MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Joʻraxon Sultonov

Joʻraxon Sultonov (1903.29.1 Margʻilon – 1965.19.10) – xonanda, bastakor, Oʻzbekiston xalq hofizi (1939). Keng diapazonli, kuchli, yumshoq xirildoq va dardli ovoz sohibi. Xonandalik saboqlarini ilk bor otasidan olgan, keyinchalik Madali xofizdan yalla yoʻllarini, Boltaboy Rajabov, Mamatbuva Sattorovlardan katta ashula, Sodirxon hofiz, Mulla Toʻychi hofizlardan maqom yoʻllarini oʻzlashtirgan. Dastlab xalq toʻysayillari, choyxonalarda xizmat qilgan. 1926-yildan Muhitdin Qoriyoqubov rahbarligidagi Oʻzbek davlat konsertetnofafik truppasiga qatnashgan. Margʻilon (1928—1932) va Toshkent (1932—1936 va 1940—1958) teatrlarida, Oʻzbek davlat filarmoniyasi (1936—1939), Oʻzbekiston radioqoʻmitasi (1950—1958)da yakkaxon xonanda. Muqimiy teatrida Parfi hofiz („Tohir va Zuhra“), Norqoʻzi („Nurxon“) kabi rollarni ham ijro etgan.

Sultonov xalq orasida „katta ashula piri“ nomini olgan, shuningdek, yallalar ustasi, askiyachi sifatida ham tanilgan. Shogirdi Ma'murjon Uzoqov bilan 25 yildan ortiq, hamnafaslik qilib, oʻziga xos talqin yoʻlini yaratgan. Repertuaridan „Ushshoq“ va „Sodirxon Ushshogʻi“, „Dugoh Husayn“, „Besh parda Suvora“ va „Savti Suvora“, „Hanuz“, „Chor zarb“, „Chaman yalla“ kabi mumtoz ashula va yallalar, „Bogʻ aro“, „Shafoat“, „Xayrul bashar“, „Otga mindim“ va boshqa katta ashulalar oʻrin olgan. U oʻzbek xalq kuy va usullari asosida bir qancha ashulalar ijod qilgan. „Naylayin“, „Oʻlmasun“ (Navoiy), „Keling, ey ahboblar“ (Furqat), „Bir qadah“ (Chustiy), „Mubtaloman“ (S.Abdulla), „Ming qadam“ (Habibiy), „Bir kelsin“, „Ey dilbari jononim“, „Ohkim“ kabi katta ashulalarni cholgʻu joʻrligida ijro etib yangi uslub yaratgan. Sultonov ijrolari Oʻzbekiston radiosi va Sanʼatshunoslik instituti fonojamgʻarmalarida saqlanmoqda, bir necha grammplastinka, audiokasseta va kompakt disklarga yozilgan. Vafotidan soʻng „Buyuk xizmatlari uchun“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). 1997-yildan Margʻilonda Joʻraxon Sultonov va Maʼmurjon Uzoqovlar nomidagi Respublika xonandalar tanlovi oʻtkazilmoqda.

Manbalar 

Margʻilonda tugʻilganlar
Margʻilonda vafot etganlar
Oʻzbekistonlik aktyorlar
Oʻzbekistonlik qoʻshiqchilar
O‘zbekiston kompozitorlari
Buyuk xizmatlari uchun ordeni sohiblari
O‘zbekiston SSR xalq artistlari
Karamatdin Sultonov

Karamatdin Sultonov (1924.5.9, Qoraqalpogʻiston, Moʻynoq tumani Okdaryo qishlogʻi — 1989, Nukus) — Qoraqalpogʻiston xalq yozuvchisi (1973). 1949—51 yillarda "Qizil Karakalpakstan" va "Jas leninshi" gaz.larida ishlagan. Ilk hikoyalar toʻplami — "Mening doʻstlarim" (1956). "Ovuldoshlarim" (1960), "Oltin davr shamoli" (1959), "Davr qoʻshigʻi" (1972) kabi hikoya va sheʼrlar toʻplamlarida qoraqalpoq xalqininghayoti aks etgan. 1962-yil "Oqdaryo" romanini yozgan. Asar oʻzbek (1967) va rus (1974) tillarida nashr etilgan. S.ning "Ajiniyoz" tarixiy romani (1971) qoraqalpoq xalqining mashhur shoiri va klassigi Ajiniyozta bagʻishlangan. "Davr taʼrifi" (1971), "Keksalar qikoyalari" (1972), "Oʻtgan kunlar" (1973), "Xotiralar" (1975) kabi qissalar muallifi. Berdaq nomidagi Qoraqalpoq Davlat mukofoti laureati (1985).

    

Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Muhammad Sultonov

Muhammad Aliyevich Sultonov (1915.2.2 — Toshkent — 1980.12.7) - gelmintolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1968), biol. fanlari doktori (1963). Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1937). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Zoologiya va parazitologiya institutida kichik ilmiy xodim (1941—43), katta ilmiy xodim (1943—56), gelmintologiya laboratoriya mudiri (1956—78), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari, direktor (1962— 66). Ilmiy ishlari Oʻzbekistonning uy va ov xoʻjalik ahamiyatiga ega boʻlgan parrandalari gelmintlari, ot oshqozon boʻkasi hamda boshqa yovvoyi hayvonlar parazitofaunasini oʻrganish, ularga qarshi kurash choralarini ishlab chiqishga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Gelminti domashnix i oxotnichyepromislovix ptits Uzbekistana. T., 1967, Gelminti domashnix melkopitayushix Uzbekistana (v soavtorstve), T., 1975.

    

1915-yilda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
12-iyulda vafot etganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Toli Sultonov

Toli Hojiahmedovich Sultonov (1950.8.11, Ellikqalʼa tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Respublika rus tili va adabiyoti pedagogika institutini tugatgan (1972). 1972-yildan Ellikkalʼa tumanidagi 2maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi (1987—2000-yillarda direktor). Darsni texnika vositalaridan, koʻrgazmali qurollardan foydalangan holda tashkil etadi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Xayriddin Sultonov

Sultonov Xayriddin Madriddinovich (1956.15.1, Toshkent viloyati Qibray tumani Tuzel qishlogʻi) – yozuvchi, publitsist.

Biografiyasi 
 Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan (1978).
 „Guliston“ (1974—80) va „Yoshlik“ (1982—85) jurnalilarida adabiy xodim, boʻlim mudiri, Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida muharrir (1980—82), bosh muharrir (1985-93).
 1993 yildan Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti devonida masʼul xodim,
 2001 yildan Prezidentning Davlat maslahatchisi.

Ijodi 
1963-1973-yillarda Parkentdagi oʻrta maktabda oʻgidi.
1973-yilda Toshkent Davlat jurnalistika fakultetiga oʻgishga
kirib, 1978-yilda uni muvaffaqiyatli tugalladi.
Talabalik yillaridayoq ijodiy tashkilotlarda ishlay
boshlagan Xayriddin Sultonov 1974–1980-yillarda
.Guliston, 1982-1985-yillarda ,,Yoshlik" jurnallarida,
1980-1982-, 1985–1993-yillar orasida Gʻafur Gʻulom nomidagi Adabiyot va sanʼat nashriyotida turli lavozimlarda mehnat qildi. 1993-yildan buyon O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti devonida faoliyat koʻrsatmoqda.
X.Sultonov – nasrda yozuvchi Asqad Muxtor asos
solgan ijodiy martabning vakili. U insonning tuyg
olamini, hissiyot poʻrtanasini hayotiy tafsilotlar asnosida
tasvirlashga mohir ijodkor. Talabalik yillaridayoq badiiy
ijod bilan jiddiy shugʻullangan X.Sultonovning ,"Chol"
nomli dastlabkí hikoyasi XX asrning yetmishinchi yillarida
"Toshkent oqshomi" gazetasida bosilgan. Yosh yozuvchi
"Guliston" jurnalida ishlab yurganida bevosita Asqad
Muxtordan badiiy ijod sirlarini oʻrgandi. Hayot hodisalariga, odamlarning ichki dunyosiga oʻziga xos nazar bilan
garavdigan, insonlardagi eng nozik va yashirin sifatlarni
bir-ikki chizgi bilan nurlantirib yuborishga mohir yozuvchi
tabiiy isteʼdod bilan chuqur bilimni uygʻunlashtira bildi.
Adibning, „Quyosh barchaga barobar“ (1980), „Bir
oqshom ertagi“ (1983), ,"Onamning yurti" (1987), „Umr
esa oʻtmoqda“ (1988), ,"Boburning tushlarí" (1992).
„Yoʻqchilik va toʻqchilik“ (1995), „,Boburiynoma“ singarí
hikoya, qissa va romanlarni oʻz ichiga olgan asarlari shírali
tili, tasvir samimiyati, dardchil ohangi bilan oʻquvchilar
mehrini qozongan.
Xayriddin Sultonov ,,Saodat sohili", „,Yozning yolgʻiz
yodgori“, ",Koʻngil ozodadur, „Ajoyib kunlarning birida
singari qissalari bilan milliy nasrimiz rivojiga sezilarli hissa
qoʻshgan.
X.Sultonov mohir ssenariychi sifatida ,Changak“.
„Moziydan bir sahifa kabi telefilmlar hamda ,Tushlarimda koʻrib yigʻlayman," Yolgʻiz yodgor“ singari badiy
filmlar ham yaratgan.
99
X.Sultonov dunyo adabiyotining eng sara asarlarini
oʻzbekchaga tarjima qilish borasida ham samarali ishlar
qilgan. Siz beshinchi sinfda fransuz adibi Antuan-de Sent
Ekzyuperining ,,Kichik shahzoda" asarini shu yozuvchi
tarjimasida oʻqigansiz. Uning Y. Nagibin, V. Shukshin
singari rus yozuvchilari ijodidan qilgan tarjimalari ham
eʼtibor qozongan.
Quyida yozuvchining, „.Saodat sohili“ qissasidan olingan
parcha bilan tanishasiz.

Manbalar 
Adabiyot 8-sinf maktab darsligi kitobi

Adiblar
Oʻzbekiston yetakchilari
Yusuf Sultonov

Yusuf Sultonov (1911.25.9 — Toshkent — 1991.24.6) — adabiyotshunos. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1952). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1967), filol. fan nomzodi (1949). Urta Osiyo universitetida oʻqigan (193032). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida direktor oʻrinbosari, direktor (1950—52), sektor mudiri (1960—86), katta ilmiy xodim (1986-yildan). Oʻzbekiston KP MK apparatida boʻlim boshligi oʻrinbosari va boʻlim boshligʻi (1952—60). Hamzashunoslikka oid dastlabki yirik tadqiqoti "Hamza Hakimzoda Niyoziyning hayoti va ijodi" (1940; 3nashri, 1973)dir. Hsshzaiipt "Tanlangan asarlar"ini (1939; 5nashri, 1969, S.Husainov bilan hamkorlikda) toʻldirib, bir necha marta chop ettirgan. S. oʻrta maktablarning 10-sinfi uchun ("Adabiyot darsligi", 1938) va 9—10sinflari uchun ("Oʻzbek sovet adabiyoti tarixi", S. Azimov bilan hamkorlikda, 1953-yildan) adabiyot darsliklarini yozgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Adabiyotshunoslar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Vera Sultonova

Vera Andreyevna Sultonova (1917.30.7, Moskva) — Oʻzbekiston xalq artisti (1975). Qizil Armiya markaziy teatri qoshidagi bilim yurtini tugatgan (1937). Yermolova nomidagi teatrda (1938), Ryazan teatrida (1939—41), Toshkent yosh tomoshabinlar teatrida (1944—45), Sovet Armiyasining Sibir va Uzok, Sharq qismlariga xizmat qiluvchi estrada jamoasida (1945— 56), Stalingrad viloyat drama teatrida (1948—49) ishlagan; 1956—77 yillarda Toshkent rus yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa. S. satirik, lirik ruxdagi aktrisa boʻlib, uning ijodiga hayotiy detallardan omilkorlik bilan foydalanish xos. "Qorongʻulikdagi uchrashuv"da Varya, "Kambagʻallik ayb emas"da Lyubov Gordeyevna, "Zolushka"da oʻgay ona, "Uzoqyaqin yillar"da Mehri opa, "Amu qahramonlari"da Biyjon xoda kabi rollari bilan tanilgan. U, shuningdek, oʻgʻil bolalar obrazlarini ham mohirona ijro etgan: Alyosha Peshkov ("Alyosha Peshkov"), Buratino ("Oltin kalitcha") va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Rushana Sultonova

Rushana Ramilovna Sultonova (1965.27.11, Buxoro viloyati Gazli shahri)— raqqosa, baletmeyster. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). 1979—84 yillar Xoreografiya bilim yurtida, Toshkent davlat madaniyat institutida (1991) o'qigan.1984—94 yillar Navoiy teatrida, 1994—98 yillarda "Bahor" ansamblida, 1998—99 yillar "Yetti goʻzal" ansamblida, 2000-yildan "Oʻzbekraqs"da yetakchi raqqosa. Shuningdek, 2002-yil oʻzi tashkil etgan (Sh. Vohidov bilan birgalikda) "Ey sanam" ansamblida faoliyat koʻrsatmoqda. R. Sultanova raqslari tabiiy talqini, musiqaviyligi, ohangga mos xirom etishi, yuqori raqs madaniyati bilan ajralib turadi. S. barcha viloyatlar boʻyicha folklor raqslarni ijro etgan. "Doira chorlaydi", "Buxorocha", "Qizbola", "Xorazm raqsining tugʻilishi" (klipi bilan), "Firoq", "Bahor ayyomi", "Noznoz", "Bonubonu", "Sarvinoz", "Orazibon lazgisi", "Tanavor 2", "Gulsanam", "Uchrashuv", shuningdek, tojikcha, afgʻoncha, loʻlilar raqsi va boshqa koʻpgina xalqlarning raqslarini ijrochisi sifatida tanilgan. R.Sultanova haqida "Rushana Sultonova raqsga tushadi" filmlari (1986  telefilm, rejissyor Sh.Xoʻjayev; 2000, rejissyor Davron Salimov) ishlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1965-yilda tugʻilganlar
27-noyabrda tugʻilganlar
Toshxon Sultonova

Toshxon Sultonova (1909.7.1, Fargʻona viloyati Toshloq tumani — 1989.25.12, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1955). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgach (1927), Hamza teatrida ishlagan. S. ijodiga oʻzbek ayollari obrazi xos, u ayniqsa, harakterli rollar ustasi. Qaxramonlari psixologiyasi, ularning ichki dunyosini ochishda hayotiy unsurlardan omilkorlik bilan foydalangan, ularning milliyligiga aloxida eʼtibor bergan. "Ikki boyga bir malay"dagi Smeraldina, "Revizor"da Anna Andreyevna, "Boy ila xizmatchi"da Rahima xola, "Muhabbat"da Toshxon, "Yurak sirlari"da Roʻzvon, "Turkiya haqida hikoyalar"da Fotima, "Ogʻriq tishlar"da Rohila, "Hurriyat"da Xosiyat, "Parvona"da Adolat, "Mirzo Ulugʻbek"da Gavharshodbegim, "Komissiya"da Tuhfa kabi rollari bilan tanilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1979).

Manbalar

Havolalar  
 Toshxon Sultonovaga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1909-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
25-dekabrda vafot etganlar
Abdumubdi Sultonxoʻjayev

Abdumubdi Noʻʼmonovich Sultonxoʻjayev (1929.12.1. Toshkent) — gidrogeolog olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1979), geol.mineralogiya fanlari doktori (1970), professor (1971). Oʻrta Osiyo politexnika institutinini tugatgan (1952). Oʻzbekiston Geologiya va vazirligiga qarashli Gidrogeologiya va muhandislik geologiyasi institutida direktor muovini (196265), regional gidrogeologiya boʻlimi rahbari (1965—72). 1972-yildan Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Seysmologiya instituti gidrogeokimyo laboratoriya mudiri. Ilmiy ishlari gidrogeologiya, seysmik xavfni oldindan bilish muammolari — gidrogeoseysmologiyaga bagʻishlangan. Darslik yozgan va Yer osti suvlari kimyoviy va gaz tarkibining zilzila oldidan va zilzila vaqtida oʻzgarishi ilmiy ishlanmasining (1973) hammuallifi. Asarlari yapon, xitoy va ingliz tillarida ham nashr qilingan. S. Yaponiyaning "Zilzilalarning gidrogeokimyoviy darakchilari" assotsiatsiyasining (1988), Rossiya Tabiiy Fanlar akademiyasining (1991) faxriy aʼzosi.

Manbalar 
 Ferganskiy artezianskiy basseyn, T., 1972; Radioaktivnie emanatsii pri izuchenii geologicheskix protsessov, T., 1972; Gidrogeoximicheskiye osobennosti nekotorix seysmoaktivnix zon Sredney Azii, T., 1977; Gidroximicheskiye predvestniki zemletryaseniy, M., 1985; Metallogeniya artezianskix basseynov Sredney Azii, T., 1992; Problemi prognozirovaniya zemletryaseniy v Sentralnoy Azii, T., 1999.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sultonqalʼa

Sultonqalʼa — Bayramali sh.dan (hozirgi Mari sh., Turkmaniston) 8 km uzoqlikda joylashgan Marv shahar harobasini tashkil etgan qalʼalardan biri. S.da 8-asrdan boshlab aholi gavjum yashagan. Abu Muslim xukmronligi davri (8-asrning oʻrtalari)da Majan kanali boʻyiga ark, jome masjidi va asosiy bozorlar koʻchirilishi oqibatida S. Marvning maʼmuriy markazi sifatida shakllangan va 9—10-asrlarda shaharga aylangan. Malikshoh xukmronligi davri (Pa.)da qurilgan yarim aylana minorali va 4 darvozali qalʼa devorlari hozirgacha saqlanib qolgan. Qalʼa 2 qator devor bilan oʻrab olingan boʻlib, devor ichining maʼmuriy va jamoat binolari joylashgan joyida ark qurilgan. Shaharning markazida jome masjidi va saljuqiylar saroyi boʻlgan. Kosiblar rabodsa, S.ning gʻarbida kulollar yashagan. Sanjar xukmronligi davrining oxirida koʻchmanchi oʻgʻuzlar poytaxtni 2 marta talontaroj qilgan (1153)dan keyin S. 1marta inqirozga yuz tutgan. S. 1193 yilda Xorazmshohlar davlati tarkibida boʻlgan, 1221 yilda esa, moʻgʻullar tomonidan zabt etilgan. Moʻgʻullar Sultonband toʻgʻonini buzib tashlagan, natijada Marvning qayta tiklanishi ancha kechikkan. S. harobasida 13—14-asrlarda yana aholi yashay boshlagan va hayot Sdan jan.ga siljib, temuriylar hukmronligi davri (14—15-asr)ning yangi shahri — Abdullaxonqalʼaga koʻchirilgan.

Adabiyot 
 Bartold V.V., K istorii Merva, Sochineniya, t. 4, M., 1966.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Sultonhovuz

Sultonhovuz - Mirzachoʻldagi oqmas koʻl. Sirdaryoning chap sohilida. Daryoning koʻhna qayiri (terrasasi)da joylashgan, yarimoy shaklida. Uning sharqiy sohili ancha yotiq va qayirga astasekin tutashib ketadi, qolgan sogʻillari esa lyossdan iborat, nisbatan baland (bal. 20 m dan ortiq). Koʻlning uz. 5 km, eni 1—2 km, chuqurligi oʻrtacha 1—3 m. Sirdaryoning qad. qoldiq oʻzani. Koʻl atrofidan sizib keladigan shoʻr yer osti suvi va partov suv hisobiga toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib, kuzda ancha sayozlanadi. Suvi shoʻrroq, 1 l suvda 5—8 g tuz bor (asosan, gidrokarbonatsulfat tuzlari); baʼzan suv kam boʻlgan vaqtlarda kuchli bugʻlanish natijasida suvda xlorid tuzlari toʻplanadi. Shuning uchun ham koʻl qirgʻoqlari botqokli shoʻrxokdan iborat. Yuzasi qamish va qoʻgʻalar bilan qoplangan. Koʻlda ondatra va nutriya boqiladi. 

    
Koʻllar
Sulukta koʻmir koni

Sulukta koʻmir koni - Fargʻona vodiysining janubida, Turkiston tizmasining shimoliy yon bagʻrida, Qirgʻizistonning Sulukta shahrida joylashgan koʻmir koni. Sulukta Oʻrta Osiyoning koʻmir qazib chiqariladigan eng qadimgi markazlaridan biridir. Bu yerda koʻmir 11-12-asrlardan beri qazib kelinadi. Sulukta koʻmir konining geologik tuzilishi 1903-yildan boshlab oʻrganilgan. Sovet geologlariga koʻra, Suluktada paleozoy, mezozoy va kaynazoy eralarida hosil boʻlgan yotqiziqlar mavjud.

Asosiy koʻmirli qatlamlarning umumiy qalinligi 35-120 metr. Baʼzi yerlarda 600-750 metr chuqurlikda sanoat ahamiyatiga ega koʻmir qatlamlari bor. Asosiy koʻmir olinadigan qatlamning uzunligi 22 kilometr, qalinligi 0,1-18,0 metrga yetadi.

Sulukta koʻmir konida asosan qoʻngʻir koʻmir bor. Bu koʻmir petrografik jihatdan fuzen-ksilen va klaren koʻmir turlariga mansub. Suluktada avval koʻmir ham ochiq, ham shaxta usulida qazib olingan. Hozir boʻlsa ochiq usulda qazib olish uchun kerak boʻlgan texnikaning yoʻqligi sabab koʻmir faqat shaxta usulida qazib olinadi. Bugungi kunda Sovet davrida faoliyat yuritgan yirik davlat shaxtalari oʻrnini xususiy shaxtalar egallagan.

Manbalar 

Koʻmir konlari
Sulukta
Sulfanil kislota

Sulfanil kislota, paminobenzol sulfokislota, H2N— S6N4—SO3H — rangeiz kristall modda. Mol.m. 173,18; 280 —300° da parchalanadi. Sulfanil kislota suvdagi eritmadan 0—2° da 2 molekula suvli gidrat holida, 21 — 40° da bir molekula suvli gitrat holida va 40° dan yuqorida suvsiz holatda ajralib chiqadi. Sanoatda Sulfanil kislota anilin sulfatni 180—200° da qizdirib olinadi. Uning hosilalari sintetik boʻyoklar olishda ishlatiladi. Lab. da nitritlarni hamda osmiy, ruteniy, seriy va boshqa metallarni aniqlashda qoʻllanadi. Sulfanilamidlar (mas, oq streptotsid) va uning baʼzi hosilalari (mas, albutsid, sulgin, sulfidin, sulfadimezin, sulfozol) tibbiyotda ishlatiladi.

    

Kislotalar
Sulfat kislota

Sulfat kislota  - ikki asosli kuchli kislota. Uning elektron va tuzilish formulalari quyidagicha (oltingugurtning 6 ta elektroni kislorod atomlari tomon siljigan).                                                                                                                                 Olinishi — Sulfat kislotani olish uchun quyidagi sxema asosida boradigan kimyoviy reaksiyalarni amalga oshirish kerak:                FeS2→ SO2 → SO3 → H2SO4.                                                                                                                                             Fizik xossalari. Oddiy sharoitda hidsiz, rangsiz, ogʻir moysimon suyuqlik; zichligi 1,83 g/sm³ (15 °C-da), qotish temperaturasi 10,45 °C, qaynash temperaturasi 296,2 °C. Sulfat kislota suvni oʻziga yutib, koʻp miqdorda issiklik chiqaradi. Shu sababli uni suyultirishda kislotaga suv qoʻshish salbiy oqibatlarga olib keladi (kuchli portlash sodir boʻlishi mumkin). Sulfat kislotani suyultirish uchun uni ozozdan suvga qoʻshiladi. Sulfat kislota ning suvdagi eritmalarini sovitish yoʻli bilan uning , ,  tarkibli gidratlari olingan. Sulfat kislota sulfatlar va gidrosulfatlar hosil qiladi. Konsentrlangan Sulfat kislota kuchli oksidlovchi. Sulfat angidridning Sulfat kislota dagi eritmasi „tutovchi“ Sulfat kislota yoki oleum nomi bilan yuritiladi. Sulfat kislota oltingugurt, oltingugurt kolchedani FeS2, sulfit angidrid SO2 va boshqa dan ham hosil qilinadi. Sulfat kislota kimyo sanoatining muhim mahsuloti. Oʻgʻit tayyorlashda, metallurgiyada, neftni tozalashda, boʻyoqchilik sanoatida, sunʼiy tolalar, portlovchi moddalar, xlorid kislota olishda, qoʻrgʻoshinli akkumulyatorlarda elektrolit sifatida va boshqalarda ishlatiladi.

Sulfat kislota ishlab chiqarishdagi zaharli gazlar (SO2 va NO2), shuningdek, SO3 va  bugʻlari ancha xavflidir. Shuning uchun qurilmalarni yaxshilab germetiklash va shamollatish kerak. Sulfat kislota terini kuchli kuydiradi, u bilan ishlaganda himoya vositalari (koʻzoynak, rezina qoʻlqop, fartuk, etik)dan foydalanish zarur. Akkumulyatorlarga ham bu kislota quyiladi.

Kislotalar
Sulfatlar (mineral)

Sulfatlar, tabiiy sulfatlar — sulfat kislotasining tabiiy tuzlaridan iborat minerallar sinfi. 190 ga yaqin minerali bor; ammo barqaror va keng tarkalgan S. soni Yer pustila nisbatan kam (angidrit, barit, gips, selestin, alunit, mirabilit va boshqalar). S. massasi boʻyicha Yer poʻstining 0,1%ni tashkil qiladi. Kimyoviy jihatdan S. oddiy suvsiz tuzlardan yoki koʻp qismi oddiy va kristallangan suvli yoki qoʻshimcha anionli qoʻshaloq tuzlardan iborat. Oddiy tuzlar uchun ularning umumlashgan formulasi Am[SO4]pZqxH2O va qoʻshaloqtuzlar uchun AmBJSOJpZqxH2O, bunda A va V — kationlar, Z — esa qoʻshimcha anionlar (YUN], SG, [SO3]2, RO43’). Muxim turlarni yuzaga keltiruvchi kationlar S.da: Gʻe (ayniqsa, Gʻe3Q), NaQ, KQ, Cu2Q, Mg2Q, Al3Q, Ca2Q, Pb2Q, Ba2Q. S.ning asosiy struktura birligi — tetraedr [SO4]2~. S. kimyoviy xom ashyo, baʼzan metall rudasi. [SOJ2~ anionlari doim boshqa kationlar va anionlar bilan ajralgan holda boʻladi, shuning uchun S. orasida orolli struktura koʻproq boʻladi. S. strukturasi boʻyicha orolli, xalqali, zanjirli, qatlamli va boshqa S.ning kristallari izometrik gabitusga ega. Rangi ionxromoforlarga, mineral qoʻshimchalar va strukturalar nuqsoniga bogʻliq. S.ning zichligi 1,5—6,9 g/sm³, suvda tez eruvchan. Qattiqligi kam, 3,5 dan oshmaydi. Deyarli barcha S. katta suv havzalaridagi sedimentogenezda va gipergenez zonalarida xrsil boʻladi. S. gidrotermal konlarda barit, baʼzan suvsiz S. — angidrit, selestin va anglezit holida uchraydi. Koʻplab S. mas, gips, broshantit, yarozit, kuporoslar vulkanlarning solfatar harakatlarida (mas, alunit) sulfid konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi; baʼzi kam uchraydigan S. (mas, xalkopirit) fumarol harakatlar natijasida paydo boʻladi. S. kimyo sanoatida metallar (Va, Sr, R,A1) olish uchun xom ashyo sifatida; burgʻilashda — gilli eritmani (barit) ogʻirlashtirishda; rezina, qogʻoz, lokboʻyoq, shakar sanoatida; oyna va keramika ishlab chiqarish.da; qurilish ishlarida sement (gips va angidrit) tayyorlashda, farmatsevtika, charm, toʻqimachiliqda keng qoʻllaniladi. Baʼzi Sdan kaliy oʻgʻitlari olishda foydalaniladi. Oʻzbekistonda gips va angidritning Xoʻjakoʻl (Qoraqalpogʻiston), Shargʻun (Surxondaryo viloyati), Qamishboshi (Fargʻona viloyati), Qoʻngʻirtog (Samarqand viloyati) va mirabilitning Tumruq (Qoraqalpogʻiston) konlari mavjud.
Sulfgidrid guruhlar

Sulfgidrid guruhlar (tiol, SH guruxlari) — sulfid kislota H2S (vodorod sulfid)ning qoddigʻi; nordon tuzlar gʻamda organik birikmalar tarkibiga kiradi. S.g.ni sulfid kislota tarkibidagi vodorodning organik radikallar yoki metallarga almashinishi orqali hosil qilish mumkin. Mas, kislotaga etilen oksid taʼsir ettirilsa, quyidagi birikmalar vujudga keladi:Agar kislotadagi vodorod oʻrniga metall almashinsa, gidrosulfidlar hosil boʻladi.

S.g. ning oʻziga xos xususiyati ularning osongina oksidlanib, disulfid —S—S— bogʻlar hosil qilishi va qaytarilib SH guruxGʻhriga aylanishidir. Shu boisdan S.g. oksidlanishqaytarilish reaksiyalariga oson kirishadi.

S.g. saklovchi glyutation (tripeptid), A kofermenti, sistein (aminokislota) va tarkibida uning qoldigʻini saqlovchi oqsil moddalar organizmda kechadigan biokimyoviy jarayonlarda muhim rol oʻynaydi.