MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kataklaz

Kataklaz (yun. kataklao — buzaman) — tektonik qarakatlar taʼsiri ostida togʻ jinslari tarkibidagi minerallarning deformatsiyasi va ezilishi. Asosan, tektonik yorilishlar yuzasi boʻylab va unga yaqin joylarda kuzatiladi. Bunda togʻ jinslarining strukturasi buziladi, mineral donachalarining oʻlcham va shakllari oʻzgaradi. K.da, odatda, mineral donachalarining ahamiyatli siljishlari yuz bermaydi. Shu sababli, jinsning strukturasi keskin oʻzgarsada, uning dastlabki teksturasi saqlanadi. Kimyoviy va mineralogik oʻzgarishlar boʻlmaydi yoki juda kam darajada namoyon boʻladi. Kuchsiz K. kristallning yupqa shlifini qutblangan yorugʻlikda kuzatib aniqlanadi, bunda "toʻlqin sunishi" kuzatiladi (ayniqsa, kvars kristallarida aniq namoyon boʻladi); kuchliroq K. xuddi shu sharoitlarda "mozaika soʻnishi"ga olib keladi. Kuchli K. alohida donachalarning maydalanishi ("granulyasiya") ga sabab boʻladi.

Manbalar
Katakomba madaniyati

Katakomba madaniyati - ilk jez davriga mansub arxeologik madaniyat (mil. av. 2-ming yillik — 1-ming yillik boshlari). Qora dengizning shim. sohillari, Quyi Volga boʻyida tarqalgan. 20-asr boshida rus arxeologi V. A. Gorodsov tomonidan ilmiy tavsif berilgan.

K.m.ning soʻnggi davrlari kimmeriylar bilan bogʻliq. K.m. uchun aholining urugʻdoshlik munosabatlariga koʻra, alohida qishloqlarda yashashi va mozorqoʻrgʻonlar xosdir. Mozorqoʻrgʻonlar tagidagi katakombalarta mayyitlar yon tomonga yonboshlatib oyoqparini bukkan holda dafn etilgan, ularning ustiga olov ramzi boʻlgan qizil boʻyoq sepilgan. K.m.ga oid sopol idishlar, tosh va jezdan yasalgan mehnat qurollari va qurolaslaha, suyak va jez bezak buyumlari topilgan. K.m. qabilalari koʻchmanchilik va dexqonchilik bilan mashgʻul boʻlishgan, shuningdek, mis va jez metallurgiyasidan ham xabardor boʻlib, atrofdagi qabilalar, ayniqsa Kavkaz qabilalari va ular orqali Old Osiyo, Eron, Misr bilan savdo aloqalari olib borishgan. K.m. kabilalarida matriarxat oʻrnini patriarxat egallagan, mulkiy tabaqalanish koʻzga tashlana boshlagan (zodagonlarning qabridagi ashyolar qimmatbaholigi bilan ajralib turadi).

Manbalar 

 
Arxeologiya
Katalaza

Katalaza (yunoncha: katalysis — buzilish) — oksidoreduktazalar sinfiga mansub ferment. Vodorod peroksid (H2O2)ning suv (H2O) bilan kislorod (O2)ga parchalanishini katalizlaydi:

H2O2 + Fe(III)-E -> H2O + O=Fe(IV)-EH2O2 + O=Fe(IV)-E -> H2O + Fe(III)-E + O2

Suvning quyi konsentratsiyalarida katalaza quyi spirtlar, polifenollar va boshqalarni oksidlab peroksidazaga xos faollikni namoyon qiladi. Katalaza barcha hayvon va o‘simliklar to‘qimalarida, asosan, sut emizuvchilar jigari va eritrotsitlarida hamda aerob mikroorganizmlarda mavjud. Molekular massasi 225000—248000 g/mol. Katalaza ingibitorlariga ko‘pchilik tuzlar (mas, sulfidlar, sianidlar, azidlar, ftoridlar) kiradi. Katalazaning biologik funksiyasi to‘qima membranalarini H2O2 dan, superoksiddismutaza bilan birgalikda esa superoksid radikalidan himoya qilishdir. Odam eritrotsitlaridagi katalaza faolligini aniqlash tibbiyotda baʼzi kasalliklarga tashxis qo‘yishda qo‘llaniladi.

Manbalar
Katalaun jangi

Katalaun jangi - Shim.Sharqiy Fransiyaning Trua sh. gʻarbidagi Katalaun yalangligida Gʻarbiy Rim imperiyasi va uning ittifoqchilari (franklar, vestgotlar, burgundlar, alanlar va b.) hamda Attila boshchiligidagi gunnlar va ularning ittifokchilari (ostgotlar, gepidlar va b.) oʻrtasida boʻlgan jang (451 i. iyun). Rim qoʻshiniga Aetsiy qoʻmondonlik qilgan. Attilani Galliyaga bostirib kirganidan xabar topgan Aetsiy tezda Alp togʻlaridan oshib oʻtib vestgotlar qiroli Teodorix I ni oʻziga qoʻshilishga koʻndirgan. Ularga Aetsiy xizmatiga kirgan boshqa qabilalar ham qoʻshilgan. K.j. tarixda "xalqlar jangi" nomi bilan mashhur boʻlgan. Erta tongda boshlangan bu dahshatli jangga faqat tun tufayli xotima berilgan. Qulay mavqega ega boʻlish uchun har ikki tomon jang maydonidagi tepalikni egallashga harakat qilgan. Uni avvalroq Aetsiy qoʻshini egallab olgan. Gʻarb tarixchilari fikriga zid oʻlaroq Attila jangda yengilmagan, u qad. turkiy xalqlar harbiy sanʼati — arobaturodan unumli foydalangan. Jangda Teodorix ogʻir jaro-hatlanib, otlar oyogʻi tagida toptab tashlangan. Jang shu qadar shiddatli boʻlganki, Aetsiy jang paytida adashib dushmanlar orasida qolgan va zoʻr-bazoʻr ittifoqchilari qarorgohidan panoh topgan. Ertasi kuni Teodorixning oʻgʻli Torismund Aetsiy taklifiga koʻra, otasi taxtini egallash uchun yurtiga joʻnagan. Attila esa Reyn ortiga qaytgan va yangi kuch bilan Shim. Italiyaga bostirib kirgan. Tarixchi Iordanning yozishicha, K. j. da 180 mingga yaqin kishi halok boʻlgan.

Adabiyot 
 Iordan, O proisxojdenii i deyaniyax gotov, M., 1960.

Manbalar 

Janglar
Katalepsiya

Katalepsiya (yun. katalepsis - ushlash, tutish, toʻxtash), mumdek qotib turish — normal harakatning buzilishi; bunda muskullar tonusi kuchayib, butun tana yoki qoʻl-oyoq qotib qoladi. Bemorni biror vaziyatga qoʻyilsa, u shu alpozda uzoq vakt turaveradi, mas, koʻtarib qoʻyilgan qoʻlini to oʻzi tushmaguncha tushirmaydi. K. isteriya, shizofreniya, ensefalitna uchraydi. Baʼzan gipnoz holatida ham kuzatish mumkin.

Manbalar
Katalog

Katalog (yunoncha: katalogos — roʻyxat) — 1) muayyan narsalar (mas, kitob, eksponat, tovarlar)ning maʼlum tartibda tuzilgan roʻyxati; ularni topishni osonlashtiradi. Koʻrgazmalar, ilmiy-texnika yoki madaniy-maʼrifiy ishlar uchun moʻljallangan maʼlumotnoma nashrlarda mavjud narsalarning (baʼzan bezakli) shu tarzda tartibga solingan roʻyxati boʻladi. Masalan, markalar K.i, badiiy asarlar koʻrgazmalari K. i va b.; 2) kutubxona katalogi; 3) kompyuter dasturlarining mantiqiy qurilmasida — fayl nomlari saqlanadigan joy, fayllar yigʻindisi.

Manbalar
Katalonlar

Katalonlar (oʻzlarini katalans deb atashadi) — Ispaniyadagi xalq. Asosan, Kataloniyada (7,5 mln. kishi), shuningdek, Fransiyada (250 mingga yaqin kishi). Italiyada (30 ming kishi), Amerikada (350 ming kishi) ham yashaydilar. Umumiy soni 8,16 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Katalan tilitsya soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dindorlari — katoliklar.

Manbalar 

Millatlar
Katalpa

Katalpa (Catalpa) — bignoniyadoshlar oilasiga mansub manzarali oʻsimliklar turkumi. Bargi oddiy, uzun, yirik. Guli oq, qoʻngʻiroqsimon, toʻpguli shingil yoki roʻvaksimon. Mevasiuzun (20—40 sm), koʻp urugʻli. 2 pallali, dukkaksimon. Urugʻi yassi, uchi kokilli. 14 turi bor. Urugʻi, qalamchasi va ildiz bachkisidan koʻpaytiriladi. Yogʻochi yengil, yumshoq, chirishga chidamli.

Manbalar
Katamaran

Katamaran (tamilcha kattumaram; soʻzma-soʻz — bogʻlangan xodalar) — 1) bir-biriga bogʻlangan bir necha xodadan iborat sol. Kisqa suv yoʻllari va baliq ovida ishlatiladi. Hind okeanining Osiyo tomondagi qirgʻoklari va ularga yondosh orollarda, Tinch okean orollari va Jan. Afrikada yashovchi xalklar foydalanadi. Eshkak yoki yelkan yordamida harakatlanadi; 2) eshkak-Yuk tashiydigan katamaranli yoki yelkanli kichik kema. Ikki uchi teshilgan va oʻtkirlangan bir necha gʻoʻlani birlashtirib yasaladi; 3) bir-biriga birlashgan ikki korpusli (katta palubali) yoki qalqovuch — muvozanatlagichi bort tashqarisida joylashgan bir korpusli kema. Dengizda yaxshi suzishi va suvda turgʻunligi bilan farq qiladi. Daryo, dengizda yoʻlovchilar va yuk tashish, baliq ovlash, sport-sayyohlik va b. maqsadlarda foydalaniladi.

Manbalar
Katamorfoz

Katamorfoz (yun. kata — yuqoridan quyiga boʻladigan harakatni bildiradigan qoʻshimcha va morphe — koʻrinish, shakl) — organizmlarning birmuncha oddiy yashash sharoitlariga oʻtishida regressiv evolyusiya — katagenez asosida qayta tuzilishi. K., koʻpincha, organizmlarning evolyusiya jarayonida yashashning xususiy sharoitlariga boʻlgan ayrim moslanishlarining yoʻqolishi bilan bogʻliq. "K." terminini rus biologi I. I. Shmalgauzen taklif etgan (1939). K.ning genetik asosi hayvonlarning harakatsiz hayot kechirish, ayniqsa, endoparazitizmga oʻtishi bilan oʻz ahamiyatini yoʻqotgan organlarning toʻliq rivojlanmasligini keltirib chiqaruvchi mutatsiyalarning yigʻila borishi hisoblanadi. Shuning bilan birga bunday organizmlarda ayrim organlar sistemasining progressiv oʻzgarishi ham kuzatiladi. K. moʻylovoyoqli qisqichbaqasimonlar, krbiklilar, parazit yassi chuvalchanglar va b. uchun xos (yana q. Degeneratsiya, Reduksiya, Neoteniya, Pedomorfoz).

Manbalar
Kataniya

Kataniya — Italiyadagi shahar va port. Sitsiliya orolning sharqiy sohilida. Etna vulkanining etagida. Kataniya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 330 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari).

Kataniya — transport yoʻllarining muhim tuguni. Oʻrta dengiz sohilidagi port. Kema remonti, verf, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, neftni qayta ishlash, kimyo va radioelektronika sanoati, oziq-ovqat, shoyi va ip gazlama, yogʻochsozlik, keramika korxonalari, vagon remonti ustaxonalari mavjud. Shahar yakinida tabiiy gaz konlari topilgan.

Universitet (15-asrdan), astrofizika rasadxonasi, vulkanologiya instituti, konservatoriya, opera teatri, botanika bogʻi bor. Yunon va Qad. Rim meʼmoriy yodgorliklarining qoldiqlari, qasr (14-asr), sobor (11 — 18-asrlar) saqlangan. K.ga mil. av. 8-asrda asos solingan. Kataniya oʻzining musiqa anʼanalari bilan mashhur.

Manbalar 

Italiya shaharlari
Katapulta

Katapulta (lotincha: kata — yuqoridan pastga va pallo —- uloqtiraman, irgʻitaman) — 1)harbiy ishda — buralgan tolalar (soch, pay va b.) ning qayishqoqlik kuchi taʼsirida harakatga keltiriladigan uloqtirish mashinasi. Yunoniston va Rimda 5-asr oxirigacha, asosan, qoʻrgʻonlarni qamal qilishda, jang maydonlarida qoʻllanilgan. K. tosh, gʻoʻlalarni, smola solib yondirilgan bochkalar va nayzalarni bir necha yuz metrga uloqtirgan. Oʻrta asrlarda Sharq mamlakatlari, shu jumladan, Oʻrta Osiyoda ham rasm boʻlgan. Oʻzbekistan hududida manjaniq va palaxmon deb atalgan; 2) samolyot, planyor va b. uchish apparatlariga qisqa yoʻl uchastkasida boshlangʻich (start) tezlik beradigan qurilma. K. harakatlantirish qurilmasi (aravachalar, mokisimon qurilma, ilgak va b.), yoʻnaltiruvchi qurilma (koʻpincha relyelar) va uchirib yuborish mexanizmlaridan iborat. Harakatlantirish qurilmasi (uchish apparati mahkamlangan) yo reaktiv dvigatel bilan ishga tushiriladi yoki biror ish jismi (bugʻ, porox gazi, qisilgan havo, prujina, rezina tizimcha va b.) energiyasidan foydalaniladi. Yugurish oxirida uchish apparatining harakatlantirish qurilmasi keskin toʻxtaydi, uning ustidagi uchish apparati mustaqil uchishi uchun yetarli tezlik bilan ajralib chiqadi. Gorizontal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. avianosetslarda, vertikal yoʻnaltiruvchi qurilmali K. uchuvchilarni mashq qildirish va insonga qisqa vaqtli katta zoʻriqish taʼsirini tekshirish uchun samolyotdan katapultlash jarayonini yer sharoitida bajarishda qoʻllaniladi; 3) kosmik kema kabinasidan katapultalanadigan oʻrindiqni irgʻitishni taʼminlovchi qurilma.

Manbalar
Katapultalanadigan oʻrindiq

Katapultalanadigan oʻrindiq — kosmonavtni kosmik kema kabinasidan xavfsiz masofaga irgʻitishni va soʻngra parashyut yordamida yerga qoʻndirishni taʼminlovchi qurilma. Kosmonavtni yerga qoʻndiruvchi vosita sifatida foydalaniladi ("Vostok" kosmik kemasida kosmonavt Yer sirtidan 7 km balandlikda katapultalangan). Shuningdek, K. oʻ. uchishning boshlangʻich qismida (kema 4 km balandlikka koʻtarilgunga qadar), avariya holatida kosmik kemani tark etishga ham moʻljallangan. K. oʻ. pirotexnik irgʻituvchi mexanizm (baʼzan poroxli raketa tezlatkichi bilan), parashyut tizimi, avariya holati uchun zaruriy zahira, kislorod zaxirasi, skafandrni shamollatish qurilmasi, qabul qiluvchiuzatuvchi radioapparatura, kosmonavt yerga qoʻnganda isteʼmol qiladigan oziqovqatlar va dastlab kerak boʻladigan narsalar, kosmonavt tanasini oʻrindiqqa bogʻlab turuvchi mexanizmlardan tashkil topgan. Zamonaviy samolyotlarda uchuvchi kabinasi ham katapultlanadigan qurilma bilan jihozlanadi (qarang Katapulta).

Manbalar
Katar (tibbiyot)

Katar (yun. katarrheo — oqib tushaman), kataral yalligʻlanish — shilliq pardalarning qizarishi, boʻrtishi va shilimshiqaralash koʻp suyuqmodda (ekssudat) chiqishi bilan kechadigan yalligʻlanish. Ekssudat tiniq (seroz), shilim-shiq, baʼzan yiring aralash boʻladi. K.ga, koʻpincha, infeksiya (yuqori na-fas yoʻllari va bronxlar katari) sa-bab boʻladi. Meʼda K. — gastrit, odatda, ovqatlanish maromining buzili-shi, ichkilik va tamakiga ruju qilish, zaharlanish va b. natijasida roʻy beradi. K.ning oʻtkir va surunkali xili farq qilinadi. Oʻtkir K.da yalliglanish oqibatida ajralayotgan suyuklik asta-sekin kamayib, bemor butunlay tuzalib ketadi. Oʻtkir K. vaqtidadavo-lanmasa, surunkali K.ga aylanada. Surunkali K. yillab davom etib, vaqt-vaqti bilan zoʻriqib turadi, bora-bora shilliq parda yupqa tortib (atrofiya) yoki, aksincha, qalinlashib (gipertrofiya), aʼzo funksiyasi buziladi. Masalan, meʼdaning surunkali katari (surunkali gastrit)da meʼda shirasi ajralmay qoladi; bronxlar shilliq pardasi surunkali K. oqibatida oʻzgarib, nafas yoʻllari va oʻpkaning yalligʻlanishi kabi kasalliklarning avj olishiga imkon tugiladi. Kasallikning oldini olishda sovqotishdan oʻzni ehtiyot qilish, organizmni chiniqtirish, za-rarli odatlardan cheklanish muhim. Davo qaysi aʼzo kasallanganligiga qarab buyuriladi.

Manbalar
Katarakta

Katarakta (yun. katarrhaktes — sharshara) — koʻz gavharining xiralanishi. Bunda koʻzga tushayotgan yorugʻlik nurlarining yoʻli qisman toʻsilib qolib, koʻz baʼzan koʻrmay qoladi. Koʻz gavharining qaysi qismi xiralashganiga qarab, Koʻzning quyidagi turlari farq qilinadi: old va orqa polyar K., xaltali K. (gavharni oʻrab turgan kapsulada boʻladi), ya d rol i (gavharning markazida boʻladi), urchuqsimon, qavatli yoki zonulyar, toʻliq plyonkasimon, koʻp shaklli, poʻstloq K.si (gavharning periferik qavatiga tushadi). Koʻz gavharida xiralanishning boshlanishi birlamchi K. deyilsa, gavharning yadrosi yoki K. massalari olingandan soʻng paydo boʻlgan xiralanish ikkilamchi K. deyiladi.

Turlari
Katarakta tugʻma va hayotda orttirilgan boʻladi. Ona qornida rivojlanayotgan homilaga turli tashqi (zaharlanish, gipova avitaminoz, nurlanish) va ichki (ona va bolaning rezus kelishmovchiligi) muhitlarning salbiy taʼsiri, homiladorlik vaqtida onaning turli kasalliklar, ayniqsa, yuqumli kasalliklar bilan ogʻrishi, shuningdek, nasldannaslga oʻtuvchi irsiy kasalliklar tugʻma kataraktaga sabab boʻladi. Bunda gavharning xiralashishi juda sekin rivojlanishi mumkin, ayrim bemorlarda umr boʻyi oʻzgarmaydi. Organizmda moddalar almashinuvining buzilishi, qand kasalligi, shuningdek, umumiy kasalliklar, koʻz shikastlanishlari va kasalliklari, yaqindan koʻrishning ogʻir shakli, yuqori temperaturada uzoq ishlash, turli zaharli moddalar va ionlashtiruvchi nurlar taʼsirida orttirilgan K. yuzaga keladi. Orttirilgan K.ning qarilik, travmatik va asoratli (glaukoma, iridotsiklit, qand kasalligi va b.ning asorati sifatida) turlari bor. Orttirilgan K.da vaqt oʻtishi bilan koʻz gavhari butunlay xiralashib qoladi. Qarilikdagi K. asta-sekin rivojlanadi, u koʻproq 55—60 yoshdan oshganlarda uchraydi. Qarilikdagi K. ning boshlanish, yetilmagan, yetilgan va yetilib oʻtib ketgan bosqichlari farq qilinadi, uning yetilgan davri hammada har xil, bu odatda, bemorning umumiy ahvoli va yoshiga bogʻliq. Operatsiya muddatini belgilashda kasallikning yetilgan bosqichi muhim. K.da dastlab bemorning kasal koʻzi oldi jimirlab, nuqta, chiziq va dogʻlar paydo boʻladi; yonib turgan lampa, shar yoki fonarga shu koʻz bilan Karaganda, u bir nechta boʻlib koʻrinadi. Bu — notekis xiralashgan koʻz gavharining nur sindirish xususiyati buzilishi oqibatida roʻy beradi. Koʻzning xira tortishi uning boshqa kasalliklarida ham kuzatiladi, shuning uchun, albatta, vrachga murojaat etish va kasallikni oʻz vaqtida aniqlash lozim. Dorilar bilan davolanadi yoki mikroxirurgiya, ultratovush yoki lazer nurlari yordamida operatsiya qilib xiralashgan koʻz gavhari olib tashlanadi.

Manbalar

Havolalar

 
 Pictures of different types of cataracts
Katarmaya togʻlari

Katarmaya togʻlari — Ziyovuddin togʻlarining tarmogʻi, Samarqand viloyati hududida. Eng baland joyi 818 m, uz. 20 km chamasida. Bir necha antiklinal strukturadan iborat. Togʻ jinsi qatlamlari joylarda intruziyalar bilan murakkablashgan. Katarmaya togʻlarining janubiy yon bagʻri ancha tik va quruq soylar bilan parchalangan. Shimoliy yon bagʻri Zarafshon vodiysiga zinapoyasimon pasayib tushadi. Kuesta relyef shakllari uchraydi. Katarmaya togʻlarining oddiy va toʻq boʻz tuproqlarida shuvoq, toshloqli joylarida tikonli bodom, qumoqli tuproqlarda qoʻngʻirbosh, iloq oʻsadi, gulisafsar va bugʻdoyiq keng tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi (oʻrtacha mahsuldorligi 1—3 s/ga).

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Katarsis

Katarsis (yunoncha: katharsis — tozalanish) — 1) qissiy yengil tortish; ruhning hissiy va jismoniy nopokliklardan tozalanishi. Aristotel "Poetika" asarida bu terminni ishlatib, fojianing maqsadi sifatida "azoblanish va achinish" yordamida ruhning tozalanishini tushungan. Umuman K. tushunchasi turlicha talqin qilingan; 2) 3. Freyd psixologik metodlaridan biri.

Manbalar
Katastrofizm

Katastrofizm (yun. katastrophe — tamom boʻlish, halokat, buzilish), katastrofalar nazariyasi — metafizik taʼlimot. Uning asosida Yer poʻsti va organik olamning rivojlanishi butun Yer planetasi miqyosida sodir boʻladigan, davriy takrorlanib turadigan geologik halokat (kataklizma)lar bilan bogʻliq, degan gʻoyalar yotadi. Davriy global halokatlar haqidagi gʻoya qadimda paydo boʻlgan; 17— 18-asrlarda geol. tarixini oʻrganishda qoʻllanilgan. Paleontologiyaning asoschisi fransuz olimi J. Kyuvye 1812-yilda Yer katlamlarining almashinishi bilan birga fauna va floraning almashinishi ham sodir boʻlganligini va oʻtmishdagi geologik davrlarda organik dunyo oʻzgarishining sababini oʻzining katastrofalar nazariyasi asosida tushuntirdi. Kyuvyening uqtirishicha, Yer yuzining kattagina qismida roʻy bergan halokatli tabiiy ofat (katastrofa) bu hududlardagi barcha hayvon va oʻsimliklarni halok etgan. Soʻngra ularning oʻrnini omon qolgan joylardan kelgan, lekin qirilib ketgan turlarga hech qanday aloqasi boʻlmagan yangi formalar egallagan. Kyuvye qad. qatlamlardan yosh qatlamlarga oʻtgan sari organik formalarning asta-sekinlik bilan murakkablashib borganligini qayd etgan boʻlsada, u Lamarknnig tirik tabiat evolyusiyasi, keyingi hayot formalarining oldingi formalardan kelib chiqqanligi haqidagi fikrlarini inkor etdi. Kyuvye turlarning oʻzgarmasligi haqidagi kreatsionistik dunyoqarashni yoqlab chikdi. Kyuvyening asosiy gʻoyasi fransuz paleontologi A. d’Orbiniy tomonidan davom ettirildi. A. d’Orbiniy Yer tarixini 27 davrga boʻlib, har bir davring yangi formalar bilan boshlanib halokat tufayli qirilib poyoniga yetganligini aytadi. Shuning bilan birga oʻsha davrdayoq paleontologik dalillardan hayotdagi hodisalarni evolyusion nuqtai nazardan tushunish zaruriyatini yorqin ifodalovchi qator "paleontologik qonunlar" chiqarildi. Bu qonunlarga binoan, qirilib ketgan formalar qanchalik qadimgi boʻlsa, ular bilan hozirgi zamon hayvonlari oʻrtasidagi farq ham shunchalik katta boʻladi, hayvon tiplarining paydo boʻlish tartibi embrion bosqichlarning paydo boʻlishidagi tartibni eslatadi; qirilib ketgan hayvonlar hozirgi hayvonlarga oʻxshash plan asosida tuzilgan, ularning hayoti ham oʻxshash fiziologik faoliyat bilan tavsiflanadi. Bu qonunlar organik dunyo oʻzining tarixiy rivojlanishiga kura, birbutun ekanligidan dalolat berdi. Evolyusion nazariya organizmlar tarixiy rivojlanishida K.ni inkor etadi.

Manbalar
Katafraktlar

Katafraktlar (yun. Kataphraktoi -sovutga oʻralgan) — 1) qad. xalqlarda maxsus otliq qoʻshin turi; dastlab forslar, soʻngra ular orqali makedon va suryoniylar qoʻshinida paydo boʻlgan. K. mil. av. 1-ming yillikning 2-yarmida sarmatlar va Oʻrta Osiyoning jan.dagi Parfiya davlatida ham mavjud boʻlgan. Parfiyaliklar K.dan iborat zarbdor otliq qushini tufayli Rim sarkardasi Krase ustidan mil. av. 53 y. 9 mayda Karri jangiyaa galaba qozonishgan. Rim imperatorlari Adrian va, ayniqsa, Septimiy Sever davrida Rim armiyasida ham joriy etilgan. K. otliq qoʻshinidagi jangchilarning tanasini tangachasimon qoplamali sovut, boshlarini sipar dubulgʻa himoya qilgan. Otlar ham temir yoxud misdan yasalgan tangachasimon qoplamali sovut bilan himoyalangan. K.ning asosiy qurolyarogʻi nayza boʻlgan. Rim armiyasida xizmat qilayotgan xorijiy suvoriylar, koʻpincha, klibanariylar (lot. clibanus— sovut) deb atalgan. Konstansiy II davrida (337—360) kaytadan tashkil etilgan; 2) Yunonistonda mil. av. 3-asr boshlarida paydo boʻlgan yalang sahn — palubali, eshkakchilarni himoyalovchi taxta chetani bor harbiy kema.

Manbalar
Kategoriyalar

Kategoriyalar (yun. kategoria — mulohaza, fikr; belgi) (falsafada) — voqelikdagi hodisalar va bilishning muhim, umumiy xususiyat hamda munosabatlarini aks ettiruvchi eng umumiy va asosiy tushunchalar. Kategoriyalar bilish va ijtimoiy amaliyot tarixiy taraqqiyotining umumlashgan natijasi boʻlib vujudga kelgan.

kategoriya haqidagi ilk taʼlimot qadimgi Hindistonning ayrim falsafiy maktablarida uchraydi. Yunon faylasufi Platon dunyodagi narsa va hodisalar tushunchalarning ifodasi shaklida hosil boʻladi deb hisoblaydi. Aristotel oʻzining "Kategoriyalar" asarida K.ni obyektiv reallikning inʼikosi hamda eng yuksak umumlashmasi deb talqin qiladi. U 10 ta kategoriya toʻgʻrisida maʼlumot beradi: mohiyat, miqdor, sifat, munosabat, joy, vaqt, qoida, holat, xatti-harakat va qiynalish. Aristotelning K. haqidagi taʼlimoti Kindiy, Forobiy, Ibn Sino tomonidan rivojlantirildi. Oʻrta asr sxolastikasi 6 ta kategoriyani bir-biridan farq qiladi: borliq (mohiyat), sifat, miqdor, harakat (oʻzgarish), munosabat, egalik. Dekart va Lokk 3 ta kategoriyani koʻrsatib oʻtadi: substansiya, holat (modus) va munosabat. I. Kant K.ni aql-idrok shakllari deb tushunadi. K. haqida taʼlimotni ishlab chiqishda Gegelning ham xizmati katta. U K. haqidagi keng va murakkab taʼlimot tizimini yaratgan. K. haqidagi taʼlimotga E. Gartman, A. Shopengauer, F. Nitsshe asarlarida ham keng oʻrin berilgan. Har bir inson oʻz faoliyatida oʻzigacha shakllangan K. yordamida ish tutadi. K. metodologik va dunyoqarash mazmuniga ega boʻlib, insonga borliqning mohiyatini, insonning borliqda tutgan oʻrnini toʻgʻri bilib olishga yordam beradi.

Har qaysi fanning oʻz K. i boʻlib, shu fanning xususiyatlarini koʻrsatib turadi. Falsafiy K. fan K.idan farq qilib aniq fanlar rivoji natijalarini umumlashtirib, ilmiy bilishdagi metodologik va dunyoqarash ahamiyatiga ega boʻlgan tomonlarini taʼriflab beradi. Falsafaning turli K.i mavjud: borliq, ong , harakat, rivojlanish, fazo, vaqt, inʼikos, bilish, haqiqat, sababiyat, struktura, tizim, mazmun, shakl, imkoniyat, voqelik, hodisa, moxiyat va b.

Manbalar
Katenoid

Katenoid (lot, catena — zanjir va yun. eidos — koʻrinish) — zanjir chiziqning oʻz oʻqi atrofida aylanishidan hosil boʻladigan sirt. K. aylanish sirtlari ichida yagona minimal sirt. Tekisliklari markazlarini tutashtiruvchi toʻgʻri chiziqqa perpendikulyar boʻlgan ikki sim aylana sovun koʻpigiga botirib olinsa, bu aylanalar orasida hosil boʻlgan yupqa parda K. shaklini oladi.

Manbalar
Katepsinlar

Katepsinlar (lot. cathepso — singdiraman) — fermentlar, tirik organizmlarning xujayra va toʻqimalaridagi peptidlar va oksidlarni katalitik yoʻl bilan parchalaydi. Koʻpincha, toʻqima proteazalari deb ham ataladi. Hayvon (asosan, jigar, taloq, oʻpka, eritrotsitlarda moʻl) va oʻsimlik organizmi hamda mikroorganizmlarda boʻladi.

Manbalar
Kater

Kater (ing . carter) — suv sigʻimi kichik (10 dan 400 t gacha), yurish tezligi 70 uzel (130 km/soat) gacha boʻlgan yordamchi yoki jangovar kema. K. korpusidagi suv osti qismining tuzilishi boʻyicha killi, chiqiqli yoki chiqigʻi boʻlmagan yassi tubli K. lar; harakatlanish tarzi boʻyicha suv sigʻimli, glissirlanuvchi (suv betida sirganuvchi), suv osti qanotli va havo yostikli; dvigatelining turiga koʻra, motorli, gaz-turbinali, yelkan-eshkakli K.lar bor. K. harbiy-dengiz flotida jangovar va yordamchi kemalar sifatida qoʻllaniladi. Zamonaviy jangovar K.ning raketa va zambarak oʻrnatilgan, torpedali, qoʻriqchi, minaga qarshi, desant va b. turlari bor.

Manbalar
Katet

Katet ( - kathetos — perpendikulyar) — toʻgʻri burchakli uchburchaknnng toʻgʻri burchagini tashkil qilgan tomonlari. Toʻgʻri burchakli uchburchakda katetlar oʻzaro perpendikulyar, gipotenuza esa ogʻma boʻlganidan katetlar har doim gipotenuzadan kichik boʻladi.

Yana qarang 

 Gipotenuza
 Pifagor teoremasi
 Toʻgʻri burchakli uchburchak

Manbalar