MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Moybaliqlar

Moybaliqlar () -karpsimonlar oilasiga mansub balik,lar turi. Uz. 40 sm gacha, vazni 800 g gacha. Tanasining qorin va anal suzgichlari oraligʻidagi terisi tangachalar bilan toʻliq qoplanmagan. Oʻrta Osiyo va Yevropa daryolari, Tigr va Yefrat daryolari havzalarida bir necha turi uchraydi. Orol dengizi, Sirdaryo va Amudaryoning quyi oqimi va Zarafshon darasida orol moybaligʻi kenja turi; Kaspiy, Azov va Qora dengizda oddiy moybaliq tarqalgan. Orol moybaligʻi oʻtroq, oddiy moybaliq oʻtkinchi hisoblanadi. M. 2—3 yilda voyaga yetadi; yozda 2,6—23,5 mingtagacha uvildiriq tashlaydi. Plankton va baliklar chavogʻi bilan oziqlanadi. Ovlanadi. Soni kamayib ketganligi tufayli ayrim joylarda sunʼiy koʻpaytiriladi.

Manbalar 

Hayvonlar
Moyboʻyoq rassomligi

Moyboʻyoq rassomligi - badiiy moybuyoklarda (baʼzan lok ham ishlatib) yaratiladigan rangtasvir turi. Bunda boʻyoq neorganik pigmentlarni oqartirilgan zigʻir moyida (baʼzan yongʻoq va kungaboqar moyi qoʻshiladi) iylanib hosil qilinadi. Moyboʻyoq bilan, asosan, maxsus grunt (dastgoh Moybuyoq rassomligida) yoki ohakdi suvoq (mahobatli Moybuyoq rassomligida) bilan qoplangan matoga, shuningdek, karton, yogʻoch, metallga ishlanadi. Moybuyoq rassomligi tasvir usulining ifodaliligi va dinamikasi bilan boshqa rassomlik texnikalaridan ajralib turadi. Tekis yuzada hajm va kenglik tasavvurini yaratish, boy ranglar taassurotini va tuslar nafisligini koʻproq hosil qilish imkonini beradi. Moybuyoq rassomligi texnika usullari xilma-xil: qoplama (xira) va lessirovkali (shaffof), qobiqli (quyuq) va fakturali (rel-yefli), nafis va silliq qilib boʻyoq berish mumkin. 19-asr boshigacha kartina sirtini lok aralashmali boʻyoq bilan koʻp qatlamli (bir necha bor) boʻyash va soʻnggi boʻyash asosiga qurilgan. Moybuyoq rassomligi uchun 19-asr boshidan toza gruntga yoki yupqa rangli yoki tusli xomaki boʻyoq ustiga alla prima (tez surʼatda dadil) boʻyoq yotqizish koʻproq harakterli; lok kam ishlatiladi. Moybuyoq rassomligi haqidagi ayrim yozma maʼlumotlar antik davr va oʻrta asrlarda yaratilgan qoʻlyozmalarda uchraydi. 15-asr 1-yarmida Ya. van Eyk tomonidan takomillashtirilgan dast-gohli Moybuyoq rassomligi keng tarqaldi, 16-asrdan u rassomlik sanʼatining yetakchi texnikasiga aylandi.

Manbalar
Moyli ekinlar

Moyli ekinlar — urugʻi va mevasidan moy olish uchun ekiladigan ekinlar guruhi. Gulxayridoshlar (gʻoʻza), murakkabguldoshlar (kungaboqar, maxsar), labguldoshlar (perilla, lallemansiya), butguldoshlar (raps, xantal), dukkakdoshlar (soya, yer yongʻoq) va boshqa turli botanik guruxlarga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklarni oʻz ichiga oladi. Bulardan baʼzilari qotuvchi moy beradigan daraxtlar (kokos palmasi va moyli palma, kakao, tunga), boshqalari suyuq moy beradigan oʻtsimon oʻsimliklar (soya, kungaboqar, zigʻir) hisoblanadi. Moyli ekinlar urugʻi, mevalarida, ayrimlari (chufa) tuganaklarida moy toʻplaydi. Moyli ekinlarning urugʻi va mevasida toʻplanadigan moy miqdori (mutlaq quruq moddaga nisbatan % hisobida): kanopda 18—20, chigitda 17—29, soyada 13—37, kungaboqarda 29—57, yer yongʻoqda 41—57, rapsda 48—50, koʻknorda 46— 56, moyli zigʻirda 35—52, kanakunjutda 48—55, kunjutda 50—65. Moyli ekinlar moylari suyuq, yarim suyuq va qotuvchi boʻlib, presslab yoki ekstraksiyalab olinadi. Oʻsimlik moylari bevosita oziq-ovqat maqsadlarida, konservalar tayyorlashda, konditer mahsulotlari, margarin olishda, lok-boʻyoq, sovun pishirish, toʻqimachilik, atir-upa sanoatlari, tibbiyotda, shuningdek, moylash materiali sifatida ishlatiladi. Yogʻmoy ishlab chiqarish chiqindilaridan kunjara va shrot chorva mollari uchun konsentrat ozuqa hisoblanadi.

Moyli ekinlarning kelib chiqishi turlicha. Yovvoyi kungaboqarning vatani — Shimoliy Amerika. Kanakunjut va kunjut esa Afrikadan, raps va koʻknor Oʻrta dengiz atroflaridan tarqalgan, yer yongʻoqning vatani — Janubiy Amerika; gʻoʻza Hindiston, Xitoy, Perudan tarqalgan. Jahon dehqonchiligida soya, yer yongʻoq, kungaboqar, zaytun, raps, kunjut, kanakunjut, moyli zigʻir katta ahamiyatga ega.

Oʻzbekiston florasida yovvoyi Moyli ekinlar ning 500 turi aniqlangan. Oʻzbekistonda yogʻmoi sanoatining asosiy xom ashe bazasini bir yillik moyli ekinlardan gʻoʻza tashkil etadi. Shuningdek, zigʻir, soya, raps, kunjut, maxsar va boshqalarning urugʻlari ham qayta ishlanadi. Halima Otaboyeva.

Manbalar
Moylisoy

Moylisoy () — Qirgʻiziston Respublikasi Jalolobod viloyatidagi shahar (1956-yildan), Moylisuv daryosi (Qoradaryoning oʻng irmogʻi) sohilida, Fargʻona tizmasining gʻarbiy tarmoqlari orasida. Tentaksoy temir yoʻl tugunidan 50 km. Aholisi 30 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). M.da elektr lampalari va elektr izolyasiya materiallari zavodlari, goʻsht kombinati, tikuvchilik fabrikasi, TETS, elektromexanika texnikumi, tibbiyot bilim yurti, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar bor. M. yaqinida neft va gaz koni ishlab turibdi. M.dan Oʻshga gaz quvuri oʻtkazilgan.

Manbalar
Moylisuv

Moylisuv () — Fargʻona vodiysidagi daryo (suvi tarkibida neft bulganidan dare M. deb atalgan). Fargʻona tizmasidagi Boyboshota togʻining shimoli-gʻarbiy yon bagʻridagi Katmonkoʻl kulidan (4000 m), Kerey nomi bilan boshlanadi. Sarasuvsoy, Mustu, Samandiq, Saribiya, Asivaz soylari bilan qoʻshilib M.ni qosil qiladi. Uzunligi 87 km, eng yirik irmogʻi bilan 107 km. Havzasi 748 km². M. yuqori oqimida Koʻprikboshi qishlogʻigacha chuqur doirasimon vodiysida, Izboskan qishlogʻigacha adirlardan (balandligi 1000–1500 m) oqadi. Qor, yomgʻir va buloqlardan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 9,15 m³/sek. Martdan avgustgacha M. sersuv boʻladi (77,6%). Andijon viloyatining Izboskan tumani yerlarini sugʻoradi. Soy vodiysida Qirgʻizistonning Moylisoy shahri, Koʻktosh shaharchasi va Oʻzbekistonning Izboskan qishlogʻi joylashgan.

Manbalar 

 

Qirgʻizistondagi daryolar
Moylisuv neft-gaz koni

Moylisuv neft-gaz koni - Qirgʻizistonning Jalolobod viloyatidagi kon. Moylisoy shahridan 6 km jan. da. 1907-yilda topilgan. Jami 5 ta strukturaning turtinchisi sanoat ahamiyatiga molik. Kon joylashgan hudud shim.dan jan. tomon 1600 m dan 600 m gacha pasayib boradi. Dastlabki neft 1948-yil kovlangan quduqdan otilib chiqqan. 1950-yildan neft va gaz olina boshladi. Gaz uyumlari boʻr yotqiziqlari gorizontlarida aniqlangan.

Moylisuv neft-gaz koni paleozoy, mezozoy va kaynozoy erasiga mansub jinslarda joylashgan. Paleozoy yotqiziqlari toʻq yashil argillitdan iborat. Mezozoy yotqiziqlari yura va boʻr qatlamlaridan tashkil topgan, qalinligi 60–70 m boʻlgan kulrang va qizgʻish qumtosh, alevrolit hamda giltoshlardir. Bur davri yotqiziqlari umumiy qalinligi 900–1000 m qalinlikdagi giltosh va alevrolitlardan tuzilgan. Paleogenning umumiy qalinligi esa 250–286 m. Baqtriya yotqiziqlarida strukturaning uz. 13–14 km, eni 3,5 km. Konning 9 ta gorizontida gaz mavjud. Gorizontlarning umumiy qalinligi 52 m gacha, gʻovakligi 10—25%. Qatlam bosimini dastlabki koʻrsatkichi 16,8— 33,2 Mpa. Uyumning uz. 2,5–5 km, eni 1,0—2,1 km. Quduqlar debiti 5—523 ming m³/sut. Gazning havoga nisbatan zichligi 0,626—0,670. Metan miqdori 94,6—96,8%. Qatlam suvlari, asosan, xlorkalsiyli.

Manbalar
Moychechak

Anthemis, Matricaria, Bellis, Leucanthemum va Tripleurospermum kabi turli avlod o'simliklarining umumiy nomi. U romashka oilasiga mansub deb  (Asteraceae) tasniflanadi.

Turlari 
 Anthemis altissima - kal romashka
 Anthemis chia - oq romashka, sariq romashka
 Anthemis cotula - it romashka
 Anthemis nobilis - nemis romashka
 Anthemis pauciloba - tog 'romashka
 Bellis perennis - o'tloqli romashka, ingliz romashka
 Xrizantema maksimal - Margrit romashka yoki nemis romashka
 Leucanthemum vulgare - katta romashka, oq oy romashka, ho'kiz romashka
 Matricaria romashka - oddiy romashka, oddiy romashka, romashka, dorivor romashka
 Tripleurospermum perforatum - soxta romashka

Tibbiyotda foydalanish 
Moychechak spazmni yo'qotish, gaz va hayz ko'rish og'rig'ini yo'qotishda foydali ekanligi ta'kidlangan. Moychechakdagi alfa bisabolol moddasi yaraga yaxshi ta'sir qiladi; Azulen yurak urishiga qarshi samarali. Gastrit va yarali kolitni davolashda qo'llaniladi. Bundan tashqari, og'iz infektsiyalarini davolaydi.
zaharlanish ; Ege universiteti farmatsiya fakulteti Farmakognoziya kafedrasi mudiri Prof. Dr. Bijen Kivchakning so'zlariga ko'ra, moychechak choyi dorilar bilan o'zaro ta'sir qiladi va romashkaning ayrim turlari jiddiy zaharlanishga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, romashka Turkiyadagi zaharni nazorat qilish markazlariga kelgan etakchi holatlardan biri bo'lib, ba'zi turlari pestitsidlarni tayyorlash uchun ishlatiladi.
Klinik sharoitda takrorlanmagan, faqat hayvonlarda o'tkazilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, romashka ba'zi oshqozon-ichak kasalliklari xavfini kamaytirish orqali sog'lom hazm qilishga yordam beradi. Masalan; Kalamushlar ustida olib borilgan bir nechta tadqiqotlarda romashka ekstrakti diareyadan himoya qilish potentsialiga ega ekanligi aniqlangan. Bu foyda romashka yallig'lanishga qarshi xususiyatlariga bog'liq deb hisoblanadi. Kalamushlarda o'tkazilgan yana bir tadqiqotda romashka oshqozon yarasining oldini olishda samarali ekanligi aniqlandi. Oshqozonning kislotaliligini kamaytirish orqali romashka oshqozon yarasi rivojlanishiga hissa qo'shadigan bakteriyalarning ko'payishini nazorat qilishi mumkin. Ushbu topilmalarga qaramay, romashka ovqat hazm qilish tizimidagi rolini tasdiqlash uchun ko'proq klinik tadqiqotlar talab etiladi.
Inflorescence boshlari gullashdan oldin yig'iladi va soyada quritiladi. U tarkibida efir moylari, qatronlar, achchiq moddalar va fenolik birikmalar mavjud. 1% choy shaklida ertalab och qoringa bir stakan ichish mumkin. U diuretik, ishtahani ochuvchi, tinchlantiruvchi va gazni hazm qiluvchi ta'sirga ega. Og'riq qoldiruvchi vositalar to'plami, terapiya bezovta qiluvchi ta'sirga ega. Bundan tashqari, bo'yash materiali sifatida ishlatiladi.
Nemis romashka (Anthemis nobilis) Markaziy Yevropada o'sadi va yetishtiriladi. Tishli gullar oq rangga ega. Turkiyada 50 ga yaqin Anthemis turlari mavjud va ular Izmir romashka, yovvoyi romashka va oq romashka kabi nomlar bilan mashhur.

Manba 

Gullar
Pages with unreviewed translations
Moyqaragʻan

Moyqaragʻan (Calophaca tianschanica) — burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 20—75 sm. Bargi patsimon, qattiqtukli, uz. 4–5 mm. Guli 2— 8 tadan toʻdalangan. Dukkagi bir uyali, silindrsimon, uz. 22–32 mm. Urugʻi qoʻngʻir, uz. 3–4 mm. Iyun—iyulda gullab, iyul—avgustda meva tugadi. M. Toshkent va Surxondaryo viloyatlarining togʻliq tumanlarida usadi. Manzarali oʻsimlik sifatida ham oʻstiriladi.

Manbalar
Moyqutlar

Moyqutlar () — chumchuqsimonlar turkumiga mansub sayroqi qushlar oilasi. Uzunligi 10—25 sm. Pati xira kulrang, qoʻngʻir yoki yashil tusga yaqin. 40 tacha urugʻga mansub 240 turi maʼlum. Yevrosiyo, Afrika, ayrim turlari Avstraliya va bitta turi Shimoliy Amerika (Alyaska) da tarqalgan. Oʻrmon, butazor, bogʻlar, qamishzor va dashtlarda yashaydi. Hasharotlar, baʼzi turlari mevalar bilan oziqlanadi. Ayrim turlari, mas, krrabosh M. yaxshi sayraydi. Oʻzbekistonda M.ning 9 ta urugʻi (penochkalar, kurgalaklar, asl moyqutlar, toʻqay chumchuqlar, jiqjiklar va boshqalar) va 28 turi uchraydi. Togʻ oʻrmonlari va bogʻlarda kulrang moyqut va zavirushka, Qizilqumda choʻl moyquti uya quradi.

Manbalar 

Qushlar
Moki

Moki — 1) tikuv mashinasi asosiy qismlardan biri — maxsus moslama. Chok tikilayotgan paytda tikuv mashinasi ignasi hosil qiladigan ustki ip izmasiga pastki ipni oʻtkazib beradi; 2) toʻquv dastgohitsa tanda iplari orasidan arqoq iplarini olib oʻtadigan moslama. M. ichida arqoqipi oʻralgan naycha boʻladi. M. homuza (arqoq ipi bilan tanda ipi orasida hosil qilinadigan koʻz) ichida erkin yoki majburiy harakat qilib, bir qutidan ikkinchisiga oʻtadi. M. harakati davomida arqoqipi naychadan boʻshalib xrmuzaga tashlanadi. Naychadagi arqoq ipi bir marta (koʻp homuzali dastgohdar uchun) yoki koʻp marta tashlab oʻtishga yetarli boʻlishi kerak. Qad. toʻquv dastgohlarida M.ni homuza tirqishidan toʻquvchi qoʻlda olib oʻtkazardi. Hozirgi avtomatik toʻquv dastgohdarida zarb mexanizmlari yordamida M. oʻz-oʻzidan borib keladi (qarang Toʻquvchilik).

Ilgari M. yogʻoch (palma, shamshod, oʻrik va boshqalar), hayvon shohidan yasalgan, hozir, asosan, temir va poʻlatdan yasaladi. M.larning oʻrtasi toʻrtburchak shaklida oʻyilib, ikki yonida teshik (koʻz) qilinadi (naychadagi ip uchi shu teshikdan oʻtkaziladi). M. koʻzi, odatda, chinnidan qilinadi. Yogʻoch M.ning ikki uchi oʻtkirlanib, metall uchlik kiydiriladi.

Qanday toʻquv dastgohlarida ishlatilishiga karab, M.lar avtomat dastgoh M.si (ichidagi uzunchoq boʻshliqqa ipli naycha joylashadi), mexanik dastgoh. M.si (oʻrtasida ipli naycha oʻrnatish uchun metall sterjen boʻladi), movut toʻqishda ishlatiladigan M. va boshqa xillarga boʻlinadi (rasmga k,.). Mexanik dastgohlarda M. ichidagi naycha arqoq ipi tugasa, boʻsh naychani toʻliq naychaga almashtirish uchun dastgoh, toʻxtatiladi, avtomat dastgohlarida esa bu ish ular ishlab turgan paytda avtomatik tarzda bajariladi.

Adabiyot 
 Olimboyev E. vab., Toʻquvchilik tex-nologiyasi va toʻquv stanoklari, T., 1987.

Manbalar
Molalash

Molalash, mola bostirish — yerda namni saqlash, ekishni sifatli oʻtkazish va sugʻorish uchun qulay sharo-it yaratish maqsadida ekinlar ekish oldidan oʻtkaziladigan agrotexnikaviy tadbir; shudgor oʻnqir-choʻnqirini yoʻq qilish, yerdagi namni saqlash, ekishni sifatli oʻtkazish va sugʻorish uchun sharoit yaratish maqsadida mola yordamida bajariladi. Haydalgan yer yuzasining tekislanish darajasi mola yuritish tezligi va yoʻnalishiga bogʻliq. Molani yer haydash yoʻnalishiga nisbatan koʻndalangiga yoki uchastkaning diagonali boʻyicha yurgizilsa, yer tekislash sifatli boʻladi. Yogʻoch mola bostirilganda shudgor yuzasi 7,5 sm gacha zichlashadi. Koʻklam qurgʻoqchil kelganda M. foydali, shuning uchun ekin kechki muddatlarda ekilayotganda dalaga 2—3-marta mola bostiriladi. Yetilgan yergagina mola bostirish kerak. M.dan asosiy maqsad: bahorda, asosan, tuproqning pastki qavatlaridan kapillyar gʻovaklar orqali namning bugʻlanishini kamaytirish, yirik kesaklarni uvoqlash. Keyingi vaqtlarda yengil tuproqli yerlarni M.da zanjir bilan bir-biriga ulangan 4 ta chorqirrali sixmoladan foydalanilmoqda (qarang Boronalash).

Manbalar
Molamyayn

Molamyayn, Moulmeyn — Myanmadagi shahar. Moi millim viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 250 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Yirik temir yoʻl stansiyasi. Andaman dengizining Moutama qoʻltigʻi so-hilidagi port (asosan, oʻrmon mahsulotlarini chetga chiqarish uchun moʻljallangan). Taxta tilish, sholi oklash, kema taʼmirlash korxonalari, toʻqimachilik fabrikalari bor. Hunarmandchilik rivojlangan. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

 

Myanma
Molasslar

Molasslar (frans. moleasse, lot. mollis — yumshoq) — burmalangan mintakalar rivojlanishining orogen bosqichida litosfera plitalarining orasida siqilishi natijasida hosil boʻlgan togʻ jinslari kompleksi. M. deyarli da-gʻal boʻlakli jinslar majmuasidan iborat. Asosan, togʻ oddi va togʻ etagi maydonlarida yotqizilgan boʻlib, qumtosh, alevrolit, konglomerat, gil, mergel va ohaktosh qatlamlaridan tashkil topgan. Alp togʻlari yaqinida M.ning qalinligi 2500–3000 m. Markaziy Osiyoda kaynozoy erasiga mansub M. oʻrganilib. ular chekka (geosinklinal oblastlar) va kontinental turlar hamda mayda stratigrafik boʻlimlarga ajratilgan. M. dengizdagi kulrang gillar, alevrolitlar va qumtoshlardan tashkil topgan quyi va kontinental konglomerat lardan tuzilgan yuqori qismlarga boʻlinadi. Koʻpincha M. tarkibiga eva-poritlar va koʻmir yotqiziklari kiradi, quyi M.lar esa neft va gazli (mas, Kavkazda). Vulkanik togʻ jinslari boʻlaklaridan tuzilgan qatlamlar vulkanogen M.lar deb yuritiladi.

Manbalar
Molguzar togʻlari

Molguzar togʻlari, Morguzar togʻlari — Turkiston tizmasining shimoliy etaklari (Jizzax viloyati)dagi togʻlar. Molguzor nomini tadqiqotchilar mor — ilon izi yoʻl yoki margʻzor — maysazor soʻzlaridan deb izohlaydilar. Togʻlar janubi-sharqdan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi (Qizilchagat balandligi) 2620 m. Nur-ota tizmasidan Ilonoʻtti togʻ yoʻlagi orqali ajralgan. Shimoli-sharqiy yon bagʻirlaridan boshlanadigan koʻpgina soylarning (Zominsuv, Pishagʻarsoy, Ravotsoy va boshqalar) konus yoyilmalari qoʻshilishidan prolyuvial shleyf vujudga kelgan. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri Sangzor daryosi vodiysiga tik tushgan. Gersin burmalanishida hosil boʻlgan. Molguzar togʻlari silurdevon davrlarining qumtosh, slanets, ohaktosh, porfiritlaridan tashkil topgan. Togʻlarning relyef xususiyatlari ularni tashkil qilgan jinslarning litologik tarkibiga qarab turlicha shakllarga ega. Togʻlar kuchli parchalangan. Qoyali nayzasimon choʻqqilar koʻpincha chuqur daralar, platosimon yuzalar va keng togʻ bellari bilan almashib keladi. Iqlimi kontinental. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —9°, iyulniki 15° (Koʻlsoy). Yillik yogʻin miqdori 440 mm. Quyi past togʻli qismida chala choʻl subtropik mintaqa 700–1200 m gacha ifodalangan. Tub jinslar kalin lyossimon yotqiziqiar bilan qoplangan. Toʻq boʻz tuproqlarda turli oʻtli bugʻdoyiqzorlar, 1200–1800 m, baʼzan 2000 m gacha oʻrtacha balandlikdagi togʻ yon bagʻirlarida yuvilgan jigarrang tuproqlarda butazor va siyrak archazorlar tarqalgan. Quyi yarusda bugʻdoyiklar va boshqa boshoklilar oʻsadi. 2600 m balandlikda dasht mintaqasi mavjud. Molguzar togʻlarining Turkiston tizmasi bilan tutashgan joyida Zomin xalq oʻrmon davlat qoʻriqxonasi, Zominsoyning yuqori oqimida Zomin xalq bogʻi (milliy bogʻ) joylashgan. Togʻlar boy rekreatsiya resurelariga ega.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Moldavan tili

Moldavan tili — roman tillaridan biri, Moldova Respublikasida va unga qoʻshni davlatlarda tarqalgan; 3 mln. ga yaqin kishi soʻzlashadi. Shevalari shim.-gʻarbiy, shim.-sharqiy, markaziy va jan.-gʻarbiy guruxdarga ajratiladi. Rumin va moldova tillari bir xil til deb hisoblanadi. Sovet davrida rumin tili kirill alifbosida yozilib, “moldova tili” deb atalgan va sovet olimlari uni mustaqil til deb bilishgan. Hozirda u rumin yoki moldova deb ataladi. Faqat adabiy meʼyor sohasida, xususan, fonetikada (talaffuz jonli tilga yaqin) va leksikada (rus tilidan oʻzlashgan soʻzlar koʻp) baʼzi tafovutlar kuzatiladi. Moldavan tilida 4 artikl, lablanmagan unlilardan I, E, diftonglar, 2 ta grammatik jins kategoriyasi mavjud.

1989-yilda lotin alifbosi asosidagi yozuvga oʻtish haqida qaror qabul qilingan.

Yana qarang 

 Rumin tili

Manbalar 

Tillar
Moldiboyev Abdilas

Moldiboyev Abdilas [1906.24.6 (7.7), Qirgʻiziston, Kemin tumani — 1978.31.5, Bishkek] — qirgʻiz kompozitori va xonanda (tenor). Qirgʻiziston xalq artisti (1937), qirgʻiz kompozitorlik musiqasi asoschilaridan. Moskva konservatoriyasida taʼlim olgan (1940—41 va 1947—50). Qirgʻiziston musiqali drama teatrida (1933-yildan), Qirgʻiziston opera va balet teatrida (1942-yildan) xonanda. Qirgiziston kompozitorlar uyushmasi raisi (1939— 67). V. Vlasov, V. Fere bilan hamkorlikda "Oychurek" (1939), "Manas" (1946) birinchi qirgʻiz operalari, A. Veprik, M. Abdrayev bilan hamkorlikda Qirgʻiz davlat madhiyasi (1946), "Toʻxtagʻul" operasi (1958) ni yaratgan. Ommaviy va bolalar qoʻshiqlari, romanslar, xor asarlari muallifi. Musikali drama va operalarda Kulchoronun, Sirgak ("Oychurek", "Manas"), Teltey ("Aydar va Oysha", A. Omonboyev va boshqalar), Asker ("Arshin mol olon", U. Hojibekov), Toʻle-gen ("Qiz Jibek", Ye. Brusilovskiy) va boshqa partiyalarni maxrrat bilan ijro etgan. Toʻxtagʻul nomidagi Qirgʻiziston Davlat mukofoti laureati (1970). Kirgiz opera va balet teatriga M. nomi berilgan.

Manbalar
Molekulyar akustika

Molekulyar akustika — moddalarning tarkibi va xossalarini akustik usul bilan, ularning akustik xossasini esa molekulyar nuqtai nazardan oʻrganadigan fizik akustika boʻlimi. Molekulyar akustikada tovush toʻlqinlarining akustik xossalari, yaʼni moddalarda tarqalish tezligi va yutilish koeffitsiyentlarining temperatura, bosim va boshqa omillar bilan bogʻlikligi oʻrganiladi. Molekulyar akustika 20-asr 30-yillaridan boshlab, yaʼni koʻpgina moddalarda tovushning tarqalishida dispersiya hodisasi kuzatilganidan keyin, ayniqsa, tez rivojlana boshladi. Molekulyar akustikada tekshiriluvchi obyekt sifatida, odatda, ultratovush olinadi: gazlarda chastotalari W—W Gs li ultratovushlar, suyuqlik va qattiq moddalarda 105—10* Gs li ultratovushlar, chastotasi ~1010 Gs (qarang Gipertovush) li tovushlar tekshiriladi. Qisqa, vaqt davomida sodir boʻladigan jarayenlarning kinetikasini oʻrganadigan akustik usulni kam miqdordagi moddalarni yuqori bosim va turli temperaturada katta aniklik bilan tekshirishga imkon beradigan yagona usul desa boʻladi. Suyuqliklarda tovush tezligini va uning temperaturaga bogʻliq ravishda oʻzgarishini, mas, eritmalardagi ionlarning oʻzaro taʼsiri va boshqalarni aniqlash muhim ahamiyatga ega. Tovushning yutilish koeffitsiyenta moddalardagi ichki ishkalanish, issiklik oʻtkazuvchanlik va relaksatsiya bilan bogʻliq boʻlgan jarayonlardan aniqlanadi. Molekulyar akustikaning koʻpgina masalalari optik, spektroskopik va boshqa kompleks usullar bilan hal qilinadi. Molekulyar kuchlar tabiati, molekulyar jarayonlar kinetikasi, issiklik sigʻimi nazariyasi, yorugʻlikning sochilishi va shahrik. muhim masalalarni xal qilishda Molekulyar akustikaning ahamiyati katta.

Manbalar
Molekulyar generator

Molekulyar generator - kogerent (fazalari orasidagi nisbat oʻzgarmas boʻlgan) elektromagnit tebranishlarni molekulalarning majburiy kvant oʻtishlari hisobiga generatsiyalaydigan (hosil qiladigan) maxsus qurilma. Unda molekulalar dastlabki energetik holatdan pastroq ichki energetik holatga oʻtadi. M.g.da kogerent tebranishlarning generatsiyalanishi yuz berishi uchun ushbu 2 shart bajarilishi lozim: asbobning ish xajmida dastlabki xrlatidagi zarralar soni ichki energiyasi kichikroq boʻlgan holatdagi zarralar orasidagi bogʻliklik (musbat teskari aloka) taʼminlanishi lozim. M.g.da birinchi shart molekulalar da-stasini elektrostatik usulda saralash yoʻli bilan, ikkinchi shart (teskari aloqa) tebranishning tarqalish chastotasiga sozlangan xajmiy rezonator yordamida amalga oshiriladi. Molekulalar dastasi molekulalar manbadan vakuumga tor tirqishlar yoki kapillyar orqali chiqayotganda shakllanadi. M.g.ni rus olimlaridan N. G. Basov, A. M. Proxorov va ulardan mustaqil ravishda amerikalik olimlar U. Tauns, J. Gordon, X. Seyger 1954-yilda ixtiro qilgan. Bu kurilma ammiak (NH3) molekulalarida ishlab, yuqori monoxromatik va turgʻun (24840 MGs) chastotatali, mikrotoʻlqin diapazonli (1=1,24 sm) elektromagnit tebranishlarni hosil qiladi. M.g.dagi ammiak molekulalari dastasining quvvati 10~8 Vt, turgʻunlik chastotasi esa 10 7— 10~’’ boʻladi.

Keyinchalik sm va mm li toʻlqinlar diapazonida ishlaydigan M. g.lar va 21 sm li toʻlqin uzunligida ishlaydigan (vodorod atomlari dastasidan foydalaniladigan) kvant generatorlari yaratildi. Bu asboblar kvant kuchaytirgichlar kabi, mazer deb ham ataladi. Molekulyar gazlar bilan ishlaydigan optik diapazonli kvant generatorlarni (qarang Lazerpar) ham M.g. desa boʻladi, chunki ular tuzilishi va boshqa xossalari bilan M.g.ga oʻxshab ketadi.

Manbalar