MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xlor-sirka kislotalar

Xlor-sirka kislotalar - organik birikmalar, sirka kislotaning 1,2 yoki 3 ta xlor atomi tutgan, mono, diva trixlorsirka kislotalari, SN2S1OON, SNSSSOON, SSSSOON. Mono va triX.k. rangsiz kristall moddalar; suyuqlanish temperaturasi tegishlicha 63° va 59,2°, qaynash temperaturasi 189,3° va 197°. Xlor-sirka kislotalar suv, spirt, atseton va efirda eriydi. Bularning ichida mono Xlor-sirka kislotalar muhim amaliy ahamiyatga ega. U nil boʻyoq va koʻpgina boʻyagichlar sintezida oraliq mahsulot sifatida, karboksimetilsellyuloza, uxlatuvchi modda — barbital, gerbitsidlar olishda ishlatiladi. Muz holatdagi sirka kislotani xlorlab va boshqa usullarda olinadi.

    

Kislotalar
Xlorsulfon kislota

Xlorsulfon kislota, SO2 S1(ON) — sulfat kislota monoxlorangidridi. Rangsiz suyuklik; suyuqlanish temperaturasi — 80°, qaynash temperaturasi 155° (parchalanadi), zichligi 1750 kg/m3. Xlorsulfon kislota juda faol, suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, sulfat va xlorid kislota hosil qiladi. Kuchli kislota. Vodorod xlorid bilan sulfat angidridning oʻzaro taʼsirida hosil boʻladi. Organik sintezda, boʻyagichlar, yuvuvchi vositalar va dori moddalari, tutun hosil kiluvchi moddalar tayyorlashda ishlatiladi.

Kislotalar
Xmelnitskiy

Xmelnitskiy (1954 yilgacha Proskurov) — Ukrainaning Xmelnitskiy viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Janubiy Bug daryosi boʻyida. Transport yoʻli chorrahasi. Aholisi 254 ming kishiga yaqin (2004). X. 15-asrda istehkom sifatida vujudga kelgan (B. Xmelnitskiy nomi bilan atalgan). 1793 yilgacha Polsha tarkibida, 1793 yildan Rossiya imperiyasida. Mashinasozlik (transformator kichik styasi, temirchilikpresslash asbobuskunalari, radioapparatura, priborlar i.ch.), qurilish materiallari (gʻisht, temirbeton buyumlari zavodlari), oziq-ovqat (yogʻsir, goʻsht tarmoqlari), yengil (poyabzal, tikuvchilik, trikotaj va boshqalar), kimyo va boshqa sanoatlar rivojlangan. Maishiy xizmat koʻrsatish texnologiyasi instituti, 2 teatr, filarmoniya, oʻlkashunoslik muzeyi, rus rassomi G.S. Vereyskiy (1886— 1962) uymuzeyi mavjud.
Xmelnitskiy viloyati

Xmelnitskiy viloyati (1954 yilgacha Kamenets-Podolskiy) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1937 yil 22 sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 20,6 ming km². Aholisi 1396 ming kishi (2004), asosan, ukrainlar (90,8%); shuningdek, rus, polyak, yahudiy, belorus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 32%. Muhim shaharlari: Xmelnitskiy, KamenetsPodolskiy, Shepetovka, Slavuta. 20 tuman, 24 shaharcha bor. Markazi — Xmelnitskiy shahri.

Tabiati 
Xmelnitskiy viloyati Podoliya qirlarining markaziy qismida joylashgan. Iklimi moʻʼtadil, kontinental. Yozi iliq va sernam; iyulning oʻrtacha tempaturasi 19,4°; qishi yumshoq, yanvarning oʻrtacha tempaturasi −5,6°. Yiliga 563-622 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Daryolari Dnestr, Janubiy Bug, Gorin, Sluch. Tuprogi, asosan, kam chirindili qoratuproq, podzollashgan krratuproq, sur va och sur tusli, qumoq, chimlipodzollashgan, chimlikarbonatli tuproklar. Xmelnitskiy viloyati, asosan, oʻrmonli dasht zonasida. Hududining 13,4% oʻrmon (dub, qayin, togʻterak, grab, zarang, joʻka oʻsadi). Quyon, tulki, boʻri, yelik, los, tiyin, kemiruvchilar bor.

Iqtisodiyoti 
Oziq-ovqat sanoatida, ayniqsa, shakarqand tarmogʻi rivojlangan. Moysir korxonalari, goʻsht kombinatlari, sabzavotkonserva, pivo, qandolatpazlik sanoat tarmoqlari bor. Yengil sanoat tarmoklaridan movut ishlab chiqarish, tikuvchilik, trikotaj, koʻnattorlik, poyabzal, yigiruvtoʻquv tarmoklari rivojlangan. Stanoksozlik va asbobsozlik zavodlari, elektrotexnika, avtomatlashtirish va boshqaruv sistemasi vositalari priborsozligi, radiotexnika, traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, avtoagregat, mashinasozlik (yengil va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashinalar) zavodlari bor.

Qishloq xoʻjaligi gallachiliklavlagikorlik bilan sutgoʻsht chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla, sabzavot va kartoshka, yemxashak, texnika ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik rivojlangan. Krramol, choʻchqa, qoʻy va parranda boqiladi. Hovuz baliqchiligi va asalarichilik bilan ham shugʻullaniladi. Transport yoʻli uzunligi 732 km. Dnestr daryosida kema qatnaydi. Xmelnitskiy shahri avialiniyalari orqali Kiyev, Lvov, Chernovsi va boshqa viloyatlar bilan bogʻlangan. 3 oliy oʻquv yurti, 3 muzey, 2 teatr, filarmoniya bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Xo

Xo — Hindiston (Bihar shtata )dagi munda guruhiga mansub xalq. 1,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Munda lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — hinduizmga eʼtiqod qiladi. Asosan, dehqonchilik, ovchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadilar.
Ho Chi Minh

Xo Shi Min (Ho Chi Minh), Hryen Tat Txan (1890.19.5, Ngean provinsiyasi, Kimliyen qishlogʻi — 1969.3.9, Xanoy sh.) — Vyetnam mehnatkashlar partiyasi MK raisi (1951-yildan), Vyetnam prezidenti (1946-yildan); ayni vaqtda Vyetnam bosh vaziri (194655). 1945-yil avgust 1946-yil martda Vyetnam Muvaqqat hukumati raisi. Vyetnam adabiyotining taniqli vakili. Fransuz tilida hikoya va ocherklar, xitoy tilida sheʼrlar yozgan. Saygon shahriga X.Sh.M. nomi berilgan.

Manbalar
Xobart

Xobart — Avstraliyadagi shahar, Tasmaniya o.da, Deruent daryosi boʻyida joylashgan. Tasmaniya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 194,2 ming kishi (1999). Storm qoʻltigʻi sohilidagi port. Transport yoʻllari chorrahasi. Rangli metallurgiya, avtomobilsozlik va kemasozlik, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Botanika bogʻi, kartinalar galereyasi, universitet bor. Shaharga 1804-yilda asos solingan.
Xovdogʻ

Xovdogʻ — Surxondaryoning oʻng sohilidagi qir. Shimolidan janubga taxminan 15 km ga choʻzilgan, eni 5–8 km. Surxondaryo va Sherobod vohalari oraligʻida. Bal. 553 m gacha. Atrofidagi tekisliklardan deyarli tik koʻtarilgan. Tektonik jihatdan antiklinal struktura. Boʻr, paleogen, neogen, qumtosh, konglomerat, gil, ohaktoshlardan tashkil topgan. Iqlimi keskin kontinental, yogʻingarchilik kam (100–130 mm). Surqoʻngʻir tuproklar tarqalgan, efemer va efemeroidlar usadi. Neft konlari ochilgan.

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Mixail Xovrenko

Mixail Aleksandrovich Xovrenko (1866.17.3, Stepanakert — 1940. 24.11, Toshkent) — vinoshunos-kimyogar olim. Oʻzbekistonda vino sanoati tashkilotchilaridan biri. Moskva oliy texnika bilim yurtini tugatgan (1892). "Magarach"da kimyogarvinochi, 1909-yildan Moskva qishloq xoʻjaligi institutida  oʻqituvchi, professor (1912). 1927-yilda "Oʻzbekvino" trestida bosh vinoshunos va Oʻrta Osiyo universitetida (Samarqand) professor Kagor tipidagi va boshqa vinolar ishlab chiqarish texnologiyasini soddalashtirishga imkon beruvchi "rozenshteynxovrenko usuli"ni taklif qilgan; portveyn va madera tayyorlashda vinolarni issiq (haroratda saqlab) yetiltirish texnologiyasini ishlab chiqqan va bu usul korxonalarda ommaviy tarzda qoʻllanila boshlandi. X. Oʻzbekistonda uzumchilik va vinochilik rivojiga katta hissa qoʻshdi.

Biografiyasi 
1866-yil 17 (29)-martda Xonkendida (hozirgi Stepanakert, Togʻli Qorabogʻ, Ozarbayjon) tugʻilgan.

1884-yilda maktabni tamomlagan va xayriya jamiyati mablagʻlari hisobidan Moskva texnika maktabida oʻqishni davom ettirgan. 1892-yilda kollejni imtiyozli diplom bilan tugatib, harbiy xizmatni oʻtagan va Starojilovskiy spirtli ichimliklar zavodida ishlay boshlagan. 1895-yilda Magarachdagi vinochilik oliy kurslarini tamomlagandan keyin 1896-yildan 1906-yilgacha shogirdlari bilan birgalikda rus vinolarining kimyoviy tarkibini oʻrgandi. 1897-yilda Xovrenko Fransiya va Avstriyaga 8 oylik xizmat safari bilan borib, vinochilik sohasida eksperimental-maʼrifiy ishlarni tashkil etish bilan tanishgan.

1906-yilda inqilobiy faoliyatda ayblanib hibsga olingan va Feodosiya qamoqxonasiga tashlangan. 1908-yilda ozodlikka chiqqandan soʻng, u Sankt-Peterburg qishloq xoʻjaligi boshqarmasida uzumchilik va vinochilik boʻyicha katta mutaxassis darajasini olgan.

1927-yilda Oʻzbekistonga koʻchib oʻtadi va u yerda „Oʻzbekvino“ trestining bosh vinochisi boʻladi, keyinroq oʻqituvchilik faoliyatini boshlaydi: dastlab Toshkentdagi Oʻrta Osiyo davlat universiteti professori, keyinchalik Samarqand davlat universiteti professori boʻlgan. 1930-yildan Oʻrta Osiyo meva-sabzavot va Sabzavotchilik instituti ishlagan. 1936-yilda „Oʻzbekvino“ trestida bosh muhandis-vinokor boʻlib ishlagan, Samarqand shahrida joylashgan vino zavodiga (hozirgi Xovrenko vino zavodi) rahbarlik qilgan. 1940-yildan Samarqand sharob kombinati uning nomi bilan atalgan.

Markaziy Osiyo uchun yangi uzum navlari – Furmint, Touriga yetishtirishni tashkil etish; maydonni Saperavi, Cabernet Sauvignon, Morastel navlari bilan uzumzorlar bilan kengaytirdi. Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan bir qancha vinolar, jumladan, likyor tipidagi markali „Oʻzbekiston“ va markali „Hosilot“ vinolari muallifi. Bir necha bor xalqaro degustatsiya tanlovlarida qatnashgan.
Mehnat Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlangan. 1940-yil 24-noyabrda Toshkentda vafot etgan.
Samarqanddagi Xovrenko nomidagi Vino zavodi hozir ham vino, konyak va aroqning yangi navlarini ishlab chiqarmoqda.

Manbalar 

Kimyogarlar
Nikolay Xodukin

Nikolay Ivanovich Xodukin  (1896-yil 15-iyul, Troitske shahri – 1957-yil 22-may, Toshkent) – sovet parazitolog va epidemiolog olim. SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi va Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1947). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1940). Tibbiyot fanlari doktori (1936), professor (1936).

Biografiyasi 
Nikolay Ivanovich 1896-yil 15-iyulda Troitske shahrida tavallud topgan. 1919-yil Qozon universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan. 1919–1925-yillarda Qizil Armiyada shifokor boʻlib xizmat qilgan. Keyinchalik Maryam shahrida ishlagan. Xodukin u yerda bezgak stansiyasini tashkil qilgan. 1924-yilda Mirzachulinskiy bezgak stansiyasiga rahbarlik qila boshlagan. Keyinchalik Toshkentdagi bezgak stansiyasini boshqargan. 1925–1940-yillarda Toshkent Vaksina va zardoblar institutining parazitologiya boʻlimi mudiri, 1940–1957-yillarda ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari boʻlib ishlagan. Uning ilmiy ishlari Oʻzbekistonning oʻlka patologiyasi, bezgak, leyshmanioz kasalliklarini oʻrganishga oid.

1928-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyo shifokorlarining III ilmiy kongressida Xodukin va uning hamkasbi B. N. Derevshikovlar „Teri leyshmaniozida intradermal probp“ mavzusida maʼruza qilganlar.

Xodukin 1933-yilda Toshkentda boʻlib oʻtgan Oʻrta Osiyodagi tropik kasalliklarni oʻrganishga bagʻishlangan anjumanda „Oʻrta Osiyoda leyshmanioz va unga qarshi kurash“ mavzusida maʼruza qilgan.

1940–1957-yillarda Toshkent ichki kasalliklar ilmiy-tadqiqot instituti direktorining fan boʻyicha oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

Xodukin Oʻrta Osiyoda mikrobiologiya va parazitologiya boʻyicha mutaxassis edi. Bir necha yillar davomida Oʻrta Osiyo universitetining biologiya fakultetida umumiy va xususiy parazitologiya kursidan dars bergan. Uning rahbarligida 10 ta doktorlik va nomzodlik dissertatsiyalari yozilgan.

Xodukin Oʻzbekistonning tabiiy kasalliklari va mintaqaviy patologiyasini (bezgak, leyshmanioz) oʻrganish boʻyicha 150 dan ortiq ilmiy ishlar yozgan. Itlarda leyshmanioz boʻyicha tadqiqotlar oʻtkazgan, ensefalit, flebotomiya isitmasi va rikketsioz ​​kabi virusli infeksiyalarni oʻrgangan.

Nikolay 1957-yil 22-mayda vafot etgan va Botkin qabristoniga dafn qilingan.

Mukofotlari 
Xodukin ikki marta Lenin ordeni, "Hurmat Belgisi" ordeni va „Sogʻliqni saqlash aʼlochisi“ koʻkrak nishoni bilan taqdirlandan.

1950-yilda visseral leyshmaniozga oid sikli uchun Braziliyaning „Kaspar Vian“ medali bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xoja (unvon)

Xoja (fors. — xoʻja, xoʻjayin) — tasavvufda tariqat mashoyixlariga beriladigan unvon. Bu unvon, asosan, Yusuf Hamadoniydan boshlab ishlatila boshlangan. Mas, Xoja Yusuf Hamadoniy, Xoja Abduxoliq Gʻijduvoniy, Xoja Axmad Yassaviy, Xoja Muxammad Samosiy, Xoja Bahouddin Naqshband, Xoja Ahror Valiy va h.k. Undan oldingi ulugʻ pirlarga "shayx" unvoni berilar edi.
Xoja abdulqodir marogʻiy

Xoja abdulqodir marogʻiy (toʻliq ismi Xoja Abdulqodir bin Gʻoibi alHofiz alMarogʻiy) (14-asr 2-yarmi, Marogʻa sh. — 1434/35) — sozanda (ud, chang, nay), xonanda, bastakor va musiqashunos. Hayoti asosan Jaloyirishshr davlatida oʻtgan. Amir Temur uni Bagʻdoddan Samarqandga olib kelgan va 1394—1405 yillarda u Sohibqiron, soʻng Shohrux Mirzo, Xalil Sulton saroylarida umrining oxirigacha xizmat qilgan.

X.A.M. musiqa nazariyasi sohasida boy meros qoddirgan: "Kanz ulalhon" ("Kuylar xazinasi"), "Jome ulalhon" ("Kuylar majmuasi"), "Maqosid ulalhon" ("Kuylar hosil qilish oʻrni"), "Sharhaladvor" (Safiuddin alUrmaviyning "Kitob uladvor"iga sharh) va boshqa Shuningdek, u "Kitob uladvor"ni turk tiliga tarjima qilgan. X.A.M. asarlarida Forobiy, Safiuddin alUrmaviy, Mahmud ashSheroziylarning musiqaga oid nazariy fikrlarini rivojlantirib, qator masalalarda aniqdiklar kiritgan (mas, advor ilmida jamlar doiralarining 103 xilini keltirgan). U oʻz davrida qoʻllanilgan 45 cholgʻu (ud, rubob, chang, yotugʻon, ruhafzo, egri, qoʻbiz va boshqalar)ni tavsiflagan. X.A.M. udi murassaʼ deb atalgan torli soz ixtiro qilgan. Bastakor sifatida Sharq xalqlari musiqasida mashhur tasnif, peshrav, amal, savt shakllarida ("TasnifiXoja Abdulqodir", "Amali Boʻston" kabi) kuy va ashula yoʻllari, yangi (Zarbul fath, Chohor zarb singari) doira usullari yaratgan, ularning baʼzilari hozir ham ijro etiladi (mas, turklarda "Qiyor" kuyi va boshqalar). U fors va turk tillarida gʻazallar ham yozgan; gʻazallari ravonligi va musiqiyligi bilan ajralib turadi. X.A.M.ning merosi Eron, Ozarbayjon, Xuroson, Iroq, Turkiya, Oʻrta Osiyo (xususan, Uzbekistan) xalqlari musiqa tarixini oʻrganishda muhim manbalardandir.
Xoja ahroriy

Xoja ahroriy — mahalliy ertapishar xoʻraki uzum navi. Tupi urtacha usadi. Bargi tugarak, butun yoki uch bulmali, tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, oʻrtacha zich yoki havol. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq tuxumsimon, poʻsti yupqa va mayin, xushxoʻr, koʻkimtirnovvotrang. Tarkibida qand moddasi 20—22%. Avgust boshlarida pishadi. Hosildorligi 100—140 s/ga. Asosan, tomorqa bogʻlarda yetishtiriladi.

    

Uzum navlari
Xoja Bahriddin maqbarasi

Xoja bahriddin maqbarasi — Toshkent shahridagi meʼMoriy yodgorlik (19-asr oʻrtalari); sufiylik tariqati vakili Xoja Bahriddin dono qabri ustiga qurilgan. "Qoʻshchimozor" qabristonida joylashgan. Maqbara peshtoqgumbazli qilib pishiq gʻisht (24,5x25x4,5 sm)dan qurilgan xona va uning gʻarbidagi sinch devorli oldi ayvonli ziyoratxonadan iborat. Makbara tarhi toʻrtburchak (4,6X5,4 m), devorning tashqi sirtidagi gʻisht choklari ganch qorishmasi bilan toʻldirib, tekislangan. Peshtoqning gʻarbiy tomonidagi derazadan xonaga yorugʻlik tushadi. Maqbara ichki devorlariga ravoqlar ishlangan. Gumbaz (diametri 2,5 m) va xonaning tomonlari teng, gumbaz ostidagi davra devor Toshkent meʼmorligiga xos, yaʼni tepaga tomon kichrayib boradi; gumbaz poygumbazdan gʻishtin sharafa bilan ajratilgan. X.Xoja bahriddin maqbarasi Toshkent meʼmorligi anʼanalarida qurilgan maqbara namunasidir.

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent
Xoja jarroh yodgorlik majmuasi

Xoja jarroh yodgorlik majmuasi — Qarshi shahridagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr). Sohibqiron Amir Temur 14-asr oxirlarida Shom yerlarini zabt etgan paytda ulugʻ sahobalardan biri Abu Ubayda Omir ibn alJarroh qabri xokidan keltirib Qarshi shahrida dafn ettirgan va u yerga maqbara qurdirgan. Maqbara buzilib ketgan. 20-asr 2-yarmida qayta tiklangan majmua maqbara, ayvon, minoradan iborat. Maqbara toʻrtburchak tarhli, peshtoqgumbazli, pishiq gʻishtdan qurilgan, bosh peshtogʻi burchaklariga burjlar ishlangan, yon devorlarida mehrob shaklidagi derazalar boʻlib, panjaralar oʻrnatilgan. Maqbara ichi ganch oʻymakorligida pardozlangan.

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qarshi
Xoja Mir Muhammad Salim

Xoja Mir Muhammad Salim, Muhammad Rustam sulton oʻgʻli (17-asr oxiri — 18-asrning 1-yarmi) — tarixchi olim. Ashtarxoniy sultonlar oilasida tugʻilgan. Ubaydullaxon II oʻldirilgach (1711), haj qilish bahonasi bilan Arabistonga joʻnagan. Haj marosimidan keyin boburiylardan Nosiruddin Muhammadshoh (hukmronlik davri 1719—48) xizmatiga kirgan. Nosiruddin Muhammadshohning topshirigʻi bilan u 1731-yilda fors tilida "Silsilat assalotin" ("Podsholar silsilasi") tarixiy asarini yozgan. Asar muqaddima va 4 qismdan iborat. Asarning 3—4qismlari alohida qimmatga ega boʻlib, Buxoro xonligining 16— 18-asr 1choragi tarixini oʻz ichiga oladi. Asarda Buxoro xonlari va Dinmuhammadxonning Hindiston, Turkiya va Eron hukmdorlari bilan yozishmalari (20 ta maktub) matni keltirilgan. Shuningdek, asarda ulus tizimi, soliqdar, Oʻrta Osiyo shaharlari, aholisi va urfodati haqida kimmatli maʼlumotlar bor. Bu asarning qoʻlyozmasi Bodli kutubxonasi (Angliya)da (inv. №269) saqlanadi.

Adabiyot 
 Ahmedov B.A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

    

Tarixchilar
Xoja Muxammad Islom Ibn Xoja Ahmad

Xoja Muxammad Islom Ibn Xoja Ahmad, Faxriddin Xoja Muhammad Islom, Xoja Islom Joʻyboriy (1493 —Buxoro—1563.15.9) — Joʻybor xojalarining mashhur namoyandasi, Buxoro shayx ulislomi.

Buxoro xonlari Ubaydullaxon va Abdullaxon II ning piri. X.M.I. yoshligidan naqshbandiya tariqati asoslarini puxta oʻrgangan. Maxdumi Aʼzam unga ustozlik qilgan. X.M.I. keyinchalik naqshbandiylik tariqatini keng targʻib qilgani uchun "Piri Shastiy" unvoniga ham sazovor boʻlgan. X.M.I. yoshligidan davlat va siyosat ishlariga faol aralashgan. Buxoro hokimi Ubaydulla sulton saroyida xizmatda boʻlgan.

X.M.I. Abdullaxon II ning markazlashgan davlat tuzish yoʻlidagi qattiqqoʻl siyosatini qoʻllab quvvatlagan. Buxoro xonligidagina emas, balki butun musulmon Sharqida uning nufuzi baland boʻlgan. Hindiston, Eron, Koshgʻar, Badaxshon hukmdorlari u bilan xat yozishib turishgan. Movarounnaxrdagi siyosiy jarayonlarda Maxdumi Aʼzam vafoti (1542)dan soʻng markaziy siymo (yirik diniy ulamo) sifatida asosiy rol oʻynagan. Abdullaxon II Balx hokimi Pirmuhammadxon taklifini qabul qilib, Buxorodagi hokimligini Balxdagi hokimlikka almashmoqchi boʻlganida X.M.I. Abdullaxon II bilan uchrashib, uni bu yanglish qaroridan qaytaradi (1561).

Buxoro xonligida shu davrda qurilgan koʻplab meʼmoriy obidalar (masjidlar, madrasalar, hammomlar, sardobalar, ustaxonalar, savdo rastalari va kanallar, xonaqoh va boshqalar) otaoʻgʻil: X.M.I. va Xoja Saʼduddin nomlari bilan bogʻliqdir. X.M.I.ning Gavkushon va Joʻybor madrasalarida 8 ming jildlik ulkan kutubxonasi boʻlgan. U saxovatli va muruvvatli inson boʻlgani uchun Buxoro xalqi tomonidan "Qutbul gʻavs" ("Madadkor qutb"), yaʼni avliyo deb eʼzozlangan.

Tasavvuf namoyondalari
Xoja Muhammad Porso

Muhammad ibn Mahmud Hofiziddin al-Buxoriy (Xoja Muhammad Porso) (1345, Buxoro — 1419, Madina) — naqshbandiya tariqati namoyandasi. Buxorodagi madrasalarda tahsil olgan. Qurʼon va hadislarni, kalom ilmini chuqur oʻrgangan. Bahouddin Naqshband uni shogirdlikka qabul qilgan va porso (taqvodor, dindor) taxallusini bergan. Bahouddin Naqshband vafotidan soʻng, uning oʻrniga tariqatga rahbarlik qilgan.

Jomiy, Navoiy, Safiy va boshqa allomalar Xoja Muhammad Porso haqida oʻz asarlarida yozganlar. Xoja Muhammad Porso Buxoro madrasalarida oʻqib, ilm olgan. oʻsha davrdagi siyosiy jarayonlarda faol ishtirok etgan. Movarounnahr hukmdori Xalil Sulton bilan muloqotda boʻlgan; Shohrux bilan turli masalalar boʻyicha yozishmalar olib borgan. Ulugʻbek saroyidagi (Samarqand va Buxoro) ilmiy munozaralarda qatnashgan.

Tasavvuf va islom tarixiga oid Risolai qudsiya (Xoja Bahouddinning qudsiy kalimalari haqidagi risola), Eʼtiqod (Eʼtiqod haqida risola), Tahqiqot (Tasavvuf istilohlari boʻyicha risola), Tafsiri Qurʼon (Qurʼon tafsiri), Risolai kalifiya (Karomatlar haqida risola), Muxtasari tarixi Makka (Makka shahrining qisqacha tarixi), Maqomoti Xoja Bahouddin Naqshband (Xoja Bahouddin Naqshband maqomoti), Haftodu du firqa (Yetmish ikki firqa) kabi 20 dan ortiq asar yozgan. Shariat va tariqat masalalariga bagʻishlangan va unga katta shuhrat keltirgan asari Fasl ul-xitob bivusulil ahbob (Doʻstlar visoliga yetishda oq ila qorani ajratuvchi kitob) boʻlib, u oʻrta asrlarda islom ulamolari uchun qoʻllanma vazifasini oʻtagan. Asar 494 ta masalaga bagʻishlangan boʻlib, ularning hammasi islomda bahsli hisoblangan va muallif turli asarlarga suyangan holda bu masalalarni yechib bergan. Asar bir necha marta chop etilgan.

Xoja Muhammad Porso 1-marta haj ziyoratiga ustozi Bahouddin Naqshband bilan borgan. U 2-marta haj ziyorati paytida kasalga chalinib, Madinada vafot etgan.

Manbalar

Adabiyot 
 Muhammad Boqir, Bahouddin Balogardon, T., 1993; Maʼnaviyat yulduzlari, T., 2001; Faxruddin Ali Safiy, Rashahot (2nashri), T., 2004.

 

Madrasa asoschilari
Xoja Saʼd Joʻyboriy

Xoja Saʼduddin, Xoja Saʼd Xoja Kalon Xoja (1531—Buxoro — 1589.23.10. ) — Joʻybor xojalaridan, Buxoro shayx ulislomi. Xoja Muhammad Islomnint oʻgʻli. Otasi vafoti (1563)dan soʻng uning oʻrniga Abdullaxon II tomonidan Buxoro shayx ulislomi qilib tayinlangan. Abdullaxon II X.S. fatvosisiz birorta jiddiy ishga qoʻl urmagan. X.S.ga "Qutblar qutbi" va "Sayyidlar panohi" unvonlari berilgan.

X.S. otasi kabi katta yersuv va koʻchmas mulk egasi boʻlgan. Abdullaxon II unga Badaxshondagi Arxang viloyati va Koʻlobdagi Vaxshni hadya etgan.

Adabiyot 
 Ahmedov B., Tarihdan saboqlar, T., 1994; Husenov S, Rajabova I., Chor Bakr, T., 2001.

    

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Soʻfiylik
1531-yilda tugʻilganlar
1589-yilda vafot etganlar
Xoja Fazlulloh

Xoja fazlulloh, Xoja Jamoluddin Fazlulloh Abullaysiy (15-asr) — samarqandlik shoir, mudarris. Alisher Navoiynnnt ustozi. Falsafa, fiqh fanlarini, fors va arab tillarini yaxshi bilgan. Fiqh ilmi borasida "Ikkinchi Abu Hanifa" (qarang Mazhab) laqabini olgan. Alisher Navoiy Samarqandda oʻqib yurgan chogʻlarida (1465—69), X. F. xonadonida yashagan, taʼlim olgan. Navoiy keyinchalik "Majolis unnafois" tazkirasining 2majlisida u haqsa: "Faqih Abdullays avlodidandir. Fiqhda ani Abu Hanifai Soniy derlar edi va arabiyat (arab filologiyasi)da Ibn Hojib (arab tili grammatikasi boʻyicha "alKofiya" nomli mukammal darslik muallifi) kaffasida tutarlar erdi", deb yozadi. X.F. madrasada dars berish huquqini ustozi, buyuk tilshunos olim Sayid Sharifdan olgan.

X.F. katta tilshunos boʻlish bilan birga ijodiy ishlar bilan ham shugʻullangan. Uning sheʼrlari, xususan, muammolari oʻz davrida mashhur boʻlgan. X.F. 15-asr ilmiy va adabiy muhitida, maʼnaviy hayotida katta oʻrin tutgan.

Ad..Abdullayev V., Tanlanganasarlar, 1j., T., 2002; Valixoʻjayev B., Mumtoz siymolar, 1j., T., 2002.

Shoirlar
Xoja Hasan Andoqiy

Xoja Hasan Andoqiy, Abu Muhammad Hasan ibn Husayn al-Andoqiy (1069, Buxorodagi Andoq qishlogʻi – 1157.2.11, Buxoro) – xojagonlik tariqatining yirik namoyandasi. Buxoro madrasalarida tahsil olgan. Xojagon-naqshbandiya tariqatining mashhur shayxi Xoja Yusuf Hamadoniyning isteʼdodli muridi va 2-xalifasi sifatida ustozi bilan birgalikda Xorazm va Bagʻdodga borgan. Oʻz umrini muridlarni tarbiyalash bilan oʻtkazgan. Shuningdek, Xoja Hasan Andoqiy tasavvufning xojagonlik tariqatini ishlab chiqishda Abduxoliq Gʻijduvoniyga katta yordam bergan. „Rashahot“ asarida yozilishicha, „u oʻz davrining buyuk shayxlaridan biri va tariqat yoʻlida eng yaxshi insonlardandir“. Mashhur olim Samʼoniy Marvdagi Yusuf Hamadoniy xonaqosi va Buxorodagi xonaqoda ul zotdan hadis ilmini oʻrgangan.

Adabiyot 
 Abdulkarim as-Samʼoniy, Nasabnoma (Al-Ansob), Buxoro, 2003;
 Faxruddin Ali Safiy, Rashahot, T., 2003;
 Hasaniy M., Razzoqova M., Xojagon tariqati va Xoja Hasan Andoqiy, T., 2003.
Alan Lloyd Hodgkin

Alan Lloyd Hodgkin (1914.5.2, Binberi, Oksfordshir, Angliya) — ingliz fiziologi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1948) va prezidenti (1970—75). Kembrij universitetini tugatgan (1936). Shu universitet professor (1952-yildan), Lester universiteti rektori (1971-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nerv hujayralari fiziologiyasi, nerv qoʻzgʻalishi va tormozlanishi mexanizmlarini oʻrganishga oid. Biopotensiallarning hosil boʻlishi hujayra membranalari orqali ionlarning oʻtkazilishi bilan bogʻliq ekanligini nazariy va eksperimental isbotlab bergan. Nerv tolalarida potensiallar taʼsiri mexanizmlarini tadqiq qilish maqsadida membranalarda potensiallarni oʻlchaydigan original usulni ishlab chiqqan. Nerv impulslari hosil boʻlishida ion gradiyentlarining ahamiyati toʻgʻrisidagi asosiy nazariya muallifi. Nobel mukofoti laureati (1963; hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1914-yilda tugʻilganlar
5-fevralda tugʻilganlar
20-dekabrda tugʻilganlar
1998-yilda vafot etganlar