MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Apollon (kosmik kema)

"Apollon" — astronavtlarning Oyga uchishi uchun moʻljallab AQShda ish-lab chiqilgan kosmik kema (KK) larning nomi, ularni ishlab chiqish va uchirish dasturi. Birinchi marta 1967 i. oxiri, 1968-yil boshlarida uchirilgan „Saturn-5“ eltuvchi raketa (ER) „A.“ni uchirish uchun moʻljallangan. „A.“ Oyga uchishni va Oy atrofidagi orbitaga oʻtishni taʼminlovchi ikki KKdan iborat. 1967 — 75 ylarda „A.“ KKning „A-4“, „A-5“, „A-6“, „A-7“, „A-8“, „A-9“, „A-10“, „A-11“, „A-12“, „A-13“, „A-14“, „A-15“, „A-16“, „A-17“ markalari uchirildi. Ularda jami 38 astronavt uchirildi. „A-11“da Oy sirtiga inson birinchi marta chiqarildi (1969-yil 16-iyul, N. Armstrong, E. Oldrin). Astronavtlar Oy sirtida yurishni mashq qilishdi, Oy sirtiga ilmiy asboblar oʻrnatishdi. Oy jinsi namunalaridan 22 kg yigʻishdi, Oy sirtini fotosuratga olishdi, Yer bilan telefonda gaplashishdi, Oy sirtiga AQSH bayrogʻini oʻrnatishdi, halok boʻlgan astronavtlarning surati tushirilgan beshta medalni Oy sirtiga qoʻyishdi. Astronavtlar Oydan Yerga te-levizor orqali koʻrsatib turildi. Oyga qoʻnilgan joy „Sokinlik bazasi“ deb ataldi. Oy sirtida 1 soat-u 44 min. mo-baynida moʻljaldagi ishlarni bajargach, Oldrin kabinaga qaytdi, undan 10 min. keyin Armstrong ham kabinaga kirdi. Oyda 21 soat 36 min. boʻlgach, astronavtlar 21-iyul kuni Oydan koʻtarildilar va selenotsentrik orbitada baʼzi ma-nyovrlarni bajargach, „Burgut“ (oy ka-binasi)ni „Kolumbiya“ (asosiy blok)ga uladilar va unga oʻtib, oy kabinasini ajratdilar, shundan soʻng maxsus dviga-telni ishga tushirib, Yerga uchish trayek-toriyasiga chiqdilar. „A-11“ 24-iyulda Gavay o.laridan janubi-gʻarbdagi Jonston o. yaqinida Tinch okeanga qoʻndi. Bioizo-lyatsiya kiyim-boshi kiydirilgan astro-navtlar va KKning oʻzi maxsus vertolyotda „Xornet“ avianosesiga keltirildi. Astronavtlar karantin muddatini oʻtash uchun maxsus ajratilgan joyga olib ke-tildi.

Yana q. 

 Apollo 11
 SOYUZ
 kosmik kema

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apolloniy pergayos

Apolloniy pergayos (mil av. 265 — 170) — yunon matematigi va astronomi. Asosiy asari „Konus kesimlar“ boʻlib, uning yunon tilidagi 4 va arab tiliga tarjima qilingan 3 kitobi saqlanib qolgan; 8 kitobi yoʻqolgan. A. ellips, parabola va giperbola chiziqlari doiraviy konusni tekislik bilan kesish natijasida hosil boʻlishini birinchi boʻlib aytgan hamda ularning xossalarini mufassal tekshirgan. A. sayyoralarning koʻrinma harakatini tushuntirib bergan, epitsikllar nazariyasini yarat-gan. A.ning ishlari astronomiya, mexa-nika, optika, analitik geometriya va boshqa fanlarning rivojlanishida katta rol oʻynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apomiksis

Apomiksis (apo … va yun. mixis -ogʻish) — organizmlarning jinsiy ja-rayon sodir boʻlmasdan koʻpayishi. Tom maʼnoda A. murtakning urugʻlanmasdan rivojlanishidir. Yangi organizmning jinsiy hujayra (tuxum) yoki vegeta-tiv hujayra hosil qilishiga qarab A.ni ikkiga — partenogenez va apoga-miyaga boʻlish mumkin A. hayvonot va 579oʻsimliklar dunyosida keng tarqalgan. Mas, ogizaylangichlilar, dafniyalar, shiralar va boshqa hayvonlarda, ayrim suv oʻtlari va qirqquloklarda A. parteno-genez shaklida namoyon boʻladi. A. gulli oʻsimliklarda keng tarqalgan, 43 oilaga mansub 100 dan koʻproq urugʻda uchraydi. A. ayniqsa bugʻdoydoshlar, qoqidoshlar, ituzumdoshlar, raʼnodoshlar oilasida koʻproq kuzatiladi. A. irsiy (regulyar) yoki irsiylanmaydigan (tasodif) boʻlishi mumkin. Murtakning changlanmasdan ri-vojlanishi avtonom A. deyiladi. Chan-glanish yoki tumshuqchada changning unib chiqishi, baʼzan murtak xaltasidagi mar-kaziy hujayraning urugʻlanishi bilan so-dir boʻladigan A. indutsirlangan A. deb ataladi. Gulli oʻsimliklarda redutsir-langan (murtak gaploid) oʻsimliklarning 6 oilasida (lavlagi, gʻoʻza, zigʻir, tamaki, arpa, bugʻdoy) redutsirlanmagan (mur-tak diploid) partenogenez (qoʻngʻirbosh, choyoʻt, qoqioʻt) mavjud. Apogamiya ad-ventiv embrioniya (murtakning mur-tak xaltasidan tashqarida urugʻ-kurtak hujayrasidan rivojlanishi) va par-tenogenez tushunchalari yaqin turadi. Koʻpayishning bu xillarida bitta urugʻda bir necha murtak rivojlanadi (sitruslarda doim uchraydigan poliembroniya). Koʻpchilik apomiktik turlarning po-pulyatsiyalarida jinsiy formalar ham aniqlangan. A.ning genetik xususiyatlaridan ayrim oʻsimliklar seleksiyasida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aponevroz

Aponevroz (yun. aponeurosis: apo… va neuron — pay) — tarkibida qalin ela-stik va kollagen tolalar boʻlgan birik-tiruvchi serbar toʻqima; baʼzi serbar mu-skullar payi. Qoʻl-oyoq kafti terisining ostida, boshning sochli qismida, qorin devorida va boshqa joylarda boʻladi. A. ser-bar muskullarni suyaklar yoki boshqa toʻqimalar bilan bogʻlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apopleksiya

Apopleksiya (yun. apoplesso — zarb bilan shikast yetkazish) — bosh miyaga qon quyilishi natijasida bemorning tez hushdan ketib, yiqilishi bilan davom etadigan kasallik holati (qarang Insult).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aporiya

Aporiya (yun. aporia — qiyinchilik) — formal mantiqsa muhokamalardagi ziddiyat tufayli hal etib boʻlmaydigan yoki hal etilishi mushkul boʻlgan holat, mantiqiy qiyinchilik. Yunon faylasuflari mushkul mantiqiy muammolarni A. deb ataganlar. A. yunon falsafasida dia-lektik tendensiyalar boʻlganligidan da-lolat beradi (yana qarang Antinomiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aport

Aport (frans. apport) — aksiya-dorlik jamiyati ixtiyoriga sotilgan aksiyalar uchun toʻlov tarzida oʻtadigan mulk. Muayyan summaga baholangan to-varlar, savdo va sanoat korxonalari A. boʻlishi mumkin. Koʻp hollarda taʼsischilar yangi tashkil topayotgan aksiyadorlik jamiyatlariga A. tarzida oʻz korxonalari hamda tovarlarni oshirilgan narxda oʻtkazadilar, natijada mulk qiymatiga nisbatan koʻproq miqdorda aksiya oladilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposeleniy

Aposeleniy (apo … va yun. selene — Oy) — Oy sunʼiy yoʻldoshi orbitasining Oydan eng uzoq nuqtasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposporiya

Aposporiya (apo …, spora) — sporofitning vegetativ hujayrasidan gametofit nasl hosil boʻlishi. Mac., qirqquloq bargining toʻqimasidan oʻsib chiqqan oʻsimtaning taraqqiyoti natija-sida yangi oʻsimlik paydo boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aposteriori va apriori

Aposteriori va apriori (lot. a posteriori — tajribadan soʻng va a priori — tajribagacha) — bilim va uning manbalariga oid falsafiy terminlar. Aposteriori — hissiy bilish orqali tajribadan olingan bilim. Apriori — ongga xos boʻlgan tugʻma bilim. Kant falsafasida bilim bir-biridan keskin farq qiluvchi ikki qismga — tajribaga-cha va tajribadan soʻng vujudga keluvchi bilimlarga boʻlib tekshiriladi. Kantda makon va zamon kabi tushunchalar sof apriori tushunchalar hisoblanadi, biroq idroksiz, faqat ular yordamidagina hech qanday bilimga erishish mumkin emas. 20-asrda neokantchilik, pragmatizm va konvensionalizm asosida apriorilikning funksional gʻoyasi deb ataladigan gʻoya vujudga keldi, unga koʻra apriori 580qoidalari — fandagi ana shu dastlabki farazlar shartlilik, konvensionallik holatini oʻz ichiga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apostollar

Apostollar (yun. apostolos — elchi; islomda havoriy — shogird, izdosh maʼnosida) — ilk xristianlikning shakllanish davrida darbadar di-niy targʻibotchilar. Apostollar hali ruhoniylar paydo boʻlmagan davrlarda jamoadan jamoaga koʻchib targʻibot yuritib, xristian dinining yoyilishida asosiy rol oʻynaganlar. Keyinchalik yepiskoplyar paydo boʻlgach, apostollar yoʻqolgan. Apostollar nomi faqat Iso Masihning shogirdlari hisoblangan 12 kishidagina (Ioann, Matfey, Pyotr, Pavel, Mark, Iakov, Iuda va boshqalar) saqlanib qolgan. Ularning dinni targʻib qilish maqsadida boshqa xalqlar nomiga yozgan xatlari (poslaniya), shuningdek ularning faoliyati bayon etilgan „Apostollarning qilmishlari“ kabi asarlar Bibliya rasmiy kanonining „Yangi ahd“ qismiga kiritilgan. Apostollardan Pyotr katolik xristianlari tasavvurida cherkov va papalar diniy hokimiyatining asoschisi hisoblanib, Rim papalari oʻzlarini Pyotr taxtining merosxoʻrlari deb daʼvo qiladilar. Xristianlik tarixi sohasida olib borilgan ilmiy tadqiqot natijasida 12 apostolning koʻpi tarixiy shaxslar emasligi aniqlangan. Ular toʻgʻrisida aniq tarixiy maʼlumotlar yoʻq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apofema

Apofema (yun. apotithemi — bir tomonga qoʻyaman) -
 1) muntazam koʻpburchak apofemasi — muntazam koʻpburchak markazidan biror tomoniga tushirilgan perpendikulyar chiziq uzunligi;
 2) muntazam piramida apofemasi — muntazam piramida yon uchburchagining balandligi;
 3) muntazam kesik piramida apofemasi — muntazam kesik piramidaning yon yogʻi boʻlmish trapetsiya balandligining uzunligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apofeoz

Apofeoz (yun. apotheosis — ilohiylashtirish) — 1) biror bir shaxs yoki voqeani sharaflash; 2) tantanali yakun; 3) xalqni, qahramonni yoki biror voqeani sharaflaydigan spektakl, bayram konsert dasturi yoki sirk tomoshasining odatda yakunlovchi, tantanali ommaviy sahnasi: „Gulsara“ operasi (R. Glier va T. Sodiqov)ning yakunlovchi qismi. A. tomosha, bayram namoyishining mustaqil qismi sifatida (matneiz) boʻlishi ham mumkin. Bu turdagi A.lar ishtirokchilarning taʼsirli holatlari („jonli lavha“, „soʻzsiz sahna“) asosida quriladi. Bunda dekoratsiya, kiyim, butaforiya va boshqalar katta ahamiyatga molik. Hozir har yilgi Oʻzbekiston mustaqilligiga bagʻishlangan konsertlarda A.ning turli koʻrinishlaridan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apoferment

Apoferment (apo … bu yerda kich-raytirishni bildiradigan old qoʻshimcha va ferment) — ikki komponentli fer-mentlarning oqsilli qismi. Koferment bilan birikib, toʻla ferment hosil qiladi. A. fermentning oʻziga xos (tanlab) taʼsir koʻrsatishini ifodalab beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apoxromat

Apoxromat (yun. aro — bu yerda kichraytirishni bildiradigan odd qoʻshimcha va chroma — rang) — kuzati-layotgan narsaning ob’ektiv optik oʻqida yotgan nuqtasidan kelayotgan nurlarning xromatik aberratsiyasi (buyumning boʻyalib koʻrinishi)ni axromatik ob’ektivlarga (qarang Axromat) qaraganda toʻlaroq barta-raf qiluvchi optik tizim (ob’ektiv). A. ob’ektivlar optik oʻqqa cheksiz yaqin nurlarning aniq bir nuqtaga tushishini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appalachi togʻlari

Appalachi togʻlari — Shimoliy Amerikadagi togʻlar, AQSH bilan Kanada hududida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa 2600 km choʻzilgan, eni 300 — 500 km. Eng baland choʻqqisi — Mitchell togʻi (2030 m). Appalachi togʻlari janubi-sharqiy va shimoliy qismlari paleozoy erasida burmalangan kristall jinslar (gneyslar, kristalli slaneslar, kvarsitlar)dan, janubi-gʻarbiy qismi choʻkindi jinslar — ohaktosh, qumtosh, gilli slaneslardan tashkil topgan. Me-zozoy va kaynozoyda togʻlar gum-bazeimon 581koʻtarilgan. Togʻlarni koʻpdan-koʻp daryolar parchalab yuborgan. Shimoliy tomonlari relefini toʻrtlamchi davr muzliklari ancha oʻzgartirgan. Appalachi togʻlari iqlimini Atlan-tika okeani yumshatib turadi. Yogʻin 1000 — 1300 mm. Jan.da togʻ yon bagʻirlari 1000 m balandlikkacha keng bargli oʻrmonlar, undan yuqorida aralash va igna bargli oʻrmonlar bilan qoplangan. Appalachi togʻlarida toshkoʻmir, neft, temir rudasi, mis, kumush, kobalt bor. Appalachi togʻlarida 2 ta millim park mavjud. Turizm va ovchilik rayoni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Apparat

Apparat (lot. apparatus — as-bob, uskuna) — 1) asbob, moslama, jihozlarning umumiy nomi. Mas, tele-fon A. (qarang Avtomat telefon); 2) muay-yan tashkilot yoki muassasa xodimlari majmui; shtat; 3) odam, hayvon yoki oʻsimlikdagi biror umumiy vazifani bajaruvchi aʼzolar majmui, mas, nafas olish A.i, ovqat hazm qilish Apparat

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparat funksiyasi

Apparat funksiyasi — oʻlchov asbobining unda oʻlchangan kattalikni oʻlchanguncha boʻlgan haqiqiy qiymati bilan bogʻlovchi harakteristikam. Koʻp hollarda spektrofotometrlarning Apparat funksiyasi ni bilish talab qilinadi. Oʻlchov asbobining Apparat funksiyasi nazariy yoʻl bilan hisoblab topiladi. Mas, spektrometrning Apparat funksiyasi yoyuvchi element (prizma, difraksion panjara), kolli-mator koʻzgusi, tirqishning optik para-metrlari yordamida hisoblanadi. Spek-trometrning Apparat funksiyasi tajriba yoʻli bilan ham aniqlanishi mumkin. Bunda spektrometr kirish tirqishi v chastotali monoxro-matik nur bilan yoritiladi va spektromet-rda chastota oʻzgartirilganda shu chastota atrofidagi yorugʻlik oqimi taqsimoti oʻlchanadi, bu taqsimot asbobning Apparat funksiyasi ga mos keladi. Tasvir hosil qiluvchi optik asboblar (fotoapparat, teleskop, mikroskop va boshqalar)ning Apparat funksiyasi asbob hosil qilayotgan cheksiz kichik nurlanuvchi nuqtaning tasvirida-gi yoritilganlik taqsimotini koʻrsatadi. Ideal optik asbob nuqtaviy yoritqich tasvirini nuqta shaklida hosil qiladi va uning Apparat funksiyasi nuqtadan tashqarida nolga teng boʻladi. Real optik asboblarda nuqtaviy yoritqich tasviri yorugʻ dogʻ sha-kliga ega boʻladi va asbobning Apparat funksiyasi nuqta atrofida nolga teng emas. Asbobning Apparat funksiyasi uning ajrata olish qobiliyatini ham belgilaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apparel

Apparel (frans. appareli – ki-rish yoʻli) – 1) qiya tushgan yoʻl (harbiy muhandislikda). Toʻp-zambaraklar, tan-klar va boshqa harbiy texnika joylashgan okoplarda ham A. keng qoʻllaniladi. Qal’alarda A. toʻplarni tepalikka chiqarish uchun ishlatiladi; 2) temir yoʻl plat-formalarida tank, avtomashina, trak-tor, raketa qurilmalari kabi jangovar texnikani ortish yoki tushirish uchun ishlatiladigan kiya koʻtarma; 3) binoning koʻtarilgan qismlariga oʻtish uchun moʻljallangan qurilma (qarang Pandus).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appassionato

Appassionato (ital. appassionato – hayajonli, ehtirosli) – musiqa asari yoki uning ayrim qismlarini ijro etish holatini bil-dirish uchun qoʻllanuvchi nom. Koʻproq sur’atni belgilovchi atama bilan qoʻshilib keladi, mas, allegro A. Ba’zan, asar nomi sifatida uchraydi (mas, L. Betxovenning fortepiano uchun 23- "Appassionata" so-natasi) yoki asar nomi tarkibiga kiradi (mas, A. Vyotanning skripka va fortepi-ano uchun "Appassionata fantaziyami).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appendiks

Appendiks ( — oʻsimta) — koʻrichakning pastki qismida joylashgan chuvalchangsimon oʻsimta. U koʻrichakning embrional rivojlanishida oʻsmay qolgan qismidan paydo boʻlgan. Uz. oʻrtacha 5 — 7 sm, baʼzan 18 — 20 sm gacha, diametri 3 — 7 mm boʻladi. Oʻsimta odatda osilgan holatda turadi, uzun boʻlsa, chanoq boʻshligʻigacha boradi. Baʼzida koʻrichakning orqa tomonida joylashib, oʻng buyrakka tegib turadi. Appendiksning yalli-glanishi appenditsit deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appendikulyariyalar

Appendikulyariyalar (Appendi-cularia) — xordalilar tipi krbiklilar kenja tipiga mansub sinf. Suvda suzib yuradigan dastlabki xorda-lilardan kelib chiqqan. Uzunligi 0,5 mm gacha, gavdasi tana va dumdan iborat. Dumida xordasi, nerv nayi va koʻndalang targʻil 582muskullari joylashgan. Tanasi dildiroq shaffof moddadan iborat qobiq — uycha ichida joylashgan. Uychaning oldingi va orqa tomonida teshik boʻladi. Dumining harakati tufayli suv oldingi teshi-gida joylashgan filtrlovchi apparat orqali oʻtib orqa teshigidan chiqib ke-tadi. Filtrlovchi apparatning ingichka ipchalardan iborat panjaralari A. uchun oziq boʻladigan mayda organizmlarni tu-tib qoladi. Filtrlovchi apparat iflos-langanida A. uychasini buzib chiqib yangi uycha qurib oladi. A. halqumida endostil va bir juft jabra teshiklari boʻladi. Jabraoldi boʻshligʻi boʻlmaydi. Anal te-shigi tanasining qorin tomonida. Miyasi ustida yorugʻlikni se-zadigan koʻzchasi va stototsisti joylashgan. Koʻpchilik turlari germafrodit. Faqat jinsiy yoʻl bilan koʻpayadi. Lichinkasining ogʻzi va anal teshigi boʻlmaydi. 100 ga yaqin turi maʼlum, barcha dengizlarda, asosan suvning ustki qatlamlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appersepsiya

Appersepsiya (lot. ad — ga, perceptio — idrok, qabul qilish) — psi-xologiyadagi tushuncha. Idrok jarayonining shaxsning avvalgi bilim va tajri-balari, qiziqishi, ehtiyoji va odatlari, yoshi, jinsi, maʼlumoti, kasbi, umuman psixik hayotning barcha mazmuni bilan bogʻlanishi anglashiladi. A. hodisasi tufayli kishilar idrokining mazmuni bir-biridan farq qiladi, yaʼni kishilar aynan bir xil narsani oʻz bilim da-rajasi, turmush tajribasi, dunyoqarashi hamda ijtimoiy kelib chiqishiga qarab turlicha idrok qiladilar. Mas, „re-aksiya“ soʻzini kimyogarlar moddalarning kimyoviy yoʻl bilan birikishi yoki ajralishi deb, sotsiologlar tarixiy taraqqiyotda orqaga chekinish deb, psi-xolog va fiziologlar esa organizmning taʼsirotga nisbatan qaytargan javob harakati deb idrok qiladilar. A. ter-minini baʼzan idrokning aniqligi, toʻliqligi, yorqinligi kabi sifatlari maʼnosida ham ishlatiladi. A. hodisasi barqaror va vaqtincha deb ataluvchi 2 qismga boʻlinadi. Barqaror A. shax-sning dunyoqarashi, eʼtiqodi, ideali, bilim va madaniy saviyasi, kasbi hamda qiziqishlariga; vaqtincha A. esa faqat shaxsning idrok jarayonidagi hissiy holati, kayfiyatiga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Applikatsiya

Applikatsiya ( — yopishtirish) — gazlama, qogʻoz va boshqa materiallarga rang-barang gazlama, qogʻoz boʻlaklarini tikish yoki yopishtirish yoʻli bilan naqsh ishlash, bezash. Shu usulda yasalgan gul, tasvir ham Applikatsiya deb ataladi.

Yana qarang 

 Quroq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Appretlash

Appretlash (frans. appreter — uzil-kesil ishlov berish) — gazlamalarga turli pardoz eritmalari (appretlar) 583shimdirib yoki surtib zeb berish, ularni pishiq, yumshoq yoki qattiq qilish. Ip-gazlama, ayniqsa, kanop matolarga kraxmal appretlar bilan ishlov berilganda mato pishiqlashadi, koʻrkamlashadi. Kraxmal appretlar tarkibiga kraxmal va uning gidrolizidan tashqari yumsha-tuvchi moddalar (yogʻ, moy, sovun), gigro-skopik moddalar (glitserin, osh tuzi), gazmolga jilva beradigan moddalar (mum, parafin), antiseptik moddalar (formalin, solitsilat kombinata, mis tuzlari) va boshqa qoʻshiladi. Jun va ipak matolarga ishlov berishda kraxmal oʻrnida pitir goʻshtidan tayyorlanadigan yelim, jelatin va boshqa ishlatiladi. Turli sintetik smolalar qoʻshib ish-lov berilganda mato gʻijimlanmaydigan; gidrofob bilan ishlov berilganda suv oʻtkazmaydigan; mis va xrom tuzlari eks-trati bilan ishlov berilganda chirimay-digan; surma, titan, qoʻrgʻoshin tuzlari, xlorlangan uglevodorodlar bilan ishlov berilganda yonmaydigan; ftor tuzlari, xlorli preparatlar bilan ishlov berilganda kuya tushmaydigan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Approksimatsiya

Approksimatsiya (lot. ap-proximara — yaqinlashtirish) — mate-matik miqdorlarni ulardan soddaroq miqdorlar orqali taqribiy ifoda-lash. Koʻpincha, egri chiziqlarni siniq chiziqlar, irratsional sonlarni ratsi-onal sonlar, funksiyalarni koʻphadlar yoki yaqinlashtiradigan turli sodda ap-paratlar orqali istalgan darajadagi aniqlikda A.lanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apraksiya

Apraksiya (yun. apraxia — harakat faoliyatsizligi) — bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi yoki qadoqsimon tana oʻtkazuv yoʻllarining zararla-nishi natijasida maqsadga muvofiq harakatlarning buzilishi. Bunda bemor har qanday, hatto eng oddiy harakatni ham (mas, kiyinish, ovqatlanish, yurish va hokazo) qay tarzda bajarilishini unu-tib qoʻyadi va ularni birovning yorda-misiz qila olmaydi. A. bosh miyaning jarohatlangan qismlariga bevosita bogʻliq boʻlib, bir necha xili uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aprobatsiya

Aprobatsiya (lot. approbatio — tasdiqlash, maʼqullash) — 1) tahlil qilish va tekshirish asosida rasmiy ravishda maʼqullash, tasdiqlash; mas, ilmiy asarni A. qilish; 2) ekin navining haqiqiyligini, nav sifatlarini aniqlash hamda urugʻchilik qoidalariga rioya etilishini nazorat qilish maqsadlarida tekshirish. Oʻzbekistonda nav A.si ishlari 1925-yildan boshlangan (qarang Dala aprobatsiyasi); 3) chorvachilikda bir turdagi hayvonlar podasining zot belgilariga muvofiqligini aniqlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apsidlar chizigʻi

Apsidlar chizigʻi — sayyoralarning perigeliysi va afeliysini bir-lashtiruvchi toʻgʻri chiziq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aptehari Narayan

Aptehari Narayan (1864.8.3, Be-rar — 1919.3.3, Puna) — hind yozuvchisi, maʼrifatparvar. Maratxa tilida yozgan, shu tildagi adabiyotda tanqidiy rea-lizmga asos solgan. Turkum romanlari — „Hozirgi zamon tarixlari“ (1890 — 95), tarixiy roman „Maysur yulbarsi“ (1890 — 91), „Chandragupta“ (1902 — 04) dagi (jami 21 ta roman yozgan) ilgʻor zi-yolilar obrazlarida oʻz orzu-umidlarini umumlashtirgan; oʻtmishdoshlarning qahramonliklarini zamondoshlarni va-tanparvarlik, milliy iftixor ruhida tarbiyalash bilan bogʻlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apuley

Apuley (Apuleius) (taxminan mil. 125, Madavra, Shimoliy Afrika — taxminan 180) — Qad. Rim yozuvchisi. Yunon va lotin tillarida yozgan. Bizgacha 11 kitobdan iborat „Metamorfoza“ („Oltin eshak“ nomi bilan ham mashhur) asari yetib kelgan. Bu asar shahvoniy, maishiy-hajviy va diniy mavzuda yozilgan. Bundan tashqari Rim chekka viloyatidagi turmush va axloq tas-virlangan. A. romanlari mavzuidan Bo-kachcho, Servantes va boshqa foydalangan.584

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Apsheron yarim oroli

Absheron yarim oroli — Kavkazning sharqiy uchi, Ozarbayjonda. Kaspiy dengiziga 60 km kirib borgan. Eni 30 km gacha, yer yuzasi bir oz past-baland, bal. 165 m gacha. Balchiq vulkanlari kup. Yirik neft va gaz konlari bor. Jan. sohilida Boku joylashgan. Bilgax, Pir-shaga va boshqa shifobaxsh kurortlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Yarim orollar
Boku geografiyasi
Ozarbayjon geografiyasi
Arab davlatlari uyushmasi

Arab davlatlari uyushmasi — 1945-yilda arab davlatlari siyosiy yoʻnalishlarini muvofiqlashtirish, ular mustaqilligi va suverenitetini himoya qilish, iqtisodiy, ijtimoiy hamda madaniy aloqa sohalarida hamkorligini rivojlantirish maqsadida tuzilgan mintaqaviy tashkilot. Arab davlatlari uyushmasi unga Yaqin Sharq va Shimoliy Afrikaning mustaqil arab mamlakatlari uyushgan. Arab davlatlari uyushmasi uning tashkilotchilari —Misr, Suriya, Iroq, Iordaniya, Livan, Saudiya Arabistoni va Yaman respublikasi. Keyinroq Arab davlatlari uyushmasiga Jazoir, Bahrayn, Jibuti, Quvayt, Liviya, Mavritaniya, Marokash, Qatar, Somali, Sudan, Tunis, Birlashgan Arab Amirliklari, Yaman Xalq Demokratik Respublikasi, shuningdek Falastin Ozodlik Tashkiloti aʼzo boʻldi. Arab davlatlari uyushmasi uning rahbar organi — Kengash (Majlis) hisoblanadi, uning tarkibiga har aʼzo mamlakatdan bitta vakil kiritiladi. Kengash oʻz majlislarini bir yilda ikki marta oʻtkazadi. Hamma aʼzolar uchun majburiy qarorlar faqat yakdil ovoz bilan qabul qilinadi. Koʻpchilik ovoz bilan qabul qilingan qarorlar bularni qoʻllab-quvvatlab ovoz bergan mamla-katlar uchungina majburiydir. Kengash huzurida bir necha doimiy ishchi qoʻmita va qator ixtisoslashgan tashkilotlar tuzilgan, ular iqtisodiy va ijtimoiy hamkorlik masalalari bilan shugʻullanadi, umumiy loyiha va dasturlar ustida ish-laydi. Arab davlatlari uyushmasi u. Kotibiyatini Bosh kotib boshqaradi. Arab davlatlari uyushmasi u- boshqaruv idorasi Qohira (Misr)da joylashgan. Arab davlatlari uyushmasi u. BMT huzuridagi kuzatuvchi tashkilot mavqeiga ega. 1960-70 yillarda Arab davlatlari uyushmasi u. aʼzolarining soni koʻpaydi, ular iqtisodiy qudrati mustahkamlanib, umumiqtisodiy va siyosiy manfaatlari kuchaydi. Shu tu-fayli Arab davlatlari uyushmasi u. doirasida arab davlatlari hamkorligi kengaydi. Uyushmaning umu-marab bozori, Arab Taraqqiyot banki, arablararo oʻquv yurtlari, Narkotiklarga qarshi kurash olib boruvchi arab byurosi va „Arab press“ axborot byurosini tu-zish boʻyicha dasturlar ishlab chiqildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil