MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gellar

Gellar (lot. gelo — qotyapman) — qattiq moddalarning baʼzi xossalarini namoyon qiluvchi dispers sistemalar bilan suyuq yoki gazsimon muhit. Kolloid zarrachalar yoki polimerlarning makromolekulalari orasida molekulalararo kuchlar taʼsiri tufayli ichki strukturalar hosil qilish natijasida oquvchanlik xossasini batamom yoʻqotgan sistema iviq yoki, boshqacha aytganda. gel deb ataladi. G. shakl saqlash, mustahkamlik, plastiklik va b. xossalarga ega. Ulardagi bu xossalar turli tabiatli, molekulyararo kuchlar orqali oʻzaro bogʻlangan, dispers faza zarrachalaridan tashkil topgan struktura hosil qiluvchi turlarning mavjudligi sababli vujudga keladi. Gel hosil boʻlganida sistemadagi dispers faza va dispersnoy muhit miqdorlari orasidagi nisbat oʻzgarmay qoladi. Baʼzi gellarning tarkibida dispers faza juda oz miqdorda (1—2% gacha) boʻladi. Tarkibida suyuklik koʻp boʻlgan ana shunday gellar liogellar deb ataladi. Ular yuqori molekulyar modda eritmalarining ivishidan hosil boʻladi. Bular katoriga kisel, qatiq va b. kiradi. Quruq holatda olingan, tarkibida suyuqlik oz boʻlgan yuqori polimer moddalar ham gellardir. Ular qatoriga duradgorlik yelimi, kraxmal, kauchuk va b. kiradi. Tarkibida suyuqlik oz boʻlgan ana shunday quruq gellar kserogellar deb ataladi. Koʻpincha, koagulyatsiya yoki "tuzlanish" hodisalari natijasida ham gellar hosil boʻladi. Ular koagellar deyiladi. Suyuqlikka solinganda boʻkib oʻz hajmini oshiradigan kserogellar elastik gellar, bu-kilmaydiganlari esa moʻrt gellar deb ataladi. Jelatin, kauchuk elastik gellar, silikat kislota, temir (III)-gidroksid, ammoniy gidroksid gellar moʻrt gellardir. Struktura hosil qilgan sistema (gel)ning struktura hosil qilmagan sistema (zol)ga izotermik aylanishi tiksotropiya deb ataladi. Tiksotropiya hodisasi katta amaliy ahamiyatga ega. Mas, yerni burgʻilashda burgʻi loy, kvars va b. tog jinslari qavatidan oʻtadi. Suv quyib parmalansa, togʻ jinslari quyuq massaga aylanib burgʻilashni qiyinlashtiradi. Agar suv oʻrniga tiksotrop loy eritmasi (mas, bentonit suspenziyasi) ishla-tilsa, u tog jinsi bilan aralashib, tiksotrop sistema hosil qiladi va burgʻilash osonlashadi. Tiksotrop gellar vaqt oʻtishi bilan hajmini kuchaytirib, dispersion muhitni siqib chiqara boshlaydi. Gelning oʻz-oʻzicha ikki qavatga (suyuq eritma va zich gelga) ajralish jarayoni — sinerezis sanoat mollari va oziq-ovqat i. ch. texnologiyasida koʻp uchraydi. G. hosil boʻlishi togʻ-kon ishida, polimer materiallar, katalizatorlar va sorbentlar i. ch.da, farmatsevtika, atir-upa va oziqovqat sanoatida muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Murray Gell-Mann

Murray Gell-Mann (1929.15.9, Nyu-York) — amerikalik nazariyotchi-fizik. Ilmiy ishlari maydonning kvant nazariyasi, elementar zarralar fizikasi, yadro fizikasiga oid. Fanga ajiblik tushunchasini kiritgan va uning saqlanish qonunini ochgan (yapon fizigi K. Nishijimadan mustaqil holda, 1953). Elementar zarralar sistemasini (1961), kvarklar gipotezasini (1964) taklif qilgan. Nobel mukofoti laureati (1969).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
AQSh fiziklari
1929-yilda tugʻilganlar
15-sentabrda vafot etganlar
2019-yilda vafot etganlar
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
Abduqodir Gʻiloniy

Gelonii Muhiddin Abduqodir ibn Abiy Solih Jangiydoʻst (1077-yil, Gelon viloyati, Eron — 1166-yil) — fors ilohiyotchisi, mutasavvif. 18 yoshida Bagʻdodga keladi va juda koʻp olimlardan saboq oladi. Uning xanbaliya mazhabiga oid vaʼzlari shuhrat qozonadi. Keyinchalik Geloni Qurʼon tafsirchisi va muftiy sifatida faoliyat koʻrsatadi. U hadis va fiqh ilmlaridan dars beradi. Geloni hanbaliya mazhabida qatʼiy turgan, Muhammad (sav) sunnatlariga soʻzsiz rioya etgan. Vaʼzlarida musulmonlar uchun zarur boʻlgan oʻnta axloqiy qoidani bayon etgan. Geloni oʻzining tariqat uslubini vujudga keltirmagan, biror tariqatga boshchilik qilmagan boʻlsa ham uni qodiriya sufiylik tariqatining asoschisi deb hisoblaydilar. Ammo, haqiqatda esa, bu tariqat uning avlodlari yoki muridlari tomonidan faqat 13-asrning oʻrtalarida, baʼzi mutaxassislarning fikricha, hatto 15-asrda vujudga kelgan. Xalq ommasi uni moʻjiza koʻrsatishga qodir boʻlgan aziz-avliyo va bechoralarning homiysi deb, ulugʻlar edi. Unga Gʻavsul Aʼzam („ulugʻ himoyachi“) va piri dastgir („madadkor pir“) laqablarini berishgan. Geloni maqbarasi Bagʻdodda boʻlib, islomdagi mashhur muqaddas joylardan biri hisoblanadi.

Gelonining „Al-gʻunya li talib tariq l-haqq“ („Haq yoʻlidan boruvchi toliblar yoʻlini tugʻrilash“) asari saqlanib qolgan. Bu asarda hanbaliya mazhabi nuqtai nazaridan islomdagi 73 firqaga bulingan musulmon jamoasining ijtimoiy, axloqiy burch va vazifalari bayon qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelonlar

Gelonlar — mil. av. 1-ming yillik oʻrtalarida Skifiyada yashagan qad. kabila. Gerodotnshg fikriga koʻra, G. yunon shaharlaridan budinlar yeriga koʻchib kelgan ellinlar boʻlib, bu yerda yogʻochdan Gelon sh.ni bunyod etganlar; ular dehqonchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullanishgan, skiflarning axomaniylar podshosi Doro I bilan boʻlgan urushida qatnashganlar. Olviyalik yunonlar G.ni mahalliy qabila, budinlarning bir qavmi deb hisoblashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelvesiy Klod Adrian

GELVESIY (Helvetius) Klod Adrian (1715.31.1-Parij-1771.25.1) — fransuz faylasufi, psixologi. G. fikricha, olam moddiy, vaqt va fazoda cheksiz, doimiy harakatda; tafakkur va sezgi materiyaning xossasidir. Insonning ongi va ehtirosini ijtimoiy rivojlanishning asosiy harakatlantiruvchi kuchi deb hisobladi. G. bilish nazariyasida agnostitsizmta qarshi, materialistik sensualizm tarafdori. U xotiranm bilishning ikkinchi quroli, tafakkur sezgilarimiz yigʻindisi, deb taʼkidladi. G. xudoning mavjudligi, olamning yaratilganligi, jonning abadiyligi gʻoyalarini tanqid qildi. G. ijtimoiy muhit deganda siyosiy hayotni, qonunchilikni tushungan. Ijtimoiy hayot yuridik qonunlarga bogʻliq deb, tenglikni kishilarning qonun oldidagi tengligi maʼnosida talqin etgan. U umumiy tenglikni inkor etgan. G. kishilarning intellektual va axloqiy qiyofasini shakllantirishda muhitning hal qiluvchi ahamiyatini koʻrsatgan. U etikada diniy va spiritualistik qarashlarni tanqid qilib, axloqiy tasavvurlarning tajribaviy kelib chiqishi, ularning individ manfaatlari bilan shartlanganligini isbotladi. G. 18-asr oxiridagi fransuz burjua inqilobini gʻoyaviy tayyorlashda muhim oʻrin tutdi. Asarlari: "Aql toʻgʻrisida" (1758), "Inson toʻgʻrisida, uning aqliy qobiliyatlari hamda tarbiyasi haqida" (1772, vafotidan keyin).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelvin

Gelvin (lot. helvus — kahrabosimon sariq) — mineral; karkasli silikatlar kichik sinfiga kiruvchi berillsilikat. Kimyoviy tarkibi (Mn, Fe, Zn)8 lBeSiOJ,,S2. Tarkibida 13,6% VeO bor. Kub singoniyali. Tetraedr kristallar, shaklsiz zarralar va donalar. Rangi sariq, yashil, qizil qoʻngʻirdan rangsizgacha. Shishasimon yaltiroq, smolaga oʻxshaydi. Qattikligi 6—6,5. S ogʻ. 3,2— 3,5. Pegmatit tomirlar, greyzenlashgan siyenitlar, granitlar, sulfid minerallariga boy skarnlarda uchraydi. Oʻzbekistonda Chatqol, Qurama (Qoʻrgʻoshinkon), Zirabuloq (Ingichka) togʻlarida bor. Berilliy olinadigan ruda. Xorijda Rossiya Federatsiyasi (Ural), Qozogʻiston, Norvegiya, AQSH, Ruminiya, Germaniyada topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hermann von Helmholtz

Hermann Ludwig Ferdinand von Helmholtz (; 1821-yil 31-avgust, Potsdam — 1894-yil 8-sentyabr, Berlin) — nemis tabiatshunosi. „Kuchning saqlanishi haqida“ (1847) asarida birinchi boʻlib energiyaning saqlanish qonunink matematik jihatdan asoslab, bu qonunning umumiyligini koʻrsatgan. Eng kichik taʼsir prinsipini issiqlik, elektr va yorugʻlik hodisalariga qoʻllab, bu prin-sipning termodinamikaning ikkinchi qonuni bilan bogʻlanganligini ochib bergan. U birinchi boʻlib hammaga tushunarli shaklda elektrning atom tabiati gʻoyasini ilgari surgan. Helmholtz suyuqliklarning uyurma harakati nazariyasini rivojlantirib, mexanik va elektromagnit jarayonlarni tekshirish uchun bu nazariyaning amaliy qoʻllanishiga doir bir qancha misollar berdi. U yorugʻlikning elektromagnit nazariyasini va anomal dispersiya nazariyasini taraqqiy ettirgan. Fanga erkin va bogʻlangan energiyalar degan tushunchani kiritgan. Koʻrish va eshitish fiziologiyasiga oid masalalarni ilmiy jihatdan toʻgʻri talqin qilgan. Helmholtz muskullarda issiklik paydo boʻlishini aniqlab, uni hamda nerv impulslarining tarqalishi tezligini oʻlchagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

1821-yilda tugʻilganlar
1894-yilda vafot etganlar
Gelmintlar

Gelmintlar (Helminthos. yun. helmins, helminthos — chuvalchang, gijja) — har xil sistematik guruhlarga mansub parazit chuvalchanglar guruhi. G.ga 5 tipga mansub jonivorlar, jumladan yassi chuvalchanglardan monogeneyalar, soʻrgʻichlilar, tasmasimon chuvalchanglar va sestodsimonlar; toʻgarak chuvalchanglardan nematodalar va qilchuvalchanglar; halqali chuvalchanglardan zuluklar; tikanboshlilar, nemertinlar hamda sistematik oʻrni toʻliq aniqlanmagan ortonektidlar va ditsiyemidlar kiradi. G. ekologik guruh boʻlib, juda xilma-xil jonivorlarni oʻz ichiga oladi. Teri-muskul xaltasi, tana organlarining uchta embrional varaqdan hosil boʻlishi; tanasi oldingi qismining ixtisoslashib, yopishuv yoki sezgi organlari hosil qilishi hamda bilateral simmetriyalik hamma G. uchun xos boʻlgan umumiy belgi hisoblanadi. Parazitlik qilish xususiyatiga binoan G.ni statsionar va fakultativ parazitlarga ajratiladi. Birinchi guruhga odam, hayvon va oʻsimlik parazitlari (tasmasimon chuvalchanglar, trematodlar, tikanboshlilar va koʻpchilik nematodalar); ikkinchi guruhga — koʻpchilik zuluklar, ayrim kiprikli chuvalchanglar va nemertinlar kiradi. Lichinkalik davrida hasharotlar tanasida parazitlik qiladigan, voyaga yetgan davrida esa erkin yashaydigan qilchuvalchanglar G.ning oʻziga xos guruhini hosil qiladi. Parazitlik qiladigan joyiga binoan G. tashqi — ekto-parazitlar (monogeneyalar, koʻpchilik zuluklar, nemertinlar va turbellariyalarning bir qismi) hamda endo-parazitlar (koʻpchilik gelmintlar)ga ajratiladi.

Parazit hayot kechirish taʼsirida G.ning harakatlanish, xoʻjayin tanasidan tashqarida faol oziq qidirish xususiyatlari yoʻqolgan; bir qancha turlarida hazm sistemasi reduksiyaga uchragan. Buning oʻrniga yopishuv organlari rivojlanib, pushti keskin oshgan, rivojlanish sikli murakkablashib, koʻplab potensial xoʻjayinlarni zararlashga imkon beradigan boʻlgan. G. lichinkasi koʻpincha toʻla-toʻkis yoki qismai asosiy xoʻjayin organizmidan tashqarida rivojlanadi. Rivojlanish xususiyatiga binoan G. geogelmintlar va biogelmintlarga ajratiladi. Geogelmintlar tashqi muhitda, biogel-mintlar boshqa hayvonlar — oraliq xoʻjayin organizmida rivojlanadi. Ayrim biogelmintlar oraliq xoʻjayindan tashqari qoʻshimcha, hatto rezerv xoʻjayinga ham ega boʻladi. Soʻrgʻichlilar va tasmasimon chuvalchanglar sinfiga mansub bir qancha G.da jinsiy koʻpayish bilan birga lichinkalik partenogenez ham uchraydi. Jinsiy va jinssiz gallanib koʻpayish turning saqlanib qolish imkoniyatini oshiradi. Oʻzbekistonda umurtqali hayvoilarda 1000 dan ortiq G. parazitlik qiladi.

Ld..Matjonov N. M., Azimov J. A., Gehtin V. I., Odam va hayvonlarning koʻrinmas yovlari, T., 1977; Parmonov M., Sayidqulov B., Parmonov J., Epizootologiya, T., 1996.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelmintozoonozlar

Gelmintozoonozlar - tabiiy sharoitda qoʻzgʻatuvchisi odamlarda va hayvonlarda parazitlik qilib yashovchi gelmintoz kasalliklar guruhi. G. atamasi J929 yilda rus olimlari K. I. Skryabin va R. S. Shulsar tomonidan fanga kiritilgan.

G. ikki guruhga boʻlinadi. Birinchi guruhga tarixiy taraqqiyot (filogenez) jarayonida faqat hayvonlar organizmiga moslashgan G. qoʻzgʻatuvchilari kiradi. Odam bu qoʻzgʻatuvchilar uchun fakultativ xoʻjayin boʻlishi mumkin. Bu guruxga fassiolyoz, dikrotselioz, senuroz, sistitserkoz, dipilidioz, trixinellyoz va b. kasalliklar misol boʻladi. Birinchi guruh gelmintozlarga odam tanasiga joylashib, uning organizmini maʼlum patologik oʻzgarishlarga olib kelib, ammo oʻzi jinsiy voyaga yetmaydigan gelmintlarni ham kiritish mumkin. Mas, itlarning unsinarioz kasalligi qoʻzgʻatuvchisining lichinkasi, sut emizuvchi va kushlarning shistosomatit lichinkalari odam terisi orqali oʻtib, dermatitni paydo qiladi.

Ikkinchi guruhga qoʻzgʻatuvchisining biologik rivojlanishida odam ishtiroki shart boʻlgan G. kiradi. Mas: teniidoz, teniarinxoz kabilar. Teniarinxoz Oʻzbekistonda Xorazm, Buxoro, Samarqand viloyatlari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi aholisi oʻrtasida uchraydi (piyoz va garmdori qoʻshilgan xom qiyma goʻshti — "ijjan" isteʼmol kilinishi uning asosiy sababidir).

G. bilan zararlanishda epizootologik va epidemiologik jarayonlarning bir necha holatlari farq qilinadi: a) odam va hayvonlar gelmintlar uchun asosiy xoʻjayin hisoblanadi (mas, opistorxoz, shistosomoz, fassiolyoz, difillobotrioz, dipilidioz). Bunday holatda odam va hayvonlar bir-biriga kasallikni yuqtirmaydi; ular invaziya manbai boʻlib, boshqa biror oraliq yoki qoʻshimcha xoʻjayin hisoblanadi; b) odam asosiy xoʻjayin, hayvonlar — oraliq xoʻjayin boʻladi (mas, teniarinxoz va teniozlarda qoramollar va choʻchqalardan kasalliklar odamlarga yuqadi; v) baʼzi bir tur hayvonlar asosiy xoʻjayin boʻlib, odam oraliq xoʻjayin vazifasini oʻtaydi (mas, exinokokkoz); g) odam va hayvonlar bitta tur gelmint uchun bir vaqtning oʻzida ham asosiy xoʻjayin, ham oraliq xoʻjayin boʻlishi mumkin (mas, trixinellyoz).

Goʻsht mahsulotlarini veterinariya-sanitariya nazoratidan oʻtkazish, aholining umumiy va sanitariya madaniyati darajasini oshirish, yaylovlar va hayvonlar suv ichadigan joylarning kasallik qoʻzgʻatuvchisining tuxum va lichinkalari bilan ifloslanishiga yoʻl qoʻymaslik, tabiiy-geografik sharoit va b.ni yaxshilash G.ga qarshi kurash va ularni yoʻqotishda katta ahamiyatga ega. Jaloliddin Azimov, Erkinjon Shakarboyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelmintosporiozlar

Gelmintosporiozlar - oʻsimliklarda Helminthosponum turkumiga mansub zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasalliklar. Aksariyat gʻalla va texnika ekinlari zararlanadi. Kasallik gʻoʻza koʻsaklarining chanoqlarida ham uchrashi qayd etilgan. Arpa, bugʻdoy, suli, makkajoʻxori G. bilan kasallanganda oʻsimlik bargida qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻlib, dogʻlar ostidagi toʻqimalar oʻladi. Kuchli zararlangan makkajoʻxori sovuq urganga oʻxshab qoladi. Sholi G. bilan kasallanganda unib chiqqan maysalari chiriydi, barglarida dogʻlar hosil boʻladi. Natijada ekin siyraklashib ketadi. Kasallangan maysaning ildiz boʻgʻzida zaytun yogʻi rangʻida gʻuborlar, barglarida esa mayda toʻq-qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi. Arpa, sulining barglari, barg qini va doni toʻrsimon dogʻlanish koʻrinishini oladi, oʻsimlik bosh tortmaydi.

Kurash choralari: kuzgi shudgorni sifatli bajarish, yerga fosforli-kaliyli oʻgʻitlar solish, ekishni oʻz vaqtida qisqa muddatlarda oʻtkazish, maysalarni azotli oʻgʻitlar bilan oziqlantirish. Ekiladigan urugʻlikni raksil (1,5 kg/t) yoki derazali preparatlari (2 l/t) bilan dorilash kerak.

Latif Muhamedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemagtlyutinatsiya

Gemagtlyutinatsiya (gemo... va agglyutinatsiya) — serologik reaksiya; quyilayotgan qon resipiyent (qon oluvchi bemor)ning qon guruhiga moye kelmaganda, qon shaklli elementlaridan eritrotsitlarning bir-biriga yopishib, gʻuj boʻlib choʻkishi. Bevosita va bilvosita gemaglitinatsiya farq qilinadi. Bevosita G.da eritrotsitlarning yopishib qolishi unga antitelo — gemagglyutininlarning toʻgʻridan toʻgʻri taʼsiri tufayli roʻy beradi. Agar gemagglyutinin va eritrotsitlar bir turdagi organizmga xos boʻlsa, izogemagglyutinatsiya sodir boʻladi. Bu qon guruhini aniqlash va donorni toʻgʻri tanlashda qoʻl keladi. Agar yuqoridagi holat har xil turdagi organizmga xos boʻlsa, geteroagglyutinatsiya roʻy beradi, bu asosan ayrim infeksion kasalliklar (masalan, infeksion mononukleoz)da kuzatiladi. Bilvosita G.da tegishli antigen yoki gapten bilan ishlangan eritrotsitlar yopishib qoladi. Bu reaksiya ayrim infeksion va allergik kasalliklarda qoʻllaniladi. Eritrotsitlarning gʻuj boʻlib yopishib qolishi viruslar taʼsirida (masalan, grippda) ham roʻy berishi mumkin. Virusli kasalliklarni aniqlashda bu reaksiyalarning oʻziga xos tomonlaridan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemangioma

Gemangioma (yun. haima — qon, angeion — tomir) — qon tomirlarining xavfsiz oʻsmasi. Koʻpincha yosh bolalarda tomirning tugʻma ortiqcha tarmoqlaridan rivojlanadi. Bola tugʻilgan zahoti yoki sal oʻtgandan keyinroq koʻzga tashlanadi, baʼzida yoshi kattalarda ham kuzatiladi. Tananing turli sohalarida, koʻproq lab, yuz va boʻyinda uchraydi. Bola oʻsgan sayin G. ham kattalashadi va hiylagina joyni egallab oladi. Oʻz vaqtida davolanmasa, boshqa aʼzolarga oʻtishi mumkin. G. teri va shilliq qavatda, muskul, biriktiruvchi toʻqima va suyaklarda, shuningdek jigar, buyrak va b. aʼzolarda ham boʻladi. Jarroxlik yoʻli bilan oʻsma olib tashlanadi (yana q. Angioma).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemartroz

Gemartroz (gemo... va yun. arthron — boʻgʻim) — boʻgʻim boʻshligʻiga qon quyilishi. Koʻpincha boʻgʻimning ochiq yoki yopiq shikastlanishi (boylamlarning choʻzilishi va uzilishi, boʻgʻim ichidagi siniq va sh. k., hatto lat yeyish) sabab boʻladi. Gemorragik diatez, shuningdek operatsiyadan keyin ham G. roʻy beri sh i mumkin. G. tizza, boldir-panja, tirsak, bilak-kaft usta boʻgʻimlarida koʻproq kuzatiladi. Belgilari: boʻgʻim shishib, kattalashadi, bezillab turadi, harakat qiyinlashadi. G.ni faqat vrach davolaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematit

Gematit (yun. haima — qon), temir yaltirogʻi — temirning keng tarqalgan minerali. Kimyoviy formulasi Gʻe2O3. Tarkibida 70% gacha temir bor. Baʼzan titan (11% gacha TiO2 titanogematit), alyuminiy (14% gacha A12O, — alyumogematit), marganes (17% gacha — marganesgematit), suv (N,0 8% gacha gidrogematit) aralashmalari boʻladi. Trigonal singoniyali. Kristallari koʻpincha plastinkasimon, varaqsimon, buyrak shaklida, rangi poʻlatrang — kulrangdan qoragacha. Yarim metallsimon yaltiraydi. Chinniga chizilsa qizil iz qoldiradi. Qattiqligi 6—6,5. solishtirma og'irligi 5,3. Qizdirilganda magnitlanadi, 1594° temperaturada eriydi. G. intruziv jinslarda, gidrotermal konlarda kvars, barit, magnetit, xlorit bilan birga va vulkan kraterlari devorlarida uchraydi. Nurash jarayonida temir gidroksidlarining suvsizlanishi natijasida ham G. hosil boʻladi. Regional metamorfizm jarayonida G.ning juda katta massalari vujudga keladi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlaridagi temir konlarida (Surenota. Gʻova, Toʻrangli, Chaqadambuloq), koʻp metalli konlarda (Qoʻrgʻoshinkon, Oltintopkan, Konsoy) koʻp tarqalgan. Ukraina (Krivoy Rog), Rossiya Federatsiyasi (Kursk magnit anomaliyasi, Ural togʻlari, Sibirda), AQSH, Kanada, Braziliya, Hindiston va boshqa mamlakatlarda yirik konlari bor. G. rudalari choʻyan va poʻlat olishda muhim xom ashyo hisoblanadi. Toza kukunsimon xillari boʻyoq tayyorlashda ishlatiladi: G. — temir olinadigan ruda.

Manbalar 

Minerallar
Alabama shtati ramzlari
Gemato...

Gemato... (yunoncha: haima — qon) — gemo... ni anglatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematologiya va qon quyish instituti

Gematologiya va qon quyish instituti, Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi Gematologiya va qon quyish ilmiy tadqiqot instituti —ilmiy tadqiqotlar muassasasi. Oʻrta Osiyo davlat universiteti tibbiyot fakulteti jarrohlik klinikasidagi Qon quyish xonasi (1930) 1934 yilda Markaziy qon quyish stansiyasiga aylantirildi. 1940 yil shu stansiya asosida Qon quyish instituti tashkil etildi. 1959 yildan hozirgi nom bilan ataladi. Institutda kamqonliklar, leykozlar, gemoblastozlar, gemorragik diatezlar (gemofiliya, trombotsitopeniya)ning oldini olish va davolash, qon quyilgandan keyingi gepatit va shok holatlarini oʻrganish; ayollar va bolalar kamqonligini gemoglobinli tahlillash, koʻmik, qon va uning komponentlarini konservalash hamda transplantatsiya qilish, shuningdek donorlikning ayrim masalalari va h. k. ga oid tadqiqotlar olib boriladi. Institutda 295 oʻrinli 8 klinik boʻlim (kattalar va bolalar gematologiyasi, jarrohlik, kunduzgi boʻlim va b.), konsultativ poliklinika, 25 davolashdiagnostika laboratoriya. va boʻlimlar, qon quyish stansiyasi, vivariy, kutubxona bor. Institut laboratoriya.da bir necha turdagi qon komponentlari va preparatlari tayyorlanadi. Institutda 5 fan doktori va 15 dan ziyod fan nomzodlari, 30 ga yaqin malakali gematolog va transfuziologlar xizmat qiladi (2001). Institut Oʻzbekiston Respublikasida gematologiya va qrn quyish muammolari boʻyicha ilmiy va uslubiy markaz hisoblanadi. Institut viloyat, shahar, tuman qon quyish stansiyalari va Qizil Yarim Oy jamiyati bilan birga donorlikni rivojlantirish masalalari bilan shugʻullanadi. Ilmiy ishlar nashr etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi Sogʻliqni saqlash vazirligi
Gematoma

Gematoma (gemo… va yun. ota – oʻsma) – toʻqima orasiga va tana boʻshliqlariga qon quyilishi. Turli shikastlanishlar, lat yeyish, suyaklar sinishi, chiqishi va b. oqibatida roʻy beradi. Yumshoq toʻqimalar ezilishidan paydo boʻlgan kichikroq G. biroz shishib, ogʻriydi, oʻsha soha moʻmataloq boʻlib, qontalashadi (qarang Qontalash). Oʻz vaqtida toʻgʻri davo qilinsa, hech bir nuqsonsiz tuzalib ketadi; asosan shu sohaga orom beriladi, sovuq qilinadi va bogʻlab qoʻyiladi. Hayot uchun muhim aʼzolar (bosh miya, jigar va b.) zararlangan boʻlsa, zudlik bilan vrachga murojaat etish zarur, aks holda ogʻir asoratlarga sabab boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemato-ensefalik baryer

Gemato-ensefalik baryer (gemato... va yun. enkephalos — bosh miya) — orqa miya suyuqligi va miya oʻrtasidagi moddalar almashinuvini tanlab boshqaradigan fiziologik tuzilma, toʻsiq. G-e.b. tarkibiga miya kapillyarlari endoteliysi, neyrogliya elementlari, miya tomirlarining chigallari, miya qobiqlari va b. kiradi. G-e.b. markaziy nerv sistemasini qonga yot moddalar (zaharlar, viruslar va h. k.), shuningdek dori moddalari (mishyak, simob birikmalari) tushishidan himoya qiladi hamda orqa miya suyuqligining tarkibi va xossalarini tartibga solib turadi. G-e.b. faoliyati vegetativ nerv sistemam va ichki sekresiya bezlari ajratgan mahsulotlar tomonidan boshqariladi. G-e.b. gistogematik baryerlar guruhiga mansub.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gematuriya

Gematuriya (gemato... va yun. shop — siydik) — siydiqda qon boʻlishi, qon aralash siydik kelishi. Buyrak va siydik yoʻli kasalliklarida (nefrit, buyrak sili va oʻsmasida, buyrak toshi kasalligida, siydik yoʻllari shikastlanganda), goho yurak-tomir va qon kasalliklarida, shuningdek baʼzi yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. G.da siydik nim pushti, qizgʻish va toʻq qizil boʻlib, katta-kichik va shakli har xil qon iviqlari aralashib chiqadi. G.ga sabab boʻlgan asosiy kasallik davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemi...

Gemi... (yun. hemi — yarim, nim) — qoʻshma soʻz tarkibida kelib, yarmi, teng yarim maʼnosini ifodalaydi (mas, gemiplegiya). GEMIZIGOTALIK(gelsh... va zigota) — organizmdagi bir yoki bir necha genlar oʻz allel juftlariga ega boʻlmagan holat. Geterogamet organizmlar jinsiy xromosomalaridagi genlar shunday holatga ega. Gemizigota holatida resessiv genlar gaploid hamda diploid organizmlarda namoyon boʻlishi mumkin. Shuningdek, G. xromosomalarning qayta joylanishi (translokatsiya, delesiya, notoʻgʻri krossingover va b.) natijasida ham paydo boʻladi. G.dan oʻsimliklar seleksiyasida monosom xromosomali organizmlar (monosomiklar) olish orqali xromosomalarning tarkibini aniqlashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemimorfit

Gemimorfit — mineral; q. Kalamin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bezak toshlari
Geminidlar

Geminidlar (lot. Gemini) - egizaklar yulduz turkumidagi meteorlar oqimi. Har yili faol boʻladi, 1—17 dekabrda kuzatiladi. Quyosh atrofida aylanib chiqish davri juda qisqa (1,7 yil). Dastlab 1862-yilda kuzatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil