Amundsen dengizi

Amundsen dengizi Antarktidaning gʻarbiy qismidagi Mari Berd yerlari yaqinidagi Janubiy okeanning bir qismida joylashgan. U sharqda Cape Flying Fish (Tyurston orolining shimoli-gʻarbiy uchi) va gʻarbda Sipl orolidagi Cape Dart oʻrtasida oʻrnashgan. Cape Flying Fish Amundsen dengizi va Bellingshausen dengizi oʻrtasidagi chegarani belgilab beradi. Keyp Dartning gʻarbiy qismida Amundsen va Ross dengizlari oʻrtasida Janubiy okeanning marginal dengizi yoʻq. Kapitan Nils Larsen boshchiligidagi 1928—1929-yillardagi Norvegiya ekspeditsiyasi 1929-yil fevralida ushbu hududni oʻrgana turib suv havzasi nomini norvegiyalik qutb tadqiqotchisi Roald Amundsen ismi bilan atay boshlagan.

Dengiz asosan muz bilan qoplangan va uning ichiga Thwaites muzligining bir qismi chiqib turadi. Amundsen dengiziga tushadigan muz qatlami oʻrtacha  ga yaqin qalinlikka ega boʻlib, bu taxminan Texas shtatining kattaligiga teng. Mazkur hudud Amundsen dengizi embaymenti (ASE) deb nomlanadi hamda Gʻarbiy Antarktika muz qatlamining uchta asosiy muzli drenaj havzalaridan birini tashkil qiladi.

Embayment 

Amundsen dengiziga oqib tushadigan muz qatlamining qalinligi oʻrtacha  ni tashkil etadi. Bu taxminan Texas shtatining kattaligiga teng va Amundsen dengizi embaymenti (ASE) sifatida tanilgan. U Gʻarbiy Antarktika muz qatlamining uchta asosiy muz drenaj havzalaridan birini, shuningdek, Ross dengizi hamda Weddell dengizi qirgʻogʻini tashkil etadi.

Baʼzi olimlar bu mintaqa Gʻarbiy Antarktika muz qatlamining „zaif qism“ boʻlishi mumkinligini taxmin qilishadi. Amundsen dengiziga quyiladigan Pine oroli va Thwaites muzliklari Antarktidaning eng katta beshlik muzliklarining ikkitasi hisoblanadi. Tadqiqotchilarning xabar berishicha, 2000-yillarning oʻrtalaridan boshlab bu muzliklarning oqimi koʻpaygan; agar ular butunlay erib ketsa, global dengiz sathi taxminan  ga koʻtariladi. Boshqa tadqiqotchilar ushbu muzliklarning yoʻqolishi butun Gʻarbiy Antarktika muz qatlamini va ehtimol Sharqiy Antarktika muz qatlamining qismlarini beqarorlashtirishi mumkinligini taxmin qilishgan.

2004-yilgi tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, Amundsen dengizidagi muz tez erishi va yoriqlar bilan ajralib ketganligi sababli, dengizdagi muz shelfi „besh yil ichida“ qulab tushishi kerak edi. Tadqiqot dengiz sathining Gʻarbiy Antarktika muz qatlamidan  ga koʻtarilishini Amundsen dengizidagi barcha dengiz muzlari erigach boʻlishini prognoz qilgan.

2005-yilda Britaniya Antarktika tadqiqoti tomonidan oʻtkazilgan oʻlchovlar shuni koʻrsatadiki, Amundsen dengizi qirgʻogʻiga muz tushirish darajasi yiliga 250 km3 ni tashkil etadi. Barqaror oqim tezligini hisobga olsa, buning oʻzi global dengiz sathining yiliga 0,2 mm koʻtarilishi uchun yetarli edi.

Gudzon togʻlari yaqinidagi Pine oroli muzligidan shimolda subglasial vulqon aniqlangan. U oxirgi marta taxminan 2200 yil oldin otilgan, bu muz ichida keng tarqalgan kul konlari orqali aniqlangan. Mazkur vulqon harakati Antarktidada avvalgi 10 ming yillikda sodir boʻlgan eng katta otilish hisoblanadi. Vulqon faolligi muzlik oqimining kuzatilgan oʻsishiga yordam berishi mumkin edi, garchi eng mashhur nazariya bu oqim okean suvining isishi tufayli ortganligini taʼkidlasa-da ayrim olimlar shunga ishonishgan. Bu okean suvlarining global isish taʼsir qilishi mumkin boʻlgan bosim tizimlarining oʻzgarishi, chuqur okean suvining koʻtarilishi tufayli isishi mumkin.

2010-yil yanvar oyida modellashtirish boʻyicha tadqiqot Pine Island muzliklarining „burilish nuqtasi“ 1996-yilda oʻtgan boʻlishi mumkinligini koʻrsatadi, 2100-yilga kelib muzlikning  orqaga chekinish mumkin, bu esa mos ravishda  likdengiz sathining koʻtarilishiga sabab boʻlishi mumkin. Bu taxminlar konservativ boʻlishi taklif qilingan. Modellashtirish tadqiqotida, shuningdek, „Haqiqiy Pine Island muzligining murakkab, uch oʻlchovli tabiatini hisobga olgan holda … […] modeli haqiqatning juda qoʻpol tasviri boʻlishi mumkin“ deya tariflanadi.

2023-yilda oʻtkazilgan tadqiqotlardan xulosa qilinishicha, 1996—2021-yillarda hududda 3,3 trillion tonna muz yoʻqolib, dengiz sathi 9 millimetrga koʻtarilgan.

Pine Island koʻrfazi 
Pine Island Bay () — taxminan  uzunligi va  kenglikka ega boʻlgan hudud boʻlib, unga Amundsen dengizining janubi-sharqiy chekkasidagi Pine oroli muzligining muzlari oqib boradi. U 1946-yil dekabr oyida Amerika Qoʻshma Shtatlari Harbiy-dengiz kuchlarining (USN) HIGHJUMP operatsiyasi tomonidan olingan aerofotosuratlardan tasvirlangan va USS Pine orolining Antarktika nomlari boʻyicha maslahat qoʻmitasi tomonidan nomlangan. Dengiz samolyoti tenderi va USN HIGHJUMP operatsiyasining sharqiy ishchi guruhining flagmani ayni shu hududda joylashgan.

Rassell Bay 
Rassell Bay () Amundsen dengizining janubi-gʻarbiy qismidagi juda ochiq koʻrfaz boʻlib, Siple orolining shimoliy tomonlari, Getz muzliklari va Karni orollari boʻylab, Pranke orolidan Keyp Geytsga qadar choʻzilgan. U 1959—1966-yillardagi tadqiqotlar va USN havo fotosuratlari asosida Amerika Qoʻshma Shtatlari Geologiya xizmati tomonidan xaritaga kiritilgan va 1957—1958-yilgi IGY davridan keyingi davrda dengiz operatsiyalari boshligʻi oʻrinbosari admiral Jeyms S.Rassel uchun Antarktika nomlari boʻyicha maslahat qoʻmitasi tomonidan nomlangan.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Amundsen koʻrfazining havo-geofizik tadqiqoti
 Muz osti topografiyasi 
 Yupqa muz

Janubiy okean dengizlari
Dengizlar