Gender farqlari

Gender farqlari — turli jins vakillari oʻrtasidagi farqlar. Gender farqi odatda erkaklar va ayollar oʻrtasidagi farq sifatida tushuniladi, ammo har xil madaniyatlarda turli xil jinslar toʻplami mavjud. „Jins“ tushunchasidan farqli oʻlaroq, „gender“ tushunchasi ijtimoiy toifadir, shuning uchun toʻgʻri maʼnoda gender farqlari, masalan, genetika va fiziologiyadagi farqlarni oʻz ichiga olmaydi. Fanda gender farqlari bor-yoʻqligi haqida munozaralar mavjud. Zamonaviy ilmiy maʼlumotlar shuni koʻrsatadiki, umuman olganda, turli jins vakillari deyarli hamma narsada bir-biriga deyarli oʻxshashdir va gender farqlari juda kichikdirr. Shunga qaramay, fanda ham, ommaviy axborot vositalarida ham gender tafovutlari haqidagi maʼlumotlarni boʻrttirib koʻrsatish va gender oʻxshashliklarini kam baholash yoki sukut saqlash tendentsiyasi mavjud.

1970-yillarda olimlar erkaklar va ayollar oʻrtasida kichik farqlar mavjud boʻlgan toʻrtta parametrni topdilar. Oxirgi tadqiqotlar ushbu maʼlumotlarga aniqlik kiritdi va nutq qobiliyatlarida gender farqlari yoʻqligini aniqladi. Matematik qobiliyatda aniqlanadigan farqlar, fazoviy idrok qobiliyatlari va tajovuzkor xatti-harakatlar kichik va ular gender stereotiplari taʼsiriga bogʻliq ekanligi haqida dalillar mavjud.

Umumiy tasnifi 
Shaxsning biologik xususiyatlarining yigʻindisini tavsiflovchi „jins“ tushunchasidan farqli oʻlaroq, „gender“ tushunchasi ijtimoiy toifani bildiradi. Gender farqlari inson xatti-harakatlaridagi farqlar sifatida tushuniladi — shuning uchun ular, masalan, genetika va fiziologiyadagi farqlarni oʻz ichiga olmaydi. Biroq, koʻplab mualliflar „jinsiy“ va „jins“ soʻzlarini sinonim sifatida ishlatib, binar jins tizimiga eʼtibor berishadi, bunda anatomik jinsga asoslanib, odamlarga ikkita gender rolidan biri tayinlanadi: erkak yoki ayol. Baʼzi tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, odamlar guruhlari oʻrtasidagi farqlarga nisbatan „jinsiy“ soʻzidan foydalanish bu farqlarning barchasi biologik jinsiy aloqaning bevosita natijasi ekanligini anglatadi, lekin bunday taxmin alohida dalillarni talab qiladi.

Zamonaviy dunyoda binar gender tizimi hukmron boʻlsa-da, tarixan u dunyoning barcha madaniyatlariga xos emas. Koʻpgina madaniyatlarda anatomik jinsiy aloqa gender rolini aniqlashda asosiy rol oʻynamaydi va uch yoki toʻrtta jins mavjud, shuning uchun bunday madaniyatlarda gender farqlari juda boshqacha tushuniladi. Baʼzi madaniyatlarda gender anʼanaviy ravishda muhim ijtimoiy kategoriya emas va yosh farqlariga koʻproq eʼtibor beriladi.

Gender farqlarining mavjudligi va kelib chiqishi haqidagi bahslar 
Gender tafovutlari uzoq vaqtdan beri turli fan sohalari olimlari uchun qiziqish maydoni boʻlib kelgan va ularning tadqiqot natijalari ommaviy axborot vositalarida va keng jamoatchilikda katta qiziqish uygʻotmoqda. Ushbu sohadagi ilmiy munozaralarning asosiy savoli — mavjud gender rollarini asoslashi mumkin boʻlgan oʻziga xos gender tafovutlar mavjudligi va xususan, oʻgʻil bolalar va qizlar uchun alohida taʼlim kabi choralarning maqsadga muvofiqligidir. Umuman olganda, bugungi kunga qadar toʻplangan ilmiy bilimlar shuni koʻrsatadiki, turli jins vakillari deyarli hamma narsada bir-biriga oʻxshashdir, garchi juda kam va nisbatan kichik istisnolar mavjud boʻlsa ham. Shunga qaramay, gender farqlariga ham ilmiy hamjamiyatda ham, undan tashqarida ham katta ahamiyat berilyapti.

Gender farqlari haqidagi ilmiy munozara ishtirokchilari ikkita asosiy lagerga boʻlinadi: biologik jins va jinsning yaqin munosabatiga ishonadigan biologik determinizm tarafdorlari va gender farqlari jamiyat tomonidan qurilgan deb hisoblaydigan ijtimoiy konstruktivizm tarafdorlari. Turli lagerlar vakillari gender farqlari masalasini tubdan boshqacha tarzda koʻtaradilar. Biologik yoʻnaltirilgan tadqiqotchilar koʻpincha gender farqlari bor yoki yoʻqligini soʻramaydilar, lekin sukut boʻyicha ular mavjud deb taxmin qilishadi va ular uchun tushuntirishlarni izlaydilar. Ijtimoiy konstruktivizm tarafdorlari, oʻz navbatida, turli ijtimoiy kontekstlarda genderni qurish jarayonlarini va ijtimoiy ierarxiyalarni yaratishda gender farqlari haqidagi gʻoyalardan qanday foydalanilishini oʻrganadilar.

Koʻpgina tadqiqotchilar insonning kognitiv qobiliyatlari kabi xususiyatlariga ham biologik, ham ijtimoiy omillar taʼsir qilishiga qoʻshiladilar. Shu bilan birga, ular taʼkidlashlaricha, barcha biologik omillar tugʻma deb tushunilmasligi kerak, chunki, masalan, miyaning tuzilishi va faoliyati hayot tajribasi taʼsirida oʻzgaradi.

Ilmiy maʼlumotlarni tarqatishda tarafkashlik muammosi 
Ilmiy adabiyotlarda oʻxshashlikdan koʻra koʻproq gender farqlari haqida xabar berish va koʻpaytirish tendentsiyasi mavjud. Bu qisman koʻplab tadqiqotlar yoʻnalishi bilan bogʻliq: agar gender farqlarini izlash tadqiqotning bevosita maqsadi boʻlmasa — masalan, umumiy kognitiv jarayonlarni oʻrganishda — olimlar koʻpincha shunchaki farqlash imkoniyatini yoʻq qilish uchun genderni oʻzgaruvchi sifatida kiritadilar va yakuniy natijalarni notoʻgʻri talqin qilishadi. Agar natijalar ushbu oʻzgaruvchi uchun farqni koʻrsatmasa, bu haqdagi maʼlumotlar tadqiqotning asosiy natijalari uchun ahamiyatsiz hisoblanadi va yakuniy nashrlarga kiritilmaydi. Agar gender farqlari aniqlansa, olimlar ularni hisobot berishga majbur boʻlgan toʻsiq sifatida qabul qilishadi.

Boshqa tomondan, gender farqlari toʻgʻrisidagi ilmiy maʼlumotlarni yetkazish va tarqatish ilmiy jamoatchilik ichidagi mafkuraviy munosabatlarga taʼsir qiladi. Baʼzi tadqiqotchilarning taʼkidlashicha, ilmiy hamjamiyatda nashriyot tarafdori bor: agar tadqiqotda hatto kichik gender farqlari aniqlansa, bunday farqlarni topmagan oʻnlab tadqiqotlarga qaraganda u nashr etilishi ehtimoli koʻproq. Nashrlarga nisbatan noxolislik, bitta tadqiqot va uning natijalari, bir nechta iqtiboslar tufayli, „haqiqat“ maqomini olishiga olib keladi, bu oʻz-oʻzini amalga oshiradigan bashoratning taʼsirini keltirib chiqarishi mumkin, keyingi tadqiqotlar yoʻnalishiga taʼsir qiladi.

Ommaviy axborot vositalari ham koʻpincha gender farqlari mavzusidagi ilmiy maʼlumotlarning buzilishiga hissa qoʻshadi. Koʻpgina tadqiqotchilar taʼkidlaganidek, ommaviy axborot vositalari, qoida tariqasida, olimlar tomonidan kashf etilgan kichik farqlarni sensatsiya sifatida taqdim etadilar va ularning ahamiyatini oshirib yuboradilar, topilgan oʻxshashliklar haqida sukut saqlaydilar.

Gender farqlari boʻyicha ilmiy dalillar 
Gender farqlari boʻyicha tadqiqotlar natijalarini jamlagan birinchi jiddiy va nisbatan ishonchli ish 1974-yilda nashr etilgan Eleanor Makkobi va Kerol Jeklinning "Jinsiy farqlar psixologiyasi" kitobidir. Makkobi va Jeklin kitob yozilgunga qadar nashr etilgan 2000 dan ortiq ilmiy maqolalarni toʻplashdi. Ular tahlil qilgan koʻpgina parametrlarda, jumladan, hissiy idrok etish, oʻrganish va xotira jarayonlari, hissiy javoblar, taklif qilish qobiliyati, oʻzini oʻzi qadrlash va boshqalarda gender farqlarini topmadilar. Shunday qilib, ularning umumiy tadqiqotining asosiy natijasi shundaki, gender oʻxshashliklari gender farqlariga qaraganda ancha muhimroqdir. Ammo Makkobi va Jeklinning kitobi klassik va keng iqtibos keltiriladigan kitob hisoblansa-da, bu ularning asosiy topilmasi emas, balki ular topgan istisnolar — bu bir nechta gender farqlari: nutq va matematika qobiliyatlari, fazoni idrok etish qobiliyati, tajovuzkorlik ustida koʻp bahs yuritiladi.

Kitob paydo boʻlganidan koʻp oʻtmay, Makkobi va Jeklin bir xil mavzudagi yirik tadqiqotlar natijalarini sinchkovlik bilan va ishonchli umumlashtirish uchun moʻljallangan meta-tahlilning statistik usulini ishlab chiqdilar. Ushbu usul gender farqlari boʻyicha tadqiqotlarni tizimlashtirish uchun ideal deb hisoblanadi, chunki bu sohada individual masalalar boʻyicha oʻnlab va hatto yuzlab tadqiqotlar olib borilmoqda. Meta-tahlil natijalari Makkobi va Jeklinning xulosalarini aniqlab berdi. Xususan, aniqroq statistik tahlil hamda kengroq va yangilangan tadqiqot majmuasidan foydalanish orqali ular til qobiliyatida gender farqlarini koʻrsatmadi.

Nutq qobiliyatlari 
Erkaklar va ayollarning nutq qobiliyatlaridagi farqlarning mavjudligi uzoq vaqtdan beri psixologik adabiyotlarda eng shubhasiz psixologik faktlardan biri sifatida taqdim etilgan. Umuman olganda, ayollar nutq qobiliyati boʻyicha erkaklarnikidan ustunroq deb taxmin qilinadi. Biroq, ushbu sohadagi empirik tadqiqotlarning eng katta sharhlari shuni koʻrsatadiki, bu taxmin ishonchli dalillarni topa olmaydi. Makkobi va Jeklin taʼkidlaganidek, hayotning birinchi yillarida oʻgʻil bolalar va qizlarning til koʻnikmalarini rivojlantirishdagi farqlarni aniqlagan eng koʻp keltirilgan tadqiqotlar juda kichik namunalarga asoslangan edi, shuning uchun ular statistik ahamiyatga ega kattaroq misollar bilan topilgan farqlarga erisha olmadi. Oʻsha vaqtga qadar nashr etilgan bolalarning nutq qobiliyatlarini oʻrganish natijalarini umumlashtirib, ular maktabgacha, boshlangʻich maktab, oʻsmirlik yoshida nutq qobiliyatlarida doimiy sezilarli gender farqlari yoʻq degan xulosaga kelishdi, ammo qizlar foydasiga ustunlik bilan kichik farqlar mavjudligi aniqlandi.

1988-yilda Janet Xayd va Marsiya Lin til qobiliyatidagi gender farqlari boʻyicha tadqiqotlarning meta-tahlilini oʻtkazdilar, ular Makkobi va Jeklin tahlil qilgan tadqiqotlar toʻplamini oʻz ichiga oldi va uni bolalar va kattalar ustida olib borilgan yangi tadqiqotlarning katta namunasi bilan toʻldirdi. Amaldagi tilni tekshirish usuli boʻyicha tadqiqotlarni alohida tahlil qilib, ular sakkizta test usulidan beshtasi uchun farqning kattaligi nolga teng yoki yaqin ekanligini aniqladilar. Umuman olganda, turli xil sinov usullari bilan oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalarini umumlashtirib, ular erkaklar va ayollar oʻrtasidagi nutq qobiliyatlarida hatto kichik farqlar yoʻq degan xulosaga kelishdi.

Matematik qobiliyat 
Umumiy gender stereotipiga koʻra, oʻgʻil bolalar va erkaklar matematikada qizlar va ayollarga qaraganda qobiliyatliroqdir degan farazlar juda koʻp. Ilmiy tadqiqotlar bu fikrni rad etadi. Shunday qilib, 1990-yilda uch milliondan ortiq ishtirokchilarni qamrab olgan tadqiqotlarni umumlashtirgan meta-tahlil shuni koʻrsatdiki, umuman olganda, oʻgʻil bolalar va qizlar oʻrtasida matematik topshiriqlarning muvaffaqiyatida sezilarli farqlar yoʻq. Qizlar foydasiga kichik farqlar kichik va oʻrta maktabda hisoblash koʻnikmalarida, oʻrta maktabda muammolarni hal qilishda oʻgʻil bolalar foydasiga aniqlandi, lekin shu bilan birga, kichik gender farqlari yoshga qarab kamayishi aniqlandi, oʻgʻil bolalar va qizlar matematik tushunchalarni teng darajada yaxshi oʻzlashtiradilar. 2005-yilda oʻtkazilgan yangi meta-tahlil tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, olti oylik chaqaloq qizlar va oʻgʻil bolalar matematik qobiliyatning rivojlanishiga asos boʻlgan vazifalarni teng darajada yaxshi bajaradilar.

Yana bir mashhur stereotip shundan iboratki, oʻgʻil bolalar koʻproq matematik qobiliyatlarni namoyon qiladi, qizlar esa oʻrtacha boʻladi. Ushbu stereotip 1980-yillarning boshlarida Qoʻshma Shtatlarda oʻtkazilgan matematik iqtidorli bolalarning uzoq vaqt bir guruhni nazorat qilish tadqiqoti mualliflari tomonidan qoʻllab-quvvatlandi. Ushbu tadqiqotda oʻgʻil bolalar va qizlarning matematik qobiliyati standartlashtirilgan SAT-M testi natijalari boʻyicha baholandi. Biroq, tadqiqot davomida toʻplangan boshqa maʼlumotlar oʻgʻil bolalarning qizlarga nisbatan ajoyib qobiliyatlari borligi haqidagi xulosani rad etadi. Tadqiqotdagi qizlar maktabda matematika topshiriqlarini oʻgʻil bolalarga qaraganda yaxshiroq bajardilar. Oʻgʻil bolalar va qizlar oʻrtasidagi farqlar keyingi hayotda aniqlanmadi: universitetlarda ular bir xil murakkablikdagi matematik kurslarni tanladilar va ular boʻyicha bir xil baholar oldilar, oliy taʼlim oxirida esa dasturda bir xil miqdordagi ishtirokchilar ilmiy darajaga ega boʻlishdi. Ushbu natijalar shuni koʻrsatadiki, SAT-M testidagi farqlarga qaramay, tadqiqotda ishtirok etgan qizlar va oʻgʻil bolalar teng miqdorda va bir xil muvaffaqiyat bilan oliy matematikani oʻzlashtirganlar.

Turli mamlakatlardagi matematik testlar natijalarini taqqoslash shuni koʻrsatadiki, dunyoning aksariyat mamlakatlarida qizlar va oʻgʻil bolalar matematik vazifalarni bir xil darajada yaxshi bajaradilar. OECD davlatlarining atigi yarmida oʻgʻil bolalar, Islandiyada esa qizlar oʻgʻil bolalardan ancha ustundir.

Baʼzi mualliflar bunday maʼlumotlarni gender stereotiplarining tarqalishi va gender tengsizlik darajasi bilan bogʻlashadi. Xususan, tadqiqotchilar gender tengligi yuqori boʻlgan mamlakatlarda oʻgʻil bolalar va qizlar oʻrtasidagi matematik koʻrsatkichlardagi gender farqlari yoʻqolishini aniqladilar. Koʻpgina tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, ayollarning matematikadagi muvaffaqiyati va matematika bilan bogʻliq kasblarni tanlash ota-onalar va oʻqituvchilarning taʼsiri va qizlarning matematikaga qiziqishini qanchalik ragʻbatlantirishi bilan belgilanadi; koʻp ayollar matematika darslarini oʻzlarining gender roliga mos kelmaydigan deb bilishadi va hatto bu sohada mukammal qobiliyatlarini namoyon qilishsa ham, undan voz kechishadi.

Fazoviy idrok etish qobiliyatlari 
Fazoviy idrok qobiliyatlarini oʻrganishda turli xil sinov usullari qoʻllaniladi. Ularning koʻpchiligi, masalan, ikki yoki uch oʻlchovli ob’ektlarning aqliy aylanishi bilan bogʻliq vazifalardir. Ushbu sohadagi tadqiqotlarning meta-tahlillari erkaklar foydasiga ustunlik bilan gender farqlari mavjudligini koʻrsatadi, ular juda ahamiyatsizdan oʻrta darajada aniqgacha mavjud. Shu bilan birga, sakkiz oylikdan bir yarim yoshgacha boʻlgan bolalarda fazoviy idrok etish boʻyicha tadqiqotlarning meta-tahlili shuni koʻrsatadiki, bu yoshda fazoni idrok etish qobiliyatida gender farqlari yoʻq.

Baʼzi tadqiqotchilar, fazoviy idrok etish qobiliyatidagi gender farqlari mavjud boʻlgan hollarda, ular madaniy kontekst va gender rollaridagi farqlar bilan izohlanadi, deb hisoblashadi. Ushbu tushuntirish foydasiga, xususan, Hindiston shimoli-sharqidagi umumiy genetik kelib chiqishi va boshqa ijtimoiy tashkilotga ega boʻlgan ikki xalqning 1300 vakili bilan oʻtkazilgan qiyosiy tadqiqot misol boʻla oladi. Ayollar boʻysunuvchi mavqega ega boʻlgan xalq vakillari orasida fazoviy idrokdagi gender farqlari ayollar koʻproq mustaqil boʻlgan odamlar vakillariga qaraganda sezilarli darajada koʻp edi. Ushbu tadqiqot mualliflarining taʼkidlashicha, ayollarning past fazoviy qobiliyatlariga taʼsir qiluvchi omillardan biri stereotip tahdidining taʼsiri boʻlishi mumkin (stereotip tahdidi): agar jamiyatda ayollar muayyan turdagi vazifani bajara olmaydi degan stereotip mavjud boʻlsa-yu, ayolga bunday turdagi vazifa taklif qilinsa, stress natijasida u haqiqatan ham buni yomon natija bilan bajatadi. Turli xil qobiliyatlarni sinab koʻrishda stereotip tahdidining turli xil stigmatlangan guruhlarga taʼsiri boshqa turli tadqiqotlar tomonidan ham qoʻllab-quvvatlanadi.

Agressiya 
Agressiv xulq-atvordagi farqlar ilmiy dalillar bilan tasdiqlangan kam sonli gender farqlari qatoriga kiradi, ammo boshqa gender tafovutlar kabi, ular gender stereotiplari taklif qiladigan darajada katta emas. Hisoblashdagi gender farqlari kabi, meta-analitik sharhlar shuni koʻrsatadiki, tajovuzkor xatti-harakatlardagi farqlar yengildan oʻrtachagacha, erkaklar foydasiga ustunlik qiladi. Xususan, 1984-yilda Janet Xayd tomonidan oʻtkazilgan meta-tahlil shuni koʻrsatdiki, tajovuzkor xatti-harakatlardagi oʻzgarishlarning atigi 5 % gender farqlari bilan bogʻliq va bu farqlar yosh bilan kamayadi.

Ommabop eʼtiqoddan farqli oʻlaroq, ilmiy dalillar tajovuzkor xatti-harakatlar va qon testosteron darajasi oʻrtasidagi bogʻliqlikni qoʻllab-quvvatlamaydi. Shuningdek, stereotiplar ayollarning tajovuzkorlikni bildirishning bilvosita usullaridan koʻproq foydalanishini koʻrsatsa-da, aslida erkaklar ham ulardan ayollar kabi foydalanishini tadqiqotlar isbotladi.

Gender rollari va ijtimoiy kontekstning tajovuzni ifodalashdagi farqlarga taʼsirini koʻrsatadigan tadqiqotlar mavjud. Misol uchun, 1994-yilda tajriba oʻtkazildi, unda ishtirokchilarning anonimligini saqlab qolish orqali ular oʻzlarini gender meʼyorlariga muvofiq tutish majburiyatini his qilmasliklari uchun sharoitlar yaratildi. Ishtirokchilar ikki guruhga boʻlingan: ulardan birida tayyorgarlik bosqichi ishtirokchilari eksperimentatorga yaqin oʻtirib, oʻz ismini aytishlari kerak edi, eksperimentator ularga shaxsiy savollarni berdi; ikkinchi guruhda ishtirokchilar anonimligicha qoldilar, eksperimentatordan uzoqda edilar va u bilan gaplashmadilar, bundan tashqari, ularga nazorat guruhi ekanliklari va eksperiment davomida ularning xatti-harakatlari baholanmasligi aytildi. Ushbu tajribada tajovuz darajasi interaktiv videooʻyin yordamida oʻlchandi, unda sub’ektlar avval oʻzlarini himoya qilishdi, keyin esa bomba tashlash orqali hujum qilishdi. Birinchi guruh ishtirokchilari tajovuzkorlikda (hujum paytida tashlangan bombalar soni) boshqa tadqiqotlarda ham xuddi shunday gender farqlarini koʻrsatdilar. Ikkinchi guruhda tajovuzkor xatti-harakatlarda sezilarli gender farqlari topilmadi.

Yana qarang 

 Gender stereotiplari
 gender roli
 Jins va aql
 jinsiy dimorfizm

Manbalar 

Gender tadqiqotlar
Gender psixologiyasi
Pages with unreviewed translations