Buitreraptor

Buitreraptor (lotincha: "La Buitrera" — "yitqich“ degan maʼnoni anglatadi) — Bo'r davrining soʻnggi bosqichida, hozirgi Argentina hududia Kandeleros muhitida yashagan dromeozavrlar turkumiga kiruvchi dinozavr hisoblanadi. Buitreraptor tasviri ilk bor 2005-yilda tiklangan hamda Buitreraptor gonzalezorum deya nom berilgan. Hajmi va oʻlchami xo'roz kattaligida, ogʻzida koʻplab kichik, biroq oʻtkir tishlari boʻlgan. Boʻyni choʻziluvchan dinozavrlar sirasiga kirgan.

Tarixi 

Buitreraptorning toʻrttala namusi ham 2004-yilda Argentinaning Patagoniya shahrida joylashgon qum bilan toʻlgan maydondan topilgan. Qazishmalar Fundasion Feliks de Azara-Maimonides universitetining CONICET tadqiqotchisi boʻlmish Sebastian Apesteguia va Chikagoda joylashgan dinozavrlar muzeyi kuratori Piter Makoviski boshchiligida olib borilgan. Buitreraptor Bo'r davrining soʻnggi qismi — miloddan avvalgi 98-97 mingyilliklardagda, bugungi Janubiy Amerika va Avstraliya materiklari bir qitʼa boʻlgan paytda yashagan mavjudotdir. Ushbu dinozavr qoldiqlari La Buitrera nomi ostidagi, hozirda mashhur boʻlgan, qazilma joyidan topilgan. Bu makondan yangi topilmalar har doim ham topilavermasa-da, qazilmalar olib borilgan ushbu joy yaqinida yana bir dinozavr — Gigantozavr suyaklari topilgan.

Buitreraptor gonzalezorum — Buitreraptor turkimidagi zavrlar ichra mavjud yagona maʼlum tur hisoblanadi. Ushbu nom jonzotga Piter Makoviski, Sebastyan Apesteguia va Federiko Agnolin tomonidan tanlangan. Dinozavrga berilgan ushbu nom „yitqich tulpor“ degan maʼnoni anglatadi, ispancha " buitre " tulpor soʻzidan, La Buitrera, va lotincha raptor „yirtqich“ degan maʼnoni anglatadi. Namunaviy qazilma holotipi — MPCA 245, bosh suyagi oʻrta yoshli odam boch chanoq suyagi hajmicha keladi. Holotipning bosh suyagi 2017-yilda batafsil tasvirlangan boʻlsa, 2018-yilda ushbu jins anatomiyasi boʻyicha koʻplab yangi maqolalar chop etilgan. Yaratilgan maqolalar ichiga topilgan yangi namunalarning umumiy tavsifi, jins anatomiyasi boʻyicha tadqiqot va bir nechta namunalar postkraniyasining umumiy koʻrinishi kiradi.

Tuzilishi 

Buitreraptor juda kichik dinozavrlardan biri hisoblanadi. 2010-yilda olim Gregori S. Pol tadqiqotlar natijasida zavrning uzunligini 1,5 metr, ogʻirligini esa 3 kilogramm deb tavsiflagan. Buitreraptor Velociraptor kabi odatiy shimolda yashovchi dromeozavrlardan tubdan farq qiluvchi xususiyatlarga ega. Ushbu jonzot nozik va tekis teri, choʻziq va uzun tumshuqqa ega boʻlib, ogʻzida juda koʻp miqdorda mayda, shunga qaramay, ancha oʻtkir tishlarga ega boʻlgan. Ushbu tavsifdan kelib chiqib, dastlab uni tasvirlab bergan olimlar bu dinozavr boshqa dromeozavrlar kabi nisbatan yirik hayvonlar bilan emas, balki kaltakesaklar va kichik sutemizuvchilar kabi hayvonlar bilan oziqlanadi degan xulosaga kelishgan. Buitreraptorning uzun old oyoqlari va ingichka uch barmoqli qoʻllari boʻlgan. 
Tanasida qovurgʻalari juda kam boʻlgan.Oyogʻidagi ikkinchi barmogʻi uzun oʻroqsimon pichoq koʻrinishini hosil qilgan. Buitreraptorda patlar boʻlganligi haqida hech qanday qazilma va topilma maʼlumotlari uchramaydi. Biroq, Mikroraptor va Sinonitazavr kabi qarindoshlar boʻlganligi tufayli, ularning tuklari saqlanib qolgan qoldiqlari maʼlum, Beitreraptordan ham patlar mavjud degan xulosaga kelishgan.

Ushbu dinozavr kashf etilgani olimlar orasida parvoz qiluvchi qushlar va dromeozavrlar mustaqil ravishda rivojlangan boʻlishi mumkinmi yoki qandaydir uchuvchi umumiy ajdoddan kelib chiqqanmi degan savol tugʻilishiga ham sabab boʻlgan. Baʼzi olimlar Buitreraptorning qarindoshi Rahonavis ucha olgan deya hisoblashadi. Biroq, boshqa dromeozavrlarda parvoz qobilyatiga oid aniq dalillar topilmagan. Ushbu paradoks baʼzi olimlarning, agar Rahonavis haqiqatan ham ucha oladigan jonzot boʻlgan boʻlsa, dromeozavrlar qushlardan mustaqil ravishda parvoz qilish qobilyatiga ega boʻlishganligini taklif qilishga tutrki boʻldi. Yaʼni ushbu nazariya maʼnosi shundaki, dromezavrlar ucha olishgan boʻlsa ham, ular va qushlar orasida yaqin qarinshodlik boʻlmaganini bildiradi.

Evolyutsiyasi 

Buitreraptordan tashqari, janubiy qitʼalardan topilgan boshqa bir dromeozav turlari ham mavjud. Bular:

Janubiy Amerikadan Neukenraptor, Austroraptor va Unenlagiya (2005-yilda kashf etilgan), Madagaskardan Rahonavis (avval boshida haqiqiy qush deb hisoblangan). Janubiy yarimshardagi ushbu kashfiyot olimlarga dromeozavrlar oilasi ilgari oʻylanganidan koʻra butun dunyo boʻylab keng tarqalganligini aniqlashga yordam berdi. Dalillar shuni koʻrsatadiki, dromeozavrlar birinchi marta yura davrida, barcha qitʼalar oʻzaro juda yaqin boʻlgan davrda paydo boʻlgan. Buitreraptor kashf etilishi bilan olimlar dromeozavrlar taxminan 180 million yil oldin, Pangeya parchalanishidan oldin paydo boʻlgan deb taxmin qilishdi. Biroq, boshqa paleontologlar keyingi tadqiqotlarda Dromozavridning kelib chiqish vaqtini taxminan 160 million yil oldin deb belgilashdi.

Olimlar avval boshida dromeozavrlar shimolda qadimgi Lavraziya qitʼasida paydo boʻlgan va boʻr davrida janubiy Gondvanaga koʻchib oʻtgan degan muqobil tahminga egalar. Chunki janubiy yarimsharda maʼlum boʻlgan turlar shimoliy qarindoshlariga xos boʻlmagan oʻziga xos xususiyatlarga egadirlar.

Manbalar

Havolalar 

 BBC News: Qushga oʻxshash dinozavr kuchlari qayta koʻrib chiqmoqda, 13-oktyabr, 2005-yil
 Chizma va tabiiy tarix muzeyidan baʼzi tafsilotlar, London.
 Milliy fan fondi vebsayti

Dinazavrlar
Raptorlar
Hayvonlar