MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Rangli metallurgiya

Rangli metallurgiya - rangli metallar rudalarini qazib olish, boyitish, rangli metallar va ularning qotishmalarini eritishni o'z ichiga olgan metallurgiya sohasi. Fizik xususiyatlari va maqsadi bo'yicha rangli metallar shartli ravishda og'ir ( mis, qo'rg'oshin, rux, qalay, nikel ) va yengil ( alyuminiy, titanium, magniy ) ga bo'linadi. Ushbu bo'linish asosida engil metallar metallurgiyasi va og'ir metallar metallurgiyasi farqlanadi.

Sanoat korxonalarining joylashuvi 
Rangli metallurgiya korxonalarining joylashishi ko'pgina iqtisodiy va tabiiy sharoitlarga, ayniqsa, xomashyo omiliga bog'liq. Xom ashyodan tashqari yoqilg'i-energetika omili ham muhim rol o'ynaydi.

Rossiya hududida bir nechta asosiy rangli metallurgiya bazalari shakllangan. Ularning ixtisoslashuvidagi farqlari yengil metallar (alyuminiy, titan-magniy sanoati) va ogʻir metallar (mis, qoʻrgʻoshin-rux, qalay, nikel-kobalt sanoati) geografiyasining oʻxshash emasligi bilan izohlanadi.

Og'ir metallar 

Og'ir rangli metallar ishlab chiqarish, energiyaga bo'lgan ehtiyojning kichikligi sababli, xom ashyo qazib olish sohalari bilan chegaralangan.

 Zaxiralari, mis rudalarini qazib olish va boyitish, shuningdek, mis eritish bo'yicha Ural iqtisodiy rayoni Rossiyada etakchi o'rinni egallaydi, uning hududida Krasnouralskiy, Kirovgradskiy, Sredneuralskiy, Mednogorskiy kombinatlari ajralib turadi.
 Qo'rg'oshin-rux sanoati umuman polimetall rudalari tarqalgan hududlarga qaratiladi. Bunday konlarga Sadonskoye ( Shimoliy Kavkaz ), Salairskoye (G'arbiy Sibir), Nerchinskoye (Sharqiy Sibir) va Dalnegorskoye (Uzoq Sharq) kiradi.
 Nikel-kobalt sanoati markazlari Norilsk ( Sharqiy Sibir ) va Monchegorsk ( Shimoliy iqtisodiy rayon) shaharlari, shuningdek, Nikel (Murmansk viloyati) shahar tipidagi aholi punktidir .

Yengil metallar 
Yengil metallarni olish uchun katta miqdorda energiya talab qilinadi. Shuning uchun engil metallarni erituvchi korxonalarni arzon energiya manbalari yaqinida to'plash ularni joylashtirishning eng muhim tamoyilidir.

Alyuminiy ishlab chiqarish uchun xom ashyo Shimoliy-G'arbiy mintaqaning boksitlari ( Boksitogorsk ), Urals ( Severuralsk shahri ), Kola yarim oroli ( Kirovsk ) va janubiy Sibir (Goryachegorsk) nefelinlaridir . Alyuminiy oksidi - glinozyom, bu alyuminiy xomashyosi bor joylariga ajratiladi. Undan metall alyuminiy olish katta miqdorda elektr energiyasini talab qiladi. Shuning uchun alyuminiy zavodlari yaqinida qurilgan yirik elektr stantsiyalari, asosan gidroelektrostantsiyalar ( Bratsk, Krasnoyarsk va boshqalar). )

 Titan-magniy sanoati asosan Uralsda, ham xomashyo qazib olish joylarida ( Bereznikovskiy titan-magniy zavodi ) va arzon energiya ( Ust-Kamenogorsk titan-magniy zavodi ) hududlarida joylashgan. Titan-magniyli metallurgiyaning yakuniy bosqichi - metallar va ularning qotishmalarini qayta ishlash - ko'pincha tayyor mahsulotlar iste'mol qilinadigan joylarda joylashgan.

Shuningdek 

 Qora metallar
 Qora metallurgiya
 Metallurgiya
 Moskva rangli metallar birjasi
 qora metallar
 Alyuminiy sanoati

Havolalar 

 "Rangli metallar" - rangli metallurgiya bo'yicha ishlab chiqarish jurnali
Metallurgiya
Metallar
Rangli televideniye

Rangli televideniye — tasvirlarni oʻz tabiiy rangida uzatish va tomosha qilishga imkon beradigan televideniye. Rangli televideniye tabiiy ranglarning qizil, koʻk va yashil ranglarga ajratish xossasiga asoslangan. Rangli televideniyeda ham tasvir elementlari (nuqtalar) galmagal uzatiladi. Juda mayda detallar oqqora rangda, oʻrtacha detallar 2 rangda, yiriklari 3 rangda uzatiladi. Rangli televideniye kamerasida obʼyektdan qaytgan nurni 2 ta maxsus koʻzgu qizil, koʻk va yashil nurlarga ajratadi, bu nurlar tegishli elektronnur trubkaga yoʻnaladi (har qaysi rangdagi nur boshqaboshqa trubkaga boradi). Trubkalar chiqishida rangli videosignallar (I^, Ik va Iya) hosil boʻladi. Bular kuchaytirilib, kodlovchi qurilmaga oʻtkaziladi. Bu yerda maxsus oʻzgartirgich signallarni 3 signalga: yorqinlik signaliga va ranglarni uzatish uchun moʻljallangan 2 signalga ajratadi. Yorqinlik signali I, uchta rang tashkil etuvchilardan hosil boʻladi. Ranglarni uzatish uchun moʻljallangan signallar tegishli ranglar nisbati (Mas, Iq— Iye va Ik— Iye) dan tuziladi. Bu signallar eltuvchi chastotali qoʻshimcha kuchlanishni modulyasiyalaydi (qarang Modulyasiya). Bunday kuchlanish yorqinlik signali bilan birga umumiy aralashtirgichga uzatiladi. Radiouzatkich umumiy signallarni efirga tarqatadi.

Rangli televideniye signallarini qabul qilish uchun 3 nurli qabul qiluvchi elektronnur trubka (kineskop) oʻrnatilgan maxsus rangli televizordan foydalaniladi. Radiouzatkich efirga tarqatgan signallar rangli televizorda tegishli signallarga ajratilib, ranglar joyjoyiga tushiriladi. Rangli televideniye da tovush xuddi oqqora televideniyedagidek uzatiladi va qabul qilinadi. Rangli televizorda oqqora tasvirlarni ham koʻrish mumkin. Oqqora televizorda ham Rangli televideniye dasturlarini oqqora rangda kursa boʻladi.

Birinchi Rangli televideniye loyihasini rus ixtirochisi I.A. Adamian 1907—08 yil taklif qilgan. Bunda tasvir nuqtalari kizil, koʻk va yashil yorugʻlik filtrlari orqali uzatilgan, qabul qilish joyida ham tasvir xuddi shunday filtrlar orqali koʻrilgan. 1929-yil "Amerikan telefon end telegraf kompani" (AQSH) lab.sida rangli signallar uchta mustaqil kanal orqali uzatilgan. Rangli televideniyening mukammalroq elektron tizimi 1951-yil AQSH da ishlab chiqilgan; AQSH da Rangli televideniye 1954-yildan muntazam ishlay boshladi. SSSR da 1956-yildan Leningrad televideniye markazi, 1959-yildan Moskva televideniye markazi Rangli televideniye dasturlarini namoyish kila boshladi. 1966-yil sovetfransuz tizimi "SECAMIII" yaratildi va 1967-yil qoʻllana boshladi. 1967-yildan Germaniya, Buyuk Britaniya va Gʻarbiy Yevropaning boshqa shaharlarida PAL tizimidagi Rangli televideniye koʻrsatuvlari berila boshladi. Oʻzbekiston televideniyesi Rangli televideniye dasturlarini 1970-yil koʻrsata boshladi.

Rangli televideniyening 3 tizimi (SECAM, NTSC va PAL) maʼlum (2004). Ular bir-biridan televizion signallarni hosil qilishi bilan farqlanadi.

Ergash Komilov.

Manbalar
Rangontogʻ

Rangontogʻ — Tojikiston Respublikasining jan.gʻarbidagi togʻ tizmasi. Qorategin va Oqtogʻ tizmalari orasida joylashgan. Rasht (Qorategin) vodiysi va Yovon vohalarini bir-biridan ajratib turadi. R. jan.gʻarbdan shim.sharqqa 70 km masofaga kamon shaklida choʻzilgan. Eng baland joyi 1895 m (XoʻjaZarang). Asosan, gil, qumtosh, ohaktoshlardan tarkib topgan. R.dan Yovonsuv, Tersoqarsuv, Qaramandisuv va Shoʻrtansuv kabi sersuv soylar oqib tushadi. Tizmaning sharqiy qismida Zardoli dovoni (balandligi 1610 m) joylashgan boʻlib, dovondan Dushanba — Yovon, Dushanba — Norak, Dushanba — Koʻlob magistral yoʻllar oʻtadi. R. etaklarida asosan, oʻzbek millatining laqay elati vakillari istiqomat qiladi. 1920—31 yillarda, bolsheviklar bosqini davrida R. tizmasi Ibrohimbek va uning qurolli guruhi uchun muhim strategik hudud hisoblangan.

Manbalar 

    

Tojikiston
Rangpur

Rangpur — Bangladeshning shim. qismidagi shahar. Aholisi 189 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Temir yoʻl stansiyasi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari (yirik kand zdi) bor.

Manbalar
Randa

Randa — duradgorlik ishlarini bajarishda yogʻoch sirtini tekislash va silliqlash (randalash) uchun moʻljallangan asbob. Dastaki, elektr va mexanik turlari bor. Dastaki R. metall yoki yogʻoch asos, keskich (tigʻ) va ponadan iborat. Asosning pastki qismi kaft deb ataladi. Yassi yuzalarni ishlaydigan R. kafti yassi, egri sirtli va shakldor yuzalarni ishlaydigan R. kafti oʻsha yuzalar shaklida boʻladi. R. asosidagi poʻlat keskich oʻrnatish uchun teshik ochilgan; bu teshik pastga tomon asta-sekin torayib borib, uya hosil qiladi. Randalash paytida payraha shu uyadan tashqariga chiqib ketadi. Asosning oʻlchami, profili, keskichining oʻrnatilish burchagiga koʻra, R. quyidagi xillarga boʻlinadi; sherx yebel (keskichning tigʻi yarim aylana shaklida) — dagʻal randalash uchun; bir v a ikki keskichli (payraxa singdirgichli) va medvedka (qoʻsh qulokli) R. — tozalab randalash uchun; japs va yarim japs (daroz) R. — tozalab randalash, katta sirtlarni randalash va qismlarni birbiriga toʻgʻri keltirish uchun; shliftik R. — yupqa payraha olish uchun; sinubel — detal sirtlarida mayda yoʻllar (yelimlash maqsadida) ochish uchun; konish R. (zenzubel) — detal chekkalarida chorak (tirnoq) ochish uchun; falsgobel R. — detalda chorak (tirnoq) ochish uchun; gruntubel R. — koʻndalanggiga trapetsiya shaklidagi oʻyiq ochishda qoʻllaniladi; nov randa — detallarda turli naqshli profillar ochishda ishlatiladi; b u kri R. — egri (botik va qabariq) sirtlarni randalashda foydalaniladi. Elektr R. — elektr motor yordamida aylanib turadigan ikki yoki toʻrt pichokdan iborat. Elektr R. bilan yogʻochni 0,75—2,0 mm qalinlikda payraha hosil qilib randalash mumkin. Mexanik R. (randalash dastgohi) tekis va shakldor, metall va yogʻoch sirtlarga ishlov berish uchun moʻljallangan qurilma. U support, polzun va qisqichdan iborat. Asosiy harakati (randalash) ilgarilamaqaytma, surish harakati davriyilgarilama. Koʻndalang randalash va boʻylama randalash dastgoxlari bor. Koʻndalang randalash dastgoxlarida asosiy harakatni support va polzun bilan birga keskich bajaradi, boʻylama randalash dastgohlarida esa ishlov beriladigan taxta harakatlanib turadi. R.lar kurilishda, yogʻochga ishlov berish korxonalarida, uyroʻzgʻorda va boshqa joylarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 Gurvich A.O., Duradgorlik ishlari, T., 1966; Kreyndlin L.N., Stolyarnie raboti, M., 1986; Bozorboyev N., Uyjoy quruvchilar uchun 1001 maslahat, T., 1990.

Manbalar
Randak

Randak (Agrostemma githago) — chinniguldoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Boʻyi 20—70 sm. Bargi ensiz, poyada ikkitadan qarama-qarshi joylashgan. Guli toʻq pushti, yirik. Mevasi koʻsaksimon. Urugʻi qora, gʻadirbudur. May oyida gullaydi, mevasi iyunda pishadi. Lalmikor yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda faqat Toshkent, Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida arpa va bugʻdoyzorlarda, yoʻl yoqalarida uchraydi. Urugʻida 6,5% cha zaharli saponin, gistagin va boshqa bor. R. urugʻi aralashgan donni yegan parranda, hayvon va hatto odam zaharlanishi mumkin.

Manbalar
Randalash stanogi

Randalash stanogi — 1) yassi va shakldor sirtlarni yoʻnish uchun moʻljallangan metall kesish qurilmasi. Koʻndalang randalash va boʻylama randalash xillariga boʻlinadi. Koʻndalang Randalash stanogida keskin polzun bilan birga ilgarilamaqaytma harakatlanadi, boʻylama Randalash stanogida esa keskich emas, balki zagotovka (ishlov beriladigan xomaki detal) harakatlanib turadi; 2) yogoch sirtlarini tekislash va silliqlash, yogʻoch buyumlarda shakldor sirtlar hosil qilish uchun moʻljallangan yogʻoch yoʻnish qurilmasi. Bunda keskich aylanib turadi, yogʻoch zagotovka ilgarilama harakatlantiriladi.

Manbalar
Randeya sulhi

Randeya sulhi — Rim imperiyasi bilan Parfiya va Armaniston oʻrtasida milodiy 62 yil Randeya (hozirgi Turkiyaning Harberdi shahri yaqinida) da tuzilgan bitim. Rim qoʻshinlarining Armanistonni egallash uchun qilgan yurishlari muvaffaqiyatsizlikka uchragach, imzolangan. Rim va Parfiya qoʻshinlari Armanistonni tark etishgan, Armaniston ilgarigi hududini saqlab qolgan. Randeya sulhiga koʻra, Armaniston taxtiga Parfiya podshosi Vologesning ukasi Tiridat I oʻtirishi lozim boʻlib, toj kiyish marosimi Rimda oʻtkazilishi kelishilgan. Tiridat I 65—66 yillarda Rimga sayohat qilgan va imperator Neronsan Armaniston tojini olib, armanlarning arshakiylar sulolasiga asos solgan.

Manbalar
Rantye

Rantye (frans. rentier, rente — renta) — qarzga bergan pulidan foizlar yoki sotib olgan qimmatli qogʻozlardan dividendlar hisobiga yashaydigan shaxs.

Manbalar
Rapakivi

Rapakivi (fincha rapakivi — chirigan tosh) — porfirsimon struktura koʻrinishidagi granit; oligoklazning oq yoki ochyashil hoshiyasi bilan oʻralgan yumaloq shaklli (ovoid) pushti rang ortoklaz aralashgan. Tarkibida ortoklaz (40% ga yaqin), oligoklaz (20 % cha), qoramtir slyuda (8% cha), idiomorf kvars (30% cha) va ikkilamchi minerallardan amfibol, ortit, sfen, diopsid, magnetit, apatit kabilar bor. Rangi koʻpincha qoʻngʻirpushti, qizgʻish, baʼzan yashilroq yoki qoramtir. R. nurashga nisbatan chidamsiz, kelib chiqishi baxsli. R. Finlandiya va Shvetsiyada koʻp uchraydi, shuningdek, Rossiya Federatsiyasi, Ukraina va boshqa joylarda bor. R. qurilish va imorat sirtini qoplash uchun ishlatiladigan muhim tosh (yana qarang Granit).

Manbalar
Rapanalar

Rapanalar (Rapana) — dengiz qorinoyoqli mollyuskalari urugʻi. Spiral chigʻanogʻi 19 sm gacha, keng oval shaklda, kulrang qoʻngʻir tusda. Chigʻanogʻi ogʻzi keng, koʻpincha ochiq sariq, qizil yoki baʼzan oqrangda. 3 turi maʼlum. Ilgari R. faqat Yapon, Sharqiy Xitoy va Sariq dengizlarida yashagan. 20-asr oʻrtalarida R.Yapon dengizidan Qora dengizga kelib qolgan. Hozirgi Afrika dengizi sohillari boʻylab tarqalmoqda. Kapsula ichiga tuxum qoʻyadi. Yirtqich, 2 pallali mollyuskalar (ustritsa, midiya) bilan oziqlanadi. R.ning zaharli suyukdik ishlab chiqaradigan bezlari bor. Goʻshti qisman yeyiladi, chigʻanogʻi zebiziynat buyumi. R. ovlanadigan mollyuskalar bilan oziqlanib, katta ziyon keltiradi.

Manbalar
Rapport

Rapport (frans. rapporter — qaytarish) — gazlama, gilam, trikotaj, kashta, keramik buyumlar, gul qogʻoz va boshqa naqshining takrorlanadigan qismi. Gazlamada arqoq va tanda R.lari boʻladi.

Manbalar
Raps

Raps (Brassica napus var. napus) — karamdoshlar oilasining Brassica avlodiga mansub bir yillik moyli va yemxashak ekini hisoblanadi. Miloddan avvalgi 4 ming yillikda ham ekilgan. Yevropada XIV asrdan ekila boshlagan va hozir asosiy moyli ekinidir. Oʻzbekistonda oraliq ekin sifatida ekiladi. Kuzgi (V. binnis) va bahorgi (V. appua) guruhi bor. Ildizi duksimon, poyasi sershoh, boʻyi 50—150 smgacha boʻladi. Barglari gʻuj, bandli, kam tukli. Toʻpguli 25—40 ta, guli shingil. Gullari mayda, sariq, baʼzida oq tusli. Mevasi uzun (5—10 sm), kambar (3-4 mm) qoʻzoq. Doni sharsimon, rangi och qoramtir. 1000 dona urugʻi vazni 3—7 g. R. uzun kun oʻsimligidir. Urugʻi 1—3° da unib chikadi, 15—20° da yaxshi oʻsib rivojlanadi. Kuzgi R.ning vegetatsiya davri 270— 300 sutka, bahrrgisiniki 95—PO sutka. Chetdan changlanadi. R. urugʻi tarkibida 32—50% moy, 23% oqsil mavjud. Moyi ovqatga, shuningdek, margarin, sovun ishlab chiqarishda, toʻqimachilik va sanoatning boshqa tarmoqlarida ishlatiladi. Kunjarasi chorva uchun yaxshi ozuqa. Qatorlab yoki keng qatorlab, 2—4 sm chuq.ka ekiladi. Sovuqqa chidamliligi past, qishda kuchli sovukdar boʻlmaydigan mintaqalarda ekiladi. Rivojlanishining boshida namga talabchan. Chorva mollari uchun yaxshi ozuqabop ekin hisoblanadi. 150 s/ga dan tortib 250 s/gacha koʻk massa beradi. Asalshirali oʻsimlik. R.ni oraliq ekin sifatida oʻzini yoki turli ekinlarga aralashtirib ekish mumkin. Oʻzi ekilganda ekish normasi 12-15 kg/ga, javdar bilan aralash ekilganda 8-10 kg/ga. Doni boʻyicha hosiddorligi 15—25 s/ga.

Asosiy zararkunandalari: R. arrakashi, R. bargxoʻri, karam oq qurti, R. gulxoʻri, yashirin hartumlilar. Kasalliklari: alternarioz, soxta kul kasalligi.

Kurash choralari: yerni kuzda shudgor qilish, begona oʻtlarni gerbitsidlar bilan yoʻqotish, ekinlarga insektitsidlar sepish.

Manbalar 

Dorivor oʻsimliklar
Rapsodiya

Rapsodiya [yun. rhapsodia — rapsod (dostonchi) qoʻshigʻi| — erkin shakldagi cholgʻu yoki vokal asari. Xuddi doston bayonini ifodalab, turli, kontrast epizodlardan tashkil topadi, koʻpincha xalq qoʻshiq va kuylariga asoslanadi. Yevropada 18-asrning oxiridan maʼlum (K.F.D.Shubart, 1786). FListning 19 ta "Vengercha R."si, M. Ravelning "Ispancha R."si, J. Gershvinning "Blyuz uslubida R."si ommalashgan. Oʻzbekistonda ilk simfonik R.ni V. Zolotaryov yaratgan (1931). Oʻzbek kompozitorlaridan S. Boboyev(1946), D. Zokirov(1958), T.Qurbonov (1980) va boshqalar R. yozishgan.

Manbalar
Rasadxona

Rasadxona yoki observatoriya — astronomik, geofizik, meteorologik va boshqa tadqiqotlar uchun maxsus jihozlangan ilmiy muassasa va shu muassasa joylashgan bino. Dastlab, obʼyektlarni kuzatish bilan shugʻullanadigan joy sifatida paydo boʻlgan, keyin ilmiy tadqiqot muassasasiga aylangan. Oʻrta asrlarda Sharqda koʻplab rasadxonalar qurilgan (qarang Ulugʻbek rasadxonasi). Keyinchalik (16-asr oʻrtalaridan) Yevropada rasadxonalar optik, radiofizik va boshqa asboblar bilan taʼminlana boshladi. Oʻzbekistonda optik asboblar bilan jihozlangan rasadxona birinchi marta 1973-yilda Toshkentda Turkiston harbiy okrugi Harbiy topografiya boʻlimi tizimida astronomiya va fizika rasadxonasi sifatida tashkil qilindi. Unda ilmiy tadqiqot ishlari (vaqtni oʻlchash, quyosh faolligi, quyosh va oy tutilishi, meteorologik, seysmik kuzatishlar va boshqa ishlar) olib boriladi (qarang Astronomiya instituti). Rasadxonalarda astronomik, magnit, gidrometeorologik, seysmik va boshqa kuzatish hamda tadqiqotlar olib boriladi. Astronomik rasadxonalardan tashqari, aerologik rasadxona, dengiz rasadxonasi, geofizik rasadxona, kosmik rasadxona, magnit rasadxona, meteorologik rasadxonalar mavjud.

Ulugbek
Rasin Jan

Rasin Jan (1639.21.12, FerteMilon — 1699.21.4, Parij) — fransuz dramaturgi, klassitsizmning yirik vakili. R. asosan, maishiy mavzuda psixologik tragediyalar yaratgan, asosiy person ajl ari qirol, gersog, graf va goʻzal xonimlar boʻlishiga qaramay, bu asarlarda 17-asrdagi siyosiygʻoyaviy qarashlar ifodalangan.

R. "Buyuk Iskandar" (1665), "Axdromaxa" (1667), "Britannik" (1669), "Berenika" (1670), "Boyazid" (1672), "Ifigeniya Avlidada" (1674), "Fedra" (1677), "Gofoliya" (1691) va boshqa tragediyalar yozgan. "Andromaxa" bilan fransuz teatri tarixida yangi saxifa ochilgan. Tragediyaning mazmuni yunon miflaridan olingan boʻlib, R. antik mazmunga yangicha maʼno bergan. Ishqiy hayajonlar zaminida axloqiy muammoni ilgari surgan. Markaziy figura Andromaxa R.ning gumanistik ilgʻor gʻoyalarini tashuvchi, zolimlikni fosh etuvchi obraz sifatida gavdalangan. Unga zolim Pirr qaramaqarshi qoʻyilgan. "Gafoliya" asarida xalqning zolimlarga qarshi qoʻzgʻoloni voqeasi yoritilgan. R. ijodining soʻnggi davrida "Diniy qoʻshiqlar" sheʼriy toʻplami (1694) va "PorRoyalning qisqa tarixi" asarlarini yozgan.

Manbalar
Rasm

Rasm — tekis yuzaga qoʻlda chiziq va nursoya (oqqora boʻyoq dogʻlari) yordamida ishlangan tasvir; rassomlik sanʼati (rangtasvir va grafika)nish ifoda vositasi. R.da asosiy ifoda vositasi chiziq boʻlib, qoʻlda grafika vositalari qalam, pero va boshqa yordamida chegara chizik, (kontur chiziq) yoki qisqa va yuliq chiziq (shtrix)lar hamda boʻyoq dogʻlarida bir xil (axromatik) rangda bajariladi. Bu ifoda vositalarining turlicha qoʻshilishi natijasida (shtrixlar kombinatsiyasi, boʻyoq dogʻlari va chiziqlarning uygʻunligi va boshqalar) R.ning nafis ishlanishi, tus, ranglarning ohangdorligi, nursoyaning oʻta taʼsirchanligiga erishiladi. R. qogʻoz, mato, devor va boshqalarga qalam, koʻmir, pero, sangina, moʻyqalam va boshqa vositasida, tosh, taxta, metall kabi qattiq yuzalarga oʻtkir uchli buyum (qurol, bigiz va boshqalar) bilan oʻyib chiziladi. R., asosan, bir rangda yoki turli ranglarni u yoki bu darajada qoʻllanishi bilan bajariladi. R.ning tugal mazmun, maʼlum gʻoyaviy estetik qarashlarni ifodalovchi mustaqil (dastgoh) hamda biror sanʼatga bogʻliq (kitob bezagi, ilmiy ishlarni izohlashga yordam beruvchi qoʻshimcha material va boshqalar) holda yaratiladigan turi mavjud. Tasviriy, amaliy bezak sanʼati va meʼmorlikda R. muhim oʻrin egallaydi, ularning asosini oʻrganish R.dan narsa, buyumlarni yuza (qogʻoz)da tasvirini ishlashdan boshlanadi. Borliqni oʻrganish va bilish, real borlikdan abstrakt tafakkurga oʻtish jarayonida R. katta imkoniyatga ega. Badiiy R. tekis yuzada ishlanadigan barcha tasvirlar (rangtasvir, grafika, boʻrtma tasvir — relyef)ning asosini tashkil etadi, bajarilishiga koʻra tugallangan (portret, manzara va boshqalar) hamda naturadan yaratilgan xomaki R., chizgi, eskiz, etyud va boshqa turlari farqlanadi. Yagona nusxada yaratilishi bilan R. grafika, gravyura va litografiyadan farq qiladi. R. rangtasvirda asar yaratishning dastlabki bosqichi boʻlib, unda boʻlajak asarning tuzilishi, buyum va obrazlarning fazoviy joylanishi, koʻrinish chegara chiziklari, oʻlcham va uning nisbatlari belgilab olinadi. Grafikada R. badiiy ijodning mustaqil va asosiy yoʻnalishi hisoblanadi hamda uning turlari asosini tashkil etadi. Rassom gʻoyaviy estetik qarashlarini qalam, koʻmir qalam, sangina, pastel va boshqa vositasida ifodalab, moʻʼjiza yaratishi va kishini hayratlantiradigan darajadagi sanʼat asarini maydonga keltirishi mumkin. R. badiiy taʼlimning (asosan, naturadan chizish, oʻquv mashqi) asosini tashkil qiladi. R. texnologik jihatdan quruq va suyuq holdagi boʻyoq ashyolaridan foydalanib bajariladi. Eng qad. quruq boʻyoq — koʻmirga aylangan yongan yogʻoch qoldiqlari boʻlgan. Uoʻgʻonish davrida italyan qalami (qora boʻr) va sangina (qizil boʻr) ishlatila boshlangan, 16-asr oxiridan grafit, 18-asrda bugungi kunda keng tarqalgan qalam amalda qoʻllanila boshlagan. Suyuq boʻyoqlar (tush, siyoh, sepiya, bistr) yuzaga pero, qush pati, moʻyqalam yordamida tushiriladi, bu boʻyoqlar alohida yoki aralashtirib ishlatilishi mumkin. R. oʻrnida hozirgi kunda qalamtasvir, chizmatasvir iboralari ham keng ishlatiladi (Mas, rangtasvir R.i, yaʼni uning qalamda ishlangan tasviri — qalamtasvir).juda ajayib rasm bo'libdi

Manbalar 

Rasmlar
Qalamtasvir

Qalamtasvir - tekis yuzaga qoʻlda chiziq va nursoya (oq-qora boʻyoq dogʻlari) yordamida ishlangan tasvir, grafika vositalarida qalam, pero va boshqalar yordamida chegara chiziq, (kontur chiziq) yoki qisqa va yuluq chiziq (shtrix)lar hamda boʻyoq dogʻlarida bir xil (axromatik) rangda bajariladi.

Tarix 
Qalamtasvir- barcha tasviriy sanʼat turlarining asosi hisoblanadi. Qalamtasvir chizmalari 17-asrdan oldin maʼlum emas edi.Keyinchalik qalam bilan ishlash chizmalari zamonaviy konspektsizlar 18-19 asrlarda keng shakllangan. Hozirda zamonaviy rassomlar sanʼat asarlari va eskizlar uchun grafit qalamdan foydalanishda davom etadi.Rasm badiiy taʼlimning (asosan, naturadan chizish, oʻquv mashqi) asosini tashkil qiladi. Rasm texnologik jihatdan quruq va suyuq holdagi boʻyoq ashyolaridan foydalanib bajariladi. Eng qadimda quruq boʻyoq — koʻmirga aylangan yongan yogʻoch qoldiqlari boʻlgan. Uygʻonish davrida italyan qalami (qora boʻr) va sangina (qizil boʻr) ishlatila boshlangan, 16-asr oxiridan grafit, 18-asrda bugungi kunda keng tarqalgan qalam amalda qoʻllanila boshlagan.

Zamonaviy qalamlar

Rangli qalam 
Rangli qalamlar bilan chizilgan rasmlar yanada realroq koʻrinishiga egadir. Rangli qalamlar yordamida koʻplab portretlarni yaratish mumkin. Rangli qalam rassomlar va havaskorlarning sevimli mashgʻuloti.

Koʻmir qalam 
Koʻmir qalamlari yogʻoch koʻylagi ichiga kiritilgan siqilgan koʻmirdan iborat.Koʻmirning koʻp xususiyatlarini saqlab qolish bilan birga grafit qalamlarga oʻxshaydi. Koʻpincha koʻmir qalam bilan nozik va aniq detallar uchun foydalaniladi.

Manbalar

Adabiyotlar
Rasmi

Rasmi, Surxi, Taamuli, Tojiki — oʻrtapishar xoʻrakivinobop uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. Tojikistonda va Surxondaryo viloyatida yetishtiriladi. Barglari oʻrtacha, besh boʻlmali. Guli ikki jinsli. Shingili yirik, tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, och yashil, poʻsti oʻrtacha qalin, ancha qattiq, etdor, sersuv. Taʼmi yaxshi. Mevasi, kurtagi boʻrtgandan keyin 145—150 kunda faol harorat yigʻindisi 3200—3350° boʻlganda toʻla pishib yetiladi. Hosildorligi 120—160 s/ga. Novdalari yaxshi pishadi. Zamburugʻ kasalliklari bilan kam zararlanadi. Yangiligida isʼtemol qilinadi. Ovqat ustida ichiladigan va shampan vinolarini tayyorlashda foydalaniladi.

Manbalar 

Uzum navlari