MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hamza Umarov

Hamza Umarov (1925.17.12, Qoʻqon 1987.26.11, Toshkent) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida (1948-51) oʻqigan. 1950—86 yillar Muqimiy teatrida, 1987-yil yanvar—avgustda Hamza teatrida, soʻngra "Oʻzbekfilm" kinostudiyasida ishlagan. "Armugʻon" spektaklidagi Jaʼfar U.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. "Oltinkoʻl" (Uygʻun)da Gʻani, "Nurxon" (K.Yashin)da Huzurxoʻja, "Farhod va Shirin" (Xurshid)da Shopur, "Ravshan va Zulhumor" (K.Yashin)da Tersak rollari bilan tanildi. U. ijodida 50-yillar shakllangan xarakterli, lirik va kulgilihajviy yoʻnalishlar keyingi yillar ham davom etdi. Qahramonlarining feʼlatvori va xususiyatlarini bir oz boʻrttirib ifodalashi, soʻzlarini donadona va jarangdor talaffuz qilishi, qoʻshiqlarini qahramon holatiga singdirib yuborishi, qaramaqarshi histuygʻularni kuchli psixologik dramatizmda yetkazishi bilan U. sanʼati alohida ajralib turadi. Isfandiyorxon ("Gʻazal fojiasi"), Maʼdalixon ("Nodira"), Sayd ("Guli siyoh"), Masxaraboz ("Oʻn ikkinchi kecha"), Asqarali ("Mavlono Muqimiy"), Gung ("Qizbuloq"), Pantashvili ("Xonuma xonim") kabi obrazlari bunga misoldir. Rejissyor sifatida "Bagʻri tosh", "Qaynona", "Ishqing bilan" kabi asarlarni sahnalashtirgan.

Umarovning kino sanʼati rivojiga koʻshgan xizmatlari alohida boʻlib, kinoda uning yangi qirralari ochildi, qiyofasi, chehrasi, ovozi, xattiharakatlari, oʻzini tutishi, ichki kechinmalarining yuzida, koʻzlarida zohir boʻlishi kinematografiya imkoniyati va ifoda vositalariga juda moye tushgan.

Kinoda Salimboyvachcha   ("Qutlugʻ qon"), Umar ("Mahallada duvduv ran"), Madaminbek ("Favqulodda komissar"), Homid ("Oʻtgan kunlar"), Qoriyev ("Inqilob chavandozlari"), Asqarov ("Yoz yomgʻiri"), Normat ("Shijoat"), Sulaymonov ("Falokat oyoq ostida"), Jabborov ("Shiddat"),Qoʻldoshev ("Seni kutamiz, yigit"), Matnazar ("Olovli sohil") kabi 60 dan ortiq obraz yaratgan. U bir qancha televizion spektakllar (Masxaraboz, "Qirolning dilxushi" va boshqalar)da ham oʻynagan. Dublyaj sanʼatining mohir ustasi sifatida tanilgan (1000 dan ortiq filmda ovoz bergan). "Bagʻri tosh", "Hayot yoʻli"; "Dil tortsa", "Yor yurgan koʻchalar", "Ton g farzandlari" pyesalarining muallifi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

Havolalar  
 https://newspaperarchive.com/obituary-clipping-nov-29-1987-2113396/

Oʻzbekiston xalq artistlari
Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Muhammad Umarxoʻjayev

Muhammad Umarxoʻjayev (1910.5.1 – Toshkent – 1984) – Oʻzbekiston xalq artisti (1968). 1931—80 yillar Hamza teatrida aktyor. Turdivoy (Uygʻun, I.Sulton, „Alisher Navoiy“), Tixon (A.Ostrovskiy, „Momaqaldiroq“), Doj (U.Shekspir, „Otello“), Saidobid (M.Shayxzoda, „Mirzo Ulugbek“), Zokir (A.Muxtor, „Samandar“) kabi rollari bilan tanilgan. Qahramon xarakterini boʻrttirib gavdalantirish, ularni koʻtarinki, joʻshqin ifodalash U. ijodiga xos.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
1984-yilda vafot etganlar
Umarshayx

Umarshayx, Umarshayx Mirzo (1356—1394, Xarmotu) — temuriy shahzoda. Amir Temurning ikkinchi oʻgʻli.

Onasi Toʻlun ogʻo (Toʻmlun ogʻo). Yoshligidan mohir chavandoz va mard jangchi boʻlib yetishgan. Keyinchalik koʻp janglarda koʻrsatgan jasurligi va qahramonligi evaziga „Bahodir“ unvoniga erishgan. 1370-yil Amir Temurning Husayn ibn Musallab bilan boʻlgan jangida, Umarshayx Balx qalʼasini qamal qilish chogʻida mardona kurashgan, lekin jang oxirida oyogʻidan yaralangan. U moʻgʻullarga qarshi olib borilgan koʻpgina janglarda faol qatnashib, Sohibqiron qoʻshinidagi isteʼdodli sarkardalar qatoridan oʻrin olgan. 1393-yil Amir Temur Umarshayxni Fors viloyatini zabt etish ishiga masʼul etib tayinlaydi. Umarshayx Mirzo Istahr, Farak, Shahriyor va boshqa qalʼalarni egallab, navbatdagi Sarjon qalʼasini egallash uchun uni qamal qiladi. Ayni shu chogʻda Amir Temur Misr va Shom (Suriya)ni qoʻlga kiritish uchun Diyorbakir tomon qoʻshin tortadi. Shu bois, Sohibqiron Umarshayxni oʻz huzuriga yetib kelishini buyuradi. Umarshayx Mirzo Sarjon qalʼasini qamal qilish amaliyotini amir Idiku Barlosga topshirib, oʻzi Sherozga keladi. Bu yerda Umarshayx ishonchli amiri Sevinchakni Forsni zabt etish ishiga mutasaddi qilib, oʻzi otasini qoshiga yoʻl oladi. Umarshayx Mirzo safar paytida Bagʻdod (baʼzi manbalarda Shavliston) yoʻli bilan yurib Bagʻdoddan toʻrt manzil masofadagi Kurdistondan oʻtib borayotganida yoʻl chekkasidagi Xarmotu qalʼasiga duch kelgan. Umarshayx ushbu qalʼani yaxshiroq tomosha qilish maqsadida bir tepalikka chiqadi. Shu payt qalʼa ichidan otilgan nogahoniy kamon oʻqi uning qulogʻi ostidagi koʻk tomirga tegadi. Umarshayx Mirzo shu zahoti olamdan koʻz yumadi. Uning qoʻshini Xarmotuni yer bilan yakson etadi. Ushbu voqeadan xabar topgan Amir Temur qattiq iztirobga tushadi. U amir Uchqaro bahodirni oʻgʻlining jasadini Sherozga olib kelish uchun Xarmotu tomon joʻnatadi. Umarshayxning jasadi Sherozga olib kelingach, motam tutilib, Mirzoni muvaqqat dafn qiladilar. Maʼlum fursatdan soʻng, Umarshayxning xotinlari — Sevinch Qutluq ogʻo begim, Beka Mulk ogʻo begim va Mulkat ogʻo begimlar hamda hali voyaga yetmagan oʻgʻli Iskandar Mirzolar jasadni Sherozdan Kesh (Shahrisabz)ga olib keladilar va temuriylar xonadoni uchun maxsus barpo etilgan daxmaga dafn etadilar. Umarshayx vafotidan soʻng, Amir Temur Fors mamlakati yerlarini boshqarishni uning toʻngʻich oʻgʻli Pirmuhammad Mirzoga topshiradi. Umarshayx Mirzodan shuningdek, yana besh oʻgʻil — Rustam Mirzo, Iskandar Mirzo, Ahmad Mirzo, Said Ahmad Mirzo va Boyqaro Mirzolar qolgan edi.

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy, Zafarnoma, T., 1966; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1996.

Temuriylar

Temuriy podsholar
Temuriylar sulolasi
Temuriylar imperiyasi ishtirokidagi janglar
Temuriylar davlati
Amir Temur
Umarshayx Mirzo (temuriy)

Umarshayx Mirzo (1456, Samarqand — 1494, Axsi) — temuriy shahzoda. Abu Said Mirzoning toʻrtinchi oʻgʻli. Zahiriddin Muhammad Boburning otasi. Abu Said Mirzo Kobul viloyatini Umarshayxga bergan, biroq Umarshayx Mirzo hali yosh boʻlganligi bois unga Boboyi Kobuliyni bek atka qilib tayinlaydi. Tez orada mirzolarning xatna toʻyini oʻtkazish munosabati bilan otasi Umarshayxni Samarqandga qaytaradi. Toʻydan keyin Abu Said Mirzo Umarshayxga Andijon viloyatini boshqarishni topshirgan. Bu gal shahzodaga Xudoyberdi tukchi Temurtoshni bek atka qilib tayinlaydi. Keyinchalik akasi Sulton Ahmad Mirzo Umarshayxga Toshkent bilan Sayramni beradi. Shohruxiyani esa, oʻzi firib bilan qoʻlga kiritadi. Maʼlum vaqtdan keyin Toshkent va Shohruxiya Umarshayx Mirzoning tasarrufidan chiqadi, uning qoʻl ostida Fargʻona, Xoʻjand va Oʻratepa qoladi. Umarshayx Mirzoning oʻz saltanati hududlarini kengaytirish maqsadida qilgan harakatlaridan tahlikaga tushgan akasi Sulton Ahmad Mirzo Toshkent hukmdori Sulton Mahmudxon (Xonika) ibn Yunusxon oʻzaro ittifoq tuzib 1494-yilda Andijonga qoʻshin tortadilar. Biroq shu yilning 9-iyunida Umarshayx Mirzo Axsi shahridagi qarorgohida kaptar uchirish vaqtida kaptarxona bilan birga jarga qulab halok boʻladi. „Boburnoma“da qayd etilishicha, Umarshayx Mirzo past boʻylik, paxmoq soqolli, yumaloq yuzli, toʻla, loʻppi kishi boʻlgan. Kiyimni tor tiktirib kiyar, sallani chirmab oʻrar edi; hanafiy mazhablik, sof eʼtiqodlik kishi edi, besh vaqt namozni vaqtida ado etardi. Xoja Ahror Valiyni oʻziga pir sanar, uning koʻpdan-koʻp suhbatlarida qatnashgan. Umarshayx Mirzo xushxulq, sahovatli va mard inson boʻlgan.

 

Temuriylar
Temuriy podsholar
Temuriylar sulolasi
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Chala maqolalar
Samarqand kishilari
Umid neft-gaz-kondensat koni

Umid neft-gaz-kondensat koni — Qashqadaryo viloyati Kasbi tumanidagi kon, Qarshi shahridan 125 km gʻarbda. 1976-yilda ochilgan, 1989-yildan foydalanishga topshirilgan. Kon maydonining bal. 250–303 m. Umid neft-gaz-kondensat konig.k.k. Chorjoʻy tektonik pogʻonasining jan.sharqiy qismida, Dengizkoʻl koʻtarilmasining Kushob egilmasi bilan tutashgan joyida joylashgan. Konning geologik tuzilishida tuz usti, tuz osti va rif osti struktura qavatlari ajratiladi. Jami 18 ta quduq qazilgan, mezozoy va kaynozoy erasi yotqiziqlari ochilgan. Yura davri yotqiziklari mahsuldor boʻlib terrigen, karbonat va tuzangidrit jinslaridan tarkib topgan. Tuzangidritli qatlam regional qopqoq vazifasini oʻtaydi. Sanoat miqyosidagi neft va gaz yuqori yura davrining ohaktoshli gorizontlarida (2503–2629 m chuqurlikda) uchraydi. 15R gorizontidagi jinslar tuzilishiga koʻra rif va rif oraligʻi zonalariga boʻlinadi. Rif zonasi, asosan, rif genezisli gʻovakli ohaktoshlardan tuzilgan. Geologik kesim (gorizontning umumiy qalinligi 168 m) 80—100% kollektordan iborat. Gaz uyumi massiv koʻrinishda boʻlib, unda neft hoshiyasi mavjud. Gaz uyumining uz. 8 km, eni 3,6 km, bal. 110–125 m. Neft uyumining uz. 8,4 km, eni 3,9 km, bal. 10–12 m. Kondagi gaz quruq, metanli, kam oltingugurtli. Tarkibida metan, propan, izobutan, moʻʼtadil butan, izopentan, karbonat angidrid gazi, vodorod sulfid, azot va geliy mavjud. Kondagi neft ogʻir, kam oltingugurtli, yuqori smolali, parafinli, kam benzinli, asfaltenlar miqdori kam. Kondensatlar zichligi 0,78 g/sm3, yuqori oltingugurtli kam parafinli. Asfalten va smola uchramaydi. Faqat benzin fraksiyasidan iborat. Yuqori yura davrining karbonatli mahsuldor jinslaridagi qatlam suvlari xlorkaltsiyli tipga mansub boʻlib, minerallashganligi 91 — 106 g/l. Kimyoviy tarkibi: xlor, sulfat, gidrokarbonatdan iborat. Mikrokomponentlardan: yod, brom, ammoniy boʻlib, suvdan yod, brom hamda nodir elementlar (litiy, rubidiy, stronsiy)ni sanoat miqyosida ajratib olish mumkin. Kondan hozirgi kunda foydalanilmoqda.
Botir Umidjonov

Botir Hoshimovich Umidjonov (1933.31.1, Dushanbe 2004.2.9, Toshkent) — xor dirijyori, kompozitor. Oʻzbekiston xalk, artisti (1982). Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1960). Oʻzbek davlat filarmoniyasida xor xonandasi va xormeyster (1952— 60), Oʻzbekiston televideniye va radiosining xor jamoasi tashkilotchisi, badiiy rahbari va bosh dirijyori (1960—93). Mukimiy teatrida xormeyster (1995—2000). Dirijyor sifatida oʻziga xos, milliy anʼanalarga asoslangan xor ijrochiligini yaratishga muvaffaqboʻlgan. Kompozitorlik ijodi Sharq xalqlarining musiqa merosi hamda Yevropa koʻp ovozli (xor) musiqa uslublarining uygʻunlashuviga asoslangan. Oʻzbekiston xor jamoalarining milliy repertuarini shakllanishiga katta hissa qoʻshgan. 100 dan ortiq oʻzbek ("Chamanda gul", "Qilpillama", "Qora soch", "Yallama yorim" va boshqalar), tojik ("Diliman", "Chorbaytxo", "Ey sanam"), qirgʻiz ("Komuzchu", "Oy tobo"), qozoq ("Yapuray", "Shanibyau"), uygʻur ("Uynamdu yaxshi"), ozarbayjon ("Tesnif") xalq qoʻshiqlari, shuningdek, mumtoz ("Saraxbori Navo", "Segoh", "Chorgoh") ashula yoʻllarini joʻrsiz xor uchun kayta ishlagan. "Asrim sadosi" kantatasi (Oybek; D.Zokirov bn), "Ipak yoʻli" xor turkumi, "Oqibat" musiqali drama, romans va qoʻshiqlar, kinofilm va radiospektakllar musiqalari muallifi. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan, bir necha xalkaro xor festivali, anjuman va tanlovlar qatnashchisi. Ijrolari Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasida saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Buvsora Umirova

Buvsora Qoʻziboyevna Umirova (1952.21.12, Boyovut sh.chasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Sirdaryo pedagogika institutini tugatgan (1978). 1970-yildan Boyovut tumanidagi 40, 1975-yildan 15maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Alijon Ummatov

Alijon Ummatov (1948.1.6, Quva tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2000). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1971). 1970-yildan Quva tumanidagi 15maktabda fizika oʻqituvchisi. Darsda koʻrgazmali qurol va texnika vositalaridan unumli foydalanadi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ummon qoʻltigʻi

Ummon qoʻltigʻi - Arabiston dengizidagi qoʻltiq. Hoʻrmuz boʻgʻozi orqali Fors qoʻltigʻi bilan bogʻlangan. Maydoni 112 ming km². Uzunligi 450 km, kengligi 330 km gacha. Eng chukur joyi 3694 m. Maskat porti bor.

 

Dengizlar
Eron va Pokiston chegarasi
Umrboqiy (qovun navi)

Umrboqiy, Umrvoqi — xalq seleksiyasida yaratilgan kechpishar qovun navi. Hozirgi Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik institutida takomillashtirilgan "Umrboqiy 3748" navi chikarilgan (K.I.Pangalo, M. Goldgauzen). Urugʻdan unib chiqqach, 115—130 kundy pishadi. Qovuni tuxumsimon (23—28 sm), ogʻirligi 3–6 kg. Tuyey sariq aralash qoramtiryashil, sirti tekis, meva bandi tomoni yirik toʻr bilan qoplangan. Pusti qattiq. Eti nim yashil, qalinligi 4,5—5,5 sm, tigʻiz, sersuv, shirin. Tarkibida 10—11% qand bor. Palagidan toʻliq pishmay uzib olinadi. Saqlash davrida tarkibidagi qand miqdori ortadi. Hosildorligi 300— 350 s/ga. Kelgusi yilning may oyigacha saqlash mumkin. 1956-yildan davlat reyestriga kiritilgan. Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Xorazm viloyatidan tashkari barcha viloyatlarda ekiladi.

Qovun navlari
Umarjon Umrzoqov

Umrzoqov Umarjon Ashurovich (1952.21.5, Rishton tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2001). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1973). 1973-yildan Rishton tumanidagi 16maktabda geogr. oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Umumiy bozor

Umumiy bozor — Yevropa Iqtisodiy Hamjamiyati. 
1955-yilda Gʻarbiy Yevropaning 6 ta davlati tomonidan tuzildi.
Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasining Umumiy va noorganik kimyo instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo instituti — ilmiy tadqiqotlar muassasasi. 1933-yil Toshkentda Kimyo instituti nomi bilan tashkil etilgan. 1998-yildan shu nomda. Institut negizida bir qancha ixtisoslashtirilgan ilmiy tadqiqotlar institutlari, jumladan, institutning alkaloidlar kimyosi, gʻoʻza kimyosi hamda polimerlar kimyosi va fizik kimyo laboratoriyalari asosida Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi instituti ajralib chiqdi (1956), 1959-yilda Paxta sellyulozasi kimyosi va texnologiyasi instituti, 1965-yilda neft kimyosi laboratoriya asosida Oʻrta Osiyo Neftni qayta ishlash instituti (hozirgi A. Sultonov nomidagi Oʻzbekiston Kimyofarmatsevtika instituti) tashkil etildi. Institut olimlari tomonidan 1934-yilda aromatik uglevodorodlarni spirtlar bilan alkillash reaksiyasi ochildi. 1938-yilda kislotaasos nazariyasi eʼlon qilindi (M.I. Usanovich). Institutda soʻnggi yillarda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalari, jumladan, neft va neft mahsulotlarini suyultiruvchi moddalar, gaz kondensatlari asosida erituvchilar, "K9" preparati, suvda va moyda eruvchi sirt faol moddalar olish texnologiyasi, chigitni tozalash, koʻp maqsadli katalizatorlar, gʻovakli vermukulit, neft va gidrotermal suvlardan yod ajratib olish, Markaziy Qizilqum fosforitlaridan oddiy superfosfat, tarkibida fosfor, kaltsiy, azot saklovchi murakkab va organomineral oʻgʻitlar ("Azobiokom" va boshqalar), "Hosil" turkumidagi stimulyatorlar, "Sihat", "Sardor" defoliantlari ishlab chiqarish texnologiyalari kimyo, neftni qayta ishlash, oziqovqat sanoatlarida, yogʻmoy zavodlarida, burgʻilash texnikasida, qishloq xoʻjaligida, qurilish materiallari ishlab chiqarish korxonalarida amaliyotga joriy qilindi. Institutda 17 laboratoriya boʻlib, ularda 145 xodim ishlaydi, shulardan 3 akademik (B.M. Beglov, 3. S. Salimoye, S. Toʻxtayev), 16 fan doktori, 30 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi. Institut xodimlarining 2 ilmiy ishi Beruniy nomidagi Uzbekistan Davlat mukofotiga (K.S. Ahmedov, B. M. Beglov, S. A. Zaynutdinov, M.N. Nabiyev, A. A. Vishnyakova, M. R. Odilova) sazovor boʻlgan.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining institutlari
Umumiy tilshunoslik

Umumiy tilshunoslik - tilshunoslikning, xususiy tilshunosliklardan farqli ravishda, tilni umuman insonga xos hodisa, insonning ajralmas qismi sifatida oʻrganuvchi boʻlimi. Umumiy tilshunoslikning asosiy vazifasi dunyo tillariga xos eng umumiy belgi—xususiyatlarni aniklash va yoritishdir. Bu vazifa ayrim tillar va til guruxlari yuzasidan kuzatishlarni umumlashtirish; til qurilishining, tabiiy va mashina tillari semantikasi va sintaksisining, shuningdek, fonetikaning (faqat tabiiy tillarda) eng umumiy, universal krnuniyatlarini aniklash orqali hal etiladi. Xususiy tilshunoslik esa oʻz urganish manbaiga koʻra ayrim bir tilga (rusistika), biror tillar guruhi yoki oilasiga (romanistika, turkiyshunoslik), bir mintaka yoki tipologik guruhga mansub tillarga (bolqonshunoslik, kavkazshunoslik) xos xususiyatlarni oʻrganadi.

Umumiy tilshunoslik barcha tillarning umumiy (yoki statistik jihatdan ustun boʻlgan) belgilarini tipologiya yordamida empirikinduktiv tarzda; tilning amal qilishidagi umumiy (har qanday jamoaga mansub kishilar uchun ahamiyatli bulgan) qonuniyatlarni oʻrganish orqali esa deduktiv tarzda ham aniqlab beradi. Umumiy tilshunoslik, shuningdek, tilning sathlarga boʻlinishiga qarab hamda muayyan boʻlimning til belgisi (soʻz) va matn (fikr, gap)ning u yoki bu tomoniga moyilligiga qarab ham tilshunoslik bulimlarini ajratib kursatadi (maye. umumiy fonetika, umumiy morfologiya).

Umumiy tilshunoslik fani doirasida tilning tabiati va mohiyati, til va tafakkur, til va nutq, tilning tarkibiy tuzilishi, til tizimini anglash, tilning paydo boʻlishi va rivojlanishi, yozuvning paydo boʻlishi, tillarning morfologik (tipologik) va genealogik tasnifi, tillarni ilmiy oʻrganish metodi, tilda shakl va mazmun kabi muammolar urganiladi. Bulardan til va nutq, tilni tekshirish metodi, tilda shakl va mazmun muammolari "Umumiy tilshunoslik" fani nomi bn, krlgan muammolar esa "Tilshunoslikka kirish" fani nomi bilan boglik. Umumiy tilshunoslikning tarkibiy qismi hisoblangan tilshunoslikka kirishda til haqida boshlangich maʼlumotlar beriladi, tilshunoslikda qoʻllanadigan asosiy ilmiy termin va tushunchalar bilan tanishtiriladi, tilshunoslikning asosiy qismlarini va xususiy tilshunoslikda urganiladigan masalalarni uzlashtirish uchun nazariy asos beriladi. Yukrridagilarga koʻra "Umumiy tilshunoslik" terminini keng va tor maʼnolarda tushunish toʻgʻriroq buladi. Umumiy tilshunoslik tilshunoslikning boshqa ijtimoiy fanlar (mas, adabiyotshunoslik, falsafa, tarix, arxeologiya, etn., psixologiya) hamda tabiiy fanlar, xususan, biologiya va matematika bilan aloqasini ham urganadi.

Adabiyot 
 Obsheye yazikoznaniye, t. 1. Formi susheye tovovaniya, funksii, istoriya yazika, M., 1970;Usmonov S, Umumiy tilshunoslik, T., 1972.
Umumiy oʻrta taʼlim maktabi

Umumiy oʻrta taʼlim maktabi — majburiy taʼlim muassasasi. Mamlakat yoshlarida tabiat, jamiyat, dunyokarash, sanʼat va mehnat borasidagi milliy tushunchalar shakllantirishga asos buladigan bilim hamda ularning kasbiy yoki politexnik taʼlimi olish uchun yetarli darajadagi kunikma va malaka beradi.

Hozirgi Oʻzbekiston hududida U.oʻ.t.m. oʻquv yurtining mustaqil tipi sifatvda maktabxona, qorixona, rustuzem maktablari, yangi usul maktablari shaklida mavjud boʻlgan. 20-asrning 20-yillar oʻrtalaridan shaharlarda 7 yillik maktablar, qishloq joylarda dehqon yoshlari maktablari tashkil qilindi. 1934-yildan U.oʻ.t.m. 10 yillik maktablarga aylantirilib, boshlangʻich (4 yillik), toʻliqsiz oʻrta (7 yillik) va oʻrta (10 yillik) maktab turlariga ajratildi. Ikkinchi jahon urushi yillarida U.oʻ.t.m. ning yangi turlari — ishchi yoshlar maktablari va qishloq yoshlari maktablari vujudga keldi.

Hozir Oʻzbekistonda U.oʻ.t.m. boshlangʻich (1—4-sinf) va oʻrta (5—11-sinf) bosqichdan iborat. U.oʻ.t.m.ning boshlangʻich bosqichida oʻquvchilar atrof muhitga ongli munosabatda boʻlish, mustaqil fikrlash va oʻz fikrini asoslashga oʻrgatiladi. Ularda zarur darajadagi ilmiy hamda umummadaniy bilimlarni olish ehtiyojini shakllantirishga, milliy va umumbashariy qadriyatlarga asoslangan maʼnaviy fazilatlarni qaror toptirishga eʼtibor qilinadi. Bolalarda dastlabki ongli mehnat koʻnikmalari shakllantirilishi koʻzda tutiladi. U.oʻ.t.m.ning oʻrta bosqichida ijtimoiygumanitar va tabiiy fanlar asoslari, milliy istiqlol gʻoyasining asosiy tushunchalari, ijtimoiy foydali mehnatning eng zarur koʻnikmalari, yoshlarning estetik dvdi va badiiy tafakkurini shakllantirishga xizmat qiladigan oʻquv fanlari oʻrgatilishi koʻzda tutilgan. Shuningdek, bu bosqich oʻquvchilarda tashkilotchilik va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatini, nazariy bilimlarni amalga tatbiq etish koʻnikmalarini shakllantirishni ham koʻzda tutadi. U.oʻ.t.m.larida dastlabki tarzda kasbga yoʻnaltirishga eʼtibor berilib, yoshlar taʼlimning navbatdagi oʻrta maxsus bosqichiga qiynalmay oʻtishga tayyorlanadi.

Oʻzbekistonda U.oʻ.t.m. yagona maktab tamoyiliga amal qilgan holda davlat tomonidan tashkil etiladi, faoliyati yoʻlga qoʻyiladi va moliyaviy taʼminlanadi. Bu hol ixtisoslashgan va yoʻnaltirilgan U.oʻ.t.m.lari boʻlishi mumkinligini istisno qilmaydi. U.oʻ.t.m.lari faoliyati tegishli idoralar tomonidan tasdiklangan oʻquv rejasi, davlat taʼlim standartlari asosida yuritiladi. Oʻzbekistonda 2002/03 oʻquv yili 9799 U.oʻ.t.m., jumladan, jismoniy yoki ruhiy rivojlanishda nuqsoni boʻlgan bolalar va oʻsmirlar uchun 85 maktab ishladi.
Umumlashgan funksiyalar

Umumlashgan funksiyalar - klassik maʼnodagi funksiyanya umumlashtiruvchi matematik tushuncha. Umumlashgan funksiyalarni taʼriflash uchun asosiy funksiyalar sinfi D, yaʼni, odatda, cheksiz differensiallanuvchi va biror chegaralangan sohadan tashqarida nolga aylanuvchi cheksiz funksiyalar olinadi. Chegaralangan xar bir f(x) funksiya Umumlashgan funksiyalar boʻladi, chunki uT((f)= J f(x)<p(x)dx koʻrinishidagichiziqli uzluksiz funksionalni aniqlaydi. Bu koʻrinishdagi Umumlashgan funksiyalar regulyar, qolgan barcha Umumlashgan funksiyalar singulyar deyiladi.

Masalan, 8(u) = u(0) u(0) = J 5(x)y(x)dxtenglik bilan aniqdangan deltafunksiya (Dirak funksiyasi) singulyar Umumlashgan funksiyalar dir. Umumlashgan funksiyalarning odatdagi funksiyalarda boʻlmagan xossalari bor. Mas, har qanday Umumlashgan funksiyalar umumlashgan maʼnodagi hosilaga ega; Umumlashgan funksiyalarlarni boshqa fazolarda ham funksional deb qarash mumkin; yaqinlashuvchi Umumlashgan funksiyalar qatorini hadlab differensiallash mumkin.

Umumlashgan funksiyalar tushunchasini mat.ga birinchi boʻlib rus matematigi S.L.Sobolev 1935-yilda kiritgan. Keyinchalik L. Shvars va boshqa matematiklar oʻrgangan. Umumlashgan funksiyalar tushunchasi differensial tenglamalarida, matematik fizika tenglamalarida keng qoʻllaniladi.
Umurtqa

Umurtqa, umurtqalar — odam va umurtqali hayvonlar umurtqa pogonasini tashkil etadigan kalta gʻovak suyaklar. Odamda U. tana, ravoq va oʻsiqlardan iborat. U. 33—34 boʻlib, bulardan 7 tasi boʻyin, 12 tasi koʻkrak, 5 tasi bel, 5 tasi dumgʻaza va 4—5 tasi dum U.sidir. Dumgʻaza va dum U.lari keyinchalik (kishi 17—25 yoshga yetganda) oʻzaro birlashib, bitta suyakni hosil qiladi. U. ravoklarining birlashishidan vujudga kelgan kanalda orqa miya, U. atrofida esa muskullar joylashgan. Umurtqalarning oʻzaro qoʻshilishidan umurtqa pogʻonasi tashkil topadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Osteologiya
Anatomiya