MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Deytron

Deytron (deyton) — vodorod izotopi (deyteriy) yadrosi; 2N, D yoki d bilan belgilanadi. Atom yadrolari ichida eng oddiysi, ikki nuklon (1 proton va 1 neytron) dan tuzilgan. D.ning massa soni  A= 2, zaryadi Z= 1. Massasi 2,014102 atom massasi birligiga teng; nuklonlarning bogʻlanish energiyasi YE6og = 2,22452±0,00010 MeV, elektr momenti (2,738+0,014)-Yu-27 sm2, magnit momenti s=0,857411±0,000019 yadro magnetonpgen, toʻla spini j=h. Proton va neytronni D.da yadro kuchlari tutib turadi, bogʻlanish energiyasi kichik, shuning uchun D. xossalarini oʻrganib, boshqa yadrolarning xossalari haqida toʻliq maʼlumot olish mumkin. Yadro reksiyalarida koʻplab qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Deych

Aleksandr Iosifovich Deych [1893.2(14).5, Kiyev - 1972.8.4, Moskva] — rus yozuvchisi, adabiyotshunos, tarjimon. Prof. (1922), filol. fanlari doktori (1945). Kiyev universiteti tamomlagan (1917). "Jahon adabiyotida Don Juan tipi" (1911), "Prometey haqida mif" (1912), "Doktor Faust tarixi", "Jovanni Bokkachcho" (1913) kabi ilmiy kitoblari, "Amundsen" (1936), "Fritof Nansen" (1936, L. Bat bilan hamkorlikda) va "Taras Shevchenko" (1939) biografik qissalari nashr etilgan. Deych Ikkinchi jahon urushi davrida Toshkentda Informbyuro vakili boʻlib ishlagan va Oʻrta Osiyo universitetida dare bergan. D. faoliyatida oʻzbek adabiyoti va sanʼati, ayniqsa, Alisher Navoiy, Oybek ijodi yetakchi urin egallaydi. "Alisher Navoiyning gʻoyaviy dunyosi", (1968; Oybek bilan hamkorlikda) asarida buyuk oʻzbek shoiri va mutafakkiri Navoiy asarlaridagi zamon va makon, birlik va umumiylik, bilish nazariyasi kabi falsafiy mushohadalar talqin qilingan. "Bugungi kun va oʻtgan kun" (1969) kitobidagi "Oʻzbekistan qalbi" (asosan Oybek haqida) maqolasida oʻzbek adabiyoti va madaniyati yuksak baxrlangan.

Manbalar

Adabiyot 
 Abror Hidoyatov, M.— L., 1948; Oʻzbekistan qalbi: Adabiy-tanqidiy maqolalar, T., 1983.

Rossiyalik yozuvchilar
Adabiyotshunoslar
Dekabr qurolli qoʻzgʻolonlari

Dekabr qurolli qoʻzgʻolonlari (1905) — Rossiyada 1905—07 yillar inqilobi davrida Rossiyaning bir qator shaharlari (Moskva, Krasnoyarsk, Novorossiysk, Sormovo, Kronshtadt, Chita, Motovilixa va b.)da podsho huku-matiga qarshi koʻtarilgan chiqishlar. Podsho hukumati tomonidan bostirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekada

Dekada (yunoncha „dekas“ – „oʻnlik“) – 1) oʻn kunlik vaqt. Qadimgi Misrda vaqt oʻlchov birligi. Fransiyada 18-asr oxirida fransuz burjua inqilobi davrida hafta oʻrnida qoʻllanilgan;

2) fizikada – chastota intervali (oraligʻi) birligi; ikki chastota (ft va f2) oraligʻidagi intervalga teng.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekadentlik

Dekadentlik (lotincha: decsdentis — ta-nazzul) — 19—20-asrlarda Yevropa madaniyatidagi inqiroziy holatni umumiy tarzda ifoda etgan nom. Tanazzulga yuz tutishlik, umidsizlik kayfiyati, hayotdan bezishlik, yolgʻizlanib qolganlik kabi hissiyotlarda oʻz aksini topgan. D.ka xos bir qator xususiyatlar modernizmga ham xosdir. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida roʻy bergan jiddiy oʻzgarishlar, yangilanishlar, inqilobiy jarayonlarning yetilishi ijtimoiy voqelikda ziddiyatlarni kuchaytirdi. Eskilik va yangilik oʻrtasidagi kurash avj oldi. Bunday holatni koʻrgan ayrim madaniyat, xodimlari, ijodkorlar tarix, tabiat, inson tanazzulga yuz tutmoqda, degan fikrga keldilar. Ular oʻz asarlarida ana shu tanazzul, inqiroz sabablarini, inson boshiga tushgan tashvishlar, qiyinchiliklarni aks ettirishni maqsad qilib qoʻydilar. Natijada sanʼat sohasida modernizmning yangi yoʻnalishi D. paydo boʻldi.

Dekadentlar murakkab va qaramaqarshi hodisalarni tarixni buzuvchi kuch, deb qaradilar. Ular insonni jamiyatdan, siyosatdan va b. jarayonlardan xoli boʻlgan tabiatli individ sifatida baholadilar. Shunda inson hech bir jamiyatga qaram boʻlmagan ozod insonga aylanadi. Boshqacha aytganda, individ estetikasining ajralmas qismi sifatida shaxs erkinligi vujudga keladi. D. estetikasidagi bu qarash sanʼat, adabiyot va ijodiy jarayonga munosabatda ham oʻziga xoslikni yuzaga keltirdi. Dekadentlar adabiyotni siyosatdan xoli qilish gʻoyasini ilgari surdilar va buni ijod erkinligi deb hisobladilar. Shu bois D. sanʼatkorlari asarlaridagi inson koʻproq individ sifatida namoyon boʻladi, ular qahramonlarining shaxsiy xususiyatlari, hayoti tafsilotlari boʻrtib koʻzga tashlanadi.

D. dastlab fransuz adabiyotida yaqqol namoyon boʻlgan. "Laʼnati shoirlar" deb nom qozongan P. Verlen, A. Rembo, S. Mallarme kabi shoirlar yetakchilik qilgan simvolizm oqimiga D. nihoyatda kuchli taʼsir etdi. Keyinchalik P. Valeri, P. Klodel, P. For va b. asarlarida rivojlantirildi. O. Uayld (Angliya), M. Meterlink (Belgiya), R. Rilke (Avstriya), M. Prust (Fransiya) kabi 20-asrning 80—90-yillari adiblari ijodida ham aks etdi.

Italiyada D. lirik shoir J. Paskoli sheʼriyatida koʻzga tashlanadi. Uning ijodi uchun mistik kayfiyat, simvolizm bilan hamohanglik xos. 1900-yillarda D. taʼsirida Italiyada kuch-qudratga sigʻinishlik va urush oldidagi qoʻrquv kayfiyatidagi yangi oqim paydo boʻladi (G. Gotssano, M. Moretti, F. Martini va b.). D. boshqa qator mamlakatlarga ham yoyiladi. Mas, Germaniyada shoir S. George toʻgaragi paydo boʻlali. Bu toʻgarak aʼzolari ijodida Nitsshe gʻoyalari ruhidagi afsonaviylik hissiyoti ustunlik qiladi. Rossiyada D. simvolizm oqimiga mansub shoirlar ijodida oʻz aksini topadi, lekin bulardagi D. ekspressionizmga ancha yaqinlashib keladi.

Hayotdan qoniqmaslik, uning achchiq saboklari, yomonliklarga qarshi tinimsiz kurash, mavjud talabga javob bermaydigan narsalarni rad qilish kabi dekadentlarga xos boʻlgan xususiyatlar hozirgi ham jahon adabiyotida oʻz ifodasini topmoqda.
Dekan

Dekan (lot. decanus — oʻn boshi) — oliy oʻquv yurtida fakultet rahbari. Oʻzbe-kistonda oliy oʻquv yurti rektori buyrugʻi bilan prof. yoki tajribali dotsentlardan tayinlanadi. D. fakultetdagi oʻquv, taʼlimtarbiya va ilmiy ishlarni boshqaradi, fakultet ilmiy kengashining raisi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Taʼlim
Dekan madaniyati

Dekan madaniyati - Hindiston dagi ilk dehqonchilik yodgorliklari (mil. av. 2-ming yillik). Hind olimlari D.m.ni 3 arxeologik majmua (Ahor, Jorva va Navdatoli)ga boʻlib oʻrgangan. Majmualar topilmalardagi naqshlari xususiyatlari bilan bir-biridan farq qiladi. Qabilalarning xoʻjalik qayotida dehqonchilik va chorvachilik asosiy oʻrinni egallagan. Jez va misdan yasalgan bolta, xanjar, randa, zeb-ziynat buyumlari, idishlar koʻp tarqalgan. Jorva va Navdatoli majmuasida chaqmoq toshdan ishlangan geometrik shaklli qurollar (qirgʻich, segment, trapetsiya, taxtacha va b.) ham mavjud. Sopol idishlar kulolchilik charxlari yordamida tayyorlangan. Metall ishlash ustaxonalarining qoldiqlari bor. D.m. qabilalari Harappa madaniyatita mansub aholi bilan iqtisodiy va madaniy aloqada boʻlganlar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekan yassitogʻligi

Dekan yassitogʻligi (sanskritcha dakshina patxa — janubiy mamlakat) — Hindiston ya. o.ning katta (ichki) qismidagi yassitogʻlik. Xindiston Respublikasi hududida, Narbada daryosidan jan.da. Mayd. 1 mln. km. Oʻrtacha balandligi gʻarbida 900 m, sharqida 600 m. Relyefi bir oz oʻr-qirli tekislik. Asosan metamorfik va otqindi jinslar, ohaktosh va qumtoshlardan tarkib topgan. Geologik jihatdan D. ya. Hindiston platformasining bir qismidir. D. ya.ning balandlashgan chekkalari Gʻarbiy Gat va Sharqiy Gat togʻlaridan iborat. Ular Arabiston dengizi va Bengaliya qoʻltigʻi sohillariga tik yon bagʻir bilan tushgan. Foydali qazilmalardan temir rudasi, mis, marganets, volfram, oltin va toshkoʻ-mir bor. D. ya.ning oʻrta kismidan oqadigan daryolarning vodiylari juda keng . Asosiy daryolari: Godavari, Krishna, Kaveri, Narbada. Iqlimi subekvatorial mussonli iqlim, yozi sernam, bahori yogʻinsiz. Yillik oʻrtacha yogʻin markaziy qismida 500–700 mm, Fapbiy Gat togʻlarida 2000–3000 mm. Eng issiq oy — mayning oʻrtacha temperaturasi 29— 32°, yanvarniki 21—24°. Koʻproq savanna oʻsimliklari oʻsadi. D. ya.ning 60% maydoni haydaladi, 10—15% hududni oʻrmonlar tashkil qiladi. Bandipur qoʻriqxonasi, bir necha milliy parklar tashkil etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekarboksillanish

Dekarboksillanish - organik kislotalarning karboksil guruhidan yoki bu kislotalar tuzlarining karboksilat guruhlaridan SO2 ajralish reaksiyasi. D., odatda, kislotalar yoki ishkrrlar ishtirokida amalga oshadi. Mas, natriy atsetatni natriy ishkrri ishtirokida qizdirilsa SO2 ajraladi va metan hosil boʻladi. Karbonat kislotaga soʻndirilgan ohak va natriy ishqori qoʻshib qizdirilganda tegishli uglevodorod xreil boʻladi. Murakkab efirlarning D.i ham asoslar (alkogolyatlar, aminlar va b.) taʼsirida spirtli (suvli) eritmalarda roʻy beradi. Turli modda almashinish jarayonlarida fermentativ D.ning ahamiyati katta. Bakteriya va jonivorlarda aminokislotalarning fermentativ D.i keng tarqalgan. Organizmda D. reaksiyasini maxsus fermentlar — dekarboksilazalar tezlatadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
René Descartes

Rene Dekart (Descartes) (; 1596.31.3, Lae, Turen — 1650.11.2, Stokgolm) — fransuz faylasufi, matematigi, fizigi, fiziologi. La-Flesh iyezuit kollejida taʼlim oldi, yunon va lotin tillarini, mat. va falsafani oʻrgandi. 1629-yilda Niderlandiyaga koʻchib bordi, fan bilan shugʻullanadi. Qirolicha Xristina taklifi bilan 1649-yilda Shvetsiyaga boradi va oʻsha joyda vafot etadi. Dekart falsafasi uning mat.si, kosmogoniyasi, fizikasi bilan bogʻliq. Mat.da analitik geometriya asoschilaridan biri (toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimi uning nomi bilan ataladi), oʻzgaruvchi miqdor va funksiya tushunchasini bergan ("Geometriya", 1637), bir qancha algebra belgilarini joriy qilgan. "Dioptrika" (1637) asarida yorugʻlik nurining ikki muhit chegarasida sinishi haqidagi qonunni bayon qilgan. Harakat miqsorining saqlanish qonunini taʼriflagan. Osmon jismlarining yuzaga kelishi va harakati materiya zarralarining uyurma harakatidan deb tushuntiruvchi nazariya (Dekart uyurmalari) muallifi. U fiziologiyaga oid bir qancha tajribalar oʻtkazdi va birinchi boʻlib shartsiz refleks haqidagi tasavvurni yaratdi. Dekart fazo materiya bilan toʻla, materiyasiz fazo yoʻq, deb tushundi. Dekart falsafasi asosida jon va tana, "fikrlovchi" va "koʻlamli" substansiya dualizmi yotadi. Materiyani koʻlam (yoki fazo) ga tenglashtirgan, harakatni jismlarning oʻz joyini oʻzgartirishidan iborat deb bilgan. Dekart fikricha, harakatning umumiy sababchisi xudo boʻlib, u materiya, harakat va osoyishtalikni yaratgan. Inson jonsiz aʼzoi badanni tafakkurga va irodaga ega boʻlgan jon bilan bogʻlab turadi. Dekart falsafasi xudo, jism va jondan iborat uchta tugʻma gʻoya bor degan qoidaga asoslanadi. U xudoning mavjudligini, tashqi olamning realligini isbotlashga harakat qilgan. Dekart gʻoyasiga koʻra, insonning mohiyati uning fikrlashidadir. "Fikrlayapman, demak mavjudman" degan fikri shundan kelib chiqqan. Uning fikricha, ilmda ishonchli, isbotlangan, tajri-bada tekshirilgan dastlabki asos ikki yoʻl bilan — birinchisi induksiya va analiz orqali, ikkinchisi — deduksiya va sintez orqali izlab topiladi. Dekart ikkinchi yoʻlni maʼqul yoʻl deb hisoblaydi. U inson akl-idrokining bilish jarayonidagi oʻrniga yuksak baho beradi. "Har bir xulosaga shubha bilan qarash kerak", deydi u. Har jihatdan ratsional-faylasuf boʻlgan Dekart 17—18-asr falsafasi va fani taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi. Uning falsafa va tabiatshunoslikka oid taʼlimotlari taʼsirida vujudga kelgan ilmiy maktablar majmuasi karteziychilik falsafasi nomi bilan mashhur boʻldi. Asosiy asarlari: "Geometriya" (1637), "Metod haqida mulohazalar" (1637), "Falsafa asoslari" (1644) va boshqa

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
8-sinif Geometriya darsligi."Oʻzbekiston" nashriyoti, 2019-yil. 100-bet
Dekart koordinatalar tizimi

Dekart koordinatalar tizimi — tekislik yoki fazodagi toʻgʻri chiziq koordinatalar tizimi. Rene Dekart kiritgan (1637). Bir nuqta (koordinatalar boshi) dan oʻtadigan ikki  va  oʻq (tekislikda) yoki uch  va  oʻqdan (fazoda) iborat. Bunda koordinata oʻqlariga qoʻyiladigan uzunlik birliklari oʻzaro teng boʻladi. Koordinata oʻqlari oʻzaro tik boʻlgan Dekart koordinatalar tizimi toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimi deb ataladi. Dekart koordinatalar tizimi deganda koʻpincha aynan shu tizim tushuniladi, umumiy Dekart koordinatalar tizimi esa affin koordinatalar tizimi deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dekart ovali

Dekart ovali — tekislikdagi yassi egri chiziq. R. Dekart oʻzining "Geometriya" (1637) asarida bayon qilgan. Paskal chigʻanogʻi D. o. ning xususiy holidir. D. o. optikada keng qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekart yaprogʻi

Dekart yaprogʻi - tekislikdagi yassi egri chiziq. Toʻgʻri burchakli dekart koordinatalar tizimipa x3+y2—3axy=0 tenglama bilan ifodalanadi. D. ya. koordinatalar boshidan oʻtib, koordinatalar oʻklariga urinadi. Koordinatalar boshi D. ya.ning tugun nuqtasi, x+u+a=0 toʻgʻri chiziq esa uning asimptotasi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekatron

Dekatron [yun. deka — oʻn va (elek) tron] — oʻnta katod guruhi boʻlgan ion asbob; oʻrtasida anod va katod joylashgan gaz aralashmasi (vodorod, geliy, neon) toʻldirilgan ballondan iborat. Elektr impulslarni hisoblashda va elektr zanjirlarni uzib-ulashda foydalaniladi. Ishi elektr impulsi taʼsirida anod va katod orasidagi gazda vujudga keladigan razryadning bir tomonga — bir katoddan ikkinchisiga (birinchisidan ikkinchisiga, ikkinchisidan uchinchisiga va h. k., oʻninchi impulsdan keyin D. dastlabki hola-tiga qaytadi) siljishiga asoslangan. D. hisoblash va oʻlchash texnikasida, yadro va sanoat elektronikasi va b.da qoʻllanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklamatsiya

Deklamatsiya (lot. declamatio — notiqlik mashqi) — badiiy oʻqish, notiqlik sanʼatining muhim turlaridan biri. Sharqda D. qadimdan rivojlangan. Xitoy, Hind podsholari, Xorazmshohlar, sugd, sak xonlari saroylarida D. ustalari ishlagan. Oʻzbek xonliklari hududida ham D. sanʼatining mohir ustalari (maddoxlar, qissaxonlar, dostonchi, ertakchi va otinlar) yashab ijod etgan. Saroylarda tez-tez uyushtirib turilgan sheʼrxonlik ham aslida D.ning bir koʻrinishidir. 17—18-asr gʻarb mumtoz teatrida D. tushunchasi aktyorlik ijro vositalarini umumlashtirgan. 18-asr oxiri — 19-asr boshlari teatrdagi romantizm va realizm oqimlari klassitsizm qonunlaridan voz kechdi. Romantizm aktyor ijrochiligidagi ilhom hissiyot erkinligini, realizm nutq va aktyorning sahnadagi xatti-harakati tasvirlanayotgan qahramonning oʻziga xos xususiyatlarini boʻysundirdi. Keyinchalik D. soxta, sunʼiy nutq usuli tushunchasini bildiradigan boʻlib qoldi. K. Stanislavskiy D.ga aktyorlik sanʼatining quruq, soxta koʻrinishlaridan biri sifatida qaradi, hayot haqiqatiga asoslangan obraz yaratish yoʻlida D.ga qarshi kurashishga chaqirdi. Estradadagi badiiy asarlarni oʻqish keng qamrovli oʻziga xos sanʼat boʻlib, D. ning zamonaviy koʻrinishlaridan deyish mumkin.

Muhsin Qodirov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklaratsiya

Deklaratsiya (lot. declaratio — maʼlum qilaman, eʼlon qilaman) — 1) bir yoki bir necha xukumatlar, siyosiy partiyalar, xalqaro yoki jamoat tashkilotlarining dasturiy hujjat, muhim xalqaro voqea, qonun va h.k.ni umum eʼtiboriga yetkazuvchi bayonoti; umumsiyosiy prinsiplarni tantanali ravishda eʼlon etish (mas, Inson huquklari umumjahon deklaratsiyasi, Oʻzbekistan Respublikasi Mustaqillik deklaratsiyasi); 2) soliq toʻlovchining daromadlar xususiyati va miqdori toʻgʻrisida bayon qilishi; 3) pochta bilan mamlakat tashkarisiga yuboriladigan pul va qimmatbaho paketlarga ilova qilinadigan hujjat; 4) chegaradan oʻtuvchi shaxs oʻzida buyumlar, qimmatbaho narsalar va h.k. borligi va ular miqdori toʻgʻrisida bojxonaga topshiradigan maʼlumot (qarang Bojxona deklaratsiyasi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deklinator

Deklinator (lotincha: declino — ogʻaman) — magnit ogʻishlarining bir kecha-kunduzdagi oʻzgarishlari (variatsiyalari) ni kuzatish uchun moʻljallangan asbob. Yer ostida oʻtkaziladigan konchilikka doyr oʻlchash va suratga olish ishlari (marksheyderlik ishlari majmui) ni bajarishda ham qoʻllanilishi mumkin. Ishi magnitning elektr-magnit xossalariga asoslangan (qarang Magnitometr).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekompensatsiya

Dekompensatsiya (de... va lot. compensatio — baravarlash) — kasallik tufayli roʻy bergan oʻzgarishga organizm moslashuvining, yaʼni kom-pensatsiyaning buzilishi sababli bi-ror aʼzo yoki aʼzolar sistemasi yoxud butun organizm faoliyatining izdan chiqishi. Biror kasallik yoki jarayonning avj olishi jismoniy zoʻriqish yoki organizmning oʻta toliqishi, haro-ratning taʼsiri, turli shikastlanishlar, shuningdek, asosiy kasallikka yoʻldosh kasalliklar va h. k. tufayli roʻy beradi. Klinik amaliyotda qon aylanishi, yurak D.si (yurak poroklarida shish va toʻqimalar gipoksiyasp) koʻproq kuzatiladi (mas, yurak klapanlarining poroklarida organizm koʻproq ish bajarganda koʻriladigan yurak D.si).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekompression kasalliklar

Dekompression kasalliklar — atrof muhitda bosimning tez oʻzgarishi natijasida roʻy beradigan kasallik holati. Asosan uchuvchilarda, gʻavvoslarda va kessonda ishlovchilarda (kesson kasalligi) uchraydi. Ancha yuqori bosimli muhitdan birmuncha past bosimli muhitga birdan oʻtilganda toʻqimalarda erigan azot pufak-pufak boʻlib ajralib chiqadi. Bu D. k.ga sabab boʻladi. D. k.ning ogʻir-yengilligi organizmning individual xususiyatiga, bosimning oʻzgarishi darajasiga va havoda yoki suv ostida qancha vaqt boʻlishga, gaz pufakchalarining miqdori va qayerda joylashganligiga bogʻliq. D. k. belgilari: muskul, boʻgʻimlar va toʻsh osti ogʻriydi, badan qichishadi, yoʻtal tutadi, vegegativ nerv sistemasi, tomirlar va miya faoliyati buziladi, periferik nervlarga shikayet yetadi. Bemorning rangi oʻchib, terlaydi, koʻngli aynib qusadi, boshi aylanadi, hushdan ketadi. Sovqotganda, qon aylanishi buzilganda ogʻriq zoʻrayali. Bemorning umumiy ahvolidan kelib chiqqan holda davo buyuriladi, koʻproq yurak-tomir va nafas aʼzolari faoli-yatini yaxshilaydigan doridarmonlar beriladi. Dekompressiya tufayli roʻy bergan holatlar har birining kelib chiqish sababi va rivojlanishiga ka-rab, uni D. k.ning alohida turi deb farqlanadi

Yana qarang
Balandlik kasalligi, Kesson kasalligi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekoratsiya

Dekoratsiya ( – „bezayman“) – teatrda sahnani, kinematografiyada film suratga olinadigan joy – maydon, pavilonni spektakl, film mazmuniga moslab bezash. Dekoratsiya yaratishda rassomlik, haykaltaroshlik, meʼmorlik, voqelik joyini loyihalash sanʼati, yoritish va boshqa vositalardan foydalaniladi. Dekoratsiya yaratish dekoratsiya sanʼati deb ataladi. Teatr dekoratsiyasi sanʼati va kino dekoratsiyasi sanʼati turi bor.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

 
Ssenografiya
Dekret

Dekret (lot. decretum — farmon, qaror) — oliy hokimiyat yoki boshqaruv organi chiqargan va qonun kuchiga ega boʻlgan qaror. Dastlab "D." iborasi qad. Rimda ishlatilgan. Sobiq SSSRda 1936-yilgacha davlat hokimiyati oliy organlarining eng muhim hujjatlari "D." nomi bilan atalgan. Hoz. Fransiyada D.ni prezident va bosh vazir chikaradi, bunda prezident D.i bosh vazir yoki tegishli vazir imzo chekkandan keyin yuridik kuchga ega boʻladi. Fransiya konstitutsiyaviy tizimini qabul qilgan Afrikadagi bir necha davlatlarning prezidentlari ham D. chiqaradi. Angliya-saksoniya huquqiy tizimi mamlakatlarida ayrim sud qarorlari D. deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dekstrinlar

DEKSTRINLAR (S6N10O5)„ - kraxmal va glikogen gidrolizlanganda (chala parchalanganda) hosil boʻladigan mahsulotlar. Gidrolizning boshlangʻich bosqichida yod taʼsirida koʻk rang beradigan amilodekstrinlar, soʻngra eritrodekstrinlar (yod taʼsirida qizil-qoʻngʻir rang beradi) va maltodekstrinlar (yod taʼsirida boʻyalmaydi) hosil boʻladi. D. gidrolizining keyingi bosqichlarida disaharidlar, asosan maltozalar, soʻnggi mahsulot sifatida monosaharidlar hosil boʻladi. Suvda eriydi. Toʻqimachilikda, gugurt i.ch. da, bosmaxona va poyabzal sanoatida yopishtiruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Delavarlar

Delavarlar (oʻzlarini lenape deb atashadi) — indeys xalqi. AQSH (Nyu-York, Viskonsin, Kanzas, Oklaxoma shtatlari, 3 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari) da va Kanada (Ontario viloyatining jan.dagi rezervatsiyalarda, 1 ming kishi) da yashaydi. Algonkin tili guruhiga kiradi. Hozir ingliz tilida soʻzlashadi. D. ovchilik, baliqchilik va dehqonchilik bilan shugʻullanishadi. Qadimda qabilaning afsonaviy tarixi yozilgan piktografik (harf oʻrnida rasm ishlatish) yozuvidan foydalanishgan. Dindorlari — protestantlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aborigenlar
Delagoa

Delagoa — Hind okeanidagi qoʻltiq, Afrikaning sharqiy sohilida. Uzunligi 112 km, kengligi 25—40 km. Chuq. 16 m gacha. Sohillari oʻrmon bilan qoplangan, botqoqlashgan pasttekislik. Daryolarning quyilish joyida qulay buxtalar vujudga kelgan. Eng yirik porti — Maputu (Mozambik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Delakrua Ferdinand Viktor Ejen

DELAKRUA (Delacroix) Ferdinand Viktor Ejen (1798.26.4, Sen-Moris, Parij yaqinida — 1863.13.8, Parij) — fransuz rassomi, progressiv romantizmning yirik namoyandasi. D. ijodida yangi usullarni dadil qoʻllab toʻyingan koloritga, dadil boʻyoq surtmasi, yorqin nursoya keskinligiga ega boʻlgan rangtasvir tizimini yaratdi; asarlarida erksevarlik gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan faol harakat va joʻshqin ruhni aks ettirdi ("Barrikadada Ozodlik", 1830). D.ning boy ijodiy fantaziyasi, ehtirosi Sharq mavzuidagi tarixiy va klassik hamda zamonaviy adabiy asarlarga ishlagan kartinalarida aniq namoyon boʻldi ("Jazoirlik ayollar", 1833—34; "Marokkodagi yahudiycha toʻy", 1839 va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grazia Deledda

Grazia Maria Cosima Damiana Deledda (27-sentyabr 1871, Nuoro, Sardiniya — 15-avgust 1936, Rim) — italyan adibasi. Ijodi 19-asr oxirida italyan adabiyoti, operasi va tasviriy sanʼatida vujudga kelgan realistik yoʻnalishning verizm oqimiga yaqin. Deledda roman va qissalari Sardiniya dexdonlari va baliqchilari hayotiga bagʻishlangan ("Sardiniya hikoyalari", 1894). Deleddaning "Elias Portolu" (1903), "Kul" (1904), "Vatan sogʻinchi" (1905), "Ona" (1920) asarlari ruhiy kechin-malarga boy, oʻzi tugʻilgan joy tabia-tini lirik tasvirlagan. Nobel mukofoti laureati (1926).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1871-yilda tugʻilganlar
27-sentyabrda tugʻilganlar
1936-yilda vafot etganlar
15-avgustda vafot etganlar
Léo Delibes

Clément Philibert Léo Delibes (; 1836.21.2, Sen-Jermen dyu-Val — 1891.16.1, Parij) — fransuz kompozitori, balet janri isloqotchisi. Parij konservatoriyasida taʼlim olgan (1848—53) va shu yerda prof. (1881 y.dan). Fransiya instituti (akademiyasi)ning aʼzosi (1884 y.dan). Uning "Jilgʻa" (Minkus bilan hamkorlikda, 1866), "Koppeliya" (1870), "Silviya" (1876) baletlarida sahnaviy raqs dramatik teatrga xos vositalari bilan toʻldirildi, musiqa uslubi simfonizm tamoyillari bilan boyidi. Hajviy "Qirol shunday degan" va lirik-dramatik "Lakme" (1883) operalari dunyo teatrlarida muntazam ijro etiladi. D.ning "Lakme" va "Koppeliya" asarlari Navoiy teatriaya 1947 y.dan beri sahnalashtirilmoqda.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Klassik musiqa
Bastakorlar
Delisting

Delisting (ing. delisting) - fond birjasida qimmatli qogʻozlarni sav-do roʻyxatidan chiqarish. Ekspert tek-shiruvlarida ularning taʼminoti aniqlangandan keyingi qaror tarzda qoʻllaniladi, bu qimmatli qogʻoz savdoga qoʻyilmaydi va ular listing imtiyozlaridan tamomila mahrum boʻladi. Agar qimmatli qogʻozlar sotuvda qolmagan boʻlsa (firma qaytarib olsa yoki yangisiga almashtirgan boʻlsa), kompaniya aktivsiz qolsa yoki bankrot boʻlsa, qimmatli qogʻozlar oshkora joylashtirish maqbul boʻlmagan kichik hajmga ega boʻlsa, kompaniya listing kelishuvini buzsa D. qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil