MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Alteratsiya

Alteratsiya ( – „oʻzgartirish“) – 1) musiqada asosiy tovushqator pogʻonalarini (nomini saqlagan holda) oʻzgartirish; uning balandligini chorak, yarim yoki butun tonga balandlatish yoki pastlatish. 2) garmoniyada alteratsiya tovushqatordagi noturgʻun pogʻonalarni xromatik oʻzgartirish orqali tuzuk (lad) tortilishlarni kuchaytirishga xizmat qiladi. Tarkibida oʻzgargan pogʻonalar mavjud boʻlgan instituterval yoki akkordlar Alteratsiyalashgan interval va akkordlar deb yuritiladi; 3) biologiyada – mexanik kuch, issiqlik; elektr toki, kimyoviy moddalar va boshqa taʼsirida hujayra va toʻqimalar funksiyasining va tuzilishining oʻzgarishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Alternariozlar

Alternariozlar — oʻsimliklarning zamburugʻli kasalli-klari. Ekinlarda A.ni Alternaria tur-kumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Kasallangan oʻsimlik toʻqimalari ustida saprofit zamburugʻ — alternariya toʻq jigarrang duxobasimon dogʻ-gʻubor hosil qilib rivojlanadi. Dogʻlar doirasida toʻqimalar asta-sekin oʻladi. Don ekinlari, kartoshka, olma, karam, nok, rezavorlar va boshqalarga katta zarar yetkazadi. Gʻoʻzada uchraydigan A. chanoqlardagi pax-tani buzadi. Tola texnologik xususiyatlari-ni, chigit moydorlik va unuvchanligini yoʻqotadi. Oʻta namgarchilik, kuzning erta boshlanishi, hasharotlar (oʻsimlik bitlari, oʻrgimchakkana, koʻsak qurti) kasallikning tarqalishi va rivojlanishiga sabab boʻladi. Kurash choralari: oʻsimlik qoldiqlarini yigʻishtirib olish, kuzgi shudgorlash, urugʻlikni dorilash, vegeta-siya davrida oʻsimlikka fungitsidlardan sinebning 1,5%li suspenziyasini pur-kash (yana qarang Zamburugʻli kasalliklar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alternativa

Alternativa (frans. alternative; lot. alter — ikkitadan biri) — 1) mum-kin boʻlgan ikki yoki bir necha qaror, tu-tilgan yoʻl, kerakli variantlar va boshqa dan birini tanlash zarurati. 2) Mantiqda — ikki yoki undan or-tiq, mazmunan bir-birini inkor etuvchi imkoniyatlardan birini zaruran tanlash (alternativ hukm). Fikrning aniq va izchil boʻlishi uchun A. 378unga nomuvofiq mulohazalarni istisno qilishda ham foydalaniladi. Matematik mantikda A. deb ikki argument (asos)ni „yoki“ bogʻlovchisi („v“ yoki „t“) opqali bayon qilish tushuniladi.Alternativ o'rin to'ldiruvchi raqobatchi sifatida ham keladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa

Alfa (yun. alpha)

 yunon alif-bosi birinchi harfi [A, a]ning nomi;
 moddaning muayyan holatini bildiruvchi soʻz boʻlagi (mas, alfa-temir);
 soʻzning alfa-zarrachalarga aloqadorligini biddiradigan qoʻshimchasi (mas, alfa-yemirilish). Kuchma maʼnoda: A. va omega — bosh va oxir; asos, mohiyat.
 Alfa (yemirilish) — YEMIRILISH (a-yemirilish, parchalanish) — oʻz-oʻzidan radioaktiv yemirilish jarayonida atom yadrolaridan a-zarralarning ajralib chiqishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-zarralar

Alfa-zarralar — baʼzi bir radioaktiv elementlardan chiquvchi geliy atomlarining yadrolari. Geliy atomining yadrosi ikkita proton va ikkita neytrondan iborat. Bu zarralar radioaktiv elementlar yemirilganida ajralib chiqadi, ayni vaqtda energiya ham ajraladi. Alfa -zarralar biror modda orqali oʻtganida modda atomlarini ionlashtirib, oʻz energiyasi kamayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-spektrometrlar

Alfa-spektrometrlar — radioaktiv yadrolar chiqarayotgan alfa (a)-zarralar energiyasini oʻlchaydigan asbob. Ishlash tarzi a-zarralarning magnitik tahliliga (magnit A.-s.) yoki ularning ionlovchi taʼsirlarini tadqiq qilishga (ionlash kamerasi) asoslangan. a-zarralarning energetik spektri (na-fis strukturasi)ni oʻrganish yadro fi-zikasida katta ahamiyatga ega. Spektrlar yadroning energetik sathlari toʻgʻrisida maʼlumot beradi. Odatda, mahsul yadroning energetik sathlari bir-biriga yaqin boʻladi. Masalan, Ra226 yadrosining ik-kinchi va uchinchi uygʻongan holati ener-giyalari farqi 20-43 keV. Shuning uchun a-spektrometrlarning energetik sathlar bir-biriga yaqin boʻlgan guruhlarini aj-rata olish qobiliyati katta boʻlishi ke-rak. Hozirgi zamon magnit a-spektrometri energetik sathlar farqi 0,07% boʻlgan chiziqlarni ajrata oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfa-terapiya

Alfa-terapiya — alfa zarralar (radonli vannalar, radioaktiv boy-lamlar va boshqalar) taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. A.-t. nerv siste-masi, endokrin bezlar, yurak-to-mir fao-liyatini yaxshilaydi. Koʻpgina kurortlarda A.-t. qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alfatron

Alfatron, radioaktiv vakuum-metr — gaz bosimini aniqlaydigan as-bob. Ishlash tarzi oddiy yoki plutoniyning alfa-yemiripishi natijasida ion-lashgan gazning elektr oʻtkazuvchanligini oʻlchashga asoslangan. A., asosan, gaz bosi-mini avtomatik nazorat qilish sistemalarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Alfred

Buyuk Alfred (taxminan 849 — taxminan 900) — Uesseks ingliz-sak-slar qiroli (871 yildan). Oʻz hukmronligi ostiga bir qator qoʻshni ingliz-saks ki-rolliklarini birlashtirdi. A. davri-da 1-umumingliz qonunlar toʻplami va "Ingliz-saks solnomasijing bir qismi tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alxesiras konferensiyasi

Alxesiras konferensiyasi (1906.15.1-7.4) — Ispaniyaning Alxesiras shahrida Germaniyaning tashabbusi bilan chaqirilgan xalqaro konferensiya. Marokashdagi Fransiya-Germaniya raqobati 1905-yilda Marokash janjalini keltirib chiqardi. Alxesiras konferensiyasining chaqirilishi shu xalqaro tanglikni bartaraf etishga qaratilgan edi. Unda Avstriya-Vengriya, Angliya, AQSH, Belgiya, Germaniya, Ispaniya, Italiya, Marokash, Niderlandiya, Portugaliya, Rossiya, Fransiya va Shvetsiya qatnashdi. Alxesiras konferensiyasi Marokashni boshqarish uchun Angliya, Germaniya, Fransiya va Ispaniya nazorati ostida xalqaro bank, shuningdek Fransiya va Ispaniyaga tobe boʻlgan politsiyani tashkil etdi. Alxesiras konferensiyasi rasmiyat uchungina Marokash sultonligining „mustaqilligi“, „hududiy butunligi“, Marokashdagi barcha millatlarning „iqtisodiy ozodligi“ va „teng huquqligi“ni eʼlon qildi. Amalda esa Angliya, Rossiya, AQSH va boshqa davlatlarning qoʻllab-quvvatlashi bilan Fransiya va Ispaniya Marokashdagi oʻz zonalarini boshqarish huquqiga ega boʻldilar. Alxesiras konferensiyasi Germaniyaning diplomatik magʻlubiyati boʻlgan va Fransiyaning Marokashni batamom bosib olishiga yoʻl ochgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alsiona

Alsiona — Savr burji (yulduz turkumi)ning yulduzi, 3-kattalikda. Hulkar yulduzlar toʻdasining eng ravshan yulduzi. Bizdan 189 yorugʻlik yili uzoqlikda joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyans

Alyans (frans. alliance) — ittifoq, birlashma (odatda davlatlar, tashkilotlar ittifoqi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumel

Alyumel — nikelning alyumi-niy, marganes va kremniy bilan hosil qilgan qiyin suyuqlanuvchan qotishmasi. A.ning tarkibi (%da); 1,8-2,5 alyumi-niy, 0,85-2,0 kremniy, 1,8-2,2 mar-ganes, qolganlari — nikel va kobalt. A. pirometriyada (moddalar temperaturasini oʻlchashda) termoparalarning manfiy termoelektrodi sifatida ishlatiladi. A.dan nixrom-alyumel, xromel-alyu-mel va boshqa elektr qizdirgichlar tayyor-lashda ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminatlar

Alyuminatlar — alyuminat kislo-talar (ortoalyuminat HjAIOj, me-taalyuminat NA1O2 va boshqalar)ning tuzlari, alyuminiy oksidning boshqa metallar bilan hosil qilgan kimyoviy birikmalari, umumiy formulasi R [A12O4] (R-Sa, Mg, Sr, Va, Be va hokazo). Tabiatda eng koʻp tarqalgan. Ishqoriy metallarning A. suvda yaxshi eriydi. A. turli sohalarda ishlatiladi. Mas, natriy A. NaA102 gazlamalarni boʻyashda ishqor sifatida qoʻllaniladi; kalsiy A. Sa (AYU2)2 tez qotadigan giltuproqli sementning asosiy tarkibiy qismi hisoblanadi; shpinellardan (ayrim II guruh metallar A.) olovbardosh materiallar ishlab chiqarishda hamda qimmatbaho tosh sifatida foy-dalaniladi (yana qarang Alyuminiy). Hozirgi vaqtda nodir metallarning A. aloxida amaliy ahamiyatga ega. Ular maxsus ke-ramika, lazer va optik shishalar, uta elektr oʻtkazuvchan materiallar olishda, yadro texnikasida va xalq xoʻjaligining boshqa tarmoqlarida nodir elementlar oksidlarining oʻrniga ishlatiladigan materiallardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy nitrat

Alyuminiy nitrat, Al(NO)3 -nitrat kislotaning alyuminiyli tuzi. Oq rombik kristall modda. Alyuminiy gidroksid |Al(NO)3 ni nitrat kislo-tada eritib olinadi. Alyuminiy nitrat kristallogi-dratlar A1(NO3)3H2O, A1(NO3)3-6H2O va A1(NO3)3 9N2O holdagina barqaror. U 200° gacha qizdirilganda azot oksidlariga va alyuminiy oksidiga ajraladi. Suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 75,5 g), spirtda ham eriydi. Alyuminiy nitrat toʻqimachilik sanoatida xurush sifatida, katalizatorlar olishda, neft sanoatida va laboratoriyalarda reaktiv sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nitratlar
Alyuminiy rudalari

Alyuminiy rudalari — alyuminiy olinadigan rudalar. Asosan boksitdan olinadi. Alyuminiy rudalari ta, shuningdek nefelinli siyenitlar (kompleks xom ashyo), alunit li, nefelin-apatitli jinslar va boshqa kiritiladi. Alyuminiy rudalari konlari Rossiya Federatsiyasi (Arxangelsk viloyati, Ural, Gʻarbiy Sibir, Kola yarim orol), Qozogʻiston, Ukrainada (Azov boʻyida, Ukraina qalqoni, Zakarpate), Zakavkazeda bor. Oʻzbekistonda Alyuminiy rudalarining deyarli barcha turlari uchraydi. Angrenda kaolin va Gushsoyda alunit konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Metallurgiya
Mineralogiya
Alyuminiy sulfat

Alyuminiy sulfat, AL2(SO4)3 -sulfat kislotaning alyu-miniyli tuzi, rangsiz kristall modda; oddiy sharoitda A12(SO4)318H2O oq rangli kristallogidrat holida boʻladi. 100 g suvda 36,15 g eriydi, spirtda eri-maydi. Kristallogidrat qizdirilganda asta-sekin suvini yoʻqotadi, yuqori temperaturada alyuminiy oksidi va oltingugurt gaziga parchalanadi. Ishqoriy metallarning sulfatlari bilan birikib, qoʻsh tuzlar — achchiqtoshlar hosil qiladi. Tex-nik Alyuminiy sulfat boksit yoki giltuproqqa sulfat kislota taʼsir ettirib, sof holdagi Alyuminiy sulfat esa alyuminiy gidroksidni qaynoq kon-sentrlangan sulfat kislotada eritib olinadi. Alyuminiy sulfat suv tozalash, qogʻoz ishlab chiqarish, toʻqimachilik va teri oshlash sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy ftorid

Alyuminiy ftorid, A1F3 — ftorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 3100 kg/m3, suvda oz miqdorda eriydi (100 g suvda 0,56 g). Alyuminiy ftorid kislotada yaxshi eriy-di (bunda kompleks birikmalar hosil boʻladi). Alyuminiy ftorid alyuminiy gidroksid A1(ON)3ni vodorod ftorid (NGʻ)ning 15% li eritmasida eritish yoki alyumi-niy oksid (A12O3)ga 400-700° da NGʻ taʼsir ettirish bilan olinadi. Ishqoriy metallarning ftoridlari bilan kompleks birikmalar hosil qiladi. Alyuminiy ftorid sanoatda kriolitdan alyuminiy olish va tozalash jarayonida elektrolitlarga qoʻshimcha si-fatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy xlorid

Alyuminiy xlorid (AlCl3) — xlorid kislotaning alyuminiyli tuzi, rangsiz kristall; zichligi 2440 kg/m3, qutbli molekulalardan tuzilgan orga-nik erituvchilarda va suvda yaxshi eriydi (100 g suvda 44,38 g). Suvli eritmalarda uning oq-sargʻish rangli kristallogidrata AlCl3-6H2O hosil boʻladi. Qutbli molekulalar (NH3, H2S, SO2) bilan birikmalar hosil qiladi. Kaolin, boksit va boshqa tabiiy minerallarga yuqori temperaturada xlor va uglerod (N)-oksid aralashmasini taʼsir ettirish yoʻli bilan olinadi. Suvsiz Alyuminiy xlorid alkillash reaksiyasida, neftni krekinglashda katalizator sifatida, shuningdek jun boʻyash sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy qotishmalari

Alyuminiy qotishmalari — asosiy qismi alyuminiydan iborat qotishmalar. Alyuminiy qotishmalari alyuminiyga Si, Si, Mg, Zn, Mn, Ni, Fe, Ti va boshqa elementlarni alohida-alohida yoki maʼlum kombinatsiyada qoʻshib suyuqlantirish yoʻli bilan tayyorlanadi. Alyuminiy qotishmalari ga legirlovchi elementlar sifatida Ni, Cr, Sa va boshqa, qotishma xossalarini yaxshilaydigan elementlar sifatida esa oz miqdorda Na, Be, Ti, Ce, Nb ham qoʻshiladi. Bu elementlar fizik, kimyoviy va mexanik xossalari xilma-xil Alyuminiy qotishmalari hosil qilishga imkon beradi. Alyuminiy qotishmalari yengil boʻlishi bilan birga ancha puxta ham-dir. Alyuminiy qotishmalari deformatsiyalanadigan va qu-yiladigan qotishmalar guruhlariga boʻlinadi. Deformatsiyalanadigan Alyuminiy qotishmalari har xil yarim fabrikatlar va buyumlar tayyorlash, quyiladigan Alyuminiy qotishmalari esa xilma-xil detallar quyishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiylash

Alyuminiylash, alitir-lash -yuqori temperaturada ishlatiladigan poʻlat va choʻyan buyumlarning sirtki qatlamini 0,02-1,2 mm gacha alyuminiyga toʻyintirish. Ularning 1100° temperaturagacha kuyindi bardoshliligini va oksidlanishga qarshilik xossasini oshirish maqsadida qilinadi. Bunda alyuminiy oksidlanib, buyumni keyingi oksidlanishdan saqlaydigan oksid parda (A12O3) hosil qiladi. Asosan, kam uglerodli, kamdan-kam hollarda esa oʻrtacha uglerodli poʻlat, kulrang choʻyan va issiqlik taʼsiriga chidamli legirlangan poʻlat buyumlar alyuminiylanadi. Bundan tashqari, A.ning metallash (detal sirtiga alyuminiy kukuni surkalib, diffuzion yumshatiladi); boʻshatish (detal alyuminiy boʻyogʻi bilan boʻyab, diffuzion boʻshatiladi); 700-800° temperaturali 382alyuminiy eritmasida tutib turish va boshqa usullari bor. Avtomobil dvigatellarining klapanlari, gaz turbinalarining kurak hamda soplolari va boshqalarni tayyorlashda A.dan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli achchiqtoshlar

Alyuminiyli achchiqtoshlar -alyuminiy sulfatning ishqoriy metall sulfatlari bilan hosil qilgan qoʻsh tuzlari. Alyuminiyli achchiqtoshlarning for-mulasi MeAl(SO4)212H2O (bu yerda Me-K, Na, Li, Cs va hokazo). Ular kub singoni-yada kristallanadi, rangsiz, suvda yaxshi eriydi. Alyuminiyli achchiqtoshlar teri oshlashda, gazlamalarni boʻyashda xurush sifatida ishlatiladi, tibbiyotda ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli bronza

Alyuminiyli bronza — tarki-bida 5-12% alyuminiy, bir oz temir, marganes va nikel boʻlgan bronza. Me-xanik va texnologik xossalari odatdagi bronzanikiga qaraganda yuqori boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiyli jez

Alyuminiyli jez — tarkibida 0,4-3,5% gacha alyuminiy boʻlgan jez (la-tun).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminiy-organik birikmalar

Alyuminiy-organik birikmalar — alyuminiyning uglevodorod qoldigʻi bilan bevosita bogʻlanishidan hosil boʻlgan metallorganik birikmalar. Alyuminiy-organik birikmalarda alyuminiy bir, ikki yoki uchta uglevodorod qoldigʻi bilan boglan-gan boʻlishi mumkin (RA1C12, R2A1C1, R3A1). Alyuminiy uchalkillar — rang-siz, kislorod va namlikka oʻta sezgir suyuqlikdir. Alyuminiyuchmetil va uche-tillar havoda oʻz-oʻzidan yonish, suvda portlash xususiyatiga ega. Alyuminiy-organik birikmalar alyu-miniy-magniy qotishmasiga galloid-uglevodorodlarni, simob-organik birikmalarga alyuminiy taʼsir etttirish va boshqa yoʻllar bilan olinadi. Alyuminiy-organik birikmalar sanoatda olefinlarni past bosimda poli-merlashda katalizator sifatida va sof alyuminiy olishda qoʻllaniladi. Har xil reaksiyalarga kirishish xususiyati kuch-li boʻlgani sababli Alyuminiy-organik birikmalar toʻyinmagan uglevodorodlardan spirt ishlab chiqarishda, organik kislotalar olishda, kimyoviy elementlarning organik birikmalarini hosil qilishda ham ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyuminotermiya

Alyuminotermiya, alyumo-termiya (alyuminiy va yun. therme — issiqlik) — metallar oksidlarini alyuminiy bilan kaytarib metall va qotishmalar olish usuli; biror metall oksidi bilan metall holidagi alyuminiyning kukun aralashmasi yuqori temperaturada qizdirilsa, 3000° gacha issiqpik ajra-lib chiqadi, ajralib chiqqan ortiqcha issiqlik hisobiga temir oʻz oksididan oson qaytariladi. Bu usulni rus kimyogari N. N. Beketov (1827-1911) 1859-yil kashf etgan. Marganes, xrom, vanadiy, volfram va turli qotishmalar A. usuli bilan olinadi. A.dan poʻlat va choʻyanni pay-vandlashda (termit payvandda, rasmga qarang), yondiruvchi snaryadlarda foydalani-ladi (yana qarang Metallotermiya, Metallarni qaytarish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumogel

Alyumogel — faol alyuminiy oksid. Chinniga, ayrim hollarda shaffof shishaga oʻxshash gʻovak modda. Alyuminiy gidroksid ivigʻini ohista quritish usu-li bilan olinadi. A. adsorbsiya jarayonlarida — sanoat gazlarini quritishda (namdan tozalashda), suyuqliklarni rang-sizlantirishda (neftni qayta ishlash, qand-shakarni oqartirishda va sanoatning boshqa tarmoqlarida), katalizatorlar tayyorlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyumosilikatlar

Alyumosilikatlar — tarkibida alyuminiy va kremniyning kompleks anionlari boʻlgan silikatlarning umu-miy nomi. Kompleks anionlarga [AlSiOJ, [AISi2O,J-, [AlSi4O10J-[Al2Si3O10]~2 va boshqa kiradi. A. tabiatda keng tarkal-gan, yer poʻstining 50% ini tashkil etadi. Ularga dala shpatlari, mas, ortoklaz K[AlSi3OJ, albit Na[AlSi3Og], anortit Ca[Al2SiOJ va gilli minerallar; slyu-dalar (mas, muskovit, biotit va boshqalar) kiradi. Tarkibida kristalizatsion suv va — ON guruhi boʻlmagan tabiiy A. qiyin suyuqlanuvchan, termik barqaror moddalardir. Barcha A. suvda erimaydi, ftor kislota, ishqor va ishqoriy metallar karbonatlari eritmalarida parchalanadi. Baʼzi A. tabiiy sharoitda karbonat angidrid va suv taʼsirida asta-sekin taʼsirlanishi natijasida kvars va boshqa 383minerallar hosil boʻladi. Sintetik A. alyuminiy va kremniy oksidlariga metall oksidlarini gidrotermal usulda taʼsir ettirib olinadi. Ular keramik mahsulotlarning asosiy kristall fazalarini tashkil qiladi. Tabiiy A. shisha, sopol, sement va boshqa ishlab chiqarishda; slyudalar — elektr va issiqlikni oʻtkazmaydigan materiallar olishda; nefelin sof alyu-miniy olishda, ayrim A., mas, seolitlar xromatografiyada adsorbent, gazlarni tozalash, quritish va ajratishda, suvning qattiqligini kamaytirishda, kataliza-tor va tarkibida katalizator boʻlgan xom ashyo sifatida ishlatiladi. Rustam Marupov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyasa

Alyasa — Qurʼonda zikri kel-gan 25 paygʻambardan biri. „Bani Is-roil“ qabilasidan chiqqan. Rivoyat qilinishicha, A. Ilyos (as)ga amakivachcha boʻlib, unga iymon keltirgan, qayerga borsa birga borgan. Ular birgalikda „Bani Isroil“ qavmini butlarga siginmaslik-ka daʼvat qilishgan, butlar botil ekan-ligiga ishontirmoqchi boʻlishgan. A. Ilyos paygʻambardan soʻng uning ishini davom ettirgan. Qurʼoni karimda A.ning hayoti va faoliyati haqida batafsil oyat boʻlmasada, uning paygʻambar etib yubo-rilganligi taʼkidlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyaska (yarim orol)

Alyaska — Shimoliy Amerikaning shimoli-gʻarbidagi yarim orol, Bering den-gizining Bristol qoʻltigʻi bilan Tinch okean oraligʻida. Uzunligi 700 km, eni 10-170 km. Yarim oroli Aleut tizmasi egallagan boʻlib, harakatdagi va soʻngan vulkanlar bor. Bal. 2507 m gacha. Muzliklar mavjud. Togʻ tundrasi landshafti ustun. Shimoli-gʻarbiy sohili pastte-kislikdan iborat, koʻl koʻp. A. yarim orolining shimoli-gʻarbiy qismida Alyaska shtati joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yarim orollar
Shimoliy Amerika
Alyaska oqimi

Alyaska oqimi — Tinch okeanning shimoli-sharqiy qismidagi iliq oqim, Shimoliy Tinch okean oqimining shimoliy tarmogʻi, Aleut orollaridagi sharqiy boʻgʻozlar orqali Bering dengiziga kiradi. Oqim tezligi 0,9-1,8 km/soat. Suv temperaturasi fevralda 2-7°, avgustda 10-15°. Kurosio iliq oqimlar tizimiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alyaska tizmasi

Alyaska tizmasi — Alyaska janubidagi togʻ tizmasi. Uzunligi 1000 km, eng baland choʻqqisi Mak-Kinli (6193 m). Oʻq qismi granitlardan, chekkalari choʻkindi jin-slardan tashkil topgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali, kuchli parchalangan. Alyaska tizmasi Tinch okeandan keladigan nam shamollarni tu-tib qoladi. Janubiy yon bagʻirlari namgarchil, 800 m balandlikkacha qora qaragʻay oʻrmonlari, undan yuqorisi qor va muzlar bilan qoplangan. Shimoliy yon bagʻirlari qurgʻoqchil, 1000- 1100 m gacha oʻrmon, undan balandda togʻ tundralari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Alyaskit

Alyaskit — intruziv nordon togʻ jinsi; tarkibida 5% gacha rangli mi-nerallar boʻlgan granit. Magmatik, baʼ-zan metasomatik yoʻl bilan kelib chiqqan. Tarkibi kvars (30-35%), kaliyli dala shpati (30-50%) va albit (20% gacha)dan iborat. Kristall-donador, kamdan-kam porfir tuzilishli. Rangi kizil, pushti, oq, och kulrang. Dastlab Alyaska yarim orolda topilgan (nomi shundan). A.ni ka-myob va siyrak yer elementlari konlari bilan bogʻlaydilar. A. Oʻrta Osiyo, Kavkaz va Baykal ortida topilgan. Qurilishda qoplama bezak-tosh sifatida ishlatila-di.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Odashxon Alqosimova

Odashxon Turgʻunovna Alqosimova (1957.19.2, Andijon tumani) – Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon tillar pedagogika institutining chet tillar fakultetini tugat-gan (1979). 1979-yildan Qorasuv shahridagi 2-maktabda, keyinchalik 6-maktabda ingliz tili oʻqituvchisi. A. harakati bilan maktabdagi ingliz tili kabineti hozirgi zamon talabi darajasida jihozlangan. 385U oʻquvchilarning faolligini oshirish maqsadida turli mavzularda ingliz tilida noan’naviy darslar olib boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1957-yilda tugʻilganlar
19-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Alhon (musiqa)

Alhon (arab. — kuylar, ohanglar; lahn soʻzining koʻpligi) — Sharq xalqlari vokal va cholgʻu musiqasining umumiy ifodasi. A. kuy, qoʻshiq ma’no-laridan tashqari, she’rni ohangli oʻqish, hofizlarning "Qur’on" oʻqishi, bulbul-ning sayrashi, xutba oʻqish ka-bilarni ham oʻz ichiga oladi. A.ning turlari koʻp: A. basitiy (oddiy A.) — cholgʻu kuyi yoki she’rni ohangga solib oʻqish; A. jirmiy (toʻliq A.) — she’r va ritm-usullarni mujassamlantirgan musiqa asari; A. in-fioliya (gʻamgin, ma’yus A.); A. mulazza (lazzatbaxsh A.) — goʻzallikni ifodalay-digan va noziq his-tuygʻular qoʻzgʻatadigan musiqa asarlari; A.muhayyila (tasav-vur ettiruvchi A.) — insonni xayolga choʻmdiruvchi musiqa asarlari; A. xattiy (eng oddiy A.) — vokal musiqa asarla-rini tashkil etuvchi elementlar — har bir nagʻma, usul va she’rning yakka-yakka holdagi ifodasi. A. qadimgi risolalar-da parda (maqom) uyushmalarini, sozanda, xonandalarning ijro mahoratini oshi-radigan mashqlarni ham ifodalagan.Ad.:Mahmud Koshgʻariy, Devonu lugʻotit turk, T., 1963; Alisher Navoiy, Muhokamatul-lugʻatayn, T., 1948;Rajabov Ishoq, Maqomlar masalasiga doir, T., 1963.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-humro saroyi

Al-humro saroyi (arab, qizil; qizil saroy) — Ispaniyada arablar hukmronligi davridan qolgan meʼmoriy yodgorlik (Granada viloyati, 13- 14-asrlar). Algamra nomi bilan mashhur. Al-humro saroyi da turar joy, mehmonxona, masjid, haram, hammom va hokazo bor. Saroy Granada sh. chetidagi baland tepaga qurilgan. Uning devorlari qizil toshlardan ishlangan. Al-humro saroyi ning 2 hovlisi boʻlib, biri (Mir-ta)da hashamatli xonalar, katta hovuz va kalta ustunli ravoqlar bor. Saroyning yana bir qismida tojxona qad koʻtargan. Ikkinchisi „sherlar hovlisi“ boʻlib, unda uy-joy binolari, oʻrtada oʻn ikki sher haykalli favvora bor. Saroy meʼ-morligida amaliy bezak sanʼati katta oʻrin olgan. Al-humro saroyi suv oʻtkazgich quvur bilan taʼminlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ispaniya meʼmoriy yodgorliklari‎
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Nasridlar sulolasi