Dendrobium

Dendrobium — Orxideyadoshlar oilasiga mansub, epifit va litofit orxideyalar turkumi. Bu juda katta turkum boʻlib, janubiy, sharqiy va janubi-sharqiy Osiyoning koʻp qismida, jumladan, Xitoy, Yaponiya, Hindiston, Filippin, Indoneziya, Avstraliya, Yangi Gvineya, Vetnam va boshqa koʻplab joylarda oʻsadigab 1800 dan ortiq turlarni oʻz ichiga oladi. Ushbu turdagi orxideya daraxtlar yoki toshlar yuzasida oʻrmalab yuradigan ildizlarga ega, ular kamdan-kam hollarda tuproqda oʻsadi. Bargi novda uchida oltitadan toʻp boʻlib oʻsadi va shoxsiz gullaydigan poya boʻylab bittadan gullar joylashadi. Dendrobiumni kichikroq avlodlarga ajratishga bir necha bor urinilgan, biroq ularning koʻpchiligi Tanlangan oʻsimlik oilalarining Butunjahon nazorat roʻyxati tomonidan qabul qilinmagan.

Tavsif 
Dendrobium turlari asosan epifitik yoki litofitik boʻlsa-da, bir nechta turlari quruqlikda oʻsadi. Ular silindrsimon ildizlarga ega boʻlgan simpodial oʻtlar boʻlib, odatda pseudobulb asosidan kelib chiqadi. Pseudobulbs, mavjud boʻlganda, qattiq, baʼzan qamishsimon, silindrsimon yoki konus shaklida va barglarning asoslari bilan koʻproq yoki kamroq qoplangan. Ikki qatorda joylashgan bir nechta barglar mavjud, barglarning shakli chiziqlidan choʻzinchoqgacha, baʼzan silindrsimon shaklda boʻladi.

Bir va koʻp sonli resupinat gullar oʻrtasida shoxlanmagan gullaydigan poya boʻylab joylashgan boʻlib, ular qisqa yoki uzoq umr koʻrishlari mumkin. Gullar oq, yashil, sariq yoki pushtidan binafsha ranggacha boʻlishi mumkin, koʻpincha etiketkada kontrast ranglar mavjud. Sepals va gulbarglar odatda bir-biriga oʻxshash, lekin labellumdan sezilarli darajada farq qiladi. Labellum koʻproq tuxum shaklida boʻlib, torroq uchi taglik tomon va ustunning yon tomonlarida joylashgan. Koʻpincha yorliqning markazida tor, parallel tizmalardan iborat kallus mavjud.

Taksonomiya va nomlash 
Dendrobium turkumi birinchi marta 1799-yilda Olof Swartz tomonidan rasman tasvirlangan va tavsif Nova Acta Regiae Societatis Scientiarum Upsaliensis' jurnalida nashr etilgan. Dendrobium nomi qadimgi yunon tilida „daraxt“ degan maʼnoni anglatuvchi dendron va „hayot“ degan maʼnoni anglatuvchi bios soʻzlaridan kelib chiqqan boʻlib, aksariyat turlarning epifit oʻsishiga ishora.

1981-yilda Fridrix Brieger Avstraliya va Yangi Gvineyadagi barcha terete bargli dendrobiumlarni yangi Dockrillia turkumiga birlashtirdi va 2002-yilda Devid Jons va Mark Klements turkumni Thelychiton, Tropilis, Vappodes va Winikani oʻz ichiga olgan kichikroq avlodlarga ajratdi. Tanlangan oʻsimliklar oilalarining Butunjahon nazorat roʻyxatida sinonimlar sifatida qabul qilinadi.

Boʻlimlar 
2009-yilda Xitoyning onlayn florasi bu jinsni quyidagi boʻlimlarga ajratdi:

 Aporum
 Breviflora
 Brevisaccata
 Calcarifera
 Crumenata
 Kaliptrochilus
 Dendrobium
 Dendrokorin
 Densiflora
 Distikofillalar
 Formosa
 Grastidium
 Holochrysa
 Pedilonum
 Phalaenanthe
 Spatulata
 Stuposa

Tarqalishi va yashash joyi 
Dendrobium turkumidagi orxideyalar turli xil yashash joylariga, Himoloy togʻlaridagi baland togʻlardan pasttekislikdagi tropik oʻrmonlarga va hatto Avstraliya choʻlining quruq iqlimida ham oʻsadi.

Bogʻdorchilikda foydalanish 
Dendrobium qisqartmasi Den deb ataladi. Bu tur orxideya ishqibozlari tomonidan katta talabga ega. Bu olijanob dendrobium (Den. nobile) zotlari kabi koʻplab navlar va duragaylarning paydo boʻlishiga olib keldi, ular Himoloydan asl oʻsimlikning ranglarini sezilarli darajada kengaytirdi. Cuthbertsonʼs dendrobium (Den. cuthbertsonii) gullari har biri oʻn oygacha davom etishi haqida xabar berilgan. 

Koʻpgina Dendrobium turlari havodan toluol va ksilenni kuchli ravishda olib tashlashi maʼlum.

 Dendrobium Ismoil Sabri Yaakob
 Dendrobium Bae Yong-Jun
 Dendrobium Sccci 100 yilligi
 Dendrobium Margaret Tetcher
 Dendrobium Iriana Jokowi
 Dendrobium Jozef maktabi
 Dendrobium Yip Pin Xiu

Grex Dendrobium Berry Qirollik bogʻdorchilik jamiyatining Bogʻdagi xizmatlari uchun mukofotini oldi.

Baʼzi Dendrobium turlari dorivor oʻsimliklar sifatida etishtiriladi. Masalan, olijanob dendrobium (D. nobile) anʼanaviy xitoy tabobatida qoʻllaniladigan 50 ta asosiy giyohlardan biri boʻlib, u shí hu (kíní) yoki shí hú lán (shí hu lán) deb nomlanadi.

1889-yilda chop etilgan „Avstraliyaning foydali mahalliy oʻsimliklari“ kitobida Dendrobium canaliculatum Avstraliyaning Kvinslend shtatining tub aholisi tomonidan „yamberin“ deb atalgan.

Madaniyatda 
Ushbu turning koʻplab turlari va navlari taniqli gul timsollari boʻlib, sanʼat asarlarida tasvirlangan. Avvalgilar orasida:

 Dendrobium formosum (chiroyli gigant gulli dendrobium) – Ranong provinsiyasi timsoli (Tailand)
 Dendrobium 'Kim il Sungʻ (Kimilsungia) – Shimoliy Koreya gerbi
 Dendrobium moniliforme (Sekikoku) – Matsushima gerbi, Miyagi (Yaponiya)
 Dendrobium nobile (noble dendrobium) – Sikkim gerbi (Hindiston)
 Dendrobium bigibbum (Kuktaun orkide, anggrek larat) – Maluku provinsiyasi (Indoneziya) va Kvinslend (Avstraliya) gerbi.
 Dendrobium util(mahalliy anggrek serat nomi bilan tanilgan) – Indoneziyaning Janubi-Sharqiy Sulavesi provinsiyasining emblemasi

Kuktaun orxideyasi 1968 va 1998-yillarda Avstraliya markalarida tasvirlangan va 1967 va 1976-yillar oraligʻida chiqarilgan Singapur Orchid Series valyuta kupyuralarining old tomonida bir nechta Dendrobium greges gullari tasvirlangan:

 Dendrobium Marjorie Xo – 10 dollar
 Dendrobium Shangri-La – 500 AQSH dollari
 Dendrobium Kimiyo Kondo – 1000 AQSH dollari

Qovurilgan tuxum deb ataladigan oltin kamon dendrobium (D. chrysotoxum) xayoliy xususiy detektiv Neron Wolfe tomonidan yetishtirilgan turlardan biri boʻlib, "Yakuniy chegirmaga" filmiga kiritilgan.

Manbalar 

Epifit orxideyalar
Uy o‘simliklari