MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vasiyat majburiyati

Vasiyat majburiyati - fuqarolik huquqida vasiyat yuzasidan merosxoʻrlar zimmasiga muayyan shaxs (shaxslar) foydasini koʻzlab biron-bir majburiyatni yuklash. Oʻzbekiston Respublikasi FK boʻyicha vorislar jumlasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan shaxslar ham V.m. yuzasidan huquq oluvchilar boʻlishlari mumkin. Bunday shaxslarga meros tarkibiga kiradigan ashyoni mulk qilib yoki boshqa ashyoviy huquq qilib berish, meros tarkibiga kirmaydigan molmulkni ular uchun sotib olish va berish, ana shu shaxs (shaxslar) uchun muayyan ishni bajarish, muayyan xizmatlar koʻrsatish va h.k. V.m.ni tashkil etadi. V.m. bilan aloqador huquqiy meʼyorlar Oʻzbekistan Respublikasi FKning 1132-moddasida belgilab berilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiyatnoma

Vasiyatnoma — yozma vasiyat; fuqaroning oʻziga tegishli mol-mulki yoki bu mol-mulkka nisbatan huquqi vafot etgan taqdirda tasarruf etilishiga doir xohish-irodasi ifodalangan hujjat. Oʻzbekiston Respublikasi FK 1120-moddasiga binoan, fuqaro oʻzining barcha mol-mulkini yoki uning muayyan qismini qonun boʻyicha merosxoʻrlar doirasiga kiradigan, shuningdek kirmaydigan bir yoki bir necha shaxsga, shu bilan birga yuridik shaxslarga, davlatga yoki fuqarolarning oʻzini-oʻzi boshqarish organlariga vasiyat qilishi mumkin. Bu haqdagi vasiyatnoma qonunga muvofiq, shaxsan tuzilishi lozim, uning vakil orqali tuzilishiga yoʻl qoʻyilmaydi. Vasiyatnoma yozilgan joyi va vaqti koʻrsatilgan holda yozma shaklda tuzilishi vasiyat qiluvchining oʻz qoʻli bilan imzolanishi, notarial tasdiqlangan boʻlishi zarur. Agar vasiyat qiluvchi jismoniy nuqsonlari, kasalligi yoki savodsizligi tufayli vasiyatnomani oʻz qoʻli bilan imzolay olmasa, uning iltimosiga binoan notarius yoki qonunga muvofiq vasiyatnomani tasdiqlaydigan boshqa shaxs hozir boʻlganida vasiyat qiluvchi oʻz qoʻli bilan imzolay olmaganligining sabablari koʻrsatilgan holda vasiyatnomaga boshqa shaxs imzo qoʻyishi mumkin. Vasiyatnomaga oid qonun-qoidalar Oʻzbekiston Respublikasi FK (1120—1131-moddalar)da belgilangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiqa

Vasiqa, kupchiy — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida (shu jumladan, 1917-yilgacha Turkistonda) yer-mulk oldi-sotdisi toʻgʻrisida tuzilgan rasmiy shartnoma. V. koʻchmas mulkka (yer-suvga va xoʻjalik binolariga) doimiy yoki vaqtinchalik egalik qilish huquqini bergan. Turkiston qozixonalarida V. faqat bir nusxada (shariat qonunlariga asosan) tuzilgan; bunda har ikki taraf (oluvchi va sotuvchi) hamda ryeoviap V.ga imzo chekkach, uni qozi imzolab muhrlagan. Amirlar yer va b. koʻchmas mulklarini tortiq qilganlarida, V.ni oʻzlari berganlar. Shariat qonunlari amal qilgan joylarda V.lar sudi va sudyasi (vasoiq mahkamasi) mavjud boʻlib, ularga V.lar qonuniyligini koʻrib chiqish vakolati ham berilgan. Hoz. kunda ham Afgʻonistonda, ayrim arab mamlakatlarida V. rasmiy hujjat vazifasini oʻtaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaskulit

Vaskulit (lotincha: vasculum — tomircha) — qon tomirlari devorining yalligʻlanishi. Kelib chiqishiga koʻra birlamchi va ikkilamchi V. farq qilinadi. Ikkilamchi V.ga yuqumli (toshmali terlama, skarlatina, sepsis va b.), sistemali (revmatizm, sistemali kizil yuguruk va b.), shuningdek toksiko-allergik (gripp, angina va h.k.) kasalliklar sabab boʻladi. V.ga asosan isitma (isitma har gal yangi qon tomiri yalligʻlanganda xuruj qilib turadi), qon quyilishi, toshmalar toshishi, kasallangan tomir sohasidagi terining jonsizlanishi xos. Tomirlarda tromblar (trombovaskulit), nevrozlar vaanevrizma paydo boʻlishi mumkin. Davo V.ga sabab boʻlgan asosiy kasallikni bartaraf etishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasl

Vasl (arab. — birikish, yetishish) (adabiyotda) — aruz tizimida undosh tovush bilan tugagan soʻz oxiridagi undoshniig, vazn taqozosiga koʻra, oʻzidan keyin keluvchi soʻz boshidagi unli bilan yangi metrik boʻgʻin hosil etishi. Masalan, Alisher Navoiyning hazaj bahrida yozilgan quyidagi sheʼriy misralarida:Falak ham mehrin oqshom aylamas fosh,/V— — V — — — V — —Boʻlur zohir / chu anjumdin toʻkar yosh /v__ _V — — — v — — 1 2 3"mehrin" soʻzining birinchi boʻgʻini — "meh" 1-ruknga, ikkinchi boʻgʻini — "rin" 2-ruknga qarashli. Ikkinchi ruknning birinchi boʻgʻini vaznga koʻra qisqa (v) boʻlishi lozim, biroq bu oʻrindagi "rin" boʻgʻini choʻziqdir (—), lekin shu boʻgʻindagi "n" undosh tovushi oʻzidan keyin kelayotgan soʻz (oqshom) unli ("o") tovush bilan boshlanayotganligi sababli, shu unliga biriktirib, qoʻshib talaffuz etiladi, natijada "rin" yopiq boʻgʻini "ri" ochiq boʻgʻiniga, yaʼni qisqa boʻgʻinga (v) aylanadi. V. nutqiy hodisa boʻlib, sheʼr ritmini ancha silliqlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasla

Vasla (arab, vasl) — mumtoz sheʼriyatdagi fonetik hodisa. Ikki soʻzning nutqda sandxi talaffuz etilishiga koʻra ulardagi boʻgʻinlarning qayta boʻlinishi. V. bir necha koʻrinishda kuzatiladi: 1. Yopiq tugagan boʻgʻinli soʻz ketidan unli bilan boshlangan soʻz kelib, ular qoʻshilib talaffuz etilsa, avvalgi soʻzning soʻnggi undoshi keyingi soʻz birinchi boʻgʻinining boshi holida talaffuz etiladi. Masalan, zor etdi zo-ret-di. 2. Unli bilan tugagan soʻz ketidan unli bilan tugagan soʻz kelib, talaffuz etilsa, soʻzlar qoʻshilishida yondosh boʻlgan unlilarning biri qisqaradi, yaʼni: ne uchun ne-chun. 3. Unli bilan tugagan soʻz ketidan sandxi qoʻllanuvchi soʻzning birinchi undoshi unli tomonidan assimilyatsiya qilinishi ham mumkin. Bunda ham bir unli qisqarishi va soʻzlarda boʻgʻin kamayishi kuzatiladi. Mas., ya-liya-li yal-ya-li kabi. V. nutqiy hodisa boʻlib, mumtoz adabiyotda badiiy uslub vositasi sifatida tavsiflanib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Viktor Vasnesov

Viktor Mixaylovich Vasnesov [1848. 3(15).5, Lopya qishlogʻi, hozirgi Kirov viloyati — 1926.23.7, Moskva) — rus rassomi, Peterburg Badiiyot akadimyasi haqiqiy aʼzosi (1893). Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1868—75). 1880-yillardan milliy tarixiy mavzularda, ertaklar mazmuniga oid asarlar yaratdi. Epik asarlarida xalq gʻoyalari va yuksak vatanparvarlik tuygʻularini aks ettirishga intildi, qad. rus amaliy va bezak sanʼati anʼanalarini rivojlantirdi: "Igor Svyatoslavichning qipchoqlar bilan jangidan soʻng" (1880), "Alyonushka" (1881), "Boʻriga mingan shahzoda Ivan" (1889), "Bahodirlar" (1881—98), "Shoh Ivan Vasilevich Grozniy" (1897) va b. 1880—90-yillardagi ishlari teatr bilan bogʻliq, bu davrda yaratilgan asarlari rus teatr dekoratsiyasi sanʼati rivojiga kuchli taʼsir koʻrsatgan. Tarix muzeyi uchun "Tosh davri" mahobatli namoyonini yaratdi (1883—85), Kiyevdagi Vladimir sobori devoriy rasmlari (1885—96) 19-asr 2-yarmida inqirozga yuz tutgan anʼanaviy cherkov mahobatli rang tasviri tizimiga ruhiy mazmun va joʻshqinlik kiritdi. Koʻplab portretlar yaratgan. V. rasmlari asosida cherkov va afsonaviy "Tovuq oyogʻidagi uycha" (1883, Abramsovoda) bunyod etilgan, Tretyakov galereyasi fasadi qurilgan (1902).

1848-yilda tugʻilganlar
1926-yilda vafot etganlar
Vaspurakan podsholigi

Vaspurakan podsholigi - oʻrta asrlarda Vaspurakan viloyatida joylashgan arman davlati (908—1021). Vaspurakan podsholigiga Van koʻli atrofidagi hududlar kirgan. Aholisi 1 mln. kishidan ziyod boʻlgai. Vaspurakan podsholigida 10 ga yaqin shahar, 4 mingdan ortiq qishloq, 72 qalʼa, 115 monastir mavjud edi. 11-asr boshlarida Vaspurakan podsholigiga turkiy qabilalar tez-tez hujumlar qilib turganlar. Vizantiya tomonidan bosib olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix‎
Vassa

Vassa, toqi — oʻzbek meʼmorligida sinchkor binolarda keng qoʻllaniladigan qurilish materiali. V. oqtol gʻoʻlalaridan tayyorlanib, binolar shiftiga qoʻiilgan toʻsin (bolor)lar ustiga zich teriladi. Toʻsinlarining ustiga V.lar terilgach, ustidan boʻyra yoki bordon yopiladi. V.lar, baʼzan ohak bilan oqartiriladi yoki rang-barang boʻyoqlar bilan boʻyalib, gullar ishlanadi. Vassajuft imorat — toʻsinlariga V.lar terib ishlangan bino.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Qurilish materiallari
Vassallik

Vassallik (lotincha: vassalus — vassal, vassus — xizmatkor) — Oʻrta asrlarda Gʻarbiy Yevropada feodallar bir toifasi — vassallarning boshqasi — senorlardan shaxsiy qaramlik munosabatlari tizimi. V., odatda, senordan feod olib, evaziga muayyan majburiyatlarni: oʻz xojasini qoʻriqlashi va uning moddiy manfaatlarini himoya qilishi, bir yilda qirq kun harbiy xizmat oʻtashi yoki oʻz qaramogʻidagi mulki miqdoriga qarab otryad yuborishi, shuningdek ayrim vaqtda pul yordami berishi lozim boʻlgan. Biroq V. koʻpincha bu majburiyatlarni bajarmay, oʻz egasi — senoriga qarshi ham turgan. Oliy senor (syuzeren) vassaliga aylangan yirik feodallarning ham oʻz navbatida vassallari boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassargʻa

Vassargʻa — oʻrta hamda kechpishar xuraki va vinobop uzum navi. Xalq seleksiyasi yoʻli bilan Oʻzbekistonda chiqarilgan. Oq va qora V. xillari bor. Tupi oʻrtacha kuchli oʻsadi. Guli ikki jinsli. Bargi katta (16—18 sm), besh boʻlakli, kam kertikli, arra tishli. Oq V.ning uzum boshlari oʻrtacha (boʻyi 13— 20 sm, eni 6—10 sm), silindr-konussimon, oʻrtacha tigʻiz. Ogʻirligi 250 g. Gʻujumi oʻrtacha (17—19 mm), dumaloq, baʼzan tuxumsimon, sargʻish, karsillaydi, poʻsti yupqa. Avgust oʻrtalarida pishadi. Tarkibida qand 21—23% ga boradi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Qora V.ning uzum boshlari katta (19—24 sm), konussimon, oʻrtacha tigʻiz, ogʻirligi 300—400 g. Gʻujumi oʻrtacha, dumaloq, qora, poʻsti qalin, sent.ning ikkinchi yarmida yetiladi. Tarkibida 22—23% qand bor. Hosildorligi 140—160 s/ga. Qora V.dan 1936-yildan "Vassargʻa" qizil desert vino ishlab chiqariladi. Oq V. Samarqand, Buxoro, Toshkent, Fargʻona viloyatlarida, qora V. Qashqadaryo viloyatida koʻp ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     
Uzum navlari
Vasserman reaksiyasi

Vasserman reaksiyasi - zaxmni aniqlash uchun qoʻllaniladigan serologik reaksiya. Uni kashf etgan nemis olimi A. Vasserman (1866—1925) nomi bilan yuritiladi. V.r. komplementni bogʻlab olish reaksiyasi (KBR)ga asoslangan boʻlib, u bir yoʻla uchta antigenni ishlatgan holda olib boriladi. Tekshiriladigan zardob 1:4 nisbatda suyultirilib, 4 ta probirkaga 0,1 ml dan kuyiladi. Reaksiya bosqichini krest (+dan to ++++)lar soni bilan ifodalanadi. V.r.ning musbat boʻlishi, bemorda zaxm kasalligi borligini koʻrsatadi. Zaxmdan boshqa kasalliklar (bezgak, qaytalama terlama va b.)da ham V.r. qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vassof

Vassof, Abdulloh ibn Fazlulloh Sheroziy (13-asr 2-yarmi — 14-asr 1-choragi) — tarixchi, Vassof al-Hazrat — "Oliy hazratlarining vasf qiluvchisi" laqabi bilan shuhrat qozongan. Erondagi Hulokuiylar davlatining moliya devonida xizmat qilgan. 1328 y. "Tajziat alamsor va tazjiyat al-aʼsor" ("Viloyatlarning boʻlinishi va asrlarning oʻtishi") nomli tarixiy asarini yozib tugatgan. U "Tarixi Vassof" ("Vassof tarixi") nomi bilan mashhur boʻlib, 5 qismdan iborat. 1257 y.dan 1328 y.gacha boʻlgan davrni qamrab olgan. Asar Eron tarixi uchun qimmatli manba hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasf

Vasf (arab.— sifatlash, taʼriflash) — lirika janri. V.ga taom turlari, meva xillari, sabzavot, fasllar, koʻpik, suv, yomgʻir, doʻl, oy, muz va b. Ham mavzu qilib olinishi mumkin. Unda inson narsa orqali koʻrsatiladi, tasvir qiyosiy tus oladi, taqqos kutilmagan, favqulodda boʻladi, narsa jonlantiriladi. Inson obrazi va hislati toʻgʻridan-toʻgʻri tasvir etilmaydi, kitobxon oʻylashga majbur boʻladi, emotsional taʼsirlanadi. V. maʼrifiy-estetik ahamiyatga ega, janr tuzilishi va vazni har xil boʻlishi mumkin. Avestoda uchrashi haqida ham maʼlumotlar bor. Arab mamlakatlarida islomgacha boʻlgan davrdayoq qasida janri ichida qoʻllangan; u topishmoqlar, masalga yaqin.

V. hajmi bir baytdan to oʻn baytgacha va undan ortiq boʻlishi mumkin, qisqalik, loʻndalik uning muhim tomonidir. V. arablarda mustaqil janr sifatida 10-asrda shakllangan. Shu asrda Buxoroda yashab, arab tilida ijod qilgai shoirlar V. yozganlar. Zamonaviy oʻzbek adiblari ijodida V. koʻplab uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Abu Mansur as-Saolibiy, Yatimat ad-dahr, T., 1976; Adabiy turlar va janrlar, 2-j. T., 1992.
Vasyugan tekisligi

Vasyugan tekisligi, Vas yugane — Gʻarbiy Sibir pasttekisligi jan.dagi koʻl-botqoqli ulkan tekislik. V. t.ni Katta Yugan, Vasyugan daryolari va b. daryo vodiylari kesib oʻtgan. Gʻarb va jan.-gʻarbda Irtish, shim. va shim.sharqda Ob vodiylariga tutashgan, jan. Baraba dashtiga qoʻshilib ketgan. Yer yuzasi yassi, bir oz doʻngli boʻlib, qum, gil va qumoqlardan tuzilgan, usti torf bilan qoplangan. Oʻrtacha bal. 100 m, eng baland joyi 166 m. Suvayirgʻichlar vodiylardan atigi 40—60 m koʻtarilib turadi. Botqoqliklar oʻrmon bilan qoplangan. Neft va gaz konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasq

Vasq — qad. hajm va miqdor oʻlchov birligi (17-asr); Sharqda don-dun yoki shunga oʻxshash sochiluvchan narsalarni oʻlchashda qoʻllanilgan. V. deganda "bir tuya yuk" yoki "bir ish hayvoniga ortilgan yuk" tushunilgan; Oʻrtacha 252,342 l hajmga teng boʻlgan; mas., 1 kg bugdoyning hajmi 1,2987 l boʻlsa, 252,342 l hajm 194,3 kg bugʻdoyga teng boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatad

Vatad — aruz vazni tizimiga asos qilib olingan uch juzvning ikkinchisi (Juzvlar va ruknlar).

Tuzilishi 
Vatadi majmu‘ va vatadi mafruk turlariga bo‘linadi. "Vatadi majmu‘ va harftin murakkabdur: ikki harf mutaharrik, uchunchi sokin, nechuk: chaman va saman („A.“ 1a hijo tilida bir qisqa va bot choʻziq hijodan iborat). Vatadi mafrukda xijolar oʻrni almashadi. Bobur, shuningdek, ayrim risolalarda birinchi tur baʼzan vatadi maqrun deyilgani hamda ikkinchi hijosi oʻta choʻziq juzv vatadi kasrat deyilganini eslatib oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Vatan (shaftoli navi)

Vatan — kechki shaftoli navi. R. R. Shreder nomidagi ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida A. S Cherevatenko tomonidan mahalliy shaftoli naachari (Roʻgʻo-ni gov x Sariq nektarin)ni chatishti-rib chiqarilgan. Oʻzidan changlanadi. Daraxti oʻrtacha oʻsadi. Shoxshabbasi baquvvat. Guli ikki jinsli. Mevasi yirik (130—150 g), dumaloq, eti och-sariq, mevalari meva bandida mahkam oʻrnashgan, deyarli toʻkilmaydi. Poʻsti tukli. Eti danagidan yaxshi ajralmaydi. Danagi oʻrtacha kattalikda. Koʻchati ekilgandan keyin 3-yildan hosil qiladi. 10—12- yil yaxshi hosil beradi. Sugʻorilganda mevasi yiriklashadi. Sovuqqa va kasalliklarga chidami oʻrtacha. Mart oʻrtalarida gullaydi. Mevasi sent. oxi-rida pishadi. Oʻzbekistonning hamma viloyatlari uchun tavsiya etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatan (kinostudiya)

Vatan — „Oʻzbekkino“ davlat aksiyadorlik kompaniyasi" tasarrufidagi kinostudiya. 1990 yilda „Oʻzbekfilm“dan mustaqil kinostudiya sifatida ajralib chiqqan. Toshkent sh.da joylashgan. Asosiy faoliyati — filmlar, videofilmlar ishlab chiqarish va ijaraga berishdir; shuningdek, filmlar reklamasi bilan ham shugʻullanadi. Tashkil qilinganidan buyon 10 ga yaqin toʻlametrajli va qisqametrajli filmlarni tayyorladi: „Tangalik bolalar“ (rejissyor T. Yunusov), „Abdullajon“ (rejissyor Z. Musoqov), „Yarim tundagi blyus“ (rejissyor R. Malikov, M. Rahmatov), „Birinchi boʻsa“ (rejissyor B. Odilov), „Qirq quloq sirlari“ (rejissyor R. Malikov), „Oltin devor“ (rejissyor R. Muhammadjonov). „Qarib quyulmagan chol“ (rejissyor M. Abzalov), „Shoʻrpeshonalar“ (rejissyor J. Qosimov), „Qiyomat kun“ (rejissyor D. Abdullayev) va boshqalar Studiyaning badiiy rahbari — Melis Abzalov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatanparvarlik

Vatanparvarlik — bu kishilarning ona yurtiga, oʻz oshyoniga muhabbati va sadoqatini ifodalaydigan tushuncha. Vatanparvarlik barcha kishilar, xalq, millatlar uchun umumiy boʻlgan, asrlar davomida sayqallanib kelgan umuminsoniy tuygʻu, maʼnaviy qadriyatlardan biri. Tarixiy jihatdan Vatanparvarlik kishilarning oʻz vatanlari taqdiri bilan bogʻliq ijtimoiy rivojlanish, xalqlarning oʻzlari yashayotgan hududning daxlsizligi va mustaqilligi yoʻlidagi kurashi jarayonida takomillashib kelgan his-tuygʻular jamlanmasi hamdir. Bu vatanning oʻtmishi va hoziri bilan faxrlanishda, uning manfaatlarini himoya qilishda namoyon boʻladi. Vatanni sevish iymondandir deb ham bejizga aytishmagan. Vatanparvar insonlar vatanimizda juda ham ko'p uchraydi. Masalan, Abdulla Avloniy, u qatag'on yillari paytida yashagan bo'lsa ham so'z erkinligi unda juda rivojlangan. Mahmudxo'ja Behbudiy, u o'zining bolalarni o'qitish kitoblari bilan Vatanimizda tanilgan. Uning bolalarga Chet tilini o'rgatish, Savod chiqarish va boshqa o'qitishga oid qilgan ishlari taqsimga loyiq.Birinchi prezidentimizning "YUKSAK MA'NAVIYAT YENGILMAS KUCH asarida "ham ajdodlarimiz oz ona yurtlari uchun qoshgan hissalari haqida juda kop maʼlumotlar keltirilgan masalan, Chingizxon zulmiga qarshiliklar Amir Temur jasorati Jaloliddin Manguberdi va boshqa buyuk sarkardalar haqida maʼlumotlar  berilgan .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatar

Vatar (ing . Vater — kesma) — matematikada egri chiziq(yoki sirt)ning ikki nuqtasini birlashtiruvchi toʻgʻri chiziq kesmasi.

Yana qarang 

 Radius

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Rashid

Rashid () — arabcha erkak ismi boʻlib, uning ayollik oʻxshashi Rashida.

Ismning yozilishiga koʻra ikkita maʼnosi bor: 

1) Rashid „rahbar, yetakchi“; 

2) Rāšid „toʻgʻri yoʻlda yurgan“. Ikkinchi holda, toʻgʻri yoʻl „ Allohning yoʻli“ deb tushuniladi.

Ismning turlari ham Rashit va Rashidxon. Shakllangan boʻlib, Rashidov, Rashitov familayarda ham uchraydi.

Rashit bilan Rashid ismlari udmurtlar, boshqirdlar, Shimoliy Kavkaz xalqlari (abxaz-adige, dargin, lak, lezgin, noʻgʻay tillari) va boshqalar orasida keng tarqalgan. Abdurashid ismi esa oʻzbek ismlari orasida uchraydi.

Bu ism Bagʻdod xalifasi Horun ar-Rashid tufayli mashhur. Ar-Rashid ismi Alloh taoloning ismlaridan biridir. Bu ismdan Abdurashid ( ‘Abdurrashid — „to‘g‘ri yo‘lga boshlovchining quli“).

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
 Safaralieva E. Ya. Kak tebya zovut? / red. N. V. Muxametova. — Maxachkala: Dagestanskoe knijnoe izdatelstvo, 1994. — 344 s. — 5000 ekz. — ISBN 5-297-00451-9.
 
 
Erkak ismlari
Vaterjaket pech

Vaterjaket pech (ing . waterjacket, water — suv va jacket — gʻilof) — metall eritish pechi. Devori poʻlat quti — kessondan iborat, quti aylanib yuruvchi suv bilan sovitiladi. V. p.ning yumaloq va toʻgʻri toʻrtburchak xillari boʻladi. Qoʻrgʻoshin, mis, nikel, qalayi i.ch.da ishlatiladi (qarang Shaxta pech).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaterpas

Vaterpas (gollandcha Waterpas) — gorizontallikni tekshirish va kichik qiyalik burchaklarini oʻlchash uchun ishlatiladigan oddiy asbob. Shovun osilgan tik (vertikal) yogoch (yoki plastmassa) ustuncha. Ustuncha tagiga asos (brus) mahkamlanadi. Yer tekislash ishlari, duradgorlik va b. da ishlatiladi (yana q. Adilak, shayton)]].

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Asboblar
Vaterpolo

Vaterpolo (ing . water-polo) — sport turi (qarang Suv polosi).

Suv polosi, vaterpolo — suvda, yaʼni toʻgʻri burchakli hovuz (30x20 m, chuqurligi kamida 1,8 m)da toʻp bilan jamoa boʻlib oʻynaladigan sport oʻyini; har jamoada 7 tadan oʻyinchi qatnashadi. Hovuzga 3x0,9 m lik 2 ta darvoza oʻrnatiladi. Oʻyinning maqsadi — raqib darvozasiga iloji boricha koʻp toʻp tushirish. Suv polosi toʻpining aylanasi 68—71 sm, ogʻirligi 400—450 gr. 1967 yildan boshlab plastmassa toʻp bilan oʻynaladi. Qoidaga koʻra, musobaqa sof oʻyin vaqti 5 min. dan boʻlgan 4 bosqichda 2 minutlik tanaffus bilan oʻtkaziladi. Har qanday usulda suzish, toʻpni 1 qoʻlda olib yurish va otish mumkin (faqat darvozabongina 2 qoʻlida oʻynaydi), qoʻlida toʻp boʻlmagan raqibga hujum qilish man etiladi. Qoidani buzganlik toʻpni oʻyinga kiritish huquqini raqibga berish, oʻyindan chiqarib yuborish (45 sek. yoki darvoza ishgʻol qilingunga qadar) bilan jazolanadi. Oʻyinning dastlabki qoidalarini shotlandiyalik V.Uilson ishlab chiqqan (1876). 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridan Suv polosi Yevropa mamlakatlarida ommalasha boshladi. 1926-yil Xalqaro havaskorlar suzish federatsiyasi (FINA) huzuridagi Suv polosi qoʻmitasi tuzilgan. 1973 yildan jahon chempionata musobaqalari oʻtkaziladi. 1900 yildan Olimpiada oʻyinlari dasturiga kiritilgan. Oʻzbekistonda Suv polosi oʻyinlari 1946 yildan uyushtirila boshlagan. Mamlakatimizda "Mehnat", "Lokomotiv", "Spartak", "Yoshlik" va boshqa jamoalar bor. OʻzbekistanS.p. federatsiyasi 1993-yil tashkil etilgan. Erkin Shagayev sportning shu turi boʻyicha olimpiada chempionidir.

Manbalar
Vatin

Vatin — bir yoki ikki tomoni tukli momiq polotno. Paxta, jun yoki aralash tolalardan 3–12 mm kalinlikda tayyorlanadi. Uch usudda: trikotaj mato ustiga paxta yoki jun tolalarini yoʻrmab, yupqa paxta yoki jun tolalari qatlamining ikki tomoniga ip gazlama lentalari tikib va paxta qatlamining ikki tomonidan doka qoplab tayyorlanadi. Qishlik kiyim-boshlarga paxta oʻrniga solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatman

Vatman (ingl. Whatman) — tushda chizmalar va rasmlar chizish uchun moʻljallangan sifatli chizmachilik qogʻozi. Latta-puttaga maxsus eritmada ishlov berib tayyorlanadigan massa (boʻtqa)dan tayyorlanadi. 

18-asrda yashagan ingliz sanoatchisi J. Vattman (Uotmen) yaratgani uchun uning nomi berilgan. Vatman qog'ozi tezda akvarel-rassomlar orasida o'z muxlislarini topdi. Ayniqsa Geysboro tomonidan yuqori baholangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qogʻoz
Vatt

Vatt (Vt) — Xalqaro birliklar tizimi (SI)da quvvat oʻlchov birligi. Vt bilan belgilanadi. Shotlandiya ixtirochisi J. Uatt sharafiga qoʻyilgan. Texnikada kilovatt (1 kVt=103 Vt) va megavatt (1 MVt=106 Vt)lar keng qoʻllaniladi.

 1 Vatt = 107 erg/s
 1 Vatt ≈ 0,102 kgk·m/s
 1 Vatt ≈ 1,36⋅10−3 ot kuchi
 1 Vatt = 859,8452279 kaloriya/soat

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

SI hosilaviy birliklari
Vattlar

Vattlar (nem. — Watten, gollandcha — wadden — sohil sayozliklari) — Boltiq, Oxota, Irlandiya dengizlari, Shimoliy dengiz va Oqdengizda, AQSH ning Atlantika okeani sohilida dengiz sathi koʻtarilganda suv bosadigan va dengiz suvi pasayganda ochilib qoladigan joylar. Dengiz suvi koʻtarilganda oqindi choʻkaverib, V. asta-sekin koʻtarila boradi. V. yer yuzasi oʻrnini teztez oʻzgartirib turuvchi novlar va dare oʻzanlari bilan oʻyilgan. Baʼzan V. toʻgʻon bilan toʻsiladi, shundan soʻng botqoqlik qurib, unumdor yerlar (polder)ga aylanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vattmetr

Vattmetr (vatt va... metr) — oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok elektr zanjiri quvvatini oʻlchashda ishlatiladigan asbob. Elektrodinamik, ferrodinamik, induksion, elektrostatik va issiqpik V.lari bor. Ishi ikki magnit maydonining oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Aniq oʻlchaydigan elektrodinamik V. (rayem) qoʻzgʻalmas gʻaltak 1, qoʻzgʻaluvchan gʻaltak 2, prujinalar 3 va havo tinchlantirgichi 4 dan iborat. Qoʻzgʻalmas gʻaltak yoʻgʻon mis simdan kam oʻramli qilib yasaladi; u elektr zanjirga ketma-ket ulanadi. Bu gʻaltak V.ning tok chulgʻami deb ataladi. Qoʻzgʻaluvchan gʻaltak ingichka simdan koʻp oʻramli qilib yasaladi va elektr zanjiriga parallel ulanadi. Bu gʻaltak V.ning kuchlanish chulgʻami deb ataladi. Gʻaltaklarda tok oʻtganda magnit maydoni hosil boʻladi va qoʻzgʻaluvchan gʻaltak qoʻzgʻalmas gʻaltakka nisbatan vaziyatini oʻzgartiradi. Koʻzgʻaluvchan gʻaltak oʻqiga mahkamlangan V. mili zanjirdagi quvvat qiymatini koʻrsatadi. Keyingi yillarda raqamli V.lar ishlab chiqarila boshlandi. Ularning asosini mikroprotsessorlar va analog raqamli oʻzgartirgichlar tashkil etadi. Ularning aniqpigi ancha yuqori, puxta ishlaydi. Oʻlchash natijalarini raqamlarda koʻrsatadi va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil