MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Paremiologiya

Paremiologiya (yunoncha: paroimia — hikmatli soʻz, zarbulmasal va ... logiya) — 1) maʼlum bir tildagi avloddan avlodga ogʻzaki shaklda koʻchib yuruvchi, ixcham va sodda, qisqa va mazmundor, mantiqiy umumlashma sifatida paydo boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralarni — paremalarni oʻrganadigan fan sohasi; 2) muayyan tilda mavjud boʻlgan maqol, matal, aforizm kabi hikmatli iboralar — paremalar tizi-mi. Paremalar avloddan avlodga faqat ogʻzaki holdagina oʻtib kelganligi, xalq ogʻzaki ijodining mahsuli boʻlganligi uchun adabiyotshunoslikning oʻrganish obʼyekti hisoblanadi, chunki ularning aksariyati koʻpincha sheʼriy shaklga oʻxshaydi va ularda oʻxshatish, antiteza, anafora, alliteratsiya, kinoya, piching kabi bir qancha tasviriy vositalar qoʻllanadi. Shu bilan birga paremalar soʻzlardan tuzilib, maʼlum bir fikrni ifodalovchi gaplardan iborat boʻlgani uchun tilshunoslikning ham oʻrganish obʼyektidir. P. ana shoʻ 2 jihatni oʻzida birlashtiradi. Paremalarning kelib chiqishi, tarixan rivojlanishi va maʼno xususiyatlarini oʻrganuvchi P. frazeologiya bilan chambarchas bogʻliq. P. tilda mavjud boʻlgan turli xil barcha iboralarni oʻrganadi, frazeologiya esa uning bir qismi sifatida faqat koʻchma maʼnoli turgʻun birikmalarni oʻrganadi. Shu jihatdan ular oʻzaro farqlanadi. Oʻrganish obʼyektining birligi, yaʼni bir necha soʻzdan tashkil topgan turgʻun, barqaror birikmalarni tekshirish P. bilan frazeologiyaning oʻxshash, umumiy tomoni hisoblanadi. Paremalarni toʻplash, oʻrganish Mahmud Koshgʻariy ("Devonu lugʻotit turk") va Gulxaniy ("Zarbulmasal") zamonlaridan to hozirgi kunlargacha davom etib kelmoqda.

Ad:. Berdiyorov H., Rasulov R., Uzbek tilining paremiologik lugʻati, T., 1984.

Abduvahob Madvaliyev.

Manbalar
Parenxima

Parenxima (yun. parenchyma — toʻldirish, toʻldiruvchi massa) — 1) ichki aʼzolarning epitelial hujayralaridan tashkil topgan va shu aʼzolarga xos asosiy elementlar (masalan; jigar, buyrak, oʻpka epiteliysi va boshqalar); 2) hayvonlarda haqiqiy toʻqimaning filo-genetik asosi. Boshlangʻich vaaralash P.ga boʻlinadi; 3) oʻsimliklarda bir xil oʻlchamdagi hujayralardan tarkib topgan asosiy toʻqima; assimilyasiya, chiqarish va boshqa funksiyalarni bajaradi.

Manbalar
Marina Paretskaya

Marina Ivanovna Paretskaya (1946.28.12, Namangan shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1970). 1970-yildan Namangan pedagogika institutida, 1977-yildan Namangan shahridagi 5-, 6maktabda ingliz tili oʻqituvchisi, oʻquv boʻlimi mudiri, 1994—2001-yillarda 6maktabgimnaziyada ingliz tili oʻqituvchisi. Darsni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtadi.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Parij kommunasi

Parij kommunasi (1871 y 18-mart — 28-may) — Fransiya-Prussiya urushi (1870—71)da bonapartchilar rejimining magʻlubiyatga uchrashi, 3-respublika hukumatining siyosati Parij xalqining qoʻzgʻolon koʻtarishiga va A. Tyer rahbarligidagi Versalga qochib ketgan hukumatni agʻdarib tashlanishiga olib kelgan (18-mart). 18—28-martda Milliy gvardiya Markaziy qoʻmitasi inqilobiy muvaqqat hukumat vazifa-sini bajargan. 28-martda P.K. eʼlon qilingan. Hukumat 2 fraksiyadan: "koʻpchilik" (asosan, blankistlar) va "ozchilik" (asosan, prudonistlar)dan iborat edi. P.K. ham qonun chiqaruvchi, ham ijroiya organi boʻlgan. 21-mayda versalchilar Parijga kirganlar; 28-maygacha kommunarlar barrikadalarda jang qilishgan.. Kommuna versalchilar tomonidan bostirilgan.

Manbalar
Parij milliy kutubxonasi

Parij milliy kutubxonasi — jahondagi eng qad. va yirik kutubxonalardan biri; Parij shahrida joylashgan. 1480-yilda Qirollik kutubxonasi sifatida asos solingan; 1795-yilda Konvent tomonidan milliy kutubxona deb eʼlon qilingan. Parij milliy kutubxonasik.da 12 boʻlim va 5 milliy markaz (bibliografiya, kitob ayirboshlash va boshqalar) faoliyat koʻrsatadi. Fondida koʻp qismi noyob va nodir nashrlar boʻlgan 300 mingdan ziyod qoʻlyozmalar saqlanadi, 6 mln. gravyura va estamplar, 500 ming nomdan ortiq davriy nashrlar, 800 ming kartinalar, 450 ming medal va tangalar va boshqa bor. Fransiya tarixi bilan bogʻliq koʻp sonli adabiyotlar va hujjatlar, taniqli fransuz siyosiy arboblari, olim va yozuvchilari dastxatlarining nodir toʻplami, 19-asr fransuz ensiklopedistlarining boy toʻplamlari mashhur.

Parij milliy kutubxonasik. fondidagi Vatan nashrlari 1537-yildan kutubxona oladigan mamlakat bosma nashrining majburiy nusxasi asosida yigʻiladi, xorijiy nashrlar bilimlarning barcha sohalari boʻyicha (koʻp qismi adabiyot, tarix va sanʼat boʻyicha ixtisoslashgan) umumiy xusu-siyatga ega boʻlgan ishlardan iborat.

Parij milliy kutubxonasik. 1839-yildan sistemali katalogni muntazam yuritadi, 1850-yildan uning alohida qismlari bosma kataloglar koʻrinishida chiqa boshlagan.

Jumladan, 1897-yildan "Milliy kutubxona bosma kitoblarining bosh katalogi. Mualliflik turkumi" nashr etiladi. Mualliflarning ismi, familiyasi, ular yashagan sanalar, asarlari nashr qilingan tillari boʻyicha tuzilgan avtomatlashtirilgan maʼlumotlar bazasini ishlab chiqqan.

1996-yilda Fransua Mitteran saydi tuzilgan, unda 200 mingdan ortiqjild ensiklopediyalar toʻplami yigʻilgan; 1998-yilda audio-video hamda bosma asarlar zamonaviy elektron saydga kiritilgan.

Manbalar
Parij universiteti

Parij universiteti, Sorbonna — Fransiyadagi yirik oʻquv va ilmiy markazlardan biri.1150-yili asos solingan.  1215-yil cherkov maktabi negizida vujudga kelib, Yevropada birinchi dunyoviy universitet hisoblangan. Dastlab sanʼat, huquq, ilohiyot, tibbiyot fakultetlari boʻlgan. 1257-yil Parijning Lotin kvartalida Sorbonna deb atalgan kollej tashkil etilgan (asoschisi — R.De Sorbon nomi bilan bogʻliq). 17-asrda Sorbonna kolleji bilan Parij universiteti qoʻshilib, ularning har ikki nomi aynan ishlatila boshladi. Parij universiteti oʻrta asrlarda va 17-asrga kadar Yevropada ilohiyot va yurisprudensiya sohasida yirik oʻquv yurti va ilmiy markaz hisoblangan. 1793-yil Konvent qaroriga muvofiq universitet yopildi va 1806-yilda kayta tiklandi. A.Lavuazye, L.Paster, P.Kyuri, J.B.Perren, P.Lanjeven kabi mashhur olimlar faoliyati Parij universiteti bilan bogʻliq. 1970-yillarda Parij universiteti kayta tu-zilib, 13 mustaqil universitet tashkil etildi. Universitet huquq va iqtisodiyot fanlari, tabiiy fanlar, adabiyot va ijtimoiy fanlar, tibbiyot, farmokologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda bir kancha ilmiy tadqiqotlar institutlari, markazlar, oliy maktablar, kutubxonalar mavjud. Universitetda 250 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

Fransiyadagi universitetlar‎
Paritet

Paritet (  "tenglik" ) - ba'zi parametrlarda ikki yoki undan ortiq tomonlar o'rtasidagi munosabatlar tengligiga aytiladi. U kuchlarning nisbiy muvozanat holatini, maqsadlar ekvivalentligini, to'lov vositalarining tengligini, huquq va majburiyatlarning tengligini va hokazolarni anglatishi mumkin.

Bu so'z quyidagi atamalarning bir qismidir:

 Xarid qilish qobiliyati pariteti xalqaro bozorlarda yagona narx qonunini shakllantirishdir.
 Foiz stavkasi pariteti arbitraj bo'lmagan shartlardir.
 Yadro pariteti - tomonlar teng darajada yadroviy qurolga ega bo'lgan geosiyosiy holat.
 Paritet kompyuter texnologiyasida xisob nazorati bilan sinonimdir.

Manbalar
Parixon

Parixon, parxon (fors. — ruh va oʻqimoq) — pari, jin kabi kuchlar yor-damida bemorlarni kasalliklardan xalos qiluvchi duoxon, azayimxon, folbin; P. baʼzi joylarda baxshi deb ham yuritiladi. P.lik Markaziy Osiyoning koʻpgina hududlariga qadimdan tarqalgan. P. Oʻzbekistonda eng koʻp yoy-ilgan homiy ruhlardan birining ob-razlaridan boʻlib, u goʻzallik timsolida tasvirlanadi. P.lik kasallikni jin, alvasti va pari kabilarning taʼsiri deb hisoblaydi. P.ning asosiy davolash qurollari — doyra (childirma) yoki kamchi, baʼzan dutor yoki xivchinlardan iborat boʻlgan. P. bemorni qorongʻi xonaga kiritib, oʻzi yodlagan iboralarni takrorlab kasalga tekkan deb gumon qilingan jinlarga doʻq-poʻpisa qilgan. U doyra (childirma) yoki dutor chalib, kamchi bilan bemor tanasidan jinlarni haydashga intilgan. Bemorga tekkan parilar uchun tovuq, uloq, qoʻy, qoʻzi kabilar qurbonlik qilingan. Jonivorlarning qoni parilarga bagʻishlangan. P. bemorning ruhiga kuchli taʼsir etishga harakat qilgan. Ja-honning koʻpgina xalqlarida qam P.ning koʻrinishlari va qoldiqlarini uchratish mumkin. Ilmiy bilimlarning hozirgi taraqqiyoti ularning mohiya-timazmunini xolisona ochib berishni kun tartibiga qoʻydi. P.lik shamanlikning Markaziy Osiyo sharoitidagi qoldigʻi hisoblanadi.

Adabiyot 
 Snecapev G. P., Relikti domusulmanskix verovaniy i obryadov u uzbekov Xorezma, M., 1969; Basilov V. N., Shamanstvo u narodov Sredney Azii i Kazaxstana, M., 1992.

Ochil Boʻriyev.

Manbalar 

Mifologiya
Folklor
Parishonxotirlik

Parishonxotirlik - diqqatning beqarorligi: boshqa narsalarga chalgishidan iborat psixik holat (qarang Diqqat).

Manbalar
Park

Park ( — oxoto qilingan joy): 

 kishilarning dam olishi uchun barpo etilgan bogʻ (masalan, bogʻ tuzish sanʼati va madaniyat va istirohat bogʻlari);
 transportlar turadigan va ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan maxsus joy (masalan, tramvay va trolleybuslar parki, avtobuslar parki va boshqalar).

Yana qarang 
 Madaniyat va istirohat bogʻlari

Manbalar
Parkent

Parkent — Toshkent viloyati Parkent tumanidagi shahar (1984-yildan). Tuman markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi va viloyat markazi (Toshkent shahri)dan 47 km. Aholisi 45,5 ming kishidan ziyod (2003). Shahar aholisi va xoʻjaliklari Parkentsoy va Parkent kanalidan suv oladi. P.da 1 qoʻshma korxona, 22 kichik, 16 korxona, firmalar, 5 sanoat korxonasi, non zavodi, dehqon bozori bor. 14 umumiy taʼlim maktabi, musiqa va sport maktablari, ixtisoslashgan maktab, kasb-hunar maktablari, markaziy va bolalar kutubxonalari, madaniyat uyi, „Kichkintoy“ bolalar xiyoboni, „Onalar va bolalar bogʻi“, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion (10 ming oʻrin), markaziy kasalxona, poliklinika, 12 dorixona, 75 savdo, 145 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi mavjud. P. — Toshkent yoʻnalishida avtobus qatnaydi.

P. oʻrnida dastlab muqim turar joylar miloddan avvalgi 2—1-asrlar chegarasida paydo boʻlgan. Shahar toʻgʻrisida „Boburnoma“da ham maʼlumotlar berilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Toshkent viloyati
Parkent tumani
Parkent (uzum)

Parkent, Parakati, Pushti Parkati — oʻrtagi mahalliy xoʻraki uzum navi. Xalq seleksiyasi (Toshkent viloyati Parkent tumani)da yara-tilgan. Sharqiy ekologik-geografik navlar guruhiga mansub. Barglari urtacha va yirik kattalikda, keng panjasimon yoki yumaloq shaklda, chetlari qirrali, baʼzan qirrasiz. Guli ikki jinsli. Uzum boshi yirik, silindrsimon, zichligi oʻrtacha. Gʻujumi yirik, dumaloq-oval shaklda, toʻq-qizil yoki toʻq pushti rang. Eti sershira, poʻstiyupqa, gʻubor bilan qoplangan. Kurtagi ^ koʻkarganidan keyin Toshkent viloyatida faol harorat yigʻin-disi 3000—3200°da 135—140 kunda, sentabr oʻrtalarida yaxshi pishib yetiladi. Tupi kuchli usadi, novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 180— 220 s/ga (ishkomlarda 250 s/gacha). Sovuqqa chidamsizligi, kul (oidium) kasalligiga moyilligi bilan ajralib turadi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, musallas, desert va shampan vinolari tayyorlanadi. Qisman mayiz solinadi. Toshkent viloyatida koʻp ekiladi.

Manbalar 

    

Uzum navlari
Parkent kanali

Parkent kanali — Toshkent viloyatida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Kanal viloyatning Boʻstonliq, Parkent, Yuqori Chirchiq va Ohangaron tumanlari togʻ oldi yonbagʻiri hududidan oʻtgan. Chirchiq daryosida qurilgan Chirchiq GES kaskadi (Gʻazalkent gidrouzeli) inshootidan suv….. oladi. Kanal n ing 1-navbati (69 km) 1975-1983-yillarda, 2-navbati (14,3 km) 1988—1997-yillarda qurilgan. Uning loyiha uz. 96 km, foydalanishga topshirilgan qis-mi 83,3 km. Kanalning bosh qismi kengligi 6-7 m, chuq. 3,6—3,8 m, quyi qismida esa tegishlicha 2—2,5 va 2,1 — 2,4 m. Bosh qismida eng koʻp suv sarfi 51-57 m³/s, quyi qismida 7-10,4 m³/s. Kanal trassasi murakkab relyef va geologik sharoitlarda (tuproqli, qoya va yarim qoya, yirik tosh jinslari) barpo etilgan. Oʻzanning 38,7 km ga beton toʻshama yotqizilgan. Ayrim joylarda tuproq 30-40 m gacha chuqurlikda qazilgan yoki 20 m gacha balandlikda koʻtarmalar barpo kilingan. Kanalda 12 ta dyuker, 8 ta akveduk, 1 ta suv toʻsish inshooti, 1 ta temir yoʻl koʻprigi, 86 ta suv chiqargich, 7 ta gidropost, 8 ta toshqin tashlamasi, 8 ta sel tashlamasi, 9 ta seleduk, 46 ta kanal osti quvuri, 21 ta avtomobil koʻprigi va boshqa inshootlar kurilgan. Yirik dyukerlar jumlasiga Oqsoqotasoy (uz. 204,7 m, suv oʻtkazish imkoniyati 57m³/s), Ulkanotchisoy (54 m³/s), Yuzuriksoy, Yoyilmasoy, Parkentsoy, Otchopkansoy, Samsaraksoy va boshqa kiradi.

Kanal Chirchiq daryosining chap vodiysidagi 30,3 ming ga sabzavot, gʻalla ekinlari, tokzor va bogʻlarni sugʻorishga xizmat qiladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Toshkent viloyati
Kanallar

Chirchiq tarmogʻi
Toshkent viloyati kanallari
Parkentsoy

Parkentsoy — Toshkent viloyati Parkent tumanidagi soy (yuqori oqimida Kumushkonsoy deb nomlanadi). Uzunligi 40 km, havzasining maydoni 198 km². Qizilnura choʻqqisi (3267 m)ning shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan, umu-miy uz. 112 km boʻlgan kattakichik irmoklarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Parkentsoy gʻarbiy yoʻnalishda oqib, Chapqirgʻoq Qorasuv kanaliga quyiladi. Mavsumiy qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yyutlik suv sarfi 0,64 m³/sek. Tulinsuv davri mart—iyun oylarida, oqimining 75—80% shu davrga toʻgʻri keladi. Aprel oyida suvi eng koʻp boʻladi (oʻrtacha 2,5 m³/sek). Parkentsoyda tez-tez sel toshqini ham boʻlib, bu vaqtda suv sarfi 108 m³/sek. gacha ortadi (1967-yil 29-aprel). Parkentsoydan Kumushkon, Changi, Hisarak qishlokdari hamda Parkent shahri va ular atrofidagi ekin maydonlari suv oladi.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Toshkent viloyati
Parkent tumani daryolari
Az-Zaqoziq

Az-Zaqoziq (Zaqoziq) – MARdagi shahar, Nil daryosi deltasining sharqiy qismida; Sharqiya muhofazasining ma’muriy markazi. Aholisi 279 ming kishi (1991). Savdo-transport markazi. Az-zaqoziq, avtomobil yoʻllari tuguni. Oziq-ovqat, paxta tozalash sanoati korxonalari bor. A.-Z. yaqinida qadimgi Bubast ibodatxonasining harobalari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Misr shaharlari
Nil deltasi
Sharqiya muhofazasi aholi punktlari
Aziz Nesin

Aziz Nesin (taxallusi; asl ismi Mahmud Nusrat) (1915, Istanbul – 1995, Izmir; Istanbulda dafn etilgan) – turk hajviy yozuvchisi, dramaturg, Nafis sanʼat akademiyasi (Istanbulda oʻqigan (harbiy maʼlumotga ham ega). „Marko posho“ (1946) taraqqiyparvar hajviy gazeta va boshqa matbuot organlarida ishlagan. „Nuh kemasi“ (1949) hajviy jurnal nashr etgan. Koʻplab hajviy hikoya, poema va romanlar muallifi, siyosiy va ijtimoiy hajv ustasi. „Jinnilar ozod boʻldi“, „Ishbilarmon odam“, „Noziq va nafis“, „Xudoga shukur“ va boshqa asarlari siyosiy oʻtkir va dolzarb. Ularda yozuvchi jamiyat illatlarini fosh qiladi, kulgili vaziyat, xususiyat va holatlar orqali kishilarni beixtiyor oʻz nuqsonlaridan kulishga majbur etadi. A. N. asarlarining qahramonlari – ish axtarave-rib bezor boʻlgan mayda amaldor, omad-siz ziyoli va qashshoq ishchi („Yashasin kambagʻallik“, „Maydon soatlari“, „Xotin kishi boʻlganimda-yu…“ va boshqalar) „Shunday boʻldi, bunday boʻlmaydi“ avto-biografik qissasi, „Aziznoma“ hajviy sheʼrlar va „Mamlakatlardan birida“ hajviy hikoyalar toʻplamlari mavjud. Hajvchi yozuvchilar xalqaro tanlovlarida „Dafna chambari“ olgan (1956, 1957). Oʻzbekistonda boʻlib oʻtgan Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilarining Toshkent anjumanlari ishtirokchisi. Asarlari oʻzbek („Musht ketdi“, 1966; „Xushtak afandim“, 1969; „Fut-bol qiroli“, 1978 va hokazo) va boshqa tillarda nashr qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2002-yil
Azix gʻori

Azix yoki Azox gʻori () – ashel madaniyatiga mansub manzilgoh. Ozarbayjonning Gadrut tumanida joylashgan. Azix gʻorida qadimgi turar joy qoldiklari, tosh qurollar, shuningdek gʻor ayiqlari bosh suyaklari berkitilgan joy – sajdagoh topilgan.

Yana qarang 
 Azixantrop

Manbalar

Havolalar 

 Азыхская пещера

Gʻorlar
Ozarbayjon gʻorlari
Ozarbayjon arxeologik yodgorliklari
Tarixdan oldingi Ozarbayjon
Akkretsiya

Akkretsiya — Koinot jismiga (ayrim turdagi yulduzlar, galaktikalar yadrolari va boshqalar) atrof muhitdan yoki qoʻshni obʼyektdan moddaning uzluksiz tushib borish jarayoni. A. jarayoni oq mitti. pulsar va qora oʻra kabi obʼyektlar uchun alohida oʻrganilgan. Kuzatuvlarga koʻra, Galaktikamiz juda ham zich qoʻshaloq yulduzlarga boy va, xususan, yangi yulduz hodisasi koʻpincha aynan ularda roʻy bermoqda. Fizik va dinamik bogʻlangan qoʻshaloq yulduzning biri oddiy yulduz boʻlsa, uning sirtidan asosan vodoroddan iborat modda ikkinchi komponentga — oq mittiga tushib yigʻilib boradi. Oq mittining oʻz vodorodi allaqachon yonib tugagani, yigʻilayotgan vodorod massasi va temperaturasi esa asta oshib borishi sababli toʻsatdan termoyadro reaksiyasi sodir boʻlib, yangi yulduz hodisasi kuzatilishi mumkin. Pulsarlar atrofida esa A. hodisasi sodir boʻlish-boʻlmasligi ularning yoshiga bogʻliq. Yosh pulsar yuqori energiyali zarrachalar manbai boʻlgani uchun unda A. yuz bermaydi. Pulsar yoshi taxminan 106- 107 yilga yetgach A. roʻy bera oladi. Pulsar sirtidagi gravitatsion potensial 0,15 s2 ekanligi sababli (s — nur tezligi), agar u qoʻshaloq tizim aʼzosi boʻlsa, A. tufayli kuchli rentgen nurlanishi vujudga keladi. Kosmik apparatlardan olib borilgan kuzatuvlar yordamida qator rentgen pulsarlari (Sep X-3, Her X-1 va boshqalar) topilgan. Qora oʻralar yaqinidagi ayrim faol jarayonlar ham A. modeli yordamida oson va toʻgʻri tushuntirilmoqda.

Umumiy holda A. turlarini 3 sinfga ajratish mumkin: disksimon, sferik va nosimmetrik. Bular ichida disksimon A. yaxshi oʻrganilib, adabiyotda akkretsion disk atamasi tez-tez uchrab turadi. Gap shundaki, oddiy yulduzdan relyativistik yoki kompakt (zichligi katta, oʻlchami kichik) yulduzga oqib tushayotgan massa impuls momentiga ega boʻlib, u A. diskini hosil qiladi (rasm). Bu moment yoʻqolmagunga qadar A. massasi kompakt yulduzga tusha olmaydi. Shu sababli, uning atrofida aylanuvchi akkretsion disk vujudga keladi. A. natijasi kompakt yulduzning magnit maydoniga ham bogʻliq. Diskning eng qaynoq ichki qismida issiqlik va dinamik beqarorliklari yuz beradi. Markazdan tarqalayotgan nurlanish bosimi va elektromagnit kuchlar taʼsirida A. diskining oʻqi yoʻnalishlari boʻylab moddaning harakat tezlanishi yuz beradi. Bu kuzatilayotgan faol jarayonlar sababli boʻlishi kerak. Kvazarlar va galaktikalar yadrolari faolligi ham A. diski modeli yordamida tushuntiriladi.

Salohiddin Nuriddinov.

Manbalar
Akkumulyativ relyef

Akkumulyativ relyef — relyef shakllari majmui. Dengiz, daryo, koʻl, muzlik va boshqa yotqiziqlar, shuningdek vulkan faoliyati (lava, koʻl va hokazo) mahsulotlari toʻplanishi (akkumulyasiya) natijasida hosil boʻladi. Suv-A.r, muzlik-Akkumulyativ relyef, eol-Akkumulyativ relyef, gravitatsi-on Akkumulyativ relyef, vulkanik Akkumulyativ relyef, orogen-Akkumulyativ relyef boʻladi.

Manbalar
Al-Axrom

"Al-Axrom" („Ehrom“) — kundalik gazeta. Qohirada 1875-yildan arab tilida chiqadi. Chet ellarda oʻz muxbirlariga ega, koʻpgina arab mamlakatlariga tarqatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr I Karageorgiyevich

Aleksandr I Karageorgiyevich (1888.16.12 — 1934.9.10) — Yugoslaviya (1929-yilgacha serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligi) qiroli (1921-yildan). 1929-yil harbiy-monarxik diktatura oʻrnatgan. Ulugʻ serb shovinistik ichki siyosati olib borgan, tashki siyosatda Fransiya taʼsirida boʻlgan. Marselda (Fransiya tashqi ishlar vaziri L. Bartu bilan birgalikda) xorvat millatchilari — ustashlar tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar 

1888-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda tugʻilganlar
1934-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Pavel Aleksandrov

Aleksandrov Pavel Sergeyevich (1896.25.4, Noginsk - 1982.17.12, Moskva) — rus matematigi. Akad. (1953). Topologiyadan ilmiy maktab asoschisi. 1921 y.dan Moskva untida ishlagan. Moskva Mat. jamiyati prezidenti (1932—64), 1964 y.dan shu jamiyat faxriy prezidenti. Asosiy ilmiy ishlari topologiyaga va haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasiga bagʻishlangan. Bikompakt fazolar nazariyasini yaratgan, qator "ikkilamchilik qonunlari"ni isbot qilgan va h.k. Umumiy topologiyaning bir qancha tushuncha va teoremalari A. nomi bilan yuritiladi. AQSH Milliy FA aʼzosi (1947).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Manbalar
Ali ar-Rizo

Ali Ar-Rizo, Ali ibn Muso (765 yoki 770-818) — shialarning sakkizinchi imomi. Madinada yashagan. 816 yilda xalifa al-Maʼmun moʻʼtadil shialar bilan ittifoqlashish va ular yordamida oʻz hokimiyatini mustahkamlash maqsadida A. ar-R.ni taxt vorisi deb eʼlon qilgan. Lekin bu ittifoq uzoqqa choʻzilmagan. Sunniylar bunga qarshi harakat boshlagan. Xalifa shialar bilan munosabatini uzgandan keyin A. ar-R. Xurosonda Tus sh. yaqinidagi Nukan qishlogʻida zaharlab oʻldirilgan va Sanobad qishlogʻiga dafn qilingan, keyinchalik uning qabriga maqbara barpo etilgan va shialar uchun ziyoratgoh, asosiy muqaddas joylardan biriga aylangan. Qabr joylashgan qishloqqa A. ar-R. sharafiga Mashhadi Ali Rizo nomi qoʻyilib (A.ar-R. shahid boʻlgan joy), u yirik shahar (hozirgi Mashhad)ga aylangan.

Manbalar 

 

818-yilda vafot etganlar
Ali Doʻst Noyi

Ali Doʻst Noyi (16-asr oxiri- 17-asr boshlari) — musiqashunos, sozanda-bastakor. Bastakor va musiqashunos Maxdumzoda Xorazmiyning shogirdi. Koʻpgina amallar va mustahil (yangi oy) nomli cholgʻu asarlarining muallifi. Hisorda, keyinchalik Balxda yashagan. Bu yerda tanikush sanʼatkor Abdulloh Noy-317idan taʼlim oladi, Termizdagi sanʼat-korlar homiysi Mirarab huzurida ijod kiladi. Xojagi Jaʼfar Qonuniy, Amir Masti Qobuziylar bilan bir katorda A. D. N. Darvishali Changiyning „Tuhfat us-surur“ („Shodlik tuhfasi“) asari uchun qimmatli maʼlumotlar bergan.
Aliboy al-Kabir

Aliboy al-Kabir (1728-1773) -mamluklarsan boʻlgan Misr hukmdori (1769-72). 1768-74 yillardagi rus-turk urushi davrida qoʻzgʻolon koʻtargan va turk poshosini mamlakatdan quvib chiqarib Misrni mustaqil (1769), oʻzini sulton deb eʼlon qilgan (1769) hamda Turkiyaga qarshi urush ochgan. 1772-yil Turkiya bilan urushga qarshi boʻlgan mamluk beylari tomonidan taxtdan agʻdarilgach, Falastinga qochgan.

Manbalar
Alitegin Ibn Husayn

Alitegin Ibn Husayn (?-1035) — Movarounnahr ilikxoni (1025-34). Qoraxoniylardan. Movarounnahrni somoniylarash tortib olishda ishtirok etgan (999-1012). Nasr ibn Ali vafoti (1013)dan soʻng taxt uchun kurash chogʻida arslonxonlardan Muhammad ibn Ali tomonidan asir olingan. taxminan 1025-yil asirlikdan qochib Buxoroni egallagan va saljuqiylardan Arslon ibn Saljuq bilan ittifoq tuzgan. A.ga qarshi ilikxon Mansur ibn Ali qoʻshin tortib kelgan, biroq magʻlubiyatga uchragan. Shuvdan soʻng A. Movarounnahrning markaziy qismi (Samarqand, Buxoro, Qashqadaryo vodiysi) ilikxoni boʻlgan. A.ga qarshi Mahmud Gʻaznaviy va qoraxoniylarning Sharqiy Turkistondagi xoqoni Qodirxon Yusuf harbiy ittifoq tuzib (1025) Samarqand yaqinida A. qoʻshini bilan toʻqnashgan. A. Samarqand va Buxoroni tashlab choʻlga chekingan, xotini va qizi raqiblari qoʻliga asir tushgan. Biroq Mahmud Gʻaznaviyning asl maqsadi A.ni faqat zaiflashtirish boʻlgani sababidan bir oz vaqtdan soʻng Movarounnahrni tashlab chiqqan. A. yana oʻz mulkini qaytarib olgan. 1032-yil xorazmshoh Oltuntosh sulton Masʼud Gʻaznaviynnt topshirigʻiga koʻra, A. yerlariga hujum qilib Buxoroni egallagan, biroq Dabusiya yaqinidagi jangda yarador boʻlib, vafot etgan. Xorazm qoʻshini sulh tuzib yurtiga qaytib ketgan.

Manbalar
Alo ul-Buxoriy

Alo ul-Buxoriy (Alishoh ibn Muhammad ibn Qosim) (XIII asr Buxoro) — munajjim. Tarjimai holi haqida toʻla maʼlumot yoʻq. Birmuncha vaqt Xorazmda turgani uchun Xorazmiy nisbasi bilan ham mashhur. Alo ul-Buxoriy yulduzlar harakatiga oid „Ziji shohiy“ nomli jadval yaratgan. „Umdat ilhoniya“ („Ilhoniylar tayanchi“) asari bilan nom qozongan. Unda ilmi nujum (astrologiya) sohasida oʻz davrida olingan natijalar umumlashtirilgan.

Manbalar 

 

Munajjimlar