MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toshtaroshlik

Toshtaroshlik (sangtaroshlik) — hunarmandlik turi; toshni kesish, yoʻnish bilan uni maʼlum shaklga keltirish kasbi. Inson juda qadim zamonlardan beri oʻz ehtiyojlari uchun turlituman tabiiy toshlardan foydalanadi. Tabiiy toshlar keng tarqalgan oʻlkalarda tosh asosiy qurilish materialidir; uning turli navlari uyroʻzgʻor buyumlari, qurol va asboblar, bezak ashyolari tayyorlashda keng qoʻllanilgan. Qimmatbaho toshlar jahondagi deyarli hamma xalk,larda bezak buyumlari tayyorlashda ishlatiladi. Oʻrta Osiyo, jumladan, Oʻzbekiston tabiati turlituman toshlarga boy, shuningdek, toshga nisbatan foydalanishga bir muncha qulay va oson boʻlgan yogʻoch, ganchga ham boy. Geografik sharoit takrzosi bilan qurilish materiali sifatida meʼmorlikda toshdan kam foydalanilgan, jonli mavjudotlarning shakllarini ishlash — haykaltaroshlik ham rivojlanmagan. Kimmatbaho toshlardan badiiy va bezak buyumlari tayyorlash, nodir toshlardan zargarlikda foydalanish juda qadimdan rivojlangan. Neolit davriga mansub Lavlakon — 59 makoni (Qizilqum)da zargarlik ustaxonasining qoldiklaridan feruza taqinchoklar tayyorlashda foydalanilgan chaqmoqtosh, kvarsit egovlar topilgan (mil. av. 3ming yillik). Neolit va jez davrlarida tosh badiiy ishlanganligini Zamonbobo madaniyati va Chustdan topilgan arxeologik topilmalardan ham koʻrish mumkin; Fargʻona viloyatidagi Soʻx qishlogʻidan topilgan qora toshdan ishlangan tumor diqqatga sazovor. 1—3-asrlarda Oʻzbekistonning jan.da binolarning poydevori, ustunlarida, bino qismlarini bezashda marmar va xarsang toshlardan, binolarni bezash uchun relyef va haykallar tayyorlashda (buddizm tarqalishi munosabati bilan) ohaktoshdan foydalanilgan. Ayritom, Fayoztepa, Qoratepa va boshqa binolarning qoldiklari binolarni bezashda toshdan foydalanilganini koʻrsatadi. T. Oʻrta Osiyoda 15-asrda yanada rivojlandi va takomillashdi, Madrasa, maqbara va boshqa yirik binolar qurilishida toshdan keng foydalanildi: Amir Temur maqbarasi, Bibixonim jome masjidi, Ahmad Yassaviy majmui kabilar jozibali bezatilgan. 19-asrda — 20-asr boshlarida Samarqand, Buxoro, Xiva, Shaxrisabz, Qoʻqon va boshqa shaharlarda yirik binolar, hovuzlar (Labi Hovuz ansambli, Sitorai Mohi Xosa va boshqalar), tegirmonlarda xarsang tosh va marmardan koʻp foydalanilgan, Nurota, Gʻozgʻon qishloqlarida marmardan lagan, piyola kabi idishlar tayyorlash rivojlangan. 20-asr — 21-asr boshlarida (ayniqsa, Oʻzbekiston mustaqilligidan soʻng) maʼmuriy va jamoat binolarini qurish va ularni bezashda ohaktosh, marmar, granit va boshqa toshlardan, togʻ jinslaridan foydalanishga katta eʼtibor berildi: Navoiy teatri, Muqimiy teatri, Toshkent metropoliteni bekatlari, Xalqlar doʻstligi saroyi, Oliy Majlis, Temuriylar tarixi davlat muzeyi, Oqsaroy va boshqa Hozir T. mexanizatsiyalashtirilgan, tosh kesuvchi, toshni silliklovchi va boshqa mexanizmlar keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Toshtiq madaniyati

Toshtiq madaniyati - Jan. Sibirning temir davri arxeologik madaniyati (mil. av. 1-asr — mil. 5-asr). Yenisey daryosining oʻrta havzasi — Minusinsk kotlovinasida, Krasnoyarsk atrofi, Kemerovo viloyatining sharqiy qismida tarqalgan. Yenisey boʻyida joylashgan Bateni qishlogʻi yaqinidagi Toshtiq daryosi sohilidagi mozorqoʻrgʻon nomidan olingan. Dafn inshootlariga oʻliklar kuydirib qoʻyilgan. Toshtiq madaniyati qabilalari Tagar madaniyati aholisi (dinlinlar) ajdodi boʻlib, mil. av. 2 — 1-asrlarda Markaziy Osiyodan kelgan [[turkiy xalklar|turkiyzabon gyangunlar bilan aralashib ketganlar. Toshtiq madaniyati kabrlaridan rangli naqsh berilgan maskalar, idishlar va boshqa topilgan.

Zodagonlar qabrlaridan hayvonlarning yogʻochdan ishlangan haykalchalari, kambagʻallarni aks ettirgan haykallar chiqqan. Toshtiq madaniyati aholisining mashgʻuloti chorvachilikdehqonchilik edi. Jamoa ibtidoiy munosabatlarining soʻnggi bosqichida boʻlgan.

Arxeologiya
Toshtuz

Toshtuz, galit, osh tuzi — 1) galit minerali, kimyoviy tarkibiga koʻra natriy xlorid NaCl(Na— 39,34%, Cl 60,66%). Kub sistemada kristallanadi. Odatda, tabiatda turli kattalikdagi donador kristall agregatlar shaklida uchraydi. Sof holda rangsiz va tiniq, lekin koʻpincha gil, organik moddalar, temir oksidlari va boshqa bilan aralashmasi kulrang, jigarrang, qizil, pushti. Shisha kabi yaltiroq. Qattiqligi 2—2,5; zichligi 2,1—2,3 g/sm³. Suvda oson eriydi; 2) choʻkindi togʻ jinsi, asosan (99%), galitdan iborat. Fanerozoyning deyarli barcha geologik davrlari yotqiziqlarida uchraydi. Eng yirik yotqiziklari kembriy, devon, perm va neogen katlamlarida joylashgan. T., ayniqsa, shoʻr koʻllar tubida koʻp. Oʻrta Osiyoda yirik konlari bor. T. xalq xoʻjaligida keng ishlatiladi. Tozalangan T. oziq-ovqat mahsuloti sifatida, konservalashda, muzlatish ishlarida, kimyo sanoatida soda, xlor, xlorid kislota va natriyning qator tuzlarini olishda, anilin va lokboʻyoq, oʻrmon kimyosi, toʻqimachilik, farmatsevtika, metallurgiya, teri, neft sanoatlarida, plastmassalar ishlab chiqarish. da, yirik tiniq kristallari optik asboblar tayyorlashda qoʻllanadi (yana qarang Natriy xlorid).

    

Minerallar
Petrologiya
Oʻktam Toshxoʻjayeva

Oʻktam Toshxoʻjayeva (1951.18.9, Toshkent shahri) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika institutini tugatgan (1973). 1980-yildan Mirobod tumanidagi 125maktabda fransuz tili oʻqituvchisi. Darsni qiziqarli muzokara, bahssuhbatlar, sirtqi sayoqatlar usulida oʻtkazadi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toshqalʼa

Toshqalʼa — Koʻhna Urganchning qad. qismida joylashgan oʻrta asr shahar qalʼasi xarobasi. S. P. Tolstoye tomonidan 1952 yilda oʻrganilgan. Qazishmalar natijasida shaharning baʼzi joylarida saqlanib qolgan T. devorlari (bal. 5,5 m) aniklangan. T. hududida qulagan qad. minora (Pa.)ning poydevori va uning yonidagi oʻrta asr masjidining pishiq gʻishtdan ishlangan sahni xamda ustunlarining piramida shaklidagi ostki qismi; karvonsaroy (14-asr), shuningdek, mahallaning bir nechta koʻchasi va hunarmandlarning gʻishtdan qurilgan uy qoldiqlari ochilgan. Baʼzi uylarda xitoy usulida isitish tizimi borligi aniklangan.

Minora atrofidan qirgʻinlardan guvohlik beruvchi qurolyarogʻ parchalari va odam suyaklari, xonalardan Xitoydan keltirilgan chinni idish parchalari va mahalliy hunarmandlar tomonidan ishlangan chinni buyumlar topilgan. T. uz. 1 km, eni undan kamroq boʻlgan notoʻgʻri koʻpburchak shaklidagi shahar sifatida baland qalʼa devorlari bilan oʻralgan. Qalʼa oldidagi chuqur xandaqlar unga toʻsatdan bosib kirish yoʻlini toʻsib turgan.

T. Chingizxon yurishidan keyin qayta tiklangan va 17-asrda Abulgʻoziyxon Koʻhna Urganch aholisini Yangi Urganchga koʻchirguncha gavjum shahar boʻlgan.institutlardan maʼlum boʻlishicha, T.ning tashqi davlatlar, asosan, Xitoy bilan savdo aloqasi keng yoʻlga qoʻyilgan. T. Xorazm poytaxtining oʻrta asrlarga oid tarixini yoritishda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Tolstov S. P., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964; Tolstoye S. P., Po drevnim deltam Oksa i Yaksarta, M., 1962;Xalimov N., Pamyatniki Urgencha, Ashxabad, 1991.

    

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkmaniston
Xorazm
Toshqin

Toshqin, daryolarning toshishi — daryoda suv sathining nisbatan qisqa vaqt ichida tez nomuntazam koʻtarilishi va deyarli shunday tezlikda pasayishi. T. qor va muzliklarning shiddatli erishi, yogʻin koʻp yogʻishi, suv omborlaridan suv tashlash, togʻlardagi koʻllar, toʻgʻonlarni, toʻsiq dambalarni suv vayron qilishi va h.k. natijasida sodir boʻladi. Bahorgi sersuvlikdan farkli oʻlaroq, Temir yoʻlning turli davrlarida roʻy beradi. Oʻrta Osiyo togʻlarida qor tez yoki sekin erishi, shuningdek, yomgʻirlar natijasida tog daryolarida ketma-ket (baʼzida 4—7 martagacha) T. sodir boʻladi, togʻ daryolari shu bilan tekis yerlardagi daryolardan farq qiladi. T. oddiy va murakkab turlarga boʻlinadi. Oddiy T. butun havzaga bir tekis tushadigan bir yoʻla yoqqan yomgʻir (soatlab yoki sutkalab) yoki vaqt birligida erigan qor natijasida sodir boʻladi. Murakkab T. daryoning yuqori qismida ketma-ket yuz beradigan T. natijasida roʻy beradi.

Oʻrta Osiyoning katta daryolari (Amudaryo, Sirdaryo)da qishda havoning isib ketishi tufayli daryodagi qalin muz qatlamlari jadal erib, T. yuz beradi. Bunday T. da suv muz qatlami ostida dare oqimi boʻylab quyiga harakat qiladi, muz yorilishi natijasida suv sathi keskin koʻtariladi va baʼzan maksimal darajada ortib ketadi.

Katta T. yerlarni suv bosishiga olib kelishi mumkin. Suv omborlari T. davrida suvning bir qismini yigʻib olishga, undan kamchil davrlarda sugʻorish va boshqa maqsadlarda foydalanishga imkon beradi (qarang Daryo oqimini tartibga solish). T. boʻyicha prognoz gidrometeorologiya tarmoklari stya va postlari maʼlumotlari asosida tuziladi.

Ziyomiddin Artukmetov.

 

Gidrologiya
Toshquduq gaz koni

Toshquduq gaz koni - Buxoro viloyati Romitan tumanida, Buxoro shahridan 100–110 km shim.garbda joylashgan. Kon 1972-yilda ochilgan va 1975-yilda ishga tushirilgan. Toshquduq strukturasi Gazli koʻtarilmasining jan.gʻarbiy qismida boʻlib, kenglik boʻyicha choʻzilgan yirik braxiantiklinal burmadan iborat. Yuqori boʻr davrining senon yarusi yotqiziqlari shipi boʻyicha Toshquduq braxiantiklinali uchta yer yoriklari bilan murakkablashgan. Paleozoy, mezozoy va kaynozoy yotqiziqlarida jaʼmi 11 razvedka qudugʻi ochilgan. Gaz, asosan, boʻr davrining yotqiziklarida uchraydi. Sanoat miqyosidagi gaz 7 va 9gorizontlar bilan bogʻliq. 7gorizont senon yarusi yotqiziqlarida ajratilgan boʻlib alevrolit va gil bilan qavatlangan mayda zarrali qumtoshlardan iborat. Uyum qatlami gumbazli tipga mansub, gaz suvga tiralib turadi. Uyum oʻlchami 7,5x1,5 km, bal. 30 m, gazlilik maydoni 13,9 km². 9gorizont senoman yarusining yuqori qismidagi mayda zarrali qumtoshlarda, 530–703 m chuqurliqda ochilgan. Gorizontning umumiy qalinligi 122–153 m, uyum katlamli, gumbazli tipga mansub boʻlib burmaning eng koʻtarilgan qismida namoyonlanadi, gaz suvga tiralib turadi. Uyum oʻlchami 11,5x3,5 km, bal. 45. Gazlilik maydoni 30 km² ga yaqin. Kondan foydalanilmoqda.
Toshqoʻrgʻon

Toshqoʻrgʻon, Xulm — Afgʻonistonning shimoliy qismidagi shahar. Samangon viloyatida. Aholisi 35 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Xulm daryosi vohasidagi savdotransport markazi. Shahar atrofida meva, uzum, paxta va boshqa qishloq xoʻjaligi. mahsulotlari yetishtiriladi. Un tortish, paxta tozalash korxonalari bor. Hunarmandchilikda gazlama va gilam toʻqiladi, charm, mis va temirdan uyroʻzgʻor buyumlari tayyorlanadi.

 

Afgʻoniston shaharlari
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Toshoʻgʻuz

Toshhovuz yoki Dashoguz (), uning sobiq nomi Toshhovuz — Turkmanistonning Toshhovuz viloyatidagi shahar, viloyat markazi. Turkmanistonning shimolida, Xorazm vohasida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Toshhovuzdan Ashxobodgacha 635 km. Aholisi 285 360 kishi (2013).

Tarixi 
Toshhovuz shahriga asosiy tamal toshi 1681-yili Xorazm vohasiga janubdan kirishda karvonsaroy va uning yonida toshdan qurilgan katta hovuzning qurilishi bilan boshlangan. Karvonsaroy atrofida yillar oʻtgach oʻziga xos bozor va aholi maskani paydo boʻlgach 1816-yilda Xiva xoni Muhammad Rahimxon I (1806—1825) tomonidan hudud qal'a bilan oʻrab olinadi. Olloqulixon davriga kelib Rossiya tomonidan Xorazmga tahdidlar kuchaygach vohaning janubiy darvozasiga aylangan ushbu qal'a mustahkamlanadi. 1873-yilda Xiva xonligi tarkibida Rossiya imperiyasi protektoratiga kiritilgan. 1920-yildan XXSRda; 1924-yildan shahar Turkmaniston tarkibidagi viloyat markazi; 1925-yildan Turkmaniston SSR okrug markazi. 1939— 63 yillarda viloyat markazi, 1970-yildan yana viloyat markazi. Shahar 1992-yilgacha Toshhovuz soʻzining fonetik oʻzgargan shakli boʻlmish "Tashauz" deb atalib kelingan. 1992-yilda uning nomi "Dashhovuz" shaklida oʻzgartirilgan. 1999-yilda shahar va viloyatning nomi Turkmanistonning birinchi prezidenti Safarmurod Niyozovning shaxsiy taklifi bilan "tashqi oʻgʻuzlar" ma'nosidagi "Dashoguz" soʻzi bilan almashtirildi. Ammo bu nomlash ilmiy asosdan koʻra siyosiy maqsadni koʻzlagan. 

Adabiy oʻzbek tili qoidalari boʻyicha atamalarning oʻzbekcha muqobili boʻlgan paytda ularni ushbu muqobili boʻyicha tabdil qilishni nazarda tutadi va shu sababli oʻzbek tilida Toshhovuz nomini qoʻllash toʻgʻridir. Tashoʻgʻuz yoki Dashoguz atamalarini qoʻllash adabiy til normalariga ziddir.

Meʼmorligi 
Toshhovuz meʼmorligi qadim zamonlarda toshdan ishlangan hovuz va uning atrofida yuzaga kelgan qalʼa qurilishi bilan bogʻliq. Olloqulixon davrida qalʼa kengaytirilgan va Xiva xonligidagi eng mustahkam qoʻrgʻonlardan biriga aylantirilib, saroy barpo etilgan. 19-asr oxiriga kelib, turli urushlar natijasida qalʼaning saroy qismi vayronaga aylangan. Muhammad Rahimxon II (1864—1910) davrida saroy qayta tiklangan. 19-asr oxirlarida shaharda 3 darvoza (sharqiy, janubiy va saroy), 300 ga yaqin doʻkon va ustaxona, karvonsaroy, 6 masjid va Madrasa boʻlgan. Biroq saroy va boshqa imoratlardagi koʻplab nafis bezaklar, devoriy naqshlar tushib ketib, qayta tiklanmagan. 1950-yillardan shahar Shovot kanalining chap sohili boʻylab kengaytirila boshladi. Eski shaharning katta qismini tashkil etgan paxsali imoratlar oʻrnida gʻishtin va temirbeton binolar, temir yoʻl vokzali va boshqalar qurildi.

Ijtimoiy soha 
Toshhovuzda paxta tozalash, yogʻmoy, pivo, sut, qishloq xoʻjaligi. mashinalarini taʼmirlash, qurilish materiallari, temirbeton buyumlar, grafitli elektrodlar zdlari, gilamchilik, tikuvchilik, konditer fabrikalari, goʻsht, don mahsulotlari ktlari ishlab turibdi. Aeroport, qishloq xoʻjaligi instituti va texnikumi, tibbiyot va pedagogika bilim yurtlari, madaniyat va istirohat bogʻi bor.

Manbalar
Toq

Toq (arab.) — meʼmorlikda qoʻllaniladigan termin. Binoning yarim shar shaklida ishlangan eshik, darvoza tepasi va peshtogʻidagi ravoq; bino va inshootlarning yarim sharsimon kilib ishlangan tomi, gumbaz ostidagi rasta. Oʻʻrta asr Oʻrta Osiyo shaharlaridagi toʻʻrt ravoqli (toqravoqli) gumbazli inshoot. Asosiy savdo zali, qator savdo rastalari hamda hunarmandlar ustaxonasidan iborat boʻlib, shahar markazi, chorraha va chorsularida bunyod etilgan. Qator usti yopiq bozorlar chorsu, kappon, tim va boshqa nomlarda atalgan.

Yana qarang 
 Toqi Zargaron
 Toqi Sarrofon
 Toqi Telpakfurushon

 

Arxitektura
Toqlar
Toq son

Toq son — 2 ga boʻlinmaydigan butun son (musbat yoki manfiy). Masalan, 1, 3, 5; —1, —3 va h.k.
Toq tuyoqlilar

Toq tuyoqlilar () — sut emizuvchilar turkumi. Oldingi oyoqlarida 1,3 yoki 4 ta, orqa oyoqlarida 1 yoki 3 ta barmoq bor. Uchinchi barmogʻi boshqa barmoqlariga qaraganda yaxshi rivojlangan; uchida tuyogʻi mavjud. Gavdasi shu barmoqqa tayanadi. Jagʻ tishlari oʻsimlik mahsulotlarini chaynashga moslashgan. Kalla suyagining yuz qismi choʻziq. Oʻmrov suyagi yoʻq. Son suyagida uchinchi koʻstning borligi bilan juft tuyoqlilardan farq qiladi. Oshqozoni bir kamerali. Koʻrichagi uzun. Bitta bola tugʻadi. Toq tuyoqlilar Afrika, Osiyo, Janubiy Amerikada tarqalgan; uy hayvonlari sifatida barcha qitʼalarda bor. Janubiy Yevropada 19-asr oxirigacha yovvoyi holda yashagan. 3 oilasi: otsimonlar, karkidonlar va tapirlar mavjud.

 

Hayvonlar
Toqi boʻston

Toqi boʻston — Sosoniylar davri Eron meʼmorlik sanʼati yodgorligi (4—5-asrlar). Shoxlarning ov qoʻrgʻoni, chorbogʻi. Kermonshah (hozirgi Baxtaran)dan 5 km shim. sharqda joylashgan. 2 ravoqli qoya. Kichik ravoq (tarhi 5,8x3,6 m) ni Shopur III (383388), Katta ravoq (tarhi 7,94x6,79 m) ni esa Poroz (457—483) yoki Xisrav II (590—628) qurdirgan. Ravoqlardagi boʻrtma tasvirlarda haykalchalar, toʻngʻiz va bugʻu ovi tasviri hamda yozuvlar saqlangan.

Eron meʼmoriy yodgorliklari
Eron tarixi
Toqi Zargaron

Toqi zargaron (forscha — zargarlar toqi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik va zargarlik buyumlari sotish uchun moʻljallangan savdo markazi biri boʻlgan. Mazkur meʼmoriy yodgorlik Shayboniy hukmdor Abdullaxon II  davrida 1582-yilda bunyod etilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Toqi Zargaron Buxorodagi toqilarning eng yirigi va mujassamoti jihatidan murakkabi hisoblanadi. Toqi Zargaron Buxoro xoni Shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida XVI asrda qurilgan. Toqi Zargaron chorsuda joylashgan ikkita katta yoʻlni arxitektura jihatdan uygʻunlashtirgan yodgorlik hisoblanadi. Chorsu ikkala yoʻldagi qatnovni ham osonlashtirgan. Toqning atrofida kvadrat shaklini hosil qiluvchi kichik gumbazlar mavjud. Sakkiz burchakli xona ulkan gumbaz bilan yopilgan. Ular burchaklardagi doʻkon va ustaxonalar tomi boʻlgan. Toqning gumbaz tomli xonalari boʻlib, salqin va qorongʻi boʻlgan. Toqda ziraklar, uzuk, qurol-aslahalar uchun bezaklar, oʻyma muhrlar, munchoq va marjonlar ustalar tomonidan yasalgan. Oʻrta asrlarda mohir ustalar toqda zargarlik buyumlari yasashgan. Toqi Zargaronda chet davlatlaridan savdogarlar kelib oʻz buyumlarini sotishgan. Asosan bu toqda arablar, forslar, hindlar, ruslar, xitoyliklar, turklar va boshqa millatga mansub savdogarlar kelishgan. Ular toqda Xitoy shoisi, Kashmir roʻmoli, Misr zarbof gazlamalari, arab joynamozlari, Tibet ziravorlari kabi mahsulotlar sotishgan. Toqi Zargaronda ovqatlanish uchun ajratilgan joylarda somsa, non va issiq taomlar sotilgan. Mazkur toqda hukmdor farmonlari ham eʼlon qilingan. Oʻtmishda uning dalonlarida 36 zargarlik ustaxonasi va doʻkonlar boʻlgan. Atrofiga savdo rastalari, ombor, karvonsaroylar qurilgan.Gumbazi arablar kelguniga qadar qurilgan deb taxmin qilinadi. Vosifiyning XVI asr boshlarida yozgan asarida Buxoro chorsusi sifatida tilga olingan. Toqi zargaron Ulugʻbek madrasasi yonida, qadimiy shahriston markazi — 2 katta koʻcha kesishgan chorraha ustini qoplab turadi. Bino, asosan, XV asrda qurilgan (XVI asrda toʻla-toʻkis taʼmirlanganligi sababli shu yili bunyod etilgan deb taxmin qilinadi). Toqi Zargaron mustaqillik yillarida qayta taʼmirlandi. Toqi Zargaronda hozirgi kunda hunarmandlar ustaxonalari va savdo rastalari mavjud. Ushbu doʻkonlarda hozirgi kunda ziravorlar, yogʻochdan buyumlar, zargarlik buyumlari, qadimiy kolleksiyalar sotiladi.

Meʼmorchiligi 
Toqi Zargaron pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan bunyod etilgan. Ulkan gumbaz 8 ta toqiga oʻrnatilgan. Tarhi 45,4x43,5 metr, bal. 16,7 metr, gumbazining asos aylanasi 14 metr, poygumbazi koʻp qirrali, undagi 16 ta darcha orqali bino ichiga yorugʻlik tushib turadi. Atrofini oʻrab turgan doʻkonlar gumbazi balandligi 5- 7 metrni tashkil etadi.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Toqi Telpakfurushon

Toqi Telpakfurushon (forscha telpakfurushlar toqi) — Buxorodagi meʼmoriy yodgorlik va bosh kiyimlari sotish va tayyorlash uchun qurilgan savdo markazlaridan biri boʻlgan. Mazkur meʼmoriy yodgorlik Shayboniy hukmdor Abdullaxon II  davrida 1571-yilda bunyod etilgan. Hozirgi kunda Oʻzbekiston moddiy va madaniy meʼrosining koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan.

Tarixi 
Toki Tepakfurushon XVI asrda Buxoro xonligini idora qilgan Shayboniy hukmdor Abdullaxon II davrida bunyod etilgan va chorrahaga yaqin qurilgan. Oʻrta asrlarda bu yerda esa bu yerda tulki va qunduz telpaklar, misqoli salla, ajoyib tumoqlar sotilgan. Toqi Teplakfurushon turli davrlarda turlicha nomlanib kelingan. Toki Tepakfurushon gumbazi saqlanib qolinganligi va kattaligi jihatida ikkinchi oʻrinda turadi. Masalan Choharsuyi Oxanin, Toqi Kitobfurushon va Toqi Xoja Muhammad Parron kabi nomlar bilan mashhur boʻlgan. Keyinchalik Toqi Allofi va Toqi Ordfurushon kabi nomlar bilan ham atalgan. Oʻrta asrlarda toqda kitob sotuvchi muqavasoz ustalarning doʻkonlari ham boʻlgan. Ushbu toq boshqa toqilardan kattaligi bilan ajralib turadi. Toki Tepakfurushon yaqinida hozirgi kunda temirchilik ustaxonasi va hammom mavjud. Hozirgi kunda Toqi Telpakfurushonda savdo rastalari va hunarmadlar ustaxonalari mavjud. Mustaqillik yillarida Toqi Telpakfurushon qayta taʼmirlandi.

Meʼmorchiligi 
Toqi Tepakfurushon  pishiq gʻisht, yogʻoch, tosh va ganchdan bunyod etilgan. Bino ustasi yelpigʻich shaklidagi beshta koʻchani ajoyib burilishlar qilib muntazam oltiyoqli shakldagi xonada birlashtirgan. Mazkur toqdagi xonaning tomi ulkan gumbaz bilan qoplangan. Toki Tepakfurushon gumbazning darchalari mavjud. Ushbu toq olti burchak shaklida boʻlib, markaziy gumbazda darchalari eshiklari bor. Toqi Telpakfurushonda iroqi, zardoʻppi, va boshka xil turli doʻppilar doʻkonlarining vitrinalarini hozir kunda ham bezab turadi. Vaqf hujjatlariga koʻra, turli tomonlardan kelib tutashgan 5 koʻchaning kesishgan joyida qurilgan (1570—1571). Bosh gumbazi 6 qirrali devor ustiga oʻrnatilgan, atrofi — koʻcha, koʻchalardan kirish qismlari esa kichik gumbazchalar bilan yopilgan. Gumbaz diametri 38 metr, zal shifti 10 metr, savdo koʻchasining saqlanib qolgan maydoni 28 metr, koʻcha kengligi 14 metr. Oʻtmishda gumbaz ostida bosh kiyim va kitob sotuvchi muqovasoz ustalarning doʻkonlari boʻlgan.

Manbalar

Adabiyotlar

Ilmiy adabiyotlar 
 
 
 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Toqlar
Rafail Toqtosh

Rafail Hodiyevich Toqtosh (1926.26.1, Qozon) — sanʼatshunos, rassom, Oʻzbekiston BAakad. (1997), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyatxodimi (1978). Sanʼatshunoslik doktori (1973), professor (1996). Moskvadagi I. Surikov nomidagi badiiy intda (1946—50) va Peterburg Badiiyot akadimyasida (1950— 54) taʼlim olgan. Tatar adibi Hodi Toqtoshpnng oʻgʻli. 1932-yildan Oʻzbekistonda. 1960-yildan Hamza nomidagi sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot institutida katta ilmiy xodim. 1996-yildan Sanʼat instituti (1997-yildan Milliy rassomlik va dizayn intima pedagog. T.ning ilmiy faoliyati Oʻzbekiston tasviriy sanʼati masalalarini yoritishga bagʻishlangan.

T. rassom sifatida yaratgan asarlari (jumladan, Hamzaning hayoti va ijodiga bagʻishlangan rasmlar va grafika turkumi) respublika muzeilarida sak,lanadi. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2000).

Manbalar 
 Bahrom Hamdamiy, T., 1969; Oʻzbekistonning tasviriy sanʼati, T., 1972; Hozirgi zamon Oʻzbekiston grafikasi, T., 1972; Oʻrol Tansiqboyev,T., 1978; Aleksandr Volkov, T., 1982; Badiiy tanqid etyudlari, T., 1993.
Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligi

Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligi — togʻ jinslarining oʻzidan suv oʻtkazish imkoniyati. Suv oʻtkazish darajasi, oʻzaro tutashgan gʻovak va darzliklarning oʻlchami va miqdoriga hamda togʻ jinslari donalarining saralanganligiga bogʻliq boʻladi. Suvni yaxshi oʻtkazuvchi togʻ jinslariga — shagʻal, mayda shagʻal, yirik donali qumlar, kuchli karstlangan va darz ketgan jinslar kiradi. Deyarli suv oʻtkazmaydigan jinslarga — gillar, qumoq tuproklar, darzlanmagan kristalli, metamorfik va mustahkam choʻkindi togʻ jinslari kiradi. Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligis.oʻ. filtrlanayotgan togʻ jinsining koʻndalang kesimi maydoni birligi orqali oʻtayotgan suvning miqdoriga teng boʻlgan filtratsiyaning tezligi bilan aniqlanishi mumkin. Gidrogeologik tadqiqot va hisoblarda suv oʻtkazish koeffitsiyenti togʻ jinslarining filtraiiyali xususiyatlarining koʻrsatkichi boʻlib xizmat qiladi. Togʻ jinslarining suv oʻtkazuvchanligis.oʻ. ni oʻrganish yer osti suvlarini qidirish va razvedka qilishda zarur boʻlib, ulardan suvlarni bir joyga jamlashda, gidrogeologik inshootlarini oʻrnatishda, turli tipdagi yer osti suvlarini ekspluatatsiya qilishda foydalaniladi.

Manbalar