MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qaynash

Qaynash — suyuqlikning butun hajm boʻyicha shiddat bilan bugʻga aylanish jarayoni. Suyuqlikda hamisha erigan gazlar mavjud boʻlib, ular idishning tubi va devorlarida hamda suyuqlik ichida muallak silchib yurgan chang zarralarida mayda mayda pufakchalarni hosil qiladi. Temperatura koʻtarila borgan sari pufakchalardagi toʻyingan bugʻ miqdori va bosimi orta boradi. Itarib chiquvchi kuch taʼsirida pufakchalar yuqoriga qalqib chiqadi. Agar suyuqlikning yuqorigi qatlamlari temperaturasi pastroq boʻlsa, koʻtarilayotgan pufakchalardagi bosim tez kamayadi va shunchalik tez puchqayib qoladi. Pufakchalarning devorlari bir-biriga urilib oʻziga xos shovqin chiqaradi. Pufakchalar ichidagi toʻyingan bugʻ bosimi suyuqlikdagi bosimga tenglashgach, pufakchalar puchqaymasdan koʻtarila boshlaydi, shovqin ham toʻxtaydi va qaynash boshlanadi. Barqaror qaynash jarayonida suyuqlikning temperaturasi oʻzgarmaydi. Suyuqlikka berilayotgan butun energiya (issiklik energiyasi) suyuqlikni bugʻga aylantirishga sarf boʻladi. Oʻzgarmas bosim ostidagi suyuqlikning qaynash. jarayoni yuz beradigan temperatura qaynash temperaturasi (G) deb ataladi. Qaynashtrasi toʻyingan bugʻ temperaturasi (toʻyinish temperaturasi) ga teng boʻladi. Har xil moddalar turli temperaturada qaynaydi.
Qayragʻoch

Qayragʻoch — qayragʻochdoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxtlar turkumi, manzarali oʻsimlik. Asosan, Oʻrta Osiyo va Ozarbayjonda oʻsadi. 80120 (400–500) yil yashaydi. Qayragʻoch yorugsevar, qurgʻoqchilikka chidamli, sovuqqa chidamsiz. Togʻlarning 1500 m gacha baland yerlarida ham uchraydi. Oʻzbekistonda Qayragʻochning poʻkak Qayragʻoch, pakana Qayragʻoch, maydabarg Qayragʻoch, silliq Qayragʻoch, bujun Qayragʻoch, dala Qayragʻochi, ayniqsa, sada Qayragʻoch va asl Qayragʻoch (gujum) yoki androsov Qayragʻoch keng tarqalgan. Bu Qayragʻochning boʻyi 10–15 m, shoxshabbasi qalin, sharsimon, barglari ketmaket joylashgan, tuxumsimon. Martapr. oylarida gullab urugʻlaydi. Gullari ikki jinsli. Urugʻi yongʻoqcha (danakcha). Quyuq soya berishi va chiroyli koʻrinishi tufayli Gʻarbiy va Oʻrta Osiyoda, Zakavkazyeda hovli, bogʻlarda, xiyobonlarda oʻstiriladi. Qayragʻochning hamma turlari oʻrmonlar, parklar, ihota daraxtzorlari barpo etish uchun ekiladi. Yogʻochi duradgorlikda turli buyumlar yasashda, asbobsozlik, uskunasozlik va mashinasozlikda ishlatiladi. Urugʻi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi.

 

Qayragʻochdoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Qayragʻochdoshlar

Qayragʻochdoshlar — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Daraxt va butalardan iborat. Barglari oddiy, tishli, asimmetrik, navbatlashib oʻrnashgan. Gullari ikki yoki bir jinsli, qalqonsimon toʻpgulga yigʻilgan, baʼzan yakkayakka joylashgan. Gulqoʻrgʻoni oddiy, 3—8 bargchali. Mevasi qanotcha, yongʻoqcha yoki danakcha. Q. 13 turkum (140 tur)dan iborat. Har ikkala yarim sharda tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turkumi (10 turi) uchraydi, shundan 9 turi ekiladi. Sadaqayragʻoch, gʻujum qayragʻoch, burj yoki Oʻzbekiston qayragʻochi, poʻkak qayragʻoch va qatrangʻining ahamiyati katta.

Qayragʻochdoshlar
Qayroq

Qayroq — jismi sadolanuvchi (idiofon) urma cholgʻu. Oʻzbek, tojik, uygʻur va boshqalar Sharq xalqlarida tarqalgan. Asosan, raqqos(a), dorboz, yogʻochoyoq oʻyinchilar tomonidan qoʻllaniladi. Qayroq ikki juft silliq yupqa toshdan iborat. Xorazmda Qayroqni tosh va metall boʻlaklari tashkil etishi mumkin. Ijrochi har bir qoʻliga bir juftdan Qayroq olib ularni bir-biriga urib sadolantiradi. Qayroqda raqs harakatlariga mos turli usullar (koʻpincha "rez") hosil qilinadi. Buxoroda "Qayroqbozi", Xorazmda "Orazibon", "Norim-Norim" kabi Qayroq joʻrligida ijro etiladigan raqslar mashhur. Ispaniya, Italiya, Lotin Amerika xalqlarida keng tarqalgan (hozirda, simfonik orkestr va baʼzi ansambllar tarkibiga kirgan) kastanetalar Qayroqga yaqin. U kichik qoshiqsimon, yapaloq boʻlib, qattiq yogoch yoki plastmassadan yasaladi.
Qayroqsoy

Qayroqsoy — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Xoʻjaipokning oʻng irmogʻi. 2860 m balandlikda, Boysuntogʻning sharqiy yon bagʻridagi buloqdan boshlanadi. Gumatak jilgʻasining quyilishidan (chapdan) Kelkensoy deb ataladi. Uzunligi 27 km, suv yigʻish maydoni 204 km².

Oʻzbekistondagi daryolar
Surxondaryo viloyati
Guliston (shahar)

Guliston (1957 Qayroqum, 1957-1962 – Xo'jent, 1962-2015 Qayroqqum, ) — Tojikiston Respublikasi Sugʻd viloyatidagi shahar (1963-yildan). Qayroqqum suv ombori sohilida, Xoʻjand temir yoʻl stansiyasidan 8 km masofada joylashgan. Aholisi 42,3 ming kishidan ziyod (2013-yillar oʻrtalari).

Sanoati 
Qayroqqum GES, gilam toʻqish, un tortish, uysozlik kombinatlari, qurilish tashkilotlari, temir-beton konstruksiyalari zavodi, baliqchilik xoʻjaligi, dam olish uyi, turistik baza faoliyat koʻrsatadi.

Aholisi 
Qayroqqum aholisi 2013-yil 1-yanvarda 42,300 kishini tashkil qildi. Shahar tarkibiga kiruvchi manzilgohlar:
 Adrasman — 14 200 kishi.
 Zarnisor — 2 100 kishi.
 Kansay — 5 200 kishi.
 Naugarzan — 500 kishi.
 Sirdaryo — 2 200 kishi.
 Chorux-Dayron — 3 400 kishi.
Shunigdek Qayroqqum markazida 14 700 kishi istiqomat qilishadi.

Manbalar 

 

Tojikiston shaharlari
Qayroqqum zilzilasi

Qayroqqum zilzilasi — 1985-yil 13oktabrda Namangan seysmogen zonasining jan.gʻarbida joylashgan Qayroqqum suv ombori yonida sodir boʻlgan. Epitsentrda zilzila kuchi 8 ball, magnitudasi 6,1 ni tashkil qilgan. Zilziladan suv ombori toʻgʻoni zarar koʻrmagan, lekin Xoʻjand shahriga va uning atrofidagi qishloqlarga katta zarar yetgan. Hozirgi zamon tektonik harakatlari natijasida Digmay, Oqchon va Ruhan adirlarida oʻsib borayotgan yosh antiklinal strukturalarning Qurama togʻlari tomonidagi kuchlanishlar bosimi taʼsirida yer ostidagi neogen davri tuzgipsli (3000 m) qatlamlarning uzilmalar boʻiicha goh pastga, goh yuqoriga siljishi yer qimirlashiga sabab boʻlgan. Bunday siljishlar 7 km chuqurlikda kuzatilgan. Odatda, tuzgipsli qatlamlarda seysmik toʻlqinlar tarqalishi ancha sust kechadi, shuning uchun bunday joylarda zilzilalarning qaytalanishi (aftershoklar) kam boʻladi. Bu jarayon 1967-yildagi 7 balli Supatogʻ zylzilasi paytida ham kuzatilgan. Zilzila kuchi Bekobodda 6—7 ball, Ashtda 6 ball, Olmaliqda 5 ball, Isfara va Qoʻqonda 3—4 ball bilan sezilgan.

    

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Qayroqqum madaniyati

Qayroqqum madaniyati — jez davri arxeologik madaniyati (miloddan avvalgi 2-ming yillikning 2-yarmi — miloddan avvalgi 6—3-asrlar). Fargʻona va Zarafshon vodiylari hamda Toshkent vohasida tarqalgan. Xoʻjand (Tojikiston) yaqinidagi Qayroqqum mavzei nomidan olingan. Boʻlajak Qayroqqum suv ombori oʻrnida A.P. Okladnikov, B.A. Litvinskiy, V.A.Ranovlar tomonidan Qayroqqum madaniyatiga oid manzilgohlar topilgan (1954). Qayroqqum madaniyati yodgorliklari Andronovo madaniyati va Tozabogʻyop madaniyati yodgorliklari bilan oʻxshash boʻlib, shu bilan birga Fargʻonadagi Chust madaniyati va jan.dagi dehqonchilik madaniyatlari bilan mustahkam aloqada boʻlgan. Qayroqqumdan turar joy qoldiqchari, tosh oʻchoklar, jez va misdan yasalgan roʻzgʻor buyumlari va jangovar qurollar, sopol idishlar, bolta, pichoq, tesha, oʻqyoylar, paykonlar, qarmoqlar koʻplab topilgan. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. Konchilik va metall eritish rivojlangan. Sopol idishlar qoʻlda yasalib, dagʻal ishlov berilgan.

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Qayroqqum suv ombori

Qayroqqum suv ombori — Fargʻona vodiysining gʻarbiy qismidagi gidrotexnika inshooti (Tojikiston va Oʻzbekiston hududida). Sirdaryoni toʻsgan Qayroqqum gidrouzeli toʻgʻoni bilan hosil qilingan; 1956—58 yillarda toʻldirilgan. Suv yuzasi maydoni 513 km², foydali hajmi 2,6 mlrd. m³. Uzunligi 60 km, maksimal eni 20 km, oʻrtacha chuq. 8,2 m, maksimal chuq. 30 m. U Sirdaryo oqimini mavsumiy, qisman koʻp yillik tartibga soladi, doimiy sutorish maydoni 475 ming ga dan ortiq. Qayroqqum suv omborio. tarkibiga quvvati 426 MVt boʻlgan GES, toʻgʻon gidrouzeli, umumiy uz. 27 km boʻlgan chap qirgʻoq marza dambalari, suv osti zonasini gorizontal va vertikal drenajlovchi nasos qurilmalari kompleksi kiradi. Suv omboridan suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s boʻlgan Xoʻjabaqirgʻon (chap qirgʻoq) va Samgʻor (oʻng qirgʻoq) sugʻorish nasos styalari suv oladi.

Suv omborlari
Oʻrta Osiyo
Qayravon

Qayravon ( al-Qayrawān; ) — Tunisning sharqiy qismidagi shahar, Qayravon viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 110,3 ming kishi (1998). Mamlakatning muhim tarixiy, diniy, savdohunarmandchilik va turizm markazi. Transport yoʻllari chorrahasi. Sellyulozaqogʻoz zavodi, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Gʻalla, jun bilan savdo qilinadi. Q. — badiiy hunarmandchilik markazi. Metall, teridan turli buyumlar yasaladi, gilam toʻqiladi.

Shaharga 670 yilda asos solingan. 7-asr oxirlarida Magʻribdagi Umaviylar noiblarining qarorgohi boʻlgan. 800— 909 yillarda Agʻlabiylar davlati poytaxti, oʻsha davrda shahar ayniqsa rivoj topgan. Fotimiylar tomonidan poytaxt Mahdiya shahriga koʻchirilgach, Q.ning mavqei pasayib bordi. Shahar Tunisda islom dinini yoyish markazi boʻlib qoldi. 1057 yilda shahar badaviylar tomonidan vayron qilindi. 13-asrda barbarlarning Xafsiylar sulolasi tomonidan tiklangan. Q.ni 1881 yilda fransuz qoʻshinlari bosib olgan. 1956 yildan mustaqil Tunis davlati tarkibida.

Madina qismi ichki hovli va yassi tomli anʼanaviy uylardan iborat. Shahar shinakli qalʼa devori bilan oʻralgan (761, 11-asr oxiri, 13-asr, 18-asr boshlari). Ustunlari koʻp katta xona, ravoklar bilan oʻralgan hovli va minorasi boʻlgan Sidi Oqba masjidi (Katta masjid, 670 yilda asos solingan.

9-asrda qayta qurilgan), "Uch eshikli masjid", islom sanʼati muzeyi bor. Shuningdek, ispanmagʻrib, turk sanʼati anʼanasida qurilgan meʼmoriy obidalar ham saqlangan. Madinadan jan.da zamonaviy jamoat va maʼmuriy binolar qurilgan. Q. atrofida hokimlar qarorgohlari — shaharlar xarobalari: Qasr alQadim, Sabr alMansuriya va h.k. saqlangan. Q. — Magʻrib musulmonlarining ziyoratgohi.

 

Aholi punktlari
Tunis shaharlari
Muqaddas shaharlar
Qaysa

Qaysa, pashtak — butunligicha danaksiz quritilgan oʻrik. Q. tayyorlash uchun yaxshi pishgan oʻrik danagi bilan 2—3 kun soʻlitilgach, danagi meva bandi oʻrnidan siqib chiqariladi va oltingugurt bilan dudlanadi, soʻngra oftobda, maxsus kamera yoki shkaflarda quritiladi. Danagi oʻrniga chaqilgan magʻiz yoki yongʻoq solib quritilgani juda qadrlanadi. Tarkibida 50—55% qand bor.

Oʻrik
Qayseri

Qayseri — Turkiyadagi shahar, Anadolu yassitogʻligining markaziy qismida joylashgan. Qayseri elining maʼmuriy markazi. Aholisi 524,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Yirik ip gazlama kti, samolyotsozlik, kimyo zdlari mavjud. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoatlari rivojlangan. Qoʻrgʻoshinrux zavodi ishlab turibdi. Q. gilam toʻqishning qadimiy markazlaridan. Arxeologiya muzeyi bor. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—16-asrlarga oid juda koʻp masjid, madrasa, maqbaralar saqlangan.

 

Aholi punktlari
Turkiya shaharlari
Qayta qurish

Qayta qurish – 20-asrning 80-yillari oʻrtalarida keng isteʼmolga kirgan tushuncha; SSSRda totalitar tizimni isloh yoʻli bilan oʻzgartirishga qaratilgan harakatni anglatgan. Qayta qurish siyosatining maqsadi va vazifasi mamlakatda toʻplanib qolgan ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy, madaniy va mafkuraviy sohalardagi muammolarni „qayta qurish“ yoʻli bilan hal etishdan iborat boʻlgan. M. S. Gorbachyov boshchiligida KPSS rahbariyatining bir qismi tomonidan boshlangan bu siyosat mamlakat hayoti va umuman jahonda maʼlum oʻzgarishlar sodir boʻlishiga olib keldi (oshkoralik, siyosiy plyuralizm, „sovuq urush“ning tugashi va h.k.). Qayta qurishniamalga oshirishdagi qarama-qarshilik va norozichilliklar natijasida 80-yillarning oxiri – 90-yillarning boshidan mamlakat hayotining barcha sohalarida boʻhronlar kuchayib ketdi. Bunga shu davrda turli respublikalarda boʻlib oʻtgan siyosiy voqealar, milliy nizolarning ayrim joylarda ixtilofli tus olishi misol boʻladi.

Qayta qurish sobiq SSSRda toʻplanib qolgan muammolarni toʻla hal etishga xizmat qilmadi. Mustaqillik, demokratiya va erkinlik gʻoyalariga toʻgʻri kelmaganligi tufayli ham amaliy samara bermadi. Oxir oqibatda KPSS ning halokati va SSSR ning tugashiga muayyan turtki boʻldi.
Qaytar jarayonlar

Qaytar jarayonlar (fizikada) — avval bir yoʻnalishda, soʻngra teskari yoʻnalishda sodir boʻlib, sistema oʻzining boshlangʻich holatiga qaytib kelganida tashqi muhitda hech qanday oʻzgarish yuzaga kelmaydigan fizik jarayonlar. Ideal (ishqalanishsiz va noelastik urilishsiz) sharoitda sodir boʻladigan hamma sof mexanik jarayonlar qaytuvchan boʻladi. Mutlaqo ishqalanishsiz hamda mutlaq elastik tarzda roʻy beradigan urilishlarsiz sharoitda energiyaning maʼlum qismi issiqlik energiyasiga aylanadi.

Cheksiz sekinlik bilan oʻtadigan issiklik harakatiga bogʻliq boʻlgan jarayon ketmaket muvozanatli holatlarning uzluksiz qatoridan iborat va qaytuvchan boʻladi. Real sharoitlarda esa har qanday jarayon chekli tezlikda yuz beradi va energiyaning sochilishi tufayli susayib borish bilan kechadi. Qaytar jarayonlar nazariyasi statistik fizikada oʻrganiladi.

    

Fizika
Qaytarilish

Qaytarilish — q. Oksidlanishqaytarilish reaksiyalari.

Kimyo
Qaychi

Qaychi — turli materiallarni kesish (qirqish) uchun ishlatiladigan asbob. Dastlabki Q. bir-biriga egiluvchan yoysimon metall plastina bilan biriktirilgan ikki pichokdan iborat boʻlgan, hozirgi Q.larga oʻxshash (sharnirli biriktirilgan 2 pichoqdan iborat) Q. miloddan avvalgi 8-asrda Yaqin Sharqda yaratilgan va asta-sekin takomillashtirib borilgan. Hunarmandchilik (kosibchilik, tikuvchilik, tunukasozlik, bogʻdorchilik va boshqalar kasblar) rivojlangan sari Q.ning turi ham koʻpaya borgan (chevarlar Q.si, tok Q, tunuka Q. va boshqalar). Sanoat rivojlana boshlagach (18-asr 60-yillaridan boshlab), mexanik Q.lar paydo boʻddi. Keyinchalik (19-asr 30—40 yillari) elektr Q.lar yaratildi. Hozir Q.ning dastaki, mexanik va elektr turlari mavjud.

Dastaki Q. bilan mato, qogʻoz va boshqalar materiallar kesiladi. Uning roʻzgʻorda, chilangarlikda (1rasm), tunuka qirqishda, tikuvchilikda, tibbiyotda va boshqalar maqsadlarda ishlatiladigan xillari bor. Mexanik Q. turli materiallarni qirqish uchun moʻljallangan Q.li qurilmalar, disksimon hamda toʻgʻri pichoqlari boʻlgan muqim (statsionar) va koʻchma qurilmalardan iborat. Bularga stul va richagli qurilmalar kiradi (2rasm). Stul qurilma dastaki Q.dan yuqori dastasining uzunligi (400–800 mm), pastki dastasi toʻgʻri burchak ostida egilib, uchi oʻtkirligi bilan farq qiladi. Ular bilan 2–3 mm gacha qalinlikdagi metallar kesiladi. Richagli qurilma ikkita choʻyan stoyak va stoldan iborat. Stolga yon tomonidan qoʻzgʻalmas pichoq biriktirilgan, richagga ustki pichoq mahkamlangan. Kesiladigan list planka bilan richagga qisiladi. Richagli qurilma bilan 2–3 mm gacha qalinlikda va 1050 mm uzunlikdagi metall listlar kesiladi.

List va polosa materiallar, trubalar, shakldor prokat profilli trubalar va boshqalar materiallar kuchliroq elektr Q.lar bilan kesiladi. Bular ish organlarining tuzilishiga qarab, gilotin (parallel), alligator (richagli), diskli va boshqalarga boʻlinadi. Ular yordamida 60 mm gacha qalinlikdagi poʻlat listlarni, 170 mm gacha diametrli doira prokatlarni kesish mumkin.
Qalay rudalari

Qalay rudalari — tarkibidagi qalay miqdori va birikmalari undan qalayni ajratib olishga texnik imkoniyat yetarli va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Sanoat ahamiyatidagi Qalay rudalarining koʻp qismi (85%) asosiy minerali boʻlgan kassiterit (8п 78,8% gacha) va stannin (27,5% 8п) dan iborat. Stanninni boyitish va undan 8п ajratib olish qiyin boʻlgani uchun undan kam foydalaniladi. Qalayning kaltsiyli borati — nordensheldin (43,5% Зп) baʼzida sanoat ahamiyatiga ega boʻlishi mumkin. Qalay rudalari koʻpincha jamlanma xom ashyo boʻlib, tarkibida \У, Ве, Гл, Та yoki Си, Р, 2п, А§ uchraydi. Hosil boʻlish sharoitiga qarab Qalay rudalari endogen (tub) va ekzogen (sochma) konlarga boʻlinadi. Alyumosilikat tarkibli jinslarda shakllangan Qalay rudalarining tub konlari genezisi va mineral tarkibiga koʻra pegmatit, kassiteritkvars va kassiteritsulfid formatsiyalariga boʻlinadi. Pegmatit formatsiyali konlar genetik jihatdan nordon granitlar bilan bogʻliq. Bunday konlarda kassiteritning yirik kristallari notekis toʻplangan yoki ayrim aralashmalar holida boʻladi. Bunday konlar sanoatda katta ahamiyatga ega boʻlmaydi, baʼzan koʻp tarkibli xom ashyoning manbasi boʻlishi mumkin. Kassiteritkvars formatsiyali konlar yuqori trali gidrotermal hosilalarga mansub boʻlib, nordon va oʻta nordon granit magmalari intruziyalari bilan genetik jihatdan bogʻliq. Bu formatsiya konlarida yirik kassiteritlar boʻladi (8 dan tashqari, \У, Та, Ве va boshqalar uchraydi). Qalay olinadigan asosiy manbalardan biri kassiteritsulfid formatsiyali konlar, ular kichik nordon intruziyalar rivojlangan, baʼzan esa, vulkan formatsiyalari bilan bogʻliq rayonlarda mavjud. Qalay rudalarining endogen konlari orasida mineral tarkibi, texnologik xususiyatlari, amaliy ahamiyati boʻyicha: kassiteritgreyzenli, kassiteritkvarsli, kassiteritskarnli, kassiteritsilikatli, kassiteritsulfatuzlisulfidli sanoat tiplari farqlanadi. Qalay rudalari ekzogen konlari sochmalardan iborat. Ular orasida elyuviy, delyuviy, allyuviy, dengiz va koʻl qirgʻoqboʻyi sochmalari mavjud boʻlib, ular kassiterit kristallari va agregatlari qoʻshilgan qum, qumtuproq va shagʻal materiallari va yoʻldosh minerallardan tashkil topgan. Qalay rudalari turli sanoat tipidagi konlarda ruda jismlari oddiy va murakkab tomirlar, baʼzan shtokverklardan iborat. Ularning oʻlchami va shakli keng koʻlamda oʻzgarib turadi. Sochmalar qalinligi va shakli oʻzgaruvchan boʻlgan gorizontal yotgan qatlamlarni tashkil qiladi. Qalay rudalarining sochma konlari pegmatit va kassiteritkvars formatsiyalari konlarining nurashidan hosil boʻladi. Dunyo buyicha Qalay rudalari zaxiralarining 70% sochma konlarga toʻgʻri keladi. Asosiy resurslari Janubiy Sharqiy Osiyo mamlakatlari — Malayziya, Indoneziya, Tailand, Laos, Myanma hamda Boliviya, Braziliya, Avstraliya Ittifoqi, Nigeriya, Buyuk Britaniyada mavjud.

Metallurgiya
Mineralogiya
Qalamdon

Qalamdon — badiiy buyum; ichiga qalam va boshqalar asboblar solib qoʻyiladigan quticha. Amaliy bezak sanʼatida kandakori, oʻymakori, naqqoshlik bilan ziynatlanadi. Ayniqsa, lokli miniatyura usulida bezatilgan qalamdonlar badiiy qimmatga ega.
Qalamjarsoy

Qalamjarsoy yoki Selsoy — suvsiz, koʻp qismi qurib qoladigan yoki quruq daryo. Oʻzbekistonning Samarqand viloyati Qo‘shrabot tumani va Navoiy viloyatining sharqiy qismisdan oqib oʻtadi.

Soy nomi ketma-ket: yuqori oqimida — Keskantol, keyin — Kattasoy, qolgan oqimlari — Qalamjar, Selsoy va Qalandarsoy kabi nomlarda oʻzgaradi.

Umumiy tavsif 
Soyning uzunligi 121 km, havza maydoni — 2610 km². Manbadan 10 km pastda oʻlchangan uzoq muddatli oʻrtacha suv sarfi 0,055 m³/s ni tashkil qiladi.

Daryo oqimi 
Keskantol Shimoliy Nurota tizmasi (aslida Nurota togʻlari) ning janubiy yon bagʻridan, Suyaltosh tarmogʻidan boshlanadi. Daryoning manbai Qora togʻi yaqinida joylashgan.

Manbasidan janubi-gʻarbiy yoʻnalish tomonga oqadi. Dastlabki qismda suv oqimi doimiy ravishda oqib turadi. Bu yerda daryo qirgʻoqlari boʻylab „Ganam“, „Qanir“, „Keskantol“, „Qoraboʻ“ aholi punktlari joylashgan. „Qoraboʻ“ va uning quyi qismidagi „Qoʻturbuloq“ posyolkasi oʻrtasida daryoning tez-tez qurib turuvchi qismi boshlanadi.

Qatagʻon posyolkasi tepasida daryo buriladi va shu yerdan umumiy gʻarb-shimol-gʻarbiy yoʻnalishda oqa boshlaydi. Keyingi qismdagi sohillari boʻylab Govxona, Shoʻrcha, Joʻsh, Oqmachit, Koris, Toʻra aholi punktlari joylashgan. „Oʻzbekiston  milliy ensiklopediyasi“ maʼlumotlariga koʻra Shoʻrchidan pastki qism Kattasoy, Joʻshdan pasti esa Qalamjarsoy, Qalandarsoy va Selsoy deyiladi. Bosh shtab xaritalarida Kattasoy nomi bu joydan keyin ham qoʻllaniladi va Qalamjarsoy (Selsoy) nomi soyga nisbatan Jilantamgʻali aholi punkti yaqinida Urganchi bilan qoʻshilgandan keyin qoʻllaniladi. Joʻshdan boshlab quruq daryo, baʼzi joylarda jar hosil qiladi.

Urganchi yaqinida, daryo qirgʻoqlari boʻylab Jilantamgʻali, Papani, Qoraqum, Soykechar, Jagʻarma Zulumsari, Oqqula, Yangibino aholi punktlari joylashgan. Qoraqum qishlogʻidan boshlab Qalamjarsoy oʻzani boʻylab harakatsiz koriz hosil qiladi.

Zulumsari va Oqqula aholi punktlari oraligʻida soy janubga bir oz qiyalik kasb etadi, soʻngra Yangibino aholi punkti yaqinida biroz shimolga nisbatan qiyalik hosil qiladi.

Hozirgi vaqtda „Yangiobod“ aholi punktining sharqida daryoning jarlik qismlari bir-biridan ajralib qolgan. Shimoli-sharqiy yoʻnalishdagi korizlar bir muddat davom etib, Nurota shahrining shimolida tugaydi.

Qalamjarsoy irmoqlari 
Kattasoyga „Xoʻjaboy“ (chapda) va „Oʻqbuloq“ (oʻngda) muhim mavsumiy irmoqlari quyiladi. Joʻsh va Jilantamgʻali aholi punktlarida mos ravishda oʻng irmoqlar Jalatar (mavsumiy) va „Urganchi“ Qalamjarsoyga qoʻshiladi (quyi oqimidagi quruq oʻzan nomi Beklarsoy).

Qalamjarsoyning chap irmogʻi Chuyasoy daryosi boʻlib, daryo Soykechar qishlogʻiga oqib oʻtadi, lekin hozir bu yerga quruq oʻzan sifatida ham yetib bormaydi. Oʻng tomondan esa bir oz pastroqda, „Ogʻzikeng“ suv oqimining quyidagi quruq Selsoyga yaqinlashadi.

Manbalar 

 
Oʻzbekistondagi daryolar
Navoiy viloyati daryolari
Samarqand viloyatidagi daryolari
Qalami

Qalami — 1) qoʻlda toʻqilgan yoʻlyoʻl gulli ip mato; qoʻlda yigirilgan ipdan olacharsh bir oz siyrakroq qilib tayyorlangan (oʻta ohorlangan iplar toʻqilish jarayonida vaqtvaqti bilan qalam bilan hoʻllanib turilgani uchun "Q." deb atalgan). Mato toʻqish jarayonida oq yoki och tanda iplar orasiga tutamtutam qizil, koʻk, toʻq yashil iplarni bir meʼyorda joylashtirilishi natijasida oqish mato zaminida ingichka rangbarang yoʻllar hosil qilingan. Q.dan erkaklarning yengil ustki kiyimi va boshqalar tayyorlangan. 20-asr boshlarida fkada toʻqilgan matolarning qoʻplab keltirilishi tufayli Q tayyorlash kamayib ketgan, faqat Ikkinchi jahon urushi davrida vaqtincha Q. mato tayyorlash ham qayta tiklangan; 2) sopol buyumlarga qalam yordamida chizib bezak yaratish usuli hamda shu usulda ishlangan bezak, naqsh.

Matolar
Qalampir

Qalampir — Solanaceae (Ituzumdoshlarga) mansub chala buta, buta yoki koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, sabzavot ekini. Yovvoyi holda Amerikaning tropik rayonlarida uchraydi. Issiqsevar oʻsimlik. Peru Q. i (), kolumbiya Q. i (), egilgan Q. i (С. гиевсеш), sabzavot Q. () yoki garmdori va boshqalar turlari bir yillik oʻsimlik sifatida hamma qitʼalarda oʻstiriladi. Sabzavot Q.i turining poyasi tik (1 m gacha), ildizi oʻqildiz, mevasi koʻp urugʻli, qizil, sariq, toʻq sariq, qoʻzoq, shakli turlicha. Mevasi tarkibida qand, quruq modda, S, V,, V2vitaminlari, karotin, alkoloidlar bor. Sabzavot Q.i platsentasi tarkibidagi kapsaitsin alkaloidi miqdoriga qarab chuchuk (qarang Bolgar qalampiri) va achchiq boʻladi. Uzbekistonda achchiq Q.ning "Margʻilon 330" va "Nafis" ("Pikantngy"), mayda mevali "Kelin tili" navlari koʻp ekiladi. Achchiq Q. qoʻzogʻining poʻsti yupqa, shakli maydauzunchoq. Gullaganidan keyin mevasi 35—40 kunda yetiladi. Uruti issiqxonalarga sepilib, ochiq yerlarga koʻchati ekiladi. Hosiddorligi 200 s/ga. Koʻk va pishgan (qizil) qoʻzoqlari xom holida isteʼmol qilinadi, ovqatga solinadi, sirkalash, tuzlash, konservalashda, quritilgan mevasi tolqoni ziravor sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda qandli diabet kasalligi hamda qonni suyultiruvchi davo sifatida, sanoatda shamollashga qarshi ishlatiladigan Q. malhamli mato ishlab chiqarishda foydalaniladi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Qalampir
Hindiston ziravorlari