MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mongol tili

Mongol tili, moʻgʻul tili — moʻgʻul tillaridan biri, Mongoliyaning rasmiy tili (1921-yildan), xalxa lahjasi asosida rivojlanmoqda, shuning uchun «xalxa mongol» deb ham ataladi; XXRning Ichki Mongoliya hududida xdm qabilalararo til sifatida qoʻllanadi. 5 mln.dan ortiqroq kishi soʻzlashadi. 14—15-asrlarda shakllangan. Bir qancha lahja va shevalari boʻlib, ular, asosan, dj, dz, s, ch singari qorishiq undoshlarning qoʻllanish-qoʻllanmasligi bilan oʻzaro ajralib turadi. Mongoliyada 1945-yildan rus alifbosi asosida unga 2 ta harf qoʻshish bilan yangi moʻgʻul yozuvi joriy qilingan.
Sintaksisi aniqlovchining aniqlanmishdan keyin kelishi, kesimning odatda soʻz oxirida kelishi hamda kelishiklarda aniqlovchi aniqlanmish bilan moslashmasligi bilan xarakterlanadi.
Hozirgi moʻgʻul tilida 7 ta unli mavjud. Unlilar choʻziq va qisqa boʻlishi mumkin, choʻziq unlilar harfni ikki baravar koʻpaytirish orqali yozma ravishda ifodalanadi. Soʻz oʻrtasida qisqa urgʻusiz unlilar hech qachon talaffuz qilinmaydi: болох «boʻlmoq» [болх], мэдэх «bilmoq» [мэдх]. Singarmonizm hodisasi mavjud. Moʻgʻul tilida urgʻu odatda birinchi boʻgʻinga, choʻziq unli yoki diftongga tushadi.
Moʻgʻul tilida gapda qatʼiy soʻz tartibi mavjud. Ega har doim gapni tugatadigan kesimdan oldin keladi. Soʻroq gaplarda gap oxirida joylashtirilgan soʻroq yuklamalari ishlatiladi; уу yuklamasi qattiq undosh bilan tugaydigan soʻzlardan keyin, үү — yumshoq undoshlardan keyin keladi: Энэ ном уу? «Bu kitobmi?», Энэ дэвтэр үү? «Bu daftarmi?», shuningdek ую va юү yuklamalari choʻziq unli bilan tugagan soʻzlardan keyin ishlatiladi (ую - qattiq soʻzlarda, юү - yumshoq soʻzlarda qoʻllaniladi): Энэ ширээ юү? «Bu stolmi?», Энэ карандаа юу? «Bu qalammi?». Be yuklamasi (m, n, l dan keyin) va ve (boshqa hollarda) soʻroq soʻzlari boʻlgan soʻroq gaplarda ishlatiladi: Энэ хэн бэ? «Bu kim?». Muqobil savol soʻroq gapni toʻliq takrorlash orqali hosil boʻladi: Энэ ном уу, дэвтэр үү? «Bu kitobmi yo daftarmi?».
Moʻgʻul tilida turkiy tillardan oʻzlashgan soʻzlar mavjud: оточ «shifokor», шат «narvon, shoti», буурцаг «noʻxat» va boshqalar. Sanskrit tilidan (diniy buddizm adabiyotidan, koʻpincha tibet tili orqali): тив «qitʼa», хийд «monastir» va boshqalar. Tibet tilidan: даваа «dushanba», лхагва «chorshanba», аравнайлах «yoritmoq» va boshqalar. Xitoy tilidagi oʻzlashmalar moʻgʻul tilida qadim zamonlardan beri paydo mavjud: eng koʻp xitoycha soʻzlar mumtoz moʻgʻul yozma tilida kuzatilgan (XVI-XX asrlar); moʻgʻullarning xitoylar bilan savdosi natijasida ushbu oʻzlashma soʻzlari bir qismi tilga kirib bordi va ularning muhim qismi mumtoz moʻgʻul yozma tilidan kelib chiqdi; zamonaviy moʻgʻul tilida ishlatiladigan xitoycha soʻzlar: цай «choy», байцаа «karam», лууван «sabzi», жанжин «qoʻmondon» va boshqalarni aytish oʻtish mumkin. Boshqa tillardan olingan oʻzlashmalar ham mavjud: rus, tungus-manjur, fors, arab, yunon (masalan, ном «kitob», uygʻur tili orqali  sugʻd tilidan oʻzlashgan) va boshqa tillardan oʻzlashmalar bor.

Alifbosi 

Moʻgʻul alifbosida 35 ta harf boʻlib, к, ф, щ va п harflari faqatgina oʻzlashma soʻzlarda uchraydi; в va р harflari esa, soʻz boshida kelmaydi:

Manbalar 

Tillar
Mongoliya oltoyi

Mongoliya oltoyi - Mongoliya va Xitoydagi togʻ sistemasi, Oltoy togʻlarining janubi-sharqiy qismi. Shim.-gʻarbdan janubi-sharqqa 1000 km ga choʻzilgan, eni 150–300 km. Eng baland joyi 4362 m (Munxxayrxon-Oʻla togʻi). Boʻylama tektonik vodiylar bilan ajralgan oʻzaro parallel tizmalardan iborat. Togʻ tepalari platosimon. M. O., asosan, paleozoy kristalli slanetslari, porfir va granitlardan tuzilgan. Togʻ tepalarida doimiy qor va muzliklar (eng kattasining uz. 20 km) bor. Sernam janubi-gʻarbiy yon bagʻri oʻrmon, togʻ etaklari dasht, togʻ tepalari alp oʻtloqlari, Shimoli-sharqiy yon bagʻri dasht va chala choʻldan iborat. Mongoliya oltoyining davomi Gobi Oltoyidir.

Manbalar 

 

Togʻlar
Osiyo
Oltoy togʻlari
Mongoliya fanlar akademiyasi

Mongoliya fanlar akademiyasi — Mongoliyaning yetakchi ilmiy muassasasi. 1961-yil mayda Fanlar qoʻmitasi (1921; 1929-yilgacha ilmiy qoʻmita) negizida Ulan-Bator shahrida tashkil etilgan. 50 haqiqiy aʼzosi, 7 seksiya, 60 dan ortiq ilmiy tadqiqot instituta, rasadxona, ilmiy tadqiqot stansiyasi bor.

Manbalar 

  

Fanlar akademiyalari
Mongoliya
Mongoloid irqi

Mongoloid irqi, Osiyo-Amerika irqi — insoniyatning eng katta irqlaridan biri. Bugʻdoy rangligi, qalin qora sochi, yuz va badanida tukning kamligi, kichik burni, yonoq su-yaklarining boʻrtib chiqqanligi, yuzi yumaloqdan kelganligi, qisiq koʻzligi bilan harakterli. Sharqiy Osiyo, Indoneziya, Markaziy Osiyo, Sibir, Amerikada tarkalgan.

Manbalar
Mone Klod Oskar

MONE (Monet) Klod Oskar (1840.14.2, Parij — 1926.6.12, Normandiyaning Jiverni shahri) — fransuz manzarachi rassomi, impressionizmning asoschilaridan biri. E. Buden (1858—59), Syuis akademiyasi (1859—60) va Sh. Gleyr ustaxonasi (1862—63)da tahsil koʻrgan. Barbizon maktabi rassomlari va E. Budenning plener rangtasvirida erishgan yutukdarini rivojlantirib, 1860-yillarning 2-yarmidan ifoda vositalari orqali havo-nur holatidagi oʻzgarishlar hissini, olam goʻzalligini tasvirlashga intildi ("Maysa ustida nonushta", 1866; "Ayollar bogʻda", 1867 va boshqalar). 1860-yillar oxiridan ijodini inson tabiatning tabiiy bir boʻlagi sifatida talqin etilgan manzaralar yaratishga bagʻishladi; manzaralari cheksiz ichki harakatdagi tirik tabiatning bir zarrasi sifatida aks ettirildi ("Parijdagi Kaputsinok xiyoboni", 1873; "Bel-Ildagi qoya", 1886 va boshqalar); maʼlum bir mavzuni tanlab olib, uni kunning turli vaqtlarida, turli obhavo sharoitlarida, tabiatning turli holatlardagi koʻrinishlari muxrlangan turkum kartinalar yaratdi ("Pichan gʻarami", 1890—91; "Ruan sobori", 1893—95 va boshqalar). Soʻnggi davrlarga oid asarlarida moddiy boʻlmagan mu-hitga singib ketayotgan narsalar dunyosi tasvirlandi ("Londonda tuman", 1903; "Nilufarlar" turkumi, 1914-22 va boshqalar).

Manbalar
Monetarizm

Monetarizm (lot. moneta — tanga, pul) — davlatni iqtisodiy boshqarishga oid iqtisodiy nazariya va amaliy konsepsiya. 20-asr ning 50-yillarida Milton Fridmen asos solgan. M. M. Fridmen, G. Xaberler (AQSH), O. Fayt (GFR), J. Ryuyeff (Fransiya) va boshqa asarlarida rivojlantirilgan. Fridmen va uning safdoshlari J. M. AGeynsning pulsiz omillar (mas, investitsiyalar) oʻrniga aynan pulli omillarni afzal koʻradilar. M. iqtisodiyot nazariyasidagi neoliberalizm oqimiga kiradi, taʼminlash va iktisodiy oʻsish mexanizmini yaratish muammolari bilan shugʻullanadi va bu mexanizmda asosiy eʼti-borni pulga qaratadi.

M.ga koʻra, iqtisodiy jarayonlarda, xoʻjalik yuritishda muomaladagi pul miqdori va pul massasi bilan tovar massasi oʻrtasidagi aloqalar belgilovchi oʻrinda turadi. Monetaristlar pul emissiyasini tartibga solish, milliy pul birligining valyuta kursi, kredit foizi, soliq stavkalari va boj tariflarini iqtisodiyotga taʼsir koʻrsatishning asosiy usullari deb biladilar. Fiskal siyosat oʻrniga faol pul-kredit siyosatini qoʻllash taklif etiladi. 1963-yil Fridmen tomonidan"AQShning 1867—1960-yillarda pul tarixi" kitobi (Anna Shvars bilan hammualliflikda) bosilib chikdi. Bu kitobda M. konsepsiyasi uzining ishonchli tasdigʻini topdi. Mazkur kitobda AQShdagi Buyuk depressiyaning asosiy sababchisi Markaziy bank ekanligi kursatilgan. Monetar konsepsiya AQSH amaliyotida yaxshi natija berdi. M. gʻoyalari 20-asrning 80-yillaridan Gʻarb mamlakatlarida davlat iqtisodiy si-yosatiga singdirildi, uning tavsiyalari amaliyotga joriy qilindi. AQShda "reygonomika" (AQSH prezidenti R. Reygan nomi bilan bogʻliq) siyosati shu tavsiyalar asosida ishlab chiqildi va amalga oshirildi. Natijada AQSH iqtisodiyoti 70-yillarda yuz bergan tanglikdan chiqib rivojlanish yulga utdi.

Abduxalil Razzoqov.

Manbalar
Moniyeziozlar

Moniyeziozlar — kavsh kaytaruvchi hayvonlarning ingichka ichagida parazit holida yashovchi Moniezia turkumiga mansub sestodalar chaqiruvchi invazion kasallik. Sestodlar oraliq xoʻjayinzirhli kanalar ishtirokida rivojlanadi. Yosh mollar sharoiti no-qulay boʻlgan yaylovlarga olib chiqilgach, oʻt bilan birga kanallarni yutib yuborib, kasallanadi. Kasallangan hayvon lohaslanadi, ichi ketadi, oriqlaydi, ichagi ogʻrib, aylanma harakat qila boshlaydi. Tashhis axlat namunalarida gelmintlar va ularning tuxumlari aniqlanishiga koʻra qoʻyiladi.

Davolash: fenasal, mis sulfati, panakur, mishyak-qoʻrgʻoshin oksidi preparatlari beriladi.

Oldini olish: madaniy yaylovlarda oʻtlatish, mollarni degelmintizatsiyalash.

Manbalar
Monizm

Monizm ( — monas — yakka, yagona) — dunyodagi turli hodisalar negizida bitta ibtido, yagona substansiya yotadi deb hisoblaydigan taʼlimot. M. dualizm va plyuralizmning aksi. Falsafa tarixida materialistik va idealistik M. mavjud boʻlgan. Materialistik M. tarafdorlari suvni (Fales), apeyron (noaniq modda)ni (Anaksimandr), havoni (Anaksimen), gomeomeriya (zarra)ni (Anaksagor), atomni (Demokrit, Epikur), olovni (Geraklit) dunyoning yagona moddiy asosi deb hisoblaganlar. Idealistik M.ning yirik vakili Gegel dunyo va uning hodisalari asosiga dunyoviy gʻoyani qoʻygan. Falsafada M. butun borliqni — tabiat, jamiyat, inson maʼnaviy dunyosini bir deb bilish, ular yagona asosdan kelib chiqqan, bir-birlaridan mutlaqo ajralmas deb hisoblashdir.

Tabiatshunoslikda M. jonsiz (noorganik) va jonli (organik) tabiat bosqichlari — oʻsimlik dunyosi, hayvonot dunyosi, insoniyat dunyosini bir asosdan uzoq rivojlanish jarayonini bosib oʻtib, bir-biridan kelib chiqqanligi haqidagi taʼlimotdir.

Manbalar
Moniy ibn Fatak

Moniy Ibn Fatak (taxminan 216 — taxminan 277) — moniyyaik taʼlimoti asoschisi. 3-asrning 30-yillarida Eron, Oʻrta Osiyo, Hindistonga safar qilib, buddizm, braxmanizm va boshqa dinlar bilan tanishgan. Keyinchalik oʻz taʼlimotini targʻib etgan. Bu taʼlimotni Eron shohi Shopur I quvvatlab, uni xristianlik va mahalliy dinlarga qarshi qoʻygan. M. zardusht kohinlarining qarshiligiga uchrab, Erondan qochishga majbur boʻlgan. Uning tarafdorlari Oʻrta Osiyo, Misr, Sharqiy Turkiston (Sinszyan), Rim imperiyasining sharqiy viloyatlarida kengtarqalgan. 273 yil M. Eronga qaytgan, bir oz vaqtdan soʻng qatl qilingan. Turli rivoyatlarda M.ning oʻz davrida isteʼdodli naqqosh, rassom ham boʻlgani haqida hikoya qilinadi.

Manbalar 

 

Kishilar
Din
216-yilda tugʻilganlar
277-yilda vafot etganlar
Moniylik

Moniylik ( Ãyīnⁱ Mānī) — 3-asrda Eronda vujudga kelgan din. Asoschisi Moniy. Moniylik koinotda nur bilan zulmat, ruhiy asos bilan moddiy asos, yaxshilik bilan yomonlik oʻrtasidagi oʻzaro kurashni eʼtirof etishga asoslanadi. Nur, ruhiy asos, yaxshilik olamida xudo, ikkinchisida — shayton (iblis) hukm suradi. Moniylikka koʻra, ikki olam kurashi falokat bilan tugaydi, natijada moddiy asos olami halokatga uchrab, ruh ozodlikka chiqadi. Moniylik taʼlimotiga koʻra, bu dunyo yovuzlik dunyosidir. Inson ikki unsur (ruh — nur farzandi, jism — zulmat farzandi)dan iborat mavjudot boʻlgani uchun zulmat kuchlariga qarshi kurashda nur kuchlariga yordam bera oladi. Moniy samo nuri elchisi hisoblangan.Moniyning falsafiy axloqiy qarashlari uning tavbanomasi "Xuastuanift" asarida yanada yaqqolroq namoyon bo'ladi. Moniylikda zardushtiylik va xristianlik gʻoyalari mavjud. Moniylik dunyoning koʻp mamlakatlariga, jumladan, Italiyadan to Xitoyga qadar tarqalgan. 8-asrda Uygʻur xonligida hukmron dinga aylangan. Moniylik 8—9-asrlarda islom tarafdorlarining taʼqibiga uchradi. Keyinchalik Yevropa va Osiyoda barham topdi. Xitoyda u 14-asrga kelib taqiqlandi.

Manbalar
Monilioz

Monilioz, meva chirish kasalligi — olma, nok va baʼzan danakli meva daraxtlarida uchraydigan kasallik. Monilia turkumiga mansub zam-burugʻlar koʻzgʻatadi. Kasallangan mevalar qoʻngʻir tus oladi, pustila sargʻish mayda doʻmboqchalar paydo boʻladi, meva eti hovol boʻlib qoladi, taʼmini yoʻqotadi, chirib, jigarrang tusga kiradi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi zamburugʻ sporalari yemgʻir, shamol, hasharotlar yerdamida tarqaladi. M. qoʻzgʻatuvchilari oʻsimlikka asosan mexanik shikastlanishdan yuqadi. Kasallangan mevalarning koʻpchiligi toʻkilib ketadi, ayrimlari shoxlarda osilgancha qotib qolib, bahorda kasallik manbaiga aylanadi. M. mevalar omborlarda saqlanayotgan davrda ham paydo boʻladi.

Kurash choralari: yoz davomida chirigan, toʻkilgan mevalar yoʻqotiladi, daraxtlarga gullashdan oldin va gul dan tushganidan keyin 1% li bordo suyuqligi yoki boshqa fungitsidlar eritmasi purkaladi; meva omborlari toza tutiladi, havo namligi moʻʼtadil saqlanadi. Nimaga aldaysilar

Manbalar
António Egas Moniz

António Egas Moniz (1874—13.12.1955) — portugaliyalik nevropatolog va neyroxirurg. Koimbrks universitetni tugatgan. Ilmiy ishlari ruhiy kasalliklarga tashhis qoʻyish va davolash masalalariga oid. Serebral angiografiya usulini ishlab chiqqan (1927); birinchi boʻlib leykotomiya (lobotomiya) operatsiyasini oʻtkazgan (1936). Ayrim ruhiy kasalliklarni davolashda lobotomiyaning terapevtik taʼsirini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1949, V. R. Xess bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1874-yilda tugʻilganlar
1995-yilda vafot etganlar
29-noyabrda tugʻilganlar
13-dekabrda vafot etganlar
Mon-kxmer tillari

Mon-kxmer tillari - "anʼana viy mon-kxmer tillari" deb ataluvchi va butun Xindixitoyda, Tailand va Myanmada, Xitoyning jan. hududlarida tarqalgan tillar guruqi. M.-k.t.da soʻzlovchi xalqlarning eng yiriklari kxmerlar (7 mln. kishidan ortiq), moilar (500 mingdan ortiq) va kuylar (500 mingdan ortiq)dir; qolganlarining soni 100 mingtagacha yetmaydi /1987). Mon-kxmer tillarit.ning chegarasi, miqdori haqida yagona fikr yoʻq. Koʻpchilik tadqiqotchilar, kxmer, mon, pear, shim. baxnar, jan. baxnar, gʻarbiy baxnar, katu, kxmu, palaung guruhchalarini Mon-kxmer tillarit.ga kiritadilar.

Anʼanaviy M.-k.t.da soʻz oʻzgartuvchi qoʻshimchalar yoʻq. Sintaktik munosabatlar soʻz tartibi va yordamchi soʻzlar orqali ifodalanadi. Sodda ran qurilishida ega avval, kesim undan keyin, toʻldiruvchi esa kesimdan soʻng joylashadi. Ularning oʻrin almashuvi ran mazmuniga taʼsir qilishi mumkin. Anʼanaviy M.-k.t. umumiy lugʻat tarkibida tay, avstronez, hind-oriy, xitoy va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. M.-k.t.dan kxmer va mon tillari qadimdan oʻz yozuvlariga (hind yozuvidan kelib chiqqan) ega boʻlgan tillardir; qolganlari esa oʻz yozuviga ega emas yoki yaqindagina ega boʻlgan.

Manbalar
Monlar

Monlar (talain) — Myanmaning jan. va Tailandning jan.-gʻarbidagi xalq. 820 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mon-kxmer tillari guruhiga mansub tillarda soʻzlashadi. Dindorlari — buddaviylar. Sholikorlik va xunarmandchilik (kulolchilik va boshqalar) bilan shugʻullanadi. M. Hindixitoyning tub joy xalqi. 15-asrda oʻz davlatiga ega boʻlgan. Hozirgi M. myanma va karenlarga singib ketgan.

Manbalar
Jacques Monod

Jacques Monod (9-fevral 1910 – 31-may 1976) - fransuz biologi va mikrobiologi. Sorbonna universitetini tugatgan (1931). 1940-yildan boshlab Paster institutida ishlagan. Sorbonna, keyinchalik de Frans kolleji professor Ilmiy ishlari bakteriyalar irsiyati va bakteriya hujayrasi enzimologiyasining molekulyarbiologik aspektlariga bagishlangan. Fermentlar va viruslar sintezini irsiy nazorat qilishni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1965; F.Jakob va A. M. Lvov bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1910-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
9-fevralda tugʻilganlar
31-mayda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Mono

Mono (yunoncha: monos — bir, yakka, yagona) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi boʻlib, maʼnosiga koʻra, „bir“, „yagona“, „yolgʻiz“ soʻzlariga toʻgʻri keladi (masalan, monogamiya, monosaharidlar).

Manbalar
Monogamiya

Monogamiya ( — mono… va  — gamos — qoʻshilishi) (bir nikohlilik)) — nikoh va oilaning tarixiy shakli. Ibtidoiy davrda qoʻsh nikohlik hukm surgan bir davrda monogamiya paydo boʻlgan. Bu oʻsha davr uchun nikohning yangi turi hisoblangan. Monogamiya umrning oxirigacha bir individ bilan bir oila boʻlib yashash demakdir.

Yana qarang 

 Poligamiya

Manbalar
Monogamiya (biologiya)

Monogamiya — har xil jinsli hayvonlar oʻrtasidagi munosabat shakli; bitta erkak hayvonning mavsum davomida faqat bitta urgʻochisi bilan juftlashishi. Monogamiyada erkak hayvon ham nayel uchun gʻamxoʻrlik qiladi. Sut emizuvchilarda Monogamiya poligamiyata nisbatan kam uchraydi. Odatda, bir mavsumlik Monogamiya boʻri, tulki, boʻrsikda boʻladi. Odamsimon maymunlardan gibbonlarda esa bunday juftlik bir necha yillar davom etadi. Monogam organizmlarda jinsiy dimorfizm kucheiz namoyon boʻladi. Monogamiya qushlarda keng tarqalgan. Oqqushlar, laylaklar, burgutlarda juftlik bir necha yilgacha, hatto umr boʻyi davom etadi. Joʻja ochuvchi qushlarda Monogamiya bilan bir qatorda poligamiya ham kuzatiladi. Evolyusiya jarayonida Monogamiya poligamiyaga nisbatan kuchliroq ixtisoslashgan hodisa sifatida rivojlangan. Baʼzan xonakilashtirilgan yovvoyi hayvonlarning erkaklarida bitta urgʻochi organizm bilan juftlashish instinkti yoʻqoladi. Mas, tulkilar tabiatda monogam, ammo tutqunlikda boqilganida ularning erkagi bir necha urgʻochilari bilan juftlashadi. Monogamiya hasharotlarda ham kuzatiladi.

Manbalar
Monogeneyalar

Monogeneyalar, monogenetik soʻrgʻichlilar, koʻp soʻrgʻichlilar (Monogenea) — yassi chuvalchanglar tipiga mansub sinf. Uzunligi 0,2— 3 sm. Ektoparazitlar. Asosan, baliklar terisi va jabralarida, baʼzan suvda va quruqlikda yashovchilar hamda sudralib yuruvchilar (toshbaqalar) ichki organlarida parazitlik qiladi. Tanasining keyingi qismida yopishuvchi diski bulib, unda turli xil yopishuv organlari (ilmoklar, klapanlarga uxshash soʻrgʻichlar) joylashgan. Ogzi tanasining oldingi qismida. Ichagi xaltasimon yoki shoxlangan. Ayirish sistemasi protonefridiy tipida, ayirish teshiklari tanasining 2 yonida. Germafrodit, qoʻshiluv organlari bor. Tu-xum qoʻyadi, baʼzan tirik tugʻadi. Odatda, nayel gallanmasdan koʻpayadi (baqa koʻp surgʻichlisi bundan mustasno). Erkin yashovchi lichinkasi 10—16 ilmoqchalar bilan qurollangan boʻlib, yangi xoʻjayinni zararlaydi. 200 ga yaqin turi maʼlum. Bir qancha turlari yosh baliqlarni zararlab, yoppasiga qirib yuboradi. M. baliqchilik xoʻjaliklariga katta ziyon keltiradi.

Manbalar
Monografiya

Monografiya (mono... va... grafiya) — muayyan mavzu yoki muammoni, biror olim yoki yozuvchi hayoti va faoliyatini atroflicha, chuqur tadqiq etuvchi ilmiy asar. M.da yoritilayotgan masala boʻyicha mavjud adabiyot umumlashtiriladi va tahlil etiladi, fanni rivojlantirishda yordam beradigan faraz va xulosalar ilgari suriladi.

Manbalar
Monodiya

Monodiya (yun. — yakkaxon xonanda qoʻshigʻi) — 1) Yunonistonda joʻrsiz yoki cholgʻu (kifara, avlos) jurligidagi yakkaxon xonanda ijrosi; 2) 16-asr Italiyada yunon dramasiga taklidan yuzaga kelgan musiqa uslubi, cholgʻular akkordlari jurligida yakkaxon xonanda kuylashi (Ya. Peri, J. Kachchini, K. Monteverdilarning opera va madrigallari; 3) keng maʼnoda — har qanday bir ovozli kuy; 4) 1970-yillardan boshlab (shu jumladan, Oʻzbekistonda) musiqashunoslar tomonidan M. atamasi musiqiy tafakkur turi maʼnosida ham tushuniladi. Unda garmoniya, polifoniya yoʻnalishidagi koʻp ovozli musiqadan farqli oʻlaroq ovozlarning oʻzaro nisbatlari ichki uygʻunlikka asoslanadi; yaʼni M. tarkibidagi ovozlar kuyning umumiy yoʻnalishiga boʻysunadi.

Manbalar
Monokarp oʻsimliklar

Monokarp oʻsimliklar (mono... va yun. karpos — meva) — hayotida bir marta gullab urugʻlaydigan, keyin nobud boʻladigan oʻsimliklar. M.oʻ.ga, asosan, bir yillik (bugʻdoy, arpa, lolaqizgʻaldoq va boshqalar) va ikki yillik (sabzi, karam, piyoz va boshqalar) oʻsimliklar, koʻp yilliklardan baʼzi bambuklar, palmalar, agavalar va sassiq kovrak kiradi.

Manbalar
Monoklinal

Monoklinal (mono... va yun. klino — engashaman) — togʻ jinslari qatlamlarining bir tomonga bir tartibda qiyalanib yotishi. Odatda, birorta keng va kiya yotgan koʻtarilma yoki qatlamlar bukilmasidan iborat boʻladi. M., ayniqsa, antekliza va sinekliza qanotlariga mansub boʻlib, platformalar uchun harakterli. Katta antiklinal yoki sinklinal bukilmalarning bir yon qanoti ham M. deb ataladi. Bunga Boltiq kristalli qalqoni jan. yon bagʻridagi paleozoy qatlamlari hosil qilgan struktura misol boʻladi.

Manbalar 

 

Geologiya
Monokristall

Monokristall — kristall panjarasn tartibli, maʼlum simmetriyaga ega (toʻgʻri koʻp yoqli), anizotrop xossali bitta kristall. Koʻpchilik qattiq jismlarning M.dan farqi shundaki, ular mayda kristall va kristallitlardan tarkib topgan polikristallitlardir. M. maʼlum temperatura, bosim va kimyoviy tarkibli suyuq, qattiq, gazeimon moddadan hosil boʻladi (mas, flyuorit, ftorli litiy va boshqalar). M. olish uchun reaktiv toza boʻlishi, tashqi sharoit va temperatura oʻzgartirilmasdan saqlab turilishi kerak.

M. moddani eritish, eritma hosil qilish, gaz va qattiq holga keltirish jarayonlari orqali hosil qilinadi. Bu holatlarni hosil qilish usullari juda koʻp boʻlib, ularni tanlashda moddaning fizik va kimyoviy xossalari eʼtiborga olinadi. Erishi qiyin boʻlgan moddalar (molibden, volfram)dan M. olish juda qiyin. M. olishda paydo boʻlgan asosiy nuqson vakansiyalar va dislokatsiyalarsir. M, sekin hosil qilinganida vakansiya ortsa, tez hosil qilinganida dislokatsiya ortadi. Dislokatsiya ortganida mozaik (rangdor) kristall hosil boʻladi. M. xalq xoʻjaligida, radioelektronika, akustika, hisoblash texnikasi va h.k. da ishlatiladi.

Manbalar
Monokultura

Monokultura (mono... valot. culture — ekish, yetishtirish) — almashlab ekishga amal qilmagan holda dalaning oʻzida faqat bir xil ekinni mutassil yetishtirish (qarang Bir ekinli dehqonchilik).

Manbalar
Monolog

Monolog (mono... va yun. logos — soʻz, nutq) — badiiy asar komponentlaridan biri boʻlib, asarda ishtirok etuvchi shaxslarning oʻz-oʻziga, oʻzgalarga qaratilgan nutqi. Adabiyotda monolog personajlar ruhiy dunyosi, kechinmalarini ifodalashdagi muhim vositalardan biri sifatida qoʻllanadi (qarang: Monologik nutq).

Manbalar 

Kino va video terminologiyasi
Monologik nutq

Monologik nutq — soʻzlovchining oʻziga qaratilgan, boshqa shaxsning tinglash va javob berishini eʼtiborda tutmaydigan nutq shakli. Ayrim dramatik asarlarda personajning Monologik nutqi tomoshabinga qaratilgan boʻladi. Monologik nutq nasriy asarlarda ham bor. Nazmda esa asosiy nutq shakllaridan biri hisoblanadi. Baʼzan Monologik nutqda asarning kulminatsion nuqtasi bayon etiladi. Monologik nutq uchun, odatda, tuzilish va mazmun jihatdan oʻzaro bogʻliq, oʻziga xos kompozitsion qurilishga va mantiqiy tugallikka ega boʻlgan matnning maʼlum boʻlagi xos boʻladi. Monologik nutq ogʻzaki (nutq bayon qilish) yoki yozma (publitsistika, memuarlar, kundaliklar) shaklida ifodalanishi mumkin. Monologik nutqning ogʻzaki shaklida ohang (intonatsiya) muhim oʻrin egallaydi, yozma Monologik nutqda esa ohang matnning sintaktik konstruk-siyasiga, mantiqiy urgʻu tushuvchi soʻzlarning joylashish oʻrniga bogʻliq. Monologik nutq notiqning asosiy nutqiy shakllaridan hisoblanadi; lingvo-stilistik usul boʻlib, bir qancha turlari mavjud. Mas, taʼsir qiluvchi (targʻib qiluvchi) Monologik nutq, dramatik Monologik nutq, lirik Monologik nutq, hikoya qiluvchi (axborot beru vch i) Monologik nutq Monologik nutqning ochiq nutq va ichki nutq kabi koʻrinishlari mavjud; ochiq Monologik nutqda personaj oʻz nutqini ovoz chiqarib bayon etadi; ichki Monologik nutqda monolog personajning ichki nutqi, oʻylari shaklida namoyon boʻladi.

Manbalar
Monomerlar

Monomerlar (mono... va yun. meros — qism) — molekulalari oʻzaro taʼsirlanib (polimerlanish yoki polikondensatlanish) yoki boshqa moddalarning molekulalari bilan reaksiyaga kirishib polimerlar hosil qiladigan quyi molekulali moddalar. Polimerlanishda qatnashuvchi koʻpchilik M. quyidagi ikki sinfdan biriga taalluqli boʻladi: 1) karrali bogʻlar S=S, S=S, S=O, C=N va boshqalarning buzilishi natijasida polimerlanuvchi birikmalar (olefinlar, diyen va atsetilen uglevodorodlari, aldegidlar, nitrillar va h.k.); 2) siklik guruhlarning buzilishi natijasida polimerlanuvchi birikmalar, mas, olefin oksidlari, laktamlar, laktonlar. Funksional guruhi bor boʻlgan birikmalar (mas, dikarbon kislotalar, aminokislotalar, glikollar, fenollar, diaminlar) ham M. sifatida ishlatilishi mumkin. Sopolimerlanish yoki sopolikondensatlanish reaksiyalarida ishtirok etuvchi M. somonomerlar deb ataladi.

Manbalar