MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Johiz

Johiz, al-Johiz Abu Usmon Amir ibn Baxr (taxminan 767 — Basra — 868) — arab mutafakkiri, yozuvchi. Moʻʼtaziliylar nazariyotchilaridan biri. "Aljohiziya" deb nom olgan ilohiyot maktabiga asos solgan. Yunon tabiat falsafasi gʻoyalari taʼsirida moddaning abadiyligi va xususiyatlarining doimiy oʻzgarib turishi haqidagi fikrlarni bayon qilgan. J. tirik va noorganik jismlar oʻziga xos tabiiy xususiyatlarga ega, deb hisoblaydi. U insonning iroda erkinligini tabiiy intilish sifatida talqin etgan. 100 dan ortiq falsafiy asarlar va badiiy toʻplamlar muallifi. Bular orasida "Olibsotarlar haqida kitob" hajviy novellalar toʻplami, stilistika va ritorikaga oid "Joylashtirish va isbotlash kitobi", tarixiy-siyosiy mazmundagi "Arablar va ularning mijozlari haqida kitob" risolalari mashhur. Ularda oʻrta asr arab Sharqi shaharlari aholisining shaxsiy va ijtimoiy hayoti, urf-odati, axloqi toʻgʻrisida maʼlumotlar berilgan. J. asarlarida kichik hikoyalar, sheʼrlar, ertaklar bor. J. arab adabiyoti, xususan, adab janri taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar 

 

Kishilar
Yozuvchilar
Adiblar
767-yilda tugʻilganlar
868-yilda vafot etganlar
Johiliya

Johiliya (arab.— bilimsizlik holati, jaholat) — arablar tarixining islomdan ilgarigi davriga berilgan nom. Asosan, odamlar hayotida Iso (as) bilan Muhammad (as) oraligʻidagi paygʻambarsiz oʻtgan davr tushuniladi. Johiliya tushunchasi Qurʼonning bir necha suralarida uchraydi. „J-h-l“ oʻzakli „johiluna“, „yajhaluna“ shaklidagi soʻzlar ham yana bir qancha suralarda keladi. Ularning barchasi Madina suralaridan ekanligi, Johiliya soʻzi 622-yil (hijrat)dan oldingi zamon uchun ishlatilganiga dalildir. Johiliya atamasining paydo boʻlishiga obyektiv sabablar bor edi. Zero islomdan oldingi arablarning koʻpchiligiga „jahl“ tuygʻusi xos edi. Bu boshqalarga nisbatan beshafqat va vahshiyona munosabatda boʻlishda oʻz ifodasini topardi (qasos olish zarurati, goʻdak qizlarni tiriklayin koʻmish, oʻzga qabila vakiliga dushman sifatida qarash va b.). Islomdan ilgari Arabistonda qonunsizlik, axloqsizlik, zoʻravonlik hukm surgani uchun ham keyingi avlod oʻsha davrni haqli ravishda " Johiliya davri " deb atagan. Bundan tashqari Johiliya davri arablarining diniy tasavvurlari ham kam taraqqiy qilgan, sodda holda boʻlgani maʼlum. Ular asosan „vasaniya“da, yaʼni koʻpxudolikda boʻlganlar. Qadim zamonlardan beri barcha arablar uchun Makka shahridagi Kaʼba ibodatxonasi muqaddas hisoblangan. Xudolar panteoniga aylangan bu maskanda 360 ta sanam qoʻyilgan edi. Bunga sabab esa har bir qabila oʻz but-sanamini qoʻyish odati edi yaʼni, but-sanamlar bir xil boʻlsa ham boshqa qabilaning but-sanamiga sigʻnishmas edi. Xubal hamda „Alloh qizlari“ nomini olgan Lot, Manot va Uzzo, shu sanamlarning eng mashhurlari edi. Baʼzilar „Alloh“ sanamiga sigʻinardilar. Ammo u islomdagi Allohdan farq qilar, maqomi jihatidan Yaxve, Zevs, Yupiter kabi bosh xudolarga teng qoʻyilgan boʻlsada, mavhum va koʻz ilgʻamas balandlikda deb tasavvur qilingani uchun uning ismi bilan bogʻliq ibodat muntazam ado etilmas edi. Johiliya davrida arablarining koʻpchiligi narigi dunyoga ishonmasdilar: faqat bu dunyo bor, yashaymizu — oʻlamiz. Bizning takdirimizni dahr (vaqt) hal qiladi, deb fikr yuritardilar. Islom gʻalabasidan soʻng „daxriy“ soʻzining „moʻmin“ga nisbatan antonim sifatida ishlatilganini shu bilan izohlash mumkin. Alloh toʻgʻrisida muayyan tushunchaga ega boʻlgan holda unga boshqa xudolarni sherik qilganlari sababli Johiliya arablari „mushrik“lar degan nomni oldilar.

Manbalar
Juba (daryo)

Juba yoki Jubba — Afrikaning shim.sharqidagi daryo. Efiopiya va Somali davlatlari hududidan oqib oʻtadi. Efiopiya yassitogʻligidan 3 ta irmoq bilan boshlanib Dolo sh. yonida ular qoʻshilgach, J. nomini oladi. Somali platosidan oʻtib Hind okeaniga quyiladi. Uzunligi GanaleDoriya irmogʻi bilan 1600 km, havzasining mayd. 750 ming km. Oʻrtacha yillik suv sarfi 550 m3/ sek. Yogʻingarchilik mavsumlari (aprel— iyun, sentabr—noyabr) da Bardera sh.gacha kema qatnay oladi. Quyilish joyida Kasmayo porti (Somali) bor.

Manbalar 

Somalidagi daryolar
Ahmad Jubanov

Ahmad Quanovich Jubanov [1906.16(29).4, Qozogʻistonning hozirgi Oqtoʻba viloyati — 1968.30.5, Olmaota] — qozoq musiqashunosi, kompozitor va dirijyor. Qozoq kompozitorlik musiqasi va musiqashunosligining asoschilaridan. Qozogʻiston xalq artista (1944). Qozogʻiston FAning akad. (1946), Olmaota konservatoriyasining prof. (1947). Leningrad konservatoriyasini tugatgan (1932). Qoʻrmongʻozi nomidagi qozoq xalq cholgʻulari orkestrining tashkilotchisi va dirijyori (1934—45). Sanʼat institutida xalq cholgʻulari kafedrasining mudiri (1945-47; 1954-61), rektor (1945-62), Avezov nomidagi Adabiyot va sanʼat i.-t. institutidagi musiqa boʻlimi mudiri (1961—68). Qozoq xalq musiqasi haqidagi kitob, ocherk va maqolalar muallifi. "Abay" va "Toʻlegen Toʻxtarov" (ikkalasi L. Hamidi bilan) operalari, uvertyurafantaziya, "Abay" simfonik poemasi, qozoq cholgʻulari uchun syuitalar, fortepiano uchun pyesalar, qoʻshiq va romanslar, spektakl va kinofilmlarga musiqalar yozgan.

Manbalar 

1906-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
30-mayda vafot etganlar
Rektorlar
Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari rektorlari
Jubron Xalil Jubron

Jubron Xalil Jubron (; inglizcha: Kahlil Gibran; 1883.1.6, Livan, Bsharre qishlogʻi — 1931.4.10, Nyu-York) — arab yozuvchisi, faylasuf, rassom. Arab, ingliz tillarida ijod qilgan. Ilk ijodi romantik ruhda ("Halil-Kofir", "Isyonkor ruhlar" hikoyalar toʻplamlari). "Singan qanotlar" (1912) qissasi mashhur. "Koʻz yoshlari va tabassum" (1914) toʻplami 60 ga yaqin saj (qofiyalangan nasr) bilan yozilgan kichik sheʼriy parchalardan iborat boʻlib, unga "Mening tugʻilgan kunim", "Shoir avlodi" kabi romantik asarlari kiritilgan. "Namoyishkorona yurish" (1918) falsafiy-sheʼriy asari yozuvchi dunyoqarashini aks ettirsa, "Boʻron" (1920) toʻplamida hayotda uchraydigan loqaydlik, boqimandalik, ikkiyuzlamachilik (munofiqlik) kabi illatlar tanqid qilinadi. "Aqldan ozgan" (1918), "Oldinda yuruvchi" (1920), "Paygʻambar" (1923), "Qum va koʻpik" (1926), "Iso — inson oʻgʻli" (1928), "Yer xudolari" va b. asarlari Gʻarb kitobxonlariga moʻljallangan. J. ijodida oʻz falsafiy qarashlarini targʻib qilishga harakat qilgan. Uningcha, faqat maʼnaviyat eng yuksak qadriyat namunasi boʻla oladi va ruhning buyukligini aks ettiradi. YUNESKO qarori bilan 1983-yilda butun jahonda J. tavalludining 100 yilligi nishonlangan.

Manbalar 

1883-yilda tugʻilganlar
1931-yilda vafot etganlar
Juvayn

Juvayn — Xurosondagi Nishopur bilan Bistom sh.lari oraligʻida joylashgan qad. nohiya. Jan.da Bayxaq,shim.da Jojarm nohiyalari bilan chegaradosh. Markazi Ozodvor sh. Yoqut Hamaviy J.da 189 qishloq boʻlib, ular bir-biriga juda yaqin ekanligini yozadi. Mashhur faqih, muhaddis, mufassir va muarrixlardan Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy, Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy, Abu Muhammad Abdulloh ibn Yusuf Juvayniy, Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad Juvayniy va b. J.da yashab ijod etgan.

Manbalar
Juvayniy

Juvayniy, Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy (1027—1086) — nishopurlik mashhur olim, faqih, mudarris. Dastlab fiqh, hadis, tafsir va adab ilmlari bobida oʻz zamonasining allomasi boʻlmish otasi Abu Muhammad Abdulloh ibn Yusuf Juvayniy (?—1043) dan tahsil olgan. Otasi vafot etgach, bir muddat uning oʻrnida mudarrislik qilgan. Soʻng ilm talabida Iroqqa safar qilib, bir oz vaqt Bagʻdodda yashagan. Keyin, Hijozga borib, avval Makkai Mukarramada, soʻng Madinai Munavvarada toat-ibodat, tahsili ilm bilan mashgʻul boʻlmoq barobarida muftilik ham qilgan va shu bois "Imom ul-Haramayn" ("Ikki Haram — Makkai Mukarrama va Madinai Munavvara imomi") degan unvonga sazovor boʻlgan. Saljuqiylar sultoni Alp Arslon hukmdorligi (1063—72)ning dastlabki yillarida Nishopurga qaytgan. Sultonning mashhur vaziri Nizomulmulk J. uchun Nishopurda "Nizomiyya madrasasi"ni tashkil qilgan. J. 30 yil mazkur madrasada mudarrislik qilish bilan birga fatvo, vaʼz, xutba va vaqf ishlarini ham ado etgan, fiqh, tafsir va hadisga doyr koʻplab asarlar yozgan.

Manbalar
Juvayniy (maʼnolari)

Juvayniy:

 Juvayniy, Abulmaʼoliy Ziyovuddin Abdulmalik ibn Abdulloh Juvayniy (1027—1086) — nishopurlik mashhur olim, faqih, mudarris.
 Juvayniy (tarixchi), Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad al-Juvayniy (1226, Gʻarbiy Xuroson, Juvayn viloyati, Ozodvor qishlogʻi — 1283, Ar-ron) — tarixchi olim va davlat arbobi.
 Juvayniy (davlat arbobi), Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy (?— 1284) — Xulokuiylar davlati arbobi.
Juvayniy (tarixchi)

Juvayniy, Alouddin Otamalik ibn Bahouddin Muhammad al-Juvayniy (1226, Gʻarbiy Xuroson, Juvayn viloyati, Ozodvor qishlogʻi – 1283, Ar-ron) – tarixchi olim va davlat arbobi. Yoshligidan arab, fors, moʻgʻul, uygʻur tillarini mukammal oʻrgangan. Xurosondagi moʻgʻul hukmdorlari Qirkoʻz, Argun ogʻa va Huloku devonida xizmat qilgan. 1247—1253-yillarda Qoraqurum (Moʻgʻuliston)ga borgan. Elxonlarnnng Bagʻdoddagi noibi (1259—1283, tanaffuslar bilan).

Janubiy Moʻgʻuliston, Oʻrta Osiyo hamda Eronning 13-asrdagi ijtimoiysiyosiy tarixidan hikoya qiluvchi „Tarixi jahonkushoy“ (1260) nomli shoh asari bilan shuxrat topdi. Asar 3 qismdan iborat: 1) moʻgʻullar; ularning Chingizxon davridagi istilochilik yurishlaridan to Guyukxon davri (1246—1248) gacha, shuningdek, Joʻjixon, Chigʻatoy va avlodlarining tarixi; 2) Xorazmshoxlar va Xurosonning moʻgʻul xukmdorlari davridagi (1258-yilgacha) tarixi; 3) Hulokuxonning Eronni zabt etishi (1256—1258), shuningdek, ismoiliylar va ularning davlati tarixi batafsil bayon etilgan. Oʻrta Osiyo tarixi uchun asarning 1—2 qismlari alohida qimmatga ega.

Manbalar 

Tarixchilar
1226-yilda tugʻilganlar
1283-yilda vafot etganlar
Juvayniy (davlat arbobi)

Juvayniy, Xoja Shamsuddin Muhammad ibn Muhammad Juvayniy (?— 1284) – Xulokuiylar davlati arbobi. Tarixchi Alouddin Juvayniyning birodari. Xulokuiylar (elxonlar,)dan Huloku (1256—82) hukmronligi davrida qariyb 30 yil sohibi devon (vazir) boʻlgan. Ahmad bilan shahzoda Argʻun (1284—91-yillarda hukmdorlik qilgan) oʻrtasidagi taxt uchun kurashda Argʻun yengib chiqqach, J. va uning toʻrt oʻgʻli Tabrizda qatl qilingan.

J. raiyatparvar, halol kishi boʻlib, xalq va davlat ravnaqiga katta hissa qoʻshgan. U oʻzi olim, adib va shoir boʻlish bilan birga ilm va sanʼat ahli homiysi edi. Mantiqqa oid „Shamsiyya“ nomli risola uning qalamiga mansub boʻlib, Saʼdiy oʻzining „Sohibiyya“ nomli hikmatli turkum sheʼrlarida J. va uning faoliyatini nazarda tutgan.

Manbalar 

olimlar
tarixchilar
Juvangʻar

Juvangʻar, Javongʻor, Jungʻar (turkiycha — chap qoʻl) — 1) moziyda Markaziy Osiyoda davlat tasarrufidagi yerlarning chap tomoni. Koʻchmanchi xalqlarda mamlakat va uning aholisini ikki qanotga oʻng va soʻlga taqsimlash qadimdan odat tusini olgan; 2) qoʻshinning soʻl qanoti. J. istilohi bu maʼnoda oʻzbek tiliga 13-asrning 30-y.larida oʻzlashgan. Chingizxon qoʻshini J.ining soni 62 ming askardan iborat boʻlgan. Temur va temuriylar qoʻshinida J.ga temuriyzodalar va atoqli lashkarboshilar qoʻmondonlik qilgan. Odatga koʻra, J. jangchisining barangʻarsan oʻrin olishi harbiy intizomni buzish deb baholangan. J. istilohi harbiy maʼnoda 20-asr boshigacha isteʼmolda boʻlgan. J. toponimik nom sifatida Jungʻariya atamasida saqlanib qolgan.

Manbalar
Juvoz

Juvoz (fors. — oʻgʻir) — moyli oʻsimliklar urugʻidan (maye, chigitdan) moy chiqaradigan dastgoh, moyjuvoz. J. qanday oʻsimlik urugʻidan moy i. ch.iga koʻra bir necha xil boʻladi, chunonchi: moy J., sholi oqlanadigani — objuvoz, qogʻoz J. Ulov (ot, hoʻkiz) yoki suv kuchi bilan yuritiladi. J. kunda, oʻq, qayiq, gajak, yogʻoch (moʻmiq), toʻgʻin kabi qismlardan iborat boʻladi. Kunda (uz. 3 m cha, yoʻgʻon tomonining diametri 55—60 sm) oʻrik, tut, qayragʻochdan tayyorlanadi. Ingichka tomoni yerga 2 m cha koʻmilib, ustki gozasi oʻgʻir shaklida oʻyiladi va yukxona deb ataladi, unga chigit, kunjut, zigʻir, turli urugʻ (qovun, kungaboqar va b.), yaʼni xom ashyo solinadi. Yukxonaning oʻrtasidan oʻq uchi singari qilib gʻazna oʻyiladi. Gʻazna chuqurchasida oʻqning aylanishi natijasida xom ashyodan sizib tushgan yogʻ toʻplanadi. Oʻqni aylantirish uchun uning uchiga gajak (uz. 1,2 m cha yogʻoch) biriktiriladi. Gajakning pastki uchi qayiq (uz. 1 m cha, yoʻgʻon yuzasining bir tomoni oʻyib ichiga tosh toʻlatilgan, ikki yonidagi teshiklariga kundani oʻrab oʻtgan toʻgʻinning uchlari qoqilgan qurilma) oʻrtasidagi yogʻoch (moʻmiq)ga bogʻlanadi. J.ga qoʻshilgan ulov yurganida qayiqni oldinga suradi, qayiq esa gajakni, gajak oʻz navbatida oʻqni aylantiradi, oʻq xom ashyoni ezib, tarkibidagi moyni gʻaznaga haydaydi. Gʻazna moyga toʻlgach, juvozkash J.ni toʻxtatib, moyni oladi. Moy beruvchi oʻsimlik urugʻlaridan juvozlarda olinadigan moy J. moyi deb ataladi (asosan zigʻir urugʻidan tayyorlangani uchun zigʻir yogʻi deb ham yuritiladi). J. moyi kunjut, kungaboqar, qovun urugʻi, chigit va yongʻoq magʻizidan aralashtirib tayyorlanganda shifobaxsh neʼmatga aylanadi. Qogʻoz J.da eski uvada, yogʻoch kukuni va b. ezib, un qilingan, soʻng qaynatib, undan qogʻoz quyilgan.

J. haydaydigan kishi juvozkash, uning mashgʻuloti, kasbi juvozkashlik deyiladi. Juvozkashlik qadim zamonlardayoq paydo boʻlgan Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston qishloqlaridagi yirik dehqon xoʻjaliklari moy ishlab sotish uchun, baʼzan mayda dehqon xoʻjaliklari esa oʻz ehtiyoji uchun shaxsiy juvozxonaga ega boʻlganlar. Yogʻ va qogʻoz sanoatining rivojlanishi tufayli juvozkashlik kasbi ancha susaydi. Hozir ham J. uchrab turadi.

Manbalar
Juvoldiz

Juvoldiz, juvoldoʻz — qop, sholcha choklarini tikish uchun moʻljallangan uchi egri, ignasimon asbob. Igna va soʻzandan kattaroq (16—18 sm) boʻladi. J. qadimda (temir boʻlmagan davrda) daraxt novdasi (aksar yulgʻun) va suyakdan ishlangan, hozir temirdan yasaladi.

Manbalar
Juvonmard Alixon

Juvonmard Alixon, Juvonmard sulton, Muiniddin Javonmardali sulton bin Abu Saidxon (?—1578.6.10) — Samarqand hokimi (1572—78). Shayboniylardan. Koʻnkunchixonning nabirasi. Xorazmdagi oʻzaro ichki nizolardan foydalanib Movarounnaxrdagi shayboniylardan Ubaydullaxon, Baroqxon (Navroʻz Ahmadxon) va Hisor sultonlari bilan birgalikda 1532/33 yillarda Xorazmga qilingan yurishda qatnashgan. Baroqxon davrida akasi Gadoyxon bilan Fargʻonada hokim boʻlgan, soʻngra ular Abdullaxon 11 bilan ittifoq boʻlib Baroqxon vafotidan soʻng Samarqandni egallagan Boboxondan shaharni tortib olishadi (1557). Samarqand J. A.ning akasi Sulton Saʼidga topshiriladi (1557—72). Uning vafotidan soʻng J. A. taxtga oʻtiradi. J. A. Abdullaxonning Toshkent va Turkiston xonlari Boboxon va Darveshxonlarta qarshi kurashida faol ishtirok etgan, jumladan qoʻshinning oʻng qanotiga oʻgʻillari Abulxayr sulton va Muzaffar sultonlar bilan birga bosh boʻlgan. 1578 y. bahorida ota-bolalar oʻrtasida nizo chiqadi. Abdullaxon 2 oylik qamaldan soʻng (12 aprel—13 iyun) shaharni egallaydi. J. A. oila aʼzolari bilan Navqo qalʼasiga qamalgan. 1578 y. 6 oktabrda Abulxayr sulton Abdullaxonning inisi Ibodulla sulton oʻrdugohida oʻldirilgach, Hofiz Tanish Buxoriypint yozishicha, "qutli hukmga muvofiq Eshimbiy jaloir Navqoga bostirib kirib... Juvonmard(xon)ni ikki bolasi bilan (birga) nobud qildi..." ("Abdullanoma", 1-j., 314 b.). J. A. Samarqand obodonchiligiga katta eʼtibor bergan, jumladan uni katta hammom soldirgani (1574) maʼlum. J. A. sheʼriyatga ixlosmand boʻlib, oʻzi ham sheʼrlar yozgan. "Tazkirat ush-shuaro" muallifi Mutribiy uning saroyida (70-yillar) xizmat qilgan. Joʻybor xojalaritszm Muhammad Islom uning piri boʻlib, J. A. u bilan xat yozishib turgan.

Adabiyot 
 Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Hofi z Tanish alBuxoriy, Abdullanoma, 1-kitob, T., 1999; Ahmedov B. A., Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv, T., 1985.

Manbalar
Juvontepa qabristoni

Juvontepa qabristoni - qad. qabriston (mil. av. 9—7-asrlar). Qozogʻistonning Olmaota viloyati Chelak daryosining oʻng sohilida, Juvontepa qishlogʻi harobasidan sharqtomonda. 33 mozorqoʻrgʻon oʻrganilgan. Mozorqoʻrgʻonlarning diametri 3 m dan 113m gacha, bal. 0,1 m dan 13 m gacha. Murdalar toʻrtburchak tik oʻramozorlarga boshi sharq, oyogʻi gʻarbga qaratilib koʻmilgan. Ular yonidan sopol idishlar, tosh shishasimon munchoqlar, temir va jez pichoqlar, jez zeb-ziynatlar, suyak taroq, qoʻy suyaklari topilgan. Baʼzi goʻrlarning devoriga yogʻoch qalab, usti ham yogʻoch bilan yopilgan.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Qozogʻiston tarixi
Jugjur

Jugjur — Oxota dengizining shimoliy-gʻarbiy sohilidagi togʻlar. Rossiya Federatsiyasining Xabarovsk oʻlkasida. Uzunligi qariyb 700 km. Bal. 800—1200 m, eng baland joyi Topko togʻi (1906 m). Janubiy-gʻarbiy qismi gneys va granit, shimoliy-sharqiy qismi slanets va ohaktoshlardan (ustini lava va tuflar qoplagan) tuzilgan. Iqlimi qattiq qishli musson iqlimi. Sohil boʻyida kedr butalari, 1300 m balandlikkacha ayan qaragʻayi, daur tilogʻochi usadi.

Manbalar 

Rossiya geografiyasi
Togʻlar
Jujan xonligi

JUJAN (AVAR) XONLIGI (taxminan 402—555-yillar) — ilk oʻrta asrdagi jujanlar xonligi. Sharqda Koreya, shim.da Baykal koʻli, jan.da Moʻgʻuliston choʻllari, gʻarbda Qorashahargacha boʻlgan hududni egallagan. Mil. 5-asr boshlarida jujanlar xoni Shelun (Toʻlunxon (402—410) tele yoxud gochi (baland qonchqiliklar, hozirgi uygʻurlar ajdodi) qabilalarini oʻz atrofiga toʻplab xonlikka asos solgan. Xulyuy (Xoʻliu 410—414) davrida esa shim.-dagi, Yenisey boʻylaridagi negu va xe-vey qabilalari buysundirilgan. J. (A).x hududi Tolan qogʻon davrida (414—431) ancha kengaygan. Oʻtiya qogʻon (431—444) qoʻshni Toʻbo xonligi bilan kuda tutinib, 438 y. Oltoy turklarini boʻysundirgan va ular yordamida temirdan ishlangan qurollar bilan oʻz qoʻshinini qurollantirgan.

J.(A)x. Chulun (Toʻgʻochin 444—464) va Yoʻching (Uchin 464—485) qogʻonlar davrida Sharqiy Turkistondagi Qutqu hun davlatini agʻdarib (460), Turfan xonligini tiklagan va Xoʻtan viloyatiga qadar bosib kelgan (470), Toʻlunxon II (Boʻkxudu 485—492) davrida J(A).x. ichki nizolar tufayli zaiflashgan, qoʻshni Baland qonchqi xonligini barpo etilishi kuchli raqib paydo boʻlganidan darak berardi. Keyinchalik eftaliylar (oq hunlar) qonchqiliklar bilan birgalikda J(A).x. bilan urush olib borgan. Oynogʻoy (Anaxuan 522—552) qogʻon turkiy qavmlar bilan boʻlgan jangda magʻlub boʻlib, oʻzini oʻzi oʻldirgan. 555 y. J(A).x. turkiylar tomonidan batamom tugatilgan. Jujanlarning bir qismi Gʻarbga yoʻl olib, Dunay daryosining oʻrta oqimi boʻylarida Avar xonligi barpo etganlar.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Jujanlar

Jujanlar, joujan, juan-juan, juju, juyjuy — Gʻarbiy Manjuriya, Mongoliya va Turkiston dashtlarida ilk oʻrta asrlarda yashagan koʻchmanchi qabilalar ittifoqi. J.ning yuksalishi Shelunxon (402—410) nomi bilan bogʻliq, u oʻz atrofiga tarqoq qabilalarni birlashtirib kuchli harbiy ittifoq tuzgan. Turkiylar, xitoyliklar, uygʻurlar bilan boʻlgan urushlar, shuningdek, toʻxtovsiz ichki nizolar J.ni zaiflashtirgan. 6-asr oʻrtalarida jujan qabilalari ittifoqi tarqab ketgan. J.ning bir qismi turkiylar va b. xalqlar tarkibiga singib ketgan, qolgan qismi (taxminan 30 ming chodir) uzoq Gʻarbga koʻchib ketib Dunay daryosining oʻrta oqimi sohillarida 9-asrgacha mavjud boʻlgan.

Yana qarang Jujan xonligi

Manbalar 

 

Millatlar
Osiyo tarixi
Jujuncha

Jujuncha (xitoycha "chu sancha") — qalin toʻqilgan ipak mato; ipakning maxsus navidan tayyorlangan. Rangi sargʻishkulrang . Xitoy, keyinroq Rossiyadan keltirilgan. 19-asr oʻrtalari — 20-asr da J.dan asosan erkaklar kiyimi (koʻylak, kamzul, shim va b.) tikilgan.

Manbalar
Juz

Juz:

1) oʻzbek qabila uyushmalaridan biri — shning "j" lovchi shevalardagi nomi - yuz;

2) maʼmuriy-hududiy birlik. Qozoqlar 16-asr oxirida J.larga boʻlinganlar (qarang Katta juz, Kichik juz, Oʻrta juz);

3) qism, ulush;

4) yozuv qogʻozining metrik tizimda ellik taxtaga teng oʻlchov birligi;

5) daftar, kitobcha yoki kitobning bir boʻlagi.

Manbalar
Juzv

Juzv (arab. — qism, boʻlak) — aruzning eng kichik unsuri. Harf va harakatlarni unli va undosh tovushlarga ajratish mumkin, arab yozuvida 28 undosh harf (tovush) bor. Unli harflar esa uchta: alif, yo, vov, bu 3 unlini choʻziq deb ham aytishadi, shu bilan birga, undosh harflarning osti yo ustiga qoʻyiladigan ost, ust belgilar bilan koʻrsatiluvchi (qisqa) unlilar ham bor, ular uchta: zabar - a; zir - i, e; pish - u, oʻ. Aruzning kichik boʻlagi boʻlgan J. shu harf va harakatlardan yasaladi, bu hol boʻgʻin tushunchasiga zid emas, chunki boʻgʻin ham shu unli va undosh harf (tovush)lardan tashkil topadi.

Undosh harflar osti yo ustiga harakatlar (zabar, zir, pish) qoʻyib ochiq boʻgʻinlar, ustiga sukun (^) qoʻyib, yopiq boʻgʻin yasalib kelingan. Unli bilan tugagan boʻgʻin ochiq, undosh bilan tugagan boʻgʻin yopiq deyiladi: kamar soʻzida birinchi boʻgʻin (ka —) ochiq, ikkinchi boʻgʻin (— mar) yopiqdir. Alisher Navoiy turkiy aruzda harakat harfga, harf harakatga oʻtishi mumkin deb taʼkidlaydi. Masalan, "qildi" soʻzini — tarzida ham, — V tarzida ham hisoblash mumkin boʻladi. J.lar uchta: 1) sabab (arab, arqon), u ikki xil boʻladi: a) yengil sabab (arab, sababi xafif) — bir harakatli va bir sukunli harfdan tuziladi: may; b) ogʻir sabab(arab, sababi saqil) — ikkita harakatli harfdan tuziladi: koʻzi 2) vatad (arab, qoziqcha), u ikki xil: a) yigʻiq vatad (vatadi majmuʼ), — ikkita harakatli harf va bir harakatsiz — sukunli harfdan yasaladi: samar; b) yoyiq vatad (vatadi mafuq) — ikkita harakatli harf orasida bir harakatsiz harf kelishiga bogʻliq: noma; 3) fosila (arab, paloye), bu ham ikki xil: a) kichik fosila (fosili sugʻro) — uchta harakatli harf va oxir va bir harakatsiz harf ishtirokiga qaraydi: yuragim; b) katta fosila (fosilai kubro) — toʻrtta harakatli, soʻng bir harakatsiz, yaʼni sukunli harfdan paydo boʻladi: yashamagan. Arablar chodir uylarda yashab kelganlar va bu uyni "bayt" deb atagan, ular ikki miyora sheʼrni ham bayt (uy) deb atashganlari uchun, baytdagi metrik unsurlarni chodirda ishlatuvchi narsalar nomi bilan arqon (sabab), qoziq (vatad), paloye (fosila) deb nomlashgan va bu hol koʻchma maʼno oladi. Aruzning tayanchi boʻlgan ruknlar shu J.lardan yuzaga keladi (k,. Rukn). J.ning oʻzgacharoq talqinlari ham bor, ammo mohiyati bitta.

Adabiyot 
 Alisher Navoiy , Mezon ulavzon, T., 1949; Bobur, Muxtasar, T., 1971; Toʻychiyev U., Oʻzbek poeziyasida aruz sistemasi, T., 1985.

Manbalar
Juzdon

Juzdon, juzgir — qogʻoz solish uchun ishlatiladigan jild, gilof. Badiiy hunarmandlikda teridan ishlanib, koʻpincha bosma naqsh yoki iroqi kashta bilan bezatilgan. 19—20-asr boshlarida Turkistonda keng tarqalgan.

Manbalar