MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tektonik sikllar

Tektonik sikllar (bosqichlar) — umumgeologik va tektonik voqealarning maʼlum ketma-ketligi bilan tavsiflanadigan, Yerning katta davr (100 mln. yildan ortiq)dagi geologik tarixi. Tektonik sikllar geosinklinalni platformaga aylantiradigan tektonik jarayonlarning maʼlum ketma-ketligi boʻlib, burmalanish davrlari bilan yakunlanadi. Geosinklinallarda juda aniq namoyon boʻlgan. Bunda sikl oʻta asosli intruzivmagmatik va asosli togʻ jinslari hosil boʻlishi va suv osti vulkanizmi, kalin choʻkindi qatlamlarning yigʻilishi va chuqur dengiz havzalarining hosil boʻlishi bilan boshlanadi. Orollar yoyi paydo boʻlib, andezitli vulkanlar hosil boʻladi, dengiz havzalari parchalanib boʻlaklarga ajraladi va burmali, surilmali deformatsiyalar boshlanadi. Soʻngra, molasslar — togʻlarning yemirilish mahsulotlari bilan toʻldirilgan togʻlararo toshqotgan, togʻ oldi va togʻ orasi bukilmalari bilan ajralgan burmali va burmaliqoplamli togʻ inshootlari shakllanadi. Bu jarayon regional metamorfizm, granit hosil boʻlishi yer yuzasiga liparitbazaltli vulkanlar otilib chiqishi bilan davom etadi. Voqealarning oʻxshash ketma-ketliligi: kontinental sharoitlarning, dengiz transgressiyasi bilan, soʻngra yana regressiya bilan almashinuvi, kontinental rejimning oʻrnatilishi va nurash poʻsti hosil boʻlishi platformalarda ham kuzatiladi. Bu jarayonda choʻkindilar tipi ham tegishlicha oʻzgarib boradi — avval kontinental, soʻngra laguna choʻkindilari, koʻpincha tuzli va koʻmirli qatlamlar, soʻngra dengiz chaqiq jinslari, sikl oʻrtasida karbonatli yoki kremniyli choʻkindilar, sikl oxirida esa yana dengiz, laguna yotqizikdari (tuzlar) va kontinental (baʼzan muzlanish) yotqiziklari hosil boʻladi. Bir geosinklinal zonasida intensiv burmalanish — siljish deformatsiyalari va togʻ hosil boʻlishi, asosan, shu zona ichkarisida yangi geosinklinal choʻkish zonasi paydo boʻlishi va platformada riftlar sistemasi avlokogenlar shakllanishiga koʻpincha muvofiq keladi. Tektonik sikllarning fanerozoydagi oʻrtacha davomiyligi 150— 180 mln. yil (tokembriyda Tektonik sikllar chamasi koʻproq davom etgan). Ushbu sikllar bilan bir qatorda yanada yirikroqlari (megatsikllar) — yuz mln. yillab davom etadi. Yevropada, qisman Shimoliy Amerika va Osiyoda kechki tokembriy va fanerozoyda quyidagi sikllar aniklangan: grenvil (oʻrta rifey); b aykal (kechki rifey — vend); kaledon (kembriy—devon); gersin (devon—perm); kimmeriy (trias — yura); alp (yura—boʻr—kaynozoy).
Tektonosfera

Tektonosfera — Yerning tashki qobigʻi, Yer poʻsti va yuqori mantiyani oʻz ichiga oladi. T. tektonik va magmatik jarayonlar hosil boʻladigan asosiy oblastdir. T. oʻzidagi tof jinslarining tarkibi va fizik xususiyatlarining vertikal va gorizontal har xilligi bilan farqlanadi.
Tektonofizika

Tektonofizika — tektonikaning tof jinslari qatlamlarida tektonik deformatsiyalar (burmalar, uzilmalar va boshqalar) vujudga kelishining fizik sharoitlarini oʻrganuvchi bulimi. T. bir turda tuzilmagan (mas., donali yoki qatlamli) Yer pustida sodir bulgan yirik deformatsiyalarni urganishda fizika va mexanikaning plastik deformatsiyalar va qattiq jismlar yemirilishi haqidagi tadqiqot natijalaridan foydalanadi. Tektonik deformatsiyalar uzok, vaqt va astasekin rivojlanganligi bois T.ning vazifasi — tog jinslarining plastik deformatsiyasining barcha bosqichlarini kuzatish, ularda Yer pusti uchun xos bulgan uzilishlarning tarqalishi va bu deformatsiyalarning oʻtish sharoitlarini hisobga olishdir. T. izlanishlarining asosiy maqsadi ilgari Yer poʻstida mavjud boʻlgan kuchlanish maydonlarida shakllangan tektonik strukturalar genezisini aniqlashdan iborat. T.ning ahamiyati shundaki, unda tektonik strukturalarning hosil boʻlish mexanizmi toʻgʻrisida toʻgʻri tasavvurga ega boʻlish — Yer poʻstida ularning tarqalish qonuniyatlarini oldindan koʻra bilishga imkon beradi. T.da tektonik jarayonlarning fizik modellash metodi keng qoʻllaniladi. T. tadqiqotlari natijasidan chuqur jarayonlar sabablarini oʻrganish, yer qimirlashni bashoratlash, qidiruv va qazish ishlari va boshqalarda foydalaniladi. "T." termini fanga rus geologlari V. V. Belousov, M. V. Gzovskiylar tomonidan kiritilgan (1954).
Aleksey Nikitich Tekuchev

Aleksey Nikitich Tekuchev (1900, Yuqorikurmayarsk — 1978) — fizik olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950); fizikamat, fanlari doktori (1945). Moskva universitetni tugatgan (1930). 1930-yildan boshlab Samarqand Pedagogika akademiyasida, Oʻzbekiston Davlat Universitetida (1945—56), Ryazan davlat pedagogika institutida  ishlagan. Ilmiy ishlari, asosan, geliotexnika masalalariga bagʻishlangan. U metall plyonkalarning optik xossalarini oʻrganib, bu plyonkalarning yorugʻlikni aks ettirish va yutish koeffitsiyentini aniklash usullarini ishlab chiqishga muvaffaq boʻlgan, sirtlarning nur yutish va kaytarish koeffitsiyentlarini aniqlagan.

1900-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Tele

Tele, tele (xitoycha: 丁零; pinyin: Dīnglíng, Wade-Giles: Ting-ling, Kaoçe (高車 basit: 高车; Gāochē), Chile (敕勒; Chìlè), Tiele (鐵勒 soddalashtirilgan xitoy yozuvi: 铁勒; Tiělè/Tʼieh-le) — ilk oʻrta asrlarda turkiy qabilalar katta bir qismining umumiy nomi. Ushbu etnonim ilk bora mil. IV asrga oid Xitoy manbalarida uchraydi. Ulardan maʼlum boʻlishicha, mil. VI asrgacha „tele“ atamasi Gobi choʻlining shimoli, Xingan togʻlari (Manjuriya)ning gʻarbi va Tyanshan togʻlari atrofidagi keng hududdan to Orol va Kaspiy dengizi boʻylarigacha tarqalgan turkiy qabilalarning umumiy nomi sifatida ishlatilgan. Ushbu yilnomalardan ayon boʻlishicha, Tele qabilalari dastlab mil. av. 1 ming yillikda di hamda chidi nomi bilan atalgan, keyinchalik esa, dili, chile, dingling, gaogyuy, soʻngra Tele deb atala boshlagan.

Xitoy yilnomalarida taʼkidlanishicha, bir qancha qabilalar oʻz etnik nomiga ega boʻlsalar ham, kelib chiqishi jihatidan Telelarga borib taqalib, quyidagicha nomlanar edilar: veyxo (uygʻur), yuange, seyanto (sir tardush), kibi, dubo (tuba), guligan (quriqan), dolange (telengut), pugu (bugʻu), bayegu (bayirqu), tunlo (toʻngra), hun, adye (adiz), soʻgye (izgil), xuyeye, baysi (oq si) va h.k. Suyshu nomli xitoy yilnomasida (7-asr) Tele qabilalariga mansub 50 ta qabila nomi keltiriladi. Xitoy yilnomalarida Telelarning tili hunlarimng tiliga oʻxshashligi qayd qilinadi. Ushbu maʼlumotga asoslanilsa ularning turkiy tilli xalq boʻlganligi maʼlum boʻladi.

Tele etnonimi boʻyicha turlicha fikrlar bildirilgan: 

1) bir qator tadqiqotchilar fikricha, Xitoy yilnomalaridagi Tele atamasining turkiy asli toles (toʻles, toʻlas) boʻlib, dastlab shu shaklda Urxun-Enasoy bitiktoshlari (VII—VIII-asrlar)da uchraydi va Turk xoqonligi (VI—VIII-asrlar) va Uygʻur xoqonligi (VIII—IX-asrlar) davrida ushbu davlatlarning sharqiy qanotini boshqarish ular vositasida amalga oshirilgan; 

2) I. Klyukin va L. Potapovning fikricha, Xitoy manbalaridagi Tele etnonimining asl turkiy shakli toʻlas emas, Tele boʻlgan; qadimiy Tele etnonimi hozir ham Oltoy va tuvaliklar orasida mavjud boʻlgan teleut, teles etnonimlarida koʻrinadi, yaʼni ushbu etnonimlarining negizi Tele boʻlib, qadimgi turk-moʻgʻul tillaridagi soʻz oxirida koʻplab yasaydigan qoʻshimchalar. t. s. undoshlari vositasida teleut va telesga aylangan; 

3) hozirgi yapon va xitoy olimlarining fikricha, di, dili, dingling, chile, tele kabi atamalar „turk“ etnonimining turli davrlardagi xitoycha talaffuzidir; 4) ayrim tadqiqotchilar fikriga koʻra, T. atamasining asli „turo“ yoki „tura“ boʻlib, qad. Eron manbalarida, shu jumladan, „Avesto“da koʻchmanchi qabila sifatida tilga olingan „tur“ kabilasi bilan aloqalidir. Ularning fikricha, ushbu „tur“ yoki „turo“ soʻzlaridan „turk“ etnonimi shakllangan.

Tele va toʻlas etnonimi hozirgi kunda ham tele, teli, teles, telek, toʻloʻs, doolos (doʻoʻloʻs), teleut shakllarida bir qancha turkiy xalqlar tarkibida uchraydi.

Manbalar 

 

Turkiy xalqlar
Osiyo tarixi
Teleboshqarish

Teleboshqarish - biron bir obyektning ishini nazorat qilish, agar zarur boʻlsa, ish rejimini oʻzgartirish, uning fazodagi xrlati yoki vaziyatini oʻzgartirib turish va boshqa uchun moʻljalangan boshqarish qurilmalari majmui. Telemexanikanint bir qismi. T.da operator (kompyuter) boshkariladigan obyektga yuboradigan kodlangan elektr yoki radiosignallar aloqa kanali orqali uzatiladi. T. signallari boshqariladigan obyektning avtomatik tizimi zanjiriga taʼsir etadi. T. operator yoki boshqa uzatish qurilmasining tashqi taʼsirini kodlangan signalga aylantiruvchi kodlash va signallarni ajratuvchi dekodlash qurilmalaridan iborat. Kodlash qurilmasi aloqa kanalida kodlangan signallarni uzok, masofaga uzatadi; dekodlash qurilmasi esa turli komandalarning signallarini turlarga ajratadi. T. diskret (uzlukli) va uzluksiz turlarga boʻlinadi. Diskret boshqarish tizimlarida avtomatikaning moye zanjirlarini tanlash va bu zanjirlarga taʼminlash manbalarini ulash yoki uzish uchun "ulash", "uzish" kabi turli komandalar uzatiladi. Uzluksiz boshqarish tizimlari ish bajaruvchi organlari uzluksiz koʻp turli vaziyatlarga ega boʻlgan mexanizmlar (mas., xarakatlanuvchi obyektning ruli)ni boshqaradi. Bunday organlarning vaziyati avtomatik tizimning biror zanjiridagi kuchlanish qiymatini oʻzgartirib boshqariladi. T. qoʻllaniladigan aloqa kanallarining soniga, seleksiya usullari ga va signallarning farqiga, apparatura turiga va konstruktiv jihozlanishiga qarab turlarga boʻlinadi. Bir necha aloqa kanali boʻlgan tizimlar boshqarish punkti bilan boshqariladigan obyekt orasidagi masofa uncha katta boʻlmagan hollarda qoʻllanadi. Masofa ortgan sari bir kanalli aloqa tizimidan va ancha murakkab kodlash, dekodlash qurilmalaridan foydalaniladi. T.dan havoda, yer ustida, suvda harakatlanuvchi obyektlarning harakatini (uchishini) yoki zaryadlarni portlatishni masofada turib boshqarishda ham foydalaniladi (qarang Radiotelemexanika).
Televizion antenna

Televizion antenna - televizion tasvir signallari va tovushni qabul qilish yoki uzatish uchun % moʻljallangan qurilma. Uzatuvchi va qabul qiluvchi; metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydigan turlari bor. Uzatuvchi Televizion antenna, odatda, gorizon s tal simmetrik vibratorlar tizimidan iborat. Vibratorlarning joylashishi yoʻnalganlik diagrammasi (YD)ning shakli (qarang Antenna) va kuchaytirish koeffitsiyenti (KK) bilan aniklanadi. Uzatuvchi Televizion antenna yoʻnalganlik diagrammasi gorizontal tekislikda doiraviy, vertikal tekislikda esa yaproq shaklida boʻladi. Agar antenna tayanchining koʻndalang kesimi va kuchaytirish koeffitsiyenti kichik boʻlsa, metrli diapazonda turniket tipidagi (koʻp kavatli) Televizion antenna qoʻllaniladi. Metrli diapazonda uzatuvchi Televizion antennaning kuchaytirish I koeffitsiyenti 12—15, detsimetrlida bir necha oʻn birlikka teng boʻladi.

Qabul qiluvchi Televizion antennaning individual (tashqi yoki xonaga oʻrnatiladigan) va umumiy foydalaniladigan xillari bor. Ular bir yoki kup kanalli, keng polosali boʻladi. Umum foydalaniladigan antennalar bir yoʻnalishli boʻlib, metrli va detsimetrli diapazonda ishlaydi. Metrli diapazondagi signallarni bemalol qabul qilish mumkin boʻlgan joylarda bir kanalli tashqi individual antennalar, qiyin qabul qilinadigan (telemarkazdan uzok.) joylarda detsimetrli antennalar qoʻllaniladi. Xonaga oʻrnatiladigan antennalardan telemarkazga yakin joylardagina foydalaniladi. Bularga metrli diapazonda ishlaydigan teleskopik (qisqaribuzayadigan) va lentasimon antennalar kiradi. Televizion koʻrsatuvlarni yer sunʼiy yuldoshi orqali uzatishda parabolik koʻzguli antenna tizimi ishlatiladi.
Televizion sanʼat

Televizion sanʼat - borliq ni televideniye orqali tasvirlovchi sanʼat turi. Televizion sanʼat "badiiy televideniye" ahamiyatini bildiruvchi atama sifatida qoʻllaniladi. Sanʼatning boshqa turlari (kino, teatr, adabiyot, tasviriy sanʼat, musiqa va boshqalar) bilan toʻqnash holda yuzaga kelgan. Televizion sanʼat nafakat ularning asosiy tasviriy ifoda vositalarini meros qilib oldi, balki tasvirlanayotgan voqeaga maksimal yaqinlashuv, mahsulotlarni montaj qilish, boshlovchi yoki telekoʻrsatuv qatnashchilarining tomoshabinlarga murojaati, shuningdek, tomoshalarni davriy yoki seriallarga boʻlib koʻrsatishdek oʻziga xos sanʼat yaratdi. Televizion koʻrsatuvlarda maʼlum gʻoya va maqsad koʻzda tutiladi. Bu gʻoyani muayyan voqeahodisa zamirida amalga oshirish uslubiga qarab 2 yirik turga: informatsion (hujjatli) va badiiy televideniyega ajratiladi. Informatsion televideniyedagi turkum koʻrsatuvlarda voqelik hech bir ortiqcha boʻyoqsiz, tomoshabinga asl xrlida yetkaziladi ("Axborot", "Davr", "Yangiliklar" va boshqalar). Badiiy televideniyening mahsulotlari esa badiiy sanʼat va yuksak estetik talablarga javob beroladigan, voqelikni nafis sanʼat vositalari, obrazlar orqali ifoda etuvchi televizion drama va koʻrsatuvlarga asoslanadi (yana qarang Televideniye).

Sabohat Hayitmatova, Feruza Fayziyeva.
Televizion teleskop

Televizion teleskop - kuzatiladigan osmon yoritqichlarining tasviri teleskop texnika yordamida hosil qilinadigan astronomik qurilma. Birinchi marta 20-asr 50y.lari oʻrtalarida Oy va sayyoralarni, keyinchalik esa Yer sunʼiy yoʻldoshlari va boshqa kosmik obyekt (galaktika, tumanlik) larni kuzatishda qoʻllana boshladi. Televizion teleskop optik teleskota oʻrnatilgan uzatuvchi televizion trubka (superortikon, izokon, vidikon), videokuchaytirgich, aloka kanali va qabul qiluvchi televizion trubka (kineskop) dan iborat. Televizion teleskop spektrning ultrabinafsha, koʻrinma va infraqizil diapazonlarida ishlashi va kosmik obyekt tasvirini uzok, masofaga (kabel yoki efir orqali) uzata olishi bilan boshqa nur qabul qiluvchi vositalar (fotoplastinka, fotoelement)dan ustun turadi. Olingan videosignallarni qayta ishlashda avtomatik asboblardan foydalaniladi. Televizion teleskop birinchi marta 1952-yil Oyni (Buyuk Britaniya) va 1954-yil Marsni (AQSH) kuzatishda qoʻllanildi. Pulkovo rasadxonasida Televizion teleskop bilan 1956-yildan boshlab Oy tadqiq qilingan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Astronomiya institutida Televizion teleskop yoʻq. Bu yerda zaryad alokasiga asoslangan matritsali Quyosh teleskopi (PZS) ishlab turibdi (2004).
Telegraf

Telegraf (tele... va... graf) — 1) telegraf aloqanpt qisqartirilgan nomi; 2) telegrammalarni uzatish, qabul qilish va egasiga yetkazib berish bilan shugʻullanadigan ixtisoslashtirilgan aloqa korxonasi. Unda telegraf apparati, telegraf kommutatori, faksimil apparati, operatsiyalar zali, energetika qurilmalari va boshqa texnik jihozlar boʻladi. Telegraf viloyatlar markazlari va respublika markazida joylashdi. Oʻzbekistonda "Oʻzbektelekom" AKga qarashli Toshkent telegraftelefon styasi, viloyatlar markazlaridagi telegraftelefon styalari orqali Telegraf va telefon xizmatlari koʻrsatiladi.

Yana qara 

 Telegrafiya
Telegraf aloqa

Telegraf aloqa — diskret (harfraqamli) xabarlarni uzok, masofaga tez uzatish va qabul qilish hamda qabul punktida qayd etish; elektr aloqaning bir turi. Sim orqali uzatiladigan elektr signallar va simsiz radiosignallar orqali, telegraf apparati va fototelegraf (faksimil) apparat yordamida amalga oshiriladi. Telegraf aloqa elektr aloqaning bir turi sifatida 19-asr 30-yillarida paydo boʻlgan. Axborotlarni uzatishda dastlab (pochta aloqasidan tashqari) yorugʻlik va tovush signallaridan foydalanilgan (qarang Optik telegraf). Rossiyada 1832-yilda P.L. Shilling tomonidan telegraf apparati yaratilishi bilan Telegraf aloqaga asos solindi. Soʻngra B. S. Yakobi tomonidan elektromagnit telegraf apparati (1839) va harf bosish telegraf apparati (1850), S. Morze tomonidan elektromexanik telegraf apparati (1844) yaratilishi (qarang Morze apparati) Telegraf aloqaning rivojlanishiga yordam berdi. Oʻzbekistonda Telegraf aloqa 19-asr oxiriga kelib Toshkent Orenburg telegraf liniyasi ochilishi bilan boshlangan. Hozir "Oʻzbektelekom" aksionerlik kompaniyasi telegraf va telefon aloqani tashkil etadi. Oʻnlab shaharlar bilan Telegraf aloqa bogʻlangan.

Uzatiladigan xabarlarning turiga qarab, Telegraf aloqa umumiy foydalanish, abonent, idora, faksimil xillarga boʻlinadi. Umumiy foydalanish Telegraf aloqasi aloqa korxonalariga keluvchi telegrammalar, pul oʻtkazmalari va boshqalarni uzatish uchun xizmat qiladi. Abonent telegraf yordamida abonentlarning xonalariga bevosita oʻrnatilgan telegraf apparatidan foydalanib muloqotlar olib borish mumkin. Idora Telegraf aloqa si koʻplab hujjatli xabarlar uzatish va qabul qilishni talab qiladigan xalq xoʻjaligi tarmoqlari (temir yoʻl, transport, fuqaro aviatsiyasi va boshqalar) da tashkil etiladi. Faksimil aloqa (fototelegraf aloqa) rayem, grafik, matnlarni masofada turib uzatish uchun xizmat qiladi (qarang Faksimil aloqa).

Uzatishni tashkil etish usuliga qarab, Telegraf aloqa simpleks va dupleks turlarga boʻlinadi. Ikki telegraf styalari (yoki abonentlar) orasidagi simpleks Telegraf aloqa xabarlarni ikki tomonga navbat bilan uzatishga imkon beradi. Xabarlarni uzatish va qabul qilishda bitta telegraf apparatidan foydalaniladi.

Dupleks Telegraf aloqada axborot bir vaqtda ikkala tomonga uzatiladi (qarang Dupleks aloqa, Simpleks aloqa).

Axborotlarni uzatish uchun xizmat qiladigan Telegraf aloqaning telegraf apparatlari oxirgi styalari, kommutatsiya qurilmalari va kanallari telegraf tarmogʻini tashkil etadi.

Telegraf aloqada xabarlarni uzatish, qabul qilish va ishlash jarayonlarini avtomatlashtirish, ularga kompyuterlarni tatbiq qilish orqali Telegraf aloqa takomillashtiriladi.
Telegraf apparati

Telegraf apparati - telegraf aloqa oʻrnatishda elektr qurilma signallarini uzatish va qabul qilish uchun moʻljallangan qurilma. Birinchi elektromagnit Telegraf apparati rus olimi P. L. Shilling tomonidan ixtiro qilingan (1832) va amalda ishlatilgan. Dastlabki elektromagnit apparatlarda xabarlar siniq chiziklar koʻrinishida (qayd qiluvchi Telegraf apparati) yoki nuqtachiziqlar koʻrinishida (qayd qiluvchi Telegraf apparati) yoki nuqta va tirelar orqali (qarang Morze apparati) uzatilgan va yozib olingan. 20-asr oʻrtalarigacha elektromexanik Telegraf apparati ishlatilgan, 70y.lardan boshlab elektronmexanik Telegraf apparatidan foydalanildi, keyinchalik toʻliq elektron Telegraf apparati va fototelegraf apparat (faksimil apparat) paydo boʻldi.

Telegraf apparati uzatkich, qabul qilgich va tok manbaidan iborat. Telegraf apparatiga xabarlarni avtomatik uzatish va qabul qilish qurilmalari ham oʻrnatish mumkin. Qoʻzgʻalmas yassi tasvirlar (matn yoki jadval, sxema, grafika, fotosurat va boshqalar) faksimil apparat orqali uzatiladi (qarang Faksimil aloka).
Telegraf kodi

Telegraf kodi — telegrafiyada qabul qilingan shartli xos belgilar. Bunda har qaysi harf (yoki belgi) ga elektr toki elementar signallari uygʻunlashuvi toʻgʻri keladi. Agar belgilardagi signallar miqdori har xil boʻlsa, Telegraf kodi notekis kod (mas., Morze kodi), agar bir xil boʻlsa, tekis kod [mas., besh belgili (karrali) Bodo kodi] boʻladi (qarang J.M.E. Bodo, Bodo apparati).
Telegraf kommutatori

Telegraf kommutatori - telegraf apparatlari, liniya va kanallarini qoʻlda ulabuzish uchun moʻljallangan qurilma. Telegraf styalariga oʻrnatiladi, barcha chiqish va kirish liniyalari va kanallariga, telegraf apparatlariga ulanadi. Eng keng tarkalgan Telegraf kommutatori shnurli shtepsellar tiqiladigan uyalari boʻlgan vertikal paneldan iborat. Telegraf kommutatori kichik telegraf styalarida qoʻllanadi, yirik styalarda telegraf apparatlari, liniya va kanallarini ulabuzish amallari avtomatlashtirilgan.
Telegraf tarmogʻi

Telegraf tarmogʻi - oxirgi (abonent) punktlardagi telegraf qurilmalari (telegraf apparatlari), telegraf styalari hamda bu punktlar va styalarni birlashtiruvchi telegraf aloqa kanallari majmui. Telegraf tarmogʻi kanallari boʻyicha telegraf aloqa amalga oshiriladi. Telegraf tarmogʻining ichki (bir mamlakat hududida) va xalqaro (teleks); kommutatsiyalanuvchi (qarang Kommutatsiya) va kommutatsiyalanmaydigan (doimiy biriktirilgan); umumiy foydalanilgan (u boʻyicha telegrammalar uzatiladi); abonent telegraflash; idoraga tegishli (mas., temir yoʻl transporti, fukaro aviatsiyasi va boshqalar); faksimil aloka (fototelegraf) turlari bor. Telegraf tarmogʻi magistral tarmoqlar (mamlakatlar, oʻlkalar va viloyatlararo aloqa uzellari), hududiy yoki viloyatlararo (viloyatlar yoki tumanlar aloqa uzellari orasidagi) va mahalliy (oxirgi punktlar orasidagi) tarmoklarga boʻlinadi. Har qaysi hududda bosh (asosiy) uzel, viloyat va tuman aloka uzellari boʻladi. Telegraf tarmogʻi mamlakat yagona avtomatlashtirilgan aloqa tizimining tarkibiy qismi hisoblanadi.
Telegrafiya

Telegrafiya — telegraf aloqasini tashkil qilish tamoyillarini oʻrganish, telegraf signallarini uzatish usullarini ishlab chiqish va bu usullarni amalga oshirish uchun moʻljallangan apparatlarni yaratish bilan shugʻullanuvchi fan va texnika sohasi. Telegraf kanallari buyi’cha xabarlarni uzatish sifatini baholash bilan ham shugʻullanadi.

Asosiy vazifalariga kura, telegraf ilmiy-texnik fan sifatida quyidagi boʻlimlarni oʻz ichiga oladi: telegraf kodlari (uzatishda harfraqamli xabarlarni elektr signallariga va qabul qilishda aksincha aylantirish); oxirgi telegraf qurilmalari (telegraf apparatlari, transmitterlar va referforatorlar, signallarni uzatish va qabul qilish usullari, elektron va raqamli apparatlarni ishlab chikish); telegraf kanallari (liniya aloka vositalaridan samarali foydalanish, zarur parametrli kanallar qurish); telegraf tarmoqlari (abonentlar va oxirgi punktlarni ulash usullarini tanlash, telegraf styalarini eng qulay joylashtirish, abonentlarga xizmat koʻrsatish sifatini yaxshilash).

Telegraf boshqa aloqa turlaridan farqli ravishda harf, raqam va tinish belgilaridan iborat diskret (uzuquzuq) xabarlar bilan ish yuritadi. Uzatiladigan xabarlar ham diskret hisoblanadi. Umumiy aloqa nazariyasi va axborotlar nazariyasi Telegrafning nazariy asosini tashkil qiladi. Telegrafda ehtimollar nazariyasi va mantiqiy algebradan ham foydalaniladi. Faksimil aloqa tamoyillarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan fototelegrafiya telegrafning muhim yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.
Telekommunikatsiya

Telekommunikatsiya (tele... va kommunikatsiya) — signal, belgi, matn, tasvir, ovoz va boshqa turdagi axborotlarni uzatish, qabul qilish va qayta ishlash tizimlari majmui. Simli, radio, optik yoki boshqa elektromagnit tizimlaridan foydalanib amalga oshiriladi. Bir yoki bir necha turdagi, jumladan, telefon, telegraf, faksimil axborotlar va boshqa hujjatli xabarlarni, kompyuterlararo axborotlar almashinuvi, televizion va radiodasturlarni uzatishga moʻljallangan T.lar texnika vositalari toʻplami T. tarmogʻi deb ataladi.
Teleks

Teleks [tele... va ing. ex(change) —almashinuv] — abonentlar orasida ikki tomonlama bevosita telegraf xabarlar almashish uchun moʻljallangan xalqaro telegraf aloqa tarmogʻi. "Teleks" kommutatsiya telegraf styalari boʻlgan mamlakatlarning milliy telefaf tarmoqlarini birlashtiradi. Styalar kabel va radioliniyalar, shuningdek kosmik aloqa tizimidan foydalangan holda telegraf aloqa kanallari boʻyicha bir-biri bilan xabarlar almashinadi. Abonentlarni milliy, xalkaro va qitʼalararo kommutatsiya styalari avtomatik tarzda (abonent rakamini terib) yoki buyurtma boʻyicha (stya operatorlari opkali) ulaydi. Har qaysi abonent tomonda avtomatik tarzda javob beruvchi qurilmali startstop (ulashuzish) telegraf apparata va chaqiruv asbobi boʻladi. Jahondagi 150 dan koʻp mamlakat (shu jumladan Uzbekistan) milliy telegraf tarmoklarini birlashtiradi (2004).