MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fargʻona raqsi

Fargʻona raqsi — oʻzbek xalq raqs uslubi. Fargʻona vodiysida shakllanib, rivojlanib kelgan. Qaddiqomatni erkin tutish, yengil va ifodali yurishlar, koʻp qirrali, puxta ishlangan va aniq maʼnolarga ega boʻlgan qoʻl, bilak, barmoq harakatlari, nigohlar, nafis bosh harakatlari Fargʻona raqsining asosini tashkil etadi. Erkaklar raqslarida mardonavor xarakatlar, aylanishlar, ayollar raqslarida jilvalar yetakchilik qilgan. Shuningdek, Fargʻona raqsida uforlar (usulharakatlar) ning ahamiyati katta. Asosan, shaharlarda yashovchi, raqs sanʼatini kasb qilib olgan malakali raqqos va raqqosalar Fargʻona raqsida yetakchi mavqega ega boʻlib, raqs merosini, ijro uslubini, oʻz tajribalarini shogirdlariga urgatish orqali raqs sanʼati anʼanalarining davomiyligini taʼminlaganlar. Fargʻona raqsi, asosan, maydonlarga moʻljallangan "Katta oʻyin" va mehmonxonalar va hovlilarda ijro etiladigan "Mayda oʻyin" turkum raqslaridan tashkil topgan. "Katta oʻyin"da raqs vositalari bilan syujetli vokealar aks ettirilgan, 280 usulni oʻz ichiga olgan. Muayyan rake shakli va harakatlarini hosil qiluvchi rez, titratma, shox, gul oʻyin, yoʻrgʻa, sarbozi, charx, haqqoni, orom, jilvoni, saxta, duchoba, rog, katta samo, yallama, qaytarma, dupoya (oqsatma), olmaanor kabi bizgacha yetib kelgan usullar shu jumladandir. Usullar, asosan, doiralarda (baʼzan nogʻoralar qoʻshilgan) chertilgan va shunga moye raqslar goh bir kishi, goh guruh oʻyinchilar tomonidan bajarilgan. "Mayda oʻyin" esa yalla va laparlar jo‘rligida ijro etiladigan lirik raqslar, kulgilitaqlidiy raqslardan tashkil topgan bulib, doyra, dutor jurligida havaskor va professional uyinchilar tomonidan ijro etilgan.

Fargʻona raqsida yallachi degan ayol ijrochilarning raqslari (jumladan, "Tanavor" raqs turkumi), shuningdek, uygʻur raqsi taʼsirida vujudga kelgan "Andijon samosi" (19-asr oxirida "Andijon polkasi" nomini olgan) yigitlar raqsi alohida ajralib turadi, Raqs ustalarining liboslari raqslar mazmunini kuchaytirgan. Erkaklar surp va beqasamdan tikilgan yaktak va kamzullar, shoyi sholvorlar, belbogʻ va doʻppilar, oʻtkir uchli maxsus rangdor etiklar (mokki)dan, ayollar xonatlas, olacha koʻylaklar, nimchalar, lozimlar, kavushmaxsilar, roʻmollar, durralar, xilma-xil taqinchoqlardan foydalanganlar. 20-asr boshida Makkaylik (Usta Muhammadjon), Hamdamxon, Solix. hoji Baratov, Otaxoʻja Saidazimov, Yusufjon qiziq Shakarjonov, Mahkam hofiz, Kamolaxon Muhammadjonova, Nazirxon, Choʻntak bachcha, Adolxon, Sharofat satang singari mohir raqqos va raqqosalar faoliyat koʻrsatgan. Fargʻona raqsini 20-asr davomida sahnaga olib chiqib, uni yanada rivojlantirish va boyitishda Usta Olim Komilov, Tamaraxonim, Mukarrama Turgʻunboyeva, Roziya Karimova, Gavhar Rahimova, Qunduz Mirkarimova, Dilafroʻz Jabborova, Qizlarxon Doʻstmuhamedova, Maʼmura Ergasheva va boshqalarning xizmati katta.

Adabiyot 
 Avdeyeva L.A., Oʻzbek milliy ratsei tarixidan, T., 2001; Karimova R., Oʻzbek raqslari, T., 2003.

Oʻzbek raqslari
Fargʻona tizmasi

Fargʻona tizmasi — Markaziy Tyanshanning gʻarbiy qismidagi (Qirgʻiziston) togʻ tizmasi. Fargʻona vodiysini Ichki Tyanshandan ajratib turadi. Shimoli-gʻarbda IsfanjoylovBoyboshota togʻ tugunidan boshlanib, Kichik Olay tizmasining sharqida Tuzbel dovonida (3934 m) tugaydi. Uz. 225 km, eng keng joyi 90 km dan ziyod. Balandligi 3000 m. Eng baland joyi 4692 m. Koʻndalang profili assimetrik: janubi-gʻarbiy yon bagʻri uzun va qiya, shimoli-sharqiy yon bagʻri kalta va tik. Gʻarbiy yon bafida Oʻzgan va Kuchari soyliklari, sharqiy yon bagʻrida Koʻkiyrim, Arpa soyliklari bor. Fargʻona tizmasidan Qoradaryo, Yassi, Kuchari, Qoraungur, Qoraqulja, Olabuqa va boshqa daryolar oqib tushadi. Tektonik jihatdan Fargʻona tizmasi gersin burmalanishi bosqichida shakllangan antiklinoriydir. Slanets, konglomerat, qumtosh, ohaktosh, metamorfik va choʻkindi hamda gabbro, diabaz kabi otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Janubi-gʻarbiy yon bagʻrining quyi qismlarida mezokaynozoy davri otqindi togʻ jinslari keng tarqalgan. Iqlimi shimoli-sharqiy qismida keskin kontinental, yogʻin miqdori kam, janubi-gʻarbiy yon bagʻrida esa moʻʼtadil, yogʻin miqdori moʻl (700-1000 mm). Fargʻona tizmasida, asosan, janubi-sharqiy qismida muzlik koʻp (soni 156 ta, maydoni 125 km²). Fargʻona tizmasida boʻz, dasht, jigarrang, togʻoʻrmon, qoʻngʻir, togʻoʻtloq, subalp va alp tuproqlar tarqalgan. Tizmaning janubiy yon bagʻrilarida mevali oʻrmonlar (yer yongʻoq, yovvoyi olma, nok, gʻaynoli, pista va boshqalar), igna bargli daraxtlar, archazorlar, butalardan zirk, naʼmatak, baland qismlarida subalp va alp oʻtloqlari mavjud. Yovvoyi hayvonlardan qizil boʻri, tulki, bars, togʻ echkisi va qoʻyi, turli qushlar, sudralib yuruvchilar uchraydi.

Fargʻona tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻrida koʻmir, togʻ oldi qismida neftgaz konlari ochilgan.

Murod Mamatqulov.

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi

Fargʻona furan birikmalari kimyo zavodi — gidroliz sanoatining yirik korxonasi. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Davlat korxonasi maqomiga ega. Korxonada paxta shulxasi, sholi qipigi, paxta linti va boshqa mahalliy xom ashyodan organik sintez kimyoviy mahsulotlari, shu jumladan, furfurin, tetragidrofurfurin, etil va texnik spirtlar, qatron, paxta sellyulozasi, tormoz suyuqligi ishlab chiqariladi. Mahsulotlari konmetallurgiya, avtomobilsozlik, toʻqimachilik, neft kimyosi va boshqa sanoat tarmoqlarida qoʻllaniladi.

Korxona gidroliz zavodi sifatida tashkil etilib, birinchi navbati 1946-yil dekabrda ishga tushirildi va etil spirti ishlab chiqarila boshlandi. 1947-yildan furfuron, 1950-yildan ksilitan, 1955-yildan karbonat angidrid, 1964-yildan tetragidrofuril spirti, yem achitqisi, terogidrofuran va boshqa sexlar qurilib foydalanishga topshirildi. 1963-yildan hozirgi nomda. 2001-yilda Germaniyaning "Uniomateks" firmasi bilan hamkorlikda sellyuloza ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyildi. Mahsulotlari MDH mamlakatlariga eksport qilinadi.
Fargʻona halqa avtomobil yoʻli

Fargʻona halqa avtomobil yoʻli — umumdavlat (respublika) ahamiyatidagi yoʻl. Namangan viloyatining Pungon qishlogʻida A373 "Toshkent — Oʻsh" xalqaro avtomobil yoʻlidan boshlanib, Koʻqon — Rishton — Fargʻona — Andijon — Namangan — Chuyet — Pop shaharlaridan oʻtib Fargʻona viloyatining Qoʻqon shahrida yana A373 avtomobil yoʻliga tutashadi. Yoʻlga 1931-yilda asos solingan boʻlib, xalq hashari usuli bilan qurilgan. Ikkinchi jahon urushi davrida qarovsizlik oqibatida buzilib yaroqsiz qolga keldi. Urushdan keyin 1946—53 yillarda qayta qurildi, Fargʻona vodiysining asosiy avtomobil yoʻliga aylantirildi va yoʻl boʻylab muntazam yoʻlni saqlash xizmati tashkil qilindi. Keyinchalik yoʻl yoʻnalishidan chetda boʻlgan Chust va Shahrixon shaharlariga, Fargʻona dam olish zonasiga, Namangan aeroportiga, Pop temir yoʻl styasiga, Karkidon suv omboriga va boshqa xoʻjalik obʼyektlariga uz. 43 km ni tashkil qiluvchi chiqish yoʻllari ham qurilib halqa yoʻl bilan uzviy bogʻlandi. Umumiy uz. 295 km, shundan 159 km —I toifali, 133 km — II toifali, 3 km — 111 toifali, qattiq asfaltbeton toʻshamali, yil davomidagi kunlik transport harakati jadalligi yoʻlning turli qismlarida turlicha boʻlib 5000— 12000 avtomobil /kunni tashkil qiladi. Yoʻlning daryolar, kattakichik tabiiy suv oʻzanlari bilan kesishuv qismlarida uz. 5256 m boʻlgan 88 temirbeton koʻpriklar va uz. 20953 m boʻlgan 654 temirbeton quvurlar qurilgan.

Adtreltsov I. V., Semyonov L.I., Opit stroitelstva avtomobilnix dorog v Uzbekistane, T., 1965.

Tohirjon Mirzayev.
Fargʻona haqiqati

Fargʻona haqiqati - Fargʻona viloyati hokimligining ijtimoiy-siyosiy gazetasi. 1917-yil oktabrdan Qoʻqon shaqrida "El bayrogʻi" nomi bilan nashr etila boshlagan. Keyinchalik "Mehnat bayrogʻi" (1918 — 22), "Fargʻona" (1922—26), "Yangi Fargʻona" (1926— 32), "Kommuna" (1932—90), "Oltin vodiy" (1991—93) nomlari bilan chiqqan; 1993-yil noyabrdan hozirgi nomda.

Oʻz vaqtida gaz.ning faoliyat koʻrsatishiga Akmal Ikromov, Nazir Toʻraqulov singari respublika arboblari yaqindan yordam berishgan. Gaz.ning ommalashib borishida Hamza Hakimzoda Niyoziy, Soʻfizoda, Abdulla Qodiriy, Sobir Abdulla, Abdulla Qahhor, Usmon Nosir, Sharif Rizo, Naim Sayd, Sharif Murtazin, Toʻlagan Soatov, Muhiddin Xayrullayev, Hasan Izzatiy kabi yozuvchi va jurnalistlarning xizmati katta boʻlgan. Keyinchalik ularning ishini A.Mirzayev, A.Hamdam, J.Mashrabiy, Sh.Toshmatov, Yu.Karimov, H.Qodirov, A. Qambarov, A.Olim, V.Muzaffarov kabi jurnalistlar davom ettirgan. Oxunjon Hakimov, Muhammadjon Xayrullayev, Abdukarim Nabixoʻjayev, Yoʻldosh Sulaymon, Malika Mirzayeva, Sanʼat Mahmudova, Abdujabbor Husanov, Komil Joʻra, Alisher Ibodinov, Muhabbat Ibrohimova, Abdujalil Bobojonov, Mahfuza Usmonovalarning gaz. ijodkorlarining 3avlodi deyish mumkin.

Gaz.ga turli yillarda B. Soliyev, A. Zohiriy, Q. Sorokin, M.Miroqilov, Naim Sayd, Lutfulla Olimiy, Akmal Poʻlat, Ahmad Yodgorov, Abdulla Mirzayev, Adxam Hamdam, Doniyor Ergashev, Ahmadali Xoʻjayevlar muharrirlik qilishgan.

1993 i. noyabrdan "F.H." va "Ferganskaya pravda" gaz.larining taxririyatlari birlashtirilgan. "F.H." va "Ferganskaya pravda" gaz.lari viloyat aholisining respublika, viloyat va dunyo miqyosida roʻy berayotgan yangiliklardan, buiyodkorlik ishlaridan xabardor etish va ularni vatanga muhabbat ruhida tarbiyalashga, islohotlarni chuqurlashtirish, xalq farovonligi va turmush darajasini oshirish, tinchtotuvlik va hamjihatlikni mustahkamlash ishlariga jalb qilishga munosib hissa qoʻshib kelmoqda.

Ayni paytda gaz. haftasiga 2-marta 8 sahifada 7 ming nusxada chop etilmokda. Bosh muharriri: Fotih Azimov (2002-yil sentabrdan).

Abdujalil Bobojonov.
Farhod

Farhod — Samarqand viloyatidagi shaharcha. Zarafshon daryosining oʻng sohilida joylashgan. Samarqand shahridan 6 km. Aholisi 4,8 ming kishi (2003). 1981-yilda tashkil etilgan. Samarqand shahar Kengashiga qaraydi.

Farhodda temirbeton plitalar ishlab chiqarish, asfaltshagʻal saralash zavodlari, Oʻzbekiston—Angliya—AQSH "OʻzBAT" (tamaki mahsulotlari ishlab chiqariladi), Oʻzbekiston—Turkiya (toʻqimachilik mahsulotlari ishlab chiqariladi) qoʻshma korxonalari, suv xoʻjaligi qurilish taʼminoti boshqarmasi, avtokorxona, zovurariqlarni tozalash mexanizatsiyalashgan birlashmasi bor. 3 umumiy taʼlim, musiqa maktablari, sport maydoni, kasalxona, poliklinika, 5 dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Samarqand
Farhod (maʼnolari)

Farhod:

 Farhod — Samarkand viloyatidagi shaharcha.
 Farhod (obraz) — Sharq xalklari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan obraz.
 Farhod (shaftoli) - "FARHOD" — kechpishar shaftoli navi.
 Farhod (olma) - "FARHOD" — ertapishar olma navi.
Farhod (obraz)

Farhod — Sharq xalqlari ogʻzaki va yozma adabiyotida keng tarqalgan obraz. Farhod qadimgi mifologiya va folklorda togʻ qahramoni sifatida tasvirlangan. Rivoyatlarda Farhod. afsonaviy kuchlardan ham yuqori qoʻyilgan. Badiiy adabiyotda dastlab forstojik shoiri Ogʻochiy (10—11-asrlar) sheʼrlarida tilga olingan. Balʼamiy ("Tarixi Tabariy"), Abu Dulaf ("Risolai soniya") asarlarida Farhod. Shirin bilan bogʻliq qahramon sifatida eslangan. Sharq adabiyotida birinchi boʻlib’ Nizomiy F. obrazini keng epik planda tasvirlagan. 14-asrda Nizomiy dostonini Qutb turkiyga tarjima qilgan. Xusrav Dehlaviy "Shirin va Xusrav"ida Nizomiy izidan borgan. F. obraziga ayrim anikliklar kiritgan. Nizomiyda F.ning kelib chiqishi haqida maʼlumot yoʻq. Xusrav Dehlaviyda u Chin xoqonining oʻgʻli. Lekin ularda F. qahramon darajasiga koʻtarilmagan. Orif Ardabiliyning "Farhodnoma" dostoni (1369) dan boshlab F. markaziy qahramon sifatida tasvirlana boshlagan. F.ning mukammal epik obrazini Navoiy yaratgan. Navoiy F. obrazi orqali ideal inson xaqidagi gumanistik qarashlarini ifodalab, eng yuksak insoniy fazilatlarni madh etgan. Navoiy dostonda Farhod. va Shirinning chin sevgisi haqida hikoya qiladi va shu muhabbat fonida ijtimoiy hayot muammolarini yoritadi. Keyinroq F. haqida Kavsariy, Nizoriy va boshqa dostonlar yaratdilar. Soʻnggi davr dostonlari va sahna asarlarida ham F. obrazi yaratilgan (Xurshid, "Farhod va Shirin"; Samad Vurgʻun, "Farhod va Shirin"; Skosirev, "Farxod" va boshqalar)..

AdabiyotSharq adabiyotida Farhod qissasi, T., 1985.
Farhod (shaftoli)

"FARHOD" — kechpishar shaftoli navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Samarkand filialida geografik uzoq Elberta va kechki Norunji navlarini chatishtirib yaratilgan (A.S.Cherevatenko). Daraxti 5–6 m, shoxshabbasi keng piramidasimon. Bargi yirik, guli pushti. Oʻzidan changlanadi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3yili hosilga kiradi. Mevasi sentabr 1yarmida pishadi, yirik (150—170 g), dumaloq tuxumsimon, tukli, zargʻaldoq. Tarkibida 10—1 qand, 0,68% kislota bor. Poʻsti oson archiladi. Eti mayin, sariq, danak atrofi qizgʻish, shirin va sal nordon, mazasi yaxshi. Danagi etidan yaxshi ajraladi. Hosil ga kirgan daraxti 50– 70 kg meva beradi. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. 1959-yildan davlat reyestriga kiritilgan. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi.
Farhod (olma)

"FARHOD" — ertapishar olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik intida erkin changlangan madaniy navlar koʻchatlaridan tanlash yoʻli bilan chiqarilgan (R.R.Shreder, A.R.Shreder, A.G.Shreder). Daraxti oʻrtacha boʻyli, shoxshabbasi keng sharsimon. Koʻchati oʻtqazilgandan soʻng 5—6yili hosilga kiradi. Mevasi iyul oxiri — avgust boshida pishadi, hosildorligi birmuncha davriy. Hosilga kirgan daraxti 8—9 yil 55 kg dan 20 yoshida 350 kg gacha hosil beradi. Mevask 140—200 g, dumaloq, poʻsti silliq, och yashil. Eti och sariq, sersuv, shirinnordon, xushboʻy. Yangiligida yeyiladi, qoqi va konserva qilinadi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlari uchun rnlashtirilgan.
Farhod gidrouzeli

Farhod gidrouzeli - Sirdaryo oʻzaniga qurilgan (1943—48) gidrotexnika inshooti. Bekobod shahriyaqinida. Farhod gidrouzeli tarkibiga toʻgʻon, suv ombori, Farhod /ESkiradi. Toʻgʻon betonli oqova toʻgʻon va tuprokli toʻgʻondan iborat. Betonli oqova toʻgonning uz. 120 m, balandligi 28,5 m. Unga har birining eni 10 m boʻlgan 8 ta darvoza oʻrnatilgan. Maksimal suv sarfi 4430 m’/sek. Oʻng qismiga Dalvarzin kanali rostlagichi qurilgan (suv sarfi 69 m’/sek). Tuprokli toʻgʻon uz. 28 m, yuqori qismi eni 16,5 m, ustiga avtomobil yoʻli, chap qismiga eni 10 m boʻlgan 7 darvozali derivatsiya kanali rostlagichi qurilgan. Rostlagichning maksimal suv sarfi 470 m³/sek. Toʻgʻon Sirdaryo suvi sathini 23,6 m ga koʻtaradi va Farhod suv omborini hosil qiladi. Suv ombori uz. 28 km, eni 250–3000 m, hajmi 330 mln m³, oʻrtacha chuq. 7,2 m, suv sathi yuzasi 46 km². F.g.da 1943—49 yillarda Farhod GES qurilgan. F.g.dan Doʻstlik kanali va Janubiy Mirzachoʻl kanali boshlanadi.

 

Energetika
Oʻzbekiston iqtisodiyoti
Farhod GES

Farhod ges — Sirdaryoning oʻrta oqimida, Farhod gidrouzelida joylashgan gidroelektr stansiya. "Uzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi shoʻʼba korxona. GES qurilish haqida qaror 1942-yil 18-mayda qabul qilingan. GES qurilishi 1943-yil 10-fevralda umumxalq qurilishi sifatida — hashar yoʻli bilan boshlangan. 1948-yil 1gidroagregata ishga tushirilgan, 1949-yil iyun oyidan oʻrnatilgan umumiy quvvati 126 MVt boʻlgan 4 ta gidroagregatli stya toʻla quvvat bilan ishlay boshladi, 1951-yilda sanoat foydalanishiga qabul qilindi. Sirdaryo viloyati shahar va tumanlarini, shuningdek, "Bekobodsement", "Oʻzbekiston metallurgiya kombinati" kabi yirik korxonalarni elektr energiyasi bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 110, 35,6 kV kuchlanishda uzatiladi. Oʻrta Osiyo Birlashgan energetika tizimi ("Energiya" birlashgan dispetcherlik markazi)ga ulangan. 2003-yilda 562 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqardi.

 

Energetika
Oʻzbekiston iqtisodiyoti

Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Sirdaryo
Norin-Sirdaryo trakti
Fasih Havofiy

Fasih havofiy, Fasih Ahmad ibn Jaloliddin Muhammad alHavofiy (1375.28.9 — taxminan 1443) — tarixchi olim. Temuriylar saroyida xizmat qilgan. Davlat ishlari bilan Hirotdan Samarqandga — Xalil Sulton huzuriga joʻnatilgan. 1415 yilda Shohrux saroyida xizmat qilgan. Muvadjahi devon — devon vaziri (1416—17) va devon boshligʻi (1417— 18) kabi masʼul lavozimlarda ishlagan. Shohrux tomonidan Kermon (1422—24)ga yuborilgan. Boysungʻur saroyida devon boshligʻi (1425—30) boʻlgan.

F.H. fors va arab tillarida sheʼrlar yozgan. 1433—42 yillarda fors tilida "Mujmali Fasihiy" ["Fasihiyning (tarixlar) majmuasi"] tarixiy asarini yozgan va uni Shohruxga taqdim etgan. Bu asar "Mujmal uttavorix" ("Tarixiy sanalar yigʻindisi") deb ham yuritiladi. Asar debocha, muqaddima, 2 maqola va xotimadan iborat. Asarning asosiy qismida F.X,. arab xalifalari, safforiylar, somoniylar, gʻaznaviylar, saljuqiylar, gʻuriylar, xorazmshohlar toʻgʻrisida maʼlumot bergach, temuriylar tarixiga batafsil toʻxtalgan. Asarda, shuningdek, shoirlar, faqihlar, muhaddislar, shayxlar, shuningdek, iqtisodiy va madaniy hayot, oʻsha paytda qurilgan meʼmoriy obidalar haqida mufassal maʼlumot berilgan. Asar xotimasi Hirot shahriga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Mudjmali Fasixi, T., 1980.

Adabiyot 
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988; Bukj siymolar, allomalar, 2kitob, T., 1996.

Qahramon Rajabov.

Tarixchilar
Kishilar
1375-yilda tugʻilganlar
1443-yilda vafot etganlar
Fassiolyoz

Fassiolyoz — odam va hayvonlarning gijja kasalligi. Trematodalar sinfiga mansub fassiolalar qoʻzgʻatadi. Ular tuxumini odam va oʻtxoʻr xayvonlar jigari, oʻt yoʻllari, oʻt pufagiga qoʻyadi, tashqariga axlat orqali chiqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining keyingi rivojlanish davri suvli muhitda va oraliq xoʻjayin organizmi — mollyuskalarda oʻtadi. Lichinka mollyuska tanasida bir necha bosqichda tullab rivojlanadi. Fassiolalar lichinkasi boʻlgan suv yoki oʻsimlik isteʼmol qilinganda F. yuqadi. Kasallik oʻtkir va surunkali kechadi. F.ning qoʻzgʻatuvchisi organizmga kirib, oradan 2—4 hafta oʻtgach, bemor isitmalaydi, toshma toshib, yoʻtal paydo boʻladi. Jigar kattalashadi va ushlab koʻrilganda ogʻriydi, badan sargʻayadi, F. surunkali kechganda meʼdaichak faoliyati buziladi, ovqat yaxshi qazm boʻlmaydi, goho koʻngli aynib, bemor qayt qiladi, ishtahasi yaxshi boʻlishiga qaramay, u ozib ketadi, darmoni quriydi.

F. odam va hayvonning axlati hamda qusugʻini tekshirib aniklanadi. Hayvonlarda kasallik oʻtkir va surunkali davom etib, oʻt pufagi va oʻt yoʻllari yalligʻlanadi. Hayvon umumiy zaharlanadi, moddalar almashinuvi buziladi. F. bilan asosan, qoʻy, echki va qoramol kasallanadi.

Davolash: F.ga sabab boʻlgan omil bartaraf etiladi va tegishli preparatlar beriladi.

Oldini olish: suvni qaynatib ichish, kasallik manbai boʻlgan yaylovlarni aniklash va zararsizlantirish, fassiolalar tuxumini tarqatuvchi mollyuskalarni zararsizlantirish, yaylovlarni almashtirish va boshqa
Fassiyalar

Fassiyalar (lot. fascia — bogʻlov) — har bir muskulni oʻrab turadigan biriktiruvchi toʻqimadan iborat parda. Odam va hayvonlarning aʼzolari, nerv, qon tomirlarini oʻrab, muskullar uchun fassial gʻilof hosil qiladi. Tayanch va trofik vazifalarni bajaradi. F. bir muskulni ikkinchi muskuldan ajratib, har qaysi muskulning alohida qisqarishini taʼminlaydi. F., odatda, qavatmaqavat muskullarni oʻrab turadi. Shu bois ular joylashgan oʻrniga qarab chuqur, oʻrta va yuza yoki teri osti F.iga ajratiladi. Yuza yoki teri osti F. teri osti yogʻ qavatida joylashib, odamlarda qoʻloyoq kaft terisining ostida, boshning sochli qismida aponevrozlar hosil qiladi. F. qon tomirlari va nervlarga boy. F. tibbiyot amaliyotida katta ahamiyatga ega.
Fatalizm

Fatalizm — (lot. fatalis — taqdirga oid) — hamma voqealarning azaldan belgilab qoʻyilganligi toʻgʻrisidagi taʼlimot; mavx.um taqdirga (antik stoitsizm), "peshonaga yozilgan" tak,diri azalga (islom va boshqadinlar) va shahrik. ga ishonish. F. narsa va hodisalarning rivojlanishi, shu jumladan, insonning hayoti va oldindan belgilanganligi va binobarin, yangi imkoniyatlarning paydo boʻlishini inkor etadi. Falsafa tarixida F.ni iroda erkinligi qanday hal qilinganligiga qarab 3 asosiy turga ajratish mumkin: mifologik F. — irodani aqldan tashqarida, "qorongʻi taqdir" deb qaraydi; teologik F. — takdir xudo qudratiga bogʻliq, inson tugʻilishidan oldin uning kim boʻlishi, nimalar qilishi peshonasiga yozib qoʻyilgan deyiladi. Bu nazariya kalomnint eng muhim aqidalaridan hisoblanadi, u kalvinizm va yansenizmda oʻzining izchil ifodasini topgan; ratsionalistik F. (mexanistik determinizm bilan qoʻshiluvchi) — tasodifni va inson irodasi azaliy takdirning zarur sharti deb qaraydi.

Uning namoyandalari (pifagorchilar, Demokrit, Nitsshe va boshqalar) doiraviy aylanishning muayyan davrasida voqealar mutlaq takrorlanishini taʼkidlaydi.
Fatvo

Fatvo (arab. — tushuntirish, izoh, hukm, qaror) — islomda muftiy yoki ulamolar kengashi tomonidan diniy, huquqiy, siyosiy hamda ijtimoiy masalalarda beriladigan qaror, hukm yoki izoh. Islomning dastlabki davrida Muhammad (sav) safdoshlari, ayniqsa, dastlabki toʻrt xalifa (choryorlar)ning turli huquqiy masalalar yuzasidan bergan izoxlari, shuningdek, ularning fiqhga doir chiqargan qarorlari F. deb aytilgan. F. barcha diniyhuquqiy mazhab asoschilari tomonidan fiqhga oid qoʻshimcha manba sifatida qaralgan. Huquqiy masalalarda berilgan F. diniy jamoalar, muassasalar va musulmonlar tomonidan bajarilishi majburiy hisoblanadi. F. Qurʼon, hadislar va shariatga yoki ilgari berilgan F.larga asoslanib chikariladi.
Fath Alishoh

Fath Alishoh (haqiqiy ismi — Boboxon) (1766/71 1834.24.10, Qum shahrida dafn etilgan) — Qojarlar sulolasidan boʻlgan Eron shohi (1797-yildan). F.A. hukmronligi davrida Eron ichki nizolar tufayli zaiflashib, Yevropa davlatlari va podsho Rossiyasining mustamlakachilik yurishlari obʼyektiga aylangan. F.A.Fransiya (1807), Buyuk Britaniya (1801, 1809, 1814), Rossiya (1813, 1828) bilan tengsiz bitimlar imzolagan.

 

Qojarlar sulolasi
Fathxon

Fathxon (1778-1818) - afgʻon xoni, barakzoylar qabilasi sardori. Mahmudning Afgʻoniston shoqi boʻlishiga 2-marta (1801 va 1809 yillarda) yordamlashgan. Mahmud davrida (1801 — 03, 1809—18) vazir sifatida katta mavqega ega boʻlgan. Fathxon davlatni markazlashtirish siyosatini yurgizgan, barakzoy zodagonlarining taʼsirini mustahkamlashga intilgan. Mahmudshohning oʻgʻli Komron Fathxonning taʼsiri kuchayib ketishidan xavfsirab, shuningdek, otasining barakzoy zodagonlaridan noroziligidan foydalanib Fathxonni qoʻlga olib, koʻziga mil tortgan va zindonband qilgan. Keyinchalik shohning buyrugʻi bilan Fathxon qatl etilgan.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Osiyo tarixi
Afgʻoniston
1778-yilda tugʻilganlar
1818-yilda vafot etganlar
William Alfred Fowler

William Alfred Fowler () (1911.9.8, Pittsburg — 1995.14.3) — amerikalik fizik. AQSH 1 milliy fanlar akademiyasi aʼzosi (1956). Ogayo uti (1933) va Kaliforniya texnologik institutini (1936) tugatgan. Shu intda 1936-yildan ishlagan. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro astrofizikasi va kosmologiyat oid. Quyoshning neytrino oqimini hisoblagan va ularni qamrash tezligini aniklagan. Koinotda kimyoviy elementlarning paydo boʻlish nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureata (1983).

1911-yilda tugʻilganlar
9-avgustda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
14-martda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
Fauna

Fauna (lot. fauna — oʻrmon va dalalar xudosi, rim mifologiyasida hayvonlar podasi homiysi) — muayyan hududda yoki akvatoriyada yashovchi hayvon turlari majmui. F. hayvonlarning turli guruhidan tashkil topgan boʻlib, biror hudud faunistik kompleksining tarixiy rivojlanishi jarayonida vujudga keladi. Tundra, tayga, oʻrmon, dasht, yarim choʻl, choʻl, pantropik va boshqa faunistik komplekslar bor. Muayyan F.ni tashkil etgan faunistik komplekslar miqdori turlicha boʻlishi mumkin. Har bir hududning oʻz avtoxtonlari va immigrantlari bor. F. tarkibini oʻrganish natijasida undagi turlar boyligi aniqlanadi. Shunga koʻra, butun Yer shari yoki uning ayrim hududlari faunistik rnlashtiriladi. Fanda F. turli sistematik kategoriyalardagi (mas, biror hududdagi qushlar F.si, qoʻngʻizlar F.si va h.k.), maʼlum davrga oid (mas, miotsen davri F.si va boshqalar) yoki maʼlum geologik qatlamga mansub hayvonlarni ifodalash uchun "F." terminidan foydalaniladi. Hayvonot dunyosining sistematik tarkibi toʻgʻrisidagi yirik asarlar ham "F." deb ataladi (mas, Oʻzbekiston F.si va boshqalar).