MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Butash

Butash — daraxt va butalarning ortiqcha shox va novdalarini qisman yoki butunlay olib tashlash. Bogdorchilik, oʻrmonchilik va manzarali bogʻdorchilikdagi eng muhim agrotexnika tadbirlaridan biri. B. koʻchatlarga, bogʻ va oʻrmonlardagi daraxtlarga shakl berish, shuningdek daraxtning kasallangan, keksaygan, singan va ortikcha novdalarini olib tashlash, karigan daraxtlarni yoshartirish maqsadida oʻtkaziladi. Manzarali daraxtlar va butalar yaxshi, chiroyli koʻrinishi uchun butab va shoxshabbasi uchlari qaychilab turiladi. B. meva daraxtlariga taʼsir koʻrsatishning eng faol agrotexnik usullaridan biri boʻlib, meva daraxtlari hosildorligini uch baravarga oshiradi, mevalarni 20% gacha yiriklashtiradi, mevasi rangdor va shirador boʻlib, taʼmi yaxshilanadi, daraxt uzoq muddat yashaydi.

Meva daraxtlarini B.da shoxlarni siyraklatish, qisqartirish va novdalarni chilpish usullari qoʻllaniladi. Siyraklatishda birinchi navbatda qurigan, chalkash, kasallangan va zararlangan, nimjon, qalinlashtiruvchi shoxlar kesib tashlanadi. Siyraklatish natijasida yangi meva shoxlari hosil boʻladi, daraxt issiklik va yorugʻlikdan yaxshiroq foydalanadi, uning boʻyiga va eniga oʻsishi yaxshilanadi. Novdashoxlarni qisqartirishda uzun novdalarning oʻsish kuchiga qarab 1/2 yoki 1/3 qismi olib tashlanadi. Daraxtlar koʻchirib oʻtqazilayotganda ham shoxnovdalar qisqartiriladi. Meva daraxtlarida oʻsuv davrida novdalarni chilpish oʻsish kuchi va biologik xususiyatiga qarab may — iyun oylarida bajariladi (bunday B. yashil B. deyiladi), natijada novda boʻyiga oʻsishdan toʻxtaydi, novdada qoʻltiq kurtaklar shakllanadi va yangi novdalar paydo boʻladi. Oʻzbekiston sharoitida daraxtlar, asosan, kuz — qishda va qish — bahorda, manzarali buta, daraxtlar yoz davomida butaladi. Daraxt B.da shox (butoq) kesadigan qaychi, bogʻ pichogʻi, tok qaychi, yoysimon arra va bogʻ dastarrasi kabi maxsus asboblardan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Adolf Butenandt

Adolf Butenandt (1903.24.3, Bremerxafen-Leo — 1995.18.1, Munhen) — nemis kimyogari va biokimyogari. Myunxen universitetining professor (1956—72), Max Plank jamiyati krshidagi biokimyo instituti direktori (1936—66). Asosiy ishlari jinsiy gormonlarni oʻrganishga bagʻishlangan. Esteron (1929), androsteron (1931), steron (1939) kabi jinsiy gormonlarni aniqlagan va ularni kimyoviy usulda sintez qilish usulini ishlab chiqqan. Ipak qurtidan bombikol feramonini ajratib olib, kimyoviy tarkibini aniqlagan (1961). Nobel mukofoti laureati (1939)

Manbalar 

 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
24-martda tugʻilganlar
18-yanvarda vafot etganlar
1995-yilda vafot etganlar
Butenev missiyasi

Butenev missiyasi — Buxoroga yuborilgan chor hukumati josuslik missiyasi (1841—42). Uning asosiy vazifasi Afgʻoniston va Eron orqali Turkistonga kirishga intilayotgan Angliyaga toʻsqinlik qilish, Buxoro xonligida Rossiyan ing iqtisodiy va siyosiy taʼsirini mustahkamlash, Buxoro tuprogining geologik tuzilishini oʻrganish va yer osti boyliklarini tekshirish, Buxoro xonligi bilan Rossiya oʻrtasida savdo va elchilik munosabatlarini mustahkamlovchi shartnoma tuzish, savdo-sotiqqa oid maʼlumotlar toʻplash, Buxoro va unga qoʻshni mamlakatlar toʻgrisida maʼlumot yigʻish kabilardan iborat edi. Butenev missiyasi tarkibida K. F. Butenev (elchi), F. Bogoslovskiy (togʻ injeneri), N. V. Xanikov (geograf), A. Leman (naturalist), Ya. Yakovlev (topograf), Plotnikov (sharqshunos), Chalpanov va Petrov (togʻ texniklari), K. Kozlov va Lepeshkov (oltin yuvuvchi mutaxassislar), Aitov (tarjimon) hamda oʻnta kazak boʻlgan. Butenev missiyasi 1841-yil 15-mayda Orenburgdan chiqib, 1841-yil 5 avgustda Buxoroga yetib keldi. Butenev missiyasi Zarafshon vodiysida koʻpgina geologik tekshirishlar olib bordi. Natijada yuqori Zarafshonda yer osti boyliklaridan: temir, mis, koʻmir, qoʻrgʻoshin, grafit, feruza va hatto oltin, kumush borligi aniqlandi. Ammo Butenev missiyasi ning Buxoro xoni bilan savdo va diplomatik shartnoma tuzish yuzasidan olib borgan muzokaralari uncha natija bermadi. Shunga karamay, Butenev missiyasi aʼzolari Buxoro toʻgʻrisida juda boy geografik, etnografik, tabiiy va tarixiy maʼlumot toʻpladilar. Topograf Ya. Yakovlev missiya bosib oʻtgan marshrutlar tarhini chizgan va Buxoro xonligining haritasini tuzgan. 1843-yilda N. V. Xanikovning "Buxoro xonligi tavsifi" kitobi bosilib chiqdi. K. F. Butenevning "Buxoro mineral boyliklari", "Buxorodagi poʻlat toblash usuli haqida mulohazalar", "Buxorodagi rus konchilik zavodlari mahsulotini sotishni rivojlantirish toʻgʻrisida" (1842) nomli ilmiy maqolalari hamda A. Lemanning nemis tilida 1841—42 yillarda Orenburgdan Buxoro va Samarqandga sayohati haqida asari bosilib chikdi.

4<E.: Solovyev M. M., Ekspeditsiya v Buharu v 1841—42gg., SPb, 1936;Muhammadjonov A. R., Neʼmatov T. N., Buxoro va Xivaning Rossiya bilan munosabatlari tarixiga doyr baʼzi manbalar, T., 1957.

Xondamir Gʻulomov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buten

Butenlar, butilenlar — toʻyinmagan uglevodorodlar, umumiy formulasi C4H8. Molar massasi 56,11, rangsiz gaz. Uchta izomeri maʼlum: normal buten-1 (α-butilen) CH2=CH—CH2—CH3; normal buten-2 (β-butilen, psevdobutilen) CH3CH=CHCH3 va izobuten (izobutilen) (CH3)2C=CH2. Normal buten-2 ning trans va sis shakllari mavjud. Buten alkenlarning xossalarini namoyon qiladi. Buten suvda yomon, koʻpgina organik erituvchilarda yaxshi eriydi; sanoatda neftni qayta ishlash mahsulotlaridan hamda butil spirtni katalizator ishtirokida degidratlab olinadi. Butendan butadiyen, butil kauchuk (oppanol), surkov moylari, suyuq yonilgʻi va boshqa mahsulotlar olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Toʻyinmagan uglevodorodlar
Abdulaziz Buteflika

Buteflika Abdulaziz (1937, Marokash, Ujda shahri) – Jazoir prezidenti. 1956-yildan Jazoir milliy ozodlik armiyasi safida. 1962–63 yillarda Jazoir yoshlar va sport, 1963–78 yillarda Tashki ishlar vaziri. 1965-yilda Jazoir Inqilobiy kengash aʼzosi. 1981 – 89 yillarda chet elda yashagan. 1989-yildan Milliy ozodlik jabhasi partiyasi MK aʼzosi. 1999-2019-yillarda Jazoir Xalq Demokratik Respublikasi prezidenti.

Manbalar
Butil spirtlar

Butil spirtlar, butanollar, C4H9-OH— bir atomli spirtlar. Mol. m. 74,12. Rangsiz suyuqlik, oʻziga xos hidi bor. Toʻrtta izomeri maʼlum: birlamchi (butanol1) CH3CH2CH2CH2OH, ikkilamchi (butanol2) CH3CH2CHOHCH3, izobutil (2metilpropanol1) (CH3)2 CHCH2OH, uchlamchi (uchmetilkarbinol) (CH3)3COH. Butanol1 bilan butanol2 da uglerod atomlarining tarmoqlanmagan zanjirlari bor. Izobutil Butil spirtlar da asimmetrik uglerod atomi boʻlganligi sababli uch shaklda mavjud: ulardan ikkitasi optik faol, uchinchisi ratsemik (inaktiv) shakldir. Butil spirtlar etil spirt va efir bilan yaxshi aralashadi, spirtlarga xos hamma reaksiyalarga kirishadi, uglevodlarni bijgʻitish yoʻli bilan, shuningdek sintetik usulda olinadi. Loklar, sellyuloza, smolalar ishlab chiqarishda erituvchi sifatida, yuvish vositalarini sintez qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butilatsetat

Butilatsetat — sirka kislotaning butil efiri, efir hidi keladigan rangsiz suyuklik. 4 ta izomeri maʼlum; ulardan normal butilatsetat CH3COO(CH2)3CH3, bilan izobutilatsetat CH3COOCH2CH(CH3)2 koʻproq tarqalgan. Qaynash temperaturasi 126,1’ (normal butilatsetat) va 118° (izobutilatsetat). Zichligi 881 kg/m3 (normal butilatsetat), 858 kg/m3 (izobutilatsetat). Butilatsetat murakkab efirlarning barcha xossalarini namoyon qiladi. Butilatsetat suvda oz, organik erituvchilarda esa yaxshi eriydi. Butilatsetat butil spirt bilan sirka kislotani sulfat kislota ishtirokida qizdirish yoʻli bilan olinadi. Butilatsetat bugʻining havo bilan aralashmasi portlaydi. Butilatsetat sanoatda nitro, etil va atsetilsellyuloza, lokboʻyoq, oʻsimlik moyi, kauchuklar uchun erituvchi sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butilka burunlar

Butilka burunlar (Hypereodon) — kitlar urugʻi. Uzunligi 9,4 m gacha. Tanasi toʻq kulrang, qorin tomoni oqish tusli. Peshonasida yogʻ moddasidan hosil boʻlgan qiya boʻrtigʻi bor. Tishlari konussimon, 2 juft, pastki jagʻlarida joylashgan. 2 turi maʼlum. Doʻng peshona Butilka burunlar (N. ampullatus) Atlantika okeanining shim. qismida uchraydi, Oq, Barens va Boltiq dengizlariga ham kiradi. Hozir deyarli qirilib ketganligi sababli Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan. Yassi peshona Butilka burunlar (N. planifrons) uz. 7,5 m gacha, Janubiy yarim sharda uchraydi. Butilka burunlar boshoyokli mollyuskalar bilan oziqlanadi, ancha chuqur va uzok, (baʼzan 1 soatdan koʻproq) shoʻngʻiydi. Ochiq dengizda ovlash man qilingan (1978-yildan) (rasm Kitsimonlar maqolasida beriladi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butil-kauchuk

Butil-kauchuk - izobutilen bilan oz miqdordagi (1—5%) izoprenni sopolimerizatsiyalab olingan sintetik kauchuk. B. metilxlorid yoki etilxlorid eritmasida monomerlarning kation sopolimerizatsiyasi orqali olinadi. B. och sariq rangli modda boʻlib, spirt, efir, keton, dixloretan, anilin, nitrobenzolda erimaydi, suv taʼsiriga berilmaydi. U kislorod, ozon, nur taʼsiriga chidamli, sekin vulkanizatsiyalanadi. B.dan yasalgan rezina agressiv muhit, shu jumladan ishqorlar, vodorod, peroksid, dengiz suvi, baʼzi bir oʻsimlik moylari taʼsiriga chidamli. B.ning asosiy qismi shinalar tayyorlash uchun ishlatiladi. Yuqori temperatura va agressiv muhitlarga chidamli buyumlar ishlab chiqarishda ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butirometr

Butirometr (yun. butyron — yogʻ, moy va...metr) — sutdagi yogʻ miqdorini aniklaydigan asbob. Shkalali silindrsimon shisha idishdan iborat. Asosan, lab. sharoitida ishlatiladi. Sutdagi yogʻ miqdorini aniqlash uchun B.ga pipetkada 10 sm3 sulfat kislota, 11 sm3 sut va 1 sm3 izoamil spirt quyiladi. Idishning ogʻzi rezina tiqin bilan bekitilib chaykatiladi, bunda sutdagi boshqa moddalar erib, faqat yogʻ qoladi, yogʻ miqdori B. shkalasi koʻrsatgan darajaga qarab foizda aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butifos

Butifos, DEF — paxta maydonlarini mashina terimiga tayyorlashda gʻoʻza barglarini toʻkish uchun qoʻllanilgan kuchli defoliant. Yuqori trada qaynaydigan och sariq rangli suyuqlik. Yoqimsiz hidli, suvda umuman erimaydi. Moyli eritma va 70% li emulsiyalanuvchi konsentrat holida ishlatiladi. Defoliant har qanday obhavo sharoitida ham yuqori taʼsir xususiyatiga ega. Preparat kam dozalarda (1,4–3 kg/ga) qoʻllanilganiga qaramay, juda zaharli. Oʻrta Osiyoning paxtachilik mintaqasida 50—80-yillarda keng qullanilgan. 1981-yildan Oʻzbekistonda va boshqa respublikalarda atrof muhitga koʻrsatgan zararli oqibatlari uchun B.ni gʻoʻza maydonlarida defoliant sifatida qoʻllash man etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Def

Def yoki DEF so'zi uchun quyidagilarga murojaat qilishi mumkin:

Musiqada 

 Def (asbob), Yaqin Sharq musiqa asbobi
 DEF II, Britaniya yoshlar teledasturi
 Def American, rok va rap yozuvlari yorlig'i
 Def Jam Recordings, rap yozuvlari yorlig'i
 Def Jux, rap yozuvlar yorlig'i
 Def Leppard, ingliz hard-rok guruhi
 So So Def Recordings, rep yozuvlar yorlig'i

Boshqa 

 def, Python tilidagi kalit so'z
 Daniya EL-federatsiyasi, Daniya elektrchilar kasaba uyushmasi
 Dizayn almashinuv formati yoki DEF
 , yoki DEF, Oskar Shindlerning Krakovdagi emal zavodi, Polsha
 Dizel egzoz suyuqligi yoki DEF
 Qurolsizlangan dushman kuchlari yoki DEF

Ismida Def bo'lgan odamlar 

 Mos Def, rap ijrochisi
 Def Jef, rap ijrochisi

Yana qarang
Aleksandr Butlerov

Aleksandr Mixaylovich Butlerov [1828.25. 8 (6. 9), Chistopol sh. 1886. 5 (17). 8, Butlerovka qishlogʻi, hozirgi Tatariston Respublikasi] — rus kimyogari, N. N. Zmniiningshogirdi. Qozon universitetini bitirgan (1849). Peterburg universiteti professor (1869-yildan), Peterburg Fanlar Akademiyasi ordinator akademik (1874-yildan). Organik moddalarning kimyoviy tuzilishi nazariyasi asoschisi. Bu nazariyaga koʻra organik moddalarning xossalari molekulalardagi atomlar boglari tartibi, tuzilishi hamda ularning oʻzaro taʼsiriga muvofiqaniqlanadi. Birinchi boʻlib izomeriya hodisasini tushuntiribbergan (1864). Izobutilen polimerizatsiyasini kashf etgan. Uchlamchi butil spirt (1864), izobutan (1866) va izobutilenlarni (1867) sintez qilib, ularning tuzilishini aniqlagan. Bogʻdorchilik, asalarichilik, Kavkazda choy yetishtirish bilan ham shugʻullangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

1828-yilda tugʻilganlar
6-sentabrda tugʻilganlar
1886-yilda vafot etganlar
17-avgustda vafot etganlar
Butli baqalar

Butli baqalar (Pelodytes) -dumsiz amfibiyalar turkumiga mansub sassiq baqalar oilasi urugʻi. 2 turi bor. Gʻarbiy Yevropa pasttekisliklarida ola butli baqa (P. punctatus), Kavkaz togʻlarida ikkinchi turi — Kavkaz butli baqasi (R. caucasica) uchraydi. Butli baqalar ning terisi gʻadirbudur, usti toʻq qizil boʻlib, qora va yashil xollari bor. Qorni oq, urgʻochisining orqasida butsimon oq dogʻi boʻlganidan Butli baqalar deb ataladi. Panjalari orasidagi suzgich pardalari kuchsiz rivojlangan. Nogʻora pardasi tashqaridan koʻrinib turadi. Kunduzi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevdokiya Butovskaya

Yevdokiya Mixaylovna Butovskaya (1917. 28. 12, Poltava — 1982. 7. 1, Toshkent) — seysmolog olima. Oʻzbekiston fanlar akademiyasi muxbir a’zosi (1979), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1978). fizikamat, fanlari direktori (1971). Oʻrta Osiyo davlat universitetni tugatgan (1940). Oʻzbekiston fanlar akademiyasi matematika instituti seysmologiya boʻlimi tashkilotchisi va rahbari. Geologiya va geofizika instituti seysmologiya laboratoriya mudiri (1963-yildan). Asosiy ilmiy ishlari zilzila muammolariga, zilzila oʻchogʻini va seysmik rejimini aniqlashga, joylarni seysmik rayonlashtirishga, Yer poʻstining chuqur qismlarini oʻrganishga doir. Oʻzbekistondagi 10 ga yaqin suv omborlarining mukammal seysmik rayonlashtirishga rahbarlik qilgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1981).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Butparastlik

Butparastlik — but, sanamlarga sigʻinish odati. Fetishizm, majusiylik kabi ibtidoiy dinlarga xos. Butparastlar butni, sanamni xudolar qiyofasi, timsoli deb bilganlar. Majusiylikdagi B. odati hinduizm, buddizm kabi dinlarda ham saqlanib qolgan. Hinduizm va buddizmda haykalchalarga choʻqinishadi. Islom dini shakllanishidan oldin Saudiya Arabistonidagi qabilalarda B. odati boʻlgan, ya’ni har bir qabila oʻz xudosiga, uni ifodalovchi butga topingan. Bunday butlar Makkadagi diniy ibodatxona — Ka’bada 300 dan ortiq edi. Islom dini shakllanib, yakka xudoga sigʻinish paydo boʻlgandan soʻng butlar Ka’badan chiqarib tashlandi. Koʻp xudolikka e’tiqod qiladigan qabilalarda, xususan, Afrikadagi ayrim qabilalarda B. hali ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butta

Butta — qad. vazn va hajm oʻlchov birligi. Misrda un oʻlchovi sifatida qoʻllanilgan. Vazn boʻyicha qiymati 17,5 kg ga, hajm boʻyicha 22,5 l ga teng.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butun olam tortishish qonuni

Butun olam tortishish qonuni, Nyutonning tortishish qonuni — moddiy zarralarning oʻzaro tortishishi toʻgʻrisidagi qonun; tabiatning universal qonuni. Massalari m1 va m2 boʻlgan va bir-biridan r masofada turgan moddiy zarralarning oʻzaro tortishish kuchi ushbu formuladan topiladi: F=Gm1m2/r²; bunda: G — gravitatsion doimiy va G = 6.67*10^(-11) (N*m^2)/kg^2 = (1/1.5) * 10^(-10)(N*m^2/kg^2). Moddiy zarralar deganda oʻlchamlari shu zarralar orasidagi masofadan ancha kichik jismlar, ya’ni moddiy nuqtalar tushuniladi. Real jismlarning oʻzaro tortishish kuchini aniqlash (oʻlchamlari, shakllari va zichliklarini hisobga olgan holda) uchun shu jismlar shartli ravishda parchalanadigan alohida mayda zarralar juftlari orasidagi oʻzaro ta’sir kuchlarining geometrik yigʻindisini topish lozim. Demak, ikki shar orasidagi oʻzaro tortishish kuchini yuqoridagi formuladan topish mumkin ekan (buning uchun g sifatida sharlar markazi orasidagi masofani qabul qilish lozim).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butun Rossiya favqulodda komissiyasi

Butun rossiya favqulodda komissiyasi (VCHK) - aksilinqilobiy harakatlar va sabotajga qarshi kurash maqsadida tuzilgan organ (1917—22). 1917-yil dekabrda F. E. Dzerjinskiy raisligida tuzilgan. 1918-yilda mahalliy gubernya, uyezd (1919-yil yanvarda bekor qilingan), transport, front va armiya favqulodda komissiyalari tashkil etilgan. Asosan siyosiy prinsip negizida ommaviy ravishda shafkatsiz qatagʻonlar uyushtirgan, "qizil terror"ni amalga oshirgan. 1922-yilda Davlat siyosiy boshqarmasi (GPU) qilib qayta tuzilgan (yana qarang Davlat xavfsizlik organlari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butunittifoq kommunistik partiyasi

Butunittifoq kommunistik (bolsheviklar) partiyasi, VKP (b) - KPSSning 1925-52 yillardagi nomi (qarang Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar soyuzi

Butunittifoq leninchi kommunistik yoshlar soyuzi, VLKSM (rus. Vsesoyuzniy leninskiy kommunisticheskiy soyuz molodyoji soʻzlaridan) — sobiq Ittifokda yoshlarning ijtimoiysiyosiy tashkiloti. 1918-yil 29 oktyabrda RSDRP (b) tashabbusi va rahbarligida I Butun Rossiya ishchi va dehqon yoshlarining uyushmalari sʼezdida tuzilgan. Dastlab RKSM, 1924-yildan RLKSM, 1926-yildan VLKSM deb atalgan. 14—28 yoshdagi yigitqizlar qabul qilingan. Tashkiliy jihatdan sobiq KPSSdan andoza olib tuzilgan. Yoshlar orasida komfirqa siyosatini olib borgan. Oʻzbekistonda tuzilgan yoshlar tashkiloti (OʻzLKSM) ham uning tarkibiy qismi edi. VLKSM oʻzining 22favqulodda sʼezdida (1991-yil sentyabr) kommunistik yoshlar uyushmalarining federatsiyasi sifatida siyosiy rolini oʻtab boʻldi, deb hisoblandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Butuntirnoq

Butuntirnoq — Xorazm ayollarining ziynat buyumi, chakkaga taqiladigan taqinchogʻi, tumor. Asosini 5 burchakli yirik shakldagi gʻilofdon tashkil etadi. Yon tomonlari ensiz, ikki yuzasi butunlay qoplab naqshlangan, uchburchak shaklidagi yuqori qismi panjarali, zigʻiraklar bilan boyitiladi. Mujassamot markazida atrofi feruza koʻzlar halqasi yoki zigʻiraklar bilan oʻralgan rangli shisha yoki gardishga oʻrnatilgan tosh joylashtirilgan, ba’zan eng qad.larida uchburchak uchiga jigʻa oʻrnatish uchun naychasi boʻlgan. Tilla yoki tilla suvi yugurtirilgan kumushdan ishlangan murabba shaklidagi quyi qismi bosma usulida nafis bezatilgan, naqsh mayin va ifodali boʻlib, nursoya jilvasini hosil qiladi. Markaz va toʻrt burchaklarida feruza koʻzlar qadalgan qubbalar oʻrnatilgan. Uchburchak asosidan boshlab yon tomonlari va tagi an’anaviy shokilalar bilan oʻralgan. Kadimdan himoya qudratiga ega degan tushunchani ifodalovchi B.ning asosiy qismi (hayvon va kush tirnoqlari yoki tuyoq va shoxdan kesib olingan qism) shokilalar ostida koʻrinmaydi, ba’zan unga bir tutam soch ham qoʻshilgan. B.ning tirnoq shaklidagi kichik xili paydo boʻlganidan beri bosh kiyim, kiyimga tikilgan, beshikka osilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zargarlik
Kiyim
Butxona

Butxona — odam, sanam (majusiylarda) yoki biror narsa tasviriga sigʻinuvchi butparastlarning ibodatxonasi. Yana q. Ibodatxona.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bufer

Bufer (ing. buffer, byff — zarbani yumshatish) — transport vositalari (lokomotivlar, vagonlar va boshqalar) da paydo boʻladigan zarbalarni yumshatuvchi moslama. Maye, vagonlar orasida hosil boʻladigan boʻylama zarbalarni oʻziga qabul qiladi va yumshatadi. Bunday B. vagonning old va orqa tomoniga ikkitadan oʻrnatiladi. Odatda, B. uchi sferik shaklda boʻladi, pishiq poʻlatdan tayyorlanadi. Avtomobil B. avtomobil bexosdan biror toʻsiqqa urilganda paydo boʻladigan zarbalarni yumshatadi. Bunday B. bamper deb ataladi. Rezina yoki plastmassa (ba’zan, poʻlat) dan tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bufer kreditlar

Bufer kreditlar, qalqon kreditlar — Xalqaro valyuta fondi ajratadigan kredit turi. Jahon bozorlarida xom ashyo va materiallar narxini barqarorlashtirib turish maqsadida barpo etiladigan xom ashyo tovarlarining ehtiyot zaxiralarini saqlab turishni moliyalashga ajratiladi. Narxlar keskin pasayib ketganda "Bufer kreditlar "lar vositalaridan foydalanib xom ashyo haridi koʻpaytiriladi va shu yoʻl bilan ularning zarur gʻamlama darajasi toʻldiriladi.

Manbalar
Bufet

Bufet (frans. Buffet) — 1) idishtovoq, oziq-ovqat va ichimliklar saqlanadigan javon (shkaf); 2) yengil ovqatlar, ichimlik, qandolatlar sotiladigan doʻkon, kichik tamaddixona; korxonalar, oʻquv yurtlari, tomoshaxonalar, mehmonxonalarda tashkil etiladi. Mustaqil yoki oshxonarestoranlarga tegishli (ularning qoshida) boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buff opera

Buff opera — italyan komik (hazilmutoyiba) operasi. Hajmi kichikligi, oʻzgarishlarga boy mazmuni, qahramonlarining kulgili va jonli harakatlari, musiqa uslubining milliy qoʻshiqchilik an’analariga yaqinligi bilan ajralib turadi. Ilk namunalari operaseria ("jiddiy opera")ning ikki parda oʻrtasidagi intermediya tarzida ijro etilgan. 18-asrning 30- yillarida J. Pergolezi (1710—36) ijodida paydo boʻlgan. Keyinchalik N. Pichchini, J. Paiziyello, D. Chimaroza va boshqa ijodida rivoj topgan. Buff opera uslubi 19-asrmusiqasida (J. Rossini, "Sevilya sartaroshi" va boshqalar), 20-asr opera san’atida (S. Prokofev, "3 apelsinga muhabbat" va boshqalar) ham oʻz aksini topgan. Oʻzbekistonda Buff opera an’analari negizida S. Yudakov "Maysaraning ishi" — ilk oʻzbek komik operasini yozgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buffalo

Buffalo — AQShning shim.sharqidagi shahar. NyuYork shtatida. Eri koʻli boʻyidagi muhim port. Yirik transport yoʻllari tuguni, xalqaro aeroport bor. Aholisi shahar atrofi bilan 1,2 mln. kishi (1990- yillar oʻrtalari). AQSH va Kanada orasidagi savdo munosabatlari B. orqali amalga oshiriladi. B. mamlakatning yirik sanoat va savdomoliya markazi. B. sanoatining asosiy tarmoqlari: qora metallurgiya, metallsozlik, mashinasozlik, kimyo va oziq-ovqat sanoati. Oliy oʻquv yurtlari, jumladan universitet (1846-yildan), Tabiiy fanlar jamiyati muzeyi, yadro tadqiqotlari markazi, OlbraytNoks badiiy galereyasi, shahar yaqinida Niagara daryosiga qurilgan GES bor. B.ga 18-asr oxiri va 19-asr boshlarida asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Nyu-York shaharlari
Buffonada

Buffonada ( — masxarabozlik, qiziqchilik) — komik aktyorning oʻyin uslubi. Buffonada oʻzbek hajvchi aktyorlari ijodida ham uchraydi. Oʻtmishdagi masxaraboz va qiziqchilar (Hasan bukri, Moʻmin qishloqi va boshqalar), Yusufjon qiziq Shakarjonov, M. Miroqilov, S. Xoʻjayev va boshqa aktyorlar buffonadaga xos holatlar yaratganlar. Buffonada, ayniqsa, sirkda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buxarest tinchlik shartnomasi

Buxarest tinchlik shartnomasi 1) 1913-yilda tuzilib, 2Bolqon urushiga yakun yasagan sulh (qarang Bolqon urushlari, 1912—13); 2) bir tomondan, Germaniya, AvstriyaVengriya, Bolgariya va Turkiya, 2tomondan Ruminiya oʻrtasida 1918-yilda tuzilgan sulh. Ruminiya AvstriyaVengriyaga chegara uchastkalarini (taxminan 6 ming kv.km) berdi, Jan. Dobrujani Bolgariyaga qaytardi (Shim. Dobruja ustidan Germaniya boshliq blokning kondominimumi oʻrnatildi). Buxarest tinchlik shartnomasi shahri (1918) Versal sulh shartnomasi (1919) bilan bekor qilindi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil