MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Proktologiya

Proktologiya (yun. proktos — toʻgʻri ichak va ...logiya) — tibbiyotning bir boʻlimi. Toʻgri ichak, anal kanali va oraliq sohasi kasalliklarining etiologiyasi, patogenezi, morfologiyasi, fiziologiyasi, diagnostikasi va davolash usullarini oʻrganadi.

Tibbiyotning soʻnggi yillarda tez rivojlanishi tufayli P. faqat toʻgʻri ichak, anal kanali va oraliq sohasi kasalliklarini (bavosir, oʻtkir va surunkali paraproktitlar, ichak oqmalari, anal sfinkteri yetishmasligi va boshqalar) oʻrganish bilan chegaralanib qolmay, yoʻgʻon ichakning yuqori qismi, yaʼni chambar ichak kasalliklarini ham oʻrga-na boshladi. Chunki nospetsifik yarali kolit, Kron kasalligi, oilaviy adenomatoz, yoʻgʻon ichak oʻsmalari, qabziyat va boshqa kasalliklar ayni vaqtda toʻgʻri ichakni ham, chambar ichakni ham zararlaydi. Amerika, Yevropa davlatlari va Rossiyada "proktologiya" fanining "koloproktologiya" deb atalishining bo-isi ham ana shunda. 10-kasalliklarning xalqaro tasnifiga (MKB-1) binoan, koloproktologiya fani 200 dan ortiq kasallik va sindromlarni oʻrganadi.

Toʻgʻri va chambar ichak kasalliklarini oʻrganish qadimdan maʼlum boʻlib, Gippokrat, Abu Ali Ibn Sino va boshqa oʻz asarlarida bu kasalliklarni batafsil yoritishgan.

Oʻzbekistonda P. fani 20-asrning 60-yillarida rivojlana borib, bunga 3. Nizomov, E. Joʻrayev va boshqa olimlar katta hissa qoʻshdilar. 20-asrning 80-yillaridan esa koloproktologiya mustaqil fan va aloxida mutaxassislik sifatida rivojlana boshladi. Bunda Oʻ. Oripov, S. Navruzov kabi olimlarning xizmatlari katta boʻldi. Hozirgi Oʻzbekistonning barcha viloyat markazlarida ixtisoslashgan boʻlimlar mavjud. Toshkent shahrida esa Respublika kolo-proktologiya ilmiy markazi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Tibbiyot
Tibbiyotga oid mutaxassisliklar
Proktologiya
Prokuratura

Prokuratura ( — „gʻamxoʻrlik qilish“) — ayrim mamlakatlarda jinoiy ishlarni qoʻzgʻatish, ayblovni yoqlash, sud protsessida davlat manfaatlarini himoya qilish vakolatlari yuklatilgan maxsus davlat organi (organlar tizimi). Dastlab XIII-XIV asrlarda Fransiyada yuzaga kelgan. Bir qancha mamlakatlarda Prokuraturaga barcha fuqarolar, tashkilotlar va mansabdor shaxslarning qonunlarni aniq va bir xilda bajarishi ustidan nazorat qilish vazifasi ham kiradi. Muayyan mamlakatlarda Prokuratura sudning tarkibiy qismi hisoblanadi, boshqalarida esa tashkiliy jihatdan undan ajratilgan. Bosh prokuror Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan saylanadi. Boshqa viloyat, tuman va shahar prokurorlari Bosh prokuror tomonidan tayinlanadi. Oʻzbekiston Respublikasida ham Prokuratura hokimiyati faol ishtirok etadi. Bundan tashqari prokurorlar sudlarda ham ishtirok etadi.

Manbalar
Proliferatsiya

Proliferatsiya (lot. proles — avlod, nayel va facio — bajaraman) — 1) odam va hayvonlarda yangi hujayralar paydo boʻlishi va koʻpayishi natijasida toʻqimalarning oʻsib ketishi (qarang Giperplaziya, Gipertrofiya); 2) oʻsimliklarda — oʻsishdan va rivojlanishdan toʻxtagan birorta organdan boshqa bir organning rivojlanishi. Mas, barg chiqargan novdadagi guldan yangi gul yoki toʻpgul rivojlanishi (atirgul, ananas, kulupnay va boshqalarda). Bu jarayon prolifikatsiya deb ham ataladi.

Manbalar
Prolog

Prolog (yun. prologos — muqaddima) — 1) teatrda spektakl (pyesa, opera, balet, musiqali drama va boshqalar) boshlanishi oldidan ijro etiladigan koʻrinish, sahna (baʼzida parda); 2) adabiy asarlarda muqaddimaning bir turi. P.da muallif niyati, asarning yoki bevosi-ta asarda aks etgan vokealardan oldingi voqealarning qisqacha mazmuni beriladi; dramatik asarlarda katnashuvchilar bilan tanishtiriladi. Mas, Kodiriyning "Oʻtgan kunlar" asaridagi P. harakterlidir (yana qarang Debocha); 3) mu-siqada kantata, oratoriya (baʼzan sim-fonik asar)larning kirish qismi.

Manbalar
Prolongatsiya

Prolongatsiya (lot. prolongatio) — zayom, veksel va shartnomalarning amal qilish muddatlarini uzaytirish. P. kelishuvlar, sud qarorlari, davlat hokimiyati aktlarida oʻz aksini topadi. Iqtisodiy harakatlar, huquqiy sohalarda keng qoʻllaniladi. P., asosan, vaqtinchalik kuchga ega va u asosiy hujjatlardagidek amal qilish huquqini taʼminlaydi. Tadbirkorlikni kengaytirishda iqtisodiy aloqalarning uzilib qolmasligini taʼminlash P.dan keng foydalanishni taqozo etadi.

Manbalar
Prolyuviy

Prolyuviy (lot. proluo — yuvaman, oqim bilan chiqaraman) — togʻ jinslarining yogʻingarchilik taʼsirida yuvilishidan hosil boʻlgan gʻovak jinslar. P. togʻ etaklaridagi tekislikka oqim taʼsirida kelib, devorga oʻxshash turli toʻsiqlar holida choʻkib joylashadi. P. turli kattalikdagi chaqiqjins parchalaridan iborat boʻlgan, oralari se-mentlovchi material sifatida qum va loy bilan toʻlgan holda fanglomerat yoki juda kichik zarrachalardan iborat boʻlgan lyoss choʻkindilarini hosil qiladi. "P." terminini A. P. Pavlov (1914-yil) kiritgan. P. Oʻrta Osiyoning togʻ yon bagʻirlarida hamda arid zonalarda, jumladan, mavsumiy suv oqimlari boʻladigan joylarda koʻp uchraydi. P.lar bilan koʻpincha sochma konlarning baʼzi turlari, noruda qurilish mate-riallari konlari bogʻliq boʻladi.

Manbalar
Prometey

Prometey — yunon mifologiyasida Olimp togʻidagi ma`budlardan olovni oʻgʻirlab, odamlarga hadya qilgan maʼbud. Buning uchun u Zevs buyrugʻi bilan togʻ qoyasiga kishanlanib, muttasil qiynoqqa solingan: har kuni burgut uchib kelib, P.ning tuni bilan yarasi bitgan jigarini choʻqib turgan. Gerakl P.ni ozod qilib, burgutni oʻldirgan. P. ob-razi adabiyot (Volter, I. V. Gyote, J. Bayron, P. B. Shelli, L. Meshterxazi), tasviriy sanʼat va musika (L. Betxoven, A. N. Skryabin)da aks ettirilgan.

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Prometiy

Prometiy (Prometium), Pm — Mendeleyev davriy sistemasining III guru-higa mansub radioaktiv kimyoviy element, lantanoidlarga kiradi. Tartib raqami 61, eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopining massa soni 145. Suyuqlanish temperaturasi 1080°, zichligi 7,26 g/sm³. 16 ta izotopi maʼlum. Prometiy tabiiy sharo-itda topilmagan, yadro reaksiyalarida olinadi. Ilk bor 1947-yilda amerikalik olimlar Prometiy Marinskiy va Prometiy Glen-denin boshqa elementlarning radioaktiv izotoplari aralashmasidan bir necha mg|47Rt izotopini ajratib olganlar. Prometiy afsonaviy bahodir Prometey nomi bilan atalgan. Kimyoviy xossalariga koʻra neodimga yaqin. Birikmalarida 3 valentli. Oksidlari bor. Atom bombasi portlaganda hosil boʻladigan l47Pm uzoq mavjud boʻluvchi (T1/2=2,7 yil) radioaktiv zaharli modda. Prometiyning oksidi Rt2O3, sariq rangli xloridi PmCIj, qizgʻish rangli nitrati Pm(NO3)3, shuningdek, oksalati Rt2(S2O4)3-10N2O sof holda olingan. Erimaydigan gidroksidi Rt(ON)3 och-jigarrang jelatinasimon qoldiq. 247Rt — katta amaliy ahamiyatga ega. Bu izotopning r - parchalanishi u - nurlanish (yuqori dara-jada kirishuvchan) natijasida roʻy bermaydi. Shu sababli 247Rt bilan ishlaganda himoya ekrani zarur emas. 247Rt lyuminoforlar tayyorlashda, davomli taʼsir etuvchi nur manbalari hosil qilishda qoʻllanadi, radioizotop qalinlik oʻlchagichlarda ishlatiladi. 247Pm asosida bir necha yil ishlaydigan mitti atom batareyalari yasash mumkin.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Prometrin

Prometrin, selektin, pro-gellan, gezagard 50 (CI6HI9N5S) — tanlab taʼsir etuvchi gerbitsid, 50%li hoʻllanuvchi kukun. Bir yillik gʻallasimon va ikki pallali begona oʻtlarni yoʻqotishda qoʻllaniladi. Taʼsiri, ayniqsa, yetarli namlik va yuqori haroratda 3 oygacha davom etadi. Preparatni OVX-14 traktor agregati yordamida bahorgi boronalashdan oldin yoki urugʻlik ekilgandan soʻng, urugʻ unib chiqqunga qadar, shuningdek, ekish bilan barobar lenta usulida 25—30 sm kenglikda tuproq yuzasiga purkaladi. Sarf normasi 1,3 —2,5 kg/ga, ish suyukdigi 100—150 l/ga. Zahari kuchsiz.

Manbalar
Promille

Promille — biron-bir sonning mingdan bir ulushi yoki foizning oʻndan bir qismi, %s alomati bilan belgilanadi. Suvning shoʻrligini aniklashda suvning 1000 ogʻirlik ulushiga necha ulush tuz toʻgʻri kelishini bildiradi. Shoʻrligi 1‰ gacha boʻlgan suv ichishga yarokli hisoblanadi. Dunyo okeani suvining oʻrtacha shoʻrligi 35%". Ayrim joylarda 42‰ gacha, qutbiy oʻlkalarda 33—34‰ boʻladi.

Manbalar
Promotorlar

Promotorlar (lotincha: promoveo — ol-dinga siljitaman), aktivatorlar — katalizatorlarning faolligini oshi-radigan moddalar (qarang Kataliz).

Manbalar
Propan

Propan, CHCHCH – toʻyingan uglevodorod, rangsiz, hidsiz yonuvchi gaz; suyuqlanish temperaturasi – 187,7 °C; Propan erituvchi sifatida, qurum olishda, metall qirqishda, avtomobillar uchun tutunsiz yonilgʻi, butan bilan aralashmasi maishiy gaz sifatida ishlatiladi. Sanoatda propanni katalitik degidrogenlab propilen, nitrolab esa nitrometan olinadi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Alkanlar
Propiley

Propiley, propilon (yun. propylaion — eshik oldi, kirish) — shaharga, yirik meʼmoriy ansambllarga kiriladigan markaziy darvo-za, serhasham yoʻlak. Ikki tomoni portik va kolonnadalar bilan bezatilgan boʻladi. Dastlab Yunonistonda muqad-das dargohlar va akropol kiraverishiga qurilgan. Afina akropoli (miloddan avvalgi 437—432, meʼmori Mne-sikl), Myunxen (1846—60, meʼmori L. Konse), Sankt-Peterburgdagi Smolniy (1923—24, meʼmorlari V. A. Shchuko, V. G. Gelfreyx) P.lari mashhur.

Manbalar
Propilen

Propilen, propen, SN2=SNSN3— kuchsiz hidli, rangsiz yonuvchi gaz. Mol. m. 42,078. Suyuqlanish temperaturasi — 185,25°, qaynash temperaturasi — 47,7°, alangalanish temperaturasi 455°. Neftni kay-ta ishlash gazlarida, sintetik kauchuk zavodlari gazida boʻladi. Reaksiyaga kirishish xususiyati oʻta yuqori. Polipropilen, etilen-propilen kauchuklar, glitserin, akrilonitril va boshqa koʻpgina mu-him kimyoviy xom ashyolar, shuningdek, motor yonilgʻilari olishda qoʻllanadi.

Manbalar
Proporsionallik

Proporsionallik, mutanosiblik — 1) matematikada — miqdorlar orasidagi eng sodda funksional bogʻlanish. Masalan, odamning qaddi-qomati kelishgan (mutanosib) boʻlishi.

Manbalar
Proporsiya

Proporsiya (lot. proportio — munosabat), mutanosib — 1) matematikada — a, b, c, d toʻrt kattalikning ikki nisbati orasidagi tenglik: a:b=c:d. Bunda a, b, c, d — P. hadlari; a va d — chetki, b va c — oʻrta hadlar deyiladi. P.ning asosiy xossasi: oʻrta hadlari koʻpaytmasi chetki hadlar koʻpaytmasiga teng bc=ad. Bu asosiy xossasi orqali P.ning toʻgʻriligi tekshiriladi va uning biror hadini boshqa hadlar orqali ifodalash mumkin; karrali va butun sonli nisbatli P.dan tashqari, irratsional nisbatlarga keladigan mutanosiblashtirish sistemalari keng tarkalgan (mas, oltin kesim); 2) sanʼat va meʼmorlikda — badiiy asar yoki bino (inshoot) elementlarining bir-biriga nisbatan uygʻunligi; 3) keng maʼnoda — qismlarning oʻlchamlarining oʻzaro nisbati, umuman, narsalar oʻrtasidagi miqdoriy munosabat.

Manbalar
Prorektor

Prorektor (lotincha: pro — oʻrniga va rektor) — oliy oʻquv yurti yoki malaka oshirish institutida rektor oʻrinbosari. Oliy oʻquv yurti shakli va taʼlim oluvchilarning sonidan kelib chiqib oʻquv ishlari boʻyicha, ilmiy ishlar va maʼmuriy xoʻjalik ishlari boʻyicha, sirtqi taʼlim boʻyicha va boshqa sohalardan prorektor lavozimi belgilanadi. Oʻzbekistondagi oliy oʻquv yurtlari va malaka oshirish institutlarida maʼnaviyat va maʼrifat ishlari boʻyicha prorektor lavozimi ham mavjud. Unga 1-prorektor maqomi berilgan. Oʻzbekistondagi kadrlar malakasini oshirish va ularni qayta tayyorlash institutlarida ham 3 yoʻnalish boʻyicha Prorektor lavozimlari mavjud.

Manbalar
Prostata bezi

Prostata bezi (yun. prostatus — oldinda turuvchi), prostata — erkak jinsiy aʼzosidagi tok, bez. Kichik chanoq boʻshligʻida qovuq ostida boʻlib, qovuq boʻyinchasi va siydik chiqarish kanalining boshlangʻich qismini oʻrab turadi. Prostata bezi bez va muskul qismdan iborat. Bez qism urugʻ suyultiradigan suyuqlik (sekret) ajratadi. Bu suyuklik spermaga qoʻshilib, spermatozoidlarni faollashtiradi. Muskul qism esa siydik chiqarish kanalining sfinkteri (muskul qisqich) hisoblanib, shahvat va siydik chiqishini rostlab turadi, shuning uchun shahvat va siydik aralashib ketmaydi.

Prostata bezining orqa yuzasi toʻgʻri ichakka tegib turadi, shunga koʻra, vrach toʻgʻri ichakka barmogʻini kiritib bezning turli kasalliklarini aniqlaydi. Prostata bezining yalligʻlanishi prostatit deb ataladi.

Prostata fiziologiyasi:

Prostata bezi ajratgan suyuqlik tarkibida immunoglobulin,fermentlar, vitaminlar,limon kislotasi va boshqalar mavjud. Bu suyuqlik shahvatni suyultirishda qatnashadi. Prostata funksiyasi  gipofiz bezi gormonlari,androgenlar,estrogenlar,hamda steroid gormonlar tomonidan boshqariladi. 

Prostata funksiyasi:

 Shahvat tarkibida bo'lgan suyuqlik ishlab chiqarish
 Jinsiy taranglik paytida siydik yo'lini yopib klapan vazifasini o'taydi.

Manbalar
Prostatit

Prostatit — prostota bezinnnt yalligʻlanishi. Koʻpincha siydik chiqarish kanali (uretra) yalligʻlanganda, soʻzak, uretrit va boshqalarda infeksiya prostata beziga qon va limfa orqali yoki siydik chiqarish kanalidan oʻtishi na-tijasida kelib chiqadi. Prostatitga sovqotish, koʻp jinsiy aloqa qilish, zax joyda oʻtirish, kam harakat qilish kabi omillar sabab boʻlishi mumkin.

Oʻtkir va surunkali boʻladi. Oʻtkir prostatitda bemor tez-tez siyadi va siyganida shu soha sanchib ogʻriydi, oraliq achi-shadi, siydik jildirab tushadi; hojat vaqtida toʻgʻri ichak sohasida ogʻriq paydo boʻladi, harorat koʻtariladi. Prostata bezida abssess paydo boʻlganda, u oʻz holicha teshilishi va toʻgʻri ichak yoki siydik chiqarish kanalidan yiring oqishi mumkin. Prostatitni mutaxassis vrach davolaydi. Oʻz vaqtida davolanmasa, infeksiya atrofidagi aʼzo va toʻqimalarga oʻtishi, sepsis, kasallik surunkali tuye olishi, jinsiy zaiflik, bepushtlik kabi ogʻir asoratlar yuzaga kelishi mumkin. Kasallikning zoʻraygan va tuzalish davrlari uzok, davom etib, siydik chiqarish kanali, oralik, sohasidagi achishish; siyganda yoki hojatdan keyin bir oz suyuklik ajralishi, shu vaqtda bezovtalanish, toli-qish surunkali prostatitga xos belgilardir.

Surunkali prostatit boʻlgan bemorlarga dori-darmonlar, fizioterapiya, shuningdek, sanatoriy va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi. Kasallik zoʻriqqanda achchiq, shoʻr ovqatlar, spirtli ichimliklar, jinsiy aloqa taqiqlanadi. prostatitning oldini olishda siydik chiqarish kanali, qovuqning yalligʻlanish kasalliklarini oʻz vaqtida aniqlab, batamom davolash va ichni ravon yurgizib turishga ahamiyat berish lozim. Uzoq oʻtirib ishlaydigan kishilar piyoda sayr qilishlari, yugurish, suzish, tennis va sportning boshqa turlari bilan shugʻullanib turishlari kerak.

Manbalar
Protagor Abderalik

PROTAGOR (Protagoras) Abderalik (miloddan avvalgi taxminan 480—410) — yunon faylasufi, sofistlarning mashhur vakili. Asarlari bizgacha yetib kelmagan. U talabalarga falsafa, notiklik va bahs sanʼatidan saboq bergan. P. falsafa-sining asosiy qoidasi "inson barcha mavjud boʻlgan va mavjud boʻlmagan narsalarning mezonidir" degan tezisda oʻz ifodasini topgan. Uning fikricha, barcha narsa nisbiydir. P. oʻzini "sofistlar va odamlarning ustozi" deb atagan. U xudolarning mavjudligini ham, mavjud emasligini ham bilib boʻlmay-di, deb hisoblagan. P. "Xudolar haqida" kitobi uchun daxriylikda ayblangan, asari yoqib yuborilgan, oʻzi Afinadan badargʻa qilingan. Janubiy Italiyadan Si-siliyaga ketayotib, Messina boʻgʻozida suvga choʻkib halok boʻlgan. Platon unga bagʻishlab "Protagor" asarini yozgan.

Manbalar
Yakov Protazanov

Yakov Aleksandrovich Protazanov [1881.23.1 (4.2) - Moskva - J945.8.8] — rejissor, Rossiyada (1935) va Oʻzbekistonda (1943) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Rus kinematografiyasi asoschilaridan. Ijodini 1907-yil dastlab sse-nariychi, keyinchalik rejissor sifatida boshlagan. "Qargʻa motkasi" (1916), "Sergiy ota" (1918) filmlari rejissorlik va operatorlik madaniyatining yuksakligi, aktyorlar oʻyinining mu-kammalligi bilan ajralib turadi. "Aelita" (1924), "Torjoklik bichiqchi" (1925), "Kirq birinchi" (1927), "Don Diyego va Pelageya" (1928), "Avliyo Yor-gen bayrami" (1930) kabi ovozeiz kinoning eng yaxshi namunalarini yaratdi. Hajviy filmlari satira, yumor va qiziqarli syujetlarga boydir. Ovozli kinoda yaratgan "Sepsiz qiz" (1937) filmi mumtoz kino fondidan oʻrin oldi. P. uzbek milliy kino sanʼatining shakllanishi va rivojlanishiga katta hissa qoʻshgan. Urush yillari Toshkentda yashab, "Nasriddin Buxoroda" (1943) filmini yaratdi. Bu film uzbek kinematografiyasida komediya janrining shakllanishi va N. Gʻaniyev, R. Pirmoʻhamedov, A. Ismatov kabi ma-halliy kino arboblarining ijodiy kamolotida muhim rol oʻynadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Protaktiniy

Protaktiniy (yun. protos — birinchi va aktiniy; lot. Protactinium), Pa — radioaktiv kimyoviy element. Tar-tib raqami 91, atom massasi 231,0359, aktino-idlarga kiradi. Turgʻun izotopi yoʻq. 12 ta radioaktiv izotopi maʼlum, eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopi 23|Ra (T’/2=32400-yil) 1917-yilda shved mineralogi va kimyogari Yu. Gan bilan avstraliyalik fizik va radiokimyogar Protaktiniy Meytner, ularga bogʻliq boʻlmagan holda ingliz radiokimyogarlari Protaktiniy Soddi va Kranstonlar tomonidan uran rudasi chiqindisidan topilgan. 23|Ra a — zarracha chiqarib aktiniyga aylana-di: 23|Ra -> 227As+Ne+.

Yer poʻstining massa jihatidan 110"10% initashkil etadi. Sof Protaktiniy kumush rang-oq, yaltiroq, bolgʻalanuvchan metall, havoda oksidlanib qorayadi. Zichligi 15,4 g/sm³. Birikmalarda 3 va 5 valentli. Kimyoviy xossalariga koʻra, Ta, Nb, Ti va Zr ga oʻxshaydi.

Manbalar 

Kimyoviy unsurlar
Petr Protasov

Petr Vasilyevich Protasov (1902.26.10, Qozon guberniyasi Tetyushi shahri — 1985.1.2, Toshkent) — agrokimyogar olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1963), qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1964), professor (1965). Timiryazev nomidagi Moskva qishloq xoʻjaligi akademiyasini tugatgan (1932). Janubiy Qozogʻistondagi Otaboyev tajri-ba styasida ilmiy xodim (1932—33), SoyuzNIXI Oʻgʻitlar va agrotuproqshunoslik markaziy styasida laboratoriya mudiri (1933—36), 1949—60 yillarda direktor oʻrinbosari. Soyuz NIXIda laboratoriya mudiri (1936-39, 1960-70). 1970-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi institutining agrokimyo kafedrasi mudiri.

Ilmiy ishlari, asosan, qishloq xoʻjaligida oʻgʻitlarni qoʻllash, karbonatli tuproqlarda kaliy miqdorini aniklash usullari, oziq moddalari balansi, almashlab ekishda oʻgʻitlar sistemasi masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Primeneniye kaliynix udobreniy pod xlopchatnik v Sredney Azii, T., 1953; Azot v xlopkovodstve Sredney Azii, T., 1961; Primeneniye udobreniy v xlopkovodstve, T., 1980 (hamkorlikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1902-yilda tugʻilganlar
1985-yilda vafot etganlar
26-oktabrda tugʻilganlar
1-fevralda vafot etganlar
Protez

Protez (yunoncha: prothesis — qoʻshish, ulash) — qoʻl-oyoqlarning yoʻq qismlari yoki gavda va aʼzolarning boshqa mayib qismlari oʻrnida vaqtincha yoki doimiy ishlatiladigan mexanik moslama. Kosmetik nuqsonni yashirish (mas, koʻz P.zi) yoki oʻzgargan funk-siyani tiklash (mas, panja P.i, tish P.i) uchun xizmat qiladi.

Kosmetik, ishchi x.amda davo P.lari farq qilinadi. Aktiv, harakatlanuvchan va ushlash funksiyasini bajaradigan ishchi P.lar korxonalarda ishlash imkonini beradi. Odatda, bu xil P.ning ichiga ishlash moslamalari joylashtiriladi. Kosmetik (anatomik) P. yoʻqotilgan aʼzo (mas, qoʻl-oyoq, koʻz, tish, quloq chigʻanogʻi, koʻkrak bezi va boshqalar) shakli va qisman funksiyasini tiklash uchun ishlatiladi. Davo protezi biror aʼzo funksiyasini tiklash maqsadida vaqtincha qoʻllanadi (mas, ortopedik poyabzal, skoliozda tanaga kiydiriladigan korset, bandaj, ortopedik apparatlar va h.k.). Qoʻl va oyoq P.lari bir necha xil boʻladi. Oyoq pan-jasi kesilganda panja, toʻpikdan tiz-zagacha kesilganda boldir, boldirdan chanoq boʻgʻimigacha kesilganda son va umuman oyoq boʻlmaganida chanoqson P.idan foydalaniladi. Qoʻl P.ining esa panja, bilak, yelka va boshqa xillari boʻlib, bu koʻproq amputatsiya qilingan soha choʻltogʻiga moslanadi. P. polietilen, xlorvinil, termoplast va boshqa materiallardan yengil, qulay va chi-damli, gigiyenik talablarga javob be-radigan qilib tayyorlanadi. Oʻzbekistonda P.lar ochiq turdagi "Ortopediya" aksiyadorlik jamiyati zavodida tayyorlanib, nogironlarga bepul beriladi va vaqtvaqti bilan almashti-rib turiladi.

Manbalar
Proteza

Proteza (yun. prothesis — oldindan joylash) — talaffuzni qulaylashtirish uchun soʻzning eng boshida to-vush (odatda, unli) orttirilishi. Uzbek tilida oʻkuz—hoʻkiz, ogʻoch—yo-gʻoch singari tarixiy taraqqiyot ja-rayonidagi ayrim holatlarni hisobga olmaganda (bu yerda undosh orttirilgan), P. hodisasi, asosan, arab va fors tillaridan oʻzlashgan yoki rus tili orkali yevropa tillaridan kirgan soʻzlar talaffuzida uchraydi. Bunday soʻzlarning boshida, u, oʻ yoki i unlisi orttirib talaffuz qilinsada, bu holat yozuvda aks etmaydi: roʻmol — oʻramol, roʻza — oʻraza, ray-hon — irayhon; stol — istol, stul — ustul, istul, shtraf — ishtraf, stansiya — istansa kabi.

Manbalar
Protezlash

Protezlash — tibbiy-texnik fan; gavdaning mayibmajrux. boʻlgan aʼzolari yoki qismlari shakli va funksiyalarini tiklashga qaratilgan tibbiytexnik tadbirlar sistemasi. P. tibbiyot bilan texnika oʻrtasidagi fan boʻlib, ortopediya, travmatologiya va tiklash jarroxligi bilan bogʻliq. P.ga xos maʼlumotlar juda qadimdan maʼlum, P.da, asosan, protez va protez-ortopedik buyumlar, apparatlar, poyabzallar va boshqa maxsus moslamalardan foydalaniladi. Eshitish apparatlari ham P.ning bir turi hisoblanadi. Shuningdek, P.da bemor va mayib kishilarning harakatlanishi uchun maxsus vositalar; hassa, qoʻltiq tayoq, aravacha va h.k. qoʻllanadi. Oʻzbekistonda P. — qoʻl-oyoklari va boshqa aʼzolarining anatomik nuqsoni boʻlganlarni moddiy taʼminlash turlaridan biri; mayiblarga maxsus moslamalar, odatda, bepul ijtimoiy sugʻurta va ijtimoiy taʼminot hisobidan beriladi. P. ortopediya va travmatologiya ilmiy tadqiqot institutlari hamda protez zavodlarida amalga oshiriladi.

Manbalar
Proteidlar

Proteidlar (yun. protos — birinchi), oddiy oqsil — protein va oqsil boʻlmagan komponentlardan ibo-rat murakkab oqsillar. Koʻpincha pros-tetik guruh deb ataladi. Oqsil boʻlmagan komponentlarning tabiatiga koʻra, P. quyidagi guruhga: glikoproteidlar, lipoproteidlar, nukleoproteidlar, metalloproteidlar, fosfoproteidlar, xromoproteidlarga boʻlinadi. Organizmning hayot faoliyatida muhim ahamiyatga ega. Koʻpincha fermentlar, oqsillar, toʻqimalar, hujayralar, qon zardobi, sut, tuxum, viruslarning anchagina qismi, koʻpgina gormonlar va boshqa P.ga mansub (yana qarang Oqsillar).

Manbalar
Proteinoterapiya

Proteinoterapiya (yun. protos -birinchi va terapiya) — immunoterapiya turi. Davo maqsadida teri ostiga, muskul orasiga yoki venaga oqsilli moddalar (mas, sut, zardob va boshqalar) yuborish. P. koʻpincha surunkali infeksion va infeksion allergik kasalliklarda, yara kasalligida, trofik yara va h.k.da qoʻllanadi. P.da qon (qarang Gemoterapiya), kazein eritmasi va boshqa oqsilli moddalar yuboriladi. P.da bemor krnidagi leykotsitlar koʻpayib, qonning fermentativ faolligi ortadi, orga-nizmning umumiy quvvati kuchayadi.

Manbalar
Proteylar

Proteylar (Proteidae) — dumli amfibiyalar oilasi. Uzunligi 16—40 sm. Gavdasi choʻziq, dumi uzun, eshkaksimon, suzgich burmalari bor. Oyoklari kuchsiz rivojlangan, oldingi oyoqlarida 3 tadan, keyingisida 2 tadan barmogʻi bor. Tashqi jabralari 3 juft. P. uchun neoteniya xos, metamorfoz xususiyatini yoʻqotgan. 2 urugʻi, 2 turi (boshqa maʼlumotlarda 5 turi) Gʻarbiy Yevropa, Shimoliy Amerikada tarqalgan. Yevropa P. gʻor suvlarida uchraydi; koʻzi reduk-siyaga uchragan, terisi pigmentsizlashgan, och qizgʻish; tirik tugʻadi. Amerika P.ining 4 kenja turi maʼlum. Ichki urugʻlanadi. Bir nechta tuxum qoʻyadi.

Manbalar