Erciş

Erjish (kurd. Erdîş) — Van viloyatidagi tuman. Van koʻlidan Van koʻlidan 25 metr balandlikda qurilgan Erjish, Van shahar markazidan 100 kilometr uzoqlikda joylashgan.

Geografiyasi 
XIII asrda mashhur savdo yoʻli oʻtgan Erjishning sharqdan gʻarbga ochiladigan darvoza boʻlishi unga alohida ahamiyat beradi. Erondan Yaqin Sharq mamlakatlariga yoʻl shu yerdan oʻtadi. Erjish-Ağri, Erjish-Bitlis va Erjish-Van avtomobil yoʻllariga Turkiyaning barcha hududlaridan kirish mumkin.

Erjish tekisligi Van koʻli sohilidagi eng keng tekisliklardan biridir. Tekislik keng vodiylar orqali oʻralgan. Ilija oqimi  oʻtgan joylar „Xatun Chukurovasi“, Erjish tumani joylashgan tekislik esa „Suluova“ deb ataladi. Bundan tashqari, koʻplab oʻtli va suvli tekisliklar va platolar mavjud. Uning asosiy oqimlari shimoldan janubga tekislikni kesib oʻtuvchi Ilija koʻrgi, Deliçay, Irshod oqimi va Yekmal oqimidir.

Shimolda Aladagʻ va Tendürek, Meydan togʻi, Gurgur Baba togʻi, Zurnaki tepaligi, Grekor va Qizilkaya tepaliklari tumanga yaqinida joylashgan. 1841-yilda Van koʻli suvining pasayishi va koʻtarilishi natijasida Erjish xalqi eski turar joylarini, Erjish qal’asi va atrofini tashlab, Yukari Chinarli, Goʻlagʻzi, Kasımbogʻi, Alkanat va Chelebibagi va maʼmuriy markazga koʻchib oʻtdi. Erjish 15-20 xonadondan iborat qishloq boʻlib, Eganis (Akanlar) degan joyga koʻchirilgan va bu yerga Erjish nomi berilgan. 1910-yilda tumanga aylangan, 1915-yil 18-mayda ruslar va armanlar hamkorligida bosib olingan va 1918-yil 1-aprelda ozod qilingan.

Tarixda Arzashkun, Arsissa, Argişti Xinili, Arcish, Ardişi, Eganis, Erdish nomi bilan tilga olingan tuman nomi Urartu shohlari sharafiga nomlangan. Bu yerlarga asos solingani aytilgan Arsissa yoki Arsissa yoki Arzashkun nomli shaharlardan olingani taxmin qilinadi. Bugungi kunda Erjishda koʻplab tarixiy obidalar va joylar mavjud. Tumanning Chelebibagʻi mahallasida bronza davridan hozirgi kungacha foydalanilgan va Urartular, Saljuqiylar sulolasi, Usmonlilar, Celayirlar va Qoraqoʻyunlularga oid turli namunalar topilgan qabriston, Kadem Pasha Xotun, Zortul va Van Bitlis va Agʻri yoʻl yoʻllari ustida joylashgan Qoraqoʻyunlularga tegishli. Usmonli -Eron urushlarida gumbazlari katta ahamiyatga ega boʻlgan va hozirda Van koʻli suvlarida faqat ikkita vayron boʻlgan jasad qolgan. Tumandan shimolda Urartulardan qolgani aytilgan Zernaki shahri qoldiqlari bor.

Erjish 1365-1469-yillarda Sharqiy Anadolu, Iroq va Eronda hukmronlik qilgan Ozarbayjon Turkman Qoraqoʻyunlu davlatining poytaxti ham boʻlgan.

Tatvan bilan birgalikda Sharqiy Anadolu mintaqasining eng rivojlangan va uyushgan tumanidir. Savdo hayoti kuchli, ammo uning tabiiy mahsulotlarini, ayniqsa, oltingugurtni qayta ishlash uchun oʻrta sanoat yoʻq. Erjish shakar zavodi shaharning eng muhim tirikchilik manbalaridan biridir. Bundan tashqari, Van koʻli havzasidagi tuman iqtisodiy rivojlanish boʻyicha munitsipalitetlar orasida birinchi oʻrinda turadi. Madaniy havza jihatidan Ahlat va Adilcevaz Van shahriga qaraganda shimoliy Van koʻli chizigʻiga yaqinroqdir. Bu jihatdan Van va Erzurum oʻrtasidagi madaniy oʻtish zonasining xususiyatlarini koʻrsatadi. Folklor unsurlari koʻproq Bitlis havzasining xarakterini koʻrsatadi. Bu mintaqaning demografik va iqtisodiy diqqatga sazovor markazidir. Tabiiy goʻzalliklari tufayli Ahlatdan keyin imtiyozli oʻrin egallaydi. Shaharning Usmonlilar davridagi mahalla tartibi saqlanib qolgan boʻlsa-da, keyingi yillarda koʻp qavatli binolarning koʻpayishi bilan oʻzining asl qiyofasini yoʻqotgan. Bugunga kelib Van koʻli qirgʻoqlari ham xuddi shunday ekologik muammoga duch kelmoqda.

Manbalar