MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Etologiya

Etologiya (yun. — urf-odat, xulq-atvor, xattiharakat va ... logiya) — biol. ning bir boʻlimi. Hayvonlar xattiharakatini tabiiy yashash sharoitida oʻrganadi. "E." terminini belgiyalik olim L.Dollo taklif etgan (1904); lekin E. mustaqil fan sifatida 20-asrning 30-yillarida shakllana boshladi. E.da: xattiharakatning irsiylanadigan shakli — ishrtsiz reflekslar, yaʼni instinktlgrii, hayvonlarni oʻrganish qonuniyatlari, hayvonlarning ekstrapolyatsion xattiharakatini oʻrganish kabi yoʻnalishlar mavjud.

Tuban tuzilgan hayvonlarda tugʻma xulq-atvor ustunlik qiladi. Yuksak tuzilgan hayvonlarning etologik reaksiyalari irsiylanadigan hamda yashash muhiti taʼsirida hayot davomida hosil boʻladigan xulq-atvorlar ishtirokida shakllanadi. E. dalillaridan chorvachilikning ayrim sohalari, baliqchilik xoʻjaligi, tibbiyot, kibernetika va boshqalarda foydalaniladi. E. sohasidagi tadqiqotlarning rivojlanishi hayvonot dunyosini muhofaza qilish va undan oqilona foydalanish muammolarini hal etishda muhim ax.amiyatga ega.
Etrusk tili

Etrusk tili — Rim davlatigacha boʻlgan Italiyaning qadimiy aholisi — etrusklarshshg (oʻlik) tili. Oʻrta dengiz tillari guruhiga kirsada, biror bir tilga genetik yaqinligi, qarindoshligi toʻliq aniqlanmagan. Apennin yarim orolda tarqalgan. 1-asrda lotin tili tomonidan siqib chiqarilgan. Miloddan avvalgi 7—1-asrlarga mansub turli mazmundagi koʻp sonli yozuv yodgorliklari (ularning soni 11 mingga yaqin), antik mualliflarning asarlarida uchrovchi ayrim soʻzlar hamda toponimlardan maʼlum. Shulardan eng yirigi va eng muhimi Zagreb (hozirgi Xorvatiya)da saqlanayotgan mumiyo pardasidagi yozuv (340 satr) hisoblanadi. Yodgorliklar, asosan, Italiyaning Etruriya, Kampaniya, Latsiya kabi qadimiy viloyatlaridan hamda Shimoliy Afrika (Karfagen)dan topilgan. Ular gʻarbiy yunon alifbosi asosida yaratilgan etrusk alifbosida oʻngdan chapga qarab yozilgan. Etrusk yozuvi (alifbosi) lotin yozuvi va Markaziy hamda Shimoliy Italiyadagi boshqa yozuv tizimlari uchun asos vazifasini oʻtagan.

Manbalar

 

Tillar
Etrusklar

Etrusklar (lot. Tiva, oʻzlarini — rasna deb atashadi) — miloddan avvalgi 1-ming yillikda Apennin yarim orolning shim.gʻarbida, qadimda Etruriya (hozirgi Toskana) deb atalgan viloyatda yashagan qadimiy qabilalar. E. —,Rim madaniyatidan avvalgi yuksaq madaniyat ijodkorlari. Miloddan avvalgi 7-asrdayoq E.da yozuv boʻlgan, 10 mingga yaqin qisqa bitiklar maʼlum (qarang Etrusk tili). E.ning etnogenezi nomaʼlum. Gerodot ularni Lidiyadan kelib, umbrlar yeriga joylashgan deb hisoblasa, Gellanik (miloddan avvalgi 5-asr) egeylik pelasglar tarmogʻi deydi. Galikarnaslik Dionisiy fikricha, ular mamlakatning tub aholisi boʻlgan. Miloddan avvalgi 7-asrda E.ning qalin mudofaa devori bilan oʻralgan shahar qalʼalari boʻlgan, ular keyinchalik iqtisodiy va siyosiy markazlarga aylangan. Ularni shohlar idora etgan. E.ning tarkviniylar sulolasi miloddan avvalgi 616—509 yillarda Rimni idora qilgan. Sentina (miloddan avvalgi 295) va Vadimon koʻli boʻyidagi jang (mil av. 283)dan soʻng Etruriyaning butun hududi Rimga tobe boʻlgan. E. qadimiy Italiyaning madaniy taraqqiyotiga muhim hissa qoʻshganlar. Rimliklar ulardan siyosiy tashkilot tizimi xususiyatlarini, armiya tuzilishi va qurollanishi, davlat mansabdor shaxslarining belgilari (insignatsiyalar)ni qabul qilishgan; etrusk mifologiyasi va dini Rim mifologiyasi va diniga quchli taʼsir koʻrsatgan; yunon yozuvi ham ularga E. orqali oʻtganligi taxmin qilinadi.

Fatxulla Ergashev.
Eukariotlar

Eukariotlar (yunoncha: eu yaxshi, haqiqiy, butun va karion — yadro) — toʻliq shakllangan, haqiqiy yadroga ega boʻlgan hujayrali organizmlar. Eukariotlarga suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar, barcha hayvonlar, zamburugʻlar kiradi. Eukariotlar DNK si yadrodagi xromosomalarda joylashgan boʻlib, gistonli oqsillar bilan birikkan nukleosomalarni hosil qilishda ishtirok etadi. Eukariotlarning hujayralarida membranali organoiddar yaxshi rivojlangan; ayrim organoidlari (mitoxondriyalar va xloroplastlar) da DNK va avtonom oqsil sintezlovchi apparat mavjud.Turli-tuman organizmlarning eukariot hujayralari ozining tuzilishi jihatidan murakkabligiva xilma-xillligi bilan ajralib turadi.

Yana qarang 

 Prokariot

Eukariotlar
Sitologiya
Biologiya
Efebiya

Efebiya (yun. — oʻsmir) — Yunoniston (Sparta, Afina)da erkin tugʻilgan 18 yoshdan 20 yoshgacha boʻlgan oʻsmirlarni harbiy va fuqarolik xizmatiga tayyorlaydigan davlat tashkiloti. Oʻqish kazarma sharoitida 2 yil davom etgan. Birinchi yili efeblar gimnastika, kamondan otishni oʻrganganlar, harbiy mashqlar oʻtkazishgan. Ikkinchi yil harbiy qoʻrgʻonlar qurish, harbiy garnizonlarni qoʻriqlash, harbiydengiz ishlarini oʻrganish bilan shugʻullanishgan, xalq sayil va bayramlari hamda yigʻilishlarida tartib saqlanishini nazorat qilishgan. E.ni tugatganlar toʻla huquqli fuqaro hisoblangan (yana qarang Afina tarbiyasi, Sparta tarbiyasi).
Efedra

Efedra — q. Zoyuza. 

 

Dorivor oʻsimliklar
Efemerid vaqti

Efemerid vaqti — astronomiyada qoʻllaniladigan maxsus vaqt; sayyoralarning efemeridalarmni hisoblashda qoʻllaniladi. Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi notekis boʻlganligi sababli, oʻrtacha sutkalar ham notekis kechadi. Shuning uchun astronomiyada Yerning notekis aylanishi bilan bogʻliq boʻlgan vaqt qatorida, Oy va sayyoralarning harakatidan aniqlanadigan va tekis oʻtadigan Efemerid vaqtidan foydalaniladi va bu vaqt Nyuton vaqti yoki Efemerid vaqti deyiladi. Efemerid vaqti 1950-yil fundamental doimiyliklarga bagʻishlangan Parij konferensiyasida qabul qilindi, 1960-yildan boshlab Quyosh, Oy, sayyoralar va ularning tabiiy yoʻldoshlari efemeridalarini hisoblashda joriy etila boshlandi. Efemerid vaqtidan Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishidan aniqlanadigan dunyo vaqtita oʻtish tuzatmalari (A T) maxsus astronomik yilnomalarda berib boriladi.
Efemerida

Efemerida (yun.) — astronomik kundalik jadval. E.da Quyosh, Oy, katta sayyoralar, ularning yoʻldoshlari, kichik sayyoralar va boshqalarning maʼlum yil, kun va soatlar uchun oldindan hisoblangan koʻrinma koordinatalari va boshqalar maʼlumotlar beriladi. E. maʼlumotlari astronomiyada qabul qilingan maxsus efemerid vaqti asosida hisoblab topiladi. Osmon jismlarining E.larini bilish ularni oldindan yilning qaysi vaqtida kuzatish qulayligini aniqlash va kuzatish dasturlarini tuzishda katta ahamiyatga ega. Kuzatishlar va tekshirishlar oʻtkazilgach, olingan maʼlumotlar dunyo vaqtida eʼlon qilinadi, keyingi E.larga tuzatishlar kiritiladi.
Efemerlar

Efemerlar (yun.— bir kunlik) — choʻl, chala choʻl va adirlarda oʻsadigan bir yillik oʻsimliklar. Vegetatsiya davri qisqa. Asosan, bahor va kuzda, tuproq nam vaqtlarida oʻsadi. Tipik, yaʼni bahorgi E. va kuzgi E.ga ajratiladi.

Oʻrta Osiyoning choʻl, ayniqsa, adirlarida koʻp uchraydi. Qish iliq kelgan yillari E. juda tez rivojlanadi. Erta bahorning sernam, iliq kunlari boshlangach, E. tez rivojlanib, bir necha haftada gullab, urugʻlari pishib yetilgach quriydi.

E. orasida yaltirbosh, taroqbosh, arpaxon, noʻxatak, sariq yoʻngʻichqa kabi ozuqabop; jagʻjagʻ kabi dorivor, uchma kabi zaharli turlari bor.
Efemeroidlar

Efemeroidlar — koʻp yillik oʻsimliklar guruhi. Yillik vegetatsiya davri qisqa. Yer ostki organlari (tuganagi, piyozboshi) bir necha yil, yer ustki organlari bir necha hafta yashaydi. E. bahorda gullab, meva qiladi, urugʻlari pishib toʻkiladi, tuganaklari, piyozboshlari yoki ildizpoyasi yer ostida saqlanib, yer ustki qismlari quriydi.

E. urugʻlari orqali va vegetativ yoʻl bilan koʻpayadi. Ular yer osti organlariga qarab tuganaklilar (burmaqora, it kuchala va boshqalar), piyozboshlilar (lola, boychechak) va ildizpoyalilar (rang, ilaq)ga ajratiladi. E. — qorakoʻl qoʻylarining asosiy ozigʻi. E. orasida gullaydigan oʻtlar (lola, zaʼfar, gulsapsar), dorivor giyohlar (piyozlar) va zaharli koʻkatlar (kuchalalar) bor. E.ni ikki guruh (qurgʻoqchil hududlar E.i va oʻrmonli hududlar E.i)ga ajratiladi. 

 

Botanika
Efes

Efes — Kichik Osiyoning gʻarbiy sohili Kariya viloyatidagi qadimiy shahar. E. xarobalari hozirgi Saljuq (Turkiya)dan 10 km narida joylashgan. Osiyo savdo yoʻllarining soʻnggi nuqtasi va diniy markaz sifatidagi ahamiyati (E. homiysi — Artemida ibodatxonasi dunyoning yetti moʻʼjizasidan biri) shaharning ravnaq topishiga imkon bergan. Gerostrat oʻz nomini abadiylashtirish maqsadida ibodatxonaga oʻt qoʻygan (miloddan avvalgi 356 yil). Keyinchalik ibodatxona qayta qurilgan, biroq milodiy 263 yil E. gotlar tomonidan talontaroj etilgan paytda butkul vayron qilingan. E. milodiy 358 va 365 yillardagi zilzilalardan jabr koʻrgan. Shahar 7-asr gacha mavjud boʻlib, soʻng kimsasiz qolgan bu yerlar botqoqlikka aylangan. E.dan yunon va Rim davriga oid shahar mavzelari, stadionlar, teatr, terma (hammom), shahar darvozalari, vodoprovod, kutubxona binosi, ibodatxonalar va boshqalar xarobalar ochilgan.

Muqaddas shaharlar
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Efiop yozuvi

Efiop yozuvi — jan. arabiy konsonant (undosh harfli) alifbo asosida kelib chiqqan boʻgʻinli yozuv. Har bir belgi S+U (unli + undosh) tarzidagi ochiq boʻgʻinni ifodalaydi, unlining tabiatidan kelib chiqqan holda, qoʻshimcha chiziqlar bilan farqlanuvchi 7 variantga ega: qisqa a, choʻziq y, 1, a, yo, o, undosh+ye (ilmiy transkripsiyada hozirgi talaffuzga mos keluvchi a, i, 1, a, ye, o, E ifodalari qoʻllanadi). "Undosh+qisqa a" belgisi asosiy variant hisoblanadi, qolganlari esa unga nisbatan belgilanadi. Efiop yozuvi chapdan oʻnga qarab yoziladi; u Efiopiyadagi turli tillar, mas, qadimiy efiop (geez), amxara, tigray, tigre, oromo va boshqalarda qoʻllanadi.

Miloddan avvalgi 1-ming yillik oʻrtalarida Yamandan koʻchib kelganlar bilan Efiopiyaga jan. som alifbosining bir tarmogʻi — jan. arabiy konsonant alifboli yozuv kirib kelgan. U milodiy 5-asrgacha jan. arabiy yozuv bilan parallel rivojlangan holda isteʼmolda boʻlgan. Boʻgʻinli Efiop yozuvi belgilarning qadimiy jan. som alifbosidagi tartibini va harflarning qadimiy nomlarini (bu nomlar finikiycha nomlar bilan mos keladi) saqlab qolgan. 4—5-asrlarda Aksum davlatida, chamasi, yunon madaniyati va yunon alifbosi taʼsirida Efiop yozuvi isloh qilindi: unlilar uchun belgiifodalar joriy etiladi va yozuv yoʻnalishi oʻzgartiriladi. Efiop yozuvi jan. arabiy alifbodagi 29 belgidan 24 tasini saqlab qolgan; efiop tillarigagina xos boʻlgan tovushlar uchun mavjud belgilar shaklini bir oz oʻzgartirish yoʻli bilanyangi belgilar yaratiladi. 14-asr oʻrtalarida amxar tilining tovushlarini ifodalash uchun yana 7 belgi ishlab chiqiladi. Belgilarning umumiy soni turli tillarda 202 tadan 270 tagacha yetadi. Efiop yozuvining kursiv shakli ishlab chiqilmagan.

Adabiyot 
 Krachkovskiy I.Yu., Vvedeniye v efiopskuyu filologiya, M., 1955; Starinin V.P., Efiopskiy yazj, M., 1967.
Efiop tili

Efiop tili, geez, gez, giiz — somhom tillari oilasining som tarmogʻidagi efiopsom tillaridan biri; toshlar, qoyalar, sopol buyumlarda saqlangan yodgorliklar va nasroniy adabiyot bitilgan oʻlik til. Miloddan avvalgi 5-asrda Janubiy Arabistondan koʻchib kelgan aholining tili sifatida paydo boʻlgan va 4—7-asrlarda Aksum davlatining, keyin Efiopiyada mavjud boʻlgan boshqa davlatlarning tili hisoblangan. Milodiy 1—2 ming yilliklar chegarasida soʻzlashuv tili sifatida isteʼmoldan chiqib (uning oʻrnini amxara tili egallagan), cherkovning ibodat tili tarzida 20-asr boshlarigacha saqlanib kelgan. Boshqa efiopsom tillariga qaraganda kushit tillari taʼsiriga kamroq uchragan, koʻplab arxaik belgilarni saqlab qolgan.

Efiop tili jan. arabiy konsonant alifbo asosida shakllangan boʻgʻinli yozuvdan foydalanadi (qarang Efiop yozuvi). Aksum bitiklari (tosh va sopollarda va boshqalar) deb ataladigan ilk yodgorliklari 4-asrga mansub. 5-asrdan boshlab Efiop tiliga yunon, qibtiy (kopt), suryoniy, qadimiy yahudiy, arab tillaridan kitobiy oʻzlashmalar, kushit tillaridan esa soʻzlashuvga xos oʻzlashmalar kirib kelgan. Efiop tili boshqa efiopsom tillariga muayyan taʼsir oʻtkazgan; undan hozirgi ilmiy terminlarni yaratish manbai sifatida foydalaniladi.

Manbalar

 

Tillar
Gez

Gez — Turkiyaning Bayburt viloyati Bayburt tumanidagi qishloq. 2010-yilda 137 nafar aholi istiqomat qilgan.

Manbalar
Efiopiya zoogeografiya oblasti

Efiopiya zoogeografiya oblasti — quruqlik zoogeografiya oblastlaridan biri. Afrikaning Sahroi Kabirdan janubidagi qismi, Arabiston ya. o. janubi, Madagaskar, Maskaren, Kamar, Seyshel va boshqalar bir qancha orollarni oʻz ichiga oladi. Efiopiya zoogeografiya oblastio. maydonining asosiy qismi savannadan iborat; tropik oʻrmonlar, butazorlar, choʻl hamda togʻ oʻsimliklari ham koʻp uchraydi. Sut emizuvchilar va qushlardan naytishlilar, sichqonqushlar, tuyaqushlar turkumlari, tillakrotlar, qunduzsimon yerqazarlar, tenreklar, tikandumli koʻrshapalaklar, uzunoyoqlilar, jiraflar, begemotlar, sesarkalar, mirzaqushlar, kitboshlar, oqqoʻtonlar, bananxoʻrlar va boshqalar oilalar endemik hisoblanadi. Efiopiya zoogeografiya oblastio.da hammasi boʻlib sut emizuvchilarning 38 oilasiga mansub turlar uchraydi; ulardan 6 oila: odamsimon maymunlar, lemurlar, bugʻuchalar, karkidonlar, fillar, pangolinlar Efiopiya va HindMalay zoogeografiya oblasti uchun umumiy. Efiopiya zoogeografiya oblastio.ga, ayniqsa, antilopalar, har xil toʻngʻizlar (ayniqsa, soʻgalli choʻchqa) xos; krotlar, bugʻular, ayiqlar uchramaydi.

Efiopiya zoogeografiya oblastio.da qushlarning 89 oilasi uchraydi; ulardan 12 oila, jumladan, tropik va ekvatorial oʻrmonlarda tarqalgan drongolar, asal koʻrsatuvchilar, pittalar, karkidonqushlar HindMalay zoogeografiya oblastida ham uchraydi. Chumchuqsimonlar turkumidan Efiopiya zoogeografiya oblastio. uchun toʻqimachilar va nektarxoʻrlar xos. Toʻtiqushlar kam uchraydi.

Sudralib yuruvchilardan kaltakesaklar — xameleonlar, agamalar, gekkonlar, echkemarlar koʻp va xilmaxil; kobralar, qora ilonlar, pitonlar, yonboshboʻyin toshbaqalar, timsohlar Efiopiya zoogeografiya oblastio. uchun xos. Suvda va quruqlikda yashovchilardan qurbaqalar, pixli baqalar, haqiqiy baqalar, chegravalar, baliqlardan chuchuk suv havzalarida karpsimonlar keng tarqalgan; protopterus, koʻpsuzgichlilar va uzuntumshuqlilar shu zoogeografiya oblasti uchun xos. Hasharotlardan termitlar koʻp uchraydi; ularning konussimon inlarida savannalar yashaydi. Moviy kapalaklar va chigirtkalar ham keng tarkalgan. Efiopiya zoogeografiya oblastio. Gʻarbiy Afrika, Sharqiy Afrika, Kap va Madagaskar kichik zoogeografiya oblastlariga boʻlinadi.

Efiopiya
Efiotsiya togʻligi

Efiotsiya togʻligi — Afrikaning shim.sharqiy qismidagi togʻlik, asosan, Efiopiya hududida. Balandligi 2000–3000 m, eng baland joyi 4623 m (RasDashan togʻi). Efiotsiya togʻligining sharqiy yon bagʻri unga tutash tekislikka tik tushgan, gʻarbiy yon bagʻri esa zinapoyasimon pasayib boradi. Efiotsiya togʻligining asosini yuzasi qumtosh, bazaltli lava va ohaktoshlarning qalin qatlamlari bilan qoplangan tokembriy kristalli zamini tashkil etadi. Shimoliy kismi peneplenlashgan kristalli jinslardan tuzilgan, 15° shahrik.dan janubi zinapoyasimon bazaltli platodan iborat. Gʻarbiy va jan.gʻarbiy yon bagʻri sernam (yillik yogʻin 1500 mm gacha), sharqida yogʻin 500 mm gacha. E.tdan Koʻk Nil, Atbara, Sobat, Jubba daryolari boshlanadi. Landshaftida balandlik mintakalari mavjud. 1700 m gacha kolla mintaqasida — shamolga roʻpara yon bagʻirlar tropik oʻrmonlar va kofe plantatsiyalari, shamolga teskari yon bagʻirlar esa savannalardan, 2400 m gacha boʻlgan voynadega mintaqasida savannalar, undan balanddagi dega mintaqasida (4000 m gacha) igna bargli oʻrmonlar, eng yuqorisi baland togʻ dasht oʻsimliklaridan iborat. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Efiotsiya togʻligida qadimdan dehqonchilik qilinadi, koʻpgina donli ekinlar (qattiq bugʻdoy, javdar, arpa)ning vatani.

 

Togʻlar
Efioplar

Efioplar, itioplar, itoplar (yun. anxiopz — quyoshda qoraygan), habashlar — 1) qadimda — Misrdan jan.da, Nubiya va hozirgi Efiopiya hududida yashagan aholi nomi; 2) Efiopiya aholisining umumiy nomlanishi. Umumiy soni 52 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Amxara tilily. soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar, sunniy musulmonlar; bir qismi iudaizmt eʼtiqod qiladi. Miloddan avvalgi 1-ming yillikda Janubiy Arabistondan Efiopiyaga ayrim arab qabilalari bir necha marta koʻchib kelib kushit tillarit soʻzlashuvchi mahalliy aholi bilan aralashib ketgan. E.ning asosiy etnik komponentini amxara, gurage, qisman galla, tigraylar, Efiopiyaning markaziy qismida esa agau, kaffa, uolamo va boshqalar xalqlar tashkil qiladi. Ushbu xalqlar negizida efiop millatining shakllanish jarayoni bormoqda. Asosiy mashgʻuloti — dehqonchilik, chorvachilik.
Efir moylari

Efir moylari oʻsimliklardan quyidagi yoʻllar bilan olinadi: suv bugʻi yordamida haydash; past tralarda qaynaydigan erituvchilar yoki hidsiz toza yogʻ (mol yogʻi) bilan ekstratsiya qilish (buni anfleraj usulida olish deb ham ataladi); presslash orqali.

Efir moylari sanoatda keng qoʻllanadi. Ulardan atirupa, sovun ishlab chiqarishda, tish pastalari, oziqovkat essensiyalari tayyorlashda, tamakini xushboʻy qilishda, tibbiyotda (qalampir va evkalipt moylaridan) foydalaniladi. Efir moylari kimyo sanoatida, farmatsevtikada ham qoʻllanadi. Pinendan kamfora sintez qilinadi, daraxt moyi skipidar lok va boʻyoq ishlab chiqarishda erituvchi sifatida ishlatiladi. Nozik organik sintez texnologiyasi Efir moylarining sintetik analoglari ham bor.
Eftaliylar davlatlari

Eftaliylar davlatlari — Oʻrta Osiyo va unga qoʻshni mamlakatlarda milodiy 5-asr oʻrtasida barpo etilgan davlatlar: 1) Oʻrta Osiyodagi Eftaliylar davlati milodiy 5-asr oxiri — 6-asr boshida ravnaq topib, uning hududi hozirgi Afgʻonistonning katta qismi, Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkistonning sharqiy va janubiy-sharqiy viloyatlarini oʻz ichiga olgan. Poytaxti Balx hisoblanadi. Uning asosini Baqtriya-Toxariston tashkil etgan. Shu yerdan turib eftaliylar qoʻshni mamlakatlarga yurishlar qilganlar. Eftaliylar Sosoniylar Eroni ustidan bir qancha janglarda zafar quchgan, janglardan birida sosoniylar shahanshohi Peroz halok boʻlgan. U koʻp yillar mobaynida eftaliylarga katta miqdorda tovon toʻlab kelgan edi.

Oʻrta Osiyodagi Eftaliylar davlati bir qancha yarim mustaqil mulklarning konfederatsiyasidan iborat boʻlib, ularni eftaliylar podshosiga tobe merosiy sulolalar boshqarar edi. Bu yerda Hindistondagi kabi tanga pullar markazlashgan tartibda zarb qilinmagan, aksincha deyarli har bir mulk oʻzining kumush yoki mis tangasini zarb qilgan. Saltanatda bir necha turdagi alifbolar (sugʻd, baqtriy, braxmi va boshqalar) mavjud boʻlgan, lekin baqtriy alifbosi davlat yozuvi hisoblangan. Eftaliylarning oʻzi dastlab koʻchmanchi boʻlib, keyinchalik shaharlarni bosib olishlari bilan, asosan, oʻtroq hayot tarziga oʻtgan boʻlsalar kerak. Shu tufayli Vizantiya tarixchilari (Menandr) eftaliylarning shahar qabilasi sifatida taʼriflaydi. Eftaliylar jamiyatida mulkiy tabaqalanish mavjud edi. Eftaliylar kuchli, asosan, otliqlardan iborat qoʻshinga ega boʻlgan. Eftaliylar orasida poliandriyaning shakllaridan biri hukm surgan. Eftaliylar oʻt va quyoshga sigʻinishgan, Oʻrta Osiyodagilar esa — buddaviylik, manixeylik, nasroniylik, zardushtiylikka eʼtiqod qilishgan; 2) Eftaliylar Hindistonga bostirib kirishi natijasida vujudga kelgan. Shimoliy Hindiston, Pokiston va janubiy-sharqiy Afgʻoniston hududidan iborat boʻlgan.. Hindistondagi Eftaliylar davlati milodiy 5-asroxiri — 6-asrning 1-yarmida, Toʻramon va uning vorisi Mixirakula davrida kuchqudratga toʻlib, ravnaq topgan. 6-asr oʻrtalariga kelib tanazzulga yuz tutgan.

Adabiyotlar 
Rtveladze E. V., Velikiy shelkovga put, T., 1999.
Effektorlar

Effektorlar (lot. — yaratuvchi, ijod qiluvchi) — 1) fiziologiyada faoliyati refleks bilan bogʻliq boʻlgan ijrochi organ; organizmning qoʻzgʻatuvchiga nisbatan javob reaksiyasini taʼminlaydi. E.ga muskullar, bezlar, buyrak, elektr va boshqalar organlar kiradi. Odatda, refleks polieffektor xususiyatga ega boʻlib, uning amalga oshirilishida birdaniga bir necha xil E. qatnashadi. Bu hol refleksning tavsifi va uning biologik mohiyati bilan bogʻliq (mas, jismoniy mehnat qilinganida — muskullar, yurak, qon tomirlari, ichki sekretsiya bezlari va boshqalar organlar faollashadi). E. ishini refleksning nerv markazlari boshqaradi. Ontogenez va filogenezda markaziy boshqarilish mexanizmi ham takomillashib boradi; 2) biokimyoda — moddalar almashinuvining fermentlarga taʼsir koʻrsatadigan va ular faoliyatini kuchaytiradigan yoki kamaytiradigan mahsulotlari; 3) genetikada — repressor bilan birikib, uning operatorga taʼsirini boshqaradigan quyi molekulali moddalar. Agar E. repressorga birikkanida repressorning operatorga taʼsiri toʻxtab, operator transkripsiyasi davom etadigan boʻlsa, uni induktor deb ataladi. Agar E. faol boʻlmagan repressorga birikib, uni operatorga taʼsir koʻrsatadigan va operator transkripsiyasini toʻxtadigan faol shaklga oʻtkazsa, unga korepressor deyiladi (yana qarang Repressor).
Effuziv togʻ jinslari

Effuziv togʻ jinslari — yer yuzasida yoki Yer poʻsti qatlamining yuqori qismida lavaning sovishi mobaynida hosil boʻlgan magmatik togʻ jinslari; ularning maʼlum bir qismi suv osti vulkanlari otilib chiqqanda vujudga keladi. Lavaning tez qotishiga sabab boʻluvchi tarkibidagi vulkan shishasining mavjudligi, oʻziga xos porfirli strukturaga egaligi Effuziv togʻ jinslarij.ning xarakterli xususiyatlaridandir. Effuziv togʻ jinslarij.ning tarkibi keng koʻlamda oʻzgarib turadi. Eng koʻp tarqalganlari bazalt, andezit va ular oraligʻidagi jinslar; kamroq uchraydiganlari datsit va liparitlar boʻlib, ishqorli va ultraasoslilari yanada kamroq uchraydi. Asosiy minerallari: plagioklaz, K—№ dala shpati, ortopiroksen, klinopiroksen, amfibol, biotit va kvars. Aksessor minerallari: ortit, ksenotim, sirkon, apatit, ilmenit va magnetit. Effuziv togʻ jinslarij. paydo boʻlish sharoitlariga koʻra, 3 yirik guruhga — piroklastik jinslar, lava jinslari va ekstruziv jinslarga boʻlinadi. Effuziv togʻ jinslarij. Oyda ham topilgan.

Effuziv togʻ jinslarij. intruziv togʻ jinslarining aksi hisoblanadi (qarang Magmatik togʻ jinslari). Ular Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, tokembriy va paleozoy yotqiziqlarida uchraydi. Effuziv togʻ jinslarij. bilan bir qancha qazilma boyliklar konlari bogʻliq.

Effuziv tog jinslari
Effuziya

Effuziya (lot. yepxsho — quyilish, yoyilish) — lava (magma)ning yer yuziga quyilib chiqish jarayoni. Uning sovishi mobaynida lava oqimlari va lava qoplamlari koʻrinishida yotgan effuziv togʻ jinslari hosil boʻladi. E. vulkan harakati koʻrinishi shakllaridan biri hisoblanadi. Nordon va qayishqoq lava baʼzan yoyilib ketmasdan otilib chiqib, vulkanli gumbaz hosil qiladi.
Effuziya (maʼnolari)

Effuziya:

 Effuziya (lot.
 Effuziya (gidrodinamika) (gidrodinamikada) — gazning kichik (mm ulushlaridagi) teshiklardan sekinlik bilan oqib chiqishi.
Effuziya (gidrodinamika)

Effuziya (gidrodinamikada) — gazning kichik (mm ulushlaridagi) teshiklardan sekinlik bilan oqib chiqishi. Ikki holat farqlanadi: 1 holat — teshikning diametri gaz molekulalarining erkin harakatlanish (yugurish) uzunligiga nisbatan juda kichik. Bu holda idishdagi gaz bosimi juda kichik boʻladi. 2-holat — teshikning diametri gaz molekulalarining oʻrtacha erkin harakatlanish uzunligidan katta. Bu holda idishdagi gaz bosimi ancha katta boʻladi. 1holda molekulyar oqib chiqish hodisasi yuz beradi va molekulalar oʻrtasidagi toʻqnashuvlar hech qanday ahamiyatga ega boʻlmaydi. 2holda gaz molekulalari teshikdan oqim tarzida chiqadi va vaqt birligi mobaynida chiqadigan gaz hajmi gaz zichligining kvadrat ildiziga teskari mutanosib boʻladi. Gazlarning zichligini ularning juda kichik teshikdan muayyan vaqg birligida oqib chiqishi boʻyicha aniqlash usuli shu qonuniyatga asoslangan. Agar idish ichidagi bosim tashqi bosimdan ancha katta boʻlsa, oqib chiqayotgan gaz miqdori idishdagi bosimga toʻtri mutanosib boʻladi. E. hodisasi gidrodinamikada, gidrotexnikada, gaz quvurlarini oʻtkazishda, ilmiy tekshirish ishlarida juda muhim.