MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Metrika (taʼlimot)

Metrika (... metro) — oʻlchov va vaznlar haqida taʼlimot, yunon musiqa nazariyasining sheʼriy va musiqiy vaznlar, boʻgʻin va choʻzimlar tizimini oʻrganuvchi boʻlimi. Ushbu maʼnoda qad. va oʻrta ayerlarda M. musiqa nazariyasiga qaraganda grammatika faniga koʻproq taalluqli hisoblangan. M. maxsus musiqiy oʻlchov (takt)ni belgilaydigan ritmik urgʻularning oʻzaro munosabatlari haqidagi taʼlimot sifatida nemis musiqashunosi M. Gauptman tomonidan ilk bor 1853-yilda Yevropa musiqa nazariyasiga tatbik, etilgan. M. taʼlimoti, asosan, takt tushunchasiga asoslangan, baʼzi yirik musikashunoslar (X. Riman, K. Zaks va boshqalar) unga ritmiksintaksis tuzilmalarni (mas, davr, jumla. ohang , ibora va boshqalar) ham kiritib, M.ga yanada kengroq, universal maʼno berganlar. Oʻrta va Yaqin Sharq musiqashunosligida (Forobiy, Ibn Sino, Urmaviy, Jomiy, Navoiy, Darvishali Changiy va boshqalar) M. — ilmi iyqoning tarkibiy qismi boʻlib, musiqiy sheʼriy tushuncha va atamalar (usul, iyqo, bahr, vazn va boshqalar) vositasida keng sharhlangan (qarang Iiqo).

Abdumannop Nazarov.

Manbalar
Metrika (guvohnoma)

Metrika (polyakcha — metryka) — tugʻilganlik haqidagi guvohnomaning ogʻzaki nutqdagi nomi.

Manbalar
Metrit

Metrit (yun. metra — bachadon) — bachadon muskul qavatning yalligʻlanishi; asosan, shilliq qavatining yalligʻlanishi (metroendometrit) bilan birga kechadi. Oʻtkir va surunkali M. ajratiladi. Oʻtkir M., odatda, abortdan ke-yin (ayniqsa, kasalxonadan tashqarida qilingan), tugʻish asorati, shuningdek, infeksion kasalliklar (tif, difteriya, vabo va boshqalar) oqibatida kelib chiqadi. Oʻtkir M.da gavda temperaturasi koʻtariladi, qindan yiringli, baʼzan qonli yiringli ajralma keladi, qorin pastida ogʻriq boʻladi, bachadon kattalashadi va bezillab ogʻriydi. Vaqt oʻtishi bilan oʻtkir M. surunkali shakliga oʻtadi yoki mustaqil kasallik sifatida rivojlanadi, goho yalligʻlanish jarayoni tuxumdan, Fallopiy nayi va qorin boʻshligʻita tarqalishi mumkin.

Kasallik belgilariga qarab davo qilinadi. Antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar, ogʻriq qoldiruvchi dorilar buyuriladi; surunkali M.da fizioterapiya tavsiya etiladi.

... METRIYA (yun. metreo — oʻlchayman) — qoʻshma soʻzlar boʻlagi. Oʻlchovlar, miqdorlar oʻrtasidagi nisbatlarga aloqadorlikni bildiradi (mas, geometriya, fotometriya).

Manbalar
Metropoliten-muzey

Metropoliten-muzey (Metropolitan Museum of Art) — AQSH ning (Nyu-Yorkda) eng yirik markaziy sanʼat muzeyi. 1870-yilda tashkil etilib, 1872-yilda ochilgan. Shaharning markaziy bogida joylashgan. Fort-Trayon bogʻida boʻlimi bor. Eksponatlari, asosan, shaxsiy kolleksiyalardan muzeyga tortik, qilingan sanʼat asarlaridan iborat. Amerika rangtasviri va haykaltaroshligi, qurollar, Uzoq va Yaqin Sharqning qad. sanʼati, Qad. Misr sanʼati, Yunoniston, Qad. Rim va Islom sanʼati, oʻrta asr sanʼat asarlari (boʻlimi), musiqa asboblari, gravyura va litografiyalar, Yevropa rangtasviri, 20-asr sanʼati, kitoblar muzeyi, bolalar muzeyi, kostyum instituti (mato va kiyimlar toʻplami) va boshqa boʻlimlari mavjud. M.-m.da jahon sanʼ-atining koʻpgina nodir yodgorliklari, jumladan, Gʻarbiy Yevropa rangtasvirining shoh asarlari, shuningdek Oʻzbekiston hududida yaratilgan amaliy sanʼat asarlari ham saqlanadi.

Manbalar
Metropoliten-opera

Metropoliten-opera (Metropolitan Opera) — AQSH ning yetakchi opera teatri, opera sanʼatining yirik markazlaridan. 1883-yilda Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Yirik firmalar, jamiyatlar, shaxslar tomonidan ajratilgan mablagʻlar hisobiga faoli-yat koʻrsatadi. AQShda yagona doimiy ishlaydigan opera teatri (har yili 7 oy davomida faoliyat koʻrsatadi). Faqat xor va orkestri muqim, yetakchi xonanda va dirijyorlar butun dunyodan mu-ayyan spektaklga yoki maʼlum muddatga taklif etiladi. Dastlabki yillari fransuz va nemis kompozitorlari (koʻproq R. Vagner) asarlari asosiy oʻrin olgan. 1909-yilda ilk bor amerika kompozitori (F. Konvers, "Ehtiros trubkasi") asari sahnalashtirildi. A. Toskanini ishlagan davrida (1908— 15) repertuari italyan, fransuz, rus kompozitorlari asarlari bilan boyigan. 1910-yillardan boshlab operalar har bir xalqning oʻz ona tilida ijro etilmoqda. Turli davrlarda "M.-o."da dunyoning eng mashhur xonanda va dirijyorlari faoliyat koʻrsatgan. 1950— 72 yil lari teatrni R. Bing boshqarib, spektakllarning sahnaviy va musiqiy saviyasini koʻtarishga katta hissa qoʻshgan. "M.-o." repertuaridan Yevropa (J. Verdi, K. Veber, G. Berlioz, J. Vize, J. Rossini, J. Puchchini, R. Vagner, P. Chaykovskiy, M. Musorgskiy, K. Debyussi, R. Shtraus, B. Britten, A. Berg va boshqalar) va Amerika (D. Teylor, L. Gryunberg , Xanson, S. Barber va boshqalar) kompozitorlari asarlari urin olgan. Teatr qoshida "Min-Meg" kamer opera teatri tashkil etilgan (1973). 1966-yilda Nyu-Yorkdagi "Lincoln-center" hududidagi yangi binosi (meʼmor U. K. Harrison) zamonaviy uskunalar bilan jihozlangan, zali 3800 oʻrinli.

Olimjon Bekov.

Manbalar
Metrorragiya

Metrorragiya (yun. metra — bachadon va rhegnymi — yorib chiqaman) — hayz koʻrish maromining buzilishi oqibatida bachadondan betartib qon ketishi. Koʻpgina akusherlik (abort, yedboʻgʻoz, bachadondan tashqari homiladorlik va boshqalar) va ginekologik kasalliklarda (bachadon shilliq qavati polipozi, bachadon boʻyni eroziyasi, fibromioma, sarkoma, jinsiy organlar raki va boshqalar)da kuzatiladi. Qon ketishiga bachadon devorida qon oqimining buzilishi sabab boʻladi. M.ning oldini olish uchun uni keltirib chiqargan asosiy kasallikni bartaraf etish lozim.

Manbalar
Metchik

Metchik — teshiklarda vintsimon rezba (ariqcha) ochish (qirqish) uchun moʻljallangan metall qirqish asbobi. M.ning bir uchi kesuvchi tigʻlari (qirralari) boʻlgan silindrik valikdan, ikkinchi uchi stanok patroniga yoki qisqichga mahkamlashga moʻljallangan quyruqdan iborat.

Asosiy xillari: dastaki M. (qoʻlda rezba ochish uchun); gayka M.gi (ikki tomoni ochiq teshiklarda rezba ochish uchun); mashina M.gi (parmalash stanoklarida, avtomat va maxsus agregat stanoklarida, asosan, bir tomoni berk teshiklarda rezba ochish uchun); stanok M.gi (gayka qirqish stanoklarida ikki tomoni ochiq teshiklarda rezba ochish uchun); avtomat M. (gayka qirqish stanoklarida rezba ochish uchun) va boshqa Ular legirlangan asbobsozlik poʻlati va tezkesar poʻlatdan yasaladi.

Manbalar 

 

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Mexanizmlar kinematikasi

Mexanizmlar kinematikasi — mexanizmlarga taʼsir etadigan kuchlarni hisobga olmagan holda qism (zveno) lari harakatining geometrik jihatlari oʻrganiladigan soha; mashina va mexanizmlar nazariyasi boʻlimi. Mexanizmlar kinematikasida kinematik analiz va kinematik sintez masalalari yechiladi. Mexanizmlar kinematikasi masalalarini yechish uchun mexanizmning kinematik xossalarini ifodalaydigan asosiy koʻrsatkichlar va yetakchi zvenolarning harakat qonunlari maʼlum boʻlishi kerak.

Mexanizmlar kinematikasi masalalari grafik, analitik va grafoanalitik usullarda yechiladi. Eng oddiy grafik usul ning mohiyati quyidagicha: agar mexanizmdagi AV zvenoning vaziyati va sharnirlari markazlari orasidagi masofa maʼlum boʻlsa (rasmga q.), qolgan barcha zvenolarning vaziyatini sirkul yordamida aniqlash mumkin. Shunday qilib, tekislikda harakatlanadigan mexanizmlar masalasi egri chiziqlarning tekislikda kesishgan nuqtalarini aniqlashdan iborat boʻladi.

Analitik usul oldindan maʼlum aniqlikdagi zvenolarning vaziyatini anikutshga imkon beradi. Bunda masala chiziqli boʻlmagan tenglamalar sistemasini yechishga keltiriladi. Mexanizmdagi ayrim nuqtalarning temperaturayektoriyasi, odatda, zvenolarning vaziyatini bilish uchun aniqlanadi; bunda faqat mexanizm ish organlarining harakat turiga bogʻliq boʻlgan temperaturayektoriyalarning grafigi tuziladi yoki tekshiril adi.

Grafoanal iti k usul zvenolar va mexanizmlar ayrim nuqtalarining tezliklarini aniqlashda qoʻllaniladi. Biror nuqtaning tezligini aniqlash uchun zvenolarning vaziyatini aniqlashda olingan maʼlumotlardan foydalanib, bu nuqta yoʻlining vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasi tuziladi, soʻngra differensiallash grafigini qoʻllab, tezlikning vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasi quriladi. Mexanizm nuqtalarining tezlanishlarini aniqlashda tezlanishlar planidan va analitik usuldan foydalaniladi. Tezlanishlarni aniqlash uchun odatda kinematik diagramma usuli qoʻllanilmaydi, chunki uning anikligi oldindan qurilgan tezlikning vaqt boʻyicha oʻzgarish diagrammasini differensiallash grafigi aniqligiga bogʻliq boʻladi. Mexanizmlarning kinematik sintez masalalari koʻrib oʻtilgan kinematik analiz masalalariga teskari hisoblanadi.

/M..Usmonxoʻjayev Mexanizmlar kinematikasi Mashina va mexanizmlar nazariyasi, 2nashr, T., 1970; Artobolevskiy I. I., Mexanizmi v sovremennoy texnike [v 4-x t.], t. 1—3, M., 1970-73.

Koʻrqmas Inogʻomov.

Manbalar
Mexanik bogʻlanishlar

Mexanik bogʻlanishlar - biror jism yoki jismlar tizimining fazoda siljishini cheklovchi toʻsiqlar. Masalan, jism sirpanayotgan yoki dumalayotgan sirt; yuk osilgan ip; mexanizm zvenolarini bir-biriga bogʻlovchi sharnirlar va boshqa Mexanik tizim nuqtalari vaziyati Dekart koordinatalari xk, uk, zk, (k=l, 2, ..., p, bunda p — tizim nuqtalari soni) bilan belgilansa, ularning vaqt boʻyicha birinchi hosilalari xk, uk, zk tizimi nuqtalarining tezligi boʻladi. Tizim nuqtalarining faqat vaziyati chegaralansa, geometrik Mexanik bogʻlanishlar, tezlik ham chegaralansa, kinematik yoki differensial Mexanik bogʻlanishlar deyiladi va quyidagicha ifodalanadi: f (..., xk, uk, zk, ... xk, uk, zk, ..., t) =0. Bu tenglama vaqt boʻyicha integrallansa kinematik bogʻlanish integrallanuvchi deyiladi va geometrik bogʻlanishga ekvivalent boʻladi. Geometrik va integrallanuvchi kinematik bogʻlanishlar golonomli Mexanik bogʻlanishlar deyiladi.

Manbalar
Mexanik va fizik himoya usullari

Mexanik va fizik himoya usullari (oʻsimliklar himoyasida) — zararkunandalar, kasallik qoʻzgʻatuvchilar va begona oʻtlarga qarshi kurashda turli mexanik moslamalar hamda tashki muhitning fizik omillaridan foydalanish. Oʻsimliklar zararkunandalari va kasalliklariga qarshi uygʻunlashtirilgan kurash tizimida muhim usullardan biri. Mexanik himoya usulida zararkunandalarning harakatlanishiga yoki oʻsimliklarning shikastlanishga toʻsqinlik qiluvchi turli xil choratadbirlar (daraxt poʻstlogʻini tozalash, uyalar va oʻsimlik qoldiklarini yoʻqotish, tutqich belbogʻlar bogʻlash, soxta yem qoʻyish va boshqalar) koʻllanadi. Mexanik usulni ki-myoviy usul bilan birga olib borish mumkin: mas, chigirtkalarga qarshi kurashda qaziladigan chuqurlarga dori sochish, tutqich belbogʻlarga esa insektitsid shimdirish. Mexanik himoya usulida ayrim zararkunandalarni (koʻsak qurti, Kolorado qoʻngʻizi, zararli xasva va boshqalar) qoʻlda terib yoʻqotish mumkin. Fizik himoya usuli turli tabiiy omillarni qoʻllashga asoslangan (sunʼiy yoritish, oʻta yuqori yoki past harorat, radioaktiv nurlar, past bosim, yuqori chastotali elektr toki va boshqalardan foydalanish). Yorugʻlik tutqichlardan dalalarda hasharotlar miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Don va mevalarni zararsizlantirishda sovitish usuli ishlatiladi. Koʻpgina hasharot va kanalar — ombor zararkunandalari 0° da nobud boʻladi.

Kasalliklarga qarshi fizik kurash usulida yuqum (infeksiya) ni yuqori harorat taʼsirida, mas, urugʻlarni issiq suvda (48—50°) qizdirib yoʻqotish mumkin. Urugʻlikni zararsizlantirishda quruq issiklik (donni 6—8 sutka davomida 40—45° da qizdirish) qoʻllanadi.

Najmiddin Maxmudxoʻjayev.

Manbalar
Mexanik kuchlanish

Mexanik kuchlanish - deformatsiyalangan (siqilgan, choʻzilgan va boshqalar) qattiq jism koʻndalang kesimining yuza birligiga toʻgʻri keladigan elastiklik kuchi. Ushbu S = —i£- tenglik bilan ifodalanadi, bunda Gʻe1 — elastiklik kuchi, S— yuza. Deformatsiyalanish jarayonida qattiq jismni tashkil etuvchi zarralar — atom va molekulalarning maʼlum qismi bir-birlariga nisbatan siljiydi. Bunday siljishga qattiq jism tarkibidagi zaryadlangan zarralar orasidagi elektromagnit kuchlari qarshilik koʻrsatadi. Natijada deformatsilanayotgan qattiq jismda miqdor jihatdan tashqi qoʻyilgan kuchga teng , unga qaramaqarshi yoʻnalgan ichki kuch — elastiklik kuchi vujudga keladi. Xususiy holda bir tomonlama choʻzilish (yoki siqilish)dan iborat de-formatsiyalar uchun Mexanik kuchlanish 8 ning nisbiy uzayish ye ga bogʻliqligi Guk qonuni orqali bunday ifodalanadi: 5 = Yeye, bunda Ye ~ oʻzgarmas kattalik; u deformatsiyalanayotgan sterjenning materialiga va fizik holatiga bogʻliq. Tajribalar 8 ning ye ga chiziqli bogʻlanishi faqat elastik deformatsiyaning kichik qiymatlarida aniq bajarilishini koʻrsatadi.

Nisbiy uzayishning nisbatan katta qiymatlarida va, ayniqsa, noelastik deformatsiya vujudga kelganida chiziqli boglanishdan chetlanishi kuzatiladi. Rasmda polipropilen sterjenning temperaturasi 245 K ga teng boʻlgan holati uchun Mexanik kuchlanish bilan nisbiy uzayish orasidagi bogʻlanish grafigi keltirilgan. Bu bogʻlanishni uch qismga boʻlish mumkin: 0 dan a gacha boʻlgan qismda chiziqli bogʻlanish toʻla bajariladi, bunda nisbiy uzayish bir necha foizdan oshmaydi, a dan ʼ gacha oraliqda chiziqli bogʻlanishdan chetlashish kuzatiladi, ammo bunda ham yuqori elastik deformatsiya sodir boʻlib, nisbiy uzayish bir necha yuz foizga yetib boradi. Bogʻlanishning  dan keyingi qismida esa sterjen uziladi. Kuzatilayotgan jismdagi Mexanik kuchlanish faqat shu jismga boshqa jismlarning bevosita taʼsiri natijasidagina emas, balki traning oʻzgarishi, elektr yoki magnit maydoni taʼsiri, jismning bir fazadan ikkinchi fazaga utishi va boshqa tufayli vujudga kelishi mumkin.

Manbalar
Mexanik harakat

Mexanik harakat - tashqi kuch taʼsirida jismning fazoda oʻz oʻrnini uzluksiz oʻzgartirishi. Mexanik harakat tu-shunchasi fazo, vaqt, harakatlanuvchi jism, muhit va jismga beriladigan kuch (yoki tezlik) ga bogʻliq. Jismning harakati boshqa biror jismga nisbatan belgilanadi. Mexanikada Mexanik harakat kaysi jismga nisbatan tekshirilsa, ko-ordinatalar tizimi shu jism bilan bogʻlanadi. Klassik mexanikada moddiy nuqta Mexanik harakat tizimining umumiy qonunlari I. Nyuton tomonidan taʼriflangan. Mexanik harakatning birinchi qonuni inersiya qonuni hisoblanadi.

Manbalar
Mexanika

Moddiy nuqtaning mexanikasi. Moddiy nuqtaning harakatini tasvirlay olish uchun uning ma'lum bir momentdagi holatini aniqlash kerak. Shaklda. 1-rasmda koordinatalar (x, y, z) bo'yicha P nuqtada joylashgan moddiy nuqtaning holatini tavsiflash imkonini beruvchi to'rtburchaklar koordinatalar tizimi ko'rsatilgan. Moddiy nuqtaning o'lchamlari yo'qligi va shuning uchun u yoki bu yo'nalishda yo'naltirilishi mumkin emasligi sababli, bu uchta raqam har qanday vaqtda uning holatini to'liq tavsiflaydi. Agar ularni t vaqt funksiyalari deb hisoblasak, [x (t), y (t), z (t)] funksiyasi fazoda moddiy nuqtaning harakatini to‘liq aniqlaydigan traektoriyani chizadi. Moddiy nuqta dinamikasining asosiy vazifasi, agar moddiy nuqtaga ta'sir qiluvchi kuchlar berilgan bo'lsa, x, y va z ning t ga bog'liqligini topishdir. (Albatta, bir-biriga kuch ta'sir qiladigan bir nechta moddiy nuqtalar haqida muammo bo'lishi mumkin; bunday muammolarni hal qilish qiyinroq.)

Avval to'g'ri chiziq bo'ylab harakatlanayotgan moddiy nuqtani, aytaylik, x o'qi bo'ylab, hech qanday kuchlar bo'lmaganda ko'rib chiqaylik. O'rta asr mexanikasida Aristotelga ergashib, jismga kuch ta'sir qilganda harakat qiladi, degan fikr ilgari surilgan. Biroq, Galiley va undan keyin Nyuton kuchning yagona ta'siri jismning harakatini o'zgartirish ekanligini va kuch bo'lmaganda tana tinch holatda qoladi yoki bir tekis va to'g'ri chiziqda harakat qilishda davom etishini aniqladilar. Bu Nyutonning mexanikaning birinchi qonuni. Yagona harakat deganda, t vaqt ichida bosib o'tgan x yo'li quyidagiga teng bo'lgan o'zgarmas v tezlikli harakatni tushunamiz: x = vt.
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi M. T. Oʻrozboyev nomidagi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi instituti — mexanika muammolari, paxta terish mashinasi mexanikasi, bino va inshootlarning zilzilaga chidamliligi, muhitlar mexanikasi masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy tadqiqotlar muassasasi.

Dastlab Inshootlar instituti nomi bilan Toshkentda 1947-yil tashkil qilingan, 1959-yil shu institut laboratoriyalari asosida Qurilish va arxitektura ilmiy tadqiqotlar institutiga aylantirilgan. Oʻsha yili bu institutning qurilish mexanikasi, gruntlar mexanikasi laboratoriyalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika va mexanika institutining aerodinamika laboratoriya hamda paxta terish mashinalari boʻlimlari qoʻshilib, Mexanika instituti tashkil qilindi. 1963-yil shu institut qoshida hisoblash markazi tuzildi va institut Mexanika instituti va qisoblash markazi deb ataldi. 1966-yildan hozirgi nomi bilan yuritiladi, 1970-yil institut asoschisi M. T. Oʻrozboyev nomi berilgan.

Institutda 8 laboratoriya, ilmiytexnika axboroti va patent, litsenziya boʻlimi, aspirantura, doktorantura, mexanika ustaxonasi, kutubxona (50 ming kitob) bor (2003). Institutda konstruksiyalar va inshootlarning mustahkamligi va seysmodinamikasiga, koʻp fazali va kup komponentli muhitlarga, paxtachilik, yengil sanoat va transport kompleksidagi mashina va mexanizmlar tizimlari nazariyalariga oid ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutning asosiy ilmiy yoʻnalishlari: seysmik mustahkamlik; mexanizmlar va paxta terish mashinalari nazariyasi; koʻp komponentli muhitlar mexanikasi. Institutda 135 dan ortiq xodim faoliyat koʻrsatadi (2003).

Institut faoliyati K. Bo-bomurodov, A. D. Glushchenko, A. A. Ilyushin, O. V. Lebedev, R. Muxitdinova, V. T. Rasskazovskiy, X. Raxmatullin, T. Rashidov, A. A. Rizayev, H. Usmonxoʻjayev, M. Oʻrozboyev, J. Fayzullayev, V. Krbulov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Mexanoretseptorlar

Mexanoretseptorlar (yun. mechano — mashina va retseptorlar) — sezuvchi nerv oxirlari; tashqaridan boʻladigan (tuygʻu, ogʻriq, eshitish va boshqalar) yoki ichki organlarda vujudga keladigan mexanik taʼsirotlarni qabul qiladi. M.ga baroretseptorlar, proprioretseptorlar, tuygu retseptorlari (odam va hayvonlarning teri yuzasida boʻladi), vestibuloretseptorlar kiradi (ular odam va hayvonlar ichki qulogʻining vestibulyar apparatipya joylashgan boʻlib, tezlanish, vibratsiya tufayli gavdaning fazodagi vaziyati oʻzgarishini taʼminlaydi).

Manbalar
Mexanotron

Mexanotron (lot. mehaniros - mexanik va elektron) — mexanik kattaliklarni elektr kattaliklarga aylantirib beradigan elektr vakuum asbob; unda elektron yoki ion toki kuchini boshqarish uchun elektrodlarini bevosita siljitish usulidan foydalaniladi. Bir yoki bir necha qoʻzgʻaluvchan elektrod (mas, anod) ni qoʻzgʻalmas katodga nisbatan siljitilsa, elektrodlar orasida elektr maydon qiymati va shakli, yaʼni anod toki kuchi oʻzgaradi. M.ning 2 (diod), 3 (triod) yoki 4 (tetrod) elektrodli xillari bor. M. sezgirligi (tok boʻyicha diodli M.larda 7 a/sm gacha, kuchlanish boʻyicha triodli M.larda 25 kV/sm gacha), oddiyligi, yengilligi va ixchamligi bilan boshqa datchiklardan ustun turadi.

Manbalar
Mexikali

Mexikali — Meksikaning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. AQSH chegarasiga yaqin joyda. Kolorado daryosi havzasida. Shim. Quyi Kaliforniya shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 764,9 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Sugʻorma dehqonchilik rayonining (paxta, bugʻdoy, sabzavot ekinlari, moyli oʻsimliklar yetishtirish) markazi. Oziq-ovqat, metallsozlik, paxta tozalash, yogʻmoy sanoati korxonalari mavjud. Amerika kompaniyalarining elektrotexnika, radioelektronika va isteʼmol tovarlari ishlab chiqarish korxonalari ishlab turibdi. Un-t bor.

Manbalar
Metsenat Gay Silniy

Metsenat Gay Silniy (Gaius Gilnius Maecenas) (miloddan avvalgi 74/64 yil — miloddan avvalgi 8 yil) — Rim imperatori Avgustnpnt yaqin kishisi, monarxiya tarafdori. Davlat lavozimlarida ishlamagan, fa-sat 30-yillarda Avgustning muhim siyosiy va diplomatik (mas, Antoniy Mark bilan boʻlgan muzokaralar) hamda shaxsiy topshiriklarini bajargan. M. oʻziga zamondosh boʻlgan Rim adabiy hayotiga taʼsiri bilan mashhur boʻlgan. U oʻz davridagi mashhur shoirlar — Goratsiy, Vergiliy, Propersiy va boshqa bilan doʻst boʻlgan, ularga homiylik qilgan. M. ismi fan va sanʼat homiysi sifatida majoziy maʼno kasb etgan.

Manbalar
Metsso-soprano

Metsso-soprano (ital. — mezzo — oʻrta va soprano) — ayollarning soprano va kontralto orasidagi ovozi. Diapazoni kichik oktava "lya", "si" tovushidan ikkinchi oktava "si"gacha (a-h — h2). M.-s. ovozlari oʻrta registrdagi tovushlarning toʻlaqonliligi, yuqori pardalarining oʻtkirligi, pastki, "koʻkrak" registr mavjudligi bilan soprano ovozdan ajralib turadi. M.-s. ovozi uchun yozilgan mashhur opera partiyalari: Amneris (J. Verdi, "Aida"), Karmen (J. Vize, "Karmen"), Lyubasha (N. Rimskiy-Korsakov, "Podshoning kelini"), Dalila (K. Sen-Sane, "Samson va Dalila") va boshqa R. Gorr (Belgiya), A. Myurrey (Irlandiya), M. Gay (Ispaniya), S. Siminioto (Italiya), I. Arxipova, N. Terentyeva (Rossiya), K. Txorborg (Shvetsiya)lar Metsso-soprano ovozi bilan mashhur. Oʻzbekistonda Maysara (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Halima (H. Rahimov, "Zafar") kabi M.-s.ga moʻljallangan bosh opera partiyalarni H. Nosirova katta mahorat bilan talqin etgan.

Manbalar
Metsso-tinto

Metsso-tinto (ital. mezzo - oʻrta va tinto — boʻyalgan) — metall gravyura turi; asosan, chuqur bosmaga taalluqli, rangli bosmada ham qoʻllaniladi. Bosmada sidirgʻa qora tus hosil qilish uchun M.-t.da bosma shakl (plastina)ning tekis yuzasi mexanik yoki kimyoviy usulda donador (gʻadir-budur) qilinadi; soʻng toza yoki boʻyoq qoplangan plastina yuzasiga tasvir ishlanadi, rasmdagi yorugʻ joylarning yuzasi tekislanadi yoki qirib tozalanadi. Bu jarayon tufayli nurdan soyaga asta-sekin oʻtish imkoniyati yaratiladi. M.-t. usulidagi gravyuralar teran va mayin rangi, boy va nozik nursoyasi bilan ajralib turadi. 17-asr oʻrtalarida nemis ustasi L. Zigen ixtiro qilgan. 18—19-asr boshlarida keng tarqalgan boʻlib (ayniqsa, Angliyada, shuningdek, Fransiya, Rossiya va boshqalarda), asosan, kartinalarni ishlab chiqarishda qoʻllanilgan.

Manbalar
Élie Metchnikoff

Ilya Ilich Metchnikoff (1845.3.5, Xarkov viloyati — 1916.2.7, Parij) — rus biologi, qiyosiy patologiya, evalyutsion embriologiya va immunologiya asoschilaridan. Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1883), faxriy aʼzosi (1902). M. L. Paster vafotidan soʻng Parijdagi Paster institutini boshqargan(1888). N. F. Gamaleya bilan hamkorlikda Rossiyada dastlabki bakteriologiya stansiyasini tashkil etgan (1886) va hamkasblari bilan birga saramas, qaytalama terlama, tovuq vabosi va qoʻylarning quydirgi kasalliklari ustida izlanishlar olib bordi. "Yuqumli kasalliklarga bardoshlilik" asari (1901) bilan immunitetnyant fagotsitar nazariyasini yaratdi. Koʻp hujayrali organizmlarning kelib chiqish nazariyasini ishlab chiqqan. U dengiz yulduzi lichinkalari yot omillarni oʻrab olib yutib yuborishini kuzatadi va fagotsitoz hodisasini kashf etdi (1883). M. hayotining keyingi davrida qarish va oʻlim muammolarini oʻrgangan. "Ortobioz" yoki "Toʻgʻri yashash", shuningdek, "Odam tabiati toʻgʻrisida etyudlar" kitobida soglom va uzoq yashash uchun sutqatiq mahsulotlarini koʻp ichib turish lozimligini uqtirgan va qatiq tayyorlashning ("bolgar tayoqchalari" yordamida) yangi usulini yaratdi. Asarlari qarilik muammolariga bagishlangan. Nobel mukofoti laureati (1908, P. Erlix bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1845-yilda tugʻilganlar
3-mayda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
2-iyulda vafot etganlar
Mesh

Mesh, meshk — oshlangan teridan tikilgan ogʻzi tor qop, sanoch. Mesh qadimdan maʼlum, asosan, suyuq narsalar (suv, sut, shinni, qimiz va boshqalar)ni gashish va saqlash, chalop tayyorlash va boshqa maqsadlarda ishlatilgan. Sharq mamlakatlari, Oʻrta Osiyo va Sibir xalqlari oʻrtasida keng tarqalgan. Qadimdan Sharq, xususan, turk-moʻgʻul xalqlari qoʻshinida harbiy harakatlar chogʻida, chunonchi, teran daryolardan kechib oʻtishda, sol yasashda unumli foydalanilgan. Oʻtmishda meshda suv manbalari (hovuz, ariq, quduq va boshqalar)dan xonadonlarga, guzarlarga, choyxona, karvonsaroylarga suv tashib berib tirikchilik qiladigan kishi meshkob yoki meshkobchi deb atalgan.

Manbalar