Wayang kulit

Wayang kulit — Indoneziyaning anʼanaviy sanʼat durdonalaridan biri boʻlib, qo‘g‘irchoq soyasi teatri hisoblanadi. Asosan Markaziy va Sharqiy Javada rivojlangan. Yava e'tiqodlari va adabiyotida wayang kulit Ponorogo zodagon Arya Wirarajaning avlodi bo‘lgan Sunan Kali Jaga tomonidan yaratilgan, u Vali Songo nomi bilan ham mashxur. Sunan Kalijaga Wayang Beberni yoqtiruvchi Jawa jamiyatini kuzatganda, Islomda qog‘ozga rasm chizish harom hisoblangan, shuning uchun Sunan Kalijaga dastlab Daluangdan (Ponoragan qog‘ozi) orqali qo‘g‘irchoqlar tayyorlagan. Keyinchalik, u echki terisidan ham foydalangan, bundan tashqari, bu Islom madaniyati belgisi sifatida ham qo‘llanilgan.

Wayang "Ma Hyang " so‘zidan kelib chiqqan bo'lib, ruh, Tangri yoki Qodir Xudoga tomon degan ma'noni anglatadi. Waangni yavacha atama sifatida talqin qiladiganlar ham bor, bu "soya" degan ma'noni anglatadi, chunki tomoshabinlar qo‘g‘irchoqni ekran ortidan yoki faqat uning soyasidan ham tomosha qilishlari mumkin. Wayang kulitni qoʻgʻirchoqboz ijro etadi, u shuningdek, bir guruh nayagalar ijro etgan gamelan musiqasi va qoʻshiqchilar kuylagan qoʻshiqlar joʻrligida vaang qahramonlari dialoglarining hikoya ijro etuvchisi hisoblanadi. Qo‘g‘irchoqboz oq matodan yasalgan ekranning orqasida soya qo‘g‘irchog‘ini ijro etadi, uning orqasida elektr chiroq yoki moy chiroq ( blencong ) yoritiladi, shunda ekranning narigi tomonidagi tomoshabinlar uning soyasini ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.Waang hikoyasini ( o'yinini ) tushunish uchun tomoshabinlar tasvirlari ekranda paydo bo‘ladigan Waang qahramonlari haqida ma'lumotga ega bo‘lishi kerak.

Umuman olganda, Waang Mahabharata va Ramayana hikoyalaridagi parchalardan ijro etiladi, lekin bu standartlar bilan cheklanmaydi, qo‘o‘irchoqboz ham karangan (kompozitsiya) o‘ynashi mumkin. Ba'zi hikoyalar Panji hikoyasidan, shuningdek, Islom, Xristianlik, Hinduizm, Buddizm diniga oid ma'naviy hikoyalardan olingan.

Wayang Kulit teatri 2003-yil 7-noyabrda YuNESKO tomonidan qimmatli va qadrli hikoyalar merosi ( Insoniyatning ogʻzaki va nomoddiy merosining durdona asari ) sohasidagi ajoyib madaniy ish sifatida tan olingan. Wayang kulit Javaning markaziy va sharqiy qismida ko‘proq mashhur, Wayang golek esa G'arbiy Javada ko‘proq ijro etiladi.

Tayyorlanish jarayoni 

Wayang kulit sigir terisidan tayyorlangan bo‘lib, teriga ishlov berilgan, har bir qo‘g‘irchoq uchun taxminan 50 x 30  sm o‘lchamdagi varaq terisi, keyinchalik ishlatiladigan asbob-uskunalar bilan o'yilgan, sifatli po‘latdan yasalgan uchli temir bilan ishlov berilgan. Bu po‘lat oldindan har xil shakl va o‘lchamlarda tayyorlanadi, ba'zilari o'tkir, tekis, kichik, katta va boshqa shakllarda bo‘lib, ularning har biri alohida vazifaga ega.

Dastlab, qo‘g‘irchoqlar teshiklardangina iborat bo‘lib , keyinchalik teshik uchun ataylab qilingan o‘yma naqsh turlari kengaydi. Keyin qo‘llar kabi tana qismlarini o‘rnatish amalga oshirildi, qo‘llarda, yuqori yelka qism va tirsaklarda ikkita ulagichlar o‘rnatildi va bu bufalo shoxi yoki sigirdan yasalgan kichik vint bilan harakatlantirish vazifasida ulangan..Harakatlantirishdagi sopi ham buyvol shoxidan qilingan va oltin rang odatda prada yordamida, ya'ni oltin rangli qog'ozga yopishtirilgan yoki bronza eritmasidan tayyorlangan. Pradadan foydalanilgan qo‘g‘irchoqlar bronzaga qaraganda uzoq vaqt sifatini yo‘qotmaydi.

Mintaqalar bo‘yicha soya qo‘g‘irchoqlarining turlari 

 Wayang kulit Gagrag Kedu
 Wayang kulit Gagrag Yogyakarta
 Wayang kulit Gagrag Surakarta
 Banyumasan Gagrag charm qo'g'irchoq
 Sharqiy Java Gagrag teri qo‘g‘irchoq
 Purwo charm qo‘g‘irchoq (Ponorogo)
 Watang Krucil
 Wayang Klitik
 Wayang Kancil
 Wayang Suluh
 <u>Wayang Kulit Bali</u>
 Banjar soyali qo'g'irchoq (Janubiy Kalimantan)
 Wayang Palembang (Janubiy Sumatra)
 Betavi Vayang (Jakarta)
 Cirebon soyali qo‘g‘irchoq (G'arbiy Java)
 Sasak charm qo‘g‘irchoq (Lombok)
 Wayang Kulit Madura(yo'qolgan)
 Wayang Siam (Kelantan, Malayziya)

Soya qo‘g‘irchoqboz 

Qo‘g‘irchoqboz - wayang kulit (wayang purwa) ijrosining eng muhim qismidir. Yava terminologiyasida dalang (to‘siq) ngu dhal piwu lang qisqartmasidan kellib chiqqan. Ngudhal demontaj yoki tarqatish, piwulang esa ta'lim, bilim, ma'lumot degan ma'noni anglatadi. Demak, Waang kulit spektaklida qo‘g‘irchoqbozning mavjudligi nafaqat tomosha (ijro etish) jihatida, balki yo‘l-yo‘riq hamdir. Shuning uchun, qo‘g‘irchoqboz ijro etishning bir jihati sifatida qo‘g‘irchoqbozlik texnikasini o‘zlashtirishdan tashqari, bilimdon va o‘yinga yaxshi ta'sir o‘tkaza oladigan odam bo‘lishi kerak.

O‘zining cho‘qqisiga chiqqan va afsonaviy bo‘lgan soya qo‘g‘irchoqbozlarining orasida marhum Ki Tristuti Rachmadi (Solo), marhum Ki Narto Sabdo (Semarang, yakkaxon uslub), marhum Ki Surono (Banjarnegara, Banyumas uslubi), marhum Ki Timbul Hadi bor. Prayitno (Yogyakarta), marhum Ki Hadi Sugito (Kulonprogo, Yogyakarta), Ki Soeparman (Yogyakarta uslubi), Ki Anom Suroto (yakkaxon uslub), marhum Ki Manteb Soedxarsono (Yakkaxon uslub), Ki Enthus Susmono, Ki Agus Wiranto, marhum Ki Suleman (Sharqiy Java uslubi), marhum Ki Sugino Sisvocarito (Banyumas uslubi), afsonaviy qo‘shiqchi - marhum Nyi Tjondrolukito ulkan hissa qo‘shgan.

Yana qarang 

 Qo'g'irchoq figuralari ro'yxati
 Ketoprak
 Ludruk
 Qo‘g‘irchoq teatri
 Qo‘g‘irchoq odamlar
Wayang Kulit
Jawa Madaniyati
Indoneziya Madaniyati
Soya Qo‘g‘irchoq Teatri