MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Teplovoz

Teplovoz — ichki yonuv dvigateli (dizel) oʻrnatilgan tortuvchi kuch mashinasi; lokomotiv. Issiklik dvigatelidan temir yoʻlda foydalanish yuyasi 19-asr oxirlarida oʻrtaga tashlangan. 20-asr 20-yillarigacha Teplovozning bir necha turi yaratildi. Korxona ichida yuk tashishda ishlatiladigan avtodrezina, motovozlar dastlabki Teplovozlardir. Birinchi Teplovoz Germaniyada 1912-yil sinab koʻrilgan. 1922-yil rus muhandisi A.N.Shelest Teplovozning mexanik uzatmasi konstruksiyasini yaratdi (lekin uning gʻoyasi 1950 yiil Shvetsiyada amalga oshdi). SSSR da Ya. M. Gakkel () konstruksiyasi boʻyicha dunyoda birinchi magistral Teplovoz 1924-yil yaratildi. Keyinchalik Teplovoz konstruksiyasi takomillashtirib borildi. 1932-yil birinchi magistral elektrovoz yasaldi.

Teplovozning asosiy qismlari: dvigatel, kuch qurilmasi, ekipaj qismi, yordamchi jihozlar. Mashina boʻlimiga oʻrnatilgan dvigatel yonilgʻi (dizel yonilgʻisi)ning issiklik energiyasini mexanik energiyaga aylantiradi va uni mexanik, gidravlik yoki elektr kuch qurilmasi orqali gʻildirak juftlariga uzatadi.

Elektr kuch qurilmali Teplovoz eng koʻp tarqaldi. Bunda asosiy dvigatelning tirsakli vali bosh elektr generator yakorini, tishli uzatma orqali esa gʻildirak juftlarini aylantiradi. Teplovozning magistral (yuk va yoʻlovchilar uchun moʻljallangan) va manyovrchi (vagonlarni saralash va poyezdlar tuzish uchun moʻljallangan) xillari bor. Magistral Teplovozlar dvigatelining quvvati 6000 kVt gacha, tezligi 160 km/soat ga yetadi, manyovr Teplovozlarining quvvati 300—1000 kVt. Dvigatelning quvvatiga qarab, 6—20 silindr 1—2 qator yoki Vsimon qilib joylashtiriladi. Porshen yulining silindr diametriga nisbati 0,9—1,4. Teplovoz dvigetalining ishi aylanish chastotasi va kuvvat rostlagichlari hamda suv, moy temperaturasi rostlagichlari yordamida avtomatlashtiriladi. Ekipaj qismi asosiy rama, gʻildirak juftlari, buksa (gupchak) va ressorali osmalar oʻrnatiladigan ikki, uch yoki toʻrt oʻqli telejkalardan iborat. Mashina qismida dvigateldan tashqari asosiy generator, kompressor, akkumulyatorlar batareyasi, filtr va boshqa joylashtiriladi. Teplovoz bir, ikki, uch va turt seksiyali (kuzovli) boʻladi. Barcha seksiyalar birinchi seksiyadagi pultdan boshqariladi. Parovoz Teplovozning oʻtmishdoshi, elektrovoz uning istiqboli. Hozir temir yoʻlda, asosan, Teplovoz va elektrovozdan foydalaniladi.
Ter bezlari

Ter bezlari — odam terisidagi ter chikaradigan va uni ajratadigan oddiy naysimon bezlar. Kaft, oyoq tagi va peshona terisida boshqa joylarga qaraganda Ter bezlari koʻp boʻladi. Oddiy T.bdan tashqari tananing ayrim joylarida (qoʻltiq ostida, orqa chiqaruv teshigi atrofida, chov sohasida va boshqalar) maxsus apokrin bezlari joylashgan. Ular utkir xidli sekret ajratishi bilan oddiy bezlardan farq qiladi. Ter bezlari koʻp miqdorda ter chiqarib, badan haroratini qisman boshqaradi, organizmdan azotli hosilalar va ishqorli metall tuzlari, asosan, natriy xloridni chiqarib turadi, teri yuzasini hoʻllaydi. Qoʻltiq osti, chov soxasida Ter bezlari ning yalliglanishi (gidradenit) koʻproq uchraydi.
Tervelxon

Tervelxon — Birinchi Bulgʻor podsholiginmng ikkinchi hukmdori (701 — 718). Asparux vafotidan keyin taxtga chiqqan. Dulo sulolasidan. 705 y. Vizantiyaning sobiq imperatori Yustinian II hokimiyatini tiklashga yordam bergan. Buning evaziga Yustinian II unga "qaysar" ("kesar") unvonini va Zagora viloyatini bergan. 717—718 yillarda Tervelxon Vizantiya poytaxti Konstantinopolni qamal qilgan arablarni tormor keltirgan va bu bilan Vizantiyani ular xavfidan xalos etgan. Tervelxon davrida Bulgʻoriya qudratli davlat boʻlib, Vizantiya unga oʻlpon toʻlab turgan. Uning vafotidan keyin mamlakatda hokimiyat uchun urushjanjallar boshlanib ketgan.

Adabiyot 
 Краткая история Болгарии, M., 1987.

 

Kishilar
Davlat yetakchilari
718-yilda vafot etganlar
Tergachi neft koni

Tergachi neft koni - Namangan viloyati Kosonsoy tumanidagi kon. Namangan temir yoʻl stansiyasidan 25–30 km shim.gʻarbda. Kondan 30 km masofada Tergachi—Namangan neftuzatgich quvuri oʻtadi. Kon maydoni Chatqol togʻ tizmasining togʻ oldi tekisligida, dengiz satx.idan 700–800 m balandlikda joylashgan. Tergachi neft konik. Namangan tektonik pogʻonasidagi Tergachi burmasi bilan boglik. Tergachi burmasi braxiantiklinaldan iborat, shim.sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan, asimmetrik tuzilishga ega. Shimoliy kanoti tik (15—16°), jan. yassi (8— 10°). Shimoliy va shim.sharqiy tomonlaridan koʻtarilmauzilma tipidagi koʻp sonli tektonik buzilishlar bilan murakkablashgan. Janubiy va shimolidagi yoriklar amplitudasi 30–45 m, markazdagisi 130–140 m ga yetadi. Konning neftli gorizontlari quyi neogen, paleogen va olay karbonat yotqiziklarida mujassamlashgan. Kdzilgan kuduklarning 21 tasidan neft olingan. Kizil rangli svitadagi neft ogʻir, parafinli, kam oltingugurtli, oksidlangan, metanneftenli tipga mansub. Baʼzi gorizont. lardagi neft yengil. Tarkibida oltingugurt, asfalten, koks, parafin, selikagelli smola, aksiz smolasi kam. Qizil rangli svita va ayrim gorizontlardagi qatlam suvlari namakob turiga mansub, minerallashganligi 78,6—143,1 g/l, kimyoviy tarkibiga koʻra xlorkaltsiyli. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Terek (daryo)

Terek (, ; ; , ) — Shimoliy Kavkazdagi daryo. Uzunligi 623 km. Havzasining maydoni 43,2 ming km². Katta Kavkazning shim. yon bagridan boshlanadi; quyiroqda, Daryal darasida Yon tizmani kesib oʻtadi. Togʻlardan chiqqandan soʻng pasttekislik boʻylab oqib, Kaspiy dengiziga delta (maydoni 4000 km²) qosil qilib quyiladi. Kor, yomgʻir, sizot suvlaridan toʻyinadi. Qish mavsumida qisqa vaqt muzlaydi. Suvi sugʻorishga sarflanadi. Asosiy irmoklari: chapda — Ardon, Urux, Malka (Baksan bilan birga); oʻngda — Sunja. Mozdok shahridan yuqorirokda Terekdan Terek Kuma kanali boshlanadi. Togʻli qismida Terek va uning irmoklaridan elektr energiyasi olish uchun Baksan GES, Gizeldon GES va boshqa qurilgan. Daryo baliqqa boy. Terek vodiysidan Gruziya Harbiy yoʻlining bir qismi oʻtadi. Terek boʻyida Mozdok, Kizlyar (deltasida) sh.lari joylashgan.

Manbalar 

Gruziyadagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Terekkon oltin koni

Terekkon oltin koni - Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati hududidagi kon, Chatqol togʻ tizmasining jan. qismida joylashgan. Geologik jihatdan proterozoy davriga mansub marmarlashgan ohaktoshlar va ularni qoplab turuvchi kvarsslyudali slanetslar bagʻridan oʻrin olgan. Kon hududida bir necha ruda tanalari mavjud, ulardan ikkitasi eng yirik boʻlib, sanoat ahamiyatiga molik (oʻrtacha 4,8 g/t), oltin zaxiralarining deyarli 90% ini oʻzida jamlagan. Ruda tanalari oraligʻi 20–30 m boʻlib, parallel joylashgan, ularning uz. 250 m gacha, chuqurligi 300 m gacha, oʻrtacha qalinligi 3,5 m. Ularning yotish qiyaligi 10—30°. Suxar togʻining asosini tashkil qiluvchi braxiantiklinalning sharqiy qanotida rivojlangan siniqlar bilan bogʻliq. Shakli linzasimon va tomirsimon. Oltin rudasining asosiy uyumlari kvarsslyudali slanetslar ostida rivojlangan kvarsli brekchiyalarda uchraydi. Bu ruda tanalarining (oltinning oʻrtacha miqdori 9,3— 26,3 g/t gacha) shakli kichik uyachasimon boʻlib, oltin ruda tanasida notekis tarkalgan. Konning genezisi — gidrotermalmetasomatik; oltin asosan, arsenopirit, pirit hamda pirrotinlar bilan bogʻliq; ulardan tashqari antimonit, sfalerit, kinovar minerallari, xira rudalar ham uchraydi. Kon 1950-yillar oxiridan boshlab oʻzlashtirilmoqda.
Terekti tizmasi

Terekti tizmasi - Oltoyning markaziy qismidagi togʻ tizmasi. Eng baland joyi 2820 m. Uz. 120 km. Asosan, kristalli slanetslar va effuzivlardan tarkib topgan. Shim. yon bagʻri kedr, tilogʻoch, oqqaragʻay, jan. yon bagri tilogʻoch oʻrmonlari bilan qoplangan.

 

Togʻlar
Rossiya geografiyasi
Terexov

Terexov - Gleb Nikolayevich (1887.27.11, Moskva 1972.5.7, Toshkent) — patologanatom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1944), tibbiyot fanlari doktori (1935), professor (1946). Moskva universitetining tibbiyot fakultetini tugatgan (1916), harbiy vrach (1916—22). Oʻrta Osiyo universitetining patanatomiya kafedrasida (1935-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi kafedrasi) assistent (1926— 30), dotsent (1930—49), ayni vaqtda mudir (1934—60), 1960-yildan konsultant. Ilmiy ishlari leyshmanioz, alimentar distrofiya, pellagra, chillashir kabi kasalliklarning patomorfologiyasiga oid. Oʻrta Osiyoda uchraydigan visseral leyshmaniozning patologik anatomiyasi ustida tadqiqot olib borgan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Valentina Tereshkova

Valentina Vladimirovna Tereshkova (1937.6.3, Yaroslavl viloyati, Maslennikovo qishlogʻi) — rus kosmonavt-uchuvchisi (1963), jahonda 1 ayol kosmonavt. Nikolay Jukovskiy nomidagi Harbiy Havo muhandislik akademiyasini tugatgan (1969). 1963-yil 16–19 iyunda V.F. Bikovskiy bilan birga "Vostok" kosmik kemasida kosmosga parvoz qilgan. Yer atrofini 48 marta aylanib, 70 soat, 47 min. mobaynida 2 mln. km ga yaqin masofani uchib oʻtgan. Sobiq ittifoq ayollar qoʻmitasi raisi (1968–87). Xalqaro ayollar demokratik federatsiyasi vitseprezidenti (1969-yildan). Chet el mamlakatlari bilan madaniy aloqa va doʻstlik jamiyatlari ittifoqi prezidiumi raisi (1987–92). Rossiya Xalkaro ilmiy va madaniy hamkorlik markazi rahbari (1994-yildan).

Ijtimoiy faoliyat 
2011 yilda u Yaroslavl mintaqaviy ro'yxati bo'yicha "Yagona Rossiya" partiyasidan Rossiya Davlat Dumasiga saylangan. Tereshkova Elena Mizulina, Irina Yarovaya va Andrey Skoch  bilan birga nasroniy qadriyatlarini himoya qilish bo'yicha fraksiyalararo deputatlik guruhining a'zosi; bu lavozimda u Rossiya Konstitutsiyasiga o'zgartirishlar kiritishni qo'llab-quvvatladi, unga ko'ra "Pravoslavlik Rossiyaning milliy va madaniy o'ziga xosligining asosidir". 2011 yil 21 dekabrdan Davlat Dumasining Federal tuzilma va mahalliy o'zini o'zi boshqarish qo'mitasi raisining o'rinbosari.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1937-yilda tugʻilganlar
6-martda tugʻilganlar
Kosmonavtlar
Yashayotgan insonlar
Teriodontlar

Teriodontlar (Theriodontia) -qirilib ketgan teropsidlar turkumiga mansub sudralib yuruvchilar kenja turkumi. Perm oxiridan yura davri oʻrtalarigacha Avstraliyadan tashqari hamma hududlarda yashagan. Uzunligi 10 sm dan 3—3,5 m gacha. T. juda harakatchan, jagʻlari kuchli, qoziq tishlari yaxshi rivojlangan. tipik vakili inostransseviya. Yuksak T.ning qoziq tishlaridan keyingi tishlari uch qirrali yoki koʻp doʻmboqchali boʻlgan. Perm davri oxirida T. issiq qonlilikka oʻtgan. Trias davrining T.i sut emizuvchilar uchun xos xususiyatlar (ikkilamchi tanglay, diafragma, yung qoplami)ga ega boʻlgan. T. orasida hammaxoʻr, oʻsimlikxoʻr guruhlari uchraydi. T.ning bir guruhi — senodontlar tuban T. bilan qadimgi sut emizuvchilarni bogʻlab turuvchi oraliq zveno hisoblanadi. Senodontlar perm va trias davrlarida, umurtqalilarning kelib chiqishida asosiy rol oʻynagan.
Teriologiya

Teriologiya, mammalogiya (yun. therion — hayvon va ...logiya) — zoologiyaning sut emizuvchilarni urganadigan boʻlimi.
Terixoʻrlar

Terixoʻrlar (Dermestidae) -qoʻngʻizlar oilasi. 800 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 2–12 mm, silindrsimon yoki oval, moʻylovi kalta. Lichinkasi harakatchan, tanasi xitin qoplagʻich va uzun tuklar bilan qoplangan. T. hayvon va oʻsimlikning quruq mahsulotlari (moʻyna, teri, quruq meva, gerbariy va boshqalar), ayrim turlari gul changi bilan oziqlanadi. Vetchina terixoʻri, muzey terixoʻri, moʻyna terixoʻri kabi zararkunanda turlari bor. T.ga karshi kurashish uchun omborlar dezinseksiya qilinadi.

Hayvonlar
Terks va Kaykos orollari

Terks va kaykos orollari - Bagama orollarining janubi-sharqiy qismidagi Terke, Kaykos va 30 dan ortiq boshqa orollardan iborat Buyuk Britaniya mulki. Maydoni 430 km². Maʼmuriy markazi — KokbernTaun shahri. Aholisi 14 ming kishidan ziyod, 90% dan ortigi Afrika qitʼasidan borgan. Rasmiy til — ingliz tili. Orollar marjon ohaktoshlaridan tuzilgan boʻlib, riflar bilan o‘ralgan. Karst keng tarqalgan. Iqlimi tropik, passat, oylik tralar 23—27°. Kuchli shamol va dovullar bo‘lib turadi. Yillik yog‘in o‘rtacha 1000 mm. Sho‘r ko‘l ko‘p. Doim yashil butazorlar, kokos palmasi plantatsiyalari bor. Orolni 1512-yilda ispanlar egallagan. 17-asrda orolga Bermuda o.laridan Aholi kelib urnashgan. 1766-yildan Buyuk Britaniya mulki. 1874—1962-yillarda Yamayka tarkibida bulgan. 1959-yilda oʻzinioʻzi ichki boshqarish huquqiga ega bo‘ldi. Orol muhim moliya markazlaridan. Qishloq xo‘jaligida dukkakli ekinlar, makkajo‘xori, meva va sabzavotlar ekiladi. Dengizdan baliq ovlanadi. Baliq konservalash, qurilish materiallari ishlab chiqarish. korxonalari mavjud. Yirik orollarda xalqaro aeroportlar bor. Turizm rivojlangan. Asosiy tashqi savdo hamkorlari: Amerika Qo‘shma Shtatlari, Buyuk Britaniya, Yamayka.
Terks va Kaykos-Buyuk Britaniyaning Karib dengizi havzasidagi dengizorti hududi hisoblanadi.Rasmiy ma‘lumotlarga ko‘ra,Terks va Kaykos orollari dunyoning mustaqil davlatlar qatoriga kirdi,chunki 1982-yil orollar o‘z mustaqilligiga erishdi.
Terlash

Terlash, ter chiqishi — organizmni sovitadigan fiziologik mexanizmlarning biri. Terlashda suv-tuz balansi saqlanadi (qarang Moddalar almashinuvi) va teri yuzasidan ter ajraladi. Terlash uzluksiz, asosan, reflektor tarzda boʻladi.Terlash refleksi retseptorlari teri, shilliq pardalar va muskullarda, T. markazi bosh miya, gipotalamus, uzunchoq va orqa miyada joylashgan. Termoregulyatsiya, ayniqsa, yuqori haroratda ogʻir mehnat qilinganda, T.ning ahamiyati katta. Havo temperaturasi yuqori boʻlganda T. organizmni issiqlab ketishdan saqlaydi. Odam tinch turganida temperatura normal boʻlganda T. bilinmaydi, lekin teridan suvning bugʻlanishi va T. hisobiga sezilmaydigan darajada namlikning yoʻqolishi kuzatiladi (organizm bir kechakunduzda oʻrta hisobda 500 ml ga yaqin suv yoʻqotadi). Atrof muhitning temperaturasi koʻtarilishi bilan ter bezlari va boshqa bezlar faoliyatining kuchayishi hisobiga odam koʻp terlaydi. Masalan, 50° dan yuqori temperaturada 1 soatda 2 l (litr)gacha ter ajraladi. Yuqori temperatura sharoitida organizmdagi suv zaxirasining oʻrni toʻldirilmasa ham suv ter bilan ajralaveradi. Bu esa organizmning suvsizlanishiga va koʻpchilik fiziologik funksiyalar (nafas olish, qon aylanishi va boshqalar)ning buzilishiga olib keladi. Uzoq vaqt yuqori temperaturaning taʼsir etishi va unga oʻrganish T.ni kamaytiradi. Shuning uchun issiq mamlakatlarda yashovchi kishilar terisi yuqori temperaturada ham quruq boʻladi. T. koʻp miqdorda issiq va achchiq ovqat isteʼmol qilinganda, suv ichilganda, jismoniy zoʻriqqanda, isitma koʻtarilganda, qayajonlanganda va boshqa holatlarda kuchayadi. Kishi hayajonlanganda (masalan, qoʻrqqanda) kaft, oyoq tagi terlaydi, shuningdek, peshonadan va gavdaning boshqa joylaridan ter chiqadi. Baʼzi odamlar koʻp terlaydi. Bunday kishilar, albatta, vrachga murojaat etishlari kerak. Hech qanday sababsiz T. biror kasallik belgisi boʻlishi mumkin.
Terma

Terma — xalq qoʻshiqlari turi. Oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, uygʻur, qirgʻiz folklorida keng tarqalgan. Paydo boʻlish davriga koʻra anʼanaviy va zamonaviy turlarga boʻlinadi. Ikki asosiy koʻrinishi mavjud. Birinchisi — shoirbaxshilar tomonidan maxsus "tomoq" usulida ("ichki ovoz" uslubida) aytiladigan, nisbatan rivojlangan, ritmoʻlchov jihatidan maʼlum erkinlikka ega epik mavzuli T. Ikkinchisi — shoirbaxshilar bilan birga xalq qoʻshiqchilari (mas., qozoqlarda — "termeshi") tomonidan ijro etiladigan, turli (nasihatomuz, lirik, hazil va boshqalar) mazmunda, tor hajmli, ritmoʻlchov jihatidan aniq kuylardan iborat, muayyan darajada kuychanlikka ega T. Har ikkala turining sheʼriy asosini 7—8 va, baʼzida, 5 boʻgʻinli misralardan iborat barmoq vaznidagi xalq sheʼrlari tashkil etadi. Koʻp boʻgʻinli misrali sheʼrlar esa maydaroq (7Q4 yoki 3Q5Q3 kabi) turoklarga boʻlinadi. T.larniig sheʼriy boʻlinishi kuylarning tuzilishida ham oʻz aksini topadi: kuy boʻlak (oxang)larining oʻzaro nisbatlari (soni, hajmi) sheʼriy matni qurilishi (mas., turoqlar soni va gʻajmi) ni qaytaradi. T.da ohangdorlik bilan rechitativ xususiyatlari qorishib ketgan. Odob va axloq, oshiqmaʼshuqlar toʻgʻrisida, soʻz va soz taʼrifi haqida ("Doʻmbiram", "Qoʻbizim " kabi) qator Tlar yaratilgan. Doston T.lari50—150 misra atrofida boʻladi. "Kunlarim" anʼanaviy T.si Goʻroʻgʻlining epik biografiyasidan iborat. Bunday T.lar Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Fozil Yoʻldosh oʻgʻli, Abdulla shoir, Saidmurod Panoh oʻgʻli, Madraim Shaman oʻgʻli va boshqalarning "Kunlarim", Islom shoirnint "Baxtiyor avlodlarga" kabi avtobiografik liroepik asarlarining yaratilishiga asos boʻldi. Baxshilar tomonidan ayrim T.lar dostonlar tarkibiga singdirib yuborilganidek, dostonlarning baʼzi sheʼriy parchalari ham T.lar sifatida kuylangan. T.lar baxshi va xalfalar tomonidan hozir ham kuylanib, ularning yangiyangi namunalari yaratilmoqda.

Adabiyot 
 Karomatov N., Oʻzbekxalqi musiqa merosi (20-asrda). Terma, lapar, yalla, 2kitob, T., 1985.

Olimjon Bekov.
Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi

Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi - Termiz sh. va atrofining tarixiy davrlarini belgilash hamda arxeologik materiallar toʻplash maqsadida Oʻrta Osiyoda birinchi marta tashkil etilgan ilmiy ekspeditsiya (1936—38). Termiz arxeologik kompleks ekspeditsiyasi ishlariga M.Ye. Massoy rahbarlik qilgan. Ekspeditsiyaga Oʻzbekiston qad. va sanʼat yodgorliklarini muhofaza qilish qoʻmitasi (Uzkomstaris), Leningrad davlat ermitaji, Moskva dinga qarshi kurash Markaziy muzeyi, Samarqand va Termiz tarix muzeylari xodimlaridan iborat bir necha guruh (otryad) tuzilgan. A.P.Okladnikov rahbarligidagi guruh Teshiktosh gʻoridesh mustye davriga oid bolaning skeleti qoldikdarini topib, dunyo ahamiyatiga molik kashfiyot qildi. Termiz shahrining tarixiy topografiyasi tuzildi. Chingiztepa va Qoratepa qad. budda ibodatxonasi ochildi; Antik davr frizlari topildi; Ayritom xarobasida arxeologik tadqiqotlar olib borildi; Termizshohlar saroyinkt xarobalarini oʻrganish ishlari keng yoʻlga qoʻyildi. Termiz va uning atrof rnlarining sugorish tarixi bilan bogʻliq holda oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklari ham oʻrganildi. Mil. av. 1-asr va mil 1-asrga oid sopol buyumlarning kompleks sanʼat namunalari topildi va Kushon podsholigi tarixini oʻrganishga jiddiy qadam qoʻyildi. Oʻzbekistonda birinchi marta tosh idishga bitilgan kxaroshti hind yozuvining namunasi topildi. Bu arxeologik topilmalar, asosan, Oʻrta Osiyoda quldorlik jamiyatining paydo boʻlish, rivoji va tushkunlikka yuz tutish davrlarini belgilab berishda katta rol oʻynadi. Umuman ekspeditsiyaning faoliyati Termiz va uning atrof rnlarini oʻrganish bilan cheklanibgina qolmay, balki Oʻrta Osiyo tarixini arxeologik jihatdan tadqiq etish hamda davrlashtirishda ilmiy ahamiyatga ega.

    

Arxeologiya
Oʻzbekiston
Termiz hayvonot bogʻi

Termiz hayvonot bogʻi – ilmiy-maʼrifiy muassasa. OʻzRdagi 2hayvonot bogʻi (birinchisi Toshkentda). 1938-yil 1 sentabrda Termiz shahrida 35 ga maydonda tashkil etilgan (1934—37 yillarda Surxondaryo oʻlka muzeyi qoshidagi zoologiya boʻlimi). 
1942-yilda hayvonot bogʻi yopildi va uning hayvonlari Toshkent hayvonot bogʻita koʻchirildi. 1947-yil 1 maydan qayta ish boshladi. Maydoni 22 ga, shuningdek, Termiz tumandagi "Yangiariq" shirkatfermer xoʻjaligi hududida yordamchi xoʻjaligi uchun 32 ga yer ajratilgan (2004). Termiz hayvonot bogʻib.da jonivorlarning 140 turi (umumiy soni 434 ta, 2003) mavjud boʻlib, undan 18 turi Xalqaro Kizil kitobga kiritilgan. Hayvonot bogʻida baliqlarning 15 turi; ham suvda, ham quruqlikda yashovchi hayvonlarning 2 turi; sut emizuvchilarning 94 turi mavjud. Bular orasida sher, yoʻlbars, qoplon, yenot, poni, xongul, qulon, har xil maymunlar, qoʻngʻir ayiq, oq tirnoq ayiq, turli xil noyob qushlar bor. Termiz hayvonot bogʻib. tajribabotanika uchastkasida 120 turdan ortiq xar xil mevali va manzarali daraxtlar va butalar oʻstiriladi.

Har yili "qushlar bayrami", sayllar oʻtkaziladi. 2001-yil Termiz hayvonot bogʻib. xalqaro andozalar talabiga javob beradigan tartibda qayta qurildi. Termiz hayvonot bogʻib. haqida "Eng janubiy" hujjatli film yaratilgan (1979). Hayvonot bogʻi MDHdagi barcha hayvonot bogʻlari bilan aloqalarga ega.

Adabiyot 
 Termiz hayvonot bogʻi, T., 1959.

Shomat Samatov.

    

Termiz
Termiz-Shibirgʻon-Hirot avtomobil yoʻli

Termiz-shibirgʻon-hirot avtomobil yoʻli - Oʻzbekistonni Afgʻonistonning Hirot sh. bilan bogʻlaydigan qattiq qoplamali yoʻl. Taxminan mil. av. 5-asrlardan karvon yoʻli tarzida paydo boʻlgan. Hozirgi davrda xalqaro magistral yoʻllar tizimida A—76 tituli berilgan. Yoʻlning Termizdan Hirotgacha umumiy uz. 854 km. Oʻz yoʻnalishida Mozori Sharif, Balx, Temurok, Oqcha aholi punktlari orqali Shibirgʻon shahriga, undan Andxoy, Maymana, Bolamurgʻob, Qalʼai Nov aholi punktlari orqali Hirot shahriga boradi. Yoʻl qatnov qismining kengligi 8–10 m ni tashkil qiladi. Yoʻlning Termizdan Mozori Sharif, Shibirgʻongacha boʻlgan qismi tekislik va choʻl zonasi boʻylab, Andxoygacha qum barxanliklari oralab, Andxoydan Qalʼai Novgacha togʻ oldi va togʻliklardan oʻtib, Hirotgacha tekisliklardan oʻtgan.

Hirotdan T.Sh.Termiz-Shibirgʻon-Hirot avtomobil yoʻliyilning davomi boʻlgan Karochi, Choxbahr, Bandar Abbos dengiz portlariga eltuvchi avtomobil yoʻllari boshlanadi. Hirotdan Karochigacha boʻlgan qismi qattiq qoplamali, uz. 1485 km. Hirotdan Bandar Abbos dengaz portigacha boʻlgan yoʻl (uz. 1858 km), Hirotdan Choxbahr dengiz portigacha boʻlgan yoʻl ham qattiq qoplamalidir (1740 km ni tashkil qiladi). Soʻntti oʻtgan chorak asr davomida Afgonistondagi urushlar oqibatida ushbu yoʻlning ayrim kismlari, jumladan Shibirgondan Hirotgacha qismi taʼmir talab boʻlib qolgan.

Portlarga keltiriladigan barcha xalqaro va mahalliy yuklar shu yoʻllar orqali tashiladi.

Tohirjon Mirzayev.
Termizshohlar

Termizshohlar — Termiz va uning viloyatini boshqargan merosiy hukmron sulola (mil. 5—7-asr oxirlari). Arablarning Shimoliy Toxaristonga qilgan yurishlari (7-asr oxiri — 8-asr boshi) munosabati bilan arabfors yozma manbalarida (Tabariy, Balozuriy, Ibn Xurdodbeh) qayd etilgan. Buddaviy rohib SyuanTSzan (taxminan 630-yil)ning maʼlumotiga koʻra, Tami (Termiz) mulki hududi gʻarbdan sharqqa tomon 600 li (180–300 km), shim.dan jan.ga tomon esa, 400 li (120–200 km) masofani tashkil etgan, yaʼni Termizdan tashqari Amudaryoning oʻng sohilidagi yerlarni ham qamragan. Shaharda buddaviylik hukmron mavqega ega boʻlib, unda 12 ta monastir va 1000 ga yaqin rohib, shuningdek, stupalar, budda haykallari boʻlgan. T. hokimiyat tepasiga mil. 5-asrda kelganlar, bunga ular zarb etgan mis tangalar guvoxlik beradi. Tangalar 7-asr oxiriga kadar zarb etilgan. T.ning etnik kelib chiqishi noaniq, eftaliylar yoxud kidariylar bilan bogʻliq boʻlishi extimol. 689—690 yillarda Termizni arablarning qaysiylar qabilasi sardori Muso ibn Abdulloh egallagan va shahardan termizshohni quvib yuborib, xalifalikdan ajrab chiqib, 15 yil mustaqil hokimlik qilgan. Termizshohning turkiylar yordamida taxtni qaytarib olish uchun qilgan harakatlari zoye ketgan. 704-yil Usmon ibn Masʼud 15 ming kishilik lashkar bilan kelib shaharni umavishar tobeligiga qaytarishga erishgan. T. hokimiyati xalifalik tomonidan nomigagina bir muncha muddat tiklangan, Termiz butunlay xalifalik tomonidan idora etiladigan boʻlgan, shahar arablarning asosiy tayanch punktiga aylangan.

Adabiyot 
 Bartold V. V., Termez, Sochineniya, t. 3, M., 1965; Pugachenkova G. A., Rtveladze E. V., Severnaya Baktriya — Toxaristan. Ocherki istorii i kulturi, T., 1990.

Edvard Rtveladze.
Termizshohlar saroyi

Termizshohlar saroyi — Termiz hukmdorlarining qarorgohi. 11 — 12-asr meʼmorligining diqqatga sazovor namunalaridan. 1926—28, 1936— 37 yillarda qazib oʻrganilgan. Saroy majmuasi katta hududni ishgʻol etib, toʻgʻri toʻrtburchak tarhsa qurilgan. Saroyning bosh tarzida peshtoq boʻlib, keng hovli oʻrtasida hovuz (8,5x8,5 m, unga sopol quvurlardan suv keltirilgan), mehmonxona (katta zal va daxlizli), zal oldida 4 ta murabba ustunli ayvon bor. Qazish paytida ganch panjara, rangdor oyna, ganchga boʻyab ishlangan tasvir qoldiklari topilgan. Saroy bir necha marta taʼmir etilgan. 12-asrda zal interyeri ganch oʻymakorligi bilan bezatilgan, devorlarga afsonaviy maxluklarning tasvirlari ishlangan. 1220 yilda Termizni Chingizxon qoʻshinlari qamal qilgan, qattiq qarshilik koʻrsatilgani uchun saroy boshqa koʻpgina binolar qatori vayron qilingan, xarobalar saqlanmagan.

Oʻzbekiston tarixi
Oʻzbekiston arxeologiyasi
Surxondaryo viloyati