Yishiha

Yishixa (; shuningdek, Išiqa yoki Isiha Jurchencha: ) (1409—1451) — Xitoyning Min sulolasi davridagi jurchen amaldori. U Manjuriyaning Min hukmronligi davrida Songhua va Amur daryolari boʻylab bir necha ekspeditsiyalar uyushtirgan va Min imperatorlariga xizmat qilgan.  Min sulolasi hududida qurilgan yagona ikkita buddist ibodatxonasining qurilishida ishtirok etgan.

Yoshlik yillari 

Yishixa kelib chiqishi boʻyicha Xaysi Jurchenlaridan boʻlgan. U XIV asr oxirida Min qoʻshinlari tomonidan qoʻlga olingan deb ishoniladi. U ikki muhim amaldor - Van Chjen va Cao Jixiang nazorati ostida ishlagan. Zamonaviy tarixchilar u imperator saroyi siyosatida aralashib, Manjur (Jurchen) millatiga mansub imperator Yonglening kanizaklariga xizmat qilib, mashhurlikka erishgan, deb taxmin qilishadi.

Amur ekspeditsiyalari 
Yishixaning Amur ekspeditsiyalari imperator Yongle hukmronligi davriga (1402-1424) tegishli. Bu davrda boshqa admiral Chjan Xe Hind okeani boʻylab suzib oʻtgan va Xitoy elchisi Chen Cheng Temuriylar imperiyasining poytaxti Hirotda boʻlgan.

1409-yilda janubiy Manjuriyadagi Xaysi va Jianchjou Jurchenlar bilan aloqalarni oʻrnatgan imperator Yongle hukumati Yishixaga Min imperiyasining kuchini Nurgan Jurchenlariga koʻrsatish uchun Amur daryosining quyi mintaqasiga ekspeditsiyaga tayyorgarlik koʻrishni buyuradi. Bundan koʻzlangan maqsad Min davlati Sharqiy Moʻgʻullar bilan urushga kirishganda, bu hududda aholini koʻpaytirish va ularni imperiya bilan aloqaga kirishishga undash va Ming davlatiga muammo tugʻdirmasligini ta'minlash edi.

Ikki yillik tayyorgarlikdan soʻng 1411-yilda Yishixaning bortida 1000 kishi boʻlgan 25 ta kemasi Jilin shahridan Sungariga, undan Amurga suzib ketdi. "Nurgan Jurchenlari" Yishixaning ekspeditsiyasiga kam qarshilik koʻrsatdi. U ularning qabila boshliqlariga dabdabali sovgʻalar berdi va xitoylar Telin () deb atagan joyda Nurgan viloyati harbiy komissiyasini tuzdi. Bu hudud Rossiyaning Xabarovsk oʻlkasidagi hozirgi Tir qishlogʻi yaqinida. Bu joyda 1260—1320-yillarda moʻgʻullar boshchiligidagi Yuan sulolasining Sharq yurishlari marshalining qarorgohi joylashgan edi.  Komissiya vakolati Amur havzasining katta qismini, jumladan Sungari, Ussuri, Urmi, Muling va Nen daryolari qirgʻoqlarini qamrab olgan. Shundan soʻng Yishixa Min imperiyasiga qaytib keldi va oʻzi bilan 178 "Nurgan Jurchenlari"dan iborat soliq missiyasini olib ketdi.

1413—1414-yillarda Yishixa quyi Amurga ikkinchi ekspeditsiyalari davomida Tirda deyarli bir yil turdi. U Tir qoyasida Guanyinga bagʻishlangan Yongning Si (ba'zan "monastir" deb ta'riflangan) buddistlar ibodatxonasini qurdirdi va ekspeditsiyasini tasvirlaydigan stella oʻrnatdi. Undagi matn xitoy, moʻgʻul va Jurchen tillarida yozildi. Hozirda Vladivostokdagi Arseniev muzeyida saqlanayotgan stellada mahalliy aholining yaxshi kamonchilar va baliqchilar ekanligini, kiyimlari esa baliq terisidan tikilganligini bilish mumkin. Ba'zi dalillarga koʻra (imperiyaning Marosimlar vazirligi tomonidan chiqarilgan muhr. Heilongjiang, Yilan okrugida topilgan) 1413-yilda Yishixa Saxalin orolining qirgʻoqlariga ham tashrif buyurgan va mahalliy rahbarga Min imperiyasi unvonlarini bergan.

Xitoy yozuvlarida “Nurgon jurchenlari” haqida batafsil etnografik ma’lumotlar topilmagan boʻlsa-da, ular taxminan tungus xalqlari yoki boshqa etnik guruhlarning umumiy nomi boʻlgan (masalan, Nivxlar). XIX asr oʻrtalarida Tir Nivx aholi punkti boʻlgan. Buni zamonaviy entsiklopediya  va E. G. Ravenshteynning 1850-yillardagi rus tadqiqotchilari hisobotlariga asoslangan kitobi tasdiqlaydi. Ulchskiy tumanida (Tir joylashgan) yashagan yana bir etnik guruh Ulch xalqi, tungus xalqi. Ammo ularning tarixiy yashagan joylari Tirning yuqori oqimida joylashgan.

Imperator Yongle hukmronligining qolgan davrida Yishixa Nurganga yana uchta ekspeditsiyani amalga oshirdi. Nurganliklar esa Min saroyiga bir qancha soliq va savdo missiyalarini yubordilar.

Imperator Yonglening vorisi (qisqa umr koʻrgan imperator Hongxi (1424—1425-y.) yoki imperator Syuande (1425—1435) Yonglening “yovvoyi jurchenlar”ga nisbatan siyosatini davom ettirdi. 1425-yilda Liaodong mintaqaviy komissari Liu Sin daryo boʻylab yangi ekspeditsiya uchun kemalar tayyorlashni buyurdi va 1426-yilda Yishixa yana sayohatga chiqdi.

Yishixaning soʻnggi missiyasi Nurgan boshligʻining iste'foga chiqishi va oʻgʻlining rahbar sifatida "inauguratsiyasi" bilan bogʻliq edi. Yishixa 1432-yilda oʻsha tadbirda qatnashib, yangi boshliqqa hokimiyat muhrini taqdim etdi va unga boʻysunuvchi rahbarlarga sovgʻalar berdi. Bu safar Yishixa flotida 2000 askardan iborat 50 ta katta kema bor edi. Ular aslida yangi boshliqni (Pekinda yashagan) Tirga olib kelishgan edi. Yishixaning birinchi (1413) qurdirgan Yongning Si ibodatxonasi oʻsha paytda vayron boʻlganligi sababli, Yishixa xuddi shu nomdagi ikkinchi ibodatxonani qurdirgan. Zamonaviy arxeologlarning fikriga koʻra, uning ikkinchi ma'badi birinchi ma'bad oʻrnida emas (koʻpchilik ishonganidek), balki qadimgi oʻtmishdoshi - Yuan sulolasining Yongning Si ibodatxonasi oʻrnida qurilgan. Arxeologik tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Tir qoyasining gʻarbiy yuqori qismida 90 metr balandlikda jami 1413 ma'bad joylashgan. 1430-yillardagi Yishixa ibodatxonasi (va uning yuandagi salafi) ham shu yerda joylashgan. Ikkinchi ma'badning yoniga ikkinchi stela qoʻyilgan. Stel saqlanib qolgan va Vladivostokdagi Arsenyev Primorye muzeyida saqlash uchun ruslar tomonidan janubga koʻchirilgan.

Zamonaviy tarixchilarning fikriga koʻra, Yishixa Quyi Amurga jami toʻqqiz ta ekspeditsiya uyushtirgan.

Keyingi mavqesi 
1430-yillarda Xuande hukumati dengiz va daryo ekspeditsiyalari joʻnatishni toʻxtatdi. Shu bilan Yishixaning dengiz (aniqrogʻi, daryo boʻyi) karyerasi hamkasbi Chjen Xe singari tugadi. Min imperatori Syuandening toʻqqizinchi yilida Min hukmronligi ostidagi Manjuriyada yashovchi Jurchenlar ocharchilikdan aziyat chekib, oʻz qizlarini qul qilib sotishga majbur boʻldilar. Ular Min hukumatidan yordam soʻrash uchun Lyaodunga koʻchib oʻtishdi. 1435-yilda Yishixa Liaodong viloyati mudofaasiga rahbarlik qildi. U bu lavozimda 15 yildan ortiq vaqt qoldi. Oyrot moʻgʻul boshligʻi Esen Tayisining bosqinlari paytidagi faoliyati qoniqarsiz deb topilib, 1449—1451-yillar oraligʻida bir muncha vaqt oʻz vazifasidan ozod qilingan. Uning keyingi taqdiri ma'lum emas.

Manbalar

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 Rossabi, Morris. 1976. “Two Ming Envoys to Inner Asia”. T'oung Pao 62 (1/3). BRILL: 1–34. https://www.jstor.org/stable/4528048.
 
  (Full text of a M.A. Thesis ; abstract )
 

Sayohatchilar
Min sulolasi
Pages with unreviewed translations