Chaldiron jangi

Chaldiron jangi (; 1514-yil 23-avgust) — Usmonlilarning Safaviylar ustidan qozongan hal qiluvchi gʻalabasi bilan yakunlangan jang. Jang natijasida Usmonlilar Sharqiy Onadoʻli va Shimoliy Iroq hududlarini Safaviylardan tortib olishgan. Gʻalaba Sharqiy Onadoʻliga (Gʻarbiy Armaniston) dastlabki Usmonlilar bosqinining boshlanishi boʻlgan. Shuningdek, ushbu jang natijasida Safaviylarning gʻarbga tomon bosqini toʻxtatilgan. Chaldiron jangi 41 yillik halokatli urushning boshlanishi edi. U 1555-yilda Amasiya shartnomasi bilan yakunlangan. Mesopotamiya va Sharqiy Onadoʻli (Gʻarbiy Armaniston) Shoh Abbos I (1588—1629) davrida Safaviylar tomonidan qayta bosib olingan boʻlsada, 1639-yilgi Zuhob sulhiga koʻra, Usmonlilar qoʻliga butunlay oʻtgan.

Usmonlilar jang maydonida 60000—100000 kishilik yaxshi qurollangan armiya hamda koʻplab ogʻir artilleriya qurollariga ega boʻlsa, Safaviylar qoʻshini 40000—80000 kishini tashkil etgan va shu bilan birga ularning ixtiyorida ogʻir artilleriya boʻlmagan. Safaviylar hukmdori Ismoil I jangda yaralanib, asirga tushishiga sal qolgan. Uning zavjalari Usmonli hukmdori Salim I tomonidan asirga olingan. Bir nafari Salimning davlat arboblaridan biriga xotinlikka berilgan. Ismoil bu magʻlubiyatdan keyin hukumat boshqaruvini tark etadi va boshqa hech qachon harbiy yurishlarda qatnashmadi. Gʻalabadan soʻng Usmonlilar Safaviylarga qarshi harbiy yurish maydonini kengaytirgan. Safaviylar poytaxti Tabrizni qisqa muddat bosib olishgan. Davlat xazinasini butunlay talon-toroj qilishgan.

Tarixi 
Ilgari Sulton Salim I bir necha bor Safaviylarga qarshi kurashgan. 1505-yilda Shoh Ismoilning akasi boshchiligidagi Safaviylar qoʻshinini magʻlub etib, mamlakat hududidan quvib chiqargan, koʻplarini qirgʻin qilgan. 1507-yilda Arzinjon jangida Shoh Ismoil Usmonlilar yerlari boʻylab Dulqodiriylarga hujum boshlagandan soʻng,Sulton Salim Arzinjonga yurish qilib, Shoh Ismoil tomonidan unga qarshi yuborilgan Safaviylar qoʻshinini magʻlub etdi. U 1510-yil Trabzon yurishida Safaviylarga qarshi yana bir bor kurash olib borib, Shoh Ismoilning akasi ustidan gʻalaba qozonadi.

Salim I Usmonli imperiyasi taxti uchun akalariga qarshi muvaffaqiyatli kurash olib borgan. Taxtni egallagandan soʻng oʻz eʼtiborini unga qarshi Usmonli sulolasining boshqa aʼzolari tomonidan gijgijlangan qizilboshlilar qoʻzgʻatgan ichki tartibsizliklarga qaratadi. Sulton Salim Ismoil va qizilboshlarni „kofirlar va bidʼatchilar“, deya hisoblovchi fiqhiy fikrga ega boʻlgan, shuningdek, shoh Ismoilni dindan chiqishda ayblagan.

Salim yurishni boshlashidan oldin, Onadoʻlidagi 40000 ga yaqin Qizilboshlar „isyonkor xatti-harakatlari uchun jazo sifatida“ qatl qilishni buyurdi. Shuningdek, Usmonli Sultoni Eron ipagining oʻz davlatiga olib kirilishini taqiqladi.

Salim I tomonidan urush eʼlon qilish xat shaklida yuborilgan.

Salim I sharqqa yurishini boshlaganda, Safaviylar Buxoro xonligi tomonidan bosqinga uchraydi. Ikki frontda urushga kirmaslikka uringan Ismoil gʻarbda Salimga qarshi kuydirilgan yer taktikasini qoʻllaydi. Arman togʻlari orqali musulmonlarga qarshi yurishlari sababli sulton Salimdan oʻz qoʻshini ham norozi boʻladi. Hattoki, yanicharlar sultonning chodiriga yaqin kelib norozilik bildirishgan. Safaviylar qoʻshini Chaldironda toʻplanganidan xabar topgan Salim tezda Ismoil bilan jangga kirishadi.

Jang 

Usmonlilar aravalar toʻsigʻi orqasida ogʻir artilleriya va porox qurollari bilan jihozlangan minglab yanichalarni joylashtirdilar. Chaldironda oʻgir artilleriyasi boʻlmagan Safaviylar Usmonli qoʻshinlari bilan jang qilish uchun otliqlardan foydalanishgan. Safaviylar markazda joylashgan Usmonli artilleriyasidan qochish uchun, dushman qoʻshinining qanot qismiga hujum qildilar. Biroq, Usmonlilar artilleriyasi oʻylangandan koʻra tezroq harakat qildi. Shu sabab oʻlaroq Safaviylar halokatli yoʻqotishlarga duch kelishdi. Usmonlilarning ilgʻor qurollari (yanicharlar qoʻllagan toʻp va mushketlar) jangning hal qiluvchi omili hisoblanadi. Chunki faqatgina anʼanaviy qurollar bilan taʼminlangan Safaviy qoʻshinlarining ancha qismi shu qurollar orqali yoʻq qilingan.

Natija 
Usmonlilar ushbu gʻalabadan soʻng, 7-sentyabr kuni Safaviylarning poytaxti Tabrizni egallab oldilar hamda shaharni talon-toroj qildilar. Oʻsha haftaning juma namozi paytida butun shahardagi masjidlarda sulton Salim I nomi xutbaga qoʻshib oʻqilgan. Ammo, Salim I yanichalar oʻrtasidagi ziddiyatlar tufayli boshqa harbiy yurish qila olmadi. Usmonlilar imperiyasi Sharqiy Onadoʻlini (Gʻarbiy Armaniston) va Shimoliy Mesopotamiyani Safaviylardan tortib oldi. Biroq, keyingi oʻn yilliklar davomida bu hududlar hukmronlari bir necha marta almashgan.

Salim I tomonidan oʻlja sifatida qoʻlga olingan Ismoilning ikki xotini va butun harami sababli, Shoh Ismoil siqilib, mayxoʻrlikka ruju qoʻyadi, irodasi sinadi. Oʻziga boʻlgan ishonchning yoʻqolishi tufayli hukumat va harbiy ishlarda ishtirok etishni toʻxtatadi.

Salim I Shoh Ismoilning xotinlaridan birini oʻz qoʻlida xizmat qiluvchi qozilardan biriga nikohlaydi. Shoh Ismoil Salim I ga toʻrt nafar elchi bilan birgalikda sovgʻalar, shuningdek, oldingi nomalardan farqli oʻlaroq, xotinini qaytarib olish ilinjida, unga maqtov soʻzlari yozilgan xatlar yuborgan. Hukmdor Salim I esa, oʻz navbatida shoh Ismoilning zavjasini qaytarib berish o‘rniga elchilarning burunlarini kesib, ortlariga qaytarib yuboradi.

Chaldirondagi magʻlubiyatdan soʻng, Safaviylar imperiyasi ichki ishlar tizimida keskin oʻzgarish sodir boʻladi. Oʻshandan keyin oʻqotar qurollar qoʻshinning ajralmas qismiga aylandi. Ismoilning oʻgʻli Tahmasp I keyingi janglarda toʻplardan foydalana boshlaydi.

Chaldirondagi gʻalabali jangdan soʻng, Salim I Mamluklar sultonligiga qarshi jang qilish uchun oʻz qoʻshinlarini janubga tashlaydi (Usmonli—Mamluk urushi, 1516—1517).

Jang maydoni 
Jang boʻlib oʻtgan joy Chala Ashaqi qishlogʻi yaqinida, Siyah Cheshmeh shahridan gʻarbda, Maku janubida, Qareh Ziyaeddindan shimolda joylashgan. 2003-yilda jang maydonida katta g‘ishtin gumbazli bino qurilgan hamda Safaviylarning asosiy qo‘mondonlaridan biri Seyid Sadriddin haykali o‘rnatilgan.

Iqtiboslar 
Jangdan keyin Salim Ismoil haqida shunday degan:
Mirzo Muhammad Haydar Duglat:

Yana qarang 
 Shia-sunniy munosabatlari
 Usmonli-Safaviy munosabatlari
 Sipohiy

Manbalar

Adabiyotlar 
 Yves Bomati and Houchang Nahavandi,Shah Abbas, Emperor of Persia,1587-1629, 2017, ed. Ketab Corporation, Los Angeles, ISBN 978-1595845672, English translation by Azizeh Azodi.
 Floor, Willem (2001). Safavid Government Institutions. Costa Mesa, California: Mazda Publishers. ISBN 978-1568591353.
 McCaffrey, Michael J. (1990). „ČĀLDERĀN“. Encyclopaedia Iranica, Vol. IV, Fasc. 6. pp. 656-658.
 Mikaberidze, Alexander (2015). Historical Dictionary of Georgia (2 ed.). Rowman & Littlefield. ISBN 978-1442241466.
 Savory, Roger (2007). Iran Under the Safavids. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0521042512.
Usmonlilar imperiyasi
Safaviylar davlati
Turkiya
Eron
Safaviylar ishtirokidagi janglar