MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xanoy

Xanoy — Vyetnam poytaxti, Xongxa daryosining Bakbo qoʻltigʻiga kuyilish yeridan 175 km masofada joylashgan. Atrofidagi hududlar bilan markazga boʻysunuvchi maʼmuriy birlikni tashkil etadi. Aholisi 1,24 mln. kishi (1998). Iklimi mussonli, subekvatorial, yanvarning oʻrtacha tempaturasi 16°, iyulniki 29°. Yillik yogʻin 1800 mm. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Dengiz avanporti – Xayfon.

Xanoy – mamlakatning muhim iktisodiy va madaniy markazi. Mamlakat sanoat mahsulotining 1/6 qismi Xanoyda ishlab chikariladi. Mashinasozlik (jumladan, stanoksozlik, transport, elektrotexnika), kimyo, yogʻochsozlik, toʻqimachilik (ip gazlama, ipak), oziq-ovqat (jumladan, tamaki), keramika sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilikda uyroʻzgʻor, badiiy buyumlar tayyorlanadi. Kauchuk qayta ishlanadi. universitet (1918), politexnika instituti, Xo Shi Min maqbarasi, muzeylar, botanika bogʻi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Konfutsiyga bagʻishlangan "Adabiyot maskani" ibodatxona majmuasi (1070), DyenBo pagodasi (11-asr) va boshqa saqlangan. Shahar 2 qismdan: Eski shahar va Yangi shahardan iborat. X.ga 5-asrda (baʼzi maʼlumotlarga koʻra 8-asr da) asos solingan. 9–11-asrlarda Dayla, 11-asrdan 1833 yilgacha Txanglaung yoki Dongkin deb atalgan. 1804 yilda poytaxt Xyue shahriga koʻchirilgach, X. Vyetnam shimoliy qismining bosh shahri boʻlib qoldi. 19-asrning 80-yillari oʻrtalarida Tonkiy fransuz protektoratining maʼmuriy markazi, 1902 yildan Fransiya Hindixitoyi mustamlakasi maʼmuriy markazi. 1976 yil 2 iyuddan Vyetnam Sotsialistik Respublikasi poytaxti.
Xanoy universiteti

Xanoy universiteti - Vyetnamdagi yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1918-yil Xanoy shahrida tashkil etilgan. 1956-yil qayta tuzilgan. Ijtimoiy fanlar, fizika, mat., kimyo, biol., tarix, geol. va geogr., Vyetnam tili, filol. boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 70 mingdan ortiq asar saqlanadi. 3 mingga yakin talaba taʼlim oladi.
Xantal

Xantal yoki gorchitsa — karamdoshlar oilasining Sinapis va Brassica turkumiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; moyli ekin. Vatani — Oʻrta dengiz boʻylari. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. Sinapis turkumi 7—10 turni oʻz ichiga oladi. Oq xantal turi (S.alba) Oʻrta dengiz mamlakatlarida oʻstiriladi, asosan, Gʻarbiy Yevropada ekiladi. Boʻyi 25— 100 sm, poyasi tik oʻsadi. Toʻpguli koʻp gulli, ikki jinsli, oʻzidan hamda chetdan changlanadi. Mevasi qoʻzoqcha. Urugʻi och sariq yoki och jigarrang, taʼmi achchiq, efir hidi keladi. Yovvoyi xantal yoki dala xantali (S.arvensis) bir yillik (bahorgi ekinlar dalalarida oʻsadigan) begona oʻt. Yevropa, Shimoliy Afrika va Osiyoda tarqalgan. Qora xantal (S.nigra) qoʻzoqlari poyaga yopishgan. Kichik Osiyo, Yevropa va Amerikada ekiladi. Habashiston xantali (B.carinata) Efiopiyada ekiladi. Xantal namsevar, sovuqqa chidamli, uzun kun oʻsimligi. Oʻsuv davri 95—120 kun. Xantal urugʻidan non, qandolatchilik, konserva, parfyumeriya sanoatida ishlatiladigan sifatli moy olinadi (35— 40 %). Xantal kunjarasidan olinadigan kukundan tibbiyotda ishlatiladigan xantalli qogʻoz va isteʼmol kilinadigan ziravor boʻtqa tayyorlanadi. Xantalnyng ildizmevali va bargli navlari sabzavot oʻsimligi hisoblanadi. Hamma xantallar asal beruvchi ekin.

Turlari 
 Sinapis alba L. — oq xantal, eski nomi Brassica alba
 Sinapis allionii Jacq.
 Sinapis arvensis L.
 Sinapis circinata Desf.
 Sinapis flexuosa Poir.
 Sinapis pubescens L.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Xanti tili

Xanti tili — finugor tillarining obugor guruhiga mansub til. RFning Tyumen (XantiMansi va YamalNenets muxtor okruglari) va Tomsk viloyatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 23 ming kishiga yaqin (20-asroxirlari). Dialektal jihatdan gʻarbiy va sharqiy guruh shevalari farklanadi. Gʻarbiy va sharqiy lahjalar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida oʻzaro farq qiladi. Yozuvi, asosan, 20-asrning 1-yarmida: avval lotin grafikasi asosida (1930), keyinchalik rus grafikasi asosida (1937) shakllangan. Badiiy ijodda, telekoʻrsatuv va radioeshittirishlarda, matbuotda gʻarbiy guruh lahjalari (kazim, shurishkar) qoʻllanadi.

Tillar
Xantilar

Xantilar (oʻzlarini xante — "inson, odam" deb atashadi) — xalq. Rossiya Federatsiyasining Xanti-Mansi (11,9 ming kishi) va Yaman-Nenets (7,2 ming kishi) avtonom okruglari va Tomsk viloyatida yashaydilar. Rossiya Federatsiyasidagi umumiy soni — 22,3 ming kishi (1989). Xanti tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.

 

Millatlar
Xanti-mansiysk

Xanti-mansiysk (1940 yilgacha Ostyako Vogulsk) — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyati Xanti Mansilar muxtor okrugidagi shahar (1950 yildan), okrug markazi. Irtish daryosining oʻng sohilida. Dare porti. Aholisi 35,9 ming kishi (1998). 1931 yilda ishchilar shaharchasi — muxtor okrugining markazi sifatida vujudga kelgan. 1934 yildan Omsk viloyati, 1944 yildan Tyumen viloyati tarkibida. Shahar tarkibiga 16-asrdan maʼlum boʻlgan Samarovo qishlogʻi ham kiradi. Yetakchi sanoat tarmogʻi — baliq sanoati. Shuningdek, oʻrmon sanoati ham mavjud. Asosiy korxonalari: baliq konservalash, yogʻochsozlik kombinatlari, taxta tilish zavodi, mebel fabrikasi. Yirik darrandachilik xoʻjaligi; Chekka Shimol qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutining tajriba styasi bor. Oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi.

Manbalar 
 

Rossiya shaharlari
Xanchjou

Xanchjou — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Chjetszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 6,1 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari chorrahasi. Sharqiy Xitoy dengizi sohilidagi, Fuchuntszyan daryosi va Buyuk kanal boʻyidagi yirik port. Ipak sanoati markazi. Mashinasozlik, kimyo, rezina, oynashisha, sement, jut sanoati korxonalari mavjud. Choy qayta ishlanadi. Eksport uchun bambuk buyumlar va ipakchilik mahsulotlari ishlab chiqariladi. universitet bor. Iqlim kurorti. Shaharga 6-asrda asos solingan. 1129—1279-yillarda Janubiy Sun sulolasi poytaxti boʻlib, Linan deb atalgan. Moʻgʻullar istilosi vaqtida vayron qilinib, 1356-yilda qayta qurilgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sixu koʻlining shim.da, Gushan togʻi yon bagʻrida oʻrta asrlarda qurilgan bogʻmeʼmorlik ansambli, shuningdek, budda ibodatxonasi, pagodalar saqlangan. Turizm rivojlangan.

Yana qarang

Manbalar 

    

Xitoy shaharlari
Xanshuy

Xanshuy, Han, Xantszyan, Szyuyxe — Xitoydagi daryo, Yanszi daryosi irmogʻi. Uzunligi 1532 km, havzasining maydoni 174 ming km². Sinlin tizmasining jan. yon bagʻirlaridan boshlanib, Szinxan tekisligidan oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 2000 m³/sek., yozda toshadi. Qirgʻoklarida toshqinga qarshi dambalar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi. Quyi oqimida kema qatnaydi.

    

Xitoydagi daryolar
Xaos

Xaos (yun. chaos — tartibsizlik) — yunon mifologiyasida azaliy cheksiz fazo. Olamning yaratilishigacha mavjud boʻlgan. X. — koinot manbai, u Geya (Yer), Erot (sevgi), Ereb (qorongʻulik) va Nyukta (tun)ni yaratgan, ulardan esa goʻyo Yerda yashovchi barcha narsa paydo boʻlar emish. Kuchma maʼnoda — boshdanoyoq tartibsizlik, chigallik.

Mifologik qahramonlar
Xarabalgʻas

Xarabalgʻas (Qorabolgʻasun) — Uygʻur xoqonligi poytaxti — Oʻrdubaliq shahar xarobasi (8—9-asrlar). 840-yil Yenisey qirgʻizlari tomonidan bosib olinib vayron qilingan. Urxun daryosining soʻl soxilida Erdenidzu monastiri (Moʻgʻuliston)dan 15 km shim. da joylashgan. X.B.ning markaziy qismi koʻtarma tuproq bilan oʻrab olinib, qalʼa va arkdan jan.gʻarbda boʻlgan. Istehkomlar va xom gʻishtdan qurilgan devorlarning sakdanib qolgan bal. 10– 12 m, qoʻriqchi minora (donjon) qalʼa oʻrtasida joylashib, uning bal. 14 m ni tashkil etgan. Shahar qatʼiy reja asosida qurilgan. X.B. hududida 8—9-asrlarga oid uygʻur sopol idishlari topilgan. Qalʼadan jan.da ibodatxonalar majmui va unga sharq tomondan yondoshgan turar joy mavzesi anikdangan. Aftidan bu mavze uygʻur xoqoni bilan bogʻliq boʻlib, u yerdan topilgan granit stela (ustun) sirtida ajdarho tasviri va 9-asrdagi uygʻur xoqonlaridan birining shaʼniga atab uygʻur, xitoy va sugʻd tillarida bitilgan yozuvlar aks etgan.

Manbalar  

Moʻgʻuliston
Xarajatlar

Xarajatlar — ishlab chiqariladigan mahsulot yoki koʻrsatiladigan xizmat hajmiga bogʻliq boʻlgan chiqimlar, (masalan, materiallar, xomashyo sotib olish, xodimlar mehnatiga haq toʻlash bilan bogʻliq sarflar). Toʻliq (umumiy, yalpi) X. — doimiy va oʻzgaruvchan X. yigʻindisi; bevosita ishlab chiqarish X.i (aniq bir mahsulotni ishlab chiqarish bilan bogʻliq va uning tannarxiga kiritiladigan chiqimlar), ekspluatatsiya X.i — mashina, uskuna, transport vositalari va boshqalardan foydalanish bilan bogʻliq chiqimlar. Muomala X.ga qoʻshimcha muomala chiqimlari (ishlab chiqish jarayonlarini muomala sohasida davom etishi — qadoqlash, saqlash, sotiladigan joyga eltish va boshqa bilan bogʻliq) va sof muomala chiqimlari (bevosita oldi-sotdi operatsiyalari bilan bogʻliq) X. kiradi. Muomala X., odatda, isteʼmolchilar uchun (transportekspeditorlik chiqimlari, bojxona boji toʻlash, port soliq va yigʻimlarini toʻlash, bank xizmatlari uchun chiqimlar, vakillik X.i), ishlab chiqaruvchilar uchun (savdo-sotiq boʻlinmasini saqlash, marketing tadqiqotlari, reklama, transportekspeditorlik chiqimlari, vositachilarga haq toʻlash, sotishdan oldingi servis va texnika xizmati uchun chiqimlar, bank operatsiyalari boʻyicha xarajatlar, vakillik xarajatlari va boshqalar) va savdo uchun (tovarni xarid qilish, tashish, saqlash va sotish bilan bogʻliq chiqimlar) alohida hisob kitob qilinadi.

Resurslardan foydalanish samaradorligini taxdil qilishda „muqobil X.“ tushunchasi (agar hozirgi mavjud ishlab chiqarishoʻrniga muqobil ishlab chiqarish boʻlganida olinishi mumkin boʻlgan qiymat) qoʻllanadi. Bu X.ga foizlar va mulkdorga toʻlanadigan haq ham kiritiladi. X.ni qisqartirish foydani koʻpaytirishning muhim talabi hisoblanadi.
Xarakiri

Xarakiri (yaponcha xara — qorin va kiri — yormoq, kesmoq) — Yaponiyada qornini yorib tashlash orqali shaxsning oʻz joniga qasd qilishi. Oʻrta asrlardan maʼlum. Samuraylar orasida qabul qilingan boʻlib, hukmga binoan yoxud ixtiyoriy suratda (samurayning oʻz homiysi, xoʻjayiniga sadoqat belgisi sifatida, samurayning "ornomusi toptalgan" chogʻda va boshqa holatlarda) amalga oshirilgan. Ikkinchi jahon urushida Yaponiya yengilgach (1945 yil avgust), bir qancha yapon soldat va zobitlari ittifoqchi qoʻshinlarga asir tushmaslik uchun X.ga amal qilib, oʻzlarini oʻldirganlar. Hozirgi Yaponiyada X. hodisalari kam uchraydi.
Xarakteristika

Xarakteristika (matematikada) — 1) xususiy hosilalk differensial tenglamalar bilan bogʻliq maxsus oddiy differensial tenglama (xarakteristikalar tenglamasi)ning integral chiziqlari. X. tushunchasi ixtiyoriy sondagi argumentli, chiziqsiz tenglama holda tenglamalar sistemasi uchun ham kiritiladi; 2) oʻnli logarifmning butun qismi.
Xarappa

Xarappa — Xarappa madaniyati bosh markazlaridan birining xarobasi. Pokistonning Moʻlton viloyatidagi Ravi daryosining eski oʻzani yaqinida joylashgan. 19-asrning 50-yillarida ingliz olimi A.Kanningxem tomonidan ochilgan. Keyinchalik ingliz va xind arxeologlari J. Marshall, E. Makkey, M.Uiler, D.Saxni, R.Banerjilar tadqiq qilganlar. Qishloq 260 ga dan ziyod maydonni egallab, qalʼa va quyi shahar qismidan iborat boʻlgan. Shahar qismi aniq reja asosida qurilgan, u kvartallarga boʻlingan, i.ch., xoʻjalik majmualari (gʻalla ombori, tegirmonlar, quyish ustaxonalari) mavjud boʻlgan. X.dan topilgan boshqa moddiy madaniyat yodgorliklari Xarappa madaniyatining barcha qishloklari uchun ham xosdir.

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xarappa madaniyati

Xarappa madaniyati, Hind vodiysi tamadduni — jez davriga oid yuksak rivojlangan shahar madaniyati (mil. av. 2500—1800 yillar). Hindistonning qad. aholisi — dravidlar tomonidan yaratilgan deb taxmin etiladi. Hindiston va Pokistonning Hind daryosi vodiysi va unga koʻshni viloyatlardagi ulkan hududga (300 ming kv. km maydonga) tarkalgan. Xarappa savdo koloniyasi manzilgohi, Shim. Afgʻonistonda — Amudaryoning soʻl qirgʻogʻidagi Shoʻrtoʻqay qishloq xarobasidan aniklangan. Xarappa madaniyati aholisi dengiz va quruklik orqali Mesopotamiya va Oʻrta Osiyo bilan qizgʻin savdo aloqalari olib borgan. Xarappa madaniyatining iqtisodiy asosini sugʻorma dehqonchilik, shuningdek, uy chorvachiligi va hunarmandchilik tashkil etgan. Bu madaniyatga oid 2 asosiy shahar — Mohenjo Daro va Xarappada olib borilgan qazishma ishlari shaharsozlik sanʼati yuksak darajada taraqqiy etganidan dalolat beradi. Bu shaharlarning aholisi 100 ming kishiga yetgan. Shaharlar reja asosida qurilib, qalʼa (ark) va quyi shahar kismidan iborat boʻlgan shahar koʻchalariga pishiq gʻisht yotqizilgan, ariqlar oʻtkazilgan. Kengligi 10 m ga yetgan koʻchalar qatʼiy toʻrtburchak hosil qilib oʻzaro kesishgan. Koʻchalarning har 2 tomonida pishiq gʻishtdan ishlangan 2 va hatto 3 qavatli binolar qad. koʻtargan; ularning suv taʼminoti va kanalizatsiyasi tizimi puxta ishlab chiqilgan. Badavlat shaharliklar uylarida 30 tagacha xona boʻlgan. Xarappaliklar uzunlik va ogʻirlik oʻlchov birliklari tizimidan xabardor boʻlishgan. Xarappa madaniyati aholisining original yozuvni kashf etgani ushbu madaniyatning yorqin yutuqlaridan biridir. Bu yozuv bitilgan mingdan ortiq muxr, shuningdek, sopol va metall buyumlar topilgan, lekin, ularni hanuzgacha oʻqishga muvaffaq boʻlinmagan. Prof. Yu. Knorozov rahbarligidagi olimlar tomonidan matematik metodlar qoʻllanishi natijasida yozuv oʻngdan chapga yoʻnalgani va protodravidlarga mansubligi aniqlangan. Xarappa madaniyatining halokatga uchrashi (hasidoriylar istilosi, ekologik sharoitning oʻzgarishi, bezgak epidemiyasi) sabablari nomaʼlum.

Adabiyot 
 Kosambi D., Kulturam sivilizatsiya drevney Indii. Istoricheskiy ocherk, M., 1968; Kultura drevney Indii, M., 1975; Beshem A., Chudo, kotoraya bila Indiya, M., 1977; Gʻiyosov T.Gʻ., Qadimgi Hindiston tarixi, T., 2000; Indiya i Sentralnaya Aziya (doislamskiy period), T., 2000.

 

Arxeologiya
Xarare

Xarare (1982-yilgacha Solsberi) — Zimbabve poytaxti. Matabele platosida 1400 m balandlikda joylashgan. Ikdimi subtropik, yanvarning oʻrtacha tempaturasi 21°, iyulniki 16°, yillik yogin 800 mm dan ziyod. Aholisi 1,4 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan, afrikaliklar, qisman yevropaliklar. Transport yoʻli orqali Hind okeani sohilidagi Maputu va Beyra portlari bilan bogʻlangan. Avtomobil yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Xarare — mamlakatning muhim savdosanoat va moliya markazi. Metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat (tamaki, shakarqand, yogʻmoy, un tortish, pivo va boshqalar) sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari va mebel ishlab chiqariladi. Tamaki mahsulotlarining yirik bozori. Shahar oltin va xrom qazib olinadigan rn markazi. universitet, ilmiy muassasalar, yirik oʻquv markazi, Milliy sanʼat galereyasi, muzeylar, kutubxona, Milliy bogʻ bor. Shaharga 1890-yilda asos solingan.

Manbalar
Xarasimon suvoʻtlar

Xarasimon suvoʻtlar (Charophyta, charophyceae) — yuksak tuzilgan suvoʻtlar guruhi. Tuzilishi qirqboʻgʻimlarga oʻxshaydi. Boʻyi 1 m gacha. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan; "poya" va "barg"lardan, har bir boʻgʻimda halqa boʻlib joylashgan kalta silindrsimon shoxchalardan iborat. Har bir halqadagi barglardan birining barg qoʻltigʻidan asosiy poyaga oʻxshagan yon "poya" oʻsib chiqadi. Tanasining pastki qismi balchiqqa yoki qumga botib turadi. Vegetativ koʻpayadi. Xarasimon suvoʻtlar paleozoy erasining oʻrtalarida keng tarqalgan, toʻrt qabilasi qolgan. 3 oila va 7 turkumga birlashgan 300 turi maʼlum. Oʻzbekistonda nitella, nitellopsis, lamprotamnium va boshqa turlari tarqalgan.

X.s, koʻpincha chuchuk va shoʻr suvli havzalarda uchraydi. Oʻzbekistonda, asosan, koʻl, zovur, sholipoya va qisman daryo, ariq va buloqlarda xarazorlarni hosil qiladi. Bir gektar maydondan 30—330 t toʻyimli va ozuqabop biomassa olinadi.
Xaraxoto

Xaraxoto (moʻgʻulcha — Qora shahar) — Edzina (yoxud Xeyjunchen) shaharqalʼa xarobasi, Gʻarbiy Sya davlatining EdzinGol daryosi quyi oqimi boʻyidagi harbiy okruglaridan birining markazi. Dastlab 11-asr boshidagi yozma manbalarda qayd etilgan. 1226 yil Chingizxon tomonidan vayron qilingan. P.K.Kozlov boshchiligidagi rus arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan (1908, 1909, 1926-yillarda) tadqiq etilgan. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli (440x360 m) shahar — burj, minoralari, istehkomlari, suburganlari (buddaviy diniy inshootlar) boʻlgan paxsa devor bilan oʻralgan. Doʻkon, ustaxona, turar joy, omborxonalar xarobalari saqlangan. Shahar atrofida ekinzorlar, sugʻorish kanallari, chorbogʻlar joylashgan. Koʻplab mehnat qurollari, hunarmandchilik buyumlari, turli hujjatlar, xitoy tangalari, Yuan sulolasi tomonidan jahonda ilk marotaba chiqarilgan qogʻoz pullar topilgan. Suburganlardan birida Budda diniga oid buyumlar (gravyura, haykallar), tangut, tibet, xitoy tillarida bitilgan 2000 jilddan ziyod kitoblar va qoʻlyozmalar, tangut yozuvini oʻqishda asos boʻlgan tangutxitoy lugʻati va boshqa chiqqan. X.X. topilmalari Sankt-Peterburgdagi Davlat Ermitajida sakdanadi.
Xarbin

Xarbin — Xitoyning shim.sharqiy qismidagi shahar. Xeylunszyan provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 9,2 mln. kishi (1998). Sungari daryosining oʻng sohilida. Yirik temir yoʻl chorrahasi, daryo porti. Aeroport bor. Mamlakatning muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik, xususan, elektrotexnika, elektroenergetika, transport, stanoksozlik, priborsozlik va boshqa Yogʻochsozlik, oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. X.da 15 dan ortiq oliy oʻquv yurti, muzey va teatrlar bor. Shaharga 1898-yilda Xitoy Sharqiy temir yoʻlning qurilishi bilan asos solingan.

    

Xitoy shaharlari
Xargiza

Xargiza, koʻkoʻt (Poterium ployqamum Xargiza K.) — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻpyillik oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 40—80 sm. Ildizi oʻq ildiz. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida uchraydi. Yoʻl, dala, ariq yoqalarida va bogʻlarda, shuningdek, togʻ vodiylari va yon bagʻirlarida oʻsadi. May — iyunda gullab, iyulda meva tugadi. Ekinzorlarda begona oʻt sifatida uchraydi.

    

Raʼnodoshlar
Xardavdon

Xardavdon (Halimocnemis villosa Kar. et. Kir.) — shoʻradoshlarga mansub bir yillik sershox oʻt. Boʻyi 3—25 sm, kiska va uzun tuklar bilan qoplangan. Barglari kalami, semiz, uz. 20–50 mm. Gulqoʻrgoni oddiy, 4 ta nashtarsimon boʻlakchadan iborat, ularning pastki qismi meva yetilishi oldidan qoʻshilib ketadi va qattiqlashadi. X. iyun — sentabrda gullab meva beradi. Oʻzbekistonda shoʻrxok, qumoq, mayda chagʻirtoshli, loy tuprokdi va kumliyerlarda keng tarkalgan. Qorakoʻl qoʻylari va tuyalarga ozuka.
Xardivaynberg qonuni

Xardivaynberg qonuni - bir gen allellari boʻyicha farq qiluvchi, oʻzaro erkin chatishadigan populyatsiyalarda allellar va genotipik sinflar uchrashishi tezligining taqsimlanishini tasvirlovchi qonun. 1908-yilda birbirlaridan mustaqil holda ingliz matematigi G. Xardi va nemis vrachi V. Vaynberglar kashf etishgan. X. —Xardivaynberg qonuniga binoan, mutatsiya, tanlash bosimi, migratsiya va genlar dreyfi yuz bermaydigan hollarda allellarning oʻzaro uchrash tezligi avloddanavlodga oʻzgarishsiz oʻtadi. Modomiki, avlodda allellarning uchrash tezligi otaonalarinikiga oʻxshash boʻlar ekan, u hodda genotiplarning ham uchrash chastotalari oʻzgarishsiz qoladi. Aallelini "r", aallelini esa "q" harfi bilan belgilansa, u holda p+q=l boʻlishi, bu formula yordamida populyatsiyada A va a allellarining uchrash tezligi; AA, Aa, aa genotiplarning uchrash tezligini esa p2+2pq+q2 formula yordamida aniklash mumkin. X. — Xardivaynberg qonuni populyatsiyalar genetikasi uchun muhim ahamiyatga ega. Qonun populyatsiyalarda kam uchrovchi allellarning aksariyat hollarda geterozigota organizmlarda saqlanib qolishini koʻrsatib beradi. X. — Xardivaynberg qonuni tabiiy sharoitda amal qilishi juda qiyin, chunki populyatsiyalarga genetik muvozanatni buzuvchi tashki va ichki omillar doimo taʼsir etib turadi. Shu sababli X. — Xardivaynberg qonunini keyingi populyatsiongenetik modellar yaratishning boshlangich shakli sifatida qarash maqsadga muvofiq boʻladi.
Xari

Xari (qurilishda) — imorat toʻsinlari ostidan koʻndalangiga qoʻyiladigan asosiy yogʻoch. Toʻsinlarga nisbatan uzunroq va yoʻgʻonroq, asosan, dumaloq kesimli boʻladi. Baland va pishik navli daraxtlar (terak, qaragʻay, qayragʻoch, igna bargli daraxtlar va boshqalar)dan tayyorlanadi. X. bop yogʻoch olish uchun daraxt tanasi zarur uzunliqda kesib olinganidan soʻng poʻstlogʻi shilinib, salqin joyda astasekin quritiladi. X.lik yogʻoch iloji boricha darz ketmagan, yorilmagan boʻlishi lozim. X. diametri (yoʻgʻonligi) 15—30 sm, uz. 5—7 m boʻladi. Diametri boʻyiga monand qilib (qancha uzun boʻlsa, shuncha yoʻgʻon yogʻoch) tanlanadi. Shunda u toʻsinlar ogʻirligidan egilib ketmaydi. Daraxt tanasining butoklari, shoxshabbalari kesib tashlanib, poʻstlogʻi shilingani xoda (uzuni X.likka yaraydi), kaltakalta kilib kesilgan boʻlaklari gʻoʻla deb ataladi.

Adabiyot 
 Qosimov E., Qurilish ashyolari, T., 2004.
Xarid qobiliyati

Xarid qobiliyati - mamlakat pul birligining muayyan miqdordagi tovar va xizmatlarga ayirboshlanish qobiliyati, pul birligiga sotib olinishi mumkin boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Agar biror kishining pul daromadi bir xil boʻlib qolsa, lekin Narx darajasi oshsa, bu daromadning sotib olish qobiliyati pasayadi. Inflatsiya har doim ham pul daromadining sotib olish qobiliyatining pasayishini anglatmaydi, chunki ikkinchisi narx darajasidan tezroq koʻtarilishi mumkin. Yuqori real daromad yuqori xarid qobiliyatini anglatadi, chunki real daromad Inflatsiyaga moslashtirilgan daromadni anglatadi.

Bundan tashqari, firma, xonadon va davlatning oʻz qoʻlida boʻlgan pul mablagʻlariga moye holda mamlakatda shakllangan tovarlar narxi va xizmatlar tariflari darajasida sotib olishga qodir boʻlgan tovarlar va xizmatlar miqdori. Aholining Xarid qobiliyati daromadlar darajasiga va bu daromadda xarid uchun ajratilishi mumkin boʻlgan qism miqsoriga bogʻliq. Tovarlar narxi va xizmatlar tariflari qiymatlari ham muhim rol oʻynaydi (yana qarang Aholi xarajatlari).

Adam Smith sotib olish kuchi birligi sifatida bir soatlik mehnatdan foydalangan, shuning uchun qiymat maʼlum miqdorni ishlab chiqarish uchun zarur boʻlgan ish soatlarida oʻlchanadi (yoki uni sotib olish uchun etarli miqdorda boshqa tovarlar ishlab chiqarish uchun).
Xarizma

Xarizma ( [charisma] – muruvvat, ilohiy qobiliyat) – biror shaxsning boshqalarga nisbatan alohida xususiyatlarga egaligi (donoligi, qahramonligi, avliyoligi) va shu xususiyat yordamida xalqni boshqarishga haqli ekanligini ifodalaydigan tushuncha. X. tushunchasini ilk bor italiyalik ruhoniy Avliyo Paul moʻjizaviy qobiliyatga ega boʻlgan Iso paygʻambarga nisbatan ishlatgan. Ammo X.ni ilmiy tushuncha sifatida Maks Veber chuqur tadqiq qilib, uni „xudo bergan neʼmat“ deb nomlagan. Qadimgi davrlarda faqat ilohiy mazmunga ega boʻlgan tushuncha vaqt oʻtishi bilan olimlar tomonidan real hayotga tatbiq etila borib, ilohiy qobiliyatga ega boʻlmagan, ammo alohida xususiyatlarga, yuksak fazilatlarga ega boʻlgan yetakchi tarixiy shaxslarga nisbatan ham ishlatila boshlangan.
Xarisbobo maqbarasi

Xarisbobo maqbarasi - Xorazm viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (18—19-asrlar). Maqbara peshtoqli ziyoratxona va goʻrxonadan iborat; pishiq gʻishtdan bezaksiz, gumbaz tomli qilib qurilgan. Peshtoqli darvoza orqali ziyoratxona (4,0x4,0 m) va undan goʻrxona (3,0x3,0 m)ga oʻtiladi. Peshtoq yuqoriga tomon bir oz torayib borib, gʻishtin sharafa bilan yakunlangan. Ziyoratxona gumbazi qalqonsimon bagʻallarga oʻrnatilgan, goʻrxona gumbazi bir gʻisht qalinligida ishlangan.

    
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xaritagramma

Xaritagramma (xarita va ... gramma) — biror hodisaning oʻrtacha intensivligini xaritada koʻreatilgan maʼmuriyhududiy birlik doirasida har xil quyuqlikdagi ranglar bilan yoki zichlikda shtrixlab tasvirlash usuli. Xaritadiagrammalaryaan farkli ravishda, X.da nisbiy koʻrsatkichlardan foydalaniladi (mas, viloyat yoki tumanlar boʻyicha aholi zichligi, qishloq xoʻjaligi ekinlarining hosildorligi va h.k.). Rangning quyuqlanishi yoki shtrixyaarning zichligi xaritaga tushirilayotgan koʻrsatkich qiymatining oʻsishi yoki kamayishiga moye ravishda oʻzgarib boradi, odatda, intensivlik uchun pogʻonali shkala qoʻllaniladi. X.ni tuzishda xaritaning maqsadi eʼtiborga olinadi. Oʻquv xaritalarida pogʻonalar 3—5 tadan oshmaydi, maʼlumotnoma xaritalarda esa koʻproq tanlanadi. Natijada koʻrsatkichlarning aniqligi ortadi.