Patronat oila

Patronat - yetim va ota-ona qaramogʻisiz qolgan bolalarni hokimiyat, vasiylik va homiylik tashkilotlari tomonidan oilalarga joylashtirish shakli.  Patronat oilaga joylashtirilgan bola homiylik ostidagi oila bilan birga, davlatdan moddiy yordam olishni oʻz ichiga olgan pullik vasiylikni anglatadi. Patronat vasiylik va homiylik organlari va ota-onalar oʻrtasidagi maxsus shartnoma asosida beriladi. Homiylik tizimi oilada asrab olishni istamaydigan - sogʻligʻi bilan bogʻliq muammolar yoki aka-uka va opa-singillari boʻlgan bolalarni joylashtirish imkonini beradi

Patronat mintaqaviy qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi va 2019-yil uchun Rossiya Federatsiyasining 28 ta hududida mavjud.Oʻzbekistonda patronat tizimi Oila kodeksi (195-modda) asosida qonunchilik bilan belgilanadi.

Xususiyatlari 
Patronat - yetim va ota-ona qaramogʻisiz qolgan bolalarga taʼlim berish va ularga zarur yordam koʻrsatish shakli. Baʼzi hollarda, bu atama noqulay muhitga ega boʻlgan oilalarda yashayotgan  bolaga nisbatan ham qoʻllanilishi mumkin..Rossiyada  Patronat  oila instituti vasiylikning oʻrnini bosuvchi shakllaridan biri hisoblanadi.  Uning asosiy maqsadi har qanday sababga koʻra asrab olinishi mumkin boʻlmagan bolaning huquq va manfaatlarini himoya qilishdir.V.I.Dalya „ Patron“ atamasini „Himoyachi“ sifatida izohlagan. 

Bugungi kunda Rossiyaning bir qancha hududlarida Patronat  taʼlim vasiylik va homiylik tashkilotlarining vakolatli tashkilotlariga aylangan qayta ishlangan bolalar uylari asosida amalga oshirilmoqda. Yetim bolalar, ota-onasi nomaʼlum, ota-onalik huquqi cheklangan yoki sogʻligʻiga koʻra bolani tarbiyalay olmaydigan bolalar homiylik ostidagi oilaga beriladi. Patronat  maxsus shartnoma bilan tartibga solinadi, u vasiylik va homiylik tashkilotlari hamda  oʻqituvchi oʻrtasida tuziladi. Shartnomaning zaruriy shartlaridan biri bolaning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilish uchun javobgarlikni chegaralashdir. Patronat oilaga olishda 10 yoshdan oshgan bolalar  homiylik ostidagi oilaga joylashtirishga rozilik berishlari lozim..

Patronat tarbiyasidagi bola yetim bolalar uchun davlat muassasalari tarbiyalanuvchilari uchun beriladigan barcha huquqlarini saqlab qoladi va davlatdan moddiy yordam oladi, ammo tarbiyalovchi vazifasini  qabul qiluvchi oila oʻz zimmasiga oladi. Shu bilan birgalikda,  ota-onalar   professional tarbiyachilar  va  ish haqi oladigan malakali yordamchilar hisoblanishadi.. Homiylikka nomzodlar vakolatli xizmatda bolalarning xatti-harakatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradigan, qiyin vaziyatlarda nima qilishni taklif qiladigan  maxsus mashgʻulotlarda qatnashadilar.   Bola oilaga qabul qilingandan soʻng, patronat oila Vasiylik va homiylik tashkilotlari bilan birgalikda hamkorlikda ishlashadi. 

Oilaga joylashtirishning bu  shakli   har qanday bolaga  oilaga joylashtirish imkonini beruvchi moslashuvchanlikdir: homiylikka olgan tarbiyachilar  vakolatli tashkilot (mehribonlik uyi) xodimlariga aylanganligi sababli, ular ish staji, kichik ish haqi va bolalar uchun nafaqaga ega boʻlishadi. Ammo tarbiyachilarning aksariyati uchun asosiy yordam moddiy yordam emas, balki mutaxassislar - psixologlar, ijtimoiy oʻqituvchilar, shifokorlar, huquqshunoslarning yordami hisoblanadi. Ijtimoiy xodimlar bunday  oilalarga rasmiy vaziyatlarda    yordam berishadi huquqiy yordam koʻrsatishadi..

Patronat turlari va bolalar huquqlari 
Patronat uzluksiz va davriy boʻlishi mumkin. Birinchi holda, bola oʻz vasiyligi toʻgʻrisidagi yakuniy qarorga qadar vaqtincha oilada boʻladi. Ikkinchi holda, oila bolani dam olish yoki bayram kunlarida, 1-2 kundan 3 oygacha boʻlgan muddatga oladi. Homiylik toʻgʻrisidagi shartnoma bolaning vaqtincha vasiyligini shakllantirish shartlari va vaqtini  belgilaydi. Farzand asrab olishni  xohlovchilar maxsus tayyorgarlikdan oʻtishlari lozim.. Patronat tarbiyachilar bir vaqtning oʻzida 1 nafardan dan 4 nafargacha bolaga ega boʻlishlari mumkin   Bolaning tugʻilgan oilasi bilan aloqalar ragʻbatlantiriladi.

Patronat  oiladagi bola bir  nechta huquqqa ega :

 Ijtimoiy taʼminot huquqi.
 Uy-joyga egalik yoki uy-joy bilan taʼminlash kabi mulkiy huquqlar.
 Ota-onalar yoki boshqa qon qarindoshlari bilan muloqot qilish huquqi.
 Tibbiy yordam olish va tibbiy va profilaktik yordam koʻrsatish huquqi.
 Qoʻshimcha davlat yordami olish huquqi, chunki homiylikdagi bolalar ota-ona qaramogʻisiz qolgan bolalar maqomini saqlab qoladilar.

Homiylikdagi oilaning boshqa shakllari 
Taʼlimning patronat  shakli  bolaga qarindosh  boʻlmagan ota-onalar  tomonidan ham  tarbiyalovchi huquqini beruvchi   homiylikdagi oilaning ijtimoiy institutini nazarda tutadi. Huquqiy maqomiga koʻra, homiy yoki vasiy oilalar mutaxassis boʻlmagan  yoki professionallarga boʻlinadi.

Mutaxassis boʻlmagan oilalarga farzand asrab oluvchi oilalar kiradi - bolani asrab olishning noaniq shakli, bunda  ota-onalar haqiqiy ota-onalar bilan bir xil vakolatlarga ega boʻlishadi. 

Homiy yoki vasiy  oilaning yana bir shaklida  ota-onalar  bolaning u voyaga yetgunga qadar ota-onalik huquqini oladi va davlat tomonidan nafaqa oladi..

Professional oilalarga ota-onaga  bolani boqish uchun ish haqi toʻlanadigan oilalar kiradi - bularga Patronat oila, oila markazlari, oilaviy tarbiya guruhlari va oilaviy mehribonlik uyi.

Rossiyadagi vaziyat 
Rus tilida „patronat“ atamasi lotincha patronatus yoki „himoya“ soʻzidan olingan. Rossiya imperiyasining qonunchiligida bu tushuncha etim bolalarni oilalarda tarbiyalash uchun ishlatilgan. Oʻsha paytda ikkita oʻxshash atama bor edi - „patronat“ va „patronaj“. Birinchisi, ijtimoiy mavqei past boʻlgan fuqarolarning mehnat hayotiga oʻtishini taʼminlashga yordam beradigan umumiy chora-tadbirlar yigʻindisi tushunilgan. “Patronaj” bolani shartnoma asosida boqish uchun oilaga berish boʻlib, u viloyat kengashlari va ularni tarbiyaga oluvchi shaxslar orasida belgilangan. Odatda, kambagʻal odamlar ota-onaga aylanishgan,  ular uchun bolani tarbiyalash uchun pul olish yagona daromad manbai boʻlgan..

Sovet Ittifoqi davrida  homiylik bir necha yillar davomida mavjud  boʻlgan,  1960-yillardagi huquqiy islohotlar paytida qonunchilikdan  olib tashlangan..

Rossiyada oilani joylashtirishning patronat shakli birinchi marta 1990-yillarning oʻrtalarida joriy etilgan. Oʻsha davrda bir nechta mehribonlik uylari tarkibida eksperimental maydonlar tashkil etilib, ularda bolalar uchun homiylik oilalarini qidirib topish  va tanlash amalga oshirilgan.. Dastlabki platforma Moskva shahridagi 19-sonli bolalar uyi boʻlib, uning rahbari oʻsha paytda jamoat arbobi Mariya Ternovskaya edi.

Hozirda 
Bugungi kunda patronat tarbiya  federal qonunlar tizimiga kiritilmagan va mintaqaviy qonun hujjatlari bilan tartibga solinadi. Umumiy qabul qilingan talqin mavjud emas. Shu sababli  homiylik bir vaqtning oʻzida bir nechta yoʻnalishlarda amalga oshirilishi mumkin :

 bolani oilaga joylashtirish (patronat);
 vakolatli shaxs yoki tashkilot tomonidan tugʻilgan oilada yashovchi bolaga zarur yordam koʻrsatish;
 yetim bolaga va ota-ona qaramogʻisiz qolgan bolaga ijtimoiy yordam.

Rossiyada homiylik shaklini rivojlantirish uchun  2008-yilda qabul qilingan  „Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida“ Federal qonunini qayta koʻrib chiqish lozim.  Qonunga pullik vasiylik shakllari sifatida „patronat“ va „homiylik oilasi“ tushunchalari kiritilgan.. Hujjatning asosiy natijasi patronatni oilaviy munosabatlarning pullik shakli sifatida tan olinishi boʻldi. Shu paytgacha homiylik tarbiyachilarni  ish bilan taʼminlashning pullik shakli hisoblangan. Qabul qilingan qonun bolani tarbiyalash boʻyicha vakolatlarni Homiylik va vasiylik tashkilotlari bilan  ota-onalar oʻrtasida taqsimlashga yoʻl qoʻymaydi, ammo bu oilada homiylik qilishning asosiy afzalliklaridan biri boʻlgan mas'uliyatni taqsimlash  hisoblandi. Shunday qilib, 2008-yildan buyon professional xizmat faqat ikkita funksiyani tartibga soladi: „ vasiylik yoki homiylik oʻrnatilishi  kerak boʻlgan shaxslarni  aniqlash“ va „vasiy yoki homiy boʻlishni istagan fuqarolarni tanlash va oʻqitish“. Shunga koʻra, Homiylik va vasiylik tashkilotlari endi oilaga hamroh boʻlmaydi va patronat oila va vasiy oila oʻrtasidagi farq faqat terminologik boʻlib qoldi. 2008-yildan boshlab patronat tarbiyachi bolaning homiysi, yaʼni uning qonuniy vakili hisoblanadi. Oʻsha vaqtga qadar tarbiyachi tarbiyalanuvchiga nisbatan qonuniy vakil (vasiy) huquqiga ega emas edi va  bola bolalar uyi muassasasining tarbiyalanuvchisi boʻlib,  patronat  faqat muassasa  bilan mehnat shartnomasi tuzuvchi tarbiyachi hisoblanar edi.  Bunday odam bolalar uyiga ishga yollangan uy ishchisi oʻqituvchisi sifatida ish haqi olar edi. .

2016-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Rossiyada patronat oilalar sezilarli rivojlanmadi, bunday oilalar faqat  Vladimir viloyati va Boshqirdiston Respublikasida keng tarqaldi. Rossiya Federatsiyasining boshqa sub'ektlarida patronat shakli  yaxshi shakllanmagan  yoki umuman taqdim etilmaydi. 2016-yilda atigi 286 nafar bola patronatga olingan boʻlsa,  nafar bola   asrab olingan oilalarda boʻlgan. 2019-yil uchun patronatlik  Rossiyaning taʼsis sub'ektlarining 39 ta qonunida mavjud boʻlib, ulardan faqat 28 tasi amal qiladi va 11 tasi mashhur emasligi sababli bekor qilingan..

Patronat oilaning xorijiy tajribasi 
Oilani tartibga solishning shunga oʻxshash tizimi Yevropa va AQShda mavjud boʻlib,  bunda qiyin oilaviy muhitdagi  bolalarning  maxsus tayyorlangan oilalarda yashashi  Foster taʼlimi deb ataladi. Qoida  boʻyicha,  bolalar vaqtinchalik  oilaga joylashtiriladi, ota-onalar bolani tarbiyalash boʻyicha  hisobot berishlari kerak va  vasiylik organlari homiylik ostidagi oiladagi har bir kishini tarbiyalash individual rejasini  tuzadilar. Bunday  turdagi taʼlim tufayli xorijiy mamlakatlarda bolalar uylari yoʻq. Psixologik, hissiy yoki jismoniy xususiyatlarga ega boʻlgan bolalar uchun ota-onalar maxsus tayyorgarlikdan oʻtgan maxsus oilalarga joylashtiriladi. .

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 
 
Oila tarixi
Oilaviy munosabatlar
Ijtimoiy ish
Oila shakllari