MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dizel-poyezd

Dizel-poyezd — ikki yoki undan ortiq motor (dizel-dvigatel)li vagon va bir necha tirkama vagonlardan iborat poyezd. Motorli vagonlar, odatda, poyezdning oldida yoki orqasida buladi. Dvigatellar bir joydan boshqariladi. D-p. temir yoʻlning elektrlashtirilmagan qismida, shahar atrofida qatnashga muljallangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizenteriya amyobasi

Dizenteriya amyobasi (Entamoeba histolytica) — amyobalar turkumiga mansub bir hujayrali parazit hayvon. Rus olimi F. A. Lesh 1875-yil kashf etgan. Koʻp hollarda amyoba sistasi odam yoʻgʻon ichagidagi axlatda koʻpayadi, lekin ichak epiteliysiga ziyon yetkazmaydi. Bunday hollarda odam dizenteriya bilan ogʻrimasdan amyoba sistasini tashuvchi hisoblanadi. Bu amyobaning ichak boʻshligʻida yashaydigan shakli boʻlib, uz. 20 mkm ga yetadi. D. a.ning soxta oyoklari boshqa amyobalarnikiga nisbatan ancha kalta va yoʻgʻon; yadrosi yumaloq; endoplazmasida yutilgan bir necha bakteriya boʻlishi mumkin. Ichak boʻshligʻida D. a. qobiqqa oʻralib, sharsimon sistaga aylanadi. Yetilgan sistaning yadrosi 4 ta; yetilmaganlarida 1—2 yoki 3 ta boʻladi. Sistalar axlat bilan tashqi muhitga chiqadi; u yerdan oziq-ovqat yoki qaynatilmagan suv bilan yana odam ichagiga oʻtadi, rivojlanib metatsista (8 ta yosh amyobali) holatini oʻtib, ichak boʻshligʻida yashaydigan shaklini hosil qiladi. Ayrim hollarda ichak boʻshligʻidan uning epiteliysi hujayralariga kirib koʻpayib, yara hosil qiladi (amyobiaz). D. a.ning toʻqimada yashaydigan bu shaklining kattaligi 25 mkm ga yetadi; uning sitoplazmasida hech qanday kiritmalar boʻlmaydi. Ichak yarasidan chiqadigan shilimshiq, yiring va qon axlat bilan aralashib ketadi. Bunday xrllarda ichak boʻshligʻidagi yaradan chiqqan amyobalar yiriklashib eritrotsitlarni yutadigan boʻlib qoladi, amyobaning eritrofag , yaʼni katta vegetativ shakli paydo boʻladi. Eritrofag axlat bilan tashqi muhitga chiqqanida 15—20 min.dan soʻng nobud boʻladi. Amyobiazning oʻtkir davri susayganda eritrofag kichrayib, ichak boʻshligʻida yashaydigan shaklga, soʻngra sistaga aylanadi. Sistali axlat kasallik yuqadigan manba hisoblanadi. Sistalar suvda va nam tuprokda bir oy va undan koʻproq tirik qoladi. D. a. bilan zararlangan odam ichagidan bir kecha-kunduzda tashqi muhitga 300 mln., baʼzi 600 mln.gacha sista chiqishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dizpul

Dizpul — Eronning jan.gʻarbidagi shahar. Diz daryosining soʻl sohilida. Xuziston viloyati tarkibida. Axoliyey 202,6 ming kishi (1997). D. yonidan xalqaro temir yoʻl va neft quvuri oʻtgan. Sholi oqlash, paxta tozalash va konserva zavodlari, teriga ishlov berish korxonalari bor. Hunarmandchilik (gilam toʻqish va b.) rivojlangan. Teri va jun mahsulotlari bilan savdo qilinadi. Daryoga 22 ravoqli koʻprik-toʻgʻon qurilgan (7-asr). Shahar nomi ham shundan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Benjamin Disraeli

Benjamin Disraeli, graf Bikonsfild (1804.21.12 — London — 1881.19.4) — Buyuk Britaniya bosh vaziri (1868 va 1874—1880), Konservatorlar partiyasining rahbari; yozuvchi. 1852, 1858—59, 1866—68 yillarda moliya vaziri. D. hukumati mustamlaka-bosqinchilik siyosatini olib borgan (1878-yil Kiprni bosib olgan, Misrni egallab olish uchun zamin hozirlagan). "Koningsbi" (1844), "Sibilla yoki Ikki millat" (1845) kabi siyosiy romanlarida sotsial ziddiyatlarni yumshatishda aristokratiyaga yetakchi oʻrin ajratgan.

Manbalar
Dizuriya

Dizuriya (diz... va yun. uron — siydik) — siydik chiqarishning buzilishi, siydikning tez-tez, ogʻriq bilan kelishi. Sistit, uretrit, prostata bezi adenomasi va b. kasalliklar belgisi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Charles Dickens

Charles John Huffam Dickens (; 7-fevral 1812-yil, Lendport — 9-iyun 1870-yil, Xeydsxill) — ingliz yozuvchisi. Adabiy faoliyati 1833-yilda boshlangan. Mehnatkash xalqning ogir axvoli Dickens asarlarining bosh mavzusi boʻlgan. Dickens tanqidiy realizm uslubining asoschilaridan hisoblanadi. Hajviy-sentimental ruhda yozilgan Pikvik klubining oʻlimidan keyingi yozishmalari (1837), Oliver Twistning sarguzashtlari (1838), Nikolas Niklbi (1839) romanlari Dickensni dunyoga mashhur qildi. 19-asrning 40—50-yillari Dickens ijodi gullagan davr boʻldi. „Martin Chuzzlewit“ (1844) romanida Amerika voqeligidagi salbiy tomonlar tasvirlangan. Dombi va oʻgʻli (1848) romanida insonlik qiyofasini yoʻqotgan, manmansiragan ingliz boyvachchalari hajv tigʻi ostiga olingan. Tarjimai hol yoʻsinidagi „David Copperfield“ (1850) romanida esa oʻsha zamonning ijtimoiy ziddiyatlari koʻrsatilgan. Dickens asarlarida, umuman oddiy kishilar qiyofasi zoʻr mahorat bilan aks etadi. 1848-yilda Angliyada chartistlar (yoʻqsullar) harakati magʻlubiyatga uchragan davrda Dickens dolzarb ijtimoiy muammolarni qalamga oldi (Sovuq uy, 1853; „Mashaqqatli zamon“, 1854; Jajji Dorrit, 1857 va boshqalar). Bular orasida, ayniqsa, Mashaqqatli zamon romani alohida ahamiyatga ega.

„Ikki shaharcha toʻgʻrisida qissa“ (1859), „Intizorlik“ (1861), „Bizning umumiy doʻstimiz“ (1865) kabi romanlarida esa Dickens jamiyatni ijtimoiy inqirozdan olib chiqish yoʻllarini badiiy vositalar yordamida tasvirlaydi.

„Oliver Twistning sarguzashtlari“ romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1984).

Manbalar

Adabiyotlar 

1812-yilda tugʻilganlar
1870-yilda vafot etganlar
Ingliz yozuvchilari
Britaniyalik tarixchilar
Dikkit

Dikkit — kaolinitning polimorf turiga mansub gil minerali. Kimyoviy formulasi Al4[Si4Ol0] (OH)S. Birinchi marta aniklagan amerikalik mineralog Dikka nomi bilan atalgan. Kristallari tiniq plastinkasimon. Rangsiz, oq, sargʻish va koʻkimtir. Qattiqligi 2,5—3,5; zichligi 2,6 g/sm3. Past temperaturali gidrotermal mineral. Kvars, dolomit, seritsit, kaolinit, gidroslyuda, galluazit bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlarida (Oqtosh, Oqsoqota, Qoronkoʻl, Gushsoy va b.) ikkilamchi kvarsitlarda D.ning toʻplamlari aniklangan. Qozogʻiston (Qoracheku va Qoʻngʻirot, Kavkaz (shim.-gʻarbidagi simob konlarda), Ukraina (Nikitovka)da bor. Oqsoqota konidakvars, barit, diaspor, pirofillit, muskovit, gematit, simob, oltin va b. bilan birga D.ning choʻziq kristali uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Diksilend

Diksilend (ing . Dixieland — Diksi diyori, AQSH Janubiy shtatlariga nis-bat berilgan) — jaz ansambli. Dastlab, oq tanli sozandalardan iborat nyu-orlean uslubiga mansub ilk jaz guruhlarining ifodasi. Tarkibida truba, klarnet, trombon va ritmni taʼminlovchi soz (banjo, fortepiano, kontrabas yoki tuba, urma cholgʻu)lar mavjud. Repertuaridan regtaym, blyuz, fokstrot, shimmi kabi namunalar oʻrin olgan. Oʻzbekistonda 1950-y.lardan (Ye. Jivayev, A. Yarulis, B. Smetanov, S. Petlyar va b.) D. guruhlari maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktant

Diktant (lot. dicto — aytib turib yozdiraman) — oʻquvchilarga imlo va tinish belgilariga doyr qoidalarni oʻrgatishda hamda bu qoidalar yuzasidan hosil qilingan malakani tekshirishda qoʻllaniladigan yozma ish. Taʼlimiy va nazorat turlari bor. Taʼlimiy D. qanday oʻtkazilishiga qarab ogohlantiriladigan, izohli va tushuntiriladigan D.larga boʻlinadi. Ogohlantiriladigan D.da imlo va tinish belgilari matn yozishdan oldin, izohli D.da matnni yozish jarayonida, tushuntiriladigan D.da notanish soʻzlar matnni oʻquvchilar yozib boʻlganiga qadar, imloviy belgilar esa matn yozib boʻlingach tushuntiriladi. Taʼlimiy D.ning tanlab olinadigan, ijodiy, erkin va oʻz-oʻziga D. turlari bor. Nazorat D. oʻquvchilar bilimini tekshirishga xizmat qilib, katta taʼlimiy ahamiyatga ega, chunki bunda oʻquvchilar mavjud bilim va koʻnikmalarini ishga soladilar. Nazorat D.da oʻquvchilarning savodxonliklari ham baholanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktatura

Diktatura ( — cheklanmagan hokimiyat) — davlat hokimiyatini nodemokratik usullar bilan amalga oshirish tizimini ifodalovchi tushuncha, avtoritar yoki totalitar rejim. Diktaturaga asoslangan siyosiy rejimdagi hokimiyatda, bir shaxs — diktator yoki bir necha shaxslarning qoʻlida markazlashadi, siyosatda zoʻravonlik va terror kuchayadi. Diktatura oʻrnatilganligi diktatorlik hokimiyatining cheklanmaganligi va nazoratsizligi, konstitutsiya eʼlon qilgan demokratik huquqlar va erkinliklar toptalishi, vakillik organlarining huquqlari cheklanishi bilan ajralib turadi. Hokimiyat toʻgʻridan-toʻgʻri zoʻravonlikka tayanadi. Odatda, yirik ijtimoiy guruhlar Diktaturani ifoda etuvchi kuch sifatida namoyon boʻlsa ham, u bir shaxs yoki bir guruh shaxslarda mujassamlashadi (Qadimgi Rimda harbiy boshliqlar Diktaturasi va triumviratlar, mutlaq monarxlar, hozirgi avtoritar tuzumlar, xuntalar va h. k.). Tarixga koʻra, biron-bir davlatda Diktatur oʻrnatilishi, odatda, ichki oʻzaro kurash gʻoyat keskin tus olgan davrlar bilan bogʻliq boʻlgan (Masalan, Ispaniyada Franko Diktaturasi, natsistlar Germaniyasida fashistlar Diktaturasi, sobiq shoʻrolar davrida Stalin Diktaturasi va b.).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktiokaulyoz

Diktiokaulyoz — oʻtxoʻr hayvonlarda uchraydigan invazion kasallik. Kasallikni bronx va traxeyalarda parazitlik qiladigan Dyctyocaulidae oilasiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadi. Kasallik qoramol, qoʻy, echki, tuya va b. hayvonlar oʻrtasida keng tarqalgan. D. deyarli koʻpchilik chorva boqiladigan mintaqalarda uchraydi. Gelmintlar oraliq xoʻjayin ishtirokisiz rivojlanadi. Hayvonlar suv, oʻt bilan lichinkalarni yutib zararlanadi. Ichakka tushgan lichinkalar limfa yoʻli boʻylab harakatlanib, qonga oʻtadi, undan oʻpkaga boradi. Bu parazit hayvon organizmida 1 — 1,5 oyda voyaga yetadi. Qoramollar organizmida 1,5 oydan 2 yilgacha yashaydi. Kasal hayvonlar ishtahasi yoʻqoladi, yoʻtaladi, baʼzan ichi ketadi, harorati 39,5—41° gacha koʻtariladi.

Davolash: nilverm, mebendazol, ditrazin divezid, loksuran, yodning suvdagi eritmasi; antigelmintlar bilan degelmintizatsiya qilinadi. Oldi ni olish: yaylov almashtiriladi, suv manbalari tartibga solinadi. Qoʻylarga yaylovda boqish davrida fenotiazin-tuz aralashmasi yoki fenotiazin aralash yemga qoʻshib beriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktor

Diktor (lot. dictor — soʻzlovchi) — radio va televideniye da mikrofon oldida, telekamera qarshisida tayyor matnni oʻquvchi shaxs. D. xushovoz boʻlishi, diksiyasi kuchli va til nor-malarini puxta bilishi zarur. D.likka nutqi, ovozi, qobiliyatiga qarab tanlov yoʻli bilan qabul qilinadi. Oʻzbekistonda D.lik kasb sifatida 1924-yil ajralib chikdi va rivoj topa boshladi. D.lik sanʼatining takomillashuvi va tajribaning oshib borishi natijasida D. ijrosining harakteri (ogʻzaki nutqqa yaqinlashuv, gapirishda katta erkinlik, dadillik va b.) ham oʻzgara bordi. Mustaqillikdan soʻng Oʻzbekistonda D.lik sanʼati alohida tus oldi. D.larning matnga qaramay erkin, shu bilan birga juda chiroyli va ravon tilda gapirishi koʻzga tashlanadi. Hozirda turli mavzudagi eshittirishlarni D.lar bilan bir qatorda jurnalistlar va b. kasb egalari ham juda qiziqarli va har biri oʻziga xos tarzda olib bormoqdalar. Mirqodir Maqsumov, Tuygʻunoy Yunusxoʻjayeva, Oʻktam Jobirov, Nasiba Ibrohimova, Nasiba Qambarova, Galina Melnikova, Rahmatilla Mirzayev, Bahri Soatqulova, Raʼno Joʻrayeva, Qodir Tojiyev, Mirzohid Rahimov kabi D.lar tanilgan.

Kinoda — film matnini oʻqib, voqeani sharxlovchi kishi. Odatda, ekranda koʻrinmaydi, faqat nutqi kinotasmaga yozib olinadi. Koʻpincha muallif matni D.ga ishonib topshiriladi. Baʼzan kinooperator, rej., ssenariy muallifining oʻzi ham D.lik qiladi ("Tojixon bilan uchrashuvlar", "Toshkentda bir qiz yashaydi" filmlari va b.). O. Xoʻjayev, R. Hamroyev, S. Saidov, A. Rafiqov kabi aktyorlarning kinodagi D.lik faoliyati alohida ahamiyatga molikdir.

Mohina Ashirova.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diktofon

Diktofon (lot. dicto — aytib turaman va ... fon) — tovushni lenta va plastinkaga avtomatik tarzda yozib oladigan va qayta eshittiradigan apparat. Tuzilishi magnitofonga oʻxshaydi. Unda tovushni bir tezlikda yozib olib, qayta eshittirishda tezlikni mashinkada yozib ulgura oladigan darajada kamaytirish mumkin. D.ning ixcham (portativ) xili batareya va oʻzgaruvchan tok bilan ishlaydi, choʻntakda olib yursa boʻladi. D. xizmatga oid xatlarni, majlislarda notiqlarning nutqini, maʼruzalarni yozib olish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diksiya

Diksiya (lot. dictio — talaffuz) — soʻzlarni aniq, ravshan talaffuz etish, soʻzlash usuli. Nutq madaniyatining asosini tashkil etadi. Aktyorlik sanʼatida, shuningdek, xonanda, diktor, no-tiq, oʻqituvchilar uchun muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dila

Dila — 1) eshik chorchoʻpi orasidagi taxtacha; 2) bezak sanʼatida yaratiladigan naqsh mujassamoti. Toʻgʻri toʻrtburchak yoki murabba hoshiya ichiga ishlanadi. Jumladan bagʻdodi eshik tabaqalarida chorchoʻp orasiga ishlanadi: bunda eshik tabaqasining oʻrtasida toʻgʻri toʻrtburchak, yuqori va quyi qismida murabba taxtaga naqsh (girih) ishlanib chorchoʻpga oʻrnatiladi (naqsh mujassamoti ishlangan taxtaning atrofi 3—4 sm kenglikda 1—2 sm yupqaroq qilinib chorchoʻp bilan mixsiz biriktiriladi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilatometr

Dilatometr (lot. dilato — kengaytiraman va ...metr) — issiqlik, bosim, elektr va magnit maydoni, ion-lovchi nurlanish va h. k. taʼsirida jism oʻlchamlarining oʻzgarishini oʻlchaydigan asbob. Jism oʻlchamlarining mutlaq oʻzgarishiga sezgirligi D.ning asosiy koʻrsatkichi hisoblanadi. D.ning optikmexanik, sigʻimli, induksion, rentgen, radiorezonans va b. xillari mavjud. Optik-mexanik D. yorugʻlik nuri yordamida jism oʻlchamining oʻzgarishini oʻlchaydi. Sigʻimli D.da jism oʻlchami oʻzgarishi bilan kondensator sigʻimi oʻzgaradi. Barcha D.lar oldindan kalibrlangan boʻladi. D. bilan suyuq yoki gazsimon moddalarning hajmiy oʻzgarishi ham aniqlanadi. D. kimyo sanoatida, texnika, fizika va b.da koʻp ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilatometriya

Dilatometriya (lot. dilato — kengaytiraman va ...metriya) — fizikaning jismlar oʻlchamlari oʻzgarishining tashqi taʼsirlar (temperatura, bosim, elektr va magnit maydonlar, ionlovchi nurlanish va b.)ga bogʻlikligini oʻrganuvchi boʻlimi. D. asosan jismning issiklikdan kengayishini va ularning turli anomaliyalarini oʻrganadi. D. maqsadlari uchun ishlatiladigan asbobga dilatometr deyiladi. D. usullaridan fizika va materiyashunoslikda moddalarning xossalarini oʻrganishda foydalaniladi, texnikada metallar va ularning qotishmalari, shisha, plastmassa, qurilish materiallari hajmining oʻzgarish xususiyatlarini oʻrganish va yangi materiallar yaratishga yordam beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilbarjin

Dilbarjin — qadimgi shahar harobasi (miloddan avvalgi V hamda milodiy IV asr). Afgʻonistonning Balx shahridan 40 km shimoli-g'arbda joylashgan. Yunon-Baqtriya va Kushon podsholiklari davrida ravnaq topgan. Sovet-Afgʻon ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan (1970—78). Haroba toʻrtburchak shaklda, mudofaa devori (umumiy uzunligi 1,5 km, qalinligi 3,5 m) bilan oʻralgan. Bir necha burji, 4 darvozasi, atrofi xandaq boʻlgan. Shahar markazida 20 m balandlikda alohida mudofaa devori (uzunligi 600 m) bilan oʻralgan shoh saroyi joylashgan, uning bir darvozasi boʻlib atrofi xandaq bilan oʻralgan. Shahar hududida budda ibodatxonasi, devoriy rasmlar bilan bezatilgan yirik bino, xumdon, mudofaa devorlari harobalari tekshirilgan. Dilbarjindagi binolar hashamatli qilib bezatilgan. Bir xona devoriga otga suyanib turgan shaxslarning toʻq-qizil, sariq, koʻk, binafsha, jigarrang rasmlari (balandligi 2,13 m) ishlangan. Boshqa xonada hoʻkiz minib turgan hind xudolari Shiva va Parvati rasmlari tasvirlangan. Yana bir xonaning devorida tik turgan 12 kishi va qoʻllarida qadah ushlab oʻtirgan ikki qator shaxslar tasviri ishlangan, tasvirlarning boshlari orasiga qadimgi hind-brahma yozuvi bitilgan. Rasmlar Hindistonning qadimgi sanʼatiga taqlid qilib ishlangan boʻlsada, Bolaliktepa va Panjikent devoriy rasmlariga juda oʻxshashdir. Dilbarjindan, shuningdek, sopol idishlar, mis tangalar, yunon yozuvi bitilgan tosh boʻlagi ham topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Kruglikova I. T., Pugachenkova G. A., Dilberdjin, M., 1977; Drevnyaya Baktriya, M., 1984.

Kushon podsholigi shaharlari
Dilemma

Dilemma (di… va yun. lemma – asos, hukm) – 1) mantiqda – shartli 2 hukmdan va 2 hadli bir hukmdan chiqarilgan xulosa, bunda ikkala had ham yo shartli hukmlarning sabablari (konstruktiv D.), yoki ulardan chiqarilgan xulosalarning inkori (destruktiv D.) demakdir; 2) Koʻchma maʼnoda noxush imkoniyatdan birini tanlab olishga majbur boʻlish.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diler

Diler (ing. dealer — savdogar, agent) — 1) qimmatli qogʻozlar valyutalar, qimmatbaho metallar va b. oldisotdisini, birja operaiiyalarini oʻz nomidan va shaxsiy mablagʻlari hisobiga amalga oshiruvchi fond birjasi aʼzosi, jismoniy yoki yuridik shaxs; 2) mahsulotni ulgurji (koʻtara) sotib olib, uni chakana yoʻl bilan yoki kichik partiyalarda foydasiga sotuvchi biznes ishtirokchisi, jismoniy yoki yuridik shaxs. Odatda, bunday agentlar mahsulot ishlab chikaruvchi firmalarning dilerlik tarmoqlarida faoliyat yuritadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diletant

Diletant (lot. delecto — rohatlantiraman, zavqlantiraman soʻzidan) — fan yoki musiqa, rassomlik, meʼmorlik kabi sanʼat turlarining biror sohasi bilan izchil qiziqib shugʻullangan, lekin shu sohaning professional mutaxassisi boʻlmagan shaxs, maʼlum maʼnoda — havaskor. Baʼzi (Italiya kabi) davlatlarda D.ning maxsus uyushma (jamiyat)lari mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dili kabutar

Dili kabutar, kaptar yuragi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Tupi oʻrtacha va kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta, besh boʻlakli, koʻp kertikli, arra tishli, toʻq yashil, cheti sal yuqoriga qayrilgan. Uzum boshi katta (boʻyi 22 sm gacha), silindrsimon, shingillari hovol, ogʻirligi 280—300 g, baʼzilari 500—600 g. Gʻujumi yirik, tuxum shaklida, koʻkimtir-novvotrang, eti qalin, mazali, karsillaydi, poʻstining qalinligi oʻrtacha. D. k. nomi nav gʻujumining kaptar yuragiga oʻxshashligi sababli yuzaga kelgan. Sent.da pishadi. Tarkibida 20—24% qand, 3,5—5% kislota bor. Gektaridan 110— 150 s hosil beradi. Sovuqqa, qurgʻoqchilikka chidamsiz. Andijon, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlarida, Tojikistonda oʻstiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Uzum navlari
Dilnoz

Dilnoz — ertapishar tarvuz navi. Oʻzbekistan sabzavot-poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot institutida Dnepropetrovskiy, Mramorniy va Ogonyok navlarini duragaylash yoʻli bilan chiqarilgan (R. Hakimov, S. Qoʻchqorov, 1990). D. oʻrtacha palaklanadi, asosiy palagi uzun. Bargi oʻrtacha, ingichka, kulrang-yashil, barg asosida uyma barglari bir-biriga tegib turadi. [[Tarvuzi dumaloq, deyarli qora, toʻrsiz, ingichka, uzun koʻrinmaydigan taramlari bor. Ogʻirligi 3,5–4 kg . Pusti qalinligi oʻrtacha, qattiq. Eti yorqin qizil, mayin, shirador. Mevasi tarkibida umumiy qand miqdori 7,6%, S vitamini 7,3 mg% ga boradi. Urugʻi mayda, 1000 ta urugʻining ogʻirligi 50—55 g . Urugʻi unib chiqqanidan keyin mevasi 85 — 90 kunda pishadi. Hosildorligi 300 s/ga dan yuqori. 1994-yildan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekiladi (qarang [[Tarvuz).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarvuz navlari
Dilor

Dilor, beta digidrogetaxlor (S]0N7S17) — ekinlarni zararkunanda hasharotlardan himoya qilishda qoʻllaniladigan kimyoviy preparat (ichdan taʼsir qiladigan insektitsid). Nim sargʻish tusli, 80% li hoʻllanuvchi kristall kukun holida ishlab chiqariladi. Xlororganik preparatlarga chidami boʻlmagan kusak qurtiga, beda va qand lavlagida uzuntumshuq qoʻngʻizlarga, sabzavotchilikda Kolorado qoʻngʻiziga qarshi qoʻllaniladi. Vegetatsiya davrida purkaladi. Soʻnggi ishlov kartoshka hosilini yigʻishdan 20 sutka, qand lavlagi, sabzavotlar, paxta terimidan kamida 30 kun ilgari oʻtkaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilrabo

Dilrabo, dilrubob — torli kamonli musiqa cholgʻusi. Hozirda 4 asosiy, 17 qoʻshimcha sado berib turadigan torlari, 17—20 metall pardalari boʻlib, xromatik tovushqatorga ega. Asosan, Afgʻonistonda keng tarqalgan, Hindistonda ham uchraydi. 30-yillargacha Buxoroda baʼzi gʻijjakchilar tomonidan ishlatilgan.

Dilrabo- qizlar ismi sifatida ham qo'llanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilxiroj

"DILXIROJ", Dilharosh (fors. — dilni tirnovchi) — oʻzbek, uyg'ur va tojik xalqlarining mumtoz raqs kuyi. Bosh ohangi rivojlanishi jarayonida peshrav uslubi yetakchi oʻrin tutadi. D.ning ommabop yallalarga yaqin ashula yoʻli ham mavjud boʻlib, Tojikistonda "Siynaxurush" deb yuritiladi. Lad va kuy-ohang asoslari Buzruk maqomi yoʻllariga yaqin. D. rivojining yuqori qismida "Zebo pari" avji ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dilshod Otin

Dilshod otin, Barno, Dilshodi Barno (taxalluslari; asl ism-sharifi Dilshod Rahimqul soʻfi qizi), (1800, Oʻratepa – 1905/06, Qoʻqon) – shoira, maʼrifatparvar. Otasidan savod oʻrgangan. Maktabdorlik qilgan – xotin-qizlarga xat-savod oʻrgatgan. Anbar Otin Dilshod Otinning iqtidorli talabalaridan boʻlgan. Dilshod Otin gʻazal, muxammas, masaddas, chiston va b. bilan birga xotiranomalar ham yaratgan. Uning 91 ta oʻzbekcha va 51 ta tojikcha sheʼri, „Tarixi muhojiron“ („Muhojirlar tarixi“) badiiy-tarixiy asarining oʻzbekcha va tojikcha 3 qoʻlyozma nusxasi („Tazkirai Barno“, „Sabot ul-bashar maa tarixi muhojiron“ – „Inson matonati va muhojirlar tarixi“, „Muntaxab alashʼori Barno“ – „Barnoning tanlangan sheʼrlari“) bizgacha yetib kelgan. Bularda oʻzaro urushlar, xalqning turmush sharoiti va boshqa ijtimoiy-siyosiy voqealar oʻz ifodasini topgan. Turkistonni chor Rossiyasi bosib olishiga boʻlgan munosabatda shoira zamondoshlaridan ilgarilab, bu hodisaning barcha oqibatlarini toʻgʻri tushungan. Shu jihatdan Dilshod Otin sheʼriyati xalq taqdirining badiiy yilnomasi darajasiga koʻtarildi. Shu bilan birga shoira baxtiyor zamon, yaxshi kunlar kelishiga ishondi („Bu jabru zulmat albat muvaqqat…“, „Fargʻona“ va b.), turkistonliklarni doʻst-inoq yashashga undadi („Xaloyiq, borsangiz…“, „Tarixi muxosara“ va b.). Dilshod Otin lirikasida muhabbat va sadoqat mavzui, vatan va inson ozodligi masalasi uygʻunlashib ketgan („Sochim sunbul deyurlar…“, „Falakda suzuvchi oy…“ va b.).

Dilshod Otinning „Tarixi muhojiron“ asarida XIX asr Qoʻqon xonligidagi tarixiy, ijtimoiy-siyosiy voqealar aks etgan. Ayollarni maʼrifatli, erkin, jamiyatning teng huquqli aʼzolari boʻlishga chorlagan. Shuningdek, asarda Oʻratepa va Qoʻqonda yashagan 30 dan ortiq shoir va shoiralar ijodi haqida maʼlumot keltirilgan. Dilshod Otin asarlari qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 1207). Asarlari oʻzbek va tojik tillarida nashr qilingan.

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, T., 1972; Zebunniso, Dilshod va Anbar Otin sheʼriyatidan, T., 1981.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Qodirova M., Dilshod, T., 1971. Begali Qosimov.
  
Shoirlar
Dilshod ofo begim

Dilshod ofo begim (? - 1383) — Amir Temuripnt xotinlaridan biri. Amir Temur 1374 yil Jeta (Moʻgʻuliston) hukmdori Qamariddinga qarshi qoʻshin tortib, raqibini taʼqib etib Uchfarmon va Otboshi orqali sharqdan Fargʻona vodiysiga kirganda, oʻgʻli Jahongir Mirzo Qamariddinning lashkarboshisi Shamsuddinbekning xotini Buyon ogʻo va qizi Dilshod ogʻoni asir tushirib otasi oʻrdugohi (Arpa mavzei)ga keltirgan. Amir Temur D. o. b.ga mayl bildirib unga uylangan. D. o. b. Amir Temurning harbiy safarlarida unga doimo hamroh boʻlgan. Amir Temur Xurosondagi Xabushon sh. (hoz. Kuchon)ni egallagan paytda (1383) Sharafiddin Ali Yazdiyning yozishicha, "...Mahdi ulyo Dilshod ogʻogʻa marazi paydo boʻlib, Samarqand sori yibardilar... Toʻngquz yilida, yetti yuz sekson beshda (1383 yil yozi) hazrat sohibqironning haram muhtarami Dilshod ogʻo vafot boʻldi" ("Zafarnoma", T., 1997, 98-6.). D. o. b.dan farzand boryoʻqligi haqida aniq maʼlumot yoʻq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil