MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gipoidli uzatma

Gipoidli uzatma - vintli tishli uzatma; ayqash oʻqli konussimon tishli gʻildirakdan iborat. Gʻildiraklarning tishlari qiyshiq va egri chiziqli boʻlishi mumkin. Shovqinsiz ishlashi, katta zoʻriqishlarga chidamliligi bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi. Ish vaqtida tishlarda koʻndalang va boʻylama ishqalanish paydo boʻladi, shuning uchun tishlar doimo moylab turiladi. Avtomobil va traktorlar, teplovozlar, toʻqimachilik stanoklari va b.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipokapniya

Gipokapniya (gipo... va yun. kapnos — tutun) — qonda karbonat angidrid (SO2)ning kamayishi. Sof kisloroddan yoki SO2 kamaygan havodan hamda atmosfera bosimi past sharoitda nafas olganda, halloslaganda, shuningdek, sunʼiy nafas oldirilganda kuzatiladi. Qonda kislorod yetishmasligi karotid sinus xemoreseptorlarini taʼsirlab, nafas olishni tezlatadi, natijada SO2 alveolyar havodan va qondan chiqib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipokotil

Gipokotil (gipo... va yun. kotyle - oʻyiq) — oʻsimlik poyasining ildiz boʻynidan to urutalla oʻrnashgan joygacha boʻlgan qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoksemiya

Gipoksemiya (gipo... va lot. oxugenium — kislorod), anoksemiya — qonda kislorod miqdorining kam boʻlishi. Keltirib chiqargan sabablariga koʻra arterial, venoz va b. turlari farq qilinadi. G. oqibatida gipoksiya roʻy beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipomorfoz

Gipomorfoz (gipo... va yun. morphe — shakl, koʻrinish) — organizmlar tuzilishining rivojlanmasdan ikkilamchi soddalashuvi; biologik progressning asosiy yoʻnalishlaridan biri. G. koʻpincha tur ajdodlari individual rivojlanishidagi soʻnggi davrlarning tushib qolishida namoyon boʻlib, organizmning boshqa muhitga oʻtishi bilan bogʻliq (suvda va quruklikda yashovchilarning quruqlikka chiqishi). Neoteniya - ayrim dumli suvda va quruklikda yashovchilar ontogenezining lichinka davrida toʻxtab, jinsiy voyaga yetgan organizm singari koʻpayish xususiyatiga ega boʻlishi G.ga misol boʻla oladi. G. katamorfoznshg xususiy koʻrinishlaridan biridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoparatireoz

Gipoparatireoz [gipo... va lot. (glandula) parathyreoidea — qalqonsimon bez oldi bezi va osis — kasallik] — qalqonsimon bez oldi bezlari sekretor faoliyatining yetishmovchiligi oqibatida kelib chiqadigan kasallik. G.ga qalqonsimon bez oldi bezlarining tugʻma yetishmovchiligi, qalqonsimon bezda operatsiya oʻtkazilayotganda bexosdan old bezlarning olib tashlanishi yoki qon quyilishi sabab boʻladi. G.da kalsiy singishi buziladi, qonda kalsiy miqdori kamayadi, tomir tortishishi (tetaniya, talvasa xuruji), asabiy va ruhiy buzilishlari roʻy beradi. G. yashirin va haqiqiy boʻladi. Yashirin xilida bemorning tashqi koʻrinishida oʻzgarish boʻlmaydi, faqat oyoq-qoʻl bir oz muzlashi, badanda chumoli yurayotgandek tuyulishi, spazm kuzatilishi mumkin. Homiladorlik, hayz koʻrish, zaharlanish, mexanik, termik taʼsirotlar, har xil kasalliklar yashirin G.ning haqiqiy G.ga oʻtib ketishiga sabab boʻlishi mumkin. Bemor gormonlar va vitaminlar bilan davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoplaziya

Gipoplaziya (gipo... va yun. plasis — shakllanish, xrsil boʻlish), giponeziya — embrional rivojlanish buzilgani sababli toʻqima, aʼzo, gavdaning bir qismi va butun organizmning oʻsmay qolishi, chala yetilishi. Turli aʼzolardagi G.ning ahamiyati har xil. Juft aʼzolardan biri (mas, buyrak) normal rivojlangan holda ikkinchisining oʻsmay qrlishi unchalik sezilmaydi, chunki normal rivojlangan buyrak gipertrofiyalanadi. Boshqa aʼzolar, mas, bosh miyaning oʻsmay qolishi (mikrotsefaliya) butun organizmga yomon taʼsir etib, uni koʻpincha erta halok qiladi. Tashqi va ichki muhitning turli omillari (onaning turli kasalliklari, nur energiyasi taʼsiri, shikastlanish, notoʻgʻri ovqatlanish), shuningdek, onadan bolaga oʻtadigan yuqumli kasalliklar (qizilcha, toksoplazmoz, sitomegaliya, poliomiyelit) G.ga sabab boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giposmiya

Giposmiya (gipo... va yun. osme — hid bilish) — hid bilish sezgisining susayishi. Bunday odam har qanday yoki baʼzi xidni sezmasligi mumkin. Burundan nafas olish buzilganda, burun boʻshligʻining shilliq qavati oʻtkir yoki surunkali yalligʻlanganda, hid bilish nervining periferik qismi kasallanganda, hid bilish markazi zararlanganda (tugʻma G.) roʻy beradi. Bosh miyaning peshona boʻlagida yoki miyachada oʻsma paydo boʻlganida, nevroz, psixoz kabi kasalliklarda ham baʼzan G. kuzatiladi. U bir va ikki tomonlama, vaqtincha yoki ayrim hidlarga nisbatan boʻlishi mumkin. Davo kasallikni keltirib chiqargan asosiy sabablarni bartaraf etishga qaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipospadiya

Gipospadiya (yunoncha: hypospao — pastga tortaman) — tugʻma norasolik. Siydik chiqarish kanali ostining yoriq boʻlishi, shu sohaning quyi Femida homila shakllanayotgan davrda buzilish roʻy berishi, siydik chikarish kanali (uretra)ning takomillashmay qolishi. Bunda uretraning tashqi teshigi olat boshiga emas, balki olat tagiga, yorgʻoqqa yoki oraliqqa ochilgan boʻladi, siydik ana shu teshikdan chiqadi. Bu teshikdan to olat boshi oraligʻigacha boʻlgan xorda tortmoqlari olatni vergulsimon yoki oʻroqsimon shaklda tutib turadi va bu holat bola oʻsgan sayin kuchayaveradi. G. bolaning 6 oylik paytidan boshlab jarrohlik yoʻli bilan bartaraf etiladi. Aks holda bola jimo(jinsiy aloqa)ga yaroqsiz boʻlib qoladi, bepushtlikka olib keladi. Operatsiya qancha barvaqt qilinsa, shuncha yaxshi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipostaz

Gipostaz (gipo... va yun. stasis — toʻxtash, turgʻunlik) — genlarning oʻzaro taʼsiri tiplaridan biri; bir gen taʼsirini xromosomaning boshqa qismida yoki boshqa xromosomalarda joylashadi, yaʼni allel boʻlmagan gen yoki genlar tomonidan fenotipda soʻndirilishi (qarang Allellar). Taʼsiri soʻndirilgan gen gipostatik gen, gipostatik genlar taʼsirini soʻndiruvchi genlar esa epistatik genlar deyiladi (qarang Epistaz). Genetik jihatdan oʻzaro oʻxshash boʻlmagan organizmlar chatishtirilganida G. belgilar nisbatini 2-avlodda oʻzgarishiga olib kelishi mumkin; bunday qollarda oʻzgarishning xususiyati epistatik genning gipostatik genga nisbatan dominantligi yoki resessivligiga bogʻliq. Ikki gen dominant boʻlganida 2-avlod fenotipida belgilarning ajralishi Mendel qonunlari boʻyicha 9:3:3:1 nisbatda emas, balki 12:3:1 nisbatda sodir boʻladi. Mas, donining rangi boʻyicha dominant qora (A) va kulrang (V) genlarga ega boʻlgan suli navlari chatishtirilganida A va V genga ega boʻlgan avlodlarda faqat A gen fenotipda yuzaga chiqishi mumkin. Bunday holdaajralish 12 ta qora, 3 ta kulrang va 1 ta oq nisbatda sodir boʻladi. Epistatik va gipostatik genlar resessiv boʻlganida esa 9:3:4 nisbatda ajralish roʻy beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipostil

Gipostil (yun. hypostylos — ustunlar yordamida koʻtarilgan) — usti yopiq hashamatli xona (ibodatxona yoki saroy zali) shiftining kolonnalar qatori ustiga tayantirib joylashtirilishi. G. yoki G.li zallar Qad. Sharq meʼmorligida (Misr, Eron) keng qoʻllanilgan. Karnakaat Amon ibodatxonasi (mil. av. 13-asr oxiri) G. zalining eni 103 m, ichkarisi 52 m, maydoni 5000 m2 ga yaqin boʻlgan. Tomi 16 qatorli har bir qatori 10 ta kolonnadaga tayangan. Markaziy nefida 6 qatorli, (qar birida 2 tadan) kolonnalar boʻlgan. Markaziy kolonnalar bal. 20,4 m, diametri 3,4 m. Kapiteli ochilgan papirus guliga oʻxshash. Yon tomonidagi kolonnalar bal. 16 m, gʻunchasimon kapiteli tosh bloklarni berkitib turibdi. Har bir kolonnaga muqaddas Amon xudosini ulugʻlovchi tasvirlar ishlangan. Maydoni kengdek, shifti esa goʻyo havoda parvoz qilayotgandek tuyuladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotalamus gipotalamik soha

Gipotalamus (;  [gipo]... va  [thalamos] — xona) gipotalamik soha — miyadagi koʻruv boʻrtigʻining ostki qismi; unda vegetativ nerv sistemasining markazlari joylashgan; gipofiz bilan uzviy bogʻlangan. Gipotalamusda nerv hujayralarining 30 juftdan ortiq toʻplamlari — yadrolari bor. Shu nerv xujayralari vazopressin va oksitotsin degan hamda gipofizdan chiqadigan neyrogormonlarni, shuningdek, gipofiz taʼsirida gormonlarning ajralishini kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi rilizing-omillarni hosil qiladi. Ular gipofizga taʼsir koʻrsatadi va uni turli xil murakkab gormonlar ajratishga majbur etadi. Gipotalamusraning salgina oʻzgarishini, organizmdagi qand, tuz, suv, gormonlar va b. moddalar miqdorining andak boʻlsada, oʻzgarishini sezadigan reseptorlar bilan taʼminlangan. Gipotalamus moddalar almashinuvini, yurak-tomir, ovqat hazm qilish, ajratish sistemalari va ichki sekresiya bezlari faoliyatini, uyqu, sergaklik, hayajonlanish mexanizmlarini boshqaradi. Nerv va endokrin sistemalar oʻrtasida aloqa bogʻlaydi.

Gipotalamus tanamizdagi muhim "nazorat markazi" bo'lib, miyaning diensefalondagi sohasi bo'lib, talamus ostida (=hipo) joylashgan. Yuqori markaz sifatida gipotalamus suv va tuz muvozanatini va qonni muvofiqlashtiradi. Bu tana haroratining doimiy bo'lishini ta'minlaydi va oziq-ovqat iste'molini tartibga soladi.Gipotalamus bizning hissiy va jinsiy xulq-atvorimizga ta'sir qiladi va qachon uxlash va qachon uyg'onishimizni belgilaydi.Shuningdek, u endokrin tizimda muhim nazorat organi hisoblanadi, chunki u qachon va qachon bo'lishini tartibga soladi. qancha gormon ishlab chiqariladi.

Gipotalamus vegetativ nerv tizimining po'stloq ostidagi oliy markazidir.Organizmning ichki muhitini doimiyligini ta'minlovchi vegetativ faoliyatlarini idora etib boradi,shuningdek oqsillar yog'lar uglevodlar va tuz almashinuvini idora etadigan markazlar ham gipotalamusda joylashgan.Gipotalamus oz miqdorda yemirilsa,hayvon tana haroratini doimiy bir xil saqlab tura olmaydi.

Yana q. 

 gipofiz

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoteza

Gipoteza ( - hypothesis — asos, taxmin) — hodisalarning qonuniy (sababli) bogʻlanishi toʻgʻrisidagi taxminan mulohaza, faraz. Gipoteza ilmiy bilishni rivojlantirish uchun asos boʻladi. Gipotezaning mantiqiy jihatdan tahlil qilish (taqqoslash, analiz va sintez, mavhumlashtirish va umumiylashtirish) asosida bevosita bilimga oʻtish, sababiy bogʻlanish asosida qonuniyatlarni ochish kabi bosqichlari bor. Umumiy gipoteza  bir guruh hodisalar, jarayonlar xususiyati va sababi toʻgʻrisidagi, xususiy gipoteza alohida, yakka hodisalar, jarayonlar sababi toʻgʻrisidagi taxmindir. Har qanday gipoteza  tekshirishni talab qiladi. Natijada uning ehtimolligi ortadi yoki kamayadi, haqiqatligi isbotlanadi yoki rad etiladi. Yangi faktlarni eski nazariyalar bilan izohlash mumkin boʻlmaganda, cheklangan miqdordagi faktlar va kuzatishlarni izohlashda gipotezaga ehtiyoj tugʻiladi. U keyingi bilimlarga, tekshirishlarga yoʻl ochadi, yangi nazariyalar esa yana boshqa gipotezani tugʻdiradi. Gipoteza bilish jarayonining ajralmas qismi sifatida muhim ahamiyatga egadir.

Yuridik fanlar tizimida esa, gipoteza huquq normasining bir qismi boʼlib, unda dipozitsiyada koʼrsatilgan qoidaning kuchga kirishi uchun zarur boʼlgan aniq hayotiy holat (voqea, harakat, hodisalar) oʼz ifodasini topadi”. Shuningdek, gipoteza huquq normasining harakatini, amal qilish shartini koʼrsatuvchi (vaqt, joy, subʼekt va boshqalar) yuridik faktlarni ifoda etuvchi tarkibiy qism sifatida ham eʼtirof etiladi. Taʼkidlash lozimki, gipoteza matni “agar”, “agarda”, “u holatda” kabi soʼzlari yoki shunga yaqin soʼzlar bilan boshlanishi ham mumkin.

Gipoteza o'z navbatida quyidagi turlarga bo'linadi: oddiy, murakkab ava alternativ.

Huquq normalarining amal qilishi bilan bogʼliq boʼlgan bitta shart-sharoit aks etgan gipoteza oddiy gipoteza hisoblanadi. Masalan, Prezident Oʼzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi yigʼilishida qasamyod qabul qilgan paytdan boshlab oʼz lavozimiga kirishgan hisoblanadi (Oʼzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 92-modda

Murakkab gipotezada esa huquq normasining amal qilishi ikki yoki undan ortiq holatlarning mavjud yoki mavjud emasligiga bogʼliq ekanligi koʼrsatiladi Masalan, “Voyaga yetgan, mehnatga layoqatli farzandlar oʼz ota-onalari haqida gʼamxoʼrlik qilishga majburdirlar” (Oʼzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, 66-modda).

Аlternativ (muqobil) gipoteza esa huquq normalarining amal qilishi sanab oʼtilgan shart-sharoitlardan biriga bogʼliq ekanligini bayon etadi.

Yana qarang 

 Aksioma
 Teorema
 Mantiq

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotenziya

Gipotenziya — qon tomirlari, kovak aʼzolar yoki organizm boʻshliqlarida gidrostatik bosimning past boʻlishi (yana q. Gipotoniya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotenuza

Gipotenuza () — toʻgʻri burchakli uchburchakning toʻgʻri burchagi qarshisidagi tomoni. Uchburchakning qolgan tomoni (a va b) katetlar deb ataladi. Toʻgʻri burchakli uchburchakning gipotenuza va katetlari oʻzaro bunday bogʻlangan (pifagor teoremasi): , bunda: c — gipotenuza, a, b — katetlar.

Yana qarang 

 Katet
 Pifagor teoremasi
 Toʻgʻri burchakli uchburchak

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotermiya

Gipotermiya (gipo... va yun. therme — issiqlik) — odam va issiq qonli hayvonlarda temperaturaning odatdagidan pasayishi; bunga organizmda issiqlikning hosil boʻlishidan koʻra koʻproq sarflanishi sabab boʻladi. Termoregulyatsiya (issiqlikning idora etilishi) buzilganda, mastlik, qon yoʻqotish, shok holatlarida organizmda issiqlik hosil boʻlishi bilan uning tashqariga chiqarilishi oʻrtasidagi nisbat buzilib, gavda temperaturasi pasayishi mumkin. G. tabiiy va sunʼiy boʻladi. Tabiiy G. koʻpgina hayvonlarning qishki uyquga moslashish jarayonidir, bunda gavda temperaturasi tushib ketganda ham ular bemalol yashay oladi. G. sharoitida moddalar almashinuvi, qon aylanishi, toʻqimalarning kislorodga boʻlgan ehtiyoji keskin kamayadi. Bu esa tibbiyot amaliyotida odamning ham gavda temperaturasini sunʼiy tushirish imkoniyatini beradi. Gavda temperaturasini sunʼiy tushirish uchun vegetativ nerv sistemasiga taʼsir etadigan turli doridarmonlardan foydalaniladi. Sunʼiy G.ning umumiy va mahalliy xillari bor. Sunʼiy G. gipertermiyaning xavfli shaklida, kalla suyagi — miya shikastlanishlari, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yarasining qonaydigan xillarini davolashda qoʻllaniladi. Undan jarrohlik, ayniqsa yurakni operatsiya qilishda keng foydalaniladi, natijada qon aylanishi qisman yoki toʻla toʻxtatib qoʻyiladi, natijada aʼzo va toʻqimalarda kislorod tanqisligi xavfi yoʻqoladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotireoz

Gipotireoz (gipo… va lot. (glandula) thyreoidea — qalqonsimon bez) — qalqonsimon bez faoliyatining keskin susayishi, uning yetarli ishlamasligi. Miksedemanit yengilroq shakli. Asosiy belgilari: toliqish, jismoniy va ruhiy zaiflik, uyquchanlik, xotira susayishi, yuz kepchishi, qovoqlar shishishi, teri quruqshashi, soch toʻkilishi, vazn ortishi, tushkunlikni his qilish, qabziyat, asosiy moddalar almashinuvining buzilishi va boshqalar. Bemor gormonlar bilan davolanadi.

Qalqonsimon bezning kam faolligi (gipoterioz) qalqonsimon bezining yetarli darajada gormonlar ishlab chiqarmasligidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotonik eritmalar

Gipotonik eritmalar - biolda osmotik bosimi oʻsimlik va hayvonlar toʻqimalari hujayralaridagiga nisbatan past boʻlgan har xil eritmalar. G. e.da hujayralar suvni soʻrib olib, hajmi oshadi va osmotik faol organik va mineral moddalarning bir qismini yoʻqotadi. Odam va hayvonlar qonidagi eritrotsitlar G. e.da juda shishib ketishi tufayli hujayra qobigʻi yorilib, yemiriladi. Bu hodisa gemoliz deyiladi. Yana q. Gipertonik eritmalar va Izotonik eritmalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipotoniya

Gipotoniya (gipo... va yun. tonos — taranglik) — toʻqima, aʼzo va sistemalarning boʻshashuvi, yaʼni tonusi (tarangligi)ning pasayishi. Yurak-tomir sistemasining tonusi pasayganda kon bosimi past boʻladi. Gipotoniya koʻpincha qon bosimining pasayganligini ifodalaydi (90/60 mm simob ustunidan past). Qon bosimining normal holati yoshga, geografik mintaqaga qarab bir oz farq qilishi mumkin (tropik va subtropik mamlakatlarda yashaydigan kishilarning qon bosimi shimoliy hududlardagilarga nisbatan pastroq boʻladi). Sport (ayniqsa ogʻir atletika) bilan muntazam shugʻullanadigan yigit-qizlarda, ogʻir jismoniy ish qiladigan kishilarda, balet artistlarida Gipotoniya yillab, baʼzan esa umrbod davom etishi mumkin. Bunday kishilar oʻzlarini yaxshi sezadilar va bemalol ishlayveradilar. Bu fiziologik Gipotoniya boʻlib, dori-darmonning hojati yoʻq. Patologik Gipotoniya esa turli infeksion kasalliklar, zaharlanish, och yurish yoki yaxshi ovqatlanmaslik, shuningdek, endokrin bezlar kasalligi natijasida yuzaga keladi. Gipotoniya koʻpgina kasalliklarning boshlanish belgilaridan boʻlishi yoki vegetativ nerv sistemasi faoliyatining izdan chiqishi sababli mustaqil kasallik sifatida avj olishi mumkin. Gipotoniyada bosh ogʻrigʻi, darmonsizlik, uyqu buzilishi, jizzakilik, qon bosimining birday past turishi va b. kuzatiladi. G., odatda, surunkali kechib, vaqt-vaqti bilan, ayniqsa qish-bahorda, shuningdek, ruhiy hayajon yoki noqulay tashqi omillar (ob-havo keskin oʻzgarganda) taʼsirida qaytalanib turadi. G.ning oldini olish uchun mehnat va dam olishni toʻgʻri uyushtirish, dam olish kunlari yaxshi hordiq chiqarish, badan tarbiya bilan shugʻullanish, vitaminlarga boy taomlarni kundalik ovqat ratsioniga kiritish kerak. G. belgilari paydo boʻlganda vrach kardiolog yoki terapivtga murojaat qilib, davolanish lozim. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omillarni bartaraf etishdan iborat. Qon bosimini koʻtaradigan va quvvatga kirgizadigan dorilar, shuningdek, sanatoriya va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi. Jismoniy mashqlar bilan shugullanish Asosan  kardiosport( yurak kardiosi) bilan shugullanish yurak mushaklari tonusini normal holatda ushlash, karonar qon tomirlarda uchrashi mumkin bolgan organizm uchun yod bolgan mahsulotlar toplanishini oldini oladi, markaziy va pereferiyadagi qon tomirlarni o'tkazuvchanligini oshiradi. Zararli odatlardan vos kechish kerak spirtli ichimliklar tamaki mahsulotlari va boshq. Kun davomida 2-3km piyoda yurishni tavsiya qilaman. Bunda yurakni umuman organizmni kislorodga bolgan ehtiyoji qondiriladi. Bu esa o'z navbatida organizmda uchrashi mumkin bolgan gipotoniyaga olip keluvchi kasalliklarni oldini olgan boladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Gipotrofiya

Gipotrofiya (gipo-kam va yun. trophe — ovqat, oziq) — bolalar ovqatlanishining surunkasiga buzilishi natijasida ularning asta-sekin ozib ketishi. G. asosan yosh bolalar (goʻdaklar)da uchraydi, onaning turli kasalliklari oqibatida homilada ham paydo boʻlishi mumkin. Ona suti kam boʻlib, bolaning och qolishi, notoʻgʻri emizish, kam va bir xil ovqatlar, shuningdek, anchagacha sut aralashmalari bilan ovkatlantirish, bolani notoʻgʻri parvarish qilish, chala tugʻilish, toza havoda kam boʻlish, meʼdaichak yoʻlining irsiy yoki orttirilgan kasalliklari, bot-bot shamollash G. ga sabab boʻladi. Bola organizmiga yetarli ovqat tushmasligi bois u oʻzining zaxira oqsillari, yogʻlari, uglevodlari va b.ni sarflay boshlaydi, natijada organizm juda ochiqib, holsizlanib qoladi. Suyak sistemasining shakllanishi, moddalar almashinuvi, turli aʼzolar va nerv sistemasining funksiyasi buziladi, bola organizmining turli kasalliklarga qarshiligi susayadi. G.da bolaning vazni kamayadi, oʻsishi va rivojlanishi sekinlashadi, terisi burishib okaradi, yumshaydi, quruq boʻlib qoladi, dardga tez chalinadi. G.ni faqat vrach davolaydi. Bolani iloji boricha koʻkrak suti bilan boqish va u emgan sut miqdorini nazorat qilib borish, bola boqish tartiblariga amal qilish va oʻz vaqtida qoʻshimcha ovqatlar berish, iloji boricha bolani ochiq xavodan bahramand etish, kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipofiz

Gipofiz ( — oʻsiq), bosh miyaning pastki ortigʻi — odam va umurtqali hayvonlar inki sekresiya bezlaridan biri; u kalla suyagi asosidagi turk egarida joylashadi boʻlib, gipofizar oyoqcha deb atalgan maxsus tuzilma orqali bosh miya bilan birikkan. Moddalar almashinuvi, shuningdek, boshqa ichki sekresiya bezlari faoliyatini boshkaradigan bir qancha peptid gormonlar ishlab chiqaradi. Vazni 0,5—0,6 g. Gipofizning oldingi, oʻrta va orqa boʻlagi bor. Oldingi boʻlak butun bezning 70% ni tashkil etadi, u qon tomirlari juda koʻp boʻlgan zich bezsimon toʻqimadan iborat. Bu boʻlak boshqa bezlarga qaraganda gormonlar hosil qilish jihatidan eng faol hisoblanadi. U 7 xil gormon ajratadi; bular orasida organizmni oʻstiradigan gormon bor, u toʻqimalarda yuz beradigan biokimyoviy jarayonlarga bevosita taʼsir koʻrsatadi; Gipofizning boshqa gormonlari ichki sekresiyaning boshqa bezlari orqali taʼsir etadi. Shu bois ular tropgormonlar (yun. tropos — yoʻnalish) deb nomlanadi. Bularga buyrak usti bezlari poʻstlogʻining faoliyatini stimullovchi adrenokortikotrop; qalqonsimon bez faoliyatiga taʼsir qiluvchi tireotrop; jinsiy bezlarga taʼsir qiluvchi gonadotrop; sut bezlari funksiyasini stimullovchi prolaktin va b. kiradi.

Oʻrta boʻlak toʻqimalarda melanin pigmentining hosil boʻlishi va taqsimlanishini, koʻzning toʻr pardasida esa koʻruv purpurini tartibga solib turadigan gormon ishlab chiqaradi. Orqa boʻlak ancha kichik va miya gipofizar oyoqchasining goʻyo davomi hisoblanadi. Unda bezsimon toʻqima boʻlmaydi va tuzilishiga koʻra nerv toʻqimasiga juda uxshab ketadi. Shu sababli u neyro-gipofiz deb ataladi; bu boʻlak gormonlar ajratmaydi; u gormonlarning oʻziga xos yigʻiladigan joyidir; bu yerda vazopressin va oksitotsin gormonlari tuplanib boradi, bular gipotalamus yadrolarida hosil boʻlib, u yerdan Gipofizning orqa boʻlagiga tushadi. Gipofiz gormonlari oqsildan tashkil topgan, ularning kimyoviy tuzilishi aniqlangan va koʻpchiligi sintez qilingan. Ular endokrin va b. kasalliklarni davolashda qoʻllaniladi. Moddalar almashinuvi, gormonal regulyatsiya va oʻsishni nazorat qilishda Gipofizning ahamiyati muhim.

Yana qarang  
 Akromegaliya 
 Gigantizm
 Pakanalik

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Ichki sekretsiya bezlari

Manbalar 

Endokrinologiya
Anatomiya
Gipofizar kaxeksiya

Gipofizar kaxeksiya (Cachexia hypophysialis), Simmonds kasalligi— gipotalamus yadrolari shikastlanganda va gipofiztsht oldingi boʻlagida tropgormonlar ishlab chiqarilishi kamayganda yoki butunlay boʻlmaganda kelib chiqadigan kasallik; gipotalamus markazlarining funksional buzilishi; gipotireoz, gipokortitsizm, gipogonadizm bilan ifodalanadi. Asosan jinsiy bezlar va qalqonsimon bez hamda buyrak usti bezi pust qavati faoliyatining yetishmaslik belgilari namoyon boʻladi. Bemor tez orada choʻpustixon boʻlib ozib, tashqi jinsiy belgilari yoʻqolib, soch-kipriklari, hatto tishlari ham tushib ketadi, umuman moddalar almashinuvi izdan chiqadi va kaxeksiya belgilari koʻzga tashlanadi. Ogʻirroq kechganida gipofizar koma kuzatiladi. Davo kasallik belgilariga qarab tayinlanadi. Oldini olish uchun yuqumli kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish, tugʻruq chogʻida qon ketganda uning oʻrnini toʻldirish choralarini koʻrish zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipofunksiya

Gipofunksiya (gipo... va funksiya) — organizm toʻqimalari, aʼzolari va fiziologik sistemalar faoliyatining susayishi; shu aʼzolar hayot faoliyatining izdan chiqishiga olib keladi (mas, gipofiz gormonining kam ajralishi pakanalikka sabab boʻladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipoxloritlar

Gipoxloritlar - gipoxlorit kislota NS1O ning tuzlari. Bular orasida kalsiy gipoxlorit Sa(S1O)2 muhim ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, sellyuloza va b. sanoat tarmoqlarida oqartuvchi moddalar sifatida qoʻllaniladi, barqaror zaharli moddalarni yoʻqotish, kir oʻralar va tashlandiklarni dezinfeksiya qilish va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil