MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hobbit

Hobbit: Yoxud borib qaytish () — ingliz yozuvchisi J. R. R. Tolkien qalamiga mansub fantastik roman. Birinchi marta 1937-yilda nashr etildi va qisqa vaqtda bolalar adabiyotining klassikasiga aylandi.

J. R. R. Tolkien „Hobbit“ asarini yozishda Skandinaviya mifologiyasi va qadimgi ingliz sheʼri „Beowulf“ motivlariga murojaat qilgan. Bir qator tadqiqotchilarning fikriga koʻra, hikoyada yozuvchining Birinchi jahon urushidagi ishtiroki tajribasi aks etgan. Asarning oʻziga xos xususiyati arxaik va zamonaviy xulq-atvor standartlarining qarama-qarshiligi — xususan, personajlar nutqi stilistikasi orqali. Asosiy qahramon Bilbo Baggins zamonaviy odamning koʻplab xususiyatlariga ega va natijada qadimgi dunyo vakillari fonida aniq anaxronizmga oʻxshaydi. Shunga koʻra, asarda zamonaviy madaniyat kishisi va uning atrofidagi qadimiy qahramonlar oʻrtasidagi munosabatlar toʻgʻrisida savol tugʻiladi. Butun hikoya davomida qahramonning rivojlanishi sodir boʻladi — sarguzashtlarda ishtirok etish Bilbo uchun oʻz-oʻzini bilish yoʻliga aylanadi. Hikoya sujetining soʻnggi bosqichida paydo boʻladigan xazinalarni egallash uchun ziddiyatda ochkoʻzlik va uni yengish muammosi koʻtarilgan.

Hobbit: yoxud borib qaytish— Tolkienning Oʻrta Yer dunyosi haqida nashr etilgan birinchi asari. Kitob tanqidchilarning olqishiga sazovor boʻldi va oʻquvchilar tomonidan katta talabga ega boʻlib, nashriyot muallifidan davomini soʻrashga undadi. 1937-yilda Tolkien sevimli mashgʻulotlar haqida yangi hikoya yozishni boshladi. Ishning natijasi Uzuklar hukmdori romani boʻldi.  Hobbitdan farqli oʻlaroq, bu asar kattalarga moʻlajllandi. Ikki kitobning syujetlarida izchillikni taʼminlash uchun Tolkien „Hobbit“ ning asl matniga oʻzgartirishlar kiritdi. Jumladan Bilboning Gollum bilan uchrashuvi tavsifiga keskin oʻzgartirish kiritilgan.

1937-yil 21-sentabrda birinchi marta Britaniyaning  George Allen & Unwin nashriyoti tomonidan 310 betli qattiq muqovada nashr etildi.

Hobbit:yoxud borib qaytish romani birinchi marta 2019-yilda harbiy tarjimon Shokir Dolimovning mustaqil tarjimasi asosida 302 betli qattiq muqovada 3000 nusxada nashr etilgan.

Sujet 
Thorin Emanqalqon boshchiligidagi oʻn uchta gnomlar olisdagi vatanlari Eriborni qaytarib olish uchun sayohatiga chiqishadi. Eribor yakka togʻ ichida oʻyib ishlangan, oltin va xaznilarga toʻla ulkan yer osti shahri boʻlib uni dahshatli shimol ajdari Smaug egallab olgan. Hobbit Bilbo Baggins va sehrgar Gandalf bu mushkul ishda gnomlarga yordam berishadi.

Manbalar

Havolalar
Yodgorxon

Yodgorxon (Yodigorxon) (1714 yilda vafot etgan), 1704-1714 yillarda Shiboniylar sulolasidan bo’lgan o’zbek Xorazm (Xiva) xoni.

Musoxon hokimiyatdan chetlatilgach, Hoji Muhammadxonning o’g'li Yodgoxon taxtga o’tirdi. U Xorazm shiboniylari sulolasining Makkaga haj qilgan yagona xoni edi. Uning hukmronligi davri ko’chmanchi qabilalar bilan janglarda o’tgan. Yodgoxon taxminan 1714 yilda vafot etdi va Shergʻozixon taxtga o’tirdi.

Adabiyotlar 
 Yoʻldoshev M., Xiva xonligida feodal yer egaligi va davlat tuzilishi, T., 1959; 
 Xudoyberganov K., Xiva — 2500. Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Uzbekistana. T.3. T.,1993. 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976

Xorazm hukmdorlari
Learning to Play Guitar

„Learning to Play Guitar“ („Gitara chalishni oʻrganish“), toʻliq nomi: „Learning to Play Guitar: Chords, Scales, and Solos“ („Gitara chalishni oʻrganish: Akkordlar, gammalar va sololar“) — amerikalik musiqachi, Colorado universiteti professori Colin McAllister qalamiga mansub gitara chalishni oʻrgatuvchi qoʻllanma. 2017-yil Chantilly shahrida „The Teaching Company“ nashriyoti tomonidan chop etilgan. Onlayn video va DVD formatida tayyorlangan qoʻllanma PDF formatidagi hamroh kitob bilan nashr etilgan. 

Asar gitara chalishni noldan boshlaganlar uchun moʻljallangan. Qoʻllanma har biri oʻrtacha yarim soat davom etadigan 24 ta „leksiya“dan iborat boʻlib, hamroh kitobda videoda oʻrgatilgan materiallarning muxtasari keltirilgan. Har bir bob besh modulga (texnika, nota yozuvi, akkordlar, gammalar va praktika) boʻlingan.

Manbalar

Havolalar 
 „Learning to Play Guitar: Chords, Scales, and Solos“ The Great Courses saytida 
 „Learning to Play Guitar: Chords, Scales, and Solos“ Colin McAllister saytida 

Gitara chalish boʻyicha kitoblar
Farhod va Shirin (nasriy bayoni)

„Farhod va Shirin (nasriy bayoni)“ — turkiy shoir Alisher Navoiy qalamiga mansub „Farhod va Shirin“ dostonining Gʻafur Gʻulom qalamiga mansub nasriy bayoni. Ilk bor 1940-yil Toshkent shahrida chop etilgan. 1956-yil qayta nashr qilingan. 1975-yil Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida Abduqodir Hayitmetov tomonidan tahrir qilingan yangi versiyasi chop etilgan.

1940-yil Navoiy „Xamsa“sidagi dostonlar („Hayrat ul-abror“dan tashqari) xalqqa tushunarli boʻlishi uchun nasriy mazmuni bilan chop etilgan. „Farhod va Shirin“ dostonining nasriy mazmunini Gʻulom tayyorlagan. Gʻulom tayyorlagan nasriy mazmun 1940- va 1956-yillarda Hamid Olimjon yozgan kirishsoʻz bilan nashr qilingan. Gʻulom nasriy bayonda dostonning toʻliq mazmunini qamrashga harakat qilgan.

1975-yil Hayitmetov „Farhod va Shirin“ning qisman oʻzgartirilgan versiyasini nashrga tayyorladi. Ushbu versiyani nashrga tayyorlashda quyidagi shaxslar ishtirok etgan: N. Norqulov – muharrir, F. Gambarova - rassom, I. Kiriakidi – rasmlar muharriri, T. Smirnova – texnik muharrir, Sh. Sobirova – musahhih. Kitob adadi – 75 000 nusxa.

Manbalar

Havolalar 
 „Farhod va Shirin (nasriy bayoni)“ Ziyouz saytida (1975)

Dostonlar
Harry Potter va Alanga kubogi

Harry Potter va Alanga kubogi (boshqa nomi Harry Potter va Olov kubogi; ) ingliz yozuvchisi J. K. Rowling qalamiga mansub fentezi janridagi roman boʻlib, Harry Potter romanlari turkumiga mansub toʻrtinchi kitobdir. Roman „Hogwarts jodugarlik va afsungarlik maktabi“da toʻrtinchi yil sifatida tahsil olayotgan yosh sehrgar hisoblanmish Harry Potterning Triwizard turnirida ishtirok etishga majbur boʻlganligi bilan bogʻliq voqealar haqida hikoya qiladi.

Kitob 2000-yil 8-iyulda Buyuk Britaniyada Bloomsbury nashriyoti, AQShda esa Scholastic nashriyotida chop etildi. Ikkala mamlakatda ham 2000-yil 8-iyul sanasida chiqarilgan. Bu roman 2001-yilda Hugo mukofotiga loyiq topildi va buning ortidan ushbu mukofotni qoʻlga kiritgan yagona Harry Potter turkumidagi kitob sifatida qayd etildi.

Roman asosida 2005-yili film suratga olindi. Electronic Arts shirkati tomonidan videooʻyin ham ishlab chiqarildi.

Sujet 

Yozgi taʼtilning bir qismini Dursleylarnikida oʻtkazgan Harry Potter doʻsti Ronning taklifiga binoan yozgi taʼtilning qolgan qismini Ronning uyida oʻtkazishga qaror qiladi. Ronning uyidagi bir necha xursandchilik kunlaridan soʻng, Harry Weasleylar oilasi bilan (Mollydan tashqari) birga Quidditch boʻyicha Jahon kubogini tomosha qilish uchun boradi. Keyinchalik, Harry Hogwartsga boradi.

Hogwarts bu yil muhim afsungarlar turniriga mezbonlik qiladi. 19-asr boshidan beri oʻtkazilmagan „Uch sehrgarlar“ turniri Dumbledorening saʼy-harakatlari natijasida Hogwartsda oʻtkaziladi.

Adaptatsiyalar

Film 

Harry Potter va Alanga kubogi asosida film ham tasvirga olingan boʻlib, kinokartinaning umumjahon premyerasi 2005-yil 18-noyabrda boʻlib oʻtdi. Filmga Mike Newell rejissorlik qildi, Steve Kloves esa ssenariynavis oʻlaroq qatnashdi. Film tijorat jihatdan muvaffaqiyat qozonib, umumjahon boʻylab $896 million daromad qildi. Shuningdek, „Best Art Direction“ nominatsiyasida Oscarga nomzod boʻldi.

Videooʻyin 
Videooʻyin Electronic Arts shirkati tarafidan ishlab chiqarilib, PC, PlayStation 2, Nintendo DS, Nintendo GameCube, Xbox, Game Boy Advance va PlayStation Portable platformalari uchun moʻljallangan. Videooʻyin 2005-yil 8-noyabrda chiqarildi.

Oʻzbekcha tarjima 
Harry Potter va Alanga kubogini oʻzbek tiliga Shokir Dolimov tarjima qilgan. Roman oʻzbek tilida ilk bor 2019-yil Toshkent shahrida „Kamalak“ nashriyotida chop etildi.

Manbalar

Havolalar 
 Harry Potter va Alanga kubogi Harry Potter Wiki saytida 

2000-yil kitoblari
2000-yil romanlari
Ingliz tilidagi kitoblar
Gʻarbiy turk xoqonligi

Gʻarbiy Turk xoqonligi (qadimiy turkcha: 𐰆𐰣:𐰸:𐰉𐰆𐰑𐰣, oʻqilishi: On oq budun)- Qora dengiz va Dondan Tyon-Shon va shimoliy-sharqiy Hindiston sharqiy shoxlariga qadar joylashgan dastlabki oʻrta asr turkiy davlati (603-704).

Xoqonlikning gʻarbiy mulki janubiy-sharqiy Yevropaning dashtlariga yetib bordi. Davlatning oʻzagini Yettisuv viloyati tashkill qilgan. Uni Ashina sulolasidan boʻlgan kagonlar boshqargan. Xazar xoqonligi undan ajralib chiqdi. Gʻarbiy turk xoqonligi ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy jihatdan Sharqiy xoqonlikdan mutloqo ajralib turgan.

Xoqonlik oʻzining qudratining eng yuqori choʻqqisiga Sheguy xoqon (610-618 yillarda) va uning ukasi Tun-yabgʻu-xoqon (618-630 yillarda) davrida erishgan. Toxariston va Afgʻonistonga yangi yurishlar davlat chegaralarini Hindistonning shimoli-gʻarbiy qismigacha kengaytirdi. Tun-yabgʻu xoqon maʼmuriy islohotni amalga oshirdi va oʻlpon yigʻishni nazorat qilish va nazorat qilish uchun mintaqadagi oʻz vakillari — tudunlarni tayinladi. Tun yobgʻu xoqon va Sheguy xoqon (610-618) davrida Xoqonlik Oltoyda, Tarim daryosi havzasida va Amudaryo boʻyida chegaralarni tikladi. Suyab va Ming-Buloq Gʻarbiy Turk xoqonlarining qarorgohiga aylandi. Vizantiya imperatori Tun-yobgʻu bilan ittifoqda xoqon 626 yilda Sosoniylarga qarshi urush boshladi. 626 yilda turkiy qoʻshinlar Tiflisni egallab oldilar. Biroq, Vizantiya va Eron oʻrtasida tinchlik shartnomasining tuzilishi Tun-yobgʻu xoqonni harbiy harakatlarni toʻxtatishga majbur qildi. 630 yilda Ton-Yobgʻu xoqon amakisi Sibir Xon tomonidan uyushtirilgan fitna natijasida oʻldirildi. Tez orada u ham oʻldirildi. 630 yilda boshlangan taxt uchun kurash uzoq davom etgan urushga aylandi.

Madaniyati 

Qadimgi turkiy yozuv (Orxon-Yenisey yozuvi) — Oʻrta Osiyoda milodning VII-X asrlarida turkiy tillarda yozish uchun ishlatilgan yozuv. Qadimgi turkiy yozuv oʻsha davrning adabiy tilida (supra-dialektik koine) ishlatilgan boʻlib, u ham Orxon-Yenisey yozuvlari tili deb ataladi. Qadimgi turkiy yozuvda yozilgan yodgorliklar asosan epigrafik, Sharqiy va Gʻarbiy turklar, Turkashlar, Qorluqlarning davlat shakllari boʻlgan Oʻrta Osiyo va Sibir, Mongoliyaning oʻsha mintaqalarida yaratilgan. Yozuvlarda turklarning madaniy darajasi, ularning adabiyoti, tarixiy bilimlari aks etgan. Fargʻona vodiysi hududida qadimgi turkiy tilda 20 dan ortiq runik yozuvlar topilgan.

Tugatilishi 
658 yilda Gʻarbiy Turk xoqonligining koʻplab erlari Xitoy Tan imperiyasi tomonidan tortib olindi. Shu paytdan boshlab yagona xoqonlik oʻz faoliyatini tugatdi. 698 yilda Turkashlar xoqonlik hududining bir qismida hokimiyatni egallab olishdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 Baratova L. S. Drevnetyurkskie moneti Sredney Azii VI—IX vv. Avtoreferat dissertatsii kand. ist. nauk. T., 1995
 Klyashtorniy S.Stepnie imperii drevney Yevrazii. SPb.: izdatelstvo Filologicheskogo fakulteta SPbGU,2005.
 
Oʻzbekiston tarixidagi davlatlar
Turk xoqonligi
Sharqiy Turkiston tarixi
Markaziy Osiyo tarixi
Qozogʻiston tarixidagi davlatlar
Qirgʻiziston tarixidagi davlatlar
Tojikiston tarixi
Tyumen viloyati tarixi
Boshqirdiston tarixi
Turkmaniston tarixi
Xitoy tarixiy davlatlari
Qoraqalpogʻiston tarixi
Yuksak maʼnaviyat — yengilmas kuch

Yuksak maʼnaviyat — yengilmas kuch — Oʻzbekiston Respublikasining birinchi prezidenti Islom Abdugʻaniyevich Karimov qalamiga mansub hujjatli adabiy asar. Yuksak maʼnaviyat-yengilmas kuch asari 2008-yilda Maʼnaviyat nashriyoti tomonidan 176 sahifada qattiq muqova bilan chop etilgan. Asar muqaddima va toʻrt bobdan iborat. Kitob qoraqalpoq, tojik, turkman, qirgʻiz va qozoq tillariga tarjima qilinib, chop etilgan.

Islom Karimovning prezidentlik davri mobaynida bu kitob jahon miqyosida, xususan, musulmon olamida ham qiziqish uygʻotdi va Quvayt davlatida arab tiliga,Turkiya Respublikasida turk tiliga tarjima qilindi. Misr Arab Respublikasi, Saudiya Arabistoni Podshohligi, Quvayt, Birlashgan Arab Amirliklari, Bahrayn kabi mamlakatlarda kitobning taqdimot marosimlari oʻtkazildi.

Asarda yoritilgan masalalar „haqiqatdan ham dolzarb ahamiyat kasb etib borayotgani“ iddaosi bilan davlat va nodavlat tashkilotlar, taʼlim muassasalari va fuqarolar uchun qayta nashr etildi. Islom Karimov hukmronligi davrida ushbu asar propaganda vositasiga aylantirildi, har bir taʼlim dargohlarida, turli tashkilotlarda va davlatning barcha boshqaruv organlarida boʻlishi toʻliq taʼminlandi. Asar asosida darsliklar yaratilib, ayniqsa maktab oʻquvchilarga kuchli singdirildi. Butun respublika boʻylab "Prezident asarlari bilimdoni" tanlovlari oʻtkazilgan.

Syujet 
Islom Karimovning ushbu kitobida maʼnaviyatning maʼno-mazmuni, uning inson, jamiyat hayotidagi oʻrni va ahamiyati, bu tushunchaning nazariy hamda amaliy tomonlari turli fikrlar, xulosalar orqali tahlil etiladi. Ushbu asar 2008-yil Maʼnaviyat nashriyoti tomonidan chop etilgan. Asar muqaddima va toʻrt bobdan iborat. Birinchi bobda „Maʼnaviyat — insonning ulgʻaish va kuch-qudrat manbaidir“, deb nomlanadi. Ushbu bobda: „maʼnaviyatni anglash“, „maʼnaviyatni shakllantirishdagi asosiy mezonlar“, maʼnaviy va moddiy hayot uygʻunligi haqida tushunchalar berilgan. Ikkinchi bob „Mustaqillik — maʼnaviy tiklanish va yuksalish“ deb nomlanadi. Bunda „ Milliy gʻoya va maʼnaviy hayot“, „maʼnaviyat va jamiyatning yangilanishi“, „islohotlar va ularning maʼnaviy mezoni“ belgilangan. Uchinchi bob „Maʼnaviyatga tahdid — oʻzligimiz va kelajagimizga tahdid“ deb nomlangan.

Bu bobda „Globallashuv jarayonlari va maʼnaviy tahdidlar“, „Fikrga qarshi fikr, gʻoyaga qarshi gʻoya“ lar belgilangan. Toʻrtinchi bob „Vatanimiz taraqqiyotining mustahkam poydevori“, „inson qalbiga yoʻl“, „eng buyuk jasorat“ va „Xotima“dan iborat.

Manbalar

Havolalar 
Yuksak maʼnaviyat-yengilmas kuch kitobxon saytida
100 Great Welsh Women

100 Great Welsh Women — 2001-yilda Terry Breverton tomonidan nashr etilgan asli kelib chiqishi Uelslik boʻlgan yoki uelslik taniqli ayollarning qisqa tarjimai hollari toʻplami. Unda sportchilar, aktrisalar, avliyolar, qoʻshiqchilar va malikalarni oʻz ichiga olgan barcha tabaqadagi ayollar qamrab olingan.

Fon 
100 Great Welsh Women Terry Breverton tomonidan yozilgan va 2001-yilda nashr etilgan. Breverton 20 dan ortiq kitob yozgan tarixchi. Uels kitoblari kengashi uning beshta kitobini „Oyning eng yaxshi kitobi“ deb nomladi. Kitoblar odatda Uels bilan bogʻliq mavzularda boʻlib, ularda 100 buyuk uelslik, Glamorganning sirli vodiysi va uelslik avliyolarning kitobi mavjud.

Nashr 
100 Great Welsh Women 2001-yil noyabr oyida Glyndwr Publishing, Sent-Afan tomonidan qogʻoz muqova sifatida nashr etilgan. U 304 sahifadan iborat boʻlib, unda 72 ta oq-qora fotosuratlar mavjud. 2016-yildan boshlab u bosmadan chiqdi.

Manbalar

Adabiyotlar 

Uels kitoblari
2001-yil kitoblari
Biografiya kitoblar
Ulugʻbek xazinasi

"Ulugʻbek xazinasi" – oʻzbek yozuvchisi Odil Yoqubov qalamiga mansub roman. Asarda temuriylar hukmronligi va olim Mirzo Ulugʻbek shaxsiy hayoti, fojiaviy qismati, shogirdi Ali Qushchi hamda Qalandar Qarnoqiy qay tarzda Mirzo Ulugʻbek kitoblarini saqlab qolishgani kabi voqealar yoritilgan. Asar Yoqubovning eng sara asari hamda oʻzbek adabiyotidagi eng muhim romanlarning biri hisoblanadi.

Roman ilk marotaba 1973-yil Toshkent shahrida Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida chop etilgan. Oʻn marotabadan oshiq, jumladan, 1980-, 1986- (Yoqubovning uch jildli tanlangan asarlar toʻplamida) va 1994-yillarda qayta nashr qilingan. Shuningdek, roman bir necha tilga tarjima qilingan. 1976-yil romanning Yu. Surovsev muallif bilan hamkorlikda oʻgirgan ruscha tarjimasi Moskva shahrida „Sovetskiy pisatel“ nashriyotida chop etilgan. Ayni tarjima 1979-yil Toshkent shahrida Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida qayta chop etilgan. Ruscha tarjima, shuningdek, 1981- 1982- yillarda „Progress“ nashriyotida chop etilgan. Bundan tashqari, ruscha tarjimasi 1986-yil Moskva shahrida „Xudojestvennaya literatura“ nashriyotida Yoqubovning povestlari bilan toʻplam oʻlaroq chop etilgan.

K. Seydxanov romanni rus tilidan qozoq tiliga tarjima qilgan, qozoqcha tarjimasi 1983-yil Olmaota shahrida „Jazushi“ nashriyotida chop etilgan. Ayni yilda Toshkent shahrida „Raduga“ nashriyotida romanning rus tilidan hind tiliga oʻgirilgan tarjimasi chop etilgan. 1984-yil Riga sharida „Liyesma“ nashriyotida A. Rudzgor oʻzbek tilidan oʻgirgan latischa tarjimasi chop etilgan. 1987-yil Vilnyus sharida „Mintis“ nashriyotida romanning G. Kobeskayte oʻzbek tilidan oʻgirgan litvacha tarjimasi chop etilgan.

Manbalar

Havolalar 
 „Ulugʻbek xazinasi“ Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi saytida 

Romanlar
Dutor oʻrganish kitobi

„Dutor oʻrganish kitobi“ — oʻzbek musiqachisi Abdusamad Ilyosov qalamiga mansub dutor chalishni oʻrgatuvchi qoʻllanma. 1966-yil Toshkent shahrida „Oʻqituvchi“ nashriyoti tomonidan chop etilgan. Qoʻllanma „madaniy-oqartuv“ texnikumlar hamda musiqa bilim yurtlari uchun qoʻllanma oʻlaroq yozilgan.

Ilyosov dutor chalishda pardalararo tovush bezaklari va nola ohanglarini nota yozuvida koʻrsatish uchun yangi belgilarni ishlab chiqqan. Qoʻllanma nazariy va amaliy qismlarga boʻlingan. Amaliy qism, oʻz navbatida, toʻrt qisimga boʻlingan: 1) oddiy zarblar va sodda mashqlar va kuylar; 2) murakkabroq zarblar va kuylar; 3) torlarning joʻr boʻlishi va bezaklar, dutorning ashulaga joʻr boʻlishi; 4) fortepianoning dutorga joʻr boʻlishi va dutor kuylari.

Qoʻllanmani nashrga tayyorlashda quyidagi shaxslar ishtirok etgan: Islom Ahmedov — muharrir, Yu. Yevdokimov — musiqa muharriri, A. Ahmadjonov — badiiy muharrir, G. Masqudova — texnik muharrir, D. Galiyeva — musahhih. Kitob adadi — 5 000 nusxa.

Manbalar

Havolalar 
 „Dutor oʻrganish kitobi“ Ziyouz saytida

Dutor chalish boʻyicha kitoblar
Majmu’ al-g‘aroyib

„Majmu’ al-gʻaroyib“ („Gʻaroyibotlar majmuasi“) 1569-yili Balx xoni Shayboniyxon Pirmuhammadxon I (1546—1566/67) ning topshirigʻi bilan yozilgan asardir. Asar muallifi balxlik olim Sulton Muhammad boʻlgan.

Uning otasi mavlono Darvish Muhammad Balxning oʻqimishli va katta nufuzga ega boʻlgan kishilaridan biri edi. Shayboniyzodalar Xurramshoh sulton (1506—1511) va Kistinqora sulton (1526—1544) davrida Balxning muftiysi lavozimida xizmat qilgan. 0ʻzbek tilida sheʼrlar bitgan. Uning sheʼrlaridan nam unalar „Majmu’ al-g‘aroyib“da keltiriladi. Darvesh Muhammad muftiy 1550-yil 19-fevralda vafot etgan. Asar muallifi Sulton Muhammad Balxiy xususan tarix, geografiya, astrologiya, mineralogiya, ilohiyot, fiqh va adabiyot ilmlaridan boxabar kishi boʻlgan. Otasi vafotidan keyin uning mansabida turgan Sulton Muhammad 1573-yil 12-may kuni vafot etgan. ’’Majm u’al-gʻaroyib" asarini yozishda Sulton Muhammad al-Balxiy oʻzidan avval oʻtgan olimlarning asarlaridan keng foydalangan.

Asarda Buxoro, Balx, Marv, Sogʻoniyon, Termiz, Turkiston, Samarqand va Bulgʻor kabi yirik shaharlar va ulkan mamlakatlar, dunyoda yuz bergan muhim voqealar, mashhur shayxlar, olimlar va hukmdorlar, Balx va Badaxshonning mineral boyligi haqidagi qismlari muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yoʻnalishi talabalari uchun darslik. A.Madraimov, G. Fuzailova. Toshkent: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
Dili g‘aroyib (asar)

Dili g‘aroyib o‘zbek tilidagi geo-kosmografik xildagi, ko‘p jihatdan urhumlashtirma asar bo‘lib, 1831—1832-yili xivalik oʻzbek olimi Xudoyberdi ibn Qoʻshmuhammad tomonidan Rahmonquli inoqning topshirig‘i bilan yozilgan.

Muallif o‘zini bir joyda Soʻfizoda deb ataydi. Otasi Qo‘shmuhammad ibn Niyozmuhammad Xiva masjidlarining birida soʻfilik qilgan va Qubroviya tariqatiga mansub boʻlgan. Xudoyberdi ibn Qo‘shmuhammad keng ma’lumotli, arab va fors tillarini yaxshi bilgan kishi boʻlib, asosan tarjimonlik bilan shugʻullangan. U, asosan tarixiy va geografik asarlani oʻzbek tiliga taijima qilish bilan shugʻullangan. Asardagi Xorazm va uning shaharlari haqidagi ma’lumotlar qimmatlidir.

Adabiyotlar 
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yo'nalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. Т.: O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.
Muzakkiri ahbob

"Muzakkiri ahbob" („Ahboblar (yaʼni doʻstlar) zikrida“) nomli tazkira muallifi xoja Bahouddin Hasan Nisoriy (vafoti 1596—1597), XVI asrda oʻtgan yirik oʻzbek shoir va olim.

Bahouddin Hasan Nisoriy asli buxorolik, mashhur shoir Podshohxoja (1450 — vafot etgan yili nomaʼlum) oilasiga mansub boʻlib, shoirlik bilan bir qatorda, tibbiyot, tafsir, handasa, falakiyot, musiqa va xattotlik bilimlarini egallangan. Soʻgʻd hokimi boʻlgan Shayboniy Rustam Sultonning sadri boʻlib xizmat qilgan, 1526-yildan keyin Balxda Kamoluddin qo‘noq madrasasida handasadan dars bergan.

Tarixi 
"Muzakkiri ahbob" asari Xoja Bahouddin Hasanning eng mashhur asari hisoblanadi. Asar Juyboriy xojalaridan xoja Muhammad Islom (1493—1563)ga bagʻishlangan va XVI asrning
birinchi yarmida Buxoroda oʻtgan 261 turkiyzabon shoirlar haqida
qisqacha maʼlumot keltirgan.

Asar tasnifi 
„Muzakkiri ahbob“ asari qisqa soʻzboshi, muqaddima, toʻrt bob va xotimadan iborat. Soʻzboshida muallif oldiga qoʻyilgan vazifa va kitob mazmuni haqida soʻz boradi. Bundan tashqari bu boʻlimga sheʼriyatda qalam tebratgan shayboniylar sulolasi aʼzolari Shayboniyxon, Ubaydullaxon, Abdullatif sulton, Rustam sulton, Abdullazizxon, Doʻstmuhammad sultonlar haqida soʻz boradi.

Birinchi bobda muallif o‘zi shaxsan tanish bo‘lmagan, tazkira tuzilmasidan ancha oldin olamdan o‘tgan, 84 ta buxorolik shoirning hayoti va ijodi haqida maʼlumot beradi.

Ikkinchi bob muallif tanigan lekin tazkira yozilmasidan sal oldin vafot etgan buxorolik 64 ta shoir haqida yozgan.

Uchinchi bob tazkira yozilayotgan paytda hayot bo‘lgan 59 ta shoir ijodiga bagʻishlangan.

To‘rtinchi bobda muallif bilan bir zamonda yashagan lekin u bilan shaxsan tanish bo‘lmagan 44 nafar Movraounnahrlik shoir ijodidan namunalar keltirilgan.

Xotimada muallif oʻzining ota-bobolari haqida, xususan katta bobosi Abdulvahhobxoja, otasi Podshohxoja va birmuncha vaqt shayboniy Rustam xonning xizmatida bo‘lgan ukasi shayxulislom Abdussamadxoja va ruboiynavis shoir Shohxoja haqida zarur maʼlumotlar keltirgan. Ushbu asarda Shayboniy hukmdorlardan Ubaydullaxon zamonida Buxoro va Samarqandda bunyod etilgan masjid, madrasa vaxonaqohlardan tashqari, koʻprik, suv inshooti va kutubxonalari haqida ham maʼlumotlarni uchratish mumkin. Buxoroyi sharifda qurilgan Mir Arab madrasasi, Piri Marza qishlogʻida qurilgan chorbogʻ, Mehtar Qosim tarafidan Koʻhak daryosi ustiga qurilgan koʻprik, Abdulazizxon tarafidan Buxoro shahrida bunyod etilgan kutubxona shular jumlasidandir. Asarning qoʻlyozma nusxalari Rossiya, Oʻzbekiston va xorijiy mamlakatlar kutubxonalarida mavjud. Uning oʻzbekcha tarjimasi 1993—yili Toshkentda Ismoil Bekjonov tomonidan chop etilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Madraimov, Abdumajid. Manbashunoslik: Bakalavriatning tarix yoʻnalishi talabalari uchun darslik. A. Madraimov, G. Fuzailova. T.: Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti, 2008.

Buxoro tarixi