MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bosh qorakoʻl kollektori

Bosh qorakoʻl kollektori — Buxoro viloyatida AmuQorakoʻl kanali zonasida joylashgan. Kollektor dehqonchilik kilinadigan 17,9 ming ga maydondagi sizot va tashlama suvlarni chiqarib yuborishga xizmat qiladi. Umumiy r. 42 km. 1967-yilda qurilgan. B. Bosh qorakoʻl kollektori tarkibida Yomonjar nasos st-yasi ham ishlaydi. B. Bosh qorakoʻl kollektori suvi Qizilqumni yonlab oʻtib, Tuzli koʻlga kuyiladi. Qoʻshilish joyida suv sarfi 11,4 m³/sek. B. Bosh qorakoʻl kollektori va boshqa kollektorlar suvini Amudaryoga parallel holda qazilayotgan Bosh yigʻuvchi kollektorga oqizish ishlari olib borilmoqda.

Manbalar 

  

Kanallar
Bosh qoʻmondon

Bosh qoʻmondon — biron bir harbiy harakatlar (mas. jang operatsiyasi), shuningdek mamlakat qurolli kuchlari tarkibiga kiradigan qoʻshin turlariga qoʻmondonlik kiluvchi oliy harbiy mansabdor shaxs. Baʼzi mamlakatlarda qurolli kuchlarning ayrim turlari boʻyicha: 1) strategik raketa qoʻshinlari; 2) quruqlikdagi qoʻshinlar; 3) Harbiy Havo kuchlari qoʻshinlari; 4) Harbiy Dengiz kuchlari; 5) Havo hujumidan mudofaa qoʻshinlarining Bosh qoʻmondon i bor. Urta asrlardagi islom mamlakatlaridagi amir ulumaro, sipohsolor lavozimlari Bosh qoʻmondon ga moye keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosha

Bosha — ustun boshi, yuqorigi bezalgan qismi. B. ustun tepasiga toʻsin, zavarrov ostidan qoʻyiladi. Asosan qattiq yogʻochdan oʻyib, kesib shakl berib tayyorlanadi va naqshlar bilan boʻyab bezatiladi. Konussimon, sodda girih naqshli, yulduzsimon koʻp qirrali (asosan sakkiz qirrali) shakllarda ishlanadi (qarang Kama muqarnas). Turar joy va jamoat binolari qurilishida, ayvon ustunlarini bezashda foydalaniladi (mas. Bolohovuz masjidi, Qoʻqon jome masjidi, Tosh hovlidagi B.lar oʻziga xos uslubda toʻsinlarga uygʻunlashtirib serhasham bezak hosil qilib ishlangan).

Yana q. Kapitel.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxitektura
Boshgidromet

"Boshgidromet", Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya bosh boshqarmasi – Oʻrta Osiyodagi yirik boshqaruv va ilmiy tadqiqot markazi. 1992-yilda tashkil etilgan. Tarkibida atrof muhitning ifloslanish monitoringi, gidrometeorologax jarayonlarga harbiylashtirilgan taʼsir koʻrsatish boshqarmalari, gidrometeorologiya markazi, texnika boshqarmasi, V. A. Bugayev nomidagi Oʻrta Osiyo gidrometeorologiya ilmiy tadqiqot instituti, „Gidrometasbob“ ilmiy ishlab chiqarish birlashmasi, Toshkent gidrometeorologiya texnikumi, 400 dan ortiq gidro va meteorologiya kuzatish punktlari bor. „Boshgidromet“ gidrologiya, glyatsiologiya, gidrometeorologik jarayonlarga faol taʼsir koʻrsatish, qishloq xoʻjaligi meteorologiyasi, sinoptik tadqiqotlar, iqlimshunoslik, stratosfera ozonini oʻrganish, atrof muhitning ifloslanishini tadqiq etish sohalari boʻyicha yirik markaz hisoblanadi. „Boshgidromet“ 1993-yildan Jahon meteorologiya tashkiloti (JMT) ga aʼzo. „B.“ JMT va Jahon obhavo xizmatining dasturlarini bajaradi, BMT doirasida Oʻzbekiston Ressublikasi aʼzo boʻlgan bir qator xalqaro dasturlar va konvensiyalarda qatnashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshibuzuqlar

Boshibuzuqlar — turklarning nomuntazam piyoda harbiy boʻlinmalari nomi. Usmonli turk imperiyasi hududidagi jangovar qabilalar — cherkeslar, albanlar, kurdlar va boshqalardan yollab olingan. Boshibuzuqlar oʻta dovyurak boʻlganlaridan shunday deb atalganlar. Xukumat ularni qurolyarogʻ, oziq-ovqat bilan taʼminlagan, lekin maosh bermagan. Boshibuzuqlar Turkiya sultonlari olib borgan urushlarda dushmanga qiron keltirib, behad dahshat solganlar. Ularning jasorati, ayniqsa, rusturk urushi (1877— 78)da namoyon boʻlgan. Oqibat, ruslar yurak oldirib qoʻyganlaridan oʻz oralaridagi har qanday yomonlikdan qaytmas kishini "boshibuzuq" deb ataydigan boʻlganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshkoʻkrak

Boshkoʻkrak — boʻgʻimoyoqlilarning boshi va koʻkragining qoʻshilishidan hosil boʻlgan tana boʻlimi. B. qisqichbaqasimonlar, qilichdumlilar, qirilib bitgan evripteridlar va koʻpchilik oʻrgimchaksimonlar uchun xos.

Manbalar 

  

Zoologiya
Boshlangʻich maktab

Boshlangʻich maktab — bolalarga boshlangʻich umumiy maʼlumot beradigan umumtaʼlim oʻquvtarbiya muassasasi. Uning vazifasi oʻquvchilarda yozish, oʻqish, hisoblash malaka va koʻnikmalarini hosil qilish, tabiat va jamiyat haqida ilk bilimlar berish, xulqodobga oʻrgatishdir. Hozirgi Oʻzbekiston hududida dastlabki Boshlangʻich maktab —maktabxonalar arab xalifaligi tomonidan Oʻrta Osiyo yerlari bosib olingandan keyin (7-asr) mahalliy xalq va ularning bolalarini musulmon ruhida tarbiyalash maqsadida ochilgan. Turkiston chor Rossiyasi tomonidan bosib olinganidan keyin rus amaldorlari va harbiylarining bolalari uchun 1869-yil Toshkentda dastlabki rus Boshlangʻich maktab i ochildi. Turkistonda mahalliy aholi bolalari uchun 19-asr oxirlarida ochilgan rustuzem maktabi ham Boshlangʻich maktab dir. 1900-yildan Oʻzbekiston hududida "jadid maktabi" nomi bilan yuritilgan yangi usul maktablari ham ish boshlagan. Bu maktablar Turkiston mahalliy xalqlar milliy maktablarining kurtaklari boʻlgan. Yangi usul maktablari ham asosan 1—4 sinfdan iborat Boshlangʻich maktab hisoblangan. 1917-yil oktabr toʻntarishidan keyin, 1918-yil 13 dekabrda Turkiston maorif xalq komissarligi qaroriga binoan rustuzem maktablari xalq maktablariga aylantirildi. 1922-yildan tayyorlov (yariminchi) sinfdan keyingi 1—3 sinflardan iborat maktablar 1bosqich maktab, yaʼni Boshlangʻich maktab hisoblangan. 1918—24 yillarda hozirgi Oʻzbekiston hududidagi barcha milliy maktablar 1bosqichli maktablar boʻlgan. Boshlangʻich maktab soni 1918-yilda 992, 1919-yilda 1847, 1921-yilda 2022, 1922-yilda 1239, 1923-yilda 1007, 1924-yilda 1271 ta boʻlgan. 1930/31 oʻquv yilidan Oʻzbekistonda umumiy majburiy boshlangʻich taʼlim joriy etilishi munosabati bilan Boshlangʻich maktab larda taʼlim muddati 4 yil qilib belgilandi. 1969/70 oʻquv yilidan rus maktablarida, 1970/71 oʻquv yilidan oʻzbek maktablarida 3 yillik boshlangʻich taʼlimga oʻtildi. Shu yillardan boshlab Boshlangʻich maktab ning mavqei va ahamiyati tubdan oʻzgardi; umumiy taʼlimning mustaqil, tugal bosqichi degan xususiyatini yoʻqotib, fan asoslarini izchil oʻrganishga tayyorlanish bosqichi boʻlib qoldi. 1991/92 oʻquv yilidan OʻzRda Boshlangʻich maktab larda yana 4 ylik boshlangʻich taʼlimga oʻtildi. "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonun (1997-yil 29 avgust)da Boshlangʻich maktab taʼlimining yangi mazmuni belgilandi. 2000/2001 oʻquv yili boshida Oʻzbekistonda 207 Boshlangʻich maktab boʻlib, ularda 30684 oʻquvchi taʼlim oldi (yana qarang Boshlangʻich taʼlim).

Manbalar
Boshlangʻich material

Boshlangʻich material (seleksiyada) — yangi nav yaratishda foydalaniladigan yovvoyi va madaniy oʻsimlik shakllari. Boshlangʻich material sifatida tabiiy va duragay populyatsiyalardan, mutant va poliploid nusxalardan, oʻzidan changlantirilgan liniyalardan foydalanish mumkin. Tabiiy populyatsiyalar — oʻsimliklarning yovvoyi shakllari, madaniy oʻsimliklarning mahalliy navlari, ekinning jahon kolleksiyasidagi namunalari koʻpincha kasallik va zararkunandalarga, suv tanqisligiga chidamli boʻladi. Boshlangʻich material ekinlari seleksiyasida asosiy Boshlangʻich material duragay populyatsiyalardir. Ular bir tur miqyosida (tur ichida) yoki turlar oʻrtasida (turlararo) har xil navlar va nusxalarni chatishtirish yoʻli bilan hosil qilinadi. Duragayda turli belgilarni jamlash madaniy oʻsimliklarning qimmatli xususiyatlaridan foydalanish imkonini beradi. Hozirgi zamon seleksiyasida koʻpchilik ekin navlari duragay populyatsiyalar asosida yaratilgan.

Oʻsimliklar (urugʻ)ga turli mutagen omillar (radiatsiya, kimyoviy moddalar, temperatura) taʼsir ettirib olinadigan oʻzgargan nusxalar —mutantlar seleksiyada Boshlangʻich material ning yangi manbai hisoblanadi (mas, gʻoʻzaning AN402 navi chigitga radioaktiv fosfor taʼsir ettirib olingan). Bir-biridan geografik uzok, otatona nusxalarini tanlash turli sharoitlarda oʻziga xos eko/iillarning shakllanishiga asoslangan. Ularning ahamiyati chatishtirish natijasida yaxshilash yoki hosil qilish mumkin boʻlgan qimmatli belgi va xususiyatlarning genetik farqlariga qarab belgilanadi. Kasalliklarga chidami turlicha boʻlgan otaona nusxalarini tanlashda kasallik qoʻzgʻatuvchisining irqiy tarkibi hisobga olinadi. Bunda irsiylanish tabiatini oʻrganish, Boshlangʻich material ning kasalliklarga chidamliligi muhim ahamiyatga ega (qarang Seleksiya).

Manbalar
Boshlangʻich narx

Boshlangʻich narx — auksionga qoʻyilgan tovarlar toʻpi (partiyasi)dagi tovarga uning egasi tomonidan qoʻyilgan dastlabki narx. Boshlangʻich narx minimal yoki aksincha (maksimal) boʻlishi mumkin. Bu narx auksion boshlanishi oldidan eʼlon qilinadi.

Manbalar
Boshlangʻich taʼlim

Boshlangʻich taʼlim — umumiy oʻrta taʼlimning dastlabki bosqichi. OʻzRda Boshlangʻich taʼlim 1—4sinflarda bolalarga ilk taʼlim berish, ularni maʼnaviy kamol toptirishning boshlanish davri hisoblanadi. U 1—4sinflarni oʻz ichiga oladi va oʻqish 6—7 yoshdan boshlanadi. Bunda taʼlim mazmunini belgilash muhim ahamiyatga ega. OʻzRning 1997-yil 29 avgustda qabul qilingan „Taʼlim toʻgʻrisida“gi qonunida Boshlangʻich taʼlim umumiy oʻrta taʼlim olish uchun zarur boʻlgan savodxonlik, bilim va koʻnikma asoslarini shakllantirishga karatilgan. Boshlangʻich taʼlim sinflari uchun oʻquv rejasi va dasturlari mavjud. Boshlangʻich taʼlim da oʻquv rejasi asosida ona tili, mat., tibbiyot, tarix (tarixiy mavzulardagi matnlar asosida), rus tili, tasviriy sanʼat, jismoniy tarbiya boʻyicha mashgʻulotlar oʻtkaziladi. Ona tili darsida xatsavod oʻrgatiladi, nutqni oʻstirish, oʻqish va yozishga oʻrgatish yuzasidan maxsus mashgʻulotlar oʻtkaziladi, dastur asosida imlo qoidalari va baʼzi grammatik vositalar toʻgʻrisida dastlabki maʼlumotlar beriladi. Mat. darsida 4 arifmetik amal ichida hisoblash (qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish) oʻrgatiladi, algebra va geom.ga oid ilk tushunchalar bilan tanishtiriladi. Boshlangʻich taʼlim da maktab dasturida belgilangan bilim, malaka va koʻnikmalarni oʻrgatish hamda hosil qilishga erishish uchun taʼlimning turli usullari, shakllari hamda vositalaridan foydalanish asosida ish olib borish talab qilinadi (yana qarang Boshlangʻich maktab).

Manbalar
Boshlangʻich urugʻchilik

Boshlangʻich urugʻchilik — yangi hamda rayonlashtirilgan ekin navlari va duragaylari urugʻlarining navdorlik va mahsuldorlik sifatlarini saqlab qolgan holda yalpi koʻpaytirish. Istiqbolli yangi navlar elitasi navni dastlabki koʻpaytirish urugʻchilik xoʻjaliklarida, rayonlashtirilgan navlar elitasi ixtisoslashtirilgan elitaurugʻchilik xoʻjaliklarida yetishtiriladi. Yangi va rayonlashtirilgan navlar dastlabki koʻpaytirish ustidan mualliflik nazoratini seleksiya muassasalari — orginatorlar olib boradi. Ekin turiga kura (donli, moyli, texnika, yemxashak va boshqalar) ekinlarni tashkil etishda turli sxemalar qabul qilingan. Masalan, gʻoʻza urugʻchiligi sxemasida Boshlangʻich urugʻchilik bosqichi 1yilgi urugʻlik koʻchatzori (superelita) va 2yilgi urugʻlik koʻchatzori (elita)ni oʻz ichiga oladi (qarang Urugʻchilik).

Manbalar
Boshlangʻich funksiya

Boshlangʻich funksiya — berilgan f(x) funksiyaning F’(x)=f (x) tenglik bajariladigan Gʻ(x) funksiyasi. Boshlangʻich funksiya koʻp qiymatli funksiya. Boshlangʻich funksiya ni izlash differensiyalash amaliga teskari amaldir. Gʻ(x) uchun cheksiz koʻp Boshlangʻich funksiya mavjud, ammo ulardan istalgan ikkitasi bir-biridan oʻzgarmas qoʻshiluvchi bilan farq qiladi. Barcha Boshlangʻich funksiya lar toʻplami f(x) funksiyadan olingan aniqmas integral deyiladi. Bu toʻplam Gʻ(x)=Gʻ(x)+Sformula bilan ifodalanadi; bunda Gʻ(x) — biror Boshlangʻich funksiya, S — ixtiyoriy uzgarmas. Maye, x3 funksiya Zx2 uchun Boshlangʻich funksiya dir. Zx2 ning hamma Boshlangʻich funksiya larix3+S koʻrinishda yoziladi (bu misolda interval ixtiyoriy).

Manbalar
Boshlangʻich pay

Boshlangʻich (Qoʻr) pay — shirkat aʼzolarining umumiy ish uchun qoʻshgan dastlabki pul mablagʻi (kooperativ pay, aksiyador pay va boshqalar). Boshlangʻich pay qoʻshish korxona egasiga aylanishning sharti hisoblanadi va korxona molmulkida uning ilk hissasiga teng boʻladi. Agar korxona aksiyadorlik jamiyatiga aylantirilgan boʻlsa, Boshlangʻich pay qoʻshgan kishi dastlab uning summasiga teng aksiyani, aksiya miqdoriga qarab esa dividend opgit. Boshlangʻich pay jamoa mulkini barpo etish yoʻllaridan biri, bozor iqtisodiyotiga utishning eng zarur sharti hisoblanadi.

Manbalar
Boshlik

Boshlik — 1) Kavkaz togʻlik axoliyey va boshqa Sharq xalqlari sovuq, qoryomgʻir va oftobdan sakdanish uchun boshiga kiyadigan jun yopinchiq. 1862-yil rus armiyasida joriy qilinib, rusturk urushi (1877—78)da shu qadar qoʻl kelganki, hatto uni Gʻarbiy Yevropa armiyalarida ham ishlata boshlaganlar. Masalan, 1881-yil Tunisga joʻnatilgan fransuz qoʻshinlari otryadining barcha zobit va askarlari B. bilan toʻla taʼminlangan. 2) Ayrim musulmon xalqlarda kuyov tomon kelin tarafga inʼom qiladigan qalin boʻlib, u choʻqqi quloqchin ichiga solib berilgani uchun shunday deb atalgan. 3) Poyabzalning oyoq yuzi va yonlarini yopib turadigan qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshmoq

Boshmoq — 1) tormozda — vagonlarni toʻxtatish uchun temir yoʻl iziga qoʻyiladigan ponasimon moslama; 2) qoziqoyoq boshmogʻi — qoziqoyoqning pastki oʻtkir uchiga kiydiriladigan poʻlat uchlik; 3) texnologik B.— mashinalar oʻrnatiladigan va sozlanadigan tayanch; 4) qutbiy B.— elektr mashinalari magnit qutblarining bir qismi; magnit oqimi zichligining bir meʼyorda tarqalishini taʼminlaydi; 5) tayanch ustunning bosim asosga bir tekis tushishini taʼminlaydigan pastki qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshoyoqli mollyuskalar

Boshoyoqli mollyuskalar (Cephalopoda) — yuksak tuzilgan dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasi (uz. 1 sm dan 5 m gacha) bilateral simmetriyali, odatda, tana va yirik boshboʻlimlaridan iborat. Oyogʻi voronkaga aylangan. Tanasi qalin mantiya bilan qoplangan. Ichki organlari keng mantiya boʻshligʻida joylashgan. Ogʻiz teshigi atrofida 8 yoki 10 ta paypaslagichlari (oyoqlari) boʻladi. Paypaslagichlarida bir necha qator boʻlib joylashgan juda koʻp soʻrgʻichlari bor. Koʻpchilik turlarining chigʻanogʻi evolyutsiya jarayonida reduksiyaga uchragan yoki mantiya burmalari ichida plastinka holida saqlanib qolgan. Haqiqiy chigʻanoq faqat nautilusda boʻladi. Urgʻochi argonavt chigʻanogʻi esa tuxumlarini olib yurishga moslashgan. Bosh miyasi togʻay skelet bilan qoplangan. Toʻtiqush tumshugʻiga oʻxshash egilgan bir juft jagʻlari ozigʻini ushlab turish va maydalash uchun xizmat kiladi. Qirgʻichlari va 2 juft soʻlak bezlari bor. Orqa ichagiga siyoh xaltasi yoʻli ochiladi. Bosh miyasi yirik, boshining ikki yonida yirik va yaxshi rivojlangan koʻzlari joylashgan. Boshoyoqli mollyuskalar rangini tez oʻzgartirish xususiyatiga ega (niqoblanish). Aksariyat turlarida nur taratuvchi organlari boʻladi. Qon aylanish sistemasi deyarli yopiq. Ayrim jinsli, baʼzi turlarida jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan. Erkagi paypaslagichlarining oʻzgarishidan hosil boʻladigan spermatofori (gektokotil) yordamida urugʻ hujayralarini urgʻochisining mantiya boʻshligʻiga yoki urugʻ qabul qilgichiga kiritadi. Tuxumlari yirik, sariq moddasi koʻp. Tuxumdan voyaga yetgan davriga oʻxshash mollyuska chiqadi. Boshoyoqli mollyuskalar, odatda, reaktiv usudda faol harakat qiladi. Buning uchun boshining pastida joylashgan 2 ta tirqish orqali suv mantiya boʻshligʻiga kiradi; mantiya devorida muskullar kuchli qisqarganda suv voronkasi orqali kuch bilan otilib chiqib, mollyuska tanasini suradi. Koʻpchilik turlarida tanasining keyingi tomonida va ikki yonida bir juft suzgichlari boʻladi. Hozirgi Boshoyoqli mollyuskalar ning 650 ga yaqin turi okean va ochiq dengizlarda tarqalgan, 2 ta (toʻrt jabralilar, ikki jabralilar) kenja sinfga boʻlinadi. Toʻrt jabralilar eng qad. sodda tuzilgan (mas, nautilus), ikki jabralilar esa qolgan barcha hozirgi mollyuskalarni uz ichiga oladi. Pelagik va dengiz tubida hayot kechiradi. Yirtqich, bentofag va plantofag oziqlanadi. Koʻpchilik Boshoyoqli mollyuskalar goʻshti uchun ovlanadi. Ayrim turlari farmatsevtika sanoati uchun xom ashyo hisoblanadi. Dunyo boʻyicha har yili 1,63 mln. t ga yaqin Boshoyoqli mollyuskalar ovlanadi (qarang Mollyuskalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshoq

Boshoq — toʻpgul yoki toʻpmeva xili. Asosan donli oʻsimliklarga xos boʻlib, boshoqchalardan tashkil topgan. Boshoqcha toʻpgulda bir qancha gullar ikkita qipiq orasiga joylashgan. Shunday boshokchalardan bir nechtasi poyaning uchida zich oʻrnashib, B.ni hosil kiladi. Shuning uchun boshoqcha poyaning gulchi (generativ) shoxchasidan iborat boʻlib, oddiy toʻpgul deyiladi. B. esa juda koʻp boshokchalardan hosil boʻlgan murakkab toʻpguldan tashkil topgan. Shunga koʻra oddiy, murakkab va siyrak gulli B. boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Boshogʻriqoʻt

Boshogʻriqoʻt (Achillea santolina L.) — qoqidoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 15—30 sm. Bargi ensiz, patsimon. Guli sariq. Gul savatchalari poya uchida qalqrnsimon murakkab toʻpgul hosil qiladi. May—iyulda gullab, avgustda urugʻi pishadi. Togʻ etaklari, choʻl va adirlarda tarqalgan; ariqlar boʻyida, yoʻllar yaqinida, shuningdek begona oʻt sifatida ekinlar orasida ham oʻsadi. Quritilmagan B.da 0,056—11% efir moyi boʻlib, bu moy tarkibida 53—56% kamfora, 15— 20% sinsol, 10—15% apinen, 20% ga yaqin efir va spirt borligi aniqlangan. Poyasi, bargi va gulidan tayyorlanadigan qaynatmadan xalq tabobatida meʼda kasalliklari, sil va bavosirni davolashda, qonni toʻxtatishda foydalaniladi. B.dan tabiiy kamfora ham olish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshpana

Boshpana — yashash uchun, shuningdek tabiiy yoki ijtimoiy hodisa, voqeadan yashirinib, omon qolish uchun makon boʻladigan joy. Siyosiy boshpana ham boʻladi (qarang Boshpana huquqi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshpana huquqi

Boshpana huquqi — hoz xalqaro va davlat ichki huquqiga oid tushuncha. Xalqaro huquqda Boshpana huquqi asosiy xalqarohuquqiy odatlarga, shuningdek Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyam 1967-yil 4 dekabrda kabul qilgan Hududiy boshpana toʻgʻrisidagi deklaratsiyam binoan amalga oshiriladi. Davlat ichki huquqida Boshpana huquqi hozirgi demokratax davlatlarning konstitutsiya va qonunlariga koʻra, ajnabiy fuqarolar va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarga beriladigan alohida shaxsiy huquq. Ajnabiy oʻz vatanida siyosiy, diniy, ilmiy va boshqa shunga oʻxshash asoslar boʻyicha taʼqibga uchragan taqdirda Boshpana huquqi unga boshqa davlat hududida, nomaʼlum uzoq vaqt qolish imkoni tugʻilgan paytda beriladi. Boshpana huquqi harbiy jinoyatchilar va insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etgan aybdor shaxslarga nisbatan tatbiq etilmaydi. Siyosiy boshpana ajnabiyga oʻz-oʻzidan fuqarolik berilishini bildirmaydi. Davlat ushbu shaxsga boshpana berish bilan uni taʼqib etgan davlat qoʻliga topshirmaslik majburiyatini zimmasiga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bosh skeletsizlar

Bosh skeletsizlar, boshqutisizlar (Acrania) — xordalilar kenja tipi, ayrim maʼlumotlarga koʻra, bosh xordalilar sinfi. Boshi ixtisoslashmagan, bosh qutisi boʻlmaydi (nomi ham shundan olingan). Tanasi va ayrim ichki organlari, jumladan ayirish sistemasi va jinsiy bezlari hamda muskullari segmentlashgan (boʻgʻimlarga boʻlingan). Sezgi organlari sodda tuzilgan, faqat terisida va nerv nayi boʻylab sezgir hujayralar joylashgan, yuragi boʻlmaydi, qisqarib turuvchi aortasi yurak funksiyasini bajaradi. 2 urugʻi (lansetniklar, asimmetron) maʼlum. Atlantika va Tinch okeani dengizlarida keng tarqalgan. Qora dengizda ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshtuzi

Boshtuzi — boshga taqiladigan ziynat buyumi, Xorazmdagina saqlanib qolgan taqinchoq. Kelinlar yakka holda peshonaga va juft holda chakkalariga taqqan. B. shakli asosiga uchburchak joylashgan va uning asosidan yuqoriga tomon uchi dumaloq shaklda yakunlanuvchi oʻqustun chiqarilgan, uchburchak burchaklaridan boʻrtma, oʻqustundan yon tomonlariga 3 juft shoxchalar chiqarilgan, har bir boʻrtma va shoxchalarga, shuningdek uchburchak asosiga bargakli shokilalar osilgan. Uchburchak markaziga yirik va boʻrtmalarga kichik hajmli, atrofi feruza koʻzlar halqasi bilan oʻralgan tekis doiraga esa rangli shisha koʻzlar oʻrnatilgan. Tadrijiy rivojlanishida zardushtiylik maʼbudasi Anaxita obrazi bilan ramziy maʼnoga ega boʻlgan "hayot daraxti" mavzulari uygʻunlashib ketgan yagona anʼanaviy shakldagi taqinchoq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshtutsoy

Boshtutsoy — Navoiy viloyati Nurota tumaniayatk soy. Baxiltogʻning jan. yon bagʻridan, 1600 m balandlikdan Oqqoyasoy nomi bilan boshlanadi. B. dastlabki 5 km da jan.gʻarbga, keyin shim.gʻarbga oqib Boʻbaksoyga quyiladi. Uzunligi 21 km, havzasining maydoni 40 km². Yogʻingarchilik paytidagina suv oqadi, boshqa vaqtlarda esa u yerbu yerida buloqlar sizib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekistondagi daryolar
Boshqariladigan bomba

Boshqariladigan bomba — aviatsiya bombasituri. Quruklik va dengizdagi kichik hajmli muhim nishonlarga tashlanadi. Boshqariladigan bomba samolyotdan turib radiouzatkichlar yordamida boshqariladi. Boshqa turdagi bombalarga nisbatan moʻljalga aniq tegadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqariladigan gaz muhiti

Boshqariladigan gaz muhiti — germetik berk kameralarda sunʼiy yaratilgan atmosfera. Sanoat usulida sabzavot, meva, uzum va boshqalarni uzoq saqlashda qoʻllaniladi. Muayyan harorat, namlik va gaz muhiti talab etiladi. Masalan, 3% SO2, 5% O2, 92% N tarkibli muhitda va namlik 90—98%, harorat 02° da uzumni 8—9 oygacha sifatini buzmay sakdash mumkin. Gaz muhitining moʻʼtadilligi gazogeneratorpar bilan taʼminlab turiladi. Yirik omborxonalarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boshqariladigan kapitalizm nazariyasi

Boshqariladigan kapitalizm nazariyasi — iqtisodiyotni, jumladan kapitalistik xoʻjalik yuritish tizimini davlat yoʻli bilan boshqarishni asoslaydigan nazariya. 1929—33 yillarda AQShda roʻy bergan Buyuk tanglik — iqtisodiy inqiroz va kapitalizmning aralash iqtisodiyotga oʻsib oʻtishi jarayoni Boshqariladigan kapitalizm nazariyasi n.ni vujudga keltirdi. Bu nazariyaning asoschisi ingliz iqtisodchisi J. M. Keyns hisoblanadi (qarang Keynschilik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil