MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tuyduq

Tuyduq (Tyuyduq) () — boʻylama ochiq nay shaklidagi anʼanaviy turkman puflama cholgʻusi boʻlib, uning bir necha navlari bor. Tarixiy jihatdan dastan xalq oʻyinlari ijrosi bilan bogʻliq.

Tarixi 
Turkman xalq cholgʻu asboblarining kelib chiqishi haqidagi rivoyatlar xalq ogʻzaki ijodida keng oʻrin olgan. Koʻpincha anʼana ellinistik mazmun bilan toʻldiriladi: masalan, turkmanlarning yana bir milliy cholgʻusi — dutorning paydo boʻlishi Platonga, tuydukning kelib chiqishi Zulqarnayn (Iskandar Zulqarnayn) bilan bogʻliq. Oʻrta Osiyo mintaqasining qadimiy arxeologiyasida tuyduqning namunalari keng tarqalgan. Bu cholgʻu asbobida chalinish, asosan, bu hududning turk-oʻgʻuz va arab-fors musiqa anʼanalari bilan bogʻliq boʻlgan boy musiqa anʼanalari bilan bogʻliq.

Tuyduq turlari 

 Gosha-dilli-Tuyduq — dilli-Tuyduqning juft navi. Hajmi, tuzilishi va akustik xususiyatlariga koʻra bir xil tillari kesilgan 2 ta qamish naychadan iborat; ularning sozlashidagi ozgina farq tufayli oʻziga xos zarbalar paydo boʻladi. Ovozi boshqa tuyduq turlariga qaraganda yumshoqroq.

 Gargi-Tuyduq — bochkaning yuqori uchiga ogʻiz boʻshligʻi qoʻyiladi (uzunligi 75-80 mm, diametri 18-20 mm) — metall silindr (uzunligi 50 mm); barrelda 6 ta oʻyin teshigi mavjud — 5 ta old tomonda, 1 ta orqa tomonda. Ovoz ishlab chiqarishning oʻziga xos xususiyatlaridan kelib chiqqan holda oʻziga xos „mat“ tembr ovoziga ega (kuchli emas).

 Dilli-Tuyduq — qamish cholgʻu asbobi. Bochka (uzunligi 160 mm, diametri 6-8 mm) ikkala uchi ochiq (ular ham yopiq yuqori uchi bilan uchrashadi). Unda 5 ta oʻyin teshigi mavjud: 4 ta old tomonda, 1 ta orqada. U shaklidagi til magistralning yuqori chetidan 5-10 mm masofada kesiladi. Ovozi oʻtkir, biroz burunga yaqinlashadi.

Yana qarang 

 Svirel
 Sibizgi
 Nay (uzun nay)

Manbalar 

Qadimda
 turkman xalq asboblari
Uziguma

Uzigumi (shuningdek: uzi gumi; umumiy permcha „*až“ — „angelika“ va udmurtcha „gumi“ — „truba“dan) — soyabon oʻsimlikining (anjelika oʻrmoni yoki anjelika) poyadan boʻylama nay shaklidagi udmurt xalq cholgʻu asbobi.

Tayyorlash usuli 
Uziguma uchun oʻsimlik poyasining ikkita pastki qismi kesiladi, ichki tugunli lintellar teshiladi yoki yondiriladi. Poyaning keng uchida bir tomonlama qiya kesilgan va toʻrtburchak shaklidagi hushtak tayyorlanadi. Asbobning moʻrtligi tufayli anʼanaviy material oʻrniga zamonaviylari qoʻllaniladi: plastmassa yoki metall quvurlar (masalan, changʻi ustunlari), rezina shlang va boshqalar.

Shakli 
Uzigumi — uzunligi 500-800 mm, hushtak bilan kesilgan va oʻynash teshiklari boʻlmagan ochiq boʻylama lab tirqishli nay (yon teshiklari boʻlgan namunalar ham maʼlum). Shkafning rolini cholgʻu boshining qiya kesimiga kiritilgan ijrochi labi bajaradi. Uzigumaning barcha oʻlchamlari inson tanasi qismlarining oʻlchamlari bilan bogʻliq: asbobning uzunligi — qoʻllarning uzunligi bilan, qalinligi — bosh barmogʻining qalinligi bilan.

Foydalanish 
Repertuarni marosim (yollash, toʻy, mehmon), mehnat (rafting paytida ijro etiladigan qoʻshiqlar), raqs va dit ohanglari, improvizatsiyalar tashkil etadi.

Uziguma ishlab chiqarishning soddaligi uning keng tarqalishiga yordam berdi. Asbob asosan choʻponning muhitida ishlatilgan; bundan tashqari yoshlar bayram davomida uning sadolari ostida raqsga tushishdi. Ulugʻ Vatan urushi davrida uziguma qishloqdagi yagona musiqa asbobi edi .

Oʻyin davomida uzigumalar chap qoʻl bilan vertikal yoki gorizontal holatda (ijrochi uchun qulaylikka qarab) ushlab turiladi, uni oʻng tomonga yoʻnaltiradi. Ovoz unga havo puflash orqali chiqariladi va turli xil zarba kuchi va lab apparatining kuchlanishi, shuningdek, asbobning pastki uchini yopish yoki ochish tufayli oʻzgaradi  . Past registrdagi tovushning tabiati shivirlash effekti bilan boʻgʻiladi, yuqori registrda keskin hushtak chalinadi. Ular uzigumalarni yakkaxon, ham ansamblda boshqa cholgʻu asboblari bilan, agar ularning oʻlchovi mos kelsa (masalan, akkordeon bilan) chalgan .

Manbalar

Adabiyotlar 

 Uzigumi // Udmurtskaya Respublika : Ensiklopediya / gl. red. V. V. Tuganaev. — 2-e izd., ispr. i dop. — Ijevsk : Izdatelstvo „Udmurtiya“, 2008. — 768 s. — 2200 ekz. — ISBN 978-5-7659-0486-2.
 Uzigumi // Udmurtskaya Respublika : Kultura i iskusstvo : Ensiklopediya / gl. red. A. Ye. Zagrebin. — Ijevsk : Udmurtskiy institut istorii, yazika i literaturi UrO RAN, 2012. — 540 s. — 300 ekz. — ISBN 978-5-901304-62-4.
 
 

Puflama asboblar
udmurt musiqa asboblari
Aerofonlar
 tarixiy musiqa asboblari
Ukeke

Ukeke (gav. 'ūkēkē) — Gavayi torli cholgʻu asbobi. Acacia koa turidagi qattiq yogʻochdan qilingan. Asbobning uzunligi 40-60 sm boʻlgan, kengligi esa 4 sm ga yaqin yogʻoch ramkada ikki yoki uchta torli boʻlgan. Yuqoridan skelet yassi, pastdan biroz egilgan. Baʼzan iplar orasiga mayda boʻlaklar qoʻyilib, ularning bir-biriga tegishiga toʻsqinlik qilgan.

Odatda Gavayiliklar sevgi kuylarini ijro etishda ukekedan foydalanishgan. Shuning uchun cholgʻu ayniqsa yoshlar orasida mashhur boʻlgan.

Ijro paytida asbobning bir uchi ijrochining lablari orasida boʻlishi uchun boʻylab ushlab turildi. Keyin musiqachi barmoqlari bilan yoki hindiston yongʻogʻi bargining oʻrta qismi yoki oʻralgan dumaloq boʻlagi bilan torlarni tezda yulardi. Ukekening bir uchi ogʻizda boʻlgani uchun oʻyin davomida ogʻiz ham qoʻllanilgan (masalan, til va lablar harakati yordamida turli tovushlar chiqarilgan).

Manbalar 

Torli asboblar
Hawaiiy musiqa asboblari
Chordofonlar
string musiqa asboblari
Parseval ayniyati

Matematik tahlilda Mark-Antuan Parseval nomi bilan ataladigan Parseval ayniyati funksiyaning Furye qatorining yigʻilishi haqida muhim natijadir. Geometrik nuqtai nazardan, bu ayniyat skalyar koʻpaytma aniqlangan fazolar (sanoqsiz cheksiz bazis vektorga ega boʻlishi mumkin) uchun umumlashtirilgan Pifagor teoremasi hisoblanadi.

Norasmiy ravishda, ayniyat funksiyaning Furye koeffitsientlarining kvadratlarining yigʻindisi funksiya kvadratining integraliga teng ekanligini tasdiqlaydi,bu yerda  ning Furye koeffitsientlari  quyidagicha berilganRasmiy tilda aytganda, agar  kvadrati bilan integrallanuvchi funksiya yoki umumiyroq qilib olganda, Lp fazo  dan boʻlsa, natija yuqorida keltirilganidek bajariladi. Shunga oʻxshash natija Plancherel teoremasi boʻlib, u funksiyaning Furye almashtirishining kvadratining integrali funksiyaning oʻzining kvadratining integraliga teng ekanligini tasdiqlaydi. Bir oʻlchovli fazodada,  uchunmunosabat oʻrinli.

Umumlashgan Pifagor teoremasi 
Yuqorida keltirilgan ayniyat Pifagor teoremasi bilan separabel Gilbert fazosining umumiy holatida quyidagicha bogʻlangan. Faraz qilaylik,  fazo  skalyar koʻpaytmaga ega boʻlgan Gilbert fazosi boʻlsin.  ning ortonormal bazisi boʻlsin; yaʼni  ning chiziqli yoyilmasi da zich va  lar oʻzaro ortonormal boʻlsin:

 

U holda Parseval ayniyati barcha  lar uchunekanligini tasdiqlaydi.

Bu toʻgʻridan-toʻgʻri Pifagor teoremasiga oʻxshash boʻlib, Pifagor teoremasi ortonormal bazisdagi vektor komponentlari kvadratlarining yigʻindisi vektorning uzunligining kvadratiga teng ekanligini tasdiqlaydi.  ni  Gilbert fazosi deb hamda  lar uchun  deb olish orqali Furye qatorlari uchun Parseval ayniyatini tiklash mumkin.

Umuman olganda, Parseval ayniyati faqatgina separabel Gilbert fazolarida emas, balki har qanday skalyar koʻpaytma aniqlangan fazolarda bajariladi. Shunday ekan, faraz qilaylik,  skalyar koʻpaytma aniqlangan fazo boʻlsin.  ning ortonormal bazisi boʻlsin, bunda  toʻliq ortonormal toʻplam ( ning chiziqli yoyilmasi da zichligi maʼnosida). U holda, ning toʻliq boʻlishi ayniyatning bajarilishi uchun zaruriydir. Agar  toʻliq boʻlmasa, u holda Parseval ayniyatidagi tenglik belgisi  ga oʻzgartirilishi kerak boʻladi. Bu esa Bessel tengsizligiga olib keladi. Parseval tengsizligining ushbu umumlashgan koʻrinishi Riesz-Fischer teoremasi yordamida isbot qilinadi.

Yana qarang 

 Parseval teoremasi

Manbalar 

 „Parseval equality“, Encyclopedia of Mathematics, EMS Press, 2001 [1994]
 .
 .
 .
 .
Fleksaton

Fleksaton (  — „kavisli“ va  — „kuchlanish“ yoki „ohang“) — zarbli musiqa asbobi, maʼlum bir balandlikdagi metall idiofon. 1924-yilda AQShda patentlangan.

Chalish texnikasi 
Ijrochi oʻynayotganda oʻng qoʻlidagi fleksatonni dastagidan ushlab, plastinkaning boʻsh uchini bosh barmogʻi bilan bosib turadi. Asbob chayqalganda toʻplar qamishga tegib, tovush chiqaradi. Ovoz balandligi bosh barmoq bosimi bilan oʻrnatiladi: plastinka qanchalik koʻp egilgan boʻlsa, tovush shunchalik baland boʻladi. Fleksatonning tembri jiringlaydi, qichqiradi, yuqori registrda — oʻtkir ovozga ega. Ovoz balandligini tartibga solish qiyin, ammo maʼlum texnik koʻnikmalar bilan tovushlarni taxminan ikki oktava ichida ajratib olish mumkin: birinchidan uchinchigacha va undan yuqori. Fleksatonni oʻynashning eksperimental usullari orasida oʻrnatilgan bolgʻa oʻrniga uchburchak yoki ksilofondan yasalgan tayoqlardan va hatto skripka kamonidan foydalanish kiradi.

Dizayn 
Fleksaton — uchlari bir oz egilgan, uzunligi taxminan 180 millimetr, tagida taxminan 60 millimetr kengligi, qarama-qarshi tomonga torayib ketgan yupqa poʻlat plastinka. Plitaning keng uchi simli ramkaning tagida tutqich bilan oʻrnatiladi va tor uchiga ikkita moslashuvchan novda biriktiriladi, ularning har birining uchida metall yoki yogʻoch toʻp bor.

Fleksatonning musiqada qoʻllanilishi 
Fleksaton uchun eslatmalar haqiqiy tovushga koʻra yuqori nuqtada yoziladi. Simfonik orkestr partiturasida fleksaton qismi odatda quvurli qoʻngʻiroq qismining ostiga, uchburchak qismining ustiga yoziladi (zarbli cholgʻu asboblari ijrochilar tomonidan qanday guruhlanganligiga qarab, u yoki bu qismning partituradagi oʻrni oʻzgarishi mumkin).

Mavjudligining dastlabki kunlarida fleksaton jazzda ishlatilgan, ammo tez orada klassik musiqa bastakorlari ham qiziqish uygʻota boshladilar: Artur Xonegger („Antigona“), Ervin Shulxof (Birinchi simfoniya), Arnold Schoenberg (Orkestr uchun variatsiyalar; opera „Bugundan ertaga“ va „Muso va Horun“), Dmitriy Shostakovich („Burun“ operalari va „Mtsensk okrugi Makbet xonim“), Aram Xachaturyan (Fortepiano kontserti). Fleksaton keng qoʻllanilmaganiga qaramay, uning oʻziga xos tembri baʼzan pop musiqa va kinoda talabga ega. Hans Verner Henze, Dyordji Ligeti, Krzysztof Penderecki, Sofiya Gubaydulina, Alfred Shnittke, Sergey Slonimskiy va boshqa avangard bastakorlarning asarlarida fleksaton qismlari mavjud.

Adabiyotlar 

 
 Andreeva O. F. Udarnі іnstrumenti suchasnogo simfonіchnogo orkestru. Kiev: Muzichna Ukraïna, 1985.

 Idiofonlar
Fluyer

Fluyer (,  — „puflash“) — Moldova va Ruminiya yarim koʻndalang nayi. Bundan tashqari hushtak moslamali va juft fluyer mavjud.

Tavsifi 
Fluyer barcha Bolqon mamlakatlarida uchraydi. Transilvaniyada u triska deb ataladi. Katta flüer flueroi, kichiki esa flueraş deb ataladi. Fluyerashi Moldova va Bukovinada eng keng tarqalgan. Dobrujada moldavnikiga oʻxshash, qamishdan yasalgan flor dobrogen mavjud. Unda 7-oʻyinning bosh barmogʻli teshigi mavjud.

Uzunligi 250-350 mm. 6-7 oʻyin teshigi bor. Ovozi kuchli va yorqin. Shkalasi ikki oktavada diatonik. U oqsoqol, olxa, chinor, tut, shox yoki toldan tayyorlanadi. Asosiy tugmalar C, D, Es, F, G, A, B.

Bu qadimgi choʻponning asbobidir. Choʻponlar undan sigir va qoʻylarni podada yigʻish uchun foydalanadilar. Fluyer koʻpincha Moldaviya ertaklarida, sheʼrlarida, qoʻshiqlarida mavjud.

Turlari 
Juft fluyer (fluer zhemenat) — hushtak moslamasi boʻlgan ikkita yogʻochdan iborat. Bir fluyerda 6 ta oʻyin teshigi bor, ikkinchisida 4 ta yoki teshiksiz (burdon).

Hushtak chalish moslamasi bilan chayqalishda ( — qoʻziqorinli fluyer) — tovush odatdagidan ancha zaif va yumshoqroq boʻladi. Uzunligi 30-50 sm. Asosan bolalar asbobi.

Xromatik fluyer — 5-10 teshikli boʻladi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 

Ruminiya Musiqasi
Qadimda
Xitiriki

Xitiriki () — anʼanaviy eski (VIII asr) yapon puflama asbobi boʻlib, yapon mumtoz musiqasida keng namoyon boʻlgan gobo guruhidan. Kichkinaligiga qaramay, xitiriki boy va baland ovoz chiqaradi. Odatda bambukdan tayyorlanadi. Diapazon — bir oktava.

Tarixi 
Hozirgi vaqtda bu asbob yapon madaniyatining tantanali qoʻshiqlari va raqslarida qoʻllaniladi.

Xitiriki zamonaviy goboyning toʻgʻridan-toʻgʻri oʻtmishdoshlari hisoblangan, qadim zamonlardan beri maʼlum boʻlgan va turli madaniyatlarda oʻzining asl shaklida saqlanib qolgan, masalan, bombarda, trubka, jaleika, duduk, gaita, zurna kabi asboblarni anglatadi.

Xitiriki Yaponiyada keng tarqalgan boʻlishiga qaramay, Xitoy uning vatani hisoblanadi, xitiriki VIII asrda yapon madaniyatiga kirgan Xitoyning guan (bili) asbobidan kelib chiqqan.

Xitirikining tuzilishi 
Asbobning oxirida qoʻsh qamish, shuningdek, sozlash halqasi mavjud boʻlib, u tovushni takrorlashda muhim rol oʻynaydi, chunki u tovush balandligi va ohangini tartibga soladi.

Asbobning tanasini gilos daraxti qobigʻi bilan bezash odatiy holdir. Tananing yon tomonlarida teshiklar mavjud.

Xitirikining musiqada tutgan oʻrni 
Meyji restavratsiyasi davrida xitiriki yapon klassik musiqasi gagaku spektakllarining zamonaviy instrumental guruhiga kirdi.

Xitiriki ishlatadigan anʼanaviy yapon musiqasining eng mashhur qismlari orasida:

 Mikagura — yiliga bir marta 15-dekabrda anʼanaviy cholgʻu asboblari joʻrligida sudda ijro etiladigan qoʻshiqlarning uzoq sikli;
 Yamato-uta, yamato-may: Yamato raqslari va qoʻshiqlari — rasmiy kiyimdagi toʻrt yoki oltita raqqosa tomonidan ijro etiladigan qisqa asarlar;
 Saybara — qadimgi yapon xalq qoʻshiqlaridan kelib chiqqan va IX asrdan beri aristokratlar orasida keng tarqalgan xalq qoʻshiqlari. Bizgacha yetib kelgan qadimiy qoʻlyozmalarda 60 dan ortiq asarning misralari va sarlavhalari qayd etilganiga qaramay, hozirda oz qismi ijro etilmoqda;
 Komagaku raqslari hamrohligi.

Manbalar 

Puflama asboblar
Aerofonlar
Yaponiya musiqa asboblari
Yog'och shamol musiqa asboblari
Gagaku
Ikkita Qamishli shamol musiqa asboblari
Francisco Franco

Francisco Franco Bahamonde ( ispancha: [fɾanˈthisko ˈfɾaŋko ba.aˈmonde]; 1892-yil 4-dekabr — 1975-yil 20-noyabr) — Ispaniya fuqarolar urushi va undan keyingi 1930-yillarda Ispaniyaning Ikkinchi Ispaniya Respublikasini agʻdarishda millatchi kuchlarni boshqargan ispan generali. 1975-yil diktator sifatida, Caudillo unvonini oldi. Ispaniya tarixidagi bu davr, millatchilarning gʻalabasidan Franconing oʻlimiga qadar, odatda Franco Ispaniya yoki Francoistic diktatura sifatida tanilgan.

Galisiyaning Ferrol shahrida oliy tabaqali harbiy oilada tugʻilgan Franco 1907-1910-yillarda Ispaniya armiyasida Toledo piyodalar akademiyasida kursant sifatida xizmat qilgan. Marokashda xizmat qilayotganda u 1926-yilda brigada generali darajasiga koʻtarilgan. 33 yoshida, bu uni Yevropadagi eng yosh generalga aylantirdi. Ikki yil oʻtgach, Franco Saragosadagi Umumiy Harbiy Akademiyaning direktori boʻldi. Konservativ va monarxist sifatida Franco 1931-yilda monarxiya bekor qilinganidan va Ikkinchi Respublika tashkil etilganidan afsusda edi va oʻz akademiyasining yopilishidan vayron boʻldi; shunga qaramay, u Respublika armiyasidagi xizmatini davom ettirdi. Uning karyerasi oʻng qanot CEDA va PRR 1933-yilgi saylovda gʻalaba qozonganidan soʻng, Asturiyadagi 1934-yilgi qoʻzgʻolonni bostirishga rahbarlik qilish huquqini berdi. 1936-yilgi saylovlarda soʻl Xalq fronti hokimiyat tepasiga koʻchirilishidan oldin Franco qisqa muddatga armiya shtab boshligʻi lavozimiga koʻtarildi va uni Kanar orollariga tushirdi. Dastlab istamagan holda, u 1936-yil iyuldagi harbiy toʻntarishga qoʻshildi, bu esa Ispaniyani qoʻlga kirita olmaganidan keyin Ispaniya fuqarolar urushini keltirib chiqardi.

Manbalar
Xulusi

Xulusi - janubiy Xitoyga xos boʻlgan lab aʼzolarining bir turi. Bu Xitoyning Yunnan provinsiyasidagi asbobning tarixiy nomi. Daislar orasida yana bir mashhur nom bilandao boʻlib, u "vertikal („lan“) oʻynash uchun gurzi („dao“) bilan puflama asbobi ('bi')" deb tarjima qilinadi.

Xitoydagi boshqa koʻplab etnik guruhlar dalalardagi ish tugaganligi haqida xabar berish uchun koʻpincha xulusidan foydalanadilar — agar siz ochiq burdon quvurlari bilan xulusiga qattiq zarba bersangiz, tovush avtomobil shovqinini (xitoycha: lǎba) eslatadi.

Xulusi bambuk naychalardan tayyorlanadi, odatda uchta yoki toʻrtta. Quvurlar quritilgan gurjana (qovoq) tomonidan ushlab turiladi, bu ham akustik rezonator rolini oʻynaydi. Asosiy markaziy truba ohangdor boʻlib, yetti teshikka ega, shu jumladan bosh barmogʻi uchun teshik. Qolgan quvurlar burdon (doimiy past ovoz bilan), ularni maxsus tiqinlar bilan oʻchirish mumkin.

Xulusining ovozi juda ohangdor, lekin ayni paytda yumshoq, shuning uchun bu asbob asosan yakkaxon ijro uchun va juda kamdan-kam hollarda ansambl ijrosi uchun ishlatiladi. Day erkaklari ayolga sevgisini eʼlon qilish uchun xulusi chalish odat tusiga kiradi.

Yana qarang 
 Sheng
 bau
Xitoy musiqa asboblari
labial organ
Ispaniya fuqarolar urushi

Ispaniya fuqarolar urushi (ispancha: Guerra Civil Española) [2-eslatma] - Ispaniyada 1936-yildan 1939-yilgacha respublikachilar va millatchilar o'rtasida kurashgan fuqarolar urushi. Respublikachilar Ikkinchi Ispaniya Respublikasining chapga moyil Xalq fronti hukumatiga sodiq edilar. Xalq fronti Ispaniya Sotsialistik ishchilar partiyasi (PSOE), Ispaniya Kommunistik partiyasi (PCE) va respublikachilar - Respublikachilar chap (IR) (Azana boshchiligidagi) va Respublikachilar ittifoqi (UR) (Diego Martines Barrio boshchiligidagi) tomonidan tashkil etilgan.). Ushbu paktni Galisiya (PG) va Kataloniya millatchilari (ERC), POUM, sotsialistik ittifoq ishchilar umumiy ittifoqi (UGT) va anarxistik kasaba uyushmasi Konfederasiya Nacional del Trabajo (CNT) qo'llab-quvvatladi.

Manbalar
Хutsin

Xutsin — Xitoyning kamonli cholgʻu asbobi.

Tarixi 
Taxminlarga koʻra kamonli torli cholgʻu asboblari Xitoyda VIII asrning oʻrtalaridan boshlab mashhurlikka erisha boshladi. Xutsinning birinchi navlaridan biri oʻsha davrda Si  xalqi orasida keng tarqalgan boʻlsa kerak, asta-sekin xanlar orasida ham mashhurlikka erishdi. „Xutsin“ nomining birinchi eslatilishi Song imperiyasi davriga (miloddan avvalgi X-XIII asrlarga) tegishli. Shunday qilib XI asrda sayohatchi Shen Ko oʻz sheʼrlaridan birida Oʻrta Osiyodan kelgan xitoylik harbiy asirlar tomonidan otning dumidagi sochdan yasalgan kamon bilan oʻynaladigan xutsinning gʻamgin tovushlarini tasvirlaydi.

Bugungi kunga kelib, xutsinlar oilasining eng mashhur asboblari erhu, jinxu,  ), gaohu va banhu, Xitoyda esa bu asbobning bir necha oʻnlab turlari mavjud.

XVII asrda  kabi turli xil xutsinlar Kunshan operasiga hamrohlik qilish uchun mashhur boʻldi.

Tavsifi 
Odatda xutsin dumaloq, olti burchakli yoki sakkiz burchakli korpusdan va unga biriktirilgan barmoq panelidan iborat. Xutsinning koʻp navlari ikkita torli (baʼzan uch yoki toʻrtta boʻlsa ham) va ikkita sozlash qoziqqa ega boʻlib, ovoz paneli ilon terisidan yoki yupqa yogʻochdan qilingan. Yoy uchun odatda otning dumidagi ot juni ishlatiladi.

Dizayni oʻxshash asboblar Xitoyning qoʻshni mamlakatlarida ham qoʻllaniladi: Moʻgʻuliston, Koreya, Yaponiya, Vyetnam, Tailand, Laos va Kambodja.

XX asrda anʼanaviy ipak torlar ham neylon bilan oʻralgan poʻlat torlar bilan almashtirila boshlandi, bu esa asboblarning ovozini oʻzgartirdi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
musiqa asboblari
Chordofonlar
Xitoy musiqa asboblari
Tutekton(cholg‘u asbobi)

Tutekto (tarjimada — „quvur“) — kichik choʻpon shoxi boʻlgan udmurtcha damli musiqa asbobi.

Tavsifi 
Tutekton 250-300 mm uzunlikdagi konussimon naydan iborat boʻlib, qayin poʻstlogʻi, qalay yoki misdan yasalgan. Asbobning yuqori qismiga yogʻoch ogʻiz boʻshligʻi oʻrnatilgan. Tutektonda chalish teshiklari yoʻq, lekin ikkita oʻyin teshigi boʻlgan asboblar mavjud edi. Tutekton cholgʻuga puflab chalinadi; kuchli, biroz qattiq ovozga ega.

Tayyorlanishi 
Tutekton ijrosining anʼanaviy turlaridan tashqari xalq amaliyotida somon tilli yogʻoch va qamish quvurlar ham qayd etilgan. Adabiyotda bunday asboblarning birinchi taʼrifini Mari musiqashunos-folklorshunosi Yakov Andreyevich Eshpay 1937-yilgi ekspeditsiyasidan soʻng bergan.

Qalay yoki mis tutekton soxtaxonada qilingan: olov taʼsirida metall konus shaklidagi trubkaga oʻralgan. Ogʻiz boʻshligʻi iplar uchun yogʻoch gʻaltakdan yasalgan: uning yarmi kesilgan, ikkinchisining ustiga elastik tasma tortilgan, u iplar bilan mahkamlangan. Gʻaltak va rezina tasma orasiga rezina tasmaning kengligiga mos keladigan javdar somoni yoki gugurt solingan.

Tutektonning keyingi versiyalari shisha butilkalardan tayyorlangan. Buning uchun shishaning pastki qismi ip bilan oʻralgan, shundan soʻng u yoqilgan gugurt bilan isitilgan. Bir necha daqiqadan soʻng ular uni sovuq suvga tushirishdi, bu esa choʻzilgan ipning chizigʻi boʻylab pastki qismini yiqilishiga olib keldi va bir turdagi naycha olindi

Foydalanish 
Tutekton Udmurt vokal va cholgʻu ansambllarida hamrohlik qiluvchi, baʼzida yakkaxon cholgʻu sifatida mavjud boʻlgan.

Tutekton asosan kommunikativ vazifani bajargan: uning yordami bilan chorvaning yaylov va qaytish vaqti haqida signallar berilar, dalada podani boshqarishda foydalaniladi. Choʻponlar ham xuddi shunday tarzda bir-birlariga maʼlum maʼlumotlarni uzatgan boʻlishi mumkin.

Asbob endi ishlatilmaydi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Tutekton // Udmurtskaya Respublika : Ensiklopediya / gl. red. V. V. Tuganaev. — 2-e izd., ispr. i dop. — Ijevsk : Izdatelstvo „Udmurtiya“, 2008. — 768 s. — 2200 ekz. — ISBN 978-5-7659-0486-2.
 Tutekton/tuy gumi // Udmurtskaya Respublika : Kultura i iskusstvo : Ensiklopediya / gl. red. A. Ye. Zagrebin. — Ijevsk : Udmurtskiy institut istorii, yazika i literaturi UrO RAN, 2012. — 540 s. — 300 ekz. — ISBN 978-5-901304-62-4.
 
 
yog'och shamol musiqa asboblari
 tarixiy musiqa asboblari
yog'och shamol musiqa asboblari
Bessel tengsizligi

Matematikada, ayniqsa funksional tahlil(analiz)da, Bessel tengsizligi ortonormal ketma-ketlikka nisbatan Gilbert fazosida  elementning koeffitsientlari haqidagi jumladir. Tengsizlik 1828-yilda nemis olimi Friedrich Bessel (astronomiya, matematika, fizika va geodeziya fanlari olimi) tomonidan keltirib chiqarilgan.

 Gilbert fazosi va    dagi ortonormal ketma-ketlik bo'lsin. U holda,  dagi har qanday vektor  uchun 

 

munosabat o'rinli bo'ladi, bu yerda ⟨·,·⟩ belgi  Gilbert fazosidagi skalyar ko'paytmani ifodalaydi. Agar  yo'nalishdagi  vektor proyeksiyaning "cheksiz yig'indi" sidan tuzilgan

 

cheksiz summani aniqlasak, u holda Bessel tengsizligi bu qatorning yaqinlashuvchi ekanligini ta'kidlaydi. Bu haqda quyidagicha ham o'ylash mumkin: potensial bazis  orqali ifodalanishi mumkin bo'lgan  mavjud bo'ladi.

To'liq ortonormal ketma-ketlik uchun (ya'ni, bazis bo'lgan ortonormal ketma-ketlik uchun) biz Parseval ayniyatiga egamiz. Bunda tengsizlikni tenglik bilan almashtiriladi (va natijada  ham  bilan almashtirilishi kerak bo'ladi).

Bessel tengsizligi quyidagi, har qanday natural son n uchun bajariladigan ayniyatdan kelib chiqadi

Yana qarang 

 Koshi-Shvarz tengsizligi
 Parseval teoremasi

Manbalar 

 "Bessel inequality - Encyclopedia of Mathematics".
 Saxe, Karen (2001-12-07). Beginning Functional Analysis. Springer Science & Business Media. p. 82. ISBN 9780387952246.
 Zorich, Vladimir A.; Cooke, R. (2004-01-22). Mathematical Analysis II. Springer Science & Business Media. pp. 508-509. ISBN 9783540406334.
 Vetterli, Martin; Kovačević, Jelena; Goyal, Vivek K. (2014-09-04). Foundations of Signal Processing. Cambridge University Press. p. 83. ISBN 9781139916578.

Havolalar 
 Bessel's Inequality the article on Bessel's Inequality on MathWorld.

Ushbu maqola Creative Commons Attribution/Share-Alike litsenziyasi ostida litsenziyalangan PlanetMath-dagi Bessel tengsizligidan olingan materiallarni o'z ichiga oladi.
Tengsizliklar
Gilbert fazosi