MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Rivera Diyego

RIVERA (Rivera) Diyego (1886.8.12, Guanaxuato — 1957.25.11, Mexiko) — meksikalik rassom; Meksika monumental rangtasvir maktabi asoschilaridan. Mexiko (18961902), Madrid (1907) Badiiyot akadimyasida oʻqigan. Parij (1909—21)da ishlagan. Italiyada boʻlgan (1920—21). 1930—34 va 1940-yillar AQShda yashagan. R.ning monumental rangtasviri tashviqiytargʻibot va maʼrifiy mazmunga ega; siyosiy va falsafiy gʻoyalar osongina idrok qilinadigan portret yoki ramziy tasvirlarda aks ettirilgan. R. Italiyada Uygonish davri anʼanalari hamda qad. Meksika sanʼatiga boʻlgan qiziqishi asosida oʻzining uslubini ishlab chiqqan. Mexikodagi Milliy saroyning yuqori qismidagi Qad. Meksika koʻrinishini aks ettirgan devoriy rasmlarda Yevropa va Meksika sanʼati uygʻunlashgan (1940—50 yillar). Soʻnggi yillarda yaratgan asarlari (freska, mozaika va boshqalar) rang-barang, axborotlarga boy, undagi lavha, ramz va boshqa yagona bir maʼnoga birlashgan. Binolar tarziga sintetik materiallardan ishlangan rangtasviri (mozaika, relyeflarni oʻz ichiga olgan) umumiy bezak gʻoyasiga boʻysundirilgan ("Insurxentes teatri", 1951—53; Mexikodagi Olimpiya stadioni, 1952—53 va boshqalar).

Manbalar
Rivojlanish

Rivojlanish — tabiat va jamiyatdagi qonuniyatli oʻzgarish; bir sifat holatidan boshqasiga, eskidan yangiga oʻtish. Rivojlanish natijasida obyektning — tarkibi yoki strukturasining yangi sifat holati vujudga keladi. Rivojlanish tabiat, jamiyat va bilish tarixini tushuntirishning umumiy tamoyilidir. Rivojlanishning 2 shakli mavjud: obyektning sekin-asta sodir boʻluvchi miqdor oʻzgarishlari bilan bogʻliq evolyutsion rivojlanish va obyekt tuzilmasidagi sifat oʻzgarishlaridan iborat inqilobiy rivojlanish Evolyutsion rivojlanish jamiyatda bir tizimning asta-sekin, keskin portlashlarsiz bir sifatiy asosdan ikkinchi sifatiy asosga oʻtishini, inqilobiy rivojlanish esa keskin portlash yoʻli bilan bir sifatiy asosdan ikkinchi sifatiy asosga oʻtishini bildiradi. Evolyutsion rivojlanish jamiyatning yangi bosqichga uzluksiz va talafotlarsiz oʻtishiga imkon beradi. Bunday oʻtishda muayyan vaqt zarur boʻladi. Inqilobiy Rivojlanishda jamiyatning eski asosiy tayanch nuqtalari yoʻq qilinib, keskin sifatiy oʻzgarishlar amalga oshiriladi. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, yangi jamiyatga oʻtishning evolyutsion rivojlanish yoʻlini tanladi. Bu yoʻl jamiyat aʼzolarining manfaatlariga zid kelmaydigan, muayyan vaqtni talab qiladigan va pirovardida samarali boʻladigan yoʻldir. Rivojlanishning progressiv, taraqqiyot turi (qarang Taraqqiyot) bilan regressiv, tanazzul turi (qarang Inqiroz) farqlanadi.

Hozirgi zamon fanida rivojlanishning maxsus ilmiy nazariyasi ishlab chiqilmoqda, unda asosan, qaytariluvchi jarayonlarni qarab chiquvchi klassik tabiatshunoslikdan farq qilgan holda, nochiziqli, sakrashsimon oʻzgarishlar bayon qilinadi (yana qarang Miqdor oʻzgarishlariiing sifat oʻzgarishlariga oʻtishi qonuni, Qarama-qarshiliklar birligi va kurashi qonuni, Inkorni inkor qonuni).

Baxtiyor Toʻrayev.

Manbalar
Rivojlanish biologiyasi

Rivojlanish biologiyasi - biologiyaning hayvonlar va oʻsimliklarning individual rivojlanish (ontogenez) va harakatlantiruvchi kuchlari mexanizmlarini oʻrganadigan boʻlimi. Rivojlanish biologiyasi 20-asr oʻrtalarida embriologiya asosida, bu fanning sitologiya, genetika, fiziologiya va molekulyar biol. bilan chegarasida vujudga keldi. Bu fanlar sohasida erishilgan muvaffaqiyatlar individual rivojlanishda genetik axborotning amalga oshirilishi: sujayralar, toʻqimalar va organlar ixtisoslashuvining molekulyargenetik asoslari; hujayralarning oʻzaro taʼsiri va rivojlanayotgan organizmning bir butunligini taʼminlaydigan jarayo’nlarning boshqarilish mexanizmlari, normal va oʻsmali oʻsishning molekulyar mexanizmlari va boshqa fundamental muammolarni yechishda turli xil yondashishlar va usullarni birlashtirish imkonini berdi.

Adabiyot 
 Zussman M., Biologiya razvitiya, per. s angl. M., 1997.

Manbalar
Rivoyat

Rivoyat (arab. hikoya qilmoq) — voqea va hodisalarni, inson faoliyatini baʼzan uydirmalar vositasida, baʼzan real tasvirlovchi ogʻzaki hikoya; folklor janri. Hajmi qisqa, 2 yoki 3 epizoddan tashkil topadi, anʼanaviy uslubiy shaklga ega boʻlmaydi. Odatda, oddiy bir hikoyachi bayonidan boshlanib, ogʻizdanogʻizga oʻtish jarayonida erkin talkin qilinadi. R. asosida voqelik va tarixiy shaxs bilan bogʻliq hodisalar yotadi. Gʻoyaviy mazmuniga koʻra, tarixiy P. hamda toponim R.larga boʻlinadi. Tarixiy R. da biror shaxs faoliyati va xalq qahramonlari bilan bogʻliq hodisalar hikoya qilinadi, axloq va odobning ideal meʼyorlari tashviq etilib, muayyan faktlar haqida axborot beriladi. Bunday R.lar Navoiy, Ulugʻbek, Ibn Sino, Beruniy, Mashrab, Amir Temur, Sulton Mahmud va boshqa hayoti bilan bogʻliq voqea va hodisalar asosida ham yaratilgan. Toponim R.larda shahar, qishloq, qoʻrgʻon, saroy, maqbaralar nomi hamda ularning yuzaga kelish sabablari bilan bogʻliq voqealar hikoya qilinadi. Xotimasida.odatda, hikoyadan maqsad taʼkidlanadi va muayyan fakt izoxlanadi (Mas, "Toʻrabek xonim maqbarasi", "Anda jon qildi", "Odinajonim", "Qoʻngʻirot" va boshqalar). R.lar bizgacha koʻproq ogʻzaki, qisman yozma shaklda yetib kelgan. Vosifiynij "Badoyeʼ ulvaqoyeʼ", Xondamirning "Makorim ulaxloq" va boshqa asarlarda R.larning qad. namunalari keltirilgan. Oʻzbekistonda juda koʻp R.lar yozib olingan va ular xalqtarixi hamda madaniyestetik qarashlarini oʻrganishda muhim manbadir.

Manbalar
Rivyera

Rivyera — Oʻrta dengizning Kann shahridan (Fransiya) Spetsiya sh. (Italiya) gacha boʻlgan kambar soxili. Fransiya R.si — Moviy qirgʻox; va Italiya R.siga boʻlinadi. Qishi yumshoq (oʻrtacha temperatura 9—12°), yozi issiq (oʻrtacha temperatura 24°). Yillik yogʻin 500–700 mm. Doim yashil subtropik oʻsimliklar usadi. Tokchilik, gulchilik rivojlangan. R. — Gʻarbiy Yevropaning eng yirik kurort rnlaridan. Mehmonxona, pansionat, kemping, "dam olish qishloqlari" koʻp. Yirik kurortlari: Kann, Antib, Nitssa, Mentona, Monako, MonteKarlo, SanRemo, Imperiya, Rapallo va boshqa

Manbalar
Riga qoʻltigʻi

Riga qoʻltigʻi (; ) — Boltiq dengizidagi qoʻltiq. Estoniya va Latviya hududida. Quruklikka 174 km kirib borgan. Maydoni 18,1 ming km². Boltiq dengizidan Moonzund (Gʻarbiy Estoniya) orollari bilan ajralgan. Eng chuqur joyi 62 m. Dekabrdan aprelgacha muzlaydi. Riga qoʻltigʻiga Daugava, Liyelupe, Gauya daryolari kuyiladi. Suvining temperaturasi yezda 18°, qishda 0—G. Shoʻrligi 3,5 — 6%o. Yirik porti — Riga. Janub sohilida Yurmala kurort sh., shimolida Pyarnu sh. va kurorti, Saaremaa orolda Kuressaare sh. joylashgan.

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Rigel

Rigel, Orion r si — Orion yulduzlar turkumidagi eng yorugʻ yulduz. Osmondagi eng yorqin yudduzlardan biri. Vizual (koʻrinma) yulduz kattaligi 0,1 ga teng. R. Quyoshdan 330 parsek uzoklikda joylashgan, yorqinligi Quyosh yorqinligidan 81 ming marta katta. R. vizual qoʻshaloq yulduz, uning yoʻldoshi 7 koʻrinma yulduz kattalikda yulduzdan 10FF masofada joylashgan (qarang Parsek).

Manbalar 

 

Yulduzlar
Rigorizm

Rigorizm (lot rigor — qatʼiylik, oʻta talabchanlik) — faoliyat, xulqatvor va fikrda muayyan prinsipga qatʼiy amal qilish. U qandaydir kelishuvchilikka, dastlabki prinsipdan farq qiluvchi boshqa prinsiplarni hisobga olishga yoʻl qoʻymaydi. Koʻpincha etik formalizmning oʻziga xos ifodasi hisoblanadi.

Kantnmnt etik R. i qatʼiy axloqiy qonunni tan oladi va axlo1ush odam har qanday sharoitda bu qonunga rioya etishini talab qiladi. Uningcha, xudo yoki insonni shunchaki sevib, ularga sajda qiladigan odamdan koʻra qonunga astoydil boʻysunuvchilar axloqli odam hisoblanadi. Shshtler Kant R.iga qarshi chiqqan.

Manbalar
Ridberg doimiysi

Ridberg doimiysi (R) — siyraklashtirilgan gaz yoki metall bugʻlari koʻrinishidagi izolyasiyalangan atomlarning nurlanish chastotalari va energiya satxlarini hisoblashda qoʻllanadigan formulalar tarkibiga kiruvchi asosiy fizik kattalik. R bilan belgilanadi. Agar atom yadrosining massasi elektron massasiga nisbatan cheksiz katta (yadro qoʻzgʻalmas holatda) deb olinsa, u qolda R—2n2mei/chi =(1,097373143±1O)1O7 m1, bunda ye va i — elektron zaryadi va massasi, s— yorugʻlikning vakuumdagi tezligi, h — Plank doimiysi. 1890-yilda shved fizigi I. Ridberg (1854— 1919) atom spektrlarini oʻrganayotganda shu birlikni fanga kiritgan.

Manbalar
Riyeka

Riyeka — Xorvatiyadagi shahar. Adriatika dengizi soxilida. Riyeka koʻltigʻining shim. qismida joylashgan. Aholisi 167 ming kishi (1999). Transport yoʻllarining muhim tuguni. Yirik port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakatning muhim sanoat markazi. Kemasozlik, motorsozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, koʻnpoyabzal, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar bor. 13—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan romangotika sobori, cherkov, minora saqlangan.

Manbalar
Riyoziy Imomuddin

Riyoziy Imomuddin (? — Samarqand — 1479) — shoir, xattot va hofiz. Samarqand madrasalaridan biridatahsil koʻrgan. Turkiy va fors tillarida ijod qilgan. R. haqida maʼlumot, sheʼrlaridan namunalar "Majolisunnafois"dauchraydi. R. yoshligidan sheʼriyatga qiziqqan, salaflari ijodini qunt bilan oʻrgangan. Ilmi musiqiy, ilmi nujum va boshqa fanlar bilan ham shugʻullangan. Mumtoz adabiyotning anʼanaviy janrlarida turli mavzularda sheʼrlar yozgan. Navoiy R. bilan bir necha bor suhbatda boʻlgan va ijodiga yuqori baho bergan. Navoiyning yozishicha, u gʻazallar yozish bilan birga xattot, shuningdek, Qurʼonni ham yetti qiroat bilan oʻqiy oladigan hofiz boʻlgan. Hozirgacha R.ning 89 gʻazali, 3 qitʼasi, 1 ruboiy va 8 fardianiqlangan. Devonlarining 12 nusxasi London, Bangola, Sankt-Peterburg, Dushanba, Tbilisi fondlarida saqlanadi.

Ad.:Alisher Navoiy, Majolis unnafois, T., 1961.

Manbalar 

    

Shoirlar
Samarqand madrasalarida tahsil olganlar
Riyol

Riyol — 1) Saudiya Arabistoni pul birligi. 1928-yil yanvardan muomalaga kiritilgan. 1R=100 Halol. Xalqaro ifodasi SAR. Valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 3,75 R. (2003, may). 2) Eron pul birligi. 1930-yildan muomalaga kiritilgan. IP.= 100 dinor. Xalqaro ifodasi IRR.

Manbalar
Tojiboy Rizayev

Rizayev Tojiboy (1927.10.5 — Parkent tumani Zarkent qishlogʻi — 2004.6.4) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi, usta bogʻbon, Oʻzbekiston Qahramoni (2001), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1991). Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya fakultetini tugatgan (1960). Mehnat faoliyatini 1942—50 yillarda jamoa xoʻjaligida gʻallachilik brigadasi boshligʻi boʻlib ishlashdan boshlagan. Toshkent shahridagi xoʻjalik raislarini tayyorlash maktabi tinglovchisi (1950—53), Parkent tumanidagi Oxunboboyev nomli jamoa xoʻjaligida hosilot (1953—54), tuman partiya qoʻmitasiyoʻriqchisi (1954—56), jamoa xoʻjaligi raisi muovini (1956—59), Yuqori Chirchiq tumani partiya qoʻmitasi kotibi (195960). 1960-yildan Parkent tumanidagi "Leninobod" jamoa xoʻjaligi (xoz. "Zarkent" shirkat xoʻjaligi) boshqaruvi raisi.

R. togʻli mintaqalarda moʻlkoʻl bogʻdorchilik mahsulotlari yetishtirish borasida oʻziga xos tajriba maktabini yaratdi. R. rahbarligida shirkat xoʻjaligi iqtisodiy baquvvat xoʻjaliklardan biriga aylandi. Koʻp yillar davomida xoʻjalikda togʻoldi zonasida lalmi va shartli sugʻoriladigan yerlarda tok maydonlari 730 gektarga, gʻalla maydonlari 860 gektarga yetkazildi. Xoʻjalik respublikada lalmi gʻallachilikda har gektar yerdan 18,7—20 s bugʻdoy hosili olib, hosildorlik boʻyicha oldingi oʻrinni egallaydi. Shirkat xoʻjaligi qishlogʻi toʻla gazlashtirilgan, buloq suvi vodoprovodi, shaharlararo avtomat telefon st-yasi, vino zdi qurilib, ishga tushirildi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1996).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston qahramonlari
Rizamat

Rizamat — oʻrtapishar mahalliy xoʻraki va mayizbop uzum navi. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Kattaqoʻrgʻon va Parkent uzum navlarini chatishtirib chiqarilgan (K. V. Smirnov, A. F. Gerasimova). Mashxur sohibkor Rizamat Musamuhamedov sharafiga uning nomi bilan atalgan. Tupi oʻrtacha oʻsadi. Barglari oʻrtacha, yumaloq, besh boʻlmali, sal kertikli, ters tomoni silliq. Guli ikki jinsli. Uzumi avgust-sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, tigʻizligi oʻrtacha, konussimon, vazni 300—550 g, gʻujumi yirik, silindr shaklida, yonbosh tomoni pushti. Poʻsti yupqa, eti zich, karsildoq, uzumi koʻrinishining bejirimligi va yaxshi taʼmi bilan ajralib turadi. Kurtagi boʻrtgandan keyin faol harorat yigʻindisi 3000° boʻlganda 150 kunda pishadi. Tarkibida 20—22% qand bor. Hosiddorligi 200—250 s/ga. Novdalari yaxshi pishadi. Sovuqqa chidamsizroq, ragʻa, kul kasalligiga bardoshi yuqori emas.

Manbalar 

    
Uzum navlari
Rizo abbosiy

Rizo abbosiy, Rizoyi Abbosiy (1575, Kashan — 1635) — musavvir; Isfahon miniatyura maktabining yiriknamoyandasi. R. A. maishiy sahnalar va alohida varaqlarda portretlar yaratgan. R.A.ning ijodiy taraqqiyoti (Muhammadiy anʼanalariga asoslangan) koʻtarinki ruhdagi hayotbaxsh kompozitsiyalardan varaklarda ichki qudratga toʻliq tasvirlar yaratishga oʻtishi bilan kuzatiladi ("Moʻyna telpak kiygan qiz", "Sevishganlar", "Oʻsmir va qoʻy" va boshqalar). Asarlari Tehrondagi Guliston saroyida, Rossiya milliy kutubxonasida, Kembrijdagi Fitsuilm muzeyi va xususiy toʻplamlarda saqlanadi.

Manbalar 

 

Kishilar
Rassomlar
Eron
1575-yilda tugʻilganlar
1635-yilda vafot etganlar
Rizoidlar

Rizoidlar (yun. rhiza — ildiz, eidos — koʻrinish), sodda ildizlar — yoʻsinlar, lishayniklar va baʼzan suvoʻtlar hamda zamburugʻlarda ildiz vazifasini bajaruvchi qilsimon ipchalar. Suv hamda oziq moddalarni shimish va substrat (tuproq, toshlar)ga yopishib oʻsish uchun xizmat qiladi.

Manbalar 

 

Botanika
Rizosfera

Rizosfera (yunoncha: rhiza — ildiz va sfera-qobiq) — oʻsimlik ildizlarini bevosita oʻrab turadigan tuproq qatlami. Tuproqning boshqa qatlamlariga qaraganda P. mikroorganizmlarga boy boʻlganidan, unda tuproq jarayonlari kuchliroq kechadi. R. mikroflorasining tarkibi tuproq tipi, ekologik sharoitlar va oʻsimlik yoshiga bogʻliq. Oʻsimliklar ildizlari orqali R.ga turli moddalar (qand, organik kislotalar, alkaloidlar, fitonsidlar) chiqadi va bu ajratmalar R. mikroorganizmlari uchun ozuqa boʻladi, tuproq nordonligini oʻzgartiradi. (yana qarang Ildiz).

Manbalar
Rizouddin Ibn Faxruddin

Rizouddin Ibn Faxruddin, Faxretdinov Rizo (1859 Samara gubernyasi, Bugulma uyezdi — 1936.11.4, Ufa) — maʼrifatparvar, adib, sharqshunos, diniy arbob. Asosan, turkiy tilda yozgan. Ilk yirik asari — "Kitob at-tasrif" ("Morfologiya haqida kitob"), Qozonda nashr qilingan (1887). 1891-yildan Ufaga koʻchib kelib Orenburg musulmonlari diniy kengashida qozi boʻlib ishlagan (1906—22), Rossiyaning ichki qismi va Sibir musulmonlari Markaziy diniy boshqarmasi muftiysi (1922—32). Rossiya va boshqa mamlakatlardagi musulmonlar oʻrtasidagi oʻzaro aloqalarni kuchaytirish uchun intilgan, Gʻarbning mustamlakachilik siyosatiga qarshi kurashgan. 1906—17 yillarda 50 ga yaqin kitobi nashr qilingan. Orenburgda nashr etilgan "Vaqt" gaz. (1906—08) muharrir oʻrinbosari va "Shoʻro" jurnali (1908—18) muharriri. Uning asarlari 20-asr boshlaridayoq Turkistonda keng tarqalgan.

Manbalar 
 Tarbiyali xotun (T., 1991), Tarbiyali ona, Tarbiyali ota, Tarbiyali bola, Qozon, 1898; Axlu ayol, T., 1994.

Adabiyot 
 Tvorchestvo Rizi Faxretdinova: issledovaniye, materiali, Ufa, 1988.

1859-yilda tugʻilganlar
1936-yilda vafot etganlar
11-aprelda vafot etganlar
Jadidlar
Sovet yozuvchilari
Rizoshoh Pahlaviy

Rizoshoh Pahlaviy (1878.16.3, Mozandaron — 1944.26.7, Yoxannesburg) — Eron shohi (1925—41). Pahlaviylar sulolasi asoschisi. Dastlab Eron kazak brigadasida harbiy mansabdor. 1921-yil 21 fevralda mazkur brigada R. P. boshchiligida davlat toʻntarishi oʻtkazgan. 1921—23 yillarda harbiy vazir. 1923-yil oktabr — 1925-yil dekabrda bosh vazir. Qojarlar sulolasi tugatilgach, 1925-yil 12 dekabrda taʼsis majlisi R.P.ni Eron shohi deb eʼlon qilgan. R. P. davrida demokratik tashkilotlar va matbuot qattiq taʼqib ostiga olingan. 30-yillarning oʻrtalaridan fashistlar Germaniyasi bilan yaqinlashish siyosatini olib borgan. Sovet va ingliz qoʻshinlari Eron hududiga kirishi bilan (1941-yil avgust) taxtdan voz kechib, mamlakatni tark etgan. JARda vafot etgan.

Manbalar 

 

Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Rizoqulixon Hidoyat

Rizoqulixon Hidoyat (1800.8.6 1871.30.6) — tarixchi, diplomat, shoir. Erondagi dastlabki dunyoviy oliy maktab — dorilfunun direktori (1851 — 64). Xivaga yuborilgan elchilar rahbari (1851), elchixona haqida kitob yozgan. Uning eng yirik asari "Ravzat ussafoye Nosiriy" ("Nosirning poklik bogʻi") boʻlib, tarixchi Mirxond va Xondamir asarlarining davomi hisoblanadi. Asarda Eronning 16-asrdan 19-asrning 60-yillarigacha boʻlgan tarixi bayon etilgan.

Manbalar 

    

Shoirlar
David Ricardo

David Ricardo (18-aprel 1772-yil, London, Birlashgan Qirollik — 11-sentyabr 1823-yil, Glostershir grafligi) — ingliz iqtisodchisi, klassik iqtisodiy maktab namoyandasi. Dastlab 1793—1812-yillarda tijorat ishlari bilan shugʻullanib katta boylik orttirdi, keyinchalik ilmiy faoliyat bilan shugʻullandi. 1819—23-yillarda Angliya parlamentining aʼzosi.

Ricardoning ilmiy ishlari ish haqi, foyda va renta masalalariga bagʻishlangan. Uning iqtisodiyot fanidagi tarixiy oʻrni, birinchi navbatda, kapitalizmning iqtisodiy munosabatlarini qiymatning mehnat nazariyasi nuqtai nazaridan tadqiq etishni boshlab berganligidan iborat. Ricardo tovar qiymatining yagona manbai ishchining mehnati boʻlib, aholining daromadlari — ish haqi, foyda, foiz, rentalar shu tovar qiymatiga asoslanadi, deb qaradi. Ricardo „Siyosiy iqtisod va soliqqa tortish asoslari“ (1817) asarida ishchining ish haqi bilan sohibkorning foydasi oʻrtasidagi nisbatning teskari proporsionalligini asoslab, ishchi va kapitalist iqtisodiy manfaatlarining zid ekanligini koʻrsatadi. Ricardo shugʻullangan asosiy masalalardan biri — yaratilgan ijtimoiy mahsulotning asosiy 3 sinf — sanoatchilar (foyda), ishchilar (ish haqi), yer egalari (renta) oʻrtasidagi taqsimoti muammosi boʻlgan. Ricardo renta nazariyasini asoslab berdi. Ricardo nazariya va amaliyotda erkin savdo tarafdori boʻlgan. Ricardo Angliyaning tashqi aloqalari uning iqtisodiyotida katta rol oʻynashini alohida oʻrgandi. U birinchilardan boʻlib ayrim tovarlarni i.ch.gina emas, balki mamlakatlar oʻrtasida xalqaro mehnat taqsimoti va ixtisoslashuvning ahamiyati katta ekanligini koʻrsatdi, tashqi savdoda qiyosiy afzalliklar nazariyasini asoslab berdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Razzoqov A., Toshmatov Sh ., Oʻrmonov N., Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.
 Sochineniye, t 1—5, M., 1961.

Havolalar 

 Biografiyasi New School University saytida

1772-yilda tugʻilganlar
1823-yilda vafot etganlar
Kishilar
Iqtisodchilar
Rikketsiylar

Rikketsiylar (Rickettsiaceae) -bakteriyalar oilasi. Qoyali togʻlar dogʻli isitma kasalligi qoʻzgatuvchisini ilk bor aniqlagan amerikalik mikrobiolog X. T. Rikkets nomi bilan atalgan. Odatda, sharsimon yoki tayokchasimon shaklda, oʻlchami 0,2—0,6 mkm, harakatsiz, grammanfiy; 2 marta boʻlinish orqali koʻpayadi; spora hosil qilmaydi. Boʻgʻimoyoqlilar va issiq qonlilar, jumladan, odam organizmi hujayralari ichida parazitlik qiladi. Shimoliy Osiyoda odam va hayvonlarda toshmali terlama, qoyali togʻlar dogʻli isitmasi, kana rikketsiozi, Ku isitmasi va boshqa kasalliklarni qoʻzgʻatadi.

Manbalar
Rikketsiozlar

Rikketsiozlar, bakteriyasimon mikroorganizmlar — rikketsiyalar qoʻzgʻatadigan oʻtkir yuqumli kasalliklar. Hayvonlar, qon soʻruvchi hasharotlar (bit, burga, kana) va odamda uchraydi. R.ga epidemik toshmali terlama, Ku isitmasi, okop isitmasi va boshqa kiradi.

Rikketsiyalar mikrometr ulushlaridan tortib, bir necha mikrometrgacha kattalikda boʻladi. Shakli sharsimon, ipsimon, kalta yoki uzun tayokchasimon boʻlishi mumkin. Rikketsiyalar turli xil hasharotlar (burga, bit va kanalar) organizmida parazitlik qiladi.

R. qon orqali oʻtadigan yuqumli kasalliklar guruhiga kiradi. R.ning qoʻzgʻatuvchilari kasal odam (hayvon) qoni va limfasida muayyan vaqtgacha aylanib yurib, undan qon soʻruvchi hasharotlar (burga, bit) va kanalar orqali sogʻlom kishi qoniga oʻtadi, hasharotlar rikketsiyalarni faqat najasi yoki soʻlak bezlari sekreti orqali ajratadi. Ayrim hollarda, Mas, Ku isitmada R. qoramol suti va siydigi orqali toqadi.

Tabiiy sharoitda R. turli xil yovvoyi sut emizuvchilar (asosan, kemiruvchilar)da uchraydi, bulardan (rikketsiyalarning qonda aylanib yurishi davrida) burga va kanalar kasallikni yuqtiradi. Odamga kasallik kana qonni soʻrganida, rikketsiyalar bit, burga, kana najasi orqali zararlangan teriga (Mas, terini qashiganda) yoki chang bilan shilliq pardalarga tushganida yuqadi. R. orasida epidemik toshmali terlama va okop isitmasi antroponoz kasallikdir, bular bilan koʻproq odam kasallanadi. Ularning qoʻzgʻatuvchisi bemor qonidan kasallik tarqatuvchi (bitlar)ga qrn soʻrganida oʻtadi, ulardan esa boshqa kishilarga tarqaladi. Qolgan P. — zoonoz kasalliklardir. Bunda odamga kasallik kasal hayvonlardan rikketsiyalar oʻtgan burga yoki kanalar chaqqanda yuqadi.

Kasallik toʻsatdan boshlanadi, bemor isitmalaydi, boshi va muskullari ogʻriydi va badaniga toshma toshadi. Qon tomirlarning devorlari, shuningdek, markaziy nerv sistemasi zararlanadi.

Bemor kasalxonada davolanadi. R. ning oldini olish uchun qon soʻruvchi hasharotlar (kana, bit, burga) va kemiruvchilarga qarshi kurash olib borish lozim.

Manbalar
Maksim Rilskiy

Maksim Fadeyevich Rilskiy [1895.7(19).3 – Kiyev – 1964.24.7] – ukrain shoiri, olim va jamoat arbobi. SSSR Fanlar akademiyasi (1958) va Ukraina Fanlar akademiyasi (1943) akademik Ukraina Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvi raisi (1943—46). Ukraina Fanlar akademiyasi Sanʼatagunoslik, folklor va etnografiya instituti direktori (1944—64). Ilk sheʼrlar kitobi – „Oq orollarda“ (1910). Sheʼriy toʻplamlarida xalqlar doʻstligi, vatanparvarlik gʻoyalari aks etgan („Kuzgi yulduzlar ostida“, 1918; „Chorrahada“, 1929; „Mening Vatanim“, 1936; „Uzum yigʻish“, 1940 va boshqalar). „Marina“ sheʼriy qissasida (1933) qul ayol obrazi yaratilgan. „Ona Vatan uchun“ (1941), „Asl qurol“ (1942) sheʼriy toʻplamlari va „Yoshlikka sayohat“ dostoni (1944) urush mavzuida. „Koʻpriklar“ (1948), „Gullar va uzum“ (1957), „Olis ufklar“ (1959), „Turnalar galasi“ (1960), „Toʻrgʻay koʻlankasi“ (1961), „Kishki xotiralar“ (1964) va boshqa asarlar muallifi. A. S. Pushkin, M.Yu. Lermontov, A. Mitskevich, Yu. Slovatskiy va fransuz klassiklarining asarlarini ukrain tiliga tarjima qilgan.

Manbalar 

1895-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
24-iyulda vafot etganlar
Rim pakti

Rim pakti — Italiya va Fransiya oʻrtasida tuzilgan bitim. 1935-yil 7 yanvarda B. Mussolini va Fransiya tashqi ishlar vaziri R. Laval tomonidan imzolangan. Undan koʻzlangan maqsad Ikkinchi jahon urushi arafasida kuchlar muvozanatini yuzaga keltirishga urinish edi. Rim paktiga koʻra, Fransiya Afrikadagi oʻz mustamlaka hududlarining maʼlum qismini Italiyaga bushatib berdi. Buning evaziga Italiya Chad kuli havzalariga qilinayotgan daʼvolarini, Tunisda olib borilayotgan aksilfransuz tashviqotini toʻxtatish majburiyatini oldi. Rim pakti Fransiya taxmin qilganidek, Germaniya—Italiya yaqinlashuvini bartaraf etmadi, ayni vaqtda, Italiyaning 1935—36 y.gi Efiopiyaga qilgan tajovuzi amalga oshishiga imkon yaratdi.

Manbalar
Rim universiteti

Rim universiteti — Yevropadagi qadimgi universitetlardan biri. 1303-yil tashkil etilgan. Rim universitetida kimyogar S. Konnitssaro, geometrlar E. Baltrami, F.Severi, matematik va mexanik T. LeviChivita, fiziklar E. Fermi, E. Amaldi, tarixchi R. ByankiBandinelli ishlagan. Huquq, siyosiy fanlar, savdoiktisod, statistika, demografiya va aktuar hisoblar, filologiya va falsafa, pedagog, tibbiyot, matematika, fizika va tabiiy fanlar, farmakologiya, fuqaro, sanoat va togkon qurilishi, meʼmorlik buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1661-yil tashkil etilgan)da 1 milliondan ortiq asar saqlanadi. Universitetda 180 ming talaba taʼlim oladi.

Manbalar