MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kuyish

Kuyish (tibbiyotda) — yuqori harorat, kimyoviy moddalar (ishqor, kislota, ogʻir metallarning tuzlari va boshqalar), elektr toki va radioaktiv nurlar taʼ-sirida toʻqimalarning shikastlanishi. Shunga koʻra, termik kuyish, kimyoviy moddalar va nurlar taʼsirida kuyish farq qilinadi. Turmush va ishlab chiqarishda yuqori temperatura taʼsirida kuyish, yaʼni termik kuyish koʻp uchraydi.

Toʻqimalarning zararlanishiga qarab kuyish ning 4 darajasi farqlanadi: I dara j a da — teri qizarib, bir oz shi-shadi, 4—5 kundan soʻng tuzala boshlaydi. II darajada — qizargan teri yuzasida tiniq, sargʻish, suyuqlik bilan toʻla pufakchalar paydo boʻladi, ular yorilganda terining yuza qavati ochilib, bezillab turadi. Yaraga infeksiya tush-masa, 10—15 kunda chandiqsiz tuzaladi. III darajada — terining hamma qanati oʻladi (teri usti qorayib keta-di — nekroz). IV darajada — teri va teri osti toʻqimalari (pay, muskullar va hatto suyaklar) kuyib koʻmirga aylanadi. Odatda, kuygan joy juda sekin tuzaladi, koʻpincha oʻsha joyda chu-qur chandiqlar paydo boʻladi. Ayniqsa, kishi yuzidagi chandiqlar husnni bu-zadi. Boʻyin va boʻgʻim atrofidagi chan-diklar (ogʻir turlari) ular harakatini cheklab qoʻyishi mumkin (qarang Kontraktura).

K.ning ogʻir-yengilligi faqat kuyish darajasiga qarab emas, balki qancha joy kuyganligiga, yaʼni shikastlangan kishining butun gavda yuzasiga qarab (% hisobida) aniqlanadi.

K.da beriladigan birinchi yordam tutayotgan, yongan yoki kimyoviy moddalartoʻkilgan kiyimni yechib yoki qirqib olish, kuygan joyga aseptik bogʻlov qoʻyishdan iborat. I darajali K.da kuygan joyga 79° li spirt, arak,, odekolon, margansovkaning nimrang erit-masi surtiladi. Gavdaning koʻp qismi kuyganda bemorni tezlik bilan davolash muassasasiga olib borish kerak. Birinchi yordam koʻrsatishda kuygan joydagi pufakchalarni yorish, har xil malhamlar qoʻyish, xususan, siydik bogʻlash yaramaydi.

Manbalar 

Tibbiyot
Kuiish

Kuiish (qishloq xoʻjaligi ekinlari va daraxtlarda) — quyosh nurining toʻgʻri tushishi (oftob urishi) yoki ob-havoning keskin almashinuvi (issiq urishi, issiqga chalinishi) taʼsirida yuzaga keladigan shikastlanish; oʻsimliklarning zamburugʻlar (mas, mo-nilioz kasalligini paydo etadigan zamburugʻlar)dan hamda pestitsidlarni notoʻgʻri qoʻllashdan kelib chiqadigan za-rarlanishi ham K. deyiladi. K. poʻstloq, poya, novda, barg, gul, ayrim holdarda oʻsimlikning nobud boʻlishiga olib keladi. Issiq urishda tuprokda namning yetishmasligi tufayli oʻsimlikda suv balansi boʻziladi, vatijada barglar quriydi, hosil toʻkiladi va oʻsimlik nobud boʻladi. K. choʻldan qum koʻchirib keladigan issiq shamolli rayonlar (mas, Qoʻqon, Bekobod, Mir-zachoʻl guruhi va Surxondaryo viloya-tining jan. rayonlari)da ayniqsa koʻp kuzatiladi.

Kurash choralari: quyosh va is-siqdan himoyalash uchun daraxt tanalari ohak erimasi bilan oqlanadi, dala ihota daraxtzorlari barpo qilinadi, ekinlar oʻz vaqtida sugʻoriladi, qator oralariga ishlov beriladi, infeksiya taʼsirida yuzaga kelgan K.larda pes-titsidlar (ularni qoʻllash tavsiyalariga muvofiq) purkaladi.

Sulton Ashmuhamedov.

Manbalar
Kuk boʻgʻozi

Kuk boʻgʻozi — Yangi Zelandiyaning Shim. va Janubiy orollari oraligʻida. Tasmaniya dengizini Tinch okean bilan birlashtirib turadi. Oʻz. 107 km, eni 22– 91 km, eng sayoz joyining chuq. 97 m. Sha-rqiy sohilida Yangi Zelandiya poytaxti — Uellington shahri joylashgan. Ingliz dengizchi sayyohi J.Kuk nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Kuk orollari

Kuk orollari — Tinch okeandagi arxipelag, Polineziyada. Maʼmuriy jihatdan Yangi Zelandiya tarkibida. Janubiy orollar (8 orol) va Shimoliy orollar (7 orol)dan iborat. Maydoni 234 km². Maʼmuriy markazi — Anarua shahri (Rarotonga o.da). Rasmiy til — ingliz tili. Kuk orollarini 1773-yilda ingliz dengiz-chisi J. L>tstavsiflagan. 1888-yildan Kuk orollari Buyuk Britaniya protektorati; 1901-yildan Yangi Zelandiya boshqaruvi ostida. 1965-yildan "Yangi Zelandiya bilan uyushgan, oʻzini oʻzi boshqaruvchi hudud" maqomini olgan. Janubiy guruh vulkan orollari (balandligi 643 m gacha), Shimoliy orollar marjon atollaridan iborat. Iqlimi tropik, passat iqlim. Aholi, asosan, kokos palmasi oʻstirish va kopra ishlab chiqarish bilan shugʻullanadi. Shuningdek, apelsin, anavas, banan yetishtiriladi. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Okeaniya
Kuk qoʻltigʻi

Kuk qoʻltigʻi, Kevay qoʻltigʻi — Tinch okeanda, Alyaskaning jan. sohillari yaqinida. Oʻz. 370 km, kengligi 18–111 km, chuq. 22–78 m. Janubiy qir-gʻoqlari baland, qoyali, kuchli yemirilgan, shim. past. Suv qalqishi sutkalik (12 m gacha). Kuk qoʻltigʻida Anqorij porti joylashgan. 1779-yilda J. Kuk tadqiq qilgan.

Manbalar 

 

Qoʻltiqlar
Kukersit

Kukersit — Boltiqboʻyi havzasining yonuvchi slanetsi. Yaxlit yoki pli-tasimon teksturaga, gil-karbovatli va sapropelitli tarkibga ega boʻlgan qiz-gʻish-qoʻngʻir rangli togʻ jinsi. Undagi organik moddalar (kerogen) miqdori 25 dan 65% gacha. Mikroskop ostida paleobotaniq M. D. Zalesskiy tomonidan qad. koʻk-yashil suvoʻtlari deb nomlangan oval shaklidagi 0,01— 0,08 mikron oʻlchamdagi koʻplab tanachalar koʻza-tiladi. Sifati boʻyicha K. dunyodagi yonuvchi slanetslar orasida eng yaxshisi sanaladi. Yonuvchi slanetslar muhim ki-myoviy va energetik xom ashyo hisobla-vadi. Ulardan organik sintezda, far-makologiyada, yoqilgʻi-moylash mahsu-lotlarini ishlab chiqarishda foydalaniladi. Shuningdek, ularda reniy, molibden, vanadiy kabi bir qancha mikroelemen-tlar toʻplangan. Yonuvchi slanetslar Oʻzbekistonning jan.da turon va paleogen yotqiziqlarida ham mavjud.

Manbalar
Isaak Kukles

Kukles Isaak Samoylovich [1905. 14(26).3, Harkov - 1981.L8, Samarqand] — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1960). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1957), Fizikamat, fanlari doktori, professor (1943). Moskva universiteti (1931—34), Moskva aviatsiya texnologiyasi va no-zik kimyo texnologiyasi institutlarida dotsent, professor (1935—47). 1947-yildan Samarqand universitetida nazariy mexaniqa kafedrasining mudiri. Ilmiy ishlari, asosan, oddiy differensial tengla-malarning sifat nazariyasiga oid. U maxsus nuqtalardan markaz va fokusni farqlash usuli — "umumlashgan simmetriya" usulini, Frommer — Kukles usuli deb ataladigan usulni topgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Kukrinikslar

Kukrinikslar (uch rassom familiyasi va ismining dastlabki harflaridan olingan taxallus) — uch kishidan iborat rassom va grafik rassomlarning ijodiy jamoasi: Koʻpriyanov Mixail Vasilyevich (1903—1991); Krilov Porfiriy Nikitich (1902— 1990); Sokolov Nikolay Aleksandrovich (1903—2000). K. xalq rassomlari, Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzolari, Mehnat qahramonlari. 1924-yildan hamkorlikda ijod qilib, hayotiy rasmlar bilan gaz. va jur.larda chiqa boshlashgan; hajviy rasmlar ustasi sifatida shuhrat qozo-nishgan va jahonga tanilishgan. K. ichki va tashqi xalqaro hayotga oid oʻtkir maz-munli turkumlar ("Transport", 1933— 34; "Urush olovini yoquvchilar", 1953— 57 va boshqalar), tashviqiy plakatlar ("Dush-manni ayamasdan tor-mor qilamiz va yanchib tashlaymiz", 1941 va boshqalar), kitoblarga ishlangan bezaklar (M.Ye.Saltikov —Shched-rin, 1939; A.P.Chexov, 194046; M. Gorkiy, 1933, 1948-49 va boshqalar), kartivalar ("Eski xoʻjayinlar", 1936—37; "Oqibatda", 1947—48 va boshqalar) va boshqa asarlar mualliflaridir. K. hamkorlikda asarlar yaratishsada, har biri alohida ijodiy uslubga ega, portret, manzara va vatyurmort janrlarida asarlar yaratishgan. Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyiga K. asarlaridan ("Moskva chekkasi", 1941) namunalar qoʻyilgan.

Manbalar
Kukuta

Kukuta — Kolumbiyadagi shahar. Shar-qiy Kordilyera togʻlarining sharqiy etagida. Shimoliy Santander departamen-tining maʼmuriy markazi. Aholisi 479,3 ming kishi (1995). Temir yoʻl stansiyasi. Panamerika shossesidagi transport punkta. Muhim savdo markazi. Poligrafiya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Kofe va ta-maki yetishtiriladigan rayon markazi. K.ning shimolidagi Katatumbo vodiysida neft olinadi. Shaharga 1733-yilda asos solingan. 1875-yilda kuchli zilzi-ladan vayron boʻlib, qayta qurilgan. KUL — 1) organik moddalar (oʻtin, koʻmir, torf, oʻsimlik qoldiklari va boshqalar) yoqilganda yonmay qoladigan mineral qoldiq; kaliylifosforli-ohaqli oʻgit. Qurilish materiallari sa-noatida K.dan sementning ayrim turlarini tayyorlashda foydalaniladi. Baʼzi koʻmir K.dan germaniy va galliy kabi nodir elementlar ajratib olinadi. Yengil kukun, gigroskopikligi past. Oʻt oʻsimliklar K. i daraxtlarnikiga nisbatan K2O ga boy (bugʻdoy somonida 9% gacha R2O5,4%gacha SaO bor), marjumak va kungaboqar K.ida kaliy koʻp (25—40%). Oʻt oʻsimliklar K.ida 2,5—8,6%, daraxtlar K.ida 2,0— 7,3%, torf K.ida 0,5—1,2% R2O5 bor, K. tarkibida magniy, oltingugurt, makro- va mikroelementlar ham boʻ-ladi. K.ni asosiy oʻgʻit sifatida koʻz-gi shudgorlashda (5—6 s/ga) va vegetatsiya davrida (2,5—4 s/ga) tamaki, zi-gʻir, dukkaqlilar, kartoshka va boshqalarni oziqlantirishda qoʻllash tavsiya eti-ladi.

2) Erysiphales xaltali zamburugʻlar sinfiga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan oʻsimliklar kasalliklari. Tok, beda, poliz ekinlari, mevali daraxtlar, tut va boshqa koʻp zararlanadi. Oʻsimliklarning barg, yosh novda, shox, mevalari va boshqa organlarida oq gʻubor koʻrinishida paydo boʻladi. Keyinchalik gʻubor qoramtir tus oladi, koʻpdan-koʻp qora nuqtalar bilan qoplanadi. Kasal mevalar yorilib ketadi va eti chiriydi. QOʻzgʻatuvchisi konidiyalar yordamida koʻpayadi. Qoʻzgʻatuvchining rivojlanishi uchun 12—20° harorat, havo nisbiy namligining 50—80% boʻlishi qulaylik tugʻdiradi. Hosiddorlikni 25% ga qadar yoʻkrtishga olib keladi. Boshokli ekinlar K.i (Erysiphe graminis), ayniqsa, bugʻdoyga katta zarar yetkazadi. Tok K.i yoki oidium — qoʻzgatuvchi Uncinula necator — tokning bargi, yer usti yashil organlarini zararlaydi, kasallangan uzum gʻujumlari yoriladi, achimsiq hid chiqaradi, oq gʻubor bilan qoplangan holda rivojlanmay qoladi. Qand lav-lagi K.i yoki erizifoz (Ye. communis)ﬂ a oʻsimlik soʻliydi, soʻngra qurib qoladi. K. poliz ekinlari (qovun, bod-ring oqpalagi), atirgul, olma va boshqalarda uch-raydi.

Kurash choralari : K.ga chidamli navlarni ekish; oʻsimlik qoldiqlarini yoʻqotish, fosforli-kaliyli oʻgʻitlarni solish; foʻngitsidlarni (kolloid oltingugurt — 1%, kukun oltingugurt — 25 kg/ga, 1%li bordo suyukli-gi, ohak-oltingugurt qayvatmasi) qoʻllash; oʻsimlik va mevali daraxtlar, tokning qalin oʻsishi va soyala-nib qolishiga yoʻl qoʻymaslik (yava q. Oidium).

Norqoʻzi Ergashev.

Manbalar
Kulamet jirov Ubbi ugʻli

Kulamet jirov Ubbi ugʻli (1872 -Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qonlikoʻl tumani — 1954) — jirov (dostonchi). Kulamet jirov Ubbi ugʻlining jirovchilik sanʼatini egʻallashida Nurabulla jirov, Arzi Suyeu singari sanʼatkorlarning taʼ-siri kuchli boʻlgan. Kulamet jirov Ubbi ugʻli Qoʻngʻirotda Nurabulla jirovga shogird tushib, us-tozidan 40 dan ortiqtermalarni, "Al-pomish", "Shahriyor", "Qoʻblon" va boshqa dostonlarni oʻrgangan va ijro etgan. 1939-yil A. Shamuratov undan "Shahriyor" dostonini yozib olgan va nashrga tay-yorlagan. Asar, dastlab, 1959-yilda ki-tob holida chop etilib, 1971-yil rus ti-liga tarjima qilingan. Qoraqalpogʻi-stonda Kulamet jirov Ubbi ugʻli nomida jamoa xoʻjaligi, maktab va koʻcha mavjud.

Manbalar
Kulachokli val

Kulachokli val, taqsimlash vali — mashinaning alohida mexanizmlariga berilgan ketma-ketlikda harakat uzatadigan kulachoklari boʻlgan val. Ichki yonuv dvigatelidagi Kulachokli val klapanlarning oʻz vaqtida ochilib-yopilishini, yonilgʻi vositasida esa Kulachokli valning kulachoklari taʼsirida plunjerdar ish yoʻlini bajaradi. Kulachokli valpoʻlatdan shtamplab yoki mustahkamligi yuqori boʻlgan choʻyandan quyib tayyorlanadi. Kulachokli val turli avtomatik mashivalar, porshenli dvigatellarning muhim qismi hisoblavadi. Kulachokli val kulachoklari va boʻyinlari HRC53-62 qattiqlikkacha toblanadi, keyin silliqlanadi va yaltiratiladi.

Manbalar 

 
Avtomatika
Taqsimlash vali

Taqsimlash vali - mashina, asbob, apparatda operatsiyalarning bajarilish tartibini va ish siklini taʼminlaydigan qism. Ichki yo’nuv dvigateliaa gaz taqsimlash mexanizmidagi detal. Kulachokli val deb ham ataladi. Sirtida dvigatelning silindrlari soniga moye sonli kulachoklari boʻladi. Taqsimlash vali mashinaning tirsakli validan aylanma harakat olib, dvigatel klapanlari va silindrlarining bir-biriga uygunlashib ishlashini taʼminlaydi. Ish mashinalarida, mas., metall kesish avtomatstanoklarida Taqsimlash vali dasturli qurilma sifatida qoʻllanadi. Turli avtomat larda Taqsimlash vali berilgan dastur boʻyicha bajariladigan texnologik va ish jarayonlarini boshkarish tizimiga kitok kuchlanishini oʻzgartirgichlar va boshqalar) dan keladigan elektr energiyasini qabul qilib, alohida isteʼmolchilar (korxonalar, turar joylar va boshqalar)ga taqsimlash (tarqatish) uchun moʻljallangan qurilma. Taqsimlash vali tarkibiga: elektr ulabuzgichlar, ajratkichlar, tok va kuchlanish transformatorlari, oʻlchash asboblari, yigʻish shinalari, elektr reaktorlari va boshqa asbobuskunalar kiradi. Taqsimlash valining ochiq va yopiq (binolar ichidagi) turlari boʻladi. Ochiq Taqsimlash vali apparaturalari binodan tashqariga oʻrnatiladi. Bunday qurilmalar kuchlanish 35 kV va bundan yuqori boʻlganda qoʻllanadi. Kuchlanish 35 kV gacha boʻlganda Taqsimlash valining barcha elementlari metall shkaflar yoki qobiklarga (komplekt Taqsimlash vali — KRU) oʻrnatiladi.

Manbalar
Ivan Kulibin

Ivan Petrovich Kulibin [1735, 10(21).4. — Nijniy Novgorod — 1818.30. 7(11.8)] — oʻzi mustaqil oʻqib oʻrgangan rus mexanigi. 1764—67 yillarda murak-kab mexanizmlardan tuzilgan tuxumsi-mon soat yasab, 1769-yilda Yekateriva II ga inʼom qilgan. Yekateriva II K.ni Peterburg Fanlar akademiyasi mexaniqa ustaxonasiga boshliq qilib tayinlagan. K. yangi ti-zimli qurilmani qoʻllab, choʻntak soati yasagan; bu soat sekund, minut, soatni koʻrsatishdan tashqari, yil fayellari, oy, hafta kunlari va Oyning qaysi fazada ekanligini qam bildirgan. K. minora soatlari va mitti soatlar ham yaratgan. Optik asboblarning shishalarini silliklash usulini takomillashtirdi. Neva daryosiga quriladigan bir arkli, 298 m prolyotli koʻprik modelining loyihasini ishlab chiqsi va qurdi. Shuningdek, "suv oʻtkazgich" loyihasini tuzdi. 1779-yilda yasagan kuchli fovar (projektor) ustaxona, kema va mayaklarda qoʻllanildi. K. 1791-yilda oʻziyurar aranacha (somokat), 1793-yilda vintli mexanizmlar yordamida ishlaydigan lift, 1794-yilda shartli belgilarni uzoq masofaga oʻzatuvchi optik telegraf yaratdi. K. oʻzi ixtiro qilgan asbob va qurilmalarini loyhalash jarayonida chizma va rasmlardan keng foydalangan. K. 1801-yilda Akademiyadan ketib, Nijniy Novgorodga keldi. Bu yerda kemalarning daryo oqimiga qarshi harakatlantirish usulini ishlab chikdi. 1804-yilda "vodoxod" yasadi. K. umrining oxirgi yillarini muxtojlikda oʻtkazgan.

Manbalar 

1735-yilda tugʻilganlar
1818-yilda vafot etganlar
Kulikovo jangi

Kulikovo jangi - Nepryadva va Don daryolari oraligʻida joylashgan Kulikovo maydonidagi jang (1380 yil 8-sentabr). Bu jang Moskvaning buyuk knyazi Dmitriy Ivanovich (1350—89) boshchiligidagi rus polklari bilan Oltin Oʻrda tumanboshisi Mamay rahbarligidagi moʻgʻul qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan. Kulikovo jangida koʻplab rus knyazlari oʻz jangchilari bilan qatnashgan (taxminan 150 ming kishi bo'lgan). Avval boshda moʻgʻul qoʻshini ruslarni iskanjaga olib, ularni cheki-nishga majbur qilgan. Rus polklarining yarmi jangda qirilib ketgan. Volin voyevodasi Bobrok va Vladimir Andreyevich (Dmitriyning birodari) qoʻmondonligida zahirada turgan polk pistirmadan chiqib, moʻgʻullar ustiga qoʻqqisdan tashlanishi jang taqdirini hal etgan. Bu jangda ruslar moʻgʻullarni ularning oʻz usuli bilan magʻlub qilgan. Mamay asosiy kuchlarini olib chekinishiga toʻgʻri kelgan. Kulikovo jangida har ikki tomondan 200 ming kishi halok boʻlgan. Rus qoʻshinlariga qoʻmondonlik qilgan buyuk knyaz Dmitriyga — Donskoy, Vladimirga — Xrabriy (Jasur) nomi berilgan. Biroq, oradan ikki yil oʻtgach, Oltin Oʻrdaning yangi xoni Toʻxtamish qiyinchiliksiz Moskvani egallagan va rus knyazlarini yana soliq  (oʻlpon) toʻlashga majbur qilgan.

Ad:. Grekov B. D., Yakubovskiy A. Yu., Oltin Oʻrda va uning qulashi, T., 1956; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.

Manbalar 

Janglar
Rossiya tarixi
Kulisali mexanizm

Kulisali mexanizm - aylanma yoki tebranma harakatni qoʻzgʻaluvchan zveno — kulisa yordamida ilgarilanma-qaytma yoxud aksincha harakatga oʻzgartiradigan mexanizm. Eng koʻp tarqalgan 4 zvenoli yassi Kulisali mexanizmning krivoship-kulisali, kulisakoromislo-li, kulisa-polzunli va ikki kulisali xillari bor. Krivoship-kulisali mexanizmlarda kulisa aylanma, tebranma yoki ilgarilama, kulisakoro-misloli mexanizmlarda kulisa tebranma yoki ilgarilama harakat qiladi. Kulisa-polzunli mexanizmlar tebranma harakatni ilgarilama harakatga aylan-tiradi (va aksincha). Kulisali mexanizm harakatlarini oʻzgartirishda, hisoblash-yechish ma-shivalarining sinus mexanizmlari sifatida, hisoblash-yechish mashivasining tangens mexanizmi sifatida ish-latiladi. Ikki kulisali mexanizmlar muftalarda qoʻllaniladi. Ancha murak-kab va koʻp zvenoli Kulisali mexanizmlardan ichki yonuv dvigatelida, bugʻ mashivalarining revers mexanizmlari va boshqa joylarda keng foydalaniladi. KULKI-OʻYIN - oʻzbek anʼanaviy teatrining oʻziga xos janri. Mashara-boz va qiziqchilar tomonidan ijro etiladigan teatrlashgan tomosha turi (kulgili oʻyinlar). K.-oʻ. juda qad. za-monlardan shakllangan. Baʼzan bu atama oʻrnida mashara oʻyin, muqallid ibo-ralari ishlatiladi. K.-oʻ.da soddagiva syujet boʻlib, ijtimoiy illatlar (xa-sislik, firibgarlik kabi), axloqiy nuqsonlar tanqid qilinadi. Syujet yechimida pantomima, raqs harakatlari, mimika bilan birga dialog, qoʻshiq, yallalardan keng foydalaniladi. Aksariyat K.-oʻ.larda ramziy ifodalar mu-him ahamiyatga ega. 19-asr oxiri 20. a. boshlarida Zarafshon va Qashqadaryo vodiylarida "Kadi badbaxt", "Lakalak", "Laylak ilonni ovladi", Fargʻova vo-diysida "Buva qovoq", "Kichkivajon", Xorazmda "Chaqaloq", "Sipsa oʻyin" kabi K.-oʻ. keng tarqalgan. K.-oʻ. namunalari qoʻqonlik M. Abdullayev, buxorolik B. Saʼdullayev, nurotalik K. Nur-matov, mangʻitlik M. Eshimbetov kabi masharabozlar ijodi orqali bizgacha yetib kelgan. Bu anʼanaviy oʻyinlardan professioval va xalq teatrlarining ayrim spektakllari (S. Ahmad, "Kelinlar qoʻzgʻoloni", Oʻzbek milliy akademik drama teatri; "Ravshan va Zulxu-mor", Muqimiy teatri va boshqalar)da ijo-diy foydalanib kelinmoqsa.

Adabiyot 
 Qodirov M., Oʻzbek teatri anʼanalari, T., 1976Muhsin Krdirov.

Manbalar
Kulki-hikoya

Kulki-hikoya — oʻzbek anʼanaviy teatrining oʻziga xos janri. Masharaboz va qiziqchilar tomonidan ijro etilgan teatrlashgan tomosha turi. K.-h.da dialog va monolog yetakchi oʻrinda boʻlib, ayni vaqtda hikoyachining oʻrni ham muhimdir. Ijrochi voqeani izohlab, voqea va qahramonlarga oʻz muno-sabatini bildiradi. K.-h.ning syujeti kundalik hayotdan olinadi. Ijrochi oʻziboshidan kechirgan, koʻrgan yoki eshitgan hajviy voqealarni kulgi vositalari bilan badiiy qayta ishlab hikoya qiladi. Q.-h. qadimdan maʼlum boʻlib, 19-asrda Fargʻova vodiysi va Xorazmda keng tarqalgan. 20-asr boshida Qoʻqon va Margʻilonda yaratilgan "Namoz", "Mingboshi bilan qiziq", "Eshonning mast boʻlishi", "Tilmochlik", "Uylanish" kabi K.-h.lar mashhur boʻlgan. 20— 30-yillarda Yusufjon qiziq Shakarjonov ("Kimsasiz birodar", "Hammom", "Oxunjon qoʻrboshi"), 40—50-yillarda Oxunjon qiziq Hoʻzurjonov ("Sartarosh", "Sodda kampir", "Sumalak", "Samolyot") va boshqalar K.-h.lar yaratganlar. Bu K.-h.larni Zaynobiddin va Madamin Yusupovlar, Muhiddin Dar-vesh, Odiljon Oxunov va boshqa qiziqchilar ijro etib keldilar.

Ad.\ Qodirov M., Oʻzbek teatri anʼanalari, T., 1976.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Kulliyot

Kulliyot (arab. — toʻla, butun) — 1) muayyan adibning toʻla yoki asosiy asarlari toʻplami. K. adib ijodida harak-terli ayrim janrlardagi asarlardan tuzilishi ham mumkin. Mas, "Kulliyoti qasoyidi Xoqoniy" ("Xoqoniy qasidalari kulliyoti"). K.ga shoir yoki yozuvchining hamma asarlari kiritilgan boʻlishi ham, boʻlmasligi ham mumkin. Navoiyning Toshkent, Sankt-Peterburg, Parij va Istanbul kutubxo-valaridagi K.lari mukammal emas. Ammo shoirning asosiy asarlarini oʻz ichiga olganligi uchun K. deb yuriti-ladi.

2) Oʻn ikki maqom tizimiga mansub vokal musiqa asarlari turi. Sheʼriy matnida vagʻmalar yoki kuylar doirasi (advor an-vagʻam), oʻn ikki maqom, yi-girma toʻrt shoʻʼba, olti ovoza va usullar doiralari (advori zurub)ning nomlari keltirilib, ular majoziy maʼ-noda maqom yoʻllarining tuzilish tar-tibini aks ettirgan. Mas, Kavkabiy, Tabibiy, Mutribiy asarlarida K. va-muvalari keltirilgan. Bu asarlar makom va shoʻʼbalarning ijro etilish vaqti va oʻrnini koʻrsatib turgan.

Manbalar
Kulollik charxi

Kulollik charxi - kulollikyaa ishlatiladigan dastgoh; kulolning asosiy ish quroli, maxsus loydan ishlanadigan idishni shaklga solishda foydalaniladi.Kulollik charxi ikki yogʻoch gʻildirak — katta parrak (diametri 1 m gacha) va kichik sartaxta (diametri 20—30 sm)128KULONV 4Kulollik charxi: / — ustki gʻildirak; 2 — pastki gʻildirak, 3 — oʻq; 4 — kulol oʻtiradigan kursi; 5 — kulol oyoq qoʻyadigan joy.hamda gʻildiraqlarning markazidan oʻtgan dumaloq harsang toshga oʻrnatilgan oʻkdan iborat. Kulol pastdagi kat-ta gʻildirakni oyogʻi bilan aylantiradi, yuqoridagi gʻildirak ustiga loyni qoʻyib idishni yasaydi. Kulollik charxi ilk bor Qad. Sharkda miloddan avvalgi 4—3-ming yillikda paydo boʻlgan, u dastlab qoʻlda aylan-tirilgan. Keyinchalik oʻrta asrlarda oyoq bilan aylantiriladigan xili — hozir qoʻllanilayotgan Kulollik charxi yuzaga kelgan.

Manbalar
Kulon Sharl Ogyusten

Kulon (Coulomb) Sharl Ogyusten (; 1736.14.6, Angulem - 1806.23.8, Parij) — fransuz fizigi va harbiy muhandisi. Fransiya Akademiyasi aʼzosi (1781-yildan). Elektrostatika asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari elektr, magnetizm va texnik mexanikaga oid. Oʻzi topgan buralish qonunlariga asosan kuch oʻlchash asbobi — buralma tarozini yasagan (1784). Bu tarozidan foydalanib, Kulon bir ishorali va har xil ishorali nuqtaviy elektr zaryadlarning oʻzaro taʼsirini batafsil tekshirgan. Bu tajribalari asosida elektrostatikaning asosiy qonuni — Kulon qonuninn kashf etgan (1785). Oʻzining 1785—89-yillarda eʼlon qilgan ishlarida elektr zaryadlar hamisha oʻtkazgich sirtida joylashishini koʻrsatgan. Magnit momenti, zaryadlarning qutblanishi va boshqa iboralarni fanga kiritgan.

Uning eksperimental ishlari elektromagnit hodisalar nazariyasining yaratilishida muhim ahamiyatga ega boʻldi.

Manbalar
Kuloh

Kuloh — qadimiy bosh kiyim. Qalin, dagʻal (koʻpincha jun) matodan konus-simon shaklda, ichiga paxta solib tikilgan. K.ni koʻpincha qalandar, shayxlar kiygan.

Manbalar 

 

Bosh kiyimlari
Kulohiy gumbaz

Kulohiy gumbaz - konussimon kuloh (uchli qalpoq) shaklida ishlangan gumbaz. Kulohiy gumbaz toʻrtburchaqli bino yoki silindr va prizma shaklidagi poygumbaz ustiga oʻrnatilgan. Yevropa mamlakatlarida qurilgan qoʻngʻiroqxona, ibodatxona, minoralarda ham uning oʻziga xos koʻrinishlarini uchratish mumkin. Oʻrta Osiyo meʼmorligida Kulohiy gumbazning turli uslublari saqlangan. Faxriddin Roziy maqbarasi, Sulton Takash maqbarasi, Chashmai Ayyub maqbarasi, Qaldirgʻochbiy maqbarasi, Manas maqbarasi va boshqalarda uning turli namunalarini koʻrish mumkin.

Manbalar 

Arxitektura
Kultapoʻshak

Kultapoʻshak, kulta - ayollarning bosh kiyimi. Boshga kiyiladigan dumaloq doʻppi shaklidagi va orqa to-moni soch oʻrimi oʻtkaziladigan yengchaga oʻxshash uzun (dum) qismlardan ibo-rat. Matodan avra-astarli qilib tay-yorlangan, turli xil choklarda rang-barang kashtalar tikib bezatilgan. K.ning kizak qismi enli, peshova va yeng qismining chetlariga jiyaklar tu-tilgan. Yoshlar kiyadigan K. rangdor, gulli matodan, qariyalar kiyadigani odmiroq (kul-rang, koʻk, qora kabi) matodan tay-yorlanadi. Buxoro, Samarqandda yoʻr-ma, iroqi choklarda kashta tikib bezatilgan K.lar mu-zeylarda saqlanadi.

Kultapoʻshak (zardoʻzi, 19-asr 2-yarmi).

Manbalar 

Bosh kiyimlari