Mehmed III Girey

Mehmed III Giray (1584—1629, hukmronlik qilgan 1623—1628) — Qrim xonligi xoni. Uning hayotining koʻp qismi atrofidagi deyarli hamma bilan ziddiyatda oʻtdi. Muammoning bir qismiga uning haddan tashqari tajovuzkor akasi Shahin Giray sabab boʻlgan. Uning hukmronligi Turkiyaning uni quvib chiqarishga urinishi muvaffaqiyatsizligi va Qrim va Zaporojye kazaklari oʻrtasidagi birinchi shartnoma bilan belgilandi. U 1628-yilda turklar tomonidan quvib yuborilgan va taxtini qayta tiklashga urinib vafot etgan.

Qrim tatarchada uning ismi: III Mehmed Geray(٣محمد كراى)  .

1584-1601 Erta hayot 
Uning bobosi, xon Mehmed II Giray Semiz, Devlet I Girayning koʻp oʻg'illaridan biri edi. 1584-yilda Mehmed II taxtdan haydaldi va oʻldirildi. Bir necha oy oʻtgach, Mehmedning oʻgʻli Saad II Giray bostirib kelib, oʻzini xon qildi. U Kaspiy dengizidagi qumiqlarga qochib ketgan va taxminan 1588-yilda Astraxanda, goʻyoki ruslar tomonidan zaharlangan holda vafot etgan. Saadning oʻg'illari, yoshiga koʻra, Davlat, Mehmed va Shahin Giray edi.

Taxminan 1594-yilda, Gʻozi II Giray davrida Mehmed ikki ukasi va onasi bilan Qrimga keldi. Bir payt uning akasi Devlet Nureddin boʻldi. 1601-yilda Devlet Gʻoziga qarshi fitna uyushtirdi. Hiyla aniqlandi, Devlet oʻldirildi, Mehmed va Shahin qochib ketdi. Oradan bir necha oy oʻtgach, Gʻoziyning ukasi Selyamet shubhalanib, qochib ketadi. Uch nafari Turkiyaga ketishdi.

Birinchi surgun(1601-1608) 
Gʻozi Selyametni qaytarishni talab qildi, lekin sulton(usmonli) uni Anadoluga surgun qildi. Mehmed bilan Jalaliy qoʻzgʻolonlariga qoʻshildi. Taxminan 1603-yilda ular va qoʻzgʻolonchilar avf etildi, lekin tez orada birodarlar negadir Yedikule qalʼasiga qamaldilar. Gʻozi II 1607-yilda vafot etdi va taxtni oʻg'li Toʻxtamishga oʻtkazdi. Turklar buni rad etib, Selyametni zindondan chiqarib, xon etib tayinladilar.

Xon Selyamet bilan toʻqnashuv(1608-1610) 
Mehmed bir guruh yanichalar bilan quruqlik orqali Qrimga yoʻl oldi. Yoʻlda Toʻxtamishga duch kelib, uni oʻldirdi. Selamet I Giray bir ozdan keyin qayiqda yetib keldi. Bir necha hafta oʻtgach, Mehmedning ukasi Shohin Cherkesdan keldi va uni nuriddin (xon va kalgadan keyin uchinchi) qildi. 1609-yilda Mehmed va Shohin Selametga qarshi til biriktirdilar. Ularga Jonibek xabar berib, xon Selyamet ularni oʻldirishni rejalashtirganini aytdi. Aka-ukalarning ham xabarchilari bor edi va Kavkazga qochib ketishdi. Jonibek kalga boʻldi. Aka-uka qoʻshin yigʻib, turklardan yordam soʻradi. Askarlar oʻrniga Rizvon posho degan diplomat yubordilar. Rizvon uchalasini yarashtirdi va aka-uka avvalgi joylariga tiklandi. Qrimga qaytib kelganlarida, ular Selyametning tabiiy sabablardan vafot etganini bilishdi. Aka-uka Baxchisaroyga davom etib, oʻzlarini xon va kalga deb eʼlon qildilar. (Nima boʻlishidan qatʼiy nazar, bu hukmronliklarning standart roʻyxatiga kiritilmagan. Agar shunday boʻlsa, bu Salyamet va Jonibekning birinchi hukmronligi oʻrtasidagi Mehmedning birinchi hukmronligi hisoblanadi.) Jonibek Kaffadagi Rizvon posho huzuriga qochdi. Mehmed Jonibekni qaytarib yuborishni talab qildi, Rizvon esa Mehmed sulton boʻlgunga qadar qonuniy xon emasligini aytib, rad etdi. Mehmed Hojiqoʻy degan odamni pora bilan Istanbulga joʻnatadi. U yerda u Jonibekning yirik siyosatchilarga pora berib boʻlganini aniqladi, shuning uchun u porasini gʻolib tomonga oʻtkazdi. (1626-yilda Mehmed Akkermanda Hoji-Koʻyni tutib, osib qoʻydi.) Sulton Ahmad I Jonibekni xon qilib, Kaffaga sakkizta galley va lashkar yubordi. Mehmed va Shohin dashtlarga qochib ketishdi. Turk qoʻshinlarining ketayotganini eshitib, ular Qrimga bostirib kirishdi va qolgan yanicharlardan qattiq magʻlubiyatga uchradilar. Ular Budjakka qochib ketishdi.

1610—1623-yillardagi Ikkinchi surgun 
Shohin Budjakda qolib, turklar uni haydab chiqarguniga qadar bosqinchi boʻlib qoldi. Mehmed Turkiyaga bordi va u erda Nasuh Posho ismli siyosatchining qoʻllab-quvvatlashiga erishdi. Nasuh sulton ov qilayotganda uni sultonga taqdim etishni rejalashtirgan. Hikoyada aytilishicha, ov paytida sulton bugʻuni oʻldirish uchun kamonini tortganida, bugʻu birovning oʻqi bilan urilgan. Mehmed aniq nishonga olgan zarbasi natijasiga ergashib, sulton bilan yuzma-yuz keldi. Nasuhning dushmanlari bu suiqasd boʻlishi mumkinligini taxmin qilishdi. Nasuh hokimiyatdan tushib, 1614-yilda qatl etilgan. Mehmed ikkinchi marta Yedikule qamoqxonasiga yuborildi. 1618-yil fevral oyida Mehmed qochib ketdi, Bolgariya qirgʻogʻida qoʻlga olindi va Rodos oroliga surgun qilindi, u erda unga yaxshi munosabatda boʻlishdi. Bu erda u Mere Huseyin Posho ismli siyosatchining qoʻllab-quvvatlashiga erishdi. 1623-yil fevralda Mere Husayn vazir boʻldi. Mehmedni ozod qilib, noqobil Jonibekning oʻrniga xon qiladi. U 1623-yil 19-mayda Kaffaga yetib keldi va Jonibek qochib ketdi.

1624-yil Toʻntarishga urinish 
Husayn Posho 1623-yil avgustida hokimiyatdan mahrum boʻldi. Murod IV sulton boʻldi. Mustafo ismli amaldor Mehmedga qarshi Jonibekni qoʻllab-quvvatladi. Istanbuldagi oʻzgarishlarni sezgan beklar turklarga shikoyat qila boshladilar. Ularning shikoyatlaridan biri Don kazaklarining Qrimga hujum qilgani va Mehmed ularni toʻxtatmagani edi. Mehmedga Forsga qoʻshin olib borishni buyurdilar va u Qrimni Zaporojyelarga qarshi himoya qilish kerakligini aytib, rad etdi.

1624-yil bahorida sulton Jonibek foydasiga Mehmedni taxtdan tushiradi. 1624-yil may oyida Mehmedning ukasi Shohin Giray Forsdan kelib, kalga boʻldi. Nureddin Devlet Choban-Giray edi. Birodarlar qarshilik koʻrsatishga qaror qilishdi. Shohin oddiy xalq bilan ovora boʻlganida bir qancha beklarni qatl etgan. Ular noʻgʻaylar, cherkeslar va qumiqlardan qoʻshin yigʻa boshladilar. Qayiqlari boʻron tomonidan qirgʻoqqa chiqib ketganidan keyin qoʻlga olingan bir guruh zaporojyeliklar, agar Mehmed uchun jang qilsalar, ozodliklarini taklif qilishdi. Aks holda ular turklarga galey quli sifatida sotilar edi. Beklar Mehmedga, oʻgʻillari esa Shohinga qoʻyildi. Ularga, agar beklar Jonibekka qochib ketsa, oʻgʻillari osilishi mumkinligi aytilgan.

3-iyun kuni Jonibek 12 boʻlinma  bilan Kaffaga keldi, yoʻlini Shohin toʻsib qoʻydi. Mehmed taslim boʻlishdan bosh tortgach, turklar Kapudan Posho Rajab Posho boshchiligida yana 40 ta kema va yanichalarni yubordilar. Ikkala tomon ham jang qilishni tanlamadi va qamal davom etdi. Iyul oyi oxirida 100 ta kazak qayiqlari Bosforga kirib, Istanbul chetiga bostirib kirishdi. Hudud deyarli himoyasiz edi, chunki asosiy flot Qrimda edi. Turklar qoʻllariga kelgan qayiqlarni yigʻishdi va 3 kunlik toʻqnashuvdan soʻng zaporojyaliklar joʻnab ketishdi. Turklar mahbuslardan kazaklar Mehmed bilan aloqada boʻlganligini bilishgan. Rajab Poshoga narsalarni tozalash va flotni Istanbulga qaytarish buyurildi.

1625–1627-yillar 
Shahin va polyaklar: Mehmed turklarga keraksiz dushmanlik qilmaslik uchun ehtiyot bo'ldi, lekin ukasi yanada tajovuzkor edi. U turklarning xonlarni taxtdan tushirish siyosatini va uzoq turk urushlarida Qrim qoʻshinlaridan foydalanishni yoqtirmasdi. Shahin hali Kaffada boʻlganida Polsha qiroliga maktub yoʻllab, Turkiyaga qarshi Qrim-Polsha-Zaporojiya ittifoqi tuzishni taklif qiladi. Aftidan, qrim-noʻgʻaylarning reydlari Moskvaga qarshi qaratilgan boʻlardi. Buning evaziga u qo'rg'oshin va qurol so'radi. Polyaklar sodiq emas edilar. U boy sovg'alar ko'targan zaporojyeliklar va u uchun jang qilgan asirga olingan kazaklar bilan uchrashish uchun shimolga bordi. 1625-yil 3-yanvarda Qrim va Zaporojya ittifoq tuzdilar. Bu, aftidan, kazaklar birinchi marta mustaqil davlat sifatida shartnoma tuzgan edi. 1625-yil kuzida Stanislav Konyekpolskiy qo'shinni Zaporojyaga olib bordi. Kazaklar bo'ysunishdi, ammo nazorat qilish qiyin bo'lib qoldi.

Shahinning rejasini buzish uchun Istanbul Mehmedga Polshaga hujum qilishni buyurdi. 1626-yil yanvar oyidan boshlab Qrim-Budjak armiyasi Voliniya va Galisiyadagi 200 ga yaqin qishloqni talon-toroj qildi va Koniecpolski va Stefan Chmieleskiy qoʻshin olib kelgunga qadar chekindi. Shahin nafaqat kampaniyaga qarshi chiqdi, balki Koniecpolskini ham xabardor qildi. Keyinchalik Xon Temir va Nureddin Azamat Girayning bosqinida Xmieleskiy va kazak Mixaylo Doroshenko magʻlub boʻldi.

Xon Temir: 1624-yilda Xon Temir Mehmedning taxtdan oʻtganini eshitib, Budjakka qaytib keldi. U Polsha hududiga bostirib kirdi va Koniespolski tomonidan mag'lubiyatga uchradi. Shahin uni nazorat ostiga olish uchun sharqqa qo'shinni boshqaradi. Temirning zodagonlari uning mavqeini chidab boʻlmas ekaniga ishontirishdi, shuning uchun Budjak Oʻrda koʻtarolmaydigan hamma narsani yoqib yuborib, sharqqa qaytib ketdi.

1627-yil boshida Mehmed 10000 Qrim va Budjaklarni oʻlpon toʻlashni toʻxtatgan baʼzi Besleniylar bilan muomala qilish uchun sharqqa olib keldi. Shohin va Xon Temir Qrimda qolishdi.

Uchinchi surgun va oʻlim(1628–29) 
Dneprdan Shahin polyaklar bilan yozishmalarni boshladi. U Qrimni qayta bosib olish uchun 12000 kazak soʻradi. Buning evaziga u Qrimning Polsha hududiga bostirib kirishini toʻxtatishga vaʼda berdi. Polyaklar unga koʻp yordam berishdi, lekin Usmonli bilan ochiq uzilishdan qoʻrqib, buni sir tutdilar. Ular kazaklar oʻzlari harakat qilayotganini daʼvo qilishni rejalashtirishgan. Soʻnggi tajriba Qrimni oson nishonga oʻxshatib qoʻygani uchun kazaklar xursand edi. Taxminan bu vaqtda kazaklar lagerida Mehmed paydo boʻldi. 

Birinchi kampaniya: 1628-yil noyabr oyining boshida Rada bo'lib o'tdi. Mehmed va Shahin kampaniya uchun har bir kazakka 10 zlotiy va'da qilishdi. Muvaffaqiyatli bo'lsa, ular Polsha o'lponini so'ramaslikka, Polsha hududiga hujum qilmaslikka va Qrimdagi polshalik yoki ukrainalik qullarni ozod qilishga va'da berishdi. 6000 kazak va 8000 qrimlik armiya yoʻlga chiqdi. Boshidanoq muammo bor edi. Kazaklar qishki kampaniyani yoqtirmasdi. Shohin har biriga qoʻy terisidan toʻn va’da qildi. Dneprni kechib oʻtgach, Shohin ulardan shoshilishlarini soʻradi, lekin ular buni qilmadilar. Taxminan 15-noyabrda ular Or-Kapiga yaqinlashdilar, ammo Jonibek, uning ukasi Devlet va Xon Temir bir necha soat oldin u yerga etib kelishganini aniqladilar. (Yoki Qapi Perekopni qo'riqlagan qal'a edi.) Oʻr-Kapi shimolida noʻgʻaylarning katta podasi bor edi. Shohinning maslahatiga qarshi boʻlgan kazaklar avvalo molni oʻgʻirlashga qaror qilishdi. Qoramollarni orqaga haydab, ular qal'aning to'p o'qlarigacha bo'lgan qismiga ko'tarilib, keyin to'xtashdi. Jonibek ularni jangga tayyorlanyapti, deb oʻylagan boʻlsa-da, aslida ular janjal qilishardi. Kazaklar Qrimni unutib, qimmatbaho o'ljalarini Zaporojega qaytarishga qaror qilishdi. Shohin ularni to'xtata olmadi. Xon Temir ularni Dneprgacha quvdi, ammo hech narsaga erishmadi.

Ikkinchi kampaniya: Shahin bahorda Dneprdagi muzlar tozalanganda yangi kampaniyani rejalashtirdi. Mehmed Kichik Noʻgʻay Oʻrdasidan qoʻshin olib kelish uchun sharqqa yoʻl oldi. Ko'p kazaklar o'lja umidida to'planishdi. Aprel oyiga kelib Jonibek, Devlet va Xon Temir Or-Kapini qoʻriqlashdi. Bu qo'shinlarni Or-Kapidan olib chiqishga umid qilgan kazaklar Qrimga bosqin qilish uchun 500-700 kishini yubordilar. Ular gʻarbiy qirgʻoqqa tushib, oʻrmonlardan oʻtib, zaif himoyalangan va xon tomonidan xazina sifatida foydalanilgan qadimgi Mangup-Kale qalʼasini egallab olishdi. Mahalliy aholi ularni quvib chiqarishdi. Ular o'ljalarining ko'p qismini tashlab yuborishga majbur bo'ldilar, bu esa mahalliy qishloq aholisini boyitdi.

1629-yil 18-mayda Zaporojeda rada boʻlib oʻtdi. Har bir kazakka 10 zloti va ot vaʼda qilingan. Dneprni kesib oʻtgandan soʻng, armiya suv kamligini aniqladi. Birinchi jangda ular 1000 tagacha kazak sarflab, Jonibekning yigitlarini Or-Kapiga haydab yubordilar. Jonibekning soni koʻp boʻlgani uchun xavotirga tushdi, biroq razvedkachilar bu yerda qator-qator bochkali aravalar dushmanni taʼminlab turganligini aytishdi. Xon Temir suv aravalarini yoʻq qilish uchun qoʻshin yubordi va endi ittifoqchilar suvsiz qoldi. 30-may kuni Xon Temir hujum qildi. Jang natija bermadi, ammo kun oxiriga kelib tashnalik kuchayib bordi va koʻp kazaklar uylariga qaytishni xohlashdi. Mehmed endi yutqazganiga qaror qildi. Nafaqat bu, balki ikki marta yutqazib, umrining qolgan qismini qoʻllab-quvvatlanmaydigan surgunda oʻtkazishni kutishi mumkin edi. U qrimliklarni kazaklardan tortib olish uchun lagerga qaytdi. Kazaklar egarga tushganlarida, nima boʻlayotganini tushunib, ularni toʻxtatishga harakat qilishdi. Xon Temir vaziyatdan foydalanib, hujum qildi. Mehmed kazaklarga yaqinlashib kelayotgan kuch u chaqirgan ittifoqchilar ekanligini aytdi, shuning uchun zaporojyaliklar oʻz saflarini ochishdi. Budjaklar bostirib kirishdi va jangda Mehmed kazak pike tomonidan  oʻldirildi.

Kazaklar Dneprga qaytdi.Ular toʻrt kishidan bittasini yoʻqotdilar. Mehmedning yuz kishisi Zaporojega yetib keldi va ozod qilindi. Jonibek 6000 ga yaqin yoʻqotdi. Kazaklar getmanining boshi kesilib, boshi Kaffaga oʻrnatildi. Shahin Giray bir necha kishi bilan qochib ketdi. Mehmedning jasadi Qrimga olib kelingan va otasi va bobosi yoniga dafn etilgan.

Manba va izohlar 

 Oleksa Gaivoronsky «Повелители двух материков», Kiev-Bakhchisarai, second edition, 2010, , Gazi: Volume 1, pp. 367–371; Selyamet: V. 2 pp. 24–35; Janibek: v. 2 pp. 41–43, 50–51, 61, 64–66; Reign: v. 2 pp. 83–131; third exile: 128–131, 156–158, 161–164; father-in-law: 84,114: Haji-Koy: 33, 112
Qrim xonlari
1629-yilda vafot etganlar
1584-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations