MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qorabuzov

Qorabuzov, kichik qoravoy — kurakoyoqlilar turkumining qoravoylar oilasiga mansub qush. Jan. Yevropa, Kichik va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda ham tekislikdagi suv havzalarida uchraydi. Dengiz va chuchuk suvli havzalarning orollarida, qamishzor va daraxtzor qirgʻoqlarida yashaydi. Suvda yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. 3—5 yoshida voyaga yetadi. Uyasini koloniya boʻlib qamishlar, oʻtlar orasiga, daraxtlarga quradi. Mart — aprel oylarida 4—6 ta tuxum qoʻyib, 28—29 kun bosadi. Bolalari iyun — iyul oylarida mustaqil hayot kechirishga layoqatli boʻladi. Faqat baliqlar bilan oziqlanadi. Havza baliqchilik xoʻjaliklariga zarar keltiradi. Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil roʻyxatiga va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Qushlar
Qorabura

Qorabura — mustye davri (mil. av. 150—40 ming yilliklar)ga oid makon. Tojikiston Respublikasining Qoʻrgʻontepa shahridan 37 km jan.-gʻarbda, Vaxsh daryosining chap sohilidan topib tekshirilgan. Q.ning 2,5 km lik masofadagi hududida joylashgan 9 ta joydan 8 mingtaga yaqin tosh qurollar topilgan. Q. qurollarining aksariyati tufli shaklidagi nukleus (bir tomoni gardishsimon va doirasimon) lardan iborat. Ayniqsa, daryoning silliq qayroq toshlaridan yoʻnib ishlangan dagʻal tosh oʻygich, oʻrgich va kovlagich kabi qurollar koʻp uchraydi. Ishlanish uslubiga koʻra, Q. topilmalari Pokiston va Shim.-Gʻarbiy Hindistondan topilgan tosh qurollarga oʻxshab ketadi. Arxeologiya fanida bu shakldagi topilmalar "Qayroqtosh madaniyati" nomi bilan atalgan.

Arxeologiya
Tojikiston tarixi
Qoraboʻronkoʻl

Qoraboʻronkoʻl, Qoraqoʻshin (xitoycha Taytemaxu) — Xitoydagi koʻl, Tarim tekisligining sharqiy qismida. Maydoni 88 km²(atrofidagi suv bosadigan botqoqliklar bilan birga 250 g). Chuq. 1–2 m, eng chuqur joyi 10 m. Atrofi shoʻrxok va qamishzorlardan iborat. Q.ga Cherchen daryosi, suvi koʻpaygan yillarda Tarim daryosi quyiladi. Koʻlning shim. qismida suvi chuchuk, janubida shoʻr.

Koʻllar
Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Qoraboʻgʻoz-goʻl

Qoraboʻgʻoz-goʻl — Turkmanistonning gʻarbidagi shoʻr koʻl; 1980-yilgacha Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻidagi qoʻltiq (laguna). Dengizdan tor (eni 200 m gacha), uz. 11 km boʻlgan Qoraboʻgʻoz-Goʻl boʻgʻozi orqali ajralib turgan. 1980-yilda Kaspiy dengizining suv sathini saqlab turish uchun qoʻltiq damba bilan butunlay bekitib tashlandi. Suv sathi Kaspiy dengizining suv sathiga nisbatan 4,5 m past boʻlganligi sababli dengizdan qoʻltiqqa 1m/sek. (boʻgʻozning ayrim joylarida 3 m/sek.) tezlikda doimo suv oqib turgan. Qoʻltiq dengizdan ajratilgach, suvning bugʻlanishi katta boʻlganligi uchun koʻl tezda quriy boshladi, shoʻrligi 310%o dan ham ortib namakobga aylanadi. Koʻlni butunlay qurishdan saqlab qolish maqsadida 1984-yilda dengiz bilan koʻl oʻrtasida suv oʻtkazish inshooti qurildi. Qazilma eritmalardan Q.-G. tuz qatlamlari orasidan mirabilit olinadi. Sulfat qazib olinadi va qayta ishlanadi.

 

Koʻllar
Oʻrta Osiyo
Qoravoylar

Qoravoylar — kurakoyoqli qushlar turkumining bir oilasi. 31 turi mavjud. Bir turi (uchish qobiliyatini yoʻqotgan) Galapagos orollarida, qolganlari Yevropa, Shim. Amerika, Osiyo, Afrika, Avstraliya, Yangi Zelandiyada tarqalgan. Tanasining uz. 55—92 sm. Koʻpchiligi qora tusda. Yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Q. koloniya boʻlib, dengizlar, suv havzalari qirgʻogʻidagi qoya, daraxt, qamishzorda uya yasaydi. 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Inkubatsiya davri bir oy davom etadi. Poloponlari 7—8 oyli-gida ucha boshlaydi. Asosan, baliklar bilan oziqlanib, baliqchilikka bir oz zarar yetkazadi. Oʻzbekistonda katta qoravoy va kichik qoravoy kabi turlari uchraydi. Q.ning 3 turi Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan. 

 

Qushlar
Qoragiyo

Qoragiyo, Botir — Qozogʻistondagi eng chuqur botiq. Mangʻishloq viloyatida joylashgan. Okean sathidan 132 m past. Mangʻishloq platosida. Kaspiy dengizining sharqiy sohilida. Uzunligi 85 km, eni 10–25 km. Tubi shoʻrxok.

 

Qozogʻiston geografiyasi
Qoradaryo

Qoradaryo — Andijon viloyatidagi daryo (boshlanish qismi Qirgʻizistonda). Sirdaryoning asosiy irmoklaridan biri. Uz. (Tar daryosi bilan birga) 318 km, havzasining maydoni 28,6 ming km². Fargʻona tizmasining jan.-sharqiy va Olay tizmasining shim. yon bagʻirlaridan boshlanadigan Tar va qoragʻulja daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. Kampirravot darasigacha kengligi 0,5 km dan 4–5 km gacha boʻlgan terrasali vodiyda oqadi. Daryoga ikkita yirik irmoq — Yassi va Qur-shob daryolari kelib qoʻshiladi. Kampir-ravot qishlogʻi yaqinida vodiy keskin torayib dara hosil qiladi. Soʻng Qoradaryo Fargʻona vodiysida oqadi. Baliqchi qishlogʻi yaqinida Norin daryosi bilan qoʻshilib, Sirdaryoni hosil qiladi. Daryoning oʻrtacha yillik suv sarfi Uchtepa yaqinida 136 m³/sek. Shu joyda yillik eng koʻp suv sarfi 265 m3/sek ga yetgan (1969-yil), eng kam suv sarfi 68,4 m³/sek (1975-yil). Daryo qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Yillik oqimining 55% mart — iyul oylariga toʻgʻri keladi. Daryo suvining oʻrtacha loyqaligi 1 kg/m³. Baʼzan qishda qisqa muddat qirgoqqa yaqin qismi muzlab muz va shovush oqishi kuzatiladi. Fargʻona vodiysiga chiqqanidan soʻng daryo suvi koʻplab sugʻorishga sarflanadi. Katta Fargʻona kanali, Shahrixonsoy, Andijonsoy va Paxtaobod kanallari Qoradaryodan suv oladi. Daryo suvidan Andijon viloyati va Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati ekin maydonlari sugʻoriladi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Sirdaryoning irmoqlari
Andijon viloyati daryolari
Namangan viloyati daryolari
Qoradaryo (daryo)

Qoradaryo — Samarqand viloyatidagi daryo. Zarafshon daryosining chap tarmogʻi. Uzunligi 111 km. Zarafshon daryosi Samarqanddan 7 km quyida (Choʻponota tepaligi yonida) ikkiga — Oqdaryo (oʻng) va Qoradaryo (chap) ga ajraladi, Yangirabot shaharchasi yaqinida yana birlashadi. Zarafshonning Oqdaryo va Qoradaryoga ajralish joyida Samarqand gidrotuguni qurilgan (1974). zarafshon daryosi suvining koʻp qismi Qoradaryoga oqiziladi. q. suvidan Kattaqoʻrgʻon suv omborini toʻldirish uchun foydalaniladi. Qdan bir necha kanallar suv oladi. Bu kanallar orqali Oqdaryo, Ishtixon, Kattaqoʻrgʻon, Narpay, Paxtachi, Navoiy viloyatining Xatirchi tumanlarining yerlari suv bilan taʼminlanadi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Qorajanjal

Qorajanjal, Qorasemiz - xalq seleksiyasida chiqarilgan oʻrta kechpishar mahalliy xoʻraki va mayizbop uzum navi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha (diametri 17—22 sm), toʻgarak, usti yaltiroq. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik — 300—400 g (boʻyi 16—25 sm), keng konussimon, zichligi oʻrtacha. Gʻujumi yirik (4,8 g), seret, shirali, oval yoki silindrsimon; binafsha-qoramtir, poʻsti qalin. Tarkibida 25—27% qand bor, nordonligi 4—7%, sentabrda pishadi. Uzumining sifatliligi jihatidan xoʻraki navlar orasida 1-oʻrinlarda turadi. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi (23% mayiz tushadi). Toshkent, Samarqand, Xorazm, Qashqadaryo, Surxondaryo viloyatlarida oʻstiriladi.

Uzum navlari
Qorayish

Qorayish, terining qorayishi — odam terisining quyosh nuri yoki sunʼiy manbalar (simobli kvars lampalari) taʼsirida qoramtir tus olishi, badanning toblanishi; bunda ultrabinafsha nurlar taʼsirida terining muguz qavatida melanin pig-menti toʻplanadi va teri qoramtir tusga kiradi. Ult rabinafsha nurlar taʼsirida organizmda nerv sistemasi va ichki sekretsiya bezlari faoliyatini kuchaytiradigan, biologik faol moddalar hosil boʻladi, moddalar almashinuvi yaxshilanadi, organizmning yuqumli kasalliklarga qarshiligi ortadi. Bundan tashqari, ultrabinafsha nurlar taʼsirida yogʻ bezlaridan chiqadigan yogʻ tarkibidagi ergosterin moddasidan vitamin D hosil boʻladi. Bu vitamin suyak sistemasi uchun juda zarur boʻlib (u yetishmaganda raxit paydo boʻladi), kaltsiyning ichakdan qonga soʻrilishini taʼminlaydi.

Q. kishi organizmining himoya reaksiyasi boʻlib, ultrabinafsha nurlar taʼsirida terining bazal qavat hujayralari yaxshi oʻsadi (qarang Teri); muguz qavat qalinlashadi, natijada u ultrabinafsha nurlarni terining ichki qavatlariga oʻtkazmaydi, hujayralarni nobud boʻlishidan va quyosh nuri taʼsirida terini kuyish yoki oftob urishidan saqlaydi.

Terlash ham kishini oftob urishidan himoya qiluvchi omillardan hisoblanib, kishi terlaganda ter tarkibidagi urokanin kislota ultrabinafsha nurlarni koʻp yutadi, natijada organizm quyosh nuri taʼsiridan saqlanib qoladi. q. asta-sekin amalga oshirilishi lozim. Birinchi kuni oftobda 10— 15 min. oʻtirish va keyinchalik har kuni 10 min.dan oshirib borish kerak. Oftobda 1 — 1,5 soatdan ortiq oʻtirmaslik zarur. Issiq va oʻrtacha iqlimda yashovchi kishilar soat 11 — 12 gacha of-tobda toblanishlari maqsadga muvofiq. Bunda boshga roʻmol oʻrash yoki cheti keng shlyapa kiyib, qora koʻzoynak taqib olish kerak. Koʻz shilliq pardasida quyosh nuridan saqlaydigan qavat yoʻqligidan ular yalligʻlanib qolishi (konʼyunktivit) mumkin. Qorin ochligida yoki ovqatlangan zahoti oftobda toblanishga ruxsat etilmaydi; kun tigʻida uxlash nihoyatda xavfli. Tez Q. maqsadida quyosh nurida koʻp oʻtirish natijasida betoblik alomatlari (lohaslik, asabiylashish, bosh ogʻrigʻi, uyqusizlik, et uvishishi, harorat koʻtarilishi)dan tashqari teri kuyishi yoki oftob urishi mumkin.

Agar quyosh nurida toblangandan keyin teri achishib qizarsa, qizargan joyga qatiq, atir yoki araq surtish, teri asl holiga kelmaguncha quyosh vannalari qabul qilmaslik kerak. Terining qizargan joylari shishib, pufakchalar paydo boʻlsa, vrachga murojaat qilish lozim. Q. hamma uchun ham foydali deb boʻlmaydi. Keksa kishilar, 2 yoshgacha boʻlgan brlalar, homilador ayollar, shuningdek, oʻpka sili, yurak-tomir kasalligi, nevrasteniya, qizil volchanka bilan ogʻrigan bemorlar quyosh nurida toblanmaganlari maʼqul; agar toblanish zarur boʻlsa, al-batta, vrach maslahati bilan qilish kerak.

    

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Qorakamar

Qorakamar — Surxondaryo viloyatidagi Kalif-Sherobod qator tepaliklarida joylashgan tosh davri makoni. 1875 yilda N. A. Mayev tomonidan tekshirilgan. Q.ning 3 ta gʻoridan odamlar, otlar va itlarning qoʻpol chizilgan tasviri topilgan. N. A. Mayevning taxminicha, bu tasvirlar choʻponlar tomonidan chizilgan. Keyinchalik 1940-yilda Surxondaryo viloyati oʻlkashunoslik muzeyi (rahbari G. V. Parfenov) tomonidan tekshirilgan. Tekshirishlar natijasida bu yerda budda monastiri boʻlgani, u Eski Termizdagi Qoratepaga oʻxshash ekanligi aniqlangan. 1987—88 yillarda Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi va Surxondaryo viloyati oʻlkashunoslik muzeyi tomonidan mukammal tekshirilgan. Q. gʻor majmuasi P shaklidagi may-dondan (55x36) iborat, bir tomoni ochiq, qolgan tomonlari tuproq bilan oʻralgan, unda 2 yarus (qavat)da gʻorlar joylashgan. Pastki qavatda 3 ta gʻor (uz. 10-12 m, kengligi 4-6 m, balandligi 4 m yaqin). 2-qavatda uncha katta boʻlmagan sunʼiy gʻorlar joylashgan. Unda hayvonlar, yaʼni 2 oʻrkachli tuyalar, qush, inson kafti, qilichlar, maxsus belgi — tamgʻa, devorga yozilgan 12, 15, 16-asrlarga oid arab yozuvlari bor. Q.da baqtriy, yunon va rim yozuvlari ham topilgan.

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Gʻorlar
Surxondaryo viloyati
Qorakurmak

Qorakurmak, shamak — boshoqdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi havol, boʻyi 100 sm cha. Bargi nashtarsimon, chetlari gʻidirish, oʻtkir qirrali, barg plastinkasi oʻrtasidan yoʻgon tomir oʻtadi. Toʻpguli — roʻvak. Pishib yetilgan boshoqlari oson toʻkiladi. Mevasi uchi oʻtkirlashgan ellipssimon doncha. Kuzda tuproqqa toʻkilib, qishlab chiqqan doni bahorda kechroq, yuqori temperaturada una boshlaydi. 1 sm dan ortiq chuqurlikka tushgan Q. urugʻining unuvchanligi keskin kamayadi. Q. iyuldan kech kuzga qadar gullab, mevalaydi. asosan urugʻidan koʻpayadi. Bir oʻsimlik tuplanish darajasiga qarab 5 — 13 mingga yaqin urugʻ beradi. Barcha sugʻoriladigan dehqonchilik maydonlarida uchraydi.

Kurash choralari: kuzgi shudgor, almashlab ekish, ekin agrotexnikasini sifatli oʻtkazish. Paxta dalalariga gerbitsidlardan treflan, kotoran, prometrin preparatlarining suvli suspenziyasini ekish vaqtida lenta usulida yerga sepish.

Bugʻdoydoshlar
Qorakuya

Qorakuya — zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalligi. Asosan, boshokli ekinlar kasallanib, qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Zararlangan boshoq, roʻvak, soʻta, poya, barg va ildiz boʻyinlari qora sporali massaga aylanadi. Quyidagi turlari koʻp uchraydi va ayniqsa, zararli: bugʻdoy va jav-darning qattiq (badboʻy) Q.si oʻsimlik tugunchasini yemiradi va "qorakuya xaltachalari" yoki alohida spora holida urugʻlarda saqlanadi. Zararlangan dondan nam havoda badboʻy hid keladi; arpa va sulining qattiq (tosh) Q.si sporalari tugunchani zararlaydi, lekin roʻvak va boshoqlar zararlanmaydi, sporaning qattiq qora massasi boshoq qobigʻini teshib oʻtadi; bugʻdoy, arpa, suli va makkajoʻxorining chang Q.si boshoq, roʻvak, soʻtalarni zararlaydi; javdar va bugʻdoyning poya Q.si poya (hamma qismlari va barglari)ni zararlaydi; makkajoʻxorining pufakchali holdagi Q.si oʻsimlikning turli qismida qobiqli va spora bilan toʻlgan gʻudsalar hosil qiladi. Q. zamburugʻlari sholi, qoʻnoq, oq joʻxori, chumiza kabi donli ekinlarda ham parazitlik qiladi. Kasallik natijasida gʻshsha ekinlari hosildorligi 20— 30% kamayib ketadi.

Kurash choralari: kasallikka chidamli navlar ekish; yuqori agrotexnika, almashlab ekish. urugʻlarni tozalash va dorilash; urugʻlikni oftobga yoyish va boshqa
Qorakoʻl (maʼnolari)

Qorakoʻl:

 Qorakoʻl - Qorakoʻl quyidagilardan birini anglatadi:

Aholi punktlari

Oʻzbekiston 
 Qorakoʻl — Oʻzbekistonning Buxoro viloyatidagi shahar;

Rossiya 
 Qorakoʻl — qishloq, Bolsherechen tumani, Omsk viloyati;
 Qorakoʻl — qishloq, Karmaskalin tumani, Boshqirdiston Respublikasi;
 Qorakoʻl — qishloq, Moskrousov tumani, Qoʻrgʻon viloyati;
 Qorakoʻl — qishloq, Kartalin tumani, Qoʻrgʻon viloyati;

Tojikiston 
 Qorakoʻl — Tojikistonning Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatining Murgʻob tumanidagi qishloq yigʻini;

Qirgʻiziston 
 Qorakoʻl - Qirgʻiziston Respublikasining Issiqkoʻl viloyatida joylashgan shahar;
 Qorakoʻl - Qirgʻiziston Respublikasining Jalolobod viloyatida joylashgan qishloq;

Boshqa 
 Qorakoʻl — Tojikistondagi yuqori tog‘ oqmas koʻli;
 Qorakoʻl — Xitoy gʻarbidagi togʻ koʻli;
 Qorakoʻl - qoʻzichoq moʻynasi;
 Qorakoʻl — Astraxan mediatekasi.
 Qorakoʻl (shahar) — Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi shahar (1980-yil)
 Qorakoʻl (Tojikistondagi koʻl) — Pomirning shim.
 Qorakoʻl (moʻyna), qorakoʻl terilari — qorakoʻl qoʻy zotita mansub 1—3 kunlik qoʻzilardan olinadigan teri turi (moʻyna mahsuloti).
Qorakoʻl (shahar)

Qorakoʻl — Oʻzbekistonning Buxoro viloyati Qorakoʻl tumanidagi shahar (1980-yildan), tuman markazi. Transport yoʻli stansiyasi. Qorakoʻldan viloyat markazigacha (Buxoro shahrigacha) 61 km. Aholisi 20,9 ming kishi (2005). Qorakoʻlda paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, don mahsulotlari aksiyadorlik jamiyati, qurilish tashkilotlari, avtokorxona, neft bazasi bor. Kichik, oʻrta biznes va yirik korxonalar, shuningdek, Qorakoʻlteks qoʻshma korxonasi ishlab turibdi.

Umumiy taʼlim, bolalar musiqa maktablari, gimnaziya, litsey, 2 kasb-hunar kollejlari, tuman markaziy kutubxonasi, klub muassasalari, madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi, Xotira yodgorligi bor. Tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, tugʻruqxona, ambulatoriya, dorixonalar aholiga xizmat koʻrsatadi. Shahar yonidan xalqaro yoʻnalishlarda temir yoʻl oʻtgan. Tuman markazi bilan qishloqlar oʻrtasida va Qorakoʻl — Buxoro oraligʻida avtobuslar va marshrutli taksilar qatnaydi.

Manbalar 

Aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Buxoro viloyati
Qorakoʻl tumani
Qorako'l

Qorakoʻl( )—Oltoy Respublikasining Onguday tumanidagi qishloq. Qorakoʻl qishloq aholi punktining maʼmuriy markazi.

Tarixi 
Qishloq 1820-yilda tashkil etilgan.Oltoyda „qora kool“ tom maʼnoda „er osti suvlari bilan oziqlanadigan moʻl, buloq, oqim, kanal. daryo, daryo vodiysi“.

Geografiyasi 
Oltoy Respublikasining markaziy qismidagi togʻ-dasht zonasida, Ursul daryosi qirgʻogʻida, daryoning quyilish joyida joylashgan. Qorakoʻl . Qishloqning sharqida Kurota qishlogʻi bilan tutashgan.

Koʻchalar tarmogʻi beshta geografik xususiyatdan iborat: st. Altayskaya, st. G. VA. Chunjekova, st. G. Choros-Gurkin (qatagʻon qilingan rassom xotirasiga, I. VA. Shishkin (G. VA. Gurkina), st. L. Kokishev (L. sharafiga). DA. Kokisheva , Oltoy adabiyotining asoschilaridan biri), st. Ursulskaya.

Mutlaq balandligi dengiz sathidan 885 metr.

Aholisi 

 Milliy kompozitsiya

2002-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, milliy aholi tarkibida oltoylar 440 kishidan iborat umumiy aholining 80% ni tashkil qiladi.

Infratuzilma 
Qorako‘l o‘rta maktabi. Maktab binosida o‘lkashunoslik muzeyi mavjud.

„UCH-ENMEK“ turistik majmuasi.

Yoqilgʻi quyish shoxobchasi, doʻkonlar, stadion.

Shaxsiy yordamchi xoʻjalik. Chorvachilik. Turizm.

Qariyalar uyi.

Transportlari 
Qishloq P-256 „Chuysky Trakt“ federal avtomagistrali boʻylab joylashgan.

Manbalar 
Qishloqlar
Qorakoʻl (Tojikistondagi koʻl)

Qorakoʻl — Pomirning shim. qismidagi oqmas koʻl (Tojikiston Respublikasida). Maydoni 380 km², uz. 33 km. Atrofi baland togʻlar bilan oʻralgan. 3914 m balandlikdagi soylikda joylashgan. Ikki qismdan iborat boʻlib, tor boʻtozlar orqali bogʻlangan. Chuqurligi gʻarbiy qismida 236 m, sharqida 22,5 m. Suvi shoʻrroq, tiniq. Noyabr oxiridan aprelgacha muzlab yotadi. Suvning temperaturasi yozda 12°. Eng yirik irmoqlari: Qorajilgʻa, Qoraort va Muzkoʻl.

 

Koʻllar
Tojikiston
Qorakoʻl (moʻyna)

Qorakoʻl, qorakoʻl terilari — qorakoʻl qoʻy zotita mansub 1—3 kunlik qoʻzilardan olinadigan teri turi (moʻyna mahsuloti). Noyob xom ashyo. Q. xususiyati turli shakl va oʻlchamdagi zich jingalaklar (mas, loviyasimon, qalami va h.k.) hosil qiluvchi qalin, elastik, ipaksimon, yaltiroq jun qoplamidir. Eng qimmatlisi qalami gullilari hisoblanib, gullari paral-lelkonsentrik, toʻgʻri qatorli joylashgan boʻladi. Yelka va dumgaza qis-mi, asosan qalami va dona gullardan iborat boʻlib, boshqa qismlari unchalik qimmatli boʻlmagan jingalaklar — gullar bilan qoplangan. Q. terilarining qimmati jingalak qatlamining tekisligi, yaltiroqligi, ipaksimonligi, junining yengil, mayin, chidamliligi bilan belgilanadi. Oqva qora tolalarning nisbatiga qarab qora, och koʻk (sutsimon, poʻlatrang); oʻrta koʻk (havorang, kumushrang, marvaridrang, qoʻrgʻoshinrang); toʻq koʻk (oqishrang, sadafrang); qora koʻk (qora sherozi); sur (Buxoro suri. tillarang. kumushrang, olmosrang, och binafsharang); Qora-qalpoq suri (poʻlatrang, oʻrikgul, shamchiroq, qambar); Surxondaryo suri (bronzarang, oq oltinrang. qahraborang, toshkoʻmirrang) va jun qopla-mining rangiga qarab guligaz, qambar, zarmalla (toʻq sariq); oq. shuturi, qoʻngʻir, oq tushgan qora kabi terilar ham bor.

Hamma turdagi q. terilarining gullari uzunligi va eniga qarab quyidagicha boʻlinadi. Eni boʻyicha: maydagul — 4 mm gacha; oʻrtagul — 4 mm dan 8 mm gacha; kattagul — 8 mm va undan ziyod. Uz. boʻyicha: kaltagul — 20 mm gacha; oʻrtacha uzunlikdagi gul — 20 mm dan 40 mm gacha va uzun gul — 40 mm va undan uzun. Har bir rang ichida gullarining va jun tola qoplamining sifatiga qarab 3 navga ajratiladi.

Shuningdek, qorakoʻlcha (biror sabab bilan muddatidan oldin tugʻilgan (120—140 kunlik) yoki soʻyilgan ona qoʻyning qornidagi 134—145 kunlik homiladan olingan qorakoʻl terisi) ham Q.ning bir turi hisoblanadi. Uning gullari tekis, nozik boʻlganligi sababli yuqori qadrlanadi. Jaketlar, yoqalar, bosh kiyimlar va boshqa mahsulotlar tayyorlashda ishlatiladi.

Q. terilari Xelsinki, Kopengagen, Sankt-Peterburg, London, Nyu-York va boshqa xalqaro jahon bozorlarida sotiladi.

Surʼat Yusupov.
Qorakoʻl vohasi

Qorakoʻl vohasi — Zarafshon daryosining quyi oqimida (Buxoro viloyati) joylashgan voha. Shimolida Kemirakqum qumliklari, gʻarb va janubi-gʻarbda Sandiqli choʻli, janubida Ishaqchi qumligi, sharqda Qarshi choʻli bilan chegaradosh. Shimoli-sharqda Qorakoʻl vohasi Qorakoʻl platosiga tutash. Voha shimoli-sharqsan janubi-gʻarbga 40-45 km ga choʻzilgan, eni 30- 35 km. Yer yuzasi janubi-gʻarbga nishab. Oʻrtacha balandligi shimoli-sharqiy qismida 205 m, jan.da 187 m, Asosan, zarafshon daryosining allyuvial-delta yotqiziqlaridan tashkil topgan. Shim,-gʻarbiy, gʻarbiy va janubiy qismlarida allyuvial-koʻl yotqiziqlari ham uchraydi. Voha atrofida harakatdagi va oʻsimliklar bilan mustahkamlangan barxanlar, doʻng qumlar tarqalgan. Iqlimi keskin kontinental. Urtacha yillik temperatura 14°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —0,2°, eng past temperatura —25°. Iyulda oʻrtacha temperatura 27,2°, eng yuqori temperatura 48°. Yillik yogʻin 120 mm, asosiy qismi sentabr—mart oylarida yogʻadi. Qor qoplami juda yupqa (oʻrtacha 1 sm, baʼzi yillari 7 sm ga yetadi).

Zarafshon daryosi (Qorakoʻl platosida) tor yoʻlakdan chiqqandan soʻng bir qancha radial tarmoqlarga boʻlinib delta hosil qiladi. Uning yuzasi, asosan, ekinzorlar bilan band. Voha hududida shoʻr koʻl, shoʻrxoklar uchraydi. Qorakoʻl vohasida sur-qoʻngʻir, qumloq, taqir, shoʻrxok, utloq-taqir, sugʻoriladigan oʻtloq, sugʻorilmaydigan oʻtloq-allyuvial, oʻtloq va botqoq tuproqlar tarqalgan. Tuproqlari turli darajada shoʻrlangan, ularning melioratsiya holatini doimo yaxshilab turishni talab etadi. Oʻsimliklardan oqsaksovul, juzgʻun, quyonsuyak, cherkez, iloq, shu-voq, shoʻra, boyalich, turangʻil, tol, chingil, yantoq, yulgʻun va boshqa oʻsadi.

Qorakoʻl vohasining katta qismi ekinzorlarga aylantirilgan. Hayvonot dunyosi choʻlga xos: kalamush, qoʻshoyoq, ilon, kalta-kesak, tulki, boʻri, toʻqay mushugi, chiyaboʻri va boshqa yashaydi. Vohaning asosiy suv manbalari Zarafshon va Amudaryo. Vohada AmuBuxoro mashina kanalidan uz. 40 km li Amu-Qorakoʻl kanali chiqarilgan.

Murod Mamatqulov.

Oʻzbekiston geografiyasi
Buxoro viloyati
Qorakoʻl platosi

Qorakoʻl platosi - Zarafshon daryosining quyi oqimidagi (Buxoro viloyati) plato, Qorakoʻl shahridan shimolda. Bu yerda Zarafshon daryosi platoni kesyb oʻtib, tor (kengligi 0,5—1,0 km, nisbiy balandligi 20 m gacha) Qorakoʻl yoʻlagini hosil qiladi. Plato Buxoro va Qorakoʻl vohalari oraligʻida. Yer yuzasi bir oz toʻlqinsimon tekislik va shimoli-gʻarbga nishab. Bal. 200–226 m orasida. Qoraqumga bir oz pogʻona hosil qilib tushgan. Plato yuzasi chagʻir shagʻallar bilan qoplangan, shimoli-gʻarbiy qismi qumli, ular baʼzi joylarda barxan tepalarini hosil qiladi. Chagʻir shagʻallar va qumlar ostida yuqori pliotsen va quyi toʻrtlamchi davr qumtoshlari joylashgan. Plato yuzasida kichik qator tepalar, qirlar uchraydi. Sur-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Oʻsimligi choʻlga xos.

    

Oʻzbekiston geografiyasi