MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Alim Keshokov

Alim Pshemaxovich Keshokov [1914.9(22).7, Shalushka qishlogʻi (hoz. Kabarda-Balkariya, Chegem tumani) — 2001.29.1, Moskva] — kabardin shoiri va yozuvchisi. Kabarda-Balkariya xalq shoiri (1964). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Ilk sheʼrlar toʻplami — "Togʻ etaklarida" (1941). "Chavandozning yoʻli" (1946) dostoni, "Yoshlik zamini" (1948), "Sheʼrlar" (1951) toʻplamlarida Ikkinchi jahon urushi voqealari aks etgan. "Choʻqqilar uygʻoq" (1—2-kitob, 1960, 1966); "Singan taqa" (1973), "Oy chiqishi" (1977) romanlarida kabardin xalqining hayoti tasvirlangan. "Qorli togʻdan qarab" avtobiografik qissasi (1974), "Alxo" pyesasi (1950), "Koʻchki" kinossenariysi (1951) muallifi. K. oʻzbek shoirlari (A. Oripov, O. Matjon va boshqalar) sheʼrlarini kabardin tiliga tarjima qilgan. "Choʻqqilar uygʻoq" romani oʻzbek tilida nashr etilgan (1970).

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
SSSRlik yozuvchilar
1914-yilda tugʻilganlar
22-iyulda tugʻilganlar
29-yanvarda vafot etganlar
2001-yilda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Georges J. F. Köhler

Georges J. F. Köhler (17-aprel 1946 – 1-mart 1995) – nemis biokimyogari. Frayburg (Germaniya) va Bazel (Shveysariya) universitetlarini tugatgan. M.Planke jamiyati immunobiologiya instituti direktori (1985-yildan). Immunoglobulin genlarining ekspressiyasi ustida tadqiqot olib borgan. Monoklon gibridomalar (gibrid hujayralar) olish usulini ishlab chiqqan va klon nazariyasini rivojlantirgan. Nobel mukofoti laureati (1984, S.Milshteyn, N.Yerne bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
17-aprelda tugʻilganlar
1946-yilda tugʻilganlar
1-martda vafot etganlar
1995-yilda vafot etganlar
Kyoln universiteti

Kyoln universiteti — Germaniyaning qad. va yirik oliy oʻquv yurtlaridan biri. 1388-yil tashkil etilgan. Iqtisod, ijtimoiy fanlar, huquq, tibbiyot, falsafa, tabiiy-mat. va b. ixtisosliklar buyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 57 mingga yaqin talaba oʻqiydi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Olmoniyadagi universitetlar‎
Kiaksar

Kiaksar (yun. Kyaxares, eroniycha — Uvaxshatra) — Shim. Eron va Eron Ozarbayjoni hududida shakllangan Midiya davlatining podshohi (mil.av. 625/624 — 585/584). K. davrida Midiya Old Osiyoning yirik davlatiga aylangan. Skiflarning Old Osiyo shim.dagi hukmronligiga barham bergan. Bobil bilan ittifoqsa Ossuriya davlatini yoʻq qilgan (616—605); Mani, Urartu yerlarini va Kichik Osiyo sharqiy qismini (590 — 585) Midiya hududiga qoʻshib olgan. Lidiya bilan urush olib borib, mil.av. 585 y. sulh shartnomasi tuzgan. Oʻnga koʻra, Midiyaning gʻarbiy chegarasi Galis daryosi (hoz. Qizil Irmoq) boʻylab belgilangan.

Manbalar 

 

Kishilar
Osiyo tarixi
Ozarbayjon tarixi
Mil. av. VII asr
Mil. av. VI asr
Kianit

Kianit (yunoncha: ruapos-toʻq koʻk, havorang), disten (di... va yun. sthenoc — kuch, qudratdan) — kristalli slanetslarga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Al2[SiO4]. Triklin singoniyali, kri-stali ustunsimon yoki taxtasimon. Aralashmalari Fe (1% gacha), Sg (1,2%), Ti (0,04%). Rangi oqsan toʻq koʻkishyashilgacha. Zangori, koʻk, kulrang ham boʻladi. Kumir yoki gil jinslari aralashgan K. qora boʻladi. Shishadek yaltiroq, qattiqligi turlicha (4,5 dan 7,5 gacha), zichligi 3560–3680 kg/m3. Giltuproqqa boy choʻkindi jinslarning katta bosim zonasida metamorfizlanishidan hosil boʻladi, granitli pegmatitlarda A12O3 ga boy jinslarning assimilyasiyasidan vujudga keladi. Koʻpincha stavrolit, andaluzit bilan birga uchraydi.

K. sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan gil tuprogʻi koʻp xom ashyo hisoblanadi. Undan oʻtga, kislota va ishqorga chidamli pishiq materiallar olinadi. K. qazib oluvchi mamlakatlar: AQSH (120 ming t, 1982), Hindiston (45 ming t), Braziliya (10 ming t), Ispaniya (6 ming t), Avstraliya (1 ming t).

Tarkibida rutil, muskovit, turmalin, topaz, korund boʻlgan dunyodagi eng yirik konlar Hindiston (Khammam, Bxandara, Sidxbum va b.)da mavjud.

Manbalar 

Bezak toshlari
Javohirlar
Nikolay Kibalchich

Nikolay Ivanovich Kibalchich [1853.19(31).10, Chernigov viloyati, Korov sh. — 1881.3(15).4, Peterburg] — insonni uchirishga moʻljallangan dunyoda birinchi raketali uchuvchi apparat loyihasi muallifi. Loyihada K. porox dvigateli qurilmasini, dvigatelning ogʻish burchagini oʻzgartirib uchishni boshqarish, yonishni programmali boshqarish, apparatning turgʻunligini taʼminlash va boshalar koʻzda tutilgan. Peterburg temir yo'llar instituti va Tibbiy-jarroxlik akademiyasida oʻqigan (1871 —75). 1881-yil podsho Aleksandr II ga qilingan suiqasdda ishtirokchi sifatida ayblanib, qamoqqa olingan va qatl etilgan. Qamoqsaligida, ulimidan bir necha kun oldin, K. uchuvchili raketa apparatining noyob loyihasini tayyorlagan. Oydagi kraterlardan biri Kibalchich nomi bilan ataladi.

Manbalar
Kibela

Kibela — frigiyaliklar maʼbudasi. Tabiatning ishlab chikaruvchi kuchlari timsoli hisoblangan hamda "Buyuk ona" yoki "Maʼbudlar onasi" deb ulugʻlangan. K.ga eʼtiqod qilish Kichik Osiyo, Yunoniston, Italiya, keyin butun Rim imperiyasiga tarqaldi (mil. av. 204 y.dan Rimda K.ga sigʻinish davlat tomonidan belgilandi). Kohinlar K.ga sigʻinishni turli marosimlar (oʻz-oʻzini qiynash, qurbonlik qoniga yuvinish, oʻzini oʻzi bichish) bilan birga oʻtkazishgan.

Manbalar
Kibernetika instituti

Kibernetika instituti, "Zamonaviy informatsion texnologiyalari" ilmiy texnika markazi qoshidagi Kibernetika instituti — kibernetika masalalari bilan shugʻullanadigan ilmiy muassasa. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi V.I. Romanovskiy nomli Matematika institutida 1956-yil "Hisoblash texnikasi" boʻlimi tashkil etildi. Bu boʻlim qisqa vaqt ichida xalq xoʻjaligining muhim va zarur masasalarini yechishga kirishdi. 1959-yilda Oʻzbekistonda birinchi boʻlib "Ural1" EHM si ishga tushirildi. 1961-yilda "Hisoblash markazi" tashkil etilib, unda M-20 EHM si ishga tushirildi. 1963-yilda "Hisoblash markazi" Mexaniqa instituti tarkibiga kiritildi. 1966-yilda Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Hisoblash markazli Kibernetika instituti, 1978-yilda shu institut negizida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi "Kibernetika" ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilindi. 2001-yildan birlashma "Zamonaviy informatsion texnologiyalari" ilmiy texnika markaziga aylantirildi. Markaz tarkibiga K. i., xoʻjalik hisobidagi "Algoritm" ilmiy tadqiqot instituti, Avtomatika va hisoblash texnikasi maxsus loyiha-konstruktorlik byurosi kiradi. Oʻtgan dvar mobaynida birlashmaning faol katnashuvi bilan 108 ta axborot-hisoblash markazlari yaratilgan, 200 dan ortiq avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari ishga tushirilgan, 400 dan ortiq EHM ishlatilgan. Institutda 100 dan ortiq fan doktori, 800 dan ortik, fan nomzodi tayyorlangan. Ilmiy yoʻnalishlari: yangi axborot texnologiyalarini yaratish; modellashtirish, boshqarish, sunʼiy tafakkur va algoritmlash muammolarini yechish. Institutda 17 laboratoriya ilmiy tadqiqot ishlarini olib boradi, 200 dan ziyod xodim faoliyat koʻrsatadi. Jumladan, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklaridan V. K- Qobulov, F. B. Abutaliyev, T. F. Bekmurodov, B. A. Bondaryonko, T. Boʻriyev, M.M. Komilov faoliyat koʻrsatmoqda.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Kibitka

Kibitka (turkiycha kibit — yopik, arava, doʻkon) — Oʻrta va Markaziy Osiyoning koʻchmanchi xalqlaridagi yopik, arava; koʻchma uylarning ruscha nomi (qarang Yurta). Oʻrta Osiyoda paxsa yoki xom gʻishtdan qurilgan kichik uylar koʻpincha K. deb ataladi.

Manbalar
Kibr

Kibr-havo, manmanlik, dimogʻdorlik — oʻz shaxsiyatiga, qobiliyatiga ortiqcha baho berish, oʻzini boshqalardan yuqori qoʻyish, kalondimogʻlik oqibatida namoyon boʻladigan salbiy axloqiy sifat. Bu sifat kishilarni mensimaslik, ularga past nazar bilan qarash, oʻrinsiz gʻururga berilish, oʻzining arzimas yutuqlarini boʻrttirib koʻrsatish va b.da koʻrinadi. Kibrli kishi oʻz aybi, nuqsonlaridan koʻz yumadi, manmansiraydi. Manman kishi oʻzgalarning nasihatini yoqtirmaydi, zalolat botqogʻiga botadi. Kibr — kishilarning kamchiligi, nuqsonidir. Kibr odamlar oʻrtasida birdamlik, ahillik va muhabbatni yoʻq qiladi, adovat uygʻotadi. Kibr odobsizlik belgisi boʻlib, u doimo qoralangan.

Manbalar
Kivisimonlar

Kivisimonlar, qanotsizlar (Apterygiformes) — qushlar turkumi. Tojsuyaksiz qushlar (tuyaqushsimonlar katta oilasi)ga yaqin turadi. Qanoti rivojlanmagan, dumi yoʻq. Oyoqlari baquv-vat, toʻrt barmokli, tumshugʻi uzun; kattaligi tovukdek, ogʻirligi 1,4—4 kg. 3 turi bor. Yangi Zelandiyada tarqalgan. Qalin butazorlarda yashaydi, toʻngi monogam qush. Yiliga 2-marta urchiydi. Yerga yoki ildizlar ostiga uya quradi. 1-2 ta yirik tuxum qoʻyadi. Tuxumni nari 75—P kun bosadi. Tuxumdan jish joʻja chiqadi. Chuvalchanglar, hasharotlar, oʻsimlik urugʻlari va toʻkilgan mevalari bilan oziqlanadi. Soni kamayib ketganligi tufayli muhofaza qilinadi.

Manbalar
Kivsyaklar

Kivsyaklar — ikki juftoyoqlilar kenja sinfiga mansub koʻpoyoqlilar; Julida, Spirobolida, Spirostri ptida turkumlarining umumiy nomi. Uzunligi 1—30 sm, tana shakli silindrsimon. Anamorfoz (qarang Metamorfoz), ayrim turlari periodomorfoz orqali rivojlanadi. Bunday rivojlanishda erkagi tullab lichinkaga aylanadi; lichinka tullab yana voyaga yetgan davrga oʻtadi yoki lichinka davrida qoladi. Ayrim K.ning bezlari suyuqligi zaharli. 30 mingdan ortiq turi, asosan, tropik, subtropik va dasht mintaqalarida tarqalgan. Oʻrmonlarda kulrang kivsyak (Rossiulus kessleri), qum kivsyaki (Shizophyllum sabulosum), qrim kivsyaki (Pachyiulus ﬂ avipes) keng tarqalgan. K. oʻsimlik qoldiklari bilan oziqlanib, tuproq hosil boʻlishida katta ahamiyatga ega. Ayrim turlari oʻsimliklarga ziyon keltiradi (qarang Ikkijuftoyoqlilar).

Manbalar
Kivu

Kivu — Sharqiy Afrikadagi koʻl. Kongo Demokratik Respublikasi bilan Ruanda chegarasida, 1460 m balandlikdagi tektonik soylikda. Mayd. 2,6 ming km. Uzunligi 100 km, chuq. 496 m gacha. Qirgʻoqlari tik. 150 dan ziyod orol bor. K. tubidan baʼzan vulkan otilib turadi. Chuqur suvlarida erigan holatdagi metan (sanoat ahamiyatiga ega) va karbonat angidrid gazlari mavjud. Koʻldan Ruzizi daryosi oqib chiqib, Tanganika koʻliga quyiladi. Kema qatnaydi. Turizm rivojlangan. K.ni 1894-yilda nemis sayyohi A. fon Getsen kashf etgan. Koʻl va uning atrofi milliy park deb eʼlon qilingan. Muhim portlari — Bukavu, Goma, Kibuye.

Manbalar
Kigali

Kigali — Ruanda poytaxti. Kigali prefekturasining maʼmuriy markazi. Mamlakatning markaziy qismida joylashgan. Aholisi 400 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Iyul va avgust oylari quruq mavsumli ekvatorial mussonli iqim, oʻrtacha oylik temperatura 20—21°; yillik yogʻin 1000 mm dan ortiq.

Kigali — mamlakatning savdo va sanoat markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Avtomobil yoʻllari tuguni. Shosse yoʻllari orqali Uganda, Burunli va Tanzaniya davlatlari bilan bogʻlangan. Oziqovqat (kofe, choyni qayta ishlash, pivo pishirish, alkogolsiz ichimliklar tayyorlash), koʻn poyabzal va toʻqimachilik (ip gazlama) sanoati korxonalari; mebel, gugurt fabrikalari; metallkonstruksiyalar zavodi, avtomobil remonti ustaxonalari bor. Shahar atrofida kofe, choy plantatsiyalari; qalay eritish korxonasi joylashgan.

Kigali 1898-yildan Germaniya rezidentining Ruandadagi qarorgohi boʻlgan. 1908-yilda qarbiy post tuzilgan. 1922-yildan Belgiyaning Ruanda-Urundi mandatidagi, 1946-yildan vasiyligidagi hududining maʼmuriy markazi. 1962-yildan mustaqil Ruanda poytaxti.

Manbalar 

Ruanda
Kigiz

Kigiz, namat — 1) uy jihozi; kigizchilikda jundan bosib tayyorlanadigan qalin, pishiq toʻshama, palos. Sharkda, xususan, Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda qadimdan maʼlum. Aksariyat chorvachilik rivojlangan mintaqalarda qoʻyning junidan bosiladi. Guldor (naqsh mujassamoti yulduz, romb, qoʻchqor shoxi, bulut va b.) va gulsiz sidirgʻa, ran giga koʻra, oq K., qora K., qizgʻish K. va h.k. xillari boʻladi. Ayniqsa, qalin va zich bosilgan oq K. qadrlangan. K.dan, asosan, toʻshama sifatida (gilam, palos oʻrnida) foydalaniladi. Yana, shuningdek, oʻtovlarni oʻrashda, qalpoq, telpak tikishda mayu oʻrnida ham ishlatiladi; 2) texnikada — qistirma, zichlagich, issiqlik va tovush izolyasiya materiali. Jundan, moʻyna chiqindilarini bosib yoki mineral paxta bilan bogʻlovchi modda (bitum) ni biriktirib va issiqlik ishlovi berib hosil qilinadi. Lenta, plastina, tayyor detal koʻrinishida ishlab chiqariladi. K.dan avtomobillar, traktorlar, samolyotlar uchun sal-niklar, qistirmalar, amortizatorlar tayyorlanadi. Qogoz mashinalari, musiqa asboblarida ishlatiladi; 3) qurilishda issiqlik va tovush oʻtkazmaydigan material sifatida devorlar orasiga qoʻyiladi, quvurlar oʻraladi.

Manbalar
Kigiz bosish

Kigiz bosish — jun tolalaridan kigiz (namat) buyumlar tayyorlash. K. b.da jun tolalarining tuzilish xususiyatlari (dagʻal-mayinligiga, fizik-mexaniq xususiyatlari: plastikligi, elastikligi, choʻziluvchanligi, kirishuvchanligi va b.) ga ahamiyat beriladi. Ilgari K. b., asosan, qoʻlda bajarilgan (qarang Kigizchilik). Sanoatda K.b.da jun maxsus mashinalarda titilib, yumshatiladi, oʻnga maxsus suyuqlik (moy) sepiladi va mashinada aralash-tiriladi. Aralashma tarash mashinasidan oʻtkazilib, momiqolinadi. Momiq tekis qilib toʻshaladi, zichlash mashinasida zichlanadi, oʻnga sulfat kombinata eritmasi shimdiriladi, maxsus mashinada kerakli oʻlcham va zichlikkacha ishlanadi. Bu jarayon bir necha bosqichda bajariladi. Buyum mas, kigiz choʻzish mashinasida choʻzib, chetlari toʻgʻrilab turiladi, soʻngra bugʻli quritkichlarda quritiladi. Oxirida pardozlash mashinasidan oʻtkazilib, ortiqcha tuklari qirqib tashlanadi, presslanadi, ohorlanadi va silliqlanadi. K. b. usulida kigiz (namat), palos, piyma, patak va b. maqsulotlar tayyorlanadi.

Manbalar
Kigizchilik

Kigizchilik — kigiz tayyorlash kasbi. Kadimdan, asosan, chorvachilik bilan shugʻullanadigan xalqlar orasida keng tarqalgan. Oʻrta Osiyo va Qozogʻiston, jumladan, Oʻzbekiston hududi (Surxondaryo, Qoraqalpogʻiston, Xorazm, Fargʻona vodiysi)da kigizning guldor, ifodali rang-barang naqshli turlari tayyorlangan. K. bilan, asosan, ayollar shugʻullanadi. Yuvib tozalangan va savalangan jun navlari boʻyicha (yuzlik, oraliq, orqaliq) ajratiladi. Hoʻllangan jun namat (yoki boʻyra) qolip ustiga tekis yoyiladi: avval guli hosil qilinadi, soʻng oraliq va navbati bilan orqaliq qismlari bir tekis yoyib chiqiladi, ustidan qaynoq suv quyiladi, soʻng namat (yoki boʻyra) dumalatib oʻrab yigʻiladi, arqon bilan bogʻlanadi. Oʻram oyoq bilan tepiladi, bilaklanadi, dumalatiladi, vaqt-vaqti bilan suv sepib hoʻllab turiladi. Maʼlum vaqtdan soʻng oʻram yechiladi, suv sepiladi va yana oʻraladi hamda tayyor boʻlgoʻnga qadar bostirish davom ettiriladi. Soʻng tayyor boʻlgan kigizga soʻnggi pardoz beriladi, yaʼni chetlari tortiladi, tekislanadi, ortiqcha tuklari qirqib tashlanadi. K.da oq, kulrang va rangli kigiz xillari tayyorlangan.

Kigizning oyoq kiyimi ichiga solinadigan yupqaroq turi (patak tayyorlash) ham K.da alohida bir sohani tashkil qiladi. 20-asrda sanoatda kigiz tayyorlashning yoʻlga qoʻyilishi K. taraqqiyotini birmuncha susayishiga olib keldi (yana q. Kigiz bosish).

Manbalar
Kidikeyeva Baken

Kidikeyeva Baken (1923.20.10, Qirgʻiziston viloyati, Qangʻ tumani — 1994.31.12, Beshkek sh.) — Qirgʻiziston xalq artisti (1956). Faoliyatini Qirgʻiz Yosh tomoshabinlar teatrida boshlagan (1936), keyinchalik Prjevalsk va Norin viloyat teatrlari (1941—44)da ishlagan. 1944-yildan Qirgʻiz drama teatrining yetakchi aktrisasi. Eng yaxshi rollari: Bermet ("Sarinji"), Guloyim ("Kokul"), Anna ("Anna Karenina"), Maston ("Boʻlat va Tinar), Dezdemona ("Otello") va b. Gʻoyani yangi badiiy obrazda ifodalash mahorati, oʻtkir sahnaviy chizgilar, ijtimoiy va psixologik talqin K. ijodiga xos boʻlib, harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Kinodagi faoliyati 1955-yildan boshlangan ("Saltanat" filmidagi bosh rol). Keyinchalik "Momo yer" (Toʻlgʻanoy), "13-nabira" (Bermet Shokirovna) kabi filmlarda suratga tushgan. K. koʻpgina oʻzbek filmlarida ham rang-barang obrazlar yaratdi: Xadicha Aminovna ("Inqilob chavandozlari"), Hojixon ("Uchrashuv va ayriliq"), Ona ("Ringga chaqiriladi"), Buvi ("Nabiramiz militsiyada ishlaydi") va b.

Manbalar
Kidonlar

Kidonlar, kidanlar, qtoylar — moʻgʻullar tarkibidagi qabila. Qadimda Ichki Moʻgʻuliston va Moʻgʻu-liston jumhuriyati hududida koʻchib yurgan. 4-asrdan manbalarda K. nomi uchraydi. 907 y. qabila boshligʻi Yela-Bugʻa oʻzini imperator deb eʼlon qilgan, qoʻshni qabilalarni boʻysundirib, sal-tanatni gʻarb va shim.ga qarab kengaytirgan. 926 y. sharkda Boxap podsholigi (oʻnga shimsharqiy Manjuriya, Shim. Quriya va b. kirgan)ni boʻysundirgan. 947 y. K. saltanati Byuu Lyao, 983 y. Kidanlarning Buyuk davlati, 1066 y.dan yana Buyuk Lyao deb atalgan. U Sharqiy Osiyoda Yapon dengizidan Sharqiy Turkistongacha choʻzilgan qudratli davlat boʻlgan. 1005 y. Buyuk Lyao Xitoyni yengib, har yili oʻlpon toʻlashga majbur qilgan. 11-asr oxiridan Buyuk Lyao tanazzulga uchrab, 1125 y. chjurchjenlar tomonidan tugatilgan. K.ning bir qismi Gʻarbiy Turkistonga qorakidonlar (qarang Qoraxitoylar) nomi bilan koʻchiboʻtgan. K.ning 2 xil yozuvi boʻlgan. K. nomidan Xitoyning ruscha atamasi (Kitay) kelib chiqqan boʻlib, u moʻgʻul va turkiy xalqlar orqali ruslarga oʻtgan.

Manbalar 

Millatlar
Osiyo tarixi
Kiyev viloyati

Kiyev viloyati — Ukrainadagi viloyat. 1932-yil 27 fevralda tashkil etilgan. Maydon 28,1 ming km. Aholisi 4510 ming kishi (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, yahudiy, belorus, polyak va b. millat vakillari ham yashaydi. 25 tumanga boʻlingan; 22 shahar, 29 shaharcha bor. Markazi — Kiyev shahri.

Kiyev viloyati Polesye va Dnepr boʻyi pasttekisliklari, janubiy va janubi-gʻarbda Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Yer yuzasi, asosan tekislik. Foydali qazilmalari: mineral qurilish materiallari, torf, qoʻngʻir koʻmir. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida −6,5° dan janubi-gʻarbida −5,5° gacha, iyulniki shimolida 17,5°, janubi-gʻarbida 20°. Yiliga 500-600 mm yogʻin tushadi. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogi shimoliy qismida chimli podzol, janubida podzollashgan qoratuproq.

Kiyev viloyati sanoatida mashinasozlik va metallsozlik, kimyo va neft kimyosi, oziqovqat va yengil sanoat yetakchi oʻrinda. Viloyat sanoati Kiyev GES, Kiyev gidroakkumulyativ elektrstansiyasi, Tripol GRES, qisman Chernobil AES va b.da ishlaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatida kimyoviy jihozlar (Fastov), qishloq xoʻjaligi mashinalari (Belaya Serkov), ekskavatorlar (Borodyanka), torf qazish texnikasi (Irpen), oziq-ovqat sanoati uchun jihozlar (Brovari, Grebyonki), uy-roʻzgʻor sovutkichlari va elektr dazmollar (Vasilkov), elektrotexnika (Fastov, Belaya Serkov), sanitariya texnikasi jihozlari (Rjishchev) va boshqalar ishlab chiqariladi. Brovarida kukun metallurgiyasi zavodi ishlab turibdi. Sanoat majmuasida oziq-ovqat sanoati, qisman shakarqand, sut, moy-sir, spirt (Trilesi, Krasnaya Slobodka, Stadnitsa), goʻsht, sabzavot konserva (Belaya Serkov) zavodlari salmoqli oʻrin tutadi. Yengil sanoatining tikuvchilik, trikotaj, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, zigʻir tola kabi tarmoqlari, kimyo va neft kimyosi sanoatida Belaya Serkov shina va rezina asbest buyumlari ishlab chiqarish birlashmasi, Brovari plastmassa zavodi, Nemeshayevoda biokimyo preparatlari zavodi bor. Yogʻochsozlik, jumladan, mebel sanoati ancha rivojlangan. Temir-beton buyumlari (Belaya Serkov, Vishgorod), gʻisht (Stayki, Belaya Serkov, Bucha), oyna-shisha (Babinsi, Bucha va boshqalar) ishlab chiqariladi, granitga ishlov beriladi (Bucha). Badiiy keramika, badiiy kashtachilik rivoj topgan.

Qishloq xoʻjaligida, asosan, gʻalla yetishtiradi. Texnika ekinlari, kartoshka va sabzavot ekiladi. Chorvachiligi sut-goʻsht yetishtirishga ixtisoslashgan. Shahar atrofida sabzavot-sut xoʻjaligi keng taraqqiy etgan. Kuzgi bugʻdoy, qand lavlagi, kartoshka, tolali zigʻir, sabzavot ekiladi. Bogʻdorchilik va rezavor mevachilik rivojlangan. Qoramolchilik, choʻchqachilik, parrandachilik, shuningdek, asalarichilik, ipakchilik, baliqchilik rivojlanmokda. Temir yoʻl va avtomobil transporti yoʻllari, aeroport bor. Kiyev viloyatida Belaya Serkov qishloq xoʻjaligi instituti, bir necha ilmiy tadqiqot institutlari joylashgan.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Kiyev knyazligi

Kiyev knyazligi - Kiyev yeri hududidagi qad.rus davlati (1130-yildan).

Markazi — Kiyev sh. Qad. Rus davlatining parchalanishi jarayonida vujudga kelgan. Baʼzan Vladimir-Suzdal, Chernigov, Smolensk, Galich-Volin knyazliklari qaramligida boʻlgan; 1240-yilda moʻgʻul-tatarlar, 1362-yildan Buyuk Litva knyazligi tomonidan zabt etilgan; 1394—1440-yillarda Litva noiblari, 1471-yildan voyevodalar tomonidan boshqarilgan.

Manbalar
Kiyev rusi

Kiyev Rusi yoki Qadimgi rus davlati — oʻrta asrlarda Sharqiy Yevropadagi davlat. 9-asrning soʻnggi choragida Ryurikovichlar sulolasi knyazlari hukmronligi ostida sharqiy slavyanlarning 2 asosiy markazi — Novgorod va Kiyev, shuningdek, "varyaglardan greklarga" savdo yoʻli boʻylab joylashgan yerlarni (Eski Ladoga, Gnyozdovo va boshqalar atrofidagi qishloqlar) birlashtirilishi natijasida vujudga kelgan. 882 yil knyaz Oleg Kiyevni (Qadimgi Ukraina) bosib olib uni davlat poytaxti qilgan. 988—89 yillarda Vladimir I Svyatoslavich xristianlikni davlat dini sifatida joriy etgan. Shaharlarda (Kiyev, Novgorod, Ladoga, Beloozero, Rostov, Suzdal, Pskov, Polotsk va boshqalar) hunarmandchilik va savdo rivojlangan; meʼmoriy va yozma obidalar yaratilgan. Janubiy va gʻarbiy slavyanlar, Vizantiya, Gʻarbiy va Shimoliy Yevropa, Kavkaz, Oʻrta Osiyo bilan aloqalar oʻrnatilib, ular yanada mustahkamlangan.

Qad. Rus knyazlari koʻchmanchilarning (bijanaklar, torklar, polovetslar) bosqinlarini daf qilganlar. Yaroslav Mudriy hukmronligi (1019—54) — davlatning eng ravnaq topgan davri. Ijtimoiy munosabatlar qadimiy rus huquqi toʻplami — Rus haqiqati va boshqalar huquqiy hujjatlar orqali tartibga solingan. 11-asrning 2-yarmida knyazlarning oʻzaro nizolari va polovetslarning bosqinlari davlatni zaiflashtirgan. Q.Qadimgi rus davlatining yaxlitligini saqlash yoʻlida knyazlar Vladimir II Monomax (1113 —25) va uning oʻgʻli Mstislav (1125—32) koʻp harakat qilganlar. 12-asrning 2-choragida davlat parchalanib, bir necha mustaqil knyazliklar, Novgorod va Pskov respublikalariga boʻlinib ketgan.

Manbalar
Kiyev universiteti

Kiyev universiteti, T. Gyu Shevchenko nomidagi Kiyev universiteti () — Ukrainaning yirik universitetlaridan biri, ilmiy markaz. 1834-yil Kiyev shahrida tashkil etilgan. 1939-yil T.G.Shevchenko nomi berilgan. Mat., fizika, kimyo, biol., geogr., geol., tarix, falsafa, filol., huquq va b. ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Universitetda 26 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Ukrainadagi universitetlar‎
Kiyev gʻori

Kiyev gʻori — Samarqand viloyatining Chaqilkalon togʻlaridagi gʻor. 1975-yilda kiyevlik gʻorshunoslar tomonidan oʻrganilgan. Gʻorning kirish qismi dengiz sathidan 2398 m balandlikda. Qirqtov yassi balandligining gʻarbiy shemila, voronkasimon shakldagi Kattakoʻl botigʻi ostidan boshlanadi va yer qaʼriga 940 m gacha tushgan. Gʻor ichida pastga tomon bir nechta tik va nishabli yoʻlakchalar almashinib boradi. Uning barcha qismidagi devorlaridan suv tomchilari oqib turadi. Gʻorning eng tubida chuq. 10 m, diametri 1,5 m li koʻl mavjud. Oʻlchamlari: tik tushgan joylari uz. 3 m dan 90 m gacha, nishabli qismlarining uz. 30-250 m, eni 1— 1,5 m.

Manbalar 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Kizevetter Rafael Georg

Kizevetter Rafael Georg (1773.29.8, hozirgi Toleʼshov, Chexiya — 1850.1.1, Vena yaqinidagi Baden shahri) — avstriyalik musikashunos. Antik musiqa nazariyasi, Oʻrta asr Yevropa mamlakatlari (ayniqsa, Niderland) musika tarixiga oid tadqiqotlar olib borgan. Bolaligidan musiqaga oid risola va qoʻlyozmalar toʻplab, Yevropada Sharq mu-siqasi haqida ilk maʼlumotlar beruvchi "Die Musik der Araber" ("Arab musiqasi") nomli asari 1842-yilda Leypsigda nashr etilgan. Sharq musiqasini sharhlashda Kindiy, Ibn Sino, Safiuddin Urmaviy kabi olimlarning musiqaga doyr asarlaridan unumli foydalangan. Tadqiq doirasi va uslubi bilan qator musiqashunoslar, xususan, A. Ambros (1836—74)ga ijobiy taʼsir koʻrsatgan. 1821—43 y.lari Venadagi Musika doʻstlari jamiyati vitse-prezidenti sifatida Sharq, ayniqsa, arab mamlakatlari musiqasini targʻib etgan. Niderland akademiyasi mukofoti sovrindori (1826).

Manbalar