Bafra

Bafra — Samsun viloyatidagi tuman.  Qora dengizgadan  20 kilometr uzoqlikda, dengiz sathidan taxminan 20 metr balandlikda joylashgan va Qizilirmak tomonidan toʻplangan vayronalar tekisligida qurilgan aholi punkti. Bafra tekisligi taniqli joylardan biridir. Bafra aholisi 144 465 kishini tashkil etadi. Bafra aholisining 49,46 foizi erkaklar va 50,54 foizi ayollardan iborat.

Tarixi 

Tuman nomi miloddan avvalgi davrga borib taqaladi. Miloddan avvalgi 521-yilda Finikiyaliklar davrida savdo kemalari toʻxtab turgan koʻrfazlarda tashkil etilgan savdo uylari uchun „bafira“ yoki „bavra“ nomidan kelib chiqqan deb taxmin qilinadi. Bu luviy tilida Qizilirmakga berilgan „Ba-Hura“ (Buyuk daryo) nomidan kelib chiqqan, deganlar ham bor. Tuman tarixi miloddan avvalgi 5000-yillarga borib taqaladi. Ikkiztepe xarobalarida olib borilgan tadqiqotlar davomida xalkolit davriga oid (miloddan avvalgi 5000-4000 yillar) turar-joy izlari topilgan. 

Maʼlumki, paflagoniyaliklar Qizilmak vodiysida miloddan avvalgi 670-yilda yashagan. Miloddan avvalgi 6 asrda Lidiyalar tomonidan bosib olingan hudud miloddan avvalgi 546-yilda forslar tomonidan bosib olingan. Ikkiztepeda ellinistik davrga oid (miloddan avvalgi 330—30) maqbara ham bor. Bu hudud miloddan avvalgi 47-yilda Rim hukmronligi ostiga oʻtgan (bu davrda u Gadilon va Helega nomlarini oldi), keyin esa Vizantiya tomonidan. 1214-yilda Anadolu saljuqiy hukmdori Izziddin Keykavus I turkman qabilalarini 1071-yil Manzikert jangidan keyin saljuqiylar tomonidan bosib olingan Bafraga joylashtirdi. 1243-yilda boshlangan moʻgʻul bosqinlari Saljuqiylar saltanatining yemirilishi va turk knyazliklarining oʻrnatilishiga olib keldi. Bu davrda mintaqada kichik saljuqiylar bekligi boʻlgan Bafra bekligi tashkil topdi. 1460-yilda Bafra Usmonlilar hukmronligi ostiga oʻtdi.

Bafra tumani , Usmonlilar imperiyasi davrida Trabzon viloyatining Canik Sanjak tumani edi. Aynan qachon avariya markaziga aylangani nomaʼlum. Yillik maʼlumotlarga koʻra, u 1854-yil oxirida avariya markaziga aylangan. Imperiya davrida, 1876-yilgi urushdan soʻng, Qrimdan koʻplab turklar Bafraga kelishdi. Keyingi Bolqon va Birinchi jahon urushi turk xalqining kamayib, qashshoqlashishiga sabab boʻldi, yunonlar va armanlar esa ozchilik boʻlishiga qaramay, iqtisodiy hayotni oʻz qoʻllariga olib, boyib ketishdi. Shuning uchun Pontus Respublikasini barpo etish istagidan ruhlangan yunonlar Mavri Mira jamiyatini tuzdilar. Biroq, 1919-yilda Qurollik urushi boshlanishi bilan bu maqsadlari amalga oshmay, keyinchalik Yunonistonning Kavala, Drama va Selanik mintaqalaridan kelgan va tamaki yetishtirish ishini juda yaxshi bilgan turklarga qarshi kurashdi. Bafraga kelgan muhojirlar Qizilmak daryosi boʻyidagi qishloqlarga, ayniqsa tuman markazining janubiy qismiga joylashtirildi. ular koʻplab qishloqlarga, xususan, tuman markazidagi Gazipasha tumaniga va Sarıkoʻy, Sarıkaya, Qahraman qishloqlariga joylashtirildi. Bafraning qishloq xoʻjaligi, madaniy va iqtisodiy rivojlanishida birjalarning oʻrni juda muhimdir. Kurashdan keyin 1950-1951 yillarda Bolgariyaning Deliorman viloyatidan oz sonli turklar Bafraga joylashdilar. Biroq, Bafrada boshdan kechirgan ijtimoiy va iqtisodiy muammolar tufayli ularning koʻpchiligi muhojirlar zichroq yashaydigan hududlarga yoki sanoat shaharlariga joylashdi. Keyinchalik Alaçam tumani qishloqlari va Sharqiy Qoradengiz, Tokat, Sivas va Anadoluning turli viloyatlaridan kelganlar tumanga joylashdilar.

Geografiyasi

Manzili 
Tumanning sharqida Samsun markaziy tumani va Ondokuzmayis tumani, shimolda Qora dengiz, gʻarbda Alaçam, janubda Kavak, Havza va Vezirköprü tumanlari bilan oʻralgan. Uning maydoni 175 ming gektarni tashkil qiladi. Samsungacha boʻlgan masofa 51 km.

Qizilirmak deltasini qoplagan Bafra tekisligi janubda togʻlar bilan oʻralgan. Ulardan eng balandi 1224 m bilan Nebiyan togʻidir. Bu togʻlar Canik togʻlarining davomi hisoblanadi. Bafraning eng katta va Turkiyaning eng uzun daryosi Qizilirmak bu togʻlardan chuqur vodiydan oʻtib, tekislikka yetib boradi. Bafra tekisligi butunlay Qizılırmak taʼsirida shakllangan. Daryoning dengizga yaqin qismlarida koʻplab koʻllar hosil boʻlgan. Nebiyan togʻining etaklari platolardir.

Iqlimi 
Tumanda hukmron shamollar odatda fasllarga qarab farq qiladi. Yozda Qoradengiz mintaqasida mahalliy yuqori bosim markazi va Anadoluda mahalliy past bosim markazi paydo boʻladi. Shu sababli, Qora dengizdan antisiklon markaziga qarab oqib oʻtadigan shamollar hosil boʻladi va bular shimoli-sharqiy va shimoli-gʻarbiy shamollardir. Qishda u vaqtinchalik past bosim markazlarining taʼsiri ostida. Tumanda janubi-gʻarbiy va janubdan esayotgan quruq va issiq shamollar tumanda namlikni pasaytiradi. Tuman boʻyicha oʻrtacha namlik 73% ni tashkil qiladi. Ayniqsa, aprel va may oylarida bu koʻrsatkich oʻrtacha 77-79 foizga yetadi. Dekabr oyida u 70% gacha tushadi. Tumanning mutlaq namligi yiliga oʻrtacha 5,0 grammni tashkil qiladi. Mutlaq namlik haroratga toʻgʻridan-toʻgʻri proportsional boʻlgani uchun yoz oylarida u eng yuqori qiymatga etadi. Tumanda eng koʻp yogʻingarchilik noyabrda, eng kami esa may oyida tushadi. Yiliga oʻrtacha 700 yogʻin tushadi mm atrofida. Yomgʻirli kunlarning oʻrtacha soni yiliga 100 kun.

Sport 
Bafrada tumanni ifodalovchi 1930 Bafraspor nomli futbol jamoasi bor.

Manba 

Turkiya tumanlari