MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Meshchanlar

Meshchanlar (polyakcha birlikda — mieszczanin) — Rossiya imperiyasida (1775—1917-yillarda) turli toifadagi shahar aholisi (hunarmandlar, mayda savdogarlar va uy egalari)dan iborat tabaqa. Yashash joylari boʻyicha jamoalarga birlashgan, oʻz-oʻzini idora qilish yuzasidan ayrim huquqlarga ega boʻlishgan. 1863-yilgacha qonunga koʻra, tan jazosiga hukm etilishi mumkin boʻlgan. Kuchma maʼnoda — maʼnaviy qashshoq, saviyasi past kishilar.

Manbalar
Meshchyora pasttekisligi

Meshchyora pasttekisligi, Meshchyora tekisligi, Meshchyora — Oka va Sudogda daryolaridan shi-m.dagi pasttekislik. Balandligi 80 m dan 130 m gacha. Meshchyora pasttekisligi muzlik davri yotqiziklaridan hosil boʻlgan qad. allyuvial tekislik. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —10°, — 11°, iyulniki 18°. Yillik yogʻin miqdori 450–550 mm. Daryolari: Buja, Sna, Polya, Gus, Pra. Tuprogʻi asosan, podzol tuproqlar. Koʻl va botqoklik koʻp. Aralash oʻrmonlar oʻsadi. Daryo vodiylarida oʻtloklar bor. Torf, kvars kumlari qazib olinadi.

Manbalar
Meʼda katari

Meʼda katari — meʼda (oshkrzon) shilliq qavatining yalligʻlanishi (qarang Gastrit).

Manbalar
Meʼda osti bezi

Meʼda osti bezi — odam va hayvonlardagi yirik bez. Anatomik-fiziologik xususiyatlariga koʻra, tashqi (ekzokrin) va ichki (endokrin) sekretsiya bezi; pankreatik shira hamda insulin va glyukagon gormonlarini ajratadi; ular bevosita qonga oʻtib, uglevod hamda yogʻlar almashinishini boshqaradi; ovqat hazm qilishda ishtirok etadi. Meʼda osti bezi murakkab tuzilgan aralash bezlar turkumiga kiradi. U kattaligi jihatdan jigardan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Qorin boʻshligʻida, meʼda orqasida, oʻn ikki barmoq ichakka yaqin (qarang Ichak), bel umurtqalarining qarshisida koʻndalang joylashgan. Uzunligi 12—18 sm, vazni 70—80 g atrofida, bezning biriktiruvchi toʻqimadan iborat kapsulasi juda nozik. Bez hujayralari meʼda shirasiyai ajratadi. Meʼda osti bezining chiqaruv yoʻllari yiriklashib va bir-biriga qoʻshilib borib, bosh chiqaruv yoʻliga quyiladi, bu yoʻl bez boʻylab borib, umumiy oʻt yoʻli bilan birga oʻn ikki barmoq ichakka ochiladi. Meʼda osti bezi b. kasalliklaridan pankreatit, oʻsma hosil boʻlishi, insulin ishlab chiqarilishi buzilganda qandli diabet kuzatiladi.

Yana q. 

 Endokrin bezlar
 Ayrisimon bez

Manbalar 

Tibbiyot
Endokrinologiya
Anatomiya
Ichki sekretsiya bezlari
Splanxologiya
Meʼda shirasi

Meʼda shirasi — meʼda (oshqozon) shilliq pardasining turli bez hujayralaridan ishlanib chiqadigan ovqat hazm qilish shirasi; rangsiz, tiniq, nordon suyuklik. Unda xlorid kislota va bir qator mineral tuzlar, shuningdek, fermentlar (asosan, pepsin va boshqalar) bor. Odam meʼda shirasidagi xlorid kislota konsentratsiyasi 0,4—0,5% ga teng. Xlorid kislota ovqatni oʻzlashtirishda muhim rol oʻynaydi. U ovqat luqmalarini namlab yumshatadi, Meʼda shirasining fermentlarini faollashtiradi, mikroorganizmlarni oʻldiradi, meʼda osti bezining fermentlar ishlab chiqarishini kuchaytiradi, ovqat hazm qilish gormonlarining hosil boʻlishiga yordam beradi. Meʼda shirasidagi xlorid kislota miqsori "kislotalilik" degan tushuncha bilan yuritiladi. Kislotalilik hamma vaqt bir xil boʻlmaydi, u shira ajralishining tezligiga, ishqoriy reak-siyaga ega boʻlgan meʼda shilligʻining neytrallash taʼsiriga bogʻliq; ovqat hazm kilish sistemasi aʼzolarining kasalliklarida ham kislotalilik oʻzgaradi. Maʼlumki, meʼda bezi hujayralari asosiy, qoplovchi va qoʻshimcha hujayralarga boʻlinadi, ularning har qaysi guruhi shiraning maʼlum bir tarkibiy qismini ishlab chiqaradi. Qoʻshimcha xujayralar Meʼda shirasini qovushqoq qiluvchi shilliq ajratadi, ana shu shilliq xlorid kislotani neytrallaydi va Meʼda shirasining kislotaliligini kamaytiradi, shilliq pardani taʼsirlardan saqlaydi va meʼdaga tushgan oziq mahsulotlarni oʻzlashtirishda ishtirok etadi. Meʼda shirasi tarkibida fermentlar, shilliq va xlorid kislotadan tashqari, bir qator organik va anorganik moddalar, shuningdek, ingichka ichakda vitamin V|2 ning soʻrilishini taʼminlaydigan Kasl faktori deb ataluvchi maxsus modda boʻladi; u koʻmikda qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ning normal yetilishi uchun zarur. Meʼda, ichak, jigar, oʻt pufagi hamda qon kasalliklarida, shuningdek, ruhiy hayajonlanish va qaygʻu taʼsirida ham Meʼda shirasining miqpori va tarkibi oʻzgarishi mumkin. Meʼda shirasini zond bilan olib tekshirish diagnostik ahamiyatga ega.

Manbalar
Meʼdani yuvish

Meʼdani yuvish — turli moddalardan zaharlanganda, sifatsiz ovqat yeb qoʻyganda, shu moddalar yoki ovqat qoldiklarini meʼdadan chiqarib tashlash maqsadida qoʻllanilgan muolaja. Bemorning ahvoliga qarab u oʻtirgan yoki yotgan holatida qilinadi. Meʼda zond bilan yoki oddiy usulda yuviladi. Zond orqali yuvganda 600—800 ml iliq suvga 2% li natriy gidrokarbonat yoki kaliy permanganat eritmasi qoʻshib meʼdaga yuboriladi va qayta soʻrib olinadi. Meʼdaga yuboriladigan suv toza boʻlib qaytib tushmagunicha Meʼdani yuvish takrorlanaveradi. Buning uchun 8—10 l cha suyuqlik ishlatiladi. Muolajani tibbiyot xodimi bajaradi. Uy sharoitida (hayot uchun xavfli zaharlanish hollari roʻy berganida, vrach yetib kelgunga qadar) yoki zond bilan yuvish mumkin boʻlmaganda oddiy usul qoʻllanadi. Buning uchun bemorga ketma-ket 5—6 stakan iliq suv ichirib qustiriladi. Bu oddiy usulni bir necha marta takrorlash lozim. Meʼda yuvib boʻlingach, bemor issiq oʻringa yotqizilib, orom beriladi; ogʻzini chayganidan soʻng 1—2 qultum issiq choy ichiriladi.

Manbalar
Meʼyor

Meʼyor (falsafada) — obʼyektning sifati bilan miqdorm oʻrtasidagi dialektik birlikni ifodalovchi tushuncha. Har qanday obʼyektning sifati muayyan miqdor (muayyan sistemaning xususiyatlari, tomonlari, belgilari, komponentlari, soni va h. k.) bilan uzviy bogʻliq. Meyor doirasida miqdor xususiyatlari elementlar soni, oʻlchami, bogʻlanish tartibi, harakat tezligi va shahri k.ning oʻzgarishi hisobiga boshqa shaklni olishi mumkin. Meyor obʼyektning miqdor oʻzgarishi, oʻz navbatida, sifat oʻzgarishiga olib keladigan (va aksincha) chegarani bildiradi. Meyor tushunchasi muhim nazariy va amaliy ahamiyatga ega: faoliyatning har qanday shaklida Meyor boʻlishi muvaffaqiyat garovidir. Predmetni uning sifat va miqdor xususiyatini anikdamasdan turib bilish mumkin emas.

Manbalar
Meʼyoriy naflilik nazariyasi

Meʼyoriy naflilik nazariyasi, qoʻshimcha naflilik nazariyasi — isteʼmolchilarning bozordagi feʼlatvori, harakati, talabning shakllanishi, talab va taklif chizmasida talab egri chizigʻi holati qonunlarini izohlab beradigan nazariya. Qisqarib boradigan qoʻshimcha naflilik qonuniga muvofiq, isteʼmolda neʼmatlar miqdorining oʻsib borishiga qarab neʼmatning har bir qoʻshimcha birligidan olinadigan eng koʻp qoʻshimcha naf qisqarib boradi, bu esa talab egri chizigʻining salbiy ogʻishini keltirib chiqaradi. Meʼyoriy naflilik nazariyasi n., shuningdek, naflilik bilan harajatlar, yaʼni talab va taklif oʻrtasidagi oʻzaro aloqadorlikni ham anikdashga xizmat qiladi, bu bilan narxning vujudga kelishi (narx belgilash) qonunini ham izohlaydi. Mazkur qonunga koʻra neʼmat narxi jamiyatda ishlab chiqariladigan oxirgi neʼmat birligi beradigan qoʻshimcha na(lilik bilan belgilanali.

Muvozanatli narx qoʻshimcha naflilik va eng yuqori harajatlar egri chiziqlar kesishgan nuqtada turadi (chizmada Ye nuqga). Narxning shakllanishida qoʻshimcha naflilikning muhim ahamiyati shundaki, u harajatlar miqdori muvozanat nuqtasiga qaraganda katta summani tashkil etgan hollarda narx talab va taklifni muvozanatlaydigan Ye nuqtaga qaraganda pastroq boʻlishini koʻrsatadi. Chizmada MI chizigʻidagi A nuqta qoʻshimcha naflilikni koʻrsatadi (MI, MS — Meʼyoriy harajatlar va meʼyoriy naflilik). Ayni paytda narx harajatlaridan yuqori bulishi ham mumkin (chizmada V nukta).

Meʼyoriy naflilik nazariyasi n. bir-biridan mustakil holda 1871-yilda ingliz iktisodchisi V. S. Jevons, avstriyalik iqgisodchi K. Menger va 1874-yilda shveysariyalik iktisodchi L. Valras tomonidan asoslab berilgan.

Sherqul Shodmonov.

Manbalar
Meʼmor

Meʼmor, Arxitektor ( — bi-nokor, bosh usta) — turli imorat va inshootlarni meʼmorlik qonun va qoidalari asosida ijod etuvchi va loyihalar ishlovchi mutaxassis. Qadim zamonlarda Meʼmor bino loyihasini ishlash bilan birga uni quruvchi bi-nokor va muhandisi ham boʻlgan. Meʼmorlik va texnika taraqqiyoti natijasida Meʼmor ijodi murakkablashib bir qancha maxsus sohalarga boʻlinib ketdi: shaharsoz M; sanoat korxonalarini loyihalovchi Meʼmor; meʼmorlik tari-xi va nazariyasi boʻyicha Meʼmor va boshqa Meʼmor koʻp qirrali sohalarni egallagan ijodkor mutaxassis. U binokorlik imkoniyatlaridan foydalanib goʻzallik qonunlari asosida yangi fazoviy muxit yaratadi. Avval loyihada rejani olib, keyin zamin ustida bunyod etadi. Qurilish jarayoni hozirgi zamonda juda murakkab, shuning uchun ham Meʼmor qurilish maydonida mualliflik nazorati olib borib bi-noning moʻljaldagidek chikishini taʼminlaydi.

Yana qarang 

 Meʼmorlik
 Sanʼat

Manbalar
Meʼroj

Meʼroj — q. Isro va meʼroj.

Manbalar
Mexdi Husayn

Mexdi husayn (taxallusi; asl ism-sharifi Mexdi Ali ogʻa oʻgʻli Husaynov) [1909.4.4, Ozarbayjon Respublikasi Shixli qishlogʻi (hozirgi Kazax tumani) — 1965.10.3, Boku] — ozarbayjon yozuvchisi, tanqidchi, jamoat arbobi. Dastlabki asarlarida ozarbayjon qishloklaridagi hayot, yangilikning eskilik ustidan gʻalabasi koʻrsatilgan. "Suv toshqini" (1933—36) romanida Ozarbayjondagi fuqarolar urushi vo-qealari hikoya qilinadi. "Tarlon" (1940) qissasida qishloq oʻqituvchisining esda qolarli obrazi yaratilgan. Ikkinchi jahon urushi yillari "Hayqiriq" qissasi, "Javnshir" tarixiy dramasini yozdi. "Apsheron" (1947), "Qora qoyalar" (1957), "Tong" (2 qism, 1950—53) romanlari yozuvchiga shuhrat keltirdi. "Qora qoyalar"da ozarbayjon neftchilarining mehnatlari koʻrsatilgan boʻlsa, "Tong"da tarix ijodkori boʻlgan ommaning roli tasvirlangan. Adib va-fotidan soʻng "Yer osti suvlari okeanga oqadi" (1966) romani nashr etilgan. Chegarachilarning vatanparvarligi toʻgʻrisidagi "Shuhrat" (1938), shuningdek, "Nizomiy" (1940), burchga sadoqat haqidagi "Intizor" (1944, hamkorliqsa), "Olov" (1961) asarlari ozarbayjon dramaturgiyasining yaxshi na-munalaridandir. "Apsheron" romani oʻzbek tilida nashr etilgan (1952).

Manbalar 

Ozarbayjonlik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Mehmed I

Mehmed I (Chalabiy) (1387-1421) -usmonlilar sulolasita mansub turk sultoni (1413—21). Boyazid I Yildirimning oʻgʻli. 1413-yil sultonlik tojini akasi Musodan tortib olgan. M. saltanat chegaralarini mustahkamlash, qalʼa, inshootlar, masjidlar barpo etishga alohida eʼtibor bergan. 1416-yil M. venetsiyaliklar bilan boʻlgan urushda Dardanellga yaqin joydagi dengiz jangida magʻlubiyatga uchragan. 25 ta harbiy kemadan iborat turk flotiliyasi venetsiyaliklarga oʻlja boʻlgan. M. Venetsiya bilan sulh tuzishga majbur boʻladi. M.ning qiyin ahvolga tushganidan foydalangan shayx Badruddin boshliq dehqonlar sultonga qarshi qoʻzgolon koʻtarganlar. Boyazid posho boshchiligidagi sulton qoʻshini qoʻzgʻolonchilarni tormor etadi. Shayx Badruddin osib oʻldiriladi. 1420-yil M. Anqara jangidan soʻng Izmit qoʻltigʻi yaqinidagi vizantiyaliklar tasarrufiga kirgan shaharlarni qaytarib olgan.

Adabiyot 
 Novichev A. D., Istoriya Tursii, t. 1, L., 1963; Petrosyan Yu. A., Osmanskaya imperiya. Mogushestvo i gibel, M., 1990.

Manbalar 

Usmonli sulolasi
Mehmed Rauf

Mehmed Rauf (1875- Istanbul -1931.23.12) — turk yozuvchisi. Dengizchilar bilim yurtini tugatgan (1893). Istanbuldagi elchilik kemalaridan birida aloqa ofitseri boʻlib xizmat qilgan. 1908-yil harbiylikdan isteʼfoga chiqib, tijorat bilan shugʻullangan. Ilk hikoyasi — "Tushkunlik" (1891, "Dushmush") adabiy jamoatchilik tomonidan yuksak baholangan. Ijodiy kamolotida Xolid Ziyoning taʼsiri katta boʻlgan. M. R. bir qancha oq sheʼrlar, hikoyalar, romanlar ("Qora mar-varid", 1901, "Talvasa", 1909 va boshqalar) hamda "Panja" (1909) pyesasini yozgan. "Sentabr" (1901, "Eylul") asari bilan turk psixologik romaniga asos solgan. Asarlaridagi asosiy mavzu sevgi, muhabbat, insonning ruhiy holatini tasvirlash. M. R. "Chinnigul va yasmin" (1924), "Yosh qiz qalbi" (1925), "Maymunjon" (1926), "Dafina" (1927), "Qon tomchisi" (1928) romanlari, "Oshikrna" (1909), "Xonimlar orasida" (1914), "Bir ishq tarixi" (1915), "Uch hikoya" (1919), "Ilk zavq" (1923), "Ishq kechalari" (1924) hikoyalar toʻplami, "Ferdi va oʻrtoklari" (1909), "Kurash" (1911), "Suvsar" (1920) kabi pyesalar muallifi.

Manbalar
Mehmet Emin Yurdaqul

Mehmet Emin Yurdaqul (1869.1.5 — Istanbul — 1944.14.1) — turk shoiri. "Turk yurdu" va "Turk oʻchogʻi" jamiyatlari asoschilaridan biri. Istan-buldagi Beshiktosh harbiy maktabi, Saroy, Mulkiya va huquq maktablarida tahsil olgan. Dastlabki sheʼriy toʻshtami — "Fazilat va adolat" (1891). Ijodida vatanga boʻlgan mehri, tur kiy olam bilan bogʻliq fikr-tuygʻulari, orzu-xayollari aks etgan ("Jangga ketarkan", 1897). "Turkcha sheʼrlar" (1898), "Turk sozi" (1914) sheʼriy toʻplamlarida oʻzi yashagan jamiyat kirdikorlari fosh qilingan. "Qoʻy, men hayqiray" (1914), "Ey turk, uygon!" (1914), "Zafar yoʻli" (1918) sheʼriy toʻplamlarida Turon yurti madh etilib, oʻzbek, qozoq, usmonli, koʻkturk, tatar va boshqalarni bir butunning boʻlaklari ekanligini taʼkidlab, ularni birlashtirishga daʼvat etgan.

M. E. "Tong sadolari" (1915), "Qoʻshin dostoni" (1916), "Xasta boquvchi xonimlar" (1917), "Turonga qarab" (1918), "Isyon va duo" (1919), "Oydin qizlari" (1921), "Anqara" (1939) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. Ayrim sheʼrlari oʻzbekchaga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Ey turk, uygʻon!, T., 1997.
Mehmonxona

Mehmonxona — 1) turar joylarda mehmon uchun moʻljallab alohida qurilgan katta xona. Oʻrta Osiyo xalqlarida M. qadimdan mavjud boʻlib, odatda, tashqi hovlida eng qulay joyda 2 xona (dahliz hamda ichkixona) qilib qurilgan. M. hovli va uy mujassamotining asosiy va muhim oʻrnini egallagan, boshqa xonalarga nisbatan keng, baland, hashamatli qilib qurilgan, boʻyama va oʻyma na-qshlar bilan serhasham bezatilgan. Har bir viloyatning M.lari oʻziga xos tuzilishga ega boʻlib, taxmon va tokchalar ishlangan. Palak, gulkoʻrpa, choyshab, zardevor, gilam va boshqa mehmon kutish uchun kerakli boʻlgan bu-yumlar bilan jihozlangan (yana qarang Ahmad-bekhoji mehmonxonasi, Oʻzbekiston davlat amaliy sanʼat muzepi va boshqalar); 2) boshqa joydan mehmon boʻlib kelgan kishilar uchun vaqtincha yashab turishga moʻljallab qurilgan maxsus bino. Dastlabki M. koʻrinishidagi bi-nolar Ossuriyada (miloddan avvalgi 10-asr) boʻlgan. Bu turdagi binolar turli xalqlarning yashash sharoitlari bilan bogʻliq ravishda turlicha atalgan. Masalan, Oʻrta Osiyoda karvonsaroy, rabot, "zoviya", arablarda "xon", Rossiyada "Gostiniy dvor", "korchma", Fransiya va Ispaniyada "taverna", "harchevna", inglizlarda "inna", yaponlarda "ryokan" kabi. 18-asrdan boshlab Fransiyada "otel" nomi bilan yuritila boshladi va h. k. Keyinchalik bu nom boshqa mamlakatlarga ham tarqaldi. Otel tipidagi M.lar ilk bor Rossiya (Moskva)da 1879-yil qurilgan (mas, "Grand-Otel" M.si, u 1959-yil "Moskva" M.si bilan birlashtirilgan). Oʻrta Osiyoda dastlabki M. Toshkentda 1905-yil qurilgan ("Natsional", keyinchalik "Sharq" deb nomlangan). Aholining madaniy va maishiy sharoiti oʻsishi, savdosotiqning rivojlanishi, sayyoh va ishbilarmonlarning oʻzaro uchrashuvlari turli turdagi M.lar qurilishini tezlashtirdi, shuningdek, poytaxt shaharlarida, dam olish maskanlarida, tarixiy yodgorliklar yaqinida ham koʻplab M.lar qad koʻtardi. Oʻzbekistonda zamonaviy milliy meʼmorlik anʼanalari, mahalliy iqlim sharoitlarini hisobga olib "Le Meridian Toshkent", "Oʻzbekiston", "Turon", "Afrosiyob", "Chorsu", "Buxoro", "Interkontinental", "Sheraton", "Dedeman silkraud", "Grand mir" va boshqa mehmonxonalar bunyod etildi. Bundan tashqari, turli vazirlik va idoralarga qarashli M.lar ("Lokomativ", "Sayohat", "Kosmos" va boshqalar), umumiy M., turistlar M.si, yoʻlovchilar (aeroport, vokzal, avtovokzal va boshqalar) M.si, sportchilar M.si, avtoturistlar M.si (motel, kemping va boshqalar), zamonaviy klass, razryadga boʻlingan (4 va 5 yulduzli), jahon talablariga javob bera oladigan M.lar bunyod etilmoqda.

Manbalar 

Arxitektura
Iqtisodiyot
Mehnat (nashriyot)

"MEHNAT" — Oʻzbekiston matbuot va axborot agentligi tizimiga kiruvchi nashriyot. 1985-yil tashkil etilgan. Iktisodiyot, sanoat, transport, qurilish, qishloq xoʻjaligi, maʼnaviyat va maʼrifatga oid toʻplamlar, shuningdek, umumtaʼlim maktablari, litsey, kasb-hunar kollejlari hamda oliy oʻquv yurti talabalari uchun darelik, oʻquv qoʻllanmalari va ommabop kitoblar nashr etadi. Milliy qadriyatlar, umumbashariy anʼanalarga tayangan holda zamonaviy kitoblar chop etish nashriyotning ustuvor yoʻnalishi x,isoblanadi. 2002-yil 53 nomda 1300 ming nusxada kitob nashr etilgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi nashriyotlar
Mehnat bilan davolash

Mehnat bilan davolash - mehnatdan shifobaxsh omil sifatida foydalanish. Bemorning ruhiyatiga taʼsir etish usullaridan biri (ayniqsa, ru-hiy kasalxonalarda). Organizm tonusini oshirish, moddalar almashinuvi jarayonini normallashtirish vositasi boʻlib, tybbyyotning turli sohalarida shifobaxsh fizkultura va sport bilan bir qatorda tatbiq etiladi. Davolash muassasalarida bemor uzoq yotganda (mas, suyak va oʻpka sili, poliomiyelit oqibatlari) M. bilan d. keng qoʻllaniladi. Sh. A. Alimov Oʻzbekistonda M. bilan d.ni ilgari surdi. Shu bois res-publikamizda M. bilan d. sanatoriysi va dispanserlari ochildi.

Ruhiy bemorlarni M. bilan d.da ular mehnat qilish qobiliyatini qay darajada yoʻqotganligiga, sogʻlom vaqtida bajargan kasbiga eʼtibor beriladi. Bunda dastlabki kunlar joʻn ishlar (qogʻoz yopishtirish va qutichalar yasash) qildiriladi, mehnat qilish qobiliyati tiklana borgan sari bemorni fikrlashga majbur etuvchi mehnatga (bichishtikish, chizmachilik va h. k.) oʻtkaziladi. Kasallikning ogʻir-yengilligi, kechishiga qarab deyarli hamma ruhiy bemorlar mehnat bilan davolanadi. Travmatologiya, ortopediya va nevrologiyada harakat faoliyatini tiklash uchun shifobaxsh gimnastika bilan birga M. bilan ham qoʻllanadi.

Manbalar
Mehnat birjasi

Mehnat birjasi - ishsizlarni, ish joyini oʻzgartirishni istovchi shaxslarni ishga joylashtirish bilan shugʻullanadigan maxsus davlat muassasasi. Mehnat bozorining tashkil etilgan va tartiblanib turadigan shakli. Mehnat birjasi das-tlab 19-asrning 1-yarmida Germaniya va Angliyada, keyinchalik Fransiya va boshqa davlatlarda paydo boʻldi. 20-asrning boshlarida Angliyada umummilliy Mehnat birjasi tashkiloti taʼsis etildi. Mehnat birjasi boʻsh oʻrinlar va ishsizlarni hisobga olib boradi, ishsizlarga nafaqa toʻlaydi. Koʻpgina mamlakatlarda Mehnat birjasi kasbga yoʻllash, qayta ixtisoslashtirish va ishga joylashtirish boʻyicha turli xil xizmatlarni bajaradi. Ularning faoliyatlari ishsizlarni ish bilan taʼminlash, ishlab chiqaruvchi tarmoqlar tuzilmalaridagi oʻzgarishlar bilan bogʻliq holda oʻzgarib turadigan mehnash bozori ehtiyojini qondirishdan iborat. Mehnat birjasi bozor iqtisodiyotining muhim unsurlaridan biri. Oʻzbekistonda Mehnat birjasilari 1993-yildan paydo boʻldi.

Respublikaning tuman va shaharlarida 213 mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish tuman boʻlimlari huzurida Mehnat birjasilarining keng tarmoqli tizimi tashkil etilgan. Oʻzbekistonda mehnat birjalari ishsizlarni roʻyxatga oladi, ularni kasbga yoʻllaydi, ishsizlik boʻyicha nafaqalar toʻlaydi, ish izlayotgan fuqarolarni haq toʻlanadigan vaqtincha jamoat ishlari bilan taʼminlaydi. 2000-yilda 280,6 ming fuqaro Mehnat birjasi orqali ishga joylashtirildi. Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Mehnat bozori

Mehnat bozori — ish kuchi oldi-sotdi qilinadigan bozor. Mehnat bozorining ishtirokchilari ishga yollovchilar, ishga yollanuvchilar va ular oʻrtasidagi turli vositachilar hisoblanadi. Turli vositachi firmalar, tashkilotlar va agentliklar mehnat bozorining infratuzilmasini tashkil etadi. Ish kuchi maxsus tovar sifatida uning sohibi tomonidan bozorga taklif etiladi. Ishga yollovchilar mehnat bozoriga talab bilan chiqadi. Ish kuchining oldi-sotdisi bevosita haridor bilan sotuvchi oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri yoki vositachilar ishtirokida yuz berishi mumkin. Bu ishni mehnat birjasi yoki ish topib beruvchi firmalar bajaradi. Ish kuchining oldi-sotdisi mehnat bitimi shaklida rasmiylashtiriladi. Mehnat bozorida ish kuchini sotuvchi bilan uni oluvchi oʻrtasida mehnatning kelishilgan narxi — ish haqidir.

Mehnatga talab uning narxi boʻlmish ish haqi miqdoriga nisbatan teskari mutanosiblikda, yaʼni ish haqi oshsa mehnatga talab qisqaradi, agar u pasaysa, mehnatga talab oshadi. Mehnat bozoridagi mehnat taklifi ish haqiga nisbatan toʻgʻri mutanosiblikda boʻladi. Moddiy muhtojlik sharoitida koʻp ishlab, koʻp pul topishga intilish mehnat taklifini oshiradi.

Mehnat bozorida mehnatga talab taklifdan oshib ketsa ish kuchi taqchilligi, mehnat taklifi talabdan koʻp boʻlsa ishsizlik paydo boʻladi.

Mehnat bozorining turlarga ajralishi uning harakteri va koʻlamiga bogʻliq. Mehnat bozori oshkora va yashirin harakterda faoliyat koʻrsatishi mumkin. Oʻz koʻlamiga qarab mehnat bozori mahalliy-hududiy, milliy va jahon bozorlaridan iborat. Globalizatsiya sharoitida moddiy resurslarni mamlakatlararo taqsimlanishiga mos ravishda mehnat resurslari ham taqsimlangani sababli jahon mehnat bozori tez rivojlanadi. Iqtisodiyoti kuchli mamlakatlar milliy mehnat bozorida kelgindilar mehnati taklifi tez oʻsadi, narxi arzonligidan unga talab ham ortadi. 2000-yilda yer yuzida oʻzi tugʻilgan yurtida ishlamaydiganlar soni 80 mln. nafardan ziyod boʻldi. Xalqaro Mehnat bozori kengayishi rivojlangan mamlakatlarda oʻzga millat diasporasi oʻsishiga olib keladi (mas, 2002-yil AQShdagi xitoyliklar 15 mln. nafardan ortiq boʻlgan).

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Mehnat vositalari

Mehnat vositalari - ishlab chiqarishda mehnat predmetiga taʼsir koʻrsatishda inson foydalanadigan vositalar. Mehnat vositalariga ishlab chiqarish jarayoni uchun zarur boʻlgan hamma moddiy sharoitlar kiradi (mashina va uskunalar, asbob va moslamalar, korxona binosi, shu bino joylashgan yer, aloqa, yuk tashish vositalari va h. k.). Mehnat vositalaridan eng muhimi ishlab chiqarish qurollari boʻlib, ular mashinalar, stanoklar, asbob-uskunalar va boshqalardan iborat va Mehnat vositalari orasida hal qiluvchi oʻrinda turadi.

Manbalar