Tarjimaning izohli nazariyasi

Tarjimaviy tarjima nazariyasi (TIN) tarjimashunoslik sohasidagi tushunchalardan biridir.  Tarjimaning izohli nazariyasi 1970-yillda fransuz tarjimoni va Parij tarjimonlik maktabining Sobiq direktori Danika Seleskovich tomonidan yaratilgan. Seleskovich o`z davrining mohir  tarjimoni bo'lib ishlagan va o'sha paytdagi "Tarjima faqat bir tilni boshqa tilga qayta kodlanadigan lingvistik faoliyatdan boshqa narsa emas" - degan fikrga qarshi chiqqan. U tarjimani uch qismli jarayon sifatida ta'riflagan: bir tildan ma'noga va ma'nodan boshqa tilga o'tish. Seleskovich "Tarjimaning sharhlovchi nazariyasi" nomini yaratdi va tarjimashunoslik o'ziga xos fan bo'lishidan oldin ham tarjima jarayonini kognitiv tadqiqotlarning keng maydoniga kiritdi. Amalda olingan kuzatishlarni tasdiqlash uchun Seleskovich doktorlik dissertatsiyasini yozishga kirishdi. Tez orada unga Oliy tarjimonlar maktabida tadqiqotga qiziqqan tarjimonlar guruhi qo'shildi.

Asosiy tamoyillar 
Tarjimaning izohli nazariyasiga ko'ra, tarjima jarayoni uch bosqichga bo'linadi: tushunish, deverbalizatsiya va qayta ifodalash. Shu bilan birga, bu bosqichlar orasida deverbalizatsiya jarayoni alohida ahamiyat kasb etadi. Dastlab, tarjima izohli nazariyasi empirik amaliyot va tarjima jarayonini kuzatish asosida ishlab chiqilgan. Tarjimonlik yozma tarjimadan ko'ra o`rganuvchilarga tarjimaning kognitiv jarayonini batafsil o'rganishga yordam beradi. Bu xususiytalar og'zaki nutq yo'qoladi,  lekin ma'nosi saqlanib qoladi. Tarjimonlarning boshqa tildagi soʻzlari  ikki elementdan: tilning kontekstual maʼnolari va kognitiv qoʻshimchalardan iborat boʻlgan tushunish natijasi ekanligini yaqqol koʻrsatib turibdi. Shunday qilib, ITIN ning rivojlanishi talqinni o'rganishdan boshlandi, unda tushunishga katta e'tibor berildi. Biroq, tez orada amaliyotchi tarjimonlar va tarjimonlar yozma tarjimaga nisbatan bu nazariyaning to'g'riligini tan oldilar va tadqiqot sohasini pragmatik, texnik va badiiy matnlarni o'rganishgacha kengaytirdilar.TIN Piagetga ko'ra assimilyatsiya va akkomodatsiya tamoyillariga asoslanib, tushunish jarayoni uchun tushuntirish topadi va  unga ko'ra tushunish uchun biz yangi ma'lumotlarni oldingi bilimlarga birlashtiramiz va bu bilim yangi vaziyatga moslashtiramiz.  Tushunish -  lingvistik belgilarga ekstralingvistik bilimlarni qo'shishni anglatadi. Shu bilan birga, yangi ma'lumotlar doimiy ravishda ekstralingvistik bilimlarni boyitadi. eyinchalik, bu tushuncha haqiqati  til psixologiyasi va falsafasida tushunish jarayonini o'rganishda qayd etildi.  TIN ma'no hech qanday tilda yoki matnda mavjud emasligini emas, balki yozma yoki og'zaki tilda berilgan ishoralar va potentsial o'quvchi yoki tinglovchining kognitiv kirishi bilan birlashtirilganligini tan oladi. Keyinchalik, olimlar bu fikrni tasdiqladilar. Sperber, D. & D. Wilson, Relevance - Communication and Cognition, Oksford: Basil Blackwell, 1986. Fauconnier, G. & M. Turner, The Way We Thinking - Conceptual Blending and Mind's yashirin murakkabliklar,  Hofstadter , D. & E. Sander, Surfaces and Essences -Analogy as the Fuel and Essence, Basic Books, 2013. Ma'noning namoyon bo'lishi individual o'quvchilar, tinglovchilar yoki tarjimonlarning kognitiv kirishiga bog'liq bo'lganligi sababli, u ma'lum darajada individualdir. Uning teranligi har bir shaxsning dunyoni bilishi, idroki va mafkurasiga bog'liq bo'ladi. Biroq, ko'pincha muloqot ishtirokchilarining har biri tushunadigan ma'no bir-biriga to'g'ri keladi, bu esa uni amalga oshirishga imkon beradi. Tarjima jarayonida (va xuddi shu narsa tarjimonga ham tegishli) tarjimonlar muloqot qilishni xohlaydigan mualliflar va ularni tushunishni xohlaydigan o'quvchilar o'rtasida vositachi bo'lib, yuqorida aytib o'tilgan tasodif sohasida ishlaydi. Tarjima o'quvchilari tarjima qilingan matnga o'zlarining kognitiv ma'lumotlarini keltiradilar. Tarjimonning talqini matnni xuddi asl nusxani o‘qiydiganlar kabi yuzaki yoki chuqur tushunish imkonini beradi. Asl nusxani o'qiydiganlar singari, ular matnga o'zlarining talqinlarini berishlari mumkin, ammo bu talqinlar ma'no ustiga qo'yilgan va u bilan aralashmaslik kerak. Tarjimashunoslikda tez-tez tilga olinadigan ko‘p ma’nolilik, noaniqlik og‘zaki va yozma nutqda muallif tomonidan ongli ravishda foydalanilgan taqdirdagina namoyon bo‘ladi. Bu nutqdagi noaniqlikka ham tegishli, chunki o'quvchilar matnga kerakli tegishli ekstralingvistik bilimlarni olib kirishadi. So'zning turli xil mumkin bo'lgan ma'nolaridan faqat bittasi matnda qo'llanganda namoyon bo'ladi. Shu bilan birga, tegishli bilim so'zlarning vaziyat ma'nosida ifodalangan kontekstual ma'nolari bilan birlashtirilganda har qanday noaniqlik yo'q qilinadi. Bu fikrlar turli tadqiqotchi olimlar tomonidan ham tasdiqlangan. 

Tarjimaning izohli nazariyaisini tushunish va qayta ifodalash uchun yana bitta qo'shimcha element (deverbalizatsiya) qo'shilgan (bulardan eng ko`p tarjimaning ikki bosqichi tadqiqotchilar tomonidan eng ko'p tasvirlangan): Ko'pgina tovushlar yoki grafik belgilar tushunish paydo bo'lishi bilan yo'qoladi. Biz hammamiz kundalik muloqotimizda deverbalizatsiyani boshdan kechiramiz: biz so'z bilan yetkazilgan faktlarni, tushunchalarni, voqealarni yodda tutamiz, lekin biz bu so'zlarni xotirada saqlay olmaymiz.  Tarjimaning izohli nazariyasi neyropsixologiyada til va fikr miyaning turli sohalarida joylashganligi haqidagi ushbu postulatga dalil topdi. Ko'pincha, og'zaki muloqotda va talqinda sodir bo'ladigan ma'noni kutish, tushunish uchun kontekst va vaziyatda to'liq og'zaki yordam har doim ham zarur emasligining yana bir dalilidir.

Hammamizga ma'lumki, yuqorida keltirilganlarni barchasi og'zaki tarjimada doimo  yaqqol ko'rinib turadi, yozma tarjimada  esa deverbalizatsiyani kuzatishimiz qiyin, chunki asl matn og'zaki nutqdagi tovushlardan farqli ravishda yo'qolmaydi. Grafik belgilar undan farqli ravishda  sahifada qoladi va boshqa tilda to'g'ridan-to'g'ri yozishmalarni talab qiladi. Deverbalizatsiya og'zaki muloqotning tabiiy xususiyatidir, shuning uchun tarjimonlar unga erishish uchun qo'shimcha kuch sarflashlari kerak deb hisoblashadi. Biroq, grafik belgilar kontekstga kiritilganda, tarjimonlar ularni to'g'ridan-to'g'ri ma'noga aylantirishadi Bu ma'no inson xotirasida  bilim shaklida qoladi, uning alomatlari esa yo'qoladi. Bu tarjimonlarga maqsadli tilda asl tildagi belgilar bilan umuman aloqasi bo'lmagan yoki umuman aloqasi bo'lmagan ifoda usullarini topishga imkon beradi.

Qayta ifodalash bosqichiga kelsak, bu bosqichda  tarjimaning oldingi tadqiqotlari so'zma-so'z va erkin tarjima yoki so'zma-so'zlik va rekreatsiya o'rtasida qat'iy farq qilgan. Biroq, korpus tilshunoslil sohasida TIN ni o'rganish shuni ko'rsatdiki, tarjima har doim mos keladigan so'zlar va semantik ekvivalentlarning birikmasidir. Dastlab, Seleskovich talqin qilishda (bu keyinchalik, yozma tarjima uchun ham namoyish etilgan) ikkita tarjima strategiyasining mavjudligini ta'kidladi: ikki til o'rtasidagi bir nechta lingvistik elementlarning diqqat bilan boshqariladigan yozishmalari bilan tarjima hamda nutq yoki matn segmentlari o'rtasidagi ekvivalentlar kontekstida yaratish. Tillardagi farqlar sababli to'liq so'zma-so'z tarjima qilish mumkin emas. Biroq, yozishmalar ko'pincha zarur bo'lib, yozishmalar va ekvivalentlar nutqning turidan qat'i nazar, barcha tarjima mahsulotlarida birgalikda mavjudligini tarjima xatti-harakatlarining universal qonuni deb hisoblashimiz mumkin. "Tilning noaniqligini" hisobga olgan holda, Tarjima izohli nazariyai til va nutqning "sinekdoxik tabiati"ni ya'ni (butun o`rnida qism o`llanishi) anglatadi. Bu ko`rsatkichlar mualliflar yoki ma'ruzachilar tomonidan ongli ravishda aytilmagan, biroq  o'quvchilar va tinglovchilar tomonidan tushunilmaydigan yashirin qism bilan to'ldirilmasa-da, aniq formulalar kamdan-kam hollarda mantiqiy bo'ladi. Matnlarning aniq qatlami bir qator sinekdoxlardir. Shuni unutmaslik kerakki, bitta lingvistik formula to'liq ma'no ochib berilmaydi, u faqat butunlikni ko'rsatadi.Tillar nafaqat lug'at va grammatikada, balki so'zlovchilarning o'z fikrlarini ifodalash uslubida ham farqlanganligi sababli, aniq va yashirin qismlarning kombinatsiyasi bir xil butunlikni anglatishi mumkin bo'ladi va har ikki tilda bir xil emas. Tilning aniqlanmaganligi deverbalizatsiyani qo'llab-quvvatlovchi yana bir elementdir. Bu tarjimonlar yoki tarjimonlarga mualliflar va ma'ruzachilarning mo'ljallangan ma'nolarini qayta ifodalashda sezilarli darajada erkinlik va ijodkorlik beradi. Shuning uchun TIN shunchaki mavhum tushuncha emas. Bu amalda ildiz otgan. Va bu bilan u amaliyot nazariyasini boyitadi, bu esa o‘z navbatida professional tarjimon va tarjimonlarni yoritadi. Shunday qilib, ular nima va nima uchun qilayotganlarini tushunishadi. Tarjima va tarjima jarayonini sodda qilib tushuntirib, Tarjima izohli nazariyasining  amaliyotchi tarjimonlari uchun moʻljallangan va ayniqsa, oʻqitishi uchun to`la darajada mos keladi. Tashkil etilganidan beri tarjima izholi nazariyasi  Parijdagi Oliy Tarjimonlik maktabida ta’limning asosi bo‘lib, ko‘plab tarjimon va tarjimonlarni tayyorlaydi. Ular nazariya tamoyillarini kundalik ishlarida qo‘llashda davom etadi. ITP shuningdek, butun dunyo bo'ylab doktorantlarni jalb qiladi, ularning tadqiqotlari barcha til juftliklari va barcha turdagi matnlar uchun o'zining haqiqiyligini ko'rsatadi. Tarjima izohli nazariyasining asosiy maqsadi tarjimani o'rganish bo'lsa ham u til va muloqotga oid asarlarga ham oydinlik kiritadi. Kompleks tarjima modeli sifatida TIN tarjima jarayonining turli bosqichlarini, jumladan, kitobxonlarning talablari va ehtiyojlarini ta'kidlaydi. Bir qator boshqa modellar jarayonni ma'lum burchaklardan o'rganadi. Biroq, ularning hech biri vaqt o'tishi bilan badiiy va she'riy asarlarga, surdo-tarjimonlarga kengayib borayotgan va yanada rivojlantirish uchun ochiq bo'lgan  TINning nomuvofiqligini isbotlamaydi.

Foydalanilgan adabiyotlar  

 Delisle, J., Tarjima: izohli yondashuv, Ottava universiteti matbuoti (birinchi marta fransuz tilida 1980 yilda nashr etilgan) Logan, E. & M. Creery tomonidan tarjima qilingan, 1988 yil.

* Dejean le feal, K., "O'quv g'ildiraklari bilan bir vaqtda talqin qilish", META, Vol.42.4, 1997: 616-21.

* Drozdeyl-ammur, E., "Tarjimonlarni tayyorlash nazariyasi va amaliyoti", E.A. Nidaga hurmat, Nijniy Novgorod universiteti nashriyoti, 1998 yil.

* Durieux C., Texnik tarjimaning didaktik fondi, Parij: Didier Erudition, 1988 yil.

* Genri, J., So'z o'yini tarjimasi. Parij: PSN, 2003 yil.

* Hurtado A., Tarjimada sodiqlik tushunchasi, Parij: Didier Erudition, 1990.

* Isroil, F., "Adabiy tarjima va ma'no nazariyasi", LEDERERda, M. (ed): Traductological Studies, Parij: MinardLettresModernes, 1990:29-44.

* Isroil, F., "Tarjimadagi ijodkorlik yoki qayta ixtiro qilingan matn", Raders, M. y Martin-Gaitero, R. (tahrirlar), IV EncuentrosComplutenses en torno a la traduccion, Madrid: Editorial Complutense, 1991: 105-117 .

* Isroil, F., "Tarjimaning asosli pedagogikasi tamoyillari: izohli model", Folia Translatologica, jild. 6, “Tarjima pedagogikasi masalalari”, 1999: 21-32.

* Laplas C., Til nazariyasi va tarjima nazariyasi: uchta muallifning asosiy tushunchalari, Kade (Leypsig), Koseriu (Tübingen), Seleskovich (Parij), Parij: Didye Erudition, 1994 yil.

* Lavault E., Til o'qitishda tarjima funktsiyalari, Parij: Didier Erudition, 1985, 2-nashr. 1998 yil.

* Lederer, M. "Sinxron talqin - ma'no birliklari va boshqa xususiyatlar", Gerver, D. & H. V.Sinaiko (tahrirlar) Language Interpretation and Communication, Nyu-York: Plenum Press, 1978: 323—332.

* Lederer, M., Sinxron tarjima, tajriba va nazariya, Parij; MinardLettresModernes, 1981 yil.

* Lederer, M., "Interpretingda kognitiv to'ldiruvchilarning roli", BOWEN D. & M. (tahrirlar), Interpreting - Yesterday, Today, and Tomorrow, ATA Scholarly Monograph Series, Vol. IV, SUNY, 1990: 53-60.

* Lederer, M., Translation — The Interpretive Model, Manchester: St. Jerome (birinchi marta fransuz tilida La Traduction contemporaine — Le modelinterprétatif, 1994 yilda nashr etilgan), N. Larche tarjimasi, 2003. Shuningdek, 2001, Vengriya, 2006, koreys tiliga tarjima qilingan. Rus 2010, arab 2012, gruzin 2013.

* Lederer, M., "Nazariya tarjimon va tarjimon trenerlari va stajyorlariga yordam bera oladimi?", The Interpreter and Translator Trainer, Vol.1.1., 2007:15-36.

* Pelage J., Yuridik tarjima: roman tillaridan fransuz tiliga o'tishda qo'llaniladigan muammolar va echimlar, o'z-o'zidan nashr etilgan, 2001 yil.

* Plassard, F. Tarjima qilish uchun o'qish, Parij: PSN, 2007.

* Ru-fokar, G. Tarjima qilingan hikoyaning poetikasi, Kaen: MinardLettresModernes, 2008.

* Salama-karr M., Abbosiylar davridagi tarjima - Hunayn Ibn Ishoq maktabi, Parij: Didier Erudition, 1990.

* Seleskovitch, D., Til, tillar va xotira, Jan Monnetning kirishi, Parij: MinardLettresModernes, 1975 yil.

* Seleskovitch, D., Xalqaro konferentsiyalar uchun tarjimonlik - Til va muloqot muammolari, Vashington, Pen va But (birinchi marta fransuz tilida L'Interprètedans les anjumanlar xalqaro -Problèmes de langue et de communication nomi bilan nashr etilgan, 1968). Dailey, S. & E.N tomonidan tarjimasi.McMillan, 1978. Shuningdek, 1979-yilda xitoycha, 1988-yilda nemischa, 1988-yilda serbcha, 2002-yilda koreyscha, 2009-yilda yapon tiliga tarjima qilingan.

* Seleskovitch, D. et Lederer, M., Interpréter pour traduire, Parij: Didier Erudition, 1984. Beshinchi nashr, Parij: Les Belles Lettres, 2014. Xitoy tiliga tarjima qilingan 1990, arab 2009, gruzin 2009.

* Seleskovitch, D. va Lederer, M., talqin qilishni o'rgatishda tizimli yondashuv, RID, Vashington DC, (birinchi marta fransuz tilida Pédagogieraisonnée de l'interprétation nomi bilan nashr etilgan, 1989. 2. to'ldirilgan nashr 2002). J. Xarmer tarjimasi, 1995. Shuningdek, xitoy tiliga 2005 yil, serb tiliga 2007 yil tarjima qilingan.