MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Multiplikator

Multiplikator (ing. multiplier — koʻpaytiruvchi, oshiruvchi) — iqtisodiyotdagi moliyaviy okimlarning ikki (baʼzan ikkitadan koʻprok) koʻrsatkich (parametr)lari oʻrtasidagi bogʻlanishlarni [mas, davlat byudjeta harajatlarining oʻsishi bilan yalpi ichki mahsulot (YAIM)ning hajmi, depozitlar hajmi bilan muomalada boʻlgan pul massasi oʻrtasidagi) tavsiflovchi koʻrsatkich. Akselerator (ishlab chiqarish hajmini oshirish natijasida ishlab chiqarishga jalb etiladigan yangi investitsiyalar necha marta koʻpayishini aks ettiradigan makro-iqtisodiy koʻrsatkich) bilan birgalikda qoʻllanadi. "M." tushunchasini iqtisodiy amaliyotga birinchi marta J. M. Kepns kiritgan. P. Samuelson va boshqa tomonidan rivojlantirilgan. Harajatlar, daromadlar, investitsiyalar yoki boshqa moliyaviy okimlarning kaysi to-ifasi boshlangʻich asos tarzida olinishiga qarab M.larning investitsiya harajatlari Multiplikator, hukumat harajatlari Multiplikator, harajatlar Multiplikator va boshqa turlari bor. Multiplikativ samara (M. samarasi) asosida iktisodiyotning bir subʼyekti harajatlari boshqa subʼyektning daromadini hosil kilish hodisasi yotadi. Mas, davlat byudjetining harajatlari (ijtimoiy ehtiyojlar, sogʻlikni saqlash, yangi kurilishlar, harbiy texnika sotib olish, davlat apparatini saqlash va h.k.) turli korxonalar, muassasalar daromadlarini (sogʻliqni saqlash muassasalari va tibbiyot xodimlari, qurilish tashkilotlari, harbiy qurol-yarogʻ ishlab chiqaruvchi korxonalar) hamda, umuman, fukarolar (pensionerlar, davlat muassasalari xodimlari va boshqalar) daromadlarini yaratadi. Oʻz navbatida bu korxonalar, tashkilotlar va fukarolarning harajatlari ular bilan texnologik zanjir boʻyicha bogʻliq boʻlgan korxonalar daromadini hosil qiladi; byudjet hajmining bir birlikka ortishi YAIM hajmini 2, 3 va undan ortiq birlikka koʻpayishiga olib kelishi mumkin. Xuddi shunga oʻxshash davlat harajatlari koʻlamining kamayishi M.ga, YAIM xdjmini tegishlicha pasayishiga olib keladi. Bu davlat harajatlari M.idebataladi. Soliq M.i — soliq toʻlovlari hajmi oshganda (kamayganda) YAIM hajmining pasayishi (koʻpayishi) koʻlamini koʻrsatadi. M u vozanatl i byudjet M.i — davlat harajatlarining koʻpayishi (qisqarishi) soliqlarni oshirish (pasaytirish) bilan qoplanadigan sharoitlarda YAIM oʻsishi (pasayishi)ni tavsiflaydi. Pul M.i — pul bazasining (bevosita Markaziy bank tomonidan muomalaga chiqariladigan pullar) oʻsishi natijasida pul massasining koʻpay-ishini tavsiflaydi. Pul M.i umuman iqtisodiyotning, xususan bank tizimining muomaladagi pul massasini koʻpaytirish imkoniyatlarini aks ettiradi. Pul M. baʼzan kredit Multiplikator depozitlar M.i yoki bank M.i deb ham ataladi.

Ahmadjon Oʻlmasov.

Manbalar
Multiplikator (qurilma)

Multiplikator - 1) mashina valining aylanishlar chastotasini (sonini) oshirish uchun moʻljallangan qurilma. Kuchaytiruvchi tishli uzatmalardan iborat. Alohida mexanizm tarzida tayyorlanadi. Mashina valining aylanishlar chastotasi muayyan opera-siyani bajarish uchun yetarli boʻlmagan hollarda M.dan foydalaniladi. M. asosan turli sinov ishlarida, lab.da qoʻllanadi; 2) suyuklikning bosimini oshirish uchun moʻljallangan gidravlik qurilma. Birbiriga tutashtirilgan ikki silindrdan iborat (rayem). Silindrlardan biri yuqori bosimga, ikkinchisi past bosimga moʻljallanadi. Past bosim silindrida katta diametr (D) li porshen joylashgan. U yuqori bosim silindrida joylashgan kichik diametr (d) li plunjer bilan biriktirilgan. Ish silindriga boradigan bosim R dan -g- marta (40—60-marta) katta boʻladi. M. gidravlik presslarda, pnevmogidravlik kuchaytirgichlarda qoʻllanadi.

Manbalar
Multiprogrammalash

Multiprogrammalash (multi... va programma) — turli masalalarga taalluqli bir necha dastur (programma) ni raqamli hisoblash mashinasi (RHM) da bir vaqtda bajarish usuli. Koʻp dasturli rejimda RHM xotirasida bir yoʻla bir necha masala dasturi boʻladi. Bir dastur tugashi bilan (yoki bir dasturni bajarish kechiksa) M. 2das-turga oʻtishga imkon beradi. Agar RHM bir vaqtda bir necha abonentning dasturi bilan band boʻlsa, u koʻp dasturli rejimda, bir abonentning dasturi bilan band bulsa, bir dasturli rejimda ishlayotgan hisoblanadi. M.dan asosiy maksad — RHM qurilmalarining boʻsh turib qolishiga yoʻl qoʻymaslik, ish unumdorligini oshirish. Boshkaruvchi dastur (monitor) bir dastur tugashi bilan 2dasturning bajarilishini taʼminlaydi. M. apparat va dastur vositalari bilan amalga oshiriladi. Apparat vositalariga xotira muhofazasi va toʻxtatishlarni tashkil qilish kiradi. Dastur vositalari dispetcherdasturlar va programmalash tillaridan iborat.

Manbalar
Mulchalash

Mulchalash (ing. mulch — qoplash) — tuproq betini kalin mulchaqogʻoz yoki havol (poxol, torf, chirindi, goʻng va boshqalar) materiallar bilan yoppasiga yoki qator oralatib yopish. M. oʻsimlikning oʻsishi sharoitiga ijobiy taʼsir etadi; yer betidan namning bugʻlanishini kamaytiradi, sutka davomida haroratning oʻzgarish amplitudasi muqobil boʻlishini taʼminlaydi, yer betini suv yuvib ketishi va shamol uchirib ketishidan himoya qiladi, tuproq strukturasini saqlash va yaxshilash imkonini beradi, tuprokda kechadigan biokimyoviy foydali jarayonlarni kuchaytiradi; natijada oʻsimlikning oziqlanishi yaxshilanadi, yer betini qatqaloq bosishdan saqlaydi.

Oʻrta Osiyoning sugʻoriladigan yengil mexanik tarkibli va qumoq tuproklari sharoitida ekinlarni yetishtirishda, tuproqning ustki qismini mustahkamlovchi va uni yuvilishi hamda shamol koʻtarib ketishidan saklovchi oraliq ekinlar angʻizi mulcha vazifasini bajaradi. M. kuchli shamol eroziyasi kuzatiladigan yerlarda cheklangan maydonlarda qoʻllanadi. 20-asrning 90-yillar oxirida Oʻzbekistonda chigitni Andijon texnologiyasi asosida plyonka ostiga ekishda M.ning yangi usuli katta maydonlarda amalga oshirilmok,da. Bunda chigit ekish bilan bir vaqtda pushta ustiga seyalkaga oʻrnatilgan maxsus moslama yordamida plyonka toʻshalib, har bir uyaga 3—4 tadan chigit ekiladi, uya ustidagi plyonka teshib ketiladi. Gʻoʻza qiygʻos shonalangandan keyin plyonka yigʻishtirib olinadi.

Ziyomiddin Artukmetov.

Manbalar
Mulyaj

Mulyaj (frans. mouler soʻzidan — qoliplamoq, quymoq) — birorbir obʼyektdan gips, mum, papyemasheda olingan nusxa; odatda boʻyalgan, asosan, koʻrgazmali qurol vazifasida xizmat qiladi (tabiiy yoki patologik oʻzgartirilgan tana aʼzolari, tana boʻlagi, sabzavotlar, baliklar va boshqalar). M. naturadan olingan qolipda quyiladi yoki oʻlchovlar asosida koʻldatayyorlanadi. Haykaltaroshlikda baʼzan murdaning yuzidan (niqob), mashhur kompozitorning kulidan olingan, oʻquv maqsadlarida mumtoz asarlardan turkumli takrorlab qilingan nusxa ham M. deb ataladi.

Manbalar
Mum

Mum — 1) hayvon yoki oʻsimlik mahsuloti boʻlgan yogʻsimon modda, asosan, yuqori yogʻ kislotalarning murakkab efirlari va yuqori molekulyar spirtlardan iborat. M. — amorf, plastik, qizdirilganda oson yumshaydigan modda, 40—90° orasida suyuklanadi. M.ning qazilma xillari ham boʻladi. Asalari mumi, qoʻy juni yuvilganda chiqadigan M., kashalot yogʻidan olinadigan spermatset hayvon mahsuloti M.iga, Braziliya palmasi bargidan olinadigan karnauba, kandelil, palma mumi va boshqa oʻsimlik mahsuloti M.iga, ozokeritni tozalab olinadigan serezin, qoʻngʻir koʻmir yoki torfdan ajratiladigan montan M.i qazilma M.iga kiradi. Sanoatda sintetik M. ham ishlab chiqariladi. Hayvon mahsulotidan olingan, qazilma va sintetik M.lar texnikada ishlatiladi. Oʻsimlik M.i oʻsimliklarda suv rejimini tartibga solishda muxim biologik funksiyani bajaradi. M. dan amaliy va tasviriy sanʼatda ham foydalaniladi; 2) asalari mum bezlarida ishlab chikariladigan yogʻsimon suyuklik (qarang Asalari mumi).

Manbalar
Mum rassomligi

Mum rassomligi - bogʻlovchi moddasi mum boʻlgan boʻyokda ishlanadigan rangtasvir usuli. Kimyoviy aktivligining sustligi va namga chidamliligi tufayli bu usulda yaratilgan asarlar koʻp asrlar davomida oʻzining dastlabki koloriti, sofligi, pishiqligi va boʻyoq qatlamining sifatini saqlabturadi. Miloddan avvalgi 14-asrdan Qad. Misrda ibodatxonalarni boʻyashda qoʻllangan. Miloddan avvalgi 5-asrda Yunonistonda issiqusul deb ataluvchi (enkaustika) eng mustahkam Mum rassomligi texnologiyasi yaratilgan: bunda qizdirilgan mum boʻyoklar qizdirilgan jez kurakcha yordamida asosga surtiladi. Bu usul, asosan, dastgoh sanʼatida qoʻllangan, shuningdek, ma-hobatli rasmlarda noqulay tashqi sharoitga chidamli mustahkam boʻyoq qatlami talab qilinganda ishlatilgan. Fay-yum portretlari va Vizantiya ikonalarida (12-asrgacha) enkaustika oʻrnini uncha pishiq boʻlmagan hamda ishlanishi osonroq skipidarli mum boʻyoqlar (sovuq usul deb ataladi) va mumli tempera (uchuvchan moyli emulsiya aralashmasi) egallay boshlagan. Mum rassomligi hozir asosan rasmlarni taʼmirlashda, yoʻqotilgan boʻyoq qatlamini toʻldirish va uni mustahkamlashda ishlatiladi.

Manbalar
Mumdaraxt

Mumdaraxt (Hoya carnosa) — pechakdoshlar oilasiga mansub chirmashib usadigan doim yashil buta. Bargi etli, yaltiroq, guli xushboʻy, pushti, mumdan yasalganga oʻxshaydi, toʻpguli soya-bonsimon. Jan.-Sharqiy Osiyo va Sharqiy Avstraliyaning nam subtropik oʻrmonlarida usadi. Xonada tuvakda ham oʻstiriladi.

Manbalar
Mumiyo

Mumiyo (arab., lot. mumia), mumiyoyi asl, togʻ balzami, brag-shun, bargshun, chaotun — fiziologik funksiyalarni kuchaytiradigan murakkab biologik tabiiy mahsulot, kryalarning yoriklaridan sizib chikadigan smolasimon modda. Umuman Mni biologik, geologik va biomineralogik oʻzgarishlar mahsuloti deyish mumkin.

Tabobatda qadimdan ishlatib kelingan. Abu Bakr-ar Roziy bosh ogʻrigʻi, bosh aylanishi, yuz nervi falaji, tutkanoq, yurakqon tomir sistemasi, na-fas yoʻllari va boshqa aʼzolar kasalliklarida M. ishlatgan. Abu Ali ibn Sino oʻzining "Tib qonunlari"da M.ni meʼdani mustahkamlaydigan, nafas olishni yengillashtiradigan, binobarin eng takomillashgan universal dori deb tavsiflagan. M.ning kelib chiqishi haqida juda koʻp fikrlar mavjud.

M. hamirday muloyim, taʼmi achchiq, suvda eriydi. Tarkibida turli organik moddalar va mikroelementlar bor. Oʻrta Osiyo hududida M.ning manbalari kup. Tilla rang (kizil), kumush rang (oqish), mis rang (kukish) va temir rang (qoramtir-qoʻngʻir) M. buladi. Temir rang M. koʻproqtarqalgan. Asosan, tibbiyotda qoʻllanadi. M. yiringlatuvchi mikroblarni oʻldiradi, jarohat, yara va singan suyaklarni tez tuzatadi. Lat yegan, singan suyaklarni davolashda M.dan foydalanish sir-asrorlarini Oʻzbekistonda professor O. Sh. Shokirov ilmiy jihatdan asoslab berdi.

M.ni membrana orqali tozalash, purkash usulida quritish va kukunga aylantirish, tabletkasini qobiqlash texnologiyasi, tarkibidagi mikroele-mentlar, aminokislotalar, yogʻ kislotalarining sifat va miqdor analizi, standartlash usullari Toshkent farmatsevtika institutida ishlab chiqildi (S. N. Aminov, V. Ye. Kim, L. M. Soliyeva). Hozirgi M. Oʻzkimyofarm OAJ da tabletka holida (M. Usubboyev) ishlab chiqariladi.

M.dan oʻz bilgicha foydalanish yaramaydi, uni faqat vrach tavsiya etgan hollardagina qullash mumkin.

Adabiyot 
 Shakirov A. Sh., Mumiyo asil v kompleksnom lechenii perelomov kostey, T., 1976; Burdi kin B., Mumiyo. SanktPeterburg, 2001.

Manbalar 

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Mumli palmalar

Mumli palmalar - mum beradigan palmalar turkumiga mansub oʻsimliklar. Eng mashhurlari — braziliya va and mumli palmalardir. Braziliya Mumli palmalar yoki karnaubaning boʻyi 10– 12 m, bargi yelpigʻichsimon (diametri 2 m gacha). Braziliya, Boliviya va Paragvay savannalarida uchraydi. Mum kotlami (0,5 sm cha) yosh barglarni nam yoʻqotishdan saqlaydi. Bargidan boʻyra va boshqa buyumlar toʻqiladi. Mumi turmushda va texnikada ishlatiladi. And Mumli palmalarning tanasi mum bilan krplanganidan oppoq, boʻyi 30 m, bargi patsimon, uz. 6–7 m. Kolumbiya And togʻlarining yon bagʻirlaridagi oʻrmonlarda (dengiz sathidan 2500 m balandlikda) usadi. Bitta palmadan yiliga 10 kg mum olish mumkin.

Manbalar 

Bir pallali oʻsimliklar
Mumtoz adabiyot

Mumtoz adabiyot - milliy va jahon badiiy madaniyati xazinasini tashkil etgan, koʻpchilik tomonidan tan olingan mashhur asarlar silsilasi (qarang Klassika, klassitsizm).

Manbalar
Mumtoz raqs

Mumtoz raqs — oʻzbek milliy raqs turkumi; avloddan-avlodga o'tib, sayqal topib, asosan professional raqs ustalari tomonidan ijro etib kelingan, shakli va harakatlari tartiblashgan raqslar. Mavzu ramziy vositalar, timsollar va shartli-umumlashma harakatlar bilan ifoda qilinishi, illyustrativ harakatlar, maishiy unsurlar deyarli ishlatilmasligi mumtoz raqsning eng muhim xususiyatidir. Mumtoz raqs markazida — inson, uning ehtiroslari, his-tuygʻulari turadi. Mumtoz raqs bir kishi yoki guruh bulib ijro etiladi. Tarkibiga quyidagilarni kiritish mumkin: 1) maqom raqsi (maqom ohanglarida ijro etiladigan raqslar); 2) katta oʻyin (Fargʻona raqslari); 3) sozanda va mavrigixonlarning raqslari; 4) lazgi (Xorazm turkum raqslari). Oʻzbekiston hududida Mumtoz raqs islomgacha boʻlgan davrlardayoq (I-VII asrlar) shakllangan. Buxoro, Samarqand, Toshkent va Shahrisabzdan chiqqan raqqosalarning Xitoy imperatori saroyida Mumtoz raqslarni namoyish etganligi haqida maʼlumotlar saqlangan. Uygʻonish davrida (IX-XII asrlar), ayniqsa Amir Temur va temuriylar hukmronligi davrida Mumtoz raqs ravnaq topdi. XX asrda zamonaviy sahnalarda namoyish qilina boshladi. Bunda Mirza Hamdam. Makaylik (Usta Muhammadxon), Tamaraxonim, Mahkam hofiz, Mukarrama Turgʻunboyeva va boshqalarning xizmatlari katta. "Dilxiroj", "Pilla", "Rohat", "Tanavor", "Bahor" kabi sahnaviy raqslarni mumtoz raqs tushunchasiga kiritish mumkin.

Adabiyot 
 Avdeyeva L., Oʻzbek milliy raqsi tarixidan, T., 2001.

Muhsin Qodirov.

Manbalar
Munabbat

Munabbat (arab. — oʻstirmoq) — toʻgʻri toʻrtburchak shaklli asosga ega boʻlgan naqsh taqsimi. M.ning toʻrt tomonga qarab takrorlanishidan naqsh mujassamoti yaratiladi. Naqqosh M.ning toʻrtdan bir qismini chizib oladi, sungra shu chizmadan foydalanib naqsh axtasi (ulgi)ni tayyorlaydi. Axta yordamida bezatiladigan sathga tushirilgan M. buyama, uyma, tirnama usullarda ishlanadi. M. Oʻrta Osiyo naqqoshligida, ayniqsa, katta yuzadarni bezashda kup qoʻllanadi. Mujassamotiga kura, M.ning usimliksimon (islimiy M., M.i gulzor), xandasiy (girih M.), ramziy va boshqa turlari bor.

Manbalar
Munda

Munda (oʻzlarini xoroko — odamlar deyishadi) — Hindistondagi xalq. Asosan, Bihar shtatida 2 mln. dan ortiq (1990-yillar oʻrtalari), Bangladeshda taxminan 20 ming kishi, Gʻarbiy Bengaliya, Orissa va Madhya-Pradeshda yashaydi. Xindistonning eng kad. axoliyey ajdodi. Ularni dravidlar, soʻngra oriy qabilalar Markaziy Xindistonning togʻli, oʻrmon rayonlariga surib chiqarganlar. M. 18-asr oxiridan inglizlarning mustamlaka asoratiga tushgan. 1818—20, 1855—95 yillarda M.larning yirik milliy ozodlik qoʻzgʻolonlari boʻlib oʻtgan. M.lar munda tillarida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan, hin-duizm, xristian va anʼanaviy dinlarga eʼtiqod qilishadi. M. dehqonchilik, baliq ovlash, ovchilik, hunarmandchilik va terimchilik bilan mashgʻul, bir qismi konlarda va metallurgiya sano-atida ishlaydi. Goʻshtni kam isteʼmol qilishadi, sut ichish man qilingan.

Manbalar
Munda tillari

Munda tillari — avstraloosiyo tillari oilasining gʻarbiy guruhi. Hindistonning sharqiy va gʻarbiy hududida (asosan, Bihar, Gʻarbiy Bengaliya, Orissa shtatlarida) tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 9 mln. kishidan ortiq. Santali — Munda tillari ichida eng koʻp kishi soʻzlashadigan til (5,5 mln. dan ortiq). Munda tillari 17 ta deb taxmin kilinadi, lekin ular hanuz toʻla tasnif etilmagan. Shimoliy va markaziyjan. guruxlarga boʻlinadi.

Bir qator fonetik (jarangli va jarangeiz undoshlarning, nafasli va nafas ishtirokisiz undoshlarning oʻzaro qarshi qoʻyilishi, oʻziga xos burun undoshlarining mavjudligi, baʼzi undoshlarning soʻz boshida uchramasligi) va grammatik (soʻz oʻzgarishi va soʻz yasalishida prefiks va infikslarning faolligi, reduplikatsiya, oʻzaklarni qoʻshish usullari borligi, gapda boʻlaklarning alohida tartib bilan joylashishi) xususiyatlari bilan shu oiladagi boshqa guruh tillaridan ajralib turadi.

Koʻpchilik Munda tillari uchun lotin alifbosi asosidagi yozuv mavjud boʻlsada, u cheklangan qolda qoʻllanady. Bu tillar uchun devanagari yozuvi asosida qoʻshimcha belgilar qoʻshib yaratilgan alifbo ham bironbir muvaffaqiyat qozonmagan.

Manbalar 

 

Tillar
Mundigak

Mundigak - Qandahor shahri (Afgʻoniston)dan 55 km shim.-gʻarbdagi eneolit, jez va ilk temir davriga oid qaror-goh qoldigʻi. Fransuz ekspeditsiyasi tomonidan kavlangan (1951—58). M.ning yuqori qatlamidan terrakotadan yasalgan haykalchalar va tosh muhrlar, oʻrta qatlam (miloddan avvalgi 3ming yillik oʻrtalari) dan mis va jezdan yasalgan quyma idishlar, jamoa uchun moʻljallangan dafn xonalari topilgan. Quyi qatlamlardan (4ming yillik oxiri) oʻtroq aholi yashagan turar joy qoldiklari va kulolchilik charxida tayyorlangan guldor sopol idishlar (Eron sopol idishlariga oʻxshash) topilgan. 3ming yillik oxiri va 2-ming yillik boshlarida mahalliy madaniyat gullab yashnagan. Hashamatli meʼmoriy yodgorlik (eqrom, mahalliy hukmdorning qaror-gohi) va tosh haykallar topilgan. To-pilmalardan M.da yashagan qabilalar Shim. Balujiston (Kvetta madaniyati), Oʻrta Osiyo (Qoratepa), Eron (Hisor) va Hindiston (Harappa madaniyati) xalqlari bilan madaniy aloqada boʻlganligini koʻrsatadi. Miloddan avvalgi 2-ming yillikda M. inqirozga uchragan (turar joylar kamaygan, sopol idishlar qoʻlda yasalgan).

Manbalar 

 

Arxeologiya
Afgʻoniston
Munjon

Munjon, Minjon — Badaxshon tarixiy viloyatidagi rustoq. Hindukush togʻlarida, Badaxshonning Kofiriston bilan chegara hududida joylashgan. M. rustogi Ibn al-Faqih asarida 826—827 yillarda tohiriylardan Abdulloh ibn Tohirga xiroj toʻlagan Tohariston viloyatlari qatorida almizjon yoxud alMuttajon shaklida qayd etilgan.

"M." atamasi Badaxshondagi eng qad. nomlardan hisoblanadi. Miloddan avvalgi 1ming yillik oʻrtalarida qad. hind adibi Panini Munjayon mamlakati va "Munji" qabila birlashmasini qayd etib oʻtgan. 7-asrning 1-yarmida Syuan-Szan bu mulkni Munki-yen shaklida keltirgan. Uning maʼlumotiga koʻra, M. Xu mulki (yaʼni Qunduz)dan sharqsa joylashgan.

M. rustogʻi oʻzining qad. nomini hozirgacha saqlab qolgan boʻlib, u Kishm va Jirm oʻrtasida joylashib, maʼmuriy jihatdan Zeyboqqa qaraydi. M.ning iqlimi sovuq, aholisi oq yuzli, asosan, toʻqimachilik bilan shugʻullanadi. 19-asrda M. aholisi Kofiristondan Badax-shonga muntazam suratda bosqinchilik qilib turgan "kofirlar" bilan urush olib borganlar. M. chegarasida rabot qurilgan boʻlib, u M. vodiysini dushmanlar hujumidan muhofaza qilib turgan.

Javli Tursunov.

Manbalar
Munjonlar

Munjonlar — Pomir xalqlari tarkibidagi etnik guruh. Afgʻoniston Badaxshoni, Panj daryosining yuqori oqimlari havzasida yashagan. 1ming yillik boshida Hindukush, Pomir, hozirgi Tojikistonning togʻli rayonlarida yashagan baqtriyaliklarning ajdodlari. M.ning umumiy soni haqida maʼlumot yoʻq. Qishloklarda yashaydi. Tojik tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

Manbalar 

Millatlar
Afgʻoniston xalqlari
Munk (shahar)

Munk, Mink — oʻrta asrlardagi (10-asr) Xuttalon viloyatining eng yirik shahri. Qizilsuv daryosi (Tojikiston)ning yuqori oqimida, Obimozor daryosining oʻng qirgʻogʻida, Hovaling qishlogʻidan 1 km shim.-gʻarbdajoylashgan Shahri Ming harobasi oʻrnida boʻlgan. M.da hayot Kushon podsholigi davri (1—4-asr)dan moʻgʻullar istilosigacha (13-asr boshi) davom etgan.

M. dastlab Avestoda va "Shohnoma"da tilga olingan. Ilk oʻrta asrlarda M. kichik shahar boʻlsada, keng rustoqqa ega boʻlgan. M. obod, chiroyli shahar boʻlib, aholisi jangovarligi bilan ajralib turgan. V. V. Bartold M.ni hozirgi Baljuvon oʻrnida boʻlgan deb hisoblaydi. M.ning qabristoni hozirgi Xonaqo qishlogʻi yonida boʻlgan, mayyitlar yogʻoch tobutlarda, shim.ga qaratib dafn qilingan. Mayyitlarning bir qismi (10—14-asr) mongoloid irqiga mansub boʻlgan, 10—12-asrlarda M.da hunarmandchilik taraqqiy etgan.

Manbalar 

    

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Munkar va nakir

Munkar va nakir - islomiy tasavvurga koʻra, oʻlganlarni Rabbing kim, dining nima, paygʻambaring kim, deb qabrda dastlabki soʻroq qiluvchi farishtalar. M. va N. taqvodor boʻlgan mayyitlarni to qiyomat boʻlgunga qadar tinch qoʻyadi, gunohkorlarni esa, aksincha, Alloh qancha xohlasa, shuncha azoblaydi. M. va N. nomlari hadislarda eslatiladi, Qurʼonda esa bu farishtalar tilga olinmaydi.

Manbalar
Munkachi

Munkachi (Mynkacsy), asli Lib (Lieb) Mixay (1844.20.2, Ukrainaninghoz. Munkachevo shahri — 1900.1.5, Germaniyaning Bonn shahri yaqinida) — ven-ger rassomi, 19-asr venger tasviriy sanʼatida realizm asoschilaridan. E. Samoshi (1862—6E), Vena va Myunxen Badiiyot akadimyasi (1865—68), Dyusseldorfda L. Knaus (1868—69)da tahsil koʻrgan. Dyusseldorf va barbizon maktablari rassomlari hamda G. Kurbedan ilhomlangan. Dastlabki asarlari romantik oxanglarga boy ("Dashtda momaqaldiroq", 1867 va boshqalar). 1870-yillarda inqilobiy demokratik gʻoyalar taʼsirida ijtimoiy tanqidiy ruxdagi oʻtkir psixologik ishonchliligi va yorqin xalq vakillari bilan ajralib turgan asarlar yaratdi. "Oʻlimga hukm qilinganlar kamerasi" asari rassomga olamshumul shuhrat keltirdi. Koʻp shaklli lavhalar ustida ishlagan M. asarlarida dramatik qudrat va kompozitsiya yaxlitligiga erishdi. 1870-yillardan oʻtkir ifodali manzara va portretlar ("Laslo Paal", taxminan 1876—77 va boshqalar) bilan bir qatorda salon va akademizm xususiyatlariga ega boʻlgan asarlar ("Mana odam", 1896 va boshqalar) ham ishladi.

Manbalar
Munke

Munke, Mangu (1208-1259) -Moʻgʻullar davlatining 4-buyuk xoni (kroni), Chingizxonning nabirasi, Tulixonning toʻngʻich farzandi. 1251 yil Qoraqurumt boʻlgan qurultoyda Botuxonning qaroriga binoan qoonlik shohsupasiga oʻtirgan. Qurultoy paytida M.ning hukmdor etib saylanishiga qarshi chiqmoqchi boʻlgan Oʻqtoyxon tarafdorlari hibsga olinadi. 77 kishi qurultoydan keyin qatl etiladi, Sheramun va boshqa xonzodalar afv etiladi va mamlakatning turli chekka viloyatlariga joʻnatiladi. M. dushmanlik ruhida boʻlgan Chigʻatoy va Oʻqtoy uluslarini boʻysundirish hamda tasarrufidagi yerlar chegarasini Botuxonga tegishli boʻlgan Joʻji ulusi sarhadlarigacha yetkazishga muvaffaq boʻladi. Chigʻatoy ulusiga Ergana xotun (Orqina xotun) hukmdor etib tayinlanadi. Chingiziylar imperiyasida Chingizxon asos solgan yakka hokimlik oʻrnida Botuxon va M. rahbarligidagi ikki hokimlik vujudga keladi. Sharqiy Turkiston, Quljin, Yettisuv M. tasarrufiga kiradi. Movarounnahr Botuxonga boʻysunadi. M. davriga muayyan viloyat yoki yurtning millati va dinini eʼtibordan qochirmagan holda boshqarishga katta eʼti-bor qaratiladi. Shu bois qoon devonida barcha millat vakillari faoliyat koʻrsatar, birorbir yurt, elat xalqiga qarata qabul qilinadigan qaror yoki murojaatnomalar shu xalqning tilida va yozuvida bitilar edi.

M. soliq undirishning Oʻqtoyxon vaqtida oʻrnatilgan tartibini qayta joriy etadi va bu boradagi mavjud boshboshdoqlikka chek qoʻyadi. Soliqning miqdori aniq belgilangan, asosan, pul shaklida yigʻilgan. Rashiduddinning fikricha, jonbosh soligʻi Xitoy va Movarounnahrda eng kupi 15 dinor, Xuroson va Eronda eng koʻpi 7 dinor, eng kami esa, 1 dinorni tashkil qilgan.

M. Chingizxon vafotidan soʻng qabul qilingan barcha yorliq va payzalarni bekor etadi. Natijada xonzodalar barcha amallarini buyuk qoonning noiblari bilan maslahatlashgan holda amalga oshirishga majbur boʻldilar.

M. 1259-yil Xitoyga qarshi olib borilayotgan urush chogʻida vabo kasaliga chalinadi va 8 kunlik xastalikdan soʻng vafot etadi. Uning jasadi oʻgʻli Asutoy tomonidan Moʻgʻulistonga keltiriladi. M. Burhon Xoldun mavzeida Chingizxon va Tulixon qabrlari yaqiniga dafn etiladi.

Adabiyot 
 Rashid ad din, Sbornik letopisey, t. 2, M. —L., 1960; Bartol d V. V., Sochineniya, t. 1, M., 1963; Abulgʻozi, Shajarayi turk, T., 1992; Mirzo Ulugʻ-bek, Toʻrt ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1208-yilda tugʻilganlar
1259-yilda vafot etganlar
Munojot

Munojot (arab. — maxfiy suxbat, iltijo) — islomdagi farz namozlardan tashqari, ixtiyoriy ravishda oʻqiladigan namozlar. Har qanday dindorning ixtiyoriy xudoga iltijo va ibodat qilishi ham M. hisoblanadi. Bunday namoz va ibodatlar koʻpincha kechalari ado etilgan. M. faqat namoz ichida boʻlishi shart emas. M.ni Allohga iltijo qilib, duo koʻrinishida hamma vaqt ham qilish mumkin.

Manbalar