MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Pichan uni

Pichan uni — sunʼiy sharoitlarda yuqori haroratda quritilgan va maydalangan oʻtlardan tayyorlanadigan yem-xashak mahsuloti. Xona yoki ochiq joylarda shamolda quritilgan pichan poxolqirqqichlarda maydalanadi, keyin don tegirmonlari yoki yanchish mashinalarida tortiladi. Pichan uni sifati oʻtlar turi, oʻrib-yigʻish muddati va quritish usullariga bogʻliq. Eng yaxshi Pichan uni shonalash davrida yoki gullay boshlaganda oʻrilgan dukkakli oʻtlardan oli-nadi, oqsil, mineral moddalar, vita-minlarga boyligi jihatidan donli ozuqalardan qolishmaydi. Sebargadan tayyorlangan 100 kg Pichan uni da 70,2 ozuqa birligi va 8,3 kg hazm boʻladigan protein; xashaki loviyasuli aralashmasida 65,7 ozuqa birligi va 9,7 kg hazm boʻladigan protein bor. Pichan uni karotinga boy; karotin yaxshi saqlanishi uchun Pichan uniga antioksidantlar (santoxin va boshqa)qoʻshiladi. Choʻchqalar uchun aralash yem tarkibiga 10—15%, parrandalar uchun 3—5% Pichan uni qoʻshiladi. Vitaminlarni yoʻqotmasligi uchun Pichan unini bugʻlash yoki qaynoq suv bilan ishlov berish mumkin emas.

Manbalar
Pichoq oʻyin

Pichoq oʻyin (kordbozlik) -kad. uzbek sirki tomoshalaridan biri. Oʻzbekistonning jan. xududlarida keng tarqalgan boʻlib, 18—19-asrlarda bayram, sayil, toʻy va boshqa katta maʼrakalarda namoyish etib kelingan. P.oʻ. 1—2 kishi, ayrim hollarda 4 kishi tomonidan bajarilgan. Ijrochilar nogʻora, surnay navolari ostida 2 tadan 10 tagacha boʻlgan pichoq bilan turli jangovar harakatlar koʻrsatib, tomoshabinlarni hayratda qoddirganlar. Agar kordbozning bir oʻzi chiqadigan boʻlsa, u iloji boricha koʻproq pichoqoʻynatishga harakat qilgan. Pichoqlarni qoʻllarining tez va chaqqon hara-katlari bilan qoʻltigʻidan, boʻynidan, bu-tidan oʻtkazib olishi orqaligina emas, akrobatik tryuklar yordamida ham oʻyin namoyish qilgan.

2 kordboz chiqqanda, ular raqs vositalari bilan mohir, epchil va jangovar ikki jangchi obrazini berishga hara-kat qilgan. Kordbozlar shamshir va nay-za bilan ham turli oʻyinlar koʻrsatishgan.

20-asrda P.oʻ.ni Z.Mirzayev, Rajab kordboz va boshqa namoyish qilishgan. 1940— 50 yillarda professional uzbek sirki tarkibida kordboz Abdulla Azizxon oʻzining pichoq va xanjarlar oʻyini bilan koʻplab shaharlarda tomosha koʻrsatgan. Hozirgi kunda P.oʻ. anʼanaviy sirk gu-ruxlarida ijro etilmoqda.

Poʻlat Toshkanboyev.

Manbalar
Plagioklazlar

Plagioklazlar (yun. plagios — kiyshik va klasis — sinish, yorilish) — karkasli alyumosilikatlar — dala shpapglari guruhiga mansub keng tarqalgan jins hosil qiluvchi minerallar. Kimyoviy tarkibi boʻyicha uzluksiz izomorf qatordan iborat (qarang Izomorfizm) (100-n) Na[AlSi3O8] nCa[Al2Si2O8] (bunda p 0 dan 100 gacha oʻzgarishi mumkin); baʼzan BaO, SrO, FeO, Gʻe2O3 va boshqa aralashgan boʻladi. Magmatik jinslar sistematikasida P.ning tarkibi muhim ahamiyatga ega. P. katorining chek-ka aʼzolari albit va anortitnchnt 0% dan 100% gacha har xil mutanosiblikda qoʻshilishidan 100 xil P. hosil boʻlishi mumkin. P. triklin sistemada kristallanadi, turli kattalikdagi prizma yoki plastinka shaklidagi qoʻshaloq kristallar va donachalar hosil qiladi. Sodda qoʻshaloklari kam, murakkab polisintetik qoʻshaloq kri-stallari keng tarqalgan. Rangi oq, kul-rang, koʻkimtir, qizgʻish. Shishadek yaltiroq, qattiqligi 6—6,5, zichligi 2620 (albit)dan 2750 (anortit) kg/m3 gacha. P.ning asosiy massasi magmaning kristallanishidan hosil boʻladi; ular, shuningdek, kontakt-metamorfik hosilalar (skarnlar, rogovik va boshqalar)da, yana gidrotermal tomirlar (albit)da uchraydi. Nurash jarayonida P. osonlik bilan gidroslyudalar, gilli minerallar va boshqalarga aylanadi. P.ning baʼzan optik ef-fektlariga qarab koʻkimtir tovlanuvchi hidli oytosh, tarkibida temir yal-tirogʻining mayda tangachalari boʻlganligidan oltindek tovlanib turadigan xili avantyurin, yashil va koʻk tovlanadigan xili Labrador deb ataladi. Koʻkim-tir, chiroyli tovlanib turadigan xili bezak tosh sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

 

Minerallar
Plazma kimyosi

Plazma kimyosi, plazmokimyo — fizikkimyoning past temperaturali plazmadagi fizikkimyoviy jarayonlarni, undagi reaksiyalar kinetikasi va me-xanizmini, plazmokimyoviy texnologiya asoslarini oʻrganuvchi boʻlimi. Fizika nuqtai nazaridan Plazma kimyosi da qoʻlla-nadigan plazma (termoyadro plazmasiga nisbatan) past temperaturali (103—105 K, ionlanish darajasi 10~6—10^’), kimyo va kimyoviy texnologiya nuqtai nazaridan esa eng yuqori temperaturali hisoblanadi. Plazma kimyoda endotermik reaksiyalarni amalga oshirish yoki issiqqa chidamli materiallar taʼsir etuvchi yuqori temperatura elitkichlari sifatida ishlatiladiNeytral holatda mavjud boʻlmaydigan koʻpgina molekulalar ionlashgan xrlda plazmada boʻla oladi. Plazma kimyosining texnikada qoʻllanishi plazma oqimining yuqori temperaturaga ega boʻlishiga asoslangan. Plazma oqimi elektr yoyli yoki yuqori chastotali induksion plazmatronlarda olinadi.

Plazma kimyosining eng istiqbolli texnik jarayoni atmosfera azotini toʻgʻridan-toʻgʻri oksidlash, metan va boshqa uglevodorodlarni elektrokrekinglab atsetilen olishdan iborat. Etilen va boshqa olefinlarni, tetraftoretilen, gidrazin, ditsian, vodorod sianid, trixlorsilan, gidroksilamin, vodorod perok-sid, formaldegid olish maqsadida ham Plazma kimyosi jarayonlari oʻrganiladi. Plazma kimyosining maxsus boʻlimi — plazma metal-lurgiyasida vanadiy, nikel, te-mir, molibden, bor va h.k.ning oksidlari va galogenidlariga vodorod plazmasi taʼsir ettirib, sof elementlar ajratib olinadi.

Metallar sirtida olovbardosh oksid pardalar hosil qilish yoki polimerlar sirtini tozalashda kislorod plazmasi oqimi qoʻllanadi.

Plazma kimyosi plazma nurlanganda kechadigan fotokimyoviy jarayonlarni ham oʻz ichiga oladi. Bunga ozonning olinishi misol boʻla oladi, chunki bunda asosiy jarayon kislorod molekulalarini ultrabinafsha nurlar taʼsirida dissotsiatsiyalashga asoslangan.

Adabiyot 
 Polak L. S. [i dr.]. Ximiya plazmi, Novosibirsk, 1991.

Manbalar
Plazma metallurgiyasi

Plazma metallurgiyasi - metall va krtishmalarni plazma gaz reaktorlari va plazma pechlarida olish hamda qayta ishlash, plazmali qizdirish usulidan foydalanish. 20-asr 50-yillaridan rivojlana boshlagan. Rudalar plazmada qayta ishlanadi; bunda ular yo plazma oqimiga kukun holida purkaladi yoki elektr oʻtkazuvchi material bilan aralashma hosil qiladi. Poʻlat va qotishmalar plazmali yoyli pechlarda eritiladi. Plazma metallurgiyasida turlicha eritish jarayonlari amalga oshiriladi: metallni inert gazlar muhitida qayta eritish; metallni plazmavodorod bilan oksidlab yoki azot bilan toʻyintirib qay-ta eritish; shlak bilan plazma-yoy yorda-mida qayta eritish; domna va marten pechlarida yordamchi issiklik manbai sifatida plazmotron qurilmasidan foydalanish mumkin (qarang Metallurgiya).

Manbalar
Plazmatik membrana

Plazmatik membrana (plazmolemma, sitolemma). Hujayrani tashqi tarafdan oʻrab turuvchi sitoplazma qobigʻi biologik membrananing oʻzidan iborat boʻlishi mumkin. Lekin koʻpincha, hujayra murakkab tuzilgan 3 qismdan: tashqi, oʻrta va ichki qismlardan hujayra (sitoplazma) qobigʻi bilan oʻralgan.Sitoplazma qobigʻining tashqi qismi glikokaliks deb nomlanib oqsil va karbonsuvlardan hosil boʻlgan. U elektron mikroskop ostida uzluksiz struktura holida koʻrinadi. Glikokaliks tashqi qavat boʻlgani uchun hujayraning tashqi muhit bilan aloqasida muhim rol oʻynaydi. Glikokaliks zonasi turli hujayralarda farqlanadi. Bazi bir hujayralarda glikokaliks moddalarni parchalovchi fermentlarga boy boʻlsa, boshqa hujayralardagi glikokaliksni hosil qiluvchi glikoproteidlar immunologik xususiyatga ega. Plazmatik membranaga kimyoviy tarkibiga koʻra, yogʻlar, oqsillar, uglevodlar va juda oz miqdorda boshqa organik birikmalar kiradi. Suyuklikmozaika modeliga koʻra, Plazmatik membrananing asosiy qismi fosfolipid qoʻsh qavatdan iborat. Bu qavatning ichkariga qaragan qismi gidrofob (suvda erimaydigan), tashqi qis-mi esa gidrofil (suvda eruvchan) xusu-siyatga ega. Fosfolipid qavatda oqsil molekulalari suzib yuradi. Fosfolipid qavati sirtida esa murakkab organik birikmalardan hosil boʻlgan glikopro-teinlar joylashgan. Ular retseptorlar tarkibiga kiradi. Plazmatik membrana baryer (toʻsiq), moddalarni tashish (transport), regulyator (boshqarish) va katalitik funksiyalarni bajaradi (yana qarang Hujayra).

Manbalar 

Biologiya
Sitologiya
Gistologiya
Plazmidalar

Plazmidalar — hujayra xromosomalari tarkibiga kirmaydigan, sitoplazmada xromosomalar bilan bogʻlanmagan avtonom holatda mavjud boʻlgan doimiy genetik elementlar. „Plazmidalar“ terminini J.Lederberger va boshqa (1952) taklif etgan. Xromosomalar bilan birika oladigan plazmidalar episomalar deyiladi. Bakteriya hujayralari plazmidalari yaxshi oʻrganilgan. Plazmidalar bakteriyalarida jinsiy belgini tashish (F — omil) va ularning antibiotiklarga chidamliligini belgilashda (R—omil) katta ahamiyatga ega. Bu omillarni oʻzida saqlovchi plazmidalar bir bakteriyadan ikkinchisiga oʻtib, ularning xususiyatlarini oʻzgartiradi. Plazmidalar halqasimon DNK molekulasidan tashkil topgan boʻlib, tabiatda keng tarqalgan. Plazmidalardan genetik injeneriyada rekombinant DNK mo-lekulalarini boshqa hujayralarga ki-ritishda tashuvchi sifatida, bakteriyalarning antibiotiklarga chidamliligini bartaraf etish yoʻllarini ishlab chiqishda foydalaniladi.

Manbalar
Plazmodesmalar

Plazmodesmalar (plazma va yun. desma — bogʻ) — oʻsimliklarda qoʻshni hujayralar protoplastlarini oʻzaro bogʻlab turuvchi sitoplazma ipchalari. P. xujayra boʻlinishi davrida hujay-ra qobigʻi tarkibida hosil boʻladigan naychalarda joylashadi. Naychalar boʻshligʻini plazmatik membrana oʻrab turadi. Naychalar diametri 20—70 nm ga teng boʻlib, ular soni har xil hujayralarda bir xil boʻlmasligi mumkin. P. orqali taʼsirlanish va moddalar bir hujayradan ikkinchisiga oʻtib, xujayralar oʻrtasida umumiy bogʻlanish amalga oshiriladi. (yana qarang Hujayra, Endoplazmashik toʻr).

Manbalar
Plazmoliz

Plazmoliz(plazma va ...liz) -oʻsimlik hujayralarida sitoplazmaning xujayra qobigʻidan ajralish jarayoni. Faqat tirik hujayralarda hujayra shirasiga nisbatan gipertonik hisoblangan eritma taʼsirida kuzatiladi. P. jarayoni sekin borganda hujayra uzoq vaqt davomida tirikligicha qoladi. Bunday hujayralarni suvga yoki gipotetik eritmaga tushirilsa, deplazmoliz jarayoni sodir boʻlib, tezda turgor holati tiklanadi. Uzoq vaqt davom etgan P. sharoitida hujayra halokatga uchraydi. Toʻqimalarda sodir boʻladigan P.ni qiyosiy baholash uchun ikki xil: chegaralangan P. va plazmo-metrik metodlardan foydalaniladi. Birinchi metod Niderlandiya olimi X. De Friz (1884) tomonidan taklif etilgan. Bunda toʻqimalar KNO3, saharoza, NaCl osmatik jihatdan faol boʻlgan moddalarning eritmasiga botiriladi va eritmaning 50%da hujayraning P.ga uchragan konsentratsiyasi aniqlanadi. Plazmometrik metodda esa P.dan keyin hujayra va protoplastning nisbiy hajmi aniqlanib, eritma konsentratsiyasini hisobga olgan holda tegishli formula yordamida xujayraning osmatik bosimi aniqlanadi. P. hodisasidan hujayraning oʻtkazuvchanligi, qovushqoqligi, osmatik bosimi va boshqa xususiyatlarini aniqlashda foydalaniladi.

Manbalar
Plazmon

Plazmon — plazma zichligi va qattiq jism plazmasi tebranishlari kvanti, kvazizarralar. Bunda har xil ishorali zarralar (elektronlar va ionlar) bir-biriga nisbatan siljib, plazmada elektr maydoni zoʻriqishlari tebranishlarini vujudga keltiradi. P. energiyasi metallda elektronlar energiyasining yoʻqotish harakteristi-kasidan, shuningdek, P. chiqarayotgan yorugʻlik nurlanishining spektrini taxlil qilishdan oʻlchanadi.

Manbalar
Plazmotron

Plazmotron, plazma generator i (plazma va elektron) — plazma olish uchun ishlatiladigan gaz razryadli asbob. Sanoatda materiallarga ishlov berishda qoʻllaniladi. Gazlarda foydalanilayotgan elektr razryadlarning turiga qarab yey razryadli va yuqori chastotali P. keng tarqalgan.

Oʻzgarmas tokda ishlaydigan yey razryadli P. quyidagi asosiy qismlardan iborat: bitta (katod) yoki ikkita (katod va anod) elektrod, razryad kamera-si, plazma hosil qiluvchi moddani uza-tish qismi. Razryad kamerasining plazma oqadigan yorigʻi P. soplosi deyiladi. Yey razryadli P.ning ikki turi: tashqi plazma yoyi va plazmali oqimni hosil qilishda ishlatiladigan P.mavjud. Bi-rinchi tur P.da yey razryadi katod va anod sifatida olingan jism orasida yonadi. P.ning ikkinchi turida katod va anod orasidagi razryadda hosil qilinayotgan plazma razryad kamerasidan ingichka uzun oqim sifatida oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da ish gazi (vodorod, kislorod, azot, argon, geliy va boshqalar) qiyin eriydigan katod (volfram, molibden, maxsus krtishmalar) va suv bilan sovitiladigan mis anodi orasida sodir boʻlayotgan yey razryadi tufayli plazmaga aylanadi. Bu plazma anoddagi yoriqdan oqib chiqadi.

Yey razryadli P.da razryadning turgʻunligiga magnit maydoni, gazlar oqimi, razryad kamerasi, soploning devorlari tufayli erishiladi. Bu P.ning quvvati 10 MVt, soplo kesi-midagi oqim temperaturasi (3 — 25) 103K, oqimning chiqish tezligi 104 m/s.

Yuqori chastotali P. esa elektromagnit gʻaltak — induktor yoki yuqori chastotali energiya manbaiga ulangan elektrodlar, razryad kamerasi, plazma qosil qiluvchi moddani kirgizish kis-mini oʻz ichiga oladi. Uning induksi-on, sigʻimli, mashʼalli, oʻta yuqori chastotali xillari mavjud. Induksion P. yordamida nitrid, borid, karbid va boshqa kimyoviy birikmalar asosidagi yupka dispersli va juda toza kukun materiallar olinadi. P. quvvati 1 MVt ga yeta-di, temperatura razryad kamerasining markazi va plazma oqimining boshlanish joyida ~ YU4K > plazma oqimining tezligi 103 m/s, chastotasi bir necha oʻn ming Gs dan oʻnlab MGs gacha boʻladi. Oʻta yuqori chastotali P. chastotasi ming va oʻn ming MGs larni tashkil qiladi; ularni taʼminlovchi generator sifatida magnetronlar qoʻllaniladi.

Manbalar
Plakoid tangacha

Plakoid tangacha (yun. plax - yuza, plastinka va eidos — koʻrinish, shakl) — togʻayli baliqlar uchun xos tangachalar. Mezodermada (ektoderma chegarasi-da) rivojlanadi; ektodermani yorib pix shaklida tana sirtiga chiqadi. Bazal plastinka, boʻyincha va koronka, yaʼni pixdan iborat. Pixning uchi orqaga egilgan. Har bir tangacha ichida qon tomirlari va nyorvlar bilan taʼminlangan boʻshliq (pulpa) yoki bir necha pulpa naylari boʻladi. Plakoid tangacha dentindan iborat; uning uchki qismi (pixi) kat-tik emal bilan qoplangan. Hayot davomida Plakoid tangacha almashinib turadi. Umurtqalilar evolyusiyasida Plakoid tangacha ganoid va suyak tangachalar bilan almashinadi. Umurtqalilarning tishlari Plakoid tangachadan hosil boʻlgan (yana qarang Tangachalar).

Manbalar
Plan (maʼnolari)

Plan:

 Plan - 
Plan Ispaniyaning AragónAragón mintaqasida joylashgan munisipalitetdir.
 Plan (chizma) (lot. planum — tekislik) — 1) tekislikda yer yuzasining bir kis-mini shartli belgilar yordamida (1:10000 va undan yirik masshtabda) tasvirlovchi chizma (qarang
Plan (chizma)

Plan (lot. planum — tekislik) — 1) tekislikda yer yuzasining bir kis-mini shartli belgilar yordamida (1:10000 va undan yirik masshtabda) tasvirlovchi chizma (qarang Topografii plan);2) biror inshoot yoki yirik narsaning gorizontal kesimi yoki yuqoridan koʻrinishi (qarang Tarh); 3) gorizontal proyeksiya (qarang Chizma geometriya); 4) obyekt ning tasvirdagi oʻrni (oldingi P., orqa P.) va ularning kattakichikligi (yirik P., mayda P.,); 5) reja.

Manbalar
Planetalogiya

Planetalogiya (yunoncha: planets — ke-zib yuruvchi va ... logiya), sayyorashunoslik — Kuyosh sistemasidat sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini oʻrganish bilan shugʻullanuvchi fanlar majmui. P. sayyoralar va yoʻldoshlarning fizik xossalari, kimyoviy tarkibi, ichki va tashki qobiqlari xususiyatlarini oʻrga-nadi. P. quyidagi boʻlimlardan iborat: planetar geologiya, selenologiya (Oyni), areologiya (Marsni), germesologiya (Merkuriyni) va afrologiya (Ve-nerani) tadqiq qiladi. P. 1950-yillarda SSSR da shakllangan; 1955-yilda astrogeologiya (1962-yildan planetologiya) komissiyasi, 1968-yilda Xalqaro P. assotsiatsiyasi tuzildi. Kosmik tadqiqotlar bilan bogʻliq P. alohida rivojlandi.

Manbalar
Planetar tumanliklar

Planetar tumanliklar - markazida yuqori temperaturali yulduz joylashgan, undan maʼlum masofada radikal kengayuvchi, gazsimon qobigʻi bor obʼyektlar. Koʻrinishlari diskka ega boʻlgan gigant sayyoralarni eslatishi sababli Planetar tumanliklar deyiladi. Planetar tumanliklar galaktika-mizdagina emas, balki qoʻshni galak-tikalarda ham yaxshi kuzatiladi. Planetar tumanliklarning gazsimon qobiklari massasi taxminan 0,1 Quyosh massasiga teng boʻlib, ular fazoga 20–40 km/sek tezlik bilan kengayib boradi. Planetar tumanliklar umri 20 ming yilga yaqin, bu davrdan soʻng qobiq kuzatuvchiga koʻrinmay fazoga tarqab ketadi. Qari Planetar tumanliklar spektri oq mitti yulduzlar spektriga oʻxshaydi. Markaziy yulduzning temperaturasi 50—100 ming gradus atrofida. Planetar tumanliklar nurlanishida ultrabinafsha nurlar sezilarli darajada mavjudligi bilan ajralib turadi. Galaktikamizda 1500 ga yaqin Planetar tumanliklar kuzatiladi. Planetar tumanliklar Galaktikamiz ekvatori va yadrosiga nisbatan konsentratsiyaga ega.

Manbalar 

Astronomiya
Planyor

Planyor (frans. planeur, planer — parvoz qilmoq) — motorsiz, qanotli havodan ogʻir uchish apparati. Uchishi tinch atmosfera sharoitida ufqqa nisbatan maʼlum burchak osti (moʻljal burchagi) da uzluksiz pasayib borishi na-tijasida yuz beradi; samolyotning uchishidagi kabi fizik qonunlarga asoslanadi, xatto yuqoriga koʻtarilishi mumkin. P. rezinali amortizator, chigir, shatakka oluvchi samolyot yordamida uchiriladi. P.lar bir, ikki va koʻp oʻrinli; oʻquv, mashq va rekord oʻrnatish (sport) da foydalaniladigan turlarga boʻlinadi. Birinchi P. 1868-yil fransuz dengizchisi J.Le Bri tomo-nidan yasalgan va sinab koʻrilgan. Uni ot arava bilan shatakka olib, 30 m gacha uchirishga erishgan. Nemis muhandisi O. Liliyental 1891-yil uchirgan P. birinchi marta 250 m masofagacha muvo-zanat saqlagan. Keyinchalik P. Pilcher (Buyuk Britaniya), O. Shanyut (AQSH) va boshqa ham bunday muvaffaqiyatlarga erishganlar. 1913-yil rus konstruktori S.P.Dobrovolskiy Rossiyada birinchi boʻlib P.-biplan ixtiro qilgan. Bu P.biplan rul boshqarish tizimi yordamida 5 min. davomida ucha olgan. 20-asr 20-, 30-, yillarida ancha takomillashgan P.lar yaratilgan.

P.larning asosiy uchish-texnik koʻrsatkichlari: eng yuqori aerodinamik sifati 40—53; qanotlarining yoygandagi uz. 29 m gacha, qanotlarini uzaytirishi 20—36; qanotlariga tushadigan kuch 250—350 N/m2, pasayish tezligi 0,4—0,8 m/s; uchish tezligi (eng yuqori aerodinamik sifatida) 80– 100 km/soat; maksimal uchish tezligi 220–250 km/soat. Hozir P. asosan, sport maqsadlarida qoʻllaniladi.

Manbalar
Planyor sporti

Planyor sporti — aviatsiya sporta turi. Llonflarda uchburchakli marshu-rut boʻylab tez uchish, moʻljalga yetib borib, yana start berilgan joyga qaytish, uzoqqa uchib, marshrutning oxirgi nuqtasiga qoʻnish va boshqa Planyor sporti 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Yevropaning bir necha mamlakatlarida (Germaniya, Fransiya, Buyuk Britaniya, Rossiya) va AQShda paydo boʻldi. Oʻzbekistonda 20-asr 30-yillarining boshlarida vujudga keldi. Oʻshanda Toshkent shahrida yagona planyor maktabi bor edi. 1935-yilga kelib 5 shahar (Toshkent, Samarqand, Andijon, Fargʻona va Margʻilon) hamda 5 sovxozda Planyor sporti bilan shugʻullana boshla-dilar. Oʻtgan davr mobaynida 420 planyorchi tayyorlandi, 8 ta planyorda 5081 parvoz amalga oshirildi. Xalqaro planyor komissiyasi — CIW (1950-yil tashkil topgan)ga 60 dan ortiq mamlakat aʼzo. 1948-yildan jahon chempionata oʻtkaziladi. Planyor sporti 1936-yilgi olimpiada oʻyinlarining namunaviy musobaqalariga kiritilgan.

Manbalar
Planimetr

Planimetr (lot. planum — tekislik va yun. metreo — oʻlchayman) — toʻgʻri shaklli boʻlmagan yassi shakllar yuzasini aniqlash uchun moʻljallangan mexanik asbob. Eng keng tarqalgan P.ning asosiy qismlari: hisoblash mexanizmi va shakl qiyofasini chizib chiqadigan shtifli dasta (richag). P.ning qut-biy, chiziqli va radial xillari bor. Qutbiy P.da shtift aylana, chiziqli P.da toʻgʻri chiziq va radial P.da nuqta boʻyicha harakatlanadi. Baʼzi tur integ-rallarni topish uchun ishlatiladigan P. ham bor. P. geometriyada, loyihalash ishlarida, harbiy ishda, geodeziya va geofizika sohalarida ishlatiladi.

Manbalar
Max Planck

Maks Plank () (; 1858.23.4, Kil - 1947.4.10, Gyottingen) — nemis nazariyotchi fizigi, kvant nazariya asoschilaridan biri. Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1894-yildan). Myunxen (1874—77) va Berlin (1877—78) universitetlarida oʻqigan. Myunxen universitetida oʻqituvchi (1880— 85), Kil (1885-yildan) va Berlin (1889-yildan) universitetlari professor, London Qi roll i k ja-miyati aʼzosi (1926). Ilmiy ishlari termodinamika va issiqlik nurlani-~ shiga oid. Termodinamikaning ikkinchi qonunini asosladi (1879) va koʻpgi-na fizikkimyoviy jarayonlarni yechishda, xususan, gazlar va kuchsiz eritmalar dissotsiatsiyasiga termodinamika qonunlarini tatbiq qildi (1883—88). 1900-yilda nur chiqarayotgan tizim — ossillyatorning nurlanishi uzlukli kattalik (hv) ekanligini faraz qildi (bunda v — nurlanish chastotasi, h — taʼsir kvanti yoki Plank doimiysi). Plank shu farazga asoslanib, klassik fizikaga tatbiq etib boʻlmaydigan mutlaq qora jismning elektromagnit nurlanishi spektrida energiya taqsimoti (Plank nurlanish krnuni)ni ifodalovchi formulani topdi. Plank doimiysining kiritilishi kvant fizika rivojlanishining boshlangʻich davri boʻldi.

Plankning nazariy tadqiqotlarida nisbiylik nazariyasiga oid ishlar muhim oʻrinni egallaydi. Xususan, u relyati-vistik dinamikaning tenglamasini keltirib chikardi (1906), termodina-mikani maxsus nisbiylik nazariyasi miqyosida tekshirib, u toʻgʻrisida umumiy xulosalar chiqardi. Plank fizika me-todologiyasiga doyr juda koʻp ishlar qilgan. U koʻp jildli nazariya fizika kursi muallifi. Nobel mukofoti laureata (1918).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Nemis fiziklari
1858-yilda tugʻilganlar
1947-yilda vafot etganlar
23-aprelda tugʻilganlar
4-oktyabrda vafot etganlar
Plank doimiysi

Plank doimiysi, taʼsir kvanti — kvant mexanikaning asosiy fizik doimiylaridan biri. Plank doimiysi 1900-yilda mutlaq qora jismning elektromagnit nurlanish spektrida energiyaning taqsimoti qonunini yaratishda M.Plank tomonidan fanga kiritilgan. h bilan belgilanadi. Plank doimiysi L=(6,626196+ 0,000050) Yu-34 J. s . Koʻp hollarda p =A/2ts=1,0545887-10 34 J.s qiymatdan ham foydalaniladi.

Manbalar
Planck nurlanish qonuni

Plank nurlanish qonuni — mutlaq qora jismntt elektromagnit nurlanish spektrida energiyaning taqsimoti haqidagi qonun, Plank formulasi. Bu qonun 1900-yilda nazariy jihatdan M. Plank tomonidan keltirib chiqarilgan. Buning uchun klassik fizika tushunchalariga mutlaqo yot, yaʼni elektromagnit nurlanish alohidaalo-X.ida chiqayotgan energiya ulushlari — kvayatlardan iborat ekanligi va hir bir energiya ulushi ye nurlanish chasto-tasi v bilan e=/rv bogʻlanganligi haqidagi gʻoyani ilgari suradi, bunda h — Plank doimiysi. Plank nurlanish qonuniq. nurlanishning kvant harakteridagi qonunlaridan biri bulganligi tufayli fizikaning, ayniqsa, kvant mexanika, atom fizikasi, yadro fizikasi, elementar zarralar fizi-kasining rivojlanishida katta aqamiyatga ega boʻldi. Uning yordamida h va k larning qiymati hisoblanadi. Unga asoslanib qizigan jismning (mas, yulduz sirti) temperaturasini aniqlash mumkin. Plank nurlanish qonuniq.dan yorugʻlik manbalarini hisoblashda foydalaniladi.

Manbalar