MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toʻychi Eryigitov

Toʻychi Eryigitov (1921.10.11, hozirgi Sugʻd viloyati, Tojikiston — 1943.5.10, Leningrad viloyati, Rossiya Federatsiyasi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, oddiy askar. 1064oʻqchi polki (Volxov fronti 54armiyaning 281oʻqchi diviziyasi) avtomatchisi. Smerdinya qishlogʻini ozod etishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1944-yil 21-fevral, vafotidan soʻng). Lyuban shahri, Asht tumanidagi jamoa xoʻjaligi hamda oʻzi oʻqigan va Toshkent shahridagi maktablarga nomi berilgan, tugʻilib oʻsgan qishlogʻi va Leningrad viloyatining Lyuban shahrida byusti oʻrnatilgan.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1921-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
5-oktyabrda vafot etganlar
Erk qalʼa

Erk qalʼa — koʻhna Marv shahri xarobasini tashkil etgan qalʼalardan biri. Turkmanistondagi Murgʻob daryosining oʻrta oqimi boʻyida, Bayramali shahri yaqinida joylashgan. Erk qalʼa Marvning eng qadimiy qismi hisoblanadi. Erk qalʼaning tarhi ovalsimon (400×500 m — 20 ga) boʻlib, Gavr qalʼa mudofaa devorlarining shim. qanotiga tutashgan. Erk qalʼaning markazida./ bal. 25 m dan ziyod ark (50×50 m) joylashgan. Arkning shim.da pastak maydoncha boʻlib, unda harbiy garnizon va toshotar qurollar oʻrnashgan. Erk qalʼada dastlabki qazishmalar 1890-yil Rossiya Arxeologiya komissiyasi aʼzosi V.A. Jukovskiy tomonidan oʻtkazilgan. 1904-yil R.Pampelli boshchiligidagi amerikalik ekspeditsiya, 1937-yil B.B.Piotrovskiy, A.A.Marushchenko va 1947-yil S.A.Vyazigin, 1950—1992-yillarda M.Ye.Masson rahbarligi ostida Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi tomonidan olib borilgan tadqiqotlar Erk qalʼaning miloddan avvalgi 1-ming yillikning 2-choragida bunyod etilganini koʻrsatdi. Sosoniylar davrida (3—5-asrlar) markaziy tepalikda maʼmuriy bino qad koʻtargan, u keyinchalik arablar tomonidan xalifa Maʼmunning Marvdagi qarorgohi sifatida foydalanilgan. Yozma manbalarga koʻra, Erk qalʼa 10-asrdan xarobaga aylangan. Erk qalʼa dan koʻplab sopol va shisha idishlar, sosoniylar tangalari, jez pichoqlar, toshqolip, jez paykonlar topilgan.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Alijon Erkayev

Alijon Erkayev (1933.10.10, Oltiariq tumani) – Oʻzbekiston xalq hofizi (2003). Toshkent chet tillar intini tugatgan (1956). Falsafa fanlari nomzodi (1969). Fargʻona ped. instituti (1957–60), Toshkent ped. instituti (1969–72)da oʻqituvchi, Toshkent madaniyat instituti dotsenti (1974-yildan), professor (2004). Xonandalik sanʼati sirlarini J.Sultonovsan oʻzlashtirgan. Yoshligidan havaskor musiqa toʻgaraklari qatnashchisi boʻlib, 1961-yildan radio va televideniyeda xonanda sifatida faoliyat koʻrsatadi. Shirali ovoz sohibi. E. Fargʻona–Toshkent musiqa anʼanalariga tayanib, xalqchil ijro yoʻllarini qoʻllaydi. Repertuaridan Fargʻona– Toshkent maqom yoʻllari ("Ushshoq", "Dugoh", "Chapandozi Gulyor", "Bayot" va boshqalar), mumtoz ashulalar ("Girya", "Fargʻona tong otguncha", "Aylansin" va boshqalar), zamonaviy bastakorlar asarlari ("Gʻazalim", N.Hasanov; "Dilbarim", T.Hasanov; "Mubtalo qilib", R.Tursunov va boshqalar) oʻrin olgan. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonotekasi, 2 gramplastinka ("Alijon Erkayev kuylaydi", 1969, 1976)ga yozilgan. E. Ogahiy, Atoiy, Habibiy, J.Jabbor sheʼrlariga ashulalar bastalagan ("Fargʻona", "Mening tilagim", "Bulbul" va boshqalar).
Erkaqori

Erkaqori, Karimov Erkaqori (1877.17.12, Dangʻara tumani Tumor qishlogʻi — 1954.12.3, Qoʻqon) — ashulachi, askiyachi, Oʻzbekiston xalq hofizi (1944). Katta ashula sanʼatining yirik vakillaridan; shirali, jarangdor ovoz sohibi. Bolaligida kasallik oqibatida koʻzi ojiz boʻlib qolgan. Qoʻqon madrasasida tahsil koʻrgan. Yoshligidan Muqimiy, Furqat, Zavqiy kabi shoirlar bilan ijodiy aloqada boʻlib, oʻzi ham sheʼrlar yozgan. Navoiy, Amiriy, Muqimiy, Kamiy, Haziniy, Charxiy va boshqalarning gʻazallariga moslab katta ashulalar ijro etgan. Shuningdek, E. repertuaridan mumtoz va zamonaviy ashulalar, maqom yoʻllari, mas, "Davo qilasiz" (Kamiy gʻazali), "Chapandozi Gulyor" (Haziniy), "Yangi bogʻ", "Unutmanglar", "Zamondandir" (Charxiy), "Qoʻqon Ushshogʻi", "Chortoq" va boshqalar oʻrin olgan. Chustiy, Xastadil, Firoqiy singari shoirlar E. ijodidan ilhomlanib ashulabop sheʼrlar yaratishgan.

E. Moskvada boʻlgan Oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi (1937). Katta Fargʻona kanali quruvchilari va Ikkinchi jahon urushi yillarida jangchilar va mehnatkashlarga oʻzining ruhlantiruvchi qoʻshiq va ashulalari bilan madaniy xizmat koʻrsatgan. Oʻz davrining usta askiyachilaridan biri sifatida mashhur boʻlgan. Sherqoʻzi Boyqoʻziyev, Ergash Haydarov, Rasulqori Mamadaliyev, Mehmontoʻra Toʻychiyev va boshqalar E.ning shogird va hamnafaslari edi.

Ad:. Oʻzbekiston xalq sozandalari, 2-kitob, T., 1974.
Erkindaryo

Erkindaryo — Qoraqalpogʻistondagi daryo. Uz. 105 km. Dovudkoʻl suv omboridan 1 km gʻarbroqda, Amudaryodan boshlanadi va 30 km davomida oʻzanidan suv oqadi. Undan keyingi 4 km masofada quruq oʻzan shaklida. Sugʻoriladigan dalalardan yuza va yer osti yoʻli bilan tashlama suvlarining kelib tushishi tufayli daryoning 34–42 km qismida daryoda yana suv oqadi. Suvining sugʻorishga sarflanishi, bugʻlanishi va yertuproqqa shimilishi natijasida 42 km dan quruq oʻzan boʻlib qoladi. Boshlanishidan 12–30 km masofada suvi, asosan, sugʻorishga sarflanadi. Oqimining boshida suvchanligi Amudaryo suvchanligi bilan bogʻliq boʻlib, 50 m³/sek. gacha yetishi mumkin.

Oʻzbekistondagi daryolar
Qoraqalpogʻiston
Erkinlik

Erkinlik — kishining oʻz istagi boʻyicha ish tutishi. Erkinlik tushunchasi huquqshunoslik, siyosatshunoslik, etika, estetika kabi ijtimoiy bilim sohalarida keng ishlatiladi. Masalan, vijdon erkinligi, soʻz erkinligi, matbuot erkinligi va hokazo. Erkinlik — boshboshdoqlikni emas, jamiyatdagi muayyan tartibni ifodalaydi. Erkinlik insonning jamiyat oldidagi vazifani bajarishni erkin, ixtiyoriy tanlashidir. Erkinlik insonning siyosiy, maʼnaviy taʼqibdan, zoʻravonlikdan himoyalanganligini bildiradi. Erkinlik oʻz baxtini oʻzi yaratish vositasi boʻlib, insonning oʻzligini anglash darajasini ifodalaydi.

Inson erkinligi obyektiv shart-sharoit va vaziyatga bogʻliqdir. U mavhum emas, u doimo aniqdir. Shaxs muayyan sharoit va vaziyatda tayin imkoniyatga tayanib aniq maqsadiga erishadi. Ammo, sharoit, vaziyat va imkoniyatlarga hamma ham bir xilda ega boʻlmasligi mumkin. Maqsadga erishishda kimgadir shart-sharoit, kimgadir maqsadga erishish vositasi, kimgadir imkoniyat yetishmay qoladi. Muayyan vaziyatda va shart-sharoitda kimdir maqsadga erishish uchun erkinlikka ega boʻlishi yoki kimdir undan mahrum boʻlishi mumkin. Shaxsning erkinligini oshiruvchi omillarga u egallagan bilim va tajriba kiradi. Islom taʼlimotida insonga erkin boʻlishi uchun aql-idrok berilgan deb aytiladi. Abu Mansur Moturidiy islomdagi iroda erkinligini sharhlab, insonga berilgan aql-idrok unga oʻz xatti-harakatida yaxshilik va yomonlikni, halol va haromni, savob va gunohni, toʻgʻri yoki egri yoʻlni tanlash erkinligini berdi, bizning kelajagimiz shu yoʻllardan qay birini tanlay olishimizga bogʻliq, deb uqtirgan. Inson erkin ongli faoliyati bilan hayvondan farq qiladi. Hayvonlar shart-sharoit va vaziyatga qaramdir. Inson esa ongli ravishda maqsadga erishish yoʻlini izlaydi.
Erkman-shatrian

Erkman-shatrian — hamkorlikda ijod etgan ikki fransuz yozuvchisining nomi: Emil Erkman (1822.20.5, Falsbur — 1899.14.3, Lyunevil) va Sharl Lui Gratyen Aleksandr Shatrian (1826.18.12, LeGranSolda — 1890.3.9, Vilmombl). Ularning adabiy hamkorligi 1848-yildan boshlangan. Dastlabki asari — "Afsonaviy qissa va ertaklar" (1849). "Mashhur doktor Mateus" (1859) ilk romani keng shuhrat qozongan. Adabiy merosining asosiy qismini milliy tarixiy romanlar ("Aqlsiz Yegof...", 1862; "Terezaxonim", 1863; "Vaterloo", 1865; "Qamal...", 1867; "Bir dehqon tarixi", 1868—70 va boshqalar) tashkil etadi. "Xalq farzandi tarixi" romani (1865) Parijdagi 1848-yil voqealariga bagʻishlangan. Pyesa, opera, librettolar ham yozishgan.

Adabiyot 
 3olya E., Erkman-Shatrian, Sobr. soch., t. 24, M., 1966.
Joseph Erlanger

Erlanger Jozef (1874.5.1, San-Fransisko — 1965.5.12, Missuri shtati) — amerikalik fiziolog, elektrofiziologiya asoschilaridan. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Kaliforniya universitetini tugatgan (1895). Jons Xopkins universitetida (190006) ishlagan. Viskonsin shtati universiteti (1906—10), SentLuis (Missuri) Vashington universiteti fiziologiya boʻlimi boshligʻi va professor (1910—46). E. elektron ossillograf yordamida nerv hujayralari va tolalaridagi bioelektrik hodisalarni oʻrgangan, yuraktomir fiziologiyasi sohasiga munosib hissa qoʻshgan; "Yurak blokadasi" (miokard biror boʻlagining qoʻzgʻalishni oʻtkazish xususiyatining yomonlashuvi yoki toʻla yoʻqolishi) tabiatini tadqiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1944).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1874-yilda tugʻilganlar
1965-yilda vafot etganlar
5-yanvarda tugʻilganlar
5-dekabrda vafot etganlar
Rodolphe d'Erlanger

ERLANJE (d’Erlanje) Rudolf (1872, Bulon, Parij yaqinida – 1932.29.10, Tunis, SidiBuSaid) – fransuz olimi, Yevropada musiqiy sharqshunoslik fanining asoschilaridan. 1910-yil Tunisga kelib, arab tilini mukammal oʻzlashtirgan. Oʻrta asr Sharq olimlari (Forobiy, Ibn Sino, Safiuddin alUrmaviy va boshqalar)ning musiqa risolalarini fransuz tiliga tarjima qilgan, ulardagi tabulatura yozuvlarini yevropacha nota yozuviga koʻchirgan, 6 jildli „Arab musiqasi“ (Parij, 1930—59) toʻplamida eʼlon etib, ilk bor Yevropada ilmiy muomalaga kiritgan. E. yana „Shimoliy Afrika xalq qoʻshiqlari“ va „Tunis taronalari“ toʻplamlarini tuzgan.

Kishilar
Fransiya: Olimlar
1872-yilda tugʻilganlar
1932-yilda vafot etganlar
Fransiyalik sharqshunoslar
Paul Ehrlich

Paul Ehrlich [1854.14.3, Shtrelen, Sileziya — 1915.20.8, Gamburg] — nemis vrachi, bakteriologi va biokimyogari; kimyoterapiya va immunologiya asoschilaridan biri. Breslavl, Strasburg va Leypsig universitetilarida oʻqigan. Berlin klinikasi, Robert Koch instituti, Shteglitsdagi zardoblarni oʻrganish instituti, FrankfurtMayn eksperimental terapiya instituti (1878—1901)da turli lavozimlarda faoliyat koʻrsatgan. 1901-yildan xavfli oʻsmalar ustida tadqiqot olib borgan. Immunologik reaksiyalarning 1kimyoviy izohi — "yon bogʻlar nazariyasi"ni taʼriflab bergan. Kimyoviy terapevtik moddalarni maqsadga koʻra sintez qilish mumkinligini isbot etgan. Zaxm kasalligini davolashda qoʻllaniladigan salvarsan preparatini kashf etgan. Ilmiy ishlari onkologiya, gistologiya, gematologiyaga oid. Nobel mukofoti laureati (1908, I.I.Mechnikov bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1854-yilda tugʻilganlar
14-martda tugʻilganlar
1915-yilda vafot etganlar
20-avgustda vafot etganlar
Ermanarix

Ermanarix, Germanarix (? — 375) — ostgotlar qiroli; Amallar xonadonidan. Shimoliy Qora dengiz boʻylarida gotlar bilan birgalikda ayrim alan, slavyan, frakiyalik qabilalardan tashkil topgan qabilalar ittifoqi rahbari. Qoʻshnilari bilan urushlar olib borib ostgotlarga tobe hududni ancha kengaytirgan. E. "davlati" mustahkam emas edi, tobe qabilalarning, xususan, rosomonlarning isyoni uni larzaga solgan. Gunnlardan qaqshatqich magʻlubiyatga uchragan E. oʻzini oʻldirgan, qabilalar ittifoqi gunnlar tomonidan tormor qilingan. E. (Yormunrekk) — germanlar qahramonlik eposi qahramoni.
Ermon

Ermon, achchiq shuvoq — murakkabguldoshlar oilasi, shuvoqlar turkumiga mansub koʻp yillik oʻt turi. Kavkaz, Sibir va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Ildizi oʻqildiz. Poyasi tik, kumushrang, mayda tuklar bilan qoplangan, yer ostidagi kurtaklaridan may—martda koʻkarib chiqadi, kuzgi nihollari qishlaydi. Boʻyi 60—120 sm, shoxlangan, barglari patsimon qirqilgan, yoshi katta oʻsimliklarda ketma-ket joylashgan. Gullari sariq, naysimon, toʻpguli chochoq. Iyun-sentabrda gullab, oktabrda mevalaydi. Urugʻi teskari tuxumsimon urugʻcha. Choʻl, adir va togʻ yon bagʻirlarida, yoʻl yoqalarida oʻsadi. Poyasi va barglarida efir moyi, S va K vitaminlari, karotin, achchiq glikozidlar, oshlovchi va boshqalar moddalar bor. Preparatlari ovqat hazm qiluvchi, ishtaha ochuvchi, oʻt haydovchi dori sifatida ishlatiladi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Ziravorlar
Dorivor oʻsimliklar
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Eroziya (maʼnolari)

Eroziya:

 Eroziya (lot. yego8yu — yemirilish) — togʻ jinslari va tuproqning oqar suvlar taʼsirida yemirilish jarayoni.
 Eroziya (tibbiyot) (tibbiyotda) — teri epitelial yoki shilliq qavatlarining shilinishi va yaralanishi.
Eron togʻligi

Eron togʻligi — Gʻarbiy Osiyodagi yirik togʻlik, asosan, Eronda, shuningdek, Afgʻoniston va Pokistonda, qisman Iroq va Turkmaniston janubida. Gʻarbda Mesopotamiya pasttekisligi va sharqda Hind vodiysi oraligʻida joylashgan. Uzunligi gʻarbdan sharqqa 2500 km, shimolidan janubga 1500 km ga choʻzilgan, maid. 3,7 mln. km². Eron togʻligi alphimolay geosinklinal oblastida alp orogenezi natijasida vujudga kelgan. Relyefi murakkab, burmali va burmalipalaxsali togʻlar bilan birga ular orasida akkumulyativ tekisliklar ham uchraydi. Keng ichki yassitogʻliklar (balandligi 500 m dan 2000 m gacha) shimolidan Elburs (balandligi 5604 m), TurkmanistonXuroson, Paropamiz, Hindukushning gʻarbiy tizmalari bilan, janubidan Zagros, Makron, Sulaymon togʻlari bilan oʻralgʻan. Yassitogʻliklar ichki qismida berk botiqdar, chekkalarida Dashti Kavir, Dashti Margʻo, Dashti Lut va boshqalar qumli choʻllar, shoʻrxoklar bor. Choʻlli botiqlar qir va togʻlar (Koʻhirud, Sharqiy Eron va boshqalar) bilan ajralgan. Iqlimi subtropik kontinental, quruq iqlim. Ichki yassitogʻliklarda yillik yogʻin 100 mm, togʻlarda 500 mm gacha, Sulaymon va Elburs togʻlarining tashqariga qaragan yon bagʻirlarida 1000–2000 mm gacha. Daryolari (Hilmand, Safedrud, Hirirud va boshqalar) kamsuv, qisqa, asosan, sugʻorishda foydalaniladi. Oʻsimliklari chala choʻl va choʻl hamda quruq dashtga xos. Sharqiy yon bagirlarida savanna, siyrak oʻrmonlar, shimoliy yon bagʻirlarida sernam keng bargli subtropik oʻrmonlar bor. Tuprogʻi, asosan, boʻz tuproq. Hayvonot dunyosida sudralib yuruvchilar, hasharotlar va oʻrgimchaklar keng tarqalgan. Voha dehqonchiligi va yaylov chorvachiligi bilan shugʻullaniladi.

 

Osiyo
Geografiya
Eros (sayyora)

Eros — Quyosh sistemasidagi kichik sayyora. 1898-yil nemis astronomi G.Vitt kashf etgan. E. Quyosh atrofini 1,76 yilda toʻliq bir marta aylanib chiqadi. Sayyora orbitasining choʻziqligi (ye=0,233) katta boʻlgani uchun uning koʻrinma yulduz kattaligi — 6,7 dan 11,3 gacha oʻzgarib turadi. E. gantel shaklida boʻlib, uning eng uzun qismi 40 km, eng qisqasi 14 km. Orbitasining ekliptikaga ogʻmaligi 10°, 83, Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 1,458 astronomik birlikka teng. Har 37 yilda Yerga juda yaqin keladi va E. kuzatilib, Quyosh parallaksi aniklanadi. E. Yerga 1975-yilda yaqinlashgan va Yer bilan orasidagi masofa 28 mln. km ga teng boʻlgan.

Manbalar  

Sayyoralar
Erot

Erot, Eros — yunon mifologiyasidagi sevgi xudosi. Gesiodning „Teogoniya“ asarida aytilishicha, Erot xaosdan; qadimiy miflarga koʻra, Germes va Artemidadan yoki Ares va Afroditadan dunyoga kelgan. Odamlar va xudolarning yuragiga kamondan oltin oʻqlar otib ularda sevgi uygʻotgan. Erot qanotli goʻzal yigitcha yoki qanotchalari bor, kamon koʻtarib yurgan shoʻx bola qiyofasida tasvirlangan.

Koʻchma maʼnoda Eros — sevgi. Erotizm, erotika, erotik sheʼriyat Erotdan olingan. Rim mifologiyasidagi Amurga toʻgʻri keladi.

 

Mifologik qahramonlar
Kenneth Arrow

Errou Kennet Jon (1921, NyuYork) — amerikalik iktisodchi, iqtisod doktori (1951). Chikago universitetida professor assistenti (1948-49), Stanford (1949-68) va Garvard (1968-74) universitetlarida professor AQSH Milliy Fanlar Akademiyasi, Ekonometrika jamiyati va boshqalar tashkilotlar aʼzosi. E.ning tadqiqot doirasi nihoyatda keng boʻlib, uning asarlarida boshqarish nazariyasi, ilmiytexnika taraqqiyoti iqtisodiyoti va ayniqsa, iqtisodiyotda matematik usullarni qoʻllash bilan bogʻliq masalalar qoʻproq tahlil etiladi. E. Debryo bilan birgalikda umumiy iqtisodiy muvozanat modelini ishlab chiqqan (ErrouDebryo modeli). J.Xiksning individual kutilmalarga asoslangan nazariy konsepsiyasi E. va F.Xan tadqiqotlarida davom ettiriddi va takomillashtiridsi, keyinchalik shu asosda adaptiv va ratsional kutilmalar nazariyalari (R.Lukas) yaratildi. E. umumiy iqtisodiy muvozanat va farovonlik nazariyasiga muhim hissa qoʻshdi. Asosiy asarlari: „Zaxiralar va ishlab chiqarishning matematik nazariyasi boʻyicha tadqiqotlar“, 1958; „Ijtimoiy tanlov va yakka qadriyatlar“, 1951; „Xatarlar nazariyasi ocherklari“, 1970; „Raqobatning umumiy tahlili“ (hamkorlikda), 1971. Nobel mukofoti laureati (1972; J. R. Xiks bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
2017-yilda vafot etganlar
Ersari

Ersari — yirik turkman qabilalaridan biri. E.ning kelib chiqishi haqida maʼlumotlar juda oz. Manbalarga koʻra, E. qabilasi 14-asrda paydo boʻlgan. Rivoyatlarga qaraganda, qabila Ersari boy nomiga qoʻyilgan. Abulgʻoziy Bahodirxon maʼlumoticha, E.lar 16—17-asrlarda salor qabilasi tarkibida Bolxon togʻlari yaqinida va Uzboyda yashaganlar. 17-asrning 1-yarmida E.larning katta bir qismi Xorazmga kelib oʻrnashgan. 17-asrning 70-yillarida Xorazmdagi siyosiy voqealar natijasida E.lar bir qancha turkman qabilalari bilan birga Amudaryoning oʻrta oqimida hozirgi Lebap (Chorjuy) viloyati, Sayot tumanidan boshlab Janubiy Afgʻoniston chegarasigacha boʻlgan hududlarga oʻrnashganlar. 18-asrning oxiri — 19-asrning boshlarida E.larning bir qismi turkmanlarning sariq va taka qabilalari bilan Murgʻob vohasiga joylashgan. E.lar quyidagi yirik va kichik urugʻlarga boʻlingan: qora (quraysh, chekich, gagan, qozon, mamish, boy, islom, yaban), bekovul (sirli, ushakan, kultoq, lambe, yermi, togʻochi), uludepe (esonmetli, qoracha, surx, oq teri, qizil oyoq, etbosh, chortoq, mesir, qorabagʻish, aji, gaburdi, surxi, qurama), gunesh (qorasoqol, sulaymon, umar, chokir, koʻzoʻlcha, qurama). 1924-yil maʼlumotlariga qaraganda Oʻzbekistonda E.lar Buxoro, Qarshi, Sherobod vohalarida ham yashashgan. E.lar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.
Ersted Xans Kristian

Ersted Xans Kristian (; 1777. 14.8, Rudkyobing 1851.9.3, Kopengagen) — daniyalik fizik, Daniya Qirollik jamiyati kotibi (1815-yildan). Kopengagen universitetini tugatgan (1797), shu universitet professor (1806-yildan) va Kopengagen politexnika maktabining direktori (1929-yildan). Ilmiy ishlari elektr, akustika, molekulyar fizika sohalariga oid. 1820-yilda Erstedning elektr tokining magnit miliga taʼsirini aniqlashga doir ishi fizikaning yangi sohasi — elektromagnetizmning yuzaga kelishiga sabab boʻldi. Termoelektr effektni qayta kashf qilgan (J. Furye bilan), birinchi termoelementni yasagan. Magnit maydon kuchlanganligi birligi — ersted uning nomi bilan ataladi.

Daniyalik fiziklar
Ersted

Ersted — SGSM birliklar tizimidagi magnit maydon kuchlanganligi birligi. E. bilan ifodalanadi. X.K. Ersted sharafiga qoʻyilgan. 1 E vakuumdagi magnit induksiyasi 1 gauss (Gs) boʻlgan magnit maydon kuchlanganligiga teng.  

Ersted-Oersted 

CGS birliklar tizimidagi qo'shimcha magnit maydon birligi H

CGS va SI tizimlari o'rtasidagi farq

CGS tizimida h-maydon birligi Ersted, b ‑ maydon birligi esa gaussdir . Si tizimida har bir metr uchun amper birligi (A / m), ga teng Nyuton / weber, H maydoni uchun ishlatiladi va Tesla birligi b maydoni uchun ishlatiladi.

Tarix

Birlik IEC tomonidan 1930 yilda sharafiga tashkil etilgan Daniya fizik Xans Kristian Oersted . Ersted magnetizm va elektr toki o'rtasidagi bog'liqlikni aniqladi, bu erda o'tkazuvchan mis tayoq tomonidan yaratilgan magnit maydon ma'ruza namoyishi paytida magnitlangan ignani burib yubordi.

Ta'rif

Oersted dekan sifatida aniqlanadi qutb . Ersted si birliklarida ifodalangan metr uchun 1000 / 4π (≈79,5774715) amperni tashkil qiladi .

1 A o'tadigan simning har bir metriga 79,58 burilish bilan o'ralgan uzun solenoid ichidagi H-maydon kuchi taxminan 1 erstedni tashkil qiladi. Oldingi bayonot, agar ko'rib chiqilayotgan elektromagnit uning yuzasida bir tekis taqsimlangan oqim bilan cheksiz uzunlikda bo'lsa, to'g'ri keladi.

Oersted Gauss bilan chambarchas bog'liq , bu CGS magnit oqim zichligi birligi. Vakuumda, agar magnitlangan maydonning kuchi 1 E bo'lsa, u holda magnit maydonning zichligi 1 G ni tashkil qiladi, Mr o'tkazuvchanligi bo'lgan muhitda (vakuum o'tkazuvchanligiga nisbatan) ularning nisbati:

Erstedlar magnitlangan maydon kuchini o'lchash uchun ishlatilganligi sababli, ular bitta o'ralgan simli pastadirdagi oqimning magnit harakatlantiruvchi kuchi (MMS) bilan ham bog'liq.
Ertoʻgʻrul

Ertoʻgʻrul (taxminan 1191-1281) - harbiy sarkarda, oʻgʻuzlarning qay (qayigʻ) urugʻidan, usmonlilar sulolasi bobokaloni. 13-asrning 20-yillari — moʻgʻullar istilosi davrida E. oʻz urugʻdoshlari bilan Movarounnahr va Xurosondan Kichik Osiyoga kelib oʻrnashgan. Bu paytda Kichik Osiyodagi Saljuqiylar davlati bir-biridan mustaqil 12 ta beklik (beylik)ka ajralib ketgan edi. Ana shunday bekliklardan biri Kichik Osiyoning shim.gʻarbiy qismida — Koʻniya sultonligi hududida tashkil topgan boʻlib, bu beklikning asoschisi E. hisoblangan. U chegara hududlarida xizmat qilgan va saljuqiylardan iqto sifatida mazkur mulkni olgan va ularga tobe boʻlgan. Bu beklik Syogyut (Sugut) atrofi (Biljiq va Eskishahar oʻrtasi)dagi hududni oʻz ichiga qamrab olgan. E. Eskishahardan to Yangishahargacha boʻlgan 50 km lik hududni ham oʻziga boʻysundirgan. Oʻgʻuz turklarining qay urugʻi Eskishahar va Anadolu atroflariga kelib oʻrnashganda ular hali islom dinini qabul qilishmagan edi. Biroq ular musulmon boʻlgach, tez orada islom dinining eng otashin himoyachilariga aylanishgan. E. boshchiligidagi turkiylar qoʻshini salibchilarga kuchli zarbalar bergan. E. uzoq umr koʻrib, baʼzi manbalarda yozilishicha, 90 yoshida olamdan oʻtgan. U tiriklik payti — 1281-yilda oʻgʻli Usmon I ga mazkur beklik boshqaruvini topshirgan.

LL:Miller A.F., Kratkaya istoriya Tursii, M., 1948; Raxmanaliyev R., Imperiya tyurkov, M., 2002.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Usmonlilar imperiyasining tarixi
1191-yilda tugʻilganlar
1281-yilda vafot etganlar
Eruvchanlik

Eruvchanlik — modda.ning biror boshqa modda bilan 2 va undan ortiq komponentdan iborat termodinamik barqaror bir jinsli sistema hosil qilishi. Gazlarning suyuqliklar bilan, suyuqliklarning suyuqliklar bilan taʼsirlanishi natijasida shunday sistema hosil boʻladi (qarang Eritmalar). Moddaning eruvchanligi oʻsha moddaning ayni sharoitda hosil qilgan toʻyingan eritmasining konsentratsiyasi bilan oʻlchanadi. Turli moddalarning maʼlum erituvchilarda eruvchanligi tashqi sharoitga, asosan, temperatura va bosimga bogʻliq. Koʻpchilik suyukdik va qattiq moddalarning eruvchanligi temperatura ortishi bilan, gazlarning eruvchanligi esa bosim ortishi bilan ortadi. Gazlarning suyuqliklarda eruvchanligi Genri qonuniga boʻysunadi. Suyuqliklar bir-birida istalgan nisbatda (mas, suv bilan spirt), bir-birida maʼlum chegaragacha erishi (mas, suv bilan fenol) yoki bir-birida erimasligi mumkin (mas, suv bilan simob). Moddalarning eruvchanligi tashqi sharoit oʻzgarganda Le Shatelye — Braun prinsipi, yaʼni kimyoviy muvozanatning siljish prinsipiga muvofiq oʻzgaradi.
Eruditsiya

Eruditsiya (lot. — bilimdonlik) — chuqur, har tomonlama bilish, keng xabardor boʻlish; aql-zakovat.