MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oʻrta togʻ jinslari

Oʻrta togʻ jinslari — tarkibida 56—65% kremnezyom boʻlgan, nordon va asosli togʻ jinslari oʻrtasidagi magmatik togʻ jinslari. Oʻrta togʻ jinslarij.ga asosan, tarkibida ozroq temir magnezialli minerallar (piroksen, shoh aldamchisi, baʼzan biotit) boʻlgan dala shpatlari kiradi; dala shpatlari orasida oʻrta plagioklazlar (oligoklaz, andezit) muhimdir. Oʻrta togʻ jinslarij. orasida moddiy tarkibi boʻyicha natriyli (dioritlar, andezitlar va porfiritlar) va kaliyli (siyenitlar va traxitlar) qatorlari farqlanadi. Oʻrta togʻ jinslarij., asosan, effuziv jinslar orasida tarqalgan, ularda andezit va porfiritlar traxit va porfiritlardan koʻra koʻproq, intruziv jinslar (diorit, siyenit) nisbatan kamroq tarqalgan boʻladi. Kvarsli dioritlar tarkibida kvars 20% gacha, diorit va siyenitlarda 5% gacha uchraydi (qarang Magmatik togʻ jinslari).

Petrologiya
Oʻrta Ural togʻi

Oʻrta ural togʻi — Ural togʻlarining eng past qismi. 56° va 59° shahri k.lar orasida. Shimolida Ostyanka togʻi, jan. da Ufa daryosining kenglik boʻylab yoʻnalgan vodiysi bilan chegaralangan. Balandligi 250–500 m, shimolida eng baland joyi 994 m (Oʻrta Baseg togʻi). Oʻ.Oʻrta ural togʻi gersin burmalanishida shakllangan yirik antiklinaldir. U mezozoy davrida yemirilgan va hozirgi balandligiga yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilgan. Asosan, gneys, amfibolit, kvarsit, ohaktosh va qumtoshlardan hosil boʻlgan. Relyefi yassi tepaliklardan iborat, gʻarbiy yon bagʻrida karst rivojlangan. Daryolari Volga va Ob havzalariga mansub. Koʻllar bor. Ignabarglilar va oq qayin togʻterak oʻsadi. Foydali qazilmalarga boy (yanaq. Ural).

    

Togʻlar
Oʻrta Sharq

Oʻrta Sharq — Janubiy Gʻarbiy Osiyoning Pokiston bilan Turkiya oraligʻidagi qismining shartli nomi. Baʼzi gʻarb mualliflari Yaqin Sharq mamlakatlarini ham Oʻ.shahriga kiritadilar hamda "Yaqin va Oʻrta Sharq" deb ataydilar.

 

Osiyo
Geografiya
Oʻrta Eron togʻlari

Oʻrta eron togʻlari — Erondagi togʻ sistemasi, Eron togʻligining ichki qismida. Shim.gʻarbdan jan.sharqqa 1000 km ga choʻzilgan, eni eng serbar joyida 300 km. Aksari qismining bal. 2000–2500 m, eng baland joyi 4420 m (Hazor choʻqqisi). Yirik tizmalari — Koʻhirud va Koʻhibenon. Togʻlar, asosan, choʻkindi va vulkan jinslaridan tuzilgan, qurum koʻp. Yillik yogʻin 100–300 mm. Landshafti togʻ dashti va choʻldan iborat. Togʻ oraligʻidagi vodiylar toʻqay chakalakzorlari, togʻ tepalarida oʻtloq va butazorlar bor. Daryo vodiylarida terak, tol, jiyda, yongʻoq va boshqalar daraxtlar oʻsadi. Chorvachilikda yaylov sifatida foydalaniladi.

Togʻlar
Osiyo
Oʻrtabuloq neft-gaz kondensat koni

Oʻrtabuloq neft-gaz kondensat koni — Oʻzbekistonning janubida, Oʻzbekiston-Turkmaniston chegarasi yaqinida joylashgan tabiiy gaz koni. Kon quduqni muhrlash uchun yadroviy bombadan birinchi marta foydalanishga olib kelgan tabiiy gaz qudug'ining portlash joyi bo'lganligi bilan mashhur. 1961-yilda ochilgan. 1973-yil foydalanishga topshirilgan. Kon maydoni relyefi tepaliklardan iborat.

Oʻrtabuloq tizmasi Chorjoʻy tektonik pogʻonasining markaziy qismidagi Dengizkoʻl koʻtarilmasining sharqiy qismida joylashgan. Burma yirik braxiantiklinaldan iborat boʻlib, paleogen yotqiziqlari boʻyicha uning markaziy qismida graben mavjud, uning qanotlarini siljish amplitudasi 300 m ga teng. Konning geologik tuzilishida mezozoy va kaynozoy yotqiziqlari ishtirok etadi. Yura davri yotqiziqlari qumtosh, alevrolit, gil jinslardan hamda kelloveyoksford yarusining karbonatlaridan tarkib topgan. Oʻrtabuloq strukturasida sanoat miqyosidagi gazlilik yura davrining qdrbonat yotqiziqlari (15R, 15NR gorizontlari)da aniqlangan. Gorizont yuqori gʻovaklikka ega boʻlgan organogendetritli ohaktoshlardan tuzilgan. Qazilgan 6 ta quduq 2510—2500 m chuq. da sanoat miqyosidagi gaz, 5 ta quduq 2578—2556 m chuq.da kuchsiz neft oqimi (300 l/sutka) boʻlgan uyumlarni ochgan. Gaz uyumi gumbazsimon, massiv koʻrinishda. Kondagi 15gorizontning qatlam suvlari yuqori darajada minerallashgan, namakob turiga mansub. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Oʻrtaovul

Oʻrtaovul — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi shaharcha (1974-yildan). Transport yoʻli stansiyasi. Tuman markazi Eshonguzar shaharchasidan 16 km janubida. Aholisi 17,2 ming kishi (2004). Goʻsht kti, avtokorxona, qurilish tashkilotlari, xususiy, qoʻshma korxonalar, mikrofirmalar, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish korxonalari, madaniyat uylari, klub muassasalari bor. Toshkent — Chinoz, Toshkent — Yangiyoʻl va boshqalar yoʻnalishlardagi avtobus va marshrutli taksilar Oʻrtaovul hududidan oʻtadi. Oʻrtaovuldan Toshkentga marshrutli taksilar qatnaydi.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Zangiota tumani
Oʻrtacha quyosh vaqti

Oʻrtacha quyosh vaqti — oʻrtacha quyosh deb ataluvchi faraziy nuqtaning soat burchagi. Oʻrtacha quyosh haqiqiy quyosh bilan bir vaqtda bahorgi tengkunlik nuqtasi (T) da chiqib va yil davomida tekis harakatlanib, yana haqiqiy quyosh bilan bir vaqtda T ga qaytib keladi. 1925-yildan boshlab unga 12 soat qoʻshilib, Oʻrtacha quyosh vaqtiv.ning boshlanishi yarim kecha paytiga koʻchirilgan.
Oʻrtachashma

Oʻrtachashma — Qirgʻiziston Respublikasi Botken viloyatining gʻarbidagi daryo. Uzunligi 25 km, havzasining maydoni 229,3 km. Turkiston tizmasining shim. yon bagʻridagi Turo dovonidan 1,5 km shim.gʻarbda joylashgan Dukenek muzligidan (3700 m balandlikda) boshlanadi. Chap irmogʻi boʻlgan Oqgubek jilgʻasi quyilgungacha Dukenek (qishloq nomi) deb ataladi. Muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Quyilish joyida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 3,90 m3/sek. Toʻlinsuv davri aprel — sentabrda. Eng koʻp sutkalik suv sarfi iyul — avgust.

    

Qirgʻizistondagi daryolar
Oʻsaroʻt

Oʻsaroʻt, tilonoʻt — semizakdoshlar (semizbargdoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar turkumi. Yer ostki qismi tugunaksimon yoʻgʻonlashgan. Boʻyi 5—15 sm. Barglari ildiz boʻgʻzidan chiqqan, etli. Oʻzbekistonda 5 turi uchraydi. Oʻ.ning barcha turlari manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Oʻzbekistonda alp Oʻ. va hisor Oʻ. keng tarqalgan.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Oʻsimlik bitlari

Oʻsimlik bitlari, shiralar — tengqanotli xartumli hashortlar kenja turkumi. Mingga yaqin turi maʼlum. Tana uz. 0,5—6,0 mm, tuxumsimon yoki oval shaklda, rangi och yashildan qoʻngirgacha. Boshi kamharakat, sanchibsoʻruvchi ogʻiz apparati xartum koʻrinishida boʻlib, boshining orqa qismidan boshlangan boʻgʻimlardan tashkil topgan. Moʻylovlari 3—6 boʻgʻimli. Koʻpincha qanotsiz. Toʻptoʻp boʻlib yashaydi. Qanotlilari bir oʻsimlikdan boshqasiga koʻchib oʻtadi. Oʻsimlik bitlarining rivojlanish sikli: odatda, tuxum holida ikki yoki koʻp yillik oʻsimliklarda qishlaydi; bahorda tuxumdan qanotsiz urgʻochi — asoschi vujudga kelib, 50—70 lichinka tugʻadi, bular tez orada rivojlanib voyaga yetadi; ikkinchi va navbatdagi keyingi avlodining voyaga yetgan individlari ham qanotsiz (partenogenetik, tirik tugʻib koʻpayadi va qanotsiz qiz avlodni vujudga keltiradi). Rivojlanish sikli urugʻlangan tuxum qoʻyish bilan tugallanadi (mas, dukkaklilar va lavlagi Oʻ.6.). Oʻsimlik bitlarilarining rivojlanish davri havo haroratiga bogʻliq holda 3—20 kun. Mavsumda 2026 avlod beradi. Urgʻochisi yoz oyida 14 kungacha yashaydi. Qanotli urgʻochilar kuniga 1—2 lichinka, qanotsizlari esa 5—10 lichinka tugadi. Ozgina yogʻingarchilik shiralarning rivojlanishiga yaxshi sharoit yaratadi; yirik tomchili, surunkasiga yoqqan shiddatli yomgʻirlar ochiq yashovchi shiralarni yuvib, nobud qiladi. Oʻsimlik bitlari bargnovdadagi shirani soʻradi. Natijada oʻsimlik poyasi va ildizidagi uglevodlar zaxirasi keskin kamayadi. Bu esa barglarning buralishi, novdalarning qingʻirqiyshiq oʻsishi, toʻqimalarning kasallanib shish, bujgʻun va boshqalar har xil oʻsimtalar hosil qilishiga sabab boʻladi. Zararlangan oʻsimliklarning hosildorligi 15—20% ga kamayib ketadi. Bundan tashqari, Oʻsimlik bitlari kasal oʻsimlik shirasini soʻrish bilan birga xavfli kasalliklarni tarqatadi ham.

Oʻsimlik bitlarida mayda yaydoqchilarning koʻpgina turlari, jumladan, afelinuslar, shuningdek, vizildoq pashshalar, toʻrqanotlilar lichinkasi, koʻpgina koksinellidlar parazitlik qiladi.

Kurash choralari: birlamchi xoʻjayinoʻsimlik bilan ikkilamchisini bir-biriga yaqin ekmaslik; hasharotlar shikastlashiga chidamli navlarni yetishtirish; hasharotlarning tabiiy kushandalari entomofaglar (mas, oltinkoʻz)dan foydalanish, oʻsimliklarga kimyoviy vositalar — fosfororganik preparatlar purkash.

Adabiyot 
 Nevskiy V.P., Tli Sredney Azii, T., 1929; D avl yetshi na A.G., Tli roda ArN15 . faunm Uzbekistana, T., 1964; Muxamadiyev A.A., Tli Ferganskoy dolinn, T„ 1979.

Sulton Alimuhamedov.

Botanika
Hayvonlar
Oʻsimliklar sistematikasi

Oʻsimliklar sistematikasi — botanikaning boʻlimi; hozirgi va qirilib ketgan oʻsimliklarni tavsiflash, ularni har xil darajada taksonlar boʻyicha tasnif qilish bilan shugʻullanadi. Oʻsimliklar sistematikasi uzoqtarixga ega. Oʻsimliklar dastlab koʻzga oson tashlanadigan bir necha belgilariga binoan tasniflangan. Hozirgi Oʻsimliklar sistematikasida oʻsimliklarning anatomomorfologik belgilari bilan birga ular oʻrtasidagi oʻzaro qarindoshlik (gomologik) bogʻlanishlar hisobga olinadi. 

Oʻsimliklar sistematikasidagi dastlabki urinishlar bundan 5000-yil avval boshlangan. Yunon faylasufi, tabiatshunos Teofrast (miloddan avvalgi 372 — 287) oʻsimliklarni 4 guruh: daraxtlar, butalar, chala butalar va oʻtlarga boʻlgan. Keyinchalik nemis faylasufi Albert fon Bolshtedt (1193 — 1280) oʻsimliklarni bir pallali va ikki pallalilarga ajratgan. 

Uygʻonish davrida italiyalik Andrea Chezalpino (1583) oʻsimliklarning, asosan, meva va urugʻlarining tuzilishi asosida birinchi sunʼiy tasnifini nashr etdi. 16-asr oxirida K. Baugin turkum (avlod) va tur kategoriyalarini fanga joriy etdi. K.Linney (1735) oʻzining changchilar soniga asoslangan sistemasini ishlab chiqdi. Bir qancha kamchiliklari boʻlishiga qaramay, bu sistema amaliy jihatdan faqat mutaxassislarga emas, balki barcha botanikaga qiziquvchilarga qoʻl keldi.

19-asrda O.P. Dekandol sistematikasi (1813, 1819) katta ahamiyatga ega boʻldi. U oʻsimliklar dunyosini 2 boʻlim (naychali va hujayrali, yaʼni naychasiz oʻsimliklar)ga ajratadi. Naychalilarga ikki pallali va bir pallaLi oʻsimliklar kiritildi. Angliyalik botanik R.Broun (1825) ochiq urugʻlilar va yopiq urugʻlilarni koʻrsatib berdi. Rus olimi M.A.Maksimovichning "Oʻsimliklar dunyosi sistemalari" kitobida tabiiy sistematikaning nazariy prinsiplari bayon etadi. Avstriya botanigi S.Endlixer hamma oʻsimliklarni 2 guruh (tallofitlar va yuksak oʻsimliklar)ga ajratgan. Fransuz botanigi A. Bronyar (1843) sistemasi boʻyicha oʻsimliklar kriptogam (hammasi urugʻsiz) va fanerogamlarga ajratildi. Angliyalik botaniklar J.Bentam va J.Xuker (1862—83) Dekandol sistematikasini ancha takomillashtirishdi.

Rossiyada oʻsimliklar filogenetik sistematikasining rivojlanishi, avvalo, B.M.KozoPolyanskiy va uning shogirdlari ishlari bilan bogʻliq. Keyinchalik Oʻsimliklar sistematikasi sohasida bir kancha tadqiqotlar amalga oshirildi (Godenkin, 1937; Bush 1959, 1966; Vinogradov 1958; Komarov, 1954; Ilin, 1936; Popov, 1958; Kamelin, 1973; Svelev, 1976).

Oʻzbekistonda ham bu sohada katta ishlar qilindi (Zokirov, 1955, 1961; Korovin, 1962; Vvedenskiy, 1953, 1955, 1962; Muzaffarov, 1987, 1988; Pratov, 1998 va boshqalar). 6 tomli "Oʻzbekiston florasi" (1941—1962), 10 tomli Oʻrta Osiyo oʻsimliklari aniqlagichi (1968—1993) kabi toʻplamlar nashr etildi. Hozirgi Oʻsimliklar sistematikasi katta yutuklarga erishilganligiga qaramasdan oʻsimlik dunyosi uchun koʻpchilikka maʼqul boʻlgan yagona sistematika yaratilmagan.

Adabiyot 
 Taxtadjan A.L., O sostoyanii i perspektivax razvitiya sistematiki. "Uspexi sovremennoy biologii", M., 1972; Jizn rasteniy, t. 1—6, M., 1974—82.
Oʻsimliklarning karantin zararkunanda va kasalliklari

Oʻsimliklarning karantin zararkunanda va kasalliklari — q. Karantin.
Oʻsishni boshqaruvchi moddalar

Oʻsishni boshqaruvchi moddalar — oʻsimliklarning generativ va oʻsish jarayonlarini jadallashtiruvchi yoki sekinlashtiruvchi (susaytiruvchi) bir qator tabiiy va sintetik birikmalar. Oʻsishni tezlashtiruvchi moddalar (oʻsish stimulyatorlari) va oʻsishni toʻxtatuvchi moddalar (oʻsish ingibitorlari)ga boʻlinadi. Qishloq xoʻjaligi ekinlariga ishlov berishda qoʻllaniladi. Tabiiy oʻsishni tezlashtiruvchi moddalarga fitogormonlar, shuningdek, baʼzi vitaminlar; sintetik oʻstiruvchi moddalarga geteroauksin va uning analoglari, indolilmoy kislota va naftilatsetat kislota, maleinat kislota gidrozidi, suksinat kislota kiradi. Oʻsishni toʻxtatuvchi moddalarga oʻsimliklarda turli xil kimyoviy, biokimyoviy, fiziologik jarayonlar (urugʻning unishi, poya va uning ayrim qismlarining oʻsishi, barglarning toʻkilishi va boshqalar) tormozlanishida faol ishtirok etadigan moddalar kiradi. Tabiiy va sunʼiy oʻsish ingibitorlari farqlanadi. Tabiiy yoki endogen oʻsish ingibitorlariga abssizat kislota, skopoletin, eskuletin, kumarin, salitsil kislota, poksibenzoat kislota va boshqalar kiradi. Tabiiy oʻsish ingibitorlari oʻsimliklar kuzda oʻsishdan toʻxtab, tinim holatga oʻtish davrida ularning kurtak va urugʻlarida toʻplanadi. Koʻklamda oʻsish ingibitorlari miqdori keskin kamayadi. Sintetik oʻsish ingibitorlariga sianidlar, mishyakli preparatlar, gidrazin, simob va boshqalar ogʻir metallar kiradi. Ularning fitogormonlardan auksinlar, gibberellinlar va sitokininlar faolligini yoʻqotish xususiyatiga egaligi isbotlangan.

Sintetik Oʻsishni boshqaruvchi moddalarm. golland fitofiziologi F.Kegel tomonidan auksin moddasi (indolilatsetat kislota) sintez qilingandan keyin (1931—35) paydo boʻla boshladi. Keyinchalik auksin asosida bir qator yuqori biol. faol preparatlar sintez qilindi. Indolilmoy va naftilatsetat kislotalari Oʻsishni boshqaruvchi moddalarm. orasida eng yaxshi preparatlar hisoblanadi. Ekishdan oldin auksin, gibberellin va vitaminlar bilan namlanganda ekilgan urugʻning unib chiqishi tezlashadi, ildiz sistemasi yaxshi rivojlanadi, hosildorligi koʻpayadi. Dehqonchiliqda Oʻsishni boshqaruvchi moddalarm. suvli eritma, pasta, emulsiya, dust, aerozol bugʻ holida ishlatiladi. Ular oʻsimliklarning gullashini tezlashtirishda, koʻpchilik madaniy oʻsimliklarni qalamchadan koʻpaytirishda, har xil meva va rezavorlar mevalarini yiriklashtirishda qoʻllaniladi. Vegetatsiya davrida (gʻovlab ketish sharoitlari) ayrim ekinlarning oʻsishini toʻxtatish maqsadida sintetik oʻsish ingibitori — xlorxolinxlorid qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Imomaliyev A.I., Dehqonchilikda oʻsish regulyatorlarini qoʻllash, T., 1965;Polevoy V.V., Fitogormonm, M., 1984.
Oʻt

Bu maqola oʻsimlik nizo haqida. Jigardan ajralib chiquvchi suyuqlik va u saqlanadigan pufakcha uchun safro maqolasiga qarang.

Oʻt — poyasi yogochlanmaydigan, chorva mollari uchun asosiy ozuqa boʻlgan yashil oʻsimliklarning hayotiy shakli.
Oʻt kislotalar

Oʻt kislotalar — steroid monokarbon va xolat kislota mahsuli. Odam va hayvonlarning jigar hujayralarida ishlanib, oʻt bilan birga oʻn ikki barmoq ichakka quyiladi. Odam oʻti tarkibida, asosan, xolat kislota, oz miqdorda dezoksixolat, litoxolat va xenodezoksixolat kislotalari boʻladi. Oʻt kislotalar ichaklarda yogʻ hazm boʻlishini taʼminlaydi. Yogʻlarni emulsiya holiga keltiradi, ichak lipazasini (meʼda osti bezi va ichak bezlarida ishlanadigan fermentni) faollashtiradi, yogʻ kislotalarning soʻrilishiga yordam beradi, ichak peristaltikasini oshiradi. Oʻt kislotalarning umumiy miqdori qonda oʻrtacha 0,8 mg%, jigar oʻtida — 0,9— 1,8%, oʻt pufagi oʻtida — 5,7 — 10,8%. Qonda Oʻt kislotalar koʻpayib ketganda, siydik bilan chiqib ketadi, kamayishi esa qator oʻzgarishlarga, jumladan, oʻt toshi hosil boʻlishi va boshqalar ga sabab boʻladi.

Inson kislotalari 

    

Kislotalar
Oʻt pufagi

Oʻt (safro) pufagi — odam va koʻpchilik umurtqali hayvonlarda oʻt (safro) yigʻiladigan kovak aʼzo. Odamlarda Oʻt pufagining uz. 10—14 sm, eni 3,5—4 sm, sigʻimi 30— 70 sm3, nok shaklida. Oʻt pufagining kengaygan qismi — tubi, oʻrta qismi — tanasi va toraygan boʻyin qismi tafovut qilinadi. Jigarning ostki qismi yuzasida joylashgan. Oʻt pufagining tubi jigarning oʻng boʻlagi ostidan bir oz chiqib turadi. Uning boʻyin qismi ingichkalashib borib, Oʻt pufagi nayiga aylanadi. Bu nay jigar darvozasida hosil boʻlgan jigar oʻt yoʻli bilan birlashib, umumiy oʻt yoʻlini hosil qiladi. Oʻt yoʻlining oʻn ikki barmoq ichakka oʻtish yerida silliq muskulli qisqich bor, u oʻt va meʼda osti bezi shirasining ichakka tushishini tartibga solib turadi. Oʻt pufagining faqat pastki qismi qorin parda bilan oʻralgan boʻlib, qolgan qismi jigarga biriktiruvchi toʻqima yordamida yopishib turadi. Oʻt pufagi devori seroz parda, juda koʻp burmalar hosil qiladigan shilliq parda va muskul qavatidan iborat. Oʻt pufagining yalligʻlanishi xoletsistit deb ataladi.

Yana q. 

 Safro
 Endokrin bezlar
Oʻttosh kasalligi

Oʻt tosh kasalligi, xolelitiaz — organizmda moddalar almashinuvi buzilishi natijasida oʻt pufagi va oʻt yoʻllarida tosh paydo boʻlishi, ularda oʻt dimlanib qolishi bilan kechadigan kasallik. Kasallik ayollarda koʻproq uchraydi. Sekin-asta rivojlanadi. Koʻpincha bemor bir necha yil davomida oʻng qovurgʻalari ostida ogʻirlik sezib yuradi, ogʻzi taxirlashib, jigʻildoni qaynaydi (xususan, qovurilgan, dudlangan, tuzlangan mahsulotlar isteʼmol qilinganida). Bu Oʻt tosh kasalligi k.ning dastlabki alomatlari boʻlib, kasallik kechiktirib yuborilganda oʻng qovurgʻalar osti sanchib, ogʻriq qorin, oʻng kurak, oʻng yelka, oʻmrov va kuraklararo sohaga tarqaladi. Bu alomatlar oʻt pufagida tosh paydo boʻlganligini bildiradi. Toshlar soni va kattakichikligi har xil, tarkibiga koʻra bir xil (xolesterinli, oʻt pigmentli. kaltsiy tuzli va boshqalar) va aralash boʻladi.

Haddan tashqari koʻp ovqat yeyish, shuningdek, kam harakat qilish natijasida oʻt dimlanib qolishi ham Oʻt tosh kasalligik.ga olib kelishi mumkin. Oʻt dimlanib qolishiga oʻt pufagi va oʻt yoʻllarining yalligʻlanishi, ularda anatomik oʻzgarishlar paydo boʻlishi (chandiklanish, bitib qolish) va bu aʼzolar harakatining susayishi (bir maromda ovqatlanmaslik, qorin dam boʻlishi, qabziyat va boshqalar) sabab boʻladi. Ovqatning xili, kishining irsiy xususiyatlari, semirishga moyillik va boshqalar Oʻt tosh kasalligik.ga sabab boʻlishi mumkin. Moddalar almashinuvining buzilishi, oʻt dimlanib qolishi natijasida oʻt tarkibida oʻt kislota miqdori kamayadi; bu esa oʻt pigmentlari — xolesterin va bilirubinning choʻkib, ulardan tosh paydo boʻlishiga olib keladi. Oʻt kislota miqdori isteʼmol qilinadigan yogʻ tarkibi va miqdoriga maʼlum darajada bogʻliq; ovqat tarkibida yogʻ koʻp yoki kam boʻlganida ham tosh hosil boʻladi. Oʻt tosh kasalligik.da bemor vrach buyurgan ovqatlanish tartibiga qatʼiy amal qilishi zarur. Badan tarbiya bilan shugʻullanish, semirmaslik chorasini koʻrish Oʻt tosh kasalligik.ning oldini olishda ahamiyatga ega. Kasallik xurujida spazmolitik dorilar, yalligʻlanishga qarshi antibiotik va sulfanilamidlar qoʻllanadi. Kasallik uzoq davom etsa va asorat bersa, operatsiya qilinadi.
Oʻt haydovchi dorilar

Oʻt haydovchi dorilar — oʻt pufagidan utning oʻn ikki barmoq ichakka tushishini tezlashtiradigan, jigar hujayralarida oʻt hosil boʻlishini kuchaytiradigan sintetik yoki oʻsimlik moddalari. Oʻt haydovchi dorilard. oʻt hosil boʻlish jarayoniga bevosita va neyrogumoral regulyatsiya sistemasi orqali taʼsir etadi. Mineral suvlar, nordon suyuqliklar ichilganda, meʼda shilliq qavati mexanik taʼsirlanganda va ichakka oʻt yoki oʻt kislotalar tushganda oʻt hosil boʻlishi tezlashadi. Oʻt kislotalar (xologon, dexolin) va tabiiy oʻt (alloxol, xolenzim) preparatlari taʼsirida ham oʻt hosil boʻlishi kuchayadi. Ayrim oʻsimlik moddalari: naʼmatak mevasining ekstrakti (xolosas), makkajoʻxori popugi ekstrakti yoki damlamasi, boʻznoch gulining qaynatmasi yoki damlamasi oʻt haydaydi. Oʻt haydovchi dorilard. jigar va oʻt pufagining surunkali yalligʻlanishi (xoletsistit, xoletsistogepatit) va oʻt toshkasalliklarida qoʻllaniladi.
Exnaton

Exnaton, Amenxotep IV, Amenofis IV — Qadimgi Misrning (e.a. 1375-1336) XVIII sulolaning IX firʼavni (miloddan avvalgi 1368—1351), Amenxotep III oʻgʻli. Yusuf payg'ambar misirga barcha soxta hudolarga sig'inmaslik va yagona Allohga iymon keltrishga davat qiladi. Yusuf a.s olib kelgan dinni to'g'ri yo'l ekanligini tushunib yetadi.kohinlari va eski zodagonlarning yolg'on hudolarini yolg'onchiligini isbotlash maqsadida diniy islohchi sifatida chiqib yangi davlat dini — yagona Allohga sigʻinishni joriy etgan hamda Axetaton shahri (hozirgi Amarna)ni davlat poytaxti qilgan, oʻziga Exnaton (aynan "Allohga xush keluvchi") ismini qabul etgan.

Amenxotep hokimligi boshlaridagi holat 
18 sulola davri oxirlarida Amenxotep III hokimligida koʻplab boyliklar kohinlar qoʻlida boʻladi. Shu bilan birga siyosat ham ularga bogʻliq boʻladi. Ularga qarshi uning oʻgʻli Amenxotep IV mamlakatda keskin oʻzgarishlar olib boradi.

Exnaton islohotlari

Atonga sigʻinishning kiritilishi 
U Yusuf payg'ambar olib kelgan dinga iymon keltradi. Misr koxinlarini barcha kirdikorlarini xalqga oshkor etadi. Amenxotep IV barcha Misr xudolarini yolgʻon deb, haqiqiy xudo Alloh ( barcha olamlar robbisi) deb tan oladi. 

  

18-sulola firʼavnlari
Diniy arboblar
Aton bosh kohinlari
Oʻta galaktika

Oʻta galaktika, galaktikalar oʻta sistemasi — galaktikalarning ulkan (gigant) toʻplami. Bir necha oʻnlab guruhlarni va bir necha yuz yoki minglab toʻdalarni tashkil etadi. Galaktika guruhlar va toʻdalar, oʻz navbatida, oʻta toʻda yoki Oʻ.g. hosil qilishi mumkin. Oʻ.g. osmon gumbazining galaktik ekvatorni deyarli toʻgʻri burchak ostida kesuvchi katta doirasi oldida yorqin galaktikalar toʻplanishi hodisasidan kuzatiladi. Bu doira atrofida osmon sirtining 10% ini tashkil qiluvchi 12° qalinlikdagi sohada 12yulduz kattaligidan yorqin boʻlgan barcha galaktikalarning taxminan 2/3 qismi joylashadi. Zaifroq galaktikalarga oʻtgan sari ularning doira oldidagi toʻplanishi susayadi. Toʻplam (konsentratsiya) doirasi orqali oʻtuvchi tekislikni oʻta sistemaning simmetriya tekisligi deyish mumkin.

Bizning Galaktika ham Oʻ.g.lardan biridir. Uning markazi Sunbula yulduzlar turkumida boʻlib, diametri = 30 — 40 megaparsek (qarang Parsek). Bu Oʻ.g. sohasi galaktika zichligi katta boʻlgan "simmetriya" tekisligiga ega (xuddi Somon yoʻ/shdek). Mahalliy galaktikalar guruhi bizning Galaktika bilan birgalikda Oʻ.g.ning chetki qismida joylashgan (yana qarang Galaktika, Galaktikalar).
Oʻta gigantlar

Oʻta gigantlar — geometrik oʻlchamlariga koʻra juda ulkan yulduzlar. Umuman yulduzlar oʻzlarining geometrik oʻlchamlari bilan bir-birlaridan farq qiladi. Agar yulduzlar massalari jihatidan Quyosh massasining 0,1 dan 50 massasigacha boʻlsa, ulardan koʻpchiligining diametri bir necha yuz ming, hatto millionlab km ga yetadi (Quyoshning diametri 1 392 000 km). Quyoshga nisbatan oʻlchamlari bir necha marta katta yulduzlar (Kanopus, Arktur, Antares) gigant yulduzlar boʻlsa, juda kam uchraydigan baʼzi Oʻ.g. (Betelgeyze) Quyoshning oʻrnida boʻlganida, Mars hatto Yupiter sayyoralari orbitasi ham shunday yulduzlar ichida boʻlardi. Oʻ.g. yulduzlarning modda zichligi Yer atmosferasi zichligidan ham kam boʻlishi mumkin. Oʻrtacha yulduz — Quyoshning zichligi suv zichligidan 1,4-marta ortiq. Yulduzlarning ichida zichligi nihoyatda kattalari neytron yulduzlar hisoblanadi. Yulduzlar oʻzlarining uzoq umrlari davomida oʻz tralarini va oʻlchamlarini oʻzgartirmaydilar. Lekin, markazlaridagi hamma vodorod geliyga aylangach, tez kattalashib boradi. Yulduz sirtidagi temperatura kamayib, nurlanish energiyasi bir necha marta ortadi va, nihoyat, u qizil gigantga aylanadi. Bular markazidagi temperatura 100 mln. gradusgacha koʻtariladi va yulduz yadrosida geliyning uglerodga aylanish reaksiyasi sodir boʻladi. Qizil gigant, oʻzining rivojlanish davrida maʼlum vaqtni oʻtgach, juda kattalashib ketgan oʻz qobigʻini ajratib tashlaydi va planetar tumanlik hosil boʻlib, uning markazidagi yulduz tobora kichiklashib sekin sovib borayotgan ok mitti yulduzga aylanadi. Bu hodisalar Oʻ.g.ning yulduzlar evolyutsiyasi nazariyasini yaratishda muhim obʼyektlar boʻlishidan dalolat beradi.

Yulduzlar
Astronomiya