Vyetnam tilida olmoshlar

Vyetnam tilidagi olmoshlar — (Vyetnam tilida: đại từ xưng hô deb aytiladi) otlar o‘rnini bosish uchun ishlatiladigan nutq qismi. Odatda,Vyetnam tilidagi haqiqiy olmoshlar oʻrniga maʼnosini oʻzgartirgan qarindoshlik atamalari qoʻllanilishi mumkin. Olmoshlarning baʼzilari xitoy tilidan ham olingan.

Olmoshlarning qo‘llanishi so‘zlovchi va tinglovchi o‘rtasidagi munosabatga, ularning munosabat darajasiga, ijtimoiy mavqeiga, yoshiiga, psixologik moyilligiga bog‘liqdir.

Olmoshlar 
Bu sinf olmoshlari chung (chúng) va qanday (các) zarralari yordamida koʻp boʻlishi mumkinligiga qarab ikki turga boʻlinadi.

„Men“ olmoshi asosan nutqda ishlatilishi mumkin boʻlgan yagona haqiqiy olmoshdir. „Ta“ olmoshi koʻpincha ulugʻ kishilar tomonidan ichki monologda qoʻllaniladi. Oila aʼzolari oʻrtasidagi suhbatda „Tao“, „May“, „Mi“, „Bai“ ishlatiladi; boshqa hollarda qarindoshlik atamalaridan yasalgan olmoshlarni ishlatadilar. III shaxs olmoshi „no“ hayvonlar, bolalar haqidagi nutqda ishlatiladi. „min“ olmoshi yaqin doʻstlik yoki sevgi munosabatlarida qoʻllaniladi.

Vyetnam tilida koʻplik olmoshlari eksklyuzivlik va inklyuzivlikni ajratib turadi: Chung Toy(Vyetnamcha chúng tôi) va Chung tao(chúng tao) — eksklyuziv, „biz: men ular bilanman, lekin sizsiz“ degan maʼnoni anglatadi; Chung ta (chúng ta) va Chung min(chúng mình) — inklyuziv, „biz: men, siz [va ular]“ degan maʼnoni anglatadi.

Qolgan olmoshlarni qoʻshimchalar bilan ko‘plik qilib bo‘lmaydi.

Birinchi guruh olmoshlaridan farqli ravishda, bu guruhdagi uchinchi shaxs olmoshlari (y, hắn, va) faqat jonli otlarni, odamlarni almashtirish uchun ishlatilishi mumkin. Janubiy shevalarda „va“dan oldin ko‘plik qoʻshimchasi bor, bunda „no“dan ko‘ra muloyimroq bo‘ladi.

Munosabatlar shartlari 
Murojaat qilishning eng keng tarqalgan usuli — bu qarindoshlik atamalaridan foydalanish, shu jumladan qarindosh boʻlmagan shaxslarga nisbatan. Masalan, oshiqlar bir-biriga „katta aka“ (anh) va „kenja opa“ (em) deb murojaat qilishadi.

Qarindoshlik atamalari ota-onadan „meros“. Masalan, amakivachchalar ota-onasining yosh farqiga koʻra oʻz ismlarini qoʻyishadi (ota-onasi yosh boʻlsa „em“, ota-onasi katta boʻlsa „an“ yoki „ti“ boʻladi). Ierarxik ismlar oʻgʻil bolani „ong“ deb ataganda anekdotli vaziyatlarga olib keladi (masalan, u kech bola)

Bu olmoshlarning ko‘pligi (các) kabi qoʻshimchasi bilan yasaladi. Masalan, Salom do‘stlar [har ikki jinsdagilar]! (Chào các anh, các chị,).

Uchinchi shaxs olmoshlari yasalishi 
Baʼzi uchinchi shaxs olmoshlari mos keladigan qarindoshlik atamalaridan yasalishi mumkin, agar ularni bildiruvchi soʻz juft ohangga ega boʻlsa, buning uchun ohang nga (oʻrta koʻtarilish) ga oʻzgaradi: anh → ãnh, ông → ỗng, cô → cỗ. Bu soʻzlar qarindoshlikni bildirish uchun ishlatilmaydi.

Olmoshning shaxsini uchinchiga oʻzgartirishning odatiy usuli — „ey“ soʻzini qoʻshish : bà → bà ấy. Yaʼni u maʼnosida.

Boshqa olmoshlar 
Vyetnam tilida shaxsni bildiruvchi har qanday so‘z olmosh bo‘lishi mumkin (shifokor, muhandis, o‘qituvchi va boshqalar). Oʻzini nomlashda xuddi xitoy, koreys, yapon tillariga oʻxshab, oʻzini kamsitish va tinglovchilar maqomini koʻtarish uchun qoʻllaniladi. Aylanmani saqlab qolgan bu soʻzlardan biri „Toy“ (toi, „Men“) . To (tớ) shu maʼnoga ega boʻlgan yana bir mashhur soʻz, yaqin doʻstlar orasida oʻzlariga murojaat qilish uchun yoshlar orasida mashhur; kau (cậu, „siz“) bilan birgalikda ishlatiladi.

Faxriy olmoshlar bu „hurmatli mijoz“ (quý khách, línhán, kui kat), „aziz odam“ (quý vị,) hisoblanadi.

Vyetnamliklar koʻpincha boshqalarga murojaat qilishsa ularning oʻz ismlari bilan oʻzlariga murojaat qilishadi.

 Điền: Nhàn đang làm gì vậy? (Nyan nima qilyapti?)
 Nhàn: Nhàn đang gọi Mong. Điền có biết Mongở đâu không? (Nyan Mongga qoʻngʻiroq qiladi. Dyen Mong qaerdaligini biladimi?)
 Điền: Không, Điền không biết Mongở đâu hết. (Yoʻq, Dien Mong qaerdaligini bilmaydi)

Xuddi shu dialogning adabiy tarjimasi:

 Dekan: Nima qilyapsan?
 Nyan: Men Mongga qoʻngʻiroq qilyapman. Uning qayerdaligini bilasizmi?
 Dekan: Yoʻq, bilmayman.

Eskirgan olmoshlar 
Baʼzi olmoshlar endi ishlatilinmaydi. Masalan, imperator „biz“ — Cham (trẫm) . Koʻpgina eskirgan olmoshlar zodagonlarga tegishli edi va Vyetnam monarxiya boʻlishni toʻxtatadi. Eskirgan olmoshlarga misollar:

 Kan (khanh) — monarxning sevimliga murojaati;
 be ha (bệ hạ) — monarxga murojaat qilish;
 thi (thị) — u.

Manbalar

Adabiyot 

 Alves, Mark J. „Sino-Vetnam grammatik lugʻati“ (nashr qilinmagan). PDF
 Alves, Mark J (1997). „Janubiy-Sharqiy Osiyo tillarining Yevropa lingvistik tahlillaridagi muammolar“. Janubi-Sharqiy Osiyo tadqiqotlaridagi tadqiqotlar. PDF
 Ngo Thanh. " Vyetnamcha manzil va texnik shartlarning tarjimasi ". Tarjima jurnali, 2006 yil.

Havolalar 

 Vaqtning toʻliqligida 
 Vyetnam-ingliz ikki tilli olmoshlardan foydalanganda kodni almashtirish
Vyetnam tili
Vyetnam tili grammatikasi