MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Diptix

Diptix (yunoncha: diptychos — buklama, ikki buklangan) — 1) qad. sanʼatda sirtiga mum surtilgan buklama yozuv taxtasi; 2) rangtasvir yoki boʻrtma tasvir ishlangan ikki tabaqali buklama taxta; 3) bir mazmun bilan bogʻlangan qoʻshtasvir, ikki kartina.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Paul Dirac

Paul Dirac () (1902.8.8, Bristol — 1984) — ingliz nazariyotchi fizigi, kvant mexanika asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1930-yildan). Bristol (1921) va Kembrij (1926) universitetlarini tamomlagan. Kvant elektrodinamika va gravita-siyaning kvant nazariyasiga asos solgan. Ilmiy ishlari kvant mexanika va kvant elektrodinamikaga, maydon va elementar zarralar nazariyasiga, gravitatsiya nazariyasiga doyr. Kvant statistika (Fermi—Dirak statistikasi)ni ishlab chiqqan; ikkilamchi kvantlash usulini taklif qilib, kvant nazariyasi prinsiplarini birinchi boʻlib elektromagnit maydon uchun tatbiq etgan (1927), kvant maydonning birinchi modelini topgan; elektronning kvant mexanika nazariyasini nisbiylik nazariyasip moslab ishlab chiqqan (1928), bu nazariyaga asosan pozitron topilgan; tabiatda antimoddaning mavjudligi gipotezasini bayon qilgan (1933); 1962-yilda meon nazariyasini ishlab chiqqan (unda meon elektronning tebranish holati sifatida ifodalanadi). Nobel mukofoti laureati (1933, E. Shryodinger bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1902-yilda tugʻilganlar
8-avgustda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
20-oktabrda vafot etganlar
Dirak tenglamasi

Dirak tenglamasi - x spinli zarralar (mas, elektronlar va pozitronlar, myuonlar) harakatining nisbiylik nazariyasi talablarini qanoatlantiradigan kvant tenglama. 1928 yilda P.Dirak aniklagan. D. t. erkin elektronlardan fotonlarning sochilishi (qarang Kompton effekti) va elektron tormozlanganda elektron nurlanishi (qarang Tormoz nurlanish) mohiyatini ochib bergan. D. t. bilan kvant oʻtishlar tufayli yangi zarralar paydo boʻlishi tushuntirildi. Bunday zarrani 1932 y. K. Anderson kashf qildi va pozitron deb atadi. Bu esa Dirak elektronlar nazariyasining tasdiklanishi edi. Elektronning bir energetik satxdan ikkinchisiga oʻtishi elektron-pozitron jufti yoki bu juft annigilyasiyasi bilan roʻy beradi. D.t. -j (y birlikda) spinli boshqa zarralar: myuonlar, neytrinolar va h.k. uchun ham oʻrinlidir. U nuklonlar (neytron va proton)ga tatbiq qilinganda notoʻgʻri natijalarga olib keladi, chun-ki D. t.ni kuchli oʻzaro taʼsirga tatbiq qilish mumkin emas. D.t. kvant mexanikaning asosiy tenglamalaridan biri hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Dirak P. A. M., Prinsipi kvantovoy mexaniki, per. s angl., M., I960; Davidov A. S, Kvantovaya mexanika, M., 1973; Bogolyubov N.N.,Shirkov D. V., Vvedeniye v teoriyu kvantovix poley, M., 1977.
Diram

Diram (fors. — arab.) — dirhamning aynan oʻzi; 1) Buxoro xonligi, Eron va Iroqda ogʻirlik oʻlchov birligi. Oʻrtacha vazni 3,235 g ga teng boʻlgan kumush tanga; 2) Buxoro xonligi, Eron, Iroq, Afgʻoniston va Turkiyada pul birligi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diredava

Diredava, Diredaua — Efiopiyadagi shahar, mamlakatning sharqiy qismida. Aholisi 195 ming kishidan ziyod (1990-yillar oxirlari). Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Toʻqimachilik, sement, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Qishloq xoʻjaligi rayonining (kofe, chorva mollari) savdo markazi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shaharlar
Efiopiya
Direktoriya

Direktoriya (lot. directorium — boshqarma, rahbarlik) — Fransiya respublikasining 1795—99 y.lardagi hukumati. 5 aʼzo (direktor)dan tashkil topgan. D. hukumati yirik burjuaziya manfaatini himoya qilgan. 1799 y. 9 no-yab.da Napoleon Bonapart davlat toʻntarishi yasab, D.ni agʻdarib, harbiy burjua diktaturasini oʻrnatgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direktorlar kengashi

Direktorlar kengashi, aksiyadorlik jamiyati direktorlar kengashi — aksiyadorlik jamiyatining aksiyadorlar umumiy yigʻilishida saylanadigan rahbar ijroiya organi; aksiyadorlarning umumiy yigʻilishlari oraligʻida jamiyatni boshqarish, muhim muammolarni yechish bilan shugʻullanadi. D. k. jamiyatning operativ boshqaruv ishlarini bajaradigan jamiyat boshqaruvini, ijrochi direktorii tayinlaydi. D. k.ga korxona rahbari, rahbar oʻrinbosarlari, yirik mutaxassislar, korxona tarkibiga kiruvchi kichik korxona rahbarlari va b. saylanadi. Yirik korxona (uyushma, korporatsiya)ning rahbari D. k.ning raisi etib saylanadi. D. k.ning yigʻilishi vaziyatga koʻra har chorakda bir marta oʻtkaziladi. Yigʻilish kun tartibi bir oy oldin kengash aʼzolariga eʼlon qilinadi. D. k. qarorlarini aksiyadorlik jamiyatining barcha aʼzolari bajarishi shart.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direktrisa

Direktrisa (lotincha: directrix — yoʻnaltiruvchi) — 1) matematikada — berilgan 2tartibli egri chiziqqa (mas, konus kesimlari — ellips, giperbola va parabolaga) nisbatan maʼlum xossaga ega boʻlgan toʻgʻri chiziq. 2-tartibli egri chiziqning har qanday nuqtasidan fokusigacha boʻlgan masofaning shu toʻgʻri chiziqqacha boʻlgan masofaga nisbati oʻzgarmas.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direksion

Direksion (frans. direction — qoʻllanma) — kichik asarlar (marsh, raqs, qoʻshiq va h.k.)ning puflama sozlar orkestri uchun moslangan ixcham partiturasi. D.da barcha ovozlar 3—4 nota yoʻliga joylashadi va real sadosida yoziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Direksion burchak

Direksion burchak - to'g'ri bur chakli koordinatalar tizimida shim. yoʻnalish (abssissa oʻqi) bilan berilgan yoʻnalish orasidagi burchak. U soat mili yoʻnalishi boʻyicha 0° dan 360° gacha oʻzgaradi; a "arfi bilan belgilanadi. D. b. geofizika, artilleriya va navigatsiyada qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirijabl

Dirijabl (frans. dirigeable — boshqariluvchi) — havodan yengil uchish apparati; boshqariladigan aerostat; korpusiga toʻldirilgan gaz (geliy yoki vodorod)ning koʻtarish kuchi hisobiga balandlaydi. Asosiy qismlari: korpus, qanot, stabilizator, boshqarish rullari, odamlar oʻtiradigan va dvigatellar oʻrnatiladigan qismi — gondola. D.ga bir yoki bir necha vintli dvigatel oʻrnatiladi. D.ning yumshoq, yarim qat-tiq turlari boʻladi. D. korpusi pishiq matodan qilinadi, baʼzilarining qorin tomoniga metall ferma ham oʻrnatiladi. D.ni balandlatish uchun ballast (ortiqcha yuk)ning bir qismi tashlanadi, pastlatish uchun gazning bir qismi chiqarib yuboriladi. D.ning tezligi 100—135 km/soat dan oshmaydi, hajmi — 200 ming m3gacha. D.lar borish qiyin boʻlgan, aerodromlar yoʻq joylarga yuk va yoʻlovchilar tashishda, suv osti kemalarini qidirishda qoʻllanilgan. Fransuz ixtirochisi A. Jiffar bug dvigatelli boshqariladigan aerostatda birinchi boʻlib parvoz qilgan (1852). D.dan asosan 20-asr 50-yillarigacha foydalanilgan. 70-yillarda qisman tiklangan (mas, GFR, Fransiyada). Hozir D. oʻrniga vertolyot ishlatilmoqda.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirijyorlik

Dirijyorlik (frans. diriger - yoʻnaltirish, boshqarish, rahbarlik qilish) — musiqa ijrochiligi sanʼatining murakkab turi; musiqa asarini ijroga tayyorlash jarayonida qamda bevosita tinglovchi — tomoshabinlar oldida ijrochilar (orkestr, xor, ansambl, opera, balet jamoalari va b.)ga raqbarlik qilish. Odatda bir (baʼzan, ikki) dirijyor tomonidan amalga oshiriladi. D. jamoaviy musiqa ijrosining uygʻunligi, badiiy va texnik mukammalligini taʼminlaydi. Koʻp ovozli musiqa murakkablashuvi va orkestr ijrochiligining rivoji natijasida 15-asr 1-yarmida yuzaga kelib, uni amaliyotga I. Mozel (Avstriya), K. M. Veber va L. Shpor (Germaniya)lar kiritgan. L. Betxoven, G. Berlioz, R. Vagnerlar D. sanʼati asoschilaridan. Xalqaro eʼtibor qozongan birinchi dirijyor X. fon Byulov (Germaniya) boʻlgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida chet el D. sanʼati ustalari sifatida X. Rixter, A. Nikish (Vengriya), F. Veyngartner va R. Shtraus (Germaniya), G. Maler (Avstriya), M. Balakirev, A. va N. Rubinshteynlar, S. Raxmaninov, S. Kusevitskiy (Rossiya) va b. tanilgan. Keyingi davrda G. fon Karayan (Avstriya), L. Stokovskiy, Yu. Ormandi, L. Bernstayn (AQSH), B. Valter, V. Furtvengler, O. Klemperer (Germaniya), A. Toskanini (Italiya), Ye. Mravinskiy, A. Melik-Pashayev, Ye. Svetlanov, G. Rojdestvenskiy (Rossiya), Sh. Myunsh (Fransiya), K. Ancherl (Chexiya) va b. D. sohasida katta ijodiy yutuklarga erishgan.

Oʻzbekistonda ilk dirijyorlar orasida F. V. Leysek, N. Mironov, V. Uspenskiy va b. boʻlgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasi, Navoiy nomidagi opera va balet teatri, Muqimiy nomidagi oʻzbek musiqali drama teatrida simfonik orkestrlar tashkil etilgach, N. Olimov, A. Kozlovskiy, M. Ashrafiy, B. Inoyatov, M. Nasimov, T. Sodiqov, F. Shamsutdinov, A. Abduqayumov, D. Abdurahmonova, 3. Haqnazarov, Gʻ. Toʻlaganov, N. Xalilov, H. Shamsutdinov, B. Rasulov va b. dirijyorlar yetishib chikdi. Respublikamizda xor (S. Valenkov, A. Sultonov, B. Umidjonov, A. Hamidov va b.), oʻzbek xalq cholgʻulari orkestri (T. Jalilov, A. Petrosyans, S. Aliyev, D. Zokirov, M. Bafoyev), 1970-yillardan kamer orkestr (E. Azimov va b.) dirijyorligi ham rivoj topdi. Oʻzbekistan milliy konservatoriyasida operasimfonik va oʻzbek xalq cholgʻu orkestri dirijyorligi sinflari mavjud.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Azimov K., Oʻzbekistan dirijyorlari, T., 2001.

Toʻxtasin Gʻofurbekov.
Dirixle

Dirixle (Dirichlet), Peter Gustav Lejyon (1805.13.8, Dyuren — 1859.5.5, Gyottingen) — nemis matematigi. Berlin universiteti (1831—55), Gyottingen universiteti (1855-yildan) prof. Asosiy ilmiy ishlari sonlar nazariyasi va matematik analizga doyr. Birinchi hadi va ayir-masi oʻzaro tub sonlardan iborat butun sonlar arifmetik progressiyasida tub sonlar cheksiz koʻp ekanligi haqidagi teoremani isbotlagan. Matematik analiz sohasida birinchi boʻlib qatorning shartli yaqinlashishi tushunchasini taʼriflagan va tekshirgan. Uzilish nuqtalari chekli sonda boʻlgan boʻlakli monoton funksiyalarni Furye qatorigya yoyish mumkinligini isbotlagan. Mexanik va matematik fizikaga bagʻishlagan asarlar muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dirixle prinsipi

Dirixle prinsipi, "yashiklar prinsipi" — (ya+1) elementdan iborat boʻlgan toʻplam p ta sinfga ajratilganda sinflarning kamida bittasida elementlar soni 2 tadan kam boʻlmaydi, degan tasdiq. P. Dirixle nomi bilan ataladi. D. p., odatda, oʻnta yashikka oʻn bitta quyonni bittadan joylab boʻlmaydi, degan sodda misol bilan tushuntiriladi. Shuning uchun u "yashiklar prinsipi" deb ham ataladi. D. p. sodda ifodalansa ham, sonlar nazariyasi, kombinatorika va mat.ning boshqa boʻlimlarida muhim teoremalarni isbotlashga asos boʻladi. Garmonik funksiyalar nazariyasida ham D. p. deb ataluvchi teorema bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lyudmila Dirkach

Lyudmila Nikolayevna Dirkach (1948.13.5, Kursk) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Samarqand universitetining kimyo fakultetini tugatgan (1972). 1972—76 yillarda Samarqand sh. Siyob tumanidagi 3-maktabda, 1976-yildan Bogʻishamol tumanidagi 37-maktabda kimyo fani oʻqituvchisi. Dirkach ilgʻor oʻqitish usullarini oʻrganib, oʻquvchilar qobiliyatini belgilashning test, reyting tizimlarini tatbiq etgan holda aniqlashga intiladi. Dirkachning "Oʻquvchilarning kimyo faniga qiziqishini kengaytirish" mavzuidagi ish uslubi keng ommalashtirilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Dis...

Dis... (lot. dis...) — yasama soʻzlar tarkibiy qismi: qiyinchilikni, buzilishni, parokandalikni, boʻlinishni, yoʻqotishni (disgarmoniya, distrofiya) anglatadigan old koʻshimcha (undosh harfdan oldin).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disaharidlar

Disaharidlar yoki biozalar, S|2N22OP — molekulalari ikki monosaharid qoldigʻidan tuzilgan uglevodlar, hammasi glikozidlar tipida tuzilgan. Qaytarish xossasiga ega boʻlmagan D.ga 2 glyukoza qoldigʻidan tuzilgan tregaloza (mikoza), glyukoza va fruktoza qoldiqlaridan tuzilgan saharoza va b., qaytaruvchi xossali D.ga maltoza, sellobioza, laktoza va b. kiradi. D. kristallanadi, suvda, 45—48°li spirtda eriydi; chuchmal. Kislotalar taʼsirida gidrolizlanganda monosaharidlar hosil boʻladi. D. oʻsimlik va hayvon organizmlarida keng tarqalgan. Odatda, tabiiy manbalardan (mas, saharoza — qand lavlagi yoki shakarqamishdan, laktoza — hayvonlar sutidan) olinadi. Aksarisi kimyoviy va biokimyoviy usullar bilan sintezlanadi. Saharoza, laktoza va maltoza — qimmatli oziq-ovqat va taʼm beruvchi moddalar.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disgarmoniya

Disgarmoniya (dis... va garmoniya), musiqala — garmoniya noqisligi; uygʻunsizlik, hamohangsizlik.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disk

Disk (yun. discos — yassi doira. dumaloq plastinka) — 1) mashina va mexanizmlarning doira shaklidagi qismi; 2) yengil atletikada irgʻitishga moʻljallangan sport asbobi. D.ning diametri 221 mm, ogʻirligi 2 kg; oʻsmirlarga moʻljallanganining diametri 201 mm, ogʻirligi 1,5 kg; ayollarga moʻljallanganining diametri 182 mm, ogʻirligi1 yoki 0,5 kg . D. metalldan, yogʻochdan va rezinadan qilinadi (yogʻochdan yasalgan D. gardishiga odatda, metall qoplanadi); 3) oʻq otar qurollarning oʻqdoni.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskant

Diskant (due... va lot. cantus — kuylash): 

1) bolalar (odatda, oʻgʻil bolalar)ning baland ingichka ovozi, shuningdek, ular ijro etadigan vokal partiya;  

2) ikki ovozli musiqa turi, polifoniyanmng ilk shakllaridan. 12-asrda Yevropa cherkov vokal musiqasida paydo boʻlgan. Yuqori ovoz (diskant) nomiga nisbat berilgan;  

3) 15—18-asrlarda koʻp (4) ovozli vokal (shu jumladan, xor) musiqasida eng yukrri ovoz (baland soprano);  

4) sharqiy Belarus va Ukrainada, shuningdek, Don kazaklari qoʻshiqlarida yuqori qoʻshimcha ovoz (d i shkant).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskvalifikatsiya

Diskvalifikatsiya (dis... va kvalifikatsiya) (sportda) — 1) musobaqa qoidalarini texnik jihatdan buzganligi uchun sportchi (yoki jamoa)ni erishgan natijalari, egallagan oʻrni va b.dan mahrum qilish; 2) sportchini axloqiy normalarni buzganligi yoki sport kvalifikatsiyasi talablariga mos kelmasligi tufayli musobaqalarda qatnashishdan chetlatish (baʼzan bundam D. natijasida sportchining unvoni ham bekor qilinadi). D. shartli boʻlishi mumkin. D. haqidagi qaror sport klublari, jamiyatlari, federatsiyalari va sport qoʻmitalari tomonidan qabul qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disketa

Disketa — egiluvchan magnit diskli kasseta; kompyuterning maʼlumotlar saqlanadigan qurilmasi. Hajmiga koʻra 3,5 va 5,25 dyuymli xillari bor, shunga koʻra 3 va 5 dyuymli D. deyiladi. D.dan maʼlumotlarni bir kompyuterdan ikkinchisiga oʻtkazish uchun foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disklash

Disklash, tuproqni disklash — yerning ustki haydalma qatlamini diskli borona va yumshatgichlar (lushchilnik) bilan ishlash. D.da tuproqni yumshatish, maydalash, aralashtirish va qatlamni yuza agʻdarish ishlari bajariladi. Chimli yerlarda ajriq va shunga oʻxshash oʻtlarni yoʻqotish, chim palaxsa koʻchmasligini oldini olish maqsadida yer haydashgacha oʻtkaziladi. Sugʻorma dehqonchilik sharoitida qumoq tuproqlarda D. yer haydashdan oldin yoki dalani ekin ekishga tayyorlashda; palaxsali shudgorni ishlashda, hali yetilmagan yerni bahorgi haydovdan soʻng yoki bahorgi boronalash kechikkanda, oraliq ekin ekish uchun yozgi shudgor vaqtida 10—12 sm chuqurlikda oʻtkaziladi. Haydalgan bedapoyalarda qayta koʻkargan oʻt va bedalarni yoʻqotish, eski bedapoyalarda tuproq aeratsiyasini yaxshilash, shuningdek, yangi poyalarni koʻkartirish uchun D. yaxshi samara beradi. Biroq, ildizpoyali begona oʻt bosgan yerlarni ekishdan oldin D. dalaning yanada oʻt bosishiga olib keladi (ildizpoya maydalanib, dalaga yoyilib ketadi).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Disko

Disko - 1) 1970-yillar oʻrtasida AQSH va bir qancha Yevropa mamlakatlarida qaror topgan ommabop musiqa uslubi. D.ga raqsbop, surʼati oʻrtacha tez, ohanglari kuychan, shaklan sodda namunalar xosdir. D.ning taniqli ijrochilari: "Boney M", "Silver Conventions" (Germaniya), Geynor, Dayana Ross, Dana Sammer (AQSH) va b. 1970-yillar oxiridan D. uslubi Sharqda, jumladan Oʻzbekistonda diskotekalarda, keyinchalik estrada va telekinomusiqasida odat tusini olmoqda; 2) zamonaviy ommabop musiqaning asosiy usullaridan biri boʻlib, barcha elektron musiqa cholgʻulari (ritm-boks, orkestrator va b.) ning kompyuter dasturlariga kiritilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskomitsetlar

Diskomitsetlar - bir necha tar tibni birlashtirgan xaltali zamburugʻlarning bir guruhi. 4 mingga yaqin turi bor. D.ning meva tanalari ochiq (apotetsiylar), koʻpincha gimeniy qavat bilan qoplangan, tarelkasimon. D. orasida saprofit va parazitlar bor. Ayniqsa sklerotiniyalar danakli, urugʻli mevalar va sabzavotlarga katta za-rar yetkazadi. Qoʻziqorin va b. isteʼmol qilinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskont

Diskont (ing . discount — chegirma, lot. computare — hisobga olmoq) — 1) qimmatli qogʻozning fond birjasida ayni paytda sotilayotgan narxi bilan nominali yoki uni qaytarib so-tib olishdagi narxi oʻrtasidagi farq (mas, nominali 1000 soʻm belgilangan aksiya birjada 950 soʻmga sotib olingan, D. 1000—950=50 soʻmga teng); 2) valyutaning forvard kursi (bitim tuzilgan paytda belgilangan, lekin pul toʻlovi keyinchalik amalga oshiriladigan valyuta kursi) bilan uning ayni paytda naqd toʻlovi amalga oshiriladigan kursi oʻrtasidagi farq (mas, dollarning forvard kursi yarim yildan soʻng 100 soʻm boʻladigan boʻlsa, uning ayni paytdagi kursi 90 soʻm, D. 100—90=10 soʻm boʻladi); 3) tovarning turli muddatlarda yetkazib berilishi bilan bogʻliq narxlari oʻrtasidagi farq (mas, kompyuterning ikki oydan keyin sotiladigan narxi 2 mln. soʻm boʻlsa, uchinchi oyda uning narxi 1,9 mln. soʻm boʻlishi mumkin (D. 2—1,9=0,1 mln. soʻmga teng); 4) ishlab chiqarilgan tovar sifatining mavjud meʼyorlar yoki shartno-maga muvofiq kelmasligi natijasida tovar narxining pasayishi (narxdan tashlama); 5) banklar tomonidan vekselni muddatidan ilgari qaytarib sotib olish (veksel hisobi); 6) vekselni qayta sotib olgani uchun bank undiradigan foiz.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskoteka

Diskoteka (disk va yun. theke — joy) — 1) grammofon plastinka (gramplastinka), kompakt (lazer) disklar (CD) majmui (qarang Fonoteka); 2) yoshlar musiqa klubi. Gramplastinka, magnit tasmalariga mexanik tarzda yozilgan ommabop musiqa namunalarini tinglashga nisbat berilgan. D. dasturini diskjokey (DJ, di-jey) tuzadi va sharhlaydi. D. 1960-yillar boshida Fransiyada yuzaga kelgan va tez orada butun dunyoda ommaviylashgan. Oʻzbekistonda D.lar 1970-yillardan yirik shaharlarda tarqala boshladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskrazit

Diskrazit (yun. diskrasiya — yomon qotishma) — mineral. Kimyoviy formulasi AgjSb. Rombik singoniyali. Yaxlit mayda donachalar holida uchraydi, Rangi kumushsimon okdan tuk, kulranggacha. Yaltiroqligi yorqin metallsimon. Qat. 3,5—4. Zichligi 9,8 g/sm3. Gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. D. Oʻzbekistonda Qurama togʻlaridagi Oqtepa, Konimansur va Oltintopgan polimetall konlarida topilgan. Xorijda Chili, Avstraliya, Kanada, Rossiyada oltin, kumush va polimetall konlarida maʼlum.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskretlik

Diskretlik (lotincha: discretus — ajra-tilgan, uzlukli) — 1) muayyan hodisa, jarayon, tizim va B.ning uzlukliligi, uziluvchanligi; uzluksizlikka qaramaqarshi qoʻyiladi. Mas, fizika va kimyoda D. material tuzilishining donadorligini, atomlardan iboratligini bildiradi. Fan tarixi va ijtimoiy hayot D. bilan uzluksizlikning birbiriga qaramaqarshiligini emas, balki uygʻunligini, bir-biriga bogʻliqligini ham tasdikdaydi (qarang Uzluksizlik va uzluklilik); 2)matematikada — butun sonlar tizimi haqiqiy sonlar tizimiga nisbatan uzlukli (diskret) hisoblanadi (qarang Uzluksizlik funksiyasi). Mas, agar nuqtalar toʻplami limit nuqtaga ega boʻlmasa, bunday toʻplam D. xossasiga ega hisoblanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskriminant

Diskriminant (lot. discriminans -boʻluvchi, ajratuvchi) — koʻphad koef-fitsiyentlaridan tuzilgan va koʻphad ildizlari orasida bir-biriga tenglari boʻlgandagina nolga aylanadigan ifoda. D. nolga teng boʻlishi uchun koʻphadning ildizlari orasida karralisi boʻlishi zarur.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskriminator

Diskriminator (lotincha: discrimino -ajrataman) — kirish qismidagi elektr signalining nazorat qilinayotgan parametr oʻzgarishini chiqish qismida kuchlanish qutbiyligi oʻzgarishiga aylantiruvchi elektron qurilma; bunda elektr tebranishlar parametrlari (fazalar, chastotalar davomiyligi va b.)ning oʻzgarishini amplituda oʻzgari-shiga aylantiradigan yoki amplitudalari baʼzi aniq qiymatdan oshadigan elektr impulslar tanlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Diskriminatsiya

Diskriminatsiya (lotincha: diskriminatio — farqlash) — davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlarining (boshqa davlat, yuridik yoki jismoniy shaxs huquqlariga nisbatan) cheklanishi. Demokratik davlatlarning ichki qonunlarida hamda xalqaro huquqda D.ning barcha shakllari, jumladan, fuqarolar huquqlarini millati, irqi, jinsi, dini sababli amalda yoki yuridik jihatdan kamsitishga yoʻl qoʻyish taqiqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dislokatsiya

Dislokatsiya, qoʻshinlarni dislokatsiya qilish — tinchlik paytida quruqlikdagi qoʻshinlarning qismlari, qoʻshilmalari va harbiy muassasalarini mamlakat hududida ular uchun ajratilgan joy (aholi yashaydigan punkt, maxsus harbiy shaharcha, lager)ga oʻrnashtirish, harbiy-havo kuchlari qismlari, qoʻshilmalarini oʻz bazasiga ega boʻlgan aerodromlarga, harbiy-dengiz floti kemalarini portlar va harbiydengiz bazalariga taqsimlash.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dislokatsiyalar

Dislokatsiyalar (lot. dislocatio siljish) — 1) kristallarda — kristall panjara nuqsonlari; bunda chiziqlar boʻylab yoki ularga yaqin joylarda atom qatlamlarining toʻgʻri joylashishi buzilgan boʻladi. Tugallan-magan va burama D. eng oddiy D. Kristall ichidagi bir qatlam tugallanmagan (a rasm) yoki kristall tekisligi burama chiziqdan iborat boʻlganda (b rasm) kuzatiladigan dislokatsiya (siljish) hisoblanadi. Baʼzan ikkala D. ham bir paytning oʻzida sodir boʻlishi mumkin. Kristallar ichida atom qatlamlaridan biri uzilgan boʻlsa, tugallanmagan D. vujudga keladi. Burama D.da kristall ichida bironta atom qatlamlari uzilmaydi, lekin bir-biri bilan shunday jipslashib ketadiki, kristall burama chiziq boʻylab bukilgan bitta qatlamdan iboratday boʻlib qoladi. D. kristallning mustahkamligiga, elektr oʻtkazuvchanligiga, optik, magnit va b. xossalariga kuchli taʼsir qiladi. Nuqsonlar kristallar xossalarining oʻzgarishiga sabab boʻladi; 

2) geologiyada — Yer poʻstidagi endogen (tektonik harakatlar, magmatik, metamorfik jarayonlar) va ekzogen (muzliklar harakati, koʻchki, karst, daryo eroziyasi va b.) jarayonlar natijasida togʻ jinslari dastlabki yotish holatining oʻzgarishi. D. burma hosil qiluvchi (plikativ) va uzilish (dizʼyunktiv)ga boʻli-nadi, goho yana inʼyektiv D. ajratiladi (yana q. Tektonik deformatsiya).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil