MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Laterit

Laterit (lot. later — gʻisht) — gilsimon yoki toshsimon zich togʻ jinsi. Issiq va nam iqlim sharoitidagi alyumosilikat jinslarining fizik-kimyoviy nurashining elyuvial mahsuli. L. nurash poʻstining qalinligi 50—60 m. Rangi kizil, goho sargʻish-qizil. Asosan, temir va alyuminiy oksiddan tashkil topadi. Qattiq toshli (havoda), juda boʻsh yoki gilli tuzilishga ega. Tarkibi boʻyicha bu kaolinit, temir, titan, magnetit, galluzit va gibbeit aralashmasidir. Unda, odatda, eriydigan tuzlar, sulfatlar, karbonatlar, gidroslyudalar va montmorillonitlar guruhi minerallari yoʻq. Gilli L.lar osongina yoʻniladi va havoda tez qotish xususiyatiga ega boʻlgani uchun ilgaridan Hindiston va Hindixitoyda qurilish materiali sifatida ishlatiladi. L.lar bilan temir rudalari, silikatli nikel hamda xrom, kobalt va oltin konlari bogʻliq. L.lar ham alyuminiy olinadigan xom ashyo hisoblanadi. L.ning eng sifatli rudalari Rossiya (Voronej viloyati)da qazib olinadi.

Manbalar
Lateritlanish

Lateritlanish — sernam tropik va subtropik iqlim sharoitda alyumo-silikatli togʻ jinslarining chuqur va uzoq, muddatli nurash jarayoni. L. natijasida 90% dan ziyod SiO2, Na, K, Sa, Mg chiqariladi va alyuminiy, temir va titan oksidlari bilan boyitilgan qizil rangli temirli yoki temirli-giltuproqdi elyuvial hosilalar — la-tershplar vujudga keladi.

Manbalar
Abdugʻani Latipov

Abdugʻani Latipov (1878-1953) - naqqosh, samarqandlik usta. Us t a Naim, usta Abduzohid bilan ishlab hunar oʻrgangan. Xoʻja Yusuf, Mahmud Xorazmiy masjidlari, Abdu Darun masjidi ayvoni (1908—09, shift toʻsinida "amali usta Abdugʻani" yozuvi saqlangan), Koʻk masjid, Shayboniyxon masjidi, Bogʻi Baland masjidi (1910) va boshqa jamoat binolarini bezashda qatnashgan. Naqshlarining ulgu, andazalari toʻplami muzeylarda saqlanmoqda.

Manbalar
Rahmatjon Latipov

Rahmatjon Mamadaliyevich Latipov (1941.1.5, Samarqand) — opera xonandasi (tenor), Oʻzbekiston xalq artisti (1999). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1970). Samarqand opera va balet teatri (1970—92), Navoiy teatri (1992-yildan) da yakkaxon xonanda. Oʻzgarishlarga boy, chiroyli va kuchli ovoz sohibi. Opera sahnasida Moniy (M. Ashrafiy, "Dilorom"), Choʻponali (S. Yudakov, "Maysaraning ishi"), Almaviva (J. Rossini, "Sevilya sarta-roshi"), Alfred, Gersog, Manrike, Otello (J. Verdi, "Traviata", "Rigoletto", "Trubadur", "Otello"), Lenskiy, German (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin", "Qargʻa motkasi") va boshqa; operettada Danila (Legar, "Xushchaqchaq beva"), Genrix Eyzenshteyn (Shtraus, "Koʻrshapalak") kabi rollarni ijro etgan. Konsert repertuaridan oʻzbek va rus kompozitorlari romans hamda estrada qoʻshiqlari (I. Akbarovning "Yor, kel", "Raʼno", S. Yudakovning "Kuylama, sohibjamol" va boshqalar), neapol xalq qoʻshiqlari oʻrin olgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hikmat Latipov

Hikmat Latipov (1900.1.1, Buxoro — 1981.4.2, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Sahna faoliyatini Buxoro teatrida boshlagan (1922— 24). Moskva oʻzbek drama studiyasida taʼlim olgan (1924—27). 1927—61 yillar Hamza teatrida aktyor. L. yaratgan obrazlari oʻz harakteri bilan obrazning gʻoyaviy va ijtimoiy mohiyatini, ichki olamini chuqur va haqqoniy ochilishi va zoʻr taʼsirchanligi bilan ajralib turadi. Ifodali sahna nutqi, mimika va grimmning mukammalligi, ijrosi sodda va hayotiyligi bilan qimmatlidir. Teatr sahnasida Barax ("Malikai Turandot"), Mengo ("Qoʻzi buloq"), Podkolyosin ("Uylanish"), Qodirqul mingboshi ("Boy ila xizmatchi"), Abdulmalik ("Alisher Navoiy"), Yormat ("Qutlugʻqon"), Brut ("Yuliy Sezar") kabi 80 dan ortiq obraz yaratgan. L. mashhur kino aktyori sifatida oʻzbek kinosining rivojiga munosib hissa qoʻshgan. Ab-dujabbor ("Stadionda uchrashamiz"), Mansur ("Koniyut gʻorining siri"), Shukur ("Laylak keldi, yoz boʻldi"), Gʻani ("Sayyod qoʻngʻirogʻi"), Sayd Obid ("Ulugʻbek yulduzi"), Joʻra ("Joʻra sarkor"), ota ("Sevgi fojiasi"), Ochil Buva ("Chinor") va boshqa aktyorga shuhrat keltirgan rollaridir.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Latifa

Latifa (arabchadan mutoyiba, hazil) — xalq hajviyoti janrlaridan, tanqidiy mazmundagi qisqa yumoristik hikoya. Qadimdan Oʻrta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. Latifalar qahramoni jonli va taʼsirchan soʻzlaydigan, hazilmutoyibaga boy, haqiqat va adolatni himoya qiluvchi hozirjavob shaxs. Latifa syujetini qochiriq, kesatik, piching toʻla hajviy epizod va holatlar tashkil etadi. Sarguzasht harakteridagi syujet sodda va loʻnda ifoda etiladi. Latifaning ilk namunalari Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Saʼdiyning "Guliston" asarlarida uchraydi. Latifa janri XI asrdan soʻng keng shakllandi va rivoj topdi. Rabgʻuziyning "Qissai Rabgʻuziy", Alisher Navoiyning "Hamsa" va boshqa asarlarda xalq orasida maʼlum va mashhur boʻlgan latifalardan foydalanilgan. Latifa qahramoni oʻzbeklarda Afandi, tojiklarda Mushfiqiy, turkmanlarda Mirali nomi bilan yuritiladi. Oʻzbek xalq latifalarini dastlab Sharif Rizo toʻplab, nashr ettirgan (1941). 

Ad:. Oʻzbek xalq latifalari, T., 1971.

Manbalar
Latishlar

Latishlar (oʻzlarini latviyeshi deb ataydilar) — xalq. Latviya Respublikasining asosiy aholisi (1390 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Rossiyada (47 ming kishi), shuningdek, Litva, Estoniya, Belarus, AQSH, Kanada, Shvetsiya va Avstraliyada ham yashaydilar. Umumiy soni 1,54 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Latish tilida. soʻzlashadilar. Dindorlari, asosan, xristian protestantlar, Latgaliyada esa xristian katoliklar. L. etnogenezi tili va madaniyati litvalarta juda yaqin. L.ning ajdodlari Latviya hududiga miloddan avvalgi 3—2-ming yillikda kelib joylashgan boltiq qabilalari hisoblanadi. Milodiy 1-ming yillik boshida Boltiq dengizi boʻyida madaniy jiqatdan qardosh qabilalarning etnik uyushuvi sodir boʻlgan. Milodiy 1-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boshlarida L.da ilk mulkdorlik munosabatlari vujudga kelib, yagona latish elati shakllana boshlagan. Bu jarayon 12-asr oxiri — 13-asr boshida nemis — salibchilarining L. yeriga bostirib kirishi natijasida toʻxtab qolgan. 16—17-asrlarda Latviyaning bir qismi Rech Pospolita va Shvetsiya oʻrtasida taqsimlangan. 1525-yil latish tilida ilk kitob nashr etilgan. 19-asr oʻrtalarida latish millati shakllangan. L.ning anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik, dengiz boʻyida — baliqchilik, toʻqimachilik, temirchilik, kulolchilik, yogʻochni qayta ishlash sanoati rivojlangan.

Manbalar
Latoband dovoni

Latoband dovoni — Turkiston tizmasi tarkibiga kiruvchi Qizilkamar togʻlari (Jizzax viloyati)dagi dovon. Balandligi 1995 m. Mart—oktabr oylarida foydalanish mumkin. Dovon orqali Baxmal tumani markazi Usmatdan Yangiobod qishlogʻi va Zafarobod shaharchasiga oʻtilib, Zarafshon vodiysiga (Tojikiston Respublikasi) tushiladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Jizzax viloyati
Tojikiston
Oʻzbekiston — Tojikiston munosabatlari
Dovonlar
Lattaband

Lattaband — Samarqand va Jizzax viloyatlaridagi soy, Bulungʻur va Baxmal tumanlari hududidan oqib oʻtadi. Turkiston togʻ tizmasidagi Shingak dovoni yaqinidagi (2450 m) buloqlardan boshlanadi. Gʻarb va shimoli-gʻarb tomon oqib borib, Qozoqqishloq yaqinida Eski Tuyatortar kanaliga quyiladi. Uz. 21 km, suv yigʻish maydoni 26 km². Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi koʻpayadi. Yigirmaga yaqin irmogʻi (umumiy uz. 24 km) bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Samarqand viloyati
Jizzax viloyati
Latchalar

Latchalar — suvsarsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchilar guruhi. Tanasi ingichka, choʻziq va juda egiluvchan. Oʻrta Osiyo hududida latcha va oq latcha tarqalgan. Latcha () — eng mayda yirtqich, uz. 13— 28 sm, vazni 40 g dan 100 g gacha. Yozda yungi tanasining orqa tomonida ochiq kulrang , qorin tomonida oqish yoki sargʻish; arealining shim. qismida qishda oqrangga kiradi. Yevropa, Shim. Afrika, Shim. Amerika va Osiyoda tarqalgan. Juda serharakat, sichqonlarni qirib katta fonda keltiradi. Oq latcha () latchaga nisbatan bir oz yirikroq, dumining uchi qora, uz. 16—38 sm, vazni 260 g gacha. Yevropaning deyarli hamma hududlarida, Shim. Amerika, Osiyoning shim. qismida uchraydi. Oʻrta Osiyoda Orol dengizidan shimolroqda tarqalgan. Asosiy ozigʻi mayda kemiruvchilar: sichqonlar, dala sichqonlari: kemiruvchilar kam boʻlganida esa baliqlar, baqalar, qushlarning uyasidagi joʻjalari; och qolganida mevalar va har xil organik chiqindilar bilan oziqlanadi. Yiliga bir marta 4—8 tadan bolalaydi. L.ning ikkala turi ham zararkunanda kemiruvchilarni qirib, insonga katta foyda keltiradi. Oq latcha qimmatbaho moʻyna beradi.

Manbalar 

Hayvonlar
Laureat

Laureat [lot. laureatus — boshiga dafna (lavr) gulchambari kiygizilgan] — davlat mukofoti yoki xalqaro mukofotga sazovor boʻlgan shaxs, shuningdek, tanlovlar (asosan, badiiy tanlovlar) gʻolibi. "L." atamasi Yunonistonda paydo boʻlgan.U yerda biror musobaqa gʻoliblari "gʻalaba toji" sifatida dafna daraxti yaproqlaridan qilingan faxriy gulchambar bilan taqdirlangan. Bunday odat keyinchalik Qad. Rimda ham tarqalgan. Gʻoliblarni dafna gulchambarlari bilan takdirlash hozirga qadar saqlangan.

Manbalar
Rozalinda Laut

Rozalinda Berngardovna Laut (1925.24.11, Odessa viloyati - 2013.11.9, Germaniya) — opera xonandasi (lirik-dramatik soprano) va pedagog. Oʻzbekiston xalq artista (1973). Diapazoni keng, kuchli va jozibador ovoz sohibasi. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1961). Hamza nomidagi musiqa bilim yurtida joʻrnavoz (1956— 64), Navoiy teatrida yakkaxon xonanda (1961—83). 1979—90 yillari Toshkent konservatoriyasida dotsent. Opera sahnasida Sanobar (M. Ashrafiy, "Shoir qalbi"), Floriya Toska (J. Puchchini, "Floriya Toska"), Nedda (R. Leonkavallo, "Masharabozlar"), Margarita (Sh. Guno, "Faust"), Tatyana, Liza (P. Chaykovskiy, "Yevgeniy Onegin", "Qargʻa motkasi"), Leonora, Aida, Yelizaveta (J. Verdi, "Trubadur", "Aida", "Don Karlos") kabi partiyalarni ijro etgan. Konsert repertuaridan Yevropa va ayrim Oʻzbekiston kompozitorlarining kamer musiqa asarlari oʻrin olgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

    

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1925-yilda tugʻilganlar
24-noyabrda tugʻilganlar
11-sentabrda vafot etganlar
2013-yilda vafot etganlar
Max von Laue

Max von Laue () (1879.9.10, Pfaffendorf, Koblens yaqinida — 1960.24.4, Berlin) — nemis fizigi. Berlin universitetini tugatgan (1904). Ilmiy ishlari optika, kristallofizika, oʻta oʻtkazuvchanlik, nisbiylik nazariyasi, kvant nazariya, atom fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va boshqalarga oid. Kristallarda rentgen nurlari interferensiyasi nazariyasini yaratib, bu nurlar uchun kristallardan difraksion panjara sifatida foydalanishni taklif qilgan, kristallarda rentgen nurlarining difraksion nazariyasini ishlab chiqqan (1912). Uning rahbarligida birinchi marta lauegramma olingan va bu bilan rentgen struktura analiziga asos solingan. Nobel mukofoti laureati (1914).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
	

Nemis fiziklari
1879-yilda tugʻilganlar
1960-yilda vafot etganlar
9-oktabrda tugʻilganlar
24-aprelda vafot etganlar
Lauegramma

Lauegramma — monokristallning rentgen nuridagi difraksion tasvi-rini qayd etish. 1912-yilda shu usulni taklif etgan M. Laue nomi bilan ataladi. L.ni birinchi marta nemis olimlari V. Fridrix va P. Knipping fotoplyonkada hosil qilgan. Laue usulida uzuluksiz spektrli rentgen nurlarining ingichka dastasi shu nurlar uchun difraksion panjara vazifasini bajaruvchi qoʻzgʻalmas monokristallga uzatiladi. Kristall hosil qilgan difraksion tasvir kristall ortiga joylashtirilgan fototasmada qayd qilinadi. Rasmda berilliy monokri-stallida olingan L. koʻrsatilgan. Monokristallning turli kristallogra-fik tekisliklarida joylashgan atomlardagi rentgen nuri difraksiyasi L.da maʼlum bir dogʻlarni hosil qiladi. L.dagi dogʻlarning soni va joylashishiga qarab, mas, kristallning simmetriyasi toʻgʻrisida xulosalar chiqariladi. L. usuli rentgen struktura analizida qoʻllaniladi.

Manbalar
Jean de La Fontaine

LAFONTEN (La Fontaine ) Jan de (1621.8.7, Shato—Tyerri, Shampan — 1695.13.4, Parij) — fransuz shoiri, masalchi. Fransiya akademik aʼzosi (1684-yildan). Mashhur "Psixeya va Kupidonning muhabbati" (1669) qissasiga "Ming bir kecha" ertaklari hamda Apuley (miloddan avvalgi 2-asr) ning "Metamorfozalar" asari asos boʻlgan. L.ning masal janridagi asarlari koʻproq shuhrat qozongan. "Sheʼriy ertak va hikoyalar" (1—5-kitoblar, 1665—85), "Masallar" (1 - 12-kitoblar, 1668—94) toʻplamlarida oʻtkir hajvchi, yirik mutafakkir, adabiyotda Uygʻonish davri anʼanalarining davomchisi sifatida maydonga chikdi. Uning antik davr, Yevropa hamda Sharq adabiyoti ("Kalila va Dimna" va boshqalar), shuningdek, xalq donishmandligidan ruhlanib yaratgan masallari zamonaviyligi, oʻtkir hajvi, tavsiflarning yorqinligi bilan jahon satirik adabiyoti xazinasini boyitdi. Oʻzbek va rus masalchiligi rivojida ham L. ijodining muhim oʻrni bor. "Kosib va doʻkondor" masali oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1984).

Manbalar
Laffasiy

Laffasiy (taxallusi; asl ismi Hasanmurod Muhammad Amin oʻgʻli) (1880 — Xiva — 1945) — oʻzbek shoiri, tarixchi va tazkiranavis. Madaminxon madrasasida taʼlim olgan. L. oʻzining "Xiva shoir va adabiyotshunoslarining tarjimai hollari" tazkirasida xalq orasida mashhur boʻlgan Munis Xorazmiy, Ogahiy, Rogʻib, Feruz va Chokar kabi 51 nafar xorazmlik ijodkorning tarjimai holi va ijodi haqida maʼlumot bergan. Asarda L. oʻz sheʼrlaridan ham namunalar keltirgan.

Manbalar
Laxti

Laxti — Finlandiya janubidagi shahar va port. Pyayyanne koʻllari sistemasidan jan.da. Aholisi 96,6 ming kishi (1999). Laxti tuguni. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Sellyuloza-qogʻoz sanoati uchun jihozlar ishlab chiqarish, toʻqimachilik, poyabzal, oyna-shisha, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Turizm va q,ishki sport oʻyinlari markazi.

Manbalar
Émile Lahoud

Laxud Emil (1936.10.10, Livan) — Livan davlat arbobi. Harbiy-dengiz kollejini tugatgan (1959). 1959-yildan Livan harbiy-dengiz kuchlari bazasida, soʻng mudofaa vazirligida xizmat qilgan. 1989-yildan Livan qurolli kuchlari qumondoni. 1998-yil 15-oktyabrdan 2007-yilgacha Livan Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Vilis Latsis

Vilis Tenisovich Latsis [1904. 29.4(12.5), Rinuji qishlogʻi, hozirgi Riga tumani — 1966.6.2, Riga] — Latviya xalq yozuvchisi (1947), davlat va jamoat arbobi. Dastlabki asarlari — "Ayol" (1930) novellasi va "Ozodlikka chiqqan yirtqich" fantastik romani (1931). Romanlarida latish xalqining hayoti aks ettirilgan ("Qanotsiz qushlar", trilogiya, 1931 — 33; "Baliqchi oʻgʻli", 1 — 2-kitob, 1933 — 34; "Boʻron", 1 — 3-kitob, 1945 —48). L. "Yangi qirgʻoq sari" (1950—51), "Dengiz boʻyidagi qishloq" (1954), "Momaqaldirokdan soʻng" (1962) va boshqa romanlar muallifi. "Boʻron" romani va boshqa asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan. As: Baliqchi oʻgʻli, Roman, 1958; Vatanni qoʻmsab, T., 1961.

Manbalar 

    

Sovet yozuvchilari
Lashkar

Lashkar (fors.) — oʻrta asrlarda nomuntazam qoʻshin turi; cherik, qoʻshin, armiya. Muntazam armiyasi bulmagan xon va podshohlar harbiy yurish oldidangina oʻziga tobe viloyatlarga chopar yuborib, Lashkar toʻplagan. Lashkarga chaqirilgan har bir kishi oʻz oti, quroli va bir oylik oziq-ovqati bilan kelgan.

Manbalar
Lashkar qushbegi

Lashkar qushbegi (Lashkar beklarbegi) (?—1842) — Toshkent hokimi (1810—1840). Davlat arbobi va sarkarda. Qoʻqon xonligida turli yillarda devonbegi, qushbegi va beklarbegi lavozim va unvonlarida boʻlgan.

Chitrol viloyatidan chiqqan eroniy qullardan. Qoʻqon xonligi davrida yuqori lavozimlarni egallagan. 1809-yilda Olimxon Toshkentni bosib olgach, Lashkar qushbegini devonbegi lavozimida shahar hokimi etib tayinlagan.

1810-yil Olimxon oʻldirilgach, taxtga oʻtirgan Umarxonni Toshkent zodagonlari sovgʻalar bilan dabdabali kutib olishgan. Lashkar devonbegi va uning oʻgʻillari xon tomonidan alohida taqdirlangan. Xon unga qushbegi unvonini bergan.

1816-yil Turkiston shahrini Umarxon tomonidan egallanishida Lashkar qushbegi muhim rol oʻynagan. Lashkar qushbegi qozoqlardan tashkil topgan qoʻshini bilan 1818-yilda Umarxonning Oʻratepa va Jizzaxga (1819) qilgan yurishida qatnashgan.

1830-yil sentabrda Lashkar qushbegi 15 ming qoʻshini bilan Muhammad Alixonning Qashqarga qilgan yurishida ishtirok etgan. Qoʻqon qoʻshini Sharqiy Turkistondagi Yangi Hisor, Yorkend, Xoʻtan shaharlarini egallab Oqsuv va Uchturfonga qadar yetganlar, koʻp qiyinchiliklardan soʻng Qashqar viloyatidagi Gulbogʻni qamal qilishgan. 3 oy davom etgan qamaldan soʻng, koʻp sonli Xitoy qoʻshini yaqinlashayotganidan xabar topgan qoʻqonliklar 70 ming qashqarlikni oʻzlari bilan olib qaytganlar. Lashkar qushbegi ularning bir qismini Toshkentga keltirib joylashtirgan (shaharning Qashqar mahallasi nomi shundan).

1841-yilda Qoʻqonda umumxalq qoʻzgʻoloni boshlangan. Xalq aybdorlarni jazolashni soʻrab turgan vaqtda, xonning qabulida Toshkentdan kelgan Lashkar qushbegi boʻlgan. Xon Gadoyboy parvonachi bilan Lashkar qushbegidan har qanday yoʻl bilan boʻlsa ham xalqni tinchlantirishni soʻragan. Xonning oʻzi esa qochgan. Lashkar qushbegi va Gadoyboy parvonachi xalqqa soxta vaʼdalar berib tinchlantirganlar. Shu vaqtda Buxoro amirligi hukmdori Amir Nasrulloh Qoʻqonga yurish qilgani haqida xabar kelgan. Xalq oʻz kuchini shaharning mudofaasiga yoʻnaltirgan. Lashkar qushbegi 1842-yil Buxoro amirligi humdori Amir Nasrulloh Qoʻqonni egallagan paytda oʻldirilgan.

Lashkar qushbegi Sirdaryo boʻylarida Qoʻqon xonligiga qarashli boʻlgan Choʻloq, Soʻzoq va Oqmachit qalʼalariga asos solgan. Uning davrida Toshkentda keng koʻlamda obodonchilik, qurilish ishlari amalga oshirilgan (Beklarbegi madrasasi, Qoʻqon oʻrdasi, Lashkar qushbegi saroyi va boshqalar qurilgan). Yangi mahallalar (Qashqar mahallasi, Qushbegi, Devonbegi va boshqalar) vujudga kelgan. Shahar mudofaa devorlari taʼmirlanib yangi darvozalar (Qashqar, Qoʻqon, Qoʻymas) oʻrnatilgan, shahar hududi kengaytirilgan. Lashkar qushbegi Anhor kanalining chap sohilida (taxminan hozirgi "Anhor" kafesi oʻrni va uning yon atrofida) yangi Oʻrda qurdirgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Beysembiyev T.K., "Ta’rix-i Shax-ruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma-Ata, 1987;
 Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988;
 Istoriya Oʻzbekistana, T., 1993. Mashhura Sharipova

    

Qoʻqon xonligi
Lashkarak polimetall koni

Lashkarak polimetall koni — Qurama togʻlarining shim. yon bagarlarida, Lashkaraksoyning yuqori oqimida, Angren shahridan 40 km jan.da joylashgan. Oʻrta asrda yirik kumushqoʻrgʻoshin konlaridan biri boʻlgan. Kon qoldiklari 1933-yilda topilgan. Konning ustki qismini qad. konchilar toʻla-toʻkis qazib olganlar. Konchilarning temir pona, tosh bolgʻa, sopol moychiroqlar kabi asbob va buyumlari, ruda eritish xumdonlarining qoldiqlari topilgan. Konning geologik tuzilishida yuqori toshkoʻmir davrining traxiandezit-datsitlari va yuqori perm davriga mansub liparit effuziv formatsiyalari ishtirok etgan. Rudali zonalar subvulkan jinslarida va shim.-sharq tomonga yoʻnalgan yer yoriklari atrofida joylashgan. Kondagi ruda, asosan, ikkilamchi minerallar tarqalgan joyda boʻlib, kvars-galenit, kvars-kalsit-galenit minerallari assotsiatsiyasida uchraydi. Ruda tarkibida 80 dan ortiq mineral aniklangan, jumladan, 60 dan ortigʻi rudali. Qoʻrgʻoshin va ruxdan tashqari kumush ham muhim ahamiyatga ega, ayrim joyda sof kumush ham uchraydi. Uning 1 t rudadagi miqdori 350 g dan ortiq, odatda, uning amaldagi miqdori 600—900 g/t dan kam bulmasligi lozim. Asosiy ruda elementlaridan tashkari kadmiy, indiy, surma va boshqa nodir metallar ham uchraydi.

Manbalar
Lashkargoh

Lashkargoh — lashkar oʻrnashadigan joy, harbiy lager (qarang Oʻrdu).

Manbalar
Lashkargoh (qarorgoh)

Lashkargoh, Lashkari - Bozor — Janubiy Afgʻonistonda joylashgan ulkan tarixiy-maʼmuriy majmua; gʻaznaviylar (10— 12-asrlar) va gʻuriylar (12-asr oʻrtasi — 13-asr boshi) sulolasi sultonlari qarorgohi. Arxeologik tadqiqotlar natijasida 12-asrga oid saroy va bogʻ-park inshootlari qoldikdari topilgan. Umumiy maydoni taxminan 164x95 m dan iborat. Majmua tarkibi L. jan. da joylashgan bosh saroy (toʻrt tomoni ayvon bilan oʻralgan hovli sahni; bir necha zal, yotoqxonalar, xizmat xonalari alohida guruh boʻlib joylashgan; devoriy rasmlar, bezak qilib terilgan gʻishtlar), shuningdek, L.ning markaziy va shim. qismida joylashgan 2 ta saroy, masjid, bogʻ koʻshklari, kaptarxona(kaptar minor), turar joy qoldiklaridan iborat.

Manbalar
Laʼl

Laʼl — mineral, shpinelning qizgʻish, pushti rangli xili. Qattiqligi 7,5—8 boʻlib, olmos, yoqutdan keyin 3-oʻrinda. Kub singoniyali, kristallari oktaedr shaklida, zichligi 3,5—4,1 g/sm3. Temir, xrom, rux, shuningdek, natriy va kaliy aralashmalari uchraydi. Mineralning yangi aralashmalari tarkibi va genetik xususiyatlariga bogʻliq ravishda kizil, koʻk, yashil, qoʻngʻir va qora boʻlishi mumkin, shishasimon yaltiroq. L. uzoq vaqt yoqut deb notoʻgʻri nomlangan. Ular bir-biridan farq qiladi. 7-asrda Badaxshon (Pomir)da katta L. koni topilganidan soʻng bu mineralning fizik va kimyoviy xususiyatlari oʻrganilib, yoqut korundning qizil ranglisi, L. esa shpinelning kizil xili ekanligi aniklandi. L. yoqutdan yumshoqroq, birok, olovga chidamli. Beruniy L.ni quyidagicha taʼriflagan: "Laʼl oʻzining rangi va jilvalanib turishi bilan yoqutga juda oʻxshaydi, lekin qattiqligi jihatdan undan qoladi, shuning uchun bu mineralning qirralari tez sinib ketadi". Magmadan ajralib chiqqan issiq gaz eritmalarining ohaktoshlarga taʼsiridan L. hosil boʻladi. Oʻzbekiston, umuman Oʻrta Osiyoda shpinel keng tapqalgan boʻlmasada, Pomirdagina uning konlari topilgan. Bu konlar esa butunlay qazib olingan. L. faqat asl tosh sifatida zargarlikda ishlatiladi. Hozir sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi.

Manbalar 

Minerallar
Zargarlik
Laʼli

Laʼli — roʻzgʻor buyumi; non, qandqurs solib dasturxonga qoʻyish uchun ishlatiladigan keng yassi, chetlari bir oz qayrilgan toʻrtburchak yoki aylana shaklidagi metall idish. Bezakli va bezaksiz boʻladi. Kandakori usulida naqshlar bilan bezatilgani keng tarqalgan. Baʼzan patnis deb ham ataladi.

Manbalar
Laqab

Laqab — 1) shaxsning koʻrinishi, qiligʻi, mashgʻuloti yoki biror xususiyatiga qarab beriladigan ikkinchi nom. Masalan, Joʻra Pason, Olim Tashvish, Zokir Sovuq, Abdulla Xoʻroz kabi nomlarning ikkinchi qismi L.dir. Odatda, L. ishlatilish oʻrni va maqsadiga qarab ijobiy yoki salbiy maʼnoga ega boʻladi. Adabiy asarlarda badiiy vosita sifatida ham qoʻllanadi. Yozuvchi va shoirning bundan maqsadi personaj yoki obrazning muayyan tomondan boʻrttirish, uning biron xususiyatini rivojlantirish, qaytariqlardan qochish va asar tilini rang-barang qilishdir. L.ning baʼzilari adabiyotda umumlashib ketgan. Mas, Majnun (telba) Qaysning, Koʻhkan (togʻ qazar) Farhodning L.idir; 2) mumtoz adabiyot davrida taxallus maʼnosida qoʻllangan soʻz. Mas, Navoiy asarlarida oʻzi haqida "al-mulaqab bin-Navoiy" ("Navoiy deb laqab olgan") deydi.

Manbalar