MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qoʻytosh togʻi

Qoʻytosh togʻi — Shimoliy Nurota togʻlarining janubiy -sharqiy qismi. Sharqda Sangzor vodiysi, gʻarbda Savurbel dovoni oraligʻida. Jizzax viloyatida. Uz. 65 km; eni 8-13 km, eng keng joyi 25 km. Eng baland joyi — Toʻngʻizlitogʻ (1905 m). Janubi-gʻarbida Sangzor — Nurota, shimoliy -sharqida Mirzachoʻl botiqlari oʻrab olgan. Suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlarida tekislangan yuzalar keng tarqalgan. Qoʻytosh togʻi qumtosh, slanets, ohaktosh, marmar, granodiorit, granitdan iborat. Qatlamlarning yotish holatlari tektonik harakatlar natijasida kuchli oʻzgargan. Marmarlashgan ohaktoshlar yuzaga chiqqan ayrim joylarda soy yon bagʻirlari tik. Jinslar nurash oqiba-tida qoʻy, tik devorli qalʼa, turli xil jonivorlar qiyofasini eslatuvchi tabiat ajoyibotlarini hosil qilgan. Togʻning shimoliy yon bagʻridagi tik qoyalarda tosh uyumlari, slanetsli hududlarda toshloqli buzuq yerlar keng tarqalgan. Shimoliy yon bagʻrida ohak-toshlar yuzaga chiqib qolgan. Togʻning janubiy yon bagʻridagi bir muncha tekis yuza Gʻallaorol va Qoʻytosh botiqlari tomon pastlasha boradi. Qoʻytosh togʻi yon bagʻirlari assimetrik tuzilishga ega. Shimoliy yon bagʻrida Ustixonsoy, nuraksoy, Osmonsoy, Ilonchisoy; jan yon bagʻrida Chayonlisoy, Ingichkasoy, Savrunsoy, Sagʻanaqsoy, Norvonsoy kabi soylar oqib tushadi. Buloqlar ham bor. Tipik boʻztuproq, toʻq tusli boʻz tuproqlar tarqalgan. Oʻsimliklardan shimoliy yon bagʻrida qoʻngʻirbosh, rang, shuvoq, flemis, yaltirbosh; janubiy yon bagʻrida turli xil oʻtlar, shuvoq, yaltirbosh, rovoch, chayir, koʻztikan, ayrim joylarda naʼmatak, bodomcha uchraydi. Togʻ tepasi va yon bagʻirlaridan bahorgi yozgi yaylov sifatida foydalaniladi. Qoʻytosh togʻida Qoʻytosh volf-ram-molibden koni bor.

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Jizzax viloyati
Qoʻyhoʻkiz

Qoʻyhoʻkiz, qoʻybuqa, mushkli qoʻyhoʻkiz (OU1008 tozspaShz) — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli sut emizuvchi hayvon. Grenlandiya, Kanada, Arktika arxipelagidagi orollarda tarqalgan. Shpitsbergen, Nunivak, Nelson orollari va Alyaskaga olib kelingan. Pleystotsen, qisman golotsenda Yevrosiyo va Shimoliy Amerikada ham koʻp boʻlgan. Boʻyi (yagʻrinidan) 1,1 m ga yaqin, tanasining uz. 2,5 m cha, ogʻirligi 300 kg cha.

Gavdasi uzun (60—90 sm li) qora koʻngʻir jun bilan qoplangan. Boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Shoxining asosi yoʻgʻon, uchi qayrilgan. 20—30 bosh Q. poda boʻlib yashaydi. Avgust-sentabrda urchiydi. Boʻgʻozlik davri 9 oy. 1—2 ta bola tugʻadi. Lishaynik, mox va oʻtlar bilan oziqlanadi. Q. soni kamayib ketgan (25 ming boshga yaqin), muho-faza qilinadi. Rossiyaning shim. hududlariga Kanadadan olib kelib koʻpaytirilmokda.
Murod Qoʻldoshev

Murod Qoʻldoshev (1900 – Qoʻqon — 1975) — aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Qoʻqon teatri (1920-27; 1950-yildan), Oʻzbek davlat drama truppasi (Samarqand, 1927-28), Andi-jon (1928-40), Yangiyoʻl (1941 — 50) teatrlarida ishlagan. Andijon teatrini mustah-kamlashda faol ishtirok etgan. Qahramonl ar i kuchli tuygʻularini tabiiy va haroratli ifoda etish, ohangdor nutq, harakat rang-barangligi, musiqiy va sermaʼnolikka erisha olish Q. ijodiga xos. Majnun (Xur-shid; T.Sodiqov, N.Mironov, "Layli va Majnun"), Neʼmat (Gʻ.Za-fariy, "Halima"), Tartalya (K.Gotssi, "Malikai Turandot"), Asqar (U.Hojibekov, "Arshin mol olon") va boshqa rollari bilan tanilgan.

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
Qoʻltiqtumor

Qoʻltiqtumor - zargarlik buyumi; ayollarning yelka oshirib qoʻltiq ostidan oʻtkazib taqiladigan taqin-chogʻi. Q. toʻrtburchak shaklli qopqoqli qugacha va uning yuqori qismiga ulangan uzun zanjirdan iborat. Quticha yuzasi sovotkori, kandakori va bosma usulida naqshlar bilan bezatiladi, baʼzan feruza koʻzlar qadaladi; qutichaning tag qismi kunguralar bilan hoshiyalangan, kunguralarga marjon, sadaf munchoqli shokilalar osiladi. Q. ichiga duo, Qurʼon oyatlari bitilgan qogʻoz solib qoʻyiladi. Respublika muzeylarida Q.ning hashamdor bezatilgan nusxalari saqlanadi.

Zargarlik
Kiyim
Qoʻmita

Qoʻmita — 1) maxsus tadbirlarni oʻtkazish yoki biron-bir sohaga rahbarlikni amalga oshirish uchun tuziladigan davlat organi. Oʻzbekiston Respublikasida bunday organ Prezidentning farmoniga asosan tashkil etiladi va tugatiladi hamda Oliy Majlis palatalari tasdigʻiga kiritiladi. Ular vakolatining chegarasi farmonda va shu organlar toʻgʻrisida Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlangan nizomda koʻrsatiladi. Ushbu organlar rahbari etib Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining farmoniga asosan rais tayinlanadi. Qoʻmita rahbarlarining buyrugʻiga asosan quyi organlar tashkil qilinishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida davlat qoʻmitalari va qoʻmitalar mavjud. Qoʻmitalar — Oʻzbekiston Respublikasi „Xotin-qizlar qoʻmitasi“, Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi huzuridagi „Iqtisodiy nochor korxonalar ishlari qoʻmitasi“; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi „Davlat zaxiralarini boshqarish qoʻmitasi“; Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi „Din ishlari boʻyicha qoʻmita“; 2) siyosiy partiyalar, jamoat tashkilotlari va boshqalarda saylab qoʻyiladigan kollegial rahbar organ (partiya markaziy qoʻmitasi, kasaba uyushmalari qoʻmitasi.)
Qoʻmuz

Qoʻmuz — 1) qirgʻiz torli-tirnama musiqa cholgʻusi. Oʻzbek doʻmbirasiga yaqin. Qirgʻizistonning janubiy vohalarida chertmek nomi bilan mashhur. Rivoyatlarda aytilishicha, uni afsonaviy Qambarkan (Aliqambar) kashf etgan. Bir butun yogʻoch (oʻrik, archa va baʼzida yongʻoq va boshqa daraxt) boʻlagidan yasaladi. Noksimon kosaxonasi, pardasiz dasta va 3 torni ushlab turgan quloqlaridan iborat. Umumiy uzunligi 85—90 sm. Mayin tovushga ega. Qoʻmuz qirgʻizlarda eng sevimli va keng tarqalgan professional cholgʻusi boʻlib, unda xalq qoʻshiqlari ohanglariga asoslangan „obon kuylar“ („Semetey kuu“, „Qoraqoʻl boʻtam“, „Nalima“, „Kerme too“ va boshqalar), virtuoz xarakteridagi, baʼzan oʻyin-kulgu bilan bogʻliq „aytish kuylar“ („Koʻyroʻn kuu“, „Armandu chimchiq“) hamda yirik shakldagi mumtoz kuylar („Qambarkan“, „Botoy“, „Kerbez“ va boshqalar) ijro etiladi. Qoʻmuz, shuningdek, qirgʻiz oqin va ir (qoʻshiq)chilari tomonidan joʻrnavoz soz sifatida ishlatiladi; 2) qirgʻiz changqoʻbizining nomi (yogʻochqoʻmuz, temir-qoʻmuz); 3) chechen va ingushlarda 19-asrdan tarqalgan garmon nomi.

 

Torli asboblar
Qoʻngʻizlar

Qoʻngʻizlar — hasharotlar turkumi. 140 oilasi, 300 mingdan ortiq turi maʼlum. Q.ning tana uz. 0,25–180 mm. Yumshoqtanlilar oilasining vakillaridan boshqalarida tana qoplami sklerotlashgan. Bosh, koʻkrak, qorin qismlari bir-biridan aniq chegaralangan. Oldingi juft qanotlari qattiq ustqanot (elitra)ga aylangan boʻlib, qorin va ikkinchi — orqa juft parda qanotlarini himoya qiladi. Toʻla oʻzgarish bilan rivojlanadi (qarang Hasharotlar). Ovalsimon tuxumlari silliq qobiq bilan oʻralgan. Lichinkalari 2 xil: kampodesimon — harakatchan, oyoqlari yaxshi rivojlangan, yirtqich (mas, sassiq qoʻngʻizlar, yumshoqtanlilar, bitxoʻr xonqizi qoʻngʻizlari va boshqalar) va eruksimonlar — seret, kamharakat. Q.ning koʻpchiligi qishloq xoʻjaligi ekinlari, daraxt va oziq-ovqat mahsulotlarining zararkunandasi (yana q. Ombor zararkunandalari). Yetuk hasharotlar hamda ular lichinkalarining shikastlash xarakteriga qarab, Q. barg kemi-ruvchilar (mas, bargxoʻrlar, uzun-tumshuklar va boshqalar), poʻstloq osti yoki yogʻochda rivojlanuvchi p oya-tana kemiruvchilar (tilla qoʻngʻizlar, poʻstloqxoʻrlar, uzun moʻylov qoʻngʻizlar va boshqalar), tuproqdagi ildiz kemiruvchilar (asosan, may qoʻngʻizi lichinkalari, qora Q. qirsildoq Q), meva va urugʻ zararkunandalari (nay oʻrovchilar, urugʻ-xoʻrlar, donxoʻrlar va boshqalar), gʻalla mahsulotlari vateri zarar-kunandalariga boʻlinadi. Sugʻorma dehqonchilik mintaqasida foydali Q. (xonqizi qoʻngʻizlari, sassiq qoʻngʻizlar) ham yashaydi. Goʻngxoʻr Q, oʻlimtikxoʻr q. kabi turlari chirindi va oʻlimtiklar bilan oziqlanib, tabi-atda sanitar vazifasini oʻtaydi.

Manbalar  

Hayvonlar
Qoʻngʻir suvoʻtlar

Qoʻngʻir suvoʻtlar () - koʻp hujayrali suvoʻtlar boʻlimi. Kat-taligi va shakli har xil. 240 turkumi (1500 turi)bor, shundan 3 tasi chuchuk suvlarda, qolgʻanlari dengizlarda tarqalgan. Xromatoforasida xlorofill a va s karotin, ksanto-fill, ayniqsa jigarrang fukoksan-tin koʻp boʻlgani uchun rangi qoʻngʻir va qoramtir. Yuksak Qoʻngʻir suvoʻtlar (mas, lami-nariyasimon suvoʻtlar) oʻtkazuvchi va differensiatsiyalashgan toʻqimalarga ega. Hujayra devorida algin kislota va fukoidin bor, sirtdan pektin va shilimshiq modda bilan qoplangan. Protoplastida bitta yadro va pireno-idsiz xromatofori bor. Baʼzilarida pirenoid boʻladi. Jinsiy va jins-siz, baʼzan vegetativ koʻpayadi. Zoo-sporasi va gametalari ikki xivchinli. Yuksak Qoʻngʻir suvoʻtlarda sporofit va gametofit gallanadi. Koʻpayish organlari bir uyali yoki koʻp uyali sporangiy. Jin-siy jarayoni izogamiya, geterogamiya va oogamiya. Qoʻngʻir suvoʻtlar barcha dengizlarda, ayniqsa, sovuq dengizlarda katta oʻtzorlar hosil qiladi. Ulardan al-gin kislota, uningʻ tuzlari, yem uni va baʼzi dorivor moddalar olinadi. Ayrim Qoʻngʻir suvoʻtlar isteʼmol qilinadi.

Yana qarang 

 Suvoʻtlar
Qoʻngʻir tuproqlar

Qungʻir tuproqlar, choʻl va dasht qoʻngʻir tuproqlari — tuproq tipi. Asosan, chala choʻllarda, Kaspiy va Orol dengizlarining shim. sohillari hamda Qozogʻiston past togʻlariningjan. qismida tarqalgan. Qungʻir tuproqlar yuvilmaydigan suv rejimiga ega boʻlgan, tuproqda nam yetarli boʻlmagan, bugʻlanish yogʻinlar miqdoriga nisbatan 4—5 marta koʻp, muhiti ishqoriy, iqlimi keskin kontinental — yozi issiq, qishi sovuq, yillik yogʻin miqdori 100 – 250 mm boʻlgan hududlarda shakllanadi. Tuproq hosil qiluvchi jinslar, asosan, lyossimon qumoqlar va turli darajada shoʻrlangan allyuvial-koʻl choʻkindilaridan iborat.

Qungʻir tuproqlar tarkibidagi gumus miqdoriga qarab 2 tipchaga boʻlinadi: tipik Qungʻir tuproqlar (gumus miqdori 1,5—2%) va och qoʻngʻir tusli Qungʻir tuproqlar (gumus miqdori 1 — 1,5%). Gumus miqdori mexanik tarkibiga koʻra yuqori qatlamlarda 1,5—2% gacha, qumoq va qumli tuproqlarda 0,4—1% atrofida. Umumiy azot tuproqning yuqori gorizontlarida 0,11-0,18, fosfor 0,06-0,2%. Qungʻir tuproqlardan, asosan, chorvachilikda qoʻylar boqish uchun yaylovlar sifatida foydalaniladi. Shamol eroziyasi kuchli rivojlanganligi sababli unga qarshi kurash tadbirlariga alohida eʼtibor beriladi. Yaylovlar holatini yaxshilashda liman usulida sugʻorishlan foydalanish mumkin.

Hodimat Maxsudov.

    

Tuproqshunoslik
Qoʻngʻirbosh

Qoʻngʻirbosh - boshoqdoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; yem-xashak ekini. Asosan, sovuq va oʻrtacha iqlimli mintaqalarda 300 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda piyozli q., biryillik Q., oʻzgacha q., qisqa tilchali q. oʻrmon Q.i, oddiy Q., maysazor Q.i, ingichkabarg Q. kabi turlari koʻp tarqalgan. Koʻp yillik maysazor Q.i muhim xoʻjalik ahamiyatiga ega. Boʻyi 10—30 sm, roʻvagi 30 sm gacha, yoyiq. Boshoqchalari 3,5–6 mm, gullari 2—5 ta. May—avgustda gullab urugʻlaydi. 100 kg koʻk massasida (boshoqlanish davrida) 24—25 ozuqa birligi va 3,5 kg hazm boʻladigan protein bor. Choʻl, adir va togʻ zonalarida, ariq va daryo boʻylarida, daraxtzor va butazorlarda, oʻtloqlarda oʻsadi. Ekma madaniy yaylovlar va gazonlar barpo etishda foydalaniladi. Chorva mollari xush koʻrib yeydi.

 

Bugʻdoydoshlar
Qoʻngʻirot (qabila)

Qoʻngʻirot — oʻzbek xalqi tarkibiga kirgan qabilalardan biri. 

Ilk oʻrta asrlarda Oltoy, Moʻgʻulistonning shimoliy qismida yashaganlar. Markaziy Osiyoda turli koʻchmanchi turkiy qabila va urugʻlar qoʻngʻirotlar atrofida uyushib, ularning qabilaviy nomini qabul qilishgan. XIV asrda Xorazmda qoʻngʻirot zodagonlari orasidan Sufiylar sulolasi hokimiyat tepasiga kelgan. XVI asrda qoʻngʻirotlar Oʻzbek ulusidagi turkiy qabilalar tarkibiga kirgan. Ulus parchalanishi bilan qoʻngʻirotlar oʻzbek, qoraqalpoq, qozoq va boshqa xalqlar tarkibiga kirgan. XIV—XVI asrlar davomida qoʻngʻirotlarning ayrim guruhlari Xuroson, Janubiy Turkiston va Hisor-Sherobod vodiysiga kelib oʻrnashganlar. Xorazm hududiga oʻtgan qoʻngʻirotlar keyinchalik Xorazmning siyosiy hayotida faol ishtirok etishgan. XVIII asrning 2-yarmi — XIX asr boshlarida Xorazmni oʻzbeklarning Qoʻngʻirot sulolasi boshqargan. Bu sulola 1920-yil Qizil armiya tomonidan tugatilgan.

Etnograf B. X. Karmisheva qoʻngʻirotlar 5 ta katta urugʻdan: vaxtamgʻali, qoʻshtamgʻali, qonjigʻali, oyinli va tortuvlidan iborat ekanligini koʻrsatgan. Qoʻngʻirotlar orasida eng katta guruh vaxtamgʻali boʻlib, u 18 ta katta uruqqa boʻlinadi: ochamayli, boymoqli, taroqli, chan-chiqli, qozoyoqli, choʻmichli. qaychili, ishqili, qiygʻochli, jilontamgʻali, bolgʻali, qoraqoʻngʻirot, bugʻajili, uyuvli, xandaqli, irgʻoqli, aboqli kesovli.

XX asr boshida Buxoro xonligida qoʻngʻirotlarning umumiy soni 85 760 kishidan iborat boʻlgan. Ular, asosan, Boysundaryo havzasida (3525 kishi), Qoratogʻdaryo (13 140), Sheroboddaryo (18 383) va Surxondaryo (9 375) havzalarida ham Kofirnihonda (1 245), Qarshi vohasida (7 175), Gʻuzordaryoning quyi qismida (8875), Amudaryo vodiysi va Termiz atrofida (3525) yashashgan.

XIX asr oxiri — XX asr boshlarida qoʻngʻirotlarning aksariyati yarim oʻtroq holda yashab, xoʻjaligida chorvachilik muhim rol oʻynagan.

Adabiyot 
 Karmnsheva B.X., Ocherki etnicheskoy istorii yujnnx rayonov Tadjikistana i Oʻzbekistana, M., 1976.

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Qoʻngʻirot soda zavodi

Qoʻngʻirot soda zavodi - kimyo sanoatining yirik korxonasi. Qora-qalpogʻiston Respublikasining Qoʻngʻirot shahri yaqinida joylashgan.

"Oʻzkimyosanoat" davlat-aksiyadorlik kompaniyasi tarkibida. Ustyurtdan qazib olinadigan xom ashyo konlari negizida natriy karbonat (Ma,SO.) - soda ishlab chiqaradi. Korxona qurilishi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1995-yil 2 martdagi qaroriga muvofiq boshlangan. 2001-yildan "Oʻzkimyosanoat" kompaniyasinint shoʻʼba korxonasi. 3-dni loyihalash va texnologik qismining qurilishi boʻyicha asosiy sherik Xitoyning "S1T1S" kompaniyasi hisoblanadi. Loyiha boʻyicha yillik quvvati 100 ming tonna (yen-gil va ogʻir turlaridan 50%dan) soda ishlab chiqarishga moʻljallangan. Korxona 2005-yilning noyabr oyida ishga tushirildi.
Qoʻngʻirot sulolasi

Qoʻngʻirotlar sulolasi - Xiva xonligini idora etgan oʻzbek xonlari sulolasi (1770—1920).

Asoschisi — Muhammad Amin inoq. U yovmutlardan boʻlgan Xiva xonlariga qarshi kurashib, hokimiyatni egallagan. Muhammad Amin inoq va oʻgʻli Avaz Muhammad inoq taxtga chingiziy qoʻgʻirchoq xonlarni oʻtqazib davlatni amalda oʻzlari boshqargan. Eltuzar 1804-yil Abulgʻoziyxon V Yodgorxon oʻgʻli (1802-04)ni taxtdan tushirib oʻzini xon deb eʼlon qilgan.

Oʻzbek Qoʻngʻirot sulolasi vakillari: Muhammad Amin inoq (1770—90), Avaz Muhammad inoq (1790-1804), Eltuzarxon (1804-06), Muhammad Rahimxon I (1806—25), Olloqulixon (1825—42), Rahimqulixon (1842—45), Muhammad Aminxon (1845 — 55), Abdullaxon (1855-56), Qutlugʻmurodxon (1856), Said Muhammadxon (1856-64), Muhammad Rahimxon II (1864-1910), Asfandiyorxon (1910-18). Said Abdullaxon (1918-20).

Yosh xivaliklar qizil armiya yordamida 1920-yil 2 fevralda Said Abdullaxonni taxtdan tushirib Xiva xonligi tugatilganini eʼlon qilishgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Dzhabbarov I. Drevniy Khorezm — strana vysokoy kultury i unikalnoy dukhovnosti (Etno-istoricheskiye ocherki) Moskva : Institut etnologii i antropologii RAN, 2014.
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 
 Gulyamov Ya. G., Pamyatniki goroda Xivi, T., 1941; 
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulomov X. G., Diplomaticheskiye otnosheniya gosudarstv Sredney Azii s Rossiyey v XVIII — pervoy polovine XIX veka. Tashkent, 2005 
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993. 
 Istoriya Uzbekistana v istochnikax. Sostavitel' B. V. Lunin. Tashkent, 1990 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xorazm hukmdorlari
Turkiy sulolalar
Qoʻngʻirot-Beynov avtomobil yoʻli

Qoʻngʻirot - BEYNOV AVTOMOBIL YOʻLI (4R189) - xalqaro magistral avtomobil yoʻli. Qoʻngʻirotni Ustyurt orqali Qozogʻiston Respublikasining muhim temir yoʻl chorra-qasi hisoblangan Beynov shahri bilan bogʻlaydi. Umumiy uz. 316 km. Oʻzbekiston Respublikasini shim.-gʻarbdan Qozogʻiston Respublikasi orqali Yevropa, Rossiyaning markaziy, jan., Ural mintaqalariga bogʻlovchi, portlar, yirik transport yoʻlaklariga chiqishga imkon beradigan, tranzit kirish-chiqishni taʼminlaydigan stra-tegik muhim transport arteriyasi. 1972-yili ishga tushirilgan Qoʻngʻirot — Beynov temir yoʻl qurilishi bilan bir vaqtda barpo etilgan. Transport qatnovi jadalligi oʻsib borayotganligini hisobga olib, 4-darajali, qatnov qismining kengligi 10 m boʻlgan qora toʻshamali mavjud yoʻlni 1-darajali asfalt-beton toʻshamali qilib qayta taʼmirlash loyihasi 2002-yilda ishlab chiqilgan. Yoʻl shu loyiha asosida kengaytirilib, qurilish ishlari davom etmoqda va 2006-yilda toʻliq foydalanishga topshiriladi. Trassa turli darajada shoʻrlangan qoʻngʻir-kulrang tuproqli choʻl zonasidan oʻtgan, iqlimi keskin kontinen-tal, eng issiq harorat 46° (avgust), eng sovugʻi —40° dekabr va yanvar da kuzatiladi. Qoʻngʻirot va Jaslik st-yalarini hisobga olmaganda trassa yoʻnalishi boʻylab aholi yashamaydi.

Tohirjon Mirzayev.
Qoʻngʻiroq

Qoʻngʻiroq — 1) qad. musiqa cholgʻusi, urma idiofon. Darak berish, shuningdek, yovuz ruhlar, balo-ofatlarni haydash maqsadida koʻpgina xalqlarda (jumladan, Oʻrta Osiyoda ham) qoʻllangan. Temirdan, ichi boʻsh, tagi kesilgan nok shaklida yasaladi. Uzoqdan eshitiladigan tovushi ichida osilgan tilchasining asosiy tanasiga urish natijasida hosil boʻladi. Yev-ropada 4—6-asrlardan katta Q.larni ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. Eng yiriklari Rossiyada (mas, Moskvadagi 200 tli "Shoh-Q.") chiqarilgan. Q.lar xristi-anlik, buddizm va boshqa diniy marosimlar jarayonida qoʻllanadi; 2) qoʻngʻiroqlar — simfonik orkestr tarkibidagi urma musiqa cholgʻusi. 2 m balandlikdagi romga osilgan, turli uzunlikdagi 12—18 temir (jez, ggoʻlat va boshqalar) trubkadan iborat. Ularni maxsus bolgʻachalar bilan urib, oddiy Q.dan farqli oʻlaroq muayyan balandlikka ega, xromatik tarzda sozlangan tovushlar (diapazoni 1 — 1,5 oktava) chiqariladi; 3) qoʻngʻiroqchalar — sim-fonik musiqa, opera va baletlarda qoʻllanilgan musiqa cholgʻusi. Quti ichida joylashgan 25—32 turli uzunlikdagi metall plastinkadan iborat. Diapazoni 2—2,5 oktava, xromatik tovushqatorga ega.
Qoʻngʻiroqguldoshlar

Qoʻngʻiroqguldoshlar — ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Oʻt, chala buta va kichik daraxtlardan iborat. Koʻpchiligining sut shirasi bor. Barglari butun, navbatlashib, baʼzan qaramaqarshi yoki doira boʻlib joylashgan. Gullari toʻgʻri, baʼzan zigomorf, ikki jinsli. Gultoji qoʻnqiroqsimon qoʻshilib oʻsgan. Otaligi 5 ta. Mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha yoki rezavor.

Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida hamda Janubiy yarim sharning moʻʼtadil hududlarida 70 turkumi (2000 turi) bor. Shundan Oʻzbekistonda 6 turkumi (13 turi) oʻsadi. Q.dan qoʻngʻiroqgul va lobeliya keng tarqalgan.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Rahmatulla Qoʻngʻurov

Rahmatulla Qoʻngʻurov (1933.7.2, Jizzax viloyati Forish tumani Nurak qishlogʻi — 1994.8.12, Samarqand shahri) — tilshunos. 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), filol. fanlari doktori (1983), professor (1984). Jizzax ped. bilim yurtini (1951), Samarqand Davlat Universiteti oʻzbek filol. fakultetini (1956) tugatgan. Samarqand Davlat Universiteti oʻzbek tilshunosligi kafedrasida oʻqituvchi (1956—58), dotsent (1963 — 83), kafedra mudiri (1971—94), oʻzbek va tojik filol. fakulteti dekani (1985-yildan oʻrishyushlik asosida). Q.ning asosiy ilmiy ishlari adabiy tili morfologiyasi, leksikologiya va leksikografiyasi, sti-listika va toponimikasi, badiiy asarlar tili hamda nutq madaniyati masalalariga bagʻishlangan ("Oʻzbek tilida tasviriy soʻzlar", 1966; "Oʻzbek tili stilistikasidan ocherklar, 1974; "Badiiy matnning lingvistik tahli-li", 1990; "Nutq madaniyati va uslubiyat asoslari", hamkorlikda, 1992 va boshqalar).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1933-yilda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
7-fevralda tugʻilganlar
8-dekabrda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Qoʻporuvchilik

Qoʻporuvchilik - portlatish, oʻt qoʻyish yoki boshqa usul bilan korxonalar, inshootlar, yoʻllar, aloqa vositalarini yoxud boshqa davlat, jamoat mulkini buzish yoki shikastlantirish, yoppasiga zaharlash yoki epidemiyalar va epizootiyalar tarqatish (hayvonlarga kasallik yuqtirish) va h.k. Oʻzbekiston jinoyat huquqida — Oʻzbekiston Respublikasiga qarshi jinoyatlardan biri. Q. sodir etilishi natijasida mamlakat xalq xoʻjaligining muhim obʼyektlari yoʻq qilinishi mumkin. Bu esa iqtisodiyotga katta ziyon yetkazadi. Q. natijasida odamlar halok boʻladi, ularning sogʻligʻiga zarar yetkaziladi, aholining ruhiy holatiga salbiy taʼsir etiladi, sarosimaga tushish va boshqa salbiy hodisalar yuz berishi mumkin. Q.ning hayvonlarni qirib, nobud qilishga yoʻnaltirilgan turi ham bor, qoʻporuvchilar bu bilan xalq xoʻjaligini barbod etish maqsadini koʻzlaydilar. Kishilarni zaharlash, yuqumli kasalliklar tarqatish shaklidagi Q. harakatlari ham ogʻir jinoyatlardan hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi JKga koʻra, davlat organlari faoliyati yoki ijtimoiy-siyosiy vaziyatning barqarorligiga yoki iqtisodiyo-tiga putur yetkazish maqsadida odamlarni qirib yuborish, ularning sogʻligʻiga ziyon, mulkka shikast yetka-zish yoki uni nobud qilishga qaratilgan harakatlar sodir etgan shaxslar 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (161-modda).
Qoʻrboshi

Qoʻrboshi () — tarixiy harbiy atama; 

 oʻrta asrlarda Oʻrta Osiyo xonliklari va ayrim Sharq davlatlarida dastlab shaharni tunda qoʻriqlovchi mir-shab; soʻngra qurol-yarogʻ ombori (qoʻr) mutasaddisi hamda qurol-aslaha, turli yaroqlar va toʻp yasash korxonalari (qoʻrxona) boshligʻi. Qoʻqon xoni xudoyorxon davrida Qoʻrboshi qoʻrxona, miltiqxona, toʻpxonalarga boshchilik qilib, u xom ashyo topib kelishdan to tayyor mahsulot ishlab chiqarish va ularni xon qaroriga binoan tarqatish jarayoniga boshchilik qilgan;
 Turkiston oʻlkasida Ok-tyabr toʻntarishigacha boʻlgan davrda mahalliy politsiya boshligʻi. Mas, Qoʻqon va Margʻilonda 1917-yilda shahar mirshablarining boshligʻi Qoʻrboshi deb atalgan; 
 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat harbiy rahbarlarining unvoni. q. xalqning turli tabaqalari orasidan chiqqan ob-roʻli shaxs hisoblangan. Qoʻrboshilar orasida hatto ayollar ham boʻlgan.

Yana q. 

 Turkistonda sovet rejimiga qarshi qurolli harakat
 

Qoʻrboshi
Buxoro amirligining davlat lavozimlari