MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kuch (gazeta)

"KUCH — ADOLATDA" — Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sudining gazetasi. 1998-yil 29-avgustdan oyiga bir marta Toshkentda nashr etiladi. Gazetaning asosiy vazifasi Oʻzbekistonda sud-huquq islohotlarini yoritish, fuqarolarning huquqiy madaniyati va savodxonligini oshirishga koʻmaqlashishdan iborat. Asosiy ruknlari: "Qonunlarni oʻrganamiz", "Farmon va ijro", "Sud amaliyoti", "Dunyo sudlarida", "Xalqaro huquq olamida", "Menga soʻz bering". Adadi 3 mingdan ortiq (2003).

Manbalar 

Gazetalar
Kuchaytirgich

Kuchaytirgich (texnikada) - kuchlanish, quvvat va boshqalarni uzatadigan yordamchi manba energiyasidan foydalanib kuchaytiradigan qurilma. Foydalaniladigan energiya turiga qarab elektr, magnit, gidravlik, pnevmatik va mexaniq K.lar boʻladi. Bu turdagi qurilmalarning oʻzgartgichlardan farqi, K.da chiqayotgan va kirayotgan signallar orasidagi aloqa uzluksiz va bir xil ishorali boʻladi. Elektromagnit toʻlqin energiyasini oshiradigan, elektr impulyelarini kuchaytiradigan, asosiy mexanizmning taʼsir ku-chini oshiradigan K.lar bor. K. avtomatika, telemexaniqa, hisoblash va oʻlchash texnikasi, radioelektronika va aloqadagi qurilmalarning, shuningdek, ish mashinalari (elektroenergetika, mashinasozlik, transportdagi) yuritmalarining asosiy elementlaridan biri (yana qarang Dielektrik kuchaytirgich, Ibikon, Impulslar texnikasi, Kvant generator, Kvant kuchaytirgich).

Manbalar
Kuchak

Kuchak (fors. — kichik) — q. Oʻn ikki makom.

Manbalar
Milan Kučan

Kuchan Milan (1941.14.1, Sloveniya) — Sloveniya davlat arbobi. Lyublyana universitetini tugatgan. 1973—78 yillarda Sloveniya kommunistlar ittifoqi MK aʼzosi, 1978—86 yillarda Sloveniya Milliy assambleya raisi (ayni vaqtda 1982—88 yillarda Yugoslaviya kommunistlar ittifoqi prezidiumi raisi), 1986—89 yillarda Sloveniya kommunistlar ittifoqi MK raisi, 1990-yildan Sloveniya Respublikasi prezidiumi raisi, 1992 yil dekabrdan prezidenti.

Manbalar 

Sloveniya Prezidentlari
Prezidentlar
Yashayotgan insonlar
Kuchan zilzilasi

Kuchan zilzilasi - 1895-yil 17-yanvarda Eronning Turkmaniston chegarasiga yaqin boʻlgan Kuchan shahrida roʻy bergan. Zilzila epitsentri (Kuchan)da tebranish 9 ballga, zilzila magnitudasi esa 7,1 ga yetgan. Zilzila oqibatida 8 ming kishi halok boʻlgan, Atrek vodiysi yon atrofida togʻlar oʻpirilgan. Yer poʻstila katta-katta yoriqlar vujudga kelgan. Aholi yashaydigan koʻp joylar yer bilan yakson boʻlgan. Zilzila taʼsiri Oʻrta Osiyoning koʻpgina shaharlarida sezilgan.

Manbalar
Kuchan-Mashhad vodiysi

Kuchan-mashhad vodiysi -Erondagi tektonik botiq, Kopetdogʻ togʻlarini Turkmaniston-Xuroson togʻlarining markaziy tizmalaridan ajratib turadi. Atrek va Kashafrud daryolarining vodiylari va ular oraligʻidagi yassi suvayirgʻich (balandligi 1350 m), shuningdek, unga tutash togʻ oldi tekisliklarini oʻz ichiga oladi. Oʻz. 275 km, eni 15–30 km. Prolyuvial-allyuvial jinslardan tashkil topgan, seysmik faol zona. Yiliga oʻrtacha 200 mm yogʻin yogʻadi. Togʻ oldi landshafta xos. Vohalarda Mashhad, Kuchan, Shirvon shaharlari joylashgan. K.Kuchan-Mashhad vodiysi Eronning shim,-sharqiy qismidagi asosiy dehqonchilik rayoni. Paxta ekiladi, sabzavot va donli ekinlar yetishtiriladi, koʻplab bogʻ va tokzorlar bor.

Manbalar 

Vodiylar
Eron
Kuchar

Kuchar, Kusan, Kuche, Kucha -qad. tarixiy shahar va viloyat (miloddan avvalgi 2 — mil. 10-asr). Torim vohasida joylashgan. "Kusan" atamasi mil av. 2-asrda yozilgan Xitoy bitiklarida uchraydi. Unga koʻra, ayni zamonda K.da yuksak madaniyatga ega boʻlgan davlat mavjud boʻlgan (qarang Kuchar davlati.). Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, K.da odam yashayotganiga bir necha ming yillar boʻlgan. Viloyatda joylashgan Chimbogʻ qabristonidagi bir koʻhna qabrdan miloddan avvalgi 1-ming yillikka oid qora va qizil sopol idishlar, temir, mis, yogʻoch va suyaklardan yasalgan buyumlar topilgan. K. aholisining katta bir qismi savdo bilan shugʻullangan. K.liklar sanʼatda, jumladan, uyin va gazalxonlikda mohir boʻlgan. Yozuv ishlari mahalliy va hind yozuvlarida olib borilgan. Manbalarning guvohligiga koʻra, 2—3-ming yil -muqaddam K. atrofida "quyuq va sassiq hidli suyuqlik" oqib turadigan joy boʻlgan. Mahalliy xalq ulardan foydalanishgan. Keyinchalik ushbu buloq boʻlib oqib turadigan sassiq suyuqlik neft ekanligi aniqlangan. Hozir K. viloyati Torim vohasidagi yirik zavonaviy neft ishlab chiqarish maskaniga aylangan. K. shahri atrofida bir necha tarixiy yodgorliklar mavjud.

Manbalar 

 

Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Tarixiy viloyatlar
Xitoy shaharlari
Sharqiy Turkiston tarixi
Kuchar davlati

Kuchar davlati, Kusan davlati (Guyzi guo) — markazi Kuchar viloyati (Sharqiy Turkiston) boʻlgan qad. xonlik (miloddan avvalgi 2-asr—milodiy 8-asr). Uning hukmdori ayrim holdarda "xoqon" deb ham atalgan. Kuchar davlati ilk bor miloddan avvalgi 2-asrda yozilgan xitoy bitiklarida Jyuzi, Chyuyji, Guyzi, Jyuyyi kabi nomlar (hammasi "Kusan" atamasining trans-kripsiyasi) bilan tilga olingan. Ana shu maʼlumotlarga koʻra, ayni zamonda Kuchar davlati katta va kuchli davlat boʻlib, uning aholisi 6970 oila yoki 81317 kishidan, qoʻshini 21076 lashkardan iborat boʻlgan. Kuchar davlati hududida roʻng, sak, yuechji, usoʻng kabi qad.xalqlar yashagan. Davlat markazi Kuchar (Kucha) shahri boʻlib, u oʻz. 3,5 km ga yaqin boʻlgan baland va qalin devor bilan oʻralgan. Keyingi manbalarga koʻra, Kuchar davlatining poytaxti Yan-cheng (Yan shahri demakdir) boʻlgan. Xitoy sayyo)utarining taʼriflashicha, xon saroyi nihoyatda goʻzal boʻlib, xon sher shaklida yasalgan oltin taxtda oʻtirgan.

Hun imperiyasi kuchaygan paytda, Kuchar davlati unga itoat qilgan. "Gʻarbiy Xan" ("Shi Xan") deb nomlangan xitoylar davlati yuksalib Danan (Fargʻona)ga harbiy yurish qilganda Kuchar davlati ham urushga tortilib qisqa muddat davomida Xitoy taʼsiriga oʻtib qolgan. Turk xokonligi davrida Kuchar davlati unga tobe boʻlgan. Mazkur xoqonlik ikkiga boʻlinib ketgandan soʻng (7-asr oxiri) u Gʻarbiy Turk xokonligi itoatida boʻlgan. Kuchar davlatining uzoq davr davomida mavjud boʻlib turishi uning 1000-yildan ortiq davr ichida budda dini markazlaridan biri sifatida namoyon boʻlganligi va bu yerda yirik din arboblari istiqomat qilganligi bilan ham bogʻliqdir.

Xitoy manbalarida uchraydigan eng qad. maʼlumotlarda yozilishicha, Kuchar davlatida paxtadan mato va jundan gilam toʻqish, hayvon terilariga ishlov berish, ayollar uchun zarur boʻladigan turli xushboʻy hidli upa va surmalar ishlab chiqarish hunarmandchiligi yuksak darajada rivojlangan va katta hajmda chetga chiqarilgan. Kuchar davlatida zotli otlar va tovuslarni boqib koʻpaytirish ishlari yaxshi yoʻlga qoʻyilgan boʻlib, ular chetga chiqarilgan mollarichida muhim ahamiyat kasb etgan. Uzumdan musallas tayyorlash keng tarqalgan. Kuchar davlatining oʻziga xos yozuvi boʻlgan. Ammo liniy eʼtiqod va savdo ishlarida hind yozuvlari ham keng qoʻllanilgan.

Kuchar davlatida musiqa sanʼati ham yuksak darajada rivojlangan boʻlib, u Xitoyga katta taʼsir koʻrsatgan. Shu tufayli Xitoyda "Guyzile" ("Kusan musiqasi") atamasi paydo boʻlgan. Kusan musiqa-sining Xitoyda keng tarqalgan vaqti milodning dastlabki asrlariga, yaʼni Kusanda budda dini rivojlangan vaqtga toʻgʻri keladi. Ayni zamonda Kuchar davlatida mingdan ortiq buddizm ibodatxonalari mavjud boʻlgan.

Kusanning iqlimi iliq, yerdari sersuv boʻlganligi tufayli uning aholisi dehqonchilik va chorvachilik bilan keng shugʻullangan. Kuchar davlati miloddan avvalgi 2 — milodning boshlarida yuksak darajada iqtisodiy va madaniy rivojlangan. Shu zamonlarga oid oltin, mis, temir, qalay va qoʻrgʻoshin konlari topilganligi bunga isbot boʻla oladi.

Abdulahad Xoʻjayev.

Manbalar
Amakboy Kucharov

Amakboy Kucharov (1932.25.9, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Toshkent pedagogika institutining kimyo-biol. fakultetini tugatgan (1964). 1957-yildan Sirdaryo tumanidagi 11-oʻrta maktab oʻqituvchisi, 1967-yildan direktori. K. Kadrlar tayyorlash milliy dasturini maktabda amalga oshirish maqsadida bir qator tadbirlar ishlab chiqdi. Jumladan, maktabda oʻquvchilar bilimini baholashning koʻp balli tizimi joriy etildi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Kucherov reaksiyasi

Kucherov reaksiyasi — kislotali muhitda (simob tuzlari ishtirokida) atsetilen va uning hosilalarini gidratlab, karbonil birikmalar olish reaksiyasi:

HC≡CH + H2O → CH2=CH(OH) → CH3-CHO

C6H5-C≡CH + H2O → C6H5-C(OH)=CH2 → C6H5-CO-CH3

Reaksiyani rus olimi Mixail Kucherov 1881-yilda kashf etgan. Kucherov reaksiyasidan foydalanib sirka aldegiddan sirka kislota, etil spirt, etil-atsetat, sintetik butadiyen kauchuklar va boshqa birikmalar olinadi. Bugungi kunda katalizatorining zararligi tufayli deyarli qoʻllanilmaydi.

Manbalar 

 

Kimyoviy reaksiyalar
Kuching

Kuching — Malayziyadagi shahar, Kalimantan o.ning shim.-gʻarbida. Saranak shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 148,7 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kuching daryosining Janubiy Xitoy dengiziga kuyilish joyidagi dengiz porti (chetga kauchuk, palma moyi, kakao, kopra chikaradi). "Batik" gazlamasi ishlab chiqarishning anʼanaviy markazi. Kema verfi, doklar bor. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Kuchlar koʻpburchagi

Kuchlar koʻpburchagi - berilgan kuchlar tizimining bosh vektori (geometrik yigʻindisi)ni aniqlash uchun quriladigan siniq chiziklar. Gʻg Gʻ2, ... Gʻp, kuchlar tizimi (rasm, a) uchun Kuchlar koʻpburchagini qurish uchun ixtiyoriy a nuqtadan boshlab maʼlum masshtabda Gʻ, kuch vektori a ni, uning oxiridan Gʻ2 kuch vektori be ni va eng keyin Fn, kuch vektori tp ni koʻyish kerak.a be ... tp shakl Kuchlar koʻpburchagi deyiladi. Oxirgi kuch uchi bilan birinchi kuch boshini birlashtiruvchi vektor ai berilgan kuchlar tizimining geometrik yigʻindisi R ni ifodalaydi, p nuqta a bilan mos kelsa, Kuchlar koʻpburchagi berk deb ataladi va R = O boʻladi. Kuchlar koʻpburchagini kuchlar parallelogrammini ketmaket qurib yasash mumkin. Kuchlar koʻpburchagi statika, nazariy va amaliy mexaniqa masalalarini yechishda va boshqa sohalarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Kuchlar parallelogrammi

Kuchlar parallelogrammi -kuchlarni qoʻshish qonunini ifodalovchi geometrik shakl. Bir nuqtaga qoʻyilgan, oʻzaro burchak a hosil qilib taʼsir etayotgan ikki Gʻ va Gʻ2 kuchni olaylik. Shu kuchlar asosida qurilgan parallelogrammning diagonali teng taʼsir etuvchi kuch R hisoblanadi. Kosinuslar teoremasiga asosan:2=F,2 + F72+2F,F7cosaboʻladi.

Manbalar
Kuchluq

Kuchluq (baʼzi manbalarda ismi Kushluxon, Kashli, Kushluk, Kojlak, Gyujlyuk shaklida uchraydi) (? — 1218) — Chingizxon taʼqibidan gʻarb tomon qochgan nayman qabila uyushmasi boshligʻi. Vaymanlar xoni Tayanxonning ugli. 1210-yil K. qoraxitoylarnsh magʻlubiyatga uchratgan, 1211-yil gurxonnn asir olib, Xoʻtan, Yorkend, Qashqar, Yettisuv va Fargʻona viloyatlaridan iborat qoraxitoylar davlatining sharqiy hududida oʻz davlatini barpo etgan. Muhammad Xorazmshoh K. hujumidan xavfsirab, 1215-yil Sirdaryoning oʻrta oqimi boʻylaridagi shaharlar (jumladan, Toshkent) aholisini jan.gʻarbga koʻchirtirgan. Musulmonlarni quvgʻin qilish bilan K. fuqarolarining bir qismini oʻziga qarshi qilib quygan. K. dastlab nasroniy boʻlgan, biroq keyinchalik gurxonning sobiq qayligʻiga uylanib, buddaviylikni qabul qilgan. K. musulmonlardan dindan qaytib xristianlik yoxud buddizmni qabul qilishlarini, juda boʻlmasa islomdan zohiran voz kechib xitoyliklar libosida yurishlarini talab qildi. Oʻzining bu maqsadiga erishish uchun K. musulmonlar yashaydigan uylarga jangchilarini joylashtirib qoʻygan va boʻysunmaganlar ustidan nazorat qilish uchun ularga juda keng huquqlar bergan. Jamoa boʻlib namoz oʻqish va daryo berish mutlaqo toʻxtatilgan. 1218-yil Chingizxon K.ga qarshi Jebe noʻyon boshchiligidagi 20000 kishilik qoʻshin joʻvatgan. Jebe noʻyon K. davlati hududiga kirib, har bir kishi ota-bobolari diniga erkin ibodat qilish huquqini olajagini eʼlon qiladi va bu bilan musulmonlarni K.ga qarshi qoʻzgʻolon koʻtarishlariga undaydi. Qashqardagi musulmonlar uylaridagi jangchilarni oʻldirib, moʻgʻullarni xuddi xaloskorlaridek koʻtib olganlar. K. Sarikoʻlga qochgan, biroq moʻgʻullar tomonidan qoʻlga olinib qatl qilingan.

Adabiyotlar 
 Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar
Kuchtegin pahlavon

Kuchtegin pahlavon (13 a.) -Xorazmshohlar davlati harbiy arboblaridan biri. Moʻgʻullar istilosi davrida Marv mudofaasi rahbari. Moʻgʻullar Marvni 1221-yil 25-fevralda bosib olganlar va shahar hokimligiga amir Diyo-ad-Din Alini, shmxvalikka — moʻgʻul Bormasni tayinlashgan. 1221-yil 7-noyabr da Marv aholisi qoʻzgʻolon koʻtarib Bormasni quvib yuborgan, Diyo-ad-Din Ali bu paytda shaharda boʻlmagan. U qoʻzgʻolonchilar tarafini olmagan va Marvga K.P. kelishi bilan moʻgʻullar to-moniga oʻtib ketgan va Murgʻ qalʼasiga berkingan. K.P. shahar mudofaa devorlarini qayta tiklagan, Murgʻob daryosidagi toʻgʻonni taʼmirlagan. Shundan soʻng u Diyo-ad-Din Alini bartaraf etgan. Moʻgʻullar katta kuch bilan kelib qoʻzgʻolonni bostirgan. K.P. ming kishilik qoʻshini bilan Marvni tark etgan. U Buxoroga yoʻl olgan, Jayxundan oʻtganda moʻgʻullarga toʻsatdan hujum qilib, ularning boshliqlarini (shixvasini) oʻldirgan. Shundan soʻng moʻgʻullar unga qarshi 10 ming kishilik otliq qoʻshin tashlagan. Sangbast qishlogʻi yonidagi jangda K.P. moʻgʻullardan yengilgach, Sabzavorga ketgan. Sabzavorda Elchi Paxlavonning oʻgʻli Ekanqu bilan uchrashib, u bilan birga Inonchxonga qoʻshilgan. Ularning orqalaridan quvib kelgan moʻgʻul qoʻshinidan Jurjon jangi (1222)da magʻlubiyatga uchragan.

Manbalar
Kuchuktepa

Kuchuktepa — soʻnggi jez va ilk temir davriga oid qoʻrgʻon harobasi (miloddan avvalgi 10—5-asrlar). K. Koʻhitang togʻining jan. yon bagʻrida, Ulanbuloqsoy boʻyida, Murzarabod qishlogʻi yaqinida joylashgan. K. aylana shaklda boʻlib, asosi 320 m, yuqori qismida 150 m ga yaqin. Balandligi 8 m. Shim.-sharqiy tomonda alohida uylarning harobalari joylashgan. Umumiy maydoni—0,5 ga. Yodgorlik L. I. Albaum tomonidan aniqlangan (1962). Arxeologik tadqiqot ishlari 1963—84 yillarda (uzilishlar bilan) olib borilgan (A. Asqarov). Yodgorlikning markaziy qismi toʻliq ochib oʻrganilgan. K. tarixida 4 ta meʼmoriy bosqich mavjud boʻlgan. 1-bosqichga oid bino 4 m qalinlikdagi maxsus sunʼiy koʻtarma ustiga qurilgan. Bino toʻgʻri toʻrtburchak shaklda boʻlib, shim., gʻarb va jan. tomonlardan mudofaa devorlari bilan oʻralgan.Binoning umumiy maydoni 60 m2 ni tashkil etgan. 2-meʼmoriy bosqichda sharqiy tomondan binoga yana 4 ta xonadan iborat uy qurilgan. Natijada bino kvadrat shaklga ega boʻlgan.

Bino 2 qator mudofaa devorlari bilan oʻralgan. 3-meʼmoriy bosqichda binoning sharqiy va jan. tomonlarida yangi tupap joylar barpo etilgan va u yana bir qator mudofaa devori bilan oʻralgan. 4-meʼmoriy bosqichda oldingi davr turar joylari oʻrnida yangi uylar barpo etilgan. Binoning dastlabki koʻrinishi saqlanib qolgan. Janubiy va sharq tomondan bino yangi qalin mudofaa devori bilan oʻralgan. Binoning umumiy maydoni 250 m2 ni tashkil qilgan. Asosiy qurilish materiali sifatida toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi xom gʻishtlardan foydalanilgan. K.dan qoʻlda va kulolchilik charxida tayyorlangan sopol idishlar, oʻroqsimon tosh pichoqlar, bolgʻalar, oʻgʻir dastalari, havonchalar, yorgʻuchoqlar, jez pichoklar, bigizlar, paykonlar, xanjar va suyak bigizlar topilgan. K. Oʻrta Osiyoning shim. hududlaridan koʻchib kelib, oʻtroklashgan chorvadorlarning mudofaa devorlari bilan oʻralgan manzilgohidir. Ular oʻz taraqqiyotida mahalliy dehqon aholining madaniy yutuqlaridan keng foydalanganlar. K.da hayot uzluksiz 400— 500 yil davom etgan. K. aholisi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

Ad:. Al bau m L. I., K datirovke verxnego sloya poseleniya Kuchuktepe. IMKU, vip. 8, T., 1969; Asqarov A. A., Albaum L. I., Poseleniye Kuchuktepa, T., 1979; Shaydullayev Sh. B., Severvaya Baktriya v epoxu rannego jeleznogo veka, T., 2000.

Shokirjon Pidayev.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Kuchumxon

Kuchumxon, Koʻchimxon, Koʻchim, Kuchum (? — 1598) — shayboniylar sulolasidan soʻnggi Sibir xoni (1563—98).

Rus qoʻshinlariga qarshi kurashgan. K. ruslar taʼsiridagi Yedigar (Yodgor) ni taxtdan agʻdarib, oʻzi Sibir xoni boʻldi (1563). Gʻayratli va isteʼdodli K. oʻz atrofiga aqlli odamlarni toʻpladi va xonlik hududlarini kengaytirishga kirishdi. Turkiy Sibir xonligining gʻarbiy chegarasi avvalgi hududi — Ural togʻlarigacha yetdi. Sibirni mustamlakaga aylantirish uchun intilayotgan Yermak boshchiligidagi kazak qoʻshinlari uning jiddiy qarshiligiga uchradi. Yermak qoʻshini 1582—83 yil qishini Chingi (hozirgi Tyumen) shahrida oʻtkazdi. K. boʻlgʻusi janglarga puxta tayyorgarlik koʻrdi. Sibir xonligi bilan Buxoro xonligi oʻrtasida savdo-sotiq munosabatlari yaxshi yoʻlga qoʻyilgan edi. Sibirda koʻplab buxorolik oʻzbeklar yashagan. Buxoro xoni Abdullaxon II ga maxsus elchilar yuborilib, undan harbiy yordam soʻraldi. K. Sibir xonligini Buxoro davlatiga qoʻshish tarafdori boʻlgan. Biroq oʻrtadagi masofaning juda olisligi, Abdullaxon II tomonidan Turkistonni birlashtirish uchun olib borilayotgan faol harbiy harakatlar oqibatida Sibirga oʻz vaqtida harbiy yordam yuborilmadi. Yermak qoʻshini Tobol daryosidan oʻtib, Irtish daryosi sohilidagi Sibir poytaxti — Kashliq (Isker) shahrini shiddatli janglardan soʻng bosib oldi (1583-yil 25 oktabr). K. boshchiligidagi qoʻshin (vogullar va ostyaklar uning ittifoqchilari edi) chekinishga majbur boʻldi. 1584-yil Buxorodan katta karvon yetib keldi. K. qoʻshinlari hujumga oʻtib, Irtish boʻyidagi hozirgi Tura shahri oʻrnida Yermak qoʻshinini yanchib tashlashdi (1585). Jangda bosqinchilarning boshligʻi ham oʻldirildi. N. Karamzinning yozishicha, 1587-yil Rus podshosi Fyodor Ivanovich (hukmronligi 1584—98) K.ga maxsus yorliq yuborib, u agar Moskvaga boʻysunsa, hozirgidek Sibir xoni boʻlib qolishini maʼlum qiladi. K. javob xatida magʻrurlik bilan u Sibir xoni ekanligini va Yermakni yengganligini taʼkidlaydi. 1591-yil 1 avgustda K.ning oʻgʻli Abulxayr va ikki xotini I shim dashtidagi Chilikoʻl atrofida asir olinib, Moskvaga joʻvatilgan. K. rus otryadlariga qarshi muvaffaqiyatli jang harakatlarini 1598-yilgacha davom ettirdi. 1598-yil boʻlgan janglarning birida u magʻlubiyatga uchrab, Noʻgʻay oʻrdaga chekindi va oʻsha yerda oʻldirildi. K.ning oʻlimidan soʻng ham Sibirdagi tatar va boshqa xalqlar ancha muddat rus askarlariga qarshi kurashdilar.

Adabiyot 
 Barmankulov M., Xrustalvaya mechta tyurkov o kvadrovatsii, Almati, 1999.

Qahramon Rajabov.

Manbalar 

 

Turkiy hukmdorlar
Polykarp Kusch

Polykarp Kusch (1911.26.1, Blankenburg, Germaniya — 1993) — amerikalik fizik. Asosiy ilmiy ishlari yadro fizikasi va elementar zarralar fizikasiga oid. Magnit rezonans usuli yordamida atom dastalarida elektronning magnit xususiy momenti qiymatini topgan (1949). Bu esa zavonaviy kvant elektrodinamika asosida hisoblangan nazariy qiymatga mos keladi. Nobel mukofoti laureati (1955; Willis Lamb bilan birgalikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Kushit tillari

Kushit tillari — som-xom tillari oilasiga mansub. Shim.-Sharqiy va Sharqiy Afrikada tarqalgan. Kushit tillarida soʻzlashuvchilarning umumiy miqdori 25,7 mln. kishidan ortiq. Kushit tillari 5 guruhga ajratiladi: 1) shim. kushit — Sudanning shimoli-sharqi va Efiopiyaning shimolidagi badaviy tili; 2) markaziy kushit — Efiopiyaning shim. va shim.gʻarbidagi agav tillari; 3) sharqiy kushit — Efiopiyaning janubi -gʻarbidagi burjisidamo tillari, Efiopiyaning shim.-sharqidagi afarsaxo tillari, Somalidagi, Efiopiya sharqi va Keniyaning shimoli-gʻarbidagi somali tillari, Efiopiya janubi va Keniya shimolidagi gʻalla tillari va boshqa tillar; 4) jan. kushit — Tanzaniyaning shim. va shim.sharqidagi prakv va ara-maniq tillari; 5) gʻarbiy kushit yoki omot guruhi — Efiopiyaning jan. hududlaridagi aribanva, tako, kaffa, yamma, ometo, volamo tillaridan iborat. Kushit tillari oʻzaro qarindosh tillar boʻlganidan, ularning fammatik qurilishi va lugʻat tarkibi muayyan umumiylik va oʻxshashliklarga ega. Shu bilan birga, undosh fonemalarning miqdori va sifati, kelishiklar miqdori boʻyicha Kushit tillari bir-biridan farq qiladi. Kushit tillaridan faqat ikkitasi oʻz yozuviga ega: somali tili (1973-yildan, lotin alifbosi asosida) va oromo tili (1977-yildan, efiop alifbosi asosida).

Manbalar
Kushit xalqlari

Kushit xalqlari - Sharqiy Af rikada yashovchi xalqlar. Umumiy soni 30 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Tarkibiga oromo, somali, beja (bedavir), afar, danakil va saxo, agav, sidamo, burji, kaffa, olito, gimirra, iraku, gorova, rendille, gabbra, konso, gonga va boshqa xalq va elatlar kiradi. Efiopiya aholisining 50% ni tashkil qiladi (oromo va boshqa 30 dan ortiq etnoslar). Shuningdek, Shimoliy Tanzaniya, Shimoliy Uganda, Somali, Sudan va Misr Arab respublikasi (Qizil dengiz boʻylari)da ham yashaydilar. Somxom til oilasining kushit til guruhida soʻzlashadilar. Negroid irqiga mansub. Dindorlari — sunniy musulmonlar, xristianlar (katoliklar, lyuteranlar) ham bor. Kushit xalqlari koʻchmanchi, yarim koʻchmanchi chorvachilik (tuya, kuy, echki, qoramol), daryo boʻylarida yashovchilar dehqonchilik (paxta, tariq, sholi va boshqalar), dengiz boʻylarida yashovchilar baliq ovlash va h. k. bilan shugʻullanadilar.

Manbalar
Kushka

Kushka yoki Gushgy () — Afgʻoniston va Turkmanistondagi daryo. Murgʻob daryosining eng yirik chap irmogʻi. Paropamiz togʻ tizmasining shimoliy tarmoqlaridan boshlanadi. Oʻz. 277 km (shundan qariyb 150 km Afgʻoniston hududida), havzasining maydoni 10,7 ming km². Atmosfera yogʻinlari va qor erishidan toʻyinadi. Yozda qurib qoladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi quyilish joyida 3,52 m³/sek. K. vodiysida Sarhadobod shahri joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar‎
Afg‘oniston daryolari
Oʻrta Osiyo
Turkmanistondagi daryolar
Afgʻoniston va Turkmaniston chegarasi
Xristofor Kushvaryov

Xristofor Stepanovich Kushvaryov [1890.23.5 (4.6), Simferopol — 1960.25.1, Leningrad] — arman kompozitori, musiqashunos va pedagog. Armaniston (1939) va Oʻzbekiston (1943) da xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi, professor (1939). Petrograd universiteti (1916) va Leningrad konservatoriyasi (1925)ni tugatgan. Tiflis musiqa instituti va konservatoriyasi (1921—23), Leningrad konservatoriyasi (1925—60)da garmoniya, polifoniya va kompozitsiyadan daryo bergan.1944—49 yillarda Armaniston Fanlar akademiyasining musiqa tarixi va nazariyasi boʻlimida ilmiy xodim va mudir. Arman musiqa merosini nazariy tadqiq qilib, Sharq xalqlari mumtoz asarlarining kompleks taqliliga asos yaratgan K. organ, violonchel uchun asarlar, arman xalq kuylari asosida xorlar, spektakllarga musiqalar yaratgan. 1941—43 yillar Oʻzbekistonda yashab, Toʻychi hofiz Toshmuhamedov, Us t a Olim Komilov va M. Turgʻunboyevapar ijodini oʻrgangan. Oʻzbek raqslari usullari haqida maqolalar yozgan. M. Leviyev, T. Sodiqov, M. Burhonov, M. Vasimov va boshqa oʻzbek kompozitorlarining ustozi.

Manbalar 

 Voprosi istorii i teorii armyanskoy monodicheskoy muziki, M., 1958.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1890-yilda tugʻilganlar
4-iyunda tugʻilganlar
1960-yilda vafot etganlar
25-yanvarda vafot etganlar