MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sibelius Yan

SIBELIUS (Sibelius) Yan (Yuxan Kristian) (1865.8.12, Xyamenlinna — 1957.20.9, Yarvenpya, Xelsinki yaqinida) — fin kompozitori. Milliy kompozitorlik maktabi asoschilaridan, musiqiy romantizm vakili. Xelsinkidagi musika institutini tugatgan (1889). S. ijodi xalqchillik bilan sugʻorilgan, yorqin milliy kolorit, ulugvorlik, samimiylik, kuychanlik va garmonik boyligi bilan ajralib turadi. Simfonik musiqa ustasi sifatida tanilgan S. 7 simfoniya, "Kalevala" eposi mavzulari asosida "Lemminkyaynen" syuitasi (4 simfonik afsona — "Tuonel oqqushi" va boshqalardan iborat), poemalar ("Finlandiya" va boshqalar), "Xazin vals", 3 syuita, skripka va orkestr uchun konsert, shuningdek, "Minoradagi qiz" operasi, "Skaramush" baleti, vokal, kamer va boshqa asarlar muallifi.

Xelsinkidagi Musika akademiyasiga S. nomi berilgan (1939). 1950-yildan Xelsinkida har yili "Sibelius haftaligi" musiqa festivali oʻtkaziladi. S. nomida xalqaro mukofot taʼsis etilgan.

Manbalar
Sibizgʻa

Sibizgʻa, sibiziq, choʻpon nay — 1) tilchalipuflama oʻzbek xalq musiqa cholgʻu asbobi. Hozirda, asosan, choʻponlar orasida tarqalgan. Qamishdan yasaladi. Diametri, odatda, 5–6 mm, uz. 140–150 mm boʻladi. Ustki tomonida, puflanadigan uchining 10–15 mm pastrogida tilchasi, undan quyida uchta teshikchasi boʻladi. Diapazoni, odatda, seksta. S.da koʻproq oddiy cholgʻu mashqlar, xalq qoʻshiqlari kuylari chalinadi; 2) qozoq puflama musiqa cholgʻusi. Uzun (80—90 sm), toʻgʻri ushlab chalinadigan nayning turi. 5—6 barmoq teshiklari mavjud. Diapazoni 1,5 oktava atrofida. Professional cholgʻular qatoridan oʻrin olgan qozoq S.sida rivoyat kuylar, xalq lirik qoʻshiqlarining kuylari ijro etiladi.

Manbalar 

    

Puflama asboblar
Sibizg‘a

Sibizgʻa (, Karach. qorachoy-bolqorcha. sybyzgy, nog. sybyzgy,  — sybyzǵy, , , kirgʻ. sybyzgy — tilchali puflama musiqa asbobi. Boshqird va tatar kurayining ochiq uzunchoq nayning bir turi. Uzunligi 600–650 mm. Sybyzgʻa tovush qatori 4 tadan 6 ta teshikgacha oʻzgaradi. Hozirda juda kam uchraydi.

Qozogʻistonda turli ijrochilik maktablari bilan bogʻliq ikki xil sibizgʻa mavjud. Shunday qilib, sharqiy sybyzgʻa konussimon, uzunligi qisqaroq va diametri kichikroq, gʻarbiy turi esa kattaroq va uzunroqdir.

Sibizgʻaga oʻxshash cholgʻu asboblari Yevroosiyo mintaqasidagi koʻpgina xalqlarda mavjud: vengerlar, moldavanlar va bolgarlar orasida kaval, boshqirdlarda kuray, turkmanlarda gargy tuyduk, moʻgʻullar orasida tsor, oltoyliklarda shoor, qirgʻizlarda choor va shu kabilar. Hozirda qozoq musiqa va etnografik guruhlarning barchasida sibizgʻa chalinadi.

"Snot. Nayza, sopilka, snot, chalinadigan surnay, nay, sipovka, chibizgʻ, marjon daraxtidan yasalgan chakan, tol poʻstlogʻi va boshqalar. Duda. Quvur, tayoq. Choʻponlar, bolalar, kambagʻallar orasida boshqa cholgʻu asboblari bilan kam qoʻllaniladigan xalq musiqa asboblari; u marjon daraxtidan, qamishlardan, shuningdek, erta bahorda poʻstlogʻi olingan tol novdasidan yasaladi (sipovka, nozul, chibizga) "(V. Dahl).

Manbalar

Adabiyotlar
Sibiu

Sibiu — Ruminiyaning markaziy qismidagi shahar. Sibiu judetsi (viloyati) ning maʼmuriy markazi. Axoliyey 169,6 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (xususan, ogʻir va transport mashinasozligi, stanoksozlik va priborsozlik), kimyo, parfyumeriyakosmetika, yogʻochsozlik, toʻqimachilik (matolar, trikotaj, gilam), koʻnpoyabzal, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari, muzeylar bor. Turizm rivojlangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan 13—18-asrlarda qurilgan cherkov, saroy, minoralar saqlangan.

Manbalar
Siboiy

Siboiy, Yusuf asSiboiy (1917.10.6 — Qohira — 1978) — arab yozuvchisi, MAP jamoat arbobi. Oliy harbiy maʼlumot olgan. Osiyo va Afrika xalqlari birdamligi tashkilotining (1958-yildan) hamda Osiyo va Afrika mamlakatlari yozuvchilari uyushmasi doimiy byurosining (1958-yildan) bosh kotibi. Misr yozuvchilar uyushmasini boshqargan va madaniyat vaziri boʻlgan (1973-yildan). Halqaro "Nilufar" jurnali bosh muharriri. Asarlari 1947-yildan nashr etila boshlagan ("Sharpalar" hikoyalar toʻplami va "Azroilning noibi" romani). Hozirgi turmush mavzularidagi 50 ga yaqin kitob, jumladan, "Tarsakilar va boʻsalar" tanqidiy maqolalar toʻplami (1959), "Biz yolgʻiz emasmiz" (1959), "Hayot koʻz ochib yumguncha oʻtadi" (1973) romanlari muallifi. "Davrdan kuchli" pyesasi (1966) Asvon toʻgʻoni qurilishiga bagʻishlangan. S.ning bir qancha asarlari ekranlashtirilgan, xorijiy tillarga tarjima qilingan. JolioKyuri nomidagi Tinchlik medali (1960) hamda xalqaro "Nilufar" mukofoti (1974) bilan takdirlangan.

Manbalar
Glenn T. Seaborg

Glenn Seaborg (1912.19.4, Ishpeming, Michigan shtati – 1999.25.2) — amerikalik fizik va kimyogar, Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1948). Los Anjeles universitetini tugatgan (1934). Kaliforniya universitetida ishlagan (1937-yildan; 1945-yildan professor, 1958–61 yildan prezidenti). 1942–46 yillarda Chikagodagi Metallurgiya laboratoriyasida, 1954–61 va 1971-yildan Berklidagi Radiatsion laboratoriyaning ikkinchi direktori. 1961–71 yillarda AQSH atom energiyasi boʻyicha komissiya raisi. Ilmiy ishlari radiokimyo, yadro kimyosi va yadro fizikasiga oid. Edwin McMillan bilan hamkorlikda plutoniyni sintez qilgan (1940–41), boshqa olimlar bilan hamkorlikda ameritsiy, Kyuriy (1944), Berkliy (1949), Kaliforniy (1950), eynshteyniy (1952), fermiy (1953) va Mendeleyeviyni (1955) ochgan. Keyingi yillarda ancha ogʻir elementlarni sintez qilishda ishtirok etgan. Nobel mukofoti laureati (1951; Edwin McMillan bilan qamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1912-yilda tugʻilganlar
1999-yilda vafot etganlar
19-aprelda tugʻilganlar
25-fevralda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Sivalik

Sivalik, Old Himolay togʻlari — Himolay togʻlari sistemasidagi nisbatan pastroq tizmalar, Hindiston va Nepal hududida, PirPanjal va Mahabharat tizmalari oraligʻida, keng maʼnoda — Himolay togʻlarining Kashmirdan Tista daryosigacha boʻlgan qismining jan. chekka qismi. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 1700 km masofaga choʻzilgan parallel tizmalardan iborat, eng baland joyi 2591 m. Katta Himolay togʻlaridan vodiylar bilan ajralgan. Qumtosh, konglomeratlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari daryolar bilan oʻyilgan. Tropik oʻrmonlar oʻsadi. Choy plantatsiyalari bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Sivar

Sivar — Xitoy manbalari (mil. 2—5 a.lar)da "tele" (turk soʻzining ayni zamondagi xitoycha talaffuzi) deb nomlangan 44 ta turk kabilalaridan birining nomi. Xitoy manbalarida supi deb ataladi. Turk xoqonligi tashkil topguncha boʻlgan 2 asrdan ortiq davr davomida adiz, xazar, bulgʻor, bijanak, qugʻoy, basmil, qipchoq, yemak kabi qabilalar bilan birga hozirgi Shimoliy va Gʻarbiy Qozogʻiston hududida yashagan. Turk xoqonliti tashkil topgandan soʻng uning fuqaroligiga oʻtib turk deb atala boshlangan.

Manbalar 

 
Qabilalar
Sivas

Sivas — Turkiyaning markaziy qismidagi shahar. Sivas elining maʼmuriy markazi. Aholisi 250,3 ming kishi (2000). Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, chorvachilik) rayonining savdo markazi. Vagonsozlik, sement, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi. universitet bor. Sivasning qadimgi nomlari Kabira, Diaspolis, Sebastiya. 4-asr oxirlaridan — 11-asrning 2-yarmigacha Vizantiya tarkibida boʻlgan. 11 — 14-asrlarda Saljuqiylar, xususan, 12-asr oxiri —14-asr boshlarida Koʻniya sultonligi qoʻl ostida boʻlgan. 14-asrdan Usmonli turk saltanati tarkibida.

Manbalar
Sivuch

Sivuch () — qulokdi tyulenlar urugʻi. Bitta turi — sivuch () Tinch okean iliq suvlari va subarktika qismida tarqalgan. Kuril, Komandor va Rossiyaning b. orollari, Kamchatkaning sharqiy sohillarida uchraydi. Uzunligi 385 sm gacha, vazni 1120 kg gacha. Juni dagʻal, toʻqsarikdan kulranggacha. Baliqlar va mollyuskalar bilan oziqlanadi. Bir necha yuztadan poda boʻlib yashaydi. Yezda dam olish uchun qoyali sohillarga chiqadi. Poligam (qarang Poligamiya). Urgʻochilari har yili bitta bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 1 yilgacha, 3—8 yoshda balogʻatga yetadi. Terisi, yogʻi, goʻshti uchun ovlanadi. Soni juda kamayib ketganidan hozir ovlash man etilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Sivush moyi

Sivush moyi — xom etil spirtni rektifikatsiya qilish jarayonida ajralib chiqadigan moysimon suyuklik. Bu usulda spirtdan 0,4—0,6% Sm. ajratib olinadi. Zichligi 830–840 kg/m³ (20°da), rangi ochsarikdan qoʻngʻirqizilgacha, hidi qoʻlansa, nafas yoʻli shilliq pardalariga taʼsir etadi. Kimyoviy tarkibi, asosan, amil va izoamil (68—80%), izobutil (16—25%), normal propil, shuningdek, oz miqdorda geksil spirt, erkin yogʻ kislotalari, efirlar, furfurol, terpenlar va terpengidratlar aralashmasidan iborat.

Sivush moyining koʻp qismi sutdagi yogʻ miqdorini aniqlashda avval qoʻllangan amil spirti oʻrnida reaktiv sifatida ishlatiladi. Amil atsetat i.ch.da amil, izoamil, izobutil va boshqa spirtlar olishda qoʻllanadi. Sm. zaharli.

Manbalar
Manne Siegbahn

Manne Siegbahn () — otaoʻgʻil shved fiziklari: Karl Manne Georg (1886.3.12, Erebru — 1978.24.9, Stokgolm) — shved tadqiqotchifizigi, yadro spektroskopiyasi asoschisi. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1922-yildan), London Qirollik jamiyati aʼzosi (1933-yildan). Lund universitetini tugatgach (1911), shu universitetda ishlagan (1920-yildan professor). Upsala universiteti professor (1924—37), Nobel fizika instituti (Stokgolm) direktori (1937—64). Ilmiy ishlari rentgen spektroskopiyasi, yadro fizikasi va yadro spektroskopiyasiga oid. Birinchi marta rentgen nurlari dispersiyasini aniklagan va uni oʻlchagan. 1 mm da 1800 boʻlimli difraksion panjarani yasagan va uning yordamida yumshoq rengten nurlarni oʻlchagan. Deyarli barcha kimyoviy elementlarning rentgen spektrini oʻrgangan va yangi spektral chiziklarning katta miqdorini aniklagan. Nobel mukofoti laureati (1924).

Manbalar 

 

1886-yilda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
3-dekabrda tugʻilganlar
24-sentabrda vafot etganlar
Sigizmund I

Sigizmund I (13681437) -"Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1410-yildan), 1387—1437-yillarda Vengriya qiroli, shuningdek, 1419—21, 1436—37 ylarda Chexiyaning Lyuksemburglar sulolasidan boʻlgan qiroli; Rim papasi bilan guschilarga qarshi kurashga rahbarlik qilgan.

Manbalar
Sigizmund II Avgust

Sigizmund II Avgust (152072) -Polsha qiroli (1547-yildan; 1530-yil toj kiydirilgan), Litvaning Yagellonlar sulolasidan boʻlgan ulugʻ knyazi (1529-yildan). 1558—83 yillardagi Livon urushi qatnashchisi. S. II davrida 1569-yilgi Lyublin uniyasi imzolangan.

Manbalar
Sigir

Sigir — buzoqlagan urgʻochi qoramol. Urgʻochi buzoqlar zotiga va oʻsishiga qarab 18—20 oyligida gʻunajin boʻlib yetishadi va qochirishga qoʻyiladi. Boʻgʻozlik davri oʻrtacha 282—285 kun. Gʻunajinlar tuqqanidan keyin sigirlar guruhiga kiritiladi. Sigirlar, asosan, sut va buzoq olish (podani toʻldirish) uchun boqiladi. Ularning sogʻim davri 300— 305 kun. Oʻzbekistonda boqiladigan qizil choʻl, bushuyev, qoraola, shvits zotli sigirlar bir yilda 3000–6000 kg va undan koʻp sut beradi. Sigirlar oʻrtacha 20 (baʼzan 35) yil yashaydi. Xoʻjaliklarda sigirlardan 5—6, ayrim sermahsul, oʻrtacha yillik sogʻimi 9—12 ming kg boʻlgan rekordchilaridan 9—10 marta tugʻishiga qadar foydalaniladi. Qisir qolgan, qarigan, nuqsonli sigirlar semirtirib goʻshtga topshiriladi.

Yana q. 

 Qoramol
 Buyvollar

Manbalar 

 

Uy hayvonlari
Sigir yili

Sigir yili — muchal yili hisobida ikkinchi yil nomi (qarang Muchal).

Manbalar
Sigirquyruqdoshlar

Sigirquyruqdoshlar (Scrophulariaceae) — ikki urugʻpallalilar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Koʻpchiligi oʻt va yarimbuta, ayrimlari buta va daraxt (daraxtsimon turlari tropik va subtropik rayonlarda uchraydi). Toʻpguli shingilsimon, roʻvaksimon. Gullari har xil, changchilari 2— 5 ta, urugʻchisi bitta. Tugunchasi ikki uyali. Koʻpchiligining mevasi koʻsakcha. 5000 dan ortiq turi (300 ta turkumi) bor. Aksariyati oʻrta mintaqalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 25 turkumga mansub 226 turi bor. Baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi. Koʻpchiligi zaharli boʻlgani uchun mollar yemaydi. Angishvonagul, sigirquyruq va boshqa tibbiyotda ishlatiladi. Ajdargul, itbinafsha manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Oʻzbekistonning adir va togʻ yon bagʻirlarida tarqalgan sigirquyruqning boʻyi 60—150 sm, barglari bandsiz, mevasi va poyasi tuk bilan qoplangan, sariq shingilsimon toʻpgulli, mevasi koʻsakcha. Iyundan sentyabrgacha gullaydi. Sigirquyruqni mol yemaydi. Tarkibida saponin va S vitamini bor. Bargidan tayyorlangan qaynatma xalq tabobatida jarohatni davolashda ishlatiladi.

Manbalar
Signal

Signal (lot. signum — belgi) — 1) axborot, maʼlumot va boshqalarni muayyan masofaga uzatish uchun ishlatiladigan shartli belgi. Mexanik, issiqlik, yorugʻlik (mas, sfetofor Si), elektr, elektromagnit, tovush va boshqa turlari boʻladi.Signal ikki xil bo'ladi analog(vaqt boyicha uzluksiz) va raqamli(1(Ha) va 0(Yo'q))."S." tushunchasi kibernetika fanida aniq ifodalab berildi. Shunga koʻra, aniq bir hodisa toʻgʻrisidagi axborotni eltuvchi S. 4 tarkibiy qism birligidan iborat. Bular: S.ning fizik vositasi (eltuvchisi), S.ni ifodalash shakli (sintaksis); interpretatsiya mazmuni (semantika); ayni bir S.ga har xil maʼno berish qoidalari (pragmatika). S.larni oʻzgartirish va uzatishga oid umumiy qonuniyatlarni informatsiya nazariyasi oʻrganadi; 2) geodeziyaaa triangulyasiya punktlarida oʻrganiladigan yogoch yoki metall belgi (minora). Bir minoradagi S. ikkinchisidan koʻrinib turishi kerak. Joylarda burchak oʻlchash paytida teodolitni oʻrnatish va boshqa geodezik oʻlchash ishlari uchun qoʻllanadi (yana qarang Geodezik punkt).

Manbalar
Signalizatsiya

Signalizatsiya — diqqatni jalb qilish, xabar yoki buyruk, berish va ikki tomonlama gaplashishda signal uzatish uchun ishlatiladigan shartli belgi, qurilma va moslamalar majmui. Vazifasiga qarab, avariyaning oldini olish, chaqirish, buyruq berish, oʻt oʻchirish, qidirish, ogoxlantirish uchun moʻljallangan S.larga boʻlinadi. Signal qurilmalari. mexanik, gidravlik, pnevmatik, elektr va radio tizimlar bilan ishga tushiriladi. Signallarni elektr orqali uzatish usuli keng tarqalgan. U avtomatik vositalar bilan bajariladi; vizual yoki akustik xillari bor. Vizual Sta lampochkali tabloning yonishi, mnemosxem ad a avariya yuz berishi mumkin boʻlgan uchastka tasvirining yoritilishi va boshqa kiradi. Avariyaning oldini olish uchun, koʻpincha, yoniboʻchadigan qurilmadan foydalaniladi. Akustik signallar sifatida sirena, qoʻngʻiroq, gudok ishlatiladi.

Manbalar
Signatura

Signatura (lot. signo — belgilayman, koʻrsataman) renessans.uz (matbaada) — 1) kitobdagi har bir bosma taboqning tartib raqami. Uning 1 va 3betlariga yoziladi. Kitob varaqlarini tartibga solib tikish (juzlash)da foydalaniladi; 2) literaning pastki qismidagi oʻyiq. Uning terilgan qatorga toʻgʻri tushishini tekshirish imkonini beradi; 3) vrach yozib bergan dori retseptining nusxasi. Dorixonada doriga qoʻshib beriladi.

Manbalar
Signatura (maʼnolari)

Signatura:

 Signatura (lot.
 Signatura (matematika) (matematikada) — ikkinchi darajali bir hadli koʻphad (kvadratik forma)ning sonli ifodasi.
Signatura (matematika)

Signatura (matematikada) — ikkinchi darajali bir hadli koʻphad (kvadratik forma)ning sonli ifodasi.

Manbalar
Siddiq muhammad

Siddiq muhammad - Balx xoni (1683—85). Ashtarxoniylarayan. Subhonqulixonnnpg oʻgʻli. Akasi Abul Mansurxonga qarshi uyushtirilgan fitnaga bosh boʻlib, taxtni egallagan (1683-yil avgust). S. M. ga qarshi bir qancha koʻchmanchi qabilalar (ming, qoʻngʻirot, olchin va boshqalar) sardorlari bosh koʻtarganlar. SM. Shibirgʻondagi ming qabilasi isyonini shafqatsiz suratda bostirgan. Balxga qaytishda Bade miroxur boshchiligidagi qoʻngʻirotlar unga hujum qilishgan, biroq magʻlubiyatga uchrashgan. SM. oʻzi safardaligida Balx viloyatiga bostirib kirgan Bayet qora toʻqsabo boshchiligidagi olchinlarni tormor qilib Xoʻja Xayrongacha ularning qishloklarini talontoroj qilgan. 1686-yil oktabr — noyabrda Subhonqulixon Balxga qoʻshin tortgan. Bunga sabab Xorazmdan Anushaxon Buxoroga qoʻshin tortib kelib Samarqand va Shaxrisabzni egallagan chogʻda Subhonqulixon oʻgʻlidan madad soʻragan. SM. Balx va Badaxshon qoʻshini bilan Kalifgacha kelib, otasiga yordamga ozgina lashkar yuborgan, bu lashkar ham aslida yordam uchun emas, balki vaziyatni aniqlash maqsadida yuborilgan edi. S.M., Kalifda bir necha kun turgach, Anushaxonning Samarqandni olgani va Buxoroni qamal qilganidan xabar topgach, Balxga qaytib ketgan. Subhonqulixon shunda Maxmudbiy otaliqdan yordam olib Anushaxonni quvib yuborgan (1683). Subhonqulixon qoʻshini Kalifdan oʻtib Xonobodda toʻxtagan. SM. Balx mudofaasiga shaylangan. Otasi SM.ni qon toʻkmasdan hiyla bilan daf etishga axd qilgan. Shu maqsadda Balxga Muhammad Yusuf xoja naqshbandiyni elchi qilib joʻnatib, yaxshi niyat bilan kelayotganini bildirgan. Xoja Samandar Termiziyning yozishicha, otabola oʻrtasida uzoq muzokaralar boʻlgan. Nihoyat Balx arkiga kirgan Subhonqulixon zudlik bilan SM.ni bandi qilish va uni qatl etishga farmon bergan. Subhonqulixon Balx taxtiga Muhammadjon otaliq yuzni belgilab, 1687 i. mart oyining boshlarida Buxoroga qaytib kelgan.

Adabiyot 
 Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982.

Manbalar
Sideratlar

Sideratlar (frans. sideration) — tuproq unumdorligini oshirish maqsadida tuproqqa qoʻshib haydab yuboriladigan ekma oʻsimliklar (qarang Koʻkat oʻgʻit).

Manbalar
Siderik aylanish davri

Siderik aylanish davri ( – yulduz, osmon yoritqichi), yulduz davri – sayyoralarning Quyosh atrofini bir marta toʻla aylanib chiqishida oʻtgan vaqt.

Yana qarang 
 Sinodik aylanish davri

Manbalar
Siderik yil

Siderik yil — Quyoshning osmon sferasida yulduzlarga nisbatan koʻrinma harakatida 2 marta ketma-ket bir xil vaziyatdan utishi oraligʻida oʻtgan vaqt, yaʼni Yerning Quyosh atrofida toʻliq bir marta aylanish davri. U 365,25636 oʻrtacha quyosh sutkasiga teng.

Manbalar
Siderik oy

Siderik oy — Oyning osmon sferasidagi koʻrinma harakati davomida 2 marta ketma-ket bitta vaziyatdan (yulduzlarga nisbatan) oʻtishi orasidagi davr. Oy harakatining notekisligi tufayli So. doimiy boʻlmay, bir necha soatgacha oʻzgarib turadi. Oyning osmon sferasida toʻliq bitta aylana hosil qilish uchun kerak boʻlgan davr 27,321661 sutka (27rf07*43ml 1,5s) ga teng.

Manbalar
Siderit

Siderit (yun. sideritis — temir) — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Sinonimi — temir shpati. Kalsit guruhidagi temir karbonati. Kimyoviy formulasi FeCO,. Tarkibida 62% FeO, 38% SO2 bor. Tabiatda FeCO3—MpSO3; FeCOjMgCO,; FeCO3CaCO3 va FeCO3—SoSO3 kabi izomorf qatorlarni tashkil etadi. Kristallari romboedrik, prizmatik va tabletkasimon boʻladi. Kristall strukturasi ankeritnikiga oʻxshash. Agregatlari donali oolitli, tuproqsimon; qizgʻishjigarrang, sargish va yashilsimon kulrang. Nuraganda toʻq qoʻngʻir rangga oʻtadi. Qattiqligi 4—4,5; zichligi qariyb 4 g/sm³. Shishasimon yaltiroq, qizdirilganda NaCl da eriydi. Katod nuri taʼsirida yorqin pushti rangda tovlanadi. Gidrotermal, metamorfik va choʻkindi yoʻllar bilan tiklovchi geokimyoviy sharoitlarda hosil boʻladi. Muhim temir rudasi hisoblanadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha rudali rayonlarida uchrasada, amalda ishlatilmaydi.

Manbalar 

 

Minerallar
Siderofil elementlar

Siderofil elementlar (yun. sideros — temir va phileo — yoqtiraman) — V.M. Goldshmitning elementlar geokimyoviy tasnifidagi kimyoviy elementlar guruhi. Bularga Gʻe oilasi va jami 11 element (So, Ni, Mo, Ru, Rh, Pd, Rd, Re, Os, Ir va Pt) kiritilgan. Siderofil guruhidan tashqari xalkofil, litofil va atmofil elementlar guruxdari ham ajratilgan. Hozirgi vaqgda har bir element nafaqat maʼlum bitta, balki turli darajadagi barcha geokimyoviy xususiyatlarga ega hisoblanadi. Shundan kelib chiqib qayd etilgan guruhlar qatoriga biofil, gidrofil, neytral (betaraf) galogenofillari koʻshildi. U yoki bu geokimyoviy xususiyatlarni namoyon boʻlishi elementning qanday tabiiy sharoitdaligiga bogʻliqdir. Masalan, oltin deyarli barcha geokimyoviy xususiyatlarga ega boʻlib qolmay, balki tubdan farqlanuvchi — siderofildan tortib to atmofil genetik turdagi konsentratsiyalar (yigʻilmalar, birikmalar) qosil qiladi.

Manbalar
Sidibalabbos

Sidibalabbos — Jazoirning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Oran viloyasida. Aholisi 152 ming kishidan ziyod. Qishloq xoʻjaligi (donli ekinlar, tokzor, zaytunzorlar) rayonining savdosanoat markazi. Oziqovqat, koʻnpoyabzal sanoatlari rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi mashinalari va jihozlari ishlab chiqariladi. Tayyor qismlardan radio va televizor yigʻish korxonalari bor.

Manbalar
Tugalboy Sidiqbekov

Tugalboy Sidiqbekov [1912.1(14).5, Kensu tumani —1998, Bishkek] — Qirgʻiziston xalq yozuvchisi (1968). Qirgʻiziston FAakad. (1954). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Kurash" (1933). "Bahodirlar" (1936), "Insonga" (1969), "Dovonda" (1980) sheʼriy kitoblari, "Kebekning oʻlimi" (1935), "Xasis ota" (1940) dostonlari bor. Romanlarida qishloq hayoti ("KenSu", 1—2kitob, 1937—38; qayta nashri — "Togʻlar orasida", 1958), qirgʻiz xalqining front ortidagi qahramonona mehnati ("Zamonamiz kishilari", 1948) hikoya qilingan. "Ayollar" trilogiyasida (1—2, 1962—66) qirgʻiz ayollarining jamiyatda tutgan oʻrni va roli, ularning joʻshqin faoliyati aks etgan. "Boʻronda", "Doʻstlik", "Dugonalar" hikoyalar toʻplami (1949) va "Togʻ bolalari" (1953), "Tengdoshlar" (1977) romanlari muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Zamonamiz kishilari, T., 1951; Togʻ bolalari, T., 1954; Togʻlar orasida, T., 1961; Ispoved Bukentay [roman], M., 1980.

Qirgʻizistonlik yozuvchilar
Sidon

Sidon — Finikiyadagi shahardavlat. Oʻrta dengizning sharqiy sohilida joylashgan (hozirgi Livandagi Sayda sh.). Mil. av. 4ming yillikda barpo etilgan. Mil. av. 2—1ming yillikda xalqaro savdoning yirik markazi; Finikiyada gegemonlik qilish uchun Tir bilan kurash olib borgan.

Manbalar
Sidra

Sidra, Katta Sirt — Oʻrta dengizning Liviya qirgʻoklari yaqinidagi qoʻltiq. Uz. 115 km, eni kiraverish joyida 465 km. Eng chuqur joyi 1374 m. Suv har yarim sutkada koʻtariladi (bal. 0,4 m). S. sohilida Bingʻozi, MarsaalBreyga, AsSidar portlari joylashgan.

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Afrika