MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Botirboy

Botirboy — Hisor tizmasining shim. yon bagʻridagi muzlik, tovoqsimon tabiiy chuqurlikda joylashgan. Qashqadaryoning chap irmogʻi Oqsaryo (Oqsuv) ga quyiluvchi Botirboy soyi havzasida. Uz. 2,4 km, maydoni 1,6 km². B.ning atrofida taqasimon joylashgan 11 ta kattakichik muzlik mavjud (umumiy maydoni 4,2 km²). B. muzligining tili 3280 m, eng yuqori nuqtasi esa 3500 m balandlikda. Muzlik joylashgan hududda oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 1250 mm.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Muzliklar
Oʻrta Osiyo
Roald Botirov

Roald (Ravil) Ismoiloshch Botirov (1931.4.4, Astraxon) — kinorejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1977). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1952). Buxoroteatrida bosh rejissyor (195259). Teatrda 20 ga yaqin spektakl qoʻygan: "Momaqaldiroq", "Oqpadar", "Tohir va Zuhra", "Oltin koʻl" va boshqa Shuningdek, Namangan teatrida "Revizor", Hamza teatrida "Vassa Jeleznova" spektakllarini qoʻygan. 1959—90 yillar "Oʻzbekfilm"da rejissyor 1990-yildan oʻzi tashkil etgan "Inson" kinostudiyasining badiiy rahbari. Mashhur filmlari: "Dorbozlar", "26otilmasin", "41yil olmalari", "Seni kutamiz, yigit", "Unutilmagan qoʻshiq", "Muhabbat va nafrat" (Yugoslaviya bilan hamkorliqda), "Mana oʻsha yigit qaytib keldi", "Leytenant Nekrasovning xatosi", "Ikkinchi davra" va boshqa Obrazli tasvir, musiqa, kadr va kadr ortida yangraydigan badiiy matnni aktyor oʻyini bilan bogʻlash, film qahramonlarining harakterini ochib berish, xalqlarning maʼnaviy birligini kuylash B. ijodiga xos. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureata (1986).

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Botiroy

Botiroy (18311910) - dargʻin shoiri. Realistik dargʻin adabiyoti asoschilaridan biri. "Hayot haqida", "Qahramonlik haqida", "Sevgi haqida" turkum qoʻshiqlari bor. Bular toʻplab nashr etilgan (1928).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botirsoy

Botirsoy — Soʻx daryosidagi Sariqoʻrgʻon suv taqsimlagichidan boshlanadigan soy (ariq) (Fargʻona viloyati). Uzunligi 24 km. Botirsoy dastlab 10 km masofada Soʻx yoyilmasidagi shagʻalli choʻldan oʻtib, Oʻzbekiston va Bagʻdod tumanlaridagi ekinzorlarga suv beradi. Yozda toʻlib oqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar
Botiq

Botiq — quruqlikda yer yuzasining, shuningdek okean va dengizlar tubining atrofga nisbatan ancha pastga botgan joylari. Tubi koʻpincha tekis, chuqurligi har xil boʻladi. B. koʻproq tektonik yoʻl bilan vujudga keladi. Shakli odatda, yumaloq, oval hamda uzunchoq boʻladi. Diametri yoki uzunligi oʻn va yuzlarcha km ga yetadi (Fargʻona, Sariqamish, Borsakelmas B.lari). B. soʻzi soylik, depressiya, bukilmalar terminlarining sinonimi sifatida ishlatiladi. Tinch okeanda Mariana (11022 m), Tonga (10882 m) B.lari bor. B. ilgari choʻkma deb yuritilgan. B. atamasi Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida qayd qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geografik terminlar
Sergey Botkin

Sergey Petrovich Botkin [1832. 5 (17)9, Moskva — 1889.12(24) 12, Mentona, Peterburgda dafn etilgan] — vrach terapevt, pedagog, jamoat arbobi. 1861-yildan Peterburg Tibbiyotjarrohlik akademiyasining professor Botkin tibbiyotda yangi yoʻnalish, yaʼni kasallikning paydo boʻlishi va avj olishida nerv sistemasining ahamiyatini izohlovchi "nervizm" nazariyasini yaratdi. Sariq kasalligini chuqur talqin qildi. U organizmni atrof muhit bilan bogʻliq yaxlit tarzda oʻrgandi. Botkin fikricha, tibbiyot "kasallikning oddini olish va bemorni davolash" haqidagi fandir. Botkin hozirgi zamon terapiyasining nazariy asosini ishlab chikdi. Ilmiy ishlari yuraktomirlar sistemasi, jigar, buyrak kasalliklari, dori moddalarning taʼsirini oʻrganish, yuqumli kasalliklar, harbiydala terapiyasi va boshqalarga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botmon

Botmon (arab.) — ogʻirlik oʻlchov birligi. Yaqin va Oʻrta Sharqmamlakatlari (Arabiston, Misr, Suriya, Iroq, Eron, Turkiya, Hindiston) da, shuningdek Oʻrta Osiyoda koʻllanib kelingan. Shariatga koʻra, B. (manni sharʼiy) asosan 0,832 kg ni tashkil qilgan, lekin turli mamlakatlar va turli davrlarda uning mezoni har xil boʻlgan. Oʻrta Osiyoda ham B.ning vazni oʻzgarib turgan. Maye, 19-asrda Xorazmda B. 20,16 kg dan 40,95 kg gacha, Buxoro va Samarqandda asosan 8 pud (131,044 kg), Fargʻonada 8—10 pud (131,044—163,805 kg) boʻlgan. Bu oʻlchov paxta va mevalarni ulchashda qoʻllanilgan. 1884-yil maʼlumotlariga koʻra, Qoʻqonda 1 B. 10 pudga, yaʼni 163,805 kg ga tent boʻlib, donlarni ulchashda qoʻllanilgan. Toshkent va Chimkentda 1 B. 10,5 pud (171,995 kg) boʻlgan. Oʻrta Osiyoning kup joylarida B. yer sathini oʻlchash birligi sifatida ham qoʻllanilib, 1 B. yer deganda 1 B. don ekiladigan maydon tushunilgan. Masalan, Samarqandda 1 B. (8 pud) bugʻdoy 1,63881 ga yerga sepilganligi sababli, shunday kattalikdagi yer bir B. deb atalgan. Hozirgi vaqtda B. taxminan bir gektarga teng sath oʻlchov birligi hisoblanadi. Baʼzi Sharq mamlakatlarida Bdan ogʻirlik oʻlchov birligi sifatida foydalaniladi.

Manbalar  

Oʻlchov birliklari
Mann

Mann — 

1) qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati Xorazmda 15-asrgacha 1M. 3 qadok, yaʼni 1,255 kg, 17-asrda 10 va 12 qadoqqa teng boʻlgan. 19-asr oʻrtalaridan asosan, 1M.=48 qadoq =480,409512 kg =19,657 kg bulgan. Buxoroda 1671-yil 1M =5120 misqol =25,6 kg boʻlgan (1 misqol = 5g). Buxoro "katta ogʻirligi"da 1M = 25600 misqol = 128 kg. 1723-yil maʼlumotlariga koʻra, Qarshida 1M = 10 qadoq = 4,095 kg, Samarqandda 1M = 20 kg ga teng boʻlgan. Toshkentda M. oʻrnida koʻproq botmon ishlatilgan: 1 Toshkent botmoni, asosan, 10,5 pud = 171,995 kg boʻlgan. Hindistonda 14-asrda 1M = 12,832 kg, Boburiylar davrida M.ning bir necha turlari boʻlgan. Shulardan Akbarshoh M.i, yaʼni Akbariy Mann 25,156 kg ga teng boʻlgan; 

2) qad. yuza ulchov birligi, mamlakatimiz xududida ekin maydonlarini ulchashda qoʻllanilgan; qiymatlari ham har xil. Amalda "katta ogʻirlik M." guruhi yer maydonini oʻlchashda koʻproq qoʻllanilgan. Toʻppi M.idagi (boshqacha nomi — mani taki) donning ogʻirligi 4,32 kg boʻlgan (14-a; Buxoro). Demak, toʻppi M.i 4,32 kg don ekilgan maydonni ifodalagan. Katta ogʻirlik Mann Samarqandda (15—16-asrlar.) 20 kg ga, Buxoroda (19-asr) 1M = 2 tanob boʻlgan. Xorazmda esa 1 tanob yerga 5 botmon bugʻdoy (1 botmon = 20 kg) ekilgan.

Ogʻirlik oʻlchovi M.ining qiymatlari har xil boʻlgani uchun ularga mos keladigan maydonlar ham har xil boʻlgan.

Manbalar 

Oʻlchov birliklari
Botniya qoʻltigʻi

Botniya qoʻltigʻi — Boltiq dengizining shim. qismi, Shvesiya va Finlandiya oraligʻida. Maydoni 117 ming km². Uzunligi 668 km, eni 240 km gacha. Eng chuqur joyi shim.da 112 m, jan.da 290 m. Gidrologik rejimi dengiznikiga oʻxshash. Suvining shoʻrligi shim.da 2—3‰, jan.da 5‰ gacha. Okt.—iyun oylarida muzlaydi. Botniya qoʻltigʻi ga kiraverishda Aland o.lari joylashgan. Asosiy portlari: Vasa, Oulu (Uleaborg), Pori (Finlandiya); Luleo, Sundsvall (Shvesiya).

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Botridium

Botridium (Botrydium) — sariqyashil suvoʻtlar turkumi. Tanasi noksimon, diametri 3 mm gacha, bir hujayrali, koʻp yadroli, rizoidlari rangsiz. Suv havzalari qirgʻoqlari yaqinidagi choʻkma balchiqlarda, suvi quriyotgan hovuz va koʻlmak suvlar tubidagi loyda oʻsadi. B. sochilgan marjonga oʻxshash koloniya hosil qiladi. Suvda — zoosporalar, tuproqsa — aplanosporalar hosil qilib koʻpayadi. Jinsiy koʻpayishi aniqpanmagan. Bir necha turi maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botrik toʻpgul

Botrik toʻpgul (yun. botrys — shingil, shoda) — monopodial (oddiy) shoxlanadigan toʻpgul. Gullari pastdan yuqori tomonga navbat bilan ochiladi. Dastlab poyaning pastki tomonidagi, soʻngra poyaning eng uchida joylashgan gullar ochiladi. Gul oʻqining oʻsishi uzoq davom etadi. Botrik toʻpgul oddiy (shingil, boshoq, soʻta, soyabon, kallakcha, shoda, savatcha) va murakkab (murakkab boshoq, soyabon, murakkab qalqon) boʻladi. Botrik toʻpgul ning aksi simoz toʻpguldir.

Manbalar
Botriomikoz

Botriomikoz (lotincha: botrys — shingil, mykes — zamburugʻ) — hayvonlarda uchraydigan surunkali yuqumli kasallik. Koʻpincha otlar, baʼzan koramol, qoʻy va choʻchqalar kasallanadi. Kasallikni Botryomyces ascoformans zamburugʻi qoʻzgʻatadi. Zamburugʻ organizmga shikastlangan teri yoki yogʻ va ter bezlari orqali kirib, shishlar paydo qiladi. Shishlar avval qattiq boʻlib, keyin yiringlab yoriladi va yaraga aylanadi. Baʼzan ichki organlarga ham tarqalib, yiringli shishlar paydo qilishi mumkin. Kasallik oylab, hatto yillab choʻziladi, lekin hayvonning umumiy ahvoli uncha yomonlashmaydi. Shishlarning yiringlanish davrida kasal hayvon harorati koʻtarilib, oqsoqlanadi. Kasallik klinik belgilariga va lab. maʼlumotlariga asoslanib aniqdanadi. B. jarrohlik yoʻli bilan davolanadi. Kasallikning oldini olish uchun hayvonlar terisini shikastlanishdan saqlash, axtalashda aseptika kridalariga rioya qilish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botriomikoma

Botriomikoma (yun. botrys shingil, mykes — zamburugʻ, oma — oʻsma), piogen granulyoma — teri yoki shilliq qavatdan shingilga oʻxshab osilib turadigan oʻsmtasimon tuzilma; xavfsiz oʻsmta, yumshoq, tez qonaydi, qizgʻishjigarrang. Terining shikastlanishi, tirnalishi, unga biror narsa yoki yiring paydo qiluvchi mikroblar tushishi sabab boʻladi. Koʻproq qoʻl barmoqlarida, yuz sohasida uchraydi. Jarrohlik yoʻli bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bottichelli Sandro

BOTTICHELLI (Botticelli; asli Alessandro di Mariano Filipepi) Sandro (1445 — 1510) — italiyalik rangtasvir ustasi, Italiya Ilk Uygʻonish davri Florensiya rassomligi maktabining yirik vakili; Filippo Lippining shogirdi. Medichilar xonadoniga yaqin boʻlgan. B. asarlaridagi nafis va yengil ifodali chiziklarning musiqaviyligi, bir muncha sovuq va shaffof tiniq ranglar tizimi, kompozitsiyadagi ritm nafosati va chuqur lirik tuygʻularga boy tabiat kurinishlari uning asarlariga B.gagina xos boʻlgan betakror latofat va taʼsirchanlik baxsh etadi. B. maʼjozii va antik mavzulardagi asarlar, jumladan, "Bahor" (1477—78),"Veneraning tugʻilishi" (1483—84), "Madonna del Manifikat" (1482— 83), "Anorli Madonna" (1487), shuningdek Vatikandagi sikstin kapellasi devoriy rasmlari (1481—82) hamda qator portretlar (mas, "Juliano Medichi", 1470- yillar) muallifi. 1490- yillardan B. asarlarida tushkunlik kayfiyati kuzatiladi: "Isoga aza tutish" (1490), "Tuhmat" (1495) va boshqa U Dantening "Ilohiy komediya"siga birinchi boʻlib rasm ishlagan sanʼatkorlardan (1492—97).

B. ijodi koʻpgina rassomlar ijodiga taʼsir etgan. Jumladan, oʻzbekistonlik rassomlar R. Choriyev, J. Umarbekov va boshqa ijodida bu taʼsirni sezish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botu

Botu (taxallusi; asl ismi Mahmud Hodiyev) (1904.15.5, Toshkent – 1938.9.5) – shoir, jurnalist. Rustuzem maktabi (1914–17), oʻqituvchilar tayyorlash kursi (1918–20), Moskva davlat unversitetining iqtisod fakulteti (1921 – 27) da oʻqigan. „Fargʻona“ gazetasida, „Alanga“ jurnalida bosh muharrir, ayni vaqtda Oʻzbekiston xalq maorifi komissari oʻrinbosari boʻlib ishladi (1928– 30). Dastlabki sheʼrlarida Munavvar qori singari milliy istiqlolchilar taʼsiri seziladi. „Umid uchqunlari“ (1925), „Toʻlqin tovushlari“ (1929) toʻplamlari nashr etiladi. U yangi tuzumga chin dildan ishongan, xalqqa haqiqiy tenglik, ozodlik, baxtsaodat beradi, deb umid qilgan. Shu maʼnoda yangilikni, yoshlikni, xotin-qizlar ozodligini kuyladi. Botu „Yangi qishloq“ (1928), „Hoshimjon“, „Tursun“ (1929), shuningdek bolalarga bagʻishlangan hikoyalari („Bolalar yolgʻoni“, „Mening kitobim“ va boshqalar)da yangi ijtimoiy munosabatlar hamda bolalar dunyosi ruhiyatini tasvirladi.

Botu oʻzbekarab alifbosini lotin grafikasi asosidagi alifboga almashtirish tashabbuskorlaridan boʻlgan (1920). Tilshunoslik va adabiyotshunoslik masalalariga oid bir qator maqolalar muallifi. Botu 1930-yilda nohaq ayblanib, qamoqqa olindi va qatagʻon qurboni boʻldi. Toshkent koʻchalaridan biriga va maktabga Botu nomi qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Yoz kuni: sheʼrlar, dostonlar, hikoya va maqolalar, T., 1980.
 Sharipov B., Shoir va jamoatchi, T., 1989.

Kishilar
Shoirlar
Oʻzbekistonlik yozuvchilar
1904-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Botulizm

Botulizm ( — „kolbasa“) — odam va hayvonlar (ayrim sut emizuvchilar)da uchraydigan oʻtkir yuqumli kasallik; ovqatdan boʻladigan toksikoinfeksiyalar guruhiga kiradi. Botulizm (Clostridium botulinum) bakteriyalari bilan ifloslangan ovqatlar isteʼmol qilinganda yuzaga keladi. Botulizm qoʻzgʻatuvchilari tabiatda keng tarqalgan boʻlib, chidamli (sporali) va chidamsiz (vegetativ) xillari uchraydi. Sporalari tashqi muhitda yillab saqlanishi mumkin; sporalar tuproqdan suv, meva, sabzavot, oziq-ovqat, yemxashakka oʻtadi, keyin odam va hayvonlar ichagiga tushib, soʻngra najas bilan yer yuziga tarqaladi. Botulizm mikrobi faqat anaerob (havosiz) sharoitda rivojlanadi. Shu sababdan konserva qilingan, tuzlangan, dudlangan mahsulotlar va kolbasaga tushib qolgan sporalar anaerob sharoitda oʻsib, vegetativ shakl (bakteriyalar)ga aylanadi. Ular ana shu sharoitda kuchli zahar (ekzotoksin) hosil qiladi. Bu mahsulotni isteʼmol qilgan odam kasal boʻladi. Botulizm toksini ichakda tez soʻriladi, qonga oʻtadi va butun organizmga tarqalib, asosan nerv sistemasini zararlaydi. Kasallik toʻsatdan boshlanadi. Bemorning boshi ogʻriydi, tinkasi quriydi, koʻzi tinadi, lohaslanadi, koʻngli aynib qusadi, uyqusi qochadi, qorni ogʻriydi, ogʻzi quriydi, tashna boʻladi; koʻpincha qabziyat kuzatiladi. Keyinchalik boshi aylanadi, koʻz xiralashadi, qovoqlar salqiydi, bemor ravon gapira olmaydi yutish, nafas olish faoliyati buziladi; yurak va nafas markazlari falajlanishi tufayli oʻlim sodir boʻlishi mumkin. Bemor faqat kasalxonada davolanadi. Zamonaviy davo usullari: botulizmga qarshi zardob, sunʼiy nafas oldirish apparatlarini oʻz vaqtida qoʻllash yaxshi naf beradi. Kasallikning oldini olish uchun konserva tayyorlash qonunqoidalariga qatʼiy amal qilish, uy sharoitida konserva va oziq-ovqat tayyorlashda sanitariya talablarini oʻrniga qoʻyish talab etiladi. Davosi: botulizmga qarshi maxsus zardob yuboriladi; zond orqali meʼdani yuviladi, huqna qilinadi, yurak dorilari beriladi, nafas olish izdan chiqqanda sunʼiy nafas oldiriladi va boshqa Hayvonlarda botulizm ozuqa (buzilgan silos, kepak va boshqalar)dan zaharlanishdir. Aksariyat ot, qoramol, parranda va norkalar kasallanadi. Kasallikning yashirin davri bir necha soatdan 10—12 kungacha. Kasal hayvonning markaziy nerv sistemasi zararlanadi, hiqildoq, til va pastki jagʻlar falajlanadi, burnidan shilimshiq oqadi, suv yuta olmaydi. Kasallangan hayvonlarning 70—95 % halok boʻladi. Kasal hayvon goʻshtini isteʼmol qilish man etiladi (goʻshti va terisi kuydiribtashlanadi).

Davosi: kasal hayvonning meʼdasi yuviladi, surgi dorilar (arekalin, pilokarpin, ezerin) beriladi, iliq huqna qilinadi. Botulizmga qarshi maxsus zardob yuboriladi. Kasallikning oldini olish uchun mollarga sifatsiz yemxashak bermaslik, kasallik chiqqan hollarda sogʻlom mollarni ham botulizmga qarshi zardob bilan emlash lozim.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Shovahobov, Shonosir, Yuqumli kasalliklar va epidemiologiya asoslari, Toshkent, 1997.
 Shopoʻlatov J., Veterinariya asoslari, Toshkent, 1993.

Havolalar 

Kasalliklar
Yuqumli kasalliklar
Botur xuntayji

Botur xuntayji, Erdeni Botur Xuntayji (? — taxminan 1660) — Oyrot xonligi hukmdori (1635-yildan). B. X. oʻz otasi Hara (Qora) Xulaning siyosatini davom ettirib, markaziy hokimiyatga itoat etishdan bosh tortgan oyrot hokimlari qarshiligini bartaraf qilgan. 1635-yil Gushixon bu kurashda yengilib, Jungʻoriyadan Kukunorga ketgach, B. X. Oyrot xonligining barcha eʼtirof etgan yagona hukmdoriga aylandi. 1640-yil B. X. tashabbusi bilan oyrot, xalxa va qalmiq mulkdorlari yigʻini uyushtirilib, unda "Moʻgʻul oyrot qonunlari" deb atalgan qonunlar qabul qilindi. B. X. bir necha marta Rossiyaga uz elchilarini yuborib, u bilan tinchtotuv yashash va savdo-sotiqni rivojlantirishga intilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boturboshi

Boturboshi (Bahodirboshi) — Qoʻqon xonligi shahar hokimi qaramogʻidagi qoʻshin boshligʻi. B., shuningdek koʻchmanchi qabilalar bilan bogʻliq yumushlarni ham bajargan. Uning qoʻl ostidagi qoʻshin urushlar chogʻida xon lashkari tarkibida jang qilgan. 1842-yil Toshkentda Davronbek dodxoh, 1822—23 yillari Toʻraqoʻrgʻonda Qoʻshyuz B. boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botuxon

Botuxon, Botu, Sainxon (1208-1255) - moʻgʻul xoni, Jo'jixonning ikkinchi o'gli, Chingizxoning nabirasi. B.ning onasi qoʻngʻirot urugʻidan boʻlgan Elchi noyonning qizi Ukifuj xotun edi. Otasining oʻlimi (1227)dan keyin Joʻji ulusini idora qilgan, moʻgʻullarning barcha asosiy harbiy yurishlarida qatnashgan. Abulgʻoziy Bahodirxonning yozishicha, Oʻqtoyxon Xitoyni zabt etib, Moʻgʻuliston ga qaytib kelgach (1235), B.ni Tulixonning ugli Munke, oʻzining ugli Guyukxon va Chigʻatoyning oʻgʻillari hamrohligida rus, cherkas, bulgʻor, turo, boshqird va b. xalklar yerlarini bosib olish uchun joʻnatadi. Ularga Chingizxonning eng yirik sarkardasi Subutoy bahodirni harbiy maslahatchi qilib tayinlaydi. Yurishda jami 14 moʻgʻul xoni ishtirok etib, qoʻshinning soni 150 mingga yetadi. B. 1236—38 yillarda VolgaKama Bulgʻoriyasi, alanlar, qipchoqlar, Oʻrta Volgaboʻyi xalqlari, Ryazan, Vladimir knyazliklarini (qarang Sit ekangi) buysundiradi, Moskva, Kolomna, Vladimir, Rostov, Uglich, Yaroslavl, Kostroma kabi 14 rus shahrini bosib oladi. 1240—41 yillarda u Janubiy Rusdagi Kiyev, VladimirVolinskiy, Galich va b. shaharlarni zabt etgach, Karpat dovonlari orqali Vengriyaga kirib qirol Bela IV ning 60 minglik qoʻshinini tormor keltiradi (qarang Sayo jangi). Soʻng Polshaga bostirib kirib, Legnitsa sh. ostonasida polyak va nemis knyazliklarining birlashgan qoʻshinlarini (ritsarlarni) magʻlub qiladi (qarang Legnitsa jangi). Keyin u Chexiya, Avstriya, Xorvatiya, Bosniya va Serbiyani zabt etib, Adriatika dengizi boʻyiga chiqadi. Shunda ulugʻ qoonning vafot etgani haqida xabar topib, ortiga qaytadi (1242). B. Dunay daryosidan Irtish daryosigacha boʻlgan ulkan hududda Oltin Oʻrda davlatini barpo qilgan (yana qarang Moʻgʻullar istilosi).

Flamandlik sayyoh va monax Rubrukning yozishicha, B.ning Quyi Volga boʻyidagi qarorgohi shu qadar katta maydonni egallaganki, hatto unga butun bir yirik shahar sigʻishi mumkin boʻlgan. Qarorgoh markazida B. chodiri joylashgan. Uning jan., yaʼni eshik tomonigina ochiq qoddirilib, qolgan taraflarida har bir moʻgʻul qavmi oʻzi uchun tayin qilingan joyga oʻtovlar tikkan.

B. mamlakatda savdo-sotiq va hunarmandchilikni taraqqiy ettirishga katta eʼtibor bergan. Volganing sharqiy qirgʻogʻida Astraxon (Ashtarxon) sh. yaqinida oʻziga poytaxt shahar — SaroyBotuni qurdirgan. U moʻgʻullar imperiyasidagi davlat toʻntarishi (1251)da qatnashib, Munke (Mangu)ning ulug qoon (xoqon) boʻlmogʻiga koʻmaklashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Grekov B. D.,Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1966.
  

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Oltin Oʻrda
1208-yilda tugʻilganlar
1255-yilda vafot etganlar
Oltin Oʻrda hukmdorlari
Botqaldoqlar

Botqaldoqlar, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar (Aythya) — gʻozsimonlar turkumining oʻrdaklar kenja oilasiga mansub qushlar urugʻi. Orqa barmoqlari orasida keng teri pardalari boʻlishi bilan boshqa oʻrdaklardan farq qiladi. B. yaxshi uchadi, suzadi va shoʻngʻiydi, suv tagidan oʻlja tutadi. Shuning uchun ularga "botqaldoq" yoki "shoʻngʻuvchy oʻrdaklar" degan nom berilgan. B. uyasini yirik va chuqur koʻllar sohilidagi qamish va qoyalar orasiga quradi. 7—12 ta tuxum qoʻyadi. Suv oʻsimliklarining ildizi, barg va urugʻlari, mollyuska, qisqichbaqasimonlar va suv hasharotlari bilan oziqlanadi. B.ning goʻshti, pati va terisidan foydalaniladi.

Oʻzbekistonda koʻkbel B. (Aytya Kegta),olaqanot B. (Aythya nyroca), haydarkokil B. (Aythya fuli gula) kabi turlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq balchiqchilar

Botqoq balchiqchilar (Sitova) — balchiqchilar turkumining chuldoqlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 4 ta turi mavjud. Shim. yarim sharda tarqalgan. Oʻzbekistonda katta Botqoq balchiqchilar (L. limosa) va kichik Botqoq balchiqchilar (L. lapponica) deb ataladigan turlari qushlarning bahorgi va kuzgi uchib oʻtishi davrida uchraydi, lekin ularning soni koʻp emas. Botqoq balchiqchilar suvga yaqin joylarda yashaydi, uyasini esa koʻl va daryolar qirgʻogʻiga, oʻtloq, nam yerlar va botqoqliklarga quradi. Katta Botqoq balchiqchilar qanotining uz. 19—24 sm, ogʻirligi 235—270 g, juftlashish davrida boshi, boʻyni va tanasining koʻkrak qismi malla rangda boʻladi. Qush uchayotganida uning qanotidagi oq yoʻlyoʻl chiziq koʻzga yaqqol tashlanadi. Nari va modasi navbat bilan tuxum bosadi. Baqalar va boshqa suv yaqinida yashovchi mayda hayvonlar bilan oziqlanadi, baʼzida oʻsimliklar urugʻini ham isteʼmol qiladi. Botqoq balchiqchilar ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq kiparisi

Botqoq kiparisi — q. Taksodiy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq moshagi

Botqoq moshagi (Limicola falcinellus) — baliqchilar turkumining chuldoqlar oilasiga mansub qush. Boʻyi 9,5—11 sm, ogʻirligi 50 g cha, boshining ustida toʻq qoʻngʻir va ikkita oq yoʻli bor. Tanasining orqasidagi patlari qoramtir, chetlari toʻq malla, koʻkrak va qorin tomoni oq. Botqoq moshagi tundra va oʻrmontundrada yashaydi. Norvegiya, Shvesiya, Finlandiya va Osiyoning shim. qismida uya solib, bola ochadi. Qishlash uchun Oʻrta dengiz, Janubiy Osiyo va Avstraliyaga uchib ketadi. Oʻzbekistonda Botqoq moshagi ni bahor va kuzda koʻl, daryo qirgʻoqlarida, suvga yaqin va botqoq yerlarda uchratish mumkin. Botqoq moshagi mayda mollyuskalar, suvda va suv yaqinida yashaydigan hasharotlar va ularning kurtlari bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Botqoq tuproq melioratsiyasi

Botqoq tuproq melioratsiyasi — botqoqparni quritib qishloq xoʻjaligi ekinlari ekiladigan foydali yerga aylantirish. Bunda tuproq namligi moʻʼtadil darajaga, yaʼni namlik darajasi tuproqning toʻla nam sigʻimiga nisbatan 60—70% ga keltiriladi. Natijada unda havo, oziq sharoiti yaxshilanib, unumdorlik oshadi, organik moddalarning aerob parchalanishi uchun qulay sharoit tugʻiladi. Oʻsimlik havo, harorat va oziq unsurlari bilan taʼminlanadigan boʻladi. Botqoq tuproqli yerlarni yaxshilashning asosiy usullaridan biri maxsus drenaj tizimi qurib, ortiqcha suvni chiqarishdir. Hududning aniq sharoitini hisobga olib drenajning turli usullaridan foydalaniladi.

Botqoqlarni quritishdan oldin uning ekologiyada tutgan oʻrnini chuqur tahlil qilish kerak. Chunki botqoqliklar qushlar va sut emizuvchilar,amfibiya va reptiliyalarning makoni hisoblanadi. Botqoqliklarni qurishi ularni yoʻqolishiga sabab boʻladi.

Manbalar 

Qishloq xoʻjaligi
Tuproqshunoslik
Botqoq oʻsimliklari

Botqoq oʻsimliklari — balchiqda oʻsishga moslashgan oʻsimliklar (mas. qamish, qoʻgʻa, qiyoq va boshqalar). B.oʻ.ning aerenxima toʻqimasi yaxshi rivojlangan; poya va ildizlarida havo yoʻllari va hujayralararo havo kameralari boʻladi. B.oʻ.ning urugʻlari suv va qushlar orqali tarqaladi.

Manbalar