MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Amagasaki

Amagasaki — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning janubiy sohilida, Osaka qoʻltigʻi sohilidagi port. Aholisi 498 ming kishi (1991). Osaka-Kobe industrial rayonining muhim sanoat markazi. Metallurgiya, mashinasozlik, aviatsiya, kimyo, toʻqimachilik, keramika, sement, oynashisha sanoati korxonalari va Kobe sanoatiga elektr energiya beradigan yi-rik issiqlik elektr stansiyasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yaponiya shaharlari
Amadu Jorji

AMADU (Amado) Jorji (1912.10.8) — Braziliya yozuvchisi. „Karnaval mamla-kati“ (1931) nomli ilk romanida shahar ziyolilari va mulkdorlari hayotidagi salbiy hodisalarni hajv qilsa, „Ka-kao“ (1931), „Ter“ (1933) romanlarida batraklar va ishchilar hayoti hikoya qilinadi. „Jubiaba“ (1935) romanida irqchilikka qarshi chiqadi. A. Braziliya xalqining erk va adolat uchun kurashini yorituvchi „Luis Karlos Prestes hayoti“ asarini yaratdi (1942), „Cheksiz dalalar“ (1943), „Oltin mevalar dalasi“ (1944) romanlari Braziliya dehqrnlari hayotiga bagʻishlangan. „Qizil kurtaklar“ (1946) romanida realizm kuchli. „Keksa den-gizchilar“ (1961) nomli ikki kissasida Braziliya xalqining oʻziga xos xususiyati koʻrsatilgan. A. Lotin Amerikasi ada-biyoti taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. Uning asarlari dunyoning koʻpgina tillariga tarjima qilingan, yirik gumanist yozuvchi sifatida nom qozongan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amazonas (shtat)

Amazonas, Amazonka — Brazi-liyaning eng yirik, lekin aholi siyrak shtati. Mamlakatning shim.-g‘arbida. Mayd. 1567,9 ming km, aholisi 21,1 mln. kishi (1991). Maʼmuriy marka-zi va yagona yirik shahri — Manaus. A. asosan Amazonka pasttekisligida joy-lashgan. Aholisining ko‘proq qismi me-tislar. Bir qancha indeys qabilalari ibtidoiy jamoa davri sharoitida ser-nam o‘rmonlarda yashaydi. Lateks (yov-voyi geveya daraxtining sharbati — ka-uchuk), braziliya yong‘og‘i va b. mevalar 386yig‘ish, qimmatbaho yog‘ochlar tayyorlash, yog‘ochdan xushbo‘y moylar olish A. qishloq xo‘jaligining asosini tashkil etadi. Dehqonchilik sust rivojlangan, hammasi bo‘lib bir necha o‘n ming gek-targa bir necha xil ekin (sholi, maniok, banan va b.) ekiladi. Ozroq miqdorda neft qazib olinadi. Manausda bir necha sanoat kor-xonalari (yog‘ocheozlik, gugurt, oziq-ovqat) va neftni qayta ishlovchi zavod bor.

Manbalar
Amazonit

Amazonit (amazonka toshi) — mineral, mikroklinning havorang turi. Pegmatitlar va baʼzi granitlarda uchraydi. A.- ziynat toshi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bezak toshlari
Javohirlar
Amazonka pasttekisligi

Amazonka pasttekisligi -Janubiy Amerikada, yer sharidagi eng katta payettekislik. Maydoni 5 mln. km² dan ziyod. Gviana togʻligi bilan Braziliya togʻligi oraligʻida, And togʻlaridan Atlantika okeanigacha choʻzilgan. Janubiy Amerika platformasining sineklizasi (botigʻi) uchlamchi davrning dengiz, koʻldaryo yotqiziqlari bilan toʻlishi natija-sida paydo boʻlgan. Amazonka pasttekisligining katta qismi ekvatorial iqlimli, 1500-3000 mm yogʻin tushadi. Amazonka pasttekisligi doim yashil oʻrmonlar bilan qoplangan. Sharqiy qismida yil qurgʻoqchil va namgarchil fasllarga boʻlinadi. Aholi siyrak. Neft, marga-nes, gematit konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amazonkalar

Amazonkalar — 1) kad. yunon af-sonalaridagi jangchi ayollar. Rivoyatlarga koʻra, Amazonkalar Kichik Osiyoda va Azov dengizi qirgʻoqlarida yashagan va naslini saqlash maqsadida qushni qabila erkaklari bilan yilda bir marotaba jinsiy munosabatda boʻlganlar. Ulardan paydo boʻlgan oʻgʻil bolalarni otalariga qaytarib, qizlarga oʻzlari harbiy tarbiya berganlar. Kamon tortganda xalaqit bermasligi uchun qizlarning oʻng koʻkraklarini kuydirishgan (Amazonka soʻzi „koʻkraksizlar“ degan maʼnoni beradi). Amazonka, odatda, latofat-li ayollar sifatida tasvirlangan. Ular haqidagi afsonalar koʻp xalqlar orasida tarqalgan boʻlib, matriarxat davrini aks ettiradi; 2) Amazonka — otliq chavandoz ayol; 3) ayollar ot minganda kiyadigan kiyim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amal

Amal (arabcha — ish, faoliyat, harakat) — 1) mansab, lavozim, hunar; 2) meʼmorlikda koʻpincha eski imoratlarda meʼmor yoki ustaning dastxati shu soʻz bilan boshlanadi. „Amali usto…“ kabi; 3) hisoblashdagi toʻrt amal — qoʻshish, ayirish, koʻpaytirish, boʻlish; 4) tibbiyotda taʼsir qilish. Masalan, chechakka qarshi emlangan joy boʻrtib, qora qoʻtir boʻlib koʻchib tushsa yoki biror kasallikka qarshi dori berilganda bemor sogʻayib ketsa, dori amal qilgan boʻladi; 5) islom ilohiyotida din aqidalariga ishonishdan tashqari dindor oʻz faoliyati va harakati bilan bajarishi lozim boʻlgan barcha vazifalar va savob ishlarni ifoda etuvchi tushuncha. Amal umumiy mazmunda diniy marosimlar, urf-odatlar bilan bogʻliq vazifalarni oʻz ichiga oladi. Qur’onda „amal“ soʻzi juda koʻp suralarda keladi, bunda musulmonlar tomonidan bajariladigan yaxshi, foydali ishlar ham, shayton tomonidan odamlarga qarshi qilinadigan yomon, zararli ishlar ham tushuniladi; 6) musiqada — oʻtmishda kuy yoki ashulaning maʼlum uslubda yaratilgan shakli. Navoiy va Bobur asarlarida, Kavkabiy va Darvishali Changiyning „Risolai musiqiy“ asarlarida amallar va ularni yaratgan bastakorlar haqida maʼlumotlar berilgan. Kavkabiyning yozishicha, agar bir necha kuy tuzilmalarida sarxona, miyonxona va bozgoʻy kabi unsurlar boʻlib, unga maʼlum oʻlchovdagi sheʼr asos qilib olingan boʻlsa, amal hisoblanadi. Darvishalining aytishicha, amal cholgʻu muqaddima (mustahal) bilan boshlanadigan ashuladir. Unda oʻrta registrda ijro etiladigan miyonxona va qaytarma qism — bozgoʻy boʻlishi shart. Amal hozirgi Shashmaqomda ham uchraydigan taronalarning yirikroq shaklidir. Yozma manbalarda amali tarona ham uchraydi. Bu tarona shaklidagi amaldir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Matematika
Musiqa
Islom
Tibbiyot
Chala maqolalar
Amal zirasi

Amal zirasi (arab, zira al-amal) — Misrda Hoshimiy zirasi ga mos qadimgi uzunlik oʻlchovi; qiymati oʻrtacha 66,5 sm ga teng boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti

Amaldagi qonun hujjatlari monitoringi instituti - O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi huzuridagi amaldagi qonun hujjatlarini kuzatish, o‘rganish, baholash va istiqbolni belgilash instituti. 1996-yil 3-dekabrda Toshkentda tashkil etilgan. U jahonda birinchi parlament institutidir. A.q.h.m.i. qonun hujjatlarini tahlil etib, demokratiya va inson huquqlari sohasidagi xalqaro mezonlarga muvofiqlashtiradi, qonunchilik ishi mexanizmini takomillashtirish yuzasidan taklif va tavsiyalar beradi, qonun loyihalarini ilmiy ekspertizadan o‘tkazadi. Tarkibi 5 bo‘lim (shu jumladan, tahririyat-noshirlik bo‘limi) va kotibiyatdan iborat. A.q.h.m.i. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Majlisining qo‘mitalari va komissiyalari, Vazirlar Mahkamasi, vazirliklar, davlat qo‘mitalari va idoralar bilan o‘zaro hamkorlikda ishlaydi, xalqaro tashkilotlar, xorijiy ilmiy tadqiqotlar, maslahat va o‘quv markazlari, olimlar va mutaxassislar bilan ilmiy va amaliy aloqalar o‘rnatgan.

Manbalar
Amaliy agroelektronika

Amaliy agroelektronika — fan va texnikaning maxsus elek-tron qurilmalar, tizimlar va elektron hisoblash texnikasini yaratish, ularni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishida qoʻllash bilan shugʻullanadigan yoʻnalishi. Asosiy vazifalari: tuproqning fizik-kimyoviy va mexanik koʻrsatkichlarini kuzatuvchi mikroelektron qurilmalarni turli maqsadlarga moʻljallangan yangi mikro-elektron texnikani yaratish va ulardan dehqonchilikda foydalanish; aerokos-mik usullardan qishloq xoʻjaligida foydalanish; dehqonchilik mahsulotlarining sifa-tini oshirishga oid agrostandartlarni tuzish; qishloq xoʻjaligini toʻla kompyuterlash va axborotlashtirish va boshqa Kompyuterlar va maxsus mikroelektron qurilmalarni qishloq xoʻjaligi da qoʻllash ekinlar hosildorligi va ish unumdorligini oshirishga, sifat koʻrsatkichlarini yaxshilashga imkon beradi, suv va energiya tejaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy astronomiya

Amaliy astronomiya — astro-metriyannt astronomik kuzatishlar vositasida vaqt, geografik koordinatalar va turli yoʻnalishdagi azimutlarni aniqlovchi, ularning oʻzgarishini oʻrganuvchi boʻlimi. Amaliy astronomiya geodeziya va hari-tografiya ehtiyojlari uchun geografik koordinatalarni aniqlash (astronomik geodeziya), navigatsiya (dengiz astronomiyasi), samolyotning havodagi koordinatalari va harakat yoʻnalishini aniqlash (aviatsiya astronomiyasi) bilan shugʻullanadi. Kosmik kemalarning sayyoralararo fazodagi vaziyatlarini aniqlash (qarang Kosmik navigatsiya), shuningdek Oy sirtidan turib selenografik koordinatalarni aniqlash usullari ishlab chiqildi. 70-yillarda Amaliy astronomiya dan vaqt xizmati va kenglik xizmati ajralib chiqdi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlarini kuzatish orqali geografik koordinatalarni aniqlash usullari muvaffaqiyatli ishlab chiqildi (qarang Kosmik geodeziya). Amaliy astronomiya da qoʻllaniladigan usullar sferik astronomiyaning nazariy koʻrsatmalariga asoslangan. Amaliy astronomiya da universal asbob, Kuchma passaj asbobi, zenit teleskop, vertikal doira, prizmali astrolyabiya, dengiz va aviatsiya sekstanta, Yerning sunʼiy yoʻldoshlarini kuzatish uchun fotografik kamera va boshqa asboblar ishlatiladi. Vaqtni oʻlchash uchun kvars yoki mayatnikli soatlar, dengiz xronomet-rlari, vaqt signallarini qabul qiluvchi apparatlardan ham foydalaniladi. Aa. asboblarningtuzilishini asbob xatoliklarini tekshirish nazariyasini oʻz ichiga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy geografiya

Amaliy geografiya — hozirgi zamon geografik tadqiqot yoʻnalishlaridan biri. A.g. hududlar tabiiy sharoitlarini har xil amaliy maqsadlarda — yerdan qishloq xoʻjaligida foydalanish, yoʻl, shahar va sanoat inshootlari qurish odamlarning turmush sharoitlari va sogʻligʻiga mos kelish-kelmasligi nuqtai nazaridan oʻrganadi. A.g. tadqiqotlari uch asosiy yoʻnalishda: agrogeografik, muhandislik-geografik va tibbiy-geografik yoʻnalishlarda olib boriladi. Agrogeografik tadqiqotlar yerlarni sugʻorish yoki quritish, yaylov chorvachi-ligi, bahorikor dehqonchilik, tuproqni zararli tabiiy jarayonlar taʼsiridan, suv va shamol eroziyasidan saqlash kabi masalalarni oʻrganadi. Tuproqlari, r-lefi, iqlimi, oʻsimliklari va yogʻin miqdori kabi xususiyatlariga koʻra muhim boʻlgan joylar maxsus haritalarda alohida ajratib koʻrsatiladi. Agro-geografik tadqiqotlar Oʻzbekistonda — Makroiqtisodiyot va ijtimoiy tadqiqotlar instituti, Seysmologiya instituti tarkibidagi Geografiya ilmiy tadqiqot boʻlimi, xu-susan, Toshkent, Samarqand, Fargʻona universitetlarining geografiya fakultetlarida olib boriladi. Muhandislik-geografik tadqiqotlar hududlarning tabiiy sharoitlariga har xil muhandislik inshootlari ni joylashtirish imkonini oʻrganadi. Oʻzbekistonda yoʻl, kanal, shaharlar, sanoat binolarini qurishda, yerning qiyaligi va relefning notekisligi, lyoss gruniversitetlarning choʻkish ehtimoli, qum koʻchishlari va tez-tez boʻlib turadigan kuchli shamollar hisobga olinadi. Bunda geograf tabiat hodisalari ora-sidagi bogʻlanishlar va qonuniyatlarni aniqlaydi. Chunonchi, Oʻzbekistonning janubidagi qurgʻoqchil hududlarida lyoss koʻp qavatli uylar, zavod va boshqa inshootlar uchun mustahkam zamin boʻla oladi. Le-kin respublikaning sernam togʻ oldi rayonlarida lyoss mustahkam emas, tez choʻkadi, natijada inshootlar deformasiyaga uchraydi. Qizilqumda yoʻl qurish loyihalari tuzishda shamollar rejimini, qum harakatining tezligini va qum relefi shakllarini, qum koʻchishiga yoʻl bermaydigan oʻsimlik turlarini bilish shart. Agar qurilish oldidan mutaxas-sis bunday maʼlumotlarga ega boʻlmasa, u holda yoʻl qum keltiruvchi shamollar zonasiga tushib, tez-tez qum bosib qolishi mumkin. Tibbiy-geografik tadqiqotlar, ayniqsa, yangidan oʻzlashtirilayotgan yerlarning tibbiy-geografik basho-rat haritasini tuzish muammolari bilan shugʻullanadi. Geografik tadqiqotning bu sohasi mahalliy geografik sha-roit bilan bogʻliq vabo, tulyaremiya, en-sefalit, buqoq kasalliklarining tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishda muvaffaqiyatlarga erishdi. Potihkamol Gʻulomov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy geometriya

Amaliy geometriya — chizma geometriya fanining qonun-qoidalari asosida bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlari nati-jalarini qurilishda, mashinasozlikda, meʼmorlik va boshqa sohalarda qoʻllash bilan shugʻullanadigan fan sohasi. Umuman analitik geom., chizma geom., differensial geometriya, proyeksiyalash geometriyasi va boshqa sohalar qoidalarini ishlab chiqarishning turli sohalarida qoʻllash bilan shugʻullanadigan geometriyani A.g. deb yuritish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaliy grafika

Amaliy grafika — grafika turi. Grafika usulida ishlangan asarlar kundalik turmushda zarur boʻlgan qogʻoz pul, lotereya biletlari, zayom qogʻozlari, pochta markalari, aksiyalar, konfet, papiros, yorliq qogʻozlari, pasport va guvohnomalar, turli korxonalarning mahsulotidagi belgi, har xil buyumlar solinadigan quticha, oʻrov qogʻozlari va boshqalarni bezashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalgama

Amalgama (lot. amalgama — qotishma) — simobning boshqa metallar bilan qotishmasi. A.ni sunʼiy yoʻl bilan ham olish mumkin. Bunday A. tarkibidagi simob va boshqa metallarning miqdoriga qarab, uy temperaturasi (18-20°)da suyuq, quyuq va qattiq holda boʻlishi mumkin. A. me-tall buyumlarga oltin yugurtirishda, koʻzgu tayyorlashda, rangli metallurgiya (amalgamatsiya)da, sunʼiy tish yasashda va boshqa maqsadlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalgamatsiya

Amalgamatsiya (lot. amalgama — qotishma) — rangli metallurgiyada asl metallar (oltin, kumush va platina) ni kukunlangan ruda yoki qumdan simob yorda-mida ajratib olish. Rudalar tegirmonlarda maydalanib amalga oshiriladigan A. ichki, boyitish shlyuzlarida amalga oshiriladigan A. tashqi deyiladi. Maydalangan rudaning suv bilan aralashmasi shlyuzda harakatlanganda metallarni mis (yoki kumush) yuritilgan listlarga surkalgan simob tutib qoladi. Elektr A. usuli ham mavjud. Bunda metall simob bilan hoʻllanib, shlyuzlarda oʻzgarmas tok taʼsirida rudaga ishlov beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amalteya

Amalteya — Yupiterning beshinchi yoʻldoshi. 1893-yilda amerika olimi E. E. Bernard ochgan. Sayyoradan uzoqligi 181 ming km; atrofidan taxminan har 12 soat (0,4982 sutka)da doiraviy orbita boʻylab toʻla aylanib chiqadi. A. kattali-gi jihatidan Yupiter yoʻldoshlari ora-sida 5-oʻrinda turadi. A. diametri 160 km. Oʻrtacha oppozitsiya paytida 13-yulduz kattaligida koʻrish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amaravati (meʼmoriy yodgorlik)

Amaravati — Hindistonning Maharashtra shtati (Krishna daryosining janubiy qirgʻogʻi)dagi yirik meʼmoriy yodgorliklaridan biri (miloddan avvalgi 2-asr). Bu binoda toshdan yoʻnilgan qadimgi sagʻana ham saqlangan. Bino Budda haqidagi afsonalardan olingan rasmlar bilan bezatilgan. Yodgorlik atrofidagi devorlar singari sagʻana oʻrnashgan supa devorlari ham oʻyma naqshlar bilan qoplangan. A.ning haykal namunalari Madras va Britaniya muzeylarida saqlanmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston meʼmoriy yodgorliklari
Viktor Ambarsumyan

Viktor Amazaspovich Ambarsumyan (1908, Tiflis — 1996, Byurakan) — arman astrofizigi, akademik (1953), Armaniston Fanlar akademiyasi akademik (1943), prezidenta (1947-93). LDU astronomiya rasadxonasi direktori (1938-yildan). Byurakan astrofizika rasadxonasi tashkilotchisi va direktori (1946-yildan). Nazariy astrofizika asoschilaridan biri. Ilmiy ishlari yulduzlar va galaktikalar kosmogoniyasiga, yulduzlar dinamikasiga, nestandart yulduzlarga, gaz tumanliklariga oid. Ambarsumyan galaktikaning tuzilishini oʻrganishda yangi yoʻnalish ochib berdi, Somon yoʻli tarkibida yangi xil yulduz tizimlari borligini (1947) aniqladi, ularni yulduz assotssatsiyalari deb atadi.

Manbalar 

Armaniston
Ambivalentlik

Ambivalentlik (lot. ambo — ikkala va valentia — kuch) — kishida bir vaqtning oʻzida qarama-qarshi hissiyotning yuzaga kelishi. Masalan, baʼzan kishida ayni bir narsaga yoki kishiga nisbatan ham mehr, ham nafrat ifodalanadi. Bunday hissiyotlarning yuzaga kelishi kishiga taʼsir qiladigan hodisa va narsalarning turli-tuman tarzda sodir boʻlishi va boshqa sabablar bilan bogʻliqdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambistomasimonlar

Ambistomasimonlar (Ambysto-maﬁ dae) — dumli amfibiyalar oilasi. 35 turi bor. Shimoliy Ameri-kada tarqalgan. Faqat 1 turi Tailand va Dirma togʻlarida uchraydi. A.ning boʻyi 30 sm cha, salamandraga oʻxshaydi. Suvga yaqin zax joylarda yashaydi, lekin tuxumini bahorda suvga qoʻyadi. A. tu-xumi urgʻochisining jinsiy yoʻllarida urugʻlanadi. Marmar A. esa tuxumini quruklikka qoʻyadi, urgʻochisi tuxumini itbaliq chiqquncha kulcha boʻlib oʻrab yotadi. Tuxumdan chiqqan itbaliqpar yomgʻir bilan suv havzasiga oqib boradi. Bir necha oydan keyin metamorfozga uchrab yosh A.ga aylanadi va quruqlikka chiqadi. A. umurtkasiz hayvonlar bilan oziqlanadi. Keng tarqalgan yoʻlbars A. (Ambystoma tigranum)ning uz. 28 sm ga yetadi. Yoʻlbars A. lichinkasi metamorfoz layokatini yoʻqotgan, itbaliqlik davrida balogʻatga yetadi va kupaya oladi. Uning bu neotenik itbaligʻi aksolotl (suv oʻyinchogʻi) dey-iladi. Boshqa A. ham neoteniya xususiya-tiga ega. A.ning 5 turi va kenja turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambliopiya

Ambliopiya (yun. amblys — oʻtmas, zaiflashgan) — koʻz optik sistemasi, toʻr pardasi yoki koʻruv nervi tolasining bir yoki ikki tomonlama shikastlani-shi natijasida koʻrishning pasayishi. Shikastlanish koʻruv analizatorining koʻz kosasidan boshlab to bosh miyagacha boʻlgan yoʻllaridan qaysi birida so-dir boʻlgan boʻlsa, shunga qarab A.ning turli shakllari yuzaga kelishi mumkin. Mas, shikastlanish xiazma, koʻruv yoʻli va poʻstloq osti koʻruv markazlarida yuz bergan boʻlsa, gemianopsiya ruy beradi. Bunda bemor ikki koʻzi bilan Karaganda shakllarning faqat yarmini, yaʼni yo oʻng yoki chap tomonini koʻradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambon

Ambon — Indoneziyadagi shahar va port. Molukka orollaridagi Ambon orolda joylashgan. Maluku provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 206 ming kishi (1990). Baliq ovlanadi va qayta ishlanadi. Universitet bor. Okeanologiya institutining ilmiy tadqiqot markazi joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Indoneziya shaharlari
Ambrazura

Ambrazura (frans. embrasure — shi-nak) — toʻp, minomyot va pulemyotdan oʻq otish uchun mudofaa inshootlari va zirxli minoralarda qilinadigan tuy-nuk; miltiq va avtomatlardan otish uchun qurilgan shinaksan farq qiladi. A.ning shakli va Ulchami qurolning koʻrsatkichlariga, otish sharoitiga va sektoriga bogʻliq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambroziya

Ambroziya (Ambrosia) — 1) qoqidoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtlar turkumi, 30 ga yaqin turi bor. Amerika, Osiyo, Yevropa, Afrika va Avstraliya hamda Tinch va At-lantika okeanlaridagi koʻpgina orollarda tarqalgan. Qozogʻiston, Shimoliy Kavkaz, Ukraina va Rossiyadagi bir qancha turlar zararkunanda begona ut hisoblanadi; 2) daraxtlar poyasidagi poʻstloqxoʻr qoʻngʻizlar ochgan yoʻllarda oʻsadigan sodda xaltali zamburugʻlar mitseliysi tana-sining oq yoki qizgʻish gʻubori. A. mitse-liysi qoʻngʻizlar uchun oziq boʻladi. A. bilan qoʻngʻizlar oʻrtasidagi munosabat simbioz yashashga misol boʻladi. Chunki A. faqat da-raxt yogʻochi bilan emas, balki qoʻngʻizlarning axlati hisobidan ham oziqlanadi. A. spora hosil qiladi, maxsus hujayralari urgʻochi poʻstloqhoʻr qoʻngʻizlar ichagi orqali boshqa sogʻlom daraxtlarga oʻtadi. Masalan, rophoma zamburugʻi hosil qiladigan A. burchoqdoshlar, piyozguldoshlar ta-nasida qoʻshqanotli hasharotlar paydo qiladigan boʻrtmalarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambulatoriya

Ambulatoriya (lotincha: ambulatorius — yurib bajariladigan) — qatnab davo-lanadigan kichik tibbiy muassasa. A.lar koʻproq qishloq joylarida tashkil eti-ladi. Unda asosiy kasalliklar (ichki, jarroxlik, ayollar kasalliklari) muta-xassislari ishlaydi. Shu bilan A. poli-396klinikadan farq qiladi. Maʼlumotlarga qaraganda, Turkistonda A. ga oʻxshash shi-foxonalar qadim zamonlarda ham boʻlgan. 17-asrda Buxorodagi mashhur „Buq’ai dor ushshifo“ kasalxonasi qoshida qatnab davolanadigan bemorlar uchun maxsus boʻlim tashkil qilingan. Oʻzbekistonda birinchi A. 1878-yilda Toshkentda ochil-gan. Hozirgi Alar zamonaviy diagnostika, davolash va profilaktika vositalari bilan jihozlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Davolash profilaktika muassasalari
Ambulatoriya kartasi

Ambulatoriya kartasi — qarang Kasallik tarixi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ambun

Ambun — qadimgi ogʻirlik oʻlchovi; oʻrta asrlarga oid tarixiy asarlarda uchraydi. Gʻarbiy Pomirda qoʻllanilgan. 1A. 78-79 kg ga teng boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenemxet I

Amenemxet I — Misr fir’avni (miloddan avvalgi taxminan 2000-1970), 12-su-lola asoschisi. Markazlashgan davlat hokimiyatini kuchaytirish yoʻlida ku-rashgan. Oʻgʻli Senusertga bagʻishlangan „Pandnoma“si saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenemxet III

Amenemxet III — Misr fir’avni (miloddan avvalgi taxminan 1849-1801), 12-sulo-ladan. Yunon manbalariga koʻra, A. Fay-yuvdagi „Labirint“ deb nom olgan ulkan binoni bunyod etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenoreya

Amenoreya (yun. a — inkor qoʻshimchasi, men — oy va rheo — oqaman) — olti oy va undan koʻproq muddat hayz koʻrmaslik. Agar ayol ilgari hayz koʻrmagan boʻlsa, birlamchi, oldin hayz koʻrib yursa-yu, maʼlum vaqtdan soʻng hayz qoni uzoq vaqtgacha yoki butunlay toʻxtab qolsa, ikkilamchi A. boʻladi. Fiziologik A. balogʻatga yetmagan qizlarda, homiladorlik, bola emizish va klimak-teriya davrida uchraydi. Patologik A. ogʻir infeksion kasalliklar (terlama, sil, sepsis), umumiy darmonsizlik, moddalar almashinuvining buzili shi, ichki sekresiya bezlari faoliyatining oʻzgarishi, organizmning zaharlanishi, bachadonga turli eritmalar quyilishi tufayli roʻy beradi. Baʼzan A. da kasallik belgilari kuzatiladi, yuz va boshga qon koʻp kelib, toʻsatdan issiq seziladi, keyinchalik esa et uvushadi, sovuq ter bosadi, quloq shangʻillaydi va boshqa Hayz sikli buzilgan hollarda darhol vrachga uch-rashish va uning koʻrsatmalariga amal qilish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amensalizm

Amensalizm (yun. a — inkor qoʻshimchasi va mens — maʼno) — orga-nizmlar oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlarning bir turga foydali, ammo ikkinchi turga zararli shakli. Mas, kemiruvchilar uyasida yashaydigan kana, burga va boshqa hasharotlar kemiruvchilar oʻrtasida yuqumli kasalliklar tarqatuvchi man-ba boʻlishi mumkin; yirtqich (mas, boʻri) dan qolgan ovqatni terib yeyayotgan qargʻalarning qagʻ-qagʻi ovchining eʼti-borini jalb qiladi. Organizmlarning birga yashashi foydali yoki zararli ekan-ligini aniqlamoq uchun muhit sharoitining murakkab kompleks hisobga olish kerak (qarang Kompensalizm).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenxotep III

Amenxotep III — Misr fir’-avni (miloddan avvalgi taxminan 1405-1367), 18-suloladan. Uning davrida qadimgi Misr oʻz taraqqiyotining yuksak bosqichiga koʻtarilgan, Luqsorda Amon-Ra ibodat-xonasi va A. Shning ulkan haykallari — „Memnon ustunlari“ bilan bezalgan ibodatxona qurilgan. A. III keyingi ibo-datxonaga dafn etilgan. Bu davrda Misr fravinlari Suriyada va Nubiyaga juda uzoq vaqt olib borgan urishlari Misr mamlakatining madorini quritgan. Shuning uchun ham Amenxotep III podsholik qilgan zamonda katta urushlar qilmagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amenxotep kenja

Amenxotep kenja — qadimgi Misr meʼmori (miloddan avvalgi 15-asr), fir’avn Amen-xotepning ish boshqaruvchisi, Luqsordagi maʼbud Amon-Ra ibodatxonasini (aka-uka meʼmorlar Gori va Suti bilan birgalikda), Karnakdagi Amon-Ra ibodatxona-sining bosh zalini, Karnakdagi maʼbuda Mut ibodatxonasini qayta kurgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil