Kenagas oyim

Kenagas oyim (Kenagasoyim, Kenagasxonim, Kengashoyim, Fotima, Fotima oyim) — Buxoro amirligi malikasi. Amir Nasrullohning (1827—1860) xotini va qotili.

Asl ismi 
Ilk oʻzbek professori Abdurauf Fitrat malikani Kengashoyim nomi bilan tilga olgan.

Oʻzbek tarixchisi Poyon Ravshanovga koʻra malikaning asl ismi Fotima (Fotima oyim) boʻlgan. Shahrisabz viloyatida Kenagas oyim deb izzatlangan. Uni Kenagasxonim deb eri Amir Nasrulloh atagan.

Boshqa oʻzbek tarixchisi Qahramon Rajabovga koʻra malikaning asl ismi manbalarda saqlanib qolmagan, biroq u Buxoroda Kenagasoyim sifatida mashhur boʻlgan.

Kelib chiqishi 
Kenagas oyim Vallamiylardan boʻlgan Doniyor otaliq xonadonida tavallud topgan. Doniyor otaliq Buxoro amirligi hukmdorlari Amir Haydar, Amir Husayn, Amir Umar va Amir Nasrullohlar davrida Shahrisabz viloyatiga hokimlik qilgan. Vallamiylarning Shahrisabz viloyatida hokimlik qilgan soʻnggi vakili Iskandarbiy Kenagasxonimning akasi edi.

Tarixi 
Kenagas oyimning birinchi eri — Yoqubbiy (Yoqubbek) Shahrisabz viloyatiga qarashli boʻlgan Dahyak qoʻrgʻoniga hokimlik qilgan. Ulardan 2 ta oʻgʻil farzand dunyoga kelgan.

Amir Nasrulloh markaziy hokimiyatga boʻysunishni istamagan Shahrisabz viloyatiga 20 yil mobaynida 32 marta harbiy yurish uyushtirib, viloyatni 1856-yil qoʻlga kiritgan. Shundan soʻng Kenagas oyim Buxoroga olib ketilib, amirning haramiga kiritilgan. Amir Nasrulloh unga uylangan. Yoqubbiy esa zindonband etilgan  yoki Chorjoʻy viloyatiga badargʻa qilingan.

Amir Nasrulloh Kenagas oyimni oʻz nikohiga olishidan asosiy maqsadi faqatgina oʻz haramini yana bitta goʻzal ayolga toʻldirish boʻlmasdan, balki kenagaslar bilan mangʻitlar qarindoshlik rishtasini bogʻlash; Shahrisabz kenagaslari oʻrtasida katta obroʻ-eʼtiborga sazovor Vallamiylar bilan qarindoshlik aloqalarini oʻrnatib, ushbu qarindoshlik rishtalarini Shahrisabz viloyatini oʻz davlatining ajralmas qismi sifatida ushlab turish uchun yana bir vositaga aylantirish edi. Biroq Amir Nasrullohning bu tavakkalchiligi keyinchalik oʻziga qimmatga tushgan. Pirovardida u oʻzining yangi "qarindoshlari" fitnasi natijasida halok boʻlgan.

Amir Nasrullohga suiqasd va Kenagas oyimning oʻlimi 
Shahrisabz viloyatining sobiq hokimi Iskandarbiyning singlisi Kenagas oyim oʻz akasining rejasiga binoan oʻz eri Amir Nasrulloh uxlab yotganida uning qulogʻiga simob quygan. Quloq ogʻrigʻi dardiga duchor boʻlgan Amir Nasrulloh oʻlimi oldidan oʻz shahvariga qasd qilgan Kenagasxonimni Buxoro arki ichidagi Childuxtaron qudugʻiga tashlashni buyurgan. Bu paytda Buxoroda yashayotgan Iskandarbiy va uning butun oila aʼzolari, shuningdek, kuyovi Yoqubbiy va uning farzandlari ham amirning oʻlimi oldidan qatl qilinganlar. Yoqubbiy va Kenagas oyimning 2 norasida oʻgʻli jasadi ham Childuxtaron qudugʻiga tashlangan. Xullas, Amir Nasrulloh unga qilingan suiqasd natijasida qulogʻiga simob quyilgandan keyin bir necha kun oʻtgach — 1860-yil 21-sentabrda qattiq qiynalib, fojiali tarzda jon taslim qilgan.

Kenagas oyim haqida asarlar 
Poyon Ravshanov Kenagas oyim haqida „Malika Kenagas oyim yoxud amir Nasrulloning oʻlimi qissasi“ va „Malika Kenagas oyim Oychuchuk“ asarlarini yozib qoldirgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 

Buxoro amirligi