MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Attila

Attila (boshqa ismlari: Etsela, Otilaxon, Etilli; laqabi — „Xudoning qamchisi“) (? — 453) gunnlar podshohi boʻlgan. 433-yili amakisi Rugila vafot etgach, birodari Bleda (Bilada) bilan birga taxtga oʻtirgan; lekin 445-yili Bledani qatl etib, hokimiyatni yakka boshqargan. Attila oʻzining zafarli yurishlari bilan saltanat hududini nihoyatda kengaytirgan. Attila davlati Sharqda — Kavkaz, gʻarbda — Reyn daryosi, shimolda — Daniya orollari, janubda — Dunay daryosining oʻng sohilini qamrab olgandi. Attila qudratli hukmdor boʻlgan, shu tufayli koʻpgina xalqlar unga oʻz ixtiyorlari bilan boʻysunganlar. Attila xalqlarning kuchli ittifoqini tashkil qilib, uning tarkibiga: ostgotlar, gepidlar, turingiyaliklar, gerullar, rugiylar, xazarlar va boshqalarni kiritgan. Atillaning qarorgohi Vengriyaning shimolidagi Tokay mavzeida boʻlgan. Attila dastlab Dunayning quyi oqimidagi soʻl qirgʻoq yerlarni oʻz hokimiyatiga boʻysundirgan. Miziya, Frakiya, Illirikani talon-toroj qilib, to Konstantinopolga qadar yetib borgan va Vizantiya imperatorini juda katta toʻlovlar toʻlashga (447) majbur etgan. 450-yili Attila 500 ming kishilik qoʻshin toʻplab gʻarbga yurish qilgan. Attila Germaniyadagi Reyn daryosidan oʻtib Trir, Mes, Arras va boshqa shaharlarni vayron qilgan. Orlean shahrini qamal qilganda shaharga yordamga Gʻarbiy Rim imperatori Valentinian III ning sarkardasi Aetsiy va vestgotlar podshohi Teodorix yetib kelgan. Attila qamalni boʻshatib 451-yili kuzda Trua shahri yaqinidagi Katalaun maydoniga kelib joylashadi. Mana shu maydonda xalqlarning buyuk jangi sodir boʻlgan. Attila kuchi bu jangdan soʻng ancha zaiflashgani tufayli oldinga qarab yurishni davom ettirmay, Reyn ortiga, Germaniyaga qaytadi. 452-yili u yangidan safar uyushtirib, Sharqiy Alp togʻlari orqali Italiyaga bostirib kirib Akvileyani vayron qiladi, Altinum, Paduya, Milan va boshqa koʻpgina shaharlarni egallagan; Rim va butun Italiya xavf ostida qoladi; lekin Attila oʻzining zafarli yurishini tuxtatib sulh bitimi tuzadi. Attila 453-yili Pannoniyaga qaytib kelib, shu yerda vafot etgan. Attilaning vafoti bilan gunnlarning jahonshumul davlatining qudrati singan; uning oʻgʻli Ellak davrida, Netad daryosi (Pannoniyada) boʻyidagi jangda german va skif qabilalari oʻz mustaqilliklarini qaytarib olganlar. Gunnlar barpo etgan davlat parchalanib ketgan. Attila haqidagi koʻplab qoʻshiq va rivoyatlar uzoq vaqtlargacha saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Malikov A.M. Xunnlar // „Sogʻlom avlod uchun“ jurnali. 1997. № 3-4, 18-23-betlar
At-toir

At-toir (arab. at-Toir) – Burgut yulduz turkumining eng ravshan, 1-kattalikdagi (a) yulduzi. Urta kenglikdagi joylarda bahor, yoz va kuzda koʻrish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yulduzlar
Attorlik

Attorlik – bozorlarda pardoz-andoz, mayda roʻzgʻor mollari bilan sav-do qiluvchi doʻkonlar rastasi, qatori. Oʻtmishda doridarmon, mayda roʻzgʻor buyumlari (ip, igna, xina, oyna, taroq, saqich, atir-upa va boshqalar) bilan savdo qiluvchi sayyor mayda savdogarlar attorlar deb atalgan. Hozir A. mollari keng assor-timentda magazinlarning maxsus galan-tereya va parfyumeriya boʻlimlarida yoki maxsus magazinlarda sotiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attraktantlar

Attraktantlar (lot. attraho – oʻzimga jalb qilaman) – hasharotlarni oʻziga jalb etuvchi tabiiy va sintetik kimyoviy moddalar. Bir hujayrali or-ganizmlarning A. odatda, ijobiy xemotoksisni vujudga kel-tiruvchi moddalar hisoblanadi. Masalan, saharoza va aminokislotalar turli xil harakatchan bakteriyalarni oʻziga jalb qiladi. Sikllik ATF esa zamburugʻlar (miksomitsetlar)ning tabiiy A. hisoblanadi. A. taʼsir qilish doirasi bir necha mm dan bir necha km gacha boradi. Hozirgi kunda hasharotlarning A. juda yaxshi oʻrganilgan. Bular 3 asosiy guruhga boʻlinadi: hasharotlarning muayyan jinsiga; ozuqa moddaga va tuxum qoʻyish muhitiga jalb qiluvchilar. Birinchi guruh moddalari – jinsiy A. yoki feromonlardir. Turli xil hasharotlarning 300 dan ortiq feromonlari yaxshi oʻrganilgan. Bular asosida juda koʻp sintetik feromonlar ham yaratilgan. Jinsiy feromonlar haddan tashqari kam miqdorda ham ta’sir koʻrsatish xususiyatiga ega. Erkak ipak qurti jinsiy A. 1 sm3 havoda konsentratsiyasi 19 g miqdorida ham oʻziga jalb qilish xususiyatini saqlaydi. Hasharotlarning ozuqa manbaiga jalb kiluvchi A. (ozuqa A.) organizmlar oziqlanadigan ovqat hidiga ega boʻladi. Ipak qurtining tut barglari bilan oziqlanishga jalb qiluvchi A. asosini bir qator kimyoviy moddalar bilan bir qatorda boshqa oʻsimliklarda deyarli uchramaydigan morin moddasi tashkil qiladi. Koʻpchilik hollarda ozuqa A. sifatida bitta emas, balki bir nechta moddalar birgalikda ishtirok etadi. Hasharotlarni tuxum qoʻyish joyiga jalb qiluvchi A. guruhi, mas, daraxtlarning poʻstlogʻidan ajraladigan uchuvchan moddalar poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlarni, issiqqonli hayvonlar ajratadigan karbonat angidrid gazi qon soʻruvchi hasharotlarni oʻziga jalb qilishi aniqlangan.Oʻsimliklarni himoya qilishda feromonlardan foydalaniladi. A.ni insektitsidlar bilan birgalikda ishlatish juda samarali. Zararkunandalar har bir avlodining rivojlanishini, entomofaglarni dalaga qoʻyish muddatlarini belgilash va kimyoviy kurash choralarini qoʻllashga zaruratni aniqlashda A. katta ahamiyatga ega.Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Attraksion

Attraksion (frans. attraction – tortilish) – 1) sirk tomoshasi. Dast-labki mexanika va fizika yutuqlari asosida koʻrsatilgan sirk nomerlari A. deyilgan. Hozir muayyan gʻoya va mazmun asosida bir-biri bilan bogʻliq sirk tomo-shalari dasturi A. deyiladi; 2) madani-yat va istirohat bogʻlari, bolalar saroylari, umuman ommaviy sa-yil joylarida koʻngil ochish uchun oʻrnatilgan qurilma (charxpalak, karusel va kema-argʻimchoq va boshqalar). ATF – qarang Adenozintrifosfat kislota.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atharvaveda

Atharvaveda – hind xalqining buddizmgacha boʻlgan eng qadimgi diniy va adabiy yodgorligi boʻlmish 4 she’riy va nasriy toʻplam – vedalardan biri.taxminan miloddan avvalgi 9–8-asrlarda tuzilgan. Vedalar quyidagilar: Rigveda – gimnlar vedasi (muqaddas bilim), Samaveda – qoʻshiqlar vedasi, Yajurveda – qurbonlik soʻzlari hamda qoidalari va A.– zodagonlarning hikmatli yoki qargʻish soʻzlari vedasi. A. qadimgi hindlarning dini, madaniyati va ijtimoiy tuzumi haqida muhim ma’lu-mot beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aud

Aud (yoki Audh) – Shimoliy Hindistondagi tarixiy viloyat. Gang da-ryosining oʻrta oqimida joylashgan. Miloddan avvalgi 6-asrda A. hududida quldorlik davlati Koshala boʻlib, butun viloyat uning poy-taxti Ayodhe nomi bilan atalgan. Qadimda va oʻrta asrlarda A. Ganga vodiysida tash-kil topgan yirik davlatlarning muhim tarkibiy qismi boʻlgan. 18-asrning 20-yillarida boburiylarning A.dagi noibi Saodatxon A.ni Boburiylar saltanatidan mustaqil deb e’lon qildi. 18–19-asrlarning boshlarida A. Hindistonning yirik hokimliklaridan biri boʻlib, poytaxti Lakhnau edi. A. Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasi ekspansiyasiga qarshi faol kurash olib bordi, ammo 1764-yil Buksara yaqinidagi jangda yen-gilgach, mazkur kompaniyaga qaram boʻlib qoldi. Ingliz anneksiyasidan keyin A. hududi Shimoli-Gʻarbiy viloyatlar tarkibiga kiritildi. 1902-yil bu viloyatlar Agra va A. Birlashgan viloyatlari (1950-yildan Uttar-Pradesh shtati) deb ataldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiyensiya

Audiyensiya (lot. audentia – tin-glash, quloq solish) – davlat va ja-moat arboblari tomonidan chet el di-plomatik vakillarining rasmiy qabul qilinishi. Xalqaro huquqda A.– dav-lat boshligʻining diplomatik vakilni qabul qilishi. Bir davlat vakilining oʻz ishonch yorligʻini yoki chaqirib olish yorligʻini topshirishi ham A. dir. 1815-yil 19-martda Venada diplomatik vakillar toʻgʻrisida qabul qilingan reglamentga muvofiq bevosita davlat boshligʻidan A. surashga faqat muxtor elchi darajasida-777gi vakilninggina huquqi bor. Muvaqqat ishlar vakili va boshqa darajali diploma-tik vakillar A. haqida shu davlat tashki ishlar vaziri orqali iltimos qilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiologiya

Audiologiya (lot. audio – eshi-taman va yun. logos – fan) – otorinolaringologiyaning bir boʻlimi; eshi-tish va uning buzilishlari bilan bogʻliq holatlarni oʻrganadigan fan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Audiometriya

Audiometriya (lot. audio – eshi-taman va ... metriya), akumetriya – eshi-tish oʻtkirligi (yaxshi eshitish)ni oʻlchash. Eshitish oʻtkirligi, asosan, tovushni qabul qilish boʻsagʻasi bilan aniqlangani uchun A. inson qulogʻi qabul qiladigan eng past tovush kuchini aniqlashdan ibo-rat boʻladi. A.ning eng oddiy usuli har xil masofada turgan inson tovushi yoki kamertonning turli balandlikdagi to-vushlarini qabul qilish hisoblanadi. A., asosan, maxsus elektr akustik asbo-blar – audiometrlar bilan amalga oshiri-ladi. Audiometrlarda tovush balandligi (100 dan 8000 gs gacha) va kuchi (0 dan 125 db gacha) oʻzgartirilib, tovush xiyol eshi-tiladigan holga (eshitish boʻsagʻasiga) keltiriladi. A. natijalari audiogram-ma (egri chiziq) tarzida yozib olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Auyeski kasalligi

Auyeski kasalligi, soxta quturish kasalligi (venger vrachi A. Auieszky nomidan) – hayvonlarda markaziy nerv sistemasi va nafas organlarining shikastlanishi belgilari bilan oʻtadigan virusli yuqumli kasallik. Auyeski kasalligi bilan barcha sut emizuvchilar va qushlar kasallanadi. Kasallik ayniqsa, darran-dachilik va choʻchqachilik xoʻjaliklariga katta zarar keltiradi. Auyeski kasalligi, asosan, ot, choʻchqa, qoramol, qoʻy-echki va itlarda yilning hamma faslida uchraydi. Kasallik koʻproq kemiruvchilar va etxoʻr (yirtqich) lar orqali tarqaladi; choʻchqalarga boshqa kasal hayvonlardan bevosita ham yuqadi. Viruslar qon va limfa bilan butun organizmga tarqaladi. Auyeski kasalligi ning inkubatsiya davri 1–8 kun. Kasallangan hayvon toʻsatdan lohas boʻladi, harorati koʻtariladi, ovqat yemay qoʻyadi, qichinadi, qoramol oz qoʻy-echkilardan koʻp soʻlak oqadi, halloslaydi, yurak urishi tezla-shadi, mudrab yuradi va 3–5 kundan soʻng halok boʻladi.Tashhis kasallikning klinik belgilari va laboratoriya tekshirishlari asosida qoʻyiladi. Davosi: Auyeski kasalligi yuqkan hayvonlarga gammaglobulin; qaytalanmasligi uchun penitsillin, streptomitsin beriladi. Oldin i olish: hayvonlar emlanadi, Auyeski kasalligi tarqalganligi aniqlangan xoʻjalik karantin zonasi deb e’lon qilinadi. Epizootiyaga qarshi chora-tadbirlar oʻtkaziladi. Kasal va tu-zalgan hayvonlar boshqa joyga olingach, molxonalar 1% li formaldegid erit-masi, yangi soʻndirilgan ohakning 20% eritmasi bilan dezinfeksiya qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aura

Aura (yunoncha: aura – esish) – tutqanoq talvasasi tutishidan oldingi holat. Turli koʻrinishda sezgilar buzilishi sifatida namoyon boʻladi. Sensor (teri sezgisi) A.sida badanning ayrim joylarida ogʻriq, noxush sezgi, uvishib qolish, bir narsa oʻrmalayotgandek sezgi va hokazo seziladi. Koʻrish A.sida koʻz oldida, turli shakllar va ranglar (mas, qon ran-gi), yongʻin, chaqmoq va boshqa paydo boʻladi. Eshitish Axida quloqqa har xil ovoz, qichqiriq, xushtak, tasir-tusirlar va hokazo eshitiladi. Hid bilish A.sida turli xil noxush hidlar; motor A.sida – kutilma-gan harakatlar; vegetativ A.da – koʻngil aynishi, qusish, yurak urishi, nafas olishning buzilishi, oqarib yoki aksin-cha qizarib ketish kuzatiladi. Koʻpincha turli xil A. birga kechadi. Har bir be-morda A.ning bir xili uchraydi va har safar tutqanoq tu-tishdan oldin aynan shu turi bezovta qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Austerlitz jangi

Austerlits jangi [1805.20.11. (2.12)] – 1805-yilgi Rossiya – Avstriya -Fransiya urushi paytida Austerlits shahri (hozirgi Chexiyaning Slavkov shahri) yaqinida Ros-siya-Avstriya qoʻshinlari bilan Fransiya qoʻshinlari oʻrtasidagi hal qiluvchi jang. Napoleon I boshchiligidagi fransuz ar-miyasi M. I. Kutuzov qoʻmondonligidagi rus-avstriya qoʻshinlarini tor-mor qilgan. Jangdan soʻng 3-antifransuz koalitsiyasi tarqab ketgan. AUT (ing. out – tashqarida, narida) – 1) sport oʻyinlarida toʻp (shayba)ning maydonni chegaralab turgan chiziq (devor)dan tashqariga chiqishi; 2) hakamning bokschi nokautda ekanligini e’lon qilishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Auto...

Auto... (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; aynan avto...ni anglatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autogen mashq

Autogen mashq (yun. autogenes – oʻzi bajaradigan), autotrening – ichki a’zolar funksiyasi, harakat faoliyati buzilganda oʻz-oʻzini ishontirish va oʻz-oʻzini boshqarish orqali shu holatdan forigʻ boʻlishga olib keladigan psi-xoterapiya (ruhiy davolash) usuli. Ne-mis olimi I. Shuls tomonidan taklif qilingan. Autogen mashq biror texnik moslama (xotira, diqqat trenajeri va boshqalar) yoki kishining oʻz xohish irodasi bilan amalga oshirilishi mumkin. Bunda bemorni oyoq-qoʻllarini boʻsh qoʻyishga, hech narsani oʻylamaslikka, faqat sogʻayib ketishga ishontirishga harakat qilinadi. Bu usul boshqa ruhiy davolash usullari bilan birga qoʻshib olib borilganda yaxshi naf be-radi. Asosan nev yuzlarda, ayniqsa uyqu buzilganda qoʻllaniladi. Qisqa muddatli dam olish va boshqa hollarda sogʻlom kishilar ham undan foydalanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autrayt

Autrayt (ing. outright) – oddiy muddatli valyuta bitimi. Toʻlovlarni tomonlar qat’iy belgilagan muddatlarda "forvard" kursi (narxlar oʻzgarishini hisobga olgan holda) boʻyicha toʻlashni nazarda tutadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autsayder

Autsayder ( – chet, begona) — qoloq, oxirgi. Musobaqada oxirgi oʻrinlardan birini egallab kelayotgan sportchi yoki jamoadir.

Autsayder ikkita asosiy maʼnoga ega:

 maʼlum bir obyekt yoki toifadan tashqarida boʻlgan narsa.

 oxirgi narsa.

Ushbu soʻz quyidagi kasbiy sohalarda qoʻllanilishi ham mumkin:

 sportda - oxirgi oʻrinni egallagan yoki oxirgilar qatorida boʻlgan ishtirokchi;

 sportda - oxirgi oʻrinni egallagan yoki oxirgilar qatorida boʻlgan ishtirokchi;

 sotsiologiyada - ijtimoiylashuvida orqada qolgan shaxs;

 iqtisodiyotda - monopoliya birlashmalari tarkibiga kirmaydigan va ular bilan qattiq raqobatda boʻlgan kapitalistik korxonalar. Raqobat natijasida autsayderlar koʻpincha monopoliyalar tomonidan yutib yuboriladi. Bozor konyunkturasiga taʼsir qilish maqsadida monopoliyalar bilan yashirin kelishuvlarga ega boʻlgan xayoliy autsayderlar mavjud. Chet elliklar, shuningdek, professional birja brokerlari boʻlmagan birja spekulyatorlari deb ataladi;

 oʻzining shakli yoki mazmuni boʻyicha maʼlum vaqt va makonda insayderlar guruhiga/toifasiga kiruvchi subektlar yoki obyektlar mezonlaridan tashqarida boʻlgan subyekt yoki obyekt;

 ahamiyatsiz oʻrin egallagan ijtimoiy guruh aʼzosi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ukraina Sovet Entsiklopediyasi. 12 jildda / Ed. M. Bazhan. - 2-nashr. - K .: Ch. Nashrdan foydalanish
Autsayderlar

Autsayderlar – 1) "begona", "yov-voyi" deb nom olgan mustaqil kichik va oʻrta korxonalar. Biror sabab bilan muayyan aniq bir tarmoqlar doirasida tashkil topadigan monopolistik birlashmalar va kelishuvlarga kir-maydi. Koʻpincha A. yirik monopoliyalarga yordamchi pu-dratchi hisoblanadi; 2) birja a’zosi boʻlmagan broker. Birja savdosining ay-rim qonunlariga rioya qilish majburiya-tini olgan holda savdo zalida ishlashga vaqtincha biron maqsadli ruxsatnoma olishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Autekologiya

Autekologiya ( — „oʻzi“) — ekologiyaning har xil muhit omillarining (asosan abiotik omillar) alohida turlarga va populyatsiyalarga taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi.

Yana qarang 
 Sinekologiya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afalina

Afalina, qora delfin (Tursiops trunsotus) — kitsimonlar turkumi del-finlar oilasining bir turi. Uzunligi 3,9 m, ogʻirligi 280 kg gacha;xdanasining orqa tomoni qora, qorin tomoni oq. Moʻ’tadil va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Qora, Boltiq va Uzoq Sharq dengizlarida ham yashaydi. Oʻtroq hayot kechiradi yoki kichik tuda boʻlib koʻchib yuradi. Baliqlar, mollyuskalar va boshqa suv hayvonlari bilan oziqlanadi. Homiladorlik davri 11 oy, tugʻilgan bolasining uz. 1-1,2 m, ogʻirligi 14-16 kg, 5-6 oy emizadi. A. okeanariumlarda boqiladi, qoʻlga tez oʻrganadi, tutqinlikda ham koʻpayaveradi. Uni turli harakatlarni bajarishga oson oʻrgatish mumkin. Gavay okeanariumida A. bilan taroqtishli delfin (Steno bredanensis) chatishtirilib urugʻlararo gibrid olingan. Yaponiya delfinariyalarida A.ning kulrang delfin va kasat-kalar bilan gibridlari olingan. Qora dengiz A.si muhofaza qilinadi, uni ovlash 1966-yildan boshlab man etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grind

Qora delfin yoki Grindlar () — delfinlar oilasiga mansub sutemizuvchilar jinsi boʻlib, ikki turni oʻz ichiga oladi: oddiy grinda va qisqa eritilgan grinda. „Grinda“ soʻzi farer tilidan olingan.

Tavsif 
Qora delfinning uzunligi 3,6 dan 8,5 metrgacha oʻzgarib turadi va ularning oʻrtacha vazni 800 kg ni tashkil qiladi (baʼzi hollarda 3000 kg gacha boʻlgan namunalar mavjud). Ularning tanasi silindrsimon, boshi yumaloq, kalta tumshugʻli va tanadan zoʻrgʻa ajralib turadi. Ikkala tur ham bir-biridan qanotlarning uzunligi, shuningdek, tishlari soni boʻyicha farqlanadi: kalta qanotli delfinlar jagʻida 14 dan 18 tagacha, oddiy grinda delfinlarda esa 16 dan 26 gacha. Qotil delfinlar va kalta qanotli delfinlar kam sonli sutemizuvchilar turlaridan ikkitasi (shu jumladan odamlarda) boʻlib, ularda urgʻochilar menopauzadan oʻtadi va homilador boʻla olmay qolganidan keyin oʻnlab yillar davomida yashaydi.

Qora delfinlar ochiq dengizni afzal koʻradilar va faqat vaqti-vaqti bilan qirgʻoq yaqinida topiladilar. Qisqa qanotli delfinlar tropik va subtropik dengizlarni yaxshi koʻrsa-da, oddiy uchuvchi delfinlar koʻproq mo''tadil va salqin kengliklarda, shu jumladan Shimoliy Yevropada yashaydilar.

Ovqatlanish 
Grindlar kunduzi uxlaydilar, kechasi esa ovqat izlashga kirishadilar. Ularning shoʻngʻin davomiyligi 5 dan 10 minutgacha boʻlib, ular 600 m dan ortiq chuqurlikka tushishga muvaffaq boʻlishadi. Ularning ovqati asosan Boshoyoqli mollyuskalardan va kamroq darajada baliqlardan iborat. Spermatozoid kitlarga hujum qilish holatlari maʼlum. Grindlar odatda 20-30 kishidan iborat guruhlarda yashaydi, garchi 100 dan ortiq delfinlardan iborat guruhlar ham kuzatilgan. Guruh yetakchiga boʻysunadi, uning ichida ijtimoiy xatti-harakatlar juda kuchli rivojlangan.

Hujum jarayoni 
Qora delfinlarning odamga „hujum qilishi“ haqida kamida bitta ishonchli holat bor (videoda suratga olingan). 1991-yil 12-mayda erkak delfinl Liza Kaselloni oyogʻidan ushlab, u bilan birga taxminan 10 m chuqurlikka tushdi va keyin uni muloyimlik bilan qirgʻoqqa obchiqib qoydi. Ayolning fikricha, delfin unga zarar yetkazmoqchi emas edi. Aloqani odamlarning oʻzlari qoʻzgʻatgan, chunki gʻavvoslar ataylab delfinlar orasida suzishgan va ularga qoʻllari bilan tegishgan, bu hech qanday yovvoyi hayvon bilan tavsiya etilmaydi. Grinda bir necha bor gʻavvosning harakatlaridan noroziligini bildirib, dumini suvga sachratgan va ogohlantirishlarga javob bermagani uchun unga shunchaki saboq bergan boʻlishi mumkin.

Galereya

Manbalar
Afanak puli

Afanak puli — Xiva xonligida qazuvga chiqish toʻgʻrisidagi eʼlonni biron bir qishlokdagi dehqonlarga yetkazgani uchun xabarchining qazuvchilardan oʻz foydasiga yigʻib oladigan xabar puli. Xabarchi, qoidaga koʻra, har bir qazuvchidan ikki kumush tanga (30 tiyin)dan yigʻib olgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gʻulomov Ya. F., Xorazmning sugʻorilish tarixi. Qadim zamonlardan hozirgacha, T., 1959.
Zinaida Afanasyeva

Zinaida Ivanovna Afanasyeva (1907.26.9, Sankt-Peterburg — 1975.8.8, Toshkent) — balet oʻqituvchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1955). 1919-25 yillarda Leningrad xoreografiya bilim yurtida, shuningdek uning pedagoglar tayyorlaydigan boʻlimida oʻqigan. 1942-46 yillarda Yangiyoʻl oʻzbek musiqali teatrida baletmeyster-pedagog. A. Navoiy nomidagi opera va balet teatrida mumtoz raqsdan daryo berdi (1946-53). Toshkent davlat xoreografiya bilim yurtining tashkilotchilaridan (1947) va badiiy rahbari (1948- 68). Oʻzbekistonda balet sanʼatini rivojlantirish, mumtoz raqs ustalarini tayyorlashga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1907-yilda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
8-avgustda vafot etganlar
26-sentabrda tugʻilganlar
Afandi

Afandi — turkiy xalqlar ogʻzaki ijodidagi obraz. Ismi Xoʻja Nasriddin (Afandi laqabi). U oʻzbeklarda Afandi (Nasriddin afandi), turklarda Xoja Nasriddin, qozoqlarda Xoʻja Nosir, ozarbayjonlarda Mulla Nasriddindir. Afandi barcha latifalarda mard, toʻgʻri soʻz, haqiqatgoʻy, adolatni ulugʻlovchi, kambagʻal, beva-bechoralarning homiysi, shuningdek shaxs va jamiyat kamchiliklari ustidan kuluvchi xalq qahramoni sifatida gavdalangan. U baʼzi adolatsiz amaldorlar, qozilarning, soʻzi bilan ishi mos kelmaydigan ruhoniylarning kirdikorlarini fosh etgan, ularga boʻlgan munosabatini yengil mutoyiba yoki achchiq hajv orqali ixcham va obrazli tarzda ifodalagan. Afandi haqidagi xalq ijodi boʻlmish latifalar toʻplam holida bir necha bor nashr etilgan. Afandi yozuvchi va sanʼatkorlar ijodidan munosib oʻrin olgan: „Nasriddinning yoshligi“ dramasi, „Nasriddin Xoʻjandda“, „Nasriddin Buxoroda“, „Xoʻja Nasriddin sarguzashtlari“, „Xoʻja Nasriddinning oʻn ikki qabri“, „Afandining besh xotini“ filmlari, „Xoʻja Nasriddin“ operettasi, „Nasriddin afandi“ musiqali komediyasi, shuningdek tasviriy sanʼat, haykaltaroshlik asarlari yaratilgan.

Adabiyotlar 
 Yoʻldosheva F., Oʻzbek xalq latifalarida Nasriddin afandi obrazi, T., 1979.
Afanizomenon

Afanizomenon (Aphanizomenon Mogg) — koʻk-yashil suvoʻtlar boʻlimining bir turkumi. Chuchuk suvlarda koʻp uchraydi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida 4 ta turi bor. A. baʼzan suvning „gullashi“ga sa-bab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afarun

Afarun — ilk oʻrta asrlarda Sugʻd podsholigining Panch (Panjikent) viloyat hokimligiga qarashli maʼmuriy hududlardan birining hokimi. Movarounnahrda arab futuhotlari davrida Panch hokimi Devashtichga yaqindan yordam berib turgan nufuzli shaxs.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afzalbojlar

Afzalbojlar, bojxona tarifi preferensiyalari — bir yoki bir necha davlatning tovar importi uchun eng qulay sharoitlar yaratish maqsadlarida belgilangan bojxona bojlari. Shu mam-lakatlarning jami yoki ayrim tovarlari turi uchun qoʻllaniladi. Davlatlar oʻrtasida oʻzaro yoki bir tomonlama tar-tibda joriy etiladi. Kam rivojlangan mamlakatlardan import qilingan to-varlardan umuman boj undirilmasligi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining 1997-yil 27-avgust qabul qilingan „Boj tarifi toʻgʻrisida“ Qonunida Oʻzbekiston Respublikasining boshqa davlatlar bilan savdo-iqtisodiy munosa-batlarni amalgi oshirishida Oʻzbekiston Respublikasi bilan birga erkin savdo zo-nasi yoki bojxona ittifoqiik tashkil qilgan yoxud shunday zona yoki it-tifoq tuzish maqsadini koʻzlovchi bitimni im-zolagan davlatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga, Oʻzbekiston Respublikasi milliy preferensiya tizimidan foydalanuvchi rivojlanayotgan mamlakatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarga nisbatan boj toʻlashdan ozod qilish, boj stavkalarini kamaytirish yoki preferensial tartibda tovar olib kirish (olib chiqish)ga tarif kvotalari belgilash kabi preferensiyalarga yoʻl qoʻyilishi koʻrsatilgan. Sherqul Shodmonov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afzalxon Xattak

Afzalxon Xattak (1687—1748) — afgʻon tarixchisi va shoiri. Xattaklar avlodidan. Pushtu tilida ijod etgan. Xushholxon Xattakning nabirasi. Ota-si Ashrafxon Hijriy vafotidan keyin xattaklar xonligiga boshliq qilib tay-inlangan. Oʻzining "Tarixi murassa’" ("Javohirdek moʻ’tabar tarix") asarida xattaklar qabilasi tarixini yoritgan. Unda afgʻon qabilalariga oid koʻpgina ma’lumotlar bor. Uning she’rlari yetib kelmagan. A. X. "Kalila va Dimna"ni pushtu tiliga tarjima kalgan va unga oʻzining ba’zi baytlarini kiritgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar
Tarixchilar
Shoirlar
Afgʻoniston
1687-yilda tugʻilganlar
1748-yilda vafot etganlar