Eron madaniyati

Eron madaniyati (    ) yoki Fors madaniyati  bu madaniyat dunyodagi eng nufuzi baland madaniyatlardan biri hisoblanadi. Eron, shuningdek, Fors davlati sifatida ham dunyoga mashhur, keng sivilizatsiya beshiklaridan biridir.  Bu davlat dunyodagi hukmron geosiyosiy mavqei sababli u janubiy Yevropa va gʻarbda Sharqiy Yevropagacha bo'lgan hududlarda joylashgan xalqlar va madaniyatlarga katta taʼsir o'tkazgan; Shimolda Markaziy Osiyo ; janubda Arabiston yarim oroli ; va sharqda Janubiy Osiyo, Sharqiy Osiyo va Janubi -Sharqiy Osiyo .    Eron tarixi san'at, me'morchilik, she'riyat, fan va texnologiya, tibbiyot, falsafa va muhandislik sohalari orqali dunyoga katta ta'sir o'tkazgan.

Eklektik madaniy egiluvchanlik bu Eronning o'ziga xosligini ko'rsatib beruvchi asosiy xususiyatlardan biri va uning tarixiy uzoq umr ko'rishiga ishora ekanligi ko'rsatiladi  Taniqli eronshunos Richard N. Frye o'zining 2005 yilda nashr etilgan "Buyuk Eron: 20-asr Odisseyi" kitobida Eron madaniyatining yuqori darajadagi tarixiy ta'sirini aytib o'tib ketadi.

 Eronning shon-shuhrati doimo uning madaniyati bo'lgan”, - deya takidlaydi u. 

Bundan tashqari, Eron madaniyati yani Eron platosi, shuningdek, Janubiy Kavkaz, Oʻrta Osiyo, Anadolu va Mesopotamiya davlatlari tarixi davomida bir qancha ko'rinishlarda ko'zga tashlangan.

Art 
Eron adabiyot, musiqa, raqs, arxitektura, rangtasvir, toʻquvchilik, kulolchilik, xattotlik, metallga ishlov berish kabi koʻplab fanl va sohalarni oʻz ichiga olgan butun dunyodagi eng qadimiy, boy va shuningdek taʼsirli sanʼat merosiga ega bo'lgan davlat hisoblanadi.

Eron san'ati ko'plab davrlardagi murakkab bosqichlarni boshidan kechirdi, bu bosqichlar  Eronning o'ziga xos madaniyatida ko'zga tashlanadi. Elam Chogha Zanbildan Persepolisning Midiya va Ahamoniy releflarigacha Bishapur mozaikalarigacha .

Islomning oltin davri Eron san'at uslublari va amaliyotiga keskin o'zgarishlar kiritdi. Ammo, har bir Eron davlatl har bir sulolalarining o'ziga xos markazlari bor edi, ular oldingi sulolalarga tayanib, ularning barchasi o'z davrida dunyo madaniyatini o'sha paytda va bugungi kunda rivojlantirishga o'zining katta ta'sir ko'rsatgan.

Til 
Eron aholisi bir nechta tillarda so'zlashadi. Eron, turkiy va semit tillar oilalariga kiruchi tillarda butun Eronda so'zlashadi. Markaziy razvedka boshqarmasi faktlar kitobiga ko'ra, eronliklarning 78 foizi o'z ona tili sifatida eron tilida, 18 foizi turkiy tilda va shuningdek 2 foizi semit tilida so'zlashadi, qolgan 2 foiz aholi esa boshqa mahalliy tillarda gaplashadi. Ozarbayjonliklar turkiy tilda gaplashishsada ammo madaniyati va tarixi sababli ular ko'pincha Eron xalqlari bilan o'xshash hisoblanadi.

Bu davlatning asosiy tili va milliy tili fors tili hisoblanib. Bu tilida butun mamlakat hududi bo'ylab  so'zlashishadi. Ammo bazi hududlardagi aholi boshqa tillarda masalan shimoli-g'arbda ozarbayjon tillari shuningdek g'arbda kurd va luri, Kaspiy dengizi bo'yidagi hududlardamozandarani va gilakiy, Fors ko'rfazining qirg'oqbo'yi hududlaridagi aholi  arab tilida, janubi-sharqda esa asosan baluchi va turkman tillarida so'zlashiladi. Shimoliy chegara hududlarida boshqa hududlarda tarqalgan kichikroq tillardaga, xususan, talish, gruzin, arman, ossuriya va cherkes tillari da so'zlashiladi.

Etnologning hisob-kitoblariga qaraganda 86 ta Eron tillari mavjud bo'lib, ular orasida eng nufuzi balandi fors, pushtu va kurd lahjalari davomi hisoblanib, dunyo bo'ylab 150-200 million kishi eron tillarida ona tili sifatida so'zlashishadi.  Fors tilida Xitoydan Suriyagacha, Rossiyagacha bo'lgan hududlarda kamdan-kam so'zlashishadi, lekin asosan Eron platosida ko'proq.

Havolalar 

 Eron Madaniyat va Islomiy Ibodat vazirligining rasmiy veb-sayti  2019-yil 3-oktabrda   Archived
 Madaniy inqilob Oliy Kengashi kotibiyati
 Eron Islom Respublikasi Jismoniy tarbiya tashkiloti
 Eron Islom Respublikasi Badiiy Akademiyasi
 Eron Islom Respublikasi Sivilizatsiyalar oʻrtasidagi muloqot xalqaro markazi
 Eron madaniyati - parstimes.com
 Eron madaniyati
 Eron Madaniy tadqiqotlar byurosi
 Eron gumanitar va madaniy tadqiqotlar instituti 
 Eron madaniy profil
 Eron madaniyati
 Fors tili (fors)
 Eron: madaniy va tarixiy zonalar
Pages with unreviewed translations