MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Balandlik kasalligi

Balandlik kasalligi - organizmning kasallik holati; siyrak havoli joylarda nafas olinganda roʻy berib, bunga asosan qonda kislorod yetishmasligi (gipoksiya) sabab boʻladi. Juda baland yerlarga koʻtarilganda kuzatiladi. Balandlik kasalligi ga ayrim aʼzolarning , xususan markaziy nerv sistemasining izdan chiqishi sabab boʻladi. Balandlik kasalligi  bir zumda roʻy berib, nafas qisishi, yurak oʻynashi, bosh aylanishi, ogʻrishi, koʻngil aynishi, qayt qilish, burun qonashi va boshqa ruhiy oʻzgarishlar, shuningdek ogʻirroq hollarda hushdan ketish mumkin. Balandlik kasalligi  togʻ kasalligidan farq qiladi. D a v o s i. Bemorni balandlikdan tushirib, tinch qoʻyiladi, yurak dorilari, issiq choy, kofe, zaruriyat boʻlsa kislorod beriladi. Balandlik kasalligi ning oldini olishda yuqoriga koʻtarilishni mashq qilish, kislorodli asboblardan foydalanish, eng muhimi iqlimga moslashish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kasalliklar
Balandlik koordinatasi

Balandlik koordinatasi, mutlaq balandlik — geodeziyada yer sirtidagi nuqtalarning asos (boshlangʻich) deb qabul qilingan dengiz sathiga nisbatan balandligi (yoki mutlaq belgi). Nivelirlash yoʻli bilan aniqlanadi. Oʻzbekistonda Boltiq dengizining oʻrtacha sathi (Kronshtadt fut-shtogining noli)ga nisbatan hisoblanadi. Mas: Toshkent shahrining dengiz sathidan eng baland joyi 515 m boʻlib, Mirzo Ulugʻbek tumanidagi "Traktor" avtost-yasi yaqinida, eng past joyi (380 m) Sergeli tumanida, Chirchiq daryosi sohilida.

Manbalar  

Geodeziya
Mutlaq balandlik

Mutlaq balandlik (altituda) -Yer yuzasida muayyan nuqtaning dengiz yoki okean suvlarining oʻrtacha satxidan boshlab ulchangan tik balandligi (metrlarda ulchanadi). Bu balandlikni ifodalovchi songa belgi deyiladi. Okean satxidan balanddagi nuqtalar belgisi musbat ishora (+), pastdagi manfiy ishora (—) bilan belgilanadi. Mas, Jomolungma chuqqisining Mutlaq balandliki 8848 m, Qoragiyo — 132 m (Mangʻishloq platosida; Qozogʻiston), Mingbuloq botigʻi — 12 m (Qizilqumda; Oʻzbekiston). Mutlaq balandlik nivelirlash yordamida aniqlanadi.

Dengiz va okean suvlarining koʻp yillik urtacha sathi gidrometrik postlarda quzgʻalmas qilib oʻrnatilgan va gorizontal chiziqlar bilan boʻlaklarga boʻlingan mis taxtacha — futshtoksy belgilangan boʻladi. Oʻzbekiston hududida nuqtalarning Mutlaq balandlikini Boltiq dengizidagi Kronshtadt koʻprigi ustuniga oʻrnatilgan futshtokning noliga nisbatan hisoblash qabul qilingan. Geografik haritalarda beriladigan barcha balandliklar Mutlaq balandlikini bildiradi.

Manbalar 

 
Geografik terminlar
Balandlik mintaqalari

Balandlik mintaqalari - togʻlarda mutlaq balandlikning ortib borishi bilan tabiiy xususiyatlarning qonuniy oʻzgarishi. Geomorfologik, gidrologik, tuproq hosil boʻlish jarayonlari, oʻsimlik va hayvonot dunyosi tarkibining oʻzgarishida kuzatiladi. Balandlik mintaqalari ning xususiyatlari yon bagʻirlarning ekspozitsiyasi (roʻparaligi), ularning hukmron havo massalariga nisbatan joylashganligi va okeanlardan uzoqligi bilan aniqlanadi. Mintaqalar soni odatda baland togʻlarda ekvatorga yaqinlashgan sari ortadi.

Atmosfera bosimi troposferada 133 n/m2 ga (har 11 – 15 m balandlikda 1 mm simob ustuniga) pasayadi. Jami suv bugʻining yarmi 1,5 – 2 km dan quyida toʻplangan boʻlib, yuqoriga koʻtarilgan sari bugʻ va havodagi chang kamayadi. Shunga koʻra quyosh radiatsiyasining institutensivligi togʻlarda yuqoriga koʻtarilgan sari ortadi, togʻ yon bagʻirlari yuzasidan atmosferaga tushayotgan uzun toʻlqinli nurlar va atmosferadan tushayotgan muqobil nurlar kamayadi. Atmosferada radiatsiyaning yutilishi va qaytarilishi sharoitlarida va havoning vertikal almashishida havo temperaturasi, odatda, troposferada har kilometr balandlikda oʻrtacha 5 — 6° kamayadi.

Kishilarning xoʻjalik faoliyati tabiat bilan bogʻliq boʻlganligi sababli madaniy landshaft ham oʻzgaradi. Togʻlardagi eng quyi mintaqa landshafti shu togʻ joylashgan zona landshaftiga oʻxshaydi. Masalan, choʻldagi togʻlarning quyi mintaqasi choʻlga oʻxshash. Balandlik mintaqalari  yuqoriga koʻtarilgan sari tekislik zonalari tabiati almashingan tartibda oʻzgara borsa ham lekin aynan takrorlanmaydi. Masalan, togʻlardagi tundra va muzlik mintaqalarida qutb kun-tunlari boʻlmaydi, bu narsa tabiatning boshqa omillarida ham oʻz aksini topadi. Mintaqalarning tabiatiga mahalliy sharoit, shamol, relyef, togʻ yon bagʻirlari ham taʼsir koʻrsatadi. Balandlik mintaqalari  ikki guruhga — dengiz boʻyi Balandlik mintaqalari  va quruqlik Balandlik mintaqalari  ga boʻlinadi. Oʻrta Osiyo togʻlarining etagida choʻl mintaqasi, soʻngra togʻ dashtlari, undan yuqorida togʻ oʻrmonlari, soʻngra togʻ oʻtloqlari, yana ham yuqorida baland togʻ choʻllari va, nihoyat, qor-muz mintaqalari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik tayanch nuqtalari

Balandlik tayanch nuqtalari (geodeziyada) — joyda oʻrni maxsus belgi — reper yoki marka bilan belgilanib, mutlaq balandligi juda aniq topiladigan nuqtalar (punktlar). Qurilishda, okean va dengiz sathi farqini aniqlashda, topografik planlarni tuzishda, yer qobigʻining koʻtarilganligi yoki pasayganligi (choʻkkanligi)ni bilish va boshqalarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik shkalasi

Balandlik shkalasi - gravitatsion maydondagi bir jinsli atmosferaning fizik koʻrsatkichlaridan biri. Osmon yoritqichi atmosferasining izotermik qatlami qalinligini ifodalaydi; Balandlik shkalasi balometrik formulada qoʻllaniladi va chegaralarida bosim va zichlik 2,7-martaga farq qiladigan izotermik qatlamning qalinligini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik oʻlchagich



Ta’rifi 
Balandlik oʻlchagich, altimetr — uchish apparati (mas, samolyot)ning qancha balandlikda uchayotganini koʻrsatadigan asbob. Barometrli va radio Balandlik oʻlchagichlar yuqoriga koʻtarilgan sari bosimning pasayib borishiga asoslangan; bu asbob shkalasidagi darajalar oraligʻi bir-biriga teng. Balandlik oʻlchagich 20 ming m va undan balandliklarni oʻlchaydi. Balandlik oʻlchagich bir milli yoki ikki milli boʻlishi mumkin; ikki milli balandlik oʻlchagichda millarning biri yuz metrlarni, ikkinchisi ming metrlarnn koʻrsatadi. Bir milli Balandlik oʻlchagich oʻlchash aniqligi ±50 dan ±100 m gacha, ikki milliniki ±5 dan ±10 m gacha. Radio Balandlik oʻlchagich uchish balandligini 1 m gacha aniqlikda oʻlchashga imkon beradi.

Tuzilishi 
Barcha barometrik balandlik o‘lchagichlar (altimetrlar) deyarli bir xil tuzilishga ega. Lekin samolyot turiga qaram tashqi ko‘rinishi har xil bo‘lgan variantlari qo‘llanilishi mumkin.

Avvalgi samolyotlarda qo‘llanilgan ilk altimetrlar anchagina noqulay bo‘lgan. Ularning ko‘rinishi avtomobil spidometriga o‘xshagan bo‘lib, bitta strelkali bo‘lgan va 0 metrdan 1000 metrgacha bo‘lgan qiymatlarni ko‘rsatgan. Mazkur strelka ostida esa xuddi avtomobilning odometriga o‘xshagan raqamli darcha bo‘lib, faqta u bosib o‘tilgan masofani emas, balki balandlikning minglarga teng qiymatini ko‘rsatgan. Ya’ni, uchuvchi strelkaga qarab o‘n va yuz metrlarni aniqlasa, raqamli darchaga qarab esa ming metrlarni aniqlagan.

Manbalar
Baland-pastlik

Baland-pastlik (musiqada) - tovushning oʻz manbai tebranishi (chastotasi)ga binoan interval, lad, gamma, tovushqator, inson ovozi, musiqa asboblari registri va boshqa tarkibidagi muayyan oʻrni.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandchaqir

Balandchaqir — Jizzax viloyatidagi Yangiobod tumani markazi hisoblanadi. Togʻ yon bagʻrida joylashgan. Yangiobod tumanining maʼmuriy markazi (1999-yil apreldan). Balandchaqirda tuman hokimiyati idoralari va boshqa davlat idoralari joylashgan maishiy xizmat koʻrsatish punktlari bor.

Ichki turimz uchun juda qulay joy togʻ yon bagʻrida joylashgan hudud .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yangiobod tumani
Balanjar

Balanjar — Shimoliy Kavkazdagi oʻrta asr shahri. Shimoliy Dogʻistondagi Suloq daryosi boʻyidagi Andreevo (Enderi, Jdere) qishlogʻi oʻrnida boʻlgan deb taxmin etiladi. Rivoyatga koʻra, Balanjarga afsonaviy Balanjar ibn Yofas asos solgan. Tarixiy manbalar (Yaʼqubiy, 9-asr) Balanjarni 6-asrdagi voqealar munosabati bilan tilga olganlar. Unga koʻra, Balanjarni sosoniylar qoʻshini bosib olgan. Masʼudiyning yozishicha, Balanjar 8-asr gacha Xazar xoqonliginiit poytaxtlaridan biri boʻlgan. 7 — 8-asrlarda Xalifalik qoʻshinlariga qarshi qattiq qarshilik koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya tarixi
Shaharlar
Arxeologiya
Balanit

Balanit, balanopostit (yun. balanos — jinsiy olatning bosh qismi; itis; balanoposthitis) — jinsiy olat (zakar) bosh qismi terisi (balanit) va chekka kertmagi ichki qavatining yalligʻlanishi (balanopostit). Koʻproq bolalarda olat boshi qisilib, chiqmay qolgan hollarda kuzatiladi (qarang Fimoz). Birlamchi va ikkilamchi B. uchraydi. Olat chekka kertmagining kambar boʻlishi, unda siydik tomchisi yoki smegma toʻplanib qolib, unga mikroblar tushishi, shuningdek uretrit, qand kasalligi va boshqa natijasida vujudga kelishi mumkin. Soʻzak, zaxm asoratlari, fimoz ham B.ga sabab boʻladi. Olat boshi sohasi shishib, qizaradi, maddalaydi, achishish, qichishish alomatlari paydo boʻlib, bu ayniqsa bemor siygandan keyin zoʻrayadi. Lohaslik, bosh ogʻrigʻi, haroratning koʻtarilishi, baʼzan chov sohasidagi limfa tugunlarining kattalashishi kuzatiladi. B.ning oddiy, diabetik, gangrenoz, halqasimon, eroziyali, yiring-yarali xillari bor. Kasallikning ilk alomatlari paydo boʻlganda, darhol urolog-vrachga (siydik aʼzolari mutaxassisi) uchrashish zarur. Kasallikning kechishi va xiliga qarab davo tayinlanadi, asosan yalligʻlanishga qarshi dorilar (antibiotiklar, dezinfeksiyalovchi eritmali vanna va boshqalar) buyuriladi. Ogʻirroq hollarda jarrohlik usuli qoʻllaniladi. B.ning oldini olish uchun oʻgʻil bolalar gigiyena qoidalariga amal qilishlari, agar fimoz boʻlsa, oʻz vaqtida davolatishlari lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Balanoglosslar

Balanoglosslar (Balanoglossus) - ichak bilan nafas oluvchilar sinfiga mansub chala xordalilar urugʻi. Gavdasi chuvalchangsimon, uchta qismdan — hartum, yoqa va tanadan iborat, uz. 2,5 m ga yetadi. Boshlangʻich xordasi va nevrotseli boʻladi, lekin tuzilishi haqiqiy xordalilardan farq qiladi. B. dengizning uncha chuqur boʻlmagan joylarida qumga koʻmilib yashaydi. Uzun muskulli hartumi qumni kavlab kirib olishga yordam beradi. Gavdasining hartumdan keyingi yoqa deb ataladigan qismi halqa shaklida tanasini oʻrab oladi. Gavdasi sirtdan bir qavat kiprikli epiteliy bilan qoplangan. Epiteliy ostida tashqi halqasimon va ichki boʻylama muskullar joylashgan. Ogʻiz teshigi qorin tomoniga Hartum bilan yoqa oʻrtasiga ochiladi. B. suv tubidagi balchiqni yutib, undagi organik qoldiqlar va mayda organizmlarni ajratib olib oziqlanadi. Bir necha turi maʼlum. Shim. va Uzoq Sharq dengizlarida 3 turi tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balanoforalar

Balanoforalar (Balanophorales) - ikki pallali oʻsimliklar tartibi, oʻsimliklar ildizida parazitlik qiladigan etdor oʻtlar. Gullari mayda, bir jinsli yoki poligam, toʻshulda joylashgan. Urugʻi endospermli. Mevasi yongʻoqsimon yoki danaksimon. 2 oplaga boʻlinadi. Sinomorsimonlar (Cynomoriaceae) oilasi bitta turkum va 2 turni oʻz ichiga oladi, shu jumladan jungor sinomori (Cynomorium songaricum) Markaziy Osiyoda tarqalgan. Balanoforadoshlar (Balanophoraceae) oilasiga 18 turkum, 120 ga yaqin tur kiradi. Tropik va qisman subtropik mintaqalarda, asosan nam tropik oʻrmonlarda tarqalgan. Boshqa parazitlar singari B. organlari ham juda soddalashgan: barglari tangachasimon yoki boʻlmaydi, ayrim turkumlari gullarining gulyon-barglari rivojlanmagan. B. gullari rangli kolba yoki shar shaklida boʻlib, tuproq yuzasiga chiqib turadi. Baʼzi turlari sham uchun ishlatiladigan mumsimon qatronga, boshqalari kraxmalga boy boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balans

Balans (lot. balanx) — biron-bir faoliyatning bir-birini muvozanatlashi lozim boʻlgan tomonlari (mas, daromadlar va harajatlar) oʻrtasidagi nisbatlarning miqdoriy ifodasi. Iqtisodiyotda buxgalteriya balansi, ijtimoiy mahsulot balansi, savdo balansi, mehnat resurslari balansi, daromadlar va harajatlar balansi, toʻlov balansi va boshqa balanslar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balansomer

Balansomer — yer sirti yoki atmosferadagi istalgan nuqtaning radiatsiya (nur) balansini (yutilgan radiatsiya bilan qaytgan radiatsiya orasidagi farqni) oʻlchaydigan asbob. B.ning koʻp xillari bor. Lekin termoelektrik B. koʻproq ishlatiladi. Uning asosiy ish qismi qoraytirilgan ikkita mis plastinkadan iborat. Ulardan biri Quyosh va atmosferaning yuqori qatlamlaridan keladigan radiatsiyani, ikkinchisi yer sirtidan qaytgan va atmosferaning past qatlamlaridan keladigan radiatsiyani qabul qiladi. Plastinkalar temperaturalari farqiga qarab radiatsiya balansi aniqlanadi. Oʻzbekistonlik olimlar M. Lyutershteyn va T. Skvorsovlar birinchi boʻlib (1930-yil) Toshkentda oʻzlari ixtiro qilgan B. yordamida yer sirtining radiatsiya balansini uzluksiz yozib borish usulini ishlab chiqishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balantidium

Balantidium (Balantidium) - teng kiprikli infuzoriyalar turkumining avlodi. Tanasi oval, loviyasimon, yumaloq shaklda, sirtdan mayda, bir xil uzunlikdagi kipriklar bilan qoplangan. Kipriklari harakatlanish va ozigʻini haydash vazifasini bajaradi. Tanasining uz. 40 — 150 mkm, eni 20 — 70 mkm, 30 dan ortiq turi bor. Bir qancha umurtqasizlar va koʻpchilik umurtqalilar (kalamush, choʻchqa, odamsimon maymunlar) hamda odamning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiladi. Choʻchqa va odamlarning yoʻgʻon ichagida parazitlik qiladigan V. yugʻon ichak toʻqimalarini yemirib, eritrotsitlar bilan oziqlanadi, ichakni yalligʻlantirib, xavfli — qonli ichburugʻ kasalligini paydo qiladi. B. sistalari hayvonlar goʻngi orqali tashqariga chiqariladi. B. bilan zararlangan kishi bu parazitni boshqalarga ham yuqtirishi mumkin. Choʻchqalar va choʻchqaboqarlar orasida ayniqsa koʻp uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balanus

Balanus, dengiz yongʻoqlari (Balanamorpha) — oʻtroq yashovchi moʻylov-oyoqli qisqichbaqasimonlar urugʻi. Tanasi kesilgan konusga oʻxshaydi, bir necha boʻlak plastinkasimon ohakli chigʻanoq ichiga joylashgan. Chigʻanogʻining uz. 20 sm gacha. Uning ostki qismi dengiz tubidagi toshlar, mollyuskalar chigʻanogʻi va har xil hayvonlar tanasiga, jumladan kitlar terisiga yopishib, koʻpincha kemalarning korpusiga koʻplab yopishib olib, harakatini sekinlashtiradi. Chigʻanoqning harakatchan ustki qopqogʻi bosh tomonidagi maxsus muskullar vositasida ochilib-yopilib turadi. Chigʻanoqning mantiya boʻshligʻi deb ataladigan ichki boʻshligʻida ogʻiz oʻsimtasi va besh juft ikki ayrili ipsimon oyoqlari joylashgan. Chigʻanoq ochiq boʻlganida bu oyoqlar doim bir maromda harakat qilib mantiya boʻshligʻiga oziq zarralari (mikroblar, mayda hayvonlar va chirindilar)ni haydab turadi. Biror xavf paydo boʻlganida chigʻanoq darhol bekiladi. B.ning 400 ga yaqin turi bor. Koʻpchilik turlari germafrodit. Kaspiy va Orol dengizlaridan tashqari hamma dengizlarda uchraydi. B. lichinkasi dengiz qirgʻogʻi planktoni hisoblanadi, ular baliqlarga oziq boʻladi. Bir necha turi (Balanus psittacus, B. nubilis) oziq-ovqat sifatida isteʼmol qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balanchivadzelar

Balanchivadzelar - jahonga tanilgan gruzin sanʼatkorlar oilasi. Meliton Antonovich (1862.12/ 24.12, Chxaltubo tumani Banoja qishlogʻi — 1937.21.11, Kutaisi) — kompozitor, opera xonandasi, jamoat arbobi, musiqa folklorshunosi. Gruziya xalq artisti (1933). Gruziya kompozitorlik sanʼatining asoschilaridan, birinchi gruzin operasi ("Darejon", 1897), ilk gruzin romanslarining muallifi. Tbilisida etnografik xor (1882), Peterburgda mashhur "gruzin konsertlari"ni (1895 — 1917), Kutaisida musiqa bilim yurtini (1918) tashkil qilgan. Andrey Melitonovich (1906.19.5/1.6, Peterburg — 1992, Tbilisi) — kompozitor, pedagog , jamoat arbobi. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Tbilisi (1927) va Leningrad (1931) konservatoriyalarini bitirgan. 1935-yildan Tbilisi konservatoriyasi (1942-yildan professor, 1962-yildan kompozitsiya kafedrasi mudiri), Gruziya Kompozitorlar uyushmasi (1953-yildan raisi, 1973-yildan faxriy raisi)da ishlagan. Birinchi gruzin baleta ("Togʻlar qalbi", 1936; Navoiy teatrida ham qoʻyilgan, 1940) va simfoniyasi (1944) ning muallifi. Shuningdek, "Mziya" operasi (1950), 2 ta simfoniya, "Karsanis jangi", "Dengiz", "Dnepr" simfonik lavhalari, 4 ta fortepiano konserta va boshqa asarlarni yaratgan. Georgiy Melitonovich (1904.9Gʻ22.1, Peterburg - 1983, Nyu-York) — amerikalik xoreograf va balet artisti. Zamonaviy balet sanʼatining asoschilaridan. Dunyoga Jorj Balanchin nomi bilan mashhur. Meliton Antonovichning oʻgʻli. Peterburg teatr bilim yurtini (1921) bitirgan. 1921 — 24-yillarda Petrograd akademik balet teatrining yakkaxon artisti, "Yosh balet" truppasining tashkilotchisi. 1924-yildan chet el (Yevropa va Amerika) da yashagan. Dyagilev teatri (Parij)da qator baletlarni sahnalashtirgan. 1934-yilda AQShda balet maktabini va Amerika balet truppasini, 1948-yilda "Nyu-York siti balet" truppasini tashkil etgan. London, Parij, Milan, Kopengagen va boshqa Yevropa shaharlarida 100 dan ziyod baletlarni sahnalashtirgan, shu jumladan mumtoz cholgʻu, simfonik va opera (I. S. Bax, G. F. Gendel, V. A. Motsart, J. Vize, I. Stravinskiy va boshqalar) asarlariga balet yaratgan. "Mashhur baletlarning batafsil tarixi" kitobining muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balapantov

Balapantov - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Tomditovning sharqiy qismi. Mutlaq balandligi 493 m. Shim.da Shoʻshaqtov togʻlaridan tektonik botiq orqali ajralgan. Sharqiy va jan. etaklari Yomonqum choʻliga tutash. B. karbon davrining slanes va konglomeratlaridan tarkib topgan, yon bagʻirlari yassi. B.ning suvayirgʻich qismi yassi tekislik, jan. yon bagʻri tik. Jan. yon bagʻridagi soylar u qadar chuqur emas, vodiylari ancha keng , soylar slanes sharchalari bilan qoplangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balaton

Balaton — Vengriyadagi koʻl. Oʻrta Dunay pasttekisligida, 105 m balandlikda. Maydoni 596 km², uz. 78 km. Oʻrtacha chuq. 3 m (eng chuqur joyi 11 m). B. koʻlining oʻrni tektonik harakatlar natijasida vujudga kelgan. Shim.-gʻarbiy qirgʻoqlari baland, tik va parchalangan, qirgʻoqlarining qolgan qismi past, qumloq, baʼzan botqoqlik. B.ga bir necha daryo quyiladi, eng kattasi — Zala. Shio daryosi oqib chiqadi va u kanallar orqali Dunay daryosiga quyiladi. Kema qatnaydi. Yozda suvning temperaturasi 20°. B. atroflari Vengriyadagi yirik kurort va turizm rni. Mineral buloq koʻp.

Kema qatnovi va baliq ovlash yoʻlga qoʻyilgan. B. sohilida Kestxey va Shiofok shaharlari joylashgan. Tixan landshaft qoʻriqxonasi (zakaznik), Kish-balaton rezervati bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Nikolayevich Balashev

Balashev Nikolay Nikolayevich (1902, Xabarovsk shahri- 1977.25.9, Toshkent) — agronom olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1962), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1952), professor (1952). Oʻrta Osiyo davlat universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini bitirgan (1923). 1930 — 41 yillarda Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida dotsent, dekan, ayni paytda Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi tajriba stansiyasida (1925 — 35), Oʻzbekiston sabzavotchilik, kartoshkachilik tajriba stansiyasida boʻlim boshligʻi (1935— 41; 1944 — 46). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida sabzavotchilik kafedrasi mudiri (1946 — 77). Ilmiy ishlari Oʻrta Osiyoda kartoshka va sabzavot ekinlari agrotexnikasi, urugʻchiligining amaliy va nazariy masalalariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Balbas qoʻy zoti

Balbas qoʻy zoti — goʻshti, juni va suti uchun boqiladigan qoʻy zoti. Vatani Turkiya. Bu qoʻy zoti qoʻshaloq quyrugʻi bilan boshqa zotlardan ajralib turadi. Goʻsht sifati yaxshi. Koʻchqorlarining tirik vazni 85–90 kg , sovliqlariniki 55 – 60 kg . Qoʻchqorlarining dumbasi 12 kg gacha, sovliqlarida 5–6 kg . Qoʻchqorlaridan 3,0—4,0, sovliqlaridan 2,5—2,8 kg dagʻal jun olinadi. Jun kokili uz. 11—17 sm, 60—65% sof jun chiqadi. Oʻrtacha 124– 130 kg sut beradi. 100 sovliqdan — 120 qoʻzi olinadi.

Armaniston, Ozarbayjon, Shim. Eron, Turkiya va boshqa mamlakatlarda boqiladi. Oʻzbekistonda kam tarqalgan. Baland togʻli yaylovlarda boqishga yaxshi moslashgan. Junidan gilam, kamvol gazlamalar tayyorlanadi.

Manbalar

Qo‘y zotlari
Balear orollari

Balear orollari - Oʻrta dengizning gʻarbiy qismidagi orollar toʻdasi, Ispaniyaning Baleares muxtor viloyatini tashkil etadi. Ikkita katta orol — Malorka va Menorka orollari hamda Pitius orollari arxipelagidan iborat. Maydoni 5 ming km². Aholisi 686 ming kishi (1992), aksariyati katalonlar. Maʼmuriy markazi — Palma-de-Malorka shahri Eng baland joyi 1445 m. Karst relyef shakllari keng tarqalgan. Iqlimi Oʻrta dengiz atrofiga xos iqlim. Yillik yogʻin 400 – 600 mm. Tosh dub, halab qaragʻayi va chakalakzorlar uchraydi. Aholisi subtropik dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi. 15-asrdan Ispaniya tarkibida. Menorka orolda aeroport va gʻarbiy dengiz bazasi bor. Turistlar koʻp keladi, iqlim kurortlari mavjud.

Manbalar 

Arxipelaglar
Balerina

Balerina (ital. baleriana, lot. Ballo — raqsga tushaman) — balet truppasidagi raqqosa. B. atamasi jahon sanʼatiga 19-asrning 2-yarmida kirib kelgan. Italiyalik mohir raqqosa (balerina)larning butun dunyo sahnasidagi muvaffaqiyatli chiqishlari bilan bogʻliq. 20-asr boshidan barcha balet raqqosalariga nisbatan ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baletmeyster

Baletmeyster (nem. Ballettmeister — balet ustasi) — balet spektakllari, xoreografik chiqishlar, opera, operetta, dramatik spektakllardagi raqs sahnalarining muallifi va sahnalashtiruvchisi. Oʻrta Osiyo, Qozogʻiston va Ozarbayjonda milliy musiqali drama spektakllari uchun raqslarni sahnaga qoʻyuvchilar ham B. deyiladi. B. baletda butun spektaklning xoreografik shaklini libretto asosida, musiqa ritmi va ohanglariga mos qilib ishlab chiqadi va raqqos(a)larga oʻrgatadi. B. baletda bosh ijodkor boʻlsa, boshqa janrlarda yordamchidir. Oʻzbekistonda Q. Mirkarimova, G. Izmaylova, B. Qoriyeva, K. Moʻminov, Yu. Ismatova, V. Oqilova, M. Ergashevalar yetakchi B.lardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balj

Balj (ing . bulge — qavariqlik) — Galaktikamizning yadrosi atrofidagi qavariqsimon koʻrinishdagi qobiq. Tarkibi asosan qizil gigantlar, mittilar, Liraning RR yulduzi kabi qari yulduzlardan iborat. Massasi Galaktikamizning oʻz markaziga nisbatan aylanishi funksiyasi yordamida hisoblanib chiqilib, 30 mlrd. Quyosh massasiga teng ekani aniqlangan. B. qator boshqa normal spiral galaktikalarda ham kuzatiladi. Uning xususiyatlari har safar elliptik galaktikalarni eslatadi. B.ning paydo boʻlishi galaktikaning katta masshtabdagi global evolyutsiyasi bilan tushuntiriladi, aniqrogʻi uning kollaps bosqichi oqibatidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bali

Bali — Malayya arxipelagidagi orol. Indoneziyaga qarashli Kichik Zond o.lari toʻdasida. Maydoni 5,6 ming km². Aholisi 2 mln. kishidan ortiq. Yirik shahri — Denpasar. Orolning yer yuzasi togʻli, sharqiy qismida Agung vulkani (balandligi 3142 m) bor. Iqlimi tropik, musson iqlimi. Yozi seryogʻin (yiliga 1500 mm va undan ortiq). Tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Plantatsiyalarda sholi, kofe, kakao yetishtiriladi. B. Indoneziya madaniyati va sanʼatining qad. markazi. B.da meʼmoriy yodgorlik koʻp, jumladan "Qirollar mozori" (11-asr) — qoyaga oʻyib ishlangan fasadlar, "Fil gʻori" (13-asr) va boshqa Orolga koʻplab turistlar kelib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Orollar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Baliqesir

Baliqesir — Turkiya gʻarbidagi shahar. Baliqesir elining maʼmuriy markazi. Aholisi 170 ming kishi (1990). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz va oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil