Qirol George oroli

Qirol George oroli (Angentin ispancha: Isla 25 de Mayo, Chili ispancha: Isla Rey Jorge, ruscha: Ватерлоо) — Janubiy Shetlend orollarining eng yirigi bo'lib, Janubiy okeanda Antarktida qirg'og'idan 120 kilometr masofada joylashgan. Orol Britaniya imperiyasi qiroli George III nomiga qo'yilgan.

Geografiyasi 

Qirol George orolida uchta asosiy ko'rfaz mavjud bo'lib, ular Maxwell ko'rfazi, Admirallik ko'rfazi va Qirol George ko'rfazidir. Admirallik ko'rfazida uchta fyord mavjud va bu ko'rfaz Antarktida shartnomasining Atrof-muhitni muhofaza qilish bo'yicha protokoli bo'yicha Antarktida maxsus boshqariluvchi hududlaridan biri sifatida himoya qilinadi.

Tarixi 
Orol dastlab Britaniya tomonidan 1819-yil 16-oktyabrda rasman da'vo qilingan, 1908-yilda Britaniya tomonidan Falkland orollari hududlari bilan birgalikda anneksiya qilingan va bugungi kunda orol alohida maqomdagi Britan Antarktida hududlaridan biri hisoblanadi. 1940-yilda orol Chili tomonidan Chili Antarktida hududlarining bir qismi sifatida da'vo qilingan. Orol shuningdek Argentina tomonidan ham Argentina Antarktida hududlarining bir qismi sifatida da'vo qilingan va bugungi kunda orol Argentinaliklar tomonidan Milliy bayram kuni (25-may) sharafiga Isla Veinticinco de Mayo deb ataladi. Qo'shma Shtatlar va Rossiya hech bir davlatning Antarktidaga bo'lgan da'vosini tan olmaydi va o'zlarining Antarktidaga nisbatan da'vo qilish huquqlarini rasman saqlab kelishmoqda.

Orol 1819-yilda britan sayohatchisi Wiliam Smith tomonidan kashf etilgan va o'sha davrdagi Britaniya qiroli George III sharafiga Qirol George oroli deb nomlangan. Orol uzunligi 95 km, kengligi 25 km va maydoni 1,150 kvadrat kilometrdir. Orol yuzasining 90 % dan ortig'i abadiy muzlik bilan qoplangan. 1821-yilda, Lord Melville kemasining 11 dengizchisi birinchilardan bo'lib orolda qishlab qolishga muvaffaq bo'lishgan va ular ayni paytda birinchi bora Antarktidada qishlashga muvaffaq bo'lgan insonlar hisoblanadi.

Oroldagi hayot 
Orolning qirg'oq hududlarida nisbatan turfa xil o'simliklar va hayvonlar istiqomat qiladi va ular qatoriga dengiz fili, Ueddel tyuleni va dengiz qoploni kabi sut emizuvchilarni, Adeli pingvini, Antarktida va gentu pingvinlarini misol keltirish mumkin. Boshqa bir necha turdagi dengiz qushlari, masalan skualar va janubiy gigant bo'ronqushlar yoz oylarida orolda polapon ochishadi.

Inson faoliyati 

Chililik olimlar Admirallik ko'rfazida olib borilgan qazishma ishlariga tayanib oldin ham orolga amerikalik hindular tashrif buyurushganini da'vo qilishgan, biroq ashyoviy dalillar - ikki o'q uchlari - keyinchalik manzilga joylab qo'yilgani aniqlangan.

Qirol George orolidagi inson faoliyati AQSH, Argentina, Braziliya, Chili, Janubiy Koreya, Peru, Polsha, Rossiya, Urugvay va Xitoy davlatlariga tegishli ilmiy-tadqiqot stansiyalarining faoliyati bilan cheklanadi. Bu stansiyalarning ko'pchiligida muntazam tadqiqotchilar faoliyat olib boradi va ularda biologiya, ekologiya, geologiya va paleontologiya kabi sohalarda tadqiqot olib boriladi. Fildes yarim orolidagi Chili stansiyasi hisoblanmish Presidente Eduardo Frei Montalva bazasi kichik manzilgoh ko'rinishida bo'lib, unda aerodrom (yirik angar va havo nazorat minorasi), ba'zaning bir necha agentliklari xodimlari uchun yemakxonalar, bank, pochta bo'limi, shuningdek farzandli oilalar uchun rancho uslubidagi qulay xonadonlar mavjud. Chili (Argentina va Buyuk Britaniya kabi) butun Antarktida yarim oroli va Janubiy Shetlend orollarini o'zining hududi deb hisoblaydi. Lekin Antarktida shartnomasi shartlari Chiliga o'z da'volarini amalga oshirmasdan shunchaki Fildes yarim orolini koloniyalashtirish imkonini beradi, xolos. Xitoyning Buyuk Devor stansiyasida esa ichki ko'p maqsadli xona mavjud bo'lib bu to'la hajmli basketbol zali vazifasini ham o'taydi.  
2004-yilda Rossiyaning Bellingshausen stansiyasi yaqinida Pravoslav cherkoviga qarashli Troitsa cherkovi ochildi. Dunyodagi eng janubiy kengliklardan birida joylashgan va Antarktidadagi oz sonli muqim binolardan biri bo'lmish ushbu cherkovda bir rohib to'liq shtatda xizmat ko'rsatadi.  

2013-yil oktyabr oyida Amerika heavy-metal bandasi Metallica The Coca-Cola Company kompaniyasi homiyligida Carlini stansiyasi heliportida konsert o'tkazishini e'lon qildi. Freeze 'Em All nomli konsert 2013-yil 8-dekabr kuni Argentinaning Carlini bazasida 120 kishi tomoshabinligida bo'lib o'tdi.  

Antarktida materigida qotillikka bo'lgan birinchi urinish 2018-yilda Rossiyaning Bellingshausen stansiyasida sodir bo'ldi. 

Yoz oylarida oz miqdorda turistlar ham orolga tashrif buyuradi va Antarktik marafon deb ataluvchi yillik marafonda ishtirok etishadi.  

Fildes yarim oroli orolning janubi-g'arbiy qismida joylashgan 7 km uzunlikdagi yarim orol bo'lib, bu nom Britaniya Antarktida joy nomlari qo'mitasi tomonidan 1960-yilda yaqinda joylashgan Fildes bo'g'ozi bilan bog'liq ravishda berilgan.  

Arctowski stansiyasidagi Point Thomas mayog'i esa dunyodagi eng janubiy hududda joylashgan mayoqdir.  

AQSHning Milliy Okean va Atmosfera Administratsiyasi orolda Lenie bazasini yuritadi. So'zlashuvda Copacabana deb nomlanuvchi ushbu kichik stansiya Admirallik ko'rfazida pingvinlarni fasliy tadqiq etish bilan shug'ullanadi va Antarktidada faqat yoz oylarida ish olib boradi. Qishda esa favqulodda vaziyatda boshpana binosi vazifasini bajaradi.

Iqlimi 
Antarktida yarim oroli va uning yaqinidagi orollar Antarktidadagi eng mo'tadil iqlimli hududlardir. Orol iqlimi atrofni o'rab turgan okeanlarning kuchli ta'siri ostida. Köppen iqlim klassifikatorida orol Antarktidadagi muzlik emas, tundra iqlim zonasi sifatida tasniflangan oz sonli hududlardan biridir. Havo haroratidagi o'zgarish keskin emas va eng sovuq oy, iyulda o'rtacha havo harorati -6.5 °C ni tashkil qilsa, eng issiq oyda 1.5 °C ni tashkil qiladi. Orolda yiliga atigi 591.3 quyoshli soatlar bo'ladi va  qor, yomg'ir yoki do'l yog'uvchi orol iqlimi odatda bulutli va bo'ronlidir. O'rtacha hisobda orolga yiliga 729 mm yog'in yog'adi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 A.G.E. Jones, "Captain William Smith and the Discovery of New South Shetland", Geographical Journal, Vol. 141, No. 3 (1975-yil noyabr), 445–461-betlar.
 Alan Gurney, Below the Convergence: Voyages Toward Antarctica, 1699–1839, Penguin Books, New York, 1998
 Revista de la Asociación Geológica Argentina 62 (1): 35–43-betlar (Ispancha)
 E. Serrano. Espacios protegidos y política territorial en las islas Shetland del Sur (Antártida). Boletín de la A.G.E. N.º 31 – 2001, 5–21-betlar. (Ispancha)

Antarktida
Orollar