MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Makromolekula

Makromolekula (makro... va molekula) — oʻzaro kovalent bogʻlar orqali birikkan oʻn mingdan yuz minggacha atomlardan tuzilgan yirik molekula. M. zanjirida elementar zveno (maʼlum sondagi atomlar guruhi) juda koʻp marta takrorlanadi, shuning uchun ham uni kup sonli bir xil yoki har xil kichik molekulalardan (bir necha minggacha) hosil boʻladigan molekula deb kabul kilsa boʻladi, polivinil xlorid molekulasi tarkibidagi — SN2—SN— guruhi soni hatto 3000 ga yetishi mumkin. Kimyoviy tarkibi bir xil, ammo mol. m. har xil, yaxlit boʻlib reaksiyaga kirishadigan M.lar yigʻindisidan tashkil topgan moddalarga yuqori molekulali birikmalar (polimerlar) deyiladi; ular tabiiy (polisaharidlar, polipeptidlar, tabiiy kauchuk) va sintetik (plastmassalar, elastomerlar, kimyoviy tolalar) turlarga boʻlinadi. Tashqi sharoit oʻzgarganda, polimerlar tarkibidagi molekulyar zanjirlarning oʻz konfiguratsiyalarini oʻzgartira olishi M.larning asosiy xossalaridan biri hisoblanadi. Shu jihatdan qaraganda barcha M.lar chiziqli (uzunchoq) egiluvchan (tabiiy kauchuk, kauchuksimon sintetik moddalar M.lari), chiziqli qattiq (sellyuloza M.lari), spiralsimon (oqsillar, nuklein kislotalar makromolekulalari), tarmoqlangan (polisaharidlar makromolekulalari), fazoviy (uch oʻlchamli) turlarga boʻlinadi. M.ning uz. 4000— 8000 A, koʻndalang kesimi 3—7,5 A. Karbozanjirli (zanjiri faqat uglerod atomlaridan tuzilgan) va geterozanjirli (zanjirida uglerod atomlaridan tashqari azot, kislorod, oltingugurt atomlari saqlagan) M. boʻladi. Zanjirning tuzilishi, kattaligi (mol. m.) va zvenolarining joylanish tartibi, uning xossalariga (egiluvchanligi, bogʻlarining mustahkamligi, elektr oʻtkazuvchanligi, kimyoviy reaksiyaga kirishiga) taʼsir koʻrsatadi. M.larning bu xossalaridan ular asosida plastmassa, sintetik kauchuk, sunʼiy tola kabi materiallar olishda foydalaniladi.

Manbalar
Makron

Makron — Eron togʻligining janubi-sharqiy chekkasidagi togʻlar, Eron va Pokistonda. Hoʻrmuz boʻgʻozidan Kvetta shahri yaqinigacha yoy shaklida 1150 km masofaga choʻzilgan. Bal. 1000–2000 m, eng baland joyi 2293 m. Ohaktosh, kumtosh va mergeldan tarkib topgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Tez-tez zilzila boʻlib turadi. Togʻ etaklarida balchiqli vulkanlar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlarida siyrak oʻrmonlar, bodomzorlar bor. Vodiylarda mevali daraxtlar, xurmo oʻstiriladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Makrorelyef

Makrorelyef (makro... va relyef) — yirik relyef shakllari: togʻ tizmalari, yassitogʻliklar, payettekisliklar (yana qarang Mezorelyef, Mikrorelyef). Yer yuzasi katta qismlarining umumiy qiyofasi M.ga bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Makrospora

Makrospora (makro ... va spora) — har xil sporali oʻsimliklarning yirik sporasi (qarang Megaspora).

Manbalar
Makrosporiozlar

Makrosporiozlar - oʻsimliklarning keng tarqalgan zamburugʻli kasalliklari. Zararlangan oʻsimlik poya va barglarida turli shakl, tus va kattalikda qora gʻuborli dogʻ (ulik hujayra)lar paydo boʻladi. Macrosporium avlodiga mansub har xil tur zamburugʻlar vujudga keltiradi. Konidiyalar bilan tarqaladi. Gʻoʻza M.ida (qoʻzgʻatuvchisi M.nigricantum) yer ustki organlari: urugʻbarg, koʻsak, tola, shuningdek, bar-glar, barg bandlari, gulyonbarglari zararlanadi. Urugʻpalla, chinbarglarda toʻq-yashil, diametri 0,5–5 mm li dogʻlar paydo boʻladi, soʻngra ular kattalashib, notoʻgʻri shaklli qoʻngʻir tusga kiradi. Kasallangan barglar quriydi va toʻkiladi. M. bilan ingichka tolali gʻoʻzalar kuchliroq kasallanadi. Hosil 20— 39% gacha kamayishi mumkin. Kanop, kanakunjut va boshqa oʻsimliklar M.i ham uchraydi. Kartoshka va pomidorda bu kasalliklarni M.solani zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Kartoshka M.ida qora dogʻlar oʻsimlik bilan birga tuganagida ham paydo boʻladi. Palagi qurib qoladi. Pomidor M.ida barglarda yumaloq yoki burchakli, poyalarida boʻylama, mevasida qora gʻuborli jigarrang dogʻlar yuzaga keladi. Bunda poya va mevalar chiriydi. Tok M.sida (qoʻzgʻatuvchisi M.vitis) uzum boshlari va gʻujumlari bandida yashil gʻuborli dogʻlar hosil boʻladi. Gʻujumlar irib yoki qovjirab qoladi. Kurash choralari: chuqur kuzgi shudgor; kasal nihollarni yulib tashlash; begona oʻtlarni yoʻqotish, ortikcha sugʻormaslik, zararkunanda, hasharotlarga qarshi muntazam kurash olib borish; kasallik belgilari koʻringanda oʻsimliklarga 1 % li bordo suyukdigi yoki si-nebning 1%li suspenziyasi purkaladi. Sulton Alimuhamedov.

Manbalar
Makrostruktura

Makrostruktura (makro ... va tuzilish), makrotuzilish — qattiq jismlar (minerallar, metall, qotishma va boshqalar) ning oddiy koʻzga yoki lupalar orqali koʻrinadigan tuzilishi (qarang Metallar tuzilishi).

Manbalar
Makrosʼyomka

Makrosʼyomka, makrosuratga olish — koʻzga koʻrinadigan (makro-skopik) narsalar (obyektlar yoki detallar) ni oddiy suratga olishdagiga nisbatan yirikroq (1:5 dan 20:1 gacha) masshtabda fotosuratga olish yoki ki-notasvirga tushirish. Odatda, mayda va oʻrtacha kattalikdagi narsalar uchun qoʻllaniladi. M. qisqa masofa (optik tizimning 6,0—1,05 fokus masofasi)dan turib bajariladi. M. obyekt yoki detallarning oddiy koʻz bilan ilgʻab boʻlmaydigan qismlari yoki tuzilishini suratdagi tasvir yoki ekranda koʻrsatishga imkon beradi. M.da obyektlarni parallakssiz (oʻzgarishsiz) qayd qilish (qarang Parallaks) qurilmasi bilan taʼminlangan foto- va kinoapparaturalardan foydalaniladi. Bu apparatlarning obyektivlari qisqa fokusli (fokus masofasi 20 mm dan kichik) yoki oddiy (fokus masofani qisqartiruvchi linzali) boʻladi. M., asosan, ilmiy tadqiqot ishlari uchun ilmiy-ommabop va oʻkuv filmlari yaratishda, texnik maqsadlarda qoʻllaniladi. MAKROEVOLYUSIYA (mokro... va evolyusiya) — turlardan yuqori taksonlar [urugʻlar (turkumlar),oilalar, turkumlar (tartiblar), sinflar va boshqa]ning hosil boʻlishiga olib keladigan evolyusion jarayon. "M" termini rus biologi Yu. A. Filipchenko (1927) tomonidan taklif etilgan boʻlib, ayrim olimlar unga oʻziga xos jarayon sifatida qarashadi. Lekin koʻpchilik olimlarning fikricha, M. oʻziga xos mexanizmga ega boʻlmasdan, faqat mikroevolyusiya jarayonlari orqali amalga oshadi; mikroevolyusiya jarayonlari toʻplana borib, M. koʻrinishida ifodalanadi. M. evolyusion oʻzgarishlarning tarixan uzoq davom etadigan umumlashmasidan iborat. Shu sababdan M.da organik dunyo evolyusiyasining mikroevolyusiya darajasida kuzatib boʻlmaydigan umumiy xususiyatlari, yoʻnalishlari va qonuniyatlari yaqqol namoyon boʻladi.

Manbalar
Makroergik birikmalar

Makroergik birikmalar (mokro... va yun. ergon — faoliyat, ish), bu birikmalar ozida ko'p miqdorda energiya to'plovchi yuqori molekulali birikmalar hisoblanadi,  yuqori energiyali, yuqori energetik birikmalar — energiyaga boy yoki makroergik bogʻlari boʻlgan tabiiy birikmalar; barcha tirik hujayralarda boʻladi va energi-yaning toʻplanishi hamda oʻzgarishi jarayonlarida qatnashadi. Makroergik birikmalarga, asosan, adenozintrifosfat kislota (ATF) va fosfat guruxdarining koʻchishiga sabab boʻluvchi fermentativ reaksiyalarda ATF hosil kila oladigan moddalar kiradi. Makroergik birikmalar tarkibiga fosforil guruhlari kiradi. Nukleozidtri- (yoki di-) fosfat kislotalar, pirofosfat va polifosfat kislotalar, kreatin-fosfat, fosfopirouzum kislota, difosfoglitserin kislota, atsetil va suksinilkoferment A, adenil va ri-bonuklein kislotalarning aminoatsil hosilalari ham Makroergik birikmalar dir. Makroergik birikmalar oʻzaro fosforil guruhlarni koʻchiradigan fermentativ reaksiyalar bilan bogʻlangan (yana qarang Adenozinfosfat kislota, Bioenergetika).G'aybullayev. J

Manbalar
Makruh

Makruh (arab tilida – rad etilgan, qoralangan, nomaqbul) – shariat hukmlaridan biri (farz, mandub, muboh, harom bilan birga). Qattiyan taqiq qilinmagan, lekin nomaqbul hisoblangan va rad etilgan amallar makruh hisoblangan. Makruh – Paygʻambar qaytargan ish demakdir. Har bir musulmon makruh ishlarni qilishdan saqlanishi lozim. Makruh ishni gunohdan qoʻrqib qilmagan kishi savobli, qilavergan kishi gunohli boʻladi, deb sanaladi. M. ishlarning makruhligini inkor qilgan kishi iymondan chiqmasada, gunohkor boʻladi. Makruh ishlar uchun qattiq jazo belgilanmagan. Makruh amallarga diniy burchni bajarish paytdagi baʼzi xislatlar, xasislik, berahmlik, dabdabalik va isrofgarchilikka moyillik, oilaviy va ijtimoiy burchga mensimaslik bilan qarash, birovni yoʻq yaxshi sifatlar bilan maqtash va boshqa kiradi. Mazhabga koʻra, makruhga aslida man etilgan baʼzi taom va ichimlik turlari ham kiradi. M. tushunchasi halol bilan haromni ajratib berishi bilan islomiy axloqning shakllanishida muhim oʻrin tutadi.

Manbalar
James Clerk Maxwell

Maksvell Jeyms Klerk (1831.13.6, Edinburg - 1879.5.11, Kembrij) - ingliz fizigi, klassik elektrodinamika, statistik fizika asoschilaridan biri, gazlar kinetik nazariyasipp yaratganlardan biri, radiotexnikaning vujudga kelishi uchun poydevor qoʻygan shaxs. London Qirollik jamiyatining aʼzosi (1860). Edinburg (1847-50) va Kembrij (1850—54) universitetlarida oʻqigan. Aberdin (Shotlandiya, 1856-60), London (1860—65), Kembrij (1871-yildan) untlari professor 1871-yildan Kembrij universiteti qoshida oʻzi tashkil etgan Kavendish lab. direktori. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, optika, mexanika, elastiklik nazariyasi va boshqalarga oid. Gazlar kinetik nazariyasini rivojlantirgan holda statistik muvozanat holatidagi gaz molekulalarining tezliklar boʻyicha taqsimlanish qonunini topgan (1859). Faradey gʻoyasini rivojlantirgan holda makroskopik elektrodinamikaning maʼlum omillarini umumlashtirib elektromagnit maydon nazariyasini yaratgan (1855—73). Bu nazariya asosida Maksvell tenglamalari deb ataluvchi toʻrtta differensial tenglama yotadi. Tenglamalarni tahlil etib, Maksvell yorugʻlik elektromagnit toʻlqinlardan iborat ekanligi haqidagi muhim xulosalarga keldi. Maksvellning elektromagnetizm nazariyasi hozirgi zamon fizikasining klassik asosi hisoblanadi.

Yana q. 

 Maksvell tenglamalari
 Maksvell taqsimoti

Manbalar 

 

James Clerk Maxwell
Maxwell

Maxwell () – magnit oqimi oʻlchov birligi. Mx bilan ifodalanadi. James Clerk Maxwell nomiga qoʻyilgan. Maxwell – magnit induksiyasi 1 Hz boʻlgan maydon kuch chiziqlariga tik joylashgan konturning 1 sm yuzasidan 1 s da oʻtgan magnit okimi.

SGS birliklar tizimida magnit oqimi birligi:
 1 Mx = 1 gauss × (sm)2

Manbalar 

James Clerk Maxwell
Maxwell taqsimoti

Maxwell taqsimoti () – statistik muvozanat holatida turgan fizik sistema tarkibidagi klassik mexanika qonunlariga boʻysunuvchi zarralar (molekula, atom, elektron va boshqalar) ning tezlik boʻyicha taqsimlanishi qonuni. 1859-yilda James Clerk Maxwell aniqlagan. Maxwell taqsimotiga, asosan, statistik muvozanat holatidagi gazda ixtiyoriy molekula tezligi v ning koordinatalardagi proyeksiyalarining mos ravishda erishishi mumkin boʻlgan istalgan vx vy, vz kattaliklarga toʻgʻri keluvchi birlik intervaldagi qiymatlardan birortasiga teng boʻlish ehtimolligini ifodalaydi. Maxwell taqsimoti birinchi marta 1920-yilda nemis fizigi Otto Stern tomonidan qizdirish natijasida kumush atomlarining bugʻlanib chikib turishidan foydalanib oʻtkazgan tajribalarida toʻla tasdiqlangan.

Yana qarang 
 Maxwell tenglamalari
 Boltzmann taqsimoti

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ludwig Boltzmann
James Clerk Maxwell
Maksimin Gay Yuliy Ver

Maksimin Gay Yuliy Ver; frakiyalik M. (taxminan 172/73—238.10.5) — Rim imperatori (235 yil martdan). Frakiyalik dehqon oilasida tugʻilib, oddiy jangchilikdan oliy mansabga qadar yoʻlni bosib oʻtgan. Iordannint yozishiga qaraganda, M.ning boʻyi 8 stop (fu-t)dan ortiq (1 stop — 30,5 sm) boʻlgan. Germaniya chegarasidagi urush paytida, Mayns yaqinida qoʻshin bilan ixtilofda boʻlgan imperator Aleksandr Sever oʻldirilgach, jangchilar M.ni imperator deb eʼlon kilganlar. M. alemannlar (235), sarmatlar va daklar (236—237) ustidan bir necha gʻalabaga erishgan. Senat va yirik yer egalari manfaatlariga zid boʻlib, jangchilar ehtiyojini qondirishga qaratilgan M. siyosati 238 yil "soldatlar" imperatoriga qarshi Gordianlar tomonidan koʻtarilgan qoʻzgʻolonga sabab boʻlgan. Senat parti-yasiga qarshi boʻlgan urushda M. va uni sezar deb eʼlon qilingan oʻgʻli Akvileya shahrini qamal qilishgan, biroq oʻz lashkarlari orasida chiqqan isyon paytida oʻldirilganlar.

Manbalar
Maksimum

Maksimum (lot. maximum — eng koʻp, eng katta) — eng koʻp (katta) yoki chegaraviy miqdor (kattalik)ni, eng katta hajm, eng yuqori chegara, oliy darajani ifodalaydigan tushuncha; minimum tushunchasining aksi.

Manbalar
Maktab gigiyenasi

Maktab gigiyenasi - k, Bolalar va oʻsmirlar gigiyenasi.

Manbalar
Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari

Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalari - maktabgacha yoshdagi bolalarning ijtimoiy tarbiya muassasalari. Oʻzbekistonda bu muassasalarga bolalar yaslisi, yas.sh-bogcha, bolsiar bo/chasi kiradi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. 2 bosqichdan iborat. l-bosqich bolalar yaslisi boʻlib, u bulgan bolalarni qamrab oladi. Bu bosqichda bolalarni aqliy va jismoniy rivojlantirish. nutqini shakllantirish, ularni moddiy borliq, atrof-olam bilan tanishtirish hamda gigiyena masalalari boʻyicha amaldagi tayanch dastur asosida taʼlimtarbiya beriladi. 2-bosqich bolalar bogchasi boʻlib, boʻlgan bolalarni kamrab oladi. Bu bosqichda bolalarning nutqini rivojlantirish, ularning maʼnaviy kamolotini taʼminlash, jismoniy jihatdan baquvvat boʻlishlari uchun yoʻnaltirilgan taʼlimtarbiya jarayoni amalga oshiriladi. Jismoniy yoki ruhiy rivojlanishida nuqsoni boʻlgan bolalar uchun ham Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud bulib, ular maxsus dastur hamda texnik vositalar bilan taʼminlangan.

Oʻzbekistonda Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m.ning moddiy texnika bazasi hamda metodik taʼmi-notini yaxshilashga qaratilgan bir qator qarorlar qabul qilingan. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun joriy qilingan "Uchinchi ming yillikning bolasi" tayanch das-turi ped. va psixologiya fanlari yutuklari hamda davlat va jamiyat talablariga tayangai holda yaratilganligi bilan alohila ahamiyatga ega. Davlat va nodavlat Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. mavjud. Ular qaysi tashkilot qaramogida boʻlishidan qatʼi nazar Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi uni kadrlar bilan taʼminlaydi va faoliyatiga ilmiy-pedagogik jihatlan rahbarlik qiladi. Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. uchun tarbiyachi va metodistlar Toshkent ped. universiteti, ped. institutlari va kollejlarida tayyorlanadi.

2002 i. Oʻzbekistonla 6865 Maktabgacha taʼlim bolalar muassasalarib.m. boʻlib, ularda 640 mingdan ortiq bola tarbiyalandi.

Manbalar
Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari

Maktabdan tashqari taʼlim muassasalari - bolalar va oʻsmirlar bilan maktabdan tashqari ish olib boruvchi ijtimoiytashkiliy va instruktiv-metolik muassasalar. Maktab bilan yaqindan boglanib ish yuritadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. ga bolalar, oʻsmirlar ijoliyoti saroylari, uylari, klublari va markazlari, bolalar-oʻsmirlar sport maktablari, sanʼat maktablari, musiqa maktablari, studiyalar, kutubxonalar, soglomlashtirish muassasalari va boshqa muassasalar kiradi. Ular yil boʻyi ishlayli. Bolalar va oʻsmirlarning yakka tartiblagi ehtiyojlarini qondirish, ularning boʻsh vaqti va dam olishini tashkil etish uchun davlat organlari. jamoat birlashmalari. shuningdek, bo!iqa yuridik va jismoniy shaxslar madaniy-estetik, ilmiy, texnikaviy, sport va boshqa yoʻnalishlarla Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.ni tashkil etishlari mumkin. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da umumiy oʻrta taʼlim maktablarining barcha sinf oʻk,uvchilari oʻz ixtiyorlari bilan maktab oʻquv dasturidan tashqari qoʻshimcha fanlar, sanʼat turlari, badiiy hunarmandchilik va boshqa kasb-hunar, sport turlarini oʻrganadilar. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m.da oʻquvchilar uchun turli yoʻnalishlar boʻyicha toʻgarak, klub, studiya, ansambl, guruh va shahrik. tashkil qilinadi. Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tomonidan tasdiqlangan meʼyoriy hujjatlarga muvofiq faoli-yat olib borali. Oʻzbekistonda 621 Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. faoliyat koʻrsatadi; ularda 200 dan ortiq maktabdan tashqari taʼlim yoʻnalishi boʻyicha 33 mingdan ziyod turli toʻgarak, klub, seksiya, studiya, ansambl va boshqa ijodiy uyushmalar tashkil etilgan. 2002/2003 oʻquv yili boshida Maktabdan tashqari taʼlim muassasalarit.m. da taʼlim oluvchilar 715 ming oʻquvchini tashkil etdi.

Saidqosim Usmonov.

Manbalar
Maktabshunoslik

Maktabshunoslik - pedagogika fanining maktab ishlarini boshqarish asoslari, yoʻl, shakl, vosita, usul va metodlarini tadqiq etish bilan shu-gʻullanuvchi maxsus sohasi. Maktabni boshqarishning oʻziga xos qirralarini ochib beradi. Oʻzbekistonda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, "Davlat tili toʻgʻrisida", "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonunlar, "Kadrlar tayyorlash milliy dasturi", Oʻzbekiston Respublikasi hukumati va Xalq taʼlimi vazirligining taʼlimtarbiya jarayoni, shunin-gdek, oʻquv muassasalarini tashkil etish va rivojlantirish toʻgʻrisidagi qarorlari, ilgʻor mamlakatlar hamda ped. fanida bu sohada toʻplangan tajribalar M.ning asosiy manbalari hisoblanadi. M. maktabni boshqarish va unga rahbarlik qilishning asosiy tamoyillari, xalq taʼlimi muassasalarining faoliyati va ularning maktab pedagogik jamoasi va xoʻjalik hayotiga rahbarlik qilish metodlari, pedagog va oʻqituvchilarning umumiy oʻqishlarini tashkil etish, umumiy taʼlim maktablari hamda ularning tarmoqlarini yaratish va qurish yoʻllari, maktab binolarini loyihalash va qurish, maktab yer uchastkalari va hududlarini barpo etishga qoʻyiladigan pedagogik talablar, maktablarni moliyalash, ularni oʻquv qurollari bilan taʼminlash muammolari, oʻquv tarbiya jarayonlarini boshqarish bilan shugʻullanuvchi xalq taʼlimi muassasalari faoliyati, maktab ishiga rahbarlik qilish, maktab moddiy texnika bazasini yaratishda oʻqituvchilarga metodik yordam koʻrsatishni tashkil etish, maktab ichki rahbarligi ishining mazmun va metodlari, zamonaviy yangi maktab oʻqituvchisining qiyofasi, xalq taʼlimi muassasalarining hisoboti va hisobga olish ishlarini tashkil etish, maktab ishlari statistikasi kabi masalalarni ilmiy jihatdan yoritib beradi.

M., birinchi navbatda, maktablar tajribasi va ularning ish uslubiga tayanadi. Rivojlangan mamlakatlarning ilgʻor ish tajribasini oʻrganish va umumlashtirish ham M.ning muhim vazifalaridandir. M. xalq taʼlimi muassasalari hamda maktab xodimlarining amaliy faoliyati va nazariy xulosalarini boyitishga xizmat qiladi. Kadrlar tayyorlashni takomillashtirish ham M.ning muxim masalalaridan biri. Oʻzbekistonda M.ning turli masalalariga oid tadqiqotlar Oʻzbekiston Ped. fanlari ilmiy tadqiqot instituti, Toshkent ped. universiteti va boshqa ped. intlarida olib boriladi.

Rohatoy Safarova, Laylo Shermamatova.

Manbalar
Makulatura

Makulatura (lot. maculo — ifloslantiraman) — bosmaxona chiqindisi yoki, umuman, eski qogʻoz, karton, gaz., jur., kitob va boshqa M. qogʻoz f-kalarida qayta ishlanadi va ikkilamchi mahsulotlar (qogʻoz, karton) tayyorlanadi. M.ning yogochni tejashda va mahsulot tannarxini kamaytirishda ahamiyati katta. Baʼzi mamlakatlar, mas, Germaniya va Yaponiyada ishlatiladigan qogʻoz mahsulotlarining 50% M.dan tayyorlanadi (qarang Ikkilamchi xom ashyo).

Manbalar
Daniel McFadden

Daniel McFadden (1937.29.7, Roli, AQSH) — amerikalik iqtisodchi, Minisota universiteti oʻqituvchisi (1957–62), Berklidagi Kaliforniya   universiteti professori(1968–79), Kembrij  universitedida kafedra mudiri (1986–88), Kaliforniya universiteti professori va kafedra mudiri (1990-yildan), ekonometrika laboratoriya direktori (1991–95 va 1996-yildan), AQSH Ekonometrika jamiyati prezidenti (1985), Amerika iqtisodiy uyushmasi vitse-prezidenti (1994) kabi koʻplab lavozimlarda faoliyat olib borgan. McFaddenning ilmiy ishlari ishlab chiqarish nazariyasi, iqtisodiy tahlil va matematik usullarni iqtisodiyotda qoʻllash, ekonometrika, mikroekonometrika, iqtisodiy oʻsish va rivojlanish, transport, energetika va sogʻliqni saqlash, tashqi muhitni muhofaza qilish iqtisodiyoti va boshqa zamonaviy mikroiqtisodiy tahlilning nazariy va amaliy muammolariga bagʻishlangan.2000-yilda Nobel mukofoti laureati sovrindori.

Erta hayot va taʼlim 
Mckfadden 1937-yil 29-iyulda Shimoliy Karolina shtatining Rali shahrida tavallud topgan . Minnesota universitetida tahsil olib, u yerda fizika bo'yicha bakalavr  hamda Ph.D. darajalarini yoqlagan. Besh yildan so'ng 2007-yilda Minnesota universitetida bo'lganida uning maslahatchisi Leonid Xurvich iqtisod bo'yicha Nobel mukofotiga sazovor bo'lgan.

Ish faoliyati 
1964-yilda Mckfadden Berkli Kaliforniya universiteti fakultetiga a'zo boʻldi va o'z tadqiqotini  iqtisodiy nazariya va o'lchovlarni bog'lash muammosi boʻyicha olib bordi. 1974-yilda u Shartli logit tahlilini joriy qildi . 1975- yilda MakFadden Jon Beyts Klark medaliga sazovor boʻldi. 1977-yilda Massachusets texnologiya institutiga ko'chib o'tdi . 1981-yilda Milliy fanlar akademiyasiga saylangan. 

1991-yilda Berkliga qaytib, iqtisodga oid ilovalar uchun statistik hisob-kitoblarga bag'ishlangan Ekonometrika laboratoriyasiga asos soldi.Shu yerda  direktor sifatida ishda qoldi . 2000-yilda iqtisod bo'yicha Ervin Plan Nemmers mukofotini qo'lga kiritdi va 2006-yilda Amerika falsafiy jamiyatiga rahbar etib tayinlandi. 

Olimlar
Iqtisodchilar
Yashayotgan insonlar
Makshevat gʻori

Makshevat gʻori - Tojikistondagi gʻor. Zarafshon tizmasining sharkiy qismida, 3000 m balandlikda joylashgan. Silurdevon davriga mansub boʻlgan ohaktoshlarda hosil boʻlgan. Gʻorning kirish qismi katga xonadan iborat (balandligi 23 m). Gʻor ichiga 11 m kirilgandan soʻng uning balandligi 3 m ga pasayadi. Soʻngra gor yana kengayib keyingi xonaga (balandligi 10 m ga yaqin) oʻtiladi. Xonadan oʻtgach, gor zinapoya (balandligi 3 m li) shaklida pastga yoʻnalgan. Zinapoyadan keyin, sahni va devorlari muz bilan qoplangan xona boshlanadi (uz. 10 m, balandligi 15 m). Xonadan soʻng gʻor, muz bilan qoplangan va pastga yoʻnalgan zinapoyasimon pogʻona (balandligi 4,5 m) hosil qiladi. Gʻor sahni koʻtarilib, tor tirqish shaklida tugaydi. Muzning mavjudligi va havo haroratining pastligi sababli gʻor ichkarisida doimiy salqin muhit saqlanadi. Gʻorning umumiy uz. 102 m dan ziyod.

Manbalar 

Gʻorlar
Tojikiston
Malabar

Malabar — Jan. Hindistonning Malabar qirgʻogʻi (Arabiston dengizi) va Gʻarbiy Gat togʻlari orasida joylashgan tarixiy viloyat. Qadimda va oʻrta asrlarda M.ning koʻp sonli knyazliklari oʻz mustaqilligini saqlab qolgan boʻlishlariga qaramay, vaqt-vaqti bilan turli davlat tuzilmalariga kirgan (asosan, boj toʻlashgan). Miloddan avvalgi taxminan 3-asrda Jan. M.da Chera davlati mavjud boʻlgan. M. knyazliklarining eng yiriklari: Kalikut (Kojikode) (15—16-asrlar), Travankur va Kochin (18-asr). M. Yevropa davlatlari tomonidan talontoroj qilingan Hindistonning 1hududi hisoblanadi. 16-asrda portugallarning tayanch punktlari tashkil topgan, 17-asrda gollandlar, inglizlar va fransuzlarning faktoriya (savdo-sotiq olib boradigan joy)lari paydo boʻlgan. M.ni Angliyaga qarashli Ost-Indiya kompaniyam bosib olgan. M.da mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolonlar boʻlib oʻtgan (M. qoʻzgʻoloni, 1793—1806; Mopla qoʻzgʻoloni, 1912—22). 1956-yildan boshlab M. hududlari Kerala va Karnataka shtatlariga kirgan.

Adabiyot 
 Alayev L. B., Yujnaya Indiya, Sotsialno-ekonomicheskaya istoriya XIVXVIII vv., M., 1964; Sdasyuk G. V., Shtati Indii, M., 1981.

Manbalar
Malabo

Malabo (1973-yilgacha Santa-Isabel) — Ekvatorial Gvineya Respublikasi poytaxti. Bioko orolda joylashgan. Ikdimi ekvatorial iqlim, yillik oʻrtacha temperatura 25,4°; yiliga 200 mm chamasida yogʻin yogʻadi. Aholisi 40 ming kishidan ziyod. Shaharga 19-asrning 20-yillarida inglizlar tomonidan asos solingan. 1843-yilgacha Port-Klarens, oʻsha yildan Santa-Isabel deb atalgan. 1968-yilgacha Ispaniya mustamlakasi Gvineyaningmaʼmuriy markazi boʻlgan, 1968-yil 12-oktabrdan mustaqil Ekvatorial Gvineya Respublikasi poytaxti. 1973-yildan mustamlakachilarga qarshi qoʻzgʻolon boshchisi, qabila boshligʻi nomi bilan Malabo deb atala boshladi.

Malabo — Gvineya qoʻltigʻidagi port (kakao, kofe, mevalar eksport qilinadi). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Taxta tilish va yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Palma moyi va sovun ishlab chiqariladi. Kutubxonalar, muzeylar bor. Malaboda hukumat idoralari, prezident saroyi joylashgan. Meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

Ekvator Gvineyasi