MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Eruvchan shisha

Eruvchan shisha — natriy yoki kaliy silikatlardan iborat rangsiz, shishasimon modda. Eruvchan shisha olish uchun kvars qumi bilan soda, natriy sulfat yoki potash aralashmasini maxsus pechda suyuqlantiriladi. Shisha massasi soviganda hosil boʻladigan silikat xarsang suvda xona temperaturasida amaliy jihatdan erimaydi, lekin 120— 170° da (avtoklavda) oson eriydi. Eruvchan shishaning suyuq shisha deb ataladigan bu eritmasi kislotabardosh sement va issiqbardosh surkamalar komponenti, yelimlovchi modda (silikat yelim) sifatida, silikat boʻyoqlar olishda, matolarga shimdirish va boshqalar ishlatiladi.

Manbalar  

Kimyoviy moddalar
Suyuq oʻgʻitlar

Suyuq oʻgʻitlar – sanoatda ishlab chikariladigan va tuproqqa suyuq holda solinadigan mineral moddalar. S.oʻ.ga suvsiz ammiak (82% azotli), suvli ammiak (18—20% azotli), ammiakatlar (30—50% azotli), kaliy tuzlarining eritmalari (14% K2O li), fosfat kislota, suyuq kompleks oʻgʻitlar kiradi (qarang Kompleks oʻgʻitlar). S.oʻ.ni asosiy oʻgʻit hrlida va vegetatsiya davrida oʻsimliklarni oziqlantirish uchun ishlatish mumkin. Ular tuproqqa shudgorlash yoki ekishdan oldin solinsa, tuproqqa yaxshi aralashadi, suv taʼsirida yuvilib ketmaydi, hosilni ammiakli selitra solingandagiga nisbatan oshiradi. Oʻzbekistonda suyuq kompleks oʻgʻitlar ishlab chiqarilishi 1979-yildan boshlangan. Suyuq kompleks oʻgʻitlarning kimyoviy tarkibi: 10% N, 34% R2O5, 0,6% GʻeO3, 0,7% A12O3, 0,1% SaO, 0,01% Mg, 0,02% F dan iborat. Suyuq kompleks oʻgʻitlar konsentratsiyali polifosfat kislotani yuqori qaroratda (280—350°) gaz holidagi ammiak bilan neytrallab, keyin ammiakli suvda eritib olinadi. Suyuq kompleks oʻgʻitlar fosforni qiyin oʻzlashtiruvchi ekinlar uchun juda qoʻl keladigan fosforli oʻgʻitdir. Tarkibida 27% gacha azot, fosfor, kaliy boʻlgan suyuq kompleks oʻgʻitlarning ekinlar uchun agrokimyoviy samaradorligi darajasi ularning qoʻllanish texnologiyasiga bogʻliq. Suyuq kompleks oʻgʻitni yozning oxiri va kuzda ham yerga solish mumkin. Su. plug yoki kultivatorga maxsus oʻrnatilgan oʻgʻitlagichlarda yerga (yengil tuprokli yerlarga 16—20 sm, ogʻir tuprokdi yerlarga 12—5 sm chuqurlikda) solinadi.

Adabiyot 
 Kiselev A. V., Romanovskaya L. I., Primeneniye jidkix slojnix udobreniy v selskom xozyaystve Uzbekistana, T., 1981.

Risqivoy Yoqubov.
Suyuqlanish

Suyuqlanish – moddaning qattiq kristall holatdan suyuq holatga utishi; issiqlik yutilishi bilan kechadigan jarayon. Suyuqlanayotgan moddaning tarkibi oʻzgarmasa kongurent suyuqlanish, oʻzgarsa inkongurent suyuqlanish deyiladi. Suyuqlanish jarayonida moddaning tartibli kristall tuzilishi buziladi, kristallar yuzasida va kristallitlarning oʻzaro chegaralari yaqinida suyuq mikrotomchilar paydo boʻladi. Qizdirilgan sayin bu mikrotomchilar yiriklashadi va bir-biriga quyilib, suyuq faza boʻlib shakllanadi, kristallar esa fragmentlar shakliga oʻtib to toʻliq yoʻqolgunga qadar oʻlchamlari kichiklashadi. Mayda kristall polidispers moddalarning suyuq holatga oʻtishi oʻzgarmas temperaturada emas, balki maʼlum temperaturalar oraligʻida amalga oshadi; eng mayda kristallarning suyuqlanish temperaturasidan boshlanadi va eng yirik kristallarning suyuqlanish temperaturasida tugaydi. Qattiq eritmalar ham oʻnlab temperatura oraligʻida suyuladi. Bu temperatura oraligʻi holat diagrammasiga mos ravishda eritmalar tarkibiga bogʻliq.

Anorganik holat moddalar 275 °C dan (geliy 4Ne) 3380 °C gacha (volfram W) temperatura oraligʻida suyuqlanadi. Suyuqlanish temperaturasi eng yuqori boʻlgan birikmalarga gafniy nitrid HfN (3300 °C), sirkoniy karbid ZrC (3887 °C), tantal karbid TaS (3985 °C) va gafniy karbid HfC (3890 °C) kiradi. Organik moddalar 350—850 °C da suyuqlanadi. Suyuqlanish tabiatda (Yer yuzasida muz va qorning erishi, minerallarning magmalar hosil qilib suyuqlanishi va boshqalar), fan va texnika, quyish, kavsharlash, sof moddalar olishda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Suyak oʻymakorligi

Suyak oʻymakorligi - oʻymakorlik turi; suyakni oʻyib naqsh, tasvir ishlash, kesib va yoʻnib haykalcha, buyumlar tayyorlash sanʼati. Asosiy xom ashyo suyak (mamont va morj tishi, fil, mol suyagi va shoxi, ot va boshqa hayvonlarning suyagi). Kerakli hajmdagi suyak boʻlagi tanlab olinadi, ortiqcha qismlari arralab olib tashlanadi, gʻadirbudur joylari egovda tekislanadi. Suyakka gul chizib, asboblar (parma, arracha, egov va boshqalar) yordamida oʻyib naqshlar hosil qilinadi hamda jilolanadi.

S.oʻ. qadimdan yirik hayvonlar yashagan hududlarda maʼlum boʻlgan. Hindiston, Okeaniya, Afrika, Rossiyaning shimolida taraqqiy etgan; Oʻrta Osiyo hududida geografik sharoitga koʻra S.oʻ. rivojlanmagan. Xalq amaliy bezak sanʼati turlaridan — pichoqchilikda hamda mayda shaklli buyumlar (tugmacha va boshqalar) tayyorlashda S.oʻ. qoʻllaniladi. 20-asr 60y.laridan S.oʻ. Oʻzbekiston amaliy bezak sanʼatida bir qadar rivojlandi. Jumladan, xalq ustasi Ortiq Fayzullayev saʼyharakati tufayli S.oʻ. da badiiy asarlar — "Choʻpon", "Lazgi oʻyini", "Kurant", "Navoiy" va boshqa yaratiddi.
Suyakli baliqlar

Suyakli baliqlar () — umurtqali hayvonlar sinfi. Quyi devon davridan maʼlum. Uzunligi 0,7—1,1 sm dan 5—7 m gacha, baʼzan undan koʻproq; vazni 1,5 t gacha. Ichki skeleti birmuncha suyaklangan, baʼzi turlarida togʻaydan iborat. Tangachalari ganoid, kosmoid yoki suyakdan tuzilgan. Dum boʻlaklarini togʻay yoki suyak nurlar ushlab turadi. Jabralari toʻsiq bilan boʻlinmagan, jabra teshiklari jabra qopqoqlari bilan yopilgan. Ayrim turlarining suzgich pufagi ikkilamchi tarzda yoʻqolib ketgan. Urugʻlanishi, odatda, tashqi; ayrim turlari tirik tugʻadi. Osmoregulyasiya jabralar va teri orqali ortiqcha suvning chiqarilishi orqali amalga oshadi. Dengiz Suyakli baliqlarda bu jarayon buyrak va jabralar orqali amalga oshadi. Osmoregulyasiya jarayonining keng diapozonga ega boʻlishi tufayli Suyakli baliqlar har xil shoʻrlangan suvlarda yashay oladi. Oʻtkinchi baliqlar dengizdan chuchuk suvga, chuchuk suvdan dengizga oʻtishi mumkin.

Suyakli baliqlar parrak suzgichli va nur suzgichli kenja sinflarga boʻlinadigan 33 turkum 420 oila va 20000 ga yaqin turni oʻz ichiga oladi. Oʻzbekiston suv havzalarida Suyakli baliqlar ning 8 turkum, 14 oilaga mansub 48 turi tarqalgan. Suyakli baliqlar ning 18 turi, jumladan 3 ta Oʻrta Osiyo endemik turi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Suqsur

Suqsur, bigizdum (Anas acuta) — oʻrdaksimonlar oilasiga mansub qush. Tanasining uz. 70 sm ga yaqin, vazni 0,7— 1,15 kg . Nari urchish davrida juda chiroyli: boshi va boʻyni toʻk qoʻngʻir, boshining tepa kismi yashil, binafsha tusda tovlanadi, koʻkragi oq, orqasi qora yoʻlli kulrang , qorni kulrang xolli oq (1nomi shundan); oʻrta boshqaruv patlari ingichka va uzun (2nomi shundan). Makiyoni qoʻngʻir, boshi va boʻyni sargʻish xolli, qorni kulrang . Yaxshi uchadi va suzadi. Uyasini yerga va oʻsimliklar orasiga quradi. 6—11 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 22—23 kun bosadi. Yilda 2 marta tullaydi. Oʻsimlik va suv umurtqa sizlari bilan oziqlanadi. Yevropa, Osiyo va Shim. Amerikada keng tarkalgan. Gʻarbiy va Jan. Yevropa, Shim. Afrika, Osiyoning oʻrta va jan. kismida qishlaydi.

Ovlanadi. Oʻzbekistonda bahor va kuzda kushlar uchib utishi davrida uchraydi; ayrim yillari jan. xududlarda qishlaydi.
Sugʻd adabiyoti

Sugʻd adabiyoti — sugʻd tilida yaratilib, bizgacha saqlangan yozma manbalar. Manbalarning asosiy qismi 4— 10-asrlarga taalluqli boʻlib, budda, moniylikka tegishli matnlar, kundalik turmushga oid hujjatlar, turli yozishmalar, farmon va yorliqlar, sugʻd astronomik kalendari, Oʻrta Osiyo xalqlari eposlarini tashkil etadi. Turli alifboda bitilgan bu yodgorliklar oromiy yozuvlarida yozilgan boʻlib, Sinszyan hududidan, shuningdek, Mugʻ togʻidan topilgan (qarang Mugʻ qalʼa hujjatlari). Afrosiyob devoriy raslshdagi elchi tasvirida 16 satrdan iborat ishonch yorligʻi yozilgan. Sugʻd yodgorliklaridan yaxlit bir adabiy-badiiy asar saqlanmagan boʻlsada, rangorang syujetlardan tuzilgan qochirim soʻzlar, hikmatli iboralarga toʻla maktub va yorliklar sugʻdlarda boy adabiyot boʻlganini koʻrsatadi.

Sugʻd yodgorliklari orasida Rustam haqidagi eposdan parchalar (5—7-asr) katta adabiy qimmatga ega boʻlib, bularda Rustamning devlar bilan qilgan jangi tasvirlangan. Rustam obrazi avval xalq ogʻzaki ijodida, keyinchalik yozma adabiyotda yaratildi.

Moniylikka taalluqli sugʻd matnlari orasida "Kalila va Dimna"dagi "Savdogar va marvarid teshuvchi", "Uch baliq haqida", "Tulki va maymun" masallariga mazmunan yaqin boʻlgan hikoya va masallar uchraydi. "Xalqlar roʻyxati" nomli sugʻd hujjati 8-asrga oid. Bunda oʻsha vaqtda Oʻrta Osiyoda yashagan 21 xalq va elatning nomi berilgan.

Adabiyot 
 Bertels Ye. E., Istoriya persidsko-tadjikskoy literaturi, M., I960; Oranskiy I. M., Vvedeniye v iranskuyu filologiyu, M., 1960; Isohov M., Sugʻdiyona tarix chorrahasida, T., 1990.
Sugʻd yozuvi

Sugʻd alifbesi — mil. 1—9-asrlarda mavjud boʻlgan, oromiy yozuvi asosida shakllangan harftovush yozuvi; u bir manba — oromiy yozuvidan tarqalganligiga koʻra suryoniy yozuviga yaqin turadi, lekin ular parallel holda mustaqil shakllanib, rivojlanganlar. Zarafshon daryosining vodiy va yukrri oqim qismlarida joylashgan Sugʻd (Sugʻdiyona) viloyatida qoʻllangan.

Sugʻd alifbesi somiy alifbolar singari konsonant yozuv boʻlgan, yaʼni harflar asosan undosh tovushlarni ifoda qilgan; unli tovushlar maxsus belgilarga ega boʻlmagan. Dastlab unda 22—23 harf mavjud boʻlib, ularning deyarli barchasi qad. oromiy prototipiga borib takalgan va joylashishi ham oromiy alifbosidagi singari boʻlgan. Keyinchalik, 4-asr boshlarida baʼzi harflarning alifbodan chiqib ketishi, baʼzi harflarning shaklan birbiriga yaqinlashuvi, oʻxshab qolishi natijasida harflar soni 17 tadan iborat boʻlib qolgan. Syo. dastlabki paytlarda grafik shakllari boʻyicha oromiy yozuvidan unchalik farq qilmagan, ligaturalar koʻp boʻlmagan. 7-asr oʻrtalarida esa Syo. ning kiya (kursiv) shakli paydo boʻlishi bilan ligaturalar koʻpaygan, koʻplab harflarning yozilishi birbiriga oʻxshab qolgan. Bu holat qiya yozuvni qiyinlashtirgan va qoʻshimcha diakritik belgilar qoʻllanishini taqozo etgan.

Sugʻd alifbesi asosan gorizontal holatda oʻngdan chapga qarab yozilgan. Ammo sugʻdlar 6-asr oxiridan boshlab vertikal yoʻnalishda ham (devorlar va kryalarda) yozganlar, vertikal satrlar chapdan oʻngga tomon joylashib borgan.

Sugʻd alifbesining milodiy 1-asrga oid eng qadimiy namunasi Samarqand yaqinidagi Talli Barzu degan joydan topilgan, eng soʻnggi namunalari esa 8-asr oxiri — 9-asr boshlariga mansub. Yodgorliklarning kupi 20-asrda Sharqiy Turkistondan topilgan. Shulardan biri 808—821 yillarda hukmronlik qilgan xoqon sharafiga bitilgan, uch tildagi (sugʻd, qad. turk va xitoy) qabr toshi yozuvidir. Syo. namunalarining aksariyati 4—8-asrlarga tegishli boʻlib, ulardan Mugʻ qalʼa harobasidan topilgan hujjatlar (1933) muhim ilmiy ahamiyatga ega. Ushbu hujjatlar va Syo.ning baʼzi boshqa yodgorliklarida sugʻd adabiy tili meʼyorlari, uning adabiy-badiiy uslubi yaqqol seziladi. Syo., oʻz navbatida, qadimiy turkiy runik yozuvi hamda uygʻur yozuv shakllantirish uchun asos boʻlgan.

Sugʻd alifbesini va sugʻd tilini oʻrganishga Sankt-Peterburglik olim V.A. Lifshits katta hissa qoʻshgan. Hozirgi kunda Oʻzbekistonda ham oʻziga xos sugʻdshunoslik maktabi vujudga kelgan: professor M. Ishoqov va uning shogirdlari sugʻd yozuvi, sugʻd tili va adabiyotining turli jihatlarini, xususiyatlarini oʻrganib kelmoqdalar. Sugʻd yozuvi yodgorliklarining asosiy qismi Sankt-Peterburg, London, Parij, Berlinda saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 L.Oranski y I.M., Vvedeniye v iranskuyu filologiyu, M., 1960; Diringer D., Alfavit, Per. s angl., M., 1963; Fridrix I., Istoriya pisma, Per. s nem., M., 1979.

Abduvahob Madvaliyev.

Yozuvlar
Markaziy Osiyo tarixi
Sugʻd qoyasi

Sugʻd qoyasi — makedoniyalik Iskandar (Aleksandr)npng Turonzaminga qilgan yurishi davrida sugʻdlar tomonidan mudofaa qilingan Navtaka yaqinidagi togʻ qalʼasi. Antik davr tarixchilari togʻ choʻqqilaridagi tabiiy himoya xususiyatiga ega boʻlgan qalʼa va qoʻrgʻonlarni "qoya" (yun. "petra") deb ataganlar. 328—327 yillar qishini Aleksandr Navtakada oʻtkazgan. Bahorda esa Sugʻd qoyasiga yaqinlashgan. Sugʻdlarning koʻpchiligi shu qoyaga qochib jon saqlagan. Sugʻdlar u yerga ancha vaqtga yetadigan oziqovqat olib chiqishgan. Qish faslining seryogʻin kelganligi qalʼadagilarni suv bilan taʼminlagan, makedoniyaliklarni esa qalʼaga yaqinlashishlariga toʻsqinlik qilgan. Aleksandr qalʼadagilarga muzokara olib borishni taklif etgan va Sugʻd qoyasini topshirishsa ularni omon qoldirishini aytgan. Qamaldagilar "qalʼani olish uchun qanotli askarlar izlab topish kerak" deb, taklifni rad etishgani Aleksandrning gʻazabini keltirgan. Aleksandr kimki 1boʻlib qoyaga chiqsa 12 talant, 2,3mukofotlarni, eng oxirida chiqqan askar 300 darik olishini eʼlon qilgan. U qamal paytida togʻlarga chiqishga malakasi bor 300 askarni qalʼaga joʻnatgan. Ular chodir tortishda ishlatiladigan mixlar tayyorlab, mixlarni muzga tiqib, ularga esa kanop arqonlar bogʻlab, birbiriga kumaklashib tong paytida hech kim qoʻriqlamayotgan tik togʻ choʻqqisiga koʻtarilganlar. Choʻqqiga koʻtarilishda 30 askar halok boʻlgan. Aleksandr qalʼadagilarga jarchi yuborib vaqtni choʻzmaslikni, qanotli askarlar topilgani, ular choʻqqini olganligini aytib tepadagi askarlarni koʻrsatgan. Sugʻdlar bunday kutil magan hodisadan sarosimaga tushib, qoyani juda koʻp odam egallagan deb oʻylab taslim boʻlishgan. Juda koʻp ayollar va bolalar, shu jumladan, Aleksandrning hali hayot boʻlgan dushmanlari orasida eng kuchlisi hisoblangan va Sugʻdda katta obroʻga ega boʻlgan Oksiartning xotini va bolalari asir olingan. Aleksandr bir koʻrishdayoq Oksiartning qizi Roxshanakni sevib qolishi, unga uylanishi shunga olib kelganki, Oksiart, Arrianning yozishicha, "dadillanib" Aleksandrning qoshiga kelgan va uning dargohida izzatikrom koʻrgan. Bahodir Eshov.

Osiyo tarixi
Sugʻdiyona kishmishi

Sugʻdiyona kishmishi - oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Pobeda va Krra kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (K.V.Smirnov, Ye.P.Perepelitsina). Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, 5 boʻlmali, yuzasi biroz burmali, ostki qismi tuksiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, ogʻirligi 800—900 g, shingillari oʻrtacha havol, gʻujumi yirik — 5 g gacha, mumgʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa, taʼmi shirin, xushxoʻr. Toʻliq pishganda qand moddasi 25—26% ga yetadi. Hosili avgust oxiri — sentabr boshlarida toʻliq yetiladi.

Oʻrtacha hosildorligi 180—200 s/ga, yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz solinadi (25—26,2% mayiz tushadi).

    
Uzum navlari
Sugʻdiylar

Sugʻdiylar, sugʻdlar — Zarafshon vodiysi va Qashqadaryo vohasining qadimiy aholisi. Sharqiy eroniy tillarga oid sug'd tilida gaplashgan. Bu mintaqada Sug'dlar etnik xalq sifatida miloddan avval 7-6-asrlarda paydo boʻlgan va 11-14 asrlarga kelib oʻzbek va tojiklar tarkibiga singib ketgan.

Avesto kitobida Gava nomli yurtda Sug'dlar yashaydi deb koʻrsatilgan ("Videvdat", I fragard). Ahamoniylar qoyatosh bitiklaridagi Suguda nomli qaram satraplik aholisi Sug'dlar boʻlgan.

Sug'dlar har 2 vohada dehqonchilik va shahar madaniyatining shakllanishida muqim rol oʻynagan. Mil. av. 8—7-asrlarda Koʻktepa, Afrosiyob, Uzunqir, Sangirtepa, Yerqoʻrgʻon sh. harobalari oʻrnida boʻlgan qad. shaharlar Sugʻd xalqi shaharsozligining ilk yirik markazlari edi.

Sug'dlar uzoq muddat turli saltanatlar tarkibida boʻlib kelgan. Xususan, ahamoniylar, yunonlar, kushonlar, xioniylar, eftaliylar, kidariylar, Turk xoqonligi tarkibida boʻlgan.

Miloddan avval 2—1-asrlardan boshlab Sug'dlar oʻz hududlarida konfederativ davlat tizimi shakllandi. Asosiy poytaxt shaharlar Samarqand, Kesh, Buxoro kabilar edi. Ayni shu davrdan umumsugʻd alifboli yozuvi amal qila boshlagan va uning koʻplab yodgorliklari bizgacha yetib kelgan.

Sug'dlar Buyuk ipak yoʻli xalqaro munosabatlarda katta nufuzga ega edilar. Sugʻd tili xalqaro til darajasiga koʻtarilgan. Sugʻd yozuvi esa, qadimiy turkiy-runiy, uygʻur-turkiy, moʻgʻul, manjur va boshqa Sharq yozuvlariga grafik asos boʻlib xizmat qilgan. Sug'dlar oʻz yozma yodgorliklarida xalq sifatida "Sgʻudik nob" "Sugʻd xalqi" deb atalgan.

Sug'dlar Sharqiy Turkistonga savdo bilan kelib, Buyuk ipak yoʻlidagi shahar va qishloqlarda, 4—5-asrlar davomida (balki oldinroq) shu yerlarda qolib yashaganlar. Bu yerdagi viloyatlarning aksariyatida savdo-tijorat ishlari Sug'dlarning qoʻlida boʻlgan. Dunxuan va Guanchjou viloyatlarining hokimi maʼlum vaqtlargacha Sug'dlardan boʻlgan. 6—8-asrlar davomida Sug'dlarning aksariyati yo forsiylashib yo turkiylashib ketgan. Sug'dlar turkiy xalqlar bilan birgalikda o'zbeklarning asosini tashkil qiladi.

Adabiyot 
 Ishoqov M., Sugʻdiyona tarixi chorrahasida, T., 1990; 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar, T., 1992; 
 Sogdiyskiye dokumentov s gory Mug, vyp. 1—3, M., 1962-63.
 Mirsodiq Ishoqov.
 

Markaziy Osiyo xalqlari
Soʻgʻdlar
Sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar instituti

Sugʻoriladigan yerlarda gʻalla va dukkakli oʻsimliklar instituti — gʻallachilik sohasidagi yirik ilmiy tadqiqot markazi. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi huzuridagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy ishlab chiqarish. markazi tarkibida. 1997-yil 25 avgustda tashkil etilgan. Andijon viloyatining Kuyganyor posyolkasida joylashgan. Institutda 11 ta boʻlim (don ekinlari seleksiyasi; don ekinlari agrotexnikasi; urugʻchilik; agrokimyo; dukkakli va yem-xashak ekinlari seleksiya va agrotexnikasi; birlamchi seleksiya materiallarini yaratish va ularni baholash; oʻsimliklarni himoya qilish; oʻsimliklar fiziologiyasi, biokimyosi va sifat tahlili; mexanizatsiya; iqtisodiyot; filiallar faoliyatini muvofiqlashtirish va fan yutuqlarini ishlab chiqarish.ga joriy etish) faoliyat koʻrsatadi. Institutning Qoraqalpogʻiston Respublikasi, 10 viloyat (Andijon viloyatidan tashqari)ning tumanlaridagi shirkat xoʻjaliklarida va tajriba styalarida joylashgan viloyat filiallari, Gʻallaorol filiali, Izboskan tumanida "Istik^lol" tajriba xoʻjaligi bor. Institut filiallari va tajriba xoʻjaligining yer maydoni 2695 ga. Institut ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari Oʻzbekistonning turli tuproq va iqlim sharoitlariga moslashgan, kasalliklarga chidamli, mahsuldor, don sifati yuqori boshokli va dukkakli ekinlarning yangi navlarini yaratish, ularni yetishtirish texnologiyasini ishlab chiqish hamda birlamchi urugʻchilik tizimini tashkil etishdan iborat.

Institutda turli mamlakatlardan keltirilgan boshoqli don ekinlari navlarining 8 ming, dukkakli ekinlarining 700 dan ortiq navlari kolleksiyam toʻplangan. 1997—2004-yillarda yumshoq kuzgi bugʻdoyning 12, tritikalening 1, xoʻraki koʻk nixatning 1 yangi navi yaratildi. Ulardan Chillaki, Andijon 2 va Andijon 4 kuzgi yumshoq bugʻdoy navlari Davlat reyestriga kiritildi. Bu navlarning birlamchi urugʻchilik tizimi tashkil etilib urugʻi koʻpaytirilmoqsa. Institutda 6 fan doktori, 18 fan nomzodi va 50 dan ortiq malakali ilmiy xodim hamda mutaxassislar ishlaydi (2004). Institut faoliyati R.I. Siddiqov, T.Jalolov, S. Teshaboyev, I.U. Egamov va boshqa olimlarning nomlari bilan boglik. Institut respublikadagi 10 dan ortiq ilmiy tadqiqotlar institutlari, Rossiya Federatsiyasi Krasnodar shahridagi P.P. Lukʼyanenko nomidagi Qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqotlar instituti, oliy oʻquv yurtlari hamda bir qator xalqaro ilmiy markazlar (IKARDA) bilan hamkorlik qiladi.

Ravshan Siddiqov.

    

Institutlar
Sugʻurlar

Sugʻurlar () — tiyinlar oilasiga mansub kemiruvchilar urugʻi. 15 turi bor. Tanasining uz. 60 sm cha, dumi 20 sm cha, ogʻirligi 2,5–9 kg. Boʻyni kalta, koʻzi katta, quloq suprasi kichik. Junlari kalin va uzun. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda uzun dumli (kizil) S. va koʻk S. uchraydi. Togʻ hamda pasttekisliklardagi oʻtloklarda yashaydi. 1 — 6 ta kirishchikish teshikli murakkab uyalar (3 m cha chukurlikda, 8 m cha uzunlikda) qaziydi. Qishda uyquga kiradi. Oila boʻlib hayot kechiradi. Koloniya xreil qiladi. May oyida bolalaydi. Bolalari iyun—iyul oylarida uyasidan chiqadi. 2 yidda jinsiy voyaga yetadi. Har xil oʻtlar (asosan, boshokli), baʼzan chuvalchang, mollyuska va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yogʻi va moʻynasi uchun ovlanadi. Koʻk S. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi roʻyxatiga va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Hayvonlar
Sugʻurta kompaniyasi

Sugʻurta kompaniyasi (SUGʻURTALOVCHI) - tegishli turdagi sugʻurtani amalga oshirish uchun litsenziyaga ega tijorat tashkiloti boʻlgan yuridik shaxs.

Sugʻurta kompaniyasi - sugurta faoliyatini amalga oshirishga ixtisoslashgan yuridik shaxs, sugʻurta xizmatlari bozoritsht professional ishtirokchisi. Oʻzbekiston Respublikasi da Sugʻurta kompaniyasi belgilangan tartibda Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligida davlat roʻyxatidan oʻtganidan keyin yuridik shaxs makrmini oladi va Oʻzbekiston Respublikasi Moliya vazirligidan sugʻurta faoliyatini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziya olganidan soʻnggina sugʻurta faoliyatini amalga oshiradi. Sugʻurta kompaniyalariga hayot sugʻurtasi va hayot sugʻurtasidan tashqari umumiy sugʻurta turlarini oʻtkazish uchun litsenziya alohidaalohida beriladi. Hayot sugʻurtasini amalga oshirish huquqini beruvchi litsenziyani olgan Sugʻurta kompaniyasi ushbu sugʻurta turidan tashqari boshqa umumiy sugʻurta turlari bilan shugʻullanishi mumkin emas yoki aksincha.

Sugʻurta kompaniyasi turli mulk shakllarida faoliyat koʻrsatishlari mumkin. Oʻzbekiston sugʻurta bozorida ochiq aksiyadorlik jamiyati shaklida faoliyat yuritayotgan sugʻurta kompaniyalari koʻpchilikni tashkil etadi. Ular tarkibida eng yirik "Oʻzagrosugʻurta" davlat aksiyadorlik Sugʻurta kompaniyasi va "KAFOLAT sugʻurta kompaniyasi" AJ, "Madad" sugʻurta agentligi va "ALSKOM" ochiq aksiyadorlik Sugʻurta kompaniyasi, "Osiyo temir yoʻl" Sugʻurta kompaniyasi va boshqa bor.

Oʻzbekiston Respublikasi hududida 20 tadan ortiqS.k. faoliyat kursatadi (2004). Yana q. Sugʻurta xizmatlari bozori.

Xoʻjayor Shennayev.
Sugʻurta polisi

Sugʻurta polisi, sugʻurta varaqasi — sugʻurta shartnomasi yuridik kuchga kirganini tasdiqlaydigan hujjat (qarang Polis).

Sugʻurta polisi - Sugʻurtalovchining javobgarligi kuchga kirganligini isbotlovchi hujjat.
Suhayliy Ahmad Amir Nizomuddin

Suhayliy Ahmad Amir Nizomuddin (1512 y. v. e.) — xurosonlik shoir. Oʻzbek va fors tillarida ijod qilgan. Alisher Navoiyning "Majolis unnafois" asarida tilga olinadi. Husayn Boyqaro xizmatida boʻlgan. Bu davr shoir ijodining eng gullagan va Alisher Navoiy bilan hamsuhbat boʻlgan damlariga toʻgʻri keladi. Shoir Husayn Voiz Koshifiy "Anvori Suhayliy" ("Kalila va Dimna") kitobini S.ga bagʻishlagan. S.ning "Iydiya" qasidasi, "Layli va Majnun" masnaviysi hamda oʻzbekcha va forscha 2 devoni bor. 

 
Shoirlar
Kishilar
1512-yilda vafot etganlar