MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chitgarlik

Chitgarlik — boʻz matoga oʻyma yogʻoch qolip yordamida gul bosish kasbi. Chitgarlar ilgari barcha jarayon (toʻqish, boʻyash va gul bosish)ni ustaxonalarda bajarishgan. 19-asrning 1yarmigacha Ch. sanʼati, asosan, Fargʻona vodiysi (Qoʻqon, Xoʻjand, Namangan, Margʻilon, Chust va boshqa shaharlarda), Buxoro (Vardanzi, Romitan, Gʻijduvon va boshqalar), Samarkand (Urgut, Kattaqoʻrgon), Toshkentda rivojlangan. Ayniqsa, Xorazm chitgarlari (Xonqa, Xiva, Urganch, Hazorasp) juda nozik did bilan gul bosishgan.

Mato dastlab qozonda qaynatilib olingan, maxsus tezob (buzgʻunch) bilan ishlov berilib, soʻng quritilgan. Matoga gul qoʻlda yogʻoch qolip yordamida (naqshning asosiy shakli qattiq nok yogʻochidan ishlangan qolip bilan qora tusda) tushirilgan. Soʻng mato yana maʼlum vaqt davomida rangli suvda qaynatilib, oqar suvda chayilgan. Tayyor, gulli chitga qoʻshimcha ranglar ham berilgan (yetti xilgacha). Chitga anorgul, tol bargi, kizil gul, shoxchalar va boshqa gullar tushirilgan. 19-asr 2yarmidan Toshkent badiiy kashtalaridan olingan palak nusxa keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo bozorlarida fkada ishlab chikarilgan chitlar koʻpayishi munosabati bilan Ch. sanʼati astasekin 1950-yillarda barxam topdi; faqat 80-yillardan otabobolarining kasbini davom ettirgan toshkentlik ustalar (H. Raximov, A. Raximov va boshqalar) ijodida qayta tiklana boshladi. 90-yillar Ch.da oʻziga xos rivojlanish bosqichi boʻddi: choyshab, dasturxon kabi badiiy buyumlar bilan bir katorda zamonaviy liboslarni i.chda ham Ch. sanʼati keng qoʻllaniladi. Anʼanaviy shakdsagi "oy", "yulduz", "bodom"simon gullar bilan birga islimiy naqshlardan ham keng foydalaniladi, mato ranglarining uygʻunligi bilan ajralib turadi.

Sayyora Mahkamova.
Chitir

Chitir () — butguldoshlar (karamdoshlar) oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi, begona oʻt. Oʻzbekistonda tukli Ch. () va turkiston Ch.i () turlari uchraydi. Tukli Ch. boʻyi 560 sm, poyasi oddiy yoki shoxlangan. Barglari bandli, ellipssimon, cheti tekis. Toʻpguli shingil. Qoʻzoqlari 3—8 sm. Aprel—mayda gullab, urugʻ beradi. Togʻ yon bagʻirlari, soy boʻylari, shuningdek, sugʻoriladigan dalalar va lalmi gʻallazorlarda begona oʻt sifatida oʻsadi.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Chittagong

Chittagong, Chatagam — Bangladeshdagi shahar, Bengaliya qoʻltigʻidan 15 km ichkarida, Karnapxuli daryosi boʻyida. Chittagong viloyatining maʼmuriy markazi. Axoliyey 2,1 mln. kishidan ziyod (1990-yillar urtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Yirik port. Mamlakatning iqtisodiy markazi. Jut, ip gazlama, kimyo, oziq-ovqat, sement, yogʻochsozlik va metallsozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr styasi, universitet bor. Metallurgiya va neftni qayta ishlash, elektr jihozlari ishlab chiqaruvchi zdlar, tayyor kismlardan avtomobil yigʻish korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Shahar miloddan avvalgi 1asrdan maʼlum. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—17-asrlarga oid binolar saqlangan.
Chittaklar

Chittaklar (Paridae) — chumchuqsimonlar oilasi. 65 turni birlashtirgan 10 urugʻi bor. Tanasining uz. 10—20 sm, ogʻirligi 7—25 g. Konussimon tumshugʻi qisqa, burun teshiklari atrofi kilsimon par bilan oʻralgan. Oyoqlari baquvvat, tirnogʻi ichiga qayrilgan. Nari va modasining rangi uxshash; boshi va tomogʻi kora, kukragi kora yoʻlli sariq, tanasining usti, korni va yoni sargʻishkoʻkimtir. Ch. daraxt kovaklari va shoxshabbalariga uya quradi. Yilda bir (jan. mintaqalarda ikki) marta 3—16 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi 12—13 kun bosadi. Jujalarini nari bilan modasi birgalikda boqadi. Ch. faqat hasharotlar bilan oziqlanadi; oʻrmon, park, bogʻ zararkunandalarini qirib fonda keltiradi. Yevrosiyo, Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda oq chittak, sariq tomoq chittak, katta chittak, vahimaqush (uyasini daraxt novdalariga osiltirib quradi) kabi turlari yashaydi.
Chixachyov tizmasi

Chixachyov tizmasi - Oltoyning jan.sharkidagi togʻ tizmasi. Rossiya Federatsiyasi Oltoy ulkasi, Tiva Respublikasi xududida, Rossiya Federatsiyasi bilan MXR chegarasi boʻylab choʻzilgan. Uzunligi 100 km, eng baland joyi 4029 m. Asosan, qumtosh, slanets, ohaktosh, kristalli slanets va kvarsitlar dan tuzilgan. Kichik muzliklar mavjud. Yon bagʻirlari, asosan, shuvoqli dasht oʻsimliklari bilan qoplangan. Suvayirgʻich qismida toshli tundra mavjud. Tizma rus geografi va geologi P.A.Chixachyov nomi bilan atalgan. 

 

Togʻlar
Chichen-itsa

Chichen-itsa (ChichenItza) - Yukatan yarim orolning shimolidagi mayyalarning siyosiy va madaniy markazi. Milodiy 8-asrda barpo etilgan deb taxmin etiladi. 10-asrda tolteklar tomonidan bosib olingan. 11-asr oʻrtalaridan Ch.I. tolteklarning Yukatandagi davlati poytaxtiga aylangan. Mayyapana, Ushmal va Itsmal kabi shahardavlatlar qoʻshinlari tomonidan 1178-yil vayron qilingan. Ispanlar istilosi davrida (16-asr oʻrtasi) Ch.I. xaroba holatida boʻlgan. Ch.I. hududida bir necha marta qazishma ishlari olib borilgan; mayyatolteklarga mansub eng muhim meʼmoriy obidalarga "Qizil uy", "Ayol monastiri", "Cherkov", "Qorakoʻl" rasadxonasi, "Jangchilar ibodatxonasi", Kukulkan ibodatxona ehromi ("Kastilo"), toʻp oʻynashga moʻljallangan katta stadion va boshqalarni kiritish mumkin. Koʻplab monumentaldekorativ haykaltaroshlik namunalari va devoriy rasmlar topilgan.
Chiyaboʻri

Chiyaboʻri, shoqol () — yirtqichlar turkumining itsimonlar oilasiga mansub sut emizuvchi hayvon. Tanasi 71—85 sm, dumi 20—36 sm, ogʻirligi 7–13 kg. Qishda yungi xira sargʻish, kulrang (yelkasida qora aralash), yozda malla rangda, qorasi kam. Dumi mallaqoʻngʻir, uchi qora. Ch. daryo va koʻl qirgʻoqlaridagi toʻqay, butazorlarda inda yashaydi; boshqa hayvonlar inidan, tabiiy chuqurchalardan foydalanadi (baʼzan oʻzi uya qaziydi). Mart—mayda 4—9 ta bola tugʻadi. Hammaxoʻr, har xil hayvon hamda oʻsimlik mahsulotlari, oʻlimtiklar va boshqa bilan oziqlanadi. Shimoliy Afrika, Janubiy Osiyo, Janubi-Sharqiy Yevropa, Bolqon yarim orol va Arabistonda tarqalgan. Kavkaz, Oʻrta Osiyo, baʼzan Moldaviyada ham uchraydi. Aholi yashaydigan punktlarga yaqin joylardagi Ch.lar oʻlimtiklar bilan oziqlanib, baʼzi yuqumli kasallik qoʻzgʻatuvchilarini tarqatadi va parrandalarni yeb ziyon keltiradi. Moʻynasi sifatsiz.

 

Hayvonlar
Shoqollar
Chigʻanoq

Chigʻanoq — koʻpgina umurtqasiz hayvonlarning tanasini qoplab, himoya funksiyasini bajaruvchi skelet tuzilmasi. Odatda, Ch. tanaga zich yopishib turmaydi va undagi teshikdan organizm qisman tashqariga chiqishi mumkin. Asosan, kaltsiy karbonat yoki qum, diatomlar zirhi, bulutlar ignasi va boshqa aralashgan organik moddalardan iborat. Ch. baʼzi bir hujayrali hayvonlar, koʻpchilik mollyuskalar, shuningdek, boʻgʻimoyoqlilar va yelka oyoklilar uchun xos. Ch. yaxlit yoki bir necha kamerali boʻladi. Kattaligi 50 mkm dan (foraminiferada) bir necha sm gacha. Mollyuskalar chigʻanogʻi (Ch. bilan tana oraligʻida mantiya bor) 3 qavatdan iborat: tashqi muguz qavat — periostrakum organik modda (konxiolin)dan, oʻrta qavat — ostrakum konxin bilan birikkan va Ch. yuzasiga tik joylashgan ohakli shpat yoki aragonit prizmachalardan, ichki qavat — gipostrakum (sadafli qavat) konxin bilan birikkan aragonit (birbiriga yopishgan) plastinkalardan tashkil topgan. Mollyuskalar chigʻanogʻi shakli hamda kattaligi turlicha (tridakna chigʻanogʻi 1,7 m cha, ogʻirligi 250 kg cha), zirxli mollyuskalar chigʻanogʻi bir necha plastinkali boʻladi.

Mollyuskalar chigʻanogʻidan xoʻjalik va ziynat buyumlari tayyorlanadi. Baʼzi bir xujayrali qayvonlar chigʻanogʻi toʻplanishidan choʻkindi togʻ jinslari, mollyuskalarnikidan esa ohak va boshqa hosil boʻladi.

 

Zoologiya
Chigʻatoy gurungi

"CHIGʻATOY GURUNGI" - Turkiston jadidlari tomonidan tashkil etilgan madaniymaʼrifiy va ilmiyadabiy tashkilot (1919—1921). Fitrat boshchiligida Toshkentda tuzilgan. Turkiston muxtoriyati hukumatining agʻdarilishi va Kolesov voqeasi (1918-yil fevral—mart)dan keyin asosan Toshkentda faoliyat koʻrsatayotgan jadidlar taktik maqsadlarni koʻzlab, sovet hokimiyati bilan yaqinlashishga majbur boʻldilar. Fitrat sovet hokimiyatidan siyosiy tashkilot tuzish uchun ruxsat ololmagach, madaniy qurilishga xizmat qiladigan millatparvar tashkilot tuzishga intilgan. Turkiston ASSR milliy ishlar xalq komissarligi tomonidan "siyosatga aralashmaslik sharti bilan" "CH.g." tuzilishiga rasmiy ruxsat berilgan. Ushbu tashkilot nomlanishi 13—14-asrlarda mavjud boʻlgan Chigʻatoy ulusi va 14—16-asrlarda eski oʻzbek tili maʼnosida qoʻllangan chigʻatoy tili kabi atamalar va istilohlar bilan bogʻliqdir. Fitrat tashkilotga nom tanlashda Turkiston hududida yashagan turkiy xalqlarga daxldor merosni oʻrganishga eʼtibor qaratgan.

"CH.g." turkiy xalqlar madaniyati, sanʼati, adabiyoti, tarixi, til va imlosi kabi sohalarni jiddiy oʻrganishga kirishgan. "Gurung" aʼzolari oʻzbek tilining sofligi uchun kurashish bilan bir qatorda yangi oʻzbek milliy madaniyatini barpo etishga intilganlar. Oʻsha davrda mavjud boʻlgan "Temur", "Turon", "Turon toʻdasi", "Turk kuchi", "Izchi" kabi toʻdalar va uyushmalarga nisbatan "CH.g." samarali faoliyat koʻrsatgan. "CH.g." nizomida yozilishicha, u bir nechta shuʼbalardan iborat boʻlgan. Bu shuʼbalar "Til va imlo toʻdasi", "Adabiyot toʻdasi", "Sanʼat va teatr toʻdasi" va boshqa deb nomlangan. "Til va imlo toʻdasi"ga dastlab Choʻlpon, soʻngra Elbek rahbarlik qilgan. Fitratning "Tilimiz" (1919) maqolasida ushbu toʻdaning dasturiy yoʻnalishi belgilab berilgan boʻlib, Ashurali Zohiriy, Elbek, Shorasul Zunnun, Shokirjon Rahimiy, Qayum Ramazon, Gʻozi Olim Yunusov kabi olimlarning tilshunoslikka oid ishlari ushbu dasturga binoan bajarilgan. "Gurungchilar" tomonidan 1919-yilda arab alifbosini isloh qilgan hodda yangi alifbo yaratilgan. Til va imlo qurultoyi (1921-yil yanvar) bevosita "CH.g." tashkilotchiligida oʻtgan.

"CH.g." tarix sohasidagi ishni manbashunoslikdan boshlagan. Turkiston oʻlka Musulmonlar byurosi 1919-yilda Fitrat, Nazir Toʻraqulov va Laziz Azizzodadan iborat hayʼat tuzib, tarixiy merosni oʻrganish zarurligiga eʼtiborni qaratgan edi. Ularning Buxoro, Samarqand va Fargʻona vodiysiga qilgan ilmiy safarlari natijasida koʻplab tarixiy asarlarning qoʻlyozmalari topildi va Toshkentga olib kelindi.

"CH.g." adabiyot va sanʼat sohasida muhim ishlarni amalga oshirgan. Fitrat, Choʻlpon, Botu, Elbek qalamiga mansub "Oʻzbek yosh shoirlari" (1922) toʻplami, Fitratning "Temur sagʻanasi", "Oʻgʻuzxon", "Abo Muslim" va "Qon" singari dramatik asarlari bunga misoldir.

"CH.g." aʼzolari oʻz gʻoyalarini "Yangi Sharq", "Uchqun" gaz. va "Tong" jurnali orqali ifodalashgan. Tashkilotning "Chigʻatoy gurungi" nomli maxsus jur.ining 1soni chop qilingach, jurnal takiqlangan. 1921-yil boshlarida "CH.g." tashkiloti faoliyati Turkiston ASSR Maorif xalq komissarligi tomonidan toʻxtatilgan. Naim Karimov, Qahramon Rajabov.
Chigʻatoy Oqtepasi

Chigʻatoy Oqtepasi — arxeologik yodgorlik, istehkomli qishloq xarobasi (5—8-asrlar, 10— 11-asrlar). Toshkentning shim.gʻarbida, Kaykovus kanali boʻyida joylashgan. 1927-yil Nikolay Mallitskiy va 1940-yil M.E.Voronets qayd etgan. 1968-yil Toshkentp arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Tik yon bagʻirli tepalik shaklida saqlangan ark xarobasining diametri 30 m, balandligi 6-8 m boʻlib, atrofida mustahkam mudofaa devori bilan oʻralmagan qishloq joylashgan. Ch.O. hududi hozirgi tepalik shaklida saqlanib qolgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Chigʻiriq

Chigʻiriq — Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanid&tya shaharcha. 1957-yil 2-fevralda tashkil etilgan. Toshkent shahridan 32 km jan.da. Toshkent—Ohangaron—Angren temir yoʻl yonida. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Toʻytepa. Aholisi 2880 kishi (2004). Ch.da Navoiy konchilikmetallurgiya ktiga qarashli boyitish sexi, aloqa boʻlimi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, tibbiy ambulatoriya va boshqa bor.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Oʻrta Chirchiq tumani
Chihil sutun

Chihil sutun - Isfahon shahri (Eron) dagi saroylardan biri. Shoh Abbos I tomonidan 1590-yilda shaharni qayta qurish davrida bunyod etilgan. Shoh maydon va Chorbogʻ xiyoboni oraligʻidagi bogʻning sharq tomondagi eshigidan kiriladi. Asosiy kismlari peshtoq, ayvon, uning yonlaridagi 2 zal va simmetrik tarzda joylashgan arzxonadan iborat. Peshtoq shifti chinor daraxtidan ishlangan boʻlib, uning yopmasini muqarnas kallakli 20 ustun (bal. — 14,6 m) koʻtarib turadi. Peshtoq tagida favvorali hovuz tashkil etilgan. Hovuz burchaklaridagi ustunlarning marmar kursilari sher shaklida ishlangan. Shifti nafis naksh bilan bezalgan. Peshtoqning toʻrida shohning taxti uchun tokchasimon ayvon kurilgan. Uning yarim gumbaz tarikasidagi yopmasi muqarnasdan tashkil topgan. Sirkor parchinlarga ega. Ayvonga 2 tomondan 2 zal tutash, ayvon va zallarning orqasida koʻndalang yoʻnalishdagi 3 gumbazli arzxona joylashgan. Uning devorlari syujetli sirkor suratlar bilan qoplangan. Gumbazlarning sirtlari ham sirkor naqshlar bilan ziynatlangan. Arzxonaning shim. va jan. tomonlarida ham chogʻroq boʻlgan peshtoklar mavjud. Saroyning asosiy old va 2 yondagi peshtokdari imoratni atrofdagi muhit bilan bogaab turadi. Ustunlar unga yengillik baxsh etadi. Chihil sutun saroyi qad. Eron davriga mansub boʻlgan yodgorliklardan.

Xayrulla Pulatov.

Eron meʼmoriy yodgorliklari
Isfahondagi bino va inshootlar
Erondagi fors bogʻlari
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Forscha soʻzlar va iboralar
Eron milliy asarlari
Chogori

Chogori, GoduinOsten, Dapsang — Qoraqurum togʻlaridagi eng baland choʻqqi (8611 m). Balandligi boʻyicha Jomolungmadan keyin 2-oʻrinda. Granit va gneys jinslardan tuzilgan. Yirik muzliklar (Baltoro va boshqalar) bor. Ch.ga ilk bor 1954-yilda italiyalik alpinistlar L.Lachadelli va A.Kompanoni chiqqan.

Togʻlar
Markaziy Osiyo
Chodak masjidi

Chodak masjidi — Namangan viloyati Pop tumanida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (XVIII-asr). Xonaqoh va uch tomoni ayvondan iborat .

Tuzilishi 
Masjidning toʻgʻri burchakli ustunli xonasi uch tomonli ayvon bilan mutanosib qurilgan. Qoʻsh sinchli, poydevori toshdan, devori xom gʻishtdan terilgan. Xonaqoh va ayvon serhasham bezatilgan. Masjid (37x11,2m) boʻlib koʻndalang yoyilgan kompozitsiyadan iborat. Ustunli toʻsinli konstruktsiya masjid tomining tekis boʻlishiga xizmat qilgan. Namozxonlarga moʻljallangan bu binoning bezakli pardozi uni mahobatli meʼmorchilikning nodir yodgorliklari qatoriga qoʻyadi. Turli koʻrinishdagi ustunlar, ganchdan oʻymakorlik bilan devorga ishlangan naqshli lavhalar, xona va ayvonning gul solingan 66 shifti katta badiiy qimmatga ega boʻlgan. Fargʻona vodiysiga xos yagona koʻrinishni vujudga keltiradi. Chodak qishlogʻida 1865-yilda katta yer suv egasi boʻlgan Ismatillo Qori oilasida dunyoga kelgan farzandiga Saidjalolxoʻja deb ism qoʻydilar. Saidjalolxoʻja 25 yil Chodak, Gʻurumsaroy, Pungon, Chorkesar qishloqlarida mingboshilik qilgan.

Bu shaxs har yili otalaridan qolgan meros va yer suv, ekinlardan olingan daromad hisobiga qishloq aholisining oʻta nachorlariga zakot berib kelgan, yetim-yesirlarning xatna va nikoh toʻylarini oʻtkazgan.

Saidjalolxoʻja mingboshi oʻz shaxsiy mablagʻlari hisobidan 1905-yilda Chodak madrasasini qurdirgan. Shuningdek, bu kishi tomonidan 1908 — 1910-yillarda Chorkesar qishlogʻida Imomota mozoridagi masjid, Gʻurumsaroy qishlogʻidagi masjid (1952-yilda buzilib ketgan) va Chust tumani Zuvutqand qishlogʻidagi masjid ham bunyod etilgan. Oktabr toʻntarishidan keyingi uzoq yillarda boy tarixiy meʼmorchilik obidasi boʻlgan, mingboshi qurdirgan Chodakdagi madrasa tazyiqlar natijasida tashlandiq holga kelib, turli tashkilotlar uchun klub, omborxona va boshqa maqsadlarda ishlatildi. Lekin qatagʻon yillarida ham sadoqatli kishilarning say’i harakatlari tufayli ushbu nafis sanʼat obidasi buzilib ketishdan saqlanib, avlodlar uchun katta meʼros boʻlib qoldi. 1975—1977-yillarda yodgorlik qayta taʼmirlandi.

Manbalar 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Oʻzbekistondagi masjidlar
Namangan viloyatidagi masjidlar
Pop tumanidagi masjidlar
Chodak oltin koni

Chodak oltin koni - Namangan viloyati Pop tumanidagi kon. Ruda maydoni, asosan, Pirmirob va Guzoqsoyda, shuningdek, bir qancha mayda oltinkumushli namoyonlarni qamrab olgan. Qurama togʻ tizmalarining jan. yon bagʻrida, Qoʻqon shahridan 65 km, Namangandan 73 km masofada Chodak daryosi vodiysining oʻrta qismida joylashgan. Kon 1953-yilda ochilgan. Oltin rudalari kvarsoltinli sanoat turiga mansub, kumush keng tarqalgan. Maydon Yer poʻstining yirik UgomQumbel va Shimoliy Fargʻona siniklari tutashgan, yuqori paleozoy vulkanizmi jarayonlari keng rivojlangan (60% dan koʻproq maydonni egallaydi) hududda joylashgan. Maydon tuzilishini bir necha omillar — turli yoʻnalishlarda rivojlangan yirik siniqlar (Anjur, Chelpaksoy, Joʻlasoy, Chodakboshi, Pirmirob, Guzoqsoy, OqbulokgQoraqoʻton va h.k.) va ularning shoxobchalari murakkablashtirgan Oʻriklik qubba koʻtarilmasi, Chodak siniqoldi choʻkmasi hamda ushbu strukturalarga Quyundi (S3—R,) porfirli granitoid intruziyasining joylashuvi (30% dan ziyodroq maydonni egallagan) belgilaydi. Ruda tanalarining joylashuvi, asosan, fanitoidlar taʼsirida skarnlashgan, berezitlashgan jinslar, argillizitlar, kvarsadulyar metasomatitlar orasida turli siniqlar bilan belgilangan boʻlib, ular plitasimon, murakkab tomir va tomirsimon, linza va ustunsimon shakllarda uchraydi. Ruda tanalarining uz. 1000 m gacha, qalinligi 10 m gacha, bir necha yuz m chuqurlikkacha tarqalgan. Oltinning miqdori 30—40 g/t (oʻrtacha 5—6 g/t), kumushniki 2200 g/t gacha (oʻrtacha 30—80 g/t) yetadi. Asosiy rudali minerallari: pirit, arsenopirit, xalkopirit, kleofan, galenit, tennantit. Sfalerit, magnetit, gematit, pirargillit, freybergit, polibazit, galenit, allargentum va boshqa ham uchraydi. Ai ningasosiy qismi — elektrum shaklida, bir necha (6 tagacha) generatsiyasi mavjud; kyustelit ham uchraydi. Rudani yer osti usulida kazib olish qulay. Oltin ajratib olishning eng oson usuli — toʻgʻridantoʻgʻri sianlashtirishdir.
Chodaksoy

Chodaksoy — Namangan (viloyat) Pop tumanidagi soy. Qurama tizmasining yon bagʻridan boshlanadi. Tepaqoʻrgʻon qishlogʻi hududida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 76 km, havzasi maydoni 566 km², oʻrtacha balandligi 2370 m. Suv sarfi 3,72 m³/sek., vegetatsiya davrida oʻrtacha 7,24 m³/sek. Qor va muzliklardan toʻyinadi. Chodaksoydan Pop tumanidagi ekin maydonlarini sugʻorishda foydalaniladi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Pop tumani
Sirdaryoning irmoqlari
Namangan viloyati daryolari
Chodir

Chodir — vaqtinchalik koʻchma turar joy, boshpana. Oʻtmishda koʻchmanchi turkiylar orasida kengtarqalgan. Kattakichik koʻrinishda boʻlib, kalin pishik matodan, koʻpincha sinchga tortib qilinadi. Ch. tepasida havo almashib turishi, tutun chiqishi uchun tuynuk ishlanadi. Hozir Ch.dan uzok, safarda harbiylar, alpinistlar, geologlar va boshqa foydalanadi. Meʼmorlikda — shakli chodirsimon (konussimon yoki qirrali konussimon) gumbaz ham Ch. deyiladi.

 

Arxitektura
Choydoshlar

Choydoshlar (Theaceae) — ikki urugʻpallali usimliklar oilasi. Doim yashil daraxt yoki butalardan iborat. Barglari oddiy, chetlari tekis yoki tishli, birinketin joylashgan. Yonbargli, baʼzan yonbargsiz. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli yoki ayrim jinsli. Kosachabarglari 5—7 ta, tojbarglari 5 ta, baʼzan 4 ta. Mevasi koʻsakcha yoki kamdankam rezavor. Hasharotlar, baʼzan shamol yordamida changlanadi. Ch.ning 30 turkumi, 400 turi maʼlum, tropik va subtropik mamlakatlarda usadi. Choy va kameliya turkumi katta ahamiyatga ega.
Choymomo

Choymomo — oʻzbek folklorida shamol homiysi sifatida tasavvur qilingan mifologik obrazlardan biri. Surunkali esgan shamolni toʻxtatish uchun Ch.ga murojaat qilish bilan boglik turli xil ishoncheʼtiqodlarni oʻz ichiga olgan marosim Chimkent viloyatida yashovchi oʻzbeklar tomonidan oʻtkazib kelingan.

Qadimda odamlar kuchli yel, quyun yoki dovul sifatida namoyon boʻladigan hamda ekintikinlarni payhon qilib, daraxtlarning mevasini toʻkib, katta ziyon yetkazadigan shamolni yovuz kuch alomati deb bilishgan. Bevaqt esgan shamolni toʻxtatish va hosil nobudgarchiligining oldini olish maqsadida bu tabiiy hodisaga turli magik amallar bilan taʼsir kursatishga harakat kilishgan. Ana shu mifologik karashlar asosida shamol homiysi sifatida tasavvur qilingan Ch. obrazi hamda u bilan bogʻliq shamol tuxtatish marosimi yuzaga kelgan.

CH. marosimining qad. kurinishi ayollar tomonidan oʻtkazilishi hamda ijro etiladigan "CH." qoʻshigʻining matnida epiklik va emotsionallik aks etib turishi bilan xarakterlansa, maʼlum oʻzgarishlarga uchragan koʻrinishi shamol tuxtatish amallarining faqat erkaklar tomonidan bajarilishi va "Chuychuy momo" qoʻshigʻi ijro etilishi bilan farkdanib turadi.

CH. marosimining utkazilish tartibi va unda aytiladigan qoʻshiqlarning bir necha xil tiplari mavjud. Masalan, uning bir kurinishida keksa ayollar bilan 5—7 ta buy yetgan qizlar ishtirok etea, boshqa bir variantida chodrali kampir bilan 7 yetim qiz qatnashgan. Marosimning uchinchi lokal variantida esa barcha udumlar 3 nafar kampir tomonidan bajarilgan: ulardan biri oʻqlogʻini minib olsa, ikkinchisi supurgi ushlab olgan, uchinchi kampir xonadonlardan yigiladigan masalliklarni (un, bugʻdoy va shahrik.ni) toʻrvaga solib koʻtarib yurgan. Uch kampir ana shu holatda qishloqsagi har bir uy oldiga borib, "CH." qoʻshigʻini aytishgan:Choymomo, choy, choy, choy, Chayilib qolsin quv shamol, Bosabosa beringlar, Bosilib qolsin quv shamol! Ugauga beringlar, Ugilib qolsin bu shamol. Choymomolar oʻlibdi, Oʻgʻli yetim qolibdi, Choymomoning onasi Amakimga boribdi, Choymomo, choy, choy, Chayilib qolsin quv shamol...

Adabiyot 
 Divayev A., Zaklinaniye i priziv vetra, v kn.: Etnograficheskoye obozreniye, vip. 12, 1910; Sarimsoqov B., Oʻzbek marosim folklori, T., 1986; Taydjanov K., Ismailov X., Osobennosti doislamskix verovaniy u uzbekovkaramurtov, v kn.: Drevniye obryadi, verovaniya i kulti narodov Sredney Azii, M., 1986.

Toʻra Mirzayev, Mamatsul Joʻrayev.
Choyshab

Choyshab (fors. — tun chodiri, roʻyjo) — roʻzgʻor buyumi. Taxmonga tutish, toʻshak ustidan toʻshab qoʻyish, yotganda yopinish uchun ishlatiladi. Ch.ning toʻshak ustiga yoziladigan oq surp va oq malla boʻzdan kashtasiz, baʼzan kam kashtali qilib, taxmonga tutiladigani esa satin, shoyi, baxmal va boshqa matolardan kashta bilan bezab tikiladi. Keyingi vaqtlarda baʼzan roʻzgʻorda bezakli Ch.dan soʻzana kabi badiiy buyum sifatida ham foydalanilmoqda.
Chok

Chok — 1) chevarlikda — tikish, qirqish, yamash, kashta gullarini tikishda hosil boʻladigan baxyalar tizmasi, buyumlarning tikib biriktirilgan joyi. Gazlama, charm, teri va boshqalarni tikishda biror buyumni naqshli kashtalar bilan bezash, kiyim tikishda qismlarini biriktirishda qoʻllaniladi. Chok qoʻlda (igna, angishvona, ilmokli soʻzon igna, bigiz va boshqa bilan) va tikuv mashinasida tikiladi. Chok tekis va pishiq chiqishida ipning sifati katta ahamiyatga ega. Agar ip yaxshi pishitilsa, chok tekis va zich chiqadi, ip xom pishitilgan boʻlsa, tarang tortilmay, chok gʻadirbudur boʻladi. Chokda tabiiy (ipak, paxta, jun) va sunʼiy tolalardan foydalaniladi. 19-asrgacha chok, asosan, qoʻlda tikilgan. 19-asrning 2yarmidan Yevropa mamlakatlarida chokni tikuv mashinada tikishga oʻtilgan. Choklar tikish texnikasi, rasmlar mujassamoti va gullari bilan birbiridan ajralib turadi. Badiiy kashtachilikda palak, soʻzana, gulkoʻrpa, zardevor, joynamoz va boshqa badiiy buyumlar qadimda turli xil chok bilan qoʻlda tikilgan. Hozir ham qoʻlda, ham maxsus popop mashinalarda tikilmoqda. Tikuvchilikda kiyim qismlarining ip yoki yelim yordamida biriktirilgan joyi chok hisoblanadi.

Vazifasiga koʻra, choklar biriktirish, zih va bezakpardozlash chokiga baxya, tepchima, yoyma, bosma, qayirma, quyma, qulf, uchmauch choklar kiradi. Hoshiya chok astarsiz va sitiluvchan gazlamalardan tikiladigan kiyimlarning qismlari, qirqimlarini ishlash uchun qoʻllaniladi.

Kashtadoʻzlikla eng koʻp tarqalgan choklar: kuppa, bosma, duroʻya (kanda xayol), chinda xayol, xomdoʻzi, yoʻrma, popur, iroqi, ilmoq, chamak bahya va boshqa; 2) mashinasozlikda metall qismlarning tutashtirilgan joylari; 3) binokorlikda — terilgan gʻishtlar, bloklarning oraligʻi, panelli uylarda panellar tutashgan joylar. Bino va inshootlarning bir qismini ikkinchisidan ajratadigan ensiz oraliq konstruktiv chok deyiladi. Bunday chok temperatura, choʻkish va seysmik chokga boʻlinadi. Tra choki temperaturaning oʻzgarishidan, choʻkish choki imoratning choʻkishidan vujudga keladigan qoʻshimcha zoʻriqishlarning oldini oladi, seysmik chok binolarni silkinishda buzilishdan asraydi. Amalda koʻpincha bu 3 ta chok vazifasini bitta chok bajaradi, yaʼni 3 ta chok oʻrniga bitta chok krldiriladi.