MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dargʻom kanali

Dargʻom kanali — Zarafshon daryosidan suv oladigan qad. kanal. Ravotxoʻja qishlogʻi yaqinidagi toʻgʻondan boshlanib, Ulus choʻligacha davom etadi. Tarixiy manbalarda kanalning mil. av. 5—4-asrlarda qazilganligi qayd qilingan. Klavdiy Ptolemey tuzgan kartada (2-asr) D. k. "Dargomaniy" deyilgan. Kadimda kanalning bosh toʻgʻoni bir necha marta harob boʻlgan. Novlariga qoʻrgʻoshin yotqizilgan bosh toʻgʻon 1220-yilda Chingizxon tomonidan buzdirilgan. 18-asrdagi suv toshqinlari toʻgʻonni bir necha marta yuvib ketgan. 20—30-y.larda bosh toʻgʻon qayta tiklandi, suv taqsimlovchi qoʻshimcha toʻgʻonlar qurildi. D. k. Yangi Dargʻom, Eski Dargʻom va Aylanma Dargʻom kanallarini oʻz ichiga oladi. Qashqadaryo viloyatiga D. k.dan suv Eski Angor kanali orqali beriladi. Samarqand sh.ga suv Shovdar va Bogʻi shamol taqsimlagichlari orqali olinadi. Umumiy uz. 100 km. Suv oʻtkazish imkoniyati — 125 m3/s. D. k.da Hishrov, Yerteshar, Talligʻulon 1 va Talligʻulon 2 gidroelektr st-yalari qurilgan. Yangi Dargʻom Eski Dargʻomga (bosh qismidan 11 km naridan) quyiladi va kanalning suvini koʻpaytiradi. Uninguz. 10,5 km, 600 m masofada kanal tunnel boʻylab oʻtadi. Aylanma Dargʻom kanali Qashqadaryo viloyatiga 45 m3/s suv berish zarurati tufayli qurilgan. Bu kanal Bosh toʻgʻonning soʻl rostlagichi orqali Yangi Dargʻom bilan umumiy suv olish havzasiga ega va 20,5 km dan soʻng Eski Dargʻomga quyiladi. Samarqand viloyatining Urgut, Samarqand, Pastdargʻom tumanlaridagi 67,5 ming ga, Qashqadaryo viloyatining Chiroqchi, Shahrisabz, Yakkabogʻ, Qamashi, Kitob tumanlaridagi 50 ming ga yer sugʻoriladi.

Toshtemir Bekmurodov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kanallar

Samarqand viloyati kanallari
Dargʻon

Dargʻon (arab.— toʻgʻon, damba, toʻsiq va b. ning koʻpligi) — oʻrta asr shahar harobasi. Hazorasplan 130 km jan.-sharqda, Amudaryo boʻyidan 3-4 km masofada joylashgan. D. moʻgʻullar istilosiga qadar yirik shahar (50 ga) boʻlgan. Makdisiyning yozishicha, D. poytaxt — Jurjoniyadan soʻng Xorazmning eng yirik shahri hisoblanib, katta jome masjidi boʻlgan. Janubiy Turkmanispgon arxeologiya-kompleks ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan (1954). Hududida Dargʻon ota maqbarasi (14-asr) bor. Amudaryo kechuvlarining eng asosiylaridan biri D. yonida boʻlgan. D. dan hozirda Dargʻon qalʼa, Oqqalʼa yoxud Koʻhna qalʼa nomlari bilan mashhur qalʼa harobasi saqlanib qolgan. Uning maydoni taxminan 6 ga, atrofi qalin (2,60 m), bal. 8 m paxsa devor bilan oʻralgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Xorazm viloyati
Darham

Darham — zardoʻzlikyaa murakkab mujassamot turi. Buyum yuzasi zamindoʻzi — guldoʻzi usulida ifodali yuza hosil qilib tikiladi, bunda ajoyib ranglar oʻyini va tilla jilosi hosil boʻladi. Xilma-xil choklar va rangli zamin (baxmal) buyumni yanada boyitadi. D. boy va hashamdor buyumlar (mas, Buxoro amirining kiyimlari)ga moʻljallangan. Bu mujassamotni malakali ustalargina bajara olgan. D.da asosan oʻsimliksimon naqsh qoʻllaniladi, ayrim hollarda chiziqlar bilan boʻlingan maydonda romblar hosil qilingan, ularga oʻsimliksimon gullar ham kiritib boyitilgan. Bunday uygʻunlik anʼanaviy boʻlib, tarixi 12—13-asrlarga borib taqaladi. Davrlar davomida gul i va tikilish usuli murakkablashib borgan, ijrosi mukammallashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasta

Dasta — 1) buyum va asboblarning ushlanadigan qismi; 2) bir oʻram, bir tutam maʼnosini ham anglatadi (bir D. gul, bir D. qogʻoz); 3) torli sozlarning chap qoʻl bilan ushlanadigan qismi (grif). Tanbur, sato, dutor, rubob singari anʼanaviy sozlarning D.lari nisbatan uzunroq boʻlib, ularga ichak yoki ip pardalarn bogʻlanadi. Ayrimlariga yogʻoch, suyak pardalar ham yelimlab yopishtiriladi yoki sim, metall pardalar oʻrnatiladi. Ijrochi D.ning pardalariga barmoqlar bilan bosib, tor tovushlarining pastbalandligini oʻzgartiradi. Gʻijjak, doʻmbira kabi sozlarning D.si pardasiz. Bunday cholgʻularda tovushlarning oʻrni sozandaning barmoqlari bilan musiqa uquvi orqali topib bosiladi; 4) musiqa asari ijrochilari guruhi — ayni ansambl.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasta (oʻsimlik)

Dasta — ipak qurti pilla oʻrashi uchun soʻkchakka bostiriladigan oʻsimlik va b. materiallardan tayyorlanadigan bogʻlam. D. past boʻyli, tikansiz, mayda bargli, sertuk oʻtlar (mingbosh, oqbosh, sariqbosh, shuvoq, qargʻatirnoq va b.) dan tayyorlanadi. Oʻt soyada quritilgach, hovol qilib bogʻlanadi. D.ni poxol, qogʻoz, karton, kanop, sim, kapron va b. materiallardan ham tayyorlash mumkin. Bir quti urugʻdan chiqqan qurtlar uchun oʻt D.dan 350 yoki poxol D.dan 150 dona qoʻyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastak

Dastak — 1) poyabzal (kavush, tufli) ning yon kismi; 2) etik va botinkaning qoʻnj bilan tagcharm orasidagi orqa (tovon) qismi. Uch qavat (yuz, oxirchoʻp va astar) boʻlib, bir-biriga sirach bilan yopishtiriladi; 3) egar oldinqoshining tirsagi (oʻrtaroq qismi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastaki mashinalar

Dastaki mashinalar, mexanikaviy asboblar — motori (dvigateli) ichiga oʻrnatib ketiladigan va qoʻlda ishlatiladigan texnologik mashinalar. Asosiy D. m. jumlasiga parmalash, silliklash-yaltiratish mashinalari (asboblari), mexanik arralar, qaychilar, bolgʻalar kiradi. D. m. yuritmasi pnevmatik (havoli), elektrik, gidravlik (suyuqlikli) va b. boʻlishi mumkin. D. m.ni operator (malakali ishchi) ishlatadi. Motorsiz D. m. (mas, arra, randa, parma va b.) dastaki (qoʻlda ishlatiladigan) qurollar deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastband

Dastband (fors— qoʻl va tugun) — 1) ashula va cholgʻu kuylar turkumida taʼlifiy qism, sarband (bosh kuy)ning sinonimi; 2) "Saqil ul-avval" ("birlamchi ogʻir, vazmin") davr (usul)ining koʻrinishlaridan biri; 3) oʻrta asr musiqa risolalarida dastonning muqobili, yaʼni sozdagi muayyan parda maʼnosida ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastgoh (moslama)

Dastgoh — haykaltaroshlikda dumaloq yoki murabba shaklda aylanadigan taxta tagligi boʻlgan uch oyoqli yogʻoch moslama. Haykaltarosh ishlashi jarayonida D. ustiga haykal qobirgʻasi oʻrnatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastgoh (janr)

Dastgoh — 1) Eron mumtoz musiqasida maqomot tizimini tashkil etuvchi sinkretik janr. D.larning tarkibi Oʻn ikki makom majmuasi negizida shakllangan boʻlib, hozirda Shur, Mohur, Humoyun, Segoh, Chohorgoh, Navo va Rosti-Panjgoh kabi asosiy maqom yoʻllaridan iborat; 2) Ozarbayjon mumtoz musiqasida mugʻom yoʻllarining mukammal (toʻliq) shakli ifodasi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastgoh sanʼati

Dastgoh sanʼati - tasviriy sanʼatyaning mustaqil ahamiyatga ega boʻlgan turi. Asarlar bevosita dastgoh (molbert, haykaltaroshlik dastgohi) yordamida yaratilgani uchun shunday nomlanadi. Tarixi antik davrdan boshlanadi (qad. haykallar va b.). Uygʻonish davrida yanada rivojlandi, 19-asrdan keng tarqaldi, 20-asrda mazmunan boyidi, tasvir imkoniyatlari kengaydi. Oʻzbekistonda D. s 19-asrning 40-yillarida paydo boʻla boshlagan, 20-asrning 20-yillaridan rivojlandi (mas, Oʻ. Tansiqboyev, B. Hamdamiy, Sh. Hasanova, I. Ikromov va b.ning asarlari).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastkard

Dastkard, Dastkart (paxlaviycha; armancha — dastakert) — Parfiya davlati, Sosoniylar Eroni va Armanistonda (taxminan 5-asrgacha) xususiy yoki podshoga qarashli boʻlib qullar tomonidan ishlov beriladigan yer-mulk. D. deb qoʻl mehnati bilan ishlov berilgan alohida yer uchastkasi ham atalgan; paxlaviy manbalarida D. qishloqlar (deh), yaʼni qishloq jamoalaridan, arman manbalarida esa qishloq jamoalari (shen) dan alohida qayd etib oʻtilgan. Oʻrta Osiyoda D.ga mehnat faoliyati jihatidan posira toʻgʻri keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastlabki qamoq

Dastlabki qamoq — ehtiyot chorasi sifatida qamoqda (hibsda) saqlash. Ayblanuvchi, sudlanuvchi sodir etgan, OʻzR JKda nazarda tutilgan ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyatning xavfliligi tufayli u surishtiruvdan, dastlabki tergovdan va suddan yashirinishi mumkin, degan oʻrinli taxmin ham mazkur chorani tanlash uchun asos boʻlishi mumkin. Ehtiyot chorasi sifatida qamoqqa olish JKda 1 yildan ortiq (alohida hollarda — 1 yildan oshmaydigan) muddatga ozodlikdan mahrum etish tariqasida jazo berish nazarda tutilgan jinoyatlarga doyr ishlar boʻyicha; faqatgina ushlab turilgan, gumon qilinayotgan shaxsga yoki ayblanuvchi tariqasida ishda ishtirok etishga jalb etilgan shaxsga nisbatan turli muddatlar belgilanib qoʻllanilishi mumkin.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastmoya

Dastmoya — mayda savdo muomalasida amal qiluvchi aylanma mablagʻ; savdo-sotiq ishlarida aylantirib turiladigan, foyda keltiradigan dastlabki asosiy mablagʻ. Ilgari kosiblar qoʻlidagi aylanma mablagʻ (xom ashyo, materiallar olish uchun ishlatiluvchi mablagʻ) ham D. deyilgan. Tovar-pul munosabati kengayib, ayrim kosib va mayda savdogarlar boyib ketsa, ular qoʻlidagi D. yirik mablagʻ — kapital (sarmoya)ga aylanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daston

Daston (fors.-arab.— barmoq oʻrni, bosqich, parda) — 8—9-asrlarda cholgʻu sozlarining dastasida barmoq bosiladigan joy (yaardo)larning nomi. Forobiy "Musiqa haqida katta kitob" asarida oʻz davri musiqa amaliyotida qoʻllanilgan pardalar nomini keltirgan. Mas, D. assabboba (koʻrsatkich barmoq pardasi), D. vusto (oʻrta barmoq pardasi), D. binsir (nomsiz barmoq pardasi), D. hinsir (jimjiloq barmoq pardasi) va b. 13—14-asrlarda D. oʻrniga maqom atamasi ishlatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorband

Dastorband (fors, dastor — salla va band — bogʻlamoq) — podshoh yoki xonning sallasini oʻrab qoʻyadigan xizmatkor. Bu xildagi lavozim Buxoro xonligida boʻlganligi 18-asr manbalarida qayd etilgan. D. oliy hukmdorning yaqin va ishonchli aʼyonlaridan hisoblangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorbosh

Dastorbosh (Tanacetum) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda 2 turi: oddiy D. (T. vulgare) va togʻ D. (T. pseudoachillea S.) uchraydi. Oddiy D. boʻyi 150 sm gacha boʻlgan sershox oʻsimlik. Barglari patsimon, bandli va bandsiz. Gullari sariq, qalqonsimon toʻpgul. Mevasi — pista. Toʻpguli tarkibida efir moyi, alkaloidlar, flavonoidlar va b. moddalar bor. Toʻp-gulining damlamasi va poroshogi gijja haydashda, gepatit, an-gioxolit va ichak kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastorgul

Dastorgul (Bellis perennis) - qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi 10—15 sm, uchi gul savat-chalari bilan tugaydi. Barglari poyaning ostki qismida joylashgan. Guli oq, och qizil va pushti. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarda oʻsadi. Yovvoyi holda Yevropada, Rossiyada, Kavkazda, Kichik Osiyo va Shimoliy Amerikada uchraydi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham ekiladi. D. erta bahordan kuzgacha gullab turadi. D. tarkibida efir moyi, saponinlar, oshlovchi moddalar, antoksantin, shilimshiq va organik kislotalar bor. Xalq tabobatida oʻpka kasalliklarida, kon ketganda va teriga toshmalar toshganda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Bog‘ o‘simliklari
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Dastur

Dastur, dastur, dasturchi yoki dasturlash quyidagilarni nazarda tutishi mumkin:

Biznes va boshqaruvlar 

 Dasturni boshqarish, bir nechta tegishli loyihalarni boshqarish jarayoni.
 Vaqt boshqarish.
 Dastur, rejalashtirishning bir qismiga aylangan edi.

San'at va o'yin-kulgi:

Audiolar: 

 Dasturlash (musiqa), musiqani elektron shaklda yaratilishi lozim.
 Radiodasturlash, radio uchun tarkibni rejalashtirish akti.
 Sintezator dasturchisi, musiqa asari uchun asboblarni ishlab chiqaruvchi shaxslar.

Video yoki televizor: 

 Eshittirish dasturlari, televidenie uchun tarkibni rejalashtirish.
 Dastur musiqasi, qo'shimcha musiqiy hikoyani musiqiy ko'rsatishga harakat qiladigan badiiy musiqa turi.
 Sintezator patchi yoki dasturi, xotirada saqlanadigan sintezator sozlamalari.
 "Dastur", LP Underground Elevendan Linkin Parkning instrumental qo'shig'i.
 Dasturchi, ikki tomonlama filmning pastki yarmida film; B-filmga qarang.

Fan va texnologiyasi: 

 Kompyuter dasturi, kompyuterga ma'lum bir vazifani qanday bajarishni tavsiflovchi ko'rsatmalar to'plami.
 Kompyuter dasturlash, kompyuterlarga vazifalarni bajarishga ko'rsatma berish harakati.
 Dasturlash tili, ko'rsatmalarni mashinaga etkazish uchun mo'ljallangan sun'iy til.
 O'yin dasturlash, video o'yinlar uchun dasturiy ta'minot ishlab chiqish.
 Matematik dasturlash yoki optimallashtirish eng yaxshi elementni tanlashdir.
 Dasturchi, dasturiy ta'minotni yozuvchi shaxs
 Dasturchi (apparat), elektron sxemalarni sozlaydigan jismoniy qurilma.
 Dastur (mashina), bajariladigan mashina yoki apparatning, shu jumladan kompyuterlarning xotirasida saqlanadigan texnik sozlamalar.
 Tadqiqot dasturi, fundamental tadqiqotlar olib boradigan olimlarning professional tarmog'i.
 Dasturiy ta'minot muhandisi, dasturiy ta'minotni ishlab chiqish jarayonida ishtirok etadigan kishi.

Boshqa foydalanish: 

 Yevropa Ittifoqining OAV dasturi
 Dastur (nemis notijorat), Berlindagi san'at va arxitektura uchun loyiha maydoni.

Shuningdek qarang: 

 Amaliy dasturiy ta'minot.
 Dasturdan chiqarish.
 Dramatik dasturlar, xayoliy televizion kontent
 Neyro-lingvistik dasturlash, inson xatti-harakatlarini o'zgartirishga qaratilgan psevdo-ilmiy usul
 O'n ikki bosqichli dastur, giyohvandlik, majburlash yoki boshqa xulq-atvor muammolaridan xalos bo'lish uchun rahbarlik tamoyillari to'plami.
 Dastur (aniqlash)

Dasturchi
Dastur
Pragramma
Programm
Dasturchilar
Dasturxon

Dasturxon — 1) oʻzbekcha taom tanovul qilish uchun toʻshaladigan maxsus mato; 2) turli taom, meva-cheva va noz-neʼmat tuzab qoʻyilgan stol; 3) toʻy, bayram va boshqalarda mehmondorchilikka mehmon olib boradigan sovgʻa, taom. Masalan, palov tayyorlash uchun zarur masalliq, yaʼni oshning xomi; somsa, qand-qurs, patir, qatlama, non va boshqalar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasturxoniy

Dasturxoniy — ertagi olma navi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik i.-t. institutida Yozgi (Persik letniy) navini nav ichida changlatish yoʻli bilan chiqarilgan. Daraxti oʻrtacha kattalikda, keng shoxshabbali. Koʻchati oʻtqazilgandan soʻng 5—6-yili hosilga kiradi. Aprelning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha kattalikda (120—200 g), pusti och yashil, sargʻish, eti och novvot rang, oʻrtacha suvli, shirin-nordonroq, 20 yillik daraxtlaridan 400–500 kg gacha hosil olinadi. Iyul oyining oxirlarida pishadi. Uzoq joylarga joʻnatishga yaroqli. Oʻzbekistonning barcha zonalarida ekish uchun tavsiya etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dasturxonchi

Dasturxonchi - 1) toʻy va b. marosimlarda dasturxon ishlarini boshqaradigan ayol. D.likka ayollar mahalladagi chaqqon, pazanda, ishbilarmon ayolni saylab qoʻyadilar (baʼzi shahar mahallalarida tayinlanadi). D. ni Samarqand, Buxoro va Qashqadaryo viloyatlarida kayvoni, xodim deb ham atashadi. Asosan, issiq ovqat tayyorlash va tortish, toʻydan soʻng idish-tovoqni saranjomlash ishlarini ham bajaradi, toʻy yoki boshqa marosim (mas, aza) turiga qarab D. ning alohida xizmati bor; 2) Turkiston xonliklarida saroy xizmatchilaridan biri. Ular saroyga kelgan mehmonlarni kutib olish, ularning oldiga dasturxon yozib, taom keltirish, kuzatib qoʻyish ishlarini boshqarib turishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Madaniy meros Qo'qon
Qo'qon madrasalari
Dastxat

Dastxat, avtograf: 

1) shaxsning oʻz qoʻli bilan yozgan yozuvi, imzosi; 

2) muallifning asl (oʻz qoʻli bilan yozgan) qoʻlyozmasi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dastshoʻy

Dastshoʻy, dashshu — qoʻl yuvishda ishlatiladigan roʻzgʻor buyumi. Qoʻqonda dashshu, Andijon, Fargʻona, Namanganda chilopchin deb ataladi. D. 3 qismdan — dumaloq yassi (baʼzan kungurali) palla, suvdon va shabakali (panjarasimon) qopqoqdan iborat. D.larning shakli va yasalish usuli bir xil, lekin ular turlicha bezatiladi. Asosan mis, sopol, tunukadan yasalgan. D. qadimda obdasta (oftoba) bilan birga qoʻshib sotilgan. Buxoro, Toshkent, Fargona vodiysi, Xorazmda D. minokorlik, sovotkorlik uslubida girih, islimiy naqshlar, ayrim hollarda tasvirlar bilan bezatilib, har xil qimmatbaho toshlar qadalgan, rangli surgichlardan foydalanilgan. Shahrisabz, Qarshida mis D.larga oq qalayi qoplab turli mis bezaklar kadalgan. D. namunalari respublika muzeylarida saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Datolit

Datolit (yun. dateomaj — boʻlaman va lithos — tosh) — mineral, orolsimon silikatlar kichik sinfiga mansub borsilikat. Kimyoviy formulasi Ca[BOH(SiO4)], tarkibida 21,8% V2O3 (borat angidrid) bor. Monoklin singoniyali; donador kristallar va zich agregatlar, oqma, radial shuʼlali ajralmalar holida uchraydi. Rangi oq, och yashil, sariq, sargʻish-yashil. Shishadek yaltiroq. Qattiqligi 5—5,5. Zichligi 3,0 g/sm3. Gidrotermal jarayonda hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Qurama togʻlaridagi skarnlarda bor. Xorijda Rossiya (Shim. Ural, Primorye), Tojikiston, Germaniya (Shvarsvald), Norvegiya, AQSH (Pensilvaniya shtati), Yaponiyada topilgan. D. bor rudalari tarkibiga kiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Datchik

Datchik (ruscha), birlamchi oʻzgartirgich — oʻlchanayotgan fizik kattalik (bosim, temperatura, elektr kuchlanish, siljish va b.)ni uzatish, unga ishlov berish va qayd qilish uchun signal (odatda, elektr signal)ga aylantirib beradigan vosita. Oʻlchash, signal yoki rostlash qurilmalari tizimining muhim qismi; sezgir elementi tekshirilayotgan miqdorlar (bosim, temperatura, tezlik, yorugʻlik kuchi, elektr toki, kuchlanish va b.) taʼsirini sezadi. Ishi elektr qarshiligi, sigʻim, induktivlikka, shuningdek, nazorat qilinadigan mexanik, akustik, issiqlik, elektr, optik, magnit kattaliklar taʼsir etganda elektr yurituvchi kuch (e. yu. k.) hosil boʻlishiga asoslangan D.lar (sigim datchigi, induktiv D., induksion D. va h. k.) keng tarqalgan. Elektr zanjirlarida kontaktlarning ulanib-uzilishiga asoslangan D.lar (kontakt datchigi) va elektr mashina D.lari ham bor. Ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish va ilmiy tadqiqot ishlarining amaliy kis-mini bajarishda ishlatiladi. D. avtomatika va telemexanika qurilmalarining muhim qismi hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daugava

Daugava () — Latviya, Belarus va Rossiyadagi daryo (Rossiyada Gʻarbiy Dvina deb ataladi). Uzunligi 1020 km, havzasi maydoni 87,9 ming km². Valday qirlaridan boshlanib, Volganing boshlanish qismidan gʻarbroqda Boltiq dengizining Riga qoʻltigʻiga quyiladi. Irmoqlari: chapda — Meja, Kasplya, Luchesa, Ulla, Disna; oʻngda — Toropa, Drissa, Dubna, Ayviyekste, Ogre. Qor, grunt suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 678 m³/sek. Dekabrdan martgacha muz oqib turadi. Daugavada 3 ta GES (Kegum, Plyavin, Riga) bor. Daryoning ayrim qismlarida kema qatnaydi. Berezina kanali orqali Dnepr daryosi bilan bogʻlangan. Daryo boʻyida Vitebsk, polotsk, Daugavpils, Yekabpils, Gʻarbiy Dvina shaharlari, quyilish joyida Riga shahri va dengiz porti joylashgan.

Latviyadagi daryolar
Yevropa
Belarusdagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Daugavpils

Daugavpils () — Latviyadagi shahar, Daugava daryosidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 97 ming kishi (2014). Kimyoviy tola ishlab chiqaruvchi birlashma, elektr asboblar, harakatlantiruvchi zanjir i.ch. zavodlari, yengil, oziq,-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari, mebel kti bor. Ped. instituti, badiiy-oʻlkashunoslik muzeyi, teatr mavjud. Daugavpilsga 1275 y. Dinaburg kalʼasi sifatida Livon ordeni asos solgan, 1656—67 yillarda Borisoglebsk. 1893 y.dan Dvinsk, 1920 y.dan Daugavpils deb atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daugmale

Daugmale — shahar harobasi (milodning boshlari — 12-asr). Riga sh. yaqinida, Daugava daryosi boʻyida joylashgan. Uy-joy, xoʻjalik binolari, ustaxonalar qoldiqlari topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abatbay Dauletov

Abatbay Dauletov (1942.2019, Kegeyli tumani Xalqobod qishlogʻi) — qoraqalpoq tilshunosi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1995), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), professor (1992), filologiya fanlari doktori (1994). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika institutini tugatgan (1964). Qoraqalpogʻiston davlat universitetida kafedra mudiri (1978 — 85; 1996-yildan), dekan (1985—96). Ilmiy ishlari qoraqalpoq adabiy tili fonetikasi masalalariga bagʻishlangan ("Qoraqalpoq tilida vokalizm", 1976; "Qoraqalpoq tilida singarmonizm", 1993 va b.). D. oliy oʻquv yurtlari hamda oʻrta maktab oʻquvchilari uchun qoraqalpoqtiliga oid dareliklar muallifi. "Qoraqalpoq tilining imlo lugʻati" (1986)ni tuzishda qatnashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Daun sindromi

Daun kasalligi yoki Daun sindromi — tugʻma oligofreniyaning bir shakli, bunda boladagi aqli norasolik bilan birga uning tashqi qiyofasi ham oʻziga xos koʻrinishda boʻladi. Daun kasalligini birinchi boʻlib ingliz vrachi Langdon Dawn tavsif etgan (1886). Kasallik irsiy tabiatga ega boʻlib, kam uchraydi; bunga asosan xromosoma toʻplamida ortiqcha xromosomalar boʻlishi (21-juft) sabab boʻladi, shuning uchun ham baʼzan kasallik trisomiya deb yuritiladi. Daun kasalligiga yoʻliqqan bolalar nafaqat ruhiy, balki jismoniy jihatdan ham zaif va turli infeksion kasalliklarga moyil boʻladi. Bemorlarni asosan mehnat bilan davolash, maxsus maktablarda oʻqitish lozim.

Daun sindormi kasali erkaklarda ham ayollarda ham uchraydi. Bu kasallika uchragan bemorning boshi nisbatan kichik yuzi keng kozlari bir biriga yaqin joylashgan oģzi yarim ochiq aqli zaif boladi.

Yana qarang 

 Xromosoma kasalliklari

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha kasalliklar
Kasalliklar
Xromosoma kasalliklari
Tibbiyot
Sindromlar
Tibbiy genetika
Dauning-strit

Dauning-strit (Downing Street) -London markazidagi koʻcha. D.-s. da Buyuk Britaniya bosh vaziri qarorgohi, shuningdek, Tashqi ishlar vazirligi va Hamdoʻstlik ishlari boʻyicha vazirlik idorasi joylashgan. Majoziy maʼnoda — Britaniya hukumati.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dafna

Dafna — yunon mifologiyasida daryo xudosi qizi. Apollon uni sevib qolib, taʼqib etgan, D. otasi — daryo xudosi Peneydan yordam soʻragan. Peney D.ni lavr daraxti (dafna)ga aylantirib qoʻygan. D. haqidagi afsona nazmda (Ovidiyning "Metamorfozalar" asari), tasviriy sanʼat va haykaltaroshlikda (N. Pussen, L. Bernini va b.) oʻz ifodasini topgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Dafna (daraxt)

Dafna, lavr — lavrdoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt yoki butalar turkumi. Bargi ketma-ket, kalin, toʻq yashil, usti yaltiroq, Guli oqishsariq. Mevasi qora yoki koʻk, danakli, birurugʻli. Asl D. vakanar D. turi bor. Asl D. koʻproqtarqalgan. Oʻrta dengiz atrofi va dengizdagi orollarda yovvoyi holda oʻsadi. Oʻzbekistonning Surxondaryo viloyatida, Kavkaz va Qrimning Qora dengiz sohillarida, Ozarbayjonda oʻstiriladi. Quritilgan bargi ziravor sifatida ishlatiladi (k,. Dafna yaprogʻi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Dafna yaprogʻi

Dafna yaprogʻi — dafna daraxtining quritilgan bargi, xushboʻy hidli ziravor; Tarkibida 3% gacha efir moyi bor. Pazandachilikda ishlatiladigan D. ya. toʻq yashil, och yashil rangda, kalta bandli, mazasi taxirroq. Suyuq va quyuq ovqatlarga, shoʻrvalarga solinganda (suyuq ovqatlarga ovqat pishishidan 5 min. oldin, quyuq ovqatlarga 10 min. oldin) oʻziga xos taʼm va xushboʻylik beradi, sous va marinad va tuzlamalarga qoʻshiladi; gʻoz, oʻrdak, baliq goʻshtlari, shuningdek, uringan goʻshtlar hidini yoʻqotishda, konserva va qandolatchilik sanoatida ishlatiladi. Tuzlashda 100 kg karamga 3—4 dona yaproq ishlatiladi. Tibbiyotda jigar va taloq shishlarida foydasi katta, qulanj (ich qotishi)da ham isteʼmol qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil