MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Otto Diels

Dils Otto Paul German (1876.23.1, Gamburg — 1954.7.3) — nemis organik kimyogari. Berlin (1906-yildan) va Kilsk universiteti professor (1916-yildan). D. selen yordamida organik birikmalarning uglerod panjaralarini oʻzgartirmasdan degidrirlash usulini taklif qilgan; xolesterin va b. sterinlarni degidrirlagan (1927). K. Alder bilan hamkorlikda diyen sintezi usulini topgan va uning yordamida turli sinflarga mansub koʻp sonli organik birikmalarni olgan. Nobel mukofoti laureati (1950, Alders bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1876-yilda tugʻilganlar
1954-yilda vafot etganlar
23-yanvarda tugʻilganlar
7-martda vafot etganlar
Dimedrol

Dimedrol, alledrial, allergan, diabenil — asosiy antigistamin dori (qarang Gistaminga qarshi dorilar). Retseptorlar sezuvchanligini susaytiradi; tinchlantiruvchi va uxlatuvchi taʼsirga ham ega. Allergik kasalliklar, shuningdek, markaziy nerv sistemasining ayrim kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Demidrol har kimda har turli omillarni keltirib shiqaradi. Drmidrol ishgan bilan birdaniga ta'sir qilmasligiyam mumkin.
Dimetilamin

Dimetilamin, (CH3)2NH - alifatik qatorning ikkilamchi amini. Qoʻlansa hidli rangsiz gaz; sovitilganda rangsiz suyuqlikka aylanadi; suyuqlanish temperaturasi — 92,2°, qaynash temperaturasi 6,9°. Suvda va organik erituvchilarda eriydi, kislotalar bilan kristall tuzlar hosil qiladi, atsillanadi, alkillanadi va h. k. D. oqsil moddalar chiriganda hosil boʻladi; sanoatda metil spirt bilan ammiakdan, shuningdek, formaldegid bilan ammoniy xloriddan olinadi. Organik sintezda shifobaxsh dorilar (dikain, aminazin va b.,), raketa yoqilgʻisi (diametilgidrazin) va h. k. tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Dimetilanilin

Dimetilanilin , C6H5N(CH3)2 -uchlamchi aromatik amin. Mol. m.121. Rangsiz suyuqlik, qavoda oksidlanib, qoʻngʻir rangga kiradi. Qaynash temperaturasi 192,5—193,5°, suyuqlanish temperaturasi 2,5°. Suvda deyarli erimaydi, organik erituvchilarda eriydi. D. sanoat miqyosida anilin bilan metil spirtdan (sulfat kislota ishtirokida) olinadi. D. boʻyoqlar (malaxit koʻki) sintezida, rangli fotografiyada va portlovchi moddalar (mas, tetril) i. ch.da keng qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilgidrazin

Dimetilgidrazin, C2H8N2 -oʻtkir hidli, rangsiz tiniq suyuklik. Mol. m. 60,10. Ikkita izomeri maʼlum: simmetrik D. — CH,NH—NHCH va asimmetrik D. (CH,)2N—NHr Amaliy ahamiyatlisi — asimmetrik D. suyuqlanish temperaturasi —57,2°, kaynash temperaturasi 63°, zichligi 791,1 kg/m3, gigroskopik, kuchli asos. Suv va organik erituvchilar bilan har qanday nisbatda aralashadi. Havoda sekin oksidlanadi, 270° da oʻz-oʻzidan alangalanadi; juda zaharli.

D. dimetilaminni kislotali muhitda ishqoriy metallar nitritlari bilan nitrolab, xreil boʻlgan dimetilnitrozoaminni palladiy yoki platina katalizatorligida vodorod bilan qaytarib yoki dimetilaminga ishqor ishtirokida monoxloramin taʼsir ettirib olinadi. Asimmetrik D. raketa yoqilgʻilari komponenta sifatida qoʻllaniladi.

Simmetrik D.ning qaynash temperaturasi 81°, zichligi 827,4 kg/m3. Gidrazinni atsillab, hosil boʻlgan diatsil-gidrazidni dimetilsulfat bilan me-tillab olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimetilformamid

Dimetilformamid, chumoli kislota dimetilamidi, HCON(CH3)2 — oʻziga xos hidli rangsiz suyuklik. Mol. m. 73,09. Suyuqlanish temperaturasi — 61°, qaynash temperaturasi 153°, zichligi 944,5 kg/m3 (25°); suv, spirt, atseton, efir, benzol, uglerod sulfid (CS2)ra aralashadi. Sanoatda chumoli kislotani dimetilamin bilan kondensatlash, metilformiat aminozolini dimetilamin bilan 80—120° temperatura va 0,1 — 0,4 MPa bosimda kondensatlash, me-tilaminni 100—150° temperatura va 2,5—20 MPa bosimda CH,ONa ishtirokida metanolda karbonillash usullari bilan olinadi. Neft pirolizi gazlari aralashmalaridan atsetilen va diyen uglevodorodlarni ajratib olishda, poliakril tolalar (sitron, orlon va b.), tasmalar, lok-boʻyoq materiallar, teri, qogʻoz, yogʻoch, viskoza tola va b. materiallar i. ch.da erituvchi sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimlama

Dimlama — dimlab tayyorlanadigan taom. Goʻsht yoki baliq, turli sabzavot va baʼzi mevalardan pishiriladi. D. xushxoʻr, yengil hazm boʻladi, chunki dimlash usuli bilan tayyorlangan taom tarkibidagi foydali moddalar (vitaminlar, mineral va qand moddalari, xushboʻy hid va maza beruvchi ekstrak-tiv moddalar) saqlanib qoladi. D.ning bir necha turlari bor: goʻsht D., baliq D., oshqovoq D., behi D., sabzavot D. va b. Goʻsht D., — goʻshti va dumba loʻnda-loʻnda qilib toʻgʻraladi, suyaklar ham 2— 3 sm uzunlikda chopiladi, soʻngra mayda toʻgʻralgan piyoz, tuz va ziravor bilan qorishtiriladi. Qizdirilgan qozonga avval yogʻ, keyin suyak, soʻngra toʻgʻralgan goʻsht qavatqavat qilib solinadi. Har qavatiga dafna yaprogʻi, tuyilgan murch, ukrop solinadi, bugʻ hosil boʻli-shi uchun ozroq suv quyiladi va qopqogʻi jips yopilib, atrofiga sochiq oʻrab qoʻ-yiladi. 40 min. davomida pishiriladi. Goʻshti likoplarda, sardagi piyolalarda dasturxonga tortiladi. Oshqovoq D. — oshqovoq poʻchoq va urugʻdan tozalanadi, katta-kichikligi gugurt qutisidek qilib toʻgʻraladi, soʻngra yuziga tuz sepib sariyogʻda bir oz qovuriladida, ustidan suyuqroq qaymoq quyib, dimlab qoʻyiladi, sust olovda 30 min. davomida pishiriladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Mahmudov K., Mehmonnoma, T., 1989.

Oʻzbek oshxonasi
Go‘shtli taomlar
Alifbo boʻyicha taomlar
Nikolay Dimo

Nikolay Aleksandrovich Dimo (1873.30.11, Orgeyev - 1959.15.3, Kishinyov) — tuproqshunos olim, VASXNIL akademik. (1948), Moldaviyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1946). No-voaleksandriya qishloq xoʻjaligi va oʻrmonchilik institutini tugatgan (1902). SAGU (hoz. Oʻzbekiston milliy universiteti) va Kishinyov universitetini tashkil etishda qatnashgan; Oʻrta Osiyo tuproqshunoslik va geobotanika ilmiy tadqiqot institutiga (1920—31), Moldaviya Fanlar akademiyasi Tuproqshunoslik institutiga rahbarlik qilgan (1957—59). 1945-yildan Kishinyov universiteti professor, tuproqshunoslik kafedrasi mudiri. D.ning ilmiy ishlari tuproq geog.si, ularning shoʻrlanishi, biol. si, fizikasiga; Rossiya Yevropa qismi markaziy hududlari, Oʻrta Osiyo, Zakavkazye va Moldaviya tuproq melioratsiyasini oʻrganishga bagʻishlangan. D. rahbarligida Sirdaryo va Amudaryo oraligʻidagi tuproq qoplami tadqiq etildi, Oʻrta Osiyoning dastlabki tuproq haritasi tuzildi.

Manbalar 

1873-yilda tugʻilganlar
1959-yilda vafot etganlar
15-martda vafot etganlar
Dimorfizm

Dimorfizm (di... va yun. morphe — shakl) — bir turga mansub organizmlarda morfo-fiziologik belgilari bilan bir-biridan keskin farq qiladigan shakllarning mavjud boʻlishi. D. mavsumiy, jinsiy va ekologik boʻladi. Mavsumiy D. — bir turga mansub individlarning bir-biridan mavsumiy farq qilishidir. Mac, ola qanotli kapalak tuxumlaridan bahorda qanotlari 28–32 mm boʻlgan qizgʻishsariq, yozda esa qanotlari 30–35 mm boʻlgan qora-jigarrang kapalaklar chikali. Jinsiy D. hayvonlar orasida keng tarqalgan, mas, erkaklari bilan urgʻochilarining katta-kichikligi, rangi, tashqi koʻrinishida farq boʻladi (tovuq bilan xoʻroz). Ekologik D. — yashash sharoitiga binoan yuz beradigan oʻzgarishlar. D. nayel almashinishida ham kuzatiladi. Mas, salplarning yakka va koloniya boʻlib yashaydigan shakllari, parazit chuvalchanglarning jinsiy va jinssiz nasllari boʻladi. Oʻsimliklarda bir tur individlari orasida tashqi koʻrinishi bilan farq qiladigan individlar uchraydi. Mas, nasha oʻsimligida changchili va urugʻchili toʻpgullar har xil tuzilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dimogʻ

Dimogʻ — 1) halqumning yuqori boʻlimi, burun ichi; anatomiyada notoʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi yupqa suyak (vomer) D. suyagi deb ataladi; 2) soʻz birikmalarida magʻrurlik, gerdayganlikni (mas, dimogʻi baland, dimogʻ-dor) yoki xushkayfiyatni ifodalaydi

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dina

Dina (yun. dynamis — kuch) — SGS birliklar tizimida kuch birligi. Qisqacha din bilan belgilanadi. 1 g massali jismga 1 sm/s2 tezlanish bera oladigan kuch 1 din ga teng boʻladi. 1 din=1 g-sm/s2= = 10-5 N=1,02-10-6 kgk.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik

Dinamik — elektr tebranishlarni tovush tebranishlariga (tovushga) aylantirib beradigan asbob (qarang Radiokarnay).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik geologiya

Dinamik geologiya - geol. fanining bir sohasi. Yer ustki qismi va qaʼrida boʻladigan geologik jarayonlarning kelib chiqishini oʻrganadi. Endogen jarayonlar va ekzogen jarayonlarga boʻlinadi. Endogen jarayonlarning asosiy energiya manbai Yerning ichki issikligi va gravitatsiya, ekzogen jarayonlariniki — gravitatsiya va Quyoshning nurli energiyasidan tashkil topgan. D. g. Yer kurrasidagi barcha geologik jarayonlar va xrdisalarning birbiri bilan uzviy bogʻlikligini, ularning uz-luksiz oʻzgarib turishi va rivojlanishini oʻrganadi. Endogen va ekzogen jarayonlar qonuniyatlarini va ularning oqibatlarini oʻrganish, turli foydali qazilma boyliklarni qidirish, tuproq eroziyasi, koʻchki, surilmalar va qulashlarni oʻrganishda ahamiyatli.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik dasturlash

Dinamik dasturlash (program malash) — matematikaning koʻp bosqichli eng maqbul (optimal) boshqarishga oid masalalar nazariyasi va ularni yechish usullarini oʻrganuvchi boʻlimi. Bu yerda dasturlash (programmalash) tushunchasi "rejalashtirish", "qaror qabul qilish", yaʼni "bir qarorga kelish" maʼnolarida ham qoʻllaniladi. Bu prinsip D. d.ning asosiy masalasini oxiridan boshlab yechishga imkon beradi. D. d. chekli bosqichli jarayonlardan tashqari, uzluksiz davom etadigan jarayonlar uchun ham ishlab chiqilgan. U texnika, kosmik parvozlar, xalq xoʻjaligini rejalashtirishning turli masalalarida eng maqbul yechimlar topishga imkon beradi. D. d. usuli elektron hisoblash mashinalari, kompyuterlar yordamida tatbiq qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamik meteorologiya

Dinamik meteorologiya - umumiy meteorologiyaning bir boʻlimi, atmosferada sodir boʻladigan dinamik va termodinamik jarayonlarni nazariy jihatdan oʻrganish, ob-havoni oldindan aytib berishning gidrodinamik usullarini ishlab chiqish va b. bilan shugʻullanadi. D. m.ning asosiy vazifasi atmosfera jarayonlarini prognozlashdan iborat (atmosferada shamol uzgarishi tenglamasi, turli toʻlqinlar harakati, bosimni hisoblash, EHM yordamida maʼlum muddatda shamol, harorat, bosimni baholash kabilar). D. m.ning muhim amaliy vazifasi ob-havo elementlari (t-ra, shamol tezligi, budut, yogʻinlar va b.)ga oid maʼlumotlarni oldindan hisoblash usullarini ishlab chiqishdir. At-mosferadagi radiatsion, elektr va fizika jarayonlarini oʻrganish ham D. m. vazifasiga kiradi (qarang Meteorologiya). Oʻzbekistonda D. m.ning asoschilari V. I. Gubin, Ye. M. Kozik va N. N. Roma-novlar hisoblanadi. D. m.ning kelajakda rivojlanishi atmosfera holatini kuzatish nuqtalarini koʻpaytirish, Yerning sunʼiy yoʻldoshlaridan olinadigan maʼlumotlardan, yangi elektron texnikadan foydalanishga bogʻliq boʻlib, fizika, kimyo, kibernetika fanlari yutuqlariga ham asoslanadi.

Hamidulla Abdullayev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamika (musiqa)

Dinamika (yunoncha: "dinamikos" — kuchga oid, kuchli) — 1) muayyan asarning nota yozuvida va bevosita uni ijro etishda tovushlar sadolanishi kuchi (baland-pastligi)ning oʻzgaruvchanligi; 2) shu oʻzgaruvchanlikni ifodalovchi belgilar majmui; 3) mazkur jarayonni oʻrganuvchi taʼlimot.

Dinamika musiqiy ifodaning muhim vositalaridan boʻlib, xalq va professional ijod hamda ijrochilikda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Dinamika atamasi ilk bor shveysar musiqa oʻqituvchisi X. Negeli tomonidan 1810-yilda joriy etilgan degan taxmin bor. Dinamikaning eng aniq, yaʼni kuchli, baland — forte, fortissimo; kuchsiz, past, sekin — piano, pianissimo (r, rr) va boshqa turlari qoʻllaniladi. Shu bilan birga, muayyan dinamikadan boshqasiga asta-sekin oʻtib boruvchi (sadoning kuchayishi — crescendo, sadoning pasayishi — diminuendo) turlari ham joriy etilgan. Ijodiy amaliyotda butun bir asarni muayyan dinamika xususiyatlariga izchil tayanib yaratish misollari uchrab turadi. Masalan, O. Lassonit "Aks sado" xori "r"larning qarama-qarshiligiga, M. Ravelning "Bolero" simfonik manzarasi sadolanishining "rr"dan izchil kuchayishi, yaʼni dinamikaning asta-sekin orta borishi va crescendo orqali oʻz avjiga koʻtarilishiga asoslangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamit

Dinamit (frans. dynamite, yun. dynamis — kuch) — kuchli portlovchi modda. Asosiy tarkibiy qismi — nitroglitserin va b. suyuq nitroefirlar (15%). Avval (1867, A. Nobel) — nitroglitserin va kukun holatdagi inert toʻldiruvchilar (talk, magniy oksid va b.) aralashmasidan gurdinamitlar tayyorlangan. Bunday D.larda nitroglitserin toʻldiruvchi bilan mustahkam bogʻlanmaganligidan namlik katta boʻlgan sharoitda qoʻllanganda u suv taʼsirida oiqib chiqariladi. Nitroglitserin va sellyulozaning (kolloksimin, kolloidlangan paxta) kolloid eritmasi — dinamitli jelatin asosida tayyorlangan jelatin dinamitlar (1875, A. Nobel) ancha barqaror. Eng oddiy, lekin kuchli jelatindinamit tarkibida kolloksilin (7—8%) boʻlgan nitroglitserindan tayyorlangan. D. tarkibiga oksidlovchilar: kaliy, natriy yoki ammoniy nitratlari (selitralar), yonuvchi moddalar (mas, yogʻoch kukuni) va b. ham kiradi. Muzlash temperaturasini oshirish uchun D. tarkibiga nitroefirlar (mas, glikoldinitrat) ham qoʻshiladi. D. togʻ sanoatida qattiq jinslarni portlatishda, suv osti va shaxta ishlarida hamda harbiy maqsadlarda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamo poʻlati

Dinamo poʻlati - magnit xossalari sust, ammo mexanik xossalari yuqori boʻlgan poʻlat. Tarkibida 0,5— 2,5% Si (kremniy) va 0,1 gacha S (uglerod) boʻladi. D. p.dan oʻzgarmas tok generatori (dinamomashina) detallari tayyorlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamograf

Dinamograf (yun. dynamis — kuch va ... graf) — 1) mashina va mexanizmlar detallariga taʼsir etayotgan kuchning maʼlum vaqt ichida oʻzgarishini qogʻoz tasmaga chiziq (nuqta) koʻrinishida qayd qiladigan asbob. D. dinamometr va qayd qiluvchi moslamadan iborat. Prujinali, gidravlik va elektr D.lar boʻladi. Kuch qiymati planimer bilan aniqlanadi. D. mashina va mexanizmlar ishini, neft quduqlaridan neft soʻrib oladigan nasoslarning ishini nazorat qilish va b. maqsadlarda ishlatiladi; 2) dengizlarda suv toʻlqinining qirgʻokdagi inshootlarga va qirgʻoqqa urilish kuchini oʻlchaydigan asbob.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamometamorfizm

Dinamometamorfizm (yun dynamis — kuch va metamorphosis — oʻzgarmoq) — Yer poʻstida togʻ jinslarining strukturaviy, maʼlum darajada tubdan mineral oʻzgarishlari, metamorfizmning bir turi. D.ning asosiy omillari — tektonik harakatlardan vujudga keladigan (dinamik) va yuqorida yotgan togʻ jinslarining ogʻirligidan qosil boʻladigan (statik) bosim. Taʼsir etgan bosimning xiliga qarab togʻ jinslari qisman yoki butunlay qayta kristallanadi, baʼzan yangi minerallar va togʻ jinslari hosil boʻladi yoki togʻ jinslari mexanik parchalanadi. D. asosan Yer poʻstining yuqori struktura zonalarida sodir boʻladi. D. natijasida milonitlar va slanetslashish vujudga keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamometr

Dinamometr (yun. dynamis — kuch va ... metr) — kuch yoki burovchi momentni ulchaydigan asbob. D. kuch zvenosi (qayishqoq element) va hisoblash qurilmasidan iborat. Vazifasiga koʻra, namuna (etalon) va ish D.lari boʻladi. Namuna D. lab. sharoitida mashina, mexanizm va materiallarga taʼsir etuvchi kuchlarni oʻlchashda qoʻllaniladi. Ish D.lari avtomobil, traktor, lokomobillarning tortish kuchlarini, qishloq xoʻjaligi mashinaqurollarining tortishga qarshiligini ulchashda ishlatiladi. Ish tarziga koʻra mexanik, gidravlik va elektr D.lar boʻladi. Gidravlik va elektr D.lar dinamograflarning kuch zvenosi sifatida ishlatiladi. Tibbiyotda D. mushaklarning eng yuqori kuchini oʻlchashda ishlatiladi. Antropologiya, nevrapotologiya, ortopediya, harbiy tibbiyot, fiziologiya, sport tibbiyoti va h. k.da qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinamonlar

Dinamonlar — portlovchi moddalar; ammoniy nitrat va yonuvchi moddalar (torf, qipiq, kunjara, alyuminiy bilan kremniy qotishmasi va h.k.) kukuni aralashmasidan iborat. Shaxtalar va togʻlarni portlatishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dinara togʻligi

Dinara togʻligi - Bolqon yarim orolning shim.-gʻarbidagi togʻlik. Xorvatiya, Bosniya-Gersegovina, Chernogoriya va Albaniya hududida. Uzunligi 650 km, eni 230 km. Oʻrtacha balandlikdagi togʻlik, eng baland joyi 2692 m (Yezersa togʻi). Asosiy tizmalar (Velebit, Dinara, Durmitor, Kopaonik va b.) Adriatika dengizi sohili boʻylab, shim.-gʻarbdan jan.sharqqa choʻzilgan, uning eng baland sohil qismi dengizga tik tushgan. Dinara togʻligining shim.-gʻarbiy qismi ohaktoshlardan tashkil topgan, karst keng tarqalgan, sharqiy qismi slanets va qumtoshlardan iborat. Iqlimi sohil qismida subtropik, sharqida moʻʼtadil. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15—20°, togʻlarda qish sovuq (—18°). Yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 2° dan —8° gacha. Yillik yogʻin 1000–3000 mm, Kotora buxtasida 4000 mm gacha, togʻlarda 500–700 mm. Sharqiy qismida dub, qoraqayin va igna bargli oʻrmonlar bor. Dengiz boʻyidagi togʻ yon bagʻirlari butazor, doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan, togʻ tepalarida karstli yalangliklar uchraydi. Dinara togʻligida bir qancha maydonlar davlat qoʻriqxonalari deb eʼlon qilingan. Togʻlikning gʻar-biy. qismida boksit, qoʻngʻir koʻmir, sharqida temir rudasi, mis, qalay, marganets, surma konlari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Dinas

Dinas (ing . Dinas Rock — Angliyadagi togʻning nomi) — olovbardosh gʻisht, tarkibida 93% gacha kremniy (IV)-oksid (silikat angidrid — SiO2) boʻladi. Kvars jinslariga 2—3% ohak qoʻshib tayyorlanadi. D. 1730° gacha temperaturaga chidaydi. D. sanoat pechlari (marten pechi va b.) qurishda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ding

Ding — karvon yoʻllarida maxsus qurilgan minorasimon qorovulxona. Ichida istiqomat xonalari, tepasida kuzatish qafasasi boʻlgan. Ular orqali favqulodda xabar (yov bosqini, suv toshqini kabi)lar tezlik bilan mamlakat markaziga yetkazilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dingaan

Dingaan (1795 - 1840) - Jan. Afrikadagi zulu qabilalari dohiysi (1828— 40), Chaka (Shaka) (1787-1828) ning vorisi. D. 30-y.larda bur va ingliz mustamlakachilariga qarshi zulularning qurolli kurashini boshqargan. Inglizbur-zulu urushi vakti (1838—40) da D. qoʻshini tor-mor keltirilgan. 1840 y. D. ukasi Mpanda (bur mustamlakachilari malayi) tomonidan hokimiyatdan chetlatilgach, Svazilendga qochgan va oʻsha yerda oʻldirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dingilja

Dingilja — Qoraqalpogʻistonning Toʻrtkoʻl sh.dan 15 km shim.-sharqda joylashgan turar joy harobasi (mil. av. 5—4-asrlar). D. deb nomlanishi ilk oʻrta asr davriga mansub qalʼa nomidan olingan. D.ni S. P. Tolstoye rahbarligidagi Xorazm arxeologiya va etnografiya ekspeditsiyasi ochgan (1955). Turar joy qalin devor bilan oʻralgan birbiriga tutash mayda uylar, hovli va xoʻjalik binolaridan iborat, mayd. 2600 m2. Bu yerda bir uruqqa mansub patriarxal oilalar istiqomat qilgan. 17 uy-joy va xoʻjalik binolari hamda bir necha ustaxona ochib tekshirilgan. Uylar toʻgʻri burchakli qilib qurilgan. Binokorlik sanʼatidagi xu-susiyatlar hozirgi Xorazm xalq meʼmorligi uslublariga yaqin. Us t axonalardan yoʻnuvchi oʻtkir tosh qurollar, qimmatbaho ziynat buyumlarini pardozlaydigan asboblar, ishlov berilmagan feruza, sadaf va billur, marjon (feruza va billurdan)lar hamda boshqa ashyolar topilgan. D.da temir oʻroq va yorgʻuchoq mavjudligi aholining dehqonchilik bilan keng shugʻullanganligini koʻrsatadi. Qazilmalar orasida jezdan yasalgan yey oʻqining uchlari va sopol idishlar (katta xumlar, lentasimon naqshli xumchalar, qizil rangli kosalar, silindr shaklidagi qadahlar, oyoqchali guldonlar) koʻp uchraydi. D. yodgorliklari usha joyda yashagan qabilalar hayotida yuz bergan ijtimoiy oʻzgarishlarni oʻzida aks ettiradi va qad. Xorazm madani-yatini oʻrganish uchun muhim manba hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Dingo

Dingo (Canis dingo) — itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Avstraliyada tarqalgan. Boʻyi va tuzilishi nemis ovcharkasiga oʻxshaydi. Tanasining uz. 90—100 sm. Juni oqsariq, kulrang-qoramtir. Oʻrmon, togʻlardagi butazorlar va dashtlarda to'da boʻlib yashaydi. Tungi hayvon. Tinch okean o.laridan keltirilib, keyinchalik yovvoyilashib ketgan itning kenja turi boʻlishi mumkin degan taxminlar mavjud. Baʼzi kemiruvchilar va koʻrshapalaklarni hisobga olmaganda D. Avstraliyadagi yuksak sut emizuvchilarning yagona vakilidir. Turli yovvoyi va uy hayvonlari bilan oziqlanib, chorvachilikka katta zarar yetkazadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dini ilohiy

"DINI ILOHIY" — hinduiylik, islom, jaynizm va zardushtiylik elementlarini oʻzida mujassamlashtirgan va Hindistonda shoh Akbar tomonidan joriy etilgan din. Bu din Hindistondagi diniy nizolarni bartaraf qilish va davlatni markazlashtirish maqsadida rasm qilingan. Unda Quyosh hamma narsadan yuqori qoʻyilgan, akl haqiqatning oliy mezoni hisoblangan. Shoh Akbar oliy kohin deb eʼlon qilingan. Shoh Akbar vafotidan soʻng bu din kichik bir mazhabga aylanib qoldi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diniy marosimlar

Diniy marosimlar - fuqarolarning diniy taʼlimotlardan, ularning qonun-qoidalari va aqidalaridan kelib chiqadigan diniy faoliyat va xatti-harakatlari. Diniy marosimlar diniy eʼtiqod, ibodatning amaldagi koʻrinishidir. Barcha dinning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. Diniy marosimlar diniy tasavvur va sigʻinishlar orqali vujudga kelgan. Qadimda odamlar gʻayritabiiy kuchlarga turli marosimlar orqali ijobiy yoki salbiy taʼsir etish mumkin deb hisoblaganlar. Diniy marosimlarni bajarishda kohinlar, keyinchalik ruhoniylar boshchilik qilgan. Ular oʻz marosimlarini asta-sekin muayyan dinning talabi, xususiyati, aqidasi va ehtiyojiga moslagan. Islom dinida aqiqa, amri maruf, xatna, roʻza tutish va ramazon hayiti, qurbonlik qilish va qurbon hayiti, namoz, haj, janoza, sunnat, nikoh, dafn va b. marosimlar bor. Yahudiylikda — ibodat, shanba kuni, tugʻilish, liniy balogʻat, nikoh va dafn marosimlari alohida oʻrin tutadi. Xristian dini marosimlari misteriyalar (qadimgi dinlarning maxfiy marosimlari) taʼsirida shakllangan va asosan Iso Masiq shaxsi bilan bogʻliq. Xristianlikdagi pravoslav va katoliklar yetti sirli marosim — choʻqintirish, non va vino totish, xushboʻy moy surish, badanni yogʻlash, nikoh, tavbatazarru va kashishlik (rohiblikka qabul qilish)ni tan oladilar. Protestantlar esa faqat choʻqintirish, non va vino totish marosimini eʼtirof qiladilar. Buddizmda ertalabki va kechki ibodat, monaxlarga oziq-ovqat keltirish, tiyilish kuni, dunyoga kelish va balogʻat yeshini nishonlash, nikoh, yangi uyga koʻchish, ajdodlarni xotirlash va dafn marosimlari mavjud.

Oʻzbekistonda Diniy marosimlarning erkin oʻtkazilishi taʼminlanadi, ammo bunda qonunlar, jamoat tartibi buzilmasligi va shaxsga hamda fuqarolarning huquqiga daxl qilinmasligi kerak. Diniy marosimlarda qatnashish fuqarolarning xususiy ishidir va hech qanday huquqiy munosabatlarni keltirib chiqarmaydi. Diniy marosimlar ibodatxonalarda, diniy tashkilot muassasalarida, ziyoratgohlarda, qabristonlarda, fuqarolarning xonadonlari va uylarida oʻtkaziladi. Belgilangan joydan tashqarida Diniy marosimlar yoki ommaviy ibodatlar oʻtkaziladigan holatlarda bu hakda mahalliy hokimiyat ogoxlantirib qoʻyilishi va bunday tadbirlar qatʼiy tartibga rioya qilingan holda tashkil etilishi lozim.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Din