Rus Ukrаinа urushi

Rossiya-Ukraina urushi  - Rossiya tomonidan qo'llab -quvvatlanadigan separatistlar va Ukraina o'rtasida 2014-yil fevral oyida boshlangan davom etayotgan Xalqaro mojaro  Ukraina va Donbas urushida ukrainalik harbiylarga qarshi kurashayotgan rossiyaparast ayirmachilarni qo'llab-quvvatladi. To'qnashuvning dastlabki sakkiz yili, shuningdek, dengiz hodisalari, kiber urush va kuchaygan siyosiy keskinlikni o'z ichiga olgan. 2022-yil fevral oyida Rossiya Ukrainaga keng ko‘lamli bosqinni boshlagani sababli mojaro keskin avj oldi.

2014-yil boshida Yevromaydon namoyishlari Qadr-qimmat inqilobiga va Ukrainaning rossiyaparast prezidenti Viktor Yanukovichning hokimiyatdan chetlatilishiga olib keldi. Ko'p o'tmay, Ukraina sharqi va janubida rossiyaparast tartibsizliklar avj oldi . Bir vaqtning o'zida Rossiyaning noma'lum qo'shinlari Ukrainaning Qrimiga ko'chib o'tdi va hukumat binolari, strategik ob'ektlar va infratuzilmani egallab oldi. Rossiya juda munozarali referendumdan so'ng Qrimni anneksiya qilib oldi. 2014-yil aprelida qurollangan rossiyaparast ayirmachilar Ukrainaning sharqiy Donbas viloyatida hukumat binolarini egallab olishdi va Donetsk Xalq Respublikasi (DXR) va Lugansk Xalq Respublikasini (LXR) mustaqil davlatlar deb e’lon qilishlari Donbas urushiga sabab bo‘ldi. Ayirmachilar Rossiyadan sezilarli, ammo yashirin ko‘mak oldi va Ukrainaning bo‘lginchilar nazoratidagi hududlarni to‘liq qaytarib olishga urinishlari muvaffaqiyatsiz tugadi. Garchi Rossiya ishtirokini inkor etsa-da, rus qo‘shinlari janglarda qatnashgan. 2015-yil fevral oyida Rossiya va Ukraina mojaroga barham berish maqsadida Minsk-2 bitimlarini imzoladilar, ammo keyingi yillarda kelishuvlar hech qachon toʻliq amalga oshirilmadi. Donbas urushi Ukraina va Rossiyaning ishonchli vakillari o'rtasidagi shiddatli, ammo statik mojaroga aylandi, ko'plab qisqa muddatli o't ochishni to'xtatdi, ammo doimiy tinchlik yo'q va hududiy nazoratda ozgina o'zgarishlar bo'ldi.

2021-yildan boshlab Rossiya Ukraina bilan chegarasi yaqinida, jumladan, qoʻshni Belarus hududidan ham yirik harbiy kuchlarini qurdi . Rossiya rasmiylari Ukrainaga hujum qilish rejalarini bir necha bor rad etgan. Rossiya prezidenti Vladimir Putin NATOning kengayishini tanqid qilib, Ukrainadan hech qachon harbiy ittifoqqa qo'shilishni taqiqlashni talab qildi . U, shuningdek, irredentistik fikrlarni bildirdi va Ukrainaning mavjud bo'lish huquqini shubha ostiga qo'ydi. Rossiya 2022-yil fevralida KXDR va LXRni mustaqil davlatlar sifatida tan oldi, Putin Ukrainada “ maxsus harbiy operatsiya ” oʻtkazishni eʼlon qildi va keyinchalik mintaqaga bostirib kirdi. Bosqinchilik xalqaro miqyosda qoralandi ; ko'p davlatlar Rossiyaga qarshi sanktsiyalar kiritdi va mavjud sanksiyalarni kuchaytirdi. Rossiya 2022-yil aprel oyi boshida Kiyevni egallashga urinishdan qattiq qarshilik ko‘rsatganidan voz kechdi. Avgust oyidan boshlab Ukraina kuchlari muvaffaqiyatli qarshi hujumlar natijasida shimoli-sharq va janubdagi hududlarni qaytarib olishni boshladi. Sentyabr oyi oxirida Rossiya Ukrainaning janubi va sharqiy qismidagi qisman bosib olingan, xalqaro tan olinmagan to'rtta hududni anneksiya qilganini e'lon qildi. Davom etayotgan keng ko'lamli urush katta qochqinlar inqirozi va o'n minglab odamlarning o'limiga olib keldi.

Kelib chiqishi

Postsovet konteksti va to'q sariq inqilob 
1991-yilda Sovet Ittifoqi (SSSR) parchalanganidan keyin Ukraina va Rossiya o'rtasida yaqin aloqalar mavjud edi. 1994-yilda Ukraina yadro quroliga ega bo'lmagan davlat sifatida Yadro qurolini tarqatmaslik to'g'risidagi shartnomaga qo'shilishga rozi bo'ldi. Ukrainadagi sobiq sovet yadro qurollari olib tashlandi va demontaj qilindi. Buning evaziga Rossiya, Buyuk Britaniya va AQSh Xavfsizlik kafolatlari bo'yicha Budapesht memorandumi orqali Ukrainaning hududiy yaxlitligi va siyosiy mustaqilligini qo'llab-quvvatlashga kelishib oldilar .1999 yilda Rossiya Yevropa xavfsizligi to'g'risidagi Xartiyani imzolagan davlatlardan biri bo'lib, u "har bir ishtirokchi-davlatning o'z xavfsizlik choralarini, shu jumladan ittifoqchilik shartnomalarini, ular rivojlanishi bilan tanlash yoki o'zgartirish huquqiga ega bo'lish huquqini yana bir bor tasdiqladi" . SSSR parchalanganidan keyin bir necha sobiq Sharqiy blok davlatlari qisman 1993 yilgi Rossiya konstitutsiyaviy inqirozi, Abxaziyadagi urush (1992–1993) va Birinchi Chechen urushi kabi mintaqaviy xavfsizlik tahdidlariga javoban NATOga qoʻshildi. 1994–1996). Rossiya yetakchilari bu kengayishni G‘arb davlatlarining NATO sharqqa tomon kengaymasligi haqidagi norasmiy kafolatlarini buzish sifatida baholadi.

2004-yilgi Ukrainadagi prezidentlik saylovlari  bahsli edi. Saylov kampaniyasi paytida muxolifat nomzodi Viktor Yushchenko TCDD dioksin bilan zaharlangan , keyinchalik u Rossiyaning aralashuviga aralashdi .  Noyabr oyida saylov kuzatuvchilari tomonidan ovozlar soxtalashtirilgani haqidagi da’volarga qaramay, Bosh vazir Viktor Yanukovich g‘olib deb e’lon qilingan edi .To'q sariq inqilob deb nomlanuvchi ikki oylik davr mobaynida yirik tinch norozilik namoyishlari natijaga qarshi chiqdi. Ukraina Oliy sudi keng tarqalgan saylovlardagi soxtalashtirishlar tufayli dastlabki natijalarni bekor qilganidan so'ng, ikkinchi tur qayta saylov o'tkazilib, Yushchenko prezident, Yuliya Timoshenko esa bosh vazir etib tayinlandi va Yanukovich muxolifatda qoldi .To'q sariq inqilob ko'pincha XXI asr boshidagi boshqa norozilik harakatlari bilan birlashtiriladi, ayniqsa sobiq SSSR hududida rangli inqiloblar deb nomlanadi. Entoni Kordesmanga ko‘ra, rossiyalik harbiy zobitlar bunday rangli inqiloblarni AQSh va Yevropa davlatlarining qo‘shni davlatlarni beqarorlashtirish va Rossiya milliy xavfsizligiga putur yetkazishga urinishi sifatida baholagan .Rossiya prezidenti Vladimir Putin 2011-2013 yillardagi Rossiya norozilik namoyishlari tashkilotchilarini Yushchenkoning sobiq maslahatchilari bo‘lganlikda aybladi va norozilik namoyishlarini “Apelsin inqilobini Rossiyaga o‘tkazishga urinish” deb baholadi .Bu davrda Putin foydasiga o'tkazilgan mitinglar " to'q sariqqa qarshi namoyishlar " deb ataldi.

2008-yil Buxarestda boʻlib oʻtgan sammitda Ukraina va Gruziya NATOga aʼzo boʻlishga intildi. NATO a'zolari o'rtasida javob ikkiga bo'lingan; G'arbiy Yevropa davlatlari Rossiyaga qarshi bo'lmaslik uchun A'zolik Harakat Rejalarini (MAP) taklif qilishga qarshi chiqdi, AQSh prezidenti Jorj Bush esa ularni qabul qilishni talab qildi  ..Oxir oqibat, NATO Ukraina va Gruziyaga MAPlarni taklif qilishdan bosh tortdi, ammo "bu davlatlar NATOga a'zo bo'ladi" degan bayonot bilan chiqdi. Putin Gruziya va Ukrainaning NATOga a'zo bo'lish istagiga keskin qarshilik bildirdi . 2022-yil yanvariga kelib, Ukrainaning NATOga qoʻshilish ehtimoli uzoqligicha qolmoqda.

Yevromaydon, Qadr-qimmat inqilobi va Rossiyaparast tartibsizliklar 
2009-yilda Yanukovich 2010-yilgi Ukraina prezidentlik saylovlarida yana prezidentlikka nomzodini qoʻyish niyatini eʼlon qildi va u keyinchalik gʻalaba qozondi. 2013-yil noyabrida Yanukovichning Rossiya va Yevroosiyo Iqtisodiy Ittifoqi bilan yaqinroq aloqalarni tanlab, YeI-Ukraina assotsiatsiyasi toʻgʻrisidagi bitimni imzolamaslik haqidagi toʻsatdan qaroriga javoban Yevropa Ittifoqi tarafdori boʻlgan yirik norozilik toʻlqini avj oldi. Ukraina parlamenti koʻpchilik ovoz bilan Yevropa Ittifoqi bilan kelishuvni yakunlashni maʼqullagan edi va Rossiya uni rad etish uchun Ukrainaga bosim oʻtkazgan edi.

Yevromaydon harakati doirasidagi bir necha oylik norozilik namoyishlaridan so‘ng, 2014-yil 21-fevralda Yanukovich va parlament muxolifati yetakchilari muddatidan oldin saylovlar o‘tkazishga chaqiruvchi kelishuv bitimini imzoladilar. Ertasi kuni Yanukovich prezidentlik vakolatlaridan mahrum bo'lgan impichment bo'yicha ovoz berishdan oldin poytaxtdan qochib ketdi. 23 fevral kuni parlament rus tiliga rasmiy maqom bergan 2012 yilgi qonunni bekor qilish to'g'risidagi qonun loyihasini qabul qildi. Qonun loyihasi kuchga kirmadi, ammo, taklif Ukrainaning rusiyzabon hududlarida salbiy reaktsiyalarni keltirib chiqardi, etnik rus aholisi yaqinlashib kelayotgan xavf ostida ekanligini aytib, rus ommaviy axborot vositalari tomonidan kuchaytirildi.

27-fevralda muvaqqat hukumat tuzilib, muddatidan oldin prezidentlik saylovlari oʻtkazilishi belgilandi. Ertasi kuni Yanukovich Rossiyada yana paydo bo'ldi va matbuot anjumanida Rossiya Qrimdagi ochiq harbiy kampaniyasini boshlagan paytda, u Ukraina prezidenti vazifasini bajaruvchi bo'lib qolishini e'lon qildi. Ukrainaning rusiyzabon sharqiy viloyatlari rahbarlari Yanukovichga sodiq qolishlarini e'lon qilishdi 2014-yilda Ukrainadagi rossiyaparast tartibsizliklarga sabab bo'ldi.

Harbiy harakatlar deklaratsiyasi 
Davom etayotgan Rossiya-Ukraina urushida hech qanday rasmiy urush e'lon qilinmagan. Putin 2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini e'lon qilganida, u "maxsus harbiy operatsiya" boshlashni va rasmiy urush e'lon qilishdan voz kechishini da'vo qildi. Biroq, bu bayonot Ukraina hukumati tomonidan urush e'lon qilingan deb baholandi va ko'plab xalqaro axborot manbalarida shunday xabar berildi. Ukraina parlamenti Ukrainadagi harbiy harakatlariga nisbatan Rossiyani “terrorchi davlat” deb atasa-da, oʻz nomidan rasmiy urush eʼlon qilgani yoʻq.

Tarix

Qrimning Rossiya anneksiyasi (2014) 

2014-yil 20-fevralda Rossiya Qrimni anneksiya qilishni boshladi. 22 va 23 fevral kunlari rus qo'shinlari va maxsus kuchlari Novorossiysk orqali Qrimga harakatlana boshladilar. 27-fevral kuni rus qo'shinlari nishonsiz Qrim yarim oroliga yurish boshladi. Ular strategik pozitsiyalarni egallab, Rossiya bayrog'ini ko'tarib, Qrim parlamentini egallab olishdi. Xavfsizlik nazorati punktlari Qrim yarim orolini Ukrainaning qolgan qismidan ajratib qo‘ygan va hudud ichida harakatlanishni cheklagan.

Rossiyaning Ukraina atrofidagi harbiy kuchlari (2021-2022) 
2021-yilning martidan apreligacha Rossiya chegara yaqinida yirik harbiy qurilishni boshladi, soʻngra 2021-yilning oktyabridan 2022-yilning fevraligacha Rossiya va Belarusda ikkinchi marta toʻplash boshlandi. Butun vaqt davomida Rossiya hukumati Ukrainaga hujum qilish rejalari borligini bir necha bor rad etdi.

2021-yil dekabr oyi boshida, Rossiya raddiyasidan so‘ng, AQSh Rossiyaning bosqinchilik rejalari haqidagi razvedka ma’lumotlarini, jumladan, chegara yaqinida rus qo‘shinlari va texnikasi aks etgan sun’iy yo‘ldosh fotosuratlarini e’lon qildi .Razvedka o'ldirilishi yoki zararsizlantirilishi kerak bo'lgan asosiy ob'ektlar va shaxslarning Rossiya ro'yxatini ma'lum qildi .AQSh bosqinchilik rejalarini aniq bashorat qilgan bir nechta hisobotlarni e'lon qildi.

Rossiyaning ayblovlari va talablari 

Bosqindan bir necha oy oldin Rossiya rasmiylari Ukrainani keskinlikni qo'zg'atish, rusofobiya va rus tilida so'zlashuvchilarni repressiya qilishda aybladilar. Ular Ukraina, NATO va boshqa Yevropa Ittifoqi davlatlariga xavfsizlik bo‘yicha ko‘plab talablar qo‘ydilar. 2021-yil 9-dekabrda Putin “rusofobiya genotsid sari birinchi qadamdir” dedi. Putinning da'volari xalqaro hamjamiyat tomonidan rad etildi va Rossiyaning genotsid haqidagi da'volari asossiz deb rad etildi.

Rossiyaning Ukrainaga keng ko'lamli bostirib kirishi (2022-2023) 

2022-yilda Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi 24-fevral kuni ertalab, Putin Ukrainani “ demilitarizatsiya qilish va denaziyalashtirish ” boʻyicha “maxsus harbiy operatsiya” haqida eʼlon qilgan paytda boshlandi  .Bir necha daqiqadan so'ng, raketalar va havo hujumlari Ukraina bo'ylab, shu jumladan Kiyev bo'ylab amalga oshirildi, ko'p o'tmay, ko'plab jabhalar bo'ylab katta quruqlik hujumi boshlandi . Zelenskiy harbiy holat e'lon qildi va mamlakatdan chiqib ketish taqiqlangan 18 yoshdan 60 yoshgacha bo'lgan barcha erkak Ukraina fuqarolari uchun umumiy safarbarlik e'lon qildi.

Rossiya hujumlari dastlab shimoliy jabhada Belorussiyadan Kiyevga, a<span typeof="mw:Entity" id="mwA-4">&nbsp;</span>Xarkov tomon shimoliy-sharqiy jabha,Qrimdan janubiy jabha va a<span typeof="mw:Entity" id="mwA_Q">&nbsp;</span>Lugansk va Donetskdan janubi-sharqiy front . Shimoliy jabhada katta yo'qotishlar va Kiyevni o'rab turgan Ukrainaning kuchli qarshiligi sharoitida Rossiyaning oldinga siljishi mart oyida to'xtab qoldi va aprelga kelib uning qo'shinlari chekindi. 8 aprel kuni Rossiya o'z kuchlarini Ukraina janubi va sharqida general Aleksandr Dvornikov qo'mondonligi ostida joylashtirdi va shimoldan olib chiqib ketilgan ayrim bo'linmalar Donbasga qayta joylashtirildi .19 aprel kuni Rossiya  bo'ylab yangi hujumni boshladi. Xarkovdan Donetsk va Luganskgacha cho'zilgan uzun front. 13 mayga kelib, Ukrainaning qarshi hujumi Xarkov yaqinida rus qo'shinlarini orqaga surdi. 20-mayga kelib, Mariupol Azovstal temir zavodini uzoq vaqt qamal qilganidan keyin rus qo'shinlari qo'liga o'tdi. Rossiya kuchlari frontdan uzoqda ham harbiy, ham tinch aholi obyektlarini bombardimon qilishda davom etdi. Urush 1990-yillardagi Yugoslaviya urushlaridan keyin Yevropadagi eng yirik qochqinlar va gumanitar inqirozga sabab bo'ldi; Birlashgan Millatlar Tashkiloti buni Ikkinchi Jahon Urushidan beri eng tez o'sib borayotgan inqiroz deb ta'rifladi. Bosqinning birinchi haftasida Birlashgan Millatlar Tashkilotining xabar berishicha, bir milliondan ortiq qochqin Ukrainani tark etgan; Bu keyinchalik 24 sentabrga kelib 7 405 590 dan oshdi, ba'zi qochqinlarning qaytishi tufayli sakkiz milliondan ko'proq kamaydi.

Manbalar