MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kengurular

Kengurular (Macropododae) — xaltali sut emizuvchilar oilasi. Tanasining uz. 25—160 sm, dumi 15—105 sm, ogirligi 1,5—90 kg . 55 tacha turni birlashtirgan 15—17 urugʻi bor. Avstraliya qitʼasida, Yangi Gvineya va Tasmaniya o.larida. Bismark arxipelagida tarqalgan. Yangi Zelandiyada iqlimlashtirilgan. Ayrim turlarining dumi kuchli rivojlangan. Orqa oyoqlari oldingisiga nisbatan uzun va kuchli; birinchi barmogʻi yoʻq, 2- va 3-barmoqlari orasida teri pardasi bor. Muskus kengurusi (Hypsiprymnodon mosehatus), vallabi (Wallabia bicolor), chigan kenguru (Macropus gidantica) va b. keng tarqalgan. Aksariyat sakrab (13 m gacha uzunlikka), soatiga 50 km gacha tezlikda harakat qiladi. Dumi yordamida muvozanat saqlaydi. Koʻpchilik turlari yerda yashaydi. Oʻsimlikxoʻr. Yiliga bir marta bolalaydi. Boʻgʻozlik davri 30—40 kun. 1—2 ta jish bola (gigant kenguru bolasi 3 sm cha) tugʻadi. Bolasi urgʻochisining qorin xaltasida 6—8 oy yashaydi. Ayrim turlarining soni koʻp boʻlib, qishloq xoʻjaligiga ziyon keltiradi. Bir qancha turlari goʻshti, moʻynasi uchun ovlanadi; fermalarda boqiladi. Bir necha turining soni qisqarib bormoqda. 9 turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Kengyaylov

Kengyaylov — Koʻksuv tizmasi tarkibidagi togʻ (Toshkent viloyati). Uning suvayirgʻichidan OʻzR bilan Qirgʻiziston Respublikasi davlat chegarasi oʻtadi. K. jan.-gʻarbda Chopkamish (2680 m), shim.-sharkda Alyom dovonlari (1995 m) oraligʻida. Eng baland joylari jan.-gʻarbda 2758 m, shim.-sharqda 2664 m. K. antiklinal struktura. Quyi karbonning yuqori turne kichik yarusi yotqiziqlari (koʻksuv gorizonti) toʻq kulrang ohaktoshlardan iborat. Togʻ yon bagʻirlarida jigarrang tuproklar tarqalgan. Siyrak archa, yongʻoq, bodom, doʻlana, togʻolcha, oʻt oʻsimliklari oʻsadi. Yozgi yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar
Edward Calvin Kendall

Edward Kalvin Kendall (1886.8.3, Saut-Noruolke, Konnektikut shtati — 1972.4.5) — amerikalik biokimyogar. Falsafa fanlari doktori (1910). Minnesot (1921—51) va Prinston universiteti professor (1952-yildan). Asosiy ilmiy ishlari buyrak usti bezlari poʻstlogʻi gormonlarini oʻrganishga oid. Qalqonsimon bezning asosiy gormoni-trioksinni ajratib olgan (1914). Kortizon olish usulini topgan (1941 — 48) va uni sanoatda ishlab chiqarishga tatbiq etgan. Nobel mukofoti laureati (1950, F. Xench va T. Reyxshteyn bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
8-martda tugʻilganlar
1886-yilda tugʻilganlar
1972-yilda vafot etganlar
4-mayda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Kendir

Kendir, qizilquray (Trachomitum) — kendirdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik tolali oʻsimlik. Jan. Yevropa va Osiyoda 6 turi oʻsadi. Tolasi poyaning floemasida. Ildizpoyasi koʻp yillik, yer usti poyalari bir yillik, silliq. Barglari, asosan, nashtarsimon, guli mayda, pushti. Uning tolali K. (T. Apocynum cannabinum) turi dorivor oʻsimlik, urugʻida 0,5% gacha yurak glikozidlari (simarin) bor, poyasi poʻstlogʻidan olingan toladan arqon ishlab chiqariladi. Ildizpoyasi va ildiz (oʻsimlik)ini boʻlib, erta bahorda ekiladi. Tola olish uchun Venetsiya K.i istiqbolli hisoblanadi (poyasi poʻstlogʻidan 10% gacha tola chiqadi). Tajriba ekinlarida quruq poya boʻyicha xrsildorlik 20—25 s/ga. Oʻzbekistonda Toshkent sh. yaqinida 1930-yillarda yangi ekin tarzida yigiriladigan tola olinadigan K.ni oʻrganish boʻyicha ilmiy tadqiqot st-yasi tashkil etilgan (qarang Lub tolali ekinlari tajriba stansiyasi).

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Zaharli o‘simliklar
Kendirdoshlar

Kendirdoshlar (Аросупасеае) — koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. Daraxt, buta, liana va oʻtlardan iborat. Bargi oddiy, cheti tekis. Guli toʻgʻri, ikki jinsli, changchisi 5 ta, urugʻchisi 2 mevabargli, 2 uyali. Mevasi koʻsakcha, danakcha, rezavor-meva va b. Aksari turlarining poʻstloqlarida uzun, mayin, pishiq lub tolalari, baʼzan kauchukli boʻgʻimsiz sut naychalari bor. K.ning 150 turkumi, 1100 dan ortiq turi bor. Asosan, tropik va subtropiklarda, 9 turkumi moʻʼtadil iqlimli joylarda tarqalgan. Oʻzbekistonda boʻrigul va kendir turkumlari uchraydi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
John Kendrew

KENDRYU (Kendrew) Jon Kouderi (1917.24.3, Kompton, Berkshir — 1997.23.8, Cambridge) — ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1960-yildan). Rentgenostrukturaviy analiz usuli bilan oqsil molekulalarining tuzilishini tahlil qilgan. Mioglobin oqsili molekulasidagi polipentid zanjirlarning fazoviy joylashishini ilk bor aniqlagan (1957); unda 1951-yilda L.Poling bashorat qilgan aspirallar mavjudligini isbot qilib, uning tuzilishini koʻrsatib bergan (1959). Nobel mukofoti laureati (1962, Max Perutz]] bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1917-yilda tugʻilganlar
24-martda tugʻilganlar
23-avgustda vafot etganlar
1997-yilda vafot etganlar
Kenema

Kenema — Syerra-Leonedagi shahar, mamlakatning jan.-sharqida. Sharqiy provinsiyaning maʼmuriy markazi. Aholisi 300 ming kishidan ziyod (1990-yillar boshlari). Avtomobil yoʻllari tuguni. Xunarmandchilik rivojlangan. Mamlakatda yirik korxona — yogʻochsozlik kombinati ("Forest indastris" davlat kompaniyasi) mavjud boʻlib, mebel, yogʻoch plitalar va b. ishlab chiqariladi. Oziq-ovqat sanoati (sholi oqlash, kofe, goʻshtni qayta ishlash va h.k.) korxonalari, avtomobil taʼmirlash ustaxonalari, olmosga ishlov berish korxonalari, issiklik elektr st-yasi, texnika instituti bor. Q. x. mahsulotlari bilan savdo qilinadigan markaz. K. yaqinida xromit konlari topilgan.

Manbalar 

Syerra-Leone
Natay Kenesarin

Natay Azimxonovich Kenesarin (1908, Chayon qishlogʻi, hozirgi QozogʻistonningJan. Qozogʻiston viloyati — 1975, 16. 4, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1962), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan geolog (1967), geol.-mineralogiya fanlari doktori (1958), professor (1955), Oʻrta Osiyo industriya institutini tugatgan, (1935). Qozogʻiston Fanlar akademiyasining gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi boʻlimi boshligʻi (1944-yildan). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida professor (1951—56). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi institutida direktor oʻrinbosari (1960-yildan), shu institut direktori (1962—64). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutida kafedra mudiri (1969—75). Kenesarining ilmiy ishlari gidrogeologiya va muhandislik geol.siga bagʻishlangan.

Oʻzbekistonda yer osti chuchuk suvlari zahirasini, rejimi va balansini aniqlashga salmoqli hissa qoʻshgan. Kuyganyor, Mirzachoʻl, Quyi Sirdaryo va Amudaryo hamda Qarshi choʻllarini oʻzlashtirishda ishtirok etgan.

Manbalar 

 Formirovaniye rejima gruntovix vod oroshayemix rayonov (na primere Golodnoy stepi), T., 1959.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Toshkent davlat texnika universiteti bitiruvchilari
Kenja botir

Kenja botir — oʻzbek xalq ertaklaridagi ijobiy qahramon. K. b. timsolida aklli, epchil, dovyurak, tadbirkor inson obrazi mujassam etilgan. U el tinchligi va osoyishtaligi yoʻlida har qanday mushkulliklarni yengishga qodir. Zulm, tengsizlik, haqsizlikka qarshi adolatni himoya qiladi. K. b. "Uch ogʻayni botirlar", "Kenja", "Erkenja" va b. ertaklarda asosiy qahramon sifatida talkin etilgan.

L<1: A f z a l o v M., Oʻzbek xalq ertaklari haqida, T., 1964.

Manbalar
Qunaytira (Marokash)

Qunaytira () — Marokashning shim.-gʻarbiy qismidagi shahar. Qunaytira provinsiyasining maʼmuriy markazi. Axrlisi 292 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Sanoat-transport markazi. Sabu daryosining Atlantika okeaniga quyilish joyidagi port; chetga qishloq xoʻjaligi mahsulotlari va mineral xom ashyolar chiqariladi. T.-yil stansiyasi. Oziq-ovqat (sabzavot konservasi va un tortish), toʻqimachilik, metallsozlik va kimyo sanoati korxonalari bor. Q. yaqinidan neft olinadi.

Manbalar 

Marokash shaharlari
Keniya (maʼnolari)

Keniya:

 Keniya - 
Keniya  (Keniya Respublikasi) poytaxti — Nairobi shahri.
 Keniya (vulkanik massiv) — Sharqiy Afrikadagi vulkanik massiv, balandligi boʻyicha Afrikada ikkinchi oʻrinda (5199 m).
 Keniya (Kenya), Keniya Respublikasi (Republic of Kenya) — Sharqiy Afrikadagi davlat.
Keniya (vulkanik massiv)

Keniya — Sharqiy Afrikadagi vulkanik massiv, balandligi boʻyicha Afrikada ikkinchi oʻrinda (5199 m). Shar-kiy Afrika rift zonasidan sharqroqda, lava platosidan kesik konus koʻrinishida koʻtarilgan. Yon bagʻirlari 1200 m balandlikkacha nam ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan. 2000 m gacha balandlikdagi unumdor vulkan tuproqlarida kofe, sizal, banan platansiyalari barpo qilingan. 3000 m balandlikkacha past boʻyli doim yashil va igna bargli sernam togʻ oʻrmonlari bilan band. Undan balandroqda togʻ yaylovlari, choʻqqilarda doimiy qor va muzliklar bor. K. choʻqqisi va uning atroflari milliy park xududi tarkibida.

Manbalar
Kenotaf

Kenotaf (yun. kenotaphion — boʻsh qabr) — murda qoʻyilmagan boʻsh qabr, Qad. Misr, Yunoniston, Rim, Oʻrta Osiyo va b. oʻlkalarda marhumni dafn etish mumkin boʻlmagan (u, mas, musofirlikda vafot etgan) hollarda qazib qoʻyilgan.

Manbalar
Kenotron

Kenotron (yun. kenos — boʻsh va elektron) — asosan, sanoat chastotali oʻzgaruvchan tokni toʻgʻrilash (oʻzgarmas tokka aylantirish) uchun moʻljallangan elektr-vakuumli qurilma (diod, lampa). Past va yuqori voltli turlari bor. Past voltli K. anodidati yoʻl qoʻyiladigan teskari kuchlanish 2 kv gacha, toʻgʻri tok kuchi bir necha amperta teng; yuqori voltli K.da teskari kuchlanish 100 kV gacha, toʻgʻri tok kuchi 500 mA gacha boʻladi. Birinchisida choʻgʻlanma katod, qoraytirilgan yoki xiralashtirilgan anodlar (koʻpincha 2 ta), ikkinchisida oksidlangan katod va qoraytirilgan anod (bitta) boʻladi. K.da choʻgʻlama katod qizib elektronlar chiqargani tufayli u tokni faqat bir yoʻnalishda oʻtkazadi. Katodi choʻgʻlanmaydigan K.da faollashgan katoddagi avtoemissiya (elektronlar chiqarish) hisobiga tok oʻtadi. K. radiopriyomniklar, kuchaytirish va oʻlchash apparatlari, rentgen qurilmalari va asboblardagi toʻgʻrilagichlar (oʻzgaruvchan tokni oʻzgarmas tokka aylantiruvchi qurilmalar) da qoʻllaniladi. Yarimoʻtkazgichlar texnikasi taraqqiy etishi munosabati bilan past voltli K. oʻrniga yarimoʻtkazgichli diodlar ishlatila boshladi. Yuqori voltli K.lar hozir ham qoʻllaniladi.

Manbalar
Kent Rokuell

KENT (Kent) Rokuell (1882.21.6, Tarrituan, Nyu-York - 1971.13.3, Pla-teberg) — amerikalik yozuvchi, rassom va jamoat arbobi. Yozuvchilik faoliyati 1920-yildan boshlangan. "Yovvoyi oʻlka" kitobi Alyoska sayohati kundaliklari asosida yuzaga kelgan. Olovli Yer oʻlkasiga safari natijasida "Sayohat" (1924) kitobini yaratgan. "Yoʻnalish № dy E" (1930), "Salamina" (1935) qissalarida Grenlandiya aholisining urf-odatlari va tabiati aks ettirilgan. Ularda eskimoslarning maʼnaviy dunyosi va mashaqqatli hayot tarzi oʻziga xos quvnoq mutoyiba vositasida tasvirlangan. "Mening nuqtai nazarim" (1940), "Janoblar, bu men!" (1955) ayerlari oʻz tarjimai holiga asoslangan. K. realist rassom sifatida Amerika sanʼatining eng yaxshi anʼanalarini davom ettirgan, oʻz kitoblariga koʻplab suratlar ishlagan. K.ning "Dengiz zahmatkashlari" (1907), "Men shtatidagi burun qish ogʻushida" (1906), "Bahor iztiroblari" (1908), "Qizim Klara" (1915), "Rassom Grenlandiyada" (1929) kabi polotnolari mashhur.

Manbalar
Kent

Kent (Kent) — Angliyadagi ilk oʻrta asr qirolligi. 5-asrning oxirida Britaniya anglosakslar tomonidan istilo etilishi jarayonida tashkil toptan, 6-asrning oxiriga kelib, Angliyada 7 qirollik (Kent, Uesseks, Susseks, Esseks, Sharqiy Angliya, Nortumbriya, Mersiya) hukmronligi (geptarxiya) davrida K. eng katta kuchga ega boʻlgan qirollik edi. 8-asrning oxirida Mersiya, 9-asrning boshida Uesseks tarkibiga kirgan.

Manbalar
Kent (tushuncha)

Kent (sugʻdcha — uy, xonadon) — ilk va oʻrta asrlarda Turonzaminda joy nomi. Sugʻd | yozuvi va arab geograflari asarlarida kat, k a s, k a n d , "Devonu lugʻotit turk"da kend, ken shaklida keltirilgan boʻlib, dastlab bir yoki bir necha oila yashaydigan, atrofi devor bilan oʻralgan hovlini ang-latgan. Oila yoxud jamoa boshligʻi esa kadxudo (katxudo) deb atalgan. Keyinchalik K. joy (qishloq, sha\ar) nomlarining tarkibiy qismiga aylangan. Sharqiy Turkiston va Eronda ham baʼzi joy nomlari tarkibida K. birikmasi mavjud. Mahalliy hamda arab tarixchi va geograflarining asarlarida, chunonchi Najmuddin an-Nasafiyning "Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarkand" ["Samarqand ulamolari xotirasiga doyr qand(dek shirin kitob)"] kitobida Axsikas, Shaljiykas, Kabuzanjakas, Yorkas, Banokas, Boykand, Siyrakas kabi koʻplab qishloq va shahar nomlari qayd etilgan. Ibn Havqalning "Masolik ul-mamolik" asarida esa 40 dan ortik, K. birikmasiga ega joy nomlari keltirilgan. Tarkibida K. soʻzining yuqorida zikr etilgan turli shakllari mavjud qishloq va shaharlar hozir ham saqlanib qolgan. Masalan, Toshkent, Piskent, Vobkent, Panjikent, Chimkent, Mankent, Yorkend.

Adabiyot 
 Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, 1—3-j., T., 1960—63; Najmuddin an-Nasafiy, Al-Qand fiy zikri ulamoi Samarqand, T., 2001.

Manbalar
Kentavr

Kentavr — Sentavr yulduz turkumining qad. nomi. Bu yulduz turkumi osmonning Jan. yarim sharida joylashgan. Oʻzbekiston hududidan koʻrinmaydi. Mazkur yulduz turkumining alfasiga tegishli yulduz, Quyosh sistemasiga eng yaqin yulduz boʻlib, ungacha masofa 4,3 yorugʻlik yilini tashkil etadi.

Manbalar
François Quesnay

François Quesnay (Fransuzcha: [fʁɑ̃swa kɛnɛ]; 4-iyun 1694 – 16-dekabr 1774) — fransuz iqtisodchisi hamda fiziokratlar maktabi asoschisi. Tibbiyot davriri (1744), qirol Louis XV saroyida saroy vrachi boʻlgan. Tibbiyot va biologiyaga oid asarlar yaratgan. 60 yoshida bevosita iqtisodiyot muammolari bilan shugʻullandi. Shuningdek, Quesnay 1758-yilda asosiy va eng muhim asari Tableau économique (Iqtisodiy jadval) ni chop etadi.

Ishlari 
Quesnayning don narxlari va soliqlarga bagʻishlangan dastlabki iqtisodiy maqolalari ("Fermerlar", "Don", "Soliqlar") D. Didro ensiklopediyasida bosilib chiqqan. Bu maqolalarda u Fransiya qishloq xoʻjaligi va Louis XV iqtisodiy siyosatining ziddiyatlarini koʻrsatib beradi hamda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishini tashkil etish va yuritish usullarini oʻzgartirish gʻoyasini olgʻa suradi. U oʻzining iqtisodiy dasturini keng umumlashtirilgan tarzda "Dehqonchilik davlati iqtisodiy siyosatining umumiy prinsiplari va ular toʻgʻrisidagi mulohazalar" (1758) asarida bayon qiladi. Bu asarida yer boylikning yagona manbai degan oʻzining asosiy gʻoyasini asoslaydi. "Xitoy despotizmi" asarida harajatlardan tashqari (chegirib) yaratilgan yangi boylik ("sof mahsulot") toʻgʻrisida fiziokratik taʼlimotni yaratadi. "Savdo toʻgʻrisida" asarida (1765) merkantilizm maktabi qarashlarini tanqid qilib, boylikning savdoda, ayirboshlash jarayonida vujudga kelmasligini asoslaydi.

Quesnay 1758-yilda asosiy va eng muhim asari — Tableau économique (Iqtisodiy jadval) ni chop etib, takror i.ch. nazariyasiga asos soldi. Ushbu jadvalda jamiyat 3 sinfga: yer egalari (hech narsa yaratmaydigan sinf); mulkdor sanoatchilar; ishlab chiqaruvchi dehqon (fermer)lar sinfiga boʻlinadi. Shuningdek, xalq xoʻjaligi qishloq xoʻjaligidan va bu soha mahsulotlarini qayta ishlaydigan sanoatdan iborat deb qaraladi, qishloq xoʻjaligida yaratilgan maqsulot sanoatda qayta ishlanadi va ular jamiyatdagi sinflar oʻrtasida qayta taqsimlanadi, isteʼmol qilinadi. "Sof mahsulot" faqat qishloq xoʻjaligida yaratiladi va jamiyatdagi sinflar oʻrtasida taqsimlanadi. Ushbu jadvalda birinchi marta makroiqtisodiyot darajasida natural, tovar shaklidagi moddiy neʼmatlar va pul daromadlari oqimi tahlil qilingan. Quesnayning yana bir xizmati iqtisodiy tahlilning jadval usulini yaratganligi hisoblanadi. Quesnay oʻz tadqiqotlarida "tabiiy tartib" konsepsiyasi (erkin savdo, narx, rakrbat, xususiy mulk, kapitalistik tizim)ga asoslanadi.

Adabiyot 
 Razzoqov A. va b., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 1997; Anikin A.V., Yunost nauki. Jizn i idei misliteley-ekonomistov do Marksa, M., 1979.

Manbalar

Havolalar  
 Le Despotisme de la Chine (1767) by François Quesnay, hosted on the University of Massachusetts website
 
 

Faylasuflar
1694-yilda tugʻilganlar
1774-yilda vafot etganlar
18-asr iqtisodchilari
Kepak

Kepak — un tortish jarayonining chiqiti, un kombinatlarida olinadigan yordamchi mahsulot. Don turiga koʻra, bugʻdoy, arpa, javdar, tariq, makkajoʻxori va b., maydalanish darajasiga koʻra, yirik va mayda K.larga boʻlinadi. Oʻrtacha olganda bugʻdoydan yuqori sifatli un olishda donga nisbatan 28—30% K. chiqadi. K. (asosan, bugʻdoyniki) chorva mollarining hamma turi va parrandalar uchun qimmatli ozuqa. 100 kg K.da 70—80 ozuqa birligi (1 kg K.da 8,85 mJ almashinuvchi energiya — 0,75 ozuqa birligi) va 12,5—13,2 kg xazm boʻladigan protein, 8,8 kg tozalanmagan klechatka bor. K. fosfor, marganets, kaliy, mikroelementlarga va V guruhi vitaminlariga boy, lekin natriy, kalsiy, xlor kam. Sigirlarga tuqqanidan sung 10 l issik, suvga 1 kg kepakni aralashtirib, iliq atala xrlida ichiriladi. Sogʻin sigirlarga boshqa konsentratlar bilan aralashtirilgan holda sutkasiga 4–6 kg gacha K. beriladi. Ishchi, sport va naslli otlar uchun konsentrat ozuqaning 35—50% gacha, sogʻin sigirlar ratsionidagi konsentrat ozuqaning 50—60% gacha, bekon yetishtirish uchun boqilayotgan yosh choʻchqalar ratsionidagi konsentrat ozuqaning 20—25% gacha toʻyimliligini K. tashkil etishi mumkin. Tuxum qiladigan tovuklar, kurkalar, urdaklar va gʻozlar uchun tayyorlanadigan omixta yemlar tarkibiga mayda bugʻdoy va 10— 25% gacha K. qoʻshiladi.

Manbalar
Kepaki

Kepaki, kabakiy — chittoiylardan Kepakxon chikargan kumush tanga. Bir dinor K. ikki misqol kumushga yoki olti dirhamga teng boʻlgan. Tarixiy manbalarning maʼlumotlariga koʻra, K. dastlab Buxoro, Balx sh.larida zarb etilgan. Temuriylar davrida (15-asr) ham pul muomalasida koʻp ishlatilgan. Kepakxongacha mugʻul davlatlarida pul birligi bolish hisoblangan.

Manbalar
Kepler Iogann

KEPLER (Kepler) Iogann (1571.27.12, Vaylder_Shtadt, Vyurgemberg 1630.15.11, Regensburg, Bavariya) — nemis astronomi va matematigi. Tyubingen akademiyasida tahsil olgan; oʻsha vaqtlari N. Kopernik asarlari bilan tanishib chiqqan. 1594-yildan Avstriyaning Grats shahrida mat. va astronomiya uqituvchisi. 1600-yildan Praga rasadxo-nasida T. Brage rahbarligida ishladi. K. Pragada optik asboblarning astro-nomiyaga tatbiqi va Quyosh tojiga ba-gʻishlangan "Viteloga qoʻshimchalar" (1604), oʻzi ixtiro qilgan teleskop haqidagi "Dioptrika" (1611) va boshqa asarlarini chop ettirdi. "Yangi astronomiya" asarida sayyoralar harakatiga oid dastlabki ikki qonunni ifodalab berdi. "Olam garmoniyasi" asarida (1619) esa 3-qonunni ham tavsiflab berdi (qarang Kepler qonunlari). "Kopernik astronomiyasini qisqartirish" asarida (1618-22) oʻzining 3 qonunini barcha sayyoralar harakati uchun, ayrimlari esa Oy va Yupiter yoʻldoshlari uchun ham oʻrinli degan toʻxtamga kelgan. K. 1627-yili "Rudolf jadvallari" asaridagi hisoblashlariga tayangan holda 1631-yilda Venera sayyorasi Quyosh diskidan oʻtishini aytib berdi. Mat. sohasida K.ning "Vino bochkalarining yangi stereometriyasi" asari mashhur boʻlib, unda integral hisob haqida boshlangʻich maʼlumotlarga duch kelinadi. K.ning logarifmlar nazariyasi va hisoblash usullariga oid bir qator ishlari maʼlum.

K.ning kashfiyotlari nazariy astronomiya taraqqiyotiga asos boʻldi.

Adabiyot 
 Yeremeyeva A.N., Vidayushiyesya astronomi mira, M., 1966.

Manbalar
Kerayit

Kerayit (Keroit) — turkiy-moʻgʻul xalqlari tarkibidagi qadimiy qabilalardan biri. Oʻrta asrlarda (X—XI asrlar) Onon va Kerulen daryolarining (Moʻgʻuliston) yuqori oqimlari, shuningdek, Tola daryosi boʻylarida yashab, bir necha qabilalarga (kerayit, jirkin, konkant, saqant, tumaut, albat) boʻlingan. XI—XIII asr boshida oʻz davlatlari boʻlib, u Vanxon Toʻgʻril davrida inqirozga uchragan. 1203-yil Vanxon Chingizxondan yengilgach, bu davlat moʻgʻullar tasarrufiga oʻtgan; Kerayitlarning aksariyati keyinchalik moʻgʻullar istilosida qatnashgan. Kerayotlarning bir guruhi XIII asr oxirida Ozarbayjonning janubiga kelib, mahalliy xalqlar bilan aralashib ketgan.

Kerayitlarning bir qismi Chingizxondan yengilgach, Dashti Qipchoqqa qochib kelib oʻrnashgan va keyinchalik (XIV asr) Dashti Qipchoq oʻzbeklarining qabila ittifoqiga qoʻshilib islom dinini qabul qilgan. XVI asr boshida Shayboniylar bilan birga Movarounnahrga kirib kelgan va keyinchalik oʻtroqlashib oʻzlarining qabila-urugʻ nomlarini unutib, oʻzbeklar tarkibiga singib ketgan. "Nasabnomayi oʻzbek" va "Asomiyi navodu du firqayi oʻzbek" ("Toʻqson ikki oʻzbek qabilasi ismi") asarlarida boshqa oʻzbek urugʻ qabilalari qatorida sanab oʻtilgan. Dashti Qipchoqda qolgan kerayit qozoqlar, boshqirdlar va noʻgʻoylar tarkibiga kirgan. Oʻzbekistonda 1920—1926-yillar maʼlumotlariga koʻra, kerayitlardan Jizzax uyezdida 600 kishi, Kattaqoʻrgʻon uyezdida 250 kishi va Buxoro vohasida 230 kishi yashagan.

Qozoqlarning Kichik juz tarkibiga kirgan kerayitlar XIX asrda Sirdaryo boʻylarida koʻchmanchilik qilgan. Kerayitlarning tamgʻasi ± shaklda boʻlgan.

Adabiyot 
 Rashid-ad-din, Sbornik letopisey, t.1, kn. 1, M.—L., 1952;
 Abdulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992;
 Axmedov B.A., Istoriko-geograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985;
 Radlov V.V., Iz Sibiri, M., 1989.

Manbalar 

Oʻzbek qabilalari
Kerala

Kerala (malayali tilida — kokos palmalari oʻlkasi) — Hindistonning jan.-gʻarbiy qismidagi shtat. Arabiston dengizi sohilida. Mayd. 38,9 ming km. Aholisi 31,8 mln. kishi (2001), asosan, malayali xalqi. Aholisining 60% hindu diniga eʼtiqol qiladi, qolganlari xristian va musulmonlar. Kerala — mamlakatda aholi eng zich shtat. Maʼmuriy markazi — Tiruvanantapuram (Trivandram) sh.

Kerala — yer yuzasining katta qismi pasttekislik, sharqida Kardamon va Anaymudi togʻlari (bal. 2698 m gacha) joylashgan. Iqlimi tropik, mussonli iqlim. Yiliga 3000 mm gacha yogʻin yogʻadi. Togʻ yon bagʻirlarida eben, tik, palisandr, poʻkak daraxti oʻrmonlari bor. Tekisliklarda deqqonchilik qilinadi.

Kerala — agrar shtat. Aholining 50% qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Ekishga yaroqli yerlar 2 mln. ga. 387 ming ga yerda sholi ekiladi. Butun mamlakatda yetishtiriladigan kokos yongʻogʻining 41% Keralada yetishtiriladi. Kerala Hindistonda yetishtiriladigan qora murchning 53%, kofening 27%, choyning 9%ni yetkazib beradi. Mamlakatdagi kokos palmasining 70%, kauchukli oʻsimlik plantatsiyalarining deyarli hammasi Keralada. Shtat mamlakatda ovlanadigan jami dengiz baligʻining 20—25% ni beradi. Marvarid olinadi. Kerala foydali qazilma va gidroenergiya resurelariga boy. Malabor sohilida monatsit, ilmenit, rutil, sirkon va boshqalar minerallarga boy monatsit qumining katta qatlamlari mavjud. Sanoati, asosan, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Kokos tolasidan arqon, poyandoz va boshqalar buyumlar tayyorlanadi. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Alyuminiy eritish (Alvaye), kimyo (Kochin), sellyuloza (Kojikode), elektrotexnika (Kanannur), faner, avtomobil shinalari, rezina, keramika, ip gazlama, mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, yogʻ zavodlari, ustaxonalar bor. Sanoat markazlari: Tiruvanantapuram, Alvaye, Kvilon, Kochin. Yuklar, asosan, dengiz transportida tashiladi. Yirik portlari: Kochin va Kojikode. Keshyu yongʻogʻi, choy, kofe, dorivor oʻsimliklar, limon oʻti moyi, dengiz mahsulotlari eksport qilinadi.

Kadimda Kerala oʻrnida Mera davlati boʻlganligi mil. av. 3-asrga oid manbalarda aytilgan. Kerala hududita 1498 yilda portugallar, 1663 yilda gollandlar, 18-asr oʻrtalarida fransuz va inglizlar kelib oʻrnashgan. 1792 yilda Keralaning shim. qismi Angliyaning Ost-Indiya kompaniyasiga qoʻshib olindi. Hindiston mustaqillikka erishgach, Tavanpur-Kochin shtati tuzildi. 1956 yilda uning asosida hozirgi Kerala shtati tashkil etildi.

Manbalar
Keramzit

Keramzit (yun. Keramos - loy) -yengil eruvchan loysimon jinsni pishirib olinadigan gʻovak material. Shagʻal, chaqiq tosh yoki qum koʻrinishida tayyorlanadi. Yengil betonning toʻldirgichi, filtrlovchi material, issiqlik va tovush izolyasiyalari sifatida ishlatiladi. Hajmiy masasi 150–800 kg/m3, qisilishga mustahkamligi 0,3 — 6 MPa.

Manbalar