Ommaviy axborot vositalari (aloqa)

Ommaviy aloqada ommaviy axborot vositalari axborot yoki ma'lumotlarni saqlash hamda yetkazib berish uchun ishlatiladigan aloqa vositalari yoki vositalaridir. Bu atama bosma ommaviy axborot vositalari, nashriyot, axborot vositalari, fotografiya, kino, radioeshittirish (radio va televideniye), raqamli media hamda reklama kabi ommaviy axborot vositalari kommunikatsiyalari sanoatining tarkibiy qismlarini anglatadi.

Pochta singari uzoq masofali aloqa tizimlarini, shu jumladan Fors imperiyasi (Chapar Khaneh va Angarium) va Rim imperiyasidagi dastlabki yozuv va qog'ozning rivojlanishi ommaviy axborot vositalarining dastlabki shakllari sifatida talqin qilinishi mumkin. Govard Reynold kabi yozuvchilar insoniy muloqotning dastlabki shakllarini, masalan, Lasko g'ori rasmlari va erta yozuvlarni ommaviy axborot vositalarining dastlabki shakllari sifatida belgilagan. Ommaviy axborot vositalari tarixining yana bir ramkasi Chauvet g'oridagi rasmlardan boshlanadi va qisqa ovoz oralig'idan tashqari odamlar bilan muloqot qilishning boshqa usullari bilan davom etadi: tutun signallari, iz belgilari va haykal.

Aloqa kanallari bilan bog'liq zamonaviy qo'llanilishida media atamasi 1-marta kanadalik aloqa nazariyotchisi Marshall MakLuhan tomonidan qo'llanilgan, u Counterblast (1954) asarida shunday degan: "Ommaviy axborot vositalari o'yinchoq emas; ular Mother Goose va Piter Pan rahbarlarining qo'lida bo'lmasligi kerak. Ular faqat yangi rassomlarga ishonib topshirilishi mumkin, chunki ular san'at turlaridir." 1960-yillarning o'rtalariga kelib, bu atama Shimoliy Amerika hamda Buyuk Britaniyada umumiy foydalanishga tarqaldi. HL Menckenning so'zlariga ko'ra, ommaviy axborot vositalari iborasi 1923-yilda Qo'shma Shtatlarda ishlatilgan.

Ommaviy axborot vositalari atamasi (ommaviy axborot vositalarining yagona shakli) "jamiyatdagi umumiy aloqa, axborot yoki ko'ngilochar vositalar yoki kanallardan biri, gazetalar, radio yoki televideniye" sifatida ta'riflanadi.

Qoidalar 
Nazorat qiluvchi organlarning roli (litsenziyali teleradiokompaniyalar, kontent provayderlari, platformalar) hamda media sektorining avtonomiyasiga siyosiy va tijorat aralashuviga qarshilik ikkalasi ham ommaviy axborot vositalari mustaqilligining muhim tarkibiy qismlari hisoblanadi. Ommaviy axborot vositalarining mustaqilligini ta'minlash uchun nazorat qiluvchi organlar hukumatlar ko'rsatmalaridan tashqarida joylashtirilishi kerak. Buni qonunchilik, agentlik nizomi va qoidalari orqali o'lchash ham mumkin.

Hukumat qoidalari

Litsenziyalash 
Ko'pgina hududlarda litsenziyalar berish jarayoni hali ham shaffof emas va noaniq va yashiruvchi tartib-qoidalarga rioya qilinadi. Ko'pgina mamlakatlarda tartibga soluvchi organlar hukumat hamda hukmron partiya foydasiga siyosiy tarafkashlikda ayblanadi, buning natijasida esa ba'zi bo'lajak teleradiokompaniyalarga litsenziyalar berilmaydi yoki litsenziyalarini olib qo'yish bilan tahdid qilinadi. Ko'pgina mamlakatlarda to'g'ridan-to'g'ri yoki bilvosita davlatlar tomonidan qo'llab-quvvatlangan monopoliyalar sifatida mazmun va qarashlarning xilma-xilligi kamaydi. Bu nafaqat raqobatga ta'sir qiladi, balki jamoatchilik fikriga haddan tashqari ta'sir qilishi ham mumkin bo'lgan hokimiyatning to'planishiga olib keladi. Tahririyat nuqtai-nazaridan tanqidiy ommaviy axborot vositalari uchun litsenziyalar uzaytirilmagani yoki saqlab qolinmaganligini keltirish; regulyatorni davlat vazirliklariga birlashtirish yoki uning vakolatlari va vakolatlarini chora ko'rish uchun qisqartirish va tartibga soluvchi qarorlarni qabul qilishda tegishli jarayonning yo'qligi, shu jumladan, ushbu tartibga soluvchilar mustaqillikka oid qonuniy talablar to'plamiga rasman mos kelishiga misol bo'la oladi, ammo ularning asosiy vazifasi siyosiy kun tartibini amalga oshirishdan iborat hisoblanadi.

Hukumat tayinlashlarni ma'qulladi 
Hozirgi kunda,davlat nazorati, shuningdek, partiyaviy shaxslarni nazorat qiluvchi organlarning yuqori lavozimlariga o‘tkazish hamda tayinlash orqali faoliyat yurituvchi nazorat qiluvchi organlarning siyosiylashuvi kuchayib borayotganida ham yaqqol namoyon bo‘lmoqda.

Internetni tartibga solish 
Butun dunyo bo'ylab hukumatlar Internet-kompaniyalarga, xoh ulanish provayderlari, xoh amaliy xizmat ko'rsatuvchi provayderlar, xoh mahalliy yoki xorijda joylashganmi, tartibga solishni kengaytirishga harakat qilishdi. Jurnalistlik mazmuniga ta'siri jiddiy bo'lishi mumkin, chunki internet kompaniyalari ehtiyotkorlik tarafida haddan tashqari xatoga yo'l qo'yishi va yangiliklar hisobotlarini, shu jumladan algoritmik tarzda olib tashlashi mumkin, shu bilan birga ta'sirlangan yangiliklar ishlab chiqaruvchilarga tuzatish uchun etarli imkoniyatlarni taqdim etmaydi.

O'z-o'zini tartibga solish

Mintaqaviy darajada 
G'arbiy Evropada o'z-o'zini tartibga solish davlat nazorat organlariga alternativlik  beradi. Bunday sharoitda gazetalar tarixan litsenziyalash hamda tartibga solishdan xoli bo'lgan va ularga o'z-o'zini tartibga solish yoki hech bo'lmaganda o'z ichki ombudsmanlariga ega bo'lish uchun bir necha bor bosim o'tkazilgan. Ammo, mazmunli o'z-o'zini tartibga soluvchi subyektlarni tashkil etish ko'pincha qiyin bo'lgan.

Ko'p hollarda o'z-o'zini tartibga solish davlat tomonidan tartibga solish soyasida mavjud bo'lib, davlat aralashuvi ehtimolini anglaydi. Markaziy hamda Sharqiy Evropaning ko'pgina mamlakatlarida o'z-o'zini tartibga solish tuzilmalari mavjud emas yoki tarixan samarali va samarali deb hisoblanmagan.

To'g'ridan-to'g'ri tomoshabinlarga yoki kabel yoki onlayn tizimlar orqali etkazib beriladigan sun'iy yo'ldosh orqali uzatiladigan kanallarning ko'tarilishi tartibga solinmagan dasturlash sohasini ancha kengaytiradi. Ammo, G'arbiy Evropa va Shimoliy Amerika mintaqasi, arab mintaqasi, Osiyo va Tinch okeani mintaqalarida dasturchilarning sun'iy yo'ldosh transponderlariga kirishini tartibga solish bo'yicha turli harakatlar ham mavjuddir.. Arab sun'iy yo'ldosh radioeshittirish nizomi uzatilayotgan narsaga rasmiy standartlar hamda ba'zi tartibga soluvchi hokimiyatlarni olib kelish harakatlarining namunasi bo'ldi, ammo u amalga oshirilmagan ko'rinadi.

Xalqaro tashkilotlar va NNTlar 
O'z-o'zini tartibga solish jurnalistlar tomonidan imtiyozli tizim sifatida, balki YuNESKO kabi hukumatlararo tashkilotlar va nodavlat tashkilotlar tomonidan ommaviy axborot vositalari erkinligi hamda rivojlanish tashkilotlarini qo'llab-quvvatlash sifatida ifodalanadi. Konflikt va mojarodan keyingi vaziyatlarda matbuot kengashlari kabi o‘zini-o‘zi tartibga soluvchi organlarni tashkil etish tendentsiyasi hozirgi kunga qadar  davom etmoqda.

Yirik internet-kompaniyalar hukumatlar va jamoatchilik bosimiga javob berib, Global tarmoq tashabbusi doirasida ishlab chiqqan tamoyillardan foydalangan holda, individual kompaniya darajasida oʻzini oʻzi tartibga solish hamda shikoyat qilish tizimlarini ishlab chiqdi. Global tarmoq tashabbusi Google, Facebook va boshqalar kabi internet kompaniyalari, shuningdek, fuqarolik jamiyati tashkilotlari va akademiklarni bir qator yirik telekom kompaniyalarini qamrab olgan.

Yevropa Komissiyasining 2013-yil nashri, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Biznes va inson huquqlari bo'yicha asosiy tamoyillarini amalga oshirish bo'yicha AKT texnologiyalari sektori qo'llanmasi mustaqil jurnalistikaning mavjudligiga ta'sir ko'rsatadi, nima qilish kerak yoki bo'lmasligi kerak va eng ommabop nashrlarda ustuvorlik qiladi.

Axborot vositalarining shaxslarga ta'siri turlari

Kognitiv 
Idrok qilish- eslash yoki fikrlash orqali bilim olish qobiliyatidir. Kognitiv media effekti, agar shaxs televideniye, axborot veb-saytlari, kitoblar va boshqalar kabi ommaviy axborot vositalaridan tarkibni iste'mol qilganda paydo bo'ladi. Ushbu jarayonda ushbu ommaviy axborot vositalaridan olingan ma'lumotlar tomoshabin tomonidan yodlash orqali saqlanishi mumkin. Ushbu turli xil ommaviy axborot vositalaridan ma'lumot olish orqali inson ongi ma'lumotni isloh qilishi yoki o'zi xohlagan narsaga aylantirishi ham mumkin, ya'ni yangi ma'nolarni yaratadi. Bularning barchasi odamlarga/tomoshabinlarga kognitiv ta'sir qiladi.

Psixologik 
Psixologik ta'sirlar tananing javobi bilan avtomatik ravishda yaratiladi. Odamlar qo'rqinchli filmlarni tomosha qilganda, ularning tanalari tovush natijasida paydo bo'lgan kuchlanishga reaksiyaga kirishadi va shuning uchun ular qichqirishlari, divandan sakrashlari yoki biroz tir-tirlanishlari ham mumkin. Bundan tashqari, bu ta'sirni shartli ta'sir deb ham atash mumkin, chunki ularning tanasi tovushga reaksiyaga kirishadi va shuning uchun ularning reaktsiyasi bo'lgan ta'sirni keltirib chiqaradi (McQuail 2010, p.460).

Yana qarang 

 Tarqalgan mavjudligi
 Media franchayzing
 Media manipulyatsiyasi
 Media psixologiyasi
 Ommaviy axborot vositalari va jins
 Matbuot anjumani

Manbalar 
 This article incorporates text from a free content work.  Licensed under CC BY SA 3.0 IGO (license statement/permission). Text taken from World Trends in Freedom of Expression and Media Development Global Report 2017/2018, 202,  UNESCO. .mw-parser-output .hatnote{font-style:italic}.mw-parser-output div.hatnote{padding-left:1.6em;margin-bottom:0.5em}.mw-parser-output .hatnote i{font-style:normal}.mw-parser-output .hatnote+link+.hatnote{margin-top:-0.5em}

Ma'lumotnomalar

Qo'shimcha o'qish 

 McQuail, Denis (2001-yil) McQuail's Mass Communication Theory (4-nashr), Sage, London, pp.16–34. MAS
 Biagi, S. (2004). Media ta'siri. Wadsworth Pub Co, 7-nashr.
 Caron, AH va Caronia, L. (2007). Harakatlanuvchi madaniyatlar: kundalik hayotda mobil aloqa. MakGill-Queen universiteti nashriyoti.
Nazariya
Kognitivlik
O'zini tartibga solish
Ommaviy axborot vositalari
Kommunikatsiya