MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Musulmon huquqi

Musulmon huquqi - jahondagi asosiy huquqiy tizimdlardan biri (kontinental va anglosakson huquq tizimlari bilan bir qatorda). Arab xalifaligida 7—10-asrlarda yuzaga kelgan Musulmon huquqining asosiy mohiyatini islom talablaridan kelib chiqadigan, musulmonlarning oʻzaro muomala va axloq qoidalari hamda ularni buzganliklari uchun qoʻllaniladigan (odatda, diniy ruxdagi) jazolar tashkil etadi (qarang Shariat). Qur'on, sunna, ijmo, qiyos, urf-odat Musulmon huquqining asosiy manbalari hisoblanadi. Musulmon huquqi faqat musulmonlar oʻrtasidagi munosabatlarda amal qiladi. Birok, musulmonlar aholining asosiy koʻpchiligini tashkil etgan Osiyo va Afrika mamlakatlarida ham Musulmon huquqining mavqei kuchli boʻlishiga karamay, u yangi ijtimoiy munosabatlarni hisobga olgan holda qonun va odatlar bilan toʻldirilib kelingan. Shuning uchun diniy Musulmon huquqi bilan musulmon davlatlari huquqini farqlash lozim. 1869— 1877 yillarda Musulmon huquqining majburiyat va pro-sessual normalari kodifikatsiyalash asosida, Usmonli turk imperiyasida fuqaroviy kodeks vazifasini bajargan al-Majalla eʼlon qilindi. Musulmon huquqi Turkiyada 1926, Livanda 1932, Suriyada 1949, Iroqda 1951-yilgacha amalda boʻldi. Bu kodeksning taʼsiri qisman Iordaniya, Isroil va Kiprda ham saqlangan. 19-asrning 2-yarmidan boshlab musulmon mamlakatlarida Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarining huquqidan foydalanish asosida jinoyat, savdo, protsessual va boshqa kodekslar qabul qilindi. M.x,. oila, meros va boshqa munosabatlarni tartibga solishda muhim oʻrin tutadi. Musulmon huquqining bu tarmoqlarini kodekslash MAP, Suriya, Iroq, Iordaniya, Tunis, Marokash, Hindiston, Pokiston va boshqa mamlakatlarda maxsus qonunlar qabul qilish shaklida amalga oshirilmoqda. Ayrim arab mamlakatlarida, Hindiston, Pokiston, Indoneziya va boshqa  musulmonlarning shaxsiy maqomi (statuti) masalalari yuzasidan (ayrim masalalar boʻyicha musulmon boʻlmaganlarga nisbatan ham) kodekslashtirilgan Musulmon huquqining taʼsiri saqlanib qolgan. Bir qancha arab mamlakatlarining konstitutsiyalarida Musulmon huquqi qonunchilikning asosi hisoblanib, fuqarolik huquqi va boshqa sohalarda uni qoʻllashga ruxsat etiladi; bu mamlakatlarda shariat asosida ish koʻradigan sudlar saqlangan. Sharqiy va Markaziy Afrikadagi ayrim mamlakatlarda Musulmon huquqi oddiy huquq tarzida qoʻllanadi.

Aʼzamjon Rahmonov.

Manbalar
Musulmonlar byurosi

Musulmonlar byurosi (Musbyuro) — Turkiston milliy kommunistlari tomonidan tashkil qilingan rahbar tashkilot (1919—20). Turkiston Kommunistik partiyasi (TKP)ning 2-oʻlka konferensiyasida — T. Risqulov (rais), N. Xoʻjayev, A. Muqitdinov, Y. Ibrohimov, Yu. Aliyev (aʼzolar)lardan iborat tarkibda tuzildi (1919.30.03, Toshkent). 1918-yil 1 va 6-aprelda TKP oʻlka komitetining vazifa va funksiyalarini belgilab berdi. Musulmonlar byurosiga "Ishtirokiyun" (hozirgi "Oʻzbekiston ovozi") gaz.siga muharrirlik qilish vazifasi yuklatildi. 1918-yil 23-aprelda boʻlgan yigʻilishida Fargʻona vodiysidagi keskin siyosiy vaziyat mu-hokama qilindi: sovet hokimiyatidan vaziyatni barqarorlashtirish, iqtisodiyotni tiklash uchun qoʻrboshilar va ularning yigitlariga umumiy afv eʼlon qilish, aholini tinch mehnatga qaytarib vayron qilingan xoʻjalikni qayta tiklash, sovet tashkilotlari va kizil armiya saflarini millatchilik, buyuk davlatchilik shovinizmi va mustamlakachilik ruhidagi unsurlardan tozalash, arman dashnokdarini qurolsizlantirish (qarang "Dashnaqsutyun"), milliy zulmga chek qoʻyish, Fargʻona vilo-yatiga maxsus komissiya yuborish kabi keskin talablarni qoʻyishdi.

Musulmonlar byurosi oʻz saflariga milliy rahbarlarni birlashtirib, sovet rejimining mustamlakachilik siyosatini tanqid qildi. Uning faoliyatida A. Avloniy va Munavvarqori ham ishtirok qildi. Musulmonlar byurosining soʻnggi 3-konferensiyasi (1920.20—27.1 )da Turkkomissiyaning tazyiqi bilan oʻz faoliyatini toʻxtatdi.

Adabiyot 
 Musbyuro RKP (b.) v Turkestane, 1, 2 i 3 Turkestanskiye Krayevie Konferensii RKP. 1919—1920 gg. s vvedeniyem tov. Riskulova. T., 1922; Riskulov T., Revolyusiya i korennoye naseleniye Turkestana. Chast I. 1917-1919 gg., T., 1925; Rajabov Q., Haydarov M., Turkiston tarixi (1917— 1924-yil), T., 2002.

Manbalar
Musulmonqul

Musulmonqul (taxminan 1794—1852) — Qoʻqon xonligidagi qipchoqlar rahbari. 1844-yilgacha Andijonda qoʻshinlar boshligʻi (botirboshi). 1847-yildan mingboshi. Qoʻqonni Buxoro amiri Nasrulloxon hujumidan mudofaa etish rahbarlaridan biri (1842). Asli qipchoqlarning qulon urug'idan bo'lgan. Qoʻqon xoni Sheralixonning soliq siyosatiga qarshi xonlikning qator tumanlarida qoʻzgʻolonlar koʻtarilgan. 1845-yil Oʻshdagi qoʻzgʻolonni bostirish uchun Musulmonqul yuborilgan. Uning yoʻqligidan foydalangan Murod (Olimxonning oʻgʻli) Sheralixonni oʻldirib, oʻzini xon hamda Buxoro amirining noibi deb eʼlon qilgan. Qoʻqonliklar bundan norozi boʻlib, uni qoʻllab-quvvatlamaganlar. Musulmonqul bu voqealardan xabardor boʻlib, qizini Sheralixonning oʻgʻli Xudoyorxonga turmushga beradi va u bilan birga Qoʻqonga kelib, bir necha kungina xon boʻlgan Murodni oʻldiradi, yosh Xudoyor xon deb eʼlon qilinadi. Musulmonqul esa muvaqqat hokim boʻladi. Shu davrdan boshlab Qoʻqonda faqat qipchoqlarning hukmronligi boshlanadi. Musulmonqul xonning yoshligidan foydalanib, xonlikni deyarli mustaqil ravishda oʻzi boshqaradi. 1852-yil fargʻonalik mulkdorlar toshkentliklar yordamida qipchoqlar hokimiyatiga qarshi qurolli kurash boshlashgan. Bilqillama jangida (Farg'onaning sharqida) qipchoqlar yengilgan. Musulmonqul shu jangda oʻldirilgan.

Adabiyot 
 Bobobekov h., KOʻqon tarixi, T., 1996; Beysembiyev T. K., "Tarixi -i LLJaxruxi" kak istoricheskiy istochnik, Alma-Ata, 1987.

Manbalar
Musʼhaf

Musʼhaf (arab. — sahifalangan) — xalifa Abu Bakr Siddiq (r.a) davrida Qur’onning kiyik terisidan boʻlgan sahifalarga yozilgan toʻplami, sahifalangan Qurʼon. Xalifa Usmon ibn Affon (r.a)davrida koʻchirilgan Qurʼon nusxalari M.lar deb nomlangan. Keyinchalik kitob shaklidagi Qurʼonning har bir nusxasi M. deb nomlanavergan. Toshkentda Oʻzbekiston musulmonlari idorasida saqlanadigan Qurʼon qoʻlyozmasi (7asr) ham M.ning eng qadim nusxalaridan biridir.

Manbalar
Mutavalli

Mutavalli (arab. — ishboshi, boshqaruvchi) — islom tarixida vaqf mulkiga va undan keladigan daromadga vasiylik qiluvchi, uni taqsimlovchi diniy amaldor. Vaqf yerlarini ijaraga berish, vaqf mulkida xoʻjalik ishlarini yuritishni ham M. bajargan. Xorijiy Sharq mamlakatlarida M.lar hozir ham bor, ular vaqflarni boshqaradi. Ayrim musulmon mamlakatlarida M. yirik ziyoratgohlar (maqbara, mozor va boshqalar)ni, ulardan keladigan daromadlarni ham boshqaradi. Oʻzbekistonda masjidning xoʻjalik va moliya ishlarini boshqaruvchilar M. deyiladi.

Manbalar
Mutagenez

Mutagenez (mutatsiya va ... genez) — fizik, kimyoviy mutagenlar taʼsirida sunʼiy mutatsiya olish. [[Mutatsiya keltirib chiqaradigan omillarni mutagenlar deyiladi. Mutagenlar muta-siyalarni tezlashtiradi (qarang [[Mutatsiya). Mutagen omillar fizik (ionlovchi nurlar, rentgen nurlari, protonlar, neytronlar, ultrabinafsha nurlar, yuqori va past harorat), kimyoviy (pe-stitsidlar, gerbitsidlar), biologik (parazit organizmlarning hayot mahsulotlari, toksinlar) boʻlishi mumkin. M.dan seleksiyada hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarning yangi zot, nav va shtammlarini, foydalaniladigan mutantlarni olishda foydalaniladi (yana q. Mutant, Mutagenlar).

Manbalar
Mutagenlar

Mutagenlar (mutatsiya va ... genez) — fizik va kimyoviy omillarning tirik organizmlarga taʼsir etib, ularda mutatsiyalar paydo qiladigan omillar. Fizik mutagenlar ichida ionlovchi nurlar muhim oʻrin tutadi. Ular, oʻz navbatida, elektromagnitli (toʻlqinli) va korpuskulyar omillarga boʻlinadi. Birinchi guruhga rentgen, gamma va kosmik nurlar kiradi. Ikkinchi guruhga beta zarrachalar (elektron va pozitronlar), protonlar, neytronlar, alfa zarrachalar, yuqori va past harorat kiradi. Ionlovchi nurlarning barchaturlari mutagenlik xossalariga ega, ammo sunʼiy mutatsiyalarni olishda, asosan, rentgen va gamma nurlari qoʻllanadi. Kimyoviy mutagenlarga koʻpchilik alkillovchi birikmalar (di-metilsulfat, dietilsulfat, etilenimin, N nitrozoalkilmochevina, nitrozometilmochevina, nitrozoetilmochevina, etilmetan sulfonat, di-etilnitrozomochevina va boshqalar), nuklein kislotalar azotli asoslarining analoglari, alkaloidlar va boshqa kiradi. M. orasida kanserogen va teratogen xossalarga ega boʻlganlari ham uchraydi. Shu sababli koʻpchilik mamlakatlarda barcha yangi kimyoviy birikmalarning mutagenlik xususiyatini tekshirish uchun maxsus institut va laboratoriya tashkil etilgan.

Manbalar
Mutakallimlar

Mutakallimlar — musulmon ilohiyot olimlari. Ular islom diniy aqidaviy taʼlimoti — kalomni asoslab bergan. Hozirgi islom ruhoniylari va ulamolariga nisbatan M. atamasi qoʻllanilmaydi, u tarixiy tushunchaga aylangan.

Manbalar
Solih Mutallibov

Solih Mutallibov (1900, 19.3 – Toshkent – 1979.18.3) – tilshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1971).

Boshlangʻich taʼlimni eski maktabda olgan, soʻng madrasada oʻqigan (1912—16). Oʻqituvchilar kursini (1918) tamomlab, internat, maktablarda dars bergan. Samarqand Pedagogik akademiyasida oʻqigan (1928—31).

Toshkentda 3 xotinqizlar bilim yurtida oʻqituvchi (1932—34). Ped. ilmiy tadqiqot institutida xodim (1934-36). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida ilmiy xodim (1938—78). „11-asr yodgorliklarida feʼl kategoriyasi“ (1955), „Morfologiya va leksika tarixidan qisqacha ocherk“ (1959), „Alisher Navoiyning aforizmlari“ (1940; 1968) kabi ilmiy asarlar muallifi.

S.Mutalibov Markaziy Osiyoda birinchi marta Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ („Turkiy soʻzlar devoni“) asarini oʻzbek tiliga tarjima qilib nashr ettirgan (3 j.li, 1960—63). Ilmiy faoliyati Mahmud Koshgʻariyning „Devonu lugʻotit turk“ asarining oʻzbek tiliga tarjimasi talqini va tadqiqotiga bagʻishlangan.

Manbalar 

1900-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
19-martda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
18-martda vafot etganlar
Tarixchilar
Toshkent madrasalarida tahsil olganlar
Oʻzbek tarixchilari
Mutant

Mutant — mutatsiya natijasida organizmning irsiy oʻzgargan formasi. M. tabiiy yoki mutagenlar taʼsirida paydo boʻlishi mumkin. Aksariyat M. boshlangʻich organizmlar (yovvoyi formalar)dan turli xil strukturaviy tuzilishi, funksiyasining buzilishi va koʻp hollarda hayotchanligi pasayishi bilan farq qiladi. Ayrim hollarda odatdagi muhit sharoitida ham (shu jumladan, sunʼiy tanlash jarayonida) qimmatli xoʻjalik belgilari boʻyicha selektiv ustunlikka ega boʻlgan M.lar paydo boʻladi. Bunday M. oʻsimliklarning boshqa navlari, xayvonlarning yangi zotlari va mikroorganizmlarning yangi shtammlarini yaratishda keng qoʻllanadi. Genetikada M.dan mutatsi-on jarayon krnuniyatlari, genetik ap-paratning ishlashi yoki har xil moddalar biosintezi yoʻllarini oʻrganishda foydalaniladi. M.lar tabiiy tanlanish uchun boshlangʻich material berishi tufayli organizmlar evolyusiyasida muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Mutatsion nazariya

Mutatsion nazariya - nasldannaslga beriladigan uzilishli (diskret) oʻzgaruvchanlikni tan oluvchi nazariya. Gollandiyalik botanik X. De Friz tomonidan ishlab chiqilgan (1901—03). Mutatsion nazariyaning asosiy xossalari: mutatsiya oraliq formalarsiz toʻsatdan paydo boʻladi; formalar butunlay konstant, yaʼni barqaror; mutatsiyalar si-fat oʻzgarishlar boʻlib, uzluksiz qatorlar hosil qilmasligi va oʻrtacha tip (moda) atrofida guruxlanmasligi bilan irsiylanmaydigan oʻzgarishlar (fluktatsiyalar)dan farq qiladi; mutatsiyalar turli yoʻnalishda sodir boʻladi, ular foydali va zararli boʻlishi; aynan bir mutatsiyaning oʻzi qayta takrorlanishi mumkin. De Friz Mutatsion nazariyani tabiiy tanlanish nazariyasiga qarshi qoʻyib, mutatsiyalar tufayli tabiiy tanlanishning ishtirokisiz birdaniga yangi turlar paydo boʻladi, degan notoʻgʻri xulosaga kelgan. Haqiqatda esa mutatsion oʻzgaruvchanlik kombinativ oʻzgaruvchanlik bilan bir qatorda evolyusion jara-yonda yangi turlarning shakllanishiga olib keladigan tabiiy tanlanish uchun material beradi. Keyinchalik De Frizning xatosi u eksperiment oʻtkazgan enotera (Oenothera Iamarkina) oʻsimligining murakkab poligeterozigota (qarang Geterozigota) ekanligi, De Friz mutatsiya sifatida qabul qilgan oʻzgarishlar esa ana shu geterozigotanng ajralishi bilan bogʻliqligi aniqlandi. Shunday boʻlsada, keyinchalik mutatsion oʻzgaruvchanlikning mavjudligi koʻplab tadqiqotchilar tomonidan tasdiqlandi va Mutatsion nazariyaning asosiy gʻoyalari yanada rivojlanib, tajribalarda oʻz isbotini topdi (qarang Mutatsiya).

Manbalar
Mutatsionizm

Mutatsionizm — yirik oʻzgarishlar tufayli evolyusiyani sakrash yoʻli bilan sodir boʻladigan jarayon sifatida qaraydigan biol.dagi konsepsiya. M.ning asoschisi evolyusiyaning mutatsion nazariyasini yaratgan X. De Friz hisoblanadi. M.ga binoan makromutatsiyalar yoki saltatsiyalar deb atalgan yirik oʻzgarishlar boshlangʻich tur individlarida vujudga kelib, yangi hayotiy formalarni hosil qiladi. Bu formalar muhitning qulay sharoitlarida yangi turlarning boshlangʻich manbai sifatida namoyon boʻladi. M. irsiy oʻzgarishni evolyusiyaning harakatla-nuvchi bosh kuchi sifatida tan oladi; tabiiy tanlanishning vazifasi mutatsiya tufayli vujudga kelgan turlarni saqlab qolib, muhit sharoitiga mos kelmaydiganlarini nobud etishdan iborat, deb hisoblaydi. Bunday dunyoqarashlar preadaptatsion (L. Keno va Ch. Devenpor), saltatsion (R. Goldshmidt), gibridogenez (Ya. Lotsi) kabi nazariyalarning ham asosini tashkil etadi.

Manbalar
Mutatsiya (maʼnolari)

Mutatsiya (yunoncha: mutatio — oʻzgarish, almashish):

 Mutatsiya (lotincha: mutare — “oʻzgarish, almashish”) organizmlar genetik moddasining asos juftlaridagi oʻzgarishdir.
 Mutatsiya (oʻzgarish) — organizm u yoki bu belgilarining oʻzgarishiga olib keluvchi genetik materialning toʻsatdan tabiiy yoki sunʼiy irsiy oʻzgarishi.
 balogʻatga yetgan oʻgʻil bolalar ovozining uzgarishi;
 oʻrta asr Yevropa musiqa nazariyasida olti tovushqator (geksaxord)dan boshqasiga oʻtish;
 orkestr ijrosi jarayonida cholgʻular almashuvi.

Manbalar
Mutlaq

Mutlaq, Absolyut (lot. absolutus — shak-shubhasiz, cheklanmagan, mutlaq) — shak-shubhasiz, shartsiz, hech qanday shart-sharoitlarga bogʻliq bulmagan, cheklanmagan, poyoniga yetgan, mukammal degan maʼ-nolarni bildiruvchi tushuncha (mas, M. haqiqat, M. monarxiya, M. chempion va boshqalar). Nisbiy tushunchasining teskarisi. M. tushunchasi koʻproq falsafada qullanadi. F. Shelling M. borliq deb cheklangan vokelikni, Gegel M. ruh deganda olamning abadiy oʻzgarmas birlamchi asosini, yaʼni oliy dunyoviy aqlni tushungan.

Manbalar
Mutlaq geologik yosh

Mutlaq geologik yosh - togʻ jinslarining yoshi, vaqtning mutlaq birligida ifodalanadi; mineral tarkibidagi radioaktiv elementlar (uran, toriy, kaliy, rubidiy va boshqalar)ning parchalanishini oʻrganish asosida aniqlanadi. Odatda mln. yillar bilan hisoblanadi. Yoshni aniqlash hozirgi vaqtdan oʻtmishga qarab olib boriladi. Aniq natija olish uchun tanlab olingan minerallar toza, aralashmalarsiz va nurashga uchramagan boʻlishi kerak.

Manbalar
Mutlaq namlik

Mutlaq namlik — havoning hajm birligidagi suv bugʻi miqdori. Birligi g/m3. Mutlaq namlik atmosferada 0,1 — 1,0 g/m3 dan (qishda materiklar ustida, shim. kengliklarda) 30 g/m3 gacha (ekvator zonasida) va undan koʻp boʻladi.

Yana q. 

 Nisbiy namlik

Manbalar
Mutlaq nol

Mutlaq nol — Selsiy shkalasi jadvali boʻyicha olingan nol temperaturadan 273,16° pastda yotgan nuqta; termodinamik temperatura shkalasida temperatura hisobining boshi. Odatda, suvning uchlama nuqtasi deb qabul qilingan Mutlaq nolda modda molekulalarining tartibsiz issiqlik harakati toʻxtaydi. Mutlaq nolga juda yaqin temperaturalarda geliydan boshqa hamma moddalar qattiq kristall holatda boʻladi. Geliy oʻta oquvchan, bir qator metal lar esa oʻta elektr oʻtkazuvchan boʻlib qoladi. Mutlaq nolda jism entropiyash nolga teng boʻladi, demak, issik/ihk sigʻimlari, issiklikdan kengayish koeffi-siyentlari kabi termodinamik miqdorlar ham nolga teng boʻladi. Hech qanday usul bilan Mutlaq nol temperaturaga amalda erishish mumkin emas.

Manbalar 

Fizik kattaliklar
Mutlaq ruh

Mutlaq ruh - Gegel falsafasidagi tushuncha. Ruh, taraqqiyotining mutlaq bilimga koʻtarilish bosqichlari orqali oʻtadigan oxirgi boʻgini (halqasi) tushuniladi. Ruh oʻz taraqqiyotida mutlaq yadai sanʼatda mushohada va hissiyot orqali, keyin dinda — siyosiy kechinmalar orqali anglaydi, pirovardida falsafada — oʻzini anglovchi tushuncha sifatidagi gʻoyani shakllantiradi. Faollashtirilgan Mutlaq ruh oʻz-oʻzidan rivojlanishiga qobiliyatli, ongli, erkin va cheksiz jarayon hisoblanadi.

Manbalar
Mutlaq temperatura

Mutlaq temperatura - mutlaq nol (—273,16°S) dan hisoblanadigan temperatura, Tmu11 bilan belgilanadi. Mutlaq temperatura tushunchasini U. Tomson (Kelvin) kiritgan; shusababli Mutlaq temperatura shkalasi Kelvin shkalasi yoki termodinamik temperatura shkalasi deb yuritiladi. Mutlaq temperatura Selsiy shkalasi t" bilan Tiugl =/"+273,16° tenglik vositasida bogʻlangan. Mutlaq temperatura shkalasi, odatda, K (Kelvin) bilan belgilanadi. Mutlaq temperaturani turli shkalalardan oʻlchash mumkin. Termodinamik va xalqaro temperatura shkalasi eng koʻp ishlatiladi (yana qarang Temperatura shkalasi).

Manbalar
Mutlaq qora jism

Mutlaq qora jism - har qanday temperaturada oʻziga tushayotgan barcha nurlanishlarni (toʻlqin uzunligidan qatʼi nazar) yuta oladigan jism; yutish krbiliyati birga teng. Mutlaq qora jismj. nurlatgan yorugʻlikning spektral tarkibi va energiyasi faqat shu jism temperaturasi bilan aniqlanadi, ammo uning kimyoviy tarkibiga bogʻliq boʻlmaydi. M.k, j. tabiatda mavjud emas, uni faqat sunʼiy yoʻl bilan hosil qilish mumkin. Buning uchun ichi kovak, no-shaffof jism biror aniqtragacha qizdiriladi. Teshik A dan jism kovagi S ga kirgan har qanday nur S ichki devordan koʻp marta kaytishi natijasida toʻliq yutiladi, orqaga qaytib chiqmaydi (rasmga q.). Yuqorida koʻrsatilgan tarzda biror temperaturagacha qizdirilgan jismning teshigidan chiqayotgan nurlanishni Mutlaq qora jismj.ning nurlanishi deyish mumkin. Mutlaq qora jismj. qonunlari jismlarning xossalarini aniqlashga imkon beradi va muhim ilmiy va amaliy ahami-yatga ega. Masalan, Mutlaq qora jismj.ning Plank nurlanish qonuni energiya kvantlari haqidagi gʻoyani ilgari surdi. Bu esa, oʻz navbatida, kvant mexanikaga asos soldi.

Manbalar
Mutlaq gʻoya

Mutlaq gʻoya — Gegel falsafasida barcha mavjudotning birinchi asosini bildiruvchi tushuncha. Tabiat va ruh M.gʻ. mavjudligining turli shakllari sifatida qaraladi. M.gʻ. oʻz taraqqiyotida 3 bosqichni — subyektiv ruh, obyektiv ruh va mutlaq ruh bosqichlarini bosib oʻtadi.

Manbalar
Mutlaq haqiqat

Mutlaq haqiqat - q. Haqiqat.

Manbalar
Mutlaq huquq

Mutlaq huquq — intellektual mulk obʼyektiga nisbatan uning egasiga tegishli boʻlgan mulkiy huquqlar majmui. Mutlaq huquq egasi intellektual mulk obʼyektidan oʻz xohishiga koʻra har qanday shaklda va har qanday usulda mutlaq qonuniy foydalanishga haqli. Ushbu obʼyektdan boshqa shaxslarning foydalanishiga huquq egasining roziligi bilan yoʻl qoʻyiladi. Mutlaq huquq egasi bu huquqni boshqa shaxsga toʻliq yoki qisman oʻtkazishga, intellektual mulk obʼyektidan boshqa shaxsning foydalanishiga ruxsat berishga va qonun doirasida uni boshqacha tarzda tasarruf etishga haqli. Mutlaq huquq sanoat mulki obʼyektlari, seleksiya yutuqlari boʻyicha patent orqali tovar belgilariga, xizmat koʻrsatish belgilari boʻyicha guvoh-noma orqali, firma nomiga nisbatan dalolatnoma orqali rasmiylashtiriladi. Mualliflik va turdosh huquq obʼyektlari, kompyuter dasturlariga nisbatan esa Mutlaq huquqlar muallifga (ish beruvchiga yoxud buyurtmachiga) asar yaratilishi fakti asosida tegishli boʻladi. Mutlaq huquqlarning amal qilish muddati qonunlarda belgilab qoʻyiladi (mas, ixtiroga nisbatan patent 20 yil, badiiy asarga nisbatan muallifning butun hayoti va uning vafotidan keyin 50 yil davomida amal qiladi va h.k.). Mutlaq huquq universal vorislik (mas, meros tartibida) yoki shartnoma asosida boshqa shaxslarga oʻtkazilishi mumkin. Mutlaq huquq bilan bogʻliq masalalar Oʻzbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1034—1040moddalarida belgilab qoʻyilgan.

Omon Oqyulov.

Manbalar
Mutlaqlik va nisbiylik

Mutlaqlik va nisbiylik - falsafiy tushunchalar. Mutlaklik mutlaq tushunchasiga tegishlidir. Nisbiylik mutlaqlikning aksi. Barcha narsa va hodisalar, ular haqidagi bilimlar vaqtga, shart-sharoitga bogʻliq, vaqt oʻtishi, shart-sharoitlar oʻzgarishi bilan narsa va hodisalar, ular haqidagi bilimlar ham oʻzgaradi. Nisbiylik har qanday bilimning vaqtga, shartsharoitga bogʻliqligini, u qotib qolgan, oʻzgarmas emasligini anglatadi. Ammo nisbiylikni mutlaqlashtirish mumkin emas. U relyativizmta olib boradi. M. va n. obyektiv jarayonning bir-biriga bogʻliq boʻlgan ikki tomoni boʻlib, ularni qarama-qarshi qoʻyish ham mumkin emas.

Manbalar
Mutrib Xonaharobiy

Mutrib xonaharobiy (taxallusi; asl ismi Muhammad Hasan Hoji Tabib oʻgʻli), (1865-Xiva-1925) -shoir. Xivadagi Muhommad Aminxon madrasasiyaa tahsil olgan. Maqomchibastakor sifatida ham mashhur boʻlgan (Mutrib—sozanda, taxallusi shundan). M.X.ning serqirra iqtidorini yuqori baholagan Feruz uni saroyga jalb etib, devonbegilik vazifasiga tayinlagan. Bu yillarda M.X. yozgan gʻazal va muhammaslar koʻplab bayozmajmualardan oʻrin olgan, jumladan, Tabibiy tuzgan ikkala tazkirada shoir asarlaridan koʻplab namunalar uchraydi. M.X. 20-asrning 20-yillarida saroy tugatilgach, Xorazmda paydo boʻlgan mahalliy mat-buotda faol ishtirok etadi, "Xorazm xabarlari", "Inqilob quyoshi" gaz.larida adabiy xodim lavozimida xizmat qiladi. Ilk sheʼrlarini 1890-yilda yoza boshlagan. Uning bayoz, devon va majmu-alar orqali 14 ming misraga yaqin gʻazal, muhammas, musaddas, qasidalardan iborat adabiy merosi yetib kelgan.

M.X. qoldirgan ijodiy meros asosini ishq-muhabbat mavzuida bitilgan gʻazal, murabba, masnaviy, muhammas, musaddas va ruboiylar tashkil etadi. Uning xon va shoir Feruz shaʼniga bagʻishlangan qasidalari ham mavjud. M.X.ning ilmmaʼrifatga daʼvat, hurriyat mavzularida yozilgan sheʼrlari mahalliy matbuot sahifalarida, shuningdek, Xivada 1924-yilda nashr etilgan "Yugʻurmiya" toʻplamida chop etilgan. Bu turkum sheʼrlarida ("Koʻrung emdi xaloyiqqa...", "Bilinglar, ey xaloyiq", "Koʻngluma bir turfa soʻz keldi ravon" va boshqalar) targʻibiytashviqiy ruh, xitob, daʼvat ohanglari hukmronlik qiladi.

M.X. merosining asosiy qismi 1909-yilda Muhammad Sharif ibn Muhammad Yoqub — Harrot tartib bergan devon (300 sahifa)da jamlangan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida 2 kichik devoni (inv. №903, 906) saqlanadi. Laffasiynint Feruz davridagi xorazmlik ijodkorlarga bagʻishlangan tazkirasida M.X.ning "Shoh Komron" sheʼriy asari borligi xaqida maʼlumot berilgan.

Abdurashid Abdugʻafurov.

Manbalar 

    

Shoirlar