MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gidrodinamik qarshilik

Gidrodinamik qarshilik -suyuqlik (gaz)ning jism harakatiga yoki quvur devorining oqayotgan suyuqlikka (gazga) qarshiligi. G.q. bosim va ishqalanish kuchi taʼsirida hosil boʻladi. Jism harakatlanmay turganda suyuqlik (gaz) oqsa yoki jism harakatsiz muhit (suyuqlik yoki gaz)da harakatlansa, G.q. jismga taʼsir qilayotgan barcha kuchlar bosh vektori proyeksiyasiga teng boʻladi va x bilan belgilanadiyu Uchish apparatlarining G.q. i Sx ni aerodinamik qarshilik deb ataladi. G.q. gidrotexnika inshootlari, qurilmalari, apparatlari (turbina qurilmalari, havo va gaz tozalash apparatlari, gaz, neft va suv quvurlari magistrali, kompressorlar, nasoslar va b.)da hisobga olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrodinamika

Gidrodinamika (gidro... va dinamika) — mexanikaning siqilmaydigan suyuqliklar harakati va ularning qattiq jismlar bilan oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. G. suyuqliklar va gazlar mexanikasining eng rivojlangan qismi boʻlib, gaz dinamikasita oid masalalar ham shu boʻlimda oʻrganiladi. Suyuqliklarning nazariy modelini tuzish asosida yotuvchi fizik xossalari katoriga ularning uzluksizligi yoki tutashligi, yaʼni suyuqlikni tavsiflovchi fizik koʻrsatkichlarning fazoda uzluksiz taqsimlanishi, yengil harakatlanishi yoki oquvchanligi kiradi. G. nazariyasida tutashlik va oquvchanlikka, shuningdek suyuklik ichidagi ishqalanishni tavsiflovchi qovushoqlikka ega boʻlgan suyuqlik harakatini tavsiflash uchun uzluksizlik tenglamasi va Navye-Stoks tenglamasidan foydalaniladi. Ushbu tenglamalar suyuqlikning elementar hajmiga massa va harakat miqdorining saqlanish qonunlarini tatbiq qilish natijasidir. Ularni umumiy holda yechish ancha murakkab boʻlib, ayrim xususiy hollarda va ushbu soddalashtiruvchi taxminlardagina yechim oxi riga yetkazilishi mumkin: qovushoqlik mavjud emas (ideal suyuqlik) — bu hol gidrodinamikaning Eyler tenglamalariga olib keladi; kichik qovushoqlik holi (havo, suv), uyurmasiz yoki potensial oqim; turgʻunlashgan, yassi oʻqaviy simmetrik bir oʻlchamli harakat. Suyuqlik ayrim elementar hajmlarining jadal aralashuvi bilan ifodalanuvchi turbulent harakat holida vaqt boʻyicha "oʻrtachalashgan" suyuqlik modeli ishlatiladi. G. tenglamalarining ushbu hollar va b. hollarda yechishda oʻxshashlik mezonlaridan foydalanuvchi oʻxshashlik nazariyasiga asoslangan gidrodinamik tajribalardan foydalaniladi.

G. tarkibiga filtrlanish nazariyasi, suyuqlikning toʻlqin harakatlari nazariyasi, uyurmalar nazariyasi, kavitatsiya nazariyasi, glissirlash nazariyasi kiradi. G. usullari vositasida gidravlika, gidrologiya va gidrotexnika masalalarini hal qilish hamda gidroturbinalar, nasoslar, quvuroʻtkazgichlar (truboprovodlar) va b.ni muvaffaqiyatli hisoblash mumkin, ulardan samolyotlar va kemalarni loyihalashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroizolyatsiya

Gidroizolyatsiya (gidro... va frans. isolation — ajratish) — qurilish konstruksiyalari, binolar va inshootlarni suv va b. agressiv (yemiruvchi) suyuqliklar taʼsiridan, shuningdek inshootlarni suv yuvib ketishidan, filtrlanishidan himoya qilish. G. ishlari bino, inshoot va uskunalardan normal foydalanishni taʼminlaydi hamda ularning puxtaligini, koʻpga chidamliligini oshiradi. G. bajariladigan ish tarziga koʻra — filtrlanishga qarshi, korroziyaga qarshi xillarga; ishlatiladigan asosiy material turiga koʻra — bitumli, plastmassali, mineral va metall qoplamaning qoplanishiga koʻra — boʻyaladigan, suvaladigan, yelimlanadigan, quyiladigan, shimdiriladigan, inʼyeksiyalanadigan, toʻqma xillarga; asosiy vazifasi va konstruktiv xususiyatiga koʻra — yuzaki qoplanadigan G., "qisilishga ishlaydigan" va "ajralishga ishlaydigan" G. xillarga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroizolyatsiya materiallari

Gidroizolyatsiya materiallari — qurilish konstruksiyalari va inshootlarini, binoni, suv va kimyoviy agressiv suyuqliklar (k-ta, ishqor va b.)ning zararli taʼsirlaridan himoya qilinadigan materiallar. Vazifasiga kura, G.m.ning filtralanishga qarshi, korroziyaga qarshi va germetiklaydigan xillarga; asosiy materialining turiga koʻra bitumli, plastmassali, mineral, metall va b. xillari bor. Bitumli G.m. eritkichlarda suyuqlantirilgan bitumlar (bitum loklari va emallari)dan yoki suvda eriydigan bitumlar (bitumli emulsiyalar, pastalar)dan foydalaniladi va bevosita himoya qilinadigan materiallarga surkaladi. Keyingi vaqtlarda elastikligi yuqori va yorilmaydigan bitumli-polimer G.m. keng ishlatiladi. Plastmassali G.m. epoksid, poliefir, polivinil va b. lak-boʻyoqlar, polimer eritmalar va betonlar, polietilen, polivinilxlorid pardalar, kauchukli germetiklar, rezina lentalar, shishaplastlar tarzida ishlab chiqariladi va ular himoya qilinadigan materiallarga surkaladi, suvaladi, yelimlanadi va qoplanadi. Mineral G.m. sement, loy va b. qovushoq minerallar asosida tayyorlanib, sement va silikat boʻyoqlar, gidrofob toʻkmalar, loy-beton tuldirgichlar tarzida ishlab chiqariladi. Ular himoya qilinadigan materiallarni boʻyashda, suvashda filtrlanishga qarshi tuldirgichlar sifatida ishlatiladi. Metall G.m. jez, mis, qurgʻoshin, pulat listlar tarzida i.ch., himoya qilinadigan materiallar uraladi. Hozirda metall G.m.ning urnini plastmassali, shishaplastikali G.m.lar olmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokarbonatlar

Gidrokarbonatlar, bikarbonatlar — karbonat kislota (N2SO3)ning nordon tuzlari, mas, NaHCO, (natriy gidrokarbonat). Karbonatlarga yoki gidroksidlarga suv ishtirokida SOg taʼsir ettirib olinadi. Qizdirilganda karbonatlarga aylanadi. Masalan, 2NaHCO3>Na2CO3+H2O+CO,T. Hammasi suvda eriydi. Kalsiy gidrokarbonat — Sa(NSO3)2 suviing qattiqligini oshiradi. G. qon reaksiyasini doim bir xil saqlaydigan bufer moddalar boʻlib, organizmda muhim fiziologik rol oʻynaydi. Koʻproq ishlatiladigani — natriy gidrokarbonat (natriy bikarbonat, ichimlik soda, NaHCO3) meʼda shirasida kislota koʻpayganda, mevda va oʻn ikki barmoq ichakning yara kasalligida, shuningdek atsidoz bilan davom etadigan kasalliklar (qandli diabet, yuqumli kasalliklar va h.k.)da poroshok, tabletka va eritmalari buyuriladi, oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokimyo

Gidrokimyo (gidro.. va kimyo) — tabiatdagi suvlarning kimyoviy tarkibini hamda ularning kimyoviy, fizik va biologik jarayonlar taʼsirida oʻzgarish qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. G. geokimyo, gidrogeologiya va gidrologiya fanlari bilan chambarchas bogʻliq. Petrografiya, mineralshunoslik, tuproqshunoslik, gidrogeologiya, gidrobiologiya va b. fanlarning rivojlanishida G.ning ahamiyati katta. Kimyoviy tarkibi va minerallanish darajasiga qarab tabiatdagi suvlar chuchuk (tuz 1 l da 1 g cha), taxir (tuz 1 l da 1 g dan ortiq) va shoʻr (tuz 1 l da 50 g dan koʻp) suvlarga boʻlinadi. Kation va anionlar miqdoriga kura, xloridli, sulfatli, karbonatli yoki natriyli, magniyli, kalsiyli suvlar buladi. Aholi yashayotgan joy, sanoat korxonalarini suv bilan taʼminlash, oqar suvlarni tozalash, neft, ruda konlarini qidirishda G.ning roli katta. G. yodli, bromli, radioaktiv, mineral suvlardan xalq xoʻjaligida, tibbiyotda foydalanish yoʻllarini ham oʻrganadi. G. yer osti suvlari tarkibini oʻrganish, baliqlarning tez-tez joy oʻzgartirib turish sabablarini aniqlash va harbiy maqsadlarda ahamiyatli.

Qadimdan odamlar suvlarning taʼmi, rangi, hidi, issiq-sovuqligi, oʻyuvchanligiga qarab turli maqsadlarda foydalanishgan. Abu Ali ibn Sino turli kasalliklarni davolashda tabiiy suvlardan foydalangan. Oʻzbekistonda tabiiy suvlar kimyosini oʻrganishga F. O. Mavlonov, M. Sultonxoʻjayevlar katta hissa qoʻshdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokombinezon

Gidrokombinezon, gʻavvoslik libosi — gʻavvosni sovqotish va shikastlanishdan saqlaydigan kiyim-bosh. Suv oʻtkazmaydigan ("quruq") va suv oʻtkazadigan ("hoʻl") G.lar boʻladi. Suv oʻtkazmaydigan G. rezinalangan gazlamadan tikiladi. G. shlemi (bosh kiyimi), kuylagi, shimi, etigi va qoʻlqoplari yaxlit yoki alohida-alohida qilib tayyorlanishi mumkin. G. shlemiga gʻavvoslik apparatidan keladigan nafas olish naychasi biriktiriladi. Suv oʻtkazadigan G. gʻovak rezinadan tayyorlanadi; u gʻavvos badaniga yopishib turadi. Unda shlem bilan koʻylak birga, shim bilan paypoq birga tikiladi.

GIDROKON,gidravlik kon — qazilma boyliklar (mas, koʻmir)ni qazish, tashish va yer sirtiga chiqarish ishlari suv oqimi energiyasi hisobiga bajariladigan shaxta. G.da suv manbai shaxtaga okib keladigan yer osti suvlari hisoblanadi. Koʻmir yuqori (5— 10 Mya/m2) bosimli suv oqimi taʼsirida uvalatiladi yoki oldin mexanik tarzda uvalatilib, keyin suv oqimida yuvib tushiriladi. Suvni konga markazdan qochma nasoslar quvurlar orqali haydab beradi. Zaboyda uvalatib tushirilgan koʻmir suv oqimi taʼsirida metall novlarda gidrokutargich kamerasiga boradi, undan yuqoriga chiqariladi va boyitish fabrikasiga yuboriladi. Bu yerda koʻmir aralashmalardan tozalanadi (boyitiladi), suvsizlantiriladi va quritiladi. G.da texnik-iqtisodiy koʻrsatkichlar "quruq" shaxtalardagidan yuqori boʻladi (yana q. Gidromexanizatsiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrokortizon

Gidrokortizon yoki kortizol – odam, maymun va itlarning buyrak usti bezi poʻstloq qavatida xolesteshidan hosil boʻladigan steroid gormon. Organizmdan asosan siydik bilan ajraladi. Glyukokortikoid taʼsirga ega – jigarda glyukoza hosil boʻlishini va uning qondagi miqdorini oshiradi. Gidrokortizon jigarda oqsil va ribonuklein kislota sintezini barqarorlashtiradi, koʻpgina boshqa toʻqimalar (masalan, limfa, muskul toʻqimasi, biriktiruvchi toʻqima) da esa bu jarayonni tormozlaydi. Gidrokortizon ajralishini adrenokortikotrop gormon ishtirokida gipofiz tartibga solib turadi. Organizm uchun noxush holat yoki biror kasallik roʻy berganda (masalan, stress, adaptatsion sindrom) gidrokortizon hosil boʻlishi jadallashadi. Gidrokortizon va uning preparatlari hamda sunʼiy hosilalari – prednizolon, triamsinolon va boshqa tibbiyot amaliyotida turli kasalliklarni davolashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Gidroksidlar

Gidroksidlar — metallarning umumiy formulasi Me(OH)p boʻlgan (bu yerda p —metallning oksidlanish darajasi) anorganik birikmalari. Asoslik va amfoterlik xossalariga ega boʻlishi mumkin. Ishqoriy, ishqoriy-yer metallar va Te(1) Gidroksidlari ishqorlar deyiladi. Eritmaning muhitiga qarab ham kislota, ham asos xossasiga ega boʻlgan. Gidroksidlar: Zn(OH)2, Be(OH)2, Ga(OH)3, Al(OH)3, Sn(OH)2, Pb(OH)2 va b. amfoter Gidroksidlar deyiladi. Ular kislotalar taʼsirida tuzlar, kuchli asoslar taʼsirida esa gidroksokomplekslar hosil qiladi. Masalan, rux gidroksidi kislota bilan ham, asos bilan ham reaksiyaga kirishadi.

Gidroksidlari (LiOH dan tashqari) qizdirilganda suyuqlanadi, boshqa Gidroksidlar esa, jumladan LiOH ham parchalanadi, masalan, Cu(OH)2 -" CuO+H2O.

Gidroksidlar metall oksidlarini suv bilan biriktirib olinadi. Baʼzi element oksidlari suvda erimaganligi sababli ularning Gidroksidlarini olish uchun tualariga ishqor taʼsir ettiriladi. Deyarli hamma elementlarning Gidroksidlari aniqlangan. Ularning baʼzilari tabiatda minerallar (masalan, gidrargillit Al(OH)3, brusit Mg(OH)2) holida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroksil guruh

Gidroksil guruh, gidroksil — suv qoddigʻi, ON, bir valentli radikal; aksari kimyoviy birikmalar molekulasining tarkibiga kiradi va ularning baʼzi xossalarini belgilab beradi. Mas, suv (N—ON), asos (Na— ON), kislorodli anorganik kislotalar, barcha organik kislotalar, spirt va b. tarkibida G.g. bor. Suvda yaxshi eriydigan asoslar (ishqorlar) suvli eritmalarda dissotsiatsiyalanib, bir nechta ON ionlarini hosil qiladi, ishqorlarning tavsifli xossalari ham shundan kelib chiqadi. G.g.ni boshqa guruhlarga almashtirish yoʻli bilan juda kup yangi kimyoviy birikmalar olish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroksilamin

Gidroksilamin, NH2OH -rangsiz kristallar. Mol. m. 33,0298, rombik panjarali, 32"da eriydi, zichligi 1335 kg/m3 (10° da). G. issiqlik taʼsiriga chidamsiz, gigroskopik modda, qizdirilganda (100° dan yu kori da) portlashi mumkin. Parchalanganda ammiak, azot va suv hosil qiladi. Suv, metanol va etanol bilan turli nisbatda aralashadi, lekin efir va benzoldya erimaydi. G. kislotali muhitdagi suvli eritmada barqaror boʻlib, kimyoviy reaksiyalarga oksidlovchi sifatida ham, qaytaruvchi sifatida ham kirisha oladi. Mas, temirni uch valentli birikmalaridan ikki valentli, misni ikki valentli birikmalaridan bir valentli va plutoniyni toʻrt valentli birikmalaridan uch valentli birikmalarigacha qaytara oladi. Havo kislorodi G.ni sekin NO2 va N2O2 ga oksidlaydi.

Suyuq holdagi G. faol oksidlovchilar bilan alangalanib shiddatli, brom, kaliy xromat, kumush nitrat va b. bilan sust reaksiya ga kirishadi. G. tarkibidagi azot va kislorod atomlarida boʻlinmagan elektron juftlari borligi sababli mustahkam (barqaror) komplekslar hosil qiladi. Uning platina va nikel bilan hosil qilgan komplekslari 100° ga chidamli kam gigroskopik moddalardir.

G. kuchli kislotalar bilan gidroksil-ammoniy kationi tutuvchi tuzlar hosil qiladi, bulardan xlorid NH,OHC1, sulfat (NH3OH)2SO4 va perxlorat NH3OHC1O4 lar ahamiyatlidir. G. molekulasidagi vodorod atomlari turli anorganik va organik krldiqlarga almashtirilishi mumkin. Natijada gidroksilaminsulfonatlar, giponitritlar, giponitratlar olish mumkin boʻladi. Sanoatda G. platina katalizatori ishtirokida NO ni vodorod bilan qaytarib yoki nitrat kislotani palladiy ishtirokida gidrirlab olinadi. G. va uning tuzlari oksimlar, gidroksim kislotalari va baʼzi b. moddalarni sintez qilishda qoʻllaniladi. G. sulfati rangli fotova kinotasmada ochiltirgich (proyavitel) sifatida ishlatiladi. G. perxlorati esa raketa qattiq yoqilgʻisi uchun oksidlovchidir. G. va uning tuzlari zaharli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroliz

Gidroliz (gidro... va yun. lysis —ajralish, parchalanish) —moddalar bilan suv oʻrtasida oʻzaro taʼsir natijasida turli birikmalar (kislota, asos va b.) hosil boʻlishi, jumladan (tuzlarda) ion almashinuv reaksiyasi. G.ni qoʻyidagi umumiy tenglama bilan koʻrsatish mumkin: A-V+N-ON "± A-N+V-ON, bu yerda A—V —gidrolizlanuvchi modda (tuz), A—N (kislota). V—ON (asos) — gidroliz mahsuloti. G. anorganik va organik birikmalarda koʻp tarqalgan muhim jarayondir. G. tuzlar, uglevodlar, oqsillar, efirlar, yogʻlar va b. turli sinfga mansub birikmalarda uchraydi.

Tuzlar gidrolizlanishi massalar taʼsiri qonuniga boʻysunadi. Koʻpchilik hollarda tuzlar gidrolizi qaytar reaksiyadir. G. natijasida erimaydigan yoki yengil uchuvchan modda hosil boʻlsa, reaksiya tuz butunlay parchalanguncha davom etadi. Kuchsiz kislota bilan kuchli asosdan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda eritma ishqoriy muhitli boʻladi:CH,COONa+HOH# <± CH,COOH+Na+OHKuchsiz asos bilan kuchli kislotadan tarkib topgan tuzlar gidrolizlanganda esa eritma kislota muhitli boʻladi:NH4C1+HOH <± NH4OH+H+C1.

Kuchsiz kislota va kuchsiz asosdan tarkib topgan tuzlar toʻla G.ga uchraydi:A12S3+6H2O=2A1(OH)3+3H2ST 2Ar+3S2-+6H2O=2Al(OH)3+3H2St.

Kuchli kislota va kuchli asosdan tarkib topgan tuzlar G.ga uchramaydi,ularning suvdagi eritmalari neytral boʻladi. Muhitning kislotali yo ishqorli boʻlishini taʼminlaydigan bufer eritmalar G. tufayli mavjud boʻla oladi. Bunday eritmalarning fiziologik ahamiyati ham juda muhim — organizmning normal hayot faoliyati uchun N+ ionlari doim birday konsentratsiyada boʻlishi zarur. Yer poʻstining bir qancha geologik oʻzgarishlari, minerallar hosil boʻlishi va tuproqning shakllani

shi tuzlarning gidrolizlanishiga bogʻliq.

Tuzlarning gidrolizlanishi kimyo sanoatidagi koʻpgina muhim jarayonlarga asos boʻlib xizmat qiladi. Organik birikmalarning gidrolizlanishi — ularning suv taʼsirida parchalanib ikki yoki undan ortiq modda hosil qilishi demakdir. Organik moddalar aksari kislota yoki ishqorlar ishtirokida gidrolizlanadi. Yana q. Gidroliz sanoati.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroliz sanoati

Gidroliz sanoati -oʻsimliklar va ularning chiqitlaridan turli organik birikmalar ishlab chiqaruvchi sanoat tarmogʻi. Yogʻoch (qipigʻi) yoki qishloq xoʻjaligi chiqindilari (makkajoʻxori soʻtasi, kungaboqar poʻchogʻi, shulxa, gʻoʻzapoya va sh. k)ni gidroliz qilinganda uglevod qismi suv va issiqlik taʼsirida hamda katalizatorlar (mineral kislota va b.) ishtirokida qand moddasiga aylanadi. Hosil boʻlgan qand moddasi (glyukoza, monoza va b.) bijgʻitilib, undan har xil spirt olinadi. Gidroliz vaqtida qand moddalari bilan birga furfurol, furan, turli organik kislotalar (mas, sirka, limon kislotasi va b.), oqsil-vitaminli yem qoʻshimchasi (drojji) kabi mahsulotlar hosil qilinadi. Hozirgi zamon texnologiyalari asosida ishlab chiqarish yoʻnalishlariga qarab gidroliz usuli bilan 1 t quruq yogʻoch va qishloq xoʻjaligi chiqindilaridan chorva uchun 220 kg oqsil-vitaminli aralash yem qoʻshimchasi yoki 35 kg oqsilli qoʻshimcha va 175 l etil spirti yoxud 105–110 kg oqsilli qoʻshimcha va 70–80 kg furfurol olish mumkin.

Oʻzbekistonda Andijon gidroliz zdi 1953—94 yillarda ishladi (qarang Andijon biokimyo zavodi), Fargʻona sh., Toshkent viloyatida (Yangiyoʻl sh.) gidroliz zavodlari bor (2001). Ularda etil spirti, furfurol, ksilit, oqsil-vitaminli qoʻshimcha, trioksiglutar kislota va b. mahsulotlar ishlab chiqariladi. G. s. chet mamlakatlardan AQSH, Germaniya, Fransiya, Rossiya Federatsiyasi, Vengriya, Polshada rivojlangan.

Risqivoy Yoqubov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik axborot

Gidrologik axborot -suv manbalari (daryo, koʻl, suv ombori va h. k.) ning oʻtgan davrdagi, hozirgi va kelajakda kutiladigan holati haqidagi gidrologik maʼlumotlar toʻplami. Gidrologik maʼlumotlar maxsus kuzatish joylari (gidrologik stansiya va gidrologik kuzatuv manzilits) toʻplanadi. Bu maʼlumotlar qayta ishlanib, tahlil qilinib G.a. sifatida umumlashtiriladi. G. a. aholi, ishlab chiqarish va b. manfaatdor muassasalarga maxsus rasmiy xabarnoma (byulleten) yoki ommaviy axborot vositalari (televideniye, radio, gazeta) orqali yetkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik bashorat

Gidrologik bashorat - daryo, koʻl yoki suv omborida yuz beradigan jarayonlar (muzlash, erish, toshish, suv sarfi va b.)ning borishini ilmiy tarzda oldindan aniqlash. Bashorat qilinadigan jarayonlarning xiliga qarab, G. b. suvga doir taxmin yoki muzga doir taxminga boʻlinadi. Suvga doir taxminga mavsumiy oqim hajmi, toshqin yuz bergandagi oqim hajmi, suv toʻlib oqqan va suv toshqini paytlaridagi eng yuqori suv hajmi, turli davr (kun, oy, yil) uchun oʻrtacha suv sarfi, toʻlib oqadigan payt qachon yuz berishi va b.ni oldindan aytish kiradi. Muzga doir taxminlar dare, koʻl yoki suv omborining muzlashi va erishi, muz qalinligi va b.ni oldindan aytishni oʻz ichiga oladi. G. b. qisqa muddatli (15 kun) va uzok, muddatli (bir necha oy) boʻlishi mumkin.

G. b.ga qarab qishloq va suv xoʻjaligi, energetika tashkilotlari suvdan foydalanish, energiya ishlab chiqish, suv omborlaridan foydalanish, suv kam yillari undan oqilona foydalanish, suv koʻp yillari aksincha inshootlarni, dalalarni, aholini seldan himoya etish rejalari tuzadilar. G. b. tuzishda daryolarda kutilayotgan hodisalar va dare havzasidagi gidrometeorologik sharoitlar orasidagi bogʻliqlikdan foydalaniladi. Buning uchun gidrometeorologiya tarmoqlari tashkil etilib, ularda qorning balandligi, yogʻinning miqdori, muzdan erigan suv miqdori, havo harorati va b. (borish qiyii boʻlgan togʻli hududlarda qorning qalinligi samolyotdagi maxsus asboblar bilan) oʻlchanadi. Olingan maʼlumotlar radio orqali markaziy gidrologik bashorat xizmatiga kelib tushadi, qayta ishlanadi va turli bashoratlar tuziladi. Agar hisoblangan va amaldagi maʼlumot orasidagi farq 0,67o dan oshiq boʻlmasa (a —meʼyordan oʻrtacha kvadratik tebranish) G. b. toʻgʻri deb hisoblanadi.

Oʻzbekiston daryolarida sugʻorish va energetika uchun zarur gidrotexnika inshootlari qurilgan boʻlib, ular ve-getatsion davr (apr.—sent.) uchun oʻrtacha va maksimal suv sarfi bashorati, novegetatsion davr (okt.—mart) uchun oʻrtacha suv sarfi oʻn kunlik va kundalik, chorak, oylik taxminlar, suv sathini keskin oshishi yoki kamayishi va nihoyat, sel kelishi taxminlari bilan taʼminlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik yil

Gidrologik yil - daryo havzasida namlikning toʻplanishi va sarflanishi siklini toʻla qamrab oladigan vaqt. Bu vaqt oraligʻi daryolar havzasida qorning yogʻishi, toʻplanishi, eriy boshlashi va undan suv oqimi hosil boʻlishi davrini oʻz ichiga oladi. Joyning geografik oʻrni, iqlim sharoiti, relyefiga bogʻliq holda G. y.ning boshlanishi va tugashi turli geografik kengliklarda turlicha vaqtlarga toʻgʻri keladi. Shim. kengliklarda G. y.ning boshlanishi sifatida shim.dan jan.ga tomon mos ravishda 1 sentabrdan 1 yanvar gacha oralikdagi biror muddat qabul qilinadi (G. y. boshi tegishli oyning birinchi kunidan boshlanadi). G. y. boshini oʻrtacha oylik havo temperaturasi va atmosfera yogʻinlarining yil davomida taqsimlanishiga qarab ham aniqlasa boʻladi. Oʻrta Osiyo daryolari uchun G. y. boshi sifatida 1 oktabr qabul qilingan, tabiiyki, G. y. oxiri 30 sent.ga toʻgʻri keladi. Gidrologik tadqiqotlarda kalendar yil oʻrniga G. y.dan foydalanish ancha qulay.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik kuzatuv manzili

Gidrologik kuzatuv manzili —suv manbalari (daryo, koʻl, kanal, suv omborlari va b.)ning holati va tartiboti muntazam kuzatib boriladigan maxsus joy. U suv balandligi va haroratini oʻlchash, qishki tartibot (muz qalinligi, muz ustidagi qorning balandligi)ni kuzatish, suvning toʻlqinlanishi, tiniqpigi va muallaq zarrachalar tarkibi, uning qiyaligi, suv sarfini aniqlash uchun namuna olish, suvdagi oʻsimliklarni kuzatish, gidrologik tartibot va yogʻin toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash, yogʻin va qor qoplami ustida meteorologik kuzatishlar olib borish va b. vazifalarni bajaradi. Shuningdek, muz hosil boʻlishi va yogʻinni kuzatadi. Kuzatishlar gidrometeorologik stansiya va kuzatuv manzillari uchun tayyorlangan qoʻllanma asosida yagona usul hamda bir xil asboblar yordamida olib boriladi.

G.k.m.dan olingan maʼlumotlar qishloq va suv xoʻjaligi uchun katta ahamiyatga ega boʻlgan gidrologik bashorat uchun asos boʻlib xizmat qiladi.

G.k.m.lar ishini viloyat gidrologik boshqarmalari va Boshgidromet nazorat qilib boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik rejim

Gidrologik rejim -suv manbai (daryo, koʻl va b.) xolatining ular suv toʻplaydigan havzaning tabiiy geografik xususiyatlari, birinchi navbatda iqlim sharoiti taʼsirida vaqt boʻyicha qonuniyatli oʻzgarishi. G.r. suv sathi, suv sarfi (oqim rejimi), suv temperaturasi rejimi, muzlash hodisalari (muzlar rejimi), loyqa oqiziqlar (oqiziqlar rejimi), suvda erigan moddalar, oʻzan holati kabi G.r. elementlarining kunlik, oylik, mavsumiy, yillik va koʻp yillik oʻzgarishlari tarzida namoyon buladi. Suv manbaining turiga bogʻliq holda daryo, koʻl, yer osti suvlari, botqoqliklar, muzliklar G.r.lari farqlanadi. Hoz. kunda suv manbalarining tabiiy G.r. inson xoʻjalik faoliyati taʼsiri (kanallar, suv omborlari qurilishi) natijasida oʻzgargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil