MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Beqasam

Beqasam, beqasab — yoʻl-yoʻl gulli pishiq mato; tanda ipi ipak, arqogʻi ipdan toʻqiladi. Arqoq ipi tanda ipidan yoʻgʻonroq boʻlgani uchun mato yuzasida koʻndalang chiziqlar (gʻadirbudurlik) hosil boʻladi. Toʻqish jarayonida arqoq ipi hoʻllanib turiladi. Maxsus ishlov berib kudunglangandan soʻng B.ning bir tarafi atlasdek silliq, bir tarafi tovlanib turadi. Oldindan boʻyalgan tanda iplari ishlatilishi natijasida B. guli ikki tomonlama xilmaxil va rangbarang boʻladi. Oʻrta Osiyoning yirik ipakchilik markazlarida ishlab chiqarilgan B.lar qalinyupqaligi, mato enining torkengligi, rang xillarining tanlanishi, yoʻlyoʻl gullarining tartibi jihatidan bir-biridan farq qilgan. Buxoro—Samarqand B.larining arqoq ipi yoʻgʻon, mujassamoti markazi oddiy bir meʼyorda takrorlanuvchi aniq keng (pushti, sariq, zangori yoki pushti, binafsha, sariq tusli) yoʻllardan, qirgʻogʻi esa hoshiya yoʻllardan iborat. Bundan tashqari, "zanjira" gullar, abr nusxa yoki turli kvadrat, chiziqcha, mayda gullar va boshqa tasvirlar qoʻshib bezatilgan. Mahalliy yorqin koloriti ranglarga boy. B. Buxoro—Samarqand vodiysida olacha nomi bilan ham mashhur.

Fargʻona vodiysi B.lari yupqa va mayin, chunki arqoq ipi ingichkaroq; guli, asosan, sovuq feruzabinafsha ranglardan iborat, koʻproq boʻrkoʻk tusli va turli xil yashil ranglarning bir-biriga mayin oʻtishi bilan boshqa B.lardan ajralib turadi. Baʼzi anʼanaviy gullari ("besh kashta", "Bayrok" )da yashil rangga yorqin pushti rang aralashtirilgan. Qadimda kuyov toʻnlariga ishlatilgan Namangan "oq B."i, asosan, oq, sariq, yashil tusli qilib toʻqilgan. Namangan, Margʻilon, Qoʻqon toʻqimachilik fkalarida B.ning oq, chiviq, olti katak, marmar va boshqa turlari ishlab chiqariladi. B.dan kiyim (toʻn, kamzul, koʻylak va boshqalar)lar, koʻrpacha va boshqa tayyorlanadi.

Sayyora Mahkamova.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Beh

Beh (Acanthophyllum gypsophiljides)— chinniguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Ildizida 10—30% saponin bor. B.ning ildizidan tayyorlangan ekstrakt modda yoʻtalni qoldirib, balgʻam koʻchiradigan va jarohatlarni bitiradigan dori sifatida xalq tabobatida, shuningdek, qandolatchilik, binokorlik, toʻqimachilik sanoatida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida ishlatiladi (qarang Yetmak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behzod miniatyura maktabi

Behzod miniatyura maktabi - Sharq miniatyura sanʼatida Behzod ijodi taʼsirida (15-asr oxiri — 16-asr boshlarida) yuzaga kelgan oʻziga xos yoʻnalish. Kamoliddin Behzod asos solgan va uning shogirdlari, izdoshlari (Qosim Ali, Darvesh Muhammad, Muzaffar Ali, Hoji Muhammad, Mir Sayd Ali Termiziy, Mahmud Muzahhib va boshqalar) tomonidan rivojlantirilgan. Behzod miniatyura maktabi  m. Sharq tasviriy sanʼatining anʼanaviy xususiyatlari (mujassamot yechimi, badiiy uslubdagi shartlilik)ni saqdagan holda uni yangi ijodiy anʼanalar bilan boyitdi. Behzod miniatyura maktabi  m. Buxoro, Tabriz va Hindiston miniatyura maktablariga ham samarali taʼsir koʻrsatgan. Hatto 20-asr boshlarida Yevropada yuzaga kelgan impressionistlar ijodida ham Behzod miniatyura maktabi  m. taʼsirini koʻrish mumkin. Oʻzbek rassomlaridan Ch. Ahmarov, Us to Moʻmin (A. Nikolayev), Sh. Hasanova, J. Umarbekov, T. Muhamedov, T. Saʼdullayev, Sh. Muhammadjonov va boshqa uz ijodlarida Behzod miniatyura maktabi  m. anʼanalaridan foydalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Behi

Behi () — raʼnodoshlar oilasiga mansub mevali daraxt yoki buta. B.ning Ozarbayjon, Dogʻiston, Turkmaniston, Eronda yovvoyi turlari uchraydi, turk tilida ayva nomi bilan yuritilgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida "avya" shaklida tilga olingan. B. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Qrim, Ukrainaning jan. hamda Astraxon viloyatida keng tarqalgan. Oʻzbekistondagi B.zorlarning 80% Fargʻona vodiysida. Balandligi 5–6 m, shoxshabbalari piramida shaklida, baʼzan tarvaqaylab oʻsadi. Bargi oddiy, yashil, cheti butun. Gullari yakka holda, oq yoki och pushti, aprelda gullaydi. Koʻchati oʻtqazilgach, 3—4 yili hosilga kiradi, 30—40 yil yashaydi. Katta yoshdagi daraxtlari oʻrtacha 60— 70 kghosil beradi. Mevasi sentabr—okt. oylarida uzib olinadi; vazni, naviga qarab 150—500 g. B. mevalari limon rangda yoki toʻq sariq, tuk bilan qoplangan; yetilganda tuki toʻkilib ketadi, xushboʻy. Yangi uzilgan mevasi kam isteʼmol qilinadi. B. entomofil (hasharotlar bilan changlanadigan) oʻsimlik. B. tarkibida 74,7—83,5% suv, 8,5— 15,2% qand, 0,2—1,5% kislota bor, shuningdek oshlovchi moddalar va tosh hujayralar boʻladi. Mevasi dagʻal boʻlib, uzoq saqlangandan keyin tosh hujayralar yumshab qoladi. B.dan murabbo, kompot, marmelad, sukat, qiyom, jem tayyorlanadi, ovqatga (koʻpincha palovga bosiladi) ishlatiladi. B., asosan, payvandlab koʻpaytiriladi, koʻchati 6×6 yoki 5×5 m sxemada oʻtqaziladi. B.ning koʻpchilik navlari nokka payvandtag boʻla oladi; unga ulangan nok pakana boʻladi. B. issiklik va namlikka talabchan. Sugʻoriladigan unumdor tuproqlarda, shuningdek shoʻri kam yerlarda yaxshi oʻsadi. Oʻsuv davrida tuproq sharoitiga qarab 3—8-marta sugʻoriladi.

Asosiy navlari: Non B., Quva B., Shirin B., Samarqand yirik B., Xorazm olmasimon B. N o n B. —ertapishar, xoʻraki va konservabop, daraxti oʻrtacha. Mevasi yirik 300—400 g, olma shaklida, sariq. Eti sargʻish, oʻrtacha suvli, sal nordon, xushboʻy. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, dekabrgacha saqlanadi. 50–70 kg hosil beradi; Quva B.—oʻrtapishar, xoʻraki, daraxti katta (5–6 m), mevasi oʻrtacha (150—200 g), tilimli, olma shaklida, och sariq. Eti oq, tigʻiz, oʻrtacha suvli, shirin, xushxoʻr. Okt. boshlarida uziladi, yanvargacha saqlanadi. Tupi 150–200 kg hosil beradi; Shirin B. —ertapishar, xoʻraki, daraxti oʻrtacha. Mevasi 150—180 g, tilimli, noksimon, eti och sariq, sersuv, shirinnordon, yeyishli. Sentabrning ikkinchi yarmida uziladi, uzoq saqlanmaydi.

Zararkunandalari: olma qurti, olma qon biti, nok kanasi, doʻlana kapalagi va boshqa; kasalliklari: qora chirish, zang va boshqa

Rixsivoy Joʻrayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Mevalar
Bonsai uchun ishlatiladigan o‘simliklar
Mevali daraxtlar
Turkiya o‘simliklari
Manzarali daraxtlar
O'rta Osiyo o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Behigul

Behigul (Chaenomeles japonica)— raʼnodoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 1,5–2 m. Barglari toʻgarak yoki uzunchoqtuxumsimon. Erta bahorda barg chiqarmasdan yoki barg chiqarishi bilan gullaydi. Gullari kizil, pushti, baʼzan oq rangda toʻp boʻlib (2—6 tadan) joylashadi. Vatani—Yaponiya va Xitoy. Oʻzbekistonda B.ning erta bahorda gullaydigan turi xushmanzara oʻsimlik sifatida istirohat bogʻlariga ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Yaponiya o‘simliklari
Heinrich Böll

Heinrich Theodor Böll (21-dekabr 1917, Kyoln – 16-iyul 1985, Kreuzau) — nemis yozuvchisi. Ijodi fashizmga qarshi va ijtimoiytanqidiy mavzuga moyil: "Qayerda eding , Odamato" (1951), "Bir ogʻiz ham soʻz demay" (1953), "Toʻqqiz yarimdagi bilyard oʻyini" (1959), "Xonim va atrofidagilar portreti" (1971) va boshqa romanlari ruhiy tahlilining chuqurligi, koʻtarilgan masalalarning oʻtkir va jiddiyligi, insonparvarlik ruhi bilan ajralib turadi. "Katarina Blyumningyoʻqolgan iffati..." (1974), "Reyn sohilidagi ayollar" (1985) kabi siyosiy romanlar muallifi. Nobel mukofoti laureati (1972).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1917-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
21-dekabrda tugʻilganlar
16-iyulda vafot etganlar
Byombaverk Eygen

BYOMBAVERK (BohmBawerk) Eygen (1851.12.2, Brno1914.27.8, Vena) - avstriya iqtisodchisi, siyosiy iktisoddagi avstriya maktabi vakili, Insbruk va Vena untlari professor Uzok, vaqt Avstriya moliya vaziri lavozimida ishlagan. Avstriya Fanlar akademiyasi prezidenti boʻlgan. B. oʻzining "Xoʻjalik neʼmatlarining nazariyasi asoslari" (1886), "Kapital va fonda" (1884—89), "Karl Marks nazariyasi va uning karashlari" (1896) kabi asarlarida ish haqi va qoʻshimcha qiymat nazariyasi toʻgʻrisidagi marksistik qarashlarning notoʻgʻriligini koʻrsatib berdi. Meʼyoriy naflik nazariyasi va foydani tahlil qilishga harakat qildi (qarang Meʼyoriy naflik nazariyasi).

B.ning qarashlariga koʻra foyda iqtisodiy emas, balki psixologik asoslarga tayangan abadiy hodisa (kategoriya) boʻlib, mavjud va kelgusi neʼmatlarning subyektiv bahosidagi farqdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byomit

Byomit (20-asr nemis mineralogi I. Byom nomidan)—gidrooksidlar kichik guruhiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi A1OON. Dukkaksimon shakddagi och rangli agregatlar, kamdankam hollarda juda mayda kristallar. Yaxshi shakllangan kristallari kam. B. oynasimon yaltiroq, qatgakligi 3,5—4; s. of., kariyb 3. Kislotalarda erimaydi. B. koʻpincha past trali yertomirlarda mayda kristallar holida uchraydi. Baʼzi boksitlarning asosiy minerali. Oʻzbekistonda Qizilqumdagi togʻlarda, Fargʻona tizmasida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alexander Burnes

Byorns Aleksandr (18051841, Kobul)—OstIndiya kompaniyasining siyosiy vakili. Britaniya hukumati va Hindiston generalgubernatorining maxsus topshirigʻi bilan u Hindistondan Afgʻoniston, Oʻrta Osiyo va Eronga yuboriladi (1831—33). B.ning „sayohatidan“ asosiy maqsad Afgʻoniston, ayniqsa Turkistonni Angliyaning iqgisodiy va siyosiy taʼsiriga tortish, Hindiston shim.da joylashgan mamlakatlar toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplash hamda Kobul va Buxoro hukmron doiralari bilan savdo va diplomatik aloqalar bogʻlash edi. B. Buxoroda boʻlgan vaqtida Turkiston xonliklari haqida, chet davlatlardan Turkistonga keltiriladigan va bu yerdan chetga chiqariladigan mollar, savdo markazlari va karvon yullari tugʻrisida maʼlumotlar toʻplaydi.

B. Turkistondan rus savdosini siqib chiqarish va Turkiston savdogarlarini Nijniy Novgorod yarmarkasidan Hindiston savdosiga jalb etish uchun Hind daryosining urta oqimida Daragʻozixon degan joyda savdo yarmarkasi ochishni tavsiya qiladi. Kobulda koʻtarilgan xalq qoʻzgʻoloni davrida oʻldirilgan. B. Afgʻoniston va Buxoroga qilgan sayohati toʻgʻrisida ikkita asar („Buxoroga sayohat“ va „Kobul“) yozib qoldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byorns Robert

Byorns Robert (1759.25.1, Er shahri1796.21.7, Damfris)—shotland shoiri. Oʻziga xos sheʼriyat yaratgan, bunda mehnatni, xalqni, erkinlikni, begʻaraz, fidoyi sevgi va doʻstlikni ulugʻlagan. "Shotlandlar uchun bryus" vatanparvarlik madhiyasi, "Quvnoq gadolar" kantatasi, fuqarolik va sevgi tarannum etilgan lirik sheʼrlar toʻplami ("Ozodlik daraxti", "Jon Arpa doni" va boshqalar) muallifi. B. oʻz ijodi bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan shotland nasriy va musiqiy folklor namunalarini toʻplab nashr ettirgan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Ac: Qoʻshiq va balladalar, T., 1971.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Byornxem

Byornxem, Byornem (Burnham) Jeyms (1905.22.11, Chikago1987) - amerikalik sotsiolog, boshqaruv inqilobi nazariyasining mualliflaridan biri. NyuYork unta professor (1929—53). B. fikricha, hozirgi dunyoda tashkilotchilar (oliy muhandislar, maʼmurlar va boshqaruvchilar)dan iborat yangi hukmron sinf yuzaga kelmoqdaki, u butun jamiyat manfaatlari yoʻlida boshqaruv ishlarini amalga oshira oladi. B. oʻz asarlarida marksizm va sotsializmni tanqid qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Zbignev Bjezinskiy

BJEZINSKIY (Brzezinski) Zbignev (1928.28.3, Varshava — 26.5.2017, Falls Church, Virjiniya, Amerika Qoʻshma Shtatlari)—amerikalik sotsiolog, davlat arbobi; 1977—81 yillarda AQSH prezidenta J. Karterning milliy xavfsizlik boʻyicha yordamchisi. 70- yillarda amerika jamiyatini postindustrial jamiyat koʻrinishlaridan biri boʻlgan texnotron davr deb atalgan eraga kirish nazariyasini ilgari surgan. Neokonservatizm namoyandasi. B. kommunizmni keskin tanqid qilib chiqqan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

2017-yilda vafot etganlar
Amerikalik siyosatchilar
Bzib

Bzib yoki Bzyb, Bzipi — Gʻarbiy Kavkazdagi daryo. Bosh Kavkaz tizmasining jan.gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Qora dengizga kuyiladi. Uzunligi 110 km, havzasining maydoni 1510 km². Qor va muzlikdan, quyi qismida yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 97 m³/sek. Bzib deyarli muzlamaydi. Bzib vodiysi boʻylab Ritsa kuliga avtomobil yoʻli oʻtgan. BI... (lot. bi—ikki; bis dan—ikki karpa, ikki marta)—yasama soʻzlar tarkibiy qismi; ikki qismdan iborat, ikki xossali maʼnolari ifodasini anglatadi (mas, biatlon).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gruziyadagi daryolar
Abxaziyadagi daryolar
Biatlon

Biatlon (bi... va yun. athlon—musobaqa)—qishki sport turi, changʻida yugurish va maʼlum marralarga kelib miltikdan otish, yaʼni ikki marta (changʻi poygasi va otishda) musobakalashish. B. 17-asr 70- yillarida Norvegiyada paydo boʻddi. 1718-yil ShvesiyaNorvegiya urushida jang maydonida toʻliq qurollangan B.chilar boʻlgan. Haligacha Norvegiyaning Lillehamer shahri gerbida oʻqchichangʻichining tasviri bor. B. koʻp vaqtgacha "harbiylar sporti" hisoblab kelingan. 1948-yilda Xalkaro zamonaviy beshkurash va B. uyushmasi (UIPMB) tuzildi, unga 70 dan ortiq mamlakat aʼzo (1991). 1958-yildan jahon chempionligi uchun musobaqalar oʻtkaziladi, 1960-yildan qishki olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1984-yildan (Fransiya) ayollar oʻrtasida jahon chempionati utkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibi buvayda maqbarasi

Bibi buvayda maqbarasi — Fargʻona viloyati Buvayda tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Ziyoratxona va ikki goʻrxonadan iborat, toʻgʻri burchak tarxli (18x8,5 m). Din arbobi, afsonaviy sarkarda Shoh Jalil onasi (Bibi Huvaydo) va xotiniga atab qurdirgan deb taxmin qilinadi. Peshtoqining ikki yoniga guldastalar ishlangan. Ziyoratxona va goʻrxona tomlari gumbazli. Sharq tomondan ziyeratxonaga taqab Bibi Buvaydaning nabirasi qabri ustiga kichik xona qurilgan. Maqbara bezaksiz, ichkarisi ganch bilan suvalgan. Eshigi oʻyma handasiy naqshli. Bino qurilishida pishik gʻisht (25x25x5 smli) ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Bibi mushkulkushod

Bibi mushkulkushod — oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida hayotdagi turli mushkullarni oson qiluvchi kampir siymosi. Rivoyatlarga koʻra, Bahouddin Naqshbandning xolasi. Ayollar turmushda bironbir baxtsizlikka uchragan kezlarida yoki ishlari yurishmaganda odatda chorshanba kuni B. M.ni eslab, unga atab majlis qurishgan, ziyofat uyushtirishgan, tilanchilarga xayrsadaka berishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibi seshanba

Bibi seshanba, Seshanba ona— oʻzbeklar va tojiklarning afsonalarida oilaviy baxt, shuningdek ip yigirish va tikuvchilik kabi hunarlarning homiysi, piri. B. S. sharafiga ayollar seshanba kunlari tuplanib, yigʻin, marosim oʻtkazish, uni keksa, olijanob kampir siymosida tasavvur etib, B. Sdan oilaviy turmushda uzlari uchun saodat, kasblari uchun rivoj berishini tilab, u toʻgʻridagi rivoyatlarni yodga olish, uqish odati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bibixonim madrasasi

Bibixonim madrasasi – Amir Temurning katta xotini Bibixonim (Saroymulk xonim) "oʻz onasi sharafi"ga (Klavixo) 14-asr oxirida Samarqandda qurdirgan Madrasa. Sayyoh, olim A. Vamberi taʼkidlashicha, bu madrasada 1000 ga yaqin talaba oʻqigan.

Bibixonim madrasasi Bibixonim jome masjidining kirish peshtogʻi qarshisida joylashgan. Lekin jome masjididan oldin qurilgan. Saroy tarixchisi Gʻiyosiddin Alining "Amir Temur 1399-yil 10-mayda madrasada toʻxtab oʻtganligi" haqidagi maʼlumoti shundan dalolat beradi. Tarixnavis Fasih Havofiy (1375— 1442) taʼkidlashicha, Amir Temur jome masjidi qurilishini kelib koʻrarkan, meʼmoriy majmuada mutanosiblik buzilganligi—Madrasa peshtogʻi va ayvoni jome masjidga nisbatan balandroq va qiyaroq boʻlib qolganligi uchun dargʻazab boʻladi va meʼmorlar (Xoja Mahmud Dovud va Muhammad Jald)ni jazoladi. Arxeologik qazishlar ham shu nomutanosiblikni tasdiqlaydi. Bino peshtogʻi qanchalik mahobatli boʻlmasin, uning qarshisidagi binoga monand emasligi koʻzga tashlanib qolgan. Meʼmoriy uslub talabiga koʻra, nomaqbul tushgan Madrasa peshtogʻi buzib tashlashga mahkum boʻldi. Shuning uchun ham keyingi ayerlarda Madrasa qoldiqlari buzib tashlandi.

Bibixonim madrasasi yonida unga "qoʻsh" uslubda Tuman ogo xonaqohi qurilgan. Tarixiy manbalar bu xonaqoh ham 1399 yildan oldin bunyod etilganligi haqida maʼlumot beradi. Chortokli keng xonaqoh, tepasi baland gumbaz bilan bogʻlangan. Devorlariga manzara naqshin gullar, serhasham bezaklar ishlangan. 4 tarafidagi keng derazalar—tobadonlar va eshiklar orqali xonaqoh juda yaxshi yoritilgan. Ostidagi tagxona—sardoba esa kichikroq boʻlib, devorlari yirik kulrang toshtaxtalar bilan bezatilgan. Tagxonada bir necha tosh tobutlar saqlangan. 1875-yil zilzilasi natijasida tagxona gumbazchasi oʻpirilib, pastda toshtobutlar borligi maʼlum boʻldi. Shu vaqgdan boshlab aholi orasida bu tobutlardan biri Bibixonimga tegishli degan ovoza tarkaldi. 1941-yilda oʻtkazilgan arxeologik tadqiqotlar goʻyo bu rivoyatni tasdiklagandek boʻldi. Shu sababli yaqingacha ushbu xonaqoh Bibixonim maqbarasi deb yuritilgan.

Keyingi tadqiqotlar bu muammoga aniklik kiritdi. Bibixonim (Saroymulk xonim) Amir Temur vafotidan keyingi boʻhron yillarida zaharlab oʻldirilgan. Bu binodagi ayol jasadi esa moʻmiyolangan (demak, uzoq joydan keltirilgan) va antropolog aniqlashicha, oʻrta yoshlardagi, sochlari qora va jingalak qandaydir boshqa ayol ekan.

Tuman ogʻo xonaqohi Amir Temur tavalludining 660 yilligi munosabati bilan 1996-yilda taʼmir etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Zohi dov P., Temur davrining meʼmoriy qahkashoni. T., 1996.

Poʻlat Zohidov.

 

Samarqand madrasalari
Samarqand meʼmoriy yodgorliklari‎
Bibishak

Bibishak ("bibi" va "shoh" suzlaridan)—Sharq, jumladan, oʻzbek ayollarining bezak buyumi; odatda, ayollarning bosh kiyimi (durra)ga—yakka holda peshona oʻrtasiga, juft holda ikki chakkaga, ansambl holida yirik shaklda peshona va chakkalarga taqiladi. B.ning "mohi tilla", "ot tuyogʻi" va boshqa mahalliy atamalari bor. Buxoro, Samarqand va boshqa joylarda qadimdan urf boʻlgan. B. ikki uchi yuqoriga qayrilgan yarim oy shaklida boʻlib, oʻrtasiga romb yoki gʻuncha shakli joylashtiriladi yoki baʼzan kush gajaksimon koʻrinishga ega boʻladi; qadimda, shuningdek markaziy gʻuncha yonida turgan qoʻshaloq qush koʻrinishidagi shakl ham uchraydi. Unga tagidan shokilalar qatori osiladi; yuqorisida uchta kalta halqa zanjir oʻzaro ilmoq (toʻgʻnogʻich)ga birlashtiriladi, uning yordamida taqinchoq bosh kiyimga mustahkamlanadi. B. ikki xil usulda tayyorlanadi: yupqa tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumush yaproqchaga bosma usulida handasiy naqshlar ishlanadi, koʻzlar qadaladi, shuningdek shabaka usulida panjarali ishlanib, teshiklari feruza koʻzlar bilan toʻldiriladi. Shokilalar dur, laʼl, shisha va boshqa marjon koʻzli qilib yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Zargarlik
Kiyim
Jubayl

Jubayl (; qadimgi yunoncha: Bibl, akkadcha: Gubl, qadimgi yahudiycha: Gebal) — Livandagi shahar va Finikiyadagi qadimgi shahar. Miloddan avvalgi A — 2-ming yilliklarda savdo markazi, Adonis maʼbudiga sigʻinish joyi. Finikiya va Rim davriga oid harobalar saqlanib qolgan; hozirgi Jubayl shahri yaqinida oʻrta asrlarga oid yodgorliklar bor.

Manbalar 
Byblos, Jean-Pierre Thiollet, H & D, 2005.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Bibliografiyashunoslik

Bibliografiyashunoslik — bibliografiya nazariyasi, tarixi, metodi va uni tashkil etish masalalarini oʻrganadigan va ishlab chiqadigan fan sohasi. B. termini dastlab 18-asrda Gʻarbiy Yevropada paydo boʻlgan, 20-asr oʻrtalariga qadar turlicha talqin etilgan, 20-asr 70- yillaridan aniq ilmiy izohga ega boʻldi. B.ning 4 tarkibiy boʻlimi mavjud: nazariyasi, tarixi, metodi,tashkiliy boʻlimi. B.nazariyasi bibliografiya moxiyati va ijtimoiy ahamiyatini belgilaydi, metodlarini takomillashtiradi, uning tasnifi va atamalarini ishlab chiqadi. B. tarixi bibliografiyaning tadrijiy rivojini yaxlit holda va uning alohida turlari va sohalarini, bibliograflar faoliyati va h.k. ni oʻrganadi.

B. metodi bibliografik ishda qoʻllaniladigan kridalarni ishlab chiqadi, eng yangi metod va texnika vositalarini bibliografik qoʻllanmalar tuzish va bibliografiya xizmati koʻrsatishga tatbiq etadi. B.ning tashkiliy boʻlimi vazifasi mamlakatda bibliografiya xizmati tizimini yaratish, rejalashni takomillashtirish, muvofiklashtirish, bibliograf mehnatini ilmiy tashkil etishdan iborat. Oʻzbekistonda B. masalalari dastlab 20—30- yillarda Ye. K. Betger asarlarida oʻz ifodasini topdi. Keyinchalik B.ning umumiy masalalari, tarkibiy boʻlimlari M. M. Turopov, Sh.M. Shamsiyev, N.P.Lyapustina, H.Mamatraimova va boshqalarning ilmiy ishlarida nazariy jihatdan oʻz aksini topdi.

Hamraxon Mamatraimova.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bivalentlar

Bivalentlar (lot. bis — ikki marta va valens, valentis — kuchli) — meyozda yadroning boʻlinishi tufayli hosil boʻlib, oʻzaro chalkashgan (konʼyugatsiyalangan) gomologik xromosomalar jufti. B. xromosomalar orasida hosil boʻlgan Xsimon figuralar — xiazmalar xromosomalar kompleksini tutib turadi. Ana shu holatda xromosomalar oʻrtasida irsiy materiallar almashinuvi roʻy beradi. Odatda B. soni xromosomalarning gaploid soniga teng boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bigiz

Bigiz — nina uchli metall qurol; sifatli poʻlatdan yasaladi; odatda, dastasi yo’goch va plastmassadan qilinadi. Yoʻgʻoningichkaligi bilan bir-biridan farq qiladi. Asosan poyabzaldoʻzlar, yamoqchilar ishlatishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bigiztumshuq

Bigiztumshuq (Troglodytes troglodytes) — bigiztumshuqdar oilasiga mansub qush. Eng kichik qushlardan biri, tanasining uz. 9—11 sm, qanotlari yoyilganda 15 — 16 sm, ogʻirligi 9 — 11 g. Pati qoʻngʻir jigarrang tusda. Dumi kalta, tumshugʻi ingichka, uzun va toʻgʻri, oyoklari nisbatan uzun va baquvvat. Kalta dumi yuqoriga tik koʻtarilib turadi. Oʻzbekistonning togʻ oldi hududlarida uya quradi, uchib oʻtish davrida pasttekisliklarda ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bignoniyadoshlar

Bignoniyadoshlar (Bignoniaceae) — ikki pallali oʻsimliklar oilasi. B.ga daraxt, buta, chirmovuq, baʼzan oʻtlar kiradi. Barglari qaramaqarshi, baʼzan navbatlashib joylashgan. Gullari ikki jinsli, yirik, zigomorf, roʻvaksimon toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi har xil shaklli koʻsakcha. 120 tacha turkumi va 800 tacha turi maʼlum. Asosan, tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadi. Uzoq Sharq va Markaziy Osiyoda bir qancha turi yovvoyi holda oʻsadi. Katalpa degan turlari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Baʼzi turlaridan qimmatbaho yogʻoch olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bid

Bid (ing. bid — taklif) — 1) tovar, qimmatbaho qogʻozlarni muayyan narxlarda (mas, diler valyutani xarid qiladigan yoki qarzga oladigan kurs boʻyicha) sotib olish majburiyati; 2) kimoshdi savdosida narxga qoʻyiladigan ustama.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bidgoshch

Bidgoshch (Bydgoszcz) — Polshadagi shahar. Bidgoshch voyevodaligining maʼmuriy markazi. Visla daryosi boʻyidagi port. Aholisi 380 ming kishi (1990). B. 1346-yilda bunyod etilgan. Oʻrta acp meʼmoriy yedgorliklari saqlanib qolgan. Boltiq dengizi portlariga chiqiladigan muhim temir yoʻl tuguni. B. orqali Varshava — Berlin temir yoʻl oʻtadi. Mashinasozlik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat, kimyo, koʻn sanoati korxonalari mavjud. Teatr va muzeylar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil