Raqamli hisoblash mashinasi

Raqamli hisoblash mashinasi — amallar raqamli kodpar yordamida bajariladigan elektron hisoblash mashinasi. Unda qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish va boʻlish amallaridan tashqari, mantiqiy amallar ham bajariladi. Raqamli hisoblash mashinasi m.da misol yechish uchun, albatta, dastur tuziladi. Mashina amallarni zarur komandalar orqali maʼlum tartibda avtomatik ravishda yechadi. Tuzilgan dastur perforatsion (teshikteshik) lenta, magnit lenta va boshqalarga shartli kod bilan yozilgan holda maxsus (kirituvchi) qurilma yerdamida mashinaga kiritiladi.

Umuman Raqamli hisoblash mashinasi m. arifmetik qurilma, xotira qurilmasi, boshqarish qurilmasi va natija chiqaruvchi qurilmadan iborat. Arifmetik qurilma, asosan, qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish, boʻlish va mantiqiy amallarni bajarish uchun, xotira qurilmasi sonlar va komandalarni saqlash uchun qoʻllaniladi. Boshqarish qurilmasi mashinaning bir meʼyorda ishlashini taʼminlaydi. Agar mashina notoʻgʻri ishlasa, uni tezda toʻxtatadi, mashina ishini doimo nazorat qilib turadi. Natija chiqaruvchi qurilma olingan natijalarni qogʻozga turli qurilmalar yerdamida qayd qilib boradi. Raqamli hisoblash mashinasi m.da tranzistorlar va integral sxemalar ishlatiladi. Xalq xoʻjaligida Raqamli hisoblash mashinasi m. ilmiytexnik hisoblarni bajarish, maʼlumotlarni avtomatik tarzda qayta ishlash, jarayonlarni avtomatik boshqarish va boshqa uchun qoʻllanadi. 20-asr 60-yillaridan EHM termini racm boʻldi, 90-yillaridan shaxsiy kompyuterlar deb ataluvchi ixcham EHM lar koʻproq qoʻllana boshladi.

Manbalar 

    

Kompyuter  tarixi  katta  hajmdagi  hisoblashlarni  osonlashtirish  va  avtomat-lashtirishga  urinishlar  bilan  chambarchas  bogʻliq.  Koʻp  sonli  oddiy  arifmetik  operatsiyalar  ham  inson  miyasi  uchun  qiyinchilik  tugʻdiradi.  Shu  sababli  qa-dimgi  davrlarda  eng  oddiy  roʻyxatga  olish  qurilmasi  –  abakus  paydo  boʻlgan.  XVII  asrda  murakkab  matematik  hisoblarni  osonlashtirish  uchun  slayd  qoi-dasi  ixtiro  qilindi.  1642-yili  Blez  Paskal  sakkiz  xonali  jamlash  mexanizmini  yaratdi.  Ikki  asr  oʻtgach,  1820-yilda  fransuz  tadbirkori  Toma  de  Kolmar  koʻpaytirish  va  boʻlishga  qodir  boʻlgan  arifmometrni  yaratdi.  Ushbu  qurilma  hisob  jadvallarida  oʻz  oʻrnini  egalladi.Raqamli  hisoblash  qurilmasi  raqam  yoki  harf-raqam  koʻrinishida  ifoda-langan  kattaliklar  ustida  amallar  bajaradigan  hisoblash  mashinasidir.  Uning  tarkibiga  markaziy  boshqarish  qurilmasi,  arifmetik  qurilma,  xotira  qurilmasi,  kiritish  va  chiqarish  qurilmalari  (ba’zan  kirish  va  chiqish  qurilmalari  ham  deyiladi),  boshqarish  pulti,  shuningdek,  boshlangʻich  ma’lumotlarni  oldindan  tayyorlaydigan  va  yechim  natijalarini  tayyorlaydigan  tashqi  qurilmalar  kiradi.Raqamli  hisoblash  qurilmasiga  aloqa  kanallari  orqali  turli  tashqi  qurilma-lar  (displey,  grafi  k  chizgich  va  boshqalar)  ulanishi  mumkin.  Turi  va  vazifa-siga  koʻra  raqamli  hisoblash  qurilmalarining  tarkibi  va  parametrlari  har  xil  boʻladi  (23-rasm).Raqamli  hisoblash  qurilmalarining  alohida  boʻlimlari  ma’lumotlarni  uza-tuvchi  kanallar  bilan  oʻzaro  bogʻlangan.  Ularning  ish  jarayonida  yechish  23-rasm. Raqamli  hisoblash  qurilmalari:  a  –  integral  mikrosxema  korpusi;b –  mikroprotsessor  korpusi.abhttp://eduportal.uzhttp://eduportal.uz 
53dasturi  va  boshlangʻich  ma’lumotlardan  foydalaniladi.  Masalani  yechish  ja-rayoni  alohida  operatsiyalarni  ketma-ket  yechishga  olib  keladi  va  har  qaysi  operatsiya,  odatda,  raqamli  hisoblash  qurilmasi  ishining  bitta  takti  davomida  ma’lum  buyruq  boʻyicha  amalga  oshiriladi.  Raqamli  hisoblash  qurilmala-rining   asosiy   parametrlari   ishlash   tezligi   razryadliligi,   buyruq   tizimi   va   ularning  manzilliligi,  xotira  qurilmalarining  tarkibi  va  axborot  sigʻimi,  axbo-rotlarni  kiritish-chiqarish  komplekti,  mantiqiy  elementlar  turi,  hajmi,  iste’mol  quvvati,  narxi  ishonchliligidir.  Raqamli  hisoblash  qurilmalari  avtomatik  va  avtomatlashtirilgan  boshqarish  tizimining  muhim  elementi  hisoblanadi.  Ular  ilmiy  muhandislik  hisoblarida,  iqtisodiy  axborotlarga  ishlov  berishda,  loyi-halash  va  texnologik  hisoblarda,  ilmiy-texnik  axborotlarni  toʻplash,  ularga  ishlov  berish  va  izlashda,  oʻqitishni  dasturlashtirish  va  boshqa  maqsadlarda  keng  ishlatiladi.Raqamli  hisoblash  qurilmalarining  asosiy  xususiyatlari:  1)  xotira  qurilma-si  –  dastlabki  ma’lumotlar,  yechim  natijalari  va  masalalarning  yechish  das-turlarini  qabul  qilish,  saqlash  va  mashinaning  turli  qurilmalariga  berish  im-koniga  ega;  2)  mashina  bilan  odamning  axborot  almashishidagi  tizimning  ri-vojlanganligi.  Bu  axborotni  kiritish  va  chiqarishni  qulaylashtiradi,  dasturlarni  toʻgʻrilash,  shuningdek,  insonning  hisoblash  jarayonining  borishiga  operativ  ta’sirini  yengillashtiradi;  3)  tarkibida  arifmetik,  mantiq  boshqarish  operatsiya-lari  va  axborotlarni  uzatish  buyruqlari  tarmoqlangan  sistemasining  borligi;  4)  matematik  ta’minotning  rivojlanganligi.  Ichki  xotiraga  ega  raqamli  mik-rosxemalarning    eng  oddiy  namunalari  trigger  va  registrlardi