Pleoxroizm

Pleoxroizm (yunoncha pyleōn, pléōn, "ko'proq" va chrῶma, khrôma, "rang" dan) optik hodisa bo'lib, modda turli burchaklarda, ayniqsa qutblangan yorug'lik bilan kuzatilganda turli xil ranglarda ko'rinishi.

Fon 
Anizotrop kristallar yorug'lik yo'nalishiga qarab o'zgaruvchan optik xususiyatlarga ega bo'ladi. Elektr maydonining yo'nalishi yorug'likning qutblanishini aniqlaydi va bu burchak o'zgarishi bilan kristallar turli ranglarda ko'rinish beradi. Ushbu turdagi kristallar bir yoki ikkita optik o'qga ega. Agar yorug'likning yutilishi kristalning optik o'qiga nisbatan burchakka qarab o'zgarsa pleoxroizm paydo bo'ladi. 

Anizotrop kristallar yorug'likni ikkilantirib sindirish xususiyatiga ega, natijada turli xil qutblanishdagi yorug'lik kristallda har xil miqdorda sinadi va shuning uchun kristall orqali turli yo'llar bilan o'tadi. Bo'lingan yorug'lik nurining tarkibiy qismlari mineral ichida turli yo'llarni bosib o'tadi va turli tezlikda harakatlanadi. Yorug'lik yo'llar va qutblanishlar kombinatsiyasi sifatida tarqalgani sababli mineral qaysidir burchak ostida kuzatilganda, ularning har birida turli rangdagi yorug'lik yutiladi. Boshqa burchakda kristall orqali o'tadigan yorug'lik har biri o'z rangiga ega bo'lgan yorug'lik yo'llari va qutblanishlarning boshqa kombinatsiyasidan iborat bo'ladi. Shuning uchun mineraldan o'tadigan yorug'lik turli burchaklardan ko'rilganda turli xil ranglarga ega bo'ladi, bu mineralni turli xil ranglarda ko'rsatadi.

Tetragonal, trigonal va olti burchakli minerallar faqat ikkita rangni ko'rsatishi mumkin va ular dixroik deb ataladi. Ortorombik, monoklinik va triklinik kristallar uchta rangda ko'rinishi mumkin va trixroikdir. Misol uchun, ikkita optik o'qga ega bo'lgan gipersten uch o'lchovli fazoda uch xil yo'nalishda yo'naltirilganda qizil, sariq yoki ko'k ko'rinishga ega bo'lishi mumkin.  Izometrik minerallar pleoxroizmni namoyon qila olmaydi.   Turmalin kuchli pleoxroizmni namoyon etishi bilan ajralib turadi. Qimmatbaho toshlar ba'zan ularning rangiga va jozibadorligiga qarab pleoxroizmni ko'rsatish yoki uni yashirish maqsadida kesiladi va o'rnatiladi.

Pleoxroik ranglar yorug'lik bosh optik o'qqa parallel ravishda qutblanganda maksimal darajada bo'ladi. O'qlar yo'nalish bo'yicha X, Y va Z, sindirish ko'rsatkichining qiymati bo'yicha alfa, beta va gamma bilan belgilanadi. Ushbu o'qlar konoskopik inerferension manzaradagi kristalning ko'rinishidan aniqlanishi mumkin. Ikkita optik o'q mavjud bo'lganda, o'qlarning o'tkir bisektrisasi musbat minerallar uchun Z ni va manfiy minerallar uchun X ni, o'tmas bisektrisa esa muqobil o'qni (X yoki Z) beradi. Ularga perpendikulyar o'q - Y o'qidir. Rang har bir yo'nalishga parallel  qutblanish bilan o'lchanadi. Yutish formulasi har bir o'qqa parallel bo'lgan yutilish miqdorini X < Y < Z ko'rinishida qayd etadi(chap tomonda eng kam yutilish va o'ngda eng ko'p yutilish).

Minerologiya va gemologiyada 
Pleoxroizm mineralogiya va gemologiyada mineral va qimmatbaho toshlarni aniqlash uchun juda foydali vositadir, chunki turli burchaklardan ko'rinadigan ranglar soni qimmatbaho tosh yoki mineralning mumkin bo'lgan kristall tuzilishini aniqlash va tasniflash imkonini beradi. Boshqa tarafdan juda o'xshash minerallar ko'pincha juda farqli pleoxroik rang tuzilishiga ega. Bunday hollarda mineralning yupqa qismidan foydalaniladi va petrografik mikroskop yordamida qutblangan yorug'lik ostida tekshiriladi. Minerallarni aniqlash uchun ushbu xususiyatdan foydalanadigan yana bir qurilma dixroskopdir .

Pleoxroik minerallar ro'yxati

Binafsha 

 Ametist (juda past): binafsha rangning turli xil soyalari
 Andalusit (kuchli): yashil-jigarrang / to'q qizil / binafsha rang
 Beril (o'rta): binafsha / rangsiz
 Korund (baland): binafsha / to'q sariq
 Gipersten (kuchli): binafsha / to'q sariq
 Spodumene ( Kunzite ) (kuchli): binafsha / tiniq / pushti
 Turmalin (kuchli): och binafsha / binafsha rang
 Putnisit : och binafsha / mavimsi kulrang

Moviy 

 Akuamarin (o'rta): tiniq / ochiq ko'k yoki ochiq ko'k / to'q ko'k
 Aleksandrit (kuchli): to'q qizil-binafsha / to'q sariq / yashil
 Apatit (kuchli): ko'k-sariq / ko'k-rangsiz
 Benitoit (kuchli): rangsiz / quyuq ko'k
 Kordierit (aka iolit ) (ortorombik; juda kuchli): och sariq / binafsha / och ko'k
 Korund (kuchli): quyuq binafsha-ko'k / och ko'k-yashil
 Tanzanit Zoisitga qarang
 Topaz (juda past): rangsiz / och ko'k / pushti
 Turmalin (kuchli): quyuq ko'k / ochiq ko'k
 Zoisit (kuchli): ko'k / qizil-binafsha / sariq-yashil
 Zirkon (kuchli): ko'k / shaffof / kulrang

Yashil 

 Aleksandrit (kuchli): to'q qizil / to'q sariq / yashil
 Andalusit (kuchli): jigarrang-yashil / to'q qizil
 Korund (kuchli): yashil / sariq-yashil
 Zumrad (kuchli): yashil / ko'k-yashil
 Peridot (past): sariq-yashil / yashil / rangsiz
 Titanit (o'rta): jigarrang-yashil / ko'k-yashil
 Turmalin (kuchli): ko'k-yashil / jigarrang-yashil / sariq-yashil
 Zirkon (past): yashil jigarrang / yashil
 Kornerupin (kuchli): yashil / och sarg'ish-jigarrang / qizil-jigarrang
 Hiddenit (kuchli): ko'k-yashil / zumrad-yashil / sariq-yashil

Sariq 

 Sitrin (juda zaif): och sariq rangning turli xil soyalari
 Xrizoberil (juda zaif): qizil-sariq / sariq-yashil / yashil
 Korund (zaif): sariq / och sariq
 Danburit (zaif): juda och sariq / och sariq
 Kasolit (zaif): och sariq / kulrang
 Ortoklaz (zaif): och sariq rangning turli xil soyalari
 Fenasit (o'rta): rangsiz / sariq-to'q sariq
 Spodumen (o'rta): och sariq rangning turli xil soyalari
 Topaz (o'rta): sarg'ish / sariq / sariq-to'q sariq
 Turmalin (o'rta): och sariq / quyuq sariq
 Zirkon (zaif): sarg'ish / sariq
 Hornblend (kuchli): och yashil / quyuq yashil / sariq / jigarrang
 Segnitit (zaif): och sariqdan o'rtacha sariqgacha

Jigarrang va to'q sariq 

 Korund (kuchli): sariq-jigarrang / to'q sariq
 Topaz (o'rta): jigarrang-sariq / zerikarli jigarrang-sariq
 Turmalin (juda past): to'q jigarrang / ochiq jigarrang
 Zirkon (juda zaif): jigarrang-qizil / jigarrang-sariq
 Biotit (o'rta): jigarrang

Qizil va pushti 

 Aleksandrit (kuchli): to'q qizil / to'q sariq / yashil
 Andalusit (kuchli): to'q qizil / jigarrang-qizil
 Korund (kuchli): binafsha-qizil / to'q sariq-qizil
 Morganit (o'rta): och qizil / qizil-binafsha
 Turmalin (kuchli): quyuq qizil / och qizil
 Zirkon (o'rta): binafsha / qizil-jigarrang

Shuningdek qarang 

 Yorug'likning ikkilanib sinishi
 O'rta asrlar quyosh toshi

Havolalar 

Mineralogiya
Optika