MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Anaerob infeksiya

Anaerob infeksiya (gaz-li infeksiya, gazli flegmona, xavfli shish) — jarohatlarning faqat kislo-rodsiz muhitda koʻpayadigan kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar — anaeroblar bilan zararlanishi; koʻpincha jarohatlarga (asosan oyoq va dumbadagi) tuproq tushi-shidan paydo boʻladi, chunki tuproqda deyarli har doim Anaerob infeksiya qoʻzgʻatuvchilari saqlanadi. Majaqlangan yoki ezilgan toʻqimalar koʻproq za-rarlanadi, chunki qon tomirlarga shikayet yetishi sabab-li jarohatlangan joyga kislorodga toʻyingan qon (arterial qon) kelishi toʻxtab qoladi. Anaerob infeksiyada yumshoq toʻqimalar tez shishib, unda gaz pufakchalari hosil boʻladi, keyinchalik toʻqimalar oʻladi (qarang Gangrena). A.ning dastlabki belgilari: jarohat ogʻriydi, toʻqimalar koʻpchib ke-tayotgandek tuyuladi, shish keladi, 1 — 2 kundan keyin gavda temperaturasi koʻtariladi. Anaerob infeksiya juda xavfli, shuning uchun bemorni darhol kasalxonaga yotqizish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaerobioz

Anaerobioz (yun. an — inkor qoʻshimchasi, ayer — havo va bios — hayot) — organizmlarning erkin kislorod boʻlmagan muhitda hayot kechira olishi. A. tushunchasini 1861-yilda L. Paster ki-ritgan. Hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan energiyani anorganik (mas, nitratlar va sulfatlar) yoki organik moddalar (mas, uglevodlar)ni parchalab oladigan anaerob organizmlar uchun A. odatdagi yashash muhitidir. Tez oʻsadigan embrion hujayralari va oʻsmalar hujayralarida anaerob jarayonlar sogʻlom organizmning normal hujayralaridagiga nisbatan kuchliroq kechadi. A.ning biologik mazmuni shundan iboratki, anaeroblar havosiz, yaʼni aeroblar yashay olmaydigan muhitdagi organik substratlardan foydalanish qobiliyatiga ega (qarang Aerobioz). Tabiiy substratlar, yaʼni tuproq, suv va boshqalarda hamisha maʼlum miqdorda havo boʻladi. Shunga koʻra, anaerob organizmlar havo kislorodining oksidlovchilik taʼsi-ridan himoyalanishga harakat qiladi. Ular kislorodni neytrallovchi moddalar ajratadi. Gʻovaklari havo bilan toʻlgan yumshoq tuproqlarda anaeroblar ri-vojlanadigan ayrim joylar — mikro-zonalar boʻlishi mumkin. Ularga yonma-yon joylashgan aeroblar kislorodni oʻzlashtirib va reduksiyalovchi (tiklovchi) modda ajratib, anaeroblar uchun sha-roit yaratadi. Mas, bedapoya chimqirqar ikki yarusli plug bilan chuqur (40 sm) qilib haydalganda, bedaning asosiy ildiz mas-sasi va boshqa qoldiqlari tuproqning anae-robli qatlamiga koʻmilib, u yerda organik moddalarning minerallanish jarayoni boradi. Bu jarayon tufayli tuproq mi-kroflorasining hayot faoliyati va chirindi toʻplanishi uchun eng qulay sharoit vu-judga keladi, tuproq unumdorligi uzoq, muddat saqlanib turadi. Tuproqni bun-472day ishlash tizimi ekin hosilini ancha oshiradi. Anaerob ja-rayonlarning kechi-shi (bijgʻish, chirish) tabiatda moddalar aplanishiaa katta ahamiyatga ega. Rustam Shodmonov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anaeroblar

Anaeroblar, anaerob organizmlar — erkin kislorod boʻlmaydigan sharoitda yashash va rivojlanish qobiliyatiga ega boʻlgan organizmlar. A. terminini 1861-yilda yog kislotali bakte-rial bijgʻishni ixtiro qilgan L. Paster taklif etgan. A. asosan prokariot orga-nizmlar orasida keng tarqalgan. Euka-riotlardan achitqilar hamda hayvonlar organizmida parazitlik qiladigan, yaʼni ikkilamchi tarzda kislorodsiz muhitda yashashga moslashgan, bir hujayralilar haqiqiy A. hisoblanadi. Koʻp hujayrali A. anaerobioz hayvonlarning ichagi va tana boʻshligʻi hamda toʻqimalarida pa-razitlik qiladigan yassi toʻgarak chu-valchanglar orasida uchraydi. Anaerob organizmlarda metabolizm kisloroddan boshqa oksidlovchilardan foydalanishga asoslangan. Organik moddalardan foydalanadigan anaerob organizmlar (glikoliz natijasida hosil boʻladigan energiyadan foydalanadigan barcha eu-kari-otlar) spirtlar va yogʻ kislotalar qaytarilishi orqali boradigan har xil tipdagi bijgʻishni amalga oshiradi. Boshqa A., mas, denitrifikatorlar, te-mir bakteriyalari, oltingugurt bakteri-yalar, metan hosil qiluvchi bakteriyalar esa anorganik oksidlovchilar (nitratlar, oltingugurt birikmalari, karbonat an-gidrid va boshqalar)dan foydalanadi. Almashi-nuv mahsulotlariningxiliga qarab anae-rob bakteriyalar yogʻ kislotali, sut kislo-tali, propion kislotali guruhlarga aj-ratiladi. Fototrof bakteriyalar A.ning boshqa maxsus guruhini tashkil etadi. Kislorodga boʻlgan talabiga koʻra A.ning obligat va fakultativ guruhlari farq qilinadi. Obligat A.da metabolizm kis-lorod ishtirokisiz boradi, fakultativ A. (mas, denitrifikatorlar) anaerobioz holatdan kislorodli muhitda yashashga utishi mumkin. Anaerob muhitda ok-sidlanish energiyasi kam boʻlganidan A. faoliyati tufayli juda koʻp qaytarilish mahsulotlari — spirtlar, yogʻ kislotalari va boshqa hosil boʻladi. A. muhitdagi kislorod aerob organizmlar tomonidan batamom oʻzlashtiriladigan sharoitda (mas, suv tubidagi balchiqda, ifloslan-gan oqova suvlarda) rivojlanadi. A.dan mikrobiologiya sanoatida spirtlar va organik kislotalar ishlab chiqarish, oqova suvlarni tozalashda keng foydalaniladi. Ay-rim A. ogʻir infeksion kasalliklar (qoqshol, gazli gangrena va boshqalar)ni kel-tirib chiqaradi. Haqiqiy A. bilan birga ayrim umurtqasizlar orasida kislorod tanqisligiga vaqtincha moslashgan turlari ham bor. Ayrim obligat A. kislo-rodga juda sezgir boʻlganidan kislo-rodli muhitda juda tez halok boʻladi. Issiq suvli havzalardan va suvning chuqur qatlamlaridan topilgan A. Yer yuzida paydo boʻlgan eng qadimgi organizmlar boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anbar

Anbar — 1) oq va qoʻngʻir rangli mumsimon xushboʻy modda. Uvalanadigan moyli massa boʻlib, suyuqlanish temperaturasi 60°, suvda erimaydi, spirt, efir, hayvon moylarida yaxshi eriydi. A.dan yangili-gida najas hidi keladi; eskirgach, bu hid koʻtarilib, noziq hid qoladi. A. dengiz hayvoni — kashalot ichagidan olinadi; kashalotlar yashaydigan dengiz va oke-anlar yuzidan (ayniqsa, Hind va Tinch okeanlarning sohilga yaqin joylaridagi suvdan) ham yigʻib olinadi. Atir-upa sa-noatida ishlatiladi. 2) Koʻchma maʼnoda (mushku anbar) — muattar, xushboʻy hid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anbar (mato)

Anbar — erkaklar tobutining toʻrt burchagiga tik qoqilgan tayoqlarga oʻralgan gazlama, surp; shuningdek ayollar tobutining tepasiga ishkom tarzida egib oʻrnatilgan tol yogʻochlari ustiga yopilgan malla boʻz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anbar bibi maqbarasi

Anbar bibi maqbarasi — Zan-gi ota majmuasi tarkibidagi maqbara. Toshkent yaqinidagi Zangi ota qishlogʻida barpo etilgan (15-asr boshlarida). Zangi ota maqbarasi qatori bu yodgorlik ham Amir Temur zamonasi me’morchilik anʼanasining yorqin namunasidir. Rivoyatlarga qaraganda, maqbara Zangi otaning xotini Anbar bibining qabri ustiga qurilgan. Maqbara ichidagi ikkinchi qabr Anbarbibining avvalgi qaynanasi Ulugʻposhshoniki. Anbar bibi maqbarasi m. keyingi asrlardagi taʼmirlanish oqibatida hozir oʻzining asli holatini deyarli yoʻqotgan. Anbar bibi xalq orasida afsonaviy shaxsga aylangan. U kishining ruhiga bagʻishlab oʻtkaziladigan urf-odat va ma-rosimlarning koʻpchiligi suv toshqini, bola tugʻilishi va hosildorlik bilan bogʻliq boʻlgan. Anbar bibi maqbarasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Toshkent viloyati
Anbarsoy

Anbarsoy — Samarqand viloyati Xatirchi va Ishtixon tumanlari hudu-didagi soy. Shamolsoy va Chorvoqsoy nomlari bilan Oqtogʻning janubi-sharqiy yon bagʻridagi 1150 m mutlaq balandlikdan boshlanadi. Shamolsoy dastlab janubiy ga tomon oqadi, Oqtosh togʻining sharqidan oʻtib Chorvoqsoy bilan qoʻshilgach, Zarband-soy nomini oladi. Zarband darasidan chiqqandan soʻng, A. deb ataladi. Toshqin paytlaridagina Okdaryoga yetib keladi. A.ning umumiy uz. 20,5 km. A. vodiysining yuqori qismi tor boʻlib, chuqur daralardan oqadi, etaklarida esa atrofdagi adir va tekisliklarga qoʻshilib ketadi. A., asosan, yogʻin va buloqdan suv oladi. Suv yigʻadigan havzasining maydoni 60,2 km². Zarband darasida oʻrtacha yillik suv oqimi 170 l/sek. A.ning suvi bahor oylarida koʻpayadi. A. yoqasida qishloqlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Anbiyo

Anbiyo (arab, nabiy, paygʻambar soʻzining koʻpligi) — qarang Paygʻambar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anvoyi gullar

Anvoyi gullar – xonadonlar hovli-bogʻlarida, park va xiyobonlarda gulining koʻrki uchun ekiladigan xushmanzara bir yillik va koʻp yillik oʻsimliklar va butalar. Oʻzbekistonda Anvoyi gullardan lola, siren, gulsafsar, pion, atirgul, gladiolus, qoʻqongul, xrizantema, kartoshkagul koʻp tarqalgan boʻlib, ular birin-ketin bir-ikki oy muddat bilan aprelning boshidan to noyabr oʻrtalarigacha gullaydi. Gullarning koʻrkamligi va xushboʻy hidi insonga katta estetik zavq bagʻishlaydi (yana qarang Gulchilik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angar

Angar (frans. hangar) — samolyot va vertolyotlar turadigan, ularga texnik xizmat koʻrsatiladigan va taʼmirla-nadigan inshoot. Vazifasiga koʻra, A.-ustaxona, muqim (statsionar), muvaqqat-muqim va yigʻma-qismlarga ajratma xillarga boʻlinadi. Muqim A.lar metall va temir-betondan, muvaqqat-muqim A.lar yogʻoch-taxtadan, yigʻma-qismlarga ajratma A. esa poʻlat yoki yengil qotishmalardan yasaladi. A.ning shakli va katta-kichi-kligi samolyot va vertolyotlar soni va oʻlchamlariga bogʻliq boʻladi. A. koʻtarish-tashish, aloqa, signal, avtomatik oʻt oʻchirish vositalari bilan jihozlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angara

Angara (, ) — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyati va Krasnoyarsk oʻlkasidagi daryo. Yeniseyning eng sersuv irmogʻi. Uzunligi 1779 km. Havzasining maydoni 1,040 ming km². Baykal koʻlidan oqib chiqadi. Aso-siy irmoqlari: oʻngdan — Ilim, chapdan — Irkut, Belaya, Oka, Taseeva. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 5100 m³/sek. Quyi oqimida oktabr- noyabrda, Bratsk suv om-borida noyabr-dekabrda muz bilan qoplanadi. Mayning 1-yarmidan muz eriy boshlaydi. A.ning boshlanishidan quyi qismigacha suv omborlari kaskadi qurilgan. A.da Irkutsk, Bratsk, Ust-Ilim GESlar ish-lab turibdi, Boguchani GES qurilmoqda (1994). A. boshlanish joyidan kemalar muntazam qatnab turadi. Asosiy pri-stanlari: Irkutsk, Angarsk, Balagansk, Bratsk. A.da baliq koʻp. 475

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Angarsk

Angarsk — Rossiya Federatsiyasining Irkutsk viloyatidagi shahar (1951-yildan). Angara daryosi boʻyidagi pristan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 268,8 ming (1992). 1954-yildan yirik neft-kimyo kombinati ishlay boshladi. Qurilish sanoati korxonalari (yigʻma temir-beton, sement, keramika mahsulotlari va boshqalar), elektromexanika zavodi, yogʻochsozlik, mashinasozlik sanoati korxonalari, tikuvchilik fabrikasi, goʻsht kombinati, texnologiya instituti bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Angemiton tovushqator

Angemiton tovushqator (yun. an — inkor yuklamasi, hemi — yarim va tonos — ton) — musiqada yarim tonlik-siz tovushqator va oʻzga tuzilmalar. Bular odatda xalq, xususan Sharq kuylarida keng uchraydi. Oʻzbek mumtoz musiqasida daromaddan oʻrta avjga, oʻrta avjdan — katta avjga oʻtish chogʻlarida kuzatiladi. Yana qarang Pentatonika.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angidrid

Angidrid (yun. an — inkor qoʻshimchasi va hydor — suv) — biror elementning kislorod bilan birikmasi. Metallmaslarning va baʼzi metallarning yuqori oksidlari A.dir. A. ikki usulda: 1) oddiy moddaning kislorod bilan birikishidan; 2) kislotani qizdirib, suvsizlantirishdan hosil boʻladi. Anor-ganik kislotalarning A.lari kabi orga-nik kislotalarning A.lari ham maʼlum. Mas, sirka A. (SN3SO)2O, benzoy A. (S6N5SO)2O va boshqa kimyo sanoatida atsil-lovchi vosita sifatida karbon kislota qoldigʻi RCO ni birikmalarga kiritish uchun qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Angidrit

Angidrit — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi CaSO4. Rombik singoniyali. Qattiqligi 3,5-3,8. S. ogʻ. 2,9-3,0. Moʻrt. Rang-siz yoki oq, baʼzan och havo rang, kulrang, qizgʻish, koʻk. Shishasimon yaltiroq. A. choʻkindi jinslar orasida, ayniqsa do-lomitlashgan ohaktoshlar ichida koʻp uchraydi. Tabiatda A. zich massa yoki qatlam-qatlam holda uchraydi; baʼzan gidrotermal yertomirlarda ham boʻladi. Zangori mayda donali A. vulpinit yoki bergam marmari deb ataladi. A. bogʻlovchi modda. Oʻgʻit, sement, bezak buyumlar tay-yorlashda ishlatiladi. A. namlikni shi-mib yana osongina gipega aylanishi va oʻz hajmini 30% gacha kattalashtirishi mum-kin. A. konlari Rossiya, Ukraina (Don-bass, Karpatol-di) va boshqa joylarda bor. A.ning katta zaxiralari Oʻzbekistonning Qashqadaryo viloyatida va Olmaliq atroflarida topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Minerallar
Oʻtkir tonzillit

Oʻtkir tonzillit (koʻproq soʻzlashuvda „Angina“ (lot. angina — boʻgʻilish)) — tanglay murtak bezlarining yalliglanishi bilan kechadigan oʻtkir infeksion kasallik; koʻproq streptokokk, stafilokokk va boshqa mikroblar qoʻzgʻatadi. Ular halqumga aksari oʻtkir tonzillit boʻlgan bemor foydalangan uy-roʻzgʻor buyumlari (mas, yuvilmagan idish-tovoq va boshqalar)dan tushadi. Koʻpincha halqumda boʻladigan va odatda kasallik qoʻzgʻatmaydigan mikroblar ayrim noxush omillar taʼsirida, mas, kishi sovqotganda yoki harorat oʻzgarganda kasallik qoʻzgʻatishi mumkin. Baʼzan oyoqning hoʻl boʻlishi, muzqaymoq yeyish, sovuq suv ichish, muzdek suvda choʻmilish va boshqa hollarda oʻtkir tonzillit bilan ogʻrish kuzatiladi. Halqumga muntazam tushib turadigan tutun, chang, spirtli ichimliklar, shuningdek burun orqali nafas olishni qiyinlashtiradigan adenoidlar va burun-halqumning boshqa kasalliklari oʻtkir tonzillitga sabab boʻlishi mumkin. Burun va yondosh boʻshliqlarining yalligʻlanishi (mas, gaymorit), shuningdek ogʻiz boʻshligʻidagi yiringli yalligʻlanishlar (chirigan tishlar) ham oʻtkir tonzillitga sabab boʻladi. Kasallik toʻsatdan boshlanadi. Bemorda madorsizlik, bosh ogʻrigʻi, tomoq qaqrab ogʻrishi, achishishi, yutinganda ogʻriq kuzatiladi. Harorat koʻtariladi (38—41°); 476murtak bezlari qizarib, ular yuzasida yiringli karash paydo boʻladi. Oʻtkir tonzillit bilan tez-tez ogʻrish natijasida murtak bezlari surunkali yalligʻlanadigan boʻlib qoladi. Oʻtkir tonzillitning kataral, follikulyar, yiringli va boshqa xillari farq qilinadi. Mahalliy (peritonzillyar abssess, oʻrta quloqning oʻtkir yalligʻlanishi) va umumiy (boʻgʻimlar, yurak, buyrakning zararlanishi) asoratlar qoldirishi mumkin. Vrach koʻrsatmalarini bekamu-koʻst bajarish tez sogʻayib ketishga imkon beradi va asoratlar avj olishiga yoʻl qoʻymaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Kasallik qoʻzgʻatuvchi:Bakteriya
Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Yuqumli kasalliklar

Manbalar 

Tomoq kasalliklari
Tibbiyot
Otorinolaringologiya
Kasalliklar
Alifbo boʻyicha kasalliklar
Angio...

Angio… (yun. angeion — tomir) — yasama soʻzlarning tarkibiy qismi, „to-mir“ soʻziga (qon tomiri, limfa tomiri) mos keladi. Mas, angiografiya, angiolo-giya va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiokardiografiya

Angiokardiografiya (angio…, yun. kardia — yurak va grapho — yozaman, tasvirlayman) — rentgenologik tekshi-rishda yurak va yirik tomirlar ichiga kontrast modda yuborib, ularning soya tasvirini olishga imkon beradigan usul. Yurakning asosan tugma poroklari tav-sifini aniqlash uchun qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiokeratoma

Angiokeratoma – terida paydo boʻladigan xavfsiz oʻsma; bir yoki bir ne-chta boʻlishi mumkin. Bunda asosan terining muguz qavati qalinlashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiologiya

Angiologiya (angio-tomir va yun. logos — fan) — anatomiya va klinik tibbiyotning bir boʻlimi; qon tomirlar (arteri-yalar, venalar, kapillyarlar) hamda limfa tomirlari va ularning kasalliklarini oʻrganadi (yana qarang Anatomiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angioma

Angioma (angio… va yun. ota — oʻsma) — qon yoki limfa tomirlarida paydo boʻladigan xavfsiz oʻsma. Odatda, bolaning ona qornidagi davrida to-mirlarning notoʻgʻri oʻsishidan vujudga keladi. Koʻpincha terida (yuz yoki badan-dagi nor), baʼzan jigar, miya va boshqa aʼzo hamda toʻqimalarda uchraydi. Kapillyar, govaksimon va shoxsimon A. boʻladi. Elektrokoagulyatsiya, rentgen va radioak-tiv nurlar hamda jarrohlik usuli bilan yoʻqotiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angionevroz

Angionevroz (angio… va nevroz) — qon tomirlarni harakatlantiruvchi nervlar funksiyasining buzilishi. A.da teri toʻsatdan oqaradi yoki qizaradi, shi-shadi, terlaydi, qiziydi va boshqa spastik oʻzgarishlar kuzatiladi. Nevroz va psi-xozlarda kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiosarkoma

Angiosarkoma, angioblastoma — qon va limfa tomirlarida rivojla-nadigan xavfli oʻsmalarning umumiy nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiospazm

Angiospazm (angio… va yun. spasmos — tortaman) — mayda arte-riyalar, arteriolalar va kapillyarlarning torayishi (spazmi). Tomir muskul qavatining qisqarishi oqibatida roʻy be-radi. Natijada toʻqima va aʼzolarga qon kam keladi va tegishli toʻqimalarda ishe-miya rivojlanadi. A. qaysi aʼzodaligiga qarab, bosh ogʻrigʻi, tomir tortishishi kabi alomatlar bilan oʻtadi. Koʻpincha gi-pertoniya kasalligi va nevrozlarda uch-raydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiostomiya

Angiostomiya (angio… va yun. stoma — teshik) vazostomiya — qon oqishini kuzatish va zaruriyat boʻlganda qon olib, uning tarkibini aniqlash maqsadida tomirlarga maxsus nay — fi-stula qoʻyish usuli. Nay ichiga uzun igna kiritib, qon shu igna (shprits) yordamida tortib olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angiotenzin

Angiotenzin, angiotonin, gi-pertenzin — biologik faol modda; kimyoviy tuzilishiga koʻra peptid; qon tomirlarni toraytirib, arterial bo-simni oshiradi, organizmdagi suv-tuz almashinuvini boshqaradi, aldosteron, 477prostaglandinlar va boshqa gormonlar hosil boʻlishiga xizmat qiladi. A. polipeptid boʻlib, bir necha ami-nokislotadan iborat. Qon plazmasidagi angiotenzinogendan hosil boʻladi. Re-nin-angiotenzin sistemasining tarki-biy qismi hisoblanadi. Tabiiy A.dan qrlishmaydigan analoglari sintez qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angishvona

Angishvona (fors. angusht — barmoq, vona — saqlovchi) — ish tikishda barmoq uchiga kiyiladigan metall gʻilof; A.ning yon va ustki yuzalarida ig-naning keti qadaladigan (toyib ketmas-ligi uchun) chuqurchalar boʻladi. Kiyim-kechak, koʻrpa-yostiq tikishda barmoqlarga igna sanchilmasligi va ignani qalinroq gazlamadan oʻtkazishda ishlatiladi. Qadimda A. charmdan ham yasalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angishvonagul

Angishvonagul, oʻymoqgul (Digitalis) — sigirquyruqdoshlar oila-siga mansub ikki yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi. Yevropa va Osiyoda 25 ga yaqin turi bor. Barchasi zaharli. A.ning poyasi tikka(uz. 40- 150 sm), barglari ketma-ket joylashgan, barg cheti arra-simon, baʼzi turlarida tekis. Barglar poyaning ostidan uchiga tomon maydala-shib boradi. Gullari shingil toʻpgulga yigʻilgan, gultoji qoʻngʻiroq yoki angish-vonaga oʻxshash; oʻsimlik nomi ham shundan olingan. Qizil A. va sariq A.ning bargidan purpurea A, purpurea V, digitoksin, gitoksin va yurak kasalliklariga qarshi ishlatiladigan boshqa glyukozidlar oli-nadi. A.ning boshqa turlaridan olingan preparatlar (mas, abitsin) ham shu kabi kasalliklarni davolashda qoʻllaniladi. A.ning baʼzi xillari Oʻzbekistonda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Angkor

Angkor — Kambodja (Siyom Reap shahri yaqini)dagi hashamatli saroy, ibodat-xona, suv ombori va kanallardan iborat majmua. 9-13-asrlarda qurilgan (hozir tarixiy muzey — qoʻriqxona). Kambod-ja poytaxtidagi qadimgi shahar harobasini oʻz ichiga olgan -Yashodharapuri (9-asr oxiri) va Angkor Txom (12-asr oxiri — 1432; murabba tarhli, maydoni 9 km². Markazida Bayon ibodatxonasi), asosi toshdan, yuqorisi yogʻochdan ishlangan sa-roylar, „gʻor ibodatxonalar“ pogʻonali piramida koʻrinishida, shuningdek yi-rik Angkor Vat (taxminan 1113 — 50; maydoni 1300x1500 m) haykaltaroshlik bezaklariga boy. Bezaklardagi burtma tasvirlarda „Mahabharata“ mazmunlari katta urin egallaydi, geometrik jihatdan mustahkam reja asosida qurilganligi bilan ajralib turadi. „Fop — ibodatxona“ atrofi ravokuti ustunlar qatori va dar-vozaxonasi koʻshkli, burchaklari minora — burjli. Majmua tashqaridan kanal bilan oʻralgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Anglezit

Anglezit — sulfatlar sinfiga mansub mineral. Qattiqligi 3-3,5. S.ogʻ. qariyb — 6,4. Juda moʻrt. Rang-siz, och rangli, sargʻish, kulrang va yashil, baʼzan koʻk tovlanuvchi kristall, do-nador massa. Olmos yoki yogʻ kabi yalti-raydi. A.- qoʻrgʻoshinli ruda. Asosan gipergen, gidrotermal yoʻl bilan hosil boʻlgan. Ol-toyda, Oʻrta Uralda, Sharqiy Zabaykaleda, Zakarpateda konlari bor. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama togʻlaridagi polimetall konlarida keng tapqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Javohirlar
Angler qoramol zoti

Angler (Angel) qoramol zoti — suti uchun boqiladigan zot. Zot haqidagi maʼlumotlar 16-asrga toʻgʻri keladi. Suyagi noziq, tanasi choʻziq, sut-dorlik belgilari yaxshi rivojlangan, tusi qizil. Buqalarining tirik vazni 850-1000 kg, sigirlariniki 500-580 kg. Yiliga 4000-4500 kg sut beradi, su-tining yogʻligi 4,5-4,6%. Asosan Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida boqiladi. Angler qoramol zoti z. qizil daniya zotini u orqali qoʻngʻir la-tish, qizil eston, qizil litva, qizil dasht zotlarini chiqarishda asos boʻlgan. Ukraina, Rossiya, qisman Oʻzbekistondagi xoʻjaliklarda ham boqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anglikan cherkovi

Anglikan cherkovi — Angliya-dagi davlat cherkovi. Protestant cherkovlaridan biri. Uning diniy marosim va tashkiliy qoidalari boshqa protestant cherkovlariga qaraganda katolik cherkoviga yaqin turadi. Anglikan cherkovi 16-asrning 30-yillari 478ingliz qiroli Genrix VIII islohotlari natijasida vujudga keldi. Islohot cher-kov yerlarini oʻzlariga qaratib olishga intilgan yuqori tabaqa bilan yangi yer aristokratiyasining manfaatlarini yoqlashga qaratilgan edi. Islohotdan qirol hokimiyati manfaatdor boʻlib, aso-siy maqsad Anglikan cherkovini papa taʼsiridan aj-ratish edi. Qirol 1534-yil oʻzini ingliz cherkovining rahbari deb eʼlon qildi, bir oz vaqt oʻtgach, parlament roziligi bilan monastir yerlarini musodara qilib, yangi dvoryanlarga, qirol amaldorlariga va saroy ahllariga taqsimlab berib, bir qismini sotdi. Ammo yepiskop va cherkov yerlari musodara etilmadi, cherkov yi-rik yer egasi sifatida qolaverdi. Endi cherkovni qirol boshqaradigan boʻldi, u yepiskopni ham, ruhoniylarni ham oʻzi tayinlar edi. 17-asr 40-yillarida Angliya inqilobi davrida Anglikan cherkovi tugatilib, oʻrniga kalvinist presviterian cherkovi dav-lat cherkovi boʻlib qoldi. Bu ingliz bur-juaziyasining manfaatlariga mos edi. Styuartlar 1660-yil hokimiyatni egalla-gach, Anglikan cherkovi qayta tashkil etildi. Angliyada-gi Anglikan cherkovidan tashqari mustaqil Anglikan cherkovi Irlan-diya, Uels, Shotlandiya, Kanada, AQSH, Avstraliya va boshqa baʼzi mamlakatlarda bor. Anglikan cherkovi aʼzolarining umumiy soni 30 mln.ga yaqin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil