MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gvatemala (shahar)

Gvatemala — Gvatemala Respublikasi poytaxti. Gvatemala togʻligining janubi-sharqiy qismidagi vodiylardan birida (1S02 m balandlikda) joylashadi. Aholisi qariyb 2,4 mln. kishi (1999), asosan indeys va kreollar. Iklimi subekvatorial, passatli musson iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 15—20°. Yillik yogʻin 500—1000 mm.

G. 1524-yilda Santyago nomi bilan qurila boshlagan. 1541-yil Agau vulkani otilganda va 1917-yil dekabr hamda 1918-yil yanvardagi zilzilada butunlay vayron boʻlib, keyinchalik qayta tiklangan. Temir yo'l orqali Tinch okean sohili va Karib dengizining portlari bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. G. — mamlakatning muhim sanoat markazi. Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, mebel korxonalari, temir yo'l ustaxonalari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan katolik sobori (1782—1815) saqlangan. G.da bir necha universitet, Oliy politexnika maktabi, Harbiy akademiya, Iqgisod maktabi, Milliy konservatoriya, Fanlar akademiyasi (1930), Milliy institut (1945), Antropologiya va tarix instituti (1946), Meteorologiya va seysmologiya instituti, rasadxona, Milliy kutubxona va b. bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gvatemala
Gvatemallar

Gvatemallar — xalq, Gvatemalaning asosiy aholisi (5,6 mln. kishi). Umumiy soni 5,7 million kishi (1990-yillar oʻrtasi). Asosan ispan-indeys metislari (ladino). Ispan tilining gvatemal lahjasida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvayak smolasi

Gvayak smolasi — gvayak daraxti (Guaiacum ofﬁ cinale)HHHr oʻzagi tarkibida (22% gacha) uchraydigan smola. Qizil-qoʻngʻir rangli boʻlib, spirt, atseton, efir va ishqorlarda eriydi. Suyuqlanish temperaturasi 85°, zichligi 1200 kg/m3. Maydalangan daraxt tanasini quruq haydash yoki qaynatish yoʻli bilan olinadi. G. s.ning spirtdagi eritmasi oksidlovchilar taʼsirida yashil yoki havo rang tusga kiradi. Ge-moglobinga reaktiv sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvayakol

Gvayakol (2-metoksifenol), o-S6N4(ON)OSN3 — oʻziga xos hidli rangsiz kristallar. Mol. m. 124,13; zichligi 1129 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 28,5°, qaynash temperaturasi 205°. Havoda va yorugʻlik taʼsirida qorayadi. Etanol, efir, xloroform, muz holidagi sirka kislota, ishqor eritmalarida yaxshi eriydi, 17° li suvda 1,7% eriydi; suv bugʻi bilan birga haydaladi; yod va oltingugurtni eritadi. G.ning ishqoriy tuzlari suvda yaxshi, kalsiyli va magniyli tuzlari esa oz eriydi. G.ning spirtdagi eritmasi temir (Sh)-xlorid taʼsirida havo rangga, soʻngra yashil rangga kiradi. Metillanganda veratol (1,2di-metoksibenzol), dimetillanganda pirokatexinga aylanadi. G.ni sintetik yoʻl bilan oanizidindan ham olish mumkin. G. xushboʻy moddalar, mas, vanilin, evgenol, izoevgenol, santalidoli. ch.da, pirokatexin olishda, baʼzi shifobaxsh preparatlar, mas, ftivazid, papaverin, tiokol tayyorlashda, atir-upa va oziq-ovqat sanoatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Fransiya Gvianasi

Gviana, Fransiya Gvianasi (Guyane) — Janubiy Amerikaning shimolisharqidagi mamlakat. Fransiya mulki ("dengiz ortidagi departamenta"). Mayd. 91 ming km. Aholisi 157 ming kishi (1990-yillar oxirlari), asosan kreol, indeys va negrlar. Axrlisining yarmi Fransiya Gviananing maʼmuriy markazi — Kayenna shahrida yashaydi. Rasmiy til — fransuz tili.

Tabiati 
Fransiya Gviana yassitogʻligining shimolisharqida joylashgan. Yer yuzasining oʻrtacha bal. 300–400 m, eng baland joyi 850 m. Iklimi subekvatorial, issiq va sernam. Oʻrtacha oylik temperatura 26—28°. Yillik yogʻin 3200–3500 mm. Asosiy daryolari: Maroni, Oyapoki. Fransiya Gviana hududining 90%i qimmatbaho yogoch beradigan sernam tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Pul birligi — fransiya franki.

Tarixi 
Qadimdan Fransiya Gviana hududida ovchilik, baliq ovlash, yovvoyi oʻsimlik mevalarini yigʻish bilan kun kechiruvchi koʻchmanchi indeyslar yashagan. Fransiya Gvianani dastlab 1604 yilda fransuzlar bosib olgan va bu yerda 1634 yilda Kayenna shahrini barpo etgan. Fransiya Gviana hududi 17-asr oʻrtalaridan 19-a boshlarigacha Fransiya, Buyuk Britaniya, Portugaliya, Niderlandiya davlatlari oʻrtasida talash boʻlib keldi. 1817 yildan fransuzlar Fransiya Gvianada mustahkam oʻrnashib oldilar. 18-asr oxiridan 20-asr boshigacha Fransiya Gviana fransuz siyosiy mahbuslari surgun qilinadigan joy boʻlgan. 1946 yil 19 martda Fransiya Gviananing mustamlaka maqomi Fransiyaning dengiz ortidagi depertamenti qilib oʻzgartirildi.

Xoʻjaligi 
Aholining asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik. Mahsuloti eksport qilinadigan ekinlardan shakarqamish (asosan rom tayyorlash uchun), kofe, kakao, banan; ichki ehtiyojlar uchun makkajoʻxori, sholi, sitrus mevalar va sabzavot yetishtiriladi. Qoramol, choʻchqa boqiladi. Okeandan dengiz hayvonlari, baliq ovlanadi.

Sanoati 
Sanoatining asosiy tarmoqlari: oltin qazib chiqarish, yogʻoch tayyorlash.

Oltin eksport mollari qiymatining qariyb yarmini, yogʻoch 1/4 qismini tashkil etadi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Chetga krevetka (qisqichbaqaning mayda turi), pushti daraxt ekstrakti, xom teri, balik, moyi chiqaradi. Chetdan qurilish materiallari, yoqilgʻi, matolar, turli jihozlar keltiriladi. Tashki savdo asosan Fransiya bilan olib boriladi. Dengiz va havo yoʻllari orqali Fransiya, Angliya, AQSH va b. mamlakatlar bilan bogʻlangan. Kuru sh. yaqinida Fransiyaning kosmik tadqiqotlar boʻyicha milliy markazi va kosmodrom joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Fransiya
Gviana oqimi

Gviana oqimi - Jan. Amerikaning shim. - sharqiy qirgʻoqlari yaqinidagi iliqoqim (Atlantika okeanida), Jan. Passat oqimining tarmogʻi. SanRoki burnidan (Braziliyada) boshlanib, Gviananing shim.-gʻarbiy qirgʻoqlaridan oʻtadi va Shim. Passat oqimiga qoʻshilib ketadi. Suvining oʻrtacha yillik temperaturasi 23 — 28°, shoʻrligi 35 — 36,5 %o, tezligi soatiga 1,8 — 2,3 km.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gviana yassitogʻligi

Gviana yassitogʻligi - Jan. Amerikaning shim.-sharqidagi yassitogʻlik. Shim. va janubda Orinoko va Amazonka pasttekisliklari, gʻarb va sharqda And togʻlari va Atlantika okeani oraligʻida. Gʻarbdan sharqqa 2000 km ga choʻzilgan. Eng baland nuqtasi 3014 m (Neblina togʻi). Kembriydan oldingi kristall jinslardan tuzilgan. Yirik temir ruda, shuningdek oltin, olmos konlari, dunyo ahamiyatiga ega boksit, uran va marganes rudasi konlari bor. Iqpimi issiq, subekvatorial (oʻrtacha oylik temperatura 22 — 28°). Yiliga 1200 mm dan 3500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Dare koʻp. G. ya. hududida dunyodagi eng baland (1054 m) Anxel sharsharasi bor. Qizil-sariq laterit tuproqli yerlarda sernam tropik oʻrmon (gileya) lar keng tarqalgan. Hayvonot dunyosi juda boy. Bu yerda neotropik oblastning Braziliya kichik oblastiga mansub yapaloq burunli maymunlar, yalqov, chumolixoʻr, zirhlilar, tapir, yaguar kabi hayvonlar, parrandalar, hasharotlar yashaydi. G. ya. da aholi siyrak. Kam sonli indeyslar ovchilik, baliq tutish va ibtidoiy dehqonchilik bilan shugʻullanadi. Chet el kompaniyalari bu yerda yer osti boyliklari qazib chiqaradi, qimmatbaho yogʻoch tayyorlaydi. G. ya. da Braziliya, Venesuela, Gayana, Surinam Kolumbiya davlatlari va Gviana (Fransiya mulki) joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Janubiy Amerika
Gvido dʼaresso

Gvido d’aresso (Guido d’Arezzo), Aressolik Gvido (990-yillar, Aresso, Toskana viloyati — 1050. 17.5, Pompoza) — italyan musiqachisi, cherkov xori rahbari. Oʻrta asr musiqa amaliyoti sohasida yirik islohotchi. Zamonaviy nota tizimiga asos qoʻygan. Har bir chiziqda tovush balandligi harflar bilan ifodalangan 4 chiziqli nota yozuvini amalda qoʻllagan. Bu musiqa asarini yozib olishga qulay imkoniyat yaratib, kompozitorlik ijodi rivojida muhim rol oʻynagan. Musiqa tovushlarini yangi nomlash tartibi, oraliq (interval)lari muayyan nisbatdagi 6 pogʻonali tovushqatorni kiritgan (ut-re-mi-fa-solla). Baʼzi musiqashunoslar (mas, V. M. Belyayev) Gvido d’aresso ning nota yozuvi islohiga Sharq (arab) cholgʻu tabulaturask taʼsir koʻrsatganligini taʼkidlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvineya oqimi

Gvineya oqimi - Atlantika okeanining Gvineya qoʻltigʻi shim. qismidagi iliq oqim; yozda Passatlararo (Ekvatorial) ters oqim bilan, qishda Kanar oqimi tarmogʻi bilan qoʻshiladi. Yillik oʻrtacha temperaturasi 26 — 27°, shurligi 34,5 — 35%o, tezligi soatiga 0,4 — 2,7 km, yozda tezligi ortadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvineya qoʻltigʻi

Gvineya qoʻltigʻi — Atlantika okeanining Ekvatorial Afrika sohillari bilan tutashgan joyidagi qoʻltiq. Shim. da Palmas va jan.da Lopes burunlari oraligida. Mayd. 753 ming km. Eng chuqur joyi 5207 m. G. q. 2 ta qoʻltiq — Biafra va Beningga ajratilgan. Orol koʻp (Bioko, San-Tome, Prinsipi va b.). Suvining shoʻrligi 34 — 35%o, yillik temperaturasi 25 — 27". Suv qalqishi yarim sutkali (2,7 m gacha). G. q. ga Kongo, Niger, Volta, Ogove va b. daryolar quyiladi. Asosiy portlari — Lome, Lagos, Akkra, Librevil va boshqalar kiradi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Aleksandr Gvozdikov

Aleksandr Vasilyevich Gvozdikov (1903, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Volgograd viloyati — 1973, Toshkent) — oʻrmonshunos, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), professor (1969). Saratov qishloq xoʻjaligi institutini tamomlagan (1929). Surxondaryo okrugida oʻrmon melioratsiya partiyasi boshligʻi va okrug oʻrmon melioratori (1929—36), Oʻzbekistan oʻrmon xoʻjaligi va agrooʻrmon melioratsiyasi ilmiy tadqiqot institutida sektor mudiri (1936—41). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—46). 1946-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻrmonchilik va oʻrmon melioratsiyasi kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyo sharoitlarida oʻrmonchilik, agrooʻrmon melioratsiyasi, qumlarni mustahkamlash va b. masalalarga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Mixail Gvozdikov

Mixail Andrianovich Gvozdikov (1880, hozirgi Ukrainaning Poltava viloyati — 1954, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistan xalq rassomi (1945). Moskvadagi Stroganov rassomlik maktabida oʻqigan (1896—1901). 1934-yildan Toshkentda; Navoiy teatrida ishlagan. Birinchi oʻzbek operasi "Boʻron" (M. Ashrafiy, S. Vasilenko, 1939) spektakliga ishlagan dekoratsiyalari muvaffaqiyat qozongan. G. yaratgan sahna bezak lari asar mazmuniga mos manzaralar topa olganligi, yaxlit va uygʻun koloriti, tiniqranglari bilan diqqatga sazovor ("Knyaz Igor", "Boris Godunov", "Faust", "Laqma", "Mis chavandoz" va b.). G. oʻzbek teatr rassomlari Sh. Shorahimov, M. Musayevga ustozlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyacheslav Gvozdkov

Vyacheslav Alekseevich Gvozdkov (1947.20.4, Slivensh., Bolgariya) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Saratov teatr bilim yurtining aktyorlik boʻlimini (1968), Leningrad teatr, musiqa va kinematografiya institutining rejissyor lik boʻlimini (1979) tugatgan. 1968 – 84 yillar turli teatrlarda, 1984 – 89 yillar M. Gorkiy nomidagi akademik rus drama teatrida bosh rejissyor 1990-yildan Sankt-Peterburg teatrida bosh rejissyor Toshkent rus drama teatrida qoʻygan eng yaxshi spsktakllari: "Uchdan oltiga qadar" (A. Chxeidze), "Zinulya" (A. Gelman), "Soʻnggi qabul" (V. Dozorsev), "Vijdon diktaturasi", "Marhumlar nidosi" (M. Shatrov) va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1947-yilda tugʻilganlar
20-aprelda tugʻilganlar
Gdansk qoʻltigʻi

Gdansk qoʻltigʻi, Gdansk buxtasi — Boltiqdengizidagi muzlamaydigan sayoz qoʻltiq. Quruqdikka 74 km kirib borgan, kiraverish qismining kengligi 107 km, chuq. 115 m gacha, suvining shoʻrligi 8%o. Qirgʻoqlari qumli. G.q.ga Visla daryosi quyiladi. Sohilida Baltiysk (RF) va Gdansk hamda Gdinya (Polsha) port shaharlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Gdinya

Gdinya — Polsha shim.dagi shahar. Gdansk voyevodaligida; Boltiq dengizi boʻyidagi port. Sopot va Gdansk shaharlari bilan Truymyasto sh. aglomeratsiyasini tashkil qiladi. Aholisi 252 ming kishi (1990-yillar oʻrtasi). 1924-36 yillarda xalqaro ahamiyatga ega boʻlgan yirik port qurilishi munosabati bilan shahar tez oʻsdi. Yillik yuk ortib-tushirish 10 mln. t. G. orqali chetga koʻmir chiqariladi; chetdan rudalar, neft mahsulotlari keltiriladi. Sanoat tarmoqlaridan mashinasozlik, asosan kemasozlik va oziq-ovqat sanoati (baliq, yogʻ, goʻsht va b.) rivojlangan. Baliq ovlash bazasi. Oliy dengiz va harbiy dengiz oʻquv yurtlari, dengizdan baliq ovlash ilmiy tadqiqot instituti, okeanografiya, harbiy dengiz muzeylari va dengiz akvariumi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geba

Geba — yunon mifologiyasida abadiy yoshlik xudosi, Zevs va Geranint qizi, xudolar bazmida soqiylik qilgan. Geraklnit xotini.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mifologik qahramonlar
Joseph Goebbels

Gebbels Yozef Paul (1897.29.10 — 1945.01.05) —1933-yildan fashistlar Germaniyasi targʻibot idorasining boshligʻi. Irqchilik, zoʻravonlik va bosqinchilik urushlarining gʻoyaviy rahnamosi. 1944-yilda yoppasiga harbiy safarbarlik boʻyicha imperiya vakili qilib tayinlangan. Germaniya taslim boʻlishi arafasida oʻzini-oʻzi oʻldirgan. Nyurnberg xalqaro sud jarayonida asosiy natsist harbiy jinoyatchilaridan biri deb topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gebrid orollari

Gebrid orollari - Atlantika okeanidagi arxipelag. Shotlandiyaning shim.-gʻarbida. 500 dan ortiq mayda oroldan (Lyuis, Skay, Mall va b.) iborat. Buyuk Britaniya tarkibida. Mayd. 7,5 ming km. Tashqi Gebrid va Ichki Gebridlarga boʻlinadi, ular Nort-Minch, LitlMinch boʻgʻozlari va Gebrid burni orqali ajralib turadi. Orollar kristall jinslar va bazalt krplamlaridan tashkil topgan. Relyefi pasttekislik va past togʻlardan iborat (bal. 1009 m gacha). Koʻp qismi toshloq va botqoqli yerlar. Lava dalalari, qad. muzlik izlari saqlangan. Iqlimi moʻʼtadil, dengiz iqlimi; yanvarning urtacha temperaturasi 4—6°, iyulniki 12—14°, yillik yogʻin 1000–2000 mm.

Yaylov koʻp, baʼzan qayinzorlar uchrab turadi. Aholi asosan baliq ovlash, chorvachilik bilan shugʻullanadi. Movut ishlab chikariladi. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxipelaglar
Yevropa
Buyuk Britaniya
Geveliy Yan

GEVELIY (Hekelius) Yan (1611.28.1-Gdansk —1687.28.1) — polyak astronomi. 1641-yilda Gdanskda Yevropada eng yirik rasadxona kurgan. "Selenografiya yoki Oy relyefining bayoni" (1647) asarini yozib, selenografiyaga asos solgan. Oyning batafsil haritasini (1647), 1564 yulduzning katalogi (roʻyxati)ni (1687) tuzgan. G. Kuyosh holati jadvalini takomillashtirgan; Oyning optik libratsiyasini topgan (qarang Oy libratsiyasi) va 4 kometani kashf qilgan. 1690-yilda "Yulduzlar osmonining atlasi" ("Uranografiya") chop ettirilgan. Mazkur atlas akademik V. P. Shcheglov tomonidan bir necha marta qayta nashr qilingan. Atlasda keltirilgan ikki gravyurada oʻsha davrning mashhur astronomlari orasidan Ulugʻbekka ham faxrli oʻrin berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geveya

Geveya (Hevea brasiliensis) — sutlamadoshlar oilasiga mansub kauchukli daraxt. Tabiiy kauchuk manbalaridan biri. Buyi 20—40 m, tanasining diametri 50 sm, bargi etl, murakkab. Gullari mayda, oqimtir-sargʻish, bir jinsli va bir uyli, ruvaksimon tupgul hosil qiladi. Mevasi kusakcha. Urugʻi qattiq pustli, kauchuk olish uchun G. poʻstlogʻi tilinadi, oqib chiqqan sutsimon shira (lateks) quyuqlashib, kauchukka aylanadi. Braziliya oʻrmonlarida G. yovvoyi holda oʻsadi. Malayya, Indoneziya, Shri Lanka va qisman Afrikaning tropik hududlarida hamda Jan. Amerikada ekiladi. 5—6 yoshidan 25—30 yoshgacha kauchuk beradi. G.ning gektaridan yiliga oʻrtacha 500 kg kauchuk yigʻiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegelchilik

Gegelchilik — Gegel taʼlimotini rivojlantirishga harakat qilgan falsafiy oqim. 19-asrning 30—40-yillarida Germaniyada vujudga kelgan. G. vakillari diniy masalalar yuzasidan munozaralarda Gegelni ortodoksal teizm ruhida talqin etuvchi konservativ keksa (oʻng qanot) gegelchilar (Geshel, Daub va b.) va Gegelning "olamiy ruh"i ga qarama-qarshi ravishda ayrim shaxslarning tarixda oʻz-oʻzini anglashi ahamiyatini qayd etuvchi yosh (sul qanot) gegelchilar (Ruge, Bruno, Bauer, Feyerbax, Shtraus va b.)dan iborat edi. Oʻng hamda soʻl gegelchilar oʻrtasida oraliq gegelchilar (K. Rozenkrans, I. E. Erdman va b.) ham boʻlgan. K. Marks va F. Engels Gegel dialektik uslubining "ratsional magʻzi"ni oʻzlarining tarixii materialistik tushunish nazariyalari negiziga quydilar. Fransiyada G.ka Kuzen asos soldi, Ten, Renan, Gamelen, Andler va b. tomonidan rivojlantirildi. Angliyada G.ni Stirling "Gegel siri" asari (1865) bilan boshlab berdi. Bozanket, MakTaggart, Xoldeyn (vikont Kloanskiy), Beyli va b. mazkur yoʻnalishga mansub bulganlar. G. Italiyada ham keng rivoj topdi (Joberti, Rosmini, Jentile, Kroche). Shuningdek Rossiya, slavyan mamlakatlari, Skandinaviya va Gollandiyada keng tarqaldi. Gegel taʼli-moti oʻzga millatlar ongiga uzoq davr mobaynida taʼsir koʻrsatdi. 20-asrning 20-yillaridan Gegel gʻoyalariga qiziqish borasida yangi davr boshlandi (qarang Neogegelchilik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegemonlik

Gegemonlik (yun. hegemonia — rahbarlik, hukmronlik) — hukmron boʻlishga, boshqa mamlakatlar va xalqlar ustidan hukmronlik qilishga intilishga asoslangan siyosat. G. — davlatlar va xalqdar teng hukuqligining bevosita aksi, xalqaro munosabatlarda qaror topishi lozim boʻlgan idealning qaramaqarshisidir. Oʻzbekiston oʻz siyosatida G. ning har qanday koʻrinishlaridan voz kechish, barcha mamlakatlar va xalqlar bilan tengma-teng munosabatda boʻlish tarafdoridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gegenbaur Karl

GEGENBAUR (Gegenbaur) Karl (1826. 21.8, Vyursburg — 1903. 14. 6, Geydelberg) — nemis biologi, qiyosiy anatomiyada filogenetik yoʻnalish asoschilaridan biri. Yena (1855 y. dan) va Geydelberg (1872 y. dan) universitetlari prof. Umurtqasiz hayvonlar embriologiyasida 2 qavatli (keyinchalik gastrula deb atalgan) lichinka hosil boʻlishini birinchi boʻlib tasvirlagan, meduzalarning koʻpayishi va rivojlanishini oʻrgangan. Umurtqalilar tuxumi bitta hujayradan iborat boʻlishini isbot qilgan. Skelet filogeniyasi misolida organlar gomologiyasi prinsiplarini ishlab chiqqan. Juftoyoqlarning kelib chiqishini isbotlash uchun "Ikki tomonlama arxipterigiya" nazariyasini kashf etgan; bosh suyagini akulalar togʻayidan kelib chiqishini koʻrsatib bergan. G. biogenetik qonunta tanqidiy nazar bilan qaragan. Uning qiyosiy anatomik tadqiqotlari bitta tipga mansub boʻlgan voyaga yetgan hayvonlarni tekshirish bilan cheklangan. Uning "arxetip" organlar gʻoyasi oʻz davrida qiyosiy anatomik tadqiqotlarning namunasi sifatida katta ahamiyatga ega boʻldi. G. qarashlari Darvingacha boʻlgan davr natur falsafiy anʼanalarining ifodasi edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedenbergit

Gedenbergit (shved mineralogi L. Gedenberg nomidan; 19-asr) — piroksenlar guruhiga mansub mineral. G. — diopsid izomorf qatorining oxirgi hadi. Magniyga boy turi salit deb ataladi. Qoʻshimchalari Mp va Gʻe3+. Kimyoviy formulasi CaFe(Si2O6). Monoklin singoniyali. Rangi toʻq yashildan qrragacha. Yaltiroqligi shishasimon. Deyarli shuʼlasimon agregatlar, choʻziq prizmalar. G. bilan ilvait, magnetit, temirli granatlar, kalsit, epidot va b. birga uchraydi. Qattiqligi 5,5 — 6. S. of. 3,6. Ohaktoshli skarnlar, magnetitli konlarda uchraydi. Nurash natijasida kremniyli temir oxrasiga aylanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedimin

Gedimin, Gediminas (? - 1341) -litvaning buyuk knyazi (1316-yil dan). Litva buyuk knyazi Vitenning ukasi (1293 — 1315). G. nemis ritsarlarini koʻp magʻlubiyatga uchratgan. Tver buyuk knyazligi bilan birgalikda Moskva knyazligining birlashtirish siyosatiga qarshi turgan. 13-asr da Litva feodallari tomonidan boshlangan gʻarbiy rus yerlarini bosib olishni davom ettirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedin Sven Anders

Gedin Sven Anders (1865.19.2-Stokgolm —1952.26.11) — shved sayyohi. 1893 yildan 1902 y.gacha Tibet va Markaziy Osiyoning shim.-gʻarbini tadqiq etgan. 1905—08 yillarda Trapezund (Trabzon)dan chiqib Eronning shim.-sharqi, Kashmir orqali Brahmaputra va Satlaj daryolarining boshlanish joyigacha yetib borib, Transhimolay togʻlarini tadqiqetdi. 1923 yilda Shim. Amerika, Yaponiya, Mongoliya va Sibir orqali dunyo boʻylab sayohat qildi. 1927—35 yillarda Xitoy, Mongoliya, Gʻarbiy Tibet va Sharqiy Turkistonni oʻrgandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gedonizm

Gedonizm yoki hedonizm ( – rohat, huzur, lazzatlanish) — huzur-halovatga, lazzatlanishga intilish insonning oliy maqsadi deb hisoblovchi axloqiy taʼlimot. Unga koʻra, huzur-halovatga intilish insonga tabiatan xos, uning butun xatti-harakati, maqsadi shunga qaratilgan. Gedonizm baxt-saodatga erishish axloqning asosi deb taʼlim beruvchi evdemonizmaan farqlanadi. Gedonizm yunon falsafasida keng tarqalgan edi. Kiren maktabi vakillari lazzatlanishni inson xayotining birdan-bir maqsadi sifatida talqin qilib, xulq-atvordagi axloqiy beqarorlik va tubanlikni shaxsiy fazilatlar tarzida targʻib qilgan. Epikur baxtli hayot ruhiy xotirjamlikdan iborat, deb hisoblagan. Beruniy fikricha, haqiqiy lazzatlanish – bu ilm lazzati, chunki qancha koʻp ilmga ega boʻlmaylik, u inson meʼdasiga tegmaydi, oʻzidan bezdirmaydi. Boshqalari esa vaqtincha, nisbiy, beqarordir. Shunday ekan, ilmdan tashqaridagi ehtiyojlarni qondirishga qaratilgan barcha saʼy-harakatlar haqiqiy lazzatlanish boʻla olmaydi.

Yevropada Uygʻonish davrida gedonistik taʼlimot rivojlanib bordi. Inson oʻzining tabiiy ehtiyojlarini toʻla-toʻkis qondirish uchun intilishga haqlidir, degan gʻoyalar ilgari surildi. Kant gedonizmga qarshi chiqib, uni sogʻlom aql mahsuli emas, balki aqlga zid hissiy turtkilar hosilasi, deb baholadi. Axloq-odob sohasining vakili G. Uilyame fikricha, ayrim shaxslar lazzatlanish maqsadida odamlarga nisbatan zoʻravonlik ishlatmasligi lozim, aks holda umuminsoniy huquq, axloqiy meʼyor va tamoyillarga zid boʻladi. G. gʻoyasi yangi davr utilitaushzmida oʻz ifodasini topdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Xans Geyger

Xans Geyger (Johannes Wilhelm "Hans" Geiger) (1882.30.9, Neyshtadt — 1945.24.9, Potsdam) — nemis fizigi. E. Rezerford bilan hamkorlikda zaryadlangan zarralarni qayd qiluvchi asbob (Geyger — Myuller hi-soblagichi)ni ixtiro qilgan (1908). Ingliz fizigi J. Nettol bilan hamkorlikda Geyger — Nettol qonuninn kashf qilgan (1911-12).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nemis fiziklari