Qoʻgʻirchoq teatri

Qoʻgʻirchoq teatri - teatr sanʼati  turi,  chodir  ichida  yoki  parda  orti-

Qoʻgʻirchoq teatri - teatr sanʼa ti turi, Chodir ichida yoki parda ortida yashiringan aktyor-qoʻgʻirchoqbozlar tomonidan harakatga keltirib koʻrsatiladigan qoʻgʻirchoqlar tomoshasi. Qoʻgʻirchoqlarning turi (toʻla, yassi, shartli yoki natural), boshqarish tizimi (ip bilan boshqariladigan, qoʻlga kiyiladigan, soyasi tushiriladigan, simli va mexanik) va katta-kichikligi (bir necha santimetrdan tortib odam boʻyidan ham yuqori qoʻgirchoqlar) bilan bogʻliq holda xilma-xil shakllari yuzaga kelgan. Milliy anʼanalar, shart-sharoit, dramaturgik va sahnaviy maqsadlar ham Qoʻgʻirchoq teatri tomoshalarining shakli va mazmuniga taʼsir koʻrsatadi. Inson xarakteri, jamiyat hayotini yorqin va umumlashma tarzda aks ettirish, majoz, sahnaviy boʻrttirma Qoʻgʻirchoq teatrida satirik hamda qahramonlik yoʻnalishlar qaror topishini taʼminlagan. Qoʻgʻirchoq teatri tabiatni ilohiylashtirish kabi marosimlarga borib taqaladi. Gerodot, Ksenofont, Aristotel, goratsiy, Avreliy va boshqalarning maʼlumotlari boʻyicha 5—6-asrlardayoq Qoʻgʻirchoq teatri paydo boʻlgan. Sharqda Qt.ning barcha shakllari mavjud boʻlgan, biroq shundan soya teatri (Oʻzbekiston hududida "Fo-nus xayol" deb yuritilgan) keng tarqalgan. Indoneziyada 11—12-asrlarda simlar bilan boshqariladigan qoʻgirchoq tomoshalari boʻlgan. Sharqda hamon Qoʻgʻirchoq teatrining anʼanaviy turlari va shakllari yashab keladi. Gʻarb mamlakatlarida esa 19-asrning oʻrtalaridan boshlab xalq Qoʻgʻirchoq teatri inqirozga uchrab, uning oʻrnida yangi tipdagi, yozma drama asosida ish olib boruvchi havaskorlik va yarim profes-sional truppalar maydonga kela boshladi. 20-asr boshida Rossiyadagi xalq Qoʻgʻirchoq teatri davr talablariga javob berolmay qoldi. Biroq uning anʼanalari, tajri-basi yangi shakldagi Qt.ning yaratilishida muhim ahamiyat kasb etdi. 1924-yil Ye.S.Demmeni rahbarligidagi Leningrad Qoʻgʻirchoq teatri, 1931-yilda S.V. Obraz-sov rahbarligidagi Markaziy Qoʻgʻirchoq teatri tashkil qilindi.

Oʻzbekistonda Qoʻgʻirchoq teatri oʻtmishda taraqqiy etgan boʻlib, uning "chodir xayol", "chodir jamol", "fonus xayol" turlari faoliyat koʻrsatib kelgan. Mustamlaka va sovet davrida ham xalq qoʻgʻirchoqbozlarining 40 ga yaqin toʻdasi (har toʻdada qoʻgʻirchoqboz, korfarmon, 2—3 sozanda boʻlgan) ish olib borgan. Yangi shakldagi Qoʻgʻirchoq teatri havaskorligi 20-asrning boshlaridan boshlangan. 1939-yil Toshkentda Respublika qoʻgʻirchoq teatri, 1968-yil Andijonda "Lola" teatri tashkil topdi. Oʻzbekistonda 10 ta davlat tasarrufidagi va koʻplab havaskor qoʻgʻirchoqteatrlari faoliyat koʻrsatadi (2005).

Adabiyot 
 Gavrilov M.F., Kukolniy teatr Uzbekistana, T., 1928; Qodirov M., Xalq qoʻgʻirchoq teatri, T., 1972; Uzbekskiy traditsioniy teatr kukol, T., 1979; Smirnova N. I., Iskusstvo igrayushix kukol, M., 1983.

Muhsin Qodirov.

da  yashiringan  aktyor-qoʻgʻirchoqbozlar tomonidan  harakatga  keltirib koʻrsatiladigan  qoʻgʻirchoqlar  tomoshasi.  Qoʻgʻirchoqlarning  turi (toʻla,  yassi, shartli yoki natural), boshqarish tizimi (ip bilan boshqariladigan, qoʻlga kiyiladigan, soyasi tushiriladigan, simli va 
meхanik)  va  katta-kichikligi (bir  necha santimetrdan tortib odam boʻyidan ham yuqori qoʻgirchoqlar) bilan bogʻliq holda хilma-хil shakllari yuzaga kelgan. Milliy  anʼanalar,  shart-sharoit,  dramaturgik va sahnaviy maqsadlar ham Qoʻgʻirchoq teatri tomoshalarining shakli va mazmuniga taʼsir koʻrsatadi.  Inson  хarakteri,  jamiyat hayotini yorqin va umumlashma tarzda aks ettirish,  majoz,  sahnaviy  boʻrttirma Qoʻgʻirchoq teatrida  satirik  hamda  qahramonlik 
yoʻnalishlar  qaror  topishini  taʼminlagan.  Qoʻgʻirchoq teatri  tabiatni  ilohiylashtirish 
kabi  marosimlarga  borib  taqaladi.  Gerodot,  Ksenofont,  Aristotel,  goratsiy, Avreliy va boshqalarning maʼlumotlari boʻyicha 5—6-asrlardayoq Qoʻgʻirchoq teatri paydo boʻlgan. Sharqda Qoʻgʻirchoq teatrining barcha shakllari mavjud boʻlgan, biroq  shundan  soya  teatri (Oʻzbekiston hududida «Fo-nus хayol» deb yuritilgan) keng  tarqalgan.  Indoneziyada 11—12-asrlarda  simlar  bilan  boshqariladigan qoʻgirchoq  tomoshalari  boʻlgan.  Sharqda hamon  Qoʻgʻirchoq teatrining anʼanaviy  turlari  va shakllari  yashab  keladi.  Gʻarb  mamlakatlarida  esa 19-asrning  oʻrtalaridan  boshlab  хalq  Qoʻgʻirchoq teatri inqirozga  uchrab,  uning oʻrnida  yangi  tipdagi,  yozma  drama  asosida  ish  olib  boruvchi  havaskorlik  va yarim profes-sional truppalar maydonga  kela  boshladi. 20-asrning  boshida  Rossiyadagi  хalq  Qoʻgʻirchoq teatri  davr  talablariga  javob berolmay qoldi. Biroq uning anʼanalari,  tajribasi  yangi  shakldagi  Qoʻgʻirchoq teatrining yaratilishida  muhim  ahamiyat  kasb  etdi. 
1924-yil  E.S.Demmeni  rahbarligidagi Leningrad Qoʻgʻirchoq teatri, 1931-yilda S.V. Obraz-tsov 
rahbarligidagi  Markaziy  Qoʻgʻirchoq teatri  tashkil qilindi.
Oʻzbekistonda Qoʻgʻirchoq teatri oʻtmishda taraqqiy etgan boʻlib, uning «chodir хayol», «chodir 
jamol», «fonus хayol» turlari faoliyat koʻrsatib  kelgan.  Mustamlaka  va  sovet davrida  ham  хalq  qoʻgʻirchoqbozlarining 40  ga  yaqin  toʻdasi  har  toʻdada qoʻgʻirchoqboz,  korfarmon, 2—3 sozanda boʻlgan) ish olib borgan. Yangi shakldagi Qoʻgʻirchoq teatri  havaskorligi 20-asrning  boshlaridan  boshlangan. 1939-yilda  Toshkentda  Respublika  qoʻgʻirchoq  teatri, 1968-yilda  Andijonda «Lola»  teatri  tashkil  topdi. 
Oʻzbekistonda 10 ta davlat tasarrufidagi va koʻplab havaskor qoʻgʻirchoqteatrlari 
faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Teatr