Bolgariya Milliy banki

Bolgariya Milliy Banki (, BNB) – Bolgariya Respublikasining markaziy banki. Shuningdek, u 2020-yildan beri Bolgariyaning Yevropa bank nazorati doirasidagi milliy vakolatli organi hisoblanadi.

Bosh qarorgohi Sofiyada joylashgan bank 1879-yilda tashkil etilgan. Bu dunyodagi uzluksiz faoliyat koʻrsatib kelayotgan 13-eng qadimgi markaziy bankdir. Bank Bolgariya iqtisodiyotida asosiy rolga ega. Mamlakatdagi barcha banknot va tangalarni muomalaga chiqarish uchun mas’ul boʻlgan mustaqil muassasa hamda hukumatning valyuta zaxiralarini saqlash vazifasi yuklatilgan. Bundan tashqari, Bolgariya zarbxonasining yagona egasi. 2007-yil 1-oktyabrdan boshlab u Yevropa Markaziy banklari tizimining aʼzosi hisoblanadi. BNB raisi Yevropa markaziy banki Bosh Assambleyasining aʼzosi hisoblanadi.

Tarixi

Tashkil etilishi va dastlabki rivojlanishi 

1879-yil 25-yanvarda Bolgariyadagi Rossiya imperatorlik komissari Knyaz Aleksandr Dondukov-Korsakov Bolgariya Milliy bankining Nizomini tasdiqladi. 1879-yil 4-aprelda birinchi BNB raisi tayinlandi, 23-mayda Bank rasman ochildi va 6-iyun kuni birinchi bank operatsiyasini amalga oshirdi. Knyazlikda tanga zarb qilish huquqi toʻgʻrisidagi qonun 1880-yilda qabul qilindi va u bolgar milliy valyutasi – Levni joriy qildi. Keyingi yili Bolgariya oʻzining 2, 5 va 10 stontinki tangalarni zarb qildi.

Dastlab, BNB davlat markaziy banki boʻlib, moliya vaziri tomonidan nazorat qilinadigan, davlat byudjeti va Hukumatning kassa faoliyatiga xizmat koʻrsatuvchi hamda tijorat bankiga xos bank operatsiyalarini amalga oshiruvchi, banknotlarni chop etish yoki muomalaga kiritish huquqiga ega boʻlmagan holda oʻz vazifalarini amalga oshirgan. 1885-yilda qabul qilingan BNBni tashkil etish toʻgʻrisidagi qonun va yangi Nizom bankni qayta tashkil etib, unga banknotlar chiqarish monopoliyasini berdi. Oʻsha yilning oʻzida bank birinchi Bolgariya banknotlarini emissiya qildi.

Urush davri (1912-1918) va undan keyingi davr 
Bolqon urushi boshlanishi bilan (1912) BNB emissiya banki sifatida katta tajribaga ega boʻldi va oʻz mustaqilligini mustahkamladi. Bolgariyadagi yirik kredit markazi boʻlishdan tashqari, u xorijiy tangalarning naqd muomalasini tozalab, 19-asr oxirida Bolgariyadagi jiddiy pul inqirozi va 20-asrning boshida Yevropadagi pul inqirozining oqibatlarini yengib, pul tizimining tartibga soluvchisiga aylandi.

Urushlar paytida (1912-1918) BNB hukumatga deyarli cheksiz ravishda qarz berishga va muomaladagi qogʻoz pullar chiqarilishi va miqdorini oshirishga majbur boʻldi. Bolgariya levi urushlardan kuchli qadrsizlanib chiqdi va keyingi oʻn yil ichida Bank oʻz qiymatini tiklashga harakat qildi.

Urushlararo barqarorlashuv va Ikkinchi jahon urushi 
1928-yilda Bolgariyaga Millatlar ligasi Iqtisodiy va Moliya Tashkiloti tomonidan muvofiqlashtirilgan yirik „Barqarorlashtirish krediti“ berildi. Bu Lev kursini barqarorlashtirish, BNB kapitalini mustahkamlash va Hukumatning Bank oldidagi qarzini tugatish uchun moʻljallangan edi. Ayni maqsadda ikkita yangi qonun qabul qilindi – „BNB toʻgʻrisida“gi qonun, bankka eng chuqur institutsional oʻzgartirishlar kiritdi (u bu turdagi banklarga xos boʻlmagan har qanday faoliyatdan xoli haqiqiy markaziy bank emissiyasiga aylandi) va „Tangalar toʻgʻrisida“gi qonun, Bolgariya oltin standartini oʻrnatdi va 92 lev 1 gramm sof oltinga tenglashtirildi.

Ushbu qadamlarning barchasi Buyuk depressiya yillarida (1929–1933) Bank biznesini qoʻllab-quvvatladi. 1930-yillarning oʻrtalaridan 1941-yilda Bolgariya Ikkinchi jahon urushiga kirgunga qadar BNB qayta tiklandi. Oʻsha paytda Bank binosi qurilgan boʻlib, u hozirgi kungacha saqlanib kelmoqda.

Ikkinchi jahon urushi paytida BNB yana hukumatga qarz berishga va levning qadrsizlanishi bilan shugʻullanishga majbur boʻldi.

Kommunistik davr 
1947-yilda qabul qilingan „Banklar toʻgʻrisida“gi qonun keskin islohotni amalga oshirdi: xususiy banklar milliylashtirildi va bank tizimi sovet modeliga oʻtkazildi va shu tariqa 1980-yillarning oxirigacha shu tizimda faoliyat olib bordi. BNBga yangi tashkil etilgan haddan tashqari markazlashtirilgan rejali iqtisodiyotga barcha moliyaviy xizmatlar koʻrsatish topshirildi. Bank ham toʻgʻridan-toʻgʻri Vazirlar Kengashi va Moliya vaziriga boʻysungan holda hukumat va iqtisodiyotni bevosita kreditlashi shart edi.

1952-yilda Bolgariya zarbxonasi tashkil etildi va u muomaladagi va esdalik tangalarini zarb qila boshladi.

1990-yildan beri 
Bolgariya bank tizimining bozor iqtisodiyoti tamoyillariga va BNBning mustaqil markaziy bank tamoyillariga qaytishi faqat 1991-yilda ikkita asosiy qonun qabul qilindi— tijorat bankining huquqiy asoslarini tiklagan „Tijorat toʻgʻrisida“ gi qonun hamda BNBning mustaqilligini tiklagan va unga banklarni nazorat qilish mas’uliyatini yuklagan „Milliy bank toʻgʻrisida“gi yangi tahrirdagi qonun. 1997-yilda BNB toʻgʻrisidagi boshqa qonun avvalgisini almashtirdi; u pul tizimini qayta tashkil etdi va 1-iyuldan boshlab valyuta kengashi tartibi joriy etildi. Dastlab Bolgariya levi nemis markasiga, 1999-yildan esa 1 yevro uchun 1,95583 lev kursi bilan yevroga bogʻlandi. Oʻsha yilning oʻzida Bolgariya levi qayta denominatsiya qilindi.

1998-yilda BNB Printing Works biznes uchun ochildi va u juda yuqori darajadagi xavfsizlik bilan banknotlar va bondlar emissiya qilishni boshladi.

2005-yilda „BNB toʻgʻrisida“gi qonunga oʻzgartirishlar kiritilib, ular BNBning tashkiliy, funksional, moliyaviy va shaxsiy mustaqilligini taʼminladi, Bankning asosiy maqsadini oʻzgartirdi va markaziy bankning davlat muassasalarini moliyalashtirishni toʻgʻridan-toʻgʻri taqiqladi.

2007-yil 1-yanvarda Bolgariya Yevropa Ittifoqiga qoʻshildi va shu vaqtdan beri BNB Yevropa Markaziy banklari tizimining aʼzosi hisoblanadi.

Faoliyati 
Bank uchta boʻlimga boʻlingan:

 Pul majburiyatlarining umumiy summasini toʻliq valyuta qoplanishini taʼminlash, yaʼni milliy valyutani muomalaga chiqarish uchun masʼul emissiya boʻlimi.
 Tizimli tavakkalchilik yuzaga kelgan taqdirda oxirgi chora sifatida kreditor boʻlgan bank boʻlimi. Shuningdek, u 1997-yilda Bolgariyada joriy etilgan Valyuta kengashini boshqaradi.
 Mamlakat bank tizimini nazorat qiluvchi Nazorat departamenti.

Bosh ofis binosi 
Bolgariya Milliy bankining bosh ofisi Sofiyadagi markaziy Battenberg maydonida joylashgan. Hozirgi bino taniqli arxitektorlar Ivan Vasilyov va Dimitar Tsolovga topshirilgan va 1934—1939-yillarda oʻsha davrning dekorativ boʻlmagan neoklassik uslubida qurilgan. U 3700 m 2 maydonni egallagan va toʻrtta yer usti va uchta yer osti qavatidan iborat. Uning ichki qismi Ivan Penkov va Dechko Uzunovlarning ishi hisoblanadi.

Raislari 

 Ludovig Carbonneur, 1879-yil 4-aprel – 1879-yil 1-iyul
 Georgiy Jeliazkovich, 1879-yil 1-iyul – 1881-yil 27-aprel
 Tsidor Mixaylovich, 1881-yil 27-aprel – 1883-yil 11-oktyabr
 Ivan Evstratiev Geshov, 1883-yil 1-dekabr – 1886-yil 26-avgust
 Dimitar Popov, 1886-yil 26-avgust – 1887-yil 4-dekabr
 Mixail Tenev, 1887-yil 4-dekabr – 1894-yil 1-yanvar
 Mixail Tenev, 1894-yil 1-yanvar – 1899-yil 19-yanvar
 Stefan Karadjov, 1899-yil 19-yanvar – 1899-yil 1-mart
 Stefan Karadjov, 1899-yil 1-mart – 1905-yil 1-oktyabr
 Boncho Boev, 1906-yil 23-fevral – 1908-yil 7-avgust
 Xristo Chakalov, 1908-yil 7-avgust – 1920-yil 12-iyun
 Boyan Damyanov, 1920-yil 16-iyul – 1922-yil 30-sentyabr
 Dobri Bojilov, vazifani bajaruvchi, 1922-yil 1-dekabr – 1923-yil 31-mart
 Iliya Karadjov, 1923-yil 26-mart – 1923-yil 8-iyun
 Dobri Bojilov, v.b., 1923-yil 1-dekabr – 1924-yil 1-mart
 Kosta Bojadjiev, 1924-yil 21-sentyabr – 1926-yil 16-yanvar
 Asen Ivanov, 1926-yil 18-yanvar – 1931-yil 29-avgust
 Dobri Bojilov, 1931-yil 29-avgust – 1932-yil 29-fevral
 Nikola Momchilov, 1932-yil 29-fevral – 1934-yil 31-iyul
 Dobri Bojilov, 1934-yil 2-avgust – 1935-yil 4-fevral
 Marko Ryaskov, 1935-yil 4-fevral – 1935-yil 21-aprel
 Dobri Bojilov, 1935-yil 25-aprel – 1938-yil 14-noyabr
 Kiril Gunev, 1938-yil 14-noyabr – 1944-yil 1-iyun
 Dobri Bojilov, 1944-yil 1-iyun – 1944-yil 10-avgust
 Kiril Gunev, 1944-yil 10-avgust – 1944-yil noyabr
 Ivan Stefanov, v.b., 1944-yil 23-dekabr – 1945-yil 14-noyabr
 Ivan Stefanov, 1945-yil 14-dekabr – 1946-yil 31-mart
 Stancho Cholakov, 1946-yil 31-mart – 1946-yil 10-oktyabr
 Tzonyu Tzonchev, 1946-yil 10-oktyabr – 1949-yil 13-avgust
 Atanas Mechkarov, 1949-yil 13-avgust – 1955-yil 19-mart
 Vela Lukanova, 1955-yil 5-dekabr – 1959-yil 5-dekabr
 Kiril Nestorov, 1959-yil 7-dekabr – 1969-yil 5-yanvar
 Kiril Zarev, 1969-yil 5-yanvar – 1974-yil 7-iyul
 Veselin Nikiforov, 1974-yil 8-iyul – 1984-yil 3-yanvar
 Vasil Kolarov, 1984-yil 3-yanvar – 1989-yil 20-dekabr
 Ivan Dragnevski, 1989-yil 20-dekabr – 1991-yil 9-yanvar
 Todor Valchev, 1991-yil 9-yanvar – 1996-yil 24-yanvar
 Lyubomir Filipov, 1996-yil 24-yanvar – 1997-yil 11-iyun
 Svetoslav Gavriiski, 1997-yil 11-iyun – 2003-yil 9 oktyabr
 Ivan Iskrov, 2003-yil 9-oktyabr – 2015-yil 14-iyul
 Dimitar Radev, 2015-yil 15-iyul —

Manba:

Yana qarang 

 Bolgar levi
 Markaziy banklar roʻyxati

Manbalar

Havolalar 

  Bulgarian National Bank official site
 Gallery of Bulgarian paper money 

Markaziy banklar
 
1879-yil Bolgariyada tashkil qilinganlar
1879-yilda tashkil qilingan banklar
Sofiya kompaniyalari
Yevropa Markaziy banklar tizimi
Bolgariyadagi neoklassik arxitektura
Bolgariya banklari
Yevropa bank nazorati