Din falsafasi

Din falsafasi- tafakkur shakllaridan bo‘lgan  
tushunchalar matn va maqsad mohiyatidan kelib chiqib,  
turlicha mazmun kasb etishi, keng va tor ma’nolarda  
qo‘llanilishi mumkin. “Din falsafasi” tushunchasi haqida  
ham shunday deyish mumkin. Xususan, keng ma’noda u din  
haqidagi falsafiy qarashlarni anglatadi. Bunday talqinda  
din falsafasi falsafa kabi qadimiy ildizlarga ega bo‘lib,  
asrlar davomida din, uning mohiyati, inson va jamiyat  
hayotidagi o‘rni haqida shakllangan xilma-xil falsafiy  
qarashlar, yondashuvlar va ta’limotlarni qamrab oladi.  
Tor ma’noda esa, din falsafasi falsafiy usullar va  
tushunchalar apparatini ishga solgan holda dinni o‘ziga xos ijtimoiy-madaniy hodisa sifatida o‘rganuvchi mustaqil  
fanni anglatadi.
Din din falsafasining bilish predmeti hisoblanishi,  
ya’ni “din o‘zi nima?” degan savolga javob izlashi bir  
qarashdayoq aniqdek tuyulsa-da, ammo ushbu hodisaning  
talqini hamma vaqt ham bir xil emasligini qayd etish  
lozim. Zero, din, bir tomondan, umuman, o‘zining mohiyati  
nuqtai nazaridan, ya’ni mavhum, metafizik ma’noda,  
ikkinchi tomondan, o‘zining konkret namoyon bo‘lish shakli,xususiy holatida tadqiq etilishi mumkin. Ushbu ikki  
yondashuv ma’lum ma’noda bir-birini to‘ldiradi. Zero,  
birinchi holatda dinning mohiyati haqida yaxlit tasavvur  
hosil qilinsa, dinga xos bo‘lgan xususiyatlar hamisha  
konkret shakl, ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishini inobatga  
olsak, ikkinchi holatda umuman dinga xos xususiyatlarni  
chuqurroq anglash mumkin bo‘ladi. 
Din falsafasi o‘z predmetini o‘rganishda tayanadigan  
metodologiya konkret falsafiy tizim, ta’limotning o‘ziga  
xosligi bilan belgilanadi. Shunday ekan, dinning falsafiy  
talqinini mantiqiy asoslash bilan birga bilishning adekvatligini ta’minlash ham alohida ahamiyat kasb etadi. 
Bilishning haqiqiy (adekvat)ligini ta’minlashda  
olingan natijalarning mantiqiy va nazariy jihatdan  
ziddiyatli bo‘lmasligi gnoseologiyaning muhim  
qoidalaridan biri hisoblanadi. Ammo umuman to‘g‘ri bo‘lgan  
mazkur qoida konkret falsafiy tizim, ta’limot doirasida  
yaratilgan va unga zid bo‘lmagan, uning asosiy talablaridan tashqariga chiqmaydigan din haqidagi qarashlarni adekvat deb hisoblashga zamin yaratadi.Zero, bunday holatda biz din haqidagi bilimlardan ko‘ra ushbu konkret falsafiy tizim,ta’limot va uning dinga bo‘lgan munosabati haqida ko‘proq bilimga ega bo‘lamiz. Chunki tadqiqotchining shakllanib bo‘lgan qarashlari va yondashuvlari ta’sirida dinning o‘zi emas, balki unga bo‘lgan munosabat yoritiladi. Demak,din falsafasida mantiqiy ziddiyat yo‘q bo‘lgan xulosa,qarashlarni haqiqat, deb qabul qilish yetarli emas.Haqiqat deb qabul qilingan bilimlarda dinning mohiyati aks etishi lozim. Shundagina din falsafasidan din haqidagi ahamiyatli natijalarni kutish mumkin. Bunda obyektivlik tamoyiliga rioya qilish nihoyatda muhim. 
Obyektivlik tamoyili din falsafasini o‘z predmetiga  
real mavjud hodisa sifatida qarashni, tan olishni  
talab etadi. Biroq obyektivlikni xolislik bilan  
chalkashtirish kerak emas. Xolislik tadqiqotchining  
o‘rganayotgan predmetidan muayyan darajada begonalashuviga  
va shu tufayli uning yetarlicha anglanmay qolishiga zamin  
yaratishini inobatga olsak, din falsafasi nuqtai nazaridan  
obyektivlik va xolislik bir xil mazmunga ega emasligi  
oydinlashadi. 
Bilish predmetini tushunishda subyektivlik tamoyili  
ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu tamoyil bilish predmetiga  
u yoki bu shaklda daxldorlikni talab etadi va unga nisbatan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan noxolis munosabatning oldini olishga xizmat qiladi. 
Umuman olganda, o‘rganilayotgan predmetning realligi  
obyektivlikni, uni tushunish zarurati subyektivlikni  
talab etadi. Ammo ushbu ikki tamoyildan faqat biri ustuvor  
ahamiyat kasb etmasligi lozim. Xususan, tarix va zamonaviy voqelik obyektivlik tamoyilining mutlaqlashtirilishi  
dinga salbiy munosabatni, uning ashaddiy tanqidini  
keltirib chiqarishini ko‘rsatadi. Subyektivlik
tamoyilining ustuvorligi esa dinning muayyan shakliga  
alohida e’tibor tufayli umuman din fenomeniga xos  
xususiyatlarning nazardan qochirilishiga va bilish  
natijalarining bir yoqlama bo‘lib qolishiga olib keladi.  
Demak, ikkala tamoyilning ham o‘z holicha qo‘llanilishi  
dinni adekvat anglash jarayoniga ziddir. Bundan din  
falsafasi haqiqatan ham din fenomenini bilishga harakat  
qilar ekan, u tom ma’noda dindan tashqarida bo‘lishi  
mumkin emasligi haqidagi xulosa kelib chiqadi. Chunki din  
falsafasining maqsadi dinni obyektiv ham, subyektiv ham  
talqin etish emas, balki uni adekvat nazariy tadqiq etish,  
taxdil qilish va tasvirlashdan iborat. Bu oxir-oqibatda  
falsafiy-diniy tadqiqotlar natijalarining umuman va  
barcha uchun tushunarli hamda ahamiyatli bo‘lishiga zamin  
yaratadi. Yagona falsafiy tilning bo‘lishi ehtimoldan  
nihoyatda uzoq bo‘lsa-da, bilish natijalarining boshqalar  
uchun ham tushunarli bo‘lishini ta’minlash nihoyatda  
muhimligini ta’kidlash zarur. 
Din falsafasining asosiy muammolari. Din  
falsafasining dinshunoslik fanlari tizimidagi o‘rni,  
dinni falsafiy tadqiq etishning usullari masalasini hal  
etish u o‘rganadigan muammolar ichida alohida ahamiyatga  
ega. Zero, ushbu masalaning muvaffaqiyatli yechimi uning  
maqomi va o‘ziga xos xususiyatlarini aniq belgilab olishga  
yordam beradi.
Bugungi kunda dinning mohiyatiga turlicha yondashuvlar  
va ularga asoslangan turfa ta’riflar mavjud. Bu tadqiqot  
metodologiyasi xilma-xilligining tabiiy hosilasidir.  
Shu nuqtai nazardan qaraganda, dinning ijtimoiy hodisa  
sifatidagi o‘ziga xosligini ko‘rsatuvchi falsafiy ta’rifni  
ishlab chiqish va uni shakllantirishga yondashuv tamoyillari  mazmunini aniqlash ham din falsafasining dolzarb muammolaridan biri bo‘lib qolmoqda. 
Shuningdek, dinning ontologik va gnoseologik asoslari va  
manbalarini tadqiq etish bilan bog‘liq bo‘lgan masalalarda umume’tirof etilgan metodologik bazani shakllantirish  
ham din falsafasi oldida turgan muhim muammolar  
sirasiga kiradi. 
Dinning mohiyatini anglash unga xos xususiyalarning  
tizimli taxdil qilinishi bilan uzviy bog‘liq. Shu ma’noda  
diniy dunyoqarash, ontologiya, gnoseologiya, tafakkur va  
tilning o‘ziga xos xususiyatlari tadqiq etish, bu borada  
mavjud bo‘lgan qarashlar va yondashuvlarda yakdillika  
erishish ham din falsafasining muhim muammolaridan  
hisoblanadi. 
Din falsafasi uchun ulkan ahamiyatga ega muammolar  
qatorida xudo haqidagi teistik ta’limotlarning mazmuni,  
ularning yuzaga kelish sabablarini tadqiq etish, diniy  
falsafaning mazmuni va o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash,mazkur yo‘nalishdagi qarashlarni qiyosiy o‘rganish bilan bog‘liq masalalar mavjudligini ham qayd etish zarur. 
Din falsafasining falsafiy va dinshunoslik fanlari 
tizimida tutgan o‘rni. Ilm-fan rivojlanishining ilk  
bosqichlarida dinshunoslik alohida va mustaqil fan  
sifatida rivoj topgan. Ammo uzoq taraqqiyoti davomida  
dinshunoslik sertarmoq sohaga - din fenomenining  
xilma-xil qirralarini tadqiq etadigan fanlarni o‘zida  
birlashtirgan tizimga aylandi. Bugungi kunda mustaqil  
maqomga ega bo‘lgan dinlar tarixi, din sotsiologiyasi, din  
psixologiyasi kabi fanlarning mavjudligi bunga dalil  
bo‘la oladi. Bu dinshunoslikning yaxlit tizim sifatidagi  
rivoji konkret fanlar taraqqiyoti bilan uzviy bogliq  
holda kechayotganini, ular o‘rtasida integratsiyalashuv  
mavjudligini ko‘rsatadi. 
Dinshunoslik doirasida fanlarga xos differensiallashuv ham davom etmoqda. Bu dinshunoslik tarkibida dinning konkret namoyon bo‘lish shakllarini tadqiqot predmetiga aylantirgan va ko‘plab mustaqil fanlarni o‘zida birlashtirgan yo‘nalish (tarmoq)larning  
yuzaga kelishiga zamin yaratmoqda. Masalan, bugungi  
kunda Qur’onshunoslik, hadisshunoslik, fiqh kabi  
bir qator fanlarni o‘ziga qamrab olgan islomshunoslik  
dinshunoslikning alohida tarmog‘iga aylanib ulgurgani  
fikrimizning isboti bo‘la oladi.
Shu nuqtai nazardan qaraganda, din falsafasining
mustaqil fan sifatida shakllanishi bir tomondan,  
falsafiy bilimlar, ikkinchi tomondan, dinshunoslik  
fani tarmoqlashuvi va mazkur jarayonda yuzaga kelgan  
integratsiyaning hosilasi hisoblanadi. 
Falsafa va dinshunoslik munosabatlari doirasida  
dinni falsafiy anglashning o‘ziga shakli diniy falsafa  
(falsafiy teologiya) shakllanganini ham ta’kidlash zarur. 
Diniy falsafa diniy dunyoqarash tamoyillaridan  
kelib chiqadigan tasavvurlar, g‘oyalar, Yaratuvchi va olam  
(ontologiya va metafizika), inson (antropologiya), jamiyat  
(sotsiologiya, istoriosofiya), bilish jarayoni (gnoseologiya va epistemologiya), qadriyatlar (aksiologiya) haqidagi qarashlar tizimini o‘z ichiga oladi. Sodda qilib aytganada,u din kompetensiyasiga kiradigan ontologik, antropologik,gnoseologik muammolarni falsafiy tushunchalar va usullardan foydalangan holda tadqiq etadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, diniy falsafa, bir tomondan, falsafiy bilimlarning, ikkinchi tomondan, ilohiyotning tarkibiy qismi hisoblanadi. 
Diniy falsafa din falsafasi kabi dinning mohiyatiga  
e’tibor qaratadi.U falsafiy tafakkur natijalariga  
tayangani uchun o‘zida e’tiqod va ratsionallik, dogmatika  
va hurfikrlilikning birligini namoyon etadi, dinning  
mohiyatida yashiringan donishmandlikning ma’nosini  
anglash uchun imkoniyat yaratadi. 
Din falsafasi rivoji dinlar tarixi, din sotsiologiyasi  
va din psixologiyasi kabi fanlar taraqqiyoti bilan ham  
uzviy bog‘liq.Xususan, dinlarning o‘tmishini uning  
konkret shakllarida tiklashga, diniy e’tiqodning turli  
ko‘rinishlari haqidagi ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va  
izoxdashga xizmat qilar ekan dinlar tarixi fani konkret  
dinlar va umuman dinning ijtimoiy hodisa sifatidagi  
rivojining u yoki bu davriga xos xususiyatlarni chuqurroq  
anglashga yordam beradi. 
Din falsafasi din va ijtimoiy voqelik o‘rtasidagi  
aloqadorlikni ham nazariy, ham empirik darajadao‘rganuvchi  
din sotsiologiyasi fani bilan ham uzviy bogliq. Xususan, din sotsiologiyasi tomonidan din va jamiyat hayotining  
turli sohalari o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir va aks ta’sirga  
xos xususiyatlar, dining paydo bo‘lishi va mavjudligining  
ijtimoiy asoslari bilan bog‘liq masalalarni o‘rganish  
jarayonida to‘planadigan empirik materiallar va unga  
tayangan nazariy umumlashmalar din va diniy hayot rivojiga  
xos qonuniyatlarni tushunishda muhim ahamiyat kasb etadi. 
Din falsafasi o‘z rivojida diniy ongning o‘ziga xos  
xususiyatlari, strukturasi va funksiyalarini belgilab  
beruvchi psixologik va ijtimoiy-psixologik omillarni  
o‘rganuvchi din psixologiyasi fani yutuqlariga ham tayanadi.Jumladan, dindorlar ongi va hissiyotlarining konkret ijtimoiy muhit va sharoit bilan bog‘liqligi, diniy  
marosimlarning inson ruhiyatiga ta’siri hamda diniy  
jamoalarning ijtimoiy-psixologik strukturasi, muloqot,  
ishontirish va ta’sir o‘tkazish mexanizmlarini o‘rganish  
bilan bogliq holada to‘plangan materiallar shaxs va jamiyat ma’naviy hayotida dinning o‘rni va rolini tushunishga xizmat qiladi.

Manbalar

Adabiyotlar