MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gazga chidamlilik

Gazga chidamlilik - oʻsimliklarning havodagi zaharli gazlar konsentratsiyasiga chidamliligi. Gazga chidamli oʻsimliklar zararli gazlarni toʻqimalarida toʻplab, havoni tozalashga yordam beradi. Oʻt oʻsimliklardan chalov, raygrase, betaga; daraxt va buta-lardan qayragʻoch, jiyda, normushk kabilar gazga chidamli hisoblanadi. Shaharlarni koʻkalamlashtirishda gazga chidamli turlar hisobga olinishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazdan qutqaruv ishlari

Gazdan qutqaruv ishlari - zaharli gazlar ajralishi, portlash va yongʻin chiqishi xavfi boʻlgan sanoat korxonalarida ish xavfeizligini taʼminlashga doyr tadbirlar majmui. Gaz bilan bogʻliq falokatlarning oldini olish, avariya yuz berganda uning oqibatlarini tugatish, sanoat bino-lari havosidagi zararli va xavfli aralashmalar miqdorini oʻlchab turish, gazdan muhofaza qilish va qutqarish vositalarining holatini nazorat qilish, korxona xodimlarini bunday vositalardan foydalanish qoidalari bilan tanishtirish va b. tadbirlarni oʻz ichiga oladi. Bu tadbirlarni amalga oshirish maxsus xizmatlar: gazdan qutqarish st-yalari va koʻngilli gazdan qutqarish drujinalari zimmasiga yuklanadi. Gazdan qutqarish st-yalari respiratorlar, havo apparatlari, gazniqoblar, kislorod yostiqlari va b. ehti-yot vositalari bilan taʼminlanadi. Avariyalarning oldini olish va oqibatlarini tugatishda xuddi konlardagi qutqarish ishlarida qoʻllana-digan tadbirlar va vositalardan foydalaniladi (qarang Konda kutkaruv jihozlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz-dizel

Gaz-dizel, gaz-suyuqlikli dvigatel — dizelsimon gaz dvigateli. Unda gaz-havo aralashmasi dvigatel silindrida yuz beradigan siqish jarayoni oxirida silindrga purkaladigan ozgina suyuq yonilgʻidan alangalanadi. Asosan gaz haydash qurilmalarida qoʻllaniladi.

Manbalar  

Mexanika
Dvigatellar
Gaz-suyuqlikli dvigatel

Gaz-suyuqlikli dvigatel - suyultirilgan gazda ishlaydigan ichki yonuv dvigateli. Avtomobil, avtobus, avtotiklagichlar va b.da qoʻllaniladi (qarang Gaz dvigateli).

Manbalar  

Dvigatellar
Mexanika
Gaziantep

Gaziantep — Turkiyaning janubidagi shahar, Gaziantep elining maʼmuriy markazi. Aholisi 600 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Su-riyaga boruvchi temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, oziq-ovqat, toʻqimachilik, sement, silikat-keramika, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoati, spirt-araq, sovun ishlab chiqaruvchi korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari savdosi oʻtkaziladi.

Manbalar 

Turkiya shaharlari
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Gazlar kinetik nazariyasi

Gazlar kinetik nazariyasi -gazlarning asosiy fizik xossalari, ayniqsa, siyraklashtirilgan gaz xossalari haqidagi nazariya; unga koʻra gazlar uzluksiz (tartibsiz) issiqpik harakatida boʻlgan, bir-biriga taʼsir qilmaydigan zarralar (molekulalar yoki atomlar) toʻplamidan iborat. Yetarlicha siyraklashtirilgan gazlarda molekulalar oraligʻi molekulalarning oʻzaro taʼsir kuchi radiusidan katta. Maye, 1 sm3 gazda 10" molekula boʻlsa, ularning oraligʻi 10-’ sm yoki 100 A, oʻzaro taʼsir kuchining radius i bundan 10—20 baravar kichik. Ideal gazlarning molekulalari bir-biri bilan taʼsirlashmaydi, ular hamma yoʻnalishda bir xil tezlik bilan harakatlanadi. Gazlar kinetik nazariyasiga asosan gaz hajmining hamma jo-yida temperatura va bosim bir xil (issiqlik muvozanati), molekulalar tartibsiz harakatlanadi, temperatura yoki bosim oʻzgarsa, muvozanat buzil ad i, energiya, bosim, temperatura va h. k. gradiyentlari hosil boʻladi. Gazlar kinetik nazariyasida diffuziya hodisasi — molekulalarning massa tashishi, issiq oʻtkazuvchanlik — molekulalarning energiya tashishi, qovushoqlik — molekulalarning harakat miqdor tashishi deb qaraladi. Gazlar kinetik nazariyasida molekulalar S diametrli sharlar deb qaraladi, bu diametr erkin oʻtish yoʻli bilan quyidagicha bogʻlangan: /=1/7g62l0, bunda l0 — toʻqnashishlar soni. Gazlar kinetik nazariyasi kosmologiya, elementar zarralar fizikasi, plazma fizikasida keng tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlarni tozalash

Gazlarni tozalash - sanoat korxonalaridan ajralib chiqayotgan gazlarni ortiqcha (qattiq, suyuq va gaz holidagi) aralashmalardan xoli qilish jarayoni. I. ch. jarayonlarida hosil boʻladigan gazlar tarkibida har xil qoʻshimcha moddalar boʻlishi tabiiy. G. t. natijasida qimmatbaho mahsulotlar ushlab qolinadi, keyingi qayta ishlash jarayoniga yomon taʼsir qiladigan yoki apparatlarni yemiradigan zararli moddalar ajratiladi, tashqi havoga chiqadigan iflosliklar kamaytiriladi. G. t.da gazlardagi qoʻshimcha moddalarni suyuqliklarga yuttirish (adsorbsiya); elektrostatik kuchlar taʼsirida yoki ogʻirlik kuchi taʼsirida choʻktirish; suv bilan tozalash; filtrlash usullaridan biri; absorber, adsorber va b. apparatlar ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlafon qator tepalari

Gazlafon qator tepalari — Surxondaryo viloyati Sherobod tumanidagi tizma. Sherobod-Sariqamish past togʻ tizmalari tarkibiga kiradi. Sherobod sh.dan 4 km shimolida joylashgan. Oʻrtacha bal. 500—600 m, eng baland nuqtasi 669 m. G.-L. q. t. tik qoyalar, yon bagri tik jarliklar, oʻnqir-choʻnqirliklar, shuningdek qator tepaliklardan iborat. Iklimi quruq, yogʻin miqdori kam (150—200 mm). Tarkibida tuz boʻlgan jinslar tarqalgan. Galofit (shoʻra) oʻsimligi koʻp oʻsadi. Asosan yaylov sifatida foydalaniladi. Tuproq eroziyasi, yaylov degressiyasi keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlash

Gazlash — 1) mineral suvlar, meva sharbatlari, kvas, pivo va shampan vinolarini karbonat angidrid (SO2) gazi bilan toʻyintirish. G. ichimliklarga vishillash xususiyatini beradi, ularning badanga singishini yaxshilaydi, taʼmini yoqimli qiladi. G.ning ikki usuli bor: gazni toʻgʻridan-toʻgʻri suyuqlikka berish (maye, meva sharbatlari, mineral suvlar; bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. 1 l ichimlikka 0,3—0,5 mg karbonat kislota qoʻshiladi); ichimliklarni bijgʻish vaqtida ajralib chiqqan gaz hisobiga toʻyintirish (maye, shampan vinosi, pivo, kvas); 2) yoqilgʻilarni G. — kumir, mazut, torf, yogoch, slanes va b. yoqilgʻilardan generator gazi olish. Gaz generatori yordamida yoqilgʻini yuqori temperaturada havo yoki suv bugʻi bilan oksidlab amalga oshiriladi. Agar G. bosim ostida bugʻ-kislorod aralashmasidan foydalanib bajarilsa, tarkibida 15% gacha metan boʻlgan shahar gazi hosil boʻladi. G.da qoʻshimcha mahsulot — generator smolasi ham olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli

Gazli — Buxoro viloyati Romitan tumanidagi shahar (1977-yildan). Qizilqum choʻlida joylashgan. Buxoro sh.dan 106 km shim.-gʻarbda. Ahrlisi 8,2 ming kishi (2001). G. yirik gaz konlarining topilishi (1956) natijasida vujudga kelgan. 1960-y.larda G.dan Ural (Yekaterinburg , 2100 km)ga, Rossiya Yevropa qismining markaziga, Tosh-kentga gaz quvurlari oʻtkazilgan. G.da gaz va neft konlarini qidiruvchi "Buxoroneftgaz" birlashmasi, oʻrta maktab, kinoteatr, madaniy-maishiy xizmat tarmoqdari bor. G. Buxoro — Urganch avtomagistrali yoqasida.

Manbalar 

  

Oʻzbekiston shaharlari
Romitan tumani
Gazli gaz-neft koni

Gazli gaz-neft koni - Buxoro viloyati Romitan tumani hududida, Buxoro sh.dan 100 km chamasi shim.gʻarbda joylashgan. 1956 yil ochilgan. Geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlari qatnashgan. Yura yotqiziqlari qizil rangli qumtosh va gil jinslaridan (kalinligi 100 m gacha) tuzilgan. Boʻr sistemasining barcha yaruslari yotqiziqla-ri uchraydi.

G. g.-n. k. choʻziq assimetrik antiklinalda joylashgan. Gazli antiklinali yonida Qurbonali va Koʻhnagumbaz braxiantiklinallari bor. Neogen qatlamlari boʻyicha struktura gumbazi juda keng, uz. 30 km, bal. 30—40 m. Shimoliy qanoti xiyla yotiq, enkayish burchagi G30\jan. qanoti tikroq — 10—15°. Olay qatlami boʻyicha burma uz. 43 km, kengligi 10—16 km, bal. 200 m. Paleogen (eotsen) qatlamlari boʻyicha assimetrik. Boʻr yotqiziklarida burma gumbazi ikkita qubbadan tuzilgan. Gʻarb tomondagisi koʻproq koʻtarilgan, yassi shaklda, kenglik buyicha chuzilgan. Kubba bal. 40 m. Burma gumbazi yotiq (GZO1), qanot qiyaligi shimolida 2° gacha, janubida 20°.

G. g.-n. k. zaxirasi boʻyicha ulkan konlar qatoriga kiradi. Gazning umumiy zaxirasi 500 mlrd. m3. Eng yirik gaz uyumi S2 toifasi boʻyicha turon kesimining pastki qismidagi 8-A gorizontda joylashgan. 12-A gorizontning ayrim qatlamlarida gazning gumbazeimon uyumlari ochilgan.

A va B gorizontlarida faqat gaz, V da gaz va neft uyumi bor.

Gazli konidagi neftning s. of. 0,8125 dan 0,8222 gacha. Oltingugurt 0,10— 0,33%, parafin 0,68% gacha, smola 7,9% gacha, asfaltenlar 0,17—0,78% gacha. Gazning s. of. 0,587 dan 0,612 gacha. Tarkibida metan (SN„)—93,6—94,8%, H2S-0,3%, SO2-0,20,7%, qolgani 2,3 dan 5,2% gacha S2va b.

G. gorizontdagi gaz uyumi uz. 6,2 km, kengligi 3,6 km, bal. 33 m. Neft uyumi uz. 8,3 km, kengligi 4,4 km, bal. 16 m. D gorizontda gaz uyumi uz. 5 km, kengligi 2,0 km, bal. 19 m. Neft uyumi uz. 6 km, kengligi 3 km, bal. 11 m. Ye. gorizontda gaz uyumi uz. 1 km, kengligi 0,6 m, bal. 3 m. Neft uyumi uz. 2 km, kengligi 1,2 m, bal. 5 m. G. g.-n.k.dan Qozogʻiston va Qirgʻizistonga gaz quvuri tortilgan.

Fozil Bekboyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston gaz konlari
Gazli gangrena

Gazli gangrena - anaerob (Bacterium perfringens, V. oldematiens, Vifrion Septicus, Hystoleticus^ap qoʻzgʻatadigan infeksion kasallik. Ular oʻzidan toʻqimalar va qon tanachalarini eritib yuboradigan zahar chiqaradi. Chuqur yirtilgan, ezilgan, keng jarohatlarda kuzatiladi. Asosan yumshoq toʻqimalarga, koʻproq yogʻ qatlamiga va muskullarga zarar yetkazadi. Bunda toʻqimalar shishib ketadi, iriydi (nekroz), ichida gaz toʻplanadi, bemorning umumiy ahvoli ogʻir boʻladi. Kasallik ogʻir va tez oʻtib, koʻpincha oʻlimga sabab boʻladi.

Hystoleticus Nisbatan kamroq uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli indikator

Gazli indikator (gaz va lot. indico — koʻrsataman, aniqdayman) — axborotlarni koʻrinadigan holga keltirib beradigan gaz toʻldirilgan nazorat asbobi. Unda asosan biqsima razryadnit katod sohasi nurlanishidan foydalaniladi. U katta (yuzlarcha va minglarcha nit) yorqinlik hosil qiladi. G. i.ning signalli, belgili, chiziqli, matritsali xillari bor. Signalli G. i. — neon indikator lampalari va kichik sath kuchlanish indikatorlari; bularda axborot nuqtalar yoki kichik yorugʻ sohalar tarzida koʻrinadi. Belgili G. i.da axborot yorugʻ elektrodlar hosil qiladigan belgilar tarzida koʻrinadi. Chiziqli G. i. — analog va diskret indikatorlar; bularda axborot yorugʻ ustuncha yoki nuqta tarzida koʻrinadi. Matritsali G. i.da axborot yassi ekranda nurlanib turadigan nuqtalar majmui tarzida koʻrinadi. G. i. texnika va turmushda, ilmiy tadqiqot ishlarida, avariya vaziyatlarining oddini olishda keng qoʻllaniladi (yana qarang Indikator).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli-nukus gazoprovodi

Gazli-nukus gazoprovodi -gaz magistrali. Oʻzbekistonning shim. dagi isteʼmolchilar ehtiyojini respublikaning oʻz gazi bilan qondirish maqsadida (Urganch sh. tarmogʻi bilan birga) qurilgan. Gaz yoʻlining 1-navbati 1994 yilda ishga tushirilgan (uz. 94 km), 1997 yilda kurilish yakunlangan. Umumiy uz. 317,7 km (jumladan Urganch sh. tarmogʻi 28 km). Gaz yoʻlida 1020 mm li quvurlar yotqizilgan. Undan loyiha quvvati boʻyicha yiliga 8 mlrd. m3 dan koʻproq gaz oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazlift

Gazlift, erlift (gaz va ing. lift — koʻtarmoq) — quduqqa tushirilgan quvur orqali suyuqlik (suv, neft)ni yuqoriga chiqarish qurilmasi. Siqilgan gaz yoki havo kompressor yordamida boshqa quvur orqali suyuqlikka yuboriladi, gaz yoki havo suyuqlik bilan aralashib, gaz-suyuqlik yoki suv-havo emulsiyasini hosil qiladi. Emulsiya ikkinchi quvur orqali yuqoriga koʻtariladi. Yuqorida separator yordamida neft yoki suv, gaz yoki havodan ajratib olinadi. G. suvni 200 m gacha, neftni 1000 m gacha koʻtarishi mumkin. Suyuqliklarni yuqoriga chiqarishning boshqa texnika vositalaridan foydalanish noqulay yoki mumkin boʻlmagan hollarda G. qoʻl keladi. Suyu klikni (asosan, suvni) yuqoriga koʻtarish uchun atmosfera havosidan foydalaniladigan koʻtargichlar ham bor. Ular erlift yoki mamut-nasoslar deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazli (maʼnolari)

Gazli:

 Gazli — Buxoro viloyati Romitan tumaniyalgk shahar (1977 y.
 Gazli (magistral) - CHIMKENT GAZ QUVURI — gaz magistrali.
Gazli—Chimkent gaz quvuri

Gazli - CHIMKENT GAZ QUVURI — gaz magistrali. Janubiy Qozogʻistonni Buxoro (Gazli gaz-neft koni) tabiiy gazi bilan taʼminlash uchun qurilgan. G.— Ch.g.q. 1987 yilda ishga tushirilgan. Umumiy uz. 621 km (shu jumladan Oʻzbekiston hududida 312 km). Bu gaz yoʻlida 1220 mm li quvurlar yotqizilgan boʻlib, kompressor st-yalari qurilgan. Loyiha quvvati boʻyicha yiliga 8 mlrd. m3 gaz yetkazib beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazni quritish

Gazni quritish - gazlar tarkibidagi suv bugʻlarini ajratib olish. Fizik-kimyoviy hamda fizik usullar yordamida bajariladi. Fizik-kimyoviy usul absorbsiya va adsorbsiya usullarini oʻz ichiga oladi.Absorbsiya usullari gazlardagi suv bugʻlarini suyuq moddalarga yuttirishga asoslangan. Bu usulda kuritiladigan gaz avval sovitiladi, keyin absorbsion apparatning pastki qismiga kiritiladi. Apparatning yuqori qismidan gaz yunalishiga qarama-qarshi absorbent eritmasi (maye, dietilenglikol) beriladi. Absorbent sifatida kalsiy xlorid (35—40%), glitserin (85%), dietilenglikol (85—97%), uchetilenglikol, sulfat kislota (94—96%) va b. moddalarning eritmalari ishlatiladi. Gaz tarkibidagi namlik absorbentga oʻtadi. Bunday usulda quritilgan gaz tarkibida kupi bilan 0,2 g/m3 nam qoladi. Adsorbsiya usullari qoʻllanilganda gazlardan nam qattiq moddalar — adsorbentlarga yutiladi. Adsorbent sifatida qattiq holdagi CaCI2, NaOH, KON, MgO, P2O5, boksitlar, silikagel, alyumogel va b. ishlatiladi. Bu moddalar oʻz ogʻirligiga nisbatan 2% dan 10% gacha namni yuta oladi. Adsorbentlar gazlarni absorbentlarga nisbatan yaxshiroq quritadi. Fizik usullar nam gazni issiqdik almashish apparatlarida suv yoki boshqa issiqlik yutuvchi suyuqpiklar bilan sovitish, gazni siqishdan soʻng sovitish va siqilgan gazni birdaniga kengaytirishga asoslanadi. Gazlarni oʻta quritish uchun odatda, ikki pogʻonali sxema tatbiq etiladi. Bunda nam gaz dastlab absorbsion va soʻngra adsorbsion qurilmalarda quritiladi. G.qdan maqsad koʻp komponentli gazlarni fraksiyalarga ajratish, yonuvchi gazlarni quvurlar orqali joʻnatish va b. Sanoat uchun G.q.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazoyl

Gazoyl (gaz va ing. oil — moy) — solyar moyi; molekulasida asosan 12 dan 35 tagacha uglerod atomi boʻlgan uglevodorodlar va tarkibida oltingugurt, azot va kislorod boʻlgan qoʻshimchalardan iborat aralashma. Mol.m. 150—500, qaynash temperaturasi 200—500°. Neftni qayta ishlash jarayonida kerosin va yengil sanoat moylari oraligʻida ajralib chiqadi. G. asosan dizel yoqilgʻisi, katalitik kreking uchun xom ashyo va surkov moylari sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazolin

Gazolin (gaz va lot. oleum — moy) — tabiiy neftni haydash yoki sanoat gazlarini ajratish usuli bilan olinadigan suyuq holatdagi toʻyingan ugle-vodorodlar (asosan butan, pentan va geksanlar) aralashmasi. Karbyurator dvigatellari uchun yoqilgʻi (gaz, benzin), smola, yogʻlar va efir moylari uchun erituvchi (petroley efiri) sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazotron

Gazotron — anod va katod elektrodlaridan iborat boʻlgan eng oddiy ion asbob. Ichiga argon yoki simob bugʻlari toʻddirilgan shisha ballon. Agar G. elektrodlariga yetarli qiymatdagi anod kuchlanishi berilsa, termoion emissiya natijasida katod sirtidan elektronlar ajralib, elektr maydon taʼsirida musbat zaryadlangan anod tomon harakatlanadi. Bunda elektronlar gaz atomlari bilan toʻqnashib, ularni elektron va musbat ionlarga ajratadi. Natijada ionlashgan gazning turli rangdagi plazma holati yuzaga kelib, uning elektr oʻtkazuvchanligi keskin koʻtariladi va elektr razryadi (tok oʻtishi) sodir boʻladi. Shu sababli, ishlash tamoyili elektr razryadi hodisasiga asoslangan G.lar elektron asboblarga nisbatan katta tok, yuqori f.i.k.ga va katta kuchaytirish koeffitsiyentiga ega boʻladi. G.dan asosan oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiradigan toʻgʻrilagich sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazoturbovoz

Gazoturbovoz — gaz turbinali dvigatel, elektr generator va tortuvchi elektr dvigatel oʻrnatilgan lokomotiv. Gaz turbinali dvigatel tarkibidagi erkin porshenli gaz generatori gaz turbinasini zarur parametrli ish jismi bilan taʼminlaydi; u porshenlari erkin harakatlanadigan ichki yonuv dvigateli va porshenli kompressornom iborat. Koʻpchilik G.lar elektr uzatuvchi ochiq siklli, bir valli, gaz turbinali qurilmaga ega. Bundam G. kuch qurilmasi turbina vali bilan reduktor orqali bogʻlangan gaz turbinasi, kompressor, oʻzgarmas tok generatori va tortuvchi elektr dvigatelidan iborat. Bulardan tashqari G.da uni yurgizib yuborish uchun moʻljallangan dizel qurilmasi ham boʻladi. Qurilmaning asosiy vazifasi — generatorning aylanish tezligini kompressor bilan yonish kamerasiga havo bera boshlashdagi aylanish tezligiga yetkazish. G.ning gaz turbinali qurilmasi ogʻir suyuq yoqilgʻida yoki gazda ishlaydi. Quvvati shunga moye teplovozlarga nisbatan G.ning yengilroq, ixcham, suvga ehtiyojsiz, oddiy. Kamchiligi — f.i.k. kam.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazpana

Gazpana — aholini zaharli gazlar va radioaktiv moddalar taʼsiridan saqlash uchun moʻljallangan maxsus bino yoki inshoot. 1- va Ikkinchi jahon urushi davrida faqat gazdan saqlanishga moʻljallangan. Yadro quroli paydo boʻlgach, havoni zaharlaydigan gazdan boshqa zaharli moddalar ham koʻpaydi. Aholi, uy hayvonlari va parrandalarni shu moddalardan muhofaza qilish uchun maxsus G.lar qurishga ehtiyoj paydo boʻldi. Aholini zaharli moddalar taʼsiridan uzoqroq saqlab turish uchun G. germetiklanishi (havo kirmaydigan qilinishi) va ichida toza havo yetarli boʻlishi shart. G.ni germetiklash uchun devorlari va tomlari monolit yoki maxsus konstruksiyalardan quriladi, eshiklari zich qilib yasaladi. G. havosini almashtirib turish uchun filtrlaydigan shamollatish moslamasi qoʻyiladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz-pressli payvand

Gaz-pressli payvand - metall sterjenlar, quvurlar, shakldor detallar, temir yoʻl relslari va b.ni gaz alangasida qizdirib uchma-uch biriktirish. Bunda detallarning biriktiriladigan joylari (choklari) payvandlash gorelkasidan chiqadigan gaz alangasida yumshaguncha qizdiriladi va qisiladi (presslanadi). Choklarni qizdirish atsetilen-kislorod alangasida, qisish gidravlik qurilmada amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazsizlantiruvchi moddalar

GAZSIZLANTIRUVCHI (DEGAZATSIYALOVCHI) MODDALAR — zaharlovchi moddalarni kimyoviy usudda zararsizlantirish uchun qoʻllaniladigan moddalar. G.m. zaharlovchi moddalar bilan kimyoviy reaksiyaga kirishib, ularning taʼsirini kamaytiradi yoki butunlay yoʻqotadi. G.m. sifatida geksaxlormelamin (C3N6C16), dixloramin (C6H5SO2NC12 yoki CH3C6H4SO2NC12), xloramin (C6H5SO2NNaCl), kaliy permanganat (KMp4O4), vodorod peroksid (N2O2), ammiak suvi, kaustik soda, kalsinatsiyalangan soda, xlorli ohak kabi kimyoviy birikmalar ishlatiladi. Zaharlovchi moddalar va bakteriyalar bilan zararlangan suvni tozalash uchun Sa(SYU)2 ni qoʻllash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazchup

Gazchup — 1) suvoqchilik asbobi. Toʻrt yoki uch qirrali qilib va yuzini silliklab yogʻochdan yasaladi. Uzunligi 70 sm dan 2 m gacha boʻladi. G.ning eshik, darcha, mehrob yonlarini suvaydigan vassa G, devorning burchak, pax, bozilarini chiqarib tekislaydigan pax G. va devorni silliklaydigan mola G. kabi xillari bor; 2) uzunlikni oʻlchashda ishlatiladigan qad. oʻlchash quroli; uzunligi bir gazga teng (qarang Gaz). Baʼzan choʻpgaz deb ham yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz-elektr payvand

Gaz-elektr payvand - elektr payvand turi. Bu usulda metallar argon, geliy, vodorod, azot, karbonat angidrid gazlari va suv bugʻlari ishtirokida elektrodlar bilan payvandlanadi. Bular (gazlar va suv bugʻlari) payvand choklarni atmosferadagi kislorod va azot taʼsiridan asraydi. G.-e.p. eriydigan yoki erimaydigan elektrodlar yordamida bajariladi. Sifatli poʻlatlar va rangli metallar shu usulda payvandlanadi (yana qarang Payvandlash).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaiti (maʼnolari)

Gaiti:

 Gaiti (Gaiti Respublikasi) poytaxti — Port-u-Prins shahri.
 Gaiti (orol), Aiti — Vest-Indiyayaati Katta Antil o.
Gaiti (orol)

Gaiti, Aiti — Vest-Indiyayaati Katta Antil o.lari guruhidagi orol. Shimolida Atlantika okeani, jan.da Karib dengizi bilan chegaradosh. Kuba o.dan Shamolli boʻgʻoz, Puerto-Riko o.dan Mona boʻgʻozi orqali ajralib turadi. Maydoni yon atrofdagi mayda orollar bilan birga 77,2 ming km. Aholisi 14,5 mln.dan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan negr va mulatlar. G. vulkanik va mezokaynozoyning choʻkindi jinslaridan tashkil topgan. Relyef shakllarida togʻ tizmalari tektonik botiklar bilan almashinib turadi. Iklimi tropik passat iklim. Tekisliklarda oʻrtacha oylik temperatura 23—29°, yon bagʻirlarda yillik yogʻin 2000 mm, ichki vodiylarda esa 1300 mm, kuzda tez-tez dovullar boʻlib turadi. Orolni gʻarbdan sharqqa toʻrtta togʻ tizmasi kesib oʻtgan. Markaziy Kordilyera togʻ-laridagi Duarte choʻqqisi (3175 m) Vest-Indiyaning eng baland nuqtasidir. Aholi asosan tekisliklarda yashaydi. Qazilmalardan boksit, oltin bor. G.da zilzila boʻlib turadi. Shim.-sharqi va jan.da doim yashil tropik oʻrmonlar, togʻ orasidagi tekisliklarda savanna va kserofit oʻsimlikli siyrak oʻrmonlar bor. Orolni 1492-yilda X. Kolumb kashf etgan va uni Espanola deb atagan. G. da Gaiti va Dominikana Respublikasi joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Orollar
Shimoliy Amerika
Gaitilar

Gaitilar — xalq, Gaitining asosiy aholisi (6,6 mln. kishi). Shuningdek Dominikana Respublikasi, AQSH, Kuba, Bagama o.larida ham yashaydilar. Umumiy soni 7,2 mln. kishi (1992). Kreollashgan fransuz tilida soʻzlashadilar (gaiti kreol tili). Dindorlari — katoliklar, shuningdek sinkretik "suv"ga sigʻinuvchilar ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gay (huquqshunos)

Gay (Gaius) (?—?)— 2-asr Sabin maktabiga mansub Rim huquqshunosi. Imperator mutlaq hokimiyati hamda cheklanmagan xususiy mulkchilik tarafdori boʻlgan. Rim xususiy huquqiga oid darslik ("Institutsiya") muallifi. G. darsligidan ayrim garb mamlakatlari qonunchiligida (mas, Fransiya fuqarolik kodeksi, 1804) foydalanilgan (yana qarang Rim huquqi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qadimgi Rim huquqshunosi
Daniel Carleton Gajdusek

Daniel Carleton Gajdusek (9-sentyabr 1923 – 12-dekabr 2009) — Amerika vrachi, virusologi va epidemiologi. Odamda viruslar qoʻzgʻatib asta-sekin kechadigan kasalliklar (yashirin davri bir necha yil davom etadigan va asosan markaziy nerv sistemasiga zarar yetkazadigan kasalliklar)ni aniqdagan; bu kasalliklarning sabablari, kelib chiqish mexanizmlari va xususiyatlari, kechishi ustida tadqiqot olib borgan. Nobel mukofoti laureata (1976; B. Blamberg bilan hamkorlikda).

Manbalar 

 

1923-yilda tugʻilganlar
9-sentyabrda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
12-dekabrda vafot etganlar
Gayduklar

Gayduklar (hayduklar) (vengercha hajduk — piyodalar) — 1) jan. slavyan xalqdari, moldavanlar va b.ning 15— 19-asrlarda usmonli turk istilochilariga qarshi qurolli kurashi katnashchilari. 1877—78 yillardagi rus-turk urushi davrida G. rus qoʻshinlari bilan birga Bolgariyani ozod qilishda qatnashganlar; 2) 18—19-asrlarda Vengriya va Polshadagi yirik magnatlar va pomeshchiklar xizmatida boʻlgan yengil kurollangan jangchilar; 3) Rossiyada Petr I zamonida boylarning otliq malay(qarol)lari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil