MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gulqogʻoz

Gulqogʻoz, oboy — xonalarning ichini pardozlashda ishlatiladigan oʻrama (rulon) material. Eshik tabaqalari va mebellarga ham ishlatilishi mumkin. G.ning oddiy (gulli, gulsiz, bir tusli va rang-barang) va namga chidamli, tovush yutadigan xillari; bosma (A, A), naqshli bosma (B, B), burmali bosma (V, V), takrorlangan (G, G) xillari bor. G. eni 500, 560 va 600 mm, uz. 6; 10,5; 12; 18 m li oʻramlar tarzida ishlab chiqariladi. Namga chidamli G.ning suvga chidamli polimerlar qoʻshilgan boʻyoqlarda tayyorlanadigan va old tomonida (oʻngida) polimer emulsiya va loklar bilan hosil qilingan himoya pardali bosma xillari bor. Bular iliq sovunli suv bilan bir necha marta yuvishga va artishga chidaydi. Tovush yutadigan G. old tomoni har xil tolali materiallar (toʻqimachilik sanoati chiqindisi)dan yasalgan tuk qoplamali qogʻoz asosida tayyorlanadi. Bunday G.ning sirti chang soʻrgʻich bilan tozalanadi. G.larga ishlatiladigan boʻyoqlar yorugʻlik taʼsiriga ancha chidamli boʻlishi kerak. Namga chidamli G.ning teskari tomoni yelim katlamli yoki yelimsiz boʻladi. Yelimlisi devor yoki shipga mustahkam yopishadi. Bulardan tashqari xili va guliga qarab moslashtirib xonaning yuqorigi cheti boʻylab yopishtiriladigan qogʻoz koshinlar — bordyur va frizlar; toʻldirgich bilan sintetik smola asosida tayyorlangan plastik massadan iborat, qogʻoz asosga tushirilgan boʻrtma gulli material — linkrust; teskari tomoni maxsus qogʻoz bilan himoyalangan yelimli yoki yelimsiz pardozbop bezak plyonka — polivinil-xloridli va boshqa xillari ham ishlatiladi. Hozirgi vaqtda G.lar koʻpincha polimer materiallar asosida tayyorlanadi. G.ni yopishtirish uchun sirach yoki sintetik yelimlar va mastikalardan foydalaniladi. Kadimda Yaponiya, Xitoy mamlakatlarida, 18-asrgacha Yevropada xonalar devorlari, shiplari mato qoplab pardozlangan. Qogʻoz ishlab chiqarish rivojlangandan soʻng mato oʻrniga G. ishlatilgan. G. ishlab chiqaruvchi sanoat dastlab 18-asrda Angliyada paydo boʻlgan (u paytda gullar dastaki usulda bosilgan). Mashinada gul bosish 19-asr 20-yillarida boshlangan. Oʻzbekistonda polimer materiallar asosida G. Toshkent shahridagi oʻrta va kichik biznes korxonalarida ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bozorboyev N., Uy-joy quruvchilar uchun 1001 maslahat, T., 1990.
Gumanitar

Gumanitar (frans. humanitaire — insoniy tabiat, bilimlilik) — inson shaxsiga, inson huquqi va manfaatlariga oidlikni anglatuvchi tushuncha. Mas, G. muammolar, G. yordam, G. fanlar (filologiya, sanʼatshunoslik, tarix va b.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumashta

Gumashta - 1) 20-asr boshlariga qadar Turkistonda katta savdogar boylarning joylarda savdo ishlarini olib boruvchi ishonchli kishisi, vakili. U yirik savdogarlar va savdo firmalaridan nasiyaga olgan gazlama va b. sanoat mollari bilan savdo qilgan; 2) biror kimsaning qoʻllab-quvvatlashi bilan muayyan amalga tayinlangan shaxs.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumbaz (geologiya)

Gumbaz (geol.) — togʻ jinslarining yotish shaqli. G. braxiantiklinalning uzviy hodisasi sifatida platforma mavjud boʻlgan yoki ularga yaqin sharoitlarda qoyali massiv, fundamentning nuragan boʻrtigi, lakkolitlar va b. ustida hosil boʻladi. 1) Vulkanik magmatik G. — otilib chiqqan jinslarning katta, toʻntarilgan qozon shaqlidagi jism koʻrinishida yotishi. Yonbagʻri tik, bal. 800 m gacha. Yer yuzasiga vulkan boʻgʻzidan yopishqoq nordon lavaning siqilib chiqishidan vujudga keladi. Koʻpincha oʻziga xos radial va konsentrik koʻrinishida yoriqchalar boʻladi. 2) Granit-gneysli (gneysli) G. — markaziy qismi asosan qiya yotgan granit-gneys yoki baʼzida granit yorib kirgan gneyslardan tuzilgan Yer poʻstining koʻtarilgan qatlamlari. Gneys yadrosining periferiyasi quyi darajada metamorfizmga uchragan mayda burmali, gumbaz markaziga nishab kristalli slaneslardan iborat. Koʻproq qad. platforma qalqonlarida uchraydi. Koʻndalang kesimi bir necha oʻnlab km ga choʻziladi. 3) Tektonik G. — gumbaz markazidan barcha tomonga qiya tushgan Yer poʻsti qatlamlarining katta yoki kichikroq shakldagi koʻtarilmasi. Koʻndalang kesimi oʻnlab (goho yuzlab) km ga choʻziladi. Asosan platformalarda uchraydi. 4) Tuzli G. — yadrosi tosh-tuz yoki boshqa tuzlardan iborat jins qatlamlari dumaloq shakldagi koʻtarilma. Boshqa choʻkindi jinslarga nisbatan zichligining kamligi va oʻta qayishqoqligi sababli tuzning yuqoriga koʻtarilishi va singishi natijasida hosil boʻladi. Platforma botiklaridagi kristalli qobiqning chuqur choʻkkan joylarida keng tarqalgan. Tuzli G. bor joylarda koʻpincha neft va gaz konlari ham boʻladi (Emba—Qozogʻistonda, GalfKost — AQShda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Geologiya
Gumbaz madrasa

Gumbaz madrasa — Andijon viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (1872). Bosh tarzidagi yozuvda mahalliy boy Abdulhamidhoji buyurtmasi asosida Buvanazar oʻgʻli Quramboy rahbarligida qurilgani qayd etilgan. Madrasa dastlab ikki qavatli, chortoq tarxli hujralar, masjid hamda darsxona va atrofi devor bilan oʻralgan kichik hovlidan iborat boʻlgan (peshtoq-gumbazli bino va ikki qavatli hujralar saqlangan). Bosh tarzi burchaklariga bezakdor mezana — guldastalar qurilgan. Darvozaxona va hujralar tomi gumbaz bilan qoplangan. Peshtoqining ikki yonidagi hujralar tepasidagi ayvonlar shifti hovuzaqli. Peshtoq bezakdor panjarali ravoqlar tizmasi bilan, usti esa kungirador bezak bilan yakunlanib, ikki yoniga ustungoʻshalar ishlangan, ganch va girih naqsh bilan pardozlangan. Ravoqsimon, tokchalari ichida husnixat arabiy yozuvlar, guldor naqshlar hamda madrasani taʼmirlagan (1914) usta Soʻfixon nomi saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Andijon madrasalari
Andijon meʼmoriy yodgorliklari
XIX asrda qurilgan madrasalar
1872-yilda qurilgan madrasalar
Gumbazi sayidon

Gumbazi sayidon (yoki „Sayidlar gumbazi“ maqbarasi) — Shahrisabzda joylashgan meʼmoriy yodgorlik. Mazkur maqbara xalq orasida Sayidlar gumbazi, Ulugʻbek maqabarasi, Gumbazi Seyidon nomlari bilan ham mashxur boʻlgan.

Joylashuvi 
Gumbazi sayidon maqbarasi Shahrisabz shahri markaziy maydonidan janubroqda joylashgan Dorut Tilovat majmuasi tarkibiga kiradi. U majmuaning janubiy qismida, Koʻk gumbaz masjidining qarama-qarshi tomonida joylashgan.

Gumbazi sayidon maqbarasi Dorut Tilovat majmuasi tarkibidagi eng kichik maqbara hisoblanadi.

Qurilishi 
1437—1438-yillar oraligʻida Mirzo Ulugʻbek buyrugʻiga binoan bunyod etilgan.

Ayrim manbalarida qayd etilishicha, Gumbazi Sayidon maqbarasi Mirzo Ulugʻbek tomonidan Sayidlar sulolasiga tegishli boʻlgan qabriston oʻrniga bunyod etilgan va ayni temuriyzodalar hamda ularning oilasi uchungina moʻljallangan.

Bu maqbarada joylashgan termizlik sayyidlar qabrlari ustiga sagʻanalar shu yerlik aholi va tashrifchilar tomonidan barpo etilgan. Mazkur qabrlar va sagʻanalarning katta qismi bugungi kungacha yoʻqolib ketgan. Lekin ularning fotosuratlari saqlanib qolgan.

Tuzilishi 
Gumbazi sayidon maqbarasi chortoq tarhli boʻlib, tashqi oʻlchami 9 x 9 metrni, ichki tomoni esa 5,75 x 5,75 metrni tashkil etadi. Poygumbazi sakkiz qirrali prizmasimon shakldagi gumbaz bilan qoplangan. Peshtogʻi va tashqi tomon gumbazi qulab tushgan (hozirgi kunda gumbaz qayta tiklangan). Poygumbazidagi girih va islimiy naqshlar orasida kufiy yozuvlar bitilgan. Maqbara ichki devorlaridagi ravoqlar jami ikki qatordan joylashgan boʻlib, ustidagi burchaklarda tuynuk va keng tokchalar joylashtirilgan. Devordagi davrapoyalar ichida oʻn ikki va olti burchakli girixlar uchraydi.

Gumbazi sayidon maqbarasidagi markaziy zalining pol qismi koʻk rangli oltiburchakli lavha-panellar bilan jihozlangan. Devorlarida qizil va koʻk rangdagi, nafis rasmlar bilan bezaklangan.

Maqbaraning gʻarb tarafidagi pishiq gʻishtdan qurilgan devor ostida toksimon qabr usti inshootlari (sagʻanalar) joy olgan. Mazkur sagʻanalarning aksar qismi buzib tashlangan.

Maqbaraning kirish eshigi nafis oʻymakorlik bezaklari bilan naqshlangan.

Nomlanishi 
Maqbara ichidagi sagʻanalar (XV asr — XVIII asrga oid)da Mirzo Ulugʻbek avlodlaridan boʻlgan termizlik sayidlar (Amir Abdul Muoniy, Muhammad Sayid va Magʻrufjon Muoniy)ning nomlari yozilgan. Shu sababli ham maqbara „Sayidlar gumbazi“ deb nom olgan.

Maqbara ayrim manbalarda Ulugʻbek maqbarasi deb ham ataladi.

Gumbazi sayidon va Shamsuddin Kulol maqbarasi Shahrisabz ulkan hilxonasining oʻziga xos „diniy-mafkuraviy markazi“ hisoblanadi.

Yana qarang 
 Dorut Tilovat

Adabiyotlar 
 .

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Shahrisabz
Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Aleksandr Gumboldt

Friedrich Wilhelm Heinrich Aleksander von Humboldt(1769.14.9 - Berlin - 1859.6.5) - nemis tabiatshunosi, sayyoh, geograf. Berlin FAning aʼzosi (1800-yildan), Peterburg FAning faxriy aʼzosi (1818 yildan). Geogr.ning fan sifatida rivojiga salmoqli hissa qoʻshgan. Iqlimshunoslik, oʻsimliklar va hayvonot geogr.si, xaritashunoslik, okeanografiya sohalarida tadqiqot ishlari olib borgan. 1799 - 1804 yillarda fransuz botanigi E. Bonplan bilan birga Markaziy va Jan. Amerikani tadqiq qilib Yevropaga qaytgach, toʻplagan kolleksiyalarini 30 jildli asarida umumlashtirdi (1807—1834). 1829 yil Rossiya va Oʻrta Osiyoga kelgan. Ural va Oltoyga borib, qaytishda Qozogʻistonning Semipalatinsk, Uralsk (Yoyiq) sh.larida boʻlgan. Kaspiy dengizning shim. sohilidan oʻtgan. Tabiatdagi geografik zonallik va togʻlarda balandlik mintaqalarini ilmiy jihatdan umumlashtirishga harakat qilgan. Izotermalar metodini ishlab chiqib, Shim. yarim shar uchun ularning taqsimlanishini koʻrsatuvchi sxematik xarita tuzgan. Magnit hodisalarining geografik tarqalishi masalalarini ishlab chiqqan va materiklarning oʻrtacha balandliklarini hisoblagan.

G.ning ilmiy qiziqishlari nihoyatda keng boʻlganligidan yevropalik zamondoshlari uni "19-asrning Aristoteli" deb ataganlar. G. insonparvarlik va aqlidrok bilan ish koʻrish gʻoyalarini targʻib qilgan, irqlar va xalqlar tengsizligiga qarshi boʻlgan, tajovuzkorlik urushlarini qoralagan. G. nomiga bir qancha geografik obʼyektlar, jumladan Markaziy Osiyo va Yangi Zelandiyadagi bir necha togʻlar, AQShdagi koʻl va daryo, aholi punktlari, Grenlandiyadagi muzlik, Tinch okeandagi dengiz oqimi, shuningdek, oʻsimliklar, mineral, Oydagi krater va b. qoʻyilgan. Berlin universiteti aka-uka Aleksandr va Vilgelm G.lar nomi bilan ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
1769-yilda tugʻilganlar
14-sentabrda tugʻilganlar
1859-yilda vafot etganlar
6-mayda vafot etganlar
Gumboldt Vilgelm

GUMBOLDT (Humboldt) Vilgelm (1767.22.4, Potsdam — 1835.3.4, Tegel, Berlin yaqinida) — nemis filologi, faylasufi, tilshunosi, Prussiya davlat arbobi. G. boshlangʻich maktabni cherkovdan ajratib, Pestalotssi (1746 — 1827, shveysariyalik pedagog-demokrat) metodlarini taʼlimga joriy qildi, Berlin universitetiga (xoz. G. nomi bilan ataladi) asos soldi, Prussiya FAni qayta qurdi. G. — I. V. Gyote va F. Shiller zamonidagi nemis mumtoz gumanizlshning yirik vakillaridan. "Yava orolidagi kavi tili haqida" (1836 — 39) asarida tilshunoslikdagi qiyosiy-tarixiy metodning falsafiy asoslarini yaratdi. G. tillarning morfologik tasnifini ham ishlab chiqdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumbuloq gaz kondensat koni

Gumbuloq gaz kondensat koni – Qashqadaryo viloyatining Gʻuzor tumanida joylashgan kon. Gumbuloq strukturasi 1956-yilda aniqlangan. Gumbuloq gaz kondensat konida chuqur burgʻi qudukdar 1967-yildan qazila boshladi. Dastlabki qazilgan quduqda yuqori yura ohaktoshlarida gaz borligi maʼlum boʻldi. Konning geologik tuzilishida yura, boʻr, paleogen, neogen va antropogen yotqiziklari ishtirok etgan. Tektoniktuzilishiga koʻra Gumbuloq gaz kondensat koni Odamtosh antiklinal zonasiga mansub. Konda neft uyumi 1350 m chuqurlikda joylashgan. Gaz uyumining uzunligi 10 km, kengligi 2,75 km, qalinligi 150 m.

Konda 15 va 15a gorizontlar mahsuldor. Gaz debiti 3,5 – 5,0 ming m3/sutka. Kondagi gaz metanli, kam azotli, kam yogʻli, kondensatli, kondensat metanli, yengil, yuqori benzinli. Benzinning miqdori kondensatda 70% gacha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumid iqlim

Gumid iqlim (lot. humidus — namlik) — yogʻingarchilik miqdori bugʻlanishdan ortiq boʻlgan, namlik tuproqqa shimiladigan, ortiqcha suv ariqlar, daryolar tarzida chiqib ketadigan nam iqlim. G. i. oʻrmon oʻsimliklarining rivojlanishi uchun juda qulay. G. i. quyidagilarga farqlanadi: 1) abadiy muzlik mavjud boʻlgan, grunt suviga toʻyinish manbai boʻlmagan qutbiy G. i.; 2) yogʻinlar tuproqqa qisman shimiladigan, grunt suvi mavjud boʻlgan va grunt suviga toʻyinish manbaiga ega freatik G. i.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Iqlim
Lev Gumilyov

Gumilyov Lev Nikolayevich (1912.1.10, Sarskoye Selo — 1992, Sankt-Peterburg) — tarixchi, etnolog va geograf olim.

Rus shoirlari N. S. Gumilyov va A. Axmatovalarning farzandi. Leningrad universitetini bitirgan (1946). 1930—50-yil larda taʼqibga uchrab, ikki marta qamalgan. Tarix fanlari doktori (1961), geogr. fanlari dri (1974).

1961-yildan Leningrad universiteti qoshidagi Geogr. ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim, katta ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim. Inson va etnoslarning biologik ijtimoiy mohiyati haqidagi taʼlimot asoschisi; etnogenezning nasldan-naslga oʻtuvchi asosiy energetik belgisi passionarlik — biokimyoviy quvvat ortishi natijasida odamlardagi ongli biologik qobiliyatlarning nihoyat darajada kuchayishi gʻoyasini ilgari surgan. Bunday jarayonlarning namoyon boʻlishi tarixiy taraqqiyotga kuchli taʼsir koʻrsatadi.

Turkiy, moʻgʻul, slavyan va Yevrosiyodagi boshqa xalqlar tarixi haqida yirik tadqiqotlar yaratgan. Sharq tillarini mustaqil ravishda oʻrgangan. Asarlari koʻplab xorijiy tillarda nashr etilgan. Sobiq Shoʻro totalitar tuzumiga xos nohaq taʼqiblar G.ni keng koʻlamda ilmiy faoliyat olib borishiga xalaqit bergan. Asarlari uzoq yillar bosilmay qolgan. Oʻzbek, tatar, pushtun, tojik, turkman, hind adabiyotidan koʻplab tarjimalar qilgan. YUNESKO yoʻli bilan arxeol. va tarix fanlari boʻyicha oʻtkazilgan Xalqaro ilmiy anjumanlarda ishtirok etgan.

Manbalar 
 Xunnu. Sredinnaya Aziya v drevniye vremena, M., 1960; 
 Podvig Baxrama Chubina, L., 1962; 
 Otkritiye Xazarii (Istoriko-geograficheskiy etyud), M., 1966; 
 Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Poiski vimishlennogo sarstva, M., 1970; 
 Xunni v Kitaye. Tri veka voyni Kitaya so stepnimi narodami; M., 1974; 
 Etnogenez i biosfera Zemli, M.-L., 1979, vip. 1; vip. 2, M.-L., 1980; vip. 3, M.-L., 1980; 
 Etnogenez i biosfera Zemli, L., 1989; 
 Drevnyaya Rus i Velikaya step M., 1989; 
 Geografiya etnosa v istoricheskiy period. L., 1990.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Turkologlar
Nikolay Gumilyov

Nikolay Stepanovich Gumilyov [1886.3(15).4, Kronshtad, — 1921.24.8, Petrograd] — rus shoiri. Anna Axmatovanint umr yoʻldoshi. 20-a.ning 10-yillaridagi akmeizmning (yun. akte soʻzidan — biror narsaning oliy darajasi) yirik vakillaridan. Asosiy asarlari: „Istilochilar yoʻli“ (1905), „Romantik gullar“ (1908), „Marvarid“ (1910), „Begona osmon“ (1912), „Oʻqdon“ (1916), „Gulxan“ (1918), „Chodir“ (1921), „Olovli ustun“ (1921) sheʼriy toʻplamlari, „Palma soyasi“ (1922) hikoyalar toʻplami, „Rus sheʼriyati haqida maktublar“ (1923) tanqidiy maqolalar toʻplami. Volter, T. Gotye, S. Kolrij, G. Geyne va b. adiblarning asarlarini rus tiliga tarjima qilgan. Petrogradda „Vsemirnaya literatura“ („Jahon adabiyoti“) nashriyotining ishida qatnashgan. Ritmlarning ravonligi, yorqinligi, ohangining magʻrur va koʻtarinkiligi G. sheʼriyatining oʻziga xos tomonidir. Gumilyov 1917-yil oktabrdagi davlat toʻntarishini qabul qilmadi va aksilinqilobiy fitna ishtirokchisi sifatida qatl etildi. 1991-yil Gumilyov ishi tarkibida jinoyat yoʻqligi sababli toʻxtatilgan.

Manbalar 

24-avgustda vafot etganlar
1886-yilda tugʻilganlar
1921-yilda vafot etganlar
Rossiyalik shoirlar
Gumin kislotalar

Gumin kislotalar (lotincha: humus -yer, tuproq) — tabiiy mahsulotlar (torf, qoʻngʻir koʻmir, toshkoʻmir va boshqalar)dan ishqorlarning suvdagi eritmasi yordamida ajratib olinadigan organik moddalar; tabiatda oʻsimlik qoldiqlaridan yoki toshkoʻmir va b. organik mahsulotlarning oksidlanishi natijasida hosil boʻladi. Torf xiliga, shuningdek, uning chirishi darajasiga qarab Gumin kislotalar har xil miqdorda uchraydi.

Choʻkmay, eritmada qolgan organik moddalar fulvokislotal ar deb ataladi. Choʻkkan Gumin kislotalardan spirtda eriydigan gimatomelan kislotalar hamda erimaydigan qoldiq — gumus kislotalar ajratib olinadi. Kimyoviy tuzilishiga koʻra Gumin kislotalar yuqori molekulyar (mol. m. 1300—1500) kondensirlangan aromatik birikmalar boʻlib, ularda fenol gidroksillari, karboksil, karbonil va atsetoguruhlar, oddiy efir bogʻlari va b. borligi aniqlangan. Elementar tarkibi: 50—70% S, 4-6% N, 25-35% O.

Gumin kislotalar neft va gaz qavzalarini kazishda yuvuvchi suyuqliklar komponenti, akkumulyatorlar tayyorlashda kislotabardosh toʻldirgichlar, tuproq tuzilishini yaxshilashda, oʻsimliklarning oʻsishini tezlashtiruvchi modda, organik-mineral oʻgʻitlar va qishloq xoʻjaligi hayvonlarining teri kasalliklarini davolashda antiseptik modda sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar 

Kislotalar
Gumin oʻgʻitlar

Gumin oʻgʻitlar - organik-mineral oʻgʻitlar; organik modda va u bilan kimyoviy yoki adsorbsion boglangan mineral birikmalardan iborat. G. oʻ. gumin kombinatalar yoki tarkibida shu kombinata boʻlgan moddalar (qoʻngʻir kumir, torf, toshkoʻmirning nuragan qoldiqlari, loyqa, chirindi va b.)ni ammiak, fosfatlarning ammiaqli eritmalari, fosfat kombinata, kaliyli tuzlar bilan ishlash yoʻli orqali olinadi. Qanday xom ashyodan foydalanilganiga koʻra suvda eriydigan nitrat va ammoniy gumatlari, nitrogumatlar, torfliammiaqli oʻgʻitlar, torfli-mineralliammiaqli oʻgʻitlar va b. boʻlishi mumkin.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo institutida ammoniylashgan qoʻngʻir gumin koʻmirini mochevina, ikkilangan superfosfat yoki ammofos tarkibiga qoʻshish orqali organik-mineral oʻgʻitlar olish usuli ishlab chiqilgan. Bu oʻgʻitlarda azotning miqdori bir xil boʻlib, fosforning miqdori qoʻshilayotgan gumin koʻmiriga bogʻliq holda oʻzgaradi. Bunday yul bilan tuproqqa solinadigan fosfor oʻgʻiti miqdorini istagancha kamaytirish yoki koʻpaytirish mumkin. G. u. fosforit tarkibidagi fosforning eruvchanligini, fosforli oʻgʻitlarning samaradorligini oshiradi va ekinlar hosildorligiga ijobiy taʼsir koʻrsatadi.

Maruf Toshqoʻziyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumma

Gumma (lot. gummi — yelim; konsistensiyasining oʻxshashligiga qarab berilgan nom), sifiloma — biriktiruvchi toʻqimadan rivojlangan tugunsimon tuzilma — gʻudda, doʻmboq, zaxmning uchinchi davrida paydo boʻladi. Infeksion granulyomap xos. Suyak, jigar, bosh miya, shuningdek, turli aʼzo va toʻqimalarda kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gummi smolalar

Gummi smolalar — oʻsimlik smolalari; tarkibida 11 — 55% yelim va efir moylari boʻladi. G. s. boshqa smolalardan odatdagi organik erituvchilarda oz eruvchanligi bilan farq qiladi. Xloralgidratning suvdagi 60%li eritmasida toʻliq eriydi. Tibbiyotda plastirlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumolitlar

Gumolitlar — qazilma koʻmirlar guruhi — botqoqliklardagi yuksak oʻsimlik qoldiqlaridan vujudga keluvchi mahsuot. Qoʻngʻir koʻmir, toshkoʻmir va antratsitlarga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumon qilinuvchi

Gumon qilinuvchi - jinoyat sodir etishda gumon qilingan, unga nisbatan surishtiruvchi yoki tergovchi qaror chiqargan shaxs. G. q. oʻzini qanday jinoyatda gumon etilayotganini bilishga, bu haqda tushuntirish va koʻrsatuv berishga, 24 soat ichida himoyachisi ishtirokida soʻroq qilinishini talab etishga, dalillar koʻrsatish, iltimoslar qilish, surishtiruvchi, tergovchi va prokurorning harakatlari ustidan shikoyat etishga haqli. G. q. uzogʻi bilan 72 soat ushlab turilishi, ehtiyot chorasi tarzida prokurorning ruxsati bilan 10 sutkaga qadar qamoqda saqlanishi mumkin (OʻzR JPK, tegishli moddalari). G. q. ga nisbatan bunday choralar qoʻllanish uchun u jinoyat qilayotganini guvoxlar bevosita koʻrgan, uning badanida yoxud kiyim-boshlarida jinoyat izlari topilgan boʻlishi shart. G. q. koʻrsatuv berishdan bosh tortgani va yolgʻon koʻrsatuv bergani uchun javobgarlikka tortilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumoral patologiya

Gumoral patologiya (lot. humor — suyuqlik) — organizm suyuqliklari (qon, limfa, safro, toʻqima suyuqligi va b.)ning buzilishi yoki "aynishi" barcha kasalliklarning asosiy sababidir, degan qad. nazariya. Gippokrat, Galen, Abu Ali ibn Sino, Paratsels va ulardan keyin yashagan bir qator olimlar bu nazariyaning tarafdorlari boʻlishgan. Zamonaviy tibbiyotda bu tushuncha qoʻllanilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumoral regulyatsiya

Gumoral regulyatsiya (lot. Humor — suyuqlik, ingl. regulation — tartibga solish, boshqarish) — organizm hayot faoliyati (fiziologik va biokimyoviy) jarayonlarini muvofiqlashtirib turuvchi mexanizmlardan biri. Bu mexanizm hujayra, toʻqima va aʼzolarning faoliyati jarayonida organizm suyuqliklari (qon, limfa, safro, toʻqima suyumigi va b.)ga ishlab chiqarilgan biologik faol moddalar yordamida amalga oshiriladi. Gormonlar, sitokin va metabolitlar G.r.ning asosiy omillari hisoblanadi. Odam va yuqori rivojlangan hayvonlarda G.r. nerv regulyatsiyasi bilan birga organizm sistemalarining har xil holat va oʻzgaruvchan sharoitlarda normal ishlashini taʼminlaydi, shuning uchun ikkalasi birgalikda yagona sistema — neyro-gumoral regulyatsiyani tashkil etadi.

Nerv sistemasi boʻlmagan yoki sust rivojlangan hayvonlarda gumoral omillar ustunlik qiladi. Nerv sistemasi yaxshi rivojlangan organizmlarda nerv va G.r.ning bir butunligi bu sistema omillarining bir-biriga bevosita taʼsir etishiga bogʻliq (mas, mediatorlar nerv impulslarini oʻtkazishda qatnashadi; qon tarkibida SO2 ning koʻpayib ketishi bosh miyaning nafas markazlari qoʻzgʻalishiga sabab boʻladi, natijada nafas harakatlari tezlashadi va ortiqcha SO2 organizmdan chiqib ketadi. Aksincha, nerv regulyatsiyasi taʼsirida organizmda gormonlar, mediatorlar, meʼda shirasi kabi omillar ishlab chiqariladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gumus

Gumus (lot. humus — tuproq), chirindi — tuproqning nisbatan barqaror, odatda, qoramtir organik birikmalari majmui; nobud boʻlgan oʻsimlik va hayvon organizmining biologik hamda biokimyoviy oʻzgarishi (chirishi va undan murakkab yangi moddalarning sintezlanishi) natijasida hosil boʻladi. G. tarkibiga organik qoldiq moddalar (oqsillar, uglevodlar, lignin, yogʻlar va boshqalar), ularning oʻzgarishi vaqtida vujudga kelgan oraliq mahsulotlar (aminokislotalar, oksikislotalar, fenollar, monosaharidlar va h. k.) va guminli moddalar kiradi. G. tuproq unumdorligini taʼminlovchi eng muhim qismdir. Unda oʻsimlikning asosiy oziq elementlari (uglerod, azot, fosfor va boshqalar) bor. Oʻsimlik krldiklarining chirishidan oddiy birikmalar vujudga keladi. Mas, mikroorganizmlar taʼsirida ulardan uglerod, karbonat angidrid, azot, fosfor va oltingugurt nitratlar hamda sulfatlar shaqlida, shuningdek, boshqa elementlar oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan birikmalar holida ajralib chiqadi. G. kalsiy, magniy va boshqa kimyoviy elementlarni singdiradi hamda tuproqda ushlab turadi, tuproqning mineral qismini bir-biri bilan biriktirib, donadorlikni vujudga keltiradi. Buning natijasida tuproqning mustahkam, suvga bardoshli tarkibi hosil boʻladi. G.ning toʻplanishi har yili tuproqqa tushadigan organik qoldiqlar (ildiz)ning miqdori, ularning biologik hamda kimyoviy oʻzgarishi va tuproq mikroflorasi harakteri (zamburugʻli, bakteriyali, anaerob yoki aerobligi) bilan belgilanadi. G. birikmalari va ularning tuproqda tarqalishi tuproq tipining muhim belgisi qisoblanadi.

Ergash Ziyamuhamedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil