Abdurahim Hayit

Abdurahim Hayit (uygʻurcha: ئابدۇرېھىم ھېيىت) — uygʻur milliy qoʻshiqchisi va bastakori. Turkiya tashqi ishlar vazirligining matbuot kotibi Abdurahimni „ulugʻ shoir“ deb taʼriflab oʻtgan edi.

2019-yilning fevral oyida Turkiya hukumatiga qarashli manbalar uning Xitoydagi konslagerda vafot etgani haqida xabar bergan edi, biroq bu daʼvo Xitoy rasmiylari tomonidan rad etib kelinadi. Bu voqea Xitoy-Turkiya munosabatlarida qisqa muddatli inqirozga olib keldi. 2019-yil iyul oyida Xitoy hukumati uning hibsga olinganini, ammo „sog‘lig‘i yaxshi“ ekanligini tasdiqlaydi va ko‘p o‘tmay, u o‘z uyida turk jurnalistlari tomonidan intervyu olinadi, biroq o‘shandan beri hech qanday ko‘rinish bergani yoʻq. 2021 yil iyul oyidan beri uning ahvoli qandayligi nomaʼlumligicha qolmoqda.

Faoliyati 
Abdurahim ikki torli anʼanaviy cholgʻu dutor orqali ijro qilgan qoʻshiqlari bilan mashhur hisoblanadi. U Pekinda musiqa akademiyasida tahsil olgan va Xitoyda milliy sanʼat guruhlari bilan chiqish qilib kelar edi. 2017-yilning mart oyida u yosh avlodni ota-bobolarini hurmat qilishga chaqiruvchi va „urush shahidlari“ga ishora qiluvchi anʼanaviy uygʻur sheʼriga asoslangan „Otalar“ qoʻshigʻini ijro etganidan soʻng hibsga olinib, qamoqqa tashlangan edi. Xabar qilinishicha, u sakkiz yillik qamoq jazosini ham o‘tashga hukm qilingan.

Oʻlimi haqidagi xabarlar 
Dastlab turk OAVlari uning 2019-yil 9-fevral kuni Urumchidagi hibsxonada qiynoqlardan so‘ng vafot etgani haqidagi xabarlarni eʼlon qilgan edi. Xabarda aytilishicha, u sakkiz yillik qamoq jazosi bilan qamoqxonada saqlanmoqda. Uning o‘limi rasman tasdiqlanmadi, biroq bu xabarlar Turkiya Tashqi ishlar vazirligining Xitoyning Shinjon viloyatidagi etnik uyg‘urlarga nisbatan munosabatiga eʼtiroz bildirishi, ularni „insoniyat uchun katta sharmandalik“ deb taʼriflashi va „xitoyliklarning tizimli assimilyatsiya siyosatini“ olib borishda ayblashiga sabab boʻlgan edi. Tashqi ishlar vazirligining bayonotida: „Hukumatning uygʻur turklariga qarshi harakati insoniyat uchun katta sharmandalikdir“, deyiladi. Bu voqea Xitoy-Turkiya munosabatlarida qisqa muddatli inqirozga olib keladi va Xitoy tomoni Turkiyaning ayblovlarini „qabul qilib boʻlmaydi“ deb javob beradi. Turkiyaning bayonotidan tashqari koʻplab musulmon boʻlgan davlatlarning jamoatchiligi tomonidan ham bu voqea qoralangan edi; Biroq, bu davlatlarning hukumatlari hech qanday reaksiya bildirishmayapti. Tahlilchilarning fikricha, ularning jimligiga sabab iqtisodiy va siyosiy oqibatlardan qoʻrqish bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

10-fevral kuni Xitoy davlatiga qarashli matbuot xizmati Abdurahimning tirik ekanligini isbotlovchi video rolik eʼlon qiladi, unda Abdurahimga oʻxshaydigan bir erkak „salomatligi yaxshi“ ekanligini va „milliy qonunlarni buzganlikda ayblanib, tergov qilinayotganini“ aytib oʻtadi. AQShda joylashgan va NED tomonidan moliyalashtirilgan „Uygʻurlarrning insoniy huquqlari loyihasi“ xalqaro matbuot tomonidan „tasdiqlanmagan“ deb atalgan bu videoning haqiqiyligini shubha ostiga olmoqda.

Kornel universitetining Antropologiya va Osiyo tadqiqotlari kafedrasi dotsenti Magnus Fiskesjoning taʼkidlashicha, bu video yozuv bir ssenariyga oʻxshaydi va unda shaxsga tahdid qilingan yoki qiynoqqa solingan holatlar mavjudligi borasidagi alomatlar mavjudligini taʼkidlab keladi.

2019-yilning 2-iyulida Xitoy hukumati Hayitning „milliy xavfsizlikka tahdid solganlikda gumonlanib hibsga olingani“, ammo „salomatligi yaxshi“ligi toʻgʻrisida rasmiy bayonot beradi.

Ozod qilinishi va gʻoyib boʻlishi 
2019-yilning 25-iyul kuni Turkiyaning „Aydınlık“ gazetasi u bilan Urumchidagi uyida intervyu oladi. Bu intervyuda Abdurahim Hayit uy qamog‘ida ekanligini maʼlum qiladi.

Biroq, 2019-yil oktabr oyidan beri uning qayerdaligi va ahvoli qay darajada ekanligi yana nomaʼlumligicha qolmoqda va oʻlgan boʻlishi mumkinligi ham taxmin qilinadi.

Manbalar 

1963-yilda tugʻilganlar
Qoʻshiqchilar
Sozandalar