MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mushoira

Mushoira (arab. — shoirlar musobakasi) — 1) sheʼriyatning oʻziga xos janri. Odatda, ijodiy hamkorlikning bir koʻrinishi. Bu janrda 2 yoki undan ortiq shoir sheʼr aytishadi, ijodiy musobaqalashadi. Sheʼr bir mavzu, bir vazn, bir xil qofiya tizimida boʻlib, ular gʻoyaviy-estetik va poetik jihatdan uzviy birikadi va yaxlit asarni vujudga keltiradi. Firdavsiyning mashhur qalamkashlar — Unsuriy, Asjadiy va Farruxiy bilan M. qilib, gʻolib chiqqani qaqida rivoyatlar bor. Goʻyo shu M.dan keyin Firdavsiy "Shoh-noma"ni yozishga kirishgan ekan. Oʻzbek mumtoz adabiyotida M.ning mashhur na-munasi Fazliy va Maxzuna (19-asr) oʻrtasida boʻlib oʻtgan aytishuv (gʻazal)dir. M. ogʻzaki yoki yozma tarzda yaratilib, xalqijodiyotida ham kengtarqalgan. M.ga monand janr boshqa xalqlarda ham bor (mas, qozoq va qirgʻizlarda "aytisuv"); 2) sheʼrxonlik, adabiyotchilar yigʻini.

Manbalar
Mushrikiylik

Mushrikiylik (arab. - sheriklik) — koʻpxudolikning arab qabilalari oʻrtasida islom vujudga kelishidan oldin keng tarqalgan sodda shakli. Mushrikiy qabilalar turli sanam, tosh va h.k.ga, shuningdek, bir qancha erkak va ayol xudolarga eʼtiqod qilgan. M. tushunchasi Qurʼonda xudoni yakka deb eʼtirof etmay, uning sheriklari bor, yaʼni xudolar koʻp, deb tasavvur qilinadigan qabilaviy dinlar taʼlimotiga nisbatan ishlatilgan. Muhammad (sav) yakkaxudolik taʼlimotini targʻib qilib, M.ni qoralagan, islom taʼlimoti M.ka qarshi kurash jarayonida shakllangan (yana qarang Shirk).

Manbalar
Mushrif (shoir)

Mushrif (taxallusi; ismi Mirzo Qalandar Isfaragiy) (? — Isfara — 1825) — shoir va olim. Qoʻqon madrasasida oʻqigan. 1818-yildan Umarxon saroyida lashkar qozisi vazifasini bajargan. Muhammad Alixon davrida Isfarada qozi boʻlgan. Forsiy va turkiyda ijod qilgan. Gʻazal va qasidalarida Umarxonni madh etgan, tabiat goʻzalliklarini tasvirlagan, insof va adolatni ulugʻlagan. Mushrif Umarxon taklifi bilan "Shahnomayi nusratpayom" ("Gʻalabadan xabar beruvchi Shoqnoma") asarini yozgan (1822). Asar Fazliyning "Umarnoma" dostoni asosida yaratilgan. Unda Umarxonning bolalikdan vafotiga qadar hayoti aks ettirilgan. Asar 19-asr Qoʻqon adabiy muhitini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Mushrif sheʼrlaridan namunalar Fazliyning "Majmuai shoiron" tazkirasida uchraydi. "Risolayi askariy" kitobi hamda diniy mavzudagi "Daloyil ulhayrot" asarining arabchadan forsiyga qilgan tarjimasi hali topilmagan. "Shahnomayi nusratpayom" ning qoʻlyozmasi Rossiya Fanlar akademiyasi Osiyo mamlakatlari institutining Sankt-Peterburg boʻlimida (inv. № 471) saqlanadi.

Ly.: Qayyumov P., Tazkirayi Qayyumiy, T., 1998.

Manbalar 

    

Shoirlar
Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Qoʻqon madrasalarida tahsil olganlar
Mushrif (ish boshqaruvchi)

Mushrif (arab. — boshqaruvchi) —1) Somoniylar davrida saroy ish boshqaruvchisi (devoni M.); 2) Bayhaqiynnnt maʼlumotiga koʻra, gʻaznaviylar davrida (11-asr) —a) davlat nazoratchisidan tortib, alohida idora yoki muassasani tekshiruvchi oddiy nazoratchigacha boʻlgan turli darajadagi rasmiy mansabdor shaxs. Uning vazifasi — ish yuritishni kuzatib borish va turli xildagi suiisteʼmollarning oldini olish boʻlgan; b) podshoh xonadoni aʼzolari, amaldorlar va ayrim kishilarning orqasidan yashirin ravishda kuzatib yurish uchun tayinlangan maxfiy josus (xufiya) va xabarchi; 3) 12—13-asrlarda Xorazmshohlar davlatilya. moliyanazorat boshqarmasi (devon ul-ishraf) da xizmat qiluvchi amaldor; 4) 16—17-asrlarda Buxoro xonligitsa xazinadan beriladigan sovgʻasalomlarni ajratuvchi, hisobga oluvchi amaldor; 5) Mirza Badeʼ Devonning "Majmaal-arqom" asarida aytilishicha, Buxoro amirligida M. —a) oliy davlat nazoratchisi (M.i kalon); b) amirning shaxsiy kotibi; 6) 19-asrning 50-yillariga qadar Xiva xonligish mol, mahsulot (natura) bilan yigʻiladigan solili boshqaruvchi amaldor.

Manbalar
Mushtariy

Mushtariy (taxallusi; ismi Saodat) (1810/11, Qoʻqon — ?) — shoira. Xudoyorxon saroyida kotibalik, munshiylik qilgan. Sheʼrlarida kishilarni yaxshilik, kamtarlik, poklik va adolatga chaqirgan. Ijodida dostonchilik va qissanavislik yetakchi oʻrinda turadi. Shoira xalq ogʻzaki dostonlarining yozma sheʼriy namunasini yaratgan. "Malikai Dilorom" dostoni ogʻzaki adabiyotdagi "Orzigul" dostoniga mazmunan yaqin. M.ning "Malikai Dilorom" dostoni va xalq qoʻshiqlari usulida yozilgan gʻazallari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (inv. № 9922) saqlanadi.

Manbalar
Mushukkoʻz

Mushukkoʻz - mineral, 1) xrizoberillning qimmatbaho xili (simofan); 2) kvarsnit yashilroq, kulrang, och sariq rangli, asbest va boshqa tolali hamda ignasimon minerallar qoʻshilgan xili. Ipaksimon tovlanadi. Qattikligi 7; zichligi 2,6 g/sm3. Bezak toshlari si-fatida ishlatiladi. Sayqal berilganda yoʻl-yoʻl tovlanadi. Oʻzbekistonda hozircha topilmagan.

Manbalar
Mushuksimonlar

Mushuksimonlar () – yirtqich sut emizuvchilar turkumi oilasi. Kattaligi har xil. Boshi yumaloq, dumi odatda uzun. Oyoqlari nisbatan uzun, barmoqlarida yuradi. Oldingi oyoqlari 5 barmoqli (bir barmogʻi boshqalaridan balandroqda joylashgan), orqa oyoqlari 4 barmoqli. Tirnoqlari yurganida oyogʻi ichiga tortiladi (gepardlarda tortilmaydi). Yirtqich, tunda faol hayot kechiradi, yirtqich tishlari yaxshi rivojlangan, oziq tishlari oʻtkir qirrali.

Mushuksimonlarning juni odatda qisqa, har xil rangli. 4 urugʻ (yirik mushuklar, mushuklar, qor qoplonlari, gepardlar), 36 turi Avstraliya va Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 8 turi (qoplon, gepard, silovsin, qoraquloq, toʻqay mushugi, manul, qum mushugi, yovvoyi mushuk) yashaydi. Koʻpchiligi yiliga bir marta 1–7 tadan bola tugʻadi. Oʻljasiga pana joyda poylab turib tashlanadi. Koʻpchilik turi tutqinlikda ham koʻpayadi. Ayrim turlari moʻyna]si uchun ovlanadi; chorvachilikka qisman ziyon keltiradi. 15 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Mushuktirnoq

Mushuktirnoq (Astragalus corrugatus) — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Poyasining uz. 5—15 sm, tubidan shoxlanadi. Bargi toq, patsimon murakkab. Guli binaf-sha rang, toʻpguli shingilsimon. Dukkagining uz. 2—4 sm, eni 2—2,5 mm, yoysimon egik, uchi ilgaksimon kayrilgan, mushukning tirnogʻini eslatadi (nomi shundan olingan). Urugʻi 14—20 ta. Aprelda gullab, mayda uruglaydi. M. Buxoro, Qashqadaryo, Surxondaryo va Qoraqalpogʻistonning qumli yerlarida hamda togʻ yon bagʻirlarida tarqalgan.

Manbalar
Mushukoʻt

Mushukoʻt, sassiqmatal (Adonis parviﬂ ora) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt. Boʻyi 50—60 sm. Bargi patsimon, tub barglari qisqa bandli, poyadagilari bandsiz. Guli mayda, qizgʻish. Mevasi shoxlarining uchida.

Oʻzbekistonda togʻ etaklarida va adirlarida, ekinlar orasida, tashlandiq yerlarda va yoʻl yoqalarida usadi. Aprelda gullaydi, iyunda mevalaydi. Poya va barglarida saponin, glikozidlar bor. Bu moddalardan tibbiyotda turli kasalliklarni davolashda foydalaniladi.

Manbalar
Astara (Eron)

Astara, Eron — Eronning Gelon viloyatida jo'ylashgan shahar. Astara Milliy tarkibi Ozarbayjonlardi.

Manbalar 

Eron shaharlari
Mushukquyruq

Mushukquyruq () - bugʻdoydoshlar oilasiga mansub koʻp yillik, baʼzan bir yillik oʻsimliklar turkumi. Boshoqlari bir gulli; mevasi — gul qipigʻi bilan birga toʻkiladigan doncha. 50 ga yaqin turi maʼlum. Ikkala yarim sharning moʻʼtadil va sovuq iqlimli mintaqalarida, tropik togʻli rayonlarda oʻsadi. Koʻpchiligidan yem-xashak tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda yaylov mushuk quyrugʻi vaxuppak koʻp tarqalgan.

Manbalar 

 
Bugʻdoydoshlar
Mushfiqiy

"MUSHFIQIY" — hajviy jurnal. "Ovozi tojik" gaz.ga ilova tarzida Samarqand shahrida 2 haftada 1-marta chiqqan. Jur. dastlab 1926—29 yillarda "Mulla Mushfiq" nomi bilan atalgan. 1930-yilda qayta tashkil etilib, "M." nomi bilan 1937-yilgacha muntazam chiqib turgan. Jur. nomi forstojik tilida ijod qilgan buxorolik shoir Abdurrahmon Mushfiqiy (1525—88) nomi bilan bogʻliq boʻlib, u lirik sheʼrlar bilan birga xalqning tuznasibasiga sherik boʻlgan, insofsiz, diyonatsiz, riyokor kishilarni fosh etuvchi ichakuzdi sheʼrlar ham yozgan. Shuning uchun ham Mulla Mushfiqiy nomi tojik xalq latifalari qahramoniga aylanib ketgan. Jur.da, asosan, samarqandlik va buxorolik tojikzabon yozuvchilarning hajviy asarlari bosilgan. Hoji Muin jur.ga masʼul kotiblik qilgan.

Manbalar
Muʼiniddin Natanziy

Muʼiniddin Natanziy (14-a 2-yarmi — 15-asr boshi) — tarixchi olim. Eronning Isfahon viloyatidagi Natanz qasabasidan. Davlatshoh Samarqandiynint "Tazkirat ush-shuaro" ("Shoirlar tazkirasi") asarida yozishicha, 15-asr boshlarida Sherozda Mirzo Iskandar saroyida Haydar Xorazmiy, Hofiz Xorazmiy kabi shoirlar bilan birga M.N. ham yashab, ijod qilgan. 1414-yildan Hirotda yashagan. Bizgacha M.N.ning fors tilida yozilgan "Muntaxab uttavorixi Muʼiniy" ("Muʼiniyning saylanma tarixi") nomli asari yetib kelgan. Bu asar eng qad. zamonlardan Amir Temur vafotigacha boʻlgan davrdagi Markaziy Osiyo va boshqa bir qator oʻlkalar tarixiga bagʻishlangan.

"Muntaxab uttavorixi Muʼiniy"ning qoʻlyozma nusxalari Angliya, Fransiya, Rossiya va Eron kutubxonalarida saqlanadi. Asarning ilmiy jihatdan ahamiyatli boʻlgan soʻnggi qismlari (asosan, 13—14-asrlar tarixi) matni fransuz sharqshunosi Jan Oben tarafidan 1957-yilda Tehronda chop qilingan. Shuningdek, asardan ayrim parchalar fransuz, rus va oʻzbek tillariga tarjima qilinib, turli toʻplamlarda nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991; 
 Amir Temur va Ulugʻbek zamondoshlari xotirasida, T., 1996; 
 Amir Temur jahon tarixida [2nashri], T., 2001.

Manbalar 

    

Tarixchilar
Muqaddas joylar

Muqaddas joylar  dindorlar muqaddas deb hisoblaydigan va sigʻinadigan joylar. Bular  paygʻambar, shayx, eshon, avliyolar nomi bilan bogʻliq hisoblangan va ziyoratgohga aylanib ketgan shahar, maqbara, chashma, daraxt, tepalik, gor va boshqadir. Muqaddas joylar turli dinlarga eʼtiqod qiluvchi hamma xalqlarda, koʻpgina shahar va mamlakatlarda bor. Bunga Imom Buxoriy (Samarqand viloyati), Bahouddin Naqshband (Buxoro shahri), Zangi ota (Toshkent viloyati), Ahmad Yassaviy (Turkiston shahri) dafn etilgan joylar va boshqalarni misol qilib koʻrsatish mumkin. Islomda Makka va Madina, shialarda, shuningdek, Karbalo va Najaf shaharlari umumiy Muqaddas joylar hisoblanadi va ziyorat qilinadi. Hindlar uchun Gang daryosi, yahudiylar, xristianlar uchun Quddus shahri muqaddas sanaladi.

Manbalar
Muqaddas kitoblar

Muqaddas kitoblar, ilohiy kitoblar — muayyan dinda muqaddas va ilohiy hisoblanadigan kitoblar. 

Buddaviy dinida - Tripitaka

Hinduiy dinida - Vedalar va upanishadlar

Xristian dinida - Bibliya(Muqaddas kitoblar to'plami)

Yahudiy dinida -Tavrot

Islom dinida - Qurʼon shunday kitoblardan hisoblanadi. Muhammad alayhissalom taʼlimotiga koʻra, Alloh oʻtgan paygʻambarlarning baʼzilariga sahifalar, baʼzilariga esa kitoblar nozil qilgan. Ular 100 sahifa va 4 kitobdan iborat. 100 sahifadan 10 sahifani Odamga, 50 sahifani Shisga, 30 sahifani Idrisga, 10 sahifani Ibrohimga yuborgan. Musoga Tavrotni, Dovudga Zaburni, Isoga Injilni va Muhammadga Qurʼonni nozil qilgan. Qurʼondan boshqa Muqaddas kitoblar va sahifalar bir yoʻla bir dafʼada nozil qilingan, deb hisoblanadi. Qurʼon Jabroil orqali 23 yil mobaynida oyat-oyat, sura-sura shaklida yuborilgan. Diniy aqidaga koʻra, Alloh bandalarining ruhiy va moddiy ahvollarini yaxshi bilgan holda har bir paygambarga uning ummatlariga munosib hukmlar bayon etilgan kitob va sahifalar yuborib turgan. Ular oʻz davrida ummatlar uchun hidoyat manbai boʻlgan. Islom taʼlimoti boʻyicha, Qurʼon Allohning "qiyomat"gacha hukmi oʻzgarmaydigan, tillarda va dillarda saqlanib qoladigan kitoblaridandir.

Manbalar
Muqaddas Rim imperiyasi

YO‘NALTIRISH Muqaddas Rim Imperiyasi (Holy Roman Empire)Muqaddas Rim imperiyasi - oʻrta asrlardagi imperiya (962—1806). 

German qiroli Otton I tomonidan Shimoliy va Oʻrta Italiya (Rim bilan birga) boʻysundirilgach (962 yil), tashkil topgan. "M.Muqaddas Rim imperiyasi" tarkibiga: Chexiya, Burgundiya (Arelat), Niderlandiya, Shveysariya yerlari ham kirgan. Bu imperiya german zodagonlarining manfaatini himoya qilgan va bosqinchilik siyosati olib borgan. 

"M.Muqaddas Rim imperiyasi" 11 —13-asrlarda Rim papalari bilan investitura huquqini olish, Italiyaga xukmronlik qilish uchun kurashganlar. Oʻttiz yillik urush (1618—48)dan keyin imperator hokimiyati nomigagina saqlanib qolgan. Napoleon I ning gʻalabasi tufayli "M.Muqaddas Rim imperiyasi" ning bir qismi zabt etilishi va Gʻarbiy Germaniyada bir qancha hududiy oʻzgarishlar qilinishi oxirgi imperator Frans II ni taxtdan voz kechishga majbur qilgan. Shundan soʻng "M.Muqaddas Rim imperiyasi" rasman tugatilgan.

Manbalar 

 

Imperiyalar
Xristian davlatlari
Muqaddas uchlik

Muqaddas uchlik, troitsa — 1) xristianlikning asosiy aqidalaridan biri. Unga koʻra, xudo mohiyatan yagonadir, lekin u 3 qiyofada namoyon boʻladi: ota-xudo, oʻgʻil-xudo (Iso Masih), muqaddas ruhxudo. Muqaddas uchlik aqidasi 1- (325 yil) va 2- (381 yil) Jahon soborida rasmiylashtirildi. Koʻp sektalar ratsionalistik mavqedan turib uni inkor etdilar; 2) xristianlikning asosiy bayramlaridan biri. Pasxadan keyin 50kuni nishonlanadi. Bu bayram shu kuni apostollarga "muqaddas ruh" tushishi sharafiga belgilangan.

Manbalar
Muqaddasiy

Muqaddasiy, Maqdisiy (toʻliq ism-sharifi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ahmad ibn Abubakr al-Muqaddasiy) (946/947, Quddus - taxminan 1000) — arab geografi, sayyoh. Musulmon Sharq-ining deyarli barcha mamlakatlarida boʻlgan. M. oʻzining shaxsiy kuzatishlari va oʻzidan oldingi salaflarining asarlarini ijodiy oʻrganishi natijasida oʻzining "Ahsan attaqosim fi maʼrifat alaqolim" ("Iqlimlarni oʻrganish uchun eng yaxshi qoʻllanma") asarini yozgan. Asarning ikkita taxriri mavjud. Birinchi tahrir (986 yil) Somoniylarga, keyingisi (989 yil) Fotimiylarga bagʻishlangan. Asar muqaddima va 2 qismdan iborat. 14 ta bobida Arab xalifaligiga kiruvchi viloyat (yoki region)larning geografik holati, tabiiy sharoitlari, yirik shaharlari, meʼmoriy yodgorliklari, aholisi, xoʻjaligi, karvon yoʻllari, urfodatlari, soliq va jarima turlari, har bir mamlakatning mashhur kishilarigadoir aniq maʼlumotlar berilgan.

Asarning keyingi boblarida ajam mamlakatlari (Xuroson, Seyiston, Movarounnahr) tavsiflangan. "Ahsan attaqosim" Oʻrta asr Sharq mamlakatlari, jumladan, Oʻrta Osiyo hamda Zakavkazye xalqlarining ijtimoiy-iqtisodiy, tarixiy hamda madaniy hayotiga oid aniq maʼlumotlar keltirilganligi bilan boshqa geografik asarlardan farq qiladi va shu mamlakatlarning ijtimoiy-iqtisodiy hamda siyosiy tarixini oʻrganishda muhim manbadir. Asarning nemischa matni 1877-yil de Guye tomonidan Leydenda nashr etilgan. 1906 va 1967-yillarda asar qayta nashr qilingan.

Adabiyot 
 Krachkovskiy I.Yu., Izb. soch., t.4, M.—L., 1957; Drevniye i srednevekovie istochniki po etnografii i istorii narodov Afriki yujneye Sahari: [t.2] — Arabskiye istochniki X—XII vekov, M. —L., 1965; B. Ahmedov, Oʻzbekiston tarixi manbalari, T., 2001.

Manbalar
Muqaddima

Muqaddima (arab.) — adabiy-badiiy, ilmiy, musiqiy asarlar va boshqalarning boshlanish qismi. Xususan, adabiy-badiiy asarlardagi muqaddimalarda ayrim hollarda mualliflarning ijtimoiy va estetik qarashlari bayon qilinadi. Masalan, Alisher Navoiyning oʻz sheʼriy devonlariga yozgan 2 mashhur muqaddimasida buyuk shoirning tarjimai holiga, ijodi tarixiga, zamonasi haqidagi falsafiy qarashlariga oid maʼlumotlar bor. Muqaddima baʼzan ijodkorning targʻibotchisi, asarni nashrga tayyorlovchi shaxslar tomonidan ham yoziladi. Bu anʼana oʻzbek adabiyotida ham mavjud (yana qarang Debocha).

Manbalar
Muqallid

Muqallid (arab. — taqlidchi) — oʻzbek anʼanaviy teatrining janri; shu janr ijrochisi. Mshaklidagi tomoshalarda qush va hayvonlarga taqlid qilingan, hayotdagi baʼzi kishilar xulqatvori, qiziq voqealar kulgili tarzda aks ettirilgan. M. 3 xil: hajviy M.lar ("Xum oʻgʻrisi", "Qimorbozlar", "Sudxoʻr akam jon beradi"), parodiyalar ("Uloqchilik", "Kelin tushdi", "Yogʻoch polvon", "Novvoylik"), pantomimalar ("Kiyik oʻyin", "Toʻrgʻay", "Bedana oʻyin"). M. tomoshalarida nutqdan koʻra ijrochi mashara-boz va qiziqchining sahnaviy harakati, holatlari, yuz va koʻz ifodalari muhimroq. M. janri juda qadim zamonlarda shakllangan. Navoiy davrida u yaxshi taraqqiy etgan. Xoja Dexdor, Gʻiyosiddin Muhammad, Abdulla Devona kabi M.lar oʻtgan. 19-asrning 2-yarmi —20-asrning boshida Zokir eshon, Toʻla mas-hara, Mizrob mashara, Odil dupiyoza, Rizo kuyuk kabilar M. janrida katta yutuklarga erishganlar. Shoʻrolar davrida Xorazm masharabozlari (Matchon Baqay, Bobosari, Hayitboy mashara-boz va boshqalar) shuxrat topdilar. 20-asrning soʻnggi va mustaqillik yillarida bu janr anʼanalarini Mirzabek Xolmedov, Hojivoy Tojiboyev, Obid Asomov va boshqa davom ettirib kelmoqda.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Muqanna qoʻzgʻoloni

Muqanna isyoni – Movarounnahrda Arab xalifaligiga qarshi koʻtarilgan xalq ozodlik harakati (VIII asrning 769–783-yillari), Muqanna rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar oq kiyim kiyganlari uchun „oq kiyimliklar qoʻzgʻoloni“ nomi bilan ham mashhur. Isyononda dehqonlar, qishloq hunarmandlari va mahalliy zodagonlarning 1 qismi qatnashgan. Muqanna Mazdak taʼlimotining davomchisi sifatida ijtimoiy tenglikni keng targʻib qilganligi taʼsirida qoʻzgʻolonchilar iqtisodiy tengsizlik va oʻlkada arablar hukmronligiga qarshi kurash boshlaganlar. Muqanna oʻziga qarorgoh qilib Som togʻidagi qalʼani (Shahrisabz shahri yaqinida) tanladi. Samarqand, Buxoro, Kesh, Narshax shaharlari qoʻzgʻolon markaziga aylangan. Xalifa Mansur 775-yilda Jabroil ibn Yahyoni Ozarbayjondan katta harbiy kuch bilan Movarounnahrga yuborgan. Ammo Jabroil qoʻzgʻolonchilardan yengilgan. 10000 askar bilan Jabroilga yordamga yuborilgan Uqaba ibn Salim 1-marta Kesh va Samarqandda Gʻaricha boshliq, 2-marta 14000 askar bilan Termiz yaqinida Sarhama va Kayyoki Gʻuziy boshliq qoʻzgʻolonchilar tomonidan tor-mor keltirildi. Natijada Naxshab va Chagʻoniyon viloyatlari qoʻzgʻolonchilar qoʻliga oʻtdi. Isyon 776-yildan Buxoro vohasida kuchayib ketdi. Narshax qalʼasi qoʻzgʻolonchilarning qoʻrgʻoniga aylantirilgan. Bunda „oq kiyimliklar“ning katta qismi toʻplangan. Shu yili Narshax qalʼasi yaqinida „oq kiyimliklar“ bilan arablardan Buxoro amiri Husayn ibn Maoz va Samarqand noibi Jabroilning birlashgan qoʻshinlari oʻrtasida 4 oy mobaynida jang boʻldi. Jangda „oq kiyimliklar“ning qoʻli baland keldi, ammo son jihatidan koʻp boʻlgan arab qoʻshinlari Narshax qalʼasi devori ostidan uzunasiga 50 gaz lahim kavlab, uni qulatgach, qalʼaga bostirib kirganlar. Qalʼa ichida davom etgan shiddatli janglarda qoʻzgʻolonchilar yengilgan. Isyon rahbarlaridan Hakim ibn Ahmad va Hashviylar oʻldirilgan. Narshaxdagi qoʻzgʻolon bostirilgach, arablar asosiy kuchni Muqanna qoʻzgʻolonining markazi boʻlgan Samarqand va Keshga tashladilar. Xalifa Mahdiy 777-yilda Muqanna qoʻzgʻoloniga zarba berish uchun Nishopurga keldi. Xuroson noibi Maoz va Hirot amiri Sayd Harashiy boshliq katta qoʻshin Samarqandga yuborildi. Isyonkorlar bilan boʻlgan jangda arab qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi. Natijada Maoz Xuroson noibligidan isteʼfoga chikdi. 2 yillik toʻqnashuvlardan soʻng Samarqand taslim boʻldi. Soʻngra arablarning birlashgan qoʻshinlari Muqannaga qarshi tashlandi. Narshax va Samarqandda „oq kiyimlilar“ yengilgach, mahalliy boylar sotqinlik qilib, arablarga yordam bera boshladilar. Ular arablar bilan birga Muqannaning Som togʻidagi istehkomini qamal qilishda qatnashdilar. Uzoq davom etgan qamaldan soʻng tinkasi qurigan muqannachilar taslim boʻldilar. Muqannaning ukasi Qabzam 3000, Som qoʻrgʻoni mudofaasiga qoʻmondonlik qilayotgan Sarhama 3300 kishilik qoʻshini bilan Sayd Harashiyga taslim boʻldilar. Ammo, arablarga taslim boʻlishni istamagan Muqanna oʻzini yonib turgan tandirga tashlab halok boʻldi.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1991; Oʻzbekiston tarixi, T., 1997; Karimov Sh., Shamsutdinov R., Vatan tarixi, T., 1997.

Manbalar
Muqarribun

Muqarribun (arab. — yaqinlashtirilganlar) — Qurʼonda toʻrt bosh farishta (Jabroil, Azroil, Mikoil, Isrofil)ning umumiy nomi. Islom aqidalarida ular Allohga eng yaqin farishtalar deb taʼriflanadi.

Manbalar
Muqimiy (shaharcha)

Muqimiy — Fargʻona viloyatishn shaharcha (1989-yildan). Qoʻqon shahar kengashiga qarashli. Aholisi 7,4 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, rus, tatar, koreys va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon. M.dan viloyatmarkazi (Fargʻona)gacha 100 km.

M. Yangi Qoʻqon kimyo zavodining qurilishi munosabati bilan 1982-yilda Qoʻqon shahridan janubroqda yoʻldosh shaharcha sifatida vujudga kelgan. M.ning asosiy sanoat korxonasi — spirt zavodi (ekologik sabablarga koʻra faoliyati toʻxtatilgan mineral oʻgʻitlar ishlab chiqaruvchi kimyo zavodi spirt ishlab chiqarishga ixtisoslashtirilgan). Shaharchada umumiy taʼlim, musiqa maktablari, kutubxona, poliklinika, savdo, maishiy va madaniy shoxobchalar mavjud. M. xududidan Fargʻona — Yaypan, Sariqoʻrgʻon — Soʻh yoʻllari bilan tutashgan Qoʻqon — Sariqoʻrgʻon avtomagistrali oʻtgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Fargʻona viloyati
Qoʻqon
Komil Muqimov

Komil Muqimovich Muqimov (1940.14.2, Buxoro viloyati, Gʻijduvon tumani) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1988), professor (1989). Oʻrta Osiyo universititida (1957—61) oʻqigan va Moskva universitetini tugatgan (1964). Toshkent universitetning fizika kafedrasida oʻqituvchi, dotsent (1967-75), optika kafedrasi mudiri (1975—92), fizika fakulteti dekani (1990-92). 1992-yildan Buxoro universititi rektori. Ilmiy ishlari magnitooptika, ferro-, ferrimagnitik dielektriklarda magnitooptik hodisalar va boshqalarga oid. Uning izlanishlari tufayli magnit hodisalar fizikasi sohasida yangi — "kuchli magnit maydonida nodir elementlar magnitooptikasi" ilmiy yoʻnalishi yaratildi.

Manbalar 
 Magnitooptika v prozrachnix redkozemelnix dielektrikax, T., 1999.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Muqobil sarvaraq

Muqobil sarvaraq, kontrtitul — kitob sahifasining chap tomonida joylashgan qoʻshimcha sarvaraq. M.s, odatda, koʻp jildli nashrlar, turkum yoki yirik asarlar va shahrik.da beriladi. Unda butun nashrga tegi shli maʼlumotlar, agar tarjima kitob boʻlsa, tarjima qilingan til (original)dagi maʼlumotlar (kitob nomi,muallifi, tahrir hayʼati aʼzolari va boshqalar) yoziladi. Mas, koʻp jildli ushbu Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi Muqobil sarvaraqida nashrning Bosh tahrir hayʼati aʼzolari roʻyxati berilgan.

Manbalar
Muqova

Muqova — kitob, albom, jurnal, daftar va shu kabilarni yaxlit qilib biriktirib turuvchi ustki qism. Muqovada nashrning nomi, mualliflari yoziladi, turli bezaklar ishlanadi. Muqova kitob blokini qay darajada ushlab turishiga qarab old va orqa, tub (korishok) tomonlarga ajraladi. Muqovaning juzlangan varaklar sarbandiga biriktirilgan qismi muqova sarbandi deyiladi. Muqova tomonlari karton va boshqa xom ashyolardan tayyorlanib, sirtiga charm, qogʻoz, mato va boshqa siriladi; ichiga qogʻoz yopishtirilib kitob blokiga birlashtiriladi. Muqovalar yupqa, qattiq (qalin), yumshoq boʻlishi mumkin. Yupqa muqova qogʻozdan iborat boʻlib, uni tayyorlash nisbatan oson va arzon boʻlganligi uchun, odatda ommaviy kitoblar, risola, jurnallarda foydalaniladi. Qalin muqova mustahkam boʻlib (1—9 raqamli turlarga ega), kitob va nashrlarni yaxshi saqlanishini taʼminlaydi. Bulardan 5 va 7-raqamli muqovalar keng ishlatiladi. 5-raqamli muqovada tomonlari (karton)ga qogʻoz sirilib, muqova sarbandida alohida material (mato) bilan ulanadi; darsliklar, siyosiy, ilmiy, adabiy asarlarda koʻp qoʻllanadi. 7-raqamli muqovada tomonlariga sirilgan material (charm, liderin va boshqalar) muqov sarbandi bilan yaxlit tutashib ketadi; ensiklopediyalar, yirik ilmiy va badiiy asarlar nashrida qoʻllanadi. Yumshoq muqovada karton oʻrniga qalin bukiluvchan qogʻoz ishlatiladi. Muqova yaxshi saqlanishi uchun jild (superoblojka) kiygiziladi.

Oʻzbekiston hududida qadimdan qoʻlyozma kitoblar tayyorlash rivojlangan. Bu qoʻlyozma kitoblar muqovasi asosan charm, shuningdek, qogʻoz, matodan tayyorlangan. Muqovaga yozuvlar bitilmagan. Muqova markaziga vertikal chiziq boʻylab yirik va mayda turunj (medalon)lar joylashgan, atrofi nafis islimiy naqshlar bilan hoshiyalangan. Kitob muqovalarini shu usulda bezash XX asrgacha davom etgan (yana qarang: Muqovasozlik).

Manbalar