MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aviatsiya qurollari

Aviatsiya qurollari – harbiy samolyotlar va boshqa harbiy uchish apparatlariga oʻrnatiladigan qurol-aslahalar va ularni qulay ishlatish imkonini be-radigan uskunalar. Aviatsiya qurollari samolyotlarga oʻrnatiladigan qurollarning barcha turlarini, ularni mustahkam oʻrnatadigan vositalarni boshqarish, nishonga olish, bomba tashlash uskuna va moslamalarini, hisoblash uskunalari, aviatsiya aslahalari va bir marta ishlatiladigan boshqa aslahalarni, maxsus yuklarni osa-digan va yuk tashlaydigan uskunalarni oʻz ichiga oladi, shuningdek samolyotlar va boshqa uchish apparatlarida bajariladigan oʻquv mashqlarida ishlatiladigan apparatlar, shatakka olinadigan nishonlar, desant uskunalari ham Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Qoʻllaniladigan oʻqdori xillariga qarab quyidagi turlarga boʻlinadi: raketa, zambarak-pulemyot, bombardimonchi va maxsus Aviatsiya qurollari Raketalar hozirgi zamon samolyotlarining eng asosiy quroli hisoblanadi, ularning boshqariladigan va boshqarilmaydigan xillari boʻladi. Zambarak va pulemyotlar maxsus moslamalar bilan ta’minlanadi.Typli aviatsiya bombalari, bom-ba kassetalari va torpedalar, ularni saqlovchi va tashlovchi uskunalar dushman ob’ektlarini bombardimon qilishda xizmat qiladi. Tutun purkovchi, signal-moʻljallash vositalari, shuningdek tur-li-tuman maxsus yuklarni tashlovchi mos-lama-uskunalar maxsus Aviatsiya qurollari hisoblanadi. Yadro va kimyoviy qurollar ham ba’zan maxsus Aviatsiya qurollari qatoriga kiritiladi. Hozirgi zamon Aviatsiya qurollari mexanika, radiotexnika, elek-tron, optik asbob va qurilmalarning murakkab majmuidan iborat. Aviatsiya qurollari avto-matlashtirilgan va elektrlashtirilgan.

Manbalar

 

Aviatsiya
Avionika

Avionika (avia... va elektronika) – uchish apparatlarini boshqaradigan apparatdasturlar majmui.

Manbalar

Aviatsiya
Avlakogen

Avlakogen (yun. aulax – egat va genos – tugʻilish) (geol.) – yoriqlar bilan chegaralangan chuqur va kambar koʻrinishdagi platforma ichki chiziqli suriluvchan zona; "A" terminini 1960-yilda N. S. Shatskiy taklif etgan. U A.ni platformadagi ikkita bir xil zona oraligʻidagi murakkab strukturali egat sifatida belgiladi. Oddiy A.lar chuqur (ba’zan 5–10 km), kambar (100 km gacha) va ming km gacha uzunlikdagi bukilmadan iborat boʻlib, yoriqlar bilan cheklangan. A.lar butun platformani kesib oʻtishi yoki biror joyida tugashi mumkin. A.lar rivojlanib ichki platformali yassi bur-mali zonaga (mas, Daniya-Polsha A.) yoki ancha keng va qiya choʻkmasi-neklizalar (mas, Dnepr-Dones A.) ga aylanadi. Mu-rakkab A.lar bukilma-grabenlardan tashqari, koʻtaril-magorstlar (mas, Shimoliy Amerika platformasining Vichita zonasi) ham boʻladi.

Manbalar
Avliyo

Avliyo (), birlik shakli valiy ( — «muqaddas») — tasavvufda Allohning zoti va sifatlarini yaxshi bilgan, uning buyruqlarini baja-rib, gunoh ishlardan oʻzini saqlovchi, dunyo lazzati va shahvoniy ishlardan yuz oʻgiruvchi kishi. A. soʻzi "aziz" soʻzi bilan birga ham ishlatiladi. Mas, "aziz-avliyolar" tasavvufda oʻzining kashfu ka-romatlari bilan tanilgan tariqat shayxlariga, piru murshidlarga nisbatan koʻllaniladi. Islom an’anasida A.lar qaysidir bir ishi, xizmati yoki hisla-ti tufayli Allohga yaqin boʻlib qolgan, duolari mustajob, solih, qobil, kamtar kishilardir. A.lar paygʻambarlar dara-jasidan keyin turadi. Islom aqidasi boʻyicha A. har qancha kashfu karomatga ega boʻlmasin bir oddiy paygʻambarning martabasiga ham yeta olmaydi. A.larning mozorlarini ziyorat qilib ruhiy ozuqa olish islom dinida savobli ishlardan hisoblanadi.

Manbalar
Avliyo Chalabiy

Avliyo chalabiy (Usmonlı Turk tili: اوليا چلبي; (1611-1642) — turkiyalik mashhur sayyoh va olim. Istanbulda zargar oilasida dunyoga kelgan. U arab, fors va yunon tillarini, tarix, geografiya va she’riyat ilmi (po-etika)ni chuqur egallagan. Avliyo Chalabiy birmuncha vaqt Istanbuldagi Ayo Soʻfiya masjidida hofizlik (qorilik) qilgan. Soʻngra sulton saroyiga xizmatga olinadi, lekin koʻp oʻtmay harbiy xizmatga joʻnatiladi. U bir necha bor Turk armiyasining Azovga (1641) va Vengriyaga (1656) qilgan yurish-larida qatnashgan. Avliyo Chalabiy Kichik Osiyo, Kurdiston, Suriya, Falastin, Mesopotamiya, Misr va Habashistonning koʻp joylarini kezib chiqqan (1640); u Janubiy Rossiya (1665), Qrim va Kavkaz, hususan, Ozarbayjon (1644—48), Ukraina (1656—58), Bolqon yarim orol (1656, 1680) boʻylab sayohat qilgan. Bu mamlakatlarning tarixi, iqtisodiy, siyosiy ahvoli va xalqining urf-odati haqidagi qimmatli ma’lumotlar olimning "Sayyohning tarixi" yoki "Sayohatnoma" asarida keltirilgan. Bu asar tarixiy-etnografik manba sifatida alohida ahamiyatga ega. Asarning qoʻlyozmalari Turkiya, Fransiya, Angliya va boshqa mamlakatlarning qoʻlyozma asarlar fondlarida saqlanmoqda. "Sayohatnoma" 1897—1938-yilllar orasida 10 jildda turk tilida nashr etilgan. Uning ayrim qismlari Gʻarbiy va Sharqiy Yevropa tillariga, Moldova va Ukrainaga oid qismlari rus tiliga tarjima qilinib, 1961, 1979, 1983-yillarda nashr etildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Sayyohlar
Avliyoota qoramol zoti

Avliyoota qoramol zoti – sut uchun boqiladigan zot. 19-asr oxiri – 20-asr boshlarida Qirgʻizistonning Talas vodiysi va Qozogʻistonning Avliyoota uyezdi (hozirgi Jambul viloyati)da jaydari zotlarni golland qoramol zoti bilan cha-tishtirishdan olingan avlodlarni oʻzaro urchitish nuli bilan yaratilgan. 1950-yilda Avliyoota qoramol zoti z. rasman tasdiqlangan. Avliyoota qoramol zoti z. aso-san ola, ba’zan qora. Buqalarining ti-rik vazni 800–950 kg, sigirlariniki 450–530 kg. Bir yilda 3000–3800 l, ba’zilari 8000 l gacha sut beradi. Sutining yogʻliligi 3,7– 3,8%. Togʻ yaylovlarida boqishga moslashgan, issiqqa va qon parazit kasalliklari (teylorioz, piro-plazmoz) ga chidamli. Umumiy soni 300 ming boshga yaqin. Asosan Qirgʻiziston va Qozogʻistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida ham boqiladi.

Manbalar
Avlod

Avlod (arab, valad – bola soʻzining koʻpligi):

1) umumiy ajdodlaridan qarindoshlik munosabatlari bilan bir xilda uzoqlashgan kishilar guruhi. Mas, ota-onalar, farzandlar, nabiralar – ketma-ket kelgan uch A.; ota va oʻgʻil, ona va qiz farzand tugʻilishi oraligʻidagi vaqt bir A. davri (taxminan 30 yil) sanaladi; bir ajdod (bobo)dan tar qalgan kishilar. A. ota va ona avlodiga boʻlinadi. Ota A.ga amaki-amakivachchalar, amma-ammavachchalar, aka-ukalar va ulardan tarqalgan key-ingi nasl, ona A.ga togʻa-togʻavachchalar, xola-xolavachchalar va ulardan tarqalgan nasl kiradi; 

2) ma’lum davr kishilari, mas, yosh A. va boshqa.

Yana q. 

 Urugʻ
 Turkum

Manbalar

Genetika
Avlos

Avlos (yun. avlos) – yunon puflama sozi. Rimda (tibiya nomida) va Oʻrta den-giz havzasi mamlakatlarida tarqalgan, silindrsimon shakldagi 3–4 teshikli ikkita (qoʻsh) naychadan iborat boʻlgan. Keyinchalik teshikchalari 15 taga yetgan, ba’zilari suriluvchan halqa bilan beki-tilgan. Turli uzunlik va sozda yasalgan. Umumiy diapazoni taxminan birinchi oktava "re"dan – uchinchi oktava "re"gacha. Yak-kanavoz ijrochilik (avletika)da sozanda (avlet) bir vaqtda ikki A.dan foydalan-gan. Antik fojiada, qurbonlik marosi-mi, harbiy musiqa (sparga)da ishlatil-gan. A. joʻrnavozligidagi xonandalik avlodiya deb atalgan. Oʻzbek sozlaridan qoʻshnayta oʻxshab ketadi.

Manbalar
Avnik

Avnik, Oʻnik – Sharqiy Anadoluda, Arzirum shahridan sharqroqdagi qal’a. Koʻsatogʻ etagida joylashgan. A. 10– 11-asr boshlarida armanlarning Ani podsholigi davrida barpo qilingan. Amir Te-murning dushmani Qora Muhammadning istehkomi boʻlgan. Sohibqiron A.ni "besh yillik yurishi" (1392–96) pay-tida, 1394 yil 18-iyunda qamal qilgan va bir yarim oydan soʻng, 1-avgustda zabt etgan. Qalʼaga kutvol qilib Atalmish Havchin qoʻyilgan. Biroq Amir Temur 1395 yil Toʻxtamishxonga qarshi yurishga ketgan paytda Qora Muhammadning oʻgʻli Qora Yusuf fursatdan foydalanib A.ni egal-lagan. Amir Temur "etti yillik yurish" (1399–1404) paytida 1401 yil qalʼani ikkinchi marta olgan.Ashraf Ahmedov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Turkiya
Osiyo tarixi
Avogadro Amedeo

AVOGADRO (Avogadro) Amedeo (1776. 9.6–1856. 9.7) – italyan fizigi va kimyogari. Turin universiteti professor (1820). A 1811-yilda molekulalar haqidagi keyin-chalik tasdiqlangan moddalar tuzilishining molekulyar gipotezasini olgʻa sur-gan. U oʻsha yili keyinchalik uning nomi bilan atalgan qonun (qarang Avogadro qonuni)nk kashf etib, shu asosda molekula va atom ogʻirliklarini aniqlash usulini ishlab chiqqan. Universal doimiy – Avogadro soni A. nomi bilan ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avogadro qonuni

Avogadro qonuni – teng hajmli ideal gazlarda bir xil bosim va bir xil temperaturada zarralar (atomlar, molekulalar) soni bir xil boʻladi. Avogadro qonuniga koʻra noreal sharoitda (1,01105 Pa, 0°S) istagan ideal gazning gramm molekulasi bir xil hajmni egallaydi.Italiyaning Turin universiteti professori A. Avogadro 1811-yilda kashf qilgan.

Manbalar
Avom

Avom (arab. )–1) omma, barcha kishilar, oddiy xalq degan ma’noni bildiradi; 2) ba’zan oʻqimagan, bilimsiz nodon kishi ma’nosida ham ishlatilgan (mas, A. odam).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avometr

Avometr, ampervoltommetr – oʻzgarmas va oʻzgaruvchan (yuqori chasto-tali) tok zanjirlarida tok kuchi, kuch-lanish va qarshilikni oʻlchaydigan uni-versal kuchma asbob. A.larning oʻlchash chegaralari turlicha boʻladi. Ular mag-nitoelektrik va toʻgʻrilagich tizimlarda yasaladi. Magnitoelektrik tizimda yasal-gan A.lar yerdamida oʻzgarmas tok zan-jirlarida tok, kuchlanish va qarshilik oʻlchanadi, toʻgʻrilagich tizimda yasalgan A.lar yerdamida esa ham oʻzgarmas, ham oʻzgaruvchan tok zanjirlarida tok, kuchla-nish va qarshilik oʻlchanadi.A.lar, asosan, magnitoelektrik oʻlchash mexanizmi va yarimoʻtkazgichli toʻgʻrilagich birikmasidan iborat. A.larning tokni oʻlchash chegarasi shunt qarshiligi yerda-mida, kuchlanish va qarshilikni oʻlchash chegarasi esa qoʻshimcha qarshiliklar yer-damida kengaytiriladi.

Manbalar
Avr

Avr (arab. – yalangʻoch) – pichoqning uchidan zihigacha, ketmonning ikki chuvuq oraligʻi, oʻroqning uchidan boʻgʻzigacha charxlanib yupqalantirilgan qismi (tigʻ bilan asbob yuzi orasidagi kiyalik). Shun-day asboblar avrdor (avrdor pichoq, avr-dor ketmon va shahrik.) deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avra (mifologiya)

Avra ( „shabada“, „shamol“) — qadimgi yunon mifologiyasining qahramoni.

U haqidagi afsona Nonning „Dionisning harakatlari“ dostonidagi XLVIII qo‘shig‘ida bayon etilgan. Avra — titan Lelant va okeanida Peribeyaning qizi. U Dionisdan egizaklarni (Didimlar) dunyoga keltirdi. Ulardan birini (singlisini) Avra yeb qo‘ydi, lekin ikkinchisi Artemida tomonidan qutqarildi va uni Elevsinga olib bordi, u yerda u Iakhga (acchusga qarang) — sirlar xudosiga aylandi. Uning o‘zi chashmaga aylandi.

Manbalar 

Dionis haqidagi afsonalar
Qadimgi yunon mifologiyasida Kichik Osiyo
Qadimgi yunon afsonalari qahramonlari
Avran

Avran, safrooʻt (Gratiola) – sigirquyruqdoshlarga mansub oʻtlar turkumi. 24 turi bor. Asosan Yevropa, Kichik Osiyo, Sibir va Shimoliy Amerikaning botqoq yerlarida tarqalgan, Oʻzbekistonning Toshkent va Qashqadaryo viloyatlarida (ariq boʻylarida, sholikorlik va boshqa zax yerlarda) uchraydi. Ayrim turlari (mas, dorivor A.)ning ildizida ich suruvchi, qustiruvchi, siydik haydovchi xususiyatga ega moddalar bor. A. zaharli oʻsimlik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangbardor

Avrangbardor (fors–taxt koʻtaruvchi) – oʻrta asrlarda Xuroson va Movarounnahrda xon, amirlarning xizmatkorlaridan biri; harbiy yurish pay-tida xon yoki amir yonida yuradigan kishi. A.ning vazifasi taxtiravon (koʻchma taxt)ni olib yurishdan iborat boʻlgan. A. la-vozimi 18-asrdagi tarixiy manbalarda, xususan "Majma’ al-arqom"da ham esla-tib oʻtilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avrangzeb

Avrangzeb, Olamgir (asl ismi Muhyiddin Muhammad) (1618–1707-yil mart, Ahmadobod) – Hindiston podshosi (1658–1707), boburiylar sulolasidan, Shoh Jahonning uchinchi oʻgʻli, Zebunniso begimning otasi. 

Onasi – Mumtoz Mahal nomi bilan mashhur boʻlgan Arjumand Bonubegim. A. inisi Murod-baxsh bilan ittifoq tuzib, Dehlida taxtni egallagan (1658). A. podsholik yerlarini qoʻshni xonliklar – Bijapur va Golkonda hisobiga kengaytirdi (1686–87). Lekin soliqlarning koʻpayishi, hindlarning davlat ishlaridan uzoqlashtirilishi, butxonalar mol-mulkining musodara qilinishi, hindlar orasida islomni joriy ettirish jarayoni natijasida mamlakatda gʻalayonlar koʻtarilib turdi (Maharashtra, Panjob, Dehli – Agra viloyatlarida). Shivaji (1630–80) boshchiligidagi kurash natijasida Ma-harashtra alohida xonlik boʻlib ajraldi (1674). A.ning hukmdorlik davrida Janubiy Hindiston bir necha xonliklarga boʻlinib ketdi. Bu esa Hindistonda bo-buriylar saltanatining yemirilishini boshlab berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Boburiy hukmdorlar
Avrat

Avrat — 1) himoyalanmagan, zaif joy; 2) jinsiy aʼzo — shariatga koʻra, ibodat (diniy amallar) paytida Alloh diydori qarshisida turgan namoz-xon tanasining kiyim bilan yopib turishi lozim boʻlgan qismi.

Manbalar
Avrelian

Avrelian, Lutsiy Domitsiy (214– 275) – Rim imperatori (270 yildan). Du-nay legionlari tomonidan imperator deb e’lon qilingan. A. Rim imperiyasi chegaralarini tiklagan; getlarni Dunay ortiga uloqtirib tashlagan, alemannlarni Resiya va Italiyadan siqib chiqarib, Galliyani boʻysundirgan, biroq Dakiyani qoʻldan chiqargan. Ichki siyosatda mutlaq imperatorlik hokimiyatini oʻrnatishga harakat qilgan (ilk bor rasman janob va tangri – Dominus et deus deb atal-gan), mamlakatda yalpisiga yangi ma’bud – quyosh tangrisiga sajda qilishni jo-riy qilgan. 273 yil Rimda monetariylar harakatini bostirgan. A. davrida Rimni varvarlardan himoya qilish maqsadida Avrelian devori qurilgan (harobalari saqlangan). A. fitnachilar tomonidan oʻldirilgan.

Manbalar
Marcus Aurelius

Marcus Aurelius (ruschadan kirib kelgan yozilishi: Mark Avreliy) (; 121–180) — Rim imperatori (161 yildan). Antoninlar sulolasidan. Senatorlar tabaqasiga suyangan. Armanistonda Rim hukmronligini tiklagan. Parfiyaliklar bilan boʻlgan urushda (162–166) Mesopotamiyani bosib olgan. 166–180-yillarda Markoman urushi olib borgan. Soʻnggi stoitsizm vakili („Oʻylar“ falsafiy asari muallifi).

Manbalar
Avrikula

Avrikula (Primula Olgae yoki R. auriculata varcalva) – navroʻzgulnnng xushmanzara turlaridan biri. Gullari yirik, xushboʻy. A. Gʻarbiy Yevropa togʻlarida oʻsadi; Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi baland togʻlarda (yaylovda va eriyotgan qor atro-fida) uchraydi. Bogʻ va gulzorlarda ekila-digan navlari ham bor.

Manbalar
Avrora

"Avrora" ot markazi Siktyvkar ot sporti markazi boʻlib, nogironlar uchun ippoterapiya va ot sportini rivojlantirishga ixtisoslashgan. Markaz 2003-yilda tashkil etilgan.

Nogironlarga yordam ko‘rsatish markazining xizmatlari bepul yoki ota-onalar va nogironlar uchun bolalar internat maktabi bilan xizmatlar almashinuvi yo‘li bilan amalga oshiriladi (internatlar markazga sabzavot, otlar uchun pichan, shuningdek, hayvonlarga g‘amxo‘rlik qilish uchun eski narsalar yetkazib beradi). Markaz otlarni sotish va yozda sog‘lom odamlarga poni va otlarni ijaraga berishdan daromad oladi.

Markazning muammolaridan biri bu manejning yo‘qligi bo‘lib, buning natijasida markaz pullik raqobatchilariga yutqazmoqda, shuningdek, mablag‘ yetishmaydi, nogironlar esa juda ko‘p.

2013-yil boshida markazda 13 ta ot, 7 ta poni, shuningdek, tuya va eshak bor edi. 2013-yil avgustiga kelib, markazda allaqachon 33 ta ot, beshta poni, uchta kiyik va uchta tuya (bolalar bundan mustasno) bo‘lgan.

2013-yilda tashkilot turli yoshdagi 30-50 nafar nogironlar davolangan.

Tarixi 
Markaz 2003-yilda Natalya Denisova uy xo‘jaligi negizida tashkil etilgan.

2013-yilda tashkilot tomonidan ot sporti bo‘yicha nogironlar hamda oyoq va intellekti jarohatlanganlar o‘rtasida ikkita musobaqa o‘tkazildi (birinchi musobaqada 6 ta, ikkinchisida 17 ta nogiron ishtirok etgan). Birinchi musobaqa 2008-yilda bo‘lib o‘tgan. Shuningdek, ikki marotaba markaz ishtirokchilari Moskva shahrida nogironlar o‘rtasida o‘tkazilgan musobaqalarda ishtirok etib, markaz vakillari to‘rt marta ikkinchi va ikki marta uchinchi o‘rinni egalladi. 2008-yilda Kostromada bo‘lib o‘tgan ot sporti bo‘yicha Rossiya chempionatida Natalya Denisova birinchi o‘rinni egallagan.

2013-yil avgust oyida markaz Syktyvkar shahar ot sporti musobaqasida ishtirok etdi.

Tanqid 
2012-yilda Polina Mokovozova „Krasnoye Znamya“ axborot portaliga bergan intervyusida „Avrora“ ot sporti markazida otlar yomon sharoitda boqiladi, xususan, bitta otxonada ikkita ot boqiladi deb aytib o‘tgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 
 ijtimoiy tadbirkorlik tashkilotlari
Rossiyada ijtimoiy tadbirkorlik
 Rossiyada ot sporti
Rossiya Tashkilotlari
 Syktyvkardagi Sport
 Syktyvkar Iqtisodiyoti
Avsat

Avsat (arab.– oʻrta) – Madrasa talabalarining oʻrta guruhi (qarang Madrasa).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Madrasalar
Avsat (dehqonlar)

Avsat – 19–20-asr boshlarida Xiva xonligida 5–10 tanob yeri boʻlgan oʻrta hol dehqonlar. Xonlikda A. lar 5716 02xoʻjalik boʻlib, ularga qarashli yerlar 43 mingga yaqin tanobni tashkil qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya Alp togʻlari

Avstraliya Alp togʻlari – Avstraliyaning janubi-sharqidagi Kat-ta Suvayirgʻich tizmaning eng baland va parchalangan qismi. Uz. qariyb 400 km, eni 150 km. Granit intruziyalari boʻlib-boʻlib yuborgan paleozoy jinslaridan tashkil topgan. Balandligi 2230 m gacha (Kos-syushko togi, materikning eng baland choʻqqisi). Baland toglarda toʻrtlamchi davr muzliklarining izlari saqlangan. Togʻlarning shimoli-gʻarbiy yon bagʻridan Avstraliyaning eng katta daryosi – Murrey boshlanadi. A.Avstraliya alp togʻlari 1200 m balandligigacha evkalipt, daraxtsimon paporotnik oʻrmonlari bilan qoplangan. Undan balandda qingʻir-qiyshiq daraxtlar, butazorlar va alp oʻtloklari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Avstraliya zoogeografik oblasti

Avstraliya zoogeografik oblasti – quruklikdagi zoogeogra-fik oblastlardan biri. Avstraliya zoogeografik oblasti o. Avstra-liya qit’asi, Tasmaniya, Timor, Yangi Gvineya, Bismark va Solomon arxipela-glari hamda boshqa birqancha orollarni oʻz ichiga oladi. Avstraliya bilan Yangi Gvineya qadimdan qoʻshni qitalardan ajralib qolganligi, ayrim orollar esa hechqachon qit’alar bilan qoʻshilmaganligi sababli bu oblast faunasi birinchi-dan, uncha boy emas, ikkinchidan, juda koʻp endemik va qadimgi turlarga ega. Avstraliya zoogeografik oblasti o.da odamlar olib kelib, keyin yovvoyilashib ketgan dingo iti, choʻchqa va quyonlarni is-tisno qilganda yuksak sut emizuvchilar (yoʻldoshlilar) faqat ba’zi bir kemi-ruvchilar va qoʻlqanotlilardan iborat. Qoʻlqanotlilar uzoqqa ucha olishi tufay-li, kemiruvchilar esa shox-shabbalar bilan birga dengiz orqali oqib kelib qolgan boʻlishi mumkin. Avstraliya zoogeografik oblasti o. orol holati tu-fayli uning faunasi tarkibida bir te-shiklilar (tuxumqoʻyuvchilar) kabi relikt hayvonlar guruhi saqlanib qolgan. Bir teshiklilardan oʻrdakburun, yexidna va proyexidna endemik turlar hisoblanadi. Bu yerda faqat xaltalilar faunasi xilma-xil boʻlib, 162 toʻrni oʻz ichiga oladi. Xaltalilarning turlari boshqa zoo-geografik oblastlardagi sut emizuvchilarning turli biologik tiplariga mos keladi. Mas, xaltali boʻri va xaltali suvsar yirtqichlarga, xaltali chumolixoʻr va xaltali krot hasharotxoʻrlarga, xal-tali olmaxon va koala olmaxon tipidagi kemiruvchilarga, kenguru esa tuyo-klilarga yaqin turadi. Avstraliya zoogeografik oblasti o.da 660 tur qushlardan 450 dan ortiqrogʻi endemik hisoblanadi. Bu oblastda Avstraliya tuyaqushlaridan kazuarlarning 3 turi va emu (bir tur), liradumlilar (2 turi), jannat qushlarining 100 dan ortiq turi tarqalgan. Avstraliya zoogeografik oblasti o. faunasida ayniqsa toʻtiqushlar xilma-xil boʻladi, ular ora-sida nakadu, rozema, toʻlqinsimon patli toʻtilar koʻpchilikka ma’lum. Asalxoʻrlar Avstraliya zoogeografik oblasti o. uchun harakterli boʻlib, 200 ga yaqin turi bor. Sudralib yuruvchilar faunasi 400 turga yaqin boʻlib, ular asosan kal-takesaklar (240 tur), ilonlar (140 tur), toshbaqalar (10 tur) va timsoxlardan (3 tur) iborat. Sudralib yuruvchilardan yoʻgʻondumli gekkonlar, plashchli kal-takesak, baliqlardan ikki xil nafas oluvchi seratod Avstraliya zoogeografik oblasti o. uchun xosdir. Suvda ham, quruklikda ham yashovchilar orasida dumlilar umuman uchramaydi, dumsizlar esa 60 dan ortiqroq toʻrni oʻz ichiga oladi. Umurtqasiz hayvonlardan eng yirik 109yomgir chuvalchanglari – skolesidlar (3,5 m gacha), bichikchi chumolilar, asalxoʻr chu-molilar, termitlar koʻproq uchraydi.Ad.: Voronov A. T., Biogeografiya s osnovami ekologii, M., 1984; Kobishev A. M., Kubansev B. S, Geografiya jivot-nix s osnovami zoologii, M., 1988.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avstraliya merinosi

Avstraliya merinosi – may-in junli qoʻy zoti. 18-asrda Avstrali-yada olingan. Avstraliya merinosi qoʻchqorlarining oʻrtacha vazni 60–70 kg, sovlikdariniki 35– 40 kg, qoʻchqorlaridan 5,5–6,5 kg, sovliqlaridan 4–5 kg jun qirqib oli-nadi. 50–60% toza jun chiqadi. Jun to-lasining uz – 7,5 sm (ayrim tiplarida 10 sm gacha), ingichka, yaltiroq, undan may-in mato toʻqiladi. Koʻp mamlakatlarda Avstraliya merinosidan qoʻy zotlarini yaxshilashda foy-dalaniladi. Oʻzbekistonda boqiladigan groznen kuy zoti Avstraliya merinosi bilan chatishtirishdan olingan.

Manbalar

  

Qo‘y zotlari
Avstraliya platformasi

Avstraliya platformasi – Avstraliyaning gʻarbiy va markaziy qismlari va Yangi Gvineya janubiy qismini egallagan tokembriy platformasi. Arxey-quyi proterozoyga mansub fun-damenti metamorfiklashgan vulkanik jinslar, gneys va granitlardan tuzil-gan; yuqori proterozoy-pleozoy davri choʻkindi gʻilofi esa terrigenli, karbo-natli va vulkanogen jinslar (platoba-zaltlar) dan tashkil topgan. Zaminidagi jinslar orasida oltin, temir ruda-si, rangli va kamyob metallar, choʻkindi gʻilofida neft va gazning yirik konlari bor.

Manbalar
Avstraliya tillari

Avstraliya tillari – Avstraliya tub aholisining tillari. Papua tili, miriam va tasman tillari bundan mustasno, toʻla oʻrganilmagan. Tillarning umumiy soni (dialektlar oʻrtasidagi 1 farqning kattaligidan) 200 dan 600 gacha deb hisoblanadi. Avstraliya tillari hududiy belgiga koʻra quyidagicha tasnif qilinadi: Shimoliy Kimberlin tillari (varoro, kokoyimidir va boshqalar); Janubi-Sharqiy Avstraliya tillari (buandiq, kulin, kurpai va boshqalar); Markaziy Avstraliya tillari (parnkala, diyeri, aranta va boshqalar); Gʻarbiy Avstraliya tillari (yungar, loritya va boshqalar) hamda Kvinslend va Yangi Uels tillari. Ularning lugʻat tarkibi boy, koʻp ma’noli soʻzlar koʻp. Hozirgi kunga kelib koʻpgina tillar barham topgan yoki yoʻqolib bormoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil