Qogʻoz ishlab chiqarish

Qogʻoz ishlab chiqarish – bu qogʻoz va karton ishlab chiqarish boʻlib, koʻplab maqsadlar qatorida chop etish, yozish va qadoqlash uchun keng qoʻllaniladi. Bugungi kunda deyarli barcha qogʻozlar sanoat mashinalari yordamida ishlab chiqariladi, qoʻlda ishlangan qogʻoz esa ixtisoslashgan hunarmandchilik va badiiy ifoda vositasi hisoblanadi va hozirda qadimiy qogʻozlar muzeylarda eksponat shaklida saqlanib qolgan. Dastlabki ishlab chiqarilgan qogʻozlar ummummilliy ahamiyatga ega.

Qogʻoz ishlab chiqarishda, asosan, suvdagi alohida sellyuloza tolalaridan tashkil topgan suyultirilgan suspenziya elakka oʻxshash moslama orqali drenajlanadi va tasodifiy toʻqilgan tolalar toʻshagi yotqiziladi. Suv bugʻlari bu varaqdan bosim orqali, baʼzan esa assimilyatsiya yoki vakuum shunungdek isitish orqali chiqariladi. Quritgandan soʻng, odatda tekis, bir xil va kuchli qogʻoz varogʻi ishlab chiqariladi.

Ixtiro qilinishidan va avtomatlashtirilgan mashinalarning keng qoʻllanilishidan oldin, barcha qogʻozlar qoʻlda tayyorlangan, maxsus ishchilar tomonidan bir vaqtning oʻzida har bir varoq tayyorlangan. Hatto bugungi kunda ham qoʻlda qogʻoz yasaydiganlar, dastlab Xitoyda va Osiyoning boshqa mintaqalarida ishlab chiqilgan yoki Yevropada keyinchalik oʻzgartirilgan yuz yillar oldin mavjud boʻlgan asboblar va texnologiyalarga juda oʻxshash usul va texnologiyalardan foydalanadilar. Qoʻlda ishlangan qogʻoz hali ham oʻzining oʻziga xos xususiyati va har bir varoqni tayyorlashda ishtirok etgan malakali hunarmandchilik uchun qadrlanadi, sanoat mahsulotlari orasida erishilgan arzon narxlardagi, tipik bir xillik va odatiylikdan farqli ravishda qadimgi davr qoʻgʻozlarining oʻlchamlari ham hilma xil boʻlgan.

Tarixi 

Kanop qogʻozi Xitoyda miloddan avvalgi VIII asrdan beri oʻrash va toʻldirish uchun ishlatilgan. Dastlabki xitoy yozuvlari boʻlgan qogʻoz miloddan avvalgi 8-yilga tegishlidir. Anʼanaviy ixtirochi nomi Xan sulolasi davrida (miloddan avvalgi 202 – miloddan avvalgi) imperator saroyining amaldori Kay Lunga tegishli boʻlib, u taxminan miloddan avvalgi 105-yilda baliq toʻrlari, eski lattalar va boshqa tolalar yordamida qogʻoz ixtiro qilgan. kanop chiqindilarida dastlabki qogʻozlar ishlab chiqarilgan. IV asrda yozuv vositasi sifatida foydalaniladigan qogʻoz keng tarqaldi, VI asrga kelib esa Xitoyda ham hojatxona qogʻozi ishlatila boshlandi. Tang sulolasi davrida (milodiy 618–907) choyning taʼmini saqlab qolish uchun qogʻoz buklanib, kvadrat qoplarga tikilgan boʻlsa, keyingi Song sulolasi (milodiy 960–1279) qogʻozda bosilgan pullarni chiqargan birinchi hukumat hisoblanardi.

VIII asrda qogʻoz ishlab chiqarish islom olamiga tarqaldi, u yerda ishlab chiqarish jarayoni takomillashtirildi va mashinalar ommaviy ishlab chiqarish uchun moslashtirildi. Ishlab chiqarish Samarqand, Bagʻdod, Damashq, Qohira, Marokash, soʻngra musulmon Ispaniyada boshlandi. Bagʻdodda qogʻoz ishlab chiqarish vazir Jaʼfar ibn Yahyo nazorati ostida boshlandi. Musulmonlar qalinroq varaq yasash usulini ixtiro qildilar. Ushbu yangilik qogʻoz ishlab chiqarish sanʼatida yirik sanoatga aylantirishga yordam berdi. Qogʻoz ishlab chiqarishda suv bilan ishlaydigan tegirmonlarning eng qadimgi qoʻllanilishi, xususan, qogʻoz tayyorlash uchun sellyuloza tegirmonlaridan foydalanish VIII asrda Samarqandda boshlab berilgan. Qogʻoz tegirmonlari haqida eng qadimgi manbalar ham oʻrta asr Islom dunyosidan kelib chiqqan boʻlib, ular birinchi marta IX asrda Damashqdagi arab geograflari tomonidan qayd etilgan.

Yevropada metall simdan foydalangan holda qogʻoz ishlab chiqarish qoliplari ishlab chiqilgan va suv belgisi kabi xususiyatlar miloddan avvalgi 1300-yilga kelib yaxshi takomillashgan, kanop va zigʻir tolalar esa pulpaning asosiy manbayi boʻlib, janubiy plantatsiyalar bu mahsulotni koʻp miqdorda ishlab chiqargandan soʻng, paxtadan ham tolalar olish yoʻlga qoʻyilgan. Papirus va pergamentga nisbatan koʻp afzalliklarga ega emasligi sababli qogʻoz ishlab chiqarish dastlab Yevropada rivojlanmagan edi. Faqat XV asrgacha bosmaxonaning harakatlanuvchi turi ixtiro qilinishi va uning qogʻozga boʻlgan talabi tufayli koʻplab qogʻoz fabrikalari ishlab chiqarishga kirishdi va qogʻoz ishlab chiqarish katta sanoatga aylandi.

Yana qarang 

 Amate, Kolumbiyagacha boʻlgan Markaziy Amerikada ishlatiladigan qobiqdan tayyorlangan qogʻoz
 Yogʻoch pulpasini oqartirish
 Qogʻoz bilan bogʻliq ekologik muammolar
 Muzeylar: Uilyams qogʻoz muzeyi, Bazel qogʻoz fabrikasi
 Papirus, Oʻrta er dengizidan kelib chiqqan qogʻozning kashshofi
 Zamonaviy sanoat qogʻoz ishlab chiqarishda ishlatiladigan qogʻoz mashinasi
 Oʻrta asrlarda qoʻlyozmalarda ishlatilgan qogʻozning kashshofi pergament
 Hajmi
 Stiklar (qogʻoz tayyorlash)
 Qogʻozning sirt kimyosi
 Daraxtsiz qogʻoz

Manbalar

Havolalar 

 Kongress kutubxonasidagi Harrison Elliott kollektsiyasida qogʻoz namunalari, shaxsiy hujjatlar va qogʻoz ishlab chiqarish tarixiga oid tadqiqot materiallari mavjud.
 Chikagodagi Kolumbiya kollejidagi Kitob va qogʻoz sanʼati markazida 2014 yilda qoʻlda qogʻoz yasashning zamonaviy sanʼati boʻyicha koʻrgazma boʻlib oʻtdi.
 Qoʻlda qogʻoz ishlab chiqaruvchilar va qogʻoz rassomlari xalqaro uyushmasi (IAPMA)
 Merilend universiteti kutubxonalarida Arnold Yates qogʻoz toʻplami
 Kartonni qanday qilish kerak: Avstraliyada qogʻoz ishlab chiqarish tarixi, Jon Oksli kutubxonasi blogi