MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chinni-fayans sanoati

Chinni-fayans sanoati - chinni, fayans va boshqa nafis keramika maxsulotlari ishlab chiqaradigan sanoat tarmogʻi. Uyroʻzgʻorda ishlatiladigan chinni buyumlar va badiiy chinni mahsulotlar, fayans, yarim chinni va mayolika mahsulotlari ishlab chiqarishni qamraydi. Chinni-fayans sanoatis. mahsulotlari roʻzgʻorda, ayrim sanoat tarmoklarida keng qoʻllaniladi. Chinni idishlar tayyorlash qad. Xitoyda 4—6-asrlarda paydo boʻldi. Yevropada birinchi chinni zdi 1710-yilda Meysen (Germaniya)da, Rossiyada 1744-yilda qurilgan. Oʻzbekistonda Chinni-fayans sanoatis, asosan, 20-asrning 50-yillaridan rivojlana boshladi. Unga qadar Oʻrta Osiyoga chinni buyumlar qadimdan Xitoy va Erondan, 19-asrning 2yarmidan boshlab Rossiyadan keltirilgan. Roʻzgʻorda, asosan, mahalliy kulollar tayyorlagan sogyul idishlar (piyola, kosa, lagan, xum, xurmacha, chiroqdon va boshqalar)dan foydalanilgan (qarang Kulolchilik).

1952-yilda Toshkent chinni zdida milliy bezakli chinni buyumlar ishlab chiqarila boshladi. 1970-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 22 mln. dona mahsulot boʻlgan Samarkand chinni zdi, 1978-yilda yillik ishlab chiqarish kuvvati 29 mln. dona mahsulot boʻlgan Quvasoy chinni zdi ishga tushirildi. 1967-yilda Angren keramika kti ishga tushirilishi bilan respublikada turli xil fayans va chinni plitkalar va sanitariyaqurilish mahsulotlari ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyiddi.

20-asrning 70-yillari oʻrtalarida Oʻzbekiston Chinni-fayans sanoatis.da 40,5 mln. dona chinni mahsulotlar (shu jumladan, 0,44 mln. dona sanitariyaqurilish buyumlari) ishlab chiqarildi. Respublika Chinni-fayans sanoatis. korxonalarida aholi ehtiyojlari uchun milliy uslubdagi chinni buyumlar (piyola, choynak, kosa, tarelka, lagan, koʻza, sovgʻabop toʻplamlar), qurilishda ishlatiladigan fayans plitkalar chiqariladi. Tarmoqda "Oʻzbekengilsanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradigan korxonalar: Abdurauf Ibrohimov nomidagi "Toshkent chinni zavodi" aksiyadorlik jamiyati, Samarkand "Nafis" aksiyadorlik jamiyati, "Quvasoy chinnisi" aksiyadorlik jamiyati. 2003-yilda tarmoq korxonalarida 44 mln. dona chinni mahsulotlari ishlab chiqarildi. Chinni buyumlar chet ellarga eksport qilinadi. "Oq oltin", "Tong", "Uzum", "Tovus", toʻplamlari xalqaro koʻrgazmalarda oltin medallar bilan taqdirlangan.

Xorijiy mamlakatlardan Xitoy, GFR, AQSH, Fransiya, Yaponiya, Chexiya va boshqalarda Chinni-fayans sanoatis. taraqqiy etgan. Germaniyada "Rozental", "Xuchenroyter", Fransiyada "Bernardo", "Dyupe", Buyuk Britaniyada "Uejvud", Yaponiyada "Noritake" tarmoqdagi eng yirik va tarixiy anʼanalariga ega boʻlgan firmalar hisoblanadi.

Adabiyot 
 Amindjanova M., Sayko E., Keramika, steklo i farfor v Sredney Azii, T., 1968; Texnologiya farforovogo i fayansovogo proizvodstva, M., 1975.
Oʻrol Chinniqulov

Oʻrol Chinniqulov (1937.25.8, Payariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1962). 1962-yildan Payariq tumanidagi 14internat maktabida bosh tarbiyachi, 1970—95 yillarda 20maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, ona tili va adabiyot oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Chinoz (qabila)

Chinoz (moʻgʻulcha — boʻri) — oʻzbeklar tarkibiga kirgan kabilalardan biri. Rashiduddin Fazlulloh (14-asr)ning "Jomeuttavorix" tarixiy asarida yozilishicha, "CH." atamasi moʻgʻullarning tayjuit qabilasi tarkibidagi urugʻlardan birini anglatadi. Keyinchalik Ch.lar tayjuitlardan ajralib, mustaqil kabila boʻlganlar. 13—14-asrlarda Ch. kabilasi ham boshqa bir qancha moʻgʻul qabilalari kabi Dashti Qipchoqning sharqiy qismiga kelib oʻrnashganlar. 16—17-asrlarda ularning bir qismi Qarshi choʻli (Qarshi shahri yaqini)ga va Toshkent vohasiga koʻchib kelib, oʻtroqlashib ketgan. Dashti Qipchoqsa qolgan qismi esa qoraqalpoklar tarkibiga kirgan.
Chinor

Chinor () — chinordoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi oʻsimliklar turkumi; 10 turi maʼlum. Shim. Amerika (Kanadadan Meksikagacha), Janubiy Sharqiy Yevropa va Oʻrta dengizboʻyi mamlakatlaridan Hindixitoygacha boʻlgan hududda tarqalgan. Kavkaz, Qrim, Oʻrta Osiyoda sharq chinori (), Janubiy Ukraina, Qora dengiz sohillari, shuningdek, Oʻrta Osiyoda Shimoliy Amerikadan keltirilgan gʻarb chinori () turlari oʻstiriladi. Sharq chinori yovvoyi holda oʻsadi. Shoxshabbasi qalin, boʻyi baland (50 m gacha), tanasi baquvvat (aylanasi 18 m gacha), silindrsimon, poʻstlogʻi sargʻishoq. Oʻzbekistonda manzarali chinorning har ikki turi oʻsadi. Novdalari va barglari yoshligida tukli, keyinchalik tuklari toʻkilib ketadi. Barglari yirik, asosan, 3 (baʼzan 7) boʻlmali. Mevasi dumaloq, dagʻal tukli yongʻoqcha, diametri 1,5 sm, meva bandida 2—5 tadan oʻrnashgan, uzoq vaqt toʻkilmaydi. Aprelda gullab, mevasi may—sentabr da yetiladi. Chinor, ayniqsa, yoshligida tez oʻsadi. Qulay sharoitda 2000-yil va undan ham koʻproq yashaydi. Egey dengizidagi Krit o.da tanasi aylanasi 18 m boʻlgan 2300-yillik chinorlar bor. Surxondaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida 600—800 yoshli chinorlar uchraydi.

Chinor urugʻini ekib, qalamchasidan va ildiz bachkilaridan koʻpaytiriladi. Chinorning yogʻochi yengil, pishiq, mebel sanoatida qadrlanadi. Uning yogʻochidan oʻzbek meʼmorligida qadimdan foydalanib kelingan.

Ikki pallali oʻsimliklar
Chingʻil

Chingʻil, jangal () — dukkakdoshlarga mansub buta turi. Boʻyi 2 m ga boradi, tikanli. Barglari juft patsimon, guli pushti. Tabiiy holda toʻqaylarda, ariq va jar yoqalarida oʻsadi. Aprel—avgustda gullab, iyun—sentabrda mevasi pishadi. Choʻl va adirlarda har qanday tuproqlarda, hatto shoʻr tuproqlarda ham oʻsadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Qumlarni mustahkamlash, shoʻr yerlarni koʻkalamzorlashtirishda Gullagan chingʻil qoʻllaniladi. va urugʻi.

Ikki pallali oʻsimliklar
O'rta Osiyo o‘simliklari
Chipor ilonlar

Chipor ilonlar — suv ilonlar oilasiga mansub ilonlar 2 urugi; asl Chipor ilonlar (Coluber) va oʻrmalovchi Chipor ilonlar (YE1arpe)ning umumiy nomi. Uzunligi 2,4 m gacha. Gavdasining orka qismi sidirgʻa rangli, baʼzan qora yoʻlyoʻl dogʻlari boʻladi; qorin tomoni oqish. 30 ga yaqin turi Janubiy Yevropa, Osiyoning moʻtadil va tropik mintaqalari, Shimoliy va Sharqiy Afrika hamda Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonda Chipor ilonlarning 6 turi uchraydi. Ayniqsa, turli rangli Chipor ilonlar va guldor Chipor ilonlar keng tarqalgan; choʻl mintaqalarda koʻndalang yoʻlli Chipor ilonlar, xoldor Chipor ilonlar koʻp uchraydi. Chipor ilonlar mayda kemiruvchilar, kaltakesaklar, qushlarning bolalari va mayda qushlar bilan oziqlanadi. Juda harakatchan. Oʻljasini boʻgʻib yoki yerga bosib oʻddiradi. Urgʻochisi 3 tadan 40 tagacha tuxum qoʻyadi. Chaqadi, lekin zaharsiz boʻlganidan xavfli emas. Ayrim turlari Tabiatni muhofaza kilish xalqaro ittifoki Qizil kitobiga kiritilgan.
Chiporqanotlilar

Chiporqanotlilar (Zygaenidae yoki Anthroceridae) — kapalaklar oilasi. 1200 ga yaqin turi maʼlum. Qanotlari yoyilganda 5 sm cha. Oldingisi, odatda, yaltiroq, koʻk, yashil yoki qora. Kizil, sariq, oq dogʻlari bor. Baʼzi Ch. rangi sidirgʻa bir xilda. Lichinkasi oʻsimlik (asosan, dukkakdoshlar) bargi bilan oziqlanadi. Pilla ichida gʻumbakka aylanib, qishlaydi. Yer yuzida, ayniqsa, tropiklarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 10 ga yaqin turi uchraydi. Ayrim turlari madaniy oʻsimliklar zararkunandasi. Tok chiporqanotlisi tok bargi va kurtagini zararlaydi.
Chirikrabot

Chirikrabot — sak kabilalaridan boʻlgan opasiaklar shahrining xarobasi (mil. av. 1ming yillik oʻrtalari). Jangadaryo boʻyi (Qizilqum)da joylashgan. Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi (1948—49), Yu.A.Rapoport rahbarligidagi arxeologiya otryadi (1957—58) tekshirgan. Ch. qalʼasi tuxumsimon tepalik (bal. 15 m) ustiga qurilgan, maydoni 850×600 m. Atrofi kvadrat shaklidagi gʻishtdan (30×30×9 sm dan 50×50×S sm) koʻtarilgan. Ichki va tashki devor bilan uralgan. Devor tashkarisidan kalʼani aylantirib xandaq (kengligi 40 m, chuq. 4,5 m) qazilgan. Ch.ning eng kad. yodgorliklari mozorqoʻrgʻonlardir, ulardan 6 tasi maʼlum. Mozorqoʻrgʻonda 10 ga yakin kabr ochilgan. Qabrlarga jasadlar chalqancha, boshlari shim.gʻarbga qaratib yotkizilgan. Mozorqoʻrgondan miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalariga oid bir necha sopol boʻlaklari, yassi dastali temir kilich, 3 qirrali jez oʻq uchlari va mayda oltin buyumlar topilgan. Shaharning jan.sharkiy tomonida joylashgan qad. yodgorliklardan yana biri xom gʻishtdan qurilgan, doyra shaklidagi maqbara (diametri 38,5 m, balandligi 8,4 m) xarobasi boʻlib, kvadrat shaklidagi 4 xona (har biri 5,9X5,9 m)dan iborat. Maqbaradan temir xanjarlar, pichoklar, oltin va kumushdan yasalgan qoʻngʻiroqchalar, turli taqinchoqlar chiqqan. Sopol buyumlarning aksariyati miloddan avvalgi 3—1-asr ga oid.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qozogʻiston tarixi
Vasiliy Chirkin

Vasiliy Aleksandrovich Chirkin (1884.12.8, Yekaterinburg 1940.10.6, Toshkent) — rejissyor Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1936). Moskva filarmoniyasining drama sinfini tugatgan (1910). 1910—12 yillar Moskva Kichik teatrida, 1917—23 yillar Moskva Harbiy teatrida, 1924—34 yillar IvanovoVoznesensk, Kursk, Bryansk, Boku, Sverdlovsk, Qozon teatrlarida ishlagan. 1934-yil Toshkentga kelib, Rus teatri (hozirgi Oʻzbekiston rus akademik drama teatri) tashkilotchilaridan va birinchi badiiy rahbari boʻlgan. "Intervensiya" (L. Slavin), "Aristokratlar" (Nikolay Pogodin), "Tubanlikda" (Maksim Gorkiy), "Telba kun, yoki Figaroning uylanishi" (Per Bomarshe), "Otello" (Uilyam Shekspir), "Momaqaldiroq" (Aleksandr Ostrovskiy), "Vanyushin bolalari" (S. Naydyonov), "Pyotr I" (Aleksey Tolstoy), "Boy ila xizmatchi" (Hamza), "Hamlet" (Uilyam Shekspir, Mannon Uygʻur bilan hamkorlikda) kabi spektakllarga rejissyorlik qilgan. Yuqori ideallarga ishontirishga harakat qilish, hayot haqiqatining yorqin teatr shakllari bilan uygʻunlashib ketishi, spektakllarga Vaxtangov uslubini singdirishga urinish Ch. rejissurasiga xos.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Chiroqilar

Chiroqilar, cherokilar — AQSH dagi irokezlar guruxiga mansub indeys xalki (Shim. Karolina va Oklaxoma shtatlaridagi rezervatsiyalarda yashaydilar). 66 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Asosan, dehqonchilik, mayda tadbirkorlik bilan shugʻullanadilar. Dindorlari — xristianlar (katoliklar, protestantlar va boshqalar); anʼanaviy eʼtiqodlar ham saqlanib qolgan.
Chiroqjoʻra volfram koni

Chiroqjoʻra volfram koni - Zirabuloq togʻlarining gʻarbiy qismidagi kichik kon. Chiroqjoʻra intruziv massivining shim.gʻarbiy qismida joylashgan. 1955-yilda ochilgan. Kon geol. sini N.D. Ushakov (195860), H.N. Boymuhamedov (1960) oʻrgangan. Konda silur davriga mansub ohaktosh yotqiziqlari mavjud. Volfram rudasi Chiroqjoʻra intruziv massivi ichida yotgan (750x100 m kattalikdagi) ohaktosh harsanglari (ksenolitlari) bilan granodioritlar tutashgan joyda hosil boʻlgan skarnlar bilan bogʻliq. Linzalar shaklidagi rudali skarnlar tarkibida volframning sheyelit minerali bor. Rudali skarn jismining uz. 150 m, qalinligi esa 0,4 m. Rudali skarnlar, asosan, piroksen, granat, kvars, sheyelit, stilpnomelan, antimonit, vezuvian, nontronit, pirrotin, xalkopiritlardan tarkib topgan. Volfram rudasi (sheyelit) juda mayda donachalar holida skarndagi piroksenlar orasida joylashgan.
Chirchiq (daryo)

Chirchiq (qad. nomi Parak, "Boburnoma"da Chir, keyingi kichraytirilgan nomi Ch.) — Toshkent viloyatidagi daryo. Sirdaryoning yirik oʻng irmogʻi. Daryo havzasi janubiy va sharqda Qurama tizmasi va Chatqol togʻ tizmalari, shimolida Talas Olatovi va uning gʻarbiy tarmoklari bilan chegaralangan. Gʻarbiy Tyanshan togʻlaridagi qor va muzliklardan Chatqol, Koʻksuv va Piskom daryolari boshlanadi. 1971-yil gacha Ch. Chorvoq soyligida Chatqol va Piskom daryolari qoʻshilishidan hosil boʻlar edi. Endilikda daryo Chorvoq suv omboridan boshlanadi va Chinoz qishlogʻi yonida Sirdaryoga quyiladi. Uzunligi 154 km, havzasining maydoni 14240 km². Ch. tez oqadigan tipik togʻ daryosi, togʻli qismida chuqur, tor va nishab oʻzanda tez oqadi. Ugom daryosi qoʻshilgandan soʻng Ch. vodiysi kengayadi. Ch. ga bir necha irmoqlar kelib quyiladi. Eng yiriklari Ugom daryosi va Oqsoqotasoy. Qolgan mayda irmoqlari (Qizilsuv, Shoʻrobsoy, Ozodboshsoy, Oqtoshsoy, Tovoqsoy, Qorangkoʻlsoy, Oltinbeksoy va boshqalar)ning baʼzilari yoz va kuz oylarida qurib qoladi. Vodiyning tekislik qismida daryoga birorta ham irmoq qoʻshilmaydi. Ch. qor va muzlik suvlaridan toʻyinadi. Suv sarfi Xoʻjakent qishlogʻi yaqinida 221 m³/sek., Chinoz qishlogʻi yonida 62 m³/sek. Eng koʻp suv sarfi 2160 m³/sek. (1959-yil 8-aprel) va 1452 m³/sek. ga (1914-yil 14-may) yetgan. Bunday katta suv sarfi Ch. daryosi uchun xos emas. Eng kam suv sarfi 22m³/sek. boʻlgan (1956-yil fevral). Ch. Sirdaryoga yiliga 164 m³/sek. suv quyadi. Suv oqimining 52,4% mart—iyun oylarida, 32,1% iyul—sentabr va qolgan 15,5% oktabr— fevral oylarida oqadi. Yanvar—fevral oylarida suvi kamayib, 52 m³/sek. dan oshmaydi. Ch.da loyqa oqiziqlar kam. Togʻlardan chiqib tekislik boʻylab oqqanda suvi koʻplab irrigatsion tarmoqlar orqali sugʻorishga olinadi. Zaxariq, Boʻzsuv, Qorasuv, Shimoliy Toshkent kabi kanallar Ch. daryosidan suv oladi. Daryodan gidroenergetikada ham keng foydalaniladi. Qodiriya, Tovoqsoy, Oqqovoq, Oqtepa, Salor va uchta Quyi Boʻzsuv, Chorvoq (quvvati 600 ming kVtsoat, Gʻazalkent) GESlar kaskadi shular jumlasidandir. Ch. suvi, asosan, Toshkent viloyati hududidagi ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi (Ch. — Boʻzsuv sistemasi Oʻzbekiston hududida 100 ming gektardan ziyod yerni sugʻoradi), shuningdek, Toshkent, Chirchiq, Yangiyoʻl, Gʻazalkent shaharlarini va koʻp qishloqlarni suv bilan taʼminlaydi. Ch. oʻrta oqimida uning oʻng sohilidagi terrasalarda Toshkent shahri joylashgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar

Sirdaryoning irmoqlari
Chirchiq (daryo)
Boʻstonliq tumani daryolari
Qibray tumani daryolari
Yuqori Chirchiq tumani daryolari
Toshkent daryolari
Oʻrta Chirchiq tumani daryolari
Yangiyoʻl tumani daryolari
Chinoz tumani daryolari
Quyi Chirchiq tumani daryolari
Chirchiq Elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati

Chirchiq elektrkimyosanoat aksiyadorlik jamiyati — Oʻzbekistondagi yirik kimyo sanoati korxonasi. Ammiak selitrasi, karbamid, ammiak, suyuq ammiak, ammoniy sulfat va boshqa oʻgʻitlar; kaprolaktam, nitrat kislota, ammiak va metall sintezi katalizatorlari, quruq muz va boshqa kimyoviy mahsulotlar ishlab chikaradi. "Oʻzkimyosanoat" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Korxona Oʻzbekistonda qishloq xoʻjaligini, shu jumladan, paxtachilikni rivojlantirish bosh rejasiga muvofiq, Chirchiq daryosi boʻyida 1934-yildan "Chirchiqazot" nomi bilan kurila boshlagan. 1941-yil noyabrida dastlabki mahsulot — ammiak selitrasi ishlab chikarilgan. 1944-yilda kumirni gazga aylantirish negizida ammiak ishlab chiqaruvchi 2navbati, 1949-yilda katalizator fabrikasi, 1964-yilda karbamid sexi ishga tushirildi. 1961-yildan tabiiy gazdan ammiak ishlab chiqarish oʻzlashtirildi. 1975-yildan Chirchiq "Elektrkimyosanoat" ishlab chiqarish birlashmasi deb nomlandi.

1994-yildan ustav kapitali 29 mlrd. 996 mln. sum (66,5 mln. AQSH dollari) boʻlgan ochiq aksiyadorlik jamiyati (davlat ulushi 51%, xorijiy investorlar ulushi 49%) va hozirgi nomda.

2000-yilda bir sutkada ishlab chiqarish unumdorligi 1000 t gacha yetadigan yangi ammiak agregatini qurish boshlangan va 2003-yildan toʻliq quvvat bilan ishlamoqda. Mahsulotlari ichki bozorda sotiladi va chet ellarga eksport qilinadi (Xitoy, Turkiya, Eron).

Manbalar
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti

Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti – Chirchiq daryosi va Boʻzsuv kanali boʻylab ketma-ket joylashgan GESlar majmui. Traktning uzunligi 171,1 km. Traktda umumiy oʻrnatilgan quvvati 1220,6 MVt boʻlgan 20 ta GES bor. 1926-yilda ishga tushirilgan Boʻzsuv GES traktda birinchi boʻlib qurilgan. Traktning boshlanish qismida (Chirchiq daryosi oʻzanida) ketma-ket 3 stansiya – Xoʻjakent GES, Chorvoq GES, Gʻazalkent GES joylashgan. Gʻazalkent GESdan quyiroqda, Chirchiq daryosi suvini tartibga solib turuvchi toʻgʻonning oʻng tomonidan Tovoqsoy GES, Loginov nomidagi GES va Oqqovoq GESlari, Qibray GESning derivatsiya kanallari boshlanadi. Soʻngra Oqqovoq2 GESning suv tashlama kanalidan boshlangan Boʻzsuv irrigatsiya kanalida ketma-ket Qibray, Qodriya, Salor, Boʻzsuv, Shayxontohur, Boʻrjar, Oqtepa GESlari, 1, 2, 3, 4 hamda 6 Quyi Boʻzsuv GESlari joylashgan.

Traktning barpo etilishi natijasida Chirchiq daryosi suvi yordamida elektr energiyasi hosil qilish bilan birga irrigatsiya inshootlari, yirik sanoat markazlari, shaharlar, aholini, sanoat korxonalari va ekinzorlarni suv bilan taʼminlash masalalari ham kompleks hal qilingan.

2003-yilda bu traktdagi GESlarda 5625,3 mln. kVtsoat elektr energiyasi ishlab chiqarildi.

Umumiy tavsifi 
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti beshta kaskadga boʻlinadi: Oʻrta Chirchiq GESlari, Chirchiq GESlari, Qodiriya GESlari, Toshkent GESlari, Quyi Boʻzsuv GESlari. Traktdagi barcha GESlarning umumiy quvvati 1200 MVtdan ortiq, oʻrtacha yillik elektr energiyasi ishlab chiqarishi – 4,67 mlrd kVt*soat. Oʻrta Chirchiq GESlari Chirchiq daryosida, qolgan GESlar daryodan suv oladigan Chirchiq GESlar Derivatsiya kanali va Boʻzsuv kanalida (shu bilan birga Boʻzsuv GESlari qurilgan ayrim kanallar alohida kanal sifatida tasniflanishi mumkin) joylashgan.

Traktning yuqori pogʻonasi Chorvoq GES hisoblanadi, uning quvvati butun kaskad quvvatining yarmini tashkil qiladi. GESning koʻp qavatli qirgʻoq toʻgʻoni butun kaskad manfaati uchun oqimni tartibga soluvchi yirik Chorvoq suv omborini hosil qiladi. Quyiroqda toʻgʻon tipidagi Xoʻjakent va Gʻazalkent stansiyalari joylashgan boʻlib, ularning vazifalari elektr energiyasi ishlab chiqarishdan tashqari kuchli Chorvoq GESdan chiqayotgan suv oqizishlarni tenglashtirishni ham oʻz ichiga oladi. Quyiroqda Chirchiq daryosidagi Gʻazalkent gidrouzeli va uning suv olish qurilmasi derivatsiya kanalni va undan keyin Boʻzsuv kanalini suv bilan taʼminlaydi. Asosiy GESlarning koʻpchiligi derivatsiya kanalida burish sxemasi boʻyicha qurilgan.

Trakt inshootlari elektr energiyasi ishlab chiqarishdan tashqari, sugʻorish va suv taʼminoti uchun manba sifatida katta ahamiyatga ega.

Izohlar

Manbalar 

Oʻzbekiston
Energetika
Chirchiqdagi gidrotexnik inshootlar
Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
SSSR gidroelektr stansiyalari
Trakt geslari
Chiston

Chiston (fors. — topishmoq) — Sharq sheʼriyatidagi lirik janrlardan biri. Dastlab xalq ogʻzaki ijodida sheʼriy savol-javob, topishmoq shaklida paydo boʻlgan. Chistonda [[narsa] yoki hodisaning xarakterli belgilari majoziy tavsiflanib, nima ekanligini topish oʻquvchi, tinglovchiga havola etiladi. Shu sababdan Chiston topishmoq sheʼr deb ham ataladi. Chistonda narsalarning nomlari ochiq aytilmaydi, balki ularga xos shakl, sifat va xususiyatlar qayd etiladi. Oʻquvchi yoki tinglovchi Chiston mazmunidan kelib chiqib, unda yashiringan, nomi pinhon tutilgan narsani oʻz zehni, idroki kuchi bilan topib oladi. Oʻtmishda shoirlar Chiston yaratishda, asosan, 2 usul — abjad va oddiy topishmoqdan foydalanishgan. Chistonlar fard, bayt, qitʼa, ruboiy va qisman gʻazal shaklida yoziladi, 2 baytdan 10 baytgacha, hatto undan ham ortiq boʻlishi mumkin; maʼrifiy, ijtimoiy-siyosiy mazmunga ega boʻladi.

Oʻzbek adabiyotida Chistonning dastlabki namunalarini Alisher Navoiy yaratgan (mac, "Qalam", "Tanga", "Miqroz", "Yumurtqa" va boshqa Chistonlar). Shavqiy Kattaqoʻryuniynant "Samandar qush", Uvaysiyning "Anor" Chistonlari mashhur.

Adabiyot 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976.

 

Sheʼriyat
Chit

Chit (sanskritcha chitras — olabula) — yengil ipgazlama. Qadimdan Sharq mamlakatlarida, shu jumladan, Oʻzbekiston hududida yogʻoch dastgohda paxta ipidan toʻqilgan. Hozir toʻquv stanoklarida toʻqiladigan dagal xom surp (mitkal) ni pardozlab (mayinlashtirib, ohorlab, gul bosib) olinadi. Sidirgʻa va gul bosilgan xillari boʻladi. Ch.dan ayollar, bolalar va erkaklar koʻylaklari, koʻrpakoʻrpachalar, darpardalar va boshqa mahsulotlar tikiladi.

 

Matolar
Chita

Chita — Rossiya Federatsiyasi Chita viloyatidagi shahar (1851-yildan), viloyat markazi. Chita daryosining Ingoda daryosiga quyiladigan joyda. Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor. Aholisi 316,6 ming kishi (2002). Chita Sharqiy Sibirning muhim sanoat va madaniyat markazi. Mashinasozlik va metallsozlik (mashinasozlik, avtomobil yigʻuv, stanoksozlik va boshqa zdlar), mebel, yogʻochsozlik, yengil (kamvol—movut va koʻn poyabzal kombinatlari, xrom teri zavodi, poʻstin— moʻyna fabrikasi), oziq-ovqat (un, goʻsht va sut ktlari), qurilish materiallari sanoati bor. Qoʻngʻir koʻmir qazib olinadi. Issiqlik elektr markazi mavjud. 3 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzeylar ishlab turibdi. Chita Ingodinskoye zimovye posyolkasi sifatida 1653-yildan maʼlum. 1690-yildan sloboda — soliq va boshqa majburiyatlardan ozod qilinganlar kishloga (1706-yildan u Chita slobodasi deb atala boshlagan). 1851-yildan shahar va Zabaykalye viloyati markazi. 1920— 22 yillarda Uzoq Sharq respublikasi poytaxti. 1922-yildan Zabaykalye gubernyasi markazi, 1926—37 yillarda Zabaykalye oʻlkasidagi okrug markazi.

Manbalar 
 

Rossiya shaharlari
Chita viloyati

Chita viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi viloyat. 1937-yil 26-sentabrda tashkil kilingan. Baykalortida joylashgan. Chita viloyati Aga Buryapglari muxgpor okrugini oʻz ichiga oladi. Maydoni 431,5 ming km². Aholisi 1156,2 ming kishi (2002), asosan, rus, buryatlar, shuningdek, ukrain, tatar va boshqa millat vakillari xam yashaydi. Shahar aholisi 64%. 31 maʼmuriy tuman, 10 shahar, 45 shaharcha bor. Maʼmuriy markazi – Chita shahri Boshqa yirik shaharlari: Krasnokamensk, Borzya.

Relyefida oʻrtacha balandlikdagi togʻlar (balandligi 3072 m) va ularni boʻlib turgan soylik koʻp. Shimolida togʻlar 3072 m. gacha koʻtarilgan (Kodar tizmasi). Janubida keng Ononboʻyi tekisligi bor. Foydali qazilmalari: qalay, oltin, polimetallar, mis, molibden, volfram, temir rudalari, toshkoʻmir va qoʻngʻir kumir, magnezit va boshqa konlar mavjud. Iqlimi keskin kontinental. Qishi quyoshli, quruq va sovuq. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi –26°, –33°. Yozi iliq, qisqa. Iyulning oʻrtacha tempaturasi 17–21°. Yiliga 240–400 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 120–160 kun. Muzloq yer koʻp. Asosiy daryolari: Shilka va Argun (Amur irmoqlari), Xilok va Chikoy (Selenga irmoqlari), Olyokma va Vitim (Lena irmoqdari). Yirik koʻllari: Katta Leprindo, Leprindokan, Nichatka, Chita koʻllari guruhi, Kenon, ZunTorey, BarunTorey. Mineral suvlar bor. Chita viloyati oʻrta tayga va dasht zonasida joylashgan. Tuproklari, asosan, togʻtayga, podzol; dashtlarda qoratuproq va kashtan tuproq; togʻlararo soyliklarda oʻtloq muzloq va oʻtloqqoratuproq. Hududining 50%dan ziyodini togʻtayga oʻrmonlari (dauriya tilogʻochi, qaragʻay, kedr, qayin) egallaydi. Janubida va soyliklarda turli xil oʻtli dashtlar bor. Oʻrmonlarda sobol, kolonok, tiyin, qoʻngʻir ayiq, silovsin, shimoliy bugʻusi, izyubr va boshqa, oʻrmonli dasht va dasht rayonlarda boʻrsiq, boʻri, olasichqon, quyon, yumronqoziq va boshqa yashaydi. Qushlardan karkur, kaklik, turna va boshqa mavjud. Daryolarda baliqning noyob turlari (omul, osetr, taymen, sig va boshqalar) bor. Viloyat hududida Dauriya va Soxonda qoʻriqxonalari joylashgan.

Sanoatining asosiy tarmoqlari: konchilik (oltin, molibden, kalay, qoʻrgʻoshinrux, polimetall, kumir qazib olish), qora metallurgiya, mashinasozlik (yogʻochsozlik stanoklari, kemasozlik zavodlari). Oʻrmon va yogʻochsozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr styasi ishlab turibdi. Asosiy sanoat markazlari: Chita, PetrovskZabaykalskiy, Krasnokamensk, Baley, Borzya.

Qishloq xoʻjaligining asosiy tarmoqlari – chorvachilik (mayin junli va yarim mayin junli qoʻychilik, qoramolchilik), shimolida bugʻuchilik va moʻynachilik. Donli ekinlar (bugʻdoy, suli, arpa), kartoshka, sabzavot va boshqa ekiladi. Transport yoʻlininglar (Transsibir temir yoʻl magistrali), avtomobil transporta rivojlangan. Chitala xalqaro aeroport bor. Shilka daryosida kema qatnaydi. Bir nechta oʻrta maxsus bilim yurti, 3 oliy oʻquv yurti, ilmiy tadqiqot institutlari, 4 muzey, 2 teatr faoliyat koʻrsatadi. 30 dan ziyod kurort va dam olish muassasalari ishlab turibdi.

Manbalar 

 

Rossiya viloyatlari