MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Viktoriya (shtat)

Viktoriya — Avstraliya Ittifoqining jan.-sharqidagi shtat. Mayd. 227,6 ming km. Aholisi 4,5 mln. kishi (1993). Maʼmuriy markazi — Melburn sh. Jan.da bal. 1986 m gacha boʻlgan Avstraliya Alp togʻlari va sohil boʻyida kambar unumdor Gipslend tekisligi bor. Shim.-gʻarbini Murrey daryosining allyuvial tekisligi egallagan. Iqlimi dengiz boʻyida subtropik va yumshoq, Melburnda yanvarning oʻrtacha temperaturasi 20", iyulniki 9". Yillik yogin 600– 1000 mm, tog tizmalarining jan. yon bagrida 2000 mm. Togʻli qismlari asosan evkalipt oʻrmonlari bilan qoplangan. Shim.ga tomon oʻrmonlar siyraklashib, butazorlar, soʻngra quruq dasht boshlanadi. Viktoriyaning maydoni kichik boʻlsa ham (mamlakat hududining 3%), iqtisodiy jihatdan rivojlangan shtat. V.da mamlakat aholisining 1/4 qismi, ekin mayd.ning 1/5 qismi joylashgan va u sanoat mahsuloti qiymatining 1/3 ni beradi. Asosiy sanoat tarmoqlari: metallsozlik va mashinasozlik. Kimyo (mineral oʻgʻitlar), neftni qayta ishlash, samolyotsozlik, toʻqimachilik, harbiy sanoat rivojlangan; jun gazlama va poyabzal korxonalari bor. Asosiy sanoat markazi — Melburn sh. Qoʻngʻir koʻmir (Yallurnda), neft (Leyks-Entransda), oltin (Bedingo va Ballaratda) qazib chiqariladi. Q.x. yuksak darajada rivojlangan. Bugdoy, arpa, suli ekiladi; bogʻ va tokzorlar koʻp, vino tayyorlanadi. Chorvachiligi koʻp tarmokli, asosan sut, goʻsht-jun yetkazib berishga ixtisoslashgan. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari koʻp. Asosiy portlari — Melburn va Jilong . Melburn-da untlar va institutlar bor. Viktoriya 1907-yilda tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktoriya (Kanada)

Viktoriya — Kanadadagi shahar, Vankuver orolning jan.-sharqida. Britaniya Kolumbiyasi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 71,2 ming kishi (1991). Tinch okean sohilidagi port. V. orqali chetga yogʻoch va baliq mahsulotlari chiqariladi. Kemasozlik va yogʻochni qayta ishlash sanoati va turizm rivojlangan. Un-t bor. Shaharga 1849-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kanada shaharlari
Viktoriya (Seyshel Orollari)

Viktoriya — Seyshel Orollari davlatining poytaxti (1976 y.dan), Mae o.da. Aholisi 30 ming kishi chamasida. Xalqaro aeroport bor. Hind okeani sohilidagi port. V. orqali chetga kopra (kokos yongʻogʻining magʻzi), dolchin va vanil chiqariladi. V. Afrika bilan Hindiston orasida qatnaydigan kemalarni yoqilgʻi bilan taʼminlaydigan baza. Oziq-ovqat, mebel, radioelektronika, tamaki sanoati, baliq mahsulotlari qayta ishlanadigan korxonalar bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Turizm’ markazi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Seyshell orollari
Heinrich Otto Wieland

VILAND (Wieland) Genrix Otto (, Pforsxeym,  — , ) — nemis organik kimyogari va biokimyogari. Falsafa fanlari doktori (1901), ekstraordinar professor (1909), Freyburg universiteti professor (1917). Asosiy ishlari gormonlar, steroidlar, alkaloidlar, xlorofill va gemoglobin kimyosiga bagʻishlangan, Tirik organizmlarda organik birikmalarning oksidlanishi, shu jumladan biologik oksidlanish jarayonlarini chuqur oʻrgangan, degidridlanish nazariyasiga (Palladii V. bilan bir vaqtda) asos solgan. Oʻt kislotalari va shunga oʻxshash birikmalar tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1927).

Manbalar
Neris (daryo)

Neris () yoki Viliya () — Litva va Belarusdagi daryo, Nemanning oʻng irmogi. Minskdan shim. dagi botqoqliklardan boshlanadi. Uzunligi 510 km, havzasining mayd. 25,1 ming km. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi; bahorda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 182 m3/sek. Neris havzasida 1,5 mingdan ziyod koʻl bor. Nerisning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Sohilida Vilnyus va Kaunas shaharlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Belarusdagi daryolar
Litvadagi daryolar
Villa

Villa (lot. villa — qoʻrgʻoncha, yermulk) — shahar tashqarisidagi katta bogʻli hovli-joy. Dastlab Italiya (mil. av. 3-a)da barpo etilgan. V.ning villa rustica — turar joy va xoʻjalik qurilishlaridan iborat boʻlgan meʼmoriy majmua, villa urbana — dam olish va koʻngil ochar maskan, shuningdek atrofi bog bilan oʻralgan koʻshk, haykal va favvorali yirik turlari keng tarqalgan. 19-asrda V.lar katta shahar va shahar atrofida, shuningdek xushmanzara joylar, mahalliy dam olish maskanlarida imtiyozli ravishda qurilgan bogʻli, shinam xususiy uylardan iborat boʻlgan. 20-asrdan — alohida qurilgan kam (1, 2, 3) qavatli shinam uy binosi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Villari effekti

Villari effekti — mexanik deformaiiyalar (choʻzilish, buralish, egilish va b.)ning ferromagnetiklar magnitlanuvchanligiga taʼsiri. Italyan fizigi E. Villari (Ye. Villari, 1836— 1904) ochgan (1865). Magnitlanganda oʻlchamlari qisqaradigan ferromagnetiklar (mas., nikel) choʻzilganda magnitlanganligini kamaytiradi. Bu hodisa teskari (manfiy) V. e. deb ataladi. Aksincha, magnitlanganda oʻlchamlari uzayadigan ferromagnetiklar (mas., tarkibida 65% nikel boʻlgan temir-nikel qotishmasidan yasalgan sterjen) choʻzilganda magnitlanganligini koʻpaytiradi. Bu hodisa toʻgʻri (musbat) V. e. deb ataladi. Aytib oʻtilgan materiallar siqilganda V. e. ishorasi teskarisiga oʻzgaradi. V.e. yuz berishiga sabab ferromagnetiklarga mexanik kuch taʼsir ettirilganda ularning strukturasi oʻzgarishidir. V. e. texnikada muayyan magnit xossalariga ega boʻlgan materiallar yaratishda keng qoʻllaniladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Effektlar haqidagi maqolalar
Villemit

Villemit (Niderlandiya qiroli Vilgelm I nomidan) — orolsimon silikatlar kenja sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Zn2 (Si O4). Koʻshimchalari Mn, Ca, Mq. Singoniyasi trigonal. Rangsiz, yashilsimon yoki sargʻish-qoʻngʻir. Ultrabinafsha va katod nurlarida lyuminessensiyalanadi. Yaltirashi shishasimon, yogʻsimon, smolasimon. Prizmatik va baʼzan ignasimon kristallar. Odatda, donador yoki radial shuʼlasimon agregatlar. Kattikligi 5—6. S. ogʻ. 3,8—4. Koʻrgʻoshin-ruxli konlarning oksidlanish zonasida, shuningdek baʼzi bir kontakt-metasomatik konlarda hosil boʻladi. Rux olinadigan ruda. Rangi tiniq turlari qimmatbaho tosh hisoblanadi. AQSH, Zambiya, RF (Sharqiy Zabaykale, Primore), Ukrainada, Oʻrta Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda (Qurama tizmalarida), Qirgʻizistonda (Kumushtov) topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Javohirlar
Villemstad

Villemstad — Kyurasao oroldagi shahar, Niderlandiyaga qarashli Kichik Antil orollarining maʼmuriy markazi. Aholisi 150 ming kishi (2013). Karib dengizidagi port. Villemstadda Venesueladan keltirilgan neft qayta ishlanadi; chetga neft mahsulotlari chiqariladi. Tamaki fabrikasi. sement zavodi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Niderlandlar
Orollar
Viloyat

Viloyat — maʼmuriy-hududiy birlik. Oʻrta asrlardan maʼlum. Sharqning ayrim mamlakatlari (Afgʻoniston, Turkiya va boshqa), shuningdek Oʻrta Osiyo xonliklari viloyatlarga boʻlingan. 1924-yil shoʻrolar oʻtkazgan milliy-davlat chegaralanishi arafasida Turkiston ASSR 6 viloyat — Sirdaryo, Samarqand, Fargʻona, Zakaspiy (Turkmaniston), Yettisuv, Amudaryo viloyatlari, bir qancha uyezd va volostlardan tashkil topgandi. XXSR esa 3 viloyat va Xiva tumaniga, BXSR 15 viloyatga boʻlingandi. Viloyat oʻz navbatida tumanlarga, tuman esa keshlarga boʻlingan. 1925-yil 13-yanvardan uyezd deb yuritila boshladi. Keyinchalk ruscha „oblast“ nomi bilan qayta tashkil etildi. Oʻzbek tili davlat tiliga aylanishi munosabati bilan tarixiy maʼmuriy-hududiy birlik nomi sifatida „Viloyat“ soʻzi qayta tiklandi.

Oʻzbekiston Respublikasining amaldagi (1992) Konstitutsiyasida (68-modda) Oʻzbekistan Respublikasi viloyatlar, tumanlar, shaharlar, shaharchalar, qishloqlar, ovullar, shuningdek, Qoraqalpogʻiston Respublikasidan iboratligi mustahkamlab qoʻyilgan. Hozir Oʻzbekiston Respublikasida 12 viloyat bor. Viloyatlar, oʻz navbatida, tumanlarga boʻlinadi. Viloyatlar chegaralarini oʻzgartirish, shuningdek yangi viloyatlar tashkil qilish, ularni tugatish Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi roziligi bilan amalga oshiriladi. Viloyatlarda Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi boʻyicha hokim boshchilik qiladigan xalq deputatlari kengashi hokimiyatning vakillik organidir. Bu kengash davlat va fuqarolarning manfaatlarini koʻzlab, oʻz vakolatiga taalluqli masalalarni hal etadi. Viloyat xalq deputatlari kengashi va viloyat hokimlarining vakolat muddati — 5 yil. Viloyat hokimlari Prezident tomonidan tayinlanadi va lavozimdan ozod qilinadi hamda viloyat xalq deputatlari kengashi tomonidan tasdiqlanadi. Viloyat hokimlari oʻz vakolatlarini yakkaboshchilik asoslarida amalga oshiradi, oʻzlari rahbarlik qilayotgan organning qarorlari va faoliyati uchun shaxsan javobgardir.

Yana qarang 
 Hokim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geografik terminlar
Viloyati faqih

Viloyati faqih (arab.fors.-fa-qihning hukmronligi) — islom huquqshunosligi asosida boshqariladigan davlat tuzumi. Ilk islomda bundam tushuncha oxir zamon yakinlashganda amalga oshadigan eng adolatli ijtimoiy tuzumni anglatgan. Shialik bu tushuncha "yashiringan imom maxdiy"-ning kelishi va adolat oʻrnatishi haqidagi gʻoyaga bogʻlangan. 1979 y.dagi Eron islom inqilobi natijasida bu gʻoyani amalga oshirish, amalda imom zimmasiga yuklash mumkinligi haqidagi aqidalar vujudga keldi. Eron Islom Respublikasiga 1989 y.gacha rahbarlik qilgan oyatulloh aluzmo Ruhulloh Xumayniy ana shunday V. f. rahbari vazifasini bajardi, yaʼni u davlatning biror lavozimida boʻlmasa ham, amalda butun Eron ijtimoiy hayotiga rahbarlik qildi. Hoz. kunda ham Eronda saylab qoʻyilgan prezident turmushning barcha sohalarida diniy rahbar bilan bamaslahat faoliyat koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilgelm IFotih

William I Fotih (William the Conqueror) (1027/28, Falez, Fransiya — 1087.9.9, Ruan) — ingliz qiroli (1066-yildan). Normandiya sulolasidan, Normandiya gersogi (1035-yildan). 1066-yilda normand, fransuz va italyan feodallaridan tuzilgan qoʻshin bilan Angliya qirgʻoqlariga tushgan va Gastings shahri yaqinida qirol Harold II ning ingliz-sakson qoʻshinlarini yengib, ingliz qiroli boʻlgan. Barcha feodallarni bevosita qirolga vassallik qaramligini oʻrnatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rumil Vildanov

Rumil Jiangirovich Vildanov (1939.24.11, Bishkek -1987.18.2, Moskva, Toshkentda dafn etilgan) — kompozitor, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1977). Toshkent konservatoriyasini (1962, kompozitsiya boʻyicha) bitirgan. 1962—68 yillari va 1982 yildan Toshkent konservatoriyasida oʻqituvchi. 4 simfoniya (1962, 1967, 1968, 1971), 2 fortepiano (1965, 1968) va skripka (1968) konsertlari, oratoriya, kantata, simfonik poema, torli kvartet va boshqa kamer asarlar, xor, romans va qoʻshiqlar muallifi. 1970-yillardan asosan kinomusiqa bilan shugʻullangan. 100 dan ortiq badiiy, hujjatli, multiplikatsion va telefilmlarga musiqa yozgan. Muqimiy teatrida "Oʻn ikkinchi kecha", (Shekspir asari asosida, 1971), "Andro va Sandro" (T. Xugayev asari asosida, 1975) musiqali komediyalari, Navoiy teatrida "Notanish ayol", "Zaharlangan hayot", "Elegiya" bir aktli baletlari sahnalashtirilgan (1980). Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1983).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1939-yilda tugʻilganlar
24-noyabrda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
18-fevralda vafot etganlar
Vilnyus

Vilnius yoki Vilnyus () — shahar, Litva Respublikasi poytaxti, yirik sanoat va madaniyat markazi. Neris va Vilnia daryolari tutashgan yerda. Shahar Vilnia daryosi nomi bilan atalgan (; — "toʻlqin" demak).

Yanvarning oʻrtacha tempaturasi —5,3°, iyulniki 17,9°. Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 591,2 ming kishi (1999). Vilnius birinchi marta 12-asr yilnomasida tilga olingan. 1323-yil Litva knyazi Gediminas mamlakat poytaxtini Litvaning qad. poytaxti Trakaydan Vilniusga koʻchirgan. Litvani Rossiya imperiyasi bosib olgach (1795), Vilnius gubernyaning maʼmuriy markazi boʻldi. 1918-yilda Vilniusda hokimiyatni bolsheviklar egallab oldi. 1920—39 yillarda Vilnius panlar Polshasi tarkibida boʻldi, 1940-yildan Litva poytaxti. 2-ja-hon urushida katta zarar koʻrgan Vilnius qisqa muddat ichida qayta tiklandi va Boltiqboʻyi iqtisodiy rayonining eng yirik iqtisodiy, madaniy markazlaridan biri boʻlib qoldi. Respublika yalpi sanoat mahsulotining aksariyat qismi Vilniusda ishlab chiqariladi. Mashinasozlik (stanoksozlik, asbobsozlik, issiklik apparaturalari, elektr dvigatellari, elektr payvandlash va savdo-sotiq asboblari, radio oʻlchov priborlari, qishloq xoʻjaligi mashinalari va b.) va metallsozlik yetakchi oʻrinda turadi. Kimyo, yengil (tikuvchilik va paypoq-trikotaj fabrikalari, poyabzal, attorlik korxonalari), oziq-ovqat (goʻsht kombinati, konditer, tamaki fabrikalari, yog, pivo zavodlari) sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari va mebel ishlab chiqariladi. Vilniusdan 10 km narida joylashgan Yangi Vilniada yirik sanoat rayoni vujudga kelgan. Vilnius— muxim madaniy markaz. Vilniusda respublika Fanlar akademiyasi (1940-yildan), ilmiy tadqiqot institutlari, 5 oliy oʻquv yurti (shu jumladan Vilnius universiteti, konservatoriya), 150 ga yaqin ommaviy kutubxona, 12 muzey (shu jumladan suratlar galereyasi, xalq sanʼati, tarix-etnografiya muzeylari), 5 teatr (Litva opera va balet teatri va b.) va b. muassasalar ishlab turibdi. Vilniusda meʼmoriy yodgorliklardan Baland qasr (14—15-asrlar) qoldiqlari, Mikaloyalus gotika cherkovi (14-asr), bernardinchilar cherkovi va ibodatxonasi (16-asr), Onoye cherkovi (16-asr) va Mikolo cherkovi (16— 17-asrlar), universitet binolari majmui (16-asr 2-yarmi — 19-asr 1-yarmi), Kazimero (1604—18), Tereses (1634—50), Pyatro ir Povilo (1668— 75), Kotrinos (17-asr oxiri —18-asr oʻrtasi) barokko cherkovlari, meʼmor L. Stuoki-Gutsyavichyusning klassik stilidagi binolari (kafedral sobor, 1777—1801; ratusha 1786—99) saqlangan. 1940-yillardan soʻng yangi turar joy rayonlari (Lazdinay, 1967-yildan; Jirmunay, 1968-yildan) va jamoat binolari ("Nyaringa" mehmonxonasi, 1960; Sport saroyi, 1971; Opera va balet teatri, 1973) vujudga keldi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Vilnyus universiteti

Vilnyus universiteti () - Litvadagi eng yirik va koʻhna universitet. 1579-yil Vilnyus akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1832-yilda yopilgan. 1919-yilda qayta tuzilgan. Mat., fizika, biol., kimyo, iqtisod va b. sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tibbiyot xodimlari va oʻqituvchilarni tayyorlash hamda qayta tayyorlash boʻlimi mavjud. 17 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Ilmiy kutubxonasi (1570-yilda tashkil etilgan)da 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Harold Wilson

VILSON (Uilson; Wilson) Garold (1916, Xaddersfild sh., Yorkshir — 1995) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1964-70, 1974-76). Leyboristlar partiyasining rahbarlaridan (1963— 76). V. hukumati tashqi siyosat sohasida AQSH bilan harbiy-siyosiy ittifoqni saqlash va mustahkamlash, NATO harbiy blokini kuchaytirish yoʻlidan borgan. V. iqtisod masalalari boʻyicha bir qancha ilmiy asarlar yozgan.

Manbalar
Robert Woodrow Wilson

Robert Woodrow Wilson () (1936) — amerikalik radioastronom. 1965-yil areliktiv nurlanishni kashf etganligi uchun Nobel mukofotiga sazovor boʻlgan (A. Penzias bilan hamkorlikda, 1978)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
Charles Thomson Rees Wilson

Charles Thomson Rees Wilson () (14-fevral 1869, Glenkors — 15-noyabr 1959, Edinburg) — ingliz fizigi, Britaniya Qirollik jamiyati aʼzosi (1900). Wilson bugʻlarning turli agentlar, xususan tez uchuvchi zaryadlangan zarralar taʼsirida kondensatsiyalanishi (mayda suyuqlik tomchilarga aylanishi)ga oid tadqiqotlar olib bordi. Bu ishlar natijasida Wilson 1912 yilda mikrozarralar izini kuzatishga imkon beruvchi asbob (Vilson kamerasi)ch ixtiro qildi. Nobel mukofoti laureati (1927).

Manbalar 

 

1869-yilda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
14-fevralda tugʻilganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Richard Willstätter

Richard Willstätter () (1872.13.8, Karlsrue — 1942.3.8, Lokarno, Shveysariya) — nemis kimyogari va biokimyogari. Syurix oliy texnika maktabi (1905—12), Berlindagi kayzer Vilgelm kimyo instituti (1912-15), Myunxen universiteti (1916-25) professor Asosiy ishlari tropin, atropin, kokain alkaloidlari, qon pigmentlari va xlorofillning kimyoviy tuzilishini oʻrganishga bagʻishlangan. Vanilin boʻyoqlari va oʻsimlik pigmentlari (antotsianlar va flavonlar)ni tekshirgan. Fermentlar kimyosiga katta hissa qoʻshgan, katalitik gidrogenizatsiya, fotosintez va sellyulozaning parchalanish jarayonlarini oʻrganish borasida tadqiqotlar oʻtkazgan. Nobel mukofoti laureati (1915)

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1872-yilda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
13-avgustda tugʻilganlar
3-avgustda vafot etganlar
Vasiliy Vilyams

Vasiliy Robertovich Vilyams (1863.27.9 - Moskva - 1939.11.11) - tuproqshunos olim va agronom, akad. (1931). VASXNIL akad. (1935). Ilmiy ishlari agronomik tuproqshunoslik masalalariga, tuproq paydo boʻlish jarayonlariga bagʻishlangan. V. oʻsimlik bilan tuproq orasida moddalar almashinuvi, migratsiyasi, tuproq unumdorligida biologik omillarning roliga oid nazariyalarni yaratdi. Dehqonchilikning oʻt-dalali almashlab ekish tizimini ishlab chikdi, organik va mineral oʻgʻitlardan samarali foydalangan holda tuproq unumdorligini tiklash yoʻllarini ilmiy asosladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

1863-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
11-noyabrda vafot etganlar
Vilyams

Vilyams, Bon Kretyan Vilyame, Bertlet — serhosil oʻrtapishar nok navi. 1796-yilda Angliyada tasodifiy topilgan koʻchatdan chiqarilgan. Oʻrta Osiyo, Rossiyaning jan., Ukraina, Zakavkaze va b. joylarda rayonlashtirilgan. Daraxti oʻrtacha kattalikda (25—30 yoshida bal. 6,5 m, shox shabba kengligi 6,5 m ga yetadi), serbarg, novdalari yoʻgʻon, och sariq. Barglari yirik, gullari oʻrtacha. Mevasi yirik, choʻziqroq. Sirti gʻadirbudir, poʻsti yupqa, mayda nuqtalari bor, sargʻish-qizil tovlanadi. Eti oq, mazali, shirali, hushboʻy, shirin, muloyim. Tarkibida 10,4% qand, 16,6% quruq modda, 0,33% kislota bor. Urugʻlari mayda. Koʻchati ekilganidan soʻng 4—5-yili hosilga kiradi. Kuchli oʻsadigan payvandtagda yaxshi rivojlanib moʻl hosil beradi. Apr. boshida gullaydi, avgust ikkinchi yarmida pishadi. Har yili hosil beradi. Hosildorligi yuqori, bir tupi 185 kg gacha meva beradi. Bu nok yangiligida isteʼmol qilinadi, qoqi solinadi (qoqisining sifati yuqori). Yozgi noklarning jahon andozasi (standart nav) hisoblanadi va b. navlar uchun etalon boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekistonning barcha hududlarida ekish uchun (garmsel esadigan mintaqalardan tashqari) tavsiya qilingan (yana q. Nok).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vilyuy

Vilyuy () — Sharqiy Sibirning gʻarbidagi daryo, Lenaning chap irmogʻi. Oʻrta Sibir yassitogʻligidan boshlanib Yakutsk sh.dan 300 km oʻtgach, Lena daryosiga quyiladi. Uzunligi 2650 km, havzasining mayd. 454 ming km. Yuqori va quyi oqimlari keng vodiydan osoyishta oqadi. V. qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 1480 m3/sek. Okt. ning oʻrtalaridan mayning oʻrtalarigacha muzlab yotadi. V.da quyilish yeridan 1371 km masofada kema qatnaydi. Chernishevskiy posyolkasida GES va suv ombori qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Vima Kadfiz

Vima kadfiz, Kadfiz II (mil. 1-asr) — Kushon podsholigi shohlaridan — kushonshoh (47—78). Kujula Kadfizning oʻgʻli va vorisi. taxminan 30 yil podsholik qilgan. V. K. davrida Kushon podsholigi hududi kengaygan, xususan Hindistonning bir qismi qoʻshib olingan. V. K. davrida pul islohoti oʻtkazilgan, tangalar oltin va misdan zarb qilingan. Oltin tangalar: 1 di-nor (8 g ga yaqin), 2 dinor, 1/4 dinor va ehtimol 1/2 dinor qiymati bilan chiqarilgan. V. K. davrida Kushon podsholigining siyosiy markazi Sugdda boʻlib, Hindistondagi mulklarni noiblar boshqargan. V. K. zarb etgan tangalarning orqa tomonida hindlarning Shiva xudosi bilan buqazebu, oldi tomonida esa V. K.ning mehrob oldida turgan surati aks etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Vimperg

Vimperg (nem. Wimperg) — gotika meʼmorligidagi baland, choʻqqisimon bezakli fronton, peshtoq va darchaning yuqori qismi. V.lar ravoqli, toʻrsimon yoki oʻyib ishlangan boʻrtma naqshlar bilan bezatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wilhelm Wien

Wilhelm Wien () (1864.13.1, Gafken, Sharqiy Prussiya — 1928.30.8, Myunxen) — nemis fizigi. Mutlaq qora jism nurlanish qonunini nazariy jihatdan asoslab bergan (1893); magnit va elektr maydonida kanal nurlari ogʻishini tekshirgan, erkin elektronli atomlar nurlanishi vaqtini oʻlchash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1911).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Olimlar
Fizika
1864-yilda tugʻilganlar
Nemis fiziklari
1920-yilda vafot etganlar
13-yanvarda tugʻilganlar
30-avgustda vafot etganlar
Vin nurlanish qonuni

Vin nurlanish qonuni - mutlaq qora jism nurlanish spektrida energiyaning temperatura boʻyicha taqsimlanishi haqidagi qonun. Plank nurlanish qonuninnig katta chastotalar uchun xususiy xoli. 1893-yilda V. Vin topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vin siljish qonuni

Vin siljish qonuni — Muvozanatli issiqlik nurlanishi energiyasining to‘lqin
uzunliklar bo‘yicha taqsimlanishini nemis fizigi V.Vin 1893-yilda
nazariy jihatdan oTgandi. Vin o‘z izlanishlari natijalari asosida
quyidagi xulosaga keldi: absolut qora jism issiqlik nurlanishi energiyasining to ‘lqin uzunliklar bo‘yicha taqsimlanishi zichligida
maksimum mavjud bo‘lib, bu maksimum  to‘lqin uzunligiga
to‘g‘ri keladi va quyidagi munosabat orqali aniqlanadi:
 

bu formulada  — absolyut qora jism nurlanishi energiyasining maksimumidagi toʻlqin uzunligidir, T — temperaturasi, b — oʻzgarmas kattalik boʻlib, Vin doimiysi deyiladi: b=2.9·10-3 m·K

Formuladan ko‘rinadiki, qora jismning temperaturasi — T
qancha yuqori boʻlsa,  shuncha kichikroq qiymatga ega boʻladi.
Vin qonuni siljish qonuni ham deyiladi va bu qonun tajribalarda
tasdiqlangan. Vin qonunini yana quyidagicha taʼriflash mumkin:
absolut qora jism nurlanish spektrida maksimal energiyaga to ‘g‘ri
keladigan to‘lqin uzunligi absolut temperaturaga teskari proporsionaldir.
Vin qonuni asosida qizigan jismlaming (metallar, erituvchi pechlar, atom portlashidan hosil boMadigan bulutlar va boshq.) spektriga
qarab ulaming temperaturasini aniqlashning optik pirometriya usuli
ishlab chiqilgan. Shu usuldan foydalanib birinchi marta Quyosh
sirti temperaturasi o‘lchangan. Yer sirtiga keladigan Quyosh nurlari
energiyasining maksimumi to‘lqin uzunligi =0,47 mkm boʻlgan
koʻzga koʻrinadigan sohaga to‘g‘ri keladi. Vin qonuniga asosan
Quyosh sirtining absolyut temperaturasi ~6160 K ga teng.

Manbalar 
 G.Ahmedova „Atom fizikasi“
 R.Bekjonov „Atom va yadro fizikasi“
Vina

Vina (sanskrit) — torli-tirnama hind musiqa cholgʻu asbobi. Tirnoqlar bilan yoki koʻrsatkich va oʻrta barmoqlarga kiydirilgan noxunlar bilan chertib chalinadi. 20 ga yaqin turi mavjud. Eng mukammali — sarasvati V. Jan. Hindistonda tarqalgan boʻlib, professional musiqa ijrochiligida keng qoʻllanila-di. Unda 4 asosiy va 3 qoʻshimcha (sadola-nuvchi) tor, 19—24 surma parda boʻladi. Tovushi mayin, serjilva, tembr ranglariga boy, musiqa imkoniyatlari keng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Otto Reinhold Windaus

Adolf Otto Reinhold Windaus () (1876.25.12, Berlin — 1959.9.6, Gyottingen) — nemis kimyogari va biokimyogari. Gyottingen kimyo instituti direktori va professor (1915—44). Steroidlarning tuzilishi ustida tadqiqotlar oʻtkazgan. Ultrabinafsha nurlar taʼsirida ergosterindan D vitamin hosil boʻlishini aniqlagan (1932). V. sintez yoʻli bilan gistamin olgan, raxitga qarshi moddalarni oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1928)

Manbalar 

 

Olimlar
Kimyogarlar
1876-yilda tugʻilganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
9-iyunda vafot etganlar