MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ezop

Ezop (miloddan avvalgi VI asr) – yunon masalchisi. Rivoyatlarga qaraganda, Ezop frigiyalik qul boʻlib, soʻng ozod qilingan. Lidiya shohi Krez saroyida xizmatda boʻlgan, Delfada oʻldirilgan. Antik davrda maʼlum boʻlgan deyarli barcha masallarning syujeti Ezopniki deb hisoblangan. Ular miloddan avvalgi IV—III asrlardan boshlab toʻplangan va „Ezop masallari“ kitobiga kiritilgan. Milodiy X – XV asrlardagi qoʻlyozmalarda 300 dan ortiq shunday masal saqlanib qolgan.

Ezop masallari gʻoyaviy jihatdan tushkunlik va umidsizlik ruhida yozilgan, personajlari (asosan, hayvonlar) oʻta shartli, voqealar ixcham bayon qilingan; tili sodda, jonli tilga yaqin. Ezop masallari syujeti Yevropa masalchiligi syujetining asosini tashkil etgan. Lotin masalchisi Fedr (1-asr) va yunon masalchisi Babriy (2-asr)dan tortib J. Lafonten va I. A. Krilovgacha Ezop masallari syujetini davrga moslab ijodiy rivojlantirganlar.

Manbalar

Adabiyot 
 Gasparov M. L., Antichnne literaturnme basni, M., 1971.
Max Euwe

Eyve Maxgilis (Maks) (1901.20.5, Vatergrafsmer, Niderlandiya — 1981.27.11, Amsterdam) — niderlandiyalik shaxmatchi. Xalqaro grossmeyster (1950), mat. fanlari dri, Tilburg va Rotterdam universitetlarining prof. (1964—71). Jahonning 5-chempioni (1935—37). FIDE prezidenti (1970-78).

Manbalar 

Shaxmatchilar
Manfred Eigen

Eygen Manfred (1927.9.5, Boxum) -nemis fizik-kimyogari. Gyottingen universitetini tugatgach (1951), shu untda (1951— 53), 1953-yildan Gyottingendagi Maks Plank fizikkimyo institutida ishlagan (1964-yildan direktor). Asosiy ilmiy ishlari oʻta tez kechadigan kimyoviy reaksiyalarni oʻzi ishlab chiqqan kimyoviy relaksatsion spektroskopiya usulida tadqiq qilishga oid. Kuchsiz elektrolitlar eritmalarida kechadigan tezkor reaksiyalarni oʻrganish maqsadida elektrolitning dissotsiatsiyalanish darajasini oshirishga imkon beradigan kuchli elektr maydonini taʼsir ettirish usulini taklif etgan. Fermentativ kataliz, maʼlumotlarni uzatish mexanizmi va boshqalar molekulyar biol. masalalarini oʻrgangan. Nobel mukofoti laureati (1967; R.J.Norrish va J. Porter bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1927-yilda tugʻilganlar
9-mayda tugʻilganlar
2019-yilda vafot etganlar
Sergey Eyzenshteyn

Sergey Mixaylovich Eyzenshteyn [1898.10(22).1, Riga 1948.11.2, Moskva] — rus kinorej., kino nazariyotchisi. RSFSRda xizmat koʻrsatgan sanʼatarbobi (1935). Sanʼatshunoslik doktori (1939), professor (1937). Sovet va chet el kino sanʼati rivojiga taʼsir koʻrsatgan. Faoliyatini Proletkult teatrida boshlagan (1921—24). Kino faoliyatini esa 1924-yildan boshlab, 1925-yil "Ish tashlash" nomli birinchi filmini yaratgan. "Potyomkin Bronenosetsi" filmi (1925) unga shuhrat keltiradi va bu film jahon kinematografiyasi rivojida katta rol oʻynadi. Keyinchalik "Eskilik va yangilik", "Aleksandr Nevskiy", "Ivan Grozniy", "Yashasin, Meksika!" kabi filmlar yaratdi. Katta Fargʻona kanali qurilishini koʻrib, shu haqsa badiiy filmni suratga olmoqchi boʻlgan (P.Pavlenko ssenariysi asosida). Kino nazariyasi va tarixiga oid asarlar yaratgan.
Christiaan Eijkman

Christiaan Eijkman (1858.11.8, Neykerk, Gelderland — 1930.5.11, Utrext) — gollandiyalik bakteriolog va shifokor. Amsterdam universitetini tugatgan, tibbiyot doktori (1883). Berlinda Robert Koch bilan birga tadqiqotchi shogird sifatida faoliyat koʻrsatgan. 1886-yildan Indoneziyada harbiy shifokor boʻlib ishlagan; 1888-yilda Jakartadagi patologik laboratoriya direktori (1888—98), Gollandiya Utrext universiteti professor (1898—1928). Asosiy ilmiy ishlari vitaminlarni oʻrganishga bagʻishlangan. Vitamin tanqisligi ayrim kasalliklar paydo qilishini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1929; F.G. Xopkins bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1858-yilda tugʻilganlar
1930-yilda vafot etganlar
11-avgustda tugʻilganlar
5-noyabrda vafot etganlar
Eylaton

Eylaton, Shahri Xaybar — ilk temir davriga oid arxeologik yodgorlik (miloddan avvalgi 6—3-asrlar). Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shu nomli qishloq hududida joylashgan. Yodgorlik 1932-yil aniklangan boʻlib, shu kungacha B. A. Latinin, Yu. A. Zadneprovskiy, T. G. Obodduyeva, S. Kudratovlar arxeologik qazishmalar oʻtkazganlar. Tekshirishlarga koʻra, E. maydoni 200 ga boʻlib, tashqi mudofaa devorlari bilan oʻrab olingan. Tashqi E. atrofidagi dala va toʻqayzorlardagi dehqonlar hamda chorvadorlar uchun xavfxatar paydo boʻlganda bir panagoh vazifasini bajargan. 20 gektarga teng boʻlgan ark maydoni ham kuchli devor bilan himoyalangan. Mudofaa devorlari maʼlum reja asosida gʻisht va guvalalardan qurilgan. Devorlarning saqlangan eni 4 m ga, bal. 2,5 m.ga boradi. Mudofaa devorlari boʻylab har 55- 60 m da buris (moʻla) boʻlgan. Burjlar toʻrtburchak shaklda boʻlib (oʻlchamlari 10,5x10 m), umumiy devordan oldinga chiqib turadi. Bu esa ulardan turib har qanday sharoitda shaharga hujum qilayotgan dushmanni aniq moʻljalga olishga imkon beradi. Uyjoylar paxsadan, baʼzida xom gʻishtlardan tiklangan va bitta oila yashashi uchun moʻljallangan. Yashash xonasidan tashqari yordamchi xoʻjalik majmuasi: oʻralar, maydonlar va oʻchoqlar topilgan.

E.ni maʼlum reja asosida, juda mukammal qurilgan ilk shahar va oʻz zamonasining yirik meʼmoriy muhandislik obidasi deyish mumkin. E. hunarmandlar shahri boʻlgan. Unda kulolchilik, toʻqimachilik va qisman temirchilik rivojlangan. Qazishmalar paytida sopol idishlar pishiradigan 2 xumdon (3,3x3,5 m) topilgan. Idishlar xillari, toshqol va koʻplab sopol idishlar parchalariga qaraganda ular kulolchilikda charhsan foydalana boshlagan.

E. Fargʻona vodiysida ushbu davrning iqtisodiy, savdo va maʼmuriy boshqaruv markazi boʻlgan.

Boqijon Matboboyev.

 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Andijon viloyati
Leonhard Euler

Leonhard Euler (; 15-aprel 1707-yil — 18-sentyabr 1783-yil) — shveysariyalik matematik, mexanik va fizik olim, Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi. Berlin Fanlar akademiyasi prezidenti (1759-yildan). 1720—24-yillarda Bazel (Shveysariya) universitetida oʻqib, matematikadan I. Bernulli maʼruzalarini tinglagan. Peterburg Fanlar akademiyasi da ishlab, Fanlar akademiyasi bilan ilmiy alo qalarni uzmay Berlin Fanlar akademiyasida ishlagan. Asosiy ilmiy ishlari oʻsha davr matematikasining barcha sohalariga, mexanika, elastiklik nazariyasi, matematik fizika, optika, muzika nazariyasi, mashinalar nazariyasi, ballistika, dengiz fani va boshqalarga oid. Eulerning osmon mexanikasi, tutash muhitlar mexanikasi va optikadagi kashfiyotlari salmoqli oʻrin egallaydi. Euler variatsion hisob, sonlar nazariyasi, analitik va maxsus funksiyalar nazariyasi, differensial tenglamalar nazariyasi va sirtlar nazariyasi kabi sohalarga asos solgan. U kiritgan „Euler burchaklari“ mexanikada muhim oʻrin tutadi. Qator ilmiy ishlari analitik geometriya, qatorlar nazariyasi va topologiyaga oid (qarang Eyler formulalari).

Manbalar 

Euler
Euler
Ulf von Euler

Eyler Ulf Svante fon (1905.7.2, Stokgolm 1983.8.3,) - shved fiziologi. Stokgolmdagi Karolin institutini tugatgan (1929), farmakologiya kafedrasi assistenti (1930-yildan), fiziologiya professor (1939-yildan). U ichak toʻqimasida "R substansiya" nomli biologik faol modda kashf etgan. Ilmiy faoliyati adrenergik nerv oxirlarining fiziologiyasiga bagʻishlangan. E. noradrenalin simpatik nerv sistemasining mediatori ekanligini aniqladi va uning fiziologik va patologik holatlardagi almashinuvini oʻrgandi. U prostaglandinlarni ham kashf etib, ularning organizmdagi ahamiyatini tekshirdi. London qirollik jamiyati aʼzosi (1973), Nobel mukofoti laureati (1970; hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1905-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
7-fevralda tugʻilganlar
8-martda vafot etganlar
Euler formulalari

Euler formulalari — Leonhard Euler tomonidan isbotlangan va uning nomi bilan ataluvchi formulalar. Ushbu formulalar koʻrsatkichli va trigonometrik funksiyalar orasidagi munosabatni ifodalaydi. Bulardan tashqari, Euler — Makloren va Euler — Furye formulalari deb atalgan formulalar ham ishlatiladi.

Manbalar
Hans von Euler-Chelpin

Eylerxelpin Gans Karl Avgust Simon fon (1873.15.2, Augsburg, Germaniya — 1964.6.11) — shved biokimyogari. Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi aʼzosi (1914-yildan). Berlin universitetini tugatgan (1885). Gyottingen (1896—97), Stokgolm (1898-yildan) universitetlarida ishlagan (1906-yildan professor). Stokgolm universitetining Biokimyo instituti (1929—37), Organik kimyo instituti (1938—48), ayni vaqtda (1940-yildan) Vitamin instituti direktori. Asosiy ilmiy ishlari biokimyo jarayonlari mexanizmini oʻrganishga oid. Fermentlarni tadqiq qilgan (1905—40). Tirik organizmlarda fermentlar taʼsirida kimyoviy reaksiyalar tezligining ortishini aniklagan va bu jarayonni biokataliz deb atashni taklif etgan. Karotinning fizologik faolligi jihatdan A vitaminga yaqinligini topgan (1928). Biokimyoviy shishlarni oʻrganishga katga hissa qoʻshgan. Nobel mukofoti laureati (1929; A. Garden bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1873-yilda tugʻilganlar
15-fevralda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
6-noyabrda vafot etganlar
Eyndxoven

Eyndxoven — Niderlandiyaning jan. qismidagi shahar, Drommel daryosi boʻyida. Aholisi 203,3 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Radioelektronika ("Filips" konserni zdlari) va elektrotexnika sanoatlari rivojlangan. Avtomobilsozlik, qogʻoz, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Texnika universiteti, "Filips" konserni muzeyi bor.
Willem Einthoven

Willem Einthoven (1860.21.5, Samarang, Yava oroli — 1927.29.9, Leydin, Gollandiya) — gollandiyalik fiziolog olim. Elektroneyrofiziologiya fanining asoschilaridan. Utrext universitetini tugattan (1885), 1885-yildan Leydin universitetida professor Asosiy ilmiy ishlari elektrofiziologiyaga oid. E. ishlab chiqqan elektrokardiogrammalarning matematik tahlil usuli yurak elektrik reaksiyalari mohiyatini oʻrganishga birmuncha aniqlik kiritdi. E. kashf etgan simli galvanometr (1903) klinik elektrokardiografiyani tibbiyotda qoʻllashga imkon berdi. Yurak elektr oqimining uch tarmoqli ekanligi haqidagi gʻoya ham E. nomi bilan bogʻliq. E. uchburchagi deb nom olgan bu sxema elektrokardiogramma tishlari balandligining oʻzgarishi va tarmoqlanishiga qarab har bir tishni va ular oraliqlarini fiziologik jihatdan tushuntirishga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1924).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1860-yilda tugʻilganlar
1927-yilda vafot etganlar
21-mayda tugʻilganlar
29-sentabrda vafot etganlar
Eynshteyn (maʼnolari)

Eynshteyn:

 Albert Einstein — nazariyotchi fizik olim.
 Eynshteyn (birlik) — optik diapazondagi elektromagnit nurlanish energiyasi birligi; fotokimyoda qoʻllaniladi.
Eynshteyn (birlik)

Eynshteyn — optik diapazondagi elektromagnit nurlanish energiyasi birligi; fotokimyoda qoʻllaniladi. Avogadro soniga teng miqdordagi optik diapazonga joylashgan bir xil chastotali yorugʻlik kvantlarining energiyasiga teng. Birlikning qiymati yorugʻlik kvantining chastotasiga bogʻliq tarzda oʻzgaradi. A. Eynshteyn sharafiga qoʻyilgan.
Eynshteyn de Xaaz effekti

Eynshteyn dexaaz effekti — jism (ferromagnetik) biror oʻqi boʻylab magnitlanganda uning magnitlanishiga (oʻqqa) nisbatan magnitlanganlik darajasiga mutanosib (proporsional) ravishda aylanma harakatlanishi. Effektni A. Eynshteyn va niderlandl fizigi V. deXaaz 1915-yilda kashf qilishgan va nazariy jihatdan isbotlashgan.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Eynshteyniy

Eynshteyniy — Mendeleyev davriy sistemasining III guruhiga mansub sunʼiy usulda olingan radioaktiv kimyoviy element. Aktinoidlarga kiradi. Tartib raqami — 99. Albert Einstein sharafiga shunday nomlangan. 1952-yilda amerikalik olimlar tomonidan kashf etilgan.

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Eyr (yarim orol)

Eyr — Avstraliyaning jan. qismidagi yarim orol, Katta Avstraliya qoʻltigʻi bilan Spenser qoʻltigʻi oraligʻida. Uzunligi shimoldan jan.ga 300 km dan ziyod. Yer yuzasi evkalipt butalari bilan qoplangan tekislik va pasttekisliklardan iborat, qumli maydonlar bor. Shimolida Goler togʻlari (eng baland joyi 472 m) joylashgan. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Koʻychilik bilan shugʻullaniladi. Temir rudasi qazib olinadi. Spenser qoʻltigʻi sohilida PortLinkoln shahri joylashgan. Avstraliyani oʻrgangan ingliz tadqiqotchisi E.J.Eyr nomi bilan atalgan.

 

Yarim orollar
Avstraliya
Gustave Eiffel

Eyfel Aleksandr Gyustav (1832.15.12, Dijon 1923.28.12, Parij) — fransuz quruvchimuhandisi. Parijdagi Sanʼat va hunarmandchilik markaziy maktabini tugatgan (1855). Metall konstruksiyalardan foydalanib, koʻpriklar, viaduk va boshqalar inshootlarni loyihalagan va oʻzi boshchiligida qurdirgan [mas, Portuda (Portugaliya) Doru daryosiga qurilgan koʻprik, Bordo, Tarabi, Budapesht vokzalidagi koʻpriklar]. Panama kanali qurilishida faol ishtirok etgan. Uning loyihasi boʻyicha asosan metalldan qurilgan Eyfel minorasi uni jahonga mashhur qiddi. E. 1900-yildan asosan aerodinamika boʻyicha tadqiqot ishlari bilan shugʻullangan.

Manbalar
Eyforiya

Eyforiya ( — yaxshi va  — qabul qilaman) — oʻz-oʻzidan quvonish, dimogʻchogʻlik. Atrof-muhit va oʻzining ogʻir holatiga mos tushmagan holda bemor kayfiyatining koʻtarilib ketishi. Bosh miyaning turli organik kasalliklari (oʻsmalar, avj oluvchi falaj) da, spirtli ichimliklar ichganda, giyohvand moddalar qabul qilganda va boshqalar da kuzatiladi. Eyforiyada bemor begʻam, betashvish, xursand, shu bilan birga kamgap, kam harakat bo'ladi, bir joyda jilmayib yotaveradi. Eyforiya ateroskleroz, epilepsiya va boshqalar koʻpgina ruhiy kasalliklarning belgisi tarzida ham namoyon bo'ladi. Bundan tashqari eyforiya barometrik bosim taʼsirida yani balandlik kasalligining chala kompensatsiya davrida ham kuzatiladi
Ekvator

Ekvator ( — teng boʻluvchi), geografik ekvator, Yer ekvatori 

1) Yer yuzasida qutblardan teng uzoqliqdan oʻtkazilgan katta aylana chiziq; Yerning aylanish oʻqiga perpendikulyar boʻlgan va uning markazidan oʻtuvchi yassi yuza bilan yer yuzasining kesishgan chizigʻi. Ekvator uzunligi 40 075 696 m. Ekvator Yer sharini ikkiga — Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga boʻladi. Geografik kengliklar Ekvatordan qutblarga tomon hisoblanadi. Ekvatorda kecha va kunduz
doimo teng boʻladi. Quyosh Ekvator ustida har yili 2-marta — bahorgi teng kunlik va yozgi teng quk/shklarda zenitda boʻladi;

2) Osmon ekvatori — osmon sferasi barcha nuqtalarining olam qutblaridan 90° da joylashgan katta doirasi. Osmon Ekvator tekisligi Yer Ekvator tekisligiga parallel va kuzatish joyidan biror tomonda ufq tekisligiga 90° — (r burchak ostida qiya joylashgan, f — bu yerda joyning kengligi. Osmon Ekvator osmon sferasini Shimoliy va Janubiy yarim sharlarga ajratadi.

Ekvator liniyasi dunyoning shakli tufayli osmonga eng yaqin nuqtadir.
Ekvatorial irq

Ekvatorial irq, negravstraloid irqi — Afrikaning tropik zonalari, Jan va JanSharqiy Osiyo, Sharqiy Osiyo, Okeaniya va Avstraliyada tarqalgan negroid va avstraloid irqlarning umumlashma nomi. Jingalak yoki toʻlqinsimon sochlari, terilari va koʻzining qoraligi, keng (yapasqi) burun, lablarining qalinligi bilan ajralib turadi.
Ekvatorial mintaqa

Ekvatorial mintaqa — Ekvatorning har ikki yonida 5—8° shahrik.dan 4—11° j.k.lar oraligʻida joylashgan geografik mintaqa; shim. va jan. tomonlardan subekvatorial mintaqalar bilan chegaradosh. Baʼzi tadqiqotchilar Ekvatorial mintaqani tropik mintaqaga kiritadilar. Iklimi quyosh energiyasining koʻp tushishiga bogʻliq ravishda shakllangan. Ekvatorial mintaqada yil boʻyi havo issiq (24—28°), yogʻin koʻp (1500-3000 mm, shamolga roʻpara yon bagʻirlarda 10000 mm gacha). Yogʻin miqdori bugʻlanishdan koʻp boʻlganligi sababli namlik juda yuqori. Daryolari sersuv, suv sarfi deyarli oʻzgarmas. Materiklarning bu mintaqadagi qismlarida fasllar bir-biridan farq qilmaydi, biokimyoviy va tabiiy jarayonlar jadal roʻy beradi. Nurash, kimyoviy nurash jarayoni kuchli, nordon qizgʻishsariq ferralit (laterit) tuproqlar tarqalgan. Tuproqlari tarkibida gumus kam, temir va alyuminiy gidroksidlariga boy. Tuproqlardagi mikroorganizmlar va mayda jonivorlar juda faol. Biroq temperatura va yogʻingarchilikning yuqoriligi sababli chirindili qatlam yuvilib ketishi natijasida tuproq unumdorligini tez yoʻqotadi. Oʻsimlik va hayvonot dunyosi benihoya xilmaxil va qadimiy turlarga boy. Tabiiy holda hammayoq doim yashil oʻrmonlar bilan, dengiz va okean sohillari mangr chakalakzorlari bilan qoplangan. Xoʻjalikda katta foyda keltiruvchi oʻsymliklar — kauchuksimonlar, kakao va non daraxtlari, turli xil palmalar, qimmatbaho qizil yogʻochli daraxtlar va boshqalarga boy. Hayvonlari oʻrmon sharoitiga moslashgan, asosan, daraxtlarda hayot kechirady (maymun, yalqov, mushuksimonlar va h.k.). Yerda tapir, karkidon, begemotlar yashaydi. Qush, sudraluvchi va hasharotlar turi koʻp. Gileya zonalarida 2 ta kichik zona: doimiy sernam ekvator oʻrmonlari va qisqa quruq mavsumli ekvator oʻrmonlari zonasi mavjud. Qisqa quruq mavsumli oʻrmonlar zonasi mintaqaning kontinental passatlar taʼsir koʻrsatuvchi sharqiy va chekka qismlarida tarqalgan. Baʼzi hududlarda oʻrmonlar kesilib, ekin maydonlari va plantatsiyalarga aylantirilgan. Sernam ekvatorial oʻrmonlarda aholi, asosan, oʻrmonchilik, baliq ovlash, ovchilik va qisman dehqonchilik bilan shugʻullanadi.

Ekvatorial mintaqa togʻlarida ham temperatura va yogʻinning yil davomida deyarli bir maromda taqsimlanishi xos. Balandlik ortgan sari traning pasayishi, yogʻin miqdori va havoning siyraklashuvi natijasida 3 ta togʻ gileya mintaqasi ajratiladi. Ulardan yuqorida balandtogʻ ekvator yaylovlari va nival mintaqa joylashgan.

Ekvatorial mintaqadagi okeanlarda quyosh radiatsiyasi quruqlikdagidan yuqori. Bulutli kunlar, yogʻin juda koʻp boʻladi, kuchsiz shamollar esadi. Okean yuza qatlamidagi suvlarning shoʻrligi Dunyo okeani oʻrtacha shoʻrligidan kam, plankton koʻp.
Ekvivalent

Ekvivalent (lot. — teng va — qimmatli, ahamiyatli) — biror narsaning oʻrnini bosa oladigan yoki uning ifodasi boʻlib xizmat qiladigan teng baholi, teng qimmatli narsa yoki miqdor. E., ayniqsa, tovarlarni qiyoslash va ularni bir-biriga ayirboshlash muhim. Shu maqsadlar uchun tovar E.lari, yaʼni boshqalariga teng qiymatli, boyliklarni qiyoslash etaloni boʻlib xizmat qiladigan tovarlar qoʻllaniladi. Jami tovarlar qiyoslanadigan umumiy tovar E.i pul hisoblanadi.
Eker

Eker (frans. — toʻrtburchak kesaman) (geodeziyada) — joyda (yerda) burchaklar yasash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. E. bilan asosan 45° yoki 90° ga qoldiqsiz boʻlinadigan burchaklar yasaladi. Ularning bir necha turi bor. Amalda qaytaruvchi E.lar koʻproq ishlatiladi. Ular koʻzguli (ikki va uch koʻzguli) va prizmali boʻladi. Ikki koʻzguli E.da ikkita koʻzgu bir-biriga 45° burchak ostida mis gardishga joylashtirilgan boʻladi.
Ekzo ...

Ekzo... (yun. yexo — tashqi, tashqaridan) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; tashqi, sirtqi, tashqaridagi hamda tashqi muhit bilan aloqa kabi maʼnolarni biddiradi (mas, ekzobiologiya, ekzogamiya).
Ekzobiologiya

Ekzobiologiya (ekzo... va biologiya) — kosmik biologiya yoʻnalishlaridan biri; tirik materiya va organik moddalarni kosmosdan va boshqalar planetalardan axtarish bilan shugʻullanadi. E.ning asosiy maqsadi kosmosda hayotning mavjudligi toʻgʻrisida bevosita yoki bilvosita dalillarga ega boʻlishdan iborat. Kosmik boʻshliqda spektroskopik metodlar yordamida organik birikmalarning sintezlanishi uchun zarur boʻlgan moddalar (sianid kislota, formaldegid va boshqalar) topilganligi ekzobiologik tadqiqotlar uchun asos boʻladi. E. metodlari yordamida hayotning oʻzga planetalardagi izlarini topish hamda topilgan organizmlarning ayrim xususiyatlarini oʻrganish mumkin. Yerdan boshqa planetalarda hayot borligini taxmin qilishda organizmlarning sunʼiy yaratilgan ekstremal sharoitda yashash qobiliyatini aniqlash lozim. Koʻpchilik mikroorganizmlar absolyut 0 ga yaqin va yuqori (80—95°) haroratda yashab qolishining aniqlanishi katta ahamiyatga ega. Mikroorganizmlar sporasi chuqur vakuum va uzoq davom etgan quritishga, kosmik boʻshliqdagiga nisbatan ham kuchliroq ionlovchi nurlarga chidamli boʻladi. Yerdan tashqarida yashashi gumon qilingan organizmlar Yerdagiga nisbatan yashash muhiti sharoiti taʼsiriga, suvsizlikka iisbatan chidamliroq boʻlishi lozim. Anaerob sharoit hayotning rivojlanishi uchun toʻsiq boʻlolmaydi. Shuning uchun nazariy jihatdan kosmik boʻshliqda xilmaxil xususiyatlarga ega boʻlgan organizmlarning mavjud boʻlishini taxmin qilish mumkin. Olib borilgan tadqiqotlar Mars, Venera va boshqalar sayyoralarda hayot borligini isbot qilolmadi.

Quyosh sistemasida faqat Yerda hayot boʻlishi, boshqa planetalarda boʻlmasligi taxmin qilinadi. Bir xil taxminlar asosida Yerda hayot faqat suvuglerodli muhitda, boshqa taxminlarga qaraganda kremniyammiakli muhitda ham boʻlishi mumkin.
Ekzogamiya

Ekzogamiya (ekzo... va yun. — nikoh) — ibtidoiy jamiyatda bir urugʻ yoki jamoa aʼzolari orasida jinsiy munosabatlarning taqiqlanganligi. E.ning dastlabki va koʻp tarqalgan shakli ibtidoiy jamoa davridagi ota urugʻi yoki ona urugʻi orasida oʻzaro qarindoshlik munosabatlaridagi urugʻchilik E.dir. E. paydo boʻlishi haqidagi qarashlarni, asosan, 3 guruhga ajratish mumkin. Baʼzi bir tadqiqotchilar (L.G.Morgan va boshqalar) E.ning kelib chiqishini qonqarindoshlar oʻrtasidagi nikoh natijasida yuzaga keladigan zararli oqibatlardan qutulish zarurati bilan, boshqalari esa (E. Taylor, A. M. Zolotarev, K. LeviStros) kishilarning ijtimoiy aloqalarni kengaytirish va jamoalararo munosabatlar oʻrnatishga intilish bilan izohlaydilar. 3-guruh tadqiqotchilari (S.P. Tolstov, Yu. I. Semyonov) esa E.ni avvalo jamoada ijtimoiy tinchlikni qaror toptirish vositasi boʻlgan, chunki shu tariqa jinsiy munosabatlar va ular bilan bogʻliq boʻlgan nizolar jamoa doirasidan tashqariga chiqarib qoʻyilgan, deb hisoblaydilar.
Ekzogen jarayonlar

Ekzogen jarayonlar — energiya hisobiga yer yuzasining us qismida birlamchi hosilalarni oʻzlashtirishda ishtirok etuvchi jarayon, majmuasi. Bularga, asosan, denugsh (nurash, defolyatsiya, korroziya, abraziya, ekzoratsiya), materiallar koʻchi (eol, suv oqimi, dengiz, muzlik) hak choʻkindilar paydo boʻlishi jarayonla kiradi. Yer yuzasida Ekzogen jarayonlar paydo boʻlish ning asosiy shakllariga — togʻ ji silarining buzilishi va ular tark topgan minerallarning kimyoviy qa ta hosil boʻlishi (fizik, kimyovi organik nurash), muz, shamol va s; yordamida buzilib, maydalangan t< jinslarining bir joydan boshqa jo: ga koʻchishi va bu mahsulotlarnsh quruqlikda va suv havzalari tubvd choʻkib, muntazam ravishda choʻkindi t< jinslariga (sedimentogenez, diagene katagenez) aylanishi kiradi. Ekzogen jarayonlar end< gen jarayonlar bilan birgalikda Yer rel! yefi shakllanishiga, choʻkindi togʻ jinsi qatlamlari va ular bilan bogʻliq boʻlgan foydali qazilma konlarini hosil boʻlishiga sababchi boʻladi.

@KINOLAR_2024_HD TELEGRAM KANALIGA OBUNA BOʻLING!
Ekzoderma

Ekzoderma (ekzo... va derma) - ildizning birlamchi poʻstlogʻi qavatlaridan biri. Rizoderma ostida shakllanadi; rizoderma qavati nobud boʻli£ tushib ketgach, E. himoya vazifasini bajaradi. E. hujayralari qobigʻi poʻkaklashgan boʻladi. Hujayralarining uzoq vaqt tirik qolishi bilan poʻkakdan farq qiladi; E. hujayralari qobigʻining oʻtkazuvchanligi saqdanib qolishi mumkin.
Ekzokrin bezlar

Ekzokrin bezlar (ekzo... va yun. kppo ajrataman), tashqi sekretsiya bezlari — q. Bez.
Ekzosfera

Ekzosfera (ekzo... va sfera) — atmosferaning eng siyrak tashqi qatlami. Ekzosferada zarralarning erkin yugurish yoʻli kosmik fazoga uchib keta oladigan darajada katta boʻladi. Ekzosferadagi "havo"ning massasi 10_sh atmosfera massasiga yaqin. Yengil gazlar (vodorod N, geliy Ne) eng tez uchib ketadi. Ekzosfera 450–800 km balandlikda boshlanib, uning yuqori chegarasi Yer sirtidan bir necha ming km balandlikkacha boradi. Bu balandlikda zarralar konsentratsiyasi kosmik fazodagidek. Ekzosfera ionlashgan gaz (plazma) dan iborat boʻladi; uning boshlanishida zaryadlangan va neytral zarralar soni taxminan teng; Ekzosferaning yuqori yarmida havo deyarli toʻliq ionlashgan boʻladi. Ekzosferaning pastki va oʻrta qismlari, asosan, kislorod O va vodorod N atomlaridan iborat; balandlik ortishi bilan yengil gazlarning nisbiy konsentratsiyasi (ayniqsa, ionlashgan vodorodniki) tez ortib boradi. Ekzosferaning gazokinetik temperaturasi 1500— 3000 K ga teng. Ekzosferada, asosan, Yerning radiatsion mintaqasi joylashgan.

Yana q. 

 Troposfera
 Stratosfera
 Mezosfera
 Termosfera