Mesopotamian campaign

Mesopotamiya kampaniyasi Birinchi jahon urushining Yaqin Sharq teatrida Britaniya imperiyasi vakili boʻlgan ittifoqchilar, Britaniya, Avstraliya va Britaniya Hindistonining katta koʻpchiligi oʻrtasida markaziy kuchlarga, asosan Usmonli imperiyasiga qarshi kurash olib borilgan kampaniya edi.

Fon 
Usmonli imperiyasi 16-asrning boshlarida mintaqani bosib olgan, ammo hech qachon toʻliq nazoratga ega boʻlmagan. Mahalliy proksi hukmdorlar orqali Usmonlilar nazoratining mintaqaviy choʻntaklari Usmonlilarning butun Mesopotamiya (zamonaviy Iroq) boʻylab kirishini saqlab qoldi. 19-asrning boshi bilan islohotlar boshlandi. 1888-yilda Bagʻdod temir yoʻlida ish boshlandi; 1915- yilga kelib u atigi toʻrtta boʻshliqqa ega edi va Istanbuldan Bagʻdodga sayohat vaqti 21 kunga qisqardi.

Angliya-Fors neft kompaniyasi Ozarbayjon, Gʻilon, Mazendaron, Asdrabod va Xuroson viloyatlari bundan mustasno, Fors imperiyasining butun hududida neft konlariga eksklyuziv huquqlarni qoʻlga kiritdi. 1914-yilda, urushdan oldin, Britaniya hukumati dengiz floti uchun neft uchun kompaniya bilan shartnoma tuzgan edi.

Mesopotamiya yurishining operatsiya maydoni Furot va Dajla daryolari tomonidan sugʻoriladigan erlar bilan cheklangan edi. Asosiy qiyinchilik jang maydonini oʻrab olgan botqoqlar va choʻllar orqali qoʻshinlar va materiallarni olib oʻtish edi.

Evropa urushi boshlanganidan koʻp oʻtmay, inglizlar dunyodagi eng qadimgi neftni qayta ishlash zavodlaridan biri boʻlgan Abadanni himoya qilish uchun harbiy kuch yubordilar. Britaniyaning tezkor rejasi Shatt-al-Arabga qoʻshinlarni tushirishni oʻz ichiga oladi. Britaniya Hindiston armiyasining mustahkamlangan 6-chi (Poona) diviziyasiga Hindiston ekspeditsiya kuchlari D (IEFD) sifatida belgilangan vazifa yuklandi.

Neftdan tashqari, Britaniyaning Mesopotamiyadagi asosiy qiziqishi, ayniqsa Austen Chamberlain (Hindiston Davlat kotibi) va sobiq vitse-qiroli Lord Curzon kabi siyosatchilar nuqtai nazaridan, Hindistonning musulmon aholisi oldida Britaniya obroʻsini saqlab qolish edi. Dastlabki kampaniyani rejalashtirish Hindiston idorasi va Hindiston armiyasi tomonidan amalga oshirildi, Urush boʻlimining ozgina hissasi bor.

Usmonli toʻrtinchi armiyasi mintaqada joylashgan edi. U ikkita korpusdan iborat edi: XII korpus, Mosuldagi 35 va 36-diviziyalar va XIII korpus, Bagʻdoddagi 37 va 38-diviziyalar bilan.

1914-yil 29-oktabrda nemis admirali Vilgelm Souchon qoʻmondonligidagi Usmonli harbiy kemalari Rossiyaning bir nechta Qora dengiz portlarini bombardimon qildi, bu esa 1914-yil 2- noyabrda Rossiyaning urush eʼlon qilishiga turtki boʻldi, 5-noyabrda Angliya va Fransiya ham xuddi shunday.

Usmonli imperiyasi hozirda asosiy ittifoqchi kuchlar bilan urushda boʻlganligi sababli, uning ustuvor yoʻnalishlari orasida Rossiyaga qarshi Kavkaz yurishi, Usmonli urush vaziri Enver Pasha uchinchi armiyani qoʻllab-quvvatlash uchun 37-diviziya va XIII korpus shtab-kvartirasini ushbu teatrga yubordi. Butun XII korpus Sinay va Falastin kampaniyasiga joylashtirildi. Istanbulga yuborilgan Ikkinchi armiya shtab-kvartirasining oʻrniga Suriyaga toʻrtinchi armiya shtab-kvartirasi yuborildi. Toʻrtinchi armiya oʻrniga faqat 38-diviziya qoʻmondonligi ostida " Iroq hududi qoʻmondonligi " bor edi.

Mesopotamiya Usmonlilar uchun past ustuvor hudud edi va ular mintaqada biron bir katta harakat kutmagan edilar. XII va XIII korpus polklari tinchlik davrida past darajada saqlangan. Podpolkovnik Süleyman Askerî Bey qoʻmondoni boʻldi. U 38-divizionning qismlarini Shatt-al-Arab ogʻzida qayta joylashtirdi. Qolgan mudofaa kuchlari Basrada joylashgan edi. Usmonlilar Bosh shtabi Mesopotamiyaning tegishli xaritasiga ham ega emas edi. Ular urushdan oldin Iroqda ishlagan odamlar yordamida xarita chizishga harakat qilishgan, ammo bu urinish muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Enver posho 1/1 500 000 masshtabli ikkita nemis xaritasini sotib oldi.

Operatsiyalar

1914-yil 

1914-yil 6-noyabrda Britaniyaning hujum harakati Shatt-al-Arabning Fors koʻrfaziga toʻqnashuv nuqtasida joylashgan Faodagi eski qal’ani dengizdan bombardimon qilish bilan boshlandi. Fao desantida, general-leytenant Arthur Barret boshchiligidagi 6-chi (Poona) diviziyasidan iborat boʻlgan Britaniya Hindiston Ekspeditsiya Kuchlari Ser Persi Koks bilan siyosiy xodim sifatida 350 ta Usmonli qoʻshinlari va 4 ta qurol bilan qarshilik koʻrsatdi. Oʻtkir jangdan soʻng qal’a bosib olindi. Noyabr oyining oʻrtalarida Puona boʻlimi toʻliq qirgʻoqqa chiqib, Basra shahri tomon harakatlana boshladi.

Oʻsha oyda Quvayt hukmdori Shayx Muborak Al-Sabah Ummu Qasr, Safvon, Bubiyan va Basraga Usmonli qoʻshinlariga hujum qilish uchun kuchlar yuborib, Ittifoqchilarning urush harakatlariga hissa qoʻshdi. Buning evaziga Britaniya hukumati Quvaytni „Britaniya himoyasi ostidagi mustaqil hukumat“ sifatida tan oldi. Muborak hujumining aniq hajmi va tabiati haqida hech qanday maʼlumot yoʻq, biroq Usmonli qoʻshinlari bir necha hafta oʻtib bu pozitsiyalardan chekinishgan. Tez orada Muborak Quvayt bayrogʻidan Usmonli ramzini olib tashladi va uning oʻrniga arab yozuvida yozilgan „Quvayt“ soʻzini qoʻydi. Muborakning ishtiroki va Bagʻdod temir yoʻlining tugallanishiga toʻsqinlik qilishdagi oldingi mardlari inglizlarga Usmonli va Germaniyaning kuchayishiga toʻsqinlik qilib, Fors koʻrfazini himoya qilishga yordam berdi.

22-noyabr kuni inglizlar Basra gubernatori Sufi Bey boshchiligidagi Iroq hududi qoʻmondonligi askarlari bilan qisqa muddatli jangdan soʻng Basra shahrini egallab oldilar. Usmonli qoʻshinlari Basrani tashlab, daryo boʻylab chekinishdi. Shaharda tartib oʻrnatgach, inglizlar yurishlarini davom ettirdilar va Qurna jangida Subhi Bey va uning 1000 askarini qoʻlga kiritishga muvaffaq boʻldilar. Bu inglizlarni juda kuchli mavqega solib, Basra va neft konlarini har qanday Usmonli yurishlaridan himoya qilishini taʼminladi. Xalil Posho boshchiligidagi asosiy Usmonli qoʻshini Bagʻdod atrofida 275 milya shimoli-gʻarbda joylashgan edi. Ular inglizlarni siqib chiqarish uchun faqat zaif harakatlar qildilar.

1915-yil 
2-yanvar kuni Süleyman Askerî Bey Iroq hududi qoʻmondonligi boshligʻi lavozimini egalladi. Gallipoli, Kavkaz va Falastin ustuvor boʻlganligi sababli, Usmonli armiyasi Mesopotamiyaga koʻchib oʻtish uchun ozgina resurslarga ega edi. Sulaymon Askeri Bey arab shayxlarini inglizlarga qarshi kurashga uyushtirish maqsadida ularga maktublar yubordi. U har qanday holatda ham Shatt-al-Arab mintaqasini qaytarib olmoqchi edi.

12-aprel kuni erta tongda Süleyman Askerî Shayba jangi deb nomlanuvchi ingliz lageriga hujum qildi. Uning 4000 ga yaqin muntazam qoʻshinlari va arab shayxlari tomonidan taʼminlangan 14000 ga yaqin arab tartibsizliklari bor edi. Garchi tartibsizliklar samarasiz boʻlgan boʻlsa-da, Usmonli piyodalari mustahkamlangan Britaniya lageriga bir qator tinimsiz hujumlar uyushtirdi va keyinchalik uni chetlab oʻtishga harakat qildi. Ingliz otliq va piyoda askarlari qarshi hujumga oʻtganda, Sulaymon Askariy oʻz qoʻshinlarini orqaga tortdi. Ertasi kuni inglizlar uning mudofaa pozitsiyalariga hujum qilishdi. Bu ingliz piyoda askarlari Usmonlilarning qattiq qarshiliklarini yengib oʻtgan piyoda askarlari jangi edi. Usmonli yoʻqotishlar 2400 kishini oʻldirdi, yarador qildi yoki asirga oldi, shuningdek, ikkita artilleriya dala qismi. Chekinish Hamisiyeʼda daryoning 75 milya yuqorisida tugadi. Sulaymon Askeri Shaybada yaralangan edi. Hafsalasi pir boʻlgan va tushkunlikka tushgan u Bagʻdoddagi kasalxonada oʻzini otib tashladi. Uning oʻrniga polkovnik Nureddin 1915-yil 20-aprelda Iroq hududi qoʻmondonligi qoʻmondoni etib tayinlandi. Nuriddin oliy qoʻmondonlik kasbiga ega boʻlgan kam sonli ofitserlardan biri edi. Biroq, u katta jangovar tajribaga ega edi.

Kutilmagan muvaffaqiyat tufayli Britaniya qoʻmondonligi oʻz rejasini qayta koʻrib chiqdi va 1915-yil aprel oyida general Sir John Nixon qoʻmondonlikka yuborildi. U Charles Vere Ferrers Townshend ga imkon boʻlsa, Kutga yoki hatto Bagʻdodga borishni buyurdi. Tawnshend va uning kichik qoʻshini Dajla daryosi boʻylab yuqoriga koʻtarildi. Ular uni toʻxtatish uchun yuborilgan bir necha Usmonli kuchlarini magʻlub etishdi. 1915-yil iyul oyida GF Gorringe boshchiligidagi kuchlar Mesopotamiya janubidagi turklarning eng yirik taʼminot omborini qoʻlga kiritib, Nasiriya shahrini egallab oldilar. Garchi uning oldinga siljishini logistik jihatdan taʼminlash juda qiyin boʻlsa-da, u saqlanib qoldi.

1915-yil sentabr oyining oxirida, Serbiyaning yaqinda magʻlubiyati va Bolgariyaning urushga kirishi va Germaniyaning Fors va Afgʻonistonda jihodga qoʻzgʻatishga urinishlari haqidagi xavotirlar fonida Grey (tashqi ishlar vaziri) va boshqa siyosatchilar Bagʻdodga yana 100 milya yurishni ragʻbatlantirdilar. CIGS Myurrey buni logistik jihatdan aqlsiz deb hisobladi, ammo Kitchener Dardanel qoʻmitasiga (21-oktabr) Bagʻdodni obroʻ-eʼtibor uchun egallab olishni va keyin uni tark etishni maslahat berdi.

Enver posho Bagʻdodning qulashi mumkinligidan xavotirda edi. U Mesopotamiya yurishining ahamiyatini kam baholaganlik xatosini tushundi. U 35-diviziya va Mehmet Fazil poshoga eski manzili boʻlgan Mosulga qaytishni buyurdi. 38-divizion qayta tashkil etildi. Oltinchi armiya 1915-yil 5-oktabrda tuzilgan va uning qoʻmondoni 72 yoshli nemis generali Kolmar fon der Goltz edi. Von der Goltz mashhur harbiy tarixchi boʻlib, harbiy harakatlar haqida bir nechta klassik kitoblar yozgan. U uzoq yillar Usmonlilar imperiyasida harbiy maslahatchi sifatida ham ishlagan. Biroq, u Frakiyada Usmonli birinchi armiyasiga qoʻmondonlik qilgan va bir muncha vaqt teatrga etib bormagan. Iroq hududi qoʻmondonligining sobiq qoʻmondoni polkovnik Nureddin hamon yerda mas’ul edi.

22-noyabrda Tawnshend va Nureddin Bagʻdoddan 25 mil janubda joylashgan Ktesifon shahrida jang qilishdi. Mojaro besh kun davom etdi. Usmonlilar ham, inglizlar ham jang maydonidan chekinishlari sababli jang boshi berk koʻchaga kirdi. Townshend toʻliq miqyosda chekinish zarur degan xulosaga keldi. Biroq, Nureddin inglizlarning chekinayotganini angladi va chekinishni bekor qildi, keyin inglizlarga ergashdi. Townshend oʻz boʻlinmasini yaxshi tartibda qaytarib Kut-al-Amaraga qaytarib oldi. U toʻxtadi va pozitsiyani mustahkamladi. Nuriddin oʻz qoʻshinlari bilan taʼqib qildi. U 45-diviziya, 51-diviziya va 2-qabila otliq brigadalaridan tashkil topgan XVIII korpusi bilan inglizlarni oʻrab olishga harakat qildi. Charchagan va charchagan Britaniya kuchlari Kut-al-Amara mudofaasiga qaytarildi. 3-dekabrda chekinish yakunlandi. Nureddin inglizlarni Kut-al-Amarada qurshab oldi va inglizlarning garnizon relyefiga yurishiga yoʻl qoʻymaslik uchun daryoga boshqa kuchlarni yubordi.

7-dekabrda Qutni qamal qilish boshlandi. Usmonli nuqtai nazaridan, qamal Oltinchi Armiyaning boshqa operatsiyalarni amalga oshirishiga toʻsqinlik qildi. Britaniya nuqtai nazaridan, Qutni himoya qilish, Basraga chekinishdan farqli oʻlaroq, Kut izolyatsiya qilinganligi sababli xato edi. Uni himoya qilish mumkin edi, lekin uni qayta taʼminlash mumkin emas edi. Von der Golts Usmonli qoʻshinlariga Kut atrofida mudofaa pozitsiyalarini qurishda yordam berdi. Oltinchi armiya ikki korpusga, XIII va XVIII korpuslarga qayta tashkil etildi. Nureddin posho fon der Goltsga buyruq berdi. Qayta tashkil etish bilan Oltinchi Armiya inglizlarni qamal qildi. Daryo boʻylab oʻrnatilgan yangi mustahkamlangan pozitsiyalar Tawnshendni qutqarish uchun har qanday urinishlarning oldini oldi. Townshend buzgʻunchilikni taklif qildi, lekin bu dastlab ser Jon Nikson tomonidan rad etildi; ammo u tavba qildi. Nikson general Aylmer qoʻmondonligi ostida yordam kuchini tuzdi. General Aylmer qamalni buzish uchun uchta katta urinish qildi, ammo har bir urinish muvaffaqiyatsiz tugadi.

1916-yil 
20-yanvarda Enver posho Nureddin poshoni polkovnik Halil Kut (Khalil Pasha) bilan almashtirdi. Nuriddin Posho nemis generali bilan ishlashni istamadi. U Urush vazirligiga telegramma yubordi: „Iroq armiyasi Golts Poshoning harbiy bilimlariga muhtoj emasligini allaqachon isbotladi …“  Birinchi muvaffaqiyatsizlikdan keyin general Nixon oʻrniga General Lake keldi. Britaniya kuchlari havodan oz miqdordagi yuklarni oldi. Garnizonni boqish uchun bu tomchilar yetarli emas edi. Halil Kut inglizlarni ochlik yoki taslim boʻlish oʻrtasida tanlov qilishga majbur qildi, ammo bu orada ular qamalni olib tashlashga harakat qilishdi.

1916-yil yanvar va mart oylari orasida Townshend ham, Aylmer ham qamalni olib tashlash uchun bir necha hujum uyushtirdilar. Ketma-ket hujumlar Sheikh Saʼad jangida, Vadi jangida, Hanna jangida va Dujaila Redout jangida sodir boʻldi. Britaniyaning qamalni yorib oʻtishga urinishlari muvaffaqiyatga erishmadi va ularning xarajatlari ogʻir edi. Har ikki tomon katta talofat koʻrdi. Fevral oyida XIII korpus 2-piyoda diviziyasini mustahkamlash sifatida qabul qildi. Kut-al-Amaradagi Tawnshend uchun oziq-ovqat va umidlar tugaydi. Kasallik tez tarqaldi va uni davolash mumkin emas edi.

19-aprelda feldmarshal Von der Goltz vabodan vafot etdi. 24-aprel kuni „Julnar“ eshkak eshish kemasining shaharni daryo orqali qayta taʼminlashga urinishi muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Bu bilan inglizlar Qutni qayta taʼminlay olmas edi. Taunshend qoʻshimcha kuchlarni kutish oʻrniga, 1916-yil 29-aprelda taslim boʻldi. Kut-al-Amarada qolgan 13164 askar Usmonlilarga asir boʻldi.

Inglizlar Kutning yoʻqotilishini sharmandali magʻlubiyat sifatida koʻrdilar. Britaniya armiyasi askarlarining bunday katta qismi dushmanga taslim boʻlganiga koʻp yillar oʻtdi. Shuningdek, bu yoʻqotish inglizlarning Gelipoli jangidagi magʻlubiyatidan toʻrt oy oʻtgach sodir boʻldi. Taunshendni qutqara olmagan ingliz qoʻmondonlarining deyarli barchasi qoʻmondonlikdan chetlashtirildi. Usmonlilar yuqori kuchlarga qarshi mudofaa pozitsiyalarini egallashda yaxshi ekanini isbotladilar.

Inglizlar Qutdagi magʻlubiyatga yoʻl qoʻymadilar. Mesopotamiyada oldinga siljish boʻyicha keyingi urinishlar Urush qoʻmitasidagi siyosatchilar tomonidan (18-sentabr) buyurilgan edi, jumladan Kerzon va Chamberlain, agar Yaqin Sharqdagi passiv siyosat Hindistondagi musulmonlarning tartibsizliklarini ragʻbatlantirsa, qoʻshinlarda aniq tejash boʻlmaydi, deb taʼkidladilar. Fors va Afgʻoniston va Robertsonning qarshiliklariga qaramay.

Britaniyaliklar uchun asosiy muammo logistika infratuzilmasining etishmasligi edi. Kemalar Basraga yetib kelganida, ularni kichik qayiqlar orqali tushirishga toʻgʻri keldi, keyin esa Basrada yetarli boʻlmagan omborlarda saqlanadigan yuklarini tushirishdi. Kemalar koʻpincha bir necha kun oʻtirib, tushirishni kutardi. Keyin materiallarni daryo boʻylab sayoz daryo paroxodlarida shimolga joʻnatish kerak edi, chunki shimolda deyarli hech qanday yoʻl yoʻq edi. Odatda shimolga yuborilayotgan taʼminot miqdori mavjud kuchlarni taʼminlash uchun zoʻrgʻa etarli edi. Temir yoʻl qurish rejasi 1915-yilda Hindiston hukumati tomonidan rad etilgan, ammo Kutdan keyin tasdiqlangan. Kutdagi magʻlubiyatdan soʻng, inglizlar teatrga odamlar va jihozlarni koʻchirish va ularni taʼminlash qobiliyatini yaxshilash uchun katta kuch sarfladilar. Basradagi port juda yaxshilandi, shunda kemalar tezda tushirilishi mumkin edi.Basra atrofida yaxshi yoʻllar qurilgan. Portdan odamlar va materiallarni qabul qilish uchun dam olish lagerlari va taʼminot omborlari yaratilgan. Koʻproq va yaxshiroq daryo paroxodlari suvni daryo yuqoriga koʻchirishga qoʻyildi.Bemorlar va yaradorlarga yaxshi yordam koʻrsatish uchun yangi kasalxonalar ham tashkil etildi. Natijada, inglizlar oldingi chiziqqa koʻproq qoʻshin va texnika olib kelishga va ularni yangi hujum uchun toʻgʻri taʼminlashga muvaffaq boʻlishdi.

Yangi qoʻmondon general Moudega Robertsonning Bagʻdodni olishga urinmaslik haqidagi maxfiy buyrugʻi bilan qoʻshimcha kuch va jihozlar berildi. Keyingi olti oy davomida u oʻz qoʻshinini tayyorladi va tuzdi. Ayni paytda Usmonli Oltinchi Armiyasi kuchsizlanib borardi. Xalil posho juda kam oʻrinbosarlarni oldi va kuchsiz 38-diviziyani tarqatib yubordi va uning askarlarini oʻzining boshqa boʻlinmalari — 46, 51, 35 va 52-ga almashtirish sifatida ishlatdi. Ruslar Mesopotamiya uchun har qanday turk tahdidini bartaraf etib, Mosulga borishlari mumkin, deb tuyulganda Robertson fikrini oʻzgartirdi va 1916-yil dekabrida Modga hujum qilishga ruxsat berdi.

1917-yil 

Maudning hujumi 1916-yil 13-dekabrda boshlangan. Inglizlar Dajla daryosining har ikki tomonida oldinga siljib, Usmonli qoʻshinini yoʻlda bir qancha mustahkamlangan pozitsiyalardan chiqarib yuborishdi. General Moudening hujumi uslubiy, uyushtirilgan va muvaffaqiyatli boʻldi. Xalil posho oʻz kuchlarining katta qismini Kut yaqinidagi Maudga qarshi jamlay oldi. Biroq, Maude Usmonli kuchlarining koʻp qismini chetlab oʻtib, Dajlaning boshqa qirgʻogʻiga oʻtdi. Usmonli XVIII korpusi faqat orqa qoʻriqchilarning umidsiz harakatlariga qarshi kurashib, halokatdan qutulib qoldi. U juda koʻp jihoz va materiallarni yoʻqotdi. Inglizlar Qutni egallab, Dajla boʻylab yurishda davom etdilar.

Mart oyi boshida inglizlar Bagʻdodning chekkasida edi va Bagʻdod viloyati gubernatori Halil Kut (Khalil Pasha) ning bevosita qoʻmondonligi ostidagi Bagʻdod garnizoni Diyala daryosida ularni toʻxtatishga harakat qildi. General Maude Usmonli qoʻshinlaridan ustun keldi, Usmonli polkini yoʻq qildi va Usmonli mudofaa pozitsiyalarini egalladi. Xalil posho tartibsiz holda shahar tashqarisiga chekindi. 1917-yil 11-martda inglizlar Bagʻdodga kirdi va mustamlakachi manbalarga koʻra, Iroq xalqi ularni ozod qiluvchilar sifatida kutib olgan.  Britaniya Hindiston armiyasi Bagʻdodni qoʻlga kiritishda muhim rol oʻynadi. Chekinishning chalkashliklari ostida Usmonli qoʻshinining katta qismi (taxminan 15 000 askar) asirga olindi. Shahar qulaganidan bir hafta oʻtgach, general Mod Bagʻdod deklaratsiyasini eʼlon qildi, unda " bizning qoʻshinlarimiz sizning shaharlaringiz va yerlaringizga bosqinchi yoki dushman sifatida emas, balki ozod qiluvchi sifatida kiradi " degan mashhur satrni oʻz ichiga olgan.

Xalil posho kaltaklangan Oltinchi armiyasini daryo boʻyiga olib chiqib, osulda oʻz qarorgohini oʻrnatdi. Uning 30 000 ga yaqin askarlari bor edi, ular bilan Maudga qarshi turishardi. Aprel oyida u 2-piyoda diviziyasini qabul qildi, ammo 1917-yilning bahorida Usmonlilarning strategik holati yomon edi Bagʻdodni qoʻlga kiritgandan soʻng, Mode yurishini toʻxtatdi. U taʼminot liniyalari juda uzun ekanligini his qildi, yozdagi sharoitlar saylovoldi tashviqotini qiyinlashtirdi va unga kerak boʻlgan qoʻshimchalar rad etildi.

General Moude 18-noyabrda vabodan vafot etdi. Uning oʻrnini general Uilyam Marshall egalladi, u qish uchun operatsiyalarni toʻxtatdi.

1918-yil 
Inglizlar 1918-yil fevral oyining oxirida hujumlarini davom ettirdilar va mart oyida Hit va Khan al Bagʻdodiyni, aprelda esa Kifrini egallab oldilar. 1918-yil mart oyida Britaniya Najafda „Jam’iya an-Nahda al-Islomiya“ nomli isyonchi tashkilot tomonidan qoʻzgʻolonga duch keldi va isyonchilar taslim boʻlgunga qadar may oyigacha shaharni qamal qildi. 1918-yilning qolgan qismida inglizlar Megiddo jangini qoʻllab-quvvatlash uchun Sinay va Falastin kampaniyasiga qoʻshinlarini koʻchirishga majbur boʻldilar. General Marshall 1918-yil yozida general Lionel Dunstervilning Forsdagi operatsiyalarini qoʻllab-quvvatlash uchun baʼzi kuchlarni sharqqa koʻchirdi. Uning juda kuchli armiyasi „nafaqat issiq mavsumda, balki sovuqning koʻp qismida ham hayratlanarli darajada harakatsiz edi“. Mesopotamiyadagi jang endi istalmagan.

Ittifoqchilar va Usmonli imperiyasi oʻrtasida sulh shartlari boʻyicha muzokaralar oktabr oyining boshidan boshlandi. General Marshall, Harbiy idoraning „Hushtak chalinguncha Dajlada imkon qadar ogʻirroq gol urish uchun barcha saʼy-harakatlarni qilish kerak“ koʻrsatmalariga amal qilib, oxirgi marta hujumga oʻtdi. General Aleksandr Kob 1918-yil 23-oktabrda Bagʻdoddan ingliz qoʻshinlariga qoʻmondonlik qildi. Ikki kun ichida u 120 kilometr yoʻl bosib, Kichik Zab daryosiga yetib bordi va u yerda Ismoil Haqki Beyning Oltinchi qoʻshini bilan toʻqnash keldi va ularning aksariyati Sharqat jangida qoʻlga kiritildi.

Mudros sulh shartnomasi, oktabr 
1918-yil 30-oktabrda Mudros sulh shartnomasi imzolandi va ikkala tomon ham oʻzlarining hozirgi pozitsiyalarini qabul qildilar. General Marshall xuddi shu kuni Xalil Posho va Usmonli 6-Armiyasining taslim boʻlishini qabul qildi, biroq Cobbe sulh talab qilganidek, hozirgi mavqeini egallamadi va Turkiyaning noroziliklariga qarshi Mosul tomon yurishni davom ettirdi. Britaniya qoʻshinlari 1918-yil 14-noyabrda shaharga qarshiliksiz yurish qildilar. Mosul viloyati va uning boy neft konlariga egalik qilish xalqaro muammoga aylandi.

Oqibat 

Britaniya hindistonlik kuchlari allaqachon yerda boʻlganida, inglizlar Hindistondan mustamlaka hukumatini boshqarish boʻyicha oldingi bilim va tajribaga ega boʻlgan davlat xizmatchilarini olib kelishdi. Usmonlilarning mintaqadan quvib chiqarilishi koʻp asrlik kuch muvozanatini larzaga keltirdi. Usmonlilarning quvgʻin qilinishi katta mustaqillikka olib keladi deb ishongan va ittifoqchilar qatorida Usmonli qoʻshinlariga qarshi kurashgan arablar yana bir qiyinchilikka duch kelishdi. Ular Britaniyaning Mesopotamiya mandatini oʻrnatish bilan bogʻliq kelishuvlardan hafsalasi pir boʻldi.

1918-va 1919-yillarda mintaqada mustamlakachilikka qarshi uchta muhim maxfiy jamiyat tuzildi. Najafda Jamiyat an Nahda al Islomiya (Islom uygʻonish ligasi) tashkil etildi. Al Jamiya al Wataniya al Islamiya (Musulmon milliy ligasi) aholini katta qarshilik koʻrsatish uchun uyushtirish va safarbar qilish maqsadida tuzilgan. 1919-yil fevral oyida Bagʻdodda shia savdogarlari, sunniy oʻqituvchilari va davlat xizmatchilari, sunniy va shia ulamolari hamda iroqlik zobitlardan iborat koalitsiya Haras al Istiqlol (Mustaqillik posbonlari) tashkilotini tuzdi. „Istiqlol“ning Karbalo, Najaf, Qut va Xillohda aʼzo guruhlari bor edi. Inglizlar Mosul masalasida qaltis vaziyatda edi. Ular oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun deyarli umidsiz choralar koʻrishdi. Iroqda inglizlarga qarshi qoʻzgʻolon ular oʻz hokimiyatini eʼlon qilgandan soʻng rivojlandi. U 1920-yilning yozida RAF Iroq qoʻmondonligi tomonidan oʻchirildi.

Usmonli parlamenti, asosan, mintaqaning voz kechishini qabul qildi, biroq ular Mosul masalasida boshqacha fikrda edilar. Misak-i Milliy deb eʼlon qildilar. Misak-i Milliy, Mosul viloyati mushtarak oʻtmish, tarix, axloq va qonunlar tushunchasiga asoslangan ularning yuragining bir qismi ekanligini taʼkidladi. Taxminlarga koʻra, Britaniya nuqtai nazaridan, agar Mustafo Kamol Otaturk Turkiya Respublikasini barpo etish borasidagi saʼy-harakatlarida barqarorlikni taʼminlashga muvaffaq boʻlsa, u Mosulni tiklashga eʼtiborini qaratgan boʻlardi va Mesopotamiyaga kirib, u erda mahalliy aholi ham unga qoʻshilishi mumkin edi. Britaniya tashqi ishlar vaziri Mosul hududida neft borligini rad etishga urindi. 1923-yil 23-yanvarda lord Kerzon neftning mavjudligi farazdan boshqa narsa emasligini taʼkidladi. Biroq, Armstrongning soʻzlariga koʻra, „Angliya neftni xohlardi. Mosul va kurdlar kalit edi“.

Britaniya imperiyasi qoʻshinlari Mesopotamiyadagi janglarda 85 197 ta talafot koʻrdilar. Shuningdek, 820 418 kishi jangovar sabablarga koʻra kasalxonaga yotqizilgan, asosan kasallik. Ulardan 16 712 nafari vafot etgan, 634 889 nafari davolanib, teatrda xizmatga qaytarilgan, 154 343 nafari esa teatrdan doimiy ravishda evakuatsiya qilingan. Evakuatsiya qilinganlar jami jangovar boʻlmagan qurbonlarning qariyb 18,8 foizini, halok boʻlganlar esa 2 foizini tashkil etdi. Taqqoslash uchun, jangda yaralanganlarning 49 foizi (26 814 kishi) evakuatsiya qilingan, 8,9 foizi (5 281 nafar) vafot etgan. Yana minglab odamlar bu erda olingan jarohatlar va kasalliklardan teatrdan vafot etdi yoki Usmonli asirligida vafot etdi. Mesopotamiya yurishida jami britaniyalik harbiy halok boʻlganlar, shu jumladan, 38.842 (1.434 ofitser va 37.408 erkak) kasallik va boshqa jangovar boʻlmagan sabablar (shu jumladan, mahbuslar) tufayli 28.578 kishi. Mesopotamiyada jangovar yoʻqotishlar va jangovar qurbonlar nisbati gʻayrioddiy yuqori boʻlib, jangovar qurbonlar orasida doimiy yoʻqotishlarning gʻayrioddiy koʻpligi operatsiyalar hududi geografiyasiga koʻp bogʻliq edi. Bu yer gigiyenik talablarga javob bermaydigan, yozda juda issiq, qishda juda sovuq, asosan qumli choʻllardan yoki botqoqlardan iborat boʻlgan va rivojlanmagan, yaʼni erkaklar tibbiy yordam uchun uzoq masofalarga olib ketilishi kerak edi.

Usmonlilar Mesopotamiya yurishida 325 000 talafot koʻrdilar.  Kasallikdan oʻlimlar Birinchi jahon urushidagi urushda Usmonlilarning oʻlimidan ikki baravar koʻp va Mesopotamiyada bundan koʻproq edi. Usmonli tuzatib boʻlmaydigan jangovar yoʻqotishlar 55 858 kishini tashkil etdi (13 069 KIA, 22 385 WIA, 20 404 asir). Ular quyidagicha taqsimlandi.

 Basra 1914: 1400 (100 KIA, 200 WIA, 1200 POW)
 Qurna 1914: 1495 (150 KIA, 300 WIA, 1045 POW)
 Shayba 1915: 6700 (2000 KIA, 4000 WIA, 700 asir)
 1-Kut 1915: 5200 (1600 KIA, 2400 WIA, 1200 POW)
 Ctesiphon 1915: 14700 (4500 KIA, 9000 WIA, 1200 POW)
 1915/1916-yillardagi Kut qamal: 4000 (1600 KIA, 2400 WIA)
 Qut relefi 1916: 3541 (619 KIA, 1585 WIA, 1337 POW)
 2-Kut/Bagʻdod 1917: 6000 (2000 KIA, 4000 WIA)
 Mesopotamiya 1918 jami: 12 822 (500 KIA, 1000 WIA, 11 322 POW)

WIA koʻrsatkichlari faqat tuzatib boʻlmaydigan yoʻqotishlarni oʻz ichiga oladi (majruhlar yoki jarohatlardan vafot etganlar). Eriksonning hisob-kitoblariga koʻra, urushda yaradorlarning umumiy soni 2,5: 1 ga ogʻir yaradorlardan koʻp. Xuddi shu nisbatni Mesopotamiya kampaniyasiga qoʻllash natijasida jami qurbonlar soni taxminan 89 500 ni tashkil qiladi (13 069 KIA, 56 000 WIA, 20 404 asir). 1918-yil oxiriga kelib, inglizlar teatrga 350-410 ming kishini joylashtirdilar, ulardan 112 ming nafari front askarlari edi. Ushbu kampaniyada Britaniya imperiyasi kuchlarining katta qismi Hindistondan jalb qilingan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Gertsog, Kristof: Mesopotamiya fronti, in: 1914-1918-onlayn. Birinchi jahon urushi xalqaro entsiklopediyasi.
 Mesopotamiya kampaniyasi: Uzoq, uzoq iz
 Mesopotamiya kampaniyasi : CWGC
 AQSh Harbiy Akademiyasining 1915-yilgi kampaniyasining xaritasi
 AQSh Harbiy Akademiyasi Kut qamalining xaritasi
 Mesopotamiya sahifalari. Birinchi jahon urushida Turkiya. veb-sayt