MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boyonxon

Boyonxon, Bayonxon (taxminan milodiy 6-asr oʻrtasi — 7-asr 1choragi) — turkiy qavmlar tomonidan Yevropada barpo etilgan Avar xoqonligi asoschisi, qahri qattiq, iqgidorli ulugʻ sarkarda. Avarlar Gʻarbiy Kaspiy boʻyi dashtlaridan Turk xoqonligi va sosoniylar tazyiqi ostida 6-asr 50- yillari boshida Sharqiy Yevropaga kelganlar. 6a 50- yillari oxiri — 60- yillari boshida kuturgurlar bilan ittifoq boʻlib antlarga hujum qilib, yurtlarini talontaroj qilishgan. B. rahbarligidagi avarlar harbiy yurishlari bilan 565 yildan boshlab Markaziy Yevropa xalqlariga dahshat sola boshlagan. 567 yil ʼ.langobardlar 6n ittifoq tuzib gepidlarni tormor keltirib ularning Pannoniyadagi yerlarini egallaganlar; shu yerda B. yana bir qancha harbiy yurishlar va yangidanyangi qabilalarni birlashtirganidan soʻng 6-asr 60- yillarida Avar xoqonligiga asos solgan. B. qoʻl ostida koʻplab koʻchmanchi xalqlar — gunnlarttt avlodlari birlashgan. Bu siyosiy birlashma xoqonlik, B. esa xoqon deb atala boshlagan. Xoqonlik hududida turkiy til ustivor boʻlgan. B. Pannoniyani xoqonlik markazi qilib tanlagan. B. qoʻshinlari shu yerdan slavyanlar, franklar, langobardlar, gruzinlar va boshqa qabilalar, shuningdek Vizantiyaga yurishlar qilishgan. 6-asr 70- yillarida B. Vizantiya imperiyasiga muntazam ravishda chopqunlar qilib bir necha janglarda gʻalaba qozongan. Dalmatsiya va Illiriyani talontaroj etgan va Vizantiyani ulkan tovon (tarixchi Feofanning yozishicha, uning miqaori 583 yilga kelib 120 ming solidni tashkil etgan) toʻlashga majbur qilgan. 587 yil Meziya viloyatini, shuningdek Dorostol, Singidun, Markianopol shaharlarini vayron qilgan. B. 592 yil va 598 yil va undan keyingi yillarda Bolqon yarim orolga bir necha bor yurishlar qilgan. 7-asr boshida Chexiya, Moraviya va Bogemiyani olgan, bir qancha janglarda franklarni yengib, ularning qiroli Sefertni asir olgan. Faqatgina ulkan tovon (fidya) tufayligina qirolni ozod etgan. B. Vizantiya imperatori iltimosiga koʻra 60 ming kishilik qoʻshini bilan 581 yil slavyanlar ustiga yurish qilib ularning koʻplab shahar, qishloklarini gʻorat qilib, boy oʻljani qoʻlga kiritgan. Slavyanlardan qalin oʻrmon ichiga qochganlarigina salomat qolgan. B. butun Dakiyani olgan, slavyanlarga askar berish majburiyatini yuklagan. 626 yil Vizantiya turk xoqonligi bilan oʻziga qarshi ittifoq tuzish uchun xufiyona harakat qilayotganidan xabardor boʻlgan B. Konstantinopolni qamal qilgan, biroq qoʻshini tarkibidagi slavyanlar xiyonati tufayli shaharni egallay olmagan. Tarixiy adabiyotlarda B.ni bir necha bor Ammuaa va Chingizxon bilan qiyoslashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Pletneva S. A., Kochevniki Srednevekovya. Poiski istoricheskix zakonomernostey, M., 1982; Hasan Ato Abushiy, Turkiy qavmlar tarixi. T., 1993.

Faxriddin Hasanov.
Boyoston adirlari

Boyoston adirlari — Fargʻona botigʻining shim.sharqidagi adirlar, Bosbutov tizmasining jan.gʻarbida joylashgan. Boyoston adirlari ning aksari qismi Qirgʻizistonda, shim.sharqiy boʻlagi Namangan viloyatining Kosonsoy tumanida. Jan.gʻarbdan shim.sharqqa tomon 50 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha balandligi 1000–1200 m, eng baland joyi (shim.sharqida) 1500 m. Suvayirgʻich qismi yassi, baʼzan mayda tepaliklardan iborat, Fargʻona vodiysiga zinapoyasimon pasayib tushadi. Yon bagʻirlari soylar (Podshootasoy, Namangansoy, Kosonsoy va boshqalar) va qurUK oʻzanlar bilan oʻyilgan. Boyoston adirlari negizi paleozoyning kristalli jinslaridan, yuzasi yura, bur, paleogen, neogen va toʻrtlamchi davrlarning choʻkindi (gil, qumtosh, konglomerat, lyossimon) qatlamlaridan tashkil topgan. Boyoston adirlari ning Oʻzbekistondagi qismi oʻzlashtirilgan, qolgan joylari asosan yaylov. Yaylovlardagi tipik boʻz va toʻq boʻz tuproqlarda efemer, efemeroidlar, ayniqsa, ferula, chayir keng tarkdlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boj

Boj-pul 1) oʻrta asrlarda Uzoq va Yaqin Sharq mamlakatlarida savdogarlar, hunarmandlar va boshqalardan olingan soliq; shuningdek, magʻlub podsholiklar tomonidan yoki zabt etilgan xalqlardan gʻolib tomonga toʻlangan natural yoki pul soligʻi ham boj deb atalgan; 2) mamlakat chegarasidan olib oʻtiladigan import tovarlari, mol-mulk, qimmatbaho buyumlar va boshqa uchun davlat boj nazorati undiradigan pul yigʻimlari. Boj mamlakat manfaatini koʻzlab undiriladi, xalqaro va milliy boj taʼriflariga asoslangan holda milliy bozorga turli tovarlarning noqonuniy oqib kelishining oldini oladi, tovarlar importini muvofiqlashtirib, mamlakat doirasidagi taqchil tovarlar eksportini chegaralashga xizmat qiladi. Boj bilvosita soliq turi boʻlib, uning mol kiritish, mol chiqarish va mamlakat hududi orqali tashib oʻtkazish (tranzit) uchun undiriladigan turlari bor. Boj muayyan tovarlar miqdori, donasi, metri, birligi, shuningdek tovar bahosi (qarang: Advalor boj) boʻyicha belgilangan boj tarifi doirasida olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boj tarifi

Boj tarifi — davlat chegarasi orqali oʻtadigan tovarlardan undiriladigan bojlar stavkalari majmui (toʻplami). Boj: olinadigan tovarlar nomi va tasnifi, boj stavkasi, ularni hisoblash va toʻlash usullari, boj olinmay oʻtkaziladigan tovar (buyum)lar roʻyxati, shuningdek olib kelish, olib ketish, olib oʻtish (tranzit) taqiqlangan mahsulotlar roʻyxati koʻrsatiladi. Boj tarifi da tovarlar qayta ishlanish darajasi (tayyor mahsulot, yarim tayyor mahsulot, xom ashyo) va tarmoq turiga (sanoat, qishloq xoʻjaligi, mineralxom ashyo) koʻra guruhlanadi. Boj tarifi dunyoning 100 dan ortiq mamlakatlarida qoʻllaniladi.

1997-yil 29 avgustda Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan "Boj tarifi toʻgʻrisida"gi qonun qabul qilinib, 1998-yil 1-yanvardan amalga kiritildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona daromadlari

Bojxona daromadlari — davlat byudjetining daromad bandlaridan biri. Mamlakat chegarasidan olib oʻtilgan tovarlardan undirilgan bojlar, bojxona yigʻimlari (statistik yigʻim, marka yigʻimi, tovarlarni saqlash va omborlarga joylash va boshqa uchun olinadigan haqlar), jarimalar va bojxona tomonidan musodara qilingan tovarlar (mulk)ni sotishdan tushgan mablagʻlar va boshqalardan tashkil topadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona deklaratsiyasi

Bojxona deklaratsiyasi — milliy qonunchilik talablariga muvofiq rasmiylashtirilgan hujjat; chegara orqali oʻtadigan yuk (eksport tovarlari, kishilarga tegishli yuklar, qoʻldagi anjomlar valyuta, qimmatbaho buyumlar va boshqalar)lar haqidagi asosiy maʼlumotlar qayd etiladi. Bojxona deklaratsiyasi jismoniy va yuridik shaxs (deklarant)lar tomonidan toʻldiriladi va tovarlar miqdori, ularning narxi haqidagi maʼlumotlar qayd etiladi. Bojxona deklaratsiyasi tovar (mulk)ni mamlakat chegarasidan kiritish, chiqarish yoki olib oʻtish uchun ruxsatnoma vazifasini oʻtaydi. Bojxona deklaratsiyasi da qayd etilgan tovarlarning bojxona qoidalariga xilof boʻlmasligi va tovarlar toʻgʻrisidagi maʼlumotning toʻliq boʻlishi uchun deklarant javobgar hisoblanadi. Bojxona deklaratsiyasi da qayd etilmagan barcha tovar (mulk)lar qonunbuzarlik harakati sanalib, ular davlat foydasiga musodara etiladi va deklarant maʼmuriy yoki jinoiy javobgarlikka tortiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona ittifoqi

Bojxona ittifoqi — ikki yoki undan ortiq davlatlar oʻrtasida oʻzaro bojxona chegaralarini bekor qilish, boshqa mamlakatlar uchun yagona boj tariflarini joriy etish toʻgʻrisidagi bitim; davlatlarning bojxona siyosati sohasida hamkorlikda faoliyat olib borish maqsadlarida birlashuvi. Bojxona ittifoqi  asosan ittifoqqa aʼzo davlatlarda ishlab chiqarilgan tovarlarning raqobatbardoshligini koʻtarish maqsadlarida boj undirish, aʼzo boʻlmagan davlatlarga nisbatan yuqori boj stavkalari masalalarini tartibga soladigan ikki yoki koʻp tomonlama bojxona konvensiyalari asosida tashkil etiladi.

Dastlabki Bojxona ittifoqi laridan biri Fransiya va Monako oʻrtasida tuzilgan (1865). 1924-yilda Shveysariya bilan Lixtenshteyn knyazligi oʻrtasida Bojxona ittifoqi  vujudga keldi. Rivojlangan mamlakatlar oʻrtasidagi Bojxona ittifoqi ga Taʼriflar va savdo toʻgʻrisida Bosh kelishuv (1947; 1997-yildan Jahon savdo tashkiloti), Yevropa iqtisodiy hamjamiyati (1957; 1995-yil dan Yevropa Ittifoqi), Yevropa erkin savdo uyushmasi (1960) misol boʻladi.

Hozirgi MDH doirasida 1997-yildya Rossiya bilan Belarus oʻrtasida, 1998-yilda Rossiya, Belarus, Qozogʻiston va Qirgʻiziston oʻrtasida Bojxona ittifoqi  yuzaga keldi. Oʻzbekiston Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Tojikiston davlatlari oʻrtasida ham yagona iktisodiy makon barpo etish maqsadlarida Bojxona ittifoqi  tashkil etildi (1998).

Yana qarang 

 Yevropa Ittifoqi
 Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi
 Yevroosiyo iqtisodiy hamjamiyati
 Jahon savdo tashkiloti

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona kodeksi

Bojxona kodeksi — davlat bojxona organlari ishining huquqiy, iqtisodiy va tashkiliy asoslarini belgilab beruvchi, ularning faoliyatini amalga oshirishni tartibga soluvchi, yagona tizimga solingan qonun hujjati. Bojxona kodeksi qonun chiqaruvchi organlar tomonidan xalqaro bojxona qoidalariga asoslanib, davlat manfaatlari taʼminlanishini kafolatlaydigan tarzda ishlab chiqiladi. Bojxona kodeksi da bojxona organlarining vazifalari, huquq va burchlari hamda bojxona ishlari tashkil etilishining meʼyorlari oʻz aksini topadi, kontrabanda va bojxona qoidalarini buzilishiga qarshi kurash olib borish tartiblari ifodalab beriladi. Bojxona deklaratsiyami" qayd etilgan tovar va buyumlarga solinadigan bojxona bojlari, tovar (mulk)larning bojxona nazoratida saqlanishi va turli bojxona yigʻimlarini undirishda Bojxona kodeksi asos boʻlib xizmat qiladi. Oʻzbekiston Respublikasining Bojxona kodeksi Oliy Majlis tomonidan 1997-yil 26 dekabrda qabul qilinib, 1998-yil 1-martdan amalga kiritildi. Bu Bojxona kodeksi 198 modsani oʻz ichiga olgan boʻlib, 19 bob, 11 boʻlimdan iborat. Unda umumiy qoidalar (bojxona ishi, hududi, qonun hujjatlarining amal qilish tartibi, asosiy tushunchalar va boshqalar) (1 boʻlim), tovarlar va transport vositalarini Oʻzbekiston Respublikasi bojxona hududidan olib oʻtish tartibi(N), bojxona nazorati, rasmiylashtirilishi va toʻlovlari (111), dastlabki operatsiyalar (VI), boj imtiyozlari (VII), nazorat ostida tovar yetkazib berish tartibi (VIII), bojxona haqidagi qonun hujjatlarini buzganlik uchun javobgarlik (IX), bunday ishlarni yuritish (X) va jazo berish toʻgʻrisidagi qarorlarni ijro etish (XI) kabi masalalar oʻz ifodasini topgan.

Muzaffar Ortiqov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bojxona toʻlovlari

Bojxona toʻlovlari — mamlakat chegarasi orqali oʻtkaziladigan (olib kiriladigan va chiqariladigan) tovarmoddiy boyliklar uchun toʻlanadigan haq. Bojxona toʻlovlari ning toʻlash shartlari va meʼyorlari boj tariflarida belgilanadi. Bojxona toʻlovlari  meʼyori har qaysi davlat bojxona tizimi qonunqoidalariga muvofiq turlicha boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonda Bojxona toʻlovlari ning bo" toʻlovi; qoʻshilgan qiymat soligʻi; aksizlar; bojxona organlari bergan litsenziya uchun va litsenziyani yangilash uchun yigʻim; bojxonaning rasmiylashtirish boʻyicha mutaxassis malaka attestati uchun yigʻim; bojxonada yuklarni rasmiylashtirish uchun boj yigʻish; tovarlarni saqlaganlik uchun boj yigʻimi; tovarlarni bojxona nazoratidan oʻtkazgani uchun boj yigʻimlari; axborot va maslahat uchun toʻlov; oldindan qaror qabul qilganligi uchun toʻlov; bojxona auksionlarida ishtirok etganligi uchun toʻlov kabi turlari mavjud. Bojxona toʻlovlari ni toʻlashdan qisman yoki toʻla ozod etish, tarif imtiyozlari berish har bir mamlakatning bojxona kodeksita asosan amalga oshiriladi.

Manbalar
Bozargon

Bozargon, bozurgon (fors. bozorchi, savdogar) — oʻrta ayerlarda viloyat mamlakatlararo yurib savdo qiluvchi shaxs, savdogar. B.lar oldisotdi ishlaridan tashqari aygʻoqchilik ham qilib, borgan mamlakatlarining iktisodiy ahvoli, harbiy qudrati haqida maʼlumot toʻplagan. Xon va sultonlar, odatda, oʻz elchilarini B.larga (savdogarlarga) qoʻshib yuborishgan. Buni 1216—20 yillar orasida xorazmshoh Muhammad bilan Chingizxon, shuningdek. 16— 19-asrlarda Buxoro, Xiva, Balx bilan Rossiya va Hindiston oʻrtasida olib borilgan aloqalar yaqqol koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozax qoʻy zoti

Bozax qoʻy zoti — dagʻal junli qoʻy zoti. Goʻshti, juni, suti uchun boqiladi. Ozarbayjon va Armanistonda chiqarilgan. Tusi har xil. Bozax qoʻy zoti z. koʻchqorlarining oʻrtacha vazni 65 kg, sovliklariniki 48 kg atrofida. Qoʻchqorlari 2,3—2,5 kg, sovliqlari 2,2 kg jun beradi. Hozir sof zot holida koʻpaytirilmaydi.

Manbalar
Bozgoʻy

Bozgoʻy (fors—qayta aytish, takrorlash) — anʼanaviy cholgʻu musiqa asarlari shaklining oʻzgarmay, muntazam takrorlanuvchi kuy tuzilmasi. Cholgʻu asarning gavdalanishida xona (oʻzgaruvchan kuy tuzilmasi) bilan almashinuvi jarayonida B. muhim shakllantiruvchi vosita boʻlib xizmat qiladi: xonalarda ohanglar tobora rivojlanib, kengayib B.larga ulanadi (103b.dagi Tasnifi buzruk nota misoliga q.).

Kuy rivojida xona va B.lar oʻziga xos vazifalarni oʻtab, bir-birini toʻldirib boradi: xonalar rivoji jarayonida kuy koʻlami kengayib, mazmunan boyib boradi. B.lar esa naqarot singari muayyan musiqiy fikrni taʼkidlaydi. Xona — B. munosabatlari maʼlum darajada Yevropa xalqlari musiqasidagi rondo shakliga oʻxshashdir. B. qonuniyatlarini oʻzbek mumtoz cholgʻu kuylari ashula yoʻllari (maqom taronalari), yaqin oʻtmish va zamonaviy bastakorlik ijodiyotida kuzatish mumkin. Ayrim kompozitor (Ik. Akbarov, F. YanovYanovskiy, M. Tojiyev, M. Mahmudov, M. Bafoyev)lar ham mazkur qonuniyatlardan ijodiy foydalanishgan.

Manbalar
Boze

Boze (Bose), Bos Shatyendranat (1894.1.1, Kalkutta 1974.4.2) - hind fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1958). Xindiston milliy professor (1958). 1924—25 yillarda Parijda M. SklodovskayaKyuri bilan ishlagan. Kvant statistikasi (Boze—Eynshteyn statistikasi) asoschilaridan biri. Mutlaq qora jism uchun Plank nurlanish qonunini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze gazi

Boze gazi — butun son spinpk zarralar yoki kvazizarralar (bozonlar)dan tashkil topgan kvantaviy gaz. Boze — Eynshteyn statistikasitg boʻysunadi. B. g.ga nuklonlari soni juft boʻlgan atomlardan iborat bir atomli gazlar, foton, fonon gazlari va boshqa kiradi. B. g. zarralar i orasidagi oʻzaro taʼsir juda kichik boʻlsa, B. g. ideal gaz deyiladi. Yetarli darajada past trada ideal B. g. zarralarining bir qismi impulsi nolga teng boʻlgan holatga oʻtadi (bu hodisa Boze—Eynshteyn kondensatsiyasi deb yuritiladi), qolgan kismi esa impulsi noddan farqli holatlarda boʻladi. Mutlaq nol trada impulsi nolga teng. Zichligi kamayishi va temperaturasi ortishi bilan B. g.ning kvant xususiyati yoʻqola boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze zarralari

Boze zarralari — Boze Eynshteyn statistikasita boʻysunuvchi zarralar. Bozonlar ham deyiladi. Boze zarralari ning spinlari butun sonlardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze suyuqligi

Boze suyukligi — butun son spinli zarralar (bozonlar)dan tashkil topgan kvantaviy suyuklik. "N suyuqligi mutlaq nolga yaqin tralarda Boze suyukligi hisoblanadi. Kvazizarralarning B. yeda elementar uygonishi Boze — Eynshteyn statistikasita boʻysunadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze Eynshteyn statistikasi

Boze eynshteyn statistikasi — butun son spinli ayniy zarralar (bozonlar) tizimiga tatbiq qilinadigan kvant statistika. Hind fizigi Sh. Boze va nemis fizigi A. Eynshteyn tomonidan yaratilgan (1924). Unga asosan har bir kvant holatda zarralar soni ixtiyoriy boʻladi. Keyinchalik V. Pauli zarralar soni zarralar spiniga ham bogʻliq boʻlishini (zarralar sistemasi’holatini) koʻrsatdi. B. — Boze eynshteyn statistikasi ga boʻysunuvchi zarralar sistemasi holati simmetrik funksiya bilan aniklanadi. B.— Boze eynshteyn statistikasi qattiq jismlarning issiqlik sigʻimiga, qora jismning nurlanish nazariyasiga tatbiq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boze Eynshteyn taqsimoti

Boze eynshteyn taqsimoti — nol yoki butun son ayniy zarralarning energiya satxdari boʻyicha taqsimlanishini ifodalovchi formula (qarang Statistik fizika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozi

Bozi — 1) kesaki; eshik va derazalarning ust, ost va yon tomonlariga qoʻyiladigan va bir-biriga biriktirilgan qurilish qismi. Yogʻoch yoki boshqa materiallardan yasaladi. Yon tomonlariga eshik yoki deraza tavaqalari oshiqmoshiq bilan birkitiriladi; 2) beshikning ikki yoniga ustmaust oʻrnatiladigan ikkitadan toʻrtta yogoch kismi; 3) deraza atrofiga ganch yoki alebastrdan qavartirib ishlanadigan hoshiya. Derazaga chiroyli koʻrinish be. rib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozor intervensiyasi

Bozor intervensiyasi — q. Tovar intervensiyasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozor islohotlari instituti

Oʻzbekiston agrarsanoat majmuida bozor islohotlarini chuqurlashtirish ilmiy tadqiqot instituti — ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Qishloq xoʻjaligi ilmiy-ishlab chiqarish markazi tarkibida. Toshkent shahrida joylashgan. 1957-yilda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtirish va iqtisodiyoti ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1963—92 ylarda Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti ilmiy tadqiqotlar instituti, 1992—94 yillarda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi iqgisodiyoti ilmiy tadqiqotlar instituti nomlari bilan yuritilgan. 1994-yildan hozirgi nomda. Institut ilmiy faoliyatining asosiy yoʻnalishlari oʻtish davri qishloq xoʻjaligi islohotlari jarayonlarini kompleks oʻrganish, agrar sohada islohotlar oʻtkazish tamoyillari va ilmiy asoslarini ishlab chiqish, ijtimoiyiqtisodiy munosabatlarni shakllantirish orqali mamlakat agrar sektorida iqtisodiy islohotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan ilmiyamaliy takliflar tayyorlash; agrosanoat majmui tarmoqlarining oʻzaro iqtisodiy aloqalarni yaratish; boshqarishning tashkiliyiqtisodiy mexanizmini ishlab chiqish; koʻp ukladli iqgisodiyotni shakllantirish, mulk shakli, shuningdek tuproqiqlim sharoitidan kelib chiqib eng samarali xoʻjalik yuritish usullarini aniqlash; bozor infratuzilmasi, marketingi va menejmentini shakllantirish; axborot taʼminoti va boshqa Institutda (2000) 14 sektor bor (ikki ijodiy guruh faoliyat koʻrsatadi). Institutda 3 akademik, 3 fan doktori, 24 fan nomzodi va 50 dan ortiq yuqori malakali ilmiy xodim va mutaxassislar ishlaydi. Respublikadagi 10 ilmiy tadqiqot institutlari bilan hamkorlik qiladi, shuningdek Rossiya, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, AQSH, Buyuk Britaniya, Isroil davlatlarning ilmiy markazlari, oliy oʻquv yurtlari bilan aloqalar oʻrnatilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Bozor muvozanati

Bozor muvozanati — bozordagi talab va taklifning miqdoran va tarkib jihatidan bir-biriga muvofiq kelishi. Bozor muvozanati bir lahzalik (oʻzgarmas taklifda), qisqa muddatli (tashkilot yoki firmalarning oʻzgarmas miqdori va ishlab chiqarish hajmining oʻzgarishi) va uzoq muddatli (iqtisodiy shartsharoit tashkilot, firmalar va mavjud talabning zamonaviy darajasiga muvofiq kelganda) boʻlishi mumkin. Talab va taklif uzoq vaqt bir-biridan ajralib qolsa, Bozor muvozanati buziladi. Umuman olganda Bozor muvozanati hamma tovarlarga nisbatan va uzok, vaqt boʻlishi mumkin. Ammo juzʼiy va ayrim tovarlarga nisbatan moslikning buzilishi muqarrar. Chunki ehtiyojning yuksalishi bilan yangi talab paydo boʻladi va u darhol qondirilmaydi. Bozor muvozanati ni taʼminlashning asosiy yoʻllari: tovar ishlab chiqarishni talab darajasiga yetkazish orqali bozorni toʻydirish; yetarli tovarlar zaxirasini barpo etish; talabgir tovarlar narxini oshirish, oʻtmay turgan tovarlar narxini pasaytirish; eksport va importning ortishi yoki kamayishi; aholi daromadlarining tovarlar va xizmatlar koʻpayishiga qarab ortib borishi; mehnat unumdorligining ish haqiga nisbatan tezroq oʻsishi. Bozor muvozanati maʼrifatli jamiyatda narxlar bilan bozorni tartibga solish orqali taʼminlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bozor, pul va kredit

Bozor, pul va kredit ("Rinok, dengi i kredit") — O‘zbekistondagi bank xodimlari, tadbirkor va banki, "O‘zagrosanoatqurilishbank", "Paxtabank", "Tadbirkorbank", "O‘zsavdogarbank", O‘zR Xalq banki, "O‘zaviabank", "Trastbank", "G‘allabank", "Turon" banki, "Aloqabank", "Zamin" banki va b. O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki va b. banklar hamda ularning mijozlari faoliyatini yoritadi. Asosan, O‘zbekiston pulkredit tizimining shakllanishi, tijorat banklarini boshqarish, investitsiya faoliyatini faollashtirish, bank xizmatlarining yangi shakllarini joriy etish, kreditlardan samarali foydalanish, shuningdek soliq, xususiylashtirish, ko‘chmas mulk kabi iqtisodiy masalalarda turli sharhlar va xabarlar, maslahatlar hamda boshqa material lar beradi. Adadi rus va oʻzbek tilida 4300 nusxa (2000).

Manbalar 

Jurnallar
Bozor segmenti

Bozor segmenti (lot. segmentum — qism) — bozorning sotiladigan tovarlar turi, hududiy joylashuvi, xaridorlarning toifasi va ijtimoiy qatlamlari kabi belgilarga koʻra alohida qismlarga ajralishi. Bozorni segmentlarga ajratishda aholining xarid qobiliyati, yashash sharoiti, yoshi va jinsi, qaysi tovarlarni afzal koʻrishi, kishilarning mehnat faoliyati, turmush tarzi, inflyatsiya darajasi, bozor infratuzilmasi va boshqa belgilar asosiy omil boʻlib xizmat qiladi. Oʻz navbatida bozorda qanday valyutaning yurishi, nimaning yaxshi sotilishi, xaridorlarning odatanʼanalari va feʼlatvorlari, xarid qobiliyatiga muvofiq bozorga tovar yetkazib turiladi. Bozor segmenti orkali tovarlarni kam sarfharajatlar bilan yaxshi narxda sotish imkoni yaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jumanazar Bazarbayev

Jumanazar Bozorboyev (1933.13.11, Moʻynoq tumani — 25.9.2020) — faylasuf olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970), falsafa fanlari doktori (1973), professor (1978). Qoraqalpogʻiston davlat pedagogika instituti tabiatshunoslik fakultetini tugatgan (1955). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Qoraqalpogʻiston filialida ishlagan (1968—80), Qorakalpogiston davlat universiteti professor (1976—80), kafedra mudiri (1980—89). Qoraqalpogʻiston Respublikasi Xalq taʼlimi vaziri (1989—90). Nukus davlat pedagogika instituti rektori (1991-yildan). "Oʻzbekchaqoraqalpoqcha lugʻat", "Odobnoma" kitoblari, estetika, din tarixiga oid asarlar muallifi. "Qaraqalpaqstan mugʻallimi" jurnal bosh muharriri (1991-yildan). Amir Temur jamgʻarmasi Qoraqalpogʻiston Respublikasi boʻlimining boshligʻi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureata (1996).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Munavvara Bozorboyeva

Munavvara Bozorboyeva — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi. 1956-yilning 3-martida Amudaryo tumanida tavallud topgan. 1995-yilda Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi unvoniga sazovor boʻlgan. 1979-yilda Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan. Oʻqishni yakunlagandan soʻng Gurlan tumanidagi 1-maktabda ingliz tili oʻqituvchisi, kuni uzaytirilgan guruh tarbiyachisi boʻlib ishlagan. 1981-yildan boshlab boshlangʻich sinf oʻqituvchisi boʻlib ishlay boshlagan. Munavvara Bozorboyeva darslarni koʻrgazmali qurollar asosida samarali tashkil etishga katta ahamiyat beradi. Boshlangʻich taʼlimda savodxonlikni oshirish boʻyicha ish tajribasi kitobcha tarzda va „Boshlangʻich taʼlim“ jurnalida chop etilgan.

Adabiyotlar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari