MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sergey Mixalkov

Sergey Vladimirovich Mixalkov [1913.27.2 (12.3), Moskva] – rus yozuvchisi, jamoat arbobi. Rossiyada xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1967), Mehnat Qahramoni (1973). Maksim Gorkiy nomidagi Adabiyot institutida oʻqigan (1935–37). RSFSR Yozuvchilar uyushmasi boshq-aruvi raisi (1970–90). Mixailovning "Bolalar uchun sheʼrlar" kitobi (1936) yoshlarni mehnatga muxabbat ruxdsa tarbiyalaydi. Ikkinchi jahon urutii yillarida bir qancha ocherk, hikoya, hajviy sheʼr va felyetonlar yaratgan. "Xushchaqchaq quyon" (1963), "Suzmoq istayman" (1965) toʻplamlari nashr etilgan. U "Tom Kenti" (1938), "Maxsus vazifa" (1945), "Maktanchoq quyoncha" (1951), "Oʻziga yod-gorlik" (1953), "Koʻpik" (1975), "Aks sado" (1980), "Puerto Muertodagi qoʻrqinchli tun" (1982) singari dramalar muallifi. Urushdan keyingi davrda yozgan "Tom togʻa va qizcha", "Billur vaza", "Oʻttiz olti va besh", "Sashaning kashasi", "Styopa amaki" va boshqa asarlarida bolalar hayoti, ularning oʻziga xos harakteri ifodalangan. SSSR gimni matnini yozgan ( G. ElRegistan bilan hamkorlikda). Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
Uyimga ketaman, T., 1951.

LLAleksandrov V. P., Sergey Mixalkov, M., 1983.

Manbalar 

Rossiyalik yozuvchilar
27-fevralda tugʻilganlar
1913-yilda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
27-avgustda vafot etganlar
Sovet yozuvchilari
Mixirakula

Mixirakula (6-asr) — oq hunlar — eftaliylar sardori (515—6-asr oʻrtasi). Shim.-Gʻarbiy Hindiston (poytaxti — Shakala shahri, hozirgi Sialkot)da hukmronlik qilgan. M. tasarrufidagi mulklar Jamna — Gang vodiysiga, Gvaliorgacha tarqalgan. 528 yil hind hukmdorlari birlashgan qoʻshini tomonidan magʻlubiyatga uchragan, bu eftaliylarning Hindistonga keyingi yurishlariga barham bergan. Ularning ixtiyorida faqat Hind daryosi vodiysigina saqlanib qolgan. Hind xalqi tarixiy anʼ-anasida M. zolim, mustabid podshoh va shafqatsiz, qahrli istilochi sifatida aks ettirilgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Osiyo tarixi
Mixxat

Mixxat — qadimda Old Osiyoda qoʻllangan, mix yoki ponachalarga oʻxshash chiziqcha (belgi)larni loy taxtachalarga oʻyib tushirishdan iborat ideografii yozuv turi, miloddan avvalgi 3ming yillik boshlarida shumerlar tomonidan yaratilgan. Bunda ayrim buyumlar va umumiy tushunchalarning nomi rasmlar bilan ifodalangan, mas, oyoq tasviri "yurish", "turish", "olib ketish" maʼ-nolarini anglatgan. Bunday belgilar miqdori 1000 tagacha yetgan. Shumer M.i dastlab yuqoridan pastga, keyinchalik gorizontal holda — chapdan oʻngga qarab yozilgan. Miloddan avvalgi 3ming yillikning oʻrtalarida M.ning soʻz-boʻgʻinli shakli paydo boʻlgan, belgilar miqdori 600 tagacha qisqartirilib, rasm-belgilar soddalashtirilgan. Ayni shu davrda shumer M.i akkadliklar (bobilliklar va ossuriyaliklar) tomonidan oʻzlashtirilib, somiy tillarga moslashtirilgan, belgilar soni 300 taga tushirilgan. Akkadliklar ishlab chiqqan M. keyinchalik, miloddan avvalgi 2— 1 ming yilliklar davrida bir qancha qoʻshni xalqlar tillari (xett, elam, urart, qad. fors va boshqalar)ga moslashtirilgan holda qoʻllana boshlagan. Bu davrda M.lar harftovushboʻgʻin yozuvlariga ancha yaqinlashib, shunday yozuvlarning kelib chiqishiga asos boʻlgan. Miloddan avvalgi 1ming yillik oxirlarida M.lar oʻrnini oromiy yo’zuvi egallagan.

M.da bitilgan juda koʻp yodgorliklar — tarixiy yozuvlar, turli rasmiy hujjatlar, ogʻzaki ijod namunalari, lugʻatlar, ilmiy asarlar, diniy matnlar saqlanib qolgan. Turli xalqlarga mansub M.larni oʻrganish, deshifrovkalash 19-asrdan, aniqrogʻi, 1802-yildan boshlanib, 20-asrning oʻrtalarigacha davom etgan. Nemis, fransuz, ingliz, chex, rus olimlari M.larni deshifrovkalashda faol ishtirok etib, bu sohada koʻplab ilmiy tadqiqotlar olib borganlar.

Adabiyot 
 Fridrix I., Istoriya pisma, per. s nem., M., 1979.

Manbalar 

 

Yozuvlar
Yaqin Sharq
Osiyo tarixi
Mitsar

Mitsar — Katta Ayiq yulduz turkumidagi yulduz. U uchta kichik yulduzdan tashkil topgan, koʻrinma yulduz kattaligi 2,0. Yorqinligi Quyoshnikidan 74-marta kuchlidir. Quyoshdan uzokligi 27 parsek. M. komponentlaridagi spektr chiziqlarining siljishi kuzatilgan (1889).

Manbalar 

 

Yulduzlar
Mitseliy

Mitseliy (yun. Mykes — zamburugʻ) — zamburugʻlarning vegetativ tanasi (tallom). M. ingichka ipchalar — giflardan iborat. Odatda, substrat ichida, baʼzan uning sirtida rivojlanadi; substratdan organik moddalarni osmatik yoʻl bilan soʻrib olish funksi-yasini bajaradi. Xitridiyli zamburugʻlar, zigomitsetlar va somitsetlarning M.si toʻsiqsiz, bitta hujayradan iborat boʻlib, uz. bir necha oʻn sm ni (mas, mogʻor) tashkil etadi. Xitridiyli zamburugʻlarda M. kucheiz rivojlangan boʻlib, rizomitseliy deyiladi. Aksomitsetlar, bazidiyali zamburugʻlar M.si toʻsikdar (sektalar)ga boʻlingan koʻp hujayrali. M.ning bir qismi orqali zamburugʻlar vegetativ koʻpayadi. M.dan zamburugʻlarning reproduktiv organlari va mevali tanasi hosil boʻladi.

Manbalar
Adam Mickiewicz

Adam Bernard Mickiewicz (Mitskevich) (1798.24.12, Novogrudka yaqinidagi Zaosye qishlogʻi – 1855.26.11, Istanbul) – polyak shoiri, milliy ozodlik harakati arbobi. Polyak romantizmining asoschisi. Vilen universitetini tugatgan (1819), polyak yoshlarining "Filomatlar" ("Fan doʻstlari"), "Filaretlar" ("Yaxshilik doʻstlari") tashkilotlarida faol ishtirok etgan. M.ning ilk toʻplami ("Sheʼriyat", 1-j., 1822) Polsha adabiyotida romantik oqimning manifesti boʻldi. M. "Sheʼriyat" (2-j., 1823)ga kirgan romantik ruxdagi "Grajina" liro-epik dostoni bilan Polshada "sheʼriy qissa" janriga asos soldi.

"Filaretlar" tashkiloti ishi boʻyicha qamalgan (1823) M.ni chor maʼmurlari Litvadan chiqarib yuborgan; Rossiyada yashab, A. S. Pushkin bilan yaqin aloqada boʻlgan (1824–29). Bu yillar uning gʻoyaviy va ijodiy oʻsishida mu-him davr boʻldi ("Qrim sonetlari", 1826; "Konrad Vallenrod", 1828 va boshqalar). M. 1830-yildan Parijda yashadi. "Dzyadlar" dramatik dostonining 3qismi (1832)ni va milliy mustaqillik uchun kurash ruhi bilan sugorilgan 12 qoʻshiqdan iborat "Pan Tadeush" dostoni (1834)ni nashr ettirdi. Realistik gʻoyalar, intilishlar yorqin namoyon boʻlgan "Pan Tadeush" dostoni milliy epopeyadir, u personajlari yuksak darajada tipiklashgan va individuallashgan durdona asar, eski polyak tur-mushining qomusi, serjilo soʻz sanʼ-ati sanaladi. M. lirik sheʼrlar turkumini (1838–39) yaratgan. Ijtimoiy va madaniy xayotda faol ish olib borgan: 1840–44 yillarda Parijda slavyanlar adabiyotidan maʼruzalar oʻqigan. 1848-yil Avstriya zulmiga qarshi kurashayotgan italiyaliklarga yordam berish uchun polyak legionini tuzgan. 1849-yildan demokratik ruxdagi "Xalq minbari" gazrtsda muharrirlik qilgan. M. sheʼrlari M. Shayxzoda, Shuhrat, Muhammad Ali, Sayyor va boshqa tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

1798-yilda tugʻilganlar
1855-yilda vafot etganlar
Michigan (koʻl)

Michigan (mahalliy indeyslar tilida — katta koʻl) — Shim. Amerikadagi koʻl, AQSH hududida, Buyuk koʻllar sistemasida. Maydoni 58 ming km², uz. 490 km, eni 189 km gacha. Eng chukur joyi 281 m. Suv sathining balandligi 177 m. Qirgʻoklari kam parchalangan, pastbaland. Suv qalqishi yarim sutkalik. Makino boʻgʻozi orqali Guron koʻli bilan, kema katnaydigan Chikago-Lokport kanali orqali Missisipi daryosi sistemasi bilan bogʻlangan. N.ning shim. qismi dekabr — aprelda muzlaydi. Suvining sanoat chiqindilari bilan ifloslanishi natijasida undagi jonivorlar soni keskin kamaygan. Yirik portlari: Chikago va Miluoki.

Manbalar 

Koʻllar
Shimoliy Amerika
Michoakan

Michoakan, Michoakande-Okampo — Meksikaning janubi-gʻarbiy qismidagi shtat. Tinch okean sohilida, Lerma va Balsas daryolari havzasida joylashgan. Maydoni 59,9 ming km². Aholisi 3979 ming kishi (2000). Maʼ-muriy markazi — Moreliya shahri Michoakan hududining yarmidan ortiq qismi Meksika togʻligining janubi-gʻarbiy chekkasidagi koʻllar qavzasidan iborat. Sohil boʻylab Syerrade-Koalkoman tizmalari (eng baland joyi 2764 m) joylashgan. Seysmik faol hudud. Ikdimi togʻtropik iqlim. Meksika togʻligida oʻrtacha oylik temperaturalar 20°, yillik yogʻin 900 mm. Ichki rayonlarda chala choʻl oʻsimliklari, togʻlarda sernam barg toʻkuvchi va doim yashil tropik oʻrmonlar oʻsadi.

Iqtisodiyotning asosini qishloq xoʻjaligi tashkil etadi. Sugʻoriladigan yerlarda paxta, sholi, shakarqamish, qulupnay, kartoshka, sabzavotlar, gladiolus (eksport uchun) ekiladi. Uruapan shahri atroflarida kofe, Balsas daryosi quyilish joyida tropik mevalar yetishtiriladi. Togʻlarda makkajoʻxori, dukkakli ekinlar ekiladi. Baliq ovlanadi. Kimyo, oziq-ovqat, sellyulozaqogʻoz, yogʻochsozlik, toʻqimachilik sanoatlari rivojlangan. Sohil boʻylab portlar, kema verfi, metallurgiya kombinati qurilgan.

Manbalar
Ivan Michurin

Ivan Vladimirovich Michurin [1855.15(27).10, Ryazan viloyati, Pronsk tumani — 1935.7.6, Tambov viloyati Michurinsk shahri] — rus amaliyotchi seleksioneri, Rossiyada mevali, rezavor mevali va boshqa oʻsimliklar ilmiy seleksiyasi asoschisi. VASXNIL akademik (1935). Maxsus maʼlumoti boʻlmagan. Dastlab temir yoʻl xizmatchisi, soatsoz boʻlib ishlab, boʻsh vaqtlarida bogʻdorchilik bilan shugʻullangan. 1875-yil Kozlov shahri (hozirgi Michurinsk)da 500m2 cha yerni ijaraga olib, oʻsimliklar kolleksiyasini toʻplash va duragaylash usuli bilan mevali, rezavor mevali oʻsimliklarning yangi navlarini yetishtirish ustida ish boshladi. 1899-yil shahar chetidan 13 ga chamasi yer olib, umrining oxirigacha shu joyda yashadi, ishladi.

1928-yilda M.ning tajriba bogi bazasida davlat seleksiya-genetika stansiyasi tashkil etildi (1934-yildan Michurin nomidagi Markaziy genetika labratoriya). Michurin chatishtirish uchun dastlabki shakllar tanlash nazariyasini, geografik uzok, shakllarni duragaylashning nazariy asoslarini, chatishtirishdagi nomuta-nosibliklarni bartaraf etish usullarini yaratdi va baʼzi amaliy usullarni qoʻlladi. 300 dan ortiq meva va rezavor mevalar navlarini yaratish va takomillashtirishga erishdi. Michurin yaratgan olma, nok, olcha va boshqa mevali daraxtlarning koʻpgina navlari Oʻzbekistonda ham rayonlashtirilgan. Michurin tok, oʻrik, gilos, behi va boshqalar janub oʻsimliklarini shim. hududlarda oʻstirish ishiga asos solgan.

Manbalar 
 Itogi shestidesyatiletnix rabot, M., 1950; Tanlangan asarlar, T., 1961.

Adabiyotlar 
Azizov P. B., I. V. Michurin — buyuk rus olimi, biologi, T., 1955.

 
,

27-oktyabrda tugʻilganlar
7-iyunda vafot etganlar
1855-yilda tugʻilganlar
1935-yilda vafot etganlar
Miskolc

Mishkols — Vengriyaning shim.sharqiy qismidagi shahar. Shayo daryosi boʻyida, Byukk togʻi etaklarida joylashgan. Borshod-Abauy-Zemplen medyesining maʼmuriy markazi. Aholisi 178 ming kishi (1999). Ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrindagi (Budapeshtdan keyin) sanoat markazi. Qora metallurgiya, mashinasozlik (jumladan, stanoksozlik, ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, transport), sement, toʻqimachilik, oynashisha, tikuvchilik, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Politexnika instituti, muzeylar, teatr bor. 13—16-asrlarda qurilgan meʼmoriy obidalari saqlangan. M. shahar yaqinidagi Lillafyured kurortlari bilan Byukk milliy bogʻi tarkibida. Shahar yaqinida qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi.

Manbalar
Miya

Miya:

1) odam va hayvonlar nerv sistemasining markaziy boʻlimi, Miya organizmning eng murakkab hayotiy funksiyalari va muhit oʻzaro munosabatlarining boshqarilishini taʼminlaydi. Umurtqasiz hayvonlarda Miya koʻndalang va boʻylama tutashtirgichlar orqali oʻzaro tutashgan nerv hujayralari toʻplami – nerv tugunlari (gangliylar)dan iborat. Halqali chuvalchanglar, tuban mollyuskalar va boʻgʻim-oyoklilarda nerv tugunlari qorin nerv zanjirini hosil qiladi. Bu hayvonlarning koʻpchiligida qorin nerv zanjirining halqum usti va halqum osti nerv tugunlari kuchli rivojlangan boʻlib, bosh miya deyiladi. Miya qattiq, oʻrgimchak uyasisimon va tomirli parda bilan qoplangan. Boʻgʻimoyoklilar va bosh-oyoqli mollyuskalarning halqum usti nerv tugunlari 2—3 boʻlimdan tashkil topgan. Tuban xordali hayvonlar Miyasi naysimon, alohida qismlarga boʻlinmagan. Umurtqali hayvonlar va odam Miyasi bosh hamda orqa miyadgm iborat. Evolyusiya jarayonida bosh Miya oldingi, oʻrta va keyingi yoki rombsimon Miyani, bundan keyingi rivojlanish davomida oldingi Miya oxirgi va oraliq Miyani, rombsimon Miya orqa va uzunchoq miyani hosil qiladi. Bir qancha umurtqalilarda oxirgi miya (Miya katta yarim sharlari) kuchli rivojlanadi. Sut emizuvchilar va odamda organlar faoliyatini boshqaruvchi sifatida Miya katta yarim sharlari poʻstlogʻi shakllanadi. Oxirgi Miyaning ostki yuzasida 2 ta hidlash piyozchasi joylashgan. Oralik, Miyada koʻrish boʻrtiklari va 2 ta oʻsimta: ustki epifiz va pastki gipofiz hosil boʻladi. Oʻrta Miya tuban umurtqalilarda yaxshi rivojlangan. Yuksak umurtqalilarning oʻrta Miyasida koʻrish, eshitish va muvozanat organlari bilan bogʻlangan 4 tepalik shakllanadi. Baliklar, suvda va quruqlikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar, qushlarda rombsimon Miya miyachadan iborat. Sut emizuvchilarda rombsimon Miyaning pastki qismida Varoli koʻprigi hosil boʻladi. Uzunchoq Miya hamma hayvonlarda bir xilda tuzilgan; orqa Miya uning bevosita davomi hisoblanadi. Umurtqali hayvonlar Miyasi Miya poʻsti bilan qoplangan. Miya poʻstlari oraligʻida orqa Miya suyukligi (likvor) boʻladi. Miya odamda tafakkur organi hisoblanadi;

2) odam va umurtqali hayvonlar suyagi boʻshliqlarini toʻldirib turadigan toʻqima (koʻmik).

Yana q. 

 bosh miya
 Bosh miya nervlari

Manbalar 

Anatomiya
Tibbiyot
Nevrologiya
Miya pardasi

Miya pardasi — umurtqali hayvonlar va odamning bosh miyasi hamda orqa miyasini oʻrab turadigan membrana. Biriktiruvchi toʻqimadan iborat. Miya pardasi ustma-ust joylashgan uchta pardadan iborat; qattiq parda — kalla suyagining ichki yuzasiga, umurtqa kanali devoriga (orqa miyada) yopishib turadi va tomirlarga boy; toʻrparda — yupqa va juda koʻp teshikli boʻlib, uning ostidagi boʻshliqlarda tiniq miya suyuqligi (likvor) turadi; tomirl i parda —kontomir va nervlarga boy yupqa parda boʻlib, poʻstloq egatlarining orasiga kirib joylashgan. Parda tomirlari miya suyuqligini chiqarishda qatnashadi.

Manbalar
Miya chayqalishi

Miya chayqalishi, kommotsiya — bosh miyaning yopiq shikastlanishi; bunda bosh miyaning hammasi zararlanadi, miya toʻqimalarining yaxlitligi buzilmaydi, lekin miya hujayralari va miya boʻlaklari oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliklik vaqtincha yoʻqoladi. Bu esa bosh miya faoliyatining buzilishiga olib keladi. Miya chayqalishi, odatda, chayqalishning ogʻir-yengilligiga qarab yengil, oʻrtacha va ogʻir bosqichda boʻladi.

Yengil bosqichda shikastlangan kishi hushdan ketadi (koʻpincha qisqa muddat — 1—2 min.), sal boshi aylanadi, koʻngli ayniydi, baʼzan qusadi, shikastlanish qanday sodir boʻlganini eslay olmaydi. Bunda rangi oqaradi, tomir urishi susayadi, nafas notekis boʻladi. Bu belgilar 1—2 hafta davomida asta-sekin oʻtib ketadi. Tegishli davo qilinsa, bemor tezda so-gʻayadi. Oʻrtacha bosqichda bemor 1—2 soat hushini yoʻqotadi, hushiga kelgandan keyin ham qimirlamay yotadi, atrofdagilarga befarq qaraydi. Ogʻir bosqichda kishi shikastlangan zahoti qattiq hushdan ketadi va bir necha sutkagacha oʻziga kelmaydi, nafas va yurak faoliyati oʻzgaradi. Uzoq vaqt boshi ogʻrib, aylanib turadi, koʻngli aynib, qusadi. Shikastlangan kishi 4—5 hafta oʻrinda yotishi, unga tamoman tinch holat yaratilishi zarur. Shikastlangan kishini, albatta, kasalxonaga yotqizib davolash lozim.

Manbalar
Miqdor (matematika)

Miqdor yoki Kattalik (matematikada) — asosiy matematik tushuncha; kesma uzunligi, sirt yuzi, jism hajmi va massasi kabi tushunchalarning umumlashmasi. Bular skalyar miqdorlar deb ataladi. Bir xil skalyar miqdorlarni oʻzaro taqqoslash uchun oʻlchov birligi tanlab olinadi (mas, uzunlikni ifodalovchi miqdorlar uchun metr, massani ifodalovchi miqdorlar uchun gramm va boshqalar). Miqdorlar oʻlchov birligiga nisbatan son bilan ifodalanadi. Matematikada miqdorning fizik tabiatiga bogʻliq boʻlmagan xususiyatlari olinadi. Miqdorlar uchun tenglik, tengsizlik (katta, kichik), qoʻshish, ayirish va boshqa munosabatlar aniqlanadi. Maʼlum yoʻnalishdagi kesma, tezlik, kuch va boshqa tushunchalar vektor Miqdor tushunchasiga olib keladi. Geometriya, mexanika va boshqa sohalarda vektorlardan ham umumiyroq boʻlgan tenzor, kvaternion tushunchalari qoʻllaniladi. Rene Dekart mat.ga izchil ravishda oʻzgaruvchi miqdor tushunchasini kiritdi. Bu tushuncha mat. taraqqi-yotida, jumladan, differensial va integral hisob yaratilishida muxim rol oʻy naydi (qarang Differensial hisob, Integral hisob). Miqdor baʼzi hrllarda qiymat deb yuritiladi.

Manbalar
Miqdor

Miqdor (falsafada) — obyekt ning tashqi koʻrsatkichlari (uning kattaligi, soni, hajmi, xossalarining rivojlanish darajasi va h.k.)ni ifodalovchi tushuncha. Birinchi marta M. masalalarini pifagorchilar taxdil qilishga urinib, sonlar tabiatini oʻrganishgan. Aristotel M.ni alohida kategoriya deb hisoblagan. M. hodisalar, narsalar, jarayonlarning sifati bilan muayyan birlikni tashkil etib, bu birlik ularning meʼyori boʻladi. Narsalarning miqdoriy muayyanligi oʻzgarib maʼlum bir meʼyorga yetishi sifat oʻzgarishiga olib keladi. Yana q. Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni.

Manbalar
Miqdor analizi

Miqdor analizi, miqdoriy analiz — analitik kimyoning asosiy boʻlimlaridan biri; tekshirila-yotgan namuna tarkibidagi komponentlar miqdori (massasi, konsentratsiyasi va shahrik.) yoki miqdoriy nisbatlarni aniqlash usullari. Komponentlar sifatida atomlar, molekulalar, izotoplar, funksional guruhlar, fazalar va shahrik. boʻlishi mumkin. Analiz qilish uchun olingan moddaning miqdoriga koʻra, makrousullar (namuna massasi 0,1 g dan ortiq), yarim mikro-usullar (0,01—0,1 g), mikro usullar (0,001—0,01 g), submikrousullar (0,1– 1 mg) va ultramikro usullar (0,1 mg dan kam) farq qilinadi. Analiz qilinayotgan modda komponentlarini namuna tarkibidagi miqdoriga koʻra, shartli ravishda asosiy (massasiga nisbatan 1 — 100%), asosiy boʻlmagan (0,01 — 1%) va iz yoki qoʻshimchalarga (0,01% dan kam) boʻlinadi.

Manbalar
Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni

Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni — dialektikaning qonunlaridan biri. Tabiat, jamiyat va tafakkur taraqqiyotining eng umumiy tarzini ochib beradi. Uni Gegel taʼriflab bergan. Rivojlanish murakkab jarayon boʻlib, unda miqdor va sifat oʻzgarishlari sodir boʻladi. Predmet yoki hodisaning rivojlanishi avval asta-sekin roʻy beradigan miqdor oʻzgarishlaridan boshlanadi. Miqdor oʻzgarishlari maʼlum darajaga yetgach, meʼyorning buzilishi tub sifat oʻzgarishlariga olib keladi. Miqdor sifatga oʻtadi. Miqdor oʻzgarishlari turli shaklda sodir boʻladi. Miqdor oʻzgarishlari obyekt qismlari sonining oʻzgarishi shaklida, makoniy shakllarning yoki elementlar aloqadorligi tartibining oʻzgarishi va h.k. shakllarda sodir boʻlishi mumkin. Obyektiv voqelikda faqat miqdor oʻzgarishlari sifat oʻzgarishlariga olib kelmay, sifat oʻzgarishlari ham miqdor oʻzgarishlariga olib keladi, vujudga kelgan yangi sifat doirasida miqdor koʻrsatkichlari rivojlanadi. Mas, Oʻzbekiston Respublikasining mustaqillikka erishganligi — sifat oʻzgarishi. Natijada xalq xoʻjaligi, iqtisodiy taraqqiyot uchun yangi imkoniyatlar vujudga keldi, xalqning iqtisodiy, siyosiy, madaniy ravnaqi uchun keng yoʻl ochildi.

Miqdor oʻzgarishlari nisbatan sokin, uzluksiz davom etsa, sifat oʻzgarishlari uzilishli, sakrashsimon boʻladi. Rivojlanish jarayonida eski sifatning yangi sifatga aylanishi uzluksizlikning uzilishi yoki sakrash deb ataladi. Sakrash — rivojlanish jarayonida qonuniy sodir boʻladigan burilish nuqtasi, taraqqiyot zanjiridagi zaruriy halqadir. Sakrash oʻzgarishning eng intensiv shakli, rivojlanish maromining oliy nuqtasidir, uning natijasida eski narsa yemiriladi, yangi narsa vujudga keladi. Bir sifatdan ikkinchi sifatga oʻtish sakrash orqali boʻlishi umumiy qoida boʻlib, u xali bu sakrash har bir tayin vaziyatda tayin narsa va hodisalarga nisbatan qanday amalga oshishini koʻrsatib bermaydi. Hodisaning bir sifat xrlatdan boshqa holatga oʻtishi yoʻqolish va paydo boʻlishning, mavjudlik va yoʻqlikning, inkor va tasdiqning birligidan iborat (qarang Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni). Sakrashda yangi yuzaga kelayotgan hodisa eskisini inkor etadi; bunda sifat va miqdor oʻzgarishlari birbirini taqozo etadi (qarang Inkorni inkor qonuni). Dialektika sakrashlarning, bir sifatdan ikkinchi sifatga oʻtish shakllarining xilma-xilligini jiddiy hisobga olishni, har bir muayyan vaziyatda shu oʻtishning tayin shakllarini aniqlab, bilib olgan holda ish koʻrishni talab qiladi. Eng muhimi — sakrashning, oʻsishning tayin shaklini payqab olish, topish, ifodalash va shunga qarab harakat qilish kerak.

M.oʻ.s.oʻ.oʻ.q. dialektikaning boshqa qonunlari singari ilmiy bilish va amaliy faoliyat uchun katta ahamiyatga ega. U bizga obyektiv dunyoning rivojlanish jarayonini toʻgʻri tushunib olish, narsa va hodisalarning sifat jihatidan oʻzgarish tarzini anglash va undan jamiyatni yanada rivojlantirishda foydalanish imkonini beradi. Abdulla Ayupov.

Manbalar
Miqqiy

Miqqiy (Falco tinnunculus) — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Gavdasining uzunligi 31—38 sm, vazni 180—240 g. Qanoti kambarsimon, uchki qismi ingichkalashgan, uz. 23—27 sm. Osiyo, Yevropa, Afrikada tarqalgan. Osiyo va Afrikaning tropik va subtropik hududlarida qishlaydi. Oʻrta Osiyoda oʻtroq yashaydi. Do-imiy juft hosil qiladi. Jarlar va qoyalardagi kovaklarga hamda daraxtlarga uya quradi. 4—5 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbatlashib bosib yotadi. Tuxumlarini 25 kundan soʻng ochib chiqadi. M. mayda kemiruvchilar, hasharotlar, kaltakesaklar bilan oziqlanadi. Zararkunanda va kasal tarqatuvchi kemiruvchilar va hasharotlarni qirib qishloq xoʻjaligiga foyda keltiradi.

Manbalar
Mnemonika

Mnemonika (yunoncha: μνημονικός "mnēmonikos" — eslab qolish sanʼati) — sunʼiy assotsiatsiyalar hosil qilish yoʻli bilan esda olib qolishni osonlashtiruvchi va xotira hajmini kengaytiruvchi usullar tizimi. Bu yunon mifologiyasidagi xotira ma'budasi nomi - Mnemosyne bilan bog'liq

Baʼzi mnemonistlar oʻzlashtirishda har xil sunʼiy usullarni qoʻllashga oʻrganganligi tufayli katta hajmdagi, hatto maʼnosiz materialni tez esda olib qolish qobiliyatiga erishadilar. Lekin xotira samaradorligini tub maʼnoda oshirish uchun sunʼiy usullardan foydalanish ikkinchi darajali hamda yordamchi boʻlib hisoblanadi. Umuman, mexanik ravishda yod olishga qaraganda maʼnosini tushunib yod olish maʼqul va samarali usuldir.

O‘zbekistonda mnemonika 
O‘zbekiston mnemosport federatsiyasi tashkil topgandan keyin uning prezidenti Davron Turdiyev va Yoshlar ishlari agentligi tomonidan 2022-yilda Samarqand shahrida "Al Buxoriy" nomidagi xalqaro musobaqa tashkil etilgan. Unda Qozog‘iston, Qirg‘iziston va respublikamizning barcha hududlaridan kelgan 82 nafar ishtirokchi g‘oliblik uchun kurashgan .

Manba
Mnemosxema

Mnemosxema — boshqariladigan obyektning boshqarish pulti, shchiti, paneli yoki signal tablosiga oʻrnatiladigan shartli tasviri. M. obyektning holatini yoki ishlab chiqarish jarayonining borishini yaqqol koʻrsatib turadi. Ishorali (belgili) va yorugʻlikli xillarga boʻlinadi. Boshqariladigan (yoki nazorat qilinadigan) obyekt elementlari umumiy qabul qilingan elektr, texnologik, transport va boshqa sxemalarda tasvirlanadi. Masalan, elektr stansiya M. sida dvigatel va generatorlar doyra bilan, viklyuchatellar kvadrat bilan belgilanadi. Kuchlanishning qandayligiga qarab, bu elementlar turli rangga boʻyab qoʻyiladi. M.ning operatorlik va dispetcherlik xillari bor. Operatorlik M.sida barcha texnologik komplekslar bir joyga jamlangan boʻladi, dispetcherlik M.sida esa koʻp obyektlar va texnik komplekslardan iborat tizim butun territoriya boʻylab taqsimlanadi. M. boshqariladigan obyekt murakkab boʻlgan, ishlab chiqarish jarayoni koʻp parametrlar boʻyicha nazorat qilinadigan va boshqa joylarda ishlatiladi. M.dan texnika koʻrgazmalarida namoyish qilinadigan modellar va oʻquv qoʻllanmasi sifatida ham foydalaniladi.

Manbalar