Oqim (psixologiya)

Oqim, oqim holati, oqim tajribasi (, ) — odam oʻzi qilayotgan ishda toʻliq ishtirok etadigan, faol konsentratsiya, faoliyat jarayonida toʻliq ishtirok etish bilan tavsiflangan ruhiy holat . Oqim kontseptsiyasi 1975-yilda Mixali Csikszentmihalyi tomonidan taklif qilingan va oqim holatiga kirish uchun amaliy tavsiyalarni oʻz ichiga oladi. Oqim holati yagona holat emas. Oqim holatida boʻlish maʼlum bir soha, jarayon bilan chegaralanmaydi. Bu muayyan shaxs ishtirok etadigan barcha faoliyat sohalariga tegishli.

Avraam Maslou oqim holatlarini eng yuqori tajribalar deb atagan.

Bu holat koʻpincha tadqiqotchi tomonidan oʻzini oʻzi anglashdan zavq olish hissi, oʻziga ishonchning ortishi va oqlanishi, muloqot qilish qobiliyatining sezilarli darajada oshishi, oʻz fikrlarini aniq va aniq ifodalash, suhbatdoshni ishontirish, muammolarni samarali hal qilish qobiliyati sifatida tavsiflanadi. Oqim holatidagi sub’yektlarda axborotni assimilyatsiya qilish koʻrsatkichlari oshadi, xotira faollashadi, maʼlumotni tahlil qilish qobiliyati, faollik oshishi tufayli tashvishning eyngil shakli kuzatiladi.

Oqim xususiyatlari 
Csikszentmihalyi fikriga koʻra, oqim holati tajribasiga hissa qoʻshadigan bir nechta faoliyat xususiyatlari mavjud:

 Aniq maqsadlar (aniq taxminlar va qoidalar).
 Diqqatni jamlash va yoʻnaltirish — diqqatning cheklangan sohaga yuqori darajadagi konsentratsiyasi.
 Oʻz-oʻzini anglash tuygʻusini aks ettirishning yoʻqolishi — bu harakat va ongning birlashishi.
 Vaqtni notoʻgʻri idrok etish, vaqt hissini yoʻqotish.
 Toʻgʻridan-toʻgʻri va zudlik bilan qayta aloqa (jarayondagi muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizliklar aniq, shuning uchun kerak boʻlganda xatti-harakatni oʻzgartirish mumkin).
 Sub’yektning qobiliyat darajasi va topshiriqning murakkabligi oʻrtasidagi muvozanat (faoliyat sub’yekt uchun juda oson yoki qiyin boʻlib chiqmaydi).
 Vaziyat yoki faoliyatni toʻliq nazorat qilish hissi.
 Faoliyatning oʻzi mukofot sifatida qabul qilinadi, shuning uchun u oson ishlaydi.

Terminning kelib chiqishi 
Koʻrib chiqilayotgan holat oqim deb ataladi, chunki Csikszentmihalyi sub’yektlari bilan suhbatlar davomida bir nechta odamlar oʻzlarining „oqim“ tajribalarini ularni olib boradigan oqim metaforasi yordamida tasvirlab berishgan. Shunday qilib, oqimning faoliyatga singib ketgan psixologik tushunchasi „oqim bilan borish“ idiomatik iborasi bilan bogʻliq emas.

Guruh oqimi holati 
Csikszentmihalyi har bir aʼzo oqim holatiga erishishi uchun guruh birgalikda ishlashning bir necha usullarini taklif qiladi. Bunday guruhning xususiyatlariga quyidagilar kiradi:

 Ijodiy makonni rejalashtirish: kreslolar, grafikalar, stollar yoʻq va shuning uchun asosan tik turgan yoki harakatlanuvchi ish.
 Kosmik dizayn: hisobot uchun turli xil grafiklar, diagrammalar, loyiha xulosasi, emansipatsiya, xavfsizlik (siz faqat boshqacha oʻylashingiz mumkin boʻlgan narsani aytishingiz mumkin), chizmalar.
 Birgalikda tashkil etilgan ish.
 Maqsadli auditoriyaga eʼtibor qarating.
 Mavjudni targʻib qilish (prototiplash).
 Samaradorlikni oshiradigan vizualizatsiya .
 Ishtirokchilarning xilma-xilligi.

Kesishuvchi sharlar 
Csikszentmihalyi Gʻarb psixologiyasida bu kontseptsiyani birinchi boʻlib taʼriflagan boʻlishi mumkin, ammo oʻzi tan olganidek, u bu psixologik hodisani umuman kuzatmagan yoki unga asoslangan usullarni yaratgan birinchi odam emas.

Taʼlimda bu metodologiyada muhim omil boʻlib koʻrinadigan ortiqcha oʻrganish (koʻnikmani avtomatlashtirish) tushunchasi mavjud. Buning ustiga, bugungi sportchilarning ko‘pchiligi bu „jasur“ tajribani muntazam boshdan kechirmoqda.

Adabiyotda oqimning tavsifi 
A. S. Pushkin 1835-yilda nashr etilgan " Misr kechalari " qissasida, psixologiyada oqim tushunchasi shakllanishidan ancha oldin uning quyidagi yorqin tavsifini bergan. „Bir kuni ertalab Charskiy oʻsha muborak ruhiy holatni his qildi: tushlar koʻz oldingizda aniq chiziladi va siz oʻz tasavvurlaringizni mujassamlash uchun jonli, kutilmagan soʻzlarga ega boʻlasiz, qalamingiz ostida sheʼr osongina tushib, joʻshqin qofiyalar uygʻun fikr tomon yuguradi. Charskiyning ruhi shirin unutishga choʻmildi. . . va dunyo, dunyoning fikri va oʻzining injiqliklari uning uchun mavjud emas edi. U sheʼr yozdi“.

Manbalar

Yana qarang 

 Mixali Csikszentmihalyi
 Ijodkorlik
 Motivatsiya
 Diqqat
 Sezgi
 Psixologiya
 ijobiy psixologiya
 Ijod
Ijod
Ruhiy holat