MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ipekakuana

Ipekakuana (Cephaelis ipecacuanna) — shoʻradoshlar oilasiga mansub doim yashil buta. Boʻyi 15—60 sm. Ildizi ingichka, silliq, shoxlangan. Braziliya, Boliviya va Kolumbiyaning nam tropik oʻrmonlarida usadi. Tropik zonalarda ekiladi. Ildizi koʻngil aynatuvchi yoqimsiz qidli, tarkibida alkaloidlar, oshlovchi va b. modsalar bor. Ildizidan emetin, psixotrin, sefaelin va b. alkaloidlar olinadi. I. oʻsimligining quritilgan ildizidan I. degan qustiruvchi dori tayyorlanadi. Uning kichik dozasi bronxial bezlar funksiyasini kuchaytiradi, balgʻamni suyultiradi, shuning uchun balgʻam koʻchi-ruvchi sifatida koʻproq ishlatiladi. IPOR, ufor, muskus — baʼzi hayvonlarning bezlaridan va oʻsimliklardan olinadigan xushboʻy modda (qarang Mushk).

Manbalar 

 

Dorivor oʻsimliklar
Ipoteka

Ipoteka (yun. hypotheke — garov) — koʻchmas mulk (yer yoki bino)ni ssuda olish maqsadida garovga qoʻyish. Bunda garovga qoʻyilayotgan mulk qarz beruvchining qoʻliga oʻtmay, qarzdor ixtiyorida qoladi. Oʻzbekistonda I.ga xizmat koʻrsatadigan maxsus bank bor (qarang Ipoteka banki).

LTV 
Kreditning narxga nisbatani (LTV) — bu kreditorlar tomonidan kreditning olingan aktiv qiymatiga nisbatini ifodalaydigan moliyaviy atama.

Koʻchmas mulk sohasida bu atama banklar va qurilish jamiyatlari oʻrtasida keng tarqalgan, bu birinchi ipoteka navbatini koʻchmas mulkning umumiy baholash narxida foizdagi nisbatini bildirish uchun qoʻllaniladi. LTV koeffitsienti qanchalik yuqori boʻlsa, qarz beruvchi uchun kredit shunchalik xatarli boʻladi. Qoidaga koʻra, LTV 60% dan kam boʻlsa, kredit olish imkoniyati ancha yuqori boʻladi.

Mulk baholanishi odatda baholovchi tomonidan amalga oshiriladi, lekin eng yaxshi koʻrsatkich tayyor xaridor va tayyor sotuvchi oʻrtasida choʻzilgan qoʻl uzunligida shartnoma hisoblanadi. Umumiy qoidaga koʻra, banklar, agar xarid „yaqinda boʻlgan“ boʻlsa (1-2 yil ichida) baholangan qiymat va sotib olish narxidan pastrogʻidan foydalanadilar.

Manbalar
Ipox

Ipox — Malayziyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Perak shtatining maʼ-muriy markaziy. Malakka ya. o.ning gʻarbiy sohili boʻylab oʻtgan temir yoʻl magistrali yonida joylashgan. Aholisi 380 ming kishidan ziyod. Qalay qazib olinadigan rayonning markazi. Yogʻochsozlik, oziq-ovqat, sement, metallsozlik sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Ipoxondriya

Ipoxondriya (yun. hupochondrion — qovurgʻalar osti, biqin), ipoxondriya sindromi — ruhiy holat; oʻz sogʻligʻiga va umuman hayotiga haddan tashqari shubha bilan qarash, biror kasalligi boʻlsa, oshirib yuborish va oʻzida yoʻq kasallikni bor deb bilish. I. kishi harak-terining bir xususiyati yoki endi boshlangan biror ruhiy kasallik ifodasi boʻlishi mumkin. I.da bemor tanasining turli qismlarida biror xastalikka "taalluqli" (mas, qichima, ogʻriq, yurak oʻynashi) noxush hislar seza boshlaydi va butun diqqatini shunga qara-tadi; shifokorning hech qanday kasalingiz yoʻq deganiga ishonmay, boshqa mutaxassisga koʻrsatadi va uni tezroq tuzatish choralarini koʻrishga undaydi. I. koʻpincha oʻlim va tuzalmaslik xavfi bilan kechadi. I.da "xastalik" belgilari nihoyatda turli-tumanligi, haqiqatdan yirokligi bilan ajralib turadi va bunga nisbatan ularda tanqid yoʻqolgan boʻladi. Bemorlar oʻta bezovta boʻlib, turli soha vrachlari, tabiblar va h. k.ga murojaat etadi, oʻzlaridagi "xastalik" belgilarini nihoyatda koʻpirtirib koʻrsatadi, tezroq tuzatish tadbirlarini koʻrishga qistaydi, yigʻlaydi va h. k. Koʻpincha ular oʻzlarini xavfli oʻsma (rak), sil, oq qon (leykoz), yurak kasalliklari bilan ogʻrigan qilib koʻrsa-tishadi. I. shilqimlik, depressiv, pa-ranoyal va paranoid sindromlari koʻri-nishida kechadi. I. nevroz, shizofreniya va h. k. kasalliklarda uchraydi.

Manbalar
Ippologiya

Ippologiya (yunoncha: — ot va ...logiya) — otlar toʻgʻrisidagi fan. I.ga oid birinchi yozma asarlar mil. av. bir necha yuz yil oldin Yunonistonda vujudga kelgan boʻlib, unda otning gavda tuzilishi, feʼl-atvori va otlardan foydalanish kabi maʼlumotlar bayon etilgan. Keyingi ayerlarda I. doirasi to-bora kengayib bordi. 20-asr boshlariga kelib I. otlarning evolyusiyasi va ularni xonakilashtirish; anatomiyasi va fiziologiyasi; urchitish usullari va koʻpaytirish biol.si; zotlarni tako-millashtirish va yangi ot zotlarini yaratish, naslchilik ishlari; ot sinovlarini oʻtkazish; otda yurish sanʼati va nazariyasi; milliy ot oʻyinlari va b. haqidagi koʻpgina boʻlimlarni oʻz ichiga olgan fanga aylandi. Oʻrta Osiyo otlarni xonakilashtirishning qad. madaniy markazlaridan biri hisoblanadi (qarang Yilqichilik).

Ad.:Toʻraqulov 3. T., XolmirzayevD., Muxtorov A., Yilqichilik. T., 1985.

Manbalar
Iprit

Iprit, (Z, r’-dixlordietilsulfid, S(CH2CH2C1)2 — zaharlovchi modda. Rangsiz, moysimon sarimsoq piyoz yoki xantal hidi keladigan suyuklik. Mol. m. 159,08. Suyuqlanish temperaturasi 14,5°; kaynash temperaturasi 217° (ajralish bilan); zichligi 1,274 g/sm3, 20° da uchuvchanligi 0,6 mg/l. Suvda yomon (20° da 0,08%) eriydi. I. nafas aʼzolari, teri va meʼda-ichak orkali turli holatda (bugʻ, aerozol, tomchi) organizmni kuchli zaharlaydi. Suv taʼsirida sekin gidrolizlanadi. Suvsiz muhitlarda tio-sulfatlar, karbon kislotalarning tuzlari, alkogolyatlar, ishqoriy me-tallarning fenolyatlari bilan reaksiyaga kirishadi. Kuchli oksidlovchilar (ishqoriy va ishqoriy-yer metallarning gipoxloritlari) I. molekulalarini destruksiyalaydi (parchalaydi). Reaksiya mahsulotlari zaharli emas. Shu sababli bu reaksiyalardan I.ni zararsizlantirishda foydalaniladi. Ilk bor I.ni zaharlovchi modda sifatida 1917 yilda Germaniya Belgiyaning Ipr (nomi shundan olingan) sh. yaqinida qoʻllagan. I.dan saqlanish uchun protivogaz va tanani himoya qiladigan vositalardan foydalaniladi.

Manbalar
Iravadi

Iravadi, Irravadi — Myanmadagi eng katta dare. Uzunligi 2150 km, havzasining mayd. 430 ming km. Himolay togʻlarining sharqiy tarmoqlaridan (Xitoyda) boshlanib, asosan, shim.dan jan.gatomon oqadi. I.ningyuqori qismi va irmoklari tor daralardan oʻtadi, bu qismida ostona koʻp. Shan togʻlaridan oʻtgan joylarida oʻzani tor (100–50 m). Oʻrta va quyi oqimi Iravadi tekisligidan oqadi. Quyilish yeridan 300 km yuqorida botqoq va chan-galzor deltasi (mayd. 30 ming km) boshlanadi. I.ning ikkita yirik tar-mogʻida kema qatnaydi. Daryo suvi An-daman dengiziga yiliga 250 mln. t oqiziq keltiradi. I.ningrejimi mussonli, aprel—avg .da toʻlib oqadi, suv sathi bu vaqtda 8–11 m gacha koʻtariladi. Tez-tez suv toshqinlari boʻlib turadi. Suv sarfi quyi qismida 13—14 ming m3/sek, baʼzida 20 ming m3/sek ga yetadi. Quyilish yeridan 1100 km ma-sofada (yozda 1440 km gacha) kema qatnaydi. I.dan yogʻoch oqizishda, oʻrta va quyi qismida sugʻorishda foydalaniladi. I. boʻyida Mandalay, Yangon sh.lari bor.

Manbalar 

Myanmadagi daryolar
Herakleios

Irakliy (575-641) - Vizantiya imperatori (610 yildan). Karfagen ekzarxi(noibi)ning oʻgʻli. Irakliy Foka (?— 610) ni taxtdan agʻdarib hokimiyatni egallagan. Irakliy 626 yil avarlar va slavyanlarning Konstantinopolga qilgan hujumini qaytargan. Irakliy saltanat shar-qidagi forslar bosib olgan yerlarni qaytarib olgan (627—628), lekin bu yerlarni arablar bosqinidan saqlab qololmagan (630-yillar).

Manbalar
Irakliy II

Irakliy II (1720.7.11-1798.11.1) -Kaxetiya (1744 y.dan) va Kartli-Kaxetiya podshosi (1762 y.dan). Krepostnoy huquqni yengillashtirgan; doimiy qoʻshin tuzgan; Rossiya bilan Georgiyevsk traktatini imzolagan (1783). Unga koʻra, Sharqiy Gruziya Rossiya homiyligi os-tiga utgan.

Manbalar
Iraklion

Iraklion, Geraklion — Gretsiyadagi shahar va port, Krit o.ning shim. sohilida. Iraklion nomi (viloyati) ning maʼmuriy markazi. Aholisi 117 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Xalqaro aeroport bor. Kime, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. I.dan 4 km jan.da kadimiy Knos sh.ning harobalari sakdangan. Arxeologiya muzeyi (egey sanʼatining noyob namunalari), harbiy dengiz bazasi bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Iram bogʻi

Iram bogʻi, Bogʻi Eram — mifologik bogʻ. Sharq xalqlari ogʻzaki ijodidagi parilar makoni. I. b. gul-zor, mevazor va oʻtloqzor bilan qoplangan beqiyos goʻzal afsonaviy, tilsimli silsila bogʻlar sifatida talqin etiladi. Mifologiyaga koʻra, Yamanda, baʼzan Shomda deb tasavvur etilgan. "Goʻroʻgʻli" dostonlar turkumidagi Yunus pari, Misqol parilar I. b.lik boʻlib, bu bogʻ parilarining rahnamosi, Cham-bil yurtida esa botirlar murabbiyasi, el-yurt homiysi sifatida tasvirlangan.
Xamurappiyning yozuvlariga ko'ra, ERAM BOG'I, Bobilda barpo etilgan bo'lib, SAMOVIY BOG' deb ham atalgan.

Manbalar 

 

Mifologiya
Irbid

Irbid — Iordaniya shim.dagi shahar. Aholisi 208 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Don, zaytun yetishtiriladigan qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Hunarmandchilikda uy-roʻzgʻor asboblari ishlab chiqariladi. I.da sanoat zonasi tashkil etilgan.

Manbalar
James Irwin

James Benson Irwin (; 17-mart 1930-yil — 8-avgust 1991-yil) — amerikalik astronavt, AQSH harbiy havo kuchlari (HHK) isteʼfodagi polkovnigi. „Apollon-15“ kosmik kemasida Oyga parvoz qilib (1971-yil, 26-iyul — 7 -avgust), Oy sirtiga tushgan.

Manbalar 

Amerikalik fazogirlar
1930-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
Iridotsiklit

Iridotsiklit (lot. iris - yey va kyklos — aylana, itis — yalligʻlanish) — koʻz rangdor pardasi bilan kipriksimon tanachasining yalligʻlanishi. Revmatizm, sil, zaxm, streptokokk va stafilokokk infeksiyalari, shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi va koʻzning shikastlanishi sabab boʻladi. I. da bemor yoruqqa qaray olmaydi, koʻzi yoshlanadi, qizaradi, xiralashadi va qattiq ogʻriydi, qovoklari shi-shadi; rangdor pardaning rangi oʻzgaradi, koʻzning shox (muguz) pardasi, shishasimon tanasi va gavhari xirala-shadi, koʻz qorachigʻi torayadi. I. ning oldi olinmasa, gyaaukomata olib kelishi mumkin. Davo: kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etish, mahalliy davo, antibiotiklar, tomir kengaytiruvchi dorilar va h.k. dan iborat.

Manbalar
Irim

Irim — biror niyat bilan qilinadigan ish, xattiharakat. I. kishining oʻz ishlariga rivoj tilash, oʻzini ehtiyot qilish, birovlarga yaxshilik tilash, yoki zarar yetkazish va b. niyatlarda qilinadi. Masalan, toʻydan yaxshi niyat bilan biror narsa olib ketish, dard-baloni qaytarish, ziyon-zaxmatdan, koʻz tegishdan saqlanish uchun biror narsani boshdan oʻgirib tashlash, chaqaloqqa har xil ins-jinslar yoʻlamasin degan maʼnoda beshikdagi chaqaloq yostigʻi tagiga pichoq yoki non qoʻyish, sigirning boʻyniga tumor ta-qib qoʻyish vah. k. I. ning turlari juda koʻp va jahondagi deyarli qamma xalqlarda, turli kasbhunar sohalarida uchraydi. Baʼzi I. lar qandaydir koʻzga koʻrinmas, sirli kuchlarning borligiga ishonishga va ulardan madad ku-tishga asoslanadi.

Manbalar
Irisuv temir koni

Irisuv temir koni - Talas Olatovining (Jan. Krzogʻiston) karbida joylashgan. Kayindi, Keltima-shat, Oqsuv va b. ruda zonalaridan iborat. Irisuv temir koni karbon davri ohakli togʻ jinslari bilan Irisuv ishqorli gab-broid intruzivi kontaktida hosil boʻlgan. Temir rudasi ohaktoshlari orasida linza va qatlam shaklida. Ularning uz. 0,1 —1,0 km, qalinligi 20—200 m, chuq. 500 m gacha. Konning deyarli yarim maydoni mezokaynozoy jinslari bilan qoplangan. Ruda, asosan, pirit, xalkopirit, pirrotin minerallari donalari bor magnetitdan iborat. Xalkopiritda oltin, kumush, selen, tellur, piritda esa kobalt, selen va tellur uchraydi. Shuningdek, piroksen, granat, flogopit, epidot, sfalerit mavjud. Kondagi rudaning zaxirasi qariyb 200 mln. tonnaga teng. Irisuv temir konining sanoat ahami-yati muhim.

Manbalar
Irkutsk

Irkutsk — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1686 yildan), Irkutsk viloyati markazi. Angara daryosiga Irkut daryosi quyiladigan joyda. Baykal koʻlidan 66 km gʻarbda. Temir yoʻl stansiyasi, Angara daryosidagi pristan. Aeroport bor. Aholisi 580 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1661 yilda vujudga kelgan. Angara daryosida Irkutsk GES qurilgan. Mashinasozlik sanoati rivojlangan (ogʻir mashinasozlik, stanoksozlik, aviatsiya zavodi, elektrotexnika zavodlari bor). Slyudaga ishlov berish fabrikasi (radio va elektr sanoati uchun detallar), oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 8 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 4 teatr, memorial majmua, dirk, telemarkaz, planetariy, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar ishlab turibdi.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Irkutsk viloyati

Irkutsk viloyati - Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil26-sentabrda tashkil etilgan. Sharqiy Sibirning janubiy qismida. Maydon 767,9 ming km. Aholisi 2748 ming kishi (2000), asosan, ruslar, shuningdek, ukrainlar, belorus lar, tatarlar, chuvashlar, buryatlar, evenklar, tofalar yashaydi. Viloyat tarkibida UstOʻrda Buryatlari muxtor okrugi bor. I. v. 31 rayonga boʻlingan. 22 shahar, 60 shaharcha mavjud. Markazi – Irkutsk shahri.

Viloyat hududining aksari qismini Oʻrta Sibir yassitogʻligining janubi-sharqiy qismi egallagan. Shimoli-sharqida Shimoliy Baykal va Patom togʻliklari joylashgan. I. v.da kuchli zilzilalar boʻlib turadi. Iqlimi kontinen-tal. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi – 15° (Baykal sohilida) dan – 21° (Irkutskda)gacha va – 33° (Bodayboda). Qor qoplami 160–170 kun saqlanib turadi. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17°–19°. Yiliga 400 mm dan 800 mm gacha yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 116–127 kun. Shimoliy va togʻlik joylarida toʻngib yotgan yerlar bor. Asosiy daryolari: Angara, Quyi Tunguska, Lena va uning irmoqlari. Tuprogʻi, asosan, podzol tuproq. Hududining 80% oʻrmon. Tilogʻoch, qaragʻay, kedr, qoraqaragʻay, oqqaragʻay oʻsadi.

Oʻrmon, kimyo va neft kimyosi sanoati, energetika, rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Mebel, tikuvchilik, poyabzal, trikotaj, koʻnchilik, goʻsht-sut, konditer, pivo, spirt va baliq sanoati tarmoqlari bor. Konchilik sanoatining asosiy tarmoklari: oltin (Bodaybo atrofi), slyuda (Mama-Chuya atrofi), talk (Onot koni), temir rudasi (Korshunove kombinati), tuz (Usolye-Sibirskoye), marmarsimon ohaktosh ("Pereval" koni), gips (Zalari koni) qazib olish. Mashinasozlik Irkutsk–Cheremxovo sanoat rayonida boʻlib, kon, neft-kimyo va metallurgiya sanoatlari uchun asbob-uskunalar ishlab chiqaradi. Yogʻoch tayyorlash korxonalari Angara, Ilim va Lenaning oʻrta oqimlarida joylashgan. Baykal va Bratsk sellyuloza zavodlarida kord sellyuloza ishlab chiqariladi. "Baykal" fanera-gugurt kombinati (Usolye-Sibirskoyeda), sement, keramika, gips zavodlari (Angarskda), shisha (Tulunda), yigʻma temir-beton, gʻisht-beton, gʻisht zavodlari, Irkutskdachoy qadoklash fabrikasi, Usolyeda tuz zavodi, Irkutskda yogʻ-moy kombinati mavjud.

Gʻalla (bugʻdoy, grechixa, arpa, suli va boshqalar) yem-xashak ekinlari, kartoshka va sabzavot yetishtiriladi. Chorvachilik sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Shimolida bugʻuchilik, moʻynachilik, darrandachilik bilan shugʻullaniladi. Baykal, Angara va Lenada baliq ovlanadi. Asosan, Angara, Lena, Vitim daryolari va Baykal koʻlida kema qatnaydi. I. v.da Baykal Amur temir yoʻl magistralining boshlangʻich punkti (Ust-Kut) joylashgan. 8 oliy oʻquv yurti, 6 teatr, 5 muzey bor.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari
Irland tili

Irland tili — Hind-yevropa tillari oilasidagi german tillari guruhi kelt tillari shoxobchasiga mansub. Irlandiyaning (ingliz tili bilan birga) davlat tili. Irland tilida Shim. Irlandiya, qisman AQSh va Buyuk Britaniyada 600 mingdan ortiq kishi gaplashadi (1992). Irland tili, asosan, 3 sheva (munster, konnaxt, ulster) va koʻpgina lahjalarga boʻlinadi. I.t. tarixiy jihatdan Z davrga boʻlinadi: qad. (7— 10-asrlar), oʻrta (10— 14-asrlar) va yangi (15-asrdan) davrlar.

Irland tilida lotin, fransuz, ingliz tillarida oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Fonetik qurilishi koʻpgina oʻzgarishlarga moyilligi bilan harakterlanadi. I.t. da yumshoq undoshlar bor. Urgʻu, asosan, soʻzning birinchi boʻgʻinigatushadi. Sodda gapning soʻz tartibi qatʼiy va izchil: avval kesim, soʻng ega, undan keyin toʻldiruvchi keladi.

Dastlab ogamik yozuvi (4—7-asrlar) boʻlgan, keyinchalik lotin yozuviga oʻtilgan (7-asr). Koʻpincha qad. yodgorliklari saqlanib qolgan. Hoz. irland maktablarida mustaqil fan sifatida oʻqitiladi.

Manbalar
Irlandiya dengizi

Irlandiya dengizi - Atlantika okeani dengizi. Buyuk Britaniya oroli bilan Irlandiya oroli oraligʻida shimolda va San-Georg boʻgʻozlari orqali okean bilan tutashgan. Materik sayozligida joylashgan. Maydoni 47 ming km. Chuqurligi 157 m gacha. Yirik orollari: Men va Anglsi. Qirgʻoqlarida qoʻltiqlar koʻp. Yil davomida gʻarbiy shamollar esib turadi. Qishda boʻronlar boʻladi. Suv temperaturasi qishda 5°—16°. Shoʻrligi 32%O— 34,5%. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanib, balandligi 8,4 m ga yetadi. Baliq ovlanadi. Yirik portlari: Liverpul (Buyuk Britaniya) va Dublin (Irlandiya).

Manbalar 

 

Dengizlar
Irlandiya oroli

Irlandiya oroli - Britaniya orollari arxipelagidagi orol. Shimol, gʻarb va janubidan Atlantika okeani, sharqdan Irlandiya dengizi oʻrab turadi. Shimoliy va San-Georg boʻgʻozlari orqali Buyuk Britaniya o.dan ajralib turadi. Mayd. 84 ming km, shimoliy dan ja-nubga uz. 450 km, eni 300 km atrofida. Qirgʻoklari notekis, qoʻltiq va qoyali orollar koʻp. I. o.ning ichki qismi Markaziy tekislik, chekkalari past togʻlar (Karrantuill choʻqqisi, bal. 1041 m gacha) va platolardan iborat. Ikdimi moʻʼtadil, okean iqlimi, qishi yumshoq, yozi salqin va seryogʻin. Daryo (Shannon va b.), koʻl (LoxNey, Lox-Ern va b.) va botqoqlik koʻp. Oʻsimliklari yil boʻyi yashil boʻlib turadigan oʻtloq va vereskzorlardan iborat. I. o. ning katta qismida Irlandiya davlati, shim.sharqida Shimoliy Irlandiya joylashgan. Yirik shaharlari — Dublin, Belfast.

Manbalar 

 

Orollar
Yevropa
Irlandiya qoʻzgʻoloni

Irlandiya qoʻzgʻoloni - Angliya hukmronligiga qarshi koʻtarilgan milliy ozodlik qoʻzgʻoloni (1916, 24— 30 aprel). Unga Irlandiyaga muxtoriyat huquqi berish haqida 1914-yil qabul qilingan hujjatning amalga oshirilmay kelishidan xalq ommasining noroziligi sabab boʻldi. Harakatga J. Konnoli boshchiligidagi Irlandiya fuqarolar armiyasi rahbarlik qildi. Qoʻzgʻolonchilar Dublin maydonida Irlandiyani respublika deb eʼlon qildi, Vaqtli hukumat tuzildi. Dublindan soʻng qoʻzgʻolon Enniskorti va Atenray kabi kupgina shaharlarga ta-rqaldi. 6 kun davom etgan jangdan soʻng ingliz qoʻshinlari tomonidan qoʻzgʻolon shafqatsizlik bilan bostirildi. Qoʻzgʻolonning boshliqlari otib tashlandi, oddiy ishtirokchilari quvgʻin qilindi.

Manbalar
Irlandlar

Irlandlar (oʻzlarini erinnax deb ataydilar) — xalq. Irlandiyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 7,8 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan Irlandiyada 3,4 mln. kishi, Buyuk Britaniyada 2,5 mln. kishi, AQSH va Kanadada ham yashaydilar. Yevropeoid irkiga mansub. Irland va ingliz tillarida soʻzlashadilar. Dindorlari — asosan, katoliklar.

Irland elati (10— 12-asrlarda shakllangan) ning asosini kelt tillarida soʻzlashuvchi gellar tashkil qilgan, ular orolga mil. av. 4-asrda koʻchib kelib orolning qadimgi aholisi bilan aralashib ketgan. Gellarning ijtimoiy tizimi — patriarxal urugʻlar — klanlar Irlandlarda 16—17-asrgacha, baʼzi urf-odatlari esa 19-asrgacha saqlanib qolgan. Irland millati inglizlar mus-tamlakasi sharoitida 18—19-asrlarda shakllana boshlagan. 1921-yil mustaqil Irlandiya davlati barpo etilgach, irland tili rasmiy til sifatida eʼtirof etilgan. Irlandlarning aksariyati qishloq xoʻjaligi bilan band.

Manbalar 

Millatlar
Irlir togʻi

Irlir togʻi — Markaziy Qizilqumdagi Boʻkantovning tarkibiga kiruvchi Boʻzdoʻngtovning eng baland joyi (764 m). Paleozoy erasining marmarlashgan ohaktoshlaridan tarkib topgan. Shimoliy yon bagʻri tikroq, janubiy esa nisbatan yotiq. Tik koʻtarilgan qoyalar oʻtkir qirrali, nuragan jins parchalari togʻ etagini qoplab yotadi. Togʻ yon bagʻirlari quruq soylar bilan oʻyilgan. Karst hodisasi rivojlangan. Iqlimi keskin kontinental. Yillik yogʻin 200 mm ga yaqin. Irlir togʻi etaklarida chuchuk suvli bulokdar bor. Boʻz qoʻngʻir tuproqdarda siyrak chala butalar, yon bagʻirlarida esa shuvoq, oq jusan, boyalich oʻsadi. Yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Irmoq

Irmoq — katta daryoga quyiladigan daryo, soy, jilgʻa. Odatda, Irmoq oʻzi quyiladigan daryodan kamsuv, shuningdek, vodiysi boshqa tomonga yoʻnalgan boʻladi. Koʻl va b. ichki suv havzalariga quy-iladigan daryolar ham baʼzan Irmoq deyiladi. Geografik adabiyotlarida 1-, 2-, 3- va hokazo tartibli irmoklar farq kilinadi. Mas, biror daryoga bevosita qoʻshiladigan soylar 1- tartibli Irmoqlar, bu soylarga quyiladiganlari 2-tartibli Irmoq lar deyiladi va h. k. Ayrim turkiy tillarda, jumladan, usmonli turklar tilida Irmoq deganda umuman daryo tushuniladi.

Manbalar 

 

Geografik terminlar
Gidrologiya
Iroda

Iroda — odamning oʻz faoliyati va psixik jarayonlarini oʻzi boshqarishda namoyon boʻladigan qobiliyati. Inson I. viy harakatini amalga oshirar-kan, oʻziga hukmron ehtiyoj va xohishlariga qarshi turadi: I. uchun "men xohlayman" degan kechinma emas, balki "kerak", "bajarishim shart" degan kechinma xosdir.

Inson faoliyatining barcha turlari va har qanday mehnat kishidan mustahkam irodani talab qiladi. I. mehnatda paydo boʻladi va toblanadi. I. ning ongdagi faoliyati harakat maqsadini belgilashda, maqsadga erishish vosi-talari va yoʻlyoʻriqlarini oldindan aniqlab, maʼlum qarorga kelishda hamda bu qarorni ijro etishda namoyon boʻladi. Odamda I. ning qay darajada ekanligi maqsadni qanday roʻyobga chiqarishida koʻrinadi. I.viy harakat jarayonlarida kishi ichki va tashqi toʻsiqlarga duch keladi. Ichki toʻsiqlar kishining oʻziga, uning ichki mayllariga xos holat. Kishining ichki mayllarini yenga olish, oʻzini boshqarish va oʻz ustidan hukmronlik qila bilish layoqati ichki I. deb ataladi. Tashqi toʻsiklar tevarakatrofdagi voqelikda uchraydi. Kishining ana shunday tash-qi toʻsiqlarni yenga olish layoqati tashki I. deb ataladi. Irodaviy faoliyatda tashqi toʻsiqlarni yengish (tashqi I.) ichki toʻsiqlar (ichki I.) ni yengish bilan uzviy bogʻliq.

Irodaning muhim sifatlari: oʻzini tuta bilish, dadillik, qatʼiylik, chidam va toqat, prinsipiallik, mustaqillik va b. I. kuchi shu sifatlarning qay darajada namoyon boʻlishiga qarab belgilanadi. Kishi yuksak gʻoyalarga asoslangan ongli qatʼiyat va sabot bilan oʻz harakati yoʻlidagi toʻsikdarni yengar ekan, u kuchli I. egasi hisoblanadi. I. kishining harakteri bilan uzviy bogʻliq, uning shakllanishida muhim rol oʻynaydi.

Manbalar
Irokez tillari

Irokez tillari - AQShning shim.sharqiy qismi va Kanadaning unga qoʻshni hududlaridagi Shim. Amerika indeyslari tiliga yaqin qardosh tillar. I. t. oʻz tarkibiga irokez, eri, seneka, oneida, tuskarora, mogavk, guron va cheroki tillarini birlashtiradi. I. t. kadlo, pavni, arikara va b. tillar bilan (AQSH markaziy qismidagi) irokua-kaddo oilasini tashkil etadi va oʻz navbatida kattaroq til oilasi — xoka-siuga birlashadi. I. t. fonetika tizimida 20 fonema bor, bularda vokallik kuchli. Feʼllar polisintetik, affikolarga boy, inkorporatsiyadan foydalanadi. Bu gapning asosini tashkil etadi. I. t. da soʻz yasash rivojlangan. Cheroki tilida boʻgʻin-yozuv mavjud. Bu yozuv 19-asr boshlarida Sekvoyya ismli indeys tomonidan yaratilgan boʻlib, 85 belgidan iborat.

Manbalar