MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Asror Joʻrayev

Asror Joʻrayev(1911.22.11 – Samarkand – 1983.28.11) — rejissyor va aktyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1950). Maxsus rejissyorlik kursini tugatgan (Moskva, 1939, 1948). Ijodiy faoliyatini "Koʻk koʻylak" havaskorlik truppasida boshlagan. 1930 yildan Samarqand teatrida aktyor, 1933 yildan rejissyor (1940 – 44, 1948 – 57 bosh rejissyor). 1964 yildan Samarqand opera va balet teatrida rejissyor Aktyor sifatida Oʻlmas ("Yondiramiz"), Yegor ("Oila") kabi obrazlarni yaratgan. Eng yaxshi spektakllari: "Davron ota", "Hamshahar yigit", "Nurxon", "Alisher Navoiy", "Shohi soʻzana", "Sepsiz qiz", "Nodira" va boshqalar. Shuningdek, "Dilerom" (M. Ashrafiy), "Tohir va Zuhra" (T. Jalilov), "Maysaraning ishi" (S. Yudakov), "Farhod va Shirin" (V. Uspenskiy, G. Mushel) kabi operalarni sahnalashtirgan. Jizzax, Qashqadaryo viloyat musiqali drama teatrlari, Kattaqoʻrgʻon drama teatri sahnalarida ham spektakllar qoʻygan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Mengniyor Joʻrayev

Mengniyor Sattorovich Joʻrayev (1942.15.1, Jarqoʻrgʻon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1966). 1966-yildan Jarqoʻrgʻon tumanidagi 47-maktabda biol. oʻqituvchisi, 1967-yildan Qumqoʻrgʻon tumanidagi 13-maktabda direktor oʻrinbosari, 2000-yildan kimyo-biol. oʻqituvchisi. J. darslarni hozirgi davr talabi asosida tashkil etadi, taʼlim jarayonida yangi pedagogik texnologiyalarni qoʻllaydi, koʻrgazmali qurollar va oʻquv texnika vositalaridan unumli foydalanadi.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Nurali Joʻrayev

Nurali Joʻrayev (1941.10.7, Baliqchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1990). Namangan pedagogika institutining matematika fakultetini tugatgan (1966). 1966-yildan Balikchi tumanidagi 1-mak-tabda, soʻngra 14-maktabda mat. oʻqituvchisi. 1998-yildan nafaqada. J. darslarni qiziqarli, koʻrgazmali qurollar va texnika vositalaridan foydalangan qolda oʻtgan; u maktabda zamonaviy mat. kabinetini tashkil etgan. J. yuqori sinf oʻquvchilarini fan yoʻnalishlari boʻyicha oʻqitish tashabbuskori.

Manbalar 

 
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Rahmat Joʻrayev (pedagog)

Rahmat Joʻrayev (1941.20.2, Marhamat tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogika institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tugatgan (1975). Mehnat faoliyati 1961-yildan boshlangan. 1964-yildan Marhamat tumanidagi 4-maktabda, 1971-yildan 6-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. J. har bir darsga ijodiy yondoshib, ish jarayonida yuzlab koʻrgazmali qurollarni qoʻlda tayyorladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻxtamurod Joʻrayev

Toʻxtamurod Joʻrayevich Joʻrayev (1934.25.10, Toshkent — 2009.14.09, Toshkent) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmtg koʻrsatgan fan arbobi (1991), fiz.-mat. fanlari doktori (1972), professor (1973). Toshkent Davlat Universiteti ni tugatgan (1958), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika pa inshootlarni n g seysmik mustahkamligi instituti direktori (1974-85), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika institutida direktor (1985—92 va 1997-yildan), Toshkent Davlat Universiteti rektori (1992— 95), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi prezidenti (1995— 2000). Ilmiy ishlari xususiy hosilali differensial tenglamalar va chegaraviy qatlam nazariyasiga oid. Uning aralash va aralash-qoʻshma tipli tenglamalarga oid ishlarida yangi chegaraviy masalalar oʻrganilib, muhim na-tijalar olingan; matematik fizikada muhim tatbiklarga ega boʻlgan chegara-viy qatlam nazariyasiga oid ishlarining axdmiyati katta. J. bir qancha xalqaro akademiyalar va xalkaro jamiyatlar aʼzosi. Koʻp jildli (1-, 2-j., T., 1999) "Oliy matematika asoslari" darsligi hammuallifi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashi (1992— 95), 1-chaqiriq Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisi deputati. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1974). "Doʻstlik" (1996), "Mehnat shuhrati" (1999) ordenlari bilan mukofotlangan.

Manbalar 

 Krayevie zadachi dlya uravneniy smeshannogo i smeshanno-sostavnogo tipov, T., 1979.

Matematiklar
Mexaniklar
1934-yilda tugʻilganlar
2009-yilda vafot etganlar
25-dekabrda tugʻilganlar
14-sentabrda vafot etganlar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
O‘zbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan va texnika arboblari
Frunze Joʻrayev

Frunze Sodiqovich Joʻrayev (1929.12.11, Buxoro) — teatrshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Toshkent davlat sanʼat institutini tugatgan (1952). Hamza nomidagi Sanʼatshunoslik institutida kichik ilmiy xodim (1952-55, 1958-68), keyinchalik katta ilmiy xodim (1968— 70 va 1984—92), respublika gazetalarida adabiy xodim (1955—58), Madaniyat ishlari vazirligida repertuar tahrir hayʼati bosh muharriri (1970— 73); teatr va musiqa tashkilotlari bosh boshqarmasi boshligʻi (1981—84). Navoiy teatri direktori (1978—81).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Xayrulla Joʻrayev

Xayrulla Ravshanovich Joʻrayev (1945.20.1, Zomin tumani – 2023-yil 19-noyabr, Oʻzbekiston) – kinorejissyor. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1983). ToshDUning jurnalistika fakultetini tugatgan (1970). Oʻzbekiston ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar kinostudiyasida rej., muharrir, bosh muharrir (1976—87). „Videofilm“ markazining direktori (1988— 89). Prezident devonida masʼul xodim (1990—92), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat kinokompaniyasining raisi (1992—93), Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining Davlat maslahatchisi (1993-96), 1996-yil 1 noyabrdan Oʻzbekiston Respublikasi Madaniyat ishlari vaziri. Qisqa metrajli: „Ahmatovlar oilasi“, „Abdumannon Umarov“, „Abdulla Qodiriy“, „Hamid Olimjon“ va b.; toʻla metrajli: „Fuqaro“, „Barcha fazilatlar senda mujassam“, „Afgʻoniston, 85-yil kuzi“, „Ikki million tanish chehra“ (M. Qayumov bilan hamkorlikda) va b. filmlar yaratgan. „Doʻstlik“ ordeni bilan mukofotlangan (2000). 2023-yil 19-noyabr kuni 78 yoshida vafot etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Oʻzbekiston Milliy universiteti bitiruvchilari
Yursinboy Joʻrayev

Yursinboy Joʻrayev (1944.10.4, Oltiariq tumani) — usta paxtakor, Oʻzbekiston Kahramoni (2000). Mehnat faoliyatini Oltiariq tumanidagi B. Otaqulov nomli jamoa xujaligi aʼzoligidan boshlagan (1960—64). Shu jamoa xoʻjaligida hisobchi (1964-70), brigada boshligʻi (1970-71), 1991 yildan bosh pudratchi. J. rahbarlik qilgan brigada uzok, yillar davomida paxtachilik va donchilikda dehqonchilikni ilmiy asosda olib borib muttasil yuqori koʻrsatkichlarga erishdi. 1999 yilda paxtadan 54 s/ga; 2000 yilda gʻalladan 60 s/ga hosil olishga erishdi. Mehnat faoliyati davomida koʻplab shogirdlar tarbiyaladi, respublikada qishloq xoʻjaligi sohasidagi islohotlarni amalga oshirishda faol ishtirok etdi.

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1944-yilda tugʻilganlar
10-aprelda tugʻilganlar
Gulsum Joʻrayeva

Gulsum Temirovna Joʻrayeva (1954.24.6, Vobkent tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Buxoro pedagogika institutini tugatgan (1975). 1975-yildan Vobkent tumanidagi 8-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. J. taʼlim-tarbiya jarayonida yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanadi. Maktabda oʻzbek tili va adabiyoti boʻyicha sinfdan tashqari ishlarni tashkil etib, oʻquvchilarning yozma va ogʻzaki nutqini rivojlantirish, oʻzbek xalqining boy adabiy merosini urganish va shu orkali ularning maʼnaviyatini shakllantirishga katta eʼtibor beradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Joʻrayevlar

Joʻrayevlar — samarkandlik akauka toshtarosh ustalar: 1) Jalil Joʻrayev (1892—1977) toshtaroshlikni togʻasi Abdurayim Obidovdan oʻrgangan. Oʻrta Osiyo davlat universiteti (ishchilar fakulteti)da taʼlim olgan (1923—25). Samarqanddagi "Marmar" (1927—35), "Gornyak" (1936—43) artellarida ishlagan; 2) Bolta Jurayev (1893-1973) meʼmorlikni otasi usta Joʻradan oʻrgangan. "Marmar" (1929—35), "Gornyak" (1937—43) artellarida ishlagan. J. Samarkand, Toshkentda koʻpgina bi-nolarni bezashda qatnashgan: Toshkent temir yoʻl vokzalining eski binosi, Toshkent kuranti, Oʻzbekiston FA Prezidiumi binosi, hozirgi "Bahor" konsert zali; Navoiy teatri binosining marmar zinalari bezagi uchun Davlat mukofotiga sazovor boʻlgan (1948). Asarlaridan namunalar respublika muzeylarida saqlanadi.

Manbalar
Joʻrauzum

Joʻrauzum — kechpishar xoʻraki uzum navi. Hoz. Oʻzbekiston oʻsimlikshunoslik ilmiy tadqiqot institutida Nimrang va Pushti Toifi navlarini chatishtirib chiqa-rilgan (A.M. Negrul va M.S. Juravel). Tupi kuchli oʻsadi. Guli qoʻsh jinsli. Bargi oʻrtacha, besh boʻlakli, arra tish-li, barg bandi uzun. Uzum boshi katta (oʻrtacha vazni 500—550 g), sershingil, gʻujumlari yirik, tuxumsimon, och yashil. Poʻsti qattiq, yupqa, seret, sersuv, mazasi yoqimli. Sent.ning oxirida pishadi. Tarkibida 22—23% qand, 6,5—7,5 mg% kislota bor. Gektaridan 400—500 s gacha hosil beradi. Toshkent, Samarqand viloyatlarida ekiladi. Yangiligida isteʼmol qilinadi, vinolar tayyorlanadi.

Manbalar 

 

Uzum navlari
Joʻraqand

Joʻraqand — qovunning oʻrtapishar navi. Xalq seleksiyasida yaratilgan. Shakli choʻziq, ellipssimon yoki tuxumsimon. Poʻsti silliq, bir oz gʻadir-budur, uz. 18— 23 sm, ogʻirligi 2—3 kg . Yoppasiga toʻr bilan qoplangan, toʻrlari yirik, dagʻalroq. Eti qalin (4—4,5 sm), oq, baʼzan och yashil, muloyim, sal karsillaydi, shirin. Tarkibida 12,1% quruq modda, 9,5% qand, shu jumladan 7,2% saharoza bor. Urugʻi Joʻraqand qovun navi. oʻrtacha, sargʻish. Urugʻidan unib chiqqandan soʻng birinchi xrsili 78—90 kunda pishadi. Oqpalak kasalligiga chidamliroq. Hosildorligi 20—28 t/ga. Asosan Toshkent, Fargʻona viloyatlarida ekiladi.

Manbalar 

 
Qovun navlari
Umarqul Joʻraqulov

Umarqul Joʻraqulov (1894 — Samarkand — 1973.22.3) — kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1953). Otasi usta Joʻraqul Qobulovdan hunar oʻrgangan. Sopol idishlar, badiiy buyumlar tayyorlash bilan shugʻullangan. Samarqand hunarmandchilik sanoat texnikumida dars bergan (1930—32). Boʻrtma naqshlari boʻyab bezatilgan lagan, tovoq, kosa kabi idishlar (oʻrdak, lagan, shokosa, koʻza va b.), oʻyinchoq (xushtak)lar ishlab, kulollikning Samarqandgagina xos uslubi (kulollik maktabi)ni yaratgan. J. ishlagan badiiy buyumlar respublika va chet mam-lakatlar muzeylarida saqlanadi. Koʻplab shogirdlar tayyorlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Joʻrnavozlik

Joʻrnavozlik, joʻrovozlik, akkompanement — 1) musiqa ijrochiligida yakkaxon xonanda, sozanda, raqqosa yoki ijrochilar guruhiga bir yoki bir necha musiqa cholgʻular (ansambl, orkestr)ning joʻr boʻlishi. Oʻzbekistonda qadimdan rivojlanib kelgan. Ayritom, Afrosiyob, Varaxsha va b. joylardan topilgan yodgorliklarda hamda ulardan keyingi davrlarga oid miniatyuralarda yakkaxon va guruh-guruh sozandalar, raqqosalar tasvir-langan. Qadimdan, mas, "Katta oʻyin" turkumidagi raqslar nogʻora (yoki doyra), Shashmaqomnpnt nasr (ashula) yoʻllari tanbur joʻrligida ijro etilgan. Oʻzbek anʼanaviy ijrochiligida tor, dutor, tanbur, rubob kabi yakka (yoki doira bilan birgalikdagi) sozlar va cholgʻu ansambli joʻrligidan foydalaniladi; 2) Garmoniya, gomofoniya kabi koʻp ovozli musiqa uslublarida yetak-chi, ohangdor ovozga boshqa, koʻmakdosh ovoz (akkord)larnchng joʻr boʻlishi.

Manbalar
Joʻrchi

Joʻrchi, kal jurchi (Neophron percnopterus) — qarchigʻaylar oilasiga mansub yirtqich qush. Boʻyi 60—70 sm, vazni 2,5 kg gacha . Janubiy Yevropa, Afrika, Hindiston va Osiyoning gʻarbiy qismida yashaydi. Oʻzbekistonda togʻ etaklari va Qarshi choʻlida uchraydi. Tuxum qoʻyish davrida togʻ, qir va jarliklarda, boshqa davrda esa ochiq tekisliklarda, shahar va qishloqlarda yashaydi. Qoya va jarlikka in quradi. Aprel—mayda 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 40 kungacha bosib yotadi. Joʻjalari iyul—avg . da uchirma boʻladi. Jo‘rchi asosan, oʻlimtiklar va har xil tashlandiqlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Joʻsha

Joʻsha — kizil gil (kesak). Kulolchilikda rang tayyorlashda muhim xom ashyo hisoblanadi. Sopol idishlarga kizil rang yoki naqsh berishda qoʻllaniladi. Buning uchun buyum suvda suyultirilgan J.ga chayib olinadi yoki suyuklik bilan unga naqsh beriladi. J. Oʻzbekistonning ayrim joylari (mas, Andijon va Margʻilon) da roʻsha ham deyiladi.

Manbalar
Joʻyak

Joʻyak — tuproqning mexanik tarkibi, ekin turi va ekish usuliga koʻra kuzda yoki baxrrda yer yetilganda olinadigan ekish arigʻi; ikki pushta oʻrtasidagi ariq. Koʻproq kartoshka va poliz ekinlari J. olib ekiladi. J.ning "ilon izi","dandana", toʻgʻri (egat) xillari bor. J.ning egat xili keng tarqalgan. "Ilon izi" ("aylanma") shaklida olingan J. ning kengligi 80— 90 sm, chuq. 40—50 sm, pushtasi (ikki arigʻi oʻrtasi) poliz ekinlari uchun 1,5—2,5 m, boshqa ekinlar uchun 60— 80 sm kenglikda olinadi. Uning bir burilishi bilan ikkinchi burilishi oʻrtasidagi oraliq yer nishabiga qarab 4^7 m. J.ga quyilgan suv oyoklagach, etagidan boshlab, J. suv bilan (2/3 qismgacha) toʻlishiga qarab, quloq bogʻlab chiqiladi (har 1—2 ariqning suv bilan toʻlgan joyi tuproq tortib bekitiladi). J.ning nam chiqqan yeriga urugʻ ekiladi. Ekin butun oʻsuv davrida J.dan sugʻorib turiladi. J.ning burilgan joyiga chim bosib, suvni oqova qilib quyish ham mumkin. J.ning "dandana" usulida J. barmoq shaklida olinadi, uzunasiga tortilgan oʻq ariqdagi suv boshi berk (barmoq) ariklarga toʻldirib qoʻyiladi. J.ning "ilon izi" va "dandana" turlari asosan ketmon bilan ochiladi (mexanizatsiyadan foydalanib boʻlmaydi). Egat — 100–150 m va undan ortiq uzunlikda bir-biriga parallel olingan J.lardir. Paxtachilikda markyor tashlab 120 yoki 180 sm kenglikda va 25—30 sm chuqurlikda olinadi. Ekin J.ning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekiladi. Gullash faza-sida ekilgan qatorlar oʻrtasidan egat ochilganda 90 yoki 60 sm li qator oraligʻi hosil boʻladi, ekin pushta oʻrtasida qoladi. Tekis dalaga nisbatan J.dagi tuproqning havo-issiklik va suv rejimi qulay boʻladi. J.da urugʻ tushgan atrof va undan pastroqda tuproq harorati boshqa joylarga Karaganda 0,9—3,0° koʻproq isiydi.

Abdurahim Ermatov.

Manbalar
Joʻyak qumlar

Joʻyak qumlar — bir-biriga parallel joylashgan kambar qator-qator qum doʻnglari. J. q. koʻp esadigan shamollar yoʻnalishiga moye joylashgan boʻladi. Uzunligi bir necha km ga yetadi, bal. 1 m dan 70 m gacha boʻladi. Joʻyaklar oraligʻidagi pastlikning kengligi 2—4 km ga teng . Oʻrta Osiyo choʻllarida chala mustahkamlangan va oʻsimliklar qoplagan J. q. koʻp tarqalgan. J. q. Avstraliya va Afrikada ham bor.

Manbalar
Joʻyaklab ekish

Joʻyaklab ekish — qishloq xoʻjaligi ekinlarini joʻyakning ikki tomoniga yoki ikki qirgʻogʻiga ekish. Poliz ekinlari, tomorqa xoʻjaliklarida pomidor, kartoshka, makkajoʻxori yetishtirishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Jhangar madaniyati

Jhangar madaniyati - Sind (Pokiston)ning aholi yashaydigan bir qancha turar joylaridan topilgan soʻnggi Harappa (taxminan mil. av. 12—11-asr lar) arxeologik madaniyati. Birinchi marta 20-asrning 20-y.larida Sind viloyatining Jhangar aholi turar jo-yidan topilgan. Asosiy yodgorligi Chan-xudaro boʻlib, Jhukar madaniyatinint birinchi qatlami hisoblanadi. Asosan, loydan yasalgan koʻzachalar, turli idishlardan iborat. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, J. m.ni yaratuvchilarning kichikroq guruhi Chanxudaroni jhukarliklar tashlab ketgandan soʻng , maʼlum vaqtgacha ishgʻol kilganlar. J. m.dan topilgan yodgorliklar Shim. Balujiston va Eronning jez davrida yashagan kabilalari bilan yaqinligini koʻrsatadi. Bu yaqinlik beluj va eron qabilalarining Hind daryosi vodiysiga koʻchib kelib, uzoq vaqt birga yashaganliklari samarasidir.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Jhangmaghiyona

Jhangmaghiyona, Jang Mahiyona — Pokistondagi shahar. Panjob viloyatida, Chinob daryosiga yaqin yerda joylashgan. Aholisi 292,2 ming kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Kiyim tikiladi, metall va teridan turli buyumlar ishlab chikariladi. Oziq-ovqat, koʻn, sovungarlik korxonalari bor. Qoʻlda gazlama toʻqiladi, kulolchilik buyumlari tayyorlanadi.

Manbalar
Jhukar madaniyati

Jhukar madaniyati - jez davri madaniyati (mil. av. 2-ming yillik oʻrtalari). 1928 yilda hind arxeologi N. Mad-jumdar Jhukar aholi turar joyi (Pokistonning Sind viloyati)dan topgan. J. m.ning asosiy yodgorliklari — Jhukar, Lohumjodaro va Chanxudaro (2 katlam). J. m. uylari pishiq gʻishtdan, oʻchoqlar qurilganligi bilan oʻziga xos. Sopol idishlaridagi geometrik va oʻsimliksimon naqshlar sargʻish fonda qora va qizil boʻyoq bilan chizilgan. Jez buyumlaridan keng foydalanilgan (bolta, bandak, tamgʻa va h. k.). Tamgʻamuhrlar sopol, toshdan tayyorlangan, turli geometrik shakllar, baʼzan hayvonlarning rasmlari bilan bezatilgan. J. m.ning tamgʻa-muhrlari Harappa tamgʻamuhrlaridan yozuvi yoʻqligi bilan farq qiladi. J. m. koʻp jihatdan Balujiston, Shim. Eron va Oʻrta Osiyo madaniyatiga oʻxshab ketadi.

Ad..Masson V. M., Drevnezemledelcheskaya kultura Margiani, M., L., 1959.

Manbalar 

Arxeologiya
З (kirill)

З — oʻzbek-kirill alifbosining toʻqqizinchi harfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, jarangli undosh tovush. Soʻzning boshi (zar, zarur), oʻrtasi (oziq, chiziq), oxirida (kuz, tuz) kela oladi. Soʻz oxirida jarangsizlanib "s" tovushiga tomon bir oz oʻzgaradi (siz — sis, koʻrasiz — koʻrasis), bu hol imloda aks etmaydi. Tub oʻzbekcha soʻzlarda soʻz boshida deyarli qoʻllanmaydi. Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Z harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.

Manbalar 

 

Kirill alifbosi harflari
Zaane echki zoti

Zaane echki zoti - suti uchun boqiladigan zot. 19-asr oʻrtalarida Shveysariyaning Zane (Saane) daryosi vodiysida chiqarilgan. Echkilari yirik, gavda tuzilishi mustahkam, aksariyatining yelini katta, soʻrgʻichlari yaxshi shakllangan. Terisi yupqa, asosan, oq rangda. Takasining yagʻrin bal. 75—80 sm, vazni 70—80 sm, echkilari 50—60 kg , dumgʻazasi tor, juni kalta, qiltiqlari ingichka. Echkilari bir yilda oʻrtacha 600—700 kg sut beradi (rekord sut mahsulotdorligi 2235 l), sutining yogʻliligi 3,5—4,5%. Har yuz bosh echkidan 180—200 uloq olish mumkin. Bu zot Fapbiy va Markaziy Yevropada keng tarqalgan. Yevropa, Osiyo, Amerikadagi koʻpgina mamlakatlarda sut yoʻnalishidagi echkichilikni rivojlantirishga katta taʼsir koʻrsatdi. 20-asr boshlarida Rossiyaga keltirilgan, undan qisman Oʻzbekistonda tarqalgan (shaxsiy xoʻjaliklarda boqiladi). Mahalliy jaydari rus echki zotlarining sut mahsuldorligini yaxshilashda foydalanilgan. Duragaylari bir yilda 500—1000 kg sut beradi. Rossiyaning markaziy va shim.-gʻarbiy viloyatlarida koʻp boqiladi.

Bozorboy Suvonqulov.

Manbalar
Zabaykalye

Zabaykalye — Baykal koʻlidan sharkda joylashgan togʻli hudud. Shim. dan janubga 1000 km ga choʻzilgan. Aksari oʻrtacha balandlikdagi (1200–1300 m) togʻlar oʻlkasi; shim. va gʻarbda baland togʻlar (3000 m gacha) bilan oʻralgan. Z.ning 2/3 qismi granitlardan tuzilgan. Oltin, titan, temir, rux, qoʻngʻir koʻmir va toshkoʻmir konlari bor. Z.ning shim.gʻarbiy qismida Baykal boʻyi baland tizmalari (Hamar-Daban, Barguzin, Jida, bal. 2500–3000 m gacha) va 3. togʻlari hamda katta soyliklar joylashgan. Bu qismida 9—10 balli, sharkroqdagi oʻrtacha, past togʻlarda va yassi tekisliklarda 6—7 balli zilzila boʻlib turadi. Iklimi keskin kontinental. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —20° (—35° gacha), iyulniki soyliklarda 15°, togʻlarda 7—10°. Yiliga oʻrtacha 250 mm dan 1000 mm gacha yogʻin tushadi. Yirik daryolari: Vitim, Olyokma, Selenga, Shilka, Argun. Koʻllari: Baykal, Torey, Baunt, Yeravnoye, Gusinoye.

Manbalar
Zabje

Zabje — Polshaning jan.dagi shahar. Aholisi 200,1, ming kishi (1999). Yuqori Sileziya aglomeratsiyasi tarkibida. 3. yonidan koʻmir qazib olinadi, koks ishlab chiqariladi. Metallsozlik va ogʻir mashinasozlik (kon uskunalari, poʻlat konstruksiyalar, koʻtarma kranlar), kimyo, koks kimyosi, radioelektronika, oziq-ovqat, oyna sanoati korxonalari mavjud. Teatr, tibbiyot akademiyasi, muzey bor. Shaharga 13-asrda asos solingan.

Manbalar
Zaboy

Zaboy (rus.) — foydali qazilma boyliklari va qoplovchi jinslar qazib olinadigan ish joyi; kon inshootlari (shurf, shtolnya va burgi kovagi)ning eng pastki yuzasi, mas, burgʻi kovagining tubi. Kon ishlari natijasida 3. surilishi mumkin. Ishlar olib borilayotgan 3. ishlab turgan va, aksincha, ishlar toʻxtatilgan 3. ishlamayotgan 3. deyiladi. Shaxta va konlarda 3. gorizontal (yotiq), vertikal (tik) va qiya, ochiq konlarda 3. yonlama va frontal (old tarafda) boʻladi. Z.ning maydoni foydalanish maqsadiga qarab 5 sm2 dan bir necha 100 m2 gacha boradi. Z.dagi ishlar tayyorlash va tozalash ishlariga boʻlinadi. Tayyorl ash ishlarida hamma kon inshootlari foydali qazilmalarni qazib olish uchun maʼlum tizim asosida tayyorlanadi. Tayyorlash ishlari foydali kazilmalarning joylashish qonuniyatlari, qalinligi va b. fizik xossalarini aniqlashga yordam beradi. Foydali qazilmalarni qazib olish uchun oʻtka-ziladigan barcha ishlar yigindisi tozalash ishlariga kiradi; 2) quduklar burgilashda burgilash asboblari bilan kovlab borishda quduqning oʻyiladigan yon sirti.

Manbalar
Zaboni gov

Zaboni gov (fors.-toj. — hoʻkiz tili) — tandir nonining qad. turlaridan biri. Uni Samarqand novvoylari temuriylar davrida kashf etishgan. Inqilobga qadar ham bunday non Samarqand bozorida sotilib turgan. Z.g . hamiri shirmoy non hamiri kabi qorilgan, odatdagicha yumaloq emas, balki qayiqsimon-oval shaklida yasalib, oʻrtasi nafis — 1 sm, chekka hoshiyalari 2—3 sm qalinlikda boʻlgan. Oʻrtasiga chakich urilgan, chekkalari pichoq bilan tilinib, naqsh berilgan. Tandirga yopib gʻoʻzapoya choʻgʻida pishirilgan. Z.g .ni pishirishni biladigan novvoylar hozir ham Samarqand va Shahrisabzda bor.

Manbalar
Zavod

Zavod (rus.) — 1)  ishlab chiqarish jarayonlari mexanizatsiyalashgan sanoat korxonasi. Siyosiy iqtisodda Zavod va fakultet tushunchalari teng maʼnoda ("korxona" maʼnosida) ishlatiladi; 2) zotli va nasldor chorva mollarini yetishtiradigan xoʻjalik (mas, ot zavodi; qorakoʻlchilik zavodlari).. Zavod juda, òta ketgan qiziqarli, joylardan biri hisoblanadi. Zavodga borgan odam, mol, qòylarni kòrish uchun emas, balki madaniy hordiq chiqarish uchun ham boradi.

Manbalar
Zagorsk tovuq zotlari

Zagorsk tovuq zotlari - goʻsht-tuxum yoʻnalishidagi zotdor tovuqlar guruhi. Sobiq Ittifoq Parrandachilik ilmiy tadqiqot va texnologiya institutida 20-asrning 50-y.larida rus oq tovugʻi, yurlov, nyu-gempshir va rod-aylend zotlarini chatishtirib chiqarilgan. Yirik, etdor, toji gulsimon oq tovuq va toji yaproqsimon sargʻish-jigarrang guruhlarga boʻlinadi. Tovugʻining vazni oʻrtacha 3,5–4 kg , xoʻrozi 4,5–5 kg . Tovugʻi yilda 160—180 ta tuxum qiladi. Tuxumi 58—60 g . Joʻja tovugʻi 180 kunligidan tuxumga kiradi. Bu tovuqning yuragi 4 kamerali , oshqozoni esa 2 bo'lmaga ega. Oʻzbekistonda ham boqiladi.

Manbalar
Zagreb

Zagreb — Xorvatiya poytaxti. Sava daryosining chap sohilida joylashgan. Aholisi 707 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Markaziy va Gʻarbiy Yevropadan Adriatika dengizi va Bolqon yyarim orolga boradigan temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Zagreb — Xorvatiyaning eng yirik iqtisodiy va madaniy markazi. Mashinasozlikning turli tarmoqlari (stanoksozlik, elektrotexnika buyumlari); kimyo, yengil va oziq-ovqat sanoati uchun uskunalar ishlab chiqarish, shuningdek, neftni qayta ishlash, kimyo, poligrafiya, qurilish materiallari, yogʻochsozlik, qogʻoz, toʻqimachilik, koʻn poyabzal va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Zagrebda xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. Fanlar va sanʼat akademiyasi, universitet (1669-yildan), yadro fizikasi instituti, oliy oʻquv yurtlari, yirik nashriyotlar, teatrlar, meʼmoriy va etnografik muzeylar, badiiy va hunarmandchilik muzeylari, kartinalar galereyasi bor.

Zagreb tarixiy manbalarda dastlab 1094-yildan tilga olingan. 16-asr oʻrtalaridan Xorvatiyaning bosh shahri. 1526—1918-yillarda (nem. Agram nomi bilan) Gabsburglar monarxiyasi tarkibida. 1918-yildan Serb, Xorvat va Slovenlar qirolligi (1929-yildan Yugoslaviya) tarkibida, 1992-yildan mustaqil Xorvatiya poytaxti.

Meʼmoriy yodgorliklardan Yepiskop qarorgohi, sobori bilan (13—15, 19-asrlar), shahar qalʼasi (13—18-asrlar), gotika cherkovi (14— 15-asrlar), barokko va klassitsizm uslubidagi binolar (18-asr) saqlangan. Zamonaviy binolar shaharning janubiy qismida.

Manbalar 

Xorvatiya