MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Doʻl

Doʻl — yumaloq yoki turli shakldagi muz parchalaridan iborat atmosfera yogʻini. Kattaligi 5–55 mm va undan ortiqroq, baʼzan tovuq tuxumidek ham boʻladi. Yilning iliq vaqtlarida (t-ra 20° dan yuqori boʻlganda), odatda, toʻp-toʻp yomgʻirli bulutlardan kunduzi jala bilan birga yogʻadi. Yogʻinning jadalligi 0,21 dan 60 mm/s oʻrtasida oʻzgarib turadi; 1 sek.dan to 50 min. gacha davom etishi mumkin. Choʻl mintaqalarida D., odatda, mart—aprel, vodiylarda esa may—iyun oylarida yogʻadi. D. qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi; ekinzor, tokzorlar, bogʻlarni nobud qiladi. D. keltiradigan zarar hajmi uning jadalligi va davom etish vaqtiga, doʻl donalarining kattaligi, zichligi va tezligiga, shamolning kuchi va selning koʻlamiga, oʻsimlikning turi va rivojlanish fazasiga bogʻliq. D. ayniqsa gʻuza maysalari unib chiqqan va shonalash davrida, hosiddor mevali bogʻlar va uzumzorlarga koʻproq zarar keltiradi. Kupgina mamlakatlarda D. ga qarshi maxsus operativ kurash xizmati tashkil qilingan. Zenit artilleriyasi, raketalar va b. vositalar yordamida D. hosil qiluvchi bulutga kimyoviy reagent (odatda, kumush yod, karbonat kislota) sochiladi. Reagent uta sovugan tomchilarni muzlatadi va ularni mayda donachalarga aylantiradi. Mayda D. esa uz navbatida atmosferaning yerga yaqin qatlamlarida erib, yomgʻir tomchilari kurinishida yer yuzasiga yogʻadi. Reagent yetkaziladigan joy (D. oʻchogʻi) radiolokator yordamida aniklanadi. D. ga qarshi kurashning zamonaviy vositalarini amalda qoʻllash qishloq xoʻjaligi ekinlari hosiliga yetkaziladigan zararni birmuncha kamaytirishga imkon tugdiradi. Oʻzbekistonda "Boshgidromet" tarkibida gidrometeorologik jaryonlarga faol taʼsir koʻrsatish boshqarmasining maxsus xizmati Fargona vodiysi, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida D. xavfi boʻlgan 1 mln. gektarga yaqin maydondagi qishloq xoʻjaligi ekinlarini D. dan himoya qiladi (2002).

Manbalar  

Meteorologiya
Najim Dovqorayev

Dovqorayev Najim (1905.5.10, Qoʻngʻirot tumani — 1953.20.7, Nukus) — qoraqalpoq adabiyotshunosi, dramaturg va adib. Filol. fanlari doktori (1951). Olmaota pedagogika institutini tamomlagan (1926—30). Ural pedagogika institutida oʻqituvchi (1932), Toʻrtkoʻl oʻqituvchilar tayyorlash institutida kafedra mudiri (1934), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasida masʼul kotib (1939—42), Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengashining badiiy havaskorlik ishlari boʻyicha boʻlim mudiri (1942— 44), Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1946—48), Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi tasarrufidagi madaniyat va iqtisodiyot instituti direktori (1948—53). D. "Adabiyot xrestomatiyasi" (I. Sagitov bilan hamkorlikda, 1937), "Qoraqalpoq xalq ertaklari" (1949), "Berdaq shoir" (1950) kabi risolalar muallifi. "Qoraqalpoq adabiyoti tarixi ocherki" qoʻllanmasi D. vafotidan soʻng nashr qilingan (1959— 61). "Ravshan", "Xizmatchi yuragi" kabi sahna asarlari, ayniqsa, "Alpomish" (1940) musiqali dramasi qoraqalpoq dramaturgiyasining yetuk namunalaridan biri hisoblanadi. "Koʻp kunlardan biri" (1929), "Bibixon" (1936), "Baxtli mehnat" (1949) va b. qissa qamda hikoyalari bor. Badiiy tarjima bilan ham shugʻullangan. Oʻzbekiston Respublikasi FA Qoraqalpogʻiston boʻlimi Til va adabiyot institutiga D. nomi berilgan. 3 jildli "Tanlangan asarlar"i chop etilgan (1970—81).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doga Yeujeniu

DOGA (Doga) Yeujeniu (Yevgeniy Dmitriyevich) (; 1937.1.3, Moldova, Mokra qishlogʻi) — moldovan kompozitori. Moldovada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1974), Moldova xalq artisti (1982), Moldova FA akad. (1991). "Luchaferul" baleti, kantatalar, simfonik va kamer asarlar, teatr spektakllari va 200 ga yaqin kino va videofilmlar uchun musiqalar yozgan. Musiqa uslubiga yorqin ifodaviylik, ohangdorlik, joʻshqinlik va milliylik xosdir. Moldovan xalq ohanglari zaminida yaratgan qoʻshiqlari ("Gullar ummoni", "Shahrim haqida qoʻshiq", "Dnestr — mening faxrim" va b.) va ayniqsa, kinofilmlar ["Lautarlar", "Tabor koʻkka intiladi", "MariyaMirabella", "Mening nozik va yoqimtoy qoplonim", "Yov-voyi" ("Oʻzbekfilm"), "Jamila" va b.] uchun yozgan musiqalari mashhur. Moldova Davlat mukofoti laureati (1980). Xalqaro musiqali filmlar festivali (Brno, 1991) da kino musiqasi sohasida erishgan buyuk xizmatlari uchun Gran-pri sovrini bilan mukofotlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doguztov tori

Doguztov tori - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Ovminzatov bilan Tomditov togʻlari oraligʻida. Eng baland joyi 444 m. Uzunligi 6—8 km. D.t. jan.gʻarbdan shim.-sharqqa yoʻnalgan. Yon bagʻirlari oʻydim-chuqur, quruq soy koʻp. Tub jinslar yer betiga chiqib qolganligi va ularning nurashi natijasida vujudga kelgan toshloq jinslar ustida qungʻir boʻz tuproqlar tarkib topgan. Shuvoq, boyalich, biyurgʻun, keyreuk oʻsadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodekafoniya

Dodekafoniya (yunoncha: dodeka - oʻn ikki va phone — tovush) — atonal musiqann muayyan qoidalarga boʻysundirish maqsadida yaratilgan kompozi-torlik texnikasi. 1910-y.larda Avstriyada Y. M. Xauer, F. G. Klayn, shuningdek, rus kompozitori N. Roslavetslar D.ga yaqin tarzda asarlar yaratishga uringan. Mukammal D.ning qonunqoidalarini Avstriya kompozitori A. Shyonberg (10 yildan ziyodroq davr mobaynida) ishlab chiqib, muhimi, ijodiy amaliyotda qoʻllagan (1923-yil, fortepiano uchun 3 ta pyesa). D.da asarni tashkil etuvchi kuy va hamohangliklar majmui seriya deb atalib, turli balandlikdagi 12 xromatik, teng huquqli tovushning muayyan izchilli-gidan tuziladi, bunda registr, gori-zontal va vertikal yoʻnalishlar erkin ravishda almashadi. D. ustalari orasida A. Shyonbergning shogirdlari A. Berg , A. Vebern, rus kompozitori I. Stravinskiy, polyak V. Lyutoslavskiy, italyan mualliflari L. Dallapikkola, L. Nono, yapon kompozitorlari Yo. Matsudayra, T. Mayudzumi, K. Fukusima va b. tanilgan. Oʻzbekistonda ilk bor F. Yanov-Yanovskiy, M. Tojiyev, N. Zoki-rov, keyinchalik M. Maxmudov, N. Gʻiyosov, D. Yanov-Yanovskiy va b. kompozitorlar D.ning ayrim xususiyatlaridan foydalanishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kogoutek S., Texnika kompozitsii v muzike XX veka, M., 1976.
Dodekaedr

Dodekaedr (yun. dodeka — oʻn ikki va hedra — tomon) — oʻn ikki yoqli geometrik shakl. Muntazam koʻp yoqlilarning besh turidan biri. Muntazam D.ning 12 yogʻi, 20 uchi va 30 qirrasi boʻladi. EtgiapH — muntazam besh burchaklar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dodoma

Dodoma — Tanzaniya Birlashgan Respublikasining poytaxti. Mamlakatning markaziy qismida. Aholisi 204 ming kishi (1998). Dorussalom— Kigoma temir yoʻl va Buyuk Shimoliy avtomobil yoʻlidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat (vino, meva kon-servalari, moy ishlab chiqarish va boshqa) sanoati, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash, yogʻochsozlik korxonalari mavjud. Geol. va konchilik ishlari‎ ilmiy tadqiqot instituta, geol. muzeyi bor. Mamlakat poytaxti 1993-yildan Dorussayaomsan Dodomaga koʻchirila boshlandi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tanzaniya
Dodxoh

Dodxoh, dodxo (fors—adolat istovchi) — 1) Qoʻqon xonligi va Buxoro amirligida: a) qalʼa boshligʻi, qoʻrboshi; b) qozixona ishlari ustidan nazorat olib boruvchi amaldor, raisi kalon; Qoʻqon xonligida bu mansab amaldorlar roʻyxatida toʻqqizinchi oʻrinda (parvonachidan keyin, biydan oldin) turgan. D. yiliga xon xazinasidan 700 botmon don va 1000 tilla pul olgan; 2) Buxoro amirligida arzchilar shikoyatini amirga yetkazib, javobini shikoyatchilarga bildiruvchi amaldor. Qoʻqon xonligida bunday amaldor hudaychi deb nomlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doj

Doj (italyancha doge) — Venetsiya (7-asr oxiri — 18-asrlar) va Genuya (14—18-asrlar) respublikalari rahbari. Umr-bod saylangan, Genuyada esa 1528 y.dan boshlab 2 yilga saylangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dojlar saroyi

Dojlar saroyi - Italiya gotika meʼmorligining ulkan obidasi (9—15-asrlar). San-Marko sobori va kutubxo-nasi hamda boshqa binolar bilan uygʻunlashgan holda shahar meʼmoriy ansam-blini tashkil etgan. Venetsiya davlati hukumat boshliqlari (dojlar)ning qarorgohi boʻlgan hashamatli saroy (18-asr oxiridan muzey) gotika (14—15-asrlar) va renessans (15—16-asrlar) uslubida qayta qurilgan. "Katta maslahat" zali (54x25 m, bal. 15,4 m)da P. Veroneze, Tintoretto, J. B. Tyepolo va b. mashhur rassomlarning asarlari, namoyonlarga ishlangan rasmlari saqlangan. D. s. meʼmorligida Italiya va arab-musulmonlarning anʼanalari (bosh tarzining yuqori qismi yaxlit oynali, peshayvoni serustunli, qator ravoqli va b.) uygʻunlashib ketgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doza

Doza ( – porsiya, boʻlak, ulush; berish) – 1) tibbiyotda – dori (preparat) ning muayyan miqdori. Dozani vrach bemorning yoshiga, organizmning individual xususiyatlariga, shuningdek, kasallikning xiliga va kanday oʻtayotganiga qarab aniqlaydi. Doza dorini organizmga kiritish usuliga ham bogʻliq. Bir mahal ichishga moʻljallangani gallik doza, bir kecha-kunduzga moʻljallangani sutkalik doza deb ataladi. Gallik va sutkalik doza farmakopeya tomonidan belgilab qoʻyilgan. Lekin baʼzan ogʻir kasalliklar (masalan, yuqumli kasalliklar) ning rivojlanishini tez toʻxtatish uchun vrach dorini gallik dozadan ortiq (zarb) dozada buyurishi ham mumkin. Suyuq dorilar dozasi qoshiq (osh qoshiq – 15 ml, desert qoshiq – 7,5 ml, choy qoshiq – 5 ml) va tomchilar hisobida, quruq dorilar gramm hisobida koʻrsatiladi. Gormonlar, vitaminlar, antibiotiklar va ayrim boshqa dorilar uchun maʼlum taʼsir birlik (TB) qabul qilingan; 2) fizikada ionlovchi nurlanish dozasi – moddaning massa birligiga uzatish uchun moʻljallangan ionlovchi nurlanish (u- va rentgen nurlar, elektronlar, protonlar, neytronlar, a-zarralar va h.k.) energiyasi. Moddaning massa birligi tomonidan yutilgan energiya yutilish dozasi deyiladi. Xalqaro birliklar tizimi SI da yutilish dozasi J/kg da; tizimga kirmagan birligi rad (1 rad = Yu-2 J/kg)da oʻlchanadi. u- va rentgen nurlanishning ionlash harakteristikasiga ekspozitsion doza deyiladi. Bunday doza havoning massa birligida hosil boʻlgan bir xil ishorali elektr zaryadlari soni bilan aniklanadi. Ekspozitsion dozaning SI dagi birligi Kl/kg va tizimga kirmagan birligi rentgen. Nurlanish doza si organizmga zararli taʼsir etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Dozator

Dozator — suyuq va sochiluvchan moddalar massasi yoki hajmini avtomatik tarzda oʻlchaydigan (dozalaydigan) qurilma. D.ning ogʻirlik va hajmiy, davriy (diskret) va uzluksiz ishlaydigan, dastaki va avtomatik boshqariladigan, bir va koʻp komponentli xillari bor. Davriy ishlaydigani texnologik jihozlar tik oʻrnatilgan hollarda, uzluksiz ishlaydigani yotiq oʻrnatilgan hollarda qoʻllaniladi. D.lar taʼminlash, qabul qilish, oʻlchash qurilmalari (datchik), qayd qilish va rostlash tizimi hamda ijro etuvchi qurilmalardan iborat. D. xom ashyoni te-jash, materiallar iyerofini kamaytirish va b.ga imkon beradi. D. qurilish va savdo korxonalarida, oziq-ovqat sanoati hamda dori tayyorlash va b.da qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dozimetrik asboblar

Dozimetrik asboblar (dozimetrlar) — ionlovchi nurlanish dozalarini yoki doza bilan bogʻliq kattaliklarni oʻlchashda ishlatiladigan asboblar. Bir turdagi nurlanishlar yoki aralash nurlanishlar miqdorini oʻlchaydigan xillarga boʻlinadi. Radiatsiya xavfi darajasini belgilaydigan ekvivalent dozasini oʻlchash uchun berlarda darajalarga boʻlingan asbob bermetr deb ataladi. Gazda hosil boʻlgan ionlar tokini oʻlchashga moʻljallangan as-boblar ionizatsiya dozimetrlari deyiladi. Nurlanish tufayli ionlash kamerasida hosil boʻlgan tok kuchi rentgen birligida darajalangan asboblarda oʻlchanadi va ular rentgenometrlar deyiladi. Organizmga taʼsir etuvchi nurlanish dozasini aniqlash uchun ishlatiladigan asbob devori pleksiglas, polistiroldan yasaladi. Radiometrlarda u, R-nurlanish oqimini oʻlchash uchun zaryadli zarralar hisoblagichlari va ssintillyasiya qisoblagichlari ishlatiladi. D. a. lyuminessensiya, foto, ssintillyasiya, yarimoʻtkazgich va b. xillarga ham boʻlinadi. Qoʻzgʻalmas, koʻchma, qoʻl va choʻntak dozimetrlari ham bor. Katta dozalarni oʻlchash uchun fotografik, kimyoviy va ekzoelektron emissiyaga asoslangan dozimetrlar ishlatiladi. Dozani aniqlashda esa strelkali apparatlar, sezgir fotoplyonkalar qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dozor

Dozor (rus.)— qoʻriklash, razvedka va aloqa ishlari olib boruvchi harbiy qism. Piyoda (oʻqchi) askarlar, jangovar mashina va harbiy-dengiz floti kemalaridan kichik boʻlinma tarzida tashkil topadi. Vazifasi — yurishda qoʻshinlarni dushman hujumidan ogohlantirib turish (qoʻriqlovchi D.), dush-manning qayerda joylashganini aniqlash (razvedkachi D.), jangovar tartibdagi qismlar bilan aloqa qilib turish (aloqachi D.) va b. D. tarkibi vazifa va sharoitga bogʻliq boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doim yashil oʻsimliklar

Doim yashil oʻsimliklar - yil davomida bargi toʻkilmay yam-yashil boʻlib turadigan oʻsimliklar. Ularning qari barglari uzoq vaqt oz-ozdan toʻkilib, oʻrniga asta-sekin yangi yosh barglar chiqaveradi. Tropik mamlakatlarda keng tarqalgan. Bu tipdagi oʻsimliklarga dafna, sambitgul, zaytun, magnoliya kabi keng bargli, archa, qaragʻay singari igna bargli daraxtlar kiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Botanika
Doimiy vakolatxona

Doimiy vakolatxona - xalqaro huquqda vakillik tusidagi organ (missiya). Davlat tomonidan oʻzi aʼzo boʻlgan bir yoki bir necha hukumatlararo xalqaro tashkilotlar huzurida taʼsis etiladi. D. v. oʻz mamlakati bayrogʻi va emblemasidan foydalanish huquqiga ega. D.v. va uning xodimlari huquqiy maqomi, imtiyoz va immunitetlari darajasi xalqaro bitimlar, shuningdek, oʻzi istiqomat qilayotgan mamlakat qonunlari orqali belgilanadi. Oʻzbekistan Respublikasi BMT, YUNESKO xuzurida va b. xalqaro tashkilotlarda oʻzining D.v.siga ega. Oʻz navbatida Tosh-kentda BMTning birlashgan vakolatxonasi ochilgan (1993 yil 24 oktabr), Jahon banki, Tinchlik korpusi, Qizil Xoch xalqaro qoʻmitasi, Yevropa hamja-miyatining texnikaviy hamkorlikni muvofiklashtirish boʻyicha Oʻzbekiston shoʻʼbasi, Germaniya texnikaviy hamkorlik jamiyati, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki, Konrad Adenauer jamgʻarmasi, Xalqaro valyuta jamgʻarmasi, Germaniya iqtisodiyoti vakilligi kabi xalqaro tashkilotlar vakolatxonalari ishlab turibdi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doimiy sugʻorish shoxobchalari

Doimiy sugʻorish shoxobchalari — ekin maydonlarini suv bilan yetarli taʼminlashga xizmat qiladigan ariklar. Har bir xoʻjalikning suvdan samarali foydalanish rejasiga asosan dalaga yetarli miqdorda suv boradigan qilib olinadi, bunda ariq dala chegaralaridan oʻtkazilib, ekinlarni mashinalar vositasida parvarishlashga xalaqit qilmasligi nazarda tutiladi. D.s.sh. har yili kech kuzdan erta koʻklamgacha, ayrim hollarda yoz faslida ham tozalanadi.

Yana q. 

 Ariq
 Sugʻorish shoxobchalari

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doira (shakl)

Doira — tekislikning aylana bilan chegaralangan qismi  . Boshqacha qilib aytganda, bu tekislikda  aylananing markazidan  dan uzoq bo'lmagan masofada joylashgan nuqtalar o'rni.  bu doiraning radiusi deyiladi  . Agar radius nolga teng bo'lsa, u holda aylana nuqtaga aylanadi. Qalinligi (radiusga nisbatan ahamiyatsiz) bo'lgan doira ko'pincha disk deb ataladi  .

Doira chegarasi, ta'rifiga ko'ra, aylanadir . Agar qat'iy tengsizlik kerak bo'lsa, ochiq doira (aylananing ichki qismi ) olinadi: markazgacha bo'lgan masofa  . Qat'iy  bo'lmaganlar (  ) tengsizlik uchun biz chegara doirasining nuqtalarini ham o'z ichiga olgan yopiq doira ta'rifini olamiz.

Tegishli ta'riflar 
 Radius - aylananing markazini uning chegarasi bilan bog'laydigan kesma .
 Diametr - aylananing  markazidan o'tuvchi va uning chegarasidagi ikkita nuqtani bog'laydigan kesma.
 Sektor - doiraning mos markaziy burchagi ichidagi qismi.
 Segment - doira bilan yarim tekislikning umumiy qismi doiraviy segment deyiladi. .
 Akkord (xorda)- aylananing istalgan ikkita nuqtasini bog'laydigan chiziq segmenti.

Xususiyatlari 
 Samolyot markaz atrofida aylanganda, aylana o'z ichiga kiradi.
 Doira konveks shakldir.
  radiusli doirasi yuzasi quyidagi formula bo'yicha hisoblanadi: , qayerda  ≈ 3,14159….
 Sektorning yuzasi , bu erda a - radyanlarda yoyning burchak qiymati,  - radius.
 Doira perimetri (chegara doirasining uzunligi):  .
 ( Izoperimetrik tengsizlik ) Aylana - berilgan perimetr uchun eng katta maydonga ega bo'lgan figura. Yoki ma'lum bir hudud uchun eng kichik perimetrga ega bo'lgan bir xil.

Tarix 
Aylana va aylana xossalarini o‘rganish, bu xususiyatlarni inson amaliyotida qo‘llash tarixi qadimgi davrlarga borib taqaladi; bu mavzudagi ixtirolardan eng ahamiyatlisi g'ildirak . Antik davrda ham aylana aylanasining diametriga nisbati ( π soni ) barcha doiralar uchun bir xil ekanligi aniqlangan.Ko'p asrlik tadqiqotlarning tarixiy muhim mavzusi bu munosabatlarni takomillashtirish, shuningdek, " aylana kvadrati " muammosini hal qilishga urinishlar bo'ldi. Tadqiqotning keyingi rivojlanishi trigonometriya, tebranishlar nazariyasi va fan va texnologiyaning boshqa ko'plab amaliy muhim bo'limlarini yaratilishiga olib keldi.

Umumlashtirish 
Doira tushunchasi universal matematik tushunchalardan biri bo'lib, ixtiyoriy metrik bo'shliqlar holiga so'zma-so'z umumlashtirilgan. Evklid fazosidan farqli o'laroq, ixtiyoriy o'lchovlar uchun ular juda g'alati tartibga solinishi mumkin - xususan, diskret metrikada, berilgan radiusli ochiq doira yopiq doiraga to'g'ri kelganda misol yaratish mumkin. Biroq, ba'zi xususiyatlar hali ham saqlanib qolgan: konvekslik va markaziy simmetriya mavjudligi .

Misol uchun, agar biz "shahar" deb atalmish ko'rsatkichni ko'rsatkich sifatida olsak, ya'ni , keyin markazda nolga qaratilgan birlik doira, siz osongina ko'rib turganingizdek, uchlari bo'lgan kvadratdir

Eslatmalar

Adabiyotlar 

 
 
 Переиздание: М.: АСТ, 2006, ISBN 5-17-009554-6, 509 стр.

 

:Turkum: geometriya
Doira kvadraturasi

Doira kvadraturasi - berilgan doiraga tengdosh kvadrat yasash masalasi. Qad. mashhur 3 masala (yaʼni burchak triseksiyasi, kubni ikkilantirish va D. k.) ning biri. Mil av. 5-asrda yunon olimlari sirkul va chizgʻich yordamida berilgan doiraga tengdosh kvadrat yasash masalasi bilan shugʻullanishgan (mas, Gippokrat oychalari). Ammo ularning urinishlari behuda ketgan. 1882-yilda nemis matematigi F. Lindeman D. k. masalasini sirkul va chizgʻich yordamida hal qilib boʻlmasligini qatiy isbotladi. D. k. masalasini, mas, kvadratrisa yordamida yechish, taqribiy va mexanik usullar (xususan, Leonardo da Vinchi silindri) yordamida yechish mumkin. D. k.ni taqribiy hal qilishni, xususan shunga bogʻliq p ni taqribiy hisoblashni qadimgi oʻrta osiyolik matematiklar ham juda yaxshi bilishgan. Masalan, Muhammad al-Xorazmiy, Jamshid al-Koshi va b. p sonini katta aniklik bilan hisoblaganlar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doiraviy funksiyalar

Doiraviy funksiyalar - tes kari trigonometrik funksiyalar. Arkfunksiyalar deb ham yuritiladi. Masalan, A=Arcsina ni bunday tushunish kerak: x shunday yoyki, uning sinusi a ga teng . D. f. koʻp qiymatli funksiya hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edward Adelbert Doisy

Edward Adelbert Doisy (1893—1986) — amerikalik fiziolog va biokimyogar. AQSH Milliy fanlar akademiyasi akademik (1938), Garvard universiteti professor (1954). Vitaminlar, jinsiy gormonlar va oʻt kislotalari kimyosi ustida tadqiqot olib borgan. Estron (1930), shuningdek, estrol va estradiol 17 V ni (1936) kristall holda olgan. K, vitamin (follixinon)ni sof holda ajratib olib, uning kimyoviy tuzilishini aniqlagan (1939). Gormonlar va oʻt kislotalarining almashinu-vini oʻrganib, oʻzigacha nomaʼlum boʻlgan oʻt kislotalarini kashf etgan, ularning kimyoviy tuzilishini urgangan va sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1943).

Manbalar 

 

Olimlar
Kimyogarlar
1893-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
13-noyabrda tugʻilganlar
23-oktabrda vafot etganlar
Doyna

Doyna — moldavan va rumin musiqa folklorining asosiy janrlaridan; Bolgariya, Ukraina, Yugoslaviya xalqlari ijodida ham oʻrin olgan. Qoʻshiq hamda cholgʻu kuylaridan iborat. D. dastlab 2 qism (birinchisi — hazin qoʻshiq, ikkinchisi — shoʻx raqs kuyi)dan iborat boʻlib, keyinchalik shaklan va mazmunan boyigan. Rumin va moldavan kompozitorlari (Sh. Nyaga, D. Gershfeld, Ye. Doga va b.) D. xususiyatlaridan ijodiy foydalangan. Moldaviya "D." davlat xor kapellasi faoliyat koʻrsatmoqda (1930-yildan).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyche bank

Doyche bank (Deutsche Bank), Nemis banki — GFRdagi aksiyadorlik banklar konserni, jahondagi eng yirik 10 ta bank qatoriga kiradi. Bosh idorasi Frankfurt-Maynda joylashgan. 1870-yilda Berlinda tashkil etilgan, aksiyadorlik kapitali 15 mln. marka boʻlgan. Ikkinchi jahon urushidan keyin 1947-yilda D.b. filiallari negizida Gʻarb mamlakatlari yordami bilan 10 mintaqaviy voris banklar tashkil etilgan. 1957-yilda bu banklar yagona bank boʻlib birlashtirildi. Bank Germaniya va chet ellarda yuridik va jismoniy shaxslardan iborat mijozlariga universal banklarga xos jami xizmatlarni (kreditlar berish, depozitlarni saqlash, qimmatli qogʻozlar savdosi, loyihalarni moliyalash, sugʻurtalash, maslahat xizmatlari va b.) koʻrsatadi. 2494 boʻlimi, shu jumladan chet ellarda jahon moliya markazlarida ochilgan 803 boʻlimi bor. Shulardan 550 tasi Yevropa mamlakatlarida joylashgan. 286 ming aksiyador bank mulkdori hisoblanadi, ustav kapitalida xususiy shaxslar hissasi — 38% yoki 2,5 mlrd. nemis markasi (1970-yilda 640 mln. marka). Balans summasi 722 mlrd. marka, oʻz kapitali 39,9 mlrd. nemis markasi (1995). Balans miqdorining yarmidan kupi chet ellarda joylashtirilgan. D.b.ning Oʻzbekistondagi vakolatxonasi Toshkent sh.da 1994-yil 2 fevral da ochilgan.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyche presseagentur

Doyche presseagentur (DPA), (Deutsche Presseagentur) — Germaniya xalqaro axborot agentligi hissadorlik jamiyati. 1949-yilda Gamburgda tashkil etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doka

Doka — paxta ipidan polotno oʻrilishda juda yupqa, siyrak qilib toʻqiladigan gazlama. Ilgari (19-asr 2-yarmigacha) Hindiston, Eron va b. mamlakatlardan keltirilgan. Mahalliy D.lar xonaki doʻkonlarda toʻqilgan. D.larning koʻpchiligi asosan oq, baʼzilari koʻk tusda boʻlib, salla, roʻmol, pashshaxona va b. tikilgan. Hozir toʻqimachilik korxonalarida toʻqiladi. D. uy-roʻzgorda, tikuvchilikda, haritalarni yopishtirishda, ayniqsa, tibbiyotda keng ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Matolar
Doktor

Doktor (lotincha: doctor — ustoz) — 1) ogʻzaki nutqda vrach maʼnosini anglatadi; 2) ilmiy daraja (qarang Fan doktori).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doktrina

Doktrina ( lotin tilidan : doctrina , "ta'lim berish, ko'rsatma" degan ma'noni anglatadi) - bu ma'lum bir bilim sohasidagi yoki e'tiqod tizimidagi ta'limotlarning mohiyati sifatida e'tiqodlar yoki ta'limotlar yoki ko'rsatmalar , o'rgatilgan tamoyillar yoki pozitsiyalarning kodifikatsiyasi . Etimologik yunoncha o'xshash " katexizm " . [1]

Ko'pincha ta'limot so'zi cherkov tomonidan e'lon qilingan diniy tamoyillar to'plamini taklif qiladi . Doktrina, shuningdek, o'tmishdagi qarorlar tarixi orqali o'rnatilgan umumiy huquq an'analarida huquq printsipiga ham murojaat qilishi mumkin

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Dokuchayev

Vasiliy Vasilyevich Dokuchayev (1846.1.3, Milyukove qishlogʻi, hozirgi Smolensk viloyati Sichyovskiy tumani — 1903.8.11, Peterburg) — rus tabiatshunos olimi, Peterburg universiteti prof. (1883—96). 

"Rossiya qora tuprogʻi" (1883), asarida genetik tuproqshunoslik asoslarini yaratdi, tuproqshunoslik fanining asosiy qoidalarini taʼriflab berdi. "Bizning dashtlar oʻtmishda va hozir" (1892) asarida qurgʻoqchilikka qarshi kurash majmuining ilmiy yechimlarini koʻrsatib bergan. Rossiyada birinchi tuproqshunoslik kafedrasiga asos solgan (1895). 

Dokuchayev gʻoyalari tabiiy geogr., oʻrmonshunoslik, melioratsiya va b. rivojlanishiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi. Rossiya Qishloq xoʻjaligi FA Tuproqshunoslik instituti va b. ilmiy muassasalar Dokuchayev nomi bilan ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1846-yilda tugʻilganlar
1903-yilda vafot etganlar