MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qurtuba

{{Bilgiquti aholi punkti

 |mavqe                     = shahar
 |ozbekcha nomi             = Qurtuba
 |asl nomi                  = </div><div>
 |qaram                     = 
 |mamlakat                  = Ispaniya
 |gerb                      = Escudo oficial de Córdoba (España).svg
 |bayroq                    = Flag of Córdoba, Spain.svg
 |gerb tarifi               = 
 |bayroq tarifi             = 
 |gerb eni                  = 
 |bayroq eni                = 
 |lat_dir =N |lat_deg =37 |lat_min =53 |lat_sec =
  |lon_dir =W |lon_deg =4 |lon_min =46 |lon_sec =
  |CoordAddon               =type:city(321164)_region:ES
  |CoordScale               = 30000
 |mamlakat xaritasi olchami = 0
 |mintaqa xaritasi olchami  = 0
 |tuman xaritasi olchami    = 0
 |mintaqa turi              = Avtonom hamjamiyat 
 |mintaqa                   = Andalusiya
 |jadvalda mintaqa          = 
 |tuman turi                =  Ispaniya provintsiyalariProvintsiya
 |tuman                     = Kordova
 |tuman 2                   = 
 |tuman 3                   = 
 |tuman 4                   = 
 |tuman 5                   = 
 |jadvalda tuman            =   KordovaКордова (provintsiya, Ispaniya)Kordova
 |jadvalda tuman 2          = 
 |jadvalda tuman 3          = 
 |jadvalda tuman 4          = 
 |jadvalda tuman 5          = 
 |jamoat turi               =Ispaniya tumanlariKomarka
  
 |jamoat                    = Komarka
 |jadvalda jamoat           =  Kordova (komarka)Kordova
 |ichki bolinishi           = 
 |rahbar turi               = 
 |rahbar                    = 
 |asos solingan             = er. av. 152-yil
 |ilk eslatilishi           = 
 |avvalgi nomlari           = 
 |qachondan beri            = 
 |maydon              =  1252
 |balandlik turi            = 
 |AP markazi balandligi     = 
 |iqlim                     = 
 |rasmiy til                = 
  |aholi                    = 328 547
  |sanalgan yil             = 2010
  |zichlik                  = 
  |aglomeratsiya            = 
  |milliy tarkib            = 
  |konfessiyaviy tarkib     = 
  |etnoxronim               = 
 |vaqt mintaqasi            = +1
 |DST                       = bor
 |telefon kodi              = 
 |pochta indeksi            = 
 |pochta indekslari         =140xx 
 |avtomobil kodi            |identifikator turi        = 
 |raqamli identifikator     = 
 |Commons turkumi           = Córdoba

|add1n=
}}

Qurtuba (yoki Qurtoba)-Córdoba ( , DIN: ),  Ispaniyaning janubidagi Andalusiyadagi shahar boʻlib, Kordova provintsiyasining poytaxtidir. Antik davrda Iberiya va Rim davlatiga qaram boʻlgan, oʻrta asrlarda esa Qurtuba xalifaligining poytaxti boʻlgan.

Manba
Qurultoy

Qurultoy (turkiy-moʻgʻulcha – xurultay), kengash, majlis, sʼyezd – turkiy xalqlar va moʻgʻul xalqida qadimdan mavjud boʻlgan turli harbiy kengashlar va majlislarning umumiy nomi. 1) Turkiy xalqlarda quriltoy va harbiy kengash oʻtkazish anʼanasi qadimdan mavjud boʻlgan. U Eftaliylar va Turk xoqonligi davlatlarida paydo boʻlib, kamida 1500 yillik tarixga ega. Hatto ayrim manbalarda yozilishicha, Hun xoqonligi davrida ham quriltoylar oʻtkazilgan. Saljuqiylar va usmonlilar sulolasi vakillari quriltoyda oʻz sultonlarini saylashgan. Moʻgullar davlatida (Chingizxon va uning vorislari davrida) quriltoy hokimiyat boshqaruvining oliy shakliga aylangan edi. Amir Temur va temuriylar davriga kelib, quriltoylar oʻzining mukammal tuzilishiga ega boʻlgan. Quriltoyda mamlakat hayotidagi jiddiy siyosiy va iqtisodiy masalalar hal qilingan, u muhim harbiy yurishlar arafasida oʻtkaziladigan oʻziga xos katta marosimga aylangan. „Temur tuzuklari“da quriltoy (harbiy kengash) oʻtkazish tartiblari haqida soʻz boradi. Quriltoyda mamlakat hukmdori va qoʻshin qoʻmondoni saylangan. Quriltoy oʻtkazish nizomiga koʻra, uning har bir ishtirokchisi oʻz fikrini erkin ravishda bildirishi mumkin boʻlgan. Quriltoy qatnashchisi boʻlgan amir va beklarga muayyan kuchlar tomonidan tavsiya etilayotgan nomzodlar haqida oshkora va hech qanday moneliksiz fikr-mulohaza aytish huquqi berilgan. Saylovlar oshkora va teng asoslarda oʻtgan. Soʻngra saylovda gʻolib chiqqai nomzodni paygʻambar Muhammad (sav) avlodlaridan boʻlgan sayyidlar qoq yerga toʻshalgan oq kigiz yoniga yetaklab kelishardi. Mamlakat hukmdori yoxud harbiy qoʻshinning oliy bosh qoʻmondoni qilib saylangan shaxs shariat qonunlariga binoan ish koʻrishi lozimligi toʻgʻrisida muqaddas Qurʼoni karimni qoʻlida tutib, qasamyod etishi kerak edi. Soʻngra uni nufuzli urug boshliqlari (biylar) oq kigizga solib, koʻtarish marosimini bajo keltirishgan. Bu anʼana Oʻrta Osiyoda xonliklar davrida (XX asr boshlarigacha) ham saqlanib qolgan; 2) 1917-yilda Butun Turkiston musulmonlari tomonidan oʻtkazilgan 4 ta anjuman. Ularning oxirgisida Turkiston muxtoriyati tashkil topgan (1917-yil 26—28-noyabr); 3) Buxoro Xalq Sovet Respublikasi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasiaa oliy davlat hokimiyat organi; 4) Turkistonda srvet rejimiga qarshi qurolli harakat rahbarlari tomonidan tashkil qilingan idora. Turkiston vatanparvarlari quriltoylarda oʻz harbiy yoʻlboshchilarini saylashgan, qizil armiyaga qarshi kurashdan saboq va xulosalar chiqarib, boʻlgʻusi jang rejalarini muhokama qilishgan. Quriltoylarda Oliy bosh qoʻmondon bilan birgalikda harbiy dastalarning qoʻmondonlari- qoʻrboshilar ham saylangan. 5) XX asrda Oʻzbekiston SSRda qishloq xoʻjaligi xodimlari – paxtakorlar, chorvadorlar va boshqalarning eski yil yakuni va yangi yil rejalari munosabati bilan oʻtkaziladigan respublika, viloyat va tuman yigʻinlarining nomi.

Manbalar
Qurum (tosh uyumlari)

Qurum — togʻlarning yon bagʻirlari, yassi tepaliklar va daryolar oʻzanlaridagi yalang nuragan tosh uyumlari va sochilmalari. Qattiq togʻ jinslarining fizik nurashi natijasida hosil boʻladi. Q. ogʻirlik kuchi va suvning toshlar orasida muzlab, yana erishi oqibatida togʻ yon bagʻirlari boʻylab pastga siljib turadi. Ular togʻlarda yurish uchun noqulay, xavfli joy hisoblanadi. Q.lar surilib, tosh oqimlari, koʻchkilarni hosil qiladi. Q.lar yuzasining qiyaligi 30—40° chamasida boʻladi. "Q." atamasi joy nomlari tarkibida ham uchraydi, mas, Markaziy Osiyodagi Qoraqurum togʻlari, Tyanshandagi Chaqirqurum dovoni, Qirgʻizistondagi Qurumdi choʻqqisi va h.k.
Qurumdi choʻqqisi

Qurumdi choʻqqisi - Orqa Olay tizmasidagi choʻqqi. Tojikiston va Qirgʻiziston respublikalari chegarasida. Bal. 6610 m. Qurumdi choʻqqisida muzlik koʻp. Qurumdi muzligi (uz. 17,2 km, maydoni 60,6 km) yirik muzliklardan hisoblanadi.

 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Tojikiston
Qirgʻiziston va Tojikiston chegarasi
Qurut

UrgutGus (19) Qurut.jpg

Qurut — suzmani yongʻoqdek-yongʻoqdek yumaloqlab, 2—3 kun oftobga qoʻyib, quritib tayyorlanadigan mahsulot. Maʼlum miqdordagi suzma (1 kg) ga tuz (1 osh qoshiq) qoʻshib yaxshilab aralashtiriladi. Ayrim joylarda qurutga quritilgan xushboʻy koʻkatlar, rayhon, jambil barglari, tuyilgan qizil qalampir qoʻshiladi. Quritilayotganda qurutning ustiga chang tushmasligi uchun doka yopib qoʻyiladi. Tayyor qurutlar surp xaltachalarda saqlanadi.

Oʻtmishda baʼzi dehqonchilik hududlarida yetilib pishgan shirin qovunning eti aralash sharbatiga un solib qaynatib pishirilgan va hosil boʻlgan quyulgan massa qoshiq bilan boʻlaklanib, oftobda quritilgan. Bunday shirinlik qovunqurut deb atalgan.

Yana qarang 

 Sut mahsulotlari
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq

Suriya oshxonasi
Eron oshxonasi
Ozarbayjon oshxonasi
Quruq muz

Quruq muz - qattiq karbonat angidrid.
Quruq sonlar

Quruq sonlar — yogʻingarchilik vaqtidagina suv oqadigan soy, soylik va vodiylar. Choʻl zonasida uchraydi. Qish va bahorgi yogʻingarchilikda Quruq sonlar oqmas, quruq havzalarga quyiladi. Uzunligi ham turlicha, baʼzan 100 km ga yetadi. Quruq sonlar Shimoliy Afrika, Jan.-Gʻarbiy Osiyoda vodiylar, Avstraliyada kriklar, Oʻrta Osiyoda oʻzboʻy, quruq oʻzan deb ham ataladi.

Geografik terminlar
Quruqlik

Quruqlik — Yer yuzasining dengiz va okeanlardan xoli boʻlgan qismi. Maydoni 149,1 million km, butun yer yuzining 29,22% ni tashkil etadi. Quruqlik materik (Shimoliy Amerika, Janubiy Amerika, Afrika, Yevrosiyo, Antarktida, Avstraliya), orol va yarim orollardan iborat boʻlib, Yer sharida notekis taqsimlangan. Shimoliy yarimsharda quruqlik 39% boʻlsa, Janubiy yarimsharda 19%. Gʻarbiy yarimsharning koʻp qismi suv, Sharqiy yarimsharning katta qismi esa quruqlikdan iborat. Materiklarning dengiz tagida davom etgan va chuqurligi 200 m gacha boʻlgan qismlari ham quruqlillarga kiritiladi. Chunki ularning tektonik tuzilishi Q.nikiga oʻxshaydi. Quruqlik abadiy emas, Yer poʻstining asta-sekin pasayib borishi natijasida dengiz ostiga tushishi yoki asta koʻtarilib dengiz hududlari quruqlikka aylanishi mumkin. Mas, Oʻrta Osiyo hududi paleozoy erasi boshlarida dengiz ostida boʻlgan va 20 million yil ilgari quruqlikka aylangan.

Adabiyotlar 
 

Geografik terminlar
Quruqsoy

Quruqsoy — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy. Uzunligi 46 km, havzasining maydoni 296 km². Nurota tizmasining janubi-gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, shimoli-gʻarbdan janubi-sharqqa tomon oqadi. Toʻsunsoyga quyiladi. Soy oʻzani shagʻal va xarsang toshlar bilan qoplangan. Asosan, yer osti, shuningdek, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Bahorda suvi toshadi (yillik oqimning 80% oqib oʻtadi). Quruqsoyga Qoratepa, Chormitan soylari kelib quyiladi. Suvi Payariq tumanining ekin maydonlarini sugʻorishga sarf boʻladi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Samarqand viloyati
Quruqtogʻ

Quruqtogʻ — Xitoyning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi, Sharqiy Tyanshan-da. Uzunligi 350 km, eng baland joyi 2809 m. Qad. kristalli va metamorfik jinslardan tuzilgan. Yon bagʻirlari tik, qoyali. Usimliklari togʻ-choʻl landshaftiga xos buta-oʻtlardan iborat.

 

Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Qurgʻoqchilik

Qurgʻoqchilik — bugʻlanish yogʻindan ortiq boʻlgan sharoitlarda kechadigan uzoq davomli ob-havo sharoiti. Bunday sharoitda tuproqdagi suv zaxirasi tez sarflanib ketadi, bu esa qishloq xoʻjaligi ekinlari hamda yaylov oʻsimliklarining rivojlanishi va mahsuldorligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi. Tekislik hududlardagi qurg'oqchilikning umumiy darajasi gidrotermik koeffitsiyent (GTK) bilan aniqlanadi. GTK vegetatsiya davridagi yogʻin miqdorini huddi shu davrdagi temperatura yigʻindisining 10 marta kamaytirilgan miqdoriga nisbati bilan ifodalanadi (G. T. Selyaninov). Sugʻorma dehqonchilik zonalarida GTK qiymatlari vegetatsiya davrida yogʻinlar kam boʻlgan hududlarda 0,06—0,15 dan togʻoldi zonalarida 0,3—0,4 gacha oʻzgarib turadi. Balandlik oshishi bilan qurg'oqchilikning taʼsiri sustlashadi, GTKning qiymati esa 0,7 ga qadar koʻtariladi. Qurg'oqchilik tuproqdagi fiziologik oʻzlashtiriladigan namlik yoʻqligini xarakterlovchi tuproq qurg'oqchiligi hamda transpiratsiya va bugʻlanish miqdori oshib ketganligini ifodalaydigan havo qurg'oqchiligiga boʻlinadi. Tuproq qurg'oqchiligi Oʻrta Osiyoda deyarli har yili takrorlanib turadigan oddiy hol hisoblanadi. Uning boshlanishi Oʻrta Osiyoning dengiz yuzasidan 200–250 m balandlikkacha boʻlgan hududlarida aprelning 1-dekadasiga, 300–400 metr balandlikkacha boʻlgan hududlarda mayning dastlabki kunlariga toʻgʻri keladi. Havo qurg'oqchiligi oʻsimliklarga yuqori temperaturada va past nisbiy havo namligining birgalikda taʼsir qilishi bilan tavsiflanadi (qarang: Havo namligi). Sugʻoriladigan dehqonchilik mintaqalarida havo qurg'oqchiligi kuzatiladigan kunlar, odatda, 10—30 kun orasida oʻzgarib turadi, gohida 50 va undan ham ortiqroq kunga yetadi.

Qurg'oqchilik qishloq xoʻjaligiga, ayniqsa, lalmikor yerlarda katta zarar keltiradi. Aksariyat hollarda qurg'oqchilik garmsel bilan birga yuz beradi. Sugʻoriladigan maydonlarda rivojlangan sugʻorish sistemalarining mavjudligi, shuningdek dala ihota oʻrmonlari barpo etish, Qurg'oqchilikka chidamli navlarni ekish, oʻsimlik hamda daraxtlarning borligi qurg'oqchilikning zararli taʼsirini kamaytiradi. Mirzachoʻlning oʻzlashtirilishi bunga yaxshi misol boʻla oladi; bu yerda keng sugʻorish tarmoqlari barpo etilib, yirik paxtachilik xoʻjaliklari tashkil topgandan keyin yiliga qurg'oqchilik kuzatiladigan kunlar soni 2 baravar kamaydi (27 oʻrniga 13 kun).

Hamidulla Abdullayev.

Qishloq xoʻjaligi
Iqlim
Qusam ibn Abbos

Qusam ibn Abbos (taxminan 624—677) — sahoba. Muhammad paygʻambarning amakivachchasi. Xalifa Ali davrida Makka voliysi boʻlgan. Muoviya I davrida Xuroson voliysi Said ibn Usmon bilan birga Oʻrta Osiyoni fath etishda qatnashgan. Manbalarda aytilishicha, Said dinni kuchaytirmoq va shariat hukmlarini yurgizmoq maqsadida Qusam ibn Abbosni bir necha islom qoʻshini bilan Samarqandda qoldirgan. 677-yil sugʻdiylar Samarqandga hujum qilganda Qusam ibn Abbos shahid boʻlgan. Banu nojiya qabristonida gʻor yonida (boshqa manbalarda — gʻoziylar yonida) dafn etilgan. Sulton Sanjar (1118—1157) zamonasida oʻsha qabristonda Qusamiya madrasasi solingan. U Obi Mashhad arigʻi yaqinida boʻlgan. Amir Temur davrida ushbu mozor ustiga imorat qilinib, turli bezaklar bilan bezatilgan. Xalq orasida Shohizinda (Tirik shoh) nomi bilan mashhur boʻlgan bu yodgorlik oʻrta asr Markaziy Osiyo meʼmorligining noyob obidalaridan sanaladi.

 

Sahobalar
Kishilar
Tarixiy shaxslar
624-yilda tugʻilganlar
677-yilda vafot etganlar
Qusish

Qusish, qayt qilish — meʼda, diafragma, qorin devori va boshqa musqullarning spazmatik qisqarishi natijasida meʼda ichidagi narsalarning gʻayriixtiyoriy ravishda ogʻizdan tashqariga chiqarilishi. Meʼda va ichki aʼzolar, markaziy hamda periferik nerv sistemasining taʼsirlanishi (mas, zaharlanganda) yoki kasalligi oqibatida roʻy beradi. Q. meʼda shilliq qavatining taʼsirlanishiga nisbatan organizmning himoya — moslanish reaksiyasi boʻlib, koʻpincha yutib yuborilgan yot jismlar, sifatsiz ovqat va turli zaharli moddalar taʼsirida sodir boʻladi. Q. tufayli organizm zararli, baʼzan hatto hayot uchun xavfli moddalardan xalos boʻladi. Meʼdaning baʼzi kasalliklari (mas, yara kasalligi, gastrit)da Q.dan oldin koʻngil ayniydi, odatda Q.dan soʻng bemor oʻzini yengil his qiladi. Q. yurak, oʻt pufagi, appendiks (chuvalchangsimon oʻsimta), buyrak va boshqa aʼzolar funksiyasi izdan chiqqanda meʼdaga reflektor taʼsir etishi natijasida ham paydo boʻlishi mumkin. Q. bosh miya va uning pardalari kasalliklari (meningoensefalit, bosh miya oʻsmalari va shikastlanishlari), miyada qon aylanishining buzilishi belgisi boʻlishi, shuningdek, emotsi-onal buzilishlar tufayli (mas, baʼzi bir noxush taomlar, qon, qusuq massalari va h.k.ni koʻrganda) yuzaga kelishi ham mumkin. Homiladorlarning qusishi koʻpincha homiladorlik toksikozlarining alomati boʻladi.

Q. vaqtida, ayniqsa, ogʻir va hush-siz yotgan bemorlarga koʻz-quloq boʻlib turish kerak, chunki bunday hollarda qusuq nafas yoʻllariga tushib, bemor boʻgʻilib qolishi, oʻpkasi yalligʻlanishi mumkin. Qayt qilayotgan bemorni oʻtqazib qoʻyish yoki boshini pastga qilib, yonboshi bilan yotqizish lozim. Agar bemor yotgan boʻlsa, uning boshini yon tomonga qaratib, qusib boʻlguncha shu holatda ushlab turish kerak, qusib boʻlgach esa uning ogʻzini chaydirish, madorsiz bemorlar ogʻzini hoʻl tampon bilan tozalab olish lozim. Qusuq tarkibida qon boʻlsa darhol vrach chaqirish zarur. Q. isteʼmol qilingan oziq-ovqat yoki dori vositalariga aloqador boʻlsa, ularni qoʻllamaslik kerak. Agar Q. sababsiz roʻy bersa, vrachga murojaat qilib, Q. da yuz bergan holatni taf-sillash hamda qusuq massasini vrachga koʻrsatish talab etiladi, chunki uning tashqi koʻrinishi, tarkibi va boshqa qusish sabablarini aniqlashga yordam beradi. Bolalarda Q. kattalarga nisbatan koʻproq kuzatiladi. Q.ning barcha hollarida tezlik bilan vrachga murojaat qilish kerak. Faqat tibbiy tekshirishlargina q. sabablarini aniqlash va uni oʻz vaqtida oldini olish hamda davolash imkonini beradi.
Qustiruvchi dorilar

Qustiruvchi dorilar - qustirish xususiyatiga ega boʻlgan dori vositalari. Qustiruvchi dorilardan boshqa dorilar ham nojoʻya taʼsir koʻrsatib qustirishi mumkin.

Qustiruvchi dorilar taʼsir mexanizmiga koʻra markaziy va reflektor taʼsir qiladigan xillarga ajratiladi: birinchi guruhga uzunchoq miyaning toʻrtinchi qorinchasi tubida joylashgan qustirish markazi trigger zonasi xemoretseptorlarini qoʻzgʻatib qustiradigan vositalar — apomorfin gidroxlorid, naperstyanka (angishvonagul) preparatlari va morfin kiradi.

Ikkinchi guruh Qustiruvchi dorilarga meʼdaning pilorik qismi va oʻn ikki barmoq ichak shilliq qavatida adashgan nerv afferent tolalar uchlariga qoʻzgʻatuvchi taʼsir koʻrsatuvchi vositalar kiradi. Hosil boʻlgan impulslar qustirish markaziga yetib borib, uni qoʻzgʻatadi. Bularning tanlab qustiruvchi taʼsiri asosan, meʼda-ichak yoʻlidan yomon soʻriladigan yoki soʻrilmaydigan Qustiruvchi dorilarda namoyon boʻladi.

Qayt qilish markazi va meʼda shilliq pardasidagi sezuvchi nerv uchlariga reflektor taʼsir qiluvchi Qustiruvchi dorilarga ipekakuana ildizi dorivor preparati — emetin hamda bir qator oʻsimliklar tarkibiga kiruvchi saponinlar, shuningdek, ammiak, ogʻir metall tuzlari preparatlari va boshqa kiradi.

Qustiruvchi dorilar taʼsirida asosan soʻlak sekretsiyasi va bronxial shilliq ajralib chiqishi ortadi, koʻp terlash, nafas olish va qon aylanishi oʻzgaradi, koʻngil aynishiga xos dastlabki belgilar kuzatilib, qusish xurujlari yuzaga keladi. Reflektor Qustiruvchi dorilarda ushbu bosqich markaziy taʼsir qiladiganlariga (apomor-fin) koʻra davomliroq taʼsir etadi.

Qustiruvchi dorilar juda zarur hollardagina, yaʼni oʻtkir zaharlanish, meʼdani yuvishni iloji boʻlmaganida, surunkali alko-golizmni davolashda shifokor nazo-rati ostidagina qoʻllaniladi. Bunda, asosan, apomorfin va emetindan foydalaniladi.

Hushsiz yotgan bemorlarga Qustiruvchi dorilar qoʻllanilmaydi, chunki qusuq moddalari nafas yoʻllariga ketib qolib, asfiksiyaga sabab boʻladi.
Qutayba ibn Tugʻshoda

Qutayba Ibn Tugʻshoda (8-asr, buxoro) — buxorxudot (738—753). Q. ibn T.ning otasi Tugʻshoda 32 yil Buxoroda buxorxudot lavozimida turgan. Tugʻshoda musulmon boʻlgandan soʻng tugʻilgan oʻgʻliga Qutayba ibn Muslim sharafiga Qutayba deb ism qoʻygan. Tu-shoda arablar tomonidan Samarqandda oʻldirilgach, Buxoro taxtiga uning oʻgʻli Q. ibn T. oʻtirgan (738). Narshaxiyning yozishicha, Q. ibn T. Sharik koʻzgʻolonini bostirishda arab lashkarboshisi Ziyod ibn Solihga yordam bergan. Biroq Q. ibn T. keyinchalik arablarga qarshi kurash eʼlon qilgach, Xuroson va Movarounnahr noibi Abu Muslim tomonidan oʻzi, birodari, oila aʼzolari va tarafdorlari bilan birgalikda oʻldirilgan (753).

Q. ibn T.ning oʻlimidan keyin uning boshqa birodarlari Sukon ibn Tugʻshoda va Bunyot ibn Tutshoda Buxoroga buxorxudot (podshoh) boʻlganlar.

Manba: Narshaxiy, Buxoro tarixi. T., 1966.

    

Buxorxudotlar
Qutb

Qutb (shuningdek, AM Gerkules, AM Her kabi o‘zgaruvchilar) (erkak, birlikda qutb) ― juda kuchli magnit maydonga ega bo‘lgan qo‘shaloq yulduzlar tizimidagi kataklizm o‘zgaruvchilardan biri hisoblanadi. Qo‘shaloqlari dK — dM spektral sinfdagi mitti yulduz va kuchli magnit maydonga ega (M) issiq ixcham ob’ektdan iborat. Odatda, yorqinlikning o‘zgarish amplitudasi taxminan 1m ni tashkil qiladi, lekin asosiy komponent rentgen nurlari bilan nurlantirilganda oʻrtacha yorqinlik 3m ga oshishi mumkin. Yorqinlik o‘zgarishining to‘liq amplitudasi 4-5m ga yetishi mumkin.

Ko‘pgina kataklizm o‘zgaruvchilarida asosiy ketma-ketlikning yo‘ldosh yulduzidagi modda oq mitti yulduz ustiga akkretsion diski shaklida tushadi. Qutblarda yaqinida oq mitti yulduzning magnit maydoni shunchalik kuchliki, u akkretsiya diskining shakllanishiga yo‘l qo‘ymaydi. Gaz oq mitti yulduzning dipol magnit maydonining kuch chiziqlari bo‘ylab akkretsiya voronkasi shaklida tushadi.

Bunday ob’ektlarning tipik magnit maydonlari 10 milliondan 80 million gaussgacha (1000-8000 tesla). AN Katta Ayiq yulduzi kataklizmatik o‘zgaruvchilar orasida eng kuchli magnit maydonga ega — 230 million gauss (23 kT).

Qutblar o‘z nomini ular chiqaradigan yorug‘likning ham chiziqli, ham aylana qutblanishga ega bo‘lganidan olgan. Qutblanish qutblarni o‘rganish uchun muhim ahamiyatga ega, shuningdek, qo‘shaloq yulduzlar tizimining geometriyasi haqida maʼlumot beradi.

Yana qarang 
 Kataklizm o'zgaruvchan
 Oʻrta qutb

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 
 
 
 oq mitti
 argumentlar yulduzlar
Qutb minor

Qutb minor - Hindiston (Dehli)dagi meʼmoriy yodgorlik (1200— 1220); Sharq meʼmorligining noyob namunasi. Dehlida vafot etgan oʻshlik din arbobi Hoji Qutbiddin Baxtiyor sharafiga bunyod etilgan (maqbara minoradan 600 m jan.-gʻarbda). Minora 5 qatlamli (dastlab 4 qatlamli boʻlgan, 5qatlami keyin qurilgan), tarhi konussimon, gʻarovli; gʻranit bloklar ganchhok bilan mustahkamlab qurilgan; balandligi 72,6 m, diametri asosida 14,74 m, uchida 3,05 m. Quyi 3 qatlam turli rangdagi qumtosh bilan, yuqori 2 qatlami (yashin urib vayron boʻlgan) 14-asrda oq marmardan deyarli bezaksiz qayta tiklangan. Ichkaridagi aylanma zinapoya (379 ta) orqali yuqoriga chiqiladi. minora belbogʻiga muqarnas naqshlar ishlangan, sultonlar tarixi, ularga mad-hiya, Qurʼon oyatlari yozib bezatilgan.

Minoralar
Hindiston meʼmoriy yodgorliklari‎
Qutb yulduzi (Katta Ayiq)

Qutb yulduzi — Kichik Ayiq yulduz turkumining eng yorugʻ yulduzi. Olamning shimoliy qutbidan ~1 gradus burchak masofada joylashgan. Ravshanligi 1,95, spektral sinfi KO. Havo ochiq tunlarda Qutb yulduzini Katta Ayiq yulduz turkumi yordamida topish mumkin va shundan soʻng olam tomonlarini aniqlash mumkin.
Qutb yulduzi 120 marta katta boʻlib 10 ming marta kuchliroq nur taratadi
 

 

Yulduzlar
Qutbiddin Muhammad

Qutbiddin muhammad (1050 -1127) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazm hukmdori (1097—1127). Anushteginning oʻgʻli. Yoshligida Marvda yaxshi taʼlim olgan, ilmi adab va din ilmlarini oʻrgangan. Otasi vafotidan keyin saljuqiylarning Xurosondagi isyonkor noibi amir Dodbek Habashiy tomonidan Xorazm noibi etib tayinlangan va xorazmshoh unvonini olgan (1097). Anushteginiylar - xorazmshohlar sulolasining tarixi aslida Qutbiddin Muhammaddan boshlanadi. 1100-yil saljuqiylar sultoni Barqiyoruq va ukasi Sanjar Dodbek Habashiy isyonini bostirganlar. Sanjar Xurosonni qoʻlga kiritgach, Qutbiddin Muhammadni Xorazm hokimligi mansabida qoldirib tasdiqlagan.

Qutbiddin Muhammad sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qilgan, har yili ikki marotaba shaxsan sulton saroyiga borib turgan, Sanjar olib borgan janglarda oʻz qoʻshini bilan qatnashib, xiroj, oʻlponlarni oʻz vaqtida toʻlab turgan. Qutbiddin Muhammad olimu fuzalolarga homiylik qilgan adolatli hukmdor boʻlgan. Jurjoniyning tabobatiga oid "Zahirayi xorazmshohiy" asari Qutbiddin Muhammadga bagʻishlangan.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t. 2 (chast 2), M., 1964; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T, 1998.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Xorazm hukmdorlari
1127-yilda vafot etganlar