryosining oʻng bosh irmogʻi. Uzunligi 574 km, havzasining mayd. 35,6 ming km². Yuqori qismida tor va chuqur vodiyda, serostona va sayoz joylari koʻp oʻzanda oqadi. Quyi qismida daryoning vodiysi va oʻzani ancha keng. Yu., asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 306 m³/sek. Noyab. boshlaridan aprel oxirlarigacha muzlaydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyi qismida kema qatnaydi. Asosiy irmoqlari — Kichmenga va Luza.

    

Rossiyadagi daryolar
Yugan

Yugan — chorvachilik anjomi. Aravaga qoʻshiladigan va salt miniladigan harakatdagi hayvonlar (ot, tuya, xachir, eshak)ni boshqarish maqsadlarida qoʻllaniladi. Tasmali tizgin bilan hayvonlar boshiga kiydiriladi. Yu. xom teri, pishiq va yumshoq charm, brezent va boshqalardan hayvon turi va bosh oʻlchamlariga moslab, baʼzan (ayniqsa, otlarga) boʻrtma naqshli bezaklar bilan tayyorlanadi.
Yugoslaviya

Yugoslaviya — Janubiy Yevropadagi davlat (2003-yilgacha mavjud bulgan). Serblar, xarvatlar, slovenlar qiroligi negizida 1929-yil tashkil topgan. Serbiya, Xorvatiya, Sloveniya, Bosniya va Hersegovina, Makedoniya, Chernogoriya uning ichida bulgan. 1929-yil yanvar Yugoslaviya diktaturalarining kasbiy monarxiyasi qaror topgan. 1941-yil martda Yugoslaviya hukumati fashist davlatlari tashkiloti Berlin pakti (1940-yil 7-sentyabr) ga qoʻshildi. Bu Yugoslaviyada keng norozilik harakatiga sabab boʻldi; 27-mart fashistik hukumat agʻdarildi. 1941-yil 6 aprel Yugoslaviya fashist Germaniyasi zulm kirdi va mamlakat hududi Germaniya ishgʻol va zonalariga boshlandi. Xalq ozodlik kurash avj oldi. Mamlakatning shim.sharqiy qismi 1944-yil ozod etildi. 1945-yil 15-mayda soveti qoʻshinlari hamda Yugoslavia armysi birgalikda Yugoslavyani fashistlardan ozod qilish ittifoqi nihoyasiga yetkazdi. 1945-yil 29-noyabr Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi (UFHR) elon hukumati. 1946-yil 31-yanvar SFHR konstitutsiyasi tashdilandi. 1963-yilda qabul qilingan konstitutsiya boʻyicha mamlakat Yugoslaviya Sotsialistik Federativ Respublikasi (USFR) deb nomlandi. Yugoslaviya Kommunistlar Tepasida Yugoslaviya Ittifoqi turdi. Yugoslaviyada oʻzi boshqarishiga sotsializm asosida Yugoslaviya modelini kurish jarayoni qoʻyildi. 1980-yilardan mamlakat ogʻir iqtisodiy va siyosatga duch keldi. 1991-yil USFR parchalanib ketdi. Slovenya, Xorvatiya, Bosniya va Gersegovina, Makedoniya federatsiya tarkibdan chiqib ketdi va mustaqil davlatlarga aylandi. 1992-yil Serbiya bilan Chernogoriya Yugoslaviya Ittifoq Respublikasini tuzdilar. 2003-yil 4-fevraldan bu davlat Serbiya va Chernogoriya deb atala boshlandi.
Yugurish

Yugurish (sportda) — yengil atletika turi. Yugurish barcha sport turlari musobaqalari va mashgʻulotlari tarkibiga kirgan. Olimpiada oʻyinlarida yugurish boʻyicha qisqa masofa (100, 200, 400 m), oʻrta masofa (800, 1500 m), uzoq masofa (3000, 5000, 10000 m), marafon (42 km 195 m), estafeta (4x100, 4x400 m), toʻsiqlar osha yugurish (100, 110, 400 m), gʻovlar osha yugurish (3000 m), yettikurash (100 m ga toʻsiqlar osha yugurish, 200, 800 m), oʻnkurash (100, 400, 1500 m, 110 m ga toʻsiqlar osha yugurish) va zamonaviy beshkurash (4000 m)da musobaqalar oʻtkaziladi. Shuningdek, yengil atletika musobaqalarida mavqeiga qarab boshqa masofalarda ham yugurish poygalari tashkil etiladi. 

Yugurish musobaqalari qadimdan Oʻzbekiston xalqi turmush tarzidan oʻrin olganini Navoiy viloyatidagi Sarmishsoy rasmlarit aks ettirilgan yugurayotgan odamlar tasvirlarida koʻrish mumkin. 1916-yilda Margʻilonda yugurish yoʻlkasi qurilgandan keyin zamonaviy qoidalar asosida respublikada ommaviy musobaqalar tashkil etila boshlagan. Hozirgi vaqtda har bir yengil atletika musobaqasida yugurish turlari ham kiritiladi. Oʻzbekistonda yugurish boʻyicha Nikolay Ovsyannikov, Farida Hasanova, Mamatqul Oltiboyev, Aleksandr Chexonin, Ashur Normurodov, Roza Babich, Svetlana Oʻlmasova, Zamira Zayseva, Marina Shmonina, Anvar Koʻchmurodov, Lyudmila Perepeleva kabi taniqli sportchilar yetishib chiqqan.

Adabiyot 
 Normurodov A., Yengil atletika, T" 2002.

Sport
Konstantin Yudaxin

Konstantin Kuzmich Yudaxin (1890.31.5, Orsk 1975.22.2, hozirgi Bishkek) — sharqshunos, turkiyshunos olim. 

Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi muxbir aʼzosi (1952), Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasi akademik (1955), professor (1940), filol. fanlari doktori (1949). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi. Turkiston oʻqituvchilar seminariyasini (Toshkent, 1910), Oʻrta Osiyo universitetining sharq fakultetini tugatgan (1925). Mankent, Qorabuloqdagi rus-tuzem maktablarida oʻqituvchilik qilgan (1910—15), Sintszyanda ilmiy safarda boʻlgan (1915—20); Leningradda Sharqshunoslik institutida oʻzbek, uygʻur, qozoq va qirgʻiz tillari oʻqituvchisi (1925—32), Moskva sharqshunoslik institutida uygʻur tili kafedrasi mudiri (193244), Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasi (SSSR Fanlar Akademiyasi filiali) Til va adabiyot instituti ilmiy xodimi (1944—52), Qirgʻiziston davlat ped. instituti (1946—51), Fargʻona ped. instituti (1952—54) professor, Qirgʻiziston untida maslahatchi professor (1955-yildan).

Yudaxinning ilmiy ishlari oʻzbek, uygʻur, qirgʻiz tillari tarixi, lahja va shevalarini, ularning genezisi va oʻzaro aloqasini, mazqur turkiy tillarning boshqa oiladagi tillar bilan munosabati, turkiy tillar yozuvi, leksikografiyasi va terminologiyasini oʻrganish masalalariga bagʻishlangan. Yu. birinchi boʻlib oʻzbek tili shevalarini oʻrgangan, oʻzbekcha-ruscha (arab alifbosida; T., 1927), qirgʻizcha-ruscha (M., 1940) lugʻatlarni tuzgan olimlardandir. Uning 1965-yilda Moskvada nashr etilgan "Qirgʻizcha-ruscha lugʻat"i Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1967).

Manbalar 

Sovet Ittifoqi kishilari
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Yujno-saxalinsk

Yujno-saxalinsk (1905-yildan 1946-yilgacha — Toyexara) — Rossiya Federatsiyasi Saxalin viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Saxalin orolining jan. qismida joylashgan. Yujno-saxalinsk chorrahasi. Aholisi 175,1 ming kishi (2002). Teplovozvagon taʼmirlash, eksperimental taʼmirlashmexanika, avtomobil taʼmirlash, baliqni qayta ishlash zdlari, uysozlik, mebel ktlari, yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalari ishlab turibdi. Ped. instituti, bir qancha oʻrta maxsus bilim yurtlari, Rossiya Federatsiyasi Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining Saxalin kompleks ilmiy tadqiqot instituti, 2 teatr (shu jumladan, drama teatri), oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Yuz

Yuz — yirik oʻzbek qabilalaridan biri.

XX asrning boshlarida yuzlar hozirgi Oʻzbekiston va Tojikiston hududida yashagan (60 ming). Yuzlarning boshqa oʻzbek qabilalari bilan aralash holda yashab kelgan guruhlari ham mavjud boʻlib, ular masalan, qirq yuz, moʻgʻul yuz, nayman yuz, turkman yuz va boshqalar etnik nomlar bilan atalgan. Yuzlarning etnogenezi qadimiy qipchoq oʻzbeklari bilan bogʻliq.
Yuzlar, asosan, Toshkent, Sirdaryo, Jizzax, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida yashaganlar. Yuzlar 3 ta yirik tarmoqqa boʻlinadi: Marka bolasi, Qorapchi, Rajab bolasi.

XIX asr davomida yuzlarning koʻpchiligi oʻtroqlashib, dehqonchilik bilan shugʻullanganlar. Choʻl va togʻ oldida (Jizzax va Oʻratepa oraligʻida) yashovchi yuzlarning bir qismi yarim oʻtroq holda istiqomat qilishgan. Yuzlarning xoʻjaligida dehqonchilik bilan bir qatorda chorvachilik ham salmoqli oʻrin tutgan. 1920—1930-yillarida yuzlar oʻzbek xalqi tarkibiga qoʻshilib ketganlar.

Taniqli namoyondalari: 

 Munis Xorazmiy

Manbalar 

 

Oʻzbek qabilalari