Avstriya — Polsha munosabatlari

Avstriya — Polsha munosabatlari Avstriya va Polsha oʻrtasidagi tashqi aloqalardir. Ikki xalqning bir necha asrlarga borib taqaladigan juda uzoq tarixiy munosabatlari bor, bu ularning tarixining aksariyat qismida murakkab kechgan

Polsha-Litva Hamdoʻstligi va Avstriyaning Gabsburg monarxiyasi oʻz hukmronliklarining eng yuqori choʻqqisida juda kuchli va samimiy munosabatlarga ega edi. Ioann III Sobieski bayrogʻi ostidagi polshalik hussarlari Vena jangida avstriyaliklarga turklarga qarshi kurashda yordam berishdi va ikkala davlat oʻrtasida koʻplab ichki va siyosiy almashinuvlar mavjud edi. Biroq, Avstriyaning Polshaning Prussiya va Rossiya bilan boʻlinishidagi ishtiroki bir asr o‘tgandan keyin munosabatlarni keskinlashtirdi. Polshaning Avstriya tomonidan bosib olingan qismida Avstriya hukmronligiga qarshi bir necha Polsha qoʻzgʻolonlari boshlandi, ularning eng yiriklari 1809-yilgi Avstriya-Polsha urushi va 1846-yilgi Krakov qoʻzgʻoloni edi. Polyaklar 1848-yilgi inqiloblar paytida boshqa xalqlarning, xususan, venger va italiyaliklarning Avstriyaga qarshi qoʻzgʻolonlariga qoʻshilishgan.

Biroq, uch boʻlinuvchi davlatdan Avstriya polyaklarga nisbatan eng bagʻrikeng edi. 1867-yilda polyaklarga keng muxtoriyat berildi va Avstriya boʻlinmasida Polsha madaniyati gullab-yashnadi. XX asrda, Avstriya-Vengriya parchalanganidan soʻng, Avstriya va Polsha oʻrtasidagi munosabatlar tiklandi, faqat fashistlar Germaniyasining Avstriyani qoʻshib olishi va keyin Sovet Ittifoqining yordami bilan Polshaga bostirib kirishi bilan toʻxtatildi.

Ikkinchi jahon urushidan keyin ikkalasi ham munosabatlarni tikladilar, ammo Avstriya va Polsha Xalq Respublikasi oʻrtasidagi munosabatlar keskinlashdi. Polsha Sovet Ittifoqining kommunistik yoʻldoshi edi va Avstriya Gʻarbiy blok ostida edi va Gʻarb hamda Qoʻshma Shtatlar bilan chambarchas bogʻliq bo‘lgan. Ularning munosabatlari 1989-yilda Sharqiy blok parchalanganidan keyin yaxshilandi. Oʻshandan beri ular oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli taraqqiyotga erishdi, chunki Avstriya Polshani NATO va Yevropa Ittifoqiga qoʻshilishda qoʻllab-quvvatladi. Bu Polsha mos ravishda 1999- va 2004-yillarda sodir boʻlgan. Ikki xalq oʻrtasidagi munosabatlar hozirda aʼlo darajada. Har ikki davlat OECD, YXHT, Yevropa Ittifoqi, Uch dengiz tashabbusi, Yevropa Kengashi, Birlashgan Millatlar Tashkiloti va Jahon Savdo Tashkilotining toʻliq aʼzolaridir .

Tarixi 
Ikki davlat oʻrtasidagi birinchi tan olingan munosabatlar Tevton ordeni, Germaniyada asoslangan harbiy diniy ordenidan boshlangan. Bir necha yil davomida Polsha Qirolligi va Tevton ordeni oʻrtasida bir necha bor toʻqnashuvlar boʻlgan. Grunvald jangida (1410) Polsha gʻalabasi tufayli orden zaiflashdi, bu Polshaning Yevropada qudratli davlat va Markaziy va Sharqiy Yevropadagi asosiy oʻyinchilardan biri sifatida paydo boʻlishiga yoʻl ochdi.

XVI srda Polsha bilan chegaradosh boʻlgan Bogemiya (Chexiya) va Vengriya Avstriyaning Gabsburglar sulolasi tasarrufiga oʻtdi. Gabsburglar Polshada ham hokimiyatni egallashga harakat qilishdi, chunki ular 1573-yildan boshlab Polsha qirollik saylovlarida oʻz nomzodlarini qayta-qayta taqdim etishgan, ammo hech qanday natijaga erishilmadi. 1587-yilgi Polsha-Litva qirollik saylovlaridan soʻng, Polsha qiroli boʻlish uchun Maksimilian III Avstriyani birinchi yirik Avstriya-Polsha urushi hisoblangan Polsha vorisligi urushiga jalb qildi. 1588-yilda Byczyna jangida avstriyaliklar polyaklar tomonidan keskin magʻlubiyatga uchradilar.

1683-yilda Usmonlilar tomonidan Vena qamalini eshitgan Polsha qiroli Ioann III Sobieski koʻplab polshalik hussarlarni toʻpladi va xristian ittifoqida jang qildi. Gʻalabadan keyin u oʻsha paytdagi Muqaddas Rim imperiyasining hukmdori Leopold bilan uchrashdi, ammo ular koʻp masalalarda kelishmovchilikka duch kelishgan. Shunga qaramay, Avstriya va Polsha 1683-1699-yillardagi Buyuk Turk urushi paytida 1684-yilda tuzilgan Muqaddas Liganing bir qismi sifatida ittifoqchi boʻlib, ikkalasi ham urushda gʻalaba qozongan.

1733-yilda Avstriya Polsha vorisligi urushida qatnashdi, bu butun qitʼada bir nechta Yevropa kuchlari qatnashgan yirik Yevropa mojarosiga aylandi.

Polshaning boʻlinmalari 
Biroq, XVIII asrda Rossiya taʼsirining kuchayishi hamda kengayishi va Polsha-Litva Hamdoʻstligining tanazzulga uchrashi Avstriyani Polshadan Rossiyaga yordam berishga majbur qildi. Rossiyaning Polshadagi siyosiy hukmronligi Polshaning boʻlinishi bilan yanada kuchaytirildi, unda Avstriya Rossiya va Prussiya bilan birga asosiy guruhlardan biri edi. Avstriya esa Polshaning eng kichik qismini qoʻlga kiritdi, chunki u uchta boʻlimning faqat birinchi va uchinchi qismlarida qatnashgan. 1809-yilda Avstriya-Polsha urushida bosib olingan hududlarning bir qismini yoʻqotdi. Boʻlinishdan keyin birinchi taniqli Polsha qoʻzgʻoloni, Denisko 1797-yilda Polshaning Avstriya boʻlinmasida boʻlib oʻtdi va avstriyaliklar tomonidan bostirildi.

Uchta boʻlinadigan kuchlar ichida Avstriya, asosan, koʻp millatli anʼanalari va Prussiyada, keyinchalik Germaniyada va Rossiyada Polsha madaniyatining kuchli bostirilishi bilan solishtirganda bagʻrikengligi tufayli Polsha aholisiga eng kam bosqin uyushtirgan.

Bunday bagʻrikenglik darajasiga qaramay, polyaklar mustaqillik va siyosiy huquqlarni, shu jumladan 1846-yilgi Krakov qoʻzgʻolonini talab qilishda faol edilar. Polyaklar 1848-yilgi inqiloblarga boshqa xalqlarning Avstriyaga qarshi ozodlik uchun kurashlarini, xususan, 1848-yilgi Vengriya inqilobi va Birinchi Italiya mustaqillik urushini qoʻllab-quvvatlash uchun qoʻshildi. Polsha generali Jozef Bem Avstriya hukmdorlariga qarshi kurashni davom ettirdi va Vengriyadagi Avstriya armiyasiga katta qiyinchiliklar tugʻdirdi. Vengriya inqilobini rus qoʻshinlari kelib, uni qon bilan bostirgandan keyingina toʻxtadi. Shu bilan birga, Polsha xalq shoiri Adam Mitskevich birinchi Italiya mustaqillik urushida avstriyaliklarga qarshi kurashgan Polsha harbiy boʻlinmasi Mitskevich legionini tuzdi va bu ham muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Oʻshandan beri Avstriya polyaklarga nisbatan qattiqqoʻl boʻlib qoldi.

Avstriya nazorati ostidagi Polsha hududlarining koʻp qismini oʻz ichiga olgan Galisiya va Lodomeriya Qirolligida 1867-yildan beri polyaklar keng avtonomiyaga ega boʻlib, Polsha madaniyati va fani gullab-yashnadi. Uning ikkita yirik shaharlari (Krakov va Lvov) boʻlinish davrida Polsha xalqining madaniy va siyosiy poytaxtlariga aylandi.

Birinchi jahon urushi paytida, Avstriya-Vengriya imperatori Frans Iosif I, agar polyaklar bitta batalonda jang qilsalar, qoʻzgʻolon boʻlishidan xavotirda edi. U mustaqillik uchun Polsha qoʻzgʻolon uyushtirishini oldini olish uchun Polsha polklarini kichik qismlarga ajratishga qaror qildi. Shunga qaramay, Polsha batalyonlari urushdan Rossiya, Avstriya va Germaniya tomonidan boʻlingan Polsha xalqini birlashtirish imkoniyati sifatida foydalanish uchun birgalikda ishlashni rejalashtirgan edi. Urushdan keyin Polsha Avstriyadan mustaqillikka erishdi.

Urushlararo davr va Ikkinchi jahon urushi 
Ikki xalq oʻrtasidagi munosabatlar 1920-yilda boshlangan, ammo bu keskin davr boʻlgan. Markaziy va Sharqiy Yevropaning aksariyati urushlar tufayli vayron boʻlganligi sababli rasmiy aloqalar boʻlmagan. Yangi tashkil etilgan Polsha Respublikasi va Avstriya Respublikasi Sharqiy Yevropaning aksariyat mamlakatlari kabi elchi darajasidan tashqari hech qanday keng qamrovli aloqalarga ega emas edi.

Biroq, ikki xalq oʻrtasidagi munosabatlar 1938-yilda fashistlar Germaniyasi Avstriyani anneksiya qilgan Anshlyusdan keyin yoʻqoldi. 1945-yilgacha Avstriya va Polsha oʻrtasidagi munosabatlar asosan Germaniya va Polsha oʻrtasidagi munosabatlar davomida oʻzgarib turardi, bu Germaniyaning Polshaga bostirib kirishi tufayli keskinlashib, Ikkinchi Jahon urushini keltirib chiqardi. Avstriya Germaniya bilan umumiy til va madaniyatga ega va Polshani bosib olishda qatnashgan. Polyaklarga qarshi koʻplab jinoyatlar fashistlar Germaniyasi bayrogʻi ostida, shuningdek, Germaniya nazorati ostidagi Avstriyada joylashgan Mauthauzen va Gusen konslagerlarida sodir etilgan.

Urushdan keyingi aloqalar 
Urushdan keyin Polsha Sovet Ittifoqi tomonidan, Avstriya esa AQSh, Buyuk Britaniya, Fransiya va Sovet Ittifoqi tomonidan ishgʻol qilingan. Har ikki davlat ham turli siyosiy tizimlarga amal qilgan. Avstriya oʻzini respublika sifatida tikladi va betaraflikka vaʼda berdi. Polsha esa Sovet Ittifoqi oʻrnatgan kommunistik rejimga ega Sovet Ittifoqining yoʻldoshiga aylandi. Keyingi siyosiy muhitda Avstriya va Polsha oʻrtasidagi munosabatlar keskin va sovuq boʻlgan va Sovuq urush davomida ular oʻrtasida juda kam aloqa mavjud edi. Aksariyati kommunistik boshqaruvdan qochgan koʻplab polshalik qochqinlar Avstriyaga joylashdilar va Avstriyada Polsha diasporasining kichik jamoasini tashkil qildilar.

Bu holat 1989-yilgacha davom etdi, butun Yevropa boʻylab kommunizmning qulashi ular oʻrtasidagi munosabatlarni yana yaxshilashga imkon berdi.

1989-yilda Polshada kommunizm tugaganidan beri Avstriya Polshaning Gʻarb dunyosiga integratsiyalashuvi tarafdori boʻlib kelgan. Polsha NATO va Yevropa Ittifoqiga, Avstriya esa Yevropa Ittifoqiga qoʻshilganligi sababli ikkala davlat ham sezilarli yutuqlarga erishmoqda. Soʻnggi paytlarda oʻzaro fuqarolik qonunchiligi va hujjatlari boʻyicha mustahkam iqtisodiy va demokratik hamkorlik yuzaga keldi.

Soʻnggi paytlarda Polsha va Avstriya oʻrtasida davom etayotgan Suriya fuqarolar urushi sabab suriyalik qochqinlar inqirozi yuzasidan kelishmovchiliklar yuzaga keldi.

Doimiy diplomatik vakolatxonalar 

 Avstriyaning Varshavada elchixonasi va Krakovda bosh konsulligi bor.
 Polshaning Vena shahrida elchixonasi, Grats, Innsbruk, Linz va Zalsburgda faxriy konsulliklari bor.

Manbalar

Havolalar 

 Varshavadagi Avstriya elchixonasi
 Polsha Respublikasi elchixonasi, Vena, Avstriya
Polshaning ikki tomonlama aloqalari
Avstriyaning ikki tomonlama aloqalari
Xalqaro munosabatlar