MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oleg Borisov

Borisov Oleg Matveyevich (1929, Mordva Respublikasi — 1988.31.10, Toshkent) — geolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1984), geol. mineralogiya fanlari doktori (1970). Oʻrta Osiyo davlat universiteti geol. fakultetini bitirgan (1953). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi geologiya va geofizika institutida katta ilmiy xodim (1956—70), laboratoriya mudiri (197086), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi seysmologiya instituti direktori (1986—88). Asosiy ilmiy ishlari regional geol. va magmatizmga bagʻishlangan. Oʻzbekistonning tektonik xaritasi va Oʻrta Osiyoning paleozoy davri jinslarigacha boʻlgan pastki qatlami tuzilishining dastlabki sxemasini tuzishda qatnashgan. 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
1929-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
31-oktyabrda vafot etganlar
Mixail Botvinnik

Mixail Moiseyevich Botvinnik [1911.4(17).8, Repino 1995, Moskva] — shaxmatchi, grossmeyster (1935) va xalqaro grossmeyster (1950), texnika fanlari doktori (1951), Rossiyada xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1991). Jahonning 6chempioni (1948— 57, 195860, 196163). B. strategik yoʻnalishdagi shaxmatchi, shaxmat nazariyasi, ayniqsa debyut nazariyasini boyitgan, "Shaxmatda yarim asr" (1978), "Shaxmatchidan — mashinaga" (1979) va boshqa kitoblari bor.

Sovet yozuvchilari
Bog'iston

Bog'iston — Tojikistondagi qishloq hisoblanadi. Respublikaga bo'ysunuvchi tumanlardan biri Shahrinav tumanida joylashgan . 2015-yil hisobiga ko'ra  9331 nafar aholi istiqomat qilgan.

Manbalar
Lazar Budagov

Budagov Lazar Zaxarovich (1812.12.4, Astraxon 1878.30.12, SanktPeterburg) — turkiyshunos, Qozon universiteti falsafa fakultetining sharq tillari boʻlimini tamomlagan (1840). Tiflis gimnaziyasi (1840—44), SanktPeterburg universiteti (1845—70)da ishlagan. Turk va ozarbayjon tillari boʻyicha qoʻllanmalar yaratgan. Ikki jildli "Turkiy tillar qiyosiy lugʻati"ni (1869, 1871) tuzishda sharq tillari, turkiychayevropacha lugʻatlar, Navoiy, Bobur asarlaridan foydalangan. Lugʻat 1960-yilda qayta nashr qilingan.
Ivan Bunin

Ivan Alekseyevich Bunin (1870.10 (22) 10, Voronej 1953.8.11, Parij) — rus shoiri. Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy akademik (1909). 1920-yildan emigratsiyada. Poeziyada rus mumtoz sheʼriyati anʼanalarining davomchisi ("Xazonrezgi", toʻplam, 1901). Hikoya va povestlarida (koʻpincha oʻtmishni qoʻmsash kayfiyatiga berilgan holda) dvoryanlar xonadonining qashshoqlashuvi ("Antonov olmalari", 1900), qishloqning ogʻir qismati ("Qishloq", 1910; "Qaqragan vodiy", 1911), turmush maʼnaviy asoslarini unutishga mahkumlik fojiasi ("Sanfransiskolik janob", 1915) yaqqol tasvirlangan. Kundalik tarzidagi "Badbaxt kunlar" (1918-yil, 1925-yilda nashr etilgan)da oktyabr toʻntarishi keskil rad etilgan; Rossiyaning oʻtmishini tiklash, adibning oʻz bolalik va yoshligiga qaytish kayfiyatlari aks etgan. Sevgi haqidagi hikoyalarida ("Mityaning sevgisi", 1925); "Qorongʻi xiyobonlar" (1943) kitobida insoniyat taqairining fojiaviyligi qalamga olingan. B. memuarlar yozgan. G. Longfelloning "Gayavata haqida qoʻshiq" (1896) asarini tarjima qilgan. Nobel mukofoti laureati (1933).(1887 1953) ижод килган

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Buxarest sulhi

Buxarest sulhi (1812.28.5, Buxarest) — 1806—12y.lardagi RossiyaTurkiya urushiga yakun yasagan sulh. Unga binoan Bessarabiya va Zakavkazening bir necha viloyatlari Rossiyaga utdi. B.s. Moldaviya va Valaxiyaning imtiyozlarini tasdiqladi. Serbiyaning ichki Uzinio‘zi boshqaruvini hamda Rossiyaning Turkiyada yashovchi xristianlarga homiylik huquqini ta’minladi. Napoleon I Rossiyaga bostirib kirishi arafasida M. I. Kutuzov imzolagan B.s. uning jan. chegaralari xavfsizligini ta’min etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxarest universiteti

Buxarest universiteti () — Ruminiyadagi eng yirik untlardan biri. 1864-yil bir necha kollejlarning birlashuvi natijasida davlat oliy oʻquv yurti sifatida tashkil etilgan. Buxarest universiteti biol., geol., geogr., tarix, german tillari, slavyan, roman va sharq tillari, rumin tili va adabiyoti, fizika, mat., kimyo, falsafa, huquqshunoslik boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Untda 7 mingdan ortiqtalaba taʼlim oladi. Kutubxonasida 1,5 mln.dan ortiq asar saqpanadi.

Ruminiyadagi universitetlar
Buxoriy Ubaydulloh ibn Masʼud ibn Umar Toj ash-sharʼia al-Buxoriy

Buxoriy Ubaydulloh ibn Masʼud ibn Umar Toj ash-sharʼia al-Buxoriy (?, Buxoro — 1346) — qomusiy olim. Hirotda ijod qilgan. Buxoriydan matematikaga doir „Algebraik masalalar“ („Masoil al-jabriya“), „Hisob“, „Meros taqsimlash haqida fan“ („Taʼlimi faroiz“) nomli asarlar qolgan. Buxoriyning qomusiy asarlaridan „Qisqa kafolatni tozalash“ (An-nuqaya muxtasar al-viqaya") diqqatga sazovor. Buxoriy Ali Fargʻoniy Margʻiloniyning (?—1197) „Rahbarlik masalalarida kafolat haqida hikoya“ („Viqaya ar-rivaya fi masoil al-hidaya“) deb ataluvchi asarini qisqacha va tushunarli bayon etgan. Buxoriy asarlari Angliya, Vengriya, Germaniya, Tojikiston va Oʻzbekiston qoʻlyozmalar fondlarida saqlanadi.
Bug' mashinasi

Xitoydagi yezuitlar jamoasining a'zosi Ferdinand Verbiest o'zining 1681 yilda tugallangan va 1687 yilda Germaniyada nashr etilgan"Astronomia Europea" qo'lyozmasida taxminan 1672 yilda Xitoy imperatori uchun o'yinchoq sifatida bug'li arava yasaganligini aytadi.birinchi ishlaydigan bug 'avtomobili bo'ldi. Ushbu asarida Verbst birinchi marta"motor "atamasini hozirgi ma'nosida eslatib o'tdi.Bir ko'mir yoqilg'i quyish shoxobchasida mashina bir soatdan ko'proq harakatlanishi mumkin edi.Uning uzunligi atigi 65 sm (25,6 dyuym) bo'lganligi sababli,u yo'lovchilar, haydovchilar yoki yuklarni tashish uchun mo'ljallanmagan masshtabli model edi va uni"mashina"deb atash mutlaqo to'g'ri emas.Shunga qaramay, bu uy qurilishi dvigateli tomonidan boshqarilishi mumkin bo'lgan birinchi mashina edi.O'sha paytda bug' mashinasi hali ma'lum bo'lmaganligi sababli, Verbst aeolipil printsipidan foydalangan. Bug 'globulyar qozonda hosil bo'ldi va yuqoridan quvurdan chiqdi, u erdan orqa g'ildiraklarni harakatga keltiruvchi oddiy ochiq "bug 'turbinasiga" ( suv g'ildiragi kabi) yo'naltirildi.
Boʻzurg Alaviy

Boʻzurg Alaviy (1904.2.2, Tehron 1997.17.2, Berlin) — Eron yozuvchisi. Germaniyada taʼlim olgan. Dastlabki hikoyalar toʻplami „Chamadon“ 1935-yilda nashr etilgan. 1936-yilda ijtimoiy gʻoyalarni targʻib qilishda ayblanib, qamalgan. 50- yillarning oxirlaridan B. A. Germaniyada yashab, Berlin untida dars bergan. „Hibsxona kundaliklari“ (1941) hikoyalar toʻplami va „Ellik uch nafar“ (1942) nomli qissasida siyosiy mahbuslar kurashi tasvirlangan. „Maktublar“ (1951) hikoyalar toʻplami uchun Jahon tinchlik kengashining oltin medali bilan taqdirlangan (1953). „Uning koʻzlari“ (1952) romani Eron demokratik kuchlarining monarxiyaga qarshi kurashi tasviriga bagʻishlangan. Oʻtkir ijtimoiy va dolzarb siyosiy mavzudagi „Dohiylar“ (1978), „Chumolilar uyasi“ (1989) ocherklari bor. A. P. Chexov, M. Gorkiy, F. Shiller, B. Shou va boshqalarning ayrim asarlarini fors tiliga tarjima qilgan. B. A. Oʻzbekistonda boʻlib, Alisher Navoiy tavalludining 500 yilligi tantanasida ishtirok etgan (Toshkent, 1948). „Oʻzbeklar“ nomli esdaliklar yozgan (1950). „Uning koʻzlari“ romani Ahmadjon Quronbekov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1982).

Manbalar 

1904-yilda tugʻilganlar
2-fevralda tugʻilganlar
1997-yilda vafot etganlar
17-fevralda vafot etganlar
Bo'ribosar

Bo'ribosar - uy itining ( Canis familiaris ) kulrang bo'ri ( Canis lupus ), sharqiy bo'ri ( Canis lycaon ), qizil bo'ri ( Canis rufus ) yoki Efiopiya bo'risi ( Canis simensis ) bilan juftlashishi natijasida hosil bo'lgan it.

Chatishgan 

Uy itlari va kulrang bo'rilarning boshqa kenja turlari o'rtasidagi aralashma eng keng tarqalgan bo'ribosarlardir, chunki itlar va kulrang bo'rilar bir xil tur hisoblanadi, genetik jihatdan juda yaqin va ming yillar davomida ularning tarqalish joylarining katta qismini bo'lishib olgan. Yovvoyi tabiatdagi bunday aralashmalar Evropa va Shimoliy Amerika bo'ylab tarqalgan ko'plab populyatsiyalarda aniqlangan, odatda bo'rilar populyatsiyasi inson ta'siridan va ta'qiblardan kamaygan joylarda sodir bo'ladi.

Shu bilan birga, bo'ribosarlar ham ko'pincha tutqunlikda turli maqsadlarda yetishtiriladi. Itlar va Shimoliy Amerikaning boshqa ikkita bo'ri turlarining aralashmasi yovvoyi tabiatda ham sodir bo'lgan, ammo biologlar uchun sharqiy yog'ochdagi it genlarini va qizil bo'rilarni bu bo'ri turlarida ham mavjud bo'lgan kulrang bo'ri genlaridan ajratish ko'pincha qiyin. Ularning tarixiy o'xshashligi Shimoliy Amerika kulrang bo'rilari, shuningdek, sharqiy yog'och va qizil bo'ri genofondiga kirib kelgan. Shu bilan birga, Shimoliy Amerikadagi uchta bo'ri turining ko'plab alohida populyatsiyalari yovvoyi tabiatda koyotlar bilan aralashib ketganligi sababli,  ba'zi biologlar tomonidan qit'aning shimoliy-sharqiy uchdan bir qismidagi bo'ri duragaylarining ba'zilari bo'rilar bo'lishi mumkin, deb taxmin qilingan. Ularning genofondida ham coydoglar, ham bo'ribosarlar mavjud. Efiopiya tog'larida topilgan itlar va Efiopiya bo'rilari o'rtasidagi duragaylar, ehtimol, erkin yuruvchi yovvoyi itlar va alohida hududlarda yashovchi Efiopiya bo'rilari bilan o'zaro chatishuvdandan kelib chiqqan.

FCI tomonidan tan olingan bo'ri it zotlari Chexoslovakiya Wolfdog va Saarloos Wolfdog hisoblanadi.

Tarix 
Butun genom ketma-ketligi yovvoyi va mahalliy turlar orasidagi genlar oqimini o'rganish uchun ishlatilgan. Itlardan bo'ri populyatsiyasida keng tarqalgan gen oqimi va Saarloos Wolfdog kabi bo'rilarning itlar bilan ataylab chatishtirilgan.
Boʻrsiq qumlari (choʻl)

Boʻrsiq qumlari — Orol dengizidan shimolidagi qumli choʻllar, Qozogʻistonning Oqtoʻba viloyatida. Katta Boʻrsiq va Kichik Boʻrsiq qumli choʻllarga boʻlinadi. Katta Boʻrsiq qumlari (choʻl)ning uz. qariyb 200 km, Kichik Boʻrsiq qumlari (choʻl)ning uz. 100 km cha, oʻrtacha balandligi 100 m gacha boʻlib, qator qum tepalari va barxanlardan iborat. Katta Boʻrsiq qumlari (choʻl) va Kichik Boʻrsiq qumlari (choʻl) bir-biridan gilli, qumoqli, shoʻrxok va taqirli pastliklar bilan ajralib turadi. Tekis yerlarda shuvoq, shoʻra, erkakoʻt, buta, kserofit oʻsimliklar oʻsadi, qum tepalarining yon bagʻirlari yulgʻun, quyonsuyak, qandim va chingilzorlar bilan qoplangan. Qum tepalari orasidagi pastliklarda esa namsevar oʻsimlik koʻp. Boʻrsiq qumlari (choʻl) chorva mollari bokiladigan bahorgi va kuzgi yaylov.

 

Qozogʻiston geografiyasi
Choʻllar
Bo'tqa

Boʻtqa — suyuq, quyuq yoki maydalangan taom, suv yoki sutda qaynatilgan don  , pishirilgan don yoki undan tayyorlanadigan taom.

Tavsif 

Porridge rus oshxonasining asosiy taomlaridan biri bo'lib, ahamiyatiga ko'ra karam sho'rvasidan keyin ikkinchi o'rinni egallaydi  .

Ilgari Rossiyada bu dehqonlar hayotidagi asosiy taomlardan biri edi, ayniqsa shimolda.

Rossiyada bo'tqa deyarli hamma joydagi marosimlarda ahamiyatiga ega edi:

 to'y va to'ydan oldin foydalanishda: qadimgi Rossiyada bo'tqa to'y ziyofatining nomi bo'lgan (shuning uchun, 1239 yilda yilnomada knyaz Aleksandr Polotsk knyazi Bryachislavning qiziga uylanayotganda , "... To‘ropchida bir bo‘tqa ta’mirlagan, Novgorodda boshqa...”  ).
 Babi bo'tqasida doyalar tug'ruq paytida ayollarni ziyorat qilish uchun borishdi, ular ularga sovg'alar berishdi va ularni maxsus tayyorlangan bo'tqa bilan davolashdi. Ushbu marosim bayramga nom berdi. Boshqa urf-odatlarga ko'ra, ayollarning ko'proq farzand ko'rishiga yordam berish uchun doyalarning o'zlari tug'ruqdagi ayollar uchun bayram uchun tariq yoki grechkadan bo'tqa pishirdilar  .
 tariq bo'tqasi - suvga cho'mish marosimidan keyin, qo'shimcha ovqat paytida, Xolmog'oriy tumanida zarur bo'lgan taomdir  .
 Kutya dafn marosimlarida tayyorlangan.

 No'xat
 Karabuğday rus, Belarusiya, Ukraina va Polsha oshxonalarida keng tarqalgan taomdir.
 Semolina bo'tqasi irmikdan tayyorlangan bo'tqadir.
 Guryevskaya - murabbo, asal, yong'oq, quritilgan mevalar, shakarlangan mevalar va ziravorlar qo'shilgan sut va qaymoq bilan tayyorlangan irmik pyuresi.
 Yulaf yormasi - jo'xori uni yoki yormasidan tayyorlangan bo'tqa. Buyuk Britaniyada mashhur.
 Pearl arpa - marvariddan tayyorlangan pyuresi .
 Arpa - arpadan tayyorlangan bo'tqa, mayda ezilgan arpa yormalari.
 Bug'doy - bug'doy donidan tayyorlangan pyuresi .
 Tariq - tariq bo'tqa - tariqning madaniy turlarining mevalaridan tayyorlangan donlar.
 Guruch .

 Un

 Mamalyga va Polenta - makkajo'xori unidan tayyorlangan qalin bo'tqa .
 Bearberry - jo'xori unidan tayyorlangan pyuresi .
 Salamata - qaynab turgan suv bilan pishirilgan qovurilgan bug'doy unidan tayyorlangan bo'tqa  .
 Qulaga — javdar unidan va soloddan viburnum mevalari qoʻshib qaynoq suv bilan pishirilgan boʻtqa  .
 Kulesh - don yoki undan tayyorlangan suyuq bo'tqa (bo'tqa).
 Gazak - qadimgi Kareliya va Vepsi kundalik taomidir  . Shimoliy-G'arbiy Rossiya va Belorussiyaning qolgan qismida ham keng tarqalgan edi   . Javdar  , arpa   yoki joʻxori unidan  pishiriladi. Pivo tayyorlash usulidan foydalanib, Rossiyaning shimolida ular cho'chqa yog'i bilan ovqatlanishni yaxshi ko'radigan javdar unidan pivo tayyorlandi  .

Sm. Shuningdek 

 Boltadan bo'tqa

Eslatmalar 

Alifbo boʻyicha taomlar
Rus oshxonasi
У (kirill)

У — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma birinchi harfi; nutq tovushlari tizimida lablashgan, tor, til orqa unlini, shuningdek, alohida soʻzni — kishilik yoki koʻrsatish olmoshi hisoblangan U soʻzini ifodalaydi. Ushbu harf ifodalagan fonema rasmiy yozma adabiy tilda til orqa fonemasi deb qabul qilingan boʻlsada, ogʻzaki nutqda hamda oʻzbek tilining qipchoq va boshqa bir qancha shevalarida uning 2 varianti: tor, til oldi, lablashgan U tovushi bilan tor, til orqa, lablashgan U tovushi mustaqil fonemalar sifatida qoʻllanadi (gul — mashgʻul, kul — qul soʻzlaridagi U tovushini qiyoslang) va baʼzan maʼno farqlash uchun xizmat qiladi: tut (ushlab ol) — tut (meva), un (tovush) — un (yanchilgan gʻalla). Bu harf soʻz boshida (un, uzum, ulfat) va soʻz oʻrtasida (urugʻ, urush, yozuvchi) faolroq qoʻllanadi, biroq soʻz oxirida kamroq uchraydi (orzu, kakku). Turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda U harfi oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan. Ular quyidagi jadvalda keltirildi.

U — Qad. Xitoyda Xan sulolasi parchalanishi natijasida vujudga kelgan Sango (Uch podsholik) davri shohliklaridan biri (222—280). Xitoyning jan. va jan.-sharqiy hududlarini (Yanszi daryosining oʻrta va quyi oqimi va undan janubidagi yerlar) qamragan. Poytaxti — Szanye shahri (hozirgi Nankin). U ga Xan saltanati sarkardasi Sun Syuan asos solgan. Vey va Shu podsholiklari bilan uzok, muddat urushlar olib borgan. Yue qabilalarini mustamlaka qilish maqsadida ularga qarshi bosqinchilik yurishlari uyushtirgan. 280 yil Gʻarbiy Szin imperiyasi tarkibiga kirgan.

 

Kirill alifbosi harflari
Oscar Wilde

Oscar Fingal OʻFlahertie Wills Wilde (; 16-oktyabr 1854-yil, Dublin — 30-noyabr 1900-yil, Parij) — ingliz yozuvchisi, tanqidchi, shoir, dramaturg. Hashamdor sheʼrlari bilan fransuz simvolistlariga yaqin turadi. 1882-yilda AQSh shaharlari boʻylab sayohatda boʻlib, estetika boʻyicha maʼruzalar oʻqigan. Bu davrda va keyinroq yaratilgan „Eʼtiqod yoki Nigilistlar“ (1882), „Gersoginya Padua“ (1883), „Salomé“ (1893) dramalarida yosh yozuvchining isyonkor kayfiyati ifodalanib, ijtimoiy hayot masalalari muhim oʻrin egallaydi. Londonga qaytib, gazeta va jurnallar bilan hamkorlik qilgan. Axloqsizlikda ayblanib, 2 yil (1895—97) qamoqda yotib chiqqach, Parijga koʻchib oʻtgan. Qamoqdan soʻng Wilde hayotida roʻy bergan ruhiy tushkunlik „Reading qamoqxonasi balladasi“ (1898) avtobiografik asari hamda oʻlimidan keyin eʼlon qilingan „Qamoqxonadagi tavba“ (1905)da oʻz aksini topgan. „Windermere xonimning yelpigʻichi“ (1892), „Benuqson erkak“ (1895), „Jiddiy boʻlish qanday muhim“ (1896) komediyalari, „Baxtli shahzoda“ va „Yulduzli bola“ (1888) adabiy ertaklar toʻplamlarida oʻzi yashagan muhit urf-odatlarini tanqidiy aks ettirgan. „Dorian Gray portreti“ (1891) — 19-asr oxiridagi intellektual romanning ajoyib namunasi. 80-yillardagi tanqidiy maqolalarida („Oʻy-niyatlar“ toʻplami, 1891) Wilde hozirgi ingliz adabiyotidagi oʻziga yaqin voqea-hodisalarni yoritgan. Ayni paytda xalq qoʻshiqchilik ijodini, Pierre-Jean de Béranger sheʼriyatini yuqori baholagan, Honoré de Balzac, Lev Tolstoy, Ivan Turgenev va Fyodor Dostoyevskiylar badiiy mahoratini mehr bilan tasvirlagan. Wilde pyesalari asosida filmlar yaratilgan.

Havolalar  

1854-yilda tugʻilganlar
1900-yilda vafot etganlar
Shoirlar
Patrick White

Patrick Victor Martindale White (; 1912-yil 28-may, London — 1990-yil 30-sentyabr, Avstraliya) — avstraliyalik yozuvchi. Kembrij universitetini tugatgan (1935). 1940—1945-yillar Britaniya aviatsiyasida xizmat qilgan. 1946-yildan Avstraliyada yashagan. Birinchi romani — „Baxtli vodiy“ (1939). Ikkinchi romani — „Tiriklar va oʻliklar“ Ikkinchi jahon urushi yillari yaratilgan. Urushdan keyin „Abissiniyaga qaytish“ va „Soxta dafn“ pyesalarini yozgan. „Xolamning sarguzashti“ romani AQShda yaxshi baholangan. Asar oʻz ichki dunyosiga berilib aqldan ozgan Gudmen ismli ayol haqida. „Inson shajarasi“ (1955) romani erkak va ayolning oilaviy tarixi haqida boʻlib, yozuvchi oddiy kishilar hayoti misolida insoniy hayotning ulugʻvorligini aks ettirgan. White „Tumor“ (1966), „Vivisektor“ (1970), „Boʻron koʻzi“ (1973) kabi romanlar muallifi. Novellalar ham yozgan („Kuyganlar“ va boshqalar). Soʻnggi asarlari: „Yaproqdan yasalgan belbogʻ“ (1977), „Tuaynbernlar bilan boʻlgan chigal ish“ (1979) romanlari, „Tom toʻsinidagi xudo“ (1978) sheʼrlar toʻplami. Xilma-xil nutqiy qatlamlar va ohanglarning, poetik ramzlar va „ayovsiz“ realizmning, koʻtarinki ruh va mubolagʻaning oʻzaro qoʻshilib ketishi White uslubiga xos xususiyatdir. Nobel mukofoti laureati (1973).

Manbalar 

Yozuvchilar
Adiblar
1912-yilda tugʻilganlar
1990-yilda vafot etganlar
James Watt

James Watt (; 1736-yil 19-yanvar, Grinok, Shotlandiya — 1819-yil 19-avgust, Xitfild, Angliya) — ingliz ixtirochisi, universal bugʻ mashinasi yaratuvchisi; London qirollik jamiyati aʼzosi (1875). Ikki yoqlama ishlaydigan bugʻ mashinasini ixtiro qilgan (1774—84); bunda markazdan qochma rostlagichni, silindr shtokidan balansirga parallelogramm yordamida qarakat uzatishni qoʻllagan va 1784-yilda patent olgan. U. yaratgan mashina mahsulotlarni mashina yordamida ishlab chiqarishga oʻtishda katta rol oʻynagan.

Manbalar 

Fiziklar
1736-yilda tugʻilganlar
1819-yilda vafot etganlar
Ubayd madaniyati

Ubayd madaniyati — Jan. Mesopotamiyada shakllangan eneolit davri madaniyati (mil. av. 5-ming yillik). Mil. av. 4-ming yillikda Shim. Mesopotamiyaga, shuningdek, Suriya — Kilikiya, Kichik Osiyo (Malatiya rayoni), Urmiya koʻlining janubidagi mintaqalarga tarqalgan. Qad. Ur sh. xarobalaridan 6 km janubida joylashgan Tallal-Ubayd qishlogʻida olib borilgan arxeologik qazishlar (L. Vulli, 1923—24) natijasida olingan asosiy materiallar nomi bilan atalgan. Ubayd madaniyati uchun qoʻlda yasalib, geometrik naqshlar bilan bezatilgan, baʼzan hayvonlar shaklida ishlangan sopol idishlar, kam miqdordagi mis idishlar, muhrlar, chaqmoqtoshdan yasalgan oʻroklar, maʼbudalar xaykalchasi va boshqa xos. Ubayd madaniyati axoliyey oʻtroq dehqonchilik bilan shugʻullanib, uy chorvasiga ega boʻlganlar, xom gʻishtdan yasalgan uylarda yashagan, bu uylar qishloqni tashkil qilgan, uning markazida asosiy sajdagoh — ibodatxona joylashgan.

 

Arxeologiya
Abdulla Ubaydullayev

Abdulla Muharramovich Ubaydullayev (1934.20.3, Toshkent) — pulmonolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan tibbiyot xodimi (1998), tibbiyot fanlari doktori (1974), professor (1979). ToshTIni tugatgach (1958), Toshkent vrachlar malakasini oshirish institutida klinik ordinator (1958 — 60), aspirant (1961 — 64), assistent (1964—65), dotsent (196670), terapiya fti dekani (1974 — 86), pulmonologiya va klinik allergologiya kafedrasi mudiri (1978-yildan), 1986-yildan Ftiziatriya va pulmonologiya ilmiy tadqiqot instituti direktori. Oʻzbekistonda pulmonologlar maktabi asoschisi.

Ilmiy faoliyati Oʻzbekistonda nafas aʼzolari kasalliklarining epidemiologiyasi, bronxial astma va oʻpka surunkali obstruktiv kasalliklarining genetik omillarini oʻrganish, sil kasalligini erta aniqlash, yondosh kasalliklar bilan kechuvchi silning patogenezi, silga qarshi doridarmonlarning nojoʻya taʼsirini nazarda tutib, bezarar usullardan foydalangan holda kompleks davolashning yangi texnologiyasini ishlab chiqishga oid.

Oʻzbekiston ftiziatrlar va pulmonologlar ilmiy jamiyati raisi (1986-yildan), Yevropa respirator jamiyati hamda Xalqaro sil va oʻpka kasalliklariga qarshi kurash ittifoqi aʼzosi (Parij). "Interastma Rossiya — MDH jamiyati" boshkaruv aʼzosi (Moskva), Markaziy Osiyo pulmonologlar assotsiatsiyasi vitse-prezidenti. "Vestnik" — Markaziy Osiyo pulmonologlar assotsiatsiyasi jurnali bosh muharriri (1994).

Manbalar 
 Funksionalnie metodi diagnostiki v pulmonologii (v soavtorstve), T., 1997; Oʻpka sarkoidozi (hamkorlikda), T., 2000; Bronxialnaya astma (v soavtorstve), T., 2001; Nafas organlari kasalliklari, T., 2004.

1934-yilda tugʻilganlar
20-martda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Ahadjon Ubaydullayev

Ahadjon Ubaydullayev (1940.1.6, Pop tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). Qoʻqon pedagogika institutini tugatgan (1983). 1958—97 yillarda Pop tumanidagi 23-maktabda mehnat oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Mamatxon Ubaydullayev

Mamatxon Ubaydullayev (1925.3.3, Namangan) — Oʻzbekiston xalq artisti (1982). 1943-yildan Namangan viloyat musikali drama va komediya teatrida ishlaydi. "Ogʻriq tishlar"dagi Mamarasul, "Otello"da Yago, "Maysaraning ishi"da Choʻpon, "Ona qalbi"da Erkin, "Shubha"da Haydar, "Qirol Lir"da Graf Emond, "Nurxon"da Mamat, Hoji, "Tohir va Zuhra"da Qorabotir, "Hamlet"da Hamlet, "Sarvqomat dilbarim"da Ilyos, "Ezop"da Ksaf, "Aziz va Sanam"da Junaidxon kabi rollarni oʻy n agan. Qaqramonlarini nozik psixologik kechinmalar orqali ifoda etish, nutq va harakatlarning rang-barangligi, kuchli temperament U. ijodining yetakchi xususiyatlaridan. "Elyurt hurmati" ordeni (1998), "Shuxrat" medali (1993) bilan mukofotlangan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Maʼrifat Ubaydullayeva

Maʼrifat Ubaydullayeva (1929.4.6, Chodak qishlogʻi) — Oʻzbekiston xalq artisti (1983). 1953— 61 yillar Namangan viloyat musiqali drama va komediya teatrida, 1961—92 yillar Andijon viloyat musiqali drama teatrida, 1992-yildan Abbos Bakirov nomidagi Andijon yoshlar teatrida aktrisa. Shirin ("Farhod va Shirin"), Xemnolina ("Gang daryosining qizi"), Sanam ("Aziz va Sanam"), Oyparcha, Nodirabegim ("Nodira"), Layli ("Layli va Majnun"), Zulxumor ("Ravshan va Zulxumor"), Nurxon ("Nurxon"), Jamila ("Boy ila xizmatchi"), Katarina ("Oʻjar qizning quyulishi"), Nigoroyim ("Mehrobdan chayon"), Momo ("Hayot eshik ortida"), Nargiz ("Nargiz") kabi rollari uning ijodida alohida oʻrin tutadi. U. lirik va xarakterli rollar ustasi boʻlib, uning ijodi yuqori ovoz, dramatik mahorati, badiiy ifodasi hayotiyligi bilan ajralib turadi. "Elyurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (2002).

Manbalar
Raʼno Ubaydullayeva

Raʼno Axatovna Ubaydullayeva (1936.4.11, Toshkent) — iqtisodchi olima, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), iqtisod fanlari doktori (1976), professor (1981). Toshkent moliya-iqtisod institutini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Iqtisodiyot institutida laborant (1958—60), aspirant (1960—63), kichik ilmiy xodim (1963—64), katta ilmiy xodim (1964—66), boʻlim boshligʻi (1967—78; 1992—93), direktor oʻrinbosari (1978—90) boʻlib ishlagan. 1993 — 97 yillarda Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vaziri oʻrinbosari. 1998-yildan "Ijtimoiy fikr" jamoatchilik fikrini oʻrganish markazi direktori. Ilmiy ishlari Oʻzbekistonda mehnat resurslaridan, xususan, ayollar mehnatidan foydalanishning ijtimoiy-iqtisodiy muammolari, oila, aholishunoslik, jamoatchilik fikrini oʻrganish va boshqa masalalarga bagʻishlangan.

Manbalar 

 Jenskiy trud v selskom xozyaystve Uzbekistana, T., 1969; Trudovie resursi Uzbekistana, T., 1970 (v soavtorstve); Strukturnaya preobrazovaniya v ekonomike i zanyatost jenshin. T., 1996; Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi (oʻquv qoʻllanma), T., 2001.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari