MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
P-toluol sulfo kislota

p -Toluol sulfo kislota ( PTSA, pTSA yoki ''p'' TsOH ) yoki tosil kislotasi ( TsOH ) CH3C6H4SO3H formulasiga ega bo'lgan organik birikma . Bu suvda, spirtda va boshqa qutbli organik erituvchilarda eriydigan oq rangdagi juda gigroskopik qattiq moddadir.  CH3C6H4SO2 guruhi tosil guruhi sifatida tanilgan va ko'pincha Ts yoki Tos deb qisqartiriladi. Ko'pincha, TsOH monogidratga, TsOH ga ishora qiladi . H2O. 

Boshqa arilsulfo kislotalar singari, TsOH ham kuchli organik kislotadir . Bu benzoy kislotadan taxminan bir million marta kuchliroq.  Bu qattiq bo'lgan  kuchli kislotalardan biridir, shuning uchun qulay tarzda o'lchanadi va saqlanadi.

Olinishi va qo'llanilishi 
Toluol sulfo kislota sanoat miqyosida toluolni sulfolash orqali tayyorlanadi. Umumiy aralashmalarga benzolsulfo kislota va sulfat kislota kiradi. TsOH monogidratida suv  mavjud. Notozalik sifatida mavjud bo'lgan umumiy namlikni baholash uchun Karl Fisher usuli qo'llaniladi. Notozalik uning konsentrlangan suvli eritmasidan qayta kristallanish, so'ngra toluol bilan azeotropik quritish yo'li bilan olib tashlanishi mumkin. 

TsOH organik sintezda "organik - eruvchan" kuchli kislota sifatida foydalaniladi. Foydalanish misollariga quyidagilarni keltirish mumkin:

 Aldegidning asetalizatsiyasi . 
 Fisher-Speier esterifikatsiyasi (efir hosil bo'lishi) 
 Transesterifikatsiya reaktsiyalari

Tosilatlar 
Alkil tosilatlar alkillashtiruvchi moddalardir, chunki tosilat elektronni tortib olish xususiyatiga ega, shuningdek, yaxshi ajralib chiqadigan guruhdir . Toluol sulfo  efirlari nukleofilik hujumga yoki eliminatsiyaga uchraydi. Tosilat efirlarining qaytarilishi uglevodorodni hosil bo'lishiga olib keladi. Shunday qilib, tosillanishdan so'ng pasayish spirtli ichimliklarni kislorodsizlantirishga imkon beradi.

Tosilatlar, shuningdek, spirtli ichimliklar uchun himoya guruhidir . Ular spirtli ichimliklarni 4-toluol sulfonilxlorid bilan, odatda aprotik erituvchi sifatida, ko'pincha piridin bilan birlashtirish orqali tayyorlanadi.

Reaksiyalar 
Gidroliz reaksiyalari

 TsOH fosfor pentoksidi bilan isitish orqali p -toluensulfonik angidridga aylanishi mumkin. 
 Kislota va suv bilan qizdirilganda TsOH toluolga gidrolizlanadi :

 CH3C6H4SO3H + H2O → C6H5CH3 + H2SO4

Bu reaksiya arilsulfonik kislotalar uchun umumiydir.

Shuningdek qarang 

 Tosil
 Kollidiniy <i id="mwkQ">p</i> -toluensulfonat

Ma'lumotnomalar 

Sulfat kislota
Toluol
Organik reaksiyalar
Organik birikmalar
Benzoy kislota
Misrdagi masjidlar roʻyxati

Misrda 2016-yil holatiga koʻra 114000 ta masjid mavjud boʻlib, ulardan 83000 tasi Vaqf vazirligiga tegishli. Ushbu roʻyxatga Misrdagi eng mashhur masjidlar kiritilgan.

Yana qarang 

 Misrda Islom
 Masjidlar roʻyxati
 Qohiradagi masjidlar roʻyxati

Manbalar 

Misrdagi masjidlar
Masjidlar roʻyxati
Razzoq Hasanov

Razzoq Hasanov – 1922-yil Xorazm viloyati Gurlan tumanida tugʻilgan. U Xorazmdagi eng mashxur lazgichi raqsini ijro qiluvchilardan biri edi. 1938-yil Gʻulom Zafariyning „Xalima“ spektaklida qush sayrashini ijro etgan holda sanʼat olamiga kirib keldi. U Gurlan teatrida ishlagan. Gurlan teatri 1938-yilda tashkil etilgandir. Razzoq Hasanov biroz muddat bu yerda ishlagan Toshkentga borib oʻzini ustida ishlagan, malakasini oshirgan. Toshkentdagi Filarmoniyada Ustoz Olim Komilovdan taʼlim olib, doira chalish sirlarini oʻrgangan. Toshkentdan qaytgandan keyin u yana Gurlan teatrida ishlay boshladi. Koʻp oʻtmay teatrda musiqa rahbari lavozimiga koʻtarildi.

Pyesalar 
U bir qator pyesalar namoyish qildi. Bular; „Xalima“, „Tuxmatchilar“, „Arshin molalan“, „Kim oʻgʻri“, „Tuxmatchilar jazosi“ va boshqa bir pseyalar.

Kasbdoshlari 
Razzoq Hasanov u bilan Gurlan teatrida ishlagan sanatkorlar: Abdulla eshchanov, Lolaxon Eshchanova, moʻminjon Abduqodirov, Ibrohim Ismoilov, Oʻroggul Gʻoipov, Poshsha davletova, Norgul Allaberganova, Bibijon Iskandarova, Zarif Latipov, Xudoyor Qurolov, Ayxon Ataboyeva, Muhammadjon Karimov, Karim ota Nazarov, Qodir Karimov, Komiljon Otaniyozov, Xoljonoy Karimova va boshqalar.

Gasrtollari

Xonqa tumani 
1939-yilda Xorazmdagi Toshsaqa kanalidagi hasharchilar uchun turli xil pyesalar namoyish qilgan. Bu gastrolda u bilan Abdulla eshchanov, Lolaxon Eshchanova, Moʻminjon Abduqodirov, Ibrohim Ismoilov, Oʻroggul Gʻoipov, Poshsha davletova, Norgul Allaberganova, Bibijon Iskandarova, Zarif Latipov, Xudoyor Qurolov, Ayxon Ataboyeva, Muhammadjon Karimov, Karim ota Nazarov, Qodir Karimov, Komiljon Otaniyozov, Xoljonoy Karimovalar qatnashgan.

Saxtiyon qishlogʻi 
Gurlan hududidan oʻtgan Qilichniyozbiy kanalini qazish va tozlalsh uchun saxtiyon qishlogʻida pyesalar namoyish qilgan.

Urush yillari 
1942-1945 yillarda Razzoq Hasanov 2-jahon urushida qatnashgan. Pskov, Moskva, Ivanovodagi janglarda qatnashdi.

Festivallar 
1957-yilda Moskvada oʻtkazilgan 6-jahon yoshlar festivalida qatnashib maxsus mukofot olgan va festival laurenti boʻlgan.
1968-yil Toshkentdagi Respublika sanatkorlar festivalida qatnasgdi.
1977-yil „Marxabo talantlar“ Respublika festivalida Gurlanlik safdoshlari bilan qatnashdi.

Filmlardagi ijrolari 
"Mukarrama Turgʻunboyeva", „Sovetskiy Uzbekistan“, „Xiva vaqti bilan soat 7-00 da“ film konserti, „Sehrli Olma“ filmlarida rol ijro qilgan.

Manbalar
Jaloliddin Gurlaniy

Jaloliddin Gurlaniy – Xorazmning Gurlan tumanida tu’gilgan. U Burhoniddin Margʻinoniyning izdoshi sanaladi. Jaloliddin Gurlaniyning tugʻilgan va vafot sanalari aniq emas. Ammo u yozgan bir qancha asarlar orqali uning yashagan davrini aniqlash mumkin. Otasi Sherozdan Xorazmga qaytib kelgach saroyda naqib boʻlib ishlay boshlaydi. Keyinchalik Sayid Jaloliddin ibn Shamsiddin ibn Murtazo Gurlaniy al-Xorazmiy Hasan Sigʻnoqiy, Abdulaziz Buxoriy, Toxir Xorazmiylardan tahsil oladi. Sayid Jaloliddin ibn Shamsiddin ibn Murtazo Gurlaniy al-Xorazmiyning asarlari Kalkutta, Laknav, Bombay Qohira, Qozon kabi shaharlarda bir necha martalab nashr etilgan. Jaloliddin Gurlaniy milodiy 1367-yilda vafot etgan.

Asarlari 
"Al Kifoya fiy sharxil hidoya". Asarning 5 ta nusxasi saqlanib qolgan. Bular: Birinchisi, Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan „Fayzulloh Afandi“ kutubxonasida, ikkinchisi, Turkiyaning Istanbul shahrida
joylashgan „Sulaymoniya“ kutubxonasida, uchinchisi, „Kifoya fiy sharhil Hidoya“ asarinig yana bir nusxasi Turkiyaning Istanbul shahrida joylashgan „Otif Afandi“ kutubxonasida, toʻrtinchisi, Istanbulda joylashgan „Rogʻib Posho“ kutubxonasida, beshinchisi, Suriyadagi „Asad“ kutubxonalarida saqlanadi. Suriyadagi „Asad“ kutubxonasida
saqlanayotgan asarning ikki jildi yana bir nusxasi saqlanadi. Birinchi juzi 61953 raqam ostida saqlansa, ikkinchi juzi 62134 raqam bilan qayd etilgan. Bu nusxa nasx xatida juda chiroyli qilib taʼlif etilgan. Birinchi juz 356 varaq, yaʼni 712 sahifadan iborat. Har bir sahifa 24 qatordan iborat. Har bir qator taxminan 18 soʻzni oʻz ichiga oladi.

„Sharxu muxtasari xulosatit toyyibiy“ asari 1529-yilda yozilgan.

„Ash-Shoqoikun an Noʻmoniya“

Ustozlari

Hisomiddin al-Hasan Sigʻnakiy 
"Nihoya" asari muallifi

Abdul Aziz Buxoriy 
Abdul Aziz Buxoriy Jaloliddin Gurlaniyga fiqxni oʻrgatgan. Abdul Aziz Buxoriy "kashf ul Bazdaviy asari muallifi.

Shogirdlari 
Nosiriddin Muhammad ibn Shihob ibn Yusuf, Shayx olim Tohir Sad Namadbush shayx Alouddin, Abdul Avval ibn Burxoniddin ibn Imod ad din lardir

Al Kifoya fiy sharxil hidoya asari 
Asar Burhoniddin Margʻinoniyning „Hidoya“ asariga sharx sifatida yozilgandir. Unda turli xil fiqx masalalarini oʻz ichiga oladi. Asarning birinchi jildida muallif asarni yozishdan maqsadini va nima uchun bunday nomlanganiga toʻxtaladi. Asarda Kimki Kabadan boshqa masjidlarni atrofini aylansa unda kufr xavfi bordir deyilgan.

Sharxu muxtasari xulosatit toyyibiy 
Asar hadisshunosllika bagʻishlangan Jurjoniyning"Muxtasari xulosatit toyyibiy" asariga sharh hisoblanadi. Asarning umumiy hajmi 70 bet va 4 bobga boʻlingan. Asar Fanlar Akademiyasining sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar
Yusuf Rahmonov

Yusufboy Rahmonov – 1941-yil 16-yanvarda Xorazm viloyati Xazorasp tumanida tugʻilgan. Xorazm viloyati prokurori va Oʻzbekiston Respublikasi Bosh prokurorining birinchi oʻrinbosari boʻlib 30 yildan ziyod ishlagan. 1998-yil 8-dekabrda vafot etgan.

Oʻqish davri 
Xiva qishloq xoʻjalik texnikumida hisobchi-hosilot boʻlimini tugatganidan soʻng, Xazorasp tumanidagi „Oʻzbekiston“ jamoa xoʻjaligida ishlaydi. 1962-1964 yillarda Moskvada harbiy xizmat safarini oʻtab keladi. Harbiy xizmatdan keyin Toshkent davlat universitetining huquqshunoslik fakultetida tahsil oladi. Hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti.

Ish faoliyati 
Oʻqishni tugatgach Yusuf Rahmanov Urganch shahar va viloyat prokuraturasida tergovchi, boʻlim boshligʻi, Xazorasp tuman prokurori, viloyat prokurorining oʻrinbosari, vilotay prokurori, oʻzbekiston respublikasi Bosh prokurorining birinchi oʻrinbosari lavozimlarida ishlagan.

Unvoni 

Yusufboy Rahmonov „Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan yurist“ unvoniga sazovor boʻlgan.

Manbalar
Qatagʻon qurbonlari muzeyi (Xorazm)

Qatagʻon qurbonlari muzeyi – O'zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017-yil 22-noyabrdagi "Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzurida Qatagʻon qurbonlari xotirasi davlat muzeyi va hududlardagi oliy taʼlim muassasalari tuzilmasida Qatagʻon qurbonlari xotirasi muzeylarini tashkil etish chora-tadbirlari toʻgʻrisidagi 936-sonli qaroriga muvofiq Xorazm viloyatida Qatagʻon qurbonlari muzeyini tashkil etish Urganch davlat universitetiga yuklandi. Muzey fondi professor-oʻqituvchilar, yosh olim va talabalar hamda keng jamoatchilikning faol ishtirokida arxiv hujjatlari, Oʻzbekiston Markaziy davlat arxivi, Ichan-qal’a muzey fondi materiallari bilan boyitilgan.
Muzeydan 1937-yili deportatsiyada Xorazm viloyatiga koʻchirib keltirilgan koreys diasporasi vakillari bilan hamkorlikda yigʻilgan materiallar ham oʻrin olgan. Muzey Y.Rahmonova boshchiligida Xorazm viloyatidagi qatagʻon qurbonlaribilan bogʻliq boʻlgan shaxslar tarixi, rasmlari, arxivi, hujjatlarni toʻplash bilan shugʻullandi. Hujjatlarni toʻplashning dastlabki yilida 2300 dan ortiq hujjatlar toʻplangan boʻlsa, hozirgi kunda muzey fondi 4000 ortiq materiallar mavjud.

Muzey boʻlimlari 

 „Xiva xonligining Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishi, mahalliy xalqning erk va hurriyat uchun kurashi (1868-1900)“,
 „Xiva xonligidagi milliy uygʻonish harakati, uning amaliy yoʻnalishlari va namoyandalari (1901-1917)“,
 „Xorazm Xalq Respublikasining tugatilishi va viloyatda bolsheviklar hokimiyatining oʻrnatilishi (1917-1929)“, „Sovet davlati qatagʻon siyosatining boshlanishi (1929-1936)“,
 "1937-1938 yillardagi „Katta qirgʻin“,
 „1940-1950 yillardagi siyosiy qatagʻonlar“,
 "1980-yillardagi qatagʻon.
 „Paxta ishi“ kampaniyasi",
 „Mustaqillik yillarida tarixiy adolatning tiklanishi, qatagʻon qurbonlari xotirasining abadiylashtirilishi, milliy qadriyatlarni asrab-avaylash va rivojlantirish yoʻlida amalga oshirilgan tarixiy ishlar (1991 yildan keyingi davr)“ kabi boʻlimlardan tashkil topgan.

Manbalar
1915-yildagi turkmanlar qoʻzgʻoloni

1915-yildagi turkmanlar qoʻzgʻoloni – Yomud turkmanlarining oʻsha vaqtda Isfandiyorxon hukmronlik qilgan Xiva xonligiga qarshi koʻtargan qoʻzgʻoloni. Uni markaziy kuchlardan birortasi qoʻllab-quvvatlamadi. Buning sabablari yomut boshligʻi Baxshi Shohmurodning hibsga olinishi bilan izohlanadi. Manbalarda ushbu qoʻzgʻolon mart oyida boshlanib, aprel oyida ham davom etgani qayd etilgan. 1915-yil mart oyida qoʻzgʻolon boshlanib, 22-martda Junaydxon boshchiligidagi qoʻzgʻolonchilar qoʻshinlari poytaxt Xivaga hujum qiladilar. Baxshi Shohmurodning hibsdan qochishiga yordam berish uchun isyonchilar tarafdori boʻlgan rus intervensiyasi Junaydni qoʻzgʻolonni qayta tiklashga ishontirdi va 9-aprelga kelib Xivanning bir qancha qishloqlari uning nazorati ostida boʻldi. Iyun oyi boshida turkman vakillari Rossiya tomonidan tinchlik konferensiyasida davlatlar aro oʻzaro muzokaralarni oshirish, ushbu muzokaraga qoʻshilish uchun taklif qilingan, biroq muzokaraga ishonmagan amaldor va boshliqlar Xivadan 32 km shimoli-gʻarbda toʻxtab qolishgan va 7-iyunda xon qoʻshinlari tomonidan hujumga uchragan. Qoʻzgʻolon oxir-oqibat rus general-mayori Geppener 1915-yil 30-iyun kuni tinchlik shartnomasiga imzolashi, oʻzaro bitim tuzishi, Xiva hukumati Yomud Turkomonning noroziligi sabablarini bartaraf etish choralarini koʻrishga vaʼda bergani bilan tugadi. Ushbu qoʻzgʻolon davomida jangchilardan necha nafari jabrlangan va vafot etganligi haqida aniq bayon qilinmagan.

Manbalarda qayd etilishicha, Seymur Bekkerning bergan maʼlumotida Rossiya davlatining bunday katta qoʻzgʻolonda Isfandiyorga harbiy yordam joʻnatishdan bosh tortganini taʼkidlagan boʻlsa, boshqa manbada, xususan, Edvard Sokolning bergan axborotida rus qoʻshinlari Xiva shahridagi qoʻzgʻolonchilarning hujumini qaytarishda yordam berganini taʼkidlaydi.

Manbalar 

Turkmaniston
Xiva kishilari
Gurganj qamali

Gurganj qamali – moʻgʻullar tomonidan bosib olingan va ushbu shaharning egallanishi uchun juda koʻplab kuch talab qilingan qonli qamal nomi bilan mashhur. Moʻgʻullar Xorazm imperiyasini bosib olish davrida Gurganjni qamal qilishga harakat qilishgan. Moʻgʻullar saltanati hukmdori Chingizxon Shoh Muhammad II hukmronlik qilgan Xorazm imperiyasiga koʻp navkarli va murakkab taktikali hujum uyushtirgan edi. Ushbu hujumlar qatorida Gurganj shahrini ham bosib olish koʻzda tutilgan va ushbu bosqinda juda koʻplab moʻgʻul askarlari safarbar etilgan edi. Samarali rejalashtirish bosib olish gʻoyasi, yengilmas qoʻshin va ajoyib manevrlar uygʻunligi tufayli xon qoʻshini tezda chegaradagi Oʻtror shahrini, undan keyin esa Buxoro va Samarqandning yirik shaharlarini egallab olishga muvaffaq boʻldi.

Chingiz oʻgʻillari Joʻji va Chigʻatoy boshchiligidagi otryadni sobiq poytaxt Gurganjni qamal qilish uchun shimoli-gʻarbga yubordi. Juda boy shahar Amudaryo deltasidagi botqoqli yerlarda joylashgani uchun hujum qilish qiyin edi. Ikki qoʻmondon aka-uka oʻrtasidagi kelishmovchilik tufayli qamal yanada murakkablashdi. Oxir-oqibat, Chingiz oʻzining uchinchi oʻgʻli va oxir-oqibat merosxoʻri Oʻgedayni qamal uchun yagona qoʻmondon qilib yubordi.

Oxir-oqibatda shahar qoʻlga kiritilganda, u insoniyat tarixidagi eng qonli qirgʻinlardan biri sifatida esda qolarli boʻldi va shahar egallangach u moʻgʻullar tomonidan vayron qilingan. Shahar moʻgʻul shohi Chingizxonga boyliklari, biror joyga yurush qilganda qulay joyda joylashgani va eng muhimi oʻzi egallamoqchi boʻlgan shaharlariga yaqin joyda ekanligi uchun qulay edi.

Manbalar 

Urganch kishilari
Chingiziylar
IndiGo parvoz yoʻnalishlari roʻyxati

2023-yil oktyabr holatiga koʻra, IndiGo umumiy hisobda 114 ta qisqa masofali yoʻnalishlarga parvozlarni taklif qiladi. Ulardan 81 tasi Hindiston shaharlari oʻrtasidagi mahalliy yoʻnalishlar boʻlsa, 33 tasi Osiyodagi qoʻshnilariga uchiladigan xalqaro yoʻnalishlardir.
Roʻyxatda mamlakatlar, shaharlar va aeroportlar nomlari keltirilgan, aviakompaniyaning hablari alohida belgilangan.


Roʻyxat

Manbalar

Aviakompaniyalar parvoz yoʻnalishlari roʻyxati
Kanga-Qal’a

Kanga-Qal’a (turkm. Ganga gala) – Turkmanistonning qadimiy davriga oid shahar (qal’a), mamlakatning Toshhovuz viloyatidagi Amudaryodagi Sariqamish deltasining qadimiy boʻgʻozlaridan birida joylashgan. Bu qal’a qadimgi Xorazmning bir qismi hisoblanadi.

Hududi 
Kanga qal’asi Amudaryoning eski qurigan oʻzanlari yonida joylashgan boʻlib, Kangagʻir tepaligining sharqiy tizmasi bilan chegaradosh. Qal’aning joylashuvi shimoli-sharqqa qarab choʻzilgan va shimoliy-gʻarbiy, shimol va sharqdan tik yon bagʻirlari bilan chegaralangan baland tizma hosil qiluvchi togʻlikning yonbagʻrida joylashgan. Hududining kengligi 300 m dan oshadi. Qal’aning shimoliy yon bagʻrida Sariqamish koʻlidan hosil boʻlgan qirgʻoq tizmalari bor. Sharqdan va janubiy-sharqdan uning qiyalik etagida 4-5 m balandlikdagi tik qiyalik bilan chegaralangan past qirlar joylashgan.

Tavsifi 
Qal’a 1952-yilda Xorazm arxeologik-etnografik ekspeditsiyasi tomonidan topilgan. Bu Kangʻagʻir tepaligining janubi-gʻarbiy yon bagʻrida joylashgan kuchli eroziyaga uchragan qal’a edi. Tashqi tomondan, yodgorlik juda shikastlangan koʻringan, ammo qazishmalar jarayoni shuni koʻrsatdiki, ichki tuzilmasi mukammal saqlanib qolingan.

Aholi punkti toʻrtburchakga yaqin shaklga ega boʻlgan; uning taxminiy maydoni 200x233 m boʻlib, u xorazm namunasidagi (40x40x10 sm) loy gʻishtdan mustahkam devor bilan oʻralgan, toʻgʻri burchakli minoralar (har bir tomondan uchtadan) boʻlgan. Qal’aning mudofaa tizimidagi muhim elementlardan biri shimoli-gʻarbiy devor yaqinida yaqqol koʻrinib turadigan ariq boʻlgan.

Qal’aning shimoli-gʻarbiy devori markazida joylashgan minorani qazish ishlari shuni koʻrsatdiki, uning devorlarida har tomondan uchtadan teshiklar joylashgan, oʻrta teshik tik turgan holda otish uchun moʻljallangan. Minoradan ichki koridorga (kengligi 3,1 m) ichkariga oʻtish joyiga olib boriladigan yoʻlak boʻlgan.

Manbalar 
Qadimiy shaharlar
Arxeologiya
Xorazm arxitekturasi
Xorazm
Moʻgʻullarning Forsga bosqini

Moʻgʻullarning Forsni bosib olishi moʻgʻullarning 1219—1258-yillar oraligʻida Yaqin Sharq va Oʻrta Osiyodagi islom davlatlariga qarshi uchta yurishini oʻz ichiga oldi. Bu yurishlar Xorazmiylar sulolasi, Nizoriy Ismoiliylar davlati va Abbosiylar Bagʻdod xalifaligining tugatilishiga olib keldi.

Chingizxon 12-asr oxiri 13-asr boshlarida moʻgʻul xalqlarini birlashtirib, Gʻarbiy Sia sulolasini bosib oldi. Qoʻshni Xorazm imperiyasi hukmdori Muhammad II tomonidan amalga oshirilgan qator diplomatik provokatsiyalardan soʻng moʻgʻullar 1219-yilda bosqinchilikka kirishdilar. Bosqinchilar navbati bilan Buxoro, Samarqand va Gurganj shaharlarini vayron qilib, xarob qildilar. Xuroson mintaqasi, dunyoning uchta eng yirik shaharlari Hirot, Nishopur va Marv aholisini qirgʻin qildi. Xorazmshoh Muhammad Kaspiy dengizidagi bir orolda qashshoqlikda vafot etdi. Uning oʻgʻli va vorisi Jaloliddin moʻgʻullarga qarshilik koʻrsatishga urindi, ammo oxir-oqibat magʻlubiyatga uchradi va surgunga majbur boʻldi. Chingizxon 1223-yilda Jin sulolasiga qarshi yurishga otlandi. U faqatgina shimoliy Xorazm viloyatlarini boshqarishni oʻzida saqlab qoldi.

Ushbu urushlar insoniyat tarixidagi eng qonli urushlardan biri boʻlib, jami qurbonlar ikki milliondan oʻn besh milliongacha boʻlgan. Keyingi oʻttiz yillikda mintaqada kichikroq miqyosdagi, ammo teng darajada halokatli mojarolar kuzatildi. 1227-yilda xoqonlikka qoʻshilganidan koʻp oʻtmay, Oʻgedeyxon Jaloliddinning qarshiligini toʻxtatish va Forsdagi bir qancha mayda davlatlarni oʻzlariga boʻysundirish uchun Chormakon Noʻyon boshchiligida qoʻshin yuboradi. Bu asta-sekinlik bilan amalga oshirildi:
1231-yilda al-Din oʻldirildi, oʻsha yili Isfaxon va Marogʻ qamal qilindi va qoʻlga olindi; Irbil 1234-yilda qoʻlga kiritildi; Gruziya esa 1241-yilda Chormoqon vafotidan oldin asta-sekin boʻysundirilib, vassallashtirildi. Hamadon, Ray, Ardabil kabi Forsning yana bir qancha shaharlari ham moʻgʻullar tomonidan qoʻlga kiritildi.

Yakuniy bosqich 1254-yilda boshlandi. Ukasi Xoqon Mongkexonning buyrugʻiga binoan Hulaguxon 1256-yilda shimoliy Forsdagi Nizoriy Ismoiliylar davlatining qal’alarini zabt etib, ularning poytaxti Alamutni egallab oldi. Soʻngra Hulagu Abbosiylar xalifaligiga yurdi. Bagʻdod; shaharni egallab, 500 yillik Abbosiylar sulolasini tugatib, xalifa Al-Mustaʼsimni oʻldirdi, bu islom oltin davrining tugashini belgiladi. Fors keyinchalik Moʻgʻul Ilxonligining oʻchogʻiga aylanadi.

Manbalar 

Xorazm hukmdorlari
Chingiziylar
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi

Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi () — Qoraqalpog'iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi raislik qiluvchi mamlakatning oliy mansabdor shaxsi.

Bu lavozimning amaldagi sohibi O‘zbekiston Ekologik partiyasi a’zosi Amanbay O‘rinboyev hisoblanadi.

Saylov 
Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesi raisi respublika rahbari hisoblanib, deputatlar o‘rtasida yashirin ovoz berish yo‘li bilan 5 yil muddatga saylanadi. Ushbu muddatta Joʻqorgʻi Kenges vakolatiga teng bo‘lgan muddatga teng bo'ladi. Kenges raisi 2 martadan ortiq qayta saylanishi mumkin emas.

Vakolat va masʼuliyat 
Davlat hokimiyatining oliy ijro etuvchi-boshqaruvchi organi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Vazirlar Kengesi, yaʼni Qoraqalpogʻiston Respublikasi hukumati hisoblanadi. Joʻqorgʻi Kengesning Raisi Qoraqalpog‘istonning yuqori qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat organlarining o‘zaro hamkorligini ta’minlaydi. Qonunlar va normativ-huquqiy hujjatlarning ijrosini nazorat qilib, O‘zbekiston Prezidenti bilan kelishilgan holda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Joʻqorgʻi Kengesining Raisi lavozimiga nomzod taklif etadi. Shuningdek, Vazirlar Kengesi, Vazirlar Kengesining Raisi tumanlar va shaharlar hokimlarini lavozimga tayinlab, lavozimidan ozod qiladi. Bundan tashqari, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Joʻqorgʻi Kenges raisi O‘zbekiston Prezidenti bilan kelishilgan holda Qoraqalpog‘iston Respublikasi Oliy sudining fuqarolik va jinoyat ishlari bo‘yicha sudyalari, Qoraqalpog‘iston, shahar va tuman sudyalari, Xo‘jalik sudi raislari va sudyalari lavozimlariga, Joʻqorgʻi Kengesga nomzodlarni kiritadi.

Qoraqalpog‘iston Konstitutsiyasi va qonunlari buzilgan taqdirda, Joʻqorgʻi Kenges raisi deputatlar umumiy sonining kamida uchdan ikki qismining qarori bilan javobgarlikka tortilishi mumkin.

Raislar roʻyxati 

Tursin Allambergen qizi Yeshimbetova (1990-2.1991)
Dauletbay Nuratdin oʻgʻli Shamshetov (1948-1998)
Ubbaniyaz Ashirbek oʻgʻli Ashirbekov (1992-1995, 1995-1997)
Temir Kamal oʻgʻli Kamolov (1997-yil iyul oyidan—2002-yil 3-mayga qadar))
Musa Tajetdin oʻgʻli Erniyazov (2002-yil 3-may—2020-yil 31-iyul)
Murat Qallibek oʻgʻli Kamolov (02.10.2020—26.08.2022)
Amanbay Tileubay oʻgʻli O‘rinboyev (2022–)

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston siyosati
Oq-Qal’a

Oq-Qalʼa (turkm. Ak gala;  shuningdek yana  Adak, Yangishahar degan nomlari mavjud) – Turkmanistonning oʻrta asrlardagi shahalaridan (qal’asi) biri, Amudaryoning Sariqamish deltasidagi Toshhovuz viloyati hududida joylashgan qadimiy shahar xarobalaridan biri hisoblanadi.

Tarixi 
Amudaryoning eski oʻzani Daryoliq 13-asrda Amudaryodagi toʻgʻonni vayron qilgan moʻgʻul bosqinchilarining Xorazmga olib kelgan vayronagarchiliklari natijasida vujudga kelgan. Daryoning sharqirab oqayotgan suvlari dastlab Xorazm poytaxti Gurganj shahrini, soʻngra qadimda Amudaryoning Kaspiy dengiziga olib boradigan Sariqamish deltasi va Oʻzboy oʻzanlarini toʻldirgan. Bu toshqindan turkman qabilalari muvaffaqiyatli foydalanib, 14-asr oxiriga kelib bu yerlarda ulkan sugʻorish tarmogʻini yaratganlar. Tarixchilarning fikriga koʻra, aynan oʻsha paytda Daryoliq oʻzanlaridan biri boʻyida Oq-Qalʼa shahri qurilgan boʻlib, uning hududida turkman qabilalar istiqomat qilgan.

Tavsifi 
Oq-Qal’aning qal’a devorlari gil gʻishtdan qurilgan boʻlib, balandligi 6 metrga koʻtarilgan, poydevor qalinligi esa ikki metrdan oshiqroq bo‘lgan. Devorlar boʻylab tashqi tomondan teshiklari boʻlgan kamon otishga moʻljallanga joylari mavjud va minoralarda ikki qavatli kamon otish uchun qoʻshimcha joylar va ikki qator zaxira kamonchilari uchun qoʻshimcha joylar mavjud, butun qal’a keng xandaq bilan oʻralgan. Qal’a devorlaridan butun qal’a boʻylab kengligi 8 metr boʻlgan toʻgʻridan-toʻgʻri asosiy koʻchaga yoʻnalgan yoʻlaklar mavjud va bu yoʻlaklarning oxiri hovuzlarning yashirincha kirish joyiga olib chiqgan. Shuningdek, qal’a hududida loydan qurilgan turar-joy binolarini tashkil etuvchi koʻndalang koʻchalar boʻlgan, ularning koʻpchiligining poydevori tosh plitalardan qurilgan.

Manbalar 
Qadimiy shaharlar
Xorazm
Xorazm arxitekturasi
Arxeologiya
Birlashgan Arab Amirliklari aeroportlari roʻyxati

Bu Birlashgan Arab Amirliklaridagi aeroportlar roʻyxati. Roʻyxat aeroportlar joylashuviga qarab saralangan. Qalin harflar bilan yozilganlari tijoriy parvozlarga xizmat koʻrsatadi

Aeroportlar

Manbalar 

 
Birlashgan Arab Amirliklari
Yaqin Sharq aeroportlari
Mamlakatlar boʻyicha aeroportlar roʻyxati