MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Depozit bank

Depozit bank — asosan depozit (omonat)larni jalb etish hisobiga bank operatsiyalarini amalga oshiruvchi bank (yana qarang Banklar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depozitariy

Depozitariy - 1) depozitlar ishonib topshirilgan jismoniy yoki yuridik shaxs. D. fond bozoridagi kimmatli qogʻozlar (aksiya, veksel, sertifikat va b.)ni joylashtirish, saqlash va hisobga olish, muomala harakatlarini qayd etish bilan bogʻliq ishlarni amalga oshiriladi (aksiyadorlik ja-miyatlariga, brokerlik idoralariga, investitsiya fondlari va b.ga xizmat koʻrsatadi). Oʻzbekistonda birinchi D. ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati shaklidagi "Vaqt" milliy depozitariysi 1994-yil 8 iyunda tashkil qilingan. 2001-yilda Toshkent sh. va viloyatlarda 19 D. ishladi; 2) xalqaro shartnomaning asl (haqiqiy) matnini saqlayotgan davlat yoki xalqaro tashkilot.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqtisodiyotga oid chala maqolalar
Depozitor

Depozitor — 1) depozit egasi; 2) muayyan tashkilotning biror sababga koʻra ilgari toʻlamagan pul summasini toʻlashi lozim boʻlgan jismoniy yoki yuridik shaxs.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deponent

Deponent (lot. deponentus — joylayman) — kredit muassasasi (bank)ga pul yoki qimmatli qogʻozlarni saqlash uchun topshirgan jismoniy va yuridik shaxs. Oʻziga tegishli pul daromadi yoki toʻlovlarni oʻz muddatida olmagan shaxs. Bu mablagʻlar uni saqlayotgan korxona va tashkilotga nisbatan D. boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deport (birja)

Deport (frans. deport) — birjada qimmatli qogʻozlar narxini pasaytirish yoʻli bilan foyda olishni koʻzlab ish yuritadigan olibsotarlar tomonidan maʼlum muddatga tuziladigan bi-tim. Uning aksi — report. Bunday shaxslar, mas, aksiya savdosida aksiyalarni maʼlum bir muddatdan keyin kelishilgan narxlarda sotish haqida bitim tuzib, shu muddatga qadar aksiyalarni arzonroq narxlarda sotib olishni moʻljallaydi. Muddat oʻtgach, aksiyalar narxi oshgan takdirda bitim tuzgan tomon aksiyalarni yuqori narxda sotib, kurs farqidan foyda kuradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Depressiya (tibbiyot)

Depressiya (tibbiyotda) — oʻziga ishonmaslik ruhidagi gʻamginlik, tushkunlik kayfiyati, umidsizlik, tasavvurlarning bir "qolip"ga tushib qolishi, xohish-istakning kamayishi, harakatlarning chegaralanishi. Koʻpgina ruhiy kasalliklarda kuzatiladi. Surunkali oʻta toliqish, ruhiy ozor yetkazadigan sharoit (holdan toyish depressiyasi), gʻam-gʻussa (reaktiv depressiya) depressiyaga sabab boʻlishi mumkin. Depressiya alomatlari turlicha namoyon boʻladi. Baʼzi turlarida fikrlash, savollarga javob qaytarish, baʼzan hatto harakat qilish qiyinla-shadi. Bemor gʻamgin koʻrinadi, ayni vaqtda ishtahadan qolib, ozib ketadi, yurak urishi va qon bosimi oʻzgaradi, boshi ogʻriydi, qabziyat boʻladi, terisi qurishib qoladi yoki ter bosadi; ayollar hayz koʻrmaydi; uyqusi buziladi; ish qobiliyati pasayadi. Depressiyaning baʼzi turlarida bemor oʻzini irodasizlikda ayblaydi, kasallikka, azobuqubatlarga duchor boʻldim deb oʻylaydi, oilasi uchun keraksiz kishi, gunohkor deb hisoblaydi va hokazo. Depressiya holati moddalar almashinuvining buzilishi va endokrin kasalliklar bilan birga kechadi. Depressiya holati kuzatilgan kishi oʻzini oʻzi oʻldirishga urinishi mumkin, shuning uchun bemorga koʻzquloq boʻlib turish kerak. Davo choralari kasallik alomatlariga qarab buyuriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deputat soʻrovi

Deputat soʻrovi (interpellyasiya) — parlament deputatining hukumatdan yoki ayrim vazirdan hukumatning umumiy siyosati masalalari boʻyicha yoki muayyan tadbirlar boʻyicha rasmiy tu-shuntirishni talab qilish huquqi. Oʻzbekistan Respublikasida barcha tizimdagi deputatlar tegishli organlarga va mansabdor shaxslarga soʻrov bilan murojaat qilish xuquqiga egadir. Bu huquq Oʻzbekiston Respublikasining "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonuni (1995 yil 6 may)da belgilab qoʻyilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deputatlarning fraksiyalari, bloklari va guruhlari

Deputatlarning fraksiyalari, BLOKLARI VA GURUHLARI -deputatlarning oʻzaro kelishuv asosida tashkil topgan birlashmalari. Deputatlar siyosiy karashlari, kasbi, qiziqishlari boʻyicha rasmiy fraksiyalar, bloklar, doimiy va muvaqqat deputatlar guruhlariga birlashishlari mumkin. Oʻzbekistan Respublikasida D. f. b. va g. faoliyati "Oʻzbekistan Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonunda (1995-yil 6-may) va "Oʻzbekistan Respublikasi Oliy Majlisining reglamenti"da (1995-yil 5-may) belgilab berilgan. [[Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisida roʻyxatga olingan 4 ta fraksiya (Oʻzbekiston Xalq demokratik partiyasi, Fidokorlar milliy demokratik partiyasi, "Adolat" sotsial-demokratik partiyasi, Milliy tiklanish demokratik partiyasidan saylangan deputatlar fraksiyalari) va 2 ta blok (Saylovchilarning tashabbuskor guruhlaridan saylangan deputatlar bloki va hokimiyat vakillik organlaridan saylangan deputatlar bloki) bor (yana qarang [[Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deputatning daxlsizligi

Deputatning daxlsizligi - demokratiya prinsipi; unga kura, davlat hokimiyati vakolatli organining deputati shu organning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oʻzbekistonda D.d. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (88- modda) va OʻzRning "Oʻzbekiston Respublikasida deputatlarning maqomi toʻgʻrisida"gi qonuni (1995-yil 6 may) bilan mustahkamlangan. Qonunga koʻra, Oliy Majlis deputati — Oliy Majlisning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Oliy Majlis Kengashining; Joʻqorgʻi Kenges deputati — Oʻzbekistan Respublikasining butun xududida Joʻqorgʻi Kengesning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — Joʻqorgʻi Kenges Raisining; viloyat, tuman, shahar Kengashining deputati esa tegishli hududda tegishli Kengashning , sessiyalar oraligʻidagi davrda esa — qokimning yoki hokim vazifasini ijro etuvchi mansabdor shaxsning roziligisiz jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan maʼmuriy javobgarlikka tortilishi mumkin emas. Oliy Majlis deputatiga nisbatan jinoiy ish faqat OʻzR Bosh prokurori tomonidan, Joʻqorgʻi Kenges deputatiga nisbatan — OʻzR Bosh prokurori yoki Koraqalpogʻiston Respublikasi prokurori tomonidan; viloyat va Toshkent sh. Kengashining deputatiga nisbatan jinoiy ish tegishli viloyat, Toshkent sh. prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan, tuman, shahar Kengashining deputatiga nisbatan esa — tegishli tuman, shahar prokurori yoki yuqori turuvchi prokuror tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Oliy Majlis va Joʻqorgʻi Kenges deputatini majburan keltirish, ushlash, shuningdek, uning shaxsiy buyumlarini, yuki, transport, uy-joyi yoki xizmat xonasini koʻzdan kechirishga yoʻl qoʻyilmaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
De rada Iyeronim

DE RADA (De Rada) Iyeronim (1814.29.11 — Makkya-Albanese, Kozensa, Italiya — 1903.28.2) — alban shoiri, olim, siyosiy arbob. Alban romantizmining asoschisi. 1848—49 y.lardagi italyan xalqining milliy ozodlik harakatida qatnashgan. "Milosao qoʻshiqlari" (1836), "Albancha qoʻshiq" (1866), "Baxtsiz Skandarbeg" (1886) dostonlarida alban xalqining mustaqillik uchun kurashini kuylagan. Bundan tashqari, "Alban tili grammatikasi", "Qadimiy alban tili", "Alban tilining oʻziga xos xususiyatlari" kabi ilmiy asarlari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deratizatsiya

Deratizatsiya ( — kemiruvchilarni qirish) — yuqumli kasalliklarni tarqatadigan hamda xalq xoʻjaligiga iqtisodiy zarar kelti-radigan kemiruvchilarni qirish. Profilaktik va qirib yoʻqotish tadbirlarini oʻz ichiga oladi. Profilaktik tadbirlar zararkunanda kemiruvchilarning uya qurishi, ovqatlanishi hamda koʻpayishiga imkon beradigan sharoitlarni yoʻqotishga, turar joy, xoʻjalik binolarini, goʻsht korxonalari, goʻsht asraladigan muzxonalar, aralash yem korxonalari, elevator, tegirmon, omborxonalarni ular kirishidan himoya qilishga qaratilgan boʻladi. Buning uchun don, un, sabzavot, goʻsht va boshqa mahsulotlarni kemiruvchilar tegmaydigan idishlarda saqlash; uy va hovlilarga, oziq-ovqat, yemxashak saqlanadigan binolarga kemiruvchilar kirmasligi uchun ularni doim ozoda tutish, qolgan ovqatlar solinadigan chelaklar va axlat yashiklarini oʻz vaqtida boʻshatib turish, teshik-tirqishlarni berkitib tashlash, havo kiradigan tuynuklarga metall toʻr tutish, podval derazalariga oyna solish va sim toʻr tutish kerak.

Kemiruvchilarni qirishni (biologik, mexanik va kimyoviy) profilaktik tadbirlar bilan birga qoʻshib olib borish zarur. Biologik usul bilan qirishda mushuk, it, baʼzan tipratikandan foydalaniladi. Yirtqich qushlar (yapaloqqush, burgut va boshqalar), tulki, sassiqkoʻzan, tipratikan, mushuk kabi hayvonlar kemiruvchilarni yoʻqotadigan tabiiy biologik kushandalardir.

Mexanik vositalarga qopqon, tuzoqlar kiradi. Kemiruvchilarga karshi kurashishning kimyoviy usulida turli xil zaharli moddalar qoʻllaniladi. Bunda tarkibida rodensidlar boʻlgan zaharli xoʻraklardan foydalaniladi yoki ular kemiruvchilar chikadigan teshikka sepiladi. Zaharli moddalar bilan ishlaganda ehtiyot choralariga qatʼiy rioya qilish kerak. Kemiruvchilar paydo boʻlganda sanepidstansiyaga xabar qilish lozim, u butun binoda deratizatsiya oʻtkazadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Derbiklar

Derbiklar — massagetlar siyosiy uyushmasi (konfederatsiyasi)ga kiruvchi sak qabilasi. S. P. Tolstovnit fikricha, D. Amudaryoning oʻrta oqimida hozirgi Chorjoʻy bilan Buxoro oraligʻida yashagan. Strabon (mil. av. 64— mil. 24) ning yozishicha, "D. Ona-Yerga eʼtiqod qilganlar; ular ayol jinsiga mansub hech qanday jonzotni qurbonlik qil-maydilar va yemaydilar; 70 yoshdan oshgan erkaklarni oʻldirishadi, jasadlarni yaqin qarindoshlar yeyishadi; kampirlarni esa boʻgʻishadi, soʻngra koʻmishadi; 70 yoshga toʻlmasdan vafot etgan erkaklarni ular yemasdan faqat dafn etishadi, xolos" (Strabon, Geografiya, 11, 8). Ktesiyning maʼlumotiga koʻra, axomaniylarnmng qudratli shohi Kir II D. bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Derivatsiya

Derivatsiya (lotincha: derivatio — shoxob-cha) — 1) gidrotexnikada — suv ombori yoki daryodan gidroelektr stansiya binosiga yoki nasos stansiyasiga suv keltiradigan yoki ulardan suvni olib ketadigan inshootlar (kanal, quvur, tunnellar) majmui. Suvning harakatiga qarab, D.ning bosimli yoki bosimsiz xillari boʻladi. Bosimsiz D. ochiq kanal va tunnel shaklida ishlanadi. Bosimli D. esa bosimli tunnel yoki temir, temirbeton va taxta quvurdan iborat. Chirchiq — Boʻzsuv kaskadida qurilgan GES lar (1- va 2-Oqtepa, Boʻrjar, Tovoqsoy, Qodiriya va b.) bosimsiz D. kanaliga misol boʻladi. Kanal trassasining topografik-geologik tuzilishiga qarab, D. trapetsiya, doyra, toʻgʻri toʻrtburchak va b. shakllarda quriladi. Agar bosimli D. trassasi uzun boʻlsa, gidravlik zarbni kamaytirish maqsadida gidrostansiyaga yaqin yerda suvni rostlab turadigan inshoot quriladi; 2) harbiy texnik ad a — havoda aylanib uchayotgan snaryad (oʻq)ning otish tekisligidan (chapga yoki oʻngga) ogʻishi. D.ning ishi giroskop (pirildoq)ning xossasi bilan tushuntiriladi. Otilgan snaryad kanchalik uzoqqa borsa, D. ham shuncha katta boʻladi. Maxsus jadvallarda D. uchun tuzatma beriladi. Snaryad (oʻq) otilayotganda shu tuzatma hisobga olinadi; 3) affikslar yordamida yangi soʻz yasalishi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Derma (toʻqima)

Derma (yun. derma — teri), korium, kutis — umurtqali hayvonlar va odam terisining biriktiruvchi toʻqimali qismi; tashqi qavat — epidermis ostida joylashgan. 2 qavatdan — ichki (tayanch) va epidermis hamda uning hosilalari (bezlar, pat, tuk, soch)ni oziqlantiruvchi yuza qavatdan iborat (yana qarang Teri).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatin

Dermatin (yun. dermatos — charm), granitol —sunʼiy charmning bir turi; sirtiga nitrotsellyuloza qoplangan mato. Muqovasozlik, mebelsozlikda, avtomobil sanoatida va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermato...

Dermato... (yun. derma, dermatos — teri) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, teri, teri kasalliklariga oidlikni bildiradi (mas, dermatologiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatozlar

Dermatozlar — teri va uning hosilalari (soch, tirnoq va b.) kasalliklarining umumiy nomi; alohida kasallik yoki boshqa biror umumiy kasalliklarning belgisi boʻlishi mumkin. Tashki (ekzogen) va ichki (endo-gen) D. farq qilinadi. Tashqi D. ga atrof muhitdagi fizik (mexanik qitiqlovchilar, nur, issiq yoki sovuq va b.), kimyoviy (i.ch. va uy-roʻzgʻorda qoʻllaniladigan kimyoviy vositalar, dorilar, oziq-ovqatlar) va biologik (mikroorganizmlar, hasharotlar va b.) omillar sabab boʻladi. Ichki D. moddalar almashinuvining buzilishi, ichki kasalliklar, xususan meʼda-ichak kasalliklari, tish, murtak, oʻt pufagi va b. aʼzolardagi mavjud infeksiyalar tufayli paydo boʻladi. Koʻproq kasbga aloqador va allergik D. kuzatiladi. Kasallikning kechishi uning etiologidek va patogenezja bogʻliq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti

Dermatologiya va venerologiya ilmiy tadqiqot instituti — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot muassasasi. 1932 yil Toshkent shahrida tashkil etilgan. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan kasalliklar, keng tarqalgan dermatozlar va dermatomikozlar, shuningdek, moxovni aniqlash, davolash va oldini olish ustida tadqiqotlar olib boriladi. Bunda S. Xidirov, U. K. Beluxa, M. Obidov, A. Vaysov kabi olimlarning xizmatlari katta. Institutda jinsiy yoʻl bilan yuqadigan infeksiyalar, mikologiya, dermatologiya boʻlimlari, ilmiytashkiliy boʻlim, ilmiy-maslahat poliklinikasi va mikrobiologiya, serodiagnostika, immunologiya, farmakoterapiya, bio-kimyo va morfologiya laboratoriya.lari, 160 oʻrinli klinik kasalxona, kutubxona, vivariy va h.k. bor (2001). Institutda 4 fan doktori (S. Arifov, K. Yoʻldoshev, A. Rahmatov, E. Eshboyev), 27 fan nomzodi va b. xodimlar xizmat qiladi (2001). Institut Davlat fan va texnika qoʻmitasi, chet el grandlarini yutgan. Institutda ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etiladi, ixtirolar qilinadi, dermatovenerologiyaning dolzarb muammolari boʻyicha ilmiy-amaliy anjumanlar oʻtkaziladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Dermatomikozlar

Dermatomikozlar (dermato... va yun. mykes — zamburugʻ) — terining zamburugʻli kasalliklari; parazit zamburugʻlar (dermatomitsetlar) qoʻzgʻatadi. D. 4 xil boʻladi: 1) keratomikozlar — zamburugʻlar terining eng ustki muguz qavatida yoki soch kutikulasida boʻladi; unda yalligʻlanish, ogʻriq, qichishish alomatlari kuzatilmaydi. Bunga qipiqdi temiratki, eritrazma, pyedra (sochdagi suv sirka), qoʻltiq trixomikozi kiradi; 2) epidermomikozlar — zamburugʻlar terining muguz qavatida, tirnoqlarda boʻladi, koʻpincha teri yalligʻlanadi. Bunga chov va oyoq panjasi epidermofitiyasi, rubrofitiya, kandidamikozlar kiradi; 3) trixomikozlar — zamburugʻlar terining ustki qavatini yalligʻlantirib, sochning tagigacha kirib ketadi. Bularga trixofitiya, mikrosporiya, kal (favus) kiradi, ular yuqumli; 4)chuqur mikozlar — zamburugʻlar terining chuqur qavatiga oʻtib, ogʻir yalligʻlanish alomatlari, katta-kichik tugunchalar paydo qiladi; keyinchalik qon va limfa tomirlari orqali muskul, suyak va ichki aʼzolar (oʻpka, buyrak, ichak)ga ham tarqaladi. Vaqtida davolanmasa ogʻir oqibatlarga olib borishi mumkin. D.ning oldini olish uchun shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy amal qilish, kasallik manbai va bemorni vaqtida aniqlash, shuningdek, bemorning oila aʼzolari, bolalar muassasalaridagi tarbiyalanuvchilar va barcha xodimlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish lozim. Davo asosan kasallikning xili va alomatlari ga qarab buyuriladi.

Ad..Arifov S, Eshboyev E., Teri va tanosil kasalliklari, T., 1997.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dermografizm

Dermografizm (derma — teri va yun. graphein — chizmoq) — teriga mexanik taʼsir koʻrsatilgan (chizib koʻrilgan) joydagi qon tomirlar reaksiyasi. Bunda kizil yoki oq yoʻl koʻzga tashlanadi. D. normal yoki patologik boʻladi. Nopmal D. da terini biror narsa bilan chizilsa, bir necha sek. dan keyin kizil yoʻl koʻrinib, 1—3 min. da yoʻqoladi. Patologik D. kizil yoki oq boʻladi. Qizil D. nerv sistemasining haddan tashqari tez qoʻzgʻaluvchanligidan dalolat beradi. Ekzema (gush), psoriazning oʻtkir davrida, eshakem, ekssudativ eritema kabi kasalliklarda uchraydi. Oq D. qon tomirlarni toraytiruvchi markazi qoʻzgʻaluvchan kishilarda kuza-tiladi. U nevrodermit, qichima, psoriazda boʻladi. Qizil va oq D. bir vaqtda uchrashi mumkin. Bunda oq hoshiyali qizil yoʻl koʻrinadi. Bir kasallikning ikkinchisiga aylanishida, mas, bolalarda eshakemning qichimaga oʻtishida xuddi shunday boʻladi. Vegetativ nerv sistemasining holatini oʻrganishda, nerv va endokrin sistemalarning baʼzi kasalliklariga tashhis qoʻyishda D. muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deryayev Xidir

Deryayev Xidir (1905, Mari viloyati Egriguzar qishlogʻi — 1987, Ashxabod) — Turkmenistan xalq yozuvchisi (1967). Turkmaniston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1969). Toshkentdagi maorif instituti (1926) va Oʻrta Osiyo davlat universitetini tugatgan (1931). Ashxobod pedagogika institutida oʻqituvchi (1931), kafedra mudiri (1938). Turkman mumtoz adabiyotini tadqiq etish va nashr qilishda faol qatnashgan, birinchi boʻlib turkman tili darsligini yaratgan. Ilk sheʼrlarini Toshkentda yozgan. "Amudaryo" dostoni (1928) Turkmanistonda suv muammosiga bagʻishlangan. "Afsusmi yo maslahat" dostoni (1929) odob-axloq mavzuida. "Qonli panja" (1937) asari turkman adabiyotidagi dastlabki realistik romandir. Yozuvchi uni qayta ishlab, 2—4 qismlarini yozib, "Qismat" nomi bilan chop ettirgan (1960—71). "Boʻron" (1974) romani, "Qismat" (1962, roman asosida), "Mehri" (1964), "Xoʻjanafas" (1969) dramalari muallifi. "Qismat" romanining 1—2 kitoblari P. Krdirov tarjimasida oʻzbek tilida nashr qilingan (1967, 1972).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkmanistonlik yozuvchilar
Desant

Desant (frans. descente — tushirish) — dushman egallagan hududda jangovar harakat qilishga moʻljallab samolyot, vertolyot va dengiz, daryo orqali tushirilgan yoki shu maqsadda tuzilgan qoʻshin. Bajaradigan vazifalari va maqsadi boʻyicha: strategik D., operativ (tezkor) D., taktik D., maxsus vazifalarni bajaradigan D., D. tushirish boʻyicha dengiz D.i, havo D.i, tank D.i va b. Desant bir vaqtning oʻzida ham havodan, ham dengizdan tushirilishi mum-kin. Oʻzbekistan hududidagi sobiq Ittifoq xavo D.i qoʻshinlari 1992-yil 18-mayda OʻzR Prezidenti farmoniga muvofiq respublika tasarrufiga oʻtkazilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deselerometr

Deselerometr (de... va lot. celero — tezlashtiraman va ... metr) — transport mashinasining muayyan vaqt birligi mobaynida sekinlashuvi, yaʼni tezligi pasayishini oʻlchaydigan inersion (inersiya hodisasiga asoslangan) asbob. D.da suyuklik, mayatnik yoki prujinaga osilgan yukcha asosiy ish qismi qisoblanadi. Masalan, mayatnikli D.ning asosiy ish qismi shaffof korpusdagi oʻqqa osilgan mayatnik. D.ning koʻrsatuvchi va qayd qiluvchi xillari bor. Rezina qapishgich (biror sirtga taqalganda havo chiqib ketib, shu sirtga yopishib qoladigan moslama) yordamida D. avtomobilning old oynasi yoki old paneliga mahkamlab qoʻyiladi. Bunda mayatnik asbob shkalasidagi nolinchi belgi qarshisidagi vaziyatni egallashi lozim. Avtomobil sekinlashganda inersiya kuchi taʼsirida mayatnik maʼlum vaziyatga ogʻadi va uning shu ogʻish qiymatiga qarab sekinlashish darajasi shkaladan aniklanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desensibilizatsiya

Desensibilizatsiya (de... va sensibilizatsiya) — organizmning yot (koʻpincha oqsil) moddalar (allergenlar), mikroblar va b.ga ortiq darajada sezgirligi (sensibilizatsiya)ni bartaraf qilish yoki kamaytirish. Organizmga unga yot boʻlgan oqsil yuborilganda maxsus modda — antitelo hosil boʻladi. Oqsil qayta yuborilganda antitelo u bilan oʻzaro taʼsirlashib zardob kasalligini yoki boshqa allergik kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkin (qarang Allergiya). Gistamint karshi vositalar, oltingugurt preparatlari, pig rogen moddalar, aloe va b. desensibilizatsiyalovchi xususiyatga ega. Zardob preparatlari kayta yuborilganda, ular qoʻzgʻatadigan anafilaksiyaning oldini olishda D. allergik kasalliklarni da-volash usuli sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desert

Desert (frans. dessert), deyesert — dasturxonga issiq ovqatlardan keyin tortiladigan shirin taomlar (kisel, kompot, krem va b.), hoʻl mevalar, konditer mahsulotlari.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Desertlar
Desert vinolar

Desert vinolar - tarkibida 1217% hajm spirt va 2—35 g/100 sm3 qand boʻlgan natural yoki kuchaytirilgan vinolar (qarang Vino, Vinochilik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vittorio De Sica

Vittorio De Sica (7-iyul 1901 – 13-noyabr 1974) — Italiyalik aktyor va film rejissor. Neorealizm asoschilaridan hisoblanadi. Eng yaxshi filmlari: "Velosiped oʻgʻrilari", "Umberto D.", "Kungaboqarlar", "Kecha, bugun, ertaga", "Italyancha nikoh", "Safarga borish", "Qisqa tatil", "Finsi — Kontin bogʻi" va boshqalar. "General Della Rovere" filmida bosh rol — Bertoneni ijro etgan. Oskar mukofoti laureati (1949, 1964, 1971).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 
 Vittorio De Sica director bio for The Garden of the Finzi-Continis 
 Vittorio De Sica Review

1901-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Italiyalik erkak aktyorlar
Desikantlar

Desikantlar (lotincha: desicco — quritaman) — yetilishini tezlashtirish (5—7 sutka) va hosil yigʻim-terimini osonlashtirish uchun oʻsimliklarni ildizi bilan quritishga, desikatsiyata moʻljallangan kimyoviy moddalar. Pestitsidlar guruhiga kiradi. D. oʻsimlik toʻqimalarini suvsizlantiradi va hayot faoliyatini butunlay toʻxtatadi. D. gʻoʻza, sholi, kartoshka, kungaboqar, qand lavlagi urugʻligi, soya, kanakunjut va b. ekinlar hosilini yigib-terib olishdan kamida 10 kun oldin oʻsimlikni quritishda qoʻllaniladi. Masalan, D. taʼsirida gʻoʻzaning barcha vegetativ organlari quriydi, koʻsaklarning yetilishi va ochilishi tezlashadi, ammo yetilgan tola va chigitga zarar yetmaydi. D. sifatida asosan magniy xloratnpng 60% li suvda eriydigan kukuni (20– 25 kg/ga) va kalsiy xlorat-xloridning (35–40 kg/ga) 42% suvli eritmasi, reglon ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desikatsiya

Desikatsiya (de... va lot. siccum - quruq, quritish, suvini qochirish) — ekinlarni oʻsib turgan joyida dorilab quritish. D. hosil yetilishini tezlashtirib, yigʻim-terim ishlarini barvaqt tugallash maqsadida oʻtkaziladi. D. qilinganda oʻsimlikning hayoti butunlay toʻxtaydi, uning oʻsuv organlari, jumladan pishib yetilmagan me-valari ham tezda kurib qoladi. D. hosilni mashinalarda terishni osonlashtiradi. Qand lavlagi maydonlarida hosil terimidan 10, gʻoʻzada 15—20, tokzorlarda 20 kun ilgari oʻtkaziladi. Oʻzbekistan sharoitida, asosan, gʻoʻza, shuningdek, kartoshka, don-dukkakli va moyli ekinlar D. qilinadi. D. qilish muddatli ob-havoga, gʻoʻzada koʻsaklarning yetilishi hamda ochilish darajasiga qarab belgilanadi. Mas, respublikaning markaziy va shimoliy rayonlarida koʻsaklarning 60—65%, janubiy rayonlarida esa 70—75% ochilganda, dastlabki mashina terimidan keyin D. qilinadi. D.da kimyoviy preparatlar (desikantlar) eritmasi oʻsimlikka maxsus texnika (traktor va moslamalar) bilan purkaladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Desmurgiya

Desmurgiya (yun. desmos— bogʻlov va ergon — ish) — jarohatlarni bogʻlash haqidagi taʼlimot (yana qarang Bogʻlov).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil