MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Urfahr-Umgebung (okrug)

Urfahr-Umgebung  Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 649,3 km2. 77 742 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Eidenberg
 Alberndorf in der Riedmark
 Altenberg bei Linz
 Bad Leonfelden
 Walding
 Gallneukirchen
 Goldwörth
 Gramastetten
 Sonnberg im Mühlkreis
 Kirchschlag bei Linz
 Lichtenberg (Oberösterreich)
 Oberneukirchen
 Ottensheim
 Ottenschlag im Mühlkreis
 Puchenau
 Reichenau im Mühlkreis
 Reichenthal
 Sankt Gotthard im Mühlkreis
 Feldkirchen an der Donau
 Vorderweißenbach
 Haibach im Mühlkreis
 Hellmonsödt
 Herzogsdorf
 Zwettl an der Rodl
 Steyregg
 Engerwitzdorf

Manbalar
Vöcklabruck (okrug)

Vöcklabruck  Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1084,3 km2. 126 599 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Ampflwang im Hausruckwald
 Attnang-Puchheim
 Attersee am Attersee
 Aurach am Hongar
 Atzbach (Oberösterreich)
 Berg im Attergau
 Weyregg am Attersee
 Weißenkirchen im Attergau
 Wolfsegg am Hausruck
 Gampern
 Desselbrunn
 Seewalchen am Attersee
 Innerschwand
 Lenzing
 Manning
 Mondsee
 Niederthalheim
 Neukirchen an der Vöckla
 Nußdorf am Attersee
 Oberwang
 Oberndorf bei Schwanenstadt
 Oberhofen am Irrsee
 Ottnang am Hausruck
 Pöndorf
 Pilsbach
 Pitzenberg
 Puchkirchen am Trattberg
 Pühret
 Regau
 Redleiten
 Redlham
 Rutzenham
 Rüstorf
 Sankt Georgen im Attergau
 Sankt Lorenz
 Timelkam
 Tiefgraben
 Ungenach
 Unterach am Attersee
 Vöcklabruck
 Vöcklamarkt
 Fornach
 Frankenburg am Hausruck
 Frankenmarkt
 Zell am Moos
 Zell am Pettenfirst
 Schörfling am Attersee
 Schwanenstadt
 Schlatt (Oberösterreich)
 Steinbach am Attersee
 Straß im Attergau

Manbalar
Wels-Land (okrug)

Wels-Land  Avstriya okruglaridan biridir. Yuqori Avstriya yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 457,7 km2. 63 004 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Aichkirchen
 Bad Wimsbach-Neydharting
 Bachmanning
 Buchkirchen
 Weißkirchen an der Traun
 Gunskirchen
 Sattledt
 Sipbachzell
 Krenglbach
 Lambach
 Marchtrenk
 Neukirchen bei Lambach
 Offenhausen (Oberösterreich)
 Pennewang
 Pichl bei Wels
 Thalheim bei Wels
 Fischlham
 Holzhausen (Oberösterreich)
 Schleißheim
 Stadl-Paura
 Steinerkirchen an der Traun
 Steinhaus (Oberösterreich)
 Eberstalzell
 Edt bei Lambach

Manbalar
Bludenz (okrug)

Bludenz  Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 1 287,52 km2. 60 471 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Bartholomäberg
 Blons
 Bludenz
 Bludesch
 Brand (Vorarlberg)
 Bürserberg
 Bürs
 Gaschurn
 Dalaas
 Silbertal
 Sonntag (Vorarlberg)
 Innerbraz
 Klösterle
 Lech (Vorarlberg)
 Lorüns
 Ludesch
 Nenzing
 Nüziders
 Raggal
 Sankt Anton im Montafon
 Sankt Gallenkirch
 Sankt Gerold
 Thüringen (Vorarlberg)
 Thüringerberg
 Vandans
 Tschagguns
 Schruns
 Stallehr

Manbalar
Bregenz (okrug)

Bregenz  Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 863,33 km2. 125 539 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Eichenberg (Vorarlberg)
 Alberschwende
 Andelsbuch
 Au (Vorarlberg)
 Bezau
 Bildstein
 Bizau
 Bregenz
 Buch (Vorarlberg)
 Warth (Vorarlberg)
 Wolfurt
 Gaißau
 Damüls
 Doren
 Sibratsgfäll
 Sulzberg
 Kennelbach
 Krumbach (Vorarlberg)
 Langen bei Bregenz
 Langenegg
 Lauterach (Vorarlberg)
 Lingenau
 Lochau
 Möggers
 Mellau
 Mittelberg (Vorarlberg)
 Riefensberg
 Riezlern
 Reuthe
 Fußach
 Höchst (Vorarlberg)
 Hörbranz
 Hard
 Hirschegg
 Hittisau
 Hohenweiler
 Schwarzach (Vorarlberg)
 Schwarzenberg (Vorarlberg)
 Schnepfau
 Schoppernau
 Schröcken
 Egg (Vorarlberg)

Manbalar
Dornbirn (okrug)

Dornbirn  Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 172,37 km2. 75 901 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Lustenau
 Ebnit

Manbalar
Feldkirch (okrug)

Feldkirch  Avstriya okruglaridan biridir. Vorarlberg yeri tarkibiga kiradi. Maydoni — 278,26 km2. 98 717 nafar aholi istiqomat qiladi.

Shahar va qishloqlari 
 Altach
 Weiler (Vorarlberg)
 Viktorsberg
 Götzis
 Göfis
 Dünserberg
 Düns
 Satteins
 Sulz (Vorarlberg)
 Übersaxen
 Klaus (Vorarlberg)
 Koblach
 Laterns
 Meiningen (Vorarlberg)
 Mäder
 Nofels
 Röns
 Röthis
 Rankweil
 Fraxern
 Frastanz
 Zwischenwasser
 Schlins
 Schnifis

Manbalar
Rumin tili

Rumin tili — roman tillarining bolqonroman guruhiga mansub til, Ruminiya Respublikasining rasmiy tili. Ruminiyadan tashqari Moldova, Ukraina, Vengriya, Makedoniya, Bolgariya, Gretsiya, Germaniya, Slovakiya, Albaniya, AQSh va Kanadada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 25 mln. kishiga yaqin. Rumin tilida banat, krishan, valashmoldavan, maramuresh; Ruminiyadan tashqarida makedonrumin, meglanrumin, istrorumin lahjalari mavjud.

Rumin tilida flektiv va analitik unsurlar birlashib kelgan. Unli tovushlar kattik va yumshoq talaffuz etiladi. Aniqlik artikli otdan keyin keladi; aniqlik va noaniqlik artikllari turlanadi; otlarda jins (rod) kategoriyasi 3 ta: mujskoy, jenskoy, sredniy. Rumin tilida slavyan tillariga xos soʻz yasovchi qoʻshimchalar ishlatiladi; leksikasida ham janubiy slavyan tillarining taʼsiri kuchli.

Rumin tilidagi dastlabki yozma yodgorliklar (maktublar, rasmiy ish qogʻozlari, diniy matnlarning tarjimalari) 16-asr boshlariga taalluqli. Adabiy Rumin tilining shakllanishi 17-asrdan boshlangan, badiiy adabiyot esa 18-asr oxirida paydo boʻlgan. Dastlabki davrlarda kirill alifbosidan foydalanilgan, 1860-yilda u lotin alifbosi bilan almashtirilgan.

Rumin tili tillarning hindevropalik oilasiga roman guruhining balqan-roman guruhchasiga kiradi. Rumin tili Moldavan tiliga yaqin. Mana bu dialektlari oʻzgachadir: banatlik, krishanlik, muntyanlik, moldaviyalik (Moldova tarixiy oʻlkasining dialekti), maramureshlik Leksikada janubiy slavyanliklarning taʼsiri koʻp. Rumin tili balqanlik tilli ittifoqqa kiradi. Ilk yodgorliklari (xatlar, ish qogʻozlar, diniy matnlarning tarjimalari) 17 asrning boshlariga kiradi (tarixiy yilnomalar). Badiy adabiyot 18 asrning oxirlaridan boshlab paydo boʻla boshlaydi. Boshlanishida kirill alifbosi foydalanalab, 1860-yili lotin alifbosiga almashtirildi.
Ruminiya xalqining 90 % dan ortigʻi rumin tilini oʻz ona tili deb biladi. Jahonda rumin tilida gaplashuvchilarning soni 20 million. Moldavan tili va boshqa dialektlari bilan qoʻshib hisoblaganda 25 millionni tashkil qiladi

Alibosi

Havolalar 
 Onlayn-versiya slovarya „Dicționarul explicativ al limbii române“
 Ruminskiy yazik v Internete  — podborka ssilok.

Manbalar 

Rumin tili
Valeriy Chkalov

Valeriy Pavlovich Chkalov (; 2-fevral, 1904 — 15-dekabr, 1938) rus sinovchi-uchuvchisi, Sovet Ittifoqi Qahramoni (1936) boʻlgan. Aerobatika kashshoflaridan biri boʻlgan Chkalov Tupolev ANT-25 uchogʻida 1937-yil iyunida Moskvadan Vashingtonga shimoliy qutb orqali betoʻxtov uchib, xalqaro shuhratga erishgan. 8 811 kilometrlik bu parvoz 63 soat davom etgan. 

Chkalov 1938-yil 15-dekabrida Polikarpov I-180 apparatini sinash paytida halokatga uchrab, vafot etgan. Uning sharafiga qishlogʻi nomi Chkalovsk, deb oʻzgartirilgan. Orenburg shahri 1398—1957-yillar orasida Chkalov, deb nomlangan. Moskva, Sankt-Peterburg, Nijniy Novgorod va Yekaterinburg metropolitenlarida Chkalovskaya bekatlari bor, Toshkent metropoliteni bekatlaridan biri ham 2012-yilgacha Chkalov, deb nomlanar edi.

Manbalar 

Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Moskvada vafot etganlar
Yoqut tili

Saxa (yoqut) tili () — turkiy tillarning sharqiy tarmogʻiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Saxa Respublikasida, qisman Amur, Magadan, Saxalin viloyatlarida, Taymir va Evenk muxtor viloyatlarida tarqalgan. Saxa tilida 430 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi (1993). Markaziy, vilyuy, shimoli-gʻarbiy va taymir sheva guruxlari farqlanadi. Morfologiyasi agglyutinativ harakterda boʻlib, sonlar, olmoshlar hamda kelishiklar boʻyicha boshqa turkiy tillardan bir kadar farqlanadi. Leksikasida oʻz fonetik qiyofasini saqlab qolgan moʻgʻulcha oʻzlashmalar, shuningdek, evenk va rus tilidan kirgan soʻzlar koʻplab uchraydi.

Tarqatish va tashuvchilar soni
Koʻp qismi Saxa Respublikasida, oz qismi esa Krasnodar, Xabarovsk oʻlkalarida, shu bilan birga Amur, Irkutsk, Magadan Chita viloyatlarida istiqomat qiluvchi (umumiy soni 450 140), oʻzlarini saxa deb biluvchi saxa xalqining milliy, adabiy, davlat tili. Bu til boshqa turkiy tillarga qaraganda oʻzgachadir. 1818-20 yili missionerlar saxa tiliga alifbo kiritdi. Biroq saxalar 1929-39 yili Lotin alifbosini, 1939-yildan buyon esa kirill alifbosini foydalanib keladi. Adabiy tilining shakllanishiga Saxalarning markaziy tumanlarining turgʻunlarining ogʻzaki yili asos boʻldi.

Yozish

Saxa tilining umumxalq yozuvi 1922-yilda S.A.Novgorodov tomonidan yaratilib, 1924-yilda takomillashtirilgan; 1929-yildan lotin grafikasi asosidagi, 1939-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvga almashtirilgan. Adabiy til Saxa Respublikasining markaziy hududidagi soʻzlashuv tili asosida rivojlangan.

Grammatika

Olmosh

Son

Manbalar 

Tillar
Xakas tili

Xakas tili — turkiy tillardai biri; asosan, Rossiya Federatsiyasining Xakasiya Respublikasida, Krasnoyarsk oʻlkasi va Tiva Respublikasining unga qoʻshni tumanlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 80 ming kishidan ortiq (20-asrning 90-yillari). Lahjalari: sagay, kalchin, kizil va shor; ulardan sagay va kachin lahjalari adabiy tilga asos boʻlgan.

Xakas tilining fonetika sohasidagi asosiy belgilari: 17 unli va 24 undosh mavjud; unlilarning choʻziq va qisqa variantlari bor. Asl xakas soʻzlaridagi undoshlarning qattiq va yumshoqligi unliga bogʻliq: orqa qator unlilari bilan doimo qattiq undoshlar, old qator unlilari bilan yumshoq undoshlar uygʻunlashadi. Bu hodisa fonematik darajada boʻlmaganligi sababli, variant undoshlar yozuvda aks etmaydi. Xakascha soʻzlar boshida jarangli undoshlar deyarli boʻlmaydi. Grammatikasi barcha turkiy tillardagi kabi belgilarga ega boʻlsada, ayrim yasovchi affikslarning qoʻllanishi, kelishiklar tizimi, ayrim feʼl shakllari jihatidan oʻziga xosliklarga ega. Leksikasida oz miqdorda arabcha va forscha, lekin anchagina ruscha va moʻgʻulcha oʻzlashmalar bor. Yozuvi 1926 yildan rus grafikasi, 1929 yildan lotin grafikasi va 1939 yildan yana rus grafikasi asosida shakllangan. 

Xakas tili (xakascha xakas tili) — xakaslarning adabiy tili. Asosan Rossiya tarkibidagi Xakasiya Respublikasida rasmiy til maqomiga ega. Xakas tilida gaplashuvchilar soni 52 ming (2002 yil) kishi. Xakas tili turkiy tillarining sharqiy butogʻining xakas-oltoy guruhiga kiradi. Dialektlari: sagʻay, kachin, qizil. Adabiy tilining asosi sagʻay va kachin dialektlaridir. Alifbosi kirillchaga asoslangan.

Alifbosi 
1924-yili kirill alifbosiga asoslandi, 1929-yildan boshlab lotin alifbosiga, 1939-yili qaytadan kirill alifbosiga oʻtdi.

Lotin alifbosi

Kirill alifbosi

Manbalar
Ardes

Ardes Fransiyaning Auvergne mintaqasida joylashgan kommunadir. Puy-de-Dôme departamenti Issoire tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
547 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 32,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 16,7 km2.

Manbalar 

Puy-de-Dôme shaharlari
Qoʻmiq tili

Qoʻmiq tili — turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Dogʻiston, qisman Checheniston, Ingushiya, Shimoliy Osetiya respublikalarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 282 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Qoʻmiq tilida asosan 3 ta: boʻynoq, qaytaq, xasavyurt lahjalari farqlanadi. Ularda fonetik va morfologik tafovutlar mavjud. Qoʻmiq tili qipchoq guruhiga mansub boʻlsa-da, unda oʻgʻuz tillariga xos belgilar ham kuzatiladi.

Adabiy Qoʻmiq tili 20-asr boshlarida xasavyurt va boʻynoq lahjalari asosida shakllangan (uning ogʻzaki soʻzlashuv shakli qadimdan mavjud). Yozuvi 17-asr oʻrtalaridan 1928-yilgacha arab grafikasi, 1929—38 yillarda lotin grafikasi asosida boʻlib, 1939-yildan rus grafikasi asosidagi yozuvga oʻtilgan. Qoʻmiq tilida gaz., jur.lar chop etiladi, koʻplab ijtimoiysiyosiy va badiiy adabiyot, boshlangʻich va oʻrta maktablar uchun darsliklar nashr qilinmoqda. 

Qoʻmiq tili — Dog'istonda davlat tili maqomiga ega. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Qoʻmiq tilida gaplashuvchilar soni 400—500 ming kishi. Qoʻmiq tili Dogʻistonning olti „adabiy tillarining“ biridir. Alifbosi kirill alifbosiga asoslangan. Qoʻmiq tili turkiy tillarning qipchoq butogʻining gʻarbiy qipchoq guruhiga kiradi. U qorachoy, bulgar, noʻgʻoy, qaraim, qirim tatarlari tillariga juda yaqindir. Qoʻmiq yozma yodgorliklari 16 asrdan belgili. 17-asrdan boshlab Shimoliy Kavkazdagi rus hokimyati bilan aloqada rasmiy til hizmatini bajargan. Qoʻmiqlar qadimdan arab alifbosini foydalanib keldi 1928-yili lotin, 1938-yili kirill alifbosiga almashtirildi. Grammatikasida oʻgʻiz tillarning, Kavkaz xalqlari tillarining taʼsiri ayon. Lugʻat tarkibida rus tilidan kirgan soʻzlar koʻplab uchiraydi. Qoʻmiq tili qaytagʻ, ter, buynaq, xasavyurt deb nomlanadigan dialektlariga ajraladi.

Orfografiya

Lotin alifbosi (1927—1937)

Kirill alifbosi (1937-yildan)

Yangi lotin alifbosi

Manbalar
Chuvash tili

Chuvash tili — turkiy tillarayan biri; Rossiya Federatsiyasining Chuvashiston, Tatariston, Boshkirdiston respublikalarida va ularga qoʻshni bir kancha viloyatlarda, shuningdek, Kozogʻiston va Ukrainada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2 mln. kishidan ortiqroq (oʻtgan asrning oxirlari).

Chuvash tili yuqori (viryal) va quyi (anatri) laxjalariga boʻlinadi. Quyi lahja adabiy tilga asos boʻlgan. Chuvash tili oʻz taraqqiyoti tarixida avval skif, slavyan, finugor tillari, keyinchalik, tatar va boshqird tillari taʼsiriga uchraganligi tufayli boshqa turkiy tillardan bir qancha fonetik va grammatik oʻziga xosliklarga ega. Bunday tafovutlar unlilar soni (9 ta) va talaffuzida, otlardagi koʻplik qoʻshimchasining qoʻllanishida, ayrim sonlar va olmoshlarning shakliy koʻrinishida kuzatiladi. Leksikada qad. turkiy, moʻgʻul, finugor, eroniy tillardan, shuningdek, arab va rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar alohida qatlamni tashkil etadi.

Chuvash tilining dastlabki grammatikasi 1769-yilda nashr etilgan. 18-asrda va 19-asrning 1yarmida lugʻatlar, liniy adabiyotlarning Chuvash tilidagi tarjimalari, folklor namunalari chop etiladi. Eski chuvash yozuvi asosan rus grafikasini qoʻllagan, 1871-yilda chuvash yozuvchisi va olimi I.Ya. Yakovlev yangi chuvash yozuvini yaratgan. 1933-yildan rus grafikasi asosidagi yangi alifbo joriy etilgan.

Chuvash tili (chuvash tilida atalishi — Chӑvash chӗlxi) — Chuvashlarning milliy tili, Chuvashiston Respublikasining davlat tili. Chuvash tili turkiy tillarining bulgar guruhiga kiradi..
Chuvash tilida gaplashuvchilar soni jahonda  — 1,15 million kishiga yaqin (2010 yilgi sanoq); 2002-yilgi sanoq boʻyicha Rossiyada Chuvashlar 1 million 637 ming kishini tashkil qildi; taxminan 55 % Chuvashistonda istiqomat qilishadi.

Alifbosi

Chuvashcha son nomlari 
 1 — perre
 2 — ikke
 3 — vish
 4 — tavattshea
 5 — pillek
 6 — ultta
 7 — shichche
 8 — sakkar
 9 — tahhar
 10 — vunna
 11 — vunper
 12 — vunikke
 13 — vunvishshe
 14 — vuntavatta
 15 — vunpillek
 16 — vunultta
 17 — vunshichche
 18 — vunsakkar
 19 — vuntahhar
 20 — shirem
 30 — vatar
 40 — hereh
 50 — alla
 60 — utmal
 70 — shitmel
 80 — sakarvunna
 90 — taharvunna
 100 — sher
 1000 — pin

Adabiyot 
 Baskakov A.N., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2izd., M., 1969.

Manbalar 

Tillar
Sarisu (tuman)

Sarisu tumani () — Jambul viloyatining gʻarbiy hududida joylashgan. 1928-yili tashkil topgan. Hududi — 31,3 ming km², Aholisi 41 592 kishi (2010). Tuman maʼmuriy markazi — Janatas shahri. Sarisu tumanida soʻnggi paleolit ​​davriga oid Burkitti qishlogʻi bor.

Tuman toʻgʻrisida maʼlumot 
Tumanda 1 ta Janatas koʻpsoxali kolledji, 2 ta kasb-hunar texnik litseyi, 28 ta umumtaʼlim maktabi, 1 ta internat, 1 ta kechki oʻrta maktabi, 3 ta bolalar kasb-hunar maktabi, 3 ta bolalar musiqa maktabi, 4 ta bolalar va oʻsmirlar sport maktabi, 1 ta bolalar va oʻsmirlar markazi, 7 ta maktabgacha taʼlim muassasasi va 6 ta klub faoliyat yuritmoqda.

Tuman hududida hozirgi kunda 2 ta madaniyat uyi, 19 ta qishloq klubi, 26 ta kutubxona mavjud. 2007-yilda 3 ta klub va 1 ta kutubxona yangidan ochilib, oʻz faoliyatini boshlagan.
Tibbiyot sohasi boʻyicha Janatas shahrida joylashgan markaziy kasalxona bilan tuman shifoxonasi, Saudakent qishlogʻida joylashgan qishloq kasalxona va tuman silni davolash dispanseri, 6 ta qishloq ambulatoriyasi, 19 ta tibbiy punkt oʻz faoliyatini yuritmoqda. Tumanda tibbiyot sohasida hammasi boʻlib 690 kishi xizmat qiladi.

Manbalar 

Qozogʻiston aholi punktlari
Qorachoy-bolqor tili

Qorachoy-bolqor tili - turkiy tillarning qipchoq guruxiga mansub til; asosan, Rossiya Federatsiyasining Qorachoy-Cherkasiya Respublikasi, shuningdek, Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston, Turkiya, Suriya, AQShda yashovchi qorachoylarning hamda Rossiya Federatsiyasining Kabarda-Balkariya Respublikasi va unga qoʻshni hududlarda yashovchi bolqorlarning tili. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 235 ming (qora-choylar 150 ming, bolqorlar 85 ming) kishidan ortiq (20-asr oxirlari).

Q.-b.t., asosan, fonetik, qisman leksik-morfologik tafovutlarga ega boʻlgan 2 ta: "ch" lovchi - "j" lovchi (qorachoy) va "s" lovchi — "z" lovchi (bolqor yoki molqor) lahjalariga boʻlinadi. Mas, quchuk > kutsuk, bichaq > bitsaq (pichoq), juz > zuz (yuz), jil > zil (yil) va boshqa Q.-b.t.ning uziga xosligi sifatida yana baʼzan soʻz boshidagi "y" undoshining tushib qolishi (yaxshi > axshi, Yaxya — Axya), dona va tartib sonlar hosil qilishning alohida usuli (bir on — oʻn, eki on — yigirma yuch on — oʻttiz; bir jiyirma — yigirma, yeki jiyirma — qirq, yuch jiyirma — oltmish) kabilarni koʻrsa-tish mumkin. Leksikasida rus, osetin. adigey tillaridan oʻmashgan soʻzlar mavjud.

Oʻtgan asrning 20-yillarida "ch" lovchi lahja asosida adabiy Q.-b.t. shakllandi. Yozuvi 1924—26 yillarda arab grafikasi, 1926—37 yillarda lotin grafikasi, shundan keyin rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

Adabiyot 
 Baskakov NA.. Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969; Aliyev U. B., Sintaksis karachevo-balkarskoyu yazika, M., 1973; Problemm semantiki i stilistiki karachevo-balkarskogo yazmka, Nalchik, 1987.

Qorachoy-Bolqor tili — qorachoylar bilan bolqorlarning gaplashuvchi tili. Uning ikki dialekti bor, ularning ajralishi — qorachoylar  va , bolqorlar esa  va  degan ikki tovushni qoʻllanadi. Turkiy tillarining qipchoq guruhiga kiradi. Asosan Rossiyaning Qorachoy-Cherkes va Kabardin-bolqor respublikalarida keng tus olgan. Shu ikki respublikada davlat tili boʻlib hisoblanadi. Rossiyada 303 ming kishi gaplashadi (2002-yilgi sanoq). Alifbosi 1920—24 yillarda arab alifbosi, 1924—36 yillarda lotin alifbosi, 1936-yildan buyon — kirill alifbosiga asoslangan.

Alifbosi

Hozirgi qorachoy-bolqor alifbosi

lotin alifbosi

Sonlar

Manbalar
Tuva tili

Tuva tili yoki Tiva tili — turkiy tillar oilasiga mansub, asosan, Rossiya Federatsiyasining Tuva (Tiva) Respublikasida, qisman Mongoliya va Xitoyda tarqalgan til. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 250 ming kishiga yaqin (1990-yillarning oxiri). Tuva tili markaziy (adabiy tilga asos boʻlgan), gʻarbiy, shimoli-sharqiy va janubi-sharqiy lahjalarga bulinadi. Tuva tilining fonetik xususiyatlari: kuchli va kucheiz undoshlar oppozitsiyasi; qisqa, choʻziq va faringal (boʻgʻiz) unlilarining mavjudligi (at — ism, aat — otmok,, bosib chiqarmoq, aat — uy hayvoni; xaar — qor) va boshqa Morfologik xususiyatlari: joʻnalish kelishigining maxsus shakli (dagje — togga), shart maylining murakkab shakli (barzoʻmza — agar men borsam), chegara mayli, birgalik ravishdosh shakllarining mavjudligi va boshqa Sintaksisi ot kesimning qad. shakli qoʻllanishi bilan ajralib turadi (men bilir kiji men — men bilaman, bilagʻonman). Leksikasida moʻgʻul tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp. Adabiy Tuva tili 20-asrning 30— 50-yillarida shakllangan. Yozuvi 1930—41 yillarda lotin grafikasi asosida boʻlgan, 1941-yildan rus grafikasi asosida shakllantirilgan.

Tuva tili yoki Tiva tili (tiva tilida nomlanishi — Тыва дыл) — turkiy tillar qatoriga kiradi. Tuvalarning ona tili. Tuva tilida gaplashuvchilar soni 264 ming kishini tashkil qiladi. Rossiyaning tarkibidagi Tuva Respublikasining davlat tili. Leksikasida moʻgʻul tilining taʼsiri koʻp. Alifbosi kirill alifbosiga asoslangan.

Alifbo 
Tuva alifbosi 36-ta harfdan tashkil topgan.

Manbalar
Noʻgʻoy tili

Noʻgʻoy tili — turkiy tillar oilasiga mansub, Rossiya Federatsiyasining Chechen Respublikasida, Stavropol (jumladan, Qorachoy-Cherkes Respublikasi) va Krasnodar oʻlkalarining bir qator tumanlarida tarqalgan. Oqnoʻgʻ-ay, noʻgʻay, qoranoʻgʻay lahjalariga boʻlinadi. 60 mingga yaqin kishi soʻzlashadi. Noʻgʻoy tili fonetik va grammatik xususiyatlari bilan qozoq va qoraqalpoq tillariga oʻxshaydi, maye. umumturkiy "ch" va "sh" tovushlari Noʻgʻoy tilida "sh" va "s"ga muvofiq keladi (Noʻgʻoy tilidagi shiq va tas soʻzlari boshqa turkiy tillarda chiq va tash tarzida talaffuz etiladi). Adabiy Noʻgʻoy tili 20-asrda shakllangan; uning taʼsirida dialektal farqlar yoʻqolib bormoqda. Yozuvi 1924—28 yillarda arab alifbosi, 1928—38 yillardalotin alifbosi asosida boʻlgan; 1938-yildan esa rus grafikasi asosidagi alifbodan foydalaniladi.

Alifbosi

Arab alifbosi 
1928-yilgacha qoʻllangan arab alifbosi

Lotin alifbosi 
1928-yildan ketin lotin alifbosini foydalandi

Kirill alifbosi 
Hozirgi kundagi foydalanayotgan kirill alifbosi.

Manbalar
Shor tili

Shor tili — turkiy tillarning uygʻuroʻgʻuz guruhidagi xakas guruhchasiga mansub til; Rossiya Federatsiyasining Kemerovo viloyatida, qisman Oltoy va Xakas Respublikalarida tarqalgan. Shorlarning umumiy soni 16,6 ming kishi boʻlsada, Shor tilida soʻzlashuvchilar 10 ming kishi atrofida, xolos. 2 ta asosiy lahjasi bor: mrass yoki shimoli-gʻarbiy (xakas tiliga yaqin) va kondom (oltoy tilining shimoliy lahjalariga yaqin).

Leksikasida ovchilik terminologiyasi rivojlangan, moʻgʻulcha va ruscha oʻzlashmalar uchraydi. Shor tilining mrass lahjasi yetakchi hisoblanib, adabiy til ana shu lahja asosida shakllangan, oʻtgan asrning 20—30-yillarida unda boshlangʻich sinflar uchun darsliklar yaratilgan. Hozirgi kunda Shor tili adabiy til sifatida mavjud emas, u faqat qabilaurugʻlar ichidagi soʻzlashuv tilidir. Shorlar yozma adabiy til sifatida oʻzlariga yaqin xakas tilidan, shuningdek, rus tilidan foydalanadilar. Yozuvi 1927-yildan rus grafikasi asosida, 1930-yildan lotin grafikasi asosida, 1938-yildan yana rus grafikasi asosida shakllangan.

Adabiyot 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurskix yazmkov, 2izd., M., 1969.

Shor tili (shor tilida atalishi Шор тили) — shor xalqining tili. Rossiyaning Kemerov viloyatida tarqalgan. Shor tilida gaplashuvchilar soni 2839 kishi (2010). Turkiy tillarning xakas guruhiga kiradi. Shor tilida 14 mingga yaqin kishi gaplashadi (2001). Oktyabr revolyutsiyasigacha alifbosi boʻlmagan. Shor tilida kirill alifbosiga asoslangan ilk alifbosi 1927-yili tashkil topgan. Shor tilida 16-ta jarangli, 25-ta jarangsiz harf bor. Shor tili xakas tiliga yaqin mrassu yoki zavodialektiga va oltoy tilining shimoliy dialektiga oʻxshash xondom yoki y-dialektiga boʻlinadi. Adabiy tili mrassa dialektiga asoslangan. Lugʻat tarkibi tomonidan xakas bilan oltoy tillariga yaqin. Til tarkibida moʻgʻul tili bilan rus tilidan kirgan soʻzlar koʻp uchraydi. Shor tili — Oltoy togʻining shimoliy diyorida yashaydigan oz sonli xalqning ogʻzaki gapirish tili. Shorlarning umumiy soni — 16 572. Shor tili marass va kondam dialektlariga boʻlinadi. Adabiy tili shakllanmagan.

Shor alifbosi

Manbalar