MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kavkaz tillari

Kavkaz tillari, Iber-kavkaz tillari (Iboriy-kavkaz tillari) — Kavkazdagi 50 ga yaqin tillarning majmui. Shartli ravishda Kavkaz tillari deb ataladi. Kavkaz tillari Shimoliy Kavkaz, Turkiyada va kichik guruhlari Suriya, Eron va baʼzi Yaqin Sharq mamlakatlarida tarqalgan. 

Kavkaz tillari 3 guruhga boʻlinadi: 

 abxaz-adigey (Gʻarbiy Kavkaz)
 kartvel (Jan. Kavkaz)
 vanax-dogʻiston (Sharqiy Kavkaz)

Kavkaz tillari dan 12 tasi (gruzin, abxaz, abazin, adigey, kabardin-cherkas, chechen, ingush, avar, lak, dargin, lazgin, tabasaran) oʻz yozuviga ega. Ulardan faqat gruzin tili koʻp asrlik adabiy anʼanaga ega boʻlib, uning qad. yodgorliklari mil. av. 5-asr ga oid. Boshqa Kavkaz tillari yozuvi 14 — 16-asrlarda yaratilgan. Abxaz-adigey tillarida undosh tovushlar koʻp. Otlarning turlanishi kam rivojlangan, feʼllarning tuslanishiga boy. Kartvel tillari undoshlarga boyligi, feʼl nisbatlari borligi va ergashgan qoʻshma gaplarning turlari rivojlangani bilan ajralib turadi. Nax-dogʻiston tillarida ham undosh tovushlari koʻp, kelishiklar ancha rivojlangan (baʼzan 40 taga yetadi).

Kavkaz tillari oʻrtasidagi genetik aloqalar aniq emas. Baʼzi olimlar ularni qarindosh deb hisoblasa, boshqalar buni inkor etadi. Kavkaz tillari Ispaniyadagi bask tiliga, shuningdek, qadimgi. Yaqin Sharqdagi baʼzi xurrit-urart tillari bilan qarindosh boʻlgan, degan taxminlar bor. Ayrim olimlar esa Kavkaz tillarining fonologik va grammatik xususiyatlarini hind-yevropa tillariga qiyoslash asosida ular qad. bir oilaga birlashgan, degan fikrni aytadilar. Hamma tillari asosan Ozarboyjon, Gruziya va Armaniston hududkarida qo'llaniladi.

Manbalar 

Kavkaz tillari
Kavkaz urushlari

Kavkaz urushlari - Kavkazni bosib olish uchun Rossiya imperiyasining olib borgan urushlari (18—19-asr lar). Pyotr davridayok, Rossiya Kavkazni egallash uchun harbiy harakatlarni boshlagan edi. Dastlab Dogʻistonning dengiz sohilidagi hududi va Shim. Ozarbayjonni bosib oldi (1722—23). Rossiya-Turkiya urushi (1768—74) natijasida Kabarda uzil-kesil Rossiyaga oʻtdi. 1783-yil Rossiya Sharqiy Gruziyani egalladi. 1802—06 y. larda Gʻarbiy Gruziya, Osetiya va Ozarbayjonning qolgan qismi, 1810-yilda Abxaziya Rossiya tomonidan bosib olindi.

Usmonli turk imperiyasi va Eron bilan Rossiyaning manfaatlari Kavkazda toʻqnashganligi bu yerdagi kurash jarayoniga oʻz taʼsirini oʻtkazmasdan qolmadi. Kavkazdagi xalqlar Rossiya bosqiniga qarshi milliy ozodlik harakatini avj oldirdilar. Bu harakatga 1830-yillarda Gʻozi Muhammad, Hamzat, 1834-yil dan imom Shomil boshchilik qildi. 1843-yil Shomil bir necha rus istehkomlarini egallab, Rossiya qoʻshinlariga jiddiy zarbalar berdi. Ruslarning Kizlyar va Darband sh.lari bilan aloqalari uzib qoʻyildi, Temirxon Shoʻra (hoz. Buynaksk) sh.ni ozod qilish uchun ayovsiz janglar boʻldi. Ruslardan ozod qilingan Dogʻiston va Checheniston hududida Shomil harbiy liniy davlat — imomat tashkil qildi (qarang Muridchilik). Togʻliklarning Rossiyaga karshi olib borgan ozodlik harakatlari iqtisodiy qiyinchiliklar tufayli 1850-y.larning oxiriga kelib zaiflashdi. Usmonli turk imperiyasidan kelayotgan yordam ham toʻxtadi. 1859-yil Shomilning soʻnggi tayanch punkti — Gunib ovuli qoʻldan ketdi. K.u. 1864-yil ruslar tomonidan Gʻarbiy Kavkazni bosib olish bilan tugallandi.

Manbalar
Kavkaz qoʻriqxonasi

Kavkaz qoʻriqxonasi - Bosh Kavkaz tizmasining gʻarbiy qismida, RF Krasnodar oʻlkasida. Mayd. 263,4 ming ga, shu jumladan, 170,9 ming ga oʻrmonlar, 1196 ga suv havzalari. 1924-yilda suv muhofazasi va yirik tuyoqli hayvonlar sonini tiklash maqsadlarida tashkil qilingan. 1978-yil dan biosfera qoʻriqxonasi. K. q. ning asosiy maydoni (263 ming ga) baland togʻli hududlarda joylashgan (eng yuqori nuqgasi Saxvoa togʻida — 3345 m). Oʻsimlik va hayvonot olami Oʻrta dengiz, Yevropa shimoli, Oʻrta Osiyo namunalaridan shakllangan. K. q. florasida daraxtlar va butalarning 170 turi, sut emizuvchilarning 70 turi, qushlarning 225 turi (152 turi in qoʻyib, joʻja ochadi) bor. Oq qaragʻay, qora qayin, 900 m balandlikkacha dub, grab, nok, olma, joʻkava b. oʻsadi. Tur, serna, kiyik, bugʻu, chiyaboʻri, boʻrsiq, yovvoyi choʻchqa, qoʻngʻir ayiq, suvsar, kavkaz quri va b. yashaydi.

K. q. tarkibiga Qora dengiz boʻyida, Sochi sh. yaqinida uchlamchi davr yodgorliklari boʻlgan Xosta tise va shamshod daraxtzorlari (306 ga) ham kiradi.

Adabiyot 
 Xoxlov A. M., Solodko A. S, Kavkazskiy gosudarstvenniy biosferniy zapovednik, Krasnodar, 1982.

Manbalar
Kavkazoldi

Kavkazoldi — Katta [[Kavkaz shimoli bilan Kuma-Manich botigʻi orasidagi hudud. Stavropol qirlari K.ni 2 qismga — Gʻarbiy K. va Sharqiy K.ga boʻlib turadi. Gʻarbiy K. Kuban-Azov boʻyi pasttekisligini, Sharqiy K. esa Terek-Kuma pasttekisligini oʻz ichiga oladi (qarang [[Kavkaz).

Manbalar
Kavlovchi arilar

Kavlovchi arilar () — pardaqanotlilar turkumining katta oilasi. Mayda va oʻrtacha kattalikdagi hasharot, uzunligi 5—60 mm. Kavlovchi arilar tuproqda bitta yoki koʻpincha bir necha (30 tagacha) katakchali in quradi (nomi shundan olingan). Qurtlarini falajlangan hasharotlar (asosan, oʻsimlik shiralari) va oʻrgimchaklar bilan boqadi. Voyaga yetgan arilar gul nektari bilan oziqlanishi tufayli oʻsimliklarni changlatishda ishtirok etadi. Ayrim turlari hasharotlar inida parazitlik qiladi. 8000 ga yaqin, jumladan, Oʻrta Osiyoda 800, Oʻzbekiston]da 300 ga yaqin turi maʼlum.

Manbalar
Kavsh qaytaruvchilar

Kavsh qaytaruvchilar, kavshovchilar () — juft tuyoqli sut emizuvchilar kenja turkumi. Koʻpchiligining oshqozoni toʻrt boʻlim: katta qorin, tur qorin, qatqorin va shirdondan iborat; baʼzi bir K.q.da qatqorin yoʻq. Yaxshi chaynalmagan oziq katta qoringa, bu yerda maydalanib, toʻr qoringa va soʻngra qayta chaynash uchun ogʻizga qaytariladi. K.k.da oziq tishlar jagʻda chuqur oʻrnashgan, yuqori jagʻida kurak tishlar yoʻq. Oyoqlarining 3- va 4- barmoqlari ancha kuchli rivojlangan. K. q. 5 oila 76 urugʻga mansub 180 turni oʻz ichiga oladi. K.q. ning yovvoyi turlari. Avstraliya, Madagaskar va Antil orollaridan tashqari, hamma yerda tarqalgan. Oʻrta Osiyoda muflon, alqor, saygʻoq, jayran, morxoʻr va b. uchraydi. Xoʻjalikda katta ahamiyatga ega; asosiy chorva mollari sifatida goʻshti va suti uchun boqiladi; yovvoyi turlari goʻshti va terisi uchun ovlanadi.

Manbalar 

Hayvonlar
Kavshandoz

Kavshandoz — yakka tartibdagi turar joy binolarida xonaga kiraverishda oyoq kiyimlar (kavush va b.) yechiladigan maxsus joy.

Manbalar
Kavshar

Kavshar — kavsharlash jarayonida biriktiriladigan detallar orasini (tirqishni) toʻldiruvchi metall yoki qotishma; erish temperaturasi biriktiriladigan materiallarning erish temperaturasidan past boʻladi. K.ning eng keng tarqalgan asosiy komponentlari qalay, rux, mis, qoʻrgʻoshin, titan, kumush. K. erish temperaturasi boʻyicha alohida yengil eruvchan (t sh< 145°), yengil eruvchan (145<1erish<450°), oʻrtacha eruvchan (450<t sh< 1 850°), yuqori eruvchan (1100 <^”r„sh< 1100°), qiyin eruvchan (1erish< 1850°) turlarga boʻlinadi. Juda yengil va yengil eruvchan K., asosan, qalay va qoʻrgʻoshin qotishmalaridan, oʻrtacha va yuqori eruvchan K. mis — pyx va kumush qotishmalardan tayyorlanadi. Eritiladigan metall zarralar va kavsharlash vaqtida erimaydigan toʻldirgichlardan iborat boʻlgan K.ga metallokeramik K., flyus hosil qiluvchi elementlar bilan legirlanadiganini oʻzi flyuslanadigan K. deyiladi.

Manbalar
Kavsharlash

Kavsharlash — qattiq materiallar (poʻlat, choʻyan, shisha, sopol va b.) ni eritilgan kavshar bilan biriktirish. K. jarayonida erigan kavshar buyumning qismlari orasidagi oraliqni (tirqishni) toʻldiradi va soviganda qotib tutash kavsharlangan chok hosil boʻladi. Payvandlashyaan farqi K.da kavshar bilan biriktiriladigan buyumning qirralari eritilmaydi. Kavsharlanadigan sirtlar kir va zangdan yaxshilab tozalanadi, tozalangan joyga flyus surkaladi. Flyus sifatida rux xlorid, alyuminiy xlorid, kanifol, borat kislota, bura va b. ishlatiladi. Baʼzan, biriktirishni yengillashtirish uchun K.dan oldin kavsharlanadigan joy qalaylanadi (oqartiriladi). Metallmas materiallarni K.da, oldin ularning sirtlari maxsus moddalar bilan metallanib, soʻngra kimyoviy faol metallar (mas., titan, sirkoniy, xrom) dan iborat boʻlgan kavsharlar bilan yoki odatdagi kavsharlar bilan biriktiriladi. Materiallar kavsharlar bilan birga elektr pechlarda, kavsharlagichlar, gaz gorelkalari, infraqizil hamda lazer nurlari va b. yordamida qizdiriladi. Kavsharlagich bilan K.da avval kavsharlagich kavsharlash lampasi yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Kavsharlagich ning qizigan uchi kavsharga tekkazilsa, kavshar erib, kavsharlagichga yopishib chiqadi, uchokka surkaladi. Suyuq kavshar chokni toʻldiradi va tez qotadi. Kavsharlagich bilan ishlash unumsiz boʻlgani uchun sanoatda avtomatlashtirilgan K. mashinalari qoʻllaniladi. Vaznsizlik holatida K.ning istiqboli katta. K. avtomobilsozlik, asbobsozlik, elektronika, radiotexnika va b.da qoʻllaniladi.

Manbalar
Medat Kagarov

Medat Aytoxunovich Kagarov (1940.15.6, Olmaota) — grafik rassom, Oʻzbekistan xalq rassomi (1990). Moskva Oliy badiiy sanoat bilim yurtini tugatgan (1965). 1965-yildan Oʻzbekistonda. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati instituti (1965—74) va Respublika rassomlik bilim yurti (1974— 82)da dars bergan. Kagarov ijodiy izlanuvchan, bir qolipda ishlashdan xoli boʻlgan yangi, boy grafik vositalarni izlab topadi, dastgoh va kitob grafikasida, shuningdek, ekslibrisda ijod qiladi. 30 dan ortiq grafik turkum asarlar yaratdi. Navoiyning „Sabʼai sayyor“ (1977), Oʻ. Sulaymonovning „Aylanayin“ (1987), A. Oripovning „Ishonch koʻpriklari“ (1989) va b. kitoblarni badiiy bezadi. 1990-yildan rangtasvirda ham ijod qiladi („Jonajon oʻlka“, 1993; „Borayotgan karvon“, 1994; „Ipak yoʻlida“, 1996; „Oʻzgarishlar kitobi“, 1999 va boshqalar).

Manbalar 

Oʻzbekistan xalq rassomlari
Farrux Kagarov

Farrux Abdullayevich Kagarov (1937.23.11 — Toshkent — 2001.21.1) — grafik rassom, plakatchi; Oʻzbekiston xalq rassomi (1989). Toshkent pedagogika institutining badiiy grafika fakultetini tugatgan (1959). Asosan, siyosiy plakat, kitob bezagi va hajviy janrlarda ijod qildi. Ijodida tinchlik mavzui yetakchi oʻrin tutadi; hajviy asarlari "Mushtum" jur.da bosilgan.

80-yillar oxiridan manzarali rangtasvir bilan shugʻullandi. "Mushtum" jurnali tahrir hayʼati aʼzosi (1986-yildan). Oʻzbekiston rassomlar uyushmasi Plakatchilar seksiyasi raisi (1965—77 va 1982—86). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1937-yilda tugʻilganlar
23-noyabrda tugʻilganlar
2001-yilda vafot etganlar
21-yanvarda vafot etganlar
Kagʻnasoy

Kagʻnasoy — Boysun tumanidagi soy. Boysuntogʻning sharqiy yon bagʻridan (1000 m) boshlanib Sherobod daryosidan suv oluvchi Istara kanaliga quyiladi. Uzunligi 41 km. Havzasi yogʻin kam yogʻadigan qurgʻoqchil qirlarda boʻlganidan K.da., asosan, seryogʻin bahor oylarida suv oqadi. K.ning uz. 73 km boʻlgan 35 ta mayda irmogʻi bor.

Manbalar 

 
Oʻzbekistondagi daryolar
Kagor

Kagor (Fransiyaning Kagor sh. nomi-dan) — qizil rangli uzum navlari (Kaberne-Sovinon, Kaxeti, Saperavi, Takveri, Morastel va b.) dan tayyorlanadigan desert vino turi. K. quyuq toʻq qizil rangi bilan ajralib turadi. Tarkibida 16—17% spirt, 16—25 g/sm3 kand bor. K. turidagi vinolar texnologiyasining muhim xususiyati: shirasi 20% dan kam boʻlmagan uzum gʻujumlari eziladi va sharbat turpi bilan birga 55— 75° ga qadar qizdiriladi (baʼzan gʻujumlar qaynab turgan suvga 2—3 min botirib olinadi, soʻngra eziladi). Bu usul vinoga oʻziga xos taʼm beradi va boʻyoq, fenol va b. ekstraktiv moddalarning sharbatga oʻtishini taʼminlaydi. Soʻngra 1,5—2 soat davomida tindiriladi, bu jarayonda sharbat bot-bot aralashtirib turiladi, soʻngra 25° gacha sovitilib 2—3% sof drojji undirmasi qoʻshiladi. Qand boʻyicha (kamida 2 g/100 sm3) yetarli konditsiyaga qadar achigandan keyin sharbat ajratib olinadi, turpi 2 marta presslanib sharbati ajratiladi. Ularga spirt qoʻshiladi va olingan vino materiallar bochka yoki butlarda 3 yil saqlab yetiltiriladi, soʻngra shishalarga quyiladi (yana q. Vino, Vino-arak, sanoati).

Manbalar
Kagosima

Kagosima — Yaponiyadagi shahar va port. Kyusyu o.ning jan. qismida, Kagosima prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 546,2 ming kishi (1995). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (asosan, ip gazlama va shoyi), kimyo, metallurgiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Nafis chinni buyumlar ishlab chiqariladi. Kagosima — Yaponiyaning jan.dagi baliq ovlash sanoatining markazlaridan. Universitet, badiiy muzey, fayans buyumlar muzeyi, shahar yaqinida kosmik tadqiqotlar markazi, issiq buloqlar bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Kadastr

Kadastr (frans. cadastre) – muayyan obʼyektlar toʻgʻrisida tartiblashtirilgan aniq va zaruriy maʼlumotlar majmui, roʻyxati, reyestri (mas, yer kadastri, suv kadastri kabilar). Rasmiy davlat organi yoki muassasasi tomonidan tuziladi va yuritiladi. Boshqa davlatlardagi kabi Oʻzbekiston Respublikasida tabiat resurslari, noyob oʻsimlik va hayvonlar K.lari ham bor (mas, 1960—2001 yillarda Jizzax viloyati Zomin tekisligida oʻtkazilgan 40 yillik K. tadqiqotlari 1965 yilda 1 m2 maydonda urgʻochi qoraqurtning oʻrtacha zichligi 2,5 dona boʻlganligini, 2001 yilda bu koʻrsatkich 0,05 donani tashkil etganligini koʻrsatdi, insonning tabiatga salbiy taʼsiri oqibatida qoraqurt soni kamayib ketganligi aniqlandi). Oʻzbekiston Respublikasida davlat K.lari yagona tizimiga kiruvchi davlat va tarmoq tabiat resurslari K.larini tuzish va yuritish Oʻzbekiston Respublikasining „Davlat kadastrlari toʻgʻrisida“ qonuni (2000 y. 15 dek.)ga muvofiq olib boriladi.

Manbalar
Kadensiya

Kadensiya, kadans (lot. cado — tugayapman) — 1) muayyan musiqa tuzilmasini yakunlovchi garmonik yoki oqang iborasi, kuy yoki akkordlar rivojiga yaxlitlikni baxsh etadi. K. ning bir nechta turi boʻlib (toʻliq, mukammal, oʻrta, xotima va b.), ular asar parchalarini bir-biridan ajratib, ayni vaqtda, musiqa tuzilmalarining oʻzaro mantiqan bogʻlanishiga ham xizmat qiladi; 2) konsert kabi yirik asarlardan oʻrin olgan, yakka ijrochi (solist) uchun moʻljallangan erkin shaklli virtuoz musiqa lavhasi. K. ijrochining yuksak mahoratini namoyish etishga qaratilgan.

Manbalar
Kadetlar

Kadetlar (frans. cadet — kichik soʻzidan) — I) oʻrta asrlarda Fransiya va Prussiyada ofitserlikka erishguncha oddiy askar boʻlib xizmat qiluvchi yosh dvoryanlar; 2) 1917-yilga qadar Rossiya hamda baʼzi chet davlatlarda kadet korpuslari talabalarining unvoni. Buxoro amirligining valiaxdi Olimxon Peterburgdagi Nikolayev kadet (pajlar) korpusida harbiy taʼlim olgan (1893—96). 20-asrning 80-y.larida esa (AQSH, Fransiya va b. davlatlar) harbiy oʻquv yurtlari kursantlarining unvoni boʻlgan. Xoz. paytda Rossiya Federatsiyasida kadet korpuslari qayta tiklandi.

Manbalar
Kadivar

Kadivar — Oʻrta Osiyoda ilk oʻrta asrlarda iqtisodiy jihatdan boy tabaqaga butunlay qaram boʻlgan shaxs. Zamindorlar qishloqlarda oʻz tazyiq doiralarini kengaytirib, bora-bora ziroatkor aholi ustidan hukmronlik qila boshlagan. Shuning uchun ham ular ilk oʻrta asrlarda "dehqon", yaʼni "qishloq hokimi" nomi bilan shuhrat topgan. Ularga qaram kishilar "K.", yaʼni "qishloq qoʻrgʻonlarida yashovchilar", deb atalgan. Qishloq jamoasi ichida oʻz erkidan mahrum boʻlgan K.lar paydo boʻlgan (yana q. Dehqon). Sugʻd, Xorazm va Toharistonda dehqonchilik qiluvchi mahalliy aholining kattagina qismi qaram K.larga aylangan. K.lar bu davrda Oʻrta Osiyodagi asosiy ijtimoiy tabaqa hisoblangan.

Manbalar
Kadis

Kadis — Ispaniyaning jan. qismidagi shahar. Andalusiya muxtor viloyatida, Kadis provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 143,1 ming kishi (1998). Atlantika okeanining Kadis qoʻltigʻidagi port. Kemasozlik, aviatsiya, baliq konservalash, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Shaharga mil.av. 9-asrda finikiyaliklar tomonidan Gadir nomi bilan asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Puerta de Tyerra devorlari (17-asr), Santa-Krus sobori (13-asr) saqlangan.

Manbalar 

Ispaniya shaharlari
Kadmiy selenid

Kadmiy selenid, CdSe - toʻq qizil rangli kristall modda. Kristallari, asosan, geksogonal panjarali, shuningdek, kubsimon panjarali beqaror va faqat yuqori bosimda mavjud boʻlgan kubsimon panjarali modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 1263°; zichligi 5,81 g/sm3, yarimoʻtkazzich. Suvda erimaydi, xlorid, nitrat va sulfat kislotalar taʼsirida parchalanadi. K. s. kadmiy bilan selenii qizdirish yoki gaz fazada, CdSO4 eritmasidan H2Se taʼsirida choʻktirish, CdS bilan H2SeO3 ni, kadmiy va selenning organik birikmalarini oʻzaro taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. K. s. — yarimoʻtkazgich lazerlarda faol muhit hosil qilishda, fotorezistorlar tayyorlashda, fotodiodlar, quyosh batareyalari, emallar, sirlar va badiiy boʻyoqlar uchun pigment sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar
Kadmiy sulfid

Kadmiy sulfid, CdS - sariq yoki qizil rangli kristallar. Geksagonal va kubsimon modifikatsiyalari maʼlum. Suyuqlanish temperaturasi 1475°, zichligi 4,824 g/sm3, yarimoʻtkazgich. Suvda erimaydi, konsentrlangan NS1, HNO3 va H2SO4 taʼsirida parchalanadi. Kadmiy va oltingugurt bugʻlarini oʻzaro taʼsir ettirish, eritmadan vodorod sulfid yoki natriy sulfid ishtirokida choʻktirish, kadmiy va oltingugurt organik birikmalarni oʻzaro taʼsir ettirish usullari bilan olinadi. K. s. yarimoʻtkazgich lazerlarda faol muhit, fotoelementlar tayyorlashda xom ashyo, quyosh batareyalari, fotodiodlar, lyuminofor, shisha, sopol va badiiy boʻyoqlar tayyorlashda pigment sifatida qoʻllanadi. Tabiatda grinokit minerali koʻrinishida uchraydi.

Manbalar
Kadmiylash

Kadmiylash — asosan, poʻlat buyumlar sirtiga 7—20 mkm qalinlikda kadmiy qatlami yugurtirish; buyumlarni korroziyadan saqlash uchun qoʻllaniladi. Elektr kimyoviy usul bilan va vakuum ostida qoplanadi. Elektr kimyoviy K.da buyumlar kadmiyning oddiy kislotali tuzlari yoki murakkab komplekslarining suvdagi eritmasida elektroliz qilish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Vakuum ostida K.da qoplanadigan material (kadmiy) toʻzitiladi va zarralarining yoʻnaltirilgan oqimi hosil qilinadi, soʻngra buyum sirtiga oʻtiradi. Samolyot, kemalarning eng muhim detallari, tropik iqlimda ishlatiladigan buyumlar kadmiylanadi.

Manbalar
Kadr

Kadr (frans. cadre — rom) — 1) surat, fotoplyonka yoki fotoqogʻozga tushirilgan tasvirdan bir koʻrinish. K.ning chegarasi, tasvir koʻlami, tuzilishi, suratga olinadigan vaqti va b. undan kuzatilgan maqsadga muvofiq belgilanadi; 2) kinokadr — kinoapparat bilan suratga olingan voqea (harakat, holat)ning kinoplyonkadagi bir koʻrinishi. Rej. va operator koʻzda tutgan har bir K. (suratga olinayotgan koʻrinish) asar gʻoyasiga, mazmuniga xizmat qiladi, gʻoya va mazmunni ifodalaydi; 3) montaj kadri — filmning tarkibiy qismi, biror harakatning tasvirdagi maʼlum holati; 4) ssenariy kadri — suratga olish koʻzda tutilgan holatning tavsifi; 5) telekoʻrsatuv kadri — televizor ekranidagi tasvir.

Manbalar
Kadxudo

Kadxudo, kadxudot (fors.) - 1) dastlab katta oila — kat(...kent) boshligʻi, keyinchalik qishloq oqsoqoli; 2) hozirgi Eronda qishloq oqsoqoli; 3) el-yurt ichida soʻzi oʻtadigan, gapiga hamma quloq soladigan oqsoqol, sardor.

Manbalar
Kadyak

Kadyak, Kodyak — Tinch okeandagi orol, Alyaska (AQSH) ning jan. qirgʻoqlari yaqinida. Materikdan Shelixov boʻgʻozi orqali ajralgan. Mayd. 9,5 ming km. Qirgʻoqlari notekis, ford koʻp. Relyefi togʻlik (eng baland joyi 1353 m). Katmay vulkani otilishi (1912) natijasida yer yuzasi vulkan kullari bilan qoplangan (baʼzi joylarda qalinligi 6 m ga yetadi). Oʻsimlik dunyosi, asosan, baland boʻyli oʻtlardan iborat, oʻrmonlar uchraydi. Kadyak fauna rezervati tashkil etilgan. Qirgʻoq yaqinidagi suv baliqqa boy. Baliq ovlanadi. Asosiy aholi punkti — Kadyak. Orol 1763-yil rus dengizchisi S. Glotov tomonidan kashf etilgan.

Manbalar
Kodyak

Kodyak () — Qoʻngʻir ayiqlarning kichik turi boʻlib, Kodyak orolida va Kodyak arxipelagining boshqa orollarida, Alyaskaning janubiy qirgʻogʻi yaqinida yashaydi. Dunyodagi eng katta quruqlikda yashovchi yirtqichlardan biri.

Tashqi belgilari 
Kodyaklarning uzunligi 2,8 metrgacha, balandligi esa 1,6 metrgacha yetadi. Eng massiv namunalarning vazni yarim tonnadan oshadi. Eng katta kodyakning vazni 780 kg yetadi.

Kodyaks jigarrang ayiqlarning eng katta turidir — ularning yashash joylarida qish qisqa va moʻl-koʻl oziq-ovqat mavjud. Ular ixcham va mushak tanasi, uzun va kuchli oyoq-qoʻllari va massiv boshi bilan odatiy jigarrang ayiq tanasi tuzilishiga ega. Kodyaklarning dumi, barcha ayiqlar singari, juda qisqa.

Hayot tarzi 
Kodyaklarning turmush tarzi odatda boshqa jigarrang ayiqlarnikiga mos keladi. Ular yolgʻiz yashaydilar, ammo ular Shimoliy Amerikaning qolgan qismidagi ayiqlarga qaraganda ancha kichikroq. Sovuq oylarda ular qish uyqusiga ketishadi. Kodyaklar hamma narsani yeydigan hayvonlardir: oʻtlar, rezavorlar va ildizlarni, shuningdek, goʻsht va oʻlik goʻshtni isteʼmol qilishadi. Baliq ularning ratsionida muhim rol oʻynaydi. Yoz va kuzda lososlarning yumurtlama migratsiyasi paytida oʻnlab kodyaklar sayoz daryolarda toʻplanib, baliqlarni suvdan olib chiqishadi.

Kodyak naslchilik ham boshqa jigarrang ayiqlarning xatti-harakatlariga oʻxshaydi. Juftlanish, qoida tariqasida, iyun yoki iyul oylarida sodir boʻladi, lekin urugʻlantirilgan tuxum faqat noyabr oyida rivojlana boshlaydi. Yanvar yoki fevral oylarida qish uyqusida bir-uch ayiq bolalari tugʻiladi. Yosh ayiqlar uch yoshga toʻlgunga qadar onasi bilan qoladilar. Soʻngra, ona ayiq bolalarini ovqatlantirishni toʻxtatadi va uning tanasida uning kayfiyatini oʻzgartiradigan gormonal oʻzgarishlar yuz beradi. Ayiq bolalarni urib, tishlay boshlaydi va ular ketguniga qadar baqiradi.

Kodyak va odam 
Ovchilik tufayli Kodyak aholisi juda qisqardi va 1941- yilda ular davlat himoyasiga olindi. Bugungi kunda yiliga Kodyaklarning umumiy soni 3000 hayvonlarga baholanmoqda. Kodyak sayyohlarni oʻziga jalb qiladi. Ammo odamlar yirtqich hayvonni qoʻrqitishi mumkin, keyin u qish uyqusi paytida yetarli vaznga ega boʻlmaydi.

Kodyak, shuningdek, Bart ismli filmlarda rol oʻynagan eng mashhur ayiq edi. Kodyak „Ayiq“ va „Chetda“ filmlarida muhim rollarni oʻynagan.

2016-yilda Chexiyaning Škoda Auto avtomobil kompaniyasi Kodiaq nomi bilan atalgan va Škoda Auto avtomobil kompaniyasi Kodyak avtomobilini ishlab chiqarishni yoʻlga qoʻydi.

Manbalar

Havolalar 

 Kodiaks haqida batafsil maʼlumot (inglizcha)  Arxivlangan nusxada arxivlangan