MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zarba

Zarba, zarb (fizikada) — harakatlanayotgan qattiq jismlar toʻqnashganda, qattiq jism suyuklik yoki gaz bilan oʻzaro taʼsirlashganda yuzaga keladigan hodisalar majmui. Davom etadigan vaqt oraligʻi, odatda, juda qisqa (sekundning oʻn minglik ulushlaridan mln.lik ulushlarigacha), birbiriga uriluvchi jismlarning kontakt (tutashuvchi) yuzalaridagi kuchlar (3. kuchlari) esa juda katta oniy kuchlar boʻladi. Toʻqnashgan sistemalar uchun oniy kuchlar ichki kuchlar hisoblanadi. 3. vaqtida paydo boʻladigan impulslar oniy impulsl ar deyiladi. 3. tufayli jismlarning yoʻnalishi, tezligi, shakli oʻzgaradi, qoldiq deformatsiyalar, tovush tebranishlari, jismlarning qizishi va b.lar sodir boʻladi. Ikki tomonlama urilish tezligi kritik tezlikdan katta boʻlgan hollarda esa jismlarning 3. taʼsir etgan joyi yemirilishi mumkin. 3. toʻgʻri, markaziy, burchakli, plastik, elastik va h. k. boʻlishi mumkin. 3. kuchi Gʻ} ning shu kuch taʼsir etib turgan vaqt t ga koʻpaytmasi /73T=S1 zarba impulsi deyiladi. 3. vaqtida Gʻʼ juda katta, t juda kichik boʻladi. Shu sababli, 3. vaqtida jismga tushadigan taʼsirni ifodalashda 3. kuchi oʻrniga 3. impulsi ishlatiladi. Z.ning elementar nazariyasiga koʻra, jism tezligining 3. vaqtidagi oʻzgarishi tiklanish koeffitsiyenti kuch bilan ifodalanadi; bu koeffitsiyentning qiymati urilayotgan jismlar materialiga bogʻliq. Masalan, yogʻoch shar uchun k = j, poʻlat shar uchun ^; k=\ boʻlsa mutlaq elastik 3., k=0 boʻlganda mutlaq noelastik 3. deyiladi. Mashina va mexanizmlar, inshoot elementlarini hisoblashda ularning Z.ga chidamliligi eʼtiborga olinadi. Z.dan jismlarni deformatsiyalash (yassilash, maydalash, shtamplash va b.) hamda harakatlantirish (mas, qoziq, mix qoqish va b.) maqsadida foydalanish mumkin.

Manbalar 

 

Fizika
Zarbandtogʻ

Zarbandtogʻ — Nurota togʻ sistemasidagi Oqtogʻning yon tizmasi, Oqtepasoydan gʻarbda. Uz. 10 km, eng baland joyi Zarband qishlogʻi yaqinida (1280 m). 3. paleozoy yotqiziklari, asosan, slanetslardan tarkib topgan, relyefi asosan tekis. Tipik va toʻq boʻz tuproq keng tarqalgan. Efemer va efemeroid oʻsimliklar oʻsadi. Z.dan xoʻjaliqda yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Zarbdor

Zarbdor — Jizzax viloyati Zarbdor tumanidagi shahar (1992-yildan), Zarbdor shahri tumanning janubida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Viloyat markazi — Jizzax shahridan 30 km sharqda. Aholisi 41 270 kishi (2021).Maydoni 15 km² Zarbdor shahrida hokimiyat binosi, un kombinati, paxta tozalash zavodi, avtokorxonalar, dehqon bozori, maishiy xizmat va savdo shoxobchalari, madaniyat saroyi, klublar, 10 ta umumiy oʻrta taʼlim maktabi, kasb-hunar litseyi, markaziy stadion, restoranlar, prokuratura, nuroniylar maskani, 2 ta bogʻ, 3 ta jom’e masjidi va hokazo bor. Zarbdor shahri 16 ta mahalladan tashkil topgan. Bular:Ravot,Taraqqiyot, Navoiy,Lalmikor,Beshkubi,Nurlikent,Yangihayot,Buloqboshi,Nurobod,Toza urugʻ,Bo'ston,Oybek,Tinchlik,Mustaqillik,Oqbuloq va Oqboʻyra. Shahar muhim avtotransport yoʻllari yoqasida joylashgan. Viloyat markazi va boshqa aholi punktlari bilan avtomobil yoʻli orqali bogʻlangan. Zarbdor shahri Jizzax viloyatidagi yirik 3 ta shahardan biri hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Zarbdor tumani
Zarbdor tumani

Zarbdor tumani Jizzax viloyatidagi tumandir. 1979-yil 4-dekabrda tashkil etilgan. Shimoli-sharqda Sirdaryo viloyati, gʻarbda Sharof Rashidov tumani, sharqda Yangiobod tumani, janubida Zomin tumani bilan chegaradosh. Maydoni 0,56 ming km. Aholisi 91966 kishi (2022 yil 1 oktabr holatiga). Bu tumanda 5 qishloq fuqarolari yigʻini (Toza urugʻ,Adirobod, Andijon, Sharq Yulduzi, Yangikent) va 1 ta shahar, 2 ta shaharcha (Boʻston, Sharq yulduzi) bor. Markazi — Zarbdor shahri.

Tabiati 
Tuman hududi Mirzachoʻlning janubida joylashgan. Relyefi asosan tekislikdan iborat. Iklimi keskin kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —4°, —6°, iyulniki 28—30°. Yiliga 300 — 350 mm yogʻin tushadi. Vegetatsiya davri 205—210 kun. Tuprogʻi boʻz, qoʻngʻir tuproq. Yer osti suvlari yuza, shoʻr. Tuman hududida kanallari bor. Oqova shoʻr suvlarni qochirish uchun ariq va zovurlar qazilgan. Yovvoyi oʻsimliklardan yantoq, shoʻra, shuvoq, qoʻngʻirbosh, qiyoq, qamish, yulgʻun, oqbosh, ituzum, tol, jiyda oʻsadi. Yovvoyi hayvonlardan tulki, chiyaboʻri, kalamush, toshbaqa, ilon, kaltakesak, yovvoyi parrandalardan oʻrdak, tustovuq, qirgʻovul, kalxat, chugʻurchiq, qargʻa, soʻfitoʻrgʻay, mayna yashaydi. Aholisi, asosan oʻzbeklar, shuningdek, tojik, qozoq, rus, ukrain, qirgʻiz, turkman, tatar va b. millat vakillari ham yashaydi. 1 km ga 89 kishi toʻgʻri keladi. Qishloq aholisi 37,9 ming kishi, shaharliklar 43,8 ming kishi.

Iqtisodiyoti 
Qishloq xoʻjaligida paxtachilik, gʻallachilik asosiy oʻrinni egallaydi. 13 ta shirkat xoʻjaligi mavjud. Jami qishloq xoʻjaligi yerlari 34,5 ming ga, shu jumladan sugʻoriladigan yerlar 32,8 ming ga, lalmi yerlar 430 ga. Tumandagi barcha toifadagi xoʻjaliklarda 12 mingdan ziyod qoramol, 14 mingdan ortiq qoʻyechki, 370 tacha ot bor. 325 dehqon xoʻjaligi boʻlib, 13,7 ming ga yer ajratilgan. Tumanda Zarbdor un kombinati, 20 kichik, 20 xususiy korxona, 4 savdo tashkiloti, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari mavjud.

Tumanda 32 umumiy taʼlim maktabi (12,4 ming oʻquvchi), „Oqbuloq“ folklor etn. guruhi, 230 oʻrinli kasalxona, 8 qishloq vrachlik ambulatoriyasi, qishloq vrachlik punkti, 8 feldsherakusherlik punkti, 2 poliklinika, 8 dorixona bor. Zarbdor—Guliston, Zarbdor—Toshkent, Zarbdor—Samarqand va b. yoʻnalishlar boʻyicha shaharlararo avtobus va taksi qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. „Zarbdor“ tuman gaz. 1000 nusxada nashr etiladi.
Aholi tarkibi asosan musulmonlar. Shuningdek dehqonchilik asosiy òrin tutadi. Zarbdor sòzi (Ilģor va yetakchi)manolarini bildiradi.
Tuman aholisi avval Zomin tumani tarkibida bòlgan.

Manbalar 

 

Jizzax viloyati tumanlari
Zarbdor tumani
Zarbiy tezlanish

Zarbiy tezlanish (kosmonavtikada) — kosmik parvozda kosmonavt katapultalanganda, avariya holatlarida, kabina kosmonavt bilan birga eltuvchi raketadan ajralganda va kosmik kema (KK) qurukdikka qoʻndirilganda vujudga keladigan tezlanish. Qisqa vaqt (1 s chamasi) davom etadi va tez (bir necha d/s dan ming d/s gacha) oʻsib boradi. Odamning shikastlanmay yerga tushishida 3. t.ning taʼsir yoʻnalishi, tezligining ortib borishi, oʻrindiqning shakli, bogʻlash sistemasi, gavda holati, kosmonavt organizmining tayyorgarligi muhim ahamiyatga ega. Agar 3. t. vektori umurtqa pogʻonasi yoʻnalishiga toʻgʻri kelsa (yoki shu yoʻnalishga yaqinlashsa), uni sindirishga intiladi. Mas, katapultlanishvaqtida (3. t. 200—500 d/s tezlikdan ortganda va 3. t. 0,1—0,2 s taʼsir kilganda) chidash chegarasi 20—22 d ni tashkil qiladi. Koʻndalang yoʻnalishdagi 3. t. uchun bu chegara ancha yuqori boʻladi. Ammo bunda parenximatoz organlar, ayniqsa, oʻpka jarohatlanishi mumkin. Avariya yuz berganda KK ni yerga qattiq qoʻndirishda 3. t.ning oʻsib borish tezligi 2000—3000 d/s ga yetishi mumkin. Agar bunda 3. t. 25— 30 d dan ortsa, miya shikastlanishi, hatto oʻlim yuz berishi mumkin. KK ni yerga qoʻndirish paytida paydo boʻladigan zarblarni kamaytirish maksadida parashyut sistemasidan tashqari maxsus qoʻndirish qurilmasi yoki tormozlovchi raketa qurilmalari qoʻllaniladi.

Manbalar
Zarbiy toʻlqin

Zarbiy toʻlqin – tovush tezligi dan katta tezlikka ega jiyemning yoki zichligi, bosimi va temperaturasi keskin yuqori boʻlgan muhit qatlamining harakati taʼsirida muhitda paydo boʻladigan toʻlqin. Portlash va detonatsiya natijasida jismlar yoki jism qatlamlari tovush tezligidan katta tezlikda harakatlanganda, lazer (yoki elektron) nuri fokusida va h. k.da hosil boʻladi. Zarbiy toʻlqin natijasida moddalarning zichligi, bosimi va temperaturasi keskin oshib ketadi. Zarbiy toʻlqin fronti orqasidan atmosfera bosimidan katta bosimli siqilgan xavo (suv, tuproq) qatlami, bular orkasidan esa atmosfera bosimidan kichik bosimli siyrak havo (suv, tuproq) qatlami harakatlanadi. Zarbiy toʻlqin siqilgan havo qatlamidan tezroq siljiydi, vaqt oʻtishi bilan Zarbiy toʻlqin harakati susayadi, bir ozdan soʻng tezligi tovush toʻlqini tezligiga baravarlashadi. Atom bombasi portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin bunday qurolning asosiy shikastlovchi omili hisoblanadi. Maye, trotil ekvivalenta 20 ming t boʻlgan bomba portlaganda hosil boʻladigan Zarbiy toʻlqin 4 km naridagi binolarni vayron qilishi, jangovar texnikani yoʻq qilishi yoki ishdan chiqarishi mumkin. Bunday Zarbiy toʻlqin 1,5 km naridagi kishilar va hayvonlarni ham shikastlaydi. Oddiy himoya vositalari (okoplar, blindajlar, oʻrmonlar) Zarbiy toʻlqin taʼsirini ancha kamaytiradi.

Manbalar
Zarboft

Zarboft (fors— oltin, toʻqima) — zar ip bilan toʻqilgan matolarning umumiy nomi. Asosan, xon, amaldorlar va ularning oila aʼzolari Z.dan tayyorlangan liboslar kiygan.

Manbalar 

    

Matolar
Zarbxona

Zarbxona, tanga saroyi — tangalar zarb qilish, orden, medallar, koʻkrak nishonlari va b. davlat unvon belgilari, shuningdek, zarhallash, kumushlash va zargarlik sirlash usullari bilan metaldan oʻyma va bosma mahsulotlar tayyorlaydigan davlat korxonasi. 3. milliy davlat barpo boʻlishi bilan tanga zarb kilish davlat monopoliyasiga aylangan sharoitlarda tashkil qilinadi.

Eng qad. Z.lar mil. av. Yunonistonda va Rimda tashkil etilgan edi. Dastlabki tangalar metallning oddiy kichik boʻlagidan iborat boʻlgan. Keyinchalik rasmli va yozuvli tangalar zarb qilina boshlagan. Maye, Eron shohi Doro 1 8,4 g ogʻirlikdagi oltin tangalar zarb ettirgan. Oʻrta Osiyoda davlat pul lari zarb etadigan Z.lar 8—10 a.larda paydo boʻlgan. Amir Temur hukmronligi davrida Samarqanddagi zarbxona Temuriylar davlati uchun tanga pullar zarb etgan.

19-asrning 40y.larida Xiva, Buxoro, Qoʻqon xonliklaridagi Z.larda aversi Sobiq Ittifoqda 1921 y.gacha Petrograd (hozirgi SanktPeterburg) Z.sida ordenlar va yubiley medallari tayyorlangan. 1921 y. avgustdan kumush, 1924 yildan mis, keyinchalik bronza va nikelli, 1961 yildan boshlab esa jez va neyzilberdan tangalar zarb qilina boshladi. 1942 yilda tashkil etilgan Moskva zarbxonasida orden, medallar, qimmatbaho metallardan koʻkrak nishonlari va b. mahsulotlar tayyorlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishganidan keyin 1992 yilda Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki huzurida „Davlat Belgisi“ ishlab chiqarish birlashmasi tashkil qilindi. Shu birlashma tarkibida Toshkent zarbxonasi 1997 y. 20-martda ishga tushirildi. Z.da OʻzRning tangalari, orden, medallari, koʻkrak nishonlari va b. ishlab chiqariladi.

Av.: Istoriya Oʻzbekistana v istochnikax // Oʻzbekiston v soobsheniyax puteshestvennikov i uchyonix (20—80 godi XIX v), T., 1990.

Manbalar
Zarvaraq

Zarvaraq, shmutstitul — kitobning sarvaragʻidan yoki har bir bob, boʻlim, qismdan oldin qoʻyiladigan ikki yoki bir sahifali alohida varagʻi. Z.da kitobning qisqa nomi, ayrim hollarda faqat kitob va nashriyot nomi beriladi. Baʼzida kitobning mazmuniga monand bezaklar ishlanadi. Kitob ichidagi Z.da kitobning alohida qism va boblari oldidan shu qism yoki bobning nomi, rayem hamda bezaklar joylashtiriladi. [[Kitobat sanʼatida lavvoh (kitobga jilo beruvchilar) tomonidan 3. sahifalari chetlariga rangbarang chiziqlar, naqshlar chizish, kitob nomini oltin hal bilan yozish kitob bezashning odatdagi uslubiga aylangan. Alisher Navoiy asarlari uchun oʻz davrida gʻoyat mahorat bilan Z.lar ishlangan (qarang [[Kitobat sanʼati).

Manbalar
Zargartepa

Zargartepa — 1980-yillarda qurilish paytida vayron qilingan. Samarqand shahar chekkasidagi Sara-tepa qal’asidan yarim kilometr shimoli-gʻarbda joylashgan ilk oʻrta asrlarga oid Soʻgʻd qal’asi xarobalari.

Tadqiqotchilarga koʻra, Zargartepa binolari qal’ani bosqinchilardan himoya qilgan askarlar uchun turar joy boʻlib xizmat qilgan. Qayta qurilgan qal’aning hovlisida xoʻjalik inshootlar va omborxonalar, turar-joy binolarining koʻpligi uning harbiy boʻlinma turar joyi boʻlganiga doir fikrlarga zid emas: askarlarning kamtarona hayoti qaysidir maʼnoda xoʻjalik yurituvchi tashkilotga muhtoj edi. Zargartepada qurilishning yoʻlak-taroq uslubi „kazarma“ spetsifikatsiyasini belgilab bergan.

1936-yilda birinchi marta Oʻzbekiston Davlat tarix muzeyi ekspeditsiyasi tomonidan batafsil oʻrganilgan. Zargartepa 1986-1987-yillarda Samarqand arxeologiya instituti ishchi va olimlari tomonidan kashf etilgan va qazilgan.

Zargartepa balandligi taxminan 9 metr boʻlgan kichik tepalikda joylashgan. Qazishma va izlanishlar chogʻida oʻsha davrlarda shatranj xonalari deb maʼlum boʻlgan taxta xonalari, besh qatorda xom va pishiq gʻishtdan qurilgan piramida shaklidagi qator ustunli devor qoldiqlari topildi, sopol idishlar, tangalar qoldiqlari topilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Xmelnitskiy S. G. Mejdu Kushanami i Arabami. Arxitektura Sredney Azii V—VIII vv. — Berlin—Riga : GAMAJUN, 2000. — 288 p.
 Zargartepa // Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi : [uzb.]. — Toshkent : Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi, 2000—2005. — 154 s.
Samarqand tarixi
Zargartogʻ

Zargartogʻ (Hayotboshi togʻi) — Shimoliy Nurota tizmasidagi togʻ. Samarqand va Jizzax viloyatlari chegarasida joylashgan. Uzunligi 15 km. Markaziy qismining bal. 2000 m dan ziyod. Eng baland joyi — 2169 m. 3.— Nurota tizmasining eng baland qismi. Yalangʻoch qoyalardan iborat togʻ massivi karbonning granit va granodioritlaridan tuzilgan. Eroziya shakllari keng rivojlangan, soylar chuqur (400-700 m) daralar qosil qilgan. Z.da gumusga boy jigarrang tuproqlar tarqalgan, ularda boshokli oʻtlar, togʻ kserofitlari va barg toʻquvchi butalar oʻsadi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Jizzax viloyati
Zardevor

Zardevor — kashta tikib bezatiladigan badiiy buyum; uy bezagi. Eni 40— 70 sm, uzunligi uy devorini qamrab oladigan qilinadi. Uy devorining yuqori qismiga shiftga taqab gir aylantirib qoqiladi. Baxmal, sidirgʻa shoyi, satinga yoʻrma, bosma, ilma choklarda rangbarang ipaklar, zar ip Zardevor bilan qoʻlda kashta tikib, gajim tutib bezatiladi. Bezak mujassamotini oʻsimliksimon naqshlar tashkil qiladi: gul, shoxchalardan tuzilgan bir maromda takrorlanuvchi mehroblar qatori hoshiya naqsh bilan oʻralgan. Qizlarning sepiga kirgan Z.ni qadimdan xonadonlarda xotinqizlar tayyorlagan, hozir badiiy buyumlar fkalarida (mas, Toshkent, Andijon va b.da popop mashinalarida ham kashta tikib) ishlab chiqariladi. 19-asr oʻrtalari 20-asr boshlarida Samarqand, Toshkent, Surxondaryo va b. joylarda tayyorlangan Z.lardan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.

Manbalar
Zardob

Zardob, zardoblar — yuqumli kasalliklarning yoki mikroblar va hayvonlar zaharidan zaharlanishning oldini olish va davolash maqsadida organizmga yuboriladigan modda. Z.ni ilon, qoraqurt, chayon, shuningdek, boshqa zaharli hayvonlar zahariga qarshi qoʻllash muhim ahamiyatga ega. Bunday hollarda 3. birdanbir shifobaxsh vosita hisoblanadi. Viruslar va bakteriyalar keltirib chiqaradigan infeksion kasalliklar diagnostikasida 3. keng qoʻllaniladi (yana q. Immun zardoblar, Qon zardobi).

Manbalar
Zardob kasalligi

Zardob kasalligi — davolash yoki maxsus —seroprofilaktika maqsadida odam organizmiga begona oqsil (hayvonlarning immun zardoblari) yuborilganda roʻy beradigan allergik reaksiya. Ilgari tegishli zardob (mas, qoqshol yoki difteriyaga qarshi zardob) qabul qilmagan kishilarda ushbu zardoblardan biri yuborilgandan keyin, odatda, 8—12 kun oʻtgach, baʼzan esa bir necha daqiqadan soʻng Z.k.ning belgilari paydo boʻladi. Avval ukol qilingan joy va uning atrofiga, keyin butun badanga eshakemga oʻxshash toshma toshadi, qichishadi, bemor isitmalaydi, ukol oʻrni atrofidagi, soʻngra boshqa limfa tugunlari kattalashadi, boʻgʻimlar, bosh va yurak sohasida ogʻriq paydo boʻladi, baʼzan bosh miya shikastlanishiga xos oʻzgarishlar (kollaps, hushsizlik, tirishish va b.), buyrak va b. aʼzolar funksiyalarining buzilish holatlari kuzatiladi. Kasallik bir lahzada oʻtib ketishi yoki botbot qoʻzib turishi mumkin. Bemorda paydo boʻlgan oʻzgarishlarga qarab kalsiy preparatlari, ogʻir hollarda esa kortikosteroidlar va b. buyuriladi (yana q. Seroterapiya). Bemor oʻz vaqtida shifokorga koʻrinib, kerakli doridarmonlarni qabul qilsa, tuzalib ketadi.

Manbalar
Zardusht

Zardusht Zaratushtra, Avesto tili boʻyicha Zoroastr ma'nosini beradi.(mil. av. taxminan 618, Xorazm — mil.av. 554, Balx)— zardushtiylik asoschisi; Movarounnahr, Xuroson va Eron xalklarining birinchi voizi, shoir, din peshvosi; paygʻambar. 3. Spitama urugʻining raisi Purushasp xonadonida tugʻilgan. Onasining nomi Dugʻdova. 3. 15 yoshgacha zamonasining donishmandi Barzin Kuras qoʻlida diniy qonunlar, tabiatshunoslik, voizlik, kalomi badiʼ fanlari boʻyicha taʼlim oladi, harbiy xunarlarni egallaydi. 16 yoshida Turon — Eron jangida ishtirok etadi. Oʻz qavm va qabilalari peshqadam vakillarining koʻpxudolik udumlariga qarshi harakatiga qoʻshildi va 19 yoshida yakka tangrini kashf etish umidida Sablon togʻiga chiqib ketadi. 20 y. gʻorda yashaydi. Rivoyatlarga koʻra, 3. navroʻz kunlarining birida kohinlar boshchiligida muqaddas ichimlik — "Hum" tayyorlashga kirishgan. Erta tongda u daryodan suv olish uchun qirgʻoqqa tushgan. Suv olib boʻlgach, koʻziga qirgʻokda turgan porloq xilqat — "Vohumana" koʻrinadi va uning sehrli nuriga ergashadi. Nihoyat, u ezgu va ulugʻ xudo Ahuramazda huzuriga boradi. Ahuramazda oʻzining butun borliqni yaratgan xudo ekani haqidagi xabarni bildirish uchun odamlar orasidan Z.ni tanlaganini aytadi (bu vaqtda u 40 yoshga toʻlgan edi). Shu kundan boshlab 3. zardushtiylik dinining paygʻambariga aylanadi. "Gatlar" deb atalgan, qoʻshiq qilib aytishga moʻljallangan sheʼrlar yaratadi. Soʻngra shaharu qishloq kezib, yakka tangri gʻoyasini targʻib etadi, tarafdorlar orttiradi. Bundan xavfsiragan Turon shohi Arjasp Z.ni dorga osish haqida farmon chiqaradi. 3. 300 maslakdoshi bilan Balxga, soʻng Seyistonga qochib ketadi. Shim. Eronda zardushtiylik diniga asos soladi. 3. Eron shohi Gushtasp qabulida boʻlib, uni va donishmand vaziri Jomaspni yakka tangri Ahuramazda haqidagi taʼlimotiga ishontiradi. Shundan soʻng , Gushtasp farmoniga koʻra, Eron xududida zardushtiylik dini joriy etiladi. Buni eshitgan Arjasp Gushtaspga Z.ni hibsga olib xuzuriga joʻnatish haqida talab-noma yuboradi. Gushtasp bu talab-ni rad etadi. Arjasp 300 ming lashkar bilan Eronga hujum qilib, Balx, Seyiston, Bexruz sh.larini vayron qiladi. Gushtaspning 4 oʻgʻlini jangda oʻldiradi, keksayib qolgan otasi Luxraspni qatl etib, Gushtaspning oʻgʻli Isfandiyorni zindonband qilib, koʻp oʻlja bilan qaytadi. Arjaspning ikkinchi hujumi paytida zindondan qochgan Isfandiyor mudofaa janglarini yaxshi uyushtirib, gʻanimlarni tormor etadi. Natijada turonliklar ham zardushtiylik dinini qabul qiladilar. Gushtasp farmoniga koʻra, shahar va qishloklarda yangi ibodatxona — otashkadalar qurila boshlanadi. 3. Balxda qurilgan shunday otashkadaning ochilishida ishtirok etadi va ibodat paytida koʻpxudolik tarafdori Bratarvaxsh tomonidan chavokdab oʻldiriladi. Z.ning Istavatr, Uruvatr, Puruchitra ismli oʻgʻillari, Frini, Trini, Puruchisto ismli qizlari boʻlgan. 3. oʻz taʼlimotini — Avestoaa. bayon etadi. Tilshunoslik maʼlumotlari va kitob mazmuni Avestoning faqat ayrim qismi taxminan bir vaqtda yozilganligini koʻrsatadi.

Manbalar 

Zardushtiylik
Zardoʻzi

Zardoʻzi — zar (tilla yoki kumush suvi yuritilgan) ip, ipak va b. bilan kashta tikib bezak yaratish usuli va shu usulda bezatib tayyorlangan kiyim, badiiy buyumlarning nomi (mas, 3. doʻppi, 3. telpak, 3. nimcha va b.). Yana q. Zardoʻzlik.

Manbalar 

 

Kiyim
Forscha soʻzlar va iboralar
Kurbanbay Zaretdinov

Zaretdinov Kurbanbay (1953.25.2, Kegeyli tumani) — qoraqalpoq dirijyori va kompozitori. Oʻzbekiston Respublikasi sanʼat arbobi (2000). Toshkent konservatoriyasining xor dirijyorligi ftini tugatgan (1975). Nukus sanʼat bilim yurtida oʻqituvchi va direktor muovini (1975—81), Qoraqalpoq davlat filarmoniyasining simfonik orkestrida dirijyor, bosh dirijyor va badiiy rahbar (1981—89), Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida bosh xormeyster (1989-yildan), Qoraqalpoq universitetining "Musiqiy taʼlim va tarbiya" kafedrasi mudiri (1999-yildan). Musiqali obrazni har tomonlama ochib berishda simfonik orkestr imkoniyatlaridan unumli foydalana olish, shuningdek orkestr cholgʻularining rangbarang tovush ohanglarini qahramonning harakat holatiga moye keltira olish dirijyorlik uslubiga xos. Kompozitor sifatida "Tugʻilgan joy", "Azamat va men", "Umrim", "Togʻasining qizi" kabi qoʻshiq va xor asarlarini yaratgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1997).

Manbalar 

 

Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
Zariadr va Odatida

"ZARIADR VA ODATIDA" - Sharq xalqlari orasida keng tarqalgan epik asar. "3. va O."da tasvirlanishicha, Midiya shohi Gushtasp (Vishtasp)ning ukasi Zariadr, skiflar shohi Omargning qizi Odatida birbirini tushida koʻrib, sevib qoladilar. Zariadr sovchi yuboradi, ammo Omarg yolgʻiz qizini begona yurtga uzatishni istamay, uning taklifini rad etadi. Bir kuni Omarg ziyofat uyushtiradi, qiziga shu yerga tashrif buyurganlardan munosibini kuyovlikka tanlashni va buning ramzi sifatida kuyovga may toʻla tilla qadah tutishni taklif etadi. Qiz yigʻilganlar orasidan Zariadrni qidiradi, chunki unga xabar berib ulgurgan edi. Ziyefatga skif kiyimida Zariadr yetib kelib, oʻzini qizga tanitadi. Odatida qoʻlidagi qadahni unga tutadi. Zariadr qizni otasi Omarg ham bilmaydigan joyga olib ketadi.

Asarda sevgi va erk masalasi bosh mavzu boʻlib, oila qurishda yigit va qiz muhabbati inobatga olinishi lozimligi taʼkidlangan. Odatidaning oʻz sevgisiga sadoqati, qatʼiy irodasi va Zariadrning vafodorligi, mardligi oʻrtadagi tusiklarni yengishga, maqsadlariga erishuviga olib kelgan. Qissa rassomlar diqqatini ham jalb etgan. Qadimda ibodatxona, saroy va ayrim xonadonlarning devoriy rasmlari shu mavzuda boʻlgan. Qissaning mazmuni antik davr muallifi Ateney (mil. 2—3-asr)ning "Sofistlar tushligi" kitobida keltirilgan Hares Mitilenskiy (mil. av. 4-asr)ning hikoyasi orqali bizgacha yetib kelgan. "3. va O." syujeti va mazmuni turkiylarning keyingi asrlarda yaratilgan "Oʻgʻuznoma", "Alpomish" va b. xalq ogʻzaki poetik ijodi namunalarida, shuningdek, Firdavsiyning "Shohnoma" asarlarida ham oʻz ifodasini topgan.

Adabiyot 
 Mallayev N., Oʻzbek adabiyoti tarixi, 1kitob, 2nashr. T., 1965.

Manbalar
Zarina

Zarina (mil. av. 7-asr) — saklar malikasi va podshosi. Midiya davlati bilan Parfiyaga egalik qilish uchun uzok, muddatli urushlar olib borgan. Nihoyat urtada sulq shartnomasi imzolanib, Ktesiyniit yozishiga koʻra, har ikki tomon abadiy doʻst va harbiy ittifoqdosh boʻlishga kelishgan. 3. oʻzining jangovarligi, jasurligi, uddaburonligi, aklzakovati, goʻzal husni tarovati bilan boshqa sak ayollaridan ancha ustun turgan. Saklarda urush xavfi tugʻilgan paytda ayollar ham erkaklar bilan bir qatorda turib jang qilishgan. 3. saklar yurtini qoʻshni koʻchmanchi qabilalar asoratidan xalos etib mamlakatni obod qilish yoʻlida xayrli ishlar qilgan, koʻplab shaharlar bunyod etgan, xalq farovon yashagan. Shuninguchun 3. vafot etgach, vatandoshlari uning porloq xotirasini eʼzozlash maqsadida tarixda misli yoʻq maqbara qurishgan. Uch burchakli piramida shaklidagi mahobatli maqbaraning har bir tomonining uz. 3 stadiy (1 stadiy 176,6 m ga teng)ga teng boʻlib, uning oʻtkir uchlari kukka boʻy choʻzgan. Maqbaraning tepasida esa Z.ning oltindan yasalgan ulkan haykalini oʻrnatishib, Z.ning jasoratlarini madh etishgan, uning ajdodlariga nisbatan qilingan marosimlardan ham tantanavor ravishda xotirasini yodga olishgan. 3. haqida koʻplab epik asarlar, qissa, doston qadimdan saqlanib qolgan. (maye. "Zarina va Striangep"). "Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi" Davlat ilmiy nashriyoti K. Moiseyevaning "Zarinaning shamshiri" tarixiy qissasini (S. Hasan tarjimasi) nashr qilgan (2001).

Adabiyot 
 Pyankov I. V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya. Dushanbe, 1975.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar