MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gipotsentr

Gipotsentr (gipo... va lot. centrum — markaz) — zilzila oʻchogʻining markazi. G. 0 dan 700 km chuqurlikgacha boʻlishi mumkin. G. joylashgan chuqurlik tez oʻzgaruvchan buladi. G. Yer osti silkinish manbai boʻlib, zilzilalar usha yerdan boshlanadi. Tektonik yoriklar buylab siljishlar yuzlab km ga chuziladi va bu holda yoriqning ajralishi boshlangan nuqtasiga G. deyiladi. Yer poʻstining yuqori qismidagi (20 km gacha) G. kalin qatlamli jinslarning sinuvchan deformatsiyasi natijasida paydo buladi, chuqurroqdagi G. plastik deformatsiyalar,koʻproqboʻladigan umumiy koʻrinishda vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipparx

Gipparx (Hipparchos) (mil. av. 180 yoki 190—125) — yunon astronomi. Astronomiya asoschilaridan biri. Quyosh va Oyning koʻrinma harakatini hisoblash usulini takomillashtirgan. Yulduzlarni koʻrinma ravshanligi jihatidan 6 bosqichga boʻlib, ularni yulduz kattaliklari deb atagan. Tropik yilning davomiyligini aniq(xatosi 6 min.) oʻlchagan. Yerdan Oygacha boʻlgan masofani 50—60 Yer radiusiga teng deb olib, Oyning ulchamlarini aniqlagan. G. 1000 yulduzni uz ichiga olgan yulduzlar jadvalini tuzgan, presessiya hodisasini kashf etgan. Quyoshning koʻrinma yillik harakatidagi notekislikka asoslanib, Quyosh orbitasining markazi Yer markazida emas, Quyosh bilan Yer orasidagi masofa oʻzgarib turadi, degan xulosaga kelgan. G. asarlari va jadvali bizgacha yetib kelmagan. Uning ishlari haqidagi maʼlumotlar Ptolemeynit "Almagest" asarida saqlanib qolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gippokrat (matematik)

Gippokrat (Hippokrates), xi oslik Gippokrat (mil. av. 5-asrning 2-yarmi) — yunon matematigi; geometriyadan birinchi izchil qoʻllanma muallifi. Bu qoʻllanma, chamasi, Yevklid, "Negizlar"ining dastlabki 4 kitobi mazmunini oʻz ichiga olgan. Doira kvadraturasi masalasini xal etish uchun u uchta oycha (qarang Gippokrat oychalari) kvadraturasi masalasini yechgan. G. bir masalani yechishni ikkinchi qulayroq masalani yechish bilan almashtirish usuli asoschisi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gippokrat oychalari

Gippokrat oychalari (oʻroqchalari) — toʻgʻri burchakli uchburchak katetlari va gipotenuzasini diametr sifatida qabul qilib chizilgan uchta yarim aylana bilan chegaralangan figuralar. Shu singari oʻroqsimon shakllarni Gippokrat tekshirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gippurat kislota

Gippurat kislota (lot.hippos -ot va uron — siydik), benzoilgli-kokoll, benzoil-glitsin, C6H5CONH2CH2COOH - organik modda; odam va qayvonlar (ayniqsa, oʻtxoʻr hayvonlar) organizmida moddalar almashinuvining oxirgi mahsulotlaridan biri. Jigar va buyraklarda benzoy kislota bilan glitsindan hosil boʻladi (oziq-ovqat, ayniqsa mevadagi zaharli benzoy kislotaning zararsiz holga kelish mahsuli). Siydik bilan sutkasiga 0,7 g chamasi G. k. chiqib turadi. Epidemik gepatit, jigar sirrozi, yurak dekompensatsiyasi va buyrak kasalliklarida G. k. kam chiqadi. Jigar qanday ishlayotganini aniqlash uchun klinikada bemorga natriy benzoy ichirib, siydigidagi G. k. aniqlanadi (Kvik usuli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kislotalar
Gips

Gips (yun. gypsos—boʻr,ohak)
1)tabiiy gips—mineral; suvli kalsiy sulfat tuzi CaSO4•2H2O; tarkibida sof holda CaO (32,56%). SO3 (46,51%), H2O (20,93%) boʻladi. Monoklin sistemada kristallanadi. Kristallari plastinkasimon, ustunsimon, ninasimon va tolasimon koʻrinishda boʻladi. Koʻpincha, tutash donador, tolasimon massalar, turli kristallik guruhlar tarzida uchraydi. Toza gips rangsiz va shaffof; tarkibida qoʻshilmalar boʻlgani kulrang, sargʻish, qoʻngʻir va boshqa rangda boʻladi. Mineralogik shkala boʻyicha qattialigi 1,5—2; zichligi 2300 km/m3. 20° da suvda eruvchanligi 2,05g/l. 170° atrofida qizdirilganda yarimgidrat CaSO4 0,5 H2O (alebastr) ga, undan yuqori temperaturada esa CaSO4 ga aylanadi. Gips suvi quriy boshlagan koʻl va dengiz havzalarida sulfat tuzlarining choʻkishidan paydo boʻladi. Gips zaxiralari esa asosan gidrotermal jarayonlar hamda angidridning gidratlashishi natijasida hosil boʻladi. Gips qatlamlari Oʻzbekistonning Fargʻona (Quvasoy), Buxoro (Kogon) va Surxondaryo viloyatlarida topilgan;
2) Qurilish gipsi— CaSO4•5H2O — havoda tez birikadigan va tez qotadigan bogʻlovchi modda; tabiiy gipsni 140—190° temperaturada pishirib olinadi. Qovushoq materiallar tayyorlashda, gips-beton, gips-beton buyumlar, koshinkor toshlar, boʻyoqlar ishlab chiqarishda, tibbiyotda (bogʻlov materiallari tayyorlashda), haykaltaroshlikda, suvoqchilik ishlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Minerallar
Gips bogʻlov

Gips bogʻlov — tez qotadigan bogʻlov; doka bintga gips kukunini bir tekisda yoyib tayyorlanadi. Tibbiyot amaliyotida singan oyoq-qoʻlni harakatsizlantirish (qarang Immobilizatsiya) uchun qoʻllaniladi. Birinchi boʻlib N. I. Pirogov taklif etgan (1854). Suyak singanda va boʻgʻimlarga shikast yetganda, ularni qimirlamaydigan qilib qoʻyish, suyak-boʻgʻim silini davolash, tugʻma va hayot davomida qiyshayib qolgan umurtqa pogʻonasini toʻgʻrilash uchun ishlatiladi. G. b. ishlatilishidan oldin togʻoradagi iliq suvga tiqib olinadi. Suvni yaxshi shimib olgan gipsli bintni bir oz siqiladi va yalangʻoch badanga yoki nam tortmaydigan paxta ustidan qoʻyiladi. G. b. badanga tekis va jips yopishib, qimirlatmay qoʻyadi. G. b. aylanma yoki gips longeta shaklida boʻlishi mumkin. Oyoqqoʻl yoki tanaga aylanma G. b. qoʻyiladi. Gavdaning biror qismini qimirlatmay qoʻyish uchun gips longeta va b. ishlatiladi. Umurtqa pogʻonasi silida gipedan yasalgan maxsus karavotlar, suyak ochiq singanida yoki operatsiya qilinganida shikastlangan sohada teshik qoldirilgan G. b.lar qoʻllaniladi. G. b. juda siqib qoʻyilsa, qon aylanishi buzilishi mumkin: G. b. qoʻyilgan joy ogriydi, chumoli yurayotgandek tuyuladi, shishadi, soviydi, oyoq yoki qoʻl barmoqlari koʻkaradi yoki oqaradi, hech narsa sezmay qoladi. Bunday hollarda darhol vrachga koʻrsatish kerak. G. b.ni boʻlinib ketishdan saqlash lozim, aks holda shikastlangan joyning bitishi buziladi. Oyoqqa qoʻyilgan G. b. kir boʻlib ketmasligi uchun ustidan paypoq kiyiladi, qoʻl yoki b. joyda boʻlsa bint oʻrab, kir boʻlganda almashtirib turiladi. Yosh bolalarga G. b. qoʻyilsa, ustidan kleyonka oʻrab qoʻyilgani maʼqul, aks holda ular yozilganda nam tegib G. b. tushib ketishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Gips-beton

Gips-beton — qurilish gipsi asosida tayyorlanadigan beton turi (qarang Gips). G.-b.ni tayyorlashda tosh minerallar (koʻpincha, gʻovak va gʻadir-budur sirtli) va organik (yogʻoch qipiqlari, mayda somon va b.) toʻldirgichlardan foydalaniladi. G.-b.ga, odatda, qovushishini sekinlashtiruvchi qoʻshilmalar, shuningdek, uning suv va atmosfera taʼsirlariga chidamliligini oshiradigan qoʻshilmalar qoʻshiladi. G.-b. yogʻoch yoki organik materiallar bilan armaturalanadi. G.-b. asosida panellar va toʻsiq plitalari, ventilyatsiya bloklari, qoplama listlar ("quruq suvoq") va b. tayyorlanadi (qarang Gips-beton buyumlar]]).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gips-beton buyumlar

Gips-beton buyumlar - qurilish gipsi va gips-beton asosida tayyorlanadigan qurilish buyumlari. Ulardan toʻsiq plita va panellar, pol ostiga yotqiziladigan plitalar, sanitariya-texnikasi kataklari, shamollatish (ventilyatsiya) bloklari, qoplama listlar (gipsli quruq suvoq) ishlab chiqariladi. Gips-betondan tayyorlanadigan toʻsiq panellari havo namligi 60% dan oshmaydigan xonalarda ishlatiladi. Turar joy binolari uchun ishlatiladigani tutash qilib yoki eshik oʻrni va framugalar qoldirib, 6 m uzunlik, 3 m balandlik, 80—100 mm qalinlikda ishlab chiqariladi. Panellarga ishlatiladigan gips-betonning mustahkamlik chegarasi kamida 3,5 Mn/m2 (35 kg kuch/sm2) boʻlishi lozim. Toʻsiq plitalari gips-beton yoki gipsdan 80—100 mm qalinlikda tutash va ichi boʻsh qilib ishlab chikariladi. Pol ostiga yotqiziladigan plitalar 50—60 mm qalinlikda "xona oʻlchamida" yoki xonaning bir boʻlagiga teng oʻlchamda ishlab chikariladi. Bunday plitalar gips-betondan tayyorlanib, yogʻoch reykalar bilan armaturalanadi. Sanitariya-texnikasi kataklari vertikal krliplarda qoliplanadigan yoki alohida panellardan yigʻiladigan hajmiy elementlar tarzida ishlab chikariladi. Shamollatish bloklari "qavat"ga teng balandlikda, 180 mm kalinlikda, 140 mm diametrda ochiq vertikal teshikli qilib ishlab chiqariladi. Qoplama listlar havo namligi 70% dan oshmaydigan xonalarning ichki devorlariga krplash uchun ishlatiladi. Bunday listlar orasiga gips toʻldirilgan kartondan iborat. Qoliplash konveyerlarida 2500—3300 mm uzunlikda ishlab chikariladi. Bulardan tashqari devor toshlari, qavatlararo yopmalar, chordoq yopmalari detallari, karnizlar, tovushni yutuvchi material va yongʻindan muhofazalovchi buyumlar yasaladi. G.-b. b. ishlatilganda yogʻoch materiallar tejaladi. Namdan asrash uchun G.-b. b.ning sirti suv oʻtkazmaydigan boʻyoqlar yoki pastalar bilan qoplanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsli tuproqlar

Gipsli tuproqlar - tarkibi da va gorizontlarida gips boʻlgan tuproklar. G. quruq dasht, chala choʻl va choʻl tuproqlarida, shuningdek, shoʻrlangan tuproqlarda 10 sm gacha chuqurlikda (gips qatqaloqli tuproqlar) va 50 sm dan chuqurroqda (gipsli tuproqlar) uchraydi. Yarim gidrat (CaSO40,5H2O), gidrat (CaSO4H,O) va ikki gidrat (CaSO42H2O) koʻrinishlarda boʻladi. Tuproqda G.ning miqdori 30% va undan ortiq boʻlishi mumkin. Xloridlar (koʻpincha G. qatlamlari bilan birga uchraydi) ishtirokida G.ning eruvchanligi ortadi. Shuning uchun tuproqda G. miqdori 20% dan oshea, ekinlarning soʻlish koeffitsiyenti ham ortadi. Oksidlanish-qaytarilish jarayonida G. madaniy oʻsimliklar uchun zaharli oltingugurt (P)-oksidi va vodorod sulfid hosil qiladi. Tarkibida yoppasiga G. gorizontlari boʻlgan tuproqlar sugʻorilganda oʻzanlar choʻkishi va shakli oʻzgarishi mumkin. Shuning uchun bunday tuproqlar oʻzlashtirilganda G.li gorizont chuqurligi va qalinligini hisobga olish zarur. Shoʻrtobli tuproqlarninng fizik-kimyoviy xossalarini yaxshilashda va oʻgʻit tarzida tuproqqa gips solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tuproqshunoslik
Gipsometrik usul

Gipsometrik usul (yun. hypsos -balandlik, metreo — oʻlchayman) — geografik xaritalarda yer yuzasi relyefini gorizontallar yordamida tasvirlash usullaridan biri. Xaritaning vazifasi, masshtabi va joy relyefining xususiyatiga qarab, maʼlum balandlikni belgilaydigan gorizontallar yoki izogipelar (mutlaq balandligi bir xil boʻlgan nuqtalarni tutashtiruvchi chiziqlar) oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipsotermometr

Gipsotermometr (yun. hypsos -balandlik va termometr), termobarometr — atmosfera bosimint oʻlchaydigan simobli asbob. Ishlash tarzi bosim oʻzgarishi bilan suvning qaynash temperaturasi oʻzgarishiga asoslangan. G. yordamida suv bugʻining temperaturasi aniqlanib, kuyidagi formula asosida atmosfera bosimi r topiladi: p=760+t— 100/0,0375 mm. sim. ust., bunda t — bosim r dagi suvning qaynash temperaturasi. Bu usul birinchi bor fransuz fizigi va kimyogari A. V. Reno tomonidan taklif etilgan. G. asosan togʻli joylarning atmosfera bosimini oʻlchashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girvonsoy

Girvonsoy (Buloqsoy) — Namangan viloyati Chust tumandagi soy. Chatqol togʻ tizmasining jan.-sharqiy yon bagʻridan boshlanadi. Uzunligi 16 km, havzasining mayd. 59 km. Girvonsoy juda kamsuv, yuqori qismida oz miqdorda buloq suvi oqadi, oʻrta va quyi qismi koʻpincha, qurib yotadi. Kuchli jala yoqqan vaqtlarda Girvonsoyning suvi koʻpayadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Girdobi

Girdobi — naqsh turi; girdob (aylanma) koʻrinishidagi turunj naqsh, doira shaklidagi gajakgul. Amaliy bezak sanʼatining koʻp turlari (kulollik, kashtadoʻzlik, naqqoshlik va b.)da keng tarqalgan. Jumladan kulollar lagan (tubi)ni bezashda G.dan keng foydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giriy

Giriy — qad. oʻlchov birligi; qiymati bir kecha-kunduzning 60 dan bir boʻlagiga teng, yaʼni 1G.=0,4 soat =24 daqiqa =1440 s Sharq xalqlari ichida qoʻllanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girin

Girin, Szilin — Shim.-sharqiy Xitoydagi provinsiya. Mayd. 187 ming km. Aholisi 26,4 mln. kishidan ziyod (1998), aksariyati xitoylar, shuningdek, koreys va manchjurlar ham yashaydi. Maʼmuriy markazi — Chanchun sh. G.ning jan.-sharqiy qismini bal. 500–1200 m boʻlgan Manchjuriyakoreya togʻlari egallagan. Eng baland yeri — 2744 m (Baytoushan togʻi). Iqlimi moʻʼtadil, mussonli. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi —17°, —20°, iyulniki 20—24°. Tekislik joylarida yillik yogʻin 400– 600 mm, togʻlarda 1000 mm gacha. Hududining ancha qismida dehqonchilik qilinadi, 1/3 qismi oʻrmon. G.—mamlakatning muhim sanoat rni. G. hududida toshkoʻmir, mis, qoʻrgʻoshin-rux, temir rudalari, oltin qazib olinadi. Soʻngari dar`sida katta GES qurilgan. G.da avtomobilsozlik, qora metallurgiya (Tunxua) sanoatlari barpo etilgan. Oʻrmon, yogʻochsozlik, qogʻoz va kimyo sanoatlari rivojlangan. Q.x.da dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Asosiy ekinlari: makkajoʻxori, tariq, gaolyan, sholi, qand lavlagi. Qoramol, choʻchqa, qoʻy, yilqi, maral boqiladi. Jenshen yigʻiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Girin
Girin (shahar)

Girin, Szilin — Xitoydagi shahar, Girin provinsiyasida, Soʻngari daryosi boʻyida. Aholisi 2250 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni, yirik daryo porti. Kimyo sanoati (boʻyoqlar, kalsiy karbid, azotli oʻgʻitlar), sellyuloza-qogʻoz, yogʻochsozlik, qurilish materiallari, mashinasozlik sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi va GES bor. Temir qotishmalari ishlab chiqariladi. Shahar xushmanzara tepaliqda joylashadi; changʻi sporti musobaqalari oʻtkazib turiladi. Madaniy va ilmiy markaz. Shaharga 1673-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girift

Girift — dutor, tanbur, chang singari torli sozlarda ishlatiladigan ijro usuli, musiqa bezaklaridan biri. Barmoq (yoki bilak)larning uzluksiz, tez va bir tekisda almashinib kelayotgan harakatlari orqali bajariladi. G. kuchi bir xil boʻlgan zarblardan iborat boʻlib, kuylarga oʻziga xos noziklik va mayinlik bagʻishlaydi. "Boburnoma"da G.ni qonun sozining mashhur ijrochisi bastakor Xoʻja Abdulloh Marvarid (16-asr) ixtiro etganligi taʼkidlanadi (yana q. Musiqa ijrochiligi, Melizmlar).

Manbalar
Rez

Rez (fors. — mayda) — musiqa bezaklaridan biri. Urma sozlar (nogʻora, doira va boshqalar)da usul zarbalarini, torli cholgʻular (tanbur, chang, rubob va boshqalar)da tovushlarni maydalab (tez va tekis) chalish uslubi. Turli ansambllarda yakkanavoz sozanda yoki yakkaxon xonandaga joʻr boʻluvchi sozlarda keng foydalaniladi. Yevropa musiqasida R.ga yaqin tremolo atamasi ishlatiladi.

Manbalar
Girkaniya

Girkaniya (Avestoda — Vrakana, oʻrta asrlardagi nomi — Jurjon) — qad. tarixiy-madaniy viloyat. Kaspiy dengizining jan.-sharqiy sohilida, Eronning shim.da, Turkmanistonning jan.-gʻarbiy qismidajoylashgan. G. atamasi eroniycha wrk — boʻridan olingan boʻlishi ehtimol. Poytaxti — Gekatompil sh. Yunonrim yozma manbalarida Aleksandr yurishlaridan eʼtiboran bir necha bor qayd etilib, yovvoyi hayvonlar toʻlib toshgan mamlakat sifatida tavsiflanadi. Ammian Marsellin (4-asr)ga koʻra, "Kitʼa ichkarisida... Girkanlar yashaydi. Ular ovchilik bilan tirikchilik qilishadi, ov qilinadigan jonzodlar ularda juda turli-tumandir. Bu yerda minglab yoʻlbars va koʻplab yovvoyi hayvonlar bor". Mil.av. 235-yil Parfiya davlati tarkibiga kirgan, lekin mil. 1—2-asrlarda katta muxtoriyatga ega boʻlib, mustaqil siyosat yurgizgan va oʻz elchilarini Rimga joʻnatgan. Bu yerda arshakiylarnnng bir tarmogʻiga mansub sulola vakillari hukmronlik qilgan.

15 Senyabr 2008, 12:04:57

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixiy viloyatlar
Osiyo tarixi
Turkmaniston tarixiy viloyatlari
Girlandayo Domeniko

GIRLANDAYO (Ghirlandaio, asli di Tommazo Bigardi, di Tommaso Bigardi) Domeniko (1449 — Florensiya — 1494.11.1) — italiyalik rassom, Uygʻonish davri namoyandasi, Florensiya maktabiga mansub. A. Baldovinettidan taʼlim olgan. G. ijodining ilk davrlarida Florensiya va Niderlandiya rassomlaridan taʼsirlangan (San-Jiminyanodagi cherkov devoriy rasmlari, taxminan 1475 va b.)- Qad. sanʼatni oʻrganish G. uslubini toʻla shakllanishiga olib keldi. Santa-Trinita (1483 — 86), Santamariya Novella (1485—90) va b. cherkovlardagi turkum asarlari aniq kompozitsion qurilishi, tantanali mazmundagi vokealarning Florensiya binolari va maydonlari zaminida tasvirlanishi, maishiy lavhalar va zamondoshlari portretlarini asarlariga dadil kiritishi (diniy mazmun bilan real hayotning uygʻunlashtirilishi) bilan diqqatga sazovor. G. dastgoh asarlari qam yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giro...

Giro... (yun. gyros — doira, gureno — aylanaman, chirpirak boʻlaman) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi; aylanma harakatga oidlikni anglatadi (mas, giroskop).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girovertikal

Girovertikal (giro... va vertikal), giroufq — ufq tekisligi yoki haqiqiy vertikal yoʻnalishini hamda biror obyekt (mas, kema) ning ufq tekisligiga nisbatan ogʻish burchagini koʻrsatadigan asbob. Eng oddiy G.— shovun (uchiga zalvar massa, mas, konussimon metall boʻlagi osilgan reja ip.). U fizik mayatnik deb ataladi. Giroskop, giromayatnik, giroinersial vertikal kabi asboblar ham oʻziga xos G. qisoblanadi. G. kemalar va uchish apparatlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girokompas

Girokompas (giro... va kompas) — geografik meridianiga nisbatan kemalar yoʻlini koʻrsatib beruvchi asbob. Ishlash tarzi giroskop bilan Yerning sutkalik aylanishi xossalaridan foydalanishga asoslangan; bu gʻoyani fransuz olimi L. Fuko taklif qilgan. G. kemalarning biror moʻljalga va b. kemalarga tomon yoʻnalishini aniqlash uchun ishlatiladi. Kemaning chayqalishi tufayli G.ning notoʻgʻri koʻrsatishi maxsus moslamalar yordamida tuzatib turiladi. G.ning kamchiligi shuki, qutb kengliklarida yoʻnaltirish kuchi kamayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giromagnit chastota

Giromagnit chastota, siklotron chastotasi — zarralar (elektronlar, protonlar va b.) doimiy magnit maydoniga kiritilganda ularning shu maydon yoʻnalishi atrofida qiladigan aylanma harakati chastotasi. Bunda zarra impuls momenti (magnit momenti) ning vektori magnit maydon kuchlanganligining vektori atrofida burchak hosil etib (konus sirt chizib) tekis aylanma harakat qiladi (qarang Presessiya). Larmor teoremasiga asosan, aylanma harakat siklik chastotasi (yaʼni burchak tezligi) Q giromagnit nisbat G ga va magnit maydon kuchlanganligi N ga bogʻliq: Q. =GN. Magnitomexanik va bir qancha magnitooptik hodisalarni tushuntirishda ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giromagnithodisa

Giromagnithodisa, magnitomexanik hodisa — jism va moddalarning magnit xossali zarralari magnit va mexanik momentlarining oʻzaro bogʻliqligi natijasida sodir boʻladigan hodisa. Harakat miqdori momenti (impuls momenti)ga ega boʻlgan qar qanday zarra (elektron, proton, neytron, yadro, atom) magnit momentita ega boʻladi. Shu sababli, jiyemni tashkil qiluvchi zarralarning umumiy harakat miqdori momenti oʻzgarishi bilan jiyemning magnit momenti oʻzgaradi (mexanikmagnit hodisa) va aksincha, jism magnitlanganda jiyemning mexanik momenti oʻzgaradi (magnitmexanik hodisa): mas, solenoiddan tok oʻtkazilganda solenoid ichidagi temir oʻzak buriladi (magnit-mexanik hodisa — Eynshteyn — de Xaaz effekti, 1915 yil) yoki, aksincha, temir oʻzak aylantirilganda oʻzak (solenoid ham) magnitlanadi (mexanikmagnit hodisa — Barnett effekti, 1909 yil). G. h. modda atomining magnit momentini uning impuls momentiga nisbati — giromagnit (magnitmexanik) nisbatni aniqlashga va moddaning xossalarini tushuntirib berishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giroskopik qurilmalar

Giroskopik qurilmalar, giroskopik asboblar —giroskoplar oʻrnatilgan elektr-mexanik qurilmalar; shu qurilmalar oʻrnatilgan obyektning vaziyatini ifodalaydigan parametrlarni aniqlaydi, obyektni barqarorlashtiradi. Texnikada ishlatiladigan G. q. giroskopning turi, sezgir giroskopik elementlar yasashning fizikaviy prinsiplari, kardanli osma turi vazifasi bilan tavsiflanadi.

G. q. obyektning burchak ogʻishlarini aniqlaydigan (turli astatik va pozitsion giroskoplar); obyektning burchak tezliklari va tezlanishlarini aniqlaydigan (differensiyalovchi giroskoplar); kattaliklar boʻyicha integrallarni aniqlaydigan (integrallovchi giroskoplar); obyektni yoki alohida asbob va qurilmalarni barqarorlaydigan, shuningdek, obyektning burchak ogʻishlarini aniqlaydigan (girostabilizatorlar); navigatsiya masalalarini hal qiladigan (girokompaslar, kompaslar) va b. xillarga boʻlinadi. G. q. dengiz flotida, aviatsiyada, raketa va kosmik texnikada, harakatlanuvchi obyekt larning navigatsiya va boshqarish masalalarini hal qilish uchun xalq xoʻjaligida, baʼzi maxsus ishlarni (geodezik, topografik va b.) oʻtkazishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girsutizm

Girsutizm (lot. hirsutus — junli) — ayollarda soqol-moʻylov oʻsishi, badanini erkaklarnikiga oʻxshab jun bosishi. Asosan androgenlarning qonga koʻp chiqarilishi yoki unga nisbatan toʻqimalarning oʻta sezgirligi natijasida vujudga keladi. Buyrak usti bezlarining pust qavati, gipofizniyag oldingi boʻlagi zararlanganda, tuxumdon oʻsmasida, klimaks bilan bogʻliq buzilishlarda, shuningdek, bosh miyaning ayrim yalligʻlanishlari, teri kasalliklari va h. k.da kuzatiladi. Somom ayollarda (ularning gavda tuzilishlariga bogʻliq holda), baʼzi qizlarda (balogʻatga yetish davrida) ham uchraydi. G. baʼzan irsiy boʻlib, bir oilaning qiz-ayollarida kuzatiladi. G.ning tovush, skelet va muskullarning xuddi erkaklarnikiga oʻxshab ketishi bilan birga kechishi virshizmga xos. Davo asosan kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

Bunga androgen gormonlari darajasining oshishi sabab boʻlishi mumkin. Soch miqdori va joylashuvi Ferriman-Gallwey bali bilan oʻlchanadi. Bu gipertrikozdan farq qiladi, yaʼni tananing har qanday joyida ortiqcha soch oʻsishi mumkin boʻladi.

Muolajalar tarkibida estrogen va progestin, antiandrogenlar yoki insulin sensibilizatorlarini oʻz ichiga olgan tugʻilishni nazorat qilish tabletkalari boʻlishi mumkin.

Girsutizm barcha etnik guruhlardagi ayollarning 5-15 foiziga taʼsir qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girya

Girya (fors. — yigʻi, oʻkirik) — oʻzbek mumtoz musiqasiga mansub ikki qismli ashula turkumi. 1-qismi Chapandoz, 2-qismi esa Talqincha doira usullarida. Parda tuzilishi va bosh ohangi Shashmaqomniig Segoh maqomiga mos keladi. G. lirik asar boʻlib, mahbubaga yetish yoʻlidagi mashaqqatlarni aks ettiruvchi gʻazallar bilan aytiladi. Ilgari diniy mazmundagi sheʼrlar bilan ham aytilgan. Cholgʻu kuy sifatida ham yakka sozlarda (koʻproq tanbur, dutor va gʻijjakda), ham turli ansambllarda ijro etiladi. S. Yudakov vokalsimfonik asarlarida, Sayfi Jalil va R. Hamroyev simfoniyalarida "G.1" dan foydalanishgan, B. Umidjonov uni joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Girya qozoq

Girya qozoq, Giryoni qozoq — oʻzbek xalq cholgʻu kuyi. Fitratnint yozishicha, nomaʼlum bastakor oʻtov yonidan oʻtib ketayotganida qozoq ayolining nobud boʻlgan bolasini eslab yigʻlayotgan ovozini eshitgan va shundan taʼsirlanib mazkur kuyni Segoh maqomi pardalari asosida Soqiynoma doira usulida bastalagan. "G.q.", "G.q. Ufari" nomli surnay yoʻllari ham mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gis tutami

Gis tutami (nemis olimi V. Gis nomidan), Gistovar tutami, atrioventrikulyar tutam — yurak oʻtkazuvchi sistemasining bir qismi. Yurakning boʻlmacha bilan qorinchasi oraligʻida (oʻng boʻlmacha devorida) joylashgan. G.t. orqali boʻlmachalarning qisqarish toʻlqinlari qorinchalarga oʻtadi. Shunday qilib, yurakning oʻtkazish yoʻli yurak boʻlmachalari bilan qorinchalar oʻrtasida qisqarish (sistola) va boʻshashish (diastola) ritmini tartibga solib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Anatomiya