MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xaltali boʻri

Xaltali boʻri, Tasmaniya boʻrisi (Thylacinus cynocephalus) — yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Gavdasining uzunligi 100—130 sm, dumi 50—65 sm. Tanasi choʻziq, oyokdari uzun, orqa oyoqlarida 1 barmogʻi yoʻq. Xaltayei tanasining keyingi qismida ochiladi, sut soʻrgʻichlari 4 ta. Qoziq va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Dingo (yovvoyi it) tarqalmasidan oldin Avstraliyaning barcha hududlarida yashagan. Yevropaliklar Avstraliyani kashf etganida faqat Tasmaniya orolida daraxtzorlarda qolganligi aniklangan (2 nomi shundan). 2—4 ta dan bolalagan. Xaltali boʻri soʻnggi marta 20 a.ning 40-yillarida uchratilgan. Hozir kirilib ketgan boʻlishi mumkin. Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.
Xaltali boʻrsiqlar

Xaltali boʻrsiqlar, bandi kutlar (Peramilidae) — xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 17—50 sm, dumi 9—26 sm, vazni 4,7 kg. Oldingi oyoqlarida 2—4 barmoqlari uzun va kuchli tirnoqli; orqa oyoqlaridagi 2 va 3barmoqlari yopishib oʻsgan boʻlib, faqat tirnoqlari ajralib turadi. Bu tirnoqlar yordamida yungini tozalaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismida pastga qarab ochiladi. Xaltayailar orasida yoʻldoshga ega boʻlgan yagona vakil hisoblanadi. Embrioni xuddi haqiqiy yoʻldoshlilar singari implantatsiya boʻladi. 17—19 turi maʼlum. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya va boshqa o.da tarqalgan. Quruqlikda sakrab harakatlanadi. Koʻpchiligi hasharotxoʻr. Yilda 1 marta 2—8 bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri qisqa — 12,5 kun. Ayrim Xaltali boʻrsiqlar terisi va goʻshti uchun ovlangan. Soni juda kamayib ketgan.
Xaltali iblis

— yirtqich xaltalilarga mansub sut emizuvchi hayvon. Urugʻning yagona turi. Gavdasining uzunligi 50 sm ga, dumi 25 sm ga yaqin. Tanasi mitti, oyoqlari kalta. Orqa oyoqlarida 1barmogʻi boʻlmaydi. Xaltasi tanasining keyingi qismiga ochiladi. Sut bezlari soʻrgʻichi 4 ta. Yirtqich va oziq tishlari kuchli rivojlangan. Tasmaniya o. buta va chakalakzorlarida yashaydi. Etxoʻr. Yiliga 1 marta 4 tadan bolalaydi. Parrandachilikka ziyon keltirgani sababli koʻplab ovlangan. Soni kamayib ketgan.
Xaltali olmaxonlar

Xaltali olmaxonlar (Petaurus) — kuskuslar oilasiga mansub xaltali sut emizuvchilar. Tanasining uz. 12— 32 sm, dumi 15—48 sm. Oldingi va keyingi oyoqlari orasi teri parda bilan tutashgan. 4 turi bor. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya o.da tarqalgan. Daraxtda yashaydi. Oyoklari orasidagi teri pardasini yozib, shoxdan shoxga yoki bir daraxtdan ikkinchisiga 70 m gacha parvoz kiladi.
Xaltalilar

Xaltalilar () yoki qopchiqlilar – tirik tugʻuvchi sut emizuvchilar infrasinfi (ayrim maʼlumotlarga koʻra, turkum). Gavdasining uzunligi 4–160 sm. Koʻpchilik xaltalilar urgʻochisida bolasi xalta ichida rivojlanadi. Xalta ichida sut bezlari soʻrgʻichi boʻladi. Bosh miyasi tuban tuzilgan. Yoʻldosh (xaltali boʻrsiqlardan tashqari) hosil boʻlmaydi. Boʻgʻozlik davri 12,5–45 kun, bolasi nimjon (uzunligi 0,5–3 sm) tugʻiladi, koʻpincha xaltasi ichidagi sut bezi soʻrgʻichiga yopishib olib, 250 kun davomida rivojlanadi. Sut maxsus muskullar yordamida bolasi ogʻziga siqib chiqarib turiladi. 1 turkumi va 9 oilasi (opossumlar, yirtqich xaltalilar, xaltali chumolixoʻrlar, xaltali koʻrsichqonlar, xaltali boʻrsiqlar, vombatlar, kengurular va boshqalar) mavjud. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Janubiy, Markaziy va Shimoliy Amerika, ayrim Katta Zond orollarida tarqalgan. Yangi Zelandiyada ham iqlimlashtirilgan. Raqobat qiluvchi yoʻldoshli sut emizuvchilarning boʻlmasligi tufayli xaltalilar Avstraliyada ular bilan konvergent belgilarga ega boʻlgan bir qator formalarni hosil qilgan. Xaltalilar turlar soni (2 400 ga yaqin) boʻyicha hozirgi sut emizuvchilarning 6% ini tashkil etadi. Lekin ular adaptiv radiatsiya jihatdan qolgan barcha sut emizuvchilar kabi xilmaxil. Ayrim turlari qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Bir qancha turlari terisi va goʻshti uchun ovlanadi. 21 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Xalfa

Xalfa — 1) oʻrta asrlar ustaxonalarida hunar oʻrganuvchi shogird. Shogirdlik muddatini oʻtagach, usta qoʻlida bir necha yil ishlab, oʻzi usta boʻlgan; 2) eski maktabda oʻquvchilar yetakchisi, maktabdor domla (oʻqituvchi)ga dastyor; 3) hunarkasb oʻrganuvchi shogirdlar boshligʻi.
Xalfa (folklor)

Xalfa (folklorda) — Xorazm vohasida mahalliy ogʻzaki ijod namunalarini jonli ijro etuvchi ayol. Xalfalar faoliyat koʻrsatish sharoitiga koʻra ikki yoʻnalishga boʻlinadi: toʻy va bazmlarda qoʻshiqlar ijro etuvchi „sozi xalfa“ hamda „kitobiy xalfa“ — taʼziya va marosimlarda kitob oʻquvchi ayol, otin (otinoyi). Ularning ikkalasi ham „ichkari“da ayollarga xizmat qilgan.
Sozi xalfalar sanʼatida joʻrnavozli va yakka ijrochilik mavjud. Ansambl uch kishidan tarkib topadi: Xalfa (garmon chaladi va qoʻshiq aytadi), doirachi (qoʻshiqlarga joʻr boʻladi, baʼzan raqs tushadi) va oʻyinchi (raqs tushadi va lapar aytadi). Xalfalar repertuaridan asosan „Toʻylar  muborak“, „Yor-yor“, „Oshiq“ turkumidagi („Tohir va Zuhra“, „Oshiq Alband“, „Asli va Karam“, „Hurliqo va Hamro“, „Oshiq Gʻarib va Shohsanam“ kabi) dostonlardan parchalar, Maxtumquli va boshqa shoirlarning sheʼrlari asosidagi nasihat va raqsbop qoʻshiqlar oʻrin olgan. Ijodkor xalfalar zamonning muhim masalalariga bagʻishlangan asarlar yaratib, ularga oʻzlari kuy bastalaganlar. Masalan, Xonim Suvchi Sayidahmad qizi (1858—1926) ning „Bevafo zolim“, Bibijonim Qosim Devon qizining „Ayrildim“, Anash choʻloq (Onajon Sobirova, 1885—1952) ning „Onajondek dilbar jahona galdi“, Ojiza (Onabibi Otajonova, 1889—1961)ning 30 dan ortiq qoʻshiqlari Nazira Sobirova, Roziya Matniyoz qizi, Saodat Xudoyberganova va hozirgi xalfalar tomonidan kuylanmoqda.

„Kitobiy Xalfa“lar esa, asosan, taʼziya, „Ulli pir“, „Mushkul kushod“ kabi marosimlarda „Gʻavsuli Aʼzam“, „Paygʻambarlar hikoyati“, „Bobo Ravshan“, ‘‘Bibi Seshanbaʼ’ va boshqa diniy mavzudagi kitoblarni yakka holda oʻqishadi.

Adabiyot 
 Yunusov R., Olti xalfa, Xiva, 1994.
Xalfa tillo majmuasi

Xalfa tillo majmuasi - Fargona viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik (20-asr boshlari). Majmua yonmayon joylashgan 2 hovli, hovuzli bogʻ, masjid (qarang Doʻsti Xudo mayejidi) va Xalfa Tillo makbarasi joylashgan qabristondan iborat. Xalfa Tillo maqbarasining tarhi toʻrtburchakli (7,1x9,4 m), atrofi ravoqli toʻsiklar bilan oʻralgan, makbaraga bosh tarzidagi chuqur ravokli peshtoq orqali kiriladi, ikki yonidagi gudsayetaburjlari qafasa bilan tugallangan. Masjid majmuaning shim. qismida joylashgan. Xalfa Tillo makbarasi bilan mayejidni ularning oʻrtasidagi shiyponga oʻxshash 2 qator yogʻoch ustunli darvozaxona oʻzaro bogʻlab turadi. Darvozaxona shiftining bezaklari masjid bezaklari bilan uygʻun, serhasham. X.Xalfa tillo majmuasi Fargona meʼmorligiga xos majmuot namunasi.

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xalfa Xudoydod majmuasi

Xalfa Xudoydod majmuasi — Buxoro viloyatidagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua Buxoro amirligida hukmronlik qilgan mangʻitlar sulolasi davrida 1777—1855-yillarda Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan. Majmua madrasa, masjid, hovli, sardoba va qabristondan iborat.

Tarixi 
Xalfa Xudoydod majmuasi Buxoroning Havzi Nav guzarida joylashgan boʻlib, Xalfa Xudoydod tomonidan bunyod etilgan. Uning toʻliq ismi Shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriydir. Xalfa Xudoydod asli xorazmlik boʻlgan. „Tuhfat uz-zoirin“ maʼlumotlariga koʻra, Xalfa Xudoydod ushbu majmua uchun 12 tanob yer sotib olgan va xonaqoh, madrasa, sardoba va tahoratxona qurdirgan. Mazkur majmua joylashgan guzarda ilgari Eshoni Imlo va Xalfa Xudoydod qabristonlari boʻlgan, ammo bu qabristonlar sovet yilllarida buzib tashlangan. Hozirgi kunda ushbu qabristonlar oʻrniga 14-maktab va maktabgacha taʼlim muassasasi faoliyat yuritmoqda. Majmuaga kirish eshigi ikkita boʻlib, gʻarbiy tomonda asosiy darvoza joylashgan.
Majmuaning miyonsaroyi boʻlib, uning tepasida kichkina minora joylashgan. Minora azon oʻqish maqsadida ishlatilgan. Madrasalar esa eshigi ikki tabaqali boʻlib, har bir xonada 2-3 tadan tokchalar mavjud. Majmuaning sharqiy tomondagi hujrada Xalfa Xudoydodning qabri mavjud. Majmuada sardoba ham mavjud boʻlib, ikkita kirish eshigi mavjud.
Xalfa Xudoydod majmuasida 39 ta bir qavatli hujralar boʻlgan. Yodgorlik janubiy-gʻarbida masjid bor. Manbalarga koʻra ushbu majmuadagi madrasada 150-200 talaba tahsil olgan. Mazkur majmuaning bir qator vaqf hujjatlari saqlanib qolgan boʻlib, 1797—1798-yillarda ushbu hududda Boqi Muhammadxon chorbogʻi boʻlib, masjid, madrasa va sardoba boʻlgan va Xalifa Xudoydod nomiga vaqf qilingan.

Meʼmorchiligi 
Hovli uch tomondan bir qavatli hujralar bilan oʻralgan. Hovlining janubi-gʻarbida joylashgan masjid murabba tarxli, gumbaz bilan yopilgan, uch tomoniga yogʻoch ustunli ayvon ishlangan, tarzi ganch oʻymakorligida, ustunlari oʻymakori naqshlar bilan jozibador bezatilgan. Sardobaga zinapoya orqali kiriladi. Madrasaning old tomonida koshin qoldiqlari saqlangan. Hovlining shimoliy markazi orqali Xalfa Xudoydod qabri boʻlgan qabristonga oʻtiladi, qabr yaqinida 2 ustunli, shifti boʻyama naqshlar bilan pardozlangan ayvon bor. Xalfa Xudoydod majmuasi turli diniy va memorial inshootlarni oʻz ichiga olgan majmua namunasidir, tarhi hamda shakli jihatidan XVIII—XIX asrlar meʼmorligi uchun xos. Majmuadagi masjid maydoni 25x25.4 metrga teng va masjid ustida kitoba boʻlgan ammo hozirgi kunda saqlanib qolmagan. Masjid shimoliy tomonida ayvon mavjud, va uning oldida darsxona ham bunyod etilgan.
Tarixchi Nosiruddin al-Hanafiyning „Tuhfat uz-zoirin“ („Ziyoratchilarga tuhfa“) asarida yozilishicha, Xalfa Xudoydod majmuasi shayx, yassaviylik tariqatining namoyandasi shayx Xudoydod ibn Toshmuhammad Azizon al-Buxoriy tomonidan qurilgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro viloyati
Xalxa

Xalxa (moʻgʻulcha xalx — qalqon, yopinchiq) — Shimoliy Mongoliya hududining tarixiy nomi (etnonim sifatida axoliyey nomida sakdanib qolgan). Moʻgʻul yilnomalarida 15-asrda 5 ta oʻtoq (otok)dan iborat boʻlgani qayd etilgan. 17-asrda X. 7 xoshunga yoki 13 oʻtoqqa, manjurlar davrida — 3 aymoqqa, keyinchalik 4 ga boʻlingan. Ularning tepasida xonlar turgan. Hozir X. MXRning asosiy qismini tashkil etadi.

    

Mongoliya
Xalxingol

Xalxingol — Mongoliya va Xitoydagi daryo. Uzunligi 233 km, havzasining maydoni 17 km². Katta Xingan togʻlarining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Bargi tekisligidan oqadi va 2 tarmoqqa boʻlinib, BuirNur va OrchunGoʻl koʻllariga quyiladi. Urtacha suv sarfi 25 m³/sek. Xalxingol boʻyida 1939-yilda Sovet Ittifoqi va Mongoliya qoʻshinlari bilan yagyun harbiy kismlari oʻrtasida jang boʻlgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Xitoydagi daryolar
Mongoliyadagi daryolar
Xalsedon

Xalsedon (Marmar dengizi sohilidagi qad. Xalkedon sh. nomidan) — mineral, kvarsning yopiq kristalli turi. Tarkibida aralashma holda Gʻe3+, A13+, 1—1,5% suv va boshqa boʻladi. Tolalari parallel va radial shuʼlasimon shakllar hosil qiladi. Kurtak, poʻstloq va shodasimon hamda stalaktitga oʻxshash agregat, tomir va konkretsiyalar hosil qiladi. Oq, kulrang, havo rang, sariq, koʻk, qizgʻishqoʻngʻir rangli turi koʻp. Mumdek yaltiroq. Qattiqligi 6,5—7, zichligi 2,6 g/sm3. Mumli X.ning turlari: rangi boʻyicha — serdolik, xrizopraz, sarder, moxovik, sapfirin va boshqa; teksturasi boʻyicha — agat (aqiq), oniks va boshqa mavjud. Kimyoviy va biogen choʻkindi jinslar tarkibiga kiradi. X. — keng tarqalgan jins hosil qiluvchi mineral. Past trali gidrotermal eritmalardan hamda diagenez, epigenez va nurash jarayonlarida hosil boʻladi; issiq buloqlarda toʻplanadi. X. koʻpgina kremniyli jinslar, shunintdek, yashmaning asosiy komponenti. Koʻpincha kvars va opal bilan birga uchraydi. Abraziv material sifatida, soat toshlari, zargarlik buyumlari tayyorlashda qadimdan ishlatiladi. Baykal orti sharkida (Tudsun), Ural (Magnitogorsk), Kavkaz janubida (Axaltaka), Qrim (Qoradogʻ) da X. konlari mavjud. Oʻzbekistonda Qurama togʻlarida, jan. hududlarda va Toshkazgʻanda topilgan.

 

Bezak toshlari
Xalkozin

Xalkozin (yun. Chalkos mis), mis yaltirogʻi — sulfidlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Cu2S; aralashma holida Ag, baʼzan Fe, Co, Ni, As boʻladi. Romb va geksagonal singoniyada kristallanadi. Odatda, tuproqsimon massalar holida uchraydi. Rangi qoʻrgʻoshinga oʻxshash, kulrangdan qoragacha. Metalddek yaltiroq, xira, moʻrt va oson bolgʻalanuvchan. Qattikdigi 2,5—3; zichligi 5,5— 5,8 g/sm3. Elektr oʻtkazuvchan. Mis rudalari tarkibiga kiradi. Yer yuzasida oksidlanish natijasida X. hisobiga kuprit, malaxit, azurit, tugʻma mis va misning boshqa minerallari hosil boʻladi. X.ning gipogen va gipergen turlari maʼlum. Asosiy massasi ekzogen sharoitda, mis sulfid konlarining ikkilamchi sulfidli boyish zonalarida paydo boʻladi. X. misga eng boy sulfid, mis eritib olinadigan ruda hisoblanadi. Bornit, xalkopirit va boshqa sulfidlar bilan assotsiatsiyada uchraydi. AQSH, Chili, Afrika, Qozogʻiston (Jezqazgʻan)da X. konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol, Hisor togʻlarida topilgan.

Manbalar 

Minerallar
Xalkopirit

Xalkopirit (yun. Chalkos mis va pirit), mis kolchedani — mineral, mis va temir sulfidi. Kimyoviy tarkibi CuFeS2 (34,57% mis, 30,54% temir, 34,9% oltingugurt), aralashma holda Ag, Zn, Au, As, Se, Sn bor. Tetragonal va kub singoniyada kristallanadi. Moʻrt. Yarimoʻtkazgich; antiferromagnetik. Donador, yashirin kristalli, baʼzan buyraksimon agregatlar hosil qiladi. Rangi oltindek sariq, toʻq sariq. Metalldek yaltiroq. Qattikligi 3—4; zichligi 4,1—4,3 g/sm3. Deyarli barcha genetik tipdagi magmatik konlardan choʻkindi konlargacha uchraydi. Intruziv jinslar orasida joylashgan misnikel sulfid konlarida pirrotin, pentlandit, magnetit, kubanit va boshqa minerallar bilan birga topiladi. Nurash jarayonida X. hisobiga kuprit, malaxit, limonit, xrizokolla va boshqa minerallar hosil boʻladi. X. misning eng koʻp tarqalgan minerali va mis rudalarining asosiy minerali. Konlari Rossiya Federatsiyasi (Norilsk), Qozogʻiston (Jezqazgan), Kanada, Ispaniya, Buyuk Britaniya, AQSH, Markaziy Afrikada mavjud. Oʻzbekistonda Olmaliq, Qoʻngʻirot, Qoʻrgʻoshinkon, Qalmoqqir, Qoʻshbuloq, Qoramozor konlarida topilgan.

Minerallar
Xalkofil elementlar

Xalkofil elementlar (yun. chalkos — mis va phileo — sevaman) — norvegiyalik geokimyogar V.M. Goldshmit tasnifi boʻyicha Yer pusti va meteoritlarda uchraydigan sulfid rudalarining kimyoviy elementlari. Elementlar davriy sistemasining qoʻshimcha guruhidagi 19 elementdan iborat: Si, Ag, Ai, Zn, Cd, Hg, Ga, Ln, Tl, Po, Ge, Sn, Pb, As, Sb, Bi, S, Se, Te. Xalkofil elementlarning metallari S, Se, Tl ga oʻxshash. Bu elementlar tabiatda sulfidlar, selenidlar, telluridlar va sulfotuzlar (faqat qalaygina kassiterit SnO2) tarzida mavjud. Au, Ag, Si, As, S, Bi va boshqa ayrim Xalkofil elementlar tabiatda elementar holatda mavjud. Barcha Xalkofil elementlar Yer pusti massasining 0,046% inigina tashkil etadi, lekin muayyan sharoitlarda toʻplanish xususiyatiga ega boʻlganligidan ruda konlari, asosan, gidrotermal tomirli konlar hosil qiladi. Si, Ph, Zn va qisman Ag choʻkindi jinslarda stratiform (yaxlit) ruda yotqiziqlarini hosil qiladi. Sulfid rudalari (Xalkofil elementlarning Yer poʻstida toʻyingan shakdda uchrashi) rangli metallurgiyada va sanoatning boshqa sohalarida xom ashyo sifatida katta amaliy ahamiyatga ega.
Xalmaxera

Xalmaxera, Jaylolo — Indoneziyadagi orol. Molukka orollari tarkibidagi eng katta orol. Maydoni 18 ming km². Murakkab shaklga ega: 4 ta yarim oroli markazdan yelpigʻichga oʻxshab choʻzilib ketgan. Relyefi togʻli, eng baland joyi 1635 m (Gamkunoro harakatdagi vulkani). Doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Kokos palmazorlari bor. Chetga ziravorlar, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. Eng katta porti — Jaylolo.

 

Orollar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Xaltsidlar

Xaltsidlar (Chalcidoidea) -pardaqanotlilar turkumiga mansub hasharotlarning katta oilasi. 27 oila, 8 mingga yaqin turi mavjud. Tanasining uz. 1—3 (ayrimlariniki 10)mm. Rangi yashil, qora yoki sariq boʻlib, tovlanadi. Moʻylovi kamida 15 boʻgʻimdan iborat. Odd yelka, odatda, qisqa, qanot qopqogʻiga yetmaydi. Oʻrta yelkasi baʼzan boʻylama egatli. X. turli hasharotlar — koksidlar, oʻsimlik bitlari (shiralar), ikki qanotlilar va boshqalarning ichki yoki tashqi parazita. X. orasvda ikkilamchi parazitlar, yaʼni foydali birlamchi parazitni nobud qiladigan parazitning parazitlari (oʻta parazitlari) ham bor. Lichinkalari parazitlik qilib yashaydi. Rivojlanishning turli fazasidagi hasharotlar xoʻjayinlik vazifasini oʻtaydi. Parazit, odatda, xoʻjayinga tuxum qoʻyadi. Mavsumda 7 avlod beradi. X. dan koʻpgina qishloq xoʻjaligi zararkunanda hasharotlariga qarshi biologik kurashda foydalaniladi. Ayniqsa, X.dan afelinus va trixogramma katta amaliy ahamiyatga ega.
Xalq badiiy jamoalar direksiyasi

Xalq badiiy jamoalar direksiyasi, Muhiddin Qoriyoqubov nomidagi akademik va xalq badiiy jamoalar direksiyasi — Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat va sport ishlari vazirligi tarkibidagi konsert tashkiloti. 2000-yilda Oʻzbek davlat filarmoniyasi negizida tashkil topgan. Hozirda (2005) "Uzbekistan" ashula va rake ansambli (badiiy rahbari Q. Moʻminov), mumtoz ashula ansambli (Oʻ. Saidjonov), M. Yoʻlchiyeva guruhi, "Turkiston" kamer orkestri (E. Azimov), "Oʻzbekiston solistlari" kamer ansambli (A. Raimjonov), Toʻxtasin Jalilov nomidagi davlat akademik xalk cholgʻulari orkestri (F. Sodikov), Botir Zokirov nomidagi estrada simfonik orkestri (M. Toshmatov), Davlat xor kapellasi (D. Jdanov) faoliyat koʻrsatmoqda.
Xalq kuylari

Xalq kuylari — xalq ijodiga mansub koʻshiq va cholgʻu kuylari.
Xalq kuylarini qayta ishlash

Xalq kuylarini qayta ishlash — professional musiqa — bastakorlik va kompozitorlik ijodiyoti sohasi, muayyan janr. Koʻp ovozli musika zaminida aranjirovka, garmoniyalashga. qisman yaqin, lekin usluban birmuncha murakkab. Kompozitorlik maktablari shakllanishida Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. muhim ahamiyatga ega boʻlib, dastlabki bosqich vazifasini bajaradi, zero milliy musiqa uslublarini oʻzlashtirishda ijodiy lab. vazifasini oʻtaydi (Komitas, U. Hojibekov, 3. Paliashvili, M. Glinka, E. Grig, N. Lisenko, B. Bartok, J. Gershvin, S. Prokofyev, L. Yanachek va boshqalar).

Oʻtmish oʻzbek musiqa ijrochiligi va ijodiyoti oʻzgaruvchanlik, ogʻzakilik kabi omillarga asoslangan boʻlib, unda xalq hamda mumtoz cholgʻu kuy yoki ashula yoʻllarining variantlarini yaratish keng urin olgan. Mazkur anʼanani bastakorlik ijodiyotining tarkibiy yoʻnalishiga aylantirib, T. Jalilov, Yu. Rajabiy va boshqa ijodkorlar Xalq kuylarini qayta ishlashq.i.ning monodiya zaminidagi yetuk namunalarini yaratishgan.

Kompozitorlar ijodidan Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. katta oʻrin olib, Oʻzbekistonda musiqali drama, opera, balet, simfonik musika, kantata, oratoriya, kamer musiqa janrlari oʻzlashtirilishida muhim omil boʻldi. Bu sohadagi dastlabki tajriba (19-asr oxiri — 20-asr boshlarida N. Klenovskiy, F. Leysek, N. Mironov, K. Abdullayev, 3. Maqsudov va boshqa yaratgan asar)larda kompozitorlar oʻzbek musiqa merosi xususiyatlarini singdirisholmadi. 1920—30 yillarda V. Uspenskiy boshqa kompozitorlar kabi xalq qoʻshiqlari ("Zarkokil", "Chamanda gul" va boshqalar), "Farxrd va Shirin" musiqali dramasida murakkab ashula hamda maqom yoʻllari ("Naylaram", "Chorgoh" va boshqalar)ni tintlovchilarga moʻljallab qayta ishlashda kup ovozli musiqa vositalari (ayniqsa, garmoniya imkoniyatlari)dan cheklangan holda foydalangan. Faqat 30-yillarning 2-yarmida A. Kozlovskiy 4 ta fargonacha ("Tanavor", "Oʻzgancha", "Figon" va "Gul yuz uzra") ashulani ovoz va simfonik orkestr uchun qayta ishlab, kup ovozli musiqa vositalarini keng tatbiq etdi (ayniqsa, "Tanavor"da), badiiy yetuk natijalarga erishdi. G. Mushel 1941-yil "55 oʻzbek xalq qoʻshigʻi" toʻplamini yaratdi. Xalq kuylarini qayta ishlashq.i. da yangi bosqich 50-yillarda M. Burhonovnit joʻrsiz xorga moʻljallangan oʻzbekcha "Endi sandek", "Ganji Qorabogʻ", tojikcha "Sari koʻhi baland", uygʻurcha "Sayra", qoraqalpoqcha "Bibigul" kabi qayta ishlangan qoʻshiqlari bilan boshlandi. Ularda monodiya va koʻp ovozli musika anʼanalari uzviy bogʻlangan. Keyingi yillarda xalq kuylariga asoslangan jursiz xorlar Ik. Akbarov, S. Boboyev, B. Umidjonovlar ijodida rivojlandi. B. Nadejdin, T. Sodiqov, B. Giyenko, M. Leviyev, D. Zokirov, S. Jalil va boshqa kompozitorlar xalq kuylarini turli ijrochi (yakka soz, yakxa soz va fortepiano, ansambl va orkestr)lar uchun qayta ishlashgan.

Adabiyot 
 Gafurbekov T., Folklornie istoki uzbekskogo professionalnogo muzikalnogo tvorchestva, T., 1984.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.
Xalq lashkarlari

Xalq lashkarlari - qadimda va oʻrta asrlarda urush vaqtida fuqarolardan (asosan, koʻngillilardan) tashkil topadigan harbiy tuzilmalar; chet el bosqinchilariga qarshi kurash uchun keng xalq ommasini jalb kilish shakllaridan biri. Xalq lashkarlari deyarli barcha xalqlar tarixida juda qadimdan maʼlum. Bir davlat boshqa bir davlatga hujum qilganida bosqinchilikka uchragan mamlakat xalqi oʻz vatanini mudofaa qilish uchun qoʻliga qurol olgan va muntazam qoʻshinlar bilan bir qatorda dushmanga qarshi kurashgan. Xalq lashkarlari koʻngilli vatanparvarlardan tashkil topganligi bilan partizanlarga oʻxshab ketsada, ular bir-biridan farq qiladi: yaʼni partizanlar dushman bosib olgan xududda harakat kiladi, Xalq lashkarlari esa, dushman bosib olmagan xududda tuziladi.
Xalq maslaxatchilari

Xalq maslaxatchilari (Oʻzbekiston Respublikasida) - 1-instansiyada jinoyat va fuqarolik ishlarini koʻrishda katnashish uchun saylangan fuqarolar. Ish boʻyicha qaror chiqarishda sudya bilan teng xuquqqa ega. Odatda, ishni koʻrayotgan sud tarkibiga 2 nafar xalq maslahatchisi kiradi. Odil sudlovni amalga oshirishda fukarolar Xalq maslaxatchilari sifatida qatnashishi ularning fuqarolik burchi hisoblanadi. Sud tarkibida odil sudlovni amalga oshirishda Xalq maslaxatchilari mustaqiddirlar va fakat konunga boʻysunadilar. Xalq maslaxatchilarining suddagi faoliyatiga hech qanday aralashuvga yoʻl qoʻyilmaydi, bunday aralashuv qonun boʻyicha javobgarlikka olib keladi. Sud tarkibida faoliyat koʻrsatayotgan davrda xalq maslahatchisi uning roziligisiz boʻshatilishi yoki boshqa ish joyiga oʻtkazilishi mumkin emas. Xalq maslaxatchilarining shaxsi daxlsizdir. Xalq maslaxatchilariga nisbatan jinoyat ishi faqat Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurori yoki uning vazifasini bajaruvchi shaxs tomonidan qoʻzgʻatilishi mumkin. Xalq maslaxatchilari 25 yoshdan kichik boʻlmagan Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi orasidan turar joy yoki ish joyi boʻyicha fuqarolar yigʻinida ochiq ovoz berish orqali 2,5-yil muddatga saylanadi. Xalq maslaxatchilarining huquqiy maqomi Oʻzbekiston Respublikasining "Sudlar toʻgʻrisida"gi (yangi tahriri) qonunida (2000-yil 14 dekabr) kursatib berilgan (62modda).