Xolid Said Xoʻjayev

Xolid Said Xoʻjayev (, 1888—1937) – oʻzbek va ozarbayjon tilshunosi. Shuningdek, Ozarbayjon tilini lotin alifbosiga oʻtkazishda muhim rol oʻynagan shaxslardan biri. Uzoq vaqt davomida ilmiy merosi oʻzbek olimlari tomonidan yaxshi tadqiq etilmagan.

Biografiyasi 
Xolid Said Xoʻjayev 1888-yilda Toshkentdan uncha uzoq boʻlmagan Baytqo‘rg‘on qishlogʻida tugʻilgan. Boshlangʻich taʼlimini qishlogʻidagi maktablardan birida olgach, 6 yil Toshkent madrasasida tahsil olgan. Taʼlim olish istagi kuchli boʻlganligi tufayli keyinchalik Turkiyaga borib, 1914-yil Istanbul universitetining tibbiyot fakultetiga oʻqishga kirdi. 2 yillik taʼlimdan soʻngra Xolid Said tarix-filologiya fakultetiga oʻqishga qabul qilinib, oʻqishni 1918-yilda tugatgan.

1918-yilda Xolid Said Turkiyadan Ozarbayjonga kelib, Ganja va Boku shaharlaridagi oʻrta va oliy oʻquv yurtlarida dars bera boshlaydi. U Vengriya SSSR Fanlar akademiyasining Ozarbayjon boʻlimida ham faoliyat olib borgan. Oʻrta Osiyoning milliy-hududiy boʻlinishidan soʻng (1924) Xoʻjayev Oʻzbekistonda ham ishlab, Ozarbayjon oʻquv yurtlarida oʻzbek talabalarining taʼlimini tashkil etishga bosh-qosh boʻlgan.

Xolid Said 1926-yil Boku shahrida tashkil etilgan Turkiy xalqlar qurultoyida ishtirok etgan delegatsiya tarkibida ham boʻlgan. Olim turkiy xalqlar tarixiga oid koʻplab ilmiy izlanishlar muallifidir. Xolid Said 1937-yilda hibsga olingan va oʻsha yilning 12-oktyabr kuni otib oʻldirilgan. Stalinning oʻlimidan keyin Xolid Saidning rafiqasi Roza xonim 1955-yil 16-aprel kuni huquq-tartibot idoralari rahbarlari va siyosiy arboblardan erining ishini qayta koʻrib chiqish kerakligini soʻraydi. Xolid Said SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasining 1957-yil 16-may kuni chiqargan qaroriga koʻra toʻliq oqlangan.

Tarjimalari 
Xolid Said Xoʻjayev Oʻtgan kunlar va Choliqushi romanini ozarbayjon tiliga tarjima qilgan. U, shuningdek, Devonu lugʻotit turk asarini ilk bor ozarbayjon tiliga oʻgirgan.

Oilasi 
Xoʻjayev Ozarbayjonda Sitora Riza Talishinskaya bilan turmush qurgan. Bu turmushdan Baxija Xoʻjayeva-Mamedova dunyoga kelgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Ашнин Ф., Алпатов В., Насилов Д., Репрессированная тюркология, М., 2002.
 Кононов А. Н., Из истории отечественной тюркологии, Советская Тюркология, 1973, № 1.
 Паша Керимов. Издана новая монография о Халиде-Сеиде Ходжаеве. Газета «Каспий», 2010, 16 января.
 Садыхов Муртуз. Восстановить историческую справедливость. «Бакинский рабочий», 1989, 9 сентября.
 Тагирзаде А., Халид-Саид Ходжаев, Советская Тюркология, Баку, 1988, № 3
 Abdullayev Ə.Z. Azərbaycan dili məsələləri. Bakı Universiteti Nəşriyyatı, 1992, səh.73
 Alatay Besim. «Divanü luğat it-türk» tərcümesi, 1939, 1 cild, s. XXXI
 Azər Turan. Xalid Səid Xocayev. Şəhid türkşünas. Bakı, 2009
 Azər Turan. Əlibəy Hüseynzadənin Birinci türkolojı qurultayından geydləri. «Ədəbiyyat Gəzeti», 2008, 15 febral
 Azər Turan. Bu dünyada bir Xalid Səid vardı. «Ədəbiyyat Gəzeti», 2008, 12 sentyabr.
 Azər Turan. Qızı Bəhicə xanımla «Divani-luğət-it Türk» ün ilk tərcməçisi Xalid Səid haqqında söhbət. «Ədəbiyyat Gəzeti», 2008, 14 noyabr
 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. 1 cild, səh. 394. Balı, 2004
 Babayev Adil. Elimizin və elmimizin soyqırımı. Bakı, 2003, səh.141
 Bünyadov Ziya. Xocayev Xalid Seyid. İstintaq işi 
 «Azərbaycan müəllimi» qazeti, 10 yanvar 1990
 Bünyadov Ziya. 30-cu illərin gurbanları. Arxivlər acılır. «Azərbaycan müəllimi», 1980, 10 yanvar
 Bünyadov Ziya. Qırmızı terror. Bakı, 1988
 Cəfərov E. Halid Said ana yurdunda. «Elm» gəzeti, 1988, 17 dekabr
 Dəmirçizadə Ə. "Azərbaycan dilinin üslubiyyatı. Bakı, Azərtədrisnəşr, 1962, səh.4
 Erkin Emet. Doğumunun 1000. Yılında Kaşgarlı Mahmudun türkolojıdaki yeri ve onunla ilgili yapılan çalişmalar. Rize Üniversitesi. Uluslararası Kaşkarlı Mahmud Sempoziumı. 17-19.10.2008
 Əli Şamil. Ömrünü ortak Türk kültürüne adayan Halit Sait. «Yom» dərgisi, #6, 2007
 Guliyev Əsgər. İki xalqın oğlu. «Elm» gəzeti, 1988, 23 iyul
 Guliyev Elesger. Xalid Səid."Ana sözü" gəzeti, Bakı, 1991
 Jabborov Anvar. Xolid Said Xujaev. «Kommunizm uçun», 1990, 5 iyul
 Kamil Vəli Nərimanoğlu, Ağakişiyev Əliheydər. "A.N.Kononov. "Rusiyada Türk dillərinin öyrənilməsi tarixi. (1917-ci ilə gədər) «SSRİ də Türk filologiyası (1917—1967)» kitabında. Bakı, 2006, səh.296
 Kocaoğlu Timur. Türkolojide eserler II: Türküstanlı Dilçi Halid Saidin türk lehçelerinin karşılaştırmalı qrameri. Türk Kültürü, 266: 28-38
 Kocaoğlu Timur. Azeri bilgini Halid Saidin türk lehçelerinin karşılaştırmalı qrameri. Tarih İncelemeleri Dergisi. 1984, #2, səh. 349—359.

1888-yilda tugʻilganlar
1937-yilda vafot etganlar
13-oktyabrda vafot etganlar