MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻktirnoq yarim oroli

Koʻktirnoq yarim oroli - Orol dengizining shimoliy qirgʻogʻidagi yarim orol Qozogʻiston Respublikasida joylashgan. Orolning qurishi tufayli yarim orol yon bagirlari ochilib, kuchli eroziyaga uchragan. Koʻktirnoq yarim oroli dengiz chigʻanoklari aralash qumlardan tuzilgan. Qirgʻoqdan 3 km uzoqlikda supasimon togʻlar (bal. 300 m gacha) boshlanadi. Ular strukturali, jinslar yotiq holatda joylashgan. Qoʻngʻir tuproqlarda biyurgʻun va toshbiyurgʻun tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi. Dengizning qurishi tufayli hududda ekologik vaziyat murakkablashgan. Shamol harakati, tuzlarning suv chekingan joylardan uchib chiqishi, yon bagʻirlarda eroziya jarayonini rivojlanishi yarim orol tabiiy muhit holatini jiddiylashtirmoqda.

Manbalar 

Qozogʻiston geografiyasi
Yarim orollar
Orol dengizi
Koʻktol

Koʻktol () — toldoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta. Novdalari va kurtagi toʻq qoʻngʻir, tuksiz. Bargi ensiz, vashtarsimon, tukli. Yon bargchalari ipsimon. Guli bir jinsli, gulqoʻrgʻonsiz, toʻpguli kuchala. Barg chiqishi bilan bir vaqtda gullaydi. Urugʻi mayda, uzun tuklar bilan qoplangan. Aprel — mayda gullab, urugʻ tugadi. Togʻlardagi soylik va jilgʻalar yoqalarida oʻsadi. Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida koʻp tarqalgan.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Koʻkcha

Koʻkcha — Afgʻonistonning shim.sharqiy qismidagi daryo, Panj daryosining chap irmogʻi. Oʻz. 360 km ga yaqin. Oʻrtachi suv sarfi 180 m³/sek, bahor va yoz oylarida toʻlib oqadi. Hindukush togʻlarining shim. yon bagʻirlaridagi daralardan oqadi. Sugʻorishda foydalaniladi. K. vodiysida Fayzobod shahri joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar
Afg‘oniston daryolari
Koʻkcha (daha)

Koʻkcha — oʻtmishda Toshkentdagi daha va darvoza nomi. Shaharning gʻarbiy qismida joylashgan. Daha hududini chuqur jarliklar kesib oʻtgan. Aholisi, asosan, koʻnchilik bilan shugʻullangan. Masalan, 1871-yilda dahadagi 695 ustaxonadan 341 tasi koʻn-teri, 218 tasi kosibchilik ustaxonasi boʻlgan. K.da 7 xumdon, 22 tegirmon, 22 objuvoz, 2 Madrasa, 34 maktab, 5 ta masjid, 18 ta qadamjoy-mozor boʻlib, shundan eng mashhuri Shayx Zayniddinbobo qabristoni hisoblangan. Daxdsa 3 ta darvoza (Koʻkcha, Sagʻbon, Chigʻatoy) bor edi. K. atamasi dastlab 14-asr oxiridagi Toshkent darvozalari roʻyxatida keltirilganligi tarixchi Muhammad Solih Toshkandiyning "Tarixi jadidai Toshkand" asarida qayd etilgan. "K." nomi baʼzi tadqiqrtchilar fikricha, "kohcha" — qalʼacha nomidan, boshqa bir tadqiqotchilar fikricha esa "koʻhcha" — togʻcha, tepalik, balandlik nomidan olingan. Binkat hududi 11 —12-asrlarda gʻarb tomonga kengayishi natijasida hozirgi Chorsudagi, Koʻkaldosh madrasasi, Xoja Ahror jome masjidi oʻrnashgan yer va ular ortidagi tepalik ("koʻhcha") gʻarbi va shimolidagi hududlar oʻzlashtirilib yangi turar joy mavzelari, boʻlgʻusi K. dahasi vujudga kelgan. Buni 18—19-asrlarda bu yerga kelgan rus sayyohlari ham qayd etishgan. Mas, xorunjiy Potanin 1829—30 yillarda Toshkentda boʻlganida "Shahar markazida xiyla baland doʻnglik (koʻhcha) joylashgan boʻlib, shahar aholisi u yerda tez-tez sayillar, bayramlar oʻtkazish uchun toʻplanadilar. Bu yerdan shahar hududi xuddi kaftdek koʻzga tashlanib turadi", deb yozgan. "K." atamasi Oʻrta Osiyoning bir qancha joylarida uchraydi. Masalan, Ya. Gʻulomov "Xorazm tarixi" asarida Koʻkcha-3 qabristoni K. tepaligi yaqinida joylashganini yozadi. K. darvozasi shaharni shimolidagi koʻchmanchi xalqlar, elatlar bilan iqtisodiy, savdo aloqalarini rivojlantirishda, ularning hujumidan mudofaa etishda katta rol oʻyvagan. Muhammad Solih Toshkandiyning fikricha, K. darvozasi Shayx Zayniddinbobo qabristonidan 1800 qadam masofada joylashgan. Bu hozirgi Yangishahar mahallasi boshidagi guzarga toʻgʻri keladi.

Ad:. Mallitskiy N. G., Toshkent mahalla va mavzelari, T., 1996; Sokolov Yu. A., Tashkent, tashkentsi i Rossiya, T., 1965; Mas v N., Aziatskiy Tashkent, SPb, 1876; Oʻrinboyev A., Boʻriyev O., Toshkent Muhammad Solih tavsifida (XIX asr), T., 1983; M uha m m a d jo n o v A., Qadimgi Toshkent, T., 1988; Lunin B. V., Istoriya Oʻzbekistova v istochnikax. Oʻzbekiston v soobsheniyax puteshestvennikov i uchyonix (20-80-ye godi XIX v.), T., 1990.

Mashhura Sharipova.

Manbalar
Koʻkcha (qovun navi)

Koʻkcha — oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, dum va uch tomonlari ingichkaroq, yirik, oʻz. 33—40 sm, ogʻirligi 4—6 kg. Sirti tekis, yoppasiga tur bilan qoplangan, toʻrlari mayda, gulsiz. Tusy yashil, toʻri qalin boʻlganidan kulrangga oʻxshash. Poʻsti qattiq, etining kdlinligi 4—4,5 sm, oq, poʻstiga yaqin joyi yashil. Sershipa, shirin, karsillaydi. Tarkibida 7,5—14,8% qand, shu jumladan, 5—10% saharoza, 5—15% quruqmodda bor. Urugʻxonasi oʻrtacha. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin hosili 88—90 kunda pishadi. 250—320 s/ga hosil beradi. Fargʻona vodiysida koʻp ekiladi. Andijon, Fargʻona, Toshkent va Buxoro viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar 

 
Qovun navlari
Koʻkcha Oqtepasi

Koʻkcha Oqtepasi — arxeologik yodgorlik (6—11-asrlar). Toshkentning jan.-gʻarbiy qismida, Kukcha arigʻi boʻyida joylashgan. 1927 i. N.G.Mallitskiy tomonidan qayd etilgan. 1968-yil Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Qoʻrgʻonning balandligi 5 m ga yaqin boʻlgan. Undan 6—8-asrlarga mansub turli xil sopol idishlar, sopol ostadon topilgan. Tepalikning doʻng qismi ostidan xom gʻisht va paxsadan barpo qilingan imorat qoldiqlari kavlab ochilgan. K.O.da hayot 10— 11-asr largacha davom etganligi aniqlangan. Hozir tekislab tashlangan.

Manbalar 

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Koʻkchatov balandligi

Koʻkchatov balandligi - Qizilqumda, Nurota tizma togʻlaridan gʻarbda, Navoiy viloyatida joylashgan. Jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. Oʻz. 12 km, eni 1 km. Eng baland joyi 322 m. Jan.-sharqiy yon bagʻri tikroq, quruq soylar bor. Tevarak atrofdan keskin kutarilib turmaydi. Koʻkchatov balandligi paleogen va neogenning gil, qumtoshlaridan tuzilgan. Choʻl qumli va boʻz qoʻngʻir tuproqlarda shuvoq, qoʻngʻirbosh va rang tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Koʻkchatov togʻlari

Koʻkchatov togʻlari (Koʻkchatov qirlari) — Qozogʻiston past togʻlarining shimolidagi togʻlar. Koʻkchatov shahridan 50 km janubi-sharqda. Oʻz. 20 km. eng baland joyi — Koʻkcha togʻi, 947 m. Asosan, granitlardan tashkil topgan. Tevarak atrofidan keskin koʻtarilgan — nurashning koʻpgina jilvador shakllari mavjud. Yon bagʻirlarida qaragʻay oʻsadi. Bir necha kul bor. Shulardan Borovoye kulining sohilida Borovoye (hozirgi Shchuchinskiy) kurorti faoliyat kursatadi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Koʻkcha-3 qabristoni

Koʻkcha-3 qabristoni – Tozabogʻyop madaniyatiga mansub jez davri qabristoni (miloddan avvalgi 13—11-asrlar). Xorazmdagi Koʻkcha togʻidan 5 km jan.rokda, Amudaryoning qad. oʻzani – Oqchadaryoning jan. havzasida. 1954—59 yillarda SP. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi topib oʻrgangan. K.-Z q. 100 dan ortiq dafn qilingan mayyitlar qabrlaridan iborat boʻlib, ulardan 74 tasi qazib ochildi. Baʼzi qabrlarga bittadan va ayrimlariga ikkitadan turli jinsga mansub oʻliklar koʻmilgan. Erkaklar oʻng yoni, ayollar esa chap tomoniga yotqizib qoʻyilgan. Jasadlar boshi tepasida 1 yoki 2 ta idish mavjud. Ayollar dafn qilingan qabrlardan jez bilaguzuk va ziraqlar, jez va aqiq munchoqlar, erkaklar koʻmilgan qabrlardan esa dastasi suyakdan qilingan toʻrt qirrali jez bigizlar, jez pichoqlar hamda turli-tuman qurollar topildi. K.-Z q.dan chiqqan sopol idish va jez buyumlar sirti koʻpincha ilon izi yoki boshoqsimon shakllar bilan bezatilgan. Tadqiqotlarga koʻra, koʻkchaliklar, asosan, chorvachilik qisman daryo oʻzanlari boʻyida dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlgan. Ular Volga boʻylarida yashagan Yogʻochband madaniyati va Andropove madaniyatiga mansub qabilalar bilan yaqin iqtisodiy va madaniy aloqada boʻlgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Qoraqalpogʻiston tarixi
Toʻrtkoʻl tumani
Xorazm
Koʻkchuyel koʻli

Koʻkchuyel koʻli - Qoraqalpogʻistondagi koʻl. Amudaryoning oʻng sohilida. Nukus shahridan 50 km shim.da. Qorakapir koʻllar guruhiga kiradi. Maydoni 60 ga, oʻrtacha chuq. 4 m. Atrofi qamishzor.

Manbalar
Koʻk-yashil suvoʻtlar

Koʻk-yashil suvoʻtlar (Cyanophyta) — suvoʻtlar boʻlimi. Hujayrasi yadrosiz. Tuzilishi, tarkibi va genetik xususiyatlariga koʻra prokariodlarga kiradi. Shuning uchun ular sianobakteriyalar ham deyiladi. Prokariotlar bakteriyalar va sianofitlarga ajratiladi. Koʻk-yashil suvoʻtlar bakteriyalarga nisbatan ancha murakkab tuzilgan; suvoʻtlarga xos pigmentlari boʻladi. Filogenetik jihatdan eng qadimgi sodda tuzilgan oʻsimlik hisoblanadi. Koʻk-yashil suvoʻtlar hujayralari fotosintez qiluvchi organoidlar boʻlib, ularda karotinoidlar va qizil suvoʻtlardagi singari maxsus pigment — fikobiliproteidlar boʻladi. Rangi koʻk-yashil va qizgʻish, bir hujayrali va koʻp qujayrali ipsimon mikroskopik organizmlar; koʻpincha, uzunligi 20 sm boʻladi. Sporalar, akinetalar va iplarning boʻlaqlari orqali koʻpayadi. 3 ta sinfi (hamesifonsimon suvoʻtlar, gormogonsimon suvoʻtlar) mavjud. Yer yuzida keng tarqalgan. 2000 dan ortiqturi maʼlum. Oʻrta Osiyo suv havzalarida ossillatoriya, formidium, lingbiya turkumlariga mansub turlar uchraydi.

Koʻk-yashil suvoʻtlar suv va quruqlik muhitining turli xil sharoitida oʻsadi. Koʻpchilik turlari havodagi erkin azotni oʻzlashtirish xususiyatiga ega. Koʻk-yashil suvoʻtlar chuchuk suv va dengiz planktoni hamda bentosi tarkibiga kiradi, tuproq yuzasida, harorati 80° gacha boʻlgan qaynoq suvli buloqlarda, bir qancha turlari ohaktosh konlarida oʻsadi. Ular, koʻpincha, boshqa organizmlar: xlorofilni yoʻqotgan bir hujayrali hayvonlar, zamburugʻlar (lishayniklar tanasida), yoʻsinlar, qirqquloqlar, sagovniklar, gulli oʻsimliklar bilan simbiotik munosabatga kirishadi (qarang Simbioz). Havodagi erkin azotni oʻzlashtirib, tuproq unumdorligini oshiradi. Koʻpincha suv havzalarining „gullashi“ga sabab boʻladi. Ayrim turlari (nostok, spiruliva) isteʼmol qilinadi. Yem-xashak va oziq-ovqat oqsili olish maqsadida koʻk-yashil suvoʻtlarni sanoat miqyosida koʻpaytirish ustida ish olib borilmokda.

Manbalar
Koʻkqargʻalar

Koʻkqargʻalar (Coraciidae) - balchiqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. Oʻtkir yoki keng tumshugʻining uchki qismi ilmoqqa oʻxshab qayrilgan. Pat rangi qoʻngʻir va qizgʻish aralash yashil-zangori tusda. Uchganida baland ovoz chiqaradi. 2 urugʻi (koʻkqargʻalar, keng ogʻizlilar), 11 turi bor. Janubiy Yevropa, Afrika, Osiyo va Avstraliyada tarqalgan. Oʻzbekistonda koʻkqargʻa (Coracias garrulus L.) hamma joyda uchraydi. K. tanasining oʻz. oʻrtacha 34 sm. Uchib ketuvchi qush. Afrikada qishlaydi. Daraxt kovaklariga, jan.da — jarliklarga in quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, hasharotlar, koʻzda mevalar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Koʻkqoʻton

Koʻkqoʻton (Ardea cinerea) — laylaksimonlar turkumining qarqaralar oilasiga mansub qush. Ogʻirligi 1,5–2 kg. Modasi variga nisbatan kichikroq. Modasining qanoti yozilganda 45 sm gacha, variniki — 47 sm gacha. Patlari kulrang, qanoti qora, boshida qora kokili bor. Yevropa, Osiyo va Afrikadagi suv havzalarida yashaydi. Hindistonda, Kaspiy dengizining jan. qirgʻoklarida, Oʻrta dengiz va Zakavkazyeda, ayrimlari Ohangaron va Chirchiq vodiylarida qishlaydi. Uyalarini gala boʻlib yoki boshqa turlar bilan aralashib qamishzor va daraxtlarga quradi. 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini vari va modasi galmagal bosadi. Inkubatsiya davri 26—27 kun. Joʻjalarning boʻyi 2 oyda voyaga yetgan qushlarga tenglashadi. K. baliq, baqa, itbaliq, ilon, kaltakesak, kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Koʻl yotqiziqlari

Koʻl yotqiziqlari - hozirgi va qad. geologik davrlarda mavjud boʻlgan koʻllar tubida paydo boʻlgan yotqiziqlar. Koʻl yotqiziqlari mexaniq (qum, shagʻal, gil), kimyoviy (koʻl buri, tabiiy soda, mirabilit, osh tuzi, gidrogalit, gips, astraxanit, epsomit, bishofit, karvallit va boshqalar) yoʻl bilan hamda organik qoldiklarning chirishidan (torf, diatomit, shifobaxsh balchiqlar) hosil boʻladi. Boʻlarning hammasi chuchuk va shoʻr suvli koʻllarga xosdir. Koʻl yotqiziqlari kontinental yotqiziklarga mansub, lekin dengiz yotqiziqlariga xos belgilarga ham ega. Har xil tabiiy geografik sharoitlarda hosil boʻlgan koʻllar turlari koʻpligi sababli ularning yotqi-zikdari ham turli-tuman boʻladi. Muzlik koʻllari muzlik va koʻl yotqiziqlarining birikmasidan (mas, turtlamchi davr lentasimon gillari) tashkil topgan, karst koʻllari maʼlum miqdorda karbonatli yotqiziklar bilan toʻlgan boʻladi. Koʻl-muzlik (limnoglyasial) yotqiziqlarini alohida toifaga ajratadilar. Gumid iqlimli tekislik koʻllarida, asosan, alevritgilli, arid iqlimli mintaqalarda esa galogen-karbonatli yotqiziklar toʻplanadi. Oʻzbekistonda Qizilqum, Mirzachoʻl, Markaziy Fargʻona va Qoraqalpogʻistonda keng tarqalgan.Koʻl — chuqur joylarda toʻplangan tabiiy suv havzasi. Yerning barcha iqdim va landshaft zonalari — issiq, moʻʼtadil va sovuq, koʻp yogʻinli yoki qurgʻoqchil rayonlarida mavjud. Koʻpchilik K.lar dengizga muayyan daryo orqali oʻtib tushadi. Qurgʻoqchil joylarda oqmas K. ham koʻp. Eng katta oqmas K.lar — Kaspiy dengizi va Orol dengizidkr. K. oʻrnining paydo boʻlishiga qarab bir necha turga boʻlinadi. Yerning ichki kuchlari taʼsirida paydo boʻlgan tektonik K. katta va chuqur boʻladi (Kaspiy, Yuqori koʻl, Viktoriya, Orol dengizi, Guron, Michigan, Tanganika, Nyasa, Baykal, Issiqkoʻl). Zilzila natijasida daryo oʻzaniga togʻ yon bagʻirlarining qulab tushishidan yuzaga kelgan qulama (toʻgʻonli) K. (Pomirdagi Sarez koʻli, Yashilkoʻl, Zarafshon, havzasidagi Iskandarkoʻl, Ozarbayjondagi Goʻkkoʻl va boshqalar) ham tektonik K. hisoblanadi; vul k a n i k K. sungan vulkanlar kraterida, lana qoplamalarining chuqur, pastqam joylarida hosil boʻladi; gid roge n K. daryo, dengiz va yer osti suvlari faoliyati natijasida vujudga keladi. Gidrogen K. daryo kayirlarining pastqam joylarida hosil boʻlgan qayir K., qoldiq oʻzan oʻrnidagi K., deltaning pastqam joylarida vujudga kelgan delta K., ohaktosh va gips kabi jinslardan tarkib topgan joylarning choʻkishi natijasida hosil boʻladigan karst K., abadiy muzloq yerdar choʻkkan joylardagi termokarst K., ostki qat-lamlardagi jinslarni yer osti suvlari yuvib ketishi natijasida tashkil topgan laguva K., limanlarning dengizdan ajralib krlishi natijasida shakllangan liman K.ga boʻlinadi. Glyasiogen K. muzliklarning erozion va akkumulyativ faoliyati natijasida vujudga keladi. Ular daryo vodiylarining morena yotqiziqlari bilan toʻsilib qolishi natijasida yoki morena yotqiziqlari orasidagi chuqurliklarda hosil boʻlgan morena K. va togʻ yon bagirlaridagi kar muzliklari oʻyib ketgan joylarida hosil boʻlgan kar K.ga boʻlinadi. Suv omborlari va hovoʻzlar sunʼiy K. deyiladi.

Manbalar
Koʻl temir rudasi

Koʻl temir rudasi - koʻllarning tubida hosil boʻladigan temirli jinslar. Koʻlga suv bilan oqib kelgan gil holidagi temir birikmalarining choʻkishidan hosil boʻladi. Mineral tarkibi, asosan, limonit (HFeO2nH2O) dan iborat. Eng avval vodorod sulfid (H2S) gazi koʻplab hosil boʻladi va u kolloid holatdagi temir birikmasi bilan qoʻshilib, temir disulfid (pirit)ni hosil qiladi. Koʻl temir rudasir. boshqa yoʻl bilan paydo boʻlgan temir rudasidan oʻzining tarkibida oltingugurt borligi bilan ajralib turadi. Koʻl temir rudasir., odatda, mayda dumaloq donali tuzilishda tuproqsimon yumshoq yoki qoʻngʻir temirtosh va gil minerallari bilan biriktirilgan zich holda uchraydi. Qatlamlar, qatlamchalar va linzalar shaklida tuplanadi. Koʻngʻir, toʻq qoʻngʻir, qizgʻish yoki sariq rangli boʻladi. Tabiiy boʻyoq olishda foydalaniladi. Sanoat ahamiyatga ega boʻlmagan Koʻl temir rudasir. Oʻzbekistonning quyi yura, boʻr va neogen yotqiziklarida tarqalgan.

Manbalar
Koʻlborilon

Koʻlbor ilon, koʻlvor ilon (), gyurza — qora ilonlar oilasiga mansub zaharli ilon. Oʻz. 1,6 m gacha. Tanasining usti sargʻish yoki qizgʻishmalla rangda boʻlib, koʻpincha kulrang yoki qizgʻish kundalang dogʻlar bilan qoplangan. Afrikaning shim.-gʻarbidan va Oʻrta dengizdagi ayrim orollardan to Pokiston va Shim.-Gʻarbiy Hindistongacha boʻlgan hududlarda, Kavkazning sharqiy qismida, Qozogʻiston jan.da va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda Xovos atrofida, Samarqand va Surxondaryo viloyatlarida uchraydi. Mayda qushlar, sut emizuvchilar va sudralib yuruvchilar bilan oziqlanadi. Tunda faol. 3 yoshida voyaga yetadi. Zahari tibbiyotda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Koʻlbuloq makoni

Koʻlbuloq makoni — qadimgi tosh (paleolit) davriga tegishli koʻp madaniy qatlamli yodgorlik. Koʻlbuloq makoni Qizilolmasoyning Jarsoy oʻzani sohiliga joylashgan Koʻlbuloq yaqinidan (1962-yil) topilgan. Koʻlbuloq makonini arxeologik jihatdan oʻrganish ishlari 1963—83 yillarda arxeolog M. R. Qosimov tomonidan davomli, keng koʻlamda olib borilgan. Uning madaniy qatlamlari 19 m gacha chuqurlikda oʻrganib chiqilsada, qazishmalar zarang qatlam (materik) gacha yetkazilmagan. Shunga qaramay, Koʻlbuloq makoni ajdodlarimizning qad. tosh davrida bir necha yuz ming yillar davomida uzluksiz yashagan turar joy makoni boʻlib, u faqat Oʻrta Osiyoda emas, balki Oʻrta Sharq mintaqalari yodgorliklarining yoshini aniqlashda noyob tayanch yodgorlik hisoblanadi.

Koʻlbuloq makonining yuqori qatlamlari 1,5-2 m qalinlikda soʻnggi paleolit davriga oid boʻlib, u 600 m² maydonda oʻrganilgan. Qazishma chuqurlashgan sari uning maydoni qisqarib borgan. Koʻlbuloq makonining yaqin 11 m. qalinlikdagi oʻrta qatlamlari mustye davriga oid boʻlib, uning ostidan 0,7—0,8 m qalinlikdagi toza qumli loy qatlami topilgan. Uning ostidan esa 5 m qalinlikdagi ashel davriga tegishli quyi qatlam ochilgan.

Tadqiqotchilar fikriga qaraganda, Koʻlbuloq makonida, ajdodlar hayoti quyi sheystosining soʻnggi bosqichidan to yuqori pleystotsenning oxirigacha davom etgan, yaʼni Koʻlbuloqda hayot bundan rosa 600—700 ming yil avval boshlanib, to miloddan avvalgi 40ming yillikkacha davom etgan. Koʻlbuloq makonining har bir davr qatlamlaridan juda boy tosh qurollar va tegishli xayvon suyaklari topilgan. Mustye va yuqori paleolit qatlamlaridan esa oʻchoq qoldikdari, kuygan hayvon suyaklarining parchalari topilgan. Tosh kurollarga berilgan ishlov texnikasiga koʻra, Koʻlbuloq tosh „indust-riyasi“ oʻziga xos sifatlarga ega boʻlib, paleolitshunos mutaxassislar unga Koʻlbuloq makon-ustaxonasi maqomini berganlar.

Ahmadali Asqarov.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Toshkent viloyati
Koʻli xushtarin

Koʻli xushtarin - oʻrtapishar qovun navi. Shakli tuxumsimon, dum tomoni sal kengroq. Oʻz. 27—30 sm, ogirligi 4–6 kg. Sirti sal boʻgʻim-boʻgʻim, dum va uch tomonida toʻri bor, toʻrlari mayda. Tusy och yashil, sirtidagi gul "yar" k<>n!yapoq, qoramtir-yashilKoʻli xushtarin qovun navi.yoʻllari bor. Poʻsti qattiq, eti yashil yoki oq, qalinligi 4—5 sm, tigiz, sal karsillaydi; urugʻxonasi oʻrtacha, urugi yirik, toʻq sariq. Urugʻdan unib chiqqanidan keyin 88—95 kunda hosili pi-shadi. Hosildorligi 220—250 s/ga. Asosan, Buxoro viloyatida ekiladi.

Manbalar 

Qovun navlari
Koʻlob

Koʻlob (; ) — Tojikiston Respublikasining janubidagi shahar (1934-yildan). Yax-suv (Panj havzasi) vodiysida, Dushanbedan 202 km. Hazratishoh tizmasi etagida. Dushanba bilan temir yoʻl va avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Aholisi 98,5 ming kishi (2013-yillar oʻrtalari).

Ijtimoiy soha 
Akkumulyatorlar ishlab chiqaradigan zavod, paxta tozalash, moy, sut zavodlari, goʻsht va non kombinatlari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Pedagogika instituti, teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, Mirsaid Hamadoniy maqbarasi (14— 17-asrlar) mavjud.

Manbalar

Havolalar 
 Куляб, Таджикистан — Информация о туризме и истории
 Куляб – древний город. Город ремесленников и поэтов 

 

Tojikiston shaharlari
Koʻltoʻsin

Koʻltoʻsin — Samarqand viloyati hududidagi tekislik. Qorachatogʻning shimoliy etagida, togʻ oldi botigʻining turli oqiziklar va koʻl choʻkindi jinslari bilan toʻlishidan hosil boʻlgan. Toʻsinsoy Qorachatogʻni kesib, Zarafshon vodiysiga chiqkandan soʻng koʻl suvi oqib chiqib ketgan. Yer yuzasi Tusinsoyga tomon nishab; yosh jarlar kesib oʻtgan. Koʻlning kulrang tusli gil jinslari togʻ yon bagʻrida 120 metrgacha balandlikda uchraydi.

Koʻltoʻsin ekinzor va bogʻlarga aylantirilgan. Quruqsoy, Nukatsoy, Ilonlisoydan sugʻoriladi.

Manbalar
Koʻlxanjar gʻori

Koʻlxanjar gʻori - Surxontogʻ tizmasining jan. yon bagʻrida, 1175 m balandlikda joylashgan. Gʻorning kirish qismi tor (eni va balandligi 1 m ga yaqin). 1Pu oʻlchamda ichkariga 11 m davom etib, soʻng katta xonaga (oʻz. 40 m, eni 7 m dan 15 m gacha, balandligi 3 m gacha) oʻtiladi. Xonaning shipi gumbazeimon va kalsit minerallaridan tashkil topgan. Katta xona oxirida tor yoʻlakka (oʻz. 10 m, eni va balandligi 1 m) aylanadi va oxirida kirib bulmaydigan yoriq, bilan tugaydi. Gʻorning umumiy oʻz. 61 m, maydoni 63 m2, hajmi 142 m3.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Oʻrta Osiyo
Koʻlshunoslik

Koʻlshunoslik, limnologiya -gidrologiya fanining koʻllarni oʻrganadigan sohasi. K. koʻllarning kelib chiqishi, geografik joylashishi, morfologiya va morfometriyasini, ulardagi suvning fizik va kimyoviy xossalarini, koʻllarda uzluksiz sodir boʻlib turadigan jarayon va hodisalarning vujudga kelishi va rivojlanish qonuniyatlarini, ularning oʻzaro va atmosfera hamda litosferadagi boshqa jarayon va hodisalar bilan bogʻliqligini, koʻllarning oʻsimlik va hayvonot dunyosini oʻrganadi. K. geogr. fanlari qatoriga kiradi, shu bilan birga geofizika, gidrokimyo, gidrobiologiya, geomorfologiya, geobotaniqa, meteorologiya va geol. bilan uzviy bogʻlangan. Koʻllar ekspeditsiyalar uyushtirish va uzoq, yillar uzluksiz statsiovar kuzatishlar olib borish yoʻli bilan oʻrganiladi. K.da elektrometrik, fotometrik, akustik metodlar, aerofotosʼyomka qoʻllanadi. Ilmiy K.ka ilk bor 1901-yilda ushbu fan boʻyicha birinchi qoʻllanma yaratgan va uzoq yillar Jeneva koʻlida tadqiqotlar oʻtkazib kelgan shveysariyalik olim F. Forel tomonidan asos solindi. Oʻrta Osiyo koʻllarini oʻrganishga L. S. Berg, N. L. Korjenevskiy, N. G. Mallitskiy, A. M. Nikitin kabi olimlar oʻz hissasini qoʻshgan. Oʻrta Osiyo, shu jumladan, Oʻzbekistondagi koʻllar va suv omborlarini har tomonlama oʻrganish hamda ulardan kompleks foydalanish masalalarini hal etish ustida Oʻrta Osiyo regioval gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot institutining 1964-yilda tashkil etilgan kullar va suv omborlari boʻlimida ilmiy izlanishlar olib borilmokda.

Koʻp sonli suv havzalarini tiplarga ajratish va tasniflash maqsadida oʻtkaziladigan tadqiqotlar katta ahamiyatga ega. Koʻl yotqiziklarining stratigrafiyasi va koʻllar suv sathining balandligi toʻgʻrisidagi maʼlumotlar oldingi davrlarda iqlimning oʻzgarishi, okean va quruqlik oʻrtasidagi namlikning aylanishi va umumiy yer bilimiga doyr boshqa masalalarni oʻrganishda qoʻllaniladi.

K.ning yutuqlari xalq xoʻjaligining suv taʼminoti, baliqchilik, suv xujaligi, gidroenergetika, sugʻorish, foydali qazilma boyliklarini qazib olish, tibbiyotda va mehnatkashlarni dam olishini tashkil qilishda foydalaniladi.

Koʻllar va suv omborlarining ifloslanishi va ular tabiiy holatining oʻzgarib borishi munosabati bilan, suv havzalaridagi suvning sifatini baholash, bashoratlash va muhofaza qilishK.ning bosh yoʻnalishi boʻlib qoladi. Oʻzbekistonda oliy taʼlim tizimida K. fani oʻqitilmokda.

Adabiyot 
 Hikmatov F. H., Sirliboyeva 3. S, Aytboyev D. P., Koʻllar va suv omborlari, T., 2000.

Manbalar
Koʻmakchi

Koʻmakchi — yordamchi soʻzlarning bir turi. Gapda ot yoki õzlashgan soʻzlardan keyin kelib, vosita, maqsad, sabab, vaqt, makon sintatik munosabatlarni ifodalash uchun qoʻllanadi. K. aslida mustaqil soʻzlardan hosil boʻlgan. 

Shunga koʻra, 2 guruhga boʻlinadi: 

1) sof (asl) K.; 

2) funksional K. (koʻmakchi vazifasida qoʻllanuvchi soʻzlar). 

Sof K. mustaqil lugʻaviy maʼnolarini batamom yoʻqotgan yordamchi soʻz boʻlib, boshqa soʻzlar bilan birikkan holda turli munosabatlarni anglatadi: sayin, orqali, tufayli, yangligʻ, bilan va boshqa.

Funksional K. mustaqil maʼnoli soʻzlar boʻlib, maʼlum oʻrinlardagina koʻmakchi sifatida qoʻllanadi. 

Funksional K.ning morfologik shakl va maʼno xususiyatiga koʻra turlari: 1) ot K. (tomon, yon, oʻrta va boshqalar); 2) sifat K. (boshqa, qarshi, tashqari va boshqalar); 3) feʼl K. (koʻra, qarab, buylab va boshqalar); 4) ravish K. (burun, avval, ilgari va boshqalar).

Manbalar