Eron Islom Respublikasi tarixi

Eron Islom Respublikasi 1979-yil 1-aprelda Oyatulloh Humayniy boshchiligidagi Islom inqilobi natijasida tashkil topgan.

Islom inqilobi 
Erondagi islom inqilobidan oldin uzoq davom etgan ommaviy ish tashlashlar, fuqarolarning itoatsizligi va Shohga qarshi norozilik namoyishlari boʻlgan. Shu tariqa eronliklar Shoh Muhammad Rizo Pahlaviyning radikal gʻarbparast siyosatiga munosabat bildirishdi. Shohning mamlakatda kuch bilan tartib oʻrnatishga boʻlgan bir necha urinishlari vaziyatning yanada keskinlashishiga olib keldi va 1979-yil 16-yanvarda Shahanshoh oilasi bilan Erondan qochib ketdi, bu dastlab ijtimoiy vaziyatni va siyosiy keskinlikni yengillashtirish moʻljallangan edi.

Monarxistlarning qarshiliklariga qaramay, 1-fevral kuni shoh tuzumi davrida sharmanda boʻlgan va mamlakatdan haydalgan inqilob mafkurasi Oyatulloh Xumayniy taniqli shia dinshunosi xalqning katta ishtiyoqi bilan Tehronga qaytib keldi. 11-fevralda qurolli kuchlar (shoh gvardiyasi ham) qarshilikni toʻxtatdi. Inqilobni qurol kuchi bilan toʻxtatishga oxirgi urinish shoh generali Abdol Ali Badrey tomonidan qilingan va otishmada halok boʻlgan. Konstitutsiya qabul qilinishidan oldin hokimiyatni oʻz qoʻliga olgan Mehdi Bozorgan boshchiligidagi Eronning Muvaqqat hukumati tuzildi. Shunday qilib, 31-martdagi referendumda monarxiya tugatildi Eron fuqarolarining 98 % i Eronda islomiy respublika qurish tarafdori edi. Eronning birinchi konstitutsiyasi 1979-yil dekabrda qabul qilingan.

Islom respublikasi tuzumi boshidanoq qattiq teokratiya bilan ajralib turardi. Bu ommaviy noroziliklarga sabab boʻldi, ular Abbos Duzduzaniy, Mustafo Chamran, Mohsen Rizoya qoʻmondonligidagi Islom inqilobi gvardiyasi va Sodiq Xalxaliy raisligidagi Islom inqilobiy sudlari tomonidan shafqatsizlarcha bostirildi. 1979-yil 15-fevralda potentsial ravishda harbiy qarshilik koʻrsatishga qodir boʻlgan toʻrtta shoh generali qatl etildi — Manuchehr Xosrudod, Mehdi Rahimiy, Rizo Naji, Nematolla Nosiri. Keyingi oylarda generallar Nodir Jahonboniy, Hasan Pakravan, Nosir Mogʻadam, Amir Husayn Rabiy, Ali Neshat, Eronning sobiq bosh vaziri Amir Abbos Xoveyda, sobiq tashqi ishlar vaziri Abbos-Ali Xalatbariy, milliy teleradioning sobiq rahbari, sobiq meri Mahmud Jafaryan. Tehronda Gʻulom Rizo Nikpei qatl qilindi. Xumaynistik rejimning minglab haqiqiy va taxmin qilingan muxoliflari qatagʻonlarga, jumladan, oʻlim jazosiga qadar boʻlgan.

Biroq, hukumat uzoq vaqt davomida qurolli yashirin va terrorchilarning qarshiligini bosa olmadi. Qurolli ruhoniylarga qarshi kurashda eng faollar EXMT (rahbar Masud Rajaviy) va Forkan (rahbar Akbar Gudarziy) tashkilotlari edi. Surgunda shoh generali Gʻulom Ali Oveysi boshchiligidagi shoh tarafdorlari Eron Qarshilik Harakati, Eron Ozodlik Armiyasini tuzdilar, sobiq Bosh vazir Ali Aminiy Eron Ozodlik frontini boshqargan. Shoh general Bahram Aryan monarxistik qurolli tashkilot Azadeganga rahbarlik qildi. Shohning oxirgi bosh vaziri Shopur Baxtiyor Eron Milliy Qarshilik Harakatini harbiy qanoti bilan tuzdi. Iroq va Turkiyadagi Eron chegaralari yaqinida anti-Xumaynchi qurolli guruhlarning bazalari yaratildi va mamlakat ichida yashirin qurolli monarxistlar faoliyat yuritdi. Uning asosiy harakati Pichoq toʻntarishi deb nomlanuvchi qoʻzgʻolon edi. Shoh admiral Kamol Habibullohiy qoʻmondonligi ostidagi Azadegan jangarilari 1981-yil avgust oyida Eron raketa kemasini qoʻlga kiritish uchun jasoratli harakat qildilar. Monarxistlarni moliyalashtirish ularning xalqaro aloqalari orqali sobiq Shohning tashqi ishlar vaziri va AQShdagi elchisi Ardeshir Zaxediy va Shohning oxirgi bosh vaziri Shopur Baxtiyor tomonidan jalb qilingan.

1979-yil 4-noyabrda radikal talabalar AQShning Tehrondagi elchixonasini egallab, uning 52 nafar xodimini garovga oldilar. Diplomatlarni ozod qilish evaziga Eron AQShga qochib ketgan Shohni ekstraditsiya qilishni talab qildi. Vaziyatga vositachilik qilishga uringan Tashqi ishlar vaziri Sodiq Gʻotbzoda keyinchalik Xumayniyga qarshi fitna uyushtirganlikda ayblanib, otib tashlandi. Qoʻshma Shtatlar Shohni ekstraditsiya qilmadi, Eronga qarshi sanksiyalar kiritdi, ularning aksariyati bugungi kunda ham amal qilmoqda va 1980-yil 24-aprelda ular garovga olinganlarni oʻzlari ozod qilishga harakat qildilar (Burgut panjasi operatsiyasi), muvaffaqiyatsizlikka uchradi. 1980-yil iyul oyida Shoh vafot etdi. Ronald Reygan lavozimga kirishgan kuni Jazoir prezidenti vositachiligida garovga olinganlar ozod qilindi.

Eron—Iroq urushi 
1980-yil 17-sentabrda Iroq prezidenti Saddam Husayn 1975-yildagi Jazoir shartnomasini rasman bekor qildi va Shatt al-Arabning sharqiy qirgʻogʻini Iroq hududi deb eʼlon qildi. Iroq qoʻshinlari 22-sentabr kuni chegara daryosini kesib oʻtib, Xuziston viloyatining bir qismini, jumladan Xurramshahr shahrini egallab, hujumga oʻtdi. Iroqliklar Ilom, Kirmonshoh va Kurdiston viloyatlariga ham bostirib kirishdi. Eronda shoshilinch safarbarlik amalga oshirildi va 1982-yilga kelib Eron armiyasi bosib olingan hududlarni ozod qildi va Iroqqa qarshi hujum boshladi.

Husayn Humayniyni sulh imzolashga taklif qildi, biroq oyatulloh buni rad etdi. 1987-yilgacha Eron Iroqning asosiy neft porti — Xurramshahrdan 20 km uzoqlikda, Arvandrud daryosining qarama-qarshi sohilida joylashgan Basrani egallab olishga urinib koʻrdi. Keyin Iroq armiyasi dushman qoʻshinlariga, shuningdek, tinch Eron aholisiga qarshi kimyoviy qurol ishlata boshladi. Eron Iroqni Fors koʻrfazidan uzib, Arvandrud ogʻzidagi bir qancha Iroq orollarini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻldi.

1988-yilning yoziga kelib Iroq armiyasi bosib olingan qirgʻoqboʻyi hududini ozod qildi, bu jarayonda AQSh harbiy yordami koʻrsatildi. 1988-yil 20-avgustda Eron va Iroq oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Shunday qilib, urush deyarli 8 yil davom etdi. Bu vaqt ichida 500 000 ga yaqin eronlik halok boʻldi, ular orasida koʻplab tinch aholi yoki jangarilar ham bor. Hududiy oʻzgarishlar boʻlmadi.

Urush tugashidan bir oy oldin, sulh haqida muzokaralar olib borilayotgan paytda, Fors koʻrfazida 1988-yil 3-iyulda Amerika raketa kreyseri Bandar Abbosdan Abu-Dabiga yoʻl olgan Iran Air yoʻlovchi samolyotini urib tushirgan voqea sodir boʻldi. 298 kishi vafot etgan). Amerika rahbariyatiga koʻra, xato boʻlgan, ammo Eron rasmiylari Qoʻshma Shtatlarni Iroq uchun qulay shartlarda sulh tuzish uchun Eronga shu tarzda bosim oʻtkazishda ayblagan.

1988-yil dekabr oyida siyosiy partiyalar tuzishga ruxsat berildi.

Iqtisodiy o'sish 
Islom inqilobi Eron iqtisodiyoti uchun kuchli turtki boʻldi. 1979-yildan 2007-yilgacha Eron yalpi ichki mahsuloti 6 barobar oshdi. Aholi soni — 2 barobar, savodxonlik darajasi — 3 barobar. 1990-yillarda qurilish, savdo, yengil sanoat, qishloq xoʻjaligi korxonalarini xususiylashtirish boshlandi. Ayni paytda Eron iqtisodiyoti kuchli inflyatsiyadan aziyat chekmoqda (oʻrtacha yillik 15 %).

Fan eng jadal rivojlanayotgan tarmoqlardan biriga aylandi. 1980-yillarning oxiridan boshlab ilm-fanga davlat byudjetidan doimiy ravishda 900 million dollar ajratildi.

Xotamiy islohotlari 
Muhammad Xotami 1997-yilda Eron prezidenti boʻldi — u saylovda konservativ nomzod Ali Akbar Natek-Nuriyni magʻlub etdi — mamlakatda demokratik va bagʻrikeng jamiyat qurish hamda Gʻarb davlatlariga nisbatan bagʻrikeng munosabatni shakllantirishga qaratilgan islohotlar boshlanganini eʼlon qildi. Ularni amalga oshirishda Xotamiy konservatorlarning qattiq qarshiliklariga duch keldi. Konstitutsiya Qoʻriqchilari Kengashi koʻpincha hukumat tomonidan ishlab chiqilgan eng radikal qonun loyihalariga veto huquqidan foydalangan. Bundan tashqari, islohotlar koʻpincha davlat televideniesi va radiolarida tanqid qilindi.

Xotamiy davrida Eronda shahar majlislariga saylovlar joriy qilingan. Razvedka vazirligi qayta tashkil etildi. Xotamiy Gʻarb bilan yaqinroq aloqalar oʻrnatish tarafdori edi. U Gʻarbiy Yevropa mamlakatlari bilan munosabatlarni yaxshilashga muvaffaq boʻldi, ammo Qoʻshma Shtatlar bilan munosabatlar bir xil darajada qoldi.

Eron Ahmadinejod davrida 
Ahmadinejod davrida (2005-yildan beri prezident) Eron Gʻarb bilan „sovuq urush“ holatida edi. Gʻarb va Isroil Eronning yadroviy raketa dasturidan xavotir bildirdi va Eronga qarshi tajovuzkorlik rejalarini ishlab chiqdi.

Ali Larijoniy 2008-yilda Eron Majlisi raisi boʻldi (u 2019-yilda qayta saylangan).

2009-yilda Ahmadinejod ikkinchi muddatga qayta saylandi. Bu ommaviy koʻcha noroziliklariga olib keldi. Sotsialistik (EXMT) dan monarxist (Tondar) gacha boʻlgan qurolli yer osti qarshiligi ham kuchaydi.

2011-yil sentabrida Eron oʻzining atom elektr stansiyasiga (Busher AES) ega boʻldi.

2011-yil 12-noyabrda Eron harbiy omborlarida portlash sodir boʻldi, koʻplab tahlilchilar buni sabotaj deb hisoblashdi.

Hasan Ruhoniy davrida 
Hasan Ruhoniy 2013-yilda prezident etib saylangan, 2017-yilda esa qayta saylangan.

2015-yilgi yadroviy kelishuv va 2019- yilda D. Tramp tomonidan yadroviy bitimning bekor qilinishi.

Tashqi siyosat 
Islom Respublikasi oʻzining dastlabki bosqichlarida „islom inqilobi“ni mintaqa mamlakatlariga eksport qilishni oʻzining bevosita maqsadi deb eʼlon qildi va yakuniy maqsad jahon miqyosida Islom respublikasini barpo etish edi. Eronning taʼsiri Makkadagi Haj vaqtidagi tartibsizliklar, Qatar, Quvayt va Bahrayndagi radikal tashkilotlarning Livandagi faoliyati bilan bogʻliq. 1990-yillar boshida Eron bu strategiyadan voz kechdi.

Manbalar 

Eron tarixi