MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xitin

Xitin (yun. chiton — kiyim, teri, qobiq) — polisaxaridlar guruhiga mansub tabiiy birikma; boʻgʻimoyoqlilar va bir qator umurtqasiz hayvonlar tashqi skeletining asosiy komponenti; zamburugʻlar, bakteriyalar va ayrim suvoʻtlarning hujayra devori tarkibida boʻladi. Tayanch vazifasini bajaradi. X. NatsetilDglyukozamin qoldigʻidan iborat. Suv, suyultirilgan kislota, ishqor, spirt va boshqa organik erituvchilarda erimaydi; konsentrlangan kislotalarda eriydi. X.ning tuzilishi, fizikkimyoviy xossasi va biologik ahamiyati oʻsimlik sellyulozasiga oʻxshash.
Xitoy (urugʻ)

Xitoy (Qtoy, Kidan) — turkiy urugʻlardan biri. 

Ularning ajdodlari qadimgi kidanlar boʻlgan. XI asrga kelib ularning Shimoliy Xitoydagi davlati tugatilgach, bir qismi Markaziy Osiyoga koʻchib oʻtgan. Manbalarda ularni qoraxitoy deb atashgan. XVI asrda xitoylarning bir qismi Shayboniyxon qoʻshinlari tarkibiga kirgan. XVII asrda xitoylarning katta guruhi qipchoqlar bilan birgalikda xitoy-qipchoqlar qabilaviy ittifoqini tuzganlar va Zarafshon vohasining oʻrta qismiga koʻchib oʻtganlar. Hozirda ham Zarafshon vohasida Xitoypoyon mahallasi kabi shu urug'ga mansub qishloqlar mavjud. Bu qabilaviy ittifoq XIX asrning oʻrtalarigacha davlatning siyosiy hayotida muhim oʻrin tutib kelgan. Xitoylar 3 katta uruqqa boʻlingan: qanjigʻali xitoy, qoʻshtamgʻali xitoy va oʻtarchi. 1870-yillarda Samarqand viloyatida yashovchi xitoylar 45 ming kishini tashkil qilgan. Xitoylar Buxoro, Xorazm viloyatlarida ham yashaganlar. Xitoylar qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, boshqird va boshqa turkiy xalqlar tarkibiga kirgan.

Adabiyot 
 Shaniyazov K., K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T., 1977.
 Shoniyozov Karim, Oʻzbek xalqining shakllanishi jarayoni, T., 2001.
 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Xitoy fanlar akademiyasi

Xitoy fanlar akademiyasi, XXR Fanlar akademiyasi — Xitoyning oliy ilmiy muassasasi. Fanning barcha sohalari boʻyicha tadqiqotlarni muvofiqlashtiradi, koʻp ilmiy tadqiqot muassasalariga rahbarlik qiladi. Nankindagi Markaziy ilmiy tadqiqot akademiyasi va Pekin ilmiy tadqiqot akademiyasi negizida 1949-yil noyabrda Pekin shahrida tashkil etilgan. Akademiya tarkibida fizikamat va kimyo fanlari, biol. fanlari, geol. va geogr. fanlari, texnika fanlari, falsafa va ijtimoiy fanlar boʻlimlari, 80 ga yaqin ilmiy tadqiqot muassasasi mavjud.

 

Fanlar akademiyalari
Xitoy
Xitoy-koreya platformasi

Xitoy-koreya platformasi, Sina qalqoni — qadimgi platforma; Xuanxe daryo havzasining quyi qismi va Koreya yarim orol, shuningdek, Sariq dengiz tubining koʻp qismida joylashgan. Platforma gʻarbda Ichki Mongoliya boʻylab davom etib, torayib boradi. Sharqiy qismi Koreya va Sharqiy Xitoyni qamrab olgan, burmalangan kristalli zamini tokembriy (proterozoy va arxey) yoshida. Koreya, Lyaodun ya. o.lari va Shansida koʻtarilmalar shaklida yer yuzasiga chiqib qolgan poydevor metamorfik jinslar (gneys, migmatit, kristalli slanets, amfibolitlar) va granitlardan tuzilgan. Anshan seriyasida (kuyi proterozoy) temirli kvarsitlarning yirik konlari mavjud. Platforma poydevori ustida choʻkindi qoplam jinslari boʻlib, choʻkindi majmuasining quyi qismi sina sistemasi yotqiziqlaridan iborat. Toshkoʻmir, perm va yura davrlari yotqiziklarida toshkoʻmir konlari, paleogen va neogen yotqiziqlarida yonuvchi slanetslar va kumir (Fushun), perm yotqiziklarida esa boksitlar (Shandun provinsiyasi) mavjud. Boxayvan qoʻltigʻi sohilidagi Shim.Xitoy sineklizasining boʻr va kaynozoy yotqiziklarida neft konlari joylashgan. Ordos sineklizasida ham neft va gaz konlari mavjud. Koreya yarim oroldagi oltin, volfram, polimetall konlari va Lyaodun yarim oroldagi surma va mis konlari paydo boʻlishi mezozoy magmatizmi bilan bogʻliq.
Xitoylar

Xitoylar (oʻzlarini xanszu, xanʼ deb ataydilar.asosan tayvan,tay xalqi tasirida asimilyasiya boʻlgan turk(tatar)halqlari) — xalq. XXRning asosiy aholisi. Shuningdek, X. Tailand, Malayziya, Indoneziya, Singapur, Vyetnam, Birma, Filippin va Kambodjada yashaydi. Dunyoda son jihatdan eng koʻp xalq hisoblanadi. Umumiy soni taxminan 1,325 mlrd. kishi (2003 y.). Xitoy tilish soʻzlashadilar. X.ning asosiy qismi mongoloid irk?shing Tinch okean tarmogʻiga, X.ning kichik guruhlari esa Sharqiy Osiyo va Janubiy Osiyo variantiga mansub. Yozuvi iyerogliflardan iborat. Dindorlari — asosan, budda diniga, daosizm, konfutsiylikka eʼtiqod qiladi, musulmonlar, xristianlar ham bor. Qadim zamonda X. sya, xuasya deb nomlangan. Sya etnonimining xanga aylanishi Xitoyni 2marta birlashtirgan xan sulolasi nomi bilan bogʻliq. Xan etnonimi odatga kirgandan soʻng ushbu xalq tili xanyuy, yozuvi xanszi deb ataldi. X. 4000 yillik yozma tarixga ega boʻlib, ular ilk bor Xuanxe (Qoramuron) daryosi quyi oqimi boʻylarida yashashgan. X. ajdodlari qatoriga mil. av. 2ming yillikda turli xil madaniyatlar (Yanshao, Lunshan va boshqalar)ni yaratgan, Xuanxe va Yanszi daryolari havzasida dehqrnchilik bilan shugʻullangan qabilalar kirgan. Mil. av. 2ming yillikda hozirgi Xenan, Shensi, Shansi viloyatlari xududida ibtidoiy jamoa munosabatlarining asosiy belgilari saqlanib qolgan In davlati paydo boʻldi. Inliklarning gʻarb tomonida ularga kardosh boʻlgan chjou qabilalari yashab, ular mil. av. 11-asrda In davlatini istilo qilishgan. Mil. av. 11—3-asrlarda hozirgi Xitoy hududida in va chjou xalqlarining avlodlari bilan aralashib ketgan turli xalqlar (man, jun, di, i) yashagan. Shuningdek, mil. av. 1-ming yillik oʻrtalaridan xitoy manbalarida Yanszi daryosidan janubida yashagan koʻp sonli yue qabilasi ham tilga olingan. Bu qabilalarning koʻpchiligi, asosan, tay xalqlarining, shuningdek, indonezlar, vyetnamlar va monkxmer xalklarining ajdodlari hisoblangan. X.ning oʻziga xos mentaliteti, anʼanasi, urfodatlari, axloq normalari, milliy goyasi va madaniyati mavjud. Asosan, qishloq xoʻjaligi (sholi, paxta yetishtirish), pillachilik, bogʻdorchilik, choy yetishtirish bilan shugʻullanadilar. Xitoy chinnisi dunyoda juda mashhur.
Xishrov

Xishrov — Samarqand viloyatidagi shaharcha. Samarqand shahridan 7 km uzog'likda, Dargʻom kanalining oʻng sohilida joylashgan. Maʼmuriy jihatdan Samarqand shahar Kengashiga qaraydi. 1951 yilda tashkil etilgan. Aholisi 4,5 ming kishi (2003). Xishrovda: avtokorxona, "Oʻzelektrqurilish" mexanizatsiyalashgan kolonnasi, Xishrov GES kaskadi, "Samarqand" kichik styasi, gidrotsex, transport sexi, tikuvchilik atelyesi, dehqon bozori va boshqa bor. Umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kasalxona, ambulatoriya, tibbiy punkt mavjud. Kutubxona, madaniyat uyi aholiga xizmat koʻrsatadi.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Samarqand viloyati
Xishrov kishmishi

Xishrov kishmishi, Xishravi — oʻrtapishar xoʻraki va mayizbop uzum navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik institutining Samarqand filialida Nimrang va Qora kishmish navlarini chatishtirib chiqarilgan (G. V. Ogiyenko, K. V. Smirnov va A. F. Gerasimova). Sharkiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi yirik, dumaloq, 5 boʻlmali, oʻrtacha kertikli. Guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha kattalikda (250 g). Shakli konussimon, shingillari oʻrtacha zich yoki zich. Gʻujumi yirik, ovalsimon, rangi oqishqahrabo. Poʻsti qalin, etdor, sershira, xushxoʻr. Tarkibida qand miqdori 26—27%, nordonligi 3,5—4,5%. Novdalari yaxshi pishadi. Hosili faol harorat yigʻindisi 3000-3275° da 140-145 kunda toʻliq yetiladi. Hosildorligi 140145 s/ga. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli. 1982-yildan Buxoro va Navoiy viloyatlarida ekish uchun davlat reyestriga kiritilgan.

    

Uzum navlari
Xlamidoz

Xlamidoz - OOZ, rikketsioz, keratokonʼyunktivit — hayvonlarning oʻtkir yuqumli kasalligi. Koʻp hollarda X. katta iktisodiy zarar keltiradi, kasallik hayvonning koʻr boʻlishi bilan tugashi mumkin. Kasallikni reketsiyalar qoʻzgʻatadi. X. bilan barcha qishloq xoʻjaligi hayvonlari, koʻproq qoramollar zararlanadi. Kasallik yilning barcha fasllarida uchrashi mumkin, biroq issiq paytida koʻproq va ogʻirroq kechadi. X.ning yashirin davri 2— 12 kun. Koʻproq bir koʻz, kamroq ikkala koʻz ham zararlanadi. Tana harorati koʻtariladi, holati yomonlashadi, koʻzidan koʻp miqdorda shilliqyiringli suyuqlik oqadi. Soʻngra abssess oʻzoʻzidan yoriladi, uning oʻrnida yara hosil boʻladi. Hayvonning ahvoli yaxshilanib, astasekin sogʻayadi. Kasallikning epizootologiyasi, klinik belgilari hamda konʼyunktiva surtmasini mikroskopda tekshirish orqali tashhis qoʻyiladi.

Davolash: kasal mollar salqin xonalarda saqlanib, antibiotiklar qoʻshilgan turli malham dorilar (mazlar yoki linementlar) qoʻllaniladi. Ogʻir hollarda novokainli blokada qilish yaxshi samara beradi.

Oldini olish: hayvonlarni statsionar nosogʻlom xoʻjaliklardan chiqarmaslik tavsiya etiladi. Mollar kish faslida bir oyda bir marta, yoz oylarida esa har kuni koʻzdan kechiriladi. Sogʻlom mollarning koʻziga profilaktika maqsadida antibiotiklardan tayyorlangan mazlar yoki emulsiyalar suriladi, pashshalarga qarshi kurashiladi.

Hoshim Nurmamatov.
Xlodvig I

Xlodvig I (Chlodvig) (465 yoki 466-511) — sali franklari qiroli (481 yildan), keyinchalik Frank davlati qiroli. Merovinglar sulolasidan. 486 yil Gallshting kichik bir kismini boshqargan. Rimning sobiq noibi Siagriy qoʻshinlari ustidan gʻolib kelib, oʻz yerini Luaragacha kengaytirib olgan va Frank davlatini barpo etgan. Alemannlar yerining katta kismini egallagan (496 y.). X.I. Galliyadan vestgotlarnch quvib chiqargan va Reyn daryosining oʻrta oqimi boʻyidagi franklarni oʻziga boʻysundirgan. 496 yil xristianlikni qabul qilgan. Parijni oʻzining qarorgohiga aylantirgan. X.I qirollik hokimiyatini mustahkamlab, uni merosiy hokimiyatga aylantirgan. Uning davrida Sali haqiqati (franklarning huquqiy normalari toʻplami) yaratilgan.
Xlor oksidlari

Xlor oksidlari — xlorning kislorod bilan hosil qilgan birikmalari: Cl2O, Cl2O2, Cl2O6, Cl2O7, Cl2O8.

Xlor (I) oksid, Cl2O — sargʻishjigarrang qoʻlansa hidli (xlor hidi keladi) gaz; suyuqlanish temperaturasi — 121°, qaynash temperaturasi 2°. Kuchli oksidlovchi. Kaltsiy gipoxlorit olishda ishlatiladi.

Xlor (1U)oksid, Cl2O2 — qovoq rang oʻtkir hidli gaz; suyuqlanish temperaturasi 59,5°, qaynash temperaturasi 11°, kuchli oksidlovchi, portlaydi. Matolar, sellyuloza va yuqori navli qogʻozlarni oqartirish ishlarida foydalaniladi.

Xlor (hCh)oksid, Cl2O6 — havoda tutaydigan toʻq qizil suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 3,5°, qaynash temperaturasi 203°; oson oksidlanuvchan moddalarga tegsa portlaydi.

Xlor (UP)oksid (perxlorat angidrid), Cl2O7 — rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi —93°, qaynash temperaturasi 83°.

Cl2O8 — xlorid kislota va uning tuzlarini elektrolizlashda hosil boʻladigan oraliq mahsulot. Erkin holda ajratib olinmagan.

Kimyo
Xloratlar

Xloratlar — xlorat kislota (HClO3) tuzlari. Oddiy temperaturada barqaror kristall modda, qizdirilganda yoki katalizatorlar ishtirokida kislorod chiqarib parchalanadi. Koʻpchilik xloratlar suvda va baʼzi organik erituvchilarda eriydi. Organik va oson oksidlanadigan moddalar bilan portlovchi aralashmalar hosil qiladi. Metall xloridlarning suvdagi eritmalarini elektrokimyoviy oksidlanish, metall gidroksidlarni xlorlash usullari bilan olinadi. Xloratlardan natriy xlorat NaClO3, kaliy xlorat KClO3 (bertolle tuzi), kalsiy xlorat Ca(ClO3)2, magniy xlorat Mg(ClO3)2 sanoat miqyosida ishlab chiqariladi. Natriy xlorat gugurt va pirotexnik tarkiblarni tayyorlashda, kalsiy xlorat kaliy xlorat olishda oraliq mahsulot sifatida ishlatiladi.

Magniy xlorat desikantlar guruhiga kiradi. Unga oz miqdorda etanolamin fosfatning suvdagi eritmasini qoʻshib samarali taʼsir etuvchi defoliantlar olinadi. Bu preparatlar gʻoʻzaga qoʻllanganda yosh yashil koʻsaklar saqlanib qoladi, barglar qurimasdan 80—90% gacha toʻkiladi, hosil gektariga 3—4 s ga ortadi.
Xlorbenzol

Xlorbenzol, C6H5Cl — oʻziga xos hidli rangsiz suyuklik; suyuqlanish temperaturasi —45,6°, qaynash temperaturasi 132°; suvda oz eriydi, Spirt, efir benzol va boshqa organik erituvchilarda eriydi. Suv bilan azeotrop aralashma (71,6% X, qaynash temperaturasi 90,2°) hosil qiladi. Sanoatda benzolni katalizator (FeCl3, AlCl3) ishtirokida 40—60°da xlorlab olinadi. Xlorbenzol va uning baʼzi hosilalari organik sintezda va erituvchilar sifatida qoʻllanadi.

Kimyo
Xlorella

Xlorella (Chlorella) — bir hujayrali xlorokokk suvoʻtlar urugʻi. Hujayrasi sharsimon, 15 mkm, qobigʻi silliq, 4—8 (baʼzan 16) tagacha avtosporalar hosil kilish orqali jinssiz koʻpayadi. 20 ga yaqin turi, jumladan, Oʻzbekistonda bir necha turi tarkalgan. Chuchuk va dengiz suvlarida, nam tuprokda uchraydi; lishayniklar va suvda yashovchi organizmlar tanasida simbioz yashaydi. Oqar suvlarni biologik tozalashda, yopiq ekosistemalar (mas, kosmik kemalar, suv osti kemalari)da havoni qayta tozalashda va fotosintez jarayonlarini oʻrganishda keng miqyosda foydalaniladi. 
Xlorella juda tez ko'payadi. Bir kecha-kunduz yashagan har bir yosh hujayra ham bo'lina boshlaydi.
Kuz kelishi bilan xlorella qalin, zich qobiqqa o'ralib, sporaga aylanadi va shu holda qishlaydi. Bahor kelib, qulay sharoit tug'ilgach, spora shaklida qishlagan hujayraning oddiy bo'linishi natijasida bir necha xlorella hosil bo'ladi. Ular hujayra qobig'ini yorib chiqadi va mustaqil hayot kechira boshlaydi.
aura
Xlorid kislota

Xlorid kislota, HCl - bir asos li kuchli kislota; vodorod xloridning suvdagi eritmasi. Rangsiz tiniq suyuklik, vodorod xlorid hidi keladi; Xlorid kislotaning maksimal konsentratsiyasi 36% dan oshmaydi; bunday konsentratsiyadagi eritmaning zichligi 1180 kg/m3, u havoda tutaydi.

16-asrning oxirida Xlorid kislota osh tuzini temir kuporosi bilan qizdirib olingan. 17-asr oʻrtalarida nemis kimyogari I. Glauber NaCl ga H2SO4 taʼsir ettirib Xlorid kislota olgan.

Sanoatda Xlorid kislota S12 va N2 ni biriktirish yoʻli bilan olinadi. Organik birikmalarni xlorlashda yonaki mahsulot sifatida koʻp miqdorda NS1 hosil boʻladi. 24% va undan ortiq NS1 boʻlsa, "konsentrlangan" kislota deyiladi.

Xlorid kislota kuchli kislota; u suvdagi eritmasida H+ va Cl- ionlarga toʻla dissotsilanadi. Xlorid kislota turli metall xloridlari va xlorli organik mahsulotlar olishda, metallar sirtiga ishlov berishda, turli xil idishlarni, burgʻilash trubalarini karbonatlar, oksidlar va boshqalardan tozalashda, metallurgiyada" rudalarga ishlov berishda, koʻnchilik sanoatida terini oshlashda, lab.da ishlatiladi. Xlorid kislota shisha ballonlarda yoki ichiga rezina qoplangan metall idishlarda saqlanadi va tashiladi.

Gazsimon HCl — zaharli, oʻtkir xidli rangsiz gaz; havoda tutaydi. Kaynash temperaturasi — 84,8°, zichligi 1640 kg/m3. Suvda juda yaxshi eriydi. Xlorid kislota va organik birikmalarning xlorli hosilalarini i.ch.da qoʻllanadi. U kishiga uzok, vaqt taʼsir etganda nafas yoʻllarining yalligʻlanishiga, tishning va meʼdaichak faoliyatining buzilishiga sabab boʻladi. Konsentrlangan HCl bilan ishlaganda protivogaz, rezina qoʻlqop, poyabzal va fartuk kiyish, koʻzoynak taqish kerak. Meʼda shirasida 0,3% gacha Xlorid kislota boʻladi, u ovqat hazm boʻlishiga va kasal qoʻzgʻatuvchi bakteriyalarni oʻldirishga yordam beradi. Tibbiyotda meʼda shirasida kislota yetishmaganda buyuriladi.

Kislotalar
Xloridlar

Xloridlar — xlorning kislorod va ftordan boshqa barcha elementlar (metallar va metallmaslar) bilan hosil qilgan birikmalari. Metallarning xloridlari qattiq moddalar, ular suvda yaxshi eriydi. Metallmaslarning xloridlari gazsimon, suyuq yoki qattiq moddalardir. Natriy, kaliy, magniy, kaltsiy xloridlari tabiatda keng tarkalgan (X.ning xossasi, olinishi va ishlatilishi haqida tegishli elementlarning X.iga q.).
Xloridlar (mineral)

Xloridlar, tabiiy xloridlar — NS1 tuz kislotasining tuzlari, minerallar sinfi. Tarkibi, xususiyati va hosil boʻlish sharoitiga qarab X. 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga (28 ta mineral) Na, K, NH4, Mg, Ca, Al, Mn va Gʻe ning erish xususiyatiga ega boʻlgan suvli va suvsiz X. kiradi. Asosiy minerallari: galit, silvin, bishofit, karnallit, taxgidrit, rinneit va boshqa boʻlib, tarkibida 20—70% S1 mavjud. Kub yoki trigonal singoniyada kristallanadi. Odatda, rangsiz; kattikligi 1—2, zichligi 1,6—3,2 g/sm3. Gigroskopik, suvda, kisman spirtda eriydi, achchiq va shoʻr mazali. Koʻllardagi choʻkindilarda, shoʻr tuproqlarda, vulkanik va fumarol faoliyati mahsulida hosil boʻladi. Koʻpgina X.dan kimyo va oziq-ovqat sanoatida, qishloq xoʻjaligida keng foydalaniladi. Ikkinchi guruhga (49 ta mineral) Si, Pb, Ag, Hg, As, Sb va Bi ning erish xususiyatiga ega boʻlmagan X. kiradi. Asosiy minerallari: nantokit, atakamit, konnelit, laurionit, matlokit, mendipit, xlorarnirit va boshqa boʻlib, tarkibida 6— 35% S1 mavjud. Romb va tetragonal singoniyada kristallanadi. Rangsiz, koʻk, yashil, sariq, qattiqligi 4, zichligi 3,7—8,3 g/sm3. Suvda erimaydi. Quruq iqlim sharoitida rudali konlarning oksidlanish zonasida; rudali minerallar va sanoat shlaklariga shoʻr suvlarning taʼsiri boʻlganda, vulkan harakatlari jarayonida hosil boʻladi. Oksidlangan rudalar tarkibida Si, R, Ag olish uchun xom ashyo hisoblanadi.
Xloritlar

Xloritlar (yun. chloros — yashil) — minerallarning keng tarqalgan guruhi, magniy va temirning metaalyumosilikatlari. Kimyoviy tarkibi oʻzgaruvchan (Mg, Fe2+)[AlSi3O|0(OH)2]. 3(Mg, Fe)(OH2). Tarkibidagi Gʻe2+ Gʻe3+ ning oʻzaro nisbati boʻyicha X. o r t o xloritlar valeptoxloritlarga boʻlinadi. Si va Gʻe2++Gʻe3+ ning miqdoriga koʻra X. 2 guruhga ajratiladi. 1guruh magnezial X. (korundfillit, sherydanit, klinoxlor, pennin, talkxlorit), magnezial — temirli X. (ripidolit, piknoxlorit, diabantin) vatemirli X. (psevdotyuringit, dafnit, brunsvigit)dan iborat. 2guruhga mansub X. — tyuringit, shamozit, delessit. Hamma X. monoklin yoki triklin singoniyada kristallanadi. Varaqvaraq, poʻstloq, tangasimon, sferolit, oolit shaklida, yashirin kristalli, yupqa varakchalari egiluvchan boʻlsa ham, qayishqoq emas; bir-biridan termik analiz orqali farklanadi. Asosan, yashil, shuningdek oq, sariq, pushti, qizilbinafsha rang, qoʻngʻirqora xillari bor. Qattiqligi 2—3, zichligi 2,6—3,3 g/sm3. X. tabiatda keng tarqalgan. Asosan, past trali gidrotermal jarayonlar taʼsirida, tarkibida alyuminiy, magniy va temirli silikatlar koʻp boʻlgan jinslarning oʻzgarishidan hosil boʻladi. Ortoxloritlar qogʻoz sanoatida ishlatiladi. Kattakatta qatlam tarzida topilgan leptoxloritlar temir rudasi sifatida sanoat ahamiyatiga ega.

 

Minerallar
Xloritoid

Xloritoid [xloritlar (minerallar)ga oʻxshash va yun. eidos — koʻrinish] — orolli silikatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi (Fe, Mg)2 (AlFe3+)Al3[SiOJ2O2(OH)4 Ottrelitda 16,6% gacha MpO bor. Monoklin yoki triklin singoniyada kristallanadi. Toʻgri tuzilgan kristallari kam uchraydi, koʻpincha varaqvaraq, tangasimon afegatlar shaklida tarqalgan. Rangsiz, yashilsargʻish, sariq, qoʻngʻirkoʻk, qoramtir koʻk; shishadek yaltiroq. Qattikligi 6,5, zi.chligi 3,5—3,8 g/sm3. Xloritlar va slyudalardan qattikligi, moʻrtligi va optik xususiyatlari bilan farklanadi. Baʼzi metamorfik slanetslar va kontaktli rogoviklarda jins hosil qiluvchi mineral hisoblanadi. X. najdak konlarida uchraydi. Korund, diaspor, xlorit, Margarit, kaltsit, rutil va anataz bilan assotsiatsiyada topiladi. Oʻzbekistonda Nurota, Molguzar toglarida uchraydi. Abraziv xom ashyo sifatida ishlatiladi.
Xlor-kauchuklar

Xlor-kauchuklar — xlorlangan kauchuk mahsulotlari. Xlorlangan tabiiy kauchuklar (xlorkauchuk), [C10HnCL7]n — termoplast. Mol. m. 100 minggacha, yumshash temperaturasi 70" atrofida, zichligi 1630–1660 kg/m3. Aromatik uglevodorodlarda, xloroformda, ketonlarda, murakkab efirlarda, nitrobenzolda eriydi. Kislota va ishqorlar taʼsiriga chidamli, yonmaydi. Plastik holatdagi tabiiy kauchukning eritmasi orqali 80°da xlor oʻtkazish yoʻli bilan olinadi. Lokboʻyoq, yelim i.ch.da qoʻllanadi.
Xloroplastlar

Xloroplastlar (yun. chloros — yashil va plastos — yasalgan) — oʻsimliklarning fotosintez qiladigan ichki organoidlari (plastidalari). Xloroplastlar oʻsimliklarning yer ustki qismida joylashgan hujayralari, ayniqsa, barglar va yashil mevalar hujayralari sitoplazmasida kup uchraydi. Yashil suvoʻtlar hujayrasi Xloroplastlari xromatoforalar deyiladi. Xromatoforalar, odatda, bitta, baʼzan bir nechta boʻladi. Xloroplastlarda fotosintez bilan bir vaqtda aminokislotalar va yogʻ kislotalari ham sintezlanadi; kraxmalning vaqtinchalik zaxiralari saqlanadi. Xloroplastlar 5—10 mkm, eni 2—4 mkm ga yaqin, shakli yumaloqlinzasimon yoki ellipssimon. Xloroplastlar sitoplazmadan ikki qavat membrana bilan ajralgan, ichki boʻshligʻi stroma deyiladi. Xloroplastlar stromasida joylashgan tuzilma birlik — tilakoidlar yassi xaltachalarga oʻxshaydi. Bir guruh disksimon tilakoidlar ustmaust joylashib, granlar (qirralar) hosil qiladi. Granlardagi tilakoidlar boʻshligʻi oʻzaro tutashgan boʻladi. Xloroplastlarda granlar soni 40—60, baʼzan 150 taga yetadi. Tilakoidlar membranalarida asosiy pigment — xlorofillar va qoʻshimcha pigmentlar — karotinoidlar joylashgan. Elektron mikroskopda tilakoidlar ustmaust qoʻyilgan tangachalarga oʻxshaydi. Xloroplastlar stromasida ribosomalar, DNK hamda fotosintez va ATF sintezida qatnashuvchi fermentlar joylashgan; stromada lipidlar, kraxmal va oqsil ham uchraydi. Xloroplastlarda ribosomalar, fotosintezning yorugʻlik fazasi reaksiyalarini katalizlovchi fermentlar va tilakoid membranalari tarkibiga kiruvchi oqsillar ham sintezlanadi. Xloroplastlar oʻz genetik apparate va maxsus oqsil sintezlovchi sistemaga ega boʻlgani uchun hujayraning avtonom organoidlari qatoriga kiritiladi. Xloroplastlardagi oqsillarning 25—30% ga yakini ularnint oʻzida, qolgan qismi yadro genlari nazoratida sintezlanadi. Xloroplastlar tuzilishiga binoan ayrim bakteriyalarga oʻxshaydi. Xuddi bakteriyalardagi singari Xloroplastlar stromasida bir yoki bir nechta DNK molekulalari mavjud, lekin gistonli oqsillar boʻlmaydi. Xloroplastlar ham bakteriyalar kabi boʻlinish nuli bilan koʻpayadi va hujayradagi soni ortadi. Xloroplastlar proplastidlarning boʻlinishi natijasida hosil boʻladi. Barglar va poyalar qariganida yoki mevalar pishganida xlorofill pigmentlari parchalanishi tufayli oʻsimlik yashil rangini yoʻqotadi; barglar sargʻayib, mevalar oʻziga xos rangta kiradi. Bu oʻzgarishlar tufayli Xloroplastlar oʻzgarib xromoplastlarga aylanadi. Xloroplastlar sianobakteriyalarning qadimgi yadroli geterotrof suvoʻtlar bilan simbiogenezi natijasida kelib chiqqan deb taxmin qilinadi.

Kurash Nishonboyev.
Xlorofill

Xlorofill (yun. chloros — yashil va phyllon — barg) — oʻsimliklarning yashil pigmenti, yuksak oʻsimliklarning xloroplastlarppya, tuban oʻsimliklar (suvoʻtlar)ning xromatoforalarida joylashadi. Kimyoviy tarkibi — gemoglobinga yakin turadi. X.ning biologik xususiyati yorugʻlik energiyasini oʻzlashtirish va uni organik moddalarning kimyoviy energiyasiga aylantirishdan iborat. X.ni birinchi marta fransuz olimlari P. Pelte va J. Kavantu yashil rang sifatida oʻsimlik bargidan ajratishgan (1818). Rus olimi M. S. Svet bir-biriga oʻxshash ikkita yashil pigment X. "o" va X. "v"ni kashf etgan (1910). X.ni 1960 yil amerikalik kimyogar R. B. Vudvord xodimlari bilan toʻla sintez qilib oldi. X.ning miqsori oʻsimliklar turiga, bargning joylashishiga va boshqa sharoitlarga bogʻliq. X. yetishmasa oʻsimliklar oʻsishi susayib, barglari sargʻayadi. Bu esa oʻsimliklarda xloroz kasalligini qoʻzgʻatadi.
Xloroform

Xloroform, trixlormetan, CHCl3 — oʻtkir hidli, shirin taʼmli, rangsiz suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi —63,5°, qaynash temperaturasi 61,2°, zichligi 1148 kg/m3 (20° da). Suvda erimaydi, organik erituvchilar (spirt, efir va boshqalar) bilan aralashadi. Yorugʻlikda havo kislorodi taʼsirida astasekin parchalanib fosgen, xlor, vodorod xlorid va chumoli kislota hosil qiladi. Xloroformni  barqarorlashtirish uchun unga 1% li etil spirta qoʻshiladi. Xloroform metan, atseton yoki spirtni xlorlab olinadi. Freonlar sintezida boshlangʻich xom ashyo hisoblanadi. Narkotik moddalar guruhiga mansub. Tibbiyotda narkoz, sanoatda erituvchi sifatida qoʻllanadi.

 

Kimyoviy birikmalar‎