MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sinxron generator

Sinxron generator (yun. synchrenos — bir vaqtli va generator) — generator rejimida ishlaydigan oʻzgaruvchan tok elektr mashinasi; sinxron mashina. Odatda, sinxron mashina 3 fazali (generator, dvigatel, kompensator) boʻladi. Sanoat chastotali tok hosil kilish uchun rotorlari bugʻ turbinalari (turbogeneratorlar) yoki suv turbinalari (gidrogeneratorlar) bilan harakatlantiriladigan S. g.lar keng ishlatiladi. Shuningdek, gaz turbinasi, ichki ye’nuv dvigateli, elektr dvigatellaridan harakatlanadigan S.glar qam bor. S.g. rotorining chulgʻamlari alohida generator yoki toʻgʻrilagichdan oʻzgarmas tok bilan taʼminlanadi. Rotor aylanganda uning magnit maydoni statorda oʻzgaruvchan elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil qiladi. Sinxron generatork. kiymati rotor chulgamidagi tokni oʻzgartirish yoʻli bilan rbstlanadi. S.g.lardan oʻzgarmas chastotali oʻzgaruvchan tok manbai sifatida foydalaniladi; ular elektr st-yalari, elektr qurilmalari va boshqalarga oʻrnatiladi. Sinxron generatorlarga o`zgarmas kuchlanishni shotka orqali beriladi.
Sinxronizator

Sinxronizator 1) avtomobillarning uzatmalar qutisida tishli gʻildiraklar (shesternyalar)ni shovqinsiz va turtkisiz ulash uchun ishlatiladigan qurilma. Ishi tishlashadigan detallarning ishqalanishi hisobiga uzatmalar qutisidagi ikkilamchi val va avtomobilning birlamchi vali bilan bogʻlangan tishli gʻildiraklarning burchak tezliklarini tenglashtirib turishga asoslangan. S. tishli gʻildiraklarning ishlash muddatini uzaytiradi; 2) ikkita sinxron generatorni yoki oʻzgaruvchan tokning bir necha elektr tizimini avtomatik ulash qurilmasi; mashina va mexanizmlarning aylanish tezligini. Blokirovkalovchi halqa davriy jarayonlarning oʻzgarishini, kinofilm yaratishda tasvir bilan tovushni vaqt jihatdan moslash (sinxronlash) uchun ishlatiladigan mashina. Mas, kinoapparat bilan kinoplyonkaga tasvirni tushirish paytida tovush yozib oluvchi apparat yordamida tovush fonogrammaga yozib olinadi va h.k.
Sinxroniya

Sinxroniya (yun. synchronos bir vaqtli, bir davrli) — 1) bir vaqtning oʻzida mavjud boʻlgan, oʻzaro boglik va alokador unsurlar tizimi boʻlgan tilning (yoki boshqa biror ijtimoiygumanitar fanning) muayyan rivojlanish davridagi holati; til rivojlanishi jarayonida muayyan oʻzgarishlarning mavjudligi yoki ularning ahamiyatsiz ekanligi belgisi asosida ajratilgan davr; 2) tilni koʻrsatilgan holagda, yaʼni davr vaqt omili va lisoniy oʻzgarishlarga bogʻliq boʻlmagan holda tekshiriladigan aniq munosabatlar tizimi sifatida oʻrganish. S. yordamida tilning nafaqat xoz. davri, balki oʻtmishdagi davrlari ham alohida oʻrganilishi mumkin. Masalan, oʻzbek adabiy tilidagi unlilar tizimini 15-asrning yoki 20-asrning oʻzidagi ahvolini alohida, birbiriga qiyoslamay tadqiq etish S.dir.

S. tushunchasi diaxroniya tushunchasi bilan birga, unga qaramaqarshi qoʻyilgan holda fransuz tilshunosi F.de Sossyur tomonidan fanga kiritilgan. Bu tushunchalarning Sossyur boʻyicha oʻzaro farqlanishi, birbiridan ajratilishi statika bilan dinamikaning, til bilan nutqning, sistemalilik bilan sistemasizlikning, fonetika bilan grammatikaning qaramaqarshi qoʻyilishiga muvofiq boʻladi. Lekin modomiki til oʻz tabiatiga koʻra, doim harakatdagi, oʻzgarishdagi obyekt sifatida tavsiflanar ekan, dinamika tilning har qanday mavjudlik davrida, jumladan, S.da tilning ajralmas qismi boʻlib qoladi, binobarin, S.da diaxroniya unsurlari ham uchrashi mumkin.
Sinch

Sinch — bino va inshootlar devorining taglik yogʻoch (tagsinch) bilan tepa yogʻoch (sarrov) oʻrtasiga qadaladigan yogʻochlar; uyning "skeleti". Uyning mustahkamligi, turgʻunligi, zilzilabardoshligini oshiradi. S.ning tagsinch, ustun, hovon, tepasinch (sarrov), bachkisinch va boshqa xillari bor. Binolar yakkasinchli va qoʻshsinchli qilib quriladi. Qoʻshsinchli devor xona iqlimini moʻʼtadil tutadi, turli tokcha, taxmonlar yasashga imkon beradi. Odatda, yuk tushuvchi tashqi devorlar qoʻshsinch, ichki devor — toʻsiqlar esa yakka sinch qilib ishlanadi. Tagsinch sarrovga S. bilan oʻyiq va tirnoklar yordamida qimirlaydigan qilib (zilzilabardosh qilish uchun) biriktiriladi. Xovonlar (tirak S.lar) imoratni mustahkam ushlab turadi. S.lar orasiga gʻisht, guvala va boshqa urib devor hosil qilinadi. Oʻrta Osiyo meʼmorligida S. devorlar keng qoʻllanilgan. S.lar qad. davrlar meʼmoriy yodgorliklarida ham uchraydi. Hozir ham yakka uyjoy qurilishida S. devor konstruksiyalari katta oʻrin tutadi.

Baʼzi zamonaviy maʼmuriy va sanoat binolari, imoratlar metall S.lardan karkasli qilib quriladi. Oldin metall S.lar payvandlab biriktirib olinadi (yaʼni "skelet" xreil qilinadi), keyin orasiga gʻisht urib chiqiladi.

    

Arxitektura
Sinchalaklar

Sinchalaklar, penochkalar () — chumchuqsimonlar turkumi, moyqutlar oilasiga mansub qushlar urugʻi. Mayda qushlar, 10—14,5 sm, vazni 6—12 g. Patlari kulrang yoki koʻkimtir tovlanadi. Yevrosiyoda tarkalgan 30 turi maʼlum. Oʻrta Osiyoda 12 turi baxrrda va kuzda qushlar uchish davrida uchraydi. Yerga, daraxt va butalarga uya quradi, 4—8 ta tuxum qoʻyadi; 13—15 kun tuxum bosadi. Bolalarini 15—18 kun boqadi. Hasharotlar, oʻrgimchaklar, mevalar bilan oziqlanadi. 

 

Qushlar
Sinxua

„SINXUA“ (, sodda: 新华社, pinyin: Xīnhuáshè — „Yangi Xitoy“ agentligi) — XXRning rasmiy davlat axborot agentligi. 1938-yilda Yanan sh. da Xitoy KP axborot agentligi sifatida tashkil topgan. 1940-yildan Pekinda joylashgan. Mamlakat matbuoti, televideniye va radiosiga mamlakat va xorij hayotiga oid turli mazmundagi xabar va maʼlumotlar yetkazib beradi. Ayni paytda turli mazmundagi axborot, maʼlumotlarni xorijga tarkatadi.

Manbalar
Sionizm

Sionizm (Quddusdagi Sion tepaligi nomidan olingan; Bibliya rivoyatlariga koʻra, bu yerda Dovud podshoning qarorgohi va Yaxvaning uyi boʻlgan) — yahudiylarni Falastinga kelishini ragʻbatlantirish va u yerda yahudiylar davlatini tuzish orqali yahudiylarning oʻz-oʻzini anglashini tiklashga qaratilgan mafkura. 19-asr oxirida vujudga kelgan. 1897-yili Teador Harzel tomonidan birinchi sionistik konferensiya tashkillashtirilgann. 1948-yildan keyin Isroilni dunyo miqyosida har tomonlama qoʻllab-quvvatlashga moʻljallangan. Sotsialistik va liberal oqimlardan tortib to shovinistik ruhda boʻlgan bir qancha oqimlarni oʻz ichiga oladi. Sionistik tashkilotlar 60 dan ortiq mamlakatda ish olib boradi. Yetakchisi — Jahon sionistlar tashkiloti (1897-yilda tuzilgan), qarorgohi Isroil va AQShda.

Manbalar
Sipohiy

Sipohiy, sipoh (forsjangchi, askar) —1) Saljuqiylar saltanatida uncha katta boʻlmagan mulkka egalik qilgan, erkin mulkdor otliq qoʻshin vakili; 2) Usmonli turk imperiyasi armiyasida aniq shartnoma asosida harbiy xizmatni oʻtovchi shaxs. S xizmati evaziga yer — timar berilgan. 14—16-asrlarda S.lar turk armiyasining asosiy qismini tashkil qilgan. Turk S.si jangga toʻqmoq, oybolta, ikki qilich, nayza va oʻqyoy bilan otlangan. 17-asr soʻngida S. Damashq poʻlatidan yasalgan zirh va dubulgʻa bilan taʼminlangan; 3) Eron, Oʻrta Osiyo xonliklarida suvoriy askar. Amir Temur, Bobur qoʻshinida S. termini faol qoʻllangan. Oʻrta asrlarda qishloq va shaharlarda harbiy soliqni undiruvchi kichik mansabdor ham S. deb atalgan. Hozir Eronda maorif va sogʻliqni saqlash masalalari bilan shugʻullanuvchi yarim harbiy korpus aʼzosi; 4) 18-asr oʻrtalari — 20-asrning 40y.larida Hindistondagi yollanma askar. S.lar mustamlakachilar qoʻshiniga mahalliy aholi safidan jalb qilingan. Inglizlar S.lardan Hindistonni mustamlaka qilishda keng foydalangan. 1857—59 yillar boʻlgan Xindiston xalq qoʻzgʻoloiida S.lar ham ishtirok etganligi bois bu qoʻzgʻolon sipohiylar koʻzgʻoloni deb nomlangan.
Sipohiylar qoʻzgʻoloni

Sipohiylar qoʻzgʻoloni - q. Hindiston xalq qoʻzgʻoloni (1857—59).Bu hind xalqining milliy-ozodlik urushi edi.
Sipohsolor

Sipohsolor (fors. — qoʻshin boshlovchi, lashkar yetakchisi) — 1) Somoniylar saltanatida eng oliy harbiy unvon. U Nishopurdan Amudaryoning jan. gacha Somoniylarga tegishli barcha yerlarga xukmronlik qilgan Xuroson voliysiga berilgan; 2) Qoraxoniylar qoʻshinida "bosh qoʻmondon, sarkarda" maʼnosida S. asl turkiy suboshi atamasi bilan parallel qoʻllangan; 3) Amir Temur koʻshinida bu istiloh koʻllanishda boʻlmagan. Bobur qushinida bosh qoʻmondon mirsipoh deb yuritilgan. Biroq S Alisher Navoiyning nasriy va nazmiy asarlarida "lashkarboshi, bosh qoʻmondon" maʼnosida isteʼmolda boʻlgan; 4) Xiva xonligida jami otliq va piyoda qoʻshinga S. qoʻmondonlik qilgan.
Sipunkulidlar

Sipunkulidlar () — dengiz umurtqasiz hayvonlari tipi. Uz. I dan 50 sm gacha. Chuvalchangsimon, segmentlarga boʻlinmagan tanasining uchi (hartumcha)da paypaslagichlar bilan oʻralgan ogʻiz teshigi bor. Ogʻzidan keyinrokda (orqa tomonida) anal teshigi joylashgan. Ichagi uzun, xalqasimon oʻralgan. Ayirish organi — nefridiylar. Qon aylanish sistemasi kuchsiz rivojlangan. Nerv sistemasi halkum usti nerv tuguni ("miya") va qorin nerv ustunidan iborat. Muskullarining qisqaribboʻshashishi natijasida harakatlanadi. Ayrim jinsli. Rivojlanishi, asosan, metamorfoz orqali (tuxumidan troxofora lichinkasi chiqadi), baʼzan oʻzgarishsiz boradi. 1 sinf (sipunkulidlar) dan iborat. Dengizlarda suv tubida, koʻpincha mollyuskalarning boʻsh chigʻanoklari, chuvalchanglar va boshqa hayvonlar inlarida yashaydi. Barens va Uzoq Sharq dengizlarida koʻp uchraydi.
Khamtai Siphandon

Sipxandon Khamtay (1924.8.2, Champasak viloyatining Xuakxongnia qishlogʻi) — Laos davlat arbobi. 1947-yildan inqilobiy harakatda. Laos Xalq inqilobiy partiyasining aʼzosi (1956). Jan. rayonlar shtabi zobiti (1947—1948), Jan. rayonlarda Laos ozodligi hukumati aʼzosi, Laos jan.da inqilobiy ozod rayonlar tuzish uchun masʼul (1948—1950), Laos ozodligi fronti MK aʼzosi (1950—1952), Markaziy rayon qoʻmitasi raisi (1952—1954). Patet Lao (Milliy front) armiyasi shtabi aʼzosi (1955— 56), partiya MK boʻlimi mudiri (1957— 59), 1959-yildan Patet Lao fronti radioeshittirish, par’viya MK harbiy sektori uchun masʼul, 1975-yildan Laos bosh vaziri oʻrinbosari va Laos xalq armiyasi bosh qoʻmondoni, 1991-yildan Laos bosh vaziri, 1992-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi MKraisi. 1972-yildan Laos Xalq inqilobiy partiyasi Siyosiy byurosi aʼzosi, 1982—1990-yillarda MK kotibi, 1998-yil fevraldan Laos Xalq Demokratik Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Siranush

Siranush — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Kattaqoʻrgʻon va Pushti kishmish navlarini chatishtirib chikerilgan (Ye. A. Yergesyan). Tupi kuchli oʻsadi, barglari oʻrtacha, yumaloq, 5 boʻlmali, sel kertikli, ters tomoni silliq. Guli 2 jinsli. Uzumi avgust— sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha yoki yirik, yumaloq, oqsariq, urugʻsiz, gʻubor bilan qoplangan. Poʻsti yupqa. Eti goʻshtdor, sersuv. Tarkibida 20—22% qand bor. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3450° boʻlganda — 150—165 kunda pishadi. Hosildorligi 150—180 s/ga. Yangiligida isteʼmol qilinadi, mayiz tayyorlanadi.

Uzum navlari
Sirdaryo (shahar)

Sirdaryo — Sirdaryo viloyati Sirdaryo tumanidagi shahar, tuman markazi. 1971-yilgacha shahar posyolkasi. Toshkentdan 80 km janubi-gʻarbda, Toshkent — Xovos temir yoʻlidagi stansiya. Sirdaryoning chap sohilida joylashgan. Viloyat markazi Gulistondan 40 km. Aholisi 30 ming kishidan koʻproq (2002). Sirdaryoda tuman hokimiyati binosi, sanoat, transport, aloqa, qurilish korxonalari, banklar mavjud. Paxta tozalash, sut, non, gʻisht zavodlari, MTP, 3 qoʻshma, 80 xususiy va kichik korxona, 50 dan ziyod firma, qandolatchilik, kvas va limonad ishlab chiqarish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Dehqon bozori, supermarket, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shahobchalari mavjud. Umumiy taʼlim maktablari, pedagogika kolleji, bolalar sanʼat maktabi, sport maktablari, kasb-hunar maktabi, markaziy stadion, tuman markaziy kasalxonasi, shoshilinch tibbiy yordam boʻlimi, 3 madaniyat uyi, tuman markaziy kutubxonasi va uning tarmoqlari bor. Yangi qurilgan avtovokzal, kasalxona, dorixona va boshqa savdo, maishiy obʼyektlar ishlab turibdi. Shuningdek, shaharda Xitoy bilan hamkorlikda "Peng-sheng", Germaniya bilan hamkorlikda " Oyna va shisha" ishlab chiqaruvchi sanoat zavodlari, Hindiston bilan hamkorlikda farmasevtika zavodi faoliyat yuritmoqda. 

Shaharda ko'plab masjidlar mavjud. Shuningdek, xristian-katolik cherkovi va xristian-provoslav cherkovi  faoliyat yuritadi. "O'zbekiston", "Qahramonlar", "Furqat",  "Akademik litsey" kabi asosiy ko'chalarga bo'lingan. "Paxtakor", "Shirin", "Oqibatli", "Furqat" kabi yirik MFYlar mavjud. Shaharda fuqarolar hordiq chiqarishi uchun "O'zbekiston-Xitoy do'stlik bog'i" parki bor.

Manbalar

Havolalar 
 Sirdarinskaya oblast 

Oʻzbekiston shaharlari
Sirdaryo tumani
Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi

Sirdaryo issiqlik elektr stansiyasi — Oʻrta Osiyodagi yirik energetika inshooti. Yangiyer shahridan 30 km sharkda, Oʻzbekiston va Tojikiston chegarasidagi Shirin shahrida kurilgan. Stya kurilishi 1966-yilda boshlangan. Quvvati 300 MVt boʻlgan birinchi energoblok 1972-yilda, oxirgisi — 10energoblok 1981-yilda ishga tushirilgan. Taganrog qozon zavodida tayyorlangan bugʻ qozonlari oʻrnatilgan, kondensatsiya turbinalari Leningrad "Elektrosila" zavodidan keltirilgan. Asosiy yoqilgʻisi — Shoʻrtan gaz konlaridan olinadigan tabiiy gaz, ehtiyot yoqilgʻisi — mazut. Sirdaryoning Farhod gidrouzeli yuqori byefidan boshlanadigan kanal orqali suv bilan taʼminlanadi.

Styada oʻrnatilgan quvvatlar 3000 MVt boʻlib, stansiya "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibidagi elektr stansiyalar hosil qiladigan umumiy elektr energiyasining 33% ga yaqinini ishlab chiqaradi. 2003-yilda 15168 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqardi. Quvvatlar 220 va 500 kV li elektr uzatish tarmoklari orqali Markaziy Osiyo Birlashgan energetika sistemasiga beriladi. Hozirgi davrda stansiya uskunajihozlarning ishonchli va tejamkor ishlashini oshirish maqsadlarida rekonstruksiya va texnik jihatdan qayta jihozlash ishlari olib borilmoqda.
2021-yil yanvar oyi boshidan sirdaryo kanali ong tomonida sirdaryo İES ga qarama qarshi tomonda yangi Saudia arabistoni va turkiya va xitoy davlatlari texnologiyalari asosida 1500 MVt elektr energiyasini ishlab chiqaruvchi SYRDARYA GRES qurilishi amalga oshirilmoqda. ushbu zavod 2025-yilga qurib bitkazilishi rejalashtirilgan

 

Elektr korxonalari
Oʻzbekiston shirkatlari
Oʻzbekenergo
Oʻzbekiston issiqlik elektr stansiyalari
1966-yilda Oʻzbekistonda tashkil etilganlar
Oʻzbekistonda tabiiy gaz bilan ishlaydigan elektr stansiyalari
Sirdaryo teatri

Sirdaryo teatri, Olim Xoʻjayev nomidagi Sirdaryo viloyati musiqali drama teatri — oʻzbek teatrlaridan biri. 1974-yil tashkil boʻlgan. Teatr "Muhabbat" (A. Qahhor) spektakli bilan oʻz mavsumini boshlagan (1975). Rixsivoy Orifjonov bosh rejissyor, Gʻofir Hamidullayev rejissyor etib tayinlanganlar. Truppa asosini teatr va rassomlik sanʼati institutini bitirganlar tashkil etdi. Teatr repertuarini belgilashda I. Radun, F. Shamsuddinov, P. Drozdov, R. Orifjonov, R. Hamroyevlarning xizmati katta boʻldi. O. Abdullayeva, Sh. Jumayev, A. Hayitova, 3. Eshmurodova, Sh. Rahmatullayeva, T. Qosimova, R. Hamdamov, M. Odilov va boshqa teatrning dastlabki ijodkorlaridir. 1977-yil teatrga Olim Xoʻjayev nomi berildi. 1984-yil teatr jamoasi yangi binoga koʻchib oʻtdi. Teatr binosi 730 oʻrinli boʻlib, zamonaviy jihozlangan katta va kichik tomosha zallariga ega. 80y.larning oxirlariga kelib jahon dramaturgiyasi bilan birgalikda oʻzbek yozuvchilarining ham asarlari muvaffaqiyatli sahnalashtirildi: "Richard III", "Qirol Lir" (U Shekspir), "Soxta oqsuyak" (J. Molyer), "Chorbogʻdagi hangomalar" (A. Chexov), "Hammom" (V. Mayakovskiy), "Boy ila xizmatchi", "Maysaraning ishi" (Hamza), "Layli va Majnun" (Xurshid), "30 yoshlilar" (M. Boboyev), "Ogʻriq tishlar" (A. Qahhor), "Ayollar faryodi" (J. Maxmudov) va boshqa Keyingi yillar millim sanʼatni barqarorlashtirish, tarixiy voqealar hamda urfodatlar, qishloq hayotini aks ettirish asosiy mavzu boʻlib xizmat qildi. "Maʼmura kampir" (Jan Sarron), "Tentak farishtalar" (Sh. Boshbekov), "Amir Temur" (H. Jovid), "Taroslik yovuz" (A. Nesin), "Toʻy hangomalari" (Sh. Jumayev), "Marvarid taqqan ayol" (K. Avaz), "Alisher Navoiy" (I. Sulton, Uygʻun), "Chet ellik kuyov" (A. Papayan), "Ming bir kecha" (I. Tursunov), "Mehribonlar" (A. Jamol), "Xotinimning uch oshigʻi" (H. Xursandov), "Shum bola" (Gʻ. Gʻulom), "Toʻy" (qarang Muhammadrizo) kabi spektakllar bilan teatr oʻz mavqeini mustahkamladi. A. Yusuvaliyev, O. Abdullayeva, A. Hayitova, Sh. Jumayev, A. Abdullayev, R. Karimov, 3. Eshmurodova, R. Yunusova, N. Oʻrinov, R. Pardayeva, I. Qosimov va boshqa teatrning yetakchi ijodkorlaridir. Badiiy rahbari — Ravshan Rajabov, bosh rejissyor — Gulruh Najidova.

Oʻzbekiston teatrlari
Sirdaryo haqiqati

"SIRDARYO HAQIQATI" - ijtimoiy-siyosiy, iqtisodiy gazeta. Muassisi Sirdaryo viloyati hokimligi. 1963-yil 1 iyundan Guliston shahrida oʻzbek va rus tillarida nashr etiladi. Gaz. faoliyatining shakllanishida Sulton Akbariy, O. Qoʻchqorbekov, T. Jamolov, S. Qodirov, Habib Noʻʼmon, M. Qodirov, Abbos Muhiddin, Hamid Gʻulom, Rahmat Fayziy kabi jurnalist va yozuvchilar yaqindan yordam berganlar. Gaz.ga turli davrlarda Akmal Poʻlat va I. Sulaymonov, S. Boqiyev muharrirlik qilishgan. Mirzachoʻlni oʻzlashtirish, viloyat iqtisodiyoti va maʼnaviyatini koʻtarishda gaz.ning hissasi katta boʻlgan. Sahifalarida Sirdaryo viloyati ijtimoiy-siyosiy, iktisodiy, maʼnaviy hayoti, dunyoda roʻy berayotgan voqealar, yangiliklar keng yoritib boriladi. Adadi 8000 (2003).
Sirius

Sirius — Katta It yulduz turkumining a yulduzi. Osmon sferasidagi eng yorugʻ yulduz, kattaligi 1,46; Quyoshga eng yaqin yulduzlardan biri (uzoqligi 2,67 parsek). Sirius qoʻshaloq yulduz boʻlib, komponentlari birbirining atrofida 50 yil davr bilan aylanib turadi. Siriusning yoʻldoshi 8 kattalikdagi oq karlik tipidagi yulduz sanaladi.

Manbalar 

Yulduzlar
Sirka kislota

Sirka kislota (metankarbon kislota), CH3COOH — oʻtkir hidli, rangsiz, nordon, bir asosli karbon kislota. Suvsiz (aniqrogʻi 98— 99% li) Sirka kislota muzga oʻxshaganligi uchun „muz“ kislota deb qam ataladi. Suyuqlanish temperaturasi 16,75%, qaynash temperaturasi 118,1°, zichligi 1055 kg/m³ (15°da). Suv, spirt, efir va benzolda yaxshi eriydi, uglerod sulfidna erimaydi. Sirka kislota — insoniyatga qadimdan maʼlum boʻlgan kislotalardan (vino achiganda sirka holida hosil boʻladi). Atsetaldegidnn oksidlab olinadi. Sirka kislota turli sohalarda, mas, atsetilsellyuloza, plastmassa, sirka angidrid, organik erituvchilar, insektitsidlar, farmatsevtik preparatlar (aspirin, fenatsetin), atseton, sintetik boʻyagichlar i.ch.da va gazlamalarni boʻyashda ishlatiladi. Sirka kislota bugʻlari nafas yoʻllari shilliq pardasini yalligʻlantiradi. 30% dan ortiq konsentratsiyali Sirka kislota terini kuydiradi.

Kislotalar
Sirli masjid

Sirli masjid — Namangandagi meʼmoriy yodgorlik (XIX-asr) hisoblanadi.

Tarixi 
Namangan tumanining Tepaqoʻrgʻon qishlogʻidagi Sirli masjid 1910-yilda qurilgan. Uning bunyod etilish sanasi manbalarda turlicha qayd etiladi. Yozuvchi Abdulla Jabbor uni 1840-yilda qurilgan deb koʻrsatsa, B. Roʻzinov va boshqalar 1910-yilda qurilganligini qayd etganlar.  B. Roʻzinovlarning fikri masjid ayvonida saqlanib qolgan.

Tuzilishi 

Sobiq ittifoq davrida yopib qo‘yilgan. 1980-yillarning oxiriga kelib qarovsiz holatga kelgan. 1990-yillarning boshida qishloq ahlining tashabbusi bilan yana masjid sifatida foydalana boshlangan. Masjid tarxiga koʻra nomutanosib boʻlib, toʻgʻri toʻrtburchak tarxli, 2 ustunli xonaqrh (11,35 x 8,0 m) va sathi undan ancha katta boʻlgan 2 tomonlama qurilgan ayvondan iborat. Ayvon va xonaqoh devorlariga choʻqqisimon mehroblar ishlangan. Xonaqoh bezaksiz, ammo ayvon turli nakshlar bilan serhasham bezatilgan (nomi ham „sirli“ — sirlangan, hallangan degan maʼnoda). Ayvon shifti havozasi va ustunlar tepasi muqarnasli qoshlar, rangorang gulli naqshlar va bezakli poyustunlar bilan ziynatlangan. Devorlarining yuqori tomonlari enli handasiy naqshlar bilan hoshiyalangan. Ayvon bezagida xalq sanʼatining eng goʻzal namunalari, fargʻonalik xalq ustalarining ijodiy imkoniyatlari keng namoyish etilgan. Masjid oldidagi chor atrofi toʻsilgan hovlida tarhi tengtomonli hovuz (10,0 x 19,0), keksa chinor va xom gʻishtdan qurilgan sinchli bino bor. 1998-yilda Toshkent viloyati Adliya boshqarmasi tomonidan ro‘yxatdan o‘tkazilgan. 1850-yillarda qurilgan bino 2002-yili elektr simlarining qiska tutashuvi sababli batamom yonib ketgan. 2002 — 2004-yillarda hashar yo‘li bilan yangi 22x18 metrli zamonaviy ko‘rinishga ega gumbazli masjid qurildi. Masjidga qo‘shimcha 2004 — 2007 yillarda balandligi 15 metr bo‘lgan minora hamda 27x5 metrli 2 qavatli ochik ayvon 11x3 metrli ayvoncha imom xatib xonasi, qorovulxona, omborxona, oshxona, ovqatlanish xonasi hamda tahoratxonalar qurib bitkazildi. 2008-yilda masjidning hovli qismi va tashki devorlari milliy uslubda Xorazm g‘ishti bilan pardozlandi. 2014-yilda xonaqohning ichki qismi va ayvonlar milliy farg‘onacha uslubda naqshlandi. Bugungi kunda to‘liq taʼmirlash ishlari va pardozlash ishlari nihoyasiga yetgan masjid barcha qulayliklarga ega bo‘lgan holatda faoliyat olib bormoqda. Bugungi kunda masjidda Toshkent islom institutini tamomlagan Mansurov Mansur domla imom-xatiblik qilmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Namangan
Oʻzbekistondagi masjidlar
Sirojiddin Sayyid

Sirojiddin Sayyid (asl ism-sharifi Saidov Sirojiddin Salohovich, 1958-yil 30-oktabr, Sariosiyo tumani Kundajuvoz qishlogʻi) – shoir.

Taʼlim 
1979-yilda Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan.

Mehnat faoliyati 
„Toshkent oqshomi“ (1980—89), „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ (1989—90; 1991—96) gazetalari va „Mushtum“ jurnalida (1990—91) adabiy xodim, boʻlim mudiri, Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruv raisi oʻrinbosari (2001—03), birinchi oʻrinbosari (2003—2018), 2018-yildan Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasining raisi sifatida faoliyat olib boradi.

Siyosiy faoliyati 
2020-yil 18-yanvarda Oʻzbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev Sirojiddin Saidovni Oliy Majlis Senatori etib tayinlash toʻgʻrisidagi farmonga imzo chekdi.

2020-yil 11-sentabrda OʻzLiDeP siyosiy kengashiga tasdiqlandi.

Ijodi 
Ilk sheʼrlar toʻplami – „Ruhim xaritasi“ (1985). Shundan keyin uning „Salqin harsanglar kaftida“ (1987), „Sevgi mamlakati“ (1989), „Asragil“, „Mehr qolur, muhabbat qolur“ (1990), „Kuydim“ (1994), „Vatanni oʻrganish“ (1996), „Vatan abadiy“ (2001) va boshqa toʻplamlari nashr etilgan. Sirojiddin Sayyid sheʼriyatida oʻzbek mumtoz sheʼriyati anʼanalari bilan birga xalq ogʻzaki ijodiga xos xususiyatlar – xalqchillik, soddalik, tilning shiraligi, Surxondaryo shevasiga xos leksik va musiqiy tovlanishlar yetakchilik qiladi. Shuning uchun uning aksariyat sheʼrlari ashulaga aylangan. Ayni paytda Sirojiddin Sayyid oʻz ijodida oʻzbek sheʼriyatining soʻnggi badiiy yutuqlarini oʻzlashtirgan holda hozirgi voqelikda va kishilarning ruhiy olamida yuz berayotgan oʻzgarishlarni aks ettirmoqda.

Mukofoti 
 1999-yilda „Doʻstlik“ ordeni
 2006-yilda „Oʻzbekiston Respublikasi xalq shoiri“.
 2021-yilda „Mehnat shuxrati“ ordeni bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston senatorlari
Burhon Sirojiddinov

Burhon Hasanovich Sirojiddinov (1917.24.12, Konibodom 1994.9.4, Toshkent) — general-leytenant (1982). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yoshlar murabbiysi (1990). 1939-yildan armiya safida. Frunze (hozirgi Bishkek) ped. institutini (1939), Moskvadagi harbiy intni (1953) tugatgan. Ikkinchi jahon urushida Markaziy, Gʻarbiy, Belorussiya, 2-Belorussiya frontlarida jang qilgan. Toshkentda joylashgan artilleriya bilim yurtida oʻqituvchi (1946—49). Oʻzbekiston mahalliy havo hujumidan himoya qilish xizmati shtabi boshligʻi (1953— 60). Ichki ishlar vazirligi ichki qoʻshinlarida diviziya komandiri (1960—79), Ichki ishlar vazirligi oliy harbiy kursi boshligʻi (1985—89). Urush faxriylari Toshkent shoʻbasi raisi (1989-yildan).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston generallari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari