MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ustyurt makonlari

Ustyurt makonlari - neolit davriga oid makonlar. Ustyurt platosida joylashgan. SP. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya etnografiya ekspeditsiyasi (1948), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali arxeologiya otryadi (1964) tomonidan oʻrganilgan. 60 ga yaqin makon aniqlangan. Ulardan toshdan yasalgan qurollar, qirgʻichlar, tosh parrakchalar, oʻq uchlari topilgan. Ustyurt makonlari ichida eng yirigi Tempa makoni boʻlib, undan 1300 ga yaqin chaqmoqtosh qurollar chiqqan.
Usul ad-DIN

Usul ad-DIN (arab. — din asoslari, islom asoslari) — islom shariati va dindan olingan eʼtiqodiy hukmlarni bahs qiluvchi ilm. Bu ilm asosiy hisoblanib, boshqa diniy ilmlar unga ergashadi. Bu istiloqni birinchi boʻlib Abul Hasan alAshʼariy ishlatgan. U oʻz kitobini "AlIbona an usul addiyona" deb nomlagan. Abul Qoxir alBagʻdodiy alAshʼariy (1037-yilv.e.) "Usul addin", alLolkoiy (1026-yilv.e.) "Usul usSunna" kitobini yozgan. Aqoid masalalari dinning asli boʻlgani uchun bu ilmning faqat nomiga emas, oʻziga ham katta eʼtibor berilgan. Musulmonlar uchun Usul ad-DINd.ni oʻrganish katta ahamiyatga ega boʻlgan, uni bilmagan odamning ibodati ham durust boʻlmasligi hammaga uqtirilgan. Hozirgi paytda, "Usul ad-DINd." istilohi kam qoʻllaniladi, uning oʻrniga "aqoid" soʻzi ishlatiladi.

USUL ad-DIN 
Birinchi, Tavhid usuli. Alloh taoloni yagona bilish va bu e'tiqodda mustahkam turish.

Ikkinchi, Adl usuli. Dunyoviy ishlarda va shariat ahkomlarida doimo toʻgʻri yoʻlda turmoq, doimo rost soʻzlamoq.

Uchinchi, Amomat usuli. Din va dunyo ishlari bir kelib qolganda avval diniy ishlarni bajarmoq.

Toʻrtinchi, Nubuvvat usuli. Paygʻambarimiz Muhammad mustafo va ul zotdan avval oʻtgan barcha anbiyo va paygʻambarlarga iqror boʻlmoq.

Beshinchi, Amru ma'ruf usuli. Alloh taolo Muhammad ummatiga amr etgan (farzu sunnat qilgan) narsalarga amal qilmoq.

Oltinchi, Nahyi munkar usuli. Alloh taolo man qilgan ishlardan saqlanish.

Yettinchi, Tavallo usuli. Allohning doʻstlarini doʻst tutmoq. Paygʻambarlar, sahobalar, Haq yoʻldagi e'tiqodi sof, iymoni mukammal boʻlgan barcha ulamolar, namoz va roʻzasini qazo qilmovchi, Uning amriga itoat etuvchi kishilar Allohning doʻstlaridir.

Sakkizinchi, Tabarro usuli. Alloh taoloning dushmanlarini dushman tutmoq.
 ==
Usul al-Fiqh

Usul al-Fiqh (arab. — fiqh asoslari, ildizlari) — islom shariatida asosiy manba hisoblangan Qurʼon, sunna, ijmo va qiyosni oʻrganadigan ilm. Shu 4 manba barcha islom maktablari tomonidan eʼtirof qilingan boʻlsada, soʻnggi 2 manbaning ahamiyati va imkoniyatini turli mazhab namoyandalari turlicha tushuntiradilar. Ayrim faqixlar huquqiy masalalarni oqilona bir tizimga solish va shaxsiy fikr (ray) asosida hal etishga intilsa, boshqalari barcha fiqh meʼyorlarini pirovard natijada xudoning vahiysi deb hisoblaydilar. U. alf.ning rivojlanishi Muhammad ibn Idris Shoriʼiy nomi bilan bogʻliq. U "Kitob alumm" toʻplamiga kirgan "arRisola" asarida fiqhshunoslik asoslarini bayon etdi. U. alf.ga koʻra, Qurʼon va sunna fiqhning asosiy manbaidir, chunki ular aniq feʼlatvor qoidalarini oʻz ichiga oladi yoki ularni ilohiy vahiylardan anglab olishning oqilona usullarini koʻzda tutadi. Ijmo 3manba hisoblanib, u Qurʼon va sunnada hal etib berilmagan masalalar yuzasidan mujtahidlarning yakdil fikri deb tushuniladigan bulgan. Qurʼon va sunnada aniq javob berilmagan savollarni oʻxshashligiga qarab hal etish usuli — qiyos fiqhning 4 manbai deb eʼtirof qilinadi. Bundan tashqari, U. alf. huquqiy yechimlarni izlashning boshqa oqilona usullaridan qoʻshimcha fiqh manbalari sifatida foydalanishga yoʻl qoʻyadi. Qiyos kabi ular ham manba va ijtixrdga kiritilgan aniqlik deb hisoblanadi.
Usuli savtiya

Usuli savtiya (arab. — tovush usuli) — xatsavod oʻrgatish usullaridan. Bu usulda soʻzning eng kichik boʻlagi, yaʼni nutq tovushlarini izchil idrok etish (analitik tovush usuli) va nutq tovushlarini yozuv belgilari (harflar) opkali tiklash asos qilib olinadi. Koʻp tillarda, jumladan, oʻzbek tilida savod oʻrgatish analitiksintetik tovush usuliga, yaʼni analitik va sintetik tovush usullarini uzviy bogʻlab olib borish tamoyiliga asoslanadi. Analitik tovush usulini dastlab fransuz pedagogi J.Jakoto (19-asrning 30-yillarida), sintetik tovush usulini nemis pedagogi G. Stefani (19-asr boshlarida) qoʻllagan. Analitiksintetik tovush usulining eng maqbul variantini Rossiyada K.D. Ushinskiy, Gʻarbiy Yevropada F. Disterveg, K. Fogel va boshqa yaratgan. Tovush usuli Oʻrta Osiyodagi mahalliy maktablarda, jumladan, oʻzbek maktablarida 19-asrning oxiri — 20-asr boshlarida paydo boʻlgan. Uning tarqalishida oʻlkadagi rustuzem maktablari va tatar muallimlari ochgan maktablar asosiy manba boʻlgan. Shu maktablar taʼsirida ilgʻor mahalliy ziyolilar, jadidlar maktabxonalardagi taʼlim usuli (usuli hijoya)da savod urgatish qiyinligini anglab, oʻzlari ochgan maktablarida Usuli savtiyada dare bera boshladilar. 1902-yil S. Saidazizov sintetik tovush usulida "Us todi avval" oʻzbekcha dareligini tuzgan. Bu darelik uzoq yillar yangi usuldagi bir nechta maktablarda asosiy alifbe kitobi sifatida oʻqitilib kelingan. Musulmon ukituvchilarning Toshkentda boʻlib oʻtgan 1qurultoyi (1918-yil avgust) barcha oʻzbek maktablarida tovush usulida dare berish haqida qaror qabul qildi. Davr oʻtishi bilan bu usul ped. va psixologiya maʼlumotlari asosida takomillashib borgan.

Manbalar
Usunlar

Usunlar - Markaziy va Oʻrta Osiyodagi koʻchmanchi qabilalar. U. xitoy manbalariga kura, mil. av. 3-asrda yueyjilar bilan birga Dunxuan (Doʻngxuang) bilan Tangritogʻning sharqi, Qorongʻu togʻ (Kunlun)ning shimolidagi Chilan togʻi orasidagi kichik bir davlat aholisi boʻlgan. Mil. av. 177 yil ular yueyjilarning tazyiqi natijasida sharqqa siljib, xunlar orasiga (hozirgi Gansu oʻlkasining shim.sharqidagi Ersin yaylovi) borib joylashgan. U. gunmosi (kunbeyi, xoni) Nandubey oʻldirilgan. Mil. av. 160 yil uning oʻgʻli LiyeJiaobek hunlar yordamida yueyjilarni magʻlub etib, ularning hududini egallab gʻarbga siljiganlar. Yettisuvda ular kuchli davlat tashkil etgan. Uning markazi xitoy manbalarida Ili daryosining janubidagi Chigu (Qirgʻizistondagi qad. Kizil koʻrgʻon sh.) deb yuritilgan. Mil. av. 3-asrda Usun xonligi Fargʻonaning shim.da, Kangqiya (Kangyuy, Kangʻ) ning gʻarbida bulib, uning hududiga Issiqkoʻlning shim., Balxash koʻlining janubidagi yerlar kirgan. U.ning bir kismi kuchmasdan uz yurtlarida qolgan. Arxeologik maʼlumotlarga kura, 5-asrda U. yueyjilar bilan birga Xesi yulagida yashashgan. U.ning Xitoy bilan ittifoq bulib hunlarga qarshi uzoq muddat kurashi ularning parchalanishiga olib kelgan. Natijada Usun xonligi avar (jujan)lardan yengilib, mil. 404—410 ylarda Pomir togʻlari atrofiga borib joylashgan. 420—854 yillarda Usun xonligi aholisi 630 ming kishini tashkil qilgan. 938 yil mazkur xonlik qoraxitoylar xoniga bojxiroj toʻlaganligi haqida xitoy manbalarida maʼlumot berilgan.

U. chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishgan, ularning davlat tuzilishi, urfodatlari hunlar bilan uxshash bulgan.

Turkiy xalqlar, jumladan, uzbek, qozoq, qirgʻizlar tarkibiga kirgan uyshun qabilasi U. bilan aynan bir deb taxmin etiladi.
Utbiy

Utbiy, Abu Muhammad ibn Abduljabbor alUtbiy (961, Ray — taxminan 1036, Gʻazna) — tarixchi olim. Badavlat va nufuzli zodagon oilasida tugʻilgan. Yoshligidan Xurosonda yashagan. Somoniylarning Xurosondagi noibi Abu Ali Simjuriy, soʻngra Xurosonda surgunlikda yashagan ziyoriylar hukmdori Qobus ibn Vushmagirning shaxsiy kotibi (sarkotibi), Gʻaznaviylar (Sabuktegin, Mahmud Gʻaznaviy, Masʼud Gʻaznaviy) saroyida yirik amaldor. U. sulton Mahmud Gʻaznaviyning elchisi sifatida Garchiston viloyatiga borgan (999) va Bodhizning sharqiy qismidagi Ganj rustak viloyatida sohib barid boʻlib turgan. Saolibiyning yozishicha, U. arab tilida "Tarixi Yaminiy" ("Yaminiy tarixi"), "Latoif alkuttob" ("Kotiblarning latif soʻzlari") va boshqa tarixiy asarlar yozib krldirgan. "Tarixi Yaminiy" asari Sabuktegin va Mahmud Gʻaznaviy davrida Gʻaznaviylar davlati tarkibiga kirgan Xuroson, Xorazm va qisman Movarounnahrning 975—1021y.lardagi ijtimoiysiyosiy tarixini oʻz ichiga olgan. Mazkur asar "Yamin uddavla" ("Davlatning oʻng qoʻli") unvoniga sazovor boʻlgan sulton Mahmud Gʻaznaviyga bagʻishlanganligi uchun ham "Tarixi Yaminiy" deb atalgan. Asarda /(oraxoniylarnit Movarounnahrga hujumi (922—996) haqida nodir maʼlumotlar mavjud. Bu asar oʻrta asrlar tarixshunosligiga xos ogʻir uslub — sajʼ bilan yozilgan. "Tarixi Yaminiy"ning arabcha matni Dexli (1847), Bulok, (1874) va Lohur (1883) da chop etilgan. Bu asarning forscha tarjimasi Tehronda 3 marta nashr etilgan (1856, 1955, 1966). Inglizcha tarjimasi ham bosilgan (London, 1858). Undan ayrim parchalar fransuz, nemis, rus, oʻzbek tillarida nashr qilingan.

Manba:Saolibiy, Yatimatuddahr [4jild T., 1976.

Adabiyot 
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X — XIX vv. T., 1988; Axmedov B. A., Oʻzbekiston xalklari tarixi manbalari, T., 1991.

Tarixchilar
Allaniyoz Uteniyozov

Allaniyoz Uteniyozov (1936-2006 yy.) – Oʻzbekiston Qahramoni (2001), Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi (1992), Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1986), „Mehnat shuhrati“ ordeni (1995).

Tajimai holi 
Allaniyoz Uteniyazov 1936-yil 8-fevralda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Kegeyli tumani Qazayaqli ovulida tugʻilgan. 1949- yilda onasi bilan togʻasining yoniga – hozirgi Nukus tumani Uzunkoʻl ovuliga koʻchib kelishadi. Allaniyaz Nukus shahridagi maktabda oʻqish bilan bilrga uyida poliz va sabzavotlar yetishtirgan. 1958 – 1962-yillarda Qoraqalpogʻiston pedagogika institutining (hozirgi Nukus davlat pedagogika instituti) chet tillar fakultetida oʻqigan. 1962-yildan Nukus tumanidagi 4-umumiy oʻrta taʼlim maktabida ingliz tili oʻqituvchisi sifatida boshlab, 42 yil davomida dars berdi.

Faoliyati 
Fidoiy ustoz oʼquvchilarga dars oʼtish bilan bir qatorda qishki va yozgi taʼtil paytlarida yolgʼiz boshli, yordamga muhtoj 42 nafar qariyaga uy qurib berib, bu mehnatlari uchun haq olmagan. Oʻzbekiston Milliy ensiklopediyasidagi maʼlumotlarga koʻra Allaniyoz Uteniyazov 40 ta turar joy, 2 ta maktab, 2 ta bolalar bogʻchasi, 2 ta shifoxona va bitta kutubxona qurgan. Undan tashqari 174 ta xonadonning uylarini kapital taʼmirlagan. Hamma qurgan uylari uchun shaxsan oʼzi hech qanday texnikalarning yordamisiz 860 ming dona gʼisht quygan.

1999-yili Nukus tumanida „Saxovat“ fermer xoʻjaligini tashkil etib, olma, oʻrik, shaftolizorlar barpo etdi. Bu bogʻlarning mevalaridan Xoʻajayli tumanidagi Mehribonlik uyi tarbiyalanuvchilari birinchi navbatda bahramand boʻlishgan. Xoʻjalik hududidagi ishsiz aholini bandligini taʼminladi. 

Allaniyoz Uteniyazovning taʼlim samaradorligini oshirib borishdagi zarur metodlaridan biri bu – zamonaviy texnologiyalar vositasida dars oʻtish, elektron darsliklardan foydalanish, internet termoqlari maʼlumotlari bilan darslarni boyitish, lingafon, kompyuter xonalaridan samarali foydalanish.

Allaniyoz Uteniyozov 2006 yil 27 yanvarda Toshkentda vafot etdi.

Mukofotlari 
 Oʻzbekiston Qahramoni (2001)
 Oʻzbekiston xalq oʻqituvchisi (1992)
 "Mehnat shuhrati" ordeni (1995)
 Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi (1986)

Allaniyaz Uteniyazov haqida iqtiboslar 
Ingliz tili muallimining mehr-saxovatli ishlari haqida xabar topgan nafaqat yurtdoshlarimiz, xorijiy gazetalarda oʻqigan millioner, madaniyat va fan arboblari, dunyoga tanilgan chempion, estrada yulduzlari, taniqli insonlar unga ehtirom, minnatdorchilik xatlari yoʻllaganlarː

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Qoraqalpog'istonlik qahramonlar
Utilitarizm

Utilitarizm (lot. utilitas — foyda, manfaat) — 1) barcha hodisalarini ularning faqat foyda keltirishi, muayyan maqsadga erishish uchun vosita boʻlib xizmat qilish imkoniyati nuqtai nazaridan baholash prinsipi; 2) etikada — pozitivistik yoʻnalish. I. Ventam asos solgan. Foydani axlok,ning asosi va insoniy xattiharakatlarning mezoni deb hisoblagan. 19-asrda Buyuk Britaniyada tarqalgan. Uning asosiy prinsipi shaxsiy manfaatlarni qondirish vositasi bilan "eng koʻp odamlarni iloji boricha koʻproq baxtli qilish"dan iborat. U. davlat va huquq funksiyalarini tushunishga asos qilib qoʻyiladi. "Fonda prinsipi"ni bilish nazariyasiga koʻchirish pragmatizmnit paydo boʻlishiga yordamlashdi. Hozirgi zamon Gʻarb etikasida U. oʻrniga "axloqiy mulohazalarni tahlil qilish" (emotivizm, etikada mantiqiy pozitivizm) qoʻyilmokda.
Utopiya

Utopiya ( — „yoʻq“ va  — „joy“, yaʼni „yoʻq joy“, „xayoliy joy“, boshqa taxminlarga koʻra,  — „farovon“ va  — „joy“, yaʼni „farovon joy“) — ilmiy asoslab berilmagan ideal ijtimoiy tuzum tasviri; ilmiy fantastika janri; ijtimoiy katta oʻzgarishlarning noreal rejalari aks etgan barcha asarlarning atalishi. „Utopiya“ termini Thomas Morening „Utopia“ asari nomidan olingan. Bu tushuncha keyinchalik adolatli ijtimoiy tuzum timsoli — bir xayoliy mamlakat tavsifi sifatida qoʻllaniladigan boʻldi.

Yana qarang 
 Xayoliy sotsializm
Utrext

Utrext — Niderlandiyadagi shahar. Utrext provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 256,2 ming kishi (2001). Transport yullarining yirik chorrahasi. Reyn daryosi deltasidagi port. Mamlakatning qad. savdomoliya, sanoat, madaniy markazi. Mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, tamaki, toʻqimachilik (11-asrdan) sanoati korxonalari mavjud. Un-t (1636), muzeylar bor. U. qadimgi rimliklar qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. Meʼmoriy yodgorliklardan romangotika sobori (11—16-asrlar), gotika cherkovlari saqpangan. Shaharda har yili xalqaro yarmarka utkaziladi.
Utrext universiteti

Utrext universiteti — Niderlandiyadagi qadimgi va yirik untlardan biri. 1636-yil Utrext shahrida tashkil etilgan. 1815-yil qirollik universiteti, 1961-yil davlat universiteti maqomini olgan. Huquq, tibbiyot, veterinariya, tabiiy fanlar, matematika, teologiya, gumanitar fanlar buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1581-yil tashkil etilgan)da 1 millionga yaqin asar saqlanadi. Universitetda 20 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Niderlandiyadagi universitetlar
Uttar-Pradesh

Uttar-Pradesh (; ; )  — Hindistonning shimoliy qismidagi shtat. Himolay togʻlarining janubiy etagida. Maydoni 240,9 ming km². Aholisi 166 mln. kishi (2001), aksari qismi hindu va musulmonlar. Asosiy tili — hindi, aholisining bir qismi urdu tilida soʻzlashadi. Maʼmuriy markazi — Lakhnau shahri. Yirik shaharlari: Agra, Kanpur, Varanasi, Aligarh, Ilohobod.

Geografiyasi 
Yer yuzasi, asosan, tekislik (HindGang tekisligi), 1/5 qismi Himolay togʻlarining janubiy tarmoqlari (eng baland joyi Nandadevi choʻqqisi, 7816 m). Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Tekislik qismida may oyida oʻrtacha harorat 32°, iyulda 16°. Yillik yogʻin 700— 1200 mm. Qurgʻoqchilik ham boʻlibturadi. Eng yirik daryolari: Gang va uning irmoqlari. Sugʻorish kanali koʻp. Iyul — avgustda daryolar toʻlib oqadi, baʼzan toshqinlar boʻladi. Haydalmagan yerlarda palmazorlar va butali, seroʻt savannalar bor. Shtat hududining 12% dan ziyod qismi oʻrmon.

Iqtisodiyoti 
Xujaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi. Asosiy ekinlari: sholi, bugʻdoy, dukkaklilar, arpa, shakarqamish, paxta, kunjut, tariq, yeryongʻoq, kartoshka. Chorvachilikda sut chorvachiligi rivojlangan. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalardan iborat. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, qogʻoz, tamaki, aniq priborlar, elektr uskunalari korxonalari, mexanika va temir yoʻl ustaxonalari bor. Agrada shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Hunarmandchilikda gazlama, kalava ip, poyabzal, mebel, zargarlik buyumlari tayyorlanadi. Shtatda untlar va boshqa oliy oʻquv yurtlari bor. Uttar-Pradesh — qadimiy hind madaniyati markazi. Agrada mashhur Toj Mahal saroyi bor. Turizm rivojlangan.
Uturgurlar

Uturgurlar — ilk oʻrta asr turkiy qabilalaridan biri. Sharqiy Yevropaga koʻchib oʻtgan gunnlarning bir qismi 5-asrning 2-yarmidan utigur yoki uturgur deb atalgan. Bu davrda ular Azov dengizining sharqiy qismida koʻchib yurishgan. Ularning boshligʻi — mashhur Sandilx boʻlgan. Vizantiya U.ni ularga qardosh quturgurlarga qarshi gijgijlagan va natijada ular oʻrtasida kurash uzoq vaqt davom etib oʻzaro qirilib ketishga olib kelgan. 560 yil Uturgurlar avarlar tomonidan boʻysundirilgan. 570 yillarda ular Turk xoqonligiga qaram boʻlishgan. 630 yillarda Uturgurlar va Azov dengizi boʻyida yashagan boshqa turkiy qabilalarning avlodi Kubratxon boshchiligida Bulgʻor podsholigiga asos solingan.

Adabiyot 
 Artamono v M. I., Istoriya Xazar, L., 1962.
Ufa

Ufa () Rossiyaning Chelyabinsk va Sverdlovsk viloyatlari hamda Boshqirdiston Respublikasidagi daryodir. Oq Idil daryosining oʻng irmogʻi (Kama havzasi). Uzunligi 918 km, havzasining maydoni 53,1 ming km². Oʻrta Uraldagi uncha katta boʻlmagan Ufa koʻlidan boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 32,9 m/sek. (Pavlov GES yonida). Eng kup suv sarfi 3740 m’/sek. Dek. boshlarida muzlab, may boshlarida muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoklari: Ai, Yuryuzan (chapda), Bisert, Tyuy (oʻngda). Dare havzasida karst rivojlangan. Yogʻoch oqiziladi. Daryoda Pavlov GES qurilgan. GESdan yuqorida 135 km va quyida 170 km qismida kema qatnaydi. Ufa sohilida Krasnoufimsk shimolidq, quyilish joyida Ufa shahri joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Ufa (shahar)

Ufa — shahar (1586-yildan), Boshqirdiston Respublikasi poytaxti. Oq Idil daryosiga Ufa va Dema daryolari quyiladigan joyda. Transport yoʻli, daryo, avtomobil va havo yoʻllari chorrahasi. Aholisi 1 144 809 ming kishi (2020). Shahar 1574-yilda boshqirdlar qalʼasi Toʻratau oʻrnida rus qalʼasi sifatida vujudga kelgan. 1781-yildan Ufa noibligi, 1796-yildan Orenburg, 1865-yildan Ufa guberniyasi markazi. 1922—91 yillarda Boshqirdiston Muxtor SSR, 1991-yildan Boshqirdiston Respublikasi poytaxti.

Neftni qayta ishlash, kimyo, neft kimyosi ("Bashneft" i.ch. birlashmasi, Novoufim, Ufa neftni qayta ishlash zavodlari, "Ufaneftexim", "Ufaorgsintez" korxonalari), mashinasozlik va metallsozlik (motorsozlik, priborsozlik, agregat, "Orgtexnika" i.ch. birlashmalari; "Elektroapparat", "Promsvyaz", "Ufaselmash" va boshqa zavodlar), yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 7 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Boshqirdiston universiteti), Rossiya Fanlar akademiyasi ning ilmiy markazi, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri). Boshqirdiston davlat badiiy muzeyi, M. Gʻafuri muzeyi bor. Shahar markazida Salavat Yulayevga yodgorlik oʻrnatilgan.
Ufar

Ufar, ufor — qad. doyra (shuningdek, nogʻora) usullaridan biri. Oʻtmish musiqa risolalarida U.ning bir kancha turlari keltirilgan. Ularning hozirda keng tarqalgan shakli — bumbak; 2) xalq va mumtoz musiqada shu usul joʻrligida ijro etiladigan cholgʻu va ashula yoʻllari U.lar 3/4 va 6/8 takt oʻlchovidagi 2 xil usulda ijro etiladi (bumbakabakbumbak yoki bumbakobumbak); Shashmaqom ashula boʻlimining 1 va 2guruh shoʻʼbalari turkumi U.lar bilan tamomlanadi. Ular 1 guruh shoʻʼbalarida Ufari Uz zol (Buzruk makrmida), Ufari Ushshoq (Rostda), Ufari Bayet (Navoda), Ufari Chorgoh, Ufari Segoq (Segohda), Ufari Iroq (Iroqda) deb nomlanadi. 2guruh shoʻʼbalarida esa Savt, Moʻgʻulcha yoʻllaridagi shoʻʼbalar nomi bilan qoʻshib ataladi. Mas, Ufari Moʻgʻulchai Buzruk, Ufari Savti Ushshoq kabi. Shoʻʼbalardagi U.lar u yoki bu shoʻʼba asosiy qismining U. usuliga tushirilgan ritmik variantidir. U. larning surnay yoʻllari ham yaratilgan. Ayniqsa, turkumli surnay yoʻllarida kuylarning oxirgi qismi U. usulida ijro etiladi. U.lar jozibali, yengil kuy va ashulalar boʻlib, yoqimli va ravon yangraydi. Koʻpincha ular joʻrligida turli raqslar ijro etiladi. U.lar uzbek, tojik va koʻpgina boshqa Sharq xalklari musiqasida keng tarqalgan.
Ufq

Ufq (yun. horizo — chegaralayman) — ochiq joyda Yer yuzasining koʻrinadigan chegara qismi yoki Yer yuzasining osmon sferasi bilan kesishadigan qismi. Koʻrinma U. va matematik U. farqlanadi. Kuzatuvchiga osmon sferasi Yer yuzasi bilan tutashib ketadigandek boʻlib koʻrinuvchi egri chiziqni koʻrinma U. deyiladi. U.ning koʻrinma uzoqligi quyidagicha ifodalanadi: d~ 3,83VA, bu yerda d —masofa, km larda; h — kuzatuvchining Yer yuzasidan (dengizda esa suv sathidan) turgan balandligi, m larda ifodalanadi. Balandlik ortishi bilan U.ning koʻrinma uzokligi, shuningdek, U.ning pasayishi ortib boradi. Mas, dengiz qirgʻogʻida turgan odam 5–6 km, 10 m balandlikda esa 12,1 km uzoqdagi buyumlarni koʻrishi mumkin. Kuzatuvchi turgan nuqtada shovun chizigʻi osmon sferasini zenit va nadir nuqtalarida kesadi (qarang Osmon sferasi). Shovun chizigʻiga perpendikulyar boʻlgan tekislik bilan osmon sferasining kesishishidan hosil boʻlgan katta doyra matematik yoki haqiqiy U. deyiladi. Koʻrinma U., odatda, matematik U.dan pastda yotadi. Shunga kura, koʻrinma U. haqiqiy U.dan kichik boʻladi. Joyning meridiani haqiqiy U. bilan ikki nuktada: shim. nuqta N va jan. nuqta S da kesishadi. N va S lar oʻrtasida shim.ga qarab turgan kuzatuvchining oʻng tomoni sharq Ye va chap tomoni gʻarb Jboʻladi. U. osmon ekvatori bilan xuddi shu Ye va W nuqtalarda kesishadi. N, S, Ye va I^lar U.ning asosiy (bosh) nuqtalari boʻlib, unga dunyo tomonlari ham deyiladi.

Manbalar
Uxlatuvchi dorilar

Uxlatuvchi dorilar - uyqu keltiruvchi dorilar; organizmga yuborilganda tabiiy uyquga monand holatni paydo qiladi. Uxlatuvchi dorilarning samarasi markaziy nerv sistemasining turli qismlariga tormozlovchi taʼsir koʻrsatishiga asoslangan. Uxlatuvchi dorilarning kichik dozasi kishini tinchlantiradi.

Uxlatuvchi dorilarga barbiturat kislota hosilalari yoki barbituratlar va kimyoviy tuzilishi turlicha boʻlgan moddalar kiradi. Tinchlantiruvchi moddalar ham uyquni normallashtirishga yordam berib, hayajonni kamaytiradi, tajanglik va bezovtalikni yoʻqotib, uyqu keltiradi. Uyquning turli buzilishlarida Uxlatuvchi dorilar qoʻllaniladi.

Uxlatuvchi dorilar uyqu keltirish tezligi hamda uxlatish muddatiga koʻra, uzoq muddatli va oʻrtacha muddatli dorilarga boʻlinadi. Vrach turlicha uyqu buzilishini davolash uchun dori tanlashda bu xususiyatlarni eʼtiborga olishi lozim.

Koʻpchilik Uxlatuvchi dorilar kuchli taʼsir etuvchi dori moddalari qatoriga kiradi. Ularni faqat vrach ruxsati bilan qabul qilish lozim, aks holda odam bu dorilarga oʻrganib qoladi.
Uxumsoy

Uxumsoy — Jizzax viloyati Forish tumanidagi soy. Nurota tizmasining shim. yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 28 km, havzasining maydoni 73,2 km². Uxum dovonidan (1300 m) 2 km shim.gʻarbda Qorasoy nomi bilan boshlanadi. Oʻrta Uxum qishlogʻi yaqinida Tikchasoy bilan qoʻshilgach, U. deb ataladi. Togʻlar orasida yon bagʻirlari baland, keng vodiyda nishabi katta toshloq oʻzanda oqadi. Havzasi, asosan, suvni yaxshi oʻtkazadigan jinslardan tuzilganligidan qor va yomgʻir suvlarining koʻp qismi yer ostiga singib ketadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,17m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 0,130 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi, yoz oxiri, kuz boshlarida suvi kamayadi. Togʻlar orasidan tekislikka chiqqach, yozda oʻzani qurib qoladi. Suvi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Uch Avliyo majmuasi

Uch avliyo majmuasi – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (1549, 1821). Ichan qalʼaning sharqiy qismida joylashgan. Maqbara 3 avliyo shayx (Boqiy, Maqsud va Latif)lar nomi bilan bogʻlangan.

Maqbara bir xonali, murabba tarhli (6×6 m), pishiq gʻisht (27×27×5 sm)dan qurilgan. Poliga ham pishiq gʻisht (26×26×5 sm) yotqizilgan. Gumbazi 16-asr Buxoro meʼmorligiga xos „qolibkori“ uslubida qurilgan boʻlib, katakkatak yulduzchalar bilan bezatilgan. Maqbaraning shim. devoridagi ravoqda supa ustiga 6 ta sagʻana yonmayon joylashtirilgan. Ularning 3 tasi pastki shim.sharqiy qismida. Maqbara bezaksiz, unga 3 tomondan kiriladi. Bosh tarzi baland peshtoqli (bal. 12 m). Peshtoq tokchasi va tepasidagi yassi ravoqlar gʻishtdan hoshiyali qilib terilgan. Maqbaraning yagona bezagi yogʻoch uymakori eshigi boʻlib, uni ishlashda qatnashgan xivalik ustalardan Abdulla ibn Sayid, Ahmad Samarqandiyning oʻgʻli va shogirdi Asad Husayn nomlari yozilgan. Keyinchalik peshtoq qarshisida qorixona, xonaqoh va bir ustunli ayvon qurilgan. Ayvondagi yozuvda Hoji Maqsud tomonidan qurdirilgani (1893) qayd etilgan. Peshtoqdagi marmar taxtachada mutavalli Nazarxoʻja buyrugʻi bilan taʼmirlanganligi (1821—22) yozilgan. Uch Avliyo majmuasim. I. Notkin (1956—59) va A. Rahmonov (198182) rahbarligida ilmiy oʻrganilgan.

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xiva
Xorazm