Vazir Akbarxon

Vazir Akbarxon (Pushtu/Dariy: ; 1816–1847), tugʻilgan paytida Muhammad Akbarxon () va Amir Akbarxon () nomi bilan ham tanilgan, bir yil davomida Barakzoi shahzodasi, general, amir va 1847-yilda vafotigacha Doʻstmuhammadxonning vazir /vorisi boʻlgan. Uning shon-shuhrati 1837-yilgi Jamroʻd jangida, Afgʻonistonning ikkinchi poytaxti Peshovarni Sikx imperiyasidan qaytarib olishga urinish paytida boshlangan.

Vazir Akbarxon 1839-yildan 1842-yilgacha davom etgan Birinchi ingliz-afgʻon urushida harbiy faol boʻlgan. U 1841-yildan 1842-yilgacha Kobuldagi milliy partiyaga rahbarlik qilgani va Gandamak dovonida Elfinston armiyasini qatliom qilgani bilan mashhur. Bu qatliomdan bir kishi – jarroh yordamchisi Uilyam Braydon omon qolgan 1842-yil 13-yanvarda qamaldagi Jalolobod garnizoniga yetib kelgan. Vazir Akbarxon 1842-yil may oyida Afgʻoniston amiri boʻldi va 1843-yilda Doʻstmuhammadxon qaytguniga qadar hukmronlik qildi. 1847-yilda Vazir Akbarxon vabodan vafot etdi.

Hayotining ilk yillari 
Akbar 1816-yilda Afgʻonistonning boʻlajak hukmdori Doʻstmuhammadxon oilasida Muhammad Akbarxon nomi bilan afgʻon pushtun oilasida tugʻilgan. Onasi Mermen Xadicha Popalzoi edi. Doʻst Muhammad Barakzoining 16 xotini, 27 oʻgʻli (jumladan, Vazir Akbarxon) va 25 qizi boʻlgan.

Oʻsmirlik davri 

1834-yilda Akbarxon otasi Doʻstmuhammadxon boshchiligidagi Jalolobodga yurishda qatnashgan. Shundan soʻng, 1834-yil dekabrda u Xaybar dovoniga chiqdi va Hari Singx Nalva bilan jangdan oldin bir necha marta turli sikx postlari bilan toʻqnash keldi. Sikxlar magʻlubiyatga uchradi, 150 ga yaqin oʻlik va yarador boʻlib, Peshovarga chekinishga majbur boʻldi.

1837-yilda Doʻstmuhammad Barakzoining musulmon qoʻshinlari, uning oʻgʻli Vazir Akbarxon qoʻmondonligi ostida, hozirgi Peshovardan oʻn besh kilometr gʻarbda joylashgan Jamroʻd jangida sikxlar bilan jang qildilar. Doʻstmuhammadxon bu jangni Peshovarni qaytarib olish bilan davom ettirmadi, balki uning oʻrniga Sikx imperiyasiga qarshi kurashda yordam soʻrab Hindistondagi Britaniyaning yangi general-gubernatori Lord Oklend bilan bogʻlandi. Doʻstmuhammad ushbu maktubi bilan Britaniyaning Afgʻonistonga aralashuviga rasman zamin yaratdi, bu esa inglizlarning Afgʻonistondagi taʼsirni nazorat qilish uchun chor Rossiyasi bilan „Katta oʻyin“ga olib keldi.

Akbarxon Kobulda Uilyam Maknauten, Aleksandr Byorns va ularning 4500 kishilik garnizoniga qarshi ingliz hindu missiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtardi. 1841-yil noyabrda u Kobulda general-mayor Uilyam Elfinston kuchlarini qamal qildi.

Elfinston oʻzining britan qoʻshinlari va 12 000 ga yaqin hind lageri izdoshlari uchun Peshovarga xavfsiz yurishni qabul qildi; ular 1842-yil yanvarda pistirmaga tushib, yoʻq qilindi. Britaniyalik urush xotiralarining kamida bitta toʻplami Akbarxonning ikki xil buyrugʻiga guvoh boʻlib, chekinish paytida Akbarxon oʻz odamlariga navbatma-navbat buyruq bergani, fors tilida oʻq uzishni toʻxtatishni va pushtu tilida davom ettirishni eshitishi mumkin edi.

1842-yil may oyida Akbarxon Kobulda Balo Hisorni qoʻlga kiritdi va Afgʻonistonning yangi amiri boʻldi. 1843-yilda Doʻstmuhammadxon qaytib kelib, amir boʻlganida, Akbarxon shu qadar kuchli mavqega ega ediki, Doʻstmuhammadning vazir va vorisi boʻlishga muvaffaq boʻldi. 1847-yil sentyabr oyida Kobulda vabo epidemiyasi boshlandi. Akbarxon kasallikka chalindi va koʻp oʻtmay vafot etdi.

Badiiy adabiyotda 
Tarixiy shaxs Akbarxon Jorj Makdonald Freyzerning "Flashman" romanida katta rol oʻynaydi.

Manbalar 

1847-yilda vafot etganlar
1816-yilda tugʻilganlar
19-asr afgʻon siyosatchilari
Pushtunlar
Afgʻoniston amirlari
Barakzoilar sulolasi
Afgʻoniston harbiylari
Birinchi ingliz-afgʻon urushi ishtirokchilari
19-asr afgʻon hukmdorlari
Osiyodagi 19-asr hukmdorlari