Yunon falsafasi

Qadimgi yunon falsafasi miloddan avvalgi VI asrda, qadimgi Yunonistonning qadimgi aholisi sharqdan vayron qiluvchi bosqinlarni qaytarish uchun kurash olib borgan bir paytda paydo bo'lgan. Yunon falsafasi butun davr mobaynida davom etdi Ellinizm davri va davr unda Yunoniston va yunonlarda yashovchi ko'pchilik yerlar tarkibiga kirgan Rim imperiyasi. Falsafa aql yordamida dunyodan mantiqiy chiqish uchun ishlatilgan. Unda turli xil mavzular, shu jumladan astronomiya, epistemologiya, matematika, siyosiy falsafa, axloq qoidalari, metafizika, ontologiya, mantiq, biologiya, ritorika va estetika.[1]

Yunon falsafasi ko'p narsalarga ta'sir ko'rsatdi G'arb madaniyati tashkil topganidan beri. Alfred Nort Uaytxed bir marta ta'kidlagan: " eng xavfsiz umumiy tavsifi Evropa falsafiy an'anasi Aflotunning izohlari qatoridan iborat ".[2] Ta'sirning aniq, uzluksiz chiziqlari qadimgi yunoncha va Ellinizm faylasuflari ga Rim falsafasi, Dastlabki islom falsafasi, O'rta asrlar Sxolastikizm, Evropa Uyg'onish davri va Ma'rifat davri.[3]

Yunon falsafasiga ma'lum darajada katta yoshdagilar ta'sir ko'rsatgan donolik adabiyoti va mifologik kosmogoniyalar qadimgi Yaqin Sharq garchi bu ta'sir darajasi haqida bahslashilsa ham. Klassikist Martin Litchfild G'arb davlatlar, "sharq bilan aloqada kosmologiya va ilohiyot ozod qilishga yordam berdi dastlabki yunon faylasuflari tasavvur; bu, albatta, ularga juda ko'p g'oyalarni berdi. Ammo ular o'zlarini aqlga o'rgatdilar. Biz tushungan falsafa yunoncha ijoddir ".[4]

Keyingi falsafiy an'analar shu qadar ta'sirlangan Suqrot tomonidan taqdim etilganidek Aflotun Suqrotgacha rivojlangan falsafaga murojaat qilish odatiy holdir Sokratikgacha bo'lgan falsafa. Ungacha va undan keyingi davrlar Buyuk Iskandarning urushlari, "klassik yunon" va "ellinizm" falsafasi.

Mundarija
1	Suqrotgacha bo'lgan falsafa
1.1	Milesian maktabi
1.2	Ksenofanlar
1.3	Pifagorizm
1.4	Geraklit
1.5	Eleatik falsafa
1.6	Plyuralizm va atomizm
1.7	Sofizm
2	Klassik yunon falsafasi
2.1	Suqrot
2.2	Aflotun
2.3	Aristotel
2.4	Kinisizm
2.5	Kirenaizm
3	Ellinizm falsafasi
3.1	Pirronizm
3.2	Epikurizm
3.3	Stoizm
3.4	Platonizm
3.4.1	Akademik skeptikizm
3.4.2	O'rta platonizm
3.4.3	Neoplatonizm
4	Vizantiya va Islom davrida yunon falsafasining uzatilishi
5	Shuningdek qarang
6	Izohlar
7	Adabiyotlar
8	Qo'shimcha o'qish
9	Tashqi havolalar
Suqrotgacha bo'lgan falsafa
Asosiy maqola: Suqrotgacha bo'lgan falsafa
Ularni bekor qilish to'g'risidagi konventsiya faylasuflar vafotidan oldin faol bo'lganlar Suqrot sifatida Suqrotgacha ning 1903 yilda nashr etilishi bilan valyuta oldi Hermann Diels ' Fragmente der Vorsokratiker, garchi bu atama u bilan paydo bo'lmagan bo'lsa ham.[5] Bu atama foydali deb hisoblanadi, chunki u "Afina maktabi" deb nomlangan (Sokrat, Platon va Aristotel ) falsafaga yangicha yondashuv kuchayganidan darak berdi; Fridrix Nitsshe Ushbu siljish Suqrot bilan emas, balki Platon bilan boshlanganligi haqidagi tezis (shu sababli uning "Platongacha bo'lgan falsafa" nomenklaturasi) "Suqrotgacha" tafovutning ustun bo'lishiga to'sqinlik qilmadi.[6]

Suqrotgacha bo'lganlar, avvalambor, ular bilan shug'ullangan kosmologiya, ontologiya va matematika. Mifologik tushuntirishlarni asosli nutq foydasiga rad etganliklari sababli ular "faylasuf bo'lmaganlardan" ajralib turardi.[7]

Milesian maktabi
Asosiy maqola: Milesian maktabi
Miletning talesi tomonidan ko'rib chiqilgan Aristotel birinchi faylasuf sifatida,[8] hamma narsa bitta moddiy moddadan, ya'ni suvdan kelib chiqadi, deb hisoblagan.[9] Buning sababi u a bergani uchun emas kosmogoniya bu Jon Burnet uni "ilm-fanning birinchi odami" deb ataydi, ammo u tabiatshunoslik bilan izoh bergani uchun kosmos va buni sabablar bilan qo'llab-quvvatladi.[10] An'anaga ko'ra, Thales an tutilish va misrliklarga balandligini qanday o'lchashni o'rgatgan piramidalar.[11]

Thales ilhomlantirdi Milesian maktabi falsafa va unga ergashgan Anaksimandr, kim substrat yoki ark suv bo'lishi mumkin emas klassik elementlar ammo buning o'rniga "cheksiz" yoki "noaniq" narsa bo'lgan (yunoncha, the apeyron ). U dunyoning qarama-qarshi tomonlaridan (masalan, issiq va sovuqdan) iborat bo'lib tuyuladi, shunga qaramay narsa uning teskarisiga aylanishi mumkin (masalan, issiq narsa sovuq). Shuning uchun, ular haqiqatan ham qarama-qarshi bo'lishi mumkin emas, aksincha ikkalasi ham ba'zi bir birlikning namoyon bo'lishi kerak, bu ham emas. Ushbu asosiy birlik (substrat, ark) klassik elementlardan biri bo'lishi mumkin emas edi, chunki ular u yoki bu darajada edi. Masalan, suv ho'l, aksincha quruq, olov quruq bo'lsa, aksincha.[12] Ushbu boshlang'ich holat eskirgan va buzilmaydi va hamma narsa unga ehtiyojga ko'ra qaytadi.[13] Anaksimenlar o'z navbatida ark Jon Burnet bu bilan u shaffof tuman, degan ma'noni anglatishini ta'kidlagan bo'lsa-da, havo edi efir.[14] Ularning xilma-xil javoblariga qaramay, Milesian maktabi turli xil ko'rinishda bo'lishiga qaramay o'zgarishsiz qoladigan va shu bilan zamonaviy atom nazariyasining rivojlanishiga olib keladigan savolga javob berish uchun birinchi ilmiy urinishlardan birini ifodalovchi tabiiy moddani qidirib topdi; "Milesiyaliklar," deydi Burnet, "buni so'radi ςiς hamma narsadan. "[15]

Ksenofanlar
Asosiy maqola: Ksenofanlar
Ksenofan tug'ilgan Ionia, Milesian maktabi eng qudratli bo'lgan va natijada Milesiyaliklarning ba'zi kosmologik nazariyalarini olgan bo'lishi mumkin.[16] Ma'lumki, u har bir hodisada Anaksimandr nazariyalarini eslatuvchi tarzda ilohiy emas, balki tabiiy izohga ega ekanligini va faqat bitta xudo, umuman olam borligini ta'kidlagan va u masxara qilgan. antropomorfizm Efiopiyaliklar xudolarni qoralashgan va qora, frakiyaliklar esa ularni rangpar va qizil sochlar deb da'vo qilgani kabi, chorva mollari xudolarni molga, otni otga va sherga sherga o'xshatgan deb da'vo qiladi deb da'vo qilish bilan yunon dinidan.[17]

Ksenofan keyingi falsafa maktablariga katta ta'sir ko'rsatgan. U nihoyasiga etgan falsafa yo'nalishining asoschisi sifatida ko'rilgan Pirronizm,[18] ehtimol ta'sir Eleatik falsafa va uchun kashshof Epikur "fan va din o'rtasidagi umumiy tanaffus.[19]

Pifagorizm
Asosiy maqola: Pifagorizm
Pifagoralar taxminan Ksenofan yashagan davrda yashagan va ikkinchisidan farqli o'laroq u asos solgan maktab diniy e'tiqod va aqlni yarashtirishga intilgan. Uning hayoti haqida hech qanday ishonchliligi bilan kam narsa ma'lum, ammo tirik qolgani haqida hech qanday yozuv yo'q, shuning uchun u shunchaki sirli uning vorislari Pifagorizmga ratsionalizmni kiritdilar, u shunchaki a ratsionalist uning vorislari Pifagorizmdagi tasavvuf uchun javobgardir yoki u aslida doktrinaning muallifi bo'lgan; aniq bilishning imkoni yo'q.[20]

Pifagor shogirdi bo'lgan deyishadi Anaksimandr va singdirilgan bo'lishi kerak kosmologik Ioniyaliklarning tashvishlari, shu jumladan kosmos sharlardan qurilganligi, cheksizning ahamiyati va havo yoki efir ark hamma narsadan.[21] Pifagorizm ham kiritilgan astsetik ideallarni tozalashni ta'kidlab, metempsixoz va natijada barcha hayvonot dunyosiga hurmat; matematikaning va kosmosning musiqiy uyg'unlikda yozishmalaridan ko'p narsa qilingan.[22] Pifagoralar narsalarning paydo bo'lishi ortida matematikaning doimiy printsipi bor va shakllar transandantal matematik munosabatlarga asoslangan deb hisoblar edi.[23]

Geraklit
Asosiy maqola: Geraklit
Geraklit Ksenofan va Pifagordan keyin yashagan bo'lishi kerak, chunki u ularni ham qoralaydi Gomer ko'p o'rganish odamni fikrlashga o'rgata olmasligini isbotlash sifatida; beri Parmenidlar unga o'tgan zamonda ishora qilsa, bu miloddan avvalgi V asrga to'g'ri keladi.[24] Aksincha Milesian maktabi, bu barqarorlikni ta'minlaydi element sifatida ark, Geraklit buni o'rgatgan panta rhei ("hamma narsa oqadi"), bu abadiy oqimga eng yaqin element olovdir. Hamma narsa muvofiq keladi Logotiplar,[25] "reja" yoki "formula" deb qaralishi kerak bo'lgan,[26] va Logotiplar keng tarqalgan ".[27] Shuningdek, u a qarama-qarshi tomonlarning birligi orqali ifodalangan dialektik, bu oqimni tuzgan, masalan qarama-qarshi ko'rinadigan narsalar yaxshilik va yomonlikning o'zi uchun umumiy substratning namoyonidir.[28]

Geraklit oppozitsiya jarayonlarini Rriz (eris ), "janjal" va faraz qildiki, aftidan barqaror holati δίκη (dikê ) yoki "adolat", bu harmonik bu qarama-qarshiliklarning birligi.[29]

Eleatik falsafa
Asosiy maqola: Eleatika
Parmenid Elea falsafasini "bu bir xil va bir xil emas, hamma narsa bir-biriga qarama-qarshi yo'nalishda" tutganlarga qarshi tashladi, - ehtimol Geraklit va unga ergashganlarni nazarda tutadi.[30] Mileys maktabi ta'limotlari substrat turli xil ko'rinishlarda paydo bo'lishi mumkin degan fikrda mavjud bo'lgan barcha narsalar korpuskulyar ekanligini nazarda tutgan bo'lsa, Parmenid borliqning birinchi tamoyili Bittadir, bo'linmas va o'zgarmasdir.[31] Uning ta'kidlashicha, u ta'rifi bilan abadiylikni anglatadi, faqat shu narsa bu o'ylash mumkin; bir narsa buBundan tashqari, ko'p yoki oz bo'lishi mumkin emas, shuning uchun borliqqa nisbatan milesiyaliklarning kamdan-kam uchraydigan va zichlashishi mumkin emas; nihoyat, harakatlanish harakatlanayotgan narsadan tashqari biron bir narsaning mavjud bo'lishini talab qilar ekan (ya'ni u harakatlanadigan makon), Yagona yoki Borliq harakatlana olmaydi, chunki buning uchun "bo'shliq" ham mavjud bo'lishi, ham mavjud bo'lmasligi kerak.[32] Bu ta'limot oddiy hissiy tajribaga zid bo'lsa-da, u erda narsalar haqiqatan ham o'zgarib turadi va harakatlanadi, Eleatika maktabi Parmenidga ergashib, hissiy hodisalar dunyoni asl holiga keltirganini inkor etadi; aksincha, mavjudot bilan bog'liq bo'lgan yagona narsa o'ylangan yoki biror narsa mavjudmi yoki yo'qmi degan savol uni o'ylash mumkinmi degan savoldir.[33]

Buni qo'llab-quvvatlash uchun Parmenidning shogirdi Zena Elea tushunchasi ekanligini isbotlashga urindi harakat bema'ni edi va bunday harakat mavjud emas edi. U shuningdek, plyuralizmning keyingi rivojlanishiga hujum qilib, bu mavjudot bilan mos kelmasligini ta'kidladi.[34] Uning dalillari sifatida tanilgan Zenoning paradokslari.

Plyuralizm va atomizm
Parmenid mantig'ining kuchi shu ediki, ba'zi keyingi faylasuflar bu fikrni tark etishdi monizm Milesiyaliklar, Ksenofanlar, Geraklit va Parmenidlar, bu erda bitta narsa bo'lgan arkva qabul qilingan plyuralizm, kabi Empedokl va Anaxagoralar.[35] Ularning so'zlariga ko'ra, bir-birlariga qaytarib bo'lmaydigan bir nechta elementlar bo'lgan va ularni sevgi va janjal (Empedoklda bo'lgani kabi) yoki Mind (Anaxagorada bo'lgani kabi) harakatga keltirgan. Parmenid bilan vujudga kelish yoki o'tib ketish, genezis yoki yemirilish yo'qligi to'g'risida kelishib, ular narsalar paydo bo'lib, o'tib ketadigandek tuyuladi, chunki ular tarkibiga kirgan elementlar o'zgarmagan holda yig'ilib yoki ajraladi.[36]

Leucippus shuningdek, ikkita asosiy element: vakuum va atomlarga asoslangan kosmogoniyaga ega bo'lgan ontologik plyuralizmni taklif qildi. Bular o'ziga xos harakati orqali bo'shliqni kesib o'tib, haqiqiy moddiy jismlarni yaratmoqdalar. Uning nazariyalari o'sha paytga qadar yaxshi ma'lum emas edi Aflotun ammo va ular oxir-oqibat uning shogirdining ishiga qo'shildi, Demokrit.[37]

Sofizm
Asosiy maqola: Sofistlar
Sofizm ning yonma-yon joylashishidan kelib chiqqan fizik (tabiat) va nominatsiyalar (qonun). Jon Burnet o'zining kelib chiqishini o'tgan asrlardagi ilmiy taraqqiyotda vujudga keltirgan, chunki u borliq sezgilar tajribasidan tubdan farq qiladi va umuman tushunarli bo'lsa, tartib jihatidan tushunarsiz edi; odamlar yashagan dunyo, aksincha, insoniyat o'zi yaratgan bo'lsa ham, qonun va tartib edi.[38] Shu bilan birga, tabiat doimiy bo'lib, qonun bo'yicha narsalar bir joydan boshqasiga farq qilar edi va o'zgarishi mumkin edi.

Aflotunning so'zlariga ko'ra, o'zlarini sofist deb atagan birinchi odam edi Protagoralar, kimga u hamma narsani o'rgatish sifatida taqdim etadi fazilat an'anaviy hisoblanadi. Aflotun radikal deb talqin qilgan "inson hamma narsaning, mavjud bo'lgan narsaning, mavjud bo'lgan narsaning o'lchovidir va mavjud bo'lmagan narsaning o'lchovidir", deb da'vo qilgan Protagor edi. perspektivizm, bu erda ba'zi narsalar bir kishi uchun bitta yo'l bo'lib tuyuladi (va aslida shunday) va boshqa odam uchun boshqa yo'l (va aslida shunday) bu yo'l ham); xulosa shuki, inson o'z hayotida qanday yashash haqida yo'l-yo'riq izlash mumkin emas.[39]

Protagoralar va undan keyingi sofistlar dars berishga moyil edilar ritorika ularning asosiy kasbi sifatida. Prodicus, Gorgias, Hippiya va Trasimaxus har xil ko'rinishda dialoglar, ba'zida tabiat axloqiy yo'l-yo'riqlar ko'rsatmasa-da, qonunlar ko'rsatmasi befoyda yoki tabiat qonunlarga zid ish tutganlarni qo'llab-quvvatlaydi, deb aniq ta'lim berish.

Klassik yunon falsafasi
Suqrot
Asosiy maqola: Suqrot

Ushbu bo'lim uchun qo'shimcha iqtiboslar kerak tekshirish. Iltimos yordam bering ushbu maqolani yaxshilang tomonidan ishonchli manbalarga iqtiboslarni qo'shish. Ma'lumot manbasi bo'lmagan material shubha ostiga olinishi va olib tashlanishi mumkin. (2010 yil iyul) (Ushbu shablon xabarini qanday va qachon olib tashlashni bilib oling)
Tug'ilganiga ishongan Suqrot Afina miloddan avvalgi V asrda qadimgi yunon falsafasida suv havzasini belgilaydi. Afina ta'lim markazi bo'lib, sofistlar va faylasuflar Yunoniston bo'ylab ritorika, astronomiya, kosmologiya va geometriyadan dars berish uchun sayohat qilishgan. Buyuk davlat arbobi Perikllar ushbu yangi o'rganish va uning do'sti bilan chambarchas bog'liq edi Anaxagoralar ammo va uning siyosiy raqiblari faylasuflarga qarshi konservativ reaktsiyadan foydalanib, unga zarba berishdi; Osmonlar va yer ostidagi narsalarni harom deb hisoblagan jinoyatchiga aylandi. Suqrot yigirma yoshga to'lganida Anaxagoraga ayblov qo'yilgan va surgun qilingan deb aytilgan.[40] Bir hikoya bor Protagoralar ham qochishga majbur bo'ldi va afinaliklar uning kitoblarini yoqib yuborishdi.[41] 399 yilda Suqrot ushbu qonun bo'yicha ayblangan, sudlangan va o'limga hukm qilingan deb yozilgan yagona mavzu (qarang Suqrot ustidan sud jarayoni ). Uning versiyasida mudofaa nutqi Platon tomonidan taqdim etilgan, u o'zini faylasuf ekanligi sababli uni hasad qilgani uchun uni ayblaydi, deb da'vo qilmoqda.

Falsafa Suqrotdan oldin shakllangan izlanish bo'lgan bo'lsa-da, Tsitseron unga "falsafani osmondan tushirgan, uni shaharlarga joylashtirgan, oilalarga kiritgan va hayot va axloqni, yaxshilik va yomonlikni tekshirishga majbur qilgan birinchi" deb ishonadi.[42] Shu asosda u asoschisi hisoblanadi siyosiy falsafa.[43] Buning siyosiy va axloqiy mavzularga burilishining sabablari juda ko'p o'rganish ob'ekti bo'lib qolmoqda.[44][45]

Sokrat bilan bog'liq ko'plab suhbatlar (Platon va boshqalar tomonidan aytilganidek) Ksenofon ) qat'iy xulosaga kelmasdan tugatish yoki nazariy jihatdan,[46] ning ma'nosi bo'yicha munozaralarni kuchaytirdi Sokratik usul.[47] Aytishlaricha, Suqrot bir nechta mavzular bo'yicha savol-javoblarni tekshirish usulini sinab ko'rgan, odatda himoyalangan va jozibali ta'rifga kelishga harakat qilgan. fazilat.

Suqrotning yozib olingan suhbatlari kamdan-kam hollarda ko'rib chiqilayotgan savolga aniq javob beradi, ammo u tanilgan bir necha maksimumlar yoki paradokslar takrorlanadi. Suqrot hech kim yomonlikni xohlamaydi, shuning uchun agar kimdir yomon ish qilsa, u xohlamagan holda yoki johillik tufayli bo'lishi kerak deb o'rgatgan. Binobarin, barcha fazilat bilimdir.[48][49] U tez-tez o'z johilligi haqida gapiradi (masalan, jasorat nimaligini bilmasligini da'vo qiladi). Aflotun uni o'zini insoniyatning odatiy ishlaridan ajratib turadigan narsa sifatida namoyon etadi, chunki ular hech qanday olijanob va yaxshi narsalarni bilishmaydi, lekin ular buni bilishmaydi bilish ular bilmaydilar, Suqrot esa hech qanday olijanob va yaxshi narsalarni bilmasligini biladi va tan oladi.[50]

Ko'p sonli falsafiy harakatlar Suqrot yoki uning kichik sheriklaridan ilhomlangan. Aflotun Sokratni o'zining asosiy suhbatdoshi sifatida tanlaydi dialoglar, ulardan asosini olgan Platonizm (va kengaytmasi bilan, Neoplatonizm ). Aflotunning shogirdi Aristotel o'z navbatida u Suqrot va Aflotunga asos solgan ta'limotlarni tanqid qildi va asosladi Aristotelizm. Antistenlar nomi bilan tanilgan maktabga asos solgan Kinisizm va Platonni Suqrot ta'limotini buzib ko'rsatishda ayblagan. Citium of Zeno o'z navbatida kinizm axloqini aniq ifodalashga moslashtirdi Stoizm. Epikur Platonik bilan va Pirronist avvalgi barcha faylasuflardan voz kechishdan oldin o'qituvchilar (shu jumladan Demokrit, uning atomizmi bo'yicha Epikuriy falsafa tayanadi). Intellektual hayotida hukmronlik qilishi kerak bo'lgan falsafiy harakatlar Rim imperiyasi Shunday qilib, Suqrotning faoliyatidan keyin ushbu febril davrda tug'ilgan va uning bevosita yoki bilvosita ta'sirida bo'lganlar. Ular milodning 7-10 asrlarida kengayib borayotgan musulmon dunyosiga singib ketgan va ular asos sifatida G'arbga qaytib kelishgan O'rta asr falsafasi va Uyg'onish davri, quyida muhokama qilinganidek.

Aflotun
Asosiy maqola: Aflotun
Aflotun an Afina keyingi avlod Suqrot. Qadimgi urf-odatlarda o'ttiz oltita dialog va o'n uchta suhbat mavjud harflar unga, garchi bularning faqat yigirma to'rttasi hozirda universal deb tan olingan bo'lsa; aksariyat zamonaviy olimlarning fikriga ko'ra, kamida yigirma sakkizta muloqotlar va xatlardan ikkitasi aslida Aflotun tomonidan yozilgan, garchi barcha o'ttiz oltita dialoglarning hammasi ba'zi himoyachilarga ega.[51] Aflotunga yana to'qqizta dialog berilgan, ammo ular qadimgi davrlarda ham soxta hisoblangan.[52]

Platonning dialoglari Sokratga tegishli, garchi u har doim ham suhbat rahbari emas. (Bitta dialog, Qonunlar, o'rniga "Afinalik musofir." mavjud.) Bilan birga Ksenofon, Platon Suqrotning hayoti va e'tiqodlari to'g'risida ma'lumotlarning asosiy manbai bo'lib, ikkalasini farqlash har doim ham oson emas. Dialoglarda taqdim etilgan Suqrot ko'pincha Platonning og'zaki nutqi sifatida qabul qilingan bo'lsa-da, Suqrotning obro'si kinoya, uning muloqotlardagi o'z fikrlariga nisbatan mardligi va suhbatda vaqti-vaqti bilan ishtirok etmasligi yoki unchalik katta bo'lmagan o'rni Platonning ta'limotlarini yashirishga xizmat qiladi.[53] Uning ta'limotlari haqida aytilgan so'zlarning aksariyati Aristotelning ular haqidagi xabarlaridan kelib chiqadi.

Platonga berilgan siyosiy ta'limot quyidagilardan kelib chiqqan Respublika, Qonunlar va Davlat arbobi. Ulardan birinchisida shaharlarda hukmronlik bo'lmaguncha adolat bo'lmaydi degan taklif mavjud faylasuf qirollar; qonunlar ijrosi uchun mas'ul bo'lganlar o'z ayollari, bolalari va mol-mulkini ushlab turishga majbur umumiy; va shaxs orqali umumiy yaxshilikka intilishga o'rgatiladi olijanob yolg'on; The Respublika Ammo bunday shaharning iloji yo'qligini aytadi, ammo umuman olganda faylasuflar hukmronlik qilishdan bosh tortadilar va odamlar ularni bunga majbur qilishdan bosh tortadilar.[54]

Holbuki Respublika faylasuf egallagan va podshoh yoki siyosiy odam egallagan bilimlar o'rtasidagi farqni belgilashga asoslanadi, Suqrot faqat faylasufning xarakterini o'rganadi; ichida Davlat arbobiBoshqa tomondan, Eleatic Stranger deb nomlangan ishtirokchi siyosiy odam egallagan bilimlarni muhokama qiladi, Suqrot esa jimgina tinglaydi.[54] Aqlli odam tomonidan boshqariladigan qonun bilan hukmronlik qilish afzalroq bo'lishiga qaramay, donolarga aqlsizlar hukm qilmasdan iloji yo'q va shuning uchun amalda qonun bilan hukmronlik zarur deb hisoblanadi.

Ikkalasi ham Respublika va Davlat arbobi siyosatning cheklanganligini ochib berib, ushbu cheklovlarni hisobga olgan holda qaysi siyosiy tartib yaxshiroq bo'lishi mumkinligi to'g'risida savol tug'diradi; bu savolda Qonunlar, Afinada bo'lmagan va Suqrot bo'lmagan dialog.[54] U erda tasvirlangan jamiyatning xarakteri juda konservativ, tuzatilgan yoki erkinlashtirilgan timokratiya ustida Sparta yoki Krit Demokratikgacha bo'lgan model yoki Afina.[54]

Aflotunning dialoglari ham mavjud metafizik mavzular, eng mashhurlari unga tegishli shakllar nazariyasi. Bu moddiy bo'lmagan mavhum (lekin.) muhim jismoniy hislar orqali bizga ma'lum bo'lgan o'zgarishlarning moddiy dunyosi emas, balki shakllari (yoki g'oyalari) eng yuqori va eng asosiy haqiqatga ega.

Aflotun ko'pincha uzoq shakllardan foydalanadi o'xshashliklar (odatda tashbehlar ) o'z g'oyalarini tushuntirish; eng mashhur, ehtimol G'or allegori. Bu aksariyat odamlarni g'orda bog'langan, faqat devorlarning soyalariga qaraydigan va boshqa haqiqat tushunchasi bo'lmagan odamlarga o'xshatadi.[55] Agar ular orqaga o'girilsa, ular nimani soyaga solyotganini ko'rar edilar (va shu bilan o'zlarining haqiqatlari uchun yana bir o'lchov olishadi). Agar kimdir g'ordan chiqib ketsa, ular tashqi dunyoni quyosh nurlari bilan yoritganini ko'rishar edi (ezgulik va haqiqatning yakuniy shaklini ifodalaydi). Agar bu sayohatchilar yana g'orga kirsalar, ichkaridagi odamlar (ular hali ham faqat soyalarni yaxshi bilishadi) ushbu "tashqi dunyo" haqidagi xabarlarga ishonish uchun jihozlanmagan bo'lar edilar.[56] Ushbu hikoya shakllar nazariyasini ularning turli darajadagi haqiqatlari bilan izohlaydi va aksariyat insonlar johil bo'lsalar-da, faylasuf-shohlar eng dono degan fikrni ilgari suradi.[57] Aflotunning bir shogirdi (u barcha zamonlarning eng nufuzli faylasuflaridan biriga aylanadi) anglash birinchi kuzatishga tayanadi degan fikrni ta'kidladi.

Aristotel
Asosiy maqola: Aristotel
Aristotel Afinaga tug'ilgan joyidan ko'chib keldi Stageira miloddan avvalgi 367 yilda va falsafani o'rganishni boshladi (ehtimol hatto ritorika, ostida Isokratlar ), oxir-oqibat ro'yxatdan o'tish Platon akademiyasi.[58] Taxminan yigirma yildan so'ng u Afinadan o'qish uchun ketgan botanika va zoologiya o'qituvchisi bo'ldi Buyuk Aleksandr va oxir-oqibat o'n yil o'tib Afinaga qaytib, o'z maktabini tashkil qildi: Litsey.[59] Uning kamida yigirma to'qqizta risolasi saqlanib qolgan Aristotelicum korpusi va turli mavzularga murojaat qilish, shu jumladan mantiq, fizika, optika, metafizika, axloq qoidalari, ritorika, siyosat, she'riyat, botanika va zoologiya.

Aristotelni ko'pincha ustozi Platon bilan kelishmovchilik sifatida tasvirlashadi (masalan, yilda Rafael "s Afina maktabi ). U tanqid qiladi rejimlar Platonda tasvirlangan Respublika va Qonunlar,[60] va ga ishora qiladi shakllar nazariyasi "bo'sh so'zlar va she'riy metafora" sifatida.[61] U odatda empirik kuzatuv va amaliy tashvishlarga ko'proq ahamiyat beradigan sifatida taqdim etiladi.

Aristotelning shuhrati davomida katta bo'lmagan Ellinizm davri, qachon Stoik mantiq modada edi, ammo keyinroq peripatetik sharhlovchilar uning asarini ommalashtirdilar, natijada bu islom, yahudiy va o'rta asr nasroniylik falsafasiga katta hissa qo'shdi.[62] Uning ta'siri shunday edi Avitsena uni oddiygina "Xo'jayin" deb atagan; Maymonidlar, Alfarabi, Averroes va Aquinas "faylasuf" sifatida.

Kinisizm
Asosiy maqola: Kinizm (falsafa)
Kinizm tomonidan asos solingan Antistenlar, Suqrotning shogirdi bo'lgan, shuningdek Diogenlar, uning zamondoshi.[63] Ularning maqsadi tabiatga ko'ra va odatlarga qarshi yashash edi.[63] Antisten Suqrotning astsizmidan ilhomlanib, Aflotunni mag'rurlik va takabburlikda aybladi.[64] Diogen, uning izdoshi g'oyalarni maksimal darajada qabul qilib, o'ta qashshoqlikda yashab, aksilijtimoiy xatti-harakatlarni amalga oshirdi. Thebes sandiqlari o'z navbatida, Diogen tomonidan o'z boyligini berish va Afina ko'chalarida yashash uchun ilhomlangan.[65]

Kirenaizm
Asosiy maqola: Kirenika
The Kirenika tomonidan tashkil etilgan Aristippus tarbiyalanuvchisi bo'lgan Sirenadan Suqrot. Kirenaiklar edi hedonistlar va zavq hayotdagi eng yaxshi narsa, ayniqsa jismoniy lazzatlanish, ular ruhiy lazzatlardan ko'ra kuchliroq va kerakli deb o'ylashgan.[66] Xursandchilik hayotdagi yagona yaxshilik, og'riq esa faqat yomonlikdir. Suqrot buni o'tkazgan edi fazilat yagona insoniy yaxshilik edi, lekin u shuningdek, uning foydaliligi uchun cheklangan rolni qabul qildi va zavqni axloqiy harakatlarning ikkinchi darajali maqsadi bo'lishiga imkon berdi.[67] Aristipp va uning izdoshlari bundan foydalanib, fazilatning ichki qadriyatga ega ekanligini inkor etib, hayotning yagona maqsadiga aylandilar.

Ellinizm falsafasi
Asosiy maqola: Ellinizm falsafasi
Shuningdek qarang: Qadimgi Rim falsafasi

Faylasuf Pirro ning Elis, olingan latifada Sextus Empiricus 'Pirronizmning konturlari
(yuqori) PIRRHO • GELIENSIS •
PLISTARCHI • FILIVS
tarjima (lotin tilidan): Pirro • yunoncha • Plistarxning o'g'li

(o'rtada) OPORTERE • SAPIENTEM
HANC ILLIVS IMITARI
SECVRITATEM tarjimasi (lotin tilidan): Shunday ekan, barchaning ushbu xavfsizlikka taqlid qilgani to'g'ri donolikdir (Pirro tinch ovqatlanadigan cho'chqaga ishora qilmoqda)

(pastki) Kim haqiqiy donolikni qo'llamoqchi bo'lsa, bunga qarshi emas qo'rquv va baxtsizlik
Davomida Ellistik va Rim davrlarida ko'plab turli xil maktablar rivojlangan Ellinizm dunyosi va keyin Yunon-rim dunyo. Bor edi Yunonlar, Rimliklarga, Misrliklar, Suriyaliklar va Arablar ellinistik falsafaning rivojlanishiga hissa qo'shgan. Ning elementlari Fors falsafasi va Hind falsafasi ta'siri ham bo'lgan. Ning tarqalishi Nasroniylik Rim dunyosi bo'ylab, keyin esa Islomning tarqalishi, ellinizm falsafasining oxiri va boshlanishini boshladi O'rta asr falsafasi, bu uchta ustunlik qildi Ibrohim urf-odatlar: Yahudiy falsafasi, Xristian falsafasi va dastlabki islom falsafasi.

Pirronizm
Asosiy maqola: Pirronizm
Elis pirosi, a Demokratik faylasuf, Hindistonga sayohat qildi bilan Buyuk Aleksandr Pirro ta'sir qilgan armiya Buddist ta'limotlar, ayniqsa mavjudlikning uchta belgisi.[68] Yunonistonga qaytib kelgandan keyin Pirro yangi falsafa maktabini boshladi, Pirronizm, bu tushunarsiz masalalar bo'yicha odamning fikri (ya'ni, dogma ) erishishga xalaqit beradigan narsa evdimoniya. Pirronizm unga erishishni joylashtiradi ataraksiya (holati tenglik ) evdimoniyaga erishish usuli sifatida. Ongni ataraksiyaga olib kelish uchun pirronizmdan foydalaniladi davr (sudning to'xtatib turilishi ) barcha noaniq takliflar to'g'risida. Pirronomistlar pirmatizmning barcha raqib falsafalarini o'z ichiga olgan dogmatistlar topdilar deb bahslashmoqdalar haqiqat noaniq masalalar bo'yicha. Pirronist har qanday noaniq masala uchun shunday xulosaga kelishi mumkin emasligi uchun unga qarshi va qarshi dalillarni keltirib chiqaradi, shu bilan e'tiqodni to'xtatadi va shu bilan ataraksiyani keltirib chiqaradi.

Epikurizm
Asosiy maqola: Epikurizm
Epikur da o'qigan Afina bilan Nausifanlar, kimning izdoshi edi Demokrit va talabasi Elis pirosi.[69] U Demokritning atomizm nazariyasini qabul qildi va Aristotel va boshqalarning tanqidlariga javoban yaxshilandi.[70] Uning axloq qoidalari "zavq olishga intilish va og'riqdan saqlanish" ga asoslangan edi.[71] Ammo bu oddiy emas edi hedonizm, u ta'kidlaganidek, "Biz isrofgarchilik yoki shahvoniylik zavqini nazarda tutmaymiz ... biz og'riq yo'qligi tanada va ongdagi muammolar ".[71]

Stoizm
Asosiy maqola: Stoizm
Stoitsizm asoschisi, Citium of Zeno, Thebes Crates tomonidan o'rgatilgan va u doimiylik va o'zini o'zi egallashning kinik ideallarini qabul qilgan, ammo apateya ijtimoiy me'yorlardan ko'ra shaxsiy holatlarga (befarqlik) va ikkinchisining uyatsiz sarson bo'lishiga ijtimoiy vazifalarni qat'iyat bilan bajarishga o'tdi.[72] Mantiq va fizika ham Zeno vorislari tomonidan yanada rivojlangan dastlabki stoitsizmning bir qismi edi Tozalash va Xrizipp.[73] Ularning metafizikasi asoslangan edi materializm tomonidan tuzilgan logotiplar, sabab (lekin Xudo yoki taqdir deb ham ataladi).[74] Ularning mantiqiy hissalari hali ham zamonaviy taklif hisobi.[75] Ularning axloq qoidalari baxtga intilishga asoslangan bo'lib, ular "tabiatga muvofiq yashash" ning mahsuli deb hisoblashgan.[76] Bu o'zgarishi mumkin bo'lmagan narsalarni qabul qilishni anglatardi.[76] Shunday qilib, inson o'z sharoitlariga munosabatini o'zgartirish orqali baxtli bo'lishni yoki xohlamaslikni tanlashi mumkin edi, chunki qo'rquv va istaklardan xalos bo'lish baxtning o'zi edi.[77]

Platonizm
Akademik skeptikizm
Asosiy maqola: Akademik skeptikizm
Miloddan avvalgi 266 yillarda, Arcesilaus boshiga aylandi Platon akademiyasi va skeptisizmni markaziy qoidasi sifatida qabul qildi Platonizm, Platonizmni deyarli bir xil qilish Pirronizm.[78] Arcesilausdan keyin akademik skeptisizm pirronizmdan ajralib chiqdi.[79] Qadimgi Platonizmning ushbu skeptik davri, dan Arcesilaus ga Larissaning Filosi, nomi bilan tanilgan Yangi akademiya, garchi ba'zi qadimiy mualliflar qo'shimcha bo'linmalar qo'shgan bo'lsa ham, masalan O'rta akademiya. Akademik skeptiklar mavjudligiga shubha qilmadilar haqiqat; ular buni olish uchun odamlarning imkoniyatlari borligiga shubha qilishdi.[80] Ular bu pozitsiyani Platonnikiga asosladilar Fedo, 64-67 bo'limlari,[81] unda Suqrot odamlarga qanday qilib bilimga ega bo'lmasligini muhokama qiladi.[82] Pirronistlarning maqsadi - erishish edi ataraksiya Arcesilausdan keyin akademik skeptiklar ataraksiyani markaziy maqsad sifatida tutmadilar. Akademik skeptiklar diqqatni tanqidga qaratdilar dogmalar boshqa falsafa maktablari, xususan Stoika. Ular axloqiy qonunlarning ba'zi qoldiqlarini eng yaxshi holatda tan olishdi, ammo ishonarli yo'lboshchiga egalik qilish, shu bilan birga, ular orasidagi haqiqiy farqni shakllantirdi. donishmand va ahmoq.[80] Akademik skeptiklar va pirronchilarning pozitsiyalari o'rtasida farq paydo bo'lishi mumkinligi sababli, ularning hayotini taqqoslash akademik skeptiklarga xos bo'lgan amaliy falsafiy me'yor degan xulosaga keladi.[80] pirronistlarning maqsadlari ko'proq psixologik edi.

O'rta platonizm
Asosiy maqola: O'rta platonizm
Akademiyaning skeptik davri tugaganidan so'ng Askalonning Antioxiyasi, Platonik fikr davriga kirdi O'rta platonizm Peripatetik va Stoik maktablarining g'oyalarini o'zlashtirgan. Keyinchalik haddan tashqari sinkretizm tomonidan qilingan Apameya Numenius, kim uni birlashtirdi Neopitagorizm.[83]

Neoplatonizm
Asosiy maqola: Neoplatonizm
Shuningdek, neopitagorlar ta'sir ko'rsatgan Neoplatonistlar, ulardan biri Plotin, aql materiyadan oldin mavjudligini va koinotning yagona sababi bor, shuning uchun yagona aql bo'lishi kerakligini ta'kidladi.[84] Shunday qilib, neoplatonizm aslida a din va juda katta ta'sir ko'rsatdi Gnostitsizm va Xristian ilohiyoti.[84]

Vizantiya va Islom davrida yunon falsafasining uzatilishi
Asosiy maqola: Klassikalarni arablardan G'arbga etkazish
Shuningdek qarang: Dastlabki islom falsafasi va 12-asrning lotincha tarjimalari
Davomida O'rta yosh, Tufayli G'arbiy Evropada yunon g'oyalari asosan unutilgan Migratsiya davri ning pasayishiga olib keldi savodxonlik. In Vizantiya imperiyasi Yunoniston g'oyalari saqlanib qoldi va o'rganildi va birinchi yirik kengayishidan ko'p o'tmay Islom ammo Abbosiy xalifalar ularning obro'sini oshirish uchun yunon qo'lyozmalarini va yollangan tarjimonlarni yig'ishga vakolat berdi. Islom faylasuflari kabi Al-Kindi (Alkindus), Al-Farobiy (Alpharabius), Ibn Sino (Avitsena ) va Ibn Rushd (Averroes ) ushbu asarlarni qayta sharhlagan va davomida O'rta asrlarning yuqori asrlari Yunon falsafasi orqali G'arbga qayta kirib keldi arabchadan lotin tiliga tarjimalar va shuningdek Vizantiya imperiyasi.[85] Ushbu falsafalarning yangi arab tafsirlari bilan birga qayta kiritilishi katta ta'sir ko'rsatdi O'rta asr faylasuflari kabi Foma Akvinas.Entsiklopediya  site:ewikiuz.top