Mo'g'uliston me'morchiligi

Moʻgʻuliston meʼmorchiligi asosan anʼanaviy uy-joylar, masalan, moʻgʻul va chodir nazadar tutiladi. XVI—XVll asrlarda butun mamlakat boʻylab lamaseriyalar ibodatxonalar sifatida qurilgan boʻlib, keyinchalik ular koʻpayib borayotgan ibodatchilarni qabul qilish uchun kengaytirilgan. Moʻgʻul meʼmorlari oʻzlarining ibodatxonalarini olti va oʻn ikki burchakli va uyning yumaloq shakliga yaqin boʻlgan piramidali tomlar bilan loyihalashtirganlar. Keyinchalik kengayish natijasida ibodatxonalarni loyihalashda kvadratik shaklga olib keldi, tomlari qutbli marquees shaklida ega boʻldi. Panjara devorlari, tom ustunlari va namat qatlamlari oxir-oqibat tosh, gʻisht nurlari va taxtalar bilan almashtiriladi.

Moʻgʻul rassomi va sanʼatshunosi N.Chultem anʼanaviy moʻgʻul meʼmorligining uchta uslubini (moʻgʻul, tibet va xitoy) yakka yoki qoʻshib aniqlagan. Zanabazar tomonidan ishlab chiqilgan Batu-Tsagaan (1654-yilda) erta kvadratik ibodatxona boʻlgan edi. Ulan- Batordagi Dashchoilin Xiid monastiri yurt uslubidagi arxitektura namunasidir. Erdene Zuu lamaseriyasidagi XVIII asr Lavrin ibodatxonasi Tibet anʼanalarida qurilgan. Choyjin Lama Sum ibodatxonasi (1904-yil), hozirgi kunda muzey boʻlib, Xitoy anʼanalarida qurilgan ibodatxona hammasi hisoblanadi. Ulan-Batordagi Gandan monastiridagi kvadratik Tsogchin ibodatxonasi moʻgʻul va xitoy anʼanalarini birlashtiradi. Maytreya ibodatxonasi (1938-yilda buzib tashlangan) U Tibet-Moʻgʻul meʼmorchiligining namunasi edi. Dashchoilin Xiid monastiri ushbu ibodatxonani va ) qayta tiklash loyihasini boshladi. Hind taʼsirini Moʻgʻul arxitekturasida, ayniqsa buddist stupalar dizaynida ham koʻrish mumkin.

Qadimgi davr 
Arxeologik qazishmalar natijasida X—Xll asrlar Kidan davriga oid shaharlar izlari topilgan. Qazilgan eng muhim shahar 944-yilda tashkil etilgan Hatun Hot edi. Yana bir muhim Kidan shahri Xerlen daryosi vodiysidagi Bars- Xot edi, u  . Shahar loy devorlari bilan oʻralgan boʻlib, ularning  qalinligi esa  yuqori boʻlganini tasdiqlaydi.

Yurtlar 
.

Xll—Xlll asrlarda  (araba ustidagi uyalar degan maʼnoni anglatadi) hukmdorlar uchun qurilgan. Qorakorumda olib borilgan qazishmalarda arava oʻqlari uchun katta temir vtulkalar topilgan. Aks uzunligi  va aravani 22 ta hoʻkiz tortib olib borgan edi. Bunday  lar moʻgʻullarning maxfiy tarixida qayd etilgan.

Chodirlar 

Jovanni da Pian del Karpinning „Ystoria Mongalorum“  („Moʻgʻullar tarixi“) kitobida 1246-yilda Guyukxonning taxtga oʻtirish marosimida Tamir daryosi boʻyida 2000 kishilik chodir oʻrnatilgani haqida xabar berilgan. Marka oltin barglari bilan bezatilgan ustunlar bilan mustahkamlangan va devorlarning ichki tomoni soyabon bilan qoplangan. Keyinchalik koʻplab ibodatxonalarning dizayni sachirga asoslangan boʻlgan.

Chingizxonning oʻgʻli Ogedey akalari, oʻgʻillari va boshqa shahzodalariga Qoraqurumda saroylar qurishni buyurdi. Shaharda buddist ibodatxonalari, xristian cherkovlari va musulmon masjidlari mavjud edi. Toʻrt qirrali, devor bilan oʻralgan shaharning har bir darvozasida toshbaqa haykallari bor edi. Toshbaqalarning orqa tomonidagi stellalar choʻlda sayohatchilar uchun mayoqlar bilan bezatilgan. Qorakorun qurilishiga Chingizxonning kenja ukasi Otchigin rahbarlik qilgan.

Uygʻonish davri

Inqilobiy arxitektura

Klassizm va ommaviy ishlab chiqarish 
Ulan-Bator shahar markazi Sovet meʼmorlari tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, ular Stalinizm meʼmorchiligi sifatida klassikizmni rivojlantirdilar. Tashqi ishlar vazirligi, Davlat universiteti, hukumat uyi, opera teatri va davlat kutubxonasi Yevropa klassitsizmining namunasidir.

Moʻgʻul meʼmorlari ushbu neoklassitsizmni anʼanaviy moʻgʻul arxitekturasi bilan ijodiy uygʻunlashtirish ustida ishladilar. Ulan-Bator shahar markazini rivojlantirish Milliy teatr, Tabiat tarixi muzeyi va Ulan-Bator mehmonxonasi loyihasini yaratgan B. Chimed tashabbusi bilan davom ettiriladi. Teatr moʻgʻul arxitekturasining kvadrat tekisligi va ikki qavatli tomiga ega yaʼni u va uning boshqa binolari Chimedning zamonaviy arxitekturada mahalliy anʼanalaridan foydalanishgan. Bu yoʻnalishga boshqa meʼmorlar ham ergashgan. B. Dambiinyam tomonidan qurilgan Urt Tsagaan (Turistlar sayyohi) va Sogʻliqni saqlash vazirligi hamda Astronomiya rasadxonasi, Davlat universitetining 2-binosi va A. Xishigtning meteorologiya binosi Yevropa meʼmorchiligidan alohida ajralib turadi.

Yana qarang 

 Moʻgʻulistonning tarixiy shaharlari va shaharlari roʻyxati
 Xonbaliq
 Gandantegchinlen Xiid monastiri
 Manjusri monastiri
 Moʻgʻuliston Milliy akademik opera va balet teatri
 Besh pagodalar ibodatxonasi
 Noin-Ula
 Oʻrxon vodiysi
 Sunʼiy koʻl qal’asi
 Moʻgʻul qal’asi
 Ugsarmal boyi
 Xalqaro tijorat markazi
 Ulan-Bator temir yoʻl stantsiyasi

Manbalar

Havolalar 

 Moʻgʻuliston arxitektura galereyasi
 Zanabazar va Amarbayasgalant monastiri
 Moʻgʻul uylari
Pages with unreviewed translations