MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Estrada

Estrada (ispancha — taxtasupa), estrada sanʼati — 1) keng maʼnoda — koʻngilochar, ommabop badiiy (abadiy, musiqiy, raqs, tomoshaviy va boshqalar) janr va shakllarning umumiy ifodasi; 2) tor maʼnoda — sahnaviy professional sanʼat turi. Rossiya va boshqalar baʼzi mamlakatlarda E., Angliyada myuzikxoll, Fransiyada varyete, kafeshantan, kabare, AQShda shou, revyu kabi atamalar bilan yuritiladi. E.ning kelib chiqishi xalq ogʻzaki ijodi bilan bogʻliq boʻlsada, u muayyan (tijoratommabop) sanʼat turi sifatida 19-asrda Yevropa yirik shaharlarining demokratik ijtimoiymadaniy muhitida yuzaga kelgan. E.ning asosiy shakli — maxsus joylarda, muntazam ravishda oʻtkaziladigan E. konsertidir. U bir nechta (yoki yakka) artist (soʻz ustasi, xonanda, raqqos, aktyor va boshqalar)ning badiiy tugal, turfa mazmundagi kichik chiqishlaridan iborat boʻlib, ifoda vositalarining loʻnda va yorqinligi, oʻziga xosligi, ishtirokchilarning tomoshabin bilan bevosita muloqotda boʻlishi bilan ajralib turadi. E. tomoshalari baʼzan konferansye birlashtirgan mavzuli dastur asosida tuziladi. Yevropada E. tomoshalari dastlab kafe va restoranlarda, keyinchalik moslashtirilgan teatr binolari va boshqalar joylarda oʻtkazilgan. Ularda soʻz ustalari, qoʻshiqchilar, raqqos va raqqosalar, shuningdek, akrobat, koʻzbogʻlovchilar ishtirok etgan. Hozirda estrada sahnalarida monolog, felyeton, hajviy hikoya kabi nutq janrlari, E. (milliy, bal va boshqalar) raqsya, kuplet va E. qoʻshigʻi, koʻpgina sirk turlari (akrobatika, jonglyorlik, fokus va boshqalar), teatr miniatyurasi, qoʻgʻirchoqbozlar chiqishlari, pantomima va boshqalar mavjud.

Oʻzbekistonda (boshqa Sharq mamlakatlarida boʻlgani kabi) E.ning rivojlanishi quyidagi koʻrinishlarda boʻlgan: bir tomondan unda anʼanaviy sanʼat namunalari sahna talablariga moslashtirib oʻzgartirilgan (mas, Tamaraxonim va M.Qoriyoqubov ijrosidagi xalq lalarlarining sahna talqinlari, Yusufjon qiziq\shsh askiya anʼanalariga asoslangan konferansyelik chiqishlari va boshqalar) yoki milliy janrlar negizida yangi sahna turlari yaratilgan (M.Turgʻunboyeva Usta Olim bilan birgalikda ijod qilgan "Paxta", "Pilla" kabi ommaviy sahna raqslari). Ikkinchi tomondan Oʻzbekiston E.si chet el sanʼati shakl va uslublari (mas, jaz, estrada orkestri, myuzikxoll)ni oʻzlashtirishi bilan boyidi. 1956-yildan Oʻzbek estrada teatri, keyinchalik Oʻzbek davlat estrada birlashmasi (1996-yilgacha) faoliyat koʻrsatgan.

Hozirda Oʻzbekistonda E. sanʼatini rivojlantirish, E. jamoalari hamda yakka ijrochilar faoliyatini muvofiqlashtirish kabi vazifalar "Oʻzbeknavo" birlashmasiga yuklatilgan. E. oʻquv yoʻnalishi sifatida maxsus taʼlim tizimiga kiritilgan. 1996-yildan Toshkent estrada kolleji, Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi va boshqalar sanʼat (musiqa) oʻquv yurtlarida E. ftlari faoliyat koʻrsatmoqda (yana qarang Miniatyuralar teatri, Ommabop musiqa).

Adabiyot 
 Klitin S, Estrada, L., 1987.

Olimjon Bekov.
Estrogenlar

Estrogenlar (yangi lot. oqmoq va... gen) — odam va umurtqali hayvonlar jinsiy gormoni; asosan, ayollar tuxumdonida, shuningdek, buyrak usti bezlarining poʻstloq qavatida, platsenta va urugʻdonda hosil boʻladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra steroid. Ayollar jinsiy aʼzolari funksiyasi va rivojlanishini, sut bezlarining normal oʻsishini kuchaytiradi. Suyaklarning oʻsishi, suvtuz almashinishi va boshqalarga taʼsir etadi. Ayollar gavdasining normal boʻlishi E.ga bogʻliq. E.ga estradiol va estron kiradi.
Estuariy

Estuariy (lot. — daryoning dengiz suviga tutashgan quyilish qismi) — daryoning dengizga quyiladigan joyidagi voronkasimon va dengiz tomon kengayib boradigan qismi, qoʻltiqcha. E.ning hosil boʻlishi dengiz sathi koʻtarilishi natijasida daryo quyilish qismi vodiysini suv bosishi bilan bogʻliq. Suv qaytgan paytda daryo oqizib keltirgan jinslar dengizga tushib ketadi. Yenisey, Temza, Amur, Elba, Sena daryolari E. hosil qilib quyiladi.
Etalon gektar

Etalon gektar, shartli etalon gektar — etalon sharoitlarda 1 ga yerni haydashga muvofiq keladigan traktor ishlari hajmi. Etalon sharoitlari: solishtirma qarshilik — 0,5 kg/sm2, agregat harakat tezligi — 5 km/soat, haydash chuqurligi — 20— 22 sm, agrofon — oʻrtacha qattiqlikka ega boʻlgan tuproqdagi gʻalla ekinlari angʻizi; tuproq namligi 20—22% gacha, relyefi tekis (nishabi Ggacha), uchastka toʻgʻri burchak shaklida, dala uz. — 800 m, dengiz sathidan balandligi 800 m, tosh va toʻsiqlar yoʻq. E.g.larda traktor bilan bajarilgan shartli ish hajmi quyidagicha hisoblanadi. E.g. yordamida turli markadagi traktorlarda bajarilgan ish hajmini yagona ekvivalentga keltirish va biron ekin turi yoki xoʻjalik, tuman va h.k. darajasida mexanizatsiyalashtiriladigan ishlarning umumiy hajmini belgilash mumkin. Bunday hisobkitoblar, ayniqsa, xoʻjaliklarda texnika qarovi va taʼmirini rejalashtirishda muhim ahamiyatga ega.
Etatizm

Etatizm ( — davlat) — davlatni jamiyat taraqqiyotining yuqori natijasi va maqsadi hamda oʻz navbatida, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishning asosiy, hal qiluvchi omili deb hisoblovchi ijtimoiy tafakkur yoʻnalishi. "Etatizm" terminini shveysariyalik siyosatshunos N.Dro 19-asrda qoʻllagan. Etatizm iqtisodiy va siyosiy hokimiyatning oʻta markazlashishi va byurokratlashishini, davlatning jamiyat hayotining barcha sohalari (iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy va h.k.)da zoʻravonligini anglatadi. Etatistik mafkuraning erkinlashuv va demokratiyaga qarshi xarakteri davlatning avtoritar, totalitar va fashistik shakllarida yaqqol namoyon boʻladi. 20-asrning 30-yillarida Turkiyada Etatizm milliy iktisodiyotning real modeli sifatida rasman tan olingan edi. Turkiya Respublikasining birinchi prezidenti M.K.Otaturk Etatizm siyosatini eʼlon qilgan va bu siyosat mamlakatning 1937-yilgi konstitutsiyasida mustahkamlab qoʻyilgan. Turli mamlakatlarning iqtisodiy tizimlari oʻz taraqqiyotining ayrim davrlarida amalda etatistik modelga muayyan darajada yaqinlashgan. Uning asosiy belgilari fashistlar Germaniyasi singari totalitar davlatlarda amalga oshirilgan. SSSR, Sharqiy Yevropa, shuningdek, JanubiSharqiy Osiyo va Lotin Amerikasi mamlakatlarida davlat iktisodiyoti aslida etatistik iqtisodiyot boʻlgan edi. Iqtisodiyot etatistik modelining samarasizligi SSSR va Sharqiy Yevropa mamlakatlari iktisodiyotining sinishida ayniqsa yaqqol koʻzga tashlandi.
Loránd Eötvös

Baron Loránd Eötvös de Vásárosnamény ( yoki Loránd Eötvös,; 27-iyul 1848 – 8-aprel 1919), Ingliz adabiyotida Baron Roland von Eötvös bilan mashhur, Vengriyalik fizik. Vengriya Fanlar Akademiyasi aʼzosi (1873) va prezidenti (1899-1905). Budapesht, Kyonsberg va Geydelberg untlarida oʻqigan. Budapesht untida ishlagan (1871-yildan) hamda 1872-yildan boshlab professor vazifasida faoliyat yuritgan. Ilmiy ishlari molekulyar fizika, favitatsiya va geofizikaga oid. Molekulyar sirtqi energiyaning traga bogʻliqligini aniqlagan (Eötvös qonuni, 1886). Buralma tarozi yasab (1888), unda gravitatsion va inert massalarning yuqori darajada anikdikda oʻzaro tengligini eksperimental koʻrsatgan va shu bilan ekvivalentlik prinsipini tasdiklagan. Harakatlanayotgan obʼyektdagi (Yerning aylanishi natijasida) jismning ogʻirligi harakatning tezligi va yoʻnalishiga bogʻliqligini aytgan (Eötvös effekti).

Adabiyotlar

Manbalar

Kishilar
Vengriyalik fiziklar
Eterifikatsiya

Eterifikatsiya (yun. shgpeg efir va lot. Gʻasyu — qilaman) — karbon kislotalarning mineral kislotalar ishtirokida spirtlar bilan birikib murakkab efirlar hosil qilish reaksiyasi. Mazkur reaksiyaning kimyoviy muvozanatini oʻngga surish maqsadida reaksiya mahsulotlarining biri ortiqcha miqdorda olinadi. Mas, karbon kislota koʻproq olinganda spirtning hammasi reaksiyaga kirishib ketadi. E.da vodorod ionlari (N+) katalizator rolini oʻynaydi. Bunda karbkation hosil boʻlib, u spirt molekulasini biriktirgan holda oraliq kompleks hosil qilishi mumkin. Keyin soʻnggi karbkation dissotsiatsiyalanib, murakkab efirni ajratadi. Katalizator (vodorod ioni — proton) erkin holda ajraladi. Nishonlangan atomlar yordamida E.da hosil boʻladigan suvning gidroksil guruhini kislota, vodorodni esa spirt ajratadi. E.dan sanoatda keng foydalaniladi. Murakkab efirlar, shuningdek, poliefir tolalar (lavsan va boshqalar) ham E. usuli bilan olinadi.
Etil spirti

Etil spirti (vino spirti, etanol), C2H5OH — bir atomli alifatik spirtlarning muhim vakili. Mol.m. 46,069. Rangsiz, oʻtkir taʼmli, spirtlarga xos hidli suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 114,5°, qaynash temperaturasi 78,39°, zichligi 789,27° kg/m3(20°da). Suv bilan cheksiz aralashadi va tarkibida 95,57% spirt, 4,43% suv boʻlgan azeotrop aralashma hosil qiladi. Absolyut sof spirt olishda 2 usuldan foydalaniladi. 1usulda suvli spirtga ozroq benzol qoʻshiladi va hosil boʻlgan aralashma fraksiyalab haydaladi. Bunda avval suv, spirt va benzol aralashmasi, keyin spirtning benzol bilan aralashmasi va nihoyat, oxirida sof spirt haydaladi. 2usulda 96% li spirtni kaltsiy (P)oksid yoki qizdirilgan mis (P)sulfat bilan isitiladi. Bunda suvning asosiy massasi chiqib ketadi, spirt tarkibida ushlanib qolgan 0,2— 0,3% suvni spirtga metall holdagi kaltsiy yoki magniy qoʻshib haydash yoʻli bilan ajratiladi.

Etil spirti sanoatda tarkibida qand (shakar) boʻlgan moddalardan enzimlar va achitqilar taʼsirida quyidagi reaksiya orqali olinadi:S6N1206>2S2N5ON+2S02Xom ashyo sifatida glyukoza yoki uzum sharbatidan foydalanilganda tarkibida 8 dan 16% gacha Etil spirti boʻlgan uzum vinosi hosil boʻladi. Koʻpincha polisaxaridlar (kraxmal yoki sellyuloza) xom ashyo sifatida qoʻllanadi. Etil spirtini umumiy formulasi (S6N10O5)pboʻlgan polisaxaridlardan ham olish mumkin. Bunda ular toʻla gidrolizga uchratilib glyukozaga, soʻngra spirtga aylantiriladi. Kraxmalli xom ashyolar sifatida boshokli oʻsimliklar — bugʻdoy, arpa, sholi, joʻxoridan, shuningdek, kartoshkadan foydalaniladi.

Etil spirti sanoatda bir necha yoʻllar bilan sintez qilinadi. Yogʻoch gidrolizatini achitish yoʻli bilan gidroliz spirt i olinadi. Uning tarkibida 2% gacha zaharli modda — metil spirti (metanol) boʻladi. Sulfat kislota ishtirokida etilenni gidratatsiya qilish reaksiyasidan ham Etil spirti olishda keng foydalaniladi.

Baʼzi mamlakatlarda Etil spirti atsetilendan olinadi. Bu usulda Kucherov reaksiyasi asosida atsetilen avval sirka aldegidga oʻtkaziladi, keyin uni gidrogenlab Etil spirtiga aylantiriladi. Mazkur reaksiya mis yoki palladiy katalizatori ishtirokida yuqori trada olib boriladi:ns=ns+n2o > sn3sno > sn3sn2onE.s. dunyoda eng koʻp sintez qilinadigan va qoʻllanadigan mahsulotlardan biri hisoblanadi.

Ishlab chiqarilgan Etil spirtining asosiy qismi divinil olishda, etil efir, xloroform, xloral, oʻta sof etilen, etilatsetat, murakkab efirlar va erituvchilar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Etil spirti tibbiyotda, farmatsevtikada, atirupa sanoatida, boʻyoqchiliqda, antiseptik vositalar tayyorlashda ishlatiladi. Etil spirti — muhim antifrizlardan biri. Undan oziq-ovqat sanoatida, turli spirtli ichimliklar va dorivor damlamalar tayyorlashda ham foydalaniladi.

E. narkotik modda. Uzoq vaqt isteʼmol qilinsa, nerv, meʼdaichak, yuraktomir sistemalari, jigar qattiq zararlanadi.
Etil efir

Etil efir, dietil efir, C2H5OC2H5— oddiy efirlarning muhim vakili; oʻziga xos hidli, rangsiz, uchuvchan suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi — 116,3°, qaynash temperaturasi 34,5°, zichligi 714 kg/m3. Organik erituvchilarda eriydi, oʻzi ham koʻpgina organik moddalarni eritadi. Etil efir rezinani shishiradi. Sanoatda etil spirtiga 140° da sulfat kislota taʼsir ettirib olinadi. Etil efir tibbiyotda umumiy narkoz (narkoz efiri) uchun, shuningdek, erituvchi sifatida ishlatiladi. Yonuvchi va portlovchi modda boʻlganligi sababli sanoatda kam qoʻllanadi. Zaharli, uning havodagi miqdori 300 mg/m3dan koʻp boʻlmasligi kerak.

 

{{stub}
formulasi-(C2H5)2O
Etilatsetat

Etilatsetat, SN3 -SOOS2N5murakkab efir; yoqimli meva hidli, rangsiz uchuvchan suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi —82,4°, qaynash temperaturasi 77,1°, zichligi 900 kg/m3; suvda eriydi, spirt va efir bilan cheksiz aralashadi.

E. atsetaldegiddan va sirka kislotani etanol bilan eterifikatsshsh olinadi. E. nitrotsellyuloza, sellyuloid, alkid, vinil, polivinilatsetat smolalari, xlorkauchuk va boshqalar uchun erituvchi sifatida qoʻllanadi; spirtli aralashmasi atsetilsellyuloza, loklar va boshqalarni eritishda ishlatiladi. E. — narkotik modda, bugʻi shilliq pardaga taʼsir etadi, dermatitlar va ekzemaga sabab boʻladi. Havoda E. bugʻi 200 mg/m3dan koʻp boʻlmasligi kerak.
Etilbenzol

Etilbenzol, S6 -N5SN2SN3aromatik uglevodorod, benzol hosilasi; rangsiz suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi —95°, qaynash temperaturasi 136,2°, zichligi 867 kg/m3, Suvda oz eriydi, koʻpgina organik erituvchilar bilan aralashadi. Havodagi E. bugʻining konsentratsiyasi 50 mg/m3dan oshmasligi kerak. Stirol olishda, shuningdek, motor yonilgʻilariga qoʻshimcha sifatida qoʻllanadi.
Etilen

Etilen, eten, C2H4— eng oddiy toʻyinmagan uglevodorod, olefinlar gomologik qatorining boshlangʻich aʼzosi; kuchsiz hidli, rangsiz, zaharli, yonuvchan gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 169,5°, qaynash temperaturasi 103,8°; zichligi 566 kg/m3. E. birikish reaksiyalariga juda shiddatli kirishadi. E. — organik birikmalarni sintezlashda muhim boshlangʻich mahsulotlardan biri. E.ni polimerlash asosida sanoatda polietilen olinadi. Etil spirti, etilenglikol, etilenoksid, etilenpropilen kauchuklar va boshqalar olishda qoʻllanadi. Tibbiyotda jarrohlik operatsiyalarida umumiy narkoz sifatida ham ishlatiladi. Neftni qayta ishlash orqali va tabiiy gazdan koʻp miqdorda arzon E. olinadi.
Etilenoksid

Etilenoksid, oksiran, - 1,2 epoksietan, XV efir hidi keladigan rangsiz gaz yoki suyuqlik. Mol. m. 44,05. Suyuqlanish temperaturasi — 112,5°, qaynash temperaturasi 10,7°, zichligi 870 kg/m3. Suv, etanol, uglevodorodlar va boshqalar organik erituvchilarda yaxshi eriydi. 300° gacha barqaror, 400° dan yuqori trada azotli aralashmasi izomerlanib atsetaldegidga aylanadi yoki etilen (E. koʻproq boʻlsa) hosil qiladi. Kumush nitrat Ayog>YU3ning suvdagi eritmasida kislorod ishtirokida oksidlansa glikol kislota, oksid va kumush katalizatorligida oksidlansa S02va suv, nikel katalizatori ustida 30°da gidrogenlansa etanol beradi. E. oson polimerlanadi, initsiatorlarning tabiatiga qarab mol. m. turlicha boʻlgan polietilenoksid olish mumkin. Diamerlanganda 1,4dioksan hosil boʻladi. Sanoatda etilenni oksidlash usulida sintez qilinadi. Organik sintezning muhim mahsuloti hisoblanadi. E. etilenglikollar, galogengidrinlar, etanolaminlar, dioksan, feniletanol, ionogensiz sirt faol moddalar ishlab chiqarishda, shuningdek, tibbiyotda asbobuskunalar, bir marta qoʻllanadigan shpritslarni sterilizatsiya qilishda ishlatiladi. E. — yonuvchi, portlovchi va zaharli modda. Chaqnash temperaturasi < — 18°. Teriga va shilliq pardalarga taʼsir etadi. Havodagi miqdori 1 mg/m3dan oshmasligi kerak.
Etilsellyuloza

Etilsellyuloza, etotsel - sellyulozaning oddiy etil efiri. Taʼmsiz va hidsiz oq kukun. Umumiy formulasi [S6N702(ON),_x(OS2N5)x]p. Benzol bilan metanol, toluol bilan etanol aralashmalari va piridinda eriydi. Ishqoriy sellyulozani etil xlorid bilan eterifikatsiyalab olinadi. Plastmassa, lok, tasmalar, elektr izolyatsiya materiallari va boshqalar tayyorlashda ishlatiladi.
Etimon

Etimon (yun. — haqiqat) — hozirgi tidda mavjud muayyan soʻz yoki morfemaning kelib chiqishiga asos boʻlgan soʻz, morfema yoki soʻz birikmasi; soʻzning dastlabki maʼnosi va shakli. Mas, qattiq soʻzining yuzaga kelish asosi qot (qotmoq feʼli) va (i)q affiksi boʻlgan. Yoki qishloq soʻzi (aslida: qish+la+q) qishda yashaydigan joy maʼnosini bildirgan. Hozirgi bu maʼno kuchsizlanib, sezilmas holga kelgan; yap affiksi "yatip" (yotib)dan yuzaga kelgan.

E.ni aniqlash etimologik tadqiqotlarning asosiy maqsadidir. E. vazifasini bajargan soʻzning shakli va maʼnosi koʻpincha turli omillar taʼsirida oʻzgarib ketadi, bu hol uning asl maʼnosini aniqlashni qiyinlashtiradi. Mas, qoplamoq (qopga solmoq), qovoq ("koʻzning ustini qoplab turadigan" maʼnosida), qovurgʻa, qopqoq, qopqon kabi soʻzlarning E.i "qoplab, berkitib turuvchi" maʼnosidagi "qoplamoq" feʼlidir. Leksemalarning E.ini aniqlash bilan tilshunoslikning etimologiya boʻlimi shugʻullanadi.
Etna

Etna (yunoncha: — alangalamoq) — Sitsiliya orolning shim.sharqiy qismidagi harakatdagi vulkan, Italiyada. Balandligi 3340 m (Yevropada eng baland vulkan). Shakli yassi konussimon. Yon bagʻrida juda koʻp mayda krateri, bazalt va andezitli lava oqimlari hamda qalin vulkan kuli qatlami bor. Etna faol vulkan. 1669-yilda quchli, 1983-yilda soʻnggi bor otilgan. 800–900 m balandlikkacha bogʻ va tokzor hamda dalalardan, undan yuqorisi butazor va oʻrmonlardan iborat. Turizm rivojlangan.

Vulqonlar
Etnik guruh

Etnik guruh — muayyan bir xalq (qabila, qabila ittifoqi, elatning) ning parchalanib alohida qismlarga boʻlinib ketishi natijasida vujudga keladigan guruh. E.g.ni quyidagicha izohlash mumkin: oʻz xalqidan (qabila, elat) ajralib chiqqan guruh va boshqalar xalqlar tarkibiga kirib, uzoq muddat yashab, shu xalqning tili, xoʻjalik faoliyati, urf-odatlari, turmush tarzini qabul qilib, unga batamom singib, oʻzlarini shu xalq etnik nomi bilan ataydigan boʻlib qoladi.

Ammo shu bilan birga bu guruh oʻz etnik nomini oʻtmishda qaysi qabila, elatga mansub ekanligini, baʼzi anʼanalarni saqlab qolgan boʻladi. Masalan, qipchoqlar 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshlarida oʻzbek xalqining tarkibida (oʻz lahjalari, turmush tarzi, madaniy hayotidagi baʼzi xususiyatlarini saqlab qolganliklari tufayli) etn. guruh boʻlgan boʻlsalar, qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, turkman, boshqird va boshqalar xalqlar tarkibida ham ular (qipchoqlar) E.g. hisoblangan. Shu singari qangʻli, uyshun va boshqalar bir qancha boshqa qabilaviy nomlar ham yuqorida eslatilgan xalqlar tarkibida mavjud boʻlgan. Bular oʻz etnik nomlari bilan qaysi xalqlar ichida boʻlsalar, oʻsha xalq (qozoq, qirgʻiz, qoraqalpoq, turkman, boshqird va boshqalar) nomi bilan atalgan.

E.g. turmush va madaniyatning baʼzi jihatlari (tili, dini, moddiy va maʼnaviy madaniyatini oʻziga xos xususiyatlari va boshqalar)ni saqlagan xalq (millat)ning boshqa milliy guruhlar bilan aralashuvi; elatga oʻzining ayrim muhim belgilarini saqlagan holda qoʻshilishi natijasida, shuningdek, xalqning bir qismi asosiy etnik hududdan uzoq vaqt uzilib qolishi oqibatida yangi tabiiy geografik sharoitga tushishi natijasida xoʻjalik va madaniy oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlishi bilan vujudga keladi.

Adabiyot 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.
Etno...

Etno... (yun. — qabila, elat, xalq) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; elat, xalq va ularga oidlik maʼnolarini bildiradi (mas, etnogenez, etnografiya).
Etnogeografiya

Etnogeografiya (etno... va geografiya) — etnografiyaning bir boʻlimi. Yer shari, alohida mamlakatlar va ularning tumanlari aholisining tarkibi va joylashishini oʻrganadi. Shuningdek, E. qadimgi va hozirgi etnik birliklarnit joylashishini tekshiradi. E.ga etnik xaritagrafiya va etnik demografiya kiradi. E. antropologiya bilan ham yaqindan aloqada. E. antropogeografiyaning turli maktablaridan farq qilib, etnik birliklar (mas, xalqlar, etnik guruhlar) oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar va tarixiy rejadagi geografik muhit, tabiiygeografik omillar taʼsiri va ijtimoiy-iqtisodiy omillarning yetakchi rolini oʻrganadi. E. oldida turgan muhim muammolar etnik xaritalar tuzish metodikasi, etnik jarayonda — yirik millatlarning umumlashuvida ayrim kichik xalklarning assimilyatsiyasi va migratsiyasining taʼsiri va shahrik. muhim masalalarni hal etishdan iborat.
Etnolingvistika

Etnolingvistika (etno... va lingvistika) — tilshunoslikning til va til egasi boʻlgan xalq orasidagi bogʻliqdik hamda munosabatlarni, til rivoji vazifaviy xususiyatlariga lisoniy, etnik omillarning birgalikdagi taʼsirini oʻrganuvchi sohasi. Til bilan etnik xususiyatlarning oʻzaro munosabati, bir-biriga taʼsiri ikki tomonlama boʻladi: etnik omillar (etnosning urfodatlari, milliy anʼanalari, falsafiy, diniy qarashlari va boshqalar)ning til rivojiga taʼsiri va, aksincha, til vazifaviy imkoniyatlarining etnos va etnik xususiyatlarning shakllanishiga ijobiy taʼsiri. E. til va uning rivojiga turli etnik guruhlarning qanchalik hissa qoʻshganini, bu jarayonda etnoslar orasidagi yaqinlik, mushtaraklik yoki ularning bir-biridan ajralish, uzoqlashish xususiyatlarini tadqiq qiladi. Tilshunoslikning etnik onomastika, areal lingvistika, lingvistik geografiya, dialektologiya, til tarixi, sotsiolingvistika, xaritashunoslik sohalari E. erishgan ilmiy natijalardan foydalanadi. E., ayniqsa, yozuvga ega boʻlmagan xalqlarning etnografiyasini oʻrganishda, ularning tillaridagi etnik xususiyatlar bilan bogʻliq lisoniy materiallarni toʻplash va tadqiq qilishda qoʻl keladi.

Adabiyot 
 Zveginsev V.A., Etnolingvistika, v yego kn.: Istoriya yazshkovedeniya XIX—XX vv. v ocherkax i izvlecheniyax, t. 2, M., 1965; Etnicheskaya onomastika, M., 1971; Etnicheskayatoponimika, M., 1987.
Etnonim

Etnonim (etno... va oputa — ism, nom) — urugʻ, qabila, elat, xalq, millat va boshqalar xil etnik uyushmalar nomi. Biror tildagi etnonimlar majmui etnonimiya deb yuritiladi. Urugʻ, qabila, xalq nomi oʻzi tomonidan tanlangan yoki oʻzgalar (koʻpincha qoʻshni etnoslar) tomonidan berilgan boʻlishi mumkin. Etnonim etnosning oʻzi tomonidan tanlangan boʻlsa — avtoetnonim: oʻzgalar tomonidan nomlangan boʻlsa — allogen (ekzogen) etnonim deb yuritiladi.

Yana qara 

 Etnonimika
 Toponim
Etnonimika

Etnonimika (etno... va yun. oputa — ism, nom) — leksikologiyaning etnonimlarnn oʻrganuvchi boʻlimi. Etnonimika tilshunoslikning onomastika sohasi tarkibiga kiradi. E. maʼlum etnos tilidagi urugʻ, qabila, elat, millat va boshqalar xil etnik birliklar nomini toʻplash, ularning paydo boʻlishi, nomlanishidagi asosiy motivlar, nomlarning lugʻaviy tarkibi, undagi subtrat va adstrat materialning oʻrni, etnonimlarning maʼno va etimologiyasi, yasalishi, etnonimik lugʻatlarni tuzish tartibqoidalari kabi muammolar bilan shugʻullanadi. Oʻzbek tili etnonimlarga boy boʻlib, ular negizida xalqning qadimiy totemistik tasavvurlari (bahrin, toyloq, lochin, qargʻa, qoraqush, ilonli, kaltatoy), tamgʻa, maxsus belgilarga asoslanish (taroqli, toʻgʻali, qaychili, qoʻshtamgʻali, oʻroqli, bolgʻali), son, miqdor tushunchalariga tayanib nomlash (ming, qirq, mangʻit, nayman, oltioʻgʻil, beshbola, toʻrtuyli, beshuyli), hajm, shakl tushunchalari (kattajuz, kichikjuz, parchayuz), rangtus bilan bogʻliq tushunchalar (oqmangʻit, oqtana, oqtelpak, oqtoʻnli, qoratelpak, qoramangʻit, qoranayman, olakoʻylak, olatoʻn), etnosning ijtimoiy-siyosiy ahvoli, mavqei (beklar, beklartoʻpi, boylartoʻp, mirzatoʻp, malikbachcha), etnosning kasbkori (ayronchi, kiyikchi, iyarchi, baydoqchi, tevachi, toʻnchi, tugʻchi, shotirchi, ovchi, mergan, mirishkor), etnosning yashash joyi, urugʻ, qabila boshliqlarining nomlari yotishini koʻrsatadi.

Turkiy E.ni, jumladan, oʻzbek E.ni oʻrganish ishiga taniqli turkiyshunoslar N.Aristov, V.V.Radlov, V.V.Bartold, S.P.Tolstov, S.M.Abramzon, L.V.Gumilyov, D.Ye.Yeremeyev, N.A.Baskakov, L.V.Zuyev, A.N.Xanikov, B.A.Jdanko, B.X.Karmisheva, A.A.Valitova, S.Ataniyozov, D.Aytmurodov, R.G.Kuzeyev; oʻzbek olimlaridan Yahyo Gʻulomov, B.Ahmedov, K.Shoniyozov, A.Muhammadjonov, X.Doniyorov, S.Gubayeva, T.Nafasov, A.Otajonova va boshqalar munosib hissa qoʻshdilar.

E. oʻz tahlillarida tilshunoslikdan tashqari tarix, etnografiya, geografiya, psixologiya, dinshunoslik va boshqalar fanlarning ilmiy usullaridan ham foydalanadi.

Adabiyotlar 
 D oniyoro v X., Oʻzbek xalqiningshajara va shevalari, T., 1968; Etnonimn, M., 1970; Yeremeyev D.Ye., Etnonimm tyurok, M., 1971; Shaniyazov K., K etnicheskoy istorii uzbekskogo naroda, T, 1974; Aytmuradov A., Tyurkskiye etnonimm, Nukus, 1986; Hasan Ato Abushiy, Turkiy qavmlar tarixi, T, 1995.

Ernst Begmatov.