Tentak Ivan

Tentak Ivan (Tentak Ivanushka) — rus, shuningdek, belarus va ukrain ertaklarining eng mashhur qahramonlaridan biri.

Rus ertaklaridagi „baxti chopgan odam“ ning klassik namunalaridan biri, podshohning uchinchi va hech kim eʼtibor bermaydigan kenja oʻgʻli. U magʻrur akalaridan farqli oʻlaroq, maslahatlarga quloq tutadi va oʻqib-oʻrganadi, natijada katta boylikka ega boʻladi va malikaga uylanadi. Ertak aqliy salohiyat uchun odatiy tushunchalardan kelib chiqmagan, koʻpincha sogʻlom fikrga zid boʻlgan yechimlarni izlashga asoslangan, ammo oxir-oqibat muvaffaqiyatga olib keladigan maxsus ertak strategiyasini oʻzida mujassam etgan. IvanTriksterning baʼzi xususiyatlariga ega. A. M. Panchenko ertakdagi tentakning feʼl-atvori devonalarga yaqin ekanligiga ishora qilgan.

Tavsif 
Ayrim versiyalarga koʻra, „tentak“ qoʻshimchasiga ega boʻlgan ism — yomon koʻzlardan asraydigan tumor vazifasini oʻtagan.

Odatda, uning ijtimoiy mavqei past boʻlgan — dehqon yoki kampir bilan cholning oʻgʻli sifatida tasvirlangan. Shuningdek, koʻp hollarda oilada uchinchi oʻgʻil sanalgan. Ertakning boshida uylanmagan ekani aytilgan.

Sehrli vositalar va „aqli“ tufayli tentak Ivan barcha sinovlardan muvaffaqiyatli oʻtib, eng yuqori mavqega erishadi: dushmanni magʻlubiyatga uchratadi, shohning qiziga uylanadi, boylik va shon-sharafga ega boʻladi.

Tentak Ivan — uning ishtirokidagi ertakda aka-ukalar orasida gapiradigan yagona qahramon; topishmoqlar aytadi va ularning javobini topadi, yilning asosiy bayram munosabati bilan oʻtkaziladigan marosim paytida ruhoniylar urf-odatlarga koʻra nima qilsalar, tentak Ivan ham shuni qiladi. U koʻpincha shoir va musiqachi boʻladi; ertaklarda uning nay yoki gusli chalish, qoʻshiq aytish qobiliyati alohida taʼkidlanadi, u podani raqsga tushishga majbur etadi. Maxsus nutq tashuvchisi, unda topishmoqlar, qochirimlar va hazillardan tashqari, oddiy nutqning fonetik yoki semantik tamoyillari buzilgan, hatto beʼmanilikka oʻxshash qismlar qayd etilgan; „bemaʼnilik“, „tuturiqsizlik“ — lingvistik paradokslarini solishtiring, ular odatda omonimlar va sinonimlar, polisemiya, soʻzning bir nechta maʼnosi va boshqa oʻyinlarga asoslangan. P. (Shunday qilib, tentak Ivan ilonni nayza bilan oʻldirib, buni yovuzlik bilan urishgan yovuzlik uchrashuvi deb taʼriflaydi, „yovuzlik yovuzlikdan“ oʻlganini aytadi). Tentak Ivan syujetda allaqanday tanqidiy vaziyatlar bilan bogʻliq boʻlib, syujet asosiy ishtirokchisi u boʻlgan bayram (dushman ustidan gʻalaba va nikoh) bilan yakunlanadi.

Boshqa Yevropa xalqlarida ham xuddi shu kabi ertaklar bor. Masalan, nemis ertagi — „Tentak Gans“ (Hans Dumm), italyan ertagi — „Pietro tentak“ (), ispan tilidagi filippincha „Xuan ahmoq“ ertagi (). Slavyan xalqlari orasida, xususan polyaklarda Tentak Ivanga oʻxshash boʻlgan telba Yasyo () va chexlar orasida tentak Gonza () qahramonlari mavjud.

Tentak Ivan ishtirokidagi ertaklar 

 „Tentak Ivan“
 „Ot, dasturxon va shox“
 "Sivka-burka "
 „Bukri ot“
 „Dehqonning oʻgʻli Ivan va moʻjizaviy Yudo“

Zamonaviy sanʼatda 

 "Tentak Ivanushka " — bastakor Sezar Kyuining bolalar operasi, 1913-yil
 Qanday qilib tentak Ivanushka moʻjizaning ortidan yurgan
 Tentak Ivan (film)
 Bukri ot
 Goʻzal Vasilisa
 Tentak Ivan haqida (multfilm)

Yana qarang 

 Tentak
 Ivan Sarevich
 Choʻrtanbaliq amri bilan

Manbalar

Adabiyotlar 

 Ahmoq Ivanushka // Lingvistik lugʻat
 Ahmoq Ivanushka // Berkov V. P., Mokienko V. M. va boshq. Rus tilining qanotli soʻzlarining katta lugʻati.
 Budur N. V. Ivan ahmoq // Ertak ensiklopediyasi / jami ed. N. V. Budur. — M.: Olma-Press, 2005-yil. — S. 281. — ISBN 5-224-04818-4.
 Novikov N.V. Sharqiy slavyan ertakining tasvirlari. — L., 1974-yil.
 Rus ertaklarida Ivan ahmoq  // Sinyavskiy A. D. Ivan ahmoq: Rus xalq eʼtiqodi haqidagi insho. — M..: Agraf, 2001, s. 37-48
 Ivan durak, Ivanushka Durachok // Mifologik lugʻat / Ch. ed. E. M. Meletinskiy. — M.: Sovet Entsiklopediyasi, 1991-yil. — ISBN 5-85270-068-1.
 
 Shevtsov A. LEKIN. (AMMO. R. Andreev, Sanich, Skomorox) Amaliy madaniy-tarixiy psixologiya maktabi „Axmoqning turmushi“ nazariyasi va dastlabki tayyorgarlik

Havolalar 

 „Tentak Ivanushka“ rus xalq ertagi matni
 Tentak Ivan haqida ertak
 TentakIvan yoki telbaIvanushka
rus folk talqinlari belgilar
Trixsters