MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Flajolet (musiqa asbobi)

Flajolet (, eski fransuzchada flageol — fleyta kichraytirilgani) — hushtak moslamasiga ega baland registrli eski uzunchoq nay.

Maʼlum boʻlgan birinchi flajolet 1581-yilda usta syer Jyuvinyi (Sieur de Juvigny) tomonidan Fransiyada yaratilgan.

Bu silindrsimon yoki teskari konussimon kesikli, barmoq uchun 6 teshigi va hushtak moslamasi boʻlgan shamshod daraxti yoki fil suyagidan yasalgan naydir.

XVIII-asr boshida u ikkita birlashuvchi qismdan iborat boʻlib, yuqori qismi (hushtak moslamasi bilan) kattalashtirilgan (umumiy uzunligi 300 mm) va namlikni yutuvchi tamponli maxsus kameraga aylantirilgan.

Fransuzcha (old tomonida 4, orqa tomonda 2 teshikli) va inglizcha flajoletlar (barcha 6 teshigi oldida) mavjud. Bundan tashqari, bir vaqtning oʻzida ikkita tovushni chiqarish imkonini beruvchi bitta hushtak moslamali va qoʻshnayli flajolet mavjud.

Sozi ikki oktavada, re 2-oktavadan boshlanib yuqori.

Yuqori ohangli tovushi tufayli flajolet qushlarni turli xil ohanglarda sayrashga oʻrgatish uchun ishlatilgan.

Flajolet XVII-asrda eng koʻp tarqaldi, keyinchalik pikkolo nayi uni siqib chiqardi.

Flajolet I. S. Bax, G. F. Hendel, K. V. Glyuk, V. A. Motsart, F. K. Motsart asarlarida ishlatilgan.

Adabiyotlar 

 
 Flajolet // Ensiklopedicheskiy slovar Brokgauza i Yefrona : v 86 t. (82 t. i 4 dop.). — SPb., 1890—1907.

Musiqa asboblari
Tenor Barabani

Tenor baraban — bitta membranali silindrsimon baraban. U bas-barabandan balandroq tovush chiqaradi, baraban bilan bir xil oʻlchamda, lekin qaltirab turadigan prujinalar yoʻqligi bilan ajralib turadi. Tenor barabanlarida disk koʻrinishidagi yumshoq mato bilan oʻralgan yoki oddiy baraban tayoqchalari bilan parallel (simmetrik) tutqich yordamida maxsus choʻplar bilan chalinadi.
Marsh guruhlarida bir ijrochi bir nechta barabanlarni (4 dan 6 gacha) turli tovush balandliklarida chaladi. Agarda Ijrochida 4 ta baraban boʻlsa, eng past tovush balandligi odatda ijrochining chap tomonida, ikkinchi eng balandi oʻngda, uchinchisi chapda oʻrtada va eng baland tovushligi oʻngda oʻrtada joylashtiriladi. Ushbu tartib orkestr bilan harakatlanayotganda, bir vaqtning oʻzida xarakterli qismlarni oʻynab, muvozanat saqlashni osonlashtiradi. Ijrochining oldiga iloji boricha balandroq sozlangan qoʻshimcha kichik barabanlar mavjud boʻlganlarga qaraganda yaqinroq joylashtiriladi.

Orkestrda birdan oltitagacha tenor-barabanchi boʻlishi mumkin. Butun tenor baraban boʻlimi hamjihatlikda oʻynaydi Harakatlanayotganda ular bas-barabanchilar va kichik baraban qismi oʻrtasida joylashtiriladi.

Marsh guruhidagi tenor barabanlarining maqsadi tovushni tembrli boʻyashdir. Klassik musiqada xiraroq natijaga  erishish uchun tenor barabanlaridan foydalaniladi (Berliozning rekviyemsi, 1837). 1905-yilda Charlz Vidor orkestrdagi tenor barabanining maqsadi „barabanning yagona zarbasi bilan bas-barabaniga harakatchanlik berish“ ekanligini yozgan edi.

Manbalar

Havolalar 
 
 
   Arxivnaya kopiya ot 7 fevralya 2011 na Wayback Machine
Baksan (daryo)

Baksan (Azau; karach.-balk. Basxan, kabard.-cherk. Bahsen) — Kabardin-Balkar Respublikasi Shimoliy Kavkazdagi daryo. Malkaning oʻng irmogʻi (Terek havzasi). Manbada daryoning yuqori oqimi ba’zan Azau nomi bilan uchraydi. Suvning oʻrtacha sarfi — 33,6 m3/s.

Tavsifi 
Daryoning uzunligi 169 km, suv havzasi 6800 km². Baksan Elbrus mintaqasidagi Katta Azau va Kichik Azau muzliklaridan boshlangan. Asosan, muzlik, qor va yer osti suvlaridan iborat. Iyul-avgust oylarida suv sathi koʻtariladi. Uning koʻplab irmoqlari bor, ulardan eng yiriklari Cherek va Chegem daryolari boʻlib, ular Malka bilan qoʻshilish joyidan biroz yuqoriroqda quyiladi.

Baksan va uning irmoqlarining yuqori oqimida Baksan, Jan-Tuugan, Elbrus va boshqalar alpinistlik lagerlari, Prielbrusye milliy bogʻi va Terskol rasadxonasi joylashgan.

Baksan daryosi boʻyida — Tyrnyauz va Baksanda shaharlari va uning Malkaga oqib oʻtadigan joyining qarshisidaProxladniy shahri joylashgan.

Quyi oqimida suvdan sugʻorish uchun foydalaniladi (Baksan sug'orish tizimi), daryoda Baksan GESi qurilgan.

Ifloslanish darajasi oshgan.

Etimologiyasi 
Daryo nomining etimologiyasi bir necha kelib chiqish variantlariga ega. Daryoning Kabardiyacha nomi Baxsen boʻlib, uni "ekin bugʻi" yoki — "koʻpikli" deb tarjima qilish mumkin. L. V. Vegener toponimi Balkar basxani — "toshqin" ga asoslangan boʻlishi mumkin deb hisoblagan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Баксан // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН. — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.
 Баксан // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Elbrus mintaqasidagi daryolar
Kabardino-Balkariya daryolari
Malka irmoqlari
Topshur

Topshur () — 2 ta soch torli (kvarta sozlangan) yulingan cholgʻu asbobi . Uzunligi taxminan 780 mm. Shitirlash usuli bilan chalinadi. Shimoli- gʻarbiy Moʻgʻuliston va Oltoy da tarqalgan.

Cholgʻu nomi, „top“ — zarba, shitirlash va „xur“ — shoʻr guruhi turkiy tillaridagi cholgʻu asboblarining umumlashtirilgan nomidan kelib chiqqan.

Aslida, torlar kvartadan (yaʼni, diatonik emas) biroz kengroq sozlangan. Buni esa shitirlashdan boshqa usul deb atash qiyin. Chunki anʼanaviy topshur hamrohligi sinkop va qoʻpol kuchga yoʻl qoʻymaydi — faqat 4/4 ritmda bilak bilan yuqoriga va pastga silkitish. Aynan shu tizim va chalish turi topshur musiqasiga oʻziga xos Oltoy oʻziga hosligini yaratadi.

Topshur odatda kaichi (xalq hikoyachilari) tomonidan dostonlarni ijro etish uchun ishlatiladi. Tadqiqotchi A.V.Anoxin (1874-1931) topshur haqida shunday yozadi: Andoza: Qoʻshtirnoqning boshi Oltoyliklar orasida torli cholgʻu „topshuur“ deb nomlanadi va balalayka shakliga ega, lekin torlari baland tovush chiqarmaydi. uning torlari ot yungidan, yupqa arqonda oʻralgan holda qoʻllanadi… Ular xuddi balalaykada chalganday oʻynaydilar. Osiyoliklar orasida bunday toʻrtinchilar (oʻtkir, biroz choʻzilgan — F.G.) konsonans deb tushuniladi, chunki ular boshlanishi va yakuniy chalinishi, garmonik akkord kabi uni dominant interval sifatida tasniflash mumkin.  Toʻrtchilardan tashqari, topshur hamrohligida sof kvinta, katta yoki kichik seksta beradi. Mana biz topshur bir vaqtda undosh tovushlar koʻrinishida eshitgan barcha intervallar Andoza: Iqtibosni yakunlash.
Oltoy torli cholgʻusi „topshuur“ deb nomlanadi va balalayka shakliga ega, lekin undagi torlar ot yungidan yupqa arqonga oʻralgan holda ishlatilganligi sababli unchalik baland emas. Osiyoliklar bunday kvartslarga ega (oʻtkir, biroz choʻzilgan — FG) konsonans deb tushuniladi, chunki ular qoʻshiq aytishni boshlaydi va tugatadi, garmonik akkord kabi uni dominant intervalgacha tasniflash mumkin.  Toʻrtchilardan tashqari, topshur hamrohligida sof kvinta, katta yoki kichikseksta beradi. Mana biz topshurda „bir vaqting oʻzida“ shaklida eshitgan barcha intervallar.Hozirda topshurni qoʻllash sohalari oʻsib bormoqda: ular nafaqat anʼanaviy dostonni oʻynab, ansambllarda faol foydalanilmoqda. Tuvaliklar esa har doim qoʻshiqqa ega boʻlgan, ammo doston emas.

Tovush paneli shakliga kelsak, u har xil boʻlishi mumkin — yumaloq yoki qoshiq shaklidan kvadratgacha, uchburchak (balalaika kabi) yoki daraxtning boʻylama kesilishiga yaqin (agar usta chaxlashga eringan boʻlsa). Yuqori tovush paneli xom teridan qilingan (shunda tovush koʻproq zichroq, barabanga oʻxshaydi) yoki yupqa yogʻoch qatlamidan, shunda tovush yarim akustik gitaraga oʻxshaydi.

Klassik musiqachi nuqtai nazaridan topshur juda ibtidoiy. Biroq, bu unday emas: uning kamchiliklari fazilatlarga aylanadi. Faqat ikkita torning mavjudligi oʻziga xos oʻyin texnikasidan foydalanishga imkon beradi va uzun boʻyinli boʻyinbogʻli topshur juda qiziqarli diatonik boʻlmagan tavakkal tovushlarni oʻynashga imkon yaratadi.

Manbalar

Adabiyotlar
Torama (musiqa asbobi)

Torama (moksh. toʻrama, erz. moksh dan moksh. torams „doʻmbirlash“) — musiqa asbobi, Erzya va Moksha xalqlarining anʼanaviy madaniyatidagi karnay, umid ramzi. Torama chaqirigʻi dushmanga qarshi birdamlikka daʼvat boʻlib, torama Mordoviya rahbarlari, Tyushti haqidagi afsonalarda uchraydi.

Qadimgi afsonaga koʻra, Buyuk Tyushti xalqi oʻrtasida nizolar boshlanganda, u oʻzining sodiq jangchilari bilan ulardan yangi yerlarga chekindi, lekin torama trubasini qoldirdi. Baʼzi rivoyatlarga koʻra, torama daraxtlarning shoxlariga, boshqa manbalarga koʻra, yerga yashiringan. Toramaning torlari boʻlib, ularda shamol oʻynar edi. Afsonaga koʻra, Tyushtya sehrgarlik bilan shugʻullangan va faqat tanlangan kishi Tavrotni topishga muvaffaq boʻlgan. Tyushtining vasiyatiga koʻra, oʻz yurtiga dushmanlar kelgan kuni torama yangraydi va u oʻz xalqiga qaytib, dushmanlarni jazolaydi.

Ikki turdagi qadimiy harbiy va choʻpon signal asbobi . Erzya choʻponlari toramani kuniga uch marta puflar edilar: erta tongda mollar haydalganda, tushda sigir sogʻish paytida va kechqurun poda qishloqqa qaytganda.

Turlari va ishlab chiqarish 
Birinchi turdagi torama qayin yoki chinor novdasidan yasalgan boʻlib, ular boʻylama yarmiga boʻlingan, har bir yarmining yadrosi oʻralgan, soʻngra novdaning yarmi qayin poʻstlogʻi bilan oʻralgan. Bunday oʻrash bilan qayin qobigʻi trubaning bir tomonini kengroq, ikkinchisini esa torroq qiladi. Asbobning uzunligi 80 dan 100 sm gacha boʻlgan. Quvurning ichiga qayin tili kiritilgan.

Ikkinchi turdagi torama joʻka poʻstlogʻining halqalaridan yasalgan, bir-biriga kiritilgan va qoʻngʻiroq shaklida baliq yelimi bilan yopishtirilgan. Asbobning uzunligi 50 dan 80 sm gacha.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Мордва. Очерки по истории, этнографии и культуре мордовских народов — Саранск, 2004.—992 с.
 

Puflama asboblar
Sambika

Sambika, sambuka (, ) — qadimgi uchburchak arfa turidagi torli cholgʻu asbobi, Gretsiyaga Yaqin Sharqdan olib kelinganlik ehtimoli mavjud. Koʻplab mualliflar sambikani qisqa (odatda toʻrtta) torli, kichik oʻlchamdagi asbob sifatida tasvirlaydilar. Aristid Kvintilian sambikani „ayollar“ asbobi deb hisoblaydi: „Torli cholgʻular <...> orasida sambika oʻzining past kelib chiqishi va qisqa torlarida chiqariladigan juda baland tovushlarning nazokatliligi tufayli ayol tabiatiga yaqindir“. Yunonlarda ham, rimliklarda ham professional ijrochi ayollar uchun maxsus soʻzlar —  va sambucistria boʻlgani sambikaning ayollar orasida tarqalganligi haqida bilvosita darak beradi.

Koʻpincha klassik mualliflar (yunon va rimlik) sambikani oʻziga xos trigon (uchburchak arfa) sifatida tasvirlaydilar. Sambikaning spetsifik konstruktiv xususiyatlarini va uning tuzilishini saqlanib qolgan dalillar asosida aniqlashning iloji yoʻq.

Terminning boshqa maʼnolari 
Shuningdek, qamal quroli ham sambika deb (Afiney va boshqa mualliflarning fikriga koʻra) nomlangan, chunki oʻz shakli bilan (kema + narvon + choʻzilgan arqonlar) shunday nomlanadigan musiqa asbobiga oʻxshardi. Vitruviyga sambukaning shakllari uning mashhur „jahon uchburchagini“ (schema trigonii mundo) eslatdi. Uygʻonish davrining oxirida (1618) botanik va maʼrifatparvar musiqa ishqibozi Fabio Kolonna oʻzining eksperimental klavikordini „sambuka“ (sambuca) soʻzi bilan atagan.

Manbalar 

Torli asboblar
Baki (Uyandina irmog‘i)

Baki — Yoqutistonning Ust-Yansk ulusidagi daryo, Uyandinaning chap irmogʻi (Indigirka havzasi).

Tavsifi 
Daryoning uzunligi 170 km, suv havzasi 2240 km². U Polusniy tizmasining gʻarbiy uchining Kun-Tas tizmasiga tutashgan joyida joylashgan Baki koʻlidan oqib chiqadi . Koʻldan janubi-sharqqa qarab bir oz oqadi, keyin janubi-gʻarbga buriladi. Oʻrta oqimlarda janubi-sharqqa uzoq, ravon burilish qiladi. U Irgichen bilan qoʻshilib, Vuyanding daryosini hosil qiladi.

Oʻzan juda egri-bugri. Daryoning quyi vodiysida koʻplab koʻllar bor.

Daryoning quyilish joyiga yaqin chap qirgʻoqda Uyandi (Uyandino) qishlogʻi joylashgan.

Eng yirik irmoqlari (chapda): Sontoyon (uzunligi 35 km), Dyugundi (28 km), Eyeguen-Sotokolchan (25 km), Ottox (25 km), Ikenak (23 km), Arbundya (20 km).

Suv reestri maʼlumotlari 
Rossiya davlat suv reestrining maʼlumotlariga koʻra, u Lena havzasi okrugiga Momaning quyilishidan Belaya Gora suv oʻlchagich postigacha boʻlgan daryoning suv xoʻjaligi qismi — Indigirka tegishli hisoblanadi. Daryoning daryo havzasi Indigirka.

Manbalar 

Ust-Yansk ulusi daryolari
Indigirka havzasi
Po‘lat baraban

Poʻlat baraban () — muayyan tovush balandligiga ega boʻlgan zarbali asbob. Kalipso va ska kabi yoʻnalishlardagi Afrika-Karib musiqasida foydalaniladi. 1930-yillarda ixtiro qilingan, baʼzi manbalarda poʻlat baraban XX asrda ixtiro qilingan yagona noelektron musiqa asbobi deb hisoblanadi.

Asbob Trinidad va Tobagoda musiqani ijro etish uchun membranali barabanlar va bambuk tayoqchalarini taqiqlovchi qonun qabul qilinganidan soʻng paydo boʻldi. Barabanni (ikkinchi jahon urushi tugagandan soʻng plyajlarda koʻplab miqdorda qolib ketgan) poʻlat bochkalardan, qalinligi 0,8—1,5 mm li poʻlat listlardan tayyorlash boshlandi. Asbobni sozlash ushbu poʻlat listda shakli yaproqlarni eslatadigan sohalarni shakllantirishdan va bolgʻalar yordamida ularga zarur tovushni berishdan iborat. Asbobni yilda bir-ikki marta sozlash talab etilishi mumkin.

Odatda ansamblda asbobning bir nechta turlari chalinadi: melodiyani Ping-pong boshlab beradi, garmonik asosni tune boom hosil qiladi, bass boom esa ritmni saqlab turadi. Asbob hatto Trinidad va Tobago Respublikasi qurolli Kuchlarida ham mavjud — 1995-yildan mudofaa qoʻshinlarida „poʻlat orkestr“ boʻlib, u jahonda poʻlat barabanlardan foydalanadigan yagona harbiy orkestr hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar 

 
 youtube: How to Play Steel Pan Drums in a Band : Playing Rhythms on Steel Drums
Huang Hsiao-wen

Huan Syaoven (tugʻ. 1997-yil 31-avgust) — tayvanlik bokschisi, 51 kg gacha toifasida ishtirok etadi, Xitoy Taypeyi terma jamoasi aʼzosi. Jahon chempioni (2019), Osiyo chempionati gʻolibi (2017, 2019), 2018-yilgi Yozgi Osiyo oʻyinlari gʻolibi. 2020-yilgi Yozgi Olimpiada oʻyinlarining bronza medali sovrindori. Xitoy Taypeyi boks jamoasi aʼzosi.

Faoliyati 
2017-yilda Xoshiminda (Vyetnam) ayollarning boks boʻyicha oʻrtasida boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida 57 kg vazn toifasida bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2018-yilda Jakartada (Indoneziya) boʻlib oʻtgan Yozgi Osiyo oʻyinlarida u uchinchi oʻrinni egallab, bronza medalini qoʻlga kiritdi.

2019-yilda Bangkokda (Tailand) ayollarning boks boʻyicha oʻrtasida boʻlib oʻtgan Osiyo chempionatida u 54 kg gacha boʻlgan vazn toifasidagi final bahsida xitoylik sportchiga yutqazib, turnirning kumush medalini qoʻlga kiritdi.

2019-yilda oktyabr oyida Ulan-udeda boʻlib oʻtgan Olimpiada oldidan Jahon chempionatida tayvanlik sportchi hakamlarning alohida qarori bilan fransuz sportchisi Caroline Cruveillierni magʻlub etib, final uchrashuvini yakunladi. Natijada, boks boʻyicha ayollar oʻrtasidagi oʻn birinchi Jahon chempionatida u boks boʻyicha jahon chempioni unvonini qoʻlga kiritdi.

2021-yilda Tokioda (Yaponiya) boʻlib oʻtgan Yozgi Olimpiada oʻyinlarida 51 kg vazn toifasida taypeylik sportchi yarim finalga qadar yetib bordi. Musobaqa davomida Italiya va Serbiya sportchilari nokautga uchradi. Yarim finalda Buse Naz Çakıroğluga imkoniyatni boy berib, oʻyinlarning bronza medalini qoʻlga kiritdi.

Manbalar 

2020-yilgi Yozgi Olimpiada o'yinlaridagi bokschilar
Yashayotgan insonlar
1997-yilda tugʻilganlar
31-avgustda tugʻilganlar
Ayol bokschilar
Pontus (mifologiya)

Pontus ( „dengiz“) — qadimgi yunon afsonalarining qahramoni, ichki dengizlar xudosi , Olimpiya xudolaridan avvalroq paydo boʻlgan, Gaya (yerni timsol qiluvchi) va Efir (havo timsoli) oʻgʻli. Gesiod „Teogoniya“da Gaya Pontusni otasiz tuqqanligini koʻrsatadi. Gesiod uchun Pontus dengizni timsol etishdan ulkanroqdir.

U Nereus, Taumantus, Phorcias va uning singlisi-xotini Ketoning otasi (Gaya yoki Tetis dan); Evribiya (Gayadan ); telxinlar (Gaia yoki Thalassadan); baliqlar avlodi (Talassadan) otasidir.

Baʼzida uni yunonlar orasida Pontusdan koʻra koʻproq hurmatga sazovor boʻlgan dengiz titani, yaʼni pahlavoni Okean bilan solishtirishadi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Pontus // Realniy slovar klassicheskix drevnostey / avt.-sost. F. Lyubker ; Pod redaksiey chlenov Obщestva klassicheskoy filologii i pedagogiki F. Gelbke, L. Georgievskogo, F. Zelinskogo, V. Kanskogo, M. Kutorgi i P. Nikitina. — SPb., 1885. — S. 1088.

Mifologik qahramonlar
Fton

Fton yoki Phtono (gr , ), shuningdek Zelus — qadimgi yunon mifologiyasida, ayniqsa romantik masalalarda rashk va havas, hasad timsoli. Ftonni koʻpincha tartibsizlik va kelishmovchilik maʼbudasi Eris bilan taqqoslashadi.

Ftonning ota-onasi kim ekanligi haqida bir nechta tahminlar mavjud:

 U boshqa erotlar singari Afrodita dan tugʻilgan; 2. Dionis yoki Ereb va Nyuktaning oʻgʻli. Uning koʻp xotinlari boʻlib, barchasini xiyonatda gumon qilib, oʻldirgan.

Fton takabbur insonlarga qarshilik timsolini aks ettiradi.

U „Dionisning ishlarlari“da Geraga Zevs va Semelaning ishqiy munosabatlari haqida maʼlumot berib, Semelaning oʻlimiga sabab boʻlgan. Fton, shuningdek, Dionisga tugʻilishidan oldin ham hasad qilgan, shuning uchun u Aresni soxta qonga bulgʻangan qurol-yarogʻda tasvirlab, Afinaning hasadini uygʻotgan. Shu bilan birga, u Gera va Afina orasiga fitna solishni davom ettirgan. Bundan tashqari, Fton Kallimaxusning Apollonga bagʻishlangan madhiyasida paydo boʻlib, xudoni bahslashishga undaydi.

Uning ayol namunasi Nemesis, qasos maʼbudasi. Ammo Nemesis romantik rashk bilan chambarchas bogʻlangan Ftondan farqli oʻlaroq, shafqatsiz qasos bilan chambarchas bogʻliq Uning rimcha koʻrinishi Invidia hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar 

 Theoi loyihasi — Phthonos

Adabiyotlar 

 Patrisiya Bulman: Pindardagi phthonos. Kaliforniya universiteti matbuoti, 1984-yil.
 Ulrich Hoefer: lugʻati
 Ernst Milobenski: Neid in der griechischen Philosophie. O. Xarassovits, 1964-yil.
 Valter Steinlein: Phthonos und Verwandte Begriffe in der älteren griechischen Literatur. Erlangen 1941-yil.

Pages with unreviewed translations
Mifologik qahramonlar
Xronos

Xronos ( „vaqt“) — Suqrot davrigacha boʻlgan falsafa va keyingi davr adabiyotida vaqt timsoli sifatida aks ettiriladi. Orfik teogoniyada mavjud, Eter, Xaos va Erebus kelib chiqishiga sabab boʻlgan. Orfiklar orasida keksaymaydigan Xronos, shuningdek, Gerakl va Ajdarho-Ilon deb ham ataladi. Musayga bagʻishlangan orfik madhiyada yodga olingan (29-misra). Ota xori  .

Siroslik Feresidesga koʻra, Xronos uch tamoyillaridan biri boʻlib, oʻz urugʻidan olov, pnevma, ya]ni ruh va suvni yaratgan.

Taʼriflardan biriga koʻra, Xaos bizning boshlangʻich Borliqdagi eng qadimgi narsa — Vaqtni paydo qilgan. Ellinlar, ya]ni yunonlar uni Xronos deb atashgan. Va u vaqtda hamma narsa oʻz vaqtida sodir boʻlgan, chunki fazo endigina paydo boʻlgan edi. Xronos uchta unsur — olov, havo va suvni yaratgan. Lekin bu Yer paydo boʻlgandan keyin sodir boʻlgan .

Keyinchalik Kronos  bilan nomlarning uygʻunligi asosida bir xil, ayni deb qaralgan.

Afsonaviy kosmogoniya 
Orfik kosmogoniyada Xronos Eter va Xaosni paydo qiladi, soʻngra, ulardan kumush tuxum yasaydi. Undan xudolarning birinchi avlodidan biri Fanet (uning boshqa ismlari — Eros, Metis, Erikapey) chiqib, xudolarining ilk avlodini dunyoga keltirgan.

„Yetti kitob“ muallifi Siroslik Ferekidlar xudolarning dastlabki uchligi: Zas (Zevs — Efir), Xtoniya (tartibsizlik, yerosti chuqurliklari) va Xronos (vaqt)ning abadiyligini tan oldi. Xronosning urugʻi xudolarning birinchi avlodi yaratiladigan maxfiy idishga joylashtirilgan .

Qadrlash 
Qadimgi yunon Afinasida: birinchi oyning oʻn ikkinchi kuni (Hecatombeon) xudo Xronosga bagʻishlangan bayramlar oʻtkazilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Klimishin I. A. Kalendar i xronologiya. — Izd. 3. — M.: Nauka. Gl. red. fiz.-mat. lit., 1990. — 478 s. — 105 000 ekz. — ISBN 5-02-014354-5.

Mifologik qahramonlar
Mom

Mom (  „masxara, haqorat“) — qadimgi yunon mifologiyasida  masxara, haqorat, tanqid xudosi. Nyukta va Erebning oʻgʻli , Gipnosning ukasi. Kulgi xudosining haykali Likurg tomonidan oʻrnatilgan . Masallarda yodga olinadi. Aflotun  Momning tirnoq ostidan kir qidirishlarini eslatib oʻtadi.

Zevs uning gʻarazli maslahati bilan Troyan urushiga yoʻl qoʻyadi, chunki Mom odamlardan va ularga yordam beruvchi xudolardan nafratlangan. Alal-oqibat, Mom xudolarni (Zevs, Afina, Poseydon) tinimsiz qoralagani uchun Olympdan haydalgan.

Afroditadan bitta ham nuqson topa olmagach, gʻazabi chiqib ketadi.

Sofoklning „Mom“ (bir sahifasi ham yetib kelmagan) va Eretriyalik Axeyaning „Mom“ satira dramalari qahramoni.

Qabul qilish 
Mom — XVII—XVIII asrlarda Yevropa teatrida (shu jumladan musiqiy) mashhur qahramon — Fransiyada (Anri Demaretning „Momning sevgilari“ operasi; 1695-yil), Angliyada (J. Drayden „Dunyoviy niqob“; 1700-y.), Germaniyada (I.S. Baxning „Fibus va Pan musobaqasi“ kantatasi qahramoni; BWV 201).

Mom XX asrda Xarkov yozuvchisi G.L. Oldining „Och koʻzlarning tubsizligi“ turkum romanlarining qahramoni hamda Boris Akuninning „Jack of Spades“ qissasida firibgar va hokazo.

Mom — Kostas Varnalisning „Yorqin nur“ poemasining bosh qahramoni.

Adabiyotlar 

 Lucian. Zevs fojiasi; Xudolar yigʻilishi.
 N. LEKIN. Kuhn. Qadimgi Yunoniston afsonalari.
 Zamonaviy lugʻat-maʼlumotnoma: Antik dunyo. Comp. M. I. Umnov. M.: Olimp, AST, 2000

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Mufuletta

Mufuletta — Sitsiliyada yopiladigan kunjutli dumaloq non va shu nondan tayyorlanadigan mashhur sendvich.

Non 
Mufuletta — Sitsiliyada pishiriladigan diametri taxminan 25 smgacha boʻlgan, zich magʻizli, yirikkina dumaloq yassi non. Tashqi koʻrinishdan fokachchaga oʻxshaydi. Mufuletta fokachchadan quyidagilar bilan farq qiladi: mufuletta juda yengil non, tashqi tomondan qarsildoq, magʻzi yumshoq. Tayyorlashda kunjutdan boshqa birorta ziravor yoki taʼm beruvchi mahsulotdan foydalanilmaydi.

Sendvich 
Anʼanaviy mufuletta sendvichi — yonlamasiga kesilib, orasiga tuzlangan zaytun salati, mortadella, salyami, mosarella pishlogʻi, vetchina va provolone solingan non. Baʼzan provoloneni eritish uchun sendvich isitiladi. Toʻliq, ikkiga yoki 4 ga boʻlingan holda dasturxonga tortiladi.

Asosiy qoʻshimchasi — oregano va sarimsoqpiyoz bilan birga mada toʻgʻralgan kashnich, selderey, zaytun, rangli karam va sabziga zaytun moyi qoʻshilib, 24 soat davomida marinadlanadigan zaytun salatidir.

Dastlab, sendvich sovuq holda tortiladi, koʻplab ishlab chiqaruvchilar nonni qovurgan holda tortiq qiladi.

Kelib chiqishi 
Mufuletta sendvichining kelib chiqishi Luiziana shtatining Nyu-Orlean shahridagi fransuz mavzesida joylashgan Central Grocery Italiya-Amerika oziq-ovqat doʻkoni hisoblanadi.

Central Grocery asoschisining qizi Mari Lupo Tusning soʻzlariga koʻra, ushbu sendvich yaqin atrofda oʻzlari yetishtirgan mahsulotlarini sotgan sitsiliyalik fermerlar tufayli paydo boʻlgan. Ular tushlik vaqtida doʻkonga kirib, salyami, vetchina, pishloq, zaytun salati va italyancha nonni xarid qilishgan. Ular Sitsiliya uslubida, qutilar yoki bochkalar ustida oʻtirib, mahsulotlarni tizzalariga qoʻygan holda alohida-alohida tanovul qilishgan. Marining otasi Sitsiliya anʼanalariga zid ravishda nonni kesib, boshqa mahsulotlarni sendvich tarzida nonning ichiga qoʻyishni taklif qilgan. Koʻp oʻtmay, fermerlar tushlikka kelib, shunchaki „mufulettes“ soʻraydigan boʻlishshdi.

Etimologiyasi 
Bu nom „muffe“ („mogʻor“, „zamburug“)ning kichraytirilgan shakli deb hisoblanadi, ehtimol, dumaloq sendvich va non qoʻziqorin shapkachasini eslatadi; yoki muffola, yaʼni „muff, mitt“, yaʼni „mufta“, „qoʻlqop“ soʻzidan kelib chiqqan. Muffoletta soʻzining shakllari va iteratsiyasi asl Sitsiliya tilining zamonaviy italyan tili shakllari hisoblanadi.

Manbalar