MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aleksandr Samutali

Aleksandr Sergeyevich Samutali (1928.22.9, Qirgʻiston, Prjevalsk shahri 2005.31.1,Toshkent) - agronom-iqtisodchi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1988), iqtisod fanlari doktori (1972), professor (1977), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1952). Soyuz NIXIda katta ilmiy xodim, boʻlim mudiri (1956—60), Oʻrta Osiyo iqti-sodiyot va qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot instituti boʻlim mudiri (1960—64), direktor oʻrinbosari (1965—76), VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi raisi oʻrinbosari (1976—91). Oʻzbekistan Qishloq xoʻjaligi Fanlar akademiyasi vitse-prezidenti (1991—92), Respublika qishloq xoʻjaligi ilmiy-i. ch. markazi bosh ilmiy kotibi (1993—98) 1998-yildan shu Markazga qarashli Oʻzbekiston bozor islohotlari ilmiy tadqiqot institutida yetakchi ilmiy xodim. Ilmiy ishlari paxtachilikda agrotexnika tadbirlari samaradorligini iqtisodiy asoslash, mehnat unumdorligi, kapital mablagʻlar samaradorligini oshirish, q.h. mahsulotlariga narx belgilash, agrosanoat integratsiyasi, Oʻzbekistan agrarsanoat majmuida ilmiytexnika taraqqiyoti istiqbollariga bagʻishlangan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Fridrix Sander

Fridrix Arturovich Sander (1887.11.78, Riga - 1933.28.3, Kislovodsk) — olim va ixtirochi, raketa texnikasi yaratuvchilaridan biri. Riga politexnika intini tugatgach (1914), Riga va Moskvadagi sanoat korxonalarida ishlagan (1920-yilgacha). Reaktiv harakat muammolari bilan 1908-yildan shugʻullana boshlagan. 1921-yilda sayyoralararo kema-aeroplan loyihasini eʼlon qilgan, 1924-yilda samolyot va raketani oʻz ichiga olgan kosmik uchish apparata (KUA) ni yaratgan; parvoz paytida qoʻshimcha yonilgʻi sifatida KUAning ish bajarib boʻlgan qismlarini yokish gʻoyasini ilgari surgan. 1930—31 yilda tortish kuchi 1,42 N ga teng boʻlgan, siqilgan havo va benzindan iborat yonilgida ishlaydigan OR-1 reaktiv dvigatelini, 1931—32 yillarda suyuq yonilgʻida ishlaydigan OR-2 raketa dvigateli oʻrnatilgan dvigatel kurilmasini yasadi va sinab koʻrdi. S. "10 dvigateli" va "GIRD-X" raketasi loyihasini ishlab chikdi. Oyning teskari tomonidagi krater S. nomi bilan atalgan.

1887-yilda tugʻilganlar
1933-yilda vafot etganlar
Sapfa

Sapfa (nem. Zapfen) — mashina, mexanizm, stanoklar oʻqi yoki valining tayanch (mas, podshipnik)larga tayanib turadigan qismi. Oʻq yoki val uchidagi sapfa turum, uchlariga yaqin yoki oʻrta qismidagi sapfa boʻyin, tik valning pastki tomonidagi qismi tovon deb ataladi. Turum va boʻyinlar silindrik, konus va sferik shaklda, tovonlar halqasimon (bitta tayanch sirtli), baʼzan taroqsimon (bir tayanch sirtli) qilib yasaladi. Sapfa ning zarur shakl va oʻlchamdan xiyol boʻlsa ham ogʻishi mexanizmning ishiga salbiy taʼsir qiladi, shuning uchun u juda aniq qilib tayyorlanadi.

    

Texnika
Sveyg Stefan

Sveyg Stefan (1881.28.11, Vena -1942.22.2, Petropolis, Rio-de-Janeyro yaqinida) - avstriyalik yozuvchi. Vena va Berlin universitetlarida oʻqigan. 1-jaxrn urushi yillarida Avstriya harbiy vazirligi arxivida xizmat qilgan va urushga qarshi maqolalar yozgan. Dastlab Zaltsburgda, keyin London (1934-yildan), Nyu-York (1940-yildan), Petropolisda yashagan. "Kumush torlar" (1901) sheʼriy va "Erika Evald muhabbati" (1904) nasriy toʻplamlarida fransuz simvolistlari taʼsiri seziladi. "Ilk kechinmalar" (1911), "Amok" (1922), "Tuygʻular toʻlqini" (1927) hikoyalar toʻplamlarida S. inson ruhiyatining sirli tomonlarini, shaxsiy hayotining ziddiyatli manzaralarini tasvirlashga uringan. "Mendel nodir kitoblar sotuvchisi" (1929), "Yangi ixtisoslik bilan dafʼatan tanishuv" (1936) kabi qikoyalari bor. S. ijodida biografik roman, esse va ocherklar, ayniqsa, katta badiiy qimmatga ega. Uning L.N.Tolstoy, A. Stendal, 3. Freyd, F. Nitsshe va boshqalarga bagʻishlangan biografik asarlarida davr ruhi, ijodning shirin va azobli daqiqalari, tasvir etilgan ijodkorning ruhiy va maʼnaviy olami yorqin mujassamlantirilgan. S.ning "Jahon bunyodkorlari" (1920—28) turkumiga kirgan esselari orasida F.M. Dostoyevskiy, Ch. Dikkens, R. Rollan va boshqa yozuvchilarga bagʻishlanganlari alohida eʼtiborga sazovor, "Balzak" (1946) asari jahon adabiyotidagi biografik roman janrining eng yaxshi namunalaridan.

Siyosat, S. nazarida, gʻirrom oʻyindan iborat. Shuning uchun u oʻz ijodida davrning siyosiy masalalarini chetlab oʻtib, siyosiy oʻyinlar tegirmoniga tushib qolgan ojiz kishilarga xayrixohlik bilan qaragan ("Mariya Antuanetta", 1932; "Mariya Styuart", 1935). S. garchand mashhur tarixiy siymolar haqida "Magellan" (1938) va "Amerigo" (1942) singari romanlar yaratgan boʻlsa ham, u, birinchi navbatda, 19—20-asrlarda yashagan I. V. Gyote, T. Mann, B. Shou kabi siymolar haqidagi badiiylashgan asarlari bilan jaxrn adabiyotida biografik roman, esse va ocherk janrlarining shakllanishiga muhim hissa qoʻshdi. "Nomaʼlum ayol maktubi" hikoyasi, "Kuygan koʻngil faryodi" hikoyalar toʻplami oʻzbek tiliga tarjima kilingan.
Marina Svetayeva

Marina Ivanovna Svetayeva (1892.26.11, Moskva - 1941.31.8, Yela-buga, Tatariston) - rus shoirasi. Moskva universiteti professor Lozanna va Frey-furgdagi musika maktabi va katolik pansionda, Yaltadagi kizlar gimnaziyasida oʻqigan. Oktyabr toʻntarishini qabul qilmay, 1922-yilda Pragaga, 1925-yilda esa Parijga koʻchib borgan. Muhrjirlikda muhtojlik va vatansizlik azobini boshidan kechirgan Svetayeva 2-jahon urushi boshlanishi bilan SSSRga qaytib kelgan (1939). Ammo koʻp oʻtmay, ruhiy iztiroblar orqasida oʻz joniga qasd qilgan.

Dastlabki sheʼriy toʻplamlari — "Oqshom albomi" (1910) va "Sehrli fonar" (1912). 1916-yilga kelib, S. ijo-dining asosiy mavzui — muhabbat, Rossiya, sheʼriyat mavzui uzilkesil shakllanadi. S.ning 20-yillar avvaliga oid sheʼrlari oq gvardiyachilarning muhojirlikda nashr etilgan jur.larida eʼlon qilinadi. Shu davrda uning "Blokka atalgan sheʼrlar", "Hijron"(1922), "Psixeya, Romantika", "Hunar" (1923) sheʼriy kitoblari va "Barakalla" (1924) doston-ertagi nashr etilgan. S.ning "Rossiyadan keyin. 1922— 25" soʻnggi toʻplami 1928-yil Parijda bosilgan.

S. sheʼriyati musiqiyligi, tovushning sheʼr musiqiy qurilmasidagi katta oʻrni va ahamiyati bilan ajraladi. Tashki dunyo bilan murosa qila olmagan va shu dunyodagi hayotida roʻshnolik koʻrmagan shoiraning asarlari, jumladan, "Togʻlar dostoni", "Intiho dostoni" (1926), "Krisolov" lirik satirasi (1925), hatto antik davr syujetlari asosida yozilgan "Tezey" (1927) va "Fedra" (1928) tragediyalari uzun hamda keskin monologlardan tarkib topgan. S. nasrda ham qalam tebratib, M. Voloshin, O. Mandelshtam, A. Beliy va boshqa haqida falsafiy oʻylar va xotiralardan iborat oʻziga xos adabiy portretlarni yaratgan.
Seziy

Seziy ( — zangori, havo rang, Caesium), Cs — Mendeleyev davriy sistemasining I guruh 6-davr 8-qatoriga mansub kimyoviy element; tartib raqami 55, atom massasi 132,9054. Tabiiy Seziy 1 ta izotop 133Cs dan iborat. Uning 15 dan ortiq sunʼiy radioaktiv izotoplari olingan. Bular ichida eng barqarori l37Cs (T|/2 = ZZy.).

Seziy dastlab 1860-yilda Seziy Bunzen va Seziy Kirxgof tomonidan Germaniyaning Dyurkteym mineral suvlarini spektral usulda tekshirish natijasida kashf qilingan. Metall Seziyni dastlab Seziy Setterberg 1882-yilda suyuqlantirilgan seziy sianidni elektrolizlab olgan. Seziyning spektrida 2 zangori chiziq mavjud.

Seziy nodir element. Yer poʻstining massa jihatidan 7-10~4 % ini tashkil etadi. Seziy pollutsit nomli mineral (alyumosilikat) hosil qiladi. Seziy birikmalari mineral suvlar tarkibida va tirik organizmlarda boʻladi. Seziy oz miqdorda bazalt, granit, diabaz kabi togʻ jinslari tarkibida uchraydi. Lepidolit (yoki pollutsitdan) litiy, kaliy, rubidiy va kaltsiy ajratilganidan keyin Seziy birikmalari olinadi. Sof Seziy olish uchun Seziy galogenidlar kaltsiy bilan kaytariladi.

Seziy sargʻish-pushti rangli, yengil, juda yumshoq ishqoriy metall. Suyuqlanish temperaturasi 28,5°, qaynash temperaturasi 705°, zichligi 1,90 g/sm3 (20°da). Seziyning yoruglikka sezgirligi barcha me-tallarnikidan yuqori.

U juda faol metall, havoda oʻz-oʻzidan alangalanadi, hatto vakuumdan ham oʻziga kislorodni tortib oladi. Seziy parafin moyida saqlanadi. Seziy suv bilan shiddatli reaksiyaga kirishib, seziy gidroksid CsOH hosil qiladi; bunda vodorod ham ajralib chiqadi va portlash yuz beradi. Seziy galogenlar bilan alanga hosil qilib, shiddatli reaksiyaga kirishadi. Seziyning oltingugurt bilan reaksiyasi ham shu tarzda boradi. Seziy kuchli qaytaruvchi. 300° dayoq SiO2 dan kremniyni qaytaradi. Seziy fotoelementlar i.ch.da, baʼzi birikmalari tibbiyotda, Csl, CsBe dan tayyorlangan prizmalar infraqizil spektroskopiyada ishlatiladi. Seziy birikmalaridan katolizda ham foydalaniladi.

 

Kimyoviy unsurlar
Sey muzligi

Sey muzligi - Katta Kavkaz tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik. Uilpata va Adayxox choʻqqilari oraligida. Maydoni 9,7 km². Uz. 8,6 km, eni 600 m. 2200 m balandlikkacha tushib borgan. Muzlikdan Seydon daryosi (Ar-don daryosining chap irmogʻi) boshlanadi. Sey muzligi yaqinida alpinistlar lagerlari va turistik baza joylashgan.

 

Rossiya geografiyasi
Osiyo
Muzliklar
Seylon

Seylon (Ceylon) - Shri Lanka davlati va orolining 1972-yilgacha boʻlgan nomi.
Selestin

Selestin (lot. caelestis — zangori osmon) - sulfatlar sinfiga mansub mineral. Stronsiy, sulfat kislota birikmasidan tarkib topgan. Kimyoviy tarkibi SrSO4; Sa va Va aralashgan boʻladi. Romb singoniyada kristallanadi. Kristallari ustunsimon, disksimon, piramidaga oʻxshash. Donador, tolasimon, plastinkasimon, tuproqsimon agregatlar hosil qiladi. Havo rang yoki havo rangkulrang, baʼzan qizgʻish yoki sargʻish xillari mavjud. Shishadek yaltiroq. Moʻrt. Qattiqligi 3—3,5, zichligi 4 g/sm3 chamasida. Aso-siy konlari ohaktosh, dolomit, gipslar bilan bogʻliq. Xemogenbiogen choʻkindi jinslarda xol-xol koʻrinishida yoki gʻovaklarni toʻldiruvchi sifatida uchraydi. Sinonimlari: apotom, shyutsit. Stronsiy va uning turli birikmalari pirotexnikada, maxsus qotishmalar i.ch.da, rangli televizor, lazer elektronika va boshqalarda qoʻllaniladi. S.dan stronsiy olinadi. Oʻrta Osiyo, Rossiya Federatsiyasi (Volga boʻyi, Ural), Buyuk Britaniya, Germaniya, AQSH, Italiya va boshqa joylarda konlari mavjud. S. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Fargʻona vodiysi, Oʻzbekistan gʻarbi va janubida boʻr va paleogen davrlari yotqiziqlarida uchraydi.

Minerallar
Ц (kirill)

Ц, ц — oʻzbek kirill alifbosining yigirma toʻrtinchi harfi. Til oldi, qorishiq (t+s), shovqinli, portlovchi, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanishi jihatidan nofaol fonemani ifodalovchi harf: faqat rus tili orqali kirib kelgan oz sonli ruscha va baynalmilal soʻzlar tarkibida uchraydi. Soʻzning boshida (sirk, siklon), oʻrtasida (aksiya, protsent, fransuz) va oxirida (abzats, kvars, shprits) kela oladi. Ushbu harf ifodalovchi tovush turkiy tillarda boʻlmaganligi va oʻzbek tiliga ham bu tovush toʻla oʻzlashib ketmaganligi sababli u turkiy xalklar uchun umumiy boʻlgan yozuvlardan faqat kirill alifbosidagina uchraydi.

Kirill alifbosi harflari
Sellyuloza

Sellyuloza (frans. cellulose, lot. cellula — hujayra) - angidro-Bglyukozalarning elementar zvenolaridan tuzilgan polisaxarid: (C6H5O5)l; poli-1,4 p-D-glyukopiranozil- D-glyukopironozadan iborat. Sellyuloza makromolekulalarida angidroglyukoza zvenolari bilan bir qatorda boshqa monosaxarid  hamda uron kislota boʻlishi mumkin. Sellyuloza, asosan, baʼzi oʻsimlik urugʻlari tukida, mas, chigit tukida (97—98%), yog'ochda (40—50%, quruq modda hisobida), kanop poya tolasi, oʻsimlik qobigʻining ichki qatlami (mas, zigʻir, ramida 80—90%, jutda 75% va h.k.), bir yillik oʻsimlik poyalari (qamish, makkajoʻxori, boshoqli oʻsimlik, kungaboqar)da 30—40% boʻladi, Kartoshka tugunagida 20%. Toza holdagi Sellyuloza taʼmsiz, tolasimon oq modda.

Sellyuloza tabiiy materiallardan S. boʻlmagan komponentlarni parchalovchi yoki erituvchi reagentlar taʼsir ettirib ajratib olinadi. Sellyulozani ajratib olish usuli oʻsimlik materialining tarkibi va tuzilishiga bogʻliq. Paxta tolasidan S.ni olishda yumshoq usul qoʻllanadi. Paxta tolasi oʻyuvchi natriy (NaOH)ning 1,5—3% li eritmasi bilan 3—10 atm. bosimda 3-6 soat qaynatilib, oksidlovchilar bilan oqartiriladi. Mol. m. kichik boʻlgan polisaxaridlar (pentozanlar, geksozanlar, uron kislota), yogʻ va mum eritmaga oʻtadi.

Sellyulozani yogʻochdan ajratib olishda (yogʻochda 40—50% S., 5—10% geksozanlar, 10— 20% pentozanlar, 20—30% lignin, 2—5% smola va boshqa aralashmalar boʻlib, ular murakkab morfologik tuzilishga ega boʻlganligi uchun) murakkab ishlov berish usuli yogʻoch tarashalarini sulfitli yoki sulfatli qaynatish usuli qoʻllanadi. Sulfitli qaynatish usuli yuqori sifatli qogʻoz va karton tayyorlashda, sulfatli qaynatish usuli esa buklamali (gofrirli) karton, qop qogʻozi tayyorlashda qoʻllanadi.

Sellyuloza oq rangli tolali material, zichligi 1,52—1,54 g/sm3 (20°da). Kimyoviy tabiatiga koʻra, Sellyuloza koʻp atomli spirtdir. Makromolekula elementar zvenosida gidroksil guruhi boʻlganligidan S. ishqoriy metallar va asoslar bilan reaksiyaga kirishadi. S.ga konsentrlangan ishqor eritmasi taʼsir ettirilganda kimyoviy reaksiyalar bilan bir qatorda fizik-kimyoviy jarayonlar ham kechadi, yaʼni Sellyuloza boʻkadi. Sellyulozaning konsentrlangan NaOH eritmasi bilan reaksiyaga kirishishidan toʻqimachilik sanoatida sunʼiy tolalar va oddiy Sellyuloza efirlari i.ch.da foydalaniladi. Yangi qimmatli texnik xossalarga ega boʻlgan Sellyuloza materiallari olishda tikilgan sopolimerlar sintezining amaliy ahamiyati muhim. Mas, polielektrolitlar (poliakril kislota, polimetil vinilpiridin) bilan tikilgan Sellyuloza sopolimerlardan ion almashingan toʻqimalar, tolalar va plyonkalar sifatida foydalanish mumkin. Sellyuloza makromolekulasining oddiy zvenosida gidroksil guruh borligi uchun ulardan oddiy va murakkab efirlar olish mumkin. Bu birikmalar qimmatli xossalarga ega boʻlganligidan, turli texnika sohalarida tolalar, plyonkalar, lok va elektr izolyatsiya krplamalari, neft va toʻqimachilik sanoatida suspenziya stalibizatorlari hamda quyultirgichlari sifatida qoʻllaniladi (yana qarang Sellyuloza efirlari).

 

Sellyuloza
Sement

Sement ( — shagʻal, chaqiq tosh) — sunʼiy noorganik kukunsimon bogʻlovchi mineral. Suv qoʻshilsa, xamirsimon massa hosil boʻladi, vaqt oʻtishi bilan qotib, toshsimon jismga aylanadi. Sement havoda ham, suvda ham qotish xususiyatiga ega. Sement qurilishda juda keng qoʻllaniladigan betonning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi. Sementning romansement, portlandsement, glinozyomsement, kengayuvchan, gidravlik qoʻshimchali kabi turlari mavjud. Romansement ohaktoshni 900° gacha kuydirish yoʻli bilan olinadi, keyin maydalab kukun holiga keltiriladi. Xom ashyoning xiliga qarab, romansementning qotish muddati 15 minutdan 24 soatgacha boʻlishi mumkin. Uning mustahkamligi ancha past boʻlib, 25 dan 100 gacha markali boʻladi. Shuning uchun ham uning oʻrnini 20-asr oʻrtalaridan boshlab portlandsement egallay boshladi. Glinozyomsement glinozyom (alyuminiy oksidi)ga boy boʻlgan togʻ jinslari — boksit (alyuminiy rudasi), ohak yoki ohaktosh aralashmasini kuydirish yoʻli bilan olinadi. Kimyoviy tarkibi 40% SaO; 40% A12O3; 6— 8% SiO2 dan iborat. Tez qotishi, mustahkamligining yuqoriligi va minerallashgan suvlarga turgʻunligi bilan ajralib turadi. Markasi 300; 400; 500. Narxi portlandsementga nisbatan 2,5—3 baravar baland. Glinozyomsement katta mustahkamlik talab etiladigan beton va temir-beton konstruksiyalarda, dengiz va minerallashgan suvlar taʼsirida boʻladigan inshootlarda, tezkor yoʻl va qurilish ishlarida, qish sharoitida betonlashda qoʻllaniladi. Kengayuvchan Sementning tarkibida glinozyom sementdan tashqari ohak va gips ham boʻladi; tez qotadi; oʻta mustahkam va suv oʻtkazmas material hisoblanadi. Kengayuvchan Sement gidroizolyatsiya ishlarida, choklarni yopish va taʼmirlash ishlarida qoʻllaniladi. Gidravlik qoʻshimchali portlandsement (baʼzan "putssolan portlandsement" deb ham yuritiladi) Sement klinkeri (toshqoli) va nordon gidravlik qoʻshimchalar (trepel, diatomit, trass, pemza va boshqalar)ni birgalikda maydalash (kukunlash) yoʻli bilan tayyorlanadi. Gidravlik qoʻshimchalar aralashma miqdorining 20—40% ini tashkil etishi mumkin. Bu Sement portlandsementga nisbatan arzonroq boʻlib, gidrotexnika, vodoprovod va kanalizatsiya inshootlarida qoʻllanadi. Agressiv suvlar taʼsiriga chidamli. Sement sanoatda 19-asrdan boshlab ishlab chiqariladi.

Yana q. 

 Sement sanoati

Adabiyot 
 Texnologiya vyajushix veshestv, M., 1965; Qosimov E.Q., Qurilish ashyolari, T., 2003. Botir Hobilov.
Sement sanoati

Sement sanoati - qurilish materiallari sanoatining eng yirik tarmogʻi. Portlandsement, putssolan portlandsementi, toshqol portland-sementi, shifer, asbotsement quvurlar, ganch, gil va boshqa mahsulotlar ishlab chiqaradi. Sement dastlab 1824-yilda Angliyaning janubidagi Portlend shahri yaqinida ("portlandsement" nomi shundan) ingliz ixtirochisi J.Aspdin tomonidan maʼlum nisbatlarda qoʻshilgan ohak va tuproq aralashmasini kuydirib olingan. 19-asrning 30-yillaridan boshlab Buyuk Britaniya, AQSH, Rossiya, Germaniyada sement zavodlari qurila boshlandi. 19-asrning 70-yillariga kelib sement jahon qurilish texnikasi rivojlanishining asosiy yoʻnali-shini belgilab, yig'ma temirbetonning kashf etilishiga olib keldi. 20-asr davomida jahonning rivojlangan mam-lakatlarida Sement sanoati yuqori surʼatlarda oʻsdi va sement ishlab chiqarishning umumiy hajmi 1500 mln. tonnani tashkil etdi (1998). Oʻrta Osiyoda birinchi boʻlgan Xilkovo (hozirgi Bekobod) sement zavodi 1913-yildan qurila boshlagan. 1926-yilda korxona qayta ishga tushirildi. 1932-yilda Quvasoy sement zavodida turli markadagi sementlar ishlab chiqarila boshlandi. 50-yillardan bu korxonalar kengaytirilib, kombinatlarga aylantirildi, ularda sementdan tashqari shifer, ohak, asbotsement quvurlarni i.ch. yoʻlga qoʻyildi. Xalq xoʻjaligining sementga nisbatan ortib borayotgan ehtiyojini qondirish maqsadlarida 1962-yilda yillik quvvati 1,7 mln. t boʻlgan Ohangaron sement kombinati, 1976-yilda yillik loyiha quvvati 3,4 mln. t boʻlgan Navoiy sement kombinatining 1-navbati (yillik quvvati 1150 ming t) ishga tushirildi. 70-yillar oʻrtalariga kelib Sement sanoatida 3536 ming t turli markadagi sement ishlab chiqarildi.

90-yillar oʻrtalaridan tarmoq korxonalari aksiyadorlik jamiyatlariga aylantirildi, rekonstruksiya ishlari amalga oshirildi, chet el texnologiyalari bilan jihozlandi. "Ohangaron-sement" aksiyadorlik jamiyati huzurida "Ohangaron rangli sement" Oʻzbekiston—Britaniya qoʻshma korxonasi tashkil etildi (1995). "Qizilqumse-ment" aksiyadorlik jamiyati (sobiq Navoiy sement zavodi)da i.ch. quvvatla-rini toʻliq ishga solish tadbirlari amalga oshirildi. Oʻzbekistan Sement sanoatida gidrotexnika va yer osti inshootlari qurishda yuqori namlik va muzlash sharoitlarida ish-latiladigan, sement muddati va yaroqliligi hamda yuqori sifati betonni suv oʻtkazmaydigan, chidamli boʻlishiga koʻmaklashadi. Kislotaga chidamli M400 va M500 markali portlandsement, avtomobil yoʻllari va aeroportlar qurilishida ishlatiladigan portlandsement, neft va gaz quduqlarini burgʻulashda ishlatiladigan tamponaj sementi, shuningdek, putssolan sementi, ohak va may-dalangan ohak, shifer, qurilish gan-chi, mineral paxta va boshqa ishlab chiqariladi. 2003-yilda Oʻzbekiston Sement sanoati korxonalarida 4062,5 ming t sement, 313,7 mln. dona shartli shifer taxtalari ishlab chiqarildi (2002-yilda tegishlicha 3926,7 ming t sement; 298,8 mln. dona shartli shifer taxtalari). Respublika Sement sanoati korxonalari mahsulotlari chet ellarga eksport qilinadi. Xorijiy mamlakatlardan AQSH, Germaniya, Italiya, Yaponiya va Fransiya sement i.ch. boʻyicha jahonda yetakchi oʻrinlarni egallaydi. Nuriddin Musayev.
Sentavr

Sentavr (lot. ) — osmonning Janubiy yarim sharidagi katta yulduz turkumi. Gidra, Nasos, Paruslar, Kil, Pashsha, Sirkul va Boʻri yulduz turkumlari orasida joylashgan. S.da ravshan yulduzlar (eng ravshani 0-yulduz kattaligidagi a yulduzi) hamda tumanlik va yulduz toʻdalari mavjud. S.ning o si qoʻshaloq yulduz boʻlib, bizga eng yaqin yulduz hisoblanadi (masofasi 1,3 parsek yoki 4,3 yorugʻlik yiliga teng). 1916-yilda S.ning yoʻldoshi kashf etilib, bosh yulduzdan 0,04 yorugʻlik yili masofada ekanligi aniqlangan. Bu eng yaqin (Proksima) yulduzdir.

Yulduz turkumlari
Sentromera

Sentromera (lot. centrum, kentro va meros — boʻlak, qism), kinetoxor — mitoz yoki meyoz boʻlinishda xromosomalarning qutblarga siljishini taʼminlovchi qismi. S.ga boʻlinish duki ipchalari (mikronaychalar) birikadi. [[Xromosomalar S.ning joylashgan oʻrni bilan bir-biridan farq qiladi; bundan xromosomalarni tasnif qilishda foydalaniladi (qarang [[Xromosomalar). S.ning joylashishiga qarab yelkalar (telomerlar) uzunligi oʻzgaradi. S.ning joylashgan oʻrniga koʻra xromosomalar akrotsentrik, metatsentrik, submetatsentrik boʻladi. S. joyining oʻzgarishidan xromosoma mutatsiyalarini aniqlashda foydalaniladi.
Serera

Serera (belgisi: ; lot. Ceres) — kichik sayyora, asteroid; 1801-yilda J. Piatssi kashf etgan. S. kichik sayyoralar ichida eng kattasi boʻlib, diametri 770 km, oʻrtacha koʻrinma yulduz kattaligi 7,5. Quyosh atrofini 4,6 yilda bir marta toʻliq aylanib chiqadi. S.ning Quyosh atrofidagi orbitasi Mars va Yupiter orbitalari oraligʻida joylashgan. S. orbitasining katta yarim oʻqi, yaʼni uning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi 2,77 astronomii birlikka teng. S. orbita tekisligining ekliptika tekisligiga ogʻmaligi /=10°,61, ekssentriteti ye=0,076. Hamma kichik sayyoralar singari S. ham aniq geometrik shaklga ega boʻlmagan qattiq jism boʻlib, oʻz atmosferasiga ega emas.
Zurab Sereteli

Zurab Konstantinovich Sereteli (1934.4.1, Sulukidze shahri) — rassom, haykaltarosh, Rossiya Badiiyot akadimyasi akademik (1992), 1997-yildan prezidenta. Gruziyada xizmat koʻrsatgan rassom (1967), Xalq rassomi (1980), Mehnat Qahramoni (1990). Gruziya Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1952—59). S.ning yorqin bezakdor monumental asarlari (namoyon, mozaika, vitraj, harakatlanuvchi bezak haykallari) meʼmoriy hamda atrof muhit bilan uygʻunligi, yorqin rangi, shaklga boyligi, xom ashyosi bilan ajralib turadi. Pitsunda (1967), Adler (1973) kabi kurort majmualari, Moskvadagi "Izmaylovo" mehmonxona majmuasi (1980), "Abadiy doʻstlik" monumenti (hamkorlikda, 1983), "Petr I haykali" (1997), Poklonnaya tepaligi (1995) hamda Manej maydoni (1996) dagi va boshqa memorial majmualarni bezashda ishtirok etdi. S. kitob va jurnal illyustratsiyasi, teatr rassomligi sohahsida ham ishladi.

 

1934-yilda tugʻilganlar
4-yanvarda tugʻilganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Serkosporoz

Serkosporoz — Cercospora avlodiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalligi. Oʻsimlik barglarida turli oʻlcham, shakl va rangdagi dogʻlar paydo boʻlishi bilan tavsiflanadi. Kasallik kuchli rivojlanganda barglar qurib qoladi. S. qoʻzgʻatuvchilari vegetatsiya davrida tarqaladi, oʻsimlikning zararlangan qoldikdarida qishlaydi. Eng koʻp tarqalgan va zararlilari lavlagi, kartoshka, tok va mevali daraxtlar S.laridir. Kurash choralari: kartoshka va lavlagi dalalarida hosil yigʻilgandan keyin maydonni tozalash, fosfor-kaliyli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish, fungitsidlar purkash; mevali daraxtlar va toklarning zararlangan qismlarini va toʻkilgan barglarini yoqib yuborish; shoxlarni qirqish; fungitsidlar bilan ishlov berish.
Frits Zernike

Frits Zernike () (1888.16.7, Amsterdam - 1966.10.3, Groningen) — niderland fizigi, Niderlandiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1946). Amsterdam universitetini tugatgan (1912). Groningen universitetida ishlagan (1913-yildan, 1920—58 yillarda professor). Asosiy ilmiy ishlari optika, matematik statistika va boshqalarga oid. Optik asboblar, xususan, teleskop va mikroskop nazariyasini yaratgan. Nobel mukofoti laureati (1953).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar