MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mikrolitrajli avtomobil

Mikrolitrajli avtomobil — dvigateli silindrlarining ish hajmi kichik (0,85 l gacha) va massasi 700 kg gacha boʻlgan yengil avtomobillarning shartli nomi (mas, "Zaporojets", "Tiko", "Matiz"). Asosan, xususiy shaxslarga va qisman maishiy xizmat koʻrsatishga (aholiga tibbiy xizmat koʻrsatish, pochta aloqasi, teleatelyelar) moʻljallab ishlab chiqariladi. Mikrolitrajpi avtomobil 4 oʻrinli va baʼzan 2 oʻrinli boʻladi; ularning tezligi 150 km/soat gacha, 100 km yoʻl bosish uchun 6—7 l yonilgʻi sarflaydi.

Manbalar
Mikromanipulyator

Mikromanipulyator (mikro... va manipulyator) — maxsus asboblarning nozik va aniq harakatlarini mikroskop orqali amalga oshirishga, mas, toʻqimalarda murakkab amallar (operatsiyalar)ni bajarishga imkon beradigan asbob. Mikroskop va shtativlardan iborat. Bajariladigan amallar mikroskop orqali kuzatib turiladi. Shtativlarga mikroqurollar (igna, skalpel, rezina soʻrgich va boshqalar) qistirib qoʻyiladi. Shtativlar oʻzaro perpendikulyar uch tekislikda harakatlanishi mumkin. Mikroqurollarning harakaglanuvchi uchlari amallar bajariladigan va obʼyektlar joylashtiriladigan kameraga kirib turadi. M. pnevmatik (havoli), gidravlik (moyli), mexanik yoki elektr usullarda boshqariladi. Hozir ishlatilayotgan M. modellarida televizion, elektron va boshqa moslamalar ham qoʻllanadi.

Manbalar
Mikrometr

Mikrometr (mikro... va metr) — 1) Xalqaro birliklar tizimi SI da uzunlik birligi ulushi. Metrning milliondan bir boʻlagiga teng. Qisqacha mk, mkn bilan belgilanadi; 1mk=10^6 m=104 sm =10-3mm. M. 1967-yilgacha mikron deb atalgan; 2) oʻzgartiruvchi mexanizmi (vintgaykadan iborat mikrojuft) yordamida kichik oʻlchamlarni oʻlchashda ishlatiladigan asbob (rayemga q.). Ishi qoʻzgʻalmas gaykada vintni oʻq boʻylab siljitishga asoslangan. Vintning siljishi uning oʻq boʻylab burilish burchagiga toʻgʻri pro-porsional. Tula aylanishlar M. tanasidagi shkaladan, aylanish ulushlari esa barabandagi doiraviy shkaladan hisoblanadi. Odatda 0 dan 25 mm gacha, 26 dan 50 mm gacha va boshqa uzunliklarni oʻlchashda ishlatiladigan tipik oʻlchamli M.lar chiqariladi.

M. silliq, richagli, list materiallarni oʻlchaydigan, trubalarni oʻlchaydigan, rezba oʻlchaydigan,tish oʻlchaydigan, dastaki va stolga oʻrnatiladigan xillarga boʻlinadi. Stolga oʻrnatiladigan ixcham (20 mm gacha) detallarni oʻlchashda ishlatiladi; 3) astronomiya da astronomik truba yoki oʻlchash mikroskopining moslamasi. Kichik masofalarni oʻlchash uchun ishlatiladi. Odatda, oʻlchash uchun anik, mikrometrik vintdan foydalaniladi.

Manbalar nutromer
Mikromodul

Mikromodul (radi otexnikada) — ixcham mikroelementlari (elektr va radioelementlari) zich joylashtirilgan radioelektron apparaturaning ixcham modeli. Yupqa plastinkalardan iborat mikroelementlar — rezistorlar, kondensatorlar, yarimoʻtkazgichlar, diodlar, tranzistorlar va boshqalardan yigʻiladi (plastinkalar orasiga zichlovchi polimer kompaund quyiladi). M.ning javonsimon, tabletkasimon, silindr shaklidagi, yassi xillari bor. M. samolyot va kemaning radioelektron apparatlarida, radiotexnika asboblarida ishlatiladi.

Manbalar
Mikronez tillari

Mikronez tillari - avstronez tillari oilasining Okeaniya tillari guruhiga mansub, Mikroneziya (Kiribati, Nauru, Marshall, Karolina va boshqa orollar)da tarqalgan tillar (nauru, kiribati, sonsorol, kuoape, yap, ponape, pingelap, mokil, truk va boshqalar). Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 200 mingdan ortiq. Fonetik jihatdan Mikronez tillari bir qancha oʻxshashliklarga ega, birok, unli va undoshlarning miqdori, talaffuzi boʻyicha oʻzaro farq qiladi. Feʼl kategoriyalarining shakllari bir necha usul (qoʻshimcha qoʻshish, soʻzlar takrori, soʻz qoʻshish) bilan ifodalanadi. Olmoshlar tizimi (tur va shakllari) ancha murakkab. Mikronez tillari adabiy tillar darajasigacha rivojlanmagan; koʻpchiligi lotin alifbosi asosidagi yozuvga ega. Mikronez tillarini lingvistik jihatdan oʻrganish (til oʻrganish markazi — Gonolulu shahri) 20-asrning 40-yillaridan boshlangan.

Manbalar
Mikroneziya (orollar)

Mikroneziya — Okeaniyadagi bir guruh mayda orollar, Tinch okeanning gʻarbiy qismida. 1500 dan ortiq oroldan iborat. Eng yirik orollar guruhi: Mariana, Karolina, Marshall, Gilbert, Panaba, Nauru va boshqa Maydoni 2,6 ming km². Kelib chiqishiga koʻra, mar-jon va vulkan orollar. Eng baland joyi 965 m (Mariana o.larida). Doim yashil tropik oʻrmonlar va butazorlar bilan krplangan. Kokos plantatsiyalari bor. Aholisi tropik dehqonchilik va baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

17—19-asrlarda M. (Karolina, Marshall va Mariana o.lari) Ispaniya mustamlakasi boʻlgan. 1885-yilda Germaniya Marshall o.larini Ispaniyadan tortib olgan, 1898-yilda esa Karolina va Mariana o.larini sotib oldi. 1914-yilda orollarni yaponlar bosib oldilar, 1920-yilda esa Millatlar Ligasidan Yaponiya ularni boshqarishga mandat oddi. 1945-yilda orollar AQSH qoʻl ostiga oʻtdi. 1947-yildan boshlab BMT qaroriga koʻra, M. AQSH tomonidan boshqariladigan BMT vasiyligidagi hudud maqomini oldi (Vasiylikdagi Tinch okean o.lari hududi). 1970-yillar oxiri — 80-yillarda M.ning vasiylikdagi turli qismlari bilan AQSH oʻrtasida AQSH bilan "erkin uyushganlik" toʻgʻrisidagi bitim imzolandi. M. 4 ta davlat tuzilishiga ega: Mikroneziya Federativ Shtatlari, Marshall Orollari Respublikasi, Palau Respublikasi va Shim. Mariana Orollari Ham-doʻstligi. M. orollarida, shuningdek, qisman Nauru va Kiribati davlatlari ham joylashgan.

Manbalar 

Arxipelaglar
Okeaniya
Mikroneziyaliklar

Mikroneziyaliklar - qardosh xalqlar guruhi (kiribati, truk, marshalliklar va boshqalar). Mikroneziyaning tub ahrlisi. 220 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Mikronez tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar, prote-stantlar. Anʼanaviy diniy eʼtiqodlar ham mavjud.

Manbalar 

 

Millatlar
Mikroorganizmlar

Mikroorganizm yoki Mikrob ( — kichik, bios — hayot) — mikroskopik oʻlchamdagi organizm boʻlib, u bir hujayrali yoki hujayralar koloniyasi sifatida namoyon boʻlishi mumkin. Mikroorganizmlarga bakteriyalar, aktinometsitlar, achitqilar, viruslar, mogʻor zamburugʻlari, mikroskopik suvoʻtlar va boshqalar kiradi. Mikroorganizmlar prokariotlar (hujayrasida yadro va xromosoma apparati yoʻq organizmlar) va eukariotlar (hujayrasida sitoplazma va membrana bilan ajratilgan yadrosi bor bir yoki koʻp hujayrali organizmlar)ga boʻlinadi. Mikroorganizmlar tabiat (tuproq, suv, oʻsimlik qoldiqlari va boshqalar)da keng tarqalgan. 1 g tuproq yoki suv osti gruntida 2–3 milliardgacha mikroorganizmlar boʻladi. Mikroorganizmlarning oʻlchami turlicha boʻlib, ular mikronning oʻndan bir qismidan bir necha mikrongacha boʻladi. Mikroorganizmlarning fiziologik-morfologik xususiyatlari va hayot sikli har xil. Koʻpgina mikroorganizmlar bir hujayrali, baʼzilari, masalan, mogʻor zamburugʻlari koʻp hujayrali iplar (mitseliy)ga ega. Mikroorganizmlar, odatda, xlorofillsiz, ammo baʼzilarida bakterioxlorofill va xlorofill bor. Koʻpchiligi boʻlinib, baʼzilari kurtaklanib, shuningdek, konidiya va sporalar hosil qilib koʻpayadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi Mikroorganizmlar ham mavjud. Mikroorganizmlar tashqi muhitning har xil omillari taʼsiriga juda chidamli. Mikroorganizmlar tabiatda moddalar aylanishida katta rol oʻynaydi. Mikroorganizmlar oʻsimlik va hayvon qoldiqlarini parchalab, yashil oʻsimliklar oʻzlashtirishi mumkin boʻlgan mineral birikmalar (masalan, karbonat angidrid gazi, ammiak va boshqalar)ga aylantiradi. Azot toʻplovchi mikroorganizmlar va tuganak bakteriyalari molekulyar azotni yigʻish xususiyatiga ega. Mikroorganizmlar fosfor, azot, uglerod, oltingugurt, temir va boshqalarning tabiatda aylanishida ishtirok etadi. Bundan tashqari, tuproqda koʻpayib, soʻng nobud boʻlib, uni organik moddalarga boyitadi. Mikroorganizmlar hayot faoliyati natijasida tuproq unumdorligi ortadi.

Kashf etilishi

Mikroskopik organizmlarning mavjudligi koʻp asrlar davomida XVII asrda kashf etilishidan oldin muhokama qilingan. Miloddan avvalgi VI asrga kelib, hozirgi Hindistonning jaynlari nigodalar deb ataladigan mayda organizmlarning mavjudligini taxmin qilishgan.  Bu nigodalar to‘da bo‘lib tug‘iladilar; ular hamma joyda, jumladan oʻsimliklar, hayvonlar va odamlarning tanasida yashaydilar; va ularning hayoti faqat soniyaning bir qismiga davom etadi. Jaynizmning 24-vosihi Mahaviraning soʻzlariga koʻra, odamlar ovqatlanish, nafas olish, oʻtirish va harakat qilishda bu nigodalarni katta miqyosda yoʻq qiladi. Koʻpgina zamonaviy jaynlarning taʼkidlashicha, Mahavira taʼlimoti zamonaviy ilm-fan tomonidan kashf etilgan mikroorganizmlarning mavjudligini oldindan aytib beradi.

Yana qarang 

 Bir hujayrali

 Prokariot
 Eukariotlar

 Mikroflora

Manbalar
Mikrorayon

Mikrorayon (yun. mikros — kichik va frans. rayon — rayon) — turar joy binolari majmui va aholining kundalik ehtiyojlarini qondiruvchi madaniymaishiy muassasalar (bolalar bogʻcha va yaslilari, maktab, madaniyat uylari, sport inshootlari, bogʻ-parklar, doʻkon va oshxonalar) tizimi. Asosan, shaharga tutash hududlarda barpo qilinadi. M.lar shaharning tarkibiy qismi hisoblanadi. Toshkentda Chilonzor, Yunusobod kabi M.lar mavjud.

Manbalar
Mikrorelyef

Mikrorelyef (mikro... va relyef) — yer yuzasining kichik relyef shakllari: jarlar, soylar, kichik vodiylar, dare qayiri (terrasa) relyefi, kichik qum tepalari va boshqa M., aksari, ekzogen faktorlar tufayli vujudga keladi (qarang Makrorelyef, Mezorelyef).

Manbalar
Mikroseysmalar

Mikroseysmalar (mikro... va seismos — tebranish, zilzila) — atmosfera bosimining oʻzgarishi va boshqa sabablar tufayli Yer sirtining sinusoida shaklda juda kichik oʻzgaruvchan amplituda bilan tebranishi. M. tabiiy va sunʼiy, davriy va davriy boʻlmagan tebranishlardan iborat. Tabiiy M.ga dengiz, okean, dare suvlarining chayqalishi, atmosfera bosimining oʻzgarishi, kuchli shamol, doʻl, sel, toshqin va boshqa sabab bulishi mumkin. Sunʼiylariga transport qatnovlari, por-tlashlar, turli sanoat inshootlarining taʼsiri va boshqa kiradi. M. dengiz va okean qirgʻoqlarida, yirik shahar va industrial inshootlar yaqinida kuchli boʻladi. Okean siklonining quruqlikka oʻtishida M. yanada zoʻrayadi. Ular seysmik st-yalar ishiga salbiy taʼsir etadi va ularning sezgirlik darajasini kamaytiradi. M. ning tebranish davri bir necha sek. dan 10 sek.gacha, amplitudasi 1—5, ayrim vaqtlarda 100 mikrongacha yetishi mumkin.

Manbalar
Mikroskop

Mikroskop, zarrabin (mikro… va yun. skopeo – qarayman) – mikrozarralarni, koʻzga koʻrinmaydigan juda mayda narsalarni kattalashtirib kursatadigan optik asbob. M.ning kattalashtirishi difraksion hodisalar (qarang Difraksiya) tufayli cheklangan; u atigi 1500—1000-martani tashkil qiladi. Odam koʻzi 250 mm uzoqlikdagi zarralar oʻrtasidagi masofani 0,08 mm gacha aniqlikda farq qila oladi (bu raqam koʻpchilik odamlarda 0,90 mm ni tashkil etadi). Lekin mikroobyektlar (bakteriya, mayda kristallar va boshqalar) oʻlchami bundan ham kichik. Shu sababli, elementlari orasidagi masofa 0,25 mkm li strukturalarni farq qilishga imkon beradigan (yaʼni ajratish qobiliyati 0,25 mkm boʻlgan) M. mavjud (elektron M.niki – 0,01—0,1 nm). Ikki linzadan iborat tizimning tasvirni kattalashtirib berishi 16-asrdayoq Niderlandiya va Italiyadagi koʻzoynaksoz ustalarga maʼlum boʻlgan, (ikki linzali M.ni niderland ustasi 3. Yansen 1590-yilda kurgan), lekin birinchi M.ni 1609—10 yillarda G. Galiley ixtiro qilgan, murakkab M.ning hisobini 1872-yilda E. Abbe qilgan. M.da obyektiv sifatida bir-biriga yopishtirilgan sferik linza va koma (tasvir buzilishi)ga toʻgʻrilangan axromatik linzalardan foydalaniladi. M.da koʻp linzali obyektiv emas, balki ikki linza orasiga maxsus tiniq suyuqlik quyilgan immersion obyektiv ishlatiladi. Immersion obyektivda nur sochilishi kamayadi. Ultrabinafsha, infraqizil spektr sohasida ishlatiladigan M. obyektivi yana ham sifatli boʻlishi zarur. M.da tekshiriladigan preparatlar oʻzidan yorugʻlik chiqarmaydi, shu sababli uni yoritish lozim. Obʼyektni yoritishning turli usullari mavjud. Uning yoritilishiga qarab tasvir kon-trastlari (anikligi) ortadi.

Okulyar ham M.ning muhim qismi. Tekshiriladigan obyektga qarab okulyarlar turlicha boʻladi. Okulyar sifatida koʻrish trubasi (koʻpincha, Gyuygens tipidagi okulyar) ishlatiladi. Yoritishda mikrokondensorlardan foydalaniladi; u linzalar tizimidan iborat. Mikrokondentorlarga iris diafragmasi oʻrnatiladi. Mikrokondensorlarning tuzilishi ham har xil; baʼzilari bitta linzasi olib qoʻyiladigan qilib yasaladi, bu hol mikroobyektlarni tekshirishni osonlashtiradi.

Ishlatish sohasiga qarab lyuminessent, ultrabinafsha, qutblovchi, interferension M.lar; tekshirish obʼyektiga qarab, biologik, elektron, metallografik M. va boshqa boʻladi. Lyumi-nessent M. boshqa M.lardan ikkita (kondensor oldida va obyektivdan ke-yin qoʻyiladigan) yorugʻlik filtri mavjudligi bilan farqlanadi. Bulardan tashqari, maxsus M.lar ham mavjud, mas, tez va sekin oʻtadigan jarayonlarni kinolentaga tushiradigan M., jarroxdik M.i, oziq-ovqat sifatini tekshiradigan M. va h.k. Fotografiya, tibbiyot, biol., fizika va kimyo sohalarida M. koʻp ishlatiladi.

Manbalar
Mikroskop (maʼnolari)

Mikroskop:

 Mikroskop, zarrabin (mikro.
 Mikroskop (yulduzlar turkumi) (lot.
Mikroskop (yulduzlar turkumi)

Mikroskop () — osmon sferasining Janubiy yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 4,0 vizual yulduz kattaligida. Turna, Janubiy baliq, Jadiy, Qavs va Hindiy yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan. Oʻrta mintaqalarda yozda va kuz oylari koʻrinadi.

Manbalar 

 

Yulduz turkumlari
Mikrospora

Mikrospora (mikro... va spora) — har xil sporali qirqquloqsimonlar va urugʻli oʻsimliklarning mayda sporalari. Odatda, maxsus organlar — mikrosporangiylarda arxesporial hujayralarning meyozga uchrashi natijasida koʻp miqsorda hosil boʻladi. M. yupqa ichki parda va ancha qalinroq tashqi pardadan tuzilgan. Qirqquloqsimonlarda M. jinsiy aʼzo — anteridiyli erkak oʻsimta hosil qiladi. Suv, shamol va boshqa yordamida tarkaladi.

Manbalar
Mikrosporangiy

Mikrosporangiy (mikro... va sporangiy) — koʻp hujayrali organ. Har xil sporali qirqquloqsimonlar va urugʻli oʻsimliklarda bulib, mikrosporalarni hosil qiladi. Selaginella va sigillyariyalar M.i maxsus barg qoʻltigʻida yoki ularning ustki tomonida, ochiq urugʻli oʻsimliklarda esa mikrosporofillarda bittadan joylashadi.

Manbalar
Mikrosporidiyalar

Mikrosporidiyalar (Microsporidia) — bir hujayralilar tipi (boshqa sistemaga koʻra sinf). Barcha hayvonlar (koʻpincha, bugʻimoyoqlilar) hujayrasida jinssiz (ikkiga boʻlinish va shizogoniya) yoʻli bilan koʻpayadi. Sporo-goniyadan oldin kariogamiya sodir boʻladi. M.ning har xil turlarida bitta sporontdan har xil sondagi mayda (uz. 1,2—10 mkm) 1—2 yadroli sporalar vujudga keladi. Sporalarning spiral oʻralgan naychasi orqali parazit xoʻjayin hujayrasiga kirib oladi. 2 sinfi, 70 dan ortiq urugʻi, 900 ga yaqin turi maʼlum. 300 dan ortiq turi tabiatda gelmintlar va boʻgʻimoyoqlilarda parazitlik qilib, ularning qirilib ketishiga sabab boʻladi. Shu bois M.dan gelmintlar va zararkunandalarga qarshi kurashda foydalanish amaliy ahamiyatga ega. Ayrim M. akvakulturada koʻpaytiriladigan mollyuskalar, qisqichbaqasimonlar va baliqlar, shuningdek, moʻynali hayvonlarning kuplab qirilib ketishiga sabab boʻladi. M. odamda ham parazitlik qilib, oʻlimga olib kelishi mumkin. Ipak qurti va asalarilarda nozemalar urugʻiga mansub turlar katta ziyon keltiradi.

Manbalar
Mikrostruktura

Mikrostruktura (mikro... va struktura) — metallarda — kattik jismlar (minerallar, metallar, qotishma va boshqalar) ning optik yoki elektr mikroskop yordamida koʻrinadigan tuzilishi (qarang Metallar strukturasi).

Manbalar
Mikrosʼyomka

Mikrosʼyomka — detal va obyektlardan fotosurat yoki kinosuratga kattalashtirib olish. M. optik mikroskop yordamida 3500-martagacha, elektron mikroskop yordamida 100000-martagacha kattalashtirib olinadi. Detal yoki obyekt tasvirini yorugʻ sezgir materi-allarga tushirishda yo faqat mikro-skopning optik tizimi, yo bulmasa, foto yoki kinoapparatning "mikroskop + obyektiv" tizimi qatnashadi. Eng odsiy mikroqurilma mikroskop va 16 yoki 35 mm li lentali kinoapparatdan iborat. Ilmiy tadqiqotlar uchun murakkab mikroqurilmalar ishlab chiqariladi. M. — detal va obyektlarning tashqi koʻrinishi, strukturasi va ularda oʻtadigan jarayonlarni Urganish uchun fan va texnikaning turli sohalarida, qishloq xoʻjaligida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Mikroflora

Mikroflora (mikro... va flora) — muayyan tabiiy muhit (tuproq, suv, havo, oziq-ovqat mahsulotlari, hayvon, oʻsimlik, odam organizmi yoki organlari)da yashaydigan mikroorganizmlar majmui. M. termini, odatda, tabiiy substratlarga nisbatan qoʻllanadi. Mikroorganizmlarning muhitdagi soni tekshirilayotgan moddaning maʼlum hajmini qattiq yoki suyuq oziq muhitida oʻstirish yoki b. yoʻllar bilan aniqlanadi. Ifloslanganlik darajasiga qarab 1ml suvda 5 mingdan 100 minggacha, 1 g tuproqda 2—3 mln.gacha mikroorganizmlar boʻlishi mumkin. Odam va hayvonlar terisi, shilliq pardalari, meʼdasi, ichaklari va boshqa organlari ham M.ning doimiy yashash joyi boʻlib, normal sharoitda organizmga ziyon yetkazmaydi.

Manbalar
Mikrofotometr

Mikrofotometr, mikrodensitometr — fotosuratlarning optik zichligini oʻlchaydigan asbob. Oddiy va avtomatik ravishda qayd qiladigan xillari bor. Birinchisida fotosurat (spektrogramma) mikroskopik obʼyektivda 6—30-marta kattalashtiriladi.Spektrogrammaning qoraygan qismidan oʻtib, selenli fotoelemen-tga tushuvchi nur oʻzgaruvchan tirqishdan ekranga proyeksiyalanadi. Tirqish ustidagi yarim shaffof shishaga tushirilgan zichlik shkalasi yordamida oʻtka-zuvchanlik koeffitsiyenti aniqlanadi. Avtomatik qayd qiladigan xilida qorayganlik darajasini ifodalovchi chiziq avtomatik ravishda chiziladi M.ning izofotometr (ekvidensitometr), mikrospektrofotometr va boshqa maxsus turlari mavjud. Avstronomik fotografiyada, optik usul bilan tovush yozishda, spektroskopiya, rentgenogramma va boshqa da ishlatiladi.

Manbalar
Mikrotsefaliya

Mikrotsefaliya (mikro... va yun. kephale — bosh) — rivojlanish nuqsoni; gavdaning boshqa qismlari raso boʻlgani holda kalla suyagi va bosh miyaning kichikligi. Homiladorlikda onaning virusli kasalliklar bilan ogʻrishi, toksoplazmoz, baʼzan homilaning meningoensefalit boʻlishi M.ga sabab boʻladi. M.da aqliy rivojlanishdan orqada qolish kuzatiladi. Bunda esipastlikning yengilroq xilidan to telbalikkacha boʻlgan shakli uchrashi mumkin.

Manbalar
Mikroevolyusiya

Mikroevolyusiya (mikro... va evolyusiya) — tur populyasiyalarida sodir boʻladigan va ular genofondining oʻzgarishiga, pirovard natijada yangi turlarning paydo boʻlishiga olib keladigan evolyusion jarayonlar majmui. M. terminini fanga rus olimi N. V. Timofeyev—Resovskiy (1938) kiritgan. M. tabiiy tanlanish nazoratida boʻladigan mutatsion oʻzgaruvchanlik asosida kelib chiqadi. M. ham boshqa evolyusion jarayonlar singari irsiy oʻzgaruvchanlik va tabiiy tanlanish orqali amalga oshadi. M. jarayonlarning kechish xususiyatiga alo-hidalanish, hayot toʻlqinlari, mutatsiyalar, tabiiy tanlanish katta taʼsir koʻrsatadi.

Manbalar
Mikroelektronika

Mikroelektronika - elektron uzellar, bloklar va qurilmalarni juda mitti integral qurilmalar tarzida yaratish bilan shugʻullanadigan elektronika sohasi. 20-asr 60-yillarida vujudga keldi. Qattiq jism fizikasi M.ning asosi hisoblanadi.

Ayrim qurilmalarda alohida tayyorlangan bir necha ming elektron lampa, tranzistor, kondensator, rezistor, transformator va boshqalarni qoʻllab, ularni kavsharlab yoki payvandlab yigʻilishi natijasida apparatlar kupol boʻlgan. Bosma montaj, mikromodul, integral sxemaning yaratilishi bilan bu kamchiliklar deyarli bartaraf qilindi.

M.ni bir-birini toʻldiruvchi bir necha yoʻnalishlar: integral elektronika, vakuum mikroelektronika, optik elektronika va funksional elektronika kabi yoʻnalishlarga ajratish mumkin. Integral elektronika eng keng rivojlangan. Bu sohaning vujudga kelishi radioelektron apparatlarni mikrominiatyuralashga (mittilashga) imkon berdi. Integral sxema (mikrosxema) hisoblash texnikasi va kosmik sistemalarda ham, xoʻjalikda ishlatiladigan apparatlarda ham qoʻllaniladi. Yarimoʻtkazgichli integral sxemalar 1959-61 yillarda yaratildi. Bunday integral sxemalarning integrallash darajasi yuqori (bitta yarimoʻtkazgich kristallida 10000 gacha va undan koʻpelement). Guruxlab tayyorlash usuliga oʻtish yoʻli bilan yarimoʻtkazgichli material plastinkalaridagi aktiv (diodli, tranzistorli) elementlar tayyorlash texnologiyasining takomillashtirish bosma montaj texnikasining va passiv mikrominiatyur komponentlarni yaratish texnologiyasining rivojlanishiga, bu esa, oʻz navbatida, plyonkali integral sxemalarni ishlab chiqishga olib keldi.

Yarimoʻtkazgichli va plyonkali integral sxemalardan tashkari, aralash integral sxema tayyorlanadi. Aralash integral sxemaning integrallash darajasi yarimoʻtkazgichli integral sxemanikiga yaqin turadi. Keyinchalik vakuum integral sxemalar ishlab chiqildi va yangi yoʻnalish — vakuum elektronika yaratildi. Vakuum integral sxemalar barcha komponentlari vakuumga joylashtirilgan qurilma va osma mikrominiatyur elektrovakuum asboblari boʻlgan plyonkali integral sxema koʻrinishida ishlab chiqarilishi mumkin. Bunday integral sxemaning chidamliligi yuqori boʻladi.

Integral sxemalarning barchasi ishlash belgilariga qarab raqamli (mantiqiy) va chiziqli xillarga boʻlinadi. Raqamli integral sxemalar EHMlarda ishlatish uchun, chiziqli integral sxemalar esa, asosan, elektr signallar (kuchaytirish, modulyasiya va boshqalar)ni chiziqli kattaliklarga aylantirish uchun moʻljallangan.

M., asosan, ikki yoʻnalishda rivojlandi: integral sxemalarning integrallash darajasini va zichligini oshirish, sxematexnik yoki sistematexnik ishlarga moʻljallangan elektron qurilmalar yaratish uchun yangi fizik prinsip va hodisalarini izlash.

Manbalar
Mikrooʻgʻitlar

Mikrooʻgʻitlar — tarkibida oʻsimliklar uchun zarur mikroelementlar (bor, mis, kobalt, rux, molibden, marganets va boshqalar) boʻlgan oʻgʻitlar. M. asosiy oʻgʻitlar (azotli, fosforli va kaliyli) bilan birga oʻsimliklarning so-gʻlom oʻsishi va hosildorlikni taʼminlashda muhim ahamiyatga ega. Tuproqsa oʻsimliklar oʻzlashtira oladigan mikroelementlar yetishmagan hollarda qoʻllaniladi. Bulardan tashqari, tarkibida bir necha mikroelementi boʻlgan polimikrooʻgʻitlar ham ishlatiladi. Bor, marganets, rux qoʻshilgan superfosfatlar, nitrofoskalar, molibden va bor qoʻshilgan fosforkaliyli oʻgʻitlar, bor, mis, rux va boshqa mikroelementlar qoʻshilgan har xil aralash oʻgʻitlar makro- va mikroelementlarning eng samarali aralashmasi hisoblanadi. M. sugʻoriladigan zonalarda ekinlarga kam miqdorda: borli M. gektariga 1 kg, molibdenli M. 0,5– 1 kg, misli M. 1–2 kg, ruxli M. 2 kg, marganetsli M. 4–6 kg taʼsir etuvchi modda hisobida solinadi. Mas, tuproqqa borli oʻgʻitlar solinganda 1 ga yerdagi qand lavlagi hosili 20—40 s, sebarga va beda urugʻi 0,5—1,0 s, zigʻir urugʻi va tolasi 1—2 s, beda pichani hosili 5—7s; marganetsli oʻgʻitlar solinganda gʻalla, sabzavot hamda rezavor-mevali ekinlar hosili 10% oshadi. M. tuproqqa ekishdan oldin solish, qoʻshimcha oziqdantirish (mikro-elementlarning 0,1—0,05% eritmasini purkash), urugʻlikka ekishdan oldin ishlov berish (urugʻlikni ularning 0,02—0,05% eritmalari bilan hoʻllash) usullarida ishlatiladi.

Manbalar
Miksedema

Miksedema (yun. tuxa — shilimshiq va oidema — oʻsma shish), shilimshiq shish — qalqonsimon bez faoliyatining susayishi yoki butunlay toʻxtashi natijasida kelib chiqadigan holat; gipotireoz koʻrinishlaridan biri.

Manbalar
Miksinalar

Miksinalar (Myxiniformes, Myxini) — umurtqali hayvonlar turkumi (boshqa sistemaga koʻra kenja sinfi). Gavdasining uzunligi 45—70 sm dan 1 m gacha. Burun teshigi boshi orqasida halqum bilan tutashgan. Ogʻzi va burun teshiklari 6—8 ta muskulli moʻylovlar bilan oʻralgan. Orqa suzgichlari boʻlmaydi. Jabra teshiklari 1 — 15 ta. Qon aylanish sistemasi ochiq: bitta asosiy va 3 ta qoʻshimcha yuragi bor. Koʻzi teri bilan toʻsilgan. 20—30 ta yirik tuxumlarini suv ostidagi narsalarga qoʻyadi. Oʻzgarishsiz rivojlanadi. Tutib olingan M. terisidan koʻp miqdorda shilimshiq modda ishlab chiqarish tufayli qoʻldan osonlik bilan chiqib ketadi. M.ning 1 oilaga va 4 urugʻga mansub 20 turi maʼlum. Subtropik va moʻʼtadil suvli dengizlarda tarqalgan. Yevropa miksinasi Barens dengizida uchraydi. Barcha turlari yirtqich, tirik va oʻlik balikdar hamda ular tuxumlari bilan oziqlanadi. Parmaga oʻxshash tilini baliq tanasiga botirib, uning muskullari va ichki organlarini yeydi. Ayrim hududlarda baliqchilikka jiddiy ziyon keltiradi.

Miksina.

Manbalar