Rubus chamaemorus

Rubus chamaemorus raʼnodoshlar oilasiga mansub gulli oʻsimlik turi boʻlib, salqin moʻtadil iqlimli mintaqalarda, alp va arktik tundrada va tayga oʻrmonlarida o‘sadi. Inglizcha umumiy nomlari orasida bulutli meva, nordic berry, bakeapple (Nyufaundlend va Labradorda), knotberry, noutberry (Angliyada), aqpik yoki past buta, qizil ikra (Alyaskada — qizil ikra, Rubus spectabilis bilan adashtirmaslik kerak), averin(Shotlandiyada) bor.

Tavsif 

Oʻsimlikning bo‘yi  gacha oʻsadi. Barglari tekis. Changlanishdan soʻng oq (baʼzan qizgʻish uchli) gullar malina oʻlchamdagi yigʻma mevalarni hosil qiladi, ular quyosh nuri taʼsir qiladigan joylarda emas, balki oʻrmonlarda soya joylarda koʻproq o‘sadi. Har bir meva dastlab och qizil rangga ega boʻlib, kuzning boshida qahrabo rangiga kiradi.

Tarqatish va ekologiya 
Cloudberries — tabiiy ravishda Shimoliy yarim sharda va asosan, togʻli va togʻli hududlarda tarqalgan. Yevropada ular shimoliy mamlakatlarda oʻsadi, lekin Boltiqboʻyi davlatlarida (Estoniya, Latviya va Litva) va Polshada ham uchraydi. Ular shimolda Rossiya, sharqda Tinch okeaniga, janubda Yaponiyagacha boʻlgan hududlarda uchraydi. Torf yerlarining drenajlanishi va torfning ekspluatatsiyasi tufayli ular yoʻqolib ketish xavfi ostida sanaladi. Germaniyaning Vezer, Elba vodiylarida hamda Angliya Pennin orollari va Shotlandiya togʻlaridagi alohida joylarda qonuniy himoya ostida.

Shimoliy Amerikada bulutli mevalar Grenlandiya, Kanadaning shimoliy qismi, Alyaska, Minnesota, Nyu-Xempshir, Meyn va Nyu-Yorkda yovvoyi holatda oʻsadi.

O‘simlikning tarqalishida qushlar va sutemizuvchilar oshqozonida hazm boʻlmaydigan urugʻlar katta rol oʻynaydi. Bundan tashqari ildizpoyalari orqali koʻpayadi. May yoki avgust oylarida olingan ildizpoyalar ota-ona oʻsimlikning genetik nusxasi boʻladi. Bulutlar botqoqlarda, botqoqlarda, nam oʻtloqlarda, tundrada, Norvegiyada dengiz sathidan 1,400 metr yuqorida kislotali tuproqda (3,5 va 5 p H orasida) o‘sadi.

Cloudberry barglari bir nechta Lepidoptera turlarining qurtlari uchun ozuqa hisoblanadi. O‘simlik coleophora thulea kuyasi uchun yagona ozuqa hisoblanadi.

Kultivatsiya 

Nozik taom sifatida (ayniqsa, Shvetsiya, Norvegiya va Finlandiyada) talab katta boʻlishiga qaramay, bulut oʻsimlik keng oʻstirilmaydi. Ulgurji narxlar yillik hosil hajmiga qarab farq qiladi, bulutli mevalarning taxminiy narxi 10 evro/kg (2004-yilda).

Biroq, 1990-yillarning oʻrtalaridan boshlab, bu tur ustida tadqiqot boshlandi. 2002-yildan boshlab, fermerlar baʼzi navlarni o‘stira boshlashdi, xususan, „Apolto“ (erkak), „Fjellgull“ (ayol) va „Fjordgull“ (ayol).  Bulutli mevani boshqa ekinlar yetishtirish mumkin boʻlmagan Arktika hududlarida, masalan, Norvegiyaning shimoliy qirgʻoqlarida yetishtirish mumkin.

Foydalanish 

Pishgan bulutli mevalar oltin-sariq, yumshoq va suvli boʻlib, S vitaminiga boy. Yangi isteʼmol qilinganda, bulutli mevalar oʻziga xos tort taʼmli bo‘ladi. Haddan tashqari pishgan mevalar, yogurtga oʻxshash qaymoqli tuzilishga va shirin taʼmga ega. Ulardan koʻpincha murabbo, sharbatlar, tortlar va likyorlarga tayyorlanadi. Finlandiyada rezavorlar qizdirilgan  bilan isteʼmol qilinadi (mahalliy pishloq; nomi „non-pishloq“ deb tarjima qilingan). Shvetsiyada bulutli mevalar () va bulutli murabbo muzqaymoq, krep va vafli uchun qoʻshimcha sifatida ishlatiladi. Norvegiyada ulardan koʻpincha  deb ataladigan shirinlik tayyorlanadi(bulutli krem).

Kanadaning Nyufaundlend va Labrador shtatlarida bulutli mevalar „pirog“ yoki murabbo tayyorlash uchun ishlatiladi. Arktikada rezavorlarni kurakoyoqlilar yogʻi, bugʻu yoki karibu yogʻi va shakar bilan aralashtirib, „ Eskimo muzqaymoq“ yoki akutaqni tayyorlanadi. Muzqaymoq retseptlari mintaqaga qarab farq qiladi.

S vitaminining yuqori miqdori tufayli meva shimoliy dengizchilar va shimoliy mahalliy xalqlar tomonidan qadrlanadi. Meva tarkibidagi polifenollar, jumladan, ellagik kislota, flavonoid birikmalari mevalarni hech qanday kimyoviy birikmalarsiz ham tabiiy holatda saqlaydi.

Bulut mevalarining ekstrakti dush jeli, qoʻl kremi va tana losonlari kabi kosmetika vositalarida ishlatiladi.

Spirtli ichimliklar 
Cloudberry akvavit tayyorlash uchun aromatizator sifatida ishlatiladi. Kvebekning shimoli-sharqida,  deb nomlanuvchi bulutli likyor (aborigen nomi) tayyorlanadi.

Oziq moddalar va fitokimyoviy moddalar 
Bulut mevalari C vitamini va ellagik kislota, limon kislotasi, olma kislotasi, a-tokoferol, antosiyaninlar va provitamin A karotinoid, b-karotinga boy. Meva tarkibida ellagitanninlar lambertianin C va sanguin H-6 ham mavjud. Bulutli meva navlarning genotipi ellagitanninlar, sanguin H-6, antosiyaninlar va quercetin uchun polifenol tarkibiga ham taʼsir qilishi mumkin.

Bulut mevalaridan olingan polifenol ekstraktlari maltodekstrin DE5-8 yordamida mikrokapsullanganda saqlash xususiyatlarini yaxshilaydi. Tarkibida vanillin bo‘lgan 14 ta uchuvchi birikmalar bulutli mevalarning xushboʻyligini taʼminlaydi.

Madaniy maʼlumotnomalar 

1942-yilda „BB“ (Denis Uotkins-Pitchford) tomonidan yozilgan " The Little Grey Men " bolalar kitobidagi gnomlardan biri „Cloudberry“ deb nomlangan.

Jamoat mulkida hosil yigʻish 
Norvegiya kabi shimoliy Yevropaning baʼzi mamlakatlarida yogʻoch boʻlmagan oʻrmon mahsulotlaridan umumiy foydalanish siyosati har qanday odamga jamoat mulkida bulutli mevalarni terib olish va ularni joyida yeyish imkonini beradi. Lekin faqat mahalliy aholi ularni oʻsha joydan yig‘ib olishi mumkin. Koʻpgina tumanlarda pishgan bulutli mevalarni terib olingan joyidan tashishga ruxsat berilgan.

1970-2004-yillarda Norvegiyada pishmagan bulutli mevalarni yigʻish noqonuniy edi. Koʻpchilik hali ham Norvegiyada pishmagan bulutli mevalarni yigʻish noqonuniy deb o‘ylashadi, ammo qonun bekor qilingan.

Galereya

Manbalar 

Shimoliy Amerika florasi
Yevropa o'simliklari