MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ivan Martos

Ivan Petrovich Martos [1754, Ichnya, hozirgi Ukrainaning Chernigov viloyati — 1835.5(17).4, Peterburg] — rus haykaltaroshi, rus klassitsizmining yirik namoyandasi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1764—73). Rimda yashab (1773— 79) antik haykaltaroshlikni oʻrgangan, ulardan nusxalar yaratgan. Peterburg Badiiyot akadimyasida dare bergan (1779—1835; 1814-yildan rektor). M. ijodining dastlabki davrlarida portret (haykal)lar yaratgan (N. I. Panin, 1780; A. V. Panina, 1782; ikkalasi ham marmar); 1780-yil lardan memorial haykallar ustasi sifatida namoyon boʻldi. U yaratgan qabr yodgorliklarida kompozitsiya tuzilishining qatʼiyligi, nafis shakli, relyef turlarining mahorat bilan uygʻunliqsa qoʻllanishi (S. S. Volkonskaya, marmar, 1782; N. I. Panin, marmar, 1788 va boshqalar), asarlarining monumentalligi, obrazlarning yorqinligi, meʼmoriy muhit bilan uygʻunligi eʼtiborga sazovor. I. Ye. Gagarina (bronza, 1803); Pavel I (marmar, granit, 1807), Moskvadagi K. Minin va D. Pojarskiyga oʻrnatilgan yodgorlik (bronza, granit, 1804—1818) va boshqa M. monumental bezak haykaltaroshligining yirik ustasi sifatida ham mashhur (Petergof favvorasi uchun yaratgan "Akteon" haykali, hallangan bronza, 1801 va boshqalar).

Manbalar 

 

1754-yilda tugʻilganlar
1835-yilda vafot etganlar
16-aprelda vafot etganlar
Rektorlar
Yustinas Marsinkyavichyus

Yustinas Moteyaus Marsinkyavichyus (1930.10.3, Vajatkemis qishlogʻi, hozirgi Prenay tumani) — Litva xalq shoiri (1978). Ilk sheʼrlar toʻplami — "Soʻz soʻrayman" (1955). Doston ("Yigirmanchi bahor", 1956; "Qon va kul", 1960; "Devor", 1965) va dramatik dostonlariga ("Mindaugas", 1968; "Ibodatxona", 1971; "Majvidas", 1977) ramziy obrazlilik, falsafiy va ijtimoiy epik problematika xos. "Publitsistik doston" (1963), "Donelaytis" (1964) dostonlari, "Gʻallakor qoʻllar" (1963), "Yogʻoch koʻpriklar" (1966) va boshqa sheʼriy toʻplamlarida litva xalqi hayoti haqidagi oʻylari aks etgan. "Kuluvchan qaragʻay" qissasi (1961) yoshlarga bagʻishlangan. Bolalar uchun bir qanchaasarlar yozgan. "Mindaugas iztirobi" dramatik dostoni (1979) va turkum sheʼrlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

1930-yilda tugʻilganlar
10-martda tugʻilganlar
Shoirlar
Marsh

Marsh (frans. marche — yurish) (harbiyda) — 1) safda baravar qadam tashlab yurish. Dushmanning toʻsatdan hujum qilish ehtimolini hisobga olib, kolonnaning oldi, orqa va yon tomonlariga maxsus qoʻriqchi boʻlinma (dozor)lar tayinlanadi; 2) muayyan joyga belgilangan muddatda yetish uchun qoʻshinlarni piyoda yoki transport vositalarida yurishi.

Manbalar
Marsh (musiqada)

Marsh (musiqada) – tantanali yurish, qoʻshinlarning saf tortib yurishi kabi jarayonlarda ijro etishga moʻljallangan musiqa janri. Shaxdam usuli, qadam tashlash surʼati, asosan, 2/4, 4/4, 3/4 oʻlchovi bilan belgilanadi. Harbiy yoki ommaviy yurishda odamlarning baravar qadam tashlashiga joʻr boʻlib, ularga tantanavor kayfiyat bagʻishlaydi. Yuz yillik urush davrida Fransiya va Angliyada, 15-asrda Germaniyada motam M. hamda tantanavor M. shakllarida paydo boʻlgan. M. asarlarining mazmuni va xususiyatlari muayyan davrning tarixiy sharoitiga, milliy musiqa anʼanalariga qarab farqlanadi. M. janri rivojining ilk davrlaridanoq xususiy chegaradan chiqib, ommabop konsert musiqasi, keyinchalik professional musiqa janrlari (opera, balet, simfoniya va boshqalar) tarkibidan oʻrin olgan. Natijada, yurish M.i qatorida konsert M.i, qoʻshiq – M. va boshqa vujudga kelgan. Hozirda M. harbiy muyesha janri sifatida puflama sozlar orkestrlar repertuaridan katta oʻrin olgan. Oʻzbek xalqi musiqa merosida „Buxorocha M.“, „Qoʻqon M.i“, „Askarlar M.i“, „Sarbozcha“ kabi harbiy M.lar tarqalgan. M. uslubida Hamza, T. Jalilov, Yu. Rajabiy, Matyusuf Harratov, F. Sodiqov, I. Ikromov va boshqa bastakorlar ommaviy M.lar yaratgan. Kompozitorlardan T. Sodiqov, S. Yuda-kov, M. Burhonov, M. Ashrafiy, M. Leviyev, D. Zokirov, F. Qodirov, P. Xoliqov, P. Makarov, Habibulla Raximov va boshqa ijodida M.ning turli namunalari mavjud.

Olga Nikolskaya.

Manbalar
Samuil Marshak

Samuil Yakovlevich (1887.22.10, Voronej - 1964.4.7, Moskva) — rus shoiri, 20-asr rus bolalar adabiyoti asoschilaridan. M.ning "Jek qurgan uy", "Bolalar qafasda", "Ahmoq sichqoncha haqida ertak" sheʼriy kitoblari 1923-yilda nashr qilingan. M. 1933-yilda "Mister Tvister" hajviy pamfletini yaratdi. "Nomaʼlum qahramon haqida hikoya" romantik dostoni (1938)da yangi davr qahramonlarining jasorati ifodalangan. "Harbiy pochta" (1944), "Har xil rangli kitob" (1947), "Yil boʻyi" (1948), "A dan Ya gacha zavqli sayohat" (1953) sheʼriy kitoblarida bolalarning oʻziga xos tabiati, adabiyot haqidagi falsafiy fikrlari oʻz ifodasini topgan. Uning "Un ikki oy", "Aqlli asar", "Mushukvoyning uyi" ertak-pyesalari mashhur. M. "Hayot boʻsa-gʻasida" avtobiografik qissasi (1960) va "Tarbiyaviy soʻzlar bilan" maqolalar toʻplami (1961), "Tanlangan sheʼrlar" (1962) asari muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sheʼr va ertaklar, T., 1959; Yongʻin, T., 1959; Styopa amaki, T., 1960; Ahmoq sichqoncha haqida ertak, T., 1961.

Adabiyot 
 Smirnova V., S. Ya. Marshak, M., 1954; Galanov B. Ye., S.Ya.Marshak. Jizn i tvorchestvo, 4 izd., M., 1965; S ar no v B., Samuil Marshak (ocherki poezii), M., 1968.
Marshal

Marshal () — 1) oʻrta asrlarda Fransiyada saroy mulozimlari unvoni (16-asrgacha); 2) bir qancha davlatlar (Fransiyada 16-asrdan) armiyalaridagi oliy harbiy unvon; M. unvoni 19-asrda Ispaniya, Turkiya (mushir), Italiya, Yaponiya, 20-asrda Buyuk Britaniya, Hindiston, Polsha, Finlandiya, Ruminiya, Xitoy, Koreya, Mongoliya, Bolgariya va boshqa davlatlarga kiritilgan. Buyuk Britaniya, Prussiya (keyinroq Germaniya), Avstriya (keyinrok, Avstro-Vengriya) va Rossiyada M. unvoni general-feldmarshal unvoniga muvofiq keladi. Hozirgi Rossiya armiyasida oliy harbiy unvon; 3) Polipada — baʼzi mansabdor grajdan shaxslar unvoni (seym M.li, seymvitse M.li).

Manbalar 

 

Harbiy unvonlar
Marshall Alfred

MARSHALL (Marshall) Alfred (1842.26.7. London - 1924.13.7, Kembrij) — ingliz iqtisodchisi, Kembrij untining siyosiy iqtisod prof. (1885—1908). Iqtisodiyotdagi neoklassik yoʻnalishning Kembrij maktabi asoschisi. M. "Siyosiy iqtisod" oʻrniga siyosiylashmagan "ekonomike" atamasini kiritdi. U oʻz asarlarida xoʻjalikning ideal modeli "mukammal raqobat" tufayli vujudga kelishi mumkinligini koʻrsatadi. Harajatlar, talab va taklif, mehnat unumdorligi toʻgʻrisidagi nazariyalarni 19-asr oxirida keng tarqalgan meʼyoriy naflilik (chegaraviy naf) nazariyasi bilan qoʻshishga harakat qilgan. Unga kura bozor narxi eng yuqori (chegaraviy) naf asosida aniqlanadigan talab narxi va eng yuqori harajatlar bilan topiladigan taklif narxi chiziqlarining kesishish nuqgasi ("Marshall xochi" deb yuritiladi). Talab va taklif chiziqlari kesishgan joyda mahsulot miqsori va narx orasidagi muvozanat, moʻʼtadillik oʻrnatiladi. M. tovar qiymati sarflangan ijtimoiy mehnat bilan oʻlchanishi haqidagi qarashlarni qatʼiyan rad etdi.Marshall nazariyasiga ko'ra har qanday jamiyatni inqirozdan qutqarishni eng yaxshi usuli bu fohishalarni ko'paytirishdan iborat deydi

Asosiy asarlari: "Zamonaviy tijoratning sof nazariyasi" (1879), "Iqtisodiyot prinsiplari" (1890), "Sanoat va tijorat" (1919).

Manbalar
Marshallagiozlar

Marshallagiozlar - oʻtxoʻr hayvonlarda uchraydigan gelmintoz kasallik. Marshallagiya avlodiga mansub, hayvonlarning shirdonida (oshqozonida) parazitlik qiluvchi nematodalar qoʻzgʻatadi. Kasallik qoramol, qoʻy, echki va yovvoyi hayvonlar oʻrtasida keng tarqalgan. M. qurgʻoqchil, keskin oʻzgaruvchan iqlimli joylarda uchraydi. Hayvon organizmida gijja 23—30 kun davomida jinsiy yetiladi va tashqi muhitga koʻplab miqdorda tuxum chiqarib turadi. 2—3 oylik qoʻzilar ogʻir kasalanadi. Kasal hayvonlar holsizlanadi, oriqlab ketadi, oʻsishdan toʻxtash kuzatiladi. Davolash: albendazol, nilverm, tiabendozol singari preparatlardan foydalaniladi. Oldini olish: hayvonlar bir yilda 2-marta — bahorda va kuzda albendazol, nilverm, tiabendozol singari preparatlar bilan degelmintizatsiya qilinadi yoki mollarga fenotiazin, mis kuporasi va ozuqa tuzi aralashmasi beriladi.

Manbalar
Marshansiya

Marshansiya () — jigarsimon yoʻsinlar sinfiga mansub oʻsimliklar turkumi. Tallomi lentasimon, yer bagʻirlab oʻsadi, uz. 10 sm cha, eni 1—2 sm. Unda assimilyatsiya toʻqimasi bilan toʻlgan havo kemalari bor. Tallomning ustida kamera koʻpayish vazifasini bajaruvchi chiqarish savatchalari, orqasida tuprokda biriktiruvchi rizoidlar va tangachalar joylashgan. Soyabonsimon erkak tirgaklarning us-tki tomonida anteriydilar, urgʻochi tirgaklarning nursimon qirqilgan gul oʻrnida arxegoniylar joylashgan.

MARQA — oʻzbek qabilalaridan biri. M.lar 20-asrning boshlarigacha Zaraf-shonning oʻrta va yuqori oqimida, ayrim guruxlari Surxondaryo viloyatida tarqoq holda yashagan. M. oʻtmishda qabila uyushmasi boʻlib, uning tarkibiga ming, qirq, yuz qabilalari kirgan. Okt. toʻntarishidan oldin Samarqand va Sirdaryo viloyatlarida yashovchi qirq, yuz, ming qabilalari oʻzlarini "marka bolasi" deb, Kofirnihon daryo vodiysida (Tojikiston) yashovchi M.lar, aksincha, oʻzlarini qirq, yuz qabilalari ichidagi urutlar yoki bulaklardan biri deb hisoblaganlar. M.larning et-nogenezi haqida aniq maʼlumot yoʻq. Ayrim maʼlumotlarga Karaganda, kad. hun qabilalaridan biri M. deb atalgan.

Manbalar 

Oʻsimliklar
Margʻiyona

Margʻiyona (yun., qadimgi forscha Margush, Avestoda — Mouru, oʻrta forschada — Marv) — Oʻrta Osiyodagi katta tarixiy madaniy viloyat. Murgob daryosining oʻrta oqimidagi hududlar va Marv vohasi (Turkmaniston)dan iborat boʻlgan. Margʻiyona hududida — eneolit davrida ibtidoiy odamlar yashagan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida Murgʻobning yuqori havzasida qad. dehqonchilik markazi (Kallali vohasi) vujudga kelgan, bu yerda atrofi minorali mudofaa devori bilan oʻralgan yirik qishloqlar paydo boʻlgan. Ilk temir davri (miloddan avvalgi 1ming yillik boshlarida viloyatni oʻzlashtirish davom etgan. Yirik sugʻorish tizimlari barpo qilingan, sunʼiy baland tepaliklar ustiga qurilgan qoʻrgʻon (qalʼa)li qishloqgsar paydo boʻlgan (Yoztepa, Arvalitepa), ular kichik mulklarning markazi sanalgan. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtasida viloyat markazi jan.ga, Erkqalʼa va Gabr qalʼa oʻrniga koʻchgan, bu yerda M.ning poytaxt shahri — qad. Marv bunyod etilgan. M.ni Axomaniylar davlati tomonidan bosib olinishi (miloddan avvalgi 6-asr 2-yarmi) Frada boshchiligidagi Martena qoʻzgʻoloninn keltirib chiqargan. Qoʻzgolon Doro hukmronligi (miloddan avvalgi 521—486)ning dastlabki yillarida ayovsiz bostirilgan. Margʻiyona Baktriya satrapligi tarkibiga kiritilgan. Miloddan avvalgi taxminan 329 yil Margʻiyona Aleksandr tomonidan bosib olingan. Aleksandr bu yerda (Gabr qalʼa oʻrnida) Aleksandriya shahriga asos solgan. Miloddan avvalgi 4-asr oxiridan miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalarigacha Margʻiyona Salavkiylar davlatiga tobe boʻlgan. Viloyat markazi qilib Margʻiyonadagi Antioxiya shahri olingan. Yunon-Baqtriya podsholigi barpo etilgach, Margʻiyona maʼlum vaqt uning satrapiyalaridan biri boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Margʻiyona Parfiya tarkibiga kirgan. Milodiy 1-asrning 2-yarmidan — 3-asr boshigacha bu yerda mahalliy shoh Sanobarning avlodlari sulolasi qaror topgan. Milodiy 3-asr 2-choragidan — 4-asr oʻrtasigacha Margʻiyona Sosoniylar davlatita boʻysungan. 651 yil M.ni arablar fath etgan.

Adabiyotlar 
 Avesto [Yashtkitobi] (Ishoqov Margʻiyona tarjimasi), T., 2001;
 Oʻzbekiston davlatchiligi tarixi ocherklari, T., 2001;
 Sagdullayev A., Qadimgi Oʻzbekiston ilk yozma manbalarda, T., 1996.

Manbalar 

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Markaziy Osiyo davlatlari
Eron imperiyalari va qirolliklari
Turkmaniston tarixiy viloyatlari
Margʻiyona qoʻzgʻoloni

Margʻiyona qoʻzgʻoloni - axomaniylar zulmiga qarshi Margʻiyonada koʻtarilgan ozodlik harakati (miloddan avvalgi 522 yil). Miloddan avvalgi 522 yil 29-sentabrda Axomaniylar davlashipya saroy fitnasi natijasida taxtni Doro egallagan. Saltanatning butun hududi boʻylab xalq qoʻzgʻolonlari boshlangan. Bulardan eng yirigi Margʻiyonada, Frada boshchiligida boʻlgan. Bu qoʻzgolon haqidagi maʼlumotlar Doroning Bihistun kitobalaritsa saqlangan. Unda, jumladan, shunday deyilgan: "Shoh Doro soʻzlaydi: Mar-gush (Margʻiyona) nomli mamlakat mendan ajralib chiqdi. Margʻiyonalik Frada ismli kishini ular (qoʻzgʻolonchilar) rahbar (sardor) etib tayinladilar. Soʻngra men xizmatkorim, Baqtriya satrapi Dodarshish oldiga odam yubordim. Unga shunday dedim: Bor, meniki boʻlishni istamagan oʻsha qoʻshinni tormor keltir. Soʻngra Dodarshish qoʻshin bilan borib margʻiyonaliklar bilan jang qildi. Ahuramazdaning irodasi bilan mening qoʻshinim dushman qoʻshinini butkul tormor etdi. Jang atriyadiya oyining 23kunida (miloddan avvalgi 522 yil 10 dek.) sodir boʻldi. Soʻngra mamlakat meniki boʻldi".

Maʼlumki Bihistun kitobalari 3 tilda: qad. forsiy, elamiy va bobiliy yozuvlarda bitilgan. Bobiliy mat-nda yuqoridagi maʼlumotlardan tashq-ari, qoʻzgʻolonni bostirishda halok boʻlgan va asir olinganlar soni koʻrsatilgan. Unga koʻra, qoʻzgʻolonchilardan 55243 kishi oʻldirilib, 6572 kishi asir olingan. Frada asir olinib, bir yil oʻtgach (miloddan avvalgi 521 yil 27-noyabr), katl qilingan.

Bu — qoʻzgʻolonning naqadar ulkan miqyosda boʻlganligidan, qoʻzgʻolonchilarning qattiq qarshilik koʻrsatganliklaridan darak beradi. Dodarshish qoʻshini tomonidan kilingan mazkur qatli omdan soʻng arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Margʻiyonaning obod, dehq-onchilik vohalari kimsasiz boʻlib qolgan, Margʻiyona qoʻzgʻolonining sanasi (miloddan avvalgi 522 yil 10 dek.) Oʻrta Osiyo xalqlari tarixida aniq koʻrsatilgan eng qad. sana hisoblanadi.

Adabiyot 
 Vaynberg B. I., Staviskiy B. Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M, 1994.

Manbalar
Margʻilonsoy

Margʻilonsoy — Fargʻona viloyatidagi soy. Vodil qishlogʻidan quyida Shohimardonsoy shu nom bilan ataladi. Uzunligi 45 km dan ortiq. Yuqori qismida vodiysi tor. Oʻrta va quyi oqimida Margʻilonsoy vodiysi va uning gidrologik rejimining tabiiy holati keskin oʻzgargan. Oʻrtacha yillik suv sarfi 5 m³/sek. Vegetatsiya davrida Margʻilonsoy suvi toʻla sugʻorishga sarflanadi. Margʻilonsoyga quyi oqimida kollektorzovur suvlari ham kelib quyiladi. Alr.dan suvi koʻpaya boshlaydi, iyulda eng koʻp boʻladi, sen-t.dan kamaya boshlaydi. Fargʻona va Oxunboboyev tumanlarining ekin maydonlarini va shu tumanlardagi qishloklarni suv bilan taʼminlaydi.

Margʻilonsoy vodiysida Fargʻona va Margʻilon shaharlari hamda Qirguli shaharchasi, bir qancha qishloqlar joylashgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Margʻula

Margʻula — gajak, burama shaklidagi oʻsimliksimon naqsh boʻlagi. Bir novdaning uchida ikkita M. chizilsa, qoʻsh M., M. novda bilan tasvirlanganda M.li novda deb ataladi. Naqsh mujassamotida toʻddiruvchi boʻlak hisoblanadi. Miskarlik, naqqoshlik, ganchkorlik, zardoʻzlik va boshqalarda keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Masai

Masai (maasai) — Keniya va Tanzaniyadagi nilotlar guruhiga mansub xalq. 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Masai tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar saqdangan. Koʻchmanchi chorvadorlik, asalarichilik, ovchilik, baliqchilik bilan shugʻullanadilar. M.larning ayrim guruxlarigina (kvavi, arusha) past nazar bilan qaraladigan dehqonchilik bilan band.

Manbalar
Masal

Masal (arab. — namuna, misol) — didaktik adabiyot janri. Taʼlimiy harakterdagi, aksariyat kichik sheʼriy, baʼzan nasriy shakldagi asar. M.da insonga xos xususiyatlar, jamiyatga xos ijtimoiy hodisalar, munosabatlar qushlar, hayvonlar orasidagi munosabatlar va tabiat hodisalari vositasida aks ettiriladi. Mazmuni majoz asosiga quriladi, komiklikning va ki-noyaning, ijtimoiy tanqid motivining ustunligi M.ga hajviy ruh bagʻishlaydi. M.ning hikoya qismi hayvonlar haqidagi ertaklar, novella yoki latifalarta yaqin boʻlib, xotimasi, taʼlimiy xulosasi maqol, hikmatli soʻz va iboralar tarzida boʻladi. M. materiallari aksariyat ertak, majoz, novella, latifa va boshqa da ham qoʻllanishi mumkin. Ramzli hikoyadan farqli ravishda M.ning oʻz anʼanaviy obrazlar va motivlar doirasi mavjud boʻladi (hayvonlar, oʻsimliklar, qushlar, muayyan tizimdagi odamlar va h.k.). M. janri unsurlari juda qadimdan maʼlum. Uning namunalari "Kalila va Dimna" (Panchatantra, 3-asr) tarkibida uchraydi. M.lar Farididdin Attor, Rumiy, Navoiy asarlarida tamsil uchun ishlatilgan. Gulxaniy "Zarbulmasal" asarida M.dan mohirlik bilan foydalangan. Qad. yunon adabiyotida Ezop (milodiy 6—5-asrlar), Rim adabiyotida Fedr (miloddan avvalgi 1-asr), fransuz adabiyotida Lafonten (17-asr), rus adabiyotida Krilov bu janrning yetuk namoyandalari sifatida shuhrat qozonganlar. Rus adabiyotida D. Bedniy, S. Marshak, S. Mixalqov M.ning ajoyib namunalarini yaratdidar. Zamonaviy oʻzbek adabiyotida S. Abduqahhor, O. Qoʻchqorbekov, Ya. Qurbonov va boshqa M. janrini rivojlantirdilar.

Manbalar
Masala

Masala — muayyan bilim va tafakkur asosida hal qilinishi lozim boʻlgan narsa, muammo (mas, milliy M.); 2) umumiy oʻrta taʼlim maktablari va oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida oʻquvchilarga muayyan fanlardan bilim berish va ularda koʻnikmalar hosil qilish hamda bilimlarni tekshirish metodlaridan biri.

Manbalar
Masan

Masan — Janubiy Koreyadagi shahar. Kyonsan-Namdo provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 422 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxiri). Transport yoʻllari tuguni. Chinxeman qoʻltigʻi (Koreya boʻgʻozi)dagi port. Kemasozlik, elektrotexnika, harbiy, toʻqimachilik, oziqovqat sanoati korxonalari bor. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Shahar yaqinida GES qurilgan. Baliq ovlanadi va qayta ishlanadi.

Manbalar
Masatoshi Koshiba

Masatoshi Koshiba (1926) – yapon fizik olimi. Tokio universiteti professor Quyosh zarralarini tutadigan qurilma yaratgan. Bu qurilmadagi fotosensorlar suvdan neytrino oʻtganda mikrochaqnashlarni qayd qilgan. 1987-yilda Somon yoʻli galaktikasining nurlanish energiyasi Yerga yetib kelganda M. qurilmasida "neytrino portlashi" kuzatilgan. Nobel mukofoti laureata (2002). Bir-biridan mustaqil tarzda xuddi shunday kashfiyot uchun amerikalik fizik olimlar Raymond Davis (1915) va Ricardo Jacconi (1931) lar ham Nobel mukofotiga sazovor boʻldilar (2002).

Manbalar 

 

2020-yilda vafot etganlar
Maseru

Maseru — Lesoto poytaxti (1966). Dengiz sathidan 1500 m balandlikda, mamlakatning gʻarbiy chegarasi yaqinida, Kaledon daryosi (Oranj irmogʻi)ning chap sohilida joylashgan. Aholisi 63 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Savdo-transport markazi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qayta ishlovchi sanoat korxonalari, remont ustaxonalari, mebel, tikuvchilik, kurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari va boshqa mavjud. Aholisining koʻpchiligi qishloq xoʻjaligida, bir qismi JARning oltin konlarida ishlaydi. Qishloq xoʻjaligi kolleji, shahar yaqinida milliy universitet, kutubxona, telemarkaz bor. Shaharga 1869-yilda asos solingan, 1966-yilgacha mustamlaka markazi, keyinroq mustaqil davlat poytaxti boʻlgan.

Manbalar
Masihiy Rukniddin Masʼud

Masihiy Rukniddin Masʼud [1580, Koshon (Eron) — 1655] — ozarbayjon shoiri. Tabib boʻlgan. Sheʼriyatda Fuzuliy anʼanalarini davom ettirgan. Koʻpgina gʻazal, qasida hamda "Don va tuzoq", "Ari va asal", "Varqa va Gulshoh" kabi romantik dostonlar muallifi. Bizgacha uning "Varqa va Gulshoh" dostoni yetib kelgan. Oʻzidan oldingi salaflarining, ayniqsa, Fuzuliyning "Layli va Majnun"ni yozishdagi ijodiy tajribasidan ruhlanib, M. haqiqiy muhabbat va odamiylikni kuylovchi original asar yaratgan. Asarda Varqa Majnunga nisbatan isyonkor, jang maydonida dushmanlariga qarshi shafqatsiz qilib tasvirlangan. M. re-alistik anʼanalarni rivojlantirgan, asar ruhini xalq epik poeziyasiga yaqinlashtirgan. Doston oʻz vaqtida Yaqin Sharkda keng tarqalgan. Uning qoʻlyozmasi Ozarbayjon Fanlar akademiyasi arxivida saqlanadi.

Manbalar 

Ozarbayjonlik shoirlar
Maska

Maska (frans. masque, ital. machera soʻzidan) — 1) niqob; 2) jasad yuzidan gips va boshqa materiallar yordamida olingan quyma. Koʻpgina qad. xalqlarda koʻmilgan jasad yuziga oltin va boshqa quymasidan M. kiygizilgan; 3) tibbiyotda narkoz berish, fizioterapevtik muolaja qilish yoki aseptika maqsadida bemor yuziga qoʻyiladigan maxsus moslama yoki doka; 4) kosmetikala davo yoki terini parvarish qilish maqsadida yuz yoki boʻyinga surtiladigan krem yoki dori qatlami; 5) sportchining himoya aslahasi (qilichbozlik, xokkey va boshqa oʻyinlarda). Yuzini shikastlanishdan saqlaydi.

Manbalar
Maskaren orollari

Maskaren orollari - Hind okeanidagi orollar guruhi. Madagaskar o.dan sharqda. Maydoni 4486 km². Eng yirik orollari: Reyunon (Fransiya mulki), Mavrikiy va Rodriges (Mavrikiy davlati tarkibida). Vulkan jinslaridan tarkib topgan. Eng balandjoyi 3069 m (Reyunon o.da). Soʻnmagan vulkanlar bor. Iklimi tropik, passatli iqlim. Yillik yogʻin 1300–2000 mm. Togʻlar doim yashil tropik oʻrmonlar va savannalar bilan qoplangan. Shakarqamish, kokos palmasi, choy, kofe, vanil yetishtiriladi. 1507-yilda orollarni dastlab tadqiq etgan por-tugaliyalik sayyoh Pedru di Maskare-nyans nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Arxipelaglar
Afrika
Maskat (sultonlik)

Maskat —Arabiston yarim orolning jan.-sharqidagi sultonlik (1792—1970). 1891—1958-yillarda Britaniya protektorati. 1970-yil avgustda M. sultoni Ummon sultonligi (M. va Ummon imomligini qoʻshgan holda) barpo etilganini eʼlon qilgan (qarang Ummon).

Manbalar
Maslahat ovozi

Maslahat ovozi (huquqda) - saylab qoʻyiladigan organlar yoki xalq-aro tashkilotlarning ishida ovoz berish xuquqisiz ishtirok etish.

Manbalar
Maslahat oshi

Maslahat oshi, toʻy kengashi — Oʻrta Osiyo xalqlarining toʻy bilan bogʻliq marosimlaridan biri. Maslahat oshi toʻydan bir necha kun oldin oʻtkaziladi. Maslahat oshiga mahalla, qishloq toʻy komissi-yalari vakillari, oqsoqollar, mahalladan qariyalar, qoʻni-qoʻshnilar, qarindoshlar chaqiriladi. Maslahatga kelganlar toʻyni qachon, qanday oʻtkazish tartibi, harajatlar, kimlar qanday vazifalarni bajarishlarining shartligi, tuy egasining imkoniyatlariga qarab toʻyga kimlarni taklif etish kabi muhim masalalar hal etiladi. Maslahat oshi Oʻzbekistonning turli tumanlarida har xil darajada oʻtkaziladi. Bu tadbir qanday oʻtkazilishdan qatʼi nazar oʻsha kuni osh damlanib, mehmonlar ziyofat qilinadi. Anjumanning eng asosiy mavzusi toʻyga sar-flanadigan mahsulotlar: guruch, un, yogʻ, goʻsht, meva, qand-qurs, sarpo, koʻrpa-toʻshak va boshqa haqida boʻlib, ularning qay darajada tayyorlanganligi, shuningdek, kamchiliklari atroflicha muhokama qilinadi. Maslahat oshi hozir ham anʼanaviy marosim boʻlib hamon eʼzozlanib kelinmoqda.

Manbalar
Masnaviy

Masnaviy (arab. — ikkilik. Koʻpligi — masnaviyot) — har bir baytining misralari qofiyadosh boʻlgan va baytdan baytga qofiyasi yangilanib boradigan sheʼriy shakl (a-a, b-b, v-v, ...). Mumtoz adabiyotda (mas, Alisher Navoiy asarlarida) syujetli kichik sheʼriy asarlar ham, dostonlar ham M. deb yuritiladi. Turkiy adabiyotda M. shakli ilk bor Yusuf Xos Hojibnkng "Qutadgʻu bilig" asarida qoʻllangan. Durbekpint "Yusuf va Zulayho", Haydar Xorazmiynmnt "Maxzan ul-asror" asarlari M.da bitilgan. Navoiy davriga kelib M. epik sheʼriyatning asosiy janri boʻlib qoldi. Ulugʻ shoirning asosiy epik asarlari ("Hamsa", "Lison uttayr" va boshqalar) M. janrida yozilgan. M. hozirgi zamon oʻzbek sheʼriyatida ham qoʻllanmoqda. Masalan, H. Olimjonning "Oʻzbekiston" sheʼri, Gʻ. Gʻulomning "Koʻkan", "Egalari egallaganda" dostonlari va boshqa

Manbalar 

 

Sheʼriyat
Masofa

Masofa — geometrik tushuncha; maz-muni qanday obyekt uchun anikdanishi bilan bogʻliq. Masalan, 2 nukta orasidagi M. — ularni birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasining uzunligi; nuqtadan toʻgʻri chiziq (tekislik) gacha boʻlgan M. — shu nuqtadan berilgan toʻgʻri chiziqqa (tekislikka) tushirilgan perpendikulyar kesma uzunligi.

Manbalar
Massa soni

Massa soni — atom yadrosidagi nuklonlar, yaʼni proton va neytronlarning yigʻindi soni. Yadrolarni belgilash uchun x belgidan foydalaniladi, bunda X — elementlarning kimyoviy belgisi, A — yadroning M.s,— yadrodagi protonlar soni. Masalan, nU belgisi tabiiy uran izotopini ifodalab, yadrodagi nuklonlar soni A=235 va neytronlar soni A—Z=235—92=143 ekanligini koʻrsatadi. Yadroning Massa soni kimyoviy element izotopi atomining butun songacha yaxlitlangan nisbiy massasidan farq qilmaydi. Yadro reaksiyalari va radioaktiv yemirilish jara-yonlarida Massa sonining miqdori oʻzgarmas kattalikdan iborat boʻlib qoladi.

Manbalar