Litva Respublikasi Seymi

Litva Respublikasi Seymi — (lit.Lietuvos Respublikos Seimas) Litvada oliy qonun chiqaruvchi organ hisoblanadi.

Boshqaruvi

2020-yilda 

 Seym raisi — Viktoriya Cmilyte-Nielsen
 Raisning birinchi oʻrinbosari — Yurgis Razma
 Rais oʻrinbosari — Radvile Morkunaite-Mikulenina
 Rais oʻrinbosari — Paulus Saudargas
 Rais oʻrinbosari — Jonas Jarutis
 Rais oʻrinbosari — Andrius Mazuronis
 Rais oʻrinbosari — Vitautas Mytalas
 Rais oʻrinbosari — Yuliy Sabatauskas

2016-2020 yillarda 

 Seym raisi (2016-yildan) — Viktoras Prankietis
 Raisning birinchi oʻrinbosari (2016-yildan) — Rima Baskene
 Rais oʻrinbosari (2016-yildan) — Irena Diagutene
 Rais oʻrinbosari (2016-yildan) — Gediminas Kirkilas
 Rais oʻrinbosari (2016-yildan) — Arvydas Nekroshyus

Umumiy tavsifi 
Yashirin ovoz berish yoʻli bilan umumiy, teng, toʻgʻridan-toʻgʻri saylov huquqi asosida toʻrt yil muddatga saylanadigan bir palatadan, jumladan Seymning 141 nafar deputatidan iborat. Seym aʼzosi faqat Bosh vazir yoki vazir tomonidan tayinlanishi mumkin (60-moddaning 2-qismi).

Litva Respublikasi Konstitutsiyasining V bobiga ko‘ra , Litvada doimiy yashovchi, xorijiy davlat oldidagi qasamyod yoki majburiyat bilan bog‘lanmagan va saylovda kamida 25 yoshga to‘lgan Litva Respublikasi fuqarosi Seym aʼzosi etib saylanishi mumkin. Sud tomonidan tayinlangan jazoni o‘tamagan shaxs, shuningdek sud tomonidan muomalaga layoqatsiz deb topilgan shaxs Seym deputati etib saylanishi mumkin emas. Seymning saylangan deputati Seymda Litva Respublikasiga sodiqlik qasamyodini qabul qilganidan soʻng xalq vakilining barcha huquqlariga ega boʻladi. Seym har yili bahor va kuzda ikkita oddiy sessiya uchun yigʻiladi.

 Bahorgi sessiya 10-martda boshlanadi hamda 30-iyunda tugaydi.
 Kuzgi sessiya 10-sentyabrda boshlanib, 23- dekabrda tugaydi.
 Navbatdan tashqari sessiya Parlament aʼzolari umumiy sonining kamida uchdan bir qismining taklifiga binoan Seym Spikeri yoki Konstitutsiyada nazarda tutilgan hollarda Prezident tomonidan chaqirilishi mumkin.

Seym vakolatlari 

 Konstitutsiyaga kiritilgan o‘zgartishlarni muhokama qiladi va qabul qiladi;
 qonunlar chiqaradi (Seym tomonidan qabul qilingan qonunlar Litva Respublikasi Prezidenti tomonidan imzolangan va rasman eʼlon qilinganidan keyin kuchga kiradi);
 referendum oʻtkazish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi;
 Litva Respublikasi Prezidenti saylovini tayinlaydi;
 qonun hujjatlarida belgilangan davlat muassasalarini tashkil etadi, shu bilan birga ularning rahbarlarini lavozimga tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi;
 Respublika Prezidenti tomonidan taqdim etilgan Bosh vazir nomzodini maʼqullaydi yoki rad etadi;
 Bosh vazir tomonidan kiritilgan Hukumat dasturini ko‘rib chiqadi va uni tasdiqlash to‘g‘risida qaror qabul qiladi;
 Hukumatning taklifiga binoan Litva Respublikasi vazirliklarini tuzadi yoki tugatadi;
 Hukumat faoliyati ustidan nazoratni amalga oshiradi, Bosh vazirga, vazirga ishonch bildirmasligi mumkin;
 Konstitutsiyaviy sud sudyalarini, Oliy sud sudyalarini, shuningdek ushbu sudlarning raislarini tayinlaydi;
 Litva bankining bosh auditorini, boshqaruvi raisini tayinlaydi yoki lavozimidan ozod qiladi;
 mahalliy hokimiyatlar Kengashlariga saylovlarni tayinlaydi;
 Bosh saylov komissiyasini tuzadi va uning tarkibiga o‘zgartirishlar kiritadi;
 davlat byudjetini tasdiqlaydi va uning ijrosi ustidan nazoratni amalga oshiradi;
 davlat soliqlari va boshqa majburiy to‘lovlarni belgilaydi;
 Litva Respublikasining xalqaro shartnomalarini ratifikatsiya qiladi va denonsatsiya qiladi, tashqi siyosatning boshqa masalalarini ko‘rib chiqadi;
 respublikaning maʼmuriy boʻlinishini belgilaydi;
 Litva Respublikasining davlat mukofotlarini taʼsis etadi;
 amnistiya aktlarini chiqaradi;
 toʻgʻridan-toʻgʻri tartibni, harbiy holat va favqulodda holat joriy qiladi, safarbarlik eʼlon qiladi va qurolli kuchlardan foydalanish toʻgʻrisida qaror qabul qiladi.

Tarixi 
1990-yil 24-fevralda Litva SSRda parlament saylovlari boʻlib oʻtdi. Saylangan Oliy Kengash (141 aʼzo) 1990-yil 11-martda mustaqil Litva Respublikasi qayta tiklanganligini maʼlum qildi. 1992-yil 7-iyulda Seym deb oʻzgartirildi. Litva tarixshunosligida unga „Restorativ Seym“ nomi biriktirilgan. Mustaqillikdan keyin birinchi parlament saylovlari 1992-yil 25-oktabr va 15-noyabrda bo‘lib o‘tdi. Ikkinchi Seym 1996-2000-yillarda faoliyat ko‘rsatgan. 2000-yilda saylangan parlamentda Sotsial-demokratik koalitsiya (KFOR) 51 oʻringa, „Yangi ittifoq“ (sotsial liberallar) 25 va „Liberallar ittifoqi“ 24 oʻringa ega edi.

Seym 2004-2008-yillarda 
2004-yil 10-24-oktabrdagi saylovlardan keyin quyidagi parlament tuzildi:

 Mehnat partiyasi () — 39 mandat (27,7 %)
 Algirdas Brazauskas sotsial-demokratik partiyasi va „Yangi ittifoq“ (sotsial liberallar) partiyasi Arturas Paulauskas koalitsiyasi () — 31-oʻrin (22 %; mos ravishda 20 oʻrin va 11 oʻrin)
 „Vatan ittifoqi“ (konservatorlar, ) — 25 oʻrin (17,7 %)

2006-yil aprel oyida parlament koʻpchilik ovoz bilan (94 ta „maʼqul“, 11 ta „qarshi“) Paulauskasni Seym idorasidagi suiisteʼmolliklarning shov-shuvli faktlari sababli Seym raisi lavozimidan chetlatildi. Ishchilar partiyasi raisi oʻrinbosari Viktoras Muntianas parlamentning yangi spikeri etib tayinlandi.

Seym 2008-2012-yillarda 
2008-yil 12-26-oktabrdagi saylovlar natijalariga koʻra, 2-noyabrda tasdiqlangan, konservatorlar va xristian demokratlar koalitsiyasi koʻpchilik oʻrinlarni qoʻlga kiritdi:

 Vatan ittifoqi — Litva xristian demokratlari — 45 oʻrin
 Litva sotsial-demokratik partiyasi — 25 oʻrin
 Milliy Renessans partiyasi — 16
 Tartib va adolat — 15 mandat
 Litva Liberal Harakati — 11
 Mehnat partiyasi va yoshlar koalitsiyasi — 10 mandat
 Liberallar ittifoqi va markaz — 8 mandat
 Litvada polyaklarning saylov harakatlari — 3 mandat
 Litva xalqchi dehqonlar ittifoqi — 3 mandat
 Yangi ittifoq (sotsial liberallar) — 1 mandat
 Mustaqil deputatlar — 4 ta mandat.

Ikki ovoz berishdan soʻng, 2008-yil 17-noyabrda Milliy tiklanish partiyasi rahbari Arunas Valinskas va 2009-yil 17-sentabrda hukmron konservatorlar birlashgan „Vatan ittifoqi“ partiyasi aʼzosi Irena Degutiene rais etib tayinlandi.

Seym 2016-2020-yillarda 

2016-yil 9-23-oktabrdagi saylov natijalariga ko‘ra, agrarlar ko‘pchilik deputatlik o‘rinlariga ega bo‘ldilar:

 Litva dehqonlari va yashillar ittifoqi — 54 mandat
 Vatan ittifoqi — Litva xristian demokratlari — 31 mandat
 SDPL — 17 mandat
 Litva Liberal Harakati — 14 oʻrin
 Litvada polyaklarning saylov harakati — Xristian oilalari ittifoqi — 8 mandat
 Tartib va adolat — 8 mandat
 mustaqil nomzodlar — 4 mandat
 Mehnat partiyasi — 2 mandat
 Korrupsiyaga qarshi koalitsiya N. Puteikis va K. Krivickas (Lietuvos centro partija, Lietuvos pensininkų partija) — 1 mandat
 Yashil partiya — 1 mandat
 Litva roʻyxati — 1 mandat

2016-yil 14-noyabrda dehqonlar va yashillar ittifoqi raisining oʻrinbosari Viktoras Prankietis rais etib tayinlandi. Uning nomzodi uchun 93 deputat, Yevgeniy Gentvilas nomzodi uchun 36 deputat ovoz berdi.

Seym binolari 

Hozir Seym toʻrtta binodan iborat majmuani egallaydi. Umumiy maydoni 9717,37 m² boʻlgan birinchi bino 1976-1980 yillarda arxitektorlar Algimantas va Vitautas Nasvytis loyihasi boʻyicha 1950-yildan buyon mavjud boʻlgan stadion oʻrnida qurilgan. U Litva SSR Oliy Kengashi uchun moʻljallangandi.

Xuddi shu yillarda mahallada ikkita maʼmuriy bino qurildi. Neris daryosi qirgʻogʻiga yaqinroq — Moliya vazirligi binosi (meʼmor A. Gudait; hozir Seymning ikkinchi binosi). Respublika kutubxonasi (hozirgi Litva Martinas Majvydas Milliy kutubxonasi) yonida Kasaba uyushmalari markaziy kengashi binosi (arxitektor C. mazuralar; hozir Seymning uchinchi binosi).

2007-yil 10-sentyabrda Seymning kuzgi sessiyasi Seymning mavjud binolar majmuasiga biriktirilgan yangi yalpi majlislar zalida boshlandi.

Manbalar