MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chuvalchanglar

Chuvalchanglar () — umurtqasiz hayvonlarning yigʻma guruhi, ikki yonlama simmetriyali, gavdasi choʻziq hayvonlarni oʻz ichiga oladi. Ilgari Ch.ga tip makrmi berib kelingan. Hozirgi Ch. mustaqil tiplar: yassi chuvalchanglar, nemertinalar, birlamchi tana boʻshliqlilar, tikanboshlilar, halqali chuvalchanglarga ajratiladi. Dastlabki Z tip tuban Ch. guruhi, yaʼni skoletsidlarga kiritiladi.

 

Hayvonlar
Chu-Ili togʻlari

Chu-ili togʻlari - Janubiy Qozogʻistondagi yemirilgan past togʻli oʻlka. Jan.sharqda Orqa Ili Olatovi, shimoli-gʻarbda Betpaqdala bilan tutashadi. Jan.sharqiy qismi Aytov (eng baland joyi 1800 m — Ch.Chu-Ili togʻlarining eng baland qismi) deb nomlanadi. Aytovning janubi-gʻarbiy yon bagʻri tik, shimoli-sharqiysi yotiq. Uning sharqida Qorauy platosi, shimoli-sharqida Xontov joylashgan (eng baland joyi 1200 m). Xontovning shimoli-gʻarbidagi yemirilgan past togʻli Jeltov Betpakdalaga tutashadi. Aytovning janubidagi Kopii botigʻi uni Kandiktos togʻidan ajratib turadi. Ch.Chu-Ili togʻlari qadimiy togʻlar boʻlib, zamini, asosan, paleozoy, usti mezokaynozoy yotqiziklari (slanets, granit, ohaktosh, gipssimon jinslar, qumtoshlar) dan tashkil topgan. Qishi sovuq, yozi quruq va issiq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —14°, —15°, iyulniki 23°—25°. Yiliga 350–400 mm yogʻin tushadi, shimoli-sharqiy yon bagʻrida 200–250 mm. Togʻlarning quyi qismida choʻl, soʻngra adir, yuqori kismida togʻ mintaqasi mavjud. Yon bagʻirlari choʻldasht oʻsimliklari bilan qoplangan.

 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Korney Chukovskiy

Korney Ivanovich Chukovskiy (taxallusi; asl ismsharifi Korneychukov Nikolay Vasilyevich) [1882.19(31).3, Peterburg — 1969.28.10, Kunsevo, Moskva viloyati] — rus yozuvchisi, bolalar shoiri, tarjimon va adabiyotshunos. Ijodining asosiy qismini bolalarga bagʻishlangan asarlar tashkil etadi. Ch.ning "Vanya va Timsoh", "Tozalabyuv" ("Moydodir"), "Suvarakboy" (1923), "Pashshaserxarxasha" (1924), "Barmaley" (1925), "Voyjonimning sarguzashtlari" (1929) va boshqa sheʼriy ertaklari mashhur. Mazkur asarlar asosida koʻplab ertakspektakllar, multfilmlar yaratilgan. Ch. uzoq yillar davomida yoqimtoy bolalar tilini kuzatib, "Ikkidan beshgacha" kitobini yezdi (1928—70). U tarjimashunoslik, adabiyotshunoslik sohasidagi asarlari bilan ham tanilgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida Toshkentda yashagan. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

 Sobraniye sochineniy, t. 1—6, M., 1965— 69; Moydodir, T., 1954.

Li.: Petrove kiy M.S., KnigaoKorneye Chukovskom, M., 1966; Vospominaniya o Korneye Chukovskom, 2izd., M., 1983.

 

Adabiyotshunoslar
Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari
Chukotka dengizi

Chukotka dengizi — Shimoliy Muz okeanining chekka qismida joylashgan dengiz. Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerika qirgʻoqlari yaqinida o'rnashgan. Sharqda Bofort dengizi, janubda Bering boʻgʻozi orqali Sharqiy Sibir dengizi bilan tutashib turadi. Maydoni  ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv hajmi 51 ming km ga teng. Koʻp qismining chuqurligi 25–50 m dan 200 m gacha yetadi. 
Eng katta qoʻltiqlari:
 Kolyuchi (Osiyo)
 Kotsebu (Shimoliy Amerika) 
Yirik orollari: 
 Vrangel
 Gerald,
 Kolyuchi
 Puffin

Iqlimi
Iqlimi Arktika iqlimiga xos. Qishda shimoli-sharqiy shamollar esib turadi, havo harorati —20°, –30° ga, ayrim vaqtlarda esa –42°, –49° gacha pasayadi. Yozda koʻproq shimol shamollar esib, iyulning oʻrtacha tempaturasi dengiz ustida 7°, 13°, qirgʻogʻida 26° gacha koʻtariladi. Qishda suvning harorati –1,7°, –1,8° ga yetadi. Syvning o'rtacha shoʻrligi 32,5–33,5‰, qirgʻoq yaqinidagi suvda esa 24‰ dan 27‰ gacha bo'lishi kuzatilgan. Yozda suv yuzasida (ochiq dengizda) shoʻrlik 28–32‰, tempaturasi 3°dan 7° gacha koʻtariladi. Chukotka dengiziga Bering boʻgʻozi orqali Bering dengizidan iliq oqim (suv), aksincha, shimoliy-sharqdan Sharqiy Sibir dengizidan sovuq oqim kirib keladi. Qishda Chukotka dengizi muz bilan qoplanadi. Dengizda suv qalkishi yarim sutkada takrorlanib turadi (balandligi 0,9 m gacha).

Tabiati
Dengizda sovuq suv sharoitiga moslashgan oʻtlar, ayniqsa, dengiz karami koʻp o'sadi. Hayvonlardan morj, tyulen, nerpa, muzlarda oq ayiq, baliqlardan xarius, navaga, golets, qutb treskasi mavjud. Yozda dengiz sohillarida oʻrdak, gʻoz, gaga, chagʻalay kabi qirg'oqbo'yi qushlari yashaydi.

Portlar
Chukotka dengizi dan Shimoliy dengiz yoʻli oʻtadi, eng katta porti — Welen (Chukotka yarim orolda) hisoblanadi. Dengiz sohillarida bir necha kichik portlar, qutb stansiyalari joylashgan. Aholisi baliq va dengiz hayvonlarini ovlash, bugʻuchilik, morj suyagidan buyumlar yasash bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

Dengizlar
Chukotka yarim oroli

Chukotka yarim oroli - Osiyo ning shim.sharkidagi yarim orol. RF Magadan viloyatida. Maydoni 49 ming km². Shim. Amerika (Syuard yarim orol)dan Bering boʻgʻozi orqali ajralgan. Yarim orolda Rossiyaning eng sharqiy nuqtasi — Dejnev burni joylashgan. Chukotka yarim orolio. Bering dengizining Anadir boʻgʻozi va Chukotka dengizi bilan oʻralgan. Qirgʻoqlari qoʻltiqlar bilan kuchli kesilgan. Katta qismi Chukotka togʻliklari bilan band. Unda koʻplab botiklar orqali birbiridan ajralgan gumbazsimon qirlar mavjud. Yer yuzasining oʻrtacha balandligi 400– 500 m, eng baland yeri jan.da (Isxodnaya togʻi, 1158 m). Chukotka yarim orolio.ning katta qismi tundra oʻsimliklari bilan qoplangan. Foydali qazilmalari — oltin, qalay, volfram va boshqa

 

Yarim orollar
Rossiya geografiyasi
Chukurova

Chukurova, Kilikiya pasttekisligi — Turkiyaning shimoliy kismidagi pasttekislik, Tavr togʻlari bilan Oʻrta dengiz oralishsa. Uz. 150 km chamasida, kengligi 70 km gacha. Jayhon va Sayhon daryolari oqizib keltirgan allyuviy jinslardan tuzilgan. Koratepa milliy bogʻi tashkil etilgan. Mamlakatning muhim paxtachilik rni. Ch.da Adana, Jayhon, Mersin shahrilari joylashgan.

Turkiya
Geografiya
Chukcha tili

Chukcha tili, chukot tili — chukotkamchatka tillari oilasining chukot-koryak tarmogʻiga mansub til. Rossiya Federatsiyasining Chukot va Koryak muxtor okruglarida, shuningdek, Saxa Respublikasining Quyi Kolima tumanida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 15 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning oxirlari). Chukcha tilining 10 ga yaqin laxjasi bulib, ularning asosiylari 2 ta: sharqiy (uelen) — adabiy tilga asos boʻlgan; gʻarbiy (pevek). Chukcha tili fonetik tizimida 6 unli, 13 undosh mavjud; unlilarda singarmonizm, assimilyatsiya, dissimilyatsiya hodisalari kuzatiladi. Grammatik qurilishi jihatidan agglyutinativ tillarga kiradi. Suz va shakl yasalishi suffikslar va prefikslar orqali amalga oshadi. Morfologiyasida son kategoriyasi (birlik va kuplik) mavjud, olmoshlar soni 6—8 tani tashkil etadi. Sintaksisida qoʻshma gaplarga nisbatan sodda gaplar koʻproq qoʻllanadi. Leksikasida eskimos, yukagir tillaridan, shuningdek, rus tilidan (19-asr oxiri — 20-asr) oʻzlashgan soʻzlar bor. 1931-yilda lotin grafikasi asosida shakllangan yozuvi 1936-yilda rus grafikasiga koʻchirilgan.

Manbalar

 

Tillar
Chukchalar

Chukchalar (oʻzlarini luoravetlan — "haqiqiy inson" deb atashadi) — Rossiya Federatsiyasining Chukotka (taxminan 12 ming kishi) va Koryak (1,5 ming kishi) muxtor okruglarida yashovchi xalq. Rossiya Federatsiyasida jami — 15,1 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Chukcha (chukot) tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar, anʼanaviy eʼtiqodlar saqlangan. Asosiy mashgʻulotlari — koʻchmanchi bugʻuchilik, dengiz hayvonlarini ovlash.

Millatlar
Chulim

Chulim — Sibir (RF Krasnoyarsk oʻlkasi va Tomsk viloyati) dagi daryo. Ob daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1799 km, havzasining maydoni 134 ming km². Kuznetsk Olatovidan boshlanuvchi Beliy va Chyorniy Iyus daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 785 m³/sek. Okt.— noyabrda muzlab, aprel— mayda muzdan boʻshaydi. Yirik irmoqlari oʻngdan: Kemchug , Chichkayul; chapdan — Kiya, Serej, Uryup, Yaya. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 1173 km masofada kema qatnaydi. Ch. boʻyida Nazarovo, Achinsk, Asino shaharlari joylashgan.

 

Rossiyadagi daryolar
Chulimlar

Chulimlar, chulim tatarlari — Chulim daryosi (Ob daryosi irmogʻi)ning oʻrta va quyi oqimi boʻylarida yashovchi turkiy guruh. Ch. Sibir xonligi qulagach, Sharqqa tomon siljigan ayrim turkiy qavmlar, qisman teleutlar va Yenisey qirgʻizlarining selkuplar va ketlarning mayda guruhlari bilan aralashuvi natijasida 17— 18-asrlarda shakllangan. Ch. oʻtroq hayot tarzi kechirib, dehqonchilik va chorvachilik bilan mashgʻul boʻlishgan. Ch. ajdodlari xakaslar va ruslar bilan aralashib ketgan.
Ivan Davidovich Chumakov

Chumakov Ivan Davidovich (1906. 17.4, Qozogʻiston, hozirgi Jambul viloyati — 1980.9.11, Toshkent) — geologiyarazvedka texnikasi sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1966), texnika fanlari doktori (1963), professor (1969). Oʻrta Osiyo universiteti fizikamatematika fakultetining geol. boʻlimini tugatgan (1930). Turkmaniston, Oʻzbekiston va Tojikistonda geol. boshqarmalarida ishlagan. Oʻrta Osiyo Geol. va mineral xom ashyo ilmiy tadqiqot institutida direktor oʻrinbosari (195762), 1962-yildan shu intda razvedka texnikasi ishlari rahbari. Asosiy ilmiy yoʻnalishi togʻli sharoitlarda konlarni razvedka qilish texnikasi va texnologiyasi boʻlib, uni tashkil etishning ratsional usullarini ishlab chiqqan.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Chumoli kislota

Chumoli kislota — bir asosli oddiy karbon kislota, HCOOH; oʻtkir hidli rangsiz suyuqlik; suyuqlanish temperaturasi 8,4 °C, qaynash temperaturasi 100,7 °C, zichligi 1,2126 g/sm3 (20 °C-da). Suv, spirt va efir bilan yaxshi aralashadi. Alifatik uglevodorodlarda erimaydi, benzol, toluol va S14 da eriydi, suv bilan azeotrop aralashma (qaynash temperaturasi 107,3 °C; 77,5% Chumoli kislota) hosil qiladi. Badanga tegsa kuydiradi. Yogʻ kislotalarining ichida eng oʻtkiri. Qoraqaragʻay bargida, baʼzi mevalarda, asalari va chumoli archa va qichitqio't(karapevo)da boʻladi Insonlarni qon va muskulida ham uchraydi. (17-asrda dastlab chumolidan topilganligidan Chumoli kislota nomi berilgan). Chumoli kislota qizdirilganda  va  ga ajraladi. Butanning suyuq fazada oksidlanishi natijasida va sirka kislota ishlab chiqarishda oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. Sanoatda qattiq NaOH bilan SO ni birbiriga taʼsir ettirib hosil qilingan natriy formiat HCOONa ni sulfat kislota bilan parchalab olinadi. Toʻqimachilik sanoatida, teri oshlashda, katalizator tayyorlashda, murakkab efirlar sintezida, sharbatlarni konservalash va boshqalarda ishlatiladi.

Kislotalar
Chumolixoʻrlar

Chumolixoʻrlar (Myrmecophagidae) — chala tishlilar turkumiga mansub sut emizuvchilar oilasi. 3 uruqqa mansub 3 turi bor: katta Ch. (gavdasi 100— 120 sm, dumi 60—90 sm, ogʻirligi 18—23 kg), tamandua (gavdasi 55 sm cha, ogʻirligi 3—5 kg), kichik Ch. (gavdasi 18 sm cha, dumi 20 sm cha, ogʻirligi 0,5 kg cha). Katta Ch.ning yelkasi va dumidagi tuklar juda uzun (40 sm cha), tumshugʻi naysimon, tishlari yoʻq; oldingi oyoqlaridagi tirnogʻi mustahkam, ilmoqsimon qayrilgan. Tamandua va kichik Ch. dumi tuksiz. Ch. okshomda va tunda faol. Asosan, chumoli va termitlar uyasini buzib, ularni yopishqoq uzun (60 sm cha) tili bilan tutib yeydi. Yilda bitta bola tugʻadi. Ch. Meksikadan Boliviyagacha boʻlgan joylarda, Braziliya va Shim. Argentinaning tropik oʻrmonlari hamda butazor dashtlarida tarqalgan. Katta Ch. kamayib ketgani uchun muhofazaga olingan. 

 

Hayvonlar
Chumchuqlar

Chumchuqlar () — toʻqimachilar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 17 turi bor. Rangi har xil: qora, oq, jigarrang va sariq tusi koʻproq. Narining tomogʻi qora. Oʻtroq, koʻchib yuruvchi va mavsumiy qushlar. Daraxt, bino va boshqa joylarga uya quradi. 3—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 11—12 kun bosadi. Oʻsimlik urugʻlari va mevalari bilan oziqlanadi; odatda, joʻjalarini hasharotlar bilan boqadi. Afrika, Yevropa, Osiyoda TapKalgan. Oʻzbekistonda hind chumchugʻi, dala chumchuq, qora tomoq chumchuq, saksovul chumchugʻi uchraydi. Ch. — donli ekinlarning xavfli zararkunandalari. Ch.ga qarshi kurashda kimyoviy va biologik usullardan foydalaniladi.

 

Qushlar
Chumchuqsimonlar

Chumchuqsimonlar (Passeriformes) — qushlar turkumi. 63 oilasi, 5100 ga yaqin turi maʼlum. Oʻzbekistonda 209 turi uchraydi. Ch. tanasining uz. 9,5 dan (korolyok—chittakning bir turi) — 65 sm gacha (quzgʻun). Ogʻirligi 3—4 g dan 1,1—1,6 kg gacha. Yer yuzida keng tarqalgan. 4 kenja turkum: shoxtumshuqli Ch., qichqiruvchi Ch., sayroqi Ch. va yarim sayroqi Ch.ga boʻlinadi. Shoxtumshuqli Ch. (14 tur) Afrika va Jan.Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Qichqiruvchi Ch. (1100 tur) Janubiy Amerika va Sharqiy yarim sharning tropik qismida tarqalgan. Sayroqi Ch. (qariyb 4000 tur) yer yuzining hamma joyida yashaydi. Yarim sayroki Ch. (4 tur) Avstraliyada uchraydi. Koʻpchilik Ch. daraxt va butasimon oʻsimliklarda, ayrimlari havoda, baʼzilari yerda yashaydi. Oʻtroq, koʻchib yurib va mavsumiy hayot kechiruvchi Ch. bor. Tropik va subtropik mamlakatlarda yidda ikki marta 4—6 (baʼzilari 16) ta, Avstraliyada yashovchi ayrim turlari 1 ta tuxum qoʻyadi. Koʻpchilik turlar 11—14 kun, baʼzilari 19—20 kun, ayrimlari 45 kun tuxum bosadi. Koʻpchiligi jish joʻja ochadi (qarang Jish joʻja ochuvchi qushlar); bolasi bir yoshda voyaga yetadi. Nari va modasi kattaligi, rangi, sayroqiligi (nari sayraydi) bilan birbiridan farq kiladi. Ch.ning hasharotxoʻrlari va oʻsimlikxoʻrlari mavjud. Baʼzi turlari zararkunanda hasharotlar bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga katta foyda keltiradi. Noyob turlari Tabiat va tabiiy resurslarni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi Qizil kitobi roʻyxatiga kiritilgan.

Qushlar
Chumqor togʻi

Chumqor togʻi — Jizzax viloyatining janubidagi togʻ. Turkiston tizmasining bevosita davomi. Oʻzbekistonning Jizzax viloyati va Tojikistonning Sugʻd viloyati xududlarida joylashgan. Togʻning suvayirgʻich qismidan Oʻzbekiston va Tojikistonning davlat chegarasi oʻtgan. Chumqor togʻi, asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan, faqat Qoshtepa dovonidan gʻarbdagi qismi janubi-gʻarbga yoʻnalgan. Chumqor togʻi sharqsa Guralash dovonidan boshlanib, shimoli-gʻarbda Zarafshon daryosi yaqinida (Gʻubdintogʻda) tugaydi. Umumiy uz. 80 km dan ziyod. Kengligi oʻrtacha 16 km. Bal. 2000-3000 m. Eng baland joyi 3405 m (Bozorxonim choʻqkisi). Chumqor togʻi Lattaband dovoniga yetgach, ikki tarmoqqa ajralgan, janubiy qismi — Qizilqanor togʻi (Tojikiston hududida), shimoliy qismi — Lattaband togʻi.

Chumqor togʻi gersin burmalanishida shakllangan antiklinal. Asosan, paleozoyning gilli slanetslari, qumtoshlari, ohaktoshlaridan tashkil topgan. Suvayirgʻich qismi oʻtkir, qoyali. Janubiy yon bagri nisbatan nishabroq, Sangzor daryosi va uning chap irmoklari bilan kesilgan. Togʻning etaklarida boʻz, yon bagʻirlarida togʻoʻrmon jigarrang, qoʻngʻir, togʻ oʻtloq dasht tuproqlar tarqalgan. Boʻz tuproqlarda rang, yaltirbosh, chalov, bugʻdoyiq, karrak, oq kovrak, gulhayri, betaga va boshqa oʻsadi. Butalardan doʻlana, pista uchraydi. 1800-3000 m balandliklar orasi archazor. Togʻoʻrmon jigarrang, qoʻngʻir tuproklar tarqalgan. Pista, irgʻay, zirk, baland boʻyli oʻtlar ham oʻsadi. 3000 m dan yuqorida subalp oʻtlokdari (qoʻngʻirbosh, rang, taran, anjabor, taktak) boshlanadi. Togʻ etagida lalmikor dehqonchilik, mevachilik, sabzavotchilik rivojlangan. Chorvachilik bilan ham shugʻullaniladi.

Manbalar 

Togʻlar
Jizzax viloyati
Tojikiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Chunsin

Chunsin, Yuychen, Basyan - Xitoyning jan.gʻarbiy qismidagi shahar, Szyalinszyan daryosining Yanszi daryosiga quyilish yerida. Sichuan provinsiyasida. Aholisi 3,2 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroport bor, daryo porti. Mamlakatning yirik savdo va sanoat markazlaridan. Qora metallurgiya, sanoat jihozlari, priborsozlik, kimyo, rezina, neftni kayta ishlash, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, 2 issiklik elektr styasi, GES kaskadi bor. Shaharga 3 ming yil avval asos solingan. 1937—46 yillarda Xitoyning vaqtinchalik poytaxti boʻlgan. Ch. yaqinidan toshkoʻmir qazib olinadi.

 

Chunsin
Churra (qo‘y zoti)

Churra (shuningdek, ispancha Churro nomi bilan ham tanilgan) — Kastiliya va Leondagi Zamora provinsiyasida paydo boʻlgan qadimgi iberiya qoʻy zoti. Qoʻylar Zamorana pishlog‘i uchun sut beradi, goʻshti ham qadrlanadi. .

Churra (Amerika chegarachilari tomonidan „churro“ deb oʻzgartirilgan)  birinchi marta XVI asrda Shimoliy Amerikaga olib kelingan va ispan qoʻshinlariga ozuqa sifatida ishlatilgan. XVII asrga kelib, churra Rio Grande vodiysining yuqori qismidagi ispan koʻchmanchilari orasida mashhur zot bo‘lgan. Churra podalarini navaxolar ham bosqinlar va savdo-sotiq yoʻli bilan qoʻlga kiritdilar va tez orada ularning iqtisodiyoti va madaniyatining muhim qismiga aylandi.

Manbalar 

Qo‘y zotlari
Churrak

Churrak () — oʻrdaklar oilasiga mansub parranda. Ogʻirligi 200—450 g. Oyoq kafti uzun, biroq barmoqlari qisqa. Narining ustki ggati qoʻngʻir kulrang, qorni oq, baʼzan sargʻish. Koʻkragida qora dumaloq dogʻi bor. Boshi va boʻyni mallaqizgʻish, yonidan qorayashil yoʻl oʻtgan. Modasi qoʻngʻir, malla yoki kulrang xolli. Yozgi tullashdan soʻng narining tusi modasiga oʻxshash boʻlib qoladi. Ch.Gʻarbiy Yevropa, Rossiya, Eron, Shim.Gʻarbiy Mongoliya, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Suv havzalari kirgʻoqlariga uya quradi; 8—11 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarini modasi bosadi. Suvda yashovchi umurtqasiz hayvonlar, oʻsimliklar urugʻi, kurtagi va boshqa qismlar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Katta ovchilik ahamiyatiga ega.

Qushlar
Chusovaya

Chusovaya — Rossiya Federatsiyasidagi (Chelyabinsk, Sverdlovsk va Perm viloyatlari) dare. Kama daryosining chap irmogʻi (Oʻrta Uraldan boshlanib Kama suv omboriga kuyiladi). Uzunligi 592 km, havzasining maydoni 23 ming km². Yuqori oqimida vodiysi keng; oʻrta oqimida tor kanonlardan, quyi oqimida tekislikdan oʻtadi. Kama GES kurilishi munosabati bilan quyi qismini suv bosgan. Irmoqlari: oʻngdan — Mejevaya Utka, Koyva, Usva va chapdan — Revda, Lisva. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 222 m³/sek. Noyab. da muzlab, aprelda muzdan boʻshaydi. Yogʻoch oqiziladi, kema qatnaydi. Ch. boʻyida Pervouralsk, Chusovoy shaharlari qurilgan.

Rossiyadagi daryolar
Chust madaniyati

Chust madaniyati - Fargʻona vodiysidagi koʻhna dehqonchilik madaniyati (mil. av. 2ming yillik oxirgi choragi — 1ming yillik boshlari). Dehqonlar suv boʻyidagi unumdor yerlarni oʻzlashtirilishiga qarab alohida voha yoki guruh tarzida joylashganlar. Chust madaniyati yodgorliklari, asosan, Fargʻona vodiysining shim.sharqiy tumanlarida uchraydi, ularning soni hozirgi 80 dan ortiq. Bu madaniyatga taallukli 1yodgorlik 1950-yil toshkentlik arxeologlar M.E.Voronets va V.I.Sprishevskiylar tomonidan hozirgi Chust shahri yaqinidan topilgan. Madaniyat nomi shundan (mahalliy aholi Buonamozor deb ataydi). 1953—61 ylarda V. I. Sprishevskiy Chust madaniyatida muntazam arxeologik tekshirish ishlari olib borgan. Chust madaniyatini keyingi oʻrganilishida SanktPeterburglik olim Yu.A.Zadneprovskiyning xizmatlari katta boʻlgan. Chust madaniyatining ayrim yodgorliklarida (Dalvarzin, Chuyet) mudofaa inshootlari oʻrganilgan. Andijon viloyati, Jalaquduq tumanidagi Dalvarzin vodiysidagi ilk shahar va oʻziga xos markaz boʻlgani (miloddan avvalgi 12— 7-asrlar) arxeologik jihatdan isbot etilgan.

Hozirgi kunda Chust madaniyatida 3 xil turdagi yashash joylari kavlangan: 1) chaylaga oʻxshash yengil uylar; 2) yertoʻlalar; 3) gʻishtpaxsadan qilingan uylar. Chust madaniyati sohiblari, asosan, ilk sugʻorma dehqonchilik (arpa, bugʻdoy, tariq), chorvachilik, metall (jez)ga ishlov berish, kulolchilik, toʻqimachilik bilan shugʻullanganlar; ovchilik, baliq ovlash ham xoʻjalikda muhim rol oʻynagan. Bunga arxeologik yodgorliklarni qazish paytida topilgan jez pichoqlar, bigizlar, metallga ishlov berishda ishlatilgan tosh qoliplar, toʻqimachilikda qoʻllanilgan suyakdan yasalgan taroqsimon asboblar hamda minglab sopol idishlar guvoxlik bermoqda. Uyroʻzgʻor buyumlari ichida, ayniqsa, naqshindor sopol idishlar ajralib turadi. Naqshlar, asosan, geometrik shaklda qora, jigarrang boʻyoq bilan idish sirtiga berilgan. Ayrim hollarda hayvon tasvirlari (echki) ham uchraydi. Chust madaniyati aholisi marhumlarni oʻzlari yashab turgan joyga (uy ichiga va ostonalarga) dafn etishgan. Alohida ajratilgan qabristonlar boʻlmagan. Marhumlarni yakka va koʻpchilik qilib gʻujanak holda yon tomon bilan koʻmganlar. Faqat Dalvarzintepada odam suyagi va kallasi alohida, ikkilamchi bor koʻmilgani qayd etilgan. Bulardan tashqari, uy hayvonlari ham baʼzida odam suyaklari bilan birga koʻmilgan. Hozirda Chust madaniyatining oʻziga xos mahalliy xususiyatlari va qoʻshni hududlar [Toshkent vohasidagi Burgʻuluq (Burganli)] madaniyati, Jan. Uzbekistonning Kuchuktepa madaniyati bilan aloqalari (B.X.Matboboyev) oʻrganilmoqda.

Adabiyot 
 Matboboyev B.X., Lokalnie varianti Chustskoy kulturi Fergani, L., 1985;
 Vaynberg B.I., Staviskiy B.Ya., Istoriya i kultura Sredney Azii v drevnosti, M., 1994.
 Boqijon Matboboyev. OʻzME. Toshkent, 2000-2005.

 

Arxeologiya
Chufut qalʼa

Chufut qalʼa — Qrimdagi oʻrta asr shahar xarobasi (asosan, 5—6-asrlar). Yeokchasaroy yaqinida joylashgan. Mudofaa devorlari, darvozalar, turar joy va xoʻjalik inshootlari (yer ustidagi va gʻorlardagi), masjid, maqbara (1437), qaraim kenaslari (ibodatxonalari) xarobalari topilgan. Shaharning sharqiy qismida, 15-asr devori ortida zarbxona, koʻplab turar joylar joylashgan. Boqchasaroyning yuksalishi bilan (asosan, 16-asr boshida) tanazzulga uchragan va 19-asr oʻrtalariga kelib tashlandiq holga kelgan.

 

Arxeologiya
Tarix
Yevropa
Chuyut

Chuyut (Chuit, Chiyit, Chilchuit) — oʻzbek urugʻlaridan biri. Qashqadaryo vohasida, kenagaslar tarkibida yashashgan. 1924-yilgi maʼlumotga koʻra, chuyutlarning soni 45 ming kishi boʻlgan. Chuyutlarning kenagaslar tarkibidagi kichik guruhlari Zarafshon (Karmana) va Fargʻona vodiylarida ham tirikchilik qilishgan. Chuyutlar uyshun qabilasi tarkibiga ham kirgan. Chuyut, chuit, chilchuit nomlari ularning mazkur hududlarda yashab, mahalliy aholi bilan qoʻshilib ketganligini koʻrsatadi.

 

Oʻzbek qabilalari
Chuqurlik oʻlchagich

Chuqurlik oʻlchagich - 1) detallardagi teshiklar, oʻyiklar, rezbalarning botiklari va boshqa chuqurligini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. Chuqurlikning oʻlchami aniqlanadigan hisoblash qurilmasining xiliga qarab, Chuqurlik oʻlchagich shtangen, mikrometrik va indikatorli turlarga boʻlinadi. Shtangen Chuqurlik oʻlchagich asosli ramka, shtanga, mikrometrik mexanizm va nonius (darajalangan reyka) dan iborat. Uning ulchash chegarasi 320 mm gacha, bulinmasining qiymati 0,05 mm hamda oʻlchash chegarasi 500 mm gacha, bulinmasining qiymati 0,1 mm boʻlgan xillari bor (qarang Shtangensirkul). [[Mikrometrik Chuqurlik oʻlchagich asos, darajalangan sterjen, oʻlchash sterjeni, baraban, tartarak va stopor (qotirgich)dan iborat. Uning oʻlchash chegarasi 150 mm gacha, bulinmasining qiymati 0,01 mm. (qarang [[Mikrometr). Indikatorli Chuqurlik oʻlchagich asos, tutqich, indikator va ulchash sterjenidan iborat. Uning ulchash chegarasi 100 mm gacha, bulinmasining qiymati 0,01 mm. [[Mikrometrik va indikatorli Chuqurlik oʻlchagichlar almashtirib tursa boʻladigan oʻlchash sterjeni bilan taʼminlanadi. Kursatkichlar bevosita mikrometr yoki indikator buyicha hisoblanadi. Shtangen Chuqurlik oʻlchagichlarda koʻrsatkichlar bevosita darajalarga boʻlingan reykadan oʻlchanadi; 2) suvning chuqurligi oʻlchanadigan asbob (qarang Lot, Exolot).