MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dupleks jarayon

Dupleks jarayon (metallurgiyada) — ketma-ket joylashgan ikki eritish agregatida poʻlat olish usuli. Konvertermarten pechi, konverter-elektr pechi, induksion vakuum pechi-vakkumli yoy pechi D. j.ga misol boʻla oladi. Sifatli poʻlat olish uchun av-val choʻyan konverterda (bessemer yoki tomas konverterida) poʻlatga aylantiriladi, suyuq poʻlat marten pechiga quyilib, oltingugurt, fosfordan tozalanadi va kimyoviy tarkibi yaxshilanadi. D. j. bolgʻalanuvchan choʻyan olish va kulrang choʻyandan sifatli quymalar tayyorlash uchun ham ishlatiladi. Bunda choʻyan avval vagrankaaa eritilib, soʻngra alangali pech yoki elektr pechda qizdirib ishlov berish yoʻli bilan qiyomiga yetkaziladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duplikatsiya

Duplikatsiya (lot. duplicatio — ikki marta ortish) — xromosomalar bir qismining ikki yoki koʻproq marta ortishi tufayli ularning oʻzgarishi. Dublikatsiya xromosomalar qismlarining oʻzaro almashinuvi yoki gomologik xromosomalar oʻrtasidagi krossingover bir xil tenglikda sodir boʻlganida kuzatiladi. Xromosomalarning Dublikatsiya boʻlgan qismida shu joyda joylashgan genlar takrorlanadi. Bunday qoʻshimcha genlar oʻsha xromosoma ichida yoki uning uchlaridan birida joylashishi, baʼzan biror boshqa xromosomaga birikishi mumkin. Dublikatsiya yangi genlarning hosil boʻlish jarayonida muhim ahamiyatga ega (yana q. Mutatsiya, Xromosomalar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dur

Dur, inju (xitoy tilidan) — 1) mollyuskalarning mantiya terisida sharsimon yoki notoʻgʻri shaklda paydo boʻladigan mahsulot. D.ning tarkibi chigʻanoqlar tarkibidan farq qilmaydi va asosan kalsitdan iborat. Juda oz miqdorda suv, organik va b. moddalar boʻladi. Eng yirik va yuqori sifatli D.lar iliq suvli okeanlarda hamda chuchuk suv hdvzalarida yashaydigan Pteria va Margaritana deb ataladigan ikki tavaqali mollyuskalarda topilgan.

D.ga har xil ranglari bilan jilolanib turadigan konsentrik tuzilishdagi marvarid qatlamlari xos boʻladi. Tabiatda pushti rang yoki sargʻish oq, baʼzan qora rangdagi, kaptar tuxumidek keladigan D. eng qimmatbaho hisoblanadi. D. Bahrayn orollari, Qi-zil dengiz, Yaponiya, Shrilanka, Avstraliya qirgʻoqlari yaqinida va b. joylarda yashovchi mollyuskalardan olinadi. Rossiyaning Murmansk viloyati, Uzok, Sharq, Xitoy, Shimoliy Amerika atroflaridagi dengizlarda ham D. bor. D.ning tabiiy zahiralari ozayib ketganligi sababli 20-asr boshlaridan sunʼiy yoʻl bilan koʻpaytirilmoqda (maxsus havzalar va oqib yuruvchi katta idishlarda koʻpaytiriladi. Buning uchun yosh chigʻanoqlarning mantiya terisi sirtiga mayda sharsimon qum zarralarini joylashtirib, taxminan 10 yil davomida boqib yiriklashtiriladi). Bu usul hozir Yaponiya va Xitoyda keng qoʻllaniladi; 2) zeb-ziynat buyumi. D.ning yirik va mayda (marvarid) donalari taqinchoqlar (tillaqosh, isirgʻa, uzuk, toʻgʻnogʻich va boshqalar)ni bezashda ishlatiladi. Shuningdek, saralab olingan yirik D.lardan ipga tizib tayyorlangani (munchoq) boʻyinga taqiladi. D. qadimdan zargarlikda keng foydalanilgan, qimmatbaho metallar (oltin, kumush va boshqalar)dan tay-yorlangan buyumlarga qimmatbaho toshlar bilan birga qadalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zoologiya
Zargarlik
Javohirlar
Inju

Inju (moʻgʻulcha) — oʻrta asrlarda Moʻgʻulistonda xotin kishining sepi (qaramogʻidagi kishilar bilan birga), shuningdek, chingiziy shahzodalarning ulus mulklari. Masalan, Oʻqtoyxon Chigʻatoyxonga Movarounnahrni 1239 yil I. tarzida bergan. Hulokuiylar davlati xududida I. — shaxsan xon va xonzodalarga tegishli yerlar (arab, xossa, xoss inju shundan). I., shuningdek, turli unvondagi kishilarni, mas, elxon, uning xotinlari yoki shahzodalarga mansubligini (baʼzan ularning yer-mulklari bilan birga) anglatgan.== Manbalar ==

  

Huquq
Iqtisodiyot
Osiyo tarixi
Mongoliya
Dur zirasi

Dur zirasi, zira-ad-dur — uzunlik oʻlchov birligi; musulmon mamlakatlarining koʻpchiligida qoʻllanilgan. Qiymati 50,3 sm ga teng boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragay

Duragay — irsiy belgilari bilan bir-biridan farq qiladigan organizmlarni jinsiy yoki vegetativ usulda oʻzaro chatishtirib olingan nayel. Oʻsimlikshunoslikda tur ichi va uzok, shakllar (turlararo, turkumlararo) D.lar uchraydi. Tur ichi D.lari bir turga mansub ikki navni, tur xillarning individlarini chatishtirish yoʻli bilan olinadi. Geografik uzoq D. (har xil genomli) bir turkumga oid ikki turni, ikki yoki undan ortik, turga mansub navlarni, bir oilaga mansub ikki turkumni chatishtirib olinadi. Hoz. davrda qishloq xoʻjaligi ekinlarining tezpisharligi, hosildorligini oshirish, hosil sifatini yaxshilashda birinchi bugin D.lardan foydalanish keng yoʻlga qoʻyilgan. Mak-kajoʻxori, kungaboqar, pomidor, qand lavlagi va b. urugʻchiligida birinchi av-lod D. urugʻlaridan foydalanish yuqori samara beradi (qarang Geterozis).

Oʻzbekistonda D. ipak qurti seleksiyasida katta yutuklarga erishilgan. Chorvachilikda har xil tur, avlod yoki zotlarga mansub hayvonlarni oʻzaro chatishtirish natijasida olingan yangi nayel D. deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragay urugʻ

Duragay urugʻ — irsiyati har xil navlar, turlar va turkumlarni chatish-tirishdan olingan urugʻ. D. u. ota-onalari genlarining kayta juftlanishi va transgressiya (qoʻshilib taʼsir etishi) asosida yangi belgi va xususiyatlarni oʻzida mujassam etadi. Genlar nazoratidagi belgi va xususiyatlar duragaylarning har bir boʻgʻinida yangidan ri-vojlanadi. D. u. olish usuli va tartibi sunʼiy duragaylashgan, yaʼni bir navning gulini (onaligini) ikkinchi navning changi (otaligi) bilan changlashdan iborat. D. u. genetik tadqiqotlar, shuningdek, seleksiyada yangi navlar yaratishda ota-ona organizmlarining biron-bir muhim belgilarini yangi navlarga oʻtkazishda qoʻllaniladi. Birinchi boʻgʻindagi D. u. geterozis belgilariga ega boʻladi.

Dehqonchilikda D. u.lardan gʻoʻza, makkajoʻxori, oq joʻxori, qand lavlagi, bodring, sabzavot ekinlari hamda koʻpchilik yem-xashak ekinlari hosildorligini oshirishda keng foydalaniladi. Ayniqsa makkajoʻxorining D. u.ni yetishtirish boʻyicha maxsus urugʻchilik xoʻjaliklari tarmogʻi tashkil etilgan. Shuningdek, bugʻdoy va moyli ekinlarning D. u.laridan foydalanish imkoniyatlari ham oʻrganilmoqda. Asosan, birinchi boʻgʻin D. u.lar ekiladi. Ikkinchi va undan keyingi boʻgʻinlarda ularning hosili pasayadi. D. u.larni koʻplab olish usullari topilgan holdagina ulardan unumli foydalanish imkoniyati tugʻiladi.

D. u.larni yetishtirish usullari oʻsimlikning biologik xususiyatlariga, chu-nonchi, gullash tipiga qarab belgilanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duragaylar koʻchatzori

Duragaylar koʻchatzori - eng yaxshi oʻsimliklarni tanlab olish maqsadida duragaylarni oʻstirish, koʻpay-tirish va oʻrganish uchun barpo etiladigan dala (maydon), boshlangʻich urugʻlik materiali ekiladigan koʻchatzor. D.k.ga 1-, 2-, 3-boʻgʻin (Gʻr Gʻ2, Gʻ3), ahyonda — yuqori boʻgʻin duragaylari ekiladi va oʻrganiladi. D. k.da nisbiy genetik barqarorlashtirish ishlari oʻtka-ziladi va seleksiya koʻchatzoriga ekish uchun Gʻ3 dan eng yaxshi elita oʻsimliklari tanlanadi. Agar duragaylashda gomozigota ota-ona shakllaridan foydalanilgan boʻlsa, D. k.da tanlash Gʻ2 dan, agar geterozigotali (murakkab chatish-tirishlarda) ota-ona shakllaridan foydalanilgan boʻlsa Gʻ, dan boshlanadi. D. k.da qiyosiy baholash uchun duragay kombinatsiyalarining ota-ona shakllari yoki asosiy rayonlashtirilgan standart nav ham ekiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dura-Yevropos

Dura-yevropos — Furot daryosining oʻrta oqimi boʻyida joylashgan qad. shahar harobasi (mil. av. 300 — mil. 256-yil). Podshoh Salavk I tomonidan bunyod etilgan. Mil. av. 2-asrning 2-yarmidan Parfiya podsholigi, mil. 165-yildan Rim imperiyasi tarkibida. 256-yil Eron bilan boʻlgan urushdan keyin sosoniylar qoʻshini tomonidan vayron qilingan. Shaharning ijtimoiy-iqtisodiy tarixiga oid papirus va pergamentga bitilgan bizgacha saqlanib qolgan koʻpgina hujjatlar, salavkiylar davridan qalʼa, agora (xalq majlisi oʻtka-ziladigan maydon), ibodatxonalar qoldiklari, parfyanlar davridan esa saroy, devoriy naqsh solingan koʻplab ibodatxonalar harobalari, Rim davridan boʻlsa istehkomlar, termalar (hammomlar), cherkov, sinagoga va Mitra ibodatxonasi harobalari saqlangan. D.-Ye. Suriya bilan Eron oʻrtasidagi karvon savdosining yirik markazi hamda mamlakat chegarasidagi muhim qalʼa vazi-fasini oʻtagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Suriya tarixi
Arxeologiya
Durango (Meksika)

Durango — Meksikadagi shahar, Gʻar-biy Syerra-Madre togi etagida. Durango shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 350 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Konchilik (oltin, kumush, temir rudasi, qalay) va qishloq xoʻjaligi rayoni markazi. Metallurgiya, yogʻochsozlik, toʻqimachilik, teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari, Xuares universiteti (1933), shahar yonida yirik temir ruda konlari bor. Durango 1563-yilda asos solingan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durango (shtat)

Durango — Meksikadagi shtat. Maydon 119,6 ming km. Aholisi 1445 ming kishi (2000). Maʼmuriy markazi — Durango shahri. Yirik shaharlari: Gomes-Palaso, Syudad-Lerdo. Shtatning sharqiy qismi Meksika togʻligida joylashgan, Syerra-Madre togʻlari uning gʻarbini Tinch okean sohilidan ajra-tib turadi. Iqlimi quruq, issiq, togʻlarda moʻʼtadil iqlim, sernam. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi 12°, yillik yogʻin oʻrtacha 450 mm. Togʻlarda sanoat ahamiyatiga ega boʻlgan igna bargli oʻrmonlar saqlangan.

Durango agrar shtat, qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Oziq-ovqat (makkajoʻxori, loviya) va texnika ekinlari ekiladi. Paxta tozalash zavodlari bor. Togʻ oldi rayonlarida yogʻoch tayyorlanadi, kichikroq taxta tilish korxonalari joylashgan. D.da konchilik sanoati rivojlangan. Durango sh. yaqinida mamlakat qora metallurgiya sanoatining asosiy bazasi boʻlgan yirik temir ruda konlari bor. Oltin, kumush, qalay olinadi. Shosse va temir yoʻl orqali mamlakatning shimoliy rayonlari va Tinch okean bilan bogʻlangan.

Manbalar
Duraftor

Duraftor — naqsh turi; naqsh mujassamotida ikki tanob yoki ikki bandning juft holda takrorlanishidan tarkib topadi. Mas, ikki yoʻlli ilon izi shaklidagi naqsh. Amaliy sanʼatda keng qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durban

Durban, Port-Natal —JAR ning sharqidagi shahar, Natal provinsiyasida. Hind okeani soxilidagi yirik port, yillik yuk ortib-tushirish 18 mln. t. Aholisi 720 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Kimyo, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat, toʻ-qimachilik, oynasozlik, qogʻoz, kemasozlik va kema taʼmirlovchi korxonalar, t.-yil ustaxonalari mavjud. Natal provinsiyasi universiteti fakultetlari bor. Iqlim kurorti. Yevropaliklar D.ga dastlab 1824-yilda kelib oʻrnashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durbek

Durbek (14-asr oxiri — Balx — 15-asr boshi) — Temuriylar davri oʻzbek shoiri. 

Uning "Yusuf va Zulayho" dostonigina yetib kelgan. D.ning "Yusuf va Zulayho" dostoni 1409-yil yozilgan. Doston asosini Sharqda mashhur Yusuf va Zulayho xaqidagi rivoyat tashkil etgan. Sharq adabiyotida sayyor syujetga aylanib ketgan bu mavzu oʻziga xos uslubda qaytadan (oʻzbek tilida) bayon etilgan. D. oʻzi yashagan davr manzaralarini doston ruhiga singdirib yuborgan. Asarda Balx sh.ning qamal qilinishi, shahar xalqi boshiga tushgan ogʻir fojialar yuksak mahorat bilan tasvirlangan. Qamal tufayli yuz bergan ochlik, suvsizlik kabi qi-yinchiliklarni shahar tashqarisidagi maʼmurchilikka qaramaqarshi qoʻygan. Dostondagi qaxramonlar faoliyati Markaziy Osiyo shahar va qishloqlariga xos tabiat manzaralari, turmush hodisalari, xalq urfodatlari tasviri orqali aks ettirilgan. Shoir bosh qahramon Yusufning taqdiri va uning hayotga boʻlgan munosabatini turli vaziyatlarda tasvirlaydi. Yusufning insoniy fazilatlari uning zehni va zakovati odamlarga, oʻz eliga muxabbatida koʻzga yaqqol tashlanadi. U behuda qon toʻkmasdan, aql-idrok bilan mamlakatni boshqaruvchi odil shoh darajasiga koʻtariladi. D. xotin-qizlar latofati va zakovatini yangi jixatlar bilan boyitgan, Zulayho timsolida sadoqatli sevgi sohibasi obrazini yarata olgan. "Yusuf va Zulayho" dostonining qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida (inv. №185), Parij va Istanbul kutubxonalarida saqlanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkiy shoirlar
Durbin

Durbin (fors. — uzoqni koʻruvchi), binokl — uzoqdagi narsalarni koʻrish va kuzatish uchun xizmat qiladigan optik asbob. Har qanday D. bir-biriga yonma-yon oʻrnatilgan ikki trubaga maʼlum tartibda joylashgan obyektiv linza va okulyardan iborat. D.ning uzoqqa qaratiladigan katta "koʻzlari" obyektiv, kuzatuvchi qaraydigan kichik "koʻzlari" okulyar deyiladi. Amalda ikki xil D.dan foydalaniladi: 1) Galiley D.i 2,5—4 marta kattalashtirib koʻrsatadi. Bu D.dayorugʻlikni yoyuvchi linza okulyar vazifasini oʻtaydi. Galiley D.i oddiy, ixcham, yorugʻlikni yaxshi oʻtkazadigan, ammo koʻrish maydoni tor boʻlganligi uchun koʻpincha teatr tomoshalarini koʻrishda ishlatiladi; 2) prizmali D. — foydalanish uchun qulay. Koʻrish maydonining burchagi katta, stereoskopga xos xususiyatlari yaxshilangan D. yordamida masofalarni oʻlchash ham mumkin. Amalda qoʻllanilayotgan D. narsalarni 2—22 marta kattalashtirib koʻrsatadi.

Ommabop ishlab chiqaruvchilar 
Foydalanuvchilar orasida mahsulotlarining sifati, imkoniyatlari va narxi bo'yicha eng ommabop durbin ishlab chiqaruvchilar qatoriga quyidagi kompaniyalar kiradi: 

 Veber
 Nikon
 Levenhuk
 КОМЗ
 Bresser

 Yukon

 ATN
 Bushnell
 Pentax
 Carl Zeiss.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durbor

Durbor (fors, darbor — kabul marosimi, zal, shoh saroyi) — Yaqin va Oʻrta Sharq davlatlarida oʻrta ayerlarda pod-shoh huzuridagi saroy amaldorlari kengashi, tantanali qabul marosimi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durgapur

Durgapur — Hindiston shim.sharqidagi shahar, Damodar daryosi boʻyida, Gʻarbiy Bengaliya shtatida. Axoliyey 426 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Muhim transport yoʻllari tuguni. Hindistondagi eng yirik koʻmirmetallurgiya rnining markazi. Metallurgiya kombinati, ogʻir mashinasozlik, kimyo va maxsus poʻlat tayyorlash zavodlari bor. D. yaqinida Damodar gidroenergosistemasining yirik toʻgʻoni qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston shaharlari
Durg-bxilainagar

Durg-bxilainagar - Hindistonning markaziy qismidagi shahar. Dekan togʻlarining gʻarbida, Madhya-Pradesh shtatida joylashgan. Aholisi 500 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Durg va Bxilai sanoat markazlarining birlashuvidan vujudga kelgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durda

Durda — 1) sariyogʻ eritilganda hosil boʻladigan quyqa jizza; 2) sariyogʻga qatiq qoʻshib tayyorlanadigan tamaddi; sariyogʻni past olovda qizdirib, unga qatiq va tuz solib qaynatiladi. Tayyor boʻlgach, durdaning ustki qismi tilla rangda qumoq-qumoq boʻlib qoladi, tagida esa jigarrang jizza hosil boʻladi. D. nordonroq, yoqimli va mazali boʻlib, nonga qoʻshib isteʼmol qilinadi, baʼzida taomlarga ham qoʻshiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durdi qilich

Durdi qilich (1886 - Toshhovuz viloyati Taxta tumani Xojaqumbat qishlogʻi — 1950.14.12) — Turkmaniston xalq shoiri (1946), baxshisi va xalq ogʻzaki ijodining bilimdoni. Bolaligidan koʻzi ojiz boʻlgan. Baxshilardan doston aytishni oʻrgangan. Ijodi 1916-yildan boshlangan. 20—30-yillarda yozgan sheʼrlarida Turkmanistonning oʻtmishi, qishloq mehnatkashlarining hayoti ("Eshakli", "Chigʻir" va b.), turkman ayollarining haq-huquqini himoya qilish masalalari oʻz ifodasini topgan ("Tumorli"). "Xalqim", "Xalqlar doʻstligi" sheʼrlari 30-yillardagi turkman sheʼriyatining yuksak namunalaridan. Ikkinchi jahon urushi yillarida jangovar ruxda qoʻshiklar yaratib, kishilarni gʻalabaga ruxlantirgan. Sheʼr va qoʻshiklari, turkman va qoraqalpoq xalqlari oʻrtasida keng tarqalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ota Durdiyev

Ota Durdiyev (1910.1.1, Keshi qishlogʻi — 1981.5.11, Ashxobod) — turkman aktyori. Turkmenistan xalq artisti (1955). Turkman teatr sanʼatining asoschilaridan. 1929-yildan Mullanapasov nomidagi Turkman drama teatrida ishlagan. Hajviy va harakterli rollar ustasi sifatida tanilgan. Yaratgan ob-razlari individual xususiyatlarning yorqinligi, satirik oʻtkirligi bilan ajralib turadi. Eng yaxshi rollari: Boboxon ("Tohir va Zuhra"), Abu Sar-dor ("Kaymir-Koʻr"), Murodov ("Choʻpon oʻgʻli"), Xorazm xoni ("Mahtumquli"), Kent ("Qirol Lir"), Ota ("Allanning oilasi") va b. "Dursun", "Choʻponning oʻgʻli", "Maxsus topshiriq" kabi filmlarda suratga tushgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
1910-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
5-noyabrda vafot etganlar
Yefimos Durmusoglu

Yefimos Xurmuzos Durmusoglu (1917.7.11, Gretsiya - 1976.31.12, Toshkent) — kinorej, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1975). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1955). "Oʻzbekfilm"da (1956—65), Oʻzbekiston ilmiy ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida (1965—76) rejissyor Filmlari: "Vatanim, seni oʻylab", "Choʻl ha-qida qissa", "Quyoshli Oʻzbekiston", "Vengriyadagi uchrashuvlar", "Oʻzbeki-stonning oʻsimlik va hayvonot dunyosi" va boshqa.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Durovlar

Durovlar— sirk artistlari, mas-harabozlar va hayvon oʻrgatuvchilar oilasi. Sulola asoschilari: Anatoliy Leonidovich (1864—1916) — mashhur masharabozsatirik, publitsist, kichik uy hayvonlari bilan ishlagan, uning akasi Vladimir Leonidovich (1863—1934), hayvonlarni oʻrgatish sohasida yangi rus maktabi (hayvonlarni jonini ogʻritmay, erkalab tarbiyalash)ning asoschisi. Akaukalar satirik monologlar ijro etishgan. Ular anʼanasining davomchilari Vladimir Leonidovichning qizi Anna Vladimirovna (1900—78), Anatoliy Leonidovichning nabirasi Vladimir Grigoryevich (1909 — 1972), Vladimir Leonidovichning nabirasi Yuriy Vladimirovich (1909/10—1971), uning qizi Natalya Yuryevna (1934), 1978-yildan V. L. Durov nomidagi hayvonlar teatrining badi-iy rahbari. Sirk mavzusida yaratilgan qissa va hikoyalar muallifi. Shuningdek, D. oilasining boshqa vakillari ham sirkda ishlashadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durra

Durra, maylo (Sorghum durra) — donli joʻxorining bir turi, gʻalladoshlar (gʻallagullilar) oilasiga mansub bir yillik oʻsimlik; oziq-ovqat (un, yorma) va yem-xashak (koʻk massa, pichan) ekini. 16 turi mavjud. Boshoqchasi va shakliga qarab quyidagi kenja turlarga boʻlinadi: Efiopiya joʻxorisi (S. durra ssp. aethiopicum); nubiya joʻxorisi (S. durra ssp. nubicum); arabiston joʻxorisi (S. durra ssp. arabicum). Boʻyi 2–3 m ga boradi. Issiqsevar, qurgʻoqchilikka bardoshli. Guli gʻuj joylashib (oq joʻxoriga oʻxshash) roʻvak hosil qiladi. Roʻvagining zichligi, tik oʻsganligi, barmoqsimon toʻpguli bilan oq joʻxoridan farq qiladi. D. AQSH, Afrikaning tropik mintaqalarida, Afgʻoniston, Janubiy Yevropa mamlakatlarida, Yaponiya va Oʻrta Osiyoda ekiladi. Oʻsish davri 3—4 oy. D. su-gʻoriladigan yerlarda gʻalla ekini sifatida ekiladi. D.ning uni deyarli oq. Quruq poyalari chorva mollariga beriladi. Ya shil maysasida zaharli durrin glikozidi, baʼzilarida sianid kislota boʻladi. Shuning uchun mollarga boshqa ozuqalarga aralashtirib berish tavsiya qilinadi (qarang Joʻxori).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durres

Durres (), Дирра́хий (), Драч , Дура́ццо () — Albaniya gʻarbidagi shahar. Adriatika dengizining Durres qoʻltigʻi boʻyida. Durres retining maʼmuriy markazi. Aholisi 70 ming kishidan ziyod. Mamlakatning eng katta porti. Shosse va temir yoʻllar tuguni. Kemasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat, tamaki, koʻn, rezina sanoati korxonalari, shahar chetida kurortlar bor. Yirik baliq ovlash bazasi. Iqlimi yumshoq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 5°, iyulniki 25°, yillik yogʻin 1100–1800 mm. Shaharga mil. av. 7-asrda asos solingan. Antik shahar qoldiqlari saqlangan. Turizm rivojlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Albaniya shaharlari
Durroniylar

Durroniylar — afgʻonlarning yirik qabilalar uyushmasi. Umumiy soni 3 mln. dan ortiq (1996). Afgʻonistonning jan.-gʻarbiy qismida, shuningdek, mamlakatning yirik shaharlarida, qisman Pokistonda yashaydilar. Pushtu tilida gaplashadi. Islomning sunna mazhabiga eʼtiqod qiladi. D. ilgari abdallar deb nomlangan. Afgon davlatining asoschisi Ahmadshox tomonidan Durroniy deb oʻzgartirilgan (1747). D. zirak va panjpo tarmoqlariga boʻlinadi. Zirak papalzoi, al-kozoi, barakzoi va atsakzoi kabilalari, panjpo nurzoi, alizoi, ishoq-zoi qabilalaridan iborat. Deh-qonchilik, koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi chorvachilik bilan shugʻullanadilar (yana q. Afgʻoniston, Durroniylar davlati).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Durroniylar davlati

Durroniylar davlati - dastlabki mustaqil afgʻon davlati (1747— 1818). Asoschisi — Ahmadshoh Durroniy. Nodirshoh saltanati yemirilgach paydo boʻlgan. 1761 y.ga kelib, D. d.ga sharqdan Panjob, Kashmir, Sind va Belujiston, gʻarbdan Xuroson va Sharqiy Seiston, shim.dan Jan. Turkiston (Balx, Badaxshon va b.) kirgan. Bu davrda Afgʻoniston shaharlarining iqtisodi, madaniyati rivojlandi. Tranzit savdo koʻpaydi, Hindiston va Erondan asir olingan hunarmandlar keltirildi. Poytaxti — Qandahor sh. (1773/74 y.gacha). Temurshoh (1773—93) esa poytaxtni Kobulga koʻchirdi. Durroniy shoxlari saroyida Hofiz Rahmatxon, Abdulhamid, Afzalxon Xattak kabi yetuk shoirlar ijod qilgan. Afgʻon qabila xonlarining yirik mulkdorlarga aylanishi mamlakat birligi uchun qattiq zarba bh.|di. Ahmadshohning nevarasi Zamonshoh (1793—1801) mulkdorlarning oʻzaro urushlari, sardOrlarning beboshligiga chek qoʻyishga urinsada, unga erisholmadi. Panjob va Jan. Turkistonda qoʻzgʻolonlar koʻtarilib (1768, 1779, 1789), mustaqil amirliklar (Hirot, Kobul, Qandahor, Peshavor va b.) vujudga keldi (1818).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Osiyo tarixi
Afgʻoniston
Pokiston tarixidagi davlatlar
Afgʻoniston tarixidagi davlatlar
Durun

Durun — oʻrta asrlarga oid shahar harobasi. Jan. Turkmanistonning Baharden temir yoʻl stansiyasidan 5 km sharkda. Mustahkam arkqalʼa, shahriston va raboddan iborat boʻlgan. Arkqalʼa toʻrtburchak shaklida, mayd. 120x50 m, bal. 11 – 12 m. Shahristonning mudofaa devorlari jan. va gʻarb tomondan arkka tutashgan. Shahar atrofi ochiq. D. 15-asr manbalarida tilga olinadi. Eng qad. yodgorliklari 9-asrga oid. Shaharning gullagan davri 14-asrga toʻgʻri keladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkmaniston
Dur-sharrukin

Dur-sharrukin - Ossuriya podshosi Sargon I (mil. av. 722—705) tomonidan qurilgan shahar. Mil. av. 7-asr oxirida midiyaliklar tomonidan vayron qilingan. Hoz. D.-Sh. oʻrnida Xorsabod sh. (Iroq) joylashgan. D.-Sh. dan qad. istehkomlar, saroylar, ibodatxonalar, haykaltaroshlik namunalari va b. topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Duroʻya

Duroʻya (fors, du — ikki, roʻy — yuz) — 1) ikki tomonlama gulli mato; 2) ikki tomonlama qoplab tikiladigan badiiy chok turi; 3) ikki tomoni ham pardozlangan eshik tabakasi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dusanni

Dusanni — Ossuriyaning Midiyadagi Saparda viloyati aholisi oqsoqoli (dohiysi). Mil. av. 676—670-yillarda (taxminan 672-yildan soʻng) Kashtariti va Mamitiarshular bilan birgalikda Ossuriyaga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonga rahbarlik qilgan. Qoʻzgʻolon natijasida mustaqil Midiya podsholigi vujudga kelgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dusen

Dusen (Malus pumila var. praecox) — past boʻyli olma daraxtining bir turi, qalamcha va parhish bilan koʻpaytiriladi. Bal. 5–6 m ga boradi. Nim pakana payvandtag sifatida koʻp ishlatiladi. Barcha navlariga mos keladi. D.ning EM-II, EM-III, EM-IV, EM-V payvandtag tiplari keng tarqalgan. D.ga pay-vand qilingan daraxtlarning boʻyi 5– 7 m, ildiz tarmogʻi birmuncha yuza joylashadi. Koʻchati oʻtkazilgach, 3—4-yili hosil beradi. 30—40 yil yashaydi. Qurgʻoqchilikka, shamolga chidamli.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil