Jarayon (roman)

„Jarayon“ () — Franz Kafkaning falsafiy romani boʻlib, vafotidan keyin 1925-yilda nashr etilgan.

Jarayon „Jahon kutubxonasi“ (Norvegiya kitob klubi tomonidan jahon adabiyotining eng muhim asarlari roʻyxati)ga, shuningdek Le Monde gazetasi tuzgan asrning 100 ta kitobi roʻyxatiga kiritilgan.

Yaratilish tarixi 
Romanning yaratilish davri — 1914-yil iyulidan 1915-yil yanvarigacha — Franz Kafka hayotidagi eng muhim voqealarga toʻgʻri keldi. 1914-yil iyul oyida yozuvchi Felitsiya Bauer bilan unashuvini bekor qiladi. Kafka oʻzining ayni paytdagi holatini „ayblanuvchining mavjudligi“ga qiyosladi, sevgilisining singlisi va dugonasi huzurida boʻlib oʻtgan yakuniy suhbatni „Tribunal“dan boshqa hech narsa emas deb atadi  . Oradan koʻp oʻtmay Kafka „Jarayon“ni yozishni boshlaydi. 1914-yil 28-iyulda Avstriya-Vengriya imperiyasi Serbiyaga urush eʼlon qildi, bu Birinchi jahon urushining boshlanishiga olib keldi. 1914-yilning kuzida yozuvchi oʻz xonasiga koʻchib oʻtadi va u yerda birinchi marta ota-onasidan alohida yashaydi.

Dastlabki bosqichda Kafkaning „Jarayon“ ustidagi ishi uzluksiz davom etdi va atigi ikki oy ichida yozuvchi 200 ga yaqin qoʻlyozma varaqlarini tayyorlashga muvaffaq boʻldi. Shunga qaramay, uning ijodiy ishtiyoqi tezda pasayib ketdi. 1914-yil oktabrda Kafka „Tuzatish koloniyasida“ novellasini yozishga kirishib ketdi, shundan soʻng u asta-sekinlik bilan roman yozishni davom ettirdi.

„Jarayon“ izchillik bilan yaratilmagan. Yozuvchi Maks Brodning soʻzlariga koʻra, birinchi navbatda, Kafka romanning birinchi va oxirgi boblarini yozgan, qolganlari ustida ishlash esa parallel ravishda davom etgan. Boblarni yozish uchun Kafka boshqa matnlar qayta-qayta kiritilgan bir xil daftarlardan foydalangan. Yozuvchi „Jarayon“ bilan bogʻliq varaqlarni daftarlardan yirtib tashlar, ularni oʻzaro tartibga solmasdan, parcha va boblarga ajratar edi, bu esa keyinchalik roman syujetini qayta yaratishni qiyinlashtirdi.

1915-yilning boshida Kafka roman ustida ishlashni toʻxtatdi va 1916-yildagi qisqa urinishdan tashqari, uni davom ettirmadi. 1914-yilning noyabrida Kafka shunday degan edi: „Men endi yoza olmayman. Men shunday chegaraga yaqinlashdimki, undan oldin yana bir bor cheksiz uzoq tarixni boshlash uchun bir yildan koʻproq kutishim kerak boʻladi“ .

Qahramonlar 

 Jozef K.
 Jozef K. bank prokuristi boʻlib ishlaydi, uylanmagan. Romanning boshida qahramon 30 yoshga toʻldi. U Elza ismli ayol bilan aloqada boʻlib, muntazam ravishda yigʻilishlarda qatnashadi. Uning otasi vafot etgan, onasi esa romanning faqat bir parchasida tilga olinadi va Jozef K. unga bogʻlanmagan.
 Hibsga olishda hozir boʻlganlar
 Qoʻriqchilar Frans va Villem Jozef K. hibsga olingani haqida xabar berishadi va uni oʻz xonasida ushlab turishadi. Nomi oshkor etilmagan rahbar K. ning eʼtirozlarini qoʻpollik bilan rad etadi. Hibsga olish vaqtida K.ning bankdan uchta qoʻl ostidagi xodimi: Rabenshtayner, Kaminer va Kullich hozir boʻlib, ular K.ni hibsga olingandan keyin ishga kuzatib qoʻyishlari kerak.
 Fraulein Elza
 Fraulein Elza ofitsiant boʻlib ishlaydi. Kunduzi u erkaklarni qabul qiladi, K. uning oldiga haftada bir marta keladi. Keyinchalik Leni bilan boʻlgan birinchi suhbatda u K.ning bekasi sifatida tilga olinadi. U bevosita bosh qahramon emas, faqat Jozef K. tomonidan tilga olinadi.
 Frau Grubach
 K. va Fraulein Burstnerlar yashaydigan kvartiraning egasi. U K.ga boshqa ijarachilardan koʻra yaxshiroq munosabatda boʻladi, chunki u unga qarzga pul bergan.
 Fraulein Burstner
 Fraulein Burstner yaqinda Frau Grubachnikiga koʻchib oʻtgan va K. bilan unchalik aloqasi yoʻq. Hibsga olinganidan keyin kechasi K. u bilan gaplashish uchun kelishini kutadi. Fraulein Burstner uni xonasiga taklif qiladi; suhbat soʻngida K. boʻsalar bilan unga tashlanadi, soʻng chiqib ketadi. Fraulein Burstner sudning ishi bilan qiziqadi, chunki u bir necha haftadan keyin advokatlik firmasida kotib lavozimi uchun suhbatdan oʻtishi kerak.
 Sud ijrochisining xotini
 Uning oʻziga xos ehtirosli aurasi bor, chunki uning yoniga huquqshunos talaba va tergovchi sevgi izhorlari bilan kelishadi. U oʻz xizmatlarini K.ga taklif qiladi va uni gavjum koʻp qavatli uylarning chodirlaridagi sudlarning gʻalati dunyosi bilan tanishtiradi.
 Advokat Gould
 Jozef amakisining tanishi. Yotib qolgan bemor. U mijozlarinining himoyasini ular bilan bevosita oʻz yotoqxonasida muhokama qiladi. U bilan suhbatlar chidab boʻlmas darajada charchatadi. Keyinchalik K. uning xizmatlaridan voz kechadi.
 Leni
 Advokatga juda sodiqlik bilan qaraydigan qiz. U juda oʻynoqi va ochiqkoʻngil boʻlib chiqadi. K.ning birinchi tashrifi mobaynida Leni, unga yaqinlashish uchun, uni qoʻshni xonaga jalb qiladi. U sud tizimi haqida muhim maʼlumotlarga ega koʻrinadi.
 Amaki Albert K. (Karl K.)
 Amaki K. qishloqda yashaydi. U Jozef K.ning sudlanishidan xabar topgach, unga yordam berish uchun shaharga boradi. K.ni advokat Gould bilan tanishtiradi. Uning ismi nemischa asl nusxada aniq koʻrsatilmagan: "Amaki. Leni " bobining boshida u Karl deb ataladi, keyinchalik advokat Gould uni Albert deb ataydi. Ruscha tarjimada u faqat Albert deb ataladi.
 Erna
 K.ning amakivachchasi — Albert amakining qizi. U otasiga xat yozgan, unda u K.ning sud jarayoni haqida xabar bergan. U toʻgʻridan-toʻgʻri qahramon emas, faqat amakisi tomonidan eslatib oʻtilgan.
 Titorelli
 Sudyalarni tasvirlaydigan rassom. Hakamlar bilan shaxsiy aloqasi tufayli u K.va sud oʻrtasida vositachi boʻlishi mumkin. Ammo Titorelli hech kim, jumladan oʻzi ham sudni ayblanuvchining aybsizligiga ishontira olmasligiga qatʼiy ishonadi. X. Binderning taʼkidlashicha, rassomning „haqiqiy prototipi“ yozuvchining maktab doʻsti Fridrix Feygl boʻlib, roman yozilayotgan paytda Berlinda yashagan va rassomchilik bilan shugʻullangan .
 Kommersant Blok
 Kichkina, ozgʻin, qalin soqolli odam, u ham sudlanmoqda. U istalgan vaqtda advokat bilan jarayonni muhokama qilish uchun advokat Gouldning uyiga joylashgan. U taqdirga tan bergan va advokatga toʻliq boʻysunadi.
 Qamoqxona ruhoniysi
 Yozefga „Qonun darvozasi oldida“ masalini aytib beradi. U K.ga masalning turli talqinlari boʻlsa-da, ularning hech birini maʼqullamasligini tushuntirishga harakat qildi. Hech qanday talqin toʻgʻri emasligiga qayta-qayta eʼtibor qaratgan K. mumkin boʻlgan yechimni oʻzi topishga qaror qiladi. Bu K. jarayoniga yomon taʼsir qilishini va uning oxiri yomon boʻlishini ruhoniy biladi.
 Direktor oʻrinbosari
 Bankda K.ning faoliyatini nazorat qiladi va u bilan yaqindan hamkorlik qiladi. Har doim juda muloyim xoʻjayin bilan munosabatlar K.ni tashvishga soladi, chunki bu jarayon uni juda chalgʻitadi va u kundalik ishlariga kamroq vaqt ajratishi mumkin.
 Direktor
 U K.ga xayrixoh. va unga otalarcha yaxshi maslahatlar beradi.
 Prokuror Gasterer
 K.ga nisbatan yoshi ulugʻ va qatʼiyatli boʻlishiga qaramay, ular oʻrtasida yaqin doʻstlik paydo boʻladi. K. muntazam ravishda advokatlar bilan uchrashuvdan keyin prokurorni uyiga kuzatib boradi va unga homiylik qiladi.
 Ijrochi
 Frans va Villem qoʻriqchilarini kaltaklagan sud amaldori, chunki Jozef K. oʻzining birinchi majlisida ular ustidan ommaviy shikoyat qilgan.

Manbalar 
Romanning muhim manbalaridan biri deb, uning mifologik matritsasi, yozuvchi bir necha bor murojaat qilgan Injildagi „Ayub kitobi“ hisoblanadi .

Kafka murojaat qilgan manbalar orasida Jakomo Kazanovaning "Mening hayotim hikoyasi" ham alohida ajralib turadi. Kafka ushbu kitobdagi eng mashhur epizodni — qoʻrgʻoshin tomi bilan qoplangan mashhur Venetsiyalik Dojlar saroyi tomi ostida joylashgan tergov va qamoqxona kameralarining tavsifini bilar edi. Sud idoralarining „Sudda“ joylashishi, ularning tor binolari va past shiftlari, ayblanuvchining sud mashinasi oldida „egilib turishi“ motivi — bularning barchasi asosan Kazanovaning „qoʻrgʻoshinli“ qamoqxona tavsifidan ilhomlangan.

Nashrlar

Asl tilda 

 Kafka F. Der Prozeß. — Berlin : Die Schmiede, 1925-yil .
 Kafkaning doʻsti Maks Brod tomonidan tashkil etilgan birinchi nashr. U yozuvchi bilan boʻlgan suhbatlari haqidagi xotiralari asosida boblarni saralagan.

Rus tilida 

 Kafka F. Izbrannoe: Sbornik: Per. s nem. / Sost. Ye. Katsevoy; predisl. D. Zatonskogo. — M.: Raduga, 1989. — 576 s. ISBN 5-05-002394-7 (Mastera sovremennoy prozi)

Postanovka va ekranizatsiyalar 

 Jarayon — 1962-yilda suratga olingan Orson Uellsning filmi. Jozef K roli. Entoni Perkins tomonidan ijro etilgan.
 Frans Kafkaning „Jarayoni“ David Thomasning 1988-yilgi „Zamonaviy dunyo: oʻn buyuk muallif“ hujjatli mini-serialining epizodidir. Jozef K roli Tim Rot tomonidan ijro etilgan .
 Kafka — Stiven Soderbergning 1991-yilda suratga olingan filmi. Franz Kafka rolini Jeremy Irons ijro etgan.
 Jarayon — David Johns’ning 1993-yilda suratga olingan filmi. Jozef K roli Kyle MacLachlan tomonidan ijro etilgan.
 Suf (f) le — Yuriy Lyubimovning 2005-yilda Taganka teatrida qoʻyilgan spektakli.
 Jarayon — Konstantin Seliverstovning 2014-yilda suratga olingan filmi. Jozef K. rolini Anton Shvarts ijro etgan. https://www.youtube.com/watch?v=7BjsRpHzICM

Manbalar

Havolalar 

 Moshkov kutubxonasida „Jarayon“
 ParallelBook formatida rus va nemis tillarida parallel matn

Franz Kafka romanlari
1915-yil romanlari
Modernizm adabiy asarlari