MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Antitsiklon

Antitsiklon (yun. anti… va si-klon) — atmosferada yuz beradigan hodisa; havo oqimlari harakatidan hosil boʻladigan juda katta atmosfera girdobi. Shimoliy yarim sharda soat mili yoʻnalishida, Janubiy yarim sharda esa unga qarama-qarshi harakatlanadi. A. markazida havo bosimi maksimal boʻlib, chetlariga tomon asta-sekin pa-sayib boradi. A.ning diametri 3 — 5 ming km gacha, harakat tezligi 30 — 40 km/soatga yetishi mumkin. Oʻrta Osiyoda-gi A.lar Yer yuzining boshqa hududlariga qaraganda tezroq: yozda soatiga 50 km gacha, qishda esa 60 — 65 km harakatlanadi. A. doirasida havo yuqoridan pastga qarab siljiydi. A. egallagan maydonda havoning pastga tushishi va isishi tu-fayli erkin atmosferada harorat asta-sekin koʻgariladi va natijada ob-havo koʻpincha ochiq yoki kam bulutli boʻladi. Qishda va kechasi yer yuzasida havoning sovushi natijasida A.ning pastki qatlamida inversiyalar, bulutlar va tu-manlar vujudga kelishi mumkin. A.ning Oʻrta Osiyo hududi orqali uti-560shi sovuq havo massasi bostirib kelishining oxirgi davriga toʻgʻri keladi. A. kam bulutli ob-havoni vujudga keltiradi. Sibir A.i janubi-gʻarbiy qismining Oʻrta Osiyo hududiga tarqalishi ochiq havoga sababchi boʻladi. Tohir Muxtorov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antlar

Antlar — slavyan qabilalari ittifoqining 6 — 7-asr boshida Vizan-tiya va got tarixchilari asarlaridagi qadimgi nomi. „Ant“ soʻzi birinchi marta 3-asrga oid Kerch hujjatlarida tilga olinadi. A. Dnestr va Dnepr daryolari oraligʻida yashagan. 4 — 6-asrlarda A.da chorvachilik, dehqonchilik va hunarmandchilik (kulolchilik, zargarlik, toʻqimachilik va temirchilik) ancha rivojlangan; hunarmandchilik mahsulotlari, asosan, ichki va tashqi savdo uchun tayyorlangan. Aning qadimgi madaniyati fanda „Chernyaxov-skaya madaniyati“ nomi bilan yuritiladi. Ijtimoiy tuzumi — harbiy demokra-tiya. Gotlar, Vizantiya va avarlarga qarshi urush olib borganlar. A. Rim imperiyasi bilan savdo-sotiq qilgan. Arxeologik qazilmalarda Rimda yasalgan kumush tan-galar, shisha, metall va sopol idishlar hamda zeb-ziynatlar uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antologiya

Antologiya (yun. anthos — gul va lego -teraman) — bir guruh mual-liflarning tanlab olingan asarlari (musiqiy, falsafiy, adabiy) toʻplami. A. qadim zamonlarda Sharq va Yunoni-stonda maʼlum boʻlgan. Antalogiyaga kiritilgan asarlar biror shoir yoki xalqning badiiy ijodi haqida maʼlumot beradi, uning gʻoyaviy-badiiy qimmatini koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mark Antoniy

Antoniy Mark (Marcus Antonius) (miloddan avvalgi 83 – 30) – Rim siyosiy arbo-bi va sarkardasi. A. 58 yilda Falastin va Misrga qarshi yurishda shuhrat qozondi. 54 yilda Sezar bilan birga Galliya urushida ishtirok etdi. Respublikachilar tor-mor qilingandan keyin (42) A. sharqiy viloyatlarga hokim qilib tayinlandi. U yerda Misr malikasi Kleopatraga uylandi. Sharqdagi koʻpgina yerlarni egallab, Kleopatraning bolalariga hamma vilo-yatlarni taqsimlab berdi. A.ning bu ishlaridan norozi boʻlgan senat unga qarshi urush e’lon qildi. 30 yilda Aksiy burni yonida boʻlgan jangda u Oktavian Avgustdan yengildi. Misrga qochib, u yerda oʻzini oʻldirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antonimlar

Antonimlar (anti … va yun. onoma — ism, nom) — zid maʼnoli til birliklari. 3 turi mavjud: 1) leksik A. (baland — past, uzun — qisqa); 2) affik-A. (suvli — suvsiz); 3) sintaktik A. (yuz - bashara).

Antonimlar (zid maʼnoli soʻzlar) — grekcha anti — „zid“, „qarama-qarshi“ onoma yoki onyma — „nom“ degani boʻlib, qarama-qarshi tushunchalarni ifodalaydigan soʻzlar, yaʼni maʼnosi bir-biriga zid boʻlgan soʻzlar antonim deyiladi.

Antonimik juft hosil boʻlishi uchun ikkita mustaqil tushuncha maʼno jihatdan oʻzaro qarama-qarshi boʻlishi kerak. Feʼllardagi boʻlishli-boʻlishsizlik xususiyati antonimlikni vujudga keltirmaydi. Antonimlar baʼzan juft holda qoʻllanib maʼno kengaytiradi yoki maʼno ifodalaydi: tunu kun (har doim). Koʻp maʼnoli soʻz oʻzining har bir maʼnosi bilan ayrim soʻzlarga sinonim boʻlishi mumkin: xafa soʻzi bir oʻrinda xursand soʻziga antonim boʻladi, yoki qattiq yer — yumshoq yer; baxil (xasis) odam — saxiy odam.

Bundan tashqari unga sinonim boʻlgan shod, xushvaqt kabi soʻzlarga antonim boʻla oladi. Demak, bir soʻz sinonimik qatorni tashkil etuvchi soʻzlarning har biri bilan atnonim boʻla oladi: baxil — yumshoq, saxiy; tez — sekin, ogʻir; chiroyli — xunuk, badbashara, badburush. Antonimik juftlar koʻchma maʼno ifodalashi mumkin: tunu kun (ravishga koʻchgan), achchiq-chuchuk (otga koʻchgan).

Antonim badiiy nutqda qoʻllanib tazod yaratish uchun xizmat qiladi: yaxshining ehsoniga yomonning boshi ogʻrir. Antonimlarni kel — kelma, bor — borma kabi birliklardan farqlamoq kerak, bu birliklar feʼlning boʻlishli va boʻlishsiz shaklidir. Antonimlar faqat bir xil soʻz turkumlari doirasida kuzatiladi yaxshilik — yomonlik (ot), uzun — qisqa (sifat), koʻp — oz (ravish), keldi — ketdi (feʼl). Nutqimizda lugʻaviy antonimlardan foydalanish fikrimizni taʼsirli ifodalashda katta ahamiyatga ega. Ayniqsa, badiiy adabiyotda zid maʼnoli soʻzlarni bir-biriga zidlash asosida badiiy sanʼat hosil qilinadi. Bunday sanʼatga tazod sanʼati deyiladi.

Yana qarang 
 Sinonimlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Axborot resurslari 
   oʻzbek tili haqida
Antonin devori

Antonin devori — Rim impera-tori Antonin Piy (138 — 161) Brita-niyada urush olib borib, Adrian devori shimolidagi yerlarni bosib olgandan key-in yangi chegara boʻylab qurdirgan devor. Antonin devorining uz. 80 — 100 km. Antonin devorining tashqi tomoni buylab harbiy yul utkazilgan, bu yoʻllar chetiga chuqur xandaqlar qazilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antoninlar

Antoninlar — Rim imperatorlari sulolasi (96 — 192); sulolaning asoschisi imperator Nerva (96 — 98). Nerva, Trayan, Adrian, Antonin Piy, Mark Avreliy (Lutsiy Ver bilan birgalikda) va Kommodlar Antoninlar sulolasidan. Antoninlar hukmronligida Italiya tushkunlikka uchradi. Bu davrda qulchilik tanazzulga uchrab, kolonlar mehnatidan keng foy-dalanildi. Pastki tabaqalarning behad ekspluatatsiya qilinishi viloyatlarda norozilik harakatlarining avj olishiga sabab buladi. Shulardan eng yirigi Bar-Koxba, Bukollar harakatlari edi. Antoninlar davrida imperiya chegarasiga varvarlar bostirib kira boshladi. Kommod hukmronligi davridan boshlab Antoninlar imperiyasi inqirozga uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oleg Antonov

Oleg Konstantinovich Antonov (1906.25.1, Moskva viloyati — 1984) — rus aviakonstruktori, akademik (1961) va Ukraina Fanlar Akademiyasi akademik (1967). Dastlab planyor zavodida bosh konstruktor boʻlib ishlagan, keyinchalik Tajriba-konstruktorlik byurosini boshqargan, samolyotsozlik boʻyicha bosh konstruktorlik qilgan. A. samolyotlar va planyorlarning 60 dan ortiq turini, shu jumladan porshenli samolyotlar (An-2 va An-14), turbovint-li transport samolyotlari (An-8, An-561YUA, An-12, An-22 — „Antey“, An-124 — „Ruslan“ va boshqalar), yerda deyarli yugurmay parvoz qiladigan va qoʻna oladigan sa-molyot An-72 ni yaratgan. A. ilmiy-kon-struktorlik faoliyatini aviatsiya boʻyicha muhandis kadrlar tayyorlash bilan qoʻshib olib borgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antotsianinlar

Antotsianinlar — kislorodli rangdor geterotsiklik birikmalar (an-totsianidinlar)ning glikozidlari. A. oʻsimliklar tanasi, guli va mevasiga har xil rang berib turadi. Oʻsimlik rangi faqat A.ga emas, balki oʻsimlik hujay-ralaridagi suyuklik miqdoriga hamda A.ning qanday metall bilan birikkanli-giga ham bogʻliq. Masalan, A.ning temir bilan hosil qilgan birikmasi qizil, molib-den bilan koʻk va pushti, nikel yoki mis bilan esa oq boʻladi. A. kislotalar bilan qoʻshib qaynatilganda (yoki fermentlar taʼsiri-da) shakarga va antotsianidinlarga ajra-ladi. A.ning shakar qismi, koʻpincha, glyu-koza, ramnoza, galaktoza boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antraknozlar

Antraknozlar (yun. anthrax — kumir, nosos — kasallik) — oʻsimliklarning poya, barg va mevalarida Gloeosporium, Colletotrichum va Kabatilla urugʻlariga mansub parazit zamburugʻlar qoʻzgʻatadigan kasallik. Antraknozlar  kasalligi aso-san donli, mevali, poliz ekinlari (beda, noʻxat, behi, olma, tok, anjir, yongʻoq, qovun, tarvuz, uzum, smorodina, malina, bodom, zigir), sitrus oʻsimliklari, choy va boshqalarlarda uch-raydi. Oʻsimlikning barg, meva, novda, ildiz qismlarini zarar-laydi. Barg va tugunchalar toʻkilib keta-di, meva sifati keskin pasayadi. Antraknozlar bilan kasallangan bargda qoramtir hoshiyali toʻgarak qoʻngʻir dogʻlar paydo boʻladi, novda va mevada paydo boʻlgan dogʻ usti botiq, pushtisimon gʻubor bilan qoplanadi, keyinchalik yoriladi, yara hosil qiladi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisi yozda konidiya holida rivojlanadi, sporalari zarar-langan urugʻlik, oʻsimlik qoldiqlari orqali yuqadi, suv yoki hasharotlar, kamdan-kam shamol orqali tarqaladi. Yoz namgarchilik kelgan yillarda Antraknozlar avj oladi. Bu zamburugʻ sporalari nam havoda va harorat 20 — 24° boʻlganda yaxshi rivoj-lanadi, harorat 28 — 30° ga yetganda ri-vojlanishi susayadi. Antraknozlar kasalligi poliz ekinlaridan qovun va tarvuz uchun juda xavfli. Antraknozlar bilan kasallangan poliz ekinlarining yosh nihollari, barglari, poya va mevalari zararlanadi, don-dukkakli ekinlarning ildiz boʻgʻzi, urugʻpallasi va yer ustki qismlari zararlanadi. Toklarda uchraydigan Antraknozlar  ham xalq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Tok barglari, meva va poyalari zararlanadi. Barglarda yi-rik jigarrang, mevasida qoʻngʻir doglar paydo boʻladi. Toklardagi Antraknozlar kasalligi koʻproq Oʻrta Osiyo va Zakavkaze respu-blikalarida tarqalgan. Gʻoʻza antrakno-zi Yevropa, Osiyo, Afrika, Markaziy va Janubiy Amerika, Avstraliya va Okeaniyada uchraydi. Oʻzbekistonda uchramaydi va ka-rantin ob’ekti hisoblanadi. Kurash choralari: kasallikka chi-damli navlarni ekish, daraxt va buta oʻsimliklarning zararlangan shoxlarini kesish va yoqish; sogʻlom va dorilangan urugʻlikni ekish; oʻsimliklarga kasallik avjiga qarab bordo suyukligi yoki ruxsat etilgan fungitsidlarni sepish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antrakt

Antrakt (frans. entr’acte — harakat oʻrtasi) — 1) spektaklda par-dalar, konsert va sirk tomoshalarida boʻlimlar orasidagi tanaffus; 2) opera, balet, dramatik spektaklning biron-bir pardasi (1-sidan tashqari) boshla-nishi oldidan chalinadigan musiqali 562muqaddima.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antranil kislota

Antranil kislota -o-aminobenzoy kislota, rangsiz kri-stall. Mol. m. 137,14. Suyuqlanish temperaturasi 145°. Issiq xloroform, etanol va piri-dinda yaxshi eriydi. Haydalganda kar-boksil guruhini yoʻqotib anilinga ayla-nadi. Eritmalari shirin boʻlib, koʻk flu-oressensiyalanish xususiyatiga ega. Antranil kislota ftalimidning ishqoriy eritmasiga na-triy gipobromit yoki natriy gipoxlorit taʼsir ettirib olinadi. Sirka kislota eritmasida Antranil kislota kadmiy, kobalt, mis, nikel, rux, molibden, qoʻrgʻoshin va si-mob bilan ichki kompleks (kam eruvchan) bi-rikmalar hosil qiladi. Uning bu xusu-siyatidan mazkur elementlar miqdorini aniqlashda foydalaniladi. Antranil kislota turli azoboʻyoklar olish uchun asosiy xom ashyo-dir. Uning metil efiri atir-upa ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kislotalar
Antraxinon

Antraxinon (yun. anthrax — koʻmir va hina — kechua xindulari tilida — xinon daraxti poʻstlogʻi), S14N8O2 — aromatik keton; mol.m. 208,20, sargish kristall; suyuqlanish temperaturasi 287°, kay-nash temperaturasi 377°. Anilin, nitrobenzol va issiq toluolda eriydi. A. antratsenni oksidlab yoki ftal kislota angidridiga alyuminiy xlorid katalizatorligida benzol taʼsir ettirib olinadi. U turli reaksiyalarga kirisha oladi, lekin oʻrin almashish reaksiyalariga juda qiyin kirishadi. A. turli oksidlovchilar taʼsirida ishqoriy muhitda alizaringa ay-lanadi. A.da karbonil guruhlar borligi tufayli uning xossalari ketonlar va xi-nonlarning xossalariga oʻxshaydi. A. an-traxinon boʻyoqlar olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antraxinon boʻyoqlar

Antraxinon boʻyoqlar — an-traxinon yoki uning hosilasidan olin-gan politsiklik boʻyoqlar. Antraxinon boʻyoqlar kimyoviy barqarorligi, rangining yorqinligi va yorugʻlikka nisbatan mustahkam boʻlganligi tufayli keng tarqalgan. Ular jun, ipak, sunʼiy tolalar (kapron, nay-lon) poliefir tolalar va boshqa ni boʻyashda, shuningdek poligrafiya va lok-boʻyoq sano-atida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antratsen

Antratsen, — kondensirlangan uchta benzol yadrosidan iborat aromatik uglevodorod. Mol. m. 178,24. Rangsiz kristall, eritma va suyuqlikda saqlanib qoluvchi binafsha rangda fluoressensi-yalanadi (tovlanadi). Suyuqlanish temperaturasi 216°, qaynash temperaturasi 342°. A. toshkoʻmir smolasi tarkibida 0,3 — 0,5% boʻladi va shu smolani haydash jarayonida 270 — 360°da ajralib chiqadigan antratsen moyidan olinadi. A. birinchi marta 1832-yilda toshkoʻmir smolasi tarkibida topil-gan. A. oksidlansa antraxinon boʻyoqlar olish uchun ishlatiladigan muhim oraliq mahsulot — antraxinon hosil boʻladi. Aromatik uglevodorodlarga xos reaksi-yalarga kirishadi: galogenlash, nitrola-nish, sulfidlanish va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antratsen moyi

Antratsen moyi — toshkoʻmir smolasining 270 — 360°da qaynaydigan fraksiyasi, suvdan ogʻir, yashil suyuqlik. Uning 20 — 30% ni antratsen tashkil etadi. Antratsen moyida sintetik boʻyoqlar olish uchun kerakli boʻlgan fenantren, fluo-ren, karbazol, akridin va boshqa moddalar ham uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antratsit

Antratsit (yun. anthrakitis — ku-mir turi) — kuchli metamorflashgan qazilma koʻmir. Toshkoʻmirlar jumlasiga kiradi. Qora, yaltiroq, baʼzan kulrang va sargʻish tusda tovlanadi. Mineralo-gik shkala boʻyicha qattiqligi 2,0 — 2,5, organik massa zichligi 1500 — 1700 kg/m3; organik massaning yonish issiqligi 33,9 — 34,8 Mj/kg (8100 — 8350 kkalGʻkg); analitik namligi 1 — 3%, yonuvchi massada 9% uchuvchan modda, 97 foizgacha ugle-rod, 3 foizgacha vodorod bor. Dunyodagi koʻmir zaxirasining 3 foizini tashkil etadi. Asosan Donbass (Ukraina), Kuz-bass (Rossiya) da, AQSH, Xitoyda qazib chiqariladi. A. oʻzidan elektr tokini yaxshi oʻtkazganligi uchun undan elektrodlar tayyorlanadi. A. asosan yuqori dara-jali yoqilgʻi sifatida metallurgiyada ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antre

Antre (frans. entree — kirish, sahnaga chiqish) — 1) Yevropada — oʻrta asrlarda maxsus kiyingan qahramonlarning 563musiqa, ashula va raqs joʻrligida ziyofat yoki bal kechalariga raqsga tushib kiri-shi; mehmonlarning tantanavor yurib zalga chiqishi; 2) 17 — 18-asrlarda raqs va pantomima vositasida balet qismini na-moyish qiluvchi bir yoki bir necha raqqos va raqqosalar guruhining chiqishi; 3) 19 — 20-asr baletida kengaytirilgan kirish qismi, raqqosa va raqqosning umumiy chiqishi. Bular maxsus intrada deb ata-luvchi musiqa asarlariga zamin boʻlgan; 4) sirkda ilgari: masharabozlarning manejda paydo boʻlishi; hrzir: masxa-raboz yoki qiziqchilarning soʻzlashish yoki pantomima orqali bir-biriga tu-shuntirish sahnasi. Oʻzbek masharaboz va qiziqchilari ijodida A.ga oʻxshash to-moshalar mavjud: Korfarmon bilan masxa-rabozlar dialogi („Qozi“, „Sartarosh“, „Shayton“, „Oʻlik sotdi“ va boshqalar). Zamona-viy oʻzbek sirkida A. Yusupov, G. Zastav-nikov, P. Borovikov, Papsik (P. Ulya-nov) va boshqa ijodida A. katta oʻrin tutgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antreprenyor

Antreprenyor (frans. entrepre-neur — tomoshaxona egasi) — xususiy to-moshaxona (teatr, sirk va boshqalar) egasi, ija-rachisi. Chet ellarda menejer, impressario, prodyuser deb ham yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antresol

Antresol (frans. entresol) — 1) yuqori va past qavat qilib ikkiga boʻlingan baland xonaning ustki qismi, yuqoridagi yarim qavati; 2) 18-asr oxiri va 19-asr birinchi yarmida qurilgan chorbogʻ va dangʻillama uy xonalaridagi max-sus yarim qavat; 3) joyni kengaytirish maqsadida magazinlar va xonadonlarda ship ostiga quriladigan tokcha, maxsus joy, boloxona.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropo...

Antropo… (yun. anthropos — odam) — odamga aloqador ekanlikni bildiruvchi yasama soʻz tarkibiy qismi (mas, antro-pologiya, antropometriya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropogen landshaft

Antropogen landshaft — shakllanishida insonning xoʻjalik fa-oliyati katta rol oʻynagan geografik landshaft. Yana qarang Madaniy landshaft, Geografik landshaft.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropogen omillar

Antropogen omillar, muhitning antropogen omillari — odam va uning xoʻjalik faoliyatining oʻsimlik, hayvon va boshqa tabiat komponentlariga taʼsiri bilan bogʻliq omillar guruhi. Odam tabiatga taʼsir koʻrsatib, uni oʻz ehtiyojlariga moslashtirib, Yerning beqiyos keng hududlarida fauna va florani oʻzgartiradi, bu esa oʻsimliklarning kamayishi, ayrim oʻsimlik va hayvon turlarining qirib yuborilishi, oʻsimliklar introduksiyasi va boshqalarga olib keladi. Odamning tabiatga bilvosita taʼsiri iqlimni, atmosfera va suv havzalarining fizik holati va kimyoviy tarkibini, yerning ustki qatlamini, tuproq strukturasi va boshqalarni oʻzgartirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Qoʻriqerlarni oʻzlashtirish, monokulturali (bir ekinli) agrotsenozlar barpo etish va boshqa tadbirlar tabiiy biotsenozlarnit oʻzgarishiga katta taʼsir koʻrsatadi. Atom sanoatining rivojlanishi, ayniqsa atom qurollarini sinash, suv, atmosfera va tuproqni ifloslantiruvchi sanoat chiqindilarining koʻpayib borishi muammolari muhim boʻlib bormoqda. Odam madaniy oʻsimliklar va uy hayvonlari uchun maʼlum darajada yangi sharoit yaratdi, ularning zotlarini yaxshiladi va mahsuldorligini oshirdi, ekinzorlarning hosildorligini juda koʻpaytirdi, lekin tabiat qonunlarini chuqur bilmasdan tabiiy muvozanatda buzilishlarga olib keladigan faoliyat kutilmagan salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Ekinlarni notoʻgʻri sugʻorish yerning shoʻrlanishi va eroziyaga olib keladi; yerni ortiqcha quritish oʻsimliklar qoplamini oʻzgartiradi. Hozirgi zamon fani va texnikasi insonning tabiatga keng miqyosda aralashishiga qulay sharoitlar yaratib berib, oʻz navbatida atrof muhitni muhofaza qilishni muhim muammoga aylantirdi. Antropogen omillar inson faoliyatining tabiatga taʼsiri natijasida yuzaga keladi

Adabiyotlar 
 Zikiryoyev, Abdukarim. OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000.
 Alibekov L., Qishloq xoʻjaligini ximiyalashtirish va atrof-muhit, Toshkent, 1986
 Egamberdiyev R., Ekologiya, Toshkent, 1993.
Antropogen eroziya

Antropogen eroziya (yun an-thropos — odam va genes — paydo boʻlish) — insonning ekologik muvozanatni bu-zadigan xoʻjalik faoliyati natijasida tuproq unumdor gorizontlarining yemi-rilishi. Antropogen eroziya natijasida tuproq unum-dorligini yoʻqotadi (yana qarang Tuproq ori-klashi, Tuproq eroziyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropogenez

Antropogenez (antropo … va … genez) — inson jismoniy qiyofasining shakllanishi, mehnat faoliyati, tili, shuningdek jamiyatning dastlabki rivojlanish jarayoni. A. haqidagi taʼlimot — antropologiya tarmogʻi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropologik tip

Antropologik tip — muayyan hududga mansub odamzodning tana tuzi-lishidagi irqiy turgʻun belgilarning tarixan shakllangan majmui. "Antropologik tip " termini bilan katta irklar ham, ularning boʻlimlari ham ifodalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropometriya

Antropometriya (antropo … va yun. metreo — oʻlchayman) — antropolo-giyaning tekshirish usullaridan biri. U odam organizmi aʼzolarining hamma belgilari (uzunligi, eni, qalinligi, shakli, rangi va hokazo) oʻzgarib turishini miqdoriy tomondan tavsiflab beradi. Olingan maʼlumotlar organizmning ayrim boʻlaklari (bosh, boʻyin, koʻkrak qafasi, qorin va chanoq qismlari, qoʻl va oyoqlar)ga taqqoslanib, oʻsishi yoki oʻzgarishi kuzatib boriladi. Uzunlik, kenglik va burchak belgilari A. asboblari (uchi doʻmboq sirkul, sirgʻanuvchi sir-kul, koordinatali sirkul, odam boʻyini oʻlchovchi antropometr, burchakni oʻlchovchi goniometr va jagʻni oʻlchovchi mandibulo-metr va hokazo) yordamida oʻlchanadi. Tana, ayniqsa bosh, yuz, burun, labning oʻlchash mumkin boʻlmaydigan belgilari — rang va shakllari maxsus ishlab chiqilgan shkala va etalonlarga qarab aniqlanadi. A. maʼlumotlaridan kriminalistikada jinoyatchilarni tavsiflash va aniqlashda ham foydalaniladi. Xo‘sh qalay

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antroponimika

Antroponimika (antropo … va yun. opuma — nom) — onomastikaning boʻlimi. Odamlar ismini, ularning tarqalganligi, kelib chiqishi, jamiyatda amalda qoʻllanishini va bundan tashqari antroponimik tizimlar tuzilishi hamda rivojlanishini oʻrganadi. Atoqli ot turlari, taxallus, laqab, nisba va shax-sni atashlikning turli usullari ham A. tadqiqot manbaidir. Mas, Sohibqiron Amir Temur Taragʻay Bahodir Koʻragoniy. Bunda faqat Temur shaxsning xos ismi, Amir — hukmdorlik darajasini an-glatadi, Sohibqiron — Temurga zamon-doshlari tomonidan berilgan sifat (asr, davr sohibi degan maʼnoni bildiradi), Taragʻay — otasining ismi (familiya hisoblanadi), Bahodir — otasining laqabi, Koʻragon — xonga kuyovlik nisbasi. Dunyodagi turli xalqlarda turlicha antroponimik tizim mavjud boʻlgan. Masalan, Qad. Rimda har bir erkak xos ismi oldidan keladigan nomga — avloddan av-lodga oʻtadigan urugʻ nomiga ega boʻlgan, bu urugʻning shajarasini tavsiflagan. Hozirgi Ispaniya va Portugaliyada bir kishi bir necha xos (katolik cherkovi roʻyxatidan olinadigan) ismga, otasi va onasining familiyasiga ega boʻlishi mumkin. Islan-diyada har bir kishi, bir necha xos ismga 566(cheklangan roʻyxatdan olingan) va fa-miliya oʻrnida otasining ismidan hosil boʻlgan nomga ega boʻladi. Xitoy, Koreya, Vetnamda kishi nomi bir boʻgʻinli fa-miliyadan (turli davrda ular 100 dan 400 gacha boʻlgan) va xos (odatda ikkita bir boʻgʻinli morfemadan tashkil topgan) ismga ega boʻladi, xos ismlar miqdori cheklanmaydi. A. tizimida kipokoristi-ka (erkalatib, kichrayti-rib atash — mas, Laziz(jon), Dilobar(xon), Homid(cha), Ahmad(cha) va hokazo) aloxida oʻrin tutadi. A. maʼlumotlari tilshunoslikning boshqa sohalari uchun, jamiyatshunoslik-da, xalqlar tarixini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Ernst Begmatov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antroponozalar

Antroponozalar (antropo … va yun. nosos — kasallik) — faqat odamga zarar yetkazadigan yuqumli kasalliklar. A.ga vabo, ich terlama, paratif, dizente-riya, poliomiyelit, difteriya, skarlatina, koʻkyoʻtal, qizamiq, gripp, terlama, bez-gak, saramas, soʻzak, zaxm, traxomavab. ki-radi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antroposofiya

Antroposofiya (antropo … va yun. sophia — donishmandlik) — xudo oʻrnida ilohiylashtirilgan odamga eʼtiqod qilishni targʻib etuvchi taʼlimot. 20-asr maʼnaviy hayotida paydo boʻlgan bu taʼlimotga nemis olimi R. Shteyner (1861 — 1925) asos soldi. Odamni ilohiylashtirgan A. uch olam: oliy — ruhiy, oʻrta — avstral (energiya), quyi — tabiiy (materiya) olam bor, deb qaraydi. 1913-yilda „Umumiy antroposofik ja-miyat“ deb atalgan tashkilot tuzilgan. Bu jamiyatning turli mamlakatlarda 47 mingdan ziyod aʼzosi boʻlgan. A. gʻoyalari soʻnggi paytlarda ped.da (Valdorf mak-tablari), sanʼatda (evritmiya), tibbiyotda (shu jumladan farmatsevtikada), qishloq xoʻjaligida namoyon boʻla boshladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antropoxoriya

Antropoxoriya (antropo … va yun. choreo — tarqalish) — baʼzi oʻsimlik mevalari yoki urugʻlarining bir joydan ikkinchi joyga, hatto bir qitʼadan ikkinchi qitʼaga odam vosita-sida tarqalishi. Bunday tarqalish ta-sodifiy (kiyimga yoki ketmon, belkurak kabi mehnat qurollariga ilashib) yoxud ongli ravishda (oʻsimlikni boshqa joyda oʻstirish maqsadida) boʻladi. Bangi-devona, igir kabi oʻsimliklar Osiyodan Yevropaga, kaktus Shimoliy Amerikadan Av-straliyaga, apelsin Xitoydan boshqa mamlakatlarga, kartoshka Janubiy Amerikadan Yevropaga va u orqali Oʻrta Osiyoga, jumladan, Oʻzbekistonga ham tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil