Tuyamoʻyin GES

Tuyamoʻyin ges – Amudaryo boʻyida, Oʻzbekiston va Turkmaniston chegarasida joylashgan gidroelektr stansiya. Urganchdan (Oʻzbekistonning Xorazm viloyatidagi shahar) 74 km janubi-sharqda va Turkmanistonning Lebap viloyatida Gazajakdan 2 km shimolda joylashgan. GESning asosiy vazifasi Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston (Oʻzbekiston) va Toshoʻgʻuz viloyati (Turkmaniston), shuningdek, shimolda Qozogʻistongacha boʻlgan hududlarni sugʻorish uchun suv bilan taʼminlashdan iborat. Stansiya sugʻorishdan tashqari aholi punktlari va sanoatni ham suv bilan taʼminlaydi. GES inshootlarining aksariyati Turkmaniston hududida joylashgan, biroq stansiya Oʻzbekistonga tegishli boʻlib, „Oʻzbekgidroenergo“ kompaniyasi tomonidan boshqariladi.

Stansiyada Tuyamoʻyin suv omborida toʻplanadigan suvning daryo oʻzaniga tashlanadigan qismini turbinalardan oʻtkazib arzon va ekologik toza energiya olinadi. Stansiyada Tuyamoʻyin gidrouzeli toʻgʻonining pastida joylashgan, unda Sankt-Peterburg shahridagi „LMZ“ korxonasida ishlab chiqarilgan 6 ta gidroturbina va Yekaterinburg shahridagi „Uralelektrotyajmash“ korxonasida tayyorlangan har birining quvvati 25 ming kilovatt boʻlgan gidrogeneratorlar oʻrnatilgan.

GESning ishlash rejimi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tomonidan oʻrnatiladigan irrigatsiya rejimiga boʻysundirilgan. Ishlab chiqariladigan elektr energiyasi miqdori Amudaryoda yil davomida quyi qismga yetib keladigan suv miqdoriga bogʻliq, yiliga oʻrtacha 400—600 mln. kVt soatni tashkil etadi. Hosil qilingan elektr quvvati Oʻzbekistonning yagona energetika tarmogʻiga uzatiladi.

Stansiya tuzilishi 
Tuyamoʻyin gesi daryo boʻyida joylashgan GES (GES binosi bosimli frontning bir qismidir). Elektr stansiyasining oʻrnatilgan quvvati 150 MVt, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarish 470 million kVt/soatni tashkil etadi. Tuyamoʻyin gesi kompleksi irrigatsiya-energetika gidrotexnika majmuasi boʻlib, unga quyidagilar kiradi:

 141 m uzunlikdagi beton toʻkilgan toʻgʻon sakkizta pastki suv oʻtkazgichlari va bitta sirt toʻkish oraligʻi;
 uzunligi 900 m va maksimal balandligi 34 m boʻlgan tuproqli kanal toʻgʻoni;
 toʻrtta toʻgʻon;
 Kaparas va Sultonsanjar suv taʼminoti kanallari bilan tartibga soluvchi inshootlar, xuddi shu nomdagi suv omborlarini toʻldirish va tushirishni taʼminlaydi;
 Sultonsanjar va Qoʻshbuloq suv omborlari orasidagi bogʻlovchi kanallar;
 Sultonsanjar suv omboridan tiniq suv olish uchun suv olish inshootiga ega kanal;
 Oʻng qirgʻoq (maksimal oqim tezligi 200 m³/s) va Chap sohil (maksimal oqim tezligi 500 m³/s) magistral kanallarining suv olish inshootlari;
 GES binosi, unda 25 MVt quvvatga ega oltita vertikal gidravlika oʻrnatilgan. Gidroagregatlar oʻtkazuvchanligi 190 m³/s boʻlgan, 16,4 m dizayn balandligida ishlaydigan aylanma qanotli turbinalar bilan jihozlangan;
 ochiq kommutator (OSD) 110 kV.

GESning bosimli inshootlari toʻrtta suv omborini, bitta kanalli va uchta quyma (Kaparas, Sultonsanjar va Qoʻshbuloq) hosil boʻlib, umumiy quvvati 7,8 km³ va foydali quvvati 5,27 km³ boʻlib, mavsumiy oqimni tartibga solish imkoniyatini taʼminlaydi: Daryo oʻzanining suv ombori normal saqlash darajasidagi (NHL) maydoni , uzunligi 102 km, umumiy sigʻimi 2,34 km³, foydali hajmi 2,07 km³, NLU darajasi 130 m, oʻlik hajm darajasi 120 m; Kaparas suv ombori FSL maydonida , uzunligi 15 km, umumiy sigʻimi 0,96 km³, foydali hajmi 0,55 km³, FSL belgisi – 130 m, ULV belgisi – 120 m; Sultonsanjar suv omborining maydoni , uzunligi 24 km, umumiy sigʻimi 2,69 km³, foydali sigʻimi 1,63 km³, FSL sathi – 130 m, ULV sathi – 116 m; Qoʻshbuloq suv omborining maydoni , uzunligi 26 km, umumiy sigʻimi 1,81 km³, foydali sigʻimi 1,02 km³, FSL belgisi 130 m, ULV belgisi 120 m.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 
 

Xorazm viloyati
Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Lebap viloyati bino va inshootlari
SSSR gidroelektr stansiyalari
Turkmaniston toʻgʻonlari
1983-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar