MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dmitriy Shostakovich

Dmitriy Dmitriyevich Shostakovich (1906.25.9, Peterburg 1975.9.8, Moskva) – rus kompozitori, pianinochi, pedagog, jamoat arbobi. 20-asr musiqa klassigi. Rossiya xalq artisti (1948), Xalq artisti (1954), Mehnat Qahramoni (1966). Leningrad konservatoriyasini fortepiano (1923) va kompozitsiya (1925) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Leningrad va Moskva konservatoriyalarida dars bergan, shogirdlari orasida G. Sviridov, Q.Qorayev, M.Leviyev va boshqalar bor. Rossiya kompozitorlar uyushmasi raisi (1960-68).

Shostakovich kompozitorlik ijodiyotining deyarli barcha janrlarini qamrab, simfonik musiqa, vokal musiqa, musiqali teatr, kamer musiqa sohalarida jahonshumul ahamiyatga molik asarlar yaratgan. Xususan, 15 simfoniyasi (1925), „Burun“ (1930) va „Katerina Izmaylova“ (1934, 2-tahriri 1956) operalari, 15 kvarteti (1938— 74), skripka (1968), alt (1975), violonchel (1934) sonatalari, cholgʻu konsertlari (1933—67), 24 prelyudiya va fugasi (1951), Pushkin, Blok, Byorns, Shekspir, Mikelanjelo va boshqalarning sheʼrlariga yaratgʻan qoʻshiq va romanslari, 30 ga yaqin kinofilm (Maksim haqida trilogiyasi, 1935— 39; „Yosh gvardiya“, 1948; „Soʻna“, 1955; va, ayniqsa, „Hamlet“ 1964; „Qirol Lir“, 1971)larga yozgan musiqalari bilan mazkur janrlarning 20-asrdagi taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshgan. Teran dramatizm, fojiaviylik bilan sugʻorilgan, ayni paytda nozik lirika, oʻtkir yumor va kinoyaga boy Sh. asarlarida chuqur, hayotan muhim gʻoyaviy konsepsiyalar, inson kechinmalarining murakkab olami, uning orzuumidlari, yorugʻlik va kamolotga intilishlari oʻzining badiiy yetuk ifodasini topgan.

Shostakovich 1940-yillardan eʼtiboran Oʻzbekiston sanʼatkorlari bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Fashistlarga qarshi jangning ramziga aylangan mashhur 7 „Lenintradnoma“ simfoniyasining birinchi ijrolaridan biri Toshkentda oʻtgan (1942.22.6), keyinchalik deyarli barcha simfoniyalari, „Oyimqiz va bezori“ baleti, konsertlari, kamer musiqasi muntazam ijro ztilgan. Sh. bir necha bor Oʻzbekistonga kelgan (1959, 1960, 1964), M.Burhonov, A.Jabborov, F.Yanov-Yanovskiylar bilan doʻstona alohida boʻlgan, yosh oʻzbek kompozitorlari va musiqashunoslarini qoʻllab quvvatlagan. Shostakovich ijodi koʻpgina zamonaviy kompozitorlar (jumladan, Oʻzbekistonda – Ik. Akbarov, M.Tojiyev, T.Qurbonov, M. Mahmudov, N.Gʻiyosov va boshqalar) ijodiga taʼsir oʻtkazgan. Bu haqda T.Vizgo, N.YanovYanovskaya va T. Gʻafurbekovlar tadqiqotlar yaratishgan.

Rossiya (1974), Ukraina (1976), Sibelius nomidagi (1958), Davlat (1941, 1942, 1946, 1950, 1952, 1968), Xalqaro Tinchlik (1954) mukofotlari laureati.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi kishilari
Bastakorlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Klassik musiqa
Shotara

Shotara — koʻknordoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, sershox, boʻyi 10—30 sm. Barglari ketmaket joylashgan, ikki marta patsimon ajralgan, uzun bandli. Gullari pushti, uchlari binafsha rangli shingil toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi sharsimon bir urugʻli yongʻoqcha. Ildizi — oʻqildiz. Aprel—iyulda gullab uruglaydi. Maysalari kech kuzda, erta bahorda paydo boʻladi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Begona oʻt sifatida lalmi va sugʻoriladigan don ekinlari orasida, paxta dalalarida oʻsadi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, turar joylar, yoʻl, ariq yoqalari, ekinzor chekkalari, xiyobonlar, bogʻ va uzumzorlarda uchraydi.

Kurash choralari: angʻizni yumshatish, yerni chuqur haydash, begona oʻtlarni gullashigacha oʻrish va boshqalar.

Ikki pallali oʻsimliklar
Shotlandlar

Shotlandlar — xalq, Shotlandiya va unga qoʻshni orollarning asosiy aholisi (5,18 mln. kishi). Umumiy soni 6,1 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shotland tilini soʻzlashadi. Dindorlari — aksariyat, presviterianlar (gellar etn. guruhidan tashqari). shahrining etnik asosini mahalliy pikglar va 5—6-asrlarda Irlandiya o.dan koʻchib kelgan kelt kabilaparidan skottlar tashkil etgan; 7-asrda ular Shotlandiyaga koʻchib oʻtgan germanlarning angl (ingl) va saks qabilalari bilan qisman aralashib, ularning tilini qabul qilishgan. Shotland zlatining shakllanish jarayoni shotland davlatining tashkil topishi (11-asr) va ingliz bosqinchilariga qarshi kurash davrida sodir boʻddi. Anʼanaviy madaniyati va turmushining asosiy belgilariga koʻra Sh. irlandlarta yaqin. Togʻli tumanlarda ularda 18-asrda ham klanlarga ajralish tizimi saqlanib qolgan. Sh., asosan, koʻp tarmoqli sanoat va xizmat koʻrsatish sohasida band. Qx.ning anʼanaviy tarmogʻi — qoʻychilik.
Shotutsoy

Shotutsoy — Surxondaryo viloyatidagi daryo. Halqajarning oʻng irmogʻi. Hisor tizmasining jan.gʻarbidan, Xoʻjapiryox choʻqqisi bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 14 km. havzasining maydoni 157 km². Yillik suv sarfi 4,72 m³/sek. Koʻp yillik suv sarfi quyilish joyida 1,82 m’/sek. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, shu bois doimo sersuv. Sh. vodiysida yovvoyi tok, shuningdek, togʻolcha, oʻrik va boshqalar mevali daraxtlar oʻsadi. Terrasalarda lalmikor dehqonchilik bilan shugʻullaniladi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Shou Jorj Bernard

Shou Jorj Bernard (1856.26.7, Dublin 1950.2.11, EyotSentLorens) — ingliz yozuvchisi, dramaturg. 1871-yilda diniy maktabni tugatgach, birmuncha vaqt ruhoniy boʻlib ishlagan. 1876-yilda Londonga koʻchib borib, jurnalistika va badiiy ijod bilan shugullangan. Dastlabki romanlari — "Misi chiqqan nikoh", "Artist sevgisi", "Keshel Bayronning kasbkori", "Havaskor sotsialist" 1881—83 yillar chop etilgan.

shahrining "Tul xonadonlari" (1882), "Yurakxoʻr" (1883), "Uorren xonimning kasbkori", (1884) ilk pyesalari sahna yuzini koʻra olmagan. Shu bois muallif ularni "Yoqimsiz pyesalar" (1898) nomi bilan nashr etgan. Shundan soʻng shahrining "Yoqimli pyesalar" ("Qurol va inson". "Kandid", 1894; "Taqdir arzandasi", "Yashasak — koʻrarmiz", 1895) hamda "Puritanlar uchun uchta pyesa" ("Shaytonning shogirdi", 1896—97; "Sezar va Kleopatra", 1898; "Kapitan Brasbund ning murojaati" eʼlon qilingan. Ushbu pyesalarni yaratish jarayonida shahrining dramaturgik metodi uzilkesil shakllangan va u "gʻoyalar dramasi" sifatida shuhrat qozongan zamonaviy dramaturgiyaning asoschilaridan biri boʻlib qolgan. Jahon dramaturgiya tarixiga sermahsul dramaturglardan biri sifatida kirgan Sh. 30 dan ziyod sahna asarlarini yaratgan.

shahrining "Pigmalion" (1913), "Yuraklar vayron boʻlayotgan xonadon" (191319), "Olma ortgan arava" (1919), "Mafusail sari orqaga" (1918—20), "Avliyo Ioanna" (1923), "Yomon boʻlsa ham, haqiqat" (1931), "Millioner ayol" (1936), "Jeneva" (1938), "Yaxshi qirol Karlning oltin kunlarida" (1939) kabi asarlari rangbarang mavzularga, turli janr koʻrinishlariga ega boʻlib, unda tarix va jamiyatda roʻy bergan voqealar yangicha talqin etilgan, jamiyatda sodir boʻlayotgan oʻzgarishlarni turli nuqtai nazardan koʻrsatishga qaratilgan. shahrining gumanizm gʻoyalari bilan sugʻorilgan dramaturgiyasi 20-asr adabiyotida muhim voqea boʻlgan, jahon dramaturgiyasi va teatrining keyingi taraqqiyetiga katta turtki bergan. Nobel mukofoti laureati (1925). Ayrim pyesalari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Polnoye sobraniye pyes. t. 1—6, L., 1978-80.

Adabiyot 
 Pirsoi X., Bernard Shou. M., 1972; Balashov P., Xudojestvsnniy mir Bernarda-Shou, M.. 1982.

    

1856-yilda tugʻilganlar
26-iyulda tugʻilganlar
1950-yilda vafot etganlar
2-noyabrda vafot etganlar
Shorahim Shoumarov

Shorahim Shoumarov (1876 Toshkent — 1969.12.1) — hofiz, sozanda (dutor, tanbur, sato). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Dastlab Toʻychi hofizdan xonandalik sanʼati, Abdusoat Vahobovshl dutor chalishni oʻrgangan. Keyinchalik Nazirxon hofiz, Madumar hofiz, Abduqahhor hofiz, Yodgorhoji tanburchilardan mumtoz kuy va ashula va Fargʻona—Toshkent makom yoʻllari, tanbur chertishni oʻzlashtirgan. Sh. milliy musiqa madaniyatini rivojlantirishda faol qatnashgan: 1910-yillar Toshkentda "usuli jadid" ("Rahimiya", "Urfon") maktablari qoshida musiqa toʻgaraklariga rahbarlik qilgan; Turkiston xalq konservatoriyasiii tashkil etilishida faol qatnashgan. Shu yerda (1919—22), Toshkent musiqa texnikumida (1923—40) oʻqituvchilik qilgan. 1927-yildan Oʻzbekiston radiosi xalq cholgʻulari ansambli (keyinchalik orkestri)da xonanda va sozanda.

SH. oʻzbek musiqali teatri shakllanishiga ham oʻz hissasini qoʻshgan: 1910—20 yillarda Toshkentda sahnalashtirilgan spektakllar ("Kichik askar", "Erk bolalari", "Zavolli Vatan", "Halima", "Yatim va Yatima" va boshqalar) uchun oʻzbek mumtoz va xalq kuylarini tanlab, sheʼrlar matniga bogʻlab moslashtirgan. Ayniqsa, Xurshid sahnalashtirgan "Farhod va Shirin" (1922) musiqali spektakliga Toʻychi hofiz bilan oʻzbek musiqa merosidan tanlagan kuylari asar taʼsirchanligini oshirgan; keyinchalik ushbu asar V.Uspenskiy yaratgan musiqali dramaga asos boʻlgan. Sh. oʻzbek mumtoz, ayniqsa, Fargona va Toshkent musiqa anʼanalari bilimdoni boʻlgan. Shu boisdan N.Mironov, Ye.Romanovskaya, V.Uspenskiy va boshqalar u ijro etgan koʻpgina ashulalarni notaga olib bir necha toʻplamlarga kiritgan. Sh. sozgar sifatida ham tanilgan: yasagan va nozik taʼb bilan sadaf qadab bezagan cholgʻulari Moskva (1923) va Parij (1925) koʻrgazmalarida namoyish etilgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Shofirkon

Shofirkon — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Shofirkon tumanidagi shahar (1995-yildan), tuman markazi (1926-yildan). Viloyat markazi (Buxoro)dan 40 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qiziltepa (32 km). Aholisi 17 ming kishi (2004), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, tatar, rus, ukrain va boshqalar millat vakillari ham yashaydi.

Tarixi 
Shofirkon Oʻzbekistonning qadimiy shaharlaridan biri. Uning kelib chiqishi haqida X asrda yashab oʻtgan tarixchi Narshaxiy „Buxoro tarixi“ asarida quyidagicha yozadi:"Sosoniylar sulolasi vakili Kisroning farzandlaridan biri Shopur otasidan arazlab Buxoro viloyatiga keladi, bu yerda uni Buxorxudot yaxshi kutib oladi. Shopur ov qilishni yoqtiradi va bir kuni ov qilish maqsadida hozirgi Shofirkon yerlariga borib qoladi. U hudud hali obod qilinmagan, yayloq, ov qilinadigan joy boʻlganligi sabab Shopurga bu joy xush keladi va bu joyni obod qilish uchun oʻziga ulush qilib berishini Buxorxudotdan soʻraydi va u rozi boʻladi. Shopur bu yerda katta anhor qazitadi va uni oʻz nomi bilan yaʼni „Shopurkom“ deb ataydi va shu anhor boʻylab qishloqlar va qasr qurdiradi. Bundan tashqari Shopur Vardona qishlogʻini ham bunyod qilib, u yerda oʻzi uchun turar joyga ega boʻlish maqsadida qasr qurdiradi. Uning vafotidan soʻng, qishloqlar avlodlariga meros boʻlib qoladi." shu tariqa Shofirkon shahri bunyod qilinadi.
Manbaalarda Vardanze nomi-Vardana,Vardanzi,Vardani,Varzanze tarzida uchraydi.
„Oʻzbek sovet ensiklopediyasi“da Vardanze soʻziga quyidagicha izoh beriladi:Vardanzi-qadimgi podshohlarning maxsus qarorgohi, hozirgi Buxoro viloyati Shofirkon rayonidagi „Qoʻrgʻoni Vardanzi“ nomi bilan mashhur xaroba. Tarixiy manbalarda uning Buxorodan qadimiyroq ekanligi, shoh Shopur bunyod qilganligi haqida maʼlumotlar bor. Vardanzida har hafta bozor boʻlganligi savdoning taraqqiy etganligidan darakdir va Vardanzi matolarini, bronzasini boshqa joylarga olib borib sotishgan. Vardanzi hali arxeologik jihatdan toʻliq tekshirilmagan ammo milodning 6-asrlariga oid materiallariga koʻra, u oʻsha davrda gullab yashnagan. Arab istilosi davrida(VIII asr boshi) Buxorodan alohida boʻlgan mustaqil podsholik poytaxtiga aylangan"

Shofirkon shahrida vino zavodi, paxta tozalash zavodi va boshqalar sanoat korxonalari, 4 ta qurilish tashkiloti, bosmaxona, dehqon bozori, novvoyxona, avtovokzal, mehmonxona, aloqa boʻlimi, turli banklar boʻlimlari, 100 dan ortiq savdo, jamoat ovqatlanish va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. 50 umumiy taʼlim maktabi, bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, Muxtor Ashrafiy nomidagi sanʼat maktabi, 4 kasb-hunar kolleji (qishloq xoʻjaligi, maishiy xizmat koʻrsatish, iqtisodiyot kollejlari, pedagogika kolledji) bor. 9 kutubxona, madaniyat uyi, madaniyat va istirohat bogʻi, „Xotira“ yodgorligi, stadion, 10 dan ortiq sport maydonchalari, 5 sport zali mavjud. Markaziy tuman kasalxonasi, 4 poliklinika, 10 dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi.

Ad. Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Maxmud ibn Vali, More tayn otnositelno doblestey blagorodnix (Geografiya), T., 1977; Buxoro Sharqdurdonasi, T., 1997.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

 

Oʻzbekiston shaharlari
Shofirkon tumani
Shofiʼiy

Shofiʼiy, toʻliq ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Idris ibn Abbos ash-Shofiʼiy (767, Falastin, Gʻazo shahri — 820, Qohira) — imom, shofiʼiylik mazhabining asoschisi, faqih. Makkada yashagan, hadislar va fiqhni oʻrgangan. Koʻp yerlarga safar qilgan. Makka muftisi Muslim Xolid az-Zanjiydan va Madinada Molik ibn Anasdan taʼlim olgan. Imomi Aʼzamning shogirdi Muhammad ibn Hasan bilan Bagʻdodda yaqin muloqotda boʻlib, unga shogird tushgan va shu yerda oʻz mazhabini tuzgan.

SH. bir qancha muddat goh Iroqda, goh Xijozda istiqomat qilgan. 815 yil Qohirada muqim turib qolib, shu yerdagi "Amr ibn Os" jome masjidida fiqhdan dars bergan. shahrining "Ar-Risola", 7 jildli "Al-Umm" asarlari islom olamida mashhur va shofiʼiylik ulamolari uchun zarur manba boʻlib xizmat qiladi. U oʻz asarlarida islom huquqini anʼanaviy normalar bilan bogʻlashga intilgan, fiqh asoslariga toʻla taʼrif bergan, ijmoʼdan foydalanishga alohida eʼtibor qaratgan. Sh., shuningdek, hadislar toʻplamini tuzgan, hadislarni taqqoslab oʻrganish toʻgʻrisida "Ixtilof al-hadis" asarini ham yozgan. Sh. qarashlari fiqh masalalari tugal ishlab chiqilishida oʻzining katta taʼsirini koʻrsatdi, bunda uning shogirdlari va izdoshlari Ahmad ibn Hanbal, Dovud az-Zohiriy, Abu Jaʼfar at-Tabariy va boshqalarning xizmati katta boʻldi.
Shofiʼiylik

Shofiʼiylik — sunniylikdagi diniy-huquqiy mazhablardan biri. Muhammad ibn Idris ash Shofiʼiy asos solgan. Sh. molikiylik va hanbaliylik diniy-huquqiy tizimiga yaqinroq turadi. Sh. tarafdorlari islom huquqidagi qiyos va raʼyni toʻla maʼqullamaydi, Qurʼon, sunna va ijmoni asosiy manba deb biladi. Hanafiylikka qoʻshimcha manba sifatida amal qilib kelingan "istihson" qoidasi ham shahrida rad etilgan. Sh. dastlab Suriya va Misrda shakllangan, oʻrta asrlarga kelib Yaqin Sharq mamlakatlarida keng tarqalgan. Hozirgi vaqtda Misr, Indoneziya, Shimoliy Kavkaz, Sharqiy Afrika mamlakatlarining baʼzilarida, qisman Suriyada va jan. arab sultonliklarida eʼtiqod va ibodatga doir amallarni Sh. mazhabi boʻyicha bajaruvchi musulmonlar bor.

 

Mazhablar
Shox

Shox — koʻpchilik tuyoqli sut emizuvchilar boshidagi qattiq oʻsimta, erkak hayvonlarda urgʻochilarini talashib urishganda qurol fazifasini bajaradi. qadimiy qazilma sudralib yuruvchilar (mas, dinozavrlar) da ham shox boʻlgan. Karkidonlarning 1 yoki 2 ta toq shoxi muguzlangan epidermisning konussimon oʻsimtasi, yaʼni burun yoki peshona suyagi boʻrtmasida joylashgan teridan hosil boʻladi. Boshqa tuyoqlilarning juft shoxi peshona suyagi bilan qoʻshilib oʻsgan oʻq sterjenga ega. Quvushshoxlilar shahrining oʻq sterjeni sirtdan gʻovak gʻilof bilan qoplangan, hayoti davomida oʻsadi; jiraflar shoxi yung bilan qoplangan, yumshoq teri gʻilof ichida joylashgan; bugʻular shoxi faqat yosh davrida yumshoq teri bilan qoplangan, keyinchalik teri tushib ketadi. Bugʻularda koʻpincha erkagida (shim. bugʻularida urgʻochilarida ham) shox boʻladi; erkak bugʻuning shoxi almashinib turadi. Yosh oʻtgan sayin bugʻular shoxi kattalashib shoxlanadi. shahrining muguz gʻilofidan har xil ziynat buyumlari, suyak qismidan suyak yogʻi, suyak uni, yelim olishda foydalaniladi.
Shoxdara

Shoxdara, Janubiy Shoxdara, Jaushangoz — Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Gʻunt daryosining chap irmogʻi (Amudaryo havzasi). Shoxdara tizmasining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 142 km, havzasining maydoni 4180 km². Shugʻnon va Shoxdara tizmalari oraligʻidan oqadi. Havzasida maydoni 166,7 km²boʻlgan 379 ta muzlik bor. Qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Muzlamaydi. Iyulda suvi koʻpayadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 34,5 m³/sek. Oʻrtacha yillik suv sarfi 48,6 m³/sek. dan (koʻp suvli yilda) 2,6 m³/sek.gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Sugʻorishda foydalaniladi.

 

Tojikistondagi daryolar
Shoxdara tizmasi

Shoxdara tizmasi - Pomirning jan.gʻarbidagi togʻ tizmasi (Tojikistonda). Panj va Shoxdara daryolari oraligʻidagi suvayirgʻich. Uzunligi 100 km ga yaqin, eng baland joyi 6726 m. Ikki qismga boʻlingan. Birinchi, sharqiy qismi (Shoxdara tizmasining oʻzi)ning uz. 100 km ga yaqin, eng baland joyi 6726 m. Ikkinchi, gʻarbiy qismi meridianal choʻzilgan Ishkoshim tizmasidan iborat (uz. 95 km, eng baland joyi — Mayakovskiy choʻqqisi, 6096 m). Shoxdara tizmasining suvayirgʻich qismi oʻtkir, qoyali. Yon bagʻirlari tik, Panj daryosining koʻplab irmoqlari bilan chuqur kesilgan. Ularning koʻpchiligi dara shaklida, vodiylarida muzliklar hosil qilgan relyef shakllari tarqalgan. Yon bagʻirlari balandtogʻ oʻtloq dashtlari va qurumlar bilan qoplangan. Muzliklar bor. Ularning umumiy maydoni 433 km²ga yaqin.

Togʻlar
Tojikiston
Shoxilak

Shoxilak — shoʻradoshlar oilasiga mansub butacha. Boʻyi 15—75 sm, barglari yaxshi rivojlanmagan, gullari ikki jinsli, gulyonbargchalari yoʻq, gulqoʻrgʻoni 4 tishchali, changchisi 2 ta, toʻpguli tigʻiz, qalami, silindrsimon yoki ovalsimon, seret boshokdan iborat. Mevasi yumaloqovalsimon. Urugʻi tuksiz, silliq. Sh. iyul—avgustda gullab meva beradi. Oʻzbekistonda taqir va shoʻrxok yerlarda keng tarqalgan.

Ikki pallali oʻsimliklar
Shosh



Shosh (Choch) 

 Shosh — Choch tarixiy viloyatining arabcha atalishi (qarang Toshkent).Harobasi hozirgi eski Toshkentning binolari ostida saqlangan.Arkning mudofaa devori, 2 ta darvozasi boʻlib, ulardan biri Shahristonga, ikkinchisi Rabodga olib chiqqan.
 Xo`sh bu ko`hna shaharning ilk bor binolari hozirgi Toshkentning qaysi qismida qad ko`tardi va u qachondan boshlab “ Toshkent” nomi bilan shuhrat topdi? Bu yerda shaharsozlik madaniyatning shakllanib, rivojlanishi boisi nimada? Afsuski bunday savollarga yozma manbalarda aniqroq javob topish mushkul. Chunki Toshkentning uzoq o`tmishi va u qad ko`targan qadimgi Choch yoki Shosh viloyati haqidagi ma`lumotlar yozma manbalarda juda xilma-xil hamda uzuq-yuluq tarzda qayd etilib, bir-biriga ziddir. Masalan, otashparastlarning qadimiy muqaddas kitobi “Avesto” da Sirdaryo havzasidagi viloyat “Turon”, aholisi esa “tur”lar deb yuritilgan.
 Chirchiq vodiysining serunum va obod markaziy qismiga joylashgan hozirgi Toshkent O`rta Osiyoda qad ko`targan qadimiy shaharlardan biri bo`lib, u ikki ming ikki yuz yillik tarixga ega. O`zining yigirma ikki asrlik o`tmishi davomida bu ko`hna shahrimiz tashqi boshqinchilarga qarshi olib borilgan ne-ne jangu jadallarni va ne-ne o`zaro qonli urushlar-u qo`zg`olonlarni ko`rmadi. Necha bor shahar vayron bo`ldi , yana qayta-qayta qad ko`tardi. U necha bor tiklanib qolmay, uning o`rni ham, nomi ham bir marta o`zgardi.
 Bu o`lkada tur qavmlari urug` va qabila oqsoqollaring dining va siyosiy qarorgohi Qang`(Qang`a) shahri borligi tilga olinadi. Qadimgi fors kitoblarida keltirilgan ma`lumotlarga qaraganda, Sirdaryodan shimolda “Sak” nomi bilan shuhrat topgan jangovar qabilalardan hisoblangan. “Saka Xaumavarka” ya`ni – zardushtiyliklarning muqaddas taomi “ xauma” tayyorlab iste`mol qiluvchi- saklar yashaganlar.
 Bunday ma`lumotlarga qarama-qarshi o`laroq, qadimgi dunyo mualliflari Sirdaryoning o`ng qirg`og`ida yashagan sak qabilalari to`qayzor va tog` ungurlarida yashaganliklari va ularning diyorida shaharlarni mavjud emasligi haqida qayd etishgan. Hatto qadimgi Yunon va Rim tarixchilari Sirdaryoning o`ng sohili  bo`ylab dastlabki shaharlarning qad ko`tarishini ellinlarning shaharsozlik faoliyati bilan bog`laydilar.
 Rim tarixchisi Pliniyning xabar berishicha, selevkiylar(salavkiylar) lashkarboshisi Miletlik Demodem(miloddan avvalgi III asr) uzoq shimoli-sharqda sirdaryoning o`rta oqimiga tomon harbiy yurish qilib, o`z qo`shnilari bilan Sirdaryo sohillariga yetgan va daryodan o`tib, o`ng qirg`oqda shahar barpo qildirgan ekan.

Manbalar

Adabiyotlar 

Tarix
Toshkent tarixi
binkat
Shoh Jahon

Shoh Jahon (1592.05.01, Lohur 1666.22.01, Agra) — Boburiylar saltanati hukmdori (1627—58).

Asl ismi Shahobiddin Muhammad Xurram (taxt nomi Shoh Jahon I, 1628-yilgacha Shoh Jahon Bahodir mansab bilan Shohzoda Xurram Baht Bahadur-Mirza deb nomlangan; Toj Mahal qurilishi bilan oʻz nomini abadiylashtirgan Boburiylar imperiyasining Podshohi (1627-1658).

Jahongirshohning 3-oʻgʻli. 1616-yil Dekan (toʻgʻrirogʻi — Dakan)dagi gʻalabasidan soʻng Sh.J.nomini olgan. 1622—25-yillar otasi Jahongirshohga qarshi urushib, yengilgan. 1627-yilda taxt uchun kurashlarda gʻolib boʻlib, "Abul Muzaffar Shahobiddin Muhammad Sohibqironi Soniy" taxallusini olgan. Taxtga oʻtirgan zahoti bir qancha isyonlarni bostirishga majbur boʻlgan. 

Sh.J. poytaxtni Agradan Dehliga koʻchirgan. Bu davrda adabiyot, sanʼat, musiqa va boshqalar fanlar rivoj topgan. Sh.J. bir qancha muhtasham obidalarni bunyod ettirgan — Agrada Tojmahal, Qizil qalʼa, Dehlida Jome masjid, Lohurda Shalimar bogʻi va boshqalar Sh.J. davrida Boburiylar saltanati tanazzulga yuz tuta boshlagan.

1630—33-yillarda Gujarat va Dekanda qattiq qurgʻoqchilik tufayli ocharchilik boʻlgan, xalqning ahvoli ogʻirlashgan, shuning uchun Sh.J. mazkur oʻlkalardagi yer soligʻini kamaytirgan. Sh.J. davrida Yevropa savdo kompaniyalarining Boburiylar davlatiga suqilib kirishi kuchaygan, Shu kezlarda uning oʻg'illari oʻrtasida taxt uchun kurash avj olgan. Bu kurashda katta oʻgʻli Avrangzeb gʻolib kelib, taxtni egallagan. Sh.J. Tojmahal maqbarasida xotini Mumtoz Mahal yoniga dafn etilgan.

Ad:. Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Boburiy hukmdorlar
Shoh yoʻli

"SHOH YOʻLI" — mil. av. 6-asrning soʻnggi choragida, Doro I hukmronligi davrida qurilgan tranzit aloqa yoʻli. Mil. av 1-ming yillik oʻrtalarida, Axomaniylar davlati tarkibiga kiritilgan Oʻrta Osiyoning qadimiy xalqlari va viloyatlari ham oʻsha davrning harbiysiyosiy, iqtisodiy va madaniy hayotida katta iz qoldirgan xalqaro aloqalar tizimida faol ishtiroq eta boshladilar. Axomaniy hukmdorlar va mahalliy hokimlarsatraplar bu aloqalarda katta oʻrin tutgan aloqasavdo yoʻllari faoliyatiga alohida eʼtibor berishgan. Yunon tarixchisi Gerodot oʻzining "Tarix" asarida bu yoʻl haqida muhim maʼlumotlar qoldirgan. Unga koʻra, bu yoʻl dastlab axomaniylarning yirik savdo va maʼmuriy markazlaridan boʻlgan Suza shahrini Kichik Osiyo va Oʻrta dengiz boʻyidagi shaharlar bilan bogʻlagan. 2400 km ga choʻzilgan bu yoʻlning har 24–25 km masofasida, yaʼni bir kunlik yoʻlda maxsus bekatlar qurilgan. Bu bekatlarda elchilik missiyasi aʼzolari, choparlar, savdo karvonlari dam olishi uchun sharoitlar yaratilgan boʻlib, maxsus xizmatdagi kishilar uchun doimo chopqir otlar yetarli miqdorda mavjud boʻlgan. Shoshilinch xabar olib ketayotgan chopar bu bekatlarda otni almashtirishi yoki xabar va xatni bu bekatlardagi boshqa maxsus choparlarga berishi mumkin boʻlgan. Shu tariqa shoshilinch xabar va maʼlumotlar ulkan imperiyaning turli burchaklaridan poytaxt shaharga juda qisqa muddatda yetkazib berilgan. Soʻnggi arxeologik tadqiqotlarning koʻrsatishicha, "SH.y."ning bir tarmogʻi shim.sharqqa yoʻnaltirilgan boʻlib, Margʻiyona va Baqtriya hududlari orqali Hindistongacha yetib borgan. Bu davrda Oʻrta Osiyoning jan. hududlarida ham bir kunlik yoʻl masofasida, yaʼni har 24—25 km da maxsus bekatlar barpo etila boshlaganligi haqida maʼlumotlar mavjud. Bu bekatlar, odatda, mustahkamlangan istehkom shaklidagi rabotlar koʻrinishida boʻlib, karvon yoʻllarini qoʻriqlash vazifasini bajaruvchi kichik harbiy qismlar ham shu yerda joylashtirilgan edi. Bu rabotlar, oʻz navbatida, Oʻrta Osiyodagi qadimiy karvonsaroylar vazifasini ham bajarib kelar edi. Ularda davlat xizmatchilari, choparlar, savdo karvonlari, harbiy qismlar, sayyohlar va boshqalarga xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyilgan edi.

Shu tariqa mil. av. 5—4-asrlarda Oʻrta Osiyoning jan. hududlarida ham Axomaniylar saltanatining markaziy viloyatlarida faoliyat koʻrsatuvchi yoʻllarga monand aloqa yoʻllari tizimi, pochtaaloqa xizmati barpo etila boshlangan. Doro I tomonidan barpo etilgan "SH.y." faoliyati 4-asrning soʻnggi choragida Aleksandrning harbiy istilolari natijasida tugatilgan, lekin Oʻrta Osiyodagi aloqa yoʻllari tizimi va aloqapochta xizmati oʻz ahamiyatini saqlab qolgan va rivojlangan.

Oʻktam Mavlonov.

Yoʻllar
Osiyo tarixi
Eron tarixi