MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Prussiya

Prussiya (, , ) — davlat, soʻngra Germaniyadagi yer (federativ maʼmuriy birlik; 1945-yilgacha). Prussiyaning asosiy tarixiy oʻzagi — Brandenburg 1618-yil Prussiya gersogligi (Tevton ordeni tomonidan 1525-yil bosib olingan prus yerlarining bir kismida vujudga kelgan) bilan birlashgan. Brandenburg Prussiya davlati 1701-yil Prussiya qirolligiga aylangan (poytaxti — Berlin shahri). Prussiyaning iqtisodiy va siyosiy hayotida yunkerlar rahbarlik rolini oʻynaganlar. Gogensol-lernlar sulolasidan chiqqan Prussiya qirollari (Fridrix II va boshqalar) 18-asr — 19-asrning 1yarmida davlat hududini sezilarli darajada kengaytirgan. 1871-yil prus yunkerlari Bismark boshchiligida "temir va kon" bilan Germaniyani prus-militaristik asosda birlashtirilishini yakunlashgan; Prussiya qiroli ayni vaqtda Germaniya imperatori boʻlgan. Germaniyadagi 1918-yil noyabr inqilobi nati-jasida Prussiyadagi monarxiya barham topgan. Prussiya Germaniya yerlaridan biriga aylangan. Ikkinchi jahon urushida fashistik Germaniya tormor keltirilgach, Prussiya hududi ayrim yerlarga taqsimlangan (1945); 1947-yil Germaniyadagi Kontrol kengash Prussiya davlatini militarizm va reaksiya ning beshigi sifatida yoʻq kilinganligi haqida qonun qabul qilgan.

Manbalar
Prustit

Prustit (fransuz kimyogari J. L. Prust nomidan), och qizil kumush rud as i — mineral, kimyoviy tarkibi Ag3AsS3. Trigonal singoniyali. Donador agregatlar, kristallar va yaxlit massalar holida uchraydi. Rangi och kizil, olmosdek yaltiroq. Kattikligi 2—2,5; zichligi 5570–5670 kg/m³. Moʻrt, elektr oʻtkazmaydi. Asosan, qoʻrgʻoshinruxkumush rudali gidrotermal konlarda hosil boʻladi. Rossiya (Oltoy, Uzoq Sharq), Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Germaniya, Kanada, Boliviya va boshqa joylarda uchraydi.

Manbalar 

 

Minerallar
Prut

Prut (; ; ) — Ukrainadagi va qisman Moldovaning Ruminiya bilan boʻlgan chegara-sidatlaryo. Dunayning chap irmogʻi. Uzunligi 989 km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Yomgʻir va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m³/sek. Sharqiy Karpat togʻlaridan boshlanadi. Yanvarda muzlab, martda muzdan boʻshaydi. Irmoqlari: chapdan — Rakovets, Chugur; ungdan — Cheremosh, Jijiya, Baxluy. Dare etagidan Leovo shahrigacha kema qatnaydi. Prut boʻyida Yaremcha, Kolomiya, Chernovsi, Snyatii, Ungeni, Leovo shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Ruminiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Moldovadagi daryolar
Dmitriy Pryanishnikov

Dmitriy Nikolayevich Pryanishnikov  [1865.25.10(6.11), Kyaxta shahri -1948.30.4, Moskva] — rus agrokimyo maktabi asoschisi. SSSR  fanlar akademiyasi akademik (1929), VASXNIL akademik (1935), Mehnat Qahramoni (1945). Pryanishnikovning ilmiy ishlari oʻsimliklarni oziqlantirish va dehqonchilikda oʻgʻitlardan foydalanish, agrokimyo, qishloq xoʻjaligini kimyolashtirish masalalariga bagʻishlangan. Olimning "Agrokimyo" (1940) asari dehqonchilikda oʻgʻitlarni qoʻllashning ilmiy asosi hisoblanadi.

Manbalar 

 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1865-yilda tugʻilganlar
6-noyabrda tugʻilganlar
1948-yilda vafot etganlar
30-aprelda vafot etganlar
Psammitlar

Psammitlar (yun. psammites — kumli, psammos — qum) — qumli jinslar. P. tarkibida 50%, baʼzan undan koʻproq 0,05 – 1 mm oʻlchamli mineral zarrachalar va chaqiqtogʻ jinslari boʻladi. Yumshoq (uvalangan) P. — kum va jipslashgan (sementlashgan)lari — kumtoshlar deb yuritiladi. P. monomi-neralli (asosan, kvarsli), oligomiktli (kvarsdala shpatli va boshqalar) va poli-mineralli (arkoz va grauvak) jinslarga ajratiladi. Ular, asosan, togʻ jinslari yemirilib, chaqiq boʻlaklari koʻchirilib joylashganda hosil boʻladi. Baʼzi P. ning oʻzi foydali qazilma (no-ruda qurilish materiallari) yoki neft hamda gaz uyumlari oʻzida saqlaydi, kam hollarda olmos, oltin, platina va boshqa sochma konlar hosil qiladi.

Manbalar
Psammofitlar

Psammofitlar (lot. psammos — qum va ...fit) — uchma qumlarda oʻsadigan choʻl oʻsimliklari. Shamol qumni uchirganida ildizining ochilib qolmasligi, qum koʻmib qoʻymasligi va qumda koʻmilib qolgan urugʻining koʻkarib chiqishi uchun turli moslanishlar hosil qilgan. Daraxtlar va butalar, qumda koʻmilib qolgan poyasidan kuchli rivojlangan ildizlar (saksovul, qandim); qumdan chiqib qolgan ildizlardagi qoʻshimcha kurtaklardan novdalar hosil qilish (qum akatsiyasi va boshqalar) xususiyatiga ega. Oʻtsimon P. qalin qum qatlamidan oʻsib chiqa oladigan ipsimon uzun, tez oʻsadigan ildizpoya hosil qiladi (iloq). Koʻpchilik P. — efemerlar. Koʻp yillik P.ning barglari mayda, reduksiyaga uchragan yoki barglari boʻlmaydi, poyasi orqali fotosintez va transpiratsiya qiladi (saksovul). P.ning mevasida turli xil oʻsimtalar va tuklari boʻlishi tufayli shamolda yaxshi uchganidan qumda koʻmilib qolib ketmaydi.

Manbalar
Psevdo...

Psevdo... (yun. pseudos — yolgʻon) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, ikkinchi qismning yolgʻon, soxta ekanligini anglatadi (mas, psevdopodiyalar, psevdosfera).

Manbalar
Psevdomorfozlar

Psevdomorfozlar (psevdo... va yun. morphe — shakl), soxta shakl — tarkibi va ichki tuzilishiga tashqi shakli muvofiq boʻlmagan minerallar. Vir mineral oʻrnida ikkinchisi kris-tallansa, oddiy P. deyiladi; murak-kab P. esa bir necha mineral agregatlaridan hosil boʻladi. P. avval paydo boʻlib, keyinchalik yuvilib ketgan mi-nerallarning (shakli saqlangan holda) oʻrnini toʻldirish yoki kimyoviy almashish yoʻli bilan vujudga keladi. Bu ja-rayonda oldingi mineral tarkibining ancha qismi P.ga oʻtishi yoki butunlay erib chiqib ketishi mumkin (mas, kub shaklidagi pirit oksidlanish jaraye-nida limonitga aylansa limonitning piritdagi psevdomorfozlari hosil boʻladi; bunda amorf holdagi limonit ggiritning kristall shaklini egallaydi, yaʼni limonit piritning qolipiga tushganday boʻladi). P.ni oʻrganish minerallarning qonuniyatli oʻzgarishini aniqlashda katta ahamiyatga ega.

Manbalar
Angliya-Fransiya-Isroilning Misrga qarshi agressiyasi

Angliya-Fransiya-Isroilning Misrga qarshi agressiyasi (1956) — Suvaysh kanalini bosib olish maqsadida uyushtirilgan bosqinchilik. 29-oktabrda Isroil qoʻshinlari Misr hududiga bostirib kirdi; 31-oktabrda ingliz va fransuz kurolli kuchlari Misrni bombardimon qildi va 5-noyabrda Port Sayd atrofiga qoʻshin tushirdi. Sobiq SSSR, AQSH va BMT tomonidan koʻrilgan ogohlantiruvchi chora-tadbirlar Buyuk Britaniya va Fransiyani 1956-yil dekabrda, Isroilni esa 1957-yil martda oʻz qoʻshinlarini Misrdan olib chiqib ketishga majbur qildi.

Manbalar
Olga Andreyeva

Olga Ilinichna Andreyeva (29-may 1890 — 15-fevral 1970, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1952). 1938-yildan Toshkentdagi rus drama teatrida ishlagan. Asosiy rollari: Betsi (Lev Tolstoy, „Maʼrifat mevalari“), Anna Andreyevna (N. V. Gogol, „Revizor“), Kseniya, Vasilisa (Maksim Gorkiy, „Yegor Bulichev va boshqalar“, „Tubanlikda“), Katerina, Kruchinina (Aleksandr Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“, „Aybsiz aybdorlar“), Hamrobuvi (A. Kahhor, "Shohi soʻzana), Hojar (Hamza, „Paranji sirlari“), Rixsi xola (B. Rahmonov, „Katta muhabbat“) va boshqa. Andreyeva sahna nutqiga, qahramonning ichki va tashqi qiyofasini yorqinroq ochishga alohida eʼtibor bergan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1890-yilda tugʻilganlar
1970-yilda vafot etganlar
15-fevralda vafot etganlar
Andreyevlar shirkati

Andreyevlar shirkati („Andreyevskoye tovarishestvo“) −19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Oʻzbekiston iqtisodiyotida hukmron boʻlgan, ajnabiy va rus kapitalining qudratiga tayangan yirik aksiyadorlik jamiyati. Andreyevlar shirkatini 1912-yil Oʻzbekistondagi yirik sarmoyadorlar Rus-Osiyo banki ishtirokida tashkil etganlar. Bunga „Aka-uka Knoplar savdo uyi“ firmasi tashabbuskor boʻlgan. Andreyevlar shirkatining dastlabki asosiy kapitali 750 ming soʻm boʻlib, 1915-yilda 5 mln. soʻmga yetgan. Andreyevlar shirkati 1917-yil 31 paxta tozalash, 6 paxta yogʻi va sovun ishlab chiqarish zavodlariga egalik qilgan. Andreyevlar shirkati Rossiyadagi „Salomas“ aksiyadorlik jamiyatining faoliyatida qatnashgan. „Salomas“ning 20% aksiyasi 1917-yil Andreyevlar shirkati qoʻlida boʻlgan. Andreyevlar shirkati dehqonlar yetishtirgan paxtaning katta qismini arzon garovga xarid qilib, tolasini Rossiya va Polshaga sotar, chigitidan yogʻ va sovun tayyorlar edi. Andreyevlar shirkati 1918-yil mart — aprel oylarida Sovet hokimiyati tomonidan natsionalizatsiya qilingan.

Manbalar
Vasiliy Anikin

Vasiliy Vasilyevich Anikin (12-oktabr 1952, Oʻsh viloyati) — kurashchi, xalqaro toifadagi sport ustasi (1976). Yunon-rum kurashi bilan shugʻullangan. Oʻzbekistonning bir necha marta chempioni. Yevropa kubogi (1977, Lissabon), Jahon kubogi (1981, Bolgariya) gʻolibi. Germaniya, Shvetsiya, Norvegiya, Vengriya, Ruminiyada oʻtkazilgan xalqaro turnirlarda 1-oʻrinni egallagan. Oʻzbekiston Respublikasi mudofaa vazirligi Markaziy Harbiy sport klubida sport ustozi.

Manbalar 

1952-yilda tugʻilganlar
12-oktabrda tugʻilganlar
Apotetsiy

Apotetsiy (yun. apothecium — ombor, joy) — baʼzi lishayniklar va diskomitsetsimon xaltachali zamburugʻlarning tanasida boʻladigan spora hosil qiluvchi qatlam. A. sporali xaltacha va parafizalar (qilchalar)dan tashkil topadi.

Manbalar
Aravon (Aravon tumani)

Aravon — shaharcha, Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyatining Aravon tumani maʼmuriy markazi. Qadimgi qishloq oʻrnida vujudga kelgan. Aravonsoy quyi oqimining har ikkala sohilida, togʻlar orasida joylashgan. Oʻsh shahridan 25 km gʻarbda, Oʻzbekistonning Marhamat shahridan 14 km narida. Aholisi 2,5 ming kishi (1977), aksari qismi oʻzbeklar; shuningdek qirgʻiz, rus, ukrain, turk, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Aholi asosan qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish (dehqonchilik, bogʻdorchilik va chorvachilik) bilan shugʻullanadi. A.da tuman hokimiyati binosi, pochta, univermag, 4 ta maktab, choyxonalar, klub va boshqa bor. A. atrofida dam olish maskanlari barpo qilingan. A.da akademik H. M. Abdullayev tugʻilgan. U oʻqigan maktab qoshida olim xotirasiga muzey tashkil etilgan, byusti oʻrnatilgan, qishloqning eng katta koʻchasi H. M. Abdullayev nomiga qoʻyilgan.

Manbalar
Psefitlar

Psefitlar (yun. psephos — mayda tosh, shagʻal tosh) — yirik boʻlakli sementlashgan choʻkindi jinslar. Tub jinslarning mexanik parchalanishi va parchalangan mahsulotlarning daryo vodi ylari va suv havzalari sohillarida toʻplanishidan hosil boʻladi. Boʻlaklar oʻlchami 1 mm dan katta. Kelib chiqishi boʻyicha choʻkindi, vulkanogen-choʻkindi, vulkanogen va tektonik turlarga boʻli-nadi. Boʻlaklarning oʻlchami va dumaloqlanish darajasi boʻyicha harsangtosh, gʻoʻlatosh va shagʻallarga ajratiladi. Sementlashgan turlari psefitolit (konglomerat, brekchiya, gravelit)lar deyiladi.

Manbalar
Psyol

Psyol yoki Psel () — Rossiya Federatsiyasi va Ukraina hududlaridagi daryo. Dneprnit chap irmogʻi. Uzunligi 717 km, havzasining maydoni 22,8 ming km². Oʻrta Rossiya qirlaridan boshlanadi. Qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyidan 36 km da 55 m³/sek. Dekabrda muzlab, mart—aprelda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmogʻi — Xorol (oʻngdan). Psel boʻyida Oboyan, Sumi, Gadyach shaharlari joylashgan.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Psilomelan

Psilomelan (yun. psilos — yalangʻoch, silliq, melos — qora) — mineral, marganetsning murakkab gidrooksidi. Unga yashirin kristalli va kollomorf shakldagi murakkab tarkibli gidro-oksidlar xos. MpO va MpO2 nisbati oksidlanish darajasiga qarab keng institutervalda oʻzgaradi. Asl P. [(Va, N2O)2 Mp5O10], kriptomelan [K2Mp8O16], gollandit [Va2Mp8O|6], koronadit [Pb2MngOl(j] va boshqalardan tarkib topgan. Bu minerallar xossalari boʻyicha bir-biriga juda yaqin. Asl P. chigʻanoqsimon sinadi, rangi tim kora, baʼzan qoʻngʻir qora. Qattiqligi 5—6. Zichligi 4000– 4710 kg/m³. Moʻrt. P. nuraganda oksidla-nadi va degidratatsiyalanadi. Bunda kora qurum shaklidagi pirolyuzit hosil boʻladi. Oksidlanish zonalarida, nurash qobiklarida hamda choʻkindi foydali qazilmalar konlarida uchraydi. Sinonimi — romaneshit. Zakavkazye va Ukrainada yirik konlari bor.

Manbalar 

 

Minerallar
Psilofitsimonlar

Psilofitsimonlar (Psiloghytales) — botqoqlik va quruklikda yashashga moslashgan qad. oʻsimliklar oilasi. P. qazilma qoldiklari dastlab 1859-yilda Kanadada, keyinchalik Shotlandiya, Shpitsbergen, Kuzbass,Ural, Sibir, Oʻzbekiston (Turkiston va Nurota togʻlari)da Oʻrta silurdan devongacha boʻlgan yotqiziklardan topilgan. Poyasi dixotomik shoxlangan, ay-rim turlarida tikanga oʻxshash mayda barglari boʻlgan. Sporangiylari poyasi uchida joylashgan. P.ga suvdan quruqlikda yashashga oʻtgan dastlabki poya va bargli oʻsimlik sifatida qaraladi. Qazilma P.ning 7 oilasi, 18 turku-mi, jumladan, Oʻzbekistonda 6 turku-mi topilgan.

Manbalar
Psixasteniya

Psixasteniya (psixo... va asteniya) — ruhiy zaiflik. 1) nevrozning bir xili, bunda kishi miyasi taxlikali oʻy-fiqolar bilan band boʻladi; 2) kishi harakteridagi patologik holat (ncuxopatiyanmng bir turi); oʻz-oʻziga ishonmaslik, hamma narsadan shubhalanish, vasvasa, vahimaga tushish. Bunday kishilarda jurʼatsizlik, qatʼiyatsizlik, ikkilanuvchanlik kuzatiladi. Do-imiy ishoncheizlik, qoʻrquv ularni ikkilanuvchan, oʻz qobiliyatiga ishonmaydigan, beqaror odamlarga aylanti-rib qoʻyadi. Oxiroqibat ular vahima va shubhalanuvchan boʻlib, arzimagan ru-hiy qiyinchiliklar taʼsirida miyadan ketmaydigan holatlar nevroziga duchor boʻladilar. P. asosida bosh miyadagi asosiy jarayonlar ichida birinchi signal sistemasiga (idrok etish, hissiyot) Karaganda ikkinchi signal sistemasi (fikr-mulohaza yuritish) ustun turishi I. P. Pavlov tomonidan isbotlangan. P.da miyadan ketmaydigan fiqolar yoki shilkimlik holatlari uchraydi.

Manbalar
Psixika

1) Psixika ( — „ruhiy“) yoki ruhiyat — yuksak darajada tashkil topgan materiya (miya)ning voqelikni alohida shaklda aks ettirishdan iborat xususiyati. Asosan, sezgi, tasavvur, tafakkur, irodaviy xatti-harakat va boshqa subyektiv obrazlarda aks etadi. Psixika materiyaga nisbatan ikkilamchi, xreila. Bu psixikaning mavjudlik usuli (psixika miya xususiyati)da va uning mazmuni (psixika — obyektiv olamning subyektiv obrazi)da koʻrinadi. Psixika materiya taraqqiyotining muayyan bosqichida — tirik organizmlarda sezuvchanlikning alohida shakli yoki his qilish qobiliyati paydo boʻlishi bilan vujudga kelgan. Tirik mavjudotning morfologik-fiziologik tuzilishi murakkablashuvi, unda nerv sistemasining vujudga kelishi va taraqqiy etishi, bosh miya, uning katta yarim sharlarining shakllanishi va takomillashishi jarayonida rivojlangan. Psixikaning oʻziga xos organi insonda va oliy darajada rivojlangan hayvonlarda bosh miyadir. Psixika — subyektivlik bilan obyektivlikning birligidir. Psixik faoliyat doimo muayyan subyektga xos boʻlib, uning individual xususiyatlari bilan bogʻlangandir. Ayni vaqtda psixika obyektiv olamning muayyan manzarasini yaratuvchi miya inʼikos faoliyatining real jarayoni sifatida obyektivdir. Psixika psixik jarayonlar, holatlar va insonning psixik xususiyatlarining zohiriy birligidir. Psixika rivojining oliy shakli — inson psixikasidir. Uning paydo boʻlishi va rivojlanishida insonga xos boʻlgan atrofdagi olam bilan oʻzaro munosabatga kirishish usuli — mehnat hal qiluvchi rol oʻynagan. Inson psixikasi faqat biologik taraqqiyotning emas, ijtimoiytarixiy taraqqiyotning ham mahsulidir. Ijtimoiy, mehnat amaliyoti oliy, faqat insongagina xos psixika shakli — oyagni vujudga keltirdi. Inson psixikasining eng muhim xususiyati — ishlar, hodisalar va boshqalarni oldindan koʻra bilish va oʻzi nima qilishini rejalashtirishdan iborat. Inson obyektiv voqelikdagi predmetlar va hodisalarni tajribaga asoslanib idrok qiladi. Insonning psixik faoliyati asosida birinchi va ikkinchi signal sistemalarining oʻzaro taʼsiri yotadi. Psixikaning muhim tomoni uning reflektorlik tabiati, yaʼni reflekslar hosil boʻlishi, bu jarayonning toʻxtovsiz va qatʼiy kechishidir. Real psixika faoliyat koʻrinishida mavjud. Faoliyatda u shakllanadi, namoyon boʻladi va bilib olinadi. Inson psixikasining shakllanishida taʼlim va tarbiya muhim rol oʻynaydi. Taʼlim va mehnat jarayonida har bir shaxs psixikasining individual rivojlanishi yuz beradi, bu insoniyat toʻplagan moddiy va maʼnaviy boyliklarni oʻzlashtirishdan iboratdir. Psixikani psixologiya oʻrganadi.

2) Psixika o'zga alohida olam emas; u organik hayotning yuksak shakllaridan bo'lib , faqat hayvonlar va odamlarga xosdir. hayvonlar bilan odam, o'simliklardan farq qilib, yolg'iz organik hayotga ega bo'libgina qolmay,balki, shu bilan birga, psixik hayotga ham egadir. Lekin ma'lumki hayvonlarning psixik hayoti insonlarnikiga qaraganda soddaroqdir. Odam psixikasi hayvonlar psixikasidan sifat jixatidan farq qiladi. Odamda psixik hayotning yuksak shakli    ong - bordir. Odam ongli mavjudotdir.

Manbalar 
2 P.I.Ivanov, M.E.Zufarova. Umumiy Psixalogiya. 2008
Psixo ...

Psixo ... (yun. psyche — ruh; qalb) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi boʻlib, psixikaga aloqadorlikni ifodalaydi (mas, psixologiya, psixoterapiya).

Manbalar
Psixoanaliz

Psixoanaliz {psixo... va analiz) — psixoterapiya metodi va Zigmund Freyd tomonidan rivojlantirilgan psixologik taʼlimot. Ongsiz psixik jarayonlar va motivatsiyani diqqat markaziga qoʻyadi. Inson xulqi asosini lazzat olish (libido)ga nisbatan, ayniqsa, ilk bolalikda paydo boʻlgan seksual (jinsiy) mayl tashkil qiladi degan gʻoyani ilgari surib, odam xulqidagi ijtimoiylik, onglilikni inkor etadi. Ongdan unga muvofiq kelmaydigan (asosan, seksual) mayllar va ruhiy kechinmalarni siqib chiqarish psixoanalizda har xil nevrozlar va turli patologik hodisalar (unutish, yanglish harakatlar va hokazolar)ning asosiy manbai sifatida qaraladi. Psixoanaliz nazariyasiga koʻra, 3 xil psixik instansiyalar hukm surishi mumkin: gʻayrishuuriy "U" (id) — mayl doirasi; turli himoya vositalari bilan "U"ning impulyelarini cheklovchi shuuriy "Men" (Ego); "Oʻta-Men" (Super-Ego) — ijtimoiy taqiqdar, qonun tusiga kirgan majburiy tartib-qoidalar. Freydning fikricha, "Men" reallik tamoyiliga asoslangan holda inson psixikasida harakatlanuvchi qarama-qarshi kuchlarni muvofiqlashtirish vazifasini bajaradi. Inson oʻzining qadimgi ajdodlaridan irsiy yoʻl bilan oʻtgan instinktiv mayllarning namoyon boʻlishi tufayli faoldir. Instinktiv mayllar dastavval jinsiy instinkt va oʻzini himoya qilishga intilish instinkti tarzida yuzaga keladi. Lekin jamiyat shaxsni koʻp jihatdan cheklab qoʻyadi, uning instinktlari va mayllari "senzura"dan oʻtkaziladi. Buning natijasida oʻzining aksariyat instinktlari va mayllarini toʻxtatish, taqiqlashga majbur boʻladi. Instinktiv mayllar uning shaxsiyatiga tegadigan ruhiy holat sifatida ongli hayotidan siqib chiqariladi, lekin yoʻqolib ketmaydi, faqat ongsizlik sohasiga oʻtkazib yuboriladi, xolos.

Psixoanaliz taʼlimotining vazifalaridan biri — ongsizlik sohasidagi "kompleks"larni aniklash va ularni anglashga yordamlashishdan iborat. Ushbu taʼlimot namoyandalari shaxsning ichki ixtiloflarini ochib berish uchun "Edip kompleksi"ni yaratdilar. Ularning mulohazasicha, instinktiv mayllar oʻz quvvati va faolligini saqlagan holda insoniyat madaniyati va shaxs faoliyati mahsulining har xil shakllariga kirib ("sublimatsiyalashib"), ongsizlik holatidan turib inson xulq-atvorini boshqarishda ishtirok qilaveradi. Psixoanalizda ongsizlik bilan onglilik oʻrtasidagi qaramaqarshi munosabatni mutlaqlashtirish uchraydi, buning natijasida ularning oʻzaro bir-birini toʻldirish imkoniyati rad qilinadi.

Psixoanaliz adabiyot va adabiyotshunoslik, sanʼat va sanʼatshunoslik, boshqa gumanitar fanlar va tibbiyotga taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

 
Hozirgi kunda psixoanaliz psixologiyaning ajaralmas yonalishlaridan biri hisoblanadi.
Psixogeniyalar

Psixogeniyalar (psixo... va gen) — ruhiy iztirob beruvchi omillar oqiba-tida kelib chiqadigan psixik kasalliklar guruhi. P. nevrozlar va reaktiv psi-xozlarga boʻlinadi. Ruhiy iztirob beruvchi omillarning kuchiga va davomliligiga qarab har kanday kishilarda ham P. uchrashi mumkin, lekin ularning kelib chiqishiga, albatta, qoʻshimcha omillar: ruhiy holatlar, jumladan, aql-idrok darajasi, ishonuvchanlik, hissiyotlar xususiyati va boshqa kasalliklar oqibati (miyaning shikastlanishi, ichki aʼzolar xastaliklari, alkogolizm) ham sabab boʻladi. Kuchli dara-jadagi taʼsirotlar oqibatida reaktiv psixozlar kelib chiqadi. Reaktiv psi-xozlarning 3 ta asosiy mohiyati bor: 1) reaktiv psixozlar hamma vaqt ru-hiy iztiroblar oqibatida kelib chiqadi; 2) bemorlar kechinmalarida esa mana shu ruhiy iztiroblar aks etadi; 3) ruhiy iztiroblar yoʻqolishi bilan ruhiy xastalik ham barham topadi. Oʻz navbatida, bemorlarning shaxsiy-konstitutsional mohiyatlariga qarab asosan 3 xil nevrozlar qayd qilina-di: nevrasteniya, isteriya va miyadan ketmaydigan holatlar nevrozi. P.ga mubtalo boʻlgan bemorlar iztirob beruvchi omillar bartaraf qilingandan keyin tezda va butunlay tuzalib ketishi mumkin. Birok, uzok, davom etgan iztirobli ruhiy kechinmalar kishi shaxsining oʻzgarib ketishiga olib kelishi ehtimoldan xoli emas.

Manbalar
Psixolingvistika

Psixolingvistika - nutqning hosil boʻlishi, shuningdek, nutqni idrok etish va shakllantirish jarayonlarini ularning til tizimi bilan oʻzaro bogʻlanishi holatida oʻrganuvchi fan; psixologiya va lingvistikaning sintezidan paydo boʻlgan. P. inson nutqiy faoliyati modelini va psixofiziologik nutqiy shakllanishini ishlab chiqib, ularni psixologik eksperimentlar yoʻli bilan tekshiradi. Tadqiqot manbayi boʻyicha tilshunoslikka yaqin boʻlgan P. oʻz tekshirish usullari boʻyicha psixologiyaga yaqin turadi. Unda oʻzaro bogʻlanishli eksperiment, "semantik differensial" kabi va boshqa eksperimental usullar qoʻllanadi. P. bir qator amaliy masalalar [ona tili, ayniqsa, xorijiy tilni oʻrgatish; maktabgacha yoshdagi bolalarning nutqiy tarbiyasi va logopediya masalalari; miyadagi nutqiy markazlar kasalliklari klinikasi; nutqiy taʼsir koʻrsatish muammolari (xususan ommaviy axborot vositalari faoliyatida va targʻibot ishlarida); sud psixologiyasi va kriminalistika (mas, kishilarni ularning nutq xususiyatiga qarab tanib olish, aniqlash); mashina tarjimasi hamda nutqiy axborotni EHMga kiritish muammolari va boshqa]ni nazariy jihatdan tushuntirish zarurati tufayli oʻtgan asrning 60-yillarida paydo boʻlgan. "P." termini oʻtgan asrning 60-yillari oʻrtalarida amerikalik olimlar tomonidan amaliyotga kiritilgan. Oʻzbekistonda ushbu sohada bir qancha ishlar bajarilgan boʻlsada, haqiqiy maʼnodagi psixolingvistik tadqiqotlar endigina boshlanmoqda.

Abduvahob Madvaliyev.

Manbalar
Psixologizm

Psixologizm (sotsiologiyada) — sotsiologiyaning ayrim yoʻnalishlariga (Gabriel Tarde, Charles Horton Cooley, George Herbert Mead, neofreydizm, strukturaviy-funksional maktab va boshqalarga) xos metodologiya usuli. Psixologizm ijtimoiy munosabatlarni va strukturalarni psixologik maʼlumotlar, inson psixikasi xususiyatlari, odamlarning bevosita oʻzaro harakatlarini tahlil qilish asosida tushuntiradi. Psixologizm boʻyicha, psixologiya umuman butun falsafaning, uning barcha sohalari, xususan, mantiqning (Wilhelm Wundt va boshqa fikriga koʻra) asosi hisoblanadi. Psixologizm tarafdorlari birdan bir fan psixologiyadir, deb biladilar. Chunki, deb uqtirishadi ular, barcha fanlarning obyekti faqat maʼlum usullar orqali bilingan sezgilardir. Bunday qarashni birinchi galda empiriokrititsizm va pozitivizm vakillari ilgari suradilar.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Psixologiya falsafasi