Neoplasm

Neoplazma (IPAc-en|ˈ|n|iː|.|oʊ|ˌ|p|l|æ|z|əm|,_|ˈ|n|iː|.|ə|-) — toʻqimalarning gʻayritabiiy va ortiqcha oʻsishining bir turi. Neoplazmani shakllantirish yoki ishlab chiqarish jarayoniga neoplazi deyiladi. Neoplazmaning oʻsishi odatdagi atrofdagi toʻqimalarning oʻsishi bilan muvofiqlashtirilmaydi va dastlabki tetik olib tashlangan boʻlsa ham, anormal oʻsishda davom etadi. Bu gʻayritabiiy oʻsish odatda oʻsimta deb atash mumkin boʻlgan massa hosil qiladi.

ICD-10 neoplazmalarni toʻrtta asosiy guruhga ajratadi: benign neoplazmalar, in situ neoplazmalar, malign neoplazmalar va noaniq yoki nomaʼlum xatti-harakatlarning neoplazmalar kabilar. Malign neoplazmalar, shuningdek, oddiygina saraton kasalligi sifatida ham tanilgan va onkologiyaning diqqat markazidir.

Klonallik 
Neoplastik oʻsmalar koʻpincha heterojen boʻlib, bir nechta turdagi hujayralarni oʻz ichiga oladi, lekin ularning boshlanishi va davom etishi odatda neoplastik hujayralarning bir populyatsiyasiga bogʻliq. Ushbu hujayralar monoklonal deb taxmin qilinadi, yaʼni ular bir hujayradan kelib chiqqan boʻladiva barchasi bir xil genetik yoki epigenetik anomaliyaga ega — bu klonallikdan dalolat beradi. Limfoid neoplazmalar masalan, limfoma va leykemiya uchun klonallik ularning immunoglobulin geni (B hujayrasi lezyonlari uchun) yoki T hujayra retseptorlari genining (T hujayrali lezyonlari uchun) bir martalik qayta tuzilishini kuchaytirish orqali isbotlanadi. Klonallikni namoyish qilish endi limfoid hujayralar koʻpayishini neoplastik sifatida aniqlash uchun zarur deb hisoblanar ekan.

Neoplazma va oʻsimta 
Shish yoki oʻsimta soʻzi lotincha shishish soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, bu yalligʻlanishning asosiy belgilaridan biridir. Bu soʻz dastlab shishning har qanday shakliga, neoplastik yoki yoʻqligini anglatadi. Zamonaviy ingliz tilida oʻsimta oʻlchami kattalashgan koʻrinadigan neoplazma (qattiq yoki suyuqlik bilan toʻldirilgan kistli lezyon, neoplastik hujayralarning gʻayritabiiy oʻsishi natijasida hosil boʻlishi mumkin yoki boʻlmasligi mumkin) uchun sinonim sifatida ishlatilatib kelishgandi. Baʼzi neoplazmalar oʻsimta hosil qilmaydi — bular orasida leykemiya va karsinomaning koʻp shakllari in situ deyiladi. Oʻsimta ham saraton bilan sinonim emas. Saraton taʼrifiga koʻra malign boʻlsada, oʻsimta benign, prekanser yoki malign boʻlishi mumkin.

Sabablari 

Odamlarda oʻsimtalar bitta hujayra ichida toʻplangan genetik va epigenetik oʻzgarishlar natijasida yuzaga keladi, bu hujayraning boʻlinishi va nazoratsiz kengayishiga olib keladi. Neoplazma toʻqimalarning gʻayritabiiy proliferatsiyasidan kelib chiqishi mumkin, bu genetik mutatsiyalar tufayli yuzaga kelishi mumkin. Neoplazmalarning barcha turlari ham toʻqimalarning oʻsimtali oʻsishiga olib kelmaydi (masalan, leykemiya yoki in situ karsinoma) va neoplazma oʻsishi va regenerativ jarayonlar oʻrtasidagi oʻxshashliklar, masalan, dediferentsiya va hujayralarning tez koʻpayishi taʼkidlanib kelingan.

Oʻsimta oʻsishi matematika va doimiy mexanika yordamida oʻrganiladi. Shunday qilib, gemangiomalar va limfangiomalar (qon yoki limfa tomirlaridan hosil boʻlgan) kabi qon tomir oʻsmalari yopishqoq hujayralar va hujayralar oʻsishi mumkin boʻlgan boʻshliqlarni toʻldiradigan organik suyuqlikdan hosil boʻlgan qattiq skeletning amalgamlari sifatida qaralib kelinadi. Ushbu turdagi model ostida mexanik stresslar va shtammlar bilan kurashish mumkin va ularning oʻsimta va uning atrofidagi toʻqimalar va qon tomirlarining oʻsishiga taʼsiri aniqlanishi mumkin. Ushbu modelni qoʻllagan tajribalarning soʻnggi topilmalari shuni koʻrsatadiki, oʻsimtaning faol oʻsishi oʻsimtaning tashqi qirralari bilan cheklangan va asosiy normal toʻqimalarning qotib qolishi oʻsimta oʻsishini oldini oladi.

Malign neoplazmalar

DNK shikastlanishi

Dala nuqsonlari 

Ushbu hodisani tasvirlash uchun turli xil atamalar, jumladan, „dala effekti“, „dala saratoni“ va "dala kanserogenezi" ishlatilgan. „Dala saratoni“ atamasi birinchi marta 1953-yilda epiteliyning saraton rivojlanishiga moyil boʻlishi uchun (oʻsha paytda) nomaʼlum jarayonlar bilan oldindan shartlangan hududni yoki „maydonini“ tasvirlash uchun ishlatilgan. Oʻshandan beri „dala saratoni“ va „dala nuqsoni“ atamalari yangi saraton paydo boʻlishi mumkin boʻlgan premalign toʻqimalarni tavsiflash uchun ishlatilib kelingan.

Manbalar