MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sak qabilalari madaniyati

Sak qabilalari madaniyati - Osiyoning (jumladan, Oʻrta Osiyoning) dasht, choʻl va togʻ oldi hududlarida yashagan koʻchmanchi aholi madaniyati. Sak tilida yozilgan eng qad. manba — Olmaota atrofidagi Issiq mozorqoʻrgʻonidan topilgan kumush idishdagi yozuv boʻlib, u mil. av. 5-asr bilan sanalanadi. Sak tillarida bitilgan hujjatlarning asosiy qismi Sharqiy Turkistonning Xoʻtan vohasidan topilgan. Ular 7—10-asrlarga oid. Bu yozuvlarni oʻrganishda G. V. Beyli, M. J. Drezden, L. G. Gersenberg, I. M. Oranskiylar katta hissa qoʻshganlar. Saklar yodgorliklaridan jez va temirdan ishlangan harbiy qurollar, zebziynat buyumlari, mehnat qurollari va sopol idishlar uchraydi. Saklarning oʻqlari bargsimon, 2 yoki 3 qirrali boʻlgan, xanjar va qilich dastasining boshi yoysimon qayirib qoʻyilgan. Gerodot saklarning yarogʻaslaha va ot anjomlari haqida aniq maʼlumotlar keltiradi. Saklarning ot anjomlari, oʻklari va xanjarlari skif yarogʻaslahalariga oʻxshaydi. Jezdan ishlangan sanʼat buyumlarida ham yaqin xususiyatlar va katta oʻxshashliklar bor. Mustahkam madaniy aloqalar koʻchmanchilarni birbirlari bilan bogʻlab turgan. Shuning uchun ham madaniy anʼanalari va urfodatlari ularning yashash sharoitidan kelib chiqib, birbiridan uncha farq qilmagan (yana qarang Skiflar madaniyati).

Bahodir Eshov.

Manbalar
Sakai

Sakai — Yaponiyadagi shahar. Xonsyu o.ning jan. qismida Aholisi 792 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Yirik port. Rangli metallurgiya sanoatining qad. markazlaridan. Metallurgiya va neft kimyosi, turli mashinasozlik, toʻqimachilik sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi bor. S.da qadimdan gilam toʻqiladi, metall buyumlar tayyorlanadi. S qoʻlyozmalarda 716 yildan tilga olingan. Muzeylarida qad. yapon xunarmandchiligining nodir yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

    

Yaponiya shaharlari
Sakariya

Sakariya — Turkiyaning shim.gʻarbiy qismidagi daryo. Uzunligi 790 km, havzasining maydoni 65 ming km². Anadolu yassitogʻligidan boshlanib, Qora dengizga quyiladi. Oʻrtacha suv sarfi 200 m³/sek., qishda toshadi. GESlar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi. S. boʻyida Adapazari sh. joylashgan.

Manbalar 

    

Turkiyadagi daryolar‎
Sakatekas

Sakatekas — Meksikaning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 75 ming km². Aholisi 1,3 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Sakatekas sh. S. Meksika togʻligida joylashgan. Iklimi togʻtropik, quruq iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 9—25°. Yillik yogʻin 500 mm gacha. Kserofit oʻsimliklar oʻsadi. Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi yetakchi tarmoq. Mevazorlar bor. Togʻ etaklarida chorvachilik rivojlangan. Polimetall ruda konlari bor. Rangli metallurgiya, oziq-ovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari ishlab turibdi. S. orqali Mexiko shahrini mamlakatning shim. shtatlari bilan bogʻlovchi temir yoʻl va avtomobil yoʻllari oʻtgan.

Manbalar
Saken Sayfullin

Saken Sayfullin (taxallusi; asl ismi Saidvaqqos) (1894.12.6, Oqmoʻla viloyati Nilda volosti — 1939.3.2, Olmaota) — qozoq yozuvchisi va davlat arbobi. Omskdagi oʻqituvchilar seminariysida oʻqib yurgan kezlarida (1913— 16) sheʼrlar yoza boshlagan va bu sheʼrlar 1914-yilda Qozonda "Oʻtgan kunlar" nomi bilan nashr etilgan. S.S. Omskda bolsheviklar bilan tanishib, ular taʼsiriga berilgan. Fevral voqealaridan keyin (1917) Oqmoʻlada "Yosh qazaq" shahar yoshlari harakatini tashkil etib, "Tirikchilik" gaz.ni nashr etgan. Qozogʻiston ASSR maorif xalq komissari (1922), XKS raisi (192225). S. S. keyinchalik ijodiypedagogik sohalarga oʻtib, "Enbekshi qazaq" ("Mehnatkash qozoq") gaz. va "Adabiyot maydoni" jur.da muharrir (1922—25), Qiziloʻrda xalq maorif instituti (1925— 28), Toshkent (1927—28) hamda Qozoq pedagogika intlari (1930—37)da oʻqituvchilik qilgan. S. S. "Asov tulpor" (1922), "Doʻmbira" (1922), "Ekspress" (1926), "Turmush toʻlqinida" (1928) sheʼriy toʻplamlari, "Koʻkchetov", "Choʻloq saygʻoq" (1924), "Ayrilgan oqqushlar" (1925), "Chjan Saolin" (1927) dostonlari, "Baxt yoʻlida", "Qizil shunqorlar" (1920) pyesalari, "Top yoʻl, toygʻoq kechuv" tarixiymemuar romani (1927), "Oysha" (1922), "Yer qazuvchilar" (1928), "Mevalar" (1935) qissalari, qozoq adabiyoti va folklori haqidagi maqolalar muallifi. S.S. "mayakovskiycha" erkin sheʼr tuzilishini qozoq sheʼriyatiga olib kirgan. Asossiz repressiya qilingan; oʻlimidan soʻng oqlangan.

Manbalar 

Qozogʻistonlik yozuvchilar
Sakkiz yillik maktab

Sakkiz yillik maktab - toʻliqsiz oʻrta maʼlumot bergan umumiy taʼlim maktabi. Tayanch maktab deb yuritilgan bu oʻquv muassasalari 1958-yildan yetti yillik maktab oʻrnida tashkil etilgan. Oʻzbekistonda yetti yillik umumiy majburiy taʼlimdan sakkiz yillik umumiy majburiy taʼlimga oʻtish 1959/60 oʻquv yilida boshlanib, 1962/ 63 oʻquv yilida toʻliqtugallangan. Sakkiz yillik maktabm. 7 yoshdan 15—16 yoshgacha boʻlgan oʻquvchilar taʼlim-tarbiyasini uyushtiruvchi oʻquvtarbiyaviy maskan hisoblangan. Ularda oʻquvtarbiyaviy ishlar mehnat tarbiyasi va amaliyot bilan bogʻliq holda olib borilgan. Sakkiz yillik maktabm.ni bitirgan oʻquvchi sakkiz yillik maʼlumot olganligi toʻgʻrisida shahodatnomaga ega boʻlgan. Bu shahodatnoma umumiy oʻrta taʼlim maktabining 9sinfiga, oʻrta maxsus hamda hunartexnika oʻquv yurtlarida oʻqishni davom ettirish huquqini bergan. 1984-yildan umumiy oʻrta taʼlim maktablarita aylantirilgan.

Manbalar
Sakkulina

Sakkulina (Sacculina carcini) -umurtqasiz hayvonlarning ildizboshlilar kenja turkumiga mansub parazit dengiz hayvoni. Gavdasi xaltacha koʻrinishida boʻlib, ildizsimon oʻsiqlari bor. Bu oʻsiqlar krab tanasiga teshib kiradi. S. tuxumidan olti oyokli lichinkalar — nauplius rivojlanadi. Lichinkalar 4—5 kundan soʻng ikki tavaqali chiganoqqa oʻraladi va parazit hayot kechirishga oʻtadi. Bu vaqtda ular tana va chigʻanogʻini tashlab yuboradi. Qolgan bosh qismi krabga oʻsib kiradi va undan voyaga yetgan germafrodit (qarang Germadrofitizm) individ rivojlanadi.

Manbalar
Sakrash

Sakrash - yengil atletikaning bir turi hisoblanadi. Sakrashning  vertikal va gorizontal turlari mavjud. Vertikal sakrashga balandlikka sakrash va shest bilan sakrash kirsa, gorizontal sakrash esa uzunlikka sakrash va uch karrali sakrash turlarini o'z ichiga oladi. 
Sakrashning bu turlari Olimpiada o'yinlariga kiradi.

Uzunlikka sakrash - sportchilardan sakrash va sprint sifatlarni talab qiladi. Bu sport turi qadimiy Olimpiya o'yinlari qatoriga kirgan. Hozirgi Olimpiya o'yinlari qatoriga ham kiritilgan (erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 1948-yildan). Ko'pkurash tarkibiga kiradi.

O'yin qoidalari. Atletning vazifasi - uzoqroq masofaga sakrashdir. Birinchi bo'lib atletlar yugurib keladilar, so'ngra bir oyoqlari bilan maxsus doskadan itarilib, sakraydilar. Itarilish doskasidan qo'nish chuqurligining burchagigacha bo'lgan masofa kamida 10 metr bo'lishi kerak. 
Sakrash to'rtta fazadan iboratdir: yugurish, itarilish, uchish va qo'nish.

Balandlikka sakrash qishki va yozgi o’yinlarda o’tkaziladi. Erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 1928-yildan Olimpiya o’yinlari safiga kiritilgan. Beshta fazadan iborat: yugurish, itarilishga tayyorgarlik, itarilish, plankadan o’tish va qo’nish.

O’yin qoidalari. Balandlikka sakrash musobaqalari sakrash va qo’nish uchun moslashgan sektorlarda o’tkaziladi. Sportchiga boshlang’ich etapda va finalda har bir balandlikda uchta harakat beriladi. Agar sportchi biror bir balandlikda sakrashdan bosh tortsa, uning uchta harakati olinib tashlanadi. Agarda u ma’lum bir balandlikka sakrashda 1 yoki 2 marotaba xato qilsa, yana sakrashdan bosh tortib qolgan harakatlarini keying sakrashga olib qo’yishi mumkin. Sportchi o’zi hohlagan balandlikdan sakrashi mumkin, ammo u hakamlarga oldindan xabar berib qo’ygan bo’lishi kerak.
 
Shest bilan sakrash – Olimpiya o’yinlari qatoriga kiradi ( erkaklar uchun 1896-yildan, ayollar uchun 2000-yildan).

O’yin qoidalari. Shest bilan sakrash musobaqalari sakrash va qo’nish uchun moslashgan sektorlarda o’tkaziladi. Sportchiga boshlang’ich etapda va finalda har bir balandlikda uchta harakat beriladi. Balandlikning oshishi hakamlar tomonidan belgilanadi va u kamida 5 smni tashkil etishi kerak.

Uchtali sakrash – Yengil atletikaning programmalaridan biridir. U Olimpiya o’yinlarida 1896-yildan beri o’tkaziladi. Sportchi maxsus sektordan yugurib kelib, brusokga yetib kelgandan keyin undan itarilib sakraydi.Sakrash 3 bosqichdan iborat bo’lib, birinchi bosqichda – sakrashni amalga oshirayotganda brusokka qaysi oyog’i bilan birinchi sakragan bo’lsa, huddi o’sha oyog’i bilan brusokdan qumga sakrashni amalga oshirishi kerak. 2-boshqich qadam deyiladi, bunda yerga boshqa oyog’ bilan teyish kerak. Ohirgi bosqich esa qumga sakrab tushishdir.

Sport
Sakrash (falsafa)

Sakrash (falsafada) — miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtish jarayoni (qarang Miqdor oʻzgarishlarining sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni).

Manbalar
Sakrovchi baliqlar

Sakrovchi baliqlar (Periophthalmidae) — olabugʻasimonlar turkumiga mansub baliqyaar oilasi. 10 ga yaqin turi bor. Hind va Tinch okeanining tropik va suvi chuchuklashgan qismlarida, Mangro oʻrmonlari botqokliklarida koʻp uchraydi. Uzunligi 27 sm gacha. Sakrovchi baliqlar bir necha soat suvsiz yashay oladi. Tanasi yoʻgʻon va kalta, qoʻngʻirkulrang yoki sargʻish tusda, qora xollari bor. Koʻzi suvda va quruqlikda koʻrishga moslashgan. Quruqlikda va daraxt shoxlarida muskulli dum va koʻkrak suzgichlari yordamida oʻrmalab va sakrab harakatlana oladi. Inga uvildiriqtashlaydi. Mayda qisqichbaqasimonlar, hasharotlar, chuvalchanglar va boshqa umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Sakrovchi baliqlarni tub aholi ovlaydi. Akvariumlarda boqiladi.

Manbalar
Saksin

Saksin — Volga daryosining quyi oqimi boʻyidagi oʻrta asr shahri. Arab geograflari (X—XIV asrlar) tomonidan katta savdo shahri sifatida qayd etilgan. Aniq joylashgan yeri nomaʼlum. Baʼzi olimlar uni ilgari Itil shahri bilan qiyoslasalar, boshqalari uni SaroyBotu yoxud SaroyBerka oʻrnida boʻlgan deb biladilar. Saksin Itildan soʻng Xazar xoqonligining poytaxti boʻlgan. XI asrda vayron qilingan. XII asrda qaytatiklangan va XIV asrda ham mavjud boʻlgan. Saksin va Bulgʻordan xorijiy mamlakatlarga moʻyna chiqarilgan.

Manbalar
Sakslar

Sakslar — german qabilalari guruhi. Reyn va Elba daryolarining quyi oqimi boʻylarida yashashgan. V VI asrlarda sakslarning bir qismi Britaniyani ingliz sakslar tomonidan bosib olinishida qatnashgan. Qitʼadagi sakslar 772— 804 -yillarda franklar tomonidan tobe ettirilgan.

Yana qara 

 Nemislar

Manbalar
Saksovul

Saksovul (Haloxylon) — shoʻradoshlar oilasiga mansub buta va daraxtlar turkumi. Boʻyi 1,5–12 m, tanasining diametri 1 m gacha boradi. Guli mayda, ikki jinsli, qaramaqarshi, tangachasimon, guloldi qoʻltigʻida bittadan oʻrnashgan. Barglari uchli, rivojlanmagan, tangachasimon, gul xreil qiluvchi novdachalari qari shoxlardan oʻsib chiqadi. Saksovulning yashil novdalari organik modsa toʻplashga xizmat qiladi. Iillik yosh novdalarining koʻp qismi kuzda, ayniqsa, sovuq tushishi bilan toʻkilib ketadi, ozroq qismi esa yogʻochga aylanib saqlanib qoladi. Alr.dan gullay boshlaydi, oktabrda urugʻlaydi. Osiyo (Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Xitoy, Mongoliya)da 10 turi uchraydi. Oʻzbekistonning Qizilqum choʻllarida oʻrmonlarni hosil qiluvchi asosiy turlar — oq va qora Saksovuldir. Kora S. (H. aphyllum) — bargsiz buta yoki daraxt, bal. 4—9 (12)m gacha. Asosan, Osiyoning choʻl va chala choʻllarida, shoʻrxok yerlarda, shoʻrlangan qumlarda, taqirlarda koʻp tarqalgan. Urugʻidan koʻpayadi. Yoʻllarda ixotazorlar barpo etishda foydalaniladi. Qora S. katta daraxtzorlar hosil qiladi, oq Saksovuldan tana va shoxshabbasining qoramtir boʻlishi, bargining tuzilishi bilan ajralib turadi. Oq S. (H. persicum) — yirik buta. Bal. 2,5–6 m. Ildizi 10–11 m chuqurlikka boradi. Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Eron, Afgʻoniston, Iroq, Saudiya Arabistoni, Gʻarbiy Xitoyning choʻl va sahrolarida oʻsadi. Oq Saksovul qumliklarni mustahkamlash uchun ekiladi. Zaysan Si (H. ammodendron) turi Qoraqalpogʻistonning ayrim joylari (Ustyurt)da uchraydi.

Saksovulning xalq xoʻjaligida ahamiyati katta. Undan, asosan, oʻtin (yoqilgʻi), qoʻylar va tuyalar uchun toʻyimli ozuqa, qumlarni mustahkamlovchi, shamolni toʻsuvchi vosita sifatida foydalaniladi. Saksovul oʻrmonlari tuproqni eroziyadan saqlashda muhim oʻrinda turadi. Saksovul 50—60 yil yashaydi. Asosan, urugʻidan koʻpayadi va 5—7yili normal urugʻlay boshlaydi. Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda Saksovul oʻrmonlari 22 mln. ga atrofida. Oʻzbekistonda Saksovul oʻrmonlari 1229 ming ga, shundan oq Saksovul 976 ming ga, qora Saksovul 253 ming ga ni egallaydi.

Oʻzbekistonda choʻl va yaylovlarga ekish uchun 1991-yilda chiqarilgan Nortuya navi rayonlashtirilgan. Soʻnggi yillarda Saksovulni koʻpaytirish maqsadida bir qator oʻrmon xoʻjaliklari tashkil etilib, sunʼiy saksovulzorlar barpo qilinmoqda.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Saksoniya (tarixiy viloyat)

Saksoniya — 1) sakslar yashagan tarixiy viloyat, ular bu yerda gersoglikka asos solganlar (9-asr oxiri — 1180; Germaniyaning Quyi Saksoniya hududiga toʻgʻri keladi). 2) Germaniyaning oʻrta qismidagi oʻrta asrlar knyazligi (15-asrdan kurfyurstlik), 1806—1918-yillarda qirollik (poytaxti — Drezden); 1815-yil qirollik hududining taxminan 1/2 qismi Prussiya tasarrufiga oʻtgan va unga qarashli Saksoniya provinsiyasining asosiy qismini tashkil qilgan, soʻng yer.

Manbalar
Saksoniya-anxalt

Saksoniya-anxalt— Germaniya yeri (federativ birlik). Elba daryosi havzasida. Maydoni 20,4 ming km². Axoliyey 2,5 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Magdeburg sh. S.A. hududining katta kismi Magdeburg tekisligida joylashgan boʻlib, jan.gʻarbda Gars togʻlariga oʻtib boradi. Fleming togʻlari S.A.ning sharkiy chegarasi hisoblanadi. S.A. mustakil yer sifatida qisqa tarixga ega. U 1947-yildan 1952-yilgacha mavjud boʻlgan va 1990-yil 3 oktabrda Germaniya birlashganidan soʻng qayta tashkil etilgan. S.A. tarkibidagi baʼzi xududlar Germaniyaning qad. madaniyat markazlaridan hisoblanadi. S.A.ning shimolidagi Altmark Brandenburg kul ostida boʻlgan. Janubiy va sharqida Saksoniya hukmronlik qilgan. Anxolt yeri 1212-yilda yuzaga kelgan. S.A. — mamlakatning eng shim. uzumchilik rayoni. Magdeburg tekisligining unumdor tuprogʻida donli ekinlar, qand lavlagi, kartoshka, sabzavotlar ekiladi. S.A.da oziq-ovqat sanoati korxonalari, xususan, qand zavodi koʻp. Ogʻir va transport mashinasozligi, kimyo sanoatlari rivojlangan. Dessauda samolyot ishlab chiqariladi.

Manbalar
Saksofon

Saksofon () — puflama tilchali musiqa cholgʻu asbobi. Belgiyalik musiqa cholgʻulari ustasi Adolphe Sax ixtiro qilgani (1841) uchun uning nomi bilan atalgan. Turli (jez, rux va boshqalar) metallar qorishmasidan tayyorlanadi. Mundshtugi yakka tilli. Chalgʻichbarmoq teshiklari klapanlar bilan berkitiladi. Asosan, 7 turi (sopraninodan kontrabasgacha) mavjud. Yorqin, kuchli va shirali tovushi, keng texnik (virtuoz) imkoniyatlarga ega boʻlgan saksofon jaz musiqasida asosiy cholgʻulardan hisoblanadi. Puflama sozlar orkestri, estrada orkestri, baʼzida simfonik va opera orkestrlari tarkibiga kiradi. Yakkanavoz konsert musiqa cholgʻusi sifatida ham foydalanilmoqda (K. Debyussi, Rapsodiya; A. Glazunov, S. va torli orkestr uchun konsert va boshqalar).

Oʻzbekistonga 19-asrning oxirgi choragida rus harbiy orkestrlari bilan birga kirib keldi. Hozirda Oʻzbekiston Qurolli Kuchlar orkestrlari, turli estrada orkestr va ansambllari tarkibidan oʻrin olgan. 1990-yil Oʻzbekiston davlat konservatoriyasida, keyinchalik, musiqa kollejlarida saksofon sinfi ochilgan. Sh. Esonboyev, B. Shukurov, Y. Jivayev, B. Murtazoyev, Y. Gulzarov kabi S. ijrochilari tanilgan.

Manbalar

Oʻqish uchun 
 Chadwick, George. „Waner Boys Popularizing Saxophone“. The San Bernardino Sun. 16-iyun, 1927.
Salavat

Salavat — Rossiya Federatsiyasi Boshqirdiston Respublikasidagi shahar (1954-yildan). Oq Idil (Kama irmogi) daryosi boʻyida. Ufadan 188 km janubidagi temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 155,6 ming kishi (1998). Neftni qayta ishlash, neft kimyosi va kimyo mashinasozligi sanoatlari bor. Qurilish materiallari korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Ufa neft institutining kechki fakulteti, bir necha oʻrta maxsus bilim yurtlari, drama teatri mavjud. Shahar Salavat Yulayev nomiga qoʻyilgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Salavat Yulayev

Salavat Yoʻloy oʻgʻli (, 1752.5.6, Takay qishlogʻi, hozirgi Boshqirdiston Respublikasi, Salavat rayoni — 1800.26.9, Rogervik, hozirgi Paldiski sh., Estoniya) — boshqird xalqining milliy qahramoni, badihagoʻy shoir. Dehqonlar urushi qatnashchisi (1773—75). Ye. Pugachov safdoshi. Volost oqsoqolining oʻgʻli. 1773-yilning kuzida Pugachovga qarshi kurashga yuborilgan. Pekin, SYU. 2 minglik otryadi bilan qoʻzgʻolonchilarga qoʻshilgan. Oʻzini iqtidorli tashkilotchi va capkarda ekanligini namoyon qilgan. 1773-yilning oxirida Boshqirdistonning shim.sharqida 10 minglik otryad toʻplab Krasnoufimsk va Kungur rayonlarida qator muvaffaqiyatli janglar oʻtkazgan. 1774-yil noyabda asir olingan. 1775-yil sentabrda otasi (dehqonlar urushi qatnashchisi) bilan birgalikda Boltiqboʻyidagi Rogervik qalʼasiga umrbod katorgaga hukm qilingan. S.Yu. poeziyasi boshqird ogʻzaki sheʼriyatining eng yaxshi namunalaridan sanaladi. Boshqirdistondagi rayon, shaharga nomi berilgan va Davlat mukofoti taʼsis etilgan.

Manbalar
Salavk I Nikator

Salavk I Nikator (yun. Seleukos Nikator — "Muzaffar") (mil. av. 358/ 354—281/280) — Salavkiylar davlati va sulolasi asoschisi. Makedoniyalik mashhur Antioxning oʻgʻli. 326-yil Aleksandrning Hindistonga qilgan yurishlarida mashhur sarkarda sifatida nom chiqardi. Aleksandr oʻlgandan keyin uning safdoshlari (diadoxlar) bilan taxt uchun shafkatsiz kurash olib bordi. Miloddan avvalgi 321-yil Bobil satrapligini boshqarish unga topshirilgan. Miloddan avvalgi 312-yilga kelib ("salavkiylar erasi"ning boshlanishi) bu yerda mustahkam oʻrnashib olgach, Midiya, Suziana va Forsiya (Persida)ni, keyinchalik Baqtriyani ham oʻz mulkiga qoʻshib oldi va oʻzini shoh deb eʼlon qildi. Taxminan miloddan avvalgi 305-yilda Hindistonga muvaffaqiyatli yurish qildi, lekin Gʻarbdan tashvishli xabar olgandan soʻng, hind shohi Chandragupta bilan 500 fil evaziga sulh tuzdi va egallab olgan hududni qaytarib berdi. Ipsdagi jang (mil. av. 301-yil) natijasida (diadoxlar oʻrtasida yer boʻlinganda) Mesopotamiya va Suriyani oldi. Mil. avv 281-yil Lisimaxni tormor qilib Kichik Osiyoning deyarli hamma hududini egallab oldi. Salavk I Makedoniyaning podshosi boʻlish maqsadida Frakiya va Makedoniya tomon yurish boshlagan. Lekin, Ptolemey Lagning oʻgʻli Ptolemey Keravn tomonidan oʻldirilgan. Salavk I 70 ga yaqin shaharga asos solgan. Bu shaharlar Salavkiylar davlatining tayanchiga aylangan.

Manbalar 

Kishilar
Osiyo tarixi
Salair burmalanishi

Salair burmalanishi - kembriy sistemasining oʻrtasidan oxirigacha boʻlgan vaqt mobaynidagi burmalanish, tektonik harakatlar va magmatizmning umumiy faollashgan davri. Sibirdagi Salair kryaji hududida boʻlgan kuzatishlar natijasida rus geologi M.A.Usov tomonidan ajratilgan (1936). Sb. OltoySayan togʻli oʻlkasida, Mongoliya shim. va Baykalortida keng namoyon boʻlgan. Nemis geologi X. Shtille Yevropada Salair burmalanishiga oʻxshash burmalanish davrini ajratgan (Pirenei yarim orolda, Fransiya shim.gʻarbida va boshqalar). Bundan tashqari, Salair burmalanishi Antarktidada (Transantarktika togʻlarining "ross" burmalanishi), Avstraliyaning jan.gʻarbida juda faol boʻlgan. Tektonik-magmatik faollik Afrika-Arabiston platformasining Liviya-Nigeriya va Arabiston-Mozambik mintaqalarida, Janubiy Amerika platformasining gʻarbida, Hindiston platformasining jan. da (jumladan, Shri Lanka va Madagaskar orollarida) kuzatiladi.

Manbalar
Salaka

Salaka (Clupea harengus membras) — seldlar urugʻiga mansub baliq, atlantika seldining kenja turi. Uzunligi 20 sm gacha, gigant S—38 sm gacha. Boltik, dengizining sharqiy qismi, ayrim Shvetsiya koʻllarida tarqalgan. Tuda boʻlib yashaydi. Tez oʻsadi. Planktonxoʻr, gigant S. — yirtkich. 6—11 y. yashaydi. 2—3 yoshda (uz. 10—12 sm) voyaga yetadi. Sohil yaqiniga 2—20 m chuqurlikka 10 mingga yaqin uvildiriq tashlaydi. Ovlanadi.

Manbalar
Salamandrasimonlar

Salamandrasimonlar (Salamandridae) — dumli suvda va quruklikda yashovchilar oilasi. Uzunligi 10—28 sm. Tishlari ustki va ostki jagʻlarida joylashgan; qrvoklari rivojlangan; voyaga yetgan davrida oʻpkasi bor. 45 turi Yevrosiyo, Shimoliy Afrika, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Haqiqiy salamandralarga dumli salamandralar, tritonlar urugʻlari kiradi.Haqiqiy salamandralar Markaziy va Janubiy Yevropa, Shimoliy Gʻarbiy Afrika, Jangʻarbiy Osiyoda tarqalgan. Quruqlikda yashaydi. Dogʻli, yaʼni olovli salamandra koʻpchilikka maʼlum, uz 20—28 sm; qora yaltiroq tanasida yorqin sariq rangli dogʻlari boʻladi; tirik tugʻadi. Uzun dumlilardan Kavkaz salamandrasi Gʻarbiy Kavkazda uchraydi; uz. 19 sm gacha, endemik tur. Tritonlar suvda va suv boʻyida hayot kechiradi; salqin va nam oʻrmonlar, togʻ daryolari boʻyida uchraydi, okshomlari va kechasi ovga chiqadi; mayda umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Urugʻlanishi ichki; urgochisi tuxumlarini suvga qoʻyadi. Lichinkasi suvda rivojlanadi. Koʻpchilik turlari tuxumdan tirik tugʻadi. Lab. hayvonlari sifatida foydalaniladi. Oʻrta Osiyo hududida S. uchramaydi; tritonlar akvariumda boqiladi.

Manbalar
Salamanka

Salamanka — Ispaniyaning markaziy qismidagi shahar, KastiliyaLeon muxtor viloyatida, Termes daryosi sohilida. Salamanka provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 349,5 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Oziqovqat, toʻqimachilik, koʻnteri sanoati korxonalari, 2 universitet (qarang Salamanka universiteti) bor. Shahar mil. av. 5-asrdan maʼlum. S. karfagenliklar (mil. av. 3-asr), rimliklar (mil. av. 2-asr), arablar (8—11-asrlar) qoʻl ostida boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan 12— 18-asrlarga oid sobor, universitet binosi va boshqa saqlangan.

Manbalar 

Ispaniya shaharlari
Salamanka universiteti

Salamanka universiteti - Yevropadagi qad. universitetlardan biri. 1218-yil Ispaniyaning Salamanka shahrida tashkil topgan. Oʻrta asrlar va Uygʻonish davrida Bolonya, Parij, Oksford universitetlari qatori Yevropadagi yirik madaniy markazlardan biri boʻlgan. Bu davrda universitetda tabiiy fanlar oʻqitilgan, arab madaniyati anʼanalari rivojlantirilgan; Ibn Sino, Ibn Rushd va boshqa mashhur olimlarning asarlari ilk bor tarjima qilingan, dastlabki ensiklopedik nashrlar tayyorlangan. Inkvizitsiya hukmronligi davri (16-asr)da Kopernikning geliotsentrik sistemasi oʻqitilgan yagona oʻquv yurti boʻlgan. Ispaniyaning iqtisodiy tushkunligi munosabati bilan 17-asr boshlaridan, ayniqsa, 19-asrning 60y.lari Madrid universiteti ispan fanining markaziga aylangandan soʻng Salamanka universiteti mavqei pasaydi. universitet falsafa va filol., huquq, tibbiyot, tabiiy fanlar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 24 mingga yaqin talaba taʼlim oladi; kutubxonasida 200 mingdan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar
Salamin jangi

Salamin jangi — yunon-fors urushlari davri (mil. av. 500—449) da Egey dengizidagi Salamin o. yaqinida boʻlib oʻtgan jang (mil. av. 480 y. 28 sent). Bu jangda sevsejakyunon floti (Evribiad qoʻmondonligidagi 350—380 triyer — eshkakli kema) fors flotini (Kserks qoʻmondonligidagi 800 dan ortiq kema) magʻlubiyatga uchratgan. Yunonlar kemalarini qulay joylashtirganlari, jangovar qurollar va jang qilish usullaridan mohirlik bilan foydalanganlari tufayli gʻalaba qozonishgan. Forslar 200 ta, yunonlar 40 ta kema yoʻqotgan. Salamin jangi natijasida forslar dengiz aloqa yoʻllaridan ajralgan, bu esa urushning borishida burilish nuqtasi boʻlgan.

Manbalar 

 

Janglar
Yunon-fors urushlari