MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xurmo

Xurmo () — xurmodoshlar oilasiga mansub subtropik daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Tropik va subtropik mintaqalarda 500 ga yaqin turi uchraydi. Xitoy, Yaponiya, Oʻrta dengiz boʻyi mamlakatlari, Avstraliya, AQSH, Kavkaz, Oʻrta Osiyoda ekiladi. Mevasi uchun, asosan, sharq X., sovuqqa chidamli virginiya X.si (), shuningdek, Kavkaz X.si () oʻstiriladi. Oʻzbekistonda ekiladigan sharq X.si ()ning vatani — Xitoy. Daraxti 8–12 m, chiroyli, shoxshabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, baʼzan undan ham koʻproq yashaydi, lekin 50— 60 yilgacha yaxshi meva beradi. X. —15, —20° gacha sovuqqa chidaydi, yorugʻsevar oʻsimlik. Bargi yirik tuxumsimon, usti toʻq yashil, orqasi tukli, ketmaket joylashgan, toʻkilish oldidan qizgʻish rangga kiradi.

Guli bir, baʼzan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). X. tarkibida qand, S vitamini, protein, temir tuzlari, oqsil, oshlovchi moddalar va boshqa bor. Mevasi 2 —3 oy saqlanadi, yangiligida hamda quritilgan holda isteʼmol kilinadi, qandolatchilik sanoatida ishlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. X., asosan, payvandlash yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Koʻchati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ekiladi. Kumli, shagʻalli shoʻr yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10—12 yoshida toʻliq hosil bera boshlaydi. Bir tup daraxti 250 kg gacha hosil beradi. Oʻsuv davrida yer sharoitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; oʻgʻitlanadi, atrofi yumshatib turiladi. X.NING Oʻzbekistonda tarkalgan va Surxondaryo, shuningdek, Navoiy, Namangan, Samarqand viloyatlari uchun oʻrnlashtirilgan asosiy navlari — Vaxsh, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston va boshqa

Adabiyotlar 
 Kulkov O. P., Muxamedzyanov Sh. 3., Oʻzbekistonning subtropik oʻsimliklari,T., 1968
 Jivotinskaya S., Vostochnaya xurma v Uzbekistane, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Mevali daraxtlar
Xurmo (turkum)
Xurmodoshlar

Xurmodoshlar, safsandoshlar () — tropik va subtropiklarda keng tarqalgan oʻsimliklar oilasi. Daraxt yoki buta. Barglari oddiy va etli. Gullari, koʻpincha, ayrim jinsli va ikki uyli. Changchisi kup, 1 yoki 2 doyra boʻlib joylashgan. Urugʻchisi 2 — 16 mevabargli, koʻp uyali. Mevasi rezavor. X. 5 turkum (300 tur)dan iborat. Oʻzbekistonda X.ning bitta yovvoyi turi va bir nechta madaniy navlari bor.

Ikki pallali oʻsimliklar
Xurmoy

Xurmoy, Qizil xurmoy — oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Vatani — Oʻzbekiston. Sharkiy ekologikgeografik navlar guruhiga mansub. X. koʻproq Oʻzbekistonda oʻstiriladi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, dumaloq, guli ikki jinsli. Uzum boshi oʻrtacha (200 —300 g), shakli silindrsimon, oʻrtacha zich. Gʻujumi yirik, uzunchoqovalsimon, toʻq qizil, binafsha rang, yupqa nim gʻubor bilan qoplangan. Pusti qalin etdor.

Hosili faol harorat yigʻindisi 2700° da oʻrtacha 150 kunda yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Kasalliklarga oʻrtacha chidamli. Hosildorligi 160-200 s/ga. Yangiligida yeyiladi, Kjnura sakdanadi. Uzoq joylarga yuborishga chidamli.

Uzum navlari
Xurmoyi

Xurmoyi — oʻrtapishar jaydari oʻrik navi. Bovdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot intining Samarqand filialida Xurmoyi navi klonidan ajratib olingan. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Daraxti katta, 100 yilgacha yashaydi, shoxshabbalarining qalinligi oʻrtacha, bal. 7 —7,5 m, kengligi 8 —8,5 m. Chetdan changlanadi, iyun —iyulda pishadi. Mevasi keng tuxumsimon, zargʻaldoq, xushboʻi, shirali. Tarkibida qand miqdori 14 —16%, nordonligi 0,3%. Danagi etidan oson ajraladi. Koʻchati oʻtqazilgach, 4—5 yilda hosilga kiradi. Tupidan 200 kg gacha hosil olinadi. Mevasi yangiligida yeyiladi, konserva qilinadi va qoqi solinadi. 1959-yildan Davlat reyestriga kiritilgan. Toshkent, Andijon, Fargʻona, Namangan, Sirdaryo, Xorazm viloyatlarida rnlashtirilgan.
Xurrit tili

Xurrit tili — Armaniston togʻligi jan.ida, shim. Suriya va Mesopotamiyada, Kichik Osiyoning jan.sharqiy qismida va Ugarit shahrida tarqalgan ulik til. Xurrit tilining genetik aloqalariga doyr yagona fikr mavjud emas. Rus olimlari I. M. Dyakonov va S. A. Starostinlarning Xurrit tili va unga qarindosh urart tilinint naxdogʻiston tillari bilan qarindoshligi haqidagi farazi bir qadar ishonchli fikr xisoblanadi. Xurrit tilining saqlanib qolgan yodgorliklari unda oʻzaro farqdanuvchi 6 lahja borligini koʻrsatadi.

Xurrit tilining eng qad. yodgorligi mil. av. 3ming yillik oxiriga mansub. Xorijiy tillar matnlaridagi atokli otlar va soʻzlar mil. av. 2ming yillikdan keyin ham Xurrit tili Arman togʻliklarining ayrim joylarida soʻzlashuv tili sifatida qoʻllanganini koʻrsatadi. Mil. av. 1-ming yillikdayoq bunday matnlar mavjud boʻlmagan. Yozuvi — boʻgʻinli mixxat; ugarit alifboli mixxatida ham yodgorliklar uchraydi.

Tillar
Xurritlar

Xurritlar, xurriylar — til jihatidan urartlarga qardosh boʻlgan qad. qabilalar. Shim. Mesopotamiya va Dajla daryosining soʻl irmoklari havzasida mil. av. 3ming yillikdan, mil. av. 2ming yillikdan esa Furot daryosining yuqori va oʻrta havzasida, Suriya, Tavr togʻlari, qisman Falastinda va boshqa yerlarda yashaganlar. X.ning eng koʻp tarkalgan markazi Zakavkazye boʻlgan degan taxminlar mavjud. Suriya va Mesopotamiyada X. somiylar bilan aralash yashashgan. Mil. av. 16 —13-asrlarda X. Shimoliy Mesopotamiyada Mitanni davlatini barpo etib, Xett podsholigita kuchli taʼsir koʻrsatgan. Mil. av. 2 —1-ming yillik boshidagi ossuriy manbalarida X. subareylar deb qayd etilgan. Mil. av. 1-ming yillikda X. Armaniston togʻlari atrofida tarqoq holda yashashgan. X. mixxat yozuvidan foydalanishgan.

Millatlar
Osiyo tarixi
Xursandtogʻ

Xursandtogʻ — Surxondaryo viloyati Sariosiyo tumanidagi choʻqqi. Hisor togʻining janubi-gʻarbida. Bal. 4117 m. Granit, konglomerat va ohaktoshlardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, tepalarida muzliklar bor. Atrofidan soylar oqib tushadi. Archazorlar uchraydi. X. yonida Xondiza ruxqoʻrgʻoshin koni bor. Baʼzi joylarda alp va subalp oʻtloqlari uchraydi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Xurshid (gazeta)

"XURSHID" ("Quyosh") — ilk oʻzbek gazetalaridan biri. "Ilmiy, adabiy, siyosiy, madaniy, turkcha jaridai islomiyadur". 1906-yil 7-sentabrdan haftada 1 marta Toshkent shahrida nashr etila boshlagan. Ilin bosmaxonasida dastlab toshbosma (kotibi Oʻtab Rasulov), soʻng mixbosmada bosilgan. Noshir va muharriri Munavvarqori Abdurashidxonov.

Gaz. "hech partiyaga mansub emasmiz, milliy betaraf, toʻgʻrihaqqoniyatchimiz" degan fikrga amal qilgan. "Felyeton", "Axbori doxiliya", "Axbori xorijiya" ruknlari ostida kundalik muammolar, siyosiy ahvol, xalqaro vaziyat, milliy turmush masalalari haqida maʼlumot berib borgan. "Tarjimon", "Vaqt", "Ulfat" gaz. laridan siyosat, xalqaro vaziyat va milliy masalalarga oid maqola va xabarlarni koʻchirib bosgan. Matbuotning milliy madaniyatdagi oʻrni va rolini toʻgʻri tushuntirib bergan. Soʻl yoʻnalishdagi asarlarni bosgani uchun chor Rossiyasining Turkiston senzurasi tomonidan toʻxtatib qoʻyilgan.

    

Gazetalar
Oʻzbekiston gazetalari
Xurshid Doʻstmuhammad

Xurshid Doʻstmuhammad (asl ismi Xurshid Doʻstmuhamedov) (1951.8.1, Toshkent) — yozuvchi, jurnalist. Toshkent universitetining jurnalistika fakultetini tugatgan (1973). „Fan“ nashriyoti hamda „Fan va turmush“ jur.da muharrir va boʻlim muharriri (1973— 83), „Qishloq haqiqati“ gaz.da muxbir (1983-84), „Yosh kuch“ jur.da boʻlim muharriri, bosh muharrir oʻrinbosari, bosh muharrir (198495), Respublika Prezidenta devonida masʼul xodim (1995—97), „Hurriyat“ gaz.da bosh muharrir (1997—2002) va Ommaviy axborot vositalarini demokratlashtirish va qoʻllab-quvvatlash ijtimoiy-siyosiy jamgʻarmasida hamrais (1997—2004). „Oʻzbekiston matbuoti“ jur.ning bosh muharriri (2002—05), Oʻzbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasining rais oʻrinbosari (2004 — 05). Oʻzbekiston „Milliy tiklanish“ demokratik partiyasi Markaziy kengashi raisi (2004). Dastlabki kitobi — „Hovli etagidagi uy“ (1989). Shundan keyin yozuvchining „Panoh“, „Oromkursi“, „Soʻroq“, „Sof oʻzbekcha qotillik“, „Mahzuna“, „Ibn Mugʻanniy“, „Yolgʻizim — Siz“, „Koʻz qorachigʻidagi uy“, ayniqsa, „Jajman“ (1997) asarlari, shuningdek, „Hijronim mingdir mening“ (2000) qissa va hikoyalar toʻplami, „Yolgʻiz“ qissa va maqolalar toʻplami, „Bozor“ (2000) romani nashr etilgan. X. D., shuningdek, qatagʻon qurbonlaridan birining fojiali taqdiriga bagʻishlangan „Hamid Aʼlamovning aytolmagan gaplari“ xotiraessesi va „Jurnalist boʻlmoqchimisiz?“ (2002) risolasi, „Chayongul“ kinossenariysi muallifi (2000). X. D. 1 va 2 chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining deputata. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Qonunchilik palatasi deputati, Axborot va kommunikatsiya texnologiyalari masalalari qoʻmitasi raisi (2005-yildan).

Manbalar
Xusrav

Xusrav — Sharqda anʼanaviy badiiy obraz. X. dastlab 6-asrda pahdaviy tilida yaratilgan "Xusrav va Ridak" asarida uchraydi. Asar axloqiytaʼlimiy xarakterga ega boʻlib, unda musiqa, xattotlik, insho, oʻq otish, chovganbozlik, kurash, shatranj va nard oʻyinlarini egallagan yosh yigitning hojasi Xusrav bilan savoljavoblari tasvirlangan. X.ning prototipi sosoniylar shahanshohi Xusrav II Parvizdir. X. Firdavsiy "Shohnoma"si qahramonlaridan biri hisoblanadi. Nizomiy Ganjaviyning "Xusrav va Shirin" dostonida u mukammal badiiy obraz darajasiga koʻtarilgan. Shundan soʻng bu obraz Yaqin va Oʻrta Sharq hamda Hindiston xalqlarining ogʻzaki ijodi, yozma adabiyotidan keng oʻrin olgan. Hatto X. Tabariy, Johiz, Balʼamiy, Saolibiy singari olimlar asarlarida ham ijobiy obraz sifatida tasvirlangan. Keyinchalik X. obrazi Xusrav Dehlaviyning "Xusrav va Shirin" (13-asr), Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" (15-asr), Hotifiyning "Xusrav va Shirin" (16-asr), Vahshiy Bafqiyning "Farhod va Shirin", (16-asr), Ruhilaminning "Xusrav va Shirin" (17-asr) singari asarlarida ham keng tasvirlangan.

Garchi Nizomiy X.ni haqiqiy oshiq sifatida tasvirlasada, undagi xudbinlik, maishatparastlik, davlatni boshqarishdagi oʻzboshimchalikni qattiq qoralaydi. Navoiy X.ni boskinchi, zolim, xudbin shoh sifatida tasvirlagan va qoralagan. Xurshidning "Farhod va Shirin" (1948), Samad Vurgʻunning "Farhod va Shirin" (1942), Nozim Hikmatning "Ishq qissasi" (1948), M. Tursunzoda va A. Dehotiylarning "Xusrav va Shirin" (1936), G. Ptitsinning "Xusrav va Shirin" (1939) dramalarida ham X. obrazi mavjud.

Adabiyot 
 Aliyev G. Yu., Legenda o Xusrave i Shirin v literaturax narodov Vostoka, M., 1960.

    

Adabiy qahramonlar
Xusrav II Parviz

Xusrav II Parviz (aynan — muzaffar, gʻolib)(? — 628) — sosoniylar shahanshoxi (591 yildan). Hurmuzd IV ning oʻgʻli. Bahrom Choʻbin boshchiligidagi isyonkor zodagonlar 590 yil Hurmuzd IV ni taxtdan agʻdarishgan. Biroq zodagonlarning boshqa bir guruhi X. II ni shahanshoh deb eʼlon qilgan. X. II Bahromdan xavfsirab Vizantiyaga, imperator Mavrikiy huzuriga qochgan va 591 yil vizantiyalik va arman qoʻshinlari yordamida Baxromni yenggan va taxtga chiqqan. 7-asr boshida Eronga Vizantiya imperiyasining sharqiy va jan. viloyatlarini qoʻshib olgan. X. II ning harbiy yutuqlari bilan bir qatorda bosib olingan viloyatlar talontoroj etilgan, mamlakatda soliqdar miqsori koʻpaygan, podsho saroyi uchun sarfxarajatlar oshgan. Shu bilan birga yangi saroylar qad. koʻtargan.

X.P shoirlar, mashshoqlar, olimlarga homiylik qilgan. 7-asrning 20-yillarida Vizantiya xazarlar va turklar bilan ittifoq tuzib X. II ga qarshi chiqqan. Imperator Irakliyning Ktesifonga yurishidan soʻng X. II. zodagonlar tomonidan taxtdan tushirilib, qatl etilgan. Sharq xalklari ogʻzaki ijodi va yozma adabiyotida uning obrazi keng tarqalgan (qarang Xusrav).

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
628-yilda vafot etganlar
Qatl qilingan hukmdorlar
Xusravoniy

Xusravoniy (fors. shohlarga mansub) — Oʻrta Osiyo va Eron qad. bastakorlik sanʼati, xususan, Borbad ijodiga nisbat etilgan musiqiy asarlar turkumi. Dastlab, 7 qismdan iborat boʻlib, 7 xil pardada kuylanuvchi shohona (jasorat, mardlik va boshqalar) mavzularga oid (ayrimlari "Avesto" matnlaridagi) qoʻshiklardan tuzilgan. Keyinroq bular asosida oʻzga mavzular qamrovidagi turkumli asarlar yuzaga kelgan (mas, "Arus Ganji" — "Gov ganji" — "Shaboda ganji" — "Afrosiyob ganji"; "Eraj qasdi" — "Siyovush qasdi" — "Gʻamdor" — "Dodu faryod"; va boshqalar). X. turkumlari Sharq badiiy (Firdavsiy, Nizomiy Ganjaviy, Xusrav Dehlaviy, Navoiy va boshqalar) va ilmiy (Forobiy, Abu Abdulloh Xorazmiy, Muhammad Nishopuriy, Xoja Abdulqodir Marogʻiy va boshqalar) asarlarda keng taʼriflangan. Risolalarda koʻrsatilishicha, turli ommaviy tadbirlar, xususan, Navroʻz bayrami va hatto harbiy yurishlar X. turkumidagi kuy va qoʻshiqlarsiz oʻtmagan. X. keyinchalik Oʻn ikki maqom tizimi va oʻzga mukammal turkumlar shakllanishida omil vazifasini oʻtgan.

Adabiyot 
 Gafurbekov T., Tvorcheskiye resursi natsionalnoy monodii, T., 1984; Borbad, epoxa i traditsii kulturi, Dushanbe, 1989.

Toʻxtasin Gʻafurbekov.
Xususiy ajrim

Xususiy ajrim - sud karorining alohida turi. Jinoyat ishini qoʻzgʻatish jarayonida jinoyatning sabablari va uning sodir etilishiga imkon bergan shartsharoitlar aniqlanganidan keyin sud Xususiy ajrim chikarib, unda tegishli davlat organlari, fuqarolarning oʻzini oʻzi boshqarish organlari, jamoat birlashmalari, jamoalar yoki mansabdor shaxslardan ana shu sabab va shartsharoitlarni bartaraf etish choralarini koʻrishni talab qiladi. Jinoyatning sabablarini va uning sodir etilishiga imkon bergan shartsharoitlarni bartaraf qilish toʻgʻrisidagi taqdimnoma yoki Xususiy ajrim yuborilgan tashkilot, jamoa yoki mansabdor shaxs zarur choralarni koʻrishi va ularning natijalari toʻgʻrisida kechi bilan 1 oylik muddat ichida tegishincha surishtiruvchini, tergovchi, prokuror yoki sudni xabardor qilishi shart.
Xususiy ayblov

Xususiy ayblov — ayrim kategoriyadagi jinoiy ishlar boʻyicha sud ishlarini yurgizish tartibi; bunday jinoiy ishlar, odatda, faqat jabrlanuvchining aybdorni javobgarlikka tortishni soʻrab bergan shikoyat arizasi bilan qoʻzgʻatiladi. Oʻzbekiston Respublikasi jinoyat protsessual qonunida Xususiy ayblov tartibida ish koʻrish qisman mavjud boʻlib, u jinsiy erkinlikka qarshi jinoyat ishlari asosidagina qoʻzgʻatiladi (Oʻzbekiston Respublikasi JK 118moddasining 1qismi va 119moddasining 1qismi). Jabrlanuvchi nochor ahvolda qolganligi tufayli, ayblanuvchiga qaram boʻlganligi yoki boshqa sabablarga koʻra, huquqini va qonuniy manfaatlarini shaxsan oʻzi himoya qila olmaydigan favqulodda hollarda prokuror jabrlanuvchining arizasisiz ham jinoyat ishini qoʻzgʻatadi.
Xususiy huquq

Xususiy huquq - fuqarolar va yuridik shaxslarning mulkiy va ayrim boshqa munosabatlarini tartibga soluvchi huquq tarmoqlari. Umum manfaatlarini tartibga soluvchi va muhofaza qiluvchi ommaviy huquqdan farqli ravishda Xususiy huquq yakka mulkdorlar va birlashmalar (korporatsiyalar)ni ularning mulkiy faoliyatidagi va shaxsiy munosabatlaridagi mustaqilligi va tashabbusiga asoslangan xususiy manfaatlarini ifoda etuvchi munosabatlarni tartibga soladi. Xususiy huquqning asosini fuqarolik huquqi, shuningdek, turli koʻrinishlardagi savdo huquqi (savdo huquqi amal qiladigan davlatlarda) tashkil etadi.
Xutak xotun

Xutak xotun — arablarga qarshi kurashgan Buxoro malikasi (673—695). 673 yilda arab sarkardasi Ubaydulloh ibn Ziyod Toxariston oʻlkasini ishgʻol qilgandan keyin Amudaryoni kechib oʻtib, Poykend va Romitan sh.larini bosib oladi. Unga qarshi chiqqan Buxoro hukmdori Bidun oʻldirilgach, Buxoro hokimiyati uning ayoli qoʻliga oʻtadi va u arablarga qarshi kurashga boshchilik qiladi. Arabfors manbalarida ushbu ayolning ismi Xutak xotun, Qabaj xotun, Xotun shakllarida zikr etiladi. Narshaxiyning "Buxoro tarixi" asarida kayd etilishicha, arablar tomonidan buxorxudot Bidun oʻldirilgach, uning oʻgʻli Tugʻshoda yosh boʻlganligi sababli oʻrniga ayoli Xotun oʻtiradi. Xotun 695 yilgacha Buxoroni boshqargach, uning oʻrnini oʻgʻli Tugʻshoda oladi. Narshaxiyning taʼkidlashicha, Xotun hukmronlik qilgan davrda undan donoroq biror kishi boʻlmagan. U donolik bilan hukmronlik qilgani uchun xalq unga itoatda bulgan. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" asarida qayd etilishicha, 681-yil arablarning Xurosondagi noibi amir Salm ibn Ziyod Buxoroga yurish boshlaydi. Bundan xabar topgan Xutak xotun turk xoqoni huzuriga elchi yuborib, uni yordamga chaqiradi. Oʻzining maktubida Xutak xotun xoqon bilan nikoh tuzishga rozi ekanligini xabar qiladi. Turk xoqoni katta qoʻshin bilan Buxoroga yetib kelib, arablar bilan qattiq jang qiladi. Lekin, u arablardan magʻlubiyatga uchragach, Xutak xotun arablar bilan sulh tuzishga majbur boʻlsada, Buxoroni ancha yillar arablar hukmronligidan saqlab qoladi.

Adabiyot 
 Narshaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966.

Buxorxudotlar
Xutba

Xutba (arab. — targʻibot, nutq) — juma namozi oldidan va hayit namozidan keyin xatib (masjid imomi)ning vaʼzxonligi, diniy pandnasihat. Oʻrta asrlarda X.ning muxim siyosiy ahamiyati bulgan. Namozxonlar mamlakat hukmdori ismini aytib, uning haqiga duo qilishlari lozim edi. 9-asr 2-yarmidan ayrim hukmdorlar X.da uz ismlarini xalifa ismidan keyin qoʻshib aytilishi uchun harakat qilishgan. X.da hukmdor ismining yodga olinishi hukmdorning mustakil ekanligining asosiy tashki belgilaridan biri hisoblangan.
Yuriy Xutornoy

Yuriy Petrovich Xutornoy (1921.16.3, Namangan — 1979.3.6, Toshkent) — seleksioner olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1971). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1948). G.S. Zaysev nomidagi Butunittifoq gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot instituti ingichka tolali gʻoʻza navlari seleksiyasi laboratoriya mudiri (1956—79). Rnlashtirilgan ingichka tolali S6022, S6030, S6037 navlarini yaratgan. S6002 navi mualliflaridan biri. U yaratgan S6015, S6034, S6035, S6038 va boshqa navlar boshlangʻich material sifatida amaliy seleksiyada keng foydalaniladi.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Xufton namozi

Xufton (fors. uxlash) — Quyosh botib ufqdagi qizillik yo'qolganidan keyin oʻqiladigan kechki namoz; bomdod namozi vaqti kirgungacha davom etadi.

Xufton namozi to'rt rakat farz, ikki rakat sunnatdan iborat.[2]
Xufton namozining to'rt rakat farzi asr namozining farzi kabi o'qilib, faqat niyatda farq bo'ladi. Xuftonning ikki rakat sunnati ham yuqorida o'rganganimiz bomdod va shom namozlarining ikki rakat sunnatlari kabi bir xil tartibda o'qiladi. Bundan tashqari xufton namozi ōz ichiga 3 rakat vitr vojib namozini ham oladi. Ushbu vitr namozining 3-rakatida Fotiha va zam suralarni o'qigandan keyin    "Qunut" duosi ōqiladi.

Manbalar
Xuxxoto

Xuxxoto, XuxeXaoto (avvalgi nomi Guysuy) — Xitoyning shim. qismidagi shahar. Ichki Mongoliya muxtor rnining maʼmuriy markazi. Aholisi 2,04 mln. kishi (1999). Pekin—Baotou t.yildagi yirik savdotransport chorrahasi. Mamlakatning muxim madaniyat va ilmiy markazlaridan. Qora metallurgiya, mashinasozlik, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi (koʻnteri, jun, goʻsht, shakarqand, un tortish) korxonalari ishlab turibdi. universitet bor. Hunarmandchilikda turli buyumlar ishlab chiqariladi. Shaharga 16-asrda asos solingan.
Hu Jintao

Xu Szintao (1942.25.12, Anxoy provinsiyasining Szisi uyezdi) — Xitoy davlat arbobi. Xitoy KP aʼzosi (1964). Pekin universitetini tugatgan (1965). Gansu provinsiyasidagi GES qurilishida mehnat faoliyatini boshlagan. 1974-yildan Gansu provinsiyasida qurilish boʻyicha partiya qoʻmitasi kotibi, 1980-yildan partiya qoʻmitasi raisi oʻrinbosari, 1982-yildan Gansu provinsiyasi kommunistik yoshlar ittifoqi qoʻmitasi kotibi, 1984-yildan 1-kotibi, 1985-yildan Guychjou provinsiyasi, 1988-yildan Tibet muxtor rayoni partiya qoʻmitasi kotibi. 1992-yil Xitoy KP MQ Siyosiy byurosi doimiy qoʻmitasi va kotibiyat aʼzosi etib saylangan. Xitoy KP MQ huzuridagi Partiya maktabi direktori (1993—2002), XXR Raisi oʻrinbosari (1998-2002), Xitoy KP MQ Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari, XXR Markaziy Harbiy kengashi raisi oʻrinbosari (1999—2002), raisi (2004-yildan). 2002-yil noyabrdan Xitoy KP MQ Bosh kotibi. 2003-2013-yillarda Xitoy Xalq Respublikasi raisi,  2004-yil sentyabrdan hozirgi kungacha Xitoy Qurolli kuchlari Bosh qoʻmondoni. Rasmiy tashrif bilan 2004-yil Oʻzbekistonda boʻlgan.

Majlisda 
2022-yil 22-oktyabrda boʻlib oʻtgan Xitoy Kommunistik partiyasi 20-qurultoyi boʻlib oʻtdi. Unda prezidiumda o‘tirgan sobiq Xitoy yetakchisi Hu Jintao zaldan majburan olib chiqib ketildi. Videolavhalarga ko‘ra, 79 yoshli Hu hayratda qolgan va dastlab o‘z joyini tark etishni istamagan. Hodisa sabablari haqida xabar berilmagan.

Hu Jintao prezidiumda amaldagi yetakchi Xi Jinping bilan birga o‘tirgan edi. Hu Jintao prezidiumni tark etgach, Xi ga nimadir dedi, u esa bunga javoban bosh irg‘adi. Shundan so‘ng Xitoyning sobiq rahbari majlis zalidan olib chiqib ketildi.

TASS axborot agentligi xabariga ko‘ra, qurultoyning yopilish marosimida Hu Jintaoning mamlakat yetakchisi yonidagi o‘rni bo‘sh qolgan.

Keyinroq Xitoyning „Sinxua“ axborot agentligi tarqatgan xabarga koʻra bu holatning sababi Huning biroz betobligi ekanligi bilan izohladi.

Manbalar 

1942-yilda tugʻilganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Sapar Xushnazarov

Sapar Xushnazarov (1906, hozirgi Samarqand viloyati Kattaqoʻrgʻon shahri, Ingichka shaharchasi — 1943.7.10, Chernigov viloyati, Semaki qishlogʻi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942 yildan armiyada. Markaziy frontning 61-armiyasi, 81-oʻqchi diviziyasi, 467-oʻqchi polkining oddiy askari. 1943 yil 2 oktabrda Gomel oblastning Goyev rayoni, Glushets qishlogʻi yaqinida Dnepr daryosini kechib oʻtishda jasorat koʻrsatgan va 7 oktabrda jarohatdan vafot etgan. 1944 yil 15 noyabrda Qahramon unvoni berilgan. Semaki qishlogʻida dafn etilgan. Kattaqoʻrgʻon shahri va Ingichka shaharchasidagi koʻchalarga nomi berilgan. Oqtosh, Kattaqoʻrgʻon shahrilarida byusti oʻrnatilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1906-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
7-oktabrda vafot etganlar
Xushholxon Xattak

Xushholxon xattak, Xushholxon (1613.18.6 — Akora —1691) — afgʻon shoiri, mutafakkiri. Afgʻonlarning xattak qabilasi boshligʻi, Boburiylar saltanatiga qaram Akora viloyatining hokimi (1641 yildan). U afgʻon qabilalarini birlashishga daʼvat etgan, xalqning milliy ozodlik harakatiga boshchilik qilgan, yurtdoshlarini oʻz mustaqil milliy davlatlarini tuzishga chaqirgan, taʼsirchan sheʼriyati bilan xalqni kurashga ruhlantirgan. Milliy afgʻon tili — pushtu (pashtu)da forstojik mumtoz adabiyoti anʼanalarini mujassamlashtiruvchi goʻzal sheʼriyat yaratgan. Asarlarida birodarlik, doʻstlik, ishqmuhabbat, mustaqillik, odobaxloqni kuylagan. X.X. yaratgan adabiy maktab afgʻon adabiyotining keyingi taraqqiyotiga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

40 ming bayt sheʼrni oʻz ichiga olgan "Kulliyot" devoni X.X.ning asosiy adabiy merosini tashkil etadi. X.X. bundan tashqari, tarix, geogr., tibbiyot, harbiy sanʼat, siyosat va boshqa sohalarga oid asarlar xam yaratgan. Masnaviy shaklida yozilgan "Fazlnoma" dostoni diniy masalalarga, "Faraxnoma" dostoni kilich va qalam munozarasiga bagʻishlangan. "Firoqnoma" toʻplami shoirning mahbuslik davrida yozgan masnaviy va gʻazallarini oʻz ichiga oladi. "Dastornoma" siyosat, mazhab, axloq, harbiy sanʼat singari turli mavzularni qamragan nasriy asardir. "Sihat ulbadan" — tibbiyot, "Boznoma" asari esa ov toʻgʻrisida hikoya qiladi.

X. X. "Hidoya" asarini arab tilidan, Anvar Suhayliyning "Aʼyori donish" ini fors tilidan pushtu tiliga tarjima qilgan. "Kulliyot"i Kobul, Peshovar, Dehli, Kalkutta va London kutubxonalarida saqlanadi.

Adabiyot 
 Gʻaniyev A., Abayeva T., Afgʻon klassik shoiri Xushholxon Xagtak, T., 1967.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Shoirlar
Afgʻoniston
1613-yilda tugʻilganlar
1691-yilda vafot etganlar
David H. Hubel

David Hunter Hubel (1926)— amerikalik vrach, neyrofiziolog. Kanadada tugʻilgan, 1951-yildan AQSH da. Asosiy faoliyati koʻrish neyroxirurgiyasiga oid. Miyaning tashqi taʼsirotlarni qabul qiluvchi neyron strukturalarida axborotni qayta ishlash prinsiplarini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1981-yil; T. N. Vizel bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1926-yilda tugʻilganlar
27-fevralda tugʻilganlar
22-sentabrda vafot etganlar
2013-yilda vafot etganlar