MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qadimgi hind tili

Qadimgi hind tili — miloddan avvalgi 2-ming yillik oʻrtalarida shimoliy-gʻarbiy Hindistonga bostirib kirgan qadimiy oriylar tili; Hindiston yarim orolining shim. va markaziy qismlarida tarqalgan. Qadimgi hind tilit. hindevropa tillarining dastlabki, ilk vakillaridan hisoblanib, qadimiy eroniy tillar (avesto tili, qadimiy fors tili)ga yaqin qarindosh boʻlib, ular bilan birgalikda oriy tillar birligini tashkil etadi. Hindiston boʻylab tarqalish jarayonida Qadimgi hind tilit. substrat tillar (dravid tillari, munda tillari)ning bir qancha xususiyatlarini oʻziga singdiradi. Qadimgi hind tilit.da xronologik jihatdan va lahjaviy asosiga koʻra bir-biridan farqlanuvchi 2 ta til mavjud — Hindistonning shim.gʻarbida veda tili va shim. markaziy qismida sanskrit. Prakritlar (oʻrta hind tillari) bilan boʻlgan aloqalar, bir tomondan, Qadimgi hind tilit.da koʻplab prakritizmlarning paydo boʻlishiga, ikkinchi tomondan, sanskritning sezilarli taʼsiri boʻlgan prakrit lahjalari asosida Qadimgi hind tilit.ning gibrid koʻrinishlari shakllanishiga olib kelgan. Oriylarning Hindistonga kirib kelgungacha boʻlgan koʻchib yurish davri Gʻarbiy Osiyoning qadimiy xalqlari tillaridagi koʻplab qadimiy hind atoqli otlari, maʼbudlarning nomlari, yilqichilik atamalarida oʻz aksini topgan. Veda tili va sanskritdan tashqari yana boshqa qadimiy hind lahjalari ham boʻlgan, lekin ular tegishli matnlarda saqlanib qolmagan. Ular asta-sekin rivojlana borib, bir qancha oʻrta hind tillariga asos boʻlgan.

    

Tillar
Qadoq

Qadoq — odam terisidagi koʻp ishqalanadigan va qisiladigan sohaning qalinlashuvi, koʻproq qoʻl va oyoqda boʻladi. Oyoqdagi Q., asosan, tor poyabzal kiyganda yoki teri chaqalanganda paydo boʻladi. Koʻpincha jimjiloq va 4barmoqda uchraydi. Q. har xil kattaliqda, sargʻish boʻlib, ushlaganda qattiq unnaydi, bosganda bezillab ogʻriydi. Q. tagi ildiz hosil qilib, teri osti qavatlariga yaxshi oʻrnashib oladi, usti yorilib, mikroblar oʻtishi natijasida saramas, flegmona va boshqalar yalligʻlanishlar yuzaga kelishi mumkin. Q vujudga kelganda darhol unga sabab boʻlgan omillarni yoʻqotish, zarur boʻlsa, koʻchirib tashlash lozim (buni maxsus kosmetikapedikyur xonalarida amalga oshirish mumkin). Qadoqlashgan terini yumshatish maqsadida har kuni kechqurun issiq suvga sovun yoki soda qoʻshib oyoqqa vanna qilish kerak. Bu usulni bir necha bor takrorlab, keyin Q.ni koʻchirib tashlasa boʻladi. Qadoqlashgan joy katta boʻlsa, vrachga murojaat etish kerak. Q.ning oldini olish uchun oyoqqa mos poyabzal kiyish, jismoniy ish qilganda maxsus qoʻlqoplardan foydalanish, qoʻl va oyoq terisini toʻgʻri parvarish qilish lozim.
Qadriyat

Qadriyat — voqelikdagi muayyan hodisalarning umum 
insoniy, ijtimoiy axloqiy, madaniy maʼnaviy ahamiyatini koʻrsatish uchun qoʻllanadigan tushuncha. Inson va insoniyat uchun ahamiyatli boʻlgan barcha narsalar, erkinlik, tinchlik, adolat, ijtimoiy tenglik, maʼrifat, haqiqat, yaxshilik, goʻzallik, moddiy va maʼnaviy boyliklar, anʼana, urf-odat va boshqalar qadriyatlar hisoblanadi. Ijtimoiy fanlarning qaysi sohasida qadriyatga doir tadqiqot olib borilgan boʻlsa, bu tushunchaga shu jihatdan taʼrif berishga intilishgan. 

Holbuki Q. aksiologiyaga xos kategoriyadir. Q.ni aksiologiya nuqtai nazaridan talqin qilish uni kategoriya sifatidagi mohiyati, mazmuni, obyektiv asosi, namoyon boʻlish shakllari va xususiyatlarini oʻrganish imkonini beradi. Q. kategoriyasi faqat buyum va narsalarning iqtisodiy qimmatini emas, jamiyat va inson uchun biror ahamiyatga ega boʻlgan voqelikning shakllari, holatlari, narsalar, voqealar, hodisalar. talab va tartiblar va boshqalarning qadrini ifodalash uchun ishlatiladi. Ijtimoiy jarayonlar taʼsirida kishilarning Qadryatlar toʻgʻrisidagi qarashlari oʻzgarib boradi. Tarixiy zaruriyatga qarab goh u, goh bu Q. ijtimoiy taraqqiyotning oldingi safiga chiqadi. Mas, yurtni yov bosganida — ozodlik, imperiya hukmronligi nihoyasida — istiklol, urush davrida — tinchlik, tutqunlikda — erkinlik, kasal yoki bemorlikda — sihatsalomatlikning qadri oshib ketadi. Q.lar ijtimoiytarixiy taraqqiyot mahsuli sifatida oʻz tarixiy ildizi, rivoji, vorislik jihatlariga ega. Q.lar mehnat, ishlab chiqarish sohasidagi faoliyat, insonlar oʻrtasidagi munosabatlar uchun foyda keltiradigan narsalar, hodisalar, xattiharakatlar majmuasi sifatida yuzaga kelib, ayrim kishilar, ijtimoiy guruhlar faoliyati, xattiharakatini maʼlum yoʻnalishga buradigan, tegishli meʼyorga soladigan maʼnaviy hodisaga aylanadi. Q.lar umumbashariy, milliy, shaxsiy boʻlishi mumkin. Olam, tabiat va jamiyatning eng muhim tomonlarini, qonunqoidalarini, aloqadorliklarini ifodalaydigan Q.lar umumbashariy xususiyatga ega. Bunday Q.lar oʻz ahamiyatini yoʻqotmaydigan, abadiy Q.lardir. Muayyan bir elat, millat, xalqning hayoti, turmush tarzi, tili, madaniyati, maʼnaviyati, urf-odat va anʼanalari, oʻtmishi va kelajagi bilan bogʻliq Q.lar milliy Q.lardir. Inson, uning faoliyati, turmush tarzi, eʼtiqodi, umr maʼnosi, odobi, goʻzalligi bilan bogʻliq Q.lar shaxsiy Q.lardir. Q.lar komil insonni tarbiyalashda muhim omil boʻlib xizmat qiladi.
Qazagʻon

Qazagʻon, Qazagʻan, amir Qozagʻon (? — 1357/58) — Movarounnahr amiri (1346—58). Soʻnggi chingiziylardan boʻlgan Qozonxonta qarshi isyonga bosh boʻlgan, oʻzaro urushlarda Qozonxon oʻldirilgan va mamlakat uning qoʻl ostiga oʻtadi. Q. oʻz xattiharakatlariga qonuniy tus berish uchun chingiziylardan boʻlgan "soxta xonlar" — avval Donishmandcha, soʻngra Bayonqulixon yordamida hokimiyatni boshqargan va uning nomidan tanga zarb etib, hokimiyatni qoʻlida ushlab turadi. U mamlakatni adolatli boshqarish, tadbir bilan ishlarni olib borish, yurt osoyishtaligini saqlash, elyurt hojatini chiqarishga alohida diqqat qaratadi. 1351—52 yillari Hirot ostonasida Malik Husayn lashkarini tormor etadi. Hirot amaldorlari Malik Husaynni agʻdarib, oʻrniga ukasi Malik Boqirni qoʻymoqchi boʻlishadi. Fitnadan xabar topgan Malik Husayn 1352—53 yillari Q. huzuriga yoʻl oladi. Maʼlum muddatdan soʻng Hirotga qaytgan Malik Husayn qayta Hirot taxtini egallaydi. Shu kezlarda Q.ning oʻgʻli Abdulloh Samarqanddan lashkar tortib Horazm tomon yurish qiladi va uni zabt etadi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, Q. qishni Soli Saroy va Qoratur (Amudaryo sohilidagi mavze), yozni esa Munk (hozirgi Baljuvon) shahrida oʻtkazgan va koʻp vaqtini ov qilishga sarflagan. Q.ni oʻranaytiyon qabilasidan boʻlgan kuyovi Qutlugʻ Temur Boʻrildoy oʻgʻli ov paytida oʻldirgan. Q.ning amir Kayxusrav boshliq amirlari Qutlugʻ Temurni Qunduz atrofida oʻldiradilar. Amirzoda Abdulloh otasi Q. oʻrniga oʻtiradi.

Adabiyot 
 NizomiddinSh o m i y, Zafarnoma, T., 1966; Sharafiddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1994; Mirzo Ulugʻbek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1358-yilda vafot etganlar
Qazvin

Qazvin — Eronning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Elburs togʻining jan. etagida. Aholisi 292 ming kishi (1997). Transport yoʻllarining muhim chorrahasi. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Oziq-ovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oynashisha va elektrotexnika sanoati korxonalari mavjud. Gilam toʻqiladi.

Shahar Sosoniylar davridan maʼlum. Oʻrta asrlarda Q. orqali Erondan Janubiy Kavkazga boriladigan savdo yoʻli oʻtgan. 1220-yilda shaharni moʻgʻul bosqinchilari buzib tashlagan. Keyinroq qayta tiklanib, Eronning madaniyat markazlaridan biriga aylangan. 16-asrda shahar ayniqsa ravnaq topgan. Oʻsha davrda Qazvin miniatyura maktabi shakllangan. 1548—98 yillarda Safaviylar davlati poytaxti boʻlgan. 18-asrda oʻz mavqeini yoʻqotgan. Meʼmoriy yodgorliklardan Jome masjidi (12— 17-asrlar), Haydariya masjidi (12-asr) va boshqalar saqlangan.

 

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Qazvin miniatyura maktabi

Qazvin miniatyura maktabi — Eron tasviriy sanʼatidagi maktablardan biri (16-asr 70—80-yillar). Shoh Ismoil II davrida Qazvin shahrida qutubxona tashkil etilgan, Mashhad va Tabrizdan kelgan naqqosh, xattot, musavvirlar ijodiy faoliyati zaminida shakllangan. Bu maktab vakillari diqqatni harakat tasvirlariga qaratganlar, rasmlar kam shaklliligi bilan ajralib turadi. Qazvin miniatyura maktabim.ning yirik vakillari Muhammadiy, Shayx Muhammad ("Yigit kitob va gul bilan", "Yigit toʻtiqush bilan") va boshqalarning asarlarida maishiy lavhalar jonli, rangdor ifodalangan. Sankt-Peterburgdagi Rossiya milliy kutubxonasida saqlanayotgan Jomiyning "Tuhfat ulahror" asariga ishlangan miniatyuralar Shayx Muhammadga nisbat beriladi.

Tasviriy sanʼat
Eron miniatyura maktablari
Qazviniy Hamidulloh Ibn Abu Bakr Mustavfiy

Qazviniy Hamidulloh Ibn Abu Bakr Mustavfiy (1281, Qazvin shahri — taxminan 1350) — eronlik tarixchi, geograf. Hulokuiylar saroyida moliya ishlari bilan shugʻullangan yirik amaldor boʻlgan. Vazir Rashiduddin qoʻl ostida xizmat qilgan. "Tarixi guzida" ("Tanlangan tarix", 1340 yil) asarini yozgan; unda moʻgʻul elxonlari va Erondagi mahalliy sulolalarning tarixi hamda mashhur kishilarning tarjimai holi, Qazvin shahri va viloyatining batafsil bayoni berilgan. Firdavsiyning "Shohnoma" dostoni davomi sifatida moʻljallangan "Zafarnoma" sheʼriy xronikasi (1331—32 yil), shuningdek, "Nuzhat ulqulub" ("Qalblar rohati") geografik asarini (1340-yil) yozgan. Asar muqaddima, 3 bob va xotimadan iborat. 1bobda metall va minerallar, mevali daraxtlar, tabobatda ishlatiladigan oʻsimliklar, yovvoyi va uy hayvonlari hamda parrandalar toʻgʻrisida fikr yuritilgan. 2bobda inson va uning xususiyatlari, tashqi qoʻrinishidagi ayrim farqlar bayon qilingan. Asarning 3bobida Eron va unga qoʻshni mamlakatlarning geografik tuzilishi, tabiiy boyliklari, aloqa yoʻllari, yirik shaharlar oʻrtasidagi masofa va boshqalar xususida bir qancha muhim maʼlumotlar keltirilgan. Asarning qoʻlyozma nusxalari Angliya, Fransiya, shuningdek, Toshkent va Sankt-Peterburg sharqshunoslik intlari qoʻlyozmalar fondlarida saqlanadi.

Kishilar
Tarixchilar
Olimlar
Eron
1281-yilda tugʻilganlar
Muammar Qazzofiy

Qaddofiy Muammar (1942, Sirt - 2011, Tripoli) — Liviya davlat arbobi, polkovnik. Liviya universitetining tarix fakulteti va harbiy kollejni tugatgan. Monarxiyani agʻdarib tashlagan inqilob (1969-yil 1-sentyabr) yoʻlboshchisi. 1969—79 yillarda Inqilobiy qoʻmondonlik kengashi raisi, ayni vaqtda 1969 yil sentyabrdan qurolli kuchlar bosh qoʻmondoni, 1976 yil oktyabrdan oliy bosh qoʻmondoni. 1970—72 yillarda bosh vazir va mudofaa vaziri. 1972—77 yillarda Arab sotsialistik ittifoqi tashkiloti raisi. 1977— 79 yillarda Liviya Umumxalq kongressi bosh kotibi. 1979 yil martdan Liviya Arab Xalq Sotsialistik Buyuk Jamohiriyasi va uning Inqilobiy rahbariyati boshligʻi, Ulugʻ Al-Fath Inqilobi rahbari. 2011-yilda hokimiyatdan agʻdarildi.

Sh._qarang 
 Arab bahori
 Umar Muxtor
Qazi

Qazi — ot goʻshtidan tayyorlanadigan oziq-ovqat mahsuloti. Qazini tayyorlash uchun otning toʻsh va peshnob yoki lahm qismi goʻshti va yogʻi eni 3—4 sm, uzunligi 10—15 sm qilib tilimlanadi. Tilimlar togʻoraga solinib tuz, murch va zira bilan yaxshilab aralashtiriladi (1 kg goʻshtga 0,5 kg ot yogʻi, 50 g tuz, 15 g murch, 25 g zira) va 4 soatdan 24 soatgacha salqin joyda saqlanadi. Ot (mol) ning 45—50 sm uzunliqdagi ichagi agʻdarilib, sovuq suvda yuviladi, shilimshiq moddasi tuz bilan ishqalab yoki 2% li sirkali suv bilan tozalanadi. Ichakning bir uchiga choʻp suqib (ichak sitilib chiqib ketmasligi uchun), orqasidan pishiq ip bilan mahkam bogʻlab, ikkinchi uchidan tayyor tilimlar bir goʻsht va bir yogʻ zich qilib tiqiladi. Ichak toʻlgach, ikkinchi tomoni ham choʻp suqib qattiq bogʻlanadi, ikkala uchini biriktirib, saqlash uchun osib qoʻyiladi. 2—3 kundan soʻng Qazi tayyor boʻladi. Qazini 10—12 sm qalinlikda un yoki kepakka koʻmib, 2 yilgacha saqlash mumkin. Qazini pishirishda qozondagi sovuq suvga solinib 1,5—2 soat mildiratib qaynatiladi. Qazi qaynab chiqqandan soʻng, koʻpigi olinib, yorilib ketmasligi uchun bir necha joyiga nina uriladi. Dasturxonga parrak parrak qilib, noringa qoʻshib yoki yaxna tarzida murchli piyoz yoki salatlar bilan tortiladi. Qazi Toshkentda koʻp tayyorlanadi. Qazi moʻgʻullar, qozoqlar, qirgʻizlar, turkmanlarda ham mavjud.
Qayin

Qayin — qayindoshlar oilasiga mansub barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Oq Qayin, kareliya Qayini, yumshoq yoki tukli Qayin, dauriya Qayin yoki qora Qayin, yapaloq bargli Qayin kabi 100 ga yaqin turi maʼlum. Asosan, Shimoliy yarim sharning moʻtadil va sovuq iqlimli rayonlari hamda subtropik mamlakatlarida tarqalgan. Gʻarbiy Yevropaning 65° gacha shimoliy kengliklarida, Rossiya Yevropa qismining oʻrmon va oʻrmondasht zonasida, Gʻarbiy Sibir, Zabaykalye, Sayan, Oltoy va Kavkazda uchraydi. Ignabarglilar va bargli daraxtlar bilan aralash oʻsib, keng Qayin oʻrmonlari hosil qiladi.

Oʻrta Osiyoda 2 turi: Turkiston va Tyanshan Qayinlari tarqalgan. Toʻqayzorlarda, 5—6 ga maydonlarda alohida yoki aralash oʻrmonlar tashkil qilib, togʻ daryolari qirgʻoqlarida ingichka polosalar holida oʻsadi. Baʼzi joylarda yongʻoqzorlar, archazorlar, oqqaragʻayzorlarda tabiiy holda uchraydi. Turkiston Qayini () Tyanshan-Olay togʻ daryolari boʻylarida uchraydi. Boʻyi 8–17 m. Poʻstlogʻi oqsariq, tanasidan tez koʻchadi. Barglari ketmaket joylashgan tuxumsimon, tigʻsimon. Gullari ayrim jinsli, bir uyli oʻsimlik. Toʻpguli kuchala. Aprel oyida gullab, oktabrda urugʻlaydi. Tyanshan Qayini yoki qizil Qayin () Tyanshan togʻlari vo’diylarida yakka holda yoki toʻptoʻp boʻlib uchraydi. Daraxtining boʻyi 20 m gacha yetadi. Shoxshabbalari keng, qalin. Poʻstlogʻi qatlamqatlam. Barglari toʻq kulrangyashil, rombsimon. Yosh novdalarida smolali soʻgallari bor. 8—15 yoshidan gullay boshlaydi. Qayin yorugʻsevar, sovuqqa chidamli, qurgʻoqchilikka bardoshli. Turli tuproqiqlim sharoitlarida oʻsa oladi. 40—120 (150) yil yashaydi. Qayindan shaharlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi, yogʻochidan parket, faner, changʻi va boshqalar, ayrim turlarining yogʻochidan qimmatbaho mebel tayyorlanadi. Poʻstlogʻidan qatron, barglaridan boʻyoq olinadi, kurtagi va kuchalasi qushlar uchun yaxshi ozuqa. Qayin sharbati, kurtagining qaynatmasi va tindirmasi tibbiyotda qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 Grozdova N.B., Beryoza, M., 1976. Abdushukur Xonazarov.

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Qayindoshlar

Qayindoshlar — qayinnamolar qabilasiga mansub oila. Yer yuzida 6 turkumga mansub 150 ga yaqin turi bor. Shimoliy yarim sharda keng tarqalgan. Oila vakillari, asosan, daraxtlardan iborat. Tanasi oq yoki sargʻish, katta yoshdagilarida qora dogʻlar paydo boʻladi. Bir uyli oʻsimlik. Gullari kuchalalarda oʻrnashgan. Barglari yirik, oddiy, ketmaket oʻrnashgan. Mevasi bir urugʻli, yassi.

Oʻrta Osiyoda 2 turi oʻsadi (qarang Qayin). Aprel—may oylarida gullab, mevasi avgust—oktabrda yetiladi. Q.dan manzarali oʻsimlik sifatida foydalaniladi. 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Boyniyoz Qayipnazarov

Boyniyoz Qayipnazarov (1916-yil 25-avgust, Chimboy tumani) — qoraqalpoq xalq shoiri. Moskvadagi M. Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tugatgan (1956). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941–1945). 1946—1966-yillarda maktabda oʻqituvchi, jurnal va nashriyotda muharrir, „Qoraqalpogʻiston“ nashriyoti badiiy adabiyot boʻlimida katta muharrir (1967-yildan) boʻlib ishlagan. „Oltin kuz“ (1952), „Qizil gul“ (1959), „Mening baxtim“ (1966), „Vatanim“ (1970), „Guldasta“ (1974) kabi toʻplamlarida qoraqalpoq xalqining hayoti aks etgan. „Orol ovozi“ sheʼriy toʻplami oʻzbek tilida nashr etilgan (1959). Sh. Rashidovning „Kashmir qoʻshigʻi“ asarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan.

Urush yillarida 
Yuragida dushmanga qarshi gʻazabi qaynagan millionlagan jangovarlarning bittasi ryadovoy soldat Boyniyaz Qayipnazarov edilar. Bayniyaz 1941-yilning urush boshlangan vagidan-oq urushga otlandi. Urushning ogʻir kunlarida Stalingrad urush maydonidagi Kolyuchkin tumanini ozod qilish uchun boʻlgan jangda ogʻir yarador boʻlib, gospitalda yotib davolanib, yarasi yozilib chiqadi va yana urushga kiradi. Bu safar Boyniyaz millionlagan qahramonlarning qatorida yurib, koʻp bilan birgalikda, xalqning dushmani boʻlgan fashist tajovuzkorlarini Vatanimizdan quvib chiqib, yer bilan yakson etadi. Berlinga qaray boʻlgan janglarning bittasida yana ogʻir yarador boʻladı. Oʻgʻir yaradan soʻng urushga yaramaydigan boʻlgani sababli, komissiyaning yakuniy qarori boʻyicha 1944-yili urushtan qaytadi.

Ijodi
Shoir Boyniyoz Qayipnazarovning she’rlari gazeta va almanaxlar sahifalarida tez-tez chiqa boshlaganida o‘quvchilarga ma’lum bo‘ldi. 1940-yilda shoirning birinchi kitobi nashr etilgan.
Boyniyoz Qayipnazarov „Xalqga xizmat“ (1947), „Oltin kuz“ (1950), „Yashil eman“ (1956), „Qizil atirgul“ (1958) kabi to‘qqizta she’riy to‘plamlarining muallifi. Qaipnazarovning „Orol sadolari“ (1959) to‘plami o‘zbek tilida nashr etilgan. „Ikki askar“ balladasi, „Palvonbek“, „Ikki qaldirg‘och“, „Bir kolxozda“ she’rlarini ham yozgan.

M.Gorkiy nomidagi Adabiyot institutini tamomlagan shoir tarjimalar ustida ham samarali mehnat qilgan. A.Pushkin, M.Lermontov, T.Shevchenko asarlarini ona tiliga tarjima qilgan. Uning tarjimasida E.Dolmatovskiyning „Yulduz turkumi“ she’ri, Sharof Rashidovning „Kashmir afsonasi“ asari nashr etilgan.

Manbalar  

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Qoraqalpoq yozuvchilari
Qayir

Qayir — daryo toshgan paytda vodiy tubining suv bosadigan qismi; zamini oʻzan allyuviylaridan, usti esa suv toshqini paytida oqizib keltiriladigan choʻkindi jinslardan iborat. Baʼzan qadimiy allyuvial jinslardan tashkil topgan eng pastki, ona jins qatlamlari ham ochilib qoladi. Q.ning oʻzanga yaqin qismlarida yirik donali allyuviylar toʻplanib, joʻyaklar va marzalar hosil qiladi (oʻzanboʻyi Q.). Q. oʻrtasiga tomon tobora mayda oqiziqlar choʻkadi (markaziy Q). Baland qirgʻoqlarga yaqin joyga faqat loyqa zarrachalargina yetib boradi, bu yerda Q. ancha past va botqoqlashgan boʻladi (terrasa boʻyi Q). Q. yuzasida halqoblar, daryoning eski oʻzani, tarmoqlarining izi uchraydi.

Q daryo oʻzanining yon taraflarga oʻzgarishi natijasida yuzaga keladi. Suv sarfi bir meʼyorda boʻlmagan tekislik daryolarining Qlari keng (20–40 km) boʻladi. Tektonik bukilmalarda oqadigan daryo Q.larining kengligi bukilmaning kattakichikligiga bogʻliq. Q. relyefining shakllanishiga oʻsimliklar ham taʼsir koʻrsatadi. Q oʻtloklari eng yaxshi yemxashak manbai hisoblanadi. Tuprokdari juda unumdor boʻladi. Suv bosgan davrda Q.da baliqlar uvuldiriq tashlaydi, shu sababli Q baliqchilik xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega. Kichikroq togʻ daryo Qlarning allyuviy yotqiziqlarida foydali qazilmalarning sochma konlari (oltin, platina, kasseterit va boshqalar) uchraydi. Qum va shagʻal qurilish xom ashyossi sifatida ishlatiladi.

    

Geografik terminlar
Qayir tuproqlar

Qayir tuproqlar - daryo odoqlarining allyuvial yotqiziqlarida hosil boʻladigan tuproqlar. Suvi toshib turadigan daryo boʻylarida, suv bosadigan yerlarda tarqalgan. Yuqori biogenligi, qatlamdorligi, gumus qatlami bilan farqlanadi. Tuproq hosil qilish jarayoniga qarab chimli (boshoqli va har xil oʻtli oʻtloq va ochiq oʻrmonlarda hosil boʻladi; mexanik tarkibi yengil, suv rejimi barqaror emas), oʻtloqi (har xil oʻtliboshoqli oʻsimliklar oʻsadigan odoqlarning markaziy qismida vujudga keladi, gumusning koʻp toʻplanishi, donador strukturaliligi va h.k. bilan tavsiflanadi), botqoqi (oʻtli va oʻrmonli botqoqlar odoqlarining terrasa oldi qismlarida hosil boʻladi, torflanishi, loyqa bosishi va h.k. bilan farqlanadi) boʻladi.

Qayir tuproqlar turli tabiiy zonalarda uchraydi, unumdor. Bunday tuproqli yerlardan yaylov va pichanzor sifatida, sabzavot, yemxashak ekinlari, sholi va boshqalarni ekishda foydalaniladi. Qayir tuproqlar suv rejimini tartibga solish (quritish) zarur.

    

Tuproqshunoslik
Qayla

Qayla — tayyor ovqat ustiga solinadigan masalliq. Goʻsht va mayda toʻgʻralgan turli sabzavotlardan qovurib, soʻng ozroq suv qoʻshib qaynatib yoki sust olovda 30—40 min. davomida dimlab pishiriladi. Q. moshkichiri, kesma ugra, turli garnirli taomlar uchun tayyorlanadi.

Qayla (shirin podlivka) — taomni tayyorlash jarayonida masalliqlar, yaʼni goʻsht va/yoki sabzavotlardan ajralib chiqadigan sharbatlardan tarkib topgan suyuq sous. Fransuz oshxonasida qayla jus: taomnomada „steak au jus“ (qaylali steyk) deb ataladi.

Qaylaga, uni quyuqlashtirish uchun un yoki un hamda yogʻ eritilib, aralshtirilgan holda tayyorlanadigan ru qoʻshilishi mumkin. Ayrim bosh oshpazlar bu uslubni maʼqul koʻrmaganliklari sababli, buni soxtalashtirish deb hisoblashadi. Baʼzida qayla oldindan ajratib olingan goʻsht parchasidan, asosiy taomga qoʻshmagan holda tayyorlanadi. Baʼzida qaylaga ziravorlar va taʼm beruvchi hamda mazani kuchaytirgichlar, masalan, bulyon donachalari, sharob, sut, sariyogʻ kabilar ham qoʻshiladi. Taom dasturxonga tortilishidan oldin qayla olovda yanada quyuqlashtirilishi yoki suv qoʻshib suyuqlashtirilishi mumkin.

Maxsus six (vertel)da pishiriladigan goʻsht uchun qaylani tayyorlashda vertel ostiga goʻshtdan tushayotgan suyuqlik qayta-qayta pishirilayotgan goʻsht ustidan quyiladi. Bu qaylaning ilk va eng qadimgi namunasi boʻlib, odatda goʻshtdan oqadigan qon ham qaylaga qoʻshilgan. Ammo, Vizantiyadagi pravoslavlar orasida taomda qon isteʼmol qilinishi taqiqlangani bois bu turdagi qayla juda keng tarqalgan emas edi. Turli xil qaylalar tayyorlash XVII asrdan boshlab fransuz oshxonasida keng tarqaldi va asta-sekin butun Yevropa va Amerikaga tarqaldi; Eliza Actonning1848-yilda chop etilgan oshpazlik kitobida 15 xil qayla retsepti keltirilgan.

Qaylalarning ommalshuvi ortidan tayyor qaylalar va yoki unga oʻxshatib tayyorlangan aralashmalar sotuviga turtki berdi. Bunday turdagi qaylalarni isteʼmoldan avval qizdirish yoki suv qoʻshib suyultirilish talab etiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Poxlyobkin V. V. Podlivki // Kulinarniy slovar. — M.: Izdatelstvo „E“, 2015. — S. 295. — 456 s. — 4000 ekz. — ISBN 978-5-699-75127-3.
Qayli gʻori

Qayli gʻori — tosh davriga oid makon. Turkmanistonning Bolxon viloyati hududida. Gʻor yaqinidan topilgan qabristonlardan maʼlum boʻlishicha, ilk neolit davri odamlari jasadlarni dengiz sohiliga koʻmishgan. Mayyit tanasiga qizil boʻyoq (oxra) sepilgan va chaqmoqtoshdan yasalgan pichoq qoʻshib koʻmishgan. Undan tashqari, dengiz chigʻanoqlaridan ishlangan marjonlar ham topilgan boʻlib, ular marhumning bosh kiyimiga taqilgan va oʻng boldiriga ham oʻrab koʻmilgan. Bu topilmalar Gʻarbiy Turkmanistonda baliq ovlovchilar va boshqalarning xilxonalari boʻlganidan guvohlik beradi.

    

Gʻorlar
Arxeologiya
Turkmaniston
Qaymoq

Qaymoq — sut mahsuloti. Sut separatori ixtiro qilinguncha sutni 10— 12 soat davomida past haroratda maxsus idishlar (mas, Oʻzbekistonda sopol tovoq)da tindirib olingan. Tarkibida yogʻliligiga qarab 59,6—81,8% suv, 2,4—3,4% oqsil, 2,7—4,2% laktoza, 0,3—0,6% mineral moddalar bor. Sut zdlarida bevosita isteʼmol qilishga moʻljallangan, yogʻliligi 10%, 20% va 35% boʻlgan Q. ishlab chiqariladi. 10% li Q. 78—80° da, 20% va 35% lisi 85—87° da (15—30 sek. davomida) pasterlanadi, soʻngra darhol maxsus sovitish vannalarida 4—6° ga qadar sovitiladi, shisha idishlar yoki qogʻoz paketlarga quyiladi. Oddiy Q.dan tashqari quyultirilgan va quruq Q.lar ham ishlab chiqariladi. Q.ning oʻzi isteʼmol qilinadi, ichimlik va taomlarga qoʻshiladi. Q.ning asosiy qismi sanoatda sariyogʻ, smetana olish uchun qayta ishlanadi, muzqaymoq tayyorlanadi.

Yana qarang 

 Sut 
 Sut sanoati
 Tvorog

Sut mahsulotlari