Amazon oʻrmonlari

Amazon tropik oʻrmoni, ( yoki ; , , ; ; ) Amazon oʻrmoni yoki Amazoniya deb ham ataladi, Amazon biomasidagi nam keng bargli tropik yomgʻir oʻrmon boʻlib, Janubiy Amerikaning Amazon havzasining koʻp qismini qamrab olgan. Faktlarga qaraganda bu mintaqa toʻqqiz millatga tegishli hududni va 3344 rasman tan olingan mahalliy aholini oʻz ichiga oladi.
Oʻrmonning katta qismi, yaʼni 60% Braziliyada, qolgan 13%i Peruda, 10% Kolumbiyada va oʻz miqdorda Boliviya, Ekvador, Fransiya Gvianasi, Gayana, Surinam va Venesuelada joylashgan. Amazon Yerdagi qolgan yomgʻir oʻrmonlarining yarmidan koʻprogʻini tashkil qiladi  va dunyodagi eng katta va eng yaxshi biologik xilma-xil tropik oʻrmonlarni oʻz ichiga oladi, taxminan 16 000 turda 390 milliard individual daraxt mavjud. 

Amazonda 30 milliondan ortiq aholidan 350 dan ortiq turli xiletnik guruhlar yashaydi, ular 9 xil milliy siyosiy tizimga ega va 3344 rasman tan olingan mahalliy hududlarga boʻlingan. Mahalliy xalqlarning umumiy soni 9% ni tashkil qiladi va bu guruhlarning 60 tasi asosan izolyatsiya qilingan. 

Koʻplab oʻrmonda keng koʻlamli oʻrmonlarni qisqartirish kelib chiqa boshladi, bu albatta turli xil zararli taʼsirlarni keltirib chiqardi. Braziliyada oʻrmonlarni kesish natijasida yuzaga kelgan iqtisodiy yoʻqotishlar oʻrmonlarni kesish natijasida ishlab chiqarilgan barcha mahsulotlar narxiga nisbatan taxminan 7 baravar yuqori boʻlishi mumkin deb hisoblanmoqda. 2023 yilda Jahon banki mintaqada oʻrmonlarni kesishga asoslangan iqtisodiy dasturni taklif qiluvchi hisobotni eʼlon qildi.

Etimologiya 
Amazon nomi Fransisko de Orellana Tapuya va boshqa qabilalar bilan olib borgan urushdan kelib chiqqan nom hisoblanadi. Qabila ayollari erkaklar bilan birga jang qilishgan albatta oʻz odatlariga koʻra.  Orellana Amazona nomini Gerodot va Diodor tomonidan tasvirlangan yunon mifologiyasidagi Amazonlardan olgan.

Tarix 

Amazonda qoʻshni Jivaro qabilalari oʻrtasida janglar va urushlar boʻlgan.  Braziliya va Venesuela oʻrtasidagi chegara hududlaridagi missionerlarning hisobotlarida Yanomami qabilalarining doimiy oʻzaro toʻqnashuvlari haqida hikoya qilinadi. Yanomami erkaklarining uchdan biridan koʻprogʻi oʻrtacha urushlar natijasida vafot etadi.  ]

Munduruku Tapajos daryosi va uning irmoqlari boʻylab kengayib, qoʻshni qabilalar tomonidan qoʻrqqan jangovar qabilalar sirasiga kiradi. 19-asr boshlarida Munduruku Braziliyaliklar tomonidan boʻysundirildi. 

Amazon kauchik bumi paytida, tif va bezgak kabi muhojirlar tomonidan olib kelingan kasalliklar 40 000 mahalliy Amazoniyaliklarni oʻldirganligi koʻpchilik tomonidan taxmin qilinmoqda edi. 

1950-yillarda braziliyalik tadqiqotchi va tub aholi himoyachisi Kandido Rondon aka-uka Villas-Boas kampaniyasini qoʻllab-quvvatlaydi, bu esa hukumat va Mato Grosso chorvadorlarining qattiq qarshiliklariga duch keldi va mahalliy aholi uchun birinchi Braziliya milliy bogʻining barpo etilishiga olib keldi. 

1961-yilda Richard Meyson Panara ingiliz tadqiqotchisi Amazon qabilasi tomonidan oʻldirilgan. 

Matselar tashqi dunyo bilan birinchi doimiy aloqani 1969 -yilda oʻrnatganlar. Bu sanadan oldin, ular Peru hukumati bilan daxshatli urush olib borishgan.

Geografiya 
Toʻqqiz mamlakat tomonida Amazon havzalari taqsimlangan – tropik oʻrmonlarning katta qismi, 58,4% Braziliya chegaralarida joylashgan. Qolgan sakkista yerga ega davlatlar: Peru 12,8%, Boliviya 7,7%, Kolumbiya 7,1%, Venesuela 6,1%, Gayana 3,1%, Surinam 2,5%, Fransiya Gvianasi 1,4% va Ekvador 1%.

Tabiiy

Manbalar 

Oʻrmonlar