MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Avstraliya floristik dunyosi

Avstraliya floristik dunyosi – Yer yuzidagi floristik dunyolardan biri. Unga Avstraliya qit’asi kiradi. Avstraliya floristik dunyosi d. oʻziga xosligi, juda qadimgiligi va endemlarga boyli-gi bilan ajralib turadi. Chunki mezozoy erasida Avstraliya Osiyoning yondosh qismlariga bogʻlanib turgan. U Osiyodan ajralib qolgandan soʻng oʻsimliklar olami mustaqil, oʻziga xos ravishda ri-vojlana borgan. Avstraliya floristik dunyosi d. 12000 dan ziyod toʻrni oʻz ichiga oladi, shundan 570 tur-kumga mansub 9100 tur endemik (faqat Avstraliyaga xos)dir. Endemik tur-kumlarga Nakea (Proteaceae), Pultennaea (Fabaceac), Boronia (Rutaceae), Dampiera (Goodeniaceae) kabilar kiradi. Bu yerda Platyzomataceae, Austrobaileyaceae, Enblingiaceae, Davidsoniaceae, Akaniaceae kabi endemik oilalar ham bor. Avstra-liya oʻsimliklar qoplamining shaklla-nishida Acacia, Eucalyptus, Casayrina, Melaleuca kabi turkumlarning vakillari katta rol oʻynaydi. Avstrali-yaning gʻarbiy va sharqiy qismlarini qadimda uzoq vaqt dengiz ajratib tur-ganligi uchun uning markaziy qismidagi koʻpgina oʻsimlik turlarining areallari bir-biridan uzilib qolgan. Ba-land togʻlarning yon bagʻirlari va Katta Suvayirgʻich tizma platosining ayrim joylarida oʻrmonlar choʻqqilargacha yetib bormaydi. Subalp va alp oʻtloklarida shimoliy togʻ oʻsimliklaridan ayiqtovon, binafsha, veronika va gnafalium va boshqa uchraydi.Avstraliyaning shoʻrxok choʻllari (Markaziy rayonlari) shoʻra (qizil shoʻra, olabuta, izen), qumli yerlari qattiq tikanli (ayniqsa Chenopodiaceae oilasiga mansub) oʻsimliklar (triodiya, spini-feks) bilan qoplangan. Bu rayonlarga shimoliy va 110sharqdan qattiq bargli butazorlar ulanib ketadi. Shimoli-gʻarb va sharqda butazorlar tugab, asta-sekin past boʻyli fillodiya akatsiyalari va evkaliptlar oʻsadigan keng savannalar, undan ham narida sa-vanna oʻrmonlari keladi. Qit’aning janubi-gʻarbida va sharqida dengizga yaqinlashgan sari doim yashil subtropik oʻrmonlar, Marjon dengizi sohillarida esa nam tropik oʻrmonlar – gileyalar bor. Avstraliya floristik dunyosi d.ning subtropik va subantrak-tik oʻrmonlarida bahaybat (balandligi 100 m va diametri 2 m gacha boʻlgan) evkaliptlar, daraxtsimon paporotniklar, sagov-niklar va boshqa relikt oʻsimliklar oʻsadi. Avstraliya butun dunyoda ekiladigan va qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimliklar (ev-kalipt va akatsiyalar) vatanidir. Avstraliya floristik dunyosi d. oʻsimliklar dunyosining magʻzini qadimgi golantarktida florasi tashkil etadi. Avstraliya floristik dunyosi d. uchta floristik obl.ga boʻlinadi (Taxtajyan, 1978): 1. Shimoli-sharqiy av-straliya obl. Bu obl. oʻziga xos floraga ega 4 ta provinsiyaga boʻlinadi: 1) Shimoliy avstraliya provinsiyasi; 2) Kvinslend provinsiyasi; 3) Janubi-sharqiy avstraliya provinsiyasi; 4) Tasmaniya obl. 2. Janubi-gʻarbiy avstraliya obl. bitta – janubi-gʻarbiy avstraliya provinsiyasini oʻz ichiga oladi. 3. Markaziy avstraliya yoki eremey obl. ham bitta eremey provinsi-yasidan iborat.

Manbalar
Avstraliya gʻoʻzasi

Avstraliya gʻoʻzasi (Gossypium australe Mull.) – yovvoyi gʻoʻza turi. Geno-mi S3, xromosomalar soni 2p/26. Birinchi marta F. Myuller ta’riflab bergan (1858). Avstraliyada keng tarqalgan. A.gʻ. koʻp yillik buta, boʻyi 1–1,5 m gacha. Po-yasi ingichka, kalta tuklar bilan qoplangan. Koʻsaklari kichik (diametri 1 sm gacha), sirti silliq, teskari tuxumsimon shak-lda, 3–4 chanoqli, ochilishi oʻrtacha, chigi-ti mayda, uzunchoq, och kulrang, ipaksimon (uz. 5 mm gacha) tukchalar bilan qoplangan. Chigit qobigʻi uncha qattiq emas. A.g. eng tezpishar, koʻsagi 30 kunda pishib yetiladi. Oʻrgimchakkana va shiraga chidamli.

Manbalar
Avstraliya-Antarktida koʻtarilmasi

Avstraliya-antarktida koʻtarilmasi – Hind okeani janubi-sharqidagi suv osti koʻtarilmasi, okean oʻrta tizmalaridan biri. Markaziy Hind tizmasi janubiy qismini Janubiy Tinch okean koʻtarilmasi bilan birlashtiradi. Uz. qariyb 6500 km, eni 800 km gacha, eng baland joyida dengizning chuq. 1689 m. Yuzasi aksari alevritgilli balchiq bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliyaliklar

Avstraliyaliklar – 1) Avstraliya aborigenlari; anchasi mustamlakachilar tomonidan qirib tashlangan (18-asr oxirida 250–300 ming boʻlsa, 1992-yil 170 mingga yaqin edi). Qisman, rezervatsiyalar deb e’lon qilingan choʻl zonalarida yashaydi. A. katta ekvatorial (negroid-avstraloid) irqqa mansub. Bu irqdagilar qora tanli, keng burunli, yuz qismi turtib chiqqan, toʻlqinsimon sochli, badani va yuzi sertuk. Ular 500 dan ortiq qabilaga boʻlingan. Har bir qabila oʻz tilida (qarang Avstraliya tillari) soʻzlashadi. A. ovchilik, temirchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadi. A.ning ilk ajdodlari Janubi-Sharqiy Osiyodan (asosan Indoneziyadan) taxminan 40 ming yillar ilgari kelib joylashgan. Ba’zan Avstraliyaning barcha aholisini A. deb ataydilar. 2) Xalq, Avstraliyaning asosiy aholisi, asosan, Buyuk Britaniyadan koʻchib kelganlarning avlodlari, in-gliz-avstraliyaliklar 13,4 mln. dan ziyod (1992). Ingliz tilining avstraliya she-vasida soʻzlashadi. Xristian dinining katolik, presviterian mazhablariga e’tiqod qiladi.

Manbalar
Avstraliya-Osiyo oʻrta dengizi

Avstraliya-Osiyo oʻrta dengizi – Tinch okeanning gʻarbiy tropik qismida, Osiyo va Avstraliya oʻrtasidagi orollar oraligʻida joylashgan bir necha dengizning umumiy nomi. Umumiy maydoni 8 mln. km² ga yaqin. Eng yirik dengizlari: Janubiy Xitoy dengizi, Yava dengizi, Sulavesi, Sulu, Molukka dengizlari va boshqalar.

Manbalar

 

Dengizlar
Avstralopiteksimonlar

Avstralopiteksimonlar (Australopithecinae) – odamsimon may-munlarning qirilib ketgan kenja oi-lasi. 3 turi – zinjantrop, parantrop, pleziantrop ma’lum. Pliotsen oxiri va pleystotsen boshlarida yashagan. Suyak qoldiqlari dastlab 1924-yilda Janubiy Af-rikaning Kalahari sahrosidan, keyin-rok, Markaziy Afrikaning Oldovay da-rasi (Tanzaniya), Omo daryo vodiysi (Efi-opiya), Rudolf koʻli va Xadar degan joy yaqinida (Keniya) topilgan. A.ning boʻyi 120–130 sm, tana massasi 30–40 kg, miyasining hajmi 500–600 sm3 boʻlgan, ikki oyokda tik yurgan, tuda boʻlib yasha-gan. A. oʻzlarini himoya qilish yoki hujum qilish uchun tosh, tayoq va suyaklardan foydalangan, degan taxminlar mavjud. Koʻpchilik antropologlarning fikricha, eng progressiv A. (prezinjantroplar) eng kad. tosh qurol yasagan odamlarning dastlabki ajdodi hisoblanadi. A.ning qadimgi odamlarning bevosita ajdodi ekanligi uzil-kesil hal etilmagan.

Manbalar
Avstralorp tovuq zoti

Avstralorp tovuq zoti – goʻsht va tuxum uchun boqiladigan zot. Avstra-liyada 20-asrning 20-yillarida ingliz qora orpington tovuq zoti negizida olingan. Oyoklari kalta, pati tovlanuvchan qora, tanasi choʻziq. Xoʻrozlarining tirik vazni 3,5–4 kg, tovugʻiniki 2,5– 2,7 kg. Bir yilda 180 va undan koʻproq tuxum qiladi. Tuxumlari och jigarrang, vazni oʻrtacha 55–60 g. Asosan Avstraliya va Janubiy Afrikada boqiladi. Oʻzbekistonga 50-yillarda keltirilgan.

Manbalar
Avstriya maktabi

Avstriya maktabi – iqtisodiy nazariyada 19-asrning 80-yillarida Avstriyada vujudga kelgan yoʻnalish. Avstriya maktabi Vena universiteti professor K.Menger (1840– 1921) rahbarligida siyosiy iqtisodda kiy-matning mehnat nazariyasita zid boʻlgan 116me’yoriy naflik nazariyasini olgʻa surdi. Bu maktab yaratilgan ne’matlarning qiymati va narxini haridorning iqtisodiy ruhiyati nuqtai nazaridan izohlaydi (qarang Me’yoriy naflik nazariyasi).

Manbalar
Avstriya Milliy banki

Avstriya Milliy banki (Osterreichishe National bank) – Av-striyaning markaziy davlat banki. Kat-ta shaharlarda boʻlimlari va 7 filiali bor. Bosh idorasi Venada. 1922-yilda Av-striya-Vengriya banki negizida tashkil etilgan. Aktivlari summasi 223,2 mlrd. avstriya shillingi (18,6 mlrd. AQSH dollari) (1989). Pul muomalasi va kreditni tartibga solish uchun Avstriya milliy bankib. ga tijorat banklariga ssudalar berish, hisobot va operatsiyalar boʻyicha foiz stavkalarini belgilash va oʻzgartirish, shuningdek qimmatbaho qogʻozlar bilan ochiq bozorda operatsiyalar oʻtkazish huquqi berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Markaziy banklar
Yevropa Markaziy banklar tizimi
Avstriya Fanlar akademiyasi

Avstriya Fanlar akademiyasi – 1847-yil Venada Imperator fanlar akademiyasi sifatida tashkil etilgan. 1918-yil Fanlar akademiyasi deb nomlan-gan; 1947-yil dan yuqoridagi nomda. 120 ga yaqin haqiqiy, 370 dan ortiq muxbir a’zosi, 20 faxriy a’zosi, 16 institut, 40 ga yaqin ilmiy komissiyasi bor.

Manbalar

 

Fanlar akademiyalari
Avstriya-Vengriya imperiyasi

Avstriya-Vengriya imperiyasi – Avstriya va Vengriyaning hukmron sinflari oʻrtasidagi bitim asosida 1867-yilda Avstriya imperiyasini qayta tuzish natijasida tashkil topgan dualistik (birlashgan ikki davlatli) monarxiya. Bu monarxiya: Avstriya (Sis-leytaniya) va Vengriya qirolligi (Transleytaniya)dan tashkil topdi. Avstriya tarkibiga Chexiya, Moraviya, Galitsiya, Bukovina va boshqa yerlar, Vengriya qirolligiga Slovakiya, Xorvatiya, Transilvaniya va boshqa yerlar kirdi. Oʻsha yili yangi konstitu-siya qabul qilindi. Avstriya-Vengriya imperiyasi hokimiyatini Avstriya imperatori boshqardi (u Ven-griya qiroli degan unvonga ham ega edi). Imperator hokimiyati rasman Avstriyada reyxstag, Vengriyada seym tomonidan che-klandi. Butun imperiya boʻyicha uch minis-trlik: 1) tashqi ishlar; 2) harbiy va dengiz; 3) moliya ministrliklari tashkil etildi. Harbiy va dengiz hamda moliya ministrliklari imperiyaning har ikki qismida ham mavjud edi. Boshqa minis-trliklar Avstriyada ham, Vengriyada ham mustaqil ish yuritgan. 1867-yil bitimiga binoan, Vengriya oʻz parlamentiga, ministrliklariga, siyosiy va ma’muriy muxtoriyatga ega boʻldi. Birinchi jahon urushida Avstriya-Vengriya imperiyasining magʻlubiyati va milliy ozodlik kurashlari natijasida 1918-yilning oxirida Avstriya-Vengriya imperiyasi parchalanib ketdi. Avstriya-Vengriya imperiyasi oʻrnida Avstriya, Vengriya, Chexoslo-vakiya davlatlari tuzildi, hududning bir qismi esa Yugoslaviya, Ruminiya va Polsha tarkibiga kiritildi.

Manbalar

Imperiya aholisi asosan buysundirilgan slavyanlar xalqi tashkil etgan

Xristian davlatlari
Imperiyalar
Avstriya–Germaniya shartnomasi

Avstriya – Germaniya shartnomasi – Venada Avstriya-Vengriya bilan Germaniya oʻrtasida imzolangan ittifoqchilik shartnomasi. U asosan Rossiya va Fransiyaga qarshi qaratilgan boʻlib, Germaniya boshchiligida harbiy blok (1882-yil Uchlar ittifoqi) tuzili-shiga va Yevropa mamlakatlarining ikki qarama-qarshi lagerga boʻlinishiga olib keldi.

Manbalar 

Tarix
Avstriya—Italiya urushi

Avstriya—Italiya urushi (1848-1849) — 1814-1815-yillardagi Vena kongressi qarorlariga koʻra, Lombardiya va Venetsiyada oʻrnatilgan Avstriya hukmronligiga qarshi Italiya xalqining milliy ozodlik urushi. 1848-yil 18-martda Milanda Avstriya zulmiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarildi. Milanning qurolsiz xalqi Avstriya feldmarshali Radeskiyning 15 ming kishilik armiyasiga qarshi besh kun davomida olib borgan qahramonona janglaridan keyin avstriyaliklar shaharni tashlab ketishga majbur boʻldilar. Shu vaqtda Venesiyada ham quzgʻolon koʻtarildi. 1848-yil 22-martda avstriyaliklar Venesiyadan ham chiqib ketdilar. Shaharda respublika tashkil etildi. Xalq ommasiniig inqilobiy harakatidan qoʻrqqan va oʻz hokimiyatini mustahkamlashni koʻzlagan Pemont (Sardiniya) qiroli Karl Albert 23-martda Avstriyaga qarshi urush eʼlon qildi. Urushda Pemont qoʻshinlari Veronada Avstriya armiyasiga qattiq zarba berdi: bu janglarda Italiya xalq qahramoni Garibaldining koʻngilli otryadlari qatnashdi. Lekin ular Karl Albertning sotqinlik siyosati tufayli bir qancha zarbalarga uchradi. 1848-yil avgustda Karl Albert Avstriya bilan sharmandali yarash bitimi tuzdi. Italiya inqilobi yangi bosqichga koʻtarilgan bir paytda (1849-yil 20-martda) Karl Albert urushni yangidan boshlashga majbur boʻldi. 21-23-mart kunlari Pemontning 88 ming kishilik armiyasi generalning layoqatsizligi va xiyonati sababli batamom tor-mor etil-di, 26-martda imzolangan yarash bitimiga koʻra, Avstriya qoʻshinlari Venesiya va Lombardiyani qayta egalladilar.

Manbalar
Avstriya-Italiya urushi (1866)

Avstriya-italiya urushi (1866) – Italiyaning Avstriya hukmronligiga qarshi milliy ozodlik urushi. Bu vaqtda Italiyada birlash-tiruvchilik harakati yana kuchaygan va Italiya asosan birlashgan edi. Lekin avstriyaliklar qoʻl ostidagi Venesiya viloyati va Papa hokimiyatiga qarashli Rim hali ozod etilmagan, birlashti-rilmagan edi. Italiyaning birlashgan qismida hukmron boʻlib olgan Savoyya sulolasiga mansub Sardiniya qirolligi (Pemont) Italiyani batamom birlashtirish maqsadida xalq ommasining vatan-parvarlik hissiyotidan va Prussiyaning Avstriyaga qarshi kurashidan foydalanishga intildi. 1866-yil 8-aprelda Italiya va Prussiya oʻrtasida yashirin bitim im-zolandi. Prussiya 16-iyunda Avstriyaga qarshi urush boshlagandan soʻng 20-iyunda Italiya qoʻshinlari Venesiya hududiga bo-stirib kirdi. Garibaldi koʻngillilari Triyest, Trentino va Janubiy Tirolni ozod etdi. Avstriya-Prussiya urushida Av-striyaning zarbaga uchrashi tufayli Ita-liya uchun qulay vaziyat vujudga keldi. Lekin dengizda Italiya floti talafot kurdi. Buning ustiga Prussiya Italiyaning roziligini olmay, Fransiya vosi-tachiligida 26-iyulda Avstriya bilan yarash bitimi imzoladi. Fransiya va Prussiya taklif etgan shartlar asosida Sardiniya qirolligi bilan Avstriya urtasida 10-avgustda yarash bitimi, 3-oktabrda esa Venada sulh shartnomasi imzolandi; Avstriya Venesiyadan voz kechdi. Venesiya Italiya tar-kibiga kiritildi. Ammo Triyest, Tren-tino va Janubiy Tirol yana Avstriya qoʻlida qoldi. Italiyaning birlashishi 1870-yilga borib tugʻallangan.

Manbalar
Avstriya-Italiya-Fransiya urushi

Avstriya-italiya-fransiya urushi (1859) – Sardiniya (Italiya) va Fransiyaning Avstriyaga qarshi urushi. Avstriya Italiyaning Lombardiya, Venesiya viloyatlarini oʻz hukmronligida saqlab kelayotgan edi. 1858-yil iyul oyida Fransiya bilan Pemont (Napoleon III va Pemont bosh vaziri oʻrtasida Avstriyaga qarshi birgalikda urushish uchun Italiya chegarasi yaqinidagi Plomberda maxfiy bitim imzolandi. Bu bitimga koʻra, Pe-mont qirolligi Avstriyadan Lombardiya va Venesiyani ozod etishda yordam berganligi evaziga Savoyya va Nitssa viloyatlarini Fransiyaga berishga rozi boʻldi. A.-I.-Avstriya-italiya-fransiya urushi 1859-yil 29-aprelda boshlandi. Urushda Avstriya katta magʻlubiyatga uch-radi. Syurix bitimi (1859-yil 10-noyabr)ga koʻra Pemont Avstriyadan Lombardi-yani, Turin bitimi (1860-yil)ga binoan esa Fransiya Pemontdan Savoyya va Nitssani olgan.

Manbalar
Avstriyaliklar

Avstriyaliklar (oʻzlarini esterrayxer deb ataydilar) – xalq, Avstriyaning asosiy aholisi. Umumiy soni 8,8 mln. kishi (1992). (Avstriyada – 7,15 mln. kishi). A. nemis tilida soʻzlashadi. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – katolik, oz qismi – protestant. Avstriya yeridagi eng ilk qabilalar: il-liriylar, keltlar, retlardir. Miloddan avvalgi 2-asrda Avstriya yerini rimliklar bosib olib, yerlik xalqlarni romanlashtirdi. 5–6 asrlarda Avstriyaga yana bir qancha qabilalar va kabila birlashmalari (gotlar, gunnlar, langobardlar va boshqalar) bosib kiradi. Bular yerlik xalqlarning etnik tarkibiga qisman oʻzgarish kiritgan. 6-asrda Avstriya yeriga slavyanlar va germanlar (bavarlar, alemannlar) keladi. Slavyan va germanlar Avstriyaning ilk roman-118lashgan guruhlari bilan qoʻshilib ketishlari natijasida A. zlati, 19-asrning oxirlarida esa A. millati tashkil topdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstriya-Prussiya urushi

Avstriya-Prussiya urushi (1866) – Avstriya bilan Prussiya oʻrtasida koʻpdan beri davom etib kelgan janjalga barham bergan, Germaniyani birlash-tirishda qaysi nemis davlati hukmron boʻlishi mumkin degan masalani hal etgan urush. Prussiya kansleri Bismark urushga diplomatik va harbiy jihatdan puxta tayyorlik koʻrib, Fransiya va Rossiyaning bu urushda betaraf boʻlishi toʻgʻrisidagi va’dalarini oldi.Urushning dastlabki kunlaridayok, Avstriyaning ojizligi sezilib qoldi. 1866-yil 3-iyulda Sadova yonida avstriyali-klarga qattiq zarba berildi. Bu bilan Av-striyaning bundan keyin Germaniyani birlashtirish ishiga da’vogar boʻlmasligi masalasi hal etildi. Avstriya-Prussiya yarash bitimi 26-iyulda Nikolsburgda, sulh shartnomasi esa 23-avgustda Pragada imzolandi. Urush natijasida Prus-siya oʻz hududini ancha kengaytirdi va u boshchiligida Shimoliy german davlatlari ittifoqi tashkil topdi. Avstriya bu ittifoqdan chetda qoldi.

Manbalar
Avstriya-Turkiya urushlari

Avstriya-Turkiya urushlari (16-18-asrlar) – Bolqon yarim orolning shimoliy qismi va Vengriya qirolligi hududiga egalik qilish uchun olib borilgan urushlar. Turk qoʻshinlari Vena shahrini qamal qilishi (1529) bilan boshlangan. 1540–47, 1551-62, 1566–68, 1660–64 yillardagi Avstriya-turkiya urushlari natijasida Vengriya qirolligi hududi taqsimlab olindi. 1683–99 va 1716–18 yillardagi urushda Usmonli turk imperiyasi unga qarshi ittifoqchi davlatlar (Avstriya, Polsha, Venesiya, 1686-yildan Rossiya) tomonidan maglub etildi. Turkiya Yevropadagi katta hududlaridan ajraldi. 1737–39 va 1788–90 yil lardagi Avstriya-turkiya urushlari (1735-39 va 1787–91 yillardagi Rossiya-Turkiya urushlari bilan qoʻshilib ketgan) Avstriya uchun muvaffaqiyatsiz tugagan, natijada Turkiya Serbiya va Valaxiyaning bir qismini qaytarib olishga erishgan.

Manbalar
Avstriya-Fransiya urushi

Avstriya-Fransiya urushi (1809) – Fransiyaning Yevro-padagi hukmronligini sindirib, oʻz mustaqilligini saqlab qolish maqsadida Avstriyaning Fransiyaga qarshi urushi. Avstriya urushdan oddin Angliya bilan ittifoq tuzdi. Avstriya armiyasining asosiy qismi 1809 i. 10-aprelda Inn daryosini kechib, Regensburg yonidagi Fransiya armiyasiga zarba berdi va Bavariyaga bostirib kirdi. Napoleon mohirlik bilan urush harakatlari maydoniga koʻp qismdan iborat armiya tashladi. 22-aprelda Ekmyul jangida Avstriya armi-yasi katta talafot koʻrib Venaga chekindi. Fransuzlar 13-mayda Venani egalladi va 5–6-iyulda Vagram yonida avstriyali-klarni yengdi. Avstriya 1809-yil 14-oktabrda Shyonbrunn sulhiga qoʻl qoʻydi va Fransiyaga qaram davlatga aylandi.

Manbalar
Avstronez tillari

Avstronez tillari – tillar oilasi. An’anaga koʻra 4 guruhga boʻlinadi: indonez, polinez, melanez va mikronez tillari. Mazkur tillar oʻzagini malayya-polinez tillari tash-kil etadi. xoz. tasniflarda Tayvan Avstronez tillari qolgan Avstronez tillari larga qarama-qarshi quyiladi, ular orasida Okeaniya (sharqiy avstro-nez) shoxobchasi ajralib turadi.

Manbalar 

Tillar
Avtarkiya

Avtarkiya (yun. auterkeia — oʻz-oʻzidan qoniqish, toʻq holatdaman) — bir mamlakatning boshqa mamlakatga boʻlgan tobeligidan qutulib, iqtisodiy va siyosiy jihatdan kuchli iqtisodiyotni barpo etishga qaratilgan yopiq, siyosati. A. davlatning suverenitetini belgilab beradi.
Avto ...

Avto ... (yun. autos – oʻzim) – qoʻshma soʻz boʻlagi; quyidagi ma’nolarni bildi-radi: 1) "oʻzim", "oʻz qoʻlim bilan" (mas, avtolitografiya); 2) "avtomatik", ya’ni "oʻz-oʻzidan" (mas, avtoblokirovka, av-119topilot), "oʻzi harakatlanadigan" (mas, avtoyuklagich); 3) avtomobilga doir (mas, avtovokzal, avtodrom).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtobachi

Avtobachi – Karmana-Navoiy va Buxoro vohalari oraligʻidagi pla-to. Zarafshon daryosining shimolida joy-lashgan. A. Zarafshonning qadimgi allyuviy yotqiziklaridan tashkil topgan. Allyu-vial yotqiziqlarni Zarafshon daryosi kesib oʻtib, shimolida A. va janubida Kiziltepa platolarini hosil qiladi.A. yon-atrof tekisliklaridan 4–5 m koʻtarilgan. Echkili dashti deb atalgan gʻarbiy qismi bora-bora Qizilqumga tutashib ketgan. A.ning usti yassi te-kislik, unda yotiq yon bagʻirli va yassi tubli pastqamliklar mavjud boʻlib, bir vaqtlar suv oqqan oʻzanlarning izlari saqlangan. Tubi taqirli botiqlar ham bor. A. neogen davrining qum-tosh, gil, mergel jinslari, Zarafshon daryo-sining qadimgi silliqlangan shagʻal toshlaridan iborat qisqa antiklinal ustida tarkib topgan. Shagal toshlar 20 m chuqurlikkacha, ya’ni konglomeratlargacha sementlashgan, qatlamlar orasida qumtoshning yupqa qatlamchalari uchraydi. Shagʻal toshlarning yuqori qismi (2 m chuqurlikkacha) gipslashgan. Ular ustida sergips qumoq va qumloqlar mavjud. Grunt suvlari konglomeratlarda 10 – 25 m chuqurlikda shoʻrlangan (1 l suvda 10–12 g tuz bor), daryo vodiysiga yaqinlashgan sari su-vining shoʻrligi kamayadi. A.da shoʻrtob boʻz-qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan, tarkibida gips miqdori koʻp (20–30% va undan ziyod). Biyurgʻun, boyalich, shuvoq va boshqa choʻl oʻsimliklari oʻsadi. Yaylov chor-vachiligida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoblokirovka

Avtoblokirovka – temir yoʻl, korxona va sexlardagi harakat va texnologik ja-rayonlarni boshqarishda ishtirok etuvchi avtomatik asboblar guruhi. A. yordamida poyezdlarning harakatini, korxonadagi apparat va mexanizmlarning ishini xavf-siz olib borish, mashinalar guruhida avariya yuz berganda qolganlarining bir qismi yoki hammasini avtomatik ravishda toʻxtatish mumkin. Mas, yogʻ-moy korxona-sining portlash xavfi bor (ekstraksi-yalash, gidrongenlash) sexlarida biror mashina yoki agregat ishdan chiqsa, A. jihozlari darhol undan ilgari turgan mashinalar, transport elementlari va agregatlarni toʻxtatadi hamda bu haqda signal beradi. Poyezdlar harakatini av-tomatik boshqarib turishda ham A.ning roli katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtovokzal

Avtovokzal – shaharlararo avtobus liniyalarining oxirgi va oraliq punktlarida yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatadigan inshootlar majmui. A. bi-nosida yoʻlovchilar zali, dispetcherlik 120xonasi, omonatxonalar, kasallar, bolalar xonalari va boshqa; perronlar boʻladi. Avtobuslar harakatini boshqarib turish uchun A. avtosignalizatsiya, radioaloqa va televizon qurilmalar bilan jihozlanadi (yana qarang Vokzal). Oʻzbekistondagi hamma katta shaharlarda A. bor. Toshkentda "Toshkent" va "Samarqand" A.lari fa-oliyat koʻrsatmoqda. Oʻzbekistonda 27 ta A., 120 ta avtostansiya mavjud (1999).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogamiya

Avtogamiya (avto... va yun. gamos – Koʻshilish) – 1) yuksak oʻsimliklar (donli ekinlardan – bugʻdoy, suli, arpa va boshqa, dukkaklilardan – noʻxat, loviya va b; butgullilar va chinniguldoshlarga mansub koʻpgina yovvoyi oʻtlar)ning oʻz-oʻzidan changlanishi va urugʻlanishi. 2) bir hujayrali organizmlar (diatom suvoʻtlar, sporaliklar, ba’zi amyobalar)da ikki yadroning koʻshilishi natijasida oʻz-oʻzidan urugʻlanish jarayoni. Bunda hujayra yadrosi ikkiga boʻlinib, ajra-lib ketadi va yetilgach, yana koʻshiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogenez

Avtogenez (avto... va yun. genesis – tugʻilish, paydo boʻlish) – evolyutsion ta’limotdagi idealistik konsepsiya. A. ta’limotiga binoan evolyutsiya orga-nizmlarning dastlabki ichki potensi-al imkoniyatlari asosida yuz beradigan, oldindan belgilab qoʻyilgan jarayondan iborat. A. organizmlarning tarixiy va individual rivojlanishini faqat ichki, avtonom omillar ta’siri deb tushunti-radi. J. B. Lamarkning gradatsiya, G. Os-bornning aristogenez, E. Kopning batmo-genez, T. Eymerning ortogenez, L. S. Ber-gning nomogenez nazariyalari avtogene-tik xususiyatlarga ega. A. ta’limotining tarafdorlari evolyutsiyaning avtogene-tik mohiyatini isboti tariqasida evo-lyutsiyadagi parallelizm va konvergensiya hodisalarini dalil qilib koʻrsatishadi. A. ektogenezga qarshi qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtogravyura

Avtogravyura (avto... va frans. gravure – oʻymakorlik, naqsh solish soʻzlaridan) – gravyura turi, muallif tasvir, naqshni oʻz qoʻli bilan yogʻoch, lino-leum yoki metallga oʻyib ishlaydi; undan qolip sifatida foydalanib chop qilingan nusxa ham gravyura deb ataladi. Yogoch A.lardan kitoblarga rasmlar tayyor-lashda, linoleum va metall A. lardan esa alohida nusxalar chop qilishda foydala-niladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avto greyder

Avto greyder (avto... va greyder soʻzlaridan) – yoʻl qurilishi va uni ta’mirlashda, aerodrom qurilishida, sugʻorish kanallari qazishda, tuproqni surish, yerni tekislash, yoʻl qurilishi materiallarini yotqizishda ishlatiladigan oʻziyurar mashina. Asosiy ish organlari – toʻla buriladigan agʻdargich (ot-val) va tishlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil