MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ushshoq

Ushshoq (arab. — oshiq soʻzining koʻpligi) — Oʻn ikki maqom tizimida birinchi maqom. Lirik kuy va ashulalardan iborat boʻlgani uchun U. deb nom olgan. Qad. risolalarda U. Umm uladvor (Maqom davrlari onasi) va Tarona deb ham atalgan. U. Oʻn ikki maqomda lad sifatida ham maʼlum boʻlib, uning tovushqatori hozirgi miksolidiy ladiga moye keladi. Oʻn ikki maqom tizimidagi 24 murakkabotdan biri — Ushshoqi Moya U. maqomi va Moya ovozasi pardalari asosida yaratilgan. Oʻzbek, tojik musiqa merosida U. mustaqil maqom sifatida yetib kelmagan. Shashmaqomning Rost maqomi tarkibida bir necha shoʻʼba va qismlar mavjud boʻlib, ular Muhammasi U. (cholgʻu qism), Talqini U., Nasri U., Ufari U., Savti U. (6 qismli) deb nomlangan. U. ashula yoʻllari ancha murakkab, avjlarida Namudi Uz zol va Namudi Muhayyari Chorgoxdan foydalanilgan. U. ashula yoʻllari xalq orasida keng tarqalgan. Oʻzbek va tojik bastakorlari U.ning turli variantlarini yaratgan: Hoji Abdulaziztshg "Samarqand Ushshogʻi", Sodirxon Bobosharifovning "Sodirxon Ushshogʻi", shuningdek, "Qoʻqon Ushshogʻi", "Toshkent Ushshogʻi" va h.k. Bu U. yoʻllari bir xil doyra usulida ijro etiladi. U.ning patnusaki varianti va surnay yoʻllari ham keng tarqalgan. U. yoʻllari jozibali va taʼsirchan. Ularning boshlanish jumlalari boshqa maqom va shoʻʼbalarda namud sifatida ham qoʻllanilib, Namudi U. deb ataladi. U.dan, asosan, Buzruk va Rost maqomi shoʻʼbalarida, yirik shakldagi ogʻzaki professional musiqa asarlarida, shuningdek, bastakor va kompozitorlar ijodida (jumladan, R. Glier va T. Sodiqovning "Layli va Majnun", "Gulsara" operalarida, V. Uspenskiy va keyinchalik Yu. Rajabiyning "Farhod va Shirin" operasi va musiqali dramalarida, M. Ashrafiyning "Dilorom" operasida va boshqa koʻpgina asarlarida) ham foydalanilgan.
Weddell dengizi

Weddell dengizi — Atlantika okeanining chekka dengizi, Antarktidaning gʻarbiy qirgʻoqlariga tutash hududda joylashgan. Maydoni  ga teng. Eng chuqur joyi 6820 m ni tashkil etadi. Dengizning aksari qismi yil davomida suzib yuruvchi muzlar bilan qoplangan, aysberglari koʻp. Qirgʻoqlarida shelf muzliklari mavjud. Weddell dengizida kit va [tyulen]]lar yashaydi. Dengiz 1823-yilda X.Weddell boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi tomonidan kashf qilingan va 1900-yildan Weddell nomi bilan atalgan.

Manbalar 

Dengizlar
Thomas Huckle Weller

Thomas Huckle Weller (15-iyun 1915 — AinArbor, Michigan shtati – 23-avgust 2008, Needham Massachusetts) — amerikalik vrachvirusolog. Amerika Fan va sanʼat akademiyasi, AQSH milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1964). Michigan universitetini tugatgan (1936), fan doktori (1940). Bostondagi Garvard tibbiyot maktabida, bolalar kasalxonasida, Pediatriya markazida (1936—47), Garvard sogʻliqni saqlash maktabida ishlagan. 1954-yildan tropik tibbiyot boʻlimi boshligʻi va professor). Ilmiy faoliyati parazitologiya, tropik tibbiyot, bakteriologiya, suvchechak, uchuq, sitomegaliya, poliomiyelit viruslari kulturasiga oid.
F. Robbins va J. Enders bilan hamkorlikda poliomiyelit virusi neyrotrop emasligini va viruslar yetishtirishda hujayralar kulturasi usulini ishlab chiqqan, bu virusologiyaning tez rivojlanishiga imkon berdi. Nobel mukofoti laureati (1954; F. Robbins va J. Enders bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1915-yilda tugʻilganlar
15-iyunda tugʻilganlar
23-avgustda vafot etganlar
2008-yilda vafot etganlar
Herbert Wells

Herbert George Wells (; 21-sentabr 1866-yil — 13-avgust 1946-yil) — ingliz yozuvchisi. London universitetini tugatgan (1888). 1942-yildan biologiya doktori. 1893-yilda biologiya va fiziografiya boʻyicha dareliklar yozgan. U. 19-asrning 90-yillaridan badiiy ijod bilan shugʻullangan. "Vaqt mashinasi" (1895) romani bilan 20-asr ilmiy fantastikasiga asos solgan. Wells uchun Jonathan Swift, Voltaire, Amerika va nemis romantiklarining asarlari adabiy manba boʻlib xizmat qilgan. "Dunyolar muhorabasi" (1898) romanida Marsdan qilingan hujum natijasida kishilarda oʻz ijtimoiy tuzumining mukammalligiga shubha tugilishi haqida hikoya qilgan. "Ozod etilgan dunyo" (1914) romanida atom energiyasidan urush hamda tinchlik maqsadlarida foydalanish masalasi yoritilgan. "Zamonaviy utopiya" (1905) romanrisolasida esa jamiyatni davlat sotsializmi asosida qayta qurish loyihasini maʼqullagan; ammo Wells bu sotsializmda xususiy korxonalarga keng imkoniyat ochib berilishi tarafdori boʻlgan. "Vilyam Klissold dunyosi" (1926), "Oshkora fitna" (1928) romantraktatlarida U. oʻz nazariyasini marksizmga qaramaqarshi qoʻygan. Birinchi jahon urushi yillari (1914—18) da "Ozod dunyo" (1914) kitobini yozgan. 1916-yildan, garchi urushlarga qarshi asar yozgan boʻlsada ("Mister Britling qadahni oxirigacha simirdi"), rasman oʻz mavqeini oʻzgartirmagan.

Wells 3-marta (1914, 1920, 1934) Rossiyada boʻlgan va oʻz taassurotlarini "Mudroq Rossiya" (1920) kitobida aks ettirgan. Sovet Rossiyasi istiqboliga ishonmagan, kommunizm haqidagi gʻoyalar shunchaki bir xomxayol deb qaragan. "Koʻrinmas odam" romani oʻzbek tilida nashr qilingan (1967).

Manbalar

Havolalar 

1866-yilda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
Ingliz yozuvchilari
Angliyalik siyosatchilar
Britaniyalik tarixchilar
Uels (hudud)

Uels (Wales) — Buyuk Britaniyannj maʼmuriysiyosiy qismi (tarixiygeografik hudud). Uels yarim orol va unga yondosh Anglsi o.da joylashgan. Maydoni 20,8 ming km². Aholisi 3 mln. kishiga yaqin (2000). Eng katta shahri — Kardiff. Maʼmuriy jihatdan 8 graflikka boʻlingan. Tub aholisi — valliy (uels)lar.

Yer yuzasining koʻp qismi togʻlik. Eng baland joyi 1085 m. Iqlimi moʻʼtadil dengiz iqlimi. Oʻrmon, oʻtloq va yalangliklar bor. Toshkoʻmir, temir va polimetall rudalari konlari mavjud.

U. xududida qadimda kimvrlarning kelt qabilalari yashagan. Anglosaks (5—6-asrlar) va normand (Pa.)larning Britaniya o.larini bosib olishlari natijasida U. hududidagi kelt qabilalaridan biri boʻlgan brittlarning bir qismi boshqa joylarga koʻchirilgan. 13-asr oxirida U. hududini Angliya egallab olgan (1536-yil gacha muxtor knyazlik). 1301-yildan ingliz taxtining vorislari "Uels shahzodasi" unvoniga egadirlar.
Uyur

Uyur — orasida bir aygʻiri boʻlgan, erkin qochirish uchun tashkil etiladigan 10—30 biya toʻdasi. U.lar qochirish mavsumi boshlanishidan oldin (apr. oyi boshlarida) shakllantiriladi va Uels tabiati manzarasi. yaylovda boqila boshlanadi, aygʻirlar tanlanadi. U.lar yaylovda biri ikkinchisidan maʼlum masofada alohidaalohida saqlanadi. Aygʻirlar oʻz uyurlarini qoʻriklaydi, soqchilik vazifasini oʻtaydi va ularga yetakchilik kiladi, boshqa aygʻirlarni yaqinlashtirmaydi. Krchirish mavsumi tugagach, aygʻirlar U.dan ajratib olinadi. 2—3 U. biriktirilib, yiriklashtiriladi (qarang Yilqichilik).
Uyurma harakat

Uyurma harakat — sutoqlik yoki gazning kichik elementlari (zarralari) faqat ilgarilanma harakat qilibgina qolmay biror oniy oʻq atrofida aylanishidan iborat harakati. Tabiatda uchraydigan va texnikada ishlatiladigan suyuklik va gaz okimining koʻp qismi Uyurma harakat qiladi. Trubadagi suvning harakati Uyurma harakatga misoldir. Devor sirtiga suyuqlik yopishishi tufayli uning shu nuktadagi tezligi nolga teng, lekin devor sirtidan uzokdashgan sari suyuqlik tezligi jadal oshib boradi, shuning uchun yondosh qatlamlarning tezligi birbiridan katta farq qiladi; pastki qatlamning sekinlashishi va yuqori qatlamning tezlashishi natijasida zarralar aylana boshlaydi, bu esa, oʻz navbatida, Uyurma harakatga olib keladi (1rasm). Havoning atmosferadagi uyurmalari koʻpincha katta oʻlchamlarga ega boʻlib, quyun va siklonlar hosil qiladi. Koʻprik ustunlari orqasida hosil boʻladigan suv uyurmalari, daryo oqimida hosil boʻladigan uyurmalar va h.k. bunga misol boʻla oladi. Uyurma harakat miqdori zarra aylanishining burchak tezligi bilan yu ifodalanadi va u zarraning oqimdagi koordinatasiga va vaqtga bogʻliq. <p vektor berilgan nuktadagi muhit uyurmasi deyiladi; agar oqimning maʼlum qismida S 0 boʻlsa, oqim uyurmasiz boʻladi.

Muhitda aylanayotgan zarralar uyurma naychalar yoki ayrim uyurma qatlamlar hosil qilishi mumkin (2rasm). Suyuqlikning ichida uyurma naychaning boshi va oxiri boʻlishi mumkin emas, ular tugashgan boʻlishi (uyurma halqa) yoki suyuqlikning chegarasida boʻlishi mumkin.

Qovushoq suyuqliklarda ishqalanish kuchi boʻlishi tufayli hosil boʻlgan uyurmalar oʻzining jadalligini oʻzgartira borib, astasekin soʻnadi. Suv va havoda qovushoqlik kam boʻlgani uchun uyurmalar nisbatan uzoq vaqt davom etishi mumkin; quyunlarning katta masofadagi boshqa joylarga koʻchishi bunga misol boʻladi.

Muhitda jism harakati natijasida paydo boʻladigan uyurmalar shu jismga taʼsir koʻrsatayotgan koʻtarish kuchining malum bir qismini va toʻqnashuvchi jismga qarshi yoʻnalgan qarshilik kuchi kattaligini belgilaydi. Uyurma harakat ni oʻrganish samolyot qanotlarini, havo parraklarini, turbina parraklarini hisoblash va loyihalashda katta ahamiyatga ega.
Uyushgan guruh

Uyushgan guruh - jinoyatda ishtirokchilik shakli; Oʻzbekiston jinoyat huquqi boʻyicha (Oʻzbekiston Respublikasi JK, 29modda), 2 yoki undan ortiq shaxsning birgalikda jinoiy faoliyat olib borish uchun oldindan bir guruhga birlashishi. U.g. birga bajaruvchilik koʻrinishida boʻlishi mumkin. Bunda jinoiy faoliyat bilan birgalikda shugʻullanish uchun uyushgan shaxslarning barchasi oldindan til biriktirib guruhning jinoyatni sodir qilishida bevosita ishtirok etadi. Ayni paytda bunday guruhlar uchun shunday uyushganlik mansubki, unda guruhsa qatnashadigan shaxslar muayyan vazifalarga ega, shuningdek, ular oʻrtasida martabalavozimlar taqsimlanishi amalga oshgan boʻladi. Ikkala koʻrinishda ham pogʻonali tuzilma boʻlishi va u subordinatsiya hamda muvofiqlashtirishga asoslangan boʻysunish kuzatiladi. Biroq, odatda, bunday guruhlarda uyushganlik darajasi, ularning keng tarqalgan boʻlishiga qaramay, jinoipuyushma bilan qiyeslaganda uncha yuqori boʻlmaydi va shu nuktai nazardan ular uyushgan jinoyatchilikning quyi "pogʻonasi"da turadi.

Qurollangan U.g.lar tuzish, unga rahbarlik qilish yoki ishtirok etish alohida baholanadi. Guruhning qurollanganligi mazkur guruh aʼzolarining hech boʻlmaganda birida qurolning mavjudligi, bu haqda guruhning boshqa aʼzolarining bundan aniq xabardorligida ifodalanadi. Qurollangan U.g.ni tashkil etishning oʻziyoq jinoiy javobgarlikka loyiq qilmish sanaladi.
Uyushiq boʻlaklar

Uyushiq boʻlaklar – gapda bir xil soʻroqqa javob boʻlib, bir xil sintaktik vazifani bajarib, teng bogʻlovchilar yoki sanash ohangi bilan bogʻlanadigan boʻlaklar. Bunday boʻlaklar gapda birdan ortiq holda qator kelishi mumkin va bu gaplar uyushiq boʻlakli gaplar hisoblanadi. Masalan, Tobora koʻtarilayotgan quyosh oʻrik, yongʻoq, shaftoli, olma va giloslarning shoxlariga oʻzining ertalabki yogʻdusini sepmoqda. Bu gapda oʻrik, yongʻoq, shaftoli, olma va gilos soʻzlari uyushib kelgan. Ular bir xil soʻroqqa javob boʻlib, bir xil sintaktik vazifani bajarmoqda. Ular oʻzaro sanash ohangi va teng bogʻlovchi yordamida birikkan. Gapning barcha boʻlaklari uyusha oladi: uyushiq egalar, uyushiq kesimlar, uyushiq aniqlovchilar, uyushiq toʻldiruvchilar, uyushiq hollar. Uyushiq boʻlaklar qismlari, odatda, bir xil grammatik shaklda boʻladi. Gapning boʻlaklari yakka-yakka holda yoki oʻziga bogʻliq soʻzlar bilan kengaygan holda uyushib kelishi mumkin: Abdulla Qahhorning ijodiy tajribasi kitobxonlar uchun ham, adabiyotshunoslar uchun ham, yosh yozuvchilar uchun ham bebaho bir manbadir (P. Qodirov).
Kesim uyushib kelganda uni shakllantiruvchi vositalar (zamon, shaxs-son, mayl, tasdiq-inkor shakllari, bogʻlama va koʻmakchi feʼllar) oxirgi boʻlakka qoʻshiladi: Mavzuni yaxshi tushunish uchun, avvalo, darsni diqqat bilan tinglash, berilgan topshiriqlarni bajarish, muntazam takrorlash kerak; Men uzoq yillardan buyon shu shaharda yashab, oʻqib, ishlab kelyapman. Agar ushbu vositalar har bir kesimga qoʻshilsa, bunday gap uyushiq kesimli sodda gap emas, qoʻshma gap hisoblanadi: Nutq qudratli kuch: u ishontiradi, undaydi, majbur etadi.
Uya

Uya — hayvonlar bolalash maqsadida va boshpana sifatida foydalanadigan pana joy. Umurtqasizlardan hasharotlar, ayniqsa, xilmaxil uya quradi. Umurtqalilar orasida ayrim baliqlar (tikan baliq), suvda va quruqlikda yashovchilar (Yava kurak oyoqli bakasi), sudralib yuruvchilar (ayrim toshbaqalar va timsoxlar), koʻpchilik qushlar, bir qancha sut emizuvchilar (kemiruvchilar, odamsimon maymunlar, oʻrdakburun) Uya quradi. Sudralib yuruvchilar (ayrim toshbaqalar, timsoxlar) Uyasi qumda qazib, choʻp va barglar toʻldirilgan chuqurdan iborat. Kushlar Uyasi juda xilmaxil. Eng oddiy Uya xaschoʻp toʻshalgan yer yuzasidagi chuqurcha shaklida boʻladi. Vahmaqush, toʻqimachi, zargʻaldoq kabi qushlar oʻsimlik tolalaridan ancha murakkab Uya qurishadi. Koʻpchilik kemiruvchilar (sugʻurlar, yumronqoziqlar) va bir qancha qushlar Uyasi in ichida joylashgan kameradan iborat. Ayrim yirtqich sut emizuvchilar daraxt kovagida Uya quradi. Yirik qushlar, sut emizuvchilar (olmaxon) Uyadan bir necha (baʼzan 10 va koʻproq) yil davomida foydalanishadi. Bir qancha xayvonlar koloniya boʻlib uya quradi (mas, qushlar bozori). Koloniya boʻlib yashash yirtqichlardan hymoyalanishda, bolalarini tarbiyalashda katta ahamiyatga ega.

    

Zoologiya
Ф (kirill)

Ф — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma ikkinchi harfi; sirgʻaluvchi, lab-tish, shovqinli jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Soʻz boshi (foyda, fuqaro, futbol), oʻrtasi (oftob, hafta, shifer) va oxiri (alif, takalluf, sharaf) da kela oladi. Asosan, arab, fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlarda, rus tili orqali olingan baynalmilal soʻzlarda uchraydi. Talaffuzda, shevalarda va ogʻzaki nutkda f tovushi koʻpincha p tovushiga, baʼzan b tovushiga almashinadi (fabrika > pabrika, Fotima > Potima, daftar > daptar, sadaf > sadap; afzal > abzal va boshqalar), lekin bu hodisa yozuv (imlo)da aks etmaydi.

F harfi avesto, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, shuningdek, arab va lotin alifbolari asosidagi oʻzbek yozuvida oʻziga xos koʻrinishlarga ega.

 

Kirill alifbosi harflari
Fabrika

Fabrika (lot. fabrica — ustaxona) — mashina tizimlarini qoʻllashga asoslangan sanoat korxonasi, yirik mashinalashgan ishlab chiqarish shakli. F. 18-asr oxiri va 19-asrning 1-choragida paydo boʻldi. Yevropaning ayrim mamlakatlarida, shuningdek, Oʻzbekistonda tarixan "f." tushunchasi yengil va oziq-ovqat sanoati korxonalariga nisbatan qoʻllaniladi.
Fabula

Fabula (lot. fabula — masal, ertak, hikoya) — epik, lirik-epik va baʼzan dramatik asarlarda tasvirlangan voqea va hodisalarning bayoni, hikoya qilinish usuli. Ular mantiqan sababiy-davriy izchillikda bayon qilinadi. F. bayonida ekspozitsiya, tugun, voqealar rivoji, kulminatsiya, yechim bir-biridan farqlanadi. F. syujetdan quyidagi tomonlari bilan ajralib turadi: 1) voqealar bayonining tartibi qahramonlar hayotida boʻlib oʻtganidek emas, balki ayrim oʻrin almashuvlar, baʼzi voqealarni tushirib qoldirish yoki keyin aniqlash tarzida amalga oshiriladi. Masalan, Ch. Aitmatoviing "Alvido, Gulsari" asarida shunday; 2) voqealar bayonining subʼyekga hadeb oʻzini namoyon qilavermaydigan (Balzak, "Gorio ota") yoki oʻzining emotsional kayfiyatlarini oshkora ifodalaydigan (Gyugo, "Kulib turuvchi kishi") muallifgina emas, balki tasvirlanayotgan voqealar guvohi boʻlgan hikoyachi (Mann, "Doktor Faustus") yoki asardagi biror qahramon (Xeminguey, "Alvido, qurol") boʻlishi ham mumkin; 3) voqealar bayonining motivi asarda esdalik xotira sifatida (Ayniy, "Esdaliklar"), kundalik shaklida, maktub shaklida (Gyote, "Yosh Verterning iztiroblari"), yilnoma tarzida (Saltikov-Shchedrin, "Bir shahar tarixi") va boshqa boʻlishi mumkin.

F. bilan syujetning farqi baʼzi asarlarda yaqqol va ravshan koʻrinishi, baʼzan esa kamroq sezilishi ham mumkin. F. vositalari orqali muallif asarda voqealar rivojini jonlantirishi, qahramonlar xarakteri taxlilini chuqurlashtirishi, nafasni kuchaytirishi mumkin.

Adabiyotshunoslikda F. atroflicha oʻrganilmagan, uni ortiqcha termin, syujet ichidagi tushuncha deb talqin qilish hollari ham uchraydi.

Nodir Ramazonov.
Favqulodda holat

Favqulodda holat – davlat hokimiyati va boshqaruv organlarining, korxonalarning, muassasalarning va tashkilotlarning aloxida ish rejimi. Bunda fuqarolarning huquq va erkinliklari hamda yuridik shaxslarning huquklariga maxsus qonun bilan belgilangan cheklashlarga yoʻl qoʻyiladi, shuningdek, ularga qoʻshimcha majburiyatlar yuklanishi mumkin. Favqulodda holat, odatda vaqtinchalik tadbir boʻlib, real tashqi xavf, ommaviy tartibsizliklar, ichki qurolli mojarolar, yirik halokat, tabiiy ofat, epidemiyalar yuz bergan taqdirda fuqarolarning xavfsizligini taʼminlashni koʻzlab joriy etiladi. Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 93moddasi 19bandiga asosan, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenta respublikaning butun yoki uning ayrim joylarida Fd. joriy etadi va qabul qilgan qarorini Z kun ichida Oliy Majlisning palatalari tasdigʻiga kiritadi. …FAG (yun. phados – yeyuvchi, yutuvchi) – oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning ikkinchi qismi; „yemiruvchi“, „yeb, yutib yuboruvchi“ soʻzlarining maʼnolariga toʻgʻri keladi (mas, bakteriofaglar, fitofag).

Manbalar 

Holatlar
Fagot

Fagot (ital. fagotto — tugun, boglam) — puflamatilchali musiqa cholgʻu asbobi. Taxminan 1530-yillarda bombarda (tilchali yogʻochpuflama soz) asosida ixtiro qilingan. Zarang yogʻochidan yasaladi, qoʻsh tilchali. Silindrkonus simon 2 asosiy (katta va kichik) va ularni oʻzaro bogʻlovchi qoʻshimcha kanali mavjud. Hozirgi Fagotda chalgʻich teshiklari 25—30 ta boʻlib, 5—6 tasi barmoq bn, qolganlari klapanlar bilan berkitiladi. Oʻziga xos tembri, keng texnik imkoniyatlari tufayli asosiy yakkanavoz, ansambl va orkestr sozlari qatoridan oʻrin olgan. Kontrafagot turi ham bor. Oʻzbekiston davlat konservatoriyasi, ayrim musiqa litsey va kollejlarida fagot sinflari mavjud.

Havolalar 
 Произведения с участием фагота на IMSLP
 Сайт, посвящённый фаготу
 Фагот на сайте Венской симфонической библиотеки

 

Madaniyat
Fagotsitlar

Fagotsitlar (yun. phagos — yutuvchi va ...sit) — odam va hayvonlar biriktiruvchi toʻqimalaridagi himoyaga ixtisoslashgan, fagotsitoz xususiyatiga ega boʻlgan hujayralar. Fagotsitoz hodisasini rus fagot, olimi I.I.Mechnikov kashf etgan (1882). Umurtqasiz hayvonlarda F. vazifasini amyobotsitlar (gemolimfa tarkibidagi harakatchan hujayralar) bajaradi. Umurtqalilarda qonning shaklli elementlaridan biri — neytrofillar (mikrofaglar), retikuloendotelial sistema hujayralari va faol makrofaglarga aylana oladigan mikrogliylar F. hisoblanadi. Neytrofillar mayda zarralar (bakteriyalar va boshqalar) ni, makrofaglar oʻlgan hujayralar yoki ularning qismlarini qamrab olish, manfiy zaryadlangan boʻyoq va kolloid moddalarni toʻplash xususiyatiga ega. Plazmatik membrana bilan oʻrab olingan zarrachalar sitoplazmaga oʻtgandan soʻng fagosomalarga aylanadi. Birlamchi lizosomalar fagosoma bilan qoʻshilib, gidrolizlovchi fermentlar yutilgan zarrachalarni parchalaydi. F. organizmning nospetsifik himoya vositalari sifatida katta ahamiyatga ega.
Fagotsitoz

Fagotsitoz (yunoncha: phagos — yeyish, oziqlanish va cytos — hujayra) — bir hujayrali organizmlar yoki koʻp hujayralilarning ayrim hujayralari tomonidan begona mikroskopik tirik organizmlar (bakteriyalar, hujayra parchalari), qattiqzarrachalarningfaol qamrab olinishi va yutilishi (Pinotsitoz bilan solishtiring). Zarrachalarni qamrab olib hazm qilish xususiyati tuban organizmlar oziqlanishining asosini tashkil etadi. Bu xususiyat evolyutsiya davomida biriktiruvchi toʻqimaning muhofaza funksiyasini bajaradigan ixtisoslashgan hujayralar — fagotsitlarga oʻtgan. Fagotsitoz hodisasini dastlab I. I. Mechnikov aniklagan (1882). Ayrim hayvonlar ootsitlari, yoʻldosh hujayralari, tana boʻshligʻi devorini qoplab turadigan hujayralar va koʻz epiteliysi pigmenta ham faol Fagotsitoz qilish xususiyatiga ega. Fagotsitoz ketmaket keladigan bir necha jarayonlar: Fagotsitoz qilinayotgan obʼyektga yaqinlashuv, obʼyektning fagotsit hujayra sirtiga oʻrnashib olishi, yutilishi va hazm qilinishidan iborat. Fagotsitozda hujayra membranasi yot zarrachalarni oʻrab oladi va sitoplazma ichiga soʻrib olib, fagosomalar hosil qiladi. [[Lizosomadan fagosomaga gidrolitik fermentlar kelib quyiladi, yutilgan obʼyektni hazm qiladi. Hazm qilinmagan oziq qoldigʻi uzoq vaqt hujayra ichida qolishi mumkin. Fagotsitoz, asosan, yalligʻlanish jarayonlarida, jarohatning bitib ketishida nospetsifik immunitet sifatida muhim ahamiyatga ega. Baʼzan "Fagotsitoz" va "pinotsitoz" terminlari endotsitoz nomi bilan yagona tushunchaga birlashtiriladi

Yana q. 

 Lizosoma
Aleksandr Fadeyev

Aleksandr Aleksandrovich Fadeyev [1901.11(24). 12, hozirgi Kalinin viloyati Kimri shahri — 1956.13.5, Moskva] — rus yozuvchisi va jamoat arbobi. 1908-yil F.lar oilasi Uzoq Sharqqa koʻchib kelgan. F. shu yerda tijorat bilim yurtida oʻqigan (1912—19) va bolsheviklarga yaqinlashib, inqilobiy faoliyat bilan shugʻullangan. Moskvadagi Togʻkon akademiyasida 2 yil tahsil olgach, partiyaviy ishlarda xizmat qilgan (1924—26). SSSR Yozuvchilar boshqaruv organlarida turli lavozimlarda ishlagan (1926—56). Butunjahon Tinchlik kengashi vitseprezidenti (1950—56).

Ijodi 1923-yilda boshlangan ("Oqimga qarshi". hikoya). Uzoq Sharkdagi partizanlar urushiga bagʻishlangan "Tormor" romani (1927)da yovvoyi tayga sharoitida kurashayotgan kishilarning mashaqqatli hayoti tayevirlangan. F. ushbu romani bilan hali shakllanib ulgurmagan sotsialistik realizm metodining asosiy tamoyillarini belgilab bergan.

F. 30-yillarda sovet yozuvchilarining 1sʼyezdini oʻtkazish va SSSR Yozuvchilar uyushmasini tashkil etishga katta kuch sarflagan. Ayni vaqtda 6 qismdan iborat "Udegening soʻnggisi" romani (1929—40, 4 qismi yozib tugatilgan) ustida jiddiy ish olib borgan.

F. Ikkinchi jahon urushi yillari (1943) da Krasnodon shahridagi yashirin tashkilot aʼzolarining nemis bosqinchilariga qarshi olib borgan qahramonona kurashiga oid hujjat va xotiralar bilan tanishib, "Yosh gvardiya" romanini (1945) yozgan. Tanqidchilik F.ni partiyaning yashirin tashkilot faoliyatidagi rolini romanda toʻgʻri aks ettirmaganlikda ayblagan va yozuvchi asarni qayta ishlashga majbur boʻlgan (1957). F. adabiytanqidiy maqolalari bilan ham sotsialistik realizm metodi asoslarini ishlab chiqishda faol ishtirok etgan. U butun umri davomida Stalin va partiya ishiga sodiq qolgan. Shaxsga sigʻinishning fosh etilishi bilan yuzaga chiqqan fojiali voqealar tufayli F. oʻzinioʻzi otib oʻldirgan. Asosiy asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Sochineniya, t. 13, M, 1981-82; O literature. Sbornik statey, M., 1970; Tormor, T., 1971; Yosh gvardiya, T., 1982.

 

Rossiyalik yozuvchilar
Sovet yozuvchilari