Mixail Devyataev

Mixail Petrovich Devyataev (   ; Moksha / Erzya : Mixail Petrovich Devyataev; 1917-yil 8-iyul - 2002-yil 24-noyabr) Sovet qiruvchi uchuvchisi, Boltiq dengizidagi Usedom orolidagi fashistlar kontslageridan aql bovar qilmaydigan tarzda qochib ketgani bilan tanilgan inson.

Erta hayot va harbiy martaba 
1917-yilda Torbeyevoda tug'ilgan Mixail mordoviyalik dehqon oilasida tug'ilgan 13-farzand edi. 1938-yilda daryo navigatsiyasi maktabini tamomlagan va Volgada kichik kema kapitani bo'lib ishlagan. Oʻsha yili u Qizil Armiya safiga chaqirilib, Chkalov nomidagi uchish maktabida taʼlim ola boshladi va uni 1940-yilda tamomladi

Devyatayev Ikkinchi Jahon urushining dastlabki ishtirokchisi bo'lib, Germaniya Sovet Ittifoqiga hujum qilganidan 2 kun o'tgach, 1941-yil 24-iyunda birinchi marta Ju 87 samolyotini yo'q qildi. Tez orada u Qizil Bayroq ordeni bilan taqdirlandi. 23-sentabr kuni u og'ir yaralangan (chap oyog'i). Kasalxonada uzoq vaqt yotgandan so'ng u Po-2 bo'limiga, so'ngra tibbiy aviatsiyaga tayinlandi. 1944-yilning may oyida mashhur sovet askari Aleksandr Pokrishkin bilan uchrashuvidan so'ng u qiruvchi uchuvchi sifatida o'z vazifalarini davom ettirdi. 104-gvardiya qiruvchi aviatsiya polkiga qarashli eshelon komandiri, katta leytenant Devyatayev dushmanning 9ta samolyotini yoʻq qildi.

Qo'lga olinishi va qamoq 
1944-yil 13-iyul sanasida Devyataev Lvov yaqinida nemislar nazorati ostidagi hududda urib tushirildi va Lodz kontslagerida saqlanayotgan harbiy asirga aylandi. U 13-avgustda qochishga urindi, lekin qo'lga olindi va Zaksenxauzen kontslageriga o'tkazildi. Tez orada u o'zining ahvoli xavfli ekanligini tushundi, chunki sovet uchuvchisi sifatida u haddan tashqari shafqatsizlikni kutishi mumkin edi; shuning uchun u Nikitenko ismli o'lgan sovet piyoda askari bilan shaxsini almashishga muvaffaq bo'lgan.

Keyinchalik Devyataev Usedomdagi lagerga, Peenemünde orolidagi nemis raketa dasturida ishlaydigan majburiy mehnat ekipajining bir qismi sifatida ko'chirildi. Saqlangan lager yozuvlarida u mahbus 11024 Dewjatajew, Mixail sifatida to'g'ri ko'rinadi. Ayanchli sharoitlarida mahbuslar uchish-qoʻnish yoʻlaklarini ta’mirlashga va portlamagan bombalarni qoʻlda tozalashga majbur boʻldilar. Yovuz qo'riqchilar va itlar bilan xavfsizlik qat'iy ta'minlangan va qochish imkoniyati deyarli yo'q edi. Shunday bo'lsa-da, 1945-yilning fevraliga kelib Devyatayev, qanchalik uzoq bo'lsa ham, qamoqxonadagi o'limdan ko'ra qochish imkoniyati afzalroq degan xulosaga keldi.

Qochish 
Devyatayev yana 3ta mahbusni (Sokolov, Krivonogov va Nemchenko) ularni ozodlikka chiqishni ishontirishga muvaffaq bo'ldi. Ular kechki ovqat vaqtida, qo'riqchilarning ko'pchiligi ovqat xonasida bo'lgan paytda qochishga qaror qilishdi. Sokolov va Nemchenko boshqa mahbuslar bilan erkin muloqot qilish va o'z rejalarini muvofiqlashtirish uchun chet tillarini bilmagani uchun faqat sovet fuqarolaridan iborat ishchi guruhini yaratishga muvaffaq bo'ldi.

1945-yil 8-fevralda tushlik vaqtida 10ta sovet asirlari, jumladan Devyatayev uchish-qoʻnish yoʻlagida ishlayotganida, ishchi toʻdadan biri Ivan Krivonogov lomni olib, qoʻriqchini oʻldirdi. Yana bir mahbus Piter Kutergin tezda qorovul kiyimini yechib, kiyib oldi. "Qo'riqchi" boshchiligidagi ishchi guruh lager komendantining He 111 H22 bombardimonchi samolyotini hech kimga befarq qoldirib, oroldan uchib ketishga muvaffaq bo'ldi. Devyatayev samolyotni boshqargan edi.

Nemislar bombardimonchini ushlab qolishga urinib ko'rishdi. Samolyot Sovet havo hujumiga qarshi mudofaa tomonidan shikastlangan, ammo Sovet nazoratidagi hududga qo'nishga muvaffaq bo'lgan. Qochganlar nemis raketa dasturi haqida, ayniqsa V-1 va V-2 haqida muhim ma'lumotlarni taqdim etdilar.

NKVD Devyatayevning hikoyasiga ishonmadi va nemislar bilan hamkorlik qilmasdan, mahbuslar samolyotni egallab olishlari mumkin emasligini ta'kidladi. 1945-yil mart oyining oxirida kasalxonada qisqa vaqt o'tgach, qochib ketganlarning yetti nafari jazoni o'tash uchun harbiy qismga yuborildi; Qochganlarning besh nafari keyingi oylarda jangovar harakatlar chogʻida halok boʻldi, uch nafar ofitser Devyatayev, jumladan, uzoq davom etgan tergov davomida qamoqda oʻtirdi.

Urushdan keyingi yillar 
Devyatayev 1945-yilning noyabr oyida armiyadan bo'shatilgan. Ammo, uning tasnifi "jinoyatchi" bo'lib qoldi va shuning uchun u uzoq vaqt ish topa olmadi. Oxir-oqibat, Devyatayev Qozonda qo'l ishchisi bo'lib ish topdi. Sovet hukumati Devyatayevni faqat 1957-yilda, Sovet kosmik dasturi rahbari Sergey Korolyov shaxsan o'z ishini taqdim etganidan so'ng, Devyatayev va boshqa qochib ketganlar tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlar Sovet kosmik dasturi uchun juda muhim ekanligini ta'kidlaganidan so'ng, Devyatayevni tozaladi. U Qozon daryosi portiga daryo stantsiyasida navbatchi bo'lib ishga kirdi, keyin kapitan-mexanik sifatida ishladi. 1949-yildan “Ogonyok” uzun kater kapitanining yordamchisi boʻlib ishlagan; 1952-yildan "Ogonyok" uzun katerining kapitani, 1955-yildan esa motorli kema kapitani lavozimiga o'tkazildi.

1957-yil 15-avgust kuni Devyatayev Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo'ldi va ko'plab kitoblar va gazeta maqolalari mavzusiga aylandi. U Qozonda yashashni davom ettirdi. 1950-yillarning oxirlarida Devyatayevga dunyodagi birinchi yo'lovchi gidrofoil kemalaridan biri bo'lgan " Raketa " ni sinovdan o'tkazish topshirildi; ko'p yillar davomida u daryo kemalarining kapitani bo'lib ishlagan va "Meteor" gidrofoil kemasining birinchi kapitani bo'lgan.

1959-yilda Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi (KPSS) a'zosi bo'ldi. 1972-yilda u o'zining xotiralarini nashr etdi.

Mukofotlari 

 Sovet Ittifoqi Qahramoni (1957-yil 15-avgust)
 Lenin ordeni (1957-yil 15-avgust)
 Ikki Qizil Bayroq ordeni (1944-yil 1-fevral)
 1-darajali Vatan urushi ordeni (1985-yil 11-mart)
 2-darajali Vatan urushi ordeni (1944-yil 7-may)
 2-darajali Vatanparvarlik xizmatlari uchun ordeni
 Kampaniya va yubiley medallari

Devyataev Germaniyaning Volgast va Zinnovits shaharlari qatori Mordoviya Respublikasi va Rossiya Federatsiyasining Qozon shahrining faxriy fuqarosi bo'ldi.

Vafoti va meros 
U 2002-yilda Qozonda 85 yoshida vafot etdi va Qozondagi Arskoe qabristoniga Ikkinchi Jahon urushi yodgorligi yonidagi dafn etilgan. Devyatayevning tug'ilgan joyi Torbeyevoda (1975-yil 8-mayda ochilgan) muzey va Usedom va Qozonda yodgorliklar mavjud.

Yana qarang 
 Bob Guver
 Sergey Vandyshev

Manbalar

Bibliografiya 

 
 

Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Lenin ordeni sohiblari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
2002-yilda vafot etganlar
1917-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations