MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bagʼdodlik Junayd

Bagʻdodlik Junayd — Junayd butun umri davomida Bagʻdodda dars bergan va soʻfiylik taʼlimotining rivojlanishida muhim shaxs boʻlgan. Soʻfiy ilohiyotida uning ahamiyati katta boʻlganligi sababli Junayd koʻpincha „Sulton“ deb atalgan.

Bolalik davri va taʼlim 
Abdul-Qodirga koʻra Abu-Qosim al-Junayd ibn Muammad ibn al-Junayd al-Xazzaz al-Qavhariyning aniq tugʻilgan kuni bahsli va hijriy 210 dan 215 gacha.Uning oʻlimi aniqroq va hijriy 296 yildan 298 yilgacha (mil. 908 — 910). Aytishicha, al-Junayd forsiy ajdodlaridan boʻlib, ajdodlari hozirgi Eronda Nihavandda yashaydi.

Ilmiy ishlari 
Junayd soʻfiy fikrining „hushyor“ maktabini yaratishda yordam berdi, bu uning turli fazilatlar, tavhid va hokazolarga nisbatan mantiqiy va ilmli ekanligini anglatadi.
David S. Goyer

David Samuel Goyer (22-dekabr 1965-yilda tugʻilgan) — amerikalik film rejissor, film produser, ssenariychi va komiks yozuvchi.

Manbalar

Havolalar

 
 David Goyer Interview @ PopImage, Oct.01
 David Goyer Interview @ PopImage, Fev 2000
 The Dialogue: An Interview with Screenwriter David Goyer

Amerikalik kinorejissyorlar
Yashayotgan insonlar
Sofiya metropoliteni

Sofiya metropoliteni () — Bolgariya poytaxti Sofiyada xizmat koʻrsatadigan tezkor tranzit tarmogʻi.

U 1998-yil 28-yanvarda ish boshlagan. 2016-yil iyul holatiga koʻra Sofiya metrosi 35 ta stantsiyalarga xizmat koʻrsatadigan ikkita oʻzaro bogʻlangan liniyalardan iborat boʻlib, ularning umumiy uzunligi 40,0 km (24,9 milya) ni tashkil etadi. Yevropaning eng keng metro tizimlarining 30 taligiga kiradi.

Tarixi 
Oʻtgan asrning 60-yillaridan boshlab rejalashtirilgan Metro qurilishi 1990-yillarning oxiriga qadar rasman boshlanmadi, chunki shahar yetarli mablagʻ yoʻqligi sababli toʻxtab qolgan qurilishga qoʻshimcha ravishda yer osti tizimiga ehtiyoj sezmadi.Yana bir omil, qurilish ishlarini chuqurlashtirish kerak edi: Yevropaning eng qadimiy shaharlaridan biri boʻlgan Sofiya oʻzining markaziy hududlari ostida koʻplab tarixiy qatlamlarni oʻz ichiga olgan.Antik davrga oid dalillarni topilgan Trakiya va Rim xarobalari va zamonaviy arxitektura boyligini namoyish etadigan Serdika stantsiyasida aniq koʻrish mumkin.

Yana qarang 
 Metropolitenlar roʻyxati

Manbalar

Havolalar 
 Sofia Metro — Official Web Site
 MetroSofia.com
 Interactive Sofia Metro Map
 Sofia metro @ urbanrail.net
 Metrovagonmash OAO — Information about the rolling stock
 Metro @ public-transport.net
 Unofficial Sofia tube map inspired by Londonʼs one, designed for foreign visitors
 Sofia Metro — quick info and maps
 Sofia Metro Map

1998-yilda ochilgan metropolitenlar roʻyxati
EuroTrip

EuroTrip – 2004-yilda ekranlarga chiqarilgan AQSh kinokomediyasi. Filmga Jeff Schaffer rejissyorlik qilgan, ssenariyni esa Alec Berg, David Mandel va Schaffer yozgan. Bosh rollarni Scott Mechlowicz, Jacob Pitts, Michelle Trachtenberg, Travis Wester va Jessica Boehrs ijro etgan.

Manbalar

Havolalar  
 
 

2004-yil filmlari
AQSh filmlari
AQSh komediya filmlari
DreamWorks Pictures filmlari
Toronto metropoliteni

Toronto metropoliteni — Toronto tranzit tizimi boʻlib, Toronto va Kanadaning Ontario shahriga  xizmat qiladi, Toronto tranzit komissiyasi (TTC) tomonidan boshqariladi.Bu multimodal temir yoʻl tarmogʻi boʻlib, asosan ogʻir yer osti temir yoʻllari va bitta balandligi oʻrta sigʻimli temir yoʻllaridan iborat. Bugungi kunda ikkita yengil temir yoʻl liniyasi qurilmoqda.

1954-yilda TTC Kanadaning Union Station va Eglinton Avenue oʻrtasidagi 12 stantsiyadan iborat Yonge koʻchasi ostida "Yonge metrosi" deb nomlanuvchi birinchi er osti temir yoʻlini ochgan.2018-yil holatiga tarmoq 75 stantsiyani va 76,9 kilometrni (47,8 milya) oʻz ichiga oladi. Oʻsha yili tizimdan 216 milliondan ortiq inson foydalanildi va har kuni 1,58 million inson Kanadadagi eng tezkor  transport tizimidan foydalangan.

Tarixi

1-yoʻl Yonge-Universitet 
Kanadadagi birinchi metro Yonge metrosi 1954-yilda ochilgan boʻlib, uning uzunligi 7,4 kilometr (4,6 milya) boʻlgan. Eglinton prospekti va Union stantsiyasi oʻrtasida Yonge koʻchasi boʻylab yoki unga parallel ravishda liniya oʻtgan. U Kanadadagi birinchi tramvay liniyasi boʻlgan Yonge tramvay liniyasining oʻrnida barpo etilgan. 1963-yilda, magistral Sankt-Jorj stantsiyasida Bloor-Danforth metrosiga (1966-yilda ochilgan) ulanish uchun University Avenue shimoliy qismida Bloor koʻchasigacha kengaytirildi.Spadina liniyasi Sent-Jorj stantsiyasidan shimolda dastlab 1978-yilda Uilson stantsiyasiga, 1996-yilda esa Downsview stantsiyasiga, 2017-yilda Sheppard Westga qayta nomlangan.Sheppard West-dan Vaughan Metro Markaziga qadar boʻlgan soʻnggi kengaytma 2017-yil 17-dekabr kuni ochilib, 38,8 kilometr (24,1 milya)ni tashkil etgan.

2-yoʻl Bloor-Danfort 
1966-yilda ochilgan Bloor-Danfort metrosi sharqdan gʻarbga, Bloor koʻchasi va Danfort prospektiga yaqin yoki yonida ishlaydi. U Bloor tramvay liniyasini oʻrnida barpo etilgan. (u Danforth Avenue-ga ham xizmat qiladi). Dastlab metro liniyasi Keele stantsiyasi va Woodbine stantsiyasi oʻrtasida oʻtgan. 1968-yilda liniya gʻarbdan Islington stantsiyasiga va sharqdan Warden stantsiyasiga, 1980-yilda esa keyinchalik gʻarbdan Kipling stantsiyasiga va sharqda Kennedi stantsiyasiga ulangan.

Yana qarang 
 Metropolitenlar roʻyxati

Manbalar

Havolalar 
 Official TTC site
 Official TTC Subway Map 
 News, history and discussion
 CBC Digital Archives: Going Underground: Torontoʻs Subway and Montreal’s Metro
 The TTC’s Official Subway Travel Time Chart (archived version using the way back machine)
 The TTC ride guide as searchable Google Map
 Vivanext Subways — Yonge extension projects
 ʻʻ The Subway Comes to the Archives ʻʻ, online exhibit on Archives of Ontario website

Kanada metropolitenlari
Metro
1954-yilda ochilgan metropolitenlar roʻyxati
Ulster okrugi (New York)

Ulster orugi — AQShning New York shtatida joylashgan okrug. 2010-yilgi aholini roʻyxatga olish natijalariga koʻra, aholi soni 182 493 kishi edi. Graflik oʻrni — Kingston. Okrug Irlandiyaning Ulster provinsiyasi sharafiga nomlangan.

Tarixi 
Yangi Gollandiya mustamlakasining bir qismi boʻlganida, hozirgi Ulster okrugi gollandiyalik koʻchmanchilar tomonidan dastavval Lenape tub aholisining Esopus qabilasidan keyin „Esopus“ deb nomlangan.1652-yilda Tomas Chambers, Manens Rensselaerskning egasi, Esopusda yer sotib oldi va u yerda savdo qilishni boshladi. 1654-yilda Killian van Rensselaer kompaniyasining 20 % egasi Yoxan de Xulterga Xristofel Davids va Jeykob Yansen Stollning patentlari bilan birgalikda birinchi qishloqda paydo boʻlgan Yevropaning birinchi doimiy aholi punktidan dalolat beruvchi shaharcha paydo boʻladi. Viltvik, uni inglizlar keyinchalik Kingston deb atashgan.1683-yilda York gersogi oʻz provinsiyasida oʻn ikkita graflik tuzdi, ulardan biri Ulster okrugi edi.Oʻsha paytda uning chegaralari hozirgi Sullivan okrugi va hozirgi Delaver okrugi, Orange okrugi va Grin okrugilarining qismlarini oʻz ichiga olgan.

1777-yilda Kingstonda mustaqil Nyu-York shtatining birinchi davlat poytaxti tashkil etildi, garchi keyinchalik u Buyuk Britaniyaning Kingstonni yoqib yuborganida Kerhonksonga koʻchirildi.

1797-yilda Delaver okrugini yaratish uchun Otsego okrugi va Ulster okruglarining bir qismi boʻlinib ketdi.

1798-yilda Ulster okrugining eng janubiy shaharlari Rokland okrugini tashkil qilish uchun ajratib olindi.

1809-yilda Sullivan okrugi Ulster okrugidan ajralib chiqdi.

Geografiyasi 
AQSh aholini roʻyxatga olish byurosining maʼlumotlariga koʻra, okrugning umumiy maydoni 1116 kvadrat mil (31010 km2), shundan 1112 kvadrat mil (2,910 km2) quruqlik va 37 kvadrat mil (96 km2) (3.1 %) suvdan iborat.

Ulster County Nyu-York shtatining janubi-sharqiy qismida, Albany okrugining janubida, Gudson daryosining gʻarbiy qismida joylashgan. Okrugning katta qismi Katskill togʻlari va Shawangunk tizmasi ichidadir.

Manbalar

Havolalar 
 Ulster County web site
 
 Ulster County Alive
 Guide to the Ulster County Collection, 1666-1893
Delaver okrugi

Delaver okrugi-AQShning New York shtatida joylashgan okrug. 2010-yil holatiga aholi soni 47 980 kishi edi. Okrug joyi — Dehli. Okrug Delaver daryosining nomi bilan ataladi.

Tarixi 
1683-yilda New York shtatida okrugliklar tashkil etilganda, Delaver okrugining hozirgi maydoni Albany okrugi va Ulster okrugi (New York) okruglari oʻrtasida boʻlingan.Albany okrugi juda katta okrug boʻlib, New York shtatining shimoliy qismini, shuningdek hozirgi Vermont shtatini oʻz ichiga olgan va nazariy jihatdan gʻarbga Tinch okeanigacha choʻzilgan. Ushbu okrug 1766-yil 3-iyulda Cumblerlend okrugi tashkil etilishi bilan, 1770-yil 16-martda esa Vermontda ham oʻz ichiga olgan Glousester okrugi tashkil etilishi bilan hajmi qisqartirildi. 1772-yil 12-martda Albany okrugi qolgan qismi uch qismga boʻlindi, qolgan qismi Albany okrugi nomi ostida qoldi. Boshqa qismlardan biri, Tryon okrugi gʻarbiy qismini oʻz ichiga olgan (va shu sababli gʻarbiy chegara belgilanmaganligi sababli, nazariy jihatdan Gʻarbiy Tinch okeanigacha choʻzilgan).
Tryon okrugining sharqiy chegarasi hozirgi Shenektadiy shahridan taxminan besh mil gʻarbda edi va okrug Adirondak togʻlarining gʻarbiy qismini va Delaver daryosining gʻarbiy qismini oʻz ichiga olgan.Keyinchalik Tryon okrugi deb nomlangan bu maydonga New York shtatining 37 ta okrugi kiradi. Graf bu okrugni New Yorkning Britaniya mustamlakachisi gubernatori Uilyam Tryon uchun nomlangan.

1776-yildan oldingi yillarda Tryon okrugidagi sodiq odamlarning koʻplari Kanadaga qochib ketishgan. 1784-yilda, Amerika inqilobiy urushini tugatgan tinchlik shartnomasidan soʻng, Kanadada bir nechta joylarni egallab olgan va Kvebek shahrini egallab olishga urinishda vafot etgan general Richard Montgomery sharafiga Tryon okrugi nomi Montgomery okrugi deb oʻzgartirildi.

Ulster okrugi (New York) New York shtatining asl grafligi boʻlib, hozirgi Ulster grafligidan ancha katta edi va Delaver okrugi tashkil etilgunga qadar u hali ham oʻziga xos hududning katta qismini egallagan.

Delaver okrugi 1797-yilda Otsego va Ulster okruglarining qismlarini birlashtirib tashkil etilgan.

Geografiyasi 
AQSh aholini roʻyxatga olish byurosining maʼlumotlariga koʻra, okrugning umumiy maydoni 1467 kvadrat mil (3,800 km2) ni tashkil etadi, shundan 1444 kvadrat mil (3,730 km2) quruqlik va 25 kvadrat mil (65 km2) (1,7 %) suvdir. Bu yer maydoni boʻyicha Nyu-Yorkdagi beshinchi yirik shtatdir.

Delaver okrugi shtatning janubiy qismida, Pensilvaniya shtatidan Delaver daryosi bilan ajratilgan. Bu Binghamtondan sharqda va Albany janubi-gʻarbiy qismida. Okrug Katskill togʻlarining bir qismini oʻz ichiga oladi. Okruglik Nyu-York shtatining janubiy darasi deb nomlangan hududda joylashgan.

Eng baland joy — Grin okrugi boʻylab Bearpen togʻining taxminan 3520 fut (1073 m) choʻqqisi. Eng past joy Delaver daryosi boʻyida joylashgan. U tepalikka ega va vodiylardagi tuproq unumdor. Delaver va Suskexanna daryolarida odamlar qayiqlarda suzishadi

Manbalar

Havolalar 
 Delaware County official site
 
 Delaware County, NY Genealogy and History Site
 Boy Scout Camp Serving County — Henderson Scout Reservation
 The Delaware County Fair, held every August in Walton, NY
Otsego okrugi

Otsego okrugi — AQSHning New York shtatida joylashgan okrug. 2010-yilgi aholi roʻyxatiga koʻra, aholi soni 62 259 kishi edi. Okruglik oʻrni — Kuperstaun.Otsego nomi Mohawk yoki Oneida soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „toshning joyi“ degan maʼnoni anglatadi.

Tarixi 
1789-yilda Ontario okrugi Montgomeri shahridan ajralib chiqdi. Montgomeri okrugidan ajralib chiqqan hudud hozirgi okrugdan ancha katta edi, chunki u hozirgi Allegani, Kattaraugus, Chautauqua, Eri, Genesi, Livingston, Monro, Niagara, Orlean, Steuben, Vayominq, Yeyts va Shuyler va Ueyn okruglarning bir qismini oʻz ichiga olgan.

Shakllanishi 
Otsego okrugi Amerika inqilobiy urushidan keyin Montgomeridan ajralib chiqqan uchta erta shaharlardan biri edi (qolgan ikkitasi Herkimer va Tioga).Otsego okrugi 1791-yil 16-fevralda rasmiy ravishda tashkil etilgan boʻlib, oʻsha paytda Cherry vodiysidagi qishloq ancha katta boʻlgan. Dastlabki okrug uchta yirik shaharchadan iborat edi:
 Cherry Valley (New York) shimolda.
 Otsego (New York)
 Harpersfield (New York)

Geografiyasi

Manbalar

Havolalar 
 Official Otsego County Government site
 
 Henderson Scout Reservation -
Delaver daryosi

Delaver daryosi — AQShning Atlantika sohilidagi yirik daryo. U AQSHning besh shtatida: Delaver, Merilend, Nyu-Jersi, New York, Pensilvaniya shtatlaridagi 14119 kvadrat mil (36,570 km2) maydonni egallaydi. New York shtatining Katskill togʻlarida ikkita oqimga koʻtarilib, daryo Delaver shtatidagi suvdan 419 mil (674 km) oqadi va suvlari Nyu-Jersidagi Keyp May va Delaverdagi Keyp Xenlopen yaqinidagi Atlantika okeaniga quyiladi.
Delaver koʻrfazini hisobga olmaganda, daryoning uzunligi 388 mil (624 km) ni tashkil qiladi. Delaver daryosi Amerikaning Buyuk Suvlar Koalitsiyasi tomonidan eʼtirof etilgan oʻn toʻqqizta „Buyuk suvlar“ dan biridir.

Nomining kelib chiqishi

Suv havzasi

Manbalar

Havolalar 
AQShdagi daryolar
Tennesse vodiysi

Tennesse vodiysi — Tennese daryosining drenaj havzasi boʻlib, asosan AQShning Tennessi shtatida joylashgan. U janubi-gʻarbiy Kentukkidan shimoliy Jorjiya va Missisipi shimoli-sharqidan Virjiniya va Shimoliy Karolina togʻlarigacha choʻzilgan. Vodiyning chegarasi Tennessi vodiysi boʻlinishi deb nomlanadi. Tennessi vodiysi Tennessi shtatining qonuniy ravishda tan olingan Grand Boʻlinmalarining shakllanishiga katta hissa qoʻshmoqda.

Tennessi vodiysi — Shimoliy Alabama uchun keng tarqalgan atama, Xantsvill shahri (Buyuk Filadelfiyani Delaver vodiysi deb atashga oʻxshash).

Geografiyasi 
Tennessi vodiysi Xolston daryosi, Uotuga daryosi va Shimoli-sharqiy Tennessi va janubi-gʻarbiy Virjiniya shtatidagi Doe daryosidan, shuningdek Asheville, Shimoliy Karolinadan sharqda, Fransiya keng va kaptar daryolarining boshlari bilan boshlanadi. Ularning barchasi Fransuz Broad va Xolstonning qoʻshilishida, Noksvildagi Tennessi daryosini hosil qilish uchun birlashadi. U yerdan daryo janubi-gʻarbga qarab Kichik Daryo, Kichik Tennessi va Klinchning qoʻshimcha irmoqlarini oʻzlashtirib, Chattanoga yetib borguncha Xivasse va Ookeega birlashadi.

Muhim shaharlar

Manbalar

Havolalar
Flinders daryosi

Flinders daryosi — Kvinslenddagi (Avstraliyadagi) eng uzun daryo boʻlib, taxminan 1004 kilometr (624 milya).Bu tadqiqotchi Metyu Flinders sharafiga nomlangan. Baliq kam tarqalgan va asosan rivojlanmagan. Flinders shimoliy gʻarbiy Kvinslenddagi Buyuk boʻlinish tizmasining gʻarbiy yon bagʻriga koʻtarilib, Karpentariya koʻrfaziga kirishdan oldin kattaroq tekis loy panadan oʻtib, Karpentariya koʻrfazidan shimoli-gʻarbiy tomon oqadi.

Tarixi 
Ushbu hududning anʼanaviy egalari Kalkadoon, Mitakoodi, Kukatj, Guthaarn, Mayi-Yapi, Mayi-Kulan, Mayi-Thakurti, Ngawun, Wanamara, Mbara, Yirandali va Gugu-Badhun xalqlari boʻlib, ular bu hududda ming yillar davomida yashab kelishgan.Jirandali (shuningdek, Yirandali, Warungu va Yirandhali nomi bilan ham tanilgan) — Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy Kvinslend, xususan Xugenden hududining aborigen tili.

Til mintaqasi Shire flindersning mahalliy boshqaruv hududini oʻz ichiga oladi, jumladan Dutton daryosi, Flinders daryosi, Shturjon togʻi, Kaledoniya, Richmond, Korfild, Vinton, Torrens, Tower Hill, Landsborough Creek, Lammermur, Xughenden va Tangorin.

Manbalar

Havolalar 

Avstraliyadagi daryolar‎
Dahshatli film

Dahshatli film yoki qoʻrqinchli film tomoshabinda qoʻrquv, dahshat qoʻzgʻatishga qaratilgan film janridir.

Havolalar 
 Dahshat janri IMDbda

Film janrlari
Berthold

Berthold (900-947) — Lyutpolding sulolasidan Berthold Bavariya va Margaret Luitpoldning kenja oʻgʻli edi. U 938-yilda gersog lavozimini egallagan.

Maʼlumki, Berthold 926-yilda Karintiyada gersog edi, uning akasi Arnulf Bad esa Germaniya gersogi boʻlgan. 927-yilda Germaniya qiroli Genrix Fouller unga Karintiyadagi gersoglik huquqlarini berdi.Otton I 938-yilda Arnulfning oʻgʻli va merosxoʻri Eberxard Bavariya gersogining avtonom maqomini saqlab qolishga harakat qilganida, uni taxtdan chetlatgan va uning oʻrniga Bertholdni tayinlagan.

Kuchli marhum gersogi Arnulfdan farqli oʻlaroq, Bertholdga yepiskoplarni tayinlash yoki qirollik mulkini boshqarish huquqi berilmagan, ammo u butun Ottoniya sulolasiga sodiq qolgan.U hatto Otton Ining singlisi Gerberga, Lotaringiya gersogi Gilbertning bevasi bilan turmush qurishni rejalashtirdi, ammo bu rejalar amalga oshmadi. Buning oʻrniga u taxminan 939-yilda Bavariya zodagoni Biltrudaga uylandi. 943-yilda u Uels jangida magyarlarni magʻlubiyatga uchratdi (Arnulf bundan oldin qilganidek).

Bertholdning taxtga chiqishi bilan Bavariya va Karintiya yana birlashdi. Ammo 947-yilda vafotidan keyin Buyuk Qirol Otton I Bertholdning kenja oʻgʻli Genrixni gersogligga tayinlamadi, balki uni Arnulfning qizi Juditga uylangan akasi Genri Iga berdi. 976-yilda Genrix Kichik Karintiya gersogligini boshqarishni boshladi.

Gersog Berthold Niederaltaich Abbeyda dafn etilgan.

Manbalar

Havolalar
Gero

Gero (900-976) — 969-yildan to oʻlimigacha Kyoln shahri arxiyepiskopi boʻlgan.

Gero Saksoniyadan kelib chiqqan, ehtimol Billung xristianining oʻgʻli (950-yilda tugʻilgan) deb taxmin qilinadi, u Sharqiy Afrikadagi Nordthoringa va Shvabenga hamda Marca Geronisidagi Serimuntning qoʻshni yerlarini boshqargan.

969-yilda Gero sobor boʻlimi tomonidan Kyoln arxiyepiskopi etib saylandi. Merseburglik oʻrta asrlarning xronikasi yepiskopi Tietmarning soʻzlariga koʻra, u dastlab imperator Otton I Buyukning qarshiligiga uchrashgan. 971-yil oxirida u 972-yil aprel oyida Rimda Vizantiya malikasi Teofanga Ottoning merosxoʻri Otto II bilan nikohni rasmiylashtirish uchun Konstantinopolda Vizantiya sudining elchisi boʻlgan. Ushbu safarda u Kyoln shahridagi yangi Avliyo Pantaleon cherkovining ochilishiga bagʻishlangan Sankt-Pantaleonning baʼzi yodgorliklarini Kyolnga olib keldi. 972-yilda u Ingelxaymdagi sinodada qatnashdi va keyingi yil imperatorning dafn marosimida ham qatnashdi.

970-yil 29-avgustda u ukasi Tietmar bilan birga merosning bir qismini Thankmarsfelde monastirini qurish uchun ehson qildi. 975-yilga kelib (ehtimol 971-yilda) bu shoh monastirga aylandi va (975-yilda) Nienburgga koʻchib oʻtdi, u taʼsischilarning oilaviy yerlarida joylashgan boʻlib, u yerda Polabiya slavyanlari orasida ishlash uchun missionerlik bazasi boʻlib xizmat qiladi.974-yilda Gero Vengriya yurishlari paytida vayron boʻlgan sobiq cherkov joylashgan joyda Gladbax monastirini qurdi.

Gero 976-yilda vafot etdi va Kyoln soboriga dafn qilindi, u oʻz merosi sifatida Germaniyada eng qadimgi xochlaridan biri boʻlgan va Gʻarbiy xristian ikonografiyasining muhim bosqichi boʻlgan Romanesque Gero Xochini qoldirgan.

Manbalar

Havolalar
Tabit ibn Qurra

Al-Shabi Tabit ibn Qurrah al-Harrani (arabcha: ثابت بن قره) — IX asrning ikkinchi yarmida Abbosiylar xalifaligi davrida Bagʻdodda yashagan sabianlik matematik, tabib, astronom va tarjimon edi.

Tabit ibn Qurra algebra, geometriya va astronomiyada muhim kashfiyotlar qildi. Astronomiyada Tabit Ptolemey tizimining dastlabki islohotchilaridan biri boʻlib, mexanikada u statikaning asoschisi boʻlgan.

Hayoti 

Tabit oʻsha paytda Abbosiylar xalifaligining al-Jazira mintaqasidagi Diyor Mudar boʻlinmasining bir qismi boʻlgan Yuqori Mesopotamiyada, Harranda tugʻilgan. Harran shahri hech qachon toʻliq masihiy boʻlmagan. Dastlabki musulmonlar tomonidan bosib olinishi bilan Harran aholisi hali ham gunohga, butlarga sigʻinishardi.

Tabit va uning shogirdlari eng intellektual joʻshqin va ehtimol oʻz davrining eng katta shahari Bogʻdodda yashagan. U matematik, astronomiya, munajjimlik, sehr, mexanika, tibbiyot va falsafa bilan shugʻullangan.Keyinchalik hayotida Tabit Abbosiy xalifasi al-Mu’tazidning homiysi boʻlgan (892-902 yillarda hukmronlik qilgan). Tabit xalifaning doʻsti va yordamchisiga aylandi. Tabit Bag'dodda vafot etgan.

Astranomiya 
Oʻrta asrlardagi astronomik nazariya, ekoboksit trepidatsiyasi koʻpincha Tabitga taalluqlidir. Ammo buni allaqachon Iskandariya Teon Ptolemeyning Qoʻlda ishlangan jadvallari sharhida aytib oʻtgan edi. Kopernikning soʻzlariga koʻra, Tabit yon yillik yil uzunligini 365 kun, 6 soat, 9 daqiqa va 12 sekund (xato 2 sekund) deb belgilagan. Kopernik oʻz daʼvosini Tabitga tegishli boʻlgan lotin yozuviga asosladi. Tabit quyoshni kuzatishini kitobini nashr qildi.

Matematika 

Matematikada Tabit raqamlarni aniqlash uchun tenglama topdi. U, shuningdek, sonlar nazariyasi haqida yozgan va yunonlar qilmagan qadamni geometrik miqdorlar oʻrtasidagi nisbatlarni tasvirlash uchun ishlatgan.

U shaxmat taxtasi masalasini eksponensial seriyani oʻz ichiga olgan holda hisoblab chiqqanligi bilan mashhur.

U paraboloid hajmini hisoblab chiqdi.

U, shuningdek, Pifagor teoremasining umumlashtirgan.

Fizika

Manbalar

Havolalar
Konstantin VII

Konstantin VII () — 913-yildan 959-yilgacha hukmronlik qilgan Makedoniya sulolasining toʻrtinchi imperatori. U imperator Leo VI va uning toʻrtinchi rafiqasi Zoe Karbonopsina va oʻzlaridan oldingi imperator Aleksandrning jiyani edi. Uning hukmronligining koʻp qismida kopents-regents hukmronlik qilgan: 913-yildan 919-yilgacha u onasining hukmronligi ostida boʻlgan, 920-yildan 945-yilgacha taxtni qizi Helena bilan turmush qurgan Romanos Lekapenos bilan boʻlishgan va uning oʻgʻillari bilan.

Epfirli porfirenitus imperator saroyining binafsharang xonasiga yoʻnaltirilgan boʻlib, u yerda porfiriya bilan bezatilgan, u yerda hukmronlik qilayotgan imperatorlarning qonuniy bolalari tugʻilgan. Konstantin ham bu xonada tugʻilgan, garchi onasi Zoe oʻsha paytda Leoga turmushga chiqmagan boʻlsa ham. Shunga qaramay, epithet unga hayoti davomida taxtni daʼvo qilgan barcha odamlardan farqli oʻlaroq, qonuniy oʻgʻil sifatida oʻz mavqeini belgilashga imkon berdi.

Hukmronlik 

Konstantin 905-yilda Konstantinopolda tugʻilgan, Leo VI ning noqonuniy nikohdan oldingi toʻrtinchi oʻgʻli. Uni qonuniylashtirishga yordam berish uchun onasi uni imperator saroyining binafsha xonasida tugʻdi, shuning uchun uning laqabi porfrogenogenos edi. U otasi va amakisi tomonidan 908-yil 15-mayda ikki yoshli bola sifatida ramziy ravishda taxtga koʻtarildi.

913-yil iyunda, amakisi Aleksandr vafot etganda, u Konstantin uchun yetti kishilik reglament kengashini tayinladi. Uni Patriarx Nikolay Mystikos, ikki sehrgar Jon Eladas va Stefan, raiktor Jon Lazanz, boshqacha qilib aytganda, Evtimiy va Iskandarning bogʻbonlari Bazilitzes va Gabrielopoulos boshqargan. Aleksandrning oʻlimidan soʻng, yangi va titroq rejim Konstantinni egallab olishga urinishda omon qoldi va Patriarx Nikolay Mystikos tezda regentlar orasida ustun mavqeni egallab oldi.

Patriarx Nikolay hozirda Bolgariya imperatori deb tan olmagan bolgariyalik Simeon bilan yarashishga majbur boʻldi. Ushbu yoqimsiz imtiyoz tufayli Patriarx Nikolayni Konstantinning onasi Zoe hokimiyatdan haydab yubordi. U 917-yilda oʻzining asosiy tayanchi, general Leo Fokasni magʻlub etgan bolgariyaliklar bilan muvaffaqiyatli shartnoma tuza olmadi. 919-yil mart oyida u admiral Romanos Lekapenos tomonidan almashtirildi, u oʻzining qizi Xelena Lekapeneni Konstantinga turmushga beradi. Romanos oʻz mavqeidan 919-yil mayda bazileopatr safiga, 920-yil sentabrda kaysarga va nihoyat 920-yil dekabrda imperator boʻlish uchun foydalangan.

Konstantinning yoshligi Romanos I Lekapenosning toʻngʻich oʻgʻli Kristofer Lekapenosning orqasida, uning yoqimsiz koʻrinishi, xushomadgoʻyligi bogʻliqligi sababli qaygʻuli boʻlgan. Shunga qaramay, u juda aqlli yigit boʻlib, u juda katta qiziqishlarga ega edi va u oʻsha yillarni sudning marosimini oʻrganishga bagʻishladi.

Siyosiy faoliyati

Manbalar

Havolalar