MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gusanlar

Gusanlar — arman xalq qoʻshiqchi, dostonchi va sozandalari. Gusanlar sanʼati Armanistonda qadimdan (dastlabki maʼlumotlar 5-asr yozma manbalarida bor) maʼlum. Oʻrta asrlarda arman xalq teatri ishtirokchilarini ham Gusanlar deb atashgan. Ular turli tadbir (tuy bazmi, sayil, maʼraka va b.)da qatnashib, ishqmuhabbat, xalq qahramonlari, oʻyinkulgi bilan bogʻliq qoʻshiqlarni, alla, yigʻi kabilarni ijro etishgan, oʻzlari ham monodiya uslubida asarlar yaratishgan. 17-asrdan G. ijodi zaminida ashuglar sanʼati rivoj topdi. Gusanlar faoliyati oʻzbek dostonchilik va bastakorlik anʼanalariga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston sanʼati
Armaniston madaniyati
Gusarlar

Gusarlar (vengercha birlikda — huszar) — yengil qurollangan otliq askarlar. Dastlab 1458-yil Vengriyada dvoryan otliq lashkarlardan tuzilgan. Keyinchalik G. eskadron va polklari koʻpgina Yevropa davlatlarining armiyalarida paydo boʻlgan. Polshada 16—17-asrlarda G. — ogʻir kavaleriya. Rus armiyasida 1650-yildan 1917-yilgacha saqlangan. 20-asr boshlarida Rossiyada 20 ta (shundan 2 tasi gvardiyachi) G. polki boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusenitsa

Gusenitsa (rus.) — zanjirli gʻildirak; bir-biriga oshiq-moshiqdek biriktiriladigan qismlardan iborat tutash lenta yoki zanjir. Traktor, buldozer, tank, odimlovchi kranlar, quvur yotqizgichlar, ekskavator va b.ning oʻtuvchanligini oshirish uchun ishlatiladi. G.ning ichki tomonida botiq va chiqiqlari bor. Mashina yetakchi gʻildiragidagi tishlar G. botiqlariga kirib, uni olgʻa intiltiradi. G. mashinaning ikki tomonida gʻildiraklar ostiga goʻyo poyondoz toʻshalganday yoyilib boradi. G.ning tashqi sirtidagi chiqiqlari mashinaning yer bilan yaxshi tishlashuvini (sirpanib ketmasligini) taʼminlaydi. G. metall, rezina-metall va rezinadan yasalishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusli

Gusli — torli tirnama rus musiqa cholgʻusi. G. haqidagi dastlabki yozma maʼlumotlar 6-asrga oid. Bir necha xili mavjud. Eng qad. turi qanotsimon (kichkina changga oʻxshagan) boʻlib, diatonik so shagi 7—12 torlardan iborat. Undan kuproq rus xalq boyanlari epik asar (doston)lar joʻrnavozligida foydalanishgan. Qalpoqsimon shakldagi, 11 — 36 torli G. skomorox (masharaboz)larning asosiy sozi hisoblangan. 17-asrdan shahar madaniyatida (kursi ustida turadigan) kengroq shakldagi, 50—60 metall torlari tortilgan xromatik turi tarqalgan. G. sharq xalqlari sozlaridan qonunta, Boltiqboʻyi xalqlari musiqa cholgʻularidan kantele (karel), kannel (eston) va b.ga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusserl Edmund

GUSSERL (Husserl) Edmund (1859.8.4, Prosnits, Moraviya — 1938.27.4, Freyburg, Breysgau) — nemis faylasufi, fenomenologiya asoschisi.

Freyburg universitetida professor (1916). Avval arifmetikani mantiqiy asoslash bilan shugʻullandi, natijada koʻplik, birlik va son tushunchalarini joriy etdi. G. falsafasining manbalari — Platon, Leybnits taʼlimotlaridir. G. falsafani aniq fanga aylantirish, ilmiy bilimning sof mantiqini yaratishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻydi. G. borlikdan ajratilgan "sof ong"ni va muayyan subʼyekt (individ) ongini ajratib koʻrsatishga harakat qildi. Uning nuqtai nazaricha, bilishning predmeti, obʼyekti subʼyektning unga qaratilgan ongidan tashqarida mavjud boʻlmaydi. Predmet unga qaratilgan intuitsiya natijasida ochiladi (va yaratiladi). Haqiqat mezoni — subʼyektning shaxsiy kechinmalaridan iborat. G. taʼlimoti ekzistensializm, falsafiy antropologiyaga taʼsir koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guschilar harakati

Guschilar harakati (1419-37) -chex xalqining katolik cherkoviga, mulkdorlar zulmi va nemis zoʻravonligiga karshi kurashi. Gus Yanning oʻtga tashlab oʻldirilishi Chexiyada ommaviy norozilikni avj oldirdi. 1419-yil xalq targʻibotchilari — guschilardan Mikulash, Yan Chapek va b.ning chaqirigʻi bilan minglab dehqonlar Tabor, Oreb, Beranek togʻlarida yigʻilib, oʻzlarini guschilar deb atashdi. 1419-yil 30 iyulda Praga sh. kambagʻallarining Yan Jelivskiy boshchiligida koʻtarilgan isyoni, qurolli kurashning boshlanishi boʻlib, butun Chexiyaga yoyildi. Chexiya ikki dushman lagerga — oliy ruhoniylar, chex panlari, nemis zodagonlari va quyi dvoryanlarning bir qismidan iborat mulkdor katoliklarga va guschilarga boʻlindi. Guschilarda moʻʼtadil va radikal ikki qanot paydo boʻldi. Panlar, ritsarlar, oʻrta ruhoniylar, boy hunarmandlar, chex ziyolilaridan iborat moʻʼtadil guschilar — chashniklar cherkov yerlarini davlat ixtiyoriga oʻtkazish, mustaqil chex milliy cherkovini tashkil etish va cherkovni isloh qilish harakatidan nariga oʻtmadilar. Dehqonlar va shaharlik fuqarolarning keng tabaqasi, ruhoniylar, mayda dvoryanlarning bir qismi va hunarmandlardan iborat radikal qanot — taboritlar jamiyati cherkovni isloh qilish, xususiy mulkni va mulkdorlarga berilgan imtiyozlarni bekor qilish tarafdori edi. Keyinchalik chashniklar sotqinlik qilib, katoliklarga qoʻshilib ketdilar. Taboritlar yengilganiga qaramay katolik cherkoviga zarba berildi, dehqonlar krepostnoylik asoratiga tushishdan ikkinchi marta qutulib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gusyantun

Gusyantun — Xitoyning Harbin sh. yaqinidagi manzilgoh. Oʻrta paleolit davriga mansub. 1926-yilda ochilgan, 1931—34-yillarda oʻrganilgan. Soʻnggi pleystotsen davrida yashagan hayvonlar (mamont, yoʻlbars, antilopa, bugʻu, tuyaqush va b.) ning 10 mingdan ortiq suyagi topilgan. Suyak (bigiz, iskana) va tosh (pichoq, qisqich va b.) dan yasalgan mehnat qurollari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gutiylar

Gutiylar (kutiylar, guteylar) — qad. yarim koʻchmanchi qabilalar (mil. av. 3—2-ming yillik). Hoz. Eron yassitogligining gʻarbida yashashgan. Mil. av. taxminan 2200 yilda Akkadni tor-mor keltirishgan. Mil. av. 1-ming yillikda Mesopotamiya aholisi ulardan shim. va sharqda yashayotgan xalqlarni G. deb atashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Eronning qadimgi tarixi
Guttapercha

Guttapercha (ing . guttapercha, malayya tilida getah — smola va pertja — shu smolani ajratib chikaradigan daraxtning , shuningdek, Sumatra o.ning bir nomi) — asosan tropik oʻsimliklar shirasidan olinadigan kauchuksimon modda. Mol. m. 2000—2500. Zichligi 940–960 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 64—74°. G. oqishkulrang yoki sargʻish-jigarrang charmsimon modda. Toza G. — gutta (S5N8)p transpoliizopren (90% gacha) smola, oqsillar, tuzlar va suvdan iborat yuqori molekulali birikma. Beresklet va evkommiya oʻsimliklaridan olinadi. G. spirt va atsetonda erimaydi, benzol, benzin, uglerod sulfidda, xloroformda eriydi. 50—70° da yumshab plastik va yopishqoq yelimsimon holatga keladi. Oltingugurt taʼsirida kauchuk singari vulkanlanadi, suv oʻtkazmaydi, elektroizolyatsion xossasi yuqori. Suv osti kabellari uchun himoya materiali sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guttaperchali daraxtlar

Guttaperchali daraxtlar - shirasi tarkibida guttapercha boʻladigan oʻsimliklar. Bargi oddiy, mevasi — rezavor. Hindixitoy yarim o., Katta Zond, Filippin o.lari, Yangi Gvineya va Afrikaning jan. sharqiy qirgʻoqlarida oʻsadi. Guttapercha, asosan, Zond o.larida va Malakka yarim o.ida oʻcadigan daraxt (Palaquium gutta)dan poʻstini tilib qoʻyib, shirasini oqizish yoʻli bilan olinadi. Bitta yetuk daraxt 0,3—3,2 kg guttapercha beradi. G.d. tropik mamlakatlardan Yevropaga dastlab 1656-yilda keltirildi. Qrimda, Qora dengiz qirgʻoqlaridagi nam subtropik mintaqalarda qayragʻochsimon evkommiya (Eucommia ufmoides) oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Guttatsiya -oʻsimlik barglaridagi bezchalar

GUTTATSIYA (lot. gutta - tomchi) -oʻsimlik barglaridagi bezchalar — gidatodalar orkali suvning tomchilar holida ajralishi. G. ildiz qabul qilgan suv barglar bugʻlatgan suvdan ortganda (kechasi, tongda, nam atmosferada) roʻy beradi. G. oʻsimlik toʻqimasidagi suv muvozanatini tartibga solib turadi. Mas, sernam tropik oʻrmonlarda oʻsadigan Colocasia nimphaefolia oʻsimligining bitta bargi bir kechada 100 ml suv ajratadi. G. bugʻdoy maysalarida, qulupnay, terak va tol barglarida ham sodir boʻlib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Renato Guttuso

Renato Guttuso (1912.2.1, Sitsiliya — 1987) — italyan rassomi va grafigi, jamoat arbobi. Rimdagi BA akad. (1960). Antifashistlar harakati ishtirokchisi, Ikkinchi jahon urushi davrida Qarshilik koʻrsatish harakatida qatnashgan. Italiya sanʼatida ijtimoiy realistik yoʻnalishni boshlab bergan; xalq hayoti va inqilobiy kurash mavzuidagi qahramonona lavhalar, zamonaviy dunyo qarama-qarshiliklari aks etgan dramatik taʼsirchan, umumlashma shakllari bilan ajralib turuvchi asarlar muallifi. Ijodida manzara va natyurmort alohida oʻrin tutadi: "Otish" (1938), "Bizga xudo yor" rasmlar turkumi (1944—45; Tinchlik Oltin medali, 1950), "Sitsiliyadagi boʻsh yerlarni egallash" (1948—50), "Garribaldining Ammiralo koʻprigidagi jangi" (1951 — 52), "Olomon" (1960), "Savat, ombur va bolgʻa" (1961), "P. Tolyatti oʻlimi" (1965), "Yangiliklar" kompozitsiyasi (1971) va b. G. ijodi italyan rassomlari, shuningdek, Yevropa mamlakatlarining bir qator rassomlari ijodiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1912-yilda tugʻilganlar
2-yanvarda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
18-yanvarda vafot etganlar
Guuam

Guuam — mintaqaviy tashkilot (atama tashkilotga aʼzo boʻlgan davlatlar ruscha nomlari bosh harflarini bildiradi). Unga 1996 yilda Vena sh. (Avstriyaka Gruziya, Ukraina, Ozarbayjon va Moldova davlat rahbarlari tomonidan asos solingan. 1999 yil apreldatashkilotga Oʻzbekistan ham qoʻshildi. Tuzilmaning asosiy maqsadi Osiyo-Kavkaz-Yevropa yoʻlagini ishga solish, iqtisodiy hamkorlikni kengaytirishdir. Oʻzbekistan ushbu tuzilma tarkibiga kirishi tufayli Turkmanboshi (Turkmaniston) portidan Kaspiy dengizi orqali Bokuga, undan temir yoʻl vositasida Gruziya gʻarbiy portlariga chiqish va nihoyat, Qora dengiz orqali Bolgariya, Ruminiya, Turkiya, Gresiya hamda Yevropaning boshqa mamlakatlari bilan savdo qilish, mahsulotlarni kam chiqim bilan xorijiy sheriklarga yetkazib berish imkoniyatidan foydalanadi. GUUAM hech qanday siyosiy yoxud harbiy-siyosiy maqsadlarni koʻzda tutmaydi va hech bir davlatga yoki xalqaro tashkilotga qarshi qaratilgan emas.

Tashkilotga aʼzo davlatlar rahbarlarining Yalta (2001 yil iyun) uchrashuvida GUUAM hartiyasi qabul qilindi. GUUAM doirasida yagona axborot makonini, erkin savdo zonasini vujudga keltirish masalalari, transport kommunikatsiyasi, savdo-iqtisodiy aloqalar bilan bir qatorda ilm-fan, texnologiya va ijtimoiy sohadagi hamkorlikni rivojlantirish masalalari toʻgʻrisida kelishib olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gutsul oti

Gutsul oti — yuk tortish va salt minishga moʻljallangan ot zoti. Karpat togʻlari kengliklarida qadimdan oʻtrokdashib qolgan ukrainlar (ruminlar ularni "gutsullar" deb ataydilar) tomonidan chiqarilgan. Turli xil ishlarda foydalanish mumkin. Togʻ sharoitiga oʻta moslashgan. 100—150 kg yuk bilan bir kecha-kunduzda togʻ yoʻllari orqali 100 chaqirim masofani bosib oʻta oladi. Ozuqa va sharoit tanlamaydi. Jussasi kichikroq, tusi jiyron va malla, yagʻrin bal. 132—136 sm, tanasining uz. 137—145 sm, koʻkrak qafasi aylanasi uz. 154—160 sm, toʻpigʻi aylanasi 16—17 sm. Ukrainaning togʻli va togʻ oldi viloyatlarida, Chexiya, Slovakiya, Vengriya, Ruminiya va Avstriyada urchitiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Otlar
Gushsoy

Gushsoy, Yongʻoqlisoy — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi soy. Ohangaron daryosining chap irmogʻi. Qurama tizmasining shim.garbiy yon bagridagi Pongʻoz dovonidan boshlanadi. Uzunligi 25 km, havzasining mayd. 142 km. Gushsoy yuqori va oʻrta qismida ancha tor, quyi qismida esa nisbatan keng vodiyda shagʻal va harsangtoshli oʻzanda oqadi. qavzasi kichik boʻlganligi va past togʻlardan oqib tushganligi uchun Gushsoy kamsuv, uning oʻrtacha yillik suv sarfi qariyb 1 m3/sek. g . asosan qor-yomgʻirdan suv oladi, erta bahorda toshadi. Suv sugʻorishga sarf boʻlishi va oʻzan ostiga sizib ketishi tufayli etak qismi koʻpincha qurib yotadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Goʻshtasp

Goʻshtasp (yunon manbalarida "Hustosb", Avestopya "Vishtaspa") — kayoniyyaar sulolasining beshinchi xukmdori, Eron podshohi Luhrospning ugli va taxt vorisi. Rivoyatlarga koʻra, G. davrida Zardusht oʻz diniy taʼlimotini targʻib etishga kirishgan. G. uni saroyga chorlab zardushtiylikni qabul qilgan va bu dinni davlat dini, deb eʼlon qilib, mamlakatda koʻplab otashkadalar qurdirgan, Avestoni oltin taxtachalarga yozdirib, markaziy ibodatxonaga qoʻyishni buyurgan. Arjasp Eronga bostirib kirib, Luxrospni katl etgach, G. otasining oʻchini olmoq uchun oʻgʻli Isfandiyoria katta qoʻshin bilan Turonga joʻnatgan. Isfandiyor gʻalaba bilan qaytgach, G.dan taxtni talab qilgan. Shunda G. Isfandiyordan qutulish maqsadida uni Rustamni bandi qilib keltirmoq uchun Seyistonga yuborgan, ammo Rustam jangda gʻolib kelib Isfandiyorni oʻldirgan. Shundan soʻng, G. bir qancha vaqt hukmdorlik qilgach, taxtni uz ixtiyori bilan nabirasi Bahmanga topshirib, toat-ibodat bilan mashgʻul boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Zardushtiylik tarixi
Guyukxon

Guyukxon (1205-48) - moʻgʻullar imperiyasining ulugʻ qoni (1246—48). Oʻqtoyxon (Ugeday) (1186— 1241)ning toʻngʻich oʻgʻli. Chingizxonning nabirasi. 1236—41 yil moʻgʻul shahzodalarining Botuxon boshchiligida Rossiya va Sharqiy Yevropaga qilgan bosqinchilik yurishlarida qatnashgan. Lekin otasining vafotini (1241-yilmart) eshitib, shoshilinch ravishda oʻz yurtiga qaytib kelgan. 1246-yil sentyabrda Qoraqurumda boʻlib oʻtgan Chingizxon avlodlari qurultoyida G. qonlik taxtiga oʻtqazilgan. Otasi vafotidan keyin oʻtgan 5 yil mobaynida davlatni onasi Turakina xotun boshqarib turgan. G. hukmronlik davrida Kavkazning janubiy sharqiy qismi, Koreyaning bir qismi bosib olingan. Xitoy va Eronni bosib olish uchun kurash davom ettirilgan. Chigʻatoy ulusinaig ichki ishlariga aralashgan. G. Oltin Oʻrda hukmdori Botuxonga qarshi urushga otlanib yoʻlga chiqqanda toʻsatdan vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Mongoliya
1205-yilda tugʻilganlar
1248-yilda vafot etganlar
Gxassul madaniyati

Gxassul madaniyati - eneolit davrining (mil. av. 5-ming yillikning oxiri — 4-ming yillik) arxeologik yodgorligi, Iordan daryosidan sharq tomonda (5,5 km uzoqlikda) joylashadi. Telaylat-Gxassul qishlogʻidan topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Asosan, Transiordaniya va Falastinda tarqalgan. G. m. xom gʻishtdan tiklangan tosh poydevorli uy-joylardan iborat. Baʼzi uylar devorining ichki qismida har xil naqshlar bor. Qadahsimon va konussimon uzun, qoʻsh dastali sopol idishlar, turli tosh buyumlar koʻp topilgan. Oʻliklar tosh qabrlarga yakka-yakka koʻmilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Chayld G.. Drevneyshiy Vostok v svete novix raskopok, M., 1956.

Arxeologiya
Karl Gjellerup

Karl Gjellerup (1857.2.6, Daniya — 1919.11.10, Germaniya) — Daniya yozuvchisi. Daniya va nemis tillarida ijod qilgan. Ilk romani "Idealist" (1878)da yoshlar qayoti va ayollarning ijtimoiy aqvoli aks etgan. Gjellerup ijodining dastlabki bosqichida G. Brandes boshchiligidagi liberal oqim tarafdori boʻlgan. "Doʻlana" (1881) sheʼriy toʻplami mazkur oqim va uning yetakchisiga bagishlangan. Keyinchalik Arthur Shopengauer falsafasi bilan shugʻullangan. "Minna" (1889) romani tor amaliyotchilik bilan idealizm oʻrtasidagi konfliktni tasvirlagan, "Tegirmon" (1896) romani Daniya dehqonlarining hayoti haqida. Gjellerup garchi Johann Wolfgang Gyote, Friedrich Shiller va Ivan Turgenev asarlarini yuksak badiiylik namunasi hisoblasa ham, keyingi ijodida dekadentliknint taʼsiri sezildi. U diniy mavzu bilan ham qiziqqan ("Piligrim Kamanita", 1906; "Tangrining doʻstlari", 1916 va b. romanlar). Gjellerup dramalar, tanqidiy va tarixiy tadqiqotlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1917).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1857-yilda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
2-iyunda tugʻilganlar
11-oktabrda vafot etganlar
Dalay Lama XIV

Gyatso Tenzin (1935.6.7, Takser qishlogʻi, Tibet) — 14 dalaylama. Dehqon oilasida tugʻilgan. 1940 yil 22 fevral da uni dalaylama taxtiga koʻtarish marosimi boʻlgan, soʻng oʻqish yillari boshlangan. Mantiq, tibet sanʼati va madaniyati, sanskrit, tibbiyot, budda falsafasi, shuningdek, sheʼriyat, musiqa, drama sanʼati, munajjimlik, notiqlik ilmini oʻrgangan. 24 yoshida iloqiyot doktori darajasini olgan. 1956 yil Tibet milliy assambleyasining favqulodda sessiyasi diniy va dunyoviy hokimiyatni toʻlaligicha egallashni soʻrab G.ga murojaat qildi. Xitoy armiyasi boʻlinmalari bilan Lxasa (Tibet)dagi mahalliy aholi oʻrtasida qurolli toʻqnashuv boʻlganda (1959) G. qon toʻkilishining oldini olish uchun yurtidan chiqib ketishga majbur boʻldi. 1960 yildan buyon Hindistonda, Dharmsala sh.da yashaydi. U quvgʻindagi "Tibet hukumati"ning boshligʻi hisoblanadi. G. oʻnlab kitoblar yozgan. U oʻz asarlarida, chet ellarga safarlari chogʻida buddizmni, tibet madaniyatini, zoʻrlik ishlatmaslik, atrof muhitni ifloslantirmaslik goyalarini targʻib qiladi. Tinchlikni mustahkamlash yoʻlida koʻrsatgan faoliyati uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (1989).

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Gel tili

Gel tili (gael, shotland, er tili deb ham ataladi) — hind-yevropa tillari oilasining kelt tillari guruhiga mansub. Shim.-Gʻarbiy Shotlandiya, Gebrid o.lari va Kanadaning Yangi Shotlandiya viloyatida tarqalgan. G.t.da 100 mingga yaqin kishi soʻzlashadi (1991). G.t. irland tilinnng dialekti hisoblanadi, 11 — 13-asrlarda irland tilidan ajralib chiqqan. Fonetik xususiyatlariga koʻra G. t. 3 sheva (sharqiy, jan.-gʻarbiy va gʻarbiy)ga ajraladi. Bu shevalar oʻrtasida farq kam. G.t.da skandinav tillaridan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. G.t.dagi yozuv yodgorliklar 16-asr boshlariga oid. Badiiy adabiyot, matbuot, radioeshittirishlar shu tilda olib boriladi, taʼlim sohasida qoʻllaniladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Gellar (maʼnolari)

Gellar:

 Gellar (lot.
 Gellar (etnik guruh), gaellar, goydellar, xaylenderlar — Shim.
Gellar (etnik guruh)

Gellar, gaellar, goydellar, xaylenderlar — Shim.-Gʻarbiy Shotlandiyaning togʻli rayonlari va Gebrid o.larida yashovchi shotlandlarning etnik guruhi. G. qad. kelt qabilalariga mansub boʻlib qadimda Irlandiyaga koʻchib kelib, mahalliy aholi bilan aralashib irland elatini shakllanishiga asos solgan (qarang Irlandlar). G.ning bir qismi (skottlar) 5—6-asrlarda Shotlandiyaga koʻchib, pikta qabilalar guruhi bilan birlashib shotland elatini shakllanishida ishtirok etgan (qarang Shotlandlar). Umumiy soni 80 ming kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Gel tilida soʻzlashadi (ingliz tilini ham bilishadi). Dindorlari — katoliklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ges kaskadi

Ges kaskadi — bitta daryo yoki suv havzasiga pogʻonali tarzda qurilgan va umumiy suv xoʻjaligi rejimi bilan bogʻlangan gidroelektr stansiyalar majmui. GES k. daryoning energetik resurslaridan toʻlaroq foydalanishga, GES quvvatini oshirishga, manyovrchanlik sharoitini yaxshilashga imkon beradi. GES k. qurilishi katta daryolarda transport qarakatini ham yaxshilaydi. Mas, VolgaKama (Rossiya) va Dnepr (Ukraina) GES k. Kaspiy, Azov, Qora, Baltika va Oq dengizlarida yagona transport tizimini birlashtiradi. Hozir Oʻzbekistonda umumiy quvvati 1,4 MVt boʻlgan Toshkent, Chirchiq, Boʻzsuv, Samarqand, Shaxrixon va b. GES k. ishlab turibdi (2001) (yana qarang Gidroelektr stansiya, Gidroenergetika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gyubnerit

Gyubnerit [nemis mineralogi A. Gyubner nomidan] — volframitning marganesga boy turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Christiaan Huygens

GYUYGENS (Geygens; Huyegens) Xristian (; 1629.14.4 - Gaaga - 1695.8.7) - niderlandiyalik fizik, mexanik, matematik va astronom. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1663), Parij FA aʼzosi va uning raisi (1665-yildan). Leyden universitetida (1645—47) va Bred universitetida (1647—49) oʻqigan. Birinchi ilmiy ishi analitik geometriyata bagʻishlangan. Birinchi boʻlib mayatnikli soatni ixtiro qilgan (1657), uning nazariyasini yaratgan, fizik mayatnik tebranishlari qonunlarini aniqlagan, zarba nazariyasiga asos solgan. Yorugʻlikning toʻlqin nazariyasini rivojlantirgan (1678); yorugʻlikning tarqalish mexanizmini tushuntirib, uning nomi bilan ataluvchi (Gyuygens — Frenel prinsipi) ni ilgari surgan (1690); anizotropik muhitda nurning ikkiga ajralishini tushuntirib bergan. R. Guk bilan hamkorliqda termometrning doimiy nuqtalari — muzning erish nuqtasini va suvning qaynash nuqtasini aniqlagan. Teleskopii takomillashtirgan; oʻz nomi bilan ataluvchi okulyar yasagan. Saturn halqalari va uning yoʻldoshi (Titan)ni kashf qilgan (1655). G. ehtimollar nazariyasiga oid dastlabki asarlardan birining muallifi (1657).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Huygens–Fresnel prinsipi

Yorugʻlikning difraksiyasi oʻrta asrlarda italiyalik olim F. Grimaldi tomonidan kashf qilingan. Golland olimi X. Gyuygens 1690- yilda nashr qilgan  Yorugʻlik haqida traktat asarida yorugʻlikning tarqalishi boʻyicha Gyuygens prinsipini ilgari surgan. Ammo bu prinsip difraksiyasi hodisasini sifat jihatdangina tushuntiradi, miqdoriy jihatdan tushuntira olmaydi. Bu prinsip ikkilamchi toʻlqinlarning intensivligi, tebranish amplitudasiva fazasi, kogerentligi, nurlanish yoʻnalishining xarakteri haqida hech qanday maʼlumot bermaydi.

Gyuygens prinsipini takomillashtirib va tuzatib, fransuz fizigi O. Frenel 1818- yilda bu prinsipga tuzatishlar kiritdi. Shu sababli Gyuygens-Frenel prinsipi vujudga keldi.

Bu prinsip asosida isbotsiz qabul qilingan qoidalar yotadi:

- fazoning ixtiyoriy biror M nuqtasida S yorugʻlik manbai uygʻotayotgan tebranishlar amplitudasini hisoblashda shu S manbani unga ekvivalent boʻlgan ikkilamchi manbalar sistemasi bilan almashtirish mumkin. S manbani oʻrab olgan, lekin kuzatilayotgan M nuqtani oʻz ichiga olmagan ixtiyoriy qoʻshimcha s berk sirtning kichik ds boʻlakchalari ikkilamchi manbalar vazifasini oʻtaydi

- ikkilamchi manbalar S manba bilan va oʻzaro kogerent, shuning uchun ular chiqarayotgan ikkilamchi toʻlqinlar bir biri bilan ustma-ust tushganda interferensiyalanadi. Agar s qoʻshimcha sirt sifatida S manbadan tarqalayotgan yorugʻlikning sirti tanlab olinsa, hisoblashlar ancha osonlashadi. Chunki bu holda barcha ikkilamchi manbalarning toʻlqinlari bir xil fazada hosil boʻladi

-  S manbaning toʻlqin sirti bilan ustma-ust tushuvchi s berk sirtning bir xil yuzali boʻlakchalarining ikkilamchi nurlanish quvvati bir xil boʻladi

- ikkilamchi manbalarning M nuqtada uygʻotadigan tebranish amplitudasi boʻlakchalarning ds yuzasiga toʻgʻri proporsional,S manbadan shu M nuqtagacha boʻlgan r masofaga teskari proporsional.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Allvar Gullstrand

Allvar Gullstrand (5-iyun 1862 – 28-iyul 1930) — Shvetsiya oftalmologi. Koʻz optikasi ustida tadqiqot olib borib, simmetriya tekisligiga bogʻliq holda astigmatizmning uch turini aniqladi; nurning sinish va qaytarish sistemalarini "dioptriyalarda hisoblash" deb ataladigan yangi usulni ishlab chiqdi. Binokulyar, reflekssiz oftalmoskop, tirqishli lampa, lupa-koʻzoynak kabi asboblar ixtiro qildi. Nobel mukofoti laureata (1911).

Manbalar 

1862-yilda tugʻilganlar
1930-yilda vafot etganlar
5-iyunda tugʻilganlar
28-iyulda vafot etganlar
Gyumri

Gyumri (1840 yilgacha rasmiy nomi Kumayri, 1840—1924 yillarda Aleksandropol, 1924—91 yillarda Leninakan) — Armanistondagi shahar. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 122,6 ming kishi (1990). Yengil, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, ped. instituti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, "Gyumri" tarix-arxitektura qoʻriqxonasi bor. Gyumri hududidagi qishloq mil. av. 5-asr dan maʼlum. Gyumri 1988 yildek. dagi fojiali zilzila oqibatida jiddiy zarar koʻrgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston shaharlari