MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ateroma

Ateroma (yun. athera – boʻtqa) – yumshoq, elastik, yuzasi silliq teriga yopishgan ogʻriqsiz tuzilma, xavfsiz oʻsma; yogʻ bezi chiqish yoʻlining bekilib qolishidan paydo boʻladi. Boshning soch-li qismi, yuz, tashqi jinsiy a’zolarda kuzatiladi, koʻpincha yakka holda, ba’zan koʻp boʻladi. Jarrohlik yoʻli bilan davola-nadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ateromatoz

Ateromatoz – ateroskleroz ka-salligida qon tomir devorlarida pilak-chalar va ular markazida mayda donachali detrit (biriktiruvchi toʻqima asosiy moddasining mahalliy oʻlishi) hosil boʻlishi; ular xolesterin kristallari va yogʻ kislotalaridan iborat boʻlib, lipid va oqsil massalari, kollagen va elastik tolalarning parchalanishidan vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ateroskleroz

Ateroskleroz (yun. athera – boʻtqa va skleroz) – yogʻsimon modda (li-poid)lar almashinuvi buzilib, ularning arteriya ichki qavatida toʻplanishi va biriktiruvchi toʻqimaning oʻsib ketishi na-tijasida kelib chiqadigan surunkali kasallik. A. qon aylanishining umumiy va mahalliy buzilishi bilan birga kechadi. Arteriya devori toʻqimasi xujayralaridagi oʻzgarishlar, ularda kechadigan bio-kimyoviy jarayonlardagi buzilishlar A. paydo boʻlishi va rivojlanishida muhim rol oʻynaydi. Arteriyalar devorining ayrim sohalarida fibroz toʻqima rivoj-lanishi, shu sohalarda xolesterin va boshqa moddalar yigʻilishi A. paydo boʻlishiga olib keladi. Bu arterial qon bosimining kutarilishi yoki arterial giperten-ziyaga (qarang Qon bosimi) bevosita bogʻliq. A. avj olishiga sabab boʻladigan kasalliklardan biri qandli diabetdir. Bun-day bemorlar vrachning doimiy kuzatuvi ostida boʻlishlari lozim. A.ga moyillik keyingi avlod vakillarining ma’lum bir qismi orasida irsiy yoʻl bilan utadi; ota-onasi A. bilan ogʻrigan shaxslar irsiy moyillikka yoʻl qoʻymaslik uchun uning ol-dini olish choralarini koʻrishlari za-rur. A.da barcha arteriyalarning umumiy zararlanishi kam uchraydi. Asosan, bosh miya, yurak, buyrak va oyoq tomirlari za-rarlanadi. Bosh miya tomirlarida atero-sklerotik oʻzgarishlar avjiga chiqqanda qon aylanishining oʻtkir buzilishi – insult roʻy berishi mumkin.Yurak muskulini qon bilan ta’minlay-digan tomirlar A.i toj tomirlar yetish-movchiligining yuzaga kelishiga sabab boʻladi. Bunday yetishmovchilik oqibatida stenokardiya, miokard infarqti va yurakning boshqa kasalliklari rivojlanishi mumkin. Oyoq arteriyalari sklerozida oyoqlar boʻshashadi, boldir muskullari ogʻriydi va tortishadi, yurishda oʻzgarish kuzatiladi. A.ning oldini olish uchun arteriyalar devorining butunligini saqlash va ularda xolesterin yigʻilishiga yoʻl qoʻymaslik maqsadida bemorning hayot tarziga doir vrach maslahatlari va tavsiyalarini bajarish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atetoz

Atetoz (yun. athetos – vaziyatsiz) – ka-lavlanib yurish. Qoʻl, oyoq, hatto yuz va til muskullarining uzluksiz chuvalchang-simon qimirlab, buralib qisqarishi. Asosan qoʻl-oyoq barmoqlarida uchraydi. A. miyaga qon quyilgandan keyin, miya oʻsmasida, ba’zan tutqanoq tutganda, bosh miyaning ekstrapiramid doiralariga qarashli toʻqimalarida (striar sistema) roʻy beradi. A.da panja muskullarining tonusi oshib ketadi va chuvalchangsimon harakatda boʻladi. Mas, bir barmoq bu-kilsa, ikkinchisi yozila boshlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atir

Atir (arabcha xushboʻy) — xushboʻy oʻsimliklarning guli, bargi, iddizidan yoki baʼzi hayvonlar bezlaridan olinadigan moddalarning spirtdagi eritmasi. Atir dastlab Sharq mamlakatlarida tarqalgan. U zamonlarda atir turli gul moylaridan olinib, mushk va anbarlar aralashtirib tayyorlangan. Qadim zamonlarda (miloddan avvalgi 5000—2000-yil) ham atir ishlatilganligi maʼlum. Hozir atir sunʼiy usulda sintez qilingan har xil xushboʻy moddalardan ham ishlab chiqarilmoqdatir Gultojbarg yoki oʻsimlik ildizidan efir moyi olish uchun u maxsus germetik qozonda ekstraksiya qilinadi va atir kompozitsiyasi (efir moyi bilan xushboʻy modda aralashmasi) tayyorlanadi. Har bir atir uchun oʻziga xos „hid“ (boʻy) tanlanadi. Tuzilgan kompozitsiya yuqori darajada tozalangan etil spirtda eritilib, emallangan berk idishlarda 12 kungacha saqlanadi. Soʻngra filtrdan oʻtkazilib, flakon shishachalarga quyiladi. Aʼlo sifatli atirda 10-12 %, oʻrtachasida 5% xushboʻy modda boʻladi. Toshkent atir-upa fabrikasida boshqa davlatlardan tayyor kom-pozitsiyalar olib ishlatiladi yoki efir moylari keltirilib, kompozitsiya shu yerda tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar
Atirgul (bezak)

Atirgul – atirgul shaklidagi bezak, amaliy bezak san’atida keng qoʻllanadi. A. kashtachilik (jumladan, doʻppidoʻzlik)da milliy iroqi usuli bilan tikib, zargarlik (bilaguzuk yuziga), mi-skarlik (mis idishlar bezagi)da oʻyib va 746b. usulda yaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atirgul moyi

Atirgul moyi – efir moyi; tiniq moysimon xushboʻy sargʻish suyuqlik. Zichligi 950 – 990 kg/m3 (20° da). Atirgulning, asosan qozonlik (Bol-gariyadagi shahar nomidan) atirgulning gulbargini suv bugʻi bilan haydash yoki uchuvchan organik erituvchilar (petroley efiri, benzol, etil spirt va boshqalar) vosita-sida olinadi. Suv bugʻi bilan haydash usu-li koʻproq qoʻllaniladi. 1 kg moy 2 – 5 t gulbargdan olinadi. Atirgul moyi tarkibiga 200 dan ortiq komponentlar (feniletil spirti, terpen spirtlari – sitronel-lol, nerol, geraniol, linalool va ularning efirlari, alifatik aldegidlar va boshqalar) kiradi. Atirgul moyining spirtda erimay-digan qismi (taxminan 5%)ni stearoptenlar (parafin uglevodorodlari) tashkil qiladi. Yuqori sifatli atirlar tayyor-lashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atirdon

Atirdon (arab. – atir, fors. – idish) – atir solinadigan idish. Oʻzbek (Toshkent, Buxoro, Qoʻqon) zargarlari na-fis bezakli, shakli bejirim A.larni mis yoki jezdan yasagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atireoz

Atireoz (athyreosis; yun. a – inkor qoʻshimchasi va lot. glandula thyreoidea – qalqonsimon bez) – tugʻma qalqonsimon bez boʻlmasligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atka

Atka – temuriylar davrida amir-zodalarga ilm-fan, harbiy san’at, odob-axloqning noziq jihatlaridan tarbiya beruvchi mansabdor shaxs. Turkistondagi xonliklar davrida (16– 19-asrlar) tarbi-yachi, otaliq istilohi bilan ifodalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlant (umurtqa)

Atlanta () - umurtqali hayvonlarning, shu jumladan odamlarning birinchi bo'yin umurtqasi . Oksipital suyak bilan harakatlanuvchi artikulyatsiyada ishtirok etishi tufayli u boshqa servikal vertebralardan farq qiladigan tuzilishga ega.

Ushbu umurtqaning anatomik variantlari genetik xilma-xillik bilan chambarchas bog'liq: atlaslarning anatomik variantlari qanchalik ko'p bo'lsa, populyatsiyaning genetik xilma-xilligi shunchalik past bo'ladi  .

Strukturaviy xususiyatlar 
Atlasning tanasi deyarli yo'q, chunki embrional davrda u ikkinchi bachadon bo'yni umurtqasi - epistrofiya yoki o'q bilan birlashib, uning tishini (dens) hosil qiladi. Shu munosabat bilan, atlasning vertebral teshiklari sezilarli darajada kengayadi va tanadan faqat qisqa oldingi kamar (arcus anterior) qoladi. Oldingi yoy yon tomonlarda ikkita qalinlashuv - lateral massalar (massae lateralis) yordamida orqa (arcus posterior) bilan bog'langan. Tashqi tomondan, oldingi kamarda oldingi tuberkulyar mavjud (tuberculum anterius). Uning ichki (orqa) yuzasida atlasni ikkinchi bo'yin umurtqasining tishi bilan bog'lash uchun mo'ljallangan tish chuqurchasi (fovea dentis dentis) mavjud (median atlantoaksiyal bo'g'in). Orqa yoyda orqa tuberkul (tuberculum posterius) mavjud bo'lib, bu kam rivojlangan o'murtqa jarayondir. Orqa yoyning ustki yuzasida, atlasning ikkala tomonida umurtqali arteriyaning yivi (sulcus arteriae vertebralis) ko'rinadi.

Atlasning har bir lateral massasining tepasida va ostida yuqori va pastki artikulyar yuzalar joylashgan. Yuqori artikulyar yuzalar () oval shaklga ega, ular oksipital suyakning kondillari bilan bog'lanib, atlantooksipital bo'g'inni hosil qiladi. Pastki bo'g'im yuzalari (facies articulares inferiores) yumaloq shaklda bo'lib, ular ikkinchi bo'yin umurtqasining bo'g'im yuzalari bilan bo'g'inlashib, lateral atlantoaksiyal bo'g'inni hosil qiladi.

Rivojlanish anomaliyalari 
Atlasning juda kam uchraydigan anomaliyasi uning oksipital suyak bilan birlashishi (atlas assimilyatsiyasi). Ushbu nuqson oldingi neyroporaning to'liq yopilmaganligi tufayli yuzaga keladigan orqa yoyning bo'linishi bilan birlashtirilishi mumkin va miyelomeningotsel paydo bo'ladi - servikal umurtqa pog'onasining kistli yorig'i.

Ko'pincha Kimmerle anomaliyasi mavjud - umurtqali arteriya yivi ustidagi orqa yoyda suyak yoysimon septum shaklida atlasning atipik tug'ma nuqsoni bilan bog'liq bo'lgan kraniovertebral birikmaning malformatsiyasi.

Manbalar 

Pages with unreviewed translations
Atlanta

Atlanta – AQShdagi shahar, Jorjiya shtatining ma’muriy markazi. AKSH janubidagi yirik transport, savdo-sanoat, madaniyat markazi, xalqaro aeroport bor. Aholisi 394 ming kishi (1990, shahar atrofi bilan 2,4 mln. kishi). Aviaraketa-kosmik, radioelektronika, avtomobil, kimyo, poligrafiya, oziq-ovqat (shu jum-ladan "Koka-kola" firmasi) va boshqa sanoat korxonalari mavjud. A. – afroamerikaliklarning madani-yat va biznes markazi. Shaharga 19-asr 1-yarmida asos solingan. 1861 – 65 yillardagi Fuqarolar urushi davrida vayron qilingan, 19-asr oxiri – 20-asr boshida qayta tiklangan. 26-Olim-piada oʻyinlari (1996) boʻlib oʻtgan. Mu-zeylar universitetlar bor.

Adabiyotlar
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Georgia shaharlari
Atlantika boʻyi pasttekisligi

Atlantika boʻyi pasttekisligi – AQShdagi pasttekislik, Atlantika okeani sohillarining Nyu-Yorkdan Florida yarim orolgacha boʻlgan qismini egallagan. Gʻarbda Pidmont platosining tik tushgan chekkasi bilan che-garadosh. Kengligi 30 – 350 km. Dengiz choʻkindilari (ohaktosh, qumtosh, loy va boshqalar)dan tashkil topgan, yuzasi tekis. Ba-landligi dengiz sathidan 100 m gacha. Iqlimi subtropik, okean iqlimi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 20° gacha, iyul-niki 22 – 28°. Yillik yogʻin 1000 – 1400 mm. Tuproqlari: qizil, sariq, chimli, botqoqli. Tabiiy oʻsimliklari: qaragʻay, dub, tis, botqoq sarvi va boshqa Paxta, ta-maki ekiladi, mevali bogʻlar bor. Foy-dali qazilmalardan fosforit lar koʻp. Aholisi zich. Yirik shaharlari: Nyu-York, Filadelfiya, Vashington, Balti-mor, Norfolk.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlas (xarita)

Atlas – 1) tushuntirish matnlari boʻlgan muayyan tizimli haritalar toʻplami, jildlar yoki ayrim varaqlar yigʻindisi shaklida nashr qilinadi (qarang Geografik atlas); 2) maxsus albomlar – anatomik A. va hokazo nomi. Atla haqida ba‘tafsil ma‘lumotni telegramdagi ijtimoiy tarmog‘imizdan (@geografiyakanal) dan bilib olishingiz mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlas (raketa)

"Atlas" – amerika eltuvchi ra-ketalari turkumining nomi; "Atlas" sayyoralararo ballistik raketasining dastlabki ikki pogʻonasi sifatida foy-dalaniladi. Start massasi – 125 – 135 t, umumiy uzunligi 31 – 35 m. "Atlas-Ajena" va "Atlas-Sentavr" variantlari mavjud. "Midas", "Samos" YESYni, say-yoralararo avtomatik stansiyalar "Reynter", "Mariner" va boshqalarni parvoz qildirish uchun qoʻllaniladi. Raketa dvigateli yonilgʻisi – suyuq kislorod va kerosin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlas oʻrilishi

Atlas oʻrilishi – atlas toʻqishdagi oʻziga xos oʻrilish; tanda iplari arqoq iplarini yopib oʻtgan joylarda ular oʻzaro yonma-yon yotmaydi, balki bir necha ip siljib oʻtadi. Rapportdagi tanda va arqoq iplari soni kamida beshta boʻladi. A u. bilan toʻqilgan gazlamalarning sirti silliq boʻlib, faqat arqoq yoki tanda iplarini yopib utgan joylari uzun bulib koʻrinadi. Agar gazlama sirtida arqoq iplari tanda iplarini koʻproq yopib oʻtgan boʻlsa, bunday gazlama arqoq atlasi yoki satin deb ataladi. Agar gazla-ma sirtida tanda iplari arqoq iplarini koʻproq yopib oʻtgan boʻlsa, bunday gazlama tanda atlasi yoki atlas deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atlet

Atlet – 1) atletika bilan shugʻullanuvchi sportchi yoki sirk artisti; 2) qomati kelishgan, baquvvat, chayir odam.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yana qarang 
 Atletika
Atletika

Atletika (yun. athletikos – kurashchilarga xos):

 kuch va chaqqonlikni rivojlantirishga yordamlashuvchi mashqlar tizimi. Atletika atamasi yengil atletika, ogʻir atletika soʻz birikmalarida ishlatiladi; 
 sirk sanʼati janri, ogʻir narsalar koʻtarish bilan bogʻliq kuch ishlatuvchi mashqlar.

Yana qarang 
 Atlet
Atmosfera dispersiyasi

Atmosfera dispersiyasi – yoritkich (yulduzlar) tasvirining spek-trlarga ajralishi. Yulduzdan kelayotgan turli toʻlqin uzunligidagi nurlar Yer at-mos-ferasidan oʻtishi jarayonida turli-cha burchak ostida sinib tasvirda ranglarga ajraladi va shu sababli yoritqichning 755tasviri bir oz choʻziqroq boʻlib chiqadi. Yoritqichning zenit masofasi ortishi bilan tasvir choʻziqligi ham ortadi, binafsha nurlar qizil nurlarga Karaganda koʻproq singanidan ular hosil qilgan tasvir ze-nit tomonga surilgan boʻladi. Natijada yoritqich tasviri spektrlarga ajraladi. Atmosfera dispersiyasi tufayli, mas, A. sinfga tegishli yulduz bilan K sinfga tegishli yulduz vazi-yatlari farqi 45° zenit masofada 0,1 – 0,2 orasida boʻladi. Koordinatlarni kat-ta aniqlikda oʻlchashda Atmosfera dispersiyasi ni hisobga olish yoki uning ta’sirini kamaytirish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosfera yogʻinlari

Atmosfera yogʻinlari – bulutlardan yogʻadigan yoki havoda suv buglarining kondensatlanishi natijasida yer yuzasiga va oʻsimliklar sirtiga tushadi-gan tomchi yoki muz holatidagi suv. Bulutlardan yomgʻir, qor, hoʻl qor va muz dona-chalari, doʻl va hokazo yogʻadi. Havodagi suv bugʻlaridan shudring, qirov, bulduruq va boshqa hosil boʻladi. Oʻta sovigan yomgir, tu-man yer yuzasida va narsalar ustida muz qatlamlari hosil qiladi. Atmosfera yogʻinlari davom-li va oʻrtacha tezlikda, jala shaklida va mayda shivalab yogʻuvchi yogʻinlarga aj-ratiladi. Davomli va oʻrtacha tezlikda yogʻuvchi Atmosfera yogʻinlari qatlamli yomgʻir beruvchi va yuqori qatlam bulutlardan yogʻadi. Jala boʻlib yogadigan Atmosfera yogʻinlari yomgʻirlitoʻp bulutlardan yirik tomchi yoki pagʻa-pagʻa qor, mayda muz donachalari, yezda esa doʻl sha-klida yogʻadi, tusatdan katta tezlik bilan boshlanib, tezda tuxtaydi, issiq davrda esa momaqaldiroq bilan birgalikda oʻtadi. Mayda shivalab yogʻuvchi Atmosfera yogʻinlari qatlamli bulutlardan (ba’zan tumanlardan) mayda tomchi va tez eriydigan qor shaklida yogʻadi. Atmosfera yogʻinlari meteorologik stansiyalarda yomgʻir oʻlchagich, yogin ulchagich va plyuvi-ograflar, katta maydonlarda esa radio-lokatorlar yorda-mida Ulchanadi. Yerga tushgan Atmosfera yogʻinlari mikdo-ri suv balansini koʻrsatadigan mm bilan, jadalligi esa vaqt birligi (min., soat, sutka)dagi miqdori (mm) bilan ulchanadi. Atmosfera yogʻinlari miqdori Oʻrta Osiyo hududi boʻylab gʻoyat notekis taqsimlanadi. Ularning yillik miqdori tekisliklarda oʻrtacha 100 – 200 mm, togʻ oldi va togʻli rayonlarda 500 – 1000 mm, ba’zan 1500 mm va undan koʻproq. Yogʻinlar tekisliklarning katta qismida, togʻ oldi va ba’zi tomi rayonlarda yoz oylarida eng kam, bahor (mart – aprel) yoki kuz (oktabr – noyabr)da eng koʻp yogʻadi. Shimoliy va baland togli rayonlarda esa eng koʻp yogʻingarchilik aprel – may oylarida kuzatiladi. Yezda faqat togli rayonlardagina yogʻingarchilik boʻladi. Oʻrta Osiyoning yogʻinlari kam tushadigan rayonlarida yoginlarning sut-kalik maksimum ekstremal miqdori 30 – 50 mm, yogʻingarchilik koʻp boʻladigan rayonlarda esa sutkalik maksimum miqdor 100 mm va undan koʻproq. Atmosfera yogʻinlari kuzatila-digan kunlar soni bir yilda 40 – 200 oʻrtasida oʻzgarib turadi. Atmosfera yogʻinlari qish – bahor davrida yerda tuproq nam zaxira-sini hosil qiladi, bu esa qishloq xoʻjaligida katta ahamiyatga ega. Atmosfera yogʻinlari yetarli (yiliga 200 mm va undan koʻproq) boʻlgan sharoitlarda eqilgan ekin tabiiy nam hisobiga unib chikadi, natijada birinchi sugorishni keyinroqqa surish mumkin boʻladi.Hamid Abdullayev, Olga Subbotina.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosfera ozoni

Atmosfera ozoni – atmosferada kislorodga Quyoshning ultrabinafsha nurlari ta’siridan hosil boʻladigan gaz. Kislorodning uch atomi birikma-sidan iborat. Ultrabinafsha nurlar ta’sirida ikki atomli kislorod mole-kulasi atomlarga bulinadi. Bu atomlar boʻlinmay qolgan kislorod molekulasiga qoʻshilib, uch atomli kislorod, ya’ni ozon hosil boʻladi. Atmosfera ozoni Kuyoshdan keluvchi, koʻpgina organizmlar uchun xavfli bulgan ultrabinafsha nurlarni yutadi. Atmosfera ozoni Yer sirtidan to 55 km balandlik-kacha bulgan xavo katlamida uchraydi. Asosiy qismi 20 km bilan 35 km orasidagi balandlikda joylashgan. Agar atmosferadagi barcha ozonlar bir katlamga keltirilganda edi, 1,5 – 4,5 mm qalinlikdagi qatlam hosil bulardi. Oʻzbekiston hududi ustidagi atmosferada ozonning kalinligi yil davomida urta hisobda 1,9 dan 2,7 mm oraligʻida oʻzgarib turadi. Atmosferada aprel oyida eng koʻp, oktabr oyida eng kam ozon boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosfera frontlari

Atmosfera frontlari – me-teorologik elementlari har xil boʻlgan ikki havo massasini ajratuvchi zonalar. Atmosfera frontlarida meteorologik elementlar gori-zontal yoʻnalishda keskin oʻzgaradi. Yer yuzasiga yaqin qatlamda oʻtish zonasining eni, odatda, 100 km dan oshmaydi. Atmosfera frontlari yer sirtiga nisbatan qiya yoʻnalib, salqin havo zichroq boʻlganligi uchun iliq havo ostiga pona shaklida kiradi, Yerga nis-batan juda yotiq, deyarli gorizontal joy-lashgan. Ajratuvchi zonaning gorizon-tal yoʻnalishdagi kengligi bir necha yuz km boʻlsa, bunday zona front zonasi deb ataladi. Atmosfera frontlari qancha tez harakat qilsa, meteorologik elementlar shuncha keskin oʻzgaradi. Shuning uchun Atmosfera frontlarida kuchli vertikal oqimlarni, turli bulutlar sha-klini, yogʻinlarni, xullas, ob-havoning keskin oʻzgarishlarini kuzatish mumkin. Atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasidagi ahamiyatiga qarab, Atmosfera frontlarini arktik, qutb havosi orasidagi arktik, qutbiy va tropik hamda ekvatorial havo orasidagi tropik xillarga ajratish mumkin. Ba’zi vaqnlarda keng gorizontal havo mas-salari ichida ikkinchi darajali front ham hosil boʻladi. Front salqin havo tomonga harakatlansa, salqin front deb yuritiladi. Odatda, salqin front iliq frontga qaraganda tezroq harakatlanadi. Shu sababli, ba’zan, salqin front iliq frontga yetib olib, qoʻshilib ketadi. Bunday Atmosfera frontlari okklyuziya fronti deb yuri-tiladi. Iliq havo salqin front boʻylab yuqoriga koʻtarilsa, anafront, pastga qarab yoʻnalsa, katafront deyiladi.Odatda, Oʻrta Osiyoda salqin frontlarning oʻtishi ob-havoning keskin oʻzgarishlari (yomgʻir, qor, haroratning pasayishi, kuchli shamol)ga olib kela-di, Jala, momaqaldiroq va boshqa tingach, salqin front chizigʻidan keyin ob-havo ochilib ketadi. Iliq front oʻtganda esa ob-havoda keskin oʻzgarishlar yuz bermay-di, kamdan-kam hollarda yogʻingarchilik boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosfera sirkulyatsiyasi

Atmosfera sirkulyatsiyasi (lot. circulatio — doiraviy aylanish) — gorizontal oʻlchami materik va okeanlarga, qalinligi bir necha km dan oʻnlab km larga teng boʻlgan juda katta koʻlamli havo oqimlari sistemasi. Materik va okeanlar sirtining turlicha isishi, havo oqimlarining ishqalanishi va Yerning aylanishi ta’siridagi ogʻishi, shuningdek toʻlqin va girdoblar hosil boʻlishi (planetar A. s., global A. s.) tufayli vujudga keladi. Havo massalarining koʻchib yurishi kengliklararo va meridianal yoʻnalishda roʻy beradi. Troposferada eng turgʻun oqimlarga passat, antipassat va mussonlar kiradi. Havo massalarining koʻchishi katta koʻlamdagi girdoblar (qarang Siklon va Antitsiklon) tufayli oʻzgarishi mumkin. Stratosferaning yuqori qismlarida havo oqimlari zonal (yozda sharqiy, qishda gʻarbiy yoʻnalishda) boʻladi.A. s. yildan-yilga yoki bir koʻp yillik davrdan boshqa koʻp yillik davrga oʻzgarib turishi Yer atmosferasi Quyoshdan oladigan radiatsiya miqdori bilan, ya’ni Quyosh faolligi bilan belgilanadi (qarang Quyosh radiatsiyasi). A. s. iqlimni shakllantiruvchi muhim jarayon; Yerning har qanday joyidagi iqlim xususiyatlari umuman doimiy A. s.ga, qishloq xoʻjaligida barcha turdagi ishlarni olib borishda muhim ahamiyatga ega boʻlgan ayrim yillar ob-havosining xususiyatlari esa sirkulyatsiyaning yildan-yilga oʻzgarishiga bogʻliqdir. A. s.ni oʻrganish xalq xoʻjaligi va qishloq xoʻjaligini meteorologik ma’lumotlar bilan ta’minlashda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar 

Atmosfera
Atmosfera elektri

Atmosfera elektri – atmosferada sodir boʻlib turadigan hodisalar tufayli paydo boʻladigan elektr. Bunga har xil meteorologik elementlar, ayniqsa, bulut, yogʻin, momaqaldiroq, chang 758boʻronlari katta ta’sir qiladi. Shuning uchun atmosfera elektri asosan "ochiq" yoki "risoladagi" ob-havoda oʻrganilgan. Atmosfera elektrining paydo boʻlishiga ionizatorlar yordamida ionlashgan molekula va atomlar sha-klidagi elektr zaryadlari sabab boʻladi. Bunda hosil boʻlgan ionlar massalari bilan bir-biridan farqlanadi. Atmosfe-ra gaz molekulalari toʻplamidan tashkil topgan va 15 – 30 molekula massasidan iborat boʻlgan ionlar yengil, bundan taxminan 2000-marta katta ionlar ogʻir ionlar deb yuritiladi. 1 sm3 havoda taxminan ikki xil ishorali 500 – 600 yengil ion borligi aniqgsangan. Ogʻir ionlar soni juda ham oʻzgaruvchan boʻlib, 1 sm3da bir necha minggacha yetadi, koʻpincha, yer yuziga yaqin qatlamda uchraydi. Atmosferaning asosiy ionizatorlari: 1) atmosferaning hamma qatlamlariga ta’sir etuvchi kos-mik nurlar; 2) atmosfera va Yerdagi radi-oaktiv moddalarning nurlanishi (ular 5 – 6 km balandlikkacha ta’sir qiladi); 3) Quyoshning ultra-binafsha va korpusku-lyar nurlari (ular atm.ning 50 – 60 km dan yuqori qatlamlarida ta’sir qiladi). Atmosferaning ionlanishi tufayli elektr maydoni va elektr toklari pay-do boʻladi, havo elektr oʻtkazuvchan boʻlib qoladi. Havoning elektr oʻtkazuvchanligi balandlik oshgan sari keskin oshadi va ionosfera qatlamlarida katta miqdorga yetadi. Elma chiroqlari ’ayashin Atmosfera elektrining koʻrinishlaridan biridir. Atmosfera elektrining elektr uzatish va aloqa tarmoqlariga, aviatsiyaga, baland bino va qurilmalarga zararli, ba’zan xavfli ta’siri mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadagi kuchli oqim

Atmosferadagi kuchli oqim – yuqori troposfera va stratos-fera qatlamlarida deyarli doim gori-zontal yoʻnalishda katta (30 m/s va undan yuqori) tezlik bilan harakatlanadigan havo oqimi. Koʻndalang kesimi 300 – 400 km², qalinligi 6 – 10 km va uzunligi bir necha ming km boʻlishi mumkin, ay-rim hollarda esa yer sharini oʻrab oladi. Atmosferadagi kuchli oqim o.da atmosfera kinetik energiya-sining asosiy qismi toʻplangan. Atmosferadagi kuchli oqim o. oʻqida shamol tezligi 60 – 80 m/s, ba’zi hollarda 100 – 150 m/s va undan katta. Atmosferadagi kuchli oqim o.da tezlikning vertikal gradiyenta har km ga oʻrtacha 5 – 10 m/s boʻlib, gori-zontal gradiyent undan taxminan 100-martacha kichik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atmosferadagi optik hodisalar

Atmosferadagi optik hodisalar – atmosferada yorugʻlikning qaytishi (aks etishi), sini-shi, yutilishi, sochilishi va difraksiyasch natijasida paydo boʻluvchi hodisalar. Yorugʻlikning yomgʻir tomchilari va mayda muz kristallarida sinishi va difrak-siyasi natijasida osmonning Quyoshga qarama-qarshi tomonida hosil boʻladigan rangdor yoyli kamalaklar, Quyosh va Oy gardishidan bir oz uzoqliqsa oqimtir yoki rangli halqa shaklida koʻrinuvchi galo hodisalari, osmon yoritqichlari atrofida hosil boʻladigan tojlar, glo-riya hodisalari, shuningdek atmosfe-ra refraksiyasi, saroblar, osmonning moviy rangi, tong va shom shafagʻi kabi hodisalar A o. x, jumlasiga kiradi. Atmosferadagi optik hodisalar h. koʻpchiligi atmosferaning turli qatlamlari holati va tarkibini bil-diruvchi alomat boʻlib, ob-havoning mahalliy belgilari sifatida xizmat qiladi. Atmosferadagi optik hodisalar h.ni meteorologiya fanining bir boʻlimi gʻisoblangan atmosfera optikasi oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil