MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Isteʼmol savati

Isteʼmol savati - muayyan vaqt (oy, yil) da isteʼmol etiladigan mahsulotlar turi va toʻplamining oila yoki jon boshiga hisoblangan miqdori. Kishi yoki oila oylik (yillik) hisobiy tovarlar (xizmatlar) isteʼmolining tipik darajasi va tuzilmasini tavsiflaydi. Moddiy oʻlcham va pul shaklida hisoblanadi. Bunday toʻplam amaldagi narxlarga koʻra I. s. dan kelib chiqib minimal isteʼmol byudjeta (tirikchilik minimumi)ni hisoblab chiqishga xizmat qiladi. I. s. foydalanish maqsadiga koʻra, oziq-ovqat mahsoʻlotlari (mas, goʻsht va goʻsht mahsulotlari, tuxum, sut va sut mahsulotlari, un, guruch, non va yorma, shakar, oʻsimlik moyi, meva-sabzavot va b. mahsulotlar), nooziq-ovqat tovarlari (kiyim-kechak, gazlama, poyabzal, mebel, uy jihozlari, xoʻjalik buyumlari, madaniy tovarlar va b.) va madaniy-maishiy xizmatlar, shu jumladan, pulli ijtimoiy xizmatlar (maishiy texnikalar tizimi, kir yuvdirish, kimyoviy tozalash, tomoshalar koʻrish, pulli davolanish, pulli oʻqish va b.) ga ajraladi.

I. s. ga kiritiladigan mahsulotlar avval miqdoran belgilanadi, soʻngra pulga chaqilib, qiymati aniqlanadi. Odatda, minimal I. s, yaʼni eng zarur isteʼmol belgilanadi. I. s. milliy xu-susiyatga ega boʻlib, muayyan mamlakatning iqtisodiy darajasi, isteʼmol tarkibini inobatga olgan holda ishlab chiqiladi. I. era turli miqdordagi tovarlar va xizmatlar kiritiladi. I. s. mamlakatning iqtisodiy qudrati va aholi isteʼmol xususiyatlariga koʻra, har bir davlatda har xil boʻlishi mumkin (mas, Oʻzbekistondagi I. s. qiymati 1998 yil dekabrda jon boshiga 2480 soʻm 12 tiyinni tashkil etdi). Shuningdek, I. s. hisobiy va real isteʼmol darajasini qiyoslash bazasi boʻlib, iqtisodiy ahvolga baho berishga ham xizmat qiladi.

Manbalar
Isteʼmol tovarlari

Isteʼmol tovarlari - inson ehtiyojini qondirishga moʻljallangan isteʼmol buyumlarining tovar shakli; pulga sotib olib, isteʼmol etiladigan moddiy mahsulotlar va har xil xizmatlar. I. t. shaxsiy isteʼmolni krndiradi, investitsiya tovarlaridan inson tirikchiligini taʼminlashi bilan farqlanadi, mehnat resurslarini qay-tadan hosil etilishiga sharoit hozirlaydi. Isteʼmol vazifasiga koʻra, I. t. oziq-ovqat tovarlari, nooziq-ovqat tovarlari va pulli xizmatlarga boʻlinadi. Bular, uz navbatida, kichik gu-ruhlarga ajratiladi. I. t. ichida nooziq-ovqat tovarlari turi kup (ular kimga moʻljallangani, qaysi ehtiyojni qondirishi, isteʼmol etishga qulaylik yaratishga qarab gʻoyat xilma xil buladi va individual did hamda modani nazarda tutadi). Xizmatlardan iborat I. t. ham, shartli ravishda, madaniy, maishiy va ijtimoiy xizmatlar kabi turlarga ajratish mumkin.

Manbalar
Isteʼmol fondi

Isteʼmol fondi — muayyan vaqt (mas, bir yil) da yaratilgan mahsulot va xizmatlarning aholi joriy isteʼ-moliga sarflanadigan qismi; maqsulot va xizmatdar vazifasiga kura isteʼmol buyumlari va ishlab chiqarish vo-sitalari (resurelar) dan iborat buladi. Birinchi qism hisobidan I. f. shakllanadi. Ammo, uning pul-qiymat shakli ham boʻlib, bu isteʼmolga moʻljallangan mahsulot va xizmatlarning bozor narxidagi qiymatidir. I. f. gʻoyat xilmaxil va tenglashtirib bulmaydigan tovarlardan iborat boʻlganidan, moddiy oʻlchamlarda emas, balki qiymat shaklida hisoblanadi. I. f. hajmi mamlakatning i.ch. qudrati va yalpi milliy mahsulotning taqsimlani-shiga bogʻliq (mas, 1996-yil AQSH mahsuloti 7,4 trln. dollar, Yaponiyaniki 5,1 trln. dollarga teng buldi. Ammo, I. f. AQShda shu mahsulotning 7,8%, Yapo-niyada esa 65% dan iborat buldi, chunki bunda investitsiya ulushi katta.) I. f. jon boshiga hisoblangan hajmi aholi farovonligining asosiy kursatkichi hisoblanadi. Bu koʻrsatkich milliy investitsiya hajmiga bogʻliq. Agar mamlakatga xorijiy investitsiyalar qancha koʻp kirib kelsa, milliy investitsiyani qisqartirish hisobidan I. f.ni oshirish ehtimoli shuncha katta buladi. I. f., qamrov darajasiga kura, umummamlakat darajasidagi I. f. (davlat byudjeti vositasida shakllanadi va ijtimoiy fondlar shaklini oladi), firma va xujaliklar darajasidagi I. f. (korporativ guruhiy fondlar shaklida) va xonadon darajasidagi I.f. ga (individual fondlar shaklida boʻlib, xonadonning isteʼmol byudjetida namoyon boʻladi) ajraladi. Oila daromadi I.f. (oila daromadining ehtiyojni qondirishga ketgan qismi) va jamgʻarish fondi (oila daromadining jamgʻarma qismi)ga bulinadi.

Manbalar
Isteʼmolchilar jamiyati

Isteʼmolchilar jamiyati - isteʼmolchilar manfaatini himoya qiluvchi nodavlat, jamoa uyushmasi, bozorning zarur unsurlaridan biri. I. j. isteʼmolchi — haridorlar tashabbusi bilan tashkil etiladi. Uning maqsadi isteʼmolchilarni tovar va xizmatlar bozorida uchrab turadigan qalloblikdan himoya qilishdir. I. j. nazoratchilari savdo-sotikdagi tovarlar sifa-tining sertifikatlarga mosligini, oziq-ovqat, doridarmonlarning isteʼmol etish muhlati oʻtib ketmaganligini, ularning ekologik tozaligini, inson salomatligiga zarar keltirish ehtimollarini, tovarlarni (ay-niqsa texnikaviy) isteʼmol etish xavfsizligini tekshiradilar. Bu sohada qonunbuzarlik uchrasa, tovar sotuvchilarni sud javobgarligiga tortadilar. I.j. taraqqiy etgan bozor tizimiga xos bulib, ularning faoliyati isteʼmol samarasini oshiradi, tovarlar va xizmatlarning sifatli boʻlishini taʼminlaydi. Bu bilan bozor iqtisodiyo-tining ijtimoiy yunaltirilgan buli-shiga koʻmak beradi, mahsulot sifatini oshirish orqali raqobatga yoʻl ochadi. I.j. maqsad-vazifalari, tashkiliy tuzilishi va ishlash qoidalari belgilangan Nizom asosida, isteʼmolchilarning manfaatlarini himoya qiluvchi qonunlar, qukumat qarorlari hamda xalqaro standartlarga muvofiq ish yuritadi. Oʻzbekistonda I.j. Oʻzbekiston Respublikasining "Isteʼmolchilarning huquqlarini qimoya qilish toʻgʻrisida" (1996.26 aprel) qonuniga muvofiq, 1997Y. dan tashkil topa boshladi. 1999 y. da Oʻzbekiston isteʼmolchilarning huquklarini qimoya qilish jamiyatlari federatsiyasi tuzildi. Federatsiya tarkibida Qoraqalpog'iston respublikası 12 viloyat va Toshkent sh. isteʼmolchilar jamiyatlari birlashmalari bor. Tumanlarda I.j. lari, mahallalarda, korxona, tashkilotlarda tayanch punktlari ish olib boradi. I.j. ga fuqarolar yakka tarkibda aʼzo boʻlib kiradilar. Oʻzbekiston isteʼmolchilar huquqlarini himoya qilish jamiyatlari 200 mingdan ortiq aʼzoga ega (2002).

Manbalar
Isteʼfo

Isteʼfo — 1) ofitserlar, generallar, admirallar, praporshchik va michmanlarni yoshi oʻtganligi, kasalligi va sh.k. tufayli harbiy xizmatdan boʻshatish (I. ga chiqish); 2) davlat huquqida — hukumatning , uning boshligʻi yoki alohida vazirlarning I. si, yaʼni hukumatga ishonchsizlik bildirilishi yoxud tanbeh berilishi, hukumatdagi ichki ixtiloflar tufayli ularning oʻz vakolatlarini zimmasidan soqit lishi (I. berish).

Manbalar
Istehkom

Istehkom — dushmandan saqlanish uchun lashkargox. atrofi yoki front li-niyasida barpo qilingan mustahkam inshoot. Qadimda yogʻoch, tosh va loy (gtax-sa, xom gʻisht) dan qurilgan. Masalan, Fargʻona vodiysining Dalvarzintepa, Chusttepa, Zargʻaldoqtepa, Ashqoltepa, Tergachitepa kabi jez davriga oid qishloqlari atrofida shunday I. lar boʻlgan. Hoz. zamon armiyalarida ham I. oʻz harbiy ahamiyatini yoʻqotgani yoʻq. Ikkinchi jahon urushi arafasida Yevropa davlatlari "liniya" ("chiziq") deb ataluvchi kuchli I. lar qurdilar (mas, "Zigfrid liniyasi" (Germaniya), "Mannergeym liniyasi" (Finlandiya), "Majino liniyasi" (Fransiya). Ikkinchi jahon urushida Moskva, Leningrad, Stalingrad va b. shaharlar mudofaasi uchun qudratli I. lar barpo etilgan.

Yana qarang 

 Transheya
 Okop
 Xandaq

Manbalar
Istimdod

Istimdod (arab. — yordam, koʻmak, madad soʻrash) — oʻrta asrlarda mahalliy hukmdorlarning dushman hujumi xavfi tugʻilishi bilan oliy hukmdorga maxsus chopar yuborib, qoʻshimcha askar soʻrashi. Shuningdek, oliy hukmdor (xon, podshoh)lar biror mamlakatga qarshi harbiy yurish boshlaganda yoki urushda qiyin ahvolga tushib qolganda mahalliy hukmdorlardan ham I. soʻraganlar.

Manbalar
Istirohatgoh

Istirohatgoh — orom olish, rohatlanish, madaniy hordiq chiqarish joyi (qarang Madaniyat va istirohat bogʻlari).

Manbalar
Istisqo

Istisqo (arab.) — organizm boʻshliqlari, toʻqimalari, xususan, teri osti yogʻ qavati (kletchatka)da suyuqlik (transsudat) toʻplanishi. Suyuqlik qaysi aʼzoda yigʻilganligiga qarab bosh miya, koʻkrak, moyak, perikard, qorin va boshqa aʼzolar istisqosi farq qilinadi. Yurak, buyrak kasalliklari, homiladorlik toksikozlari va boshqa kasalliklarda kuzatiladi. Koʻz istisqosi gidroftalm, bosh miya istisqosi gidrotsefaliya, plevra istisqosi gidrotoraks, qorin istisqosi assit, bachadon nayi istisqosi gidrosalpinks, moyak pardalari istisqosi gidrotsele, perikard istisqosi gidroperikard, boʻgʻim istisqosi gidroartrit deb ataladi. Homiladorlar istisqosi, urugʻ tizimchasi istisqosi, koʻz yoshi xaltachasi istisqosi ajratiladi. Abu Ali ibn Sino nogʻorasimon istisqo (yel istisqosi)ni ham ajratadi. Istisqoning umumiy va mahalliy xillari bor. Umumiy istisqo yurak-tomir sistemasi (yurak shishlari, bunda shish koʻproq tananing pastki qismlarida boʻladi), buyrak kasalliklari, holdan toyish va oqsil yetishmovchiligi holatlarida yuzaga keladi. Mahalliy istisqo koʻpincha tananing maʼlum bir qismidagi venalar (darvoza, son venalari va b.)ning qisilishi natijasida paydo boʻladi. Istisqoda organizmda moddalar almashinuvining barcha turi izdan chiqadi, bu distrofiya, hatto toʻqimalarning irishiga olib keladi.

Davosi 
Asosiy kasallik bartaraf qilinadi. Suyuqlik koʻp yigʻilganda xirurgik davo qoʻllaniladi.

Manbalar
Istiqlol mafkurasi

Istiqlol mafkurasi – millat va davlatning mustaqil rivojlanishini taʼminlashga qaratilgan gʻoyaviynazariy qarashlar tizimi. I. m. istibdod mafkurasi va amaliyotiga qarshi, ozodlikka intilish zarurati tufayli paydo boʻladi. Uning asosiy vazifasi ozod va erkin taraqqiyot yoʻlidagi olijanob maqsadlar atrofida xalqni birlashtirish, ulkan bunyodkorlik ishlariga safarbar etish, unda gʻoyaviy immunitet, mustaqillikka erishguncha xalqning orzu, maqsadini ifodalash, keyin esa mustaqillikni mustahkamlash omili hisoblanadi. Ozodlik yoʻlidagi intilishlar qonga botirilganini koʻrsatuvchi misollar jahon xalqlari tarixida koʻplab topiladi. I. m. olgʻa surgan hayotbaxsh qarashlar hech qachon izsiz ketmagan, bu qarashlar yangi sharoit va vaziyatlar vujudga kelganda mustaqillik uchun kurashni tay-yorlashga xizmat qilgan. Mustaqillik-ka erishgandan keyin I. m.ning maz-muni mustaqillik davri oldida turgan yangicha vazifalarda yorqin namoyon boʻladi. Bu davrda u mustaqillikning siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy, huqu-qiy va maʼnaviy asoslarini mustah-kamlashni gʻoyaviy jihatdan taʼminlashni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻyadi. Mamlakatimiz xalqi ongida "Oʻzbekiston — yagona Vatan" degan tushunchani qaror toptirish I. m.ning muhim va-zifalaridan biridir. I. m. yurtimizda istiqomat qilayotgan turli xalq va millat vakillarida yagona vatan farzandi ekanligi bilan faxrlanish tuygʻu-sini tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Oʻzbekistonning I. m. istibdod illatlariga barham berish, mustaqillik, ozodlik va bunyodkorlik kabi qad-riyatlarning maʼnosini chuqur anglab yetish, uni odamlarning qalbi va ongiga singdirish, jamiyat hayotida ogohlik, hamkorlik, milliy totuvlik muhitini taʼminlashni oʻzida ifodalaydi (yana q. Milliy mafkura).

Adabiyot 
 Milliy istiklol gʻoyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar, T., 2001.

Qiyom Nazarov, Gulnora Ibrohimova.

Manbalar
Istod

Istod (Polygala) — istoddoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda koʻpincha togʻ yon bagʻirlarida, oʻtloklarda oʻsadi. Sibir I.i (P. sibirica) va ensiz bargli I. (R. tenuifolia) turlari dorivor hisoblanadi. Bu turlar serpoya, tik usadi, boʻyi 35 sm. Barglari oddiy, bandsiz, ketma-ket oʻrnashgan. Gullari bir tomonlama shingilga toʻplangan. Mevasi koʻsak. Ildizi tarkibida saponin, oshlovchi moddalar bor. Preparatlari balgʻam koʻchiruvchi sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Istor

Istor — qad. ogʻirlik oʻlchov birligi; qiymati 4,5 misqolga tent. Agar 1 misqol =4,8 g boʻlsa, 1I.=21,6 g , agar 1 misqol =4,25 g boʻlsa, 1I.= 19,125 g boʻladi. Beruniy va Ibn Sinoning asarlarida 1I.=17 g deb berilgan.

Manbalar
Ist-Texas neft koni

Ist-Texas neft koni (East Texas) — dunyodagi eng yirik neft konlaridan biri. AQShning Texas shtatida joylashgan. Meksika qoʻltigʻi neft-gazli havzasiga mansub. 1930 yilda ochilib ishga tushirilgan. Neftning dastlabki sanoat zaxirasi 850 mln. t boʻlgan. Kon Sabin tepaligining gʻarbiy yon bagʻrida joylashgan. Neft-gazning toʻplangan maydoni 567 km. Sa-marador qumtoshlarning oʻrtacha kalinligi 11,4 m, neftlilik kavati 70 m. Kollektorning oʻrtacha gʻovakliligi 25%, oʻtkazuvchanligi 2,5 Darsigacha. Neftning zichligi 830 kg/m3, qovushqoqligi 0,93 mPa, oltingugurtning miqdori 0,32%. Har yili 7 mln. t ga yaqin neft kazib olinadi, jami 690 mln. t (1984) neft olingan. Asosiy neft olinadigan joy shim. uchastka hisoblanadi. AQShning shim. va shim,sharqiy rayonlariga 2000 km uzunlikda neft quvurlari oʻtkazilgan.

Manbalar
Isfayramsoy

Isfayramsoy (Isfayram), Ispayram — Qirgʻiziston va Oʻzbekiston Respublikalaridagi daryo, Sirdaryoning chap irmogʻi. Yuqori oqimida Tengizboy deb nomlanadi. Kichik Olay (uz. 33 km), Surmatosh (33 km), Tegir-machsoy (26 km), Koʻlsoy (21 km), Poʻmsoy (19 km) kabi yirik irmoklari va 60 ga yaqin mayda irmoklari bor. Uzunligi 122 km, havzasining mayd. 2220 km². I. xavzasida umumiy mayd. 134,6 km² boʻlgan 72 ta muzlik bor. Oʻrta va yuqori oqimida juda koʻp mayda togʻ koʻllari joylashgan. Ulardan eng yirigi dengiz sathidan 3892 m balandlikda joylashgan Zarkoʻldir. I., asosan, muzlik, qor va qisman yomgʻir, yer osti suvlaridan toʻyinadi. Uchqoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida oʻrtacha yillik suv sarfi 21,9 m³/sek. I.da toʻlinsuv davri may—sent. oylarida kuzatiladi, bu vaqtda yillik oqimining 55—70% oqib oʻtadi. Eng koʻp suvli oy —iyulda oʻrtacha oylik suv sarfi 50,7 m³/sek, eng kam suvli oylar (fev.—apr.)da oʻrtacha oylik suv sarfi 10—11 m³/sek boʻladi. Daryo Fargʻona vodiysiga yiliga 160 ming t oqiziq keltiradi. Suvining deyarli hammasi sugʻorishga sarflanadi, Sir-daryogacha (chapdan) yetib bormaydi. Havo t-rasining keskin koʻtarilishi oqibatida muzliklar va qor qoplami jadal erib, I. havzasidagi koʻllarda suv sathining keskin ortishi va toʻgʻonlarni buzib oʻtishi natijasida falokatli sel toshqinlari ham boʻlib turadi. Masalan, 1966 yil 18-iyundagi ana shunday sel kelishida suv sarfi 1770 m³/sek. ga yetgan. I. boʻyida Oʻzbekistonning Quvasoy sh. Qirgʻizistonning Langar, Maliksuv, Maydon, Uchqoʻrgʻon va b. qishloklari joylashgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Fargʻona viloyati daryolari
Botken viloyati daryolari
Sirdaryoning irmoqlari
Isfara qatlamlari

Isfara qatlamlari - Jan. Far gʻonaning Isfara daryosi havzasidagi choʻkindi jinslar. Paleogen sistemasining eotsen boʻlimiga mansub. 1935-yil O. S. Vyalov birinchi marta oʻrgangan. I. q. yashil rangli gillardan iborat. I. q. dastlab yarus (1958), "qatlam", keyinchalik (1960) "svita" deyilgan, hozir gorizont (1999) deyilmoqda. I. q.dan shu qatlamga xos dengiz ustritsalari (Isocardia eichwaldi Rom. Ostrea plicata Sol.)HHHr toshqotgan qoldiqlari topilgan. Surxondaryo viloyati, Jan. Tojikiston, Toshkent atrofida I. q. bor, oʻrtacha qalinligi 20–30 m. Neft va gaz hosil boʻlishida I. q.ning ahamiyati muhim.

Manbalar
Isfara-Botkent zilzilasi

Isfara-botkent zilzilasi -1977-yil 31 yanvar mahalliy vaqt bilan soat 14 dan 26 min. oʻtganda boʻlgan kuchli zilzila. Zilzila epitsentri Qirgizistonning Botkent qishlogʻi yaqinidagi Burjum togʻida 20 km chuqurlikda joylashgan. Zilzilaning kuchi epitsentrda (MSK—64 oʻlchovi boʻyicha) 8 ball, magnitudasi (Rixter boʻyicha) M—6,4 ga yetdi. I.-B.z. Isfara, Daxana, Lakkon, Oftobroʻy, Qizil-Pilolda 7—8, Soʻx, Shoʻrsuvda 6 — 7, Qoʻqon, Xoʻjandda 5—b, Toshkent, Namangan, Andijon, Jizzaxda 4, Samarkand, Dushanbada 3 ball kuch bilan silkindi. Epitsentral zonadagi barcha imorat va inshootlar katta zarar koʻrdi. 180 km maydonda yer yoriqlari paydo boʻldi. Goʻzan, Burjum togʻ etaklarida qulagan togʻ jinslari uyumlari vujudga keldi. Oftobroʻy qishlogʻida surilma va oʻpirilishlar boʻlib ariq va zovurlar tartibsiz buzildi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Isfahon

Isfahon () – Eronning markaziy qismidagi shahar, Zoyanderud daryosi boʻyidagi xushmanzara joyda. Isfahon ustonining maʼmuriy markazi. Yiliga 128 mm yogʻin yogadi. Aholisi 1 583 609 ming kishi (2006). Eronda Tehron va Mashhaddan keyin uchinchi eng gavjum shahar boʻlgan (qadimgi nomi Sepahon yoki Espahon) Isfahon viloyati mamlakatning poytaxti boʻlib, Tehrondan 435 kilometr uzoqlikda, shaharning janubida joylashgan. Isfahon shahri XVI asrda ikkinchi marta Eron poytaxti boʻlganda gullab-yashnagan. Bugungi kunda bu shahar oʻzining oʻtmishdagi shon-shuhratini saqlab qolgan. Ushbu yodgorliklarning baʼzilari YUNESCOda tarixiy meros sifatida roʻyhatga olingan.

I. qadimiy qoʻlyozmalarda (mas, Ptolemey asarlarida) Aspadana nomi bilan tilga olingan. Sosoniylar davri (III-VII asrlar)da Markaziy Eronning iqtisodiy va madaniy markazi boʻlgan. VII asrda shaharni arablar egallagan. VIII-XIII asrlarda Yaqin va Oʻrta Sharqdagi eng yirik hunarmandchilik va savdo markazlaridan biri boʻlgan. 1237-yilda Isfahonni moʻgʻul bosqinchilari vayron qilgan, keyinroq shahar qayta tiklangan. 1387-yilda uni Amir Temur egallagan. Shahar XVI-asr oxiri – XVII asr boshlarida, Safaviylar davlatining poytaxti boʻlgan davrda ayniqsa ravnaq topgan. Isfahon XVII-asr oʻrtalarida aholisi qariyb 600 ming kishilik katta shahar edi. 1722-yilda uni afgʻonlar bosib olib, talon-toroj qildilar. XVII asr oxirida poytaxt Isfahondan Tehronga koʻchirilgach, shahar avvalgi mavqeini yoʻqotdi. Isfahon juda chiroyli meʼmorchiligi, koʻpriklari, saroylar, masjidlar va noyob minoralari bilan mashhur. Bu esa Isfahonning Eron madaniyatida „dunyoning yarmi“ nomini olishga sabab boʻlgan.

Isfahon— mamlakatda Tehrondan keyin 2-oʻrindagi muhim savdo-sanoat markazi. Avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (ip va jun gazlamalar, trikotaj sanoati), yogʻochsozlik, oziq-ovqat (yogʻ, shakarqand), sement, poyabzal, kimyo korxonalari, oyna zavodi bor. Shahar yaqinida yirik metallurgiya zavodi qurilgan. Isfahon gilam toʻqish va oʻrta asr miniatyurachiligining qadimiy markazi.

Isfahonda Eron meʼmorchiligining buyuk yodgorliklari saqlanib kelmoqda. Jome masjidi (9—20-asrlar), Chihil Doʻxtaron (1107) va Sarebon minoralari (12-asr oxiri), Jaʼfar maqbarasi (14-asr), Horune Viloya maqbarasi, Shoh masjidi (1612—30), Shayx Lutfulloh masjidi (1603—18), Oliqopu saroyi (15-asr), Chihil sutun saroyi (1590), Modari Shoh madrasasi (1706—14), minoralari tebranuvchi Jonbe masjidi, bir necha koʻprik-binolar, universitet bor.

Manbalar 

 
Isfahon shahristoni aholi punktlari
Isfahon ustoni shaharlari
Eronning sobiq poytaxtlari
Eronning viloyat markazlari
Ahamoniylar shaharlari
Saljuqiylar koloniyalari
Parfiya shaharlari
Sosoniylar shaharlari
Isfahon (musiqa)

Isfahon, Isfahonak - q. Oʻn ikki maqom.

Manbalar
Isfahon miniatyura maktabi

Isfahon miniatyura maktabi — 16— 17-asrlar chegarasida Isfahon (Eron)da safaviy shoh Abbos 1 saroyida shakllangan miniatyura maktabi. Mahalliy badiiy maktab xususiyatlarini oʻzlashtirgan I. m. m. ayni vaqtda oʻz asrining yangi badiiy gʻoyalarini ifodalagan. Yangi ifoda vositalari va mazmun (syujetlar) izlash natijasida anʼanaviy miniatyuraga yangi ruh, yoʻnalish bagʻishlagan, kitob illyust-ratsiyasi doirasidan chiqib, muraqqa (albom)larda, alohida varaqlarda rasmlar ishlana boshlagan. Musavvirni insonning ruhiy olami qiziqtira boshlashi manzaralar bilan boyitilgan portretlar, chiziklariga eʼtibor qara-tilgan rasmlarni yaratishga olib kelgan. 17-asrning yirik musavvirlaridan Rizo Abbosiy ("Choʻpon", 1634, Sankt-Peterburgda) I. m. m. uslubini yaratuvchilaridan boʻldi. U Eron miniatyuralaridagi rangdor boʻyoqlardan voz kechib, yangi tasvir vositalari (chiziqlar, shakllar)ga murojaat etgan, na-tijada rasm birinchi oʻringa oʻtib, rang bir oz yengil tus sifatidagina qoʻllanilgan. Keyinchalik I. m. m. (Muhammad Qosim, Afzal ulhusayniy, Muhammad Yusuf va b. ijodi)da shakllar yirik, hayotiy lavxalar va manzara yanada real ifodalangan, kiyimlar bezagi va zamin tasvirida zarhaldan keng foydalanilgan, yangi mazmun bilan boy-itilgan asarlar yaratish harakterli boʻlgan. 17-asr 70-y.laridan yevropa rangtasvirining taʼsiri kuchaygan. Muhammad Zamon, Ali Qulibek Jabbor va b. asarlarida nursoyaning ayrim xususi-yatlari kuzatiladi, xristian mifologiyasi mavzui koʻplab uchraydi. 18-asr boshlariga kelib I. m. m.da "evropalashtirish"dan iborat yoʻnalish yetakchi oʻrin egallagan.

Manbalar 

Eron miniatyura maktablari
Isfahoniy

Isfahoniy, Abdulfaraj Ali ibn alhusayn ibn Muhammad al-Qurayshiy alkotib al-Isfahoniy (897, Isfahon — 967, Bagʻdod) — arab musiqashunosi, shoiri va olimi. Ray viloyati hokimining kotibi, shahar qozisi, keyinchalik Halib sh.da abbosiy amirlardan Sayfuddavla saroyida nodim boʻlib xizmat qilgan. Turli ilm sohalari boʻyicha 30 ga yaqin asar muallifi, bulardan yettitasi bevosita mu-siqaga bagʻishlangan. Falsafaga oid „Tolibiylar qatli kitobi“ asari bizgacha saqlanib nashr qilingan. Bundan tashqari, mashhur arab shoir va adiblari Abu Tammom, Buxturiy va Abu Nuvoslarning asarlarini toʻplab, mukammal devon tuzgan.

Asarlari ichida eng mashhuri 22 jildli „Kitob ul-agʻoniy“ („Qoʻshiklar kitobi“) hisoblanib, u, asosan, 7—8-asrlardagi sheʼriy va musiqiy sanʼatga bagʻishlangan. Asar qad. va oʻrta asr Turon, Eron xalqlari musiqa madaniyatiga tegishli maʼlumotlarga boy. Unda mashhur bastakor, sozanda va xonandalar Borbad, Ibn Surayj, Ibrohim al-Mavsiliy, Ishoq al-Mavsiliy, Yunus alkotib, Mansur Zalzal, Barsuma, sugʻdlik Alluvayh, shoirlar Bashshar ibn Burd, Huraymiy, Xalif ibn Ahmar va boshqalar haqida batafsil maʼlumotlar berilgan. Bundan tashqari, kitobda musiqa nazariyasi va amaliyotining bir qancha masalalari (masalan, xusravoniy, taroiq, doston, savt, turli usullar, sheʼriy va musiqiy oʻlchamlar) yoritilgan.

Manbalar 

897-yilda tugʻilganlar
967-yilda vafot etganlar
Isfijob

Isfijob — oʻrta asrdagi Isfijob hokimligining markaziy shahri. Aris daryosi vodiysi (Qozogʻiston)da joylashgan. Koʻpgina tadqiqotchilar uni Chimkentdan 12 km sharqda, Sayram st-yasining oʻrnida boʻlgan deb hisoblaydilar. Shaharning qachon vujudga kelgani nomaʼlum. Sharq geograflarining maʼlumotlariga qaraganda, maydoni Binkatssh 3 marta kichik boʻlib, I.ning arki 10-asrdayoq vayrona holatda boʻlgan; faqat shahriston va rabod saqlangan. Rabod devorining aylanma uz. 1 farsax (6–7 km)ni tashkil qilgan. Shaxristonning 4 darvozasi: Nujkat, Farxon, Shakron va Buxoro boʻlgan. Unda, shuningdek, saroy, qamoqxona, jome masjidi va bozorlar joylashgan. 840 yilda I. viloyati somoniylarpyan Nuh ibn Asad qoʻl ostiga oʻtgan. Viloyatni koʻchmanchilar hujumidan muhofaza etish maqsadida Nuh ibn Asad I. atro-fini devor bilan oʻrattirgan. I. Buyuk ipak yoʻli ustida boʻlib, bu yerda boʻz, qurol, metall, qul savdosi olib borilgan. 1700 ga yaqin mustahkam qoʻrgʻon (rabot)i boʻlgan. 10-asr oxirlarida qoraxoniylarga, 13-asr boshida Muhammad Xorazmshohga, 1219 yildan moʻgʻullarga boʻysungan; shaharning yangi nomi — Sayram dastlab shu davrdan (1221 y.) tilga olinadi.

Adabiyot 
 Bartold V. V., Turkestan v epoxu mongolskogo nashestviya, Soch., t. I, M., 1963; Betger Ye. K., Izvlecheniye iz knigi "Puti i strani Abul Kasima ibn Xaukalya, Trudi Sr. Az. gos. universiteti, vip. 3, T., 1957; Ivanov P. P., Sayram. Ist-arxeol. ocherk, "Al-iskan-dariya". Sb. v chest A. E. Shmidta, T., 1923.

Manbalar
Isfizor

Isfizor — Seyistonsagp tarixiy shahar. Saljuqiylar davri (11 —14-asr lar)da viloyat markazi boʻlgan. Gʻuriylar sulolasining 4hukmdori Shiho-buddin Gʻuriy (Abulmuzaffar Muhammad ibn Som) (1203—06) jiyani Gʻiyo-suddin Mahmudni I.ga voliy etib tay-inlagan. Bu shahar koʻpgina mashhur kishilar vatani boʻlgan.

Manbalar
Ishoq

— Qurʼonda nomi zikr etilgan paygʻambarlardan biri; Ibrohim (payg‘ambarning Sora ismli ayolidan tugʻilgan oʻgʻli. Isʼhoq Bibliyada Isaak nomi bilan maʼlum. "Bani Isroil" qavmining barcha paygʻambarlari Ishoq (a.s) avlodidandir. Rivoyatga koʻra, yoshi 90 ga yetgan Sora Ishoqga homilador boʻladi va u tugʻilgach, "Yashak" (arabcha "kuladi" maʼnosida) deb nom qoʻyadi. Bunday nomlanishidan maqsad, ota-onasi shu yoshga yetganda farzand koʻrganini eshitgan barcha odam taajjublanib kulishi tabiiy edi. Ishoq (a.s) voyaga yetgach, Rifqa nomli qizga uylanadi va undan egizak farzand koʻradi. Ular Iysu va Yaqub edilar. Rivoyat qilinishicha, Ishoq (a.s) 180 yil umr koʻrgan, Madinada dafn etilgan.

Manbalar 

Paygʻambarlar