Aksay (Rostov viloyati)

Aksay — Rossiyaning Rostov viloyatidagi Aksay shahar posyolkasi va Aksay tumanining maʼmuriy markazi.

Aholisi — 45 158 kishi (2019).

Shimoliy Kavkaz temir yoʻlining Aksay temir yoʻl stantsiyasi mavjud.

Geografiyasi 

 Geografik joylashuvi

Shahar, Rossiya tekisligining janubi-sharqida, Rostov viloyatining janubi-gʻarbiy qismida , Don daryosining burmasining tik oʻng qirgʻogʻida, Aksay tarmogʻining qoʻshilish joyida joylashgan. Aksay Rostov-Donga eng yaqin shaharlardan biri boʻlib, uning markazidan  sharqda joylashgan (bu shaharlarning pochta boʻlimlari orasidagi masofada faqat Bataysk shahri yaqin). Ikki shaharning kvartallari orasidagi masofa toʻgʻri chiziqda 1 kilometrdan kam yoki avtomobil yoʻlida taxminan  chiqadi.

 Vaqt zonasi

Aksay, butun Rostov viloyati kabi, MSC vaqt zonasida (Moskva vaqti) joylashgan. Amaldagi vaqtning UTC dan oʻzgarishi +3:00 soatni tashkil qiladi

 Iqlimi

Iqlimi moʻtadil kontinental. Qish yumshoq; yanvarning oʻrtacha harorati −4,4 °C . Yoz issiq, uzoq, quyoshli ob-havoning ustunligi bilan; iyul oyining oʻrtacha harorati +22.9 °C. Yiliga 600 mm yogʻingarchilik tushadi.

 Oʻrtacha yillik harorat: +9,7 °C
 Mutlaq minimal havo harorati : −31,9 °C
 Mutlaq maksimal havo harorati: +39,8 °C
 Shamolning oʻrtacha yillik tezligi : 2,4 m/s
 Havoning oʻrtacha yillik namligi : 72%
 Oʻrtacha sovuqsiz davr: 6 oy
 Qor qoplamining oʻrtacha davomiyligi: 10-20 kun
 Iliq mavsumining davomiyligi: 6 oy

Tarixi 

Aksay nomi turkiy tillardan Belaya balka (oq kanal) [ deb tarjima qilingan, bu yerda „ak“ oq, „say“ — jar, quruq kanal. Hozirgi Aksay shahri hududida joylashgan aholi punkti haqida birinchi yozma eslatma 1570-yilga toʻgʻri keladi. Ivan Novosilsevning Turkiyadagi elchixonasining 1570-yildagi maqola roʻyxatidan maʼlumki, Ivan Petrovich Novosilsev boshchiligidagi elchixona Salim Sultonni Usmonli imperiyasi taxtiga oʻtirgani bilan tabriklash uchun Moskvadan Azov orqali Konstantinopolga yuborilgan. Hujjatda qayd etilishicha, „Azov Seferi ikki kishini sud ijrochisi va tarjimon sifatida Kobyakovo posyolkasi yaqinidagi Oksay ogʻzida Ivan bilan uchrashuv uchun yuborgan“. Bu haqda 1570-yil 7-iyulda I. Novosilsev maktubda shoh Ivan IV ga xabar berdi. Oʻsha vaqlarda turklar va kazaklar Rossiya va Turkiyaga ketayotib, bu yerda elchilarni almashtirgandilar.

Kazak shaharchasi turklar, qrim tatarlari va noʻgʻaylar tomonidan bir necha bor vayronkor bosqinlarga uchragan. Biroq, Aksay daryosining Donga quyilishida, baland qirgʻoqda, Don kazaklarining poytaxti — Cherkasskka (hozirgi Starocherkassk stansiyasiga) olib boruvchi quruqlikdagi yoʻllarning chorrahasida joylashgan qulay joy odamlarni qayta-qayta oʻziga tortgan. Hozirda Aksay muzeyida saqlanadigan 1734-yilgi hujjatda Cherkassk (hozirgi Starocherkassk qishlogʻi) atrofida joylashgan qirollik postlari roʻyxati keltirilgan, unda Ust-Oksaydagi zastava ham qayd etilgan. Hujjatda aytilishicha, Ust-Oksayda suv toshqini paytida kazaklar oʻz xotinlari va bolalari, shuningdek, asosan Cherkasskdan kelgan bevalar bilan deyarli butun yoz uchun har yili ketishgan; aholi punktiga tashrif buyurgan kichik ruslar bilan savdolashib, ular non va boshqa tovarlarni baliqqa almashgan.

1742-yilda Ust-Oksay xaritada bu yerdan oqib oʻtuvchi daryo nomidan keyin paydo boʻlgan. 1783-yilda Aksayda Avliyo Nikolay va Buyuk shahid Georgiy Zafaryor ibodatxonalari bilan tosh Troitsk cherkovining qurilishi boshlandi. Koʻp yarusli, oʻyilgan, zarhal qilingan, bu cherkovning ikonostazasi Sankt-Peterburgda meʼmor K. B. Rastrelli tomonidan tashkil etilgan. 1783/84-yil qishda Kuban korpusiga qoʻmondonlik qilgan A. V. Suvorov Ust-Oksay lagerida yashadi. 1786-yilda Ust-Oksay „arkachi Budennovning ijarasi uchun“ Triumfal darvozalari oʻrnatildi.

1797-yilda Ust-Oksay, Ust-Aksay deb oʻzgartirildi va keyinchalik „Ust“ prefiksi bu nomdan yoʻqolib ketdi. 1820-yil 1-iyunda A. S. Pushkin Kavkazga ketayotib, Aksay qishlogʻida tunab qoldi. 1825-yilda qishloqda Uspen cherkovi qurilgan.

Qrim urushi paytida, Aksay daryosining ogʻzida Azov eshkak eshish flotiliyasi tashkil etildi. Shu bilan birga, qishloqning shimoli-gʻarbiy chekkasidagi nurning mayin yonbagʻrida joylashgan porox zavodi mahsulot ishlab chiqara boshladi. 1854-yilda Don daryosi boʻylab poytaxt Olgin toʻgʻonining qurilishi Aksay qishlogʻining savdo va dengiz manfaatlariga yordam berdi.

1850-yillarda Aksay qishlogʻida dengizchilik sinflari ochildi. Masalan, S. Nomikosov (1884) Nizov kazaklari (shu jumladan, aksaylar) haqida yozgan:Qishloqning keyingi taqdiriga 1864-yilda Aleksandrovsk-Grushevsk koʻmir konlari (hozirgi Shaxti shahri) va Aksay qishlogʻini bogʻlaydigan Don boʻylab birinchi temir yoʻl qurilishi sezilarli darajada taʼsir koʻrsatdi, bu yoʻl boʻylab harakat 1864-yil yanvar oyida boshlandi. 1868-yilda qishloqni mamlakat temir yoʻl tarmogʻi bilan bogʻlaydigan Rostov-Donga temir yoʻl liniyasi keltirildi.

1914-yilda — Aksay qishlogʻida (Boldyrev, Boldirev, Bolshelogskiy, Verxne-Gogolev, Daryev, Doljik, Kirbitova-Balka, Kuteinikov, Nijne-Gogolev, Pavlenkov, Protopopovskiy, Sambek, Tarasov) xoʻjaliklari tashkil etildi.

RSFSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1957-yil 23-dekabrdagi farmoni bilan Rostov viloyatining Aksay qishlogʻi viloyat boʻysunuvchi shahar maqomini va Aksay nomini oldi.

1963-yil 1-fevraldan 1965-yil 12-yanvargacha Aksay viloyatga boʻysunuvchi shahar maqomiga ega edi. RSFSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1965-yil 12-yanvardagi farmoni bilan Aqsay shahri yana tumanga boʻysunadigan shahar maqomini oldi va Rostov viloyatining Aksay tumanining markaziga aylandi.

Aholisi 

Aksay shahar posyolkasining bosh rejasiga muvofiq, istiqbolli aholi soni 2023-yilga kelib  2033-yilga kelib esa kishikishikishikishikishikishikishik

Iqtisodiyoti 
Aksay shahri va Aksay tumani iqtisodiyoti koʻp qirrali tuzilishga ega. Korxonalar aylanmasining qariyb 60 foizi isteʼmol bozoriga, qariyb 15 foizi sanoatga, qariyb 15 foizi qurilishga, qolgan qismi transport va aloqa, qishloq xoʻjaligi va boshqalarga toʻgʻri keladi.

Sanoat ishlab chiqarishi tarkibida 80% dan ortigʻi ishlab chiqarish tarmoqlariga toʻgʻri keladi,  oʻz navbatida rezina va plastmassa buyumlar ishlab chiqarishga toʻgʻri keladi. Ushbu mahsulotlar guruhiga kiritilgan kolbasa va sosiska qutilarining eng yirik ishlab chiqaruvchisi Atlantis-Pak hisoblanadi.

Ishlab chiqarish korxonalari aylanmasining 15% ga yaqini mashinasozlik va metallga ishlov berish korxonalari hissasiga toʻgʻri keladi. Ular qishloq xoʻjaligi uchun ehtiyot qismlar ishlab chiqaruvchi „Aksaikardandetal“, „Agrotrade“ kompaniyalaridir.

Ishlab chiqarish tarmoqlari aylanmasining qariyb 10 foizi boshqa metall boʻlmagan mineral mahsulotlar ishlab chiqaruvchi korxonalar („Aksay gʻisht zavodi“, „AksayStroyProm“, "Aksay shisha zavodi ") hissasiga toʻgʻri keladi.

Aksay shahri sanoati turli xil mulkchilik shaklidagi 12 korxona, qurilish industriyasida turar-joy va noturar binolar, quduqlar, yoʻllarni taʼmirlash, gaz quvurlarini qurish va boshqalar bilan shugʻullanadigan 15 ta qurilish tashkiloti mavjud.

Transporti

Avtomobil transporti 
M-4 „Don“ federal avtomagistrali Aksay shahri hududidan oʻtadi: Moskva — Voronej — Rostov-na-Donu — Krasnodar — Novorossiysk, shuningdek, mintaqaviy va mahalliy ahamiyatga ega avtomobil yoʻllari ham shahar hududidan oʻtgan.

Jamoat transporti kichik va oʻrta sigʻimli avtobuslar bilan ifodalanadi. Tuman ichidagi yoʻnalishlar reyestriga muvofiq, Aksay tumanida „Kvarta-1“ va „Aksay-Avto“ korxonalari tomonidan xizmat koʻrsatadigan 18 ta avtobus yoʻnalishi mavjud.

Aksay shahri avtobusda viloyat markazi Rostov-Don shahri (Rostov-na-Donuning turli joylarida dastlabki qoʻnish toʻxtash joyi va Aksayning turli joylarida yakuniy toʻxtash joyi boʻlgan 8 ta yoʻnalish mavjud), shuningdek, Aksay tumanining barcha aholi punktlari bilan. Aksay shaharchasidagi jamoat transporti yoʻnalishlarining uzunligi

Temir yoʻl transporti 
Shimoliy Kavkaz temir yoʻli Rostov viloyatining Aksay temir yoʻl stansiyasi shaharda joylashgan. Stansiya Rostov-Glavniy — Lixaya — Moskva ikki yoʻlli elektrlashtirilgan temir yoʻl liniyasida joylashgan.

Aksay stantsiyasida uzoq masofali yoʻlovchi poyezdlarining toʻxtash joyi yoʻq.

Shahar atrofidagi poyezdlar Rostov- Glavniy — Lixaya, Rostov-Glavniy — Kuteynikovo, Rostov-Glavniy — Ust-Donetskaya yoʻnalishlari boʻylab harakatlanadigan Aksay stansiyasida toʻxtash joylariga ega.

Aksay shahrida „Steklozavod“ va „Berdanosovka“ toʻxtash maydonchalari ham mavjud.

Suv transporti 
Aksay shahri Don daryosida uchta toʻxtash joyi mavjud (hozirda ular faol emas).

Aksay daryosining chap qirgʻogʻida „Midel“ SSRZ OAJning kema taʼmirlash zavodi, shuningdek, „Don-Kassens kemasozlik zavodi“ MChJ kemasozlik korxonasi joylashgan boʻlib, u yerda „daryo-dengiz“ aralash navigatsiya kemalarini taʼmirlash va qurish amalga oshiriladi.

Bank ishi 

Aksay tumanida: Rossiya Sberbanki „Center-Invest“ OAJ, „Rossiya qishloq xoʻjaligi banki“ OAJ kabi bir qator banklarning filiallari ochilgan. Bundan tashqari, shaharda ushbu moliya tashkilotlarining bankomatlari ishlaydi.

Ijtimoiy soha

Meditsina 
Aksay tumanida quyidagi sogʻliqni saqlash muassasalari mavjud:

 Aksay tumani markaziy tuman kasalxonasi, oʻz tarkibida 435 oʻrinli 9 ta ixtisoslashtirilgan boʻlimga moʻljallangan kasalxona, smenada 500 kishi qabul qilinadigan kattalar ambulatoriyasi, smenada 250 ta tashrifga moʻljallangan bolalar poliklinikasi, travma markazi, tez yordam boʻlimi.
 Aksay tumani „Stomatologiya poliklinikasi“.

Taʼlimi 
Aksay shahridagi oʻrta umumiy taʼlim beshta muassasa bilan ifodalanadi: 1, 2, 4-sonli oʻrta maktab, 3-sonli gimnaziya va 1-sonli litsey.

Shahardagi maktabgacha taʼlimni 1-sonli „Luchik“, 2-sonli „Buratinio“, 3-sonli „Solnishko“, 4-sonli „Kalinka“, 5-sonli „Juravlik“, 6-sonli „Teremok“, 11-sonli „Krasnaya shapochka“, 13-sonli „Skazka“, 22-sonli „Romashka“, 35-sonli „Rucheyek“, 37-sonli „Zvezdochka“ kabib 11 ta bolalar bogʻchalari olib boradi.

Qoʻshimcha taʼlim

 MBU DOD Aksay tumani „1-son bolalar va oʻsmirlar sport maktabi“
 MBU DOD Aksay tumani „Yunost“ bolalar va oʻsmirlar sport maktabi
 MBU DO kasbga yoʻnaltirish va talabalarning (yoshlarning) kasbiy oʻzini oʻzi belgilashini qoʻllab-quvvatlash markazi
 Aksay tumanidagi MBU DO bolalar va yoshlar ijodiyoti markazi
 Aka-uka Samurgashevlar yunon-rum kurash zali
 Aksay sport saroyi

Madaniyati 

 MBUK Aksay tumani „Fakel“ tuman madaniyat uyi.
 MBUK Aksay tumani „M. Sholoxov“ nomidagi aholi punktlararo markaziy kutubxonasi.
 MBU DO Aksay tumani „Aksaydagi bolalar sanʼat maktabi“.
 MBUK „Yoshlar“ klubi

Taniqli shaxslari 

 Nikolay Dmitriyevich Gulayev (1918 — 1985) — qiruvchi uchuvchi, ikki marta Sovet Ittifoqi Qahramoni, Ulugʻ Vatan urushi yillarida urib tushirilgan samolyotlar soni boʻyicha Sovet askarlarining uchinchisi, aviatsiya general-polkovnigi.
 Viktor Vladimirovich Kupovets — 1983-yil velosport boʻyicha jahon chempioni, SSSRda xizmat koʻrsatgan sport ustasi .
 Aleksey Petrovich Padalkin (1893 — 1975) — Buyuk Don armiyasining leytenanti, Birinchi Jahon urushi va Oqlar harakati qahramoni, Don diplomati va razvedkachisi.
 Filipp Yakovlyevich Rubaxo (1923 — 1943) — Sovet Ittifoqi Qahramoni, Qora dengiz flotining Novorossiysk harbiy-dengiz bazasining alohida dengiz piyodalari batalonining mergani.
 Aleksandr Leonidovich Sergeyev (1945 — 2013) — rus sinologi, Xitoy tarixi va madaniyati boʻyicha koʻplab ilmiy ishlar muallifi.

Shaharning faxriy fuqarolari 
Aksayning faxriy fuqarolari:

Diqqatga sazovor joylari 

 XVIII asrning bojxona posti. Muzey majmuasida bojxonachilar hayotiga oid eksponatlar, qurol-yarogʻ namunalari, xaritalar, eski qoʻlyozmalar mavjud.
 Tunnellar, Sovet va Rossiya harbiy texnikasi bilan „Muxina Balka“ ekologik majmuasi hududidagi „N. D. Gulayev nomidagi harbiy-tarixiy majmua“ (1998). Yerr osti inshooti Shimoliy Kavkaz okrugining qoʻmondonlik punktidir.
 „XIXasr pochta stansiyasi“ muzeyi. Bu yerda Griboyedov, M.Yu. Lermontov, Rayevskiy, A. S. Pushkin, L. N. Tolstoy, Chaykovskiy, Rozeni va boshqalar boʻlishshgan.
 Ulugʻ Vatan urushida halok boʻlgan askarlarning xotirasiga bagʻishlangan „Pereprava“ yodgorlik majmuasi.
 Kobyakyova aholi punktidan topilgan sarma, kuman, tatar va ruslar qishloqlari qoldiqlari.
 Aksay harbiy tarix muzeyi. Muzeyda XX asr boshidagi harbiy texnika: raketalar, avtomobillar, toʻplar, samolyotlar, tanklar, harbiy qayiqlar va boshqalar mavjud.
 Aksay qal’asi. XVIII asrning bojxona posti boʻlgan qal’a harbiy istehkom meʼmorchiligi yodgorligi boʻlib, Aksay harbiy tarix muzeyi tarkibiga kiradi. 1763-yildagi sopol qal’a Dmitriy Rostovning Rostov qal’asi tarkibiga kirgan.
 Xudo oʻgʻlining onasi „Odegetriya“ ikonasi sharafiga maʼbad (XIX asr).
 Meʼmor M. tomonidan ishlab chiqilgan ampir uslubidagi Uspen cherkovi (1825). Meʼmor M. A. Ambrosimova.
 XX asr oʻrtalaridagi harbiy tarix muzeyi „Suvorov uyi“. Muzey tarkibiga madaniyat arboblarining bu yerda boʻlganligi bilan bogʻliq yettita bino kiradi. Aleksandr Vasilyevich Suvorov 1783—1784-yillar qishini shu erda oʻtkazdi.
 Don daryosi tekisligidagi „Zolotiye gorki“ qoʻriqxonasi.
 Ikki bora Sovet Ittifoqi Qahramoni N. D. Gulayeva byisti — mintaqaviy ahamiyatga ega yodgorlik.
 Aksay zindonlari.

Qoʻshimcha maʼlumotlar 
2018-yil 9-avgust kuni Aksay shahrini aylanib oʻtuvchi yoʻl qurilishiga tayyorgarlik jarayonida olib borilgan qazishmalar paytida, taxminan miloddan avvalgi 4-mingyilliklarga oid asl tosh inshootlar, yer osti katakomba xonalari, idishlar, koʻchmanchilarning sodiq hamrohi — ot timsoli, yuqori ijtimoiy mavqega ega boʻlgan odamlarning dafn etilishini koʻrsatishi mumkin boʻlgan mis qurollar shular jumlasidandir.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 Aksayskaya stanitsa // Bolshaya sovetskaya ensiklopediya : v 66 t. (65 t. i 1 dop.) / gl. red. O. Yu. Shmidt. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1926—1947.

Havolalar 

 Aksay shahrining norasmiy sayti RU
 Aksay gazetasi
 Aksay anketasi 
 Instagram shaharlari
 Vkontakte norasmiy guruhi
 Aksay tarixi
 Aksay „Moy gorod“ ensiklopediyasida
 Aksay gerbi tarixi
 Shahar kutubxonasi
 Kartalar
Rostov viloyati
Rossiya
Pages with unreviewed translations