Salome Gluecksohn-Waelsch

Salome Glyukson-Velsh (1907-yil 6-oktabr – 2007-yil 7-noyabr) asli nemis boʻlgan amerikalik genetik va rivojlanish genetikasi sohasining asoschisi boʻlib, rivojlanishning genetik mexanizmlarini oʻrgangan.

Hayoti 
Glyukson-Velsch Germaniyaning Danzig shahrida Nadiya va Ilya Glyukson oilasida tugʻilgan. U Germaniyada Birinchi va Ikkinchi Jahon urushi orasida oʻsgan, u yerda oilasi 1918-yilgi gripp epidemiyasida otasining oʻlimi, urushdan keyingi ogʻir inflyatsiya va kuchli antisemitizm kayfiyati kabi qiyinchiliklarga duch kelgan.

U 1928-yilda Frayburg universitetida Spemanning laboratoriyasiga kirishdan oldin Kenigsberg va Berlinda kimyo va zoologiyani oʻrgangan. U Spemanning millatchilik tendensiyalari va olimlarga nisbatan notoʻgʻri qarashlarini sharhladi; yahudiy ayol sifatida duch kelgan notoʻgʻri qarashlar uning Germaniyadagi imkoniyatlarini cheklab qoʻydi. Salome Spemann bilan jimgina rozi boʻlishni boshladi, chunki u va uning tengdoshlari genetika va embrion rivojlanishda hech qanday oʻxshashlik yoʻqligiga qatʼiy ishonishdi. Biroq, oʻsha paytda uning professoriga qarshi chiqish oqilona boʻlmasdi, shuning uchun u professional karyerasida jimlik kuzatilda. 1932-yilda u Frayburg universitetida suvda yashovchi salamandrlarning embriologik oyoq-qoʻllarini rivojlantirish boʻyicha ishi uchun doktorlik darajasini oldi. Xuddi shu yili u biokimyogar Rudolf Shenxaymerga turmushga chiqdi va u bilan 1933-yilda fashistlar Germaniyasidan qochib ketdi

U 1936-yilda Kolumbiya universitetida oʻqituvchi boʻlib, Lesli C. Dannning genetik laboratoriyasiga embriologik zehn boʻyicha izlanishlar olib bordi va u yerda 17 yil ishladi. Glyukson-Velsch erta rivojlanishga taʼsir koʻrsatadigan mutatsiyalarni topishga va bu genlar taʼsir qiladigan jarayonlarni aniqlashga harakat qildi.

1938-yilda u AQSh fuqaroligini oldi va 1941-yilda Shenxaymer oʻlimidan soʻng 1943-yilda neyrokimyogar Geynrix Uelshga turmushga chiqdi va undan ikki farzand koʻrdi.

Kolumbiya universitetining siyosati koʻp yillik samarali tadqiqotlardan keyin ham unga oʻqituvchi lavozimiga kirishga ruxsat bermadi. U 1953-yilda Kolumbiya universitetini tark etib, yangi tashkil etilgan Albert Eynshteyn tibbiyot kollejida (AECOM) anatomiya boʻyicha professorlik faoliyatini boshladi, u yerda 1958-yilda toʻliq professor boʻldi va 1963—1976-yillarda molekulyar genetika kafedrasini boshqargan. U 1978-yilda faxriy maqomga ega boʻldi, lekin 1990-yillargacha ilmiy konferensiyalarda qatnashib, koʻp yillar davomida faol izlanishda davom etdi.

U Nyu-York shahrida 100 yoshga toʻlganidan bir oy oʻtib vafot etdi.

Ilmiy martaba 
Glyukson-Velschning ilmiy faoliyati LC Dann uni „T lokus“ mutatsiyasiga ega boʻlgan naslchilik sichqonlarini oʻz ichiga olgan loyihasiga yollaganidan boshlangan. U T-locus mahsuloti mezoderma va eksenel rivojlanish induktori sifatida harakat qilganligini koʻrsatadigan ishini taqdim etdi. Glyukson-Velsch differensiatsiya genetikasi ustida ishladi, bu jarayon orqali urugʻlantirilgan tuxumdan aniqlanmagan hujayralar rivojlanishda oʻzlarining turli oʻziga xos taqdirlarini qabul qiladilar. Glyukson-Velsh Speman laboratoriyasida olgan embriologik tajribasini klassik sichqon genetikasi usullari bilan birlashtirgani sababli, u sut emizuvchilarning rivojlanish genetikasi asoschisi hisoblanadi. U rivojlanish genetikasi boʻyicha 100 dan ortiq nashrlarning hammuallifidir.

Uning tadqiqotlari shuni koʻrsatdiki, sichqonchaning Brachyuri genidagi mutatsiyalar embrionning orqa qismining aberrant rivojlanishiga sabab boʻlgan va u bu mutant genning taʼsirini odatda dorsal-ventral oʻqni shakllantiradigan notokordga kuzatgan.

1968-yildan 1983-yilgacha u fiziologiya yoki tibbiyot boʻyicha 1947-yilgi Nobel mukofoti sovrindori Karl Ferdinand Kori bilan hamkorlik qildi.

Mukofot va unvonlari 
Glyukson-Velshning ilmiy ishi umrining oxirida sharaflangan. 1979-yilda u Milliy Fanlar akademiyasining aʼzosi boʻldi. U 1980-yilda Amerika sanʼat va fanlar akademiyasining aʼzosi etib saylangan 1982-yilda Frayburg universiteti uni „Oltin promoushen“ bilan taqdirladi va 1993-yilda Amerika prezidenti Bill Klinton unga Milliy fan medalini topshirdi. U 1995-yilda Qirollik jamiyatining xorijdagi aʼzosi boʻldi va 1999-yilda „genetika faniga bir umrlik hissasi“ uchun Tomas Xant Morgan medali bilan taqdirlandi.

2010-yilda Frayburgda joylashgan Spemann Biologiya va Tibbiyot Oliy maktabi (SGBM) va AECOM Genetika boʻlimi eng yaxshi dissertatsiya uchun Salome Glyukson-Velsh mukofotini taqdim etdi.

Manbalar 

2007-yilda vafot etganlar
1907-yilda tugʻilganlar