Nasriddin (Yunnan)

Nasriddin (; ) (1292-yilda vafot etgan) Yuan sulolasi davrida Yunnan provinsiyasi gubernatori boʻlgan va Ajal Shamsiddin Umarning oʻgʻli.

Hayoti 
Nasriddin Oʻrta Osiyolik boʻlib, buxorolik musulmonlardan. Uning otasi taniqli rahbar, Ajal Shamsiddin Umar edi. Xorazmshohlar va moʻgʻullar oʻrtasidagi urushda Chingizxon shaharga hujum qiladi, Sayyid Ajal Shamsiddin Umarning oilasi unga taslim boʻladi. Shu sababli Sayyid Ajal Moʻgʻullar saltanati saroyida xizmat qilgan. Keyinchalik, Sayyid Ajal 1259-yilda imperator moliyasi uchun masʼul ishchi boʻlib ishlaydi, 1274-yilda Dali qirolligini zabt etgandan keyin Xubilayxon tomonidan Yunnanga yuborilgan.

XIII asrda alohida musulmonlarning taʼsiri, ayniqsa, Sayyid Ajal Shamsiddin Umarning taʼsiri juda kuchayib, milodiy 1279-yilda Yunnan shahrida vafotigacha moʻgʻul xonlariga xizmat qilgan. Oilasi Yunnan shahrida istiqomat qilib kelmoqda, Xitoydagi musulmonlarning asosiy qismini tashkil etadi

Nasriddin Yunnanning Panthay Hui aholisi, shuningdek, Ninshia va Fudzian provinsiyalarida yashaydigan koʻplab xitoyliklarning ajdodi ekanligi aniqlangan.

Marko Poloning taʼkidlashicha, Nasriddin 1277-yilda moʻgʻullarning Birmaga bosqinida qoʻmondon boʻlgan va urushda birmalarni magʻlub etgan. Marko Polo uning ismini „Nescradin“ deb yozib ketgan. Lekin Marko Poloning bu daʼvosi xato edi.

Yunnanda islomning keng tarqalishi Nasr al-Din va uning otasi Sayyid Ajall tufaylidir.

Nasriddin Yunnanning birinchi hokimi boʻlmish otasi vafot etgandan soʻng Yunnan hokimi boʻlgan. Nasriddin 1279-yildan 1284-yilgacha hokimlik qilgan. U 1284-yil moʻgʻullarning Birmaga bosqinida qatnashish uchun yuborilgan, bu uning gubernatorlikdagi soʻnggi jangi boʻlgan.

Nasriddin, shuningdek, Yunnandagi mahalliy „Oltin tishlar“ xalqi va Annamga moʻgʻullar bosqini paytida vyetnamliklar bilan jang qilgan. Marko Polo Nasriddin 1277-yilda Birmaga qilingan hujumda qatnashgan deb notoʻgʻri maʼlumot bergan. Aslida, Nasriddin 1284-yilgi bosqinda jang qilgan. Nasrning oʻgʻli Umar yán (Vu-ma-r) Annam (Vyetnam)ga bostirib kirishda u bilan birga qatnashgan.

Gubernator sifatidagi xizmati davomida 1292-yilda korrupsiyada ayblanib, qatl etilgan. Husayn, uning ukasi, undan keyingi Yunnan hokimi boʻlgan.

Oilasi 
Nasriddinning otasi Yunnan gubernatori Sayid Ajal Shamsiddin Umar, uning xitoycha ismi Sai-dien-chi boʻlgan. Nasriddinning xitoycha nomi „Na-su-la-ding“ edi.

Say-dien-chining beshta oʻgʻli esga olinadi: 納速剌丁 Na-su-la-ding (Nasriddin),  哈散 Hasan (Hasan), 忽辛 Hu-sin (Husayn), 剌丁 兀默里 Shan-su-ding vu-mo-li va 馬速忽 Ma-su-hu. Bularning barchasi yuqori lavozimlarni egallagan.

Xuddi shu bobda Na-su-la-dingning alohida tarjimai holi bor. U Yunnanda gubernator boʻlgan va janubiy 交趾 Kiao-chi (Kochin-xitoy) va 緬 Mien (Birma) qabilalari bilan urushda ajralib turgan. 1292-yilda vafot etgan, oʻn ikki oʻgʻilning otasi ulardan besh nafarining ismlari tarjimai holida keltirilgan, 伯顏察兒 Bo-yen ch’a-r, yuqori lavozimga ega boʻlgan, 烏馬兒 Vu-ma-r (Umar), 答法兒 Dje-fa-r (Jafar), 忽先 Hu-sien (Husayn) va 沙的 Sha-di (Saʼdiy).

Xitoy mualliflarining Sai-dien-chi, shubhasiz, Rashiduddin Sayyid Ajal nomi bilan tilga olgan shaxsdir. Fors tarixchisining yozishicha, u asli buxorolik boʻlib, Xubilay hukmronligi davrida mamlakatga kirganida Qorajon hokimi boʻlgan. Keyinchalik vazir etib tayinlangan va Xubilay hukmronligining boshida moliya ishlarini boshqargan. Uning oʻgʻli Nasriddin Qorajonga hokim etib tayinlangan va oʻlimigacha Yunnanda oʻz lavozimida qolgan. Nasriddinning Bayan Fenchan familiyasiga ega boʻlgan oʻgʻli Abubakir Rashiduddin yozgan vaqtda Zaytun viloyatida hokim boʻlgan. U shuningdek, bobosi Sayyid Ajalning unvonini olgan va Xubilay vorisi davrida moliya vaziri boʻlgan. Nasriddinni Marko Polo tilga oladi va uni Naskradin tarzida tasvirlaydi.

Ninshiadagi Hui afsonasi mintaqada keng tarqalgan toʻrtta familiyani — Na, Su, La va Dingni Nasriddin bilan bogʻlaydi, ular oʻz ajdodlarining ismini (xitoychada Nasuladin) qismlarga boʻlishgan. Chendai Din oilasi, Fudzian undan kelib chiqqan deb daʼvo qiladi. Din oilasining Tayvan, Filippin va Malayziyada boʻlimlari bor, u yerdagi diasporali xitoy jamoalari orasida islom diniga amal qilinmaydi, lekin baribir hui oʻziga xosligini saqlab qolgan. Nasriddinning avlodi Na Chjun 1931-yilda Chjan Ziren, Ma Dzian va Lin Chjunmin bilan birga Al-Azharga yuborilgan talabalardan biri boʻlgan.

Koʻpchilik xanlardan tashqari, musulmon Huida ham avlod nomlarini keng qoʻllagan, ular lunzi paybie deb atalgan; masalan, Na oilasida soʻnggi beshta avlod Van, Yu, Chjan, Dian va Hon belgilaridan foydalanilgan. Hukumat nasl-nasabni ommaviy qayd qilishni boshlaganidan beri bu amaliyot asta-sekin yoʻqolib bormoqda.

Manbalar 

Buxoroda tugʻilganlar
Buxorolik kishilar
1292-yilda vafot etganlar