MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Paxtaorol (tuman)

Paxtaorol — Turkiston viloyatining janubiy qismida joylashgan tuman. Maydoni 1,8 ming km² (viloyat hududining 1,5 %). Aholisi 133 539 kishi. Tuman markazi — Mirzakent qishlogʻi.

Tarixi 
Oldingi Sirdaryo guberniyasi, Tashqazaq uezining Yirjan boʻlisi parchalanib, shuning asosida 1928-yili 3-sentyabrda Yirjar tumani nomi bilan qayta tashkil etildi. 1930-yilda Paxtaorol nomi berildi. 1997-yili 24-aprelda paxta etishtiruvchi uchta tuman (Asiqata, Jetisay, Paxtaorol) parchalanib, ularning hududi qoʻshilib markazi — Jetisay shahri nomi bilan Paxtaorol tumani tashkil topdi.
2018-yil 5-iyunda Paxtaorol tumani tarkibidan Jetisay tumani ajralib chiqdi.

Aholisi 
Tuman aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 297,931 kishini tashkil qildi, ularning oʻrtacha zichligi 1 km 2ga 165,5 kishidan toʻgʻri keladi (2013). Tumanda salmoqli qiymatga ega millatlar: qozoqlar, oʻzbeklar, tojiklar va boshqalar

Iqlimi 
Iqlimi kontinental, qishi qisqa va iliq, yozi issiq. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −3-4 °C, iyulniki 28-29 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 200–250 mm.

Korxonalari 
Tumanda 37-ta korxonalar 2007-yilning 1-choragida 4-mlrd 267-million tangalik mahsulotlar ishlab chiqarib, shu yilning rivojlanish rejasini 101,6 % bajardi.

Katta qishloqlari 
 Atakent
 Asiqata,
 Mirzakent
 Algʻabas
 Jalin
 Besketіk,
 Qizilqum
 Satbayev

Qishloq xoʻjaligi 
Tuman dehqonlari 139-ming gektar ekinzorning 122744 gektariga paxta, 4834-gektariga gʻalla oʻsimliklari, 5092-gektariga ekinlar, 860-gektariga koʻchatlar, 566,2-gektariga uzum, 5830-gektariga bugʻdoy ekib, hozirgi kunda 1400-tonna bugʻdoy, 29000-tonna koʻkatlar, 37500- tonna mevalarning hosili olindi.

Madaniyat, sport 
Tumanda madaniy hizmat boʻyicha 30 ta madaniyat uylari, klublar va 36 ta kutubxona bor.

Manbalar 

Qozogʻiston tumanlari
Chordara

Chordara — (qoz. Шардара) Janubiy Qozog'iston viloyatidagi shahar (1968-yildan buyon), Chordara tumanning markazi. Viloyat markazi — Chimkent shahridan 300 km uzoqlikda va janubi-gʻarbida joylashgan. Sirdaryoning oʻng qirgoʻgida, Chordara suv omborining yoqasida joylashgan. Shahar maydoni 21,24 ming km2. Aholisi 30,792 kishi (2012). „Chordara“ — qadimgi fors tilidan tarjima qilganda „Toʻrt darvoza“ degan maʼnoni anglatadi.

Sanoati 

Chordarada „Chordara suv elektr stansiyasi“ AAJ, „Chordara pahta“ AJ, „Qozogʻiston pahtasi“ korporatsiyasining filiali, „Mirzakent“ AJ, „Cjorrdaranon“ AJ, Qurulish materiallar kombinati, „Chordara suv-issiqlik tarmoqlari“ MchJ, „Budan“ MchJ, „Talapti“ SK, „Chordarabaliq“, oʻrmon xoʻjaligi, Chordara davlat gʻaznachilik baliq yetishtirish korxonasi, „Avtoservis“ markazi, asfalt zavodi, v. b. korxonalar faoliyat yuritmoqda.

Ijtimoiy soha 
Chordarada markaziy shifoxona, silga qarshi dispanser, sanitar-epidemiologik stansasisi aholiga xizmat qiladi. Shuningdek kasbi-texnik maktab, umumiy bilim beruvchi, musiqa, sport maktablari, madaniyat uyi, markaziy kutubxona, „Ulugʻ Vatan urushida halok boʻlganlar“ memorial yodgorliklari bor.

Manbalar 

Qozogʻiston shaharlari
Oʻrdabasi (tuman)

Oʻrdabasi tumani — Janubiy Qozogʻiston viloyatining janubiy qismida joylashgan. 1969-yili tashkil topgan. 1993-yilgacha Boʻgen tumani deb nomlanib keldi. Maydoni — 2,726 km². Aholisi 115,856 ming kishi. Tuman markazi — Temirlanovka qishlogʻi. Ordabasi tumanining hududi dala-dashtdan iborat.

Aholisi 
Tuma aholisi 2013-yilgi maʼlumot boʻyicha 115,856 kishini tashkil qildi. Tuman aholisining oʻrtacha zichligi 1 km2 42,5 kishidan toʻgʻri keladi. Tuman aholisining asosiy qismini qozoqlar tashkil qiladi.

Katta qishloqlari 
 Temіrlan
 Toʻrtkoʻl
 Sipataev
 Badam
 Boʻgen
 Qaynar
 Qaraaspan
 Shubar
 Qaraqum

Iqlimi 
Tuman iqlimi keskin kontinental. Qishi qisqa, yozi fasli esa uzoq davom etadi. Yanvar oyining yillik oʻrtacha harorati −3-5 °C, Iyulda 26-28 °C. Yogʻingarchilikning yillik oʻrtacha miqdori 200-380 millimetr.

Ijtimoiy soha 
Tumanda 66 ta maktab faoliyat yuritadi, uning 37 oʻrta, 12 asosiy, 17 boshlangʻich maktablar. Oʻquvchilar soni — 22212.
 Tibbiyot sohasida: 1 tuman markaziy kasalxonasi, 1 silga qarshi dispanser, 2 qishloq kasalxonasi, 1 BMSK Qaraspan, 8 shifokorlik punkt, 42 MB faoliyat yuritadi.
 Madaniyat sohasida: 1 madaniyat uyi va 1 markaziy kutubxona, bolalar kutubxonasi, 4 qishloq madaniyat va 8 qishloq klubi, 31 qishloq kutubxonalari aholiga hizmat qilmoqda.
Tumanda 21 sport zal faoliyat yuritmoqda. D.Qoʻnaev nomidagi dam olish lageridagi suzish basseyni va standartga mos 1500 — kishilik stadioni bor.

Manbalar 

Qozogʻiston tumanlari
Yaxshi (qishloq)

Yaxshi — Akmola viloyati, Yaxshi tumanining maʼmuriy markazi, qishloq. Aholisi 2011-yilgi maʼlumot boʻyicha 4964 kishi.

Tarixi 
Qishloqning poydevori 1939-yili Astana — Qartali temir yoʻlini tashkil etish bilan qurilgan. 1957-yili tuman markazi Qiyma qishlogʻidan Yaxshi qishlogʻiga koʻchirildi.

Ijtimoiy soha

Taʼlim 
 № 1 Axmet Baytursinov nomli qozoq maktabi
 № 2 Saken Seyfullin nomli rus maktabi
 musiqa maktab
 Yoshlar maktabi „Oʻquvchilar uyi“

Tibbiyot 
 Tuman markaziy kasalxonasi
 Tuman markaziy shifoxonasi
 Stomatologiya (Tuktubaeva koʻchasi)

Manbalar 

Qozogʻiston qishloqlari
Balkashino

Balkashino — qishloq, Akmola viloyati Sandiqtau tumanining maʼmriy markazi. Viliyat markazi sanalmish Koʻkshetov shahridan janubga tomon 108 km masofada, Jabay daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan. Atrofida oʻrmonlar bor. Aholisi 4718 kihsi (2012). Podevori 19 asrning 90-yillarida qurilgan.

Ijtimoiy soha 
Balkashinoda turli korxonalar, moy zavoqlari, gʻalla qabullash punkti, oʻrmon xoʻjaligi, avtomabil va qurilish mahkamalri, tuman kasalxonasi, shifoxona, madaniyat uyi, oʻrta maktab v.b. faoliay yuritmoqda. Aholisi viloyat markazi bilan va boshqa qishloqlar bilan avtomabil yoʻli orqali bogʻlanadi.

Manbalar 

Qozogʻiston qishloqlari
Qozogʻistonlik oʻzbeklar

Qozogʻistonlik oʻzbeklar — Qozogʻistondagi millatlar ichida soni boʻyicha uchinchi oʻrinni egallaydi. 2009-yilgi sanoq boʻyicha oʻzbeklar Qozogʻiston aholisining 2,8 %-ini tashkil qildi (457 200 kishi). Qozogʻistonlik oʻzbeklar asosan qishloq xoʻjaligi, kichik va oʻrta biznes bilan shugʻullanadi, shuningdek Qozogʻistonlik oʻzbeklar kirill alifbosidan foydalanadi. Biroq so'ngi yillarda Oʻzbekistondan ko'p oʻzbeklar ko'chib kelayapti va asta sekin lotin alifbosi bilan foydalanadigan odamlarning soni ko'payib borayapti.

Joylashuvi 
2012-yilgi statistika boʻyicha Qozogʻistonda oʻzbeklar soni 494 ming kishini tashkil qilgan. Soʻnggi oʻn yili ichida oʻzbeklar tezlik bilan koʻpaygan (1,2 % 1990-yilda, 2,3 % 2000-yilda). Yoshi jihatidan oʻzbeklar qozoqlarga qaraganda ancha yosh.

Dinamikasi 
 1999-yil: 370 663 kishi (2,5 % aholi)
 2005-yil: 419 000 kishi (2,8 % aholi)
 2006-yil: 436 670 kishi (2,87 % aholi)
 2007-yil: 445 304 kishi (2,86 % aholi)
 2008-yil: 449 280 kishi (2,88 % aholi)
 2009-yil: 457 200 kishi (2,90 % aholi)
 2010-yil: 472 144 kishi (2,91 % aholi)
 2011-yil: 484 463 kishi (2,95 % aholi)
 2012-yil: 493 789 kishi (2,96 % aholi)
 2013-yil: 511 ming kishi (3 % aholi)
 2014-yil: 521 252 kishi (3,04 % aholi)
 2015-yil: 534 968 kishi (3,07 aholi)
 2016-yil: 548 ming kishi (3,11 % aholi) 
 2017-yil: 563 103 kishi (3,12 % aholi)
 2018-yil: 576 817 kishi (3,15 % aholi)
 2019-yil: 590 993 kishi (3,21 % aholi)
 2020-yil: 605 137 kishi (3,25 % aholi).
 2021-yil: 620 324 kishi (3,29 % aholi)
 2022-yil: 637 880 kishi (3,34 % aholi)

Madaniyat 
Qozogʻistonlik oʻzbeklarning asosiy qismi (87,9 %) Janubiy Qozogʻiston viloyatida istiqomat qilishadi. Janubiy Qozogʻiston viloyati boʻyicha oʻzbek madaniyat markazining 11 filiali faoliyat yuritadi. Viloyat miqyosida yiliga „Til, urf-odat va madaniyat kunlari“ bayramini, „Ofarin“, „Lapar“ konkurslari, „Askiya“ kulgu festivali oʻtkaziladi. Viloyat aholisi „Umid“, „Nur“, „Parvoz“, „Gʻuncha“, „Sayram“, „Nulifar“, „Koʻngil“, „Yulduzcha“, „Sadaf“ shekilli ansambllarni yaxshi bilishadi. Viloyat oʻzbek drama teatri faoliyat yuritadi.
Viloyatda toza oʻzbek tilida bilim beruvchi 64, aralash 78 maktab faoliyat yuritadi.
Viloyat markazida oʻzbek tilida 10 ta gazeta-jurnallar chiqariladi. Bundan boʻlak viloyat „Qazaqstan-Shimkent“, „Otirar“, tuman „Sayram“ telekanallarida oʻzbek tilida yangiliklar va dasturlar efirga uzatiladi.

Manbalar

Havolalar 
 http://www.assembly.kz
 http://e.gov.kz
 http://uzbek-nation.ru 
 http://www.sarty.kz/

Qozogʻiston xalqlari
Turkiy xalqlar
Lakin

Ləkin (shuningdek, Lyakin) — Ozarbayjonning Jalilabad tumanidagi qishloq va munitsipalitet.  1,536 kishi istiqomat qiladi.

Manbalar 

Ozarbayjon qishloqlari
Jalilabad tumani aholi punktlari
Yoqutcha Vikipediya

Yoqutcha Vikipediya yoki Saxa Vikipediya () — Vikipediyaning yoqut tilidagi boʻlimi. 2008-yil may oyida oʻz faoliyatini boshlagan.

Tarix 
2006-yil 21-dekabrda Vikimedia fondiga yoqut tilida vikipediya boʻlimini ochish uchun ariza beriladi. 2007-yilning 8-yanvarida birinchi maqola yoziladi. Viki-interfeysni yoqut tiliga tarjima qilish boshlanadi. 2008-yil 18-mayda Tillar Fondining qoʻmitasi loyihani tasdiqladi. 2009-yilning 1-yanvarida maqolalar soni 1000 tani tashkil qildi. 10-oktabrda maqolalar soni 5000 yetdi.

Hozirgi ahvoli 
-yil   oyi boʻyicha Yoqutcha Vikipediyada  maqola mavjud.  foydalanuvchi roʻyxatdan oʻtgan, ularning  nafari oxirgi oy ichida kamida bitta tahrir qilgan,  foydalanuvchi esa administrator maqomiga ega. Jami tahrirlar soni — . Yoqutcha Vikipediyaning teranligi (bugun):

Statistik tarixi
 2013-yil 7-may - 9 000 maqola

Yana qarang 
 Oʻzbekcha Vikipediya
 Yoqutcha Vikipediya (Bosh sahifa)

Manbalar

Havolalar 
 Российский комитет программы ЮНЕСКО «Информатизация для всех» (2007.12.06, Москва): Круглый стол «Представление языков народов России и стран СНГ в российском сегменте Интернета» на конференции «EVA 2007 Москва»
 Пресс-релиз, посвященный открытию интернет-энциклопедии «Саха Википедия»
 Популярный якутский портал рассказал о Википедии 

Yoqut tili
Sen

Siz suhbatdoshga murojaat qilish uchun ishlatiladigan olmoshdir .

Chet tilidagi analoglar 

 Inglizcha :

Zamonaviy ingliz tilida ikkinchi shaxs birlik olmoshi ko‘plik olmoshi ( ). Ilgari thou birlik olmoshi bor edi, uni hozirda faqatInjilda topish mumkin.

 Ibroniycha :

Ibroniycha ikkinchi shaxs olmoshlarining jinsga ko'ra bir bo'linishiga ega. Erkak jinsida "siz" olmoshi  ‎ "ata" deb talaffuz qilinadi), ayollarda - ibroniy  ‎ “at” talaffuzi).

 Italiya tili, Latviya tili :

tu

 Nemis :, shved :

du

 Slavyan tillari :

ti / ty / ti

 Fransuzcha :

tu, toi

 Esperanto :

vi, kamdan-kam hollarda ci (odatda kamsituvchi ma'noni anglatadi)

 tojik tili :

tu, barcha forszabon mamlakatlarda (eron, afgʻon, arab alifbosi ) keng qoʻllaniladi.
Kumush Razzoqova

Kumush Razzoqova — oʻzbek qoʻshiqchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist. Xonanda 1970-yillarning oxiridan beri sanʼat bilan shugʻullanib kelmoqda. Razzoqova oʻn yil atrofida yana boshqa ikki qoʻshiqchi bilan Sado guruhida ashula aytgan. Razzoqovaga birinchi marta yakkaxon qoʻshiqchi sifatida shuhrat olib kelgan qoʻshiq „Unutma meni“ ashulasidir.

Hayoti 
Kumush Razzoqova oʻzining shaxsiy hayoti haqida maʼlumot berishni xush koʻrmaydi. Xonandaning otasi unga Abdulla Qodiriyning „Oʻtgan kunlar“ asaridagi Kumush obrazi ismini bergan. Xonanda rus aktori va musiqachisi Vladmir Baramikov bilan oila qurgan. Yigirma yil yashagandan keyin ular ajrashishgan.

Razzoqova 2013-yil avtohalokatga uchrab qattiq jarohatlanganini „Darakchi“ gazetasiga bergan intervusida maʼlum qildi. Qoʻshiqchining aytishiga koʻra, avtohalokatdan keyin u ikki oy yura olmay qolgan.

Ijodi 
Kumush Razzoqova 1978-yil maktabni yakunlagach kimyo fanini oʻrganish uchun universitetda oʻqishga kirmoqchi boʻlgan. U maktabni yaxshi baholar bilan tugatgan. Ammo fizika fanidan muvaffaqiyatli imtihon topshira olmagani uchun oʻqishga kira olmagan.

Oradan ozgina vaqt oʻtgach Razzoqova yosh estrada qoʻshiqchilari uchun Oʻzbekkonsert tashkiloti tomonidan uyushtirilayotgan konkurs haqida xabar topgan. Razzova konkursda yaxshi ishtirok etgan. Konkurs komissiyasiga Botir Zokirov rahbarlik qilayotgan boʻlgan. Konkursdan oʻtgan Razzoqova va yana ikki boshqa qoʻshiqchi: Aziza Muhamedova va Mila birlashib Sado guruhini tuzishgan. Guruh oʻn yil faoliyat koʻrsatgan. Guruh parchalanib ketganidan keyin Razzoqova yakkaxon xonanda sifatida sanʼat bilan shugʻullanishda davom etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonlik ayol qoʻshiqchilar
Yashayotgan insonlar
Zerendi

Zerendi — qihsloq, Oqmoʻla viloyati Zerendi tumanining maʼmuriy markazi. Zerendi koʻlining sharqiy qirgʻogʻida joylashgan. Aholisi 8,3 ming kishi (2010). Poydevori 1824-yili qurilgan.

Aholisi 
1999-yil qishloq aholisi 7,698 kishini (3814 nafari erkaklar va 3884 nafari ayollar), 2009-yilda esa qishloq aholisi 7,083 kishini tashkil qildi (3388 nafari erkaklar va 3695 nafari ayollar).

Sanoati 
1997-yilda Zerendida gʻalla qabullash punkti, shirkat, sut zavodi, chorva xoʻjaliklari, MChJ lar tashkil topgan. Hozirgi kunda Zerendida: non zavodi, turli kombinatlar faoliyat yuritmoqda.

Ijtimoiy soha 
Zerendida umumiy bilim beruvchi 4 ta maktab, kutubxona, madaniyat uyi, kinoteatr, shifoxona, kasalxona, dorixona, sanepidemiya statsiyasi, qurilish va avtomabil mahkamalari, baliq pitomnigi bor. Kemgash Ittifoqining qahramoni M. Gʻabdullinning muzey uyi faoliyat yuritadi. Zerendi togʻining etagida yozgi oromgoh, 2 ta xordiq uyi joylashgan. Qishloq hududi orqali Koʻkshetov — Otbosar avtomobil yoʻli oʻtadi

Manbalar

Havolalar 
 Отели и новости Зеренды
 http://www.zerenda.kz 
 Отдых на озере Зеренда 

Qozogʻiston qishloqlari
Zerendi (koʻl)

Zerendi — Akmola viloyatining Zerendi tumanida joylashgan. Yuzasi 11,9 km², uzunligi 6,1 km, enlik joyi 3,8 km, chuqurligi 4 — 4,8 m. Janubiy va janubi-gʻarbiy qirgʻogʻining balandligi 10 m, gʻarbiy qirgʻogʻining balandligi 4 m-ga yetadi. Suvi chuchik, ichimlik suviga yaqorli. Zerendi koʻlining tabiati juda goʻzal, uning atrofini qalin qayrogʻochli togʻlar oʻrab turibdi. Janubi-gʻarbiy yoqasida xordiq uylari va yozgi oʻquvchilar oromgohi joylashgan.

Manbalar 

Qozogʻiston koʻllari
Shuchinsk

Shuchinsk () — Viloyat ahamiyatiga ega kurort shahri, Akmola viloyati Burabay tumanining maʼmuriy markazi. 1939-yil 20-mayda shahar mavqeini oldi. Aholi soni 45,253 kishi (2012). Viloyat markazi sanalmish Koʻkshetov shahridan 75 km uzoqlikda, Shuche koʻlining yoqasida joylashgan.

Sanoati 
Shaharda temir yoʻl va avtomobil transportlarining korxonalari joylashgan. Zavodlar: oyna (shisha) sanoati, rudasiz qurilish meteriallari, temirbetondan ishlangan narsalarni, sut zavodi, goʻsht kombinati, tikish fabrikasi. Shahardan shimoli-sharqqa tomon 25 km uzoqlikda hammaga taniqli Borovoye kurorti joylashgan.

Oʻquv yurtlari 
Shaharda Milliy Mudofa Universiteti — 2002-yil 21-sentyabrda ochildi. Qozogʻiston Respublikasining mudofa vazirligining Choʻqon Valixanov nomidagi kadet korpusi. Sanoat va sayyohlik kolledji, Shuchinsk Pedagogika kolledji, Ekologiya va Oʻrmon xoʻjaligi kolledji, Shahar oliy taxnika maktabi va boshqalar faoliyat yuritmoqda.

Manbalar

Havolalar 
 Веб-портал акимата Бурабайского (Щучинского) района 
 Региональный сайт г. Щучинска и Курорт-Боровской зоны отдыха
 Лыжный сайт города Щучинска 
 сайт Зоомагазина г. Щучинска 

Qozogʻiston shaharlari
Gong Li

Gong Li — (talaffuzi, Gong li) Xitoy aktrisasi.

1965-yili 31-dekabrda Shenyanda tavallud topdi. Oilasidagi beshinchi farzand. Otasi Gong Litsee () Lyaonin universitetining iqtisod fanlari professori, onasi Jao In (), shu universitetda materialshunos boʻlgan.

Gong li dungoga kelganidan soʻng Shandunga koʻchib ketadi. Gun Li yoshligida musiqaga koʻngil qoʻyadi, akterlik hunurga juda ishtiyoq boʻladi. 1983-yili maktabni bitirgandan keyin ikki yil ketma-ket oliy oʻquv yurtlariga imtihon topshirib, oʻqishga kira olmaydi.

1985-yili rejisser In Davey bilan tanishadi, shu kishi Gong Lini oʻqishga kirishga tayyorlaydi.

1989-yili Pekindagi Markaziy drama akademiyasini bitirib, shu yili taklifnoma oladi. Uni jahon darajasiga koʻtarib, mashxur qilgan rejisser Jan Imou bilan shu vaqtda tanishadi.

Ilk bor „Krasni gaolyan“ filmida asosiy ayol roʻlini ijro etadi. Bu film Berlin xaliqaro kino festivalida mashxur deb topiladi. 1993-yili Chen Kaygening „Proshay, moya nalojnitsa“ filmidagi asosiy rolni ijro etadi. 2010-yili "Shanxay" trilleriga tushgan. Qirqqa yaqin filmda rol ijro etgan.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Xitoylik aktrisalar
Qoʻrgʻaljin

Qoʻrgʻaljin — Akmola viloyati Qoʻrgʻaljin tumanidagi qishloq, tuman markazi (1928-yildan buyon). Davlat poytaxti — Astana shahridan janubi-gʻarbga tomon 100 km uzoqlikda joylashgan.

Geografiyasi 
Dengiz sathidan 307,5 m balandlikda joylashgan. Maydoni 330 km2, uzunligi 33 km, eni 21 km, oʻrtacha chuqurligi 1,6 m, eng chuqur yeri 3 m, suvining miqdori 0,5 km3-ga yaqin. Suv yigʻiladigan yuzasi 55 ming km2. Hududining koʻpchilik yeri ekinzor, qolgan yerlari yaylovga moʻljallangan. Nura daryosi bahorgi qor, yogʻin-sochin suvi bilan toʻladi. Suvining mineralligi 0,7 — 3,5 g/l.

Manbalar 

Qozogʻiston qishloqlari
Shevchenko — Jetibay suv quvuri

Shevchenko — Jetibay suv quvuri — Mangʻistov viloyatida. U Fort-Shevchenko shahridan boshlanib, Jetibay qishlogʻi orqali Janaoʻzen shahrigacha tortilgan. Qishloqlarni ichimlik suvi va neft kasblarini texnik (dengiz) suvi bilan taʼminlash uchun 1966 — 1978 yili tashkil etilgan. Ichimlik suvi quvurining uzunligi 166 km, yiliga 186 mln. m3 suv beradi, texnik suv quvurining uzunligi 152 km, quvurdan yiliga 6,7 million m3 suv oʻtadi.

Manbalar
Chigorin himoyasi

Chigorin himoyasi — debyut, keyingi yurishlar bilan boshlanadi:
1. d2-d4 d7-d5 2. c2-c4 Kb8-c6, Yopiq debyutlarlarga kiradi.

Nusxalar 
 3. c4:d5 Фd8:d5 4. Кg1-f3 e7-e5
 3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5
 3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5 5. Кb1-c3 Сf8-b4 6. Сc1-d2 Сb4:c3 7. b2:c3
 3. c4:d5 Фd8:d5 4. e2-e3 e7-e5 5. Кb1-c3 Сf8-b4 6. Сc1-d2 Сb4:c3 7. Сd2:c3
 3. e2-e3 e7-e5

 3. Кg1-f3
 3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. Кb1-c3 e7-e6
 3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. Фd1-a4
 3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. c4:d5 Сg4:f3 5. d5:c6 Сf3:c6 6. Кb1-c3 e7-e6
 3. Кg1-f3 Сc8-g4 4. c4xd5 Сg4:f3 5. g2:f3 Фd8:d5 6. e2-e3 e7-e5

 3. Кb1-c3 d5:c4 4. d4-d5 Кc6-a5
 3. Кb1-c3 d5:c4 4. d4-d5 Кc6-e5
 3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. Фd1-a4
 3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. d4-d5 Кc6-a5
 3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. e2-e3 e7-e5
 3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. Сc1-g5
 3. Кb1-c3 d5:c4 4. Kg1-f3 Кg8-f6 5. e2-e4 Сc8-g4
'

Manbalar 
 Morozevich Aleksandr, Barskiy Vladimir „Chigorin Qorgʻanisi Morozevich boyinsha“ Basilimi: Moskva. „Russian Chess House“, 2007 j., 240 bet.
Debut (shaxmat)

Debyut (fr.: debut — boshlash), shaxmat oʻyinida 10-15 yurishdan iborat yurishlar. Kuchlarini jamlab, figuralarini hujumga qulay joylashtirishdan boshlanadi. Uning Ispaniyalik, Italiyalik, Karo-Kani, Alexin mudofasi va boshqa turlari mavjud.

Manbalar 

Sport
Mutsio Gambit

Mutsio gambiti  (tt. Polerio—Mutsio gambiti) — debyut, shox gambitining koʻp turining biri, quyidagi yurishlardan boshlanadi:

1. e2-e4 e7-e5  2. f2-f4 e5:f4  3. Kg1-f3 g7-g5  4. Cf1-c4 g5-g4  5. 0-0.

Ochiq debyutlar tarkibiga kiradi.

Ilk bor 1874-yili Chigorin — Davidov partiyalarida oʻynalgan.

Asosiy davomi 
5…g4:f3 6. F:f3

Havolalar 
 chessproject.narod.ru
 64.ru
Shimoliy Koreya yadroviy sinovi (2013)

2013-yil 12-fevralida Shimoliy Koreya yadroviy qurol yerosti sinovini oʻtkazganini maʼlum qildi. Bu Shimoliy Koreya oʻtkazgan uchinchi sinov boʻldi. Yadroviy bomba portlashidan vujudga kelgan zilzila magnitudasi 5,1 boʻldi va Qamrovli Yadroviy Sinovlarni Taqiqlash Shartnomasi Tashkiloti Tayyorlov Komissiyasi hamda AQSh Geologik Xizmati tomonidan aniqlandi. Janubiy Koreya Mudofaa Vazirligi portlash kuchi olti-yetti kilotonna boʻlganini eʼlon qildi.

Shimoliy Koreya hukumati Xitoy va AQShni boʻlajak sinov haqida oldindan ogohlantirgan edi.

Xalqaro javob 
Xalqaro hamjamiyat voqea yuzasidan tanqidiy fikrlar bildirdi.

 : Avstraliya Bosh Vaziri Julia Gillard Avstraliya hukumati Shimoliy Koreya tomonidan oʻtkazilgan yadroviy sinovni qattiq qoralashini bildirdi.
 : AQSh Prezidenti Barack Obama sinovni xoinona va mintaqa barqarorligiga rahna soluvchi harakat, deb atadi. U AQSh va uning ittifoqdoshlarini himoyalash yoʻlida ishlar olib borishini bildirdi.
 : Buyuk Britaniya Tashqi Ishlar Kotibi William Hague bunday amallar Koreya yarimorolida osoyishtalik oʻrnatilishiga toʻsqinlik qiladi, dedi.
 : Eron Tashqi Ishlar Vazirligi vakili Ramin Mehmanparast barcha yadroviy qurollar yoʻq qilinishi kerak, dedi.
 : Fransiya Prezidenti François Hollande sinovni qattiq qoralashini va BMT Xavfsizlik Kengashi bilan birgalikda javob amallarini ustida ishlashga roziligini bildirdi.
 : Hindiston Tashqi Ishlar Vazirligi Shimoliy Koreyani mintaqadagi tinchlik va barqarorlikka rahna soluvchi bunday amallardan oʻzini tiyishiga chaqirdi.
 : Isroil Tashqi Ishlar Vazirligi KXDR olib borayotgan bu ishlar ustidan xalqaro hamjamiyat tomonidan keskin choralar koʻrilishi lozim, deb bayonot qildi. 
 : Kanada Tashqi Ishlar Vaziri John Baird Shimoliy Koreyaning bu sinovi mintaqaviy tinchlik va xavfsizlikka xatar solishini aytdi.
 : Olmoniya Tashqi Ishlar Vaziri Guido Westerwelle sinovni qattiq qoraladi va xalqaro hamjamiyatni Shimoliy Koreyaga nisbatan keskinroq choralar koʻrishga chaqirdi.
 : Oʻzbekiston Tashqi ishlar vazirligi huzuridagi „Jahon“ axborot agentligi 14-fevral kuni Shimoliy Koreyada yadroviy sinovlar oʻtkazilganini xavotir bilan qarshi oldi. „Oʻzbekiston rasmiy Pxenyanni jahon jamoatchiligining fikriga quloq tutishga va bundan keyin keskinlikni oshirishga va Koreya yarim orolida tinchlik va ishonch oʻrnatilishiga halal beradigan provokatsion harakatlardan tiyilishga qatʼiy chaqiradi“, — deya qoʻshimcha qilingan agentlik xabarida.
 : Rossiya Shimoliy Koreyani bu sinovi bilan xalqaro majburiyatlarni buzgani uchun qatʼiyan qoralashini bildirdi.
: Turkiya Tashqi Ishlar Vazirligi Shimoliy Koreya BMT XK 1718, 1874 va 2087 raqamli qarorlarini buzganini va bunday amallarni qoralashini bildirdi.
 : Xitoy Tashqi Ishlar Vaziri Yang Jiechi Xitoy Xalq Respublikasi Koreya Xalq Demokratik Respublikasi oʻtkazgan yadroviy sinovga keskin qarshiligini bildirdi.
: Yaponiya Bosh Vaziri Shinzō Abe sinovni chidab boʻlmas jiddiy tahlika, deb atadi.

Manbalar

Havolalar 
 Пошалить по-крупному: Пхеньян отметил китайский Новый год ядерным взрывом, lenta.ru

2013-yil voqealari
Atomizm

Atomizm (yunoncha atomon — boʻlinmas) — xamma narsalar mustaqil element atomlardan tuzilgan, barcha narsaning sodir boʻlishi bu elementlarning aralashishi, birlashishi va boʻlinishiga asoslanadi, deb hisoblaydigan taʼlimot. 19-asr oxirigacha atomizm materiya alohida boʻlinmas zarralar — atomlardan tashkil topgan deb uqtirib keldi. Hozirgi atomizm nuqtai nazaridan elektronlar — elektr „atomlari“, fotonlar — nur „atomlari“ va h. k.dir. Yanada kengroq maʼnoda atomizm obyektning diskret (dona-dona), jarayonning, xossaning uzlukliligini bildiradi. Bu taʼlimot materiyaning soʻnggi, oʻzgarmas mohiyati mavjudligini inkor etadi, uning miqdor va sifat jihatdan nihoyasizligiga asoslanadi.

Yana q. 

 Atom

Manbalar 

Fizika
Axromat

Axromat ( — rangsiz) — sferik va xromatik abberatsiyalari (linzalar nuqsoni) bartaraf qilingan murakkab optik tizim (obyektiv). Ikki linzali (masalan, Durbinlar, geodeziya asboblari, astronomiya refraktorlari) va koʻp linzali (masalan, Mikroskoplar) boʻlishi mumkin. Axromatlar bir-biridan shakli bilan ham farq qiladi.

Manbalar 

 Fizika
Autoallergiya

Autoallergiya — organizm reaktivligining oʻzgargan holati. Bunda organizm oʻzining toʻqima komponentlari tarkibiy qismlaridan birortasiga ortiqcha sezuvchanlik bilan javob beradi. Autoallergiyada sezuvchanligi ortgan limfotsitlar va autoantitelolar oʻz autoantigenlari bilan qayta reaksiyaga kirishadi.

Manbalar 

Biologiya
Autigen minerallar

Autigen minerallar ( — joyida hosil boʻlish, oʻziga xos) — choʻkindi jinslar minerallari, sedimentatsiya yoki choʻkindining oʻz joyida qayta oʻzgarishi natijasida vujudga keladi. Autigen minerallar terrigen minerallar, yaʼni quruqlikdan yuvilib kyoltirilgan chaqiq minerallarning aksi sifatida taʼriflanadi. Autigen minerallar koʻpincha yaxshi kristalli shaklga ega. Turli karbonatlar, eruvchi tuzlar, ruda minerallari, qisman kvars, barit, selestin, dala shpati, seolitlar va b. autigen hisoblanadi. Autigen minerallar choʻkindi togʻ jinsining sedimentatsiya sharoiti va uning keyingi oʻzgarishini koʻrsatadi. AUTO… ( — oʻzim) — qoʻshma soʻz boʻlagi; aynan avtoni anglatadi.

Manbalar 

Biologiya