Xoʻjayevlar uyi

Xoʻjayevlar uyi yoki Poʻlat, Usmon va Otaulla Xoʻjaning uyi — XV asrdan buyon Labi Hovuz atrofida yashab kelgan Xoʻjalarga (Xoʻjayevlarga) qarashli uylardan biri. Bu uydan uch yuz metr narida Ubaydullaxoʻja 1865-yilda qurgan, keyinchalik oʻgʻli Fayzulla Xoʻjayevga meros boʻlib oʻtgan uy joylashgan. Bu uy yaqinida hozirgi vaqtda Fayzulla Xoʻjayev uy-muzeyi ham mavjud.

Tarixi 
Uyni 1860—1870-yillarda Poʻlatxoʻja Gavkushon mahallasida qurdirgan. Bu uy mahalliy xalq orasida „Hovli Poyon“ nomi bilan mashhur boʻlgan. Poʻlatxoʻjaning farzandlari Usmonxoʻja va Otaullaxoʻjaning bolaligi aynan shu hovlida kechgan. Hovli 1878-yildan to 1922-yilgacha rasman Usmonxoʻjaga qarashli boʻlgan. Usmonxoʻja surgun qilingach, hovli ukasi Otaullaxoʻjaga meros boʻlib qolgan. U 1922—1937-yillarda Otaullaxoʻjaga tegishli boʻlgan. 1937-yilda avjiga chiqqan qatagʻon davrida Otaullaxoʻja otib oʻldirilgach, uy Buxoro prokuraturasi ixtiyoriga oʻtgan. Buxoro prokuraturasi bu yerdan 1940-yildan to 1991-yilgacha foydalanib kelgan. Bundan tashqari, binoning bir qismi qamoqxona sifatida ham ishlatilgan. Hovlining yertoʻlasi (podvallarida) sudlanuvchi-jinoyatchilar saqlangan. SSSR parchalangach, Xoʻjayevlar uyi bir muddat boʻsh qolgan. Keyinchalik hovli Buxoro shahar kommunal xoʻjaligi ixtiyoriga berilgan. 1997-yildan beri xususiy tadbirkor tomonidan mehmonxona sifatida foydalanib kelingan. Hovli joylashgan koʻchaning nomi bir necha marotaba oʻzgartirilgan va bugungi kunda Xoʻja Gulrez deb ataladi. Hozirgi kunda Xoʻja Gulrez koʻchasidagi 13-uy hisoblangan sobiq Xoʻjayevlar uyini samarqandlik tadbirkor sotib olgan va „Hovli Poyon“ mehmonxonasiga aylantirgan (2017). Ushbu turar-joy xususiy mulk boʻlib, Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilmagan.

Uyni muzeyga aylantirish borasidagi talablar 
Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayevning oʻgʻli, Michigan Universiteti professori Temurxoʻja 2019-yilda Buxoroga ota uyini koʻrgani kelgan, yonida amerikalik jurnalist Catherine Putz ham bor edi. Buxorolik bir guruh tarixchi olimlar, ziyolilar, jumladan, professor Sulaymon Inoyatov bilan uchrashgan Temurxoʻja uyni muzeyga aylantirish borasida oʻz taklifini bildirdi. Temurxoʻja, shuningdek, ixtiyoridagi 20 ming kitobni muzeyga topshirish niyatida ekanini, Buxorodagi birinchi jadidlar maktabi faoliyat yuritgan maskan mehmonxonaga aylantirilganidan norizoligini ijtimoiy tarmoqlar orqali taʼkidlab kelmoqda. Bu borada oʻzbek ziyolilari va axborot vositalari turli maqolalar ham eʼlon qildi. Temurxoʻja uyning „Jadidlar va Usmonxoʻja Poʻlatxoʻjayevning uy muzeyi“ga aylantirilishini soʻrab, bir qancha oʻzbek amaldorlariga murojaat qildi. Bundan tashqari, u ushbu masala yuzasidan Turkiyaning Oʻzbekistondagi elchisi Mehmet Süreyya Er bilan ham uchrashdi. Ayni paytda Temurxoʻja ota uyi haqida „Buxorodagi uy“ () nomli romani yozayotganini Facebook tarmogʻida bildirib oʻtdi. U 2019-yil avgustida Amerika ovozi radiosiga bergan intervyusida uy masalasidagi iltimosini yana bir bor eslatib oʻtgan.

2023-yil 7-iyul kuni Timur Kocaoğlu oʻziga tegishli Facebook sahifasida uyning muzeyga aylanish masalasi ijobiy hal boʻlayotganini aytib oʻtgan.

Manbalar 

Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Muzeylar