MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Krum (hukmdor)

Krum (? - 814.13.4) - Birinchi Bulgʻor podsholigi hukmdori (803—814). U hukmdor Kardamdan keyin taxtga chiqqan. Protobulgʻor va slavyan zodagonlarini birlashtirgan. Franklar tomonidan Anar xoqonligi tugatilgandan soʻng (8-asrning 90-yillari) — uning sharqiy va jan. yerdari Bulgʻoriya tarkibiga qoʻshib olingan (805). Bulgʻoriyaning kuchayishini xohlamagan Vizantiya imperatori Nikifor I (802—811) bulgʻor hukmdori Kardam bilan tuzilgan sulh shartnomasini buzib, 807 yil Bulgʻoriyaga hujum qilgan. Oʻrtada bir nechta kuchli toʻqnashuv va janglar boʻlib oʻtgan. 809 yil bulgʻorlar Serdika shahrini (hozirgi Sofiya) bosib olgan. 811 yil 26-iyulda K. boshchiligidagi bulgʻorlar Virbish darasida vizantiyaliklarni tor-mor keltirgan. Bosh qoʻmondon imperator Ni-kifor va uning sarkardalari jangda halok boʻlgan. K. Versinikiya jangi (813 y 22-iyul)da vizantiyaliklarni qayta magʻlubiyatga uchratgach, Adrianopol (Edirne) qoʻshib olingan. U nafaqat qobiliyatli sarkarda, balki yaxshi davlat tashqilotchisi edi. Uning davrida Bulgʻoriya mustaqkamlanib, hududi kengaygan. Birinchi umumdavlat qonunlari (Krum qonunlari)ni eʼlon qilgan. Konstantinopol qamaliga tayyorgarlik koʻrish paytida vafot etgan.

Manbalar
Krurova

Krurova, Krorayva (Kiroroyva) — qad. tarixiy-madaniy viloyat va davlat (mpl. av. 4—3-ming yillik — milodiy 5-asr). Sharqiy Turkistondagi Loʻbnur (Lobnor) koʻlining jan.da boʻlgan. Miloddan avvalgi 2-asrning 2-yarmida Xitoyning Sharqiy Turkiston va Dananta qarshi tajovoʻzi vaqtida bu yerda Xitoy harbiy manzilgoxlari vujudga kelgan. Mahalliy tub atama — Kiroroyva milodiy 3— 4-asrlarga oid kharoshthi bitiklarida qayd etilgan. Buyuk ipak yoʻlidya joylashganligi tufayli milodning boshlarida ravvaq topgan. Arxeologik tadqiqotlar natijasida K.dan turli tillarda (kharoshthi, xoʻtansak, xitoy, tibet, tohar va boshqalar) bitilgan yozma hujjatlar topilgan. Bu hujjatlarni oʻrganish milodning boshlarida bu yerga koʻplab hindlarning koʻchib kelganligi, ularning K.da roli katta boʻlganligidan dalolat beradi. Xususan, K. dagi hukmron sulola vakillari hind ismlari (Tajaka, Peniyi, Amgoki, Maxiri, Vashmana) va unvoni — mahoroja deb atalgan. Milodiy 3—4-asrda K. kichik davlat boʻlib, tarkibida Loʻbnur koʻli atrofidagi hudud va Taqla-Makon choʻlining jan.-sharqiy tomonidagi vohalar kirgan. K. aholisi negizini hind-yevropa xalqlari tashqil etib, hindlar, eroniylar katta rol oʻyvagan, xitoylar ozchilikni tashqil qilgan. K. shaharsozlik, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, polizchilik, chorvachilik, xalqaro savdo va tovar-pul munosabatlarida yuksak darajaga erishgan. Buddizm davlat dini boʻlgan. K. hududidan Krurova goʻzallari topilgan.

Adabiyot 
 Rtveladze E., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.

Abduxoliq Aytboyev.

Manbalar 

 

Tarixiy viloyatlar
Sharqiy Turkiston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Krurova goʻzallari

Krurova goʻzallari - neolit davriga mansub ikki ayol jasadi. Xitoylik arxeologlar Krurova hududidagi Kunchi daryosi yaqinida joylashgan ikki qad. qabrdan topishgan (1979-1980-yillar). Birinchi qabr tepasiga nur sochib turgan quyoshni eslatuvchi 6 qator doyra shaklida qoziqlar qoqilgan. Unga taxminan 20 yoshlarda vafot etgan, boshiga choʻqqi namat kuloh, oaqlarida etik, bir ayol va goʻdak dafn qilingan boʻlib, ular dagʻal namat ustida yotibdi. Jasadning ikki yonida navdalardan nafis qilib toʻqilgan, ichiga bugʻdoy solingan savatlar bor. Bu ayolning hayotlik chogʻida gʻoyatda goʻzal boʻlganligi uning yelkasiga qadar tushib turgan zarrin sochlari, uzun kipriklari, nozik lablari va qirra burnidan yaqqol koʻrinib turibdi. Ikkinchi qabrdagi ayol jasadi esa qoʻy terisi bilan kafanlanib, tik holda dafn qilingan. taxminan 40 yoshlarda qazo qilgan bu ayol ham avvalgisi kabi kiyintirilgan, yuz tuzilishi chiroyli. Uning atrofiga tosh, suyak va yogʻochdan yasalgan haykalchalar qoʻyilgan. Uning ham boshida choʻqqi namat kuloh, oyoqlarida etik, boʻylari 5 sm dan 50 sm gacha, ensalariga qadar tushib turgan sochlari esa mayda qilib oʻrilgan, koʻzlari qora va lablari qizil boʻyoq bilan pardozlangan. Ikkala ayol jasadi oʻzlari koʻmilgan zaminning qulay tabiiy shartsharoiti tufayli, goʻyo moʻmiyolangandek juda yaxshi saqlangan.

Tadqiqotlar K.g.ning qum boʻronida qolib halok boʻlganini koʻrsatdi. Shuningdek, K.g. yoshi dastlabki tekshirishlarda 6412 (+117) yil deb belgilangan boʻlsa, keyingi chuqur tahlillar natijasida bu sana 4900-yil degan qatʼiy qarorga kelindi.

Abduxoliq Aytboyev.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Sharqiy Turkiston tarixi
Ksantogevatlar

Ksantogevatlar (yun. xcanthos — sariq va gennao — tugʻaman) — ksantogen kislota ROC(S)SH hosilalari (tuz yoki efirlari). Umumiy formulasi:RO-C// \SR’R — uglevodorod radikali, R’ — metall (tuz) yoki uglevodorod radikali (efir). K. — oq-sariq rangli, qoʻlansa hidli barqaror birikmalar. Kaliy K.i rangli metallar rudasini boyitishda flotoreagent sifatida ishlatiladi. K. ichida ksantogʻevat sellyuloza muhim ahamiyatga ega. Vatriy gidroksid (NaOH) eritmasida suyultirilgan ksantogʻevat sellyuloza viskoza deyiladi va u viskoza tolalar va sellofan ishlab chiqarishda ishlatiladi. K. shuningdek, gerbitsidlar, insektitsidlar, foʻngitsidlar olishda, surkov moylariga qoʻshimcha, azotli oʻgʻitlarta ingibitorlar sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar
Ksantoprotein reaksiyasi

Ksantoprotein reaksiyasi -oqsilni ochishning sifat reaksiyasi; oqsilli eritmalarga konsentrlangan nitrat kislota qoʻshib qayvatilsa sariq rang paydo boʻladi. Konsentrlangan ishqor eritmasi qoʻshilganda esa sariq rang zargʻaldoq rangga aylanadi. Reaksiya aromatik aminokislotalar (fenilalanin, tirozin va triptofan) borligini koʻrsatadi va ularning nitrohosilalari vujudga kelishiga aloqador.

Manbalar
Ksantofillar

Ksantofillar (yun. xanthos - sariq va phyllon — yaproq) — kislorodli karotinoidlar; yuksak oʻsimliklarning yaprogi, guli, mevasi va kurtaklaridagi, shuningdek, suvoʻtlar va mikroorganizmlardagi sariq pigmentlar. Plastidalarda boshqa pigmentlar (xlorofill va karotin) bilan birga boʻladi. Flavonoidlar bilan birgalikda yaproqlarning kuzgi rangini hosil qiladi. K.ning atsiklik, monotsiklik va bitsiklik ka-rotinoidlarga tegishli 50 dan ortik, turi bor. Tipik vakillari: zeaksantin (sariq) va ksantofill (binafsha rangli) kristall moddalardir. K. yorugʻda havo kislorodi ishtirokida rangsiz karotinoid uglevodorodlardan hosil boʻladi.

Manbalar
Ksenippa

Ksenippa — Qashqadaryo vohasi sharqiy qismining antik davr adabiyotidagi nomi. Milodiy 3—5-asrlarda Qashqadaryo vohasi 2 qismga Gʻarbiy — Navtaka va sharqiy — K.ga boʻlingan. Baʼzi olimlarning (S.K.Kabanov) fikricha, bunga etnik jarayonlar ham sabab boʻlgan (yava q. Koson).

Manbalar
Kseniyalar

Kseniyalar (yunoncha: xenia — mehmondoʻstlik, xenios — mehmon, begona) — bir oʻsimlikdagi urugʻ va mevalarning tusi, shakli, katta-kichikligi yoki boshqa belgilariga koʻra oʻzaro farq qilishi. K. changchi oʻsimlik genlarining endosperma belgilariga (birinchi tartibli K.) yoki urugʻ qobigʻi va mevaqatga (ikkinchi tartibli K. yoki metakseniyalar) taʼsiridan hosil boʻladi. Bu hodisani ilgari koʻpgiva tabiatshunoslar koʻrsatib oʻtgan boʻlsa ham, nemis biologi V. Fokke (1881) termin sifatida fanga kiritgan. Keyinchalik qoʻsh urugʻlanish nazariyasi kashf qilinganidan keyin K. — ikkinchi spermiyaning murtak xaltasi markaziy hujayraning yadrosi bilan qoʻshilishi (birinchi spermiya tuxum hujayra bilan qoʻshiladi) vatijasi ekanligi aniqlandi. Shuning uchun ham changchi oʻsimlik urugʻi endospermasining ustun (domivant) belgilari urugʻchi oʻsimlikda hosil boʻlgan duragay urugʻ endospermasida koʻriva boshlaydi.

Manbalar
Ksenobiotiklar

Ksenobiotiklar (yun. xenos - betova) — tirik organizmlar uchun yot, begona boʻlgan turli-tuman organik birikmalar. Odamning xoʻjalik faoliyati natijasida vujudga kelgan va moddalar aylanishining biologik davrasi bilan bogʻliq kimyoviy moddalar. Boʻlarga pestitsidlar, maishiy kimyo preparatlari, har xil dori-darmonlar, kir yuvish vositalari, mineral oʻgʻitlar va boshqa kiradi. K. atrof muhitga koʻp miqdorda tushganda tirik organizmlarga haloqatli taʼsir koʻrsatishi mumkin. K. organizmda turli allergik kasalliklar va irsiy oʻzgarishlar paydo qilishi, immunitetni susaytirishi va boshqa oqibatlarga olib kelishi, tabiiy sistemalarda boradigan jarayonlarga ham taʼsir etib, ularni izdan chiqarishi mumkin.

Manbalar
Ksenomorf minerallar

Ksenomorf minerallar - oʻzi ga xos kristallografik shaklga ega boʻlmagan minerallar. Odatda, boshqa minerallardan koʻra kechroq kristallanib, ularning oraligʻiga joylashgan boʻladi. Ksenomorf minerallar qatoriga turli sabablarga koʻra hosil boʻlishning maʼlum sharoitlari boʻyicha kristallik shaklga kira olmaydigan minerallar kiradi. Shu bois ular avval vujudga kelgan minerallar orasidagi joylarni egallashlari mumkin. Boʻlar qatoriga rudali va rudasiz minerallarni kiritsa boʻladi. Gohida, ular dastavval kollomorf boʻlib, keyinroq kristallik holatga oʻtadilar.

Manbalar
Ksenotim

Ksenotim —ittriy fosfati (VPO4). Odatda tetragonal singoniyaga mansub boʻlgan prizmatik va piramida koʻrinishdagi mayda kristallar sifatida namoyon boʻladi. Rangi qoʻngʻir, qizil, qattikligi 4,5, zichligi 4300 kg/m3. Asosan, granitli pegmatitlar hamda kontaktam metasomatitlar, slanetslar qatlamida hosil boʻladi. Koʻpincha granitoid jinslarning aksessorli minerali sifatida uchraydi. Eng mashhur konlari Braziliya (Minas-Jerays)dagi pegmatit va sochmalar, Shvetsiya, Norvegiyadagi pegmatitlar. Rossiyada K. Kareliya pegmatitlarida uchraydi. Oʻzbekistonda turli sharoitlarda aniqlangan.

Manbalar
Ksenofan Kolofonlik

KSENOFAN (Xenophanes) Kolofonlik (miloddan avvalgi 580—577, Kolofon, Kichik Osiyo — 490—485, Eleya, Janubiy Italiya) — yunon faylasufi, shoir. Eleya maktabinmng asoschisi. Moddiy olamni yagova, adabiy, oʻzgarmas deb bildi va moddiy borliqni xudo deb eʼlon qildi. Tafakkur, ong, sezgi — hammasi moddiy. K. xudoni inson qiyofasida tasvirlashni va yunon dinidagi koʻpxudolikni tanqid qildi.

Manbalar 

 

Qadimgi Kolofoniyaliklar
Qadimgi Yunoniston elegiya shoirlari
Qadimgi Yunoniston epistemologlari
Qadimgi Yunoniston metafiziklari
Deist faylasuflari
Yunon ilohiyotchilari
Iambik shoirlari
Qadimgi Ioniya faylasuflari
Suqrotgacha boʻlgan faylasuflar
Ksenofont

Ksenofont (Xenophon) (miloddan avvalgi taxminan 430—355 yoki 354) — qad. yunon tarixchisi va davlat arbobi. Afinada boy oilada tugʻilgan, Suqrotning shogirdi. Miloddan avvalgi 401 yil Eron taxti daʼvogari Kichik Kirning Bobilga yurishida qatvashgan. Kir halok boʻlgach, Kichik Osiyo, Qora dengiz sohillariga chekivayotgan 10000 kishilik yunon qoʻshiniga rahbarlik qilgan (bu voqealarni u "Anabasis" asarida tasvirlagan). K. yunon tarixchisi Fukidid acarining davomi boʻlgan "Yunoniston tarixi"(7 kitobdan iborat) hamda iqtisod, falsafa va harbiy sohaga oid asarlar yozgan.

Manbalar
Kserks I

Kserks I (qad. forscha Xshayarshan) (?— miloddan avvalgi465) — axomaniylar sulolasiga mansub qad. Eron shohi (486—465). Doro I va Kir //ning qizi Atossaning oʻgʻli. Axomaniylarga tobe misrliklar qoʻzgʻoloni (486—484)ni bostirgan. 482 yil bobilliklar qoʻzgʻolon koʻtargach, Bobilni vayron qilgan, Bobil shohi degan unvondan voz kechish bilan rasman va amalda Bobil davlatini yoʻq qilib, uni oddiy bir satrapiyata aylantirgan. 480 yil Yunonistonga yurish qilgan. Ammo 479 yil forslar floti ham, quruqlikdagi qoʻshini ham tor-mor keltirilgan. Bu magʻlubiyatlar Axomaniylar davlati tanazzuli jarayonini kuchaytirgan. K. mamlakat yaxlitligini saqlab qolish maqsadida diniy islohot oʻtkazgan — mahalliy urugʻ-qabila maʼbudlariga sigʻinishni taqiqlab, Axuramazdaga topinishni joriy etgan. U saroy ahli uyushtirgan fitnada oʻldirilgan.

Manbalar
Kserografiya

Kserografiya (ksero... va ...grafiya)— yarimoʻtkazgichli materialda quruq elektrik zaryadlangan kukun bilan ochiltirib tasvir hosil qilish; elektrofotografiya usullaridan biri.

Manbalar
Kseroderma

Kseroderma, pigmentli kseroderma (yun. xeros – quruq va derma) – terining nasldan-naslga oʻtadigan tugʻma kasalligi; dermatozlarta kiradi. Bunda teri quyosh nuri (ultrabinafsha nur)ga oʻta sezgir boʻladi. Asosan, bola hayotining birinchi yillaridayoq namoyon boʻladi. Oftob badanning ochiq joylariga (yuz, qoʻl-oyoqqa) tushganidan keyin, u yerda eritematoz (qarang Eritema) va pigmentli dogʻlar paydo boʻla boshlaydi: teri quruqshab, qazgʻoqlaydi, bora-bora teri yupqa tortib, burishadi (burun qirralashib, ogʻiz tortishib qoladi), konʼyunktivit, koʻz qovoqlarining qayrilib qolishi va h.k. kuzatiladi. Bolaning yoshi kattalashgan sayin (8—10 yoshlarda) terisida soʻgalsimon yoki papillomatoz oʻsimtalar paydo boʻlib, epiteliomalar (rak, bazalioma, melanoma va boshqalar) ga aylanishi mumkin (qarang Papilloma). Bemorga kortikosteroidlar, vitaminlar, rentgenterapiya buyuriladi, baʼzan jarrohlik usuli qoʻllaniladi.

Manbalar
Kseromorfizm

Kseromorfizm (yun. xeros —quruq va morphe — shakl, koʻrinish) — quruklik oʻsimliklari — kserofitlarga xos morfologik va anatomik xususiyat. Barg yuzasining kichrayishi, hujayralarining maydalanishi, kichik ogʻizchalarning koʻp boʻlishi, tomirlarning zich toʻr hosil qilishi, barglarda tuklar hosil boʻlishi va boshqalar K.ga xos. K.da koʻpincha barglar yoʻqolib, ular oʻrnini fotosintezlovchi poyalar yoki tikanlar (mas, kaktusda) egallaydi. K. transpiratsiya tezligini kamaytirib, nam tanqisligida oʻsimliklarni qurib qolishdan saqlaydi.

Manbalar 

 

Botanika
Kseromorfizm
Kserofil hayvonlar

Kserofil hayvonlar (yun. xeros — quruq va ...fil) — suvsiz yerdarda, yaʼni havosida nam kam boʻlgan muhitda yashashga moslashgan hayvonlar. Bunday hayvonlarda tana yuzasidan, nafas teshiklaridan va boshqalardan suv bugʻlanishi keskin kamaygan boʻladi. Ular uzoq vaqt suvsizlikka chidaydi (mas, tuyalar, baʼzi bir qoʻshoyoqlar) yoki ovqatdagi suv bilan kifoyalanadi (mas, kaltakesaqlar, ilonlar, toshbaqalar, koʻpchilik kemiruvchilar va boshqalar).

Manbalar
Kserofitlar

Kserofitlar (yun. xeros — quruq, phyton — oʻsimlik) — quruq (suvsiz) yerdarda oʻsadigan oʻsimliklar. Qator belgi va xususiyatlari (qarang Kseromorfizm) tufayli issiqlik va suvsizlikka chidamli oʻsimliklar. K. ekologik va fiziologik xususiyatlariga koʻra bir necha guruhlarga boʻlinadi.

Sukkulentlar — tanasida suv toʻplaydigan, protrplazmasining yopishqoqligi va hujayralarida koʻp miqdorda suv saqlanishi tufayli issiqqa chidamli, lekin suvsizlikka chidamsiz oʻsimliklar (aganalar, kaktuslar, aiios). Gemikserofitlar — suvsizlikka uzoq chidash berolmaydigan, lekin yer osti suvlariga yetadigan ildiz sistemasining boʻlishi, tanasidan suv bugʻlanishi va moddalar almashinuvi jarayonlarining jadal kechishi tufayli issiqlikka chidamli oʻsimliklar (yantoq, otquloq). Evkserofitlar — hujayra protoplazmasi juda quyuq boʻlishi, moddalar almashinuvi sekin borishi tufayli suvsizlik va issiqlikka chidamli oʻsimliklar (shuvoqlarning ayrim turlari). Poykilokserofitlar — suv tanqisligida anabioz holatga oʻtuvchi oʻsimliklar (ayrim tropik va subtropik oʻsimliklar).

Manbalar 

 

Botanika
Kseroftalmiya

Kseroftalmiya (yun. xeros — quruq va ophthalmos — koʻz) —koʻz shilliq va muguz pardalarining qurib qolishi. Shu pardalar oziqlanishining buzilishidan kelib chiqadi. Traxoma va boshqa koʻz kasalliklari, ayrim avitaminozlar, ayniqsa, A vitamin yetishmasligi, baʼzan kimyoviy moddalardan kuyish sabab boʻlishi mumkin. Bunda koʻzdan yosh chiqmay, muguz parda xira tortadi, koʻz yaxshi koʻrmaydi, loʻqillab ogʻriydi, qovoq ogʻir tuyuladi. K.ga davo, asosan, kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

Manbalar
Ksilema

Ksilema (ksilo...) — quruqlikda oʻsadigan oʻsimliklarning suv va mineral tuzlarni ildizdan yuqoriga oʻsimlik boʻylab oʻtkazuvchi toʻqimasi.K. tutash qalqalar yoki oʻtkazuvchi naycha tolalari bogʻlami holida joylashadi, K. asl oʻtkazuvchi (traxeidlar va traxeyalar, yaʼni naychalar) va mexaniq (libroform) hujayralardan hamda yogʻoch va nursimon parenximadan iborat. K. hamma hujayralarining devori yogʻochlanadi. Asl K. qirqquloqsimonlar, ochiq urugʻlilar va gulli oʻsimliklarga xos. Koʻp yillik poya va ildizlar K.si koʻpincha, yogʻoch deb ataladi. Birlamchi K. prokambiydan, ikkilamchi K. esa kambiydan hosil boʻladi

Manbalar
Ksilit

Ksilit, SN2ON (SNON)z SN2ON -koʻp atomli spirt (pentit). Mol. m. 152,15; rangsiz gigroskopik kristall. Suyuqlanish temperaturasi 61—61,5° boʻlgan beqaror monoklin va suyuqlanish temperaturasi 93—94,5°, qaynash temperaturasi 215—217° boʻlgan beqaror rombik modifikatsiyasi maʼlum. K. optik nofaol izomer; suvda, metil va etil spirtda, piridinda, sirka kislotada eriydi.; efir, dioksan, uglevodorodlar, butil va propil spirtlarda erimaydi. Kimyoviy xossalarga koʻra koʻp atomli spirtlarning vakili. Sanoatda ksilozani qaytarib olinadi. K. va uning 1,4-angidridi (ksilitan) — sellofan qogʻoz va atir-upa ishlab chiqarishda namlik plastifikatori va stabilizatori, ksiftal alkid smolalar, sirt-faol moddalar, lok, yelim va boshqa olishda komponent. K. shirin taʼmli (saharozadan ikki marta shirinroq) boʻlib, odam organizmiga singmaydi. Qandolatchilik mahsulotlari ishlab chiqarishda ishlatiladi, shuningdek, diabet va semirishga moyil bemorlarga qand oʻrnida beriladi.

Manbalar
Ksilo

Ksilo (yunoncha: xylon — „kesilgan daraxt“) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi boʻlib, daraxtga, yogʻochga aloqadorlikni bildiradi.

Manbalar
Ksilografiya

Ksilografiya (ksilo... va ...grafiya), yogʻoch gravyura — yogʻochga ishlangan gravyuraning keng tarqalgan eng qadimiy turi. Bosma shakl (klishe) qoʻlda oʻyib tayyorlanadi: taxtaning tekis yuzasiga rasm chiziladi, rasmdan boʻsh joylar(zamin)i iskana bilan oʻyib rasmli sathdan (2–3 mm) chuqurlashtiriladi. Boʻrtma tasvir yuzasiga boʻyoq surtib nusxa koʻchiriladi. Ksilografiya usulida tayyorlangan qolip 15 ming nusxa koʻchirishga yetadi.

Ksilografiyaning 2 turi mavjud:

 Boʻylama ksilografiya — daraxtdan boʻylamasiga kesib olingan yogʻochga ishlangan;
 Koʻndalang ksilografiya — daraxtdan koʻndalangiga kesib olingan yogʻochga ishlangan. Rang-tasvir va rangli rasmlardan nusxa koʻchirganda koʻpincha koʻndalang ksilografiya ishlatiladi.

Ksilografiya dastlab Xitoyda (6-asr), 14-asrdan Gʻarbiy Yevropada, 16-asrdan Rossiyada qoʻllanila boshlagan. Rangli ksilografiya ham Xitoyda 16-asrda paydo boʻlgan, ayniqsa, Yaponiyada uzoq va yorqin taraqqiy etgan, yapon rassomlari (Katsusiko Xokusay va boshqalar) rangli ksilografiyada ulkan yutuqlarga erishdilar. Ingliz rassomi T. Byuik tomonidan koʻndalang ksilografiya ixtiro qilingach (1771), Yevropada bu usulda illyustratsiyalar ishlab chiqarish keng yoʻlga qoʻyildi. Ksilografiya taraqqiyotiga U. Nikolson (Buyuk Britaniya), F. Valloton (Shveysariya), E. Munk (Norvegiya), A. Ostroumova-Lebedeva (Rossiya) va boshqalar katta hissa qoʻshdilar. Oʻzbekistonlik rassomlar (Medat Kagarov, I. Kiriakidi va boshqalar) ksilografiyausulida 70-yillardan ijod qiladi.

Manbalar
Ksilolit

Ksilolit (ksilo... va yun. lithos — tosh) — sunʼiy qurilish materiali. Kaustik magnezit yoki dolomit kukuniga yogʻoch qipigʻi, ishqorbardosh pigment (boʻyoq) va mayin dispers mineral moddalar (talk, asbest, marmar kukuni) aralashtirib tayyorlanadi. Bikr ksilolit aralashmasidan pollarga yotqizish uchun plitalar, plastik aralashmasidan monolit pollar ishlanadi yoki rulon va plita polimer materiallardan sof pollar uchun asos tayyorlanadi. K. turar joy va jamoat binolari hamda quruq rejimli sanoat binolarida choksiz pollarga krplash, shuningdek, zinapoya va devorlarni pardozlashda ishlatiladi.

Manbalar
Ksilollar

Ksilollar (dimetilbenzollar), S6N4(SN3)2 — organik birikmalar. Benzol gomologik qatoridagi aromatik uglevodorodlar, oʻziga xos hidli suyuqliklar. Mol. m. 106,16. Orto-, meta- va paraksilol izomerdari bor. Toshkoʻmir qoramoyining yengil fraksiyasidan neftni va neft mahsulotlarini piroliz qilib yoki katalizator ishtirokida qayta ishlab olinadi. Benzolga nisbatan oson alkillanadi, xlorlanadi, sulfolanadi, nitrolanadi. Oksidlanganda sanoat uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan tereftalat va ftalat kislotalar hosil boʻladi. Sintetik tolalar, ksilidinlar, plastifikatorlar ishlab chiqarishda lok, boʻyoq va mastikaga erituvchi hamda motor yonilgʻilariga yuqori oktanli qoʻshimcha sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar
Ksilofon

Ksilofon ( — daraxt +  — tovush) — maʼlum bir balandlikdagi zarbli musiqa asbobi. Bu maʼlum bir notalarga sozlangan turli oʻlchamdagi yogʻoch bloklar seriyasidir. Yogʻoch boʻlaklari sferik uchlik tayoqchalar (malet) yoki kichik qoshiqlarga oʻxshash maxsus bolgʻachalar bilan uriladi. Zamonaviy ksilofon diapazoni 3 1/2 oktava, Fa kichik oktavadan 4-oktavaning Do sigacha. Ksilofonni chalganda, tayoq boshchalarining materiali juda muhim boʻlib, uning yordamida asbobdan tovush chiqariladi. Shunday qilib, masalan, rezina boshli tayoqlar sokin va yumshoq ovoz chiqaradi. Plastik boshli tayoqlar esa oʻtkir va juda baland ovoz beradi.

Ksilofonning tembri keskin, forteda chertish, pianoda yumshoq.

Asbobning tarixi 
Ksilofon qadimiy kelib chiqishga ega — bu turdagi eng oddiy asboblar Afrika, Janubi- Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasining turli xalqlari orasida boʻlgan va hozir ham topiladi.

Evropada ksilofon haqida birinchi eslatmalar XVI asrning boshlariga toʻgʻri keladi: Arnolt Shlik musiqa asboblari haqidagi risolasida hueltze glechter deb nomlangan shunga oʻxshash asbobni eslatib oʻtadi. XIX asrga qadar Evropa ksilofoni juda oddiy asbob boʻlib, oʻnga yaqin yogʻoch boʻlaklardan iborat boʻlib, zanjir qilib bogʻlangan va chalish uchun tekis yuzaga qoʻyilgan. Bunday asbobni olib yurish qulayligi sayyor musiqachilarning eʼtiborini tortgan.

Ksilofonni takomillashtirilishi 1830-yillarga toʻgʻri keladi. Yahudiy musiqachisi Mixoel Guzikov uning diapazonini ikki yarim oktavagacha kengaytirdi, shuningdek, dizaynni oʻzgartirib, boʻlaklarni toʻrt qatorga maxsus tarzda joylashtirdi. Ksilofonning ushbu modeli keyinchalik yuz yildan koʻproq vaqt davomida ishlatilgan.

Zamonaviy ksilofonda boʻlaklar pianino klavishlari kabi ikki qator joylashtirilgan, tunuka naychalari koʻrinishidagi rezonatorlar bilan jihozlangan va harakatlanish qulayligi uchun maxsus stol-stendga joylashtirilgan.

Ksilofonning musiqadagi roli 
Ksilofon, 1810-yilda yozilgan, Ferdinand Kauerning „Yetti variatsiya“ orkestrida birinchi marta qoʻllanilgan. Fransuz kompozitori Kastner uning qismlarini oʻz asarlariga kiritgan. Ksilofon ishtirok etgan eng mashhur kompozitsiyalardan biri bu Kamil Sen-Sansning „Oʻlim raqsi“ (1872) simfonik asari boʻlib, birinchi tinglovchilar simfonik orkestrda va notada ksilofondan foydalanishidan hayratda qolishgan, Sent-Sans partiturasi eslatmasida hatto ksilofon nima ekanligi va uni qayerdan sotib olish mumkinligi haqida tushunchalar ham mavjud. Shuningdek, Ksilofonga mashhurlikni, XX asr boshidan beri nemis tilida soʻzlashuvchi mamlakatlarda mashhur boʻlgan, Gustav Piterning „Rents sirki xotiralari“ gallopi olib kelgan.

Hozirgi vaqtda ksilofon simfonik orkestrda, sahnada, shuningdek, yakkaxon ijro asbobi sifatida qoʻllaniladi (ksilofon va orkestr uchun „Yapon nashrlari mavzularidagi fantaziya“, Op. 211, (1964) Alan Hovaness tomonidan).

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
musiqa asboblari
Ktesii Knidlik

Ktesii Knidlik (miloddan avvalgi 5-asr oxiri, Knid shahri — 4-asrning 1-yarmi) —yunon tarixchisi. Gerodot, Gippokrat, Ksenofontlarning zamondoshi. Eron malikasi Parisatida saroyida 17 yil tabiblik qilgan. Kuvake ostovasidagi jang (401)da yaralangan. Artakserks II Mnemonni davolagan. Qolgan umrini ova shahri yoxud Spartada oʻtkazgan. K. "Eron", "Hindiston", "Daryolar haqida", "Togʻlar haqida", "Osiyo atrofidagi dengiz sayohati" nomli asarlar muallifi. Boʻlardan eng muhimi "Eron" —. 23 kitobdan iborat boʻlib, uning dastlabki 6 kitobi Ossuriya va Midiya tarixiga, keyingi 7 kitob Eron tarixiga (Kir II, Kserks I ning oʻlimigacha), krlgan 10 kitob Eronning 398 yilgacha (K. forelar saroyini tark etgunigacha) boʻlgan tarixini oʻz ichiga olgan. K.ning bu asarida Oʻrta Osiyoda yashagan qad. xalqlar, ularning urf-odatlari, ijtimoiy-iqtisodiy ahvoli, harbiy sanʼati va boshqa haqida ham bir talay qimmatli maʼlumotlar bor. K. Suzada boʻlgan davridan foydalanib, fors tili, ogʻzaki va yozma manbalari bilan tanishgan. Yunonlarga uzoq Sharq davlatlari, Eron shoxlari va yunon-eron urushlari toʻgʻrisida koʻp maʼlumotlar yetkazgan.

Adabiyot 
 Pyan ko v I.V., Srednyaya Aziya v izvestiyax antichnogo istorika Ktesiya, Doʻshanbe, 1975.

Manbalar