MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Axura Mazda

Axura Mazda  (avestocha: 𐬨𐬀𐬰𐬛𐬁 𐬀𐬵𐬎𐬭𐬀, ahura-mazdā,  არმაზი, qadimgi-forscha:ahuramazdā, ,  Արամազդ, Aramazd, , Xurmast),  — Ormazd, Ormuzd, (paxlaviycha: ʾwhrmzd'), avestocha: (Hurmuzd) — juda qadim zamonlarda tasavvur etilgan ezgulik xudosi. Axura Mazda yorugʻlik, obodonlik, salomatlik, tinchlik, farovonlik kabi barcha ezguliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi, deb tushunilgan. Unga qarshi zulmat-qorongʻulik, ochlik, vabo, ayoz, jang, zaharli jonivorlar kabi barcha yovuzliklarni yaratuvchi va boshqaruvchi An-xramaynu (keyinchalik oʻzgargan shakli Ahriman) boʻlib, doimo Axura Mazda bilan kurashadi. Kurash Axura Mazdaning gʻalabasi bilan tugaydi. Bu dualistik qarash zardushtiylik taʼlimotining asosi Avesto uchun zamin boʻlgan. Uning keyingi davrlarda yozilgan sahifalarida Axura Mazda yakka xudo darajasiga koʻtarilib, tavhid taʼlimotining asosi ni tashkil etgan. Turon va Eron xalqlarining qadimgi epik asarlarida Hurmuzd – ezgulik uchun kurashuvchi, Ahriman – yovuz timsol tarzida tasvirlanadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Patriarxat
Zoroastrizm
Mifologik qahramonlar
Forscha soʻzlar va iboralar
Vavellit

Vavellit (birinchi topgan U. Uey-vell nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi A1,|ON)31(RO4),]. 5N2O. Rombik singoniyali. Prizma shaklidagi ignasimon, tolasimon kristallar va yelpigʻichsimon agregatlar. Rangi oq, yaltirashi shishasimon. Qattiqligi 4. S. og . 2,4. V. oltin va feruza konlari nurash zonasida hosil boʻladi. Kam uchraydi. Oʻzbekistonda Koʻkpatos (Markaziy Qizilqum) va Feruza konida (Qurama tizmasi) topilgan. V. RF da Ural (Sisert), Angliyada (Sent-Ostell) va b. joylarda bor. Fosfor olinadigan ruda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Bezak toshlari
Nikolay Vavilov

Nikolay Ivanovich Vavilov (1887. 25. 11, Moskva—1943. 26.1, Saratov) — biolog, genetik, geograf, jamoat ar-bobi, akad. (1929), Ukraina FA akad. (1929), VASXNIL prezidenti (1929— 35) S. I. Vavilovning akasi. V. Saratov universiteti prof. (1917). 1921-yildan Petrograddagi Amaliy botanika va seleksiya boʻlimi mudiri, 1930 y.dan 1940-yil ning avgusttigacha Butunittifoq oʻsimlikshunoslik instituti direktori. V. seleksiyaning hozirgi zamon biologik asoslari toʻgʻrisidagi taʼlimotni, madaniy oʻsimliklarning kelib chikish markazlari, ularning geografik tarqalishi toʻgʻrisidagi taʼlimotni yaratdi, oʻsimliklarning yuqumli kasalliklarga immuniteta toʻgʻrisidagi taʼlimotni asosladi. Bir-biriga yakin turlar, turkumlar va hatto oilalarda irsiy oʻzgaruvchanlikning gomologik qatorlar qonunini ifodalab berdi. V. Yevropa, Osiyo, Afrika, Shim. Markaziy va Jan. Amerikadagi 60 ga yaqin mamlakatlar oʻsimlik resurslarini oʻrgandi, koʻpgina ilmiy ekspeditsiyalarga rahbarlik qildi va Oʻrta Osiyo oʻsimlik olamini batafsil tadqiq etdi. Oʻzbekistonda V. tashabbusi bilan sobiq Ittifoq oʻsimlikshunoslik instituti (VIR) ning Oʻrta Osiyo tajriba st-yasi (1924; hozirgi Oʻzbekistan oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot instituti) ochilgan. T. D. Lisenkoning gʻayriilmiy taʼlimotiga qarshi kurashda genetikani mardonavor himoya qilgan. V. ilmiy asarlari (350 ortiq) jahon biol. fani xazinasiga katta hissa boʻlib qoʻshiddi. Koʻpchilik mamlakatlar, jumladan, Angliya, Hindiston, Argentina akademiyalarining faxriy aʼzosi boʻlgan. 1940-yil avgustda qamoqqa olinib qatagʻon qilingan.

Manbalar 
 Izb. trudi, t. 1-5, M.-L., 1959-65; Izb. proizvedeniya, t. 1—2, L., 1967.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Voyko V. V., Vi lenskiy Ye. R., Nikolay Ivanovich Vavilov (stranitsi jizni i deyatelnosti), M., 1987.
Sergey Vavilov

Sergey Ivanovich Vavilov [1891.12(24).3 — Moskva — 1951.25.1] — rus fizigi, jamoat arbobi. Fizik optika ilmiy maktabi asoschisi, sobiq Ittifoq FA akad. (1932) va prezidenti (1945 y. dan). Katta sovet ensiklopediyasi (BSE) 2-nashri bosh muharriri (1949 y. dan). N. I.Vavilovning ukasi. V. lyuminessensiya — yorugʻlik tushirilgan baʼzi moddalarning uzoq yorugʻlanishini oʻrgangan, yorugʻlik texnikasida keng qoʻllaniladigan kunduzgi va oq yorugʻlik sochadigan lyuminessent lampalar i. ch. texnologiyasini ishlab chiqqan. V. yorugʻlikning kvant fluktuatsiyalarinm topishga doyr nozik tajribalar oʻtkazib, yorugʻlikning kvant tabiatini yaqqol isbotlagan. P. A. Cherenkov bilan birga Cherenkov — Vavilov nurlanishi deb nomlangan yangi fizik hodisani kashf etgan. V. fizika tarixi boʻyicha yirik mutaxassis hisoblanadi, xususan I. Nyutonning optikaga oid barcha ishlarini rus tiliga tarjima qilgan va uning eng yaxshi biografiyalaridan birini yozgan. V. fan targʻibotchisi. "Koʻzlar va Quyosh", "Issiq" va "Sovuq", "Yorugʻlik haqida" nomli ilmiy ommabop kitoblar muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1891-yilda tugʻilganlar
24-martda tugʻilganlar
1951-yilda vafot etganlar
25-yanvarda vafot etganlar
Vaginizm

Vaginizm (lot. vagina — qin), erzadalik — qin va chanoq tubi muskullarining tortishib qisqarishi; bu hol jinsiy aloqaga putur yetkazadi. V. da ayolning tashqi jinsiy aʼzosida roʻy beradigan ortiqcha ogʻriq sezuvchanlik er bilan yaqinlik qilish imkonini bermaydi. Shu sababdan ayol jinsiy aloqadan bezillab qoladi. Odatda bunday hol birinchi jinsiy aloqada qoʻpollikni sezgan ayoldagi ruhiy iztirob, qoʻrquv, erni xush koʻrmaslikda va ayrim hollarda tashqi jinsiy aʼzosida yalligʻlanish, jarohat boʻlgan ayollarda kuzatiladi. Baʼzan erkakning jinsiy zaifligi V. ga sabab boʻlishi mumkin. V. ning oldini olishda turmush qurayotgan yoshlarning mutaxassis tibbiy koʻrigidan oʻtishlari muhim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaginit

Vaginit (lot. vagina — qin) — qin shilliq pardasining yalligʻlanishi; qinga turli mikroblar — gonokokk, trixomonadalar tushishi sabab boʻladi (qarang Kolpit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagn

Vagn, fagn, bagn — "Avesto"da ibodatxona nomi. 10—13-asrlardagi koʻpgina tarixchilarning asarlarida Soʻgʻddagi koʻpgina qishloqlar atamasi tarkibiga "fagn" ("bagn", "vagn") qoʻshimchasi ham kirganligi qayd etilgan. Mas., Miyonbagn (Vobkentda), Vanufag(n) (Buxoro atrofidagi Tavovis yaqinida), Astavagn va Hurbagp (Gʻijduvonda), Rustfagn va Krasvagn (Samarqand atrofida), Xushufagn (Kattaqoʻrgʻon va Samarqand atroflaridagi ikki qishloq), Kukshibagn (Urgut yaqinida) va b. "Xushufagn" ning maʼnosi "olti ibodatxona" dir. Ibodatxona rahbari — (kohini) "vagnpat" deb atalgan, bu atama Mugʻ qalʼasi hujjatlarida ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Vagner

Adolf Vagner (Adolph Wagner) (1835. 25.3, Erlangen — 1917. 8.11, Berlin) — nemis iqtisodchisi, 23 yoshidan Freyburg, Gamburg, Vena, Berlin universitetla-rida moliya va siyosiy iqtisod kafedra professor Siyosiy iqtisoddagi ijtimo-iy-huquqiy maktab asoschilaridan biri. V. tovar qiymati bilan isteʼmol qiyma-ti urtasidagi ziddiyatni rad etadi va "umumiy qiymat tushunchasi"ni taklif qiladi. U iqtisodiy inqirozlarni kapitalizm tabiatidagi ziddiyatlar bilan emas, balki texnikadagi oʻzgarishlar, ob-havo taʼsirida hosildorlik-ning pasayishi, moda va did oʻzgarishlarn, shuningdek siyosiy beqarorlik va boshqa orqali izo\laydi. V. tarixiy maktab gʻoyalari taʼsirida xoʻjalik hayotida huquqiy munosabatlar (mas., xususiy mulk) belgilovchi oʻrinda turadi deb hisoblagan va davlatning xoʻjalik hayotiga faol aralashuvi tarafdori boʻlgan. Ishchilar ahvolini yaxshilash boʻyicha qonunchilik tadbirlarini ish-lab chiqish maqsadida tuzilgan "Ijtimoiy siyosiy ittifoq" ning asoschilaridan biri (bu tadbirlarni u dav-lat sotsializmi deb atagan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1835-yilda tugʻilganlar
25-martda tugʻilganlar
1917-yilda vafot etganlar
8-noyabrda vafot etganlar
Vladimir Vagner

Vladimir Aleksandrovich Vagner [1849.17 (29).3—1934. 8.3] - rus biologi va psixologi. Qiyosiy psixologiya namoyandalaridan biri. Peterburg, keyinchalik Leningrad universiteti prof. (1906—31). V. tadqiqotning obʼektiv usulini genetik psixologiyaga birinchi marta joriy qilib, hayvonotning ruhiy qobiliyatlari evolyutsiyasini koʻrsatib bergan. Hayvonlarning instinktli faoliyatiga doir asarlar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1849-yilda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
29-martda tugʻilganlar
8-martda vafot etganlar
Julius Wagner-Jauregg

Julius Wagner-Jauregg (7-mart 1857 – 27-sentyabr 1940) — Avstriya psixiatri. Avjlanib boradigan falajni davolashda piroterapiyani asoslab bergan (1918) va amaliyotda tatbiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1927).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1857-yilda tugʻilganlar
1940-yilda vafot etganlar
7-martda tugʻilganlar
27-sentyabrda vafot etganlar
Vagon agʻdargich

Vagon agʻdargich - temir yoʻl yuk vagonlaridan sochiluvchan yuklarni mexanik tarzda boʻshatadigan inshoot. V. a. yukni vagonlarni toʻnkarib, boʻylama yoki koʻndalang qiyalatib boʻshatadi. V. a. soatiga 20—30 vagondagi yukni boʻshatishi mumkin. V. a. ning afzalligi — omborlarda, ruda maydonlarining istalgan (lekin temir yoʻl izlari oʻtkazilgan) joylarida foydalanish mumkinligi. V. a. dan koks-kimyo zavodlari, metallurgiya korxonalari, yirik qurilish korxonalari, portlarda samarali foydalanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagon parki

Vagon parki - 1) biror temir yoʻl boʻlinmasi (st-ya, temir yoʻl boʻlimi va b.) ning barcha temir yoʻl tarmogʻidagi vagonlar soni. Vazifasiga koʻra, yoʻlovchilar va yuk tashiydigan V. p. ga boʻlinadi; texnik koʻrsatkichlari boʻyicha vagon turiga (berk vagon, yarim vagon, platforma), vagon oʻqlariga, oʻlchamlariga, yuk koʻtaruvchanligi va b.ga koʻra tasniflanadi. Muayyan temir yoʻl hisobidagi barcha vagonlarni oʻz ichiga oluvchi inventar va temir yoʻl izlarida qatnab turgan haqiqiy vagonlardan (qayerning hisobida boʻlishidan qatʼi nazar) iborat mavjud (real) V. p. boʻladi. Bulardan tashqari zaxiradagi V. p. ham koʻzda tutiladi; 2) vagonlar saqlanadigan, joriy taʼmirlanadigan, boʻyaladigan, yuviladigan binolar, maydonlar, ustaxonalar majmui (vagonlarningmukammal, yaʼni kapital taʼmirlanishi maxsus vagon taʼmirlash zavodlari— depolarda amalga oshiriladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagonetka

Vagonetka ( — kichik vagon) — tor izli yoʻllarda yaqin masofalarga yuk tashiydigan kichik (0,5—6 m3) hajmli transport vositasi. Vagonetkalar qurilish, sanoat korxonalari va omborlar, kumir va ruda konlarida, karyerlarda ishlatiladi. Bulardan tashqari maxsus (yogʻoch, suv, yoqilgʻi tashishga), odamlar (mas., konchilar) tashishga moʻljallangan xillari ham bor. Vagonetkalar motovozlar, elektrovozlar va parovozlar bilan tortiladi, qiya izlarda oʻzini gʻildiratib yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagotomiya

Vagotomiya (lotincha: vagus — adashgan va yun. tome — kesish) — adashgan nervni qirqish yoki qisman kesib tashlash. Yara kasalligini (meʼda, oʻn ikki barmoq ichak yarasi va b.) jarroxlik usuli bilan davolash usullaridan; koʻproq meʼdani operatsiya qilish chogʻida qoʻllaniladi. Tajribada 16—17-asrlarda adashgan nerv faoliyatini oʻrganish uchun oʻtkazilgan. Tibbiyot amaliyotida ogʻir operatsiyalarni koʻtara olmaydigan bemorlarda Vagotomiya operatsiyasi qilinadi. Kasallangan aʼzoning qaysi qismi operatsiya qilinishi lozimligiga qarab agotomiyaning maʼlum bir xili qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vagranka

Vagranka — shaxtali pech. Quyish sexlarida choʻyan (baʼzan, rangli metall) eritiladi. V. silindrik shaklda bulib, ichki devori utga chidamli shamot gʻishtdan 150—250 mm qalinlikda teriladi. Pechning sirtqi yuzasi qalinligi 6— 10 mm pulat list bilan qoplanadi. V. da asosan eritish koksi yoqiladi. V. ning ish unumdorligi 1—60 t/soat. Baʼzan, havoni isitish uchun V. rekuperator (pechdan chiqib ketayotgan gazlar issikligidan foydalaniladigan qurilma) bilan jihozlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vad

Vad — psilomelan guruhiga mansub mineral. Suvli MpO2 ning tuproqli va qurumli agregatlarining umumlashma nomi. Marganes va b. elementlar (Sa, Mg, Fe, SO va b.) oksidlarining kukunsimon aralashmasi. K, Va, Si, Zn, Fe, Pb, W, Li, CO, Ni qoʻshimchalari miqdori oʻzgaruvchan. Turli nomlarda (marganesli qurum, marganesli tola va b.) tavsiflangan. Shartli kimyoviy formulasi MpO2 -p N2O. Amorf. Struk-turasiz, goho yupqa tolasimon, yoʻl-yoʻl yoki tangachasimon, kukunsimon va dendrit shaklida uchraydi. Rangi qora, qoʻngʻir-qora. Psilomelanning yumshoq turi ham V. deyiladi. Qattikligi 1—4, goho 6,5. S. ogʻ. 2,8—4,4. Turi koʻp. Asosiylari balchiq V., asbolan, lampadit va b. Turli marganesli minerallarning nurash mahsuloti sifatida tabiatda koʻp tarqalgan. Choʻkindi marganes rudalari tarkibiga kiradi. Dengiz va koʻl osti choʻkindilarida ham hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Olmaliq, Lochinxona, Lashkarak va b. konlarda uchraydi. Shuningdek Tojikiston, RF (Ural togʻlari) va b. joylarda topilgan. Marganes, kobalt va rux olinadigan ruda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vadodara

Vadodara, Baroda — Hindistonning gʻarbidagi shahar, Gujarot shtatida. Aholisi 1,1 mln. kishi (1991). Transport yoʻllari tuguni. Ip gazlama sanoatining yirik markazlaridan biri. Kime, metallsozlik, farmatsevtika, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari bor. Gugurt, trikotaj varezina buyumlari ishlab chikariladi. V. yaqinida neftni qayta ishlovchi yirik zavod bor. V. zarbof toʻqish bilan mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Hindiston shaharlari
Vadoz suvlari

Vadoz suvlari (lot. vadosus — sayoz) — Yer poʻstining yuqori qismidagi gʻovak, yoriq va boʻshliqlarida joylash-gan yer osti suvlari. Atmosfera suvlarining shimilib yigʻilishidan hosil boʻladi. Baʼzan aeratsiya zonasidagi yer osti suvlarini ham V. s. deb ataydilar. Q. x. da ayniqsa quruq iklimli rayonlarda V. s. dan sugʻorishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaduts

Vaduts — Lixtenshteyn knyazligining poytaxti. Reyn daryosining oʻng sohilida, Retikon togʻi etagida joylashgan. Aholisi 4,8 mingdan ko‘proq kishi (1990-yillar oʻrtalari). V. mamlakatning savdo-moliya markazi. Shaharda mayda sanoat korxonasi koʻp; sanoat mahsulotiningdeyarli hammasi chetga chikariladi. V. va uning atrofida aniq mashinasozlik, asbobsozlik, samolyotsozlik, raketasozlik, sanoati uchun detallar tayyorlovchi korxonalar, Yevropadagi eng katta "Neolitsa" sunʼiy (chinni) tish fabrikasi bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Vadutsda yirik bank, kollej, muzeylar, pochta markalari bozori, meʼmoriy yodgorliklardan 9-asrda qurilgan kalʼa bor. Turizm rivojlangan. Shahar 1342 yilda vujudga kelgan.

Galereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaj

Vaj — q. Motiv.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaja Pshavela

Vaja Pshavela (taxallusi; asl ismi Luka Pavlovich Razikashvili) [1861. 14 (26). 7, Chargali qishlogʻi — 1915.27.6 (10.7), Tbilisi] — gruzin yozuvchisi. Ijodi 80-yillarning oʻrtalaridan boshlangan. "Aluda Ketelauri" (1888). "Mehmon va mezbon" (1893), "Baxtrioni" (1892), "Ilonxoʻr" (1901) dostonlarida zamonasining umuminsoniy ahamiyatga molik falsafiy va axloqiy muammolari oʻz ifodasini topgan. Vaja Pshavela 40 ga yaqin doston, 400 ga yaqin sheʼr, bir necha pesa, hikoyalar, etnografik, ilmiy va publitsistik maqolalar yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1861-yilda tugʻilganlar
26-iyulda tugʻilganlar
1915-yilda vafot etganlar
10-iyulda vafot etganlar
Atal Bihari Vajpayee

Atal Bihari Vajpayee (1924. 25. 12, Guvalyor, Madhya-Pradesh shtati) — Hindiston Respublikasi davlat va siyosat arbobi. 1942-yil mustaqillik harakatida faol qatnashganligi uchun qamalgan. V. 1957—86 yillarda Jana Sangx, Bharatiya Jana Sangx, Janata, Bharatiya Janata partiyalari taʼsischiaʼzosi va rahbari. 1980—84 yillarda, 1986 yil va 1993— 96 yillarda Bharatiya Janata parlament partiyasi yetakchisi. 1977—80 yil larda Hindiston Tashqi ishlar vaziri. 1966-70 yillar, 1986 yil va 1988-96 yillarda Hindiston parlamenti qoʻmitalarida ishladi. 1996 yil 16—31 may va 1998 yil 19 martdan Hindiston bosh vaziri. Bir qancha sheʼrlar hamda nutklar toʻplami bosilib chiqqan. Falsafa d-ri faxriy unvoniga ega.

Manbalar
Vaza

Vaza (frans. vase, lot. vas — idish) — meva, gul va boshqa narsalar uchun ishlatiladigan badiiy buyum. Sopol, shisha, chinni, metall va b. xom ashyolardan turli shakllarda yasaladi, boʻyama, oʻyma, chizma va boʻrtma naqsh, tasvirlar bilan bezatiladi. Vaza tayyorlash va bezash antik sanʼatda muhim oʻrin egallagan: kora va qizilga boʻyalgan tayyor Vazaga rassom naqsh, tasvir ishlagan, keyin kora lok bilan boʻyagan; qoliplar yordamida ham V. tayyorlangan. Yunonlarning bu sanʼati Yevropada Vazani tayyorlash va bezash sanʼati uchun namuna boʻlib xizmat qilgan. Oʻrta Osiyoda ham qadimdan Vaza turi (koʻza, koʻra, amfora va boshqa) tayyorlangan, ular naqsh, tasvirlar bilan bezatilgan, arablar istilosidan soʻng esa uslublashtirilgan oʻsimliksimon va girih naqshlar bilangina bezalgan. Hozirda OʻzRdagi chinni zavodlarda, kulollik ustaxonalarida bezatilgan, badiiy qimmatli (tasvirlar, mashhur kishilarning portreti ishlangan) Vaza turlari koʻplab ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazamar

Vazamar (3-asr 1-yarmi) — soʻnggi siyovushiylar sulolasidan boʻlgan xorazmshoh. Arsamux I ning vorislaridan. V. davrida Xorazmda kumush tangalar zarb qilingan. Tangalarda shoh uzun soqolli, burgut koʻrinishidagi temir qalpoq kiygan holda tasvirlangan. Tangalardagi siyovushiylarning S shaklidagi tamgʻasi Xorazmning kushonlarpyaya siyosiy mustaqil davlat boʻlib ajralib chiqqanidan dalolat bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giorgio Vasari

Giorgio Vasari (1511.30.7, Aresso — 1574. 27.6, Florensiya) — italyan meʼmori, rassom, sanʼat tarixchisi. Manerizm vakili. Asosan Florensiyada ishlagan: Palatsso Vek-ko devoriga ishlangan suratlar, 1555—71; Uffitsi meʼmoriy ansambli, 1560 (hozir muzey) va b. "Mashhur rassom, haykaltarosh va meʼmorlar tar-jimai holi" asari (1550) da italyan rassom va meʼmorlari hayoti va ijodi, shuningdek Uygʻonish davri sanʼati rivoji haqida qimmatli maʼlumotlar yoritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazir

Vazir (arab. — yuk koʻtaruvchi) – Yaqin va O‘rta Sharq davlatlarida, shu jumladan, O‘rta Osiyo xonliklarida hukumat idorasi yoki kengashi (devon) boshlig‘i. Vazirlar Vaziri a’zam rahbarligida davlatni idora etish vazifalari bilan shug‘ullangan. Mustaqillik davrida O‘zbekistonda sobiq sho‘rolar davridagi boshqaruv organlari ministr, ministrlik so‘zlari vazir, vazirlik istilohlari bilan almashtirildi.

Etimologiyasi 
Vazir so‘zi arab tilidan ,,وزير” – so‘zidan olinib, ,,yuk ko‘taruvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu soʻz Qurʼoni karimda tilga olingan boʻlib, unda Horun Musoning vaziri (yordamchisi) sifatida tasvirlangan. Keyinchalik u shia yetakchilari al-Muxtor va Abu Salama tomonidan vazir al-Muhammad (,,Muhammad (s.a.v.) oilasining yordamchisi”) shaklida unvon sifatida qabul qilingan. Arab xalifaligida vazir lavozimini birinchi bo‘lib xalifa al-Mansur (754-775) joriy etgan va ushbu lavozim butun musulmon olamiga tarqaldi. Abbosiy xalifalari vazir unvonini ilgari qotib (kotib)larga berishgan. Avvaliga shunchaki yordamchi boʻlgan vazirda keyinroq Sosoniy podshohlarning vakolatlari paydo boʻlgan. XI asr huquq nazariyotchisi al-Mavardiy vazirlarning ikki turi: cheklangan vakolatlarga ega boʻlgan vazir al-tanfid (,,qatl vaziri”) va xalifaning siyosatini amalga oshirishga xizmat qilgan fuqarolik va harbiy ishlar bo‘yicha hokimiyatga ega bo‘lgan va xalifa bilan bir xil vakolatlar sohibi vazir al-tafvid (,,vakolat berilgan vazir”) haqida yozgan. Al-Mavardiy taʼkidlashicha, ikkinchisi samarali noib sifatida shariatni yaxshi bilgan musulmon boʻlishi kerak. Holbuki, birinchisi musulmon bo‘lmagan yoki hatto qul ham bo‘lishi mumkin edi, garchi ayollarning bu lavozimga kirishlari taqiqlangan.

O‘zbekistonda 
O‘zbekiston hududlarida o‘rta asrlarda vazirlar podshoh, xon, viloyat hokimligiga tayinlagan shahzoda va xonzodalarning yordamchilari hisoblangan. Somoniylar davrida 10 devon bo‘lib, ularni xo‘jayi buzurg, sohib barid, mushrif, vakil, muxtasib va boshqa vazirlar boshqargan. Amir Temur va uning vorislari zamonida saltanatning markaziy ma’muriyatini bosh vazir –  devonbegi boshliq 7 nafar vazirdan iborat arkoni davlat boshqargan. Ular:

1) mamlakat va raiyat ishlari;

2) harbiy ishlar;

3) tijorat;

4) moliya ishlari bo‘yicha vazirlar sanalib,

5) 3 nafar maxsus vazir chegara viloyatlari va tobe mamlakatlardagi ishlarni nazorat qilib turgan. Mazkur yetti vazir devonbegiga bo‘ysungan va ular bilan bamaslahat davlatning muhim moliyaviy ishlarini olib borishgan. Xiva xonligida vazir yuqori mansabdor shaxs sanalib, vazifasi soliq to‘plash, qo‘shni xonliklar bilan aloqa qilish, amaldorlarni tayinlash va hokazolardan iborat bo‘lgan.

Tarixdagi mashhur vazirlardan Horun ar-Rashidning vaziri Yahyo ibn Xolid, G‘aznaviylar sulolasida vazir Hasanak, Saljuqiylar tarixida Malikshoh I ning vaziri Nizom ul-Mulk, Usmonli imperiyasining Pargali Ibrohim poshosi kabilarni eslash mumkin.

Manbalar
Vazir (qalʼa)

Vazir — Xorazm vohasining oʻrta asr shahar-qalʼalaridan biri. Tarixiy manbalarga koʻra, shayboniylardan Mustafoxon tomonidan 15-asr oʻrtalarida asos solingan. Koʻhna Urganchdan 60 km masofada. Shayboniylarning Xorazmdagi mulki markazi. 15-asr Da Husayn Boyqaroga qarshi koʻtarilgan xalq harakati markazi. 16-asr da Eron shohi Ismoil I Safaviy istilosiga qarshi V. da koʻtarilgan harakat Xorazm mustaqilligini tikladi. Xonlik taxtiga Burka Sulton oʻgʻli Elbars oʻtqazilishi bilan Xorazmda 200 y. hukmronlik qilgan shayboniylar sulolasiga asos solindi. Shayboniy sultonlarning 16-asr dagi oʻzaro kurashlarining kuchayishi V. ning vayron boʻlishiga olib keldi. Mas., 1537 y. da Buxoro xoni Ubaydullaxon, 1593—98 y. larda Abdullaxon Xorazmga bir necha marta yurish qilib, V., Hazorasp qalʼalarini vayron qildi. Shuning uchun ham 17-asr da Abulgʻoziy Bahodirxon xonlik markazini Yangi Urganchga oʻtkazib, V. aholisini ham koʻchirtirib keltirdi. Anushaxon davrida, taxminan 1681 y. ga kelib V. va Kat sh. lari kimsasiz huvillab qoldi. Arxeologik qazishlar natijasida Devkeskan kalʼada V. harobalari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Turkmaniston
Vaziri aʼzam

Vaziri aʼzam — ulugʻ vazir vazirlar boshligʻi. Oʻrta asrlarda hukumatning oliy idoralarini boshqargan yuqori mansabdagi shaxs. Hoz. bosh vazir (bosh ministr) lavozimiga toʻgʻri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaziriston

Vaziriston - Gʻarbiy Pokistondagi tarixiy viloyat, mayd. 30 ming kv. km. Tarixiy markazi — Kaniguram sh. V. da pushtun qabilalari — vazirlar, davarlar va bitanlar yashaydi. 19-asr ning 2-yarmigacha V. oʻzining mustaqilligini saqlagan. V. 1893-yilda Britaniya mustamlaka imperiyasi tarkibiga kiritilgan. 1947 i. avgustdan Pokiston tarkibida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vazirlik

Vazirlik — muayyan davlatlarda alohida bir sohaga rahbarlik qiladigan ijrochi organ. Vazirlik rahbari, odatda, hukumat tarkibiga kiruvchi davlat arbobi hisoblanadi. Vazirlik lar qonun chiqaruvchi oliy organlar (masalan, AQShda) yoki davlat rahbari (masalan, Fransiyada) tomonidan, qonunlar yoxud hukumat aktlari asosida (masalan, Buyuk Britaniyada) tashkil qilinadi.

Oʻzbekistonda vazirlik tizimi
Oʻzbekiston Respublikasida Vazirlik davlatning markaziy boshqaruv organi, davlat mahkamasining muhim qismidir. 

Asosiy vazifasi — iqtisodiyot muayyan tarmogʻiga, ijtimoiy-madaniy qurilish va maʼmuriy-siyosiy faoliyatga rahbarlik qilishdan, oʻziga topshirilgan tarmoqning har jihatdan rivojlanishini taʼminlashdan iborat. Vazirliklar Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi rahbarligida ish olib boradi va tarmoqqa oid barcha masalalarni oʻz huquqi doirasida hal etadi. Vazirlikni hukumat tarkibiga kiradigan vazir boshqaradi. Oʻzbekistan Respublikasi Prezidenta Vazirlar Mahkamasi aʼzolarini tayinlaydi va lavozimidan ozod qiladi, keyinchalik bu masalalarni Oliy Majlisning tasdigʻiga kiritadi ("Oʻzbekistan Respublikasining Konstitutsiyasi", 93-modda).

Manbalar

Yana qarang 
 Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
 Vazir

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

O‘zbekiston Vazirliklari