Ozodlik daraxti

Ozodlik daraxti (1646-1775) Amerika inqilobidan avval Boston yaqinidagi Massachusets shtatining Boston shahrida joylashgan mashhur qarag'ay daraxti bo`lgan edi. 1765-yilda Bostondagi Patriotlar daraxtda Britaniya hukumatiga qarshi birinchi bo'ysunish harakatini uyushtirdilar. Daraxt Buyuk Britaniyaning Amerika koloniyalari ustidan hukmronligiga qarshi kuchayib borayotgan qarshilik uchun yig'ilish nuqtasiga aylandi va uni o'rab turgan yer Ozodlik zali sifatida tanildi. Ozodlik daraxti 1775-yilning avgustida kichik Nataniel Koffin The Loyalists of Massachusetts and the Other Side of the American Revolution by James Henry Stark</ref> yoki Job Uilyams boshchiligidagi sodiqlar tomonidan kesilgan name="drake">.

Tarix

Marka qonuni norozilik bildirmoqda 
[[Fayl:Liberty_Tree.jpg|thumb| "Ozodlik daraxti ostidagi mustamlakachilar",'Kasselning Angliyaning tasvirlangan tarixi, 1865- yil]]
1765-yilda Buyuk Britaniya hukumati Amerika mustamlakalariga shtamp to'g'risidagi qonunni joriy qildi. Amerika koloniyalaridagi barcha qonuniy hujjatlardan, ruxsatnomalardan, tijorat shartnomalaridan, gazetalardan, risolalardan va o'yin kartalaridan soliq muhrini olib yurishni talab qildi. Mustamlakachilar g'azablanishdi. Bostonda o'zlarini "Sodiq to'qqizlik" deb atagan bir guruh tadbirkorlar Markalar to'g'risidagi qonunga qarshi bir qator norozilik namoyishlarini rejalashtirish uchun yashirin yig'ilishni boshladi name="museum">.

1765-yil 14-avgustda Boston shahridada olomon Esseks ko'chasi va Oranj ko'chasi (Vashington ko'chasi deb o'zgartirildi) burchagidagi katta qarag'ay ostida to'planib, Marka to'g'risidagi qonunga norozilik bildirishdi. Daraxtga osilgan somon bilan to'ldirilgan, "AO" yorlig'i bilan yozilgan haykalcha, qirol Jorj III tomonidan Marka qonunini joriy qilish uchun tanlangan mustamlakachi Endryu Oliver edi. Uning yonida tog'i yashil rangga bo'yalgan ingliz otliq etig'i osilgan edi.Bu ikkinchi timsol shtamp akti uchun mas'ul deb hisoblangan ikki Buyuk Britaniya vazirlarini ifodalagan: Earl of Bute (etik "Bute" so'zi) va Lord Jorj Grenvill (yashil rang "Grenville" ning o'yinchisi) name="young2012">. Etikning ichidan tepaga qaragancha, qo‘lida Marka akti nusxasini ushlab turgan va ko‘tarib: “Yangi Angliya hech qachon daraxtga osilgan shtampdan ko‘ra kattaroq quvonchni ko‘rgan”! degan yozuv bor edi name="smithsonian">. Bu tojga qarshi birinchi ommaviy namoyish edi va 10 yildan keyin Amerika inqilobiy urushiga olib kelgan qarshilikni keltirib chiqardi. Birgina shu daraxt tarixda ko`pgina voqealarga guvoh bo`ldi.

Daraxt namoyishchilarning markaziy yig'ilish joyiga aylandi va uni o'rab turgan yer xalq orasida Ozodlik zali nomi bilan mashhur bo'ldi name="drake">. Yaqin atrofda shahar aholisini yig'ilishga chaqirish uchun daraxt tepasiga ko'tarilishi mumkin bo'lgan bayroq bilan erkinlik ustuni o'rnatildi. Ebenezer Makintosh etiklarni osib qo'yish va g'azablangan olomonni boshqarish bo'yicha amaliy ishlarning ko'p qismini bajargan poyabzalchi edi va u "Ozodlik daraxti general kapitani" sifatida tanildi name="young2012">.Pol Rever "1765-yil ko'rinishi" gravyurasiga Ozodlik daraxtini kiritgan  name="smithsonian">.

1766-yilda Markalar to'g'risidagi qonun bekor qilinganda, shahar aholisi bayram qilish uchun Ozodlik daraxti oldiga yig'ilishdi. Daraxtni bayroqlar va strelkalar bilan bezashdi va qorong'utushganda uning shoxlariga o'nlab chiroqlarni osib qo'yishdi name="smithsonian"></ref>. Magistralning tanasiga “Bu daraxt 1646-yilda ekilgan va Ozodlik O‘g‘illarining 1766-yil 14-fevraldagi buyrug‘i bilan kesilgan” deb yozilgan misdan yasalgan belgi o‘rnatilgan. Ko'p o'tmay, boshqa shaharlardagi mustamlakachilar o'zlarining ozodlik daraxtlariga nom berishni boshladilar, Nyuport, Rod-Aylenddan Charleston, Janubiy Karolinagacha va Ozodlik daraxti Amerika inqilobining tanish ramziga aylandi.Ozodlik daraxti inqilob ramzi bo`lish bilan birga bundan tashqari mamlakat uchun faxrga aylandi.

 Boshqa noroziliklar 

Sodiq to'qqizlik oxir-oqibat Ozodlik O'g'illari tarkibiga kirdi. Ular Ozodlik daraxtidan norozilik namoyishlari uchun, yig'ilish joyi sifatida foydalanishda davom etdilar, bu esa sodiq Piter Oliverni 1781-yilda achchiq yozishga olib keldi:Bu daraxt shaharchaning muhim joylaridan biri bo`lib va olomon sajda qilishlari uchun butga aylantirilgan edi; Bu harakatlar to'g'risi Daraxt sinovi bo'lib, unda isyonchilar davlat jinoyatlarichi sifatida ko'rsatilgan sudga olib ketilgan yoki siyosiy pravoslavlik sinovi sifatida keltirilgan.Shaharning to`p aholisi 1768-yildagi <i id="mwXg">Ozodlik</i> qo'zg'oloni paytida bojxona komissari qayig'ini portdan Ozodlik daraxtigacha sudrab, qirollik dengiz floti tomonidan Jon Xankokning kemasini tortib olgani uchun norozilik bildirishdi. Komissarning qayig'i soxta sudda qoralangan va Boston Kommonda yondirilgan.. Ikki yil o'tgach, daraxt yonidan Boston qirg'ini qurbonlari uchun dafn marosimi bo`lib o'tdi. Shuningdek, Choy qonuniga qarshi norozilik namoyishlari bo'lgan. 1774-yilda Jon Malkolm ismli bojxona xodimi va sodiq sodiq odamning beligacha yechib tashlandi, tuklar bilan qoplangan va daraxt tagida iste'foga chiqishini e'lon qilishga majbur bo'ldi. Keyingi yili Tomas Peyn Pensilvaniya gazetasida Ozodlik daraxtiga qasida chop etdi.

Urushdan oldingi yillarda inglizlar Ozodlik daraxtini masxara ob'ektiga aylantirdilar. Ingliz askarlari Tomas Ditson ismli odamni qatron qilib, patlarini qoqib, uni daraxt oldidan yurishga majbur qilishdi. Bostonni qamal qilish paytida kichik Nataniel Koffinyoki Ayub Uilyams boshchiligidagi ingliz askarlari va sadoqatlilar partiyasi vatanparvarlar uchun nimani anglatishini bilib, daraxtni kesib, o'tin uchun ishlatgan.Afsuski ko`p yillik tarixga ega bo`lgan shahar oxir-oqibat o`tin sifatida ishlatildi.

1776-yilda Buyuk Britaniya evakuatsiyasidan so'ng, Bostonga qaytgan vatanparvarlar bu joyda ozodlik ustunini o'rnatdilar. Ko'p yillar davomida daraxt pog'onasi Boston toshiga name="young2001"><cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFYoung2001">Young, Alfred F. (2001). The Shoemaker and the Tea Party: Memory and the American Revolution. Beacon Press. pp. 49, 118. ISBN 9780807071427. 1825 yilda Bostonga qilgan sayohati chog'ida Markiz de Lafayette shunday degan edi: "Dunyo sizning yilnomangizda shu qadar mashhur bo'lgan Ozodlik daraxti joylashgan joyni hech qachon unutmasligi kerak"name="smithsonian"><cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTrickey2016">Trickey, Erick (May 19, 2016). "The Story Behind a Forgotten Symbol of the American Revolution: The Liberty Tree". Smithsonian Magazine. Albatta bu tarixiy daraxtni dunyo esdan qichara olamaydi. Xatoki xohlasa ham.

1964-yil Nyu-Yorkdagi Butunjahon ko'rgazmasida Albert Surman tomonidan yaratilgan daraxtning haykali Nyu-England pavilyonida taniqli ko'rgazma edi. 1972-yilda Liberty Tree Mall ochilganda, haykal markaziy sudda o'rnatildi.

1966-yilning oktabr oyida Boston Herald gazetasi Ozodlik daraxti saytining yagona xotirasi 1850-yillarda name="smithsonian"><cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFTrickey2016">Trickey, Erick (May 19, 2016). "The Story Behind a Forgotten Symbol of the American Revolution: The Liberty Tree". Smithsonian Magazine.
 Vashington ko‘chasi 630-uyda, Esseks va Vashington ko‘chalari kesishmasidan uch qavat tepasida joylashgan binoga o‘rnatilgan xira devoriy bronza plakat ekanligiga ishora qiluvchi hikoyalarni chop qila boshladi. . Muxbir Ronald Kessler devoriy bronza plakat qushlarning axlati bilan qoplanganini va Kempning gamburger belgisi bilan yashirilganini aniqladi<ref name="herald66">Boston Herald, 2 October 1966, Section One.

Bu tarixiy daraxt uchun ajratilgan joy qanchalik qorong'i bo'lib qolganiga e'tibor qaratish uchun Kessler Vashington ko'chasidagi barelef lavhasi ostidagi Essex Delicatessendagi ofitsiantlardan intervyu oldi. Ozodlik daraxti nima ekanligini hech kim bilmas edi. "Ozodlik daraxti? Bu bir bo‘lak Bermud piyozi, ruscha ziravor va kartoshka salatining yon tomoni bilan qovurilgan mol go‘shtidan tayyorlangan sendvich”, dedi 20 yil davomida lavha ostida ishlagan ofitsiantlardan biri<ref name="herald66">Boston Herald, 2 October 1966, Section One.. Albatta bu juda achinarli holat edi.

Kessler Massachusets gubernatori Jon A.Volpeni Ozodlik daraxti uchun  quyilgan, plaket turgan joyga  tashrif buyurishga ko'ndirdi. Volpening o't o'chirish mashinasi zinapoyasidan blyashkani tekshirayotgan fotosurati Boston Herald gazetasining 1966-yil 6-oktyabrdagi nashrining birinchi sahifasida paydo bo'ldiBoston Herald, 6 October 1966, p. 1.

1974-yilda Vashington va Esseksda o'sha paytda jangovar hudud deb nomlanuvchi hududning bir qismi bo'lgan kichik parkni moliyalashtirish tasdiqlangan. U yerda daraxt ekish rejalari bekor qilinishi kerak edi, chunki yer osti kommunal tarmoqlari juda ko‘p edi<ref>. Bostonni qayta qurish boshqarmasi pirovardida ko'chaning narigi tomonidagi piyodalar yo'lakchasiga kichik bronza taxtachani o'rnatdi. Yodgorlik taxtasida "OZODLIK O'G'ILLARI, 1766; VATAN MUSTAQILLIGI, 1776" yozuvi bor.

2018-yil sovuq dekabr oyida shahar Boylston ko'chasi, 2-uyda, asl barelefning qarshisida joylashgan Liberty Tree Plazani ochdi. Plazada stol va stullar, obodonlashtirish, yoritish, Britaniya askarlari Amerika inqilobi boshlanishidan oldin 1775-yilda kesib tashlagan asl daraxtni xotirlash uchun qarag'ay daraxti va Ozodlik daraxti tarixi yozilgan tosh yodgorlik mavjud. Ozodlik daraxti"1765-yilda Buyuk Britaniya tomonidan o'rnatilgan shtamplar to'g'risidagi qonunga norozilik bildirgan mustamlakachilarning yig'ilish nuqtasiga aylandi va ular ishining muhim ramziga aylandi", deb aytib o`tilgan yozuvda. "Bu "Ozodlik o'g'illari" Inqilobiy urush va Amerika mustaqilligiga olib kelgan kurashni boshladilar{{Yangiliklar manbasi |date=4 December 2018 |title=Revolutionary War Heroes Remembered at Reopening of Liberty Plaza in Chinatown |work=The Boston Globe |url=https://www.bostonglobe.com/metro/2018/12/04/revolutionary-war-heroes-remembered-reopening-liberty-tree-plaza-chinatown/T4J4iaV3eN70cAwacEW2PI/story.html |access-date=27 April 2020}."

Bostonning Eski Davlat uyi muzeyida Ozodlik daraxti tepasida uchib turgan bayroqlardan biri va 1766-yilda Marka qonunini bekor qilish bayrami paytida daraxtga osilgan asl chiroqlardan biri joylashgan name="smithsonian">Trickey, Erick (May 19, 2016). "The Story Behind a Forgotten Symbol of the American Revolution: The Liberty Tree". Smithsonian Magazine..

Ko'pgina boshqa shaharlar o'zlarining Ozodlik daraxtlarini belgilab quydilar. Ko'pchilik vaqt o'tishi bilan yo'qolgan, garchi Rendolf, Nyu-Jersi 1720-yilga tegishli oq eman Ozodlik daraxtini da'vo qiladi . Merilend shtatining Annapolis shahridagi Sent-Jon kolleji hovlisida 400 yoshli lola terak 1999-yilgacha, Floyd to‘foni unga tuzatib bo‘lmas zarar yetkazganidan keyin kesilgunga qadar turgan .Massachusets shtatining Akton shahridagi Ozodlik daraxti qariyb 1925-yilgacha davom etgan qarag'ay daraxti edi. Akton talabalari Tinchlik daraxtini 1915-yilda ekdilar, bu chinor hozirgacha saqlanib turibdi.Arbres de la liberté ("Ozodlik daraxtlari") Fransiya inqilobining ramzi bo'lib, birinchi bo'lib 1790-yilda Vena qishlog'ining pastori tomonidan Bostondagi Ozodlik daraxtidan ilhomlangan holda ekilgan. Fransiyada saqlanib qolgan so'nggi ozodlik qaramog'i Lot departamentidagi Fayseldagi La Madelein cherkovida joylashgan. Ozodlik daraxtlari 1794-yil 9-iyulda Avstriya Gollandiyasi fransuz inqilobiy kuchlari tomonidan bosib olingandan so‘ng Bryusseldagi Royal Royal maydoniga Alain de Gueldre et al., Kroniek van België'' (Antwerp and Zaventem, 1987), p. 515.va 1795-yil 19-yanvarda Amsterdamdagi Dam maydoniga fransuzlar o‘rtasidagi ittifoqni nishonlash uchun ekilgan. Respublika va Bataviya Respublikasi .

1798-yilda Rim gettosining qonuniy bekor qilinishini nishonlash uchun Rimning Piazza delle Scole maydoniga ozodlik daraxti o'tqazildi (ammo bu Papa hokimiyatining qayta tiklanishi bilan qayta tiklandi.) Italiyada 1799-yilda yangi Parfenopiya Respublikasini nishonlash uchun ekilgan so'nggi tirik qolgan ozodlik qarag'ayi yaqin vaqtlargacha Montepaone, Kalabriya shahrida turgan. Daraxt 2008-yilda bo'ronda qattiq shikastlangan va uning o'rniga klon qurilgan edi .

Tomas Jefferson 
Haqiqiy daraxtlardan tashqari, "Ozodlik daraxti" atamasi 1787-yilda Tomas Jeffersonning Uilyam Stivens Smitga yozgan maktubidan iqtibos bilan bog'liq: "Ozodlik daraxti vaqti-vaqti bilan vatanparvarlar va zolimlarning qoni bilan yangilanishi kerak."

Qo`shimcha ma`lumotlar 

 "Ozodlik daraxti", Tomas Peyn she'ri (Vikimanba)
 Qarag'ay daraxti bayrog'i, ba'zan Ozodlik daraxti bayrog'i deb ataladi
 Ozodlik avlodi
 Qarag'ay daraxtlari ro'yxati
 Shaxsiy daraxtlar ro'yxati
 Ser Frensis Bernard, 1-baroneta

Manbalar

Qo`shimcha havolalar 

 Pol Reverning "1765 yil ko'rinishi" (gravyura)
 Tomas Peynning "Ozodlik daraxti" (she'r)