MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boshqarish

Boshqarish (iqtisodiyotda) — xoʻjalik obʼyektining iqtisodiy tizimi holatini tartibga solish va yoʻnaltirish jarayoni; subʼyektlar, idoralar tomonidan kishilar va iqtisodiy obʼyektlarga ongli maqsadga muvofiq taʼsir koʻrsatishni bildiradi, ularning faoliyatini yoʻnaltirish va koʻzlangan natijalarga erishish maqsadlarida amalga oshiriladi. B. usullari boshqariladigan obʼyektning oʻziga xos xususiyatlariga bogʻliq, lekin hamisha boshqaruv qarori tatbiq etiladigan davrni ajratib olishni nazarda tutadi. B. xoʻjalik faoliyati davrlari uchun ishlab chiqiladigan rejalarga muvofiq holda olib boriladi. B.ning iqtisodiy, maʼmuriy va ijtimoiyruxiy usullari mavjud. B.ning iqtisodiy usulidakutilganmaqsadlarga erishish uchun iqtisodiy vositalardan foydalaniladi. Bu vositalar (rejalashtirish, texnikiqtisodiy taxlil, foyda, rentabellik, narx, kredit, moddiy ragʻbatlantirish, soliq va boshqa dastaklar)dan toʻgʻri foydalanish muhim oʻrin tutadi, ishlab chiqarish jamoasini tashkil etadigan kishilarning shaxsiy va guruhiy manfaatlarini yuzaga chiqarish orqali ularning samarali ishlashi taʼminlanadi (mas, ishchilarga qoʻshimcha ish haqi toʻlash, mukofotlar berish, bir yoʻla katta pul bilan takdirlash va boshqa ragʻbatlantirish choralari). B.ning maʼmuriy usuli buyruq va farmoyishlar asosida olib boriladi. Maʼmuriyat oʻz xoʻjaligi doirasida boʻlimlar, guruhlarni, shuningdek xodimlarni tabaqalashtirib, ularning vazifalari, masʼuliyati va huquqini belgilaydi. Unda rejalashtirish, resurslarni, foydani, tayyor mahsulotni taqsimlash, mablagʻlardan foydalanish markazlashtirilgan tartibda olib boriladi. Ijtimoiyruhiy usuldagi B. ijtimoiymaʼnaviy vaziyatga taʼsir etish orqali kishilarning feʼlatvori, ruhiyatini hisobga olib, ularning ijtimoiy talabini qondirish yordamida olib boriladi.

B. tarkibiy jihatdan korxona, firma, kompaniya, birlashma va boshqa miqyosida, hududiy jihatdan esa tuman, shahar, viloyat, davlat miqyosida boʻladi. B. ishini davlatning boshqaruv organlari yoki boshqaruvchshshr (menejerlar) amalga oshiradi. B. jarayonida vaziyatni B., yaʼni oʻzgargan iqgisodiy vaziyatga tezkorlik bilan chora topish muhim oʻrin tutadi. Vaziyatni B.ning vazifasi xoʻjalik obʼyektini uning uzoq muddatli maqsadlarini amalga oshirishga yunaltirishdan iborat. B.da mahsulot sifati, harajatlar, mulk, xatar, bozor, talab, taklif va boshqa masalalar boʻyicha juda muhim qarorlar qabul qilish talab etiladi va ularning kutilgan natijalarga olib kelishi B.ning toʻgʻri yoki samaradorliligini tasdiqlaydi (q Menejment).

Sadir Salimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish mexanizmlari

Boshqarish mexanizmlari — ishlab chiqarish jarayonlarini nazorat qilish uchun moʻljallangan qurilmalar. Maye, paxta titish avtomatida paxtaning qalinligi bir xil boʻlishini taʼminlaydigan mexanizm; avtomat toʻquv dastgohida ip uzilganda dastgohni toʻxtatuvchi moslama va boshqa Toʻqimachilik, mashinasozlik va yengil sanoatda, metallurgiya, qishloq xoʻjaligi va boshqa sohalarda texnologiya jarayonlarining maʼlum dastur asosida borishini taʼminlash uchun qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarish pulti

Boshqarish pulti — sanoat korxonalari, energetika, transport, hisoblash mashinasi va boshqa obʼyektlarning boshqarish organlari, signal koʻrsatkichlari, nazoratoʻlchash asboblari majmui. Boshqarish pulti boshqarilayotgan qurilmaning oʻziga yoki obʼyektdan uzoqqa oʻrnatilishi mumkin. Boshqarish pulti murakkab agregatlar, zavodavtomat, hisoblash mashinalarida keng qoʻllaniladi. Uni nazoratchi operatorlar boshqarib va kuzatib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyruqbozlik usuli

Buyruqbozlik usuli, buyruqbozlik iqtisodiyoti — iqtisodiyotni tashkil etish usullaridan biri. Bu usulda hukumat resurslarni markazlashtirgan holda taqsimlaydi, ayrim shaxslar hamda korxonalarga oʻz qarorlariga muvofiq faoliyat koʻrsatish majburiyatini yuklaydi (qarang Boshqarish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqarma

Boshqarma — davlat boshqaruvi tizimida biror yirik tarmoq yoki xoʻjalik sohasida markaziy yoki oʻrta boʻgʻindagi boshqaruv idorasi (mas, Markaziy bankning viloyat boshqarmasi, Bojxona qoʻmitasining shahar boshqarmasi). B. vertikal (vazirlik, qoʻmita, korporatsiya darajasida sektor — boʻlim — boshqarma — bosh boshqarma) va gorizontal (ayrim vazifalarni bajaruvchi boʻlimlar) tizimda rahbarlikni amalga oshirishi mumkin. B. umuman boshqaruv vazifalarini, maqsadlarini amalga oshirish va boshqarish jarayonining uzluksiz hamda samarali ishlashini hududiy yoki tarmoq tamoyillari asosida tashkil etadi. Hozirgi paytda Oʻzbekistondagi boshqaruv amaliyotida B. oʻrniga departament atamasi kirib kelmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruv

Boshqaruv (grammatikada) — sintaktik aloqa turi. Bunda tobe soʻz hokim soʻz talabiga koʻra muayyan grammatik shaklga kiradi va shu shakl orqali tobelanadi (tobe soʻz biror kelishik qoʻshimchasini oladi yoki koʻmakchi bilan birga keladi). B.ning ikki turi mavjud; kelishikli B. (mas, mustaqillikka erishmoq, ishdan qaytmoq); koʻmakchili B. (mas, qaychi bilan kesdi, inson uchun yaratmoq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar

Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar — Oʻzbekistonda maxsus boshqaruv tartibqoidalariga rioya qilmaslik, davlat muassasalari yoki jamoat birlashmalarining meʼyoriy ish faoliyatini buzishda yoxud hokimiyat vakillarining meʼyoriy faoliyat tartibiga tajovuz qilishda ifodalangan gʻayriqonuniy harakatlar. Odil sudlovga qarshi, xoʻjalik faoliyati va jamoat xavfsizligi sohasidagi jinoyatlar ham maʼlum darajada boshqaruv tartibiga tajovuz qiladi. Boshqaruv tartibiga qarshi jinoyatlar q.j.ni shartli ravishda subʼyektiga qarab, 2 guruhga boʻlish mumkin: 1) mansabdor shaxslar tomonidan sodir qilinadigan jinoyatlar (OʻzR JK, 205—210moddalar); 2) mansabdor boʻlmagan har qanday shaxslar tomonidan sodir qilinadigan jinoyatlar (OʻzR JK, 211 — 229moddalar).

Faqat 18 yoshga toʻlgan mansabdor shaxsgina 1guruhga kiruvchi jinoyatlarning subʼyekti boʻla oladi va uni ayblash uchun bu jinoyatlar faqat hokimiyat yoki mansab vakolati bilan bogʻliq holda sodir qilingan boʻlishi shart. Mansabdor boʻlmagan shaxslar bunday jinoyatlarning bajaruvchisi boʻla olmaydi, ammo ularda ishtirokchi sifatida qatnashishi mumkin. Maye, pora olish bir guruh shaxslar tomonidan sodir etilgan boʻlsa (210modda, 2qism, "g" bandi), ularni ayblash uchun guruh aʼzolarining barchasi mansabdor shaxs boʻlishi, mansab vakolati yuzasidan pora beruvchining manfaatlari uchun muayyan harakatlarni bajara olishi, jinoyatlar mansabdor shaxslarning faqat hokimiyat yoki mansab vakolati bilan bogʻliq holda sodir qilingan boʻlishi shart.

Mansabdor shaxsning oʻz hokimiyat yoki mansab vakolatini suiisteʼmol qilishi, hokimiyat yoki mansab vakolati doirasidan chetga chiqishi, mansabga sovuqqonlik bilan qarashi, oʻz xizmat vazifasi yuzasidan bajarishi shart yoki mumkin boʻlgan harakatlarni qasddan bajarmasligi, gʻarazgoʻylik yoki boshqa manfaatlarni koʻzlab, rasmiy hujjatlarga bila turib, soxta maʼlumotlar va yozuvlar kiritishi, hujjatlarni qalbakilashtirishi yoki bila turib, soxta hujjatlar tuzishi va taqdim etishi, oʻz xizmat mavqeidan foydalangan holda pora olish i kabi harakatlari ham boshqaruv tartibiga putur yetkazadi. Mansabdor shaxsni mazkur jinoyatlarda ayblash uchun uning qilmishlari tufayli fuqarolarning huquklari yoki qonun bilan qoʻriklanadigan manfaatlariga yoxud davlat yoki jamoat manfaatlariga jiddiy yoki koʻp miqdorda zarar yetkazilishi asos boʻla oladi (OʻzR JK, 205—210moddalar). Pora olishberishda vositachilik qilish, xizmatchini pora evaziga ogʻdirish, tovlamachilik bilan haq berishni talab etish, davlat ramzlariga hurmatsizlik qilish, faoliyati taqyqlangan jamoat birlashmalari tuzish, yigʻilishlar, mitinglar, koʻcha yurishlari yoki namoyishlar oʻtkazish tartibini buzish, taqiqlangan ish tashlashga rahbarlik qilish yoki favqulodda holat sharoitida korxona, muassasa yoxud tashkilotlar ishiga toʻsqinlik qilish va boshqa ham (OʻzR JK, 211—229moddalar) belgilangan boshqaruv tartibini amalga oshirishga zarar yetkazadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruvchi mashina

Boshqaruvchi mashina — murakkab jarayonlarni boshqarishda odam vazifalarini bajaruvchi avtomatik qurilma. Masalan, EHMlari yadro fizikasi, elektronika, avtomatika, telemexanika, mat., tilshunoslik, fan va texnikaning boshqa sohalaridagi ishlarda asqotmoqaa. Boshqaruvchi mashina lar oddiy elektron raqamli hisoblash mashinalaridan bir oz farq qiladi: ularda arifmetik, xotirlovchi, kirituvchi va chiqaruvchi, boshqaruvchi qurilmalardan tashqari mashinani boshqarilayotgan obyekt bilan bogʻlaydigan qoʻshimcha qurilmalar boʻladi. Boshqaruvchi mashina 2 qism: hisoblovchi qism va obyekt bilan bogʻlangan qismdan iborat. Boshqaruvchi mashina boshqarilayotgan obyektga 2 usulda ulanadi. Birinchi usulda mashina ga obyektdan kerakli axborotlar (x,, x2,... xp) va shu obyekt uchun tuzilgan dastur (algoritm) beriladi (rasm, a). Mashina shularga asosan hisoblab, baʼzi parametrlarni oʻzgartirish kerakligi haqida maʼlumot (ug u2,... ul) beradi. Ikkinchi usulda rostlagichlardan foydalaniladi (rasm, b). Bu rostlagichlar mashinadan olingan axborotga asosan oʻzgaruvchi parametrlarni turgʻunlashtirib turadi. Boshqaruvchi mashina yordamida obyektlar, asosan, uch bosqichda boshqariladi: 1) boshqariluvchi obyekt oʻrganilib, kerakli axborotlar yigʻiladi; 2) boshqarish jarayonining matematik modeli tuziladi; 3) tuzilgan dastur amalga oshiriladi. Boshqaruvchi mashina lardan ishlab chiqarish jarayonlarini boshqarish, poyezdlarni haydash, samolyotlarni uchuvchisiz boshkarish va boshqa sohalarda foydalanish mumkin. Ular korxonalarni yalpi avtomatlashtirishga, mehnat unumdorligini oshirishga, ishlab chiqarishni kengaytirishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqaruvchilar

Boshqaruvchilar — korporatsiyalarning oliy mansabdor xodimlari; ular korporatsiyalarning kundalik ishlariga rahbarlik qiladi va direktorlar boshqaruvi qarorlarini amalga oshiradi. Mulk shaklidan qati nazar B. har qanday korporatsiya, kompaniya yoki firmada tashkilotchilik, boshqaruvchilik, muvofiqlashtirish, taxdil vazifalarini bajaradi, lekin korxonaning ishlab chiqarishmoliyaviy siyosatini belgilamaydi, maʼmuriyatga boʻysungan holda ularning topshiriklari ijrosi bilan shugʻullanadi (qarang Menejerlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqizilsoy rasmlari

Boshqizilsoy rasmlari — qadimiy va ilk oʻrta asrlarga mansub qoyatosh rasmlari. Chatqol tizmasi (Oʻzbekiston)ning jan.gʻarbiy yon bagʻridagi Boshqizilsoy dara qoyatoshlariga ishlangan. Toshkent shahridan 70-80 km sharqda, Toshkent viloyati Parkent tumani hududida. 1934-yilda A. Mirmuhamedov topgan, A. Kabirov oʻrgangan (1966, 1971—72). 400 dan ortiq rasmlarning asosiy qismi miloddan avvalgi 6—1-asrlarga mansub; 1—8-asrlarga oid rasmlar ham uch^ raydi. Boshqizilsoy rasmlari sharpa va soya usulida oʻyib ishlangan boʻlib, unda chorvachilik, ovchilik, diniy marosim koʻrinishlari, qoplonning togʻ echkilariga hujumi, yilqilarni qoʻraga qamash kabi manzaralar aks ettirilgan. Shuningdek odamlar, hayvonlar (ot, qoplon, togʻ echkisi, arhar, bugʻu, toʻngʻiz, it, boʻri), gardish shaklidagi quyosh ramzi va boshqa oʻziga xos tarzda tasvirlangan.

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Boshqird

Boshqird — 1) boshqirdlar millatiga mansub kishi; 2) oʻzbeklarning qipchoq, jaloyir qabilalari tarkibiga kirgan bir urugʻning nomi. Fargʻona vodiysi va Surxondaryo viloyatida "Boshqird qishloq" deb ataladigan qishloqlar ham uchraydi. Hasan Ato Abushiyning "Turkiy qavmlar tarixi" asari (1909)da keltirilishicha, Boshqoʻrd atamasi "Bosh uygʻur" yoxud "Boshqutir" soʻzidan olingan. Kamoliddin Binoiy "Shayboniynoma" asarida 15-asr oxiri — 16-asr boshlarida Sirdaryoning oʻrta havzasida yashagan turkiy qabilalar orasida bachkirdlarni ham sanab oʻtgan. 92 oʻzbek urugʻi toʻgʻrisida maʼlumot beruvchi "Asomiyi navodu du firqayi oʻzbek"da bachqirlar nomi ham keltirilgan. Fargʻona viloyatida Bochqir nomli qishloq boʻlib, K. Shoniyozovning fikricha, 18-asrda shu qishloqda B.lar yashaganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird ot zoti

Boshqird ot zoti — qadimda oʻrmon va dasht otlari negizida Boshqirdistonda chiqarilgan zot. Suti, goʻshti uchun boqiladi, shuningdek qishloq xoʻjaligi ishlarida ham foydalaniladi. Boshqird ot zoti z.ning aravaga qoʻshiladigan va miniladigan tiplari saqlanib qolgan (3 t gacha yuk torta oladi). Tusi toʻriq, dumi va yoli qora, malla, qoʻngʻir, saman. Biyasining tanasi uz. 144—145 sm, qarchigʻayi balandligi 142—143 sm, koʻkrak aylanasi 178—180 sm, toʻpigʻi aylanasi 18,4— 20 sm; tirik vazni 420–460 kg. Biyalari sogʻim davrida 1720—2060 l (sersut biyalari 3000 l gacha) sut beradi. Sutidan sifatli qimiz tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Uy hayvonlari

Otlar
Boshqird yarusi

Boshqird yarusi (Boshqirdiston hududida oʻrganilgan, nomi shundan) — Oʻrta karbon davrining boshlangan vaqti. 1934-yilda S. V. Semixatova tomonidan "boshqird qatlamlari" nomi bilan ajratilgan. 1974-yil sobiq Ittifoqning umumiy regional sxemalarida rasmiy "Boshqird yarusi" deb qabul qilingan. Serpuxov va Moskva yaruslari oraligʻida joylashgan. Boshqird yarusi kulrang, toʻq kulrang, dolomitsimon ohaktoshlardan, magmatik va vulkan jinslardan tuzilgan. Oʻrta Osiyoda (Piskom, Fargʻona, Qurama, Turkiston, Olay, Hisor togʻlarida), Rossiya Federatsiyasi (Ural, Timan, Volgaboʻyi, DneprDon botikligi, Voronej kristalli massivi va boshqalar), Ukraina (Donbass) da tarqalgan. Boshqird yarusi da toshkoʻmir, neft va gaz, simob, polimetall qurilish materiallari uyumlari bor. Qurama togʻlaridagi Boshqird yarusi da boksit boyligi va oltin (Koʻchbuloq oltin konivulkan jinslarda) bor. Gʻarbiy Yevropada Boshqird yarusi ga mahalliy stratigrafik sxema boʻyicha yuqori namyur va quyi vestfal toʻgʻri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqird qoʻzgʻolonlari

Boshqird qoʻzgʻolonlari — boshqird xalqining podsho Rossiyasiga qarshi olib borgan qoʻzgʻolonlari: 1) boshqird xalqiga zoʻrlab xristian dinini qabul qildirishga qarshi, gʻazovot shiori ostida ruslarga qarshi boshqird mulkdorlari tomonidan 1681—83 yillarda uyushtirilgan qoʻzgʻolon. Qoʻzgʻolon oqsoqol Sayt Sadir boshchiligida boʻlgani uchun u Sait qoʻzgʻoloni deb ham ataladi. 1682-yil 28-mayda Ik daryosi boʻyida qoʻzgʻolonchilar magʻlubiyatga uchraganlar. Qoʻzgʻolonga qalmiklar ham qoʻshilganlar. 1683-yil bahorida qoʻzgʻolon Gʻarbiy Boshqirdistonni qamrab olgan. Biroq boshqird va qalmiq zodagonlari oʻrtasida oʻzaro nizo boshlangan. Qalmiqlar Boshqirdistonni oʻzlariga tobe etish maqsadida talonchilik yurishi tashkil etganlar va boshqird yaylovlarini talab koʻplab asir va mollarni oʻlja olganlar. Qalmiqlar bosqinidan bezib qolgan xalq ommasi qoʻzgʻolondan chetlashgan, oqibatda podsho hukumati 1683-yil dekabrda qoʻzgʻolonni bostkrishga erishgan; 2) 1755-yilgi qoʻzgʻolon Botirsho qoʻzgʻoloni deb ham ataladi. Bu qoʻzgʻolon ham boshqirdlarni zoʻrlab xristianlashtirishga va boshqird yerlarini tortib olishga qarshi podsho maʼmuriyatiga, mahalliy mulqdorlarga qarshi qaratilgan. Boshqirdistonning katta qismiga yoyilgan. Qoʻzgʻolonni tayyorlashda mulla Abdulla Aleev (laqabi Botirsho)ni boshqird, tatar, qozoq, oʻzbeklarga qarata yozgan daʼvatnomasi, ularni "kofirlar"— ruslarga qarshi gʻazovotga chaqirishi maʼlum rol oʻynagan. Lekin Botirshoning oʻzi qoʻzgʻolonga rahbarlik ham qilmagan, qoʻzgʻolon esa boshqa shiorlar ostida oʻtgan. Shuning uchun uni Botirsho qoʻzgʻoloni deb atash shartlidir. Qoʻzgʻolonchilar orasida ittifoq boʻlmaganligi, yirik mulkdorlarni qoʻzgʻolonga qarshi chiqishi, podsho hukumatining tilyogʻlama siyosati (oʻz ixtiyori bilan taslim boʻlganlarni avf etish, boshqird, tatar va qozoqlarni oʻzaro gijgijlash va boshqalar) natijasida Boshqird qoʻzgʻolonlari podsho hukumati tomonidan shafqatsizlik bilan bostirilgan. Boshqird qoʻzgʻolonlari xalq ommasining mustamlakachilikka va zoʻravonlikka qarshi ozodlik uchun olib borgan kurashi edi.

Manbalar
Boshqirdiston davlat universiteti

Boshqirdiston universiteti, Boshqirdiston davlat universiteti — Rossiyadagi yirik untlardan biri. Ufa shahrida joylashgan. K. A. Timiryazev nomidagi Boshqirdiston pedagogika instituti negizida 1957-yil tashkil etilgan. Fizika, mat., biol., filol., tarix, geogr., kimyo, yuridik fanlari boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 8 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Universitet ilmiy asarlar nashr etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi universitetlar
Boshqirdmishar qoʻshini

Boshqirdmishar qoʻshini — Orenburg chegara chizigʻini harbiy jihatdan taʼmin etish maqsadida Rossiya hukumatining 1798-yilda Orenburg, Samara va Vyatka gubernyalarida kazak qoʻshinlariga oʻxshab tuzgan nomuntazam qoʻshini. Alohida Orenburg korpusi komandiriga boʻysungan. Qoʻshin hududi oʻz-oʻzini boshqarish huquqiga ega boʻlgan 12 kantonga boʻlingan. Dastlab Boshqirdmishar qoʻshini q. 5—5,5 ming kishilik qoʻshindan iborat boʻlgan. 1812-yildagi FransiyaRossiya urushida va 1813—14 yillardagi xorijiy yurishlarda (20 polk), 1828—29 yillardagi rusturk urushida (2 polk), 1839-yilgi Xiva yurishida hamda 1853—56 yillardagi Qrim urushida (2 polk) qatnashgan. 1865-yil tugatilgan.

Manbalar
Boshqorongʻilik

Boshqorongʻilik — boʻyida boʻlgan (homilador) ayol organizmida roʻy beradigan oʻzgarishlar ifodasi; ishtaha yoʻqolishi yoki zoʻrayishi, shuningdek nordon, achchiq, shoʻr narsalarni qoʻmsash, gilvata, shama va odatdan tash qari boshqa narsalarni koʻngil tusashi; oʻqtinoʻqtin koʻngil aynishi, qusish, soʻlak oqishi; piyozdogʻ, atir, tamaki va h.k. hidini yoqtirmaslik, ran koʻtara olmaslik, jizzakilik, salga toliqish, bosh aylanishi, uyquchanlik, kayfiyatning oʻzgarib turishi. Bunday hollarda ayol (ayniqsa, qusayotgan) akusherginekolog vrachdan tegishli maslahat olishi kerak (qarang Homiladorlik).

Manbalar
Boyazid I Yildirim

BOYAZID I Yildirim (1359-1403) - usmonlilar sulolasiga mansub Turkiya sultoni (1389—1402), sulton Murod I (Usmonlilar imperiyasi) (1359—1389)ning toʻngʻich oʻgʻli, sulton Oʻrxon I (1326—1359)ning nabirasi. Otasi Kosovo jangida halok boʻlgach, 30 yoshida taxtga oʻtirgan. Boyazid ota-bobolari siyosatini davom ettirib, tez orada Dunay boʻyi davlatlarini oʻziga boʻysundirdi. Soʻng, Vizantiya imperatori Ioann bilan uning oʻgʻli Andronik oʻrtasidagi ixtilofdan foydalanib, Andronikka harbiy yordam koʻrsatdida, uni Vizantiya taxtiga oʻtqazdi, Ioanni esa zindonga tashladi. Ammo, ikki yildan soʻng (1394) Andronikni taxtdan tushirib, Ioanni yana taxtiga oʻtqazib qoʻydi. Shunday qilib, Boyazid Vizantiyani butunlay oʻziga qaram qilib oldi. Keyin, Boyazid 1395—1396-yillarda Bolgariya, Makedoniya, Fessaliyani fath etdi, Gretsiyaga bostirib kirib Argos shahrni butunlay vayron qildi, Bolqon arxipelagidagi orollarga chopqun qilib, Moreya va Vengriyaga tahdid sola boshladi. Shunda Bogemiya va Vengriya qiroli Sigizmund I (1368—1437) turli mamlakatlardan katta qoʻshin toʻplab Boyazidga qarshi yurish qildi, ammo 1396-yil 28-sentabrda Nikopol shahri yonida (Dunay boʻyida)gi jangda tor-mor keltirildi (qarang Salib yurishlari). Jangdan soʻng, Boyazid asir olingan 3 ming kishini qatl ettirdi. Boyazid bu yirik gʻalaba tufayli Bosniya, Vengriyani ham qoʻlga kiritib, Bolqon yarim orolida oʻz mavqeini mustahkamlab oldi. Biroq, ketma-ket qozongan gʻalabalaridan kibrlanib ketgan Boyazid Anqara jangida Amir Temur tomonidan butunlay tor-mor etilib, oʻzi asir olindi va koʻp oʻtmay vafot etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Usmonlilar imperiyasi hukmdorlari

Usmonli sulolasi
Boyazid ansoriy ibn Abdulloh

Boyazid ansoriy ibn Abdulloh (11525, Jalanhor sh. (Panjob) — 1572] — Afgʻonistondagi ravshaniya diniy oqimi asoschisi. Oʻzbeklar orasida Bobo Ravshan nomi bilan maʼlum boʻlgan. Uning ota va bobosi mashhur ulamolar edi. Yoshligida savdo-sotiq ishlari bilan shugʻullanib koʻp shaharlarga borgan. Tasavvuf hamda ismoiliylar oqimlari taʼsirida boʻlgan. Fiqh ilmlari asoslarini oʻrgangan. Ulamolar bilan diniy bahslarda ishtirok etgan.

1542-yil "menga ilohiy vahiy tushdi" deb, oʻzini paygʻambar eʼlon qildi va "yangi gʻoyalari"ni targʻib qilishga kirishdi. Tenglik va adolatli jamiyat qurish fikrini ilgari surgan.

B. A.ning tarafdorlari unga Piri Ravshan laqabini berganlar. B. A. bir necha asarlar ("Madad qiluvchi pirning ahvoli", "Moʻminlarning maqsadlari") yozgan. Asarlari pushtu, fors va arab tillarida. B. A. pushtu tili uchun oʻz alifbosini taklif etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyazid jaloyir

Boyazid jaloyir (71361) -Chigʻatoy ulusi beklaridan, jaloyir urugʻining begi. Xoʻjand mulki B. J. tasarrufida edi. Amir Qazagʻon oʻldirilgandan (1358) keyingi gʻalayonli yillarda Amir Temur bilan goh raqobatda, goh kelishuvda boʻlgan. 1361-yil bahorida Moʻgʻuliston (Jeta) xoni Tugʻluq Temur tomonidan qatl qilingan. Amir Temurning xotinlaridan biri — Tuman ogʻoning onasi Orzumulk ogʻo B. J.ning qizi edi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyozid Puroniy

Boyazid puroniy (15-asr 2-yarmi 16-asr boshlari) — xattot, Buxorodagi Masjidi kalon (1514) mehrobini chiroyli xatlar bilan bezagan. Mehrobning yon tomonidagi bezaklar orasiga uning nomi bitilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boyalich

Boyalich () — shoʻradoshlar oilasiga mansub sershox buta. Boʻyi 20—100 sm. Bir yillik, novdalari oqish, yaltiroq, bargi kalami, uz. 5–35 mm. Gullari mayda va koʻrimsiz, boshoqsimon toʻpgulga joylashgan. Iyunda gullaydi^ urugʻi sentabrda pishadi. Asosan, choʻllardagi qumloqer larda oʻsadi. Tuya, qoʻy va echkilar B.ning bargi va yosh novdalarini xush koʻradi. B. tarkibida 20,1% kul, 9,1% protein, 1,8% yogʻ, 21,9% kletchatka, 47,9% azotsiz ekstrakt moddalar bor. Uning yashil qismida 1,5% limon kislota, 0,03% alkaloidlar boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Boyarlar

Boyarlar (turkiycha bajar — amaldor, boy er, janob) — 1) 9—17-asrlarda Rus davlatida mulkdorlarning oliy tabaqasi. Kiyev davlatida — urugʻqabila zodagonlari avlodi, katta drujinachilar — vassallar va knyaz dumasi aʼzolari, yirik yer egalari. Ularning oʻz vassallari boʻlib, shaxsiy daxlsizlik (immunitet) imtiyoziga hamda boshqa knyazlar huzuriga ketish huquqiga ega boʻlganlar. Hududiy tarqoqlik davrida — eng badavlat va obroʻli mulkdorlar, knyaz hokimiyatining muxoliflari. Novgorod respublikasida B. amalda davlatni boshqarganlar. 14-asrdan ularning huquqlari knyazlar tomonidan astasekin cheklab qoʻyila boshlangan. Ulugʻ knyazlar saroyida alohida boʻlimlarni, davlat hududlarini boshqarganlar. 15-asrdan Rus davlatida — davlat xizmatidagi oliy mansabdor shaxslar, B. dumasining eng katta amaldorlari, bosh maʼmuriy, sud va harbiy lavozimlarni egallaganlar, markaziy va mahalliy boshqaruv organlari (prikazlar)ga boshchilik qilganlar, voyevoda boʻlganlar. Aristokratlar tarkibiga kirganlar. B. dumasi 18-asr boshida Pyotr I tomonidan tugatilishi va dvoryanlikni joriy etilishi munosabati bilan boyar unvoni bekor qilingan. 2) Ruminiyada 13—14-asrlarda vujudga kelgan mulkdor tabaqa. 1945-yil agrar islohot natijasida tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boqi puli

Boqi puli — Turkiston xonliklarida ariq va kanallar qazish, suv havza va shoxobchalarini tozalash, mavjud sugʻorish inshootlarini taʼmirlash yoki yangilarini qurish vaqtida hasharga chiqmaganlardan olingan jarima. Masalan, Buxoro xonligida 19-asr 2-yarmi va 20-asr boshlarida mazkur hasharga chiqmagan har bir kishiga kuniga 2 tangadan jarima solingan. Boqi puli hashar uyushtirgan mirob tomonidan undirilib, odatda, sugʻorish bilan bogʻliq ishlarga sarf qilingan, ortgani esa davlat xazinasiga topshirilgan. Maye, Shoxrud kanali mirobi Mirzo Asomiddin toʻqsobo bahor va kuzgi hasharlarda toʻplangan Boqi puli dan davlat xazinasiga 14812 tanga topshirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil