MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toʻgarak ogʻizlilar

Toʻgarak ogʻizlilar (Cyclostomata) — jagʻsizlar katta sinfi ga mansub suvda yashovchi tuban umurtqali hayvonlar sinfi. Ilonbaliqqa oʻxshash tanasi shilimshiq ajratuvchi hujayralarga boy qalin teri bilan qoplangan. Skeleti togʻaydan iborat. Juft suzgich qanotlari yoʻq. Jabra orqali nafas oladi. Voronkasimon ogʻzini (nomi shundan) halqa togʻay tutib turadi; tishi muguzdan iborat; tili parmalovchi. Hid bilish organi xaltasimon. Bosh miyasi barcha umurtqalilarga oʻxshash boʻlimlardan iborat. Ayirish organlari — mezonefros buyraklar. Jinsiy bezlari toq, maxsus yoʻli boʻlmaydi. Tuxumlari suvda urugʻlanadi. Toʻgarak ogʻizlilar — baliqlar yirtqichi yoki ektoparaziti. 2016-yil holatiga koʻra Yer yuzida 118 xil turdagi toʻgarak ogʻizlilar sinfi aniqalngan, ulardan:40 tasi - Minogalar, 78 tasi - Miksinlar turlari.

Farqli jihatlari
Toʻgarak ogʻizlilar baliqlar va ularndan yaralgan toʻrtoyoqlilardan farqi:
 koʻlami yoʻq;
 juft oyoqlarga ega emas;
 soʻrgʻich strukturasi va epidermal tishlarga ega, ovalsimon yoki aylana ogʻiz

Manbalar

Havolalar
Toʻyona

Toʻyona — kechpishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz ekinlari va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Qoʻybosh va Kutana navlarini chatishtirib (A.S.Shchukina, ST. Pessova, A. S. Hakimov, S. Xalilov) yaratilgan. Nihollari unib chiqqandan keyin qovuni 105 1 1 5 kunda pishadi; oʻrtacha kattalikda, vazni 4 – 6 kg, yuzasi tekis, tusi qoʻngʻirkulrang, yetilganda sargʻishqoʻngʻir tusga kiradi, toʻri dagʻal. Mevasi tarkibida 9— 10% qand bor. Urugʻxonasi oʻrtacha, urugʻlari yirik. Qishda yaxshi saqlanadi. Hosildorligi 300—400 s/ga. 1991-yilda davlat reyestriga kiritilib, Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida ekish uch_un tavsiya etilgan.

    

Qovun navlari
Toʻzish

Toʻzish — shamol taʼsirida togʻ jinslarining buzilishi va ularning boʻlaklangan qismlari yoʻnilib boshqa joyga koʻchirilishi. T., ayniqsa, choʻllarning qattiq shamol esadigan qismlarida kuchli boʻladi (mas., Krraqum choʻlining jan. qismi). T. va fizik nurash jarayonlari birgalikda tabiat yodgorliklari, ustun va minora koʻrinishidagi yoʻnilgan qoyalarni hosil qiladi.
Toʻzonli boʻron

Toʻzonli boʻron — millionlab tonna qum va changni bir necha ming km gacha uchirib boruvchi kuchli (20 m/sek va undan ortiq) shamol; xavfli gidrometeorologik hodisa. Toʻzonli boʻron, odatda, choʻl, chala choʻl va haydalgan dashtlarda tuproq qurib ketganda, oʻsimliklar yaxshi rivojlanmagan yoki butunlay oʻsmagan yerlarda, qum sahrolarida paydo boʻladi. AQSH, Xitoy, Misr, Qozogʻiston va boshqa mamlakatlarda, shuningdek, Oʻrta Osiyoda yuz beradi. Toʻzonli boʻron, odatda, yilning iliq faslida vujudga kelib, koʻpincha qum va chang toʻzonini uchirib keltiradi. Oʻrta Osiyo hududida Toʻzonli boʻron kunlari koʻproq Markaziy Qoraqumda va Kopetdogʻ togʻ oldi mintaqalarida kuzatiladi (yil davomida 100 kungacha, baʼzan undan ortiq). Toʻzonli boʻron (yil davomida 50 kundan ortiq) Orol dengizining qurigan tubi zonasida, Oʻzbekistonning jan. mintaqalari (Surxondaryo, Qashqadaryo va Buxoro viloyatlarining ayrim tumanlari)da, Markaziy Fargʻonada, Tojikistonning jan. va boshqa joylarida kuzatiladi. Toʻzonli boʻron, koʻp hollarda, 3 soatdan koʻp davom etmaydi, lekin baʼzida bir necha sutkaga choʻzilishi mumkin (1950-yil 6—9-mayda Nebitdogʻda 73 soat davom etgan). Toʻzonli boʻronning zararli taʼsirini dala ihota oʻrmonzorlari barpo etib kamaytirish mumkin. Bundan tashqari, qumlarni mustahkamlashning turli usullari qoʻllaniladi (qarang Agrooʻrmon melioratsiyasi). Shuningdek, katta maydonlardagi dasht va chala choʻl massivlarni xoʻjalik maqsadlarida oʻzlashtirilishi, yirik sugʻorish sistemalari, obod va koʻkalamzorlashtirilgan posyolka, shaharlar (Janubiy Mirzachoʻl, AmuBuxoro, Krraqum, Qarshi kanallari zonalari va boshqalarda) qurilishi, qumlarni mustahkamlaydigan choratadbirlar qoʻllanilishi sababli bu joylarda Toʻzonli boʻron esadigan kunlar ancha kamaydi.
Toʻyingan uglevodorodlar

Toʻyingan uglevodorodlar — uglevodorodlarning gomologik qatori, umumiy formulasi CnH2n+2. Atsiklik birikmalar sinfiga mansub; eng oddiy vakili — metan CH4; bu qatordagi har qaysi keyingi azo oʻzidan oldingi uglevodoroddan CH2 guruh (gomolog) bilan farqlanadi. Qatorning boshlangʻich 4 aʼzosining nomi — metan CH4, etan C2H6, propan C3H8, butan C4H10; keyingi gomologlarning nomi yunoncha sanoq sonlar bilan ifodalanadi, mas., C5H12— pentan,C6H14-geksan C8H18— oktan, C10H22—dekan, C16H34— setan. Barcha Toʻyingan uglevodorodlar ning nomiga „an“ qoʻshimchasi qoʻshib aytiladi. Toʻyingan uglevodorodlarning molekulalaridagi uglerod atomlari bir-biriga oddiy bogʻ bilan bogʻlangan. Butangacha boʻlgan Toʻyingan uglevodorodlar va neopentan — rangsiz gaz, C5N12 dan to C17N36 gacha —suyuqlik, undan keyingilari qattiq moddalardir. Toʻyingan uglevodorodlar suvda erimaydi, koʻpchilik organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Toʻyingan uglevodorodlar kimyoviy jihatdan inert, shuning uchun ham ularga parafinlar deb nom berilgan. Lekin nisbatan qattiq sharoitda ulardagi vodorod atomlari boshqa atom va guruxlarga almashinishi mumkin; ana shu reaksiyalar asosida koʻpgina muhim sanoat mahsulotlari olinadi; chunonchi: Toʻyingan uglevodorodlarni xlorlab, metilxlorid, metilenxlorid, xloroform; nitrolab—nitroparafinlar; kuyi Toʻyingan uglevodorodlarni oksidlab spirt, aldegid, keton va kislotalar olinadi. Toʻyingan uglevodorodlarni katalitik degidrogenlab olefinlar (propilen, butenlar), diolefinlar (butadiyen, izopren), izomerlab izobutan va izopentan hosil qilinadi. Toʻyingan uglevodorodlar toshkoʻmir, yonuvchi slanetslarni haydab ham olinadi. Toʻyingan uglevodorodlar neftda (5—60%), oʻsimliklarda, asalari mumida boʻladi. Ozokerit deyarli yuqori Toʻyingan uglevodorodlardan iborat; tabiiy gazda 99% gacha metan bor. Toʻyingan uglevodorodlar plastmassalar, sintetik kauchuk va tolalar, yuvuvchi moddalar olishda muhim xom ashyo hisoblanadi; erituvchilar sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 
2. ORGANIK KIMYO - G.A.IXTIYAROVA, M.A.ESHMUHAMEDOV, R.I.ISMAILOV, U.K.URINOV, T.:2019 (link) 
Kimyo
Uglevodorodlar
Toʻyingan eritma

Toʻyingan eritma – maʼlum sharoitda (tra va bosimda) erigan moddalar bilan barqaror muvozanatli eritma. Mas., tuzning suvdagi eritmasida ayni tuzning kristallari mavjud boʻlgan eritma; gazning suvdagi eritmasidan ushbu gaz oʻtkazilgan eritma. Eritmaning maʼlum massa miqdorida yoki maʼlum hajmida erigan modda miqdori eritmaning konsentratsiyasi deyiladi. Toʻyingan eritma konsentratsiyasi, yaʼni undagi erigan modda miqdori uning eruvchanligi deb ataladi. Maʼlum sharoitlarda suvda yoki erituvchida moddaning erishi davom etea va shu modda kristallari hosil boʻlmasa, yaʼni erigan moddalar miqdori Toʻyingan eritma konsentratsiyasidan kam boʻlgan eritma toʻyinmagan eritma deyiladi. Eritma astasekin soviganda unda erigan moddalarning kristallanishisodir boʻlmasligi mumkin, u holda oʻta toʻyingan eritma hosil boʻladi. Oʻta toʻyingan eritmada Toʻyingan eritmaga qaraganda erigan modda koʻproq; bunday eritmaga juda oz miqdorda erigan modda kristallari kiritilsa, eritmada kristallarning choʻkishi roʻy beradi.
Toʻyinmagan uglevodorodlar

Toʻyinmagan uglevodorodlar — zanjirida bir yoki bir necha ugleroduglerod karrali bogʻlari boʻlgan uglevodorodlar. Toʻyinmagan uglevodorodlarga umumiy formulasi СnН2n (masalan, etilen SN2qSN2 propilen SN3SNqSN2) boʻlgan olefinlar yoki alkenlar; umumiy formulasi SpN2p2 boʻlgan uglevodorodlar: 1) alkinlar deb ataluvchi uch bogʻli Toʻyinmagan uglevodorodlar {atsetilen SNqSN va uning gomologlari); 2) qoʻsh bogʻli diyen uglevodorodlari (butadiyen SN2qSN—SNqSN2 va boshqalar) va kumulirlangan qoʻsh bogʻli uglevodorodlar (allen SN2qSqSN2 va uning gomologlari); 3) sikloalkenlar (qoʻsh bogʻli naftenlar, masalan, siklogeksan va boshqalar) kiradi.

2 va 3 bogʻli yeninlar SpN2l4, poliyenlar ham mavjud. Umumiy formulasi CnH2n 6 boʻlgan aromatik qator Toʻyinmagan uglevodorodlari. oddiy toʻyinmagan uglevodorodlardan xossalari jihatidan farq qiladi, shuning uchun ularni aromatik birikmalarning alohida sinfiga ajratiladi.

Yana qarang 
 Aromatik uglevodorodlar
Nurafshon

Nurafshon (2017-yilgacha Toʻytepa) — Oʻzbekiston Respublikasining Toshkent viloyati Oʻrta Chirchiq tumanidagi shahar (1973-yildan), tuman markazi. 2017-yil 24-avgustda Toshkent viloyatining maʼmuriy markazi deb eʼlon qilingan va nomi Nurafshon deb oʻzgartirgan. Toshkentdan 37 km uzoqlikda. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Chigʻiriq (5 km). Aholisi 25,3 ming kishi (2004).

Tarixi 
Qadimda Nurafshon Mingtepa, Nukat nomlari bilan maʼlum boʻlgan. Shahar toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlar uning rivojlangan davri (10—12-asrlar)ga toʻgʻri keladi.

Iqtisodiy va ijtimoiy ahvoli 
Shaharda 8 sanoat korxonasi faoliyat koʻrsatadi. Ishlab chiqarish. birlashmalari, metall konstruksiyalari, paxta tozalash zavodlari, don qabul qilish korxonasi ishlab turibdi. 3 ta yengil sanoat korxonasi, 2 ta oʻquvtajriba korxonasi va boshqa bor. Qoʻshma korxonalardan Koreya Respublikasi bilan hamkorlikdagi „Husayn Mirzo“, „Kabul—Nurafshon LTD“ ip yigiruvtoʻquv, Oʻzbekiston — Turkiya „Bursel“ (erkaklar koʻylaklari tikiladi) qoʻshma korxonalar mashhur. Nurafshonda 200 dan ortiq davlat va xususiy tijorat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. 4 umumiy taʼlim maktabi, kattalar va bolalar kutubxonalari, madaniyat uyi, 3 kasalxona, 3 poliklinika bor.

Transporti 
Nurafshon avtomobil yoʻllari orqali Toshkent shahri va boshqa shaharlar bilan bogʻlangan. T. yaqinidan Toshkent — Angren temir yoʻl oʻtadi. Shaharning jan.gʻarbida Tuyaboʻgʻiz suv ombori („Toshkent dengizi“) joylashgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston shaharlari
Oʻrta Chirchiq tumani
Yoqutxon Toʻychiyeva

Yoqutxon Toʻychiyeva (1949.6.9, Beshariq sh. chasi) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1971). 1971-2000-yillarda Beshariq tumanidagi 1maktab, kasbhunar kolleji, 1internat litseyda fizika oʻqituvchisi. 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻla ichki qaytish

Toʻla ichki qaytish - elektromagnit toʻlqinlar 2 muhitning ajralish chegarasiga qiya tushganda yuz beradigan hodisa. Bunda nurlanishning sindirish koʻrsatkichi katta boʻlgan muhitdan sindirish koʻrsatkichi kichik boʻlgan muhitga oʻtganda tushish burchagi chegaraviy burchak chetdan katta boʻladi.sindirish korsatkichi katta bolgan muhitdan sindirish ko'rsatkichi kichik bo'lgan muhitda yorug'lik yo'naltirilganda tushish burchagi ma'lum burchakdan katta bo'lganda nur ikki muhit chegarasidan tola qaytadi tushish burchagining qiymati a0 quydagicha ifodalanadi sina0=n2\n1
Ahror Toʻlaganov

Ahror Toʻlaganovich Toʻlaganov (1908.23.9 Toshkent 1990.18.J) - zoolog, fitogelmintolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1966), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950). Biol. fanlari doktori (1947), professor (1948). Samarqand Davlat Universitetini tugatgach (1931), umurtqasiz hayvonlar kafedrasida aspirant, assistent, dotsent va mudir (1931—41), Maorif xalq komissarligida boshqarma boshligʻi (1942—43). Oʻrta Osiyo universitetida umurtqasiz hayvonlar kafedrasi (1941-yildan) va fitogelmintologiya problematik laboratoriya mudiri (1959-yildan). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika va zoologiya instituti gelmintologiya laboratoriya mudiri (1945—57), Samarqand Davlat Universiteti rektori (1957—63). Toshkent Davlat Universiteti umurtqasizlar zoologiyasi kafedrasi mudiri (1963—88), Toshkent Davlat Universiteti biol. fakulteti dekani (1973—74). Ilmiy ishlari tuproq va oʻsimlikxoʻr nematodalarni oʻrganishga bagʻishlangan. 25 ga yaqin nematodalarning yangi turlarini kashf etgan. Uning rahbarligida Oʻzbekiston hududida uchraydigan oʻsimlik va tuproq nematodalari katalogi tuzilgan; kanop, gʻoʻza va sabzavot ekinlari parazit nematodalariga qarshi kurash choralari ishlab chiqilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1974).

Manbalar 
 Rasteniyeyadnie i pochvennie nematodi Uzbekistana, T., 1949; Nematodi selskoxozyaystvennix kultur Uzbekistana i borba s nimi, T., 1958; Fitonematodi Uzbekistana, T., 1975.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzoslari
Gʻani Toʻlaganov

Gʻani Olimovich Toʻlaganov (1935.29.5, Toshkent) — dirijyor, sozanda. Oʻzbekistonda (1984), Qoraqalpogʻistonda (1987) xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi. Toshkent konservatoriyasini qashqar rubobi ijrochiligi (1959) va operasimfonik dirijyorligi (1964) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. "Shodlik" ansamblida sozanda (1951—59), Oʻzbekiston konservatoriyasida oʻqituvchi (1959-yildan), professor (1999-yildan). Samarqand opera va balet teatrida bosh dirijyor va badiiy rahbar (1964—70). Navoiy teatrida dirijyor (1976—92), Oʻzbek davlat filarmoniyasi direktori va badiiy rahbari (1979—84), Oʻzbekiston konservatoriyasi qoshidagi musiqali teatr studiyasi direktori (1996—2003). Dirijyor sifatida bir necha opera va balet spektakllarini, birinchi boʻlib oʻzbek kompozitorlari asarlarini (S. Boboyevning "Yoriltosh" va "Fidoiylar", U. Musayevning "Mangulik", N. Zokirovning "Raqiblar", Ham. Rahimovning "Zafar", Ik. Akbarovning "Sugʻd elining qoploni", M. Burhonovning "Alisher Navoiy" operalari, U. Musayevning "Afsonalar vodiysi" baleti) sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Toʻlan Nizom

Toʻlan Nizom (taxallusi; asl ismsharifi Nizomiddinov Toʻlanboy) (1939.17.8, Quva tumani) — Oʻzbekiston xalq shoiri (1998). Andijon pedagogika institutini tugatgan (1965). Yoshlar tashkilotlarida rahbar (1965— 76), tuman xalq taʼlimi boʻlimida mudir (1976—1983), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi Andijon viloyat boʻlimida masʼul kotib (1983—1985), Boʻz ped. bilim yurtida direktor (19852001). Birinchi sheʼriy toʻplami — "Sening ertaklaring" (1970). Shundan soʻng T.N.ning "Iftixor" (1982), "Oy qizlar" (1988), "Muqaddas ruh" (1993), "Vatan tuygʻusi" (1993), "Chaman ichra", "Akssado", "Intizorlik" (1994), "Daqr bogʻi" (1995), "Saylanma" (1998) kabi sheʼriy toʻplamlari eʼlon qilingan. T.N. soʻnggi yillarda liroepik janrlarda samarali ijod qilib, Bobur, Mashrab, Choʻlpon, Mirtemir, Usmon Nosir, S. Zunnunova, M. Yusuf singari siymolarga bagʻishlangan "Choʻlpon", "Majnuntol yigʻisi", "Ruhi ravonim" (1993), "Uch soʻz" (1995), "Oq gul", "Botmay qolgan oy" (1996), "Alisher" (2003) singari doston va lirik qissalarini yezdi. "Non hidi" (1998), "Suhbat" va Qamchiq dovoni qurilishiga bagʻishlangan "Dovon" (2002) dostonlari muallifi. "Mexdsht shuxrati" ordeni bn mukofotlangan (2003). 

Shoirlar
Xolbibi Toʻlanova

Xolbibi Toʻlanova (1942.11.7, Koson tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1965). 1965—96 yillarda Uzun tumanidagi 9maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Toʻldiruvchi

Toʻldiruvchi (tilshunoslikda) — gapning ot yoki otlashgan soʻz bilan ifodalanadigan, harakatning obʼyekti boʻlgan predmetni koʻrsatib, asosan kesimga bogʻlanadigan boʻlagi. U oʻzi bogʻlangan soʻz kesimga nisbatan grammatik tobe munosabatda boʻladi. Boshqaruvchi soʻzga bogʻlanish xarakteriga koʻra, Toʻldiruvchi 2 xil boʻladi; vositasiz Toʻldiruvchi va vositali Toʻldiruvchi Vositasiz Toʻldiruvchi tushum kelishigidagi soʻz bn ifodalanadi va harakat bevosita yoʻnaltirilgan obʼyektni koʻrsatadi, oʻtimli feʼl kesimga bogʻlanib, kimni? nimani? qayerni? soʻroqlariga javob beradi. Qiyoslang: Vali akasini koʻrdi. Tushum kelishigi belgisiz ham qoʻllanishi mumkin; Karim kitob sotib oldi. Vositali Toʻldiruvchi joʻnalish, chiqish va oʻrinpayt kelishiklaridagi soʻzlar yoki koʻmakchi olgan soʻz bn ifodalanib, harakat holat bevosita yoʻnaltirilmagan obʼyektni anglatadi. Masalan: Akamga shaxmat oʻyini yoqadi; Bizdan doʻstlarga salom deng; Karim ruchka bn yozdi.

olisdagi_odam tomonidan to'ldiruvchiga berilgan tasnif va ma'lumot.
Toʻldiruvchi fe'lga bog'lanib, kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim bilan? nima bilan? kabi so'roqlarga javob bo'luvchi gap bo'lagidir. MASALAN: Bu 𝘀𝗼'𝘇𝗱𝗮𝗻 Usmon ajablandi.E'tibor bering: 
Men undan (kimdan?) so'radim.
Mehringni qo'yib, bunchalar saralab gul (nimani?) terding kimga?
Gulidan (nimadan?) ko'zini (nimani?) uzmayin singlim asta javob berdi: — O'qituvchimga (kimga?)
To'ldiruvchi doimo gapning kesimi bilan bog'lanadi. Agar u bog'langan so'z kesim bo'lib shakllanolmagan bo'lsa, ana o'sha so'z bilan birgalikda kesimga nisbatan bitta gap bo'lagi vazifasida keladi. Bunday vaqtda u gapning emas, bo'lakning bo'lagi bo'ladi. Masalan:
Onamdan eshitgan gaplarni aytdim. 
Bu yerda onamdan eshitgan gaplarni birikmasi nimalarni? so'rog'iga javob bo'lib, kesimga bir butun holda bog'lanadi. 
Shunday qilib, to'ldiruvchilar kesimga to'g'ridan-to'g'ri bog'lanishiga ko'ra ikki guruhga bo'linadi: 1) mustaqil to'ldiruvchi 2) nomustaqil to'ldiruvchi.
Esda saqlang: 1)To'g'ridan-to'g'ri kesimga bog'lanib keluvchi to'ldiruvchilar mustaqil to'ldiruvchi sanaladi.2) Kesim vazifasida kelmagan fe'lga tobe bog'lanib kelgan to'ldiruvchilar nomustaqil to'ldiruvchilar deyiladi.

To'ldiruvchi ikki guruhga bo'linadi: 1) Vositasiz to'ldiruvchi 2) Vositali to'ldiruvchi
1) Vositasiz to'ldiruvchi belgili va belgisiz tushum kelishigi shakllar bilan ifodalangan to'ldiruvchidir. Kimni? nimani? so'rog'iga javob bo'ladigan so'zlar bilan birikma hosil qiladigan fe'llar o'timli fe'llardir: 
Qarilari kutadi mehmon (ot), pazandasi yopadi shirmon (ot)
...
2) Vositali to'ldiruvchi hokim so'zning kimga? nimaga? kimdan? nimadan? kim uchun? nima uchun? kim haqida? nima haqida? kim bilan? nima bilan? kabi so'roqlarga javob bo'lib keladigan kengaytiruvchilaridir. Vositali to'ldiruvchi jo'nalish, chiqish, ba'zan o'rin-payt kelishiklari yoki uchun, bilan, orqali, xususida kabi ko'makchilarni olgan so'zlar yoki so'z birikmalari bilan ifodalanad:
Qizg'ish – pushtidan to'qroq, qizildan ochroq rang.
...
Toʻlinoy

Toʻlinoy — Oy Yer atrofida aylanayotib, Quyoshga qarama-qarshi holatiga oʻtayotganda koʻrinadigan holati. Toʻlinoy osmonda yangi oy koʻringandan keyin 13 kunda koʻrinadi, shunda 15 kunlik (anigʻi 14,765 kunlik) oy koʻrinishida boʻladi. Bu holatda Yerdagi kuzatuvchiga Oyning Quyosh tomonidan yoritilgan yarim sferasi toʻla koʻrinadi. Toʻlinoy holatida Oy Yerning soyasi tomonida boʻlganida, baʼzan u bilan toʻsiladi, bunday paytda Oy tutilishi sodir boʻladi.
Toʻliqsiz oʻrta maktab

Toʻliqsiz oʻrta maktab -  Yetti yillik maktab yoki sakkiz yillik maktab davrini tashkil etadi.
Timur Tulyakov

Tulyakov Timur Turgʻunbekovich (1975.11.2, Qirgʻiziston, Oʻsh viloyati) — bokschi, „Oʻzbekiston iftixori“ (1998). Andijon davlat universitetini tugatgan (2002). Andijondagi sport maktabida murabbiyoʻqituvchi (1993— 95), „Dinamo“ sport jamiyatida yoʻriqchi (1995—2002). 54 kg vaznda Oʻzbekiston chempioni (1994, 1997, 2000). Osiyo oʻyinlarida 2oʻrinni egallagan (1998, Bangkok), Yaxshi niyat oʻyinlari gʻolibi (1998, NyuYork). 2002-yildan professional boksga oʻtgan. He won silver not gold in asian games held in bangkok in 1998

"Oʻzbekiston iftixori" unvoni bilan taqdirlanganlar
11-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
Toʻlqin uzunligi

Toʻlqin uzunligi - biror muhitda qandaydir maʼlum yoʻnalishda tarqalayotgan tebranma harakatning ikkita ketma-ket keluvchi, bir xil fazada tebranuvchi nuqtalar orasidagi masofa. Tebranma harakat muhitda v tezlik bilan tarqalayotgan boʻlsa, toʻlqin uzunligi, X toʻlqinning bir davr G ichida tarqalish masofasiga teng, yaʼni XqvT. Toʻlqinlarning fizik tabiatiga qarab ularning Toʻlqin uzunligi bir necha kilometrdan angstremning (lA q10~10 m) maʼlum ulushlarigacha boʻlgan qiymatlarga ega boʻlishi mumkin. Bir jinsli muhitda va havoda tovush va elektromagnit toʻlqinlar oʻzgarmas tezlik bilan (itq331 m/s; s q300000 km/s) tarqaladi, shuning uchun toʻlqin uzunligi tebranish davri toʻlqin uzunligiga bogʻliq boʻladi.
Toʻnga turon

Toʻnga turon (xitoy yilnomalarida Tunlo Dulan, Yun Yuylyuy (Yun Ulugʻ)) — Turk xoqonligi hukmdori (588-600). 

Ishbara xoqon (581-587)ning oʻgʻli, Bumin xoqonnivg evarasi. Uning davrida ashina xonadoni aʼzolari oʻrtasida ichki kurashlar avjga chiqqan boʻlsada, hukmdorligining oxirgi yillarida Xitoyga qarshi bir necha marotaba muvaffaqiyatli safar uyushtirilgan. Shuningdek, xoqonlik 2 qismga Gʻarbiy va Sharqiy Turk xoqonligiga boʻlinib ketish arafasida boʻlgan. Ayniqsa, Istami yabgʻuning oʻgʻli Tardu (Qorachoʻrin Turk) xoqon (576—603) xoqonlikning gʻarbiy qismida yakka hokimlik oʻrnatishga va Ishbara xoqonning hukmdorligini tan olmaslikka harakat qiladi va birmuncha muvaffaqiyatga erishadi.

Adabiyot 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M, 1967.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Toʻnyuquq

Toʻnyuquq, Tunyuquq (taxminan 645-726) — Turk xoqonligiaa davlat arbobi va sarkarda. Ashida kabilasiga mansub.

Turk zodagonlarining Xitoy imperatori saroyida garov sifatida ushlab turilgan oʻgʻillaridan biri. Uning ismi xitoy yilnomalarida Tunyuygu va Yuanchjen shakllarida uchraydi. Ushbu ismning ikkinchi shakli xitoychada "birinchi gavhar" degan maʼnoni bildirib, u T. ismi (qad. turkchada "toʻngʻich gavhar")ga mos keladi. U Tabgʻach (Xitoy)da tugʻilib, voyaga yetgan. Imperator saroyida ishonch qozonib, maʼmuriy xizmatga yuborilgan. T. 680-yillarda Turk xoqonligini Xitoy asoratidan qutqarib, uni yangitdan barpo qilishda Eltarish xoqonning eng yaqin maslahatchisi boʻlgan. U 3 xoqon: Qutlut Eltarish (680—691), Qapogʻon (691—716) va Bilga xoqon (716—734) hukmronliklari davrida bosh vazir va lashkarboshi boʻlgan. Umrining katta qismini xoqonlikni mustahkamlash, turli qabilalar ahilligini saqlash, tashqi dushmanlarga qarshi kurash bn oʻtkazgan. Xitoy yilnomalarida xoqonlikning eng dono amaldori sifatida tilga olinadi. Ularda bayon qilinishicha, Bilga xoqonning Xitoy ichkarisiga yurish qilib, turkiy qavmlarni shaharlarda joylashishi, budda diniga oʻtishi ularning jangovarligini yoʻqotishini, oʻtroq yashash tarzi turkiylarga toʻgʻri kelmasligini aytib, xoqonni bu yoʻldan qaytaradi. Bu esa T.ning nihoyatda aklli, tadbirkor va kelajakni koʻra oladigan shaxs boʻlganligini koʻrsatadi. T. lashkarboshi sifatida Xitoyning shimsharqidagi Shandun viloyatiga, Uzoq Sharqda qoraxitoylart&, Yenisey daryosi havzalaridagi qirgʻizlarga, Oʻrxun va Selenga daryosi boʻylaridagi oʻgʻuzlarga Yettisuvdagi turkashlarga qarshi yurishlar uyushtiradi va ularni tobe etadi. U 719 y. uygʻurlar, chinliklar va basmillarning Ikkinchi Turk xoqonligiga qarshi yurishini toʻxtatishga va Xitoy bn 10 yillik sulh tuzishga muvaffaq boʻladi. U oʻlimidan oldin oʻzining hayoti va faoliyati haqida hikoya qiluvchi kitoba (yana qarang Toʻnyuquq bitiktoshi) barpo qildiradi. Ushbu yodgorlik qad. turk yozuvining ajoyib majmuasi hisoblanadi.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
645-yilda tugʻilganlar
726-yilda vafot etganlar
Turkiy hukmdorlar