Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi

1961-yilgi Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi mustaqil davlatlar oʻrtasidagi diplomatik munosabatlar asoslarini belgilovchi xalqaro shartnomadir.  Bu diplomatik vakolatxonaning diplomatlarga oʻz vazifalarini qabul qiluvchi davlat tomonidan majburlash yoki taʼqibdan qoʻrqmasdan bajarishga imkon beradigan imtiyozlarini belgilaydigan hujjat boʻlib, diplomatik immunitetning huquqiy asosini tashkil qiladi. Uning nizomlari zamonaviy xalqaro munosabatlarning poydevori hisoblanadi.  , ushbu hujjatni 193 ta davlat ratifikatsiya qilgan.

Tarix 
Suveren davlatlar tarixi davomida diplomatlar alohida maqomga ega boʻlgan. Ularning davlatlar oʻrtasidagi kelishuvlar boʻyicha muzokaralar olib borish funktsiyasi maʼlum maxsus imtiyozlarni talab qiladi. Anʼanaga koʻra, boshqa millat elchisi mehmon sifatida qabul qilinadi, ularning oʻz vatanlari bilan muloqotlari maxfiy hisoblanadi va mezbon davlat tomonidan majburlash va boʻysunishdan ozod boʻlishi muhim hisoblanadi.

Diplomatik daxlsizlikni diplomatik huquqqa kodlashtirishga birinchi urinish 1815-yilda Vena Kongressida boʻlgan. Bu voqeadan ancha vaqt oʻtgach, Diplomatik amaldorlar toʻgʻrisidagi konvensiya (Gavana, 1928-yil) qabul qilindi.

Diplomatlarga munosabat toʻgʻrisidagi ushbu shartnoma Xalqaro huquq komissiyasi loyihasining natijasi boʻldi. Shartnoma 1961-yil 18-aprelda Birlashgan Millatlar Tashkilotining Avstriya poytaxti  Vena shahrida boʻlib oʻtgan Diplomatik aloqalar va immunitetlar boʻyicha konferentsiyasida qabul qilingan va birinchi marta 1964-yil 24 aprelda kuchga kirgan. Xuddi shu Konferentsiyada, shuningdek, Fuqarolikni qabul qilish toʻgʻrisidagi fakultativ protokolni, Nizolarni majburiy hal qilish toʻgʻrisidagi fakultativ protokolni, Yakuniy hujjatni va ushbu Qonunga ilova qilingan toʻrtta rezolyutsiya qabul qilindi. 1961-yilgi shartnomaning diqqatga sazovor jihatlaridan biri Muqaddas Taxtning (Vatikan) boshqa davlatlar bilan diplomatik immunitet maqomini oʻrnatish edi.

Ikki yil oʻtgach, Birlashgan Millatlar Tashkiloti Konsullik munosabatlari toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasini qabul qildi .

Qoidalarning qisqacha mazmuni 
Shartnoma 53 moddani oʻz ichiga olgan keng qamrovli hujjatdir. Quyida uning asosiy qoidalarining asosiy koʻrinishi keltirilgan.

 9-modda. Qabul qiluvchi davlat istalgan vaqtda va istalgan sababga koʻra diplomatik xodimlarning maʼlum bir aʼzosini persona non grata deb eʼlon qilishi mumkin. Yuboruvchi davlat ushbu shaxsni tegishli vaqt ichida chaqirib olishi kerak, aks holda bu shaxs diplomatik immunitetidan mahrum boʻlishi mumkin.
 22-modda. Diplomatik vakolatxona binolari, masalan, elchixona daxlsizdir va qabul qiluvchi davlat tomonidan missiya rahbarining ruxsatisiz u yerga kirish mumkin emas. Bundan tashqari, qabul qiluvchi davlat missiyani bosqin yoki shikastlanishdan himoya qilishi kerak. Qabul qiluvchi davlat hech qachon binolarni tintuv qilmasligi, hujjatlari yoki mulkini tortib ololmasligi kerak. 30-modda ushbu qoidani diplomatlarning shaxsiy qarorgohiga tatbiq etadi.
 24-moddada diplomatik vakolatxona arxivlari va hujjatlari daxlsizligi belgilab qoʻyilgan. Qabul qiluvchi davlat bunday hujjatlarni olib qoʻymasligi yoki ochmasligi kerak.
 27-modda. Qabul qiluvchi davlat missiya diplomatlari va oʻz davlati oʻrtasida erkin muloqotga ruxsat berishi va himoya qilishi kerak. Diplomatik sumka hech qachon, hatto suiisteʼmollikda gumon qilinsa ham ochilmasligi kerak. Diplomatik kurer hech qachon hibsga olinmasligi yoki hibda ushlab turilmasligi kerak.
 29-modda. Diplomatlar hech qanday hibsga olish yoki hibsga olish uchun javobgar boʻlmasligi kerak. Ular fuqarolik yoki jinoiy taʼqibdan immunitetga ega, ammo joʻnatuvchi davlat 32-moddaga muvofiq bu huquqdan voz kechishi mumkin.
 31.1c-modda Diplomatik daxlsizlik bilan taʼminlanmagan harakatlar: diplomatning rasmiy funktsiyalaridan tashqari kasbiy faoliyat.
 34-moddada diplomatik agentlarning soliqdan ozod etilishi haqida gap ketgan boʻlsa, 36-moddada diplomatik agentlar bojxona toʻlovlaridan ozod etilishi belgilangan.
 37-modda. Qabul qiluvchi davlatda yashovchi diplomatlarning oila aʼzolari diplomatlarning oʻzlari kabi koʻpgina himoya vakolatlaridan foydalanadilar.

Ixtiyoriy protokollar 
Shartnoma qabul qilingan oʻsha yili ikkita tuzatish protokoli qoʻshildi. Mamlakatlar asosiy shartnomani ushbu ixtiyoriy bitimlarni majburiy ravishda ratifikatsiya qilmasdan ratifikatsiya qilishlari mumkin.

 Fuqarolikni qabul qilish toʻgʻrisida. Missiya rahbari, vakolatxona xodimlari va ularning oila aʼzolari qabul qiluvchi davlat fuqaroligini olmaydilar.
 Nizolarni majburiy hal qilish toʻgʻrisida. Ushbu Shartnomani talqin qilishdan kelib chiqadigan nizolar Xalqaro Sudga topshirilishi mumkin .

Konventsiyaga a'zo davlatlar 

2020-yil iyun holatiga koʻra, bu konventsiyaga 193 ta davlat tomonidan  (Palau va Janubiy Sudandan tashqari) barcha BMTga a'zo davlatlar, shu jumladan, BMTdagi ikki kuzatuvchi davlat
Muqaddas taxt (Vatikan) va Falastin davlati imzolagan va ratifikatsiya qilgan. Xitoy Diplomatik aloqalar to'g'risidagi Vena Konventsiyasini 1961-yil 18 aprelda imzolangan va 1969-yil 19 dekabrda ratifikatsiya qilgan. Shartnomani imzolagan, ammo uni ratifikatsiya qilmagan davlatlar yo'q.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Acta Universitatis Danubius. Relationes Internationales, 9-jild, № 1 (2016)

Havolalar 
 Ushbu maqolaga tegishli asl matn
 Diplomatik munosabatlar protokollari
 Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasining 50 yilligiga bagʻishlangan veb-sayt 2011 VCDR 50 yilligi loyihasi tomonidan yaratilgan
 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro huquq audiovizual kutubxonasi tarixiy arxividagi Diplomatik munosabatlar toʻgʻrisidagi Vena konvensiyasi boʻyicha Eylin Denzaning kirish soʻzi, protsessual tarix eslatmasi va audiovizual material.
 Maʼruza Eylin Denza tomonidan Diplomatik nomlangan va Konsullik qonuni - bilan dolzarb masalalari Xalqaro huquq Birlashgan Millatlar audiovizual vositalar kutubxonasi tushuntirish uz
 Maʼruza tomonidan John Dugard Diplomatik himoyasi huquqiga Xalqaro huquq Birlashgan Millatlar audiovizual vositalar kutubxonasi tushuntirish

Diplomatlar
Diplomatiya
BMT rezolyutsiyalari
BMT aʼzolari
Oʻzbekiston shartnomalari