MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yirtqich qushlar

Yirtqich qushlar (Falconiformes) — qushlar sinfining turkumi. Tanasi yirik yoki oʻrtacha kattalikda, eng mayda vakili—karlik lochin qanotining uz. 9—10 sm; eng yirik Amerika tasqarasining qanoti 115 sm, yoyilganida 2,5–3 m, vazni 8–12 kg . Tumshugʻi kuchli rivojlangan, uchki qismi ilmoqqa oʻxshash egilgan boʻlib, oʻljasi terisini yirtish va etini uzib olishga moslashgan. Oyoqlari oʻrtacha uzunlikda, panjalari kuchli rivojlangan, tirnoqlari oʻtkir, ilmoqsimon egilgan. Tirnoqlari yordamida chang solib oʻljasini oʻldiradi va uni ushlab turadi. Yirtqich qushlarning tumshugʻi asosidagi terisi patsiz, ochiq rangli boʻlib, tanasining boshqa qismidan ajralib turadi. Patlari tigʻiz boʻlishi, koʻzlari boshining 2 yonida joylashganligi bilan yapaloqqushlardan farq qiladi. Jigʻildoni juda keng , tana vaznining deyarli yarmiga teng keladigan oziqni sigʻdiradi. Koʻpchilik turlari monogam. Tuxumdan chiqqan joʻjasining koʻzi ochiq, tanasi pat bilan qoplangan boʻlsa ham uyada uzoq vaqt yashaydi. Koʻpchilik Y.q. ning nari va modasi bir xil rangda, koʻpincha nari modasiga nisbatan kichikroq yoki bir xil kattalikda (Amerika kondorining nari yirikroq) boʻladi. Kunduzi hayot kechiradi. Yer yuzida keng tarqalgan. Ancha uzoq yashaydi. Tutqunlikda lochin 55, burgut 46, tasqara 69, qirgʻiy 25 yil yashagan. Yilda bir marta, baʼzan 2 marta koʻpayadi. Daraxtlar shoxi, kavagi, qoyalar va yerga uya quradi yoki boshqa qushlar uyasini egallaydi. Odatda, oʻsha juftning oʻzi har yili bir joyning oʻziga uya qurib, bola ochadi. Yirik Y.q. 1—2 ta, maydalari 6—7 ta, baʼzan 9 tagacha tuxum bosadi. Tuxumini bittadan bir necha kun davomida qoʻyganidan uyadagi joʻjalari ham har xil yoshda boʻladi. Yirik Y.q. (Mas, burgut, boltayutar) 2 oy, maydalari 1 oyga yaqin tuxum bosadi. Mayda va oʻrtacha kattalikdagi qushlarning joʻjasi 1 oydan, yirik qushlarniki 3, hatto 4 oydan soʻng uchirma boʻladi. Y.q. har xil hayvonlar, asosan, sut emizuvchilar, qushlar va hasharotlar, baʼzan hayvonlar oʻlimtigi bilan oziqlanadi. Tropik mintaqalarda (Afrika) yashovchi ayrim Y.q. mevalar bilan oziqlanadi. Oʻljasini havodan turib izlaydi; shuning uchun koʻzlari, uchish qobiliyati yaxshi rivojlangan. Yilda bir marta uzoq vaqt toʻliq tullaydi.

Y.q. kishilarning xoʻjalik faoliyatida muhim ijobiy ahamiyatga ega. Koʻpchilik turlari qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalari, kemiruvchilar, hasharotlarni qirib foyda keltiradi. Boshqalari esa kuchsiz va kasallangan hayvonlar bilan oziqlanishi tufayli tabiatda doim sodir boʻlib turadigan tabiiy tanlanish asosiy omili hisoblanadi. Y.q. ning soni kamayib borayotganligi sababli koʻpchilik mamlakatlarda muhofaza qilinadi. 290 ta turi maʼlum. Y.q. turkumi 5 ta oilaga boʻlinadi. Oʻzbekiston hududida lochinlar va qarchigʻaylar oilasiga mansub boʻlgan 40 turi uchraydi.

Ochil Mavlonov.

Manbalar
Yirtqich hasharotlar

Yirtqich hasharotlar - oʻljasini halok qilib, uning hisobiga oziq-lanuvchi hasharotlar (qarang Entomofaglar).

Manbalar
Yirtqichlar

Yirtqichlar, etxoʻr hayvonlar (Carnivora) — sut emizuvchilarning bir turkumi. Kattaligi har xil. Tanasining uz. 20 sm dan (latcha) 3 m gacha (oq ayiq). Ogʻirligi 0,1—700 kg . Bu turkumga, asosan, yirtqich hayvonlar kiradi. Qoziq tishi katta, oziq tishlari oʻtkir. Kurak tishlari kichik va yaxshi rivojlanmagan. Yuqori jagʻidagi oxirgi soxta va birinchi chin oziq tishlarining koʻrinishi oʻzgarib, yirtqich tishga aylangan. Y. ning tirnoqlari yaxshi taraqqiy etgan va oʻtkir. Baʼzilarining tirnoqlari ichkariga botib kirgan. Koʻrish, eshitish va hidlash organlari yaxshi rivojlangan. Oshqozoni oddiy, koʻrichagi qisqa yoki mutlaqo yoʻq. 7 ta; mushuksimonlar, viverrasimonlar, susarsimonlar, sirtlonsimonlar, itsimonlar, ayiqsimonlar va yenotsimonlar oilalariga boʻlinadi. Y. Avstraliya va Polineziyadan tashqari qamma yerda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 6 oilaga mansub 25 tacha turi uchraydi. Y. zararkunanda kemiruvchilar sonini cheklovchi hamda tabiatda kasal va nimjon xayvonlar sonini kamaytiruvchi tabiiy sanitarlar sifatida ahamiyatga ega.

Manbalar
Yirtqichlik

Yirtqichlik — hayvonlar (baʼzan oʻsimliklar)ning oziqni topish va oziqlanish usullaridan biri, bir hayvonning boshqasini ushlab oʻldirishi va yeb qoʻyishi. Yirtqichlik deyarli barcha hayvonlar tipida, shuningdek, zamburugʻlar (gifomitsetlar) va hasharotxoʻr oʻsimliklar orasida uchraydi. Evolutsiya jarayonida yirtqichlik, odatda, morfofiziologik progressga olib keladi. Chunki yirtqichlarning oʻljani topib olishi uchun nerv sistemasi va sezgi organlari; uni tutib oladigan, oʻldirib yeydigan va hazm qiladigan organlari rivojlangan boʻlishi lozim. Ov qilish usuliga koʻra, yirtqichlarni poyloqchilarga va quvib yetuvchilarga ajratish mumkin. Ayrim hollarda yirtqichlar oʻljani toʻda boʻlib ovlaydi (boʻrilar). Baʼzi guruh hayvonlar orasida yirtqichlik dan parazit yashashga (zuluklar) yoki yirtqichlik dan nekrofagiya (murda bilan oziqlanish)ga oʻtish shakllari ham uchraydi. Keng maʼnoda yirtqichlik nisbatan tuban darajada turgan organizmlar sonini cheklab turishda muhim ahamiyatga ega. Yirtqichlardan zararkunandalarga qarshi biologik kurashni tashkil etishda foydalaniladi. Masalan, xon qizi qoʻngʻizi va tillakoʻz xrizopadan oʻsimlik shiralariga qarshi kurashda foydalanib kelinadi. Yirtqich bilan uning oʻljasi oʻrtasidagi oʻzaro munosabat ular har ikkalasi evolyusiyasining birgalikda borishiga, yaʼni koevolyusiyaga sabab boʻlgan. Bu jarayonda yirtqichning hujum qilish, oʻljaning esa himoya vositalari takomillashib borgan. Ana shunday munosabatlar tufayli yirtqich va uning oʻljasi populyasiyalari soni mutanosib oʻzgarib turgan. 20-asr boshlarida amerikalik A. Lotta va italiyalik V. Volterra bir-biridan mustasno holda yirtqich bilan uning oʻljasi oʻrtasidagi munosabatlarni tavsiflash uchun differensial tenglama sistemasini taklif etishdi. Sistemadagi ikkala komponentning oʻzgarib turishi (turgʻunlashtiruvchi, kamaytiruvchi yoki koʻpaytiruvchi amplitudada) matematik modeli tabiiy jamoalarning holatini tavsiflashda keng qoʻllaniladi. Tabiatda faqat „yirtqich—oʻlja“ sistemasi bilan bogʻliq boʻlgan sof holdagi oʻzgarish kam uchraydi; biroq koʻp hollarda oʻljaning son jihatdan oʻzgarishi yirtqich sonining oʻzgarishiga olib kelishi kuzatiladi. „Yirtqich—oʻlja“ sistemaning turgʻun oʻzaro bogʻlangan oʻzgarishi laboratoriya sharoitida bir hujayralilar va kanalar ustida kuzatilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 
 
 
 
 
 |

Havolalar
W. B. Yeats

W. B. Yeats, toʻliq ismi William Butler Yeats () (1865.13.6, Sandimaunt, Dublin yaqinida — 1939.28.1, Rokbryun, Fransiya) — irland shoiri va dramaturgi, simvolizm namoyandasi. 90-yillardagi „Irland uygʻonish davri“ madaniy harakatining tashabbuskori va qatnashchisi. Birinchi milliy teatr asoschisi. Irland adabiyot akademiyasini tashkil etishda qatnashgan. Y. ijodi irland folklori bilan mustahkam aloqada rivojlangan: „Ossianning sarguzashtlari“ (1889) dostoni, „Sirli atirgul“ (1897) sheʼriy toʻplami va b. „Xulienning qizi Ketlin“ (1902) pyesasida irland xalqining milliy ozodlik harakati qoʻllabquvvatlangan. „Minora“ (1928), „Aylanma zina“ (1933) sheʼriy toʻplamlarida tushkunlik kayfiyati seziladi. Ijodida kelt mifologiyasiga murojaat qilgan, bu unga milliy irland adabiyotini qayta tiriltirish imkonini berdi. Y. oʻzining sahna asarlari bilan sheʼriy dramaning taraqqiyotiga salmoqli hissa qoʻshdi. Umrining soʻnggi yillaridagi asarlarida ramziy obrazlarning koʻpligiga qaramay, kiborlar jamiyatidagi ikkiyuzlamachilik va riyokorliklar qoralanadi. Nobel mukofoti laureati (1923)..

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Yigʻi marosimi

Yigʻi marosimi — oʻlim va dafn marosimi bilan bogʻliq udumlardan biri. Oʻlim oila boshiga tushgan ogʻir musibat. Koʻp yerlarda, xususan, qishloq joylarda Y. m. odat tusiga kirgan boʻlib, maʼlum tartibda oʻtadi. Ayollar yakka tarzda yoki bir-birlari bilan koʻrishib yoki davra qurib oʻtirib (baʼzan tik turib) yigʻlaydilar. Oʻtirib yigʻlashda katta davra quradilar. Odatda, qishloqda, shahar mahallalarida aza qoʻshigʻini aytuvchi yigʻichi (goʻyanda) ayollar boʻlgan. Taʼziya marosimida yigʻini goʻyanda boshlaydi, oʻrtaga tushib va vafot etganning belbogʻi, marhum, ayol boʻlsa, roʻmolini boʻyniga tashlab, uning yaxshi hislatlarini, tirikligida qilgan ishlarini yaqinlari tilidan taʼsirli qilib aytib yigʻlaydi. Azador qiz va kelinlar yigʻiga qoʻshiladilar, boshqa ayollar ham joʻr boʻladilar. Y.m. ning ikkinchi koʻrinishi sadr (sadr tushish) nomi bilan maʼlum. Bunda marosimga yigʻilgan ayollar tik turib, davra qurib yigʻlaydilar. Aytuvchi davraning oʻrtasida turadi, u bilan davra ichida shu xonadonning ayollaridan biri (onasi, xotini, qizi va b.) ham boʻlgan. Aytuvchi yuqoridagi tartibda, marhum nomini va uning yaxshi hislatlarini aytib yigʻi boshlaydi. Ayollar aylanib, tepinib davrani buzmasdan, gir aylanib yigʻlaydilar. Aytuvchi yigʻining bu koʻrinishi qishloqda yoki mahallada bir yil davomida oʻlgan kishilarning nomini navbat bilan aytib boʻlmaguncha davra yigʻisi davom etgan. Bu odatlar Movarounnahr va Xorazm oʻlkasida qadimdan mavjud boʻlib, bizgacha yetib kelgan. Koʻp joylarda, Mas, Oʻzbekistonning jan. viloyatlarida sadr tushish odati kam uchraydi. Lekin islomda, hadisi shariflarda marhumga faryod urib yigʻlash maʼqul sanalmaydi. Marhumning el-yurtga qilgan yaxshi amallarini xotirlab, unga Allohdan rahmat tilashga chaqiriladi.

Manbalar
Yoga

Yoga (sanskritcha — birlashish, muloqot) —1) inson ruhiyati va fiziologiyasini boshqarish taʼlimoti va metodi. "Xalos boʻlish" (moksha yoki nirvana) holatiga erishishni maqsad qilib qoʻygan hind diniy va falsafiy tizimlarining tarkibiy qismi. Insonda (ruhiyatni muayyan yoʻsinda chogʻlash orqali) organik va anorganik jarayon va jismlarni boshqarish uchun qandaydir kuch va imkoniyatlar mavjudligini tan oladi. Y.da jismoniy mashqlar tizimi ishlab chiqilgan va organizmning nafas olish va b. fiziologik funksiyalarini boshqarishda, insonda xohlagan ruhiy holatni vujudga keltirishda maʼlum muvaffaqiyatlarga erishilgan. Asosiy falsafiy gʻoyasi— inson psixofiziologiyasi bilan koinot oʻrtasidagi uygʻunlik; 2) hind falsafasidagi 6 ortodoksal (vedalarni eʼtirof etadigan) tizimlardan biri. Qad. hind faylasufi Patanjali (mil. av.2-asr bilan mil. 2-asr oraligʻi) asos solgan. Y. metodlari tabiati va funksiyalarini, ularni qoʻllanish bosqichlari va b. ni tadqiq etgan. Umumiy falsafiy masalalarda sankxya taʼlimotiga ergashadi.

Manbalar
Yodatlar

Yodatlar — yodat kislota N1O3 tuzlari. Juda barqaror, faqat 400° dan yuqori temperaturada parchalanadi; kuchli oksidlovchilardan.

Manbalar
Yodid kislota

Yodid kislota - q. Vodorod yodid.

Manbalar 

    

Kislotalar
Yodidlar

Yodidlar — yodning metall yoki metallmaslar bilan hosil qilgan birikmalari, yodning baʼzi hosilalari. Y. ning aksarisi suv, spirt va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Y. elementlar, ularning oksidlari yoki karbonatlariga vodorod yodid (yodid kislota) taʼsir ettirib olinadi. Qizdirilganda dissotsiatsiyaga oson uchraydi, natijada erkin holda yod ajralib chiqadi. Y. oʻta sof moddalar (Mas, titan, sirkoniy va b.) olishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Yodoform

Yodoform, CHI3 — sarik, rangli, oʻtkir hidli kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 119°, tarkibida 96,7% yod bor. Yorugʻlik taʼsirida parchalanadi. Sanoatda natriy yoki kaliy yodidning spirtdagi eritmasini elektroliz qilish yoʻli bilan olinadi. Glitserin, xloroform, spirt va b. erituvchilarda eriydi. Tibbiyotda antiseptik dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Yokosuka

Yokosuka — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o. ning jan.-sharqida, Kanagava prefekturasida. Yirik port, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 432,1 ming kishi (1995). Kemasozlik va kema remonti korxonalari, issiqlik elektr st-yasi, harbiy zavodlar, toʻqimachilik va tikuvchilik korxonalari mavjud. Y. — aviatsiya ilmiy tadqiqot markazi. Dengizchilikoʻquv muassasalari, dengiz muzeyi, akvarium bor. Y. — Yaponiyaning yirik harbiy-dengiz bazasi.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Yokohama

Yokohama, Iokogama —Yaponiyadagi shahar. Xonsyu orolda, Tokio qoʻltigʻi sohilida. Kanagava prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 3,3 mln. kishi (1995). Yokohamaga 1858 yilda asos solingan. 19-asr ning 70-yillarida yil Yaponiyaning eng katta portlaridan biri edi (mamlakat tashqi savdo aylanmasining 70%i). Shahar 1923 yilda zilzila va yongʻindan, 1945 yilda Amerika aviatsiyasi bombardimonidan katta zarar koʻrdi. Yokohama — mamlakatning yirik iqtisodiy markazi va port shahri, xalqaro ahamiyatga ega muhim transport yoʻllari tuguni. Elektrlashtirilgan temir yoʻl va kema qatnaydigan kanal orqali Tokio sh. bilan bogʻlangan. Yokohama porti yuklarni qabul qilish va joʻnatishda mamlakatda 2-oʻrinda (yillik yuk ortibtushirish 100 mln. t dan ziyod). Yokohama Tokio va Kavasaki shaharlari bilan birga Kanto industrial rayonini tashkil etadi. Shaharda yirik yapon banklari, monopolistik konsern va savdo firmalarining filiallari joylashgan. Kemasozlik, transport va elektroenergetika mashinasozligi, qora metallurgiya, neft-kimyo sanoati tarmoqlari rivojlangan. Atom sanoati korxonalari, harbiy zavodlar (jumladan, samolyotsozlik), ip va ipak gazlama f-kalari bor. Oyna-keramika buyumlari ishlab chiqariladi. Metropoliten bor.

Manbalar
York

York — Keyp-York yarim orol dagi burun, Avstraliya materigining eng chekka shim. nuqtasi (10°4G j.k. va 142°32’ shq.u.).

Manbalar
York (shahar)

York — Buyuk Britaniyadagi shahar, Angliyada. Uz daryosi sohilidagi port. Transport yoʻllari tuguni. Aholisi 104 ming kishi (1999). Oziq-ovqat, oyna sanoati rivojlangan. Mashinasozlik, poligrafiya sanoati korxonalari bor. York 1-asrda rimliklar qalʼasi sifatida yuzaga kelgan. 6-asr dan ingliz-sakslar qirolligi poytaxti, 735 yildan arxiyepiskop qarorgohi. Un-t, Yorkshir muzeyi, badiiy galereya, muzey-saroylar bor. Rim va oʻrta asr meʼmoriy yodgorliklaridan roman-gotika sobori (11 — 15-asrlar), saroy (13-asr), turar joylar saqlangan.

Manbalar
Pavel Yorkin

Pavel Konstantinovich Yorkin [1891.10(22). 2, Kiyev - 1952.9.12, Toshkent] — balet artisti, baletmeyster, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1952), oʻzbek professional balet sanʼatini yaratuvchilaridan. 1910—35 yillarda Kiyev, Odessa, Harkov, Dnepropetrovsk, Rostov, Tbilisi opera va balet teatrlarida solist, baletmeyster va badiiy rahbar. 1935— 38 yillarda Toshkent rus opera va balet teatrida baletmeyster va pedagog-repetitor. 1944—52y. lar Navoiy nomidagi opera va balet teatrida bosh baletmeyster. Eng yaxshi postanovkalari: "Boqchasaroy favvorasi" (B. Asafyev), "Koppeliya" (L. Delib), "Don Kixot" (L. Minkus), "Kizil gul" (R. Glier), "Raqqosa" (G. Mushel), "Oqqush koʻli" (P. Chaykovskiy), "Oqbilak" (S. Vasilenko) va b. 17 ta opera raqslarini sahnalashtirgan. 1944 i. da teatr qoshida balet studiyasi tashkil qilib, 1948-yil gacha rahbarlik qilgan. Y. tashabbusi bilan Moskva xoreografiya bilim yurti krivda oʻzbek balet studiyasi tashkil qilingan (1948—51).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Yoruba

Yoruba - Nigeriyadagi xalq (25,5 mln. kishi). Afrikaning Benin, Gana, Togo va b. mamlakatlarida ham yashaydilar. Umumiy soni 26,2 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yoruba tilida soʻzlashadi. Dindorlari — xristianlar, shuningdek, sunniy musulmonlar; anʼanaviy diniy eʼtikrdlar ham uchraydi.

Manbalar
Yoruba tili

Yoruba tili — yoruba xalqi tili. Kvatshmari oilasiga mansub. Nigeriyaning jan.-gʻarbiy hududlarida, shuningdek, Dogomeyaning baʼzi viloyatlari va Togoning sharqiy hududlarida tarqalgan Y. t. da taxminan 26,2 mln. kishi soʻzlashadi (1992). Bir necha dialektlarga ajraladi. Y. t. da 7 ta sof va 7 ta dimoqburunda hosil boʻladigan unlilar mavjud. Unlilar uygʻunlashuvi va eliziyasn keng tarqalgan. Lugʻat tarkibida ikki va undan ortiq soʻzdan ibo-rat qoʻshma soʻzlar koʻplab uchraydi. Yuqori, quyi hamda oʻrta ohanglar aniq farqlanadi, sirgʻaluvchi (yuqorilanuvchi va pasayuvchi) tovushlar ham uchraydi. Gap qurilishi soʻzlarning qatiy tartibiga asoslangan yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar 

Tillar
Yosemit sharsharasi

Yosemit sharsharasi - Yosemiti-Krik daryosidagi sharsharalar kaskadi. Yosemit milliy parki hududida (AQShning Kaliforniya shtatida). Umumiy bal. 727 m, eng yuqoridagi Apper-Yosemiti sharsharasining bal. .430 m. Toʻlin suv davri togʻlardagi qorlar eriydigan mavsum — bahor va yoz boshlariga toʻgʻri keladi.

Manbalar
Yoxannesburg

Yoxannesburg () — JARdagi shahar, Transvaal provinsiyasida. Aholisining soni jihatidan mamlakatdagi katta shaharlardan: 1,9 mln. kishi (1991).

Y. 1886-yil da oltinga boy konlar yonida vujudga kelgan. 1899—1902-yillardagi Angliya-Burlar urushi davomida Y.ni inglizlar bosib oldi. 1910-yilda Jan. Afrika Ittifoqi tarkibiga kiritildi. 1955-yildaJan. Afrikaning irqchilikka qarshi kongressi Y.da Ozodlik hartiyasini qabul qildi. Y. — JARning eng katta savdo va sanoat markazi. Yirik temir yoʻl tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Y. va uning atrofida metallsozlik, mashinasozlik (kon mashinalari va b.), kimyo, poligrafiya, toʻqimachilik, elektrotexnika, qismlardan avtomobil yigʻish, koʻn va oziq-ovqat sanoati korxonalari, olmosga sayqal beruvchi f-kalar, yirik elektr st-yalar mavjud. Shaharda asosiy kon va moliya konsernlarining boshqarmalari, fond birjalari joylashgan. Un-t, astronomiya rasadxonasi, ratusha binosi (1915), sobor (1926), kutubxona, teatr (1962), banklar va b. bor.

Manbalar
Yoshkar-ola

Yoshkar-ola (1919 y.gacha Saryo vo -kokshaysk, 1919—27y.larda Kras -nokokshaysk) —RFdagi shahar, Mariy El Respublikasi poytaxti. Volga daryosidan 50 km shim.da. Qozon— Moskva liniyasidagi temir yoʻl stansiyasi. Shosse yoʻllar tuguni. Aeroport bor. Aholisi 276,5 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yetakchi sanoat tarmogʻi — mashinasozlik va metallsozlik. "Elektroavtomatika", yarimoʻtkazgich asboblar, "Kontakt", savdo mashinasozligi, oʻrmon xoʻjaligi mashinasozligi, asbobsozlik, sovitkich jihozlari zavodlari bor. Vitamin, sut, konserva, sunʼiy charm zavodlari, goʻsht-sut kombinatlari, konditer, trikotaj, tikuvchilik, poaybzal f-kalari bor. Mebel va kurilish materiallari ishlab chikariladi. 3 oliy oʻquv yurti, jumladan, unt, 9 ta oʻrta maxsus oʻquv yurti, 3 muzey (shu jumladan, oʻlkashunoslik muzeyi), Mari musiqali drama teatri, rus drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri, telemarkaz mavjud. Y. O. ga 1584 y. asos solingan.

Manbalar
Yumgʻon

Yumgʻon — oʻrta asrlarda Badaxshonning jan.-sharqida joylashgan tarixiy togʻli tuman va shahar nomi. 7-asr Xitoy manbalarida (Syuan Szan) Inpokyen mulki sifatida qayd etilgan. "Yumgʻon" atamasi "qama kon", yaʼni "hamma yeri kon" maʼnosini anglatgan, chunki ushbu togʻli tumanda turli-tuman katta konlar mavjud boʻlgan. Mahmud ibn Valining yozishicha, qadimda Y. butun Badaxshonning poytaxti boʻlgan. B. A. Ahmedovning fikricha, bu shahar hozirgi Fayzobod oʻrnida boʻlib, Juzun deb ham atalgan. Baʼzi manbalarga koʻra, mil. 861—862-yillarda Y. dagi qattiq zilzila natijasida shahar vayron etilgan. Biroq tez orada shahar tiklanib, 17-asrda mustahkam shahar sifatida maʼlum boʻlgan. taxminan 1059—63-yillarda mashhur shoir Nosir Hisrav Balxdan Y.ga qochib kelgan va umrining oxirigacha shu yerda yashagan. U bu yerda koʻplab ajoyib binolar, gʻaroyib inshootlar, jumladan, zamonasining moʻʼjizasi hisoblangan katta hammom qurdirgan, biroq 17-asr da hammom saqlanib qolmagandi. Nosir Hisrav vafotidan soʻng Y. yaqiniga dafn etilgan. 9—10-asrlarda, Somoniylar davrida Y.da zarbxona boʻlib, kumush dirhamlar zarb qilingan.

Adabiyot 
 Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistona po yaraboyazichnim istochnikam IX - nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Yoʻl belgilari

Yoʻl belgilari — haydovchilar, piyodalar, yoʻlovchilar, yoʻl taʼmirlovchilar, chorva mollarini haydab boruvchilarning avtomobil yoʻllari va shahar koʻchalarida harakatlanishini tartibga solish, ularni xavfli uchastkalar haqida ogohlantirish uchun tegishli joylarga osib qoʻyiladigan shartli belgilar. Yoʻllarda harakatlanishni tartibga solishga ilgaridan harakat qilingan. Otaravalar va izvoshlar oʻrnini avtomobillar va boshqa transport vositalari egallay borgan sari qoidalar, ulardagi belgilar ham takomillashib bordi. Yoʻl belgilaridagi grafiklar, texnik tafsilotlar 1968-yilda Venada oʻtkazilgan „Yoʻl belgilari va signallari haqidagi konvensiya“ hamda bu konvensiyani toʻldiruvchi Yevropa kelishuvi (1971, Jeneva) talablariga koʻra ishlab chiqildi. Oʻzbekiston Respublikasida 2001-yilda xalqaro meʼyorlar asosida, mahalliy sharoitlarni hisobga olgan holda yangi „Yoʻl harakati qoidalari“ ishlab chiqildi. Bu qoidalarga Y.b.ning quyidagi asosiy 4 ta guruhi: 

 ogohlantiruvchi 
 imtiyoz
 taqiqlovchi
 buyuruvchi  

va undan tashqari axborot-ishora, servis, qoʻshimcha axborot belgilari kiritilgan.

Ogohlantiruvchi belgilar
Ogohlantiruvchi belgilar — yoʻl harakati qatnashchilariga yoʻlning harakatlanishda vaziyatga qarab chora koʻrishni talab qiladigan xavfli qismlarining joylashuvi hamda ularning xususiyatlari toʻgʻrisida maʼlumot berish uchun qoʻllaniladi.

Imtiyoz belgilari
Imtiyoz belgilari — chorrahalarda, alohida joylashgan qatnov qismlari kesishgan joylarda, shuningdek yoʻlning tor qismida yoʻl harakati qatnashchilarining harakatlanish navbatini belgilash uchun qoʻllaniladi.

Taqiqlovchi belgilar
Taqiqlovchi belgilar — yoʻl harakatiga maʼlum cheklashlar kiritish yoki ularni bekor qilish uchun qoʻllaniladi.

Buyuruvchi belgilar
Buyuruvchi belgilar — transport vositalariga koʻrsatilgan yoʻnalishda yoki faqat maʼlum yoʻnalishlarda harakatlanishlari lozimligini buyuradi.

Axborot-ishora belgilari
Axborot-ishora belgilari — harakat qatnashchilariga yoʻldagi harakat tartibi xususiyatlari hamda aholi yashaydigan joylar va manzillarning joylashuvi haqida maʼlumot berish uchun qoʻllaniladi.

Servis belgilari
Servis belgilari — transport vositalari, yoʻlovchilar va haydovchilarga xizmat koʻrsatish joylari xaqida maʼlumot berish uchun qoʻllaniladi.

Qoʻshimcha axborot belgilari
Qoʻshimcha axborot belgilari — ular bilan birgalikda qoʻllanilgan belgilarga aniqlik kiritish yoki ularning taʼsirini cheklash uchun qoʻllaniladi.

Barcha belgilar qorongʻi paytlarda yoritilib turiladigan boʻlishi yoki kamida 100 metr naridan koʻrishga imkon beradigan materiallar bilan qoplanishi lozim.

Adabiyotlar 
 Yoʻl harakati qoidalari, T., 2001.

Manbalar 

Yoʻl belgilari
Yoʻl jamgʻarmasi

Yoʻl jamgʻarmasi - umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini loyihalash, qurish, qayta qurish, tuzatish va saqlash ishlarini mablagʻ bilan taʼminlaydigan mustaqil moliya-kredit davlat muassasasi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1993 y. 5 iyuldagi qarori bilan tashkil etilgan. "Oʻzavtoyoʻl" konserni tarkibida.

Respublika Y.j. shirkat xoʻjaliklari, kooperativlar, transport, qurilish korxonalari, tashkilotlari, savdo, bank muassasalari va b.ning daromadi (foydasi)dan ajratmalar (1%), "Oʻzavtoyoʻl" konserni tarkibidagi korxonalar, birlashmalar daromadlaridan ajratmalar, avtotransport vositalarining Oʻzbekiston Respublikasi hududiga kirganligi uchun olinadigan toʻlovlardan va b. mablaglardan shakllanadi.

Y.j. mablagʻlari respublika byudjeti tarkibiga kirmaydi va olib qoʻyilishi mumkin emas, shuningdek, ularga soliq solinmaydi. Y.j. mablagʻlari yirik obʼyektlar qurilishlariga, respublika umumiy foydalanishdagi avtomobil yoʻllarini (44 ming km dan ortiq, 2002) qurish, taʼmirlash ishlariga va b. yoʻl ehtiyojlari uchun sarfla-nadi. Y.j. mablagʻlari 63 mlrd. soʻmni tashkil etdi (2001; 2000 yilda 52 mlrd. soʻm). Tohirjon Mirzayev.

Manbalar