MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yuz nervi

Yuz nervi — bosh miya nervlarining 7-jufti; aralash nerv, tarkibida harakatlantiruvchi va sezuvchi tolalari boʻladi. U miya koʻprigi bilan uzunchoq miya orasidan chiqib, ichki eshituv teshigi orqali yuz nervi kanaliga kirib qayriladi. Nogʻora boʻshligʻining ichki devori boʻylab oldin orqaga, soʻngra pastga yoʻnalib, chakka suyagining soʻrgʻichsimonbigizsimon oʻsiqlari oʻrtasida joylashgan teshikdan tashqariga chiqadi. Kanal ichida yuz nervidan katta toshsimon nerv bilan eshituv tori nervi ajraladi. Katta toshsimon nerv (tarkibida parasimpatik tolalar bor) chiqib, quloq oldi beziga boradi. Eshituv tori nervi esa yuz nervidan ajralgach, oʻrta quloq boʻshligʻidan tashqariga chiqib, uch shoxli nervning til nervi shoxi bilan qoʻshiladi va tilning soʻrgʻichlariga (taʼm bilish), til osti hamda pastki jagʻ osti bezlariga tolalar tarqaladi.

Yuz nervi soʻrgʻichsimonbigizsimon teshikdan tashqariga chiqqach, quloq oldi bezining ichiga kirib, bir qancha tarmoqlarga ajraladi. Nervning harakatlantiruvchi tolalari yuzdagi mimika muskullarini va boʻyindagi teri osti muskuli bilan ikki qorinchali muskulning orqa qorinchasini innervatsiya qiladi.

Yana q. 

 Hid bilish nervi

    

Nerv sistemasi
Yuza

Yuza — tekislik yoki sirtdagi geometrik figuralarni ifodalaydigan asosiy miqdorlardan biri. Sodda holda yuza yassi figurani toʻldiruvchi birlik kvadratlar, yaʼni tomoni uzunlik birligiga teng boʻlgan kvadratlar soni bilan oʻlchanadi. Yuzani hisoblash qadimdan amaliy geometriyaning muhim masalalaridan biri boʻlib kelgan (masalan, yer maydonlarini boʻlish). Tekislikda koʻpburchakning yuzasini oʻlchash har qanday koʻpburchakni toʻgʻri toʻrtburchaklarga ajratish mumkinligiga asoslanadi. Toʻgʻri toʻrtburchakning yuzasi tomonlari koʻpaytmasiga teng.

Yana q. 

 Hajm
 Perimetr
 Geometriya
Yuzboshi

Yuzboshi (folklorda) — dostonchi, epik asarlar kuychisi. Oʻzbekistonning janubiy tumanlarida (Surxondaryo viloyati va Qashqadaryoning ayrim tumanlarida) baxshi shu nom bilan yuritiladi. Sherna yuzboshi va uning davomchilari Mardonaqul Avliyoqul oʻgʻli, Mamadrayim baxshi (1889—1970), Umir baxshi, Yusuf Oʻtagan oʻgʻli, Boʻriboy Ahmad oʻgʻli va boshqalar ancha mashhur boʻlganlar. 

 
Dostonchilik
Yuzboshi (unvon)

Yuzboshi — harbiy unvon, yuz nafar askar boshligʻi. Turk xoqonligi davridan amalda boʻlgan. Yu. bevosita mingboshita boʻysungan, uning qoʻl ostida 10 ta oʻnboshi faoliyat koʻrsatgan. Amir Temur davrida Yu. oʻnboshiga qaraganda 2 hissa koʻp maosh olgan (taxminan 20 otning qiymatiga teng). Yu.ga harbiy yurishlar paytida alohida chodir, turli qurolyarogʻlar va 10 ta qoʻshimcha ot berilgan. 20-asr boshlarida Turkistonda sovet rejimiga qarshi kurash davrida baʼzi qoʻrboshilar Yu. unvonini olgan. Keyinchalik bu unvon tugatilgan. Yu. mansabi va unvoni oʻrta asrlarda turli mamlakatlarda (mas, Rossiyada "sotnik", Ukrainada "sotnya") ham mavjud boʻlgan.

Adabiyot 
 Temur tuzuklari, T., 1996; Vohidov Sh., Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligida unvon va mansablar, T., 1996.
Yuzlashtirish

Yuzlashtirish — tergov harakati; bunda ilgari soʻroq qilingan ikki shaxs, basharti ularning aynan bir xil fakt va holatlarga nisbatan bergan koʻrsatuvlarida jiddiy qaramaqarshiliklar boʻlsa, bir vaqtning oʻzida bir-birining ishtirokida koʻrsatuvlar beradi. Yu.da gumon qilinuvchi, ayblanuvchi, sudlanuvchi, jabrlanuvchi va guvoh soʻroq qilinishi mumkin. Yu. uchun asoslar, uni oʻtkazish tartibi Oʻzbekiston Respublikasining JPKda koʻrsatib oʻtilgan (122— 124-moddalar).
Yuk koʻtarish mashinalari

Yuk koʻtarish mashinalari - odamlar va yuklarni tik yoki qiyaroq yoʻnalishda koʻtarish va tushirish uchun moʻljallangan qurilmalar. Tuzilishi va kinematik sxemasi turlicha boʻlgan mashinalarni oʻz ichiga oladi. Mas, liftlar, konlar va qurilishda ishlatiladigan koʻtargichlar, domkratlar, tallar (qarang Tal), polispatlar, qiya konveyerlar, shuningdek, strelali oʻzi yurar kranlar (qarang Koʻtarish krani), avtoyuklagichlar Yuk koʻtarish mashinalarim. jumlasiga kiradi. Vazifasiga koʻra, Yuk koʻtarish mashinalarim. muqim (statsionar), oʻziyurar yoki koʻchma, uzlukli va uzluksiz ishlovchi, elektr yuritmali yoki ichki yonuv dvigatelli va boshqalar turlarga boʻlinadi. Vazifasiga, tuzilishiga, yukning xiliga qarab, Yuk koʻtarish mashinalarim. bir necha kg dan bir necha yuz t gacha yukni koʻtarishi mumkin.
Hideki Yukawa

Hideki Yukawa () (1907.23.1, Tokio — 1981.8.9, Kioto) — yapon fizigi, Yaponiya Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946), Kiotodagi untni tugatgan (1929). Shu untda va Osakadagi untda ishlagan (193239), Kioto universitet professor (1939-yildan), Nyu-Yorkdagi Kolumb universiteti professor (1949—53), Kioto untiga qarashli Fundamental fizika ilmiy tekshirish institutini boshqargan (1953—70). Ilmiy ishlari kvant mexanika, yadro va mezon fizikasi, elementar zarralar fizikasiga oid. lmezonning mavjudligi haqidagi gipotezani ilgari surdi (1935). Mezon nazariyani rivojlantirdi va nuklonlarning oʻzaro taʼsiri uchun matematik ifoda (Yu. potensiali)ni topdi. Yadro kuchlari nazariyasini yaratdi va neytral mezon tushunchasini kiritdi (1938). Oraliq bozon haqidagi gʻoyani ilgari surdi (1953). Nobel mukofoti laureati (1949).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Yapon fiziklari
Yukagir tili

Yukagir tili, odul tili — yukagir-chuvan tillari oilasidan saqlanib qolgan yagona amorf til; RFda Kolima va Alazeya daryolari havzasida (Saxa Respublikasining shim.sharqi va qisman Magadan viloyatida) tarqalgan. Oʻtgan asr oxirlaridagi maʼlumotlarga koʻra, yukagirlar soni 1100 dan ortiq boʻlsada, Yukagir tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 300 kishidan ortmaydi. Uning tundra va kolima lahjalari saqlanib qolgan boʻlib, ular bir qator fonetik, morfologik va leksik belgilari boʻyicha oʻzaro farqlanadi. Yukagir tilini paleoosiyo tillari guruhiga qoʻshish mumkinligi haqidagi fikr nisbiydir. Shuningdek, uning ural tillari, qolaversa, oltoy tillari bilan ham genetik aloqalari bor deb taxmin qilinadi.

 

Tillar
Yukagir yassitogʻligi

Yukagir yassitogʻligi — RF Saxa Respublikasi va Magadan viloyatidagi yassitogʻlik. Kolima daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida joylashgan. Janubiy gʻarbdan shimoliy sharqqa 500 km ga choʻzilgan. Eni 250—300 km. Relyefi yassi, nurash kuchli. Shimoli-gʻarb tomon pasayib boradi. Oʻrtacha bal. 300—400 m. Baland qismi — jan.da (Chubukulax kryajining eng baland joyi 1128 m). 400—500 m balandlikkacha siyrak daraxtli oʻrmonlar, tayga mavjud. Undan yuqorida togʻ tundrasi boshlanadi.

Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Saxa
Yukagirlar

Yukagirlar (oʻzlarini detkil deb atashadi) — SaxaYakutiya va Magadan viloyaty (RF) dagi xalq. 1,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yukagir tilida soʻzlashadi. Dindorlari rasman xristianlikni qabul qilgan boʻlsada, shamanlik saqlanib qolgan. Asosiy mashgʻulotlari — ovchilik, buguchilik. 

 

Millatlar
Yukatan

Yukatan — Markaziy Amerikadat yarim orol, Meksika qoʻltigʻi bilan Karib dengizi oraligʻida. Asosiy qismi Meksikaga (Yukatan shtaty), jan.sharqiy qismi Gvatemala va Belizga qarashli. Mayd. 180 ming km²chamasida. Hududining katta qismi pasttekislik, jan.sharqida Mayya togʻlari (eng baland joyi 1122 m) bor. Karst keng tarqalgan. Iqlimi issiq, tropik passatli iqlim. Yillik yogʻin 500–2000 mm. Kserofit butalar, siyrak oʻrmonlar, markaziy qismi va janubida doim yashil tropik oʻrmonlar bor. Agavaxeneken, sitrus oʻsimliklar plantatsiyalari barpo qilingan, paxta, makkajoʻxori ekiladi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Kampeche, Progreso portlari (Meksika) bor.

 

Meksika
Yukatan (maʼnolari)

Yukatan:

 Yukatan — Markaziy Amerikadat yarim orol, Meksika qoʻltigʻi bilan Karib dengizi oraligʻida.
 Yukatan (shtat) — Meksikadagi shtat, Yukatan ya.
Yukatan (shtat)

Yukatan — Meksikadagi shtat, Yukatan yarim orolning shim. qismida. Maydon 39,3 ming km². Aholisi 1,6 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Merida shahri Relyefi ohaktoshlardan tuzilgan tekislik, bal. 250 m gacha boʻlgan qirlar uchraydi. Suv bilan taʼminlashda karst quduklarning ahamiyati katta. Iqlimi tropik iklim, yillik yogʻin 900 mm, janubida 1200 mm gacha. Shimolida barg toʻkuvchi tropik, janubida doim yashil moʻʼtadil nam oʻrmonlar bor. Iqtisodiyotining asosini plantatsiya xoʻjaliklari tashkil etadi. Xeneken tolasi eksport qilish uchun agava oʻstiriladi. Shuningdek, makkajoʻxori, sholi, dukkaklilar, shakarqamish, tamaki ekiladi, banan plantatsiyalari bor. Toʻqimachilik (xeneken tolasini qayta ishlash), oziq-ovqat va metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Turizm rivojlangan. Yu. hududida mayya xalqining koʻplab madaniy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar
Yukka

Yukka — piyozgullilarga mansub koʻp yillik daraxtsimon oʻsimliklar turkumi. Yu.ning 50 turi maʼlum. Markaziy Amerika va Shimoliy Amerikaning jan. qismida yovvoyi holda oʻsadi. Ipsimon Yu. (V. §1opo8a) turi ekiladi. Ayrim turlari 800 yilgacha yashaydi. Poyasi yogʻochsimon, bal. 6–12 m. Ingichka, dagʻal barglar yigʻindisi (rozetka)dan iborat. Gulbandi 2 m, gacha, toʻpguli roʻvaksimon, gullari yirik, oq, mevasi 6 uyali chanoq, chetdan changlanadi. Tuproq tanlamaydi. Asosan, manzarali oʻsimlik sifatida parklarda, botanika bogʻlarida ekiladi. Bargidan arqon, dagʻal matolar tayyorlashda ishlatiladigan tola olinadi, ayrim turlarining gullaridan salat tayyorlanadi. Yu. bahorda ildizini boʻlish orqali yoki koʻchatidan koʻpaytiriladi.

Uy o‘simliklari
Shimoliy Amerika florasi
Yuklama

Yuklama — yordamchi soʻzlarning bir turi; ayrim gap boʻlagiga yoki gapga qoʻshimcha maʼno berish uchun qoʻllanadi. Yuklama tuzilishiga koʻra 2 xil boʻladi: Yuklamaqoʻshimcha (qoʻshimcha holiga kelib qolgan Yuklama: mi, chi, da, a, ya) va Yuklamasoʻz (ayrim soʻz holidagi Yuklama: faqat, xuddi, naq, ham). Hoz. oʻzbek adabiy tilida gapga yoki ayrim soʻzlarga qoʻshilganda anglatadigan maʼnolariga koʻra Yuklamaning quyidagi turlari farqlanadi: soʻroq va taajjub Yuklamalari (mi, chi, a, ya), asosan, gapni soʻroq gapga aylantiradi: Bu kitobni oʻqidingizmi?; kuchaytiruv va taʼkid Yuklamalari (ku, ham, u, yu, da, oq, ki) gapga tasviriylik berib, soʻz maʼnosini kuchaytirish, shuningdek, taʼkid maʼnosini qoʻshish uchun ishlatiladi. Masalan: Necha marta uchrashay dedimku, vaqtim boʻlmadi; ayiruv va chegaralov Yuklamalari (gina, faqat) turli soʻzlar bilan kelib, ularni ajratib, chegaralab koʻrsatish uchun qoʻllanadi. Mas: U faqat oʻsha voqea haqida soʻzlardi; aniqlov Yuklamalari (xuddi, naq, qoq) oʻzi aloqador boʻlgan gap boʻlagi maʼnosini aniqlash uchun xizmat qiladi. Masalan: Oʻgʻli otasining xuddi oʻzi. Yuklamalar, shuningdek, tasdiq, inkor, qistov kabi maʼnolarni ifodalash uchun ham ishlatiladi. Va yordamchi vazifasida keladi.
Yukon

Yukon — Kanadaning shim.gʻarbiy qismidagi maʼmuriy hudud. Shimoliy Muz okeani sohilida, gʻarbda Alyaska (AQSH) bilan chegaradosh. Mayd. 482,4 ming km². Aholisi 29,9 ming kishi (2002). Maʼmuriy va iqtisodiy markazi — Uaytxors shahri Yukon yassitogʻligining sharqiy qismida joylashgan. Yu.nyng oʻzlashtirilishiga 1896 yilda oʻsha hududda oltin konlarining topilishi sabab boʻlgan. Mis, asbest, kumush, volfram va oltin konlari bor. Qirgʻoqqa yaqin suvlardan baliq ovlanadi.

 

Yukon
Yukon (daryo)

Yukon — Shimoliy Amerikadagi daryo, Kanada va AQSH hududidan oqadi. Uzunligi 3700 km, havzasining mayd. 855 ming km². Kordilyera togʻlaridan boshlanib, yuqori qismida Yukon platosidagi chuqur togʻ vodiysidan, katta qismi Alyaska tekisliklaridan oqadi. Bering dengizining Norton qoʻltigʻiga quyiladi. Asosiy irmoqlari: Tanana, Pelli, Porkyupayn va Koyukuk. Oʻrtacha suv sarfi 6,5 ming mUsek., bahorda toshadi. Okt.—noyabrda muzlaydi. May oyidan sentyabrgacha 3200 km masofada kema qatnatsdi.

Manbalar 

Kanadadagi daryolar
AQShdagi daryolar
Yuksak oʻsimliklar

Yuksak oʻsimliklar — evolutsion taraqqiyot natijasida murakkab morfologik tuzilishga ega boʻlgan, tanasi poya va bargga differensiyalangan oʻsimliklar. Ularda koʻp hujayrali murtak (embirion) hosil boʻladi. Yuksak oʻsimliklarga xos belgilardan biri jinsiy (gametofit) va jinssiz (sporofit) nasllarning gallanishidir. Yuksak oʻsimliklar 3000 ga yaqin turdan iborat 9 boʻlimni oʻz ichiga oladi. Bularga: riniotoifalar zosterofiltoifalar, yoʻsintoifalar, plauntoifalar, psilotoifalar, qirqboʻgʻimtoifalar, qirqquloqtoifalar, qaragʻaytoifalar, magnoliyatoifalar kiradi. Yuksak oʻsimliklar tanasining murakkab tuzilganligi, yerda oʻsishga moslashganligi, jinsiy va jinssiz koʻpayishi bilan tuban oʻsimliklardan farq qiladi. Yuksak oʻsimliklar sporofitida koʻp hujayrali sporangiylar hosil boʻlib, ularda harakatsiz sporalar yetishadi. Gametofitshxa jinsiy organlar paydo boʻladi. Sporofit, odatda, barg , poya va ildizga boʻlingan. Koʻpincha Yuksak oʻsimliklarda oʻtkazuvchi toʻqima — ksilema va floema rivojlangan. Epidermis, kutikula va bargida ogʻizchalar boʻlishi Yuksak oʻsimliklar uchun xos. Yuksak oʻsimliklar birorta dengiz suvoʻtlaridan kelib chiqqan, deb taxmin qilinadi. Yuksak oʻsimliklarning qazilma qoldiqlari silur davridan maʼlum
Yulduz yorqinligi

Yulduz yorqinligi — yulduz nurlanish quvvatini, yaʼni yulduzning birlik fazoviy burchakda nurlayotgan yorugʻlik oqimini ifodalovchi miqdor.  ga teng boʻlgan Quyosh yorqinligi birligi (L⊙) da ifodalanadi. Yulduz yorqinligi tushunchasi umumiy fotometriyanyant „yorqinlik“ tushunchasi bilan mos kelmaydi. Yulduz yorqinligi yulduz spektrining maʼlum bir qismiga tegishli (vizual, fotografik yulduz yorqinligi va h.k.), yoki yulduzning butun spektri boʻyicha nurlanishiga (bolometrik yulduz yorqinligi) tegishli boʻlishi mumkin. Bular bir-biridan katta farq qilib, bolometrik yorqinligi 5105erg/sek. Quyosh yorqinligiga teng boʻlgan yulduzlar (O spektral sinfiga tegishli boʻlgan oʻta gigant yulduzlar), bolometrik yorqinligi Quyosh yorqinligidan bir necha yuz marta kam boʻlgan yulduzlar mavjud. taxminan yorqinligi bu qiymatdan kam boʻlgan yulduzlar boʻlishi mumkin. Yulduz yorqinligi massa, radius va sirt temperaturasi kattaliklari qatoridagi muhim kattaliklaridan hisoblanadi. Bu kattaliklar orasidagi bogʻlanishlar nazariy astrofizikada oʻrganiladi.

Manbalar

Oʻqish uchun

Havolalar 
 Yorqinlik kalkulyatori
 Ned Wright kosmologiya kalkulatyori
 

Astrofizika
Yulduz turkumlari

Yulduz turkumlari — yulduzlarni topish va belgilashni osonlashtirish uchun osmon gumbazining shartli ravishda ajratilgan qismlari; eng yorqin yulduzlar hosil qilgan oʻziga xos shakllar. Ular afsonaviy qahramonlar (Mars, Gerkules, Persey,  va boshqalar), hayvonlar (Ilon, Katta it va boshqalar) va narsalar (masalan, Mezon, Qalqon va boshqalar)ning nomi bilan atalgan. Yulduz turkumlarining eng yorqin yulduzlari yunon harflari (a, r\ u va boshqalar) bilan belgilanib, bu harflar yoniga yulduz turkumining nomi yoziladi (masalan, Aravakashning a si), ravshanligi pastroq yulduzlar lotin harflari va raqamlari bilan belgilanadi. Butun osmon gumbazi 88 ta yulduz turkumlariga boʻlingan.

Yulduz turkumlarining tarixi 

Yulduzlarni turkumlash uzoq o'tmishga borib taqaladi. Qadimda odamlar yulduz turkumlaridan o'zlarining dunyo qarashlari, tajribalari, yaratuvchanligi va hattoki diniy va ma'rifiy ahamiyatga ega bo'lgan afsonalarni o'rganish uchun foydalanishgan. Turli xil madaniyatlar va mamlakatlar o'zlarining yulduz turkumlarini ixtiro qilgan, va shu kabi harakatlar 20-asrning boshlariga qadar ya'ni aniq faktlar asosida yulduz turkumlari yig'ilgunga qadar davom etgan.

O'n ikki (yoki o'n uch) qadimiy yulduz turkumlari burjlar bilan bog'liq bo'lgan (quyosh va oy tutilishini o'z ichiga olib, va kesib o'tuvchi sayyoralar). Burjlarning tarixiy kelib chiqishi hali hanuz noma'lum bo'lib kelmoqda.

Manbalar
Yulduz xaritalari

Yulduz xaritalari — yulduzlar osmoni yoki uning bir qismi xaritasi. Osmon qoʻshni qismlari yoki baʼzi qismlarining yulduz xaritalari yu l duz atlaslari deb ataladi. Yulduz xaritalari kerakli yulduzlarga teleskopni toʻgʻrilash, yulduz kataloglarida berilgan yulduzlarni osmonda yoki astrofotografiyada topish, sayyora, kometa va oʻzgaruvchan yulduzlarni ularning koordinatalariga asosan osmonda izlash uchun qoʻllanadi. Yulduz xaritalaridan vizual kuzatish natijasida topilgan osmon jismlari (Yer sunʼiy yoʻldoshlari)nknt taqribiy koordinatalarini aniklashda ham foydalaniladi. Yulduz xaritalari, odatda, ekvatorial koordinatalar sistemasida berilgan koordinata toʻriga asoslanib tuziladi. Yulduz xaritalari osmonning shim. va jan. yarim sharlari uchun ular qoʻlda chizilgan yoki suratga olingan boʻladi. Eng qadimiy Yulduz xaritalari 13-asrda yaratilgan. Bundan oldin, asosan, yulduz globuslari qoʻllanilgan.

Yulduzlar, asosan, globuslarda turli shakllar yoki yunon hamda rimliklar mifologiyasidan qahramonlar (Persey, Gerkules va boshqalar), shuningdek, moddiy xoʻjalik hayoti bilan bogʻliq (Qoʻzi va boshqalar) nomlarda tasvirlangan. Bu shakllar yulduz turkumlari deb nomlanib, osmonning muayyan qismini egallagan. Astronomiya tarixida Bayer (1603), Geveliy (1690), Flemstida (1729) va boshqalarning yulduz atlaslari muhim ahamiyatga ega boʻlib, asosan, 6vizual yulduz kattaligigacha boʻlgan yulduzlarni oʻz ichiga oladi. 19-asrga kelib, fotografiyani astronomiyaga qoʻllanishi tufayli Yulduz xaritalari osmonning fotosuratlari yordamida tuzila boshlandi.

20-asrda rus astronomi A.A.Mixaylov tuzgan 20 ta xaritadan iborat atlasi osmonning Janubiy va Shim. yarim sharidagi 6,5yulduz kattaligidagi barcha yulduzlarni oʻz ichiga oladi. 1954—67 yillarda AQSH milliy geografik jamiyati bilan Palomar rasadxonasida yaratilgan fotosuratli atlas eng toʻliq hisoblanadi. U 21kattalikkacha boʻlgan 1 mlrd. dan ziyod yulduzni oʻz ichiga oladi. Bu noyob atlasning bir nusxasi Oʻzbekiston FA Astronomiya institutida saqlanadi.

Qad. atlaslarda yulduz turkumlarining badiiy tasviri gʻoyat chiroyli boʻlib, ulardan eng ajoyibi Yan Geveliyning atlas hisoblanadi (Gdansk shahri 1690). Bu atlas 1900 ta yulduzni oʻz ichiga olgan 54 ta xaritadan iborat. Atlasning bir nusxasi Oʻzbekiston FA Astronmiya institutida saqlanadi va u V.P.Shcheglov tahriri ostida 3 marta qayta nashr qilindi (1968, 1970 va 1978). Uchala nashrda ham Ulugʻbek rasadxonasi tarixiga oid Gʻarb va Sharq olimlarining ilmiy maqolalari keng yoritilgan kirish maqolasi berilgan. Bundan tashqari, 3nashrda yulduz toʻdalari nomlarining kelib chiqishiga oid maqola ham bor. Atlasning matn qismi oʻzbek, rus va ingliz tillarida bayon etilgan. Atlas 1977 yil Tokioda yapon tilida ham nashr qilindi.
Yulduz evolutsiyasi

Yulduzlar evolutsiyasi — vaqt oʻtgan sari yulduzlarning fizik parametrlari va kimyoviy tarkiblari oʻzgarib borishi. Turli evolutsiya bosqichidagi yulduzlarning fizik parametrlarini taqqoslab koʻrish asosida oʻrganiladi. Gravitatsiya (tortishish) kuchlari taʼsirida yulduzlar orasidagi gaz va changlarning kondensatlanishi oqibatida protoyulduzlarning hosil boʻlishi, siqiluvchan yulduzlar markazida termoyadro energiya manbai paydo boʻlishi, ayrim yulduzlarning gigant yulduzlarga yoki mitti yulduzga aylanishi, massasi katta yulduzlarning gravitatsion kollapsi (neytron yulduz yoki qora oʻra hosil boʻlishi bilan yuz beradi) kabi hodisalar Yulduzlar evolutsiyasining bosqichlari hisoblanadi. Yulduzlar evolutsiyasi doim yuz berib turadigan uzluksiz jarayondir.

Manbalar

Oʻqish uchun 
 Astronomy 606 (Stellar Structure and Evolution) lecture notes, Cole Miller, Department of Astronomy, Maryland universiteti
 Astronomy 162, Unit 2 (The Structure & Evolution of Stars) lecture notes, Richard W. Pogge, Department of Astronomy, Ohio davlat universiteti

Havolalar 
 Yulduz evolutsiyasi simulyatori 
 Pisa yulduz modellari 
 MESA yulduz evolutsiyasi kodlari 
 „The Life of Stars“ (Yulduzlar hayoti), BBC Radio — Paul Murdin, Janna Levin va Phil Charles bilan munozara (In Our Time, 27-mart, 2003)
Yulduzlararo muhit

Yulduzlararo muhit — Galaktikamizning yulduzlararo fazosidagi materiya; uning tarkibi, asosan, vodorod gazi, chang, magnit maydon va elektromagnit nurlanishdan iborat. Zichligi har yerda turlicha, massasi Galaktika toʻliq massasining 2—3% ini tashkil qiladi. Yulduzlararo muhitda turli molequlyar bulutlar va gazchangdan iborat tumanliklar ham kuzatiladi. Ayrim Yulduzlararo muhit (mas, Orion va Omega tumanliklari) da modsaning quyuqlashishi natijasida yulduzlar tugʻilish jarayoni yuz bermoqda. 1685-yildayoq N.Pyuton gaz bulutining qisilishi natijasida Quyosh vujudga kela olishini aytgan. Bu fikrni 1902-yilda ingliz astronomi J.Jins nazariy isbotlagan. Yulduzlararo muhitning mavjudligini 1904-yilda birinchi marta nemis olimi I.Gartman kuzatgan. Yulduzlardan kelayotgan nur Yulduzlararo muhitda qisman yutiladi va undan qaytadi. Nur yutilishi tufayli bir spektral sinfdagi bizdan turlicha masofada joylashgan yulduzlarning spektral tarkiblari har xil boʻladi. Uzoqdagi yulduz yaqindagiga qaraganda qizilroq boʻlib koʻrinadi.

Kuzatuvlarga koʻra, Yulduzlararo muhit asosiy massasining 80% ini vodorod gazi, taxminan 18% ini geliy gazi tashkil etadi. Qolgani boshqa kimyoviy modsalardan iborat. Vodorod gazi fazoda ikki xil holatda uchraydi: 1) ionlashmagan neytral vodorod N1 soha. 2) ionlashgan vodorod NN soha. N1 soha oʻzidan 21 sm toʻlqin uzunlikda radionurlanish tarqatadi va radioteleskop orqali spiral tarmoqlar sifatida koʻrinadi. Ushbu gaz qatlami Somon Yoʻli boʻylab maksimal zichlikka ega boʻlib, uning oʻrtacha qalinligi 200 parsek. Ionlashgan NP soha qaynoq yulduzlar atrofida uchraydi. Ularning asosiy qismi Galaktikamiz markazidan 4000— 7000 parsek oraligʻida halqasimon tarzda kuzatiladi. NN sohaning oʻrtacha temperaturasi 8000 K gacha yetadi. Yulduzlararo muhit ning chang zarrachalari aslida yulduzlar atmosferasining eng "sovuq" qismlarida vujudga kelib, yulduz shamoli taʼsirida fazoga tarqaladi. Bu changlarning oʻrtacha oʻlchami 0,0001—0,001 mm oraligʻida. Chang oʻzagi grafit yoki silikatdan iborat boʻlib, oʻzak turli molequlalardan tashkil topgan muz qatlami bilan oʻralgan. Chang moddasining Yulduzlararo muhitdagi zichligi undagi gaz zichligidan 0,001 marta kichik.

Astronomiya
Yulduzli osmon

Yulduzli osmon – tunda osmon gumbazida koʻrinadigan yoritqichlar toʻplami. Osmonning tungi yarmisida oddiy koʻz bilan taxminan 2,5 mingta yulduzni (yulduz kattaligigacha) koʻrish mumkin, ularning koʻpchiligi Somon yoʻli va uning yaqinida joylashgan. Gʻaroyib yulduzlar turkumi bor. Teleskopdan foydalanib koʻproq yulduzlarni koʻrish mumkinki.

Osmon gumbazidan zarur yulduzlarni topishni osonlashtirish uchun Yulduzli osmon ni har bir sohadagi eng ravshan yulduzlarini toʻgʻri chiziqlar bilan biror shaklga oʻxshatib xayoliy tushuntirib, yulduz turkumlari deb nomlanuvchi sohalarga taqsimlash mumkin (qarang Yulduzlar). Turqumlarning nomlari qisman yunon afsonalari (mas, Andromeda, Persey, Pegas), qadimiy xalqlarning dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik (Hoʻkizboqar, Baliq, Quyon, Oʻqyoy) nomlari bilan bogʻlangan. Keyinchalik ularga texnika rivojlanishi bilan bogʻliq nomlar berila boshlandi (mas, Sekstant, Mikroskop). Hozir jami 88 ta yulduz turkumlarining nomlari bor, ularning orasidagi chegaralar 1930-yilda Xalqaro astronomik kengash tomonidan tasdiqlangan. Yulduz turkumlaridagi ravshan yulduzlar, odatda, yunon harf va sonlari bilan belgilanadi. Ayrim yulduz turlari maxsus belgilarga ega (mas, oʻzgaruvchan yulduzlar kichik lotin harflari bilan belgilanadi). Bir qator yulduzlar xususiy nomlariga ega (Altoir, Arktur, Vega, Sirius). Yulduzlarning koʻpchiligi esa ushbu yulduz haqida maʼlumotlar berilgan jadval (katalog) nomi va undagi tartib soni bilan belgilanadi.

YU.o.da, yulduzlar toʻdasi, yulduz assotsiatsiyalari, galaktik tumanliklar, galaktikalar, kvazarlar, galaktikalar toʻdalari va boshqalarni; Quyosh sistemasiga kiruvchi jismlar: sayyoralar, sayeralarning yoʻldoshlari, kichik sayyoralar, kometalar, sunʼiy kosmik obʼyektlarni; Yer sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik zondlargsh kuzatish mumkin. Yerning oʻz oʻqi atrofida, shu bilan birga, Quyosh atrofida aylanishi sababli, osmon gumbazining sutkalik koʻrinma harakatlanishi hamda Quyoshning yulduzlararo yillik koʻrinma siljishi tufayli yulduzli osmon koʻrinishi muntazam oʻzgarib turadi.