MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Agesilay II

Agesilay II — (mil. av. taxminan 442 -taxminan 358) — Sparta podshosi (401 yildan.), sarkarda va diplomat. 396 — 394 yillarda Kichik Osiyo yarim orolda forslar ustidan bir necha marta gʻalaba qozondi. Antalkid sulhidyan (387 yoki 386) keyin bir muncha muddat Spartaning Yunonistondagi hukmronligini tikladi. 361 149- 360 yillarda Misrda boʻlib, forslar bilan urushda misrliklarga yordam berdi. Misrdan vataniga qaytishda yoʻlda vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Hukmdorlar
Agiin botigʻi

Agiin botigʻi — Ustyurt platosining markazidagi botiq. Borsakelmas botigʻining shimoli-gʻarbida. Oʻrtacha bal. 85 — 95 m dan PO m gacha. Eng baland joyi 124 m. Shimolidan janubiga 27 — 32 km, sharqdan gʻarbga 18 — 20 km ga choʻzilgan. Yer yuzasi bir oz kiya. Botiqning tubi sof shoʻrxokdan iborat. Relefining balandroq joylari plato qrldiqlari, ular oraligʻidagi pastqamchiklar esa shoʻrxoklar bilan band. Doʻngliklarda qorasaksovul, pastqamliklarda sarisa-zan va shoxiloq oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyo
Geografiya
Aginskoye

Aginskoye — Rossiya Federatsiyasi Chita viloyatidagi shaharcha (1959-yildan), Aga Buryatlari muxtor okrugining maʼmuriy markazi. Aga daryosi (Amur havzasi) boʻyida, Mo-goytuy temir yoʻl stansiyasidan 37 km janubi-gʻarbda. Aholisi 9,2 ming kishi. Moy, non zavodlari, ped. bilim yurti bor. A. ga 1811-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agis IV

Agis IV (mil. av. 262 — 241) — Spar-ta podshosi (245 yildan). Fuqarolarning yashash tarzini yaxshilash maqsadida bir qator islohotlar qilgan (qarzlarni be-kor qilgan, katta yer egalarining yerini chegaralab qoʻygan, yeri yoʻq fuqarolarga yer bergan). Tiranpikka intilganlikda ayblanib qatl etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Hukmdorlar
Agitatsiya

Agitatsiya ( - harakatga keltirish, uygʻotish) — qarang Tashviqot.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aglomerat

Aglomerat (lot. agglomero — ayqash-uyqash uyumlangan, yigʻilgan) — 1) petrografiyada — har xil togʻ jinslari bir-biriga yopishib hosil qilgan gʻovak toʻplam. A.lar sementlashganda brekniyalyar, tuflar hosil boʻladi. Lava-li A.- lava oqimlari harakati vaqtida oʻta yopishqoq lavalar palaxsalari toʻplamidan iborat; 2) metallurgiyada — mayda ruda yoki kukunsimon metallarni maxsus mashinalarda qovushtirib, hosil qilingan yirik boʻlaklar. Qora va rangli metallurgiya uchun xom ashyo sifatida foydalaniladi (qarang Aglomeratlash).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aglomeratlash

Aglomeratlash (metallurgiyada) — mayda ruda va ruda konsentratlarini maxsus mashinalarda pishirib yirik boʻlaklar (aglomeratlar) hosil qilinadigan termik jarayon. Mashina bunkeriga (doʻlga) maydaligi 8 — 10 mm gacha boʻlgan ruda, yoqilgʻi va koloshnik (qarang Marten peni) kukunlari aralashmasi toʻldiriladi. Aralashma bunker-dozator orqali vintli aralashtiruvchiga uzatiladi. Aralashma maxsus namlagich yorda-mida maʼlum darajada namlangach, kon-veyer lentasining tagi teshik qutisiga uzatiladi. Bu qutiga toʻldirilgan ara-lashma gorelka tagiga kelgach aralashma yonadi. Qutidagi temperatura 1100 — 1200° gacha koʻtariladi. Temir oksidning bir qismi GʻeO gacha qaytarilgach, SiO2 bilan birikib, toshqol (shlak) hosil qiladi. Bu birikma eriydi va mayda materiallarni oʻzaro biriktirib, aglomerat hosil etadi. Qutidagi yoqilgʻining yonishi uchun tagidan havo berib turiladi. Yonish mahsulotlari ventilyator vositasida moʻridan havoga chiqarib yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aglomeratsiya

Aglomeratsiya, aholi punktlari aglomeratsiyasi — aholi punktlari, aso-san shaharlar, shuningdek qishloqlarning intensiv xoʻjalik, mehnat va madaniy-maishiy hamda rekreatsion aloqalar bilan bogʻlanib, yagona birlikni tashkil qilgan kompakt hududli guruhi. Aholining guruh boʻlib joylashishining eng rivoj-langan shakllaridan biri. Shaharlarda (asosan yirik shaharlar atrofida) aholining toʻplanishi asosida vujudga kelgan va rivojlangan. Monotsentrik Aglomeratsiya va politsentrik Aglomeratsiya a. boʻladi. Aglomeratsiya uchun aholi yashaydigan hududlarning yaqinligi, aholining 150mehnat qilish uchun shahar atrofidan shahar markaziga borishi xos. Urbani-zatsiya jarayonida Aglomeratsiya dunyo boʻyicha koʻpayib bormoqda. Oʻzbekistonda 2 yirik Aglomeratsiya (Toshkent, Fargʻona-Margʻilon) bor. Toshkent Aglomeratsiyada 60% shahar va 40% qishloq aholisi, Fargʻona-Margʻilon Aglomeratsiyada 50% shahar aholisi va 50% qishloq aholisi yashaydi (1999).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agloporit

Agloporit — yengil betonlar uchun sunʼiy gʻovak toʻldirgich; gilli jinslarga yoxud koʻmirni boyitish yoki yokishda hosil boʻlgan chiqindi (shlak, kul)ga issiqlik ishlovi (termik ishlov) berib, soʻngra maydalab hosil qilinadi. A. chaqiq tosh yoki shagʻal koʻrinishida oli-nadi. A. devor panellari, bloklari va issiqlik izolyatsiya buyumlari tayyorlashda ishlatiladi (qarang Beton).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agonik chiziqlar

Agonik chiziqlar — Yer shari ustida yer magnit maydonining ogʻish burchagi nolga teng boʻlgan va yer magne-tizmi kuchining gorizontal tashkil etuvchisi aynan shimoldan janubga yoʻnalgan nuqtalarni birlashtiruvchi chiziqlar. Shimoliy magnit qutbidan boshlanadigan Agonik chiziqlardan biri Kanadani, AQShni va Janubiy Amerikani kesib oʻtadi, boshqasi Finlandiya, Rossiya Federatsiyasi Yevropa qismining sharqidan, Arabiston, Xitoy, Yaponiya, Sumatra orollari hamda Gʻarbiy Avstraliyadan Janubiy magnit qutbiga yoʻnalgan. Agonik chiziqlar yer magnit maydonining oʻrta holatdan chet-lanishini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agonistiklar

Agonistiklar (yun. birligi -agonistikas — kurashchan), sirkum-sel-lionlar — 4 - 5-asrlarda Shimoliy Afrikadagi xristianlar sektasi. Asosiy qismini dehqonlar tashkil qilgan, du-nyoviy ishlardan kul uzish, ijtimoiy tengsizlikka qarshi norozilik, rasmiy cherkovga nisbatan murosasizlik, aske-tizm va oʻz-oʻziga azob berishni targʻib qilish A.ga xos xususiyatlardir. A. xu-susan Numidiyada 340 yilga yaqin kolonlar, qishloq kambagʻallari va qullarning qoʻzgʻolonlariga rahbarlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agoniya

Agoniya (yun. agonia — kurash), holati razm — oʻlim talvasasi. Uning oʻziga xos belgilari: bosh miya faoliya-tining zaiflanishi, xirillash, hushdan ketish, nafas olish va yurak urishining bir tekis boʻlmasligi, koʻz qorachigʻining kengayishi, reflekslarning asta-se-kin yoʻqolishi, oyoq va badanning sovishi, rang boʻzarishi, tananing koʻkimtir tus olishi. Kishi koʻp qon yoʻqotganda, shok, asfiksiya va boshqalarda oʻz vaqtida te-gishli chora-tadbirlar koʻrilganda uni A. holatidan qaytarish mumkin. A. ni dastlab yunon tabiblari aniq tasvirlab berganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agra

Agra — Hindistonning shimolidagi shahar, Uttar-Pradesh shtatida, Jamna (Yamuna) daryosining oʻng sohilida. Aholisi 899 ming kishi (1991). Yirik temir yoʻl tuguni. Agra — Bombay avtomagistralining oxirgi manzili. Agra 16 — 19-asrlarda Boburiylar qarorgohi (poy-taxti) boʻlgan, ayniqsa Akbar va Shoh Jahon davrida ravnaq topgan (16 — 17-asrlar). Agrada 16 — 17-asrlarga doir musul-mon meʼmorchiligining ajoyib yodgorliklari saqlanib qolgan. „Agra-Fort“ (16-asr) qasri va uning ichida „Marvarid mayejid“ (17-asr), bir qancha saroylar bor. Agra ya kip i da Shoh Jahon va uning xotini (Mumtoz Mahal) maqbarasi — Tojmahal joylashgan (17-asr oʻrtalarida qurilgan). Tojmahal Sharq meʼmorchili-gining ajoyib namunasidir. Jome masjid (1628), Eʼtimod ud-Davla maqbarasi (1628) kabilar jahon meʼmorchiligi durdonalaridan hisoblanadi. Bularni qurishda hind ustalari bilan birga Buxoro va Samarqand ustalari ham qatnashgan. 19 — 20-asrlarda Agra qayta tiklandi. Shahar tashqarisidagi bogʻda alohida ansamblni tashkil etgan universitet binosi (1927) Oʻrta Osiyo meʼmorchiligi uslubida qurilgan. Agra binolari marmarga ishlangan oʻyma va qadama naqshlari, fil suyagidan ishlangan buyumlari bilan mashhur. Agra sanoati asosan koʻn poyabzal, oziq-ovqat, qogʻoz, oynashisha korxonalari, Hindistonning shimolidagi eng yirik „Jons-Mils“ yigiruv kombinati, elektr-texnika va boshqa korxonalardan iborat. Qoʻlda gazlama toʻqish va badiiy buyumlar yasash hunarmandchiligi taraqqiy etgan. Agrada universitet (1927) va Mahatma Gandi asarlarining maxsus kutubxonasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Agranulotsitlar

Agranulotsitlar (yun. a — in-kor qoʻshimchasi va granulotsitlar) — sitoplazmasida maxsus donachalar saqlamaydigan oq qon tanachalari (leykositlar). Limfotsitlar va monotsitlarga boʻlinadi. Sogʻlom odam qonida limfositlar oq qon tanachalarining 20 — 30% ini, monotsitlar esa 6 — 8% ini tashkil qiladi (yana qarang Monotsitlar, Limfotsitlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrar masala

Agrar masala — qishloq xoʻjaligida yerga egalik qilish, yerdan foydalanish, xoʻjalik yuritish usullari yuzasidan paydo boʻlgan va har bir davrda oʻz yechimini talab qiluvchi masala. Agrar masala qishloqdagi agrar munosabatlar taraqqiyotga toʻsqinlik qilgan kezlarda paydo boʻladi, uni hal etish taraqqiyot omili hisoblanadi. Yer eng noyob va beta-kror iqtisodiy resurs, uni yangidan yaratib boʻlmaydi, uni saqlab, undan avaylab foydalanish asosida samarali xoʻjalik yuritish mumkin. Yerga mulkchilik shakli undan yaxshi foydalanishga imkon ber-may qoʻyadi, xoʻjalik yuritish usullari eskirib qoladi, ularni yangilash zarurati Agrar masalani yuzaga chiqaradi, chunki yerda mehnat qiluvchilar yer mulkidan mahrum boʻladilar, yer unda ishlovchilardan aj-ralib qoladi, xoʻjalik yuritmay yerni ijaraga beruvchi zamindorlar yerning holatiga befarq qaraydilar, yer oʻz egasini topmay qoladi. Yer egasiz boʻlganidan tuproq hosildorligi va qishloq xoʻjaligi unumdorligi pasayadi — qishloq xoʻjaligida inqiroz yuz beradi. Uni bu holatdan chiqarish uchun Agrar masalani yechish kerak boʻladi. Agrar masala agrar islohotlar asosida hal etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrar tanglik

Agrar tanglik — qishloq xoʻjaligida yuz be-radigan iqtisodiy inqiroz. Uning mahsulotlarni koʻp ishlab chiqarish tufayli yoki mahsulotlarni kam ishlab chiqarish oqibatida yuz be-radigan koʻrinishlari bor. Birinchi turdagi Agrar tanglik sababi bozor iqtisodiyotidagi noaniqlikning bulishidir, buning na-tijasida talab va taklif muvozanati buziladi. Talab ortib borganda narx koʻtarilib xoʻjaliklar foydani koʻp koʻradilar, ular ishlab chiqarishni kengaytiradilar, mahsulotlar haddan ortiq koʻpayib ketib, ularning taklifi talabdan oshib boradi. Mahsulotlarning bir qismi so-tilmay qoladi yoki oʻta past narxda sotiladi. Bozorning kasodligi dehqonlarni ogʻir ahvolga solib qoʻyadi, ular i.ch-.ni qisqartirishga majbur boʻladilar, oʻz sarf-harajatlarini qoplay olmay xona-vayron boʻladilar. Shunday tangliklar 15420-asr mobaynida bir necha bor yuz bergan. Uning eng dahshatlisi 1929 — 32 yillardagi tanglikdir. Bu Agrar tanglik butun du-nyodagi mamlakatlarni, qishloq xoʻjaligining barcha tarmoqlarini chulgʻab oldi. A. T.ning ikkinchi turi agrar muno-sa-batlar eskirib qolganda, ular ishlab chiqarishni ragʻbatlantirmay qoʻyganda yuz beradi. Dehqonlar mahsulotni koʻpaytirishdan manfaatdor boʻlmay qoladi, chunki ularning daromadi qisqarib ketadi. Bo-zor narxlarining oʻzgarishi dehqonlar zarariga boʻladi, yaʼni dehqonchilik mahsuloti narxiga nisbatan sanoat mahsuloti narxi tez oʻsadi. Natijada dehqonlar sanoat mahsulotini olish uchun oʻz mahsulotini tobora koʻproq so-tishga majbur boʻladilar. Bunday Agrar tanglik dan chiqish uchun qishloq xoʻjaligi isloh etiladi: yerga mulkchilik oʻzgartiriladi, yer dehqonlar mulkiga aylantiriladi, ijarachilikka keng yoʻl beriladi, serkapital inshootlar (irrigatsiya), yoʻllar va energetika sohalari davlat hisobidan rivojlantiriladi va hokazoRivojlangan mamlakatlarda Agrar tanglikni bartaraf etish uchun qishloq xoʻjaligi boʻyicha maxsus qonunlar qabul qilingan boʻlib, dav-lat qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini sotish mumkin boʻlgan narxlarning eng quyi chegarasini belgilab qoʻyadi („fermerlarni qoʻllab-quvvatlash narxi“), ortiqcha qishloq xoʻjaligi mahsulotini xarid etib, uning zaxiralarini tashkil etadi, ortiqcha mahsulotni bozorga chiqarmay turgan yoki ekin maydonini bozorga qarab qisqartirgan fermerlarga subsidiya beradi va boshqa Qishloqdagi mulkiy munosabatlar va xoʻjalik yuri-tish usullarini oʻzgartirish ishlab chiqarishni ri-vojlantirib, A.t-.dan chiqish imkonini beradi. Ahmadjon Oʻlmasov, Erkin Yusupov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrafiya

Agrafiya (yun. a — inkor qoʻshimchasi va graphio — yozaman) — yozish qobiliyatining yoʻqolishidan ke-lib chiqadigan nutqning buzilishi. Bosh miya chap yarim sharidagi chekka yoki tepa-chakka qismining rivojlanmay qolishi yoki zararlanishi oqibatida vujudga keladi. Odatda afaziya bilan birga kechadi. A. da bemor soʻzda harflarni qoʻshib oʻqish qobiliyatini yoʻqotadi yoki yozganda boʻgʻinlar oʻrnini almashtirib qoʻyadi, yoki boʻgʻinlarni umuman tushirib qoldiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agraxon yarim oroli

Agraxon yarim oroli — Kaspiy dengizining gʻarbiy sohilidagi yarim orol, Dogʻiston Respublikasi hududida. Uz. 50 km chamasida, eni 8 km gacha. Maydoni 212 km². Landshafti qum dyunali chala choʻl va shoʻrxoklardan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yarim orollar
Agregat

Agregat (lot. aggrego — birlash-tiraman, ulayman) — 1) texnikada ma-shina yoki mashinalar majmuining bir xillashtirilgan, yiriklashtirilgan uzeli; alohida vazifalarni mustaqil bajaradi, oʻzaro almashinuvchan boʻladi, mas, ichki yonuv dvigatellari, avtomobillarning oldingi va ketingi koʻpriklari, elektr dvigatellar, nasoslar va boshqa Baʼzan 2 va undan ortiq mashinalar majmui ham A. deb ataladi (qarang Agregatlash); 2)petro-grafiya va mineralogiyada — togʻ jinslari tarkibidagi minerallar yigʻindisi. Donachalarining shakli va tarkibi boʻyicha xillarga hamda sementlangan, yumshoq, gʻovak, zich, sertuproq xillarga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agregat stanok

Agregat stanok — oʻzaro kine-matik bogʻlanmagan uzellar (agregatlar)dan qurilgan maxsus metall kesish sta-nogi. Agregat stanok stanina, unga oʻrnatilgan va keskichlarni harakatga keltiradigan bir necha kuch kallagi, ishlanadigan detal mahkamlanuvchi stol va yordamchi (sovi-tish, moylash va boshqalar) agregatlardan iborat. Kuch uzatmalari alohida yuritmaga ega, ular harakatining oʻzaro bogʻliqligi va ketma-ketligi yagona boshqarish tizimidan taʼminlanadi. Ishlov beriladigan asbob qoʻzgʻolmaydigan, kesuvchi asbob esa harakatlanadigan mexanik ishlov be-rishda Agregat stanok keng tarqalgan. Bunda detalga bir vaqtning oʻzida bir necha asboblar bilan mexanik ishlov berish mumkin. Agregat stanok lardan, asosan, koʻplab mahsulot ishlab chiqaradigan zavodlardagi avtomatik yoki oddiy potok liniyalarida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agregatlash

Agregatlash — oʻzaro almashinadigan bir xil agregatlardan mashinalar yoki mashinalar majmui tuzish usuli; turli ishlarga moʻljallangan mashinalar majmuini yaratishda keng qoʻllaniladi. A. atamasi mashinalarning baʼzi yordamchi elementlari (qismlari)ni ifodalash uchun ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agreman

Agreman (frans. agrément — ro-zilik) — xalqaro huquqda bir davlat hukumatining boshqa davlat doimiy di-plomatik vakilini oʻz mamlakatida qabul qilish toʻgʻrisidagi roziligi. A. ikkala mamlakat tashqi ishlar idoralari tomonidan yozma ravishda talab qilib olinadi va beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrikola Georg

Agrikola Georg (haqiqiy familiyasi Bauyer; lot. agricola — dehqon, nem. bayer soʻzining tarjimasi) (1494.24.3 — 1555.21.11) — kon va metallurgiya boʻyicha nemis olimi (asli vrach). 1527 — 31 ylarda Yaximov shahrida (Chexiya), 1533-yildan Xemnits shahrida (Saksoniya) yashagan. A. Yevropada birinchi boʻlib „Konchilik ishlari haqida…“ (1550; 12 ki-tob, 1556-yilda nashr qilingan) asarida konchilik-metallurgiya ishlab chiqarishni jarayonlar boʻyicha umumlashtirgan. Bu asar 18-asr gacha geol., konchilik ishlari va metallurgiya boʻyicha asosiy qoʻllanma boʻlib keldi. A. qariyb 20 ta yangi mineralning tavsifini bergan va tashqi koʻrinishidan aniqlash me-todini ishlab chiqqan. Metall va mine-rallarning shifobaxsh xususiyatlarini tadqiq etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrippa Mark Vipsaniy

Agrippa Mark Vipsaniy (taxminan miloddan avvalgi 63 — 12) — Rim sarkardasi va davlat arbobi. Miloddan avvalgi 41 yilda Peruziya shahrini qamal qilishda rahbarlik qilgan. Sekst Pompeyga qarshi Mil va Navloxdagi jangda (36 yil) gʻalaba qilgan. Av-gustnit bosh harbiy yordamchisi. Miloddan avvalgi 23 yilda imperator Avgustning qizi Yuliyaga uylanadi va tez orada yordamchisi hamda kuyovi sifatida uning vorisi boʻlib qoladi. A. dastlabki dunyo hari-talaridan birining muallifi. Adib va yer haqidagi ilmni biluvchi sifatida ham tanilgan. Rim obodonchiligiga katta hissa qoʻshgan (Panteon ibodatxonasi va hokazo qurgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agro

Agro (yunoncha: agros — dala) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼnosi dehqonchilikka oidligini bildiradi, mas, agrobiologiya, agrotexnika, agrokimyo, agrometeorologiya va hokazo.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrobiznes

Agrobiznes — bozor iqtisodiyotining qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va uning mahsulotlarini chuqur qayta ishlash, sotish, saqlash, taqsimlash bilan bogʻliq sohasi. Bu atamani birinchi marta 1957-yilda amerikalik tadqiqotchilar (J. X. Devis, G. A. Goldberg va boshqalar) qoʻllagan. Tarkibi, maqsadi jihatidan asosan agrosanoat majmuiga toʻgʻri keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrobiotsenoz

Agrobiotsenoz (yun. agro… va biotsenoz) — odamning dehqonchilik yuritish jarayonida (qishloq xoʻjaligi ekinlari ekish, bogʻlar barpo etish va boshqalar) tarkib topgan muayyan hududlar (maydonlar)dagi har xil oʻsimlik va hayvon (mikroorganizm)lar jamoasi. A. organizmlarning tabi-iy jamoadan farqi shundaki, uni tash-kil qiluvchi komponentlarning soni, rivojlanish intensivligi va yashash muddati doimo inson faoliyati taʼsirida boʻladi. A. hayvonot olami, asosan hasharotlardan (koʻpchiligi zararkunanda) iborat. Muayyan turdagi begona oʻtlar bilan birga tirik organizmlarning shak-llanishida madaniy oʻsimliklar belgilovchi shart-sharoit hisoblanib, A.ning energetik asosini tashkil etadi. Nati-jada har bir madaniy oʻsimlik turiga xos A. hosil boʻladi. A. flora va faunani anchagina oʻzgartirib yuboradi, shuning uchun ratsional A. yaratish uning kompo-nentlarini aniq hisobga olishni, ular sonini boshqarishda ilmiy asoslangan usullarni qoʻllashni, kimyoviy vositalar (oʻgʻitlar, pestitsidlar va boshqalar)dan toʻgʻri foydalanishni talab qiladi (yana qarang Bio-geotsenoz, Fitotsenoz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agrogidrologiya

Agrogidrologiya (yun. agros — dala, hudor — suv, logos — fan) — qishloq xoʻjaligi meteorologiyasining bir boʻlimi; tuproqning fizik va suv xossalarini oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agroirrigatsion qatlam

Agroirrigatsion qatlam, agroirrigatsion gorizont -dehqonchilik faoliyati (sugʻorish, haydash va oʻgʻitlash) natijasida hosil boʻlgan tuproq qatlami. Bu qatlam asosan tuproqning uzoq vaqt (baʼzan asrlar da-vomida) sugʻorilishi natijasida suvda oqib kelgan loyqalar, oqiziqlarning har yilgi choʻkishi, yerga eski qoʻrgʻon devorlarini solish va boshqalardan paydo boʻladi. Zarafshon, Buxoro, Xorazm, Tajan vohalarida Agroirrigatsion qatlamning qalinligi 1 — 2 m va undan ortiqni tashkil etadi. Har bir vohaga Agroirrigatsion qatlamning maʼlum tipi xos. Bu daryo suv havzasining geologik tuzilishiga, oqim sharoiti, sugʻorish tizimi rejimiga, dehqonchilik madaniyati va boshqalarga bogʻliq. Tuproq hosil boʻlish jarayonida Agroirrigatsion qatlamning kimyoviy va fizik xossalari hamda morfologik tu-zilishi oʻzgarib boradi. Bunday tuproq chirindi, azot, fosfor, kaliy va boshqalarga boy, rangi va mexanik tarkibi deyarli bir xil boʻlib, bu belgilari bilan Agroirrigatsion qatlam allyuviy va prolyuviy yotqiziqlardan farq qiladi. Uning qalinligi sugʻorish davrining koʻhnaligi, suvning loyqaligi va suvdagi moddalarning tarkibiga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tuproqshunoslik
Agroiqlim xaritasi

Agroiqlim xaritasi — qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini yetishtirish jarayonida iqlim sharoitlari va ularning oʻzaro mu-nosabatini ifodalovchi xarita. Agroiqlim xaritasida muayyan hududning agroiqlim majmuasi, ayrim ekinlarning koʻkarishi uchun zarur iqlim sharoiti, qishloq xoʻjaligida muhim ahamiyatga ega boʻlgan ayrim iqlim sharoiti, mas, faol temperatura yigʻindisi, tuproqdagi foydali nam miqdori; qishloq xoʻjaligi uchun xavfli iqlim hodisalari, oʻsimlikning oʻsuv davri, qishloq xoʻjaligi ishlarini oʻtkazish muddatlari va boshqa koʻrsatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agroiqlimiy rayonlashtirish

Agroiqlimiy rayonlashtirish — hududni agroiqlimiy sha-roitlarning oʻxshashligi va tafovutiga hamda qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi xususiyatlariga qarab izchil rayonlarga boʻlish. Agroiqlimiy rayonlashtirish ekinlarni joylashtirish hamda ularni turli iqpimiy rayonlarda yetish-tirishning oʻziga xos xususiyatlarini oʻsimliklarning oʻsishi, rivojlanishi va mahsuldorligini taʼminlaydigan iqlim resurslarini differensial baholash orqali ilmiy asoslab beradi (qarang Iqlim boniteti). Agroiqlimiy rayonlashtirish aniq iqlimiy rayonlashtirish asosida oʻtkaziladi va ayni paytda umumiy tabiiy-geografik rayonlashtirishning qishloq xoʻjaligi ga oid qismi hisoblanadi. Agroiqlimiy rayonlashtirishning umumiy va xususiy turlari bor. Umumiy rayonlashtirish hududni iqlimning qishloq xoʻjaligi uchun muhim boʻlgan asosiy xususiyatlariga qarab boʻlishni hamda oʻziga xos xususiyatlarga ega boʻlgan rayonlarni ajratishni oʻz ichiga oladi. Hududni xususiy (ixtisoslashtirilgan) rayonlashtirish qishloq xoʻjaligi ish-lab chiqarishiii ixtisoslashtirish bilan bogʻliq boʻlgan aniq masalalarni hal qilish uchun oʻtka-ziladi. Agroiqlimiy rayonlashtirish muayyan hududdagi tuproq va iqlim omillarini hisobga olgan holda issiqlik, yorugʻlik va namlik resurslarini baholash asosida olib boriladi. Oʻrta Osiyo mintaqasi gʻoʻzaga nisba-tan agroiqlimiy jihatdan rayonlashtirilgan. Bu rayonlashtirishga gʻoʻza hosilining yetilishi uchun zarur boʻlgan 10° dan yuqori musbat haroratlar yigʻindisi asos qilib olingan. Chunonchi, temperatura yigʻindisi 4000°ni ifodalovchi izochiziq (bir xil qiymatlarni tu-157tashtiruvchi chiziq) ertapishar, 4400° li izochiziq oʻrtapishar oʻrta tolali, 4900° li izochiziq ingichka tolali gʻoʻza navlari ekilishi mumkin boʻlgan rayonlarning shimoliy chegaralarini ifoda etadi. Oʻzbekiston hududi 12 asosiy agroiqpimiy zonaga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil