MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fevral inqilobi

Fevral inqilobi (1917) - Rossiyada samoderjaviyega barham bergan inqilob. Fevral inqilobi harbiy magʻlubiyatlar va xoʻjalikdagi vayrongarchilik bilan bogʻliq ravishda mamlakatda iqtisodiy va siyosiy tanazzulning keskin kuchayishi oqibati edi. Oziq-ovqat yetishmasligi tufayli 23-fevralda Petrogradda stixiyali tarzda urushga qarshi mitinglar boshlandi, u ish tashlashlar va namoyishlarga, kazaklar va politsiya oʻrtasidagi toʻqnashuvlarga, 24— 25-fevral da esa yalpi ish tashlashga aylanib ketdi. 26-fevralda qoʻshinlarga qarshi janglar, 27-fevralda yalpi ish tashlash qurolli qoʻzgʻolon darajasiga koʻtarildi, askarlar ommaviy tarzda qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻta boshladi. Qoʻzgʻolonchilar shaharning muhim joylarini, hukumat idoralarini egalladilar. Nikolay II taxtdan voz kechdi. Davlat dumasining Muvaqqat komiteti tuzildi. Ishchi va soldat deputatlari Soveti saylandi. Muvaqqat komitet hukumat tuzdi. 1-mart kuni Moskvada, mart oyi davomida butun mamlakatda yangi hokimiyat oʻrnatildi. Fevral inqilobi Turkiston oʻlkasi musulmon aholisini siyosiy jihatdan uygʻotishda, demokratik oʻzgarishlarga boshchilik kilmoqchi boʻlgan yangi kuchlarning siyosat maydoniga chiqishida muhim ahamiyat kasb etdi. Jadidlar vujudga kelayotgan milliy demokratik kuchlarning oʻzagi boʻlishdi. Ular mintaqa tub xalqlarining taraqqiyoti va mustaqilligi toʻgʻrisidagi oʻz gʻoyalarini Fevral inqilobi shiorlari bilan bogʻlab, oʻzlari eʼlon qilgan prinsiplarni amalga oshirishga faol kirishdilar. Toshkentda "Shoʻroi Islom" 1917-yil 14-mart) tashkiloti tuzilib, Turkiston taraqqiyparvarlarining aksariyati uning atrofida birlashsi. Bundan tashqari, Toshkentda Ishchi deputatlari Soveti (1917-yil 2-mart) ham tuzil gan edi. Turkiston oʻlkasi generalgubernatori va Turkiston harbiy okrugi qoʻmondoni general Kuropatkin, uning yordamchisi general Yerofeyev, okrug shtabining boshligʻi general Sivere oʻz vazifalaridan chetlashtirilib, 31-martda uy kemogʻiga tashlandi. Muvaqqat hukumat tomonidan 1917-yil 7-avgustda Turkiston oʻlkasini boshqarish uchun 9 kishidan iborat Turkiston komiteta (raisi — kadet N. N. Shchepkin) tuzildi. Shuningdek, Butunturkiston musulmonlarining I qurultoyi (1917-yil 17— 21 aprel) da Turkiston oʻlkasi musulmonlari Markaziy Kengashi (Kraymussovet) ham tuzilib, barcha milliy jamiyatlar, tashkilotlar va ittifoqlar birlashtirildi. 1917-yil bahorda Buxoro amirligi va Xiva xonligida ham siyosiy vaziyat keskinlashdi. Buxoroda 1917-yil aprel namoyishi boʻldi va Xivada Idorai mashrutiya (1917-yil 5 aprel) tashkil topdi. Yosh buxoroliklar va yosh xivaliklar bu xonliklar hududida demokratik islohotlar uchun kurashdilar.

Yana qarang 

 Oktabr inqilobi

Adabiyot 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2kitob [Oʻzbekiston Sovet mustamlakachiligi davrida], T.. 2000; Turkestan v nachale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000; Rajabov K,., Haydarov M., Turkiston tarixi (19171924-yil), T., 2002.

Qahramon Rajabov.
Federal tekshirishlar byurosi

Federal tekshirishlar byurosi (FTB) (; qisqartmasi: FBI) — AQShda federal qonunlar buzilishlarini tekshiruvchi muassasa. 1908-yilda tuzilgan. Qarorgohi Vashington shahrida joylashgan. Uyushgan jinoyatchilik, terrorizm, giyohvand moddalar savdosi, mansab jinoyatlari, zoʻravonlik holatlariga, AQSh hududida boshqa davlatlar razvedkalariga qarshi kurash FTB faoliyatining muhim yoʻnalishlaridir. Byuroning mamlakat shtatlari poytaxtlarida, yirik shaharlarda 60 ga yaqin boʻlimi, 500 dan ortiq mahalliy boʻlinmalari, ayrim mamlakatlarda esa aloqa postlari mavjud. FTBda 24 mingga yaqin xodim, jumladan, 10 mingga yaqin maxsus agent xizmat qiladi. Byuro rahbarini AQSh prezidenti tayinlaydi, AQSh Kongressi tasdiqlaydi.

Manbalar 

AQSh
Federatlar

Federatlar (lot. foederati, foedus — ittifoq) — 1) Rim imperiyasi chegaralarida harbiy xizmatni oʻtovchi varvar qabilalari; yashash uchun chegara hududidan yer, maosh olishgan; 2) 18-asr oxiridagi Fransiya inqilobi davrida inqilobni himoya qilish uchun Parijga yoʻl olgan koʻngillilar; Z) Fransiyada "Yuz kun" davrida Napoleonga qarshi, koalitsiya kuchlariga qarshi kurashish uchun tashkil etilgan koʻngilli otryadlar katnashchilari; 4) 1871-yildagi Parij Kommunasini himoya qilgan Millim gvardiya jangchilari.
Federatsiya

Federatsiya (soʻnggi  — birlashma, uyushma) — 1) davlat tuzilishi shakli; yuridik jihatdan muayyan siyosiy mustaqilligi boʻlgan davlat tuzilmalaridan tashkil topgan murakkab uyushmadir. Federativ davlatni tashkil etuvchi davlat tuzilmalari (shtatlar, oʻlka, kontonlar) federatsiya subʼyektlari hisoblanadi va oʻz maʼmuriy hududiy boʻlinishlari boʻladi. Federatsiyada yagona konstitutsiya, yagona ittifoq (federal) davlat hokimiyati organlari boʻladi, yagona fuqarolik, pul birligi va shaharlar amal qiladi. Unitar davlatdan farqli ravishda federatsiya hokimiyat oliy organlarining 2 tizimiga — federal organlar va federatsiya aʼzolarining tegishli organlariga ega boʻladi. Federal organlar mamlakatning hamma qududida oʻz vakolat va vazifalarini amalga oshiradi. Federatsiyani tashkil etuvchi davlat tuzilmalari tom maʼnoda davlat hisoblanmaydi. Ular suverenitetga, ittifokdan bir tomonlama chiqish huquqiga ega boʻlmaydi, yuridik jihatdan xalqaro munosabatlarda qatnashish xuquqidan mahrumdir. Ittifoq konstitutsiya yoki qonunlari buzilgan taqdirda markaziy hokimiyat federatsiya subʼyektiga nisbatan majburlash choralarini koʻrish huquqiga ega. Federatsiyaning eng zarur belgilaridan biri — federal parlamentning 2 palatali tuzilmasidir. Odatda, federatsiya aʼzolarining oʻz mustaqil konstitutsiyasi boʻladi. Milliy (til) omilning ahamiyatiga qarab federatsiya tuzilishini belgilashda hududiy asosdagi federatsiya (AQSH, Avstraliya, Avstriya, GFR, Argentina, Venesuela, Braziliya, Meksika), milliy asosdagi federatsiya (Hindiston, Belgiya, Nigeriya, Pokiston) va aralash milliyhududiy asosdagi federatsiya (Rossiya Federatsiyasi, Shveysariya, Kanada) farqlanadi. Konstitutsiyaviy huquq nazariyasida, shuningdek, baʼzan konstitutsiyaviy federatsiya (AQSH, Kanada, Braziliya), konstitutsiyaviy shartnomaviy federatsiya (Rossiya Federatsiyasi) va shartnomaviy federatsiya (Shveysariya, Birlashgan Tanzaniya Respublikasi, BAA), markazlashgan (Hindiston, bu yerda bitta shtatdan boshqa shtatlar oʻz konstitutsiyasi va fukaroligiga ega emas) va markazlashmagan federatsiya (AQSH, GFR, Shveysariya) oʻrtasidagi farq koʻrsatib oʻtiladi.

Jahonda 21 ta federativ davlat bor (2005); xalkaro yoki milliy jamoat tashkiloti (Xalkaro shaxmat Federatsiyasi).

Yana qarang 

 Unitar davlat
 Konfederatsiya

 <!-- Bot tomonidan yaratildi
Konstantin Fedin

Konstantin Aleksandrovich Fedin [1892.12(24), 2. Saratov 1977.15.7, Moskva] — rus yozuvchisi va jamoat arbobi, akademik (1958), Mehnat Qahramoni (1967). "Shaharlar va yillar" (1924) romanida fuqarolar urushi davridagi ziyolilarning hayot yoʻli hikoya qilingan. "Yevropaning oʻgʻirlanishi" (1—2kitob, 1933—35) va "Arktur" sanatoriysi" (1940) romanlarida yangi jahon urushi arafasida Gʻarbiy Yevropadagi siyosiyijtimoiy muhit tanqid qilingan. Ikkinchi jahon urushi yillarida "Tuygʻular sinovi" pyesasini (1942), "Aholi yashaydigan bir necha punkt" hikoya va ocherklar toʻplami (1943)ni yozgan. Urush yillari yozgan trilogiyasi ("Dastlabki sevinchlar", 1945; "Ajoyib yoz", 1947— 49; "Gulxan", 1—2kitob, 1961—65) da 1910-yildan Ikkinchi jahon urushi oxiriga qadar boʻlgan voqealar qamrab olingan. Ayrim asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Dastlabki sevinchlar, T., 1967; Oʻtmish bilan uchrashuv [hikoyalar], T., 1971.

Rossiyalik yozuvchilar
1892-yilda tugʻilganlar
1977-yilda vafot etganlar
15-iyulda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Sovet yozuvchilari
Aleksey Fedchenko

Aleksey Pavlovich Fedchenko (1844.7.2, Irkutsk — 1873.3.9.) — rus tabiatshunosi, Oʻrta Osiyoni tadqiq qilgan olim. Moskva universitetini tugatgan (1864). Zool.ga oid toʻplamlar va gerbariylar toʻplagan. Antropologiya va etn. bilan shugʻullangan. 1868—71 yillarda Olay vodiysiga sayohat qilgan. Olay orti tizmasini oʻrgangan. Hisor Olay togʻ sistemasining orografik sxemasini tuzgan. Rishta kasalligi qoʻzgʻatuvchisining biologiyasini aniklagan. Alp togʻlaridagi Monblan choʻqqisiga chiqishda halok boʻlgan. F.ning toʻplagan materiallari geograf olimlar tomonidan qayta ishlanib, "A.P. Fedchenkoning Turkistonga sayohati" nomli rus tilidagi kitobida nashr qilingan (1872—77 va 1950-yillar). Pomir togʻidagi muzlik F. nomi bilan atalgan.
Fedchenko muzligi

Fedchenko muzligi - Oʻrta Osiyodagi eng katta togʻvodiy muzligi hisoblanadi. Pomirning shim.gʻarbida. Uzunligi 77,4 km, maydoni 824 km². Muzning qalinligi oʻrta qismida 1000 m dan ziyod. Muzlikning yuqori qismi 7480 m, quyi qismi esa 2900 m balandlikda. Qor chizigʻining balandligi 4650 m. Muzlik uchidan Seldara daryosi boshlanadi. Muzlikning eng yirik boʻlaklari Somoniyon, Garmo choʻqqilari togʻ massivlari hamda Shimoliy Tanimas tizmasi atroflarida vujudga kelgan. Fedchenko muzligi Yazgʻulom tizmasi shimoliy yon bagʻridan va bir necha choʻqqilar tagidan boshlanib, Fanlar Akademiyasi tizmasining sharqiy yon bagri boʻylab davom etadi. Balandkiyik daryosining vodiysiga keladi va 30 dan ortiq muzlikni qoʻshib oladi.

1928—58 yillarda muzlik tili 30–35 m pasayib firnli qismi 12 m qalinlashgan. Fedchenko muzligining quyi kismini 1878-yilda V. F. Oshanin oʻrgangan, oʻrta va yuqori qismlarini dastlab 1928-yil Pomir ekspeditsiyasi tadqiq qilgan. Muzlik A. P. Fedchenko nomi bilan ataladi.

 

Oʻrta Osiyo
Muzliklar
Ludwig Andreas Feuerbach

Lyudvig Andreas Feuerbach (1804.28.7, Landsxut, Bavariya — 1872.13.9, Rexenberg, Nyurnberg yaqinida) — nemis faylasufi. Dastlab Gegelnij izdoshi, keyin (1839) uning falsafasini tanqid qilgan. "Oʻlim va mangulik toʻgʻrisidagi fikrlar" degan imzosiz kitobini chop etgan va unda ruhning oʻlmasligi gʻoyasini rad qilgan. Buning uchun Erlangen universitetidagi muallimlik ishidan chetlashtirilgan. Shunga karamay ilmiy faoliyatini davom ettirgan. Hayotining soʻnggi yillarida ijtimoiy va iqtisodiy masalalarga katta qiziqish bilan qaragan, 1870-yil esa sotsialdemokratik partiyaga aʼzo boʻlgan.

Feuerbach falsafasining markazida biologik mavjudot, abstrakt individ sifatida talqin etiladigan inson turadi. Dinni insonning tabiat va jamiyat stixiyali kuchlari oldida ojizligi tufayli kelib chiqqan deb tushuntiradi. U axloq prinsiplarini insonga azaldan xos boʻlgan baxtga intilishdan keltirib chiqaradi. Uning fikricha, har bir kishi oʻz ehtiyojlarini oqilona cheklab, boshqa kishilarga mexrmuhabbat bilan karagandagina baxtga erishishi mumkin. Asosiy asarlari: "Gegel falsafasining tanqidiga doyr" (1839), "Xristianlikning mohiyati" (1841), "Kelajak falsafasining asoslari" (1843), "Dinning mohiyati" (1851) va boshqa

1804-yilda tugʻilganlar
1872-yilda vafot etganlar
Richard Feynman

Richard Fillips Feynman (1918.11.5, NyuYork 1988) - amerikalik fizik. AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1954). Massachusets Texnologiya institutini tugatgan (1939). Falsafa fanlari doktori. (1942). Prinston universitetida (1942—43), LosAlamos laboratoriyada (194345) ishlagan. Kornell texnologiya universiteti professor (1950-yildan). Ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, kvant elektrodinamika, elementar zarralar fizikasi, statistik fizika, oʻta o'tkazuvchanlik va gravitatsiya nazariyasiga oid. Maydon kvant nazariyasining rivojlanishida muhim oʻrin tutgan matematik apparatni ishlab chiqqan (1949) (qarang Feynman diagrammalari). Oʻta oquvchan geliyning uyurma tabiatini tushuntirib bergan (Feynman uyurmasi deb ataladi). "Fizikadan Feynman maʼruzalari" kursi muallifi. A. Eynshteyn mukofoti (1950), Nobel mukofoti laureati (1965).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1918-yilda tugʻilganlar
11-mayda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
15-fevralda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Feynman diagrammalari

Feynman diagrammalari, Feynman grafiklari — zarralarning sochilishi va boshqa fizik jarayonlarni nazariy taxlil qilish va amplitudalarini hisoblashning fafik usuli. Feynman diagrammalari 3 turdagi elementlardan tashkil topgan: tashqi chiziqlar, ichki chiziklar va choʻqqi (chiziqlar kesishuvchi nuqta) lar. Diagrammaning boshqa qismlari bilan biror bir choʻqqida birlashadigan tashqi chiziklar tushuvchi yoki sochilgan (yoxud toʻqnashish jarayonida tugʻilgan) zarraga toʻgʻri keladi; ular sistemaning toʻqnashuvgacha yoki undan keyingi holatiga moye keladi. Feynman diagrammalari maydon kvant nazariyasida, kvant mexanika va statistik fizikada keng qoʻllaniladi.
Feyxoa

Feyxoa () — mirtadoshlarga mansub doim yashil butalar va daraxtlar turkumi. Jan. Amerikaning subtropik hududlarida 2 turi usadi. 1turi — Feyxoa Sellova (Feyxoa sellowiana) subtropik iqlimli mamlakatlarda, jumladan, Gruziya va Qrimning jan. sohillarida oʻstiriladi. Boʻyi 3 m, shoxshabbasi yoyiq, qalin. Barglari butun, qarama-qarshi joylashgan. Gullari ikki jinsli. May oyida gullaydi. Mevasi toʻq yashil rezavor, eti sershira, xushboʻy, tarkibida qand, pektin, olma kislotasi, yod bor. Okt.noyab.da pishadi, yangiligida yeyiladi. Murabbo va vino tayyorlanadi. Urug'idan, kalamchasidan va payvand qilib koʻpaytiriladi. Bogʻ, xiyobonlarni koʻkalamzorlashtirishda foydalaniladi. Hosildorligi 60—90 s/ga.

Manbalar 

Daraxtlar
Lion Feuchtwanger

FEYXTVANGER (Feuchtwanger) Lion (1884.7.7, Myunxen 1958.21.12, LosAnjeles, AQSH) — nemis yozuvchisi. Myunxen va Berlinda oʻqigan; falsafa doktori (1907). Dastlab jurnalistika va teatr tanqidchiligi bilan shugʻullangan. "Harbiy asirlar" (1919) turkumidagi pyesalarida Birinchi jahon urushi voqealari va xalqning urushga qarshi kurashlari keng ifodalangan. 1933-yildan Fransiyada emigratsiyada boʻlgan. "Tomas Vendt" (1920), "Yahudiy Zyuss" (1920—22), "Koʻrimsiz gersoginya" (1923) romanlari mavzuining rangbarangligi bilan ajralib turadi. "Quvgʻun" (1939) romanida yozuvchi oʻzining surgun tufayli siyosiy kurashdan uzokdashib krlganligini tasvirlaydi. "Yahudiylar urushi" trilogiyasi (1932—42) da inson shaxsi muammosiga munosabati va gumanistik karashlari aks etgan. "Akauka Lautenzaklar" (1943), "Simon" (1944), "Tokzordagi tulkilar" (1947), "Tentakning donoligi..." (1952) romanlari, "Beva Kapet" (1956) dramasi va boshqa asarlar muallifi. Koʻpgina asarlari ekranlashtirilgan.

 

Yozuvchilar
Federico Fellini

Federico Fellini (; 1920 — 1993) — Italiya kinorejissyori. Fellini 1920-yil 20-yanvarda Adriatik dengizi boʻyidagi Riminida oʻrtahol oilada tugʻilgan. 25-yanvar kuni uni San-Nikolo cherkovida Federiko Domeniko Marcello Fellini choʻqintiradi. 1937-yildan Florensiya, keyinroq Rimda jurnalist sifatida faoliyat yuritgan. Shuningdek, sugʻurta agenti, vitrina bezovchi, karikaturachirassom, reportyor ham boʻlgan. 1942-yildan tijorat uchun ishlangan komediya va melodramalarga ssenariy yozgan. R. Rosselinining „Rim—ochiq shahar“, „Payza“ filmlari yaratilishida qatnashgan. Neorealizm anʼanalaridan foydalangan holda oʻzining yorqin kinematografik uslubini yaratdi („Oq shayx“, „Onasining bolalari“, „Yoʻl“, „Shirin hayot“ va boshqalar). „Sakkiz yarim“ nomli yangi yoʻnalishdagi filmida real obrazlar oqimini qahramonlarning subyektiv qarashlari bilan birlashtirdi. „Rim“, „Amarkor“, „Orkestr repetitsiyasi“, „Intervyu“, „Oyning ovozi“ kabi filmlari Italiyaning tarixiy taqdiri, milliy mintalitet masalalariga bagʻishlandi. F. ijodiga bagʻishlangan „Chao, Federiko“ filmi ishlangan (rej. G. Baxman, 1969).

Manbalar 

1920-yilda tugʻilganlar
1993-yilda vafot etganlar
Italiyalik erkak aktyorlar
Rejissyor
Feldmarshal

Feldmarshal (nem. Feldmarshall) — ayrim davlatlar armiyalaridagi oliy harbiy unvon. 1marta 16-asrda Avstriya da, 17-asrda Prussiyada joriy qilingan. Rossiyada 1699-yilda generalF. unvoni joriy etilib, 1917-yilda bekor qilingan. F. mashhur harbiy va davlat arboblari, imperator xonadoni vakillari hamda baʼzi chet el harbiy arboblariga berilgan. F. unvoni Buyuk Britaniya va boshqa baʼzi davlatlarda saqlangan.
Feldsher

Feldsher (nem. feld — maydon va scherer — sartarosh) — oʻrta maʼlumotli tibbiyot xodimi; davolashprofilaktika muassasalarida F. vrach yordamchisi boʻlib, u bilan qamkorlikda ishlaydi. F. vrach kelguniga qadar tibbiy yordam koʻrsatadi, shuningdek, profilaktika va epidemiyaga karshi sanitariya ishlari olib boradi. F. lar (sanitariyaepidemiologiya styalarida ishlash uchun va feldsherlaborantlar) tibbiyot kollejlarida tayyorlanadi.
Felzit

Felzit (nem. Felsit) — nordon effuziv jinslarning mayda donador massasi bulib, kaliyli dala shpati (ortoklaz) va kvars, baʼzan nordon plagioklaz hamda toʻq rangli minerallar (piroksen, biotit va boshqalar)dan tarkib topgan. Kimyoviy tarkibi boʻyicha F. datsitdan (SiO2 massasi boʻyicha 68%) riolitgacha (72—75%) oʻzgarib turadi. Zichligi 2,2—2,4 g/sm3. Diagenez va boshlangʻich metamorfizm jarayonida vulkan shishasining qayta kristallanishidan hosil boʻladi. Paleotip jinslar (kvarsli porfir, keratofir, ortofir) uchun xosdir. Baʼzan "F". termini togʻ jinslari nomida uchraydi (mas, felzodatsit, felzofir). F. yuqori sifatli kislotabardosh material sifatida ishlatiladi. Konlari Shimoliy Kavkaz, Zakarpatye, Vengriya, Germaniya va boshqalarda mavjud.
Feminizatsiya

Feminizatsiya (lot. femina — ayol, urgʻochi) — erkak organizmda ikkilamchi jinsiy belgilarning rivojlanishi. F. — gormonal muvozanatning buzilishi; odamlar, baliklar, suvda va quruqlikda yashovchilar, qushlar, sut emizuvchilarda kuzatilgan. F.ni bichilgan (qarang Axtalash) erkak hayvonlarga tuxumdonni kuchirib oʻtkazish yoki urgʻochi jinsiy gormon (esterogen) taʼsir ettirib, sunʼiy paydo qilish mumkin. Mas, bichilgan xoʻrozga tuxumdon koʻchirib oʻtkazilganida unda tovukdar uchun xos boʻlgan patlar, toj, jinsiy xattiharakatlar paydo buladi. Bichilgan erkak sut emizuvchilar (kalamushlar, maymunlar va boshqalar)da koʻchirib oʻtkazilgan tuxumdon yoki esterogen taʼsirida sut bezlari rivojlanadi; urgʻochilar uchun xos boʻlgan jinsiy instinktlar paydo boʻladi.
Femlar

Femlar — Vizantiyada 7—12-asrlarda harbiymaʼmuriy okruglar. F.ni sud, moliya, harbiy hokimiyatga ega boʻlgan stratiglar boshqargan. F. davlatga kungilli lashkarlar — stratiotlarni yetkazib bergan. 8—11-asrlarda F. mayda qismlarga boʻlib tashlangan, 12-asrda F.dagi hokimiyat grajdanlardan chiqqan amaldorlar — sudyalarga oʻtgan; F. oʻrniga yirik chegara harbiyhududiy birliklar — dukatlar va katepanatlar paydo boʻlgan. 13-asrda F. Nikeya imperiyasida saqlanib qolgan.
Fenakit

Fenakit (yun. phenax — aldamchi) — orol silikatlari sinfiga mansub mineral. Kimyoviy tarkibi Be2[Si04], unda VeO 42—45%. Trigonal singoniyada kristallanadi. Kristallari, odatda, mayda prizmatik, baʼzan romboedrik, shuningdek, radialnursimon usimtalar va sferolitlar shaklida. Rangsiz, sargʻish, pushti, kulrang, oq. Shishadek yaltiroq. Tiniq, shaffof. Qattiqligi 7,5—8, zichligi 2,9—3 g/sm3. F. magmatizmdan keyingi genetik tipdagi konlarda — pegmatit, greyzen, gidrotermal tomirlar va metasomatitlarda uchraydi. Gidrotermal metasomatik hosilalarda flyuorit, sulfidlar va slyudalar bn, dala shpatli metasomatitlarda baʼzan gentgelvin bilan assotsiatsiyada boʻladi. F. kelajakda Be olinadigan manba. Yirik tiniq kristallari qimmatbaho tosh sifatida ishlatiladi.
Feniks (yulduz turkumi)

Qaqnus yoki Feniks (lotincha: Phoenix) — osmonning Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Turna, Haykaltarosh, Eridan, Tukan va Pech yulduz turkumlari orasida joylashgan; eng ravshan yulduzlari 2— 3 kurinma yulduz kattaligida. Oʻzbekistonning ba'zi joylarida kuzda qisman kuzatiladi.

Yulduz turkumlari
Fennoskandiya

Fennoskandiya - Yevropa shimdagi tabiiy oʻlka. Skandinaviya va Kola yarim orollari va Fin qoʻltigʻi, Ladoga va Onega koʻllari xamda Oq dengizmi birlashtirib turuvchi shartli chiziqdan shim.gʻarbdagi hududlarni oʻz ichiga oladi. Boltiq, Shimoliy Norvegiya, Barens va Ok, dengizlar oʻrab turadi. Maydoni 1,5 mln. km². Hududining katta qismi Boltiq qalqoni va Skandinaviya togʻlarining kaledon burmalaridan iborat. Relyefida peneplenlashgan oʻrtacha balandlikdagi togʻliklar va yassitogʻlar asosiy oʻrinni egallaydi, eng baland joyi 2469 m (Galxyopiggen togi). Boltiq dengizi sohillari keng tekislik. Skandinaviya togʻlarida muzliklar bor. Relyefida morenali qator tepalar va qad. muzlik shakllari saqlanib qolgan, ford koʻp. Iqlimi moʻʼtadil, yozi salqin. Skandinaviya togʻlarining gʻarbiy yon bagʻirlarida yillik yogʻin 2000–3000 mm, sharqida 400–500 mm. Daryolari sersuv, serostona. Botqoqlik va koʻl koʻp. Hududining 1/2 qismi oʻrmon, asosan, tayga, jan.da aralash keng bargli oʻrmonlar. Tuprogʻi shim.da podzol, jan.da chimli podzol tuproq. Oʻlkada, asosan, oʻrmon qayvonlari yashaydi. Temir, mis, nikel rudalari, apatit konlari bor. F.da Shvetsiya, Norvegiya, Finlandiya va Rossiya hududining bir qismi joylashgan.
Fenokopiya

Fenokopiya (yun. phaino — boʻlaman, topaman va lot. copia — koʻp) — fenotipning irsiy boʻlmagan oʻzgarishi (modifikatsiya). Genotipning muayyan oʻzgarishi (mutatsiya)ga oʻxshab ketadi, lekin irsiylanmasligi bilan undan farq qiladi. "F." terminini nemis genetigi R. Goldshmidt taklif etgan (1935). F. — fizik yoki kimyoviy omillarning rivojlanayotgan organizmga taʼsiri natijasi. Mas, talidomid preparatini qabul qilgan homilador ayollardan koʻpincha mutant allellar paydo qiladigan fekomeliya (qoʻllari bargsimon qisqargan) chaqaloqlar tugʻilgan. Ontogenezning muayyan davrlarida F. koʻproq namoyon boʻladi. Muayyan omil rivojlanishning turli davrlarida har xil F.; har xil omillar ontogenezning bir davrida bir xil F. paydo qilishi mumkin. Mas, rivojlanishning dastlabki davrlarida tovuq embrioni sariqlik xaltasiga insulin inʼyeksiya qilinganida dumsiz joʻjalar, lekin shu gormon keyinroq kiritilganda ustki tumshugʻi kalta joʻjalar rivojlanib chiqadi. Bu ikki xil nuqson genetik mutatsiya tariqasida ham maʼlum. F. sababi muayyan omil taʼsirida genotip oʻzgarmasdan ontogenezda sodir boʻladigan jarayonlarning buzilishidan iborat. F. olish mumkinligi ontogenez jarayonlarining diskretligini va muayyan genlar taʼsirining "kritik davrlari" boʻlishini koʻrsatadi. Bu holat ontogenezda F.da genetik axborotning yuzaga chiqishini oʻrganishda foydalanishga imkon beradi.
Fenol

Fenol, karbol kislota, gidroksibenzol, C6H5OH — oʻziga xos hidli, rangsiz kristall modda. Saqlab qoʻyilganda pushti rangga kiradi. Molyar massasi - 94,11 g/mol, suyuqlanish temperaturasi 40,9°C, qaynash temperaturasi 181,75°C, zichligi 1058 kg/m3. Spirt, efir, atseton, xloroformda yaxshi, suvda bir oz eriydi. Kuchsiz kislota xususiyatiga ega, ishqorlar bilan fenolyatlar hosil qiladi. F. toshkoʻmir smolasidan olinadi. F.ning sanoat koʻlamida sintezlab olinishi izopropilbenzol gidroperoksidni kislotalar bilan parchalashga asoslangan. F. fenolformaldegid smolalar, kaprolaktam, pikrin kislota, turli boʻyagichlar va pestitsidlar, dori moddalari ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Teriga tekkanda kuydiradi: havoda 0,005 mg/l dan koʻp boʻlmasligi lozim (yana qarang Fenollar).
Aromatik halqa va gidroksil guruhi borligi sababli fenol ham spirtlar, ham aromatik uglevodorodlarga xos kimyoviy xossalarni namoyon etadi.
Gidroksil guruhi bo'yicha:
Zaif kislotali xususiyatlarga ega (spirtlarga qaraganda kuchli), ishqorlar ta'sirida tuzlar - fenolatlar (masalan, natriy fenolat - C6H5ONa) hosil bo'ladi.
Fenol rux kukuni bilan kuydirilganida, gidroksil guruhi vodorod bilan almashadi.
C6H5OH + Zn = C6H6 + ZnO
Kolbe-Shmitt reaksiyasi salitsil kislotasini va uning hosilalarini (atsetilsalitsil kislotasi va boshqalarni) sintez qilish uchun ishlatiladi.
https://wikimedia.org/api/rest_v1/media/math/render/svg/8746d83f76859c5bf80d5bc833151804dc210186

Kimyo
Fenolftalein

Fenolftalein, Dioksiftalofenon, S20N4O4 — hidsiz, taʼmsiz, rangsiz kristall modda. Mol.m. 318,33. Suyuqlanish tempraturasi 43°C. Suvda oz, spirtda yaxshi eriydi. Fenolni ftal angidrid bilan kondensatlab olinadi. F. trifenilmetan boʻyagichlar guruhiga kiradi. Analitik kimyoda kislota va ishqorlarni titrlashda indikator sifatida qoʻllanadi. Tibbiyotda surgi dori sifatida ishlatiladi. Surunkali ich qotishda tarkibida 0,1g F. boʻlgan tabletkalar (purgen) buyuriladi.