MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Orolqum choʻli

Orolqum (Orol + Turk kum, qum, , ) – Orol dengizi qurib borayotgan oʻrnida hosil boʻlgan, dunyodagi eng yosh yangi choʻl. Qumli shoʻr choʻl Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududida, Qoraqum va Qizilqum choʻllarining shimoli-gʻarbiy boʻlagida joylashgan. Choʻl Oqqum (Oq choʻl) deb ham ataladi.

2005-yilda Ko‘karal to‘g‘oni qurilganidan keyin Shimoliy Orol tiklanmoqda, ammo Janubiy Orol qurib, Orolqum maydonini kengaymoqda.

Tarixi 
Choʻllanish natijasida mintaqaning biologik xilma-xilligi 200 turdagi oʻsimlik va hayvonlar turlari kamaydi. Quruq koʻl tubining hozirgi florasi 1960-yilda rivojlana boshladi. U 134 turkum va 300 turdan iborat 34 oʻsimlik oilasidan iborat. Asosiy vakillari – Salicornia europaea, Suaeda crassifolia, qumloq tuproqlarda Tripolium vulgare, shuningdek, qumli tuproqlarda Suaeda acuminata va Atriplex fominii.

Orolqum 38 ming km² dan ortiq maydonni egallaydi. Chang boʻronlari yiliga 100 million tonna zaharli tuz va changni olib yuradi. Suv omborining avvalgi tubidan olib chiqilayotgan mayda changda sugʻoriladigan dalalardan yuvilgan mineral oʻgʻitlar va pestitsidlar qoldiqlari mavjud. Gʻarbdan sharqqa choʻl ustida kuchli havo oqimi oʻtib, aerozolni Oʻrta Osiyo chegaralaridan tashqariga tez tarqaladi. Orolqumdan zaharli moddalar Antarktidada pingvinlar qonida, oddiy Orol changi Grenlandiya muzliklarida, Norvegiya oʻrmonlarida va Belorussiya dalalarida topilgan.

Oʻralgan qayiqlar 
Choʻllanishdan oldin Orol dengizi Sovet Ittifoqi baliqlarining oltidan bir qismini taʼminlovchi yirik baliqchilik sanoatiga ega edi. Suv chekinishi bilan koʻplab baliq ovlash kemalari va boshqa qayiqlar sahroda qolib ketdi. Sobiq Moʻynoq portida zanglagan kemalar sayyohlarning diqqatga sazovor joyiga va Markaziy Osiyodagi eng yirik elektron musiqa festivali boʻlgan Stihia festivaliga aylangan.

Geografik tavsifi 

Oʻrta Osiyoda sugʻorishning tez surʼatlarda rivojlanishi munosabati bilan Orol dengiziga quyilayotgan Amudaryo va Sirdaryo suv hajmining kamayib borishi va tabiiy bugʻlanishning yuqoriligi tufayli Orol dengizining 40 ming km² dan ziyod qismi quruklikka aylanishi natijasida 20-asr oxirida vujudga kelgan. Quruqlik tipik qum-shoʻrxokli choʻl xususiyatiga ega. Choʻl yer yuzasi Orol dengizining markaziy qismiga nishab tekislik boʻlib, unda, asosan, eol relyef shakllari (doʻng-barxan qumlari, balandligi 0,5 – 4m) va shoʻrxoklar tarqalgan. Choʻl delta, dengiz va koʻl sharoitlarida hosil boʻlgan qumshagʻal, qum, qumoq, loylardan tashkil topgan. Subtropik kenglikda joylashgan, iqlimi keskin kontinental. Yillik oʻrtacha temperatura 9,6°, yanvarniki —7°, iyulniki 25,7°, yillik yogʻin 88 mm. Grunt suvlarining chuq. 7–10 m, minerallashuvi 30—80 g/l. Choʻlda, asosan, taqirsimon qoldiq shoʻrxoklar hosil boʻlgan. Oʻsimligi siyrak, eol qum relyefi mavjud yerlarda qora saksovul, cherkez, yulgʻun, shoʻralar, taqirsimon qoldiq shoʻrxokli yerlarda yulgʻun, sarsazan, shoʻralar tarqalgan. Choʻlda uning atrofidagi hududlardan kirib kelgan hayvonlar (asosan, kemiruvchilar) yashaydi. Janubiy qismida sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan sulfat tuzlar, tabiiy gaz kabi foydali qazilma konlari ochilgan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Choʻllar
Orol dengizi
Orolboy

Orolboy — qoraqalpoqlarning oris oʻn toʻrt urugʻ deb atalgan qabilaurugʻ guruhiga kiradigan urugʻ. O.lar Xiva xonlari arxivi harakatlarida koʻrsatilishicha, 260 xoʻjalik va 3 biylikdan iborat boʻlib, xonlikka 52 otliq navkar, hashar ishlariga 156 qazuvchi berish majburiyatini bajargan. O.lar Kegeyli boʻylariga koʻchib kelib, Orolboyyop kanalini qaziganlar. Ularning 142865 tanob ekinbop va yaylov yerlari boʻlib, har yili xonlikka 520 tilladan soliq toʻlaganlar.

Manbalar
Orolboʻyi

Orolboʻyi, Quyi Amudaryo - murakkab tabiiy geografik hudud. Maʼmuriy jihatdan Oʻzbekiston va Qozogʻiston hududlarida. Uning gʻarbida Ustyurt platosi chinklari, shimolida Katta va Kichik Boʻrsiq qumliklari, Shimoli-sharqida Orolboʻyi Qoraqumi, sharqda Sirdaryo deltasi, janubi-sharqida Qizilqum choʻlining shimoliy qismi, jan.da esa Amudaryoning hozirgi deltasi joylashgan. Orol dengizi Shimoli-sharqiy va janubiy qismlarida suv sathining pasayishi natijasida vujudga kelgan hududlar (Orolqum) mavjud.

Orol dengizi choʻkmasi yuqori neogenning oxiri (pliotsen)da tarkib topgan. Geologlarning fikricha, oʻsha davrda Moʻynoq yarim orol — Vozrojdeniye — Borsakelmas orollari boʻylab meridianal yoʻnalishda Ustyurt chinkining vujudga kelishi boshlangan. Orol choʻkmasini birinchi marta yuqori pliotsenda, Kaspiyning Oqchagʻil transgressiyasi davrida suv bosgan. Oqchagʻilning koʻldengiz yotqiziklari (mergel, gil, qum, qumtoshlar) O.dagi Qoʻshxonatov va Beltov balandliklarida saqlangan. Kaspiyning apsheron transgressiyasi davrida Orol choʻkmasini ikkinchi marta suv bosgan, uning yotqiziqlari (qalin qum-gil) Amudaryo deltasida toʻrtlamchi davr yotqiziqlari ostida mavjud. Oʻrta toʻrtlamchi davrda Amudaryo shimoliy tomonga buriladi. 2-ming yillikning ikkinchi yarmidan Amudaryo Orol choʻkmasiga quyilgan va daryoning hozirgi yoki Orol deltasi tarkib topib, natijada harakatdagi qumlar (barxanlar), baʼzi joylarda doʻng va kichik marzali qum shakllari hosil boʻlishi boshlangan. Oʻsha davrda Amudaryoning Oqchadaryo deltasi vujudga kelgan. U shimoliy va Shimoli-sharqda Sirdaryoning qad. Janadaryo deltasi bilan birlashgan. Hozirgi u yerda qum relyef shakllari pliotsenning gil, qumtosh, mergel, togʻ jinslaridan tashkil topgan qoldiq balandliklar (Buzgul — 95 m, Uchtagan — 414 m, Jomontov — 102 m va boshqalar) bor.

Amudaryoning hozirgi delta yuzasi daryoning koʻplab eski va yangi oʻzanlari bilan murakkablashgan. Deltada qoddiq denudatsion balandliklar: Beltov (142 m), Qushxonatov (138 m), Qiziljar (118 m), Moʻynoq (86 m) va boshqa mavjud. O.ning janubiy qismida kishda havo temperaturasi —7,6, —8,8°, yozi issiq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 25,9°, 28,3°, yillik yogʻin 75– 120 mm. Oxirgi yillarda Orol dengiziga quyiladigan suv miqdori juda ka-maygan, baʼzi yillar yezda Taxiatoshdan quyida suv butunlay boʻlmaydi.

Natijada koʻplab koʻllar qurib qoldi. Tuproq qoplamining xususiyatlari ham oʻzgardi, grunt suvlarining sathi pasaydi, shoʻrxokzorlar maydoni keskin kengaydi, choʻllashishning kuchayishi sababli toʻqaylarning asosiy kis-mi quridi. Qamishzor, toʻqay oʻrnida endilikda yulgunzorlar, bir yillik shoʻralar tarkib topgan. Oʻsimliklarning degradatsiyasi kuchayishi bilan yaylovlar mahsuddorligi, hayvonlar turi va soni kamayib ketdi. Oqibatda, ushbu hududda bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan geoekologik muammolar vujudga keldi.

Manbalar 

    

Oʻrta Osiyo
Geografiya
Orol dengizi
Orolboʻyi qoraqumi

Orolboʻyi qoraqumi - Orol dengizining Shimoli-sharqida joylashgan hudud. Orolboʻyi qoraqumining mutlaq balandligi sharqdan (160 m) gʻarbga, shuningdek, Orol dengizi botigʻiga (53 m) qarab pasayib boradi. Eng baland joylari alohida turgan gilli qoldiqlardan (Jilonqir, 157 m va boshqalar) iborat. Ular atrofidagi tekisliklardan 20–50 m koʻtarilib turadi. Qum uyumlarining qalinligi 10–30 m. Orolboʻyi qoraqumi hududining zamini boʻr, paleogen va neogen togʻ jinslaridan tashkil topgan, asosan, gil-qum yotqizikdari keng tarqalgan. Bu jinslar baʼzi joylarda yer yuzasiga yaqin, baʼzan chiqib qolgan. Qum mas-sivlarining eni va uzunligi turlicha, mas, Jeneshkequm massivining uz. 100–120 km, eni 10–15 km, Koʻlquduqqum uz. 50–60 km, eni 3–15 km. Qum maydonlari oʻsimliklar bilan mustaxkamlangan. Massivlari birbirlaridan bo-tiqlar orqali ajralgan, ularning tublari shoʻr, shoʻrxok va taqirlar bilan band. Qum relyefi ulardan 10–20 m baland. Iklimi tipik adir xususiyatiga ega. Qishda havoning oʻrtacha temperaturasi — 11,7° dan (Kazani meteostansiyasi) — 13,5° gacha (Orol dengizi stansiyasi) boradi. Iyulning oʻrtacha temperaturasi ushbu stansiyalarda 26,1°, 26,3°. Qayd etilgan yillik mutlaq eng past temperatura —34°, —36°, eng yuqori temperatura 42°. Yogʻin miqdori kam (108–124 mm), ularning asosiy qismi yilning iliq davriga toʻgʻri keladi (64–67 mm). Qor qoplamining qalinligi 10 sm atrofida, 77—88 kun saqlanadi. Grunt suvlari sathi yer yuza-siga yaqin, qumlarda oʻziga xos suv lin-zalari hosil boʻladi. Botiqlarda grunt suvlarining sathi 2–3 m chuqurlikda joylashgan. Suvi chuchuk yoki bir oz shoʻrroq, yaylovlarni suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. Orolboʻyi qoraqumi yuzasini choʻl-qum tuproklar va qumliklar egallagan. Qumlarda koʻproq oq jusan va yashil shuvoq guruxlari keng tarqalgan. Shoʻrxok va shoʻrlangan tuproqlarda shoʻralar oʻsadi. Hududdagi yaylovlardan yil boʻyi foydalanish mumkin, oʻrtacha mahsuldorlik gektariga 2,2 sentner.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyo
Choʻllar
Orol dengizi
Orollar yoyi

Orollar yoyi — kontinentdan oke-anga oʻtuvchi oraliq zonalardagi hozirgi geosinklinal sistemalari relyefida yaqqol koʻrinib turuvchi strukturalar. Orollar yoyi bir yoʻnalish boʻyicha joylashgan, okean va dengizlar suvi yuzasidan orollar koʻrinishida koʻtarilgan va chekka dengizlar oʻrnini chuqur suv osti novlaridan ajratib turuvchi togʻ tizmalaridir.

Orollar yoyining asosi eni 40–50 km, uz. 1000 km va undan ortiqboʻlgan suv osti tizmalaridan iborat. Tizmalar vulkanogen qatlamlardan tuzilgan va suv ustida orollar koʻrinishida chiqib turadi. Orollar yoyi koʻpincha ikki parallel qator tepalardan iborat boʻlib, aksari tashki qatori (chuqur suv osti noviga qara-gani) suvning tagida joylashgan. Bu holda qator tepalar chuq. 3—4,5 km li boʻylama depressiya bilan ajralgan boʻladi. Yoriklar zonasida koʻndalang depressiyalar ham bor. Orollar yoyi, ayniqsa, Tinch okeanning gʻarbiy chekkasida yaxshi rivojlangan. Orollar yoyi rivojlanishining dastlabki bosqichida okean osti Yer poʻsti qalinlashadi (mas, Maria-na Orollar yoyi). Soʻnggi bosqichda yirik orollar yoki yarim orollarni (mas, Yaponiya o.lari, Kamchatka yarim orol, Yangi Gvineya) hosil qiladi. Bu yerlarda Yer pusti tuzilishiga kura, kontinental tipiga yaqin boʻladi. Orollar yoyi uchun jadal vulkanizm, kuchli zilzilalar xos.

Manbalar
Orollar yoyi zonasi

Orollar yoyi zonasi - orollar yoyi, chuqur suv okean novlari va chekka dengizlar havzalarini oʻz ichiga olgan. Materik Yer poʻstidan okean osti Yer poʻstiga oʻtish zonasi (yana qarang Oraliq zona).

Manbalar
Orolli

Orolli, orollar — Xiva xonligining shim. qismida yashagan oʻzbeklar. Amudaryodagi orollarda yashaganlar (nomlari shundan). Dehqonchilik, baliq ovlash, qisman ovchilik bilan shugʻullanganlar.

Manbalar 

    
Oʻzbek qabilalari
Oromiy yozuvi

Oromiy yozuvi — gʻarbiy som yozuvlaridan biri; oromiylar miloddan avvalgi 1-ming yillikning boshlarida finikiy yozuvi asosida shakllantirgan kansonant yozuv. Oromiylar finikiy yozuvining alifbo tarkibini oʻzgartirmagan holda (oromiy alifbosi ham faqat undoshlarni ifodalovchi 22 harfdan iborat boʻlgan), unga ayrim uzgarishlar kiritganlar: harflarni tashkil etuvchi unsurlar sonini kamaytirish yoki un-surlar shaklini oʻzgartirish orqali juda koʻp harflarning shakllarini soddalashtirganlar va yozuvni tez yozishga moslashtirganlar. Oromiy yozuvida suzlar asosan ajratib yozilgan: dastlabki soʻzlarni ajratuvchi belgilar — bir vertikal chiziq yoki nuqta qoʻllangan, key-inchalik esa suzlar oʻrtasida boʻsh joy qoldirish bilan soʻzlar oʻzaro ajratilgan. Oromiy yozuvi da harflar alohida-alohida, ligaturasiz (2 harfni bir harf shakliga keltirmasdan) yozilgan; oʻziga xos xususiyatlaridan biri d va g harflarining farqlanmasligidir. Oromiy yozuvi va oromiy tili miloddan avvalgi 6—4-asrlarda yangi os-sur va qad. fors davrlarida butun Gʻarbiy Osiyoda, hatto Misr, Kichik Osiyo va Hindistonda devonxonalarning ras-miy yozuvi va tiliga — xalqaro aloqa vositasiga aylangan. Oromiy yozuvi nafaqat mo-numental toshbitiklarda, balki sopol buyumlarda (sopol parchalarida) va pa-piruslarda saqlanib qolgan. Bu yozuv gʻarbiy som yozuvlarining miloddan avvalgi 3—2asrlardagi koʻplab oromiy variantlarining, suryoniy, kvadrat shaklli yahudiy, arab, pahlaviy, sugʻd, uygʻur, moʻgʻul yozuvlarining kelib chiqishiga asos boʻlgan. Oromiy yozuvidagi eng qad. yozma yod-gorliklar miloddan avvalgi 9—8-asrlarga mansub.

Manbalar 

Yozuvlar
Yaqin Sharq
Osiyo tarixi
Oromiylar

Oromiylar (arameylar) (oromiycha: ܣܘܪ̈ܝܝܐ ܐܪ̈ܡܝܐ) — Mesopotamiyadan kelgan semit xalqi, bugungi kunda: Turkiyaning janubi-sharqida, Suriyaning shimoli-sharqida va Iroqning shimolida. Aramey xalqi oʻz tiliga ega, oromiy. Bu til bir vaqtlar global til boʻlib, Iso Masih tomonidan gapiriladigan Yaqin Sharq tillari edi.

Oromiylar nasroniylikni qabul qilgan va turli suriyalik-oromiy cherkovlarga mansub boʻlgan birinchilardan biri boʻlgan. Zulm va taʼqiblar tufayli oromiylar asosan Gʻarbiy Yevropa, Amerika va Okeaniyada diasporada yashaydilar.

Manbalar 

Oromiylar
Oromo tili

Oromo tili — kushit tillarining biri. Efiopiyaning markaziy va sharqiy hududlarida hamda Shimoliy Keniyada tarqalgan, 8 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi. Laqjalari shim. (tulama, borana va boshqalar) va jan. (bararetta, uata va boshqalar) guruhlarga boʻlinadi. Efiop alifbosi asosida yozuvi 1977-yilda joriy etilgan. Oromo tilida davriy matbuot chop etiladi, boshlangʻich maktablarda oʻqish-oʻqitish ishlari amalga oshiriladi, radioeshittirishlar olib boriladi.

Manbalar 

 

Tillar
Orochlar

Orochlar (oʻzlarini nani deb atashadi) — Rossiyaning Xabarovsk oʻlkasidagi xalq. Umumiy soni 900 kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Oltoy oilasi tungus-manjur guruhining oroch tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqlangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — ovchilik (dengiz hayvonlarini ovlash) va baliq ovlash; hunarmandchilik (temirchilik, yogʻoch, qayin poʻstlo-gʻini qayta ishlash, chana, changʻi va qayiq yasash keng tarqalgan).

Manbalar
Orsk

Orsk — Rossiya Federatsiyasi Orenburg viloyatidagi shahar (1865-yildan). Janubiy Uralda, Oʻr daryosining Ural daryosiga quyilish joyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 274 ming kishi (1998). "Yujnouralnikel" kombinati, Janubiy Ural mashinasozlik, traktor pritseplari zavodlari, rangli metallurgiya, neft kimyosi, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari bor. Ped. instituti, oʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi.

Shahar 1735-yilda Rossiya imperiyasi tomonidan janubiy yerlarni egallash maqsadida qalʼa sifatida qurilgan.

Jugʻrofiy joylashuvi 

Shahar Ural togʻlarining janubiy etaklarida, Or daryosining Ural daryosiga quyilish qismida joylashgan. Ural daryosi shaharni ikki qismga: Yevropa (Yangi shahar) va Osiyo (Eski shahar) ga ajratib turadi.

Iqlimi 

Orsk shahrining iqlimi keskin kontinental boʻlib, qish mavsumi sovuq, yoz esa issiq boʻladi. Yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 322 mm ni tashkil qiladi.

Manbalar 

 

Transkontinental shaharlar
Daniel Ortega

Daniel Saavedra Ortega (1945-yil) — Nikaragua prezidenti (1985—90), Sandinochilar milliy ozodlik fronti (SMOF) Milliy rahbariyati ijroiya komissiyasi koordinatori (1985-yildan). SMOF Milliy rahbariyati aʼzosi (1965-yildan), Milliy uygʻonish hukumati Rahbarlik kengashi koordinatori (1981—85). 2021-yilning noyabrida Daniel Ortega Oliy saylov kengashi tomonidan e'lon qilingan birinchi qisman rasmiy natijalarga ko'ra, 75% ovoz bilan to'rtinchi besh yillik muddatga qayta saylandi.

Manbalar 

 

Yashayotgan insonlar
Ortikon

Ortikon (yun. orthos — toʻgʻri va ekion — tasvir) — yorugʻlik signallarini elektr impulslariga aylantirib be-radigan uzatuvchi televizion trubka. Amerika muhandislari A. Roz va X. Yams taklif qilishgan (1939). Uzatilayotgan tasvir O. nishoniga, yaʼni — obyekt tomondan yarim shaffof elektr oʻtkazuvchi qatlam (signal plastinka) bilan, elektron projektor tomondan mayda donachali fotoaktiv qatlam (mozaik fotokatod) bilan qoplangan yupqa shisha plastinkaga proyeksiyalanadi. Hosil boʻlgan yorugʻlik signali plastinka zanjirida videosignalga aylanadi. O. yori-tilganlik yetarli boʻlmagan sharoitda tasvirlarni televideniye orqali uza-tishda ishlatiladi. Ancha takomillashgan O. superortikon deb ataladi.

Manbalar
Ortit

Ortit (yun. orthok — toʻgʻri) — silikatlar sinfiga mansub mineral. Monoklin singoniyali. Qattikligi 5,5—6; zichligi 4100 kg/m3. Rangi qoʻngir, qora, sargʻish-qoʻngʻir. Shishasimon yaltiroq. Kristall shakllari kalin prizmatik ustunsimon, baʼzan nayzasimon. Koʻproq xol-xol donalar, baʼzan yaxlit massalar holida boʻladi. Radioaktiv. Oʻzbekistonda granit, granit-pegmatit, siyenit tarkibida aksessor mineral sifatida, nordon intruziv va effuziv jinslarda mavjud. O. togʻ jinslarining yoshini aniklashda, siyrak yer elementlari (seriy, ittriy va boshqalar)ni olishda qimmatbaho xom ashyo hisoblanadi. Sinonimlari: allanit, uralortit, bodenit (eskirganlari: muromonit, trinorit).

Manbalar
Abdurahmon Ortiqov

Ortiqov Abdurahmon (1918.15.12, Toshkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), falsafa fanlari doktori (1967), professor (1968). 1945-50 yillarda Oʻrta Osiyo universitetida katta oʻqituvchi, ayni vaqtda "Qizil Oʻzbekiston" gaz.da boʻlim mudiri. Toshkent toʻqimachilik va yengil sanoat institutida katta oʻqituvchi, dotsent (1950—56). 1956—2003-yillarda Toshkent politexnika instituti (ToshTU)da falsafa kafedrasi mudiri, professor Ilmiy ishlari din tarixi va hurfikrlilik, axloq, ijtimoiy falsafa mavzulariga bagʻishlangan. "Shuhrat" medali bilan mukofotlangan (1994).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Isroil Ortiqov

Ortiqov Isroil (1907, Qoʻqon -1938.5.10, Toshkent) — jamoat arbobi. Otasi dashnaksutyunlar tomonidan oʻldirilgan (1918). Yoshlar tashkiloti idoralarida faoliyat koʻrsatgan (1928-yildan). Oʻzbekiston komsomoli MK 1-kotibi (1931—37). O. tashabbusi bilan Toshkentda zarbdor yoshlar koʻrigi (1931-yil 12-may) boʻlib, unda yigit-qizlar Oʻzbekistondagi yirik sanoat korxonalarini qurishda faol ishtirok etishga chaqirildi. Quvasoy sement kombinati, Toshkent toʻqimachilik kombinati, Chirchiq elektrokimyo kombinati, Buxoro va Samarkand ip-yigiruv fabrikalari, Margʻilon shoyi toʻqish kombinati va boshqa inshootlar qurilishida yoshlar katta xizmat qilgan. O. maorif jabhasidagi yoshlar faoliyatini ham yoʻnaltirib turgan. 1937-yil 14-oktabrda xibsga olingan va unga Oʻzbekiston yoshlarini millatchilik ruhida tarbiyalaganlik aybi qoʻyilgan. SSSR Oliy sudi harbiy kollegiyasining Toshkentdagi sayyor majlisi qarori bilan "xalq dushmani" sifatida otishga hukm qilingan. O. 1956-yil 12-iyunda SSSR Oliy sudining qarori bilan toʻla oqlangan.

Ad:. Mahmudov M., Barhayot siymolar, T., 1981; Usmonov I., Qatagʻon qurbonlari, T., 1992.

Manbalar
Orto...

Orto... (yun. orthos — tik, toʻgʻri) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi. Biror narsaning tikligini, toʻgʻriligini, biror hodisaning toʻgʻridan-toʻgʻri roʻy berishini bildiradi.

Manbalar
Ortogenez

Ortogenez ( - orthos — toʻgʻri va ) — tirik tabiatning rivojla-nishi ichki omillar bilan bogʻliqligi toʻgʻrisidagi evolyusion taʼlimot konsepsiyasi. Ortogenez toʻgʻrisidagi tasavvurlar asosida nemis zoologi T. Eymerning qarashlari yotadi (1888—97 yildagi ishlari). Ortogenez taʼlimotiga kura, evolyusiya tabiiy tanlanish natijasida boʻlmasdan, balki irsiy oʻzgaruvchanlikning muayyan yoʻnalishda borishi bilan belgilanadi. Tirik sistemalarda yuz beradigan barcha oʻzgarishlar tashqi muhitning bevosita taʼsiri natijasi boʻlib, tabiat tomonidan belgilab berilgan qatʼiy yoʻnalishlar asosida roʻy beradi, soʻngra irsiyatga oʻtkaziladi. 20-asr ga kelib Ortogenez tarafdorlari evolyusiya yoʻnalishini moddiy asosga ega boʻlmagan yoki bunday asosga ega boʻlgan, lekin azaldan genetik kodga solingan ichki omillar bilan bogʻlashga urinish-mokda. Ortoseleksiya muhit taʼsirining yoʻnaltirilganligi tufayli tabiiy tanlanishni uzoq vaqt davomida muayyan bir yoʻnalishda borishi bilan Ortogenezdan farq qiladi. Ortogenez konsepsiyasi evolyusion jarayonni avtogenetik sabablarga bogʻlab tushuntirishga urinish bilan Ch. Darvin taʼlimotiga qarshi turadi.

Yana q. 

 Avtogenez
 Evolutsiya

Manbalar
Ortogneys

Ortogneys — magmatik togʻ jinslari (granit va kvarsli dioritlar)ning metamorfizlanishidan hosil boʻlgan jins. O. slanetssimon kristalli va yoʻl-yoʻl strukturaga ega (qarang Gneys).

Manbalar
Ortoklaz

Ortoklaz (yun. orthos — toʻgʻri va klasis — sinish, ajralish) — ishqorli dala shpatlari guruhiga mansub jins hosil qiluvchi mineral. K[AlSi3O8]. Tarkibida K2O-16,9%, A12O3-18,4%, SiO2 -64,7%, qattiqligi 6,5, zichligi 2500 –2600 kg/m3. Tabiatda kam uchraydi. O. koʻpincha albit-anortit minerallari bilan qattiq qorishmalar hosil qiladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari prizmatik shaklda. Maydalanganda 90° burchakli boʻlakchalarga boʻlinadi (nomi shundan). Mikroklindan toʻgʻri sinishi bilan farq qiladi. Har xil rangda (och pushti, och kulrang, qiz-gʻish, qoʻngʻir-sariq yoki oqish, baʼ-zan qizil) boʻladi. Baʼzi gidrotermal oʻzgargan zonalarda O.ning shishasimon shaffof turlari (adulyar) uchraydi. Effuziv jinslardauchraydigan O.ning shaffof turi sinidin deyiladi. O.ning shaffof va yarim shaffof turlari irizatsiya (qirra yoki yuzalarining tovlanishi) xossasiga ega boʻlib, kristallari moviy nur sochadi va oytosh deb ataladi. O.ning bu turlari zargarlikda foydalaniladi, boshqalari keramika va shisha sanoatida xom ashyo sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

    

Minerallar
Orujeynaya palata

Orujeynaya palata (Qurolaslaha palatasi) — Moskva Kremlidagi qad. rus muzeyi. 16-asrda aslahaxona sifatida tashkil qilingan; maxsus qurilgan binoda joylashgan (1844—51, meʼmori K. Ton). 16-asr 2-yarmi —18-asr boshlarida qurol, qimmatbaho taqinchoqpar, saroy roʻzgʻor buyumlari tayyorlash, sotib olish, saqlash markazlari tarzida shakllangan. 1960-yildan Moskva Kremli Davlat muzeylari tarkibida. Orujeynaya palatada Rossiya, Gʻarbiy Yevropa, Old Osiyodagi bir qator mamlakatlarda 5—20-asr boshlarida yaratilgan amaliy bezak sanʼa-ti namunalari, qurol-aslahalar, oʻyma naqshli, emal. qimmatbaho toshlar va boshqa bilan bezatilgan oltin va kumush idishlar, taqinchoklar, zar va dur tikib bezatilgan badiiy buyumlar, mato, hokimlik ramzi boʻlgan narsalar, serhasham ot abzallari va boshqa saqianadi. Orujeynaya palatada Oʻzbekiston hududida tayyorlangan badiiy hunarmandlik asarlari namunalari (baxmal, zandonachi kabi mato; zarbof liboslar, zardoʻzi buyumlar, Buxoro amirining taxti va boshqalar) ham saqlanadi.

Manbalar 

 

Moskva
Orf Karl

Orf Karl (1895.10.7 - Myunxen — 1982.29.3) — nemis kompozitori, pedagog, dramaturg. Myunxendagi Musiqa sanʼati akademiyasida taʼlim olgan (1913—14). Bavariya sanʼat akademiyasi (1950), Rimdagi "Santa-Chechiliya" akademiyasi (1957) va boshqa akademi-yalar aʼzosi. Zalsburg (Avstriya) dagi xalqaro Musiqiy tarbiya instituti (hozirgi O. instituti) asoschisi va birinchi rahbarlaridan (1962-yildan). Zamonaviy drama teatri, misteriya (Oʻrta asr diniy te-atri) shakllari, marionetkalar, teatri, karnaval va boshqalarning ifodaviy vositalaridan foydalanib, musiqali spektaklning yangi turlarini yaratgan (mas, "sahnaviy kantata", "sahnaviy konsert" va boshqalar). "Karmina Burana" (1936), "Katulli karmina" (1942), "Afrodita triumfi" (1951), "Antigona" (1949), "Shoh Edip" (1959), "Pro-metey"(1967) va boshqa asarlari mashhur. O. 1930-yillarda kashf etgan bolalar mu-siqiy tarbiya tizimi, shuningdek, bolalar uchun maxsus ishlab chiqqan mu-siqa cholgʻulari ( sozshunos K. Zaks hamda cholgʻular ustasi K. Mendler bilan birgalikda) koʻpgina mamlakatlarda keng joriy etilgan. Germaniya Millim mukofoti bilan takdirlangan (1979).

Manbalar 

1895-yilda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
10-iyulda tugʻilganlar
29-martda vafot etganlar
Orxit

Orxit (yunoncha: orchis — moyak. itis — yalligʻlanish) — moyakning yalligʻlanishi. Koʻpincha yuqumli kasalliklar (gripp, tepki, sil va boshqalar) asorati sifatida yoki yorgʻoqqa shikayet yetishi oqibatida (qarang Jinsiy aʼzolar) paydo boʻladi. Kasallik birdan boshlanadi: gavda temperaturasi koʻtariladi, moyak qattiq ogʻriydi, kattalashib, tarang tortadi va bezillab turadi. Kasallik belgilari paydo boʻlishi bilan vrachga murojaat etish va uning koʻrsatmalariga qatʼiy amal qilish zarur, aks holda yalligʻlanish jarayoni avj olib moyak funksiyasiga jiddiy putur yetishi mumkin. Bemor oʻrinda yotishi va suspenzoriy taqishi lozim. Yalligʻlanish jarayoni tarqalib, temperatura normallashgandan keyin ham suspenzoriy taqish yoki siqib turadigan trusik (plavki) kiyib yurish kerak vaqtincha jinsiy aloqadan oʻzni tiyish tavsiya etiladi.

Manbalar