MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aeta (tub aholi)

Aeta (atta, inagta) — Filippin o.larining tub aholisi, past boʻyli (140 — 150 sm) negroid qabilalar guruhi. 40 mingga yaqin (1987). A. malayya-polineziya tillari oilasiga mansub bir-biriga oʻxshamagan shevalarda gaplashadilar. Hozirgacha qadimgi diniy eʼtiqodlar (qabilaviy animizm) saqlanib qolgan. A. ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qrloq, koʻchmanchi qabila boʻlib, terimchilik va ovchilik bilan shugʻullanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aetsiy Flaviy

Aetsiy Flaviy (taxminan 390-454. 21.9, Rim) — sarkarda, Gʻarbiy Rim imperiyasining soʻnggi himoyachilaridan biri. 425 yil A. gunn jangchilari koʻmagida Gʻarbiy Rim imperiyasining oliy rahbarlik lavozimlarini egallashga erishgan: bir necha bor konsul etib saylangan, patrisiy unvonini olgan. A.ning mavqeini pasaytirish maqsadida imperatritsa Galla Platsidiya Afrikadagi qoʻshinlar qoʻmondoni Bonifatsiyni Italiyaga chaqirtirib olgan. Shunga qaramasdan 432 yil A. imperiya qoʻshinlari bosh qoʻmondoni lavo-zimini egallagan. 450 yil gunnlar bilan A.ning yaxshi munosabatlari buzilgan. 451 yil Katalaun jangida A. boshchiligida germanlar va alanlardan tashkil topgan qoʻshin vestgotlar koʻmagida Attila qoʻmondonligi ostidagi gunnlar ustidan galaba qozongan. A. imperatorning qizi Yevdokiyani oʻgʻliga olib bsrishga harakat qilgani uchun im-perator Valentinian 111 tomonidan Pa-latin tepaligidagi qabul marosimida oʻldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayudogʻ

Ayudogʻ ("Ayiqtogʻ") – Qrimning janubiy sohilidagi choʻqqi va burun, Gur-zufdan 2,5 km shimoli-sharqda. Balandligi 572 m. Otqindi jinslardan tuzilgan. A. oʻrmon va butazorlar bilan qoplangan. Janubi-gʻarbiy etaklarida Artek joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdulla Ayupov

Abdulla Tolipovich Ayupov (1923.10.1, Toshkent) – faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), professor (1983). 1941-45-yillardagi urush qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universiteti tarix fakultetini tugatgan (1949). Universitetda oʻqituvchi (1952– 55), dosent (1955-yildan). Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti) gumanitar fakultetlar falsafa kafedrasining mudiri (1962–92), kafedra professor (1992-yildan). Ayupov Toshkent Davlat Universiteti falsafa boʻlimi, keyin fakultetini tashkil etishda boshchilik qilgan. Ilmiy asarlari falsafa tarixi, barkamol insonni tarbiyalash, ma’naviyatni shakllantirish masalalariga oid. Falsafa fani boʻyicha darslik, oʻquv qoʻllanma va dasturlari nashr etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1923-yilda tugʻilganlar
10-yanvarda tugʻilganlar
Toshkentda tugʻilganlar
Faylasuflar
Ayuttxaya

Ayuttxaya, Ayutiya, (rasmiy nomi Pra-Nakxonsi-Ayuttxaya) – Tailanddagi qadimgi shahar. Menam pasttekisligining markaziy qismida. Aholisi 100 ming kishi atrofida. A. Markaziy Tailandda temir yoʻl bilan Menam daryosi kesishgan joydagi muhim savdo-transport tu-guni, sholikorlik rayonining markazi. Sholi oqlaydigan, vino va konserva zavodlari bor. Hunarmandchilik (kumush buyumlari ishlab chiqarish) taraqqiy etgan. A. 1350-yilda bunyod etilgan va birmaliklar vayron qilib tashlagunga qadar (1767) mamlakat poy-taxti boʻlgan. 19-asrda qayta bunyod etil-gan. A. tai xalqi qadimgi madaniyatining yodgorligidir. Na Praman (7 –9-asrlar), Buddasavan (14-asr), Rajapuran (15-asr), Pra Srisanpet (15 – 16-asrlar) ibodat-xonalari va saroylar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayuchi

Ayuchi – oʻzbek urugʻi. 16-asr boshlarida Movarounnahrga kelib joylashgan. Keyinchalik parchalanib boshqird, oʻzbek (qipchoqlar ichida), qirgʻiz xalqlari tar-kibiga kirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbek urugʻlari
Ayamajuz

Ayamajuz (arab.ayyom – kunlar, ajuz – kampir) – qishning oxirgi kunlari. Mart oyining birinchi haftasida boʻladigan sovuq va izgʻirinli kunlar. A. haqida xalq orasida "ayyom kampir olti kun, qahr aylasa yetti kun", "A. kirganda toʻqson – bir kunimcha yoʻqsan" kabi naqllar tarqalgan. Chorvachi qozoqxalqi A.ni oʻtamali deb ataydi. A. chorvaning qishlovdan qaytib, qoʻzilash oldidan oriqdab, qishdan arang chiqqan vaqtiga toʻgʻri keladi, shunday paytda ba’zan qorboʻronli kunlar boshlanib, ehtiyot cho-ralari koʻrilmasa, mol qirilib ketishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayagoʻz

Ayagoʻz — Qozogʻiston Respublikasi Sharqiy Qozogʻiston viloyatidagi shahar (1939-yildan). Ayagʻuz daryosi boʻyida. Ayagʻuz (shahar) stansiyasi. Aholisi 41,8 ming kishi (1999). Chorvachilik mahsulotlarini qayta ishlaydigan sanoat tarmoqlari (goʻsht kombinati, jun gazlama toʻquv fabrikasi) va transportga xizmat qiluvchi korxonalar (avtomobil tuzatish zavodi, teplovoz va vagon depolari), temir-beton buyumlari zavodi bor. A. 1931-yilda Turksib temir yoʻl qurilishi munosabati bilan vujudga kel-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Qozogʻiston shaharlari
Ayagoʻz tumani aholi punktlari
Aqba

Aqba (arab. — togʻ yoʻli, dovon) — tarixiy geografik tushuncha. 9 — 10-asrlarda arabiynavis geograflarning asarlarida koʻp uchraydi. 10-asrda fors tilida yozilgan „Hudud ul-olam“ va „Ta-rixi Tabariy“ asarlarida ham tilga olinadi. Hozir bu atama, asosan, geografik nomlar tarkibida qolgan. Turkiston, Zarafshon va Pomir togʻlarida A. soʻzidan tuzilgan oʻnlab dovonni uchratish mumkin: Aqbaboshi, Aqbavodif, Aqbai Obburdan, Aqbai Gishxun, Choshi aqba va hokazo. Bu atama axba, agʻba, ovgʻa shakllarida Oʻzbekistonning bir qancha joylarida turli xil maʼnoda ishlatiladi. Mas, Samarqand viloyati baʼzi tumanlarida dovonga chiqiladigan tik yoʻlni ovgʻa deyishadi va hokazo

Manbalar
Aqaba

Aqaba  (  ‎ Al-Aqaba ) — Iordaniyadagi shahar boʻlib, uning yagona dengiz porti, shuningdek, dengiz boʻyidagi yagona kurorti hisoblanadi. Qizil dengizning Aqaba ko'rfazining shimoliy qirg'og'ida, Isroilning Eylat shahri yaqinida joylashgan.Port fosfatlar, shuningdek, Iroq neftini eksport qilishga ixtisoslashgan.

Aholisi 140 ming kishi ( 2014 yil ) - Iordaniya aholisining taxminan 2%ni tashkil etadi.

Dam olish maskani 

Aqaba sohilining uzunligi 27 km. Unda ko'plab mehmonxonalar va restoranlar mavjud. Shahar chegaralarida bepul plyajlar mavjud. Qishda oʻrtacha oylik suv harorati 21,4 °C (fevralda), minimal suv harorati 20,1 °C  . Qizil dengizning suv osti dunyosining boyligi tufayli shahar sho'ng'ish ishqibozlari orasida mashhurdir.

Eylatda bo'lgani kabi, suv osti akvariumi ham bor, lekin u biroz sodda. Umuman olganda, ko'ngilochar sanoat mavjud; kurort Iordaniyaning boshqa shaharlariga qaraganda diniy islom ta'siridan ko'proq xoli - ayollarga oddiyroq kiyinishga imkon beradi. Bundan tashqari, Aqaba, xuddi Eylat kabi, bojsiz zona deb e'lon qilingan, bu xaridni rivojlantirishga hissa qo'shadi: buning uchun Aqaba "Iordaniyaning iqtisodiy o'pkasi" laqabini olgan.  .

Shahar sohilda joylashgan arab inqilobining ulkan bayrog'i bilan mashhur. Bayroq ustunining balandligi 136 metr, o‘lchami esa 60 ga 30 metrni tashkil qiladi. Bayroq qo'shni davlatlardan (Isroildagi Eylat va Misrdagi Taba ) yaqqol ko'rinadi va dunyodagi eng katta bayroq sifatida Ginnesning rekordlar kitobiga kirgan.

2005 va 2010-yillarda shahar Sinay yarim orolidan raketa hujumlariga uchragan  .

Tarix 
Birinchi aholi punkti taxminan 6 ming yil oldin shahar o'rnida paydo bo'lgan.

Qadim zamonlarda shahar Elat (Elat) deb atalgan, unda edomliklar (edomliklar), keyin esa nabatiylar istiqomat qilgan, yirik savdo markazi boʻlgan. Keyin Aelana (Aelana) yoki Aila (Aila) nomi bilan u Rim imperiyasi hududida kirdi. Keyinchalik Vizantiyaga, salibchilarga tegishli bo'lib, Arab xalifaligi, Usmonli imperiyasi tarkibiga kirgan. Bu Makkaga hajga boradigan ziyoratchilarning yo'lidagi muhim markaz edi.

Birinchi jahon urushi paytida uni qoʻzgʻolonchi arablar egallab olishgan (qarang Arabistonlik Lorens ). Urushdan keyin Hijoz arab podsholigi, keyin Saudiya Arabistoni tarkibiga kirgan. 1925-yilda u Britaniyaning Transiordaniya protektoratiga (zamonaviy Iordaniyaning salafi) berildi.

Iqtisodiyot 
1980-yillarda Iroqdan neft quvuri qurilishi tufayli shahar va port jadal rivojlandi.

Maxsus iqtisodiy zona (ASEZ) turizm, xizmat ko'rsatish va sanoat sohalarini rivojlantirish uchun 2001-yilda Aqabada tashkil etilgan.

Transport 
Aqaba Iordaniyadagi yagona dengiz portiga ega. Arab Bridge Maritime Aqaba va Misrning Taba va Nuveyba shaharlari o'rtasida parom qatnovini amalga oshiradi.

Egizak shaharlar 

 Санкт-Петербург, Россия (2003)

Shuningdek 

 Tala ko'rfazi

Manba

Havolalar 

Geografiya
Iordaniya
Aqida

Aqida (arab.) — dindorlar uchun majburiy hisoblangan, shak keltirmasdan, muhokama yuritmasdan eʼtiqod qilinishi lozim boʻlgan diniy talablar. 

Islom aqidalarining asosi Qur’onda berilgan, hadislardagi koʻrsatmalar negizida ishlab chiqilib, tartibga solingan. 

Islomning sunniylik va shialik yoʻnalishi ilohiyotida eʼtirof etiladigan aqidalar yoki imon talablari

Sunniylik 7 ta: 

 Allohning yagonaligiga 
 Farishtalarga borligiga 
 Muqaddas bitiklarga
 Paygʻambarlarga
 Oxiratga
 Taqdirga 
 Inson qazo qilganidan soʻng qayta tirilishiga ishonish

Shialik yoʻnalishi ilohiyotida 5 aqida tan olinadi:

 Tavhid (Allohning yagonaligi), 
 Nubuvvat (paygʻambar) ga ishonish, 
 Adl (ilohiy taqdirning adolatligiga ishonish), 
 Maod (oxiratga ishonish)

Xristianlikda aqidalar birinchi marta 2-jahon sobori tomonidan qabul qilingan va u eʼtiqod timsoli deb atalgan. U xudoning muqaddas uchlikda (Ota, Oʻgʻil va Muqaddas ruhda) namoyon boʻlishi, Isoning xaloskorlik missiyasi, uning tirilib osmonga koʻtarilib ketishi va oxiratda yana qaytib tushishi, jami 12 asosiy aqidadan iborat. Keyinchalik jahon soborlari eʼtiqod timsolini Isoning ham ilohiy, ham insoniy tabiatga egaligi, ikonaga sigʻinish shartligi haqidagi aqidalar bilan boyitgan. Xristian cherkovi boʻlinib ketgandan keyin har bir konfessiya, diniy oqim oʻz taʼlimotiga boshqa xristian cherkovlar eʼtirof qilmagan aqidalarni kiritgan. 

Katolitsizm aʼrof haqidagi, Muqaddas ruh faqat Ota-xudodan emas, balki Oʻgʻil-xudodan ham paydo boʻlganligi, Bibi Maryamning ilohiy tarzda Isoga homilador boʻlganligi va uning jismi osmonga koʻtarilib ketgani, Rim papasining eʼtiqod va axloq ishlarida begunohligi borasidagi aqidani qabul etdi. Protestan-tizm esa ruhoniylik unvonini berish, muqaddas zaytun moyi surtish va boshqa aqidalarni tan olmay, har bir dindorning oʻz eʼtiqodi bilan gunohdan xalos boʻlishi toʻgʻrisidagi aqidani rasm qildi. 

Pravoslaviye cherkovi yangi aqidalar kiritishni rad etib, ilgarigi aqidalar mazmunini talqin etish yoʻlidan bordi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aql

Aql (arabcha : عقل) yoki Aql — falsafada tushunchalar hosil qilish va ularga muvofiq hukm yuritish qobiliyatidir. Bugungi kunda Gʻarbda bu kontseptsiya asosan nemis faylasufi Immanuel Kantning taʼsiri ostida boʻlib, u ratsional tushunishga qarshi turadi, ammo uni idrokdan ajratadi .

Tinchlik 
Immanuil Kantning fikricha, aqlning chegaralari quyidagicha chizilgan:

 "Saqil — hodisalarning oʻxshashligidan qoidalarga kelish joyda u shunday deydi: „ Aql oʻz chegaralarini kengaytirishdan oldin shahvoniylikni cheklaydi“.

Rudolf Eislerning keng qamrovli taʼrifiga koʻra:

 "Aql (logos, epistêmê, intellectus, intelligentia, nisbat, intizom, tushunish) keng qamrovi bilan irodaga qarama-qarshi boʻlgan fikrlash kuchidir. Torroq kontekstda aql — bu ruhning bir butun sifatida tushunish qobiliyati, tushunish (toʻgʻri) tushunish (abstraksiya) ga nisbatan. Xulosa qilib aytganda, aql solishtirish, tekshirish va tushunish qobiliyatini, yaʼni soʻz va tushunchalarni bir-biri bilan bogʻlash orqali maʼnolarini bilish qobiliyatini anglatadi. aqli raso (bon sense) — bu oddiy odamlarda hech qanday maxsus tayyorgarliksiz tabiiy ravishda mavjud boʻlgan tushunish va mulohaza yuritish kuchi, bu odatiy, uslubiylikdan yiroq va shuning uchun notoʻgʻri xulosalarga osonroq erisha oladi. "

Artur Shopengauerda sabab sabab va natijani ajratishdir:

 „Sabablik, yaʼni materiyaning sub’ektiv munosabati yoki bir xilligi — bu aql va boshqa narsa emas. Uning yagona vazifasi va yagona kuchi sabab-oqibatni tushunishdir“.

Rene Dekartning iqtiboslaridan ham maʼlum:

 „Sogʻlom aql dunyo boʻyicha eng yaxshi taqsimlangan, chunki har bir kishi undan oʻz ulushini olgan deb oʻylaydi. Hatto hamma narsadan qoniqish hosil qila olmaydigan odamlar ham aqldan ortiq narsani xohlamaydilar“.

yana qarang 

 ratsionalizm
 Debriyaj
 epistemologiya

Manbalar

Adabiyotlar 

 Rene Dekart, Abhandlung über die Methode, richtig zu denken und Wahrheit in den Wissenschaften zu suchen.
 Jon Lokk, Versuch über den menschlichen Verstand : vier Büchern, Bd. 1., Buch I va II, 5., Aufl. Mayner, Gamburg, 2000 yil. ISBN 978-3-7873-1555-0, Bd. 2., Buch III va IV, 3. Aufl. Mayner, Gamburg, 1988 yil. ISBN 978-3-7873-0931-3
 Jon Lokk: Uber den richtigen Gebrauch des Verstandes, übers. fon Otto Martin, Leyptsig: Feliks Mayner, 1920; unveränd. Nachdr. D. Avg. von 1920, Gamburg: Feliks Meiner, 1978, ISBN 3-7873-0434-7
 Jon Lokk: Die Leitung des Verstandes . Übersetzt von Yurgen Bona Meyer, Wissenschaftlicher Verlag, Shutterwald/Baden 1998, ISBN 978-3-928640-61-9
 David Hume, Untersuchung in Betreff des menschlichen Verstandes
 Jorj Berkli, Abhandlungen über die Prinzipien der menschlichen Erkenntnis
 Gottfrid Vilgelm Leybnits, Neue Abhandlungen über den menschlichen Verstand
 Immanuel Kant, Kritik der reinen Vernunft, Kritik der praktischen Vernunft, Kritik der Urteilskraft
Epistemologiya
Aqli norasolik

Aqli norasolik — (jinoyat huquqida) ijtimoiy xavfli qilmishni sodir qilish vaqtida shaxsning ruhiy kasalligi tufayli oʻz harakatlari yuza-sidan oʻziga hisob bera olmaydigan va oʻz harakatlarini idora qila olmay-digan holati. Aqli norasolik ikki mezon: tibbiy (biologik) va yuridik mezon orqali aniqlanadi. Tibbiy (biologik) mezon shaxsda surunkali ruhiy kasallikni yoki ruhiy holatning vaqtincha buzil-ganligi yoxud aqli zaiflik yoki boshqacha tarzdagi ruhiy kasallikning mavjud-ligini bildiradi. Yuridik mezon shax-sning oʻz harakatlari yuzasidan oʻziga hisob bera olmasligi (tafakkur mezo-ni) va oʻz harakatlarini idora qila ol-masligi (irodaviy mezon)dir. Shaxsni ruhiy kasal deb hisoblash uchun tibbiy va yuridik mezonlarning zohirligi ta-lab qilinadi. Shaxsning ruhiy kasallik holatini aniqlash uchun sud-psixiatriya ekspertizasi tayinlanadi. Ekspertiza shaxsni ijtimoiy xavfli qilmishni so-dir qilish paytida aqli noraso holatda boʻlgan, deb xulosa bersa, uning qilmishi jinoyat hisoblanmaydi va javobgarlik-ka tortilmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqli rasolik

Aqli rasolik — odamning ruhiy jihatdan sogʻlom holati; jino-yat huquqida shaxsning sodir qilgan ijtimoiy xavfli qilmishini jinoyat deb hisoblash va jinoiy javobgarlik-ka tortishning huhuqiy shartlaridan biri. Aqli raso shaxs har qanday ji-noyatni sodir qilganda oʻz harakat yoki harakatsizligining jinoyat ekanligini anglaydi va undan kelib chiqadigan oqibatni biladi. Jinoyat huquqida jinoyat uchun javobgar boʻla oladigan Aqli rasolikning ikki mezoni nazarda tutil-gan boʻlib, bular kishi jinoyat sodir qilish paytida oʻz qilmishining ijti-moiy xavfli xususiyatini anglagani; oʻz harakatlarini boshqara olganligidir. Jinoyat sodir qilgan shaxsni javobgarlikka tortish masalasi qoʻyilgan vaqtda uning aqli rasoligi tekshirib kuriladi. Agar jinoyat ishini tergov qilish yoki sudda kurish paytida uning aqli rasoli-giga shubha tugʻilsa, sud-psixiatriya eks-pertizasi tayinlanadi, u shaxsni akli raso deb xulosa bersa, uni jinoiy ja-vobgarlikka tortish masalasi qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqliy tarbiya

Aqliy tarbiya — shaxsning har tomonlama taraqqiyoti, uni turmush va mehnatga tayyorlashning muhim tarkibiy qismi. Aqliy tarbiya bilimlarni toʻplash, biror narsani tahlil va sintez qilish, narsa va hodisalarni taqqoslash hamda tasniflash, umumlashtirish, mavhumlashtirish, ularni bir tizimga solishni nazarda tutadi. Aqliy tarbiya vazifasi intellektual koʻnikmalar, yaʼni har qanday fanni oʻrganishda qoʻllaniladigan umumiy oʻquv koʻnikmalari — oʻqish, tinglash, oʻz fikrini ogʻzaki bayon etish, yozish, manba bilan ishlash, mustaqil ishlash malakalarini, shuningdek biror fanni egallash boʻyicha zarur boʻlgan maxsus koʻnikmalar (chizma, xaritalarni oʻqiy bilish, ularning natijalarini chiqara olish)ni egallashdan iborat. Ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, yaʼni bolalarga olam ilmiy manzarasi, tabiat va jamiyat taraqqiyotining asosiy qonunlarini tushuntirish ham Aqliy tarbiyaning muhim vazifasidan biridir. Bunda bolalar hayotining dastlabki yilidayoq atrofni oʻrab turgan barcha narsalar bilan tanishtirib borish muhim ahamiyatga ega. Aqliy tarbiya taʼlim, oʻyin, mehnat jarayonida, hayotiy vaziyatlarni hal etish, kattalar va tengdoshlar bilan boʻlgan muloqotda, ommaviy axborot vositalari orqali olinadigan axborotlarni qabul qilish va oʻzlashtirishda roʻy beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqor

Aqor (arab. — koʻchmas mulk, yer-suv, zamin) — Temuriylar zamonida yer-suv, bogʻ, tegirmon, kanal, doʻkon, ustaxona va bozorlar kabi koʻchmas mulklar. A. vasi-yat bilan vaqfga aylantirilishi mumkik boʻlgan. Zarafshon vodiysidagi Aqor, Oqar, Agʻar kabi joy nomlari A. atama-sidan kelib chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqoqiyo

Aqoqiyo, arab yelimi, gummiara-bik — asosan Afrika va Arabistonda oʻsadigan akatsiyadan olinadigan yelim. Ochiq havoda shaffof, moʻrt modda boʻlib qotadi, suvda erib, yopishqoq quyqa hosil qiladi. A., asosan, arabinat kis-lotaning kaliy, kalsiy va boshqa tuzlari qotishmasidir. Sharq tabobatida, jumladan Oʻrta Osiyo tabobatida juda qadimdan dori sifatida ishlatilgan. Tibbiyotda emulsiya, tabletka, habdori tayyorlashda, sanoatda gaz-mollarni ohorlash, turli boʻyoqlar tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqrab

Aqrab, Chayon (arab. — chayon) — 1) yulduz turkumi, 12 ta zodiak (burj) — yulduz turkumlaridan biri (belgisi ♏). Osmonning Janubiy yarim sharida Ilon eltuvchi, Mezon, Boʻri, Burchak chizigʻi turkumlari oralarida joylashgan. Eng ravshan yulduzi — Antares. Bahor va yozning boshlarida koʻrish mumkin;

Manbalar 

Yulduz turkumlari
Aqcha

Aqcha — oʻtmishda Turkistonda savdo-sotiq, toʻlov muomalalarida narx, baho, qiymat oʻlchovi boʻlgan pul bir-ligi. Aksariyat hollarda A kumushdan zarb qilingan. Kumushning rangi oq boʻlganligi uchun ham, mazkur pul birli-gi A deb nomlangan; yaʼni aq (oq) — cha. Ilk marta A. istilohi Bariq daryosi havzasidan topilgan qadimgi turkiy bitik tosh matnida qayd etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aqcha svitasi

Aqcha svitasi (Aqcha soyi nomi-dan) — oʻrta toshkoʻmir davriga mansub svita. 1939-yilda Chatqol tizmasining gʻarbiy qismida mustaqil svita sifatida ajratilgan. Aqcha svitasi nordon va oʻrta asos-li vulkan jinslardan tashkil topgan. Umumiy qalinligi 2500 m. Aqcha svitasida oʻrta toshkoʻmir davriga mansub toshqotgan oʻsimlik qoldiqlari topilgan. Aqcha svitasi Chatqol va Qurama tizmalarida keng tarqalgan va bu togʻlardagi Aqcha svitasida nodir metall konlari uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agʻdam

Agʻdam — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1828-yildan). Qorabogʻ tizmasining etagida. Agʻdam stansiyasi. Aholisi 39,8 ming kishi (1999). Oziq-ovqat sanoati (jumladan vinochilik) ri-vojlangan. Metallsozlik, gilam toʻqish korxonalari, yogʻsir zavodi, teatr bor. A.ga 1741-yil asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjon aholi punktlari
Agʻdash

Agʻdash — Ozarbayjon Respublikasidagi shahar (1900 yildan). Agʻdash temir yoʻl stansiyasidan 47 km. Aholisi 20,9 ming kishi (1999). Yogʻ-sir, avtomobil tuza-tish, paxta tozalash, sut zavodlari bor. Qad. shahar, ipak va ipak buyumlari sav-dosi bilan mashhur boʻlgan. Karvonsaroy saqlangan. A. 16-asrda vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Agdash
Agʻlabiylar

Agʻlabiylar — Shimoliy Afrikadagi arab amirlari sulolasi (800 — 909), abbosiylar vassali Horun ar-Rashidning noibi Ibrohim ibn al-Agʻlab asos solgan. Poytaxti — Qayruvon shahri Fotimiylar bilan kurash jarayomida tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahvoz

Ahvoz — Eronning janubi-gʻarbidagi shahar, Huziston ostonining maʼmuriy markazi. Korun daryosi boʻyidagi port, neft chiqariladigan yirik konlar mar-kazi. Aholisi 580 ming kishi (1986). Ahvoz tuguni. Tehronga boradigan neft quvu-ri A. orqali oʻtgan. Toʻqimachilik, poʻlat prokati korxonalari, universitet bor. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi.

gallery

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Ahiyi Hiraviy

Ahiyi Hiraviy (15-asr) — hirotlik xushovoz hofiz, mashhur bastakor, ustoz. A. Jomiyning „Qaytadan dilimga tushdi, shunday zoʻr ishqu muhabbat…“ mat-lali sheʼri bilan oʻqiladigan turkiy zarb usulidagi Rosta panjgoh singari asarlarning musannifi. Ubaydullaxon Hirotni ishgʻol etgach, A. H.ni Buxoroga olib ketgan. A. H. Buxoroda shuhrat qozongan. Hofiz Ushshoqiy, Boboyi Changiy Buxoriy, Xoja Hamzaiy Toshkandiy, Darvish Maqsud Andijoniy, Hofiz Miroqiy Buxoriy, Hofiz Boqiy Roʻdiy kabi dongdor sanʼatkorlarni tarbiya-lab yetishtirgan. A. H. Zarbul-fathusuli (Iroqmaqomi yoʻli)dagi ik-kita musiqa asarlarini mashhur bastakorlar Xoja Bobo bilan Xoja Hamzaga bagʻishlagan. Za-monasining mashhur musiqashunosi Dar-856vishali Changiy A. H.dan koʻp naqshlar bilan savtlar qolganligini taʼkidlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahl ul-kitob

Ahl ul-kitob (arab. — kitob ahli, mazmunan oʻz diniy kitobiga ega boʻlgan xalqlar)- islom aqidasiga koʻra, haqiqiy dindorlar (musulmonlar) va „gʻayridin“ majusiylar oʻrtasidagi odamlar toifasi. Ular oʻzlariga yubo-rilgan muqaddas kitoblar matnini buzganlar; Muhammad (sav) va uning oxir-gi paygʻambarlik vazifasi toʻgʻrisida eslatilgan gaplar chiqarib tashlangan. A. ul-k.ga xristianlik va yahudiylikka eʼtiqod qiluvchilar kiritilgan. Musul-monlar umuman A. ul-k.ga sabr-toqatli munosabatda boʻlib kelganlar. Bu hol musulmonlar bilan boshqa dindagilar oʻrtasida kelishuv va tinch munosabatlar oʻrnatilishiga imkon bergan, hozir islom davlatlari bilan xristian davlatlari oʻrtasida muloqot olib borish uchun gʻoyaviy asos boʻlib xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahli haq

Ahli haq (fors, arab. — „haqiqat kishilari“) — Eron va unga qoʻshni mamlakatlarda tarqalgan shialarning yashirin jamoasi. Eronlik shialar Ahli haq tarafdorlarini „aliilohiylar“ deb ataydilar. Bu jamoa taxminan 14-asrda vu-judga kelgan. Gʻarbiy Eron va Sharqiy Turkiyaga, keyinchalik Afgʻoniston, Iroq, Suriya, Ozarbayjonning janubi-ga yoyilgan. Ahli haq Ali azaldan ilohiy va u Odamatodan to Muhammad (sav)ga qadar boʻlgan paygʻambarlarda, shia imomlari va kelajak mahdiyda mujassamla-nadi, deb hisoblaydilar. Ahli haq jannat va doʻzaxni inkor etib, jonning yangicha shaklga kirishiga ishonadilar. Ular dar-vishlarga oʻxshab jazavaga tushadilar. Hozirgi vaqtda Ahli haq Turkiyada shialarning taxminan 90%ini, Afgʻonistonda 15%dan ortigʻini, Eronda 8%ga yaqinini tashkil qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil