Supernova

Yangi yulduz ( PL :  yangi yulduz yoki  yangi yulduzlar ) yulduzning kuchli va yorqin portlashidir . Yangi yulduz massiv yulduzning so'nggi evolyutsion bosqichlarida yoki oq mitti sharcha  yadroviy sintezga qarab harakatlanganda qo'shilganda sodir bo'ladi. Progenitor deb ataladigan asl ob'ekt yo neytron yulduz yoki qora tuynukga qulaydi yoki ma`lum taroq tumanlik hosil qilish uchun butunlay vayron bo'ladi.  Yangi yulduzning eng yuqori optik yorqinligi bir necha hafta yoki oy davomida so'nmasdan oldin butun galaktikaning yorug'ligi bilan taqqoslanishi mumkin. Shuningdek qo`shimcha qilib aytish mumkinki, bu portlash judayam uzoq masofadan ko`rinadi, hamda ancha muddat portlashning asoratlari qoladi. ancha asrlar davomida.

Somon yo'li gallaktikasida to'g'ridan-to'g'ri kuzatilgan so'nggi yangi yulduz 1604 yilda Keplerning yangi yulduzi bo'lib, u 1572 yilda Tixoning yangi yulduzidan ko'p o'tmay paydo bo'lgan, ikkalasi ham oddiy ko'z bilan ko'rinardi. Yaqinda  yangi yulduzlarning qoldiqlari topildi va boshqa galaktikalarda o'ta yangi yulduzlarning kuzatuvlari shuni ko'rsatadiki, ular Somon yo'lida har asrda o'rtacha uch marta uchraydi. Somon yo'lidagi o'ta yangi yulduzni deyarli zamonaviy astronomik teleskoplar orqali kuzatish mumkin edi. Eng so'nggi yalang'och ko'z o'ta yangi yulduzi SN 1987A bo'lib, u Somon yo'lining sun'iy yo'ldoshi bo'lgan Katta Magellan bulutida ko'k supergigant yulduzning portlashi edi.

Nazariy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,  yangi yulduzlarning aksariyati ikkita asosiy mexanizm orqali biri bilan qo'zg'atiladi: oq mitti yadroviy sintezning to'satdan qayta yonishidan yoki katta yulduz yadrosining to'satdan tortishish kuchining tugashidan.

 Oq mitti qayta yonishida ob'ektning harorati yulduzni butunlay buzadigan qochib ketgan yadro sintezini boshlash uchun etarli darajada ko'tariladi. Mumkin bo'lgan sabablar to'planish orqali ikkilik hamrohdan materialning to'planishi yoki yulduzlar birlashishi .
 Katta yulduzning to'satdan portlashi holatida, yulduzning o'z tortishish kuchiga qarshi turish uchun termoyadroviydan etarli energiya ishlab chiqara olmaganidan so'ng , massiv yulduzning yadrosi to'satdan qulashi mumkin, bu yulduz temirni eritishni boshlagandan so'ng sodir bo'lishi kerak, lekin metall sintezining oldingi bosqichida ham sodir bo'lishi mumkin.

Yangi yulduzlar yorug'lik tezligining bir necha ma`lum bo'lgan tezlikda bir qancha quyosh massasini chiqarib yuborishi mumkin. Bu atrofdagi yulduzlararo muhitga kengayib borayotgan zarba to'lqinini keltirib chiqaradi, o'ta yangi yulduz qoldig'i sifatida kuzatilgan kengayib borayotgan gaz va chang qobig'ini supurib tashlaydi. O'ta yangi yulduzlar yulduzlararo muhitda kisloroddan rubidiygacha bo'lgan elementlarning asosiy manbai hisoblanadi. O'ta yangi yulduzlarning kengayib borayotgan zarba to'lqinlari yangi yulduzlarning paydo bo'lishiga olib kelishi mumkin. Yangi yulduzlar kosmik nurlarning asosiy manbai hisoblanadi. Ular tortishish to'lqinlarini ham hosil qilishi mumkin, ammo hozirgacha tortishish to'lqinlari faqat qora tuynuklar va neytron yulduzlarining birlashishi natijasida aniqlangan.

Etimologiya 
Yangi yulduz so'zi supernovalar  yoki  yangi yulduzlarning ko'plik shakliga ega va ko'pincha SN yoki SNe deb qisqartiriladi. U lotincha nova so'zidan olingan bo'lib, "yangi" degan ma'noni anglatadi, bu vaqtinchalik yangi yorqin yulduzga o'xshaydi. "Super-" prefiksini qo'shish yangi yulduzlarni oddiy yangi yulduzlardan farq qiladi, ular kamroq yorug'lik qiladi va kamroq umr ko`radi.  Yangi yulduz so'zi1931 yilda astrofizika bo'yicha ma'ruzalarda qo'llashni boshlagan Valter Baade va Fritz Tsviki ishlab chiqqan  Jurnal maqolasida uning birinchi qo'llanilishi keyingi yili Knut Lundmark tomonidan nashr etilgan bo'lib, uni mustaqil ravishda ishlab chiqqan bo'lishi mumkin.

Kuzatish tarixi 
Yulduzning butun tarix bilan solishtiradigan bo'lsak, yangi yulduzning vizual ko'rinishi juda qisqa, ba'zan bir necha oyni qamrab oladi, shuning uchun uni oddiy ko'z bilan kuzatish imkoniyati umrda taxminan bir marta bo'ladi. 100 milliardning faqat kichik bir qismi Oddiy galaktikadagi milliard yulduzlar o'ta yangi yulduzga aylanish qobiliyatiga ega, ular faqat yuqori massali va oq mittilarni o'z ichiga olgan qo'shaloq yulduzlarning noyob turlari bilan chegaralanadi.

HB9 nomi bilan ma'lum bo'lgan eng erta qayd etilgan oyangi yulduzni Hindiston yarimorolining noma'lum tarixdan oldingi odamlari tomonidan ko`rilgan bo'lishi mumkin edi, keyin esa Kashmirning Burzaxama hududidan topilgan va  teng bo'lgan g`or devorlariga hamda toshlarga o`yib yozib qo'yilgan. . Keyinchalik SN 185 xitoylik astronomlar tomonidan milodiy 185 yilda hujjatlashtirilgan. Eng yorqin qayd etilgan o'ta yangi yulduz SN 1006 bo'lib, u milodiy 1006 yilda Lupus yulduz turkumida sodir bo'lgan. Bu voqea Xitoy, Yaponiya, Iroq, Misr va Yevropadagi kuzatuvchilar tomonidan tasvirlangan. Keng kuzatilgan o'ta yangi yulduz SN 1054 Qisqichbaqa tumanligini hosil qildi.

Oddiy  ko'z bilan ko`rsa bo`ladigan eng so'nggi Somon yo'li yangi yulduzlari SN 1572 va SN 1604 Yevvropada astronomiyaning rivojlanishiga sezilarli ta'sir ko'rsatdi, chunki ular Aristotelning Oy va sayyoralar ortidagi koinot borligi haqidagi g'oyasiga qarshi bahslashish uchun ishlatilgan statik va o'zgarmas sayyoralar edi. Yoxannes Kepler SN 1604 ni tajribalarining eng yuqori cho`qqisiga chiqqanida eng yuqori cho‘qqisida 1604-yil 17-oktabrda kuzatishni boshladi va bir yil o‘tgach, oddiy  ko‘z bilan ko`rinadigan holga kelguncha uning yorqinligini baholashda davom etdi. Bu Tycho Brahe Kassiopeyada SN 1572 ni kuzatganidan keyin bir avlodda kuzatilgan ikkinchi o'ta yangi yulduz edi.