MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dam olish uylari

Dam olish uylari - dam olish rejimi muayyan tartibga solingan sogʻlomlashtirish muassasalari. D.o.u. maxsus tibbiy kuzatuv va davoga muhtoj boʻlmagan sogʻlom kishilar uchun moʻljallangan. Shu jihatdan mineral suvlar, shifobaxsh balchiq bilan davolaniladigan va fizioterapiya qoʻllaniladigan sanatoriylardan farq qiladi (ayni vaqtda D.o.u.da dam olayotganlarga zarur boʻlganda tibbiy yordam koʻrsata oladigan tibbiyot xodimi boʻladi). D.o.u.da dam oluvchilar uchun iqlimiy, gigiyenik hamda madaniy-maishiy xizmat koʻrsatish sharoitlari, shuningdek, toʻla-toʻkis ovqatlanish tarzi eʼtiborga olinadi. D.o.u. umumiy (kattalar uchun), maxsus (oilaviy, yoshlar uchun) boʻlishi mumkin. 2 kunlik, 12 kunlik va 15 kunlikD.o.u. kengtarqalgan. Ularning ayrimlarida (palatka, lager) dam olish turizm bilan qoʻshib olib boriladi. Pansionatlar va dam olish bazalari ham mavjud.

Birinchi dam olish uyi Toshkent yaqinidagi Yalangʻoch qishlogʻida tashkil etilgan (1934) boʻlib, poytaxt i.ch. korxonalarining ilgʻorlari dam olishiga moʻljallangan. Oʻzbekistonda 1-kolxozchilar dam olish uyi Toshkent viloyati Qibray tumanida ochilgan (1947).

D.o.u.ga yoʻllanmalarning kupi kasaba uyushmasi tomonidan ijtimoiy sugurta mablagʻlari hisobiga bepul yoki imtiyozli narxda beriladi. D.o.u.da maʼlum rejimga rioya qilinadi, dam oluvchilar koʻproq vaqtni ochiq havoda (ekskursiyada, sport bilan shugʻullanib) oʻtkazadilar, ularga sogʻlom kishilarga moʻljallangan ovqatlar beriladi.

Oʻzbekistonda Kumushkon, Soʻqoq, Sumcha, Xoʻjakent, Xondiza, Samarqand, Fargʻona kabi mavsumiy va doimiy D.o.u. bor (2002).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dam solish

Dam solish — q. Azayimxoshshk, Duoxonlik.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daman va Diu

Daman va Diu (, , ) — Hindistonning gʻarbiy qismidagi ittifoqdosh hudud. Kambey qoʻltigʻiga kiraverishda, uning har ikki sohilida joylashgan. Daman Gujarot shtati bilan chegaradosh. Diu Katxiyavar yarim orolining janubida joylashgan orol boʻlib, koʻpriklar orqali materik bilan bogʻlangan. Maydoni 112 Km², aholisi 158 ming kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Daman.

Tarixi 
1509, 1521 va 1531 yillarda portugallar gujarotlar qalʼasi boʻlmish Diuni bosib olishga harakat qilishgan. 1535 yilda Gujarot hokimi Bahodir qalʼani portugallarga topshirdi, chunki buning evaziga portugallar Gujarotni boburiylardan ozod qilishga yordam berishga vaʼda qildilar. Biroq bu yordam amalga oshmaganligi uchun Bahodir yana Diuni qaytarib olishga harakat qilgan, aksho portugallar tomonidan oʻldirilgan. 1558—59 yillarda portugallar Diu qarshisida Kambey qoʻltigʻi sohilida joylashgan Damanni bosib oldilar. Milliy ozodlik harakatlari tufayli bu hudud 1961 yilda portugallardan ozod qilindi va markaziy xukumat tomonidan idora qilinadigan boʻldi, unga Goa, Daman, Diu ittifoqdosh hudud maqomi berildi. 1987 yilda Goa alohida shtat maqomiga ega boʻldi va oʻsha vaqtdan Daman va Diu ham alohida maʼmuriy birlik.

Iqtisodiyoti 
Iqtisodida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrin tutadi. Umumiy sugʻoriladigan ekin maydoni 51,7 ming ga (24,4 ming ga — Damanda, 27,3 ming ga — Diuda). Qishloq xoʻjaligi asosini bogʻdorchilik (mango, banan, kokos yongʻogʻi va boshqalar) tashkil etadi. Makkajoʻxori, noʻxat, bugʻdoy, shakarqamish, dukkakli oʻsimliklar yetishtiriladi. Hududda qariyb 550 ta kichik sanoat korxonalari mavjud boʻlib, ular Riganvada, Dabel, Bximpur va Kodayya shaharlarida joylashgan. Aholining bir qismi baliq ovlash va uni qayta ishlash bilan shugʻullanadi.

Manbalar
Damanlar

Damanlar, jiryaklar (Nugacoidea) — yoʻldoshli sut emizuvchilar turkumi. Tanasining uz. 30—60 sm vazni 1,5—4,5 kg . Tashqi koʻrinishi kemiruvchilarga oʻxshasada, filogenetik jihatdan hartumlilarga yaqinroq. Ustki labi ayri, oldingi oyoqlari 4, keyingi oyoklari 3 barmoqli boʻlib, tuyoqsimon tirnoqlar bilan qoplangan. Oldingi kurak tishlarining orqa tomonida emali boʻlmaydi va doim oʻsib turadi. Hoz. D. bitta oilaga mansub boʻlgan 2—3 urugʻ (7—12 tur)dan iborat. Afrikada va Osiyoda (Arabiston yarim orolidan Suriyagacha) tarqalgan. Oʻrmonlarda yakka-yakka va togʻlarda 4,5 ming m gacha balandlikda koloniya boʻlib yashaydi. Yerda yoki daraxtda hayot kechiradigan serharakat, asosan, oʻtxoʻr hayvonlar. Yilda bir marta 1—3 tadan bolalaydi. Goʻshti uchun ovlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damanhur

Damanhur — MARdagi shahar. Mamlakatning shim.da, Nil daryosi deltasida, Iskandariya sh.dan 50 km janubda joylashgan. Buhayra muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 212,2 ming kishi (1996). Muhim temir yoʻl, avtomobil va suv yoʻllari tuguni. Savdohunarmandchilik, oziq-ovqat va yengil sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik sanoati korxonalari, yogʻ zavodlari, paxta tozalash, gugurt, gilam toʻqish fabrikalari, teatr bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Misr shaharlari
Misrning metropolitan hududlari
Damachi aksiyadorlik jamiyati

"DAMACHI" AKSIYADORLIK JAMIYATI — OʻzRdagi dastlabki tashkil qilingan baliqchilik xoʻjaliklaridan biri. Toshkent viloyati Zangiota tumanida joylashgan. 1941—1946-yillarda tashkil etilgan va 1946-yildan ish boshlagan. 1994-yilgacha baliq boqiladigan "Damachi" baliqchilik kombinati, 1994-yildan ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, 12 semirtirish hovuzi, 6 oʻstirish hovuziga va 1 tutilgan baliklar saqlanadigan hovuzga ega. Jami maydoni 550 ga; shundan 249 ga maydonni baliq, boqiladigan hovuzlar tashkil etadi. Gektaridan 35—37 s, baʼzi hovuzlardan 40 s gacha baliq ovlanadi. Yiliga 600— 650 t baliq yetishtiriladi. Xoʻjalikda tutilgan baliq maxsus "Tirik baliq" avtomashinalarida Toshkent viloyati shaharlari va Toshkent shahar savdo shoxobchalariga joʻnatiladi. Xoʻjalikda dudlangan baliq yetkazib beradigan maxsus sex ishlaydi. Xoʻjalikning pogʻonali qilib qazilgan hovuzlarida kollektor va h.k. ekinlaridan boʻshagan oqova suvlardan foydalaniladi.

Jahongir Hoshimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq podsholigi

Damashq podsholigi - Suriyadagi qad. davlat. Ossuriya-Bobil va Misr manbalari hamda Bibliyada koʻproq tilga olingan. D. p.ni mil. av. 11 — 10-asr boshlarida oromiylar tuzgan. Mil. av. 10-asr boshlarida Isroil podsholigiga boʻysungan, keyinchalik mustaqil boʻlib ajralib chiqqan. Shoh Tabrimmon va Ben-Adad I (mil. av. 914—880) davrida Suriya (Shom), Falastinni ham oʻziga qaratib olgan. D.p. bir necha davlatlardan iborat ittifoqqa rahbarlik qilgan. Shoh Gʻazail (mil. av. 844—804) davrida D.p. Ossuriyaga boj toʻlab turgan. Mil. av. 8-asrda D. p. qudratli davlatga aylangan. Bu vaqtda unga Suriyadagi 17 podsholik boʻysungan, ossuriyaliklar hujumiga bardosh bera olgan. Lekin ichki ziddiyatlar va qoʻshni davlatlarning hujumlari tufayli D. p. Ossuriya davlatining viloyatiga aylanib qolgan (mil. av. 732).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq poʻlati

Damashq poʻlati — yuqori sifatli guldor quyma poʻlat. Oʻrta asrlarda asosan qilich yasashda ishlatilgan. Yoruqqa solib qaralganda "xol tashlab" tovlanib turadi. Suriyadagi Damashq sh. nomidan kelib chiqqan, chunki shu yerda bunday poʻlat i. ch. rivojlangan edi (qarang Poʻlat).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damashq xalifaligi

Damashq xalifaligi — Umaviylar hukmronligi davri (661—750)da Arab xalifaligi (poytaxti — Damashq)ning adabiyotlarda uchraydigan nomi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damba

Damba, koʻtarma — daryo oʻzani va qayirlarida suv yoʻlini toʻsish yoki oqim yoʻnalishini oʻzgartirish uchun quriladigan tuproq koʻtarma koʻrinishidagi gidrotexnika inshooti. Damba bosimli va bosimsiz turlarga boʻlinadi.

Bosimli yoki ihota Damba soqildagi pasttekisliklarni suv bosishdan saqlash uchun daryo, kanal, suv ombori va sh.k.ning qirgʻoqlarini koʻtarish (toʻsuvchi-himoya Damba) va bosimli gidrotexnika inshootlarini qirgʻoq bilan tutashtirish (tutashtiruvchi Damba) maqsadlarida barpo etiladi. Oʻrta Osiyo daryolari tez oqishi va oʻzani tez-tez oʻzgarib turganligi sababli aksariyat qirgʻoq Dambalari baʼzida qoʻshqavat qilib quriladi. Masalan, Amudaryoning qirgʻoqlari tez-tez yuvilib turadigan quyi oqimida bal. 1,5–3 m, uz. qariyb 900 km boʻlgan himoya Dambasi barpo etilgan. Bu koʻtarmalar, ayniqsa yozgi toshqin (25—30, baʼzida 45 kungacha) va kishki muzlar tiqilib qoladigan (10—20 kun) davrlarda suvning kuchini qaytaradi (qarang Deygish). Bosimsiz Dambalar oʻzanni tartibga solish va toʻgʻrilash, suv olgich va suv oʻtkazgich inshootlar ishini yaxshilash maqsadida oqim yoʻnalishini oʻzgartirish uchun quriladi. Ular suvga koʻmilishi yoki koʻmilmasligi mumkin. Oqim yoʻnalishiga nisbatan joylashishiga koʻra koʻndalang yoki boʻylama Dambaga boʻlinadi. Damba, asosan, mahalliy qurilish materiallari — qum-tuproq, tosh, tuproq, shox-shabba va sh.k.dan barpo qilinadi. Dambalar koʻpincha tosh-tuproqdan yasaladi, mexanizatsiyani qoʻllash qulay va qurilishni uzluksiz olib borish mumkin boʻlgani uchun bu Dambalar nisbatan tez bitadi. Damba uyma, yuvma (suv oqizib keltirgan choʻkindilarni gidromexanizatsiya vositalarini qoʻllab, qirgʻoqqa uyish) va kombinatsiyalashtirilgan (pastki qismi yuvma va ustki qismi uyma) usulda quriladi.

Adabiyot 
 Amin Muhamedov. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damgar

Damgar — qad. temirchilik ustaxonasida bosqonni bosib (dam berib), olovni avjlantirib turadigan xizmatchi. D.lik kasbi hozir ham bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damdam chashma

Damdam chashma — yuqori paleolit va ilk jez davriga oid manzilgoh. Katta Bolxon togʻining jan. yon bagʻri (Turkmaniston) dagi dara gʻorlaridan topilgan. Ikki gʻori oʻrganilgan. Ularning har biri bir necha madaniy qatlamdan iborat. 1-gʻor (D—I) dan prizma shaklidagi nukleus, chaqmoqlangan tosh boʻlaklari, tosh pichoq, bigiz, azil tipidagi qisqich, yoʻnuvchi tosh qurol (quyi qismidan) va chaqmoqtosh qurollar, hayvon suyaklari, sopol siniqlari (yuqori qismidan) topilgan. 2-gʻor (D-P) 23 madaniy qatlamni oʻz ichiga oladi. Eng pastki qatlamlaridan faqat tosh qurollar (qisqich, oʻroqsimon randa, nukleus, parma, pichoq va pardozlangan qisqichlar) topilgan. Yuqori qatlamlarida mehnat qurollari chiqqan, pardozlangan chaqmoqtosh qurollari va suyak ignalar 4 qavatdan koʻp topilgan. 1— 3qavatlarda tosh qurollar bilan birga sirti silliqlanib, uch burchakli, oʻyma va toʻgʻri chiziqli naqshlar solingan sopol idishlar ham uchraydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Damdinsuren Sendiyn

Damdinsuren Sendiyn (1908.14.9, Sharqiy aymoq — 1986) — mongol yozuvchisi, jamoat arbobi, olim. Mongoliya Fanlar akademiyasi haqiqiy aʼzosi (1961). Mongoliya Yozuvchilar uyushmasining raisi (1953—58). "Rad etilgan qiz" qissasi (1929) mongol nasrida birinchi yirik asar boʻlib, unda mongol xotinqizlarining 20-asr boshlaridagi ogʻir takdiri haqida hikoya qilinadi. "Mening sochlari oqargan onaginam" (1934), "Gʻalati toʻy" (1966) kabi asarlar muallifi. Adabiyotshunoslik va tilshunoslikka oid ilmiy ishlari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Turgʻunpoʻlat Daminov

Turgʻunpoʻlat Obidovich Daminov (1941.25.04. Toshkent - 2022.07.02) — pediatr-infeksionist olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan vrach (1980), tibbiyot fanlari doktori (1986), professor (1987), ToshTIni tugatgan (1964). Bolalar yuqumli kasalliklari kafedrasi assistenti, dotsenti (196982), mudiri (1982— 84), Oʻzbekiston Sogʻliqni saqlash vazirligi pediatriya ilmiy tadqiqot instituti direktori (1984— 90), 1-ToshTI rektori (1990-yildan). D. bolalarda uchraydigan gepatitning davomli va surunkali xillari shakllanishini klinik-patogenetik nuqtai nazardan oʻrgandi. Bolalarda uchraydigan V virusli gepatitning davomli xilini samarali davolash usulini ishlab chikdi va amaliyotga tatbiq etdi. Koʻpincha chaqaloqlar oʻlimiga sabab boʻladigan nafas yoʻllari kasalliklari belgilarini aniqladi. 1997-yildan Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oʻzbekiston "Adolat" sotsialdemokratik partiyasi (SDP) Siyosiy kengashining birinchi kotibi (1995-yildan). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" bosh tahrir hayʼati aʼzosi (1997-yildan). Polsha tibbiyot fanlari akademiyasi akademik (1999). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1997).

Manbalar
Damkoʻl

Damkoʻl — Markaziy Fargʻonaning shim. qismidagi botqoqlik. Gʻarbdan sharqqa 20 km gacha, shim.dan jan.ga 6— 8 km ga choʻzilgan. Soʻx-Shohimardon sugʻorish sistemalarining tashlandiq suvlaridan hosil boʻlgan. Allyuvial yotqiziqlardan loy, qum koʻp. Oʻtloqi botqoq, oʻtloqi va torfli tuproqlar tarqalgan. D.da qiyoq oʻsib yotadi. Botqoqlik quritilib sholi, poliz ekinlari, paxta ekilmoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damlash

Damlash, dimlash — taom pishirishdagi jarayon. Baʼzi taomlar pishgandan soʻng yana maʼlum muddat damlanib meʼyoriga yetkaziladi. Bunda ovqatli idish bugʻ chiqmaydigan qilib jips berkitiladi, yo juda sust olovda yoki qizigan oʻchoq taptida, yoxud oʻchoqdan olingan holda dam yediriladi. Mas, osh D., choy D. va sh.k. Damlanganda masalliq qaynashdan toʻxtab, unda erigan turli foydali neʼmatlar bir-biri bilan kimyoviy qoʻshiladi va yanada lazzatliroq boʻladi. Issiq ovqatlarning barchasini, hatto suyuq oshlarni ham D. tavsiya qilinadi. Issiq somsaning ustiga qalinroq narsa yopib, damlab qoʻyilsa, oʻz boʻgʻi taʼsirida hamiri yumshaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dammom

Dammom () — Saudiya Arabistonidagi shahar. Sharqiy viloyatning maʼmuriy markazi. Aholisi 600 ming kishidan ziyod. Fors qoʻltigʻidagi port. Mamlakatga keltiriladigan yukning 70%i shu port orqali oʻtadi. Arriyod — Dammom temir yoʻlning oxirgi stansiyasi. Kimyo, poʻlat eritish, oyna-shisha, qogʻoz, sement sanoati korxonalari, universitet bor. Baliq ovlanadi.

D.— Fors qoʻltigʻi gaz-neft havzasining gaz-neft koni (1938 yilda ochilgan) markazi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Saudiya Arabistoni shaharlari
Damno

Damno (lot. damnum — zarar) — 1) pulning nominal qiymati va joriy kurs boʻyicha hisoblangan qiymati oʻrtasidagi farq; 2) bank muassasalarining komissiyaga topshirilgan veksellarni inkassalash, yaʼni shu veksellar boʻyicha naqd pul olish bilan bogʻliq harajatlari.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Damovand

Damovand — Elburs togʻlaridagi oʻchgan vulkan. Bal. 5604 m (Erondagi eng baland choʻqqi). D. yon bagʻirlaridan issiq gaz, shifobaxsh balchiq va oltingugurtli buloqlar chiqib yotadi. Choʻqqisida uncha katta boʻlmagan muzliklar bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Vulqonlar
Eron
Eron milliy ramzlari
Damodar

Damodar — Hindistondagi daryo. Uzunligi 580 km, havzasining mayd. 20 ming kmdan ortiq. Chxota-Nagpur platosidan boshlanib, Hindgang tekisligining sharqiy qismidan oqadi, Gang daryosi deltasida uning tarmogʻi — Xugli daryosiga quyiladi. Yoz va kuz oylarida toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 330 m3/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. D. havzasida GES, suv omborlari, sugʻorish kanallari qurilgan. D. vodiysi Hindistonning muhim industriyalashgan (issiqlik elektr st-yalari, koʻmir qazib olish, metallurgiya, mashinasozlik) rayonlaridan biri.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindistondagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Dan tili

Dan tili — danlar tili. German tillari guruhining Skandinaviya (Shim. Germaniya) shoxobchasiga kiradi. Daniyaning rasmiy tili boʻlib, unda 5,0 mln.ga yaqin kishi soʻzlashadi. 16— 19-asrlarda D.t. Norvegiyada ham rasmiy va soʻzlashuv tili boʻlgan. Tarixda D.t.ning 3 davri farqlanadi: umumskandinaviya asos tili (3—9-asr lar), eski D. t. (9—16-asrlar) va yangi D. t. (16-asr dan keyingi davr). D.t.dagi qad. yozma yodgorliklar "runik" yozuvda boʻlib, 9-asrga taalluqyai. Bu vaqtga kelib eski D. t. boshqa skandinav tillardan farq qila boshlagan. 18-asrga kelib, hozirgi adabiy D.t. shakllandi. Adabiy D.t. zeland dialekti asosida yuzaga kelgan. Hoz. adabiy D.t. uchun analitik qurilish xos, fonetikasida choʻziq va qisqa unlilar mavjud (10 juft). Undoshlar faqat qisqa. Grammatikasida otlar birlik va koʻplikda keladi, umumiy va qaratqich kelishigida turlanadi. Gap qurilishi uchun 2 tarkiblilik va asosiy boʻlaklar — ega va kesimning aniq oʻringa egaligi xos. Yangi soʻzlar turli soʻz yasovchi qoʻshimchalar, shuningdek, soʻzlarni qoʻshish yoʻli bilan yasaladi. Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Manbalar

Tillar
Dana Jeyms

DANA (Dena) Jeyms (1813.12.2, Yutika, Nyu-York shtati — 1895.14.4, Nyu-Xeyven, Konnektikut shtati) — amerikalik geolog va mineralog . NyuXeyven universitetining prof. (1855—92). 1837 yilda minerallarning kimyoviy tarkibiga asoslangan tasnifni ishlab chiqqan. 1873 yilda D. "geosinklinal" va "geoantiklinal" terminlarini taklif etdi. D. Yer poʻstidagi yirik bukilmalar va burmalar Yerning sovishi natijasida Yer poʻstining qisqarishidan hosil boʻladi deb hisoblagan. Organik dunyoning tadrijiy rivojlanishida empirik prinsipni ilgari surdi. Bunday tushunchalar hozirgi faqat fan tarixi uchungina ahamiyatli.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
AQShlik geologlar
Danaylar

Danaylar — Yunonistonning Argolida viloyatida yashovchi qad. yun. qabilalari, Gomer asarlarida D. Troya urushi qatnashchilari boʻlib, ayyorlik qilib (yogʻochdan yasalgan Troya oti yordamida) Troyani olganlar; shundan "danaylar hadyasi" degan, yaʼni qabul qiluvchilar uchun halokatli boʻlgan hadyani anglatuvchi ibora kelib chiqqan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danak

Danak — etli meva orasidagi urugʻni oʻrab olgan yogʻochlangan qobiqli qism (endokarp). Shaftoli, gilos, olcha, olxoʻri, togʻolcha, oʻrik va b. mevalarda boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Danak shoʻrak

Danak shoʻrak, shoʻrdanak - qovurilgan oʻrik danagi, qad. tamaddi. Danaklar bir hafta davomida sovuq suvga ivitilgach, xandonpista kabi ogʻzi ochiladi. Danak issiq namakobda yana uch kun ivitiladi. Soʻngra quritiladi va tuyilgan gilboʻta bilan birga qozonda qovuriladi. D. sh. Samarqand, Buxoro va b. viloyatlarida koʻp tayyorlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danakli meva daraxtlari

Danakli meva daraxtlari - raʼnoguldoshlar (atirgullilar oilasi)ga mansub, mevasi danakli koʻp yillik oʻsimliklar. Ularga oʻrik, shaftoli, olxoʻri, olcha (olvoli), gilos, togʻolcha, jiydadoshlardan jiyda va b. kiradi. D.m.d. Oʻzbekistonning deyarli hamma viloyatlarida bor. D.m.d. urugʻli meva daraxtlarita qaraganda ertaroq gullaydi, 3—4 yilda hosilga kiradi, odatda har yili hosil beradi, danagida, mas, oʻrik magʻzida 60% ga qadar yogʻ boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xona oʻsimliklari
Qishloq xoʻjaligi
Danang

Danang — Vyetnamning markaziy qismidagi shahar. Kuangnamdanang provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 382,6 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Jan. Xitoy dengizining Danang buxtasi sohilidagi yirik port (Xoshimindan keyin 2-oʻrinda). Transport yoʻllari tuguni. Savdo markazi, oziq-ovqat va yengil sanoat, mexanika, kauchuk i. ch., plastmassa, qurilish materiallari, ip va ipak gazlama korxonalari, muzey bor. D. yaqinidan koʻmir va oltin qazib olinadi.

Iqlimi 

Danang odatda musson tropik iqlimi, yuqori harorat va past volatillikda joylashgan. Da Nangning iqlimi Shimoldagi subtropik iqlim va Janubiy janubdagi tropik iqlimi bilan ajralib turadigan Janubiy Savanna tropiklari o'rtasida o'tish davri. Har yili ikkita alohida fasl bor: yomg'ir mavsumi sentyabrdan dekabrgacha va yanvar-avgust oylarida quruq mavsumda, ba'zan sovuq qish bilan, ammo jasur va doimiy emas.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danburit

Danburit — bor silikatlarining kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi Ca[B2Si2O8]. AQShning Danburi koni (Konnektikut shtati) nomidan. Romb singoniyali. Kristallari prizma shaklida. Qattikligi 7—7,5. Zichligi 3,0 g/sm3. Rangi sargʻish, och jigarrang , qoramtir va rangeiz. Skarnlarda datolit, aksinit, piroksen va granatlar bilan birga, choʻkindi togʻ jinslarida esa dolomit, osh tuzi, gips, angidrit, gidroboratsit, kotoitlar bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama, Olay toglari va Hisor togʻining jan. etaklarida uchraydi. Q.x.da mikroele-mentli oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Germaniya (Brandenburg), Shveysariya, AQSH (Nyu-York shtati), Meksika, Yaponiya, Rossiya (Primorye oʻlkasi)da topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dang

Dang — 1) ogʻirlik oʻlchovi yoki pul birligi. Ulugʻbek akademiyasining namoyandalaridan Gʻiyosiddin Jamshid alKoshiy (Koshoniy) oʻzining "Arifmetika kaliti" asarida oʻrta asrlardagi Oʻrta Osiyo va Eron xalqlarining ogʻirlik oʻlchovi va pul birligi boʻlgan D., tassuj va ashoir atamalaridan kasr sonlarni ifodalashda foydalangan. Bunda dinorni 1 ga teng deb olinsa, D. 1/6 ga, tassuj 1/24 ga, ashoir 1/96 ga teng boʻlgan. Chunki bir D. oltin bilan oʻlchansa 1/6 dinorga, kumush bilan oʻlchansa 1/6 dirhamga va ixtiyoriy ogʻirlikdagi 1/6 misqolga teng. Tassuj D. bilan quyidagicha bogʻlangan: 1 tassuj 1/4 D. = 1/24 dinor, dirham yoki misqol. 1 ashoir 1/4 tassuj = 1/16 D.= 1/96 dinor, dirham yoki misqol; 2) rus tilidagi "denga" soʻzining oʻzagi shu "dang" dan olingan, dastlab u pul birligi boʻlib, 1/2 tiyin yoki 1/16 oltinni bildirgan. D. koʻpgina adabiyotlarda, mas, Mirzo Ulugʻbekning "Toʻrt ulus tarixi", B. Ahmedovning "Tarixdan saboqlar"ida dong koʻrinishida ham uchrab turadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Muomaladan chiqqan pullar
Oltin Oʻrda pullari
Dangalnishin

Dangalnishin (fors.) - Turkiston xonliklarida boʻlgan rutba (daraja, unvon). D. asosan janglarda qahramonlik koʻrsatgan botirlarga berilgan. D. xonning maslahatchilaridan boʻlib, uning suhbat va yigʻinlarida qatnashgan, haq gapni xondan va b.dan tap tortmay, dangal ayta olgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dangana

Dangana, dangona — 1) oʻtmishda yarim oʻtroq va oʻtroq oʻzbek chorvadorlari oʻrtasida keng tarqalgan urf-odat. Yoz faslida yakka oilada soʻyilgan mol goʻshtini uzoq saqlash qiyin boʻlgan. Shu tufayli D. yozgi yaylovga chiqqan maʼlum bir ovul kishilari oʻrtasida oʻtkazilgan. D. da koʻpincha har bir xonadonda navbat bilan qoʻy soʻyilgan. Soʻyilgan qoʻyning goʻshti, kalla-pochasi katta qozonga solinib shoʻrva pishirilib, har bir qoʻshni chorvador oilaga shoʻrva va goʻsht teng taqsimlangan; 2) sheriklikka biror tirik molni (ot, sigir, tuya va sh. k.) oʻzaro taqsimlash.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandana

Dandana (fors, dandon) — 1) qad. miskarlikda — mis boʻlaklarini bir-biriga ulash usuli. Boʻlaklar birining kemtiklariga (tishlariga) ikkinchisining kemtiklari kiritilib jipslashtirilgan va kavsharlangan. Bu usul hozir ham qoʻllaniladi; 2) temirchilikda — (oʻchoq) ning dam chiqarib, metallni qizdiradigan joyi (Andijon, Margʻilonda); 3) meʼmorlikda — gʻishtlarni qirra qilib terib hosil qilinadigan bezak usuli, kungura. Bu usuldan hovuz va gulzor chekkalarini, binolarning yuqori qismlari (karnizlar) ni bezashda foydalaniladi. Turar joylarda poygoh (oyoq kiyimlari yechiladigan maxsus joy) ham D. usulida gʻisht bilan atrofdan ajratilgan. Devorlar tepasidagi D. devorni qor-yomgʻirdan himoya qilgan; 4) dehqonchilikda — uzunasiga olinadigan ariqcha (qarang Joʻyak). Tishli mola (sixmola) ham D. deb ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandanakon

Dandanakon — Marv sh.dan 33 km jan.-sharq (hoz. Toshrabot shaharchasi oʻrni)da oʻrta asrlardan qolgan shahar harobasi. Old Osiyodan Jan.-Sharqiy Osiyoga boradigan qad. savdo yoʻli ustida joylashgan. Arxeologik qazilma va yozma manbalarga qaraganda, D. 9— 11-asrlarda ancha rivojlanib, mustahkam imoratlar va qalin mudofaa devori qurilgan (10-asr). D. yonida 1040-yil 23-mayda Masʼud Gʻaznaviy bilan saljuq sultoni Toʻgʻrulbek oʻrtasida boʻlib oʻtgan jang tarixda mashhur (qarang Dandanakon jangi). Maqdisiy D.da naqshlar (oʻymakorlik, ganchkorlik) bilan bezatilgan hashamatli binolar borligini yozadi. D. saljuqiylar davlatining tashkil topishida muhim rol oʻynagan. 1158-yilda u oʻgʻuzlar tomonidan vayron qilingach, asta-sekin tashlandiq holga tushib qolgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Arxeologiya