MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Suv osti kemasi

Suv osti kemasi — asosan suv ostida suzishga moslashtirilgan kema. Strategik, operativtaktik hamda boshqa jangovar vazifalarni suv ostida hamda suv ustida bajarishda foydalaniladi. Bu kemalarning tomchisimon yoki sigarasimon shakldagi korpusi poʻlat yoki titandan yasaladi. Suv osti kemasik. suv ostida atom qurilmalari, elektr toki akkumulyatorlari; suv ustida atom energiyasi yoki dizel qurilmasi, suv ostiga uncha chuqur tushmagan holatda esa dizel qurilmalari yordamida harakatlanadi.

Suv osti kemasik. bajaradigan vazifasiga qarab, ballistik raketalar va oʻzoʻzidan moʻljal oladigan qanotli raketalar, torpedalar, raketatorpedalar, minalar bilan qurollantiriladi; gidroakustik, radiolokatsion apparatura bilan jihozlanadi. Asosiy quroliga qarab, strategik yoki operativtaktik vazifani bajaradi. Asosiy kuroli — yadro zaryadlari yordamida uzoqqa otiladigan ballistik raketalar. Bunday Suv osti kemasik.da, odatda, kema okeanda uzok, vaqt turishiga imkon beradigan elektr kurilmalar boʻladi. Operativtaktik vazifalar bajaradigan Suv osti kemasik. raketa va torpeda otuvchi, mina qoʻyuvchi, radiolokatsion dozorlik hamda transportdesantlik vazifalarini bajaruvchi kemalarga boʻlinadi. Dushmanning suv usti kemalari bilan kurashishga moʻljallangan Suv osti kemasik. oʻzoʻzidan moʻljal oladigan raketatorpedalar bilan qurollantiriladi. Mina qoʻyuvchi Suv osti kemasik. turli maqsadlarga moʻljallangan minalar va mudofaalanish torpedalari bilan kurollanadi.

Suv osti kemasik.ni kurish 17-asrdan boshlandi. Birinchi Suv osti kemasik.ni Londonda golland olimi K. van Drebbel (1620), Rossiyada havaskor ixtirochi Yefim Nikonov (1724), Shimoliy Amerikada D. Bushnell (1776), Fransiyada R. Fulton (1801), Germaniyada V. Bauer (1850) kurdi. Bu Suv osti kemasik.larida mis yoki temirdan yasalgan korpus, suv toʻlgʻazish uchun sisterna, eshkak yoki qoʻlda aylantiriladigan eshkakli parraklar boʻlgan; ular dushman kemasining korpusiga maxsus moslamalar yordamida mahkamlab qoʻyiladigan minalar bilan kurollangan (minalar dushman kemasi korpusiga xoda yoki garpun bilan yetkazilgan).

20-asr boshlariga kelib harbiydengiz floti boʻlgan davlatlarning deyarli hammasi jangovar Suv osti kemasik. kura boshladi. 20-asr 50yillaridan boshlab dastlab AQSH va SSSR, keyin esa Buyuk Britaniya va Fransiya davlatlari atom qurilmalari boʻlgan Suv osti kemasik. kura boshladi. Bu hol Suv osti kemasik.ning suv ostida uzok, vaqt boʻla olishiga va yurish tezligini keskin oshirishga imkon berdi. 60yillarda SSSR va AQSH da atom bombasi bilan kurollangan Suv osti kemasik. paydo boʻldi.

 

Transport vositalari
Suv osti tizmalari

Suv osti tizmalari - okean va dengizlar tubidagi boʻylama choʻzilgan va bal. 4000–5000 m ga yetadigan koʻtarilmalar. Uzunligi yuzlab — minglab km ga, eni bir necha yuz km ga yetadi. Alohida choʻqqilari baʼzan tizmalar, burmalipalaxsali togʻlar, vulkan tizmalari, yoysimon orollarning burmalipalaxsali tizmalari va vulkanlardan hamda Yer poʻstining yoriklaridan oqib chiqqan bazalt lavalaridan hosil boʻlgan okean oʻrtaliq tizmalaridan iborat. Mas, Shimoliy Muz okeanida Lomonosov, Mendeleyev, Gakkel va boshqa, Atlantika okeanida Oʻrta Atlantika, Afrika—Antarktida, Hind okeanida Arabiston—Hindiston, Maldiv va boshqa, Tinch okeanda Janubiy Tinch okean, Chili, Gavayi va boshqa Suv osti tizmalarit. birbiridan chuqur botiklar orqali ajralgan. Ularning koʻpchiligida teztez zilzilalar boʻlib turadi, harakatdagi vulkanlar bor.
Suv sigʻimi

Suv sigʻimi — suvga botirilgan qattiq jism, maye., suzib ketayotgan kema siqib chiqaradigan suv miqdori (hajmi). Hajmiy va ogʻirlik boʻyicha sigʻimlar farq qilinadi. Hajmiy Suv sigʻimi jismning suvga botib turgan qismi siqib chiqargan suv hajmini bildiradi. Ogʻirlik boʻyicha Suv sigʻimi arximed qonuniga muvofiq jismning ogʻirligiga teng boʻladi. Bunday sigʻim miqdor jix.atdan oʻzgarmay qoladi. Hajmiy Suv sigʻimi suvning zichligiga qarab oʻzgarishi mumkin. Suvga botirilgan jismga shu jism siqib chiqargan suv ogʻirligiga teng koʻtarish kuchi taʼsir qiladi. Agar jismning ogʻirligi koʻtarish kuchidan katta boʻlsa, jism suvga choʻkadi, kichik boʻlsa, — choʻkmaydi, mabodo teng boʻlsa, jism suvning istalgan joyida turishi mumkin. Suv sigʻimi kemachilikda, amaliy va nazariy ilmiy tadqiqot ishlarida, jismlarning solishtirma ogʻirligini aniklash va boshqalarda qoʻllaniladi.
Suv tushirgich

Suv tushirgich — kanal va daryolarda suv oqimi oshib tushadigan toʻsiq (boʻsagʻa). Bunda suv oqimini yoʻnaltirish uchun toʻsiq yuqorisiga toʻgʻri toʻrtburchak, uchburchak yoki trapetsiya shaklidagi teshiklar qilinadi. Ular yon tomondan tirgak yoki oraliq devorlar bilan chegaralanadi. Suv tushirgich yupqa devorli; keng toʻsiqli va shakldor toʻsikli boʻladi. Toshqin davrida yoki suv koʻttayganda suv omboridan ortiqcha suvni chiqarib tashlash, shuningdek, toʻgʻon yoki shlyuzdan pastki inshoot (pastki byef) ga kerakli suvni oʻtkazish uchun moʻljallangan gidrotexnika inshooti suv tashlama (obpartov) deb ataladi. U toʻgon tepasiga va yuqorigi byef sirti ostiga qilingan yoki ikkalasi pastbaland oʻrnatilgan teshik (kuvur)lardan iborat boʻlishi mumkin. Bunda suvning oʻtishi ochibyopsa boʻladigan gidrotexnika zulfini bilan tartibga solinadi. Uning avtomatik tarzda ishlaydigan (mas, sifonli) turlarida zulfinlar boʻlmaydi. Suv omborini suvdan boʻshatish, uni choʻkindilardan tozalash va suvni pastki byefga oʻtkazishga moʻljallangan teshikli gidrotexnika inshooti suv boʻshatmasi deb ataladi.
Suv oʻtkazmaydigan qatlam

Suv oʻtkazmaydigan qatlam - oʻzidan tabiiy bosimli erkin suvni oʻtkazmaydigan yoki deyarli oʻtkazmaydigan (gillar, gilli slanetslar, darzsiz ohaktoshlar, yaxlit kristalli jinslar) togʻ jinslari yoki ustki va ostki tomonidan suvli gorizont bilan chegaralangan togʻ jinslarining kdglami. S.oʻ.k.ning suvli qatlamga nisbatan suv oʻtkazuvchanligi 10—100 marta kam. Suv oʻtkazuvchanligi yomon boʻlgan togʻ jinslariga gillar, qumoq tuproqlar, alevrolitlar kiradi. Suvni yaxshi oʻtkazuvchi suvli qatlamlar toshqotishma, shagʻal va kumlardir. S.oʻ.q.lardan gravitatsion suvlarni chiqarib olish qiyin boʻlganligi uchun yer osti suvlari burgʻi quduqlari orqali suvni yaxshi oʻtkazadigan qatlamlardan tortib olinadi. S.oʻ.q. deformatsiyalanganda yoki ustki qatlam yupqa boʻlganda suv yoki oqma qum toʻsatdan yorib chiqadi.
Suv qandalalari

Suv qandalalari (Cryptocerata) - yarim qattiq qanotlilar turkumi. Keng tarqalgan. 6 oilasi bor. Gavdasi 2–120 mm. Tanasi suvda suzishga yaxshi moslashgan. Suv qandalalarining moʻylovi boshi yonidagi chuqurchalarga yashiringan. Oyoqlari kuraksimon; oldingi oyoqlari yordamida oʻljasini tutadi. Suv qandalalari — yirtqich, suvdagi hasharotlar lichinkasi, qisqichbaqasimonlar bilan oziqlanadi. Baʼzan yosh baliqchalarni yeb, baliqchilikka zarar keltiradi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida suv chayonlari (5 tur), suv eshakchalari (20 tur), silliq qandalalar (10 ga yaqin tur) va suv gazchilar (7 tur) oilalariga mansub Suv qandalalari tarqalgan.
Suv havzasi

Suv havzasi — yer yuzasining tabiiy yoki sunʼiy pastqam yoki chuqur joylarida tabiiy yoki sunʼiy ravishda suv toʻplanishidan hosil boʻladigan, yo boʻlmasa, suv yoʻlini toʻsib va toʻgʻon qurib hosil qilinadigan sekin oqar yoki oqmas suv manbai. Suv havzasi doimiy yoki mavsumiy (seryogʻin yillarda paydo boʻladigan) turlarga boʻlinadi. Doimiy Suv havzasiga okeanlar, dengizlar, daryolar, koʻllar, tabiiy suv omborlari, jilgʻalar, ariklar va boshqa kiradi. Mavsumiy (vaqtinchalik) Suv havzasi sunʼiy suv omborlari, kanallar, hovuzlar va boshqalardan iborat. Masalan, Oʻzbekiston hududidagi Orol dengizi, Amudaryo, Sirdaryo, Chirchiq daryolari tabiiy Suv havzasi, Toshkent dengizi, Chorvoq suv ombori, Andijon suv ombori va boshqa sunʼiy Suv havzasi hisoblanadi.

Yana q. 

 Daryo havzasi

Geografik terminlar
Suv hovuzi

Suv hovuzi — Kattaqoʻrgʻon tuma"idagi shaharcha (1947-yildan). Tumanning jan.da, Kattaqoʻrgʻon shahridan 5 km, tuman markazi (Payshanba)dan 15 km uzoqlikda joylashgan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — "Kattakoʻrgʻon" (5 km). Aholisi 5,9 ming kishi (2000). Aholining asosiy qismi Kattaqoʻrgʻon suv ombori bilan bogʻliq suv xoʻjapigi tashkilotlarida ishlaydi. Shaharchada 2 umumiy taʼlim maktabi (1100 dan ziyod oʻquvchi), kutubxona, klub, tikuvchilik sexi, kasalxona (20 oʻrin), feldsherakusherlik punkti, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Kattaqoʻrgʻon tumani
Suvayirgʻich

Suvayirgʻich - Yer yuzasida yogʻin suvlari oqimini turli tomonlarga yoʻnalgan ikki yon bagʻir boʻyicha ajratib turuvchi chiziq, chegara. Yer ostida esa Suvayirgʻich— turli tomonlarga harakatlanuvchi yer osti suvlari oqimini ajratib turuvchi shartli chiziq. Suvayirgʻich togʻli oʻlkalarda tizmalarning qirralaridan oʻtadi. Tekisliklarda esa yassi yerlardan, botqoqliklardan iborat boʻlishi mumkin. Bunday joylarda Suvayirgʻichni chiziq tarzida koʻrsatish mumkin emas. Tinch okean havzasi bilan Atlantika okeani havzasini chegaralab turuvchi chiziq Yerning bosh Suvayirgʻich deb hisoblanadi.

Yana q. 

 Daryo havzasi
Suvaysh

Suvaysh — Misrdagi shahar, Suvaysh muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 417,6 ming kishi (1990-yillar oxiri). Suvaysh kanalidan Kizil dengizga chiqish joyidagi port. Xalqaro ahamiyatga ega savdotranzit markazi. Neft kimyosi va neftni kayta ishlash, sement, oziqovqat sanoatlari, kemasozlik va kema taʼmirlash korxonalari bor. Hozirgi S. yaqinida mil. av. 2-asrda Nil daryosini Qizil dengiz bilan bogʻlovchi kema qatnaydigan kanal kurilgan. Qadimda S. (yun. Klizma) savdo markazi sifatida mashxur boʻlgan. S.ning rivojlanishi 1869-yildan Suvaysh kanali kurilishi bilan jadallashdi.

Misr shaharlari
Suvaysh kanali
Misrning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Transkontinental shaharlar
Misrning metropolitan hududlari
Suvaysh boʻyni

Suvaysh boʻyni - Oʻrta dengizni Qizil dengizdan ajratib turuvchi quruqlik, Misr xududida. Afrika bilan Osiyo materigini birlashtirib turadi. Eng keng joyi 112 km. Tektonik choʻkmadan iborat. Yer yuzasi gilli tekislik, gʻarbi qumtepa va barxanlardan iborat (eng baland joyi 107 m). Iqlimi subtropik choʻl iqlimi. Shoʻrxoklar, shoʻr koʻllar (Katta Shoʻr koʻl va boshqalar) bor. Sb. orqali Suvaysh kanali oʻtkazilgan.

    

Suvaysh kanali
Suvaysh qoʻltigʻi

Suvaysh qoʻltigʻi - Qizil dengizdagi qoʻltiq. Sinay yarim orol bilan Afrika qirgʻoklari oraligʻida. Uz. 325 km. Eni 15–46 km. Eng chuqur joyi 80 m. Suv sathining koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi. Suvaysh qoʻltigʻi Suvaysh kanali orqali dengiz bilan tutashgan. Eng katta porti — Suvaysh.

 

Qoʻltiqlar
Yaqin Sharq
Misr
Suvaysh kanali
Suvaraklar

Suvaraklar (Blattoptera) — hasharotlar turkumi. Uzunligi 4—95 mm. Oldingi koʻkrak boʻgʻimi boshini qisman yopib turadi. Moʻylovlari uzun, qilsimon, koʻp boʻgʻimli. Ogʻiz organlari kemiruvchi. Qanotlari pardasimon, oldingi qanotlari nisbatan qalin. Bir qancha turlarining qanoti rivojlanmagan yoki boʻlmaydi. Oyoqlari yuguruvchi. Erkaklari qorin boʻshligʻida hid bezlari boʻladi. Chala oʻzgarish orqali rivojlanadi. 3600 ga yaqin turi bor; asosan, tropik va subtropiklarda tarqalgan. S. — tungi, yashirin hayot kechiradigan hasharotlar. Oʻsimlik qoldiqlari orasida, toshlar ostida, yerdagi yoriqlarda yashaydi. Tuxumlarini maxsus kapsula — ootekaga qoʻyadi, 3—4 oydan 3— 4 yilgacha rivojlanadi. Hamma narsani yeyaveradi. Qora suvarak va sariq suvarak sinantrop boʻlib, Yer yuzining hamma joyida xonadonlarda yashaydi. S uyda oziq zaxiralari, xona oʻsimliklari, kitoblarga va teridan tikilgan kiyimlarga ziyon keltirishi, ichburugʻ bakteriyalarini va gelmintlar tuxumlarini tarqatishi mumkin. Oʻzbekistonda S.ning 30 ga yaqin turi, jumladan, xonadonlarda 2 turi (sariq suvarak va qora suvarak) tarqalgan.
Suvga sakrash

Suvga sakrash — sport turi; tramplindgm (1 va 3 m) va minoravishka (5, 7,5, 10 m)dan Suvga sakrash usullari bor. Suvga sakrash turli xil aylanishlarni oʻz ichiga oladi va suvga kalla yoki oyoq tashlab kam suv sachratib tik tushish bilan tugaydi. Suvga sakrashning dastlabki holatda old tomon bilan turib va teskari turib, qoʻllarga tayanib turib, aylanishlar yoʻnalishlari boʻyicha — oldinga, orqaga va buralibburalib; murakkabligi boʻyicha — murakkablik koeffitsiyenti (soni va buralishlarning murakkabligi)ga koʻra sakrash koʻrinishlari bor. Sport turi sifatida Suvga sakrash 19-asr oʻrtalarida Germaniyada paydo boʻlgan. 1890-yil dastlabki xalqaro musobaqalar oʻtkazilgan. 1Yevropa chempionati 1926-yilda, jahon chempionati 1973-yilda oʻtkazilgan. Olimpiada oʻyinlari dasturiga 1904-yil (ayollar uchun 1912-yil) kiritilgan. Olimpiada musobakalari tramplinda turib 5 ta majburiy yarim aylanib sakrash va ayollar uchun 5 ta erkin sakrash hamda erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash, minorada turib 4 ta majburiy va ayollar uchun 4 ta, erkaklar uchun 6 ta erkin sakrash mashqlaridan tashkil topadi. Musobaqalar 2 bosqichda — dastlabki va final (8 eng kuchli sportchi ishtirokida) bosqichda oʻtkaziladi. Har 2 holda ham dasturni sportchilar toʻliq bajarishlari kerak.
Suvda suzish

Suvda suzish, sportcha suzish — sport turi, rasmiy belgilangan masofaga muayyan usulda sportcha suzish (erkin tarzda, brass, batterflay usulida, orqa bilan), shuningdek, suv ostida, amaliy, sinxron (badiiy) suzishni oʻz ichiga oladi. Xalqaro olimpiada qoʻmitasi tasnifiga kura, Suvda suzishga suvga sakrash va suv polosoʻ ham kiradi, Suvda suzish zamonaviy 5 kurashning tarkibiy qismi hisoblanadi.

Suvda suzish tarixi 15—16-asrlarga toʻgʻri keladi. Suzuvchilarning dastlabki sport musobaqalari 1515-yil Venetsiyada oʻtkazilgan. Ilk suzish maktablari 18-asrning 2-yarmi — 19-asrning boshlarida Germaniya, Avstriya, Fransiyada ochilgan. 19-asr oxirida sunʼiy suv havzalari kurila boshlagach, sportcha suzish ommalashib ketdi. 1890-yil Suvda suzish boʻyicha 1Yevropa chempiona™ oʻtkazildi. Suvda suzish 1896-yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritildi (ayollar 1912-yildan qatnashadi). Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA, 1908-yil asos solingan)ga 130 dan ortiq mamlakat milliy federatsiyalari aʼzo.

Oʻzbekistonda qadimdan suvda turli oʻyin va musobaqalar oʻtkazilgan. Suvda suzish sporti respublikada 1924—1925-yillardan rivojlana boshladi. Ana shu davrda ilk gidrostansiyalar qurilgan. Chunonchi, Toshkentda Boʻzsuv toʻgʻon bilan toʻsilib, sunʼiy suv ombori hosil qilindi. Bu yerda 2 ta suv stansiyasi qurilib, suzish havzasi va balandlikdan suvga sakrash minoralari bunyod etildi. 1927-yil 1marta shu yerda Toshkent va Samara (Rossiya) sh.lari jamoalari oʻrtasida suzish musobaqasi boʻlib oʻtdi. 1930-yil Toshkent toʻqimachilik kombinati qoshida stadion va uz. 50 m li suvi isitiladigan ochiq havza qurilib ishga tushirildi. 1935-yil Andijonning sunʼiy suv havzasida 1 marta respublika suv sporti bayrami, Suvda suzish boʻyicha Oʻzbekiston birinchiligi oʻtkaziddi, 1937-yil Toshkentdagi temiryoʻlchilar istirohat bogʻida ochiq suv havzasi qurilib, suzish boʻyicha 1-bolalar-oʻsmirlar sport maktabi tashkil etildi. 1939-yil Oʻzbekistonda Suvda suzish boʻyicha respublika federatsiyasi tuzildi. Oʻtgan asrning 60y.larida Toshkentda (jismoniy tarbiya instituti qoshida, „Mehnat rezervlari“ sport jamiyati huzurida, Armiya sport klubiga qarashli), Navoiy shahrida, boshqa viloyatlarda suvi istiladigan yopiq va ochiq suv havzalari qurilib foydalanishga topshirildi. Respublikada qobiliyatli yosh sportchisuzuvchilar yetishib chiqa boshladi. Olimpiada oʻyinlari, xalqaro musobaqalarda muvaffaqiyatli ishtirok etgan S.Babanina, N.Ustinova, S.Iskandarova, S.Konov, SZabolotnovlar sportning ana shu turida shuhrat qozondilar. Hozir respublikamizning viloyat va tuman markazlarida 200 dan ortiq suv havzalari mavjud.
Suverenitet

Suverenitet ( — oliy hokimiyat) — hokimiyatning ustunligi va mustaqilligi. Suverenitetni hurmatlash — xalqaro huquq va xalqaro munosabatlarning asosiy prinsipi. U BMT Ustavi va boshqa xalqaro hujjatlarda mustahkamlab qoʻyilgan. Konstitutsiyaviy huquq fanida davlat suvereniteti, millat suvereniteti, xalq suvereniteti tushunchalari ishlatiladi. Davlat suvereniteti — hokimiyatning mamlakat ichida oliyligi va tashqi munosabatlarda toʻla mustakilligi. Davlat suvereniteti haqidagi goya Jan Boden (16-asr, Fransiya) ga tegishlidir. Uning fikricha, Suverenitet davlatning eng muxim belgisi hisoblanadi, bunda abadiy, mutlaq, boʻlinmas oliy hokimiyat nazarda tutiladi. Davlat suvereniteti tushunchasi keyingi davrlarda yanada rivojlantirildi va boyitiddi. Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida davlat suvereniteti alohida bobda oʻz ifodasini topgan, Konstitutsiyaning 1-moddasida „Oʻzbekiston suveren demokratik respublika“ ekanligi qayd qilingan. Millat suvereniteti — millatning toʻla hokimiyatini, uning toʻla siyosiy erkinligini, oʻz milliy hayotini belgilash real imkoniyatiga egaligini, mustaqil davlatni tashkil qila olishgacha boʻlgan huquqqa egaligini bildiradi. Xalq suvereniteti — xalqning toʻla hokimiyatini anglatadi, yaʼni xalq jamiyat va davlatni boshqarishda real ishtirok etish uchun ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy vositalarga ega boʻladi. Xalq suvereniteti — barcha demokratik davlatlarda konstitutsiyaviy tuzum prinsiplaridan biri hisoblanadi. Jumladan, Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida kursatilishicha, „Xalq davlat hokimiyatining birdanbir manbaidir. Oʻzbekiston Respublikasida davlat hokimiyati xalq manfaatlarini koʻzlab va Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi hamda uning asosida qabul qilingan qonunlar vakolat bergan idoralar tomonidangina amalga oshiriladi“ (7-modda).

Manbalar
Suvyorgan koʻli

Suvyorgan koʻli - Qoraqalpogʻiston Respublikasi Toʻrtkoʻl tumanidagi koʻl. Qum massivlari orasida joylashgan. Uz. 6–7 km, eni 200–700 m. Birbiri bilan tutash bir necha kuldan iborat. Suvyorgan koʻliga Paxtaarna kanalining ung tarmogʻi — Suvyorgan kanalining suvi quyiladi. Vegetatsiya davrida maydoni (ayniqsa, suv kamchil bulgan yillarda) juda ham kichrayib qoladi. Koʻlning Urtacha chuq. 1,5 m, baʼzi joylarda 5–6 m. Suvi tiniq, bir qismida ichishga yarokli boʻlsa, baʼzi qismlarida shoʻr. Kish oylarida koʻp qismi quruklikka aylanib qoladi. Kulning tubi, asosan, qumli, baʼzi yerlarida sariq, koʻkimtir, qora loyqalardan iborat. Suvyorgan koʻlida qamish va qoʻgʻa, atrofidagi qumliklarda yulgʻun, yantoq, cherkez va efemerlar usadi. Suvyorgan koʻlida turli baliklar yashaydi.

    

Koʻllar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qoraqalpogʻiston
Suvilonlar

Suvilonlar () — ilonlar oilasi. Uz. 10 sm dan 3,5 m gacha. Tashqi koʻrinishi va rangi har xil. ʻ Tishi koʻp, jagʻ tishi qanotsimon va tanglay suyaklarida oʻrnashgan. Ayrim turlarida yuqori jagʻdagi orqa tishlar zahar bezlari bilan bogʻlangan. 1600 ga yaqin turi maʼlum. Antarktidadan boshqa barcha qitʼalarda uchraydi. Oʻzbekistonda 6 uru/ga mansub 10 turi tarqalgan. Yerda, daraxtda, suvda, suv boʻyida, alohida inda yashaydi. Umurtqasizlar va mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchiligi tuxum qoʻyadi; ayrim turlari tirik tugʻadi. Oʻq ilon va boyga zaharli. Oʻzbekistonda suvilon, rangdor chiporilon va guldor chiporilon keng tarqalgan. Suvilon baliqchilik xoʻjaliklariga qisman ziyon keltiradi. S.ning 10 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

 

Hayvonlar
Suvni zararsizlantirish

Suvni zararsizlantirish - aholini yetarli va sifatli ichimlik suvi bilan taʼminlash (qarang Suv taʼminoti) hamda inson salomatligiga ziyon yetkazmaslik maqsadida xoʻjalikda ishlatiladigan va ichimlik suvni mikroorganizmlardan tozalash. Suvni zararsizlantirish kimyoviy va fizik usullar yordamida amalga oshiriladi. Fizik usullarga qaynatish, ultrabinafsha nurlar, gamma nurlari va ultratovushlar yordamida zararsizlantirish kiradi. Bunda suvni ichimlik suvining sifat darajalariga javob beradigan talabga keltirish mumkin. Qaynatish Suvni zararsizlantirishning muhim usullaridan boʻlib, bu jarayonda suvdagi barcha mikroorganizmlar oʻladi va suvning tabiiy mazasi buzilmaydi. Lekin koʻp miqdordagi suvni qaynatish imkoni yoʻq, shu sababli barcha mamlakatlarda vodoprovod suvlari xlorlab zararsizlantiriladi. Suvni xlorlash birinchi marta 1910-yilda amalga oshirilgan. Bu usul aholi salomatligini saqlashda katta ahamiyatga ega ekanligi aniklangandan soʻng u keng koʻlamda yoʻlga qoʻyildi.

Suvni xlorlashning samaradorligi suv muallaq moddalardan toʻliq xalos qilinishiga, xlorning optimal dozasi toʻg'ri tanlanishi va xlor bilan suvning toʻla toʻkis aralashish vaqti (30—60 min)ni toʻgʻri tanlashga bogʻliq. Xlor suvga qoʻshilgach, faqat mikroblar bilan emas, balki organik moddalar bilan ham reaksiyaga kirishishi hamda muallaq moddalarga yutilishi mumkin. Shuning uchun suvga qoʻshiladigan xlor miqdorining optimal dozasi tajriba yoʻli bilan toʻgʻri tanlab olinishi zarur.

Keyingi yillarda suvni xlorlashning yangi usullari topildi. Bunda elektrolit sifatida maxsus tayyorlangan natriy xlorid eritmasi, yukrri minerallashtirilgan yer osti suvi yoki dengiz suvidan foydalanish mumkin. Bunda gipoxlorid elektroliz yoʻli bilan vodoprovod stansiyasida Suvni zararsizlantirish uchun ishlatiladi. Bu usul iqtisodiy jihatdan tejamli.

Rivojlangan mamlakatlarda suvni ozon yordamida zararsizlantirish keng yoʻlga qoʻyilgan, bunda eng katta suv tarmogʻi inshootlarida suv ozon bilan zararsizlantiriladi. Ozon faqat bakteriotsid xususiyatga ega boʻlib qolmay, balki suvning organoleptik xususiyatlarini ham yaxshilaydi.

Suvni zararsizlantirishda qoʻllanadigan noyob usullarga suvni ultrabinafsha nurlar bilan, simobkvars yoki simobargon lampalari yordamida zararsizlantirish kiradi. Bu usullarning barchasi inson salomatligini muhofaza qilishga qaratilgan.
Suvni chuchuklantirish

Suvni chuchuklantirish - kuchli minerallangan va shoʻr dengiz suvlarini xoʻjalikda ishlatiladigan va ichimlik suv holiga keltirish; tabiiy suvlar tarkibidagi tuzlar konsentratsiyasini (1 g/l gacha) kamaytirish. Suvni chuchuklantirish ning distillash, muzlatish, elektrodializ, giperfiltratsiya va boshqa usullari bor. Suvning agregat holatini oʻzgartirib (distillab, muzlatib) ham, agregat holatini oʻzgartirmay (elektrodializ, giperfiltratsiya) ham suv chuchuklantiriladi. Tuzli suvlarni distillab chuchuklantirishda avval u qizdiriladi va hosil boʻlgan bugʻ kondensatlanadi (qarang Distillangan suv). Muzlatib chuchuklantirishda tuzli suv muzlatilganda chuchuk suv muzi kristallari va bu kristallar orasida tuzli suv muzi kristallari hosil boʻlish xossasidan foydalaniladi. Erish jarayonida avval tuzli suv muzi kristallari suyuq holatga oʻtadi. Elektrodializ usuli bilan Suvni chuchuklantirishda suvdagi tuz eritmalarining kation va anionlari chuchuk suvni oʻtkazmaydigan maxsus ion almashinuvchi membranalar orqali chiqarib yuboriladi. Giperfiltratsiya (qayta osmos) usulida esa atsetilsellyuloza yoki poliamid smolalardan tayyorlangan yarim kirituvchan membranalar suv molekulalarini oʻtkazib, suvdagi tuz eritmalarining gidratlangan ionlarini tutib qoladi. Bu usullarning hammasi maxsus qurilmalarda amalga oshiriladi (yana qarang Dializ, Osmos). Yer yuzidagi koʻp mamlakatlarda chuchuk suv tanqisligi bois okean, dengiz suvi, yer osti suvlari chuchuklantiriladi. Baʼzi yirik kemalarda Suvni chuchuklantirish qurilmalari boʻladi. Ular shu kema ehtiyoji uchun suvni chuchuklantirib beradi.
Suvni yumshatish

Suvni yumshatish - kimyoviy ishlov berish yoʻli bilan suvning qattiqligini yoʻqotish. Bunda suvga soda, natriy fosfat kabi tuzlar qoʻshiladi. Shunda kalsiy va magniy SaSO3 MgCO3, Sa(RO4)2 va M§3(RO)2tarzida choʻkadi. Suvni yumshatishning ionit usuli ham bor. Ionitlar suvda erimaydigan tabiiy yoki sunʼiy materiallar, mas, sulfat kislota bilan ishlov berilgan kumir, sunʼiy alyumosilikatlar yoki turli smolalardan iborat. Suv ionitlar orqali suzilganda ularning ionlari (zaryadli zarrachalari) suvdagi qoʻshimchalar ioniga almashinadi, natijada suv yumshaydi.