MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Anomaliya

Anomaliya (yun. anomalia) — meʼyor (norma)dan chetga chiqish (ogʻish); umumiy 533qonuniyatga zid holat: 1) biologiya va tib-biyotda — biror aʼzo yoki butun organizm tuzilishi va funksiyasining odatdagidan koʻra boshqacharoq boʻlishi, normadan chetga chiqishi. Odam va hayvonlardagi A.lar tugʻma (ona qornidayoq) va tugʻilgandan keyin paydo boʻlishi mumkin. Tugʻma nuqsonlardan majruhlik koʻproq uch-raydi. Orttirilgan A. (eshitish va koʻrish nuqsonlari, aqliy rivojlanishdan orqada qolish) turli kasalliklar oqibatida vujudga keladi; 2) pedagogika va psixologiyada — shaxsning jismoniy va aqliy rivojlanishda normadan chetga chiqishi. Bolalar A. sini maxsus ped. (defektologiya) oʻrganadi. Bosh miyada biror nuqsonni toʻldirib yuborish xu-susiyati kuchli boʻlganligi uchun bolalarda A. hodisasiga qarshi keng pedagogik ishlar olib borish mumkin; 3) magnit A.lar — Yer sirtidagi magnit maydon qiymatining meʼyordagidan ogʻishi, yaʼni qiymati magnit A. tarqalish hududidan ancha katta boʻlgan hududda geomagnit maydonni ifodalaydi. Qamrab olingan hudud kattaligi boʻyicha mintaqaviy, hududiy va cheklangan magnit A.lariga boʻlinadi; 4) ogʻirlik kuchi Axi — amaldagi ogirlik bilan yer sharining tuzili-shiga qarab hisoblab chiqilgan ogʻirlik kuchi oʻrtasidagi farq; bu farq yer sharining umumiy tuzilishiga va kuzatilayot-gan nuqta atrofidagi togʻ jinslarining zichligiga bogʻliq. Jinslar zichligi yer sharining oʻrtacha zichligidan farq qilsa, ogʻirlik kuchi A. si roʻy beradi. Ogirlik kuchi va magnit A.larini oʻrganish geologik tadqiqotlarda, xususan, foy-dali qazilmalarni geofizik usullar bilan qidirishda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomozamit

Anomozamit (Anomozamites) — bennettitlar oilasiga mansub qadimiy oʻsimliklar turkumi. Hozirgi vaqtda faqat barg qoldiqlari (qazilma holda) uch-raydi. Barglari yirik va patsimon, yaprogʻining oʻrta qismi segmentlarga boʻlingan. Hozirgi gacha A.ning 20 dan ortiq turi aniqlangan. Ular Pomir, Zarafshon togʻlari, Fargʻona vodiysining jan., shim., sharqiy hududlari, Hisor togʻlari, Turkmaniston, Qoratov, Mangʻishloq, Janubiy Qozogʻiston, Issiqkoʻl va boshqa joylarning yura hamda Shimoliy Germa-niya, Shpitsbergen, Grenlandiyaning boʻr qatlamlaridan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anonim

Anonim (yun. anonymos – nomsiz) – 1) muallifi nomaʼlum xat, asar va sh.k.; 2) xati yoki asarida oʻz nomini yashirgan muallif. „Abushqa“ lugʻatining muallifi Anonimdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anons

Anons (frans. annonce — omma-viy axborot, eʼlon) — spektakl haqida oldindan beriladigan eʼlon. 17-18-asrlarda koʻproq fransuz teatriga xos boʻlib, spektakl (yoki alohida pardalar) boshlanishidan oldin sahnadan turib koʻrsatiladigan tomosha, ishtirok etuvchilar, ijrochilar va boshqa haqida tomosha-binlarga beriladigan axborot. A. spek-taklning ajralmas boʻlagi hisoblanib, truppaning eng yaxshi aktyorlari tomonidan ijro etilgan. A. odatda badiha aso-sida qurilib, hazil-mutoyiba, qochirim va boshqa joʻrligida olib borilgan. Hozirgi A. spektakl, konsert, sirk tomoshasi va boshqa haqida (mufassal maʼlumotlarsiz) ol-dindan eʼlon qilinadigan afisha.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anor (kommunna)

Anor (  ) Fransiya shimolida joylashgan Shimoliy departament kommunasi. U Maubeuge shahridan qirq kilometr (yigirma besh milya) uzoqlikda janubi-sharqda joylashgan.

Qardosh shaharlar 

  Aken, Germaniya
  Gizałki, Polsha
  Momignies, Belgiya
  Příbram, Chexiya

Yana qarang 

 Shimoliy departament kommunalari

Manbalar 
2. The National Institute of Statistics and Economic Studies https://uz.wikipedia.org/wiki/Institut_national_de_la_statistique_et_des_%C3%A9tudes_%C3%A9conomiques
3. INSEE commune file

4. "Comité de jumelage "Anor-Europe"". anor.fr (in French).
Nord shaharlari
Anor (naqsh)

Anor, anorgul — anor koʻrinishidagi islimiy naqsh turi; kulollik, naqqoshlik, kashtachilikda keng qoʻllaniladi. A. tasviri qadimdan toʻqchilik va toʻkin-sochinlikni ifodalagan. A. gohida aynan oʻzi, gohida uslublashtirib ifodalanadi. Baʼzan uning kesimi va ichidagi donalari ham tasvirlanadi. Bunda idishning shakliga mos tushgan yorqin boʻyoqli naqsh nafis koʻrinadi, nur taʼsirida sir tovlanib, 535 jonli manzara hosil boʻladi. Har bir bezakning shakli va qayerda ishlatili-shi ustalarning noziq didiga bogʻliq. A. tasviri xalq amaliy sanʼatining boshqa turlarida ham qoʻllaniladi. Jum-ladan A. naqsh sifatida oʻzbek milliy toʻqimachiligida 19-asrning 2-yarmida keng tarqaldi. Masalan, dasturxon va shu kabu buyumlar guli anorsimon gul shaklida boʻyalgan.

Manbalar 

Sanʼat
Anordoshlar

Anordoshlar (Punicaceae) — yopiq urugʻlilar boʻlimiga mansub oʻsimliklar oilasi. A. buta yoki kichikroq daraxt boʻlib, gullari ikki jinsli, toʻgʻri (ak-tinomorf), kosachasi qoʻngʻiroqsimon, tojbarglari 5-9 ta, changchilari koʻp, barglari mayda, uzun, yonbargchasiz. Shox va novdalari tikanli. A.ning faqat bir turkumi — anor bor. Oʻzbekistonda bit-ta yovvoyi tur (P. granatum L.) oʻsadi. Eki-ladigan anor navlari ham ana shu turdan kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anoreksiya

Anoreksiya (  „siz, boʻlmagan“ +  „ovqatlanishga undash“) – organizmning ovqatlanishga boʻlgan ob’ektiv ehtiyoji bilan ishtahaning toʻliq yetishmasligidan iborat sindrom boʻlib, koʻpgina metabolik kasalliklar, infektsiyalar, ovqat hazm qilish tizimi kasalliklari bilan birga namoyon boʻladi. Ovqat hazm qilish tizimidagi parazitar infektsiyalar, shuningdek, boshqa sabablarga koʻra paydo boʻladi. Anoreksiya protein-energetik toʻyib ovqatlanmaslikka olib kelishi mumkin.

Anoreksiya turlari 
Sindromning quyidagi turlari ajratiladi:

 Birlamchi anoreksiya – bu gormonal funksiyaning buzilishi, nevrologik patologiya va malign oʻsmalar bilan bogʻliq ochlikni yoʻqotishdir.
 Dori anoreksiyasi – vazn yoʻqotish yoki boshqa dorilarning (antidepressantlar, psixostimulyatorlar, gormonlar antagonistlari va boshqalar) yon taʼsiri uchun maxsus anoreksiya vositalarini qabul qilish natijasida yuzaga keladi).

 Ijtimoiy anoreksiya

20-asrning oxirida tadqiqotchilar Gʻarb mamlakatlarida yuqori va oʻrta sinf vakillari orasida anoreksiyaning keng tarqalgan holatlarini qayd eta boshladilar. Oziq-ovqat isteʼmoli bilan bogʻliq nevrozning sababi vazn yoʻqotish istagi edi, ayniqsa yosh ayollar orasida. Ijtimoiy anoreksiya koʻpincha bulimiya bilan birga keladi.

Yana qarang 

 Protein-energiya etishmovchiligi

Manbalar 

Pages with unreviewed translations
Anortit

Anortit — dala shpatlari guruhiga kiruvchi mineral. Kulrang, push-ti. Qattiqligi 6-6,5. S. ogʻ. 2,8 chamasida. Asosan magmatik yoʻl bilan kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anortozit

Anortozit — gabbro guruhiga mansub magmatik togʻ jinsi. Asosli yoki oʻrta asosli plagioklazdan iborat. Tarkibida olivin, piroksen magne-tit boʻladi. Oq, kulrang, toʻq kulrang, qoramtir rangli boʻladi. Alar plagio-klazning tarkibiga qarab, labradoritlar, bitovnititlar, anortitli Alarga boʻlinadi. A. Ukrainada Volin, Rossiyada Kola yarim orolda bor. A. fizik, kimyoviy nu-rashlarga chidamli boʻlganidan haykallar yasash, imoratlarni, metropolitenlar va yodgorliklarni bezashda qoplama materi-al sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anosmiya

Anosmiya (yun. an — inkor qoʻshimchasi va osme — hidlov, hid bi-lish) — hid bilmaslik; koʻpincha burun boʻshligʻi toʻqimalarining oʻtkir va su-runkali yalligʻlanishi, shuningdek hid bilish nervining zararlanishi, mar-kaziy nerv sistemasi faoliyatining buzilishi va boshqa sabab boʻladi. Burun yoʻllarining berkilib qolishi sababli hidli moddalarning dimoqqa kirolmas-ligi natijasida respirator A. hidlov analizatorining zararlanishi natijasida nevrogen A., hidlov hujayralarining atrofiyasi oqibatida qarilikdagi A. kelib chikadi. Tuta A. ham bor. Taʼm bi-lishda hidlovning ahamiyati katta, shuning uchun A.da taʼm bilish sezgisi ham juda pasayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anoftalm

Anoftalm — bir yoki ikkala koʻz soqqasining yoʻqligi. Tugʻma saba-blar yoki shikastlanish va turli kasalliklar natijasida roʻy beradi. Onaning homiladorlik davridagi ogʻir kasalli-klari yoki turli zaharli moddalar, jum-ladan dorilardan zaharlanishi sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Pyotr Anoxin

Pyotr Kuzmich Anoxin (1898.14.1, hozirgi Volgograd — 1974.6.3, Moskva) — fiziolog, akademik (1966) va Meditsina fanlari akademiyasining haqiqiy aʼzosi (1945). Ilmiy ishlari neyrofiziologiya — shartli reflekslar va ichki tormoz-lanish mexanizmi, nerv sistemasi onto-genezi va boshqa masalalarga oid. Organizmni bir butun holda oʻrganib, shu asosda funksional sistemalar nazariyasini 538(1935) kashf etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ansa

Ansa (lotincha: ANSA -Agensia Nazionale Stampa Associate; Birlashgan matbuot milliy agentligi) — Italiyaning matbuot agentligi. 1945-yil tuzil-gan; idorasi Rimda joylashgan. ANSAga 75 gaz. va noshirlar uyushmasi kiradi. Bir qancha chet el agentliklari bilan axbo-rot almashtirib turish haqida bitimlar tuzgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ansambl

Ansambl (frans. ensemble — birlik, uygʻunlik, ohangdoshlik):

1) meʼmorlikda — bir kenglik mujas-samotiga ega bir-biriga mos binolar, inshootlar majmui;

2) musiqada:

 maʼlum musiqa asarlarining bir necha ijrochilar tomonidan birgalikda ijro etilishi;
 sozanda va ashulachilarning kichikroq toʻdasiga moʻljallangan musiqa asari. Opera, oratoriya va kantatalarda ham A. boʻladi. Ijrochilar soniga qarab A.lar duet (2 kishi), trio yoki ter-set (3 kishi), kvartet (4 kishi), kvintet (5 kishi), sekstet (6 kishi), septet (7 kishi), oktet (8 kishi), nonet (9 kishi) va hokazolarga boʻlinadi;

3) teatr sanʼatida — dramaturg, rejissyor, rassom, kompozitor va aktyorlar ijodining uygʻunligi. A sahna asari gʻoyasining mukammalroq ochilishiga xizmat qiladi va spektaklda uslub birligini yuzaga keltiradi. A. yaratish uchun har bir ijrochi boshqa ijrochilarning ham vazifalarini hisobga olishi, saxnada umumiy sur’at va ruhiyat muta-nosibligini oʻrnatishga harakat qilishi kerak. A ijoddosh aktyorlarning bir uyushmada uzoq vaqt ishlashi va bir ijo-diy maqsad bilan yashashi tufayli tarkib topadi;

4) amaliy sanʼatda — tusi bir xil, bichimi bir-biriga monand boʻlgan kiyim-kechaklar majmui.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Najimatdin Ansatboyev

Najimatdin Ansatboyev (23-dekabr 1943 Kegayli) – qoraqalpoq aktyori va rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1974). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida aktyor va rejissyor (1966-78, 1996-yildan navbatchi rejissyor), badiiy rahbari va direktori (1987-96). S. Xoʻjaniyozov nomidagi respublika Yosh tomoshabinlar teatrida bosh rejissyor (1978-79, 1987-96). Asosiy rollari: Navoiy („Navoiy Astrobodda“), Ayoz („Kaynona“), Kassio („Otello“), Gʻarib („Gʻarib oshiq“), Sharif Rahimov („Oʻz arizasiga koʻra“), Berdaq („Berdaq“), Yassaviy („Sohibqiron“) va boshqa rejissyor sifatida „Gʻarib oshiq“, „Oy tutilgan tunda“, „Yaralangan yuraklar“, „Kelinlar qoʻzgʻoloni“, „Oʻn uchinchi rais“, „Tobutdan tovush“, „Ota taqdiri“, „Sohibqiron“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1973).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1943-yilda tugʻilganlar
23-dekabrda tugʻilganlar
Ansorlar

Ansorlar (arab.- yordamchilar, safdoshlar) — Muhammad(sav) sahobalari bir tabaqasining nomi. 622 yil Makkadan Madinaga koʻchib borgan musulmonlar (muhojirlar)ga va Muhammad(sav)ga yordam bergan hamda Islom dinini qabul qilgan Madinalik Avs va Hazraj qabilalarining aʼzolari. Ansorlar muhojirlar bilan birga ilk musulmonlar jamoasini tashkil etgan. Ansorlar Badr jangidan eʼtiboran Muhammad(sav)ning Makkalik mushriklarga qarshi yurishlarida faol ishtirok etdilar. Keyingi siyosiy voqealarda ham Ansorlarning roli katta boʻldi. Paygʻambarimiz Muhammad(sav) vafotidan soʻng ular oʻz ichlaridan xalifa saylashga urinib koʻrdilar. Lekin Avs va Hazraj qabilalari oʻrtasidagi raqobat bunga yoʻl qoʻymadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ant

Ant — A. N. Tupolev rahbarligida 1922-40 yillar yaratilgan samolyotlarning umumiy nomi. Masalan, AHT-1, ANT-2, ANT-3, ANT-4, ANT-9, ANT-20, ANT-25 va boshqa (qarang Aviatsiya). A. harfi kon-struktor ismining, N-otasi ismining, T-familiyasining bosh harfi. 1940-70 yillarda A. N. Tupolev samolyotlari TU deb atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antablement

Antablement (frans. entablement — stol, taxta) — binoning yuqorisi. Mumtoz meʼmoriy orderlarning ustun tepasida joylashgan ajral-mas qismi. A. 3 qismdan: koʻtarib turuvchi — arxitrav, friz va karnizyaan ibo-rat. Fakat arxitrav va karnizdan (friz-siz) tashkil topgan — toʻliq boʻlmagan A. ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antagonizm

Antagonizm (lot. antagonisma -bahs, kurash) — bir-biriga qarama-qarshi kuchlar, gʻoyalarning keskin kura-shini ifodalaydigan ziddiyat. A. tushun-chasi biol., tibbiyot, mat., fizika va boshqa fanlarda ham qoʻllaniladi. Masalan, mikro-blar va dorilar A.i, harakat va karshi harakat, musbat va manfiy elektr zaryadi va boshqa A. tabiat va jamiyat hodisalarida oʻziga xos shakl va mazmunga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antagonistlar

Antagonistlar 1) anato-miya va fiziologiyada qarama-qarshi harakatlanuvchi muskullar, mas, oyoq-qoʻllardagi yozuvchi va boʻquvchi mu-skullar, shuningdek yuqori va pastki jagʻdagi tishlar; nerv juftlari — ular qoʻzgʻalganda aʼzoga qarama-qarshi taʼsir koʻrsatadi (mas, adashgan nerv taʼsirlan-ganda yurak ritmi hamda muskullarining qisqarishi sustlashadi va hokazo, simpatik nerv taʼsirlanganda esa buning aksi ku-zatiladi; 2) mikrobiologiyada — baʼzi mikroorganizmlar (zamburugʻ, bakteriya, achitqi)ning hayoti va rivojlanishini susaytiruvchi mikroorganizmlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antokiya

Antokiya () — Turkiyaning janubidagi shahar. Oʻrta dengiz yaqinida. Xatay elining maʼmuriy markazi. Aholisi 124 ming kishi (1990). Toʻqimachilik, pax-ta tozalash, yogʻ-moy va oziq-ovqat sano-ati korxonalari bor. Baliq ovlanadi. Shaharga miloddan avvalgi 300 yilda Osiy daryosi boʻyida Salavk I asos solgan va Antioxiya () deb atagan. Salavkiylar davlatining poytaxti bulgan. 64 yildan keyin Rim tasarrufidagi Suriya provinsiyasi no-ibining qarorgohi. 6-7-asrlarda Vizantiya tarkibida boʻldi. Qadimda va Oʻrta 540asrlarda savdo-hunarmandchilik rivoj-langan shaharlardan edi. 6-asrda shaharni Eron qoʻshinlari vayron qilgan. 1516-yildan Turkiya tarkibida va oʻsha davrdan A. deb atalgan. 3-13-asr larga oid meʼ-morlik yodgorliklari saqlangan. Arxeologiya muzeyi bor.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Hatay viloyati tumanlari
Chukurova
Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Hatay viloyati aholi punktlari
Turkiyadagi yahudiy jamoalari
Antaliya

Antaliya, Adaliya — Turkiyaning janubidagi shahar, Antaliya elining maʼmuriy markazi. Aholisi 378 ming kishi (1990). Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Ke-masozlik rivojlangan, kema remont qilinadi. Metallurgiya, toʻqimachilik va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Antaliya va oʻrmon mahsulotlari bilan savdo qilinadi.

Antaliyadan, shuningdek, Turkiyaning aksariyat kurortlaridan boshqa sayyohlik joylariga koʻplab ekskursiyalar mavjud.  Sayyohlik agentliklarining statistik maʼlumotlariga koʻra,  Antaliyadagi eng mashhur ekskursiyalar Istanbul, Kappadokia, Efes, "Likiya dunyosi" va  Pamukkalega sayohatlardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Turkiyadagi Oʻrta yer dengizi port shaharlari va shaharchalari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Antalkid sulhi

Antalkid sulhi, Shohona sulh (miloddan avvalgi 386) — miloddan avvalgi 395-387 ylardagi Korinf urushidan soʻng Sarda shahrida Sparta bilan Afina va Fiva boshchiligida-gi yunon polislari oʻrtasida imzolangan. Sparta elchilari rahbari Antalkid no-midan olingan. Antalkid sulhi shartlarini amalda yunonlarga Eron davlati qoʻygan. Eron dastlab Spartaga qarshi, soʻngra Spar-ta bilan birga Afinaga qarshi urushgan. Eron tarkibiga Kichik Osiyodagi yunon shaharlari, Kipr o. va Klazomena qoʻshib olingan, yunon polislariga muxtoriyat berilgan, faqat Lemnos, Imbros va Ski-rosgina Afina qoʻl ostida qoldirilgan, barcha siyosiy ittifoklar (Peloponnes ittifokidan boshqa) tarkatib yuboril-gan. Ax. Spartaning Yunonistondagi xukm-ronlik mavqeini oshirgan. Yuno-niston yunon-fors urushlari (miloddan avvalgi 500-449) davrida erishgan yutuqlaridan mahrum boʻlgan, mamlakatda siyosiy tarqoqlik, oʻzaro nizolar kuchaygan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antananarivu

Antananarivu (Tananarive) — Madagaskar Respublikasining poytaxti. Antananarivu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Madagaskar orolning markaziy qismidagi platoda joylashgan. Aholisi 802 ming kishi (1990). Mamlakatning iqtisodiy markazi. Antananarivu Tamatave porti va Ansirabe shahri bilan temir yoʻl orqali tutashgan. Avtomobillar yoʻllari tuguni. Antananarivudan 50 km narida xalqaro aeroport bor. Sanoati oziq-ovqat (goʻsht konservalash, sholi oqlash), charm poyabzal, kimyo, tikuvchilik, yogʻochsozlik korxonalaridan iborat. Universitet, tibbiyot va farmakologiya, adabiyot va sotsiologiya millim maktablari, Fanlar Akademiyasi, tarix va xalq sanʼati muzeylari, teatrlar, rasadxona, botanika bogʻi bor. Antananarivu 17-asr 1-yarmida bunyod etilgan. 17-19-asrlarda Madagaskar qirollarining qarorgohi. 1895-yilda Antananarivuni Fransiya qoʻshinlari egallagach, Tananarive nomi bilan Fransiyaning Madagaskar mustamlakasi maʼmuriy markazi. 1960-yil 26-iyundan mustaqil Malagasiya Respublikasining, 1975-92 yillar Madagaskar Demokratik Respublikasining poytaxti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Madagaskar
Antanta

Antanta (frans. entente — bi-tim)

1) Buyuk Britaniya, Fransiya va Rossiyaning Germaniya, Avstriya-Vengriya hamda Italiya ittifoqiga qarshi tuz-gan ittifoqi. „Uchlik bitimi“, „Uchlik ittifoqi“ deb ham yuritiladi. A. 1904-07 yillarda shakllandi. Har ikka-la ittifoqning maqsadi 19-asr oxirida boʻlingan dunyoni qayta taqsimlashdan iborat edi. Birinchi jahon urushi dav-rida A. ga Serbiya, Italiya, Yaponiya, Belgiya, Gresiya va Ruminiya, keyinchalik urushga kirgan AQSH qoʻshildi.

2) Yevropa tarixida boshqa bir kricha bloklar ham shunday nom bilan atalgan. Mas, Buyuk Bri-taniya, Avstriya-Vengriya va Italiyadan iborat Oʻrta dengiz A.si (1887-yil- 19-asr oxiri); Gresiya, Ruminiya, Turkiya va Yugoslaviya oʻrtasidagi Bolqon Axi (1934-yil- 30-yillar oxiri); Chexoslovakiya, Ru-miniya va Yugoslaviyaning Kichik Axi (1920-38).

Yana qarang 

 Birinchi jahon urushi
Antares

Antares — Aqrab (Chayon) yulduz turkumining 1-kattalikdagi ravshanligi oʻzgaruvchan eng yorugʻ yulduzi (asi). Uzoqligi −400 yorugʻlik yiliga teng. Diametri Quyosh diametridan 300-martacha katta. Oʻzbekistonda oʻrta kengliklarda may, iyun oylarida ufq yaqinida koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduzlar
Antarktida zoogeografiya oblasti

Antarktida zoogeografiya oblasti — dunyo okeani zoogeogra-fiya oblastlaridan biri, Tinch va Atlan-tik okeanlarining Antarktida qitʼasi atrofidan 60° janubiy kenglikkacha boʻlgan qismini oʻz ichiga oladi, faqat ayrim joylarda (mas, Janubiy Amerikaning Tinch okeani qirgʻoqlari boʻylab) bu shartli chegaradan yuqoriroq koʻtariladi. Suv yuzasi harorati past, koʻpincha muz bilan qoplangan. Faqat sovuq va iliq oqimlar toʻqnash keladigan subantarktida suvlarida fito- va zooplankton koʻpayishi uchun juda qulay sharoit vujudga keladi. Shuning uchun Antarktida zoogeografiya oblasti o.ga chegaradosh suvlarda kitsimonlarning koʻp turlari yashaydi. Moʻylovdor kitlardan janub va pa-kana kitlar; quloqli tyulenlardan yoldor tyulen, janub dengiz mushugi; haqiqiy tyulenlardan yirik tyulen — dengiz qoploni, Uedella va Rossa tyuleni hamda nisbatan kichik, lekin koʻp sonli krabxoʻr tyulen endemik turlar hisoblanadi. Antarktida zoogeografiya oblasti o.da uchraydigan janub dengiz fi-lining uz. 5,5 m, ogʻirligi 2,5 t ga yetadi. Qushlardan pingvinlar koʻpchilikni 543tashkil etadi. Ular orasidan imperator va qirol pingvinlari, Adeli pingvini va boshqa, gigant boʻron qushi, kap kabutar-chasi endemik hisoblanadi. Antarktida zoogeografiya oblasti o.da al-batroslarning bir necha turi yashaydi, dengiz sudralib yuruvchilari uchramaydi. Baliqlar va umurtqasizlarning turlari koʻp emas, lekin ulardan anchaus baligʻi, qisqichbaqasimonlarning ayrim turlari va boshqa umurtqasizlar katta biomassa hosil qiladi. Antarktida zoogeografiya oblasti o. hayvonlari odam taʼsiriga kam uchragan. Hozir Antarktida va uning sohillari yaqinida suvlar xalqaro qoʻriqxona hisoblanadi. Ad..Kobishev Antarktida zoogeografiya oblasti ,Kubansev B. S, Ge-ografiya jivotnix s osnovami zoologii, M., 1988.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antarktika (qutb)

Antarktika — Yer sharining Janubiy kutb oblasti. A.ga Antarktida materigi, Atlantika, Hind va Tinch okeanlarining shu materikka tutash qismlari, shuning-dek Antarktida yaqinidagi orollar kiradi. A. tabiiy-geografik chegarasi taxminan 50 — 60° j.k.dan oʻtadi. A. maydoni 52,5 mln. km². A.da materik sayozligi boshqa materiklarga nisbatan chuqurroq (500 m), tik materik yon bagʻri chuq. 4000 — 5000 m li (eng chuquri 8428 m, Janubiy Sandvich novida) keng botikdar shaklida davom etadi. Botiqlar suv osti togʻ tizimlari bilan bulingan. Bu tizmalarning baʼzi choʻqqilari okean yuzasidan koʻtarilib, kichikroq orollarni hosil qilgan (Buve, Kroze, Kergelen, Xerd, Makuori; Janubiy Georgiya, Janubiy Sandvich, Janubiy Orkni o. guruhi).A. antarktika va subantarktika mintaqasida joylashgan. A. iqlimi uning yuqori kengliklarda joylashgan-ligi, shuningdek okean ustidagi antitsi-klonlarning oʻzaro munosabati bilan bel-gilanadi. Siklonlarning shimoliy qismida gʻarbiy shamollar, janubida esa sharqiy sha-mollar kuchli. A. oblastining atmosfera sirkulyatsiyasi okean sirkulyatsiya tizi-mini yuzaga keltiradi. A. shimoliy qismida kuchli A. oqimi, janubida aylanma siklon oqimlari hukmron. Qitadan shimoliga tomon dengiz muzlari va aysberglar iliq suvlargacha oqib chiqadi va eriydi. Qishda dengiz muzliklari 1000 km ken-glikgacha ham tarqaladi, yezda esa qirgʻoq atroflarida harakatlanadi. Yiliga ays-berglar koʻrinishida oʻrtacha 2000 km chu-chuk muzlar okeanga tushadi. A.ning ust-ki suvlari temperaturasi qishda — 1,8° dan 2° gacha, yozda 2° dan 3,5° gacha, shoʻrligi 34% atrofida. A. suvlari jonli organizmga boy. A. oʻsimlik va hayvonot dunyosi alohida Antarktika biogeografik ob-lastini tashkil etadi. Xalqaro-huquqiy shartnomaga asosan A.dan butun dunyo mamlakatlari umumiy va teng miqyosda, faqat tinchlik maqsadida foydalanishlari mumkin. Harbiy tadbirlarning barchasi (harbiy bazalar qurish, harbiy mashqlar oʻtkazish, yadro qurollarini sinab koʻrish, radioaktiv moddalar tash-lash) taqiqlanadi. Shartnoma tufayli bu yerda erkin ilmiy tadqiqot ishlari olib borish mumkin. A. xalqaro boshqaruvdan xolis.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antatsid moddalar

Antatsid moddalar (anti … va lot. aciditas — kislota) — ishqoriy xossaga ega boʻlgan va meʼda shirasi tar-kibidagi xlorid kislotani neytrallash (bartaraf etish) uchun qoʻllaniladigan dorilar. Antatsid moddalar dan natriy gidrokarbo-nati, magniy oksidi va boshqa meʼda shirasida kislota koʻpayib ketgan gastritlarda, meʼda va oʻn ikki barmoq ichak yaralarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil