Vladimir Ivanovich Popov

Vladimir Ivanovich Popov (1907.23.2, Sankt-Peterburg – 1991.25.11, Toshkent) – geolog. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademigi (1968), geologiya-mineralogiya fanlari doktori (1939), professor (1940), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1957). Oʻrta Osiyo universitetining fizika-matematika fakultetini tugatgan (1927). Pomir—Tojikiston geologik ekspeditsiyasida geolog (1927—1939), universitetda professor (1939—1942). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumining aʼzosi va ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganish kengashi (SOPS)ning raisi (1970—1974). Pomirda oltinning boy sochma konlarini topib (1927), bu hududning metallogenik va geokimyoviy sxemasini tuzgan. Ilmiy ishlari, asosan, choʻkindi jinslarning fatsial komplekslarini aniklash va fatsial-paleogeografik haritaga tushirish metodikasi, geologik formatsiyalar tasnifi va boshqalarga bagʻishlangan.

Tarjimai holi 

Vladimir Ivanovich Popov 1907-yil 23-fevralda Rossiya imperiyasining poytaxti Sankt-Peterburgda harbiy topograf oilasida tugʻilgan. Millati rus. Bolaligidan ota-onasi bilan Turkistonda yashagan. 1923-yilda Toshkentdagi rus maktabini tugatib, Oʻrta Osiyo davlat universitetining fizika-matematika fakultetining geologiya-qidiruv boʻlimiga oʻqishga kiradi. Talabalik davrida Vladimir Ivanovich yozgi taʼtil paytida Pomir-Oloyga geologik qidiruv ekspeditsiyalarida faol ishtirok etgan. 1926-yilda V. I. Popov va V. E. Poyarkovlar D. I. Shcherbakov boshchiligidagi „Nodir elementlar“ tresti partiyasida qidiruv tizimlari – „izlovchilar“ sifatida ishlagan holda ilmiy-tadqiqot ishlarini olib borishdi, buning natijasida Haydarkonda dunyodagi eng yirik simob koni topildi.

1930-yilda universitetni Amaliy mineralogiya va petrografiya ixtisosligi boʻyicha tamomlab, istiqbolli yosh geolog aspiranturaga oʻqishga kirdi. Biroq, Vladimir Ivanovich hali ham keyingi nazariy tayyorgarlikdan koʻra amaliy ishni afzal koʻrdi va oʻsha yili Darvozga joʻnadi. 1935-yilgacha „Tojikoltin“ sanoat idorasida oltin rudalarini qidirish bilan shugʻullangan. Keyin Oʻzbekiston SSR Xalq Komissarlari Soveti huzurida tashkil etilgan Fanlar qoʻmitasiga katta ilmiy xodim lavozimiga taklif qilinadi. Ayni yilda V. I. Popovga dissertatsiya himoyasisiz geologiya-mineralogiya fanlari nomzodi ilmiy darajasi berildi. 1937-yildan Vladimir Ivanovich Fanlar qoʻmitasidagi ilmiy ishni SAGUda oʻqituvchilik bilan birlashtirdi.

1930-yillarning oʻrtalaridan boshlab V. I. Popov Oʻrta Osiyo metallogeniyasi diagrammasini tuzish ustida faol ishladi. Shu bilan birga, u kaynozoy va hozirgi molas kabi geologik tuzilmalarni har tomonlama oʻrganishni boshladi. 1938-yilda Vladimir Ivanovich „Gʻarbiy Tyan-Shanning pastliklari va koʻtarilishlari tarixi“ monografiyasini nashr etdi. Bu ilmiy ish uning 1940-yilda muvaffaqiyatli himoya qilgan doktorlik dissertatsiyasiga asos boʻldi va shu tariqa Oʻrta Osiyodagi birinchi fan doktori boʻldi. V. I. Popov oʻz ishida toʻlqin pulsatsiyasining 13 ta gradatsiyasini aniqlab, "katta va uzoq muddatli toʻlqin tebranishlarining rivojlanishida cheksiz qator boʻysunuvchi, kichikroq va tez-tez uchraydigan tebranishlar oʻziga xos „tabiiy“ tebranish qoidalariga muvofiq birlashtiriladi. Oʻrta Osiyoda koʻtarilish va pastliklar shakllanishida toʻlqinsimon harakatlarga birinchi darajali ahamiyat bergan.

Ilmiy faoliyati 
1930-yillarning oxirida V. I. Popov Oʻrta Osiyo (Toshkent) litologlar ilmiy maktabining tashkilotchisi sifatida tanildi. Uning tashabbusi bilan Fanlar qoʻmitasining geologiya sektori faoliyati tubdan qayta tuzildi, geologik tuzilmalarni oʻrganish boʻlimlari tashkil etildi. 1937-yildan boshlab u oʻz shogirdlari bilan Fargʻona tubsizligidagi molasni oʻrganishga kirishdi va shu bilan ularni tizimli va har tomonlama oʻrganishga, geologiya fanida formatsion yondashuvni qayta tiklashga asos boʻldi. 1938-yilda Vladimir Ivanovich OʻzSSR FA Geologiya institutida Oʻrta Osiyodagi birinchi litologiya kabinetini, 1940-yilda esa choʻkindi hosilalar boʻlimini tashkil qildi. Uning ilmiy faoliyati natijasi 1940-yilda nashr etilgan „Fargʻonaning kaynozoy molasining hosil boʻlishining geologik sharoitlari“ monografiyasi boʻlib, unda V. I. Popov Fargʻona depressiyasining kaynozoy yotqiziqlarida neogen neftining sanoat konlari ochilishini prognoz qilgan.

1941-yilda Vladimir Ivanovichga professor ilmiy unvoni berildi. 1942-yilda u SAGUda Petrologiya va litografiya kafedrasini tashkil qildi va u yerda geologik shakllanishlar boʻyicha maʼruzalar kursini oʻqidi. 1947-yilda OʻzSSR FA Geologiya institutida umumiy geologiya va litologiya boʻlimini tashkil etib, 1958-yilgacha unga rahbarlik qildi. Vladimir Ivanovich oʻzining pedagogik faoliyati davomida oʻndan ortiq fan doktori va qirq nafar fan nomzodini tayyorladi. Popov tomonidan yaratilgan litologlar maktabi SSSRda molasni oʻrganishga eng katta hissa qoʻshdi. 1957-yilda fan rivojiga qoʻshgan ulkan hissasi uchun unga „Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi“ faxriy unvoni berildi.

V. I. Popovning ilmiy faoliyati Oʻrta Osiyoni strukturaviy-formatsion rayonlashtirish, choʻkindi shakllanishlar va fatsiyalarni aniqlash va tavsiflash, kaynozoy va hozirgi molaslarni oʻrganish, formatsiya va fatsiya xaritalarini tuzish usullari, shuningdek, geomagnit maydonni oʻrganish kabi keng koʻlamli masalalarni qamrab olgan. 1958-yilda Vladimir Ivanovich Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasining muxbir aʼzosi etib saylandi, 1966-yilda esa uning haqiqiy aʼzosi (akademik) boʻldi. Uning ilmiy izlanishlari natijasi 460 dan ortiq ilmiy ishlar, jumladan, 26 monografiya nashr etildi. 20-asrning 50-yillarida V. I. Popov yer qobigʻining rivojlanishining yadro nazariyasini yaratdi. Shuningdek, u geologik shakllanishlar tasnifini taklif qildi, unda 400 dan ortiq turdagi magmatik, choʻkindi va metamorfik jinslar birikmalari aniqlangan. U ritmostratigrafiyaga oʻzining taʼrifini berdi va Oʻrta Osiyoning mezozoy-kaynozoy yotqiziqlari uchun ritmostratigrafik sxemalarni tuzdi, choʻkindi rudalarini qidirishda Klark usulini taklif qildi. Vladimir Ivanovich Oʻrta Osiyodagi 40 ta yirik rudali va choʻkindi qatlamlarni, shuningdek, artezian va neft-gaz havzalarini aniqladi va tizimlashtirdi. Shuningdek, u Pomir-Himalay tizimida yer qobigʻidagi tektonik jarayonlarni oʻrganishga katta eʼtibor berdi va B. B. Talvirskiy bilan birgalikda Transosiyo Nalivkin rift kamarini nazariy jihatdan asoslab berdi. Vladimir Ivanovichning bu boradagi gʻoyalari keyinchalik Trieste universiteti Geodeziya va geofizika instituti professori Antonio Marussining asarlarida oʻz aksini topdi.

Akademik V. I. Popov ilmiy faoliyatdan tashqari ilmiy, tashkiliy va ijtimoiy faoliyatda ham faol ishtirok etgan. Oʻzbekiston SSR Fanlar akademiyasi ishlab chiqaruvchi kuchlarni oʻrganish boʻyicha kengash (SOPS) Prezidiumi aʼzosi (1970—1974), Xalqaro sedimentologiya assotsiatsiyasi aʼzosi (1966-yil), SSSR Fanlar akademiyasining Oʻrta Osiyo choʻkindi jinslar boʻlimi komissiyasi raisi, koʻplab umumittifoq va xalqaro kongress va simpoziumlar tashkilotchisi va ishtirokchisi boʻldi.

Vladimir Ivanovich Popov 1991-yil 22-noyabrda vafot etdi. Toshkentdagi Botkin qabristoniga (1-shahar qabristoni) dafn etilgan.

Mukofotlari 
 Xalqlar doʻstligi ordeni (1977)
 Medallar, shu jumladan:
 „1941—1945-yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun“ medali
 „Shavkatli mehnat uchun“ medali
 „Oʻrta Osiyo shakllanishlarining bioritmik stratigrafiyasi va ulardagi choʻkindi yotqiziqlarni prognoz qilish usullari“ turkum ishlari uchun fan va texnika sohasidagi Abu Rayhon Beruniy nomidagi Oʻzbekiston SSR Davlat mukofoti (1987).

Xotirasi 
Oʻrta Osiyo choʻkindi hosilalarida paleontologlar tomonidan topilgan bir qancha qazilma organizmlar V. I. Popov nomi bilan ataladi. Ular orasida foraminiferlar kenja sinfining uchta turi (Popovia, Aplinoschwagerina popovi va Pseudofusulina popovi) va yelka oyoqlilar sinfining bir turi (Terebratula popovi) bor.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar