MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kimirakqum

Kimirakqum — Zarafshon daryosi quyi oqimining jan.-gʻarbidagi qumli choʻl. Buxoro viloyatining Qorakoʻl va Jondor tumanlari hududida. K. Amudaryoning oʻng sohilidan boshlanib, shim.da qurib qolgan Mohondaryo oʻzanigacha davom etadi. Sharkda Buxoro va Qorakoʻl vohalariga tutashadi. Zarafshon daryosining qad. deltasida joylashgan. Relyefi murakkab. Balandligi jan.-gʻarbda 100–105 m, shim.da 203– 226 m. Eol qumlarining barxanli va marzali shakllari uchraydi. Barxanlarning nisbiy balandligi 2–7 m, doʻng qumniki — 2– 5 m. Oʻtmishda choʻldagi buta va yarim butalarni oʻtin sifatida qirqish, tartibsiz mol boqishhududning qum bosishiga sabab boʻlgan. Endilikda harakatdagi qumlarni mustahkamlash natijasida qum koʻchishi bir qadar kamayib bormoqda. K.ni bir necha quruq oʻzanlar (Zarafshon daryosi tarmoqlari), Mohondaryo va Gurdush sharkdan gʻarbga kesib oʻtgan. Ulardan vohaning tashlama suvlarini Amudaryoga oqizishda foydalanilmokda (Shim. va Porsonkoʻl tashlamalari). Zovur suvlarining toʻplanishi natijasida Shoʻrkoʻl, Qoraqir, Shoʻrxok, Madonkoʻl vujudga keldi, Zamonbobo koʻli suv bilan toʻldi.

Qumdan xoli joylarda yalang qumoqli, pastqamliklarda taqirli, toshloqli, balandroq hududlarda boʻzqoʻngʻir tuproqlar, botiqroq joylarda shoʻrxoklar vujudga kelgan. Shoʻrxoklarning katta maydonlari Mohondaryo vodiysida. Tuproklarning xususiyatlariga mos ravishda turli choʻl oʻsimliklari tarqalgan. Qumliklarda oq saksovul, cherkez, juzgʻun, qoʻngʻirbosh, iloq va boshqa, shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar, yulgʻun, vohaga tutash joylardagi tuproqlarda qora saksovul, yulgʻun oʻsadi.

Manbalar
Kim Il-sung

Kim Ir Sen (taxallusi; koreyscha „Koʻtarilayotgan Quyosh“ maʼnosida, haqiqiy ismi Kim Son Chju) (15-aprel 1912-yil — Mangende qishlogʻi, Pxenyan shahri yaqinida — 1994-yil 8-iyun Pxenyan) — Koreya siyosiy arbobi. Koreya Mehnat partiyasi (KMP) MK Bosh kotibi (1966-yildan, 1949—66 yillarda KMP MK raisi), KXDR prezidenta (1972-yildan). Qishloq oʻqituvchisi oilasida tugʻilgan. Bu oila 1920 (yoki bir yil avval) Xitoyga, Manchjuriyaga koʻchib bordi. K. I. S bu yerda yashirin marksistik toʻgarakka kirdi, bir necha oy qamoqda yotdi. Ozodlikka chiqqach, yapon bosqinchilariga qarshi kurashish maqsadida partizan otryadlaridan biriga qoʻshildi. 1932-yildan keyingi hayoti butunlay partiyaviy-siyosiy ishlar bilan bogʻliqdir. KXDRda saqlanib kelayotgan bir partiyali tizimda K. I. S shaxsiga sigʻinish avj olgan. U „chuchxe“— oʻziga xoslik gʻoyalari asosida qurilgan „yer yuzidagi jannat“ (koreys tipidagi sotsializm) deb atalmish jamiyatning bunyodkori sifatida ulugʻlangan. Jasadi Pxenyan shahridagi „Kimsusan“ maqbarasiga qoʻyilgan.

Manbalar
Kimmeriy burmalanishi

Kimmeriy burmalanishi (Qora dengiz sohillarida yashagan kimmeriy qabilasi nomidan) — mezozoy erasining burmalanish, togʻ hosil boʻlish, granitoidli intruziv magmatizm kabi tektonik jarayonlar namoyon boʻlishining asosiy davri.

Kimmeriy burmalanishining 2 fazasi farqlanadi: trias davri oxiri — yura davri boshlarida sodir boʻlgan erta kimmeriy (qad. kimmeriy) va yura davri oxiri boʻr davri boshlaridagi kechki kimmeriy (yangi kimmeriy) davrlari.

Birinchisi Krim, Shimoliy Dobruj, Taymir, Shimoliy Afgʻoniston, Jan.-Sharqiy Osiyo, Patagoniya And togʻlari, Shim.Sharqiy Argentina, Afrikaning chekka jan.da, ikkinchisi — Verxoyan-Chukotka tabiiy oblasti (Kolima burmalanishi), Shimoliy Amerikaning Gʻarbiy Kordilyerasi (Nevada burmalanishi), Janubiy Amerikada (And burmalanishi) hamda Markaziy va Jan.-Sharqiy Pomir, Qoraqurum, Markaziy Eron, Kavkaz va boshqa hududlarda. Kavkazda asosiy Kimmeriy burmalanishi zonasi farq qilinadi va shu asosda bu yerda oʻziga xos metallogeniyasiga va rivojlanish xususiyatiga ega boʻlgan mustaqil tektogʻenez sikli ajratilgan. Ammo, koʻpchilik tektonistlar uni alp tektogenezi tarkibiga kiritadilar. Kimmeriy burmalanishi Yer rivojlanishi tarixida muhim rol oʻynagan.

Manbalar
Kimmeriylar

Kimmeriylar (ossuriycha gimirrai— xalq; yun. kimmerioi) — qad. koʻchmanchi qabilalar ittifoqi. Eron podsholari yozuvlarining akkadcha varianti K.ni Turkiston (hozirgi Oʻzbekiston)ning gʻarbida yashagan saklar deb tushuntiradi. Ular Oʻkuz (Amudaryo)ning shim. da yashashgan. Ossuriya manbalari K.ning 3 dohiysi: Teushpa, Tugdamme (yun. Ligdamis) va Sandaksatra nomlarini keltirgan. Miloddan avvalgi 700 yilda K. Rossiyaning jan.ga bostirib kirishgan. Gerodot va boshqa tarixchilarning yozishicha, K. Qora Kimmeriylar. Klazomen (Ioniya)dan topilgan sarqofadagi tasvir (miloddan avvalgi 6-asr) dengizning shim. sohillaridan Frakiyagacha boʻlgan hududda yashagan va bu yerlardan skiflar tomonidan quvib chiqarilgan, biroq yunon tarixchi va geograflari koʻpincha K. bilan skiflarni (ular qabiladosh boʻlgani uchun) chalkashtirib yozishgan. Miloddan avvalgi 7-asrda bu yerdan Kichik Osiyoga oʻtib Frigiyani (taxminan 675) va Lidiyaning poytaxti Sardi (652) ni, taxminan miloddan avvalgi 623 y. Kiaksarning Midiya podsholigini zabt etganlar. Miloddan avvalgi taxminan 600 yil K.ni Lidiya podshosi Aliatt tor-mor keltirgan. Keyinchalik Kichik Osiyodagi mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. K.dan qolgan moddiy madaniyat yodgorliklarini arxeologlar, odatda, Katakomba madaniyati bilan bogʻlaydi.

Manbalar 

 

Millatlar
Osiyo tarixi
Kimmerik

Kimmerik — Bospor podsholigidagi antik shahar (miloddan avvalgi 5-asr — milodiy 3-asr). Kerch yarim orolning jan. qirgʻogʻida boʻlgan. Dastlab Gerodot qayd etib oʻtgan. Mil. boshlarida gullab yashnagan. 3-asrda shahar vayron boʻlgan. Arxeologik qazish-malar (1927, 1947-49, 1950-51) natijasida qalinligi 2,5 m keladigan mudofaa devorlari, milodiy 1—3-asrlarga oid ohaktoshdan ishlangan uy-joy harobalari, don saqlanadigan katta oʻralar, suv sisternalari topilgan. Aholi dehqonchilik, baliqchilik, chorvachilik, savdo-sotiq bilan shugʻullangan. Antik davrga oid qatlam tagidan jez davriga mansub manzilgoh harobasi chiqqan.

Manbalar
Kim Pen Xva

Kim Pen Xva (; 1905, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasi Krounovka qishlogʻi — 1974.7,5, Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumani) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, dehqonchilik amaliyoti novatori. 2-marta Mehnat Qahramoni (1948; 1951). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan paxtakor (1964). 1939-yildan to umrining oxirigacha Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi "Polyarnaya zvezda" kolxozi (hozirgi Kim Pen Xva nomidagi shirkat xoʻjaligi) raisi boʻlib ishlagan. U rahbarlik qilgan xoʻjalik respublikada eng ilgʻor va iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi, koʻp yillar mobaynida paxta, sholi, kanop va boshqa ekinlardan yuqori hosil olishga erishdi. "Paxtadan moʻl hosil yetishtirish tajribasi" (1953), "Maʼmurchilik yoʻlida" (1954) kitoblari bosilib chiqqan.

Shirkat xoʻjaligining "Qutb yulduzi" markaziy qoʻrgʻonida Kim Pen Xva faoliyatiga bagʻishlangan "Zamin va inson" muzeyi bor, bronza byusti oʻrnatilgan (1961).

Manbalar

Havolalar  
 Kim Pen Xvaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1905-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
7-mayda vafot etganlar
Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan paxtakorlar
Kimxob

Kimxob (fors.) — tanda ipi zar, arqogʻi ipakdan gul (naqsh) hosil qilib toʻqilgan qimmatbaho mato. Zar ipining rangiga qarab sariq K., kumush rang (oq) K. deb nomlangan; ipakning rangiga qarab koʻk K., pushti K., qizil K. farqlangan. Boy xonadonlardagi ayol va erkaklarning ustki kiyimlari (toʻn, nimcha, kamzul, paranji va boshqalar), asosan, K.dan tikilgan. K. toʻqish Buxoro, Shahrisabz, Gʻijduvon shaharlarida qadimdan rivojlangan. 20-asr 20-yillarigacha Turkiston oʻlkasining chet ellarga chiqaradigan asosiy matolaridan hisoblangan.

Manbalar 

 

Matolar
Kim Jong-il

Kim Chen Ir (, talaffuzi: Kim Dzong Il; 16 fevral 1942, Primorskiy Kray, RSFSR – 17 dekabr 2011, Pxenyan) — KXDR davlat boshligʻi. Kim Ir Senning oʻgʻli. Kim Ir Sen nomidagi Pxenyan universitetini tugatgan (1964). 1964-yildan Koreya Mehnat partiyasi MK apparatida ishlagan. 1973-yildan Koreya Mehnat partiyasi MK kotibi, 1974-yildan MK Siyosiy komiteti, 1980-yildan Siyosiy byurosi Prezidiumi aʼzosi, Koreya Mehnat partiyasi Markaziy harbiy komiteti aʼzosi. 1994-yil 8-iyuldan davlat boshligʻi, Mudofaa komiteti raisi (1998-yil 5-sentabrdan).

Manbalar
Kimchxek

Kimchxek, Kimchak (1951-yilgacha Sonjin) — KXDR ning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Yapon dengizi sohilida. Aholisi 180 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kimchxekxan (Sonjinxan) buxtasidagi port. Qora metallurgiyaning yirik markazi. Kema verfi bor. Baliq ovlanadi. K. yaqinidan magnezit va grafit olinadi. Koreyaning siyosiy va harbiy arbobi Kim Chxek nomi bilan atalgan.

Manbalar
Kinabalu

Kinabalu — Kalimantan o.dagi togʻli massiv, Malayziyada. Eng baland joyi 4101 m (Malay arxipelagida eng baland). Granit va granidioritlardan tuzilgan. 3500 m balandlikkacha tropik va togʻ oʻrmonlari bilan qoplangan, undan balandda butazor va yaylovlar bor. Milliy park tashkil etilgan (maydoni 78 ming ga, 1964; faunasi tarkibida gibbon, orangutan, sumatra karkidoni, soqolli toʻngʻiz, qushlarning 600 dan ortiq turi uchraydi).

Manbalar
King devid

King devid — kuzgi olma navi. Oʻzbekistonga AKShdan keltirilgan (Jonatan va Arkanzas blok navlarini chatishtirib chikarilgap). R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida navga ilmiy tavsif berilgan. Amerika va Yevropa bogʻdorchiligida kuzgi, tez hosilga kiradigan va serhosil nav sifatida keng tarqalgan. Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi siyrakroq. Koʻchati oʻtqazilgach, kuchsiz oʻsadigan payvandtaglarda 3—4yili, kuchli payvandtaglarda 6— 7-yili hosilga kiradi. Aprel oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (90— 100 g.), chiroyli, toʻq malina-qizgʻish rangda, bilinar-bilinmas och sariq nuqtalari bor. Eti och sariq, qattiq, sersuv, nordon-shirin, xushboʻy. Mevasi kam toʻkiladi. Mevasi avgustning birinchi dekadasida teriladi, dekabrgacha mazasi buzilmay yaxshi saqlanadi. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli.

Manbalar
Kingston (Yamayka)

Kingston — Yamaykaning poytaxti. Yamayka o.ning janubi-sharqida, Karib dengizi sohilida. K. Sent-Andru bilan alohida maʼmuriy birlikni tashkil qiladi. Iqlimi tropik, sernam; yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24,3°, iyulniki 27,6°. Yillik yogʻin 700 mm. Kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Aholisi 600 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

K. 1693-yilda inglizlar tomonidan bunyod etilgan, keyinroq shahar qul savdosining Vest-Indiyadagi eng katta markazi boʻlgan. 1872-yildan Yamaykaning maʼmuriy markazi. Shahar 1907-yilgi zilziladan deyarli butunlay vayron boʻlgan. 1962-yilda K.da Yamayka mustaqilligi eʼlon qilingan.

K. — mamlakatning savdo-sanoat va madaniyat markazi. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Karib dengizi soqilidagi yirik port. Mamlakat import mollarining deyarli hammasi, eksporti (shakarqand, rom, paxta, kofe, banan)ning koʻp qismi K. porti orqali oʻtadi. Sanoati oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, yogʻochsozlik, metallsozlik korxonalari, neftni qayta ishlash, sement zavodlaridan iborat. K.da Vest-Indiya universitetining fakultetlari, institutlar, Yamaykani oʻrganish instituti (kutubxona, muzey va sanʼat koʻrgazmasidan iborat), sanʼat, tabiiy fanlar va texnologiya kolleji, teatr va boshqa bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Rokfort qalʼasi (17—19-asrlar), San-Tomas sobori (17-asr, 1907-yilda qayta qurilgan) saqlangan. K.da hukumat, chet el kompaniya va banklari idoralari joylashgan.

Manbalar 

Yamayka
Kinda

Kinda — arab qabilasi, Xadramavtning gʻarbida istiqomat qilgan. Milodiy 5-asr boshida K. himyariy podshohlari yordamida Markaziy Arabiston qabilalarini boʻysundirgan va markazi Yamoma va Bahraynda boʻlib, Himyariylar podshohligiga qaram boʻlgan davlat barpo etgan. K.ning eng mashhur podshohlari — sulola asoschisi Xujr (425—458) va uning nabirasm al-Xo-ris (489—529). Uning davrida K. yerlari Vizantiya va Eron chegaralarigacha yetgan. K. davlati 529 yil laxmiylardan magʻlubiyatga uchrab oʻzaro nizolar natijasida qudrati singan. 6-asr oʻrtasida K. davlati Markaziy Arabistondagi mulklaridan mahrum boʻlgan. K.ning Yamoma va Bahrayndagi hukmronligi 7-asrning 30-yillarigacha saqlangan. K. davlati — Markaziy Arabiston hududida vujudga kelgan ilk davlat birlashmasi boʻlib, u Arab xalifaligining barpo etilishiga zamin tayyorlagan. Johiliyat davrining mashxur shoiri Imrulqays (6-asr) K.dan chiqqan.

Manbalar
Kindaklitepa

Kindaklitepa - Oʻzbekistonning janubidagi qad. qishloqharobasi (miloddan avvalgi 4 — milodiy 6—7-asrlar). Qashqadaryo vohasining oʻrta qismida, Qorabogʻ qishlogʻi yaqinida. Mazkur qishloq harobasi oʻzi joylashgan tepalik (balandligi 12 m, maydoni 0,25 ga) ning shakliga koʻra shunday nom olgan. 1955—57 yillarda Qashqadaryo arxeologiya-topografiya ekspeditsiyasi (rahbari V. D. Jukov) bu yerda qazish ishlari olib borgan. Arxeologik tadqiqotlar vaqtida madaniy qatlamlar orasida puxta qilib qurilgan bir qancha toʻrtburchak shakldagi inshootlar qoldiklari (tarhi 5,87x6,65 m, 6x7,5 m, 5x5,4 m) borligi aniqlandi. Saqlanib qolgan devorlarning balandligi 0,7 m dan 3 m gacha, qalinligi 1,4 m dan 1,7 m gacha boʻlib, baʼzilari xom gʻisht (54x32x11 sm3, 47x27x9 sm3, 58x32x9 sm3, 25x10 sm3) va baʼzilari paxsadan qurilgan. K.dan sopol idishlar siniqlari, koʻza va xumlar, kozon va oʻchoqlar, suyak, tosh, mis, temir va shishadan qilintan buyumlar, chiroqdonlar, oʻgʻir va yorgʻuchoqlar, sopol muhr va tugmalar, urchuq hamda toʻquvchilik dastgohlarida ishlatiladigan konussimon, bikonussimon va yassi yuk toshlari hamda kulolchilik dastgohlari boʻlaklari topildi. Urchuq va toʻquv dastgoxlarida ishlatiladigan yuk toshlari toʻquvchilik K. aholisining asosiy mashgʻulotlaridan biri boʻlganligini koʻrsatdi. Mazkur ashyoviy dalillar va ilmiy tadqiqotlar natijasida K. aholisining oʻtroq tarzda hayot kechirib, dehqonchilik va hunarmandchilik bilan mashgʻul boʻlganligi hamda keyinchalik suv tanqisligi oqibatida bu yerni tark etganligi aniqlandi.

Manbalar
Kindaktepa

Kindaktepa — 2-13-asrlarga mansub shahar harobasi. Toshkent suv ombori zonasida. Dastlab 1959 y. V. I. Nilsen va T. Aʼzamxoʻjayev tomonidan oʻrganilib, uning fakat ark va 1 shahristoni aniqlangan. 1971-yil uni Yu. F. Buryakov va V. I. Sprishevskiy atroflicha tekshirgan. 1972—75 yillarda esa Yu. F. Buryakov u yerda kazish ishlari olib borgan. Tadqiqotlar natijasida shahar stratigrafiyasiga tegishli muhim maʼlumotlar hamda Burganli madaniyati va Krvunchi madaniyatita doyr bir qancha ashyoviy dalillarga ega boʻlindi; ichida sopol idishlar mavjud silindrsimon xumdonlar, Uspgrushona hukmdori Raxanch II, Samarqand hukmdorlari Gʻurak va Turgar (738— 750), abbosiy xalifalar hamda typkashlar davrida zarb qilingan tangalar topildi.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Kindia

Kindia — Gvineya Respublikasining jan.-gʻarbiy qismidagi shahar. Kindia viloyatinig maʼmuriy markazi. Aholisi 60 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtasi). Kindia va shosse yoʻli orqali Konakri shahri bilan bogʻlangan. Qishloq xoʻjaligi rayonining (banan, ananas, sholi, sitrus mevalar) savdo markazi. Oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. K. yaqinida yirik boksit konlari ochilgan.

Manbalar
Kindiy

Kindiy, Abu Yusuf Yoqub ibn Ishoq (taxminan 800, Basra — taxminan 870, Bagʻdod) — arab faylasufi. Sharq aristotelizmi asoschilaridan. Muʼtaziliylar bilan yaqin aloqada boʻlgan. Xalifa Mutavakkil (847—861)ning ratsionalistlar bilan kurashi vaqtida kuvgʻinga uchragan. Yunon mutafakkirlarining risolalarini arab tiliga tarjima qilgan, Aristotelning "Kategoriyalar", "Ikkinchi analitika", Yevklidning "Unsurlar" va Ptolemeyning "Almagest" asarlariga sharhlar yozgan. K. fikricha, olamning yaratuvchisi Alloh, u abadiy mavjud, yagona. Tabi-atdagi narsalar oʻzaro sababiy bogʻlangan, ular 4 unsur — olov, suv, havo va tuprokdan iborat. K. 5 ta substansiya — fazo, vaqt, materiya, shakl va harakatning mavjudligi haqida, dunyoni bilish mumkinligi xaqida fikr yuritdi. K. asarlarining aksariyati bizgacha yetib kelmagan, faqat 29 risolasi topilgan, ularning koʻpchiligi riyoziyot, mantiq, falsafa va boshqa fanlarga bagʻishlangan. K.ning falsafiy qarashlari keyingi davrlarda Sharq mutafakkirlari dunyoqarashiga, oʻrta asr Yevropa falsafasi rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi. Muhim asarlari: "Aql haqida", "Jon haqida mulohaza", "Ashʼyolarning taʼrifi va bayoni", "Beshta substansiya haqida kitob" va boshqa

Adabiyot 
 Jonmatova X. A., Al-Kindiy (hayoti va ijodi), T., 1967.

Manbalar
Kindik

Kindik, kindik tizimchasi — odam va platsentali sut emizuvchi hayvonlarda homilani ona organizmi bilan bogʻlab turadigan (platsenta orqali) tizimchasimon anatomik tuzilma, aʼzo; tarkibida qon tomirlar, allotois yoʻli va h.k. boʻladi. K. orqali homila — platsenta qon aylanishi roʻy beradi. Asosan, dirildoq toʻqimadan tuzilgan, undan ikki arteriya va bitta vena oʻtadi. Bola tugʻilgach, K. halqasi yaqinidan bogʻlab turib qirqiladi, uning qoldigʻi esa tez qurib, bola 5—7 kunligidayoq tushib ketadi. Tozalikka rioya qilinmasa, K. orqali infeksiya kirib, yara, kindik sepsisi va boshqa kasalliklar roʻy berishi mumkin. K. tezda bitmasa yoki chandigʻi notoʻgʻri shakllansa, vrach ga murojaat qilish kerak.

Manbalar
Kindiktepa

Kindiktepa — oʻrta asr qishloq harobasi (milodiy 6—12-asrlar). Qashqadaryo viloyatidagi Yakkabog tumanida joylashgan. Dastlab G. Ya. Dresvyanskaya, soʻngra S. B. Lunina (1980-yildan) qazishma ishlari olib borgan. K.ning jan. qismida maydoni 35x20 m keladigan baland tepalik bor. K. aholisi qad. Bolxonariqdan suv ichgan. K.ning mudofaa devori boʻlmagan. Qazishma ishlari markaziy tepalik 6—8asrlarda mahalliy zodagonning uy-qasri boʻlganligi va uning atrofida qishloq vujudga kelganligini koʻrsatdi. 9-asrda uy-qasr tashlandiq holga kelgan va markaziy tepalikda hayot qayta jonlanmagan. 10—12-asrlarda K. yirik qishloqqa aylangan, u mana shu davrdagi bir qancha qishloqlarni (Poxoltepa, Katta Javogʻatepa, Kichik Javogʻa, Boʻstontepa va boshqalar) oʻz taʼsir doirasiga kiritgan kichik rustoqning markazi boʻlganligi taxmin qilinadi. K.dan tarvuz urugʻi topilganligi aholining polizchilik bilan ham shugʻullanganligini koʻrsatadi. Turar joy binolari qoldiklgari, koʻplab sopol idish parchalari va boshqa chiqqan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Kinematika

Kinematika (yun. kinema — harakat) — mexanikaning bir boʻlimi. Jism harakatini vujudga keltiruvchi kuchlarni hisobga olmagan holda jism harakatining geometrik xossalarini oʻrganadi. Oʻrganiladigan obyekt xossalariga koʻra, nuqta, qattiq jism, deformatsiyalanuvchi jism, tutash muhit (gaz, suyuqlik, elastik jism) K.siga boʻlinadi. Odatda, K. dinamikani oʻrganishda qoʻshimcha vosita hisoblanadi. Nuqta va qattiq jism K.sining asosiy vazifasi nuqta yoki qattiq jismning muayyan sanok, sistemasiga nisbatan harakatlarini (sanoq sistemasiga nisbatan nuqta vaziyati koordinatalar bilan belgilanadi) va harakatlarning barcha kinematik tasniflari orasidagi bogʻlanishlarni aniqlashdir.

Nuqta tezligi (t>) va tezlanish (sh) uning harakatini ifodalovchi asosiy kinematik omillardir. Boʻlar harakat turiga bogʻliq. Jismning eng oddiy harakati ilgarilanma va aylanma harakatdan iborat. Ilgarilanma harakat vaqtida jismning barcha nuqtalari birday harakat qiladi; jism harakatini (trayektoriyasini) ifodalash uchun bitta nuqtaning harakatini bilish kifoya. Har qanday jism toʻgʻri va egri chiziq boʻylab harakatlanadi. Harakat tekis toʻgʻri chiziqli (yoki aylanma) hamda teqismas (oʻzgaruvchi) boʻlishi mumkin. Teqismas harakatda tezlikning oniy (haqiqiy) yoki oʻrtacha qiymati aniqlanadi. Tekis harakatda tezlanish nolga teng. Jism qoʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanma harakat qilsa, bitta erkinlik darajasiga ega boʻladi va uning vaziyati burilish burchagi (davri), burchak tezligi (chastota) va burchak tezlanishi bilan ifodalanadi.

Erkin qattiq jism massa markazi bilan birga ilgarilanma va aylanma harakat qiladi. Artilleriya snaryadi, raqsta, fazoviy jismlar va boshqa harakati boʻnga misol boʻladi.

Deformatsi ya l anu vchi muh i t l a r K.si deformatsiyalar umumiy nazariyasi va muhitning uzluksizligi shartini aks ettiruvchi uzluksizlik tenglamalarini hamda uzluksiz muhit harakatining tavsiflarini aniqlaydi. Tutash muhit K. muhit elementlar harakatini ularning deformatsiyalanuvchanligini hisobga olgan holda bayon qiladi. Yorugʻlik tezligiga yaqin boʻlgan harakat K.si haqida nisbiylik nazariyasida, mikrozarralar harakati haqida kvant mexaniqat qaraladi. K. usullari turli mexanizmlar va boshqalarda harakat uzatishni hisoblashda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 Oʻrozboye v M. T., Nazariy mexaniqa asosiy kursi (3-nashr), T., 1966; Rashi-dov T. R., Shoziyotov Sh., Moʻminov K. B., Nazariy mexaniqa asoslari, T., 1990.

Manbalar
Kineskop

Kineskop (yun. kinesis — harakat va sropeo — qarayman) — qabul qiluvchi televizion trubka — elektr signallarni yorugʻlik signallariga aylantiruvchi qurilma; televizion tasvirlarni qayta koʻrsatuvchi elektron nurli trubka. Oqqora tasvir hosil qilinadigan K. elektron projektorli shisha kolbadan iborat boʻlib, uning old devori (ekrani) oq yorugʻlik beradigan lyuminofor qatlami bilan qoplangan. Elektron oqimi (elektron nur) taʼsirida lyuminofor yorisha boshlaydi, magnit tizim bilan ogʻdiriladigan elektron nur esa tasvirni yoyib, ekranda televizion tasvir hosil qilinadi. Tasvirning yorugʻligini va kontrastligini oshirish, shuningdek, lyuminoforning manfiy ionlar oqimidan yemirilmasligi uchun kolbaning ichki sirtiga yupqa (0,5—1,0 mkm) alyuminiy parda qoplanadi. Rangli tasvir hosil qilinadigan K.da uchta elektron projektor bor, ekrani esa kizil, yashil va koʻk yorugʻlik beradigan lyuminofor bilan qoplangan (qarang Rangli televideniye). Katta (3—4 m2) ekranda televizion tasvir hosil qilish uchun ravshanligi yuqori boʻlgan proyeksion K.dan foydalaniladi. Ok,-qora tasvirli K.ning ekrani diagonali boʻyicha 3, 6, 11, 16, 23 mm (koʻtarib yuriladigan), 35, 43, 47, 59, 61, 65 va 67 mm oʻlchamda; rangli tasvirli K. 25, 40, 59 va 61 mm va h.k. oʻlcham qilib ishlab chiqariladi.

Manbalar
Kinetik sanʼat

Kinetik sanʼat (yun. Kinetikos -harakatga keltiruvchi) — harakatga keltiruvchi qurilmalar (shuningdek, yorugʻlik va tovush) yordamida estetik samaraga erishish. Kinetik sanʼat 20-asrning 20— 30-yillarida paydo boʻlgan. Rossiyada V. Ye. Tatlin, AKShda A. Kolder va boshqa oʻz asarlarining ayrim boʻlak va qismlariga harakat, siljish, parchalanish kabi xususiyatlarni kiritib, muhit bilan sanʼat asarining oʻzaro munosabatiga yanada taʼsirchanlik baxsh etishga intildilar.

60-yillarda Kinetik sanʼat fransuz N. Shoffer, argentinalik X. Le Park va boshqa ijodida toʻla shakllandi. Ular turli optik-akustik vositalar (mexaniq kurilmalarni uzgartirish, ularga turli shakl berish, yorugʻlantirish, sterio tovushlar chiqarish va h.k.) yordamida kompozitsiya yaratishga, 20-asr ilmiy texnika taraqqiyoti va inqilobini koʻrsatishga harakat qildilar. Bu sanʼat Oʻzbekistonda qisman bezash sanʼati (koʻrgazmali targʻibot) da, reklamalarda oʻz ifodasini topdi.

Manbalar
Kinetik energiya

Kinetik energiya - jismning mexanik harakatdagi energiyasi. Ilgarilanma harakatda ishtirok etayotgan moddiy nuqtaning Kinetik energiyasi shu nuqta massasi t ni uning tezligi -i kvadratiga koʻpaytmasining yarmiga teng:Yek = j mv, Koʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanma harakat qilayotgan jismning Kinetik energiyasi: bunda /—jismning aylanish oʻqiga nisbatan inersiya momenti, so — jismning burchak tezligi. Yorugʻlik tezligiga yaqin tezlik bilan harakatlanayotgan moddiy nuqtaning Kinetik energiyasi:bunda t0 — moddiy nuqtaning tinch holatidagi massasi, s — yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, tos2 — moddiy nuqtaning tinch holatidagi energiyasi.

Umumiy formula  

Bitta moddiy nuqtaning holati -

Yana q. 

 Potensial energiya

Manbalar
Kinetika

Kinetika (yun. kinetikos — harakatga keltiruvchi) — mexanikaning dinamika (kuch taʼsirida jismning harakatini oʻrganadi) va statika (kuch taʼsirida jismning muvozanatini oʻrganadi) sohalarini birlashtiruvchi boʻlimi (yana qarang Kimyoviy kinetika, Fizik kinetika).

Manbalar