Amedi

Amedi yoki Amadiya (, , Lishanid Noshan) Iroq Kurdiston viloyatining Duhok gubernatorligidagi shaharcha hisoblandi. U kengroq Katta Zab daryosi vodiysida mesa ustiga quriladi.

Etimologiyasi 
Ibn al-Asirning soʻzlariga koʻra, arabcha “Amadiyya” nomi 1142-yilda u yerda qalʼa qurgan Imodaddin Zengiy nomi bilan atalgan. Boshqa bir nazariyaga ko'ra, bu ism Imod ad-Davla sharafiga nomlangan degan tahminlar ham mavjud.

Professor Jeffri Shuxmanning so‘zlariga ko‘ra, Amedi kelib chiqishi hurriy yoki urartiyaliklarga borib taqaladi.

Tarixi 
Ilk bronza davridan to miloddan avvalgi XVI asrgacha mitannilar nazorati ostiga o'tgunga qadar Amedi viloyati Kurdaning bir qismi bo'lgan. U qisman semit tilida gapirishgan Subartu boshchilik qilgan qabila  nazorati ostida bo'lgan. Mittani hukmronligi davrida bu hudud aholisi Zubariylar nomi bilan tanilgan.

Mittani qulagandan keyin Amedi Nairi va Barzoniylar bilan jang qilgandan keyin miloddan avvalgi XI asrda Oʻrta Ossuriya imperiyasi vakili Ashurnasirpal I tomonidan bosib olingan.

Ossuriya imperiyasi qulagandan keyin Amedi viloyati Midiya hukmronligi ostiga oʻtdi. Miloddan avvalgi IV asrda Ksenofont bu hududdan o'tayotganda uning aholisini Midiya deb atagan. Keyinchalik Amedi hududi Media Magna nomi bilan Ahamoniylar imperiyasi tarkibiga kiritilgan. Parfiya imperiyasi hukmronligida Amedi viloyati Barchan (Barzan) tumani tarkibiga kiradi. Oxir-oqibat u 640-yillarda Tikrit, Mosul va Saharzorda kurdlarni yengib, musulmonlar tomonidan istilo qilinguncha, Adiabene tumanida Sosoniylar imperiyasining ajralmas qismiga aylandi.

Keyin, bir necha asrlar davomida, VII asrdagi Abbosiy inqilobidan so'ng, u mintaqadagi eng boy oilalardan biri sifatida tanilgan qirollik Abbosiylar sulolasi tomonidan boshqarilgan.

Amedi Masihga da'vogar Devid Alroyning tug'ilgan joyi bo'lgan. 1163-yilda, Jozef Ha-Kohenning Emek ha-Baka asariga ko'ra, yahudiy aholisi mingga yaqin oilani tashkil etgan va yong'oq bilan savdo qilishgan. Alroy shaharga qarshi qo'zg'olon ko'tardi, ammo bu jurushda mag'lubiyatga uchradi va o'ldirildi. Ispaniyalik yahudiy tarixchisi Sulaymon ibn Verga (1450–1525) Alroy davridagi Amedi yahudiylarni  boy va baxtli qilib ko‘rsatgan.

Amedi 1376-yildan 1843-yilgacha  yarim avtonom Bahdinaning qarorgohi edi. Amedi shahridagi Qubaxon maktabi xarobalari bor, u Sulton Husayn Valiy Bahdiniy (1534-1576) davrida islom ilmlarini o‘rganish uchun asos solingan. Kichkina shaharchada Hizqiyoga tegishli ibodatxona va qabr xarobalari ham bor. Shaharning timsollaridan biri XII asrga oid va mintaqadagi eng qadimgi va eng katta Amedi masjididir.

1760-yilda dominikanlik Leopoldo Soldini hamkasbi Mauritsio Garzoni bilan Amedi shahrida Kurdiston uchun missiya tashkil qilishadi. Garzoni u yerda oʻn toʻrt yil yashab, 4600 soʻzdan iborat italyancha-kurdcha lugʻat va grammatika ishlab chiqadi. Lug'at asosiy missiya hisoblangan, chunki u kurd tili grammatikasi va tilini o'rganish bo'yicha birinchi tadqiqotni ifodalaydi, shuning uchun Garzoni ko'pincha "kurdologiyaning otasi" deb ataladi  . 1907-yilda aholi soni 6000 kishini tashkil etdi, ulardan 2500 nafari kurdlar, 1900 nafari yahudiylar va 1600 nafari xaldeylik katolik ossuriyaliklar edi.

Geografiyasi

Iqlimi 
Amedinining yozi issiq, O'rta yer dengizi iqlimiga ega ( Köppen iqlim tasnifi : Csa) va qishi nam hisoblanadi. Iroqning eng shimoliy shahri bo'lib, bu mamlakatning eng yumshoq iqlimli yirik shahridir. Qishda vaqti-vaqti bilan qor yog'ib turadi.

Galereya

Taniqli odamlari 

 Tahsin Taha
 Ali Tatar

Yana qarang 

 Badin shohligi
 Iroqdagi kurdlar

Manbalar 

Dohuk muhofazotidagi aholi manzilgohlari
Iroqdagi kurd aholi manzilgohlari
Iroqdagi ossuriy hamjamiyati
Amadiya
Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda