MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Til tizimi

Til tizimi — har qanday tabiiy tilning oʻzaro munosabatlar bilan bogʻlangan, muayyan birlik va butunlikni tashkil etuvchi lisoniy unsurlari majmui. Til tizimining har bir tarkibiyqismi alohida alohida emas, balki tizimning boshqa tarkibiy qismlariga qaramaqarshi qoʻyilgandagina mavjud boʻladi.

Til murakkab butunlik boʻlib, uning tarkibiy qismlari sifatida fonologik, leksik (semantik), morfologik, sintaktik va uslubiy (funksional) sathlar ajratiladi. Til tizim (butunlik) tabiatiga egaligi bois uning tarkibiy qismlari ham shunday xarakterda boʻladi.

Tilning tizim sifatida izoxlanishi F.de Sossyur, V.Gumboldt va boshqa tilshunoslarning asarlaridan boshlangan. Til tizimi haqidagi hozirgi zamon tasavvuri esa oʻz ichiga oʻzaro aloqador boʻlgan til sathlari, til birliklari, paradigmatik va sintagmatik munosabatlar, tilning belgilar tizimi ekanligi, tilda shakl hamda vazifa (funksiya), struktura va substansiya, tilning ichki va tashqi aloqalari, sinxroniya va diaxroniya, analiz va sintez, doimiylik va muvaqqatlik kabi tushunchalarni ham qamrab oladi.

Til tizimini tashkil etuvchi tarkibiy qismlar bir-birini taqozo etadi. Soʻzlar ishtirokida soʻz birikmasi, gaplar shakllanadi va nutq hosil boʻladi. Bunda grammatik qurilish vositalari (affiks, yordamchi soʻzlar, sintaktik vositalar) hamda soʻz tartibi, inversiya, suppletivizm, tavtologiya singari vositalar ham oʻziga xos ahamiyat kasb etadi. Til oʻta murakkab qurilishli ijtimoiy hodisa boʻlib, uning negizini tashkil etuvchi til birliklari tizimlari asosida til qurilishining oʻzaro bogʻliq bosqichlari ajratiladi; bu bosqichlarga xos birliklar tizimi tilshunoslikning turli sohalarida oʻrganiladi.

Adabiyot 
 Sossyur F. de, Trudi po yazikoznaniyu, M., 1977; Solnsev V.M., Yazik kak sistemnostrukturnoye obrazovaniye, 2izd., M., 1977.

Ilhom Madrahimov.
Kenjaboy Tilevmurotov

Kenjaboy Tilevmurotov (1929, Qoraqalpogʻiston, Moʻynoq tumani — 1997.17.12, Nukus) — Qoraqalpoq xalq baxshisi (1977). Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1969). Xoʻjayli shaqridagi ped. bilim yurtini (1948), Nukus ped. intini (1954) tugatgan. Gaz tahririyatlarida adabiy xodim, maxsus muxbir, teatrda aktyor, maktabda oʻqituvchi, direktor (1956—60), 1960-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filiali N.Dovqorayev nomidagi Tarix, til va adabiyot institutida ilmiy xodim. 1976-yildan Qoraqalpogʻiston televideniyesi va radiosi qoshidagi "Muxalles" dutorchilar ansambliga rahbar.

Tilevmurotov baxshilik sirlarini erta oʻrgangan. Unga otasi Tilevmurot baxshi ustozlik qilgan. Kenjaboy baxshi otasidan "Yusuf Ahmad", "Xirmondali", "Sayodxon va Hamro" kabi dostonlarni, koʻplab xalq qoʻshiqlarini oʻrgangan. Xalq doston, terma va qoʻshikdariga oʻziga xos yoʻnalishda kuy bastalagan. Uning musiqiy repertuarida sof cholgʻu kuylari bilan bir qatorda, aytim (norma) kuylarining cholgʻu variantlari ham oʻrin egallagan. Moskva, Toshkent, Olmaota, Ashxobod, Ufa kabi shaharlarda oʻtkazilgan folklor festivallari hamda adabiyot va sanʼat dekadalarida ishtirok etgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1986).

Nasriddin Mamanazarov.

1997-yilda vafot etganlar
1929-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda vafot etganlar
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Tilla kampir

Tilla kampir (18-asrning oxiri — Samarqand viloyati Qoʻshrabot tumani Qoʻrgʻon qishlogʻi — 19-asrning 1yarmi) — oʻzbek dostonchishoirasi, Ergash shoirning otasi Jumanbulbulning momosi. Asarlari yozib olinmagan. U haqida ayrim nakdlar, asarlaridan baʼzi parchalar bizgacha yetib kelgan. Aytishlaricha, Tilla kampir "Oysuluv" dostonini yuksak sanʼatkorlik bilan kuylagan. Bir naklga koʻra, shoira yosh vaqtida eri oʻlgan, qoʻlida yosh bolasi qolgan. Xuddi shu vaqtda uning koʻliga kuydirgi yarasi chiqqan. Shunda shoira shunday kuylagan ekan:Kuydirgi meni kuydirdi, Koʻzimning yoshin quydirdi, Qaddimni yoyday eydirdi, Eli-xalqimni jiydirdi, Koʻkdan kiyim kiydirdi.

Jumanbulbul oʻgʻli Ergashga shunday degan ekan: "Biz bilmay qolibmiz, qishlogʻimizda ikki chechan kampir bor ekan, oʻlib ketdi. Ulardan soʻzni oʻrganib qolmabmiz. Yoshlik qildik, Tilla kampirdan gap — qoʻshiq oʻrganmadik. Birimiz — Jissoq, shoirlarning ustodi, birimiz — Bulbul, Bulbul bilan qoʻshiq aytishganda, oʻrtadagilar biznikini qiladi maʼqul, Tilla kampirning ham topgani shul, — deb berdik. Soʻng bilsak, biz toy ekanmiz, u — tulpor, biz jilgʻa ekanmiz, u — buloq, biz daryomiz deganda, u dengiz ekan".

Adabiyot 
 Bulbul taronalari [5 j.li], 5j., T., 1973.

Toʻra Mirzayev.
Til (aʼzo)

Til — odam va umurtqali hayvonlar ogʻiz boʻshligʻidagi muskulli organ. Baliqlarda T. shilliq parda burmasidan iborat boʻlib, visseral skelet bilan harakatlanadi. Quruqlikda yashovchi umurtqalilarda T. harakatchan, u ovqatni tutadi, ogʻiz boʻshligʻiga suradi, nafas yoʻlini berkitadi va h.k. T.da koʻpgina bezlar va taʼm bilish retseptorlari rivojlangan. Suvda va quruqlikda yashovchilarda esa shilliq parda burmasidan tashqari, T. tarkibiga kiradigan bezlar ham bor. Sudralib yuruvchilar T.ining shakli va harakatlanishi turlicha (mas., toshbaqa va timsohlar T.i kam harakatlanadi; koʻpchilik kaltakesak va ilonlar T.i uzun va harakatchan). Qushlar T.ining shakli har xil, odatda, shox qatlami juda rivojlangan, kam harakat. Sut emizuvchilar T.i yaxshi taraqqiy etgan, harakatchan, bezlari hamda soʻrgʻichlari koʻp va ovqatni chaynash, yutish, taʼm bilish, baʼzan ovoz chiqarishda ham ishtirok etadi.

Odam tili — shilliq parda bilan qoplangan muskuldan iborat. Ovqatni chaynash, yutish va gaprishda qatnashadi. T. 3 qism: tor qismi — til uchi, birmuncha keng va qalinroq qismi — til negizi (ildizi), bu 2 qism oʻrtasi — til tanasiga boʻlinadi. T.ning ogʻiz boʻshligʻi bilan halqumga tomon qismi oʻrtasida koʻr teshik, undan til uchiga tomon yoʻnalgan til yuzasini ikkiga ajratib turuvchi oʻrta egat bor. T.ning pastki yuzasi shilliq qavati ancha nozik boʻlib, unda 2 ta simmetrik burmalar, ustki yuzasi, yaʼni orqasida har xil soʻrgʻichlar bor. Soʻrgʻichlar koʻr teshikdan 2 yonga yoʻnalgan chegaralovchi chiziqdan oldinda va T.ning yon tomonlarida joylashgan. Jumladan, ipsimon soʻrgʻichlar T. oldingi uchining 2 qismida boʻlib, ovqatni kabul qilish, chaynash, halqumga yoʻnaltirishga xizmat qiladi. Ipsimon soʻrgʻichlar orasida konik soʻrgʻichlar, har ikkala soʻrgʻichda, asosan, ogʻriqni, issiqsovuqni sezuvchi retseptorlar bor. T. uchi va yonlarida zamburugʻsimon soʻrgʻichlar, koʻr teshikning ikki yonida, chegaralovchi chiziqning old tomonida tarnovsimon soʻrgʻichlar, T. chekkalarida bir-biriga yondosh bargsimon soʻrgʻichlar mavjud. Bu soʻrgʻichlar taʼm bilish vazifasini bajaradi. T. shilliq pardasi qavatida til murtagini hosil qiladigan koʻplab limfoid follikulalar, shilliq parda osti va muskullar orasida mayda (shilliqli, serozli va aralash) soʻlak bezlari joylashgan.

T.ning asosiy qismini chin va skelet muskullari tashkil etadi. Chin muskullar uzunasiga, koʻndalang va vertikal yoʻnalishda. T.ni suyaklarga biriktiradigan skelet muskullari esa juft engaktil, engaktil osti va bigizsimon oʻsiq muskullaridan iborat boʻlib, T.ning oson harakat qilishiga yordam beradi. Til arteriyasi shoxchalari T.ni qon bilan taʼminlaydi. T.ni til nervi, tilhalqum nervi hamda til osti nervi innervatsiya qiladi. Engak osti, qisman jagʻ osti va chuqur boʻyin limfa tugunlari T.ning regionar limfa tugunlaridir.
Tillakoʻz pashshalar

Tillakoʻz pashshalar () — soʻnalar oilasiga mansub pashshalar urugʻi. Uz. 1—2 sm. 200 tacha, jumladan Oʻzbekistonda 7 turi maʼlum. Koʻpchilik turlari oʻrmon mintaqasi uchun xos (ayniqsa Sibirda koʻp uchraydi). Lichinkalari, asosan, suv havzalari qirgʻogʻida yashab, organik qoldiqlar bilan oziqlanadi. Urgʻochisi yirik sut emizuvchilar qonini soʻradi; erkagi gul shirasi bilan oziqlanadi. Tillakoʻz pashshalar uy hayvonlari va odamlarga tulyaremiya, kuydirgi va boshqa kasallik qoʻzgʻatuvchilarini yuqtiradi.

 

Hayvonlar
Tillar tasnifi

Tillar tasnifi — tillarning muayyan belgilar asosida hamda tadqiqotning umumiy maqsadidan kelib chiqadigan qarashlarga moye keluvchi maʼlum tasnifiy boʻlimlar boʻyicha guruhlarga ajratilishi. Tillar tasnifi muammosi ularni qiyosiy oʻrganish vaqtida paydo boʻladi va baʼzan qiyosiy oʻrganishning pirovard maqsadi deb tasavvur etiladi. Tillar tasnifining 2 asosiy turi mavjud: tillarning genealogik tasnifi va tillarning tipologik tasnifi.

Tillarning genealogik tasnifi 

Tasniflarning genealogik tasnifi tillarning qarindoshligi tushunchasiga asoslanadi; u qiyosiytarixiy tilshunoslik paydo boʻlgandan keyingina roʻyobga chiqqan. Bunda qarindosh tillar qarindoshlik darajalariga qarab oilalarga (masalan, hindevropa, finugor, turkiy, somhom va boshqa tillar oilalari), bir oila doirasidagi yaqin qarindosh tillar esa guruh va guruhchalarga (masalan, hindevropa oilasining slavyan guruhidagi sharqiy slavyan tillari guruhchasi yoki turkiy tillar oilasining sharqiy va gʻarbiy guruhlari) biriktiriladi. Oiladan kattaroq tasnifiy birliklar (til oilalari toʻplami, makrooila va boshqalar)ni aniqlash, belgilashga urinishlar ham mavjud.

Lingvistik tipologiya

Tillarning morfologik tasnifi 

Tillarning morfologik tasnifi esa tipologik va grammatik xususiyatlarga asoslanadi. U uzgarmas lugʻaviy birliklarga ega boʻlgan tillar hamda oʻzaro birikib, oʻzgarishlarga uchrovchi lugʻaviy birliklari bulgan tillarni kiyoslash asosida paydo boʻlgan. Nemis olimi A.V.Shlegel Tillar tasnifining ushbu prinsipini tillarni fammatik qurilishli tillar va grammatik qurilishsiz tillarga ajratgan holda rivojlantirdi. Tillarni amorf tillar, agglyutinativ tillar, flektiv tillar va polisintetik tillarga ajratish ham shu tasnifga asoslanadi. Mazkur turlarning birortasi ham sof holda uchramaydi: dunyodagi barcha tillarning xususiyatlari biridan ikxinchisiga utuvchan xarakterga ega. Nemis olimi G.Shteyntal, avstriyalik F. Misteli va amerikalik E. Sepirning 19-asrda morfologik (tipologik) tasnifni takomillashtirish yoʻlidagi urinishlari birmuncha sodda, umumiy tarzda boʻlgan.

Fonologiya 

Tilshunoslikning til tovush qurilishining strukturaviy (tuzilmaviy) va funksional (vazifaviy) qonuniyatlarini, tilning eng mayda, maʼno bildirmaydigan birliklari — boʻgʻinlar, fonemalarning tuzilishi va amalda qoʻllanishini oʻrganuvchi boʻlimi.

Soʻz tartibi

Lingvistik geografiya 

Tillar tasnifining uchinchi xili — areal yoki geografik tasnif xam mavjud. Bu tasnif mazkur ikki tasnifga nisbatan qoʻshimcha, yordamchi mavqeda boʻlib, tillarning yoki bir til doirasidagi lahja va shevalarning geografik joylashuvidan kelib chiqadi. Umuman, Tillar tasnifi dunyodagi koʻplab xilmaxil tillarni yaxshiroq oʻrganish, tadqiq etishda katta yordam beradi.

Adabiyot 
 Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ch. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M, 1998.
Tillarning genealogik tasnifi

Tillarning genealogik tasnifi — tillarning kelib chiqishi va qarindoshligini aniklashga asoslangan tasnif. Dastlabki, ilk asos tildan kelib chiqqan tillar oʻzaro qarindosh tillar hisoblanadi (masalan, hozirgi 20 dan ortiq turkiy tillar dastlabki qadimgi turkiy tilning, hozirgi slavyan tillari esa dastlabki umumslavyan tilining makon va zamondagi variantlaridir). Tillarning genetik qarindoshligi tillar oʻrtasidagi fonetik, grammatik va leksik uxshashliklar tizimini aniklash orqali belgilanadi. T.g.t.ning ilk manbalari, asoslari sifatida M. Qoshgʻariyning turkiy lahja(til)lar boʻyicha, bir qancha arab olimlarining som tillari boʻyicha izlanishlarini koʻrsatish mumkin. T.g.t.ning maydonga kelishi qiyosiytarixiy tilshunoslikning paydo boʻlishi (19-asr) bilan bogʻliq. Bu tasnifda qarindosh tillar kichik guruhchalarga, guruhlarga, oilalarga, baʼzan esa undan kattaroq birliklarga — makrooilalarga yoki til formatsiyalariga (mas., uraloltoy tillari) birlashtiriladi (mas., T.g.t.ga koʻra, oʻzbek tili turkiy tillar oilasining sharqiy guruhiga, rus tili esa hindevropa tillari oilasining slavyan guruhidagi sharqiy slavyan guruhchasiga mansub). Aksariyat tillarni genealogik jihatdan tasnif qilish va ularni u yoki bu oilaga kiritish koʻpincha munozarali boʻladi. Masalan, Kavkaz tillari oilasining mavjudligini hamma olimlar ham tan olgan emas.

Yana qarang 

 Tillar tasnifi
 Lingvistik geografiya
 Tillarning morfologik tasnifi

Adabiyot 
 Benvenist E., Klassifikatsiya yazikov [V kn.: Novoye v lingvistike, voʻp. 3], M., 1963; Teoreticheskiye osnovi klassifikatsii yazikov mira, ch. 1—2, M., 1980—82; Reformatskiy A.A., Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.

Abduvahob Madvaliyev.
Tillarning morfologik tasnifi

Tillarning morfologik (tipologik) tasnifi — tillarni grammatik shakl hosil qilish usullarida farq qilishiga koʻra guruhlarga ajratish; tillarni tipologik tasniflashning bir turi. Bu tasnifga koʻra, tillarning quyidagi turlari ajratiladi: amorf (oʻzak) tillar, maye xitoy, bamana, annam, Jan.Sharqiy Osiyo mamlakatlari xalklarining talay tillari. Bu tillarning lugʻat tarkibi, asosan, bir boʻgʻinli soʻzoʻzaklardan iborat boʻlib, ularda turlanish, tuslanish xususiyatlari yoʻq. Shu bois ushbu tillarda soʻz yasovchi affikslar, yordamchi soʻzlar vazifasini bajaruvchi yuklamalargina mavjud. Oʻzak tillarda soʻz tartibi muhim ahamiyat kasb etadi.

Tillarning morfologik tasnifit. dunyo tillarini muayyan morfologik xususiyatlariga koʻra guruhlash, ularning umumiy chizmasini yaratish jihatlaridan muhim, shu bois u hozir ham oʻz eʼtiborini yoʻqotmagan.

Agglyutinativ tillar 
Agglyutinativ tillar (turkiy, bantu, moʻgʻul, finugor tillari)da soʻzlar oʻzak va unga birikib keladigan affikslardan iborat boʻladi hamda soʻzning morfologik tuzilishi (oʻzak va affiks) aniq ajralib turadi. Bunda har bir affiks bir maʼno, vazifa bilan qatnashadi. Masalan, turkiy tillarda, jumladan, oʻzbek tilida yasama soʻzlar va soʻz shakllari asosga muayyan izchillik bilan affikslar qoʻshish orqali hosil qilinadi va bunda affikslarning har biri uz maʼnosi bilan qatnashadi: terimchilarimizga.

Flektiv tillar 
Flektiv tillar affikslarning oʻzak bilan birikib, unga singib ketishi bilan tavsiflanadi. Bunday tillarda grammatik maʼnolar fleksiya yoʻli bilan ifodalanadi: masalan, arab tilida kitob (birlik) — kutub (koʻplik) yoki rus tilida - drug (birlik) — - druzya (koʻplik), ularga hindevropa va som tillari oilalari kiradi. Flektiv tillar sintetik va analitik tillarga ham ajratiladi. 

 Sintetik tillarda grammatik maʼnolar (gapda suzlarning uzaro munosabati) shakl yasovchi affikslar vositasida ifodalanadi (mas., rus, nemis tillari). 
 Analitik tillarda esa grammatik maʼnolar soʻz shakllari (shakl yasovchi qoʻshimchalar) vositasida emas, balki yordamchi soʻzlar, suz tartibi, ohang yordamida ifodalanadi (mas., ingliz, fransuz, ispan tillari).

Polisintetik tillar 
Polisintetik tillar (masalan, shim. Amerika indeyslari tillari)da asosiy nutq birligi suzgapdir. Tasnif etilgan tillar orasiga qatʼiy chegara koʻyib boʻlmaydi, chunki bir tilda uchraydigan ayrim til hodisalari boshqalarida ham uchrab qolishi mumkin. Mas., Okeaniya tillarini ham amorf tillar, ham agglyutinativ tillar sifatida tavsiflash mumkin.

Adabiyot 
 Kuznetsov P. S, Morfologicheskaya klassifikatsiya yazikov, M., 1954; Teoreticheskiye osnovoʻ klassifikatsii yazikov mira, ch. 12, M., 198082.
Tillatepa

Tillatepa — Shim. Afgʻonistondagi Shibirgʻon sh.dan 5 km shimolida joylashgan manzilgoh (mil.av. 10—9-asrlar) va qabriston (mil. av. 1-asr). V.I.Sarianidi rahbarligidagi arxeologik ekspeditsiya tomonidan 20-asrning 70-yillarida topilgan va tadqiq etilgan.

T. aylana tarhli (diametri 100 m), bal. 4 m boʻlib, arxeologik qazishmalar natijasida undan mil. av. 9—7-asrlarga oid ulkan bino; qizil, qora boʻyoklar bilan oʻziga xos naqsh solingan sopol idishlar, tosh yorgʻuchoq (yormatosh)lar va ularning dasta ʻ lar hamda 6 ta qabr topilgan. Shundan 5 tasi ayollar qabri (mil. av. 1-asr — mil. 1-asrgaoid) boʻlib, qabrlardan, asosan, oltindan ishlangan 20 mingta buyum chiqqan. Marxumlar yogʻoch tobutga yotqizilib, tobut ustiga tilla va kumush bezaklar bilan qadama qilib ishlangan yopinchiq yopib qoʻyilgan. Marxumlarga yuzlab mayda tilla qadama bezaklar, taqinchoklar kadab bezatilgan qimmatbaho zardoʻzi liboslar kiydirilgan. Topilmalar ichida 2 shoxli ajdarhoning oyogʻidan ushlab turgan maʼbuda tasviri tushirilgan taqinchoq (shokila), otga hujum qilayotgan boʻrilar aks ettirilgan qoplama, qanotli maʼbuda haykalchasi, sher ustida oʻtirgan maʼbuda tasviri bor, feruza toshlar bilan bezatilgan tilla toʻqa, delfinda savlat toʻkib oʻtirgan "amurlar" tasvirlangan tugmalar, Ares (yunonlarning urush xudosi) surati aks etgan taqinchoq, uzuklar va bilaguzuklar, har xil qaykalchalar, idishlar, xanjarlar, Parfiya va Rim podshoxlari (Mitridat II, Fraat IV, Rim imperatori Tiberiy aureusi)ning mil. av. 16—21y.lar davomida Lugdunumda zarb qilingan tangalar diqkatga sazovordir. Buyumlar tarkibining taxlili ellinizm dunyosining kuchli taʼsiri sakparfiya va hindparfiya, shuningdek, Baqtriya, madaniyati elementlari uygunlashib ketganligini koʻrsatadi.

Edvard Rtveladze.

 

Arxeologiya
Afgʻoniston
Salimxon Tillaxonov

Salimxon Tillaxonov (1898, Toshkent — 1931.23.4, Moskva) — pedagog, Oʻzbekistonda milliy istiqlol harakati namoyandalaridan biri, "Milliy ittihod" tashkiloti Sirdaryo viloyati rahbarlaridan. 1914—16 yillarda boshlangʻich maktablarda oʻqituvchi, "Turon" truppasida aktyor. 1916—17 yillarda Boku pedagogika institutida oʻqigan. Toshkent eski shahar maorif boʻlimi mudiri. Maorif instituti direktori, "Nashri maorif" uyushmasi muassislaridan biri (1923). S. Oʻrta Osiyo untida ham oʻqigan va oʻqituvchilik qilgan (1924—25). Toshkent okrug moliya kursini tashkil etib, unga rahbarlik qilgan (1925—29). "Moliya fani asoslari" asarini yozgan. 1929-yil noyabrda Davlat siyosiy boshqarmasi (GPU) tomonidan qamoqqa olinib, keyin otib tashlangan. 1989-yil oklangan.

Adabiyot 
 Abdurashidxonov M., Tanlangan asarlar, T., 2003.

1898-yilda tugʻilganlar
1931-yilda vafot etganlar
23-aprelda vafot etganlar
Tillaqosh

Tillaqosh — zargarlik buyumi; ayollarning bosh kiyimi ustidan peshonaga taqiladigan taqinchogʻi. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush va boshqa metallardan yasaladi. T. asosini qayrilma qosh shaklidagi bir-biri bilan tutashadigan 2 boʻlak hosil qiladi, boʻlaklar tutashgan joyga bir dona laʼl qadaladi, boʻlaklar yuzasi naqshlar bilan bezatilib, yuqori cheti feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadi; qayrilma qosh shaklining yuqorisiga panjarali naqshlar ishlanadi va T. uchburchak shaklidagi toj koʻrinishiga ega boʻladi, panjarali gullar oʻrtasiga feruza koʻzlar bilan hoshiyalanadigan marjon va boshqa qadamalar oʻrnatiladi. T.ning quyi qismiga oʻzaro almashinib keladigan mayda munchoq va yaproqchalar terilgan biri kalta, biri uzun zanjirlar osiladi. T.ning yuqori qismining markazi (uchi) va ikki chekkasidan zanjirlar chikarilib, ular markazda birlashadi va ilgak bilan yakunlanadi. Bir xil badiiy usulda bezatilgan T. gajak, isirgʻa, zebigardon bilan birga ansambl hosil qiladi. T. shakliga oʻxshash peshonaga taqiladigan ziynat buyumi Fargona vodiysida bargak, tepa qismidagi panjarali naqshlari boʻlmagan turi Buxoroda bolo abru deb ham ataladi, Xorazmning osmatuzi taqinchogʻi oʻziga xos bezatilishi bilan T.dan farq qiladi. Qadimdan kelin hamda yosh ayollarni himoyalovchi tumor vazifasini bajargan. T. hozir, asosan, toʻy marosimida va raqqosalarning milliy libosining tarkibiy qismi sifatida qoʻllaniladi.

    

Kiyim
Zargarlik
Tilogʻoch

Tilogʻoch () — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub ignabargli daraxtlar turkumi. 20 ga yaqin turi bor. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada usadi. Bir uyli, ayrim jinsli oʻsimlik. Boʻyi 20–25 m (50 m gacha, diam. 1 m gacha yetadi), barglari qishda toʻkiladi. Ignalari yumshoq, silliq, uzun novdalarda 20—40 tadan spiralsimon joylashgan. Urugʻli qubbalari dumaloq yoki choʻziqroq (yoshligida qizgʻish yoki yashil), kalta novdalar uchida joylashgan. T. ignabarg chiqarishi bilan gullaydi, qubbasi va urugʻlari oʻsha yildayoq kuzda yoki bahorda ekiladi. Ochilgan qubbalari daraxtda 2—3 yilgacha turadi. Urugʻi mayda, qanotchali, shamol yordamida tarqaladi. T. sovuqqa gʻoyat chidamli, joy tanlamaydi, yorugʻsevar. Togʻ yon bagʻirlarini mustahkamlashda, dala ihota daraxtzorlari hosil qilishda va joylarni koʻkalamzorlashtirishda T.ning ahamiyati katta. Uning Gmelin yoki dauriya T. () va Sibir T. () turlari koʻp tarqalgan. Yogʻochi pishiq, mustahkam, qattiq, suv osti inshootlari qurishda; mebel, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi.

Oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Tilqiyar

Tilqiyar () — bugʻdoydoshlar (gʻalladoshlar)ga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yer yuzida 15 turi, Oʻzbekistonda bir turi () tarqalgan. Asosan, moʻʼtadil va sovuq iklimli yerlardagi sernam oʻrmonlarda uchraydi. Toʻpguli — roʻvak. May — iyunda gullab meva tugadi. T. tarkibida kumarin moddasi bor. T. ekstrakti vino va boshqa ichimliklar tayyorlashda ishlatiladi.

 

Bugʻdoydoshlar
Tim

Tim (fors.toj.) — usti yopiq bozor, savdo rastasining baland tomi, gumbazi. Tim lar qadimda asosan yirik shahar markazlarida, koʻchalar kesishgan chorraha, chorsu, guzar maydonida, karvonsaroylar yaqinida joylashgan. Usti ulkan gumbaz bilan qoplanib, bir necha hunarmandlik doʻkonlari va savdo rastalarini oʻz ichiga olgan. Timlar shahar meʼmoriy qiyofasini belgilashda muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Sugʻdlarning shahar ichidagi bozorlari va savdo rastalari arab manbalarida "suk" deb, chorrahada joylashganlari "choxorsuk" yoki chorsu deb yuritilgan. Keyinchalik 4 tomoni kesishgan koʻcha markazida joylashgan savdo tarmoqlari toqlar qurilgan. Narshaxay, Klavixo, E.Jekinson va boshqalarning esdaliklarida Timlar qurilishi haqida maʼlumotlar saqlangan. Abdullaxon timi, Olloqulixon karvonsaroyi va timi kabi noyob meʼmoriy yodgorliklar hozirgi kunda mahalliy savdo markazlari sifatida oʻz ahamiyatini yoʻqotmagan. TIMAN KRYAJI Sharqiy Yevropa tekisligining shim.sharqidagi qirlar. Shim.gʻarbda Barens dengizining Chesha qoʻltiqchasidan jan.sharkda Vichegda daryosining boshlanish yerigacha choʻzilgan (Rossiya Federatsiyasi Komi Respublikasi va Arxangelsk viloyatida). Uzunligi 900 km ga yaqin. Tim granit, siyenit, kristalli slanets kabi jinslar bilan, yer usti esa antropogen davri quruqlik va dengiz yetqiziklari bilan krplangan. Eng baland joyi 471 m (Chetlasskiy Kamen).

Timning shim. qismi tundra va oʻrmonli tundra, jan. kismi tayga zonasida (qoraqaragʻay, oqqaragʻay, qaragʻay oʻsadi). Titan minerallari (Yarega), boksit (Chetlasskiy Kamen), neft va gaz (Us, Vuktil va boshqalar) konlari bor.

Arxitektura
Kliment Timiryazev

Kliment Arkadyevich Timiryazev [1843.22.5(3.6), Peterburg 1920.28.4, Moskva] — rus olimi, tabiatshunosdarvinist, oʻsimliklar fiziologiyasi maktabining asoschisi. Peterburg fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1890). D. I. Mendeleyev boshchiligida oʻsimliklarni oziqlantirish ustida ish olib borgan. Germaniya va Fransiyada boʻlib, fizika, kimyo, botanika, agrokimyo va boshqa fanlar bilan shugʻullangan (1868—70). T. Petrov nomidagi Dehqonchilik va oʻrmonchilik akademiyasida botanika oʻqituvchisi (1870—92), ordinar professor 1875, Moskva untida professor (1878-yildan).

Timiryazev zamonaviy fotosintez taʼlimotining asoschisi. Oʻsimliklar fiziologiyasining dolzarb masalalari ustida ham tadqiqot ishlari olib borgan. Moskva Kishloq xoʻjalik akademiyasi va Rossiya fanlar akademiyasi Oʻsimliklar fiziologiyasi intiga T. nomi berilgan.

Manbalar 
 Sochineniya, t. 1 — 10, M., 1937—40.
Timishoare

Timishoare — Ruminiyaning gʻarbiy qismidagi shahar, Bega daryosi boʻyida. Timish judetsining maʼmuriy markazi. Aholisi 324,3 ming kishi (1998). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Aeroporti xalqaro axamiyatga ega. Mashinasozlik (jumladan, elektrotexnika va radioelektronika, kon sanoati uchun jihozlar, qishloq xoʻjaligi. mashinalari ishlab chiqarish.), neft kimyosi, mebel, toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, teatrlar, muzeylar bor. Shahar 13-asrdan maʼlum. Meʼmorii yodgorliklardan Yanosh Xunyadi qasri (14—15-asrlar), barokko uslubida qurilgan cherkov va monastirlar (18-asr) saqlangan.