Arman-tatlar

Arman-tatlar ( – hay-tater) – nasroniy Tat tilida soʻzlashuvchi alohida guruh. Armanlar tarixan Janubiy Kavkazning hozirgi Ozarbayjon Respublikasini tashkil etuvchi sharqiy qismlarida yashagan. Boris Miller va Igrar Aliyev kabi tat tilini tadqiq qiluvchi olimlarning koʻpchiligi arman-tatlarning til oʻzgarishidan etnik armanlar ekanligiga va tat tilini birinchi til sifatida qabul qilishiga qoʻshiladi. Bu, bir tomondan, Millerning tadqiqotlari davomida oʻzlarini arman deb bilishlarini taʼkidlagan Arman-tatlarning oʻzini-oʻzi identifikatsiya qilishlari, shuningdek, ularning dialektlarining baʼzi lingvistik xususiyatlari bilan izohlanadi. Arman-tatlar ilgari Ozarbayjondagi Madrasa va Kilvarda yashagan, ammo deyarli butunlay Armaniston va Rossiyaga koʻchib oʻtgan.

Tarixi 
Adam Olearius 1637-yilda tarixiy Shirvon (hozirgi markaziy Ozarbayjon) viloyati boʻylab sayohat qilib, Shamaxi shahrida armanlar jamiyati mavjudligini eslatib oʻtgan. „oʻz tiliga ega boʻlgan“, balki „Shirvondagi barcha odamlar kabi turkiy tilida gapirgan“. 1925-yilda Shamaxiga tashrif buyurgan va oʻrta asr arman cherkovi xarobalari tasvirlangan arxeolog Vladimir Sisoyev Shamaxi va uning atrofida armanlarning birinchi manzilgohini XVI asr oxiri yoki XVII asr boshlari deb hisoblagan mahalliy aholi bilan suhbatlar oʻtkazdi. Tarixan togʻli Shirvon Tat-Ozarbayjonlar aralash aholi yashaydigan hudud boʻlib, birinchisi asta-sekin ikkinchisiga oʻzlashtirildi.

Olearius, Bokixanov va Miller Shirvan armanlari orasida assimilyatsiyaning yuqori sur’atini qayd etishgan, baʼzilari musulmon dinini qabul qilgan va koʻpchilikda tarqalib ketgan (bu XVIII asrgacha davom etgan) va boshqalar xristian boʻlib, tat tiliga oʻtishgan. 20-asr boshlariga kelib, tat tilida soʻzlashuvchi nasroniy armanlar yashashni davom ettirgan faqat ikkita qishloq bor edi: Madrasa va Kilvar. Arman-tatlarning kelib chiqishiga kelsak, Miller episkop Mesrop Smbatyanning soʻzlaridan iqtibos keltirgan holda, ularning hech boʻlmaganda baʼzi guruhlari XVIII asrda Qorabog'dan kelgan muhojirlar ekanligini taʼkidlaydi. Kilvarlik armanlar Edessadan (hozirgi Sanliurfa, Turkiya) oʻrta asrlik muhojirlardan kelib chiqqanliklarini daʼvo qilishgan. Miller janubiy tat lahjalari va arman-tat lahjalarini taqqoslab, Madrasa armanlari Apsheron yarim orolidan erta koʻchib kelgan boʻlishi mumkin degan xulosaga keldi, bu yerda nasroniylar jamiyatining mavjudligi tarixan tasdiqlangan. Garajally aholisi kabi ilgari tat tiliga oʻtgan baʼzi arman-tatlar XVIII asr oxiriga kelib Ozarbayjon tiliga oʻtishgan.

1796-yilda Valerian Zubov boshchiligidagi 1796-yilgi fors ekspeditsiyasidan soʻng Kilvar va Talabining koʻpchilik aholisi hamda Garajallining baʼzi aholisi, jami 50 ga yaqin oilalar oʻzlari bilan birga qoʻshinlarini qoʻshib ketishga qaror qilishdi va Rossiyaning hozirgi Stavropol oʻlkasi hududida Edissia qishlogʻiga (oʻz ota-bobolari kelgan deb hisoblagan Edessa shahridan keyin) asos solgan. 1926-yilda ular hali ham tat haqida yaxshi bilimga ega boʻlib, mahalliy aholi tomonidan „malaxantsy“ (tat tilidan „mal xon“, yaʼni „xon“, yaʼni ular Quba xonligining boʻysunuvchisi boʻlgan") deb atalgan. Boshqa manbalarga koʻra, Edissiya armanlari Qizlyar chekkasida yashovchilar bilan bir qatorda, ular „bizimja“ („bizning nutqimiz“) deb atagan turkiy iborasida soʻzlashgan.

Qolgan arman-tatlar Birinchi Qorabogʻ urushigacha Madrasa va Kilvarda yashab, Armanistonga ketishga majbur boʻldilar. Madrasa armanlari dastlab Armanistonning ozarbayjonlar yashovchi Shidli qishlogʻi aholisi bilan aholi almashishni rejalashtirgan edi, biroq Armanistondagi Spitak zilzilasi qishloqni vayron qilgani bu rejani amalga oshirib boʻlmaydigan qilib qoʻydi. 1989-yilda ular birgalikda Armanistonning Aragatsotn viloyatiga koʻchib oʻtishdi va u yerda Dprevank qishlogʻiga asos solishdi.

Tili

Manbalar