So'rovnoma(anketa)

Soʻrovnoma(anketa) — bu soʻrov yoki statistik oʻrganish orqali respondentlardan maʼlumot toʻplash uchun savollar toʻplamidan (yoki boshqa turdagi maslahatlardan) iborat tadqiqot vositasi. Tadqiqot soʻrovi odatda yopiq savollar va ochiq savollardan iborat boʻladi. Ochiq va uzun savollar respondentga oʻz fikrlarini batafsil bayon qilish imkoniyatini beradi. Tadqiqot soʻrovnomasi 1838-yilda London Statistika Jamiyati tomonidan ishlab chiqilgan

Anketalar koʻpincha javoblarni statistik tahlil qilish uchun moʻljallangan boʻlsa-da, bu har doim ham bu maqsadda ishlatilmaydi.

Anketalar soʻrovnomalarning baʼzi boshqa turlariga nisbatan afzalliklarga ega, chunki ular arzon, soʻrovchidan ogʻzaki yoki telefon soʻrovlari kabi koʻp kuch talab etmaydi va koʻpincha maʼlumotlarni yigʻishni osonlashtiradigan standartlashtirilgan javoblarga ega. Biroq, bunday standartlashtirilgan javoblar foydalanuvchilarni xafa qilishi mumkin, chunki mumkin boʻlgan javoblar ularning kerakli javoblarini toʻgʻri koʻrsatmasligi mumkin. Anketalar, shuningdek, respondentlar savollarni oʻqish va ularga javob berish imkoniyatiga ega boʻlishi kerakligi bilan keskin cheklangan. Shunday qilib, baʼzi demografik guruhlar uchun anketa orqali soʻrov oʻtkazish aniq amalga oshirilmasligi mumkin.

Tarixi 
Eng qadimgi anketalardan biri 1753-yilgi Din Millesning anketasi edi.

Turlari 
Alohida oʻzgaruvchilarni oʻlchaydigan savollarga ega soʻrovnomalar va shkala yoki indeksga jamlangan savollarga ega anketalar oʻrtasida farq qilish mumkin. Alohida oʻzgaruvchilarni oʻlchaydigan savollarga ega soʻrovnomalar quyidagi savollarni oʻz ichiga olishi mumkin:

 imtiyozlar (masalan, siyosiy partiya)
 xatti-harakatlar (masalan, oziq-ovqat isteʼmoli)
 faktlar (masalan, jins)

Oʻlchov yoki indeksda jamlangan savollarga ega soʻrovnomalar, masalan, oʻlchanadigan savollarni oʻz ichiga oladi:

 yashirin xususiyatlar
 munosabat (masalan, immigratsiyaga nisbatan)
 indeks (masalan Ijtimoiy iqtisodiy holat)

Misollar 

 Oziq-ovqat chastotasi soʻrovi (FFQ) — bu odamlar tomonidan isteʼmol qilinadigan parhez turiga oid soʻrovnoma boʻlib, tadqiqot vositasi sifatida ishlatilishi mumkin. Foydalanish misollari vitaminlar yoki akrilamid kabi toksinlarni isteʼmol qilishni baholashni oʻz ichiga oladi.

Soʻrovnoma tuzilishi

Savol turi 
Odatda, soʻrovnoma respondent belgilangan formatda javob berishi kerak boʻlgan bir qancha savollardan iborat boʻladi. Ochiq va yopiq savollar farqlanadi. Ochiq savol respondentdan oʻz javobini shakllantirishni soʻraydi, yopiq savol esa respondentdan berilgan javoblar sonidan maqbul boʻlgan javob tanlashni soʻraydi. Yopiq savol uchun javob variantlari toʻliq va bir-birini istisno qilishi kerak. Yopiq savollarga javoblar shkalasining toʻrt turi ajratiladi:

 Dichotomous, bu yerda respondent ikkita variantga ega. Dichotomous savol odatda „ha/yoʻq“ yopiq savol bilan beriladi. Bu savol odatda zaruriy tekshiruv boʻlgan taqdirda qoʻllaniladi. Bu anketaning eng tabiiy shakli.
 Nominal-bunda respondentda ikkitadan ortiq tartibsiz variantlar mavjud boʻladi. Nominal shkala, shuningdek, kategoriyali oʻzgaruvchilar shkalasi deb ataladi, oʻzgaruvchilarni turli tasniflarga ajratish uchun ishlatiladigan shkala sifatida aniqlanadi va miqdoriy qiymat yoki tartibni oʻz ichiga olmaydi.
 Tartibli- respondentda ikkitadan ortiq tartiblangan variantlar mavjud boʻladi.
 (Cheklangan) Uzluksiz, bu yerda respondentga uzluksiz shkala taqdim etiladi

Respondentning ochiq savolga javobi keyin javoblar shkalasiga kodlanadi. Ochiq savolga misol qilib testlanuvchi gapni (gapni tugatish bandi) yakunlashi kerak boʻlgan savolni keltirish mumkin.

Savollar ketma-ketligi 
Umuman olganda, savollar mantiqiy ravishda biridan ikkinchisiga oʻtishi kerak. Eng yaxshi javob stavkalariga erishish uchun savollar eng kam sezgirdan eng sezgirga, faktik va xulq-atvordan munosabatga va umumiyroqdan aniqroqga oʻtishi kerak. 

Odatda savollarni berish tartibi boʻyicha soʻrovnomani tuzishda kuzatilishi kerak boʻlgan bandlar mavjud. Ular quyidagicha:

Soʻrovnoma obyekti tuzilishining asosiy qoidalari 

 Qiziqarli aholining turli subpopulyatsiyalari vakillari tomonidan bir xil talqin qilinadigan bayonotlardan foydalanish.
 Turli fikrlar yoki xususiyatlarga ega boʻlgan odamlar turli xil javoblar beradigan bayonotlardan foydalanish.
 Mumkin boʻlgan javoblar roʻyxatidan keyin „ochiq“ javoblar toifasini qoʻshish.
 Har bir element uchun sizni qiziqtirgan konstruksiyaning faqat bitta jihatidan foydalanish.
 Ijobiy bayonotlardan foydalanish va salbiy yoki ikkilamchi salbiylardan qochish.
 Respondent haqida taxminlar qilmaslik.
 Barcha taʼlim darajalari uchun tushunarli boʻlgan aniq va tushunarli soʻzlardan foydalanish.
 Toʻgʻri imlo, grammatika va tinish belgilaridan foydalanish.
 Har bir elementda bittadan ortiq savol boʻlgan elementlardan saqlanish (masalan sizga qulupnay va kartoshka yoqadimi?).
 Amalga oshirish mumkin boʻlgan maʼlumotlarni toʻplash uchun MaxDiff va Conjoint kabi tadqiqot savollarini qoʻshish

Koʻp elementli shkalalar 

Ijtimoiy fanlar boʻyicha tadqiqot va amaliyotda soʻrovnomalar quyidagi xususiyatlarga ega boʻlgan koʻp elementli shkalalar yordamida miqdoriy maʼlumotlarni toʻplash uchun eng koʻp qoʻllaniladi:

 Koʻrib chiqilayotgan har bir oʻzgaruvchi uchun bir nechta bayonot yoki savollar (minimal ≥3; odatda ≥5) taqdim etiladi.
 Har bir bayonot yoki savolda bir xil masofadagi javob nuqtalari (odatda 5-7) mavjud.
 Har bir javob nuqtasida chapdan oʻngga koʻtariladigan ogʻzaki langar (masalan, „qatʼiy rozilik“) mavjud.
 Ogʻzaki langarlar javob nuqtalari orasidagi teng intervallarni aks ettirish uchun muvozanatli boʻlishi kerak.
 Birgalikda, javob nuqtalari va ularga hamroh boʻlgan ogʻzaki langarlar toʻplami reyting shkalasi deb ataladi. Tez-tez ishlatiladigan reyting shkalasi Likert shkalasidir .
 Odatda, ravshanlik va samaradorlik uchun soʻrovnomada bir nechta reyting shkalalari uchun bitta langar toʻplami taqdim etiladi.
 Birgalikda, baho shkalasi qoʻshilgan bayonot yoki savol element deb ataladi.
 Agar bir nechta ob’ektlar bir xil oʻzgaruvchini ishonchli va haqiqiy tarzda oʻlchasa, ular birgalikda koʻp elementli shkala yoki psixometrik shkala deb ataladi.
 Koʻp elementli shkala uchun quyidagi ishonchlilik va haqiqiylik turlari belgilanishi kerak: ichki ishonchlilik, test-qayta sinov ishonchliligi (agar oʻzgaruvchi vaqt oʻtishi bilan barqaror boʻlishi kutilsa), tarkibning haqiqiyligi, konstruksiyaning haqiqiyligi va mezonning haqiqiyligi .
 Faktor tahlili masshtabni ishlab chiqish jarayonida qoʻllaniladi.
 Miqdoriy maʼlumotlarni toʻplash uchun ishlatiladigan soʻrovnomalar odatda kirish va yakuniy boʻlim bilan birga bir nechta koʻp elementli shkalalarni oʻz ichiga oladi.

Soʻrovnomani boshqarish usullari 
Soʻrovnomani boshqarishning asosiy usullari quyidagilardan iborat:

 Yuzma-yuz soʻrovnoma maʼmuriyati, bu yerda suhbatdosh narsalarni ogʻzaki ravishda taqdim etadi.
 Qogʻoz va qalam soʻrovnomasi, bu yerda obyektlar qogʻozda taqdim etiladi.
 Maʼlumotlar kompyuterda taqdim etiladigan kompyuterlashtirilgan anketa boshqaruvi.
 Moslashuvchan kompyuterlashtirilgan anketa boshqaruvi, bunda kompyuterda obyektlar tanlovi taqdim etiladi va ushbu elementlarga berilgan javoblar asosida kompyuter sinovdan oʻtuvchining taxminiy qobiliyati yoki xususiyati uchun optimallashtirilgan quyidagi elementlarni tanlaydi.

Soʻrovnomalar bilan bogʻliq muammolar 
Anketalar arzon, tez va tahlil qilish oson boʻlsa-da, koʻpincha anketa foydadan koʻra koʻproq muammolarga olib kelishi mumkin. Misol uchun, intervyulardan farqli oʻlaroq, tadqiqot oʻtkazayotgan odamlar respondent soʻralgan savolni tushungan yoki tushunmaganligini hech qachon bilmasligi mumkin. Bundan tashqari, savollar tadqiqotchilar soʻragan narsaga juda xos boʻlganligi sababli, olingan maʼlumotlar minimal boʻlishi mumkin. Koʻpincha, Myers-Briggs turi koʻrsatkichi kabi soʻrovnomalar javob berish uchun juda kam variantni beradi; respondentlar ikkala variantga ham javob berishi mumkin, lekin faqat bitta javobni tanlashi kerak.

Soʻrovnomalar bilan bogʻliq asosiy tashvishlardan biri shundaki, ular juda katta oʻlchov xatolarini oʻz ichiga olishi mumkin. Ushbu xatolar tasodifiy yoki tizimli boʻlishi mumkin. Tasodifiy xatolar respondentlar, intervyu oluvchilar yoki koderlar tomonidan kutilmagan xatolar tufayli yuzaga keladi. Agar respondentlarning soʻrov savolini shakllantirish uchun foydalanilgan shkalaga tizimli munosabati boʻlsa, tizimli xatolik yuzaga kelishi mumkin. Shunday qilib, soʻrov savolining aniq shakllantirilishi va uning miqyosi juda muhim, chunki ular oʻlchov xatosi darajasiga taʼsir qiladi.

Bundan tashqari, agar anketalar toʻgʻridan-toʻgʻri tanlab olish usullaridan foydalangan holda yigʻilmasa, natijalar koʻpincha aholi vakillari boʻlmasligi mumkin, chunki bunday yaxshi namuna soʻrovnomalar asosida vakillik natijalarini olish uchun juda muhimdir.

Adabiyotlar 

 Foddy, WH (1994). Suhbat va anketalar uchun savollarni tuzish: ijtimoiy tadqiqotlar nazariyasi va amaliyoti (Yangi nashr.). Kembrij, Buyuk Britaniya: Kembrij universiteti nashriyoti.
 Gillham, B. (2008). Anketani ishlab chiqish (2-nashr.). London, Buyuk Britaniya: Continuum International Publishing Group Ltd.

 Mellenbergh, GJ (2008). 10-bob: Testlar va anketalar: Qurilish va boshqarish. HJ Adèr va GJ Mellenbergh (Eds.) (DJ Hand hissalari bilan), Tadqiqot usullari boʻyicha maslahat: Maslahatchining hamrohi (s. 211-234). Huizen, Niderlandiya: Yoxannes van Kessel nashriyoti.
 Mellenbergh, GJ (2008). 11-bob: Testlar va anketalar: Tahlil. HJ Adèr va GJ Mellenbergh (Eds.) (DJ Hand hissalari bilan), Tadqiqot usullari boʻyicha maslahat: Maslahatchining hamrohi (s. 235-268). Huizen, Niderlandiya: Yoxannes van Kessel nashriyoti.
 Munn, P. va Drever, E. (2004). Kichik miqyosdagi tadqiqotlarda anketalardan foydalanish: yangi boshlanuvchilar uchun qoʻllanma . Glasgow, Shotlandiya: Shotlandiya taʼlim boʻyicha tadqiqotlar kengashi.
 Oppenxaym, AN (2000). Soʻrovnomani ishlab chiqish, intervyu va munosabatni oʻlchash (Yangi nashr.). London, Buyuk Britaniya: Continuum International Publishing Group Ltd.
 Robinson, MA (2018). Inson resurslarini boshqarish boʻyicha tadqiqot va amaliyot uchun koʻp elementli psixometrik shkalalardan foydalanish. Inson resurslarini boshqarish, 57(3), 739-750. https://dx.doi.org/10.1002/hrm.21852 (ochiq kirish)

Manbalar 

Pages with unreviewed translations