MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ubaydulloh Ibn Ziyod

Ubaydulloh Ibn Ziyod (taxminan 649 taxminan 685) —Arab xalifeishgining Xurosondagi noibi (673—674); Movarounnaxrni arablar tomonidan fath etilishining dastlabki bosqichida faol qatnashgan arab sarkardasi. Xalifa Muoviya tomonidan 673-yil oxirlarida arab qoʻshiniga bosh boʻlib Amudaryoni birinchi boʻlib kechib oʻtgan. Soʻngra Buxoroni qamal qilgan. Buxoro malikasi (qarang Xutak xotun) turklarni yordamga chaqirgan va ular yordamida arablarga qarshi zarbalar bergan. Biroq oqibatda arab qoʻshini gʻolib kelib, oʻrtada sulh tuzilgan. Sulhga koʻra Buxoro malikasi bir lak (bir million) dirham hajmda boj toʻlagan, shuningdek, arablar koʻplab qurolyarogʻlar, kiyimkechaklar, oltin, kumush buyumlar va 4 ming buxorolik kamonchilarni oʻlja olib Xuroson noibi qarorgohi — Marvga qaytishgan. U. ibn 3. buxorolik kamonchilarni oʻzining shaxsiy gvardiyasiga aylantirgan. Muoviya Ubaydullohni 674-yil Xurosondan chaqirtirib olib Basra noibi etib tayinlagan, 681 yildan — Basra va Kufa noibi.
Ubsunur

Ubsunur, Ubsa — Mongoliyaning shim.gʻarbiy qismidagi oqmas shoʻr koʻl. Shim.gʻarbiy qismi Tiva (RF) hududida. Maydoni 3350 km², 753 m balandlikda joylashgan. Sohillari tekis, choʻl landshaftli. Noyab.dan aprelgacha suvi muzlaydi. UN.ga Tes, NariynGoʻl daryolari quyiladi.

UVADA GAZ KONI — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanidagi kon, Qarshi sh.dan 65 km shim.sharqda. 1968-yilda ochilgan, 1981-yildan foydalanishga topshirilgan. U.g.k. maydoni kenglik boʻyicha choʻzilgan braxiantiklinaddan iborat. Neokomapt yarusining burma uz. 5,7 km, eni 3,5 km, bal. 250 m. Janubiy qanot jinslarining yotish burchagi 5—6°, shim. 7—8°. Burma 2 ta yer yorigʻi bilan murakkablashgan, ulardan birinchisi burmaning markaziy qismidan kenglik boʻyicha, ikkinchisi burma choʻziqligiga koʻndalang yoʻnalishda oʻtadi. Kon paleozoy (30 m qalinlikda), mezozoy va kaynozoy yotqiziklariga mansub. Sanoat miqyosidagi gaz yirik va mayda zarrali qumtoshlardan tarkib topgan, gid va alevrolit qatchalari bilan qavatlangan gorizontlarda aniqpangan. Gorizontning umumiy qalinligi 37–45 m, gaz oʻtqazuvchan qatlarning umumiy qalinligi 15 – 20 m. Gʻovakliligi 14,6%, gazga toʻyinganligi 0,62. Gaz uyumi qatlamli, gumbazsimon, 742–748 m chuqurlikda joylashgan, oʻlchami 4x1,6 km, bal. 80 m. Gaz debita 63,2 dan 165,2 ming m³/sutka. Kondan hozirgi kunda foydalanilmokda.

 

Koʻllar
Markaziy Osiyo
Uvays Qaraniy

Uvays Qaraniy (657) - soʻfiylikdagi uvaysiya tariqati asoschisi. Muhammad s.a.v davrlarida yashagan boʻlsa ham u zot bilan uchrashmagan. Rivoyatlarga koʻra, Muhammad s.a.v Uhud togʻi etagidagi jangda (625-yil) muborak ikki tishlaridan ajralganlarida (boshqa manbalarga koʻra oldingi pastki jagʻlaridagi bir tishga tosh tegib maydalab yuborgan) bundan xabar topgan Uvays Qaraniy Muhammad s.a.v.ga boʻlgan yuksak hurmati yuzasidan, ul zotga dushmanlar yetkazgan sitamni oʻzida sinash maqsadida avval bir tishini, soʻngra shubhaga oʻrin qolmasligi uchun oʻzining barcha tishlarini sugʻurib olgan. Muhammad s.a.v unga sahobalar qatoriga qoʻshilishini taklif etgan. Muhammad sallallohu alayhi vasallam vafotlari oldidan hazrati Aliga xirqalarini Uvays Qaraniyga topshirishni vasiyat qilgan. Uvays Qaraniy Alining Muoviya bilan boʻlgan Siffin jangida halok boʻlgan. Boshqa maʼlumotlarga koʻra, Uvays Qaraniy Xoʻtanda vafot etib, shu yerga dafn etilgan.

Muhammad s.a.v. goʻyo Uvaysning Umar ibn al-Xattob huzuriga kelishini bashorat qilganlar va Uvays musulmon jamiyatidagi uning doʻsti (xalil) va oʻzidan keyingi avlodning eng yaxshi insoni ekanligini aytganlar. Bu gaplar “Tazkirat ul-avliyo Attora”da (vaf. 1221) batafsil bayon qilingan Uvays haqidagi keyingi rivoyatlarning paydo boʻlishiga sabab boʻlgan. Soʻfiylik an’anasida Muhammad sallallohu alayhi vasallam va Uvays oʻrtasida ruhiy bogʻliqlik qayd etilgan. Shunday qilib, Uvays soʻfiylik va xalq islom dinida juda hurmatga sazovor boʻlib, turli joylarda, xususan, Suriyaning ar-Raqqa shahrida, hozirgi Oʻzbekistonning Namangan viloyati Chortoq tumanida [2], shuningdek, Tojikistonning Xovaling-Xovaling viloyatida [3] qabrlari bor. ]...
Rasululloh s.a.v Uvays Qaraniy madhida   
" Yamandan  menga  Alloh oshigʻining isi kelur " deb marhamat qilganlar.
Uvarovit

Uvarovit — granatlar guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Ca3Cr,[Si04]3. Kub singoniyada kristallanadi. Koʻk zumrad rangli, shishasimon, kuchli yaltiraydi. Qattiqligi 6,5—7, zichligi 3,5—3,7 g/sm3. Pnevmotolitgidrotermal genezisga ega. Xromit (oʻta asosli jinslarda) rudalarinigʻ1g yoriklarida mayda kristallar shaklida uchraydi. U. AQSH, Kanada, JAR, Polsha, RF (Ural) va boshqa joylarda topilgan. Finlandiyadagi Outokumpu konida 1,5 sm gacha bulgan kristallari mavjud. U. — zargarlik toshi.

 

Minerallar
Zargarlik
Uvek

Uvek, U k ye k — Oltin Oʻrdanpsh asosiy shaharlaridan biri. 14-asr boshida bu yerda tangalar zarb etilgan. 14-asr oxiriga qadar mavjud boʻlgan. U. xarobalari (Saratov yaqinidagi Uvek temir yoʻl st-yasi yaqinida) 19-asrning oxiri va 20-asrning boshida tadqiq etilgan. Turar joylar, xumdonlar, musulmonlar qabristoni aniklangan. 1913-yil A.A. Krotkov badavlat ayol dafn etilgan makbarani (14-asr) ochib oʻrgangan. Binolar pishiq va xom gʻishtdan qurilgan. Shahar xarobasidan suv va don saqlash uchun moʻljallangan xumlar, sirlangan va sirsiz sopol idishlar, toshdan yasalgan idishlarning parchalari, koshin parchalari, quvurlar, Oltin Oʻrdaning kumush va mis tangalari, jez maʼbudchalar, xochlar topilgan.
Uvertyura

Uvertyura (lot. apertura — ochish, boshlanish) — opera, balet, oratoriya, drama, kinofilm va boshqalarning muqaddimasidan iborat cholgʻu pyesa; shuningdek, orkestr uchun yozilgan konsert asari. Tinglovchini opera, balet va h.k.dagi voqealarga tayyorlaydi, undagi joʻshqin muhitga olib kiradi. U., odatda, asarning xarakteri, gʻoyaviy maqsadi, asosiy obrazlarini umumlashtirgan holda ifodalaydi. Ilk namunasini K.Monteverdi "Orfey" operasida yaratgan. 17-asrda U.ning 2 turi yuzaga kelgan — fransuz (J.Lyulli ijodida) va italyan U.si (3 qismdan iborat sinfonia, A.Skarlatti). Italyan U.lari simfoniya rivojida muhim ahamiyatga ega boʻldi. 18-asr 2yarmidan opera U.sida sonata shakli vujudga keldi (K.Glyuk, V.Motsart, L.Kerubini va boshqalar). 18-asr oxirlaridan U. operadagi obraz va mavzu bilan yanada uzviyroq bogʻlandi, shaklan boyidi ("Don Juan", V.Motsart; "Fidelio" L.Betxoven; "Ruslan va Lyudmila", M.Glinka va boshqalar). Sonata shaklida boʻlmagan U.lar, odatda, muqaddima, prelyudiya, introduksiya deb nomlanadi. 19-asrdan simfonik musikdsa dasturli konsert U.si rivoj topdi. "Yoz tunidagi tush" (F.Mendelson) birinchi romantik konsert U.dir. Oʻzbekiston kompozitorlari opera va musiqali dramalarga U.lar, shuningdek, konsert U.lari (R.Glier, "Tantanali U.", "Fargʻonacha bayram"; S.Yudakov, "Tantanali U."; M.Tojiyev, Oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri uchun 3 ta U.; Hab. Rahimov, "Sayil"; A. Mansurov, 7 ta U.) yaratishgan.
Uvildiriq

Uvildiriq — mollyuskalar, ignaterililar, suyakli balikdar, suvda va quruklikda yashovchilar va boshqalarning suvga tashlaydigan tuxumlari. Uvildiriq suv tubiga yoki suv kaʼriga tashlanadi. Suv tubiga tashlanadigan Uvildiriq suvdan ogʻirroq yoki yopishqoq boʻladi. Baliklar bunday Uvildiriqni suv ostidagi narsalarga va oʻsimliklarga yopishtirib yoki suv ostiga koʻmib qoʻyadi. Suv qaʼriga tashlanadigan Uvildiriq suvdan yengil boʻlganidan suvda qalqib turadi. Uvildiriq oʻlchami 0,6 mm dan (qum baliqda) 7,0 mm gacha (ayrim losossimonlarda). Uvildiriq soni bir necha oʻndan yuz va mln. gacha (oybaliq) boʻladi. Dengiz tipratikanlari, suvda va quruklikda yashovchilar uvildirigʻi klassik tadqiqot obʼyekti. Koʻpchilik ignaterililar (dengiz bodringlari, tipratikanlari va boshqalar) uvildirigʻi isteʼmol qilinadi. Tuzlangan va konservalangan osyotrsimonlar hamda losossimonlar uvildirigʻi tansiq taom hisoblanadi.
Uvologiya

Uvologiya (lot. uva — uzum va logiya) — vino va boshqa mahsulotlar i. ch. da uzum shingillari va gʻujumining tarkibiy qismlarini hamda uzumni oziq-ovqat sanoati uchun xom ashyo tarzida oʻrganadigan kimyotexnologiya fani. U. uzumni yangiligida yoki quritib isteʼmol etish, saqlash yoki sharbat, vino, shampan, konyak i.ch. uchun qayta ishlash jihatlaridan oʻrganadi. Uzum navlarini uvologik jihatdan tekshirishda ampelografik maʼlumotlarga tayangan holda uzumning tarkibi va xususiyatlari; kimyoviy tarkibi; pishish muddatlari; uzum va undan olingan mahsulotlarning taxlili; tokchilikni reja asosida joylashtirish; vinochilikni ixtisoslashtirish; tok oʻstirilayotgan yer sharoiti va tok parvarishi, bu omillarning uzumning mexanik xususiyati va kimyoviy tarkibiga taʼsir etishi oʻrganiladi va h.k. (yana qarang Ampelografiya).
Ugarit yozuvi

Ugarit yozuvi — konsonant harftovush yozuvi (mixxat); mil. av. 14—13-asrlarda Ugarit davlatida ugarit tilidagi, shuningdek, xurrit tilidagi, baʼzan akkad tilitsagi matnlarni yozish uchun qoʻllangan. Ugarit yozuvida bitilgan matnlar Ugaritdan tashqari hududlarda, jumladan, Falastinda ham topilgan. Ugarit yozuvining shumerakkad mixxati bilan genetik aloqasi borligi haqidagi fikr uncha ishonarli emas. Uning finikiy va jan. arab yozuvi bilan kelib chiqishi bir degan faraz ham hozircha tasdiklanmagan. Ugarit yozuvi mil. av. 2-ming yillikning 1yarmigacha paydo boʻlgan. Dastlab Ugarit yozuvi bizgacha yetib kelmagan boʻgʻinli mixxat yozuvidan kelib chiqqan va unda 30 ta belgi boʻlgan. Bu belgilar, asosan, undosh tovushlarni ifodalagan. Matnlarni tushunishni osonlashtirish uchun maxsus soʻzajratkichlar (vertikal mixsimon belgilar) qoʻllangan. Mil. av. 2-ming yillikning 2yarmida Ugarit yozuvining finikiy yozuvi taʼsirida qisqargan shakli (30 ta oʻrniga 22 ta belgi) ham mavjud boʻlgan. Ugarit yozuvi baʼzi ijtimoiysiyosiy voqealar oqibatida mil. av. 1-ming yillik boshlarida muomaladan chiqqan. Ushbu yozuv 1929—30 yillardagi arxeologik kazishmalar natijasida fanga maʼlum boʻlgan va fransuz olimlari E.Dorm va Sh. Virollo xamda nemis olimi X. Bauer tomonidan oʻqilgan.
Ugarit tili

Ugarit tili — ulik som tillaridan biri. Mil. av. 23—13-asrlarda Oʻrta dengizning shim.sharqiy sohilida joylashgan Ugarit davlatida, ehtimol, Shim. Suriyada va undan kengroq hududda tarqalgan. Fonetika va morfologiya sohalarida boshqa som tillari bilan oʻxshash va farkli tomonlari bor. Mas, o oʻrnida a ishlatish (alashish), qad. undoshlar tarkibining saqlanganligi, ot va feʼllarda flektiv oʻzgarishlarning mavjudligi, artiklning yoʻqligi va boshqa Leksikasida oʻziga hududiy yaqin akkad, shumer va xurrit tillaridan koʻplab oʻzlashmalar boʻlgan. Ugarit tili yodgorliklari (sheʼriy hikoyalar, ibodat matnlari, rasmiy hujjatlar, maktublar) mil. av. 2-ming yillikning 1yarmigacha shakllangan ugarit yozuvitsa bitilgan.

 

Tillar
Uglevodorodlar

Uglevodorodlar — molekulalari faqat uglerod va vodorod atimlardan tuzilgan organik birikmalar sinfi. U  tuzilishiga koʻra, atsiklik yoki alifatik (molekuladagi uglerod atomlari birbiri bilan chiziqli yoki tarmoklangan zanjir boʻlib boglangan), izotsiklik yoki karboiiklik (molekulasi 3 ta va undan koʻp uglerod atomi halqasi — siklidan iborat) xilga boʻlinadi. Bu guruh U. atsiklik va aromatik uglevodorodlardan iborat (yana qarang Aromatik birikmalar). Atsiklik U  toʻyingan uglevodorodlar va toʻyinmagan uglevodorodlarsan tashkil topgan. Alitsiklik U. ham toʻyingan va tuyinmagan bulishi mumkin. U. gomologik katorlar hosil qiladi (yana qarang Organik kime). Neft, tabiiy yonuvchi gazlar, baʼzi sanoat gazlari va smolasi U.dan iborat.
Uglerod oksid (birikma)

UGLEROD (GU)OKSID, karbonat angidrid, CO2 — uglerodning kislorodli birikmasi, uglerod oksidlanishining oxirgi mahsuloti. 1956-yilda shotlandiyalik olim J. Blek magniy karbonat parchalanganda gaz chiqishini aniqlagan (CO2 ning tarkibini 1789-yilda A. Lavuazye belgilab bergan), CO2 rangsiz gaz boʻlib, oʻziga xos salgina achimsiq hidi va mazasi bor. 0° va normal sharoitdagi zichligi 1,977 g/l; kritik temperaturasi 31,3°, kritik bosimi 7,3 MPa. —78,5° gacha sovitilganida qor kabi oq tusli qattiq jiyemga — "quruq muzga" aylanadi. Suyuq CO2 tez bugʻlanganida ham qattiq CO2 hosil boʻladi. U odatdagi bosimda — 78,5° da suyuqlanmasdan toʻgʻridantoʻgʻri gaz holatiga oʻtadi. Qattiq CO, 5MPa bosimda — 56,7°da suyuqlanadi. Suv, spirt va efirda eriydi. Suv bilan birikib karbonat kislota H2CO3 hosil qiladi. Odatdagi sharoitda kimyoviy nofaol modda, boshqa moddalarning yonishiga yordam bermaydi, lekin faol metallar (mas, magniy) CO2 atmosferasida yonishni davom ettiradi. Laqqa choʻgʻ holatidagi kaltsiy CO2 bilan reaksiyaga kirishtanida kaltsiy karbid CaC2 va kaltsiy oksid CaO hosil boʻladi. Choʻgʻ holatidagi koʻmir bilan reaksiyaga kirishib uglerod (P)oksid CO ga, 200° da mis oksid (katalizator) ishtirokida vodorod bilan reaksiyaga kirishib, metanga, yuqori trada ammiak bilan birikib, karbamid CO(NH2)2 ga aylanadi.

Tabiatda CO2 organik moddalarning chirishi, bijgʻishi va kuyishi kabi oksidlanish jarayonlari natijasida hosil boʻladi. Yoqilgʻi yonganida ham CO2 paydo boʻladi. Havoda CO2 hajm jihatidan 0.03% ni tashkil qiladi. CO2 organizmda moddalar almashinuvi mahsulotidir. U fotosintez jarayonida ham ishtirok etadi.

Texnikada ohaktosh yoki boʻrni kuydirib, lab.larda marmarni xlorid kislota bilan parchalab olinadi.

CO2 oziq-ovqat sanoatida, "quruq muz" tayyorlashda, oʻt oʻchirishda, kimyo sanoatida soda, mochevina, oksikarbon kislotalar hosil qilishda, portlatish ishlarida keng qoʻllanadi.

Havoda CO2 miqdori 1,5—3% dan oshsa, kishida bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi va koʻngil aynishi paydo boʻladi. 6% dan oshsa, kishi ish qrbiliyatini yoʻqotadi va hayoti xavf ostida qoladi. Zaharlangan kishini ochiq havoga olib chiqish, sunʼiy nafas oldirish kerak.

    

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Ugom

Ugom (Oqburxon, Tikanak) — Toshkent viloyatidagi daryo. Chirchiq daryosining oʻng irmogʻi. Daryo havzasi shim.dan Talas Olatovi, gʻarbdan Qorjontov, sharkdan Ugom tog tizmalari bilan chegaralangan. Bir necha buloq suvlarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 68,5 km, xavzasining maydoni 870 km². Ugom Chorvoq suv omborining quyi toʻgʻoni (bʼyef)dan oʻtgach, Chirchiq daryosiga quyiladi. Asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Daryoning oʻrtacha yillik suv sarfi 43 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda), 12 m³/sek.gacha (kam suvli yilda). Toʻlinsuv davri martda boshlanadi, eng koʻp sutkalik suv sarfi aprel va iyunda boʻlib oʻtadi va 177 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 54,5 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) yetadi. Toʻlinsuv davri avgustda tugaydi. Daryo tez oqadi, oʻzanida ostonalar hosil qilgan. Oʻrta oqimi vodiysida keng terrasalar, daraxtzor, butazor va oʻtloqlar mavjud. Daryo vodiysida Chorvoq qishlogʻi, dam olish uylari, bolalar oromgohlari joylashgan.

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Boʻstonliq tumani daryolari
Ugom tizmasi

Ugom tizmasi - Gʻarbiy Tyanshanning bir qismi. Tizmaning janubi-gʻarbiy qismi Toshkent viloyati Boʻstonliq tumani hududida. Talas Olatovidan (Manas tog tuguni yaqinidan) boshlanib janubi-gʻarb tomon 115 km ga choʻzilgan. Piskom va Ugom daryolari oraligʻida. Uning janubi-gʻarbiy qismi Oʻzbekistonda, shimoli-sharqiy qismi esa Qozogʻiston hududida. Suvayirgʻich yaqinidan ikki davlatning chegarasi oʻtadi. Oʻrtacha bal. 3000–3500 m, janubi-gʻarb tomon pasayib boradi. Oʻzbekistondagi qismi ancha past, Chirchiq daryosi yaqinida bal. 1500 m. Ugom tizmasining ayrim choʻqqilari 3500–4000 m ga koʻtarilgan. Eng baland choʻqqisi Sayram (4238 m). Sayram choʻqqisidan Ugom tizmasi bir qancha tarmoqlarga ajraladi, bulardan eng yiriklari Tuproqbel va Maydontoldir. Bu tarmoqlar ancha baland boʻlib, baʼzi choʻqqilari 4000 m dan yuqori — (Tuproqbel — 4234 m). Ugom tizmasining bu qismida doimiy qor uyumlari va kichik muzliklar mavjud.

Ugom tizmasining suvayirgʻich qismi asosan, qoyali. Baʼzi joylarida tekislangan yuzalar bor. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri ancha tik, shimoli-sharqiysi esa biroz nishabroq. Yon bagʻirlarida koʻplab kalta, chuqur daralar bor. Ostona va sharsharalar hosil qiluvchi daryolar bilan kesilgan.

Ugom tizmasi gersin burmalanishi davrida shakllangan antiklinoriydir. Hozirgi balandligiga yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Paleozoy davriga mansub ohaktosh, dolomit, qumtosh, slanets, granit, granodiorit, porfir kabi tog jinslaridan tashkil topgan. Ohaktoshlarda karst jarayonlari rivojlangan. Suvayirgʻich qismidagi tekislangan yuzalarda karrlar, karst, voronka va botiklar, yon bagʻirlarida esa karst gʻorlari, quduklari va shaxtalari keng tarqalgan. Ugom tizmasi Chorvoq botigʻini shimoliy gʻarb tomondan oʻrab turadi.

Iqlimi togʻga xos, yogʻingarchilik, ayniqsa, uning shimoli-sharqiy qismida, koʻproq (1500–2000 mm). Yon bagʻirlarida tipik va toʻq boʻz, qoʻngʻir, jigarrang oʻrmon tuproqlari tarqalgan. Chalachoʻl, dasht oʻsimliklari, daryo vodiylarida butalar oʻsadi. Togʻ yon bagʻirlari oʻrmonzor, suvayirgʻich qismida, oʻtloq dashtlar, subalp va alp oʻtloqlari tarqalgan. Hayvonlardan oʻrmonlarda qobon, boʻrsiq, olmaxon, tizmaning baland qismlarida kiyik, qor qoploni, boʻri, ayiq va boshqa; qushlardan kaklik, kaptar, bulbul, chumchuq, lochin, kalxat va boshqa yashaydi. Foydali qazilmalaridan ohaktosh, granit, marmar bor. Ugom tizmasining shimoli-sharqida Oqsuv-Jabagʻli qoʻriqxonasining gʻarbiy qismi joylashgan. Ugom tizmasining Chatqol togʻlariga yaqin kelgan joyiga Chorvoq GES toʻgʻoni qurilgan.

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Ugom-chatqol davlat tabiat milliy bogʻi

Ugom-Chotqol davlat tabiat milliy bogʻi — Toshkent viloyatining Boʻstonliq, Parkent va Ohangaron tumanlarining togʻli hududlarida joylashgan milliy bogʻ. 1990-yilda tashkil etilgan. Umumiy maydoni 574,6 ming ga, shu jumladan 56,4 ming ga oʻrmonlar bilan qoplangan; archazorlar 64679 ga, shumtolzorlar 139 ga, zarangzorlar 565 ga, bodomzorlar 1670 ga, oq qayinzorlar 985 ga, yongʻoqzorlar 1424 ga, yovvoyi olmazorlar 1451 ga, doʻlanazorlar 2056 ga. Umuman milliy bogʻda 70 dan ortiq daraxt va 80 ga yaqin buta turlari oʻsadi. Oʻsimliklar turi 1000 dan ortiq. Oʻrmonlar asosan shimoliy va sharqiy qiyaliklarda. Janubiy qiyaliklar siyrak daraxtzorlar yoki qalin butazorlardan, koʻpincha yaydoq yerlardan iborat.

Milliy bogʻning hayvonot dunyosi ham har xil va boy: toʻngʻiz, togʻ echkisi, qoʻngʻir ayiq, boʻri, tulki, quyon va boshqa hayvonlar, kaklik, qirgʻovul, kaptar, burgut, zaxcha, chugʻurchuq kabi har xil qushlar bor.

Milliy bogʻ iqlimi kontinentalligi bilan ajralib turadi. Oʻrtacha harorat qishda —14,5° dan —32° gacha, yozda 33,5° dan 42° gacha yetadi. Yillik yogʻingarchilik miqdori 400 mm dan 900 mm gacha. Milliy bogʻda pastki togʻlik (900– 1500 m), oʻrta togʻlik (1500 — 2400 (2600) m), baland togʻlik (2600– 3000 m), alp (3000 m dan yuqori), subalp (3200–3800 m) poyaslari mavjud. Milliy bogʻ hududida Ugom, Koʻksuv, Chatqol, Chirchiq, Ohangaron daryolari va juda koʻp soy va soyliklar bor. Daryolar sohillari va soyliklar atroflarida oromgoxlar tashkil etilgan, suv omborlari, Chorvoq GES, Xoʻjakent GES, Gʻazalkent GESlari bor. Abdushukur Xonazarov.

    

Oʻzbekiston geografiyasi
Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Ugorsimonlar

Ugorsimonlar (Anguilliformes) -suyakli baliqlar turkumi. Uzunligi 10 sm dan 3 m gacha, vazni 15 g dan 65 kg gacha. Shakli ilonga oʻxshash. Jabra yoylari nurlari 6—51 ta; baʼzan boʻlmaydi. Suzgich pufagi ochiq, suzgichlari tikansiz. Orqa va anal suzgichlari uzun. Qorin, baʼzan koʻkrak suzgichlari boʻlmaydi. Yelka kamari suyagi miya qutisi bilan tutashmagan. Lichinkasi bargsimon, shaffof. 23 oila (jumladan, murenasimonlar), 400 turi bor. Asosan, barcha okeanlar tropik suvlarida tarqalgan. Faqat ugorlar chuchuk suvlarda yashaydi, lekin dengizda koʻpayadi. Koʻpchilik U. sayoz suvlarda yashirin hayot kechiradi. Ayrim U. chuqur suvlarda (4000 m gacha) uchraydi. Asosan, yirtqich hayot kechiradi. Vir qanchaturlari ovlanadi. Boltiqva Qora dengiz x.avzalarida oddiy ugor, Boltiq dengizida dengiz ugori yashaydi.
Ugradagi turish

"UGRADAGI TURISH" - Katta Oʻrda xoni Ahmad bilan ulugʻ knyaz Ivan III Vasilyevich oʻrtasidagi harbiy harakatlar (1480). 1476-yil Ivan III Botuxontʼridan boshlab Oʻrdaga har yili toʻlanadigan oʻlponni toʻlashdan voz kechgan. Ahmadxon Qrim bilan boʻlgan urushda band boʻlganligi sababli faqat 1480-yildagina faol qarakatlar boshlay olgan. U PolshaLitva qiroli Kazimirdan harbiy yordam olishi haqida kelishib olgan. Rus davlatining gʻarbiy chegaralari 1480-yil boshida Livon ordeni hujumlariga duchor boʻlgan. 1480-yil yanvarda Ivan III ga qarshi ukalari Boris va Andrey Kattalar isyon kutarishgan. Bunday vaziyatdan foydalangan Ahmadxon kuzda asosiy kuchlari bilan yurish boshlagan. Rus boyarlari oʻrtasidagi 2 guruh vujudga kelgan, ulardan biri Ivanga krchishni, ikkinchisi esa, Oʻrda bilan kurashishni maslahat qilgan. 1480-yil Ahmadxon Kazimir qoʻshinlari bilan birlashish uchun Oka daryosining irmogʻi — Ugra daryosi boʻyiga kelgan. Uni Ivan III ning oʻgʻli Ivan Kenja va ulug knyazning ukasi Andrey Kichik boshchiligidagi rus qoʻshinlari qarshi olgan. 4 kunlik jangdan soʻng Ahmadxonning Ugrani kechib oʻtish uchun qilgan harakati zoye ketgan. Ahmadxon Kazimirni kutishga qaror qilgan. Ivan III vaqtdan yutish maqsadida Ahmadxon bilan muzokaralar boshlagan. Bu orada Ivan III ning isyonkor ukalari u bilan yarashib, oʻz polklarini olib kelganlar. Ahmad bundan xabar topgan va Kazimirdan darak boʻlmagach, hujumga oʻtishga ikkilanib qolgan. Kazimir ichki nizolarni bartaraf qilish va Qrim bilan kurashda band edi. 11 noyabr

gacha kutgan moʻgʻul qoʻshinlari oziq-ovqat tanqisligi, kasallik epidemiyasini tarqalganligi va kuchli sovuqlar natijasida jan. ga qarab ketgan. 1481-yil 6 yanvarda Ahmadxon Tuman (Tyumen) xoni Iboq bilan toʻqnashuvda oʻldirilgan. Katta Oʻrdada ichki nizolar avj olgan. "Ugradagi turish" Rossiyada moʻgʻullar asoratiga chek qoʻygan. Rus davlati rasman mustaqillikka erishgan.
Ud

Ud (arab. — qora daraxt) — torlimezrobli qad. musiqa asbobi. Arab, turk, fors, Kavkaz (ozarbayjon, arman) va Markaziy Osiyo (oʻzbek, tojik) xalqlarida keng qoʻllaniladi. Katta, noksimon va yupqa qopqokli kosaxona, kalta va enli dastaga ega. Tovushi yumshoq va mayin. Ayritom xarobasidan udsimon cholgʻuni ushlab turgan sozanda ayol tasvirlangan friz topilgan. 9— 15-asrlarda Sharq musiqa nazariyasi (tovushqator, parda, maqomlar) masalalarini sharhlab berishda Forobiy, Ibn Sino, Safiuddin alUrmaviy, ashSheroziy va boshqalarning risolalarida U. yetakchi soz hisoblangan. Uning dastlab 4 tori boʻlganligi, Ziryob ismli (9-asr) sozanda (ayrim manbalarda Forobiy) tomonidan 5 tor qoʻshilganligi maʼlum. Torlar kvartaga sozlanib forscha va arabcha — hodd, zir, masna, maslas, bam deb nomlangan (qarang zirubam). Ud pardalari esa mutlaq (ochiq tor), zoid (ochiq torga nisbatan orttirilgan), mujannab (qoʻshni parda), sabbob (koʻrsatkich barmoq bilan bosiladigan), vustai furs (oʻrta barmoq bilan bosiladigan fors pardasi), vustai zalzal (Zalzalga nisbat berilganuiim). Ld parda), binsir (toʻrtinchi barmoq bilan bosiladigan parda), xinsir (jimjiloq bilan bosiladigan parda) deb yuritilgan. Risolalarda pardalar abjad tartibida arabcha harflar bilan belgilangan. Hozirda qoʻllaniladigan U. pardasiz va 11 torli. Ulardan 5 tasi juft torlardan, pastki tori bitta boʻladi. Oʻzbekistonda musiqa kollejlari va Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida U. sinflari mavjud. U., asosan, joʻrnavoz (mumtoz musiqa ansambllari) va yakkanavoz soz sifatida qoʻllaniladi. U. asosida Yevropada lyutnya cholgʻusi kashf etilgan.