Lhasa konvensiyasi

Lhasa konvensiyasi rasman Buyuk Britaniya va Tibet oʻrtasidagi konvensiya. 1904-yilda Tibet poytaxti Lhasa shahrida Tibet va Buyuk Britaniya oʻrtasida imzolangan. U 1903-1904-yillardagi Britaniyaning Tibetga ekspeditsiyasi, polkovnik Frensis Yangxusband boshchiligidagi harbiy ekspeditsiyadan soʻng imzolangan va 1906-yilgi Angliya-Xitoy konvensiyasidan keyin kuchga kirgan.

Shartlari 
Shartnomaning asosiy bandlari inglizlarga Yatung, Gyantse va Gartokda savdo qilish imkonini berdi, Tibet esa 7,500,000 rupiy miqdoridagi katta tovon toʻlashi kerak edi, keyinchalik tovon miqdori uchdan ikkiga kamaytirildi, Chumbi vodiysi toʻlov olinmaguncha Britaniyaga berildi. Keyingi qoidalar Sikkim -Tibet chegarasini tan oldi va Tibetning boshqa xorijiy kuchlar bilan munosabatlarga kirishishiga toʻsqinlik qildi. Natijada Britaniyaning Tibetdagi iqtisodiy taʼsiri yanada kuchaydi. Shartnoma ikki suveren davlat oʻrtasida boʻlishi va Xitoyni bu shartnomaga aralashtirmaslik zarur edi, ammo Britaniya hukumati keyinchalik Tibet Xitoyning Qing sulolasi suvereniteti ostida qolganligini tan oldi. IX moddada Tibet hukumati Britaniya hukumatining oldingi roziligisiz quyidagilarga ruxsat berishini kafolatlashi koʻrsatilgan:

 1. "Tibet hududining hech bir qismi hech qanday xorijiy davlatga berilmaydi, sotilmaydi, ijaraga berilmaydi, garovga qoʻyilmaydi yoki boshqa yoʻl bilan bosib olinishi mumkin emas;
 2. "Hech bir davlatga Tibet ishlariga aralashishga ruxsat berilmaydi;
 3. "Hech qanday xorijiy davlatning vakillari yoki agentlari Tibetga kiritilmaydi;
 4. "Temir yoʻllar, avtomobil yoʻllari, telegraflar, togʻ-kon yoki boshqa huquqlar uchun hech qaysi chet el davlatiga yoki biron bir xorijiy davlat sub’ektiga hech qanday imtiyoz berilmaydi. Bunday imtiyozlar berilishiga rozilik berilgan taqdirda, Britaniya hukumatiga shunga oʻxshash yoki unga tenglashtirilgan imtiyozlar beriladi;
 5. „Hech qanday Tibet daromadlari, xoh natura yoki naqd, garovga qoʻyilmaydi yoki biron bir xorijiy davlatga yoki biron bir xorijiy davlat sub’ektiga topshirilmaydi“.

Tovon miqdori tibetlik muzokarachilar uchun eng qiyin omil boʻlgan. Britaniya Hindistoni boʻyicha Davlat kotibi Sent-Jon Brodrik tovon miqdori „toʻlash uchun tibetliklarning vakolatlari doirasida“ boʻlishi kerakligini aytdi va Younghusbandga „bu masalada vaziyatni boshqaradigan“ erkin yo‘l ochib berdi. Talab qilingan tovon 5,900,000 dan 7,500,000 rupiyga koʻtarildi va keyinchalik Gyanse shahrida joylashgan Britaniya savdo agentiga „maslahatlashish uchun“ Lhasaga tashrif buyurish huquqini talab qildi. Aftidan, u hali ham Lord Kerzonning Britaniyaning Chumbi vodiysini Britaniya mulkiga aylantirish va Buyuk oʻyinning bir qismi sifatida ruslarga rad etish orqali Tibetdagi Britaniya taʼsirini kengaytirish uchun geo-siyosiy kun tartibiga amal qilganga oʻxshaydi. Tibetliklar oʻz qarzlarini toʻlashlari uchun taxminan 75 yil kerak boʻlar ekan. Chumbi vodiysining Britaniya tomonidan bosib olinishi toʻlov tugaguniga qadar kafolat boʻlganligi sababli, vodiy Britaniya qoʻlida qolgan.

Oqibati 
Lhasadagi Qing imperatori, Amban, keyinchalik ochiqchasiga shartnomani rad etdi, Britaniya esa Xitoyning Tibet ustidan hokimiyat haqidagi daʼvolarini qabul qilishini eʼlon qildi.  Viceroy vazifasini bajaruvchi lord Ampthill tovon pulini uchdan ikkiga qisqartirdi va boshqa yoʻllar bilan shartlarni sezilarli darajada yengillashtirdi. Ushbu 1904-yilgi shartnoma qoidalari 1906-yilgi Angliya-Xitoy konvensiyasida qayta koʻrib chiqilgan. Inglizlar, Qing sudidan haq evaziga, shuningdek, „Tibet hududini qoʻshib olmaslik yoki Tibet boshqaruviga aralashmaslik“ ga rozi boʻldi, Xitoy esa "boshqa xorijiy davlatlarning Tibet hududi yoki ichki maʼmuriyatiga aralashishiga yoʻl qoʻymaslikka „ kirishdi“.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Buyuk Britaniya va Tibet oʻrtasidagi konventsiya (1904)
Xalqaro aloqalar
Xalqaro munosabatlar
Diplomatiya
Shartnomalar