MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boysun toshkoʻmir koni

Boysun toshkoʻmir koni — Surxondaryo viloyatining Boysun tumanila yura qatlamlarida joylashgan kon. Boysuntogʻning jan.gʻarbiy tarmogʻi boʻlgan Ketmonchopti tizmasining jan. yon bagʻrida. Tuman markazi Boysundan 10 km jan.sharkda, Shoʻrchi temir yoʻldan 60 km narida. 1940- yillardan oʻzlashtirila boshlangan. Koʻmir qatlamlari assimetrik koʻtarilgan Ketmonchopti togʻida taxminan 25 km²maydonni egallagan. Kon geomorfologik va tektonik jihatdan 3 qism (shim., gʻarbiy va jan.)dan iborat. Quyi, oʻrta yura jinslari orasidan 22 ta koʻmir qatlami topilgan, shuning ikkitasidan koʻmir qazib olinadi. Koʻmir „T“ markasiga mansub va yuqori kaloriyali. Undan koksbriket ishlab chiqarish mumkinligi aniqlangan. Koʻmirning aniklangan zaxirasi 15 mln. t. 1996-yil 10 ming t koʻmir qazib olindi. Istiqbolda koʻmir qazib chiqarishni yiliga 100 ming t ga yetkazish moʻljallangan.

Manbalar 

Surxondaryo viloyati
Boysunsoy

Boysunsoy — Surxondaryo viloyati Boysun tumanidagi soy. Surxondaryonint oʻng irmogʻi. Ketmonchopti togʻining jan.sharqiy yon bagʻridagi buloqlar (2500 m)dan boshlanadi. Yuqori oqimi dastlab Qoʻrgʻondarasoy, Avlodsoy, soʻng Hangaronsoy, quyi oqimi Taqirsoy va Taqirkoʻlsoy deb ataladi. Jaloir temir yoʻl st-yasidan 1,5 km sharqda Surxondaryoga quyiladi. Uzunligi 82 km, havzasining maydoni 55.8 km². Boysunsoyga umumiy uz. 213 km boʻlgan 150 ga yaqin irmoq qoʻshiladi. Boysunsoy vodiysining eni Avlod qishlogʻigacha 15–16 m dan 80 m gacha. Boysunsoy qrr, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi, oʻrtacha yillik suv sarfi 0,58 m³/sek. Suv koʻpayganda (apr,— iyun) oʻrtacha suv sarfi 1,0 m³/ sek.ni tashkil etadi va yillik oqimining 60—70% ham shu davrga toʻgʻri keladi. Baʼzan sel oqimlari kuzatiladi. Toshqin davrida suvi loykalanadi (13 kg/m3).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Boysungʻur

Boysungʻur, Boysunqur yoki Boysunqar (16-sentabr 1397-yil, Hirot — 20-dekabr 1433-yil) — temuriy shahzoda.

Shohrux Mirzo bilan Gavharshodbegimning oʻgʻli. Boysungʻur 1414 yil Mozandaron, Astrobod va Jurjon viloyatlari hokimi, 1416—20 yillarda esa otasi Shohruxning vaziri boʻlgan. Eron Ozarbayjoni (1420) va Astrobod (1431) hokimi. Ogʻir dardga chalinib 36 yoshida vafot etgan.

Boysungʻur insonparvar, adolatpesha, ilm va adab ahliga muruvvatli hukmdor boʻlish bilan birga, oʻzi ham gʻazallar bitgan, xattotlik va naqqoshlik sanʼatini mukammal egallagan. U Hirotda noyob qoʻlyozmalar jamlangan juda boy kutubxona tashkil qilgan, unda 40 dan ortiq xattot moʻgʻullar istilosi davrida yoʻq qilingan qoʻlyozmalarning boʻlak nusxalarini topib, ulardan nusxalar koʻchirish yoki yaroqsiz holga kelganlarini tiklash bilan mashgʻul boʻlgan. Hirotdagi Gavharshodbegim masjidi bezaklari va. kitobalarini shaxsan Boysungʻurning oʻzi bajarganligi tarixiy manbalarda qayd etilgan. Uning rahbarligi va bevosita ishtirokida Abulqosim Firdavsiy „Shohnoma“sining tanqidiy matni tuzilgan (1425—26). Unga Boysungʻurning oʻzi soʻz boshi yozgan. „Shohnoma“ ning bu nusxasi „Shohnomai Boysungʻuriy“ deb atalgan (rasmlar bilan bezatilgan mazkur qoʻlyozma Tehron muzeyida saqlanadi). Shuningdek Boysungʻur jahon sanʼati tarixida muhim oʻrin tutgan Hirot miniatyura maktabita asos solgan. Bu maktab vakillari tomonidan koʻchirilgan asarlarning koʻpchiligi Istanbul kutubxonalarida saqlanadi.

Manbalar 

Kishilar
Temuriylar
Tarixiy shaxslar
1397-yilda tugʻilganlar
1433-yilda vafot etganlar
Hirot kishilari
Boysungʻur (hukmdor)

Boysungʻur, Boysunqur, Boysunqar (1477/78—1499) — Movarounnahr hukmdori (1495, 1497). Temuriylardan. Sulton Mahmud Mirzonint oʻgʻli, otasi hayotlik chogʻida Buxoro hokimi boʻlgan. U vafot etgach, ikki marta Samarqand taxtini egallagan, ammo tez orada

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nasirdin Boytemirov

Nasirdin Boytemirov (1916, Chu tumani Kegeti qishlogʻi — 1996, Bishkek) — Qirgʻiziston xalq yozuvchisi (1986). Adabiyot institutini bitirgan (Moskva, 1955). Dastlab oʻqituvchi, keyinchalik respublika gazetada maxsus muxbir. "Azamat" (1948), "Saltanat" (1949), "Oxirgi oʻq" (1955), "Tarix esdaligi" (1966) va boshqa asarlarida Ikkinchi jahon urushi janglari, urushdan keyingi qayta qurish voqealari oʻz ifodasini topgan. "Qizil yoʻllik" (1964), "Urquya" (1976), "Adiku" (1984), "Turmush shunday" (1986) va boshqa roman, povest, pyesalarida qirgʻiz mehnatkashlarining turmush tarzi aks etgan. Sheʼr va dostonlardan iborat "Yurak kuylari" (1955), "Muhabbatim — qanotim" (1981) toʻplamlari bor. "Ertaklar" (1939) toʻplami bolalarga bagʻishlangan. Baʼzi sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qirgʻizistonlik yozuvchilar
Normamat Boytoʻrayev

Normamat Boytoʻrayev (1950, Bandixon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalqoʻqituvchisi (1995). SamDUning fizika fakultetini tugatgan (1972). 1972-yildan Bandixon tumanidagi 1maktab fizika oʻqituvchisi. B. fizika fanini oʻqitishda boshqa fanlar va mahalliy materiallar, yangi pedagogik texnologiyalar va oʻqitishning zamonaviy ilgʻor usullaridan samarali foydalanib, uyu’vchilarga puxta bilim berishga intiladi. "Oʻquvchilarning ilmiy dunyoqarashini shakllantirishda fizika fanining tutgan oʻrni", "Fizika darslarida muammoli taʼlimni amalga oshirish" mayuularini ishlab chikqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1950-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Boyxalcha

Boyxalcha (Leontice albertii Reyel) -zirkdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, tugunak ildizli oʻt. Poyasi bitta yoki bir nechta, boʻyi 20—30 sm. Bargi uch qoʻshaloq, har biri uzun bandli, yaprogʻi panjasimon kirqilgan. Guli sariq, toʻpguli — shingil. B. yerdan qor ketishi bilanoq koʻkarib chiqib gullaydi. Togʻli rayonlardagi butazor va daraxtzorlarda koʻllab oʻsadi, gullaganda oʻziga xos goʻzal manzara kasb etadi. Poya va barglarida alkaloidlar, tugunak ildizida saponin bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boychechak

Boychechak () — piyozdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 7—20 sm. Ildiz boʻgʻzi bargi bitta, ipsimon, yashil, tuksiz, uzunligi oʻsimlikning boʻyiga teng keladi. Poya barglari navbat bilan joylashgan, pastkilari qalami yoki qalaminashtarsimon, poyani bir oz oʻrab turadi. Gulqoʻrgʻoni 6 ta, oddiy tojsimon, tutashmagan, sargʻish, 5–7 mm uzunlikdagi gulbarglardan tashkil topgan. Changchisi 6 ta, gulqoʻrgʻoniga nisbatan sal qisqa. Tugunchasi 3 uyali. Koʻsakchasi bandchali, gulqoʻrgʻondan 1,5 baravar qisqa. B. bahor darakchilaridan biri. Fev.—mart oylarida gullab, meva beradi. Choʻl va adirlarning soz tuproq, qumloq hamda toshloq tuprokli yerlarida oʻsadi. B. Afgʻoniston va Eronda ham uchraydi. Oʻzbekistonning ayrim joylarida zaʼfaron () va savrinjon ()ni ham B. deb atashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bir pallali oʻsimliklar
Boychechak qoʻshigʻi

"Boychechak" — mavsumiy marosim qo‘shig‘i. Turkiy xalqlarda qadim zamonlardan kattalar, keyinchalik bolalar tomonidan kuylab kelingan. Bolalar erta bahorda dala va bog‘lardan boychechaklar terib, undan guldastalar yasaganlar, tol navdalaridan chambarlar qilib, boshlariga kiyganlar hamda guldastalar ko‘targan holda uymauy yurib, "B." qo‘shig‘ini aytganlar, uy egalariga gullar ulashganlar. Bolalardan biri asosiy to‘rtliklarni kuylagan, qolganlari naqarotni jo‘r bo‘lib ijro etishgan. Shu tariqa uy egalaridan sovg‘asalomlar olishgan.

Manbalar  

Folklor
Boychibor

Boychibor, Chibor - epik ot. Alpomishning xos oti, uning barcha safar va sarguzashtlarida ajralmas yoʻldosh. B. Boyboʻrining xonazot yilqilaridan Tarlonbiyaning bolasi, epik anʼana asosida afsonaviy uchqur ot sifatida tasvir etiladi. "Alpomish" dostonida "Qoʻltigʻida toʻrt yarim gaz qanoti, asl tulpor ekan oʻzbekning oti", deb taʼriflanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Boyoʻgʻlilar

Boyoʻgʻlilar, boyqushlar () — yapaloqqushlar oilasiga mansub tungi yirtqich qushlar urugʻi. Yevropa, Osiyo, Amerika va Afrikada tarqalgan, 20 tacha turi bor. Oʻzbekistonda bir turi — uy boyoʻgʻlisi () uchraydi. Oyoqlari kuchli va paxmoq, tumshugʻi qayrilgan, pati mayin, tovushsiz uchib kelib, oʻljasini tutib oladi. Koʻzlari oʻtkirligidan salgina yorugʻni ham sezadi. Xira kulrang pati qorongʻida koʻzga chalinmaydi. B.ning bu turi Yevropa, Shimoliy Afrika, Osiyoda ham tarqalgan. Uni dasht va choʻllarda, haroba va qabristonlarda uchratish mumkin. Nari bilan modasi fakat urchish davrida birga yashaydi. Bahorda (urchiydigan vaqtda) kechalari, baʼzan kunduzi ham sayraydi. Ovozi yigʻlagan bolaning tovushini eslatadi. Uyasini turli kovaklarga quradi. 4—9 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumdan bir oyda joʻja chiqadi. B. mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, hasharotlar va kichik qushlar bilan oziqlanadi. Zararkunanda kemiruvchilarni qirib, xoʻjalikka foyda keltiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qushlar
Boyqaro Mirzo

Boyqaro mirzo (1393—1423) - Hamadon va Luriston hokimi (1414— 15). Temuriy. Umarshayx Mirzoning oʻgʻli. 1410-yilgacha Shohrux Mirzo saroyida, soʻng akasi, Iroq va Fors viloyatlari hokimi Iskandar Mirzo saroyida xizmat qilgan. Shohrux B.M.ga Hamadon shahri, Vuruja va Nahovand qalʼalari hamda butun Luristonni suyurgʻol qilib bergan (1414). B. M. Iskandar Mirzo qutqusi bilan 1415-yil Shohruxga qarshi isyon koʻtargan va shu yilning 9-iyunida Sherozni egallagan. Shohrux katta qoʻshin bilan shaharni qamal qilib, uni 8-noyabrda qayta egallaydi, B. M. taslim boʻladi. Shohrux uni dastlab Qandahorga — Qaydu Mirzo huzuriga, biroq u yerda ham isyonkorlik belgilari ayon boʻlgach, 1417-yil Samarqandga joʻnatgan. Koʻp oʻtmay B. M. lashkargohda qatl etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Barot Boyqobilov

Boyqobilov Barot Tillayevich (1937.14.3, Urgut tumani Kenagas qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1997), SamDU filologiya fakultetini tamomlagan (1962). Oʻzbekiston davlat badiiy adabiyot nashriyoti (1962—1963), yoshlar gaz. , (1963—1968), bolalar adabiyoti nashriyoti (1968—1974)da muharrir, boʻlim mudiri, bosh muharrir oʻrinbosari. Partiya va hukumat idoralarida xizmat qilgan (1974—1990). „Muloqot“ jurnali bosh muharriri (1991-yildan). B.ning „Samarqand satrlari“ (1962), „Visol“ (1965), „Seni izlayman“ (1968), „Samarqand ushshogʻi“ (1969), „Afrosiyob“ (1970), „Kim sokin yashaydi Oʻzbekistonda“ (1990) va boshqa sheʼriy toʻplamlari, bir nechta dostonlari nashr etilgan. Uning „Kun va tun“ (1968) sheʼriy qissasida Boburning badiiy obrazi oʻzbek adabiyotida ilk bor namoyon boʻldi. Keyinchalik B. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bagʻishlangan „Shukuxli karvon“ (1981), „Notinch Xuroson“ (1985), „Sokin Xurson“ (1992) va „Qonli Xuroson“ (1992) dostonlarini, „Hayrat ul-Ahror“ (1997) sheʼriy romanini eʼlon qildi. Soʻng ular asosida besh dostondan iborat „Yangi hamsa“ni (1998) va „Oʻzbeknoma“ (1999) sheʼriy romanini yaratdi. B. oʻzbek sheʼriyatida sonet janrining ravnaq topishiga katta hissa qoʻshdi. B. Petrarka, V. Shekspir, P. Neruda, R. Hamzatov sonetlarini, oʻzbek tiliga tarjima qilgan. Alisher Navoiy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1994).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyqoʻngʻirsoy

Boyqoʻngʻirsoy — Jizzax viloyati Gʻallaorol tumanidagi soy. Sangzor daryosining chap irmogʻi. Turkiston togʻlarining shimoliyyon bagʻridagi 2800 m balandlikdan boshlanib, shimoli-gʻarbga tomon oqadi. Katta Korashaqshaq tangisi <darasi)dan yuqoriroqda Gʻoʻralassoy bilan qoʻshilgandan keyin Sangzor nomini oladi. Uz. 20 km, vodiysi tor (100–200 m), oʻzani 2–5 m. Asosan, yomgʻir va qordan, yilning issiq davrida buloqlardan suv oladi. May oyining oxirlarida suv sarfi 180—200 l/sek. Atrofi respublikaning eng xushmanzara joylaridan biri, bu yerda saurarcha, qoraarcha, togʻolcha oʻsadi; ayiq, quyon va boshqa hayvonlar yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Jizzax viloyati
Oʻzbekistondagi daryolar
Nurpeyis Boygʻonin

Nurpeyis Boygʻonin (1860, Axtyube viloyati Boygʻonin tumani — 1945.9.4) — Qozoq xalq oqini, yirik jirov. Kozogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼatarbobi (1939). Yoshligidan ovullarda oʻlanlar aytgan, 17 yoshidayoq "bola jirchi" nomini olgan. "Qoʻblandi", "Er Targʻin", "Toʻraxon" kabi xalq dostonlarini, ayniqsa botirlik jirlarini yaxshi bilgan. Oʻz termalarida hayotni, doʻstlik, botirlik, insonparvarlik va mehnatni ulugʻlagan. Oqinning "Kubugul", "Norqiz", "Alpamis", "Oqkenja", "Qiz Jibek", "AymanSholpan", "Toʻraxon" va boshqa dostonlarida qozoq xalqining hayoti haqkrniy aks ettirilgan. B.ning "Oʻzbekistan" sheʼrida Oʻzbekistonning goʻzal tabiati, oq koʻngil, mehnatsevar odamlari kuylanadi.

Manbalar 

1860-yilda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
9-aprelda vafot etganlar
Bokiy

Bokiy (taxallusi; asl ismi Mirzaabdulla Nasriddinov) (1882.9.5 — 1967.4.4, Fargʻona viloyati Rishton qishlogʻi) — oʻzbek adabiyotshunosi (manbashunos), shoir. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1943). Sharq-mumtoz adabiyotini chuqur bilgan, xalq orasida navoiyxon, bedilxon degan nom olgan. Alisher Navoiy yubileyini oʻtkazish Respublika qoʻmitasi tuzilishi (1938-yil 15-sentabr) munosabati bilan qoʻmita ilmiy maslahatchisi (1938). Oʻzbekiston Til, adabiyot, tarix institutida bosh maslahatchi (1940—43). Navoiy asarlarini eski oʻzbek yozuvidan yangi yozuvga oʻtkazishda koʻmaklashgan. Muqimiy, Nodim Namangoniy, Rojiy Margʻiloniy va Rojiy Koʻxandiylar bilan oʻtkazilgan mushoaralarda qatnashgan. Oʻzbek va fors tillarida gʻazallar yozgan, Navoiy asarlariga muhammaslar bogʻlagan. Navoiyning "Tuhfat ulafkor" qasidasini forschadan oʻzbekchaga tarjima qilgan (1939).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Bokkachcho Jovanni

Bokkachcho (Boccaccio) Jovanni (1313, Parij—1375.21.12, Chertaldo, Florensiya yaqinida) – italyan yozuvchisi, Yevropa Uygʻonish davri adabiyotining yirik vakili. Neapolda huquq fanlarini oʻrgangan. Bokkachcho Florensiya siyosiy hayotida faol qatnashgan. Dastlabki asarlari („Filokolo“, 1336; „Filostrato“, 1338)da ishqiy sarguzashtlar tasvirlangan. Bokkachchoning antik mifologiya syujetlari asosida yaratilgan „Ameto“ (1341), „Fyezolan parilari“ (1345) pastorallari, „Fyametta“ (1343) qissasi hamda sonetlari bor. Yuzta novelladan iborat „Dekameron“ (1350—53) asari Bokkachcho ijodining choʻqqisi hisoblanadi. Unga 7 juvon va 3 yigitning 10 kun davomida aytgan hikoyalari asos boʻlgan. Asar nomlanishi (yunoncha: dekameron – oʻn kunlik) shundan. Bokkachcho bu asarida xurofotga qarshi oddiy inson va uning erkin muhabbatini ulugʻlab, zohidona hayotni rad qilgan. Bokkachchoning ijodi Uygʻonish davri italyan hikoyachiligidagina emas, balki 15—16-asrlar Yevropa adabiyotida ham realizmning shakllanishida katta ahamiyatga ega boʻldi. Yozuvchi hayotining soʻnggi yillarida „Quzgʻun“ (1354—55) dostoni va „Dante Aligyeri hayoti“ (taxminan 1360) kitobini yozgan. „Dekameron“ oʻzbek tiliga Qodir Mirmuhamedov tomonidan tarjima qilingan (1978).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boksitlar

Boksitlar (frans. bauxite, Janubiy Fransiyada dastlab B. katlamlari topilgan LeBo joy nomidan) — alyuminiy rudalari. Asosan alyuminiy gidroksidi (28—80%), temir oksidi va boshqa komponentlar aralashmasidan iborat. B.ning asosiy kimyoviy komponenti glinozyom (A12O3), doimiy tarkibiy qismi temir oksidi (Fe2O3). Rangi toʻq kizil, jigarrang, kulrang. Boksitlar 1,8— 3,1; qattiqligi tarkibidagi temir oksidiga qarab 3—6. B. tuzilishiga kura qattiq, jipslashgan va baʼzan uvalanuvchan boʻladi. B. konlari asosan nordon, ishqorli va asosli jinslarning lateritlm nurashidan yoki dengiz va koʻllarda glinozyomning koʻp toʻplanishidan paydo boʻladi. B. mineralogik tarkibiga qarab 2 turga boʻlinadi: 1) diasporbyomitli B., 2) gidrargillitli (gibbsitli) B. Birinchisi koʻproq geosinklinal konlarida, ikkinchisi platforma konlarida uchraydi. B. — alyuminiy olinadigan xom ashyo, shuningdek undan boʻyoq, abraziv va oʻtga chidamli materiallar olinadi. B. foydalanishga yarokli boʻlishi uchun tarkibidagi glinozyomning kremniy oksidiga nisbati 2,6 baravar ortiq, glinozyom esa 28% dan kam boʻlmasligi kerak. B. konlari Ukraina (Krivoy Rog)da, Rossiya Federatsiyasi (Ural, Sibir), Qozogʻistonda bor. Bu konlarda mayda korund zarrachalari uchrab turadi. Oʻzbekistonda B. va uning oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan korund katlamlari Shim. Fargʻona, ChatqolQurama va Nurota togʻlarida, Qizilqumdagi Tomdi togʻida topilgan. Xorijda asosan Avstraliya, Yamayka, Surinam, Gayana mamlakatlarida koʻplab qazib chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boku komissarlari

Boku komissarlari — Boku kommunasinmnt 26 arbobi. Boku XKS raisi S. G. Shaumyan, xalq komissarlari M. A. Azizbekov, P. A. Japaridze, I. T. Fioletov, G. N. Korganov, Ya. D. Zevin, M. G. Vezirov hamda partiya, shoʻro va harbiy xodimlardan I. V. Maligin, G. K. Petrov, A. M. Amiryan, V. F. Poluxin, I. Ya. Gabishev, S. G. Osepyan, E. A. Berg, B. A. Avakyan, A. A. Boryan, M. V. Basin, M. R. Koganov, A. M. Konstandyan, A. A. Bogdanov, S. A. Bogdanov, F. F. Solnsev, I. A. Mishne, I. P. Metaksa, I. M. Nikolayshvili, T. M. Amirovlar „Markaziy Kaspiy diktaturasi“ hukumati tomonidan qamoqqa olinib, 1918-yil 20-sentabrda Zakaspiyda otib tashlanganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boku tarixi
Boku kommunasi

Boku kommunasi — Boku va Ozarbayjon hududining bir qismida oʻrnatilgan shoʻrolar hukumati (1918-yil 25.4— 31.7)ning adabiyotlarda qabul qilingan komi. Hukumat bolsheviklar va soʻl eserlardan tarkib topgan. XKS raisi — S. G. Shaumyan. Inglizturk qoʻshinlari tomonidan tormor keltirilib, rahbarlari otib tashlangan (qarang Boku komissarlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boku tarixi
Boku neft-gaz rayoni

Boku neft-gaz rayoni — Ozarbayjon Respublikasining Apsheron ya. o. va Kaspiy dengizining yarim orolga tutash akvatoriyasidagi nisbatan katta zaxiraga ega boʻlgan neftgaz konlari. Janubiy Kaspiy neftgaz havzasiga mansub 80 dan ortiq kondan iborat. Neft konlari murakkab burmalanishga uchragan qatlamlar (braxiantiklinallar) orasida, baʼzan balchiq vulkanlarida, qum, qumtosh va gillardan tashkil topgan oʻrta pliotsen davri jinslarida joylashgan. Umumiy maydoni 8500 km². Boku neft-gaz rayoni g. r.da 20 mingga yaqin burgʻ qudugi kavlangan. Neft uyumlari 4500 m chuqurlikkacha boʻlgan qatlamlarda uchraydi. Konlar ishga solingandan buyen jami 1 mlrd. t dan ziyod neft qazib olingan. Apsheron ya. o.da neft oddiy quduqlardan jun usullar bilan juda qadimdan olib kelingan. 1869-yilda birinchi burgʻ qudugʻidan neft olina boshlanishi bilan neft sanoati ham rivojlana boshladi. 20-asr boshida Boku neft-gaz rayoni g. r. neft qazib olish boʻyicha dunyoda 1 oʻringa chikdi (1901-yilda 11,4 mln. t). Ammo 1 jahon urushi arafasida neft olish 7,7 mln. t ga tushib qoldi. 1920- yillargacha neft yuza qatlamlarda joylashgan faqat 6 ta kondan olingan. Keyinroq yangi konlar ochilib, nasosli va kompressorli usullar qoʻllanila boshladi. Neftni qayta ishlovchi korxonalar (asosan Bokuda joylashgan) ham qayta jihozlandi. 1940-yilda Ozarbayjon Respublikasida 22 mln. t neft qazib olindi (bu oʻsha davrda Ittifokda qazib olingan neftning 71%ni tashkil etdi). 1940- yillar oxirida Kaspiy dengizi tubidan katta neft konlari ("Neft toshlari", Darvin sayozligi va boshqalar) topilib ishga tushirildi. Dengizdagi konlar quruqlik bilan estakadalar orqali tutashtirilgan. Hozir neft 7—8 ming m dan ortiq chuqurliklardan ham olinmoqda. Gaz kondensata va neftgaz.kondensata konlari ham bor. Tabiiy gazning katta zaxirasi Qoradogʻ gazneft konida joylashgan. Gaz konlaridan foydalanish 1950- yillar oxiridan boshlangan.

Boku neft-gaz rayoni g. r. nefti metannaften turiga mansub. Zichligi 849,0–920 kg/m3, tarkibidagi oltingugurt 0,13—0,39%, parafin 0,61—6,04% ni tashkil etadi. Gazning tarkibi 90—96% metan, 1,7— 5,3% etan, 0,51,5% propan, 0,31,5% butan, 0,3—1,5% pentan va boshqalardan iborat.

Boku neft-gaz rayoni g. r.da yangi yirik istiqbolli neftgaz konlari topildi. Gazning zaxirasi 16,5 mlrd. m3. Gaz konlaridan Ozarbayjonning sanoat shaharlariga gaz quvurlari tortilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Boku
Boku teatr studiyasi

Boku teatr studiyasi — Bokudagi M. F. Oxundov nomidagi teatr texnikumi qoshida oʻzbek aktyorlarini tayyorlash uchun tashkil etilgan studiya (1925). Unda oʻzbek teatrining Halima Nosirova, Sayfi Olimov, Nazira Aliyeva, Zuhur Qobulov, Saʼdulla Toʻraboyev, Hakima Xoʻjayeva, Karim Yoqubov, Rahimberdi Bobojonov kabi vakillari tahsil koʻrgan. Yosh oʻzbek aktyorlari 3 yillik oʻqish mobaynida ozarbayjon teatrining taniqli arboblari (Kirmonshoxli, A. A. Tuganov, V. V. Sladkopevsov kabi) badiiy rahbarligida J. Jabborlining "Oydin", J. Molyerning "Jorj Danden", B. Tomasning "Charli xola" spektakllarini tayyorlab qaytdi. Boku teatr studiyasi s 1927-yilda oʻz faoliyatini tugatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Bokudagi binolar
Boku xonligi

Boku xonligi — Ozarbayjonda 18-asr oʻrtasi—1806-yilda mavjud boʻlgan davlat. Markazi — Boku shahri Eron bosqinidan xavotirlanib ixtiyoriy ravishda Rossiyaga qoʻshilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boku tarixi
Bol ajratgich

Bol ajratgich (asalarichilikda) — ramkadagi mumkatakni buzmasdan undagi asalni ajratib oladigan mashina; markazdan qochma kuch taʼsirida ishlaydi. 1865-yil chex asalarichi konstruktori Grushko ixtiro qilgan (ungacha bol mumkatakni presslab olingan). Bol ajratgich silindrsimon bak, ichki baraban — rotor va harakatlantirgichdan iborat. Bakning oʻrtasiga tik oʻq oʻrnatilgan. Bu oʻqqa biriktirilgan barabanga sim tur tortilgan. Barabanga oʻrnatiladigan ramkaning mumkataklari (bularning ogʻzi ochilgan) shu sim toʻrga tegib turadi. Harakatlantirgich bilan oʻq aylantirilganda mumkataklardagi asal markazdan qochirma kuch taʼsirida bak devoriga va undan bak tubiga tushadi. Asalni bak joʻmragidan idishlarga tushirib olinadi. Bol ajratgich ning xordial, radial va kombinatsiyalashgan xillari bor. Xordial Bol ajratgich da ramkalar xorda boʻyicha, yaʼni bak devoriga yon tomoni bilan, radial Bol ajratgich da ramkalar radius boʻyicha joylashtiriladi. Bol ajratgich hozir ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bola baxshi

Bola baxshi (taxallusi; asl ismi Abdullayev Qurbonnazar) (1899 Xiva tumani Gullanbogʻ qishlogʻi—1994) — Oʻzbekiston xalq dostonchisi (1938). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, Xorazm dostonchilik maktabining yirik vakili. Xorazmlik Jumanazar baxshi (?— 1929)ning shogirdi. Oʻn yoshlaridayoq katta yoshdagi baxshilar davrasida doston, qoʻshiq aytganligi uchun "Bola baxshi" nomini olgan. Uning repertuarida "Oshiq Gʻarib va Shohsanam", "Oshiq Mahmud", "Bozirgon", "Xirmondali", "Avazxon", "Kampir", "Qirqming", "Safar koʻsa" kabi 20 ga yaqin doston boʻlib, ulardan "Bozirgon" (1965), "Avazxon" (1967) dostonlari yozib olinib, nashr etilgan. U yoshlarga doston aytishni oʻrgatish maktabi tashkil qilgan (1970), koʻpgina shogirdlar yetishtirgan. Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati dekadasi (Moskva, 1937), Oʻzbekiston xalq ijodchilari olimpiadasi (Toshkent, 1938), Xalqaro Oltoyshunoslar (Toshkent, 1987) hamda boshqa folklor anjumanlari (1978, 1985)da qatnashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mirzayev T., Xalqbaxshilarining epik repertuari, T., 1979.
  

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Bola qochdi

Bola qochdi — sunnat toʻylarida xatnaga yotqizish oddidan toʻy bolani oʻrtoqlari tomonidan qishloq yoki mahalladagi xonadonlardan biriga, koʻp hollarda, togʻasi, amakisi, ammasi yoki xolasining uyiga yashirish marosimi. Bola qochdi marosimi bolalarningjoʻraboshisi rahbarligida oʻtkaziladi. Toʻy bolani xatnaga yotqizish vaqti yetgach, uning otasi joʻraboshiga pul, ziyofat uchun masalliqberadi. Shundan soʻng bolalar toʻy bolani yashirgan xonadondan olib keladilar. Bola qochdi marosimi qadimda toʻybolani yomon ruhlar xurujidan saqlab qolish, himoyalash maqsadida bir narsa yoki pul evaziga qayta sotib olish maqsadida oʻtkazilgan. Keyinchalik bu marosim oʻzining qad. sehrjodu qilish harakterini yoʻqotib, toʻyni qizitish maqsadida oʻtkaziladigan oʻyinga aylanib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil