MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Niels Bohr

Niels Henrik David Bohr (7-oktabr 1885 — Kopengagen – 18-noyabr 1962, Kopengagen) — daniyalik yahudiy fizik, hozirgi zamon fizikasi asoschilaridan biri. Kopengagendagi Nazariy fizika instituti (Nils Bor instituti) asoschisi (1920) va rahbari; dunyoviy ilmiy maktab tashkilotchisi; 1943—45 yillarda AQShda ishlagan. Asosi atomning planetar modelidan, kvant taassurotlardan va Bor postulatiazm iborat boʻlgan atom nazariyasini yaratgan. Bor atomning Bor modelini ishlab chiqdi, unda u elektronlarning energiya darajalari diskret ekanligini va elektronlar atom yadrosi atrofida barqaror orbitalarda aylanishini, lekin bir energiya darajasidan (yoki orbitadan) ikkinchisiga sakrashi mumkinligini taklif qildi. Bor modeli boshqa modellar bilan almashtirilgan bo'lsa-da, uning asosiy tamoyillari oʻz kuchini saqlab qoladi. U bir-birini toʻldiruvchilik tamoyilini oʻylab topdi: obʻektlar oʻzini toʻlqin yoki zarralar oqimi kabi qarama-qarshi xususiyatlar nuqtai nazaridan alohida tahlil qilish mumkin. Bor tafakkurida ham fan, ham falsafada bir-birini toʻldirish tushunchasi hukmronlik qildi. Bor Kopengagen universitetida Nazariy fizika institutiga asos soldi, hozirda Niels Bor instituti sifatida tanilgan, u 1920-yilda ochilgan. Bor fiziklar, jumladan Xans Kramers, Oskar bilan hamkorlik qilgan va ular bilan hamkorlik qilgan. Klein, Jorj de Hevesy va Verner Heisenberg. U kashf qilingan Kopengagenning lotincha nomidan keyin gafniy deb nomlangan yangi sirkoniyga o'xshash elementning xususiyatlarini bashorat qildi. Keyinchalik bohrium elementi uning nomi bilan atalgan. Metallar nazariyasi, atom yadrosi va yadro reaksiyalari nazariyasiga oid muhim ishlar qilgan. Tabiiy fanlar falsafasi boʻyicha ilmiy ishlar muallifi. Atom xavfiga qarshi kurashning faol ishtirokchisi. Nobel mukofoti laureati (1922).

Manbalar 

Olimlar
Fizika
Nobel mukofoti sovrindorlari
Daniyalik fiziklar
1885-yilda tugʻilganlar
1962-yilda vafot etganlar
7-oktyabrda tugʻilganlar
18-noyabrda vafot etganlar
Aage Bohr

Aage Niels Bohr (19-iyun 1922, Kopengagen – 8-sentyabr 2009, Kopengagen) — daniyalik fizik. Daniya Fanlar akademiyasi va boshqa koʻp akademiyalar aʼzosi. Niels Bohrning ugli. Atom yadrosining umumlashgan modeli mualliflaridan biri. Ilmiy ishlari kvant va yadro fizikasiga oid. Nobel mukofoti laureati (1975, Ben Roy Mottelson va James Rainwater bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Daniyalik fiziklar
1922-yilda tugʻilganlar
19-iyunda tugʻilganlar
8-sentyabrda vafot etganlar
2009-yilda vafot etganlar
Bor karbidlari

Bor karbidlari — bornit uglerod bilan hosil qilgan birikmalari. Bor bir kator karbidlarni hosil qiladi. Ulardan V4S (yoki V12S3) va V13S12 larning tarkiblari aniqlangan. V4S — qora yaltiroq kristall modsa, zichligi 2520 kg/m3, mikroqattiqligi 49,1 GPa, parchalanish temperaturasi 2450°dan yuqori. Bor yoki borat angidrid V2O3 ga 2000° dan yuqori trada kumir taʼsir ettirib olinadi. Havoda 600° gacha traga chidamli, suvda, mineral kislotalar va ularning aralashmalarida erimaydi, ammo qaynoq ishqorlar eritmalari taʼsirida parchalanadi. Korund A12O3 bilan karborund SiC dan qattiq, faqat olmos bilan borazondan yumshoqroq. Abraziv va silliqlovchi material, yarimoʻtkazgich sifatida, shuningdek yadro texnikasida neytronlarni yutuvchi material sifatida ishlatiladi. V|3S12— romboedrik panjarali, qora rangli kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 2460°; zichligi 2460 kg/m3, mikroqattiqligi 55,9 GPa. Yarimoʻtkazgich sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor magnetoni

Bor magnetoni — atomda elektronlarning harakati va ularning spini tufayli vujudga kelgan magnit momenti oʻlchov birligi. N. Bor sharafiga shunday atalgan. Bor magnetoni sB bilan ifodalanadi: sB=yey/2 /pes=9,2741024 erg/Gs=9,2741024 J/T, bu yerda h Plank doimiysi, ye — elementar elektr zaryadi, te — elektron massasi, s — yorugʻlik tezligi (qarang Magneton).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor nitrid

Bor nitrid, BN — bornit azot bilan birikmasi. V2O3 ning qaytaruvchilar (kumir, magniy) bilan aralashmasini ammiak atmosferasida qizdirib yoki 2000° dan yuqrri temperaturada elementlardan olinadi; oddiy sharoitda aBN — kubik, grafitsimon oq poroshok holida boʻladi. 1350° dan yuqori temperatura va 5 GPa bosimda katalizatorlar ishtirokida BN ning grafitsimon ashaklidan olmossimon Rshakli (borazon) hosil boʻladi. Borazon yuqori temperaturaga chidamli kimyoviy barkaror birikmadir. Bor nitrid dan oʻtga gʻoyatda chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutuvchi materiallar tayyorlanadi, oBN podshipniklarda quruq moy sifatida xizmat qiladi; borazon oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bor postulatlari



Bor nazariyasi
Nils Bor Rezerford tajribalarida kuzatilgan, lekin klassik fizika tushuntira olmaydigan natijalarni, qonuniyatlarni tushuntirishda o'zining vodorod atomi tuzilishi modelini taklif qildi(1913) Bor modeli vodorod atomi tuzilishining birinchi muvaffaqiyatli modeli bo‘lib, atom tuzilishi to‘g‘risidagi tasavvurlarning rivojlanishida muhim o‘rin tutdi. Bor modeli de-Broyl gipotezasining vujudga kelishida ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. Atom nurlanishi spektridagi qonuniyatlar, atomdagi energetik sathlar birinchi marta Bor tomonidan tushuntirildi. Vodorod atomi tuzilishining Bor taklif qilgan modeli uning quyidagi postulatlarida asoslanadi:
 1. Atom uzoq vaqt statsionar holatlarda bo‘la oladi. Atom statsionar holatlarda energiyaning E1, E2,E3,...,En diskret qiymatlariga ega bo‘ladi. Atom statsionar holatlarda energiya nurlamaydi. Shuning uchun bunday holatlar statsionar holatlar deyiladi. Atomning statsionar holatlariga statsionar orbitalar mos keladi.
 2. Atomda bo‘lishi mumkin bo‘lgan statsionar orbitalardan 
elektronning impuls momenti L=mʋr=nħ (n=1,2,3,...) (1) shartni qanoatlantiradigan statsionar orbitalargina mavjud bo‘ladi. Bunday orbitalar ijozat etilgan statsionar orbitalar deyiladi. Atomdagi statsionar orbitalar kvantlangan bo‘lib, diskret energetik sathlarni hosil qiladi.
 3. Elektron energiyasi Ei bo‘lgan orbitadan energiyasi Ef bo'lgan (Ei>Ef) orbitaga o‘tganda atom energiya chiqaradi. Chiqarilgan energiya har ikki orbita energiyalari farqiga teng bo‘ladi, ya’ni: hν=Ei-Ef (2)
Bu formuladan, ν=(Ei-Ef)/h (3). (3) formulada Ei-birinchi orbita energiyasi, Ef-ikkinchi orbita energiyasi va ν-chiqarilgan energiya chastotasi.

Kamchiliklari
Yuqorida keltirilgan postulatlar asosida vodorod atomining birinchi muvaffaqiyatli modeli tuzildi. Bu modelda hisoblashlar doiraviy orbitalar uchun bajariladi.Bor modeli atom statsionar holatda nima uchun energiya nurlamasligini tushuntira olmaydi. Bundan tashqari, elektron yadro atrofida doiraviy orbita bo‘ylab harakatlanishini tajribada ko'rsatish mumkin emas. Shuning uchun Bor modelining tadbig'da ma’lum cheklashlar mavjud. Keyinchalik spektroskopiyada qilinayotgan yangi kashfiyotlarga Bor modeli javob bera olmadi.

Havolalar
 atom
 kvant
 nazariya
 Niels Bohr

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 G.Ahmedova "Atom fizikasi" kitobi, 2013-yil
Bor radiusi

Bor radiusi — N. Bor atom nazariyasi (1913) ga muvofiq vodorod atomida yadroga eng yaqin elektron orbita radiusi; a0 bilan belgilanadi. do=YA2/4ya2 te2=5,2917706(44)1010 m (1980), bunda: hPlank doimiysi, mvaye elektron massasi va zaryadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bora

Bora (yun. boreas — shim. shamoli) — togʻ bagʻrida pastga qarab esadigan kuchli sovuq shamol. Uncha baland boʻlmagan togʻlar iliq dengiz bilan tutashgan joylarda kuzatiladi. B. esganda havo temperaturasi lasayadi.B.tezligi asosan 20–30 m/s, baʼzi joylarda hatto 60 m/s va undan ham ortiq boʻladi. B. bir boshlansa, bir haftagacha davom etadi. B. Apsheron ya. o., Adriatika dengizi, Issiqkoʻl, Sevan koʻli, Meksika boʻtozi, Novorossiysk shahri va Qrim ya. o.da esadi. B. koʻpincha fojiali oqibatlarga olib keladi (mas, B. oqibatida kemalar muzlab qolishi mumkin).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazol

Borazol, borazin, B3N3H6 — range iz suyuklik. Mol. m. 80,05, suyuqlanish temperaturasi — 57", qaynash temperaturasi 55*. zichligi 810 kg/me (55"), 1000 kg/m3 (— 57"). Tuzilishi, fizik va kimyoviy xossalari jihatidan benzolga oʻxshaydi, shuning uchun B.ni goho anorganik benzol deb ataladi. B. bor nitrid olishda, uning hosilalari esa issiqqa chidamli polimerlar olishda ishlatiladi. B. ning alkil yoki aril hosilalari asosidagi polimerlar 400—600’ issiqqa bardoshlidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borazon

Borazon — sunʼiy olmos; bor nitridning olmossimon modifikatsiyam. Yuqori temperatura (1350* dan yuqori) va bosim (3200 Mn/m2 dan yuqori) da borni azot bilan biriktirib olinadi Kattiqligi olmosnikiga yaqin, lekin B. yuqrri tralarga olmosga nisbatan chidamliroq, kimyoviy barqarorligi olmosnikidan ustunroq boʻladi. B.dan oʻtga chidamli materiallar, yarimoʻtkazgichlar, dielektriklar, neytronlarni yutgichlar tayyorlanadi; u oʻta qattiq abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borat kislota

Borat kislota, ortoborat kislota, H3BO3 — kuchsiz anorganik kislota, rangsiz yaproqchalar shaklidagi oq kristall. Zichligi 1460 kg/m3. Suvda oddiy temperaturada kam, qizitilganda yaxshiroq eriydi. Spirt va boshqa organik moddalarda ham eriydi. 107,5’ da qizdirib suvsizlantirilganida metaborat kislota HBO2,  150* da bor oksid B2O3 hosil boʻladi. Tabiatda issiq suvlar tarkibida erigan holda uchraydi. Bufer sistemalar tayyorlashda ishlatiladi. Shisha sanoatida, emallar tayyorlashda va tibbiyotda qoʻllaniladi.

Tibbiyotda ishlatilishi

Borat spirti (lotincha Solutio Acidi borici spirituosa) borik kislotasining etil spirtidagi eritmasi (odatda 70% lik etanolda).
Borat kislotasining 0,5%, 1%, 2%, 3%, 5% konsentratsiyadagi spirtli eritmalari 70% etil spirti bilan tayyorlanadi va piyoderma o'choqlari atrofidagi sog'lom teri joylarini artib, antiseptik va antipruritik vosita sifatida ham ishlatiladi.
Borat kislotasi faqat nazoratsiz qabul qilingan taqdirda xavfli bo'lishi mumkin. Muntazam foydalanish bilan inson tanasida (ayniqsa, bolada) xavfli kontsentratsiya paydo bo'lishi mumkin. Kattalar uchun og'iz orqali zaharlanish uchun o'ldiradigan doz 15-20 g, bolalar uchun - 4-5 g.
Borat kislotasi 1860-yillardan beri tibbiyotda yaralarni bezovta qilmaydigan, mazasiz, hidsiz va rangsiz antiseptik sifatida ishlatilgan. Zamonaviy tibbiyotda borat kislotasining mikroblarga qarshi ta'siri past deb hisoblanadi.
Borat kislotasini bolalar, shuningdek, homilador va emizikli ayollar uchun antiseptik sifatida ishlatish SSSR Sog'liqni saqlash vazirligi tomonidan 1987 yil 2 fevralda Farmakologiya qo'mitasining tavsiyasiga binoan taqiqlangan: "... da foydalanishni taqiqlang. past faolligi va yuqori toksikligi tufayli chaqaloqlarda, shuningdek, homiladorlik va laktatsiya davrida ayollarda antiseptik sifatida borat kislotasi qo'llanilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kislotalar
Boratsit

Boratsit — mineral, boratlar sinfiga mansub. Kimyoviy formulasi Mg,[B7O|2] OCL; tarkibida 62,5% V2O5 bor. Rombik singoniyada kristallanadi. Fe (36% gacha), Mp va boshqa qushimchalar bor. B. kub, tetraedr, psevdooktaedr, kuboktaedr yoki dodekaedr shaklida yaltiroq kristallar hosil qiladi. Havorang va kulrang, koʻpincha rangsiz. Kdggiqligi 7—7,5. Boratsit 3 ga yaqin. Gips, angidrid va tuz konlarida boshqa boratlar bilan birga uchraydi. B. dan sanoatda bor olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Borbad

Borbad, Barbad, Pahlabod, Faxliz Marviy (taxminan 585, Niso — 628/38, Marv) — atoqli sozanda, xonanda, shoir va bastakor. Dastlab ijro va ijod sirlarini oʻz otasidan oʻrgangan, Marvga koʻchib, bu yerdagi mashhur ustozlarga shogird tushgan. Keyinchalik (618—28) Sosoniylar davlati shohi Xusrav [I Parviz saroyi (Ktesifon) da xizmat qilgan. Manbalarda B. ayniqsa turkumli (xususan, sosoniylar tomonidan davlat dini maqomiga koʻtarilgan Zardushtiylik marosimlari bilan bogʻliq boʻlgan), muayyan tizimdagi asarlarga mehr qoʻyganligi taʼkidlanadi.

Abu Nasr Forobiyning "Kitob ulmusiqo alkabir" ("Musiqa haqida katta kitob"), Abu Abdulloh alXorazmiyning "Mafotih alulum" ("Ilmlar kaliti"), Muhammad Nishopuriyning "Risolai dar ilmi musiqiy", Abdulqodir Marogʻiyning "Maqosid alalhon" ("Kuylarning kelib chiqish oʻrni") singari risolalarda B. yaratgan mashhur 7 qismli "Xusravoniy" turkumi, shuningdek "Doston" deya nomlangan kuy va qoʻshiqlar taʼriflanadi, ijodiy jarayoni tahlil etiladi.

AlJohiz (775818), Abulfaraj Isfahoniy (897967), Abumansur Saʼolibiy (9611038) kabi mualliflarning ilmiy badiiy asar (har xil tazkira va majmua) lari B. ijodiga mansub 360 ta qoʻshiq, 30 ta cholgʻu kuylari hamda 7 ta "Xusravoniy" — Sharqda keng tarqalgan fazoviy tafakkur inʼikosi, yaʼni qamariy yilning 360, oyning 30 va haftaning 7 kunlari bilan bogʻliq boʻlganligini taʼkidlaydi.

Abulqosim Firdavsiy "Shohnoma" si, Nizomiy Ganjaviy "Xusrav va Shirin" i, Amir Xusrav Dehlaviy "Shirin va Xusrav"i, shuningdek keyingi davrlarga oid qator badiiy asarlarda B. ning issiqnafas hofiz, mohir sozanda, badihagoʻy bastakor ekanligi ifodalangan. B. Oʻrta Sharqda mumtoz musiqa sanʼatining ilk professional namoyanlasi darajasiga kutarilgan va aynan shu soha asoschisi sifatida tarixdan urin olgan. 1990-yil Dushanbada B. tavalludining 1400-yilligiga bagʻishlagan Xalqaro musiqa anjumani boʻlib oʻtdi, B. nomidagi Xalqaro musiqa jamgʻarmasi tashkil etilgan, har 5 yilda hofiz, sozanda va musiqashunoslarga beriladigan B. nomidagi mukofot taʼsis etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Firdavsiy, Shohnoma, III kitob. Hofiz Borbad qissasi (J. Jabborov tarjimasi). T., 1977; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, (Sb. statey), Dushanbe, 1989.

Shoirlar
Borvodorodlar

Borvodorodlar, bor gidridlari, boranlar — bornit vodorod bilan hosil qilgan birikmalari; rangsiz, qoʻlansa hidli va juda zaharli moddalar. Molekulasida 2 dan 20 gacha bor atomi boʻlgan B. maʼlum. Xusrav II Parviz saroyida ud chalayotgan Borbad (Firdavsiy "Shohnoma"siga ishlangan miniatyura, 1664-yil)Eng oddiysi — VN3 erkin holda mavjud emas. B. elektrontanqis birikmalardir, yaʼni hamma atomlarni qush elektronli oddiy bogʻlar bilan biriktirish uchun yetarli elektronlari yuq. Quyi B. — diboran V2N6 bilan tetraboran V4N|0 — gaz, pentaboran V5N, bilan geksaboran V5N]0 — suyuqlik, yuqori B. — dekaboran V|0N|4 va boshqa — qattiq moddalardir. 700° dan yuqori trada B. bor bilan vodorodga ajraladi. B. yonganda boshqa birikmalarga nisbatan koʻproq issikushk beradi, shuning uchun istiqbolli raketa yoqilgʻisi sifatida diqqatga sazovor. Diboran oddiy bor olish va metallarga qoplash uchun ishlatiladi. Baʼzi B. dan issiqqa chidamli polimerlar olish mumkin. B. ning metalli hosilalari borgidridlar deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borges

Borges (ital. horghese — shaharlik) — bosmaxona shrifti; kegli (ulchami) 9 punkt (3,38 mm). Asosan gazeta matnlarini terish uchun ishlatiladi (qarang Shrift).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borgidridlar

Borgidridlar, boranatlar, gidr i d oboratl ar — borning kompleks birikmalaridan bir turi, umumiy formulasi Me(VN4)p, bu yerda Me — metall, Ishqoriy metallarning boranatlari yetarlicha barqaror kristall moddalar, kuchli qaytaruvchilardir; B. organik kimyoda dorilar, vitamin l ar, steroid preparatlar, yuqori dispers katalizatorlar, metall va sopol yuzasi uchun metall qoplamalar tayyorlashda, yarimutkazgich ishlab chiqarish da qoʻllaniladigan germaniy, qalay, margimush, surma gidridlari olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borgoh

Borgoh (fors. — podshoh chodiri) — maxsus ijozat bilan kiriladigan joy; podshoh, sulton yoki xonning qabulxonasi. B. ga maxsus imtiyozli kishilar (mas, tarxon, otaliq va boshqalar) dan boʻlak barcha mansabdorlar eshik ogʻaboshi orqali hukmdordan ijozat olgachgina kira olgan. Harbiy yurish, shikor va safar chogʻida hukmdor chodirining saroparda bilan ajratilgan qismi B. vazifasini oʻtagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jules Bordet

Jules Bordet (1870-1961) — belgiyalik immunolog va bakteriolog. Serologik reaksiyalar mexanizmi, komplementni bogʻlash reaksiyasini kashf etgan. KUkyUtal quzgʻatuvchisini aniqlab, uning oldini olish uchun emlash usulini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1919).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1870-yilda tugʻilganlar
1961-yilda vafot etganlar
13-iyunda tugʻilganlar
6-aprelda vafot etganlar
Bordo suyuqligi

Bordo suyuqligi — oʻsimliklarning zamburugʻli va bakterial kasalliklariga karshi ishlatiladigan preparat. Mis kuporosi (toʻtiyo) ning ohak eritmasi bilan 1:1 nisbatdagi aralashmasi. 10 l 1% li B. s tayyorlash uchun 100 g mis kuporosiga 3 — 4 l issiq suv quyib, yogʻoch, shisha yoki sopol idishda aralashtiriladi, soʻng qolgan suv sovuq holda 5 l ga yetguncha qoʻshiladi. Boshqa idishda 5 l suvda 150 g ohak eritiladi, yaʼni soʻndiriladi. Mis kuporosi eritmasi ohakli eritma (aksincha mumkin emas) ustiga quyiladi. Bunday aralashma Bordo suyuqligi deb ataladi, uni aynan ishlatish oldidan tayyorlanadi. Oʻzbekistonda Bordo suyuqligi koʻproq mevalarning barg bujmayishi, kalmaraz, antraknoz, shuningdek beda, sabzavot va boshqa ekinlarning qoʻngʻir dogʻiga hamda shu kabi boshqa zamburugʻli kasalliklarga qarshi qoʻllanadi. Oʻsimliklar mis kuporosi boʻyicha 1% li eritma bilan vegetatsiya davrida purkaladi. Preparatning sarf normasi 12–15 kg/ga, suyuklik sarfi 500—800 l/ga.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boreal iqlim

Boreal iqlim (yun. boreas shimoliy) — qishda qor moʻl yogʻadigan, yozi nisbatan qisqa va iliq boʻladigan oʻrtacha kengliklar iklimi. Boreal iqlim li joylar (Arktika va Tropik oblastlar orasidagi joylar) da asosan tayga va tilogʻoch oʻrmonli landshaftlar uchraydi. Hozir Boreal iqlim atamasi kam qoʻllaniladi (qarang Iqlim).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqlim
Boreal organizmlar

Boreal organizmlar — Shim. yarim sharning moʻʼtadil qismida yashaydigan dengiz organizmlari. Boreal organizmlar asosan qirgʻoqoldi (litoral va sublitoral) zonalarda yashaydi. Dunyo okeanining chuqur (batial) qatlamlarida harorat pastligi va yorugʻlik yetishmasligi sababli Boreal organizmlar juda kam. Litoral va sublitoral qatlamlarda qoʻngʻir va qizil suvoʻtlar, ayniqsa midiya, ustritsa, dengiz taroqchalari, qisqichbaqasimonlar, shuningdek baliqlar koʻp. Bu organizmlarning biomassasi nihoyatda katta. Boreal organizmlar ning baʼzilari biologik mahsuldorligi jihatidan katta ahamiyatga ega. Maye, baliklardan seld, treska, skumbriya, losos, kambala koʻplab ovlanadi. Hayvonot va oʻsimlik boyligini koʻpaytirish maqsadida Boreal organizmlar yangi hududlarda iklimlashtirilmoqda. Masalan, Kaspiy dengizida kefal, Orolda boltiq salakasi iklimlashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borealatlantika oblasti

Borealatlantika oblasti — Dunyo okeani zoogeografiya oblastlaridan biri. Arktikaning jan. va Atlantika okeanining shim. qismini egallagan. B.Borealatlantika oblasti ning Arktika oblasti bilan chegarasi shim. da Nyufaundlendning sharqiy sohillaridan Islandiyagacha, undan Barens dengizining Markaziy qismigacha boradi. Janubiy da B. Borealatlantika oblasti ning shartli chegarasi Delaver koʻrfazidan Ispaniyaning shim. qirgʻoqlarigacha boʻlgan chiziq boʻylab oʻtadi. Bu oblast fizikgeografik xususiyatlariga binoan BorealPatsifik oblastiga oʻxshab ketadi, lekin undan jan. va shim. qismlaridagi suv yuzasi harorati oʻrtasidagi farqning katta boʻlmasligi, suvining absolyut chuqurligi va hajmining kam boʻlishi, ayrim sayoz dengizlar suvining kam shoʻrlanganligi bilan farq qiladi. B.Borealatlantika oblasti da odam faoliyatining hayvonlar yashash sharoitiga taʼsiri juda katta.

B.Borealatlantika oblasti dengizlari faunasi BorealPatsifik oblast faunasiga nisbatan uncha boy emas, antropogen omillarning taʼsiri kuchli. Sut emizuvchilardan biskay kiti, oqbiqin delfin, uzuntumshuq tyulen endemik hisoblanadi. Atlantika delfini kenja turi — afalina va Qora dengiz delfini bu oblast uchun xos, B. Borealatlantika oblasti ning shim. sharqida, uning Arktikaga yondosh qismida Grenlandiya tyuleni uchraydi. Qushlardan baliqchi qushlar, oddiy gagarka (Arktika oblasti chegarasila), tentakqush va kichik boʻron qushi; treskasimon va ssldsimonlardan merluza, piksha (endemik), atlantika seldi, atlantika treskasi, boltiq seldi (salaka) va boshqa bir qancha turlari ana shu oblast uchun xosdir. Delfinlardan dengiz choʻchqasi, qushlardan tentakqush va shim. kochurga, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar va ninaterililarning ayrim turlari ham amfiboreal hisoblanadi. Hozirgi davrda B.Borealatlantika oblasti da tarqalgan bir qator turlarni muhofaza qilish maqsadida bir qancha hayvonlarni ovlashni cheklash yoki butunlay man qilish choralari ishlab chiqilmoqda. Biroq aholining B.Borealatlantika oblasti dengizlari sohillarida juda zich joylashganligi, odam xoʻjalik faoliyatining intensivligi hayvonlarni muhofaza qilish tadbirlarini amalga oshirishni qiyinlashtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Atlantika okeani
Boreopatsifik oblast

Boreopatsifik oblast — dunyo okeanining zoogeografiya oblasti, Tinch okeanining shim. qismi va okean dengizlari shim. da Bering boʻgʻozidan boshlab jan.ga taxminan 40° shim. kenglikkacha boʻlgan qismini egallagan. Harorat Arktikaga nisbatan ancha yuqori, yil davomida keng miqyosda oʻzgarib turadi. Qishda suv akvatoriyasining ancha qismida suzib yuruvchi muzlar hosil boʻladi. Yozda suv yuzasi bilan suv tubi harorati ancha katta farq qiladi. B.Boreopatsifik oblastda sut emizuvchilardan kalan, yaʼni dengiz suvsari, kulrang kit, seld kiti, shim. tishli kiti, Tinch okean qisqabosh delfini, Oq dengiz choʻchqasi; qushlardan har xil chistiksimonlar, kichik konyuga, baliqchi qushlar (moyevka, qoradum baliqchi), koʻzoynakli chistik, nayburunlilar (koʻk kachurka) va boshqa uchraydi. Deyarli barcha keltirilgan qushlar endemik hisoblanadi. Baliklardan Tinch okeani losossimonlari: keta, bukri baliq, nerpa, chavicha kabi endemik turlar; Tinch okeani seldi, ivasi sardinasi, kambalalarning bir necha turi (oq qorin, paltussimon, oʻqyoy tishli paltus va boshqalar) tarqalgan. B.Boreopatsifik oblastda qisqichbaqasimonlar orasida endemik turlari ham koʻp (mas, Kamchatka krabi). Biomassa miqdori va turlari soni jihatidan ikki pallali mollyuskalar, ninaterililar, koʻptuklilar va gʻovak tanlilar ancha boy. Arktikadan bu oblastga kitsimonlilarning ayrim turlari, bu oblastdan Arktikaga chistiksimon qushlarning ayrim turlari oʻtib turadi. Moyevka baliqchisi, UzoqSharq navagasi har ikkala oblastda ham keng tarkalgan. Oblastning jan. qismida Tinch okeani tropik mintaqasi uchun xos boʻlgan turlar uchraydi. B. Boreopatsifik oblastdagi koʻpgina hududlarning sohil boʻyida qadimdan baliqlar va boshqa dengiz hayvonlari, Uzoq Sharq seldi, losossimonlar, kambalalar, quloqli tyulenlar, kitlar va kalanlarning bir necha turi ovlab kelingan. Bu hol ilgari bu yerlarda keng tarqalgan turlar sonining qisqarib ketishiga olib keldi. Hozir B.Boreopatsifik oblastda kamayib borayotgan hayvonlarni saqlab qolish va koʻpaytirish maqsadida xalqaro va regional choratadbirlar ishlab chiqildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Borjomi (shahar)

Borjomi — Gruziyadagi shahar. Kura va Borjomi daryolari qoʻshiladigan yerda, dengiz sathidan taxminan 800 m balandlikda. Aholisi 10,546 kishi (2014). Yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 19°), qishi moʻtadil (yanv. ning oʻrtacha temperaturasi — 3°); yiliga 595 mm yogʻin tushadi. Yirik balneologik va iqlimiy kurort, temir yoʻl tuguni. Borjomida mineral suvni boshqa shaharlarga yuborish uchun butilkalarga quyish zavodi, teatr va oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil