MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sulton Segizboyev

Sulton Segizboyev (1899.15.7, hozirgi Oqqoʻrgʻon tumani — 1938.15.6) — siyosat va jamoat arbobi. Avval qishloq maktabida, soʻng Toshkent gimnaziyasida oʻqigan. Iqtisod fanlari boʻyicha professor (1930). Segizboyev 1916-yil Turkistondagi milliy ozodlik harakatida qatnashgan. 1918-yildan xoʻjalik sohasida rahbarlik lavozimlarida. Turkiston oʻlka "Qoʻshchi" tashkiloti masʼul kotibi (1921—22). Fargʻona viloyati partiya komiteti kotibi (1923), Turkiston KP MK tashkiliy boʻlimi mudiri, Toshkent uyezdi partiya komiteti kotibi (1924). Ukraina Starobelsk okrug partiya komiteti yoʻriqchisi (1925). 1925—30 yillarda Qizil professura instituti (Moskva)da oʻqigan, shu institut huzuridagi kechki universitet dekani. Butunittifoq qishloq xoʻjaligi akademiyasining Oʻrta Osiyo filiali va Paxtachilik instituti direktori, Oʻrta Osiyo universitetida kafedra mudiri (1930—31). VKP (b) Qozogʻiston oʻlka komitetida boʻlim mudiri (1932—36), Shimoliy Qozogʻiston viloyat partiya komiteti 1kotibi (1937). Oʻzbekiston XKS raisi, SSSR Oliy Soveti Ittifoq Soveti raisi oʻrinbosari (1937—38). Gazeta, jurnalarga muharrirlik qildi, iqtisod va tarixga oid koʻplab maqolalar yezdi. 1938-yil Toshkentda qamoqqa olinib, qatagʻon qilindi. Oʻlimidan soʻng oqlandi. Segizboyev xotirasi abadiylashtirilgan. Oqqoʻrgʻon tumanidagi shirkat xoʻjaliklari (2 ta), maktab, mahalla, koʻcha, Mirzachoʻl tumanidagi shirkat xoʻjaligi, Guliston shahridagi tibbiyot kolleji, Toshkent shahridagi koʻchalardan biri uning nomi bilan ataladi, Mirzachoʻl va Oqqoʻrgʻon tumanlarida Segizboyev byusti oʻrnatilgan.

Adabiyot 
 Oʻzbekiston tarixi (1917—1991-yil), T., 2000; Muhiddinova F.P., Hasanov Q. Sulton Segizboyev, T., 1978.

Manbalar 

1899-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
15-iyunda vafot etganlar
Qizil Bayroq ordeni sohiblari‎

Turkiston (viloyat)da tugʻilganlar
Moskvada vafot etganlar
Oʻzbekiston SSR hukumat rahbarlari
Oʻzbekiston inqilobchilari
Oʻzbekiston qozoqlari
Segment

Segment (lot. segmentum — kesma, seco — kesaman) — 1) tekislikdagi S. — egri chiziq va shu yoy uchlarini tutashtiruvchi vatar bilan chegaralangan tekis shakl. Doiraviy AtV S. yuzi (rasmga q.) OAtV sektor yuzi bilan AOV uchburchak yuzining ayirmasiga teng; 2) fazoviy S. — fazoviy jismni tekislik bilan kesganda undan ajratib olingan shaklning sirti bilan shu tekislik orasidagi qismi; 3) S. yoki kesma — toʻgʻri chiziqning A va V nuqtasi orasidagi nuqtalarning A va V nuqtalarini ham oʻz ichiga olgan toʻplami. Boshqacha aytganda, S. toʻgʻri chiziqning koordinatalari a<x< b shartni qanoatlantiradigan nuqtalar toʻplami.

Manbalar
Segnet tuzi

Segnet tuzi, C4H4O6KNa4H2O -vino kislotaning kaliynatriyli qoʻshaloqtuzi. Rangsiz kristall modda. 100° da 3 molekula suvini yoʻqotadi, toʻrtinchi molekula suvi esa 130°da ajraladi. Suvda yaxshi eriydi. St. feling rektivi tarkibiga kiradi. Tibbiyotda surgi sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Segoh

Segoh (fors. — uch oʻrin, uch parda) — 1) Oʻn ikki maqom tizimida maʼlum shoʻʼba nomi. Manbalarda koʻrsatilishicha, S. 3 pogʻonali tovushqator boʻlib, pardalari 2 ta butun ton oraligʻida joylashgan; 2) Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibida beshinchi maqom. Tovushqatori eoliy (minor) gammaga toʻgri keladi. Shashmaqomdagi S.ning mushkilot boʻlimi — Tasnifi S, Xafifi S, Garduni S, Muhammasi S, Muhammasi Ajam, Muhammasi Mirza Hakim, Saqili Bastanigor, nasr boʻlimi — 1 va 2 guruh shoʻʼbalaridan iborat. Ulardan birinchisi Saraxbori S (6 ta taronasi va suporishi bilan), Talqini S. (taronasi bilan), Nasri S. (taronasi bilan), Navroʻzi Xoro (uchta taronasi va suporishi bilan), Navroʻzi Ajam (taronasi bilan) hamda Ufar va Suporish qismlaridan iborat. S.ning 2 guruh shoʻʼbasi Moʻgʻulchai S. deb nomlanib, Talqincha, Qashqarcha, Soqiynoma va Ufar qismlarini oʻz ichiga olgan. S. maqom pardalari asosida juda koʻp ashula va cholgʻu yoʻllari yaratilgan: "Segoh", "Girya" III, "Ilgʻor", "Guluzorim", "Figʻon", "Nimchoʻponiy" ashulalari, "Mushkiloti Segoh" kuyi va uning ufari va boshqa S. yoʻllaridan Oʻzbekiston kompozitorlari barakali foydalanishgan (mas, R.Glier va T. Sodiqovning "Layli va Majnun" operasi; Yu. Rajabiy va boshqa Nadejdinning hamda S. Boboyevning "Segoh" simfonik poemalari, M. Tojiyevning 3, T. Kurbonovning 5simfoniyalari va boshqalar).

Manbalar
Emilio Segrè

Emilio Segrè (1905.1.2, Tivoli — 1989) — italyan tadqiqotchi fizigi. AQSH va Italiya Milliy akademiyalari aʼzosi. Rim universitetni tugatgan (1928), 1935-yildan shu universitetda, 1938-yildan Kaliforniya universitetida (1946-yildan professor) ishlagan. 1943—46 yillarda AQSHdagi LosAlamos Milliy laboratoriyasida. Ilmiy ishlari atom spektroskopiyasi, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934—36 yillarda E. Fermi guruhida protonlarning sekinlashishi hodisasini oʻrgangan. Xodimlari bilan birga texnetsiy (1937), astat (1940) va plutoniy239 (1940—41)ni ochgan. O. Chemberlen va boshqa bilan hamkorlikda antiprotonni kashf etgan (1955). Nobel mukofoti laureati (1959; O. Chemberlen bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Segregatsiya

Segregatsiya ( — ajratish) — biron irq yoki etnik guruhni chegaralangan hududga majburlab yoki ixtiyoriy yoʻl bilan koʻchirish yohud alohida maktablar, transport vositalari, xizmat koʻrsatish korxonalari tashkil etish yoki boʻlmasa, boshqa diskriminatsiya choralari orqali ajratib qoʻyish. S. — diskriminatsiyaning alohida koʻrinishidir. Tarixda qonunlashtirilgan S. hollari boʻlgan. Chunonchi, S. AQSH janubida 19-asr 2-yarmining boshida negrlar ozod qilingandan soʻng 20-asrda ham uzoq vaqt saqlanib turdi. JARda 20-asrning 90y.lari boshigacha S.ning eng yomon shakli — aparteid mavjud edi. Irqiy kamsitishning har qanday shaklini tugatish toʻgʻrisidagi 1965-yilgi xalqaro konvensiyaga muvofiq, unda ishtirokchi davlatlar irqiy S. va aparteidni qoralash bilan birga oʻz xududlarida bunday tusdagi har qanday harakatga yoʻl qoʻymaslik, taqiqlash va yoʻqotish majburiyatini oldilar.

Manbalar
Segregatsiya (metallurgiya)

Segregatsiya (metallurgiyada) — qotishma sovitilganda suyuq faza tarkibining oʻzgarishi va qotish jarayonida shu oʻzgarish tufayli qattiq qotishmada har xil tarkibli joylar paydo boʻlishi. S. kristallitlararo, solishtirma ogʻirlik boʻyicha (qavatli) va zonal turlarga boʻlinadi. Kristallitlararo S.ni mikroskop ostidagina payqash mumkin, solishtirma ogʻirlik boʻyicha S.ni qotishma quymasining boʻylama kesimidan tayyorlangan mikroshlifda mikroskopsiz ham koʻrsa boʻladi, zonal S.ni ham mikroskopsiz koʻrish mumkin.

Kristallitlararo S.da dastlab ajralib chiqqan qoʻrgʻoshin kristallitlari bilan shu kristallitlar orasida joylashgan evtektik aralashma (suyuq qotishmadan bir vaqtning oʻzida kristallangan ikki yoki undan ortiq xil kristallarning mexanik aralashmasi) birbiridan farq qiladi. Solishtirma ogʻirlik boʻyicha S. hosil boʻlishiga ajralib chiqadigan qattiq fazoning solishtirma ogʻirligi bilan qolgan suyuq fazaning solishtirma ogʻirligi orasida farq va qotish vaqtida sekin sovitish sabab boʻladi. Zonal S.ga sabab shuki, qolipga quyilgan suyuq qotishma qotayotganda quyma qobigʻidan ichkari tomonga uzunchoq kristallitlar oʻsib chiqib, sirtqi devor hosil qilishi tufayli suyuqlik quyma ichiga toʻplanadi, natijada S. yuz beradi. S. metallar va qotishmalarda nuqsonlar kelib chiqishiga sabab boʻladi, ularga mexanik ishlov berishni qiyinlashtiradi, ularning strukturasi va xossalarini yomonlashtiradi, S.ning oldini olish va bartaraf qilish uchun metall va krtishmalar rafinatsiyalanadi, legirlanadi, qoʻshimchalar qoʻshiladi va boshqa

Adabiyot 
 Toʻraxonov A.S., Metallshunoslik va termik ishlash, T., 1968.

Manbalar
Segu

Segu — Malining jan. qismidagi shahar, Niger daryosining oʻng sohilida. Aholisi 90,9 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Qishloq xoʻjaligi (sholi, yer yongʻoq, shakarqamish, mango, chorvachilik) rayonning savdo markazi. Paxta tozalash, gʻisht zavodlari, toʻqimachilik kombinati bor. Kustarhunarmandchilik korxoialarida gilamlar toʻqiladi.

Manbalar
Sedan

Sedan (Fransiyadagi Sedan shahri nomi bilan bogʻliq, deb taxmin qilinadi) – yengil avtomobil kuzovining nomi. S.ning 4 eshigi va orasida toʻsigʻi boʻlmagan kamida 2 qator oʻrindiklari boʻladi. S. juda mustahkam yuk koʻtaruvchi konstruksiyani hosil qilishga imkon beradi. Masalan, BA32101, GAZ31 („Volga“), „Neksiya“ va boshqa avtomobillarning kuzovi S. tipida yasalgan.

Manbalar
Sedana

Sedana (Nigella L.) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtsimon oʻsimliklar turkumi; ziravor ekin. Asosan, yovvoyi S. (N. integrifolia Rgl.), madaniy ekma S. (N. sativa) turi Kavkaz va Oʻrta Osiyoning adir va togʻlarida uchraydi. Ziravor oʻsimlik sifatida ekiladi. Boʻyi 20— 75 sm, poya tubidagi barglari butun, yuqoridagilari panjasimon boʻlingan. Bargi (mevasi) tuklar bilan qoplangan. Aprel—may oylarida gullab urugʻlaydi. Yaxshi asal beradi. Uning qoramtir xushboʻy urugʻlarida efir moyi bor. Non pishirishda, karam va bodring tuzlashda, veterinariya va tabobatda ishlatiladi. Urugʻi ochiq maydonlarga erta bahorda sepiladi. Damashq S.si (N. damasceana L.) turi manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi. Urugʻi tarkibida damassenin alkaloidi va efir moyi bor.

Manbalar
Sedimentatsion analiz

Sedimentatsion analiz - dispers sistemalardati zarralarning oʻlchamini va polimerlar eritmasidagi makromolekulalar mol. m ni sedimentatsiya tezligi boʻyicha aniqlash usullari majmui. Bu usullar dispers likning oʻrtacha tavsifini, shuningdek, zarralarning oʻlchami yoki massasi boʻyicha taqsimlanish egrisini (polimerlar uchun molekulyarmassaviy taqsimlanishni) aniqlashga imkon beradi. Zarralar oʻlchami 1 mkm.dan katta boʻlgan dagʻal dispers sistemalar (suspenziya, emulsiya) uchun gravitatsion maydondagi sedimentatsiya, kolloid sistemalar va polimerlar eritmasi uchun markazdan qochma kuch maydonidagi sedimentatsiya qoʻllanadi; markazdan qochma tezlanish 100 000 gacha tenglashib, ultratsentrifugalarda rotorning aylanish tezligini minutiga bir necha oʻn minglabgacha yetkazadi.

Manbalar 

== Adabiyotlar ==
Sedimentatsiya

Sedimentatsiya (lot. sedimentum. — choʻkish) — dispers faza zarralari (qattiq donacha, suyuklik tomchisi, gaz pufakchalari)ning suyuq yoki gazsimon dispers muxitda gravitatsion maydon yoki markazdan qochma kuch maydonida choʻkishi yoki yuzaga suzib chiqishi. Agar zarralarning yoʻnalgan harakati ogʻirlik kuchi yoki markazdan qochma kuch taʼsirida zarralarning tartibsiz (xaotik) issiklik harakatidan ustun kelsa, S. sodir boʻladi (qarang Broun harakati, Diffuziya). S. tezligi zarraning massasi, oʻlchami va shakliga, muhitning qovushokligi va zichligiga, shuningdek, maydon kuchining zarraga taʼsiridan yuzaga keluvchi kuchlanishga boglik. Bir-biri bilan oʻzaro taʼsirlashmaydigan mayda sferik zarralar S.si Stoke formulasi boʻyicha aniqlanadi. Tabiatda S. choʻkindi togʻ jinslari hosil boʻlishiga, havzalardagi suvning tinishiga, atmosferadagi suyuq tomchi va qattiq zarralarning ajralishiga olib keladi. Sedimentatsiyada S. kukunlarni fraksiyalarga ajratishda, kimyo-texnologiyada turli mahsulotlarni choʻkma holida ajratib olishda qoʻllanadi. S. sanoatda foydali qazilmalarni boyitishda, kimyo va neft-kimyo texnologiyasi mahsulotlarini ajratishda, suvni tozalashda va boshqalarda ishlatiladi. S. sentrifugalash, ultratsentrifugalash, sedimentatsion analizda keng qoʻllanadi (yana qarang Tindirish, Sedimentatsion analiz).

Manbalar
Sedimentogenez

Sedimentogenez (lot. sedimentum — choʻkish va ... genez) — keng tarkalgan tabiiy jarayon, tabiiy sharoitda barcha turdagi choʻkindilarning harakatlanish yoki muallaq holatidan (suv va havo muhitida) harakatsizlik holatiga oʻtishi. Choʻkindilar koʻpincha quruklik yuzasida, daryo, dengiz, okeanlarda tashqaridan olib kelingan tayyor terrigen (allotigen) materiallar hamda turgʻun va oquvchi (togʻ yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi daryolar, soylar) suv havzalarida biogen va xemogen yoʻl bilan choʻkkan baʼzi (odatda, qiyin eruvchan) birikmalar hisobiga shakllanadi. Baʼzi tadqiqotchilar (N.B. Vassoyevich, 1957, 1962) S. deganda, choʻkmani suv havzasining tubiga tushishidan boshlab to diagenez bosqichigacha, yaʼni suv havzalarida muhit va suv oraligʻida hech qanday kimyoviy qaramaqarshilikka uchramaydigan lahzasigacha boʻlgan jarayonni tushinadi. Rus geologi N. M. Straxov (1953,1960) S. tushunchasiga choʻkmaning rivojlanish davrini ham kiritadi. MDH davlatlarida choʻkindi togʻ jinslari haqidagi fan "litologiya", boshqa davlatlarda esa "sedimentologiya" deb ataladi.

Manbalar
Sezgi organlari

Sezgi organlari - organizmga taʼsir qilayotgan tashqi taʼsirotlarni qabul qilish va idrok etishni taʼminlaydigan ixtisoslashgan periferik tuzilmalar. Ular organizm tashki va ichki muhitdan oladigan turli qoʻzgʻalishlarni qabul qilib, bu hakdagi informatsiyani markaziy nerv sistemasiga uzatadi. So. organizmning atrof muhitga yanada moslashishiga imkon beradi. Oʻta ixtisoslashgan qoʻzgʻaluvchanlik tufayli So. faqat maʼlum turdagi taʼsirotning idrok etilishini taʼminlaydi. Odamda koʻrish organlari, eshitish organlari, hid bilish organlari, maza bilish, tuygʻu organlari farq qilinadi. So. tarkibiga retseptorlar taʼsirlanganda qoʻzgʻalishga qobiliyatli sezgir nerv tolalarining uchi hisoblangan spetsifik nerv tuzilmalari kiradi. Har qanday sezgi organi faqat analizatorlarning periferik boʻlimi hisoblanadi (yana qarang Sezgi).

Manbalar
Ahmet Necdet Sezer

Sezer Axmet Nejdet (1941.13.9, Afʼyon sh.) — Turkiya davlat arbobi. Anqara universitetining huquqshunoslik ftini tugatgan (1962). 1962 yildan Ankara, Dijla va Yerkoy sh.laridagi sud organlarida ishlagan. 1983 yildan Turkiya Oliy sudi aʼzosi, 1988 yildan Konstitutsion sudi haqiqiy aʼzosi, 1998 yildan Turkiya konstitutsion sudi raisi. 2000 y. 16 maydan Turkiya Respublikasi prezidenti.

Manbalar 

6-yanvarda tugʻilganlar
1941-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Sezuvchanlik

Sezuvchanlik, sezgirlik, taʼsirchanlik — tirik organizmning tashqi va ichki muhit taʼsirini qabul qilish xususiyati; tor maʼnoda analizatorlarning qoʻzgʻatuvchilarga javob qaytarish qobiliyati. Nerv sistemasiga ega hayvonlarda ixtisoslashgan sezish hujayra (retseptor)lari turli qoʻzgʻatuvchilarga nisbatan yuqori darajada tanlash sezuvchanligiga ega. Mutlaq va differensial S. farq qilinadi. Analizatorlar qoʻzgʻatuvchilarning minimal darajadagi eng kuchsiz taʼsiri (sezgining mutlaq chegarasi)ni sezish qobiliyati mutlaq S.ni ifodalaydi. Sezgining mutlaq chegarasi bilan mutlaq S. birbiriga teskari proporsionaldir. Mas, bir stakan choydagi shirinlikni sezish uchun bir odam 1 qoshiq shakar solishi yetarli boʻlsa, boshqasi 2—3 qoshiq solishi mumkin. Analizatorlarning qoʻzgʻatuvchilar orasidagi bilinarbilinmas farqlar, oʻzgarishlarni sezish qobiliyati differensial S. deb ataladi. Sezishda qoʻzgʻatuvchining bilinarbilinmas oʻzgarish tugʻdiradigan miqdorining ozgina oʻsishi sezgining differensial chegarasi deyiladi. Differensial S. ham differensial chegara bilan teskari proporsionaldir.

Sezgi chegaralari va S. qoʻzgʻalish hamda tormozlanish jarayonlari bilan belgilanadi.

Nerv sistemasi qanchalik qoʻzgʻaluvchan boʻlsa, S. shunchalik yuqori boʻladi va aksincha. Qoʻzgʻalish jarayoni miya poʻstlogʻining biror qismida hosil boʻlib, boshqa qismlarga tarqaladi. Keyinchalik mashq qilib borish tufayli qoʻzgʻalish maʼlum nerv hujayralarida differensiallanadi, farqlanadi.

Qoʻzgʻatuvchining taʼsiri oʻzgarishi bilan S ham oʻzgaradi; qoʻzgʻatuvchilar sust taʼsir etganda S. oshadi, kuchli taʼsir etganda S. kamayadi. S. analizatorlarning oʻzaro taʼsiri natijasida ham oʻzgaradi. Shuningdek, S.dagi oʻzgarish hayot sharoiti, inson faoliyati bilan uzviy bogʻliq. Ayrim kasalliklar taʼsirida S. oʻzgarishi (kamayishi yoki ortishi), izdan chiqishi yoki butunlay yoʻqolishi mumkin.

Manbalar
Xojabek Seitov

Xojabek Seitov (1917-yil 25-avgust, Qoraqalpogʻiston, Qoraoʻzak tumani — 2001-yil 20-aprel, Nukus) — qoraqalpoq yozuvchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1972). Qoraqalpogʻiston Oʻqituvchilar institutida oʻqigan (1938—1941). Qoraqalpogʻiston Vazirlar Kengashi qoshidagi Radioeshittirish qoʻmitasi (1947—1958) va Qoraqalpogʻiston Yozuvchilar uyushmasi raisi (1952—1958). "Sovet Qaraqalpaqstani" gaz. boʻlim mudiri (1958-yildan). Poetik asarlarida ("Baxtli hayot", 1947; "Gullayotgan ovul", 1955, N. Japaqov bilan hamkorlikda; "Tong shuʼlasi", 1968 va boshqalar) qoraqalpoq xalqi turmush tarzi tasvirlangan. Oʻzbek tilida "Hayot tongi" (1954), "Toʻlqinlar" (1956), "Yaylov yulduzi" (1968) kabi asarlar yozgan. "Mashaqqatli baxt" (1959), "Kuchli shamol" (1973) romanlari muallifi. Mirtemirnit "Qoraqalpoq daftari" asarini qoraqalpoq tiliga tarjima qilgan (1959).

Manbalar 

 

Qoraqalpogʻistonlik yozuvchilar
Seyval

Seyval (Balaenoptera borealis) — yoʻl-yoʻl kitlar oilasiga mansub sut emizuvchi. Urgʻochisining uzunligi 18,8 m gacha. Erkagi kichikroq. Usti toʻq, biqin qismi och kulrang, qorni kulrangdan oqqacha. Qishda urchiydi. Boʻgʻozlik davri bir yilcha. Ikki yilda bir marta bitta, baʼzan ikkita bola tugʻadi. 5—7 yilda jinsiy yetiladi. Arktikadan Antarktikagacha boʻlgan dengizlarda, jumladan, Uzoq Sharq va baʼzan [[Boltiq dengizi|Boltiq dengizlarida uchraydi. Qisqichbaqasimonlar, boshoyoqli mollyuskalar va baliqlar bilan oziqlanadi. Soni kamaymoqda. Ovlash man etilgan.

Manbalar
Seyiston

Seyiston, Sakiston (qadimda — Drangʻiyona) — Eron va Afgʻoniston chegarasida joylashgan tarixiy viloyat. Drangʻiyona nomi 1marta Bihistun kitobalariaya eslatilgan. Drangʻiyonaga sak qabilalari kelib joylashgani uchun (mil.av. 2-asr) Sakiston, keyinchalik S. deb atalgan. S. Mauriyalar imperiyasi, YunonBshtriya podsholigi (mil.av. 3—2-asrlarda) tarkibiga kirgan. Parfiya (mil. av. 3-asr—mil. 3-asr), Sosoniylar davlati (3—7-asrlar.), Arab xalifaligit tobe boʻlgan. 8—9-asrlarda xorijishar harakati markazlaridan biri. Yirik shaharlari: Zabol (Zobul) (Eronda), Zaranj (Afgʻonistonda). Aholisi (forslar, afgʻonlar, balujlar va boshqalar) dehqonchilik (bugʻdoy, arpa, paxta) va chorvachilik (tuya, qoʻy, echki) bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Zardushtiylik tarixi
Seyiston (choʻl tekisligi)

Seyiston — Eron va Afgʻonistondagi gilli choʻl tekisligi. Urtacha bal. 500 m. Iklimi quruq, subtropik iqlim. Hududidan Hilmand, Hashrud. Farruhrud, Harirud va boshqa daryolar oqib oʻtadi. Markaziy qismida Hamun koʻllari joylashgan. Shoʻrxok, taqir, botqoqliklar bor. Choʻl oʻsimliklari, yulgʻun, saksovul oʻsadi. Koʻchmanchi chorvachilik, vohalarda dehqonchilik qilinadi.

Manbalar
Seyitniyazov Narbay

Seyitniyazov Narbay (1948.5.9, Toʻrtkoʻl tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalqoʻqituvchisi (2003). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1970). 1970-yildan Toʻrtkoʻl tumanidagi 32, 1991-yildan 8maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. Noanʼanaviy dars usullaridan foydalanadi.

Manbalar
Reyimbay Seyitov

Reyimbay Seyitov (1915, Qoʻngʻirot shahri) — qoraqalpoq aktyori. Oʻzbekiston xalq artisti (1957). 1936-yil kolxoz teatrida, 1944–92 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida ishlagan. "Kim toʻgʻri" (Qosimjon), "Arshin mol olon" (Sultonbek, Asker), "Bogʻdagul" (Shamshit boʻlis), "Qora yuraklar" (Davlatnazarboy), "Aldar koʻsa" (Saksen), "Gʻarib oshiq" (Gʻarib, Azberxoʻja), "Alpomish" (Alpomish), "Suymaganga suykanma" (Koʻshkinboy), "Oltin koʻl" (Tursunali), "Yurak sirlari" (Sattor), "Ogʻriq tishlar" (Zargarov), "Oʻgʻirlangan baxt" (Mixaylo Gurman), "Berdaq" (Ernazar olakoʻz), "Talvas" (Izbosgan domla), "Qoraqalpoq qizi" (Tojim), "Ahmoq podsho" (podsho), "Soʻna" (Montanello) kabi spektakllardagi rangbarang obrazlari bilan tanildi. Seyitov izlanuvchan, serqirra aktyor boʻlib, u sof drama janridagi spektakllarda ham, musiqali drama janridagi spektakllarda ham bir xil ijod qilgan. Uning qahramonlari ichki hissiyotlarga boyligi, turli harakterdagi rollarni meʼyoriga yetkazib ijro etishi bilan shuhrat topdi. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1969). "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (1991).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1915-yilda tugʻilganlar
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Seym

Seym () — Rossiya Federatsiyasi Kursk viloyati va Ukrainaning Sumi va Chernigov viloyatlaridagi daryo. Desna daryosining chap irmogʻi. (Dnepr havzasi). Uzunligi 748 km, havzasining maydoni 27,5 ming km². Oʻrta Rossiya qirlaridan boshlanadi. Keng vodiy boʻylab yoyilib oqadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Noyab.—dekabr oxirlarida muzlab, mart — aprelda muzdan boʻshaydi. Oʻrtacha suv sarfi (quyilish yeridan 105 km yuqorida). Quyi oqimida kemalar qatnaydi. Seym sohilida Kursk, Lgov, Rilsk, Putivl shaharlari joylashgan.

Manbalar 

    

Rossiyadagi daryolar
Ukrainadagi daryolar
Seym (organ)

Seym (polyakcha — sejm) — 1) Polsha, Litva, Chexiya va Sharqiy Yevropaning boshqa ayrim davlatlaridagi tabakaviyvakolatli organlar; 2) Polsha, Litva (1922—40 y., 1992-yildan) va Latviyada (1922—34) oliy qonun chiqaruvchi organning nomi.

Manbalar
Seysmik ball

Seysmik ball — zilzilani yer yuzasida sezish va uning oqibatida imoratlarning buzilish darajasini seysmik asboblar va makroseysmik usullar bilan belgilaydigan shartli birlik (rakamli baholash). Oʻzbekistonda zilzila kuchini belgilaydigan 12 balli MSK64 jadvali qabul qilingan. Bundan tashqari, jahonda Sb.ni aniklashda Merkellining modifikatsiya (MM), Rixterning magnituda jadvallari (Rixter shkalasi) ishlatiladi.

Manbalar
Seysmik karotaj

Seysmik karotaj - burgʻi quduqlarida elastik toʻlqinlarning oʻtish tezligi, qaytish, tarqalish va yutilish koeffitsiyentlari yordamida togʻ jinslarining seysmik xossalarini oʻrganish. Olingan natijalar seysmik razvedka ishlari natijalarini oʻrganish, togʻ jinslari tarkibi va fizik holatini taxlil qilish, burgʻi qudugʻining texnik holatini aniklashda ishlatiladi. Seysmik karotajning integral va differensial usuli bor. Integral usulda seysmik toʻlqin hosil qiluvchi manba yerning yuziga yaqin joyda, uni (toʻlqinni) yozib oluvchi priyomnik esa burgʻi qudugʻi ichida joylashtiriladi, differensial usulda manba va priyomnik burgʻi qudugʻi boʻylab birga koʻchiriladi. Integral usul 50–100 m chuqurlikdagi qatlamlarni burgʻi quduklarini oʻrganuvchi maxsus seysmik st-yalar yordamida vertikal seysmik zondlash bilan oʻrganiladi. Bunda 20—150 Gs chastotali seysmik toʻlqinlar yozib olinadi. Differensial usulda qalinligi 1–2 m li katlamlar chastotasi 10—100 kGs li seysmik toʻlqinlar yordamida oʻrganiladi.

Manbalar
Babiy Yar

Babiy Yar – Kiyevning sobiq shimoli-gʻarbidagi jarlik, 1941–43 yillarda nemis-fashistlari tomonidan tinch aholi (asosan yahudiylar) va shoʻro harbiy asirlari qatli om qilingan joy. Fashistlar tomonidan Babiy Yarda jami 100 mingdan oshiq shoʻro fuqarolari qatl qilingan. Yodgorlik oʻrnatilgan (1976).

Manbalar

Ukraina
Б (kirill)

Б — oʻzbek Kirill alifbosining ikkinchi harfi. Lab undosh tovushni ifodalaydi, jarangli va portlovchi. Soʻzda jarangsiz undosh oldida, soʻz oxirida jarangsiz (p) talaffuz etiladi (mas: kitobkitop, oʻqib-oʻqip va hokazo)- Baʼzan m tovushi bilan almashinadi (mas: buyum-muyum, bayram-mayram va h.k.). 1929—39 yillarda amalda boʻlgan oʻzbek lotin alifbosi va 1995 yilda qabul qilingan keyingi oʻzbek lotin alifbosidagi ikkinchi harf V koʻrinishiga ega. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda B. harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.

Manbalar 

Kirill alifbosi harflari
Badriy Abdulla

Badriy Abdulla (1893, Samarqand – 1936) – oʻzbek dramaturgi. Rus-tuzem maktabini tamomlab, muallimlik qilgan. 1910-yillarda yevropacha usuldagi yangi oʻzbek teatrining shakllanishiga hissa qoʻshgan. Oʻzining drama truppasini tashkil etdi. 1914–16 yillarda "Juvonmarg", "Ahmoq", "Oʻgay ota", "Boyvachcha" kabi pyesalarini yozdi. Ularda oʻzbek xalqining oʻtmishi va oʻsha davrdagi kechmish hayoti aks ettiriladi. Xususan "Nomoz oʻgʻri" (1920) pyesasida oʻzbek xalqining rus bosqinchilariga qarshi kurashi yoritiladi. Pyesa B. A. truppasi kuchi bilan sahnalashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil