MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tir (maʼnolari)

Tir:

 Tir — Finikiya (hoz.
 Tir (inshoot) (frans. tir — otmoq) — qoʻlda oʻq otar yoki pnevmatik quroldan oʻquvmashqda va musobaqalarda nishonlarga xavfsiz otish uchun moʻljallangan sport inshooti.
Tirana universiteti

Tirana universiteti - Albaniyadagi yetakchi oliy oʻquv yurti va ilmiy tadqiqotlar markazi. 1957-yil tashkil etilgan. Tabiiy fanlar, tibbiyot, tarix, falsafa, iqtisodiyot, geol., texnologiya, huquq boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, kutubxonasi (500 mingga yaqin asar) bor. 12 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.
Tire

Tire ( — chiziqcha; choʻziq narsa) — hozirgi oʻzbek tilida keng qoʻllanadigan, gorizontal chiziqcha (—) shaklidagi tinish belgisi. Tire rus yozuvida 18-asrdan, oʻzbek yozuvida esa 19-asrning 70-yillaridan qoʻllana boshlagan. Aralash holda, yaʼni gapning boshida va oʻrtasida, shuningdek, yakka va takror (qoʻshaloq) holda qoʻllanuvchi tinish belgilaridan. Tire yakka holda qoʻllanganda, gaplar va gap boʻlaklarini ajratish, takror (qoʻsh Tire) holda ishlatilganda esa, maʼlum boʻlaklarni chegaralash, chegaralangan boʻlakning maʼnosini taʼkidlash, boʻrttirish, emotsionallikni oshirish kabi vazifalarni bajaradi.

Hozirgi oʻzbek tilida Tire sodda va qoʻshma gaplar tarkibida qoʻllanib, quyidagi vazifalarni bajaradi: a) gaplarni, gap boʻlaklarini ajratadi; b) gaplar, gap boʻlaklari va ayrim sintaktik tuzilmalarni chegaralaydi; v) turli xil maqsadlar — emotsional—ekspressiv holatlarni ifodalaydi; g) tushirib qoldirilgan ayrim boʻlaklar oʻrnini qoplaydi (Yaxshidan ot qolar, yomondan — dog’). Grammatik va intonatsion jihatdan mustaqil gap boʻlaklari har ikki tomondan Tire bilan ajratiladi. Bunda ajratilgan boʻlakning har ikki tomonidan qisqa pauza boʻladi (Togʻalarim — Egamberdi va Rahimberdi — meni bir-bir quchoqlab, ishga beriladilar. — Oybek). Tire ikki yoki undan ortiq atoqli otning birikuvidan tuzilib, biron tashkilot, muassasa, taʼlimot, narsahodisalar nomini anglatuvchi soʻzlar orasida (Karpov — Kasparov matchi, Boyl—Mariott qonuni), shuningdek, makon, zamon va miqdor chegarasini bildiruvchi ikki yoki undan ortiq soʻzlar (raqamlar) orasida ham (30—40y.lar, XIX—XX alar) qoʻllanadi.
Tireotoksikoz

Tireotoksikoz (lot. thyreoidea — qalqonsimon bez va toksikoz) — q. Buqoq.

  Qizlar balog'atga yetish davrida qalqonsimon bez fuksiyasi kuchayib "tireotoksikoz" xastaligi kelib chiqishi mumkin.Bu kassalikning yengil alomatlarida:tez jahl chiqishi,uyqusizlik,ishtahaning pasayishi,ko'p terlash paydo bo'lishi mumkin
Tireotrop gormon

Tireotrop gormon, TTG, tirotropin, tireostimullovchi gormon — odam va umurtqali hayvonlar gipofiz bezining oldingi boʻlagida ishlanadigan gormon. Qalqonsimon bez faoliyatini boshqaradi; uning asosiy gormonlari — tiroksin va triyodtironin ajralishi hamda sinteziga taʼsir etadi. Kimyoviy tabiatiga koʻra, glikoproteid, mol. m. 28000—30000. T.g. qalqonsimon bez follikulalarida tireoglobulin parchalanishini hamda krnga tiroksin va triyodtironin ajralishini kuchaytiradi. Follikulyar hujayralar koʻpayishiga, yod yutilishi va tiroksin sinteziga taʼsir etadi. T.g. sintezi va sekretsiyasini markaziy nerv sistemasi xamda gipotalamus boshqaradi. Qonda tireoid gormonlar miqdori oshganda T.g. sekretsiyasi tormozlanadi, natijada tiroksin va triyodtironin kam ajraladi. Adrenalin va kortikosteroidlar T.g. sekretsiyasini kamaytiradi.

Yana q. 

 Tiroksin
 Qalqonsimon bez
Tirik tugʻish

Tirik tugʻish - hayvonlarda nasl qoldirish xili. Tirik tugʻishda embrion ona organizmida rivojlanadi, odatda, yoʻldosh orqali bevosita uning xisobidan oziqlanadi va onadan birmuncha rivojlangan, tuxum pustidan xalos boʻlgan bola holida tugʻiladi. Tirik tugʻishning aksi, tuxum tugʻish hisoblanadi. Tirik tugʻish va tuxum tugʻish tarixiy oʻzaro bogʻliq; buning dalili sifatida tuxumdan Tirik tugʻish mavjudligini koʻrsatish mumkin. Tirik tugʻishda murtak urgochi organizm jinsiy yoʻllarida, bachadon (jinsiy yoʻllarning kengaygan qismi)da yoki jinsiy qinda rivojlanadi. Koʻpchilik hayvonlarda murtak sirtida murtak qobigʻi (xaltasi) hosil boʻladi. Ayrim boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, onixoforalar, baʼzi boʻgʻimoyoqlilar, ignaterililar, mollyuskalar, xordalilardan salplar, koʻpgina akulalar, lappak baliklar, baʼzi karptishlilar, qurbaqalar, toshbaqalar, kaltakesaklar va ilonlar, koʻpchilik sut emizuvchilar (yexidna, proyexidna, oʻrdakburundan tashqari) va odam uchun xosdir. Baʼzi oʻsimliklar ham tirik tugʻadi (yana qarang Tirik tugʻuvchi oʻsimliklar).

Manbalar
Tiritaka

Tiritaka (yun. Tyritake) — Bospor podsholigi shahri. Pantikapey (hozirgi Kerch)dan janubida joylashgan. Mil. av. 6-asrda yunonlar tomonidan asos solingan. Mil. 1 —3-asrlarda yirik baliq ovlash markazi. Arxeologik qazishlar natijasida shahar mudofaa devorlari, turar joy qoldiklari, xoʻjalik va maishiy buyumlar va boshqa topilgan. Mil. 4-asrning 2yarmida T. aftidan gunnlar hujumi oqibatida vayron boʻlgan, biroq, undagi hayot ilk oʻrta asrlarga qadar davom etgan.
Tirichmir

Tirichmir - Hindukush togʻ sistemasining eng baland choʻqqisi, Pokistonning shimolida. Bal. 7690 m. Kristall jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlarida muzliklar va firnlish maydonlar bor.

 
Togʻlar
Tirishish

Tirishish — muskullarning toʻsatdan gʻayriixtiyoriy ravishda qisqarishi. T. nerv sistemasi kasalliklarida (tutqanoq, qoqshol, nevrozlar), zaharlanish, moddalar almashinuvi va ichki sekretsiya bezlari ishi buzilganda roʻy beradi. Kelib chiqish sababiga koʻra, T. epizodik, tasodifiy boʻlishi yoki hafta, oy, yil davomida maʼlum vaqtda bir necha marta takrorlanib turishi mumkin. Baʼzi bemorlarda T. tashqi taʼsirotlar (toʻsatdan kelgan kattik tovush, badanga nina sanchilishi) natijasida, chuqur nafas olganda, dim xonada, ichkilikni suiisteʼmol qilganda tutib qoladi yoki zoʻrayadi. T. bitta muskulda yoki bir guruh muskullarda sodir boʻlishi mumkin.

Kuchli tirishish (tonik T.) qisqa vaqt davom etishi mumkin, bunda koʻpincha qattiq ogʻriq paydo boʻladi. Bunday T. aksari uzoq yurilganda boldir muskulida, shuningdek, soppasogʻ odamda choʻmilish paytida roʻy beradi. Quruq joyda yurgan paytda paydo boʻlgan T.ni oyoq kaftini bir koʻl bilan yozib va ayni vaqgda boldir suyagini ikkinchi qoʻl bilan uqalab yoʻqotish mumkin. Yotganda yoki utirganda tomir tortishib qolganda tezda oʻrindan turib, ogʻrik oyoqning kafti bilan qattik tiranish kerak. Choʻmilayotgan paytda suvda oyoq tomiri tortishib kolganda oyoqni harakatlantirmay, oyoq panjasini sogʻ oyoq bilan yozish kerak. T.ga moyil odamlar suvda uzok suzmaganlari maʼqul. T. klonik boʻlishi, bunda muskullar goh tez-tez qisqarib, goh qisqa muddatga boʻshashishi mumkin.

Umumiy T.da, mas., tutqanok xurujida odam hushidan ketishi va yikilib tushishi mumkin. Bunday hollarda vrach chaqirish zarur. T., odatda, kasallik alomati boʻlishi mumkin, shu boisdan uning sababini aniklash va davolash uchun vrachga murojaat qilish shart.
Tirkama

Tirkama — dvigatelsiz gʻaldirakli transport vositasi. Dvigatelli transport vositasi (avtomobil, traktor)ga tirkab ishlatiladi (nomi shundan). Oddiy va maxsus, bir, ikki va koʻp oʻqli turlari boʻladi. Oddiy 2 oʻkdi T. berk kuzov yoki bortli platforma bilan jihozlanadi. Maxsus T.ga muayyan yukni (mas., paxtani) tashish uchun moslashtirilgan kuzov oʻrnatiladi. Uzun yuklar (trubalar, taxtalar va boshqalar) uchun maxsus 2 gʻildirakli (bir oʻqli) T.ulamadan foydalaniladi. Bunday T. shatakchi mashinaga yukning oʻzi orqali tutashtiriladi. T. ga turli jihozlar (mas., kompressor styalar)ni oʻrnatish ham mumkin. Oddiy bir oʻqli T.ning yuk koʻtaruvchanligi 2 t dan, ikki oʻqliniki 8 t dan oshmaydi; boʻlinmaydigan yirik yuklarni tashish uchun moʻljallangan T.niki —20—25 t. T.larning barchasi ye’ritish asboblari, gabarit chiroklari, tanish belgilari bilan taʼminlanadi.
Tirnoq

Tirnoq, changal — barmoqlarni himoya qiluvchi shoxsimon tuzilma. Odam, maymun va chala maymunlar barmoqlari uchida hosil boʻladi. T. barmoq bolishi ustidan chiqqan erkin qism, tana va iddizdan iborat. T. oʻrnining ildiz va chuqurcha bilan qoplangan qismi matritsa deyiladi, shu matritsa hujayralarining koʻpayishi tufayli T. uchiga qarab astasekin oʻsib boradi. T. bir kechakunduzda oʻrta hisobda 0,1—0,2 mm oʻsadi; taxminan 100 kunda toʻliq yangilanadi. T. oʻsishi kishining yoshi, jinsi, organizmning umumiy holati va boshqa omillarga bogʻliq, mas., bolalar tirnogʻi kattalarnikiga nisbatan tezrok, yoki qishda yozdagidan sekinroq oʻsadi. Tirnoq 10–15 mm, eni 10–17 mm, qalinligi 0,30—0,37 mm, ayollarda kichikroq va yupqaroq boʻladi. Sogʻlom kishining tirnogʻi bir oz boʻrtib chiqqan, silliq, tiniq va rangeizdir.

Suvda va quruqlikda yashovchilar tirnogʻi epidermis shoxeimon qavatining qalinlashuvidan hosil boʻladi. Chin T. koʻpchilik sudralib yuruvchilarga, barcha qushlarga va talaygina sut emizuvchilarga xos. T. harakatlanishda yordam beradi, shuningdek, himoya va hujum organidir. Ayrim sut emizuvchilar (mas., otlar)da koʻrinishi oʻzgargan T. — tuyoq bor.

T. kasalliklariga kislota, ishqor taʼsiri, shikastlanish, infeksiya (bakteriya, zamburutlar) va boshqa sabab boʻladi. Onixiya va T.ni oʻrab turgan toʻqimaning yalligʻlanishi — paronixiya koʻproquchraydi. Paronixiya T. atrofida paydo boʻlgan "sochiq"lar, moddalar almashinuvi kasalliklari, mas., qandli diabet, shikastlanishlar okibatida kelib chiqadi. Turli kasalliklarda T.ning rangi oʻzgarib, moʻrt, uvalanuvchan boʻlib qoladi. Trixofitiya, mikrosporiya, epidermofitiya, kandidoz, kal zamburugʻlari T.ning zamburugʻ kasalliklarini vujudga keltirishi mumkin. Surunkali infeksion kasalliklar — sil, moxov; teri kasalliklari — psoriaz, ekzema, nafas yoʻli (bronxoektaziya), yuraktomir, ichki sekretsiya va nerv sistemasi kasalliklarida ham T. da oʻzgarishlar kuzatiladi. Poyabzal tor boʻlib, oyoq barmoklarini qisishi, T.larning zarbdan shikastlanishi oqibatida T. ichga usadi, bunda T. bolishi yalligʻlanadi. T.da oʻzgarishlar roʻy berganda mutaxassis vrachga uchrashish lozim.

Anatomiya
Tirozin

Tirozin, aaminor (ioksifenil)propi on kislota, C9HMNO3—kristall modda, DT, LT va D, LT shaklida boʻladi. DT ning suyuqlanish temperaturasi 310—314°, LT niki 290295°, D, LT niki 290295°. Tirozin 270°gacha qizdirilsa, dekarboksillanib teramin, ishqor bilan yaoksibenzoy kislota hosil qiladi. Deyarli barcha oqsillar tarkibiga kiradi. yaoksibenzaldegid va gippurat kislotadan sintezlab olinadi. Tirozin — almashinadigan aminokislota. Organizmda Tirozindan turli muhim moddalar sintezlanadi.

Yana q. 

 Tiroksin
 Tireotrop gormon
Tiroksin

Tiroksin, (3,5,3’,5) tetrayodtirozin — odam va hayvonlarning asosiy tireoid gormoni. Qalqonsimon bez follikulalarida ishlanadi. Tirozin hosilasi. Tiroksin suvda va quruqlikda yashovchilar hamda baʼzi suyakli baliqlar (mas., kambala)da metamorfozni, issiq qonli hayvonlar va odamda moddalar almashinuvini, issiklik ishlab chiqarilishi, toʻqimalarning oʻsishi va yangilanishini kuchaytiradi. Tiroksin sintezi va sekretsiyasini gipofizning tireotrop gormoni (TTG) boshqaradi. Qonda Tiroksin miqdori koʻpaysa, TTG ajralishi tormozlanadi va Tiroksin kam ajraladi. Tiroksin konsentratsiyasi kamayganda TTG ajralishi kuchayadi va Tiroksin muvozanati tiklanadi. Tiroksinning ajralishiga tashqi muhit omillari (tra va stress), ovqat (yod) va boshqa ichki sekretsiya bezlari taʼsir etadi. Tiroksin muvozanati buzilishi turli kasalliklar (gipertireoz, gipotireoz, buqoq, kretinizm, miksedema)t olib keladi.

Tiroksin gormoni aslida tiroid gormonining harakatsiz shakli hisoblanadi. Hujayralar va tana to'qimalariga kerak bo'lganda tiroksin gormoni uning faol shakli T3 gormoniga aylanadi. Ushbu T3 gormoni to'g'ridan-to'g'ri tananing hujayralari va to'qimalariga ta'sir qiladi.

Yana q. 

 Qalqonsimon bez
Tirren dengizi

Tirren dengizi (, , , ) - Oʻrta dengizning bir qismi, yarim yopiq dengiz. Apennin yarim orol va Sitsiliya, Sardiniya, Korsika orollari oraligʻida joylashgan. Oʻrta dengizning boshqa qismlari bilan Korsika, Bonifacho, Sardiniya va Messina boʻgʻozlari orqali bogʻlangan. Maydoni 214 ming km². Eng chuqur joyi 3830 m. Dengizning jan.sharqida Lipari o.lari joylashgan. Suvining temperaturasi yuza qismida yezda 22—24,5°, qishda 13—14°. Shoʻrligi 37,2—38,2%,,. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (bal. 0,5 m). Baliqovlanadi. Yirik portlari: Neapol, Palermo, Kalyari (Italiya), Bastiya (Fransiya).

 

Dengizlar
Tirsak

Tirsak — qad. uzunlik oʻlchov birligi. Uzatilgan qoʻl barmoqlarining uchidan tirsagigacha boʻlgan masofa. Tirsak kichkina (taxminan 0,5 m) va katta, yaʼni shoh T.(taxminan 81,28 sm)larga boʻlingan.

Oʻlchov birliklari
Tisa

Tisa — Yevropadagi daryo, Ukraina, Vengriya, Serbiya va Chernogoriya hududlaridan (qisman Ukraina bilan Ruminiya va Vengriya bilan Slovakiya chegaralaridan) oqadi. Dunayning eng katta chap irmogʻi. Uzunligi 966 km. Havzasining maydoni 157,1 ming km². Oʻrmonli Karpat togʻlari (Ukraina hududi)dan boshlanadi. Koʻp qismi Oʻrta Dunay tekisligidan oqadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi, bahorda sersuv, yezda baʼzan toshadi. Suvi koʻpayganda quyi qismida suv sathi 4–5 m koʻtariladi. Oʻrtacha suv sarfi quyi qismida 810 m³/sek. Qish sovuq kelgan yillarda 1—2,5 oy muzlaydi. T.dan yogʻoch oqizishda (yuqori oqimida) va sugʻorishda foydalaniladi. Tisakarad shahrigacha (Vengriya) kema qatnaydi. T. boʻyida Xust (Ukraina), Tisafyured, Solnok, Seged (Vengriya) sh.lari joylashgan. T.da suv ombori, Tisalyok va Kishkere (Vengriya) gidrouzellari qurilgan.

Manbalar  

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Ruminiyadagi daryolar
Vengriyadagi daryolar
Slovakiyadagi daryolar
Serbiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Arne Tiselius

Tiselius Arne Vilgelm Kaurin (1902.10.8, Stokgolm — 1971. 29.10, Upsala) — shved biokimyogari. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1939-yildan). Upsala universiteti professor (1938-yildan), Biokimyo instituti direktori (1951-yildan). Tabiiy fanlar sohasidagi tadqiqotlar boʻyicha Shvetsiya davlat kengashi raisi (1946—50). Asosiy ilmiy ishlari adsorbsiya va elektroforez tadqiqotlariga oid. Adsorbsion xromatografiya usulini kashf etgan (1931 — 35) va undan foydalanib, tarkibida aminokislotalar, peptidlar, uglevodlar boʻlgan aralashmalarni sifat va miqdor jihatdan tahlil qilgan. Immunoelektroforez usuli bilan qon normal zardobining oqsil tuzilishini oʻrganishga asos solgan. Kimyo boʻyicha Nobel qoʻmitasi prezidenti (1960—71). Nobel mukofoti laureati (1948).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1902-yilda tugʻilganlar
1971-yilda vafot etganlar
10-avgustda tugʻilganlar
29-oktyabrda vafot etganlar
Tiss

Tiss (Taxus) — zarnobdoshlar oilasiga mansub ignabargli, doim yashil, ikki uyli, kamdankam bir uyli oʻsimliklar turkumi. Ignabarglari ketma-ket joylashgan; toʻq yashil, yaltiroqboʻrtiqoʻzakli. Changchili boshoqchalari bitta, sharsimon. Qubbasi ham bitta; unda rezavor mevaga oʻxshash bir dona urugʻ boʻladi. 10 turi maʼlum. Yevropa, Kichik va Sharqiy Osiyo, Kavkaz, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda rezavor yoki chirimaydigan daraxt () oʻstiriladi. T.ning yogʻochi qizgʻishjigarrang, yaltiroq oʻzakli, mustahkam, qattiq, ogʻir, yaxshi silliqlanadi, smola yoʻli boʻlmaydi. Fanera tayyorlash, suv inshootlari qurish va mashinasozlikda ishlatiladi.

 

Oʻsimliklar
Tissagetlar

Tissagetlar (yun. Thyssagetai) — antik davr mualliflari asarlarida qayd etilgan qad. qabilalar. Gerodot va boshqalarning guvogʻlik berishiga koʻra, T. budinlar va savromapiardan Sharq va Shim.

Sharq tomonda, ulardan 7 kunlik masofadagi hududda yashaganlar. T. oʻrmonlarda yashab, ovchilik bilan shugʻullanishgan, hayvon goʻshtlarini yeb, suyaklarini maʼbudlarga qurbonlik keltirishgan. Volgaorti, Uralning gʻarbiy tumanlari (Kama, Vyatka, Belaya, Chusovaya daryolari sohili boʻylab) ning oʻrmon zonasida yashashgan. T.ning Sharqiy Yevropaning shimolidagi qad. finugor qabilalari bilan qardoshligi haqida taxminlar mavjud.
Tit Flaviy Vespasian

Tit Flaviy Vespasian (Titus Flavius Vespasianus) (39—81) — Rim imperatori (79—81); flaviylar sulolasidan. Vespasianning oʻgʻli va vorisi. 73—79 yillarda Vespasianning taxtdoshi sifatida senatdagi aristokratlar oppozitsiyasi bilan kurash olib borgan. Imperator boʻlgach, senat bilan kelishib hokimiyatni boshqargan. 80 yilda Rimda sodir boʻlgan oʻlat va yongʻin, 79-yil 24 avgustda Vezuviy vulqonining otilishi (uning natijasida Pompeya, Gerkulanum va Stabiya sh.lari yoʻq boʻlgan) oqibatlarini tugatish hamda turli maqsadlar uchun tarqatiladigan sovgʻalar, tomoshalar va jamoat binoladei qurilishi (Kolizey, Termalar qurilishi tugallangan va boshqalar) uchun katta mablagʻ sarflagan.
Titan (maʼnolari)

Titan:

 Titan (unsur) (Titanum), Ti — Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element.
 Titan (yoʻldosh) — Saturn sayyorasining eng katta yoʻldoshi, diametri taxminan
Titan (yoʻldosh)

Titan — Saturn sayyorasining eng katta yoʻldoshi, diametri taxminan 5150 km, sayyoradan oʻrtacha uzoqligi 1,2 mln. km. Saturn atrofini taxminan 16 sutkada aylanib chiqadi. T. Quyosh sistemasidagi kattaligi boʻiicha Yupiter yoʻldoshi Ganimeddan keyingi ikkinchi yoʻldosh. Massasi ancha katta (1,41023 kg) boʻlgani uchun Saturnning boshqa yuldoshlariga taʼsir etadi. T. metan va ammiakdan iborat atmosferaga ega. 1655-yilda X. Gyuygens kashf etgan (yana qarang Sayyoralar yoʻldoshlari).

Astronomiya
Titan rudalari

Titan rudalari — tarkibida sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq birikma va konsentratsiyalarda titan boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Asosiy minerallari: ilmenit (TYU2 43,7—52,8%), rutil, anataz va brukit (94,2—99%), leykoksen (62—98%), loparit (38,3—41%), titanit (33,7—40,8%), perovskit (38,7—58,9%), titanmagnetit. Titan rudalari magmatik, ekzogen va metamorfogen konlarga boʻlinadi. Magmatik konlar tarkibida 7—32% TiO2 boʻlgan oʻta asosli, asosli va ishqorli togʻ jinslari bilan bogʻliq. Qatlamli va tomirsimon shaklga ega xolxolli va yaxlit Titan rudalari uchraydi. Ularning tarkibida ilmenit bilan birga titanmagnetit va gematit xam mavjud. Yirik magmatik konlar Rossiya, Kanada, AQSH, Norvegiya, JAR va Hindistonda maʼlum. Titan rudalarining ekzogen konlari orasida: nurash poʻstidagi ilmenitli va rutilli (TYU2 3—30%); ilmenitning ellyuvialdellyuvialli va allyuvialli sochmalari (TYU2 0,5— 25%); ilmenit, leykoksen, rutilning (TiO2 0,5—35%) dengizqirgʻoq boʻyi (qad. va hozirgi) sochmalari hamda sirkon, monatsit va boshqa bor. Dengizqirgʻoqboʻyi sochmalari Titan rudalarining asosiy sanoat turidir. Ular qatlamli va linzasimon uyumlar koʻrinishida boʻlib, qalinligi bir necha oʻn m ga, uzunligi bir necha oʻn km ga, eni esa bir necha ming m ga yetadi. Yirik sochmalar Rossiya, Avstraliya, Hindiston, Braziliya, Yangi Zelandiya, Malayziya va ShriLankada maʼlum. Metamorfogen konlar orasida qumtoshlar leykoksen bilan (TiO2 8—10%); ilmenitmagnetitlilar amfibolitlarda (TYU2— 12,2%); rutillilar gneyslarda, xloritli slanetslarDa va boshqalarda farq qilinadi. Titan rudalarida, odatda, Ti dan tashqari Gʻe, V, Zr, TR, Sclar ham mavjud. Titan rudalarini boyitish uchun favitatsion va magnit separatsiyasi, flotatsiya qoʻllaniladi. Titan rudalari titan metali va uning qotishmalarini olishda, boʻyoq, loklar tayyorlashda ishlatiladi. Oʻzbekistonda Qurama, Chatqol va Shimoliy Nurota toglarida ilmenit borligi aniqlangan.

Metallurgiya
Mineralogiya
Titan qotishmalar

Titan qotishmalar - tarkibida muayyan miqdorda legirlovchi elementlar [alyuminiy A1 (8%), molibden Mo(30%), vanadiy (V 16%), marganets Mp (8%), temir Gʻe (5%) va boshqa] boʻlgan titan asosidagi materiallar. Mustahkamligi yuqori, uncha zich emas. Kriogen temperatura (—250°S) dan yuqori (300—600°S) tralarda dengiz suvi va boshqa yemiruvchi muhitlarda zanglash (korroziya) va yemirilishga turgʻun. Antifriksion (ishqalanishga qarshi) xossalari past boʻlganligi uchun Titan qotishmalardan tayyorlangan detallarning ishqalanuvchi sirtlarini moylab turishga toʻgʻri keladi. Titan qotishmalar samolyotsozlik, raketasozlik, energetika mashinasozligi, kemasozlik, kimyo sanoati va boshqa sohalarda ishlatiladi.
Titanit

Titanit — orolli silikatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Sa TiO[SiOJ boʻlib, Gʻe2Q, Gʻe3Q hamda 12% gacha (T.ning keylgauit xili), (Se, Y)2O3, Mn, Sn, Nb, Sg aralashma holida uchraydi. T. monoklin singoniyada kristallanadi. Zich prizmalar koʻrinishidagi yakka kristallar hamda donador agregatlar hosil qiladi. Rangi sariq, jigarrang, yashil baʼzan qora va qizgʻish boʻladi. Olmosdek yaltiraydi. Qattikdigi 5—6, zichligi 3,3—3,6 g/sm3. T. magmatik togʻ jinslarining keng tarqalgan aksessor minerali, odatda, ishqorli togʻ jinslarida, baʼzan metamorfik gneyslarda hamda gidrotermal hosilalarda uchraydi. T. titan olinadigan xom ashyodir.

Manbalar  

Bezak toshlari
Minerallar
Titanlar

Titanlar — 1) yunon mifologiyasida xudolar, olti akauka va olti opa-singil (Uran va Geyaning farzandlari). Zevs boshliq Olimp xudolariga qarshi kurashda Titanlar magʻlubiyatga uchraydi va Tapmapra tashlanadi. Keyingi davrlarda yaratilgan afsonalarda Titanlarni gigantlar bilan tenglashtirishgan. Titanlarning bolalari va nabiralarini titanidlar (baʼzi hollarda Titanoidlar) deb ham ataganlar; 2) Kuchma maʼnoda Titanlar— favqulodda isteʼdodi bilan ajralib turadigan odamlar.

Mifologik qahramonlar
Titanmagnetit

Titanmagnetit - murakkab oksidlar sinfiga mansub mineral — tarkibida koʻp miqdorda TiO2 ning kattik, eritmasi boʻlgan magnetit turi, Fe(Fe3Q, Ti)2O4. Fe, Ti va V larning kompleks rudasi. Unda Fe 50—55%; Ti 8—12%; V—0,5% gacha boʻladi. Tabiatda ilmenitli komponentlari koʻp (37% gacha) boʻlgan magnetitlar — titanmaggemitlar juda koʻp tarqalgan. Titanmagnetitlarda Al3Q, V4Q, Cr3Q, Mp2Q va boshqa aralashmalar holida uchraydi. Oktaedrik kristallar, donador agregatlar, kora rangli massalar shaklida boʻladi. Qattikligi 5—5,5; zichligi 4,8—5,3 g/sm3. Titanmagnetit konlari, asosan, magmatik boʻlib, oʻta asosli jinslar, asosli va ishqorli tog jinslari bilan bogʻliq; sochmalarda gʻam uchraydi. Titanmagnetitning yirik konlari Rossiya, Hindiston, Kanada, AQSH va Norvegiyada mavjud. Titanmagnetitdan temir, titan, vanadiy olinadi (yana qarang Temir rudalari, Titan rudalari).

Minerallar
Titikaka

Titikaka — Markaziy And togʻlaridagi koʻl, Peru va Boliviya chegarasida. Janubiy Amerikada eng katta, Yer sharida eng yirik baland togʻ kuli (3812 m balandlikda). Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi 150 km, kengligi 70 km, eng chuqur joyi 304 m. Kul urni tektonik soylik bulib, qirgʻoqlari egribugri, baʼzi joylari tik yon bagʻirli. Qamishzorlar bilan qoplangan. T.ga 45 ta dare va irmoklar kuyiladi, koʻldan Desaguadero daryosi oqib chiqib, Poopo koʻliga kuyiladi. Mart oyida suvi kupayib, may.—dek.da kamayadi. Qirgʻoqlari yaqinida suvi muzlaydi. T. — qad. suv havzasi qoddigʻi. Koʻldan baliq ovlanadi. Kema qatnaydi. Koʻl boʻyidagi eng yirik shahar va port — Puno (Peru). T.ning jan.sharqiy sohilida va orollarda indeyslarning qad. madaniy yodgorliklari saqlangan.
Josip Broz Tito

TITO (Broz Tito) (Broz Tito) Iosip (1892.25.5, Kumrovets, Xorvatiya — 1980. 4.5) — Yugoslaviya prezidenti (1953 yildan), YUSFR Prezidiumi raisi (1971 yildan), marshal (1943). 1915 yil harbiy asir sifatida Rossiyada boʻlgan. 1920 yil vataniga qaytib Yugoslaviya kompartiyasi (YUKP)ga aʼzo boʻlib kirgan. 1934 yildan YUKP rahbariyatida. 1935—36 yillarda Moskvada, Kominternda ishlagan. 1937 yil dekabrdan Yugoslaviyada YUKPni boshqargan; Yugoslaviya Kommunistlar soyuzi (YUKS) raisi (1966 yildan; 1940—66 yillarda bosh kotib). Yugoslaviyadagi xalq ozodlik urushi davri (1941 — 45)da Yugoslaviya xalq ozodlik armiyasi bosh qoʻmondoni. 1945 yil Yugoslaviya hukumati boshligʻi. 1948 yil SSSR va Yugoslaviya oʻrtasida davlatlararo va partiyalararo munosabatlar uzilgandan soʻng, T. oʻzining sotsialistik jamiyat qurish modelini ilgari surgan. Qarshilik koʻrsatish harakati rahbarlaridan biri boʻlgan.

Manbalar