Fyodor Dostoyevskiy

Dostoyevskiy Fyodor Mixaylovich (1821.30.10(11.11), Moskva — 1881.28.1 (9.2), Sankt-Peterburg) — rus yozuvchisi. Ijodiy faoliyati 1844-yilda boshlangan. Birinchi romani — „Bechora odamlar“da (1846) xoʻrlangan, ijtimoiy adolatsizlikka duchor boʻlgan „kichkina odamlar“ning qismati hikoya qilingan. „Qiyofadosh“ (1846), „Oq tunlar“ (1848) qissalari ham ijtimoiy mavzuda. N. Dobrolyubov, V. Belinskiy kabi demokrat ziyolilarning inqilobiy gʻoyalariga mahliyo boʻlib qolgan D. 1847-yildan rus inqilobchisi va xayoliy sotsialisti M. V. Petrashevskiy toʻgaragiga faol qatnashib, xayoliy sotsializm gʻoyasini qoʻllab-quvvatlaydi. Mazkur toʻgarakda qatnashib, mavjud davlat tuzumini kuch ishlatib oʻzgartirishga harakat qilgani uchun D. oʻlim jazosiga xukm qilinadi (1849). Nufuzli davlat va jamoat arboblarining aralashuvidan soʻng, podsho Aleksandr II oʻlim jazosini 4 yillik katorga surguni bilan almashtiradi. Yozuvchi Omsk katorga qamoqxonasida (1850—54) va Semipalatinskda intizomiy harbiy xizmatda boʻldi (1854—59). 1859-yildan Peterburgda Uzoq muddatli tutqunlik va surgun D. ijodida oʻz ifodasini topadi, tushkunlik ustuvor mavzuga aylanadi. „Stepanchikov qishlogʻi va uning axoliyey“ (1859), „Xoʻrlanganlar va haqoratlanganlar“ (1861), „Oʻlik xonadondan maktublar“ (1861—62) asarlari jaholat botqogʻiga botib, insoniy qiyofasini yoʻqotgan ruslar hayotiga bagʻishlangan.

D. M. M. Dostoyevskiy (akasi) bilan hamkorlikda „Vremya“ (1861—63), „Epoxa“ (1864—65) jur.larini nashr etadi. Bularda Rossiyadagi krepostnoylik tartibi, aslzoda (dvoryan) larning maʼnaviyaxloqiy tubanligi, mehnatkashlar shafqatsiz ekspluatatsiya qilinishini fosh etishdan tashqari, millatchilik, buyuk davlatchilik (shovinizm) gʻoyalari, xususan, chor Rossiyasi tomonidan Turkistonning zabt etilishi targʻib qilinadi. „Biz Yevropaga bostirib borsak, ular bizni varvarlar sifatida qarshi oladi, Osiyoda esa bizni madaniyatli millat kabi kutib olishadi“, deb, Kaufman, Skobelev singari harbiylar Turkistonni bosib olishga daʼvat etiladi.

„Jinoyat va jazo“ (1866), „Telba“ (1868) romanlarida rus xalqining maʼnaviy muammolari badiiy boʻyoqlarda yaqqol aks ettirilgan. „Jinlar“ (1871—72), „Oʻsmir“ (1875) romanlarida esa rus „oqsuyaklari“ tabaqasi, amaldorlari orasida maʼnaviy qashshoqlik, amalparastlik, ochkoʻzlik va xudbinlik kabi illatlar chuqur ildiz otgani koʻrsatilgan, ichki-milliy muammolarni boshqa bir xalq hisobiga hal etib boʻlmasligi eʼtirof etilgan. „Ogʻa-ini Karamazovlar“ (1879—80) romanida jamiyat va shaxs oʻrtasidagi chuqur ziddiyat, ruhiy inqiroz va fojia oʻz ifodasini topgan.

D. ijodi, garchi ziddiyatli boʻlsada, rus va jahon adabiyotiga katta taʼsir koʻrsatgan. D. 19-asrdagi realistik roman janrini yangi oʻziga xos tomonlar bilan boyitdi. Adib toʻlaqonli badiiy obrazlarda nafaqat voqealar oqimini, insonlar takdirini, qalb kurashini, balki jamiyat maʼnaviy hayotidagi fojiaviy konfliktlarni ham bera oldi. Oʻzining intellektual romanlarida fikrlarning keskin kurashini, gʻoya va dunyoqarashning fojiaviy toʻqnashuvini mahorat bilan tasvirladi. D. romanlari vazmin tasvir uslubi emas, aksincha, sof dramatik janrlarga xos keskinligi va liro-publitsistik pafosi bilan ajraladi.

D.ning „Jinoyat va jazo“, „Telba“ va boshqa asarlari Ibrohim Gʻafurov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Bibliografiya

Romanlar 
 1846 Bechora odamlar
 1860 Oʻlik uydan maktublar
 1861 Kamsitilgan va xoʻrlanganlar
 1864 Yerostidan maktublar
 1866 Преступление и наказание
 1866 Oʻyinchi
 1868 Esi past
 1869 Abadiy er
 1872 Iblislar
 1875 Oʻsmir
 1876 Yuvosh
 1880 Aka-uka Karamazovlar

Qissa va hikoyalar 
 1848 Kuchsiz yurak
 1848 Egizak
 1848 Kulgili odamning tushi
 1848 Netochka Nezvanova
 1848 Oq tunlar
 1859 Amakimning tushi
 1859 Stepanchikovo qishlogʻi va unda yashovchilar
 1862 Yozgi taasurotlar haqidagi qishki qaydlar
 1864 Boʻlmagʻur latifa

Ekranizatsiyalar 
 „Esi past“ — Pyotr Chardininning filmi (Rossiya, 1910)
 „Esi past“ — Jorj Lampenning filmi (Fransiya, 1946)
 „Esi past“ — Akira Kurosavaning filmi (Yaponiya, 1951)
 „Esi past“ — Ivan Piryevning filmi (SSSR, 1958)
 „Esi past“ — Alan Bridjesning teleseriali (Buyuk Britaniya, 1966)
 „Shum muhabbat“ — Andrzej Żuławski (Fransiya, 1985)
 „Esi past“ — Mani Kaulaning teleseriali (Hindiston, 1991)
 „Daun Haus“ — Roman Kachanovning film-parodiyasi (Rossiya, 2001)
 „Esi past“ — Vladimir Bortkoning teleseriali (Rossiya, 2003)
 Jinoyat va jazo (film, 1940) — SSSR, 1940
 Jinoyat va jazo (film, 1956) — Fransiya, 1956
 Jinoyat va jazo (film, 1970) — SSSR, 1970
 Jinoyat va jazo (film, 1983) — Finlandiya, 1983
 Jinoyat va jazo (telefilm, 2007) — Rossiya, 2007
 Yuvosh (film)
 Aka-uka Karamazovlar (film)
 Kamsitilgan va xoʻrlanganlar (film, 1958) Italiya
 Kamsitilgan va xoʻrlanganlar (film, 1977) Meksika
 Kamsitilgan va xoʻrlanganlar (film, 1979), SSSR
 Kamsitilgan va xoʻrlanganlar (film, 1991) SSSR-Shveytsariya

Manbalar

Adabiyot 
 Xoʻrlanganlar va haqoratlanganlar, T., 1966; Telba, T., 1981.
 F. M. Dostoyevskiy tugʻilgan kunning 150 yilligi (esdaliklar), T., 1971.

Havolalar 
 F. M. Dostoevsky asarlarining qisqacha mazmuni 
 F. M. Dostoevskyning rasmlari 
 F. M. Dostoevskyning asarlari va tanqid  
 Osipov A. I. „F. M. Dostoevsky va xristianlik“  
 Dostoevsky Fyodor Mixaylovich — yozuvchining ijodi haqida 
 Fyodor Dostoevsky, hayot va ijodining asosiy sanalari  
 http://www.klassika.ru/proza/dostoevskij/ 
 Fyodor Dostoevsky Chronicle by Erik Lindgren 
 Fyodor Mixaylovich Dostoevsky HomePage „Fedor Dostoievsky“ 

Rossiya Imperiyasida tugʻilganlar
Moskvada tugʻilganlar
Rossiya Imperiyasida vafot etganlar
Sankt-Peterburgda vafot etganlar
Rossiya yozuvchilari
Rossiyalik yozuvchilar
Rossiya faylasuflari