MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Romiz

Romiz, Mannon Romiz, Ramziy (taxalluslari; asl ismsharafi Abdullayev Mannon) (1895, Toshkent — 1938, Krasnoyarsk) — jurnalist, yozuvchi, jamoat arbobi. 1918-yilning 2-yarmidan 1930-yil 1 sentabrgacha turli partiyashoʻro rahbarligi lavozimlarida ishlagan. Milliy matbuot, nashriyot va maorif ishlarining rivojlanishida faol ishtirok etgan. "Turkiston", "Kambagʻal dehqon", "Kizil Oʻzbekiston" gaz., "Yer yuzi", "Maorif va oʻqituvchi" jurnali muhirriri (1927—29), Maorif xalq komissari (1929). Adabiyjurnalistik faoliyati 1920-yildan boshlangan. Adabiytanqidiy va publitsistik makrlalar yozgan. Publitsist sifatida oʻz davrining muhim siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy va madaniymaʼrifiy masalalari, muammolari yuzasidan fikrlar bildirgan, ularning hal etilishiga muayyan hissa qoʻshgan. R. 1924—25 yillarda Pomirda ishlagan. Oʻsha yerdagi faoliyati asosida "Pomir Badaxshonga sayohat" turkum sayohatnomasini yaratgan (1925). "Oktyabr vaxalq maorifi" (1927), "Xayoldan haqiqatga" (1928), "Lotinlashtirish kurashida" (1928) kabi kitoblar muallifi. 1930-yil 5 sentabrda "Narkompros ishi" boʻyicha qamoqqa olingan va "xalq dushmani" sifatida otib tashlangan. Shaxsga sigʻinish oqibatlari fosh etilgandan soʻng oklangan.

Manbalar 

1895-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Romitan

Romitan — Oʻzbekiston Respublikasi Buxoro viloyati Romitan tumanidagi shahar (1981-yildan), tumanning maʼmuriy markazi.

Yaqin temir yoʻl stansiyasi—Kogon (30 km). Viloyat markazi (Buxoro)dan 17 km. Aholisi 15 ming kishi (2003), asosan, oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, tatar, rus va boshqa ham yashaydi. Romitan Oʻzbekistonning qad. shaharlaridan biri. Romitan nomi mahalliy rivoyatga koʻra, "Romitan" — "Tan oromi" dan deyiladi. "Romitan" atamasi turkiy mitan urugʻi nomidan kelib chiqqan degan taxminlar ham mavjud.

Narshaxiy yozishicha, Romitan katta bir koʻhandizga ega va mustahkam bir qishloq boʻlib, Buxorodan qadimiyroqdir. Baʼzi manbalarda bu qishloqni Buxoro deb ataganlar. R.da qadimda hukmdorlar turar joylari boʻlgan. Buxoro sh. vujudga kelgandan soʻng ular Romitanda faqatgina qish faslida yashaganlar.

Arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod qoʻshini 674 yilda Romitanga bosqin uyushtirgan. Buxoroliklarning arab qoʻshini bilan boʻlgan hal qiluvchi jangi Romitan yaqinida Vardonze hududida boʻlib oʻtgan. Tabariyning yozishicha, 707 yilda Kutayba Romitanni bosib olgan. Xuroson voliysi Abu Muslim Buxoroga har gal kelganida oʻz qarorgohini Romitanda joylashtirgan. Arab geograf va sayyohlari 10-asrda Buxoro vohasidagi 30 ga yaqin shaharlar qatorida Romitan nomini ham tilga olishgan.

Mahmud ibn Banuwmx: "Bahr al-asror" (17-asr) asarida yozishicha, Romitan Buxoro viloyatidagi 10 ta tumanning biri, oʻrta asrlarda "Samjon" (R. tumanining 2nomi) deb atalgan.

Romitan Toshkent—Samarqand—Urganch, Toshkent—Nukus avtomagistral yoʻli yoqasida joylashgan. Aholisi va xoʻjaliklari Amu — Buxoro mashina kanalidan suv oladi. Shaharda gʻisht va paxta tozalash zavodlari, toʻquvchilik fabrikasi, bosmaxona, dehqon bozori, novvoyxona, mehmonxona, aloqa boʻlimi, bank, madaniy savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. Umumiy taʼlim maktablari, qishloq xoʻjaligi kasbhunar kolleji, madaniyat saroyi, kutubxona, stadion, "Xotira va Qadrlash" madaniyat va istirohat bogʻi, kasalxona va dorixonalar mavjud. "Motamsaro ona" yodgorligi qurilgan.

Romitanda meʼmoriy yodgorliklardan Mulla Mir Hakim xonaqohi, Xoja Ali Romitaniy (Xojai Azizon) va Xoja Muhammad Boboyi Samosiy maqbaralari (13—14-asrlar), Zarafshon daryosi ustida qurilgan Choriqulboy koʻprigi saqlangan. Hazrati Xoja Ubbon va Xoja Zaʼfaron qadamjo (ziyoratgoh)lari bor.

Manbalar

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; 
 Istoriya at-Tabari, T., 1987; 
 Maxmud ibn Vali More tayn, T., 1977; 
 Naselyonnie punkti Buharskogo emirata, T., 2001.

Romitan tumani
Romitaniy Xoja Ali

Romitaniy Xoja Ali (arabcha: روميتاني خوجة علي —Romitaniy Xoja Ali — Toʻliq ismi:Xoja Ali, Xojai Azizon Romitaniy (vafoti 1316 yoki 1321-yil)) — So‘fiy.

Hayoti
Romitaniy Xoja Ali, Xojai Azizon (13-asr oʻrtalari — Romitan tumani Qoʻrgʻon qishlogʻi — 1316/1321) — xojagonnaqshbandiya tariqati vakili. Buxorolik yetti pirning to‘rtinchisidir. Zamonasining yetuk olimi. Naqshbandiya tariqati silsilasida 12 maqomda zikr  qilingan.Toʻquvchilik bilan mashgʻul boʻlgan. Xorazmda bir muddat yashab, xonaqo ochgan va xojagoniyani mazkur hududda tarqatgan. Soʻfiylik yoʻlidagi ustozi Maxmud Anjirfagʻnaviydir. Oʻz navbatida, Romitaniy Xoja Muhammad Boboyi Samosiynmng ustozi hisoblanadi. Bizgacha "Manoqibi Xoja Ali Azizon Romitaniy" asari yetib kelgan. Asarda Romitaniyning tasavvuf axlining axloqodobi, xojagon tariqati qonunqoidalari bilan bogʻliq qarashlari, pandnasihatlari jamlangan. Xojagonlik tariqatining 10 sharti bayon qilingan "Risolai Hazrati Azizon" nomli kichik hajmli asar ham Romitaniyga nisbat beriladi. Romitaniy Sariboʻston qishlogʻi (Qoʻrgon qishlogʻi yaqini)da dafn etilgan. Qabri ustida maqbara qurilgan, u mustaqillik davrida taʼmirlangan. Romitaniy qabri ziyoratgoh hisoblanadi.

Asarlari
 “Manoqibi Xoja Ali Azizon Romitaniy”, “Risolai Hazrati Azizon”

Manbalar
Romul

Romul (Romulus) — Rim rivoyatiga koʻra, Rim shahri asoschisi va Rim qirolligining ilk podshosi (mil. av. 754/753 — 717/716). Afsonaga binoan, kohin ayol Reya Silviya va urush xudosi Marsdan tugilgan Romul va uning egizak ukasi Remni ona boʻri emizib, choʻpon tarbiya qilgan. Rim senatini taʼsis etish va aholini tabaqalarga — kuriyalarga boʻlish, qoʻshin tashkil etish, Rim fuqarolarini patritsiylarta va plebeylarta ajratish Romul tomonidan ishlab chiqilgan.

Manbalar
Romushtepa

Romushtepa — qad. shahar harobasi (mil.av. 4 — mil. 4-asrlar). Buxoro viloyati Jondor tumanida joylashgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Arxeologiya institutining R. H. Sulaymonov boshchiligidagi Zarafshon arxeologik otryadi tomonidan oʻrganilgan (1973). Romush shahrining nomi oʻrta asr tarixchilari Nishopuriy, Narshaxiy va Beruniy asarlarida tilga olingan. R. 3 ta tepadan iborat boʻlib, markaziy baland qismi „Shayxi kalon“, unga gʻarb tomondan tutashgan 2tepa „Guli sang“, 3si esa, „Xoʻja Romush“ deb ataladi. Arxeologik izlanishlar faqat „Guli sang“da olib borilgan. Koʻplab sopol buyumlar chiqqan, yodgorlikning stratigrafik davri aniqlangan.

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Buxoro viloyati
Rona

Rona —Shveysariya va Fransiyadagi daryo. Uzunligi. 812 km, havzasining maydoni 98 ming km². Alp toglaridan boshlanib, Jeneva koʻli, Rona pasttekisligidan oqib oʻtib, Oʻrta dengizning Lion qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmoklari: Sona, Izer, Dyurans. Quyilish yeriga yaqin joyda suv sarfi 1780 m³/sek., bahor va yozda toʻlib oqadi. R.ning gidroenergetika, transport va irrigatsiya ahamiyati katta. R. va uning irmoqlarida GES kaskadlari qurilgan. Ena daryosi quyilish joyidan boshlab quyi qismida kema qatnaydi. Sona daryosi va kanallar orqali Reyn, Mozel, Marna, Sena, Luara daryolari bilan tutashgan. Sugʻorishda keng foydalaniladi. R. boʻyida Jeneva, Lion, Avinon, Arl sh.lari joylashgan.

Manbalar 

    

Alfavit boʻyicha daryolar
Fransiyadagi daryolar
Shveysariyadagi daryolar
Ronaldo (Ismlar)

Ronaldo — portugaliyalik ism ingliz Ronaldga teng. Bu barcha portugal tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda umumiy nomga aylandi, shuningdek, Italiya va ispan tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda keng tarqalgan.

Odamlar 
Ronaldo nomi bilan mashhur boʻlgan taniqli shaxslar:

Futbolchilar uyushmasi 

 Ronaldo, toʻliq ismi Ronaldo Luís Nazario de Lima (1976-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi, oʻzining dastlabki faoliyatida „Ronaldino“ nomi bilan tanilgan.
 Krishtiano Ronaldo (1985-yilda tugʻilgan) portugaliyalik futbolchi
 Ronaldinyo, toʻliq ismi Ronaldo de Assis Moreira (1980-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi, „Ronaldinyo Gaucho“ nomi bilan ham tanilgan.
 Ronaldo Sezar Soares dos Santos (2000-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo da Silva Souza (1996-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo de Oliveyra Strada (1996-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbol darvozaboni
 Ronaldo Giaro (1974-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo Jovanelli (1967-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbol darvozaboni va eksperti
 Ronaldo Enrike Ferreyra da Silva (1994-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo Henrique Silva (1991-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo Kvateh (2004-yilda tugʻilgan), indoneziyalik futbolchi
 Ronaldo Lumungo Afonso (2000-yilda tugʻilgan) Santomean futbol vingeri
 Ronaldo Makzinski (1980-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo Markes Sereno (1962-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo Oliveyra (1997-yilda tugʻilgan) hindistonlik futbolchi
 Ronaldo Pereyra Alves (1977-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi
 Ronaldo Pompeu da Silva (1990-yilda tugʻilgan) braziliyalik yarim himoyachi
 Ronaldo Rodriges de Jezus (1965-yilda tugʻilgan) braziliyalik futbolchi, Ronaldao nomi bilan ham tanilgan.

Boshqa odamlar 

 Ronaldo da Kosta (1970-yilda tugʻilgan) braziliyalik uzoq masofaga yuguruvchi
 Ronaldo Mulitalo (1999-yilda tugʻilgan) Yangi Zelandiya-Amerika Samoa regbi ligasi oʻyinchisi
 Ronaldu Munk, argentinalik sotsiolog
 Ronaldo Puno (1948-yilda tugʻilgan) filippinlik kampaniya menejeri
 Ronaldo Souza (1979-yilda tugʻilgan) braziliyalik aralash yakkakurash ustasi va boʻysunuvchi kurashchi
 Ronaldo Zamora (1944-yilda tugʻilgan) filippinlik huquqshunos va siyosatchi

Badiiy qahramonlar 

 Ronaldo Fryman — Stiven Koinot multfilmlar seriyasining yordamchi qahramoni.

Manbalar 

Ismlar
Rondoniya

Rondoniya — Braziliyaning shimolidagi federal hudud, Madeyra daryosi havzasida. Maydoni 238,5 ming km². Axrlisi 1,4 mln. kishi (2000). Maʼmuriy markazi — PortuVelyu sh. R.ning katta qismi Braziliya yassitogʻligining shim.gʻarbiy qismi, shim. Amazonka pasttekisligidan iborat. Iklimi ekvatorial, issiq va nam iklim. Oʻrtacha oylik tralar 23—24°, yillik yogʻin 2000–2500 mm. Ekvatorial oʻrmonlar, savannalar bor. Iqtisodiyotining asosini oʻrmon xoʻjaligi tashkil qiladi: kauchuk, braziliya yongʻogʻi yigʻiladi, qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi, ovchilik bilan shugʻullaniladi. Togʻ etaklarida dehqonchilik qilinadi. Sanoati oʻrmon mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Oltin, kassiterit qazib olinadi.

Manbalar
Rorayma

Rorayma — Braziliyaning shimolidagi federal hudud. RiuBranku daryosi havzasida, Venesuela va Gayana chegarasida. Maydoni 225,1 ming km². Aholisi 324,2 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — BoaVista sh. R.ning katta qismi Gviana yassitogʻligining jan. pastroq chekka qismida, qolgan qismi Amazonka pasttekisligida joylashgan. Iklimi shimolida subekvatorial, janubida ekvatorial, issiq va nam iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 26—28°, yillik yogʻin 1300–2300 mm. Qimmatbaho daraxtlar oʻsadigan ekvatorial oʻrmonlar. shim. hududlarida savannalar bor. Xoʻjaligining asosini oʻrmonchilik tashkil etadi. Baliqovlanadi, ovchilik rivojlangan. Olmos va oltin konlari bor.

Manbalar
Rosario

Rosario, Rosario-de-Santa-Fe — Argentinadagi shahar, SantaFe provinsiyasida. Aholisi 906 ming kishi (2001). Transport yoʻllarining yirik tuguni. R.dan Panamerika shossesi oʻtgan. Parana daryosi boʻyidagi yirik port. Dengiz kemalari ham kira oladi. Chetga gʻalla, goʻsht, jun chiqariladi. Aeroport bor. Oziq-ovqat sanoatining yirik korxonalari, sement, gʻisht zdlari, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik va boshqa korxonalar ishlab turibdi. Milliy unt, kutubxona, tarix muzeyi, nafis sanʼat muzeyi bor. Shaharga 1730-yilda asos solingan.

Manbalar
Ronald Ross

Ronald Ross (1857.13.5, Almora, Hindiston — 1932.16.9, London) — angliyalik parazitolog, mikrobiolog va vrach. London qirollik jamiyati aʼzosi. Londondagi tibbiyot maktabini tugatgan (1879). 1881–99 yillarda Hindistonda ishlagan. Bezgak chivinini oʻrganish boʻyicha Gʻarbiy Afrikaga uyushtirilgan ingliz tibbiyot ekspeditsiyasi rahbari (1899), 1926-yildan tropik kasalliklar instituti direktori. Bezgaknp anofeles urugʻiga mansub chivinlar tarkatishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1902).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1857-yilda tugʻilganlar
13-mayda tugʻilganlar
1932-yilda vafot etganlar
16-sentabrda vafot etganlar
Ross dengizi

Ross dengizi — Tinch okeanning chekka dengizi, Antarktidaning gʻarbiy qirgʻoqlari yaqinida. Maydoni  ni tashkil etadi. Eng chuqur joyi 2972 m ga teng. Dengizning janubiy qismi Ross shelf muzligi bilan qoplangan, shimolida yil davomida muzlar suzib yuradi, aysberg (muz togʻ)lari juda koʻp. Suvining oʻrtacha yillik temperaturasi — 6° C dan past, yozda baʼzan 2° C gacha koʻtariladi. Shoʻrligi 33,7—34,4 promilliga teng. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (balandligi 1 m gacha). Dengizda tyulen va kitlar yashaydi. Dengizni James Clark Ross kashf qilgan.

Manbalar 

Dengizlar
Ross shelf muzligi

Ross shelf muzligi — Gʻarbiy Antarktida™ eng katta shelf muzligi, Meri Berd Yeri bilan Viktoriya Yeri oraligʻida. Jan.dan shimolga 850 km, sharkdan gʻarbga 900 km masofaga choʻzilgan. Maydoni 500 ming km² dan ortiq (yillar davomida oʻzgarib turadi). Dengiz sathidan bal. 30–100 m, muzning kalinligi oʻrta qismida 700 m gacha. Ross shelf muzligim.ga Birdmor, Berd va boshqa vodiy muzliklari kelib tutashadi. Shimolida Ross dengiziga tiktushgan. 1841-yildaJ.K. Ross boshliq ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf kdlingan.

Manbalar 

 

Antarktida
Muzliklar
Rossellini Roberto

Rossellini Roberto (1906.8.5 Rim — 1977.3.4) — Italiya kinorej.i. Italiya kinosida neorealizm asoschilaridan. "Rimochiqshahar" filmi shu yoʻnalish manifesti boʻldi. "Payza", "Muhabbat", "Fransisk — ilohiy sanʼatkor", "Yevropa, 51", "Hindiston, 1958", "General Della Rovere", "Rimda tun edi", "Messiya", "Jorj Pompidu nomidagi markaz" (hujjatli film) va boshqa filmlari jahonga keng tarqaldi. 60-yillarda televideniye uchun mashhur tarixiy shaxslar haqida bir qancha filmlarni suratga olgan.

Manbalar
Gioacchino Rossini

Gioacchino Rossini (; 1732.29.2, Italiyadagi Pezaro sh. — 1868.13.11, Passi, Parij yaqinida) — italyan kompozitori. 14 yoshidan ijod bilan shugʻullangan. Uning kompozitorlik faoliyati 19-asr italyan mumtoz operasi rivojini boshlab berdi. U 39 ta opera, diniy mavzudagi asarlar, simfoniya, kamercholgʻu pyesalar, romanslar va boshqa asarlar yaratgan. Ijodiy uslubi rang-barang, oʻziga xos kuylar boyligi, musiqiy obrazlar yorqinligi bilan ajralib turadi. Buff operattg yuksak namunasi — "Sevilya sartaroshi" (1816)da R.ning musiqaviy komediyaga xos isteʼdodi toʻla namoyon boʻldi. "Tankred" (1813), "Otello" (1816), "Oʻgʻri hakka" (1817), "Vilgelm Tell" (1829) operalarida oʻz xalqining qahramonlik, vatanparvarlik, romantik intilishlari yorqin ifodasini topgan. Italiya operasi anʼanalariga rioya qilib, Sharq mavzulariga ekzotik, baʼzan oriyental uslublarda yondashgan va "Italyan qizi Jazoirda" (1813), "Turk Italiyada" (1814) kabi hajviy, "Moisey Misrda" (1818), "MagomedP" (1820) singari jiddiy (seria) operalar ham yaratgan.

Manbalar 

 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Rossiya axborot telegraf agentligi

Rossiya axborot telegraf agentligi (RATA-TASS) — Rossiyaning markaziy davlat axborot xizmati. 1904-yil Sankt-Peterburg telegraf agentligi (SPTA) nomi bilan tashkil etilgan. 1914-yildan Petrograd telegraf agentligi (PTA), 1918-yildan Rossiya telegraf agentligi (ROSTA), 1925-yildan Sovet Ittifoqi telegraf agentligi (TASS) deb atalgan. 1992-yil yanvarda uni Rossiya axborot telegraf agentligiga aylantirish vaqtida TASS nomi dunyoga tanilgani sababli RATA—TASS degan atama maʼqul topildi. Agentlikning 134 ta mintaqaviy markazi va boʻlimi, 67 xorijiy mamlakatda muxbirlik boʻlinmasi bor. Ular Rossiyaning turli joylarida va dunyoning hamma burchaklarida sodir boʻlgan voqealarni zudlik bilan Moskvada kechayu kunduz ishlaydigan markaziy idoraga xabar qiladi, bu yerdan xabarlar, fotosurat va grafik tasvirlar ommaviy axborot vositalariga tarqatiladi. Bundan tashqari, turli mavzularda tahliliy nashrlar, bukletlar, byulletenlar, maʼlumotnomalar tayyorlanib, obunachilarga yetkazib beriladi.

Manbalar
Rossiya milliy kutubxonasi

Rossiya milliy kutubxonasi, M.Ye.Saltikov Shchedrin nomidagi Rossiya davlat milliy kutubxonasi — Rossiya Federatsiyasining eng qad. universal kutubxonasi; jahondagi eng yirik kutubxonalardan biri. Sankt-Peterburg shahrida 1795-yilda Imperator ommaviy kutubxonasi va kitob xazinasi sifatida asos solingan. 1814-yil 2(14) yanvarda omma uchun ochilgan. 1917-yildan Rossiya kutubxonasi, 1925-yildan ommaviy kutubxona, 1992-yildan hozirgi nomida. 1932-yilda M.Ye.Saltikov Shchedrin nomi berilgan. 1811-yildan mamlakat nashrining majburiy nusxasini oladi (shu tufayli 19-asr rus kitobi va davriy nashriningtoʻliqtoʻplamiga ega). 1914-yil fondida 2 mln.dan ziyod nashriy asarlar boʻlgan. 1998-yilda 32 mln.ga yaqin kitob birligiga yetgan. Nodir nashrlar fondida Volterning shaxsiy kutubxonasi (7 mingdan ziyod), Behzod ijodiga mansub miniatyuralar, qoʻlyozmalar (300 mingdan ziyod; jumladan, Oʻrta Osiyoda yaratilgan koʻplab qoʻlyozmalar) saqlanadi, ular orasida toshplita, daraxt poʻstlogʻi, papirus, pergament, ipak va bdagi yozma yodgorliklar mashhur.

Kutubxonaning fan sohalari va nashr turlari boʻyicha 28 ta qiroatxonasi, bibliografik maʼlumotnoma nuqtalari, markaziy maʼlumotnoma kutubxonasi bor. Kutubxonaning boy fondini yorituvchi kataloglar, yangi kitoblar haqida axborot byulletenlari nashr etiladi, bibliografiya va kutubxonashunoslik, kitob tarixi sohasida yirik ilmiy metodik va ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi. Kutubxona klassitsizm va ampir uslubida qurilgan koʻhna binoga joylashgan (meʼmorlar: 1796—1801, Ye.T. Sokolov; 1828—32, K.I.Rossi; 18961901, Ye.S.Vorotilov va boshqalar).

Manbalar
Rossiya fanlar akademiyasi

Rossiya fanlar akademiyasi - Rossiya Federatsiyasining oliy ilmiy muassasasi. 1991-yil taʼsis etilgan. Tarixi 1724-yilda tashkil etilgan Peterburg Fanlar akademiyasidan boshlanadi. 1917—25 yillarda Rossiya FA, 1925—91 yillarda SSSR Fanlar akademiyasi (oʻzbek olimlaridan O. Sodiqov akademiyaning haqiqiy aʼzosi, S. Yunusov, P. Habibullayev, E. Yusupov muxbir aʼzolari etib saylangan) deb nomlangan. Akademiya prezidiumi 1934-yildan Moskvada. Oʻzini oʻzi boshqaradigan ilmiy tashkilot. Sobiq SSSR Fanlar akademiyasi ning aʼzolari va yangi saylangan akad.lar Rossiya Fanlar akademiyasining aʼzolaridir.

830 dan ortiq haqiqiy, 1090 dan ziyod muxbir aʼzosi, 440 dan xorijiy aʼzosi bor. Fan tarmoq va yoʻnalishlari boʻyicha 13 boʻlimi (matematika; fizika; nanotexnologiyalar va axborot texnologiyalari; energetika, mashinasozlik, mexanika va boshqaruv jarayonlari; kimyo va materialshunoslik; biologiya; fiziologiya; Yer fanlari; ijtimoiy fanlari; global muammolar va xalqaro munosabatlar; tarix va filologiya; tibbiyot; qishloq xo'jaligi), mintaqaviy boʻlinmalari (Sibir, Ural, Sankt-Peterburg, Uzoq Sharq) va ilmiy markazlari, 1000 ga yaqin ilmiy muassasasi, Rossiya fanlar akademiyasi floti bor. Ilmiy adabiyotlar nashr etadi. Ilmiy kadrlar tayyorlaydi. Olimlarning ilmiy ishlari uchun medallar va mukofotlar taʼsis etilgan.

SSSR va Rossiya Fanlar akademiyasining akademik lari I.Ye. Tamm, I.M. Frank, P.A. Cherenkov, N.G. Basov, A.M. Proxorov, P.L. Kapitsa, N.N. Semyonov, I.P. Pavlov, A.I. Soljenitsin, M.A. Sholoxov, A.D. Saxarov, L.V. Kantorovich, J.I. Alfyorov, A.A. Abrikosov, V.L. Ginzburg turli davrlarda Nobel mukofotiga sazovor boʻlishgan. Xalqaro ilmiy alokalar olib boradi. Prezidenta — Yu.S. Osipov (1991-2013), V.E. Fortov (2013-2017), V.V. Kozlov (2017), A.M. Sergeev (2017-2022), G.Ya, Krasnikov (2022-yilning 20 sentyabridan boshlab).

Manbalar 

 

Fanlar akademiyalari
Rossiya
Rossiya-Buxoro shartnomalari

Rossiya-Buxoro shartnomalari — Rossiya imperiyasi bilan Buxoro amirligi oʻrtasida 1868, 1873, 1885, 1894, 1900-yillarda tuzilgan shartnomalar. Bu shartnomalar podsho Rossiyasiga Buxoro amirligi xududidan har tomonlama foydalanish imkoniyatini bergan.

1868-yil 23 iyun sulh shartnomasi. Buxoro bilan Rossiya qoʻshinlari oʻrtasida boʻlgan Zirabuloq jangidan keyin Samarqandda imzolangan. Bu shartnomaga binoan, Xoʻjand, Oʻratepa, Jizzax, Samarqand va Kattaqoʻrgʻon sh.laridan to Zirabuloqqacha boʻlgan Buxoro amirligining yerlari Rossiyaga kiritildi va Turkiston generalgubernatorligi tarkibida Zarafshon okrugi (keyinchalik Samarqand viloyati) tashkll qilindi. Buxoro amiri Muzaffar oltin hisobida 500 ming rubl harbiy tovon toʻlagan va rus savdogarlariga amirliqda erkin savdosotiq qilish uchun qulay shartsharoit yaratib berish majburiyatini olgan. Rus mollaridan ular qiymatining atigi 2,5% miqsorida boj oladigan boʻlgan.

1873-yil 28 sentabr shartnomasida Buxoro amirligi Rossiyaning protektorati (tobesi; homiyligi ostidagi hudud) deb eʼlon qilingan. Zarafshon daryosining yuqori qismi — Sharqiy Buxoro (Badaxshon, Pomir)dagi ayrim viloyatlar qoʻldan ketgan; Amudaryoning chap sohilidagi yerlar esa (Balx, Mozori Sharif, Shibirgʻon, Qunduz va boshqalar) Afgʻonistonga berilgan. Buxoroning xorijiy davlatlar bilan mustaqil aloqa yuritishi taqiklangan.

1885-yil 25 iyul shartnomasida Buxoro amirligi hududidan temir yoʻl oʻtkazishga kelishilgan. Yoʻl qurilishi uchun 6 ming desyatina yer ajratilib, rus maʼmurlari ixtiyoriga topshirilgan. 1885-yil 12 noyabr

da Buxoro amirligida "Rossiya imperatorligining siyosiy agentligi" taʼsis qilingan (qarang Buxorodagi vakolatxonalar).

1894-yil 27 may shartnomasi iqtisodiy xususiyatga ega boʻlib, unga koʻra har yili 15 noyabrdan 10 martgacha Zarafshon daryosining suvi amirlik yerlariga toʻliq, 10 iyundan 15 avgustgacha (dehqonchilik uchun suv eng kerak paytda) esa faqat 40% oqiziladigan boʻlgan.

Manbalar
Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi

Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi - 1900-yil 27 yanvar shartnomasiga koʻra, Amudaryo qirgʻogʻidagi 10514 desyatina yer (Termiz va uning atroflari) harbiy istehkomlar va chegara toʻsiklari qurilishi uchun ajratilib, mustamlakachilar qoʻliga berildi. Yangi Termiz sh. Rossiya ixtiyoriga oʻtgan.

R.Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi natijasida Buxoro amirligi oʻzining eng serhosil yerlari — Zarafshon vodiysining katta qismidan ajraldi, Sharqiy Buxorodagi mavqei zaiflashdi, Amudaryoning chap sohilidagi yerlarini Afgʻonistonga berishga majbur boʻldi, Rossiyaga siyosiy va iqtisodiy jihatdan tobe boʻlib qoldi.

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 1kitob [Turkiston chor Rossiyasi mustamlakachiligi davrida], T., 2000.

Manbalar
Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi (inqilob)

Rossiyada 1905-07 yillar inqilobi — samoderjaviyega qarshi kurash voqealari. 1904—05 yillardagi rusyapon urushi natijasida mamlakatdagi inqirozli ijtimoiy-siyosiy vaziyat keskinlashdi. Sankt-Peterburgda 1905-yil 9 yanvarda ishchilarning tinch namoyishi oʻqqa tutilganligi (Qonli yakshanda deb nom olgan voqea) inqilobning boshlanib ketishiga turtki boʻldi; dehqonlar gʻalayonlari kengayib ketdi, ishchilar orasida, armiya va flotda noroziliklar kuchaydi ("Potyomkin" bronenosetsida qoʻzgʻolon, Vladivostok qoʻzgʻoloni va boshqalar) Burjuaziya islohotlar oʻtkazish talablarini koʻydi. Kasblar boʻyicha va kasabasiyosiy uyushmalar, ishchi deputatlari Sovetlari paydo boʻldi, sotsialdemokratik partiya va sotsialistrevolyusionerlar partiyasi mustahkamlandi, konstitutsiondemokratik partiya, "17 oktyabr ittifoqi", "Mixail Arxangel ittifoqi" va boshqa partiyalar tashkil qilindi. 1905-yilgi Okt. Butun Rossiya siyosiy stachkasi, liberallar tomonidan samoderjaviyening keskin tanqid qilinishi imperator Nikolay II ni 1905-yil 17 oktabr manifestini chiqarishga majbur qildi. Siyosiy erkinliklarni vaʼda qilish, qonun chiqaruvchimaslahat beruvchi Davlat dumasining chaqirilishi hukumatga liberallarni betaraf etish imkonini berdi; Moskva, RostovDon, Novorossiysk, Yekaterinoslavdagi 1905-yil dekabr qurolli qoʻzgʻolonlari tormor qilindi. Biroq 1906-yil ishchilarning zabastovka kurashi davom etishi bilan birgalikda dehqonlarning (ayniqsa, 1906-yil yezda), armiya va flotning ("Pamyat Azova" kreyserida, Sveaborg va Kronshtadtda qoʻzgʻolonlar), milliy mintaqalar aholisining (Latviyada "oʻrmon birodarlari", Gruziyada "qizil yuzliklar" va boshqalar) faolligi ortib bordi. 2Davlat dumasining tarkatib yuborilishi (1907-yil Uchinchi iyun davlat toʻntarishi deb atalgan voqea) inqilob tugaganligini bildirardi. Samoderjaviye parlament vakilligini tashkil qilish va islohotlarni boshlash yoʻlini tutdi (Stolipinning agrar islohoti).

Manbalar