MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Melvin Calvin

Melvin Calvin (1911.7.6, Sent-Pol, AQSH, Minnesota shtati – 1997.8.1, Berkeley) — amerikalik biokimyogar. Vashington Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Michigan togʻ ishi va texnologiyasi kollejini tugatgan (1931). Berklidagi Kaliforniya universiteti professor (1947-yildan). Ilmiy ishlari fotosintezga oid. Calvin oʻsimliklarning SO2 ni oʻzlashtirish paytda sodir boʻladigan biokimyoviy jarayonlar bosqichlarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1961).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1911-yilda tugʻilganlar
7-iyunda tugʻilganlar
8-yanvarda vafot etganlar
1997-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Kalgari

Kalgari — Kanadaning gʻarbiy qismidagi shahar. Alberta provinsiyasida, Qoyali togʻlar etagida. Aholisi 819,3 ming kishi (1996). Transport yoʻllari tuguni. Mamlakatning muhim sanoat, savdo (galla va chorva) markazi. Shaharning bunyodga kelishi neft sanoatining oʻsishi bilan bogʻliq. Neftni qayta ishlash, kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet bor. Qishki kurort. Kalgarida 15-Qishki olimpiada oʻyinlari (1988) boʻlib oʻtgan.

Manbalar 

Kanada shaharlari
Kale

Kale — Fransiyaning shim. qismidagi shahar. Pade-Kale departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 76 ming kishidan ziyod (1990y.lar oʻrtalari). Xalqaro ahamiyatga ega transport yoʻllari tuguni. Pade-Kale boʻgʻozidagi port. Kaledan dengiz yoʻli orqali Buyuk Britaniyaga yoʻlovchilar tashiladi. Mashinasozlik, kimyo, oziqovqat sanoatlari rivojlangan. Qadimdan toʻr (krujeva) toʻqiladi, kashta tikiladi. Shaharga 9—10-asrlarda asos solingan. 13-asrdan boshlab Angliya bilan Fransiya oʻrtasidagi savdo aloqalarida muhim ahamiyatga ega boʻlgan. 14—16-asrlarda shahar inglizlar qoʻl ostida boʻlgan.

Manbalar
Kaledon burmalanishi

Kaledon burmalanishi (Shot landiyaning lot. nomi Kaledoniyadan)— erta paleozoy va silur davrlarida sodir boʻlgan tof hosil boʻlish jarayoni. Baʼzi hududlarda devon davrida yakunlangan. K.b. terminini fanga fransuz geologi M. Bertran 1887-yilda kiritgan. K.b. Britaniya o.larining katta qismi, Skandinaviya yarim orolning shim.gʻarbiy qismida, Shpitsbergen o.larida, Osiyoda — Markaziy Qozogʻistonning gʻarbiy qismi, Gʻarbiy Sayan, Togʻli Oltoy, Mongoliya Oltoyi, Jan.-Sharqiy Xitoy, Sharqiy Avstraliyada, Grenlandiyaning shim. va sharqiy qismida, shuningdek, Shim. Appalachi va b. joylarda boʻlib oʻtgan. K.b. choʻkish va koʻtarilish davrlarini oʻz ichiga oladi. K.b.ning eng dastlabki fazasi kembriyning oʻrta va oxiriga, asosiy fazalari esa ordovik oxiri — silur boshi va oxiriga hamda devon boshiga toʻgʻri keladi. Dastlab geosinklinal havzalar paydo boʻlgan. Bu havzalar gilli slanets, grauvakka, spilitdiabaz, diabaz, ohaktosh kabi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Geosinklinal havzalari K.b.ning 2-davrida koʻtarilib, undagi qatlamlar burmalangan va ularning oʻrnida togʻ tizmalari paydo boʻlgan. Yerning geologik rivojlanish tarixini oʻrganishda K.b.ning oʻrni muhim. K.b.ning gersin burmalanishidan farqi koʻplab hududlarda geosinklinal rivojlanishi yakunlanmaganligi, yaqqol ifodalangan old botiklarning yoʻqligi, kechki kaliyli granitlarning kamligi va erta geosinklinal vulkanizm va ofiolitlarning keng tarqalganligidadir. K.b. boʻlgan hududlardan xrom, nikel, oltin, nodir metallar, fosfor konlari koʻp topilgan.

Adabiyotlar 
 Tektonika Yevrazii, M., 1966; Pronin A. A., Kaledonskiy sikl tektonicheskoy istorii Zemli, L., 1969.

Manbalar
Kaleydoskop

Kaleydoskop (yun. kalos — chiroyli, eidos — koʻrinish va skopeo — koʻraman, kuzataman) — ichiga birbiriga nisbatan 60° burchak ostida joylashtirilgan 3 ta koʻzgu plastinkalari oʻrnatilgan trubka. Ingliz fizigi D.Bryuster 1817 yilda kashf qilgan. Trubkaning bir tomoni xira shisha bilan berkitilib, turli rangdagi shisha siniqlari solinadi, ikkinchi tomoniga kuzatish uchun shaffof shisha oʻrnatiladi. Trubka aylantirilganda xira shisha qoʻyilgan uchida dam-badam oʻzgarib turadigan turli shakllar koʻrinadi. K.dan meʼmorlik, toʻqimachilik va b. sohalarda nusxalar olishda foydalaniladi; u bolalar oʻyinchogʻi sifatida ham ishlatiladi.

Manbalar
Stanislav Kalesnik

Stanislav Vikentyevich Kalesnik [1901.10(23).1 — Peterburg— 1977.13.9] — rus glyasiologi va tabiiy geografi. Rossiya Fanlar Akademiyasining akademik (1968). Sankt-Peterburg universitetini tugatgan (1929). Shu universitetda tabiiy geogr. kafedrasi mudiri (1950-yildan). Koʻlshunoslik instituti direktori (1955-yildan). Ilmiy ishlari umumiy yer bilimi, landshaftshunoslik, glyasiologiya, shuningdek, Markaziy Tyanshan va Jungariya Olatovi geomorfologiyasi nazariy masalalariga bagʻishlangan. Tabiiy geogr.ga xionosfera, muz bosish energiyasi, geografik struktura kabi yangi tushuncha va terminlarni kiritgan. 1964-yildan Rossiya geogr. jamiyati raisi, 1968—72 yillarda Xalqaro geogr. ittifoqi vitseprezidenti. Krakov va Finlandiya (Turku) universitetlarining faxriy doktori. K. nomiga Orka Ili, Jungariya Olatovi va Qutbiy Ural togʻlaridagi muzliklar qoʻyilgan.

Manbalar 

 Obshaya glyasiologiya, L., 1939; Osnovi obshego zemlevedeniya, 2-ye izd., M., 1955; Umumiy yer bilimi qisqa kursi, T., 1967; Obshiye geograficheskiye zakonomernosti Zemli, M., 1970.

Rossiya kishilari
Kali

Kali — Kolumbiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Valya-del-Kauka departamentining maʼmuriy markazi. Fapbiy Kordilyera togʻlarida, 1100 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1,7 mln. kishi (1995). Temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Kauka vodiysidagi rivojlangan qishloq xoʻjaligi rayonining muhim iqtisodiy markazi. Oziq-ovqat, rezina-texnika, toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, sement, elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Velosipedlar ishlab chiqariladi. K. yaqinidan koʻmir qazib olinadi. 2 universitet, muzey bor. K.ga 1536 yilda asos solingan. 16—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar
Kalibr

Kalibr (arab, kalibr — shakl) — 1) mashinasozlikda shkalasiz oʻlchov asbobi; uning yordamida buyumlarning oʻlchamlari, shakli yoki oʻzaro joylashishi oʻlchanadi. Bikr va kerakli oʻlchamga oʻrnatilgan normal (nominal oʻlchamlar tekshiriladigan); chegaraviy (eng katta va eng kichik oʻlchamlar tekshiriladigan), bir va ikki tomonli xillarga boʻlinadi. Ikki tomonlama chegaraviy teshiklarni tekshiradigan probkalar va silindrik detallarni tekshiradigan K.-asboblar eng keng tarqalgan; 2) prokat ishlab chiqarishda — tutashuvchi ikki prokat valik orasida kesib olib hosil qilingan tirqish; undan kerakli oʻlcham va shakl berish uchun qisiladigan metall oʻtkaziladi. Har bir profil uchun valiklarda bir necha K. qilinadi. Toʻgʻri toʻrtburchak yoki dumaloq zagotovkalar shu K.lardan birin-ketin oʻtkazilganda zarur shaklni oladi. Plastikligi kam boʻlgan poʻlatlarni kalibrlash uchun ular qizdirib choʻziladi; 3)oʻq otuvchi qurollarda stvoli hamda snaryad (mina, oʻq)ning diametri; qurolning kuchini aniqlovchi asosiy qiymatlardan biri. Oʻq otuvchi kurollarning K.i chiziqli birliklarda: dyuymlar, liniyalar (0,1 dyuym), millimetrlarda oʻlchanadi. Artilleriyada K. stvol uzunligining kanal diametriga nisbati bilan oʻlchashda ham qoʻllaniladi. K. silliq stvolli qurollarda ichki diametri, oʻyilgan stvolli qurollarda qarama-qarshi oʻyiqlarning oraligʻi boʻyicha, snaryadda koʻndalang kesim boʻyicha aniqlanadi. Silliq stvolli ov miltiqlarida esa K. stvol kanaliga qator joylashtirilgan, ogʻirligi 400 g boʻlgan yumaloq qoʻrgʻoshin oʻqlar soniga qarab aniqlanadi.

Manbalar
Kalidasa

Kalidasa (taxminan, 5-asr) — hind shoiri va dramaturgi. K.dan "Raghu nasli", "Kumariyning tugʻilishi", "Darakchi budut", "Yil fasllari" lirik dostonlari hamda "Malavika va Agnimitra", "Uzugidan tanilgan Shakuntala" (yoki "Shakuntola"), "Matonat bilan olingan Urvashi" dramalari qolgan. Hind adabiyotining qad. yodgorliklari sanalgan vedalar, "Mahabhorat" va "Ramayana" epik dostonlari K. asarlariga manba boʻlib xizmat qilgan. K. xalq manfaatlarini nazar-pisand qilmaydigan hukmdorlarning bosqinchilik urushlarini qoralagan, insonning ijodiy salohiyatini ulugʻlagan. K. "Raghu nasli" dostonida afsonaviy Raghu naslining hayoti, shuningdek, Hindistondagi turli xalklarning turmush tarzini aks ettirgan. K. — nozik ruhshunos hamdir. Uning dramaturgiyasi qad. Hindistonda teatr sanʼatining yuksak darajada rivoj topganligini koʻrsatadi

Manbalar
Potash

Potash (gollandcha potasch) — kaliy karbonat (K2CO3) ning texnik nomi.

Manbalar 

 
Kimyoviy birikmalar
K2so3

K2so3 — rangeiz kristall modda. zichligi 2,44 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 89,4°.

Kuchli namiqadi. Suvda yaxshi (20° temperaturada 100 g suvda 113,5 g) eriydi, eritmasi ishqoriy muhitga ega. K.k. qadimdan daraxt va oʻtlar kulidan olib kelingan. Sanoatda, asosan, kaliyning tabiiy tuzlaridan olinadi (qarang Kaliyli tuzlar), shuningdek, nifelinni qayta ishlab giltuproqqa aylantirishda hosil boʻladi. Optik shisha i.ch.da komponent, gazlarni N,8dan tozalashda yutuvchi, suvsizlantiruvchi agent, sovun i.ch., fotografiyada, kaliyli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Oʻgʻit tarzida kam qoʻllaniladi. Tuproq zarrachalariga mahkam yopishib, ishqoriy muhitni vujudga keltiradi. Kaliyli oʻgʻitlar sifatida, asosan yerga kuzgi ishlov berishda muhiti nordon hamda xlor bilan shoʻrlangan tuproqlarga solinadi.

Manbalar
Kaliy nitrat

Kaliy nitrat, kaliyli selitra,

Manbalar 

Nitratlar
Kno3

Kno3 — nitrat kislotaning kaliyli tuzi, rangsiz kristall. Suyuqlanish temperaturasi 334,5°. Suyuqlanish temperaturasidan yuqori haroratlarda kislorod ajralib, avval KNO2, keyin K2O gacha parchalanadi. K.n.ning organik moddalar bilan aralashmasi oson alangalanadi va yonadi. Suvda eruvchanligi (100 g da g hisobida): 31,0 (20°), 243,6 (100°). Suvdagi toʻyingan eritmasining qaynash temperaturasi 118°. K.n. NaNO3 KC1 oʻrtasidagi almashinish reaksiyasi yordamida olinadi. Pirotexnikada, kora porox tayyorlashda, gugurt, shisha i.ch.da, qishloq xoʻjaligida, goʻsht mahsulotlarini konservalashda ishlatiladi

Manbalar
Kaliy permanganat

Kaliy permanganat (Kalium permanganicum), margansovka, KMnO4 — antiseptik modda. Toʻq binafsha rangli yaltiroq kristall. Suvda yaxshi eriydi. Eritma qizgʻish-binafsha rangli. K.p. toʻqimalarga tushganida oʻzidan kislorod ajratib, burishtiruvchi, qitiqlovchi va kuydiruvchi taʼsir etadi, ayni vaqtda ajralib chiqayotgan kislorod hisobiga mikroblarga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Organik va anorganik kimyoda oksidlovchi, tibbiyotda suvdagi eritmasi yaralarni yuvish, ogʻiz va tomoqni chayish, ginekologiya hamda urologiya amaliyotida antiseptik vosita sifatida ishlatiladi.

Fizik xossalari 
Koʻrinishi: metall yarqiroqligiga ega boʻlgan toʻq binafsharangli kristallar. Nur sindirish koʻrsatkichi 1.59 ga teng(20C haroratda).

Suvda, suyuq ammiakda, atsetonda (2:100 nisbatda), metanolda, piridinda eriydi.

Molyar massasi — 158,034 g/mol

Zichligi — 2,703 g/sm3

Termodinamik xossalari

Manbalar
Kaliy sulfat

Kaliy sulfat, K2SO4 - kaliyli oʻgʻit, sulfat kislota (H2SO4) ning kaliyli tuzi. Sargʻish tusda tovlanadigan kristall, sochiluvchan oq kukun, namiqmaydi, mushtlanib qolmaydi, suvda yaxshi eriydi. Oʻgʻit sifatida ishlatiladigan texnik holdagi K.s. tarkibida 48—52% kaliy oksid (K2O) bor. Glazerit (3K2SO4 • Na2SO4), kainit(K2SO4- MgCl2- 6N2O) va shenit (K2SO4 • MgSO2 • 6N2O) kabi tarkibida koʻp minerali boʻlgan kaliyli rudalarni kompleks holda qayta ishlab olinadi. Xlor bilan shoʻrlangan tuproqlar uchun eng samarali oʻgʻit hisoblanadi. Tuprokdan koʻp miqdorda oltingugurt oluvchi dukkaklilar (beda) va karamguldoshlar (karam, turneps, xantal va b.) hosildorligiga K.s. tarkibidagi sulfat ioni yaxshi taʼsir qiladi. Samaradorligiga koʻra kaliy xloriddan qolishmaydi. Gʻoʻza va b. ekinlar ekiladigan dalalarda kuzgi shudgorlashda asosiy oʻgʻit sifatida, shuningdek, gʻoʻzaning shonalash — koʻsak tugish fazasida oziq sifatida beriladi. K.s. kaliy xlorid miqdorida qoʻllaniladi.

Manbalar
Kaliy xlorid

Kaliy xlorid, KS1 - xlorid kislota (NS1) tuzi, asosiy kaliyli oʻgʻit; Kaliyning tabiiy tuzlaridan boʻlgan silvinit minerali tarkibidagi KS1 tuzlarini kristallizatsiyalash yoki flotatsiya usulida olinadi. Kristallizatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "K") oq yoki kulrang kristall modda, tarkibida 62—65% K2O bor; flotatsiya usulida olingan oʻgʻit (markasi "F") pushtiqizgʻish rangli, tarkibida 54— 60% K2O bor, yirik kristalli boʻlganidan uzoq vaqt nam tortmasdan saqlanadi. Barcha oʻsimliklarga asosiy oʻgʻit sifatida (kuzgi shudgorlashda) va oziqlantirishda qoʻllaniladi. K.x. Oʻrta Osiyoning sur tuproqli yerlariga qoʻl keladi. K.x. solingan tuproklarda 3,2— 3,3 s/ga qoʻshimcha paxta hosili olinadi. Gʻoʻzaga har yili 50 kg/ga miqdorda (oziq modda hisobida) K.x. solinadi. Shoʻr tuproqli yerlarga K.x.ni ehtiyot bulib solish kerak, chunki u tuproqda oʻsimlik uchun zararli xlor miqdorining koʻpayib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. K.x. gigroskopik boʻlganligidan uni saqlash qoidalariga rioya qilish talab etiladi. K.x.ni balandligi 1,5 m dan 2,5 m gacha uyum holida yoki krplarda saqlash mumkin.

Manbalar
Kaliyli tuzlar

Kaliyli tuzlar - suvda oson eriydigan kaliyli, kaliy-natriyli va kaliy-magniyli minerallardan hosil boʻlgan choʻkindi xemogen jinslar. Muhim minerallari: silvin, silvinit, karnallit, kaliyli dala shpati (ortoklaz), muskovit (kaliyli slyuda), poligalit, kainit, langbeynit, alunit va b. K.t. quyuqlashib kon xreil qiluvchi choʻkindi hosilalardir. Tabiatda osh tuzi bilan birga qalinligi bir necha sm dan oʻnlab m gacha qatlam yoki linza koʻrinishida uchraydi. Maydoni bir necha km dan ming km gacha (konlari, havzalar) boʻladi. Koʻp hollarda suv havzalariga silvin (KCL) va natriyli tuz-galit (№S1)ning kelib tushishi natijasida hosil boʻladi. Suvning shoʻrligi 32—35%s ga yetganda K.t. choʻka boshlaydi. K2O rudasining sanoat ahamiyatiga molik tarkibi 12—30%. Oʻzbekistonda Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlari, shuningdek, Krraqalpogʻistonda (Tubegatan koni) K.t. konlari topilgan. K.t.ning katta uyumlari koʻl yotqiziqlarida (Eritreya) va Oʻlik dengiz namakoblarida mavjud. Dunyodagi yirik havzalari: Stassfurt (Germaniya), Elzas (Fransiya), Yuqori Kama (RF), Qozogʻiston gʻarbida, Karpat oldi (Ukraina), Pripyat (Belarus), Delaver (AQSH), Saskachevan (Kanada) va b. K.t. kimyo sanoatida kaliyli oʻgʻitlar olishda asosiy xom ashyo hisoblanadi. Shuningdek, elektrometallurgiya, tibbiyot, pirotexnikada, oyna-shisha, boʻyoq kabilar i.ch.da qoʻllaniladi.

Manbalar
Kaliyli oʻgʻitlar

Kaliyli oʻgʻitlar - tarkibida oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan shaklda kaliy elementi boʻlgan mineral moddalar; suvda eruvchan xlorid, sulfat va karbonat kislotalarning tuzlari. Tarkibida kaliyli tuzlar boʻlgan togʻ jinslari K.oʻ. olinadigan xom ashyo.

K.oʻ. konsentrlangan K.oʻ., aralash K.oʻ. va xom kaliy tuzlariga boʻlinadi. Konsentrlangan K.oʻ.ga kaliy xlorid (55,259,7% K2O), kaliy sulfat (44— 52% K2O), kaliyli selitra (44% K2O) kiradi. Aralash K.oʻ. xom kaliy tuzlariga konsentrlangan K.oʻ. qoʻshib tayyorlanadi: 30—40% li kaliy tuzlari kaliy xloridning silvinit yoki kainit bilan mexanik aralashmasidan iborat; kaliy-magniyli konsentrat; kaliy-magniy sulfat yoki kalimagneziya; yogʻoch, torf va b. kuli. Xom kaliy tuzlari — maydalangan tabiiy minerallar (silvinit va kainit).

K.oʻ. sifatida tarkibida kaliyli tuzlar bor alyuminiy va sement sanoati chiqindilari (potash) ham ishlatiladi. Sement changi va potash muhiti ishqorli. Kul, ayniqsa, nordon tuproqpar uchun aʼlo darajadagi K.oʻ. hisoblanadi, u tuproqning zararli kislotaliligini ham neytrallaydi. Goʻng oʻsimliklar uchun kaliy manbai, chunki unda 0,6% atrofida K2O boʻladi.

Barcha qishloq xoʻjaligi ekinlari, ayniqsa, qumli va qumloqli tuproqlardagi ekinlar K.oʻ.ga kuchli ehtiyoj sezadi. K.oʻ., odatda, fosforli yoki azot va fosforli oʻgʻitlar bilan birga ishlatiladi. Gʻoʻza, kartoshka, sabzavot, qand lavlagi, xashaki ildizmevalilar, makkajoʻxori, kuzgi gʻalla ekinlari va b. ekinlar kaliyga talabchan. 1 ga maydondagi gʻoʻza har tonna hosili uchun yerdan 30–70 kg azot, 10–20 kg fosfor bilan birga 30– 80 kg kaliyni oʻzlashtirishi aniklangan. K.oʻ. meva, rezavor-meva, uzum, ildizmevalilar va b. tarkibidagi qand miqdorini, kartoshkada kraxmalni, tolali ekinlarda tola miqdorini oshirib, sifatini yaxshilaydi, yem-xashak ekinlari tarkibidagi proteinni koʻpaytiradi, kuzgi gʻalla ekinlari, dukkaklilar va daraxtlarning sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamini oshiradi. Quruq choʻl zonasida va sur tuproq yerlarda K.oʻ. faqat sugʻorish paytida beriladi. Shoʻrtob tuproqlarda K.oʻ. ishlatilmaydi, ular tuproq shoʻrini kuchaytiradi. Yerga solinadigan K.oʻ. meʼyori tuproqning harakatchan kaliy bilan qanchalik taʼminlanganligiga bogʻliq. Bunda azot, fosfor, kaliy (NPK) 1:0,7—0,8:0,53 nisbatda olinadi. K.oʻ. yillik miqdorining 50% ini asosiy oʻgʻit sifatida kuzgi shudgorda, 50% ini esa vegetatsiya davrida berish tavsiya etiladi.

Adabiyot 
 Ergashev Sh., Ergashev M., Kaliyli oʻgʻitlar va paxta hosildorligi, T., 1983.

Manbalar
Kaliyni aniqlash

Kaliyni aniqlash - tuproq va oʻsimliklar tarkibidagi kaliy elementi miqdorini aniklash (qarang Agrokimyoviy tahlil).

Manbalar
Kalimai shahodat

Kalimai shahodat (arabcha: guvoh liksoʻzlari), tashahhud — islom dinidagi 5 asosiy rukndan birinchisi — imonning asosi. Unga koʻra, „Allohdan oʻzga iloh yoʻq. Muhammad Uning rasulidir“, degan kalimani til bilan aytib, dil bilan tasdiq etish shart hisoblanadi. Ilk islomdan boshlab musulmonlar kalimai shahodatni aytish orqali boshqalardan, avvalo koʻpxudoli majusiylardan farqlanib turganlar. Kalimai shahodat ibodatning asosiy soʻzlari hisoblanadi, namozda takror-takror oʻqiladi.

Manbalar
Kalimantan

Kalimantan () yoki Borneo () - Malay arxipelagidagi eng yirik orol, Katta Zond orollari tarkibida. Maydon 734 ming km (kattaligi jihatidan Yer yuzida Grenlandiyadan keyin 2-oʻrinda). Aholisi 10 mln.dan ziyod. Kalimantan hududining katta qismi Indoneziya tarkibida, shim. va shim.-gʻarbiy qismi Malayziya va Bruney davlatlari hududi.

Kalimantan sohilining katta qismi botqoqlashgan pasttekislik, qirgʻoq chizigʻi tekis. Markaziy qismi bal. 2000–3500 m li palaxsa togʻlardan iborat. Kalimantan shimolidagi Kinabalu togʻi (4101 m) — orolning eng baland joyi. Togʻlar, asosan, granit, gneys, kristalli slanetslardan iborat. Neft, gaz, toshkoʻmir, temir, marganets, xrom, mis va boshqalar ruda konlari bor. Iqlimi ekvatorial iqlim. Tekisliklarda temperatura 25—27°. Yillik yogʻin 2000–3500 mm. Daryo koʻp. Yirik daryolarining quyi qismida kema qatnaydi. Tuprogʻi podzollashgan laterit tuproq. Kalimantan hududining 75% i oʻrmon. Tekisliklar nam tropik oʻrmonlar (palma, bambuk, fikus), yon bagʻirlar dub va igna bargli oʻrmonlar, togʻ tepalari butazor va yaylovlardan iborat. Hayvonlardan fil, maymunlar, ayiq, karkidon bor. Qushlarning 600 ga yaqin turi yashaydi. Aholi kokos palmasi, sholi yetishtiradi. Baliq ovlanadi. Bir nechta milliy parklar mavjud. Yirik shaharlari — Pontianak, Banjarmasin, Samarinda, Kuching, Bandar-Seri-Begavan.

Kalimantanning tub joy aholisi turli qabilalardan tashkil topgan, ular koʻpincha dayaklar degan umumiy nom bilan ataladi. Kalimantan sohilidagi knyazliklar 13-asrdan Java hokimlariga karam boʻlgan. Yevropaliklar orolga 17-asrdan kela boshlagan.

Manbalar 

 

Orollar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Mixail Kalinin

Mixail Ivanovich Kalinin [1875.7(19).11, hozirgi Kalinin viloyati, Kashino tumani — 1946.3.6, Moskva] — 1917-yilgi Fevral inqilobi va Oktabr toʻntarishi qatnashchisi. Butun Rossiya MIK raisi (1919-yildan), SSSR MIK raisi (1922-yildan), SSSR Oliy Soveti Prezidiumi raisi (1938-yildan). 1926-yildan partiya MK Siyosiy byurosi aʼzosi (1919-yildan aʼzolikka nomzod). Iosif  Stalin siyosatini qoʻllab-quvvatlab, 1930–40 yillardagi ommaviy qatagʻonlarga sanksiya bergan. 1925-yil fevralda milliy davlat chegaralanishi oʻtkazilishi munosabati bilan Oʻrta Osiyo (Toshkent)ga kelgan va milliy davlat chegaralanishi boʻyicha markaz nomidan tegishli yoʻl-yoʻriqlar bergan. Oqibatda Turkiston xalqlari birga yashab kelgan oʻlkalarni sunʼiy ravishda chegaralash vositasida ajratib-boʻlib yuborish siyosati yuritila boshlangan.

Manbalar 

1875-yilda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
19-noyabrda tugʻilganlar
3-iyunda vafot etganlar
Kaliningrad

Kaliningrad (; 1946-yil 4-iyulgacha Kenigsberg - ) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Kaliningrad viloyati markazi. Mixail Kalinin nomiga qoʻyilgan. Pregolya daryosining har ikki sohilida. Boltiq dengizi boʻyidagi muzlamaydigan Baltiysk port shahri bilan chuqur kanal orqali bogʻlangan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 413 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Baliq ovlash va transport floti bazasi. Mashinasozlik va metallsozlik (kema tuzatish, vagonsozlik, "Elektrosvarka", avtoagregat zavodlari bor, baliqni qayta ishlash jihozlari ishlab chikariladi), sellyuloza-qogʻoz, oziq-ovqat (shu jumladan, baliqni qayta ishlash), yengil sanoat korxonalari bor. 3 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet), 2 teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi, kahrabo muzeyi mavjud. Shahar yaqinida dengiz boʻyi iqlim kurortlari joylashgan.

Kalingradga 1255-yil qalʼa sifatida asos solingan. 1525—1618-yillarda Prussiya gersogligi poytaxti. 1701-yildan Prussiya qirolligi tarkibidagi mustahkam qalʼa. 1758–1762-yillarda Sharqiy Prussiyaning rus general-gubernatorligi markazi. 1871-yilda Germaniya tarkibiga kirdi. Kenigsberg 1945-yil aprel boshida shoʻrolar armiyasi tomonidan shafqatsiz bombardimon qilinishi natijasida shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklar saqlanmagan. Aholisi esa butunlay koʻchirib yuborilgan. 1945-yil Potsdam konferensiyasi karoriga asosan, Kenigsberg atrof hududlari bilan birga sobiq Ittifoq tarkibiga oʻtdi. K. Kaliningrad viloyati tarkibida alohida iqtisodiy rayon maqomini olgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Kaliningrad viloyati

Kaliningrad viloyati - Rossiya Federatsiyasida gi viloyat. 1946-yil7 aprelda tashkil etilgan. Maydon 15,1 ming km. Aholisi 951,3 ming kishi (2000), asosan, rus, belorus, ukrainlar; shaharliklar 79%ni tashkil qiladi. 13 tumanga boʻlingan, 22 shahar, 5 shaharcha bor (2000). Markazi – Kaliningrad shahri.

Kaliningrad viloyati Boltiq dengizi janubi-sharqiy sohilining bir qismini egallaydi. Janubida Polsha bilan chegaradosh. Yer yuzasi bir oz koʻtarilgan pasttekislik, janubi-sharqida Boltiq gryadasi bor. Sohili qumli plyajdan iborat. Shimolida Kaliningrad viloyati hududining bir qismi dengiz sathidan pastda joylashgan. Foydali qazilmalardan toshtuz, qoʻngʻir koʻmir, gil, qurilish qumlari, neft, torf bor. Iqlimi dengiz iklimi bilan moʻʼtadil kontinental iklim orasida. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi –3° dan –5° gacha, iyulniki 15–17°. Yiliga qariyb 700 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 155– 180 kun. Hududining 12% ichki suvlar bilan band. Yirik daryolari: Neman va Pregolya. Yuzdan ortiq koʻl bor. Viloyatning 7% hududi botqoqlik. Tuproqlari podzol va chimli podzol tuproqlar.

Asosiy sanoat tarmoqlari: oziq-ovqat (asosan, baliqni qayta ishlash), mashinasozlik, sellyuloza-qogʻoz, yengil sanoat. Kahrabo qazib olinadi va ishlov beriladi (Yantarniy sh.). Mashinasozlik korxonalari, baliq sanoati uchun jihozlar, kompyuterlar, Yerning sunʼiy yoʻldoshlari uchun kichik raketa dvigatellari, gaz quvurlari uchun jihozlar, yoritish texnikasi, mikrodvigatellar, savdo jihozlari, oʻzi yuk ortadigan yirik vagon-dumpkarlar, elektr yuk ortish mashinalari, kemalar va b. ishlab chiqariladi. Yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoatlari uchun xom ashyo Rossiyaning shimolidan keltiriladi. Qurilish materiallari ishlab chiqarish, yengil, goʻsht va sut, mebel sanoatlari ham rivojlangan. Sanoat korxonalarining aksari qismi Kaliningrad, Chernyaxovsk, Gusev, Svetlogorsk, Neman va b. shaharlarda joylashgan. Q.q.ning asosiy tarmoklari: sut-goʻsht chorvachiligi, choʻchqachilik, parrandachilik. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki bo-qiladi. Baliq ovlanadi. Sabzavotchilik va kartoshkachilik bilan shugʻullaniladi. Gʻalla (bahorgi arpa, suli, kuzgi bugʻdoy, javdar), yemxashak ekinlari ekiladi. Moʻynali darrandachilik rivojlangan. Dengiz transporta (portlari – Kaliningrad va Baltiysk) taraqqiy etgan. Neman va Pregolya daryolarida kema qatnaydi. Kurortlari – Svetlogorsk, Zelenogradsk.

Manbalar 

Rossiya viloyatlari