MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi

Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasi, Mesopotamiya havzasi — shim.gʻarbdan jan.sharqqa (shim.da Sharqiy Tavr togʻ oldilaridan jan.sharqda Arab dengizigacha) 2500 km masofaga choʻzilgan. Neft va gaz konlari perm, yura, boʻr, paleogen va neogen davrlariga oid gumbaz va kumtoshlar bilan bogʻliq. Neft va gaz konlarining strukturasi gumbaz va braxiantiklinallardan xamda valsimon koʻtarilmalardan iborat. Neft va gaz toʻplamlarining katta kismi, asosan, 1800–3000 m chuqurlikda. Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasin.h. dunyoda eng katta havzalardan boʻlib, Saudiya Arabistoni, Eron, Iroq, Ummon, BAA, Quvayt, Bahrayn va Katar davlatlari, qisman Turkiya va Suriya hududida joylashgan; havzaning kichikroq jan.sharqiy qismini Fors qoʻltigʻi suvlari egallagan. Umumiy maydoni 1 mln. km², shu jumladan, 300 ming km² akvatoriyadan iborat. Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasin.h. — neft va gazning noyob konsentratsiyali oblasti, 1940-yillardan boshlab dunyoning neft qazib chiqaruvchi regionlari orasida yetakchi mavqega ega. Birinchi neft koni MasjidiSulaymon 1908 i.da topilib, 1911-yildan ishga tushirilgan, birinchi gaz koni Fors 1965-yilda ochilgan. Fors qoʻltigʻi neft-gaz havzasin.q.da 400 dan ziyod neft va gaz hamda 55 gaz konlari, shu jumladan, 36 neft va 6 gaz gigant konlari mavjud boʻlib, har biri 300 mln.t. neft va 500 mlrd.m3 ^gazning boshlangʻich zaxirasiga ega. Yirik neft konlari: Katta Burgan (9140 mln.t.), Gavar (10136 mln.t), Rumayla va Shimoliy Rumayla (3783 mln. t), SaffaniyaXafji (3451 mln.t); gaz konlari — Kengan (820 mlrd. m3), Fors (2120 mlrd. m3), Shimoliy (6000 mlrd.m3 gacha) va boshqa

Fors koʻrfazi
Werner Forssmann

Werner Forssmann (1904—79) — nemis xirurgi va urologi. Berlindagi Fridrix Vilgelm universiteti tibbiyot fakultetini tugatgan (1928). 1956-yildan Gutenberg nomli universitet (Mayns)da urologiya va xirurgiya professor; Dyusseldorf tibbiyot akad.ning faxriy professor (1964-yildan), universitet professor (1970-yilgacha). Yurakni kateterlash (kateterizatsiya) usuli mualliflaridan biri. Nobel mukofoti laureati (1956; A. Kurnan va Dickinson Richarde bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1904-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
29-avgustda tugʻilganlar
1-iyunda vafot etganlar
Forsterit

Forsterit - q. Olivin. 

 

Minerallar
Forsunka

Forsunka (ing. force — bosim bilan xaydash) — suyuq yonilgilarni zarralar tarzida purkash uchun moʻljallangan qurilma. Yonilgʻilar bosim ostida yoki siqilgan gaz, bugʻ taʼsirida purkaladi. Yonilgʻi F.dan uzluksiz (oʻchoqlar, gaz turbinali va reaktiv dvigatellar, kavsharlash lampalari va boshqalarda) yoki qisqaqisqa vaqt oralatib (dizellar va boshqalarda) purkalishi mumkin. F.ning markazdan qochma, uyurmali, aylanma toʻzitgichli, oqma, shtiftli, gaz purkaydigan va boshqa turlari bor. F.larda berilayotgan yonilgʻi miqdorini oʻzgartiradigan klapani (mas; nina) boʻladi. Klapanni qoʻlda, berilayotgan suyuklik taʼsirida yoki avtomatik kurilmalar yordamida boshkariladi. Gazsimon yoki changeimon yonilgʻini purkash uchun moʻljallangan F.ga oʻxshash kurilma gorelka deb ataladi. F.lar isitish krzonlari, pech agregati, gaz turbinalari, reaktiv dvigatellar, ichki yonuv dvigatellarida ishlatiladi.
Fortepiano

Fortepiano ( — kuchli va piano — kuchsiz, sekin) — royal va piavdsholarning umumiy nomi. 18-asr boshida B. Kristofori (Italiya), J. Marius (Fransiya) va K.G. Shryoter (Germaniya) tomonidan ixtiro qilingan. Keyinchalik F. mexanizmi va shakli I. A. Shteyn, I. A. Shtreyxer (Avstriya), A. Bekers (London), S. Erar (Parij) va boshqa ustalar tomonidan takomillashtirilgan. Tovush ogayeishlarini bosish orqali kigiz qoplangan yogʻoch bolgʻachalar bilan torlarga urish natijasida xreil qilinadi. Klavesin va klavikorddan dinamikasi oʻzgaruvchanligi (mas, kuchli peggedan astasekin piano darajasiga oʻtish imkoniyatlari) bilan farq qiladi (nomi shundan). F. uchun ilk asarlarni I. Gaydn, V. A. Motsart, L. Betxoven va boshqa ijod qilgan. F. oʻzining keng ijroviytexnik hamda ifodaviy imkoniyatlari tufayli Yevropa koʻp ovozli musiqasida asosiy yakkanavoz va joʻrnavoz soz sifatida keng oʻrin olgan.

Oʻzbekistonda F. musiqasi 1920—30 yillarda V. Uspenskiy, B. Nadejdin qayta ishlagan oʻzbek xalq kuylaridan boshlab, keyinchalik G. Mushel, X. Izomov, B. Giyenko, Sayfi Jalil, N. Zokirov, oxirgi yillarda D. Saydaminova, R. Abdullayev, A. Nabiyev, M. Otajonov, D. Omonullayeva va boshqalarning miniatyuralari, sonata va konsertlari, koʻp qismli turkumlari bilan boyidi. Oʻzbekistonda F. ijrochiligi sanʼati rivojiga A. Lisovskiy, N. Yablonovskiy, Oʻzbekistonda xizmat kursatgan artistlar O. Yusupova, A. Sharipova, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi T. Popovich, xalqaro tanlovlar gʻolibi E. Mirqosimova, A. Sultonov, U. Polvonov va boshqa oʻz hissasini qoʻshgan.

Yana qarang 

 Pianino
Fortifikatsiya

Fortifikatsiya (lot. fortiﬁ catio istehkom) — 1) qoʻshin pozitsiyalarini mustahkamlash va shikayet beruvchi qurollar taʼsiridan sakdanish usullari haqidagi fan; 2) harbiy muhandislik ishining tarmogʻi (qarang Istehkom, Mudofaa inshootlari).
Forum

Forum (lot. forum) — 1) qad. Rimda siyosiy hayotning markazi — jamoat maydoni. F.da bozor, ibodatxonalar, sud, xalq yigʻinlari va boshqa maqsadlar uchun kurilgan bazilikalar, senat, shahar boshqarmasining binolari boʻlib, atrofi ustunli peshayvon va haykallar bilan bezatilgan; 2) ommaviy yigʻin, majlis, kengash, yirik anjuman (maye. jurnalistlar F. i; Jahon yoshlari F.i va boshqalar).
Fos (maʼnolari)

Fos:

 Fos - #REDIRECTFoz
 Fos (shahar), Fes — Marokashning shim.
Fos (shahar)

Fos, Fes — Marokashning shim.gʻarbiy qismidagi shahar. Fos viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 772 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Savdotransport markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Muhim sanoat markazlaridan. Toʻqimachilik, oziqovqat, yogʻochsozlik, kimyo sanoatlari rivojlangan. Stanoksozlik zavodi bor. Hunarmandchilikda mato toʻqiladi, sopol idishlar va teridan turli buyumlar tayyorlanadi. Mamlakatning madaniytarixiy markazi. Magʻribning diniy markazlaridan biri. Mashhur Karauin musulmon universiteti (859.), Marokash sanʼati muzeyi bor. Shaharga ilk bor 8-asrda asos solingan boʻlib, 3 qismdan iborat: Fos alBali (eski F., 789 yilda Idrosi I asos solgan), Fos alJadid (yangi F., 1276-yilda kurila boshlagan) va 1916-yildan keyin qurilgan zamonaviy shahar.

Shahar 9— 10-asrlarda Idrisiylar davlati markazi boʻlgan. 13—15-asrlarda Mariniylar davlati, 14-asrdan Magribning siyosiy markazi. 1911-yilda F.ni fransuzlar bosib olgan. 1956-yildan Marokash mustaqillikka erishgach, F. tez rivojlana boshladi. FOSGEN, karbonat kislota dixl orangidrid i, SOS12 — chirigan pichan hidi keladigan rangeiz gaz. Mol. m. 96,92. Suyuqlanish temperaturasi — 188°, qaynash temperaturasi 8,2°; bugʻlarining havoga nisbatan zichligi 3,5; suvda oz, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Gazsimon F. xdvo nami taʼsirida sekin, suvda esa tez gidrolizlanadi. F. SO ga S12 (faollangan kumir ishtirokida) taʼsir ettirib olinadi.

F. — juda zaharli modda, nafas yoʻllariga kuchli taʼsir etadi. F. taʼsir etganda gaz almashinuvi buziladi, kislorod yetishmaydi, qon quyuklashadi va iviydi, qon aylanishi qiyinlashadi. Kuchsiz zaharlanganda bronxlar zararlanadi, kuchli zaharlanganda nervpsixik zararlanish ham roʻy beradi.

Birinchi jahon urushida (1914—18) F. boʻgʻuvchi zaharlovchi moddalar sifatida ishlatilgan. 0,005 mg/l F. xavfli; 0,1—0,3 mg/l F. 15 minutda odamni oʻldiradi. F.dan saqlanish uchun protivogaz kiyish kerak. FOSIQ (arab. — yoʻldan adashgan, axloqsiz) — 1) islom anʼanasida diniy majburiyatlarni ado etmagan gunohkor. Kurʼonda yahudiylar, xristianlar, mushriklar va munofiqlar haqida soʻz borarkan, koʻplarining F. ekanligi biddiriladi, ayrim oyatlarda moʻminlarga nisbatan ham ishlatilib, Alloh F.lardan rozi boʻlmaydi, ehsonlarini qabul etmaydi va oʻzlarini hidoyatga erishtirmaydi, ularni dunyoda jazolagani kabi, oxiratda ham jahannamga tashlaydi, deb bayon qilinadi; 2) axloqiy maʼnoda — fahsh, buzuq odam.
Fosfamid

Fosfamid, BI58, rogor (S5N,2 NO, PS2) — sirtdan va singib taʼsir etuvchi insektitsid va akaritsid. 40% li emulgirlanuvchi kukun holida ishlab chiqariladi. Oʻsimlikxoʻr kanalar, shira, tripe hamda barg kemiruvchi zararkunandalarga qarshi kurashda koʻllaniladi. Taʼsir qilish muddati 10—15 kun. Sarf meʼyori 1,5—2,5 kg/ga. Beda va boshqa ekinlarda F.ning 1,5% li superfosfat bilan donador aralashmasi ekish bilan birga solinadi. Oʻrgimchakkana, shira, kuzgi tunlam qurtlariga qarshi qoʻllaniladi. Sarf meʼyori 50–70 kg/ga. Zahari oʻrtacha.
Fosfat kislotalar

Fosfat kislotalar - fosfat angidrid (P2O5)ning suvli hosilalari. Bir molekula fosfat angidrid bilan bir necha molekula suv birikishiga karab 3 xil fosfat kislota olinishi mumkin: P2O5+H2O^2HPO2, (metafosfat kislota); P2O5+2H2O^H4P2O7 (pirofosfat kislota); P2O5+3H2O"2H3PO4 (ortofosfat kislota). Bularning ichida eng muximi ortofosfat kislota, u toʻgʻridantoʻgri fosfat kislota deb ataladi. Fosfat kislota (H3PO4) — rangeiz, tiniq kristall modda. Suyuqlanish temperaturasi 42,35°, zichligi 1,87 g/sm’. Normal sharoitda inert, yuqori trada koʻpgina metall va ularning oksidlari bilan reaksiyaga kirishadi va, hatto kvars bilan oltinga ham taʼsir etadi. Fosfat kislota suv bilan har qanday nisbatda aralashadi. Ortofosfat kislota 3 asosli, u 3 xil tuz hosil qiladi, mas, Ca(H2PO4)2 — kaltsiy digidrofosfat (birlamchi fosfat); Ca2(HPO4)2 — kaltsiy gidrofosfat (ikkilamchi fosfat); Ca3(PO4)2 — kaltsiy fosfat (uchlamchi fosfat).

Fosfat kislota texnikada ekstraksion va termik usullar bilan olinadi. Ekstraksion usul maydalangan va ozroq fosfatga kislota qoʻshilgan tabiiy fosforitni sulfat kislota eritmasida eritishdan iborat. Termik usulda esa avval fosforitdan sof fosfor ajratib olinadi, soʻngra uni kuydirib fosfor (V) oksid — fosfat angidrid hosil qilinadi. Bu moddaga suv taʼsir ettirib uni H,PO4 ga aylantiriladi. Metafosfat kislota orto yoki pirofosfat kislotani qizdirib olinadi. Pirofosfat kislota esa gidrofosfatlarni qizdirib va boshqa usullarda olinadi.

Fosfat kislota oʻgʻitlar, texnik reaktivlar ishlab chiqarishda muhim xom ashyo. U organik mahsulotlar sintezida, faollangan kumir ishlab chiqarishda, metallar sirtida himoya qoplamalar hosil qilishda qoʻllanadi. Tozalangan, oziq-ovqat fosfat kislotasi deb ataladigan xili spirtsiz ichimliklar, farmatsevtik preparatlar, ozuqa konsentratlari tayyorlashda ishlatiladi.

Kislotalar
Fosfatlar

Fosfatlar — fosfat kislota tuzlari va efirlari. Ortofosfat va polimer (yoki kondensatlangan) F.ga boʻlinadi. Kondensatlangan F. tetraedrik [RO4]3~ guruxlarning oʻzaro birlashish usuliga koʻra polifosfatlar, metafosfatlar va ultrafosfatga boʻlinadi. Polifosfatlar — RO3— O—RO,— zanjirlardan iborat [RO4]3~ guruhlardan tuzil gan (zanjirlarda 105 gacha fosfat atomlari boʻlishi mumkin). Metafosfatlarda [RO4]3~ tetraedrlar berk xalqalar hosil qiladi. Ultrafosfatlar tarmoklangan zanjir va halqalardan tuzilgan. Ultrafosfatlar tarkibida Me,O:R2O5 nisbati 0>1 dan kichik boʻladi. Ult rafosfatlar suvda kam eriydi. Ular suvda gidrolizlanib turli meta va polifosfatlar hosil qiladi. Ortofosfatlar — ortofosfat kislota (N3RO4) tuzlari. Ular bir almashingan [mas, KN2RO4, Sa(N2RO4)2 va boshqa], ikki almashingan [mas, (NH4)2 NRO4, NH4NaHPO4 va boshqa] va uch almashingan [mas, Sa3(RO4)2, NH4MgPO4 va boshqa] ortofosfatlarga boʻlinadi. F. tarkibidagi [RO4R~ anion xam tetraedrik tuzilishga ega. Nordon ortofosfatlar qizdirilganida qizdirish sharoitiga qarab halqasimon metafosfatlar yoki zanjirsimon polifosfatlar hosil boʻlishi mumkin. Normal (oʻrta) ortofosfatlar (Me’,RO4) qizdirilganida oʻzgarmaydi, lekin kation termik beqaror boʻlsa, parchalanib uchuvchan mahsulotlar ajralib chiqishi mumkin. Bir almashingan ortofosfatlar suvda eriydi. Ikki va uch almashingan ortofosfatlardan faqat ishqoriy metallar hamda ammoniy ortofosfatlari suvdagi eritmalarda gidrolizlanadi. Masalan, NaH2PO4, Na2HPO4 va Na3PO4 larning 1%li eritmalarida rN 4, 6, 8, 9 va 12,1 ga teng. Bi, Sn, Ti, Zr, Hf, Th lardan boshqa metallarning ortofosfatlari kuchli kislotalarda eriydi. Suvda eruvchan ortofosfatlar hosil qilish uchun metallarning gidroksid yoki karbonatlari eritmasiga tegishli miqsorda N3RO4 qoʻshiladi.

Kaltsiy va ammoniy ortofosfatlar fosforli oʻgʻitlar, emallar, boʻgʻiq shishalar ishlab chiqarishda, farmatsevtika sanoatida, olovbardosh materiallar tayyorlashda qoʻllanadi. Kaltsiy va ammoniyning kristall holdagi, bir almashingan ortofosfatlari juda qimmatli segneto va pyezoelektrik materiallardir.

Tuzilishi turlicha polimer F.ni quyidagi formula bilan ifodalash mumkin: chiziqli polifosfatlar Mep+2 R„O3l+1> qalqali polifosfatlar Mep RpO3p. Bu yerda p — polimerlanish darajasi. Polimer F.ning xossalari kation tabiatiga, fosfatanionning tuzilishi, polimerlanish darajasi, fosfat strukturasi va boshqalarga bogʻliq. Siklik metafosfatlar ichida trimeta, tetrameta, geksameta va oktametafosfatlar koʻproq oʻrganilgan.

Fosfat kislota efirlaridan bir, ikki va uch almashingan ortofosfatlar mavjud. Ular ROS13 ga spirt taʼsir ettirib olinadi. Pestitsidlar, ekstragentlar va boshqa sifatida qoʻllanadi. Baʼzi organik F. (nuklein kislotalar, adenozintrifosfat kislotalar) tirik organizmlarda muhim funksiyalarni bajaradi.

Saidahrol Toʻxtayev.
Fosfatlar (minerallar)

Fosfatlar, tabiiy fosfatlar — minerallar sinfi, tarkibi nihoyatda xilma-xil boʻlgan ortofosfat kislotasi tuzlari N3RO4. 230 ga yaqin mineraldan tarkib topgan; oʻrtacha tuzlar (mas, ksenotim Y[PO4], monatsit) kam. Orolli va qatlamli strukturaga ega. F., asosan, ikki yoki undan ortiq kationlarning [Sa2+, Gʻe2+, Gʻe3+, Al3+, (UO2)2+, Cu2+, Mn2+, Pb2+, Zn2+ va boshqa], qoʻshimcha anionlarning (ON^, S1~, Gʻ~, O2, SO2) yoki molekulyar suvning murakkab birikmasidan iborat. Baʼzi F. monetit SaNRO4 tipidagi nordon tuzlardan tashkil topgan. F. yaxlit donador agregatlar, tuproqsimon massalar, oolitlar, konkretsiyalar, baʼzan qirralangan kristallar koʻrinishida uchraydi. Rangi turli xilda boʻladi. Qattikligi 2 dan 5—6 gacha, zichligi 1,7—7,1 g/sm3. F., asosan, togʻ jinslarida tarqalgan; eng koʻp tarqalgan va amaliy ahamiyatga ega boʻlgan apatit guruhi (F.ning ham tarkibiy qismi boʻlgan) minerallari, vivianit (Gʻe2+, Gʻe3+) [RO4] 8N2O, monatsit, ksenotim, ambligonit LiAl[PO4] • (Gʻ, ON), torbernit, otenit, feruza va boshqa F., asosan, Yer poʻstining yuqori qismi — dengiz va koʻl tublari, botqoqliklar, nurash poʻsti, koʻpgina rudali konlarning oksidlanish zonasida hosil boʻladi. F. magmatik kelib chiqishga ega (apatit, monatsit, ksenotim) hamda gidrotermal tomirlarda aksessor mineral sifatida uchraydi. F.dan fosfat rudalari (apatit va fosforit) sifatida foydalaniladi. Baʼzi F.dan: vivianit — arzon koʻk boʻyoq va mahalliy fosfor oʻgʻiti, monatsit — toriy va noyob yer elementlari, ambligonit — litiy rudasi, feruza — zargarlik toshi sifatida foydalaniladi.
Fosfatli ozuqalar

Fosfatli ozuqalar - tarkibida fosfor va kaltsiy boʻlgan va mollarga beriladigan mineral ozuqa. Sanoatda chorvachilik uchun ozuqa sifatida ftorsizlangan fosfat (35% gacha Sa, 17% R), trikaltsiy fosfat (kamida 32%Sa, 14%R), dikaltsiy fosfat yoki ozuqa pretsipitat (kamida 16,6% Sa, 16,6% R), suyak uni (kamida 28,6% Sa, 13,4% R) va suyak kuli (ratsionda fosfor va Sa yetishmaganda foydalaniladi), diammoniy fosfat (8,6%R, 13,1% N; ratsionda fosfor yetishmaganda va kaltsiy ortiqcha boʻlganda qoʻllaniladi) ishlab chiqariladi.

Ratsionda Fosfatli ozuqalar miqdori mollarning yoshi, vazni va mahsuldorligiga qarab belgilanadi. Mas, bir sutkada qoramollarga 50—200 g , tana va novvoslarga 20—100 g pretsepitat, trikaltsiy fosfatdan tegishlicha 50—75 va 25—100 g berish mumkin. Fosfatli ozuqalar aralash yem, silos, turup, maydalangan ildizmevalarga qoʻshib beriladi.
Fosfidlar

Fosfidlar — fosforning metallar, shuningdek, fosforga nisbatan elektr musbat metallmaslar (V, Si, As va boshqalar) bilan boʻlgan birikmalari. Ishqrriy va ishqoriyer metallarning F.i suvda va suyultirilgan kislotalarda parchalanib fosfin ajratib chiqaradi. Ishqoriyer metallarning va mis guruhchasidagi metallarning Fosfidlar issiqqa chidamsiz; bu xil F. tarkibida nisbatan koʻproq fosfor tutganda yarimoʻtkazgich xossaga ega boʻladi. Oraliq metallar, lantanoid va aktinoidlar F.i kimyoviy barkaror, suv va suyultirilgan kislotalarda parchalanmaydi.

F. elementlardan 600—1200° da vakuum ostida sintezlash natijasida yoki inert gazlar atmosferada hosil boʻladi; fosfinga metallar va metallmaslar yoki ularning oksidlarini taʼsir ettirib olinadi va h.k. Galliy Ga, indiy In va boshqa metallarning F.i yarimoʻtkazgichlar, pyx F.i kemiruvchilarga qarshi zaharli dori sifatida qoʻllanadi. F. baʼzi rangli metallar krtishmalarining antifriksion xossalarini yaxshilash maqsadida ularning tarkibiga qoʻshiladi. Pirotexnikada signal vositasi sifatida ishlatiladi. FOSFIN, RN, — fosforning vodorod bilan birikmasi; sasigan baliq hidi keladigan rangsiz gaz; zichligi 1,55 g/l, suyuqlanishi temperaturasi — 133°, qaynash temperaturasi —87,8°. Qizdirilganda fosfor bilan vodorodga parchalanadi. Kimyoviy xossasi jihatidan ammiakka oʻxshaydi. Kuchli qaytaruvchi. 100° dan yuqori haroratda havoda yonadi. Kaltsiy fosfid Sa,R2 ga xlorid kislota NS1 taʼsir ettirib olinadi. Juda zaharli.

Oʻz oʻzidan alangalanadigan suyuq F. deb ataladigan difosfin R2N4 ning qaynash temperaturasi 65°, —99° da qotadi. Kislotalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Uzoq vaqt saqlansa, oʻzidan astasekin RN3 chiqarib, sariq rangli qattiq F.— R]2N6 ga aylanadi. Qattiq F. suvda va organik erituvchilarda erimaydi.
Fosfolipidlar

Fosfolipidlar, fosfatidlar — murakkab lipidlar, molekulalarida fosfat kislota qoldiqlari boʻladi. Fosfolipid tarkibiga glitserin, yogʻ kislotalari, aldegidlar va azotli birikmalar (xolin, etanolamin, serii) kiradi. Glitserofosfatidlar [fosfatidilxolin (letsitin), fosfatidiletanolamin (kefalin), fosfatidilserin, fosfatidilinozit, kardiolipin] va fosfosfingolipidlar — fingomiyelinlar Fosfolipidning muhim vakillari.

Fosfolipid tabiatda keng tarqalgan. Asosiy struktura komponentlari sifatida hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlar xujayra membranalari tarkibiga kiradi. Oqsillar bilan lipoprotein komplekslar hosil qiladi.

Fosfolipid
dan tashqari fosfonolipidl a r ham maʼlum, bularda fosfor atomi azot asosiga (xolin va etanolaminga) R—S kovalent bogʻ orqali birikkan. Bu birikmalar mollyuskalar va bakteriyalarda topilgan.

Manbalar 

Kimyo
Lipidlar
Fosforbakterin

Fosforbakterin — bakterial oʻgʻit; tarkibida fosfororganik birikmalarni oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan shaklga oʻtkazish krbiliyatiga ega boʻlgan mikroorganizmlar sporasi bor. F. yuqtirilgan urugʻlik bilan tuproqqa kirgan bakteriyalar oʻsimlikning ildiz atrofida rivojlanadi. F. suyuq yoki quruq holda boʻladi. Ekish oldidan 1 ga maydonga ekiladigan uruglikka 100 ml suyuq yoki 250 g kukunli F. sarflanadi. Meva daraxtlari koʻchatlarini oʻtqazishda 10—15 g kukunli F. 10—20 l suvda eritiladi va koʻchat uchun qazilgan chuqurga ozozdan quyiladi yoki koʻchat ekilganidan keyin tuproq yuziga sepiladi va tuproq yumshatib qoʻyiladi. F. organik moddalarga boy, unumdor tuproklarda yaxshi samara beradi.
Fosforessensiya

Fosforessensiya - uygʻotish tugagandan keyin xam ancha davom etadigan lyuminessensiya. F. bir necha sekund, minut, soat, oy va hatto yil davom etishi mumkin. Kristallofosforlarning F.si uygʻotish vaqtida ajraladigan elektronlar va kovaklarning rekombinatsiyasi vaqtida sodir boʻladi. Nurlanishning choʻzilishi elektronlar va kovaklarning turli "qopqon"larga ilinishi bilan bogʻliq. Ular faqat "qopqon" chuqurligidan katta boʻlgan qoʻshimcha energiya olibgina bu "qopqon"lardan ozod boʻlishi mumkin. Murakkab organik molekulalarning F.si ularning metastabil (oraliq) holatda boʻlishi bilan bogʻliq. Organik molekulalar F.sining ravshanligi, odatda, vaqt boʻyicha eksponensial qonun boʻyicha kamayadi. Kristallofosforlar F.si ravshanligining soʻnish qrnuni murakkab. Kristallofosforlar trasining ortishi, odatda, F.ning soʻnishini tezlatadi (yana qarang Fluoressensiya).
Fosforit uni

Fosforit uni — fosforli oʻgʻit, fosforitlardan kukun holida ishlab chiqariladi, tuproq nordonligini pasaytiradi, suvda erimaydi. Tarkibida oʻsimliklar qiyin oʻzlashtiradigan va SaSO3, CaJ2 aralashgan Sa3(RO4)2 shaklidagi 19—30% R2O5 bor. Nordon, botqoqi, qumlokli tuproqlarda qoʻllaniladi (bir necha yil taʼsir qiladi). Tuproqsagi kislota, mikroorganizmlar faoliyati, oʻsimliklar ildizi ajratadigan moddalar taʼsirida Fosforit uni tarkibidagi fosfor oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan Sa(N2RO4)2N2O shakliga oʻtadi. Fosforit unini koʻpgina ekinlar uchun qoʻllash mumkin. Dukkakli ekinlarga yaxshi taʼsir qiladi.
Fosforitlar

Fosforitlar — fosfatlar (asosan, apa*git)ga toʻyingan choʻkindi togʻ jinslari. F. tarkibida fosfat angidridi (R2O5)ning miqdori 18%dan kam boʻlmasligi kerak, ammo geologik qidiruv ishlari amaliyotida tarkibida 5—18% gacha R2O5 boʻlgan togʻ jinslari xam F.ga kiritiladi. Sof F.ning rangi asosan oq boʻlib, juda kam uchraydi. F. tarkibidagi rangli moddalarga koʻra qora, kulrang, jigarrang, baʼzan koʻk, yashil, qizil, sariq, och kulrang boʻladi. F. tarkibida deyarli har doim organik moddalar, Sa, Mg, Fe karbonatlari, gil minerallari, pirit, temir gidrooksid, kvars, xaltsedon boʻladi. F.da uran, lantanoidlarning seriy guruhiga mansub elementlari hamda koʻproq Y, Pb, Sr, oz miqdorda V, Sc, Zr, Se, Be aralashmalari toʻplanishi mumkin. F. strukturasiga qarab yaxlit, donador, jelvaksimon (konkretsion), shagʻalsimon, konglomeratli turlarga boʻlinadi. Yaxl it va donador F. koʻp tarqalgan. Yaxlit (geosinklinal) F. zich bir xil jinedan iborat boʻlib, tarkibidagi juda kichik dumaloq fosfat donalari va oolitlar fosfat, karbonat yoki silikat angidrid (SiO2) birikmalari yordamida jipelashgan. Mahsuldor qatlamlari qalin (10 m dan ortiq), yuqori sifatli (28—36% R2O,), keng maydonda tarqalgan. Bunday F. konlari Xubsugul (Mongoliya), Kunyana (Xitoy), Jorjina (Avstraliya) kembriy yotqiziqlarida mavjud. Donador (platforma) F. — karbonat yoki terrigen choʻkindi togʻ jinslari, tarkibidagi fosfat donalari hamda dengiz organizmlari qoldiqlari karbonat, silikat angidrid yoki gil yordamida jipelashgan. Mahsuldor qatlam kalinligi koʻpincha 2–3 m (baʼzan 10 m gacha), tarkibida 22—30% R2O5 boʻladi. Bu tipdagi F. Rossiyaning Yevropa kismi, Shimoliy Afrika, Oʻrta Osiyoda boʻr va paleogen yotqiziqlarida keng Tapkalgan. F. paydo boʻlishi haqida turli biokimyoviy, kimyoviy va biogen nazariyalar mavjud boʻlib, biokimyoviy nazariya koʻpchilik tomonidan tan olingan. F. kimyo, tibbiyot va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladigan fosfor, fosfor kislota va turli fosforli birikmalar olish manbasi hisoblanadi. Asosiy isteʼmolchi — qishloq xoʻjaligi boʻlib, F. 90% gacha fosforli oʻgʻitlar tayyorlashda ishlatiladi. Undan tashqari, F.dan yoʻlyoʻlakay sanoat masshtabida bir qancha noyob elementlar ajratib olinadi. Rossiya Federatsiyasi, Boltiqboʻyi, Sibir, Qozogʻistonda yirik F. konlari bor. Oʻzbekiston hududida F. paleogen, boʻr, devon, silur va tokembriy yotqiziqlarida topilgal. Ular, asosan, Markaziy Qizilqumdagi JeroySardara (R2O, zaxirasi 57,68 mln.t), Shimoliy Yetimtogʻ va Karakata konlarida mavjud.