MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gormonoterapiya

Gormonoterapiya (gormonlar va terapiya) — gormonlar va sunʼiy (sintetik) gormonal preparatlar bilan davolash usuli. G. asosan odam organizmida endokrin (ichki sekresiya bezlari) aʼzolaridan birortasining kasallik tufayli faoliyati susayganda yoki toʻxtaganda tegishli gormonlar oʻrnini toʻldirish maqsadida yoki oʻrinbosar sifatida qoʻllaniladi (mas, qandli diabetyaa bemorga insulin yoki Addison kasalligida kortizon beriladi). Endokrin bezlar faoliyati bilan bogʻliq boʻlmagan kasalliklarda kuzatiladigan yalligʻlanishlar, allergik, immunologik va turli infeksion jarohatlar tufayli gormonal balans izdan chiqqanda uni tiklash (stimullovchi) va allergik reaksiyani susaytiruvchi (tormozlovchi) gormon preparatlari ishlatiladi. Zamonaviy tibbiyot amaliyotida turli surunkali ichki kasalliklarda G. yaxshi naf beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn

Gorn — burun, Jan. Amerikaning eng jan. nuqtasi. Gorn o.da, Olovli Yer arxipelagining janla joylashgan (55° 59’ j.k. va 67° 16’ gʻ.u.). G. dengiz sathidan 150 m tik koʻtarilgan qoyatoshlardan iborat. G. rnida kuchli boʻron va tumanlar boʻladi. G.da yevropaliklardan dastlab 1616-yilda golland sayyohlari Ya. Lemer va V. Sxauten boʻlgan. Sxautenning vatani — Gorn sh. nomi bilan atalgan. G. Gorn Burni (Chili) milliy parki hududida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn (pech)

Gorn — metallarni eritish, qayta eritish, qizdirish, keramik buyumlarni pishirish uchun moʻljallangan pech; shaxtali vaterjeket pechlarning yoqilgʻi yonadigan pastki qismi (qarang Vagranka, Domna ishlab chiqarishi). Qadimda G.dan rudadan toʻgʻridan-toʻgʻri xomaki temir olishda foydalanishgan. Zamonaviy G. ichiga gʻisht terilgan usti ochiq poʻlat qutidan iborat. Uning yon tomonida havo yuboriladigan furma (kalta quvur) bor. Gazsimon yonish mahsulotlari uning yuqori qismidan chiqib ketadi. G. pistakoʻmir, koks, neft yoki gazda ishlashi mumkin. F.i.k. kichik (5%) boʻlgani uchun sanoatda keng foydalanilmaydi. Metallurgiyada tigelli G., ruda konsentratlaridan qoʻrgʻoshin olishda esa maxsus G. ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorn (cholgʻu asbobi)

Gorn (nem. Horn — shox) — mis puflama musiqa cholgʻusi, ventil (maxsus mexanizm)siz truba. Fanfara, askar burgʻuchasi kabi turlari mavjud. Jarchi soz boʻlib, 20-asrda ham butun dunyo (shu jumladan, Oʻzbekistan) harbiy qoʻshinlarida, oʻspirin yoshlar (chet elda — skaut, sobiq Ittifoqda — pioner) jamoalarida keng qoʻllanilgan. G. negizida byugelgorn, saksgorn singari puflama sozlar yuzaga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorno-altaysk

Gorno-altaysk (1932 yilgacha Ulala, 1948 yilgacha Oyrot-Tura) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1928 yildan). Oltoy Respublikasining markazi. Oltoy togʻlarining etaklarida, Mayma daryosi boʻyida (Katun daryosiga quyilish yerida), Biysk temir yo'l stansiyasi va Biysk pristanidan 96 km janubi-sharqda. Aholisi qariyb 48 ming kishi. Toʻr parda, mebel, poyabzal, tikuvchilik va toʻquvchilik fabrikalari, temir-beton buyumlari zavodi, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Gorno-Altaysk XIX asr boshida vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Gorovits Vladimir Samoylovich

GOROVITS (Horowitz) Vladimir Samoylovich [1904.18.9(1.10), Ukrainadagi Berdichev sh,— 1989, Nyu-York] — amerikalik pianinochi. 20-asrning mashhur virtuoz ijrochilaridan. Kiyev konservatoriyasini tamomlagan (1921). 1925 y.dan chet el (1928 y.dan Nyu-York)da yashagan. Ijro uslubiga tabiiy joʻshqinlik, mohirona texnika bilan birgalikda ruhiy koʻtarinkilik, jozibali nafislik xos. Repertuaridan F. Shopen, F. List, P. Chaykovskiy, S. Raxmaninov, A. Skryabin, S. Prokofyev va b. kompozitorlarning asarlari oʻrin olgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Grammy mukofoti sovrindorlari
Goroskop

Goroskop (yun. horoskopos — vaqtni kuzatuvchi), tolenoma — muayyan vaqt uchun sayyoralar va yulduzlarning bir-biriga nisbatan egallagan vaziyatlarini ifodalovchi jadval. Odam tugʻilgan yoki biron-bir muhim voqea yuz bergan paytda osmondagi sayyoralarning vaziyatiga muvofiq ravishda ular G.ning 12 "uyasi"ga joylashtiriladi. G. ilmi nujum (astrologiya), munajjimlikda qoʻllaniladi. G.ga koʻra, goʻyo sayyora va yulduzlarning oʻzaro vaziyatlariga asoslanib oʻziga xos usullardan foydalanib kishilarning taqdirini, voqealarning rivojini aytib berish mumkin emish. Ilgari hukmdorlar munajjimlarning fatvosisiz biror muhim ishni (mas, urushni) boshlashmagan. G. boʻyicha bunday "fol ochish"ning samarasi ilmiy jihatdan asoslangan emas.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gorst

Gorst (nem. Horst — doʻnglik, balandlik) — Yer poʻstining uzilmalar boʻyicha yuqoriga koʻtarilgan qismi. G.ning oʻlchami turlicha — uzunasiga yuzlab km ga, eni bir necha oʻn km ga yetadi. G. boʻylama — yoʻnalishi togʻ jinslarining deformatsiyalashgan yoki burmali togʻlar yoʻnalishiga yaqin; koʻndalang — yoʻnalishi burma oʻqiga koʻndalang; qiya — nishab tekisligi barcha maydonda bir tomonga qiya; bir tomonlama — faqat bir tomondan irgʻitma yoki uzilma bilan chegaralangan; ponasimon — pastga tomon torayib boruvchi; oddiy — hamma tomonidan faqat birgina irgʻitma yoki uzilma bilan chegaralangan; murakkab (zinasimon) — bir necha uzilmalar bilan ajralgan, burmali — qatlamlar burmalangan xillarga boʻlinadi. G. Oʻzbekistondagi togʻlarda koʻp uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Geografik terminlar
Gortenziya

Gortenziya — toshyorardoshlar oilasining Hydrangea turkumiga mansub bir necha tur xushmanzara oʻsimliklarga berilgan umumiy nom. Bargi oddiy, qarama-qarshi joylashgan. Oq, pushti va qizil gullari toʻpgul hosil qiladi. Urugʻi koʻsakchada, 76 turi bor. Ulardan bir nechasi gulchilikda ekiladi. Xitoy va Yaponiyadan keltirilgan G. (N. macrophylla) va Shim. Amerikadan keltirilgan daraxtsimon G. (N. arborescens) xushmanzara oʻsimlik sifatida parklarda oʻstiriladi. G. parhish va qalamcha bilan koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Zaharli o‘simliklar
Gospital

Gospital (yun. hospitalis — mehmondoʻst) — yotib davolanishga moʻljallangan harbiy tibbiyot muassasasi. G.da harbiy xizmatni oʻtayotgan askarlar va ofitserlar, ularning oila aʼzolari hamda mudofaa vazirligining xodimlariga tibbiy yordam koʻrsatiladi. G.da davolashdan tashqari, harbiy ekspertiza oʻtkazish, harbiy qismlardagi vrachlarga davolash-profilaktika tadbirlarini amalga oshirishda yordam berish, harbiy tibbiyot xodimlarining malakasini oshirish kabi vazifalar bajariladi.

Urush vaqtida yarador va bemorlarga tez yordam koʻrsatadigan polk, diviziya, armiya koʻchma harbiydala G.lari va front orqasida joylashgan G.lar farq qilinadi.

Turkistonda birinchi G. 1869-yilda Toshkent sh.da ochilgan. Hozir Toshkentdagi 2 ta G.ning Jizzax, Kattaqoʻrgʻon, Navoiy, Samarkand, Taxiatosh, Termiz, Fargʻona, Chirchiq va Qarshi sh.larida filiallari faoliyat koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gossek Fransua Jozef

GOSSEK (Gossec) Fransua Jozef (1734.17.1, Belgiyadagi Verni sh,— 1829.16.2, Passi, Parij yonida) — fransuz kompozitori, dirijyor, pedagog . Fransuz simfoniyasi, Milliy musiqa instituti (1795-yildan konservatoriya) asoschisi, Fransiya instituti (akademiyasi) aʼzosi (1795-yildan). 1816-yilgacha Parij konservatoriyasining bosh inspektori va prof. 29 simfoniya, 20 dan ortiq opera, bir necha oratoriya, messa, kvartet, puflama sozlar orkestri uchun asarlar (jumladan, 3 simfoniya) va b. muallifi. Buyuk Fransuz inqilobi gʻoyalari taʼsiri ostida yangi musiqa janri (ommaviy qoʻshiq, motam marshi), uslub va ijro turlari (yirik, ulugʻvor vokalsimfonik asarlarni katta maydonlarda ommaviy tarzda ijro etish)ni kashf etgan, musiqa taʼlimi tizimini isloh qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gossipol

Gossipol, C30H30O8 — (1,1'6,6',7,7'-geksagidroksi-5,5'-di-izopropil-3,3'-dimetil-(2,2'-binaftalin)-8,8'-dikarboksaldegid) , sariq rangli zaharli, qattiq kristall modda. Polifenol birikmalarga kiradi. Gʻoʻza chigiti va iddiz poʻstlogʻida koʻp miqdorda (0,02—1,6%), boshqa qismlarida esa kam boʻladi. G. va uning analoglari — gossipurpurin, gossiverdurin, gossifulvin chigit yadrosidagi maxsus bezchalarda joylashgan boʻlib, ular devori nihoyatda mustahkam va koʻpchilik organik erituvchilar taʼsiriga chidamli. Lekin past molekulyar spirtlar va suvda G. bezchalari tezda yemiriladi. Gʻoʻzaning har xil tur va navlarida G. miqdori turlicha. Ingichka tolali gʻoʻza navlari tarkibida G. koʻp miqdorda (1,47—1,60%) boʻladi. Chorva mollari, ayniqsa qoramolga chigit kunjarasi va shroti meʼyordan ortiq berilganda mollar ozuqa tarkibidagi G.dan zaharlanishi mumkin. G. yogʻ sanoati chiqindilaridan olinadi. G. antranalitlari, G. smolasi va ularning mahsulotlari inson uchun foydali moddalar hisoblanadi. Ular xalq xoʻjaligining turli sohalarida: tibbiyot, kimyo sanoati, qishloq xoʻjaligi, metall quyish sanoati va b.da ishlatiladi. G. virusga faol taʼsir qiladi. Shu sababli hozirgi vaqtda G.dan virusga qarshi ishlatiladigan interferon induktori preparatlari va b. moddalar ajratib olingan. Ad.: Sadi kov A. S, Xlopchatnik — chudo rasteniye, M., 1985.
 Tuzilishi. Gossipolning  kimyosini tushunish uchun struktura, stereokimyo, tautomerizm va vodorod bog'lanishini tushunish kerak. Gossipolning tuzilishi 2 va 2'-uglerod atomlari orasidagi bitta internaftil bog'i bilan birlashtirilgan ikkita naftalin halqasidan iborat. Ushbu dimerik naftalenik ramkaga oltita gidroksil guruhi biriktirilgan bo'lib, ulardan ikkitasi 1- va 1'-pozitsiyalarda joylashgan (bu pozitsiyalar shuningdek, odatda peri pozitsiyalar sifatida belgilanadi). Ushbu ikkita 1 va 1'-gidroksil guruhlar 6,6'- va 7,7'-pozitsiyalarda qolgan to'rtta gidroksil guruhiga qaraganda ko'proq reaktivdir va ularning 8- va 8'-da joylashgan aldegid guruhlariga yaqinligi bilan bog'liq.  Ikkala aldegid guruhi ham juda ko'p qiziqarli kimyoviy reaksiyalarga ega, gossipolning tautomer shakllarida rol o'ynaydi  va gossipolning toksikligiga asosiy hissa qo'shishi aniqlangan

Abdukarim Zikiryoev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Paxta
Got yozuvi

Got yozuvi — qad. yozuv turi. Bunda lotin harflari oʻziga xos usulda yoziladi. G.yo.da 27 belgidan iborat boʻlgan alohida alifbo boʻlib, got tilida yozilgan barcha bitiklarda shu yozuv qoʻllangan. G.yo. asoschisi got bibliyasining tarjimoni, yepiskop Ulfil (taxminan 311—383 y.) hisoblanadi. G.yo. asosida 4-asrda yunon yozuvi yuzaga kelgan. Qad. G.yo. namunalari Italiya (10-asr), Gʻarb. Yevropa mamlakatlari (P-a.)da uchraydi.

G.yo.ning 4 turi mavjud: 1) uchli yozuv (tekstura); 2) siniq chiziqli uchli yozuv (fraktura); 3) dumaloq harflardan iborat siniq yozuv (shvabaxer); 4) Rim devoriy yozuvlariga taqlidan aylana-got yozuvi. Ayrim tadqiqotchilar G.yo. umuman got tilidagi fonemalarga toʻgʻri kelishini taʼkidlaydilar. Hozir amalda deyarli qoʻllanmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Got tili

Got tili — qad. german qabilalaridan gotlar tili, german tillari sharqiy guruhiga mansub. U Skandinaviyadan topilgan miloddan avvalgi 1-asrga oid yozuv yodgorliklardan maʼlum. Ikki asosiy shevasi — ostgot va vestgot boʻlgan. Got tilida umumgerman tillariga xos xususiyatlar — shovqinli undoshlar, unlilar uygʻunlashuvi, analitik feʼl shakllari boʻlgan. Bular hozirgi Qrim hududida amalda boʻlgan qad. got tilining (ostgot shevasidagi) O. G. de Busbek tomonidan 16-asrda yozib qoldirilgan namunalarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tillar
Gotland

Gotland — Boltiq dengizining oʻrta qismidagi yirik orol. Skandinaviya yarim oroldan 84 km kenglikdagi boʻgʻoz orqali ajralib turadi. Mayd. 2960 km. Aholisi 58 ming kishi (1993). Maʼmuriy jihatdan Shvesiyaga qarashli. Ohaktosh va qumtoshlardan tuzilgan plato. Karst rivojlangan. Bal. 83 m gacha.

Iqlimi moʻtadil, dengiz iqlimi. Yillik yogʻin 500 mm. Orolning qariyb yarmi qaragʻay oʻrmonlari bilan band, torf qatlamlari uchraydi. Ohaktosh olinadi. Q.x.da asosan, bugʻdoy, suli, qand lavlagi, kartoshka ekiladi. Chorvachilik ham rivojlangan. Bosh shahri va porti — Visbyu. Xall-Xangvar rezervati bor. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gotlar

Gotlar — milodning boshlarida yashagan sharqiy german qabilalaridan biri. Tarixchi Iordan (6-asr) asarida G.ning asl vatani Skandinaviya boʻlib, keyinchalik Boltiq dengizi boʻylari, Vislaning quyi oqimidagi yerlarda yashaganligi koʻrsatilgan. 2-asr oxirida janubi-sharqqa siljib, 3-asr boshlarida Shim. Qora dengiz boʻylarida oʻrnashib qolishgan. Bu yerda ular yerli skif va sarmat qabilalari bilan aralashganlar. 238 y.dan boshlab G. boshqa qabilalar bilan ittifoq tuzib, Rim imperiyasi, Bolqon, Kichik Osiyo yarim orollariga qarbiy yurishlar uyushtirishgan, 271 yilda G. Rim imperiyasining Dakiya viloyatini bosib oladi. Qora dengiz boʻyidagi va Rim imperiyasidagi shaharlarning rivojlangan madaniyati G. madaniyatining oʻsishiga katta taʼsir koʻrsatadi. G. shu davrda vestgotlar (hoz. Moldova va Ruminiyaning sharqiy tomonlaridagi yerlarda yashaydigan), ostgotlar (Shim. Kora dengiz boʻyi, Dnestrning sharqiy tomonlarida yashovchi) guruhlarga boʻlingan. 4-asr oʻrtalarida vestgotlar orasida xristianlik tarqala boshladi. 4-asrning 70-y.larida gunnlar G.ning yerlariga hujum qilishib, 375 yilda vestgot, ostgot hamda ularga qoʻshni dasht qabilalari ittifoqini tor-mor etishadi. Shundan soʻng vestgot va ostgotlarning tarixi alohida-alohida izdan ketadi.

Ad:. Iordan. O proisxojdenii i deyaniyax getov, M., 1960.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Gottentot tillari

Gottentot tillari — koysan tillari oilasiga mansub. JAR shim.ida, Namibiyaning jan. va shim. hududida, Botsvana va Tanzaniyada (sandave tili) tarqalgan tillar. 130 mingga yaqin kishi soʻzlashadi (1991). G.t. kuyidagi guruhlarni oʻz ichiga oladi: 1) kxoy [nama, kora (korana), grikva]; 2) nxauru (naran) tili va uning shevalari; 3) kve (demis, chumakve — shuakve) shevalari guruhi; 4) chu (xiochuvau xaychu-vau); 5) sandave (sandavi).

G.t. affikslarga boy, agglyutinativ xususiyatga ega. Son kategoriyasi birlik, koʻplik va ikkilangan shaklga ega. Feʼlning tuslanishi zamonga koʻra prefiks qoʻshish yordamida amalga oshadi. G.t. koʻpchiligi yozuvsiz, borlari ham mukammal emas. Nama tili (Namibiya) boshlangʻich taʼlimda va diniy adabiyotlarda qoʻllanadi. G.t. boʻyicha ilk tadqiqotlar 19-asrda boshlangan. Yozuvi bir oz qoʻshimcha belgilar bilan lotin alifbosi asosida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gottentotlar

Gottentotlar, koy-koin (oʻzlarini koy-koin, yaʼni haqiqiy odamlar deb atashadi) — Botsvanadagi qardosh xalklar guruxi (25 ming kishiga yaqin). Gollandlar G. deb atashgan. Namibiyada (80 mingga yaqin) va JARda (2 mingga yaqin) (1990-yillar oʻrtalari) yashashadi. Ularda bitta til birligi mavjud emas. Koʻpchiligi afrikaans tilida soʻzlashadi. Negroid irqiga mansub. Dindorlari asosan protestantlar. Anʼanaviy din ham saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goffman Avgust Vilgelm

GOFFMAN (Hoffman) Avgust Vilgelm (1818.8.4, Gissen — 1892.5.5, Berlin) — nemis organik kimyogari. London kimyo jamiyati prezidenti (1861-yildan). Germaniya kimyo jamiyati asoschisi va uning birinchi prezidenti (1868—92). London Qirollik kimyo kolledji direktori (1845—65). Berlin universiteti prof. (1865-yildan). Asosiy ishlari aromatik birikmalar, jumladan boʻyagich moddalar sinteziga bagʻishlangan. Toshkoʻmir smolasi tarkibida anilin va xinolin borligini aniqlagan (1841). Toshkoʻmir chirkidan benzol ajratib olgan (1845) va uni nitroben-zolga aylantirgan, nitrobenzolni qaytarish yoʻli bilan anilin hosil qilgan. Etil yodid S2N5 ga ammiak taʼsir ettirib aminlar sintez qilish usulini taklif etgan (1850; q. Goffman reaksiyalari). Qizil anilin boʻyagich (fuksin)ni sintez qilgan (1858) va uning tarkibini aniqlagan (1861). K. A. Marsius bilan hamkorlikda S6N5—NH— CH3-^CH3-C6H4-NH2 koʻrinishidagi qayta guruxlanishni (1871), birlamchi aminlarning izonitrillarga aylanishini kashf qilgan (1881). Kislota amidlaridan alifatik, yogʻ-aromatik va geterotsiklik aminlar olish usuli (Goffman qayta guruhlanishi) ni taklif qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goffman reaksiyalari

Goffman reaksiyalari - alifatik aminlar olish uchun A. V. Goffman taklif etgan reaksiyalar. Uch turi bor. 1) Karbon kislotalar amidlarining ishkrriy metallar gipogalogenidlari taʼsirida birlamchi aminlarga aylanishi (Goffman qayta guruxlanishi): R+NaBrO -> RNH2+CO2+NaBrReaksiya natijasida amidning karbonil guruhi SO2 holida ajralib chiqib, boshlangʻich amidlarga nisbatan bir uglerod atomi kam boʻlgan aminlar hosil boʻladi. G.r. spirtli muhitda oʻtkazilganda reaksiya mahsuloti sifatida uretanlar (RNHOCOR) vujudga keladi. G.r. yordamida alifatik, yogʻ-aromatik, aromatik va geterotsiklik aminlar, diaminlar va aminokislotalar olish mumkin. Sanoatda G.r. antroanil kislota sintez qilish uchun qoʻllaniladi. Reaksiya 1881-yilda kashf etilgan.

2) Ammiakka alkillovchi reagentlar (galogenalkillar, dialkilsulfatlar va b.) taʼsir ettirib alifatik aminlar olish. Reaksiya mahsuloti sifatida birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi aminlar hamda toʻrtlamchi ammoniy asosi aralashmasi hosil boʻladi; mas, CH3J ishlatilganda [CH3NH3]J; [(CH3)2NH,]J; [(CH3)3NH]J va [(CH3)4N]J hosil boʻladi. Reaksiya 1850-yilda kashf etilgan.

3) Toʻrtlamchi ammoniy asosli gidroksidlarning termik parchalanishi natijasida oʻlchamli aminlar va olefinlar hosil boʻlishi [RCH2CH2 N R’R"R"]OH---------------->RCH=CH2+R’R’R*>I+H2O.

Agar toʻrtlamchi azot atomi turli oʻrinbosarlar bilan bogʻlangan boʻlsa, qoʻsh bogʻli, tarkibida eng kam sonli alkil oʻrinbosarlari boʻlgan olefin hosil boʻladi (Goffman qoidasi). G.r. qoʻllanishining muhim yoʻnalishi alkaloidlarning tuzilishini tekshirishdir. Reaksiya 1851-yilda kashf etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Goyas

Goyas — Braziliyadagi shtat, Braziliya yassitogʻligining markaziy qismida, Tokantins daryosi havzasida. Mayd. 340,2 ming km. Axrlisi 4,99 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Goyaniya shahri. Relyefi bal. 800–900 m li Goyas yassitogʻligidan iborat. Yozi sernam subekvatorial iqlim. Oʻrtacha oylik temperatura 22— 26°, yiliga 1500–2000 mm yogʻin yogʻadi. Hududining katta qismini shimolida savannalar egallagan, doim yashil oʻrmonlar bor.

Goyas — agrar shtat; yirik shaharlar atrofida dehqonchilik, ichki rayonlarda ekstensiv chorvachilik bilan shugʻullaniladi. Asosiy qishloq xoʻjaligi ekinlari — sholi, shakarqamish, paxta, shuningdek, kofe, tamaki, makkajoʻxori, maniok, loviya yetishtiriladi. Foydali qazilmalardan asbest (Braziliyada 1-oʻrinda), oltin, olmos, qisman nikel, mis olinadi. Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat, qurilish materiallari ishlab chiqarish, yogʻochni qayta ishlash, koʻn poyabzal. Yirik shaharlari: Anapolis, Seris.

Manbalar
Goh

Goh — qad. turkiy vaqt oʻlchov birligi; qiymati chogʻnit 1/8 ulushiga yoki soatning 1/4 iga, yaʼni 15 daqiqaga teng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graaf pufakchasi

Graaf pufakchasi (golland anatomi R. Graaf nomidan) — odam va sut emizuvchi hayvonlar tuxumdonida tuxum hujayra yetiladigan pufakcha (follikul). Yetilgan G.p. yorilgach, ichidagi tuxum hujayra qorin boʻshligʻiga tushadi, undan bachadon nayiga (tuxum yoʻliga) kiradi. Yorilgan G.p. oʻrnida muvaqqat endokrin bez — sariq tana hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Graben (geologiya)

Graben (nem. graben — chuqurlik) — Yer poʻstining qiya, baʼzan tik yoriqlar, odatda uzilma boʻylab choʻkkan qismi. G. bir necha yuz km ga choʻzilgan, eni bir necha oʻn km boʻladi. G.larning koʻpchiligi riftlarga mansub. Tektonik harakatlar natijasida paydo boʻladi. Hamma tomonidan yoriqlar sistemasi bilan chegaralangan murakkab G.lar ham uchraydi. Bir qancha belgilariga qarab G.lar boʻylama — burmali strukturalar boʻylab choʻzilgan; koʻndalang — G.ning uzun oʻqi atrof strukturalarning oʻqiga perpendikulyar: ponasimon — pastga tomon kengayib boradigan; bir tomonli — uzilma bilan faqat bir tomondan chegaralangan xillari bor. Dunyodagi ulkan G.lar sistemasi Sharqiy Afrikadan oʻtgan. Gʻarbiy Yevropada yirik G. Reyn daryosi vodiysida joylashgan. Bunday sayyoraviy masshtabdagi G.lar rift deb ataladi. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysining shim. gʻarbida Koʻgart vodiysida uz. 50 km ga teng G. joylashgan. Baʼzan G. oʻrnida koʻl paydo boʻladi (Issiqkoʻl) yoki uni daryolar kesib oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravimetr

Gravimetr (lot. gravis — ogir va ... metr) — ogʻirlik kuchi tezlanishini oʻlchaydigan asbob. Koʻpincha, prujinali yoki aylanuvchi tarozidan iborat boʻladi. Bunday G.lar yordamida ogʻirlik kuchi tezlanishlari farqi oʻlchanadi. Prujinali G.da tezlanishlar farqini aniqlash uchun prujinaga osilgan yukcha vaziyati G. shkalasi boʻyicha oʻzgarishi aniqlanadi. Bunda oʻlchashlar ogʻirlik kuchi tezlanishi maʼlum boʻlgan punktda va tadqiq qilinayotgan punktda ketma-ket amalga oshiriladi. Sayoz joylarda, suv tubida, suv usti va suv ostida suzuvchi kemalarda, samolyotlarda ogʻirlik kuchini oʻlchovchi maxsus G.lar bor. Ogirlik kuchining Oy va Quyoshga bogʻliq tarzda oʻzgarishlarini bir necha oylab qayd qilishga imkon beradigan G.lar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion anomaliya

Gravitatsion anomaliya, ogʻirlik anomaliyasi — Yer kurrasining aniq nuqtasida kuzatiladigan ogʻirlik kuchi bilan uning nazariy miqdori (ogʻirlik kuchining normal taqsimoti formulasidan hisoblangan kattalik) oʻrtasida farq boʻlishi. Ogʻirlik kuchi geografik kenglikka va Yerning shakliga bogʻliq boʻlib, kuzatiladigan kattalik yagona yuza sathi — dengiz sathi (geoid)ga nisbatan ifodalanadi. Yer sathidan h balandlikda ogʻirlik kuchining kamayishi — 2gh/R "—0,0003086 Gal ga teng, bu yerda K — Yer radiusi, g — ogʻirlik kuchi tezlanishining oʻrtacha qiymati (1 Gal = 1 sm/s2).

G. a. havodagi anomaliya boʻlib, Faya anomaliyasi deb ataladi. Yerning dengiz sathiga nisbatan I qoʻshimcha qatlamining tortishish kuchi (taʼsiri)ni hisobga olganda ogʻirlik kuchi oʻzgarishi — 2gh/R + 2nfah~( — 0,0003086+0,0000418o)/! Gal ga teng, bu yerda o — qatlam zichligi, /— tortishish doimiysi. Bu ifoda yordamida aniqlangan G.a. Buge anomaliyasi deb ataladi. G.a.ni aniqlash natijalari izoanomal, yaʼni G.a. bir xil qiymatli egri chiziqlar orqali ifodalangan kartalar yordamida tasvirlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gravitatsion boyitish

Gravitatsion boyitish - foydali minerallarni begona jinslardan ajratib olish usuli. Ularning zichliklari orasidagi farqqa asoslanadi. Mil. av. 2 minginchi yillardayoq qoʻrgʻoshin va oltinni ajratib olishda G.b. usulidan foydalanishgan. 14—15-asrlarda zamonaviy oltin yuvish mashinasiga oʻxshash mashinalar yaratildi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlariga kelib foydali qazilmalarga ehtiyoj koʻpayganligi sababli G.b. keng qoʻllanila boshlandi. G.b.ning suvda va havoda amalga oshiriladigan xillari bor. Suvning zichligi ancha yuqori boʻlgani uchun suvdagi G.b.da foydali minerallar juda aniq ajralib chiqadi. Havoda boyitiladigan mahsulotlarni suvsizlantirish talab qilinmaydi. Bu esa mahsulotlarni transport vositalariga ortish qiyin boʻladigan sovuq joylarda qulaylik yaratadi. G.b.da yerning tortish kuchidan (nomi shundan), markazdan qochma va elektromagnit kuchlardan ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil