MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Karnotit

Karnotit (fransuz kimyogari A. Karno nomidan) — vanadatlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi K2(VO2)2[VOJ,-3H2O. Tarkibida 50—65% VO2 va 18—20% V2Og bor. Monoklin singoniyali. Sariq va yashilroq sariq rangda donador va kukunsimonroq agregat qatlami holida uchraydi. Qattiqligi 2—2,5. Zichligi 5 g/sm3. Kuchli radioaktiv. Uran va vanadiy minerallarining nurashidan hosil boʻladi. Birinchi marta AQShning Yuta va Kolorado shtatlarida yura davri vanadiyli qumtoshlaridan topilgan. Kanada, Kongo Demokratik Respublikasining jan.da, Avstraliya va RFda ham maʼlum. Oʻzbekistonda Zirabuloq-Ziyovuddin, Boʻkantov va Qizilqumda topilgan. Uran va vanadiy uchun ruda.

Manbalar 

Minerallar
Karolina orollari

Karolina orollari - Tinch okeaining g‘arbiy qismidagi arxipelag, Mikroneziya (orollar) Mikroneziyada joylashgan. Mikroneziya Federativ Shtatlari (Markaziy va Sharqiy Karolina orollari: Kosraye, Ponpey, Truk, Yap orollari) va Palau Respublikasi tarkibiga kiradi. Rasmiy tili — ingliz tili. Karolina orollari 1 —10° shimoliy kenglik  va 131 — 163° sharqiy uzunlik oralig‘ida joylashgan 936 vulkanli oroli va atollardan iborat. Quruqlik qismining mayd. 1320km2 ga yaqin. Barcha yirik orollari (eng baland joyi 791 m) vulkan harakati natijasida vujudga kelgan bo‘lib, marjon riflari bilan o‘ralgan. Fosfatlar (minerallar) Fosfat konlari bor. Iqlimi ekvatorial va subekvatorial iqlim bo‘ladi.Yillik yog‘in 2250 mm dan 3000–4500 mm gacha, Kusais orolida 6000 mm yog‘adi. Karolina orollari — tayfunlar (yiliga o‘rtacha 25 tagacha) vujudga keladigan joy. Vulkan orollarida doim yashil tropik o‘rmonlar va savannalar bor; marjon orollarida asosan, kokos palmasi va pandanus daraxti o‘sadi. Mahalliy aholi tropik dehqonchilik, baliq ovlash va chorvachilik bilan shug‘ullanadi. Karolina orollarini 1528-yilda ispan dengizchisi Saavedra kashf qilgan. Ispaniya qiroli Karl II nomi bilan atalgan.Karolina orollari Palau davlati poytaxti Koror deb atalgan.2007-yil 11-fevralda Palau Republikasi poytaxti-Koror shahridan rasman Ngerulmud shahriga ko‘chirilgan.Karolina orollari-Okeaniyaning janubi-g‘arbiy qismida joylashgan.Suv osti baliqlar va dengiz hayvonlariga boy.Noyob riflar va marjon qoyalar bilan o‘ralgan.2022-yilda dengiz hayvonlari soni 234868 tur va endemik hayvonlar 678848 turlarini tashkil qildi.Baliq ovlash va turizm rivojlangan.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Okeaniya
Karolinglar

Karolinglar — Frank davlatida qirollar (751-yildan) va imperatorlar (800-yildan) sulolasi. 

Pipin Pakana Karlning 1-qiroli boʻlgan. K. nomi Buyuk Karl nomidan olingan. Buyuk Karl imperiyasi parchalangach (843), Karl Italiya (905-yilgacha), Germaniya (911-yilgacha), Fransiya (987-yilgacha) hududlarida hukmronlik qilishgan.

Manbalar 

Sulolalar
Karomat

Karomat (arab. — karomat, gʻayritabiiy hodisa) — 1)  «Karomat» so‘zi lug‘atda «ikrom qilinish, yuqorililik, sharaf» ma'nolarini bildiradi. Islom taʼlimotiga koʻra, shu hodisalar paygʻambarlarda namoyon boʻlsa — moʻʼjiza, aziz-avliyolardan sodir boʻlsa — Karomat deyiladi. Gʻayridin, kufr ahlidan sodir boʻlgan sehr-jodu, koʻzbogʻlogʻich (fokus) yoki istidroj (vaqtincha omadli boʻlish) deb ataladi. Masalan, Muso paygʻambar qoʻlidagi hassasini toshga urganda undan suv otilib chiqqani, kerak boʻlganda u katta ilonga aylanib, sehrgarlar yasagan ilonlarni yutib yuborgani moʻʼjizadir. Muhammad (sav)ga berilgan moʻʼjizalarning eng ulugʻi — Qurʼoni karim sanaladi. Karomatlar Alloh suygan bandalariga, aziz-avliyolarning tanasini qabrda chirimasligi, o'ziga tegishli yaxshi ishlarni oldindan his qilishi, suv ustda yurishi, dushmanlar ko'ziga ko'rinmay qolishi kabi ishlar karomat hisoblanadi. Lekin u juda kamyob hodisa bo'ladi. Sufizmdagi ayrim haddidan oshgan insonlar karomatni pirlarimiz, avliyolarimiz xalqni oldiga yig'volib har kuni ko'rsatishadi deb ishonishadi. Bu xato tushuncha. Karomat Alloh istagan vaqtda yuz beradi, bandasining talabiga binoan emas.

Manbalar
Fayzulla Karomatli

Fayzulla Muzaffarovich Karomatli (1925.14.12, Buxoro) — musiqashunos, folklorshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1981). Sanʼatshunoslik fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent pedagogika instituti(1944), Toshkent konservatoriyasi (1950)ni tugatgan. Buxoro teatrida (1941—43), Oʻzbek davlat filarmoniyasi simfonik orkestrida (1943—48) skripkachi. Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1949—50, 1954—55), musiqa boʻlimi mudiri (1955—93), direktor (1957— 64), bosh ilmiy xodim (1994-yildan). Ayni vaqtda, Toshkent konservatoriyasi dotsenti (1955—60), professor (1980— 91), Sharq musiqasi kafedrasi asoschisi va mudiri (1972—80, 1991—97). Koʻpgina oʻzbek kuy va qoʻshiqlarini toʻplab, nashr ettirgan. Oʻzbek musiqa merosi, Oʻrta Osiyo xalklari musiqa folklori masalalariga oid asarlar muallifi. K. Toshkent (1975), Samarqand (1978, 1983, 1987, 1997), Buxoro (1990, 2001)da oʻtkazilgan xalqaro ilmiy anjumanlarningtashkilotchilaridan, shuningdek, Yevropa va Osiyo mamlakatlarida koʻpgina musiqa anjumanlari qatnashchisi. K. YUNESKO qoshidagi musiqa kengashlari (ICM, IOV, CIOFF) aʼzosi. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

 Oʻzbekskaya dombrovaya muzika, T., 1962; Oʻzbekskaya instrumentalnaya muzika, T., 1972; Oʻzbek xalq musiqa merosi, 1—2 j., T., 1978—85; Muzikalnoye iskusstvo Pamira (N. Nurjonov bilan hamkorlikda), M., (1—2-kitob), 1978-86.

Adabiyot 
 Abdull aye v R., Fayzulla M.Karomatli, T., 1996.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1925-yilda tugʻilganlar
14-dekabrda tugʻilganlar
Saʼdulla Karomatov

Saʼdulla Muzaffarovich Karomatov (1928.14.7, Buxoro — 1987.21.8, Toshkent) — jurnalist, yozuvchi, jurnalist. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1978).

Faoliyati 
Toshkent universitetining filologiya fakultetini tugatgan (1949). Oʻzbekiston radioeshittirish qoʻmitasida xodim (1949—51), „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasida adabiy xodim, boʻlim mudiri (1954—1957), „Oʻzbekiston madaniyati“ (1957—1959), „Sovet Oʻzbekistoni“ (1959—1966) gazetalarida masʼul kotib, „Toshkent oqshomi“ — „Vecherniy Tashkent“ gazetalarining bosh muharriri (1966—1982), Oʻzbekiston Yozuvchilari uyushmasi kotibi (1982—1985)
.

Asarlari 
1963-yilda esa uning birinchi yirik nasriy asari—"Tog‘lar tabassumi" hujjatli qissasi maydonga keldi. So‘ng „Amuning zar kokillari“(1964), „Go‘zallik ramzi“(1965), „Kumush kamar“(1964) singari ocherklar to‘plamlari bosmadan chiqdi. Shundan so‘ng u mohir hikoyanavis va qissanavis sifatida qalam tebratdi. Bir muhabbat fojiasiga bagʻishlangan „Bir tomchi qon“(1968), ikkinchi jahon urushidan keyingi hayot mashaqqatlari haqidagi „Eʼtiqod“ (1970) kabi qissalarini yaratdi. U so‘nggi yillarda geologlar hayotidan olib yozilgan „Oltin qum“ va cho‘llarni o‘zlashtirayotganlarga bag‘ishlangan „So‘nggi barxan“ romanlarini yaratdi.

Tarjima asarlari 
Saʼdulla Karomatov Jyul Vernning „Suv ostida 8000 mill“, turkman yozuvchisi Qilich Quliyevning „Qora karvon“ romanlarini, Eron yozuvchilarining hikoyalar to‘plamini, tojik yozuvchisi Yusuf Akobirovning „Tegirmon to‘xtagach“ qissasini, Vadim Kojevnikovning „Peshin chogi kungay tomonda“ romanini o‘zbek tiliga o‘girgan.

Unvonlari 
Saʼdulla Karomatovga O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi unvoni berilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekistonlik yozuvchilar
1928-yilda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
14-iyulda tugʻilganlar
21-avgustda vafot etganlar
Karotaj

Karotaj (frans. carotte — burgʻi kerni; aynan — sabzi) — burgʻi quduqlari va quduqlar atrofidagi togʻ jinslarini elektr, radioaktiv (yadrogeofizik), termik, akustik (ultratovush), magnit, seysmik va b. metodlar yordamida tadqiq qilish. K.dan geologik kesimlarning tarkibi, qatlamlarning qalinligi va foydali qazilmalarni topishda hamda suvning burgʻi kovakka oqib chiqayotgan joyini, kovakning ogʻish burchagi, qatlamlarning yotish burchagini aniqlashda foydalaniladi. Konchilik amaliyotiga kirib qolgan K. termini izohlanayotgan tushunchani yetarlicha bermaydi. Ilmiy-texnika adabiyotlarida K. oʻrnida quduqlarni tadqiq qilishning geofizik metodlari, konchilik geofizikasi, burgʻilash geofizikasi ham qoʻllaniladi. Termik metod 1908-yil Boku neft konlarida sinab koʻrildi. 1926-yil Fransiyada yuqori samarali elektrik K. ixtiro qilindi. Chuqur quduqlarni qazishda K. ishlari, albatta, birga olib boriladi. K. stansiyasi deb nomlanuvchi koʻchma avtomatik qurilmada qayd qiluvchi apparatlar, burgʻi kovagiga kerakli pribor va zondlarni koʻtarib tushiruvchi mexanizm va yordamchi uskunalar oʻrnatiladi. K. stansiyasi bir vaqtning oʻzida bir necha fizik parametrlarni yozib olishi mumkin. K. paytida kovakka qabul qiluvchi qurilmalar (mas. elektr K.da elektrodlar, magnit K.da kovak magnitometrlari, seysmik K.da seysmopriyomniklar) tushiriladi. Qurilmalardan olinadigan maʼlumotlar kovak ustidagi maxsus apparatlar yordamida qogʻozga yozib boriladi. K. diagrammalari kovak yuqorisidagi oʻlchanayotgan nuqtagacha hamma parametrlarni egri chiziqlar holatida aks ettiradi. Bu chiziqlar oʻrganilib, kovakning geologik tuzilishi aniqlanadi. Diagrammalarning barcha geologik izohlariga ega boʻlish uchun kompleks metodlardan foydalaniladi. Metodlar togʻ jinslari va rayondagi foydali qazilmalarning fizik xususiyatlari, burgʻilashning texnik sharoitlari va geologik vazifalariga qarab tanlanadi. K. eng qulay, arzon va keng tarqalgan geofizik usullardan biri.

Manbalar
Karotinoidlar

Karotinoidlar — oʻsimliklar, ayrim mikroorganizmlar (zamburugʻlar, bakteriyalar) va hayvonlarning sariq, pushti yoki qizil pigment". K. kimyoviy tabiatiga koʻra, asosan, sikllik tuzilishga ega boʻlgan uglevodlardir. Yogʻlar va organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Erkin oqsillar bilan kompleks holda uchraydi. K.dan karotin (oʻsimlik va hayvon toʻqimalarida), ksantofill (oʻsimliklarning yashil qismida), likopin (pomidor mevasida), kriptoksantin (sariq makkajoʻxori donida), astaksantin (qisqichbaqasimonlar qalqonida), pektinoksantin (mollyuskalar gonadasida) koʻp uchraydi. K. odam va hayvonlar organizmiga, odatda, oziq bilan oʻtadi. K.dan r-karotin va kriptoksantin A provitamin (qarang Vitaminlar) boʻlib, jigarda vitaminga aylanadi. R-karotin tibbiyotda keng qoʻllaniladi; K. — oziqovqat sanoatida boʻyovchi modda sifatida ishlatiladi. Karotin preparatlaridan A avitaminozda, uning kolloid suvli eritmalaridan kuygan va sovuq urganda ogʻriqsizlantiruvchi malham sifatida foydalaniladi. Karotin oʻsimliklardan olinadi; mikrobiologiya sanoatida sintez qilinadi.

Manbalar
Karachi

Karachi, Karochi (balujlarning kulachi qabilasi nomidan) — Pokistondagi shahar. Mamlakatning janubiy qismida, Hind daryosi deltasida, daryoning Arabiston dengiziga quyilish joyidan 100 km yuqorida. Sind viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 9,3 mln. kishi (1998).

Karachi XVIII asr boshida baliq ovlovchilar qishlogʻi oʻrnida vujudga kelgan. 1843-yilda inglizlar bosib oldi va XIX asrning 2-yarmida Buyuk Britaniyaning harbiy-dengiz bazasiga aylandi. 1947-1959-yillarda Pokiston poytaxti.

Karachi — mamlakatning eng katta shahri, iqtisodiy va savdo markazi. Transport yoʻllarining xalqaro tuguni, dengiz porti (yillik yuk ortib-tushirish 15 mln. tonna). Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Mamlakat tashqi savdosining aksari qismi (taxminan 70%) Karachi orqali oʻtadi. Karachi va uning atrofida erkin savdoning mamlakatda birinchi eksport ishlab chiqarish zonasi tashkil etilgan. Karachi va uning atrofidagi sanoat korxonalari Pokistonda ishlab chiqarilgan sanoat mahsulotining yarmini, jumladan, toʻqimachilik (asosan, ip-gazlama) sanoati mahsulotining 1/3 qismiga yaqinini beradi. Oziq-ovqat (tamaki, baliqni qayta ishlash va boshqalar), koʻn-poyabzal, sellyuloza-qogʻoz, sement, oyna, kimyo va farmatsevtika, metallsozlik va mashinasozlik (avtomobilsozlik, kemasozlik, ehtiyot qismlardan mototsikl va motorollerlar yigʻish va boshqalar), rezina-texnika, neftni qayta ishlash korxonalari bor. Karachi yaqinida mamlakatdagi birinchi AES joylashgan.

Karachida banklar, sugʻurta va savdo kompaniyalarining boshqarmalari, bir necha oliy oʻquv yurti, jumladan, universitet (1951), politexnika instituti, ilmiy tadqiqot institutlari, kollejlar, Milliy muzey, Pokiston davlati asoschisi Muhamad Ali Jinna maqbarasi, zamonaviy meʼmoriy binolardan Oliy sud binosi (XX asr boshi), "Interkontinental" mehmonxonasi, Davlat banki binosi va boshqalar bor.

Metropolitan hududi shahar atrofi bilan birga 3530 kvadrat kilometrdan ortiq boʻlgan dunyoning eng koʻp aholisi boʻlgan ikkinchi shahrini tashkil etadi. Shahar aholisi oʻsishi turli xil muhojirlar va qochqinlar kelishi hisobiga bogʻliq, deb hisoblanadi. Ular asosan bu yerga doimiy istiqomat qilish uchun kelgan.

Karachi oʻzining tabiati va aholisining miqdori koʻpligi tufayli mahalliy aholi orasida "Chiroqlar shahri" deb nomlanadi.

Tarixi 
Karachi hududi qadimgi yunonlar tomonidan juda koʻp nomlar atalgan: 

 Krokola - Aleksandr Makedonskiy Hind vodiysidagi yurishidan keyin Bobilga flot tayyorlash uchun qarorgoh qurgan joy; 
 "Morontobara" (Karachi bandargohi yaqinidagi Manora oroli boʻlishi mumkin), u yerdan Aleksandrning admirali Nearx suzib ketdi; 
 Baqtriya podsholigining porti Barbarikon. U arablarga Debal nomi bilan maʼlum boʻlgan, u yerdan Muhammad bin Qosim oʻzining 712-yilda Janubiy Osiyoga bostirib kirgan qoʻshinini boshqargan. 
 Karachi "Kolachi" nomi bilan Balujiston va Makrandan kelgan sindhi va baluj qabilalari tomonidan tashkil etilgan bo'lib, ular bu hududda kichik baliq ovlash jamiyatini tashkil etgan.

Manbalar 

Pokiston
Shaharlar
Karpat togʻlari

Karpat togʻlari — Oʻrta Yevropaning sharqiy qismidagi togʻ sistemasi. Vengriya, Chexiya, Slovakiya, Polsha, Ruminiya, Moldaviya va Ukraina hududlarida; Uzunligi 1500 km. Bratislava sh. yonidan Dunay daryosi vodiysidagi Temir Darvoza (tangi)gacha davom etgan. Qavariq tomoni shimoli-sharq va sharqqa qaragan yoy shaklida. Eni shimoli-gʻarbida qariyb 250 km, oʻrta qismida 120 km, janubi-sharqida 430 km gacha.

Karpat togʻlari boʻylama va koʻndalang vodiylar bilan ajralgan turli yoʻnalishdagi tizmalardan iborat. Orografik jihatdan Gʻarbiy, Sharqiy va Janubiy qismlarga boʻlinadi. Gʻarbiy Ruminiya togʻlari (eng baland choʻqqisi – Bixor togʻi, 1848 m) va Transilvaniya platosi (bal. 600– 800 m) ham Karpat togʻlari tarkibida. Karpat togʻlari koʻp qismining bal. 800–1200 m, eng baland joyi – Baland Tatra togʻlaridagi GerlaxovskiShtit choʻqqisi (2655 m). Karpat togʻlari yoyining qavariq tomonidagi togʻ oldi qismi (kengligi 40–60 km) neogen davrining gʻovak jinslaridan, markaziy qismidagi tizmalari kristalli jinslar (granit, gneys) va ohaktoshlardan tuzilgan. Karpat togʻlari Alp burmalanishi davrida vujudga kelgan. Foydali qazilmalardan neft, yonuvchi gaz, ozokerit, kaliy, tosh va osh tuzlari, qurilish materiallari (marmar), shifobaxsh mineral suvlar, simob (Zakarpatyeda), polimetall konlari, koʻmir va qoʻngʻir koʻmir, temir va marganets rudalari, rangli va nodir metall konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi shim. va sharqida –5 dan –4° gacha, janubida –3 dan –2° gacha, togʻ tepalarida –9°, –10°. Iyulning oʻrtacha tempaturasi togʻ etaklarida 17–20°, togʻ tepalarida 5–4°. Yillik yogʻin Karpat togʻlariyoyining qavariq tomonida 600–800 mm. Gʻarbiy Ruminiya togʻlarida 800–1000 mm. Togʻ tepalarida 1200–2000 mm. Yogʻinning aksari qismi yozda yogʻadi. Qor togʻ yon bagʻirlarida 5–7 oy saqlanadi. Doimiy muzlik va abadiy qorlar yoʻq.

Karpat togʻlari – Yevropadagi eng katta suvayirgʻichlardan biri. Visla va Odra daryolari Boltiq dengiziga quyiladi. Koʻpgina daryolari Dunay va Dnestr havzasiga mansub. Togʻ etaklaridagi qad. oʻrmon-dasht va oʻrmonlar oʻrnida bogʻ va tokzorlar barpo etilgan, ekinzorlar bor. Togʻ yon bagʻirlaridagi togʻ-oʻrmon qoʻngʻir tuproqli yerlarda dub, qoraqaragʻay, togʻ-podzol tuproqli, yerlarda qaragʻay oʻrmonlari, togʻ tepalarida subalp butazorlari va alp oʻtloqlari bor. Hayvonlardan tiyin, quyon, ayiq, boʻri, silovsin, suvsar, bugʻu, qobon, karqur, boyqush, kakku va boshqalar mavjud. Karpat togʻlarida aholi, asosan, togʻ oldilarida va togʻ oralaridagi vodiylarda zich yashaydi. Asosiy mashgʻuloti – dehqonchilik, tokchilik va bogʻdorchilik. Togʻ tepalarida aholi siyrak, chorvachilik va oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Kurort koʻp. Turizm, alpinizm rivojlangan. Sportning qishki turlari boʻyicha musobaqalar oʻtkazib turiladi.

Manbalar 

Togʻlar
Karpentariya qoʻltigʻi

Karpentariya qoʻltigʻi - Arafura dengizidagi qoʻltiq. Avstraliyaning shim. qirgʻoqlarida. Keyp-York va Arnemlend yarim orollari oraligʻida. Maydon 328 ming km. Quruqlik ichkarisiga 600 km kirib borgan. Chuq. 71 m gacha. Suvining oʻrtacha temperaturasi yuza qismida 23—29°. Shoʻrligi 34,8%(>. Suv koʻtarilishi 3,2 m gacha. Sohillari past, tekis, botqoqlashgan, mangra oʻrmonlari bilan qoplangan.

Manbalar 

 

Qoʻltiqlar
Kasabian

Kasabian 1997-yilda Lester shahrida tuzilgan ingliz rock guruhidir. Guruh avvaliga vokalchi Tom Meighan, gitarachilar Sergio Pizzorno va Christopher Karloff hamda bas gitarachi Chris Edwards'lardan iborat edi. 2004-yili guruhga dovulchi Ian Matthews, 2006-yili esa Karloff oʻrniga gitarachi Jay Mehler keldi.

Kasabian musiqasi The Stone Roses, Primal Scream va Oasis guruhlarinikiga oʻxshatiladi. Kasabian 2010-yili Eng Yaxshi Britan guruhi deb topildi. Guruhning Fire qoʻshigʻi 2010-yildan beri Angliya premyer ligasi madhiyasi sifatida ishlatiladi.

Diskografiyasi 
 Kasabian (2004)
 Empire (2006)
 West Ryder Pauper Lunatic Asylum (2009)
 Velociraptor! (2011)
 48:13 (2014)
 For Crying Out Loud (2017)
 The Alchemist's Euphoria (2022)

Manbalar

Havolalar 
 Rasmiy sayti
 Kasabian MySpace sahifasi

Brit mukofoti sovrindorlari
Fort-Shevchenko (Tupqarag'an tumani)

Fort-Shevchenko — shahar, Mang'istau viloyati Tupqaragʻan tumanining maʼmuriy markazi. Kaspiy dengizining sharqiy sohilida, viloyat markazi Aqtau shahridan shimoli-gʻarbga tomon 130 km uzoqlikda joylashgan. Aholisi 5,228 kishi (2013).

Tarixi 
Oʻrta asrlarda bu yerda dengiz porti — Ketikqala shaharchasi joylashgan. Kaspiy dengizining sharqiy qirgʻogʻini egallash maqsadida 1716-yili Rossiya imperiyasi Petr I-ning farmoniga binoan A.Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi ekspeditsiya shu yerda dastlabki „Avliyo Petr“ rus qamalining poydevorini quradi. 1846-yil shtabs-kapitan M.I. Ivaninning boshchiligi bilan Novo-Petrovsk qamali qad rostladi. 1857-yildan qamal atrofida paydo boʻlgan shahr Fort-Aleksandrovsk, kengash hukumatining dastlabki yillarida Fort-Uritskiy, 1939-yildan boshlab hozirgi nomi bilan ataladi. Shaharning chekka qismida Qoʻrgʻantas togʻida vayrona boʻlgan qamalning qoldiqlari saqlangan. 1882-yil Fort-Aleksandrovsk Mangʻistau uezining markazi boʻlib, 1896-yili unga shahar mavqei berildi. 1850 — 1857 yillari bu shaharga ukrainlarning buyuk shoiri T.G. Shevchenko badargʻa qilindi. 1932-yili Shevchenkoning memorial muzeyi ochildi. 1928-yil Fort-Shevchenkoga shahar maqomi berildi. 1938 — 1963 yillar Shevchenko tumanning markazi, 1992-2001 yillar viloyat ahamiyatiga ega shahar boʻldi. 1992-yil yangidan tashkil topgan Tupqaragʻan tumanining markazi, tuman ahamiyatiga ega shahar.

Ijtimoiy soha 
Chet ellarning neft-gaz kompaniyalari bazasi shu shaharda joylashgan. 2006-yil shaharning 160 yillik yubileyi nishonlandi. Shaharda bosmaxona, tuman aloqa boʻlimi, 2 maktab, 4 bolalar bogʻchasi, madaniyat uyi, 2 kutubxona, 3 muzey, mehmonxona, avtomat telefon stansiya, tuman kasalxonasi va shifoxona, dorixona, sanepidemiologiya stansiya faoliyat yuritadi.

Manbalar

Havolalar 
 Форт-Шевченко в Казахстанской энциклопедии

Qozogʻiston shaharlari
Abelcourt

Abelcourt Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
303 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 40,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,4 km2. Dengiz sathidan 247 – 302 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Aboncourt-Gesincourt

Aboncourt-Gesincourt Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
204 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 18,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 10,8 km2. Dengiz sathidan 215 – 315 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Achey

Achey Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
68 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 9,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,0 km2. Dengiz sathidan 206 – 258 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Adelans-et-le-Val-de-Bithaine

Adelans-et-le-Val-de-Bithaine Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
305 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 29,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 10,4 km2. Dengiz sathidan 292 – 445 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Aillevans

Aillevans Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
133 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 22,9 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,8 km2. Dengiz sathidan 267 – 393 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Aillevillers-et-Lyaumont

Aillevillers-et-Lyaumont Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
1679 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 46,4 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 36,2 km2. Dengiz sathidan 260 – 516 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Ailloncourt

Ailloncourt Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
275 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 29,3 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 9,4 km2. Dengiz sathidan 264 – 450 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Ainvelle (Haute-Saône)

Ainvelle Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
178 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 27,0 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,6 km2. Dengiz sathidan 228 – 298 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Aisey-et-Richecourt

Aisey-et-Richecourt Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
115 nafar aholi istiqomat qiladi (2005). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 14,7 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 7,8 km2. Dengiz sathidan 216 – 317 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Alaincourt (Haute-Saône)

Alaincourt Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
92 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 16,1 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 5,7 km2. Dengiz sathidan 235 – 285 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Amage

Amage Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Lure tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
337 nafar aholi istiqomat qiladi (2004). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 51,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 6,5 km2. Dengiz sathidan 334 – 560 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari
Amance (Haute-Saône)

Amance Fransiyaning Franche-Comté mintaqasida joylashgan kommunadir. Haute-Saône departamenti Vesoul tumani tarkibiga kiradi.

Aholisi 
754 nafar aholi istiqomat qiladi (1999). Aholi zichligi — har kvadrat kilometrga 42,8 nafar kishi.

Geografiyasi 
Maydoni — 17,6 km2. Dengiz sathidan 210 – 287 m balandlikda joylashgan.

Manbalar 

Haute-Saône shaharlari