MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kodlash nazariyasi

Kodlash nazariyasi — kodlarning xususiyatlari va qoʻyilgan maqsadga erishish uchun ularning mosligi haqidagi fandir.

Nazariya doirasida kodlash faqat bevosita foydalanish uchun maʼlumotlarni qulay shakldan uzatish, saqlash, avtomatik qayta ishlash va ruxsatsiz kirishdan saqlash uchun qulay shaklga aylantirish jarayoni sifatida koʻriladi. Nazariyaning asosiy muammolariga birma-bir kodlash va muayyan sharoitlarda aloqa kanali realizatsiyasi murakkabligi masalalari kiradi; shuning munosabati bilan quyidagi yoʻnalishlar ajralib turadi:

 maʼlumotlarni siqish— ular egallagan hajmni kamaytirish maqsadida amalga oshiriladigan maʼlumotlarni algoritmik oʻzgartirish maʼlumotlarni saqlash va uzatish tizimlaridan yanada oqilona foydalanish uchun ishlatiladi, asosiy ish usuli — dastlabki maʼlumotlardagi ortiqchalikni yoʻq qilish (masalan, matnda soʻzlarning takrorlanishi);
 transport kodlash — informatikada maʼlumot uzatish protokollari bilan muvofiqlashtirish uchun qoʻshimcha kodlash qoʻllanadi;
 kriptografiya — maxfiylikni (maʼlumotni begona shaxslar oʻqiy olmasligi), maʼlumotlarning yaxlitligini (maʼlumotni sezdirmasdan oʻzgartirishning imkonsizligi), autentifikatsiyani (muallifning haqiqiyligini yoki obʼektning boshqa xususiyatlarini tekshirish), shuningdek mualliflik huquqini rad etishning imkonsizligini taʼminlash uchun maʼlumotlarni oʻzgartirish;
 jismoniy kodlash — har qanday signalning, masalan, kuchlanish amplitudasi, tok amplitudasi, yorqinlik amplitudasi va boshqalarning diskret darajalari koʻrinishida maʼlumotlarini ifodalash usuli;;
 xatolarni aniqlash va tuzatish — maʼlumotlarni yozib olish va ijro etish yoki maʼlumotni qayta tiklab, aloqa liniyalari orqali uzatish paytida maʼlumotlar yaxlitligini nazorat qilish.

Manbalar 

kodlash nazariyasi
Tustovuq

Tustovuq (lat.) tustovuqlar turkumi. Tovuslar, argus, tovus, tovus qirgʻiylari, oʻrmon tovuqlari, turachlar, ularlar, bedana, Keklik, ba'zi kekik turlari va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Taxminlarga koʻra, Pavoninae va Phasianinae  tustovuqlar taxminan 30 million yil oldin, erta oligotsenda ajralib chiqqan deb taxmin qilinadi.

Yaqin vaqtgacha qirgʻiy tasnifi asosan toʻgʻtidan to'g'ri qarindoshlik emas, balki morfologik xususiyatlarga asoslangan edi. Tovuslar, arguslar, tovuslar qirgʻiylari va oʻrmon tovuqlari bir vaqtning oʻzida qirgʻiy tustovuqda (Phasianinae) tasniflangan, kekiklar, frankolinlar, ular va boshqa bir qator nasllar endi tarqalgan kekik (Perdicinae)  tovuslarga tegishli edi. Yaqinda oʻtkazilgan molekulyar genetik tadqiqotlar sanab oʻtilgan taksonlar bilan yaqin aloqada ekanligini isbotladi. Boshqa tomondan, mitogenom ma'lumotlari shuni koʻrsatadiki, Pavoninae tovusi oddiy qirgʻiy tanasidan ketma-ket ajralib chiqadigan bir qator qatorlardan tashkil topgan parafiletik guruh boʻlishi mumkin.

Tasniflash

Manbalar 

Qushlar
Tuttosport

Tuttosport - Italiyaning Turin shahrida nashr etiladigan  italyan sport gazetasi.

Tarix va profil 
Tuttosport birinchi marta 1945-yil 30-iyulda nashr etilgan. Renato Casalbore (keyinchalik u 1949-yilda Superga aviahalokatida Il Grande Torino futbol jamoasi bilan birga vafot etgan) gazetaga haftada ikki marta chiqadigan holda asos solgan. 1946-yilda u haftada uchta nashrga koʻchirildi va 1951-yil 12-martdan boshlab har kuni nashr etiladi. Gazetaning bosh qarorgohi Turinda joylashgan. U keng jadval formatida chop etiladi. Odatdagi nashrlar 28 yoki 32 sahifadan iborat boʻlib, Turin, Rim, Milan va Genuyaga moʻljallangan toʻrtta nashrda chiqariladi.

Gazetaga Xavier Jacobelli muharrirlik qiladi; uning oʻtmishdoshlari orasida Vittorio Oreggia, Paolo De Paola, Jankarlo Padovan, Antonio Ghirelli va Janpaolo Ormezzano kabi muharrirlar bor edi.

Tavsif 
Gazetaning asosiy qismi futbolga bagʻishlangan. Milanlik auditoriyaga moʻljallangan Gazzetta dello Sport va koʻproq Markaziy-Janubiy auditoriyaga yoʻnaltirilgan Corriere dello Sport kabi Turin gazetasi ham „Markaz-Shimol“ bilan bogʻliq masalalarning koʻproq ustunligi bilan ajralib turadi. Har kuni joy ham  Inter va  Milanga ajratilgan. Shuningdek, u kichik ligalar va boshqa sport turlari, xususan basketbol, ​​tennis va Formula 1 bilan shugʻullanadi.

Oʻrtacha gazetalar 28-32 sahifani tashkil qiladi. Bosh ofisdan tashqari uning Rim, Milan va Genuyada tahririyatlari mavjud. Tuttosport milliy tarqalishga ega, ammo uning tarqalishi mamlakatning bir hududida toʻplangan: asosan Shimoliy-Gʻarbiy va Shimoliy Tirreniyada.

2003-yilda gazeta Yevropaning yosh futbolchilari uchun moʻljallangan Yevropaning „Golden Bo“y mukofotini taʼsis etdi.

2017-yil 8-iyundan boshlab u tabloid formatida chop etilmoqda.

Nashr 
Tuttosport 2004-yilda 123 921 nusxada chop etilgan. 2008-yilda nashrning tiraji 115 533 nusxani tashkil etdi. 2012-yilda gazeta 64,355,791 nusxada sotilgan.

Muharrirlar 

 Renato Casalbore (1945 — 1949)
 Carlo Bergoglio (1949 — 1959)
 Antonio Ghirelli (1959 — 1960)
 Bruno Roghi (1960 — 1962)
 Ilo Bianchi (1962)
 Giglio Panza (1962 — 1974)
 Gianpaolo Ormezzano 1974 — 1979)
 Giglio Panza (1979-1982)
 Pier Cesare Baretti (1982 — 1982)
 Piero Dardanello (1982 — 1993)
 Franco Colombo (1993-1996)
 Gianni Minà (1996-1998)
 Xavier Jacobelli (1998 — 2002)
 Giancarlo Padovan (2002 — 2008)
 Paolo De Paola (2008 — 2012)
 Vittorio Oreggia (2012 — 2015)
 Paolo De Paola (2015 — 2018)
 Xavier Jacobelli (2018 — 2022)
 Guido Vaciago (2022 — hozirgacha)

„Golden Boy“ mukofoti 
Golden Boy mukofoti Yevropada faol boʻlgan 21 yoshgacha boʻlgan eng yaxshi futbolchiga beriladi.[8]

Ushbu mukofot gʻoliblari:

„Golden Man“ mukofoti 
„Golden Man“ mukofoti Yevropada 21 yoshdan oshgan eng yaxshi futbolchiga beriladi.

Ushbu mukofot gʻoliblari:

«Golden Player Woman» mukofoti

Manbalar

Havolalar 
 Rasmiy sayt
Bambergi qudugʻi

Bamberg qudugʻi (Polsha) Studzienka Bamberki) — Poznandagi Eski bozor maydonidagi quduq, shahar ratushasi binosi yaqinida. Sokol Poznan meʼmori Shtal tomonidan ishlab chiqilgan, bronza haykal esa haykaltarosh Jozef Vakerlning ishi. Haykaltarosh yodgorlikni „Goldenring“ vino yertoʻlasi xodimasi Yadviga Gadzemskayaga qarab yasagan. Modelning Bamberlar bilan hech qanday aloqasi boʻlmagan. Bamberlar, 1719-1753-yillarda Poznan hukumati tomonidan Buyuk Shimoliy urush va uning oqibatlari — vabo epidemiyasi paytida vayron qilingan tashlandiq qishloqlarni obod qilish uchun taklif qilingan, Bamberg chekkasidan kelgan koʻchmanchilarning avlodlari boʻlgan, kelib chiqishi polyak boʻlgan, nemislardir.

Haykalchada anʼanaviy Bamberlar kiyimidagi ayol tasvirlangan, obkashi va vinochilikda ishlatiladigan bidonlari bilan. Quduq hovuzi otlarga ardob tayyorlashda ishlatilgan, ammo mahalliy aholi ham undan foydalangan. Quduqning asoschisi Poznan savdogari va sharob ishlab chiqaruvchisi Leopold Goldenring hisoblanadi.

Bamberlar kiyimidagi qiz shaklidagi quduqning ochilishi 1915-yilda boʻlib oʻtgan. Dastlab, quduq Eski bozor maydoniga, oddiy uylar oldiga oʻrnatilgan. Quduqning joyi bir necha bor oʻzgartirilgan. Ikkinchi jahon urushi tugagandan soʻng, quduq omborda saqlangan va faqat 1964-yilda Mostovaya koʻchasida, sobiq mason lojasi binosi qarshisida oʻrnatilgan. 1977-yilda quduq Eski bozor maydoniga qaytarilgan. 1998-yilda Germaniya kansleri Gelmut Kol Poznanda yashovchi bamberlar bilan quduq yaqinida uchrashuv oʻtkazgan.

Manbalar 

Poznan Diqqatga Sazovor Joylari
 Poznan Yodgorliklari
 Poznan
 1915 yilda qurilgan bino va inshootlar
1915 yilda Polshada paydo bo'lgan
Qoʻngʻiroq-javob (autentifikatsiya)

Qoʻngʻiroq-javob (Challenge-response authentication) — maxfiylik (bu holda parol) aloqa kanali orqali uzatilmaydigan autentifikatsiya qilish usuli.

Bunday autentifikatsiya qilishning eng oddiy usuli (parollarni ochiq shaklda saqlashda):

 Autentifikatsiya qilishni istagan mijoz aloqa sessiyasining boshlanishiga soʻrov beradi, bunga javoban, chaqirilayotgan tomon (server) mijozga tasodifiy, lekin har safar turli xil maʼlumotlarni (masalan, joriy sana va vaqt) yuboradi.
 Mijoz qabul qilingan soʻrovga parolni qoʻshadi va bu satrdan har qanday xashni (masalan, MD5) hisoblab chiqadi va uni serverga yuboradi.
 Server yuborilgan qiymat bilan oʻxshash harakatlar qiladi va natijani taqqoslaydi.

Agar xesh qiymatlari mos kelsa, autentifikatsiya muvaffaqiyatli deb hisoblanadi.

Manbalar

Havolalar 
 challenge/response / PCMag encyclopedia
 H. C. Grossman, Challenge — Response / Clemson, Computer Science 420/620 (cpsc420), 2012
 Autentifikatsiya
Texnooptimizm

Texnooptimizm — bu dunyoqarash va hayotiy pozitsiya majmui boʻlib, unga koʻra, ilgʻor ijtimoiy rivojlanish jarayonida yuzaga keladigan muammolar va qarama-qarshiliklarni bartaraf etishda texnik muvaffaqiyat va ilmiy-texnika taraqqiyotiga birlamchi ahamiyat qaratiladi.

Texnooptimizm nuqtai nazaridan qaralganda ishlab chiqarishning texnik vositalari (mashinalar, mexanizmlar, kompyuterlar, innovatsion texnologiyalar va boshqalar), shuningdek, ilmiy-texnik bilimlar ijtimoiy hayotning turli tomonlarini, tabiati va yoʻnalishini belgilaydigan hal qiluvchi omil hisoblanadi.

Tarix 
XIX-asr oxiri — XX-asr boshlarida zamonaviy ilmiy fantastika gullab-yashnadi. Bu vaqtda texno-optimistik fikrlashning dastlabki belgilari paydo boʻldi: telegraf, dinamit va samolyotlar (keyinchalik kino va televidenie) (baʼzan hatto ularning ixtirochilari tomonidan) urushni tugatuvchi vositalar sifatida eʼlon qilindi. Birinchi jahon urushi barcha optimistlar tushkunlikka tushishlariga sabab boʻldi, ammo texnooptimistik kayfiyat tez orada qayta tiklandi.

Texnooptimizm intellektual yoʻnalish sifatida 1960-yillarda, urushdan keyingi voqealar jamoat tartibini tiklash, rivojlanish va farovonlikka intilish, umumiy inson manfaatlariga erishish kabi yangi milliy va global vazifalarni qoʻyishga zamin yaratgan paytda paydo boʻldi.

SSSRda taʼlim tizimi, siyosat va mafkuraning ilmiy bilimlarni ishlab chiqarishga taʼsiri, ilmiy-texnik bilimlarni madaniy muhitda tarqatish tufayli texnooptimizm ildiz otgan.

Tanqid 
Texnooptimizmga qarama-qarshi hodisa — texnopessimizm mavjud. Uning izdoshlari, optimistik nuqtai nazardan qaraydigan zamonaviy texnologiyalarning aksariyati insoniyatga zarar yetkazishi, eng yomoni esa, yoʻq qilishiga ishonishadi. Pessimistlarning fikricha, yangi texnologiyalarni izlash kutilmagan oqibatlar va xavf-xatarlarga olib kelishi mumkin.|Nicholas Agar}}Nikolas Agar The Huffington Post gazetasida chop etilgan maqolasida shunday degan:
„Menimcha, bu texnooptimizm notoʻgʻri. Bu boylikni oshirish uchun texnologik taraqqiyotning kuchini juda oshirib yuboradi. Koʻpgina yangi texnologiyalar ularni qoʻlga kiritgan yoki tajribaga ega boʻlgan odamlarga katta foyda keltirishi haqiqat deb faraz qiling. Shaxslar farovonligini oshirish butun jamiyatga uzoq muddatli taʼsir koʻrsatadi, deb adashayapmiz. Baxtli odamlar baxtli jamiyatni yaratishi shart emas.“.

Manbalar 

Hayot falsafasi
 Texnologiya
 hayot falsafasi
Axborot tizimlarida identifikatsiya qilish

Axborot tizimlarida identifikatsiya qilish — bu identifikatsiyalash ob’ekti uchun uning identifikatori aniqlanadigan, axborot tizimida ushbu sub’ektni yagona identifikatsiya qiluvchi jarayonidir. Axborot tizimida identifikatsiya qilish tartib-taomilini amalga oshirish uchun avvalo sub’ektga tegishli identifikator berilishi kerak (yaʼni sub’ekt axborot tizimida roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak).

Identifikatsiya qilish jarayoni autentifikatsiya bilan bevosita bogʻliq: sub’ekt autentifikatsiya jarayonidan oʻtadi va agar autentifikatsiya muvaffaqiyatli oʻtgan boʻlsa, u holda axborot tizimi autentifikatsiya omillari asosida sub’ekt identifikatorini aniqlaydi. Bunday holda, identifikatsiyaning ishonchliligi toʻliq amalga oshirilgan autentifikatsiya jarayonnig ishonchlilik darajasi bilan belgilanadi.

Identifikatsiyaga misollar:

Subyektga identifikator berish (yaʼni, sub’ektni axborot tizimida roʻyxatdan oʻtkazish) baʼzan identifikatsiya deb ham ataladi.

Manbalar 

 axborot texnologiyalari
Kirish imkoniyatini tanlash asosida boshqarish

Kirish imkoniyatini tanlash asosida boshqarish (discretionary access control, DAC) ؘ― subyektlarning obyektga kirish imkoniyatini boshqaruv roʻyxati yoki kirish imkoniyati matritsasi asosida boshqarish. Shuningdek, kirish imkoniyatini ixtiyoriy boshqarish, kirish imkoniyatini nazoratli boshqarish va kirish imkoniyatini cheklovli boshqarish atamalari ham qoʻllaniladi.

Kirish imkoniyatiga ega „№ 1 foydalanuvchi“ subyekti faqatgina № 3 obyektiga kirish huquqiga ega boʻladi, shuning uchun ham uning № 2 obyektga yoʻllangan soʻrovi rad etiladi. „№ 2 foydalanuvchi“ subyekti № 1 va № 2 obyektlarning har ikkisiga ham kirish huquqiga ega, shuning uchun uning ushbu obyektlarga yoʻllangan soʻrovi rad etilmaydi.

Har bir juftlik (subyekt va obyekt) uchun ruxsat etilgan kirish imkoniyati turlari (oʻqish, yozish va h.k), yaʼni mazkur subyekt (individ yoki individlar guruhi) uchun aynan shu resurs (obyekt) ga kirish turlari sanab oʻtilgan aniq va ikkilanishga yoʻl qoʻyilmagan roʻyxat taqdim etilishi kerak.

Kirishni ixtiyoriy boshqarish usulini shakllantirishga bir necha hil yondashuv mavjud:

 Tizimning har bir obyekti oʻzi bilan bogʻlangan subyektga ega va u obyektning egasi deb ataladi. Aynan obyekt egasi unga kirish huquqini belgilaydi.
 Tizim ajratib koʻrsatilgan bitta subyekt — superfoydalanuvchiga ega, u tizimdagi boshqa barcha subyektlarning egalik huquqini belgilab berish huquqiga ega boʻladi.
 Tizimda bir vaqtda oʻz obyektlariga kirish huquqini oʻrnatuvchi obyekt egalari va istalgan obyekt yoki uning egasini oʻzgartirish imkoniyatiga ega superfoydalanuvchi boʻlsa, aralash variantlarni ham qoʻllash mumkin. Aksariyat operatsion tizimlar, misol uchun Unix yoki Windows NTda ana shunday aralash variant qoʻllaniladi.

Kirish imkoniyatini tanlov asosida boshqarish — axborotni himoya qilish tizimi talablariga muvofiq, maxfiy maʼlumotlarni qayta ishlashda resurslarga kirishni cheklash siyosatining asosiy amalga oshirilish usuli hisoblanadi.

Yana qarang 
 Majburiy kirish nazorati
 Rolga asoslangan kirishni boshqarish
 Axborot xavfsizligi
 Grant modelini oling
 Bell-Lapadula modeli
 Kirish atributlari asosida kirishni boshqarish

Manbalar 

 kirish nazorati
Koribant

Koribant (yoki Kirbant, Κορύβας) — koribantlar bilan bogʻliq boʻlgan qadimgi yunon mifologiyasi qahramoni. Iasion va Kibelaning oʻgʻli. Uning xotini Kilikaning qizi Fiva. Idaning otasi. Baʼzilarga koʻra, Apollon ikkinchining otasi. Yasion va Kibelning oʻgʻli. Xotini Kilikning qizi Thebe. Idaning otasi. Baʼzilarga koʻra, Apollon II ning otasi.

Orxid oilasining oʻsimliklari uning nomi bilan atalgan — Corybas.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
qadimgi yunon mifologiyasida kichik Osiyo
Son suyagi bo'ynining varusli deformatsiyasi

Son suyagi bo'ynining varusli deformatsiyasi — Boʻyin-diafiz burchagi odatda 125-127°ga teng boʻladi. Varusli deformatsiyada bu burchak 45° gacha kamayadi.

Patogenez 

Bu son suyagi boshchasining epifizar oʻsish zonasidagi rivojlanish nuqsoni bilan bogʻliq. Kasallik bola yura boshlaganidan keyin, koʻprok qizlarda aniqlanadi. Tug'ma varusli deformatsiya orttirilgan varusli deformatsiyaga qaraganda kam uchraydi. Orttirilgan varusli deformatsiya jaroxatdan, raxit, osteoxondropatiya, yalligʻlanish jarayonlarida, endokrin kasalliklar va boshqalar oqibatida kelib chikadi. Orttirilgan varusli deformatsiyada boʻyin-diafiz burchagi 80-90°ga teng boʻladi.

Klinika  

Kasallik «oʻrdak yurish», bel lordozi, Trendelenburgning musbat simptomi, chanoq-son boʻgʻimida oyoq kerilishining cheklanishi va buralishi bilan namoyon boʻladi. Lekin son suyagi boshchasining tug'ma chiqishidan farqi shuki, paypaslaganda son suyagi boshchasi son uchburchagida qoʻlga seziladi.

Davolash 

Qoida boʻyicha jarroxlik yoʻli bilan davolanadi. Operatsiya son boʻyinchasida teshilgan kanalga to boshchasiga qadar suyak shtifi oʻtkazish va ko'ks osti osteotomiyasi qilishdan iborat. 
Son suyagi boʻyinchasining valgusli deformatsiyasi tug'ma boʻlishi, shuningdek poliomiyelit va raxit kasalliklari tufayli rivojlanishi mumkin. U klinik jixatdan unchalik ahamiyatga ega emas.

Prognoz 

Operatsiyadan keyin Trendelenburg simptomi yoʻqolib, bemorlarning oqsashi toʻxtaydi. Son suyagi boshchasi deformatsiyasidan bemorlar davolangandan keyin dispanser nazoratida boʻlishi kerak. Shuni aytish kerakki, jinsiy balog'atga yetish davrida son suyagi boshchasining chala chiqishi oʻzining klinik koʻrinishlari bilan bir necha yildan soʻng rivojlanishi mumkin. Butun nazorat muddati davrida davolovchi badantarbiya mashqlari va suvda suzish tavsiya etiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Травматология и ортопедия. Травматология и ортопедия. Юмашев Г.С
 Шаповалов В.М., Грицанов А.И., Ерохов А.Н. (ред.) Травматология и ортопедия
Korinf (mifologiya)

Korinf () — qadimgi yunon mifologiyasidagi personaj. Afsonaga koʻra, u Korinf shahrining asoschisi boʻlgan va uning aholisi gaplariga koʻra, Zevs va Elektra ning oʻgʻli boʻlgan. Korinflik Yevmelning soʻzlariga koʻra, u Marafon qahramonining oʻgʻli boʻlgan. U Efireya mamlakatini oʻz nomi bilan atagan. Sileyaning otasi, Sinisning bobosi.

U oʻgʻil qoldirmadi va Korinfliklar hokimiyatni Medeya va Yasonga topshirdilar. Yoki mahalliy aholi tomonidan oʻldirilgan, Sisif qotillarni jazolab, oʻrniga podshoh boʻlgan.

Manbalar 

 qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
 Korinf Afsonalari
 shaharlar Eponyms
 Korinf Shohlari
Korif (Zevs o‘g‘li)

Korif () — Virgiliyning soʻzlariga koʻra Etruriyadagi shaharning afsonaviy asoschisi. Tuskiyada Korifga asos solgan. Zevsning oʻgʻli, Italiya qiroli. Elektradan Iasionning otasi. Baʼzi mualliflarning fikriga koʻra, Dardan va Iasiayning (Iasion) otasi.

Manbalar 

 etrusk mifologiyasi
 shaharlar Eponyms
Rim afsonalari qahramonlari
Black hat

Black Hat Hacker () — oʻz foydasi uchun yoki yomon niyatda kompyuter xavfsizligi tizimini ishgʻol qiluvchi buzgʻunchi xaker.

Kelib chiqishi 
Bu atamaning kelib chiqishi koʻpincha xakerlik madaniyati nazariyotchisi Richard Stallmanga (garchi u yaratganini inkor etsa ham) taʼmirlashni talab qiluvchi kompyuter tizimlaridagi zaifliklarga eʼtibor qaratish orqali ekspluatatsiya qiluvchi xakerda himoya qiluvchi oq qalpoqli xakerlar bilan taqqoslashga bogʻliqdir. Qora/oq shlyapa terminologiyasi Amerika madaniyatiga oid gʻarb janrida paydo boʻlgan. Bunda qora va oq shlyapalar mos ravishda yomon va yaxshi qahramon kovboylarni anglatadi. Shuningdek, yaxshilik va yomonlikning qarama-qarshiligiga ham oʻxshashi tabiiy holatdir.

"Black hat" xakerlar — koʻpincha ommaviy madaniyatda tasvirlangan stereotipik noqonuniy xakerlik guruhlari va „kompyuter jinoyatchisi“ terminida jamoatchilik qoʻrqadigan barcha narsalarning timsolidir. Black hat xakerlar baʼzi nozik maʼlumotlarni yoʻq qilish, oʻzgartirish yoki oʻgʻirlash, tizimlarni ruxsat etilgan tarmoq foydalanuvchilari uchun yaroqsiz qilish maqsadida tizimlarga buzib kirishadi.

„White hat“ xakerlardan farqli oʻlaroq, qora shapkali xakerlar umumiy va standartlashtirilgan tizim yoki ichki tartibga ega emas. Biroq, tashkilotning baʼzi shakllari mavjud. Black hat qoʻngʻiroq markazlari va zararli dasturlar sotuvchilar shular jumlasidandir.

Tarixi
Agar yangiliklarni tomosha qilsangiz va texnologiyadan xabardor bo'lsangiz, siz xaker nima ekanligini bilasiz, lekin xakerlar Black hat, White hat va Grey hat deb nomlanuvchi turli toifalarga kirishini tushunmasligingiz mumkin. Bu atamalar 1950-yillarning g'arbiy qismida topilgan rang kodlash sxemasidan kelib chiqqan bo'lib, bu yerda yomon odamlar qora shlyapa kiygan va yaxshi odamlar oq yoki boshqa ochiq ranglarda bo'lgan.

Qora shlapalik xakerlar kompyuter tarmoqlariga yomon niyat bilan kiradigan jinoyatchilardir. Shuningdek, ular fayllarni yo'q qiladigan, kompyuterlarni garovda ushlab turadigan yoki parollar, kredit karta raqamlari va boshqa shaxsiy ma'lumotlarni o'g'irlaydigan zararli dasturlar ishlab chiqarishlari mumkin.

Buzg'unchilik hukumatlar uchun razvedka ma'lumotlarini yig'ishning asosiy vositasiga aylangan bo'lsa-da, qora qalpoqli xakerlar oson pul topish uchun yolg'iz yoki uyushgan jinoyatchilik tashkilotlari bilan ishlashlari odatiy holdir. 2017-yil may oyida chiqarilgan WannaCry to'lov dasturi bunga misoldir. Chiqarilgan dastlabki ikki hafta ichida u 150 ta mamlakatda 400 000 ga yaqin kompyuterni yuqtirgan. Yaxshiyamki, xavfsizlik bo'yicha mutaxassislar WannaCry dasturi paydo bo'lganidan keyin bir necha kun ichida shifrni ochish vositalarini chiqardilar va ularning tezkor javob berish vaqti tovlamachilik to'lovlarini taxminan 120 000 dollargacha cheklab qo'yadi. Bu mumkin bo'lgan yukning 1 foizidan bir oz ko'proq.

Yana qarang 

 Xavfsizlik xakeri
 "White hat" xaker
 "Grey hat" xaker

Manbalar 

Qora timsollar
Xakerlar
Kiberjinoyatchilik
Kiberterrorchilik
Propaganda
Kloatsina

Kloatsina yoki Kloakina (, arxaik lotin tilidan cluo — „tozalayman“,  — „yuvaman“) — Rim dinida, Qadimgi Rim shahar kanalizatsiyasining homiy-maʼbudasi. Taxminlarga koʻra, etrusklardan oʻzlashtirilgan, u rimliklar tomonidan Veneraga tenglashtirilgan va uning hipostazi — Venus Cloacina: Tozalovchi Venera, Venera Kloaki sifatida koʻrilgan. Venera Kloatsina ziyoratgohi Rim forumida, Emilia Bazilikasi ostidan oʻtadigan kanalizatsiya Ulkan Kloakaga quyiladigan joyda joylashgan edi.

Qadimgi dalillar 
Plavtning „Kurkulion“ komediyasida (471-satrlar; Aleksey Artyushkov tarjimasida — „…barcha axlatxonalar maʼbudasining ibodatxonasi…“), Tit Liviyda ("Shahar tashkil topgan kundan boshlab tarix ", III, 48), Katta Pliniyda („Tabiiy tarix“, XV, 119) eslatib oʻtilgan. Pliniy Venera Kloatsina kulti Tit Tatsiy tomonidan asos solingan afsonani aytadi.

Ilk nasroniy yozuvchilari — Avgustin Avreliy („Maʼbud shahri toʻgʻrisida“, IV, 8) va Laktantsiy („Ilohiy farmonlar“, I, 20, 11) uchun hojatxona xudosining mavjudligi butparastlik eʼtiqodlarining asossizligi, yolgʻonligining isbotlardan biridir.

Keyingi madaniyatlarda 
Zamonaviy davrda Kloatsinaga havolalar koʻpincha hazil yoki evfemizm xarakteriga ega — masalan, Teplyakovning Bolgariyadan kelgan xatlarida (1833):Shaharning boshqa qismida joylashgan jarlik, qadimgi Varna katakombalariga kirish joyi sifatida aholi tomonidan hurmatga sazovor; hozirda uning tashqi ochilishi maʼbuda Kloatsina qurbongohiga aylantirilgan va shuning uchun bu anʼananing haqiqatligini tekshirishning iloji yoʻq edi.yoki Lermontovning „Hojatxona qasidasi“da (taxminan 1834-yil) quyidagicha keltirilgan:Ey, nomaʼlum maʼbudaning badboʻy ibodatxonasi!Kloatsin haqidagi quyidagi toʻrtlik, hojatxona devoriga yozilgan maʼbudaga kulgili ibodat murojaati Bayronga tegishli:O Cloacina, Goddess of this place,

Look on thy suppliants with a smiling face.

Soft, yet cohesive let their offerings flow,

Not rashly swift nor insolently slow.Terri Pratchettning Viktoriya davridagi „Hiyla“ romanida Kloatsina qayta-qayta London kanalizatsiyasining „xonimi“, „hukmdori“ deb nomlanadi.

Manbalar 

Kanalizatsiya
Qadimgi Rim ma’budlarining epitetlari
Rim mifologiyasida ma'budalar