MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gamma tunlami

Gamma tunlami (Phytometra gamma L.) — tunlamlar oilasiga mansub kapalak. Qanotlari yoyilganda 40–48 mm; oldingi qanotlari toʻq qoʻngʻir yoki kulrangroq boʻlib, yunon harfi — gamma (u) shaklidagi kumushsimon dogʻi bor (nomi shundan); Rossiyaning Yevropa qismida, Kavkaz, Markaziy Osiyo va b. yerlarda tarqalgan. Juda koʻp ekinlar: dukkaklilar, sabzavot, makkajoʻxori va b.ni zararlaydi. Tuxumi tiniq oq, yarim shar shaklida, radial joylashgan qirralari bor. Qurti (uz. 40 mm cha) yashil rangda, uch juft qorin oyoqlari bor (shu bilan boshqa tunlamlarpyan farqlanadi). Kurt, gʻumbak va kapalak holida qishlaydi. G.t. larining koʻplab uchib chiqishi harorat 20° va undan ortiq boʻlganda kuzatiladi. Kapalaklari tuxumini 1—2 tadai (hammasi boʻlib 500—1400 gacha) begona oʻtlar, shuningdek yoʻngʻichqa, noʻxat, sholgʻom, kartoshka va b. oʻsimliklarning bargi orqasiga qoʻyadi. Yiliga 2—5 avlod beradi. Bir avlodning rivojlanish davri 25—45 kun. Sernam yillari G.t. juda koʻpayib, ekinlarga sezilarli zarar yetkazadi.

Kurash choralari: yerlarni kuzda haydash, urugʻni oʻz vaqtida ekish, begona oʻtlarni yoʻqotish, qator oralariga ishlov berish; 1 m2 yerdan 2—3 qurt topilganda 80% li texnik xlorofos (1 kg/ga) purkash; tuxum qoʻyish davrida ikki marta ekinzorga 20—50 ming/ga hisobida trixogramma qoʻyish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-apparat

Gamma-apparat, teleradiy apparat — asosan, rak va b. xavfli oʻsmalarni gamma-nurlar bilan davolashda, shuningdek material va buyumlarning nuqsonlarini aniqlashda ishlatiladigan apparat (qarang Defektoskopiya). Kalta fokusli va uzun fokusli turlari bor. Kalta fokuslisi 5 sm gacha chuqurlikdagi oʻsmalarga, uzun fokuslisi undan chuqurroqdagi oʻsmalarga nur berish uchun ishlatiladi. G.-a.ning bir oʻq atrofida aylanadigan (rotatsion) yoki oʻzaro perpendikulyar ikki oʻq atrofida siljiydigan (rotatsion-konvergent) xillari boʻladi. Bemorni toʻgʻri yotqizish, nurlar dastasini kasallik oʻchogʻiga gʻuj tushirish uchun apparatning rentgen, optik yoki mexanik markazlovchilaridan foydalaniladi. G.-a.ning baʼzi turlarida ionlash kameralari bor, bular bemor gavdasidan oʻtgan nurlarni oʻlchab turadi. G.-a. oʻrnatilgan binoning devorlari, shipi va eshigi tevarakatrofga gamma-nurlarni oʻtkazmaydigan qilib ishlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-astronomiya

Gamma-astronomiya - astronomiyaning kosmik jismlar va yulduzlararo muhitning fizikaviy holatini ularning gamma-nurlanishlari boʻyicha oʻrganish bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Yer sunʼiy yoʻldoshlari va kosmik kemalar bortiga gamma-nurlarni qayd qiluvchi asboblar oʻrnatib, ular vositasida kosmik fazoni tekshirish mumkin. Kosmik nurlar (proton va ogʻir atom yadrolari) yulduzlararo gaz atomlari yadrolari bilan toʻqnashganda kosmik gamma-nurlar hosil boʻladi. G.-a. gamma-nurlarni hosil qiluvchi zarralarning kosmik fazoda tarqalishini oʻrganadi, yulduzlararo muhitdagi gazlar zichligini aniklaydi. Kuzatishlarga koʻra 1 m2 yuzaga 1 s da energiyasi 50 MeV dan ortiq boʻlgan 10 ta foton tushadi. Quyoshda portlash yuz berganda energiyasi 0,5 MeV li nurlar hosil boʻlishi ham aniklandi. G.-a. sohasidagi tadqiqotlar kosmologiyada (galaktikalararo qaynoq gazlarni kuzatish), kvazarlar, neytron yulduzlar, galaktika va galaktikadan tashkari rentgen va gammanurlanishlar diskret manbalari tabiatini oʻrganishda muhim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Astronomiya
Gamma-globulin

Gamma-globulin (u-globulin) -qon zardobi oqsilining tarkibiy qismi; tarkibida kasallik kuzgʻatuvchi turli xil mikroorganizmlarni neytrallaydigan immunoglobulinlar boʻladi. "G.-g ." terminini birinchi marta Shvesiya kimyogari A. Tiselius kiritgan (1937).

G.-g . viruslar, bakteriyalar va b.ni zararlab nobud qiladi, shuning uchun bolalarda uchraydigan virusli va infeksion kasalliklar (qizamiq, koʻkyoʻtal, epidemik gepatit, poliomiyelit va h.k.)ni davolash, shuningdek jarrohlik operatsiyalaridan keyingi yiringli asoratlarning oldini olish (stafilokokka qarshi G.-g .) maqsadida ishlatiladi. G.-g . donor qonidan yoki platsentar qon (tuqqandan keyin yoʻldoshdan chiqadigan qon)dan, preparatlari esa maʼlum kasallik bilan ogʻrib tuzalgan kishilar yoki maxsus vaksina yuborilgan hayvonlar (koʻpin-cha ot) qonidan olinadi. Bemorlar bilan muloqotda boʻlgan yoki kasallikni oʻziga yuqtirgan kishilarga profilaktika maqsadida muskul orasiga yuboriladi. G.-g . taʼsirida kasallik yengil kechadi va asoratlar qolmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-defektoskopiya

Gamma-defektoskopiya - buyumlarning ichki nuqsonlarini gamma-nurlar yordamida aniqlash usuli. Metallar (kobalt, iridiy va b.)ning radioaktiv izotoplari chiqarayotgan gamma-nurlarning yutilishini oʻlchashga asoslangan. G-d. bilan ishlayotganda biologik muhofaza zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-karotaj

Gamma-karotaj — togʻ jinslaridagi tabiiy gamma nurlanishni burgʻi quduqlarida oʻrganish usuli. Rus olimlari G. V. Gorshkov, L. M. Kurbatov, A. G. Grammakov, V. A. Shpak (1933) tomonidan ishlab chiqilgan va tavsiya etilgan. Togʻ jinslarida tabiiy y nurlanish tarkibida U va Th ning boʻlishi, ularning parchalanish mahsullari 24lBi, 208TL va b. hamda 40K izotoplarini mavjudligiga bogʻliq. G.-k. oʻtkazish uchun integral yoki spektrometrik ssintillyatsiya apparatlari ishlatiladi. G.-k. uran va toriy rudalarini va ular bilan birga uchraydigan kaliyli tuzlar, slyudalar va nodir metallarni izlash, razvedka qilish va ulardan namuna olishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-kvant

Gamma-kvant (u-kvant) — katta energiyaga (odatda 105 elektron-voltdan katta) ega elektromagnit maydon kvanti. Zarra va antizarralar annigilyatsiyasida hosil boʻladigan fotonlar ham u-kvantlar deyiladi. G.-k.. mas, atom yadrolaridagi kvant oʻtishlar va elementar zarralar oʻzgarishida yuzaga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-nurlanish detektorlari

Gamma-nurlanish detektorlari — q. Yadro nurlanish detektorlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-nurlar

Gamma-nurlar (u-nurlar) — gammanurlanish natijasida ajraladigan nurlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-spektrometr

Gamma-spektrometr - gammanurlanish energiyasini oʻlchaydigan asbob. Magnitli, kristall (difraksion) va ssintillyatsion G.-s. koʻproq ishlatiladi. Magnitli G.-s. ikkilamchi elektronlar (tepki elektronlar, foto-elektronlar, elektron-pozitron juftlar)ni tazushl kilishda ishlatiladi. Magnitli G.-s.ning turi — gamma-godoskop elektronlar trayektoriyasi va energiyasini aniklaydi. Kristall G.-s.ning ishlashi kristall panjarada u-nurlanish difraksiyalanishiga asoslangan. Kristall G.-s. gamma-nurlanish energiyasini juda toʻgʻri oʻlchaydi, lekin tuzilishi murakkab boʻlgani uchun kam ishlatiladi. Gamma-kvant moddaga yutilganda paydo boʻladigan ikkilamchi elektronni ssintillyatsion G.-s. qayd qiladi. Bunday G.-s.ning ajrata olish qobiliyati magnitli va kristall G.-s.nikidan kichik, lekin sodda va ishlatish qulay boʻlgani uchun koʻp qoʻllaniladi. G.-s. yadro reaksiyalarini va elementar zarralarni qayd qilishda, metallurgiya va h.k. sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-spektroskopiya

Gamma-spektroskopiya - gamma-nurlanish spektrlari, energiyasi hamda gamma-yemirilish sodir boʻladigan atom yadrolarining xossalarini oʻrganuvchi spektroskopiya boʻlimi. Gamma-nurlanish spektrlari olish uchun maxsus asboblar ixtiro qilingan (qarang Gamma-spektrometr).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-terapiya

Gamma-terapiya, kyuriterapiya — gamma nurlar taʼsirida davolash; nur bilan davolashning bir turi. G.-t.ning bir necha xili farq qilinadi: distansiyey G.-t. maxsustelegamma-terapevtiv moslamalarda amalga oshiriladi, bunda gamma-nurlar manbai sifatida radioaktiv kobaltdan (koʻproq qiziloʻngach, oʻpka va b. aʼzolarning chuqurroq joylashgan oʻsmalarida) foydalaniladi; applikatsio n usulda radioaktiv gammapreparat bevosita oʻsmaga (teri va teri osti yogʻ qavatidagi) qoʻyiladi; toʻqimalar orasiga G.-t. oʻtkazilganda nurlantirish manbai (igna, granulalar) oʻsmali toʻqima (pastki lab, yonoq, yutqin va b. aʼzolar shilliq qavati raki)ga yuboriladi; boʻshliqlararo G.-t.— G.t.ning bu xilida radioaktiv modda tabiiy boʻshliklar (qiziloʻngach, bachadon, toʻgʻri ichakning xavfli oʻsmalari)ga yuboriladi; radioxirurgik usulda jarroxlik usuli nur berish bilan birga qoʻllaniladi. G.-t. kasalxona sharoitida maxsus apparatlar yordamida amalga oshiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gamma-funksiya

Gamma-funksiya — matematik funksiya, belgilanishi . Leonard Eiler tomonidan kiritilgan.

Gamma-funksiya fanda juda keng qoʻllaniladigan funksiya hisoblanadi. Uning qoʻllanilish sohalari — matematik tahlil, ehtimollar nazariyasi, komninatorika, statistika, atom fizikasi, astrofizika, gidrodinamika, seysmologiya, iqtisodiyot va boshqalar.

Xususan, gamma-funksiya argumentning haqiqiy va murakkab qiymatlari toʻplamlarida faktorial tushunchasini umumlashtirish uchun ishlatiladi.

Taʼrifi

Integral boʻyicha 

Agar  kompleks sonning haqiqiy qismi musbat boʻlsa, u holda gamma-funksiya absolyut yaqinlashuvchi integral nuqtai nazaridan aniqlanadi:
 

Legendre tomonidan kiritilgan ushbu taʼrif, Eiler tomonidan 1730-yilda gamma-funksiyaga berilgan taʼrifdan kelib chiqqan, deyishimiz mumkin:
 

 oʻzgaruvchi kiritilgani tufayli, hozirgi kunda aynan Legendre taʼrifi — gamma-funksiyaning klassik taʼrifi deb tan olinadi. Ushbu integralni boʻlaklarga boʻlib integrallasak,  ekanligini koʻrishmiz mumkin.

Manbalar
Gamon

Gamon, gamonlar (yun. gamos — nikoh, juftlashuv) — jinsiy hujayralardan chiqadigan va urugʻlanishga yordam beradigan moddalar. Oʻz jinsi va qarama-qarshi jins gametalariga maxsus taʼsir koʻrsatib, ularning uchrashuviga, spermatozoidning tuxum hujayraga qoʻshilishiga yordam beradi. Urgʻochi gametalar ajratib chiqaradigan moddalar ginogamonlar (Gg), erkaklari ajratadiganlari androgamonlar (Ag) deb ataladi. G. suvoʻtlar, zamburugʻlar, mollyuskalar, halqali chuvalchanglar, ninaterililar va xordalilarda topilgan. Ayrim Gg lar spermatozoidlarning harakatini kuchaytirsa, boshqasi spermatozoidlarning agglyutinatsiyasini keltirib chiqaradi. Baʼzi Ag spermatozoidlarning harakatchanligini susaytiradi. Boshqalari tuxum kortikal qatlami va tuxum qobigʻini erituvchi spermatozoid lizinining suyuqlanishiga olib keladi. G.lar quyi molekulali birikmalar, oqsillardir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnold Gan

Arnold Pavlovich Gan (1928.1.1, hozirgi Sebej sh., Rossiya) — monumentalist rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). P. Gannknt oʻgʻli. 1955-yildan Toshkentda. Respublika rassomlik bilim yurtida dars bergan (1955—62). Oʻzbekistan mahobatli rangtasviri rivojiga munosib hissa qoʻshdi. Asarlari: Jizzax teatri (Ch. Ahmarov bilan hamkorlikda, 1981), Toshkent metropolitenining Kosmonavtlar bekati (1984), "Turkiston" konsert zali (1994), Ukraina elchixonasidagi "Karpatlar" (1997) devoriy rasmlari, Temuriylar tarixi davlat muzeyidagi vitraj (1996, A. Axmetshin bilan hamkorlikda) va b. Asarlari chet mamlakatlar xususiy galereyalari, respublika muzeylarida saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Otto Hahn

Otto Xan () - nemis kimyogari. Nobel mukofoti laureati (1944).

Asosiy ilmiy ishlari radioaktivlik, yadro kimyosi va yadro fizikasiga oid. Bir qancha izotoplarni va yangi radioaktiv element-protaktiniyni (avstriyalik fizik L. Maytner bilan hamkorlikda) kashf etgan; birinchi boʻlib tabiiy radioaktiv elementlarda yadro izomeriyasini ochgan (1921). Geologik jinslarning yoshini va kristallarning hosil boʻlish jarayonlarini aniqlashda radioaktiv usullarni qoʻllagan; neytronlar taʼsiri ostida uran yadrolarining parchalanishini topgan (nemis fizigi F. Shtrasman bilan hamkorlikda, 1938). Bu kashfiyot yadro energiyasidan foydalanishda dastlabki qadam boʻldi.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
8-martda tugʻilganlar
1879-yilda tugʻilganlar
28-iyulda vafot etganlar
1967-yilda vafot etganlar
Nemis fiziklari
Pavel Gan

Pavel Viktorovich Gan (1894.29.6, hozirgi Sebej sh., Rossiyaning Pskov viloyatida — 1967.29.1, Toshkent) — manzarachi rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1965). 1928-yilda Oʻrta Osiyoga kelib, Samarqandda, 1935-yildan Toshkentda yashagan. Respublika rassomlik bilim yurtida darc bergan (1936—57). Asarlarida Oʻzbekistan, xususan Boʻstonliq manzaralari ("Chirchiq vodiysida", 1952; "Togʻ oqshomi", "Oqshom", 1956; "Chimyon etagida", 1957) aks ettirilgan. Koʻplab etyudlari, portretlarida mehnat ahlini ulugʻlagan, manzaralarida insonni tabiatning ajralmas qismi sifatida aks ettirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Gana (maʼnolari)

Gana:

 Gana — Afrikadagi qad.
 Gana (davlat) (Ghana), Gana Respublikasi (Republic of Chana) — Gʻarbiy Afrikada, Gvineya qoʻltigʻi sohilidagi davlat.
Gang

Gang, Ganga — Hindiston va Bangladeshdagi dare. Uzunligi 2700 km, havzasining maydoni 1120 ming km², Brahmaputra bilan birgalikda 2055 ming km². Himolay togʻlarida 4500 m dan ham balandroq joylardan, irmoqdari Bhagirathi va Alaknandaning qoʻshilishidan boshlanadi. Irmoqlar qoʻshilgach, Ganga Himolay togʻlarining chuqur daralaridan oqadi. Hind okeanining Bengaliya qoʻltigʻiga quyiladi. Quyilish yerida Brahmaputra bilan qoʻshilib, juda katta (100 ming km²) delta hosil qiladi. Eng yirik irmoqlari: oʻngdan — Jamna, Soʻn, Damodar, chapdan — Gomati, Ghaghra, Gandak, Bagmati, Ghugri, Mahananda. Yuqori qismi togʻlardan, quyi oqimi keng Hindgang tekisligidan oqib oʻtadi. Oʻzanining kengligi 400–600 m, quyi oqimida 2 km, koʻpdan-koʻp shoxobcha, kanal, qoldiq oʻzanlar bor, baʼzan botqoqliklar uchraydi. Toʻyinishi turlicha: baland togʻlardagi qor, Himolay togʻlaridagi muzlik va quyi qismi musson yogʻinidan suv oladi. May—sentabr oʻrtalarida toʻlib oqadi. Avgust—sentabr oylarida suv sathi 10–12 m ga, baʼzan 15 m gacha koʻtariladi. Ganganing oʻrtacha suv sarfi 13 ming m³/sek., quyilish yerida 38 ming m³/sek. Ganga (Brahmaputra daryosi bilan birgalikda) sersuvligi jihatidan yer sharida Amazonka va Kongodan keyin 3-oʻrinda turadi. Ganga okeanga yiliga oʻrta hisobda 350 mln. t ga yaqin oqiziq keltiradi. Quyilish joyidan Hardvar shahrigacha (1450 km) kema qatnaydi. Ganganing xoʻjalikdagi ahamiyati juda katta. Ganga va uning irmoqlarl boʻyida Ollohobod, Banoras (Varanasi), Patna, Agra, Dehli, Kalkutta kabi yirik shaharlar joylashadi. Gangadan ayniqsa, oʻrta oqimida sugʻorishda foydalaniladi. Ganga hindularning muqaddas daryosi.

Manbalar 

Hindistondagi daryolar
Bangladeshdagi daryolar
Gangliy

Gangliy ( — ganglion — tugun) — 1) nerv tuguni; nerv hujayralari, tolalari va ular atrofidagi toʻqimalar toʻplami. Vegetativ nerv sistemasida koʻproq, bosh miya va orqa miyada kamroq boʻladi; 2) boʻgʻim xaltasi devori yoki pay qinining oʻzgarishi natijasida paydo boʻladigan va ichida liqildoq moddasi boʻlgan shish. Koʻproq bilak-panja boʻgʻimining orqa (dorsal) tomonida uchraydi. Pianino chaluvchi, kir yuvuvchi, mashinkada yozuvchi kishilarda (erkaklarga nisbatan ayollarda koʻproq) kasb kasalligi sifatida uchrab turadi. Noʻxatdan yongʻoq kattaligigacha boʻladi. G. bor odamning bilagi yoki boldiri koʻpincha ish oxirida qaqshab ogʻriydi. G. oʻz-oʻzidan yoʻqolib ketishi yoki uni jarroxdik yoʻli bilan olib tashlash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganglioblokatorlar

Ganglioblokatorlar, gangliolitiklar, ganglioplegik dorilar — asosan vegetativ gangliylarda nerv qoʻzgʻalishining sinapsdai oʻtishini susaytiradigan moddalar. G. simpatik va parasimpatik gangliylarda bir neyrondan ikkinchi neyronga impuls oʻtishini susaytiradi, natijada arterial tomirlarda qon bosimi pasayadi, periferik tomirlarda (mas, oyoq tomirlarida) qon yurishi tezlashadi, meʼdadan shira chiqishi kamayadi, meʼda-ichak harakati susayadi va h.k. Bunday dorilarga benzogeksoniy, pentamin, pirilen va sh.k. kiradi. G. periferik qon tomirlar spazmida (obliteratsiyalovchi endarteriit), gipertoniya krizi, kauzalgiya, meʼda yarasi, bronxial astmaning baʼzi xillari va b. hollarda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ganglionevroma

Ganglionevroma (ganglioneuroma; lot. ganglion — nerv tuguni + nevroma), ganglioma — vegetativ va markaziy nerv sistemasi turli boʻlimlari gangliy hujayrasining xavfsiz oʻsmasi. Markaziy nerv sistemasida kam uchraydi. Oʻsmirlarda va balogʻatga yetganlarda, koʻpincha xotin-qizlarda uchraydi, sekin oʻsadi. Koʻks oraligining orqasida, qorin pardasining orqasidagi boʻshliqsa va buyrak usti bezida boʻladi. Baʼzan kattagina boʻlib, kapsulaga oʻralib turadi. Umurtqa pogʻonasi yaqinida boʻlganda umurtqa kanalining ichiga qarab oʻsib, orqa miyani ezib qoʻyadi. G. boshqa aʼzolarga tarqalmaydi, lekin koʻp boʻlishi mumkin. Oʻsma jarrohpik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandabuloqsoy

Gandabuloqsoy - Surxondaryo viloyati, Boysun tumanilat" soy. Amudaryoga quyiladigan (oʻngdan) Sherobodsoyning oʻng irmogʻi. Boysun togʻining jan.-sharqiy yon bagʻridagi buloqlardan boshlanadi. Uzunligi 11 km. Bahorda qor, yomgʻir suvlaridan, qolgan paytlarda buloklar suvidan toʻyinadi. G.ning havzasi uncha baland boʻlmaganidan kam suvli, lekin bahorgi jala yomgʻirlardan soʻng suvi koʻpayib, toshqinlar ham boʻlib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Oʻzbekistondagi daryolar
Gandamak shartnomasi

Gandamak shartnomasi - 1879-yil 26 mayda Kobul yaqinidagi Gandamak qishlogʻida Angliya bilan Afgʻoniston oʻrtasida tuzilgan tinchlik shartnomasi. G. sh.ni Afgʻoniston amiri Yoqubxon bilan Buyuk Britaniya hukumatining vakili Lui Kavanyari imzolagan. G. sh.ga muvofiq, Afgʻoniston tashqi siyosat masalasida mustaqil harakat qilishdan mahrum boʻldi; hukumatning ichki siyosatini Britaniyaning Afgʻonistondagi elchisi belgilaydigan boʻlib qoldi. Bundan tashqari Qandahor shahri, Qurram, Sibi, Pishin viloyatlari ingliz hukmronligi ostiga oʻtdi. Xaybar va Michin dovonlarida inglizlar nazorati oʻrnatildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandasoy

Gandasoy — Qashqadaryo viloyati, Yakkabogʻ tumanidagi soy. Yakkabogʻdaryoga chapdan quyiladigan Shoʻrsoyning irmogʻi. Boysun togʻining shim.-gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi 10 ga yaqin mavsumiy suv oqadigan irmoqlarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 10 km. Qor, yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Gandasoyda asosan bahor oylarida suv oqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Gandbol

Gandbol (; hand — „qoʻl“, ball — „toʻp“) yoki qoʻl toʻpi — sport oʻyini. 19-asr oxirida Yevropada paydo boʻlgan. Daniyalik Holger Nielsen ixtiro etgan (1898). Gandbol uchun kattaligi 40x20 m li maydon kerak; ogʻirligi 325-475 g, aylanasi 54-58 sm boʻlgan charm toʻp bilan oʻynaladi. Maydonning ikki tomonida eni 3 m, balandligi 2 m boʻlgan darvozalar oʻrnatiladi. Har bir jamoada 7 yoki 11 oʻyinchi qatnashadi. Oʻyinchi toʻp bilan faqat 3 qadam qoʻyishi va uni qoʻlida 3 soniyagacha tutib turishi mumkin. Oʻyin 2 boʻlimdan iborat boʻlib, erkaklar musobaqasi 1 soat, ayollar musobaqasi 50 daqiqa davom etadi. Xalqaro gandbol federatsiyasiga (, qisqartmasi IHF; 1946-yil 12-iyulda asos solingan) 106 mamlakat aʼzo. 1972-yildan erkaklar, 1976-yildan ayollar gandboli Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan. 1938-yildan erkaklar oʻrtasida, 1956-yildan ayollar oʻrtasida jahon birinchiligi oʻtkaziladi. Oʻzbekistonda gandbol 1923–1924-yillarda paydo boʻlib, birinchi musobaqa 1926-yilda Toshkentda oʻtkazilgan. 1991-yil Oʻzbekiston Respublikasi gandbol federatsiyasi tuzildi. Respublikaning barcha viloyatlarida gandbol boʻyicha bolalar sport maktablari, erkaklar, ayollar va bolalar jamoalari bor. 1991-yildan Oʻzbekistan chempionati muntazam oʻtkaziladi. Oʻzbekiston gandbolchilari terma jamoasi (ayollar) Osiyo chempionatida 4-oʻrinni egalladi va Germaniyada oʻtkazilgan jahon birinchiligi musobaqalarida qatnashdi (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sport ustozlari F. Abdurahmonov, V. Kaplinskiy, xizmat koʻrsatgan sport ustasi, Olimpiya oʻyinlari va jahon chempioni M. Vasilyev, xalqaro miqyosdagi sport ustasi, jahon chempioni S. Zemlyanova, sport ustalari A. Abzalova, Olga Abdulla va boshqalarning gandbol rivojlanishida katta hissasi bor.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 

 Xalqaro gandbol federatsiyasi (XGF) 
 Asosiy qoidalar 

Gandbol
Indira Gandi

Indira Gandi (toʻliq ismi Indira Priyadarshni Neru; 1917.19.11, Ollohobod — 1984.31.10, Dexli) — Hindistonning siyosat va davlat arbobi. J. Nerunint qizi. Shveysariya, Angliya va Hindiston oliy oʻquv yurtlarida taʼlim olgan. 1938 yildan Hindiston Milliy kongressi (HMK) partiyasi aʼzosi. Ingliz mustamlakachilik istibdodiga qarshi kurashda faol qatnashgan. 1947 yilda Hindiston mustaqillikka erishgach, xotin-qizlar harakatida ishtirok etgan. G. 1959—60 yillarda HMK raisi, L. B.

Ulacmpu hukumatida axborot va radioeshittirish vaziri (1964—66), bosh vazir (1966—77). 1977 y.ning mart oyida boʻlib oʻtgan parlament saylovlarida HMK magʻlubiyatga uchradi va hokimiyatni qoʻldan boy berdi. 1977 y.dekabrda yuz bergan ichki ziddiyatlar natijasida HMK ikkiga boʻlinib ketdi va G. 1978 y.ning yanvarda oʻz tarafdorlarining HMK (I) yangi partiyasini tuzdi va uning raisi etib saylandi. 1980 yil muddatidan ilgari boʻlib oʻtgan saylovlarda HMK(I) gʻalaba qildi va G. yana bosh vazir lavozimini egalladi. G. terrorchilar tomonidan otib oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ayol bosh vazirlar
Rajiv Gandi

Gandi Rajiv (1944.20.8, Bombay - 1991.21.5, Shri-Perumpudur) — Hindistonning davlat va siyosat arbobi. Indira Gandining oʻgʻli, Hindiston va Angliya universitetlarida oliy maʼlumot olgan. 1980 yildan Hindiston siyosiy hayotida faol ishtirok eta boshlagan va Hindiston Milliy kongressi (HMK) partiyasining yoshlar tashkiloti ga rahbarlik qilgan. 1981 yil iyunida Hindiston parlamentining xalq (quyi) palatasiga saylangan, 1983 yilining fevral oyida HMK (I) Umumhindiston qoʻmitasining bosh kotibi. 1984 yil 31 oktabrda Indira Gandining oʻlimidan soʻng xalq palatasidagi HMK (I) fraksiyasi rahbari etib saylangan va Xindiston Respublikasi bosh vaziri, 1984—88 yillarda Hindiston Tashqi ishlar vaziri. 1989 yil saylovlarda HMK (I) magʻlubiyatga uchragach, Gandi hukumati isteʼfoga chiqqan. U terrorchilar tomonidan oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gandizm

Gandizm — ijtimoiysiyosiy, diniy-falsafiy taʼlimot. M. K. Gandi tomonidan ishlab chiqilgan va hind milliy ozodlik harakatining mafkurasiga aylangan. G. ga^sh/duiamnazariy asos qilib olingan. Kelib chiqishi qad. hind anʼanalariga borib taqaladi. Ijtimoiysiyosiy masalalarni hal qilishda diniy axloq nuktai nazaridan yondashish bu taʼlimotga xos xususiyat. Yer yuzida "sarvadoyya", yaʼni "umumiy farovonlik jamiyati" qurish gʻoyasini ilgari surgan. Bu maqsadga erishishning usuli — "satyagraxa", yaʼni "kuch ishlatmasdan kurashish"dir. Tarixan shakllangan tartibotlar hamda urfodatlarni saqlab qolish zarur, ularni kuch ishlatmasdan asta-sekin yangi mazmun bilan toʻldirib, qayta qurish kerak. G. jamiyatdagi tengsizlikni rad etadi, kastachilikka qarshi chiqadi. Hindiston mustaqillikka erishganidan (1947) va M. Gandining fojiali oʻlimidan (1948) keyin G. milliy ozodlik kurashi mafkurasi sifatidagi mavqeini yoʻqotdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hindistonda ijtimoiy fikrlar, T., 1973; Djavaharlal Neru, Vzglyad na vsemirnuyu istoriyu, t. 3, M., 1975.
Gandikap

Gandikap (ing. handicap) 1) sport musobaqasida raqib tomonlarning kuchini baravarlashtirish maqsadida kuchsizroq tomonga yengillik berish. Belgilangan shartlar buyicha beriladigan yengillik (masofa yoki vaqtni qisqartirish) fora deyiladi. Fora darajasi musobaqa qatnashchilarining tayyorgarlikdagi farqlariga qarab belgilanadi. G. yengil va ogʻir atletika, qayiq sporti, suvda suzish, shaxmat, shashka musobaqalarida beriladi; 2) turli otlar qatnashadigan poyga.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil