MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Juan Ramón Jiménez

Xuan Ramon Ximenes (24-dekabr 1881, Moger — 29-may 1958, San-Xuan, Puerto-Riko) — ispan shoiri. Ispan modernizmi boshlovchilaridan. Dastlabki sheʼriy toʻplami — „Binafsha hidi“ (1900). „Qofiyalar“ (1902), „Gʻamgin kuylar“ (1903), „Olis bogʻlar“ (1904), „Pastorallar“ (1905) sheʼriy toʻplamlari, „Platero va men“ (1914) lirik qissasi modernizm usulida yozilgan. „Yoz“ ishqiy sheʼrlar toʻplami xotini — amerikalik shoira Zenobin Kamprubiga bagʻishlangan.

Ximenesning keyingi toʻplami „Shoir kuyov bolaning kundaligi“ (1917) oʻzining AQShga safari taassurotlari asosida yozilgan. Sheʼrlar ispan sheʼriyatida birinchi bor erkin usulda yozilgan. Keyingi 20 yil davomida ispan adabiy jurnallarida tanqidchi va muharrir boʻlib ishlagan, ijodida esa, oʻzi aytib yuradigan „mangulikka tashnalik“ni ifodalashga harakat qilgan. „Mangulik“ (1918) kitobida oldingi yozgan sheʼrlaridan voz kechib, „sof“ sheʼriyatga intilgan. „Tosh va osmon“ (1919), „Goʻzallik“ (1923) sheʼriy toʻplamlarida goʻzallik va oʻlim, ijod va ruh ozodligi orasidagi bogʻliqlik mushohada qilingan. „Yangi dunyo qoʻshiqlari yili“ (1923—1936) antologiyasida tabiatdagi hukmron muvofiqlik nozik his bilan aks ettirilgan. 1951-yil „Xudo — istalgan va istovchi“ poetik sikl ustida ishlagan. Toʻplam tugallanmagan, boshlagan sheʼrlarini boshqa bir toʻplamga qoʻshib yuborgan. Nobel mukofoti laureati (1956).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Ximerasimonlar

Ximerasimonlar, ximeralar (Chimaeriformes) — baliklarning bir turkumi. 3 oilaga mansub 30 turi maʼlum. Tanasining uz. 60 sm dan 2 m gacha. Urgʻochisi erkagidan yirikroq. Birinchi orqa suzgichi oldidagi tikanlari suzgichlar bilan birga yelpigʻichsimon yigʻilishi va yoyilishi mumkin. Keyingi orka suzgichi juda uzun, dum suzgichiga yakin joylashgan. Dum suzgichi uchi ipsimon. Juft suzgichi ham yelpigʻichsimon. X. Atlantika, Tinch va Hind okeanlarining chuqur (2500 m gacha) joylarida yashaydi. Ichki urugʻlanadi. Har biri 12—42 sm li kapsula ichida ikkita tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 9—12 oyda yosh baliqcha chiqadi. AQSH (Tinch okean sohillari), Argentina, Chili, Yangi Zelandiya, Xitoyga yakin suv havzalaridan ovlanadi. Baʼzi joylarda jigaridan olingan yogʻ dori va surkov moy sifatida qoʻllanadi.
Xina daraxtchasi

Xina daraxtchasi (Lawsonia inermis) — derbendoshlar oilasiga mansub issiqsevar buta. Yovvoyi holda Afrikaning sharqida, Madagaskar o.da, Osiyoning tropik orollarida oʻsadi. Shimoliy Afrika, Hindiston, Eron, Ozarbayjon, Kichik Osiyo va Arabistonda manzarali va boʻyoq beruvchi bir yillik oʻsimlik sifatida qadimdan ekiladi. Poyasi qirrali, qattiq va sershox. Boʻyi 15 sm dan 2–3 m gacha. Barglari bandsiz, choʻziq tuxumsimon. Gullari yirik, oqimtir yoki koʻkimtir qizil, ikki jinsli, xushboʻy, shoxlarining uchida ulkan roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi. Avgust—sen.da gullaydi. Mevasi toʻrt uyali, mayda urugʻli sharsimon koʻsakcha. Barglaridan jun, sochsoqol, tirnoq va boshqalarni boʻyashda ishlatiladigan boʻyoq olinadi. Xina daraxtchasi urugʻidan va qalamchasidan koʻpaytiriladi.
Xinagul

Xinagul (Impatiens balsamina) — xinadoshlarga mansub bir yillik oʻt; ekma gul. Asosan, Osiyo va Afrikada, baʼzi vakillari Yevropa va Amerikada oʻsadi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida hovlilarda ekiladi. Poyasi tik shoxlangan, tanasi etli, boʻyi 30— 60 sm. Barglari oddiy, tuxumsimon, ketmaket joylashgan. Gullari oq, pushti, kizil, oddiy yoki qatmaqat, barg qoʻltigʻidan chiqadi. Iyul—okt.dan gullab mevalaydi. Mevasi sersuv koʻsakcha. Urugʻlari choʻziq yoki dumaloq. Mevasi yetilgach, charsillab yorilib, urugʻlari atrofga sochilib ketadi. Urugʻi mart oyi oxirida sepiladi. Oʻzbek xonadonlarida qadimdan X.dan kizjuvonlar soch va tirnoklarini boʻyashda foydalanishgan. Tibbiyotda maydalab yanchilgan bargpoya kismi tirnoq va teri kasalliklarini davolashda ishlatiladi.
Xinaguldoshlar

Xinaguldoshlar (Balsaminaceae) - xinagulnamolar qabilasiga mansub oila. Poyasi sersuv. Barglari oddiy, patsimon tomirli, navbatlashib yoki qaramaqarshi joylashgan, yon bargchasiz. Gullari zigomorf, ikki jinsli. Kosachabarglari 5 ta. Mevasi biror tashki taʼsirot natijasida atrofga sochilib ketadigan koʻsakcha, baʼzan rezavor. X.ning toʻrt turkumi va 600 ga yaqin turi bor. Ular, asosan, Osiyo, Afrikaning tropik qismida, baʼzi vakillari Yevropa va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda X.ning 2 yovvoyi va 1 madaniy turi tarqalgan. X. vakillaridan gulxina yoki bogʻxina, choʻpxina ekiladi.
Xinayana

Xinayana (sanskritcha "kichik arava" yoki najot topishning "tor yoʻli") — buddizmyaatsh (maxayana bilan birga) ikki asosiy oqimdan biri, uning monaxlik shakli. X.da sansara iskanjasidan xalos boʻlishga intiluvchining oʻzi qiladigan harakati asosiy ahamiyatga ega. X.ning asosiy qoidalari mil. av. 1-asrdan ilgariroq yozilgan matnlarda, shu jumladan, tripitakada bayon qilingan.
Xingan

Xingan — Uzoq Sharqdagi togʻ sistemasi, asosan, Xitoyning shimoli-sharqiy qismi va qisman Xabarovsk oʻlkasida. X. 2 kiyem: Katta X. va Kichik X. togʻlariga boʻlinadi. 1) Katta Xingan togʻlari, aksari qismi Ichki Mongoliya hududida boʻlib, Markaziy va Sharqiy Osiyo oʻrtasidagi shartli tabiiy chegara vazifasini oʻtaydi. Shimoli-sharqdan janubi-gʻarbga 1200 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 1949 m. Asosan, granit va boshqa vulkan jinslaridan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari yotiq. Shimolida tayga oʻrmonlari, koʻp yillik toʻng yerlar bor. Janubiy keng bargli oʻrmonlar, oʻrmondasht va dashtlardan iborat. Yogʻoch tayyorlanadi, moʻynali hayvonlar ovlanadi; 2) Kichik Xingan toglari — Xabarovsk oʻlkasi va Xitoyning shimoli-sharqida. Uzunligi 500 km, eng baland joyi 1150 m. Gneys, granit, kristalli slanets, bazalt jinslardan tuzilgan. Choʻqqilari yassi, yon bagʻirlari yotiq, toshloqli. Gʻarbida vulkanlar guruhi bor. Togʻ oʻrmonlari bilan qoplangan.

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Rossiya geografiyasi
Xindemit Paul

Paul Xindemit (Hindemith) (1895.16.11, Xanau 1963.28.12, FrankfurtMayn) — nemis kompozitori, skripkachi, dirijyor, musika nazariyotchisi. 20-asr musiqa namoyandasi, musiqiy neoklassitsizm vakili. FrankfurtMayn konservatoriyasida taʼlim olgan (1909—15). Shu shaharda opera teatrida skripkachikonsertmeyster (1915—23), torli kvartet sozandasi (alt, 1921—29), Berlindagi Oliy musiqa maktabi professor (1927—37). 1938 yildan Shveysariya va 1940 yildan AQSH da yashagan. Ijodiy uslubi rivojlangan polifoniya vositalari, kompozitsion muvozanatli shakllar, vazmin obrazlari bilan ajralib turadi. Keng va serqatlam badiiy merosida yirik, rivojlangan dramaturgiyaga asoslangan janr (opera, simfoniya, sonata, konsert kabi)lar bilan birga havaskor musiqa jamoalar hamda bolalar ijrosiga moʻljallangan ommabop asarlar urin olgan. Ayniqsa, "Kardilyak", "Rassom Matiss", "Koinot garmoniyasi" operalari, "Kamer musika" turkumlari, sonatalar, torli kvartetlar, simfoniyalar, "4 temperament" va boshqa baletlar, fortepiano va boshqa sozlar uchun konsertlari mashhur. Kompozitsiyata doyr kitob, qoʻllanma va dareliklar yaratib, oʻziga xos ijodiynazariy tamoyillarni kashf etgan. Shveysariyada "Xindemit jamgʻarmasi" faoliyat koʻrsatmoqda (1968 yildan).
Xinolin

Xinolin, 2, 3 benzopirid i n, C9H7N — geterotsiklik birikma; oʻziga xos hidli rangsiz sutokdik. Mol. m. 129,15. Qaynash temperaturasi 238°; suvda oz, spirt va efirda yaxshi eriydi. X. — kucheiz asos, kislotalar bilan tuzlar hosil qiladi. Toshkumir smolasida boʻladi. Sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. Oltingugurt, fosforni eritishsa, aromatik kislotalarni dekarboksillashda va boshqa reaksiyalarda ishlatiladi. X. hosilalari (mas, plazmotsid, plazmoxin, sovkain, atofan va boshqalar) tibbiyotda dori sifatida ishlatiladi. X. sianin boʻyagichlar i.ch.da qoʻllanadi; koʻpgina alkaloidlar X. hosilalaridir.
Xinonlar

Xinonlar, S6N4O2 - siklik diketonlar. X. — oʻtkir hidli rangli kristallar; mas, p — benzoxinon va 1, 4naftoxinon sariq, obenzoxinon va antraxinon — qizil rangli. Turli tabiiy pigmentlar X.ning hosilalaridir. X. aromatik uglevodorodlarni oksidlab va boshqa usullarda olinadi. X. va ularning hosilalari boʻyagichlar olishda oraliq mahsulot hisoblanadi (qarang Antraxinon boʻyoqlar). Ular fungitsid, insektitsid, oshlovchi moddalar sifatida ham ishlatiladi. 2metil 1,4naftoxinon — K vitamini.
Cyril Norman Hinshelwood

Cyril Norman Hinshelwood (1897.19.6 — London — 1967.9.10) — ingliz fizik-kimyogari. London qirollik jamiyati aʼzosi (1929) va prezidenti (1955—60). Oksford universitetining Beylyel kollejini tugatgan (1924); shu universitetda professor (1937— 64). Asosiy ilmiy ishlari zanjir reaksiyalar sohasiga oid. Rus olimi Nikolay Semyonov bilan bir vaqtda zanjir reaksiyalar nazariyasi asoslarini yaratdi. Hinshelwood anorganik va organik lgoddalarning, mas, kaliy permanganat, aldegidlar, keton va boshqa moddalarning boʻlinish kinetikasini tadqiq etgan. Bakteriyalarning turli muhitlarda oʻsish muammolari bilan shugʻullangan (1938-yildan). Nobel mukofoti laureati (1956; N.N. Semyonov bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
19-iyunda tugʻilganlar
1967-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Xira rudalar

Xira rudalar — minerallar guruhi, misning murakkab sulfidlari boʻlib, tennantitning izomorf qatorini — kimyoviy tarkibi nCu,2As4 S13+ +mCu12Sb4S13 boʻlgan tetraedritni hosil qiladi. Qatorning sof aʼzolari kam uchraydi. Xira rudalar orasida tarkibiga qarab turlari: argentotennantit va freybergit (Ag tarkibli), zondbergerit va binnin (Zn, Ag tarkibli) ferrotennantit va ferrotetraedrit (Gʻe tarkibli), shvatsit (Hg tarkibli), annivit (Bi tarkibli) va boshqa mavjud. Sinch tipli murakkab strukturaga ega. Kub singoniyada kristallanadi. Xira rudalar poʻlat rangli kulrangdan, temir rangli qoragacha. Yangi singan joylari metalldek yaltiraydi, lekin havoda tez xiralashadi (nomi shundan). Qattiqligi 3—4, zichligi 4,4—5,1 g/sm3. Turli genetik tipdagi gidrotermal rudali jinslarda hosil boʻladi. Galenit, sfalerit, xalkopirit, pirit, kvars, barit, kaltsitlar bilan birga uchraydi. Yerning yuqori qismida oson nurashga uchrab malaxit, azurit, kuprit va boshqalarga aylanadi. Mis rudalarining tarkibiga kiradi hamda ulardan surma, kumush, simob ajratib olinadi.

    

Minerallar
Xirbat al-Mafjar

Xirbat al-Mafjar - Iordaniya dagi meʼmoriy yodgorlik (8-asr); umaviylar saroyi. Iordan daryosining gʻarbida, qad. Iyerixonnint shimolida joylashgan. Saroy (atrofi burjli mustahkam devor bilan oʻralgan), devordan tashqaridagi masjid, hammom, ichki va tashki hovlilar bilan yagona majmua hosil qilgan. X. alM. binolari toshohaktoshlardan bunyod etilgan, gumbazlar bilan yopilgan, hovlilar yuzasiga tosh plitalar yotqizilgan. Saroy umaviylar saroyiga xos anʼanaviy mujassamotga ega: murabba tarxli hovli galereya va sharqiy hamda gʻarbiy tomoni boʻylab gʻisht gumbazli 2 qavatli binolar bilan oʻralgan. Saroy binosi toʻrtburchak tarhli (67x63 m), tarzlari ravoqlar qatori bilan quyoshdan toʻsilgan. Saroy miyonsaroyi minora koʻrinishida, tarzlari oʻyma turunjlar bilan bezatilgan va yuqorisi davdanalar bilan yakunlangan; miyonsaroy 2 (tashqi murabba va ichki toʻrtburchak tarhli) xonadan iborat boʻlib, xonalar oʻzaro keng eshik bilan bogʻlangan, tashqi xona devorlariga burchak ustunlariga oʻrnatilgan ravoqlar ishlangan, ichki xona gumbazli; miyonsaroy devori boʻylab oʻrnatilgan oʻrindiqlar qabulxona vazifasini oʻtaganidan darak beradi. Tarzlari piltavor boʻrtiqlar shaklidagi hammom binosi murabba tarhli katta xona (30x30 m) hamda uning shim.gʻarbidagi kichik xona (4,5x4,5 m)dan iborat (kichik xona saroy egasining xos xonasi boʻlgan deb taxmin qilinadi). Masjid toʻrtburchak tarhli (23,6x17,1 m), 2 qator marmar ustunli, yonida poydevorga oʻrnatilgan minora joylashgan. Tashqi katta hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, ustiga 4 ustunga oʻrnatilgan gumbaz tomli koʻshk ishlangan. Xirbat al-MafjarM. binolari tosh va ganch oʻymakorligida handasiy, islimiy naqshlar bilan serhasham bezatilgan, naqshin bezaklar orasida boʻrtma tasvirlar, haykaltaroshlik (ayollar boshlari, atlant va boshqalar) bezaklari ham uchraydi. Miyonsaroy, hammom va boshqa xonalarning pollari ajoyib (handasiy, toʻgʻri va egri chiziqlar, aylana, toʻrtburchaklar uygʻunligidagi) mozaika bilan qoplangan.

  
‎

Iordaniya meʼmoriy yodgorliklari
Xirmon

Xirmon — yigʻibterib olingan ekinlar hosili toʻplanadigan maydoncha. Gʻallachiliqsa shamol yaxshi esadigan teparoq joylarda, paxtachilikda dala yonida boʻyi 70–80 m, eni 45– 60 m li maydon X. uchun jihozlanadi, yaʼni yer tekislanadi somon suvoq qilinadi yoki asfalt yotqiziladi. X.da mahsulot tozalanadi, quritiladi, idish (qop)larga joylanadi va omborlarga joʻnatiladi.
Xiroj

Xiroj, xaraj (arab.) — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida, jumladan, Oʻrta Osiyoda davlat tomonidan undirilgan yer soligʻi. Sosoniylar davlatipa Qavad I va uning oʻgʻli Xusrav I Anushirvon oʻtkazgan soliq islohoti natijasida joriy qilingan yer soligʻi (xarag). X. ilk Xalifalik hududida "jizya" atamasining sinonimi sifatida qoʻllanilib, musulmon boʻlmagan aholi bilan bir qatorda yer, suvga ega boʻlgan musulmonlardan ham undirilgan. Musulmon qonunshunoslari X.misoha (yer maydoni birligidan undirilgan) va X.muqosama (yerning sifati va sugʻorish usuliga qarab hosilning 1/4, 1/3 yoki 1/2 qismi hajmida undirilgan) ga ajratilgan. X. Usmonli turk imperiyasit 18-asr Oxirlariga kelib jizya bilan qoʻshilib ketgan. Misrda esa, 1907-yil daromad soligʻi bilan almashtirilgan.

X. Oʻrta Osiyoda 7-asrda arablar tomonidan joriy qilingan. X. yigʻish uchun har bir viloyatga sarkor, kishloqqa devonbegi va kotib tayinlangan. Xiva xoni Muhammad Rahim I (1775—1825) X.ni pul bilan undirishni joriy qilgan. Bunda X. olingan hosil miqsoridan emas, balki yer egasining xoʻjaligi va yer maydoniga qarab olingan. Qoʻqon xonligi Rossiya tomonidan bosib olingandan keyin bu yerda ham X.ni natura oʻrniga pul bilan yigʻish rasm boʻlgan. 
 Xiroj soligi arab xonligi tomonidan kirib kelgan.
Xiromiy

Xiromiy (taxallusi; ismi Mullo Qurbon) (1796, Kitob viloyati Charmgaron guzari — ?) — shoir. Baʼzi manbalarda Mirzo Qurbon, Muhammad Qurbon deb ham tilga olingan. Kenagas urugʻidan. Buxorodagi Mir Arab madrasasida tahsil koʻrgan. Iqtisodiy tanglik tufayli madrasani tugata olmagan, 25 yoshida Kitobga qaytgan. Xattotlik, tabiblik, charmgarlik qilib roʻzgʻor tebratgan. X. Nasrullaxonttg bosqinchilik siyosatiga qarshi kurashuvchilar safida turgan, Kitob mudofaasida qatnashgan.

X. isteʼdodli va sermahsul shoirlardandir. U oʻtmish allomalar ijodidan oʻrgangan, zamondoshlari Shavqiy, Hoziq, Vola va boshqa bilan yaqin ijodiy aloqada boʻlgan. Dastlab Saʼdiy, Navoiy, Zebunniso gʻazallariga muxammaslar bogʻlagan, ularning badiiy mahorat sohasidagi anʼanalarini davom ettirgan.

X. 19-asr hayotidagi yaramas illatlarni, adolatsiz hukmdorlar, noqobil hokimlar, zamin, zamon, kishilar toʻgʻrisidagi qarashlari ifodalangan "Chor darvesh" (1834), "Mahfil oro" (1844—56), "Toʻtinoma" (1854), "Raʼno va Zebo" (1856), "Yusuf va Zulayho" (1862) dostonlarini yozgan. Bularning orasida keng tarqalgani "Chor darvesh" dir. Asar qoliplash usulida yozilgan, qoliplovchi xikoya Ozodbaxt hikoyasi, dir. Ozodbaxt oʻz farzandsizligidan soʻz boshlab, darveshlar sarguzashtini tinglaydi. Doston Ozodbaxtning Baxtiyor ismli farzand koʻrib, parilarning ulugʻ shoiri Malik Shohboz yordamida murodmaqsadlariga yetishi bilan tugaydi.

X.ning hajman eng yirik asari "Toʻtinoma" 12 ming misradan iborat.

Asarning bosh goyasi — vafo va sadoqat. Toʻtining barcha hikoya va qissalari shu gʻoyani asoslash, isbotlashga qaratilgan. "Raʼno va Zebo" dostoni ham qoliplash usulida boʻlib, qoliplovchi hikoya Raʼno va Zebo sarguzashtlaridir. Pok muhabbatni ulugʻlash dostonning asosini tashkil etadi. Unda inson huquqi, ijtimoiy tenglik, adolat, olijanoblik kabi gʻoyalar yoritilgan.

Adabiy merosining umumiy hajmi 30 ming misra atrofida. Asarlari qoʻlyozmalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida ("Chor darvesh", inv.№359, 9251, 1675, 7713, 4819, 7847, 217 (II); "Toʻtinoma", inv. №1795; "Raʼno va Zebo", inv. №217; "Yusuf va Zulayho", inv. №1799) va SamDUning asosiy kutubxonasida saqlanadi.

Manbalar 
 Chor darvesh, T., 1960; Raʼno va Zebo, T., 1962.

Ad.:Qorayev T., Xiromiy Mulla Qurbon, T., 1975; Oʻzbek adabiyoti tarixi [5j.li], 4j., T., 1978.

Begali Qosimov

    

Shoirlar
Xirurgiya markazi

Xirurgiya markazi, Vohidov Vosit Vohidovich nomidagi ixtisoslashtirilgan jarrohlik ilmiy markazi — Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligiga qarashli ilmiy tadqiqot va davolash muassasasi. 1975-yil Butunittifoq klinik va eksperimental xirurgiya ilmiy tadqiqot institutining Toshkent filiali sifatida tashkil etilgan. 1991-yildan hozirgi nomi bilan faoliyat koʻrsatadi. Markaz ilmiy va amaliy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari koʻkrak qafasi va qorin boʻshligʻi aʼzolarida boshqa oʻxshashligi boʻlmagan, oʻziga xos jarrohlik amaliyotlarini oʻtkazadi, bularga, birinchi navbatda, hayot uchun muhim aʼzolar, yurak nuqsonlari, yirik qon tomirlar, oʻpka, jigar va meʼda osti bezi rekonstruktivtiklash jarrohligi va boshqa kiradi. Xirurgiya markazining vazifasi Oʻzbekistonda jarrohlik muammosi bilan boglik masalalarga rahbarlik qilish va boshqarish, respublikada xirurgiya xizmatini tashkil etish; yuqori malakali ixtisoslashgan ilmiy va amaliy xirurg mutaxassislar tayyorlash va boshqalardan iborat. Markazda 12 klinik boʻlim: jigaroʻt yoʻllari va portal gipertenziya jarroxdigi, lazer va meʼdaichak jarrohligi, yurakqon tomir jarroxdigi, koʻkrak qafasi jarroxdigi, rekonstruktivplastik jarrohlik, rentgenendovaskulyar jarrohlik va intervension radiologiya, shuningdek, patomorfologiya va lazer terapiyasi, anesteziologiya va reanimatologiya, mikrobiologiya va klinik biokimyo, eksperimental jarroxlik kabi fundamental va amaliy boʻlimlar, 370 oʻrinli klinik kasalxona va poliklinika ishlab turibdi. Xirurgiya markazi da 90 dan ziyod ilmiy xodim, jumladan, 22 fan doktori va professor, 50 fan nomzodi xizmat qiladi (2004). Markazda drlik va nomzodlik dissertatsiyalari himoyasi boʻyicha maxsus ilmiy kengash faoliyat koʻrsatadi. Markaz olimlari koʻpgina yirik ilmiy anjumanlarda qatnashib keladi. Xirurgiya markazi ilmiy toʻplam, monografiya, darslik va turli qoʻllanmalar chop etadi, ixtirolar qiladi. Markaz bazasida Toshkent birinchi tibbiyot institutining gospital xirurgiya, magistratura hamda Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti 1-son xirurgiya kafedrasi bor.

Manbalar 

Tibbiyot
Shifoxonalar
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Davolash profilaktika muassasalari‎
Tashkilotlar
Ilmiy markazlar
Jarrohlik
Alifbo bo‘yicha shifoxonalar‎
Jarrohlik yo‘nalishlari‎
Xirqa

Xirqa (arab. – yamoq, quroq) – junli matodan tikilgan ustki kiyim. Asosan, sufiylar kiygan. X. odatda sufiylikda pirdan shogirdga oʻtgan, uzoq vaqt kiyilgani sababli u koʻpincha eskirgan, quroq va yamoq boʻlgan. X. oʻzbeklar orasida janda deb atalgan.

XIRQA (arab. – yamoq, quroq) – poʼstak, yamoqli kiyim.
Kiygan odamning suluk yoʼlida ekanini ifoda etadi .
Tariqatlarda xirqa, kuloh, kamar, shadd, abo, poʼstak, tannura
kabi liboslar kiyiladi. Mazkur liboslar ham oʼz oʼrnida
maʼlum bir tasavvufiy maʼnoni ifodalaydi. Xirqa odatda
sufiylikda pirdan shogirdga oʼtib, uzoq vaqt kiyilgani
sababli u koʼpincha eskirgan, quroq va yamoqlardan, jun, paxta,
palos va teridan tikilgan. Xirqa „janda“ nomi bilan ham
yuritiladi. U tariqat ahli kiygan keng, uzun, oldi ochik.,
yoqasiz, yengi uzun libos. Xirqa kiyish shayxga bayʼat qilish
va taslim boʼlishni ifoda etadi. Xirqa ikki xil mazmunni
anglatgan: muridni sulukka olib kirish va tariqat ishini
yoyishga ruxsat berish. Shunga koʼra Suhravardiy „Avorif al -
maorif“da ikki xil xirqani ajratadi: tabarruk xirqa va
iroda xirqasi. Tabarruk xirqa tariqatga kirishga moyil
boʼlgan, zikr majlislari, shayx suhbatlarida ishtirok
etadigan, ammo hali tariqatga kirmagan kishining oʼz
istagiga koʼra unda tariqatga mehr paydo qilish, pirga
qoʼl berishga undash maqsadida kiydiriladi. Irodat
 Tasavvuf agpamalari
xirqasi esa tariqatda muayyan bosqichlarni bosib oʼtgan
muridga tariqat shayxi tomonidan kiydirilib, u oʼziga xos
ijozat sifatida talqin qilinadi. Shayx muriddan xirqa
shartlariga vafo qilish axdini oladi va unga xirqaning
haqlarini oʼrgatadi. Xirqani solik butun hayoti davomida
kiyib yurishi tavsiya etiladi. Xirqaning turiga koʼra uni
kiydirish uchun belgilangan sinov muddati qirq kundan
uch yilgacha, yoki undan ham koʼproq vaqtni talab qilgan.
Xirqaning rangi haqidagi munozaralardan ayon boʼladiki,
toʼq rangli xirqa kir koʼtarishi va sufiy uningtozaligini
saqlashi uchun koʼp vaqtini olmasligi nuqtai nazaridan
qulay hisoblangan. Tasavvuf olimlari pirsiz yuqori
darajalarga erishgan sufiylar uchun „xirqai Xizriy“
tushunchasini kiritib, goʼyoki ularning piri Xizr (a.s.)
boʼlgan, degan maʼnoni ifoda etganlar. Keyingi davr
adabiyotida xirqaning turlari detallashtirilgan:
xirqai iroda yoki xirqai asl; xirqai tabarruk yoki xirqai
tashabbuh; xirqai tarbiya yoki xirqai hidoya (muridlarga
taʼlim bera oladigan, ularninng ruhiy holatlarini
izohlab toʼgʼri yoʼl koʼrsata oladigan muridlarga berilgan);
xirqai suhbat (tariqatda oʼzi mustaqil faoliyat yuritishi
mumkin boʼlgan muridga berilgan); xirqai taʼlim (kitob
va shayxlarning oʼgiti asosida taʼlim berishga qodir
muridlarga berilgan, bu muridlar faqat kitobiy taʼlim
berish bilan cheklangan). Ammo aksariyat koʼzga koʼringan
ulamolar xirqani umumlashtirib, xirqai tasavvuf
nomi bilan atab kelganlar. Xirqani dunyoviy manfaat
qozonish uchun vosita qilishdan saqlanish, uni nafs va
qalb tarbiyasi uchun kiyish tavsiya etilgan. Tasavvufiy
manbalarda, xususan Voiz Koshifiyning „Futuvvatnomai
sultoniy“ asarida xirqa mavzusi batafsil izohlangan:
xirqa sharti, turi, maqsadi, kiyish va kiydirish odoblari,

Manbalar 

Tasavvuf
Xislat

Xislat (taxallusi; asl ismsharifi Haybatullaxoʻja Orifxoʻja oʻgʻli) (1880.10.5 Toshkent 1945.8.6) - shoir va tarjimon. Oʻzbek mumtoz adabiyotining soʻnggi namoyandalaridan biri. 16—17 yoshlarida Toshkent shahri Kesaqqoʻrgʻon mahallasidagi madrasaga oʻqishga kirib, arab va fors tillarini mukammal oʻzlashtirgan; o’zbek , ozarbayjon, turk, fors va arab adabiyotlarini puxta oʻrgangan. 1908—09 yillarda Navoiy ijodini mutolaa qilib, "Farhod va Shirin" hamda "Layli va Majnun" dostonlarining soddalashtirilgan nasriy nusxalarini tayyorlagan va oʻz hisobidan nashr etgan. 1910—14 yillarda madrasadoshi Sidqiy Xondayliqiy bilan hamkorlikda "Armugʻoni Xislat", "Hidoyai Xislat", "Savgʻoti Xislat", "Tuhfai Xislat" kabi bayozlarini nashr ettirgan. Bu bayozlarda shoirning 100 dan ziyod lirik sheʼrlari eʼlon qilingan. X.ning lirik sheʼrlarida Bobur, Mashrab va, ayniqsa, Navoiy ijodining taʼsiri kuchli. Bu taʼsir uning "Naylaram bogʻu chaman sayrini jonon boʻlmasa", "Qandoq qilay", "Ey nigorim", "Iqlimi devona qilgan bir pari savdosidur", "Oʻldim asiring, ey yor", "Ey xublar sarosi", "Orazingmu yo guli raʼnomidur", "Ey parivash" singari gʻazallarining badiiy qurilmasida ham, gʻoyaviy yoʻnalishida ham yaqqol koʻrinadi. X.ning dunyoviy gʻoyalar bilan yoʻgʻrilgan bir qancha gʻazallari Mulla Toʻychi Toshmuhamedov va Hamroqul qori kabi mashhur hofizlar tomonidan ijro etib kelingan.

X. 1917 yildan keyin ham badiiy ijod bilan shugʻullanib, zamonaviy mavzularda gʻazal va muxammaslar yaratgan. Ammo Sovet davlatining jadid shoirlarga nisbatan sovuq munosabati tufayli u yoshlikda egallagan hunari — duradgorlikni davom ettirib, 1940 yilga qadar imoratsozlik ishlari bilan koʻproq mashgʻul boʻlgan.

X.ning adabiy merosida tarjima asarlar katta oʻrin egallaydi. U Nizomiyning "Layli va Majnun" dostoni, Firdavsiyning "Shohnoma" dostoni asosida nasrlashtirilgan "Barzuyi sher", "Pahlavoni Ahmad", Ubayd Zokoniyning "Mushuk va sichqon" asarlarini fors tilidan tarjima qilgan, arab va fors mumtoz adabiyotlaridagi bolalarbop rivoyatlar va masallarni sheʼriy tarjima qilib, "Non va halvo" degan majmua tuzgan. Toshkent shahridagi koʻchalardan biri X. nomi bilan ataladi.

Manbalar 
 Gʻazallar, T., 1971.

Shoirlar
Koʻkaldosh madrasasida tahsil olganlar (Toshkent)
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar