Qirgʻiziston iqtisodiyoti

Qirgʻiziston iqtisodiyoti koʻp jihatdan qishloq xoʻjaligiga bogʻliq. Mamlakatda paxta, tamaki, jun va goʻsht asosiy qishloq xoʻjaligi mahsulotlari hisoblanadi, ammo har doim faqat tamaki va paxta eksport qilinadi. Healy Consultants maʼlumotlariga koʻra, Qirgʻiziston iqtisodiyoti koʻp miqdorda oltin, simob va uran zahiralariga ega boʻlib, shu mahsulotlarning sanoat eksporti hamda chet ellik ishchilarning pul oʻtkazmalariga tayanadi. Mustaqillikka erishgandan soʻng, Qirgʻiziston takomillashtirilgan tartibga solish tizimi va yer islohoti kabi bozor islohotlarini amalga oshirishda ilgʻor boʻldi. 1998-yilda Qirgʻiziston Mustaqil davlatlar hamdoʻstligi (MDH) davlatlari orasida birinchi boʻlib Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻldi. Mamlakat korxonalaridagi davlat aksiyalarining katta qismi sotilgan. Qirgʻizistonning iqtisodiy koʻrsatkichlarini jadal oʻsishiga keng tarqalgan korrupsiya, kam xorijiy sarmoya va umumiy mintaqaviy beqarorlik toʻsqinlik qilmoqda. Bu muammolarga qaramay, Qirg‘iziston dunyoda biznes yuritish qulayligi indeksi bo‘yicha 70-o‘rinni egallagan (2019-yil holatiga ko‘ra).

Moliya 
2012-yil oktyabr oyida Qirg‘iziston Milliy bankining xalqaro zaxiralari va xorijiy valyuta likvidligi 1,96 milliard AQSh dollariga yetdi, uning 8,6 foizi oltin zaxiralariga to‘g‘ri keladi. 2012-yilda Qirgʻiziston aktivlarini diversifikatsiya qilish uchun valyuta qabul qilish hajmi Xitoy yuani va Singapur dollari hisobiga kengaytirildi. 2012-yilda mamlakatda oltin sotib olish uchun 1 mlrd. som sarflangan va xalqaro zaxiralardagi oltin ulushi 8,6% gacha oʻsgan. Qirg‘iziston Milliy banki kelgusida uni 12-15% gacha oshirishni rejalashtirmoqda.

Sanoat tarmoqlari

Qishloq xoʻjaligi 

Qishloq xoʻjaligi Qirgʻiziston iqtisodiyotining muhim qismi va sanoatda ish bilan taʼminlanmagan ishchilar uchun ish manbasi boʻlib qolmoqda. 2000-yillarning boshlarida mamlakatda oʻzboshimcha dehqonchilik koʻpaydi. Quyi vodiylarda gʻalla yetishtirish va togʻli yaylovlarda chorvachilik bilan shugʻullanish qishloq xoʻjaligi ishchi kuchining eng katta qismini qamrab oladi. Qirgʻiziston fermerlari asta-sekin gʻalla yetishtirishga oʻtmoqda va paxta hamda tamaki yetishtirishdan voz kechmoqda. Mamlakatdagi boshqa muhim mahsulotlar qatoriga sut mahsulotlari, pichan, chorva ozuqasi, kartoshka, sabzavotlar va qand lavlagi kiradi. Qirgʻizistonda qishloq xoʻjaligi mahsuloti shaxsiy tomorqalardan (umumiy hajmning 55 foizi), shaxsiy fermer xoʻjaliklaridan (40 foiz) va sovxozlardan (5 foiz) olinadi. Mamlakatda qishloq xoʻjaligi sektorining yanada kengayishi investitsiyalarni ko‘paytirishga qaratilgan bank islohotiga va ishlab chiqarish resurslarini taqsimlashni tartibga solishga qaratilgan bozor islohotiga bog‘liq. Qirg‘izistonda munozarali masala bo‘lgan yer islohoti 1998-yilda dastlabki qonunlar qabul qilingandan beri juda sekin davom etdi. Mamlakatdagi sugʻorish infratuzilmasi ham yomon ahvolda. Qishloq xo‘jaligi Qirgʻiziston yalpi ichki mahsulotining uchdan bir qismini tashkil etadi va aholining uchdan bir qismidan ko‘progʻini ish bilan taʼminlaydi. 

Qirg‘izistonda 2018-yilda ishlab chiqarilgan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari:

 1,4 million tonna kartoshka;
 773 ming tonna qand lavlagi;
 692 ming tonna makkajoʻxori;
 615 ming tonna bugʻdoy;
 429 ming tonna arpa;
 224 ming tonna pomidor;
 218 ming tonna tarvuz;
 209 ming tonna piyoz;
 176 ming tonna sabzi;
 147 ming tonna karam;
 144 ming tonna olma;
 119 ming tonna bodring;
 116 ming tonna sabzavot;
 101 ming tonna loviya;
 74 ming tonna paxta;

Bundan tashqari, o'rik (25 ming tonna) kabi boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari ham kichikroq miqdorda ishlab chiqarilgan.

Oʻrmon xoʻjaligi 
Qirg‘iziston hududining atigi 4 foizini o‘rmonlar tashkil qiladi. Bu hududlarning barchasi davlat mulki boʻlib, hech biri yogʻoch taʼminoti uchun xizmat qilmaydi. Oʻrmonlardan olinadigan asosiy tijorat mahsuloti yongʻoqdir.

Baliqchilik 

Qirg‘izistonda iqtisodiyotga sezilarli darajada taʼsir koʻrsatadigan baliqchilik sanoati mavjud emas. 2002-yilda akvakultura mamlakatdagi jami yetishtirilgan 142 tonna baliqchilik mahsulotlarining 66 foizini tashkil qilgan boʻlsa, 2003-yilda akvakultura sanoati qulab tushdi va mamlakatdagi jami baliqchilikning 26 tonna mahsulotidan atigi 12 tonnasini ishlab chiqardi.

Kon va foydali qazilmalar 
Sovet Ittifoqidan keyingi davrda togʻ-kon sanoati tobora muhim iqtisodiy faoliyatga aylandi. Qirgʻizistonda 1997-yilda ochilgan Qumtor oltin koni dunyodagi eng yirik oltin konlardan biridir. Yeruy va Taldi-Buloqda yangi oltin konlarini ochish rejalashtirilgan va 2006-yil oxirida Toʻxtanisoyda yirik hajmli oltin topilganligi eʼlon qilingan. Mamlakatdagi „Qirgʻizaltin“ davlat agentligi barcha konlarga egalik qiladi, ularning aksariyati xorijiy kompaniyalar bilan qoʻshma korxona sifatida ishlaydi. Sovet davridagi muhim foydali qazilmalar boʻlgan uran va surma keyinchalik katta miqdorda ishlab chiqarilmagan. 1992-yildan 2003-yilgacha koʻmir qazib olish taxminan 2,4 million tonnadan 411 ming tonnagacha kamaygan boʻlsa-da, hukumat tashqi energiya manbalariga qaramlikni kamaytirish uchun Qirgʻizistonning qolgan muhim konlaridan (2,5 milliard tonnaga baholanmoqda) kengroq miqyosda foydalanishni rejalashtirmoqda. Ushbu siyosatning oʻziga xos maqsadi Qirgʻiziston shimolidagi Qora-Keche konidan unumli foydalanishdir, uning yillik ishlab chiqarish quvvati 500 mingdan 1 million tonnagacha baholanadi. Qirgʻizistonda neft va tabiiy gazning kichik ichki ishlab chiqarilishi milliy ehtiyojlarni qondira olmaydi.

Sanoat va ishlab chiqarish 
Sobiq sovet davrida Qirgʻiziston sanoatida ishlab chiqarish hajmi keskin pasayib ketdi, chunki xomashyo va yoqilgʻi yetkazib berish toʻxtatildi va sovet bozorlari yoʻqoldi. Sektor bu qisqarishdan keyin sezilarli darajada tiklana olmadi; agar oltin ishlab chiqarish hisobga olinmasa, 2005-yilda mamlakat sanoati yalpi ichki mahsulotining (YaIM) atigi 14 foizini tashkil etdi. Investitsiyalar va tarkibiy oʻzgartirishlar past darajada saqlanib qoldi hamda unda keyingi yillarda elektr energetikasi (anʼanaviy ravishda sanoatning yalpi ichki mahsulotga qoʻshayotgan hissasining muhim qismi) toʻxtab qoldi. Davlat Sovet iqtisodiyotiga katta hissa qoʻshgan mashinasozlik sanoatidan kiyim-kechak va toʻqimachilik sohasiga oʻtishni rejalashtirgan. 2004-yilda tanazzulga yuz tutgunga qadar oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash mamlakat sanoat ishlab chiqarishining 10-15 foizini tashkil etgan. Keyingi yillarda esa shisha sanoati jalb qilingan investitsiyalar hamda YaIMga hissa qoʻshish boʻyicha kiyim-kechak va toʻqimachilik sohasidan oʻzib ketdi. 2000-yillar boshida avtomobil yoʻllari va yangi oltin konlari kabi yirik infratuzilma loyihalari tufayli qurilish sanoati barqaror rivojlandi. Biroq, uy-joy qurilishi past investitsiyalar tufayli orqada qoldi.

Energiya 
Ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining 90 foizdan ortig‘i gidroenergetikaga to‘g‘ri keladi va mamlakat bunday toza energiyani yanada ko‘proq ishlab chiqarishi hamda qo‘shnilari va mintaqaga eksport qilishi mumkin. Qirg‘izistonda suv resurslari ko‘p bo‘lsa-da, hozirgacha uning 10 foizdan kamrog‘i o‘zlashtirilgan. Mamlakatning qazib olinadigan yoqilgʻi zaxiralari cheklangan va tabiiy gaz importining katta qismi Qirgʻiziston bilan bir qator nomukammal barter kelishuvlariga ega boʻlgan Oʻzbekistondan keladi. Aholi jon boshiga energiya isteʼmoli oʻrtacha daromadni hisobga olgan holda yuqori darajani tashkil etadi va hukumat talabni kamaytirish boʻyicha keng qamrovli rejaga ega emas. Ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining 45 foizigacha boʻlgan qismi qishda sarflanadi. GESlar mamlakatda isteʼmol qilinadigan elektr energiyasining qariyb 92,5 foizini ishlab chiqaradi; Qirgʻizistonda uchta tijorat termoelektr stansiyasi ishlamoqda. Mamlakat gidroenergetikaga boyligi tufayli Qozogʻiston va Oʻzbekistondan qazib olinadigan yoqilgʻi olib, evaziga elektr energiyasini joʻnatadi. Qambar-Otada Norin daryosidagi yangi gidroelektrostantsiya Xitoy va Rossiyaning bir qismini elektr energiyasi bilan taʼminlab, Qirgʻizistonning eksport holatini hamda ichki energiya taʼminotini yaxshilaydi. Zavod 2010-yil 30-avgustda qurib bitkazildi. Qadimiy infratuzilma va yomon boshqaruv qishda suv darajasi past boʻlganda Qirgʻizistonni xorijdan keladigan energiyaga qaram qilib qoʻyadi. 2000-yillarning boshlarida Qirgʻiziston gidroenergetika salohiyatining atigi 10 foizidan foydalanar edi. 2001-yilda Qirgʻiziston 500 ga yaqin podstansiyalar xizmat koʻrsatadigan 70 ming kilometrga yaqin elektr uzatish liniyalariga ega edi. Mamlakat 2006-yilda Rossiyaning Markaziy Osiyo mintaqasidagi neft, gaz va elektr energiyasi ishlab chiqaruvchilari, isteʼmolchilari hamda tranzit mamlakatlarini oʻzini oʻzi energiya bilan taʼminlaydigan blokda birlashtirish taklifiga binoan Shanxay hamkorlik tashkilotining Osiyo energetika klubiga aʼzo boʻladi. Klubning boshqa aʼzolari Xitoy, Qozogʻiston, Tojikiston va Oʻzbekistondir.

Qirgʻiziston Yevropa Ittifoqining INOGATE energetika dasturining hamkor-mamlakati boʻlib, bu dastur toʻrtta asosiy mavzuni oʻz ichiga oladi: energiya xavfsizligini oshirish, aʼzo davlatlarning energiya bozorlarini Yevropa Ittifoqining ichki energiya bozori tamoyillari asosida yaqinlashtirish, barqaror energiya rivojlanishini qoʻllab-quvvatlash va umumiy hamda mintaqaviy manfaatlarni koʻzlagan energiya loyihalariga investitsiyalarni jalb qilish.

Janubiy Koreya uslubida ishlab chiqarilgan yeontan (yontan) toshkoʻmiri Qirgʻiziston energetika sanoatida mashhur boʻlib bormoqda.

Xizmatlar 

Mamlakatda sovet davridan keyingi davrda xizmat koʻrsatish sohasida kuzatilgan sezilarli oʻsish asosan kichik xususiy korxonalar paydo boʻlishi bilan bogʻliq. Markaziy bank Qirgʻiziston Respublikasi Milliy banki boʻlib, u nominal jihatdan mustaqil, lekin hukumat siyosatiga amal qiladi. 1991-yildan beri bank tizimi bir necha bor isloh qilingan bo‘lsa-da, investitsiyalarda unchalik katta rol o‘ynamaydi. Bankdagi yuqori foiz stavkalari qarz olishni toʻxtatdi. Qimmatli qogʻozlar bozori 1995-yilda ochilgan, ammo uning asosiy vazifasi davlat qimmatli qogʻozlari bilan savdo qilishdir. Akayev rejimining iqtisodiy islohotlari tufayli sovetdan keyingi davrda ko‘plab kichik savdo va umumiy ovqatlanish korxonalari ochildi. Qirgʻizistonning togʻlari va koʻllari jozibador sayyohlik maskani boʻlsa-da, mamlakatda turizm sanoati juda sekin oʻsdi, bunga sabab qilib sohaga sarmoya kiritilmaganini keltirish mumkin. Qirgʻizistonga 2000-yillarning boshlarida har yili oʻrtacha 450 mingga yaqin sayyoh tashrif buyurgan, ularning asosiy qismi esa sobiq ittifoq davlatlaridan boʻlgan.

Tashqi savdo 

Qirgʻizistonning MDHning boshqa davlatlariga eksport qiladigan asosiy eksport mahsuloti rangli metallar va minerallar, jun mahsulotlari va boshqa qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, elektr energiyasi va ayrim mashinasozlik mahsulotlaridir. Oʻz navbatida, respublika neft va tabiiy gaz, qora metallar, kimyo, mashinasozlik, yogʻoch va qogʻoz mahsulotlari, baʼzi oziq-ovqat va qurilish materiallari boʻyicha boshqa sobiq Sovet davlatlariga tayanadi. 1999-yilda Qirgʻizistonning AQShga eksporti 11,2 million dollarni, AQShdan importi esa 54,2 million dollarni tashkil etdi. 2017-yilda mamlakat eksporti 1,84 milliard dollar, importi esa 4,187 milliard dollarga baholangan. Qirgʻizistonning asosiy eksport mahsulotlariga oltin, paxta, jun, tikuvchilik mahsulotlari, goʻsht, simob, uran, elektr energiyasi, mashina va poyabzallar kiradi. Asosiy import mahsulotlariga esa neft va gaz, mashina va uskunalar, kimyo va oziq-ovqat mahsulotlari kiradi.

Mamlakat eksportida Bishkekda joylashgan Dordoy bozoridan Qozogʻiston hamda Rossiyaga va Oʻsh viloyatida joylashgan Qora-Suv bozoridan Oʻzbekistonga Xitoyda ishlab chiqarilgan isteʼmol tovarlarini reeksport qilish muhim ahamiyatga ega; Baʼzi iqtisodchilar buni mamlakatning ikki yirik iqtisodiy faoliyatidan biri deb hisoblashadi.

Qirgʻiziston hukumati xarajatlarni qisqartirdi, narxlarni subsidiyalashni tugatdi va mamlakatda qoʻshilgan qiymat soligʻini joriy qiladi. Umuman olganda, hukumat iqtisodiyotni barqarorlashtirish va uzoq muddatli oʻsishni ragʻbatlantiradigan islohotlarni amalga oshirish orqali erkin bozor iqtisodiyoti tizimiga oʻtish tarafdori ekanligini koʻrsatdi. Bu islohotlar Qirg‘izistonning 1998-yil 20-dekabrda Jahon savdo tashkilotiga aʼzo bo‘lishiga olib keladi.

Investitsiya 

Qirgʻizistondagi barcha roʻyxatga olingan kompaniyalarining fond bozori kapitallashuvi Jahon banki tomonidan 2005-yilda 42 million dollarga baholangan.

Soliq 
Qirgʻiziston Respublikasida soliq tizimi Davlat soliq xizmati tomonidan boshqariladi. Mamlakatda 2012-yilda yigʻilgan soliqlar YaIMning 18,1% iga yetdi.

Makroiqtisodiy tendensiya 
Bu Xalqaro Valyuta Jamgʻarmasi va EconStats tomonidan baholangan bozor narxlarida Qirgʻiziston yalpi ichki mahsuloti tendensiyasining million qirgʻiz somida koʻrsatilgan jadvalidir.

Xarid qobiliyati paritetini taqqoslash uchun xalqaro dollar 9,40 somga almashtiriladi.

1990-yillarda Qirg‘izistonda aholi jon boshiga joriy YaIM 54 foizga qisqardi. 2009-yilda oʻrtacha ish haqi bir kishi-soat uchun 0,85 AQSh dollarini tashkil etdi va bu koʻrsatkich samarali bozor toʻlovi bilan solishtirganda toʻliq ishsizlik darajasini ifodalaydi. 2012-yilning birinchi yarmida Qirg‘iziston iqtisodiyoti 5,8 foizga qisqardi. Bu pasayish asosan Qumtor konidan oltin qazib olishning qisqarishi bilan bogʻliq edi.

Mamlakatda 2012-yil oʻrtalarida byudjet taqchilligi 23 milliard somni va yalpi ichki mahsulotning 7 foizini tashkil etdi, bu koʻrsatkichni 6 foizga kamaytirish maqsad qilingan edi.

Quyidagi jadvalda 1992—2017-yillardagi asosiy iqtisodiy ko‘rsatkichlar keltirilgan:

Boshqa statistika 
Investitsiyalar (yalpi): YaIMning 17% qismi (2004-yil hisobi)

Uy xoʻjaliklarining daromadlari yoki isteʼmoli foiz ulushi boʻyicha:

 eng past 10%: 3,9%
 eng yuqori 10%: 23,3% (2001)

Oila daromadlarining taqsimlanishi — Jini indeksi: 27,3 (2017)

Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari: tamaki, paxta, kartoshka, sabzavot, uzum, meva va rezavorlar; qoʻy, echki, qoramol, jun, sut mahsulotlari

Sanoat ishlab chiqarishining oʻsish sur’ati: 6% (2000-yil hisobi)

Elektr

 ishlab chiqarish: 11 720 GVt soat (2002)
 isteʼmol: 10 210 GVt soat (2002)
 eksport: 1062 GVt soat (2002)
 Import: 375 GVt soat (2002)

Elektr energiyasi — manba boʻyicha ishlab chiqarish:

 qazib olinadigan yoqilgʻi: 7,6%
 gidro: 92,4%
 boshqa: 0% (2001)
 yadroviy: 0%

Neft:

 ishlab chiqarish: kuniga 2 000 barrel (320 m3/d; 2001-yil hisobi)
 isteʼmol: 20 000 barrel (320 m3/d; 2001-yil hisobi)
 eksport: Mavjud emas
 import: Mavjud emas

Tabiiy gaz:

 ishlab chiqarish: 16 million m³ (2001-yil hisobi)
 isteʼmoli: 2,016 milliard m³ (2001-yil)
 eksport: 0 m³ (2001-yil)
 Import: 2 mlrd m³ (2001-yil)

Joriy hisob balansi: −87,92 million dollar (2004-yil)

Eksport — tovarlar: paxta, jun, goʻsht, tamaki; oltin, simob, uran, tabiiy gaz, gidroenergetika; mashinalar; poyabzallar

Import — tovarlar: neft va gaz, mashina va uskunalar, kimyo, oziq-ovqat

Valyuta va oltin zahiralari: 498,7 million dollar (2004-yil hisobi)

Ayirboshlash kurslari: bir AQSh dollarida som — 41,731 (2004), 43,6484 (2003), 46,9371 (2002), 48,378 (2001), 47,7038 (2000), 69,85 (2020)

Yana qarang 

 Qirgʻiziston
 Osiyo iqtisodiyoti

Manbalar

Havolalar 

 Qirgʻiziston-Shimoliy Amerika savdo kengashi, Nyu-York AQSh
 Qirgʻiziston Respublikasidagi Amerika savdo palatasi, Bishkek
 Xalqaro biznes kengashi, Bishkek
 Bishkek biznes klubi
 Qirg‘iziston: Qirg‘iziston Markaziy Osiyoda organik ishlab chiqarish markaziga aylanish uchun katta salohiyatga ega
 Qirgʻiziston tomonidan qoʻllaniladigan tariflar ITCning Bozorga kirish xaritasi, bojxona tariflari va bozor talablarining onlayn maʼlumotlar bazasi

Davlatlarga koʻra iqtisodiyotlar