Stoletov tajribasi

Yorug’likning moddaga ko’rsatadigan ta’siri bilinadigan turli hodisalar orasida fotoelektrik effekt,ya’ni yorug’lik ta’sirida moddaning elektronlar chiqarishi muhim o’rin egallaydi.Bu hodisani analiz qilish yorug’lik kvantlari haqidagi tasavvurni yaratdi va hozirgi zamondagi nazariy tasavvurlarning rivojlanishida juda muhim rol o’ynadi.Bundan tashqari,fotoelektr effekti fotoelementlarda qo’llaniladi, fotoelementlar esa fan va texnikaning turli sohalarida keng qo’llanilmoqda.Agar elektron yoritilayotgan modda tashqarisiga chiqsa tashqi fotoeffekt deb ataladi. Agar elektronlar faqat “o’z” atomlari va molekulalari bilan bog’lanishni yo’qotsayu, lekin yoritilayotgan modda ichida “erkin elektron” sifatida qolsa bu ichki fotoeffekt deyiladi.

  Fotoeffektning kashf etilishi tarixini 1887-yildan boshlagan ma’qul,chunki o’sha yili Gerts kuchlanish berilgan uchqun oralig’ining elektrodlarini ultrabinafsha nur bilan yoritganda uchqun chiqishi osonlashganini kuzatgan.

    Galvaks,Stoletov va boshqa tadqiqodchilarning sistemali tekshirishlari natijasida shu narsa aniqlandiki,Gertsning tajribasida elektrodlarga yorug’lik  ta’sir etishi natijasida zaryadlar tezlashadi,atrofdagi gazni ionlashtiradi va uchqun chiqishiga sabab bo’ladi.A.G.Stoletov fotoeffektga oid tajribalar o’tkazganda birinchi bo’lib elektrodlarga kichik potensiallar farqi bergan.”1888-yilning boshida,-deb yozadi Stoletov,-Gers,Videman va Ibert Galvaksning nurlarning yuqori kuchlanishli elektr razryadlariga ko’rsatadigan ta’siriga bag’ishlangan tajribalarini takrorlayotib,men zaif potensialli elektr maydonida bunday hodisa bo’lishi mumkinmasligini tekshirib ko’rmoqchi bo’ldim.Mening urinishim kutilganidan ham a’lo natija berdi.” 

Tashqi fotoeffektni tekshirishda Stoletov foydalangan qurilmaning prinsipial tuzilishi 1- rasmda ko'rsatilgan. Havosi so'rib olingan C shisha ballonga ikkita elektrod - A anod va K katod oʻrnatilgan. Katodga kvarsdan yasalgan D darcha orqali yorug'lik tushadi. B batareya yordamida elektrodlarga kuchlanish beriladi. Kuchlanishning qiymati P potensiometr yordamida oʻzgartiriladi va V voltmetr yordamida o'lchanadi. Katod vazifasini ruxdan yasalgan plastinka oʻtaydi. Katodga yorug'lik tushmaganda elektr zanjirida tok hosil bo'lmaydi.

Katod yorug'lik bilan yoritilganda yorug'lik undan elektronlarni urib chiqaradi. Bu elektronlar fotoelektronlar deb ataladi. Fotoelektronlar anodga tomon harakatlanadi va zanjirda tok hosil boʻladi. Bu tokka fototok deb ataladi. Sxema katod va anod orasidagi kuchlanishning turli qiymatlarida katodni turlicha yoritish sharoitida fototok kuchini o'lchash imkonini beradi.

Fototokning anod kuchlanishiga bog'liqligi fotoeffektning volt-amper xarakteristikasi deyiladi.. Tajribaning koʻrsatishicha, agar yorug'lik oqimini oʻzgartirmay turib, elektrodlar orasidagi potensiallar ayirmasi orttirilsa, tok kuchayadi. Kuchlanish biror qiymatga erishganda tok kuchining qiymati eng katta boʻladi, bundan keyin kuchlanish ortsa ham tok kuchi oʻzgarmaydi.

     Stoletov tajribasining xulosalari quyidagilardan iborat:

1.    Jism yutayotgan ultrabinafsha nurlar eng kuchli ta’sir ko’tsatadi( spektrda bunday nurlar qancha ko’p bo’lsa,ta’sir shunchalik katta bo’ladi).

2.    Fototokning kuchi jismning yoritilganligiga proporsionaldir(boshqa sharoitlar bir xil bo’lganda nurlarning razryadlovchi ta’siri razryadlanadigan sirtga tushayotgan aktiv nurlarning energiyasiga proporsionaldir).

3.Yorug’lik ta’sirida manfiy zaryadlar ajralib chiqadi(nurlarning ta’siri qat’iy unipolyar bo’lib,nurlar musbat zaryadlarni olib ketmaydi,ehtimol,neytral jismlarning nur tushishidan zaryadlangandek bo’lib ko’rinishiga mana shu sabab bo’lsa kerak).