MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Surma rudalari

Surma rudalari — tarkibidagi surma sanoatda foydalanish uchun texnik tomondan qulay va iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq boʻlgan birikma va konsentratsiyalarda mavjud tabiiy mineral hosilalar. Surma Ta, Pt, Vi, Ag, In, Se elementlari kabi Yer poʻstida kam uchraydi. Tabiatda surmaning sulfidi — antimonit (Sb2S3) ancha keng tarqalgan, unda 71,4% surma bor. Surma rudalari baʼzan Sb, Cu, Hg, Pb, Fe ning murakkab sulfidlari (bartyerit, jemsonit, tetraedrit, livingstonit va boshqalar), shuningdek, surma oksidlari (senarmontit, servantit, stibikonit va boshqalar), oksixloridli (nadorit va boshqalar) surma birikmalaridan iborat. Qatlamli ruda tanalarida surma miqdori: 1 — 10%, tomirsimon ruda jinslarida 3—50% (oʻrtacha 5—20%) eng kami 1,5— 2% ni tashkil qiladi. Surma rudalari togʻ jinslaridagi darzliklarni past trali gidrotermal eritmalar bilan toʻldirilishi hamda ularni surma minerallari bilan oʻrin almashishidan hosil boʻladi. Surma rudalari sanoat konlarining asosiy massasi genetik jihatdan gidrotermal guruxning plutogenli (tarkibida surma boʻlgan polisulfid rudalar va komplekslilar koʻp), teletermal (monometall antimonitli rudalar) va vulkanogenli (oksidli, oksixloridli rudalar) sinflariga mansub. Surma rudalari konlarining koʻpchiligi teletermal genezisga ega. Sanoatda bunday konlarning, asosan, 2 turi slanetslar ostidagi ohaktoshlarning kremnezem va surma birikmalari bilan metasomatik oʻrin almashishi natijasida hosil boʻlgan mustahkam katlamsimon uyumlardagi qatlamli tana, linza, uyalar va shtokverklardan (Qadamjoy,Teraksoy, Jijikrut — Oʻrta Osiyo; Sikuanshan — Xitoy) hamda gidrotermal oʻzgarishlarga uchragan slanetslarda tomirsimon yoki oʻzaro kesishgan kvarsantimonit tarkibli ruda tanalaridan (Razdolye, Sarilax) foydalaniladi. Ushbu tur Sr., asosan, yuqori sifatli kvarsantimonit tarkibli monometall rudalar boʻlib, bu polisulfid kompleksli rudalar baʼzan oʻzida flyuorit aralashmasi va Hg, Ai, Ag, Si, Pb, Zn, W, Sn, As minerallarni mujassam kiladi. Sr. konlari, asosan, yopiq — yer osti usulida qazib olinadi. Tomirli konlardagi shtufli boy rudalar boyitishni talab qilmaydi, bir oz kambagʻalroq rudalar gravitatsionflotatsion usulida surmaning 30—55%li konsentratsiyasini olish bilan boyitiladi. Tabiatda Sr. komplekspolisulfid tarkibda uchraydigan kon turi koʻp; bular qatoriga misnikelsurmali Sadberi (Kanada), Norilsk (Rossiya); surmavolframli Taoan, Vosi (Xitoy); surmasimobmargimushli Haydarkon (Qirgʻiziston), surmaoltinkumushli Gravelot (JAR), Sanshayn (AQSH) va boshqa Dunyodagi eng yirik surma konlari sifatida Taoan, Vosi, Sikuanshan (Xitoy), Qadamjoy (Qirgʻiziston), Jijikrut (Tojikiston), Sarilax, Razdolye (Rossiya), Hammimat (Jazoir), Senator (Turkiya), Churkini (Boliviya)larni qayd qilish mumkin. Oʻzbekistonda esa, faqat gʻarbiy hududlardagi baʼzi oltin konlarida (Kaltasoy, Koʻkpatos) Surma rudalari kam uchraydi. Kushon podsholigi davrida (1—4 a.lar) Markaziy Qizilqumdagi konlardan qazib olib qayta ishlangan surmaning boshqa metallar bilan krtishmalari koʻp ishlatilgan (yana qarang Surma).

Sanoat
Mineralogiya
Boris Nikolayevich Surovsev

Boris Nikolayevich Surovsev (1902.19.4, Kirov viloyati Mamlij shahri — 1944.21.4, Gomel viloyati, Kalinkovichi shahri) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1935-yildan Samarqandda yashagan. 45maktabda ilmiy boʻlim mudiri boʻlib ishlagan. 1924—27 yillar va 1941-yildan armiyada. 1942-yil apreldan 99alohida sapyorlar bataloni (Markaziy front 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi)ning boʻlinma komandiri, katta serjant. Repki rayonidagi Radul posyolkasi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda alohida jasorat koʻrsatgan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoni berilgan. Samarqand shahridagi 45oʻrta maktabga nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1902-yilda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
19-aprelda tugʻilganlar
21-aprelda vafot etganlar
Suron

Suron — qoʻshinlarning jang maydonida birbiriga qaramaqarshi turgan yoki hujum vaqtidagi askarlar qayqirigʻi. Oʻrta asrlarda chingiziylar, temuriylar va shayboniylar qoʻshinida askarlarning jangovar ruhini koʻtarish, dushmanni vahimaga solish maqsadida keng qoʻllanilgan taktik amaliyot. S arabcha "Alloh akbar" hamda turkiycha "Hayu hay", "Ura"ga mos tushgan. Temuriylar qoʻshinida oʻtkaziladigan harbiy koʻriklar chogʻida safda turgan jangchilar oliy bosh qoʻmondonga oʻzlarining boʻlajak yurishlarga shayligini, kayfiyatini izhor etish maqsadida birdan va baravariga S solganlar.
Suruv

Suruv — qoʻyechki podasi (qarang Otar).
Surx Koʻtal

Surx koʻtal — Shim. Afgʻonistondagi Bagʻlon viloyati hududida joylashgan qad. tepalik. Surx koʻtaldan mil. 2—3-asrlarga oid yirik ibodatxona majmui topilgan, u Kushon podsholigi davridagi Baqtriya diniy meʼmorligining yirik yodgorligi hisoblanadi. Kushon podshosi Kanishkata bagʻishlangan va olov (oʻt)ga sigʻiniladigan ibodatxonalar chiqqan.

Kushon podsholigi shaharlari
Afgʻoniston tarixi
Surxon davlat qoʻriqxonasi

Surxon davlat qoʻriqxonasi — Surxondaryo viloyati, Sherobod tumanining shimoliy gʻarbiy qismida joylashgan 2 mustaqil maydondan — Koʻhitang togʻining sharqiy yon bagʻri va Paygʻambaroroddan iborat qoʻriqxona. Paygʻambarorol uchastkasi vodiytoʻqay ekosistemalari va buxoro bugʻusini muhofaza kilish maqsadida 1971-yilda tashkil etilgan. Koʻxitang davlat buyurtma qoʻriqxonasi 1986-yilda Paygʻambarorol qoʻriqxonasi bilan birlashtirilib, Surxon davlat qoʻriqxonasi q. ga aylantirildi
. Vazifasi qoʻriqxona hududidagi oʻsimlik va hayvonot olamini muhofaza qilish, oʻrganish, ilmiy tadqiqot ishlari olib borishdan iborat. Surxon davlat qoʻriqxonasiq.ning togʻoʻrmon ekosistemasiga kiruvchi Koʻhitang (dengiz sathidan 850-3157 m yuqori) qismi (24583 ga) gidrologik tarmoqqa, kattakichik soylarga boy, Laylakon, Qizilolmasoy kabi yirik daryolari ham bor. Qoʻriqxona hududida Zarautsoy rasmlari saqlangan dara mashhur. Koʻhitangda turkiston va zarafshon archalari (8033 ga), turkiston zarangi (104 ga), turongʻil (512 ga), buxoro bodomi (891 ga), jiyda (183 ga), shirin bodom, oʻrik, yongʻoq, xandon pista, saksovul, butalar va boshqa oʻsadi. Oʻsimliklarning 810 turi mavjud, ularning 29 turi Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Togʻ va togʻ yon bagʻirlarida turkiston silovsini, morxoʻr, osiyo mufloni, boʻri, tulki, quyon, boʻrsiq, har xil zaharli ilonlar va qushlarning 130 ga yaqin turi uchraydi.

Qoʻriqxonaning Paygʻambarorol uchastkasi (Amudaryodagi kichik orol — uz. 8, eni 5 km; 3044 ga) oʻrmonzor va toʻqayzordan iborat (1986-yil gacha etalon toʻqayzorlarning oʻsimlik va xayvonot dunyosini tabiiy holida saqlash maqsadida tashkil etilgan mustaqil qoʻriqxona boʻlgan). 970 gektarini oʻrmonzor, qolgan qismini jiyda, terakjiyda, yulrun va terak aralash toʻqayzorlar tashkil etadi. Shuningdek, orolda chuchukmiya, yulgʻun va galofit oʻsimliklar oʻsadi. Toʻqayzorlarda buxoro xonguli, yovvoyi toʻngʻiz, qamish mushugi, qushlardan qirgʻovul, burgut, tasqara, qirgʻiy; hind jayrasi, sudraluvchilardan choʻl agamasi, toshbaqalar, kaltakesaoar, ilonlar va boshqa koʻp uchraydi. 12—13-asrlarda orol muqaddas ziyoratgoh boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, orolda musulmon arboblaridan biri dafn etilgan va uning qabri ustida Zulkifl masjidi boʻlgan. Shu bois, musulmonlar bu orolni muqaddas joy, yaʼni „Paygʻambarorol“ deb atashgan.

Abdushukur Xonazarov.

 

Tabiat
Oʻzbekiston geografiyasi
Ekologiya
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Surxon tongi (tarvuz)

Surxon tongi — oʻrtapishar tarvuz navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutining Surxondaryo tayanch punktida PK87 amerika namunasi populyatsiyasidan yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (B. Turdiqulov, V. F. Pivovarov, Ye. G. Dobrutskaya; 1997). Surxon tongi (tarvuz) oʻrtapishar tarvuzlar orasida eng tezpishar va shirin nav. Palagi uzunligi 3,0—3,5 m, barg shapalogʻi keng , yashil uzunligi 18—24 sm. Tarvuzni vazni 3,7—4,7kg dan 9–10kg gacha, shakli uzunchoq, yuzasi silliq, tusi och sariq, yuzasida tekis mayda toʻrsimon toʻq yashil dogʻlari bor. Poʻsti qattiq, eti qizil, sersuv, shirali, baʼzan tolali. Meva sharbati tarkibida 8,1% quruq modda, 7,0% qand mavjud. Urugʻi mayda, jigarrang , silliq. Urugʻi aprelmay oylarida ekiladi, unib chiqqanidan keyin 70—75 kunda pishadi. Hosildorligi 250—280 s/ga. Oʻzbekistonning janubiy viloyatlarida ekiladi.

Manbalar 

Tarvuz navlari
Surxon 142

Surxon 142 — serhosil pomidor navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik institutining Surxondaryo tayanch punktida navlararo chatishtirish usuli bilan yaratilgan (M. X. Aromov, V. F. Pivovarov, L. Joʻrayeva, N. P. Cheremushkina; 1991). Poyasi baquvvat, kam shoxlangan, bal. 100—155 sm, serbarg, barg tuzilishi kartoshka bargiga oʻxshash. Mevasi yirik (120—130 g), yumaloq, yassiyumaloq, tekis, qizil. Tarkibida 5,8% quruq modda bor. Koʻchati urugʻdan unib chiqqanidan hosil pishishiga qadar vegetatsiya davri 110— 115 kun. Asosan, parniklarda yetishtirilgan va pikirovka qilib oʻstirilgan koʻchatlari dalaga 10—25 aprelda ekiladi (oʻrtagi va kechki muddatlarda 1iyulgacha ekish mumkin). Gullaganidan keyin hosili 50—55 kunda pishadi. Hosildorligi 450—500 s/ga. 1994-yilda Surxondaryo, Buxoro va Toshkent viloyatlari uchun rayonlashtirilgan.

    

Pomidor navlari
Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi

Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi — madaniy maʼrifiy muassasa. Termiz shahrida 1934-yilda (1933-yilda uyushtirilgan xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi asosida) tashkil qilingan. Muzeyda Termiz va termiziy allomalar tarixi, qadimshunoslik va tangashunoslik, xalq ogʻzaki ijodi, etnografiyasi, xalq, amaliy sanʼati, oʻlka tabiati, sporti, tasviriy sanʼat boʻlimlari hamda 14 ming nusxadan ziyod asarga ega kutubxona bor. Muzey fondi 64 mingdan ortiq (2004). Eksponatlar Surxondaryo viloyatining eng qadim zamonlardan hozirgacha boʻlgan tarixi va madaniyati haqida hikoya qiladi: turli davrlarga oid zargarlik buyumlari, turli davrlarda zarb qilingan tangalar, hunarmandlik buyumlari, ganch oʻymakorligi, meʼmoriy yodgorliklar qoldiqlari, sopol buyumlar, haykalchalar, toʻqimachilik dastgohlari, uy anjomlari, ish qurollari mavjud. Muzey madaniy-maʼrifiy ishlarni amalga oshiradi, koʻrgazmalar tashkil etadi, ilmiy ishlar nashr qiladi, boshqa koʻpgina ilmiy muassasalar bilan hamkorlikda faoliyat olib boradi.

2019-yil 29-oktyabrda davlatimiz rahbarining tashabbusi bilan viloyatda madaniyat, adabiyot, sanʼat sohalarini rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilganligi, Voha tarixini, sanʼat asarlarini oʻzida jamlab, 85 yildan buyon xizmat qilib kelayotgan viloyat oʻlkashunoslik muzeyiga Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi nomi berilgan hamda uning kolleksiyalarini saqlash va tashrif buyuruvchilar uchun barcha shart-sharoitlar yaratilgan yangi muhtasham binoga koʻchirilgan.

Muzey tuzilishi 
3 qavatdan iborat muzey ekpozitsiyasi „Tabiat“, „Arxeologiya va tarix“, „Tasviriy sanʼat“, „Mustaqillik davri“ hamda „Etnografiya“ singari 5 ta boʻlimdan tashkil topgan. Muzey fondida 16 ta yoʻnalishda 61 ming 325 ta eksponat mavjud boʻlib, shundan, 3150 ta eksponat noyob ashyo va kolleksiyalar sirasiga kiradi. Muzeyga tashrif buyuruvchi viloyat aholi va viloyatimiz mehmonlari bu yerda saqlanayotgan nodir eksponatlardan xalqimizning ming yillik anʼanalari, qadriyatlarini oʻrganishlari mumkin.
Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyining umumiy holda 1,3 gektar yer maydoniga ega yangi binosi uchun 19,5 mlrd. soʻm mablagʻ ajratilgan boʻlib, shundan 15,0 milliard soʻm qurilish-taʼmirlash ishlariga, 4,5 milliard soʻm esa eksponatlar bilan jihozlash ishlariga sarflangan.
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 30-maydagi 443-son qarori bilan muzey negizida „Termiz“ davlat muzeyi -qoʻriqxonasi tashkil etilgan, Termiz tumanidagi „Zurmala minorasi“ va „Eski Termiz“, Sherobod tumanidagi „Zarautsoy“, Jarqoʻrgʻon tumanidagi „Jarqoʻrgʻon minorasi“, Shoʻrchi tumanidagi „Dalvarzintepa“, Muzrabot tumanidagi „Kampirtepa“ madaniy meros obyektlari muzey tasarrufiga oʻtkazilgan.

Manbalar
Surxondaryo-qashqadaryo musiqa uslubi

Surxondaryo-qashqadaryo musiqa uslubi — oʻzbek anʼanaviy musiqasining mahalliy uslublaridan biri. Mazkur hududda yashayotgan xalqning etnik tarkibi, kelib chiqishi, tarixan qaror topgan ijtimoiyiqtisodiy sharoitlari ushbu uslubning oʻziga xosligini belgiladi. Jumladan, Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlari oʻzbek aholisining koʻpchilik qismi azaldan yarim koʻchmanchi hayot kechirib, asosan chorvachilik va dehqonchilik bilan shugʻullanayotganligi sababli aynan shu jarayonlarga bogʻliq xalq qoʻshiqlari salmoqli oʻrin tutadi. Masalan, Oʻzbekistonning boshqa hududlarida kam uchraydigan "sogʻim qoʻshiqlari" ("Xoʻshxoʻsh", "Tureyturey", "Chureychurey") sogʻilayotgan jonivorlarni tinchlantirish, erkalash va ularni iydirish maqsadlarida keng qoʻllaniladi. Dehqonchilik bilan bogʻliq qoʻshiqlar esa yer haydash ("Koʻshchi qoʻshigʻi", "Shox moylash", "Qoʻsh haydash"), hosilni oʻrish ("Yozi"), xirmonda bugʻdoy yoki arpani yanchish ("Mayda"), bahor kelishi ("Navroʻz" va boshqalar) va boshqa paytlarda kuylanadi. Ayniqsa, turli yigʻin va toʻylarda erkaklar tomonidan ijro etilayotgan "qarsak" ("beshqarsak") davra oʻyin qoʻshiklari mashhur. Anʼanaviy musiqa cholgʻulari esa asosan choʻponlar ijodiga xos sibizgʻa, gʻajir nay, ayollar tomonidan keng qoʻllaniladigan changqoʻbiz, baxshilarga joʻr boʻlgan doʻmbira (yaqin oʻtmishda — qoʻbiz) bilan chegaralangan. Musiqa hayotida boshqa hududlardan farqli oʻlaroq baxshishoirlar va doʻmbirakashlar asosiy oʻrin tutadi. Doʻmbirada ijro etilayotgan choʻponlar mehnati bilan bogʻliq cholgʻu kuylar ("Choʻponcha", "Qoʻylarni sudrash", "Qoʻylarni yigʻish", "Choʻponni chaqirish" kabi), doston kuy ("Baxshi kuy")lar keng tarqalgan. Baxshilar ijodidagi "Alpomish", "Goʻroʻgʻli" kabi qahramonlik dostonlari hamda turli mavzudagi termalarnpng ijrosida maxsus "ichki ovoz" uslubi qoʻllaniladi. S.Surxondaryo-qashqadaryo musiqa uslubiu.da dostonchilikning 2 yirik markazi — Shahrisabz dostonchilik maktabi va Sherobod dostonchilik maktabi shakllangan. Soʻnggi davrlarda boshqa mahalliy musiqa uslublariga xos musiqiy anʼanalar (mas, maqom ijrochiligi sanʼati) ham yoyila boshlagan. Hozirda S.Surxondaryo-qashqadaryo musiqa uslubiu. koʻpgina folkloretnografik ansambllar ("Shalola", "Boysun" va boshqalar), estrada xonandalari (M.Namozov, S. Qoziyeva) ijodiga asos boʻlmoqda, baxshilar tanlovlari, 2002-yildan oʻtkaziladigan "Boysun bahori" xalqaro folklor festivali orqali jahon sahnasiga chiqmoqda.

Adabiyot 
 Karomatov F., O lokalnix stilyax uzbekskoy narodnoy muziki, M., 1964.

Oqilxon Ibrohimov.
Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri

Surxondaryo qoʻgʻirchoq teatri — 2001-yil 26-noyabrda Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining „Oʻzbeksitonda teatr va musiqa sanʼatini yanada rivojlantirishni qoʻllab-quvvatlash va ragʻbatlantirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“gi farmonni amalga oshirish masalalari haqidagi qaror doirasida tashkil etilgan. 
Teatr „Tuyaqushboyoqush“ (P. Moʻmin) spektakli bilan ochilgan (2002). 240 oʻrinli zaliga ega. „Doʻstlar“ (A. Jamol), „Oʻrmonda yangi yil“, „Abdulla quvnoq hangomalari“ (T. Qobilov), „Yalmogʻizga alla — quyonvoyga tilla“ (3. Shamsutdinova sheʼrlari asosida) kabi spektakllar sahnalashtirildi. Teatr foyesida rassom Roʻzi Choriyev rasmlari galereyasi joylashgan boʻlib, rassomning portret, peyzaj janrlariga mansub jami 55 asari qoʻyilgan.

Manbalar

Oʻzbekiston teatrlari
Surxon-Sherobod qator tepalari

Surxon-sherobod qator tepalari — Surxondaryodagi qator tepalar. Surxondaryo va Boysun botiqlari orasida joylashgan. Jan.gʻarbdan shim.gʻarb tomon choʻzilgan. Tarkibidagi KalifSherobod tepasi (jan.gʻarbda Qorabozor dovonidan boshlanib, shim.sharqsa Sherobod daryosigacha davom etgan. Tepaning oʻrtacha bal. 900– 1000 m, eng baland joyi 1126 m. Sherobod daryosidan sharqda SherobodSariqamish tepasi boshlanadi. Uning shim. qismi deyarli meridian boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi shim. qismida (1216 m). SherobodSariqamish tepasining jan.sharqida Hovdogʻ (bal. 557 m), Uchqizil (414 m) va boshqa tepalar joylashgan boʻlib, ularning nisbiy bal. 40–100 m. Hovdogʻ tepaligi Surxondaryo voqasini Sherobod vohasidan ajratib turadi. Tepalar juda yemirilgan, yon bagʻirlari koʻplab soy va jarlar bilan kesilgan, ularni kesib oʻtgan baʼzi daryolar (Sherobod, Oqqopchigʻay va boshqalar) chuqur daralar hosil qilgan.

Tepalar tektonik jihatdan antiklinal va braxiantiklinal strukturadir. Ular boʻr, paleogen, neogen va quyi toʻrtlamchi davrning gil, ohaktosh, qumtosh, dolomit, mergel, konglomeratlaridan tuzilgan. Tepalarning shakllanishi neogen davrida boshlanib, toʻrtlamchi davrda ham davom etmoqda. Iklimi keskin kontinental, yogʻin kam (130–250 mm), surqoʻngʻir, boʻztuproklar tarqalgan. Oʻsimliklardan shuvoq, shoʻra, turls efemerlar oʻsadi. Tabiiy boyliklardan neft, tabiiy gaz, mineraltermal yer osti suvlari, yil boʻyi foydalaniladigan yaylovlar, sovuq va issiq fasllarda chorva mollari saqlanadigan gʻorlar bor. Murod Mamatqulov.
Surʼat

Surʼat (musiqada) — musiqa asari ijrosining tezlik darajasi. Odatda, asarning mazmuni va umumiy harakteriga bogʻliq holda (muallif tomonidan) belgilanadi. Nota yozuvida 17-asrdan italyansa atamalar bilan (lotin alifbosida) koʻrsatila boshlagan. Asosiy S.lar (tezlanish tartibida) largo, lento, adajio (sekin S.lar), andante, moderato (oʻrtacha S.lar), allegro, allegretto, vivo, presto (tez S.lar). Dastlab, baʼzi S.lar musiqa asarlarining mazmunifodaviyligini bildirgan (mas, allegro — shoʻx, largo — vazmin, vivo — jonli va gʻ.k.), ularning ayrimlari hozirgacha shu maʼnoni saqlagan. Baʼzan, S.lar barchaga maʼlum janrlar inʼikosi sifatida ham koʻrsatiladi (mas, marsh, vals, polka va h.k. S.ida). Baʼzan maxsus nomi boʻlmagan, lekin ayni shu S.dagi pyesa yoki uning mustaqil qismlarining nomi boʻlib xizmat qilishi mumkin (mas, sonata allegrosi). Anik, S. muayyan vaqt (odatda, bir daqiqa) davomida ijro etilayotgan metr gʻissalarining soni bilan koʻrsatiladi. S.ni aniqoʻlchash uchun (mas, ogʻzaki anʼanadagi musiqa asarlarini notaga olishda) metronom ishlatiladi.
Sus xotin

Sus xotin — mavsum marosim qoʻshigʻi; folklor janri. Qurgʻoqchilik munosabati bilan yomgʻir chaqirish marosimida aytilgan. Oʻrta Osiyo, Kavkaz va boshqa xalqlar oʻrtasida uchragan. „Soʻz xotin“, „Sut xotin“, „Suv xotin“ deb ham yuritilgan. Qoʻshiq, asosan toʻrtliklardan iborat boʻlib, barmoq tizimidagi yetti hijoli vaznda yaratilgan, matnida murojaat, xitob ohanglari hukmron. „Sus xotin“da oʻzbek xalqining uzoq oʻtmishdagi mehnat tajribalari, orzu-istaklari badiiy shaklda ifodalangan. Hozir urfdan chiqib ketgan. Tili, ritmi, badiiy vositalari jihatidan xalq soʻz sanʼati hodisasi sifatida oʻrganiladi.

Folklor
Xalq ogʻzaki ijodi
Musiqa janrlari
Susamir vodiysi

Susamir vodiysi, Susamir soyligi — Tyanshandagi soyliklardan biri. Shimolidan Talas Olatovi bilan Qirgʻiziston Olatovi, janubidan Susamirtov bilan Jumgʻaltov orasida (Qirgʻiziston) joylashgan. Yer yuzasi, asosan, tekis. Vodiydan Susamir va Gʻarbiy Qorakoʻl (Norin havzasi) daryolari oqib oʻtadi. Vodiy tubi 2100– 2500 m balandliqda, qisman botqoqlashgan. Togʻ oʻtloq dashtlaridan yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Qirgʻiziston geografiyasi
Vodiylar
Susamirtov

Susamirtov - Ichki Tyanshandagi togʻ tizmasi. Talas Olatovidan janubi-sharqda. S shimoli-gʻarbda Chichqan daryosi (Norinning oʻng irmogʻi)dan boshlanib, janubi-sharqda Kyokemeren daryosigacha 125 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 4048 m. Relyefi murakkab, koʻplab daryo vodiylari bilan parchalangan. Uning shimoliy yon bagʻri Susamir va Kyokemeren daryolarining oʻng irmoqlari (Jalpaqsu, Aramsu va boshqalar), janubiy yon bagʻri esa Norin va Kyokemeren daryolarining oʻng irmoklari (Qopchigʻay, BoorTyoke, Burliqiya va boshqalar) bilan kesilgan. Tizmaning suvayirgʻich qismi va yon bagʻirlaridagi vodiylarda qadimgi va hozirgi zamon muzliklari gʻarakati taʼsiri natijasida vujudga kelgan relyef shakllari (trog, karr, sirk, morena tepalari) keng tarqalgan. Daryolarning oʻrta va kuyi oqimlarida erozion relyef shakllari (daralar, terrasalar) vujudga kelgan. Tizma yon bagʻirlarida tekislangan yuzalar ("sandiqlar") saqlanib qolgan. Tizmadan Norin va Susamir vodiylarini bogʻlovchi bir qancha dovonlar (Muz—Tyor —3643 m; Chortosh — 3380 m; Oyolma, Susamir va boshqalar) bor. S. tarkibi granit, metamorfik slanetslardan iborat. Suvayirgʻich qismida muzliklar uchraydi. Togʻ yon bagʻirlaridan yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Susi

Susi — yoʻlyoʻl gulli yupqa mato; arqoq bilan tanda iplar orasi ochiqroq qilib olachalan yupqa va siyrak toʻqiladi. Oqorlangan S.ning ochiq joylari yopilib ketguniga qadar kudunglanib (toʻqmoq bilan urib) ishlov berilgan. Sdan asosan ayollar va bolalar uchun koʻylak, yaxtak, chopon va boshqa kiyimlar tayyorlangan. S. 20-asr 40y.larigacha (asosan Urgutda) ishlab chiqarilgan.

Matolar
Susu

Susu, soso (oʻz-oʻzini belgilash) — Gvineya, Syerra-Leone va Gvineya-Bisauning qirgʻoqboʻyi hududlarida yashovchi xalq.

Tarixi 

XIII asrda Susular Mali imperiyasining bir qismi boʻlgan, keyinchalik diniy urushlar tufayli XVIII asrga kelib ular janubga koʻchirilgan . Susularning aksariyati zamonaviy Gvineyaning qirgʻoqboʻyi hududlarida joylashgan boʻlib, u yerda ular Solima, Labaya va boshqalar kabi bir nechta proto-davlatlarni yaratdilar. Susu xalqiga ushbu hududlarda allaqachon yashagan kichikroq etnik jamoalar kuchli taʼsir koʻrsatgan: baga, landuma, nalu va boshqalar . Susu xalqlarining qoʻshni xalqlar bilan assimilyatsiya qilish jarayoni mavjud. (L.M. Mints, 2007)

Tili 
Susular niger-kordofan oilasiga mansub mande guruhining susu (soso) tilida gaplashadi . Fransuz va kriyo ham keng tarqalgan. (V. A. Tishkov, 1999 yil)

Madaniyati

Kiyim va folklor 
Susu ayollar oʻralgan koʻylagi va yubkalar kiyishadi, erkaklar yerga yenglari tushgan koʻylak kiyishadi. Susu xalqi boy folklorga ega: ertaklar, epik va tarixiy yilnomalar, rivoyatlar, qoʻshiqlar. Susu xotin-qizlari ularni qishloq bayramlarida o‘qiydilar . (V. A. Tishkov, 1999 yil)

Uy-joy va oila 
Susu uylari dumaloq shaklda boʻlib, bir koʻcha boʻylab qurilgan konus shaklidagi somonli tomli loydan yasalgan. Ichkarida bitta katta markaziy xona va qoʻshni xonalar mavjud. Aholi odatda 300 ga yaqin aholi yashaydi. Oila bitta katta jamoada yashaydi. Erkakning koʻpincha bir nechta xotini, virilokal nikohi, ota-ona qarindoshligi hisobi bor. Qishloq rahbarlari boshida, hokimiyat meros boʻlib oʻtadi .

Uy-joy va oila 
Susuning asosiy mashgʻuloti qoʻlda tropik dehqonchilikdir. Ularda guruch, yeryongʻoq, shirin kartoshka, fonio, manoks, yogʻ va hindiston yongʻogʻi palmalari, yams, tariq, banan, ananas yetishtiriladi . Susular hunarmandchilik bilan shugʻullanmaydilar, ularning jamoasida hunarmandlar boshqa etnik guruhlarning vakillari: koʻnchilar — Manika va Fulbe, temirchilar — Fulbe. Baliq ovlash bilan Balante va Baga shugʻullanadi. Chorvachilik keng tarqalgan. Susu tovuq va mayda chorva mollarini boqadi. Chorvachilik faqat eng gullab-yashnashi mumkin. Anʼanaviy taom baliq yoki palma yogʻi, fonio pyuresi bilan ziravorlangan qaynatilgan guruchdir. Barcha taomlar turli xil ziravorlar bilan ziravorlanadi. Susu asosan suv ichishadi, din spirtli ichimliklar ichishni taqiqlaydi.

Manbalar

Adabiyot 

 Vydrin VF Susu // Dunyo xalqlari va dinlari / Bob. ed. V. A. Tishkov . M.: Buyuk rus entsiklopediyasi, 1999 yil.
 Dunyo xalqlari. Tarixiy-etnografik maʼlumotnoma / bob. ed. Yu.V.Bromli. — M. : Sovet Entsiklopediyasi, 1988 yil.
 Dunyo xalqlari atlasi / Ed. S. I. Bruk, V. S. Apenchenko va boshqalar — M. : SSSR Davlat geologiya qoʻmitasi Geodeziya va kartografiya bosh boshqarmasi. SSSR Fanlar akademiyasining Mikluxo-Maklay, 1964 yil.
 Buyuk xalqlar ensiklopediyasi : maktab oʻquvchilari va talabalar uchun / L. M. Mints. — M. : OLMA Media Group, 2007 yil.

Yana qarang 

 Bantu tillari
 Niger-Kongo tillari
 Dialonke