Tanqidiy fikrlash

Tanqidiy fikrlash — fikrlashning alohida turi boʻlib, faktlarni tahlil qilish orqali xulosalar hosil qiladi. Ushbu konsepsiya murakkab va turli xil taʼriflarga ega, jumladan, ratsionallik, skeptitsizm, xolis tahlil va faktlarni tekshirish. Tanqidiy fikrlash bu — oʻz-oʻzini boshqaradigan, oʻzini oʻzi tarbiyalaydigan, oʻzini oʻzi nazorat qiladigan va oʻzini oʻzi toʻgʻirlaydigan fikrlash shaklidir. Uning zaruriy sharti ongni takomillashtirishning qatʼiy meʼyorlariga rozi boʻlish va ularni hushyorlik bilan qoʻllashdir. Tanqidiy fikrlash samarali muloqot va muammolarni hal qilish koʻnikmalarini egallashni, shuningdek, tabiatimizga xos egosentrizm va sotsosentrizmni yengib oʻtishni talab qiladi.

Tanqidiy fikrlashning etimologiyasi va kelib chiqishi 
Tanqidiy fikrlash atamasi Xalqaro terminologiya tizimida grek. fikrlashning „tanqidiy“ shakli sifatida yuritiladi. = kritikos = "tanqid", „baholash“, „imtihon“ va boshqalar. ko‘p maʼnoli so‘zdan kelib chiqqan;bu yerda „tanqid“ tushunchasi kundalik hayotda „ayblash“ maʼnosini anglatmaydi, balki aqliy qobiliyat maʼnosini bildiradi va „baholash“, „aniqlash“, „hukm qilish“, „ajratish qobiliyati“ kabi maʼnolarga ega. Tanqidiy fikrlashning intellektual asoslari ,shuningdek, etimologiyasi ham juda qadim zamonlarga borib taqaladi, yaʼni bundan 2500 yil avval Suqrotning oʻqitish amaliyoti va fikrlarida bu tushunchaga yaqin mazmunni uchratish mumkin;Suqrot savollarni tekshirishning yangi usulini ixtiro qildi, bu odamlarning bilimga boʻlgan ishonchini oqilona aniqlashga qodir emasligining zaifligini koʻrsatdi va bunda Sokratik kinoya ham bor edi.

Tarixi 

Tanqidiy fikrlash bilan bogʻliq eng qadimgi yozuvlar Platon tomonidan yozilgan Suqrot taʼlimotini taqdim etgan dialoglardir.Ular Platonning birinchi dialoglari bo‘lib, Suqrot bir yoki bir nechta suhbatdoshlari bilan axloqiy masalalar, masalan,Suqrotning qamoqdan qochishi to‘g‘ri bo‘ladimi, degan mavzuda gaplashadi. Faylasuf bu masalani o‘ylab, mulohaza yuritadi va shunday xulosaga keladi: qochish uning ustida tutgan barcha narsalarni (qadriyatlarni) buzadi, masalan,Afina qonunlari va Suqrot tinglayman, degan ichki rahbar ovoz.
Suqrot tanqidiy haqiqatni aniqlab berdiki, inson bilim va aqlga „hokimiyat“ (obroʻ) asosida bogʻliq boʻlmaydi.U hokimiyat va yuqori lavozim egalari juda sarosimali va mantiqsiz boʻlishi mumkinligini isbotladi.Suqrotning fikricha, yaxshi hayot kechirish va hayotning qadriga yetish uchun inson tanqidiy savol beruvchi, „surishtiruvchi ruh“ga ega bo‘lishi kerak. U g‘oyalarni eʼtiqodga loyiq deb qabul qilishdan oldin, uni chuqur o‘ylashga undaydigan chuqur savollar berish kerakligini angladi.

Suqrot „dalil izlash, hukm va taxminlarni sinchiklab tekshirish, asosiy tushunchalarni tahlil qilish, nafaqat aytilgan, balki amalga oshirilayotgan ishning mohiyatiga ham kirib borish“ muhimligini belgilab berdi. Uning soʻroq qilish usuli hozirda „Suqrotcha soʻroq“ deb nomlanadi va tanqidiy fikrlashni oʻrgatishning mashhur strategiyasi hisoblanadi.Oʻzining soʻrov uslubida Suqrot fikrning ravshanligi va mantiqiy izchillikni taʼkidladi.U odamlarga mantiqsiz fikrlashni fosh qilish yoki ishonchli bilim etishmasligini koʻrsatish uchun savollar berdi.Suqrotning taʼkidlashicha, hokimiyatga ega boʻlish hech qanday haqiqiy bilimni bera olmaydi.U taxminlarni sinchkovlik bilan tekshirib chiqdi va dalillar va asosli mulohazalarga asoslangan ishonchlilikka shubha qilish usulini yaratdi. Platon Sokrat taʼlimotini yozib qoldirdi va tanqidiy fikrlash anʼanasini davom ettirdi. Arastu va undan keyingi yunon skeptiklari Sokrat taʼlimotini mukammallashtirib, tizimli tafakkur va savol-javob orqali voqelikning tashqi ko‘rinishini emas, balki asl mohiyatini aniqlashga muvaffaq bo‘ldilar. 

Suqrot tanqidiy fikrlash anʼanasi uchun kun tartibini belgilab beradi, yaʼni umumiy eʼtiqod va taxminlarni aks ettirish va oqilona va mantiqiy eʼtiqodlarni izchil dalillar yoki mantiqiy asosga ega boʻlmagan eʼtiqodlardan ajratish-ular bizning tabiiy egosentrizmimizga murojaat qiladimi yoki bizning manfaatimizga mos keladimi. Ular qanchalik mos boʻlishidan qatʼi nazar, qanchalik qulay va qulay boʻlishidan qatʼi nazar, ularni diqqat bilan ajratib koʻrsatish kerak.

Tanqidiy fikrlash Richard V.Pol tomonidan ikki toʻlqinli harakat sifatida tasvirlangan (1994). Tanqidiy fikrlashning „birinchi toʻlqini“ koʻpincha „tanqidiy tahlil“, tanqidni oʻz ichiga olgan sof, oqilona fikrlash deb ataladi.Uning tafsilotlari unga murojaat qilganlar orasida farq qiladi. Barri K.Beyer (1995) fikriga koʻra, tanqidiy fikrlash aniq, asosli hukm chiqarishni anglatadi.Tanqidiy fikrlash jarayonida gʻoyalar isbotlanishi, toʻliq koʻrib chiqilishi va baholanishi kerak.  Tanqidiy fikrlash qobiliyatlari boʻyicha AQSh Milliy kengashi  tanqidiy fikrlashni quyidagicha taʼriflaydi: " kuzatish, tajriba, mulohaza yuritish, mulohazalar yoki muloqot orqali toʻplangan yoki hosil qilingan maʼlumotlarni eʼtiqod va harakatni (kontseptuallashtirish) boshqaradigan tushunchalarga faol va mohirona aylantirish, qoʻllash, tahlil qilish, sintez qilish yoki baholashning intellektual, ilgʻor jarayoni sifatida aniqlanadi. 

Qozoq falsafasida Abay Qunanbayuli tanqidiy fikrlashning yangi ufqini ochdi.Abayning hokimiyatga bo‘ysunmaslikni tarannum etgan, bilim va eʼtiqodda oqilona aniqlik va dalil talab etgan ayrim sheʼr va nutqlarini tanqidiy fikrlashning ajoyib namunasi deyish mumkin. Masalan,Abay shunday deydi:
Sababsiz ishonmang,

Agar biror holatga duch kelsangiz.

Chol aytdi, boy dedi:

Kim boʻlsa, dedi u -

Agar aqlingiz bilan gʻalaba qozonsangiz.

Ahmoqlarga berilmang.

Agar siz tom maʼnoda oʻlsangiz.

Bu yerda ko‘zing o‘z aqlingga yetib bormay turib, „Hech kimga, hech kimga ishonma“, deb ogohlantiradi va yana: „Buni yozganning ismini bilma, so‘zini bil!“ deb ogohlantiradi. - va shaxsning oʻzi fikrning toʻgʻriligiga kafolat emasligini, toʻgʻri fikrlarni nomi (obroʻsi) bilan emas, balki fikrning mazmuni bilan qabul qilish kerakligini taʼkidlaydi.

Anʼanaga koʻra, tanqidiy fikrlashning turli xil taʼriflari mavjud:</br>

 „Javob yoki xulosaga kelish uchun axborotni faol, mohirona shakllantirish, qo‘llash, tahlil qilish, sintez qilish va baholash jarayoni“. 
 „Aniq, oqilona, ochiq fikrli va asosli intizomli fikrlash“. 
 „Maqsadli, oʻz-oʻzini tartibga soluvchi xulosa, sharhlash, tahlil qilish, baholash va xulosa qilish, shuningdek, ushbu xulosaga asos boʻlgan dalillar, kontseptual, uslubiy, mezon yoki kontekstual tushunchalarni tushuntirish“. 
 „Eʼtiqodimizni shakllantirishda aqldan foydalanish talab etiladi.“ 
 Qiziqarli skeptitsizm sanʼati va mahorati (McPeck, 1981) 
 tartibga solish va aniqlashtirish, samaradorlikni oshirish, fikrlashdagi xatolar va notoʻgʻrilikni tan olish kabi narsalar orqali oʻz fikrlash haqida oʻylash. Tanqidiy fikrlash „qattiq fikrlash“ emas va u muammolarni hal qilishga (oʻz tafakkurini „takomillashtirish“dan tashqari) yoʻnaltirilmaydi. Tanqidiy fikrlash ichki yoʻnaltirilgan boʻlib, fikrlovchining ratsionalligini maksimal darajada oshirishga qaratilgan. Inson tanqidiy fikrlash yordamida muammolarni hal qilmaydi, tanqidiy fikrlash yordamida oʻz fikrlash jarayonini yaxshilaydi. 
 „Ehtiyotkorlik bilan tahliliy aniqlashga asoslangan baholash“. 
 „Tanqidiy fikrlash — bu odamlardan fikr yuritishni va ularning eʼtiqodlari va harakatlarini boshqaradigan qarorlar qabul qilishga eʼtibor berishni talab qiladigan fikrlash usuli. Tanqidiy fikrlash odamni mantiqiy xulosalar chiqarishga, murakkab maʼlumotlarni qayta ishlashga, narsalarga turli tomonlardan qarashga o‘rgatadi, shuning uchun ular ishonchliroq xulosalar chiqarishi mumkin“  .
 Tanqidiy fikrlashning yettita tanqidiy xususiyati mavjud: izlanuvchan va ishtiyoqli, har xillarga ochiq, tizimli fikrlashga qodir, analitik, haqiqatda qatʼiyatli, tanqidiy fikrlashda ishonchli va keyin etuk. 
 Tanqidiy fikrlash bir necha yoʻllar bilan belgilanishi mumkin boʻlsa-da, uning asosiy tarkibiy qismi — qoniqarli natijaga erishish uchun kuchli intilish haqida umumiy fikr mavjud, bunga oqilona fikrlash va natijaga asoslangan yondashuv orqali erishish kerak. Xelpernning soʻzlariga koʻra, tanqidiy fikrlash, birinchi navbatda, muammolarni hal qilish, hisoblash va ehtimollardan samarali foydalanish kabi oʻrganish koʻnikmalarini oʻz ichiga oladi. Bu fikrlash jarayonida ishtirok etish tendentsiyasini ham oʻz ichiga oladi. Stanovich soʻnggi yillarda zamonaviy IQ testlari tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oʻlchay olmayotganini aytdi. 

Zamonaviy tanqidiy fikrlash olimlari ushbu anʼanaviy taʼriflarni sifat, tushuncha va jarayonga kengaytirishga harakat qilishdi, jumladan ijodkorlik, tasavvur, izlanish, hayajon, empatiya, bilimlarni bogʻlash, feministik nazariya, sub’ektivlik, noaniqlik va behudalik . Tanqidiy fikrlashning baʼzi taʼriflari bu sub’ektiv tajribalarni istisno qiladi. 

 Ennisning fikriga koʻra, "tanqidiy fikrlash — bu eʼtiqod va harakatni boshqaradigan kuzatish, tajriba, fikrlash, oʻrganish yoki assotsiatsiya orqali toʻplangan yoki hosil  maʼlumotlarni kontseptsiyalash, qoʻllash, tahlil qilish, sintez qilish va / yoki baholashning intellektual va intizomli jarayoni.  Ennisning bu taʼrifi Xarvi Sigel, Piter Fazione  va Deanna Kuhn  tomonidan ilgari surilgan.
 Ennisning fikricha, tanqidiy fikrlash diqqat va miya faoliyatini talab qiladi. Agar tanqidiy fikrlash taʼlim sohasiga kiritilsa, bu usul o‘quvchilarning miya faoliyatini oshiradi va matnlarni boshqacha tushunishga yordam beradi.
 Tanqidiy fikrlash turli qismlarga boʻlinishi mumkin va boshqa sohadagi talaba tanqidiy fikrlashning boshqa modeliga muhtoj boʻladi. Tanqidiy fikrlash oʻxshash materialdan juda koʻp turli burchak va istiqbollarni ochib beradi.

Mantiq va ratsionallik 
Mantiqiy argumentatsiyani oʻrganish tanqidiy fikrlashni oʻrganish bilan bogʻliq.Mantiq argumentlarni tahlil qilish va ularning haqiqiy yoki notoʻgʻriligini baholash bilan bogʻliq. Gnoseologiyaning sohalarida tanqidiy fikrlash mantiqiy fikrlashni taʼkidlaydi, bu mantiqiy toʻgʻri va mantiqiy notoʻgʻri xulosalarni ajratishga imkon beradi.

Loik tafakkurining „birinchi to‘lqini“da mutafakkir o‘z tafakkur yo‘nalishidan tashqariga chiqib, tushuncha yoki g‘oyalar o‘rtasidagi bog‘lanishlarni tarafkashlikdan xoli tahlil qiladi."Tanqidiy fikrlashda mantiqdan tashqari" inshosida Kerri S.Uolters ushbu mafkurani quyidagicha taʼriflaydi: „Tanqidiy fikrlashning mantiqiy izlanishlari talabalarga quyidagilarni maʼlum qiladi: [[Norasmiy mantiq|Fikrlash faqat norasmiy (va ozroq darajada rasmiy) tartiblarga mos kelgandagina qonuniydir va tanlangan fikrlovchi tahliliy, tekshirish va baholashda mavhum, universal va obyektiv.uslubga qaratilgan.Ushbu fikrlash modeli anʼanaviy akademik donolikka shunchalik singib ketganki, koʻplab oʻqituvchilar buni qonun sifatida qabul qilishadi.“ Bunday tamoyillar koinotning miqdoriy tushunchasiga tobora koʻproq bogʻliqlik bilan paydo boʻldi.

Tanqidiy fikrlashning „ikkinchi to‘lqini“ mualliflari „birinchi to‘lqin“ga xos bo‘lgan tanqidiy fikrlashning logosentrik modelidan ongli ravishda uzoqlashdilar.Garchi koʻpgina olimlar tanqidiy fikrlashni tashkil etuvchi narsaga nisbatan kamroq eksklyuziv nuqtai nazarni qabul qila boshlagan boʻlsalar ham, ratsionallik va mantiq tanqidiy fikrlashning asosiy asoslari sifatida qabul qilindi.Valtersning fikriga koʻra, „birinchi toʻlqin“ ning eksklyuziv logotsentrizmi „yaxshi fikrlash mantiqiy fikrlash uchun soddalashtirilgan fikrlash degan asossiz taxmin“ bilan boshqarilgan

Deduksiya, o‘g‘irlash va induksiya 

Mantiqiy fikrlashning uch turi mavjud.Norasmiy ravishda, rasmiy deduksiyadan tashqari, mantiqiy fikrlashning ikki turini ajratish mumkin: induksiya va oʻgʻirlash .

Deduksiya 

 Deduksiya — rasmiy shakllantirish qoidalaridan foydalangan holda, argumentning asosiy tuzilishidan xulosa chiqarishdir . Masalan: X — shaxs (preza), u holda hamma odamlarning yuzi (preza) bor, shuning uchun X ham yuzga ega (mantiqiy xulosa).

Induksiya 

 Induksiya — mantiqiy xulosa chiqarish modeli boʻlib, unda xulosaning tuzilishi aniq maʼlumotlar va faktlar bilan taʼminlanadi. Masalan: juft butun sonlar yigʻindisi juft. agar  U yerda  hatto taʼrifiga koʻra.  u er-xotin; shuning uchun ikkita juft sonni qo‘shish juft sonni beradi.

Oʻgʻirlab ketish 

 Abduqiya evristik analogiyadan foydalanib xulosa chiqarishni bildiradi, buni oldindan o‘ylab ko‘rmasdan bo‘lmaydi. Masalan: „Men dalada qoʻylarni payqadim va ular menga oppoq koʻrindi, shuning uchun qoʻylar oq“. Deduktiv fikrlash bilan solishtirganda: hech boʻlmaganda baʼzi qoʻylar oq.

Manbalari 

Epistemologiya
Tanqidiy fikrlash