MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chiziqli algebra

Chiziqli algebra — mat.ning chiziqli fazolar va ularning chizikli akslantirishlarini oʻrganuvchi boʻlimi. Chiziqli algebraning rivojlanishi 19-asrda chiziqli tenglamalarning umumiy nazariyasi vujudga kelishi bilan boshlandi. Chizikli tenglamalarni oʻrganish jarayonida qoʻllana boshlagan aniqlovchi (determinant) vektorlar, matritsalar kabi tushunchalar mat.da oʻzaro qoʻshish va skalyarga koʻpaytirish mumkin boʻlgan obʼyektlar alohida oʻrin tutishini anglashga, ularni boshqa konkret xossalaridan ajralgan hodda oʻrganishga olib keldi. 19-asr oxirida ikkinchi tartibli sirtlarning tenglamalarini kanonik (eng sodda) koʻrinishga keltirish masalasi Chiziqli algebra masalasidan iborat ekanligi aniklangach, Chiziqli algebra koʻp oʻlchovli fazo analitik geometriyasi bilan qoʻshilib ketdi va chizikli, bichizikli, kvadratik formalar, chizikli almashtirish va akslantirish, Yevklid fazosi, proyektiv fazo tushunchalari bilan boyidi.

Differensial geom. va mexanika ehtiyoji bilan Chiziqli algebra da vektorlarni umumlashtiruvchi tenzorlar, chiziqli va bichizikli formalarni umumlashtiruvchi yarimchizikli forma tushunchalari kiritildi. Chiziqli algebraning tenzorlar algebrasi, yarimchiziqli algebra kabi boʻlimlari vujudga keldi.

 

Matematika
Chiziqli funksiya

Chiziqli funksiya  formula bilan aniqlanadigan funksiya, bunda  va  — haqiqiy sonlar hisoblanadi. Xossalari: 1. Barcha haqiqiy  sonlar uchun aniqlangan; 2. haqiqiy qiymatlarni qabul qiladi; 3. k > 0 da oshuvchi, k<0 da kamayuvchi, k=0 da o'zgarmas, OY oʻqni (0,b) nuqtada kesib oʻtadi; 4. Ikki y=kx+b chiziqli funksiya parallel boʻlish sharti: k=k; Ikki funksiya ustma-ust tushish parametrlari esa: k=k va b=b boʻladi; 5. Chiziqli funksiyaning orttirmasi argument  orttirmasiga proporsional. Chiziqli funksiyaning grafigi — toʻgʻri chiziqdir. Bu toʻgʻri chizik bilan Ox oʻqi orasidagi burchak  ning tangensi  ga teng: k = t ga. k son Chiziqli funksiya grafigining Ox oʻqiga ogʻishini ifodalaydi. b parametr Chiziqli funksiya grafigi Oy oʻqdan ajratgan kesmaning uzunligiga teng.

 ning qiymati Ox oʻqi bir birlik surilganda Oy oʻqi necha birlikka surilishini ifodalaydi. Masalan,  funksiyada x=1 qiymatda funksiya y=7 qiymatni oladi. x=2 qiymatda funksiya y=9 qiymatni qabul qiladi.Demak x ning qiymati bir birlikka oshganda y ning qiymati 2 birlikka oshyapdi, chunki k ning qiymati 2 ga teng bo'ladi.

Manbalar
Chizma geometriya

Chizma geometriya - geometriyaning fazoviy figuralarni tekislikda tasvirlash va ular yordamida fazoviy masalalarni yechish usullarini oʻrganadigan boʻlimi. Ch.g. insoniyatning amaliy faoliyatida astasekin vujudga kelgan; u inshootlar va mashinalarni loyixalashda, tasviriy sanʼat va boshqa sohalarda qoʻllangan. Urta Osiyo meʼmorlari xam gumbazli binolar, koʻpriklarni loyihalashda geometrik shakllardan foydalanishgan. Hozir xam xar xil geometrik shaklli bino va inshootlarni qurishda Ch.g. usullari keng qoʻllaniladi.

Fazoviy figuralarni tekislikda tasvirlashning 2 usuli bor: markaziy proyeksiyalash va parallel proyeksiyalash. Masalan, narsalarning fotosuratlari va yorugʻlik nurlaridan jismlarning tekislikda hosil boʻlgan soyalari markaziy proyeksiyalashdir. Markaziy proyeksiyalash usuli bilan yasalgan tasvir perspektiva deb ataladi. Perspektivadagi tasvirda figuraning qaqiqiy shakli va oʻlchamlarini aniqlab boʻlmaydi (1rasm). Parallel proyeksi ya l ashda markaziy proyeksiyalashdagi proyeksiya markazi 5 cheksiz uzokda deb faraz qilinadi. Parallel proyeksiyalashda proyeksiyalovchi toʻgʻri chiziqlarning aniq yoʻnalishi berilishi kerak. Quyosh yoki Oy nuridan jismlar soyasining paydo boʻlishi parallel proyeksiyalashga misol boʻladi.

Figuralarni oʻzaro perpendikulyar ikki tekislikka toʻgʻri burchakli proyeksiyalash ortogonal proyeksiyalash deb ataladi. Baʼzan, chizmani mukammallashtirish maqsadida gorizontal va frontal tekisliklarning ikkalasiga ham perpendikulyar boʻlgan tekislik (profil tekisligi) dan foydalaniladi. Ortogonal proyeksiyalar vositasida chizmalar oson yasaladi, ortogonal proyeksiyada (izometriyada) tasvirlangan narsa oʻlchamlari (boʻyi, eni, balandligi)ni bevosita aniklash mumkin (2rasm). Lekin bunday chizma buyum toʻgʻrisida yaqqol tasavvur bermaydi. Undan, ayniqsa, murakkab figuralarning fazoviy shakllarini koʻz oldiga keltirish qiyin. Shuning uchun narsaning ortogonal proyeksiyalash asosida yasalgan tasviri uning aksonometrik proyeksiyasi bilanMuhandislik qurilish ishlarida koʻpincha sonlar bilan belgilangan proyeksiyalar deb ataluvchi usuldan foydalaniladi. Bunda nuqtalar proyeksiyalar tekisligiga ortogonal proyeksiyalanib, proyeksiya yoniga nuqtaning tekislikdagi vaziyatini ifodalovchi sonlar — balandliklar koʻyiladi. Bu chizma ayoniy boʻlishi uchun bir xil balandlikdagi nuqtalar orqali balandliklar chiziti oʻtkaziladi. Agar yer sirtini (relyefini) chizmada tasvirlash lozim boʻlsa, gorizontal proyeksiyalash tekisligidan foydalaniladi. Bunda sathchiziklari gorizontallar deb ataladi. Gorizontallarning shakli va joylashishiga qarab yer sirtining tasvirlanayotgan qismi toʻgʻrisida tasavvur hosil qilish mumkin. Gorizontallar tizimi yordamida sirtni bunday tasvirlash usuli topografik usul deb ataladi (3rasm). Ch.g. usullari meʼmorlik, tasviriy sanʼat, texnika va boshqa sohalarda keng qoʻllanadi.
Chizmachilik

Chizmachilik — obʼyektlar (turli mashinalar, mexanizmlar, binolar, inshootlar va boshqalar)ning chizmalarini, sxemalar, xaritalar va grafiklarni chizishga, turli buyumlarning tasvirlarini yasashga oid krnunkridalar va usullarni oʻz ichiga olgan texnika fani; chizmalar, loyihalarni chizish bilan shugʻullanish. Ch.ning asosini geometriya, chizma geometriya fanlari tashkil etadi. Vazifasi — chizmachilik asboblaridan foydalanib turli buyumlarning tasvirlarini, loyihalar va eskizlarini chizishga, chizilgan chizmalarni oʻqishga, aksonometriya yasashga oʻrganish. Ch.ning mazmuni va hajmi uning fan va texnikaning qaysi sohasi uchun moʻljallanganligiga qarab aniklanadi. Ch. fanining boʻlimlari: geometrik Ch.; proyeksion Ch.; mashinasozlik Ch.i, qurilish Ch.i va boshqa Geo metrik Ch.da chizmachilik asboblari, chizmalarni rasmiylashtirish, geometrik yasashlar, tutashmalar va egri chiziklar oʻrganiladi. P royeksion Ch.da nuqta, toʻgʻri chiziq, tekis shakllar, geometrik jismlarning tasvirlarini yasash va ularning oʻzaro vaziyatiga oid masalalar, aksonometrik tasvirlar va boshqa koʻriladi. Mashinasozlik Ch.ida chizmalarning turlari, koʻrinishlar, qirqimlar, kesimlar, rezbalar va boshqa, qurilish Ch.ida esa bino qismlari, sanitariya texnikasi buyumlarining shartli belgilari hamda bino va inshootlarning chizmalari oʻrganiladi. Chizmalar (sxemalar, xaritalar va grafiklar)ni chizish bilan shugʻullanuvchi kishilar chizmakashlar deb ataladi. Turli sohalarning muqandislari, konstruktorlari va loyihachilari chizmakashlikni bilishlari shart.
Chiy

Chiy (Losiagrostis caragana Trin.) — boshoqdoshlarga mansub koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik. Boʻyi 2 m ga boradi. Aprel—may oylarida gullab, meva tugadi. Choʻladirlarda, togʻ oldi yon bagʻirlarida, qisman togʻlarning oʻrta mintaqalarida oʻsadi. Yemxashakbop oʻsimlik boʻlib, Toshkent, Samarkand, Buxoro viloyatlarida tarqalgan.
Chikago universiteti

Chikago universiteti AQShning yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1857-yil tashkil etilgan (1886—89-yillarda ishlamagan, J.D.Rokfellerning moliyaviy yordami tufayli 1890-yil faoliyatini tiklagan, doimiy mashgʻulotlar 1892-yildan boshlangan). 19-asr oxirida xotinqizlarga taʼlim olish huquqini bergan AQShdagi dastlabki universitetlardan biri. 20-asr 1yarmidan yirik ilmiy markaz. 1942-yil bu yerda E.Farmi rahbarligida birinchi marta zanjirli yadro reaksiyasi amalga oshirilgan. universitet biol., gumanitar fanlar, fizika, tijorat, kutubxonachilik, tibbiyot, ped., huquq va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasi (1892-yil tashkil etilgan)da 3,5 millionga yaqin asar saqlanadi. universitetda 6 mingdan ziyod talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

AQShdagi universitetlar
Chil

Chil () — tovuqsimonlar turkumining qirgʻovullar oilasiga mansub qush. Tanasi 35 sm cha. Vazni 350—600 g. Umumiy koʻrinishi kichikroq tovuqni eslatadi. Narining usti kulrangqoʻngʻir, qora chiziqchalari, qornida taqasimon jigarrang dogʻi bor. Modasi odmiroq tusda. Yevropa, Osiyo, Janubiy Gʻarbiy Sibir va Oʻrta Osiyoning sharqiy hududlarida tarqalgan. Asosan, dasht va oʻrmondasht, daryo qayirlari, gʻalla dalalarida qish va kuzda toʻda, boshqa fasllarda juftjuft boʻlib yashaydi. Uyasini yerga yasaydi. 12—20 ta tuxum qoʻyib, nari va modasi navbat bilan 24—25 kun bosadi. Asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, yashil qismi, yoz va kuz oylarida hasharotlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali, ovlanadi. Ovchilik xoʻjaliklarida koʻpaytiriladi. 

 

Qushlar
Chil Avliyo minorasi

Chil (Chilla) avliyo minorasi – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. XIX asrda qurilgan minora. Minora Qirq avliyo masjidi (bugungi kunda saqlanmagan) yonida barpo etilgan. Hozirda Xiva shahridagi Kaltaminor mahalla fuqarolar yigʻini, Rahmat Majidiy koʻchasida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Tarixiy manbalarda qayd etilishicha, XX asr boshlarida Xivadagi har bir masjid va madrasa yonida minora qurilgan. Tadqiqotlarlar orqali minoralarning oʻsha davrda saksonga yaqin boʻlganligini bilish mumkin. Bugungi kunda faqatgina oʻn toʻrtta yoki oʻn ikkita minoralar saqlanib qolgan. Ulardan biri Chil Avliyo minorasidir.

Tarixi 
Chilla Avliyo minorasi XIX asrda, yaʼni 1888-yilda Dishan qalʼa yaqinida qurilgan. Minora Chilli Avliyo madrasasi yonida, Yoqubov koʻchasi bilan kesishgan joyda joylashgan. Minora yonida mahalla masjidi va tahoratxona ham mavjud boʻlgan. Sovet hukumati davrida qurilish materiallariga boʻlgan ehtiyoj va talab hamda aholi uy-joylarini barpo etish maqsadida yaroqsiz holatga tushib qolgan masjid va tahoratxona binolari toʻliq tarzda buzib tashlangan. Minora pishiq gʻishtdan qurilgan, minoraning balandligi 17 metr (baʼzi manbalarda 12 metr), diametri 3,5 metrni (ayrim manbalarda 3,7 metr) tashkil qiladi. Minoraning balandligini yer ostki qismidagi devori bilan hisoblansa 20 metrni tashkil qilgan. Minora fonusining tepasi qubbali qilib qurilgan. Minora toʻrt ravoqli boʻlib, ichki teshiklari mavjud. Tanasiga oq va koʻk koshindan belbogʻ qilingan. Giʻshtlarning oʻlchami 25x25x5 sm, gʻisht terishda ganch qorishmasidan foydalanilgan. Minoraning ichki qismidan pastdan yuqoriga aylanma yoʻlak (zina) orqali chiqilgan. Yuqori qismida muazzin azon aytib, mahalliy aholini namozga chaqirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi diqqatga sazovor joylar
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Xiva arxitekturasi
Xiva minoralari
Chili zilzilasi

Chili zilzilasi(Valdiviya zilzilasi) - 20-asrning eng dahshatli yer qimirlashlaridan biri. U tarixga "Chilidagi halokat" nomi bilan kirgan. Zilzila 1960-yil 22-may shanba kuni mahalliy vaqt bilan soat 15 dan 11 min. oʻtganda boshlangan. Avvaliga bir necha kuchli tebranish (forshoklar) boʻlgan. Ularning ham magnitudasi 7+ bo'lganligi uchun rejalashtirilgan bir necha ommaviy tadbirlar qoldirilgan. 22-may soat 15:11 larda roʻy bergan asosiy zilzila Janubiy Amerikani larzaga keltirgan. And togʻlarining uz. 1000 km va eni 300 km li katta boʻlagi (bloki) deformatsiya tufayli bir vaqtda harakatga kelishi bir necha zilzila oʻchoqlarini hosil qilgan. Bular ichida eng halokatli yer qimirlash oʻchogʻidan magnitudasi 9.5 (ayrim manbalarda 9.6) ga teng boʻlgan energiya ajralib, epitsentrda seysmik tebranishlar kuchi 12 ballga yetgan.Bu ko'rsatkich bilan mazkur zilzila o'lchov uskunalari yaratilganidan beri insoniyat tarixida sodir bo'lgan eng kuchli zilzila hisoblanadi. Natijada Arauko yarim oroldagi qishloqlar va Konsepson shahri tiklab boʻlmas darajada xarobaga aylangan. Shuningdek, Valdiviya, PuertoMont, Kastro, Chilyan kabi boshqa bir qancha shaharlar 11 balli zilziladan vayron boʻlgan. PuertoMontda tebranish qudrati shu qadar kuchli boʻlganki, portning beton toʻsiklari, port kranlari, 40 t li vagonlar, hatto tovar omborxonalari dengizga surib tashlangan. Yer yuzasining baʼzi joylari odam boʻyi choʻkib, baʼzi joylari tik koʻtarilgan. Zilziladan hosil boʻlgan seysmik toʻlqinlar Yer sharini bir necha marta aylanib chiqqan. Shu sababli Tinch okeanda sunami paydo boʻlgan, vulkanlar, togʻ koʻchkilari harakatga kelgan va 200 ming km² maydonni xonavayron qilgan. Halokatga uchragan joylardagi 352,5 ming imoratdan 58,7 mingtasi yer bilan yakson boʻlgan, qolganlari yaroqsiz holga kelgan. Qurbon boʻlganlar soni 6000 ga yetgan. Zilzila sodir boʻlgan okeandagi suv toʻlqini 6 m koʻtarilib, soatiga 640 km tezlik bilan Gavayi o.lari va Yaponiya qirgʻoklariga yetib borgan, yuzlab odamlarni halok qilgan. Zilzila 8 kun mobaynida 3-marta qattiq tebranishlar (aftershoklar) bilan davom etgan.

Adabiyot 
 Ibrohimov R., Kuchli zilzilalar izidan, T., 1982.

Chilidagi zilzilalar
Chilim

Chilim — tamaki solib chekiladigan asbob. Qadimdan Oʻrta Osiyoda, shuningdek, Turkiya, Eron, Hindiston, Xitoy, Afgʻonistonda keng tarqalgan. Asosan, qovoqning alohida navidan, baʼzan, metall (mis, bronza, kumush va boshqalar)dan tayyorlanadi. Uning tashki tomoni turli handasiy shakllar va naqshlar bilan bezaladi. Ichiga suv solinadigan idish, unga ulangan nay (qamish yoki yogʻochdan), tik oʻrnatilgan naycha qoʻyiladigan sarxona va oʻtxonadan iborat shaklga ega. Ch. chekish kishi sogʻligʻi uchun oʻta zararli.
Chilla

Chilla (forscha:  چھل روزى > ݘهله/ݘلّه — "qirq") — 1) yilning eng issiq yoki eng sovuq 40 kuni. Qish chillasi yoki qishki chilla 25-dekabrdan 5-fevralgacha bo‘lgan eng sovuq qirq kun. Yoz chillasi yoki yozgi chilla 25-iyundan 5-avgustgacha bo‘lgan eng issiq 40 kun. Chilla suvi yoz chillasida ekinlarga beriladigan suv; 

2) Bola tug‘gan yoki tug‘ilgandan, qiz turmushga chiqqandan, yigit uylangandan, marhum ko‘milgan kundan keyingi 40 kunlik davr: turmushdagi baʼzi hodisa-holatlarning eng mas’uliyatli davri (qarang: Chilla davri); 

3) So‘fiy yoki muridning yakka o‘zi alohida xona(xujra)da, odamlardan yashirinib, 40 kun davomida toat-ibodat qilishi.

Islom dini nuqtayi nazariga ko‘ra kelib chiqishi 
Qirq kunlik chilllaning kelib chiqishini Alixonto‘ra Sog‘uniy o‘zining islom dini payg‘ambari haqidagi "Tarixi Muhammadiy" asarida Umar ibn Xattobning islomga qirqinchi bo‘lib kirganligi bilan bo‘glaydi:Mana shundoq bo‘lib, hazrat Umar imonga kirishlari bilan mo‘minlarning soni qirqqa yetdi. Endi qirq kishining himmati, niyati bir maqsad ustida to‘plansa, aning "qirqi chiqdi" demakdur. Sonlar ichida qirq sanog‘i diniy tomondin qaralganda ham bir xosiyatga ega ekanligini ma’lum bo‘ldi.So‘ngra bu hodisaga quyidagi hadisni ham dalil sifatida keltiradi:  — Har kim qirq kungacha uzmasdin dilini Xudo yodida tuta bilsa, aning dilidin hikmat bulog‘i tiliga qaynab chiqar. (Quzoiy. Musnadush-shihob, 1/285)  Alixonto‘ra Sog‘uniy avliyolardan biri Najmiddin Kubroning chilla ibodatini bajarib chillaxona(chilla ibodatini bajaradigan joy)dan chiqishi bilan ko‘rlar, shollar va boshqa bemorlarni tuzatishi haqida ham zikr qilib o‘tadi. Bundan tashqari Muso payg‘ambarning Tur tog‘ida 40 kun ro‘za tutishi hamda Yunus payg‘ambarning baliq qornida 40 kun turib chiqqanligini yozib yuqoridagi fikrlarni quvvatlantiradi.

Manbad
Chilla yara

Chilla yara — goʻdaklarda uchraydigan teri kasalligi (qarang Ekzema).
Chillaki

Chillaki — 1) mahalliy ertapishar xoʻraki uzum navi. Ch.ning Qizil Ch. va Oq Ch. xillari bor. Uzbekistan, Tojikiston, Qirgizistonda tarqalgan. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi oʻrtacha usadi. Bargi mayda (diametri 8—10 sm), toʻgarak, chuqur kertikli, besh boʻlmali, toʻq yashil, nafis, silliq. Guli ikki jinsli. Uzumi iyunning 2yarmida pishadi. Uzum boshi 200—250 g, konussimon, tigʻiz. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq (Qizil Ch.niki toʻq qizil, oq Ch.niki novvotrangsargʻish), shirinligi oʻrtacha, poʻsti yupqa. Tarkibida 14—15% qand, 3—3,5% kislota bor. Hosildorligi 80—100 s/ga. Asosan, yangiligida isteʼmol qilinadi. Zamburugʻli kasalliklarga (ayniqsa, Qizil Ch.) chidamsiz. Toshkent, Fargʻona, Samarqand viloyatlarida koʻp uchraydi; 2) ekinlarning ertapishar navlari. 

 
Uzum navlari
Chillashir

Chillashir (chilla va forstoj. — sut) — odamda toʻxtovsiz ich ketishi, glossit, anemiya, ozib ketish bilan kechadigan kasallik. Asosan, subtropik va tropik iqlimli joylarda uchraydi. Ch. hammada, koʻproq tuqqan ayollarda chilla davriyaa kuzatiladi (nomi shundan). Oqsilli moddalar’ kam, uglevodli ovqatlar koʻp isteʼmol kilinishi, issiq iqlim sharoiti va boshqa natijasida ichakda turli zamburugʻlarning koʻpayib, bijgʻish jarayonining kuchayishi hamda vitaminlar tanqisligi Ch.ga sabab boʻlishi mumkin.

Kasallik sekinasta boshlanadi (homiladorlik vaqtida boshlanishi ham kuzatiladi). Dastlab, bemorning qorni dam boʻlib, ogʻriydi, quldiraydi, koʻp yel chiqadi, gavda temperaturasi normal yoki baland, yoxud past boʻladi. Toʻxtovsiz (sutkasiga 8—10-marta) ich ketadi (najas koʻpiksimon, oq rangda boʻladi). Til qizaradi, milk, tanglay, ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavati va yutqin yalligʻlanib, ularda yaralar paydo boʻladi. Koʻp ich ketishi ichakda soʻrilish jarayonini susaytiradi, ichki sekretsiya bezlari va nerv sistemasi faoliyati oʻzgaradi, qon ishlab chiqarilishi buzilib, kamqonlik yuzaga keladi, bemor ozadi, darmoni quriydi.

Davo kasallik belgilariga qarab tayinlanadi.
Chillisoy

Chillisoy — Toshkent viloyatidagi soy. Uzunligi 35 km. Suv sarfi 4 m³/sek. Ch. Buzsuv kanalidan boshlanadigan Chap Sohil Qorasuv kanalidan suv oladi va Boʻka tumanidagi bir necha kollektor (tashlama) suvini qabul qiladi. Boʻka tumanidagi ekin maydonlarini sugʻoradi. Suvining qolgan qismi Sirdaryo boʻyidagi botqoqliklarga quyiladi.

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Chilonjiyda

Chilonjiyda, unabi, xitoy xurmosi (Ziziphus Mill.) — jumrutdoshlar oilasi, zizifus turkumiga mansub daraxt yoki buta; ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika, Shimoliy Amerika, Avstraliyaning tropik va subtropik mintaqalarida oʻsadigan 50 dan ortiq turi maʼlum. Jumladan, Oʻrta Osiyoning togʻli hududlarida mayda mevali yovvoyi turi oʻsadi. Xitoy Ch.si (unabi; Z.jujuba Mill.) madaniylashtirilgan. Yaponiya, Xitoy, Pokiston, Afgʻoniston, Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda ekiladi. Daraxti balandligi 8– 12 m ga boradi, tanasining yoʻgʻonligi 40—60 sm (baʼzan 4 m li buta holida oʻsadi). 100 yildan ortiq yashaydi.

Bargi tuxumsimon, yaltiroq, chetlari mayda arra tishli. May oxiri — iyul boshlarida gullaydi, gullashi 30—35 kun davom etadi. Guli xushboʻy, ikki jinsli, mayda, sargʻimtirkoʻkish. Oʻzidan va chetdan changlanadi. Mevasi 26— 32 g, uz. 3—3,5 sm, noksimon, tuxumsimon, qizgʻishjigarrang, yaltiroq, poʻsti qattiq. Sentabr oxirida pishadi. Eti och yashil, oq, shirin. Tarkibida 19—20% qand, 0,3—0,5% kislota, 2,8—2,9% oqsil, 1,73% kul moddasi, 500–523 mg% S va R, A vitaminlari; ildiz, barg va poʻstlogʻida 4—9,5% oshlovchi modda bor; shifobaxsh.

CH. namsevar, qurgʻoqchilik va sovuqqa chidamli, bahorgi qorasovuqsan zararlanmaydi. Koʻchati oʻtqazilgach 2—4yili hosilga kiradi. 18—20 yoshida bir tup daraxti 40–45 kg meva beradi. Hosildorligi 150—200 s/ga. Qalamcha, payvandlash yoʻli bilan hamda urugʻidan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida yeyiladi, quritiladi, sukatlar, murabbo, kompotlar, konserva qilinadi.

Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida 1967-yildan Xitoy va 1934-yilda Kaliforniya (AQSH)dan keltirilgan Tan Yanszao, U Sinxun navlari ekiladi.

Zararkunanda va kasalliklari. Ch. kasallik va zararkunandalarga chidamli. Mevasiga Ch. pashshasi katta zarar yetkazadi. Kurash choralari qoʻllanilmaganda chilonjiyda pashshasi qurtlari mevaning 90—95% ini zararlaydi.

Ad..Toshmatov L., Chilonjiyda, T., 1962; Pomologiya Uzbekistana, T., 1983; Ahm ye do v Oʻ.A., Xol matov H.H., Chilonjiyda dorivor oʻsimlik, T., 1993.

Manbalar
Chilonjiydadoshlar

Chilonjiydadoshlar (Rhumnaseaye) — chilonjiydanamolar (Rhumnales) qabilasiga mansub oila. 60 turkumga oid 900 ga yaqin turi bor. Ch. yer yuzida juda keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda tabiiy holda 5 turkumga mansub 8 turi, Oʻzbekistonda esa 3 turkumga kiradigan 6 turi oʻsadi. Hayotiy shakliga koʻra, buta va past boʻyli daraxtlardan iborat. Barglari butun, yon bargchali, gullari toʻgʻri, oq yoki och yashil. Bir yoki ikki jinsli. Kosachasi 4—5 boʻlakli. Gultojibarglari 4—5 ta, changchilari 4—5 ta, ustunchasi 1 ta, tugunchasi ustki, mevasi danakcha. Ch.ning chilonjiyda turkumi mevasining shifobaxshligi bilan juda qadrli. Xalq tabobatida qonni suyultirishda va qon bosimini tushirishda foydalaniladi.

 

Chilonjiydadoshlar
Chilonzor Oqtepasi

Chilonzor Oqtepasi — Toshkent ning jan.gʻarbiy qismida joylashgan arxeologik yodgorlik (IV—VIII asrlar; X—XI-asrlar). Boʻzsuv anhori boʻyida. 1940-yil A. I. Terenojkin kayd etgan; 1960-yil A. S. Shiller va Yuriy Buryakov, 1969—71-yilda Toshkent arxeologiya ekspeditsiyasi tekshirgan. Chilonzor Oqtepasi balandligi 15 m li tepalik boʻlib, atrofida umumiy maydoni 60x75 m2 keladigan qad. qishloq xarobasi qoldiqlari joylashgan. Tepalikda olib borilgan qazishmalar natijasida undagi imoratlar majmuasi ustmaust xom gʻisht va paxsadan qurilganligi aniklangan. Vazifasiga koʻra, majusiylik bilan bogʻliq boʻlgan, kompozitsiyasi jihatdan birbiridan farq qiladigan binolar 3 davrga mansubligi aniklangan. 1davrda (IV asr) bino paxsa poydevorni ustiga qurilgan 4 minorali qasrdan iborat boʻlgan. Bino kvadrati (13,5x 13 m2) ichki tomondan gumbazli uzunchoq 3 xonaga ajratilgan. 2 davrda (V—VI asrlar) dastlabki imorat atrofiga yangy xonalar va yordamchi xoʻjalik xonalari qurilgan, shinakli qoʻshimcha qalʼa devori bilan mustahkamlangan. 3davr (7—8-asrlar)da dastlabki imorat krldiqlari tuproq bilan toʻlgʻazilib shibbalanishi natijasida vujudga kelgan, 9 m li tag kursi ustiga qurilgan tepasi ochiq toʻrtburchak (38x27 m2) hovli koʻrinishidagi noyob bino boʻlgan. Qazishmalar natijasida hovli sahnining qalin qatlamlaridan organik qoldiqlar, Qovunchi II madaniyati (qarang Qovunchi madaniyati)ta xos sopol buyumlar, yorgʻuchoklar va boshqa, shuningdek, turkashlarning VIII asrga oid tangasi ham topilgan. Arab xalifaligi istilosidan soʻng bino bir qancha vaqt zardushtiylarning dafn etish joyi boʻlib xizmat qilgan, soʻngra xarobaga aylangan. Keyinchalik (X-XI asrlar) xaroba atrofida hayot tiklanib kichik qishloq vujudga kelgan. Hozir Chilonzor Oqtepasi atrofida zamonaviy imoratlar qad koʻtargan.

Manbalar 

Arxeologiya
Toshkent tarixi
Chilustun

Chilustun — Oʻzbekistonning Andijon viloyati va Qirgʻizistonning Oʻsh viloyati chegarasidagi past togʻlar, PomirOlay tizmalarining tarmogʻi.

Xoʻjaobod tumani hududida. Shimoli-gʻarbdan janubi-sharq va sharqqa 12 km ga choʻzilgan. Balandligi 1200–1400 m gacha. Shimoliy yon bagʻri qiyaligi kamroq, asosan, adirlardan iborat.

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Chiluchor chashma

Chiluchor chashma — mezolit davriga oid makon (miloddan avvalgi 8—7ming yilliklar). 40 dan ortiq buloqlarning qoʻshilish joyidan topilgani uchun shu nom bilan atalgan. Tojikistonning Xatlon viloyati, Shahrituz tumani gʻarbida joylashgan. 1953-yilda A.P. Okladnikov oʻrgangan. Topilgan tosh qurollar, asosan, chaqmoqtoshdan yasalgan, ular uchi oʻtkir tosh parrakchalar, toʻgʻri toʻrtburchak shaklidagi mayda tosh qurollar, prizma shaklidagi nukleuslar, qirgʻichlar va boshqa har xil tosh parchalaridan iborat. Chiluchor chashma makonidan topilgan qurollar Kapsa madaniyatiga xos qurollar xiliga kiradi.

Arxeologiya
Tojikiston tarixi
Chim

Chim — tuproqning koʻp yillik oʻt (ajriq, itqoʻnoq va boshqalar) ildizlari, poyalari va ildizpoyasi oʻrami bilan qoplangan ustki qavati. Tarkibida organik modda koʻp. Qoʻriq va oʻtloq yerlarda paydo boʻladi, nam toʻplash va shimish uchun xizmat qiladi. Ch.dan maxsus usulda koʻchirilgan boʻlaklar koʻkalamzorlashtirish va sugʻorishda egatlarga suv tarashda suv tuproqni yuvib ketmasligi uchun dahana yonlariga bosishda ishlatiladi. Yerni haydashda va mol boqilganda Ch. buzilsa, tuproq eroziyasi roʻy beradi. Ch.li tuproqlar chimqirqar plug bilan haydaladi, disklanadi.

 

Maysazor o‘tlari