Qonundagi oʻgʻri

„Qonundagi oʻgʻri“ („oʻgʻrilar“ yoki „qonunchilar“) jinoyatchilar elitasiga mansub va katta obroʻga ega jinoiy dunyo aʼzolari. „Qonundagi oʻgʻrilar“ — jinoyat olamida faqatgina SSSRga xos boʻlib, jahon jinoiy amaliyotida muqobili yoʻq. Ushbu guruh 1930-yillarda shakllangan va jinoiy anʼanalarning qatʼiy kodeksi mavjudligi, shuningdek, maxfiyligi va maxfiylikning alohida darajasi bilan tavsiflanadi.

Tarixi 
Oʻgʻrilar jamoasi 18-19-asrlarda Vanka xoin va Saxalin katorgalariga borib taqaladigan jinoiy oʻgʻrilarning urf-odatlari va anʼanalari asosida rivojlangan. SSSRda qonundagi oʻgʻrilarning paydo boʻlishi 1930-yillarning boshlariga toʻgʻri keladi. Oʻsha paytda jazoni ijro etish muassasalarining jinoiy muhitida boshqa professional jinoyatchilar (jiganlar, oʻgʻrilar va bezorilar) bilan bir qatorda oʻzini elita deb atagan yangi toifa paydo boʻlgan. Qonundagi oʻgʻrilar doirasiga faqat maʼlum turdagi, jumladan „shahar oʻgʻrilari“ (doʻkon oʻmaruvchilar), „kvartira oʻgʻrilari“, „maydanshiklar“, „medvejatniklar“ (seyfni buzuvchilar) kabi professional jinoyatchilar kirishi mumkin edi. Jamoa aʼzolarining uchdan ikki qismi „kvartira oʻgʻrilari“ edi. Mayda oʻgʻrilik bilan shugʻullanadigan oʻgʻrilar, masalan, „kaptarchilar“, „chordoqchilar“ (quritishga qoʻyilgan kiyimlarni oʻgʻrilaydiganlar) yoki „vozdushniklar“ (oziq-ovqat doʻkonlarini talon-taroj qiladiganlar), shuningdek, ahamiyatsiz jinoyat sodir etganlar qonundagi oʻgʻrilar jamiyatiga kiritilmagan.

Bu davrda jinoiy dunyoning asosiy birlashtiruvchi kuchi siyosiy boʻlmagan muxolifat va hokimiyatga boʻysunmaslik tendensiyasi edi. Ushbu elita aʼzolari oʻzlarini inqilobdan oldingi Rossiya jinoiy anʼanalarining qoʻriqchilari deb atagan „qonundagi oʻgʻrilar“ga aylanishdi.

Etika va axloq kodeksi 
Qonundagi oʻgʻrilar „oʻgʻrilar qonuni“ deb ataladigan qonun bilan bogʻliq hamda „ponyatkalar“dan iborat. Ponyatiya („tushunchalar“ yoki „tushunishlar“) qamoqxona mahbuslari oʻrtasidagi oʻzini tutish qoidalari (hatto odat qonunlari yoki sharaf kodeksi) boʻlib, bu qoidalarga muvofiq keladigan oʻgʻrilar - hurmatli rahbarlardir.

Oʻgʻrilar qamoqxonalarni oʻzining haqiqiy uyi deb biladi. Shuning uchun ham „Farishtalarning uyi - jannat, oʻgʻrining uyi - qamoqxona“ degan naql bor. SSSR Ichki ishlar vazirligi va KGBning uyushgan jinoyatchilik boʻlinmalarini boshqargan oʻgʻrilar boʻyicha mutaxassis Aleksandr Gurovning soʻzlariga koʻra, „Koza Nostra“dan farqli oʻlaroq, Qonundagi oʻgʻrining „qoidalari kamroq, lekin qattiqroq [va] aʼzolar hukumat bilan hech qanday aloqaga ega boʻlmasligi kerak, yaʼni ular qamoqxonada ekan, armiyada xizmat qila olmaydi yoki amaldorlar bilan hamkorlik qila olmaydi. Oʻgʻrilar ushbu darajani qoʻlga kiritish uchun bir necha marta qamoq jazosini oʻtab chiqishlari kerak boʻladi. Shuningdek, ularga oila qurishga ham ruxsat berilmaydi“. 

Bundan tashqari, Michael Schwirtzning soʻzlariga koʻra, „milliy kelib chiqishi qaysidir guruhga qoʻshilish mumkinligini kamdan-kam hollarda chegaralaydi va bugungi kunda koʻplab aʼzolar, hatto Rossiyada faol boʻlganlar ham Armaniston, Gruziya kabi postsovet mamlakatlaridagi qonundagi oʻgʻrilar ham etnik ruslar emas“.

GULAG arxipelagi asari muallifi Aleksandr Soljenitsinning taʼkidlashicha, oʻgʻri oʻzining shaxsiy jinoiy xohish-istaklariga zid ish qilganini hech qachon koʻrmagan.

Oʻgʻrilar qonunidan baʼzilari quyida keltiriladi:
 tashqi ijtimoiy normalar va qoidalarni butunlay rad etish;
 jinoyatlarni tergov qilishda har qanday hamkorlikni (guvoh yoki jabrlanuvchi sifatida) va huquqni muhofaza qilish organlarining mansabdor shaxslari bilan muloqot qilishni (oʻzining tergov faoliyati va sud majlislari bundan mustasno), jinoyat sodir etishda oʻz aybiga iqror boʻlishni, davlat huquqni muhofaza qilish organlarining rasmiy vakillaridan har qanday yordam olishni taqiqlash;
 oʻgʻrilar qoidalariga qat’iy rioya qilish va zoʻravonlik qoʻllangan yoki nochor ahvolda sodir etilgan har qanday xiyonatni kechirmaslik;
 axloq tuzatish muassasasida ijtimoiy foydali mehnat bilan shugʻullanish. Maʼmuriy va xoʻjalik lavozimlarini (brigadir, buyurtmachi, usta, pudratchi kabi) egallashni taqiqlash;
 ayollar bilan uzoq muddatli munosabatda boʻlmaslik, oila qurish, qarindoshlar va doʻstlar bilan munosabatlar taqiqlanadi;
 oʻgʻrilar jamiyatining boshqa teng huquqli aʼzolariga nisbatan halol va hurmat bilan munosabatda boʻlish. Bu qoida pastroq lavozimni egallagan shaxslarga yoki mutlaqo begonalarga taalluqli emas;
 ozodlikdan mahrum qilish joylarida oʻgʻrilar tartibini saqlash va mahkumlar oʻrtasida yuzaga keladigan barcha nizolarni hal qilish;
 oʻgʻrilar muhitiga yoshlarni jalb qilish;
 siyosatga aralashmaslik, harbiy xizmat, hokimiyatdan olingan qurollarni olib yurish va davlat manfaatlarini himoya qilishni taqiqlash;
 yaxshi qimor oʻynash va gʻolibga oʻz vaqtida toʻlash qobiliyati;
 oʻgʻrining tamoyillari va oʻgʻri shaʼnini himoya qilish sababi boʻlmagan holda qotillik sodir etishni taqiqlash, shuningdek bezorilik va zoʻrlash ham taqiqlanadi.

Ushbu anʼanalar 1940-yillarda oxir-oqibat jinoiy jamoaning tarixiy shaklda deyarli butunlay yoʻq qilinishiga olib keldi. Ulugʻ Vatan urushi paytida koʻplab „qonundagi oʻgʻrilar“ oʻz vatanlarini dushmandan („kaltaklar“ deb atalgan) himoya qilish uchun Qizil Armiyaga qoʻshilish taklifiga rozi boʻlishdi. Germaniya ustidan gʻalaba qozongandan soʻng, ular lagerlarga qaytib kelishgan. Lagerlarda urushga qatnashganlar va jinoiy muhit anʼanalaridan chetga chiqmagan „oʻgʻrilar“ oʻrtasida „oʻgʻrilar urushi“ boshlangan. Buning oqibatida ikkala tomon ham katta yoʻqotishlarga uchrab, zarar koʻrgan.

1979-yilda Kislovodskda jinoiy rahbarlar („qonundagi oʻgʻrilar“) va noqonuniy tadbirkorlarning („gildiya ishchilari“) uchrashuvi („sxodkasi“) boʻlib oʻtdi. Uchrashuv natijasida tadbirkorlar daromadlarining 10 foizini kafolat evaziga toʻlashi boʻyicha kelishuvga erishildi.

Oʻgʻrilar tatuirovkalari 
Submadaniyati (aniqrogʻi: qamoqxonadagi mahbuslar submadaniyati, bu yerda Vory yetakchilik qiladi) ramziy tatuirovkalari bilan mashhur. Tatuirovkalar odatda qamoqxonada oddiy asboblar bilan tanaga tushiriladi.

Qonundagi oʻgʻrilar bilan bogʻliq tatuirovkalar quyidagilarni oʻz ichiga oladi, lekin roʻyxatdagilar bilan cheklanmaydi:
 Sakkiz burchakli yulduz asosiy tatuirovka bo'lib, odatda yelkalarga chiziladi.
 Madonna va yosh bola yoshlikdan jinoiy hayot tarzida ekanlikni koʻrsatadi.
 Oʻrgimchak tatuirovkasi. Yuqoriga qaragani faol jinoyatchini anglatadi. Pastga qaragani jinoiy turmush tarzini tark etgan kishini bildiradi.
 Aylanadagi "A" (barmoqli uzuk uslubida qilingani) anarxistni anglatadi.
 „Dumaloq tosh“ deb nomlanuvchi ichida nuqta boʻlgan doira (barmoqli uzuk) yetimni yoki „Faqat oʻzingga tayan“ iborasini anglatadi.
 Kvadrat ichidagi bosh suyagi (barmoqdagi uzukda) ogʻir talonchilik uchun sudlanganlikni anglatadi.
 Ichida pravoslav xochi boʻlgan pastil (barmoqdagi uzukda) qonundagi oʻgʻrini anglatadi.
 Chap tomoni qora, oʻng tomoni oq (barmoq halqasi) boʻlgan doira yirik oʻgʻrilar atrofida yurganligini, lekin oʻzi oʻgʻri emasligini bildiradi.
 KOT harflari (, ) uzoq muddatli qamoqxona mahkumini (qamoqxonaning tub aholisi, ) anglatadi.
 Qoʻlning orqa tomonidagi  (, ) harflari „Mendan uzoqlashish qiyin“ () maʼnosini bildiradi.
 Qoʻlning orqa tomonidagi  (, ) harflari hech qachon qayta tiklanmaydigan yoki qayta qoʻllanmaydigan kishini anglatadi ().
 Qoʻlning orqa tomonidagi  (; ) soʻzi shimoliy qamoqxonada (Sibir yoki Magadan) oʻtkazilgan muddatni bildiradi.
 Qoʻlning orqa tomonidagi shlyapa kiygan mushuk (Etik kiygan mushukdan) qonundagi oʻgʻrilarning ramzi.
 Qoʻlning orqa tomonidagi Iblis boshi (Fenya: ; ) hukumatga nisbatan gʻazabdagi kishini anglatadi.
 Bilakdagi kvinkunks „toʻrtta qoʻriqchi minora va men“ () iborasidan olinib, katta tajribali kishini bildiradi.

Zamonaviy davrda 
Anʼanaga koʻra, faqat sudlangan, jinoiy muhitda yetarli vakolatga ega boʻlgan shaxslar „toj kiyish“ deb ataladigan rasmiy jarayon oʻtkazilgandan soʻnggina „qonundagi oʻgʻri“ deb hisoblanishi mumkin. Qonundagi oʻgʻri hech qanday holatda ayollar va davlat idoralari bilan doimiy aloqaga ega boʻlmasligi kerak. Biroq, soʻnggi paytlarda jazo muddatini oʻtamaganlar ushbu unvonni pul bilan (bunday oʻgʻrilar „apelsinlar“ deb ataladi) olgan holatlar maʼlum boʻldi.

Kriminal dunyo hayotini yorituvchi Prime Crime internet-nashri bosh muharriri Viktoriya Gefter 2019-yil may oyida Ura.ru axborot agentligiga bergan eksklyuziv intervyusida „dunyoda jami 442 faol oʻgʻri bor, ulardan 93 tasi 70 ga yaqini qamoqda“, ayni vaqtda „Rossiyada 70ga yaqini ozodlikda, 37tasi qamoqda“, ekanligi haqida aytib oʻtgan.

Koʻpgina boshqa jinoiy jamoalardan farqli oʻlaroq, bu tashkilotning aniq oʻzagi va rahbariyati yoki doimiy faoliyat yurituvchi filiallari yoʻq. Tashkilot rahbariyati qatʼiy „oʻgʻrilar“ anʼanalari bilan birlashtirilgan holda ishtirokchilarning toʻliq tengligi asosida ishlaydi. Ushbu jamiyatning boshqaruv organi „sxodka“ („kengash“ maʼnosida) boʻlib, u tashkiliy qarorlar qabul qiladi. Shu jumladan qarorlar jinoyat olamiga yozma murojaatlar („oʻgʻrilar progoni“, „malyavalar“, „ksivalar“) shaklida yetkaziladi. Qonundagi oʻgʻrilar axloq tuzatish muassasalarida jazoni oʻtayotgan mahkumlar ustidan turli usullarda, jumladan pora berish yoki tahdid qilish yoʻli bilan nazorat oʻrnatishga intiladi.

Ushbu jamoaning vazifalariga alohida jinoyatchilar va ularning guruhlari birligi, jinoiy faoliyatning ayrim sohalarini nazorat qilish, jinoiy muhitdagi nizolarni hal qilish, umumiy jinoiy fondlardan („umumiy fondlar“) foydalanishni tashkil etish va nazorat qilish, xorijiy davlatlarning jinoiy tashkilotlari bilan tashqi aloqalar kabilar kiradi.

„Qonundagi oʻgʻrilar“ yagona jinoiy guruh emas. Ular orasida doimiy ravishda hokimiyat uchun kurash mavjud, shuningdek bir-biriga qarama-qarshi boʻlgan alohida guruhlar ham ajralib turadi. „Qonunchilar“, „qoralar“, „qizillar“, „slavyanlar“, „kavkazlar“, „Bubnoviye“ va „pikoviy“ kabi. Shunday boʻlsa-da, ular Rossiyada muvofiqlashtiruvchi funksiyani bajaradigan va uyushgan jinoyatchilik tizimining barqarorligini taʼminlaydigan shaxslardir.

Iqtisodiy jinoyatlarni boshqaradigan va siyosiy jarayonlarga taʼsir koʻrsatadigan „qonundagi oʻgʻrilar“ ayniqsa xavflidir (2005-yil holatiga koʻra, Rossiyada 10-15 ta bunday odamlar boʻlgan).

Chet eldagi qonundagi oʻgʻrilar Madrid, Berlin va Nyu-Yorkda yashaydi.

Mashhur qonundagi oʻgʻrilar 
Hozirda guruhda koʻplab etnik ruslar mavjud boʻlsa-da, ularning aksariyati sobiq Sovet Ittifoqidagi boshqa etnik guruhlardan kelib chiqqan.

Mamlakatlar qonunchiligidagi taʼrif

Gruziya 

2005-yil 20-dekabrda Prezident Mixail Saakashvili tashabbusi bilan qabul qilingan „Uyushgan jinoyatchilik va reketlik toʻgʻrisida“gi qonunga muvofiq Gruziya Jinoyat kodeksi 223-1-modda „Oʻgʻrilar jamoasiga aʼzolik, qonundagi oʻgʻri“ qismi bilan toʻldirildi. Unga koʻra jinoiy uyushmaga a’zolik jarima bilan yoki uzil-kesil 5 yildan 8 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan, shaxsning „qonundagi oʻgʻri“ maqomida boʻlishi esa jarima bilan yoki jarimasiz 7 yildan 10 yilgacha muddatga ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi.

Shu bilan birga, oʻgʻrilar dunyosi „qoʻrqitish, oʻzaro javobgarlik, oʻgʻrilar, voyaga yetmaganlarni noqonuniy xatti-harakatlarga jalb qilish, jinoiy harakatlar yoʻli bilan oʻz aʼzolari yoki boshqa shaxslarga foyda keltiradigan belgilangan/eʼtirof etilgan qoidalarga muvofiq harakat qiladigan har qanday shaxslar jamoasi“ deb taʼriflangan. Oʻgʻrilar dunyosining aʼzosi „oʻgʻrilar dunyosini tan oladigan va oʻgʻrilar dunyosi maqsadlariga erishish uchun faol harakat qiladigan har qanday odam“ boʻlishi mumkin.

„Qonundagi oʻgʻri“ tushunchasi „oʻgʻrilar dunyosining maxsus qoidalariga koʻra tashkilotni har qanday shaklda boshqaradigan va/yoki oʻgʻrilar dunyosini yoki maʼlum bir guruhni tashkil etuvchi oʻgʻrilar dunyosining aʼzosi boʻlgan shaxslar“ deb taʼriflangan.

Rossiya 

2019-yil 1-aprelda Rossiya Prezidenti V.V.Putin Rossiya Jinoyat kodeksiga oʻzgartirishlar kiritish toʻgʻrisidagi qonun loyihasini (ilgari oʻzi taklif qilgan) imzoladi. Unga 210.1-modda „Jinoyat ierarxiyasida yuqori lavozimni egallash“ kiritilgan boʻlib, ushbu moddada 5 million rublgacha jarima solish bilan 8 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish, jinoiy hamjamiyat yaratish yoki unga rahbarlik qilish, jinoiy uyushmalar yigʻilishlarida qatnashish esa 20 yilgacha jazolanishi nazarda tutilgan. Ushbu modda boʻyicha birinchi marta oʻsha yilning may oyida Tomskda hibsga olingan „Kolya Tomskiy“ nomi bilan tanilgan qonundagi oʻgʻri Nikolay Nikolayevich Kuzmichev jinoiy javobgarlikka tortilgan.

Yana qarang 
 Rossiyada uyushgan jinoyatchilik

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
  
 
 
 
 
 

Jinoiy jargon
Uyushgan jinoyatchilik
Qonundagi oʻgʻrilar
Qamoqxona kastalari
Jinoiy submadaniyatlar