MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Finna

Finna, finka — tasmasimon chuvalchanglarning yuqumli lichinkalik bosqichlaridan biri. Oraliq xoʻjayinda parazitlik qiladi. F. pufakcha koʻrinishida boʻlib, uning ichida chuvalchang lichinkasining bitta yoki bir nechta boshchasi bor. F. oraliq xoʻjayinning har xil organlari (odatda, muskullar, jigar, miya, upka)da rivojlanadi. Asosiy xoʻjayin (odam yoki umurtqali hayvonlar) F.li organni yeb chuvalchangni yuqtiradi. F.dan asosiy xoʻjayin organizmida yetuk chuvalchang rivojlanadi. F.ning sistitserkoid (6 ilmokli boshcha), senur (bitta pufakda bir necha boshcha), exinokokk (bitta yirik pufakda 2, 3 va h.k. tartibdagi pufakchalar va ular ichidagi boshchalar), protserkoid va boshqa xillari boʻladi.
Fin-ugor tillari

Fin-ugor tillari - yirik til oilasi — ural tillari makrooilasi tarkibidagi tillar oilasi. Fin-ugor tillarit.ning tarqalish hududi, tasniflanishi, ayrim fonetik, leksikgrammatik xususiyatlari, yozuv tizimlari, yozma yodgorliklari va oʻrganilishi haqida q. Ural tillari.

 

Aglutinativ tillar
Fir

Fir, Fil, al-Fir — Xorazmning qad. poytaxti; Amudaryoning soʻl sohilida joylashgan. Arab manbalarida alMansura deb ham atalgan. Beruniyning xabar berishicha, "AlFir Xorazm shahri (Kat)ning chekkasidagi loy va xom gʻishtdan qurilgan qalʼa boʻlib, bir-birining ichiga joylashgan va balandlikda birbiridan qolishmaydigan uch qavatli qoʻrgʻon edi... AlFir oʻn milcha va undan koʻproq masofadan koʻrinar edi. Jayxun har yili uni buzib, yiqitib va parchalab olib keta berdi; nihoyat Iskandar tarixining 1305-yilida (milodiy 993 yil) undan asar krlmadi". Shundan soʻng poytaxt Gurganj shahriga koʻchirilgan. F. xarobalari Shabboz (hozirgi Beruniy) oʻrnidadir.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Xorazm
Beruniy tumani
Fil

Fillar — quruqlikda yashovchi eng yirik sut emizuvchi hayvon.

Fillar
Sut emizuvchilar
Firdavsiy

Firdavsiy (, sobiq Buragen) — Tojikiston shimolidagi Soʻgʻd viloyatidagi qishloq. Shahriston tumanidagi Shahriston mahallasi tarkibiga kiradi. M34 avtomagistralida joylashgan.

Manbalar 

Shohnoma
Firma

Firma ( — imzo) — korxona, kompaniya, xoʻjalik va tijorat tashkilotlarining umumiy nomi. Xodimlar soni, mulk shakllari, huquqiy holati va boshqalarga koʻra xilma-xil Firmalar bor. Firmalarda band boʻlgan xodimlar soni 2—3 kishidan 20—30 ming kishigacha boʻlishi mumkin. Firmalar barcha mulk turlari negizida davlat, kooperativ, shirkat, jamoa tashkilotlari va maxalliy davlat idoralari, milliy va chet ellik yuridik va jismoniy shaxslar tomonidan tashkil etiladi. Ular quyidagi turlarga ajratiladi: affilirlangan (qoʻshilgan) Firma — filial, shoʻʼba korxona shaklida yirikroq turdosh bosh korxona tarkibida faoliyat yuritadi; broker Firma — tijorat maqsadlarini koʻzlaydigan va mijoz topshirigʻiga koʻra va uning hisobidan vositachi sifatida faoliyat yuritadi; venchur Firma — kichik yoki oʻrta investitsion Firma hisoblanib, ilmiy tadqiqotlar va muhandislik ishlanmalarini amalga oshiradi; investitsion Firma — investitsiyalash va qimmatli qogʻozlar bilan bogʻliq operatsiyalarni oʻtkazadi; injiniring Firma muhandislikmaslahat koʻrsatishga ixtisoslashadi; innovatsion Firma — Firmaning ilmiy tadqiqot ishlari natijalari bazasida yangi texnologiyalarni yaratish uchun barpo etiladi; konsalting Firma — uning faoliyat sohasini maslahat xizmatlari koʻrsatish tashkil etadi; ishlab chiqarish Firmasi — aniq bir mahsulotni tayyorlash bilan shugullanadi; savdo Firmasi — savdovositachilik faoliyati bilan shugʻullanadi; rieltor Firma — koʻchmas mulk sohasidagi amallarda qatnashadi.

Hozirgi iqtisodiy hayotda Firmalarning asosiy qismi nisbatan kichik va mayda. Yirik Firmalar nisbatan mustahkam ishlab chiqarish, texnologik va xom ashyo bazasiga ega boʻlib, xalqaro mehnat taqsimotida faol ishtirok etadi, oʻrtacha Firmalar kooperatsiyalangan hamda ixtisoslashgan qismlar va detallar ishlab chiqarish sohasida, shuningdek, umumiy texnologik va texnik infratuzilma sohasida faoliyat koʻrsatadi. Mayda Firmalar, asosan, tovarlar ishlab chiqarish va aholiga xizmat koʻrsatish bilan shugullanadi.

Oʻzbekiston Respublikasi iqtisodiyotining barcha tarmoqlarida 236,4 mingga turli Firmalar faoliyat koʻrsatdi (2003).

Ahmadjon Oʻlmasov.

Yana q. 

 Kompaniya
 Korxona
Firn

Firn (nem. ﬁ rn — oʻtgan yilgi, eski) — muz donalarining qayta kristallanishi natijasida hosil boʻlgan yirik donador muz. F. qor bilan muz oraligʻidagi bosqich boʻlib, yogʻin, asosan, qor koʻrinishida yogʻadi, togʻlarning yoz boʻyi erib ulgurmaydigan qor chizigidan yuqorida joylashgan qismida va qutbiy oʻlkalarda yuzaga keladi. K,or quyosh radiatsiyasi, iliq havo taʼsirida qayta kristallanishi va suv bugʻining sublimatsiyasi natijasida F.ga aylanadi. F. zichligi 0,45 dan 0,8 g/sm3 gacha. Togʻ muzliklarida F. qalinligi 20–30 m, Antarktidada 100 m gacha yetadi.
Firqa

Firqa (arab. — guruh, toʻda) — islomiy eʼtiqodga doir bir yoki bir necha masala yuzasidan maxsus fikrga ega boʻlgan kishilar guruhi; maktab, jamoa. Muhammad (sav) tomonidan musulmonlar jamoasi 73 (yoki 72) F.ga boʻlinib ketadi, deb bashorat kilingan. Musulmon tarixchilari diniysiyosiy guruxlar, ilohiyot maktablari, jamoa va boshqa oʻrtasida qatʼiy chegara qoʻymay, F.ni musulmonlar jamoasi boʻlinadigan birliklardan birini anglatuvchi tushuncha maʼnosida qoʻllaganlar. Eski oʻzbek tilida "partiya" soʻzi oʻrnida ham ishlatilgan.
Fitogormonlar

Fitogormonlar (fito... va gormonlar), oʻstiruvch i moddalar — oʻsimliklarda qosil boʻlib, ularning oʻsishi va meva hosil qilish jarayonlarini boshqarishda ishtirok etadigan yuqori fiziologik faol moddalar. Oʻsimliklar hayvonlar kabi gormon ishlab chikaradigan maxsus sekretor organlariga ega emas. F.ga, odatda, auksinlar, gibberellinlar, sitokinin (kinin)lar, fenoksiatsetat kislota hosilalari va boshqa kiradi. F. 3 ta umumiy xossaga ega: 1) oʻsimlik organlaridan biri (yosh barglar, kurtaklar, ildiz va novda uchlari)da sintezlanadi va boshqa joylarga tashilib, bu yerda usish va ontogenez jarayonlarini kuchaytiradi; 2) usimliklarda juda oz miqdorda sintezlanadi va ularning usimlik hayotidagi ishtiroki deyarli sezilmaydi; 3) boshqa metabolitlar (jumladan, vitaminlar)dan farkli ravishda oʻsimliklarda organlar shakllanishi jarayonini tezlashtiradi. Mas, gibberellinlar poya va mevaning oʻsishini, auksinlar ildiz oʻsishini, kininlar hujayraning boʻlinish jarayonini kuchaytiradi. Oʻsish jarayonlarini sustlashtiradigan tabiiy oʻsish ingibitorlari (mas, abssiz kislota, etilen) alohida guruxlarni tashkil etadi (yana qarang Oʻsishni boshqaruvchi moddalar).

Abdukarim Zikiryoyev.
Fitonsidlar

Fitonsidlar (fito... va lot. caedo — oʻldiraman) — oʻsimliklar hosil qiladigan faol modda, boshqa organizmlar (asosan, mikroblar)ni oʻldiradi yoki ularning oʻsish va rivojlanishini toʻxtatadi.Fitonsidlarni asosan ochiq urug‘li o‘simliklar ishlab chiqaradi. Masalan archa qoraqarag‘ay va boshqalar.F. oʻsimliklar immuniteti va biotsenozlardagi organizmlarning oʻzaro munosabatlarida muhim ahamiyatga ega. Kimyoviy tarkibi boʻyicha — glikozidlar, terpenoidlar va boshqa ikkilamchi metabolitlardan iborat. Daraxtlar (asosan, ignabarglilar)ning F. ishlab chiqarish xususiyati shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda ahamiyatga ega. Piyoz, sarimsoq, yerqalampir va boshqa oʻsimliklar F.i qoʻshilgan preparatlar tibbiyotda qoʻllanadi.Fitonsidlar yuqorida ta‘kidlanganidek bakteriyalarni o‘ldiradi.Shuning uchun shifoxona dam olish maskanlariga ko‘plab ochiq urug‘li o‘simliklar ekiladi va nafas yo‘llari kasalliklari bodni davolashda asabni tinchlantirishda qo‘llanadi.
Fitotron

Fitotron (fito... va throns — makon, turar joy) — oʻsimliklarni sunʼiy boshqariladigan sharoitlarda oʻstirishga moʻljallangan bino. Oddiy F. vegetatsiya shkafidan, murakkabrogʻi vegetatsiya kamerasidan, mukammali koʻp kamerali (xonali) sunʼiy iklim styasidan iborat. F.da hayot omillarini oʻzgartirish orqali oʻsimliklarda kechadigan jarayonlar yorugʻlik, tuproq va havo namligi, muhit harorati va boshqa omillarga bogʻliq holda yil boʻyi oʻrganiladi. F.da turli iklimiy sharoitlarni qosil qilish, yiliga bir necha marta hosil olish bilan seleksiya va boshqa ilmiy tadqiqot jarayonlarini tezlashtirishga erishish mumkin.

Dastlab F. 1949-yilda AQSH (Kaliforniya) da barpo etilgan. Uzbekistonda birinchi F. 1987-yilda Oʻzbekiston gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot intida ishga tushirildi. Bu F. majmuining umumiy maydoni 22 ga, uning tarkibida maydoni 1500 m2 boʻlgan seleksion issiqxona; har birining maydoni 36 m2 boʻlgan 14 boks seleksiya issiqxonalari, reproduksion issiqxona (maydoni 2 ga); laboratoriyai.ch. korpusi va iklim kamerali zal va boshqa yordamchi inshootlar tarmogʻi bor.

F.ni yoritishda katta quvvatli isitish lampalari ishlatiladi. F.ning oʻsimliklar oʻsadigan zonasida havo harorati 18°—32° atrofida, havo namligi 60—75% ni tashkil etadi.
Fitofaglar

Fitofaglar (fito... va phagos — yeb qoʻyuvchi) — faqat oʻsimliklar bilan oziqlanadigan organizmlar. F. oʻsimlikning turli qismlari — unayotgan urugʻlar, ildiz, barg, poya, shoxlar, gul organlari va boshqa bilan oziqlanadi. F. ning ozuqaga nisbatan ixtisoslashuvi turlicha. Haqiqiy F.ga koʻpgina hasharotlar mansub boʻlib, ular orasida poli va oligofaglar bilan bir qatorda monofaglar ham bor. Fitofagiya — ayniqsa, yuksak hasharotlar: moʻylovdor qoʻngʻizlar, bargxoʻrlar, uzuntumshuq qoʻngʻizlar, poʻstloqxoʻrlar oilasi, chigirtkasimonlar katta oilasi, toʻgʻriqanotlilar turkumi va boshqalarning vakillariga xos. Koʻpgina F. ekinlarga katta zarar yetkazadi.
Fitotsenologiya

Fitotsenologiya (fitotsenoz va ...logiya) — geobotanika va biogeotsenologiya boʻlimi (baʼzan geobotanika sinonimi). Oʻsimlik jamoalari, jamoa hosil qiluvchi oʻsimliklarning oʻzaro va biotsenozlarning boshqa komponentlari bilan aloqasini oʻrganadi. F. fitotsenozlarning tashkil togtishi, almashinib turishi, yer yuzasida tarqalishi va tasnifi bilan ham shugʻullanadi. F.ning paydo boʻlishi 19-asr oxirida oʻsimlik qoplamlari toʻgʻrisidagi tushunchalarning rivojlanishi bilan bogʻliq.

F. bir necha yoʻnalishda rivojlandi. Nemis olimi A. Gumboldt F.ning geografik yoʻnalishini asoslab bergan. Mazkur yoʻnalishning rivojlanishida rus olimi V. V. Dokuchayev, rus geobotaniklari G. N. Visotskiy, A. Ya. Gordyagin, B.A.Kellerning xizmatlari katta. 19-asrga kelib fitotsenozning tuzilishi haqidagi materiallar toʻplandi (avstraliyalik botaniklar Y. Lorens, 1858; A. Kerner, 1863; finlandiyalik botanik R. Xult, 1881 va boshqalar). ZXalqaro botanika kongressidan (1910) keyin elementar taksonomik birlik sifatida assotsiatsiya kabul qilindi, fitotsenozlarni oʻrganish va assotsiatsiyalarga ajratishda har xil yoʻnalishlar shakllandi.

Yerdagi oʻsimliklarga oid ekologik tadqiqotlar G. Valter ishlarida umumlashtirilgan. Fitotsenozlarni oʻrganishning biologik yoʻnalishini shveysariyalik botanik O. P. Dekandol asoslab berdi (1820, 1832). Bu yoʻnalish Ch. Darvinniig "Turlarning kelib chiqishi" (1859) asari nashr etilgach, rivojlana boshladi. Dekandol va Darvin izdoshlari oʻsimlik jamoalarining tarkibi, strukturasi va oʻzgarishi.faqat iklim va tuproq sharoiti bilan emas, balki oʻsimliklar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar bilan ham belgilanishini koʻrsatishgan. 19-asrning 70—80-yillarida mazkur yoʻnalish rus olimlari N. F. Levakovskiy va S. I. Korjinskiy, soʻngra (20-asrda) G. F. Morozov va V. N. Sukachev ishlarida rivojlantirildi. Fitotsenozlardagi oʻsimliklar oʻzaro aloqasining oʻrganilishi eksperiment al F.ni yuzaga keltirdi.

F. oʻsimliklarning faqat tabiiy jamoasini emas, inson tomonidan yaratilgan sunʼiy jamoasi (agrotsenozlar)ni ham oʻrganadi.

F. da oʻsimlik jamoalarini marshrut, statsionar, eksperimental va matematik oʻrganishdan, jumladan, matematik modellashtirishdan keng foydalaniladi. F. — oʻsimlik qoplamlarini muhofaza qilish, oqilona foydalanish, ular mahsuldorligini oshirishning ilmiy asoslaridan biri. F.ga oid tadqiqotlar botanika, ekologiya va umumiy biol.ga oid ilmiy jur.larda yoritiladi.
Val Logsdon Fitch

Val Logsdon Fitch (1923.10.3, Merriman) — amerikalik fizik, AQSH Milliy akademiyasi aʼzosi (1966). MakGill universitetini tugatgan (1948). Kolumbiya universiteti (1953— 54), Prinston universitetlarida (1954-yildan) ishlagan, falsafa fanlari doktori (1954), professor (1960-yildan). Ilmiy ishlari yadro va mezon fizikasi hamda elementar zarralar fizikasiga oid. smezon massasini (J. Reynuoter bn), myumezon chikaradigan rentgen nurlari spektrini oʻlchagan, myumezoatomlarini kashf etgan (1953). Tartib raqami 13^85 oraligʻidagi yadrolar radiusini oʻlchadi va 1,210 13 sm ga tengligini koʻrsatdi (1953). Tauva teta mezonlar yashash vaqti tengligini eksperimental tasdiqladi (1956), /Gmezonni kashf etdi (1960). J. Kronin va boshqa bilan 1964-yilda neytral kaonning noyob yemirilishini aniqladi. Birinchi marta K° va K°mezonlar interferensiyasini kuzatdi (1965). Nobel mukofoti laureati (1980)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1923-yilda tugʻilganlar
10-martda tugʻilganlar
5-fevralda vafot etganlar
2015-yilda vafot etganlar
Amerikalik olimlar
F. Scott Fitzgerald

Frensis Skott Fitsjerald () (1896.24.9, Sent-Pol, Minnesota shtati — 1940.21.12, Xeyvort, Gollivud) — amerika yozuvchisi. 1913—17 yillarda Prinston universitetida oʻqigan. "Jannatning bu tomoni boʻylab" (1920) nomli birinchi romanida F. birinchi boʻlib "yoʻqotilgan avlod", 20yillar amerika yoshlari tasviriga eʼtibor qaratadi. "Yoʻqotilgan avlod" F. ijodidagi asosiy mavzulardan boʻlib, uning 20-yillardagi koʻplab hikoyalari va "Goʻzallar va xalokatga mahkumlar" (1922) romanida xam oʻz aksini topgan. Amerika adabiyotidagi mumtoz asarlardan hisoblangan "Buyuk Getsbi" (1925) romanida Amerikaning har qanday amerikalik oʻzining halolligi, gʻayrati, mehnatsevarligi bilan ijtimoiy pillapoyaning eng yuqori bosqichiga erisha oladigan mamlakat ekanligi haqidagi afsonani fosh etadi. "Muloyim tun" (1934) romanida esa isteʼdodli psixiatrvrach, baland kayfiyatli idealist Dik Dayverining astasekin zavol topishi, boylik oldida taslim boʻlishi haqida hikoya qilinadi, romantik orzuxayollar bilan haqiqiy hayot toʻqnashuvidagi chuqur fojia tasvirlanadi. Tugallanmagan ijtimoiy romani "Soʻnggi magnat" (1941-yil nashr etilgan) Gollivud hayoti, undagi kishilarning xulqatvori haqida. F., shuningdek, "Yoʻldan ozdiruvchi ayollar va faylasuflar" (1920), "Jaz asri ertaklari" (1922), "Barcha gʻamgin yigitlar" (1926), "Tongda uygʻotuvchi ovoz" (1935) kabi hikoyalar toʻplamlari, "Halokat" avtobiografik ocherklar toʻplami (1946-yil nashr etilgan), pyesalar, ssenariylar muallifi. Teran psixolog, oʻtkir tanqidchi, nasr ustasi boʻlmish F. vafotidan ancha keyin, 50-yillarning oʻrtalaridan mashhur boʻlib ketadi.

 

Yozuvchilar
Hans Fischer

Fisher Gans Eygen (1881.27.7, Xexst — 1945.31.3) — nemis organik kimyogari va biokimyogari. Marburg universitetni tutatgan (1904). Insbruk (1916-yildan), Vena (1918-yildan) universitetlarida va Myunxen oliy texnika maktabida professor (1921—45). Asosiy ilmiy ishlari pirrol va uning hosilalari kimyosiga oid. Xlorinlar va boshqa pirrol birikmalarini sintez qilgan (1920). Krndagi gemoglobin globin oqsili va tarkibida temir tutgan gemin kompleksidan iborat ekanligini aniqlagan (1929). Nobel mukofoti laureati (1930).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1881-yilda tugʻilganlar
27-iyulda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
31-martda vafot etganlar
Bobby Fischer

FISHER (Fisher) Robert Jeyms (1943.9.3, Chikago, AQSH) - amerikalik shaxmatchi, xalqaro grossmeyster (1958). Jahonning 11chempioni (B. Spasskiy ustidan gʻalaba qozongan, 1972—75). AQSH ning 8-marta chempioni (1957—67). "Oskar" shaxmat mukofoti sovrindori (1970—72). "Esdan chiqmas 60 partiyam" kitobini yozgan (1969).
Hermann Emil Fischer

Hermann Emil Fischer (1852.9.10, Eyskirxen — 1919.15.7, Berlin) — nemis organik kimyogari. Strasburg universitetini tugatgan (1874). Myunxen (1879-yildan), Erlanger (1882-yildan), Vyursburg (1885-yildan), Berlin (1892—1919) universitetlari professor Ilmiy ishlari uglevodorodlar, oqsillar, purin birikmalari kimyosiga oid. Purinning fiziologik faol hosilalaridan — kofein, teobromin, ksantin, gipoksantin, teofillin, guanin va adeninni (1897), siydik kislota (1899), shuningdek, purinni (1898) sintez qilgan. Qandlar (1887-yildan), mannoza, fruktoza va glyukoza (1890) sintezini amalga oshirgan. Koʻpgina oqsillarning parchalanish mahsulotlarida valin (1901), prolin va oksiprolin (1902) mavjudligini ochgan, polipeptidlar sinteziga asos solgan va ilk bor sof dipeptid olgan (1902). Nobel mukofoti laureata (1902).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1852-yilda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
9-oktabrda tugʻilganlar
15-iyulda vafot etganlar
Ernst Otto Fischer

Ernst Otto Fischer (1918.10.11, Solna – 2007.23.7 Munhen) — nemis organik kimyogari. Myunxen oliy texnika maktabini tugatgach, shu maktabda ishlagan (1949-yildan), professor (1964-yildan). Ilmiy ishlari metallorganik birikmalar kimyosiga oid. Texnetsiy (Ts) va transuran elementlarning [plutoniy (Ri) dan kaliforniy (Cf) gacha] metallorganik hosilalarini sintez qilgan, uglerod bilan 5f elektron konfiguratsiyali metallar orasida kimyoviy bogʻ hosil boʻlishi mumkinligini aniqlagan. Ilk bor oraliq metallarning barqaror karben komplekslarini olgan, oraliq metall — ikki valentli uglerod bogʻining fizik xossalarini mukammal oʻrgangan (1964), metallarning karbin komplekslarini sintez qilgan (1973). Nobel mukofoti laureati (1973, Geoffrey Wilkinson bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
1918-yilda tugʻilganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
2007-yilda vafot etganlar
23-iyulda vafot etganlar
Flagman

Flagman (gollandcha) —1) flot yoki harbiy kemalar (eskadra, diviziya) qoʻshilmasi qoʻmondoni; 2) Qoʻmondon tushgan kema (F. kemasi)ning qisqartirilgan nomi; 3) 1935—40 yillarda sobiq SSSR HarbiyDengiz flotida admiral unvoni joriy qilinishiga qadar qoʻllanilgan harbiy unvon; oliy qoʻmondonlar tarkibiga berilgan (1va 2rang F.).
Flajolet

Flajolet (frans. ﬂ ageolet — kichik fleyta) — 1) puflama musiqa cholgʻu asbobi, boʻylamasiga chalinadigan yuqori registrli fleyta. Silindr yoki konussimon kanalining uz. 30— 45 sm. Yuqori qismida xushtakcha, yon tomonida barmoq (yoki klapan)lar bilan yopiladigan 6 ta chalgʻich teshigi mavjud. Diapazoni 2 oktava atrofida; 2) organ, fisgarmoniya registri; 3) torli sozlarning oʻziga xos (chiyillaydigan) tembrga ega, toriga barmoq bilan sal tegish orqali hosil qilinadigan yuqori ton (oberton)lar. F. cholgʻusi tovushini eslatgani uchun shunday nom olgan.
Flamand tili

Flamand tili — niderland tili jan. variantining shartli va anʼanaviy nomi; niderland tilining Flandriyadagi laxjasi. Belgiyaning shim. viloyatlari (Gʻarbiy va Sharqiy Flandriya, Brabant, Antverpen, Limburg)da, kisman Fransiya va AQShdatarkalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga koʻra, F.tda soʻzlashuvchilarning umumiy soni 7,2 mln, (jumladan, Belgiyada 5,1 mln. Niderlandiyada 1,7 mln, Fransiyada 250 ming) kishidan ortiq.

Manbalar
Flebit

Flebit (yun. phlebos — vena, itis — yalligʻlanish) — venalarning yalligʻlanishi. Koʻloyoq venalari flebiti, odatda, yuqumli kasalliklar, yiringli yaralar, abssess, flegmonaning asorati sifatida, shuningdek, tugʻruqsan keyin yuzaga kelishi mumkin. Aksari streptokokklar qoʻzgʻatadi. Qoʻloyoqning yuza va chuqur venalari, chanoq venalari flebiti koʻproq uchraydi. Venada tromb hosil boʻlishidan tromboflebit kelib chiqadi. Oʻtkir va surunkali F. farq qilinadi. Oʻtkir yuza F.da vena qattiqlashib, ogʻriydi va shu joy terisi qizaradi, bemor lohaslanadi, isitmalaydi. Surunkali F. yillab choʻzilishi va botbot qoʻzib turishi mumkin. Chuqur venalar F.ida kasallik alomatlari yaqqol koʻzga tashlanmaydi, utsi vrach tekshirib aniklashi mumkin. F.da yalliglangan sohani harakatlantirmaslik lozim. Davoni vrach tayinlaydi. F.ning oldini olishda teri, xususan, oyoq panjasi terisini toʻgʻri parvarish kilish, chaqalanish va yiringli kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish lozim.
Flegmatik

Flegmatik (yunoncha: phlegma — shilliq) — mizoj turlaridan biri. Flegmatik temperamentli odamni sekin, xotirjam, barqaror intilishlari bilan yoki ozmi-koʻpmi doimiy kayfiyat bilan, ruhiy holatning zaif tashqi ifodasi bilan tavsiflash mumkin. Flegmatik asab tizimining kuchli, muvozanatli, inert turi bilan ajralib turadi. Bunday odamlar ishonchli xotiraga ega va ularning qarori puxta oʻylangan, muvozanatli va xavf-xatarsiz.

Flegmatik odamda tinch, hatto kayfiyat hukmron; uning his-tuygʻulari va hissiyotlari odatda doimiydir. Flegmatik faoliyatning bir turidan ikkinchisiga oʻtish qiyin va yangi vaziyatga moslashadi. Xarakterli ravishda, flegmatik odamlarda xatti-harakatlarning yangi shakllari sekin rivojlanadi, ammo uzoq vaqt saqlanib turadi. U kamdan-kam hollarda chiqib ketadi, mojarolarga moyil emas; u tinchlik, xotirjamlik, chidamlilik, baʼzida letargiya, boshqalarga befarqlik, dangasalik bilan ajralib turadi. Pavlov ushbu temperament turini kuchli turga ajratdi.
Flegmatik shaxslar tinch, tinch va osoyishta boʻlishga moyil. Ular boshqalarga hamdardlik va gʻamxoʻrlik qilishadi, ammo ular oʻzlarining his-tuygʻularini yashirishga harakat qilishadi. Flegmatik shaxslar, shuningdek, dunyodagi gʻoyalar yoki muammolarni umumlashtirishda va murosaga kelishda yaxshi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Большая советская энциклопедия: В 30 т. — М.: «Советская энциклопедия», 1969—1978.
 Психологический словарь. — 2000.
 Краткий психологический словарь. — Ростов-на-Дону: «ФЕНИКС». Л. А. Карпенко, А. В. Петровский, М. Г. Ярошевский, 1998.
 Словарь практического психолога. — М.: АСТ, Харвест. С. Ю. Головин, 1998.
 И. М. Кондаков. Психологический словарь. — 2000.
 Большой Энциклопедический словарь. — 2000.
 Temperamentlar
Fleyta

Fleyta (nem. Flote) — puflama musiqa cholgʻu asbobi. Obnus va boshqa daraxt yogʻochi (dastlab yogʻochdan, hozirda — asosan metall) dan yasaladi. Boshcha (puflanadigan ogʻzi va tiqini bilan) hamda 2 asosiy boʻgʻindan (chalgʻich teshiklari bn) iborat. 1830-yillarda nemis sozandasi, soz ustasi va kompozitor T. Byom tomonidan takomillashtirilgan zamonaviy fleyta klapanli mexanizm bilan jihozlangan. Xromatik tovushkatorga ega. Diapazoni (3 oktavadan oshiq — h yoki s1 — s4 yoki ye4) va ijro imkoniyatlari kengligi tufayli hozirda simfonik va puflama sozlar orkestrlari, turli ansambllar tarkibida hamda yakkanavoz soz sifatida keng qoʻllaniladi. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida, musikiy kollej va litseylarda fleyta sinflari mavjud. Ijrochi va hstozlardan H.Isoqov, R. Yunusov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar A. Malkeyev, A. Karagadayev, A. Sayfullayev va boshqa mashhur.

Puflama asboblar
Fleksiya

Fleksiya ( — egilish, bukilish; bukik) — soʻz oʻzgarishlarida namoyon boʻladigan grammatik kategoriyalar majmui koʻrsatkichi; shunday koʻrsatkichlardan foydalanadigan soʻz oʻzgarishi tizimining oʻzi. Fleksiyada qoʻshimchalar qoʻshilishi yoki oʻzakdagi baʼzi tovushlarning oʻrin almashinishi natijasida soʻzlar dastlabki shaklini yoʻqotadi yoki oʻzgartiradi. Ichki va tashqi fleksiya farqlanadi. Ichki fleksiya soʻz oʻzgartirishning shunday usuliki, unda soʻz shakllari asos tarkibidagi tovushlarning oʻzgarishi orqali hosil qilinadi. Masalan, arab tilidagi "kataba" (u yezdi) soʻz shakli ktb oʻzagiga hamda grammatik maʼno ifodalovchi aaa unlilariga (harf sifatida emas, diakritik belgi bilan koʻrsatiladigan qisqa unlilarga) ajratiladi [qiyoslang: "kutiba" — yozilgan (uia) "maktaba" — kutubxona, kitob doʻkoni (yana aaa)]. Koʻrinadiki, ichki Fleksiya nafaqat grammatik shakllarning hosil boʻlishiga, hatto soʻz yasalishiga xizmat qiladi. Tashqi fleksiya sintetik affikslardan foydalanuvchi soʻz oʻzgarishi (masalan, rus tilidagi - pole, polya, poley va shahrik. (qarang Sintetik tillar). Morfologiyasida asosan аleksiyadan foydalanuvchi tillar flektiv tillar deb ataladi.

Yana qarang 

 Flektiv tillar