MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yovvoyi gʻoʻzalar

Yovvoyi gʻoʻzalar, gʻoʻzaning yovvoyi turlari — Cossypium L. turkumiga mansub 50 tur gʻoʻzadan 45 tasini oʻz ichiga oladigan yovvoyi turlar. Xromosomalarining soniga qarab Yo.gʻ. 2 guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga koʻproq diploid turlar (2p=26), ikkinchi guruhga tetraploid turlar (2p=52) kiradi. Barcha diploid turlar xromosomalarining tuzilishiga qarab 6 genomli — A, V, D, Ye, S, Gʻ guruhidan iborat; tetraploid turlar AD genomli boʻladi. Yo.gʻ. Yer sharining neotropik, paleotropik va Avstraliyaning floristik oʻlkalarida tarqalgan. Ular madaniy gʻoʻzalardan tarqalish arealining torligi, turlararo polimorfizmning juda sust ifodalanganligi, shoxlanishining monopodial yoki aralash boʻlishi, koʻsaqlarining juda maydaligi, tola va chigit tuklari orasida aniq chegara yoʻqligi bilan farqlanadi. Tolasining uz. 0,5–15 mm. Tolasi och sariq, toʻq sariq, qoramtirqoʻngʻir yashil, kumushsimonkoʻk boʻladi. Deyarli hamma tur chigiti toshchigit boʻlganligi tufayli tabiiy sharoitda juda uzoq vaqt yaxshilab namlangandagina unib chiqadi. Bu xususiyat turning uzoq vaqt davom etadigan qurgʻoqchilik va b. noqulay sharoitlarda oʻsishi va saqlanib qolishiga yordam beradi. Yo.gʻ. uzoq davom etgan evolyusiya jarayonida nisbatan qisqa kunga oʻrganib, uzun kunda xrsil berish qobiliyatini yoʻqotgan. Ular tropik mintaqada yaxshi oʻsib rivojlanadi; kuzqishbahor sharoitida kun 11 — 12 soat yorugʻ boʻladigan davrda bemalol gullab, hosil beradi. Yo.gʻ. hosil olish maqsadida ekilmaydi, biroq, ularning har biri noyob va qimmatli xususiyatlarga ega: sovuq, qurgʻoqchilik, viltga chidamli, tolasi mustaqkam va nihoyatda serhosil. Shuning uchun ulardan genetikaseleksiya tadqiqotlarda foydalanish mumkin (yana q. Gʻoʻza sistematikasi).

Adabiyot 
 Gʻoʻza, 1j., T., 1957; Jukovskiy P. M., Kulturnie rasteniya i ix sorodichi, 3 izd., L., 1971; Abdullayev A. A., O melchen ko M. V., Gʻoʻza turlari, T., 1977.

Abdumavlon Abdullayev.

Yovvoyi gʻoʻzalar: A) Sturt gʻoʻzasi; B) Davidzon gʻoʻzasi: /—poyasi; 2— bargi; 3— guli; 4— koʻsagi; 5—chanogʻi.

Manbalar
Yovvoyilik

Yovvoyilik — insoniyat tarixi 3 davrining (Yo., vahshiylik, sivilizatsiya) birinchi bosqichi. Bu tushunchani fanga amerika tarixchisi va etnografi L. G. Morgan (1818—81) kiritgan. U odamning paydo boʻlishidan boshlab kulolchilikning kelib chiqishi bilan tugaydigan bosqichni Yo. davri deb hisoblagan. Yo. davri odamning shakllanish va ilk urugʻchilik tuzumi vaqti (arxeologik davrlashtirishga koʻra paleolit va mezolit davrlari)ga toʻgʻri keladi. Yo. Kuchma maʼnoda — oʻta madaniyatsizlikni bildiradi.

Manbalar
Yovmut

Yovmutlar (turkm. Ýomutlar) – turkmanlarning yirik etnografik guruhlaridan biri. Tarqalgan hududlari Turkmanistonning Bolqon viloyatining janubiy qismi, Atrek daryosi yaqinida va Eronning unga tutash hududlarida, Atrek va Gorgan oʻrtasida, shuningdek shimolda, Toshhovuz viloyatida joylashgan. Katta ehtimol bilan yomutlar alayontli etnografik guruhidan kelib chiqqan. Yovmut turkmanlari oʻtroq, yarim koʻchmanchi va koʻchmanchi turlarga boʻlinadi va yarim koʻchmanchi yovmutlar koʻpchilikni tashkil qiladi. Oʻtroq yovmutlar Chikishli va Esenguli qishloqlarida, yarim koʻchmanchilar yozda Atrekning quyi oqimidagai katta qishloqlarda yashagan, qishda esa kichik guruhlarga boʻlinib, tevarak-atrofda kezib yurgan. Koʻchmanchi yovmut turkmanlari odatda kuz va qishda Atrekdan oʻtib Eronga borishadi.

Turkmaniston Davlat gerbining qizil doirali halqasida soat yoʻnalishi boʻyicha beshta asosiy etnografik guruhlarning ramzi tasvirlangan: Axal-Teke, Salir, Ersari, Chovdur, Yovmut. Bu esa turkman xalqlarining doʻstligi va birligi ramzini bildiradi. Yovmutlar 19—20-asrlarning boshida Xorazm, Shim. va Gʻarbiy Turkmanistonda, Eronning Astrobod viloyatida yashagan. Ular bir kancha tira – boʻgʻin (otli temir, qutli temir) larga, tiralar urugʻlarga boʻlingan. Urugʻlardan eng yiriklari; qora chaqa, bayramshali, sharifjafarbayli, otabayli; kichiklari: sallax, okuz, oʻrsukchi, ushak, gujak va boshqalar. 19-asrning oxirlarida Rossiya bilan Eron oʻrtasida chegara belgilanganda Yo.larning bir qismi Rossiya bosib olgan joylarda, bir qismi Eron hududida qolib ketdi. Eron hududida yashaydigan Yovmutlar orasida tiraurugʻlarga boʻlinish saqlanib kelayotgan boʻlsa, Turkmanistonning (Toshhovuz viloyati)dagi Yovmutlar turkman xalqi tarkibiga singib ketgan.
1740-yilda eronlik Nodirshoh Xiva hukmdori Elbarsxonga maktub yoʻllab, undan kechirim soʻrashni talab qilgan. Nodirshohning elchilari maktub bilan yovmut turkmanlari, (boshqa) turkmanlar, qozoqlar va oʻzbeklardan iborat 20 ming otliq boshchiligida Elbarsxon qarorgohiga yetib kelishgan. Maktubda shunday deyilgan edi: „Yovmut qabilasi turkmanlari bilan bir necha marta talonchilik maqsadida Mashhadning chekka hududlariga yurish qildingiz va har safar magʻlub boʻlib Xivaga qaytdingiz. Tinchlikni yaxshi koʻrishimga qaramay, tungi bosqinni uyushtirish uchun Yovmut qabilalaridan uch ming kishi Chardjuyga keldi. Bundan xabar topgan qoʻshinlarim ularni bir zarba bilan yoʻq qildilar va ularni Katta Ayiq yulduzlaridek sochdilar. Ularning koʻpchiligi oʻldirildi va asirga olindi va mingga yaqini qoʻyib yuborildi. Bu voqea Nodirshohning gʻazabiga sabab boʻldi“.

Manbalar 

Turkmaniston
Xiva xonligi
Ramzlar
Qabilalar
Yovmut oti

Yovmut oti — salt miniladigan jaydari ot zotlaridan biri. Turkmanlarning yovmut qabilasi yetishtirgan. Bu zotning kelib chiqishida arab, moʻgʻul, qozoqi va axaltaka ot zotlarining ham taʼsiri boʻlgan. Shu ot zotlariga xos belgilar Yo. otlarida sak,lanib krlgan. Yo. o. quruq issiq ik/shmga moslashgani, nihoyatda chopqirligi bilan ajralib turadi. Aravaga qoʻshib ham ishlatiladi. Yo. o. ning peshonasi keng , oʻrta boʻyli, boʻyni uzun, koʻpincha yoʻgʻon. Yo. o., asosan, kulrang , toʻriq, jiyron yoki qoracha boʻladi. Yo. o. aygʻirlarining qarchigʻayigacha bal. 152,4 sm, koʻkrak qafasi aylanasi 163,6 sm, gavdasining uzunligi 151,2 Yovmut ot zoti.sm, pochchasining aylanasi 18,5 sm, biyalarining qarchigʻayigacha bal. 148,0 sm, gavdasining uzunligi 149,0 sm, koʻkrak qafasining aylanasi 164,0 sm, pochchasining aylanasi 17,9 sm. Asosan Turkmaniston, Eronda boqiladi. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda ham uchraydi.

Manbalar 

    

Otlar
Yovshan

Yovshan, oq joʻsan () — qoqidoshlar (murakkabguldoshlar) oilasiga mansub sershox oʻt yoki chala buta. Boʻyi 25—45 sm, qalin tuklar bilan qoplangan. Bargi ipsimon boʻlaklarga boʻlingan. Toʻpguli roʻvaksimon savatcha. Gullari mayda, sariq, ikki jinsli. Choʻllarda, baʼzan adirlarda oʻsadi. Fevralning 2yarmidan barg chiqaradi, iyul va avg.da oʻsishdan toʻxtab, barglari toʻkiladi. Sent.da yana koʻkarib gullaydi, noyabrda urugʻi pishadi va sovuq urguncha yashil barglari saqlanib turadi. Oʻtloqlarda asosiy oziqbop oʻsimlik hisoblanadi. Bir yillik novdalari tarkibida oqsil, yogʻ, kletchatka, 43,1% azotsiz ekstrakt moddalar, umuman, yer usti qismida 0,81—1,25% efir moyi bor. Yo.ni mollar qishda va bahorda xush koʻrib yeydi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Yovgʻon

Yovgʻon — goʻshtsiz, yogʻsiz tayyorlanadigan suyuqovqat. Yo. xoʻrda — guruchning quruq oʻzi qaynatilgan suyuq osh; piyova — piyozdan qaynatilgan shoʻrva; Yo. shoʻrva — sabzavot qaynatmalari. Yo. ovqatlar parhez taom hisoblanadi. Yo. tayyorlash uchun oqshoq yoki guruch qozonda qaynab turgan suvga solib, yumshaguncha qaynatiladi. Guruch ezilib pishgach, tuzi rostlanadi, soʻng kosalarga suzib, 1 osh qoshigʻida qatiq solinadi va yuziga kashnich sepib dasturxonga tortiladi.

Manbalar
Yodgor

„Yodgor“ — oʻzbek xalq qahramonlik dostoni. Fozil Yoʻldosh oʻgʻlilan folklorshunos Hodi Zarifov yozib olgan (1937). „Yodgor“ „Alpomish“ dostonining davomi boʻlib, nasliy turkumlik tamoyili asosida yaratilgan. Doston Alpomishning mard oʻgʻli Yodgor faoliyatiga bagʻishlangan. 

Dostonda Boysin elida Alpomish yoʻqligida oʻzini oʻzi bek koʻtargan Ultontoz zulmidan bezgan bir guruh qoʻngʻirotliklarning Aymoq eliga koʻchib ketishi, u yerda aymoq polvonlari oʻrtasida talashda qolgan Oydinoyni qutqarish uchun Yodgorning olib borgan mardonavor kurashlari, Oydinoy va urugʻdoshlarini yurtiga olib qaytishi tasvirlanadi. 

„Yodgor“da „Alpomish“dagi qator mavzularning yangicha talqini orqali mardlik, jasurlik, sevgi-sadoqat, dushmanga nafrat, vatanga muhabbat, totuvlik gʻoyalari tarannum etiladi. „Yodgor“ faqat Oʻzbekistonda mashhur. Qozoqlarda Yodgorning oʻgʻillari (Alpomishning nevaralari) haqida „Olatoy va Japarqul“ dostoni yaratilgan.

Oʻzbek xalq ijodi
Yodgor barlos vinni lola

Yodgor barlos vinni lola (14-asr) — Amir Temurnint xos mulozimi, Chigʻatoynkng maslahatchisi Qorachor noʻyonnmt avlodi. Sohibqiron unga muhim vazifalarni topshirgan: 1374 y. bahorida u elchilik bilan Xorazmga yuborilgan; 1388 y. sohibqiron Toʻxtamishxonni Sabron tarafidan taʼqib qilganida uni beklardan Sulaymonshoh, Shamsuddin Abbos va Gʻiyosuddin Tarxon bilan birga Turkistonning muhrfazasiga qoʻygan; "besh yillik yurish" paytida (1393, 1395 yillar) bir qancha beklar bilan birga uni oʻgʻruqiing muhofazasiga qoʻygan.

Manbalar
Yodgor Mirzo

Yodgor mirzo, Mirzo Yodgor Muhammad ibn Mirzo Sulton Muhammad ibn Mirzo Boysungʻur ibn Muʼinuddin Shoxrux ibn Temur (1449—70) — Sulton Abu Said qatl etilgach, Oqqoʻyunli davlati hukmdori Uzun Hasannnng yordami bilan Xuroson taxtini egallagan (1468). Ikki yil hukmdorlik qilgach, 1470 y. Sulton Husayn Boyqaro bilan boʻlgan jangda halok boʻlgan.

Manbalar 

Kishilar
Davlat yetakchilari
Temuriylar
1449-yilda tugʻilganlar
1470-yilda vafot etganlar
Qatl qilingan hukmdorlar
Yodnoma

Yodnoma — qad. turkiy xalqlar badiiy ijodining bitiktoshlar (epitafiya) tarzidagi janri; turkiy run (UrxunYenisey yozuvlari) yozuvida bitilgan, mil. 68-asrlarga mansub (mas, Bilga xoqon bitiktoshi, Kultegin bitiktoshi va b.). Yo.larning nasriy va epik turlari bor. Nasriy Yo.larda misralar soʻngida qofiya va sheʼriyatning yagona belgisi boʻlgan band yoʻq ("Devonu lugʻotit turk", Alp Er Toʻnga marsiyasi). Epik Yo.lar memuar shaklida ham yozilgan (Toʻnyuquq bitiktoshi). Bu Yo.larda turk xoqonligining kelib chiqishi, rahbarlik tizimi, harbiy yurishlar, mamlakatning ahvoli aks etgan boʻlib, siyosiy ruh kuchli; ichki va tashqi kurash tasvirlangan. Xoqonlikning Xitoy hukmronligidan ozod etilishi aytilgan. Yo.larning baʼzi xususiyatlari keyinchalik ogʻzaki va yozma ijodda rivojlantirilgan (qarang Marsiya).

Adabiyot 
 Abdurahmonov F., Rustamov A., Qadimgi turkiy til, T., 1982; Ratsionov N., Turk xoqonligi, T., 1993.

Manbalar
Yozgi Olimpiada oʻyinlari

Yozgi olimpiada oʻyinlari — q. Olimpiada oʻyinlari.

Manbalar 

Yozgi Olimpiada oʻyinlari
Yozgi termik depressiya

Yozgi termik depressiya - troposferaning quyi qismidagi past bosimli zonada yuz beradigan sinoptik hodisa; bulutsiz issiq obhavoda roʻy beradigan siklonlarning harakati tufayli kelib chiqadi. Markaziy Osiyoning jan.sharqida sodir boʻladi. Odatda, 2—3 kun, baʼzan, butun tabiiy sinoptik davrga choʻziladi. Ayrim yillarda Yo. t. d. bir xilda takrorlanmaydi, ammo qancha teztez vujudga kelib, uzok, davom etea, yoz shuncha issiq keladi. Oddiy sharoitda Markaziy Osiyoning tekislik va togʻ oldi qismlarida havoning eng yuqori harorati yozda 35—40° gacha koʻtarilsa, Yo. t. d. avjiga chiqqan paytlarda vohalarda 43—45° gacha, choʻllarda 48—50° gacha koʻtariladi. Choʻllarda havoning kuchli isishidan Yo. t. d. vujudga keladi.

Manbalar
Yozgi quyosh turishi

Yozgi quyosh turishi - qoqpeshin da, Quyosh ufqdan eng baland turgan paytdagi ekliptika (Quyoshning yillik koʻrinma yoʻli)ga tegishli nuqta. Egizaklar yulduz turkumida yotadi. Quyosh bu nuqtadan 21—22 iyun kuni oʻtadi (qarang Quyosh turishi).

Manbalar
Yozyovon choʻli

Yozyovon choʻli — Fargʻona vodiysining markaziy qismidagi choʻl. Qoʻqon, Margʻilon, Andijon va Namangan vohalari bilan oʻralgan. Shimolidan Sirdaryo oqib oʻtadi, zamini paleozoy jinslaridan tarkib topgan, yer yuzasi toʻrtlamchi davr allyuvial va prolyuvial yotqiziqlari bilan qoplangan. Relyefi, asosan, tekis. Balandpast kum tepalari, koʻllar, shoʻrxoklar va botqoklashgan yerlar uchraydi. Iklimi kontinental: yozi issiq va quruq, qishi qisqa, bir oz sovuq. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 25—27°, yanvarniki —3°, vegetatsiya davri 220—240 kun. Yillik yogʻin 170–200 mm. Yo. ch.ni oʻzlashtirish maqsadida bir qancha kanal (Usmon Yusupov nomli Katta Fargʻona kanali, Oxunboboyev nomli kanal va b.) va kollektorlar (Yozyovon, Sarijoʻga, Sariqsuv, Qiziltepa, Fapbiy Yozyovon kollektorlari) qazilgan. Choʻlda yantoq, qamish, shoʻra, shuvoq, yulgʻun oʻsadi, kanal hamda ariqlar boʻyiga terak, tol, qayragʻoch, tut, jiyda, chinor, akatsiya va b. ekilgan. Yer osti suvi 0,5—1,2 m chuqurlikda. Qiziltepa massivida va Jomashoʻyda yer ostidan issiq shifobaxsh suv topilgan. Yo. ch. deyarli oʻzlashtirilgan. Choʻl orqali Fargʻona— Namangan, Margʻilon—Qoʻqon, Qoʻqon— Shaxrixon, Yozyovon—Boʻz, Yozyovon—Baliqchi avtomobil yoʻllari oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Choʻllar
Yozi bilan zebo

"YOZI BILAN ZEBO" — oʻzbek xalq dostoni. Dostonda chorvador Poyondaboyning qizi Zebo bilan xizmatkor Yozining ishqiy sarguzashtlari aks etgan. Mehnat va muhabbat, vafo va sadoqat tuygʻulari, sevgida mard, sabotli boʻlish, inson erki, baxtsaodati uchun kurash gʻoyalari bilan chatishib ketadi. "YO. bilan 3." parchalari dehqonchilik bilan bogʻliq ishlarda mehnat qoʻshiqlari sifatida kuylanadi. Doston oʻzining xalqchil ruhi, insonparvarlik gʻoyalari bilan tinglovchi va oʻquvchilarga maʼnaviy va axloqiy zavq bagʻishlaydi. Bu doston parchalarini kuylovchilar yozigoʻy, yozichi, yozikash deb ataladi. Yigirmadan ortiq varianti yozib olingan. Nisbatan toʻla varianti Qodir baxshi Rahimovga taalluklidir (1936—86). Dostonning bir necha nusxalar asosida tayyorlangan yigʻma varianti nashr qilingan (1962).

Manbalar
Yozishma sirligi

Yozishma sirligi — insonning konstitutsiyaviy huquqlaridan biri. Yo. s. pochta va telegraf orqali barcha joʻnatmalar (xatlar, telegrammalar, posilkalar, oʻtkazmalar), telefonda soʻzlashuv va b. xabarlarning daxlsizligini; yozishma va xat-xabarlarni ochib koʻrish va ular mazmunini oshkor etish taqiqlanishini bildiradi. Oʻzbekistonda jinoyatchilikka qarshi kurash, jamoat tartibotini va davlat xavfsizligini taʼminlash maqsadlarida qonunda koʻzda tutilgan hollardagina Yo.s.ni cheklashga yoʻl qoʻyiladi. OʻzR Konstitutsiyasi 27-moddasiga binoan, qonun nazarda tutgan hollardan va tartibdan tashqari, hech kim yozishmalar va telefonda soʻzlashuvlar sirini oshkor qilishi mumkin emas.

Manbalar
Yoztepa

Yoztepa, Yozdepe — ilk temir davriga oid qishloq harobasi (mil. av. 9— 4-asrlar). Turkmanistonning Murgʻob vohasida, Bayramali sh.dan 34 km shim.gʻarbda joylashgan. Mayd. 16 ga ga yaqin. 1954—56 yillarda professor V. M. Masson oʻrgangan. Tepalik ustiga yirik xom gʻishtdan qurilgan hisor atrofi devor bilan oʻrab olingan. Hisorning jan. qismidan jamoat binosi — saroy yoxud ibodatxona qoldiklari qazib oʻrganilgan. Bu yerda usti yopiq bir nechta tor xona hamda katta,  tarxi toʻrtburchak zal tadqiq qilindi. Binoning shim. tomonida hovli joylashgan. Hisor atrofida 3 uy va kichik tor kucha qoldigʻi chiqqan. Xonalarning bir qismi xoʻjalik xizmatini oʻtagan (omborxona, oshxona). Aholining asosiy mashgʻuloti sugʻorma dehqonchilik boʻlgan. Yirik kanallardan iborat irrigatsiya shoxobchasi izlari aniklangan. Bu kanallarning har ikki tomoniga dalalarni bevosita sugʻoradigan ariqlar chiqarilgan. Xumdon, temir boltalar, pichoq, yorgʻuchoq, igna, bigiz, jez paykonlar topilgan. Yo. II davri (mil. av. 7-asrdan) dan boshlab barcha sopol buyumlari (oshxona idishlaridan boshqa) kulolchilik charxida tayyorlanib, sirti tiniq angob bilan qoplangan. Qozonlar qoʻlda, qoʻpol qoliplarda tayyorlangan. Yo.liklar xom gʻisht (55x25x11 sm)dan ishlangan koʻp xonali uylarda yashashgan. Xilma-xil shakldagi naqshli sopol idishlarning topilishi Yo.da kulolchilik keng taraqqiy etganidan dalolat beradi. Sopol idishlar, asosan, kulolchilik charxida va qoʻlda ishlangan. Idishlarning sirtiga toʻr, tasmasimon, toʻrtburchak, uchburchak shaklida rangli naqsh berilgan. Bundan tashqari jez va temirdan qilingan ov va mehnat qurollari, turli taqinchoqlar uchraydi. Yo.da oʻtkazilgan arxeologik qazishmalar Murgʻob vohasida dehqonchilik bilan shugʻullangan eng qad. oʻtroq qabilalarning hayoti haqida boy maʼlumotlar berdi.

Adabiyot 
 Tolstov S. P., Po sledam drevnexorezmiyskoy sivilizatsii, M.—L., 1948; Masson V. M., Drevnezemledelcheskaya kultura Margiani, M,—L., 1959.

Manbalar 

    

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Yozuv mashinkasi

Yozuv mashinkasi, harf bosish mashinasi — harf, raqam va b. belgilarning standart tasvirlarini qogʻozga navbatmanavbat tushirib, matn, jadval va b.ni bosish uchun moʻljallangan qurilma. Klaviaturali bosish mexanizmi Yo. m.ning asosiy elementa hisoblanadi. Klaviatura uchlariga bosiladigan belgilar (harf, raqam va b.)ning boʻrtma tasviri tushirilgan richagga yoki uchlarida bosish belgilari joylashtirilgan segmentli (diskli) shrift eltgichlarga birlashtirilgan. Bundan tashqari, Yo. m.ga valikli karetka, karetkani harakatlantirish mexanizmi, lenta tortish mexanizmi, karetkani bosish mexanizmiga nisbatan avtomatik oʻrnatadigan tabulyator kiradi. Bosish mexanizmini harakatlantirish usuliga koʻra, Yo. m. mexanik va elektr xillarga; vazifasiga koʻra, qoʻlda olib yuriladigan (portativ), idorada ishlatiladigan va maxsus xillarga boʻlinadi. Kompyuterlar paydo boʻlgandan soʻng Yo. m.ga ehtiyoj bir oz susaydi. Yo. m.ni yaratishga urinish 16-asrda boshlangan, birinchi patentni ingliz ixtirochisi G. Mill 1714 yilda olgan, 19-asr oxirlariga kelib ommaviy tarzda ishlab chiqarila boshlangan (AQSH).

Manbalar 

 

Asboblar
Yozuv
Yoy

Yoy — 1) matematikada — egri chiziq yoki aylananing istalgan ikki nuqtasi orasidagi qismi. Masalan, aylana yoyi. Bir aylanada yoki birbiriga teng ikki aylanada teng Yo.larga teng vatarlar moye keladi va, aksincha, kattaroq Yo.ga kattaroq vatar toʻgri keladi; 2) kad. urush va ov quroli, kamalak. Hozir undan sport maqsadlarida foydalaniladi; 3) yomgir tomchilarida yorugʻlikning sinishi, qaytishi va difraksiyasi tufayli osmonda hosil boʻladigan yarim doyra shaklidagi rangbarang kamalak.

Manbalar
Yoy pechi

Yoy pechi — metall va b. materiallarni eritish uchun elektr yoyi issiqligidan foydalaniladigan elektr pechi. Birinchi marta 1898—1901 yillarda Fransiyada P. Eru, Italiyada E. Stassanolar sanoatda qoʻllashgan. Qizdirish usuliga koʻra, bevosita va bilvosita qizdiriladigan hamda yoyi berk pechlarga boʻlinadi. Bevosita (toʻgʻridantoʻgʻri) qizdiriladigan Yo. p.da yey elektrodlar va qizdiriladigan jism orasida yonadi (rayem, a). Bilvosita qizdiriladigan Yo. p.da yey elektrodlar orasida, qizdiriladigan materiallardan bir oz narida yonadi; bunda issiqlik yoydan nurlanish orqali uzatiladi (rayem, b). Yoyi berk pechlarda yey elektrodlarni qurshab olgan qattiq shixta qatlamlari ostida yonadi (rayem, v); bunda shixta yoydan ajralib chikadigan issikdik bn, shuningdek, shixtadan tok oʻtayotganda hosil boʻladigan joul issiqlik bilan qiziydi. Bevosita qizdiriladigan Yo. p. keng tarqalgan boʻlib, unda koʻpincha poʻlat eritiladi. Yoyi berk pechlarda rangli metallar, ferroqotishmalar, elektr korundlar va b. eritiladi. Bevosita kizdiriladigan Yo. p.ning hajmi 360—400 t boʻlib, metall va shlakni yuklash yoki boʻshatish vaqtida ogʻdiriladi. Bulardan tashqari elektrodi sarf qilinadigan (qayta eritiladigan metalldan tayyorlanadi) va elektrodi sarf qilinmaydigan (volfram yoki grafitdan tayyorlanadi) vakuumli Yo. p. bor. Bunday pechlar metall va qotishmalarni vakuumyoy yordamida qayta eritishda qoʻllaniladi. YEY RAZRYAD — elektrodlar orasida (gazlarda) roʻy beradigan elektr razryad. Kumir yoki metall elektrodlar orasida hosil boʻladigan volta yoyi Yo. r.ga misol boʻlishi mumkin. Ikkita kumir elektrod orasida havoda Yo. r. sodir boʻlayotganini birinchi marta 1802 yilda rus olimi V. V. Petrov va undan mustasno 1808 yilda hind olimi G. Devilar kuzatishgan. Elektr manbaiga ulangan ikkita kumir elektrod birbiriga yaqinlashtirilganda choʻgʻlanadi va katodsan elektronlar chiqa boshlaydi. Elektrodlar birbiridan uzoklashtirilganda ular orasida yorqin yoy hosil boʻladi. Elektrodlar (asosan, katod)ning temperaturasi 3000—3600 K ga yetadi. Gaz bosimi 20 atm ga yetganda yoy temperaturasi 6000 K ga yaqinlashadi. Yoyning yuqori temperaturasi tufayli ionlanish roʻy beradi. Shuning uchun elektrodlar orasida yaxshi elektr oʻtkazuvchanlik paydo boʻladi. Bundan tashqari, elektron emissiya tufayli katodga yaqin soha qarshiligi kichik boʻladi. Bular kichik kuchlanishda ham elektrodlar orasida Yo. r. yuz berishiga sabab buladi. Elektrodlar juda (bir necha sm gacha) yaqinlashganda Yo. r. kuchlanishi 40—50 V ga yetadi. Yo. r.dan elektrotexnika, elektr payvandlash, yoy iyechlarida metall eritishda, gaz razryadli yorugʻlik manbaida, plazmatronlar, lyuminespent lampalar, gazotron va b.da foydalaniladi.

Manbalar
Yoyilma konus

Yoyilma konus — tekislikka yoki vodiylarning kengroq qismiga oqar suvlar keltirgan jinslarning tuplanishidan hosil boʻlgan yarim konus koʻrinishidagi bir oz qabariq relyef. Yo. k. har xil kattalikdagi togʻ jinslaridan iborat buladi. Tuproklari yosh, usimliklari siyrak, maydoni bir necha 10 m2 dan oʻnlab km gacha yetishi mumkin. Yo. k. Oʻzbekistonda tog etaklaridagi tekisliklarda, vodiylarda koʻp uchraydi.

Manbalar 

Geografik terminlar
Yoyiluvchanlik

Yoyiluvchanlik — qattiq jismlar (mas, metall va qotishmalar)ning mexanik kuchlanish va uzgarmas (statik) nagruzka (yuk, kuch) taʼsirida sekinasta uzluksiz plastik deformatsiyalanishi (qarang Deformatsiya). Yo. hodisasi bir necha yuz yillar oldin sezilgan. Biroq metall va qotishmalar, rezina, shishalarning Yo. xossalari 1940-yillardan boshlab izchil ravishda tekshirila boshlangan. Texnikaning rivojlanishi bilan yuqori temperatura va nagruzkada ishlaydigan mashina detallari (bugʻ va gaz turbinalari, reaktiv dvigatellar va raketalarning disk va kuraklari)ning Yo. xossalari aniklangan. Natijada bu detallarni maxsus konstruksion materiallar (olovbardosh qotishmalar)dan tayyorlashga toʻgʻri keldi. Yo. faqat yuqori tralardagina emas, balki past tralarda ham vujudga keladi. Mas, kadmiyda — 269° da, temirda — 169° da Yo. seziladi. Suyukdanish temperaturasi past boʻlgan metallar (qoʻrgʻoshin, alyuminiy), beton, yogʻoch, rezina, kauchuk, plastmassalarda Yo.ni xona temperaturasida ham kuzatish mumkin. Betonga xos Yo. uning kanchalik yangiligiga bogʻliq boʻladi. Metall va qotishmalardagi Yo.ni choʻzish, burash va egish usuli bilan aniqlash mumkin. Bulardan eng keng tarqalgani choʻzish usulidir. Bunda sinaladigan metalldan namuna tayyorlanadi va uning ikki uchini qisqichlarga mahkamlab, pechga kiritiladi va zarur tragacha qizdiriladi. Namunaga uzgarmas nagruzka uzoq taʼsir ettiriladi. Tra termoelektrik pirometr bn, deformatsiya esa maxsus asbob bilan ulchanadi. Oʻzgarmas nagruzka qancha kichik boʻlsa, Yo. shuncha sekin boradi va namuna shuncha uzok, vaqtga chidaydi. Metall va qotishmalarning uzoq davom etadigan oʻzgarmas nagruzkaga qarshilik koʻrsatish xossasi uning Yo. chegarasi deb ataladi. Metallarning yuqori tradagi mexanik xossalari ularning Yo. chegaralariga bogʻliq. Mashinalarning yuqori trada mexanik nagruzkalarda ishlaydigan detallari uchun Yo.ning ahamiyati katta.

Manbalar
Yoyiq

Yoyiq — Ural daryosining 1775 y.gacha boʻlgan nomi (daryo keng oʻzanda yoyilib oqqanligi uchun shunday nom bilan atalgan degan taxmin bor).

Manbalar
Yoyiq gul

Yoyiq gul — qorakoʻl terisining jingalaksiz, silliq junli qismi. Bu xildagi gullar yaloq yoki yassi gul deb ham yuritiladi (qarang Qorakoʻl).

Manbalar
Yoyma



YOYMA.uz  
Yoyma.uz  —  Интернет магазин Yoyma ! Качество по низким ценам! Ваш заказ в течение 24 часов будет доставлен! Доставка 9000 сум в любую точку Ташкента. При доставке можете примерить и посмотреть. Если не понравится можете отказаться!

Manbalar