MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tojikistonda shialik

Shia mazhabiga Tojikistonda aholining juda oz qismi eʼtiqod qiladi. AQSH davlat departamentining 2020-yilgi hisobotiga koʻra, mamlakat aholisining taxminan 4% shia mazhabiga eʼtiqod qiladi. Yana boshqa maʼlumotlarga koʻra, Tojikiston aholisining 5% ga yaqinini shia mazhabi musulmonlari tashkil qiladi. Tojikistondagi shialikka eʼtiqod qiluvchi musulmonlarning asosiy qismini Pomir xalqlari va Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati aholisi tashkil etadi, ular shialikning bir varianti hisoblanmish nizoriy ismoiliyligini tan oladilar. Ushbu mazhab yoʻnalishiga koʻra, bugungi kungacha uzilmagan imomlar zanjiri mavjud boʻlib, hozirda ularning yetakchisi 49-imom – Ogʻa Xon IV hisoblanadi. Tojikistonda juda ozchilik aholi shia mazhabi „Oʻn ikki imom“ tarafdorlari hisoblanishadi.

Tarixi 
Pomir xalqlari ismoiliylarining vatani Tojikistonning togʻli sharqiy hududlari – Shinjon-Uygʻur muxtor rayoni bilan chegaradosh Togʻli-Badaxshon muxtor viloyati hisoblanadi. Ularning maʼnaviy va madaniy poytaxti esa Xorugʻ shahrida joylashgan. Pomir xalqlari tojiklardan oʻzining madaniyati va turmush tarzi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, pomir xaqlari tojik tilida gaplashmaydilar. Tojiklar XVIII asr boshlarida islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishgan boʻlishsa-da, keyinchalik ularning bir qismi shialik mazhabini qabul qilishgan.

SSSR hukmronligi davrida Pomir oʻlkasining ismoiliylar aholisining Hindistondagi oʻzlarining maʼnaviy yetakchisi hisoblanmish Ogʻaxon uchun har yili oʻlpon toʻlash taqiqlangan, shuningdek, uning Tojikistondagi vakili Said Yusofalisho 1931-yilda hibsga olingan. Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng ismoiliylarning 49-maʼnaviy rahbari Ogʻaxon IV Tojikistonga bir necha bor tashrif buyurgan va Tojiiston fuqarolar urushi vaqtida aholi orasida tinchlik oʻrnatishda ishtirok etgan.

1990-yilda Dushanbeda „Nosiri Xusrav“ jamiyati tuzilib, uning rahbari etib pomirlik Xudoyberdi Xoliqnazarov tayinlangan. Ushbu tashkilot faqat Tojikiston ismoiliylari oʻrtasida maʼrifiy faoliyat bilan shugʻullangan va birinchi navbatda Dushanbeda va Tojikistonning Pomiriylar istiqomat qilgan boshqa shaharlarida namozxona qurishni oʻz oldilarga vazifa qilib qoʻyishgan.

Adabiyotlar 

 Frank Bliss. Pomirda (Togʻli Badaxshon, Tojikiston) ijtimoiy-iqtisodiy oʻzgarishlar. Routledge, 2005 yil. ISBN 0-415-30806-2, ISBN 978-0-415-30806-9

Manbalar 

Shialik
Shia Islom
Ali Gʻoli Agʻa masjidi

Ali Gʻoli Agʻa masjidi – Eronning Isfahon shahridagi masjid. Ali Gʻoli Agʻa tomonidan qurilgan.

Manbalar 

Gumbazli masjidlar
Isfahon provinsiyasidagi masjidlar
Eron milliy asarlari
Yangi usul jadid maktabi (Xiva)

Yangi usul jadid maktabi – 1910-yilda Islomxoʻja madrasasining qarshisida Islomxoʻja tomonidan qurilgan. Maktab yevropacha usulda qurilgan boʻlib, ikki qavatdan iborat. Har bir qavatda 4 tadan xona mavjud. Maktabning dastlabki oʻqituvchilari Husayn Qoʻshayev va komila Qoʻshayevalar. Maktabning har bir qavatida dahliz mavjud. Binoning balandligi 21.07 metrni tashkil qiladi. Oʻqish davomida maktabda ikki yillik dastur asosida dasrliklar tayyorlangan. Maktab oʻqituvchilari rus tili, ona tili, joʻgʻrofiya, Xiva tarixi va uy xizmatchisi vazifalari oʻrgatadigan ilmlar oʻrgatilgan. Maktab xalq inqilobidan keyin shoʻrolar maktabiga aylantirildi. 1911-yil 4-yanvarda rus diplomati A.Kalmikov oʻz xatida shunday deydi: Men Islomxoʻjaning soʻzlaridan Xiva xoni katta bir maktab binosini qurdiri, unda oʻz oʻgʻli va boshqa yosh xivaliklarni oʻqitish istagida ekanini bildim. Buxoroning valiaxdi Peterburgda bir oʻzi oʻqib keldi, ammo Xiva xoni oʻz oʻgʻli va uning tengdoshlarini ham oʻqitmoqchi boʻlganini tahsinga sazovor boʻlib, katta foyda beradi.

Yangiliklar 
1990-yil 18-avgustda binoda „Xalq taʼlimi tarixi“ muzeyi ochiladi. 2004-yil mustaqillikning 13 yilligi munosabati bilan bino qaytadan tamirlanadi va birinchi qavatda birinchi oʻzbek fotosuratchisi va kinooperatori Xudoybergan Devonovning rasmlari koʻrgazmasi tashkil etildi. Ikkinchi qavatda „Xalq taʼlimi muzeyi“ sayyohlar uchun xizmat qiladi.
Mirza Ahmad masjidi

Mirza Ahmad masjidi – () – Ozarbayjon poytaxti Boku shahri, Icheri-sheher kvartali, Mirza Alakbar Sobir koʻchasida joylashgan, 1345-yilda bunyod etilgan masjid. Masjid turar-joy binolari bilan bir qatorda joylashgan boʻlib, Hoji Mirzo Ahmad tomonidan qurdirilgan.

Arxitekturasi 
Qurilish rejasiga koʻra, Mirza Ahmad masjidi toʻrtburchak shaklda bunyod etilgan boʻlib, kvadrat shaklidagi vestibyul, masjidga tashrif buyuruvchilarga xizmat koʻrsatish xonasi va namozxonadan iborat. Ushbu meʼmoriy yodgorlikda, shuningdek, mahalliy toshdan yasalgan gumbazlar va qirrali ravoqlar ham mavjud.

Masjidning kirish eshigi oʻrtasida Qur’on oyatlari hamda masjid meʼmorning ismi yozilgan. Binoning tomi va unga tutash yordamchi binolar vayron boʻlgan.

Mirza Ahmad masjidi eski ibodatxona oʻrnida qurilgan degan taxminlar ham mavjud.

Yana qarang 

 Gileyli masjidi
 Chin masjidi
 Xidir masjidi

Manbalar 

Bokudagi masjidlar
Ozarbayjon meʼmoriy yodgorliklari
Masjidlar
Ozarbayjondagi masjidlar
Iroqdagi masjidlar roʻyxati

Quyida Iroqdagi masjidlar roʻyxati. Iroqda 7000 sunniy masjid va 3500 shia masjidi bor. Iroqdagi Vaqf va Sunnat idorasi maʼlumotlariga koʻra, poytaxt Bagʻdodda juma namozini oʻqiydigan 912 ta Jome masjidi va har kuni muntazam ravishda oʻqiladigan 149 ta kichik masjid mavjud. 2009-yil maʼlumotlariga koʻra, Falujada 970 ta masjid mavjud.

Yana qarang 

 Iroqdagi islom
 Masjidlar roʻyxati
 Bag'doddagi masjidlar ro'yxati

Manbalar 

Masjidlar roʻyxati
Iroqdagi masjidlar
Iroqdagi diniy binolar va inshootlar ro'yxati
Said Muhammadxon madrasasi

Said Muhammadxon madrasasi – Xorazm viloyati, Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. 1864-yilda qurilgan madrasa. Hozirda Xiva shahridagi Yangi turmush mahalla fuqarolar yigʻiida joylashgan. Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi tasarufida.

Tarixi 
Said Muhammadxon madrasasi Dishan qalʼa yonida joylashgan. Xiva xoni Said Muhammadxon vafotidan soʻng, uning oʻgʻli Said Muhammad Rahimxon II Feruz buyrugʻi bilan otasi xotirasiga 1864-yilda barpo etilgan. Qurilish ishlariga xonlikning qoʻshining bosh qoʻmondoni Matmurod (Muhammad Murod) devonbegi boshchilik qilgan. Madrasa Xorazm meʼmorchiligining anʼanaviy uslubida pishgan gʻishtlardan qurilgan. Xiva xoni Said Muhammadxon 1856—1864-yillarda hukmronlik qilgan boʻlib, qoʻngʻirotlar sulolasidan boʻlgan xonlikning oʻninchi hukmdori. Xiva xonligiga koʻchmanchi qabilalarning hujumi toʻxtatgan hukmdor hisoblanadi.

Madrasadagi zanjir shaklida yotqizilgan gʻishtli halqalar arablar istilosidan oldingi Oʻrta Osiyo va Eronda mavjud boʻlgan meʼmorchilik uslubi „Sosoniy marvaridlari“ turkumini eslatadi. Dekorativ dizayndan tashqari, qoplamali gʻishtlar alabaster bilan yuqori darajada yopishtirilgan, 1,8 metr qalinlikdagi devorlar madrasani saqlash vazifasini bajargan. Madrasa ikki hovlidan: ichki va tashqi hovlilardan iborat. Tashqi hovli bir qavatli hujralar bilan oʻrab olingan boʻlib, toʻrtburchaklar shaklga ega boʻlgan. Kirish qismida ikki qavatli fasad mavjud boʻlib, oq va koʻk rangli plitkalar bilan qoplangan, yon tomonlarida gʻayrioddiy koʻrinishdagi yashil minoralar qad koʻtargan. Madrasa tarkibida qishki va yozgi masjid, kutubxona va darsxona, turli xonalar ham mavjud boʻlgan.

Said Muhammadxon madrasasi Xiva shahridagi yirik madrasalardan biri hisoblanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi diqqatga sazovor joylar
Xorazm meʼmoriy yodgorliklari
Xiva arxitekturasi
Xiva madrasalari
Hoji Sultonali masjidi

Hoji Sultonali masjidi () – Ozarbayjonning Boku shahri, Yasamal tumani, Salatin Askerova koʻchasi, 75-uyda joylashgan mahalliy masjid.

Tarixi 
Hoji Sultonali masjidi XX asr boshlarida meʼmor Zivarboy Ahmadboyev tomonidan 1904–1910-yillarda qurilgan. Yodgorlik qurilishiga hoji Sultonali homiylik qilgan boʻlib, Boku shahri, Nizomiy metro bekatidan uncha uzoq boʻlmagan joyda joylashgan. Masjid hududidan turk askarining qabri topilgan.

Hoji Sultonali masjidi ikki qavatdan iborat. Binoning yuqori qavati ayollar uchun, pastki – birinchi qavati esa erkaklar uchun moʻljallangan. Qurilish rejasida masjid kvadrat shaklida, gumbazli va minorali uslubda tasvirlangan. Hoji Sultonali masjidi dastlab minorasiz qurilgan boʻlib, Yevropa, Sharq va mahalliy arxitektura xususiyatlarini oʻz ichiga olgan.

2000-yil aprel oyida masjidda rekonstruksiya va restavratsiya ishlari boshlanib, 2001-yil oktyabr oyida yakunlangan va masjid toʻliq holda foydalanishga topshirilgan.

Galereya

Yana qarang 

 Juma masjidi
 Tazo Pir masjidi
 Ajdarbey masjidi

Manbalar 

Ozarbayjon meʼmorchiligi
Bokudagi masjidlar
Oydoʻstbiy qoʻzgʻoloni

Oydoʻstbiy qoʻzgʻoloni – 1827-yilda Xiva xoni Olloqulixon zulmiga qarshi Xoʻjaylida koʻtarilgan isyon. Isyonga qoʻngʻirot qoraqalpoqlarining nufuzli biylaridan Oydoʻstbiy boshchilik qilgan.

Tarixi 
Oydoʻstbiy Muhammad Amin inoq, Muhammad Rahimxon I va Olloqulixon davrida xonlarning yaqin mahramlaridan biri boʻlgan. Oydoʻstbiyga qoʻshin toʻplash, qoraqalpoqlar orasidagi mojaroli holatlarni bartaraf etish, qoraqalpoq ulusidan soliqlarni yigʻib olish va ularning yarmini oʻzida olib qolish huquqlari berilgan. Muhammad Rahim I davrida nufuzi nihoyatda baland boʻlib, poytaxt – Xivaga kelgan paytda, Oydoʻstbiy „biybobo“ deb kutib olingan, turli hadyalar berilgan. Xiva xonligining ichki siyosati toʻgʻrisida xonlar biybobo bilan maslahatlashishgan. 1820-yilda Muhammad Rahimxon Janadaryo boʻyidagi qozoqlarni bosib olishining tugashi va xonlikning shimoliy-sharqiy chegarasi mustahkamlanishi bilan Oydoʻstbiyning huquqlarini cheklay boshladi. 1821–1822-yillarda Muhammad Rahimxonning Chorjoʻy yurishlarida qatnashuvchi biylar orasida Oydoʻstbiy boʻlmagan. Olloqulixon davrida Oydoʻstbiy barcha inkoniyatlaridan mahrum qilinadi. Olloqulixonning yaqin safdoshi Gadoy Niyoz mahram boshchiligida soliqchilar qoraqalpoqlar yeriga soliq yigʻish maqsadida boradi.

Biroq Olloqulixon davridagi toʻxtovsiz urushlar, ogʻir soliq yuki va majburiyatlariga dosh berolmagan qoraqalpoqlar Xiva xonligiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan. Oydoʻstbiy avvalgi huquqlarini tiklab olish maqsadida qoʻzgʻolonga boshchilik qilgan. U shuningdek, qoraqalpoqlarni Qoʻqon xoniga itoat qildirib, oʻz mavqeyini qaytadan tiklamoqchi boʻlgan.

Qoʻzgʻolonning borishi 
Olloqulixon qoʻzgʻolonni bostirish uchun maxsus qoʻshin toʻplaydi. Qoʻshinga Muhammad Nazarbiy inoqni qoʻmondon etib tayinlanadi va Xoʻjayli shahriga joʻnatiladi.
Orol dengizi boʻyida qoraqalpoq biylarini toʻplagan Oydoʻstbiy maslahat uyushtiradi. Maslahatga yigʻilganlar taklifi bilan qoraqalpoq ovullariga choparlar joʻnatiladi. „Hamma bola-chaqasi bilan qoʻzgʻolonga yigʻilsin. Kimda-kim bosh tortsa – u dushman hisoblanadi“ degan xabar barcha ovullarga yetib boradi. Qoʻzgʻolonga tayyorlanayotgan qoraqalpoqlar qulay joyga yigʻilib, yerda xandaq qazib, shox-shabbalar hamda aravalar yordamida mudofaa toʻsiqlari qurishadi. Oydoʻstbiy oʻzining ikki oʻgʻli Rizo va Toʻrani 1827-yilning 29-iyulida 300 botirga bosh qilib, Qoʻngʻirot qoʻrgʻoniga chopar qilib joʻnatadi. Qoʻngʻirot qoʻrgʻoni hokimi, mushrif Muhammad Yaqub Qoʻngʻirot mudofaasini uyushtiradi.

Urush tushgacha davom etgan. Biroq kuchlar noteng boʻlgan jangda qoʻzgʻolonchilar tor-mor qilinadi. Oydoʻstbiy qoʻl ostidagi askarlarning bir nechtasi jangda halok boʻladi. Baʼzi qoʻzgʻolon qatnashchilari dengiz tomonga qochgan. Rizo va Toʻra ham barcha imkonni ishga solsalar ham Xiva qoʻshinlaridan yengiladilar.

Qoʻzgʻolon bostiriladi. Oydoʻstbiy qoʻlga olinib, qatl etiladi.

Manbalar 

Xiva xonligi
Qoraqalpogʻiston tarixi
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Iroqda islom

Iroqda islom tarixi Muhammadning hayotlik davriga — qariyb 1400 yil oldinga borib taqaladi. Iroq musulmonlari ikki xil mazhabga amal qiladilar: shia islom (koʻpchilik) va sunniy islom (ozchilik).

Diniy shaharlar 
Iroqda shia va sunniy musulmonlar uchun muhim boʻlgan koʻplab diniy shaharlar joylashgan. Bagʻdod asrlar davomida islomiy ilmlar markazi boʻlgan va Abbosiylarning poytaxti boʻlib xizmat qilgan. Bagʻdod, shuningdek, Iroqning Qozimiya deb nomlanuvchi hududida ikki taniqli shia imomlarining vatanidir. Karbalo shahri 680-yil 10-oktyabrda boʻlib oʻtgan Karbalo jangi natijasida shia islomida katta obroʻga ega. Najaf shahri Ali ibn Abu Tolib („Imom Ali“ nomi bilan ham tanilgan) qabri joylashgan joy sifatida mashhur boʻlib, shialar uni solih xalifa va birinchi imom deb biladilar. Shahar hozirda butun shia islom olamidan kelgan buyuk ziyorat markazi boʻlib, faqat Makka va Madina koʻproq musulmon ziyoratchilarni qabul qilishi taxmin qilinmoqda. Kufa shahri mashhur olim Abu Hanifaning vatani boʻlib, uning taʼlimotiga xalqaro miqyosda koʻplab sunniy musulmonlar amal qiladi. Kufa Ali davrida ham Rashidun xalifaligining poytaxti boʻlgan. Samarrada al-Askariy masjidi ham joylashgan boʻlib, unda mos ravishda oʻninchi va oʻn birinchi shia imomlari Ali al-Hadiy va Hasan al-Askariy maqbaralari bor. Bundan tashqari, Muhammadning baʼzi ayol qarindoshlari Samarrada dafn etilgan.

Demografiyasi 
Iroq aholisining diniy mansubligi haqidagi maʼlumotlar noaniq. Aholining 95-99 foizi musulmonlar. CIA World Factbookning 2015-yilgi hisob-kitoblarga koʻra, musulmonlarning 29-34% sunniylik va 61-64% shialik yoʻnalishiga amal qilishadi. Pew Research tomonidan 2011-yilda oʻtkazilgan soʻrovga koʻra, musulmonlarning 51 foizi shia, 42 foizi esa sunniy.

Qonunda islom 
1968-yilda Ichki ishlar vazirligi mini yubka kiyishni taqiqlab, shariat sabablardan biri ekanligini taʼkidlagan.

Galereya

Yana qarang 

 Iroq demografiyasi
 Iroqda din
 Bagʻdoddagi masjidlar roʻyxati

Manbalar 

Davlatlarga koʻra Islom
Iroqda Islom
Shayx Jalil bobo maqbarasi

Shayx Jalil bobo maqbarasi (asli ismi: Allaberdi Aziz ota Maulanberdi Aziz Xoʻja oʻgʻli) – Qoraqalpogʻiston Respublikasining Qoraoʻzak tumanidagi tarixiy yodgorlik. Maqbara XII—XIV hamda XIX asrlar davomida shakllangan va bugungi kunda „Qoybaq“ ovulida joylashgan.

Shayx Jalil bobo maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Qoraqalpogʻiston Respublikasi Madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulkiga tegishli va „Vaqf“ xayriya jamoat fondiga tekin foydalanish shartnomasi asosida biriktirilgan.

Tarixi va joylashuv oʻrni 
Shayx Jalil bobo maqbarasi togʻ yonbagʻrida joylashgan boʻlib, mahalliy va xalqaro turistlar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. Shunday boʻlsa-da, yoʻllar talabga javob bermagani va transport orqali aniq manzilgacha yetkizib berish xizmati mavjud emasligi tufayli turistlar koʻpincha yayov yurishlariga toʻgʻri keladi, shu sababli ham turistlar oqimining asosiy qismini mahalliy turistlar tashkil etadi.

Mahalliy aholi orasida tarqalgan rivoyatlarga koʻra, Shayx Jalil odam va paridan tugʻilgan. Uning otasi mashhur shayxlardan boʻlib, shoh bilan oralari buzilganidan keyin kimsasiz Qoratovga surgun qilingan. Togʻda esa kechasi raqsga tushadigan sehrli parilar yashagan. Parilar makoniga tushib qolgan shayx ulardan biriga oshiq boʻladi. Oʻrtadagi nikohdan Shayx Jalil tugʻilgan.

Shayx jalil bobo ziyoratgohi Qoraqalpogʻiston Respublikasining Amudaryo tumanida Qoratov yonbagʻrida joylashgan. Shayx Jalil majmuasida Zamariq tosh yaʼni qoʻziqorin toshi; parilar makoni, shifobaxsh buloq, muhabbat choʻqqisi, tilaklar choʻqissi, Shayx Jalil bobo kabi ziyorat joylari bir mavzeyda joylashgan. Ziyoratga kelgan turistlar faqat Shayx jalil bobo maqbarasida emas, balki yuqorida sanab oʻtilgan joylarda ham boʻlishadi.

Maqbara Oʻzbekiston Respublikasi prezidenti Shavkat Mirziyoyev koʻrsatmasiga binoan qayta rekonstruksiya qilinib, yonida masjid barpo etilgan va mahalliy aholi ixtiyoriga topshirilgan. Maqbara yonida hovuz mavjud boʻlib, bu hovuz qurilgan paytda baliqlar oʻz-oʻzidan paydo boʻlib qolganligi haqida ham rivoyatlar mavjud. Ziyoratga kelgan turistlar baliqlar bilan ovqatlanishi mumkin.

Yana qarang 
Sulton Uvays bobo maqbarasi

Shibliy ota maqbarasi

Yusuf Hamadoniy maqbarasi

Shamun-Nabi maqbarasi

Tugʻon Turk maqbarasi

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston
Qoraoʻzak tumani
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qoraqalpogʻiston meʼmoriy yodgorliklari
Shoh Abbos masjidi (Keshla)

Keshladagi Shoh Abbos masjidi (; ) – Boku shahri, Nizomiy tumani, Keshla qishlogʻida joylashgan tarixiy masjid. Bino XVII asrga oid yodgorlik boʻlib, Safaviylar shohi Shoh Abbos I buyrugʻi bilan qurilgan.

Arxitekturaviy xususiyatlari 
Qurilish rejasiga koʻra, Keshla shahridagi Shoh Abbos masjidi kvadrat shaklga ega. Bino Shirvon-Absheron meʼmorchilik maktabi uslubida bunyod etilgan boʻlib, qurilishiga koʻra Mardakan qishlogʻida joylashgan Tuba Shohi masjidiga oʻxshaydi (1481). Yodgorlik markazida masjidning dumaloq gumbaziga tutashgan toʻrtta katta arkdan iborat asosiy namoz oʻqish zali, yon tomonlarida esa kemerli shiftli kichik xonalar qurilgan. Bu xonalar masjidning qurilish rejasida kvadrat shaklida berilgan.

Masjid portali meʼmoriy tuzilishiga koʻra sodda boʻlib, stalaktitlardan iborat yarim gumbazga ega emas. Masjid meʼmori portal boʻlimini binoning umumiy hajmi bilan bogʻlashga harakat qilgan. Shu maqsadda meʼmor portal ramkasini binoning karnizi bilan birlashtirish usulidan foydalangan. Divan Khanni qurishda ham aynan shu usuldan foydalanilgan. Portalning tepa qismida arabcha yozuvlar mavjud.

Mehrob va minbar kesilgan massiv toshlardan qilingan. Masjidning derazalari ham mahorat bilan yasalgan boʻlib, birinchi qavatining oʻzi ikki qatlamdan iborat: birinchisi – yogʻoch, qatlam, ikkinchisi – kesilgan tosh qatlam.

1920-yilda Ozarbayjon sovetlar tomonidan bosib olinganidan keyin bolsheviklarning diniy kurashi boshlanadi. Boshqa koʻplab diniy muassasalar singari Shoh Abbos masjidi ham oʻsha vaqtda oʻz faoliyatini toʻxtatishga majbur boʻladi, biroq 1989-yilda oʻz faoliyatini qayta tiklay boshlaydi.

Yana qarang 

 Juma masjidi, Ganja

Manbalar

Adabiyotlar 

 
Ozarbayjon meʼmorchiligi
Bokudagi masjidlar
Masjidlar
Ozarbayjondagi masjidlar
Osiyoda islom

Osiyoga Islom dini VII asrlarda, paygʻambar Muhammad hayotligida kirib kelgan. 2020-yilgi statistik maʼlumotlarga koʻra, Osiyodagi musulmonlarning umumiy soni 1,3 milliardga yaqinni tashkil etadi. Islom dini Osiyoda eng keng tarqalgan din hisoblanadi. Butun dunyo boʻyicha Osiyo dunyodagi eng koʻp musulmon aholi istiqomat qiluvchi qitʼa sanalib, butun dunyo musulmonlarining qariyb 62 foizi aynan shu qitʼada yashaydi. Indoneziya, Pokiston, Hindiston va Bangladesh kabi mamlakatlar esa eng koʻp musulmon aholiga ega davlatlar sanalishadi. Gʻarbiy Osiyo, Markaziy Osiyo, Janubiy Osiyo va Janubi-Sharqiy Osiyo hududlari, ayniqsa, musulmon aholiga ega muhim mintaqalardir. Islom tarixining eng boshidan buyon Osiyo qitʼasida, xususan, Gʻarbiy va Janubiy Osiyoda koʻplab islom tarafdorlari yashab kelishgan.

Tarixi 
Islom dinining Arabiston yarimorolidan tashqarida va qitʼaning boshqa qismlarida keng tarqalishi Gʻarbiy Osiyoni Xitoy bilan bogʻlovchi keng savdo yoʻllari bilan bogʻliq boʻlishi mumkin.

Barmakiylar oilasi Abu Muslim Harakatining Umaviylarga va As-Saffohga qarshi dastlabki tarafdori edi. Bu Xolid ibn Barmakiyga katta taʼsir koʻrsatadi, uning oʻgʻli Yahyo ibn Xolid (vafoti: 806) xalifa al-Mahdiy (hukmronligi: 775—785) va Horun ar-Rashidning (hukmronligi 786—809) vaziri boʻlgan. Yahyoning oʻgʻillari al-Faxl va Jaʼfar (767—803) Horun ar-Rashidning qoʻl ostida yuqori lavozimlarda ishlaganlar. Barmakiylarning koʻplab vakillari ilm-fan homiylari va namoyondalari boʻlishgan, bu esa qoʻshni Gundishapur akademiyasidan arab dunyosiga hind ilmi va ilm-fanining tarqalishiga katta yordam bergan. Barmakiylar Jobir ibn Xayyom va Jabril ibn Buxtishu kabi olimlarga homiylik qilganlar. Bagʻdodda ilk bor qogʻoz fabrikasining tashkil etilishida ham ularning katta hissasi bor. Barmakiylarning oʻsha davrdagi kuchi "Ming bir kecha kitobi"da oʻz aksini topgan.

Xalifalikning ilk hukmdorlarining aksariyati barmakiylar boʻlgan. Xolid ibn Barmak Mansura, Sind va Bagʻdod shaharlarini bunyod ettirgan. Uning oʻgʻli esa hozirgi Ozarbayjonning hokimi boʻlgan.

Demografiyasi

Markaziy Osiyo

Sharqiy Osiyo

Janubiy Osiyo

Janubi-Sharqiy Osiyo

Gʻarbiy Osiyo

Manbalar
Shayx Abbos Valiy maqbarasi

Shayx Abbos Valiy maqbarasi (yoki Shayx Abbos Vali maqbarasi, Shobboz bobo ziyoratgohi) — Qoraqalpogʻiston Respublikasining Beruniy tumanidagi tarixiy yodgorlik. Maqbara XII—XIV hamda XXI asrlar davomida shakllangan boʻlib, bugungi kunda „Xorazm“ mahallasidagi Shayx Abbos Vali qabristoni, Shayx Abbos Vali jome masjidi hududida joylashgan.

Shayx Abbos Valiy maqbarasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi
Shayx Abbos Valiyning asl ismi Shayx Mazguriddin ibn Muso ibn Muxammad ibn Abdullo ibn Abbosdir. Bu shaxsning shajarasi Muhammad paygʻambarning amakisi Abbosga borib taqalishi rivoyat qilinadi. Shayx Abbos Valiy milodiy 732-yili Arabistonda tugʻilgan. 

Shayx Abbos 40 yoshida, yaʼni 772-yilda oʻz onasi bilan Xorazmga, oʻsha davrlarda madaniyat markazlaridan biri boʻlgan poytaxt shahar Katga koʻchib kelgan. Shayx shu yerda muqim yashab qolgan, shu yerda uylanib, oʻn nafar farzand koʻrgan. Shayx Abbos yashagan davr zardushtiylik dinining hali mavjud boʻlgan davriga toʻgʻri keladi. Shu sababli Shayx Abbos butun kuch-gʻayratini zardushtiylik dinida boʻlgan aholining bir qismiga Qurʼon, hadis, shariat ahkomlarini tushuntirish orqali ularni islom diniga kiritishga sarflagani manbalarda keltirilgan.

XIX asr boshlariga kelib, oʻz vaqtida Anushaxon tomonidan qurdirilgan qalʼani Amudaryo oqimi yuvib ketgach, yangi Katda yashovchi aholi daryoning oʻng sohilida joylashgan Shayx Abbos Valiy mozori tevaragiga kelib oʻrnashgan. Shundan soʻng bu yerlar Shobboz deb atala boshlagan. 1957-yildan keyingi yillarda Shobboz shaharchasiga Beruniy nomi berilgan. Bundan koʻrinadiki, maqbara hududi bugungi Beruniy shahrining asosini tashkil etgan.

Yana qarang 

 Sulton Uvays bobo maqbarasi
 Shibliy ota maqbarasi
 Yusuf Hamadoniy maqbarasi
 Shamun-Nabi maqbarasi
 Tugʻon Turk maqbarasi

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston
Beruniy tumani
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Qoraqalpogʻiston meʼmoriy yodgorliklari
Borsakelmas koʻli

Borsakelmas koʻli (yoki Borsa Kelmas koʻli, Borsa kelmas chuqur koʻli) — Ustyurt platosida joylashgan boʻlib, bundan taxminan 30 million yil muqaddam Tetis nomli qadimiy dengizning bir qismi boʻlgan. Bugungi kunga kelib dengiz oʻrnida Qizilqum, Qoraqum, Ustryurt platosi va bu koʻl qolgan.

Koʻlning vujudga kelishi va nomlanishi 
Ustyurt platosining asosini yerning geologik tarixida roʻy bergan mezozoy hamda paleozoy davrlaridagi oʻzgarishlardan hosil boʻlgan qoldiqlar tashkil etadi. Tektonik harakatlar, shamol va suvning taʼsiri tufayli Ustyurt platosi hosil boʻlgan. Koʻp million yillar mobaynida gips va loydan chuqur balchiq qatlami paydo boʻlgan. Tabiiy devorlarning balandligi 50—60 metr, ayrim joylarda esa 100 metrgacha yetadi.

Rivoyatlarga koʻra, shoʻrxoklik ichida mavjud boʻlgan qadimiy qalʼaga miloddan avvalgi IV asrda yashagan Farasman ismli Xorazm hukmdoriga tegishli ekanligi aytilgan koʻp miqdorda oltin koʻmilgan. Koʻp asrlar davomida bu oltinni izlab kelgan odamlar izsiz gʻoyib boʻlib, bu yerdan qaytib kelmagan. Shu sababli ham „borsang, qaytib kelmaysan“ degan gap tarqalib, bu joylarga shunday nom berilgan. Koʻlning nomlanishi haqiqatga toʻgʻri kelishi aytiladi. Chunki koʻlga yaqinlashish juda xavfli boʻlib, koʻl hududi koʻplab jarliklar va ingicha tuz qatlami bilan qoplangan. Shuningdek, koʻlning tuz bilan qoplanmay qolgan qismlariga ham duch kelish mumkin. Ammo, mahalliy aholining soʻzlariga koʻra, agar rezina etiklar kiyib olinsa, botqoqlikdan eson-omon oʻtish va koʻlning ustki qismigacha chiqib olish mumkin, u yerda esa xuddi tosh kabi qattiq boʻlgan tuzli koʻl boʻylab sayr qilish imkoni mavjud.

2023-yil sentyabr oyida mashhur amerikalik ultramarafonchi Dean Karnazes va Kulikov jahon hamjamiyatining eʼtiborini Orol dengizi ekologik fojiasiga jalb etish maqsadida, „Borsa Kelmas“ koʻli hududi boʻylab 42 km masofani bosib oʻtishni rejalashtirgan edi.

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston geografiyasi
Qoraqalpogʻiston
Koʻllar
Qoraqalpogʻiston koʻllari