MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sulfid rudalari

Sulfid rudalari — metallning oltingugurtli (sulfid yoki kolchedanlar), shuningdek, selenli, tellurli, mishyakli va surmali birikmalaridan tarkib toptan tabiiy mineral hosilalar. Sulfid rudalaridan, asosan, Ni, Co, Cu, Zn, Pb, Mo, Bi, Sb va Hg olinadi. Sr. tarkibida sulfidlardan tashqari, nometall (kvars, kalsit baʼzan barit, slyuda) minerallar ham boʻladi. Tarkibidagi sulfidlar va boshqa minerallarning oʻzaro nisbatiga koʻra, ya x l i t yoki massiv (sulfidi koʻproq) Sulfid rudalari bilan tomirli yoki xolxol (nosulfid minerali koʻp) va kompleks (polimetall) Sulfid rudalari boʻladi. Oddiy, yoki monometalli va kompleksli yoki tarkibida mis, rux, qoʻrgʻoshin sulfidlari boʻlgan polimetall Sulfid rudalari keng tarqalgan (qarang Polimetall rudalar.); ularga mis, kobalt, nikel, surma va simob rudalari ham kiradi. Koʻpgina Sulfid rudalarida Pt, Au, Ag, Cd, In, Se, Te aralashma holida uchraydi. Sulfid rudalari konlarining kupi endogen konlarga mansub boʻlib, ular orasida gidrotermal konlar ayniqsa koʻp. Ruda tanalari koʻpincha tomir, qatlam, linza, shtok va quvursimon yotqiziqlardan iborat; uzunligi va chuqurligi yuzlab m dan bir necha km ga yetadi. Ularda Sulfid rudalari zaxirasi yuzlab mln. va hatto mlrd. t. ga, ruda tarkibidagi metall birikmalari esa 0,1%dan bir necha oʻn %ga yetadi. Sulfid rudalari konlari Oʻrta Osiyoda Qoramozor, Qizilqum, Chatqol, Turkiston togʻlarida bor (ya na q. Kolchedanlar).

Metallurgiya
Mineralogiya
Sulfit kislota

Sulfid kislota, H2SO3 - 2 asosli kuchsiz kislota. Suvdagi eritmasigina maʼlum. Rangsiz, oʻtkir qidli. Kuchli qaytaruvchi. Yorugʻlik taʼsirida parchalanadi. Sulfit kislotaning normal tuzlari sulʼfitlar, nordon tuzlari esa gidrosulfitlarlir.

Sulfat kislota (H2SO4) kuchli mineral kislota bo'lib, yuqori korrozivdir. Bundan tashqari, rangsiz, hidsiz va yopishqoq suyuqlikdir. Sulfat kislota eng muhim sanoat kimyoviy moddalaridan biri bo'lib, u turli xil ilovalarda qo'llaniladi, jumladan:

O'g'it ishlab chiqarish

Neftni qayta ishlash

Metallga ishlov berish

Batareya ishlab chiqarish

Suv bilan ishlov berish

Kimyoviy sintez

Sulfat kislotaning xossalari:

Molekulyar og'irligi: 98,08 g / mol

Zichlik: 1,84 g/ml

Erish nuqtasi: 10 °C (50 °F)

Qaynash nuqtasi: 337 °C (639 °F)

Suvda eruvchanligi: barcha nisbatlarda aralashadi

Kislotaligi: pKa = -3,0

Sulfat kislota juda korroziv kislota bo'lib, kuchli kuyishga olib kelishi mumkin. Oltingugurt kislotasi bilan ehtiyotkorlik bilan munosabatda bo'lish, tegishli himoya kiyimlari va jihozlarini kiyish muhimdir.

Sulfat kislota kontakt jarayonida hosil bo'ladi. Bu jarayonda oltingugurt dioksidi (SO2) oltingugurt trioksidiga (SO3) oksidlanadi, keyin u sulfat kislota hosil qilish uchun suvda eritiladi.

Sulfat kislota juda muhim sanoat kimyoviy hisoblanadi. U turli xil ilovalarda qo'llaniladi va ko'plab boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun zarurdir.

Bu erda sulfat kislota haqida ba'zi qo'shimcha faktlar:

Bu dunyodagi eng ko'p ishlab chiqarilgan kimyoviy moddadir.

U qog'oz, to'qimachilik, bo'yoqlar va yuvish vositalarini ishlab chiqarishda qo'llaniladi.

U neftni qayta ishlash va o'g'itlar ishlab chiqarishda ham qo'llaniladi.

Sulfat kislota kislotali yomg'irning asosiy tarkibiy qismidir.

Bundan tashqari, batareyalar va portlovchi moddalar ishlab chiqarishda ham qo'llaniladi.

Sulfat kislota xavfli kimyoviy moddadir va uni ehtiyotkorlik bilan ishlatish kerak. Oltingugurt kislotasi bilan ishlashda tegishli himoya kiyimlari va jihozlarini kiyish muhimdir.

    

Kislotalar
Sulfokislotalar

Sulfokislotalar, sulfon kislotalar, R-SOH yoki R-SO2OH (R — alifatik, geterotsiklik yoki aromatik qatorning uglevodorod radikali) — tarkibida sulfoguruh (-SO3H) boʻlgan kislotalar: suvda yaxshi eriydi. S. kislotalik darajasiga koʻra mineral kislotalarga yaqin.

S.ning muhim xususiyati oʻz tarkibidagi sulfoguruhni boshqa funksional guruxlarga almashtira olishidir. Aromatik S. asosiy organik sintezning muhim mahsuloti (mas, fenollar ishlab chiqarish.da); azoboʻyoklar, dorivor moddalar (sulfanilamid moddalar), ion almashtiruvchi smolalar va boshqa tayyorlashda ishlatiladi. Alifatik S.ning ammoniyli tuzi (sulfonatlar) yuvuvchi moddalar uchun komponent sifatida qoʻllanadi. Anorganik kimyoda "S." termini baʼzan tiokislotalar oʻrnida ham ishlatiladi. S. radikallarining tabiatiga qarab, boshqa oʻrin almashgan guruxlar va sulfoguruhning soni bilan sinflanadi. S.ga alkansulfokislotalar, aromatik S, alkilaromatik S, oksisulfokislotalar, aminosulfokislotalar kiradi.

Kislotalar
Sulh shartnomasi

Sulh shartnomasi — xalqaro shartnoma turi. Sulh shartnomasi asosida urush toʻxtatiladi, hududiy oʻzgarishlar va davlat chegaralari qayd etiladi, boshqa siyosiy, harbiy va iqtisodiy masalalar (qoʻshinlarni olib chiqib ketish, harbiy asirlarni qaytarish, reparatsiyalar va boshqa toʻgʻrisida) hal qilinadi. Sulh shartnomasi preliminar (dastlabki) sulh yoki uzilkesil, umumiy (urushgan hamma davlatlar shartnoma qatnashchilari hisoblansa) sulh yoxud separat sulh (urushda qatnashgan davlatlarning ayrimlari oʻrtasida shartnoma tuzilsa) koʻrinishida boʻlishi mumkin.

Mashhur sulh shartnomalari 
Mashhur misollar orasida Napoleonning Vaterloo jangidagi magʻlubiyatidan keyin imzolangan Parij shartnomasi (1815) va Germaniya va ittifoqchilar oʻrtasidagi Birinchi jahon urushini rasman yakunlagan Versal shartnomasi kiradi. Ko‘pgina fikrlarga qaramay, ittifoqchilar 1919-yilda Sevr shartnomasida Usmonli imperiyasi bilan tinchlik oʻrnatmaguncha urush toʻliq tugamadi.

Versal shartnomasi, shuningdek, Kellogg-Briand shartnomasi, ehtimol, tinchlik shartnomalarining eng mashhuri boʻlib, koʻplab tarixchilar tomonidan Germaniyada natsizmning kuchayishi va 1939-yilda Ikkinchi Jahon urushining boshlanishi uchun ayblanadi. Germaniya gʻalaba qozonganlarga toʻlashga majbur boʻlgan tovon toʻlovlari, urushni boshlash uchun faqat Germaniya masʼuliyatini oʻz zimmasiga olishi kerakligi, Germaniyaning qayta qurollanishiga qoʻyilgan qattiq cheklovlar Versal shartnomasida koʻrsatilgan va Germaniyada katta norozilikka sabab boʻlgan.

Yana bir mashhur misol Vestfaliya tinchligi deb nomlanuvchi tinchlik shartnomalari seriyasidir. U milliy davlatlarning zamonaviy tizimini oʻz ichiga olgan zamonaviy diplomatiyani boshladi. Keyingi urushlar endi din uchun emas, balki davlat masalalari atrofida aylanardi. Bu katolik va protestant kuchlarini ittifoqqa ragʻbatlantirdi, bu esa bir qator katta oʻzgarishlarga olib keldi.

Koreya urushi Koreya sulh bitimi bilan tinchlik shartnomasi emas, balki sulh bilan yakunlangan mojaroga misoldir. Biroq, bu urush hech qachon texnik jihatdan tugamagan, chunki yakuniy tinchlik shartnomasi yoki kelishuvga erishilmagan.

Tinchlik shartnomasining eng soʻnggi misoli Vetnam urushini tugatishga qaratilgan 1973-yildagi Parij tinchlik kelishuvidir.

Manbalar
Sumatra

Sumatra — Malay arxipelagining gʻarbiy qismidagi orol, Katta Zond o.lari guruhida. Ekvatorning har ikki tomonida joylashgan. Indoneziya hududi. Maydoni 435 ming km². Malay arxipelagida kattaligi boʻyicha Kalimantan o.dan keyin 2oʻrinda. S.ning atrofida mayda orol koʻp. Gʻarbiy qismining relyefi togʻli; balchikli vulkanlar, granitli gumbazlar, tektonik botiqlar, karstli yassitogʻliklar bor. Eng baland joyi 3800 m. Sharqiy qismi botqokli allyuvial tekislik. Iklimi ekvatorial, sernam iqlim. Oʻrtacha oylik tra tekisliklarda 25—27°. Yillik yogʻin 1500 – 3000 mm, togʻlarda 4000 mm dan ziyod. Dare va koʻl koʻp. Tekisliklar tropik oʻrmonlar, sohil qismi mangra chakalakzorlari bilan krplangan. Togʻlarda doim yashil dub, kashtan, lavr, igna bargli daraxtlar usadi. Foydali kazilmalardan neft, tabiiy gaz, koʻmir qazib olinadi. Asosiy qishloq xoʻjaligi. ekini — sholi. Kauchukli daraxtlar, kokos palmasi, kofe, choy plantatsiyalari bor. Baliqovlanadi. 17-asrgacha S. hududida mustaqil davlatlar boʻlgan. 17-asrdan 20-asr boshlarigacha golland mustamlakachilariga tobe boʻlgan. Indoneziya Respublikasi tashkil topgach, S. uning tarkibiga qoʻshildi.

Orollar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Sumbar

Sumbar — Turkmaniston va Erondagi dare (qisman Turkmaniston bilan Eron chegarasidan okadi). Atrek daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 245 km, havzasining maydoni 8300 km². Kopetdogʻ togʻlaridan (Eronda) boshlanadi. Quyi oqimida yiliga 2—5 oygacha qurib qoladi. Yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Asosiy irmogʻi — Chandir (chapdan). Sdan sugʻorishda foydalaniladi. Vodiysi subtropik bogʻdorchilik rayoni.

Turkmanistondagi daryolar
Erondagi daryolar
Sumgait

Sumgait — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1949-yildan). Apsheron yarim orolning shim.gʻarbiy sohilida. Bokutsan 35 km. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 341,2 ming kishi (2018).

Sumgait 1949-yilda kimyo va metallurgiya sanoatining rivojlanishi munosabati bilan kichkinakishloqoʻrnida vujudga kelgan. S. sanoat mollari ishlab chiqarish. hajmi boʻyicha respublikada 2oʻrinda (Bokudan keyin) turadi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: kimyo (organik sintez, „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmalari) va metallurgiya sanoatlari (truboprokat, alyuminiy zavodlari).

Qurilish materiallari sanoati (polimer kurilish materiallari, uysozlik ktlari, temirbeton buyumlari va deraza oynasi zavodlari), mashinasozlik (kompressor zavodi), yengil (ustki trikotaj fabrikasi), oziqovqat sanoatlari korxonalari, issiklik elektr stansiyalari ishlab turibdi. Ozarbayjon neft va kimyo instituti filiali, shahar tarixi muzeyi, teatr faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar

Havolalar 

Ozarbayjon shaharlari
Sumi

Sumi yoki Sumy () — Ukrainadagi shahar, Sumi viloyati markazi. Psyol daryosi boʻyida. Xarkov — Vorojba yoʻnalishidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 270 ming kishi (2013). Sumiga 1652—1655-yilda asos solingan. 1658—1765-yillarda Sumi slobodasining markazi. Sumi 1765-yildan Sumi provinsiyasining markazi. 1780-yildan Xarkov noibligining uyezd shahri. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida shaharda metallsozlik, mashinasozlik, shakarkand korxonalari qurildi. 1939-yilda Sumi viloyati markazi.

Sumi — Ukrainaning muhim sanoat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoklari: mashinasozlik („Nasosenergomash“ ishlab chiqarish. birlashmasi, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektron mikroskoplar, „Sumselmash“ zavodlari), kimyo (fosfat oʻgʻitlar, kislota ishlab chikariladi), oziqovqat (shakarqand, likyoraraq, sut zavodlari, goʻsht kombinati), yengil (movut, tikuvchilik, poyabzal fabrikalari) sanoatlari. Qurilish kombinati, mebel zavodi bor.

Sumida pedagogika instituti, Harkov politexnika institutining filiali, oʻrta maxsus bilim yurtlari, teatrlar, oʻlkashunoslik, badiiydekorativ sanʼat muzeylari, filarmoniya mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Voskreseniye (1703), Ilinskaya (1836) cherkovlari, SpasPreobrajeniye sobori (1776) saqlangan.
Sumi viloyati

Sumi viloyati () — Ukraina tarkibidagi viloyat. Ukraina shimoli-sharqida joylashgan. 1939-yil 10-yanvarda tashkil etilgan. Maydoni 23,8 ming km kv. Aholisi 270,214 ming kishi (2011), asosan, ukrainlar (89%), shuningdek, rus va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar aholisi 65%. 18 tuman, 15 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Sumi shahri. Boshqa muhim shaharlari: Konotop, Shostka, Romni, Trotsyanets, Axtirka, Belopolye, Putivl, Drujba, Krolevets. Iqlimi moʻtadil kontinental. Yirik daryolari — Desna, Sula, Psel, Vorskla. Viloyatda 300 ga yaqin sanoat korxonasi bor. Sanoat mahsuloti ichida oziq-ovqat sanoati 36,1%ni, mashinasozlik va metallsozlik 23,2%ni, yengil sanoat 10,7%ni tashkil qiladi. Oziqovqat sanoatida shakarqand, goʻsht va goʻshtkonserva, unyorma, spirt va likyorarak, sut, tarmoklari rivojlangan. Mashinasozlik va metallsozlik, elektron mikroskop, nasos, ogʻir kompressor, choʻyan quyish, elektr mexanika, lokomotiv vagon taʼmirlash hamda poligrafiya mashinalari zavodlari va boshqa ishlab turibdi. Yirik kimyo korxonalari: „Svema“ ishlab chiqarish. birlashmasi (rangli va oqqora kinofotoplyonka hamda magnitofon lentalari chiqariladi), „Ximprom“ ishlab chiqarish. birlashmasi, kimyo reaktivlari va oshlovchi ekstrakt zavodi. Toʻqimachilik, tikuvchilik, koʻnpoyabzal va moʻyna, oʻrmon, yogʻochsozlik, mebel, chinnifayans korxonalari bor. Viloyatdea 3 ta IES boʻlib ular — Sumi, Axtrka, Shostke shaharlarida joylashgan.

Qishloq xoʻjaligi gʻalla, lavlagi, kartoshka sabzavot yetishtirish va gushtsut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Qoramol, choʻchqa, qoʻy va echki boqiladi.

Transport yoʻli uzunligi 770 km. Viloyat hududidan " Urengoy-Pomari-Ujgorod „ neft quvuri o“tgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 11 ming km dan ziyod, kattik qoplamali (beton va boshqalar) yoʻllar 2,8 ming km. 2 ped. instituti, Sumi davlat unversiteti, 3 muzey, drama teatri bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Sumsar svitasi

Sumsar svitasi - Fargʻona va Afgʻoniston—Tojikiston depressiyasida tarqalgan, toʻq qizil rangli gil jinslaridan tarkib topgan regional svita. Qalinligi 90 m gacha, unda mollyuska va foraminifera faunalari uchraydi. Yoshi kechki eotsendan miotsengacha. Sanoat miqyosida neftgazli bulib, 3 qismga boʻlinadi: pastda — asosida fosforitli jelvaklar, paletsipod va gastropod yadrolaridan iborat bulgan yashil mergelsimon gillar; uning ustida qumtosh qatlari va gillardan iborat boʻlgan Andijon va Changʻirtosh konlaridagi 3neftli gorizont; yuqorida — yashil qum va qumtoshlar, SelRoxo va Neftobod konlaridagi sanoat ahamiyatiga molik 2gorizont.
Sumsarsoy

Sumsarsoy — Namangan viloyatidagi soy. Koʻgala tizmasidan (3700 m) boshlanadi. Uzunligi 32 km, havzasining maydoni 92,5 km². Yuqori oqimida Koʻgalasoy nomi bilan oqadi. Ayirmasoy qoʻshilgandan soʻng S. nomini oladi. Soy vodiysi shagʻal tosh bilan qoplangan. Yillik oʻrtacha suv sarfi 0,97 m³/sek., oqim moduli 10,5 l/sek, km². Chuyet tumanining ekin maydonlarini sugʻoradi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Sumsarshertogʻ togʻlari

Sumsarshertogʻ togʻlari — Qashqadaryo daryo havzasining yuqori qismida joylashgan togʻlar hisoblanadi. Bu togʻlar Zarafshon va Hisro tizmalarini oʻzaro bogʻlab turadi.

Joylashuvi 
Mazkur hududda Sumsarshertogʻ togʻliklari Zarafshon va Hisor tizmalarini tutashtirib turadi. Shimoliy qismidan Qashqadaryo qaryosining chap irmogʻi Jinnidaryo (uzunligi 57 km), janubiy va janubi-sharq qismidan esa Qashqadaryoning eng sersuv irmogʻi Oqsuv daryolari (uzunligi 62 km) oqib oʻtadi. Togʻlarni bir biridan Qorasuv daryosi (uzunligi 33 km) (Oqsuvning oʻng irmogʻi) ajratib turadi.

Hosil boʻlishi 
Sumsarshertogʻ togʻliklari gersin togʻ burmalanishi vaqtida paydo boʻlgan. Gersin burmalanishi quyi va oʻrta toshkoʻmir davrlarida oʻta kuchli boʻlgan. Sumsarshertogʻ togʻliklari, Birdak va Sangtor dovonlarida boʻr, paleogen va neogen davriga xos boʻlgan choʻkindi jinslari mavjudligi aniqlangan.

Tuzilishi 
Sumsarshertogʻ togʻlari kenglik boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi 2262 metrni tashkil etadi. Oʻrtacha balangligi 2000 metrdan kam emas. Tizmalarda Birdak (uzunligi 1647 metr), Sangtor kabi dovonlar mavjud boʻlib, ular Oqsuv, Jinnidaryo va Qashqadaryo vodiylarini bir biri bilan bogʻlaydi.

Tarkibi 
Tektonik jihatidan antiklinal struktura, silur, devon, boʻr, paleogen davrlari slanets, qumtosh, konglomerat, ohaktosh, gil, gips, diorit, granit, granodiorit togʻ jinslaridan tashkil topgan.

Geografiyasi 
Sumsarshertogʻ Qashdarayo tabiiy geografik okrugi hududida joylashgan.

Iqlimi 
Iqlimi togʻ iqlimiga hos boʻlib, yozi issiq, quruq va davomli, qishi nisbatan iliq kechadi. Sumsarshertogʻ togʻliklarida iyulning oʻrtacha harorati 20-25°C, yanvarning oʻrtacha harorati esa −5 −7 °C ni tashkil etadi.

Yogʻin miqdori 
Yillik yogʻin miqdori 600-700 mm atrofida boʻladi. Togʻ yaqinidagi daryo tarmoqlari zich joylashgan. Yogʻin miqdorining yuqoriligi sababi ham Oqsuv va Jinnidaryo suvlari shu togʻ yaqinida toʻlib oqadi.

Tuprogʻi 
Toʻq boʻz, togʻ jigarrang, togʻ oʻtloq tuproqlar, baland togʻ oʻsimliklari, efemerlar, bugʻdoyiq, betaga, togʻ arpa oʻsimliklari, butalar, siyrak oʻrmonlar keng tarqalgan. Togʻ yon bagʻirlari, asosan, yaylov sifatida keng foydalaniladi.

Oʻsimlik dunyosi 
Sumsarsher togʻ dorivor, efir moyli, mevali daraxtlar, yem-xashak va boshqa maqsadlarda foydalaniladigan oʻsimliklarga boy. Bahorda efemer va efemeroidlar, bugʻdoyiq, shuvoq koʻproq oʻsadi. Soʻnggi yillarda insonlarning mazkur hududga qilgan safarlari va tabiatga ziyonlari sababli ham, oʻsimlik dunyosi va hayvonot dunyosiga keskin zarar yetmoqda.

Hayvonot dunyosi 
Sumsarsher togʻda yovvoyi hayvonlarning ham koʻp turlari keng tarqalgan. Togʻ oldi va togʻ hududlarida boʻri, tulki, boʻrsiq, kiyik, togʻ takasi, togʻ qoʻyi; qushlardan burgut, lochin, kaklik; kemiruvchilardan esa kalamush, qoʻshoyoq, yumronqoziq singari jonivorlar koʻplab topiladi.

Adabiyotlar

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Sun (sulola)

Sun, Sung xonligi — Xitoy tarixida mavjud boʻlgan 2 sulola va davlat. Ilk S (420—479). Poytaxti — Szyankang (hozirgi Nankin). Asoschisi — Sharqiy Szin xonligi (317—420), harbiy qoʻmondoni Lyu Yuy (363—422). Lyu Yuy mamlakatda yuz bergan qoʻzgolonlarni bostirishda va bir qator mayda xonliklarga qarshi kurashda gʻolib chiqqanligi tufayli Sungvan (Sung viloyati hokimi) unvoni bilan taqsirlangan. 420-yil u fursatdan foydalanib Sharqiy Szin sulolasidan taxtni tortib olgan. Lyu Yuy sulolaga S. (xalq orasida Lyu Sung deb ham nomlanadi), oʻziga esa Ud i (Jangovar xoqon) deb nom bergan. U davlatni mustahkamlashga qaratilgan bir qancha siyosiyiqtisodiy islohotlar oʻtkazgan. Ushbu xonliqda jami 8 hukmdor oʻtgan. Saroydagi fitnalar, dehqonlar qoʻzgʻolonlari natijasida 479-yil xonlik barham topgan. Soʻnggi S. (960—1279). Poytaxti — Kayfin (Kayfen). Asoschisi — Soʻnggi Chjou xonligi (951—960) sarkardasi Chjao Kuanin (Kuangying) (927—976). Soʻnggi Chjou xonligida hokimiyat almashinishi tufayli yuzaga kelgan siyosiy vaziyatdan foydalangan Chjao Kuanin harbiy toʻntarish uyushtirib, poytaxt Kayfinni egallab, taxtni oʻz qoʻliga olgan. U yangi davlat tashkil qilib, unga S. (Sung), oʻziga esa Sung Tayszu (S. sulolasi asoschisi) deb nom bergan. Tarixda uning davri Szyanlung deb ham ataladi. Chjao Kuanin davlat hududini kengaytirish, markaziy hokimiyatni mustahkamlash, xazinani boyitishga qaratilgan bir qator siyosiy, harbiy va iktisodiy choratadbirlarni amalga oshirgan. S. hududi Markaziy va Janubiy Xitoy bilan cheklangan. Tashqi siyosatda S. asosiy eʼtiborini Shimoliy Xitoyda kidanlar tomonidan barpo etilgan Lyao davlati (916—1124)dan himoyalanishga qaratgan. S. xonligi 979-yil hozirgi Pekinni egallab, kidanlarga kuchli zarba berishni rejalashtirgan. Ammo jangda magʻlubiyatga uchragan, kidanlar xonlik poytaxti Kayfinni bosib olishgan. S. xoni Tayszun saroy amaldorlari bilan poytaxtni tashlab jan.ga qochgan. S. Lyao davlati bilan sulh tuzishga, unga oʻlpon toʻlab turishga va qoʻshin sonini keskin qisqartirishga rozi boʻlgan. Keyingi davrlarda S. sulolasi Lyao davlati taʼsiridan chiqishga koʻp harakat qilsada, uddasidan chiqa olmagan. 1127-yil poytaxt Linʼan (hozirgi Xangchjou) shahriga koʻchirilgan. Shundan keyin S. xonligi Janubiy S. deb ataldi. 1279-yil u moʻgʻullar tomonidan tugatilgan.

Abdulahad Xoʻjayev.
Sunani Ibn Moja

"SUNANI IBN MOJA" - 6 ta ishonchli hadis toʻplamidan biri. Muhaddis Ibn Mojaning asari. Asar 32 fasl, 1500 bobdan iborat. Ibn Moja oʻz toʻplamini fiqhiy masalalarga xos mavzularga boʻlib chiqqan. "Sunan"dan jami 4000 ta hadis joy olgan. Ulamolar ushbu "Sunan"ni mashhur hadislar toʻplamlari qatoriga qoʻshish yoki qoʻshmaslik masalasida uzoq tortishganlar. Nihoyat, Ibn Mojaning "Sunan"i 6oʻrinda ishonchli toʻplamlar safiga kiritilgan.
Sunbula

Sunbula (arab.) — 1) zodiakka tegishli 12 ta yulduz turkumlaridan biri; Veronika sochlari, Hoʻkizboqar, Ilon, Mezon, Gidra, Qargʻa va Asad yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzi 1yulduz kattaligidagi Spika yulduzidir. S. yulduz turkumida kuzgi tengkunlik nuqtasi joylashgan. Quyosh S. turkumida sentyabr oyida boʻladi. Oʻzbekistonda bahor va erta yozda (Yer sharining shim. kengliklarida) koʻrinadi;

2) shamsiya yil hisobida oltinchi oyning nomi. 22 avgustdan 21 sentyabrgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

 

Yulduz turkumlari
Yil oylari
Sungari

Sungari yoki Songhua — Xitoyning shim.sharkiy qismidagi daryo, Amur daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1870 km, havzasining maydoni 524 ming km². Chanbayshan yassitogʻligidan boshlanib, ManchjuriyaKoreya togʻlari, Sunlyao va Sanszyan tekisligidan oqadi. Asosan, yomgʻirdan toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib oqadi, kuchli toshqinlar boʻlib turadi. Oʻrtacha suv sarfi 2500 m³/sek. Noyab.dan aprelgacha muzlaydi. Girin shahrigacha kema qatnaydi. Yuqori qismida GES va suv omborlari qurilgan. S. vodiysida aholi zich yashaydi.

 

Xitoydagi daryolar
Sundan tili

Sundan tili — avstronez tillaridan biri, Indoneziyaning Gʻarbiy Yava viloyatida, Sumatra o. jan.da tarqalgan; soʻzlashuvchilarning umumiy soni 21 mln. kishidan ortiq. Asosiy lahjalari: badu (eng qad.), banten, bogorkravang , chianjur, kuningan, chirebon hamda adabiy tilga asos boʻlgan Bandung sh. shevasi. Oʻziga xos fonetik, morfologik va sintaktik xususiyatlari bor. Leksikasida onomatopoetik (tasviriy) soʻzlar anchagina; unga avvalo sanskritdan, keyinchalik arab, yava, indonez va niderland tillaridan koʻplab soʻzlar oʻzlashgan.

Dastlabki yozma yodgorliklari 8—9-asr larga mansub boʻlib, sanskritda bitilgan; keyin qad. hind yozuvlaridan kavi qoʻllangan; 1ba.dan arab alifbosi asosidagi jajavan yozuvi, 17-asr 2-yarmidan chacharakan (yava yozuvi) tarqalgan. 19-asr oxiridan Sundan tili uchun lotin fafikasi asosidagi yozuv joriy etilgan. Sundan tilida boy adabiyot mavjud, boshlangʻich maktablarda dars oʻtiladi, radioeshittirish olib boriladi, gazetalar chop etiladi.

Tillar
Sundanlar

Sundanlar, sundlar (oʻzlarini sunda deb atashadi) — Indoneziyadagi xalq. Asosan, Yava o.ning gʻarbiy qismida yashaydi. 24,5 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sundan tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar, anʼanaviy eʼtiqodlar ham saqlangan. Dehqonchilik, chorvachilik, hunarmandchilik (ayniqsa, toʻqimachilik) bilan shugʻullanadi, bir qismi sanoatda band. S. tarkibiga xoʻjalik va madaniyatning arxaik belgilarini sakdab qolgan baduy etn. guruhi ham kiradi.
Gabriel Sundukyan

Gabriel Mkrtichevich Sundukyan (1825.29.6(11.7) Tbilisi - 1912.16.(29).3) — arman yozuvchisi, dramaturg. Arman adabiyotida tanqidiy realizm asoschilaridan. Arman teatri tashkilotchilaridan biri. Peterburg universitetini tugatgan (1850). Ilk pyesasi — "Tungi aksirish — yaxshilikka" (1863-yil sahnalashtirilgan). "Shovqin" (1866), "Yana bir qurbon" (1870), "Buzilgan uya" (1873), "Erxotin" (1888) kabi pyesalarida arman xalqining qismati va orzuintilishlari tasvirlangan. Uning "Pepo" pyesasi (1871) arman dramaturgiyasining nodir asarlaridan biri hisoblanadi. Sundukyan umrining soʻnggi yillarida "Sevgi va erkinlik" (1910), "Vasiyat" (1912) dramalarini yaratdi. Sundukyan pyesalari arman dramaturgiyasi tarixida butun bir davrni tashkil etadi. U komediya janrini tor maishiy doiradan ijtimoiy umumlashmalar darajasiga koʻtardi. "Varenkaning ziyofati" (1877) qissasi ham bor.

Manbalar

Adabiyot 
 Abov G., Gabriel Sundukyan, Yerevan, 1956.
 Izbrannoye, M., 1953.

Armaniston:Yozuvchilar‎
1825-yilda tugʻilganlar
11-iyulda tugʻilganlar
1912-yilda vafot etganlar
29-martda vafot etganlar