MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Don (daryo)

Don (yun. nomi Tanais) — Rossiya Federatsiyasining Yevropa qismidagi daryo. Uzunligi 1870 km. Havzasining mayd. 422 ming km. Oʻrta Rossiya qirlarining sharqiy yon bagʻridan boshlanib, Azov dengizining Taganrog qoʻltigʻiga quyiladi. Yuqori qismi tor vodiydan oqadi; oʻng qirgʻogʻi baland (90 m gacha), sohilida jar koʻp. Chuq. 20 m gacha. Donga oʻngdan Severskiy Donets, chapdan Medveditsa, Sal irmoqlari quyiladi. Donning quyi qismida Simlyansk suv ombori va GES bor. Rostov-Don sh.dan quyida Donning deltasi (mayd. 340 km) boshlanadi. Oʻrtacha suv sarfi 935 m3/sek. Don kema qatnaydigan Volga-Don kanali orqali Volga bilan bogʻlangan. Asosan qor va yomgʻirdan suv oladi. Noyabr va dekabrda muz bilan qoplanib, martda muzdan boʻshaydi. Donda Sosna daryosi quyilish yeridan 1604 km gacha, Liski sh.dan 1355 km masofada muntazam kema qatnaydi. Bal i k, ovlanadi. Don boʻyida Kalach-Don, Rostov-Don, Azov shaharlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Don (urugʻ)

Don, doncha () — gʻalla ekinlari mevasi yoki dukkakli don oʻsimliklar urugʻi; dehqonchilikda yetishtiriladigan asosiy mahsulotlarning biri. D. odam isteʼmol qiladigan oziqovqat, un, pivo, kraxmal-patoka, spirt, aralash yem tayyorlash uchun xom ashyo hamda qishloq xoʻjaligi hayvonlari uchun toʻyimli ozuqa. D.ni qayta ishlab olingan mahsulotlar non, makaron, kandolatchilik korxonalarida ishlatiladi. Insoniyat oqsilning 50%, ugle-vodlarning 70%, yogʻlarning 15% ini D. mahsulotlaridan oladi.

Gʻalla ekinlari doni bir urugʻli quruq meva; bugʻdoy, javdar, makkajoʻxori va arpa bilan sulining yalangʻoch donli shakllarida poʻstsiz hamda suli, arpa, sholi, tariq va b.da yupqa poʻstli boʻladi. D.ning asosiy qismi endospermdan iborat. D. tegirmonda tortilganda endospermdan unning muhim qismi hosil boʻladi. Endosperm hujayralarining koʻp qismi kraxmal va oqsil moddalar bilan toʻlgan. Endospermning oxirgi qavati — aleyron qavat oqsil va yogʻga boy. Navli un tortishda bu qavat kepakka qoʻshilib ketadi (odam organizmida yaxshi hazm boʻlmaydi).

D.ning ichki tuzilishi undagi kraxmal donachalarining joylashishi hamda xossalariga, oqsillarning xossalari va taqsimlanishiga qarab shaf-fof (shishasimon), yarim shaffof va unsimon boʻladi. D.ning uchki qismida murtak boʻlib, unda oqsil, yogʻ, qand, vitaminlar va fermentlar koʻp. Bugʻdoy doni vaznining 81—84,2% endosperm, 6,8—8,6% aleyron qavat, 1,4-3,2% murtak va 3,1—5,6% poʻstdan iborat. D.ning oziqovqatlik va yemlik qim-mati undagi moddalar va ularning tarkibiga bogʻliq.

Dukkakli D. ekinlarining pishgan donida endosperm boʻlmaydi. Urugʻ pust (qobigʻi) bilan qoplangan, uning ostida murtak joylashgan.

D. tarkibidagi uglevodlarning asosiy qismi kraxmaldir. Klechatka bilan gemitsellyuloza hujayra qobigʻi tarkibiga kiradi. Qandlardan maltoza, glyukoza va fruktoza bor. Bugʻdoy donining oqsillari, asosan, gliadin va glyutelinlarga kiradi. Bugʻdoy oqsillari xamir qorishda suv bilan birikib kleykovina hosil qiladi, xamirning choʻziluvchanligi, gʻovakligi va nonning xajmi kleykovinaning miqdori hamda sifatiga bogʻliq boʻladi. Dukkakli don ekinlari donining oqsillari, asosan globulinlar va ozroq albuminlardan iborat. Ular gʻalla ekinlari oqsillariga Karaganda toʻyimliroqsir. Yogʻlar asosan murtakda, yer yongʻoq bilan soyada urugʻpallalarda koʻp boʻladi. D. kuli tarkibida fosfor, kaliy, magniy, kalsiy, kremniy va b. elementlar bor. Fermentlar (amilaza, maltoza, saharoza, lipaza va b.), asosan, murtakda toʻplangan. D. tarkibida vitaminlardan tiamin (V,), riboflavin (V2), piridoksin (V6), nikotinamid (RR), askorbat kislota (S) va b. bor.

D.ning sifati yangiligi, rangi, hidi, taʼmi, toza-iflosligiga, zararkunanda hamda kasalliklar bilan zararlanish darajasi va b. koʻrsatkichlarga qarab baholanadi. Omborlarda saqla-nadigan D. namligi 14—17%, iflosligi 1% dan ortiq boʻlishiga yoʻl qoʻyilmaydi (yana q. Don ekinlari, Dukkakli don ekinlari).

Rixsivoy Joʻrayev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Botanika
Don yetilishi

Don yetilishi, don toʻlishishi — gʻalla ekinlari donining isteʼmol qilinadigan darajada pishishi. D.ye. dumbullik,va tuda (texnik) pishish (mum kabi yumshoqroq) davrlariga boʻlinadi. Sutlanish davrida don tuda shakllangan, rangi yashil, tarkibida 50% atrofida suv boʻladi, quruq modda toʻplanishi davom etadi, barmoq bilan ezilganda ichidan sutga oʻxshash suyuqlik chiqadi. Oʻsimlikning eng pastki birinchi va ikkinchi tartib barglari sargʻaygan, qolganlari yashil rangda boʻladi. Mum pishish davrida don sal sargʻayadi. Bu davrning boshlarida donda quruq modda toʻplanishi toʻxtaydi, u ancha yumshoq, sernam boʻladi. Shu davrning oxiriga borib, dondagi nam 22—30% gacha kamayadi, don zichlashadi. Boshokli ekinlarda asosiy poya sargʻayadi, faqat poyaning yuqori qismigina yashilligicha qoladi. Toʻla pishish davriga oʻtganda oʻsimlik tupi uchigacha sargʻayadi, doni qotadi. Makkajoʻxori, oq joʻxori, tariq, sholida don yetilishi va poyalar qurishi oʻzgacha oʻtadi. Masalan, makkajoʻxorining ayrim navlarida don toʻla yetilganda ham poya va barglar yashil holda qolaveradi. Bu esa don uchun ekilgan makkajoʻxori poyalarini silos qilish imkonini beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don juan

Don juan, Don Xuan (Don Juan) -oʻrta asrlarda Yevropada yaratilgan koʻpgina adabiyot va sanʼat asarlarining qahramoni; maishatboz, axloqiy va diniy meʼyorlarni buzuvchi, hayotini aysh-ishratga bagʻishlagan ritsar obrazi. Uning birinchi badiiy talqinini ispan dramaturgi Tirso de Molinaning "Seviliyalik shoʻx bola yoki Tosh mehmon" (1630) pyesasida kuzatish mumkin. Undagi D. J. ayollarni yoʻldan urishga ustasifarang , shahvatparast shaxs. Bu obraz ijtimoiy jihatdan gʻoyat tipik boʻlganidan koʻpgina yozuvchilar, musiqachilar, rassomlarning eʼtiborini tortgan. Fransuz dramaturgi Molyer ham D. J. xaqidagi xalq afsonalarini qayta ishlab, "Don Juan" realistik komediyasini (1665) yaratdi. D. J. obraziga 19-asrdagi romantik yozuvchilar E.T.A. Gofman, A. Myusse, ingliz shoiri J. Bayron, rus shoiri A. S. Pushkin va b. ham murojaat qilishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ispan madaniyati
Don kuyasi

Don kuyasi (Sitotroga cerealella Oliv.) — xavfli ombor zarrarkunandasi. Qurti (lichinkasi) makkajoʻxori soʻtalari, arpa, sholi, bugʻdoy, javdar, shuningdek, suli, oq joʻxori va dukkakli ekinlar donini shikastlaydi. Kapalagi 6—9 mm, kanoti yozilganda 11 — 19 mm. Oldingi qanotlari uchli, uchida ingichka tillarang popugi bor, kanoti asosidan qora chiziq oʻtgan. Qurti 7—8 mm, oqish, boshi qoʻngʻir, harakatchan, don magʻzini yeb, shu joyda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbagi 6—6,5 mm, rangi toʻq qoʻngʻir. D. k. pillaga oʻralgan qurtlik holida qishlaydi, koʻklamda gʻumbakka aylanadi. Gʻumbaklik davri 10—15 kunga boradi, keyin kapalakka aylanib, urgʻochisi don yuzasiga 200 tagacha tuxum qoʻyadi. Bir yilda 5—8 nasl beradi. Tuxumi rivojlanishi uchun 27— 28° harorat va don namligi 12%dan yuqori boʻlishi kerak. Tuxumdan 10—15 kunda qurt chiqadi, don bilan ovqatlanadi, Kuzda omborning devor va poliga oʻrmalab chiqib, pilla oʻraydi. Oʻzbekistonning janubiy rayonlarida dala ekinlariga ham zarar yetkazadi.

Kurash choralari: ombor ichi, asbobuskunalar yangi hosil qabul qilinguncha insektitsidlar va b. pre-paratlar suspenziyasi yoki ularning emulsiyasi bilan dorilanadi, eshik va derazalari zich yopilib, metil bromid, xlorpikrin yoki dixloretan preparatlari bilan dezinfeksiya qilinadi.

Lutfi Mirmaqsudova.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don ot zoti

Don ot zoti — salt miniladigan va aravaga qoʻshiladigan ot zoti. Don kazaklari tomonidan Don daryosi havzasidagi dasht mintaqasida mahalliy otlarni, 15—19-asrlarda mahalliy jan. Rossiya zotlarini Qorabogʻ, fors, arab, sof naslli turkman ot zotlari bilan chatishtirib yaratilgan. D.o.z. ning tuyey malla, jiyron, gavdasi yirik. Yozning jazirama issiq va qishning sovuqlariga bardoshli. Yagʻrini bal. 160—163 sm, tana kiya uz. 162—165 sm, koʻkrak aylanasi 195—198 sm, pocha aylanasi 20—21 sm. Chopqirlikda uch yoshlisi 2400 m masofani 2 min. 43,2 sek.da bosib oʻtgan. Rossiyaning Rostov, Qozogʻistonning jan. viloyatlarida urchitiladi. Koʻpgina mamlakatlarda, jumladan, Oʻrta Osiyoda mahalliy ot zotlarini yaxshilashda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Otlar
Ot zotlari
Don parvonasi

Don parvonasi, ombor parvonasi (Ephestia elutella Nv.) — parvonalar (Pyralididae) oilasiga mansub ombor zararkunandasi. Kavkaz, Oʻrta Osiyoda koʻp uchraydi. Qurti don, don mahsulotlari, kakao dukkagi, kofe doni, meva qoqilari va b. zararlaydi. Kapalagi qanoti yozilganda 12–17 mm. Oldingi kanotlari och kulrang , cheti qizgʻish yoki qoʻngʻir. Tuxumi oq, dumalok, (diametri 0,35—0,45 mm). Qurti 12–13 mm, duksimon, xira oq. Gʻumbagi 0,5—6,5 mm, sargʻish-qoʻngʻir. Kurtlik davrida qishlaydi. Urgʻochisi 150 tagacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan 4—5 kunda qurt chiqadi. Qurtlik davri 40—80 kun, gʻumbaklik davri 6—11 kun. Yiliga 2—4 avlod beradi.

Kurash choralari: omborlar yangi hosilni qabul qilishdan oldin devor yoriqlari geksaxloran dusti aralashtirilgan loy bilan suvaladi, bino atrofi tozalanadi. Bino ichi, asbob-uskunalar preparatlar suspenziyasi yoki emulsiyasi bilan dorilanadi va aerozol shashkalar tutatiladi, ombor deraza va eshiklari zich yopilib, metil bromid (1 m3 hajmga 40 g), xlorpikrin (1 m3 hajmga 25—40 g) va dixloretan (1 m3 hajmga 280—300 g) bilan dezinfeksiya qilinadi.

Lutfi Mirmaqsudova.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don seyalkasi

Don seyalkasi - bugʻdoy, arpa, suli va b. donli ekinlar urugʻini qatorlab ekish uchun moʻljallangan mashina (qarang Seyalka).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Don oʻrish mashinalari

Don oʻrish mashinalari, galla oʻrish mashinalari — boshoqli va dukkaklidon ekinlarini oʻrib, dalada qator uyum shaklida qoldiruvchi mashinalar. Oʻriladigan ekin turiga koʻra gʻallaoʻrgich, sholioʻrgich va noʻxat-oʻrgichlarga; traktorga ulanishiga koʻra tirkama va oʻrnatma xillarga boʻlinadi. Asosiy qismlari: motovilo, qirqish (oʻrish) apparati, tasmali transportyor va traktorning ketingi quvvat olish validan harakat uzatish mexanizmidan iborat. Motovilo 5 yoki 6 plankali boʻlib, gʻalla poyalarini pichoqqa, qirqilgan poyalarni esa transportyorga uzatadi. Plankalar xaskashlar (taroqsimon joylashgan chiviqlar) bilan jihozlangan. Xaskashni ekssentrikli mexanizm yordamida harakat yoʻnalishiga nisbatan old tomonga —15° yoki orqaga +15—30° qiyalantirish mumkin. Segment-barmoqli qirqish apparatining trapetsiyasimon segmentli picho-gʻini krivoship-shatunli mexanizm ilgarilanmaqaytma harakatga keltiradi. Qoʻzgʻalmas barmoqlarga qarshi qirqish plastinalari biriktiriladi. Qator uyumni shakllantirish usuliga qarab bir, ikki vauch oqimli D. oʻ. m. boʻladi. Qator uyumlarda gʻalla koʻpi bilan 7 kun yotganda poyalarning namligi kamayadi, donlari esa toʻlishib yetiladi, soʻngra don yigʻish kombaynlari bilan yigʻib olinadi. Kombayn kerakli nagruzka bilan ishlashi uchun qator uyumning 1 m uzunlikdagi vazni 2,5—4 kg boʻlishi lozim. Asosiy koʻrsatkichlar: qamrash kengligi 5 va 6 m (AQSH ning Keys 8200 D. oʻ. m.da 6,4— 10,67 m); pichoq yoʻli 76,2 mm; qirqish bal. 50—400 mm; motoviloning aylanish tezligi 32—50 ayl/min; ish tezligi 7—12 km/soat. Traktorlarga tir-kab ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dona gul

Dona gul — qorakoʻl terisi gulining bir turi. Shakli loviyaga oʻxshashligidan loviya gul deb ham ataladi. D. g. xuddi qalami gullilari kabi yopiq, jingalak uchlari gul tagiga deyarli bu-ralib kirgan. Bunday qorakoʻl terilari qimmati jihatdan qalami gullilardan soʻng ikkinchi oʻrinda turadi. Toʻliq jingalaklangan chiroyli gullilari sof zot krrakoʻl qoʻylari uchun xos belgidir. D. g. qisqa, eniga nisbatan 1,5—2 marta uzunroq (uz. 8–13 mm). D. g.ning uzunligi, katta-kichikligi teri sifatini belgilaydi. D. g.lari mayda terilar — fler va kirpuk navga; D. g. lari oʻrtacha terilar — yupqa jaket; kattalari — qalin jaket navga kiradi. Bulardan ikkinchisi qimmatli hisoblanadi. D. g.lar, asosan, terining yonbosh va son qismida, qarchigʻayida, toʻla sagʻri va orqa choʻqqi qismida kam shakllangan boʻladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dona shoʻra

Dona shoʻra () — shoʻradoshlar (shoʻragullilar oilasi)ga mansub bir yillik oʻt. Poyasi ingichka, sershox, barglari silindrsimon, etli, poyadagilari ketma-ket joylashgan, gul oldi barglari qaramaqarshi oʻrnashgan, tubi esa birbiri bilan birikib ketgan. Har bir barg qoʻltigʻida bittadan gul yetishadi. D. sh. may oyida gullab, avg.da urugʻ beradi. D. asosan taqir yerlarda, shoʻrxok tuproqda, qumlarda va gil tuproqlarda oʻsadi. Kuz va qishda qoʻy hamda tuyalar uchun yaxshi ozuqa.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Biologik turlar
Donador ozuqa

Donador ozuqa (chorvachilikda) — aralash yem, oʻt uni va b.dan qattiq gʻoʻlak koʻrinishida tayyorlanadigan ozuqalar aralashmasi. Yumaloq, silindrsimon, kub shaklida, oʻlchamlari (koʻndalang kesimi) 1 mm dan 25 mm gacha boʻladi. D.o.da oziq va mineral moddalar, vitaminlar yaxshi saqlanadi, tashish va fermalarda mollarga berish qulay. Bunday ozuqalarni mollar yaxshi yeydi va ular oson hazm boʻladi. D.o. maxsus donadorlash mashinalarida tayyorlanadi. D.o. gʻalla omborlari va minoralarida saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donador oʻgʻitlar

Donador oʻgʻitlar — mayda donali (kattaligi 1—4 mm granula) oʻgʻitlar. Ammiakli selitra, ammofos, mochevina (karbamid) va b. koʻpgina murakkab oʻgʻitlar donador holda ishlab chiqariladi. Sochiluvchan, nam tortmaydi, yaxshi agrotexnik xususiyatlariga ega. Sochib solingan D. oʻ. ning tuproq, mikroflora va oʻsimlik bilan oʻzaro taʼsirlashishi kukunsimon oʻgitlarnikidan farq qiladi. Donadorlangan superfosfat tuproq bilan anchagina kam taʼsirlashadi, fosforning oz qismi oʻsimlik qiyin oʻzlashtiradigan shaklga oʻtadi. Superfosfat donalari tuproqda konsentratsiyasi har xil fosforli manbalar hosil qiladi; shuning uchun D. oʻ. oʻsimliklarning oziq moddalarni oʻz tabiatiga mos keladigan manbalardan oʻzlashtirib olishiga imkon beradi. Fosfor donadan tashqariga kapillyar va gravitatsion suv yordamida tarqaladi (diffuziyalanadi). Oʻsimliklar fosforni donaning aynan oʻzidan emas, balki uni oʻrab turgan tuproqdan (1,5—3 sm va kamdan-kam 7 sm gacha radiusda) oladi. Suvda eriydigan mineral oʻgʻitlarni donador holda, fosforit uni, ohak va b. ni koʻproq kukun holida ishlatgan maʼqul. Olmaliq "Ammofos", Chirchiq "Elektrkimyosanoat" aksiyadorlik jamiyatlari, Samarqand kimyo zdida D. oʻ. ishlab chiqariladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donak

Donak — ogʻirlik oʻlchov birligi. Juda qadimdan qoʻllanilib kelingan. Mavjud adabiyotlarda D.ning donik va danak koʻrinishlari ham uchrab turadi. D.ni baʼzan dong ham deyishadi. Dong D.ning arablashtirilgan kurinishidir. Buxoroda 1 misqol 4,8 g boʻlgani uchun 1D.=1 dong = 0,80 g boʻladi; Xorazm misqoli (14—15 a.larda) 4,53^4,55 g boʻlgani uchun 1D.=1 dong=0,755-Yu,7583 g yoki yaxlitlangan holda 0,76 g ga teng boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donatello

Donatello ( asli ; taxminan 1386 — Florensiya — 1466.13.12) — italiyalik haykaltarosh, Italiya Uygʻonish davri haykaltaroshligi asoschilaridan. D. ijodida Uygonish davriga xos boʻlgan voqelikni tasvirlashda yangi, realistik tasvir vositalarini izlash, insonga va uning ruhiy ola-miga eʼtibor oʻz aksini topgan. Florensiya sobori yon peshtoqlari uchun ishlangan avliyolar haykallari (1406— 08)da gotikaga xos xususiyatlar saqlangan. Avliyo Georgiy haykali (marmar, 1416)da insonparvarlik va vatanparvarlik gʻoyalari koʻtarinki ruxda aks ettirilgan. D. boʻrtma tasvir (relyef)da chiziq perspektiva imkoniyatlaridan foydalanib oʻziga xos nafis relyef sanʼatini yaratishga muyassar boʻlgan (Paduyadagi Sant-Antonio cherkovi mehrobiga ishlangan relyef, 1446—50), antik davr shakllarini Uygʻonish davriga moslashtirib xaykaltaroshlik namunalarini ("David", bronza, 1430), Uygʻonish davrining birinchi dunyoviy haykalini ("Gattamelate", bronza, marmar, 1447—53 va b.) yaratgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dong

Dong — Vyetnam pul birligi. 1946-yildan Vyetnam Demokratik Respublikasida muomalaga kiritilgan. 1 D.=10 xao (10 xao = 100 su). 1955—78 yillarda Shim. Vyetnam va Jan. Vyetnamda alohida-alohida yangi D. muomalada boʻldi. 1978-yildan Vyetnamning yagona pul birligiga aylandi. Xalqaro ifodasi VND. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari =15075,8 D. (2002, yanvar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dong (oʻlchov birligi)

Dong —1) dinor yoki dirhamiing 1/6 ga teng ogʻirlik oʻlchovi va shu vazndagi aqcha; 2) tarixiy manbalarda uchraydigan va qiymati boʻyicha gozning 1/6 iga teng boʻlgan oʻlchov birligi. Agar gaz oʻrtacha 71 sm boʻlsa, 1 D.= 1/6 gaz = = 1/671 sm =11,83 sm boʻladi. Gazning boshqa oʻlchamlari qoʻyilsa D.ning qiy-mati ham oʻzgaradi; 3) yuza oʻlchov birligi; juda qadimdan Oʻrta Osiyoda asosan yerning yuza oʻlchov birliklari 1/6 tanobii va 1/6 jariblarnm belgilashda qoʻllanilgan. 1 gaz 71 sm deb olinsa, 1 tanob = 1 jarib = 1814,76 m2 boʻladi. Bu holda 1D. =1/6 tanob =1/6 jarib = 1814,76 m2/6 = 302,46 m2.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Donetsk

Donetsk (1924-yilgacha Yuzovka, 1961-yilgacha Stalino) — Ukrainadagi shahar (1917-yildan). Kalmius daryosi boʻyida. Donetsk viloyati markazi. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 1075 ming kishi (1997). Yondosh shaharlar bilan birga sanoat tuguni va shahar aglomeratsiyasini tashkil etgan. Ogʻir sanoatning eng yirik markazlaridan. Donetsk toshkoʻmir havzasiaan koʻmir qazib olinadi. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik (kon, metallurgiya jihozlari va b., muzlatgich, kabel, velosiped va b. ishlab chiqariladi), kimyo (kimyoviy reaktiv, plastmassa zavodlari), qurilish materiallari, koks kimyosi, oziq-ovqat, yengil (shu jumladan ipgazlama) sanoat korxonalari bor. Ukraina FA ning ilmiy tadqiqot institutlari, oliy va oʻrta maxsus oʻquv yurtlari (shu jumladan universitet), 3 teatr (shu jumladan opera va balet teatri), oʻlkashunoslik muzeyi va badiiy muzey mavjud. D.ga 1869-yil asos solingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Donetsk viloyati
Donetsk viloyati

Donetsk viloyati (1961-yilgacha Stalino viloyati) — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932-yil 17 iyulda tashkil etilgan. Ukrainaning janubi-sharqida. Maydon 26,5 ming km. Aholisi 5125,4 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, yahudiy, belorus va boshqalar millat vakillari ham yashaydi. 18 tumanga boʻlingan, 49 shahar, 139 shaharcha bor. Markazi – Donetsk shahri.

Donetsk viloyatining koʻp qismi dare vodiylari, jarlar oʻyib yuborgan toʻlqinsimon tekislikdan iborat (bal. 200 m gacha). Shimoli-sharqida Donetsk qirlari (bal. 350 m gacha), undan gʻarbda Dnepr boʻyi pasttekisligi, janubida Azov boʻyi qirlari bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoli-sharqda –7,8°, janubida –5,4°, iyulniki shimoli-sharqda 20,8°, janubida 22,8°. Yiliga 450–500 mm yogʻin yogʻadi. Yirik daryolari: Severskiy Donets, Samara, Volchya va boshqalar. Tuprogʻi koʻp qismida qora-tuproq. Oʻrmonlar bor. Azov dengizi sohilida choʻl oʻsimliklari oʻsadi.

Donetsk viloyatida ogʻir sanoat (koʻmir qazib olish, metallurgiya va mashinasozlik) rivojlangan. Donetsk viloyati toshkoʻmir qazib olishda MDHda Rossiyadan keyin 2-oʻrinda turadi. Qora metallurgiyada ma-halliy koks va Krivoy Rog hamda Kerch rudasi va Nikopol marganetsi ishlatiladi. Artyomovsk rangli metall zavodi, Konstantinovka "Ukraink" zavodi, Nikitovka simob kombinati va Chasovni Yar oʻtga chidamli buyumlar kombinati ishlab turibdi.

Donetsk viloyati ogʻir mashinasozlikning yirik markazlaridan. Koks kimyosi zavodlari bor. Yirik qurilish materiallari sanoatida sement, oyna, yigʻma temir-beton, shifer, asbest ishlab chiqariladi. Slavyanskda yirik kalam fabrikasi bor. Yengil va oziq-ovqat sanoati ham rivojlangan. Energetika xoʻjaligi ma-halliy kumir va qisman boshqa yerlardan keltiriladigan neft bilan ishlaydi. Yirik GRESlar bor.

Qishloq xoʻjaligi koʻp tarmokli, yuksak darajada mexanizatsiyalashgan. Gʻalla va texnika ekinlari, sabzavot-poliz, kartoshka va yem-xashak ekinlari ekiladi. Bogʻdorchilik ham rivojlangan. Tokzorlar kengaytirilmoqda. Chorvachilikda koʻproq qoramol boqiladi; choʻchqachilik, qoʻychilik va parrandachilik ham rivojlangan.

Temir yoʻlning asosiy magistrallari: Donbass–Harkov va Donbass–Dnepr boʻyi va boshqalar. Temir yoʻllar elektrlashtirilgan. Avtomobil yoʻllari uzunligi 8,2 ming km. Aeroportlari: Donetsk, Mariupol. Azov dengizi boʻyidagi yirik porti – Mariupol. Oliy oʻquv yurtlari, jamoat kutubxonalari, muzeylar, teatrlar ishlab turibdi.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Donetsk viloyati
Donetsk kryaji

Donetsk kryaji - Sharqiy Yevropa tekisligining janubdagi qir. Ukrainaning janub-sharqi va Rossiya Federatsiyasining gʻarbiy qismida. Shimolda Severskiy Donets vodiysiga tik tushgan. Uzunligi 370 km, eni 120 km. Donetsk kryaji asosan toshkoʻmir davri qumtoshlaridan, slanets va ohaktoshlardan tarkib topgan. Eng baland joyi 367 m (Mogila-Mechetnaya tepaligi). Karst relyef shakli kup. Donetsk kryaji dasht zonasida joylashgan. Suvayirgʻichlari toʻlqinsimon tekislik boʻlib, haydalib ekin ekiladi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —6° dan —8° gacha, iyulniki 20,9—22,9°. Yillik yogʻin 556 mm (gʻarbida). Donetsk kryaji chekkalarida qoratuproq, markazida sur tusli podzollashgan tuproq tarqalgan. Donetsk kryaji hududida Donetsk koʻmir havzasining bir qismi, rangli metall rudasi konlari bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina geografiyasi
Rossiya geografiyasi
Donetsk toshkoʻmir havzasi

Donetsk toshkoʻmir havzasi - Yevropadagi muhim koʻmirli havza. Ukrainaning Lugansk, Donetsk, Dnepropetrovsk, qisman Poltava, Harkov va Rossiya Federatsiyasining Rostov viloyatlarida joylashgan. Maydoni 60 ming km. Shundan Ukrainadagisi 40 ming km dan koʻproq. Koʻmirning balans zaxirasi A+V+S, toifa boʻyicha 56 mlrd. t, S2 toifa buyicha 18,1 mlrd. t. Ukrainadagi koʻmirning zaxirasi yukrridagiga muvofiq 48,6 va 14,2 mlrd. t. Donetsk toshkoʻmir havzasining tektonik tuzilishi Ukraina kristalli qalqoni bilan Voronej kristalli massivi oraligʻidagi sinklinoriydan iborat. Havzaning geologik tuzilishida yuqori paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralariga mansub choʻkindi jinslar ishtirok etgan. Koʻmir qatlamlari karbon davri yotqiziqlarida joylashgan. Bu yotqizikdar ohaktosh, argellit va alevrolitlardan tashkil topgan. Donetsk toshkoʻmir havzasining koʻmirga samaradorligi oʻrta karbon davriga toʻgʻri keladi. Donetsk toshkoʻmir havzasida 330 ga yaqin koʻmir qatlami maʼlum. Bular quyi, oʻrta va yuqori karbon yotqiziklarida. Koʻmir tarkibidagi uchuvchan moddalarning miqdori va b. xossalariga koʻra Donetsk toshkoʻmir havzasi koʻmiri 8 markaga bulingan. Yonganda 7150 kkal/kg dan 8600 kkal/kg gacha issiklik chiqaradi. Donetsk toshkoʻmir havzasining gidrogeologik sharoiti qatlamlardan kumir olishga juda kulay. Shaxtalarni deyarli suv bosmaydi. Donetsk toshkoʻmir havzasida toshkoʻmir dastlab 1721-yil Kundaryuch daryosi oʻzanidan topilgan. 1864—70 yillarda havzaning birinchi geologik haritasi tuzilgan. Kumir dastlab oddiy usulda olingan. 1892—1926-yillarda mukammal geologik sʼyomka oʻtkazilgan. Dastlabki shaxta 1895-yilda Lugansk metallurgiya zavodini yoqilgʻi bilan taʼminlash maqsadida qurilgan. Donetsk toshkoʻmir havzasida kumir shaxta usulida qazib olinadi. Donetsk toshkoʻmir havzasi koʻmiri qora metallurgiya, issiklik elektr styasida va b. maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil