Joshua Lederberg

Joshua Lederberg, ForMemRS (1925-yil 23-may – 2008-yil 2-fevral) mikrobial genetika, sunʼiy intellekt va Amerika Qoʻshma Shtatlari kosmik dasturidagi ishlari bilan tanilgan amerikalik molekulyar biolog edi. 1958-yilda u bakteriyalarning juftlashishi va genlarni almashishi (bakterial konjugatsiya) ni kashf etgani uchun fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha Nobel mukofotiga sazovor boʻlganida u 33 yoshda edi. U mukofotni genetika bilan shugʻullangani uchun qoʻlga kiritgan Edvard Tatum va Jorj Bidl bilan boʻlishdi.

Biologiyaga qoʻshgan hissasi bilan bir qatorda, Lederberg sunʻiy intellekt boʻyicha keng koʻlamli tadqiqotlar olib bordi. Bunga Marsda hayotni izlovchi NASA eksperimental dasturlari va Dendral kimyo ekspertiza tizimi kiradi.

Erta hayot va taʻlim 
Lederberg 1925-yilda Nyu-Jersi shtatining Montkler shahrida yahudiy oilasida, Ester Goldenbaum Shulman Lederberg va ravvin Zvi Xirsh Lederbergning oʻgʻlida tugʻilgan va goʻdakligida Manxettenning Vashington Heights shahriga koʻchib oʻtgan. Uning ikkita ukasi bor edi. Lederberg 1941-yilda 15 yoshida Nyu-Yorkdagi Stuyvesant oʻrta maktabini tamomlagan Oʻqishni tugatgandan soʻng, unga Westinghouse Science Talent Search kompaniyasining asoschisi boʻlgan Amerika instituti ilmiy laboratoriyasining bir qismi sifatida laboratoriya maydoniga ruxsat berildi. U 1941-yilda Kolumbiya universitetiga zoologiya ixtisosligi boʻyicha oʻqishga kirdi. Frensis J. Rayanning ustozi ostida non mogʻor Neurospora crassa ustida biokimyoviy va genetik tadqiqotlar oʻtkazdi. Doktorlik ilmiy darajasini olish va harbiy xizmat majburiyatlarini bajarish niyatida, Lederberg 1943-yilda Sent-Albans dengiz kasalxonasida klinik patologiya laboratoriyasida kasalxona korpusi boʻlib ishladi va u yerda dengizchilarning qon va najas namunalarini bezgak uchun tekshirdi. U 1944-yilda bakalavr darajasini oldi.

Bakterial genetika 
Joshua Lederberg Kolumbiya shifokorlar va jarrohlar kollejida tibbiy taʻlimni boshladi va tajriba oʻtkazishda davom etdi. Osvald Averining DNKning ahamiyatini kashf etishidan ilhomlanib, Lederberg oʻzining gipotezasini tadqiq qila boshladi, hukmron fikrdan farqli oʻlaroq, bakteriyalar shunchaki genetik maʻlumotlarning aniq nusxalarini oʻtkazib yubormaydi, bu esa nasl-nasabdagi barcha hujayralarni mohiyatan klonlashtiradi. Kolumbiyada ozgina muvaffaqiyatga erishgandan soʻng, Lederberg Rayanning doktorlikdan keyingi ustozi Edvard Tatumga hamkorlik qilishni taklif qildi. 1946 va 1947-yillarda Lederberg Yel universitetida Tatum rahbarligida oʻqish uchun taʻtil oldi. Lederberg va Tatum Escherichia coli bakteriyasi bakterial konjugatsiya orqali genetik maʻlumot almashishi mumkin boʻlgan jinsiy fazaga kirganligini koʻrsatdi. Ushbu kashfiyot va E. coli xromosomasining baʻzi xaritalashi bilan Lederberg doktorlik dissertatsiyasini olishga muvaffaq boʻldi. 1947-yilda Yel universitetidan  Joshua 1946-yil 13-dekabrda Ester Miriam Zimmerga (oʻzi Edvard Tatumning shogirdi) turmushga chiqdi.

Tibbiyot darajasini tugatish uchun Kolumbiyaga qaytish oʻrniga, Lederberg Viskonsin-Madison universitetida genetika boʻyicha dotsentlik taklifini qabul qilishni tanladi. Uning rafiqasi Ester Lederberg u bilan Viskonsinga ketdi. 1950-yilda u yerda doktorlik darajasini oldi.

Joshua Lederberg va Norton Zinder 1951-yilda irsiy material Salmonella typhimurium bakteriyasining bir shtammidan ikkinchisiga virusli materialdan vositachi sifatida oʻtkazilishi mumkinligini koʻrsatdi. Bu jarayon transduktsiya deb ataladi. 1956-yilda M. Laurance Morse, Ester Lederberg va Joshua Lederberg ham maxsus transduktsiyani kashf etdilar. Ixtisoslashgan transduksiya boʻyicha tadqiqotlar E. coli ning lambda fag infeksiyasiga qaratilgan. Transduksiya va ixtisoslashtirilgan transduktsiya turli turdagi bakteriyalar qanday qilib bir xil antibiotikga juda tez qarshilik koʻrsatishi mumkinligini tushuntirdi.

Joshua Lederberg laboratoriyasida ishlagan vaqtida Ester Lederberg ham tugʻilish omili F ni topdi, keyinchalik uni Joshua Lederberg va Luidji Luka Kavalli-Sforza bilan nashr etdi. 1956-yilda Illinoys bakteriologlari jamiyati bir vaqtning oʻzida Joshua Lederberg va Ester Lederbergni "mikrobiologiya va genetika sohasiga qoʻshgan ulkan hissasi uchun" Paster medali bilan taqdirladi.

1957-yilda Joshua Lederberg Viskonsin-Madison universitetida tibbiy genetika boʻlimiga asos soldi. U 1950-yilning yozida Kaliforniya universitetida, Berklida va Melburn universitetida (1957) bakteriologiya boʻyicha tashrif buyurgan professorlik lavozimida ishlagan. Shuningdek, 1957-yilda u Milliy Fanlar akademiyasiga saylangan.

Ser Gustav Nossal Lederbergni oʻzining ustozi sifatida koʻrib, uni "chaqmoq tez" va "qattiq munozarani yaxshi koʻradigan" deb taʻriflaydi.

Nobel mukofotidan keyingi tadqiqotlar 

1958-yilda Joshua Lederberg Nobel mukofotini oldi va Stenford universitetiga koʻchib oʻtdi, u yerda genetika boʻlimining asoschisi va raisi edi. Virusli antikorlarni oʻrganish uchun Frenk Makfarleyn Burnet bilan hamkorlik qildi. 1957-yilda Sputnik uchirilishi bilan Lederberg kosmik tadqiqotlarning biologik taʻsiri haqida tashvishlana boshladi. Milliy fanlar akademiyalariga yoʻllagan maktubida u yerdan tashqari mikroblar kosmik kemada Yerga kirib, halokatli kasalliklarni keltirib chiqarishi mumkinligi haqidagi xavotirlarini bayon qildi. Shuningdek, u, aksincha, sunʻiy yoʻldoshlar va zondlarning mikrobial ifloslanishi yerdan tashqaridagi hayotni qidirishni toʻsib qoʻyishi mumkinligini taʻkidladi. U qaytib kelgan kosmonavtlar va jihozlar uchun karantin va uchirishdan oldin jihozlarni sterilizatsiya qilishni maslahat berdi. Karl Sagan bilan hamkorlik qilish, uning ekzobiologiya deb atagan narsasini jamoatchilik himoyasi NASAda biologiya rolini kengaytirishga yordam berdi.

1960-yillarda u Stenfordning kompyuter fanlari boʻlimida Edvard Feygenbaum bilan DENDRALni ishlab chiqish uchun hamkorlik qildi.

1978-yilda u Rokfeller universitetining prezidenti boʻldi, 1990-yilda isteʻfoga chiqdi va Rokfeller universitetida molekulyar genetika va informatika boʻyicha faxriy professor boʻldi, bu uning ushbu fanlar boʻyicha keng koʻlamli tadqiqotlari va nashrlarini aks ettirdi.

Faoliyati davomida Lederberg AQSh hukumatining ilmiy maslahatchisi sifatida faol ishlagan. 1950-yildan boshlab u Prezident huzuridagi Ilmiy maslahat qoʻmitasining turli hayʻatlari aʻzosi edi. 1979-yilda u AQSh Mudofaa fanlari kengashining aʻzosi va Prezident Jimmi Karterning Saraton kasalligi boʻyicha kengashi raisi boʻldi. 1989-yilda u fan olamiga qoʻshgan hissasi uchun Milliy fan medali bilan taqdirlangan. 1994-yilda u Mudofaa vazirligining Fors koʻrfazi urushining sogʻligʻiga taʻsiri boʻyicha ishchi guruhini boshqargan va Fors koʻrfazi urushi sindromini oʻrgangan.

1986-yilda Sovet Ittifoqining 1979-yilda Rossiyaning Sverdlovsk shahrida 66 kishining oʻlimiga sabab boʻlgan kuydirgi bakteriyasi epidemiyasi haqidagi faktlarni aniqlash missiyasi davomida, hozirda Yakaterinberg, Lederberg sovetlar tarafida boʻlib, kuydirgi epidemiyasi hayvonlardan odamga yuqishini ta’kidladi. Yovvoyi mish-mishlar har bir epidemiya atrofida tarqaladi." "Hozirgi Sovet hisobi haqiqat boʻlishi mumkin." Sovet Ittifoqi qulaganidan soʻng va 1990-yillarning boshlarida AQShda oʻtkazilgan keyingi tekshiruvlardan soʻng, bir guruh olimlar epidemiya yaqin atrofdagi harbiy obʻektdan kuydirgi qoʻzgʻatuvchisi aerozolining chiqishi bilan bogʻliqligini tasdiqladilar, laboratoriyadan sizib chiqish tarixiy hujjatlashtirilgan eng halokatli holatlardan biri hisoblanadi..

Mukofotlar va mukofotlar 

 Benjamin Franklin medali, Amerika falsafiy jamiyatining ilm-fan sohasidagi yuksak yutuqlari uchun, 2002.
 Prezidentning "Ozodlik" medali, 2006-yil.
 Lederberg sharafiga 87km diametrli katta zarba krateri Ksanthe Terrada Mars yuzasida 2012-yilda nomlangan.

Shaxsiy 
Lederberg 1946-yilda hamkasbi olim Ester Miriam Zimmerga uylandi; ular 1966-yilda ajrashishdi. 1968-yilda u psixiatr Marguerite Stein Kirshga uylandi. Undan Marguerite, ularning qizi Ann Lederberg va oʻgay oʻgʻli Devid Kirsh qoldi.

Yana qarang 

 Yahudiy Nobel mukofoti sovrindorlari roʻyxati
 LCF belgisi

Manbalar

Havolalar 

 Joshua Lederberg Papers (1904—2008) - Milliy tibbiyot kutubxonasi topishga yordam beradi
 Joshua Lederberg Papers - Fandagi profillar, Milliy tibbiyot kutubxonasi
 Joshua Lederberg 
 Xotirada: Joshua Lederberg (1925—2008)
 Milliy fanlar akademiyasining biografik xotirasi

Fiziologiya va tibbiyot boʻyicha Nobel mukofoti sovrindorlari
2008-yilda vafot etganlar
1925-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations
Amerikalik olimlar