MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kumush toʻy

Kumush toʻy — er-xotinning oila qurganlariga 25 yil toʻlishi munosabati bilan oʻtkaziladigan toʻy marosimi. Bunga er-xotinning urugʻ-avlodi, yaqinlari va mahalla ahli taqlif etiladi. Kumush toʻyga keluvchilar toʻy qiluvchilarga sovgʻalar va sarpolar olib kelishadi. Oʻgʻil-qizlar, imkon boʻlsa, ota-onasiga kumush buyumlar sovgʻa qiladilar. Er-xotin eshik oldida mehmonlarni shaxsan koʻtib oladi. Mehmonlarga ziyofat beriladi. Kechada er-xotin davraning toʻridan joy oladi. Mehmonlar 25 yoshga toʻlgan oilaga, erxotinga, ularning farzandlariga eng yaxshi tilaqlarini izhor qiladilar. Kumush toʻy oʻzbeklar uchun yangi odat boʻlib, Yevropa xalqlaridan oʻtgan. Shahar joylarda ziyolilar orasida urf boʻlib bormoqda.

Manbalar
Kumush yugurtirish

Kumush yugurtirish - buyumlar sirtiga yupqa qatlamda kumush qoplash; korroziyaga chidamliligi, elektr oʻtkazuvchanligi, yaltiroqligi va antifriksion xossalarini oshirish, shuningdek, dekorativ-himoya maqsadlarida amalga oshiriladi. Metall buyumlarga Kumush yugurtirish galvanik usul bilan, kamdan-kam plakirlab (sof kumush taxta qoplab); metallmas buyumlar kimyoviy usul bilan, kumush bugʻini vakuumda kondensatsiyalab, katodli purkab, kuydirish usuli bilan amalga oshiriladi.

Manbalar
Kumush yaltirogʻi

Kumush yaltirogʻi - yertomirlar va baʼzan choʻkindi jinslarda uchraydigan mineral (qarang Argentit).

Manbalar
Kumushkon polimetall koni

Kumushkon polimetall koni — Toshkent viloyatining Parkent tumanida, Chatqol togʻlarining jan.gʻarbiy qismida, Parkentsoyning chap sohilida. Qizilnura kvarsli porfirlar kontakt zovalariga toʻgʻri keladi.

Qad.da (1 —18-asrlar) Kumushkon polimetall konik.dan faqat kumush qazib olingan, shuning uchun "Kumushkon" deb atalgan. Kon yaqinida 1940-yillarda konchilar qishlogʻi vujudga kelgan. Keyinroq Kumushkon polimetall konik.da qoʻrgʻoshin, pyx, kadmiy va boshqa elementlar borligi aniqlandi. Kumushkon polimetall konik.ning geologik tuzilishida devon va toshkoʻmir davri ohaqtosh qatlamlari va yuqori toshkoʻmir davri magmatik togʻ jinslari ishtirok etgan. Kon hududidagi ohaktosh qatlamlari Zarkent antiklinalining bir qismini tashqil qiladi. Trias davrining 2-yarmida Kumushkon polimetall konik. maydonida shim.-gʻarbiy va shim.-sharqiy yoʻnalishda tektonik siniklar vujudga kelgan. Bu siniklar boʻylab magma yuqoriga koʻtarilib, kvarsporfirli daykalar hosil qilgan. Kon rudalari toshkoʻmir davri ohaktoshlari kontaktida va shu kontakt zonasida joylashgan. Olimlarning fikricha, yer qaʼridan koʻtarilgan ruda hosil qiluvchi gidrotermal eritmalar kvarsporfirli daykalar bilan ohaktoshlar kontakta zonasidagi siniklar boʻylab harakat qilgan va at-rofdagi togʻ jinslari, ayniqsa, ohaktoshlar bilan reaksiyaga kirishib, oʻz tarkibida qoʻrgʻoshin, pyx, kumush va boshqa elementlarni turli minerallar holida qoldirib ketgan. Rudalar linzasimon, quvursimon va uyasimon jinslar koʻrinishiga ega. Ularning qalinligi 3–8 m, chuq. 50 m dan 150 m gacha, tarqalish kengligi 10 m dan 80 m gacha choʻzilgan. Konda foydali minerallardan galenit, sfalerit, pirit koʻp; xalkopirit, tetraedrit, burnotit, argentit, tugʻma kumush, flyuorit minerallari esa ikkinchi darajali. Aniq razvedka qilingan ruda zahiralari tugagani uchun Kumushkon polimetall konik.da qon qazish ishlari 1959-yil toʻxtatib koʻyiddi, hrzirda foydalanilmaydi. Kumushkon polimetall konik. atrofidan ruda eriti-ladigan oʻchoq qoldiqlari, shlak uyumlari, sopol idishlar va kon qazuvchilarning ibtidoiy qurollari topilgan.

Manbalar
Richard Kuhn

Richard Kuhn (1900.3.12, Veva — 1967.3.7, Geydelberg) — nemis kimyogari va biokimyogari. Geydelberg universiteti professor va kayzer Vilgelm kimyo instituti direktori (1929-yildan). Asosiy ilmiy ishlari karotinoidlar va vitaminlarga oid. Karotinning a- va (J-izomerdari tuzilishini topgan (1933). V2 vitamini (riboflavin) kristallarni sut va tuxum oqsilidan ajratib olgan (1933). V6 (adermin) vitaminini hamirturushlardan ajratib olib (1939), uning avval elementar, soʻngra struktura formulalarini taqlif qilgan. Nobel mukofoti laureati (1938).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1900-yilda tugʻilganlar
3-dekabrda vafot etganlar
1967-yilda vafot etganlar
3-iyulda vafot etganlar
Kun oʻzgarish chizigʻi

Kun oʻzgarish chizigʻi - Yer sharida uzunlamasi 12 soatga teng meridian. Tinch okean orqali oʻtadi. Bu meridian 12-mintaqaning oʻrtasidan oʻtib, 2 ketma-ket keladigan kalendar kunlariga chegara hisoblanadi. Har doim navbatdagi yangi kalendar kuni dastlab 12-mintaqaga, soʻngra 11-mintaqaga, keyin 10-mintaqaga va h.k. kirib, eng soʻngida, 13-mintaqaga kiradi. Shuning uchun yangi yilning 1-yanvari sayyoramizda dastlab, 12-minta-qada kuzatiladi. Bu 2 vaqtda 13-mintaqada hali eski kalendar yilining 31-dekabri "hukmron" boʻladi. Agar sayohatchi kemada yoki samolyotda K.oʻ.ch.ni gʻarbdan sharqqa yoxud sharqdan gʻarbga kesib oʻtsa, kalendar kunlarida yanglishish boʻlmasligi uchun darhol sanaga bir kun tuzatish kiritiladi. Bunda gʻarbdan sharqqa kesib oʻtsa sanadan bir kunni olib tashlanadi, aksincha, sharqdan gʻarbga kesib oʻtsa sanaga bir kun qoʻshiladi.

Manbalar
Kuvashir

Kuvashir — Kuril orollarining eng janubi-gʻarbidagi orol. Rossiya Federatsiyasining Saxalin viloyati tarkibida. Kuvashir, Yekateriva, Izmeva va Janubiy Kuril boʻgʻozlari orasida joylashgan. Maydoni 1550 km², oʻz. 123 km, eni 4–30 km. Eng baland joyi 1819 m. Harakatdagi vulkanlar (Tyatya) va issiq buloqlar bor. Vulkaniq va kristall jinslardan tarkib topgan. Qoraqaragʻayoqqaragʻay oʻrmonlari bilan qoplangan. K.da baliq konserva korxonalari bor. Eng katta aholi punkta — Yujno-Kurilsk porti. Kuril qoʻriqxonasi bor.

Manbalar 

 

Orollar
Osiyo
Kungaboqar kapalagi

Kungaboqar kapalagi, kungaboqar kuyasi (Homoeosoma nebulella Hb.) — parvova kapalaqlar oilasiga mansub kapalak, kungaboqarumtg xavfli zararkuvandasi. Yevropa, Kichik va Janubi-Sharqiy Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda uchraydi. Qanotlari yoyilganda 20–27 mm, oldingi kanoti och kulrang, qanotining oʻrtasida 4 ta qora rang nuqtasi bor; keyingi qanoti oldingisinikiga qaraganda kengroq, oqish, qanotining tomirlari qoramtir. Qurtining oʻz. 17 mm, och kulrang, tanasining ustki tomonida 3 ta jigarrang chizigʻi bor.

Oxirgi yoshdagi qurti tuproqning xaydov qatlamida yupqa pilla ichida qishlab chiqadi. Bahorda qurt gʻumbakdan uchib chiqqan kapalaqlar dastlab murakkabguldoshlarga mansub begona oʻtlarga, gullash davrida kungaboqarga oʻtadi, bir kapalak kungaboqar savatchasiga 200—300 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 4—5 kundan soʻng qurt chiqadi va qurtlari 3 yoshgacha gul, soʻngra urugʻ ichiga kirib pista magʻzi bilan ovqatlanadi. Qurtining rivojlanish davri 2— 3,5 hafta davom etadi, 4-yoshdagi qurtlar oʻsimlikdan yerga tushib, tuproq orasiga kiradi va shu joyda pillaga oʻralib, kelasi yil koʻklamgacha diapauza holatida boʻladi. Bir yilda 2 avlod beradi.

Kurash choralari: kungaboqarning zararkunandaga chidamli (pistasi poʻchogʻi qattiq — "zirhli") navlarini ekish; hosil yigʻib olingandan soʻng kungaboqar ekilgan maydonlarni chuqur shudgorlash (qishlovchi gʻumbaqlari oʻladi), begona oʻtlarni yoʻqotish; insektitsidlar purkash.

Zuhra Saidona.

Manbalar
Kungaboqar moyi

Kungaboqar moyi - kungaboqar magʻzidan olinadigan moy. Kungaboqar moyi och sariq tusli. Presslab yoki ekstraksiyalab olinadi. Zichligi 925–927 kg/m3 (20° da), yod soni 119—136, gidroksil soni 2—10,6. Qotish harorati —16—19°. Kungaboqar moyi tarkibidagi yogʻ kislotalari miqdori (%): stearin 1,6—4,6, palmittin 3,5—6,4, miristin 0,1, olein — 24—40, linol 46—62, linolen 1 gacha. Yogʻ kislotalarining oʻrtacha mol. m. 275— 286. Fosfatidlar, tokoferollar va mum miqdori moy olish va ishlov berish usuliga bogʻliq. Kungaboqar moyi xalq xoʻjaligi ahamiyatga ega boʻlgan eng muhim oʻsimlik moylaridan biri. Inson uchun foydali, yaxshi hazm boʻladigan oziq-ovqat mahsuloti. Asosan, ovqatga dogʻlanmasdan ishlatiladi, salatlarga solinadi, undan margarin va oziq-ovqat yogʻlari ishlab chiqariladi. Kunjara va shroti chorva mollari uchun toʻyimli ozuqa hisoblanadi.

Manbalar
Kungay olatov

Kungay olatov - Tyanshanning shimolidagi tizma. Qozogʻiston bilan Qirgʻiziston chegarasida. Janubida Issiqkoʻl bilan chegaradosh. K.O.gʻarbda Boʻoʻm darasidan sharqda Charin daryosi (Ilining chap irmogʻi)ning bosh qismiga qadar (200 km ga) choʻzilgan. Eng baland choʻqqisi — Choʻqtal togʻi, 4771 m. Granit, slanets va qumtoshlardan tarkib topgan. Shimoliy yon bagʻri janubiy yon bagʻriga qaraganda tik va qisqa. Tizmaning daralari Tyanshan qora qaragʻayi bilan qoplangan. Shimoliy yon bagʻirlarida muzliklar bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Koʻngoʻzlik togʻlari

Koʻngoʻzlik togʻlari - Hisor tiz ma togʻlarining janubi-gʻarbiy tarmoqlaridan biri. Qashqadaryo viloyatining sharqiy chekkasida. Eng baland joyi 2446 m, janubida 2260 m (Kurek togʻi). Koʻngoʻzlik togʻlari shimoli-sharqdagi Xontaxti tizma togʻlari bilan birgaliqda yagona togʻ tugunini hosil qilgan. Togʻlar yura va boʻr davrlarining choʻkindi jinslaridan tuzilgan. Guldar soyi oʻzanidan boshlanib Langarsoyning shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan irmogʻigacha davom etadi, oʻz. 16–18 km. Koʻngoʻzlik togʻlarining janubi-gʻarbiy yon bagʻri ancha keng va Langarsoy, Oqsuv, Qizildaryo irmoqlari bilan parchalangan. Togʻning suvayirgʻich qismi yalangʻoch qoyalardan iborat boʻlib paleogenning qattiq qumtoshlaridan tashqil topganligi tufayli kuesta relyef shakllari vujudga kelgan. Bu hodisa, ayniqsa, Oqsuv havzasida yaxshi ifodalangan. 1500 m balandlikdan quyida yon bagʻirlar kamroq parchalangan va asta-sekin pasayib boradi. 700 m balandlikda Qizildaryo terrasali allyuvial-prolyuvial tekisligiga qoʻshiladi.

Koʻngoʻzlik togʻlarining suvayirgʻich qismi bilan Xontaxti tizmasi oraligʻida keskin farq sezilmaydi, bu joyda 200 m li izogips asosiy balandlikdir.

Togʻ yon bagʻirlarida buloq koʻp. Toʻq boʻz tuproqlar 800–1200 m balandliklar orasida tarqalgan, bu tuproqlarda bugʻdoyiq va boshqa oʻtlar oʻsadi. Uvdan yuqorida jigarrang va chimli qoʻngʻir boʻz tuproqlarda bodom, doʻlana, baʼzan yongʻoq, turli oʻtli siyrak archazorlar tarqalgan. Yaylovlarning mahsuldorligi gektariga oʻrtacha 3—4 s.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Koʻngur gʻori

Koʻngur gʻori — Oʻrta Uraldagi karst gʻori, Silva daryosi boʻyida, Koʻngur shahri yaqinida. Perm sistemasining koʻngur yarusidagi gips va angidritlar orasida paydo boʻlgan. Yoʻlaklar va oʻngurlarning umumiy oʻz. 5,6 km. 60 ga yaqin oʻngur va 60 koʻl bor. Tabiat yodgorligi elektrlashtirilgan. Turistlar kelib turadi.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Rossiya geografiyasi
Permskiy oʻlkasi
Koʻngura

Koʻngura — koʻshk, qalʼa, ark devorlari va qoʻrgʻonlarning taroq tishi shaklida bezatilgan yuqori qismi. Mudofaa devorlarida shinak (oʻq otadigan joy), keyinchalik bezak sifatida qoʻllanilgan.

Manbalar 

 

Arxitektura
Kundal

Kundal — 1) amaliy bezak sanʼatida boʻrtma bezak yaratish usuli; shu usulda yaratilgan bezak (vaqsh) ham K. deb ataladi. Meʼmorlikda bezatilayotgan sath (devor)ga qizil kesak loy bir necha marta surtilib, boʻrtma shakl hosil qilinadi, soʻng moʻyqalam bilan bezak shakl boʻyoq va zarhal qoplab boʻyaladi; shuningdek, oltin plastinka (yap-rokcha)lar qoplab ishlangan boʻrtma vaqshlar ham K. deb ataladi. 14—15-asrlarda binolarni bezashda K. usulidan foydalanilgan. Mas, Samarqand (Bogʻi Dilkusho, Amir Temur maqbarasi va boshqalar), Buxoro (Baland masjid va boshqalar)dagi binolarda K.ning jozibador namunalari saqlangan. Hozirgi meʼmorlikdagi sharqova bezaklarda ham K. keng qoʻllanadi. K. kashtadoʻzlik (jumladan, zardoʻzlik)da bezatilayotgan buyum sirtiga toʻshama (mato, karton va boshqalar) qoʻ-yib, ustidan ip, ipak, zar iplar bilan kashta tikib hosil qilinadi; 2) zar ip qoʻshib toʻqilgan qimmatbaho shoyi mato; gullari xilma-xil va rang-barang; ushbu matodan tayyorlangan liboslar ham K. deb atalgan.

Manbalar
Kundosh

Kundosh — bir er nikshidagi 2 yoki undan ortiq xotinlarning bir-birlariga nisbatan nomlanishi. K.lik dastlab qad. Sharq mamlakatlarida mavjud boʻlgan. Oʻtmishda Turkiston xalqlari orasida K.lik, asosan, boy tabaqa oilalarda uchragan.

Manbalar
Kunersdorf jangi

Kunersdorf jangi - Yetti yillik urush (1756—63) davridagi yirik janglardan biri (1759 yil 1 avgust). Frankfurt-Oder yaqinidagi Kunersdorf qishlogʻi yaqinida general P.S.Saltikov qoʻmondonligi (ruslardan 41 ming kishi, avstriyaliklardan 18,5 ming kishi qatnashgan, 248 toʻp) ostidagi Rossiya-Avstriya qoʻshinlari Fridrix II boshchiligidagi prus armiyasi (48 ming kishi, 200 toʻp)ni magʻlubiyatga uchratishgan. Prussiya 19 ming kishi va 172 toʻp, ittifoqchilar esa, 15 ming kishini yoʻqotgan. Prussiya haloqat yoqasiga kelib qolgan, biroq Rossiyaning kuchayib ketishini istamagan Avstriya faollik koʻrsatmagan, vatijada Fridrix II yangidan kuch toʻplab urushni davom ettirish imkoniyatiga ega boʻlgan.

Manbalar 

 

Janglar
Kunjara

Kunjara — moyli ekinlar (gʻoʻza, kungaboqar, makkajoʻxori, soya, vasha, zigʻir, kunjut va boshqalar) urugʻlaridan moy ajratilganidan keyin olinadigan qoʻshimcha mahsulot; yogʻ va proteinga boy konsentrlangan ozuqa. 100 kg chigit K.sida oʻrtacha 110 ozuqa birligi va 31,9 kg hazm boʻladigan protein bor (kungaboqar K.sida tegishlicha 108,8 va 37,2). K. tarkibida 4—7% yogʻ boʻladi. Aminokislotalar tarkibiga va biokimyoviy qimmatiga koʻra, K. oqsillari don ekinlari oqsillaridan ustunlik qiladi, ularda, shuningdek, kaliy, kalsiy va fosfor koʻproq. Lekin karotin ham V guruhiga kiruvchi vitaminlarga boy. Standart K. chet aralashmalardan toza, bir turli, mogʻorlamagan boʻladi. Namligi 12% dan yuqori boʻlmasligi lozim (undan ortiq boʻlganda mogʻorlaydi va qizib ketadi). Barcha q.h. hayvonlariga quruq yoki namlangan holda boshqa yemlarga aralashtirib va aralash yem tarkibida berish mumkin. Ayrim K. turlari tarkibida zaharli yoki mahsulot sifatini yomonlashtiradigan moddalar boʻladi. Paxta chigitida va K.si tarkibidagi gossipol mollarni zaharlashi mumkin.

K. va shrotlarning proteini qishloq xoʻjaligi hayvonlarining barcha turlari va parrandalar uchun hayotiy zarur aminokislotalar manbaidir, ayniqsa, soya K. si lizinga boy. Chigit K.si sogʻin sigirlar va boʻrdoqiga boqilayotgan qoramollarga bir sutkada 2,5–3 kg, buzoqlarga 3—4 oylikdan koʻpi bilan 100 g, otlarga 2 kg gacha, qoʻylarga 200 g, boʻgʻoz mollarga 0,5—1,0 kg beriladi.

Roʻzimat Hamroqulov.

Manbalar
Kunjut qoʻngʻizi

Kunjut qoʻngʻizi (Asmaeodra ballioni Gangl.) — qattiqqanotlilar turkumining oltinqoʻngʻizlar oilasiga mansub zararkuvanda hasharot. Oʻzbekiston, Turkmaniston, Tojikiston va boshqa mamlakatlarda uchraydi. Lalmikor xududlarda kunjut, kungaboqar va boshqa soyabongulli begona oʻtlar poyasi oʻzagi bilan ovqatlanadi. Asosan, kunjut poyasi va koʻsaqlariga zarar yetkazadi (hosilining 20% va undan ortigʻini zararlashi mumkin). Zararlangan koʻsaqlar muddatidan ilgari ochilib, urugʻi toʻkilib ketadi, oʻsimlik quriydi. Qoʻngʻizi 4,5—5,5 mm, yaltiroq tanasi doʻmboq shaklda. Qanotining ustida nuqtalardan qosil boʻlgan chiziqlari, juft chiziqlari oraligʻida bir qator oq tukchalari bor. Lichinkaning gʻumbakka aylanish oldidi oʻz. 7 mm, sargʻish yoki oqish. Tanasining oldingi boʻgʻimlari keyingilariga nisbatan keng. Boshi koʻkrak qismining birinchi boʻgʻimigacha choʻzilib kelgan. Lichinkasi oyoqsiz, tanasida tuklari bor. Kunjut qoʻngʻizi lichinkalik davrida kunjut, kungaboqar yoki begona oʻtlarning poyasi ichida qishlab chiqadi. Alr. oyining 2-yarmida ovqatlanib, turgan joyida gʻumbakka aylanadi. Gʻumbaqlik davri 30 kun. Gʻumbakdan qoʻngʻizlar may oyi oxirida uchib chiqadi. Qoʻngʻiz tuxumini kunjut yoki kungaboqar poyasining ichiga yoki novdalariga qoʻyadi. Yiliga bir marta avlod qoldiradi.

Kurash choralari: Kunjut qoʻngʻizigachidamli navlarni ekish, ekinning optimal qalinligini taʼminlash. Yezda va qishda yerni begona oʻtlardan toza tutish, kunjut, kungaboqar poyalarini yoʻqotish, yerni chuqur haydash.

Sulton Alimuhamedov.

Manbalar
Kunial

Kunial — misning nikel (5— 15%) va alyuminiy (1—3%) bilan qotishmasi. K-A va K-V xillari bor. K-A da nikel — 13,5%, alyuminiy — 2,5%, krlgani mis; K-V da nikel — 6,3%, alyuminiy — 1,5%, qolgani mis. K. termik ishlangandan soʻng qattiqlashadi. Mustahkamligi boʻyicha baʼzi konstruksion poʻlatlardan qolishmaydi; ochiq havoda, chuchuk va dengiz suvlarida zanglamaydi. K. kemasozlikda va asbobsozlikda konstruksion va prujinabop material sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Kunningam gʻoʻzasi

Kunningam gʻoʻzasi (Gossypium Cunninghamii Tod.) — yovvoyi gʻoʻza turi. Italyan olimi A. Todaro taʼriflab bergan (1887). Avstraliyaning shim.gʻarb sohillarida tarqalgan. K.gʻ. —tik oʻsadigan, boʻyi 3–4 m li yalangʻoch buta. Barglari tuxumsimon-uzunchoq, butun, barg bandi kalta. Bargining pastki tomonidagi markaziy tomirlarida bitta toʻq yashil shira bezi bor. Gulyonbarglari mayda, gullari oʻrtacha kattalikda, gul bandlari uzun. Gulbargi toʻq qizil, asosida toʻq qizil dogʻlari bor. Kosachasi yirik, qora tomirli va 5 tadan uzun tishli. Gulyonbarglari nashtarsimon, guldan tashqariga qayrilgan. Koʻsaqlari mayda, 3 chanoqli, tuxumsimon, uchi oʻtkir, sirti silliq, qora smolali bezchalar bilan qoplangan. Chigitlari mayda, choʻzinchoq. Biologik xususiyatlari oʻrganilmagan.

Manbalar
Kuntugʻdi

Kuntugʻdi (rus manbalarida Kuntuvdey) (12-asr 2—yarmi) — qoraqalpoqlar (chyornie klobuki) xoni. Rus solnomalarida "Torchesk knyazi" nomi bilan mashhur. 1190-yil Kiyev knyazi Svyatoslav K.ni tuhmat asosida qamoqqa olgan. Biroq Svyatoslavning taxtdoshi Ryurik K.ni "Rusga kerakli jasur kishi" deb ozod qilgan. K. sharmandalikka chiday olmay dashtga, qipchoq xoni Toʻgʻli huzuriga qochib borgan. K.ning kelishidan shod boʻlgan qipchoklar Rusga hujum qilishga tayyorgarlik koʻrganlar. K.ning qipchoqlar bilan qilgan birinchi harbiy yurishi Porosyedagi Churvayev shahri boʻlgan K. uni egallab, yondirib yuborgan, knyaz Churvayning ikki xotini va xizmatkorlarini asir olib qaytgan. Kish faslida K. Toʻgʻlixon (Itoʻgʻli) va Oqqush (Akush) bilan birga yava Porosyega chopqun qilgan. Ryurik janjalni tinch yoʻl bilan bostirish uchun K. bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan. Unga koʻra, K.ga bir qancha rus shaharlari berilgan. 1184-yil Konchak bilan boʻlgan jangda rus knyazlari tomonida turib qatnashgan.

..Pletneva S. A., Polovsi, M., 1990.

Manbalar
Kunlun

Kunlun, Kuen-Lun (xitoy tilida Gun-Lunshan — piyozli togʻlar)— Osiyoda maydoni jihatidan eng yirik togʻ sistemalaridan biri, Xitoyda. Tibet togʻligining shimoliy va sharqiy chekkalari boʻylab 2700 km ga choʻzilgan. Suvayirgʻich tizmalarining balandligi 6000– 6500 m. K., asosan, kenglik yoʻnalishidagi juda koʻp tizmalardan iborat. Eni gʻarbda 150 km, sharqida 600 km gacha. Eng baland joyi Ulugʻmuztogʻ choʻqqisi (7723 m). Boshqa baland choʻqqilari: Choʻngqorlitogʻ — 7720 m, Qoʻngʻir— 7579 m, Muztogʻ — 7272 m va boshqa K.ning nisbiy balandligi Tibet togʻligidan 1000–1500 m, Qashqar tekisligi va Alashan choʻlidan 4500 m gacha. K., asosan, paleozoyning metamorfik va granit jinslaridan tuzilgan. Foydali qazilmalardan oltin, temir rudasi, qalay, volfram, koʻmir, nefrit, olmos konlari topilgan. Iqlimi quruq, moʻʼtadil, keskin kontinental iqlim. Baland togʻ zonasida yanvar oyining temperaturasi —35° gacha, iyulniki 10° ga yaqin. Yiliga gʻarbida 50 mm dan sharqida 500 mm gacha yogʻin toʻshadi. Muzliklarning maydoni 11,6 ming km². Daryolari qisqa, kamsuv. K.ning markazida (Vanshan togʻlari) Kukunor koʻli joylashgan. Togʻ, dasht va choʻl landshafti xos, shimoliy yon bagʻirlarida qoraqaragʻay, archa oʻr-monlari, butazorlar bor. Yaylovlardan koʻchmanchi chorvachilikda foydalaniladi. 3600 m balandlikkacha voha dehqonchiligi (arpa va bugʻdoy) rivojlangan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Kunmin

Kunmin — Xitoyning jan.gʻarbiy qismidagi shahar. Yunvan provinsiyasining maʼmuriy va iqtisodiy markazi. Dyanchi koʻlining shim. sohilida, 1892 m balandlikda. Aholisi 3,89 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik, yengil sanoat, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalari, GES va issiqlik elektr styalari bor. Qadimdan hunarmandchilikda gilam toʻqiladi. Fanlar akademiyasi filiali, universitet va boshqa bor. K. yaqinida koʻmir, temir rudasi, mis, apatit olinadi. Shaharga 1-asrda asos solingan va oʻsha davrda Szyanlin deb atalgan. 17-asr oʻrtalaridan Yunvan provinsiyasining maʼmuriy markazi.

Manbalar
Kunya

Kunya — shajarani bildiradigan laqab. K. "Abu" bilan ham, "ibn" bilan ham beriladi. Mas, "Abu Tolib" — "Tolibning otasi", "Abul Qosim" — "Qosimning otasi" kabi. Baʼzan Kunya oʻgʻli yoʻq kishilarga qandaydir biror bola nomi bilan ham berib yuborilgan. Mas, arab faylasuf shoiri Abul-Aʼlo al-Maar-riy uylanmagan, lekin "Abul Aʼlo" K.si boʻlgan (yava q. Abu).

Manbalar
Kuopio

Kuopio — Finlandiyadagi shahar. Kuopio lyanining maʼmuriy markazi. Aholisi 96,6 ming kishi (1999). Kallavesi koʻli sohilidagi port. Yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Kimyo, mashinasozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor. Qishki sport oʻyinlari markazi.

Manbalar
Koʻpala Yanka

Koʻpala Yanka (taxallusi; asl ismi Ivan Dominikovich Lutsevich) [1882.25.6(7.7), Vyazinka, hozirgi Minsk viloyati Molodechnensk tumani — 1942.28.6, Moskva] — Belorus xalq shoiri (1925), akademik (1928). Zavonaviy belorus adabiyoti asoschilaridan. Ijodi 1905-yildan boshlangan. "Vay" (1908), "Cholgʻuchi" (1910), "Hayot yoʻlidan" (1913) sheʼriy toʻplamlari, "Mangu qoʻshiq" (1908), "Qoʻrgʻondagi tush" (1910), "Arslonning kabri" (1913) dostonlari belorus adabiyotida muhim ahamiyat kasb etgan. "Nomsiz" (1924), "Bayram kayfiyatlaridan" (1927) sheʼriy toʻplamlari, "Odessa daryosi oʻzra" (1933), "Chin yurakdan" (1940) dostonlari va boshqa asarlar muallifi. K. sheʼriyati badiiy sodda va hayotiy. "Pavlinka" (1912), "Boʻzilgan uya" (1913) pyesalari belorus realistik dramaturgiyasi va millim teatr sanʼati rivojiga samarali taʼsir koʻrsatgan. K. ukrain xalqi tarixi, folklori va adabiyotini yaxshi bilgan. 1928, 1932 —1939-yil lar Ukrainada yashagan. T. Shevchenkoga bagʻishlab asarlar yozgan ("Tarasning qismati", 1939). Minskda K. nomida muzey (1945) bor, unga haykal oʻrnatilgan (1949). "Bola va uchuvchi" (1953), "Erk qoʻshigʻi" (1983) sheʼriy kitoblari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Koʻpe

Koʻpe (frans. coupe — qirqilgan, kesilgan) — 1) temir yoʻl vagonining odatda, 2 — 4 kishiga moʻljallangan xonasi; 2) yengil avtomobillarning ikki eshikli berk koʻzovi; oʻrindiklari bir yoki ikki qator joylashtiriladi.

Manbalar
Koʻpelyasiya

Koʻpelyasiya (frans. coupelle — togʻoracha, ajratish pechi) — asl metallar (oltin, kumush) ni qoʻrgʻoshindan, uni oksidlab eritish yoʻli bilan ajratish. K.da qoʻrgʻoshin va boshqa asl boʻlmagan metallar yuqori temperaturada havodagi kislorod bilan yengil oksidlanadi, bunda asl metallar oʻzgarmay qoladi. Probirka va metallurgiya usullari bor. Probirka analizida K. metallning probasi (qotishmasidagi miqdori)ni belgilashda qoʻllaniladi. Bunda K. oʻtga chidamli gʻovak materiallar (suyak kuli, magnezit va boshqalar) dan tayyorlangan togʻorachada 850—900° temperaturada amalga oshiriladi. Metallurgiyada qoʻrgʻoshin bilan qotishmada boʻlgan asl metallarni alangali pechlarda 1000° temperaturada ajratib olinadi. Bunda pech tubidan kislorod puflanishi natijasida qoʻrgʻoshin va noasl metallar oksidlanadi. Oksidli aralashmalar eritma sirtidan maxsus idishlarga oqib tushib, pech tubida esa asl metallar qoladi.

Manbalar