MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Geniy

Geniy (lot. genius) — 1) Rim mifologiyasida dastlab maʼbud, urugʻning bobokaloni, keyinchalik erkaklik xudosi, erkak botiniy kuchi va qobiliyatlarining mujassami. Har bir erkak oʻz G.siga ega, deb hisoblangan. G. erkak feʼl-atvorini shakllantiradigan, uni umr davomida muhofaza qiladigan ezgu kuch sanalgan. Rimliklar G. timsolida oila, jamiyat, shahar va butun Rim xalqining homiylarini ham eʼzozlaganlar; 2) oliy darajadagi ijodiy qobiliyat sohibi (qarang Daho).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genlar banki

Genlar banki, genlar bibliotekasi — donor organizmdan ajratib olingan, maqsadga muvofiq genetik informatsiyaga ega DNK yoki uning qismlari majmui. G. b.ni hosil qilish uchun DNK restriktaza fermenti taʼsirida parchalanadi, keyin vujudga kelgan barcha qismlarni aralashmada vektor molekula (xoʻjayin hujayrada mustaqil qayta tiklana olish xususiyatiga ega DNK molekulasi)ga ligaza fermenti yordamida qoʻshiladi. Natijada organizm barcha genlarini oʻzida saqlovchi duragay plazmidalar (yoki bakteriofaglar) aralashmasi hosil boʻladi. Agar bunday duragay plazmidalar yoki bakteriofaglarni bakterial hujayra yoki fag boʻlaklari ichiga kiritilsa, alohida klonlar (bularning har birida organizmning qaysidir geni bilan birga rekombinat DNK boʻladi) kolleksiyasi vujudga keladi. Bu klonlar (umumiy boshlangʻich avlodning jinssiz koʻlayishidan vujudga kelgan hujayra yoki individlar majmui) hammasi birgalikda organizm barcha genomini tashkil etadi. Bakterial yoki faglar klonining bunday kolleksiyasini cheksiz koʻpaytirish hamda boshqa tashkilotlarga berish va undan har doim zarur genlarni izlab topish uchun boshlangʻich material sifatida foydalanish mumkin.

Germaniyada Maks Plank instituti xodimlari G. b.dan foydalangan holda pomidor va kartoshka hujayrasini biriktirib, ildizida kartoshka, poyasida pomidor mevasi yetiladigan yangi duragay yaratdilar.

Oʻzbekistan FA Genetika va oʻsimliklar eksperimental biologiyasi institutida X-fagi asosida gʻoʻzaning mukammal G. b. yaratildi. Undan klonlarni saralash (skrining) bilan gʻoʻzaning foydali xususiyatlarini namoyon qiluvchi genlarini ajratib olish va kelajakda maqsadga muvofiq genlar majmusiga ega boʻlgan gʻoʻza navlarini yaratishda foydalanish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Biotexnologiya (pod. red. A. A. Bayeva), M., 1984;Uotson D., Tuz Dj., Kurs Dj., Rekombinatnie DNK: [Per. s. angl.), M., 1986.

Abdusattor Abdukarimov, Sotiboldi Jatayev.
Genokopiya

Genokopiya (gen... va lot. copia — koʻp) — har xil genlarning allellari tomonidan nazorat qilinadigan fenotipning bir xildagi oʻzgarishi. G. kelib chiqishining sababi belgilarning koʻp genlar tomonidan boshqarilishidir (qarang Genlarning oʻzaro taʼsiri).

Hujayrada molekula biosintezi koʻp bosqichda amalga oshishi tufayli bitta — biokimyoviy yoʻlning turli bosqichlarini nazorat qiluvchi har xil genlarning mutatsiyalari bir xil natijaga, yaʼni reaksiya zanjiri yeoʻnggi mahsulotining hosil boʻlmasligiga, binobarin, fenotipning bir xilda oʻzgarishiga olib kelishi mumkin. Mac; drozofila pashshasining har xil xromosomalarida joylashgan genlar resessiv allellarining har biri mustaqil ravishda koʻzning aynan oʻsha bir xil yorqinqizil rangini taʼmin etadi. Bunda resessiv allellarning har biri qoʻngʻir pigment sintezining bosqichlaridan birini buzgan boʻladi. G. muammosi tibbiyot genetikasida aktual hisoblanib, agar ota-onalar oʻxshash kasalliklarga ega boʻlishsa, u holda ularning avlodlarida irsiy kasallikning namoyon boʻlish ehtimolligini oldindan aytib berish imkonini beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genom

Genom (nem. Genom) — xromosomalar (unda joylashgan genlar bilan birga) gaploid toʻplami; individ genetik tuzilishining asosiy elementlari majmui. "G." terminini fanga nemis biologi G. Vinkler kiritgan (1920). Gaplofazada har bir hujayra bitta G.ga, diplofazada esa ikkita G.ga ega boʻlib, zigota hosil boʻlishida ularning biri erkak, ikkinchisi urgʻochi gametalardan oʻtgan boʻladi. G. asosiy genetik va fiziologik sistemalarni oʻzida namoyon qilib, uning genetik jihatdan mukammalligi normal gameta va zigotalarning hosil boʻlish zaminidir. Hayotchan, ammo qisman hosildor poliploid formalar kamida bir juft gomologik G.ga ega boʻlishi shart; qolgan xromosomalar boʻyicha turli chetlanishlar boʻlishi mu.mkin, bu esa rivojlanishga deyarli taʼsir koʻrsatmaydi. Agar konʼyugatsiyalanuvchi (gomologik xromosomalarning yaqinlashuvchi) xromosomalardagi genlarning chiziqli joylashishi aynan oʻxshash boʻlsa, u holda ikkala G. mutlaqo oʻxshash (gomologik) boʻladi. Chala gomologik G.da duplikatsiya (xromosoma uchastkasining ikki hissa ortishi) hamda deleniya (xromosoma uchastkalarining yetishmasligi) natijasida yuz beradigan resiprok translokatsiya (xromosomaning ikki uchastkasi oʻzaro oʻrin almashadi) va inversiya (xromosoma uchastkasi holatining oʻzgarishi) tufayli barcha yoki ayrim konʼyugatsiyalanuvchi xromosomalarning qisman aynan oʻxshashligi kuzatiladi. Segmentli aynan oʻxshashlik bilan xromosoma konʼyugatsiyasining tipi va darajasi, shuningdek urugʻlanish miqdori aniqlanadi. Euploidiya (bir butun G. normal sonining ortishi) va aneuploidiya (xromosomalar sonining xromosomaning karrali normal gaploid toʻplamiga teng boʻlmagan holdagi oʻzgarishi) G.li mutatsiyalarta olib keladi.

Yana qarang 

 Genetika
 DNK

Adabiyotlar 
 Abduqodir Ergashev. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genotip

Genotip (gen va yun. typos — iz, shakl) — muayyan organizm xromosomalari va sitoplazmasidagi barcha genlar majmui. "G." terminini fanga daniyalik biolog V. Yogansen kiritgan (1909). G keng maʼnoda organizm xromosomalaridagi, shuningdek xromosomalardan tashkari (sitoplazma va plastida)dagi genlarni ham qamraydi. G. oʻzaro taʼsir koʻrsatadigan genlarning yagona sistemasi hisoblanadi va undagi har bir genning funksional faoliyati genetik muhitga bogʻliq. G. organizm muhiti bilan oʻzaro taʼsirga kirishib, belgining fenotipik namoyon boʻlishini taʼminlaydi. Mas, gʻoʻzaning antotsian rangini Rp — gr geni (ingliz. Red plant — qizil rangli oʻsimlik) nazorat qiladi (qarang Antotsianlar). Bu belgining fenotipik namoyon boʻlishiga gendan tashqari tashqi muhit omillari, jumladan quyosh nuri ham taʼsir koʻrsatadi. Yoritilganlik darajasiga qarab bir xil G.li (Rp Rp) oʻsimliklarda belgining fenotipik namoyon boʻlish darajasi turlicha boʻlishi mumkin. Demak, G. organizm reaksiya normalari irsiylanishini belgilaydi. G. tor maʼnoda faqatgina organizmdagi maʼlum bir belgi rivojlanishini nazorat qiluvchi genlar guruhini yoxud ayrim genlarni bildiradi. Mas, gʻoʻzada G. simpodiya tiplari boʻyicha SS, Ss (cheklanmagan), ss (cheklangan); barg shakli boʻyicha — 0101 (kertikli), 01 ol (oraliq shaklda), ol o! (chetlari tekis oddiy shaklda) koʻrinishida belgilanadi. Har ikki belgi boʻyicha esa G. — SS0101, ss ol ol, ss 0101 va b. shakllarda ifodalanadi.

Sharifjon Turabekov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genotsid

Genotsid ( [genos] — urugʻ, qabila va  — oʻldiraman) — xalqaro jinoyatlarning bir turi: irqi, millati, dini, etnik tarkibiga koʻra, aholi guruhlarini yoppasiga yoki qisman jismonan qirib yuborishga qaratilgan harakat. BMT Bosh Assambleyasining genotsid jinoyatlarining oldini olish va ularni amalga oshirganligi uchun jazolash toʻgʻrisidagi konvensiyasiga (1948) koʻra, genotsid qattiq qoralanadi, aybdor shaxslarga nisbatan xalqaro jinoiy javobgarlik belgilanadi. Bunda mazkur shaxslarning ijtimoiy mavqei, genotsid tinchlik yoki urush vaqtida sodir etilganligi hisobga olinmaydi. Konvensiyani imzolagan davlatlar oʻz hududlarida genotsidni amalga oshiruvchi va unga undovchi shaxslarni jazolash boʻyicha huquqiy meʼyorlarni ishlab chiqish majburiyatini oʻz zimmalariga oladilar. Irqiy kamsitishning barcha shakllarini yoʻq qilish toʻgʻrisidagi BMT konvensiyasida (1965) ham genotsid qattiq qoralanadi. Ikkinchi jahon urushi davrida gitlerchilar Germaniyasining yahudiy millatiga mansub aholi (taxminan 12 mln. kishi)ni ommaviy qirgʻin etishi (qarang Fashizm), Pol Pot va Iyeng Sari toʻdasining Kampuchiya xalqiga qarshi vahshiyona jinoyatlari (ular oqibatida 3 mln. kishi yoʻq qilib yuborildi) va hokazolar genotsidning eng ashaddiy koʻrinishi hisoblanadi.

Yana qarang 
 Jung`or genotsidi
 Irqchilik
 Aparteid

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Joseph Henry

GENRI (Henry) Jozef (; 1797.17.12, Olbani — 1878.13.5, Vashington) — amerikalik fizik. AQSH Milliy FA aʼzosi va prezidenti (1868 yildan). Elektromagnetizm taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. 1828 yilda birinchi marta katta quvvatli elektromagnitlar va elektr dvigatellar yaratgan, oʻzinduksiya hodisasini kashf etgan (1832, M. Faradeydan mustaqil holda), kondensator razryadining tebranma tabiatini aniqlagan (1842). Induktivlik birligi — genri uning nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Amerikalik olimlar
Genri (birlik)

Genri yoki Henry () — xalqaro birliklar tizimi SIda induktivlik birligi. Jozef Genri sharafiga shunday nomlangan. Konturdagi tok 1 A ga oʻzgarganda 1 s da berk zanjirda 1 V oʻzinduksiya elektron yurituvchi kuch hosil qiladigan induktivlikka teng. Gn bilan belgilanadi. 1 Gn=1V-s/A=1Vb/A=10"sm (SGSM birligi)=1,1110-’2 SGSE birligi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻlchov birliklari
SI hosilaviy birliklari
Genri qonuni

Genri qonuni - oʻzgarmas temperatura va pastroq bosimlarda gazning biron suyuqlikda eruvchanligi shu gazning eritma ustidagi bosimiga toʻgʻri proporsional; bunda gaz eriyotgan suyuqlikka nisbatan ogʻirlik konsentratsiyasida ifodalanadi. Bu qonunni ingliz olimi U. Genri yaratgan (1803). G. q. ideal eritmalar uchungina oʻrinli.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genrix

Genrix (Henry) — Angliyada: Genrix 1 (1068, Selbi - 1135.1.12, Lionla Fore) qirol (1100 y.dan). Vilgelm I Fotihning kichik oʻgʻli. Ingliz baronlarini oʻz tarafiga ogʻdirib, taxtni qonunsiz egallagan. Qirollikni ancha mustahkamlagan. Uning davrida boshqaruvning markaziy organi — qirollik kuriyasi (jangchi erkaklar uyushmasi) tashkil etilgan.

Genrix II Plantagenet (Genrix Anjuyskiy) (1133.5.3, Leman - 1189, Shinon) qirol (1154 y.dan). Plantagenetlar sulolasining birinchi vakili. Fransiyada katta mulklari boʻlgan. Qirollikni mustahkamlaydigan islohotlar oʻtkazgan. G. II davrida (1169) Irlandiya bosib olina boshlangan.

Genrix III (1207.1.10, Uinchester — 1272.16.11, London) — qirol (1216 y.dan), plantagenetlar sulolasidan. G. IIIning chet ellik avantyuristlar va Rim kuriyasiga tayangan holda mamlakatni boshqarishga intilishi baronlarning noroziligiga sabab boʻldi. Baronlarni shaharliklar va dehqonlarning yuqori tabaqasi qoʻllab-quvvatladi (Fuqarolar urushi, 1263—67). G. III davrida 1-ingliz parlamenti chaqirilgan.

Genrix IV (taxminan 1366. aprel, Bolingbrok qasri, Linkolnshir grafligi — 1413.20.13, London) — qirol (1399 y.dan). Lankasterlar sulolasining asoschisi. Richard II tomonidan agʻdarilgan. G. IV davrida parlament huquqi kengaytirilgan.

Genrix V [1387.16.9 (?), Monmut -1422.31.8, Bua-de-Vensenn| — qirol (1413 yildan). Lankasterlar sulolasidan. G. V Yuz yillik urush (1337—1453) davrida Azenkurda fransuzlarni tor-mor qilgan (1415) va Fransiyaning shim. ni (Parij bilan birgalikda) bosib olgan.

Genrix VI (1421.6.12, Vindzor — 1471.21.5, London) — qirol (1422— 61), Lankasterlar sulolasidan. 9 oylik chaqaloqpigida taxt tepasiga kelgan. Hizil va oq gumar urushi davrida yengilgan. Taxt tepasiga qisqa muddatli kelishi (1470 y. oktabr — 1471 y. aprel) dan soʻng yana taxtdan agʻdarilgan va Tauerda oʻddirilgan.

Genrix VII (1457.28.1, Pembruk -1509.21.4, Richmond) — qirol (1485 y.dan). Tyudorlar sulolasi asoschisi. Bosvort jangi (1485 y. 22-avgust)da Richard III ni yengib, taxtni egallagan. G. VII davrida ingliz absolyutizmiga asos solingan.

Genrix VIII (1491.28.6, Grinvich -1547.28.1, London) — qirol (1509 y.dan). Tyudorlar sulolasidan. G. VIIIdavrida Reformatsiya oʻtkazshtyan. 1534 y. anglikan cherkovi rahbari deb eʼlon qilingan. 1536 va 1539 yillar monastir yerlari musodara qilinib dvoryanlarga berilgan. G. VIII i.ch. vositalaridan mahrum qilingan dehqonlarga qarshi qator qonunlar chiqargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genrix (qirollar)

Genrix (Heinrich) — Germaniya qirolligi va "Muqaddas Rim imperiyasi"dagi qirollar. Eng mashhurlari:

Genrix I (taxminan 876 — 936.2.7. Memleben, Saksoniya) — Germaniya qiroli (919 yildan). Saksoniya sulolasining asoschisi. Shvabiya va Bavariya gersoglarining isyonini yon berishlar yoʻli bilan bostirgan. Lotaringiyani qoʻshib olgan (925), polab slavyanlari yerlarini bosib olishni boshlab bergan.

Genrix III (1017.28.10 — 1056.5.10) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1039-yildan). Italiyaga qilgan yurishida (1046—47) u bilan raqobat qilgan papalar papalik taxtidan tushirilgan.

Genrix IV (1050.11.11 — 1106.7.8, Lyens) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1056-yildan). Frankonlar sulolasidan. Cherkov hokimiyati unvonlari uchun Rim papalari (Grigoriy VII va b.) bilan kurash oli b borgan.

Genrix V (1081.8.1 — 1125.23.5, Utrext) — Germaniya qiroli, "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1106-yildan). Frankonlar sulolasidan. Cherkov hokimiyati unvonlari uchun papalar bilan boʻlgan urushni Vorms konkordata bilan tugatgan. Genrix V vafoti bilan frankonlar sulolasi barham topgan.

Genrix VI (1165, Nimvegen — 1197.28.9, Messina) — Germaniya koroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1190-yildan). Shtaufenlar sulolasidan. Sitsiliya taxti merosxoʻriga uylanishi bilan Sitsiliya qirolligini shtaufenlar mulkiga qoʻshib olgan.

Genrix VII (taxminan 1275 — 1313.24.8, Siyena yaqinida Buonkonvento) — Germaniya qiroli va "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1308-yildan). Lyuksemburglar sulolasidan. Oʻgʻli (Yan Lyuksemburg)ning chex qiroli boʻlib saylanishiga erishgan. Italiyani qaytadan imperiyaga boʻysundirish uchun 1310-yil uning hududiga bostirib kiradi, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genrix (Fransiya qirollari)

Genrix (Henri) — Fransiya kirollari. Eng mashhurlari:

Genrix II (1519.31.3, Sen-Jermenan Le—1559.10.7, Parij) — qirol (1547-yildan). Valua sulolasidan. "Alangali palata"ni taʼsis etgan (1547). Genrix II qoʻshinlari 1552-yil Mes, Tul, Verden ("Muqaddas Rim imperiyasi"dagi yepiskopliklar)ni egallashgan. Italiya urushi (1494—1559)ga yakun yasagan, KatoKambreziya sulhini imzolagan (1559).

Genrix III (1551.19.9, Fontenblo — 1589.2.8, Sen-Klu) - qirol (1574-yildan). Valua sulolasining soʻnggi vakili. Genrix Navarrskiy va Gizlar bilan kurash olib borgan. 1588-yil mayda Parijdagi xalq qoʻzgʻoloni ("Barrikadalar kuni") tufayli Shartrga qochgan. Qoʻzgʻolonchi parijliklar Genrix III ni taxtdan agʻdarilgan deb eʼlon qilganlar. Genrix III Genrix Navarrskiy bilan kelishib u bilan Parijga yurish qilgan. Gizlar tarafdori boʻlgan rohib tomonidan oʻldirilgan.

Genrix IV (1553.13.12, Po, Bearn -1610.14.5, Parij) — qirol (1588-yildan, rasman 1594-yildan). Burbonlar sulolasining birinchi vakili. Antuan Burbonning ugʻli. 1562-yildan Navarra qiroli Genrix Navarrskiyil Diniy urushlar davrida gugenotlar rahbari. 1593-yil katolik dinini qabul qilgandan soʻng, 1594-yil Parij uni qirol deb tan olgan. Genrix IV 1598-yil Nant ediktini eʼlon qilgan. Uning olib borgan siyosati absolyutizmni mustahkamlashga xizmat qildi. Katolik mutaassib Ravalyak tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gent

Gent, Gan — Belgiyaning shim.gʻarbidagi shahar, Lis va Shelda daryolari qoʻshilgan joyda. Sharqiy Flandriya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi shahar atrofi bilan 230,2 ming kishi (1992). G. yozma manbalarda 7-asrdan boshlab tilga olingan.

Transport yoʻllarining tuguni. G. ahamiyati jihatidan mamlakatda 2-oʻrindagi dengiz porti (yuk ortish va tushirish yiliga 25 mln. t). Kanal orqali Shim. dengizga chiqiladi. G. Belgiyaning asosiy. sanoat markazlaridan biri. Toʻqimachilik (ip gazlama) sanoati qadimdan (10-asrdan) rivojlangan. Mashinasozlik, metallsozlik, elektrotexnika, kimyo, oziq-ovqat, qogʻoz sanoati korxonalari bor. Qadimdan toʻr (krujeva) toʻqish bilan mashhur. Eksport uchun gul yetishtiriladi, gullar koʻrgazmasi oʻtkaziladi. Chetdan paxta va zigʻir tolasi, kumir, neft mahsulotlari keltiriladi. Urta asr meʼmoriy yodgorliklaridan gotika sobori (12—16-asrlar), shahar minorasi (12—14-asrlar) saqlanib qolgan. G. flamand xalqi madaniyatining markazi. Un-t (1817), muzeylar bor. Turizm rivojlangan. Shaharga 7-asrda asos solingan. G. oʻrta asr flamandlar shahri qiyofasini saqlab qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genuya

Genuya ( ,  , ) — Italiya shim.dagi shahar, Liguriya dengizining Genuya qoʻltigʻi sohilida. Genuya provinsiyasining maʼmuriy markazi, Liguriya viloyatidagi eng katta shahar. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Maʼmuriy jihatdan yoʻldosh shaharlari bilan birga Katta Genuya deb ataladi. Genuya mil. av. 1-asrda ligurlar turar joyi boʻlgan, 3-asrda rimliklar bosib olgan. 16-asrdan Ispaniya, soʻngra Avstriya qoʻl ostida. 1805 yilda Franiiyaga qoʻshib olingan. 1815 yildan Sardiniya qirolligi tarkibida. Genuya mamlakatning yirik porti va muqim sanoat markazlaridan. Italiya shim.dagi sanoat rayonlari tashqi savdo aloqalarini Genuya orqali olib boradi. Mamlakatdagi barcha eksport va importning 1/5 qismi Genuyadan oʻtadi (yuk ortish va tushirish yiliga qariyb 50 mln. t). Genuya orqali chetdan koʻproq neft, kumir, temir, paxta tolasi, yogʻoch-taxta, don keltiriladi; chetga tayyor sanoat mahsulotlari chiqariladi. Genuya yoʻlovchilar tashiladigan yirik port, temir yoʻl, avtomobil va havo yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Katta Genuyada Italiyadagi yirik kemasozlik, samolyotsozlik, aviatsiya va kema motorlari, turbinalar, qozonlar ishlab chiqarish, lokomotivsozlik, traktorsozlik, elektr uskunalari, harbiy sanoat, aniq mexanika, metallurgiya va neftni qayta ishlash sanoatlari joylashgan. Toʻqimachilik, jut, kimyo, oziqovqat va b. sanoat korxonalari ham bor. Shaharda bir necha issiqlik elektr markazi, universitet (15-asr), oliy oʻquv yurtlari, Nafis sanʼat akademiyasi, Shahar muzeyi (1892 yildan), suratlar galereyasi, opera va drama teatrlari va b. ishlab turibdi. Genuyaga turistlar koʻp keladi.

Meʼmoriy yodgorliklari koʻp, jumladan Santamariya di Kastello cherkovi (11-asr), San-Lorenso sobori (11-asr), 16—17-asrlarda qurilgan saroylar va b. bor. Genuya Xristofor Kolumbning vatani.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Italiya shaharlari
Geo...

Geo... (yunoncha: ge — Yer) — qushma suz tarkibiy qismi boʻlib. Yerga aloqadorlik maʼnosini ifodalaydi (mas, geologiya, geodeziya, geografiya va b.)GEOAKUSTIKA(geo... va akustika), yer akustikasi — akustikaning yer qobigʻi tuzilishi va xossalarini oʻrganish maqsadida elastik toʻlqinlarning yer qobigʻida tarqalishini oʻrganadigan boʻlimi. Yer ostida sodir boʻladigan portlash, infratovush va ultratovush hodisalarini oʻrganadi; zilzilani oldindan aytib berish, yer yuqori qatlamlarining tuzilishi va xususiyatlarini aniqlash uchun elastik toʻlqinlar bilan bogʻliq hodisalarni oʻrganish (seysmik razvedka, seysmik zondlash, seysmik modellash va ultratovush exolokatsiyasi) masalalari bilan shugʻullanadi. Seysmik razvedka usuli tovush toʻlqinlarining sinish va qaytish xususiyatlariga asoslangan holda yer poʻstlogʻida foydali qazilma qatlamlarining joylashishi va chuqurligini aniqlash uchun qoʻllaniladi, toʻgʻon, gidrostansiya, koʻprik va b. inshootlar quriladigan joyning qattiqligi va tarkibi haqida zarur maʼlumotlar beradi. Yer qimirlashini oldindan aytib berish uchun seysmik modellashda ultratovushdan foydalaniladi. Shu maqsadda ultratovush seysmoskopi yasalgan; u seysmik masalalarni va ayrim seysmik razvedka masalalarini hal qilishda ishlatiladi. Mas, Oʻzbekiston FA Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi institutida, Seysmologiya institutida bajariladigan ilmiy tadqiqot ishlarida G. metodlaridan keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geoantiklinal

Geoantiklinal (geo..., anti... va antiklinal) — Yer poʻstining geosinklinal sistemasi doirasidagi alohida koʻtarilgan qismi. Uzunligi bir necha yuz km ga, kengligi oʻnlarcha km ga yetadi. G. koʻpincha bir qancha geologik davrlar davomida mavjud boʻlgan. Geosinklinalning rivojlanish davri oxirgi bosqichida burmalangan togʻliklarning yadrosiga aylanadi. G.ga Kuril orollari yoyi, Markaziy Qozogʻiston, Ural va b. misol boʻladi. G. geosinklinallardan uni tashkil etgan jinslar qalinligining kamligi va baʼzi bir choʻkindi jins gorizontlarining yoʻqligi bilan farqlanadi. G.da intensiv burmalanishlar sodir boʻladi. G.dagi togʻ jinslari kam oʻzgaradi. Ayrim rayonning tektonik tuzilishi va Yerning geologik rivojlanishi tarixini oʻrganishda G.ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geobotanika

Geobotanika (geo… va botanika) — yer yuzida oʻsimlik jamoalarining muhit bilan bogʻliq holda joylanishini, tarkibini va taqsimlanish qonuniyatlarini oʻrganadigan fan. U fitotsenologiya, ekologiya va oʻsimliklar geografiyasi boʻlimlardan iborat. Fitotsenologiya tarixiy taraqqiyot jarayonida muayyan tashqi muhitga moslashgan usimliklar tuplamini oʻzaro va muhit bilan chambarchas bogʻlangan holda oʻrganadi. Shunday qilib, tashqi muhit oʻsimlik jamoasiga va oʻz navbatida oʻsimlik jamoasi tashqi muhitga taʼsir koʻrsatadi. Masalan, oʻsimliklar tuproqdan ozuqa moddalari va suv olib, oʻsish va rivojlanishga sarflaydi, oʻsimliklarning qurib qolgan qoldiqlari tuproqqa tushib, uni organik moddalarga yoki har xil tuzlarga boyitadi. Jamoani tashkil qilgan oʻsimliklar oʻrtasidagi murakkab bogʻlanishni tashqi muhit (yorugʻlik, namlik, havo, ozuqa moddalar)ni tasavvur etib boʻlmaydi. Oʻsimliklar jamoasi bir tur yoki bir necha tur oʻsimlikdan tarkib topadi va har xil pogʻonalarni hosil qiladi. Buni Oʻzbekiston togʻlaridagi yongʻoqzorlarda ham koʻrish mumkin: yuqoridagi birinchi pogʻonani yongʻoq daraxti, undan pastki ikkinchi pogʻonani olma va doʻlana, uchinchi pogʻonani raʼnogul kabi butalar, pastki toʻrtinchi pogʻonani esa oʻtlar tashkil etadi. Oʻsimliklar jamoasida hukmronlik qiluvchi (koʻp uchrovchi) oʻsimlikka (turga) dominant (ustun turuvchi), boshqa oʻsimliklar (turlar)ga yoʻldosh oʻsimliklar deyiladi. Bir xil dominant va unga yoʻldosh turlarga ega boʻlgan oʻsimliklar jamoasi assotsiatsiyani hosil qiladi. Turlicha muhitda oʻsadigan, faqat yoʻldosh turlari bilan farqlanadigan assotsiatsiyalar oʻsimliklar formatsiyasiga birlashadi. G.ning eng yuqori birligi oʻsimliklar tipi — bir-biriga oʻxshash formatsiyalarni oʻz ichiga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil