MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aravaklar

Aravaklar (arovaklar, aruaklar) — Janubiy Amerika va Vest-Indiyadagi indeys xalqlari guruhi (guaxiro, kampa, machichenga, baniva, A.ning oʻzi va boshqalar). A.ning bir qismini Ispaniya mus-tamlakachilari qirib yuborgan, qolganlari (350 ming kishi, 1964) hozirgi vaqtda Venesuelaning gʻarbiy rayonlarida, Kolumbiya va Peruning shimoliy viloyatlarida, Braziliyada va Boliviyada yashaydi. Umumiy soni 400 ming kishi (1992). Ara-vak tilida soʻzlashadilar. A.da urugʻchilik tuzumi va ruhlarga ishonish bilan bogʻliq boʻlgan diniy eʼtiqod saqlangan, bir qismi — katolik. Dehqonchilik va ovchilik bilan shugʻullanadilar, bir qismi kat-ta yer egalariga qarashli plantatsiyalarda yollanib ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravasozlik

Aravasozlik — arava yasash kas-bi; duradgorlikning qadimdan keng tarqalgan tarmogʻi. Arava qattiq, pishiq yogʻochdan yasalgan. Aravasoz usta avva-lo yogʻoch tanlagan. Oʻzbekistonda aravaning gʻildirak gardishi, gupchagi, oʻqi va gardish bilan gupchakni birlashtiruvchi yogʻochlar qayragʻochdan tayyorlangan, ayniqsa gupchak qayragʻochning chayir qismidan yasalgan, baʼzan arava oʻqi va shotisiga olma daraxti yogʻochidan foyda-lanilgan. Arava tanasi — shotisi va yuk qoʻyiladigan qismini hamma duradgorlar yasay olgan. Aravaning gupchagi, xu-susan gʻildiragini yasash ancha murakkab va qiyin ish boʻlib, u bir muncha malaka talab qilgan. Shahar va qishloklarda aravalar oʻrnini avtomobillar va trak-torlar egallagach, A.ka ehtiyoj kamaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravon (urugʻ)

Aravon (arablar) — oʻzbeklashgan arab urugʻlaridan biri. Oʻrta Osiyo to-ponimikasida A. nomi saqlanib qolgan. Masalan, Qirgʻiziston Respublikasining Oʻsh viloyatidagi tumanlardan biri ham A. deb ataladi.

Yana qarang 
 Arablar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravon svitasi

Aravon svitasi — devon davrining Eyfel yarusiga mansub svita. Birinchi marta 1954-yilda G. A. Kaleda mustaqil svita sifatida ajratgan. Aravonsoy nomi bilan atalgan. Bazalt, gil va qumtoshli slaneslar, braxiopo-dali ohaktoshlardan iborat. Qalinligi 1000 — 2000 m. Chile va Toldiq soylari oraligʻida, Qorachatir tizmasida va Uchqoʻrgʻon effuziv jinslari mintakasida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aravonsoy

Aravonsoy yoki Aravon () — Andijon viloyatidagi soy. Qoradaryoning chap irmogʻi. Oʻzbekiston va Qirgʻiziston hududidan oqib oʻtadi. Shahrixonsoy kanaliga quyiladi. Qirgʻiziston hududidagi Qizilqoʻrgʻon va Otyaylov tizmalaridan boshlanadi.

Yuqori oqimida (Akart irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) daryo Gezart deb ataladi, keyin (Qirgʻiziston irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin) — Chili nomi bilan ataladi, Koschan irmogʻi bilan qoʻshilishdan oldin — Ishkejan deb nomlanadi.

Umumiy tavsif 
Uzunligi 90 km. Togʻ oraliklarida tor va chuqur daralardan oqadi. Qor va muzdan suv oladi. Suv yigʻadigan havza maydoni 464 km². Havzasida umumiy maydoni 49,1 km boʻlgan 18 ta nisbatan katta muzliklar mavjud. Oʻrtacha yillik suv sarfi 7 m³/sek. Yillik suv sarfining qariyb 1/3 qismi yer osti suviga toʻgʻri keladi. Mart — sentabrda toʻlib boʻlib oqadi. Vegetatsiya davrida qariyb 80% suv sugʻorishga sarf boʻladi. Taʼminotning muhim qismi qor yoki yer osti suvlaridir (yer osti suvlari yillik oqimning 1/3 qismini tashkil qiladi). Quyi oqimida daryo muzlamaydi, lekin yozda u koʻpincha sugʻorish uchun suvning sarflanishi tufayli quriydi.

Daryo qimi 
Oqim Kichik-Oloy tizmasidagi (Qirgʻiziston) Gezart muzligidan taxminan 3950 m balandlikda hosil boʻlgan. Togʻli qismida tor va chuqur daralar hosil qiladi. Togʻli hududdan oʻtib, Naukat havzasida oqadi. Bu yerda Chili Qirgʻiz va Koschan irmoqlarini oʻzlashtirib, Aravonsay nomini oladi. Keyin daryo kichik Kara-Chatyr togʻ tizmasini kesib oʻtadi. Qorakoʻktu qishlogʻi yaqinida Dangi kanyonidan oʻtadi.

Bu hududdagi Sayyo vodiysi kengligini 3 marta oʻzgartiradi, ohaktosh massivlaridan oʻtganda qisqaradi va slanetslarda koʻpayadi. Qorachotirdan pastda daryo Fargʻona vodiysi tekisligida tugaydi. Fargʻona vodiysida uning oqimi deyarli toʻliq aylanma kanallar orqali sugʻorishga yoʻnaltiriladi. Janubiy Fargʻona kanali Langar yaqinidagi daryoni kesib oʻtadi.

Aravonsoyning quyi oqimi sohilida Aravon shaharchasi joylashgan. Soʻngra Qirgʻiziston va Oʻzbekiston davlat chegarasini kesib oʻtib, Andijon viloyatining Asaka tumaniga yetib boradi. Bu yerda uning suvlaridan sugʻorishda ham foydalaniladi Asaka shahridan oqib oʻtib, shimoli-shimoli-gʻarbiy tomonga buriladi. Oltinkoʻl qishlogʻidan oʻtib, Qoradaryoga quyiladi.

Qulla va Beshmurza qishloqlari oraligʻida Aravonsoy daryoning tarixiy yoʻnalishi boʻylab yotqizilgan Shahrixonsoy kanaliga quyiladi.

Yirik irmoqlari: Qirgʻiz-Ota, Koschan, Agart, Oq-Dobe.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Andijon viloyati daryolari
Aragats

Aragats () — Armaniston togʻligidagi eng baland togʻ. Bal. 4090 m. Soʻngan vulkan. Lava va tuflardan tuzilgan. Vulkan kraterida muz sirki hosil boʻlgan. Yon bagʻrida Byurakan astrofizika rasadxonasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston tog'lar
Aragvi

Aragvi () — Gruziyadagi daryo. Kuraning chap irmogʻi. Uzunligi 66 km, havzasining maydoni 2740 km². Oʻrtacha suv sarfi 55 m³/sek. Oq. A. va Qora A. soylarining qoʻshilishidan hosil boʻladi. A. vodiysidan Gruziya harbiy yoʻli oʻtgan. Quyilish joyida Msxeta shahri joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gruziyadagi daryolar‎
Alfavit boʻyicha daryolar
Aragon Lui

ARAGON (Aragon) Lui (1897 — 1982) — fransuz yozuvchisi va jamoat arbobi. Ijodini shoir-syurrealist sifatida boshlagan. Turkum romanlari „Mavjud dunyo“(1934 — 51) chiqqan. Qarshilik harakati ishtirokchisi, qarashlari „Yurakka qadalgan pichoq“ sheʼriy toʻplami (1941)da va hikoyalar toʻplami („Fransuzlarning buyukligi va tushkun-ligi“, 1945)da aks etgan. Tarixiy roman — „Pasxa arafasidagi hafta“(1958), ro-man- „Anri Ma-tiss“(1971), „Teatr-ro-man“(1957) asarlari muallifi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

LGBT huquqlari faollari
Aragon (maʼnolari)

Aragon:

 Aragon - #YOʻNALTIRISH Aragon (Georgia)

 Aragon (viloyat) — Ispaniyaning shim.
Aragon (viloyat)

Aragon — Ispaniyaning shimolisharqidagi tarixiy viloyat. 9-asrda Rekonkista jarayonida Aragon grafligi barpo etilgan. 1035-yildan Aragon qirollik, 1137-yil shaxsiy uniya asosida Barselona grafligi bilan birlashgan. 1164-yil Barselona graflari Aragon qirollari boʻlganlar hamda Kataloniyaning barcha yerlarini qirollik tarkibiga qoʻshib olganlar. 13 — 15-asrlarda A. qoʻshinlari Balear orollari, Valensiya, Sisiliya, Sardiniya, Neapolni bosib olgan. Aragon va Kastiliyaning 1479-yildagi sulolaviy uniyasi, yagona davlat — Ispaniyani barpo etilishiga olib kelgan. Maydon 47,7 ming km. Aholisi 1,2 mln. kishi (1991). Aragon Ispaniyada aholi eng siyrak yashaydi-gan viloyat.Togʻlarida qoʻngʻir koʻmir, temir rudasi, uran, boksit, oltingugurt, marganes konlari mavjud. togʻ daryolariga qator GESlar qurilgan. Qoʻngʻir kumir bilan ishlaydigan issiqlik elektr markaz-lari bor. Qoʻngʻir kumir qazib chiqarish jihatidan (yiliga taxminan 1 mln. t) Aragon Ispaniyada 1-oʻrinda turadi. Oxos-Negros temir ruda havzasi Aragon iqtisodiyotida muhim oʻrin tutadi. Aragonning birdan-bir sanoat markazi Saragosa shahar. Bu yerda oziq-ovqat va yengil sanoat bilan birgalikda metallsozlik va kimyo sanoati korxona-lari mavjud. Aholining 2/3 qismi qishloq xoʻjaligida ishlaydi. Viloyatda zaytunzorlar, tok-zorlar, qand lavlagi va donli ekinlar yetishtiriladi. Saragosa — havo yoʻllarining yirik tuguni.  Ma’muriy jihatdan 3 provinsiya — Huesca, Teruel, Zaragoza boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar

Havolalar 

 Government of Aragon 
Senderos de Aragón Aragon government tourism site
Guide to the Aragon Pyrenees Mountains 
Maps of Aragon
Aragonit

Aragonit — karbonatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaCOj. Koʻpincha SrCO3 birikmasi aralashgan boʻladi. Qattiqligi, 3,5 — 4. S.ogʻ 2,9 — 3. Rangi oq, kulrang, binaf-sha rangdan qoragacha. Kristallari ig-nasimon, agregatlari tarmoqlangan. Xillari: konxit — marvarid (xitin bilan birga) va mollyuskalar chigʻanogʻining sa-daf qatlami tarkibining asosiy qismi; noʻxattosh — A.ning sementlashgan oo-litlari. Gidrotermal va gipergen yoʻl bilan hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Arad

Arad — Ruminiya gʻarbidagi shahar, 595Arad judesining maʼmuriy markazi. Aholisi 190 ming kishidan ziyod. Buxa-rest — Budapesht magistralidagi yirik temir yoʻl tuguni. Mashinasozlikning yirik markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, kimyo, yogʻochsozlik sanoati mavjud. Mebel ish-lab chiqariladi. Veterinariya instituti bor. Shahar 12-asrdan maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araz

Araz, Araks — (, , , ) — Kavkazortidagi daryo (bosh qismi Turkiyada, quyi qismi Ozarbayjonda). Kuraning oʻng irmogʻi. Uz. 1072 km, havzasining maydoni 102 ming km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 285 m³/sek. Arazda Ozarbayjon — Eron gidrotexnika kompleksi ishga tushdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjondagi daryolar‎
Erondagi daryolar
Turkiyadagi daryolar
Armanistondagi daryolar
Armaniston va Eron chegarasi
Aralash yem

Aralash yem — ilmiy asoslan-gan reseptlar boʻyicha maydalangan tur-li ozuqalardan tayyorlangan aralashma. Aralash yem har xil yoshdagi chorva mollari va parrandalar uchun zavod hamda chorvachilik xoʻjaliklarida tayyorlanadi. Yemga aminokislotalar, mikroelementlar, antibiotik va vitaminlarga boy moddalar qoʻshilib, uning umumiy biologik qimmati ancha oshiriladi. Aralash yemning 3 turi ishlab chiqariladi: toʻla ratsionli Aralash yem (tarkibidaxay-vonlar uchun zarur boʻlgan barcha ozuqa moddalar boʻladi va qoʻshimcha ozuqa qoʻshilmay yediriladi); konsentratli Aralash yem (ratsionda yetarli boʻlmagan asosiy ozuqa mod-dalar oʻrnini qoplash uchun qoʻshimcha sifatida berila-di); muvozanatlovchi Aralash yem (vitamin-oqsilli, vitamin-oqsil-mineralli, shuningdek, mikrobiolo-giya sanoatida sunʼiy olinadigan va yemlarning toʻyimliligini oshirishda qoʻllaniladigan biologik faol moddalar aralash-malari — boyituvchi aralashmalar). Tula ratsionli Aralash yem hayvonlarning barcha toʻyimli moddalarga boʻlgan tala-bini qondirishi lozim. Shunday Aralash yem parrandalar, choʻchqalar va yosh buzoqlar uchun tayyorlanib, yagona ozuqa sifatida yediriladi. Konsentratli Aralash yem xoʻjaliklarda mavjud boʻlgan shirali, dagʻal va don ozuqalariga qoʻshimcha sifatida beriladi. Aralash yem tayyorlash uchun gʻalla va dukkak-li ekinlar donlari — makkajoʻxori, oq joʻxori, arpa, suli, bugʻ-doy, javdar, mosh va boshqalardan foydalaniladi. Muboshir Musayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash javobgarlik

Aralash javobgarlik — amaldagi Oʻzbekiston Respublikasi qonun hujjatlarida nazarda tutilgan majburiyatda ishtirok etayotgan taraflar majburiyatni tula yoki qisman bajarmaslikda javobgar boʻlishi. Aralash javobgarlik asoslarini va taraflarning oʻz majburi-yatlarini shartnomada nazarda tutilgan shartlar asosida bajarmaslik natija-sida yetkazilgan zarar har ikki tarafga teng yoki biriga koʻproq, ikkinchisiga kamroq taqsimlanadi. Masalan, jabrlanuvchi oʻzining qoʻpol ehtiyotsizligi tufayli zararning yuzaga kelishiga yoki ortishiga koʻmaklashgan boʻlsa, unda jabrlanuvchining va zarar yetkazuvchining aybi dara-jasiga qarab, tovon miqdori kamaytiri-lishi lozim (Oʻzbekiston Respublikasi FK,104-modda). Ishni koʻrayotgan sud yoki xoʻjalik sudi Aralash javobgarlik aniqlanganda taraflarning zarar yetka-zishdagi ayb darajalariga qarab, ja-vobgarlik doirasini asosli, qonuniy va adolatli taqsimlashi shart. Aralash javobgarlik haqida taraflar oʻzaro tuzgan shartnomalarida oldindan kelishib olishlari mumkin, bu tartib keyinchalik ehtimoliy nizolarning oldini oladi yoki tez va toʻgʻri hal boʻlishida yordam beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash jamiyat

Aralash jamiyat — 1) xususiy va davlat kapitallari ishtirokidagi kor-xona; 2) kapitali ikki yoki undan ortiq mamlakatning tadbirkorlariga (jismo-niy yoki yuridik shaxslarga) yoki davlat muassasalariga tegishli boʻlgan korxona.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash koʻpaytma

Aralash koʻpaytma — uchta (a, b, s) vektorga mos qoʻyilgan son. U ikkita (a, b) vektorlarning vektor koʻpaytmasi uchinchi (s) vektor bilan ska-lyar koʻpaytmasiga teng. Aralash koʻpaytma (a, b) s kabi belgilanadi. Aralash koʻpaytma skalyar son boʻlib, uning ishorasi a, b, s vektorlari bilan ko-ordinata vektorlarning oriyentatsiyalari bir xil boʻlganda musbat, aks holda esa manfiy boʻladi. Aralash koʻpaytma qiymati geometrik nuqtai nazardan a, b, s vektorlarga yasal-gan parallelepi-pedning hajmiga teng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash mulk

Aralash mulk — turli mulk shakllarining birlashuvi natijasida paydo boʻladigan mulk. Aralash mulk turli mulk sohiblari hissa (pay)larining qoʻshilishidan yuzaga keladi. Kelishuvga binoan bu pay har xil boʻlishi mumkin, lekin mulk egalaridan birontasining hukmron boʻlishiga yoʻl beril-maydi. Aralash mulk sohiblari harajatlar va foyda-zararni baham koʻradilar. Amaliyotda Aralash mulkda xususiy, jamoa va davlat mul-klari birlashadi va aralash jamiyatlar paydo boʻladi. Oʻzbekistonda mulkiy islohotlar natijasida1995-yildan boshlab Aralash mulk boʻlgan kor-xonalar yuzaga keldi. Hozirgi davrda ularning keng tarqalgan shakli hissabay mulk ishtiroki turlicha boʻlgan davlat-aksiyadorlik korxonalaridir.1996-yil Aralash mulk korxonalarida mehnat unumdorligi boshqa xoʻjaliklar koʻrsatkichidan 5,6-marta, davlat sektori-dagidan esa 1,2-marta yuqori boʻldi, ammo Aralash mulkning amal qilish doirasi hozircha ancha tor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash silos

Aralash silos — turli ozuqabop oʻsimliklarning koʻk poyasi, doni, ildiz-mevalarini konservalash (surlash) usu-li bilan tayyorlanadigan ozuqa. Aksariyat parrandalar, choʻchqa va yosh buzoqlarni boqishda qoʻllaniladi. Aralash silos tayyorlash uchun namligi yuqori don, qand, nimqand va xashaki lavlagi, sabzi ildizmevalari va barglari, koʻk beda, kartoshka, qovoq va boshqalarning palaklari ishlatiladi. Aralash silos na-mligi 60 −70%, rN 4 — 4,3, sut kislotasi 70-75% boʻlishi kerak. 1 kg Aralash silos tar-kibida 0,25-0,30 ozuqa birligi, 25-30 g hazm boʻluvchi protein, 20 −60 mg karo-tin va 30 g dan koʻp boʻlmagan miqdorda klechatka boʻladi. Aralash silos ni tayyorlash, joy-lash va saqlash texnologiyasi qattiq nazo-rat qilinishi lozim. Aralash silos oson hazm boʻluvchi uglevodlar, organik kislotalar, vitaminlar va mineral tuzlarga boy (qarang Silos).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash son

Aralash son — butun va kasr qismlardan iborat son. Baʼzan, aralash kasr ham deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash ekinlar

Aralash ekinlar- bir ekin maydonida bir vaqtning oʻzida yetishti-riladigan ikki va undan ortiq xil qishloq xoʻjaligi ekinlari. Aralash ekinlar dan bir turdagi ekinlarga qaraganda ancha yuqori hosil olinadi. Sugʻoriladigan dehqonchilik zonalarida koʻp yillik oʻsimliklarni, mas, bedani makkajoʻxori, suli, arpa bilan, bir yillik 598oʻsimliklarni, mas, javdarni burchoq, noʻxat bilan, arpani burchoq, noʻxat bilan ara-lash ekish eng koʻp tarqalgan. Bunday ekinlarni ekish muddatlari ekin turlari xususiyatlariga koʻra har xil buladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qishloq xoʻjaligi
Aralash oʻrmonlar

Aralash oʻrmonlar — keng bargli va igna bargli daraxt turlari aralash oʻsadigan oʻrmonlar. Yevrosiyo va Shimoliy Amerikaning moʻ’tadil nam iqlimli tekisliklari va togʻlarining quyi min-taqasida tarqalgan. Moʻ’tadil mintaqaning keng bargli-igna barg-li (qayin, eman, juka, zarang, qaragʻay, qoraqaragʻay, tilogʻoch, kedr) oʻrmonlari, subtropik mintaqaning keng bargli (dafna, zaytun va boshqalar), igna bargli (kedr) aralash oʻrmonlari va boshqa turlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash oʻtlar

Aralash oʻtlar — koʻp yillik va yillik dukkakli hamda donli oʻsimliklar bir necha turini aralash oʻstirish. Foydalanish usuliga qarab yaylov hamda oʻrib olinadigan A.oʻ.ga boʻlinadi. 30-50-yillarda A.oʻ.dan gʻoʻza almashlab ekishda foydalanilgan. Mahsuldorligi kam boʻlganligi sababli hozir A.oʻ. cheklangan maydonlarda ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash oʻgʻitlar

Aralash oʻgʻitlar, mineral oʻgʻitlar aralashmasi — tarkibida ikki va undan ortiq oziq moddalari boʻlgan tayyor oʻgʻitlar aralashmasi. Aralash oʻgʻitlar bir jinsli, yaxshi sochiluvchan boʻlishi ke-rak, ularni tayyorlashda oʻgʻitlarni ara-lashtirish qoidalariga rioya qilinishi lozim. A.oʻ. zavodda ham, xoʻjaliklarda ham tayyorlanishi mumkin. Oʻgʻitni zavodda aralashtirish agronomiya talabiga mos keladi. Xoʻjaliklarda bir komponentli oʻgʻitlardan barvaqt aralashma tayyorlash va uni saqlash mumkin emas, chunki bunda ularning fizik xususiyati yomonlashadi. Ekinga qarab A.oʻ.da asosiy oʻgʻitlar nis-bati har xil boʻladi. Kaliy bilan yetarli taʼminlangan gʻoʻza maydonlarida shud-gorlash va ekish vaqtida oʻgʻit solishda azot 1: fosfor 2,5: kaliy 0 va azot 1: fos-for 4: kaliy 0 yaxshi nisbat hisoblanadi. Tuproqning shoʻri yuviladigan sharoitlarda gʻoʻzaga fosfor-kaliyli va azot-fosforli A.oʻ. solish samaraliroqdir. Ularni qoʻshimchalar — mikroelementlar, gerbitsidlar, insektitsidlar qoʻshib ham tayyorlash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralash qazib olish

Aralash qazib olish — foyda-li qazilma qatlamlarini ular orasida uchraydigan togʻ jinsi qatlamchalari bilan birga qazib olish. Bu usulda qazib olingan foydali qazilmalarni boyitish kombinatlariga yuborib, togʻ jinslaridan toza-lash kerak boʻladi. Angren koʻmir ko-nida ayrim-ayrim qazib olish usuli bilan birga Aralash qazib olish o. usuli ham keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralashmaslik siyosati

ARALASHMASLIK SIYOSATI — hozirgi xalqaro siyosatning asosiy yoʻnalishlaridan biri. Har bir davlatdan bevosita yoki bilvosita, yakka oʻzi yoxud boshqa davlatlar bilan jamoa tarzida oʻzga bir davlatning ichki va tashqi ishlariga aralashmaslikni taqozo etadi. Aralashmaslik siyosati davlatlar boshqa bir davlatga nisbatan kuch bilan tahdid etishning har qanday shaklini qoʻllashini yoki kuch ishlatishini, siyosiy, iqtisodiy yoki boshqa sohalarda qudratini ishga solib, undagi tuzumni agʻdarib tashlashga qaratilgan terrorchilik, qoʻporuvchilik va boshqa ga toʻgʻridan-toʻgʻri yoki bilvosita koʻmaklashishini rad etadi. Aralashmaslik siyosati Buyuk fransuz inqilobi davrida birinchi bor eʼlon qilingan, unga binoan barcha davlatlar teng huquqli boʻlishi, mustaqil ish yuritishi, boshqa davlatlarning oʻz ishlariga aralashuviga yoʻl qoʻymasligi shart. Keyinchalik mazkur qoida BMT Ustavida, yana qator boshqa muhim xalqaro hujjatlarda eʼtirof qilindi, Yevropada xavfeizlik va hamkorlik masalalari boʻyicha kengash (Helsinki, 1975-yil) Yakunlovchi hujjatida mukammal ifoda-landi. Oʻzbekiston mustaqillikka erish-gach, boshqa davlatlarning ichki ishlariga aralashmaslik siyosatini izchil amalga oshirmoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 17-moddasida respublika tashqi siyosati davlatlarning suveren tengligi, kuch ish-latmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, chegaralarning daxleizligi, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish, boshqa davlat-599larning ichki ishlariga aralashmaslik qoidalariga va xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan boshqa qoidalari va normalariga asoslanishi belgilab qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Araliyadoshlar

Araliyadoshlar (Araliaceae) — yopiq urugʻli oʻsimliklarning ikkipal-lalilar sinfiga mansub oila. 65 turku-mi (800 ga yaqin turi) bor. Asosan Shimoliy Amerika, Janubi-sharqiy Osiyo va Avstra-liyada tarqalgan. Ular ichida oʻt, buta va hatto kichikroq daraxt shaklidagilari ham bor. Gullari toʻgʻri (aktinomorf), soyabon, boshcha yoki boshoqlarga toʻplangan. Baʼzi turlari, mas, araliya, plyushch xushmanza-ra oʻsimlik sifatida ekiladi, baʼzilari, mas, jenshen dorivordir. Araliya (Aralia) oiladagi yirik turkum boʻlib, u 35 toʻrni oʻz ichiga oladi. A. turlari aso-san Osiyoning janubi-sharqidagi tropik va subtropik yerlarda oʻsadi. Oʻzbekistonda ham oʻstiriladi. Uning il-dizida sapo-nin, efir moyi va boshqa birikmalar boʻlib, nastoykasi organizm tonusini koʻtarish uchun qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralov Narzullo

Aralov Narzullo (1950.15.4, Kasbi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent ped. institutining kimyo-biol. fakultetini tugatgan (1972). 1972-75 yillar va 1995-yildan Kasbi tumanidagi 15-maktabda, 1975-95 yillarda 17-maktabda kimyo-biol. oʻqituvchisi. A. daryo jarayonida koʻrgazmali qurollardan unumli foydalanadi. U 500 dan ziyod koʻrgazmali qurol, 50 ga yaqin albom tayyorlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aralsk

Aralsk — Kozogʻistonning Qiziloʻrda viloyatidagi shahar (1938-yildan), Orol dengizining shimoli-sharqiy tarafida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 31,4 ming kishi (1991). Koʻtarish-transport, elektr-mexanika jihozlari zavodlari, „Orolsulfat“ kombinati, tikuvchilik fabrikasi bor. A. 1905-yilda Orenburg — Toshkent temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qozogʻiston shaharlari
Arang Muhammadxon

Arang muhammadxon, Arang-xon (? — 1688) — Xiva xoni (1686 — 88). Anushaxonning oʻgʻli. Munisning yozishiga koʻra, Ar. M. Xivadan 1 farsax (6-7 km) masofadagi Oqsaroyda oʻziga qarorgoh qurdirgan va koʻp vaqtini oʻsha yerda oʻtkazgan, tunda Xivaga qaytgan. Bir kuni Xivadan qaytayotganda Badrxon arigʻi koʻprigida otdan yiqilib oʻlgan. Ar. M. hukmronligi davrida Koʻhna Arkda Koʻrinish xona binosi qurilgan. Ad.: Istoriya Xorezma, T., 1976.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aranjirovka

Aranjirovka (frans. arranger -tartibga solish) — 1) musiqa asarini aslida nazarda tutilmagan oʻzga cholgʻu asbobi (yoki asboblar), xonanda (yoki xo-nandalar) ovoziga moslash; mas, operani fortepiano joʻrligida ijro etish, or-kestr uchun moʻljallangan asar (simfo-niya)ni bir yoki bir necha fortepiano uchun A. qilish va hokazo Muallif moʻljallagan musiqa asbobining oʻzida asar ijrosini osonlashtirishi ham A. deyiladi; 2) jaz yoki estradada — bevosita ijro jarayo-nida kiritiladigan va ijroning uslubi bilan bogliq turli (garmonik, fakturali) oʻzgarishlar; 3) oʻzbek xalq ijrochiligida keng oʻrin olgan ashula yoʻllarini cholgʻu kuylar sifatida ijro etish (mas, Surnap yoʻllari) va cholgʻu kuylarini ashulalash-tirish („Munojot“, „Choʻli Iroq“, „Na-srulloyi“ ashula yoʻllari kabi) jarayoni A.ga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boris Arapov

Boris Aleksandrovich Arapov (1905.12.9, Peterburg — 1992.28.1) — rus kompozitori, pedagog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). 1930-yildan Leningrad konservatoriyasida kompozitsiyadan daryo bergan, professor (1948). Leningrad konservatoriyasi bilan 1941-44 yillarda Toshkentda evakuatsiyada boʻlgan. Sharq mavzulari va kuylariga izchil murojaat etgan. „Nasriddin Buxoroda“ musiqali komediyasi (F. Gʻulom va V. Vitkovich bilan hamkorlikda, 1943; Yangiyoʻl teatri), „Jaloliddin Xorazmiy“ oratoriyasi (A. Kozlovskiy bilan, 1944) va boshqa asarlari bilan oʻzbek musiqasiga hissa qoʻshgan. Opera va baletlar, 6 simfoniya, orkestr uchun konsert, „Rus syuitasi“, skripka va orkestr uchun 2 ta konsert, qator vo-kalsimfonik, kamer-vokal va cholgʻu asarlar, kinofilmlarga musiqalar yozgan.

Manbalar 

Bastakorlar
1905-yilda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar
28-yanvarda vafot etganlar
12-sentabrda tugʻilganlar
Ararat

Ararat — Turkiyaning eng sharqiy chekkasidagi vulqonli massiv, Araks daryosi oʻrta oqimining oʻng sohilida, Eron bilan Armaniston chegarasi yaqinida. Turkiyadagi eng baland choʻqqi. Zamini bir-lashib ketgan ikki boshli soʻngan vulqon konuslaridan — Katta Ararat (turkcha Buyuk Agritog; bal. 5165 m) va Kichik Ararat (bal. 3925 m)dan iborat. 30 ga yaqin kichik muzliklar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Turkiya