Viranshehir

Viranshehir (suriyalik : ܬܠܐ ܕܡܘܙܠܬ , kurd . Weranşar , arab . wyrạn sẖhr) — Turkiyaning Shanliurfa viloyatidagi tuman . Gʻarbda Shanliurfa (90 km), sharqda Mardin (95 km), shimolda Diyarbakir (91 km) va janubda Suriya chegarasidan ajratilgan Jeylanpinar Shanliurfaning aholi soni boʻyicha toʻrtinchi yirik tumanidir .

Tarixi 
Tumandagi aholi punkti tarixi juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Aholi shumerlar davridan boshlangan deb taxmin qilinadi. Keyinchalik Xettlar hukmronligi ostiga oʻtgan aholi punkti „Tela“ yoki „Tila“ deb nomlangan. Xetlar hukmronligining zaiflashishi bilan ular xetlarga qaram knyazliklar sifatida boshqariladi. Oromiylar joylashgan hudud miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalaridan boshlab Ossuriya hujumlariga duchor boʻlgan . U , albatta, miloddan avvalgi 9-asrda Ossuriya hukmronligi ostida boʻlgan. Ossuriya podsholigining qulashi bilan Midiya hukmronligi ostiga oʻtdi . Miloddan avvalgi 6-asr oʻrtalarida fors qoʻshinlari tomonidan bosib olingan aholi punkti bu davrda katta vayronaga uchradi. Fors imperiyasining Iskandar Zulqarnayn tomonidan yoʻq qilinishi bilan u miloddan avvalgi 330-yillarda Makedoniya qirolligiga qoʻshildi. Iskandar oʻlimidan soʻng uning sarkardalari oʻrtasida tashkil etilgan imperiya boʻlindi va Viranshehir Salavkiylar imperiyasi hududiga qoʻshildi . Miloddan avvalgi 1-asr oʻrtalarida Rim hukmronligi ostiga oʻtgan aholi punkti „Antinous“ nomini oldi. Milodiy 2-asrdan sosoniylar bosqinlariga duchor boʻlgan .U imperiyalar oʻrtasida tez-tez almashdi. Vizantiya davrida aholi punkti „Konstantina“ nomi bilan tilga olingan. 623 yildan keyin Viranshehir islom qoʻshinlari tomonidan qoʻlga kiritilib, Umaviylar hukmronligi ostiga olindi. Arablar davrida aholi punkti „Tellmavzelat“ nomi bilan tilga olingan. Viranshehir 873-yilda Hamdoniylar tomonidan bosib olingan boʻlsa-da, 894-yilda Abbosiylar hukmronligiga oʻtgan . 1087 yilda Melikshoh tarafida Urfa bilan birga Saljuqiylar yerlariga qoʻshildi . Ayyubiylar , Artukiylar , Ilxoniylardan keyin aholi punkti 1400 yilda Temur tomonidan boshqarilgan .bosib olindi va shahar yoqib yuborildi. Oqqo‘yunlu va Qoraqo‘yunlu hukmronligidan so‘ng turar-joy 1516 yili Usmonlilar hukmronligiga o‘tdi.

Aholi 1567 yildagi Usmonli manbalarida Amid sanjagi Berriyejik tumaniga qarashli tuman sifatida qayd etilgan  . Munitsipal tashkilot 1904 yilda tashkil etilgan. Milliy qabila qoʻzgʻoloni chogʻida Viranshehir qabila kuchlari tomonidan qoʻlga kiritildi, biroq Turkiya Buyuk Millat Majlisiga qarashli kuchlar 1920-yil 8-iyun kuni isyonchilarni magʻlub etib, shaharni qaytarib oldi. Mardinning bir tumani boʻlgan Viranshehir 1924 yilda Urfa viloyat boʻlganidan keyin tumanga aylandi.

Madaniyati 
 Xom köfte, qaynatilgan baqlajon, " söğürtme ", sarimsoq va sariyogʻ aralashmasi, sarimsoq bilan qaynatilgan Tirit goʻshti va " selengo " deb nomlangan bodring turi mashhur. Mintaqada yashovchi turli millat vakillari o‘zaro tafovutlarni boylik deb qabul qilib, asrlar davomida bir-birlari bilan birga yashab kelishgan.
 Odamlar oʻzaro qarindoshlik aloqalarini yanada mustahkam va kengroq tutganligi sababli, qabilalar deb ataladigan qarindosh jamoalar keng tarqalgan. Usmonlilar imperiyasining oxirgi davrida va respublikaning birinchi davrida mintaqada hukmronlik qilgan Milliy qabilasi, respublikaning ilk yillarida Suriya va boshqa joylarga surgun qilingan. Bugungi kunda u juda keng tarqalgan boʻlmasa-da, qabila mintaqada oʻz mavjudligini saqlab kelmoqda.

Yer shakllari 
Tuman atrofidagi bir necha tepaliklarni hisobga olmaganda, boshidan oxirigacha tekislik shaklida. Tog‘li emasligi tumanni qishloq xo‘jaligi markaziga aylantiradi. Tuman GAP loyihasi va deyarli har bir dehqon tomonidan qazilgan quduqlar tufayli yiliga 2-3 marta ekish ishlari amalga oshirilib, ulardan katta daromad olinmoqda. Bug‘doy, paxta, makkajo‘xori, arpa, yasmiq, tarvuz, qovun, bodring navlari, pomidor, baqlajon, qalampir fermerlarning asosiy daromad manbalarini tashkil etuvchi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari hisoblanadi.

Manbalar