Jodugar

Sehrgar, shuningdek, jodugar, () — odamlarga yoki tabiatga taʼsir qilish yoki gʻayritabiiy hodisalar orqali bilim yoki hikmat olish uchun sehr (jodugarlik, sehr) bilan shugʻullanadigan kishi. Baʼzi gʻoyalarga koʻra, u tugʻilishdan yoki yovuz ruhlar bilan kelishuv natijasida maxsus gʻayritabiiy kuchlarga ega degan fikr paydo boʻlgan.

Sehrgarlik bilan shugʻullanadigan ayolga nisbatan sehrgar yoki jodugar deyiladi. XV-XVIII-asrlardagi sud hujjatlariga koʻra, „jodugar ovi“ deb ataladigan davrda, jodugarlar va sehrgarlar taʼqib qilingan va ustunda bogʻlangan holda yoqib yuborish yoʻli orqali qatl qilingan. Bu Gʻarbiy Yevropada ham, Rossiya davlatida ham sodir boʻlgan.

Etimologiyasi 
Baʼzi tadqiqotchilar „sehrgar“ soʻzi „Kolyada“ soʻzi bilan bir xil asosga ega, deb taxmin qilishadi. Sehrgar (folchi, fitnachi) soʻzining asl maʼnosi uni tabib (sehr bilan jodu qiladigan, sehrgar) soʻziga yaqinlashtiradi. Vedun soʻzi (bilish, yaʼni „bilish“, gʻayritabiiy donolikka ega boʻlgan shaxs) dastlab qadimgi butparastlik ruhoniylarini anglatardi, ammo keyinchalik odamlar barcha sehrgarlarni, asosan sehrni yovuzlikka yoʻnaltirib ishlatilganlar deb atashni boshladilar.

Slavyan mifologiyasida sehrgarlar 

Sehrgarning surati asosan Sharqiy va Gʻarbiy slavyan demonologiyasida maʼlum boʻlgan. Jodugar haqidagi gʻoyalar Rossiyaning shimolida zaif boʻlgani bilan, sehrgar oʻzining koʻpgina funksiyalarini bajaradi. Rossiyaning janubiy hududlarida, Belorussiyada va ayniqsa Ukrainada sehrgar va jodugar koʻpincha bir xil funksiyalarga ega boʻlgan bir-biri bilan oʻzaro almashtiradigan tushunchalardir. Karpatlarda bu belgi koʻpincha faoliyat turiga qarab bir qator yondosh tasvirlarga boʻlinadi. Gʻarbiy slavyan anʼanalarida, jodugarlik birinchi navbatda jodugarga tegishli boʻlib, sehrgarning tasviri Sharqiy slavyanlarga qaraganda kamroq rivojlangan. Janubiy slavyanlar orasida sehrgarning qiyofasi ham sust shakllangan, chunki sehrgarlik va jodugarlik bilan shugʻullanish gʻoyalari yoki veshtitsa, sehrgar kabi ayol qahramonlar yoki choʻponlar va boshqa „bilim“ bilan bogʻliqdir.

Sharqiy slavyanlar orasida sehrgarning qiyofasi sehrgarlar haqidagi gʻoyalar taʼsiri ostida shakllangan — qadimgi rus butparast ruhoniylari ibodat, qurbonliklar keltirgan va goʻyo elementlarni qanday sehrlashni va kelajakni bashorat qilishni bilgandek boʻlishgan. Sehrgarlar folbinlar va tabiblar rolini bajargan, ularning sehrli amaliyotining asosiy vositasi soʻz edi.

Jodugarlar afsun bilan boʻri yoki boshqa mavjudotga aylanib qolish xususiyatiga ega boʻlishgan deb faraz qilinadi. „O'tgan yillar haqidagi ertak“ dan maʼlumki, onasi Polotsk knyazi Vseslavni sehrgarlikdan dunyoga keltirgan va sehrgarlar uning boshiga nauz (sehrli tugun) qoʻyib, unga boʻri boʻlish qobiliyatini bergan.

Baʼzi gʻoyalarga koʻra, sehrgarning oʻlimi yaqinlashganda, yovuz ruh uni qiynoqqa soladi, u oʻz qobiliyatlarini merosxoʻrlarga topshirmaguncha oʻlishiga yoʻl qoʻymaydi. Sehrgarning oʻlimi va dafn etilishi boʻron, toʻzon, yomon ob-havo bilan birga keladi. Sehrgarning oʻlimidan soʻng, u gʻulgʻulaga aylanib qolmasligi uchun uning jasadiga taxta qoziq qoʻyish kerak.

Bagʻishlanish 
Bagʻishlanish yarim tunda hammomda boʻlib oʻtardi. U yerda boʻlajak sehrgar Xudodan voz kechardi (ular xochni olib tashlashardi, tovonning ostiga qoʻyishardi, sehrli jumlalarni aytishardi; jodugarlik qobiliyatiga ega boʻlgan paytda hammomda katta it yoki qurbaqa paydo boʻlishi mumkin edi).

Sehrgarning vazifalari 
Sehrgarning funksiyalari universaldir: u hayotning barcha sohalariga taʼsir qilish, ularning muvozanatini buzish va tiklash, odamlar salomatligi, chorva mollari va boshqalariga sehrli harakatlar va vositalar yordamida yaxshilik va yomonlik qilish qobiliyatiga ega. Sehrgarlar odamlarga va chorva mollariga (porchelniklarga) zarar yetkazishi, odamlar oʻrtasida nizo qoʻyishi, dalada burmalar qilish, ekinlarni yoʻq qilish, yomon ob-havo, oʻlat va boshqalarni yuborishi mumkinligiga ishonishgan.

Gʻarbiy slavyan anʼanalarida jodugarlik jodugarga tegishli boʻladi va sehrgarning vazifalari koʻpincha uning professional faoliyati bilan chegaralanadi (masalan, ovchilikda jodugarlik, choʻponlikda jodugarlik).

Yana qarang 

 Sehrgarlik
 Afsungar
 Jodugar
 Magi
 Zduhach
 Tabib
 Yramas
 Koschei

Manbalar

Adabiyotlar 

 Koldun // Etimologicheskiy slovar russkogo yazika / Sost. G. A. Krilov. — SPb.: OOO „Poligrafuslugi“, 2005.
 Kolduni // Mifologicheskiy slovar / gl. red. Ye. M. Meletinskiy. — M. : Sovetskaya ensiklopediya, 1990. — S. 289. — ISBN 5-85270-032-0.
 Koldun / Levkievskaya Ye. Ye. // Slavyanskie drevnosti: Etnolingvisticheskiy slovar : v 5 t. / pod obщ. red. N. I. Tolstogo; Institut slavyanovedeniya RAN. — M. : Mejd. otnosheniya, 2004. — T. 3: K (Krug) — P (Perepyolka). — S. 528-534. — ISBN 5-7133-1207-0.
 Kitob manbasi/Ruscha|автор=Левкиевская Е. Е.|часть=Колдун|заглавие=Мифы русского народа|место=М.|издательство=Астрель, Аст|год=2000|ref=Левкиевская
Kitob manbasi/Ruscha|автор=Максимов С. В.|заглавие=Нечистая, неведомая и крестная сила|часть=Колдун-чародей|место=СПб.|издательство=Товарищество Р. Голике и А. Вильворг|год=1903|
 Nikiforovskiy N. Ya. Kolduni i kolduni // Nechistiki : Svod prostonarodnix v Vitebskoy Belorussii skazaniy o nechistoy sile. — Vilna: N. Mats i Ko, 1907. — S. 96—100.
 Kitob manbasi/Ruscha|автор=Русин Д. В.|заглавие=Религиозный синкретизм у русских Ульяновского Поволжья|место=Саранск|издательство=Морд. гос. ун-т им. Н. П. Огарёва|год=2004|страницы= (nedostupnaya ssilka)
Kitob manbasi/Ruscha|автор=Христофорова О. Б.|часть=|заглавие=Колдуны и жертвы: Антропология колдовства в современной России|место=М.|издательство=ОГИ, РГГУ|год=2010|=Христофорова

Yana qarang