Sarupul viloyati

Sarupul, shuningdek, Sari Pul (dari / pashtucha : سرپل) deb ham ataladi , Afgʻonistonning oʻttiz toʻrtta viloyatidan biri boʻlib, mamlakat shimolida joylashgan. Janubda Gʻor va Bomyon, sharqda Samangan, shimolda Balx va Juzjon, gʻarbda Faryob bilan chegaradosh. Viloyat 7 tumanga boʻlingan va 896 qishloqdan iborat. Uning 632 mingga yaqin aholisi boʻlib, u koʻp millatli va asosan qabila jamiyatidir. Viloyat 1988 yilda shimoliy afgʻon siyosatchisi Sayid Nasim Mihanparast koʻmagida tashkil etilgan.  Sar-e Pol shahri viloyat markazi sifatida xizmat qiladi.

2021-yilda Tolibon 2021-yilgi hujum paytida viloyat ustidan nazoratni qoʻlga kiritdi.

Tarixi 
 
16-asr boshlari va 18-asr oʻrtalari oraligʻida hudud Buxoro xonligi tomonidan boshqarilgan. U Ahmadshoh Durroniyga Buxorolik Murod begim tomonidan 1750-yilda shartnoma imzolangandan keyin berilgan va Durroniylar saltanati tarkibiga kiradi. Unda Durroniylar, keyin esa Barakzaylar sulolasi hukmronlik qilgan. Bu hudud 19-20-asrlarda olib borilgan uchta ingliz-afgʻon urushi davrida inglizlar tomonidan tegmagan. 1980-yillar Sovet-Afgʻon urushigacha taxminan yuz yil davomida tinch boʻlib qoldi.

Yaqin tarixi 
Afgʻonistondagi fuqarolar urushi davrida bu hudud Abdul Rashid Doʻstumga sodiq kuchlar tomonidan nazorat qilingan. U 1998 yilda Tolibon tomonidan bosib olingan. Aminulla Amin, Tolibonning qoʻlga olingan birinchi yuqori martabali aʼzosi, viloyatning sobiq gubernatori edi. 

Taxminan 2005-yildan beri Mozori Sharifda joylashgan va Sari Pol, jumladan, toʻrt viloyat uchun masʻul boʻlgan Shvetsiya boshchiligidagi Viloyatni qayta qurish guruhi (PRT) viloyatda idora va bir qancha qoʻshinlar tashkil qildi. Afgʻoniston Milliy Xavfsizlik Kuchlari (ANFS) soʻnggi oʻn yillikda kengayishni boshladi va xavfsizlikni asta-sekin Xalqaro Xavfsizlik Kuchlaridan (ISAF) oʻz zimmasiga oldi. Afgʻoniston-Turkmaniston chegarasini Afgʻoniston Chegara Politsiyasi (ABP) qoʻllab-quvvatlaydi, qolgan viloyatlarda qonun va tartibni NATO tomonidan oʻqitilgan Afgʻoniston Milliy Politsiyasi (ANP) taʼminlaydi.

2009-yilda viloyat politsiyasi boshlig‘i qurol-yarog‘lar viloyatning tinch tumanlari deb atalgan Sangcharak, Go‘sfandi va So‘zama-qal’a hududlari va uchta tumandan yig‘ilganini aytdi. Jangarilarga qarshi amaliyotlar chog‘ida politsiya boshlig‘i so‘nggi amaliyotlar chog‘ida taniqli Tolibon qo‘mondoni Mulla Nodir va yana 11 kishini hibsga olganini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, amaliyotlar chog‘ida odamlardan bir necha kilogramm gashish va afyun ham musodara qilingan. 

Sarupul viloyatida sayohatchilar uchun eng katta xavf yoʻl banditlari va oʻgʻrilari, buzuq militsionerlar va politsiyachilar va yoʻllardagi xavf boʻlib qolmoqda. Tolibonning viloyat boʻylab kichik kadrlari bor, lekin qoʻshni viloyatlarda kattaroq yordam tarmoqlariga tayanadi.

Taʼlimi 
 
Umumiy savodxonlik darajasi (6+ yosh) 2005-yildagi 12 foizdan 2011-yilda 23 foizga oshdi  Umumiy sof qabul darajasi (6-13 yosh) 2005-yildagi 22 foizdan 2011-yilda 46 foizgacha oshdi

Geografiyasi 
Sarupul togʻli viloyat, ayniqsa janubiy qismida. U 16,360 km maydonni egallaydi. Viloyat hududining toʻrtdan uch qismi (75 %) togʻli yoki yarim togʻli, yettidan bir qismi (14 %) esa tekisliklardan iborat. Viloyat 7 ta tumanga boʻlingan boʻlib, 896 ta qishloqdan iborat.

Demografiyasi 
2021-yil holatiga koʻra, viloyatning umumiy aholisi 632 000 ga yaqin.

Iqtisodiyoti 
Konchilik va qishloq xoʻjaligi viloyatning asosiy tarmoqlari hisoblanadi. Afgʻoniston hukumati Xitoy milliy neft korporatsiyasi (CNPC) bilan Amudaryo havzasida neft bloklarini oʻzlashtirish boʻyicha shartnoma imzoladi, bu loyiha yigirma yil ichida milliardlab dollar daromad keltirishi kutilmoqda; bitim shimoliy Sar-e Pol va Faryob viloyatlarida burgʻulash va neftni qayta ishlash zavodini oʻz ichiga oladi va Afgʻoniston hukumati tomonidan bir necha oʻn yilliklar davomida tuzilgan birinchi xalqaro neft qazib olish kelishuvidir.  Afg‘oniston neftini qazib olish 2012-yil oktabr oyida boshlangan bo‘lib, 2013-yilda bu ko‘rsatkich yiliga 1 million barobargacha oshishi kutilmoqda
Afgʻoniston viloyatlari