MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ktesifon

Ktesifon (arab. Taysafun, Madoin) — Furot daryosi chap qirgʻogʻidagi qad. shahar (hozirgi Bagʻdod yaqinida). K. Parfiyaning harbiy tayanch punkti (miloddan avvalgi 3-asrdan), keyinchalik parfyan shoxlarining qarorgohi boʻlgan. Rim imperatori Trayandan boshlab rimliklar bir necha marta K.ni egallashgan. K. 266 yilda Sosoniylar poytaxti boʻlib, soʻnggi antik davrning eng katta va boy shaharlaridan biri sifatida shuhrat qozongan. Sosoniylarning hashamatli saroy harobalari saqlangan. K. 637 yilda arablar tomonidan bosib olingan va vayron qilingan. Bagʻdod barpo etilganidan keyin (762 yil) uzil-kesil oʻz ahamiyatini yoʻqotgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Iroq tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Ku isitma

Ku isitma, Ku rikketsioz, Avstraliya kasalligi, Oʻrta Osiyo isitmasi, Termiz isitmasi — rikketsiya mikroorganizmlari qoʻzgʻatadigan yuqumli isitmali kasallik.

Tarixi 
Kasallik birinchi marta 1933 — 1935-yillarda Avstraliyaning Queensland shtatida aniqlangan (nomi shundan olingan). Qoramol, qoʻy, it, ot, tuya, choʻchqa va yovvoyi parrandalar, yovvoyi hayvonlar, kemiruvchilar va odam kasallanadi.

Simptomlari 
Bunda, asosan, oʻpka zararlanib, isitma chiqadi. Klinik belgilari: kasallikning yashirin davri 8 kundan 4 haftagacha davom etadi. Qisqa muddatli isitma koʻtarilishi, ishtaha yoʻqolishi, shilliq pardalar qizarishi, boʻgʻoz hayvonlarda mastit, vaginit va bola tashlash, erkak hayvonlarda orxit kuzatiladi. Tashxis klinik, epizootologik, epidemiologik holatga qarab qoʻyiladi va qon zardobini tekshirish bilan tasdiqlanadi.

Yuqish usullari 
Kasallik qoʻzgʻatuvchisi (Rickettsia burneti) kokk yoki tayoqcha shaklidagi rikketsiya. Tabiatda bu kasallik chaqiruvchisi kanalar, kemiruvchilar organizmida saqlanib, kasallik ular ozuqalarni ifloslashi yoki qon soʻrishi paytida yuqadi. Kasal hayvondan rikketsiya sut, siydik, axlat orqali tashqi muhitga chiqadi. Odamga kasal hayvon sutini qaynatmay isteʼmol qilganda, goʻsht mahsulotlari orqali yoki kana chaqqanda yuqadi. Kasallik koʻproq chorvadorlarda, ferma va kushxona xodimlarida uchraydi.

Davolash usullari 
Davolashda antibiotiklar (xlortetratsiklin, terramitsin, tetratsiklin, levomitsetin) beriladi.

Kasallikning oldini olish uchun yaylov davri paytida qayvonlar kanalarga qarshi va molxonalar kemiruvchilarga qarshi dezinfeksiya qilinadi. Kasallikka gumon qilingan hayvonlarni tana haporati oʻlchanadi. Qoni tekshiriladi, kasallik aniqlansa, tegishli tadbirlar oʻtkaziladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 

Kasallik alomatlari
Kuautemok

Kuautemok (Cuauhtemoc) (1494/ 1502—1525) — atsteklar bosh hukmdori (1520—21); ispan bosqinchilariga qarshi qurolli kurash rahbari. Meksika milliy qahramoni. Tenochtitlan (hozirgi Mexiko) mudofaasi vaqtida yuksak harbiy salohiyat va shaxsiy jasorat koʻrsatgan. K. buyrugʻiga koʻra, shahar mudofaa inshootlari (xandaqlar, devorlar, koʻchabandlar, otliq qoʻshinga qarshi maxsus toʻsiqlar) bilan mustahkamlangan. Pistirmalardan unumli foydalangan. Tenochtitlan qulagach (1521), K. ispanlar tomonidan asir olinib, qattiq qiynoqlardan soʻng qatl qilingan.

Manbalar
Kub

Kub ( - Kubos) (matematikada) — muntazam oltioyoqlik. Kub 6 yoq, 12 qir, 8 uchga ega. Kub yoklari kvadratlardan iborat boʻlib, har qaysi uchida oʻzaro perpendikulyar uchtadan qirra birlashadi. Kub simmetriya markazi, 9 tadan simmetriya oʻqi va simmetriya tekisligiga ega. Qirrasi a boʻlsa, Kubning sirti S=6a², hajmi V=a³ga teng; 
Kubning barcha qirralarining yigʻindisi L=12a boʻladi.>.

Yana q. 

 Parallelepiped
 Kvadrat
 Geometriya
 Shar

Manbalar
Kuba (shahar)

Kuba — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar. Xachmas temir yoʻl stansiyasidan 28 km. Katta Kavkazning shim.-sharqiy etagida. Shosse yoʻllar tuguni. Aholisi 21,5 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Meva-sabzavot konserva zavodi va boshqa bor. Gilam toʻqish taraqqiy etgan. Yirik bogʻdorchilik rayoni markazi. Tarixoʻlkashunoslik muzeyi, Ozarbayjon Sanʼat universiteti filiali, drama teatri bor. K.ga 15-asr da asos solingan. K. 18-asr ning 2-yarmida Kuba xonligi poytaxti.

Manbalar
Kuba fanlar akademiyasi

Kuba fanlar akademiyasi -Kubaning eng yirik ilmiy muassasasi. 1962-yil Gavana shahrida tashqil etilgan. Tarkibida biol., shakarqamish, atmosfera fizikasi, yadro fizikasi, geogr., tarix va boshqa ilmiy tadqiqot institutlari bor. Boʻlimlari kibernetika, falsafa, antropologiya va boshqa fanlarga oid tadqiqot ishlari olib boradi. 20 ga yaqin ilmiy tadqiqot instituti ishlaydi.

Manbalar 

 

Kuba
Fanlar akademiyalari
Kuba xonligi

Kuba xonligi - Shim.-Sharqiy Ozarbayjondagi davlat (18-asr oʻrtasi — 1806). Shim.-Sharqiy Ozarbayjon Zakavkazyening eng boy, aholi zich joylashgan qismi boʻlib, Zakavkazyening mollari uning muhim savdo portlari orqali tashqi bozorga oʻtgan; u Rossiyaning jan.ini Eron bilan va u orqali Hindiston va boshqa Sharq mamlakatlari bilan bogʻlagan. Kuba xonligi ni 1758—89 yillarda Ozarbayjonning buyuk davlat arbobi Fatalixon Kubaviy (1736—89) boshqargan. U Kuba xonligi atrofiga Ozarbayjonning janubidagi Ardabil shahrigacha boʻlgan Kaspiy boʻyi yerdarini birlashtirgan; Eron tajovuziga qarshi 1787-yilda gruzin podshosi Iraqliy II bilan shartnoma tuzgan. Fatalixon vafotidan soʻng 90-yillar boshida Kuba xonligi parchalanib ketgan, 1806-yilda Rossiyaga qoʻshib olingan.

Manbalar
Kubaliklar

Kubaliklar (oʻzlarini kubanos deb atashadi) — xalq. Kubaning asosiy aholisi (10,6 mln. kishidan ortiq). taxminan aholisining yarmi mulatlar, qolganlari oq tanli va negrlar. Umumiy soni 11,7 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Ispan tilining kuba lahjasida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar. K., asosan, qishloq xoʻjaligi (shakarqamish, tamaki, sholi, meva yetishtirish) bilan shugʻullanadi. Koʻp tarmoqli sanoat rivojlangan. Anʼanaviy xalq tomoshasi — karvanallar (las komparsas) oʻtkazib turishadi.

Manbalar
Kubango

Kubango, Okanango — Afrikadagi daryo. Angola, Namibiya va Botsvana hududlaridan oqadi. Oʻz. 1600 km, havzasining maydoni 800 ming km² atrofida. Angola hududidagi Biye yassitogʻligidan boshlanadi, yuqori qismida serostona. Kalahari ichki oqim oblastida botqoqli delta hosil qilib tugaydi. Deltasining jan. tarmogʻi Ngami koʻliga, shim. vaqt-vaqti bilan Kvando daryosiga kuyiladi. Botletle tarmogʻi esa Makgadikgadi botigʻidagi botqoqliklarni suv bilan toʻyintiradi. Asosiy irmogʻi — Kvito (chapdan). Yozgi yomgʻirli mavsumlarda toshadi. Oʻrtacha suv sarfi 255 m³/sek.

Manbalar 

Angoladagi daryolar
Namibiyadagi daryolar
Botsvanadagi daryolar
Kuban

Kuban — Rossiya Federatsiyasining Stavropol va Krasnodar oʻlkalaridagi daryo. Shimoliy Kavkazda. Elbrus togʻi yon bagʻirlaridan boshlanib Azov dengizining Temryuk qoʻltigʻiga kuyiladi. Oʻz. 870 km, havzasining maydoni 57900 km². Dengizga kuyilish yeridan 116 km yuqorida daryodan Protoka tarmogʻi ajralib chiqadi. Oʻsha yerdan K.ning deltasi (maydoni 4300 km²) boshlanadi. Asosiy irmoqlari: Katta va Kichik Zelenchuk, Urup, Laba, Belaya, Pshish. Yillik oʻrtacha suv sarfi Krasnodar shahri yaqinida 425 m³/ sek. Daryo oqimini tartibga solib turish uchun Nevinnomisk kanali, Tshchik, Krasnodar, Shapsug suv omborlari qurilgan. K. etagida muhim sholikorlik rayoni tashqil etilmokda.

Deltasidan baliqovlanadi. Daryoning quyi qismida (Krasnodar shahri dan kuyilish yerigacha) kema qatvaydi. Daryo boʻyida Karachayevsk, Cherkessk, Nevinnomisk, Armavir, Novokubansk, Kropotkin, Ust-Labinsk, Krasnodar, Temryuk shaharlari bor.

Manbalar 

 

Rossiyadagi daryolar
Kuban-Azov boʻyi pasttekisligi

Kuban-Azov boʻyi pasttekisligi, Kuban boʻyi pasttekisligi — Gʻarbiy Kavkaz oldidagi pasttekislik. Jan.da Katta Kavkaz togʻlari, sharqda Stavropol qirlari, gʻarbda Azov dengizi, shim.da Don va Manich daryolarining kuyi qismi bilan chegaralanadi. Asosan, Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasida. Balandligi 100–150 m. Mezokaynozoy choʻkindi jinslari ustini lyossimon qumoq va gillar qoplab yotadi. Shim.-gʻarbida gaz konlari bor. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yillik yogʻin 400–600 mm. Landshafti qora tuproqli dasht. Shimoliy Kavkazning gʻallakor rayoni.

Manbalar
Kubachinlar

Kubachinlar (oʻzlarini urbugan deb ataydilar) — Dogʻistonda yashovchi dargʻinlar tarkibidagi etnik guruh. Dogʻiston (Kubachi posyolkasi) da 2 ming kishi, Rossiya Federatsiyasida 4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari) yashaydi. Dargʻin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. Metallga badiiy ishlov berish bilan mashhur. Asbob, buyumlarni oʻyib, zarb berib, hallab, emallab, qimmatbaho, rangli toshlar qadab, inkrustatsiya usulida kumushni qoraytirib naqshlab bezatishgan. Vaqshlar oʻsimliksimon shakllardan iborat boʻlib, oʻziga xosligi bilan ajralib turadi.

Manbalar
Kubik parabola

Kubik parabola - Dekart koordinatalari sistemasida tenglamasi u=I koʻrinishda boʻlgan tekis algeb-raik 3-tartibli egri chiziq, bunda k*Q (rasmga q). Agar A>0 boʻlsa, Kubik parabola birinchi va uchinchi koordivata choraklarida yotadi. Sonlardan taqribiy ildiz chiqarishda Kubik parabola dan (k={ boʻlganda) nonomogramma sifatida foydalanish mumkin.

Manbalar
Kubik tenglama

Kubik tenglama - ax3 + x2 + sx + + </=0 koʻrinishdagi tenglama. a, , s, d — Kubik tenglama ning koeffitsyentlari, x — esa nomaʼlum son. Kubik tenglama ning xususiy hollari Umar Xayyom, umumiy hollari esa S. Ferro, N. Tartalya va J. Kardanolarning ishlarida toʻda yechilgan.x = u — -J- almashtirish yordamida Kubik tenglama yi+py+q=Q koʻrinishga keladi. Bu holda Kardano formulasi:X2Xʼv v- v 123 a orqali Kubik tenglama ning ildizlarini topish mumkin. D = — 27a2—4r ifoda Kubik tenglamaning diskriminanta. D > 0 boʻlganda Kubik tenglama uchta haqiqiy, D< 0 boʻlganda bitta haqiqiy va ikkita kompleks ildizlarga ega. Kubik tenglama uchun ham F. Viyet formulalari oʻrinli:

Manbalar
Kubok

Kubok-suyuqliklarni quyish yoki ichish uchun ishlatiladigan ochiq idish . Stakanlar shisha, metall, chinni, loy, yog'och, tosh, polistirol, plastmassa, alyuminiy yoki boshqa materiallardan tayyorlanishi mumkin Odatdatutqichlar yoki boshqa bezaklar bilan o'rnatiladi.Choy va boshqa suyuqliklarni berishda ko'pincha likopcha ishlatiladi.

Manba

Yana qarang 

 Plita
 dastasi bilan krujka
 mo'ylovli chashka
 choy piyola
 Kofe chashka
 qirg'oq
Kubratxon

Kubratxon, Kuvrat,Kurt (584 642) — qad. bulgʻorlar xoni (632—642). Turk xoqonligi parchalangach (7-asr 30-yillari), dulo urugʻi vakili K. zudlik bilan Azov boʻyi dashtlaridagi tarqoq bulgʻor qabilalarini birlashtira boshlagan. Shu tariqa tarixiy manbalarda Boʻyuk Bulgʻoriya nomi bilan mashhur boʻlgan yangi davlat birlashmasi vujudga kelgan. Uning tarkibiga turkiyzabon bulgʻorlargiva emas, balki ugʻur (ugor) tilida soʻzlashuvchi qad. major (venger) qabilalari ham kirgan, lekin, yetakchi davlat tili [hukmron dulo urugʻining tili] — turkiy til boʻlgan, Bu — birlashma negizida elatlar shakllana boshlaganligidan guvoxlik beradi. K. vafoti bilan u tuzgan davlat ham parchalanib ketgan, ularga K. ning oʻgʻillari — Batboy (katta oʻgʻli) va Asparux boshchilik qilishgan.

Adabiyot 
 Pletneva S. A., Kochevniki srednevekovya, M, 1982.

Manbalar 

 

Kishilar
Davlat yetakchilari
584-yilda tugʻilganlar
642-yilda vafot etganlar
Al-Quvayt

Kuvayt, Al-Kuvayt — Kuvaytning poytaxti. Fors qoʻltigʻidagi Kuvayt buxtasining janubiy sohilida. Aholisi 1 million kishi (1998). Iqlimi quruq tropik iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 11°, iyulda 34°, yillik yogʻin 1000 mm dan ziyod. K. 18-asr boshidan qurila boshlagan. 1756-yildan Saboh amirligining poytaxti. 1871-yilda K.ni turklar, 1899-yilda inglizlar bosib olgan. 1961-yildan mustaqil mamlakat poytaxti.

Mamlakatning savdo-moliya va taqsimot markazi. K. — yirik dengiz porti (mamlakat importining 70% K. orqali oʻtadi). Avtomobil yoʻllari tuguni. Savdo firmalari, hukumat banklari, asosan, Al-Quvayt Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Tayyor qismlardan avtomobil yigʻish, sovitkich, televizorlar ishlab chiqarish, oziq-ovqat, sement, neft kimyosi, kema remonti korxonalari, dengiz suvini chuchuklantirib beruvchi zavod, issiqlik elektr stansiyasi mavjud. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Milliy universitet (1966), ilmiy tadqiqot institutlari (neft geologiyasi boʻyicha), markaziy kutubxona (1936), etnografiya va arxeologiya muzeylari va boshqa bor. 6-asrda qurilgan qad. ibodatxona qoldiqlari saqlangan.

Manbalar
Kuvez

Kuvez (frans. couveuse – inkubator) – maʼlum haroratli, havosi namlangan va kislorodga boy moslama (apparat); chala va nimjon tugʻilgan chaqaloqlarning tana haroratini bir maromda saqlash uchun qoʻllanadi. K.ning ochiq (felka-karavot) va yopiq (tibbiy inkubator) xillari bor. Qadimda chala tugʻilgan chaqaloqlarni issiq jun mato yoki paxta va shunga oʻxshashlarga oʻrabchirmab telpakka solib parvarishlashgan. 19-asr ning 2- yarmidan boshlab Rossiya, Avstriya, Fransiya, Shvetsiya va boshqa mamlakatlarda ancha takomillashtirilgan K. ishlab chiqarila boshlandi. Ulardan keng tarqalgani Kredes vannochkasi boʻlib, uning devorlari ikki qanat metalldan yasalgan, tubida sovuq suv chiqib ketadigan yoʻli boʻlgan. Devorlari orasiga vaqt-vaqti bilan voronka orqali issiq suv quyib turilgan. Uning anchagiva kamchiliklari ham boʻlgan. 1878-yilda Parijda yogʻochdan yasalgan K.lar rasm boʻldi. Keyinchalik elektr K.lar ishlab chiqarila boshlandi. Boʻlar metalldan yasalgan boʻlib, devorlari orasida K. ichidagi haroratni bir xil ushlab turadigan moslamalar mavjud, ular yordamida tashqaridan turib ichkaridagi chaqaloqlarga mos va xos iqlimni yaratish mumkin boʻladi. Bu K.larning yuqori qismi ochiq boʻlgani bois, chaqaloqlar choyshabga oʻralib toʻgʻridan-toʻgʻri K. ichiga yotqiziladi, soʻngra hamshira kerakli muolajani bemalol bajaraverishi va hatto uni choʻmiltirishi ham mumkin. Oʻzbekiston Respublikasining tugʻ-ruq komplekslari va shifoxonalarning bolalar boʻlimlarida chala tugʻilgan chaqaloqlar boʻlimi mavjud, ular barcha qulayliklari bor K.larda parvarish qilinadi. Xususan, hozir mamlakat tugʻruqxonalarida Yaponiyaning „Xitachi“ firmasidan grant asosida olingan K.lardan foydalanilmokda. Bu K.lar hozirgi zamon talabiga javob beradigan barcha moslamalar (moʻʼtadil harorat, namlik, kislorod, chaqaloq vaznini oʻlchash tarozlari, kvars lampalari va h. k.) bilan jihozlangan. Moslamalar orqali shifokor qoʻllari bilan K.ning old devoridagi eshikchalardan bolani tekshirishi, muolajalar qilishi va vaqt-vaqti bilan ketliklarini yangilashi, tarozida tortib ogʻirligini nazorat qilib turishi mumkin. K. de-vorlari oyvasimon plastmassadan yasalgan, bu bola holatini koʻzatib turish imkonini beradi. K. ichida chaqaloq yalangʻoch holatda maxsus karavotchada yotadi. K. ni steril tarzda ushlab turish mumkin, buning uchun uning devorlari yuviladi, ichi esa kvars lampasi orqali mikroblardan tozalanadi.

Manbalar
David Kugultinov

David Nikitich Kugultinov (13-mart 1922 - 17-iyun 2006) Choxan — Avganara qishlogʻi) — Qalmoq xalq shoiri (1969). Ijodi 1936-yildan boshlangan. Qalmoq va rus tillarida ijod qiladi. Birinchi sheʼriy toʻplami — "Yoshlik sheʼrlari" (1940). "Moabit tutquni" (1958), "Sar-Gerel" (1963—64), "Aql qoʻzgʻoloni" (1965—71) kabi dostonlar; "Hayot va oʻylar" (1963—67) va "Butun umr" (1939—67) sheʼrlar majmui hamda "Men sening tengdoshingman" (1966), "Aprel chaqirigʻi" (1975) kabi sheʼrlar toʻplami muallifi.

Manbalar 

 

Sovet yozuvchilari
Daniil Kuguchkov

Daniil Mironovich Kuguchkov (1897.20.12, hozirgi Stavropol oʻlkasi, Georgiyev tumani — 1970.11.4, Samarqand) — tuproqshunos olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1958), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1955), professor (1957). Orjonikidzedagi Gorek qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan (1931). Oʻzbekiston qishloqxoʻjaligi institutining tuproqshunoslik va umumiy dehqonchilik kafedrasi mudiri (1934—70). K. karbovatlar bilan shoʻrlangan tuproqlar tasnifini ishlab chiqdi. Zarafshon vodiysidagi gidromorf tuproqlarda shoʻrlanishning yangi — karbonat-magniyli turini aniqladi va uning ekinlarga zararli taʼsirini isbotlab berdi, drevaj va yer osti suvlarini tadqiq etdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Kudaro

Kudaro — ibtidoiy odamlar manzilgohi; 5 ta gʻordan iborat. Jan. Osetiyaning Chasanalixox togʻidagi Jojori daryosining oʻng qirgʻogidan topilgan (1955). Arxeolog V. P. Lyubin tomonidan 1956—61 yillar oʻrganilgan. 1- va 3-gʻorning quyi qatlamidan hayvonlar, qushlar, baliqlarning suyak qoldiqlari va Ashel davri (Ashel madaniyati) tosh qurollari, choʻqmor, qirgʻich va boshqa topilgan. Yuqori madaniy qatlamlari esa mustye, mezolit, jez davri va oʻrta asrlarga oid.

Manbalar 

Gʻorlar
Arxeologiya
Osiyo tarixi
Kudoʻnggarlik

Kudoʻnggarlik — toʻqilgan ipgazlama va shoyini hamda oshlab olingan charmni urib tekislash, silliklash va unga jilo berish (pardozlash) kasbi. K. bilan usta-kudoʻnggar shugʻullangan. Oʻrta Osiyo, xususan, Oʻzbekistonda qadimdan maʼlum. Us t a K. da toʻqmoqsimon yogʻoch asbob-kudoʻngdan foydalangan. K. kasbi ayrim joylarda (mas, Margʻilonda) kichik xususiy hunarmandchilik korxonalarida saqlanib qolgan. Hozir bu kasb toʻqimachilik korxonalarida pardozlash mashivalari zimmasiga yuklangan. Buning uchun gazlama agat, poʻlat, shisha, yashma (rangdor tosh)dan yasalgan gʻaltaqlar (roliklar) orasidan muayyan haroratda bosim ostida oʻtkaziladi. Shunda gazlama yoki charm sirti bir tekis, silliq va yaltiroq boʻlib chiqadi. Bu ishni maxsus presslarda ham bajarish mumkin.

Manbalar
Kuyov

Kuyov — qarindoshlik munosabatlarini ifodalaydigan atama. 1) Qizning eri (qizning ota-onasiga nisbatan); 2) uylanayotgan yoki uylangan yigit oʻz qayligʻiga, uning ota-onasi, qarindoshlari, hatto mahalladoshlariga ham K. hisoblanadi. Uni kattalar K., kichiklar pochcha deb ataydilar. Yigit unashtirilgandan boshlab K. nomini oladi. Kelin tomon K.ni juda katta izzat, ehtirom bilan hurmat qiladi. Matriarxatdan patriarxatga oʻtilishi natijasida oʻzining oilaviy, urugʻ xoʻjaligi bilan mustahkam bogʻlangan yigit qizni oʻz oilasiga olib kiradi. K. likning kelib chiqishi ekzogam nikoh hamda nikohdan soʻng qizning yigit uyiga kelib yashashi bilan paydo boʻlgan. Oʻzbeklarda erga chiqqan qiz, asosan, K.nikiga kelib yashaydi, ammo uylangandan soʻng qaynotaqaynonaning uyida yashab qoluvchi K. (ichkuyov) ham boʻladi (yana qarang Ichkuyov).

Manbalar
Kuyovnavkar

Kuyovnavkar, kuyovjoʻralar — nikoh toʻyida kuyov bilan birga kelinnikiga boruvchi yigitlar, kuyovning doʻstlari, tengqurlari. Ular dastlab kuyovning uyida toʻplanadilar. Yigitlar to kelinnikiga borguncha kelin eshigi oldida, hovlisida ashula va oʻyin qiladilar (aksari karnay-surnay bilan boriladi). K.lar kuyovni oʻrtaga olib, kelin uyida ziyofat dasturxoni tuzab qoʻyilgan xonaga kiradilar. K.larga ziyofat beriladi, ularga quyuq-suyuq taomlar tortiladi. Ziyofatdan soʻng K.lar kuyovga kelin tomondan berilgan sarponi kiydiradilar. Ular toʻy tantanalarini davom ettirish uchun toʻyxonaga qaytadilar. Respublikamizning jan. viloyatlarida ziyofatdan soʻng, kuyov bilan kelinni chimildiqqa qirgʻizish uchun 2—3 ta yigit qoldirib tarqaladilar. Xorazmning ayrim joylarida kuyov va K.lar toʻy kuni emas, toʻydan soʻng kelinning ota-onasinikiga boradi. Respublikamizning turli tumanlarida K.lik rasm-rusumlari oʻziga xos shakllarda saqlanib kelmoqda.

Manbalar
Kuyovqoʻrgʻon

Kuyovqoʻrgʻon — ilk oʻrta asrlarga oid badavlat dehqon qoʻrgʻoni (milodiy 5-asr). Yodgorlik Termizdan 26 km shim.da, Angor tumanida, Zartepadan 300 m sharqda joylashgan. K. 1977-yil Arxeologiya institutining Baqtriya ekspeditsiyasi tomonidan toʻliq ochib oʻrganilgan (Pi-dayev Sh. P.). Qoʻrgʻon 2 qanatli bino boʻlib, kvadrat shakldagi (20x18) pax-sa koʻtarma (platforma) ustiga qurilgan. Binoning ikkala qanatida 5—6 tadan xona mavjud. Bu yerda mehmonxona, yotoqxona va xoʻjalik xonalari boʻlgan. Xoʻjalik xonalari uzun yoʻlaksimon shaklda boʻlib (12,6x2,4 m), ularning tomi ravoqsimon qilib xom gʻishtlardan terib chiqilgan. Qolgan xonalar yassi qilib yopilgan. Bino darvozasi qoʻrgʻonning shim. tomonida joylashgan. K. tarixida 2 meʼmoriy bosqich qayd qilingan. 2-bosqichda bino xonalari tuzilishiga ayrim oʻzgartirishlar kiritilgan. Qurilish materiallari sifatida toʻgʻri toʻrtburchak shakldagi xom gʻishtlardan foydalanilgan. Qoʻrgʻonni oʻrganish davomida turli shakldagi sopol idishlar va boshqa uy-roʻzgʻor buyumlari topilgan. Togʻ tizmalar orasida loyganchdan ishlangan monumental haykallar alohida oʻrin egallaydi. Haykallarda oqsuyak ayol va erkaklarning obrazlari aks ettirilgan. Haykallarning har biri oʻziga xos koʻrinishga ega. Haykaltarosh yaratilayotgan obrazlarga joʻshqin hayotiylik baxshida etgan. Har bir obraz oʻzining badiiy barkamolligi bilan ajralib turadi. Haykallarda kushon davri haykaltaroshligining anʼanalari oʻz ifodasini topgan. Haykallar qoʻrgʻonning 2-qavatida joylashgan mehmonxonaning 3 devorini bezatib turgan. 4-devor rangli surat bilan naqshlangan. K. haykallari Oʻrta Osiyodagi ilk asrlarga oid hayotiy obrazlarni oʻzida mujassamlashtirgan yagona haykaltaroshlik namunasidir. Haykallar ilk oʻrta asrlardagi Toharistonning boy va yuqori rivojlangan moddiy va maʼnaviy madaniyatidan dalolat beradi. K. ilk oʻrta asrlarga xos boʻlgan qoʻrgʻon meʼmorligining dastlabki koʻrinishidir. Qoʻrgʻon oʻzining ilgʻor meʼmoriy yechimlari bilan ajralib turadi.

Shokirjon Pidayev.

Manbalar 

    

Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Kujula Kadfiz

Kujula Kadfiz (Kadfiz I) -Kushon podsholigittt asoschisi (miloddan avvalgi 1-asr oxiri — milodiy 1-asr 1-yarmi). Koʻchmanchi yuyechjilar (toharlar)ning guyshuan — kushon qabilasiga mansub. Xitoy tarixiy yilnomalarida u Kiotszyuko nomi bilan maʼlum. Tarixiy haqiqatga yaqin taxminga koʻra, yuyechji qabilalari tomonidan Baqtriya istilo qilingandan (miloddan avvalgi 2-asr, 3-choragi) taxminan 100 yildan bir oz vaqt oʻtgach, K. K. kushonlar oʻrtasidagi oʻzaro taxt uchun kurashda qolgan 4 yuyechji qabilalari orasidagi oʻz tarafdorlari bilan Baqtriyaning jan.-gʻarbiy hududlarida oʻz hukmronligini oʻrvatgan. U parfyanlarning Baqtriyaning gʻarbiy hududlariga uyushtirgan tajovoʻzlariga qarshi harbiy harakatlar olib borgan. Baqtriyada yuzaga kelgan siyosiy vaziyat va harbiy kuchlar nisbati K. K. foydasiga oʻzgarmaganligi, uni Hindukush togʻlari osha Kobul (Gaofu) viloyatiga ketishga majbur qildi. U Kobul viloyatini boʻysundirib, viloyat hokimi sifatida tangalar zarb qilishni yoʻlga qoʻydi. Kobuliston hokimi boʻlgan vaqtda K. K. hali mustaqil siyosat olib bormagan. U Paropamisad (Kashmir)ning hind-yunon shohi Germeyning (miloddan avvalgi 1-asrning oʻrtalari) ustuvorligini kabul qilgan. Asta-sekin K.K.ning harbiy qudrati oshib borishi unga qoʻshni hududlarni oʻz tasarrufiga olishga imkoniyat berdi. Bu borada Hindistonning shim.-gʻarbiy hududlaridagi siyosiy parokandalik unga juda qoʻl kelgan. U oʻz eʼtiborini shu yerdarni bosib olishga qaratgan. Koʻp vaqt oʻtmay, u oʻz homiysi Germeyga qarashli hamma yerdarni oʻziga boʻysundirgan. Germeyga qarashli hududlarning qoʻshib olinishi kushon hokimligining qudratli davlatga aylanishiga olib keldi. Keyinchalik K.K. jan.dagi hind-parfyan shohi Gandofar hududlari (Gandhara, Araxosiya) hisobiga oʻz davlati chegarasini yanada kengaytirgan. Xitoy manbalarida qayd qilinishicha, K.K. 80 yil umr koʻrgan. Shundan taxminan 50 yilini yuyechji qabilalarini birlashtirishga, kushonlar qabilasining ustuvorligini oʻrnatishga, Kushon podsholigiga asos solishga va uni qudratli davlatga aylantirishga bagʻishlagan.

Adabiyot 
 Bichurin N. Ya. ( Iakinf), Sobraniye svedeniy o varodax, obitavshix v Sredney Azii v drevniye vremeva, t.2, M.-L., 1950; Pugachenkova G.A., Rtveladze E. Yu., Severvaya Baktriya — Toharistan, T., 1990.

Manbalar 

 

Kushon podsholari