MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chapek Karel

CHAPEK (Sarek) Karel (1890.9.1, MaleSvatonevitse — 1938.25.12, Praga) — chex yozuvchisi. Praga universitetining falsafa ftini tugatgan (1915). 1921 — 22 yillarda Praga teatrida rejissyor, keyinchalik butunlay yozuvchilik va jurnalistika bilan shugʻullangan. "Krakonot bogʻi" (1918) hamda "Shuʼlavor tubsizliklar" (1916) toʻplamlariga kirgan dastlabki hikoyalarini akasi Iosif Chapek (18871945) bilan hamkorlikda yozgan. "Chormixga tortish" (1917) va "Gʻamgin hikoyalar" (1921) toʻplamlaridan joy olgan hikoyalarida urush yillarining sertashvish muhiti, kishilararo munosabatlardagi zidsiyatli manzaralar aks ettirilgan. "Kdroqchi" lirik komediyasi (1920) da oʻzi eʼtiqod qoʻygan "har kim oʻzicha haq" falsafasini badiiy yoritishga harakat qilgan.

CH. nomini, asosan, ijtimoiyfantastik mazmundagi asarlari dunyoga yoygan. Temirtan (robot; "robot" soʻzini Ch. oʻylab topgan)lar qoʻzgʻolonidan hikoya qiluvchi "R. V. R." (1920), "Mikropulosning quroli" (1922) dramalari, "Absolyut fabrikasi" (1922) va "Krakatit" (1924) romanlarida yuksak insonparvarlik borasidagi oʻymushohadalarini bayon etgan. "Adamsavdogar" pyesasi (1927; akasi bilan hamkorlikda), "Choʻntakdagi hikoyalar", "Boshqa choʻntakdagi hikoyalar" (1929) oʻtmishdagi adabiy va diniy syujetlar asosida yozilgan. "Apokriflar"da ana shu holat seziladi. "Gordubal", "Meter", "Oddiy hayot" (1933—34) romanlarini qamrab olgan trilogiyasi noinsoniy urfodatlar, fashizm reaksiyasiga qarshi kurash gʻoyalari bilan yoʻgʻrilgan. "Salamandrlar bilan jang" (1916) romani Ch. ijodining choʻqqisi hisoblanadi. Unda umuminsoniy qadriyatlar fashizmning irqiy nazariyasi va siyosatiga, gʻayriinsoniy munosabatlarga qaramaqarshi qoʻyilgan. Ayni shu gʻoyalar "Oq kasallik" (1937), "Qutqaruvchi" (1937), "Ona" (1938) kabi qissa va dramalarida ham davom ettirilgan.

CH. hozirgi zamon ijtimoiy fantastikasiga samarali taʼsir koʻrsatgan, uning badiiy olamini boyitgan.

Manbalar 
 Sochineniya, t. 1—5, M., 1958—59. == Adabiyot ==
 Nikolskiy SV., Karel Chapek — fantast va satirik, M., 1973.
Sergey Chapligin

Sergey Alekseyevich Chapligin [1869.24. (5.4), Ryazan gubernyasi, Ranenberg shahri, hozirgi Lipetsk viloyati, Chapligin shahri — 1942.8. 10, Novosibirsk] — mexanika sohasidagi rus olimi, gidrodinamika asoschilaridan biri, SSSR Fanlar akademiyasi akademik (1929), Mehnat Qahramoni (1941). N.Ye. Jukovskiyning shogirdi va safdoshi. Moskva universitetini tugatgan (1890). Markaziy aerodinamika institutida ishlagan (1918-yildan). Ilmiy ishlari asosan nazariy mexanika muammolariga doyr. Qattiq jismlarning suyuqlikdagi harakat qonunlarini oʻrgangan, tezligi tovush tezligidan kichik boʻlgan gaz oqimini tekshirish usulini ishlab chiqib, gaz dinamikasiga asos solgan. Chapligin samolyot qanoti atrofida havo sirkulyatsiyasi tezligini aniqlash haqidagi postulatni (Chapligin — Jukovskiy postulatini) birinchi marta aniq bayon qilgan. Chapligin aviatsiya va aeromexanikaga doyr murakkab masalalarning yechimini bergan.

Manbalar 

 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1869-yilda tugʻilganlar
5-aprelda tugʻilganlar
1942-yilda vafot etganlar
8-oktabrda vafot etganlar
Chapqirgʻoq Qorasuv kanali

Chapqirgʻoq Qorasuv kanali - Chirchiq daryosining chap sohilidan chiqarilgan kanal (daryo) (Toshkent viloyati). Yuqori Chirchiq gidrouzelidan boshlanib, Shamalak gidrouzeligacha davom etadi. Uzunligi 87 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 180 m³/s. Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq, Oʻrta Chirchiq, Oqqoʻrgʻon tumanlarida 165 ming ga yerni sugʻoradi. Kanalga koʻpgina soy suvlari kelib qoʻshiladi. Eng yiriklari: Juzuruqsoy, Parkentsoy, Samsaraksoy, Qizilsoy. Qorasuv kanali qadimgi kanallardan biri. Bir necha toʻgʻonli suv olish inshootlari bor. Ularning birinchisi — Nayman toʻgʻoni (kanalning 59 km da). 1926-yilda qurilgan boʻlib, RK7, RK71, Olgʻabos kanallariga suv beradi. 1930—32 yillarda 74 km da Xontoʻgʻon suv olish inshooti qurildi. Inshoot toʻgʻon va Morgunenkov nomidagi RK8, RK9 kanallariga suv beradigan taqsimlagichlardan iborat. 1960—70 yillarda kanalning 3, 13, 36 va 56 km larida yana 4 suv olish uzellari qurildi. 68 km da kanalga Tuyaboʻgʻiz suv omborits&n kanal orqali suv olinadi. Ch.Chapqirgʻoq Qorasuv kanalining 36 km da I. A. Polvonov nomli Toshkent kanali boshlanadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar

Ohangaron irmoqlari
Toshkent viloyati kanallari
Oʻrta Chirchiq tumani daryolari
Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Quyi Chirchiq tumani daryolari
Oqqoʻrgʻon tumani daryolari
Chirchiq tarmogʻi‎
Charoit

Charoit (Sharqiy Sibirdagi Chara daryosi nomidan) — zanjirli silikatlarning kichik sinfiga mansub mineral. Tarkibida suv va ftor boʻlgan K, Na, Ca, Va, Mp ning murakkab silikati. Kimyoviy tarkibi aniklanmagan. Gʻarbiy Sibirning Murun ishqorli massivida 1977-yilda topilgan. taxminan monoklin singoniyada kristallanadi. Yaxlit tolali va ingichka ninali, popuksimon nurlar koʻrinishidagi agregatlar. Strukturasi aniq emas. Pushti va och binafsha rangli oʻta kam uchraydigan mineral. Qattiqdigi 5,5, zichligi 2,52,6 g/sm3. Gidrotermal metasomatik (fenitlar hisobiga) genezisga ega. Ch. tarkibli jinslarning chiroyli turlari zargarlik, bezak va kolleksiya toshlari sifatida Charoitdan yasalgan vaza, foydalaniladi. Moskvadagi "Samotsvet" Ayniqsa, binafsha rangli, ipaksimon yaltiraydigan turlari juda qadrlanadi. Ch.ning dunyo boʻyicha yagona koni Sharqiy Sibirdagi Sirenli tosh konidir.

 

Bezak toshlari
Charos

Charos — erta oʻrtapishar mahalliy, xoʻraki uzum navi. Urta Osiyoda keng tarkalgan. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli usadi. Bargi yirik, toʻgarak, oʻrtacha va kam kertikli, usti toʻq, orqasi och yashil, tuksiz. Guli funksional urgochi. Uzum boshi oʻrtacha va yirik, tigʻiz, 300—400 g. Gʻujumi yirik, dumaloqtuxumsimon, koʻkimtirqora, seret, shirin, pusti qalin. Tarkibida qand miqdori 21—23%, nordonligi 5,5 — 8%, iyul—avg.da pishadi. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, yangiligida yeyiladi. Ragʻaga chidamsiz. Toshkent, Fargʻona, Andijon va Namangan viloyatlarida ekiladi. Charos uzum navi.

Uzum navlari
Charx

Charx — 1) qoʻlda ip yigirishda foydalaniladigan qad. asbob. Unda, asosan, paxta, jun va boshqa tolalar yigiriladi. Koʻrinishi dasta bilan aylantiriladigan gʻildirak (baraban) shaklida boʻladi. Oʻrta Osiyoda paxta ekib, ip yigirish milod boshidayoq maʼlum boʻlgan. Paxta va jun tolasidan ip yigirish uchun oldin urchuq, keyin uni takomillashtirib, Ch. yasalgan. 18-asrda mashinada ip yigirishga oʻtilgach, Ch.ga ehtiyoj kamaygan, lekin ayrim chekka joylarda undan hali ham foydalaniladi (qarang Yigirish); 2) qaychi, pichoq, tesha, ketmon, oʻroq va boshqa kesuvchi asboblarni oʻtkirlash (charxlash) uchun ishlatiladigan asbob. Dastaki va elektr Ch.lar bor. Dastaki Ch. doirasini charxchi oyoqsa tepkiga bosib aylantiradi. Hunarmandlar (mac, degrezlar, misgarlar, kulollar) chuyan buyumlar qolipi yasaladigan, mis va sopol buyumlar sirti silliqlanadigan asboblarni ham Ch. deb atashadi; 3) ayrim asboblar va qurilmalarning aylanadigan qismi. Masalan, charxlash stanogintlpt abraziv (jilvir) doirasi Ch. hisoblanadi.

Charx-arqoq naychalarini o‘rash uchun foydalaniladi, yigiruv dastgohi.

Adabiyotlar 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Manbalar 

Toʻqimachilik sanoati
Tekstil
Charx (sanʼat)

Charx (sanʼatda) — 1) qad. doyra usullaridan biri; shu usulda ijro etiladigan oʻzbek xalq kuylari. Ch. kuyining surnay yoʻli ham boʻlib, dorbozlik oʻyinlari vaqtida surnay, nogʻora kabi sozlardan iborat ansambllarda ijro etiladi. "Shodiyona" surnay turkumining bir kismi ham Ch. deb yuritiladi; 2) oʻzbek xalq qoʻshigʻi. Oʻtmishda charxda ip yigirish jarayonida aytil’ib, xotinqizlarning histuygʻularini ifoda etgan; 3) xalq raqslarida chir aylanib ijro etiladigan oʻyin harakatlaridan biri.
Charx ilonlar

Charx ilonlar, efalar () — qora ilonlar oilasiga mansub ilonlar urugʻi. Uzunligi 80 sm gacha. Kulrang yoki qoʻngʻir tusli tanasida oqish ilon izi hoshiyasi bor. Tanasining 2 yonidagi tangachalari kirrasida tishchalari boʻladi. Charx ilonlar tanasini halqa qilib oʻraganida tangachalar ishqalanishi natijasida charx toshi aylanishiga oʻxshash tovush chiqadi (nomi shundan). 3 turi, jumladan, qum charx iloni va chipor charx iloni Shimoliy Afrika, Janubiy, Jan.Gʻarbiy Osiyo va Oʻrta Osiyoda tarkalgan. Oʻzbekistonda qum charx iloni Buxoro, Surxondaryo viloyatlari hamda Qizilqum choʻlida uchraydi. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Mayda umurtqalilar, yosh Charx ilonlar, asosan, hasharotlar va oʻrgimchaksimonlar bilan oziqlanadi. Tuxumdan tirik tugʻadi. Urgʻochisi 3 tadan 18 tagacha bola tugʻadi. Zaxarli, chaqishi oʻlimga olib kelishi mumkin. Zaxaridan immun zardob tayyorlashda va ilmiy tadqiqot ishlarida foydalaniladi.

 

Hayvonlar
Charxin

Charxin — Samarqand viloyati Pastdargʻom tumanidagi shaharcha. Samarkand shahridan 15km uzoqlikda, tuman markazi (Juma shahri)dan 16km masofada. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Ulugʻbek. Aholisi 18,3 ming kishi (2015). Eski Angor kanalidan suv oladi. Charxinda paxta tozalash, teri saralash zavodlari, 2 kasbhunar kolleji, umumiy taʼlim maktabi, 3 kutubxona, madaniyat uyi, aholiga xizmat koʻrsatish, tikuvchilik, poyabzal, avtomobil va mebel taʼmirlash ustaxonalari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud. Kasalxona, poliklinika, 2 dorixona bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Pastdargʻom tumani
Chatem

Chatem —Tinch okeanning jan. kismidagi 2 ta yirik (Chatem va Pit) va bir guruh mayda vulkan orollari. Yangi Zelandiya hududi. Maydoni 963 km². Eng baland joyi 291 m (Chatem o.da). Landshafta botqoq, yaylov, chakalakzorlardan iborat. Aholi qoʻychilik bilan shugʻullanadi, baliq ovlanadi. Orollarga yevropaliklardan ilk bor 1791-yilda ingliz dengizchi sayyoxi U.R. Brouton borgan.
Chatirkoʻl

Chatirkoʻl — Kirgʻiziston Respublikasi Norin viloyatidagi kul. Markaziy Tyanshanda. Shim.da Otboshi va jan.da Toʻrugʻarttov togʻlari orasida, 3530 m balandlikdagi soylikda joylashgan. Maydoni 175 km², uz. 23,5 km, eng keng joyi 12 km. Koʻl sayoz, oʻrtacha chuq. 3,8 m (eng chuqur joyi 22 m). Chatirkoʻlga atrofidagi togʻlardan bir qancha soy va jilgʻalar oqib tushadi, undan suv oqib chiqmaydi. Iyun — iyul oylarida suv sathi ancha koʻtariladi, yanvarfevralda pasayadi. Suvi chuchuk, sharkiy qismida bir oz shoʻr. Noyabrdan aprelgacha muz bilan qoplanadi.

Koʻllar
Qirgʻiziston geografiyasi
Chatishtirish

Chatishtirish - urugʻlanish jarayonida irsiy jihatdan birbiriga oʻxshamaydigan ikkita jinsiy hujayra (gameta)ning tabiiy yoki sunʼiy qoʻshilishi. Ch. natijasida paydo boʻlgan nayel gen boʻyicha geterozigotali holatda turadi. Uning birbiriga oʻxshash boʻlmagan otaona gametalari bilan turli allellari duragay murtakka (zigotaga) oʻtgan boʻladi. Duragay organizm otaonasining belgi va xususiyatlariga ega boʻlish bilan birga, otaonasining jinsiy hujayralari orqali ularga oʻtgan irsiy imkoniyatlarning muayyan juftlashishi, rivojlanishi va namoyon boʻlishi kabi xususiyatlarga ham ega boʻladi. Tanlash, odatda, duragaylarning ikkinchi boʻgʻinida oʻtkazilib, koʻpincha beshinchioltinchi boʻgʻinlargacha, gomozigotali nusxalar olingungacha takrorlanadi (qarang Gomozigotalik). Duragayda otaonadan birortasining belgi xususiyatlarini kuchaytirish uchun takroriy (bekkross) Ch. (avlodni ota yoki ona shakli bilan kayta Ch.) oʻtkaziladi.

Oʻsimliklar amaliy seleksiyasida oddiy va murakkab Ch. qoʻllaniladi. Ikkita onaona shakllari oʻrtasida bir marotaba oʻtkazilgan chatishtirish oddiy Ch.ga kiradi (qarang Juft chatishtirish). Ch.ga birinketin ikkitadan ortiq otaona shakllari jalb etilsa, murakkab Ch. hisoblanadi (qarang Duragaylash).

Chorvachilikda mollarning nayel sifatini oshirish hamda yangi sermahsul zotlarni yaratishda Ch.ning: a) qon quyish; b) qon singdirish; v) zavod chatishtirishi; g) sanoat chatishtirishi; d) navbatli chatishtirish usullari qoʻllaniladi.

Oʻzbekiston chorvachiligida mahalliy qoramollarni shvits zoti b n Ch.ning qon singdirish usulida qoʻngir tusli qoramol podalari shakllashirilgan. Ch.ning murakkab zavod usulida bushuyev zoti yaratilgan. Ch.ning qon quyish usulida respublikada rnlashtirilgan barcha zotlar "yaxshilovchi" zotlar bilan takomillashtirilmoqda. Ch.ning sanoat usuli sut yoʻnalishidagi qoraola va qizil choʻl zotlari, goʻsht yoʻnalishidagi gereford, aberdinangus, sharole, kian, santagertruda va boshqa zotlar bilan juftlashtirishda qoʻllanilib, tez yetiluvchan va serpusht boʻlgan birinchi chatishma avlodlari olingan.

Duragay va chatishmalar oʻsimlik hamda hayvonlarning xoʻjalik jihatidan foydali belgilari boʻyicha tanlash, saralash, yangi zotlar va navlar yetishtirish uchun dastlabki material boʻladi.

Bahodir Normatov, Ubaydulla Nosirov.
Chaturanga

Chaturanga (sanskritcha chatur — toʻrt, anga — qism) — mil, av. Hindistonda paydo boʻlgan tafakkur oʻyini. Qad. Hindistonda qoʻshin 4 qismga boʻlingan: jang aravadagilar, filbonlar, otliq va piyoda askarlar. Ch. sipohlari qoʻshin qismlarini ifodalagan. Qoʻshinning har bir qismini rojalar boshqargani uchun Ch. "chaturroja" deb ham atalgan. Ch.da 32 ta (16 tadan oq va qora) sipoh 64 ta oqqora katakli taxtaning 4 chetiga 8 tadan terilgan va 4 kishi (2 tadan boʻlib) oʻynagan. Yurishlar shashxol tashlash bilan amalga oshirilgan (6 xolli tomon tushsa shoh, 5 xolli tomon tushsa farzin yurilgan va h.k.) Oʻyin raqiblarning barcha sipohlarini (shu jumladan, shohni ham) urib olinguncha davom etgan. 5—6-asrlarga kelib Ch. oʻyin qoidalarining oʻzgargan turi chatrang (shatrang) deb nomlangan. Chatrangda sipohlar oʻyin taxtasining 2 tomoniga terilgan va 2 kishi oʻynagan. Yurishlar shashxolsiz amalga oshirilgan va oʻyinning maqsadi shohni mot qilish boʻlgan (yana qarang Shaxmat).
Chatqol

Chatqol () — Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati va Oʻzbekiston Respublikasi Toshkent viloyatidagi daryo. Chorvoq suv ombori qurilgunga qadar Chirchiqning yirik irmogʻi boʻlgan. Uzunligi 217 km, havzasining maydoni 7110 km². Talas Olatovining jan.garbiy yon bagʻridan Qoraqulja nomi bilan boshlanadi. Qoraqasmoq irmogʻi qoʻshilgach, Ch. nomini oladi. Chorvoq suv omboriga quyiladi. Boshlanish qismida Ch. chuqur va tor darada oqadi; Qorataka irmogʻi quyilgan joydan boshlab daryo vodiysi keskin kengayadi. Quyi qismida Ch. bir necha terrasalari boʻlgan keng vodiyda chuqur oʻzanda oqadi.

CH. vodiysining yon bagʻirlari koʻp joylarda tik va baland togʻ yon bagʻirlaridan iborat, kalta irmoklar, jarliklar bilan parchalangan. Vodiysi keng joylarda yon bagʻirlari yotiqroq, balandligi 8– 40 m boʻlgan terrasalar hosil qilgan. Eni 200–300 m li qayirlarda daryo oʻzani bir necha mayda tarmoqlarga ajralib ketadi. Daryo havzasi baland togʻlarda joylashgan (oʻrtacha balandligi 2605 m). Umumiy maydoni 51 km² boʻlgan 119 kichik muzlik bor. Daryo qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Ch.ning oʻrtacha yillik suv sarfi Ters daryosining quyilish joyida 67 m³/sek., Nazaytoʻqay qishlogʻi yonida 85 m³/sek., suv omboriga quyilish yerida 126 m³/sek., 1932—74 yillardagi kuzatish maʼlumotlariga koʻra, daryoning quyilish kismida eng koʻp suv sarfi 920 m³/sek., eng kam suv sarfi esa 7,0 m³/sek. boʻlgan. Ch. daryosida mart oyidan suv koʻpayadi, yanvar — fevralda kamayadi. Oʻrta hisobda yillik suv miqdorining 55% mart— iyunda, 30% iyul—sentabrda va 15% oktabr—fevral oylarida oqib oʻtadi. Daryo suvi uncha loyqa emas (oʻrta hisobda 460 g/m3). Daryo suvi tez oqqanligidan muzlamaydi. Lekin, shovush oqishi va qirgʻoq muzlashi mumkin. Ch. suvidan ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Boʻstonliq tumani daryolari
Chatqol biosfera qoʻriqxonasi

Chatqol biosfera qoʻriqxonasi — Toshkent viloyatining Parkent tumani togʻli hududida, Chatqol togʻ tizmalarining janubi-gʻarbida joylashgan. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1990-yil 21-iyundagi qarori bilan Chatqol qoʻriqxonasi (1947) negizida Ugom-Chatqol davlat tabiat milliy bogʻi tashkil etilishi munosabati bilan uning janubiy qismida alohida qoʻriqlanadigan hudud tarzida ajratilgan. Toshkent viloyati tabiatini muhofaza qilish boshqarmasiga qaraydi. Gʻarbiy Tyanshanning ulkan va noyob oʻsimliklari, hayvonot va qushlarini oʻrganish, saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadlarida ish olib boradi. Umumiy maydoni 9900 ga. Qoʻriqxona hududi sharqda deyarli Namangan viloyati, janubi-gʻarbda Ohangaron tumani togʻli hududlariga yaqin boradi. Relyefi har xil balandliklar (1100 −4000 m), qoyali choʻqqilar va tik qiyaliklar bilan tavsiflanadi. 1000 −1500 m balandlikda lyossimon tuproqlar, undan yuqorida togʻ oʻrmon va oʻtloqi tuproqlarning turli shakllari rivojlangan. Iqlimi kontinental, yanvar oyining oʻrtacha harorati —7°, iyul oyiniki 23—25°, yillik yogʻin miqdori 700-800 mm. Qoʻrikxona hududidagi asosiy suv havzalari Boshqizilsoy, Shovvasoy va ularning irmoklari. Qoʻriqxonada oʻsimliklarning 1300 ga yaqin turi, shu jumladan, dorivor oʻsimliklardan jenshen, togʻ yon bagʻirlarida 40 dan ortiq daraxt va buta turlari oʻsadi. Asosiy daraxtlari tol, terak, qora archa, savur archa, yongʻoq, pista, qayin, zirk, chetan, doʻlana, yovvoyi olma, togʻolcha va boshqa Hayvonot dunyosida 30 dan ortiq sut emizuvchilar turi, shu jumladan, togʻ qoploni, qoʻngʻir ayiq, togʻ echkisi, yelik, tulki, boʻrsiq, qobon (yovvoyi choʻchqa) va boshqa, qushlarning 140 dan ortiq turi — bedana, qirgʻiy, qora laylak, kaklik, qumri va boshqa (qushlardan qora laylak, qirgʻiy uya qurib bola ochadi), umurtqasizlarning 19 turi uchraydi. Gʻarbiy Tyanshan uchun noyob boʻlgan oʻsimliklarning 33 turi, hayvonlarning 3 turi, qushlarning 4 turi Xalqaro va Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Qoʻrikxona oʻsimlik qogshami tiklanib, hayvon va qushlar soni koʻpaymoqda. Qoʻriqxona Maydontol uchastkasining baland togʻ qoyalarida togʻ echkisi va kiyiklar tasviri tushirilgan petrogliflar (Teraklisoy petrogliflari) topilgan (1965).

Galereya

Yana q. 

 Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Botanika instituti

Manbalar

Havolalar 
 goTrip — Chotqol davlat biosfera qoʻriqxonasi 

 

Toshkent viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Chatqol vodiysi

Chatqol vodiysi - Gʻarbiy Tyanshan togʻlaridagi vodiy, Chatqol daryosi yuqori oqimida. Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyati hududida. Shimoli-gʻarbdan Piskom va Sandalash, shimolidan Talas Olatovi, janubi-sharqdan Chatqol tizmasi bilan oʻralgan. Shimoli-sharqsan janubi-gʻarbga 90 km dan ziyod masofaga choʻzilgan. Oʻrtacha eni 2–5 km. Vodiy tubining balandligi janubi-gʻarbdan (1400 m) shimoli-sharqqa (2200 m) ortib boradi. Vodiy Chapchama dovoni (2841 m) orqali Qozogʻistonning Jambul viloyati bilan bogʻlangan.

Chatqol vodiysining oʻrta qismidan oqib oʻtadigan Chatqol daryosi va uning oʻng va chap irmoqlari (Qoraqasmoq, Toldibuloq, Sandalash, Jartisu, Qoraqorum va boshqalar) keng qayir, bir qancha erozion va erozionakkumulyativ terrasalar hosil qilgan. Terrasalardan yuqorvdagi tizmalar yon bagʻrida va suvayirgʻich qismlarida tekislangan yuzalar uchraydi.

Chatqol vodiysi tektonik jihatdan gersin burmalanishi davrida shakllangan sinklinal botiqsir. Vodiyni oʻrab olgan tizmalar paleozoygacha va paleozoy davri choʻkindi, metamorfik va vulkanik togʻ jinslari (slanets, qumtosh, ohaktosh, konglomerat, kvarsit va boshqalar)dan tashkil topgan. Vodiyda paleogen va toʻrtlamchi davr choʻkindi togʻ jinslari (qumtosh, alevrolit, gil, konglomerat, mergel, qum aralash shagʻal toshlar, lyosslar) tarqalgan.

Iqlimi keskin kontinental. Oʻrtacha temperatura yanvarda —17,8°, iyulda 17,3°. Eng past temperatura (—47°) dekabrda kuzatiladi. Oʻrtacha yillik temperatura 2° atrofida. Yillik yogʻin 600–700 mm. Asosan, mart — aprel oylarida yogʻadi.

Chatqol vodiysi hududida, asosan, boʻz, qoʻngʻir, jigarrang tuproqlar, daryo va soylar oqizib keltirgan tosh, qum va qumloqlar uchraydi. Efemer va efemeroidlardan lola, lolaqizgʻaldoq, rang, qoʻngʻirbosh, bugʻdoyiq, kakra, boʻtakoʻz va boshqa, vodiyning balandroq kismlari va daryo boʻylarida boʻliq oʻtlar, butalar, daraxtlar (tikanli bodom, doʻlana, zirk, archa, yongʻoq, zarang, qayin, qayragʻoch, tol, terak, olcha va boshqalar) oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan boʻri, ayiq, tulki, boʻrsiq, olmaxon, kiyik, qor qoploni, silovsin, kalamush, ilonlar; qushlardan kaklik, kaptar, chumchuq, qirgʻiy, lochin, soʻfitoʻrgʻay va boshqa bor. Vodiy hududida Beshorol qoʻriqxonasi tashkil qilingan. Vodiyda dehqonchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi va undan yaylov sifatida foydalaniladi.

Murod Mamatqulov.

Qirgʻiziston geografiyasi
Vodiylar
Chatqol zilzilasi

Chatqol zilzilasi - Oʻrta Osiyodagi eng kuchli zilzilalardan biri. 1946-yil 2-noyabrda sodir boʻlgan. Epitsentrda kuchi 9—10 ballga yetgan. Magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha 7,5 boʻlgan. Zilzila 150 dan ortiq qishloq va shaharlarda 9 baldsan tortib, 4—5 ballgacha sezilgan. Hatto 240 km uzoklikdagi Toshkent shahri ham jiddiy talafot koʻrgan. Tebranish kuchi Toshkentda 7—8 ballni tashkil etgan. Tadqiqot ishlari natijasida zilzila oʻchogʻining uz. 80 km, eni 15 km va chuq. 20–25 km ekanligi aniqlangan. Bu yerda joylashgan seysmogen uzilmaning harakatga kelishi natijasida atrofdagi qoyatoshlar qulagan va togʻ yon bagʻirlarida chuq. 10–15 m li yer yoriqdari hosil boʻlgan. Qulagan togʻ jinslaridan vujudga kelgan uyum hajmi 4 mln. m3 dan oshib ketgan va u Norin daryosini toʻsib qoʻygan. Buning natijasida atrofda koʻllar hosil boʻlgan. Fargʻona, Chatqol va Talas Olatovi yon bagʻirlaridagi 50 dan ortiq qishloqni xarobaga aylantirgan. Shuningdek, Podshootasoy, Aravon, Aflotun, Arqit, Ketmontepa oraliqlaridagi yoʻllar buzilib, turli xil koʻrinish (shakl)ni olgan. Zilzila epitsentri Chatqol—Otoynak seysmogen zonasida boʻlib, asosiy yer qimirlashdan keyin ham 2 yil mobaynida kuchli tebranishlar qayd qilingan. Ularning kuchi 6—8 ballga yetgan. Keyingi zilzilalardan Fargʻona vodiysidagi aholi punktlari yana talafot koʻrgan.

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Chatqol sanatoriysi

"CHATQOL" SANATORIYSI - togʻ iqlimiy kurort. Toshkent shahridan 55 km uzoqlikda, Chirchiq daryosining chap sohilida, dengiz sathidan 610 m balandlikda joylashgan. Shim.sharq va jan.dan Gʻarbiy Tyanshanning Ugom, Piskom, Chatqol va Qurama togʻ tizmalari oʻrab turadi. Maydoni 12,5 ga. "CH." s 1975-yilda tashkil etilgan, Oʻzbekiston Respublikasi Geol. va mineral resurslar Davlat qoʻmitasiga qarashli tibbiy sogʻlomlashtirish maskani. Iqlimi quruq togʻ havosi, yozi jazirama emas, kishi iliq. Yillik oʻrtacha temperatura 11,5°, havoning nisbiy namligi 50—60%. Yil davomida 800 mm yogʻingarchilik boʻladi. Chirchiq daryosi yaqinligi tufayli vujudga keladigan gidroaeroionizatsiya va quyoshning toʻliq nuri dam oluvchilar uchun qulay sharoit tugʻdiradi.

Davolash omili kislorodga boy musaffo togʻ havosi. Sanatoriyda geol. sohasida koʻproq kuzatiladigan kardionevrologik, yuraktomir, meʼdaichak va tayanchharakat aʼzolari kasalliklari bilan ogʻriganlar davolanadi. Sanatoriy yaxshi koʻkalamzorlashtirilgan. Hududidan mineral suv chiqqan. Tarkibida kaliy, natriy, magniy, kaltsiy, xlor kabi kimyoviy elementlar, shuningdek, gidrokarbonat, kremniy kislotasi va boshqa bor. Mineral suvdan, asosan, vannalar uchun, meʼdani yuvish, ichaklarni chayish, ichishdyubaj, dush, suv osti massaji kilishda foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapevtik (davolash badan tarbiyasi, massaj) va balneoterapevtik (sirkulyar dush, Sharko dush) muolajalar bilan davolash usullari ham qoʻllanadi. Sanatoriyda Sharq tabobati — giyoxlar bilan davolash hamda parhez bilan ovqatlanishga qatʼiy rioya etiladi.

250 oʻringa moʻljallangan yotoq korpusi, klub, kutubxona, sport maydonchalari, choyxonalar mavjud (2004).
Chaurasiya Pandit Xariprasad

CHAURASIYA (Chaurasia) Pandit Xariprasad (1938.1.7, Ilohobod, Hindiston) — hind sozandasi (bansuri nay), zamonaviy hind mumtoz musiqa maktabi vakili. 1957-yildan Hindiston radiosi (Kataka shahri)da sozanda va bastakor, keyinchalik Bombayda yashagan. Ch. Shim. (xindustani) va Janubiy (karnatak) Hindiston mumtoz musiqa uslublarini oʻzlashtirib, raga, txumri, dadra, xayal kabi janrlar ijrochiligida birinchi boʻlib bansuri nayni qoʻllagan. Ijro uslubi noyob mahorati, virtuoz texnikasi bilan ajralib turadi. Ijrolari oʻnlab gramplastinka va kompakt disklarga yozilgan. Osiyo (jumladan, 1975 va 1977-yillarda Oʻzbekistonda ham), Yevropa va Amerika mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Sangit Natak akademiyasi aʼzosi (1984), Hindistonning eng yuqori (Padma Bxushan, 1992; Padma Vibxusan, 2000) mukofotlari bilan taqdirlangan.