MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jigʻoltoy

Jigʻoltoy () — lochinsimonlar oilasiga mansub yirtqich qush. Kattaligi kaptardek. Osiyo, Yevropa va qisman Afrikada tarqalgan. Oʻrta Osiyoning togʻli oʻrmonlarida, bogʻ va chakalakzorlarda uchraydi. Oʻzbekistonga kelib, qishlash uchun Afrika va Hindistonga uchib ketadi. Boshqa qushlar inidan foydalanadi. 3 ta, baʼzan 4—5 ta tuxum qoʻyadi. Iyun—iyulda bola ochadi. Yirik hasharotlar va mayda qushlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

 

Qushlar
Valentin Jmakin

Valentin Ivanovich Jmakin (1928.5.3, Gorkiy viloyati) — rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). P. Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti (1944—48), Moskva amaliy bezak sanʼati instituti (1948—52) va Badiiy sanoat oliy oʻquv yurti (1952—54)da taʼlim olgan. J. asarlari oʻzbek xalqi hayotidagi muhim voqealarni aks ettirgani bilan diqqatga sazovor, ularda obrazlar yorqin boʻyoqlarda, jonli ifodalangan. "Paranji tashlagan ayol" (1957), "Angren GRES qurilishi" (1958), "Industrial Oʻzbekiston" triptixi (hamkorlikda, 1957—60), "Hamza" (1960), "Hovli" (1970), "Eshelonlar" (1985) va b. kartinalar, shuningdek, Toshkentdagi jamoat binolariga ishlangan namoyonlar va mahobatli bezak sanʼatiga oid asarlar muallifi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Jobir ibn Xayyom

Jobir ibn Xayyom (taxminan 721-813) — arab olimi. Turli sohalarda asarlar yozgan; ayniqsa alkimyoga doyr kitoblari mashhur. J.i.X. metallarning paydo boʻlish nazariyasini ishlab chiqqan (qarang Alkimyo). Uning asarlarida moddalarni xaydash, eritish, kristallash va b. amaliy ishlarning tasviriga katta oʻrin berilgan. Shuningdek, koʻp kimyoviy preparatlar (maye, achchiqtosh, toʻtiyo, kumush nitrat, novshadil, sulema va boshqalar)ni olish, metallarni eritish, gazlamalarni boʻyash usullari aniq bayon qilingan.

Manbalar
Jovanoli Raffaello

JOVANOLI (Giovagnoli) Raffaello (1838.13.3 - Rim - 1915.15.8) -italyan yozuvchisi. Risorjimento qatnashchisi, J. Garibaldi safdoshi boʻlgan. J.ning Qadimgi Rim haqidagi "Plautilla" (1878), "Saturnino" (1879), "Messalina" (1855) va b. tarixiy romanlarida mustabid tuzumga qarshi romantik kurash ohangi jaranglab turadi. Mil.gacha boʻlgan 1-asrdagi qullar va gladiatorlarning qoʻzgʻoloni haqidagi "Spartak" (1874) romani J.ga shuhrat keltirdi. Bu roman bir oz sentimental ruxda yozilganiga qaramasdan, qad. oʻtmishda zulmga qarshi kurashgan isyonkor obrazini ulugʻlaydi. Muallif romanida ijtimoiy adolat va teng huquqlik uchun kurashga daʼvat etadi. J.ning "Spartak" romani Rustam Abdurahmonov tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1970).

Manbalar
Jovqosin

Jovqosin (Tulipalehmanniana) — loladoshlar (piyozdoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Piyozi tuxumsimon, yoʻgʻonligi 1,5—4 sm. Poyasi 20— 25 sm. Bargi 4 ta, buralgan, tuksiz, uchiga qarab ingichkalashib boradi, pastkisi nashtarsimon yoki qalami nashtarsimon, eni 1,5—2,5 sm. Gultojlari sariq qizgʻish yoki qizil, boʻyi 2,5—7 sm. Changchi iplari tuksiz, sariq, yuqori qismi qoramtirbinafsha. Changdonlari sariq. Koʻsagining eni 1 — 1,5 sm, boʻyi 2,5—3 sm. Apr.da gullab, mayda urugʻ beradi. Buxoro viloyati hamda Qoraqalpogʻiston Respublikasida tarqalgan. Asosan, manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Manbalar
Jogir

Jogir, joygir (fors. — joy ol) — Boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng tarqalgan yer egaligi shakllaridan biri. J. egasi — jogirdor — J.dan undirilgan davlat soligʻining bir qismini olgan. Buning evaziga muayyan miqdorda qurollangan jodi otliqlar, artilleriya va yuk tashuvchi hayvonlar saqlashi hamda koʻproq, sugʻorish inshootlari qurishi va ularni taʼmir qilib turishi lozim boʻlgan. J. yerlari tez-tez almashtirib turilgan. 17-asrning 2-yarmidan boshlab J. yer egalarining xususiy mulkiga aylana boshlagan.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Jodi

Jodi, kajkord — 1) beda va poyalarni qirqib, mollarga ozuqa tayyorlash uchun ishlatiladigan asbob. Dami pichoq yoki oʻroqniki singari tekis va tishli (arrasimon) xillari bor; 2) igna yasovchi hunarmandlarning ignaga moʻljallangan simni qirqadigan asbobi.

Manbalar
Jodrell-benk radioastronomik rasadxonasi

Jodrell-benk radioastronomik rasadxonasi - Angliyadagi eng katta radioastronomik rasadxona. Jodrell-Benk sh.da joylashgan; 1946 yilda tashkil qilingan. Asosiy asboblari: diametri 76,66, 38 va 9 m li radioteleskoplar. Rasadxonada radiogalaktikalarning fizik tabiati, radio manbalar spektri (Oqqush, Kursi va b. yulduz turkumlarida), vodorodning koinotda taqsimlanishi va b. tadqiqot ishlari olib boriladi, meteorlar oqimi, Oy va sayyoralar radiolokatsiya yoʻli bilan oʻrganiladi.

Manbalar 

Astronomik rasadxonalar
Buyuk Britaniya
Jodhpur

Jodhpur, Mapvar — Hindistonning shim.-gʻarbidagi shahar. Tar choʻlining chekkasida, Rajastxon shtatida. Aholisi 510 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik, teri, farmatsevtika korxonalari, mexanika ustaxonalari va b. bor. Badiiy hunarmandchilik (fil suyagiga ishlov beriladi, liniy liboslar, shishadan ziynat buyumlari va b. tayyorlanadi) rivojlangan. Shaharga 15-asr oʻrtalarida asos solingan.

Manbalar
Brian Josephson

Brian Josephson () (1940) — ingliz fizigi. Ilmiy ishlari oʻta oʻtkazgichlarga va tunnellash masalalariga bagʻishlangan. Ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turuvchi yupqa (~10A=10-’ m) dielektrik qatlamdan oʻta oʻtkazuvchan tok oqayotganda nostatsionar effekt sodir boʻlishini bashorat qilgan. Bu effekt Jozefson effekti deb ataladi. Nobel mukofoti laureati (1973, Ivar Giaever va Leo Esaki bilan hamkorlikda)..

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
Jozefson effekti

Jozefson effekti - oʻta oʻtka zuvchanlik tokining ikkita oʻta oʻtkazgichni ajratib turadigan yupqa oʻtishi. Oʻta oʻtkazuvchanlik nazariyasi asosida B. D. Jozefson oldindan aytib bergan (1962). Uni AKD1 fiziklari P. Anderson va J. Rouell kashf etganlar (1963). Dielektrik (odatda ~10A qalinlikdagi metall oksidi)da elektron oʻtkazuvchanlik tunnel effekti tufayli roʻy beradi. Agar dielektrik qatlam orqali oʻtgan tok kritik qiymati (biror maʼlum kattalik)dan ortiq boʻlmasa, kontaktda kuchlanish pasaymaydi, tok kritik qiymatdan katta boʻlsa, kontaktda kuchlanish U pasayadi, u xolda kontaktda kuchlanishning pasayish chastotasi v = —t— boʻladi, bunda ye — elektron zaryad, h — Plank doimiysi. Jozefson effektiga asoslanib juda sezgir (Yu^9 Gs yoki K)”13 Tl gacha) magnitometrlar yasalgan. Jozefson effektidan kichik generatorlar, detektorlar, kuchaytirgichlar va b. elektron asboblarda foydalaniladi.

Manbalar 

Effektlar haqidagi maqolalar
Joytun madaniyati

Joytun madaniyati — Oʻrta Osiyoning neolit davriga oid eng qad. oʻtroq dehqonchilik madaniyati markazlaridan biri (mil. av. 6—5-ming yillik). Ashxoboddan 30 km shim.da joylashgan qad. oʻtroq dehqonlar qishlogʻi harobasi nomidan olingan. 1952 y.dan Janubiy Turkmaniston arxeologiya kompleks ekspeditsiyasi qazish ishlari olib borgan. 10 dan ortiq yodgorliklar (Chagʻillitepa, Pessejiktepa, Chopontepa, Nayzatepa, Joytun va b.)ni tekshirgan. Bu urugʻdoshlik manzilgoxlarining har biri 0,5—2 ga maydonni egallagan. Somonli guvaladan qurilgan bir xonali uylar (25—45 m²) sahni oq ganchli loy bilan suvalgan, ayrimlari qizil va qora rangga boʻyalgan. Har bir xonada oʻchoq, gʻalla oʻrasi, supa boʻlgan. Ayrim xonalar oʻrtasida katta otashkada boʻlib, umumiy sajdagoh vazifasini oʻtagan. Manzilgoxlarda ombor, sopol idishlar pishiriladigan maydonchalar boʻlgan. 3 madaniy qatlamdan iborat Joytun manzilgox.i (J. m. shu nomdan olingan) toʻla oʻrganilgan. Uning mayd. 0,5 ga, yuqori qatlami 35— 40 xonadan, oʻrta qatlami 29 xonadan iborat. Manzilgohlardan bolalar suyagi topilgan, kattalar tashqariga koʻmilgan. Aholi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik, ovchilik bilan shugʻullangan. Aholi chaqmoqtoshdan qirgʻich, oʻroq, randa, pichoq; suyakdan igna, bigiz; tosh oʻtir va b. buyumlar yasagan. Sopol idishlar somonli loydan ishlanib, baʼzilarining sirti qizil angob bilan boʻyalgan. Tosh va loy (sopol)dan ishlangan ayol va hayvon haykalchalari, tosh, suyak va chigʻanoqlardan yasalgan tumor, munchoq va b. turli taqinchoqlar keng tarqalgan. J. m. Kaspiy boʻyidagi mezolit davri madaniyati asosida vujudga kelgan. U — ibtidoiy dehqonchilik madaniyatining jaxondagi noyob obidalaridan biri.

Adabiyot 
 Masson V. M., Poseleniye Djeytun, L., 1971; Massoy V. M, Srednyaya Aziya i Blijniy Vostok, M.— L., 1964.

Manbalar 

 

Arxeologiya
Jokyakarta

Jokyakarta, Yogyakarta - Indoneziyadagi shahar, Ya. va orolda. Alohida maʼmuriy birlik sifatida ajratilgan. Aholisi 3,1 mln. kishi (2000, shahar atrofi bilan). Temir yoʻl va shosse yoʻllar tuguni. Xalqaro aeroport bor. J. qadimdan hunarmandchilik markazi: maxsus usulda gazlama (batika) toʻqiladi, kumushdan badiiy buyumlar tayyorlanadi, yogʻoch oʻymakorligi rivojlangan. Sholi oqlash, shakarqand, tamaki va toʻqimachilik korxonalari bor. J. mamlakatning qad. madaniyat markazi. Meʼmoriy yodgorliklaridan J. sultonining saroyi (1755—60) va b. saqlangan. Xususiy muzey, tabiiy bogʻ, musulmonlar universitetlari bor. Turistlar koʻp keladi.

Tarixiy manbalarda J. dastlab 18-asr boshidan tilga olingan. 1755 y.dan gollandlar nazoratidagi J. sultonligining poytaxti, 1946—49 yillarda Indoneziya Respublikasining vaqtincha poytaxti boʻlgan.

Manbalar 

Indoneziya shaharlari
Jolinus

Jolinus — Galenning ajam xalqlari oʻrtasidagi nomi.

Manbalar
Irène Joliot-Curie

JOLIO-KYURI (Joliot-Curie) Iren (; 1897.12.9 - Parij - 1956.17.3) - fransuz fizigi va radiokimyogari. P. Kyuri va M. Sklodovskaya-Kyurilarning qizi. 1926-yilda F. Jolio-Kyuriga turmushga chiqqan va shundan boshlab umrining oxirigacha birgalikda ilmiy tadqiqotlar olib borganlar. Ilmiy ishlari radioaktivlik, yadro fizikasi va yadro kimyosiga oid. 1934-yilda F. Jolio-Kyuri bilan hamkorlikda sunʼiy radioaktivlik hodisasini ochgan. Yugoslav fizigi P. Savich bilan hamkorlikda 1939-yilda neytronlar bilan uranni nurlash tufayli hosil boʻlgan yadroviy reaksiya mahsuli — lantan hosil boʻlishini aniqlagan (avval transuran element deb tushunilgan). Bu ishi yadroning boʻlinish reaksiyasini kashf qilishda muhim boʻlgan. Kimyoviy elementlarning sunʼiy radioaktiv izotoplarini, pozitron radioaktivlikni kashf qilgan. Nobel mukofoti laureati (1935).

Yana q. 

 Pierre Curie

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
12-sentabrda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
17-martda vafot etganlar
Frédéric Joliot-Curie

Frédéric Joliot-Curie (1900.19.3 — Parij — 1958.14.8) — fransuz fizigi. Xalqaro tinchlik tarafdorlari harakati asoschilari va rahbarlaridan biri. Ilmiy ishlari yadro fizikasi, yadro kimyosi, yadro texnikasiga oid. I. Jolio-Kyuri bilan birgalikda birinchi boʻlib gamma-kvantdan xosil boʻlgan elektron-pozitron juftlari izining fotosuratini oldilar (1933) va shu yilning oʻzida fransuz fizigi J. Tibo bilan hamkorlikda birinchi marta elektron-pozitron juftlari annigilyasiyasti kuzatdilar. Fransuz olimlari G. Alban va L. Kovarskixlar bilan hamkorlikda birinchi boʻlib yadro portlashida zanjir reaksiya boʻlishini isbotlagan (1939), neytron massasining proton massasiga nisbatan bir qancha kattaligini koʻrsatgan (1939). Kollej de Frans yadro fizika va kimyo laboratoriya sida birinchi fransuz siklotronniy ishga tushirgan. 1948-yil 15-dekabrda J.-K. rahbarligida Fransiyada birinchi atom reaktori ishga tushirildi. 1940-yildan J.-K. Tinchlik tarafdorlari xalqaro kongressi doimiy qoʻmitasining, 1951-yildan esa Xalqaro tinchlik kengashining raisi. Nobel mukofoti (1935), "Xalqaro tinchlikni saqlash uchun" mukofoti (1951) laureati.

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
Fiziklar
1900-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
19-martda tugʻilganlar
14-avgustda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Jom (soy)

Jom — Samarqand viloyati Nurobod tumanidagi soy. Zarafshon togʻ tizmasining tarmogʻi — Qoratepa togʻining gʻarbiy yon bagʻridan boshlanib, Jom choʻli boʻylab oqadi va Ayritomsoyga quyiladi. Uzunligi 20 km. J.ga yuqori qismida juda koʻp mayda soy kelib qoʻshiladi. Bu qismida vodiysi tor, yon bagʻirlari tik. Tekislikka chiqqach, vodiysi kengayadi, ikkita koʻhna qayir (terrasa) hosil boʻlgan. Soyning oʻzani sel keltirgan shagʻal va harsang toshlar bilan qoplangan. Asosan mavsumiy yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Bahor oylaridagi suv sarfi 3 m3/sek., yozda esa kamayadi, quyi oqimida umuman qurib qoladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Jom jangi

Jom jangi (1528.24/28.9)- shayboniy sultonlar bilan safaviylaraan boʻlgan Eron shoqi Taxmasp I qoʻshinlari oʻrtasida Jom viloyati (Xuroson) ning Hargerd (Xusravjird) nohiyasiga qarashli Zurobod mavzeida sodir boʻlgan jang . Shayboniylar Eronga qilgan yurishlariga diniy tus berib, shialarga qarshi gʻazot eʼlon qilganlar. Natijada qoʻshin tarkibida savobtalab darveshlaru ruxrniylar, olimlaru sanʼat axdpari, kosibhunarmandlaru dehqonlar ham qoʻshilib, jami 105 ming kishini tashkil qilgan. Shoh Taxmasp I qoʻshini 24 ming jangchidan iborat boʻlgan. Jang shu kunning peshinigacha davom etgan, safaviylar yengilib, Taxmasp 1 oz sonli askarlari bilan jang maydonidan qochgan. Biroq gʻalaba nashidasini barvaqt surishga kirishib ketgan shayboniylar qoʻshini oʻlja izlash uchun tarqab ketgan. Shunda, Iskandar Munshiynmnt yozishiga koʻra, safaviylarning 3 ming nafar otliq qoʻshini (shundan 1700 tasi qurchilar) Ubaydullaxon va Koʻchkunnixon rahbarlik qilayotgan shayboniylar qoʻshinining markaziga toʻsatdan zarba berib, raqiblarini parokanda qilib yuboradi. Shayboniy sultonlar jang maydonini tashlab qochadi. Minglab kishilar qilich zarbidan va yana qanchalari daryoga choʻkib, koʻplar esa togʻu dashtlarda adashib halok boʻladi.

A.Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.

Manbalar 

 

Janglar
Oʻzbekiston harbiy tarixi
Shayboniylar
Jom choʻli

Jom choʻli — Samarqand viloyatidagi choʻl. Zarafshon tizma togʻlarining gʻarbiy va Zirabuloqtogʻlarining sharqiy etaklarida joylashgan. Jom choʻlida boʻylama choʻzilgan qirlar, toʻlqinsimon lyossli tekisliklar bor. Oʻrtacha balandligi 500-600 m, asosiy balandliklar Zarafshon togʻlari etaklaridan janubi-gʻarb tomon pasayib boradi. Relyefi oʻydim-chuqur (1 — 10 m va undan ziyod). Jom choʻlining janubi-gʻarbida soyliklar (Sobirsoy, Toshbaqasoy, Kattasoy, Qoʻshilishsoy va boshqalar), sharqida Zarafshon togʻlari etaklaridan boshlanuvchi soylar (Jomsoy, Sayidjilgʻasoy, Kattasoy, Sariqulsoy) gʻarbga tomon yoʻnalgan. Zarafshondan boshlanuvchi Eski Anhor va Jom kanallari choʻlni kesib oʻtadi, ulardan Qashqadaryo vohasida sugʻorishda foydalaniladi.

Jom choʻlining oʻrni Zarafshon va Zirabuloq tizmalari oʻrtasidagi tektonik botikdan iborat. Toʻrtlamchi davrning lyoss va lyossimon jinslari togʻ etaklarida 10-15 m, markaziy qismida 70 m gacha qalinlikda toʻplangan. Grunt suvlari satqining chuqurligi shimolida (Ulus kengligida) 10-20 m, shoʻrligi kamroq (1— 3 g/l). Artezian suvlari boʻr, paleogen va neogen yotqiziqlarida mavjud, ularning aksariyati shoʻrroq. Efemer, efemeroidlar, qoʻziquloq, oqquray, karrak va b. oʻt oʻsimliklar keng tarqalgan. Tuprogʻi, asosan, tipik boʻz tuproq. Yer osti suvlari sugʻorishda va chorva mollarini suv bilan taʼminlashda ishlatiladi. Togʻ etaklariga yaqin va b. ayrim joylar lalmi dehqonchilikda, soyliklar sugʻoriladigan dehqonchilikda foydalaniladi.

Manbalar 

Samarqand viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Choʻllar
Jomashoʻy

Jomashoʻy — Namangan viloyatidagi shaharcha (1972 y.gacha Katta Jomashoʻy qishlogʻi). Mingbuloq tumani markazi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Oqtoshdan 12 km. Viloyat markazi — Namangandan 29 km. 383 m balandlikda. Aholisi 10,1 ming kishi (2000). Dastlab 1952 yilda choʻlda tashkil etilgan Jomashoʻy tumanining markazi boʻlgan. J. nomi jamansha urugʻi nomidan degan taxmin mavjud. J.da 3 umumiy taʼlim maktabi, markaziy kutubxona, markaziy kasalxona, maishiy xizmat uyi, savdo markazi, sanʼat saroyi, aloqa uyi, dehqon bozori va b. bor.

Jomashoʻy — shaharcha ilgari  Katta Jomashoʻy qishlogʻi, deb atalgan. Qishloqqa oʻtgan asrning saksoninchi yillarida rasmiy ravishda shaharcha maqomi berilgan. Shaharcha shimoldan Sirdaryo orqali Toʻraqoʻrgʻon tumanidagi Gulqishloq, gʻarbdan Momoxon, sharqdan Dovduq, janubidan Oltinkoʻl shaharchasi bilan chegaradosh. Mahalliy havaskor tadqiqotchi Karimjon Qobulovning fikricha, Jomashoʻy nomi kelib chiqishi aholining etnik taraqqiyoti bilan bogʻliq. Maʻlumki, qishloqning tub joy aholisi Fargʻona qoraqalpoqlari boʻlgan. Tarix fanlari nomzodi L.S.Tolstova “Fargʻona vodiysi qoraqalpoqlari” degan tarixiy-etnografik ocherk kitobi (Qoraqalpogʻiston davlat arxivi, Nukus-1959 yil, 19-21 bet)da tadqiqotlarga asoslanib, qoraqalpoqlarning asosiy qismi XVIII asrning toʻrtinchi choragida, Norboʻtabiy hukmronligi davrida Fargʻona vodiysiga koʻchib kelganligini yozadi. Ular Qoʻqon yaqinidagi Ganji-Ravon degan joydan to Oʻsh tomondagi Buvagʻozi degan qishloqqacha boʻlgan oraliqda daryo boʻylariga manzillar qurishgan. Qoraqalpoqlarning jamansha urugʻi vakillari hozirgi Jomashoʻy oʻrnidagi qoʻriq biyobonga joylashgan. Shundan qishloq nomi kelib chiqqan boʻlishi kerak. “Jomansha” soʻzi keyinchalik Jamansh-Jamasho-Jamashov tarzida oʻzgarib ketgan, degan asosli taxmin bor. Tubjoy aholi tilida bu joy hozir ham Jomashov deb ataladi. Sovet davrida barcha sohalar qatori joy nomlari ham ostun-ustun boʻlib ketdi. “Jomashov” ruscha talaffuzga moslashtirilib, “Djumashoʻy” deb ataladi. Tayyor nom turib, ruschadan oʻzbekchaga “Jomashoʻy deb neppo-nozin tarjima qilinadi.
Shunday qilib asli oʻzagidan yiroq yangi nom paydo boʻldi. Jomashoʻyning “Joma” – kiyim-bosh, libos, “shoʻy” – yuvmoq yaʻni “libos yuvilgan joy” maʻnosida izohlovchilar ham bor.

Adabiyotlar 
1. Mamasoli Abdurahmonov. "Choʻllar chaman ochdilar", Namangan nashriyoti. 2017.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Mingbuloq tumani
Jome at-tavorix

"JOME at-TAVORIX" ("Tarixlar toʻplami") — tarixiy asar. Muallifi — Rashiduddin Fazlulloh 1302—10/11 yillarda fors tilida yozilgan.

Asar 3 qismdan iborat: 1-qism "Tarixi Gʻozoniy" deb atalib, Gʻozonxon farmoniga binoan bitilgan. Unda moʻgʻullar, Chingizxon va moʻgʻullar barpo qilgan davlatlar, xususan, Hulokuiylar davlati tarixi (1304-yilgacha) yoritilgan. 2- qism Oʻljoytuxon topshirigʻiga koʻra kashmirlik Kamalashri, xitoylik Li Dachji, fransiyalik bir monax va ikki fors olimi ishtirokida yaratilgan boʻlib, u Islom olamining moʻgʻullar istilosidan ilgarigi tarixi, qad. yahudiylar, franklar, Rim imperatorlari, Hindiston va Xitoy tarixi, shuningdek, Sharqiy Yevropa xalqlariga doir maʼlumotlardan iborat. 3- qiyom esa Yetti iqlim geografiyasiga bagʻishlangan boʻlib, u bizgacha yetib kelmagan. Hofizi Abru bu asarga Shohrux farmoniga binoan "Zayli Jome at-tavorix" nomli ilova yozib, unda Eron tarixi bayonini 1371-yilgacha yetkazgan. "J. at-t."ning 16-asrda eski oʻzbek tiliga oʻgirilgan ikki nusxasi (Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti, Turkmaniston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot instituti fondlarida) mavjud boʻlib, ulardan birining tarjimoni Muhammad Ali ibn Darvesh Ali Buxoriy, ikkinchisiniki Solur bobo ibn Qul Alidir. "J. att." fransuz (1836, 1911), chex (1941), rus (1858, 1868, 1888, 1968) va b. tillarga ham tarjima qilinib nashr etilgan.

Adabiyot 
 Ahmedov B. A., Oʻzbekiston xalqlari tarixi manbalari, T., 1991.

Manbalar 

Tarixiy asarlar
Tarixshunoslik
Adabiyot
Jome masjid

Jome masjid — shahar markazidagi yoki nisbatan katta hududdagi asosiy va eng katta bosh masjid. Jamoa uchun zarur turli xabarlar eʼlon qilinadigan, haftalik juma, xayit namozlari jamoa boʻlib oʻqiladigan maxsus bino. Shahar tashqarisida musallo, namozgox. Juma masjid, guzar (mahalla) masjidlariga nisbatan uning tuzilishi salobatli. Oʻrta Osiyoda J. m.ning umumiy tarxi murabba yoki toʻgʻri toʻrtburchakli xonaqox boʻlib, bir (old yoki yon) tomoni, ikki (jan. va sharqiy yoki shim. va sharqiy) yoki uch tomoni ayvon bilan oʻralgan. Xonaqoh tomi gumbazli yoki toʻsinli. Ayvon va xonaqox kattaligi toʻsinlar soni va qatori bilan belgilangan, baʼzan xonaqoh 1, 2, 4 gumbazli, ayvonlar atrofi qator ustunli, burchakda azon aytishga muljallangan mezana va hovli oʻrtasida hovuz boʻlgan. Buxoroda birinchi J. m. 713 y. Qutayba ibn Muslim tomonidan ishga tushirilgan. Ushbu masjid uchun mahalliy majusiylar ibodatxonasi moslashtirilgan. 14—15-asrlarda J. m. qurilishiga davrning mashhur meʼmor va muxandislari safarbar qilingan (qarang Al-masjid al-Aqso, Al-masjid al-Harom, Masjidi kalon, Bibixonim jome masjidi, Dehli jome masjidi).

Manbalar 

 

Islom
Jome
Jome ul-ulum

"JOME ul-ULUM" ("Ilmlar majmuasi") — Faxruddin ar-Roziy (1149— 1210) tomonidan xorazmshox, Elarslon (1172—93) ga atab yozilgan asar. 60 ilm (bob) dan iborat, unda shariat qonunqoidalari bilan birga dunyoviy ilmlar xaqida maʼlumot berilgan. Uning tarix, grammatika, aruz, qofiya, sheʼr tuzilishi, mantiq, tabobat, ovchilik, mineralogiya, dehqonchilik, mat., topografiya, harbiy fan, astronomiya, axloq, siyosat, shatranjga oid ilm (bob)lari muhim ahamiyatga ega. Asar 1913 y. Toshkentda toshbosmada chop etilgan. Nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. № 2923)

Manbalar
Jomontov

Jomontov — Tyanshandagi togʻ tizmasi (Qirgʻizistonda). Chatir koʻlining shimoli-gʻarbida. Gʻarbda Fargʻona tizmasiga yondosh. Uzunligi 70 km. Eng baland joyi 4718 m. Choʻkindi va metamorfik jinslardan tashkil topgan. Janubiy yon bagʻri Arpa daryosi (Norin havzasi) vodiysiga tik tushgan, shimoliy yon bagʻri qiya. Dasht va oʻtloqdasht oʻsimliklari bilan qoplangan, yuqori qismida togʻ oʻtloqlari bor.

Manbalar 

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Jon (tushuncha)

Jon — odamning ichki dunyosi toʻgʻrisidagi qarashlarni ifodalovchi tushuncha. Bu tushuncha tarixan oʻzgarib turgan. Kelib chiqishi inson va hayvon tanasida yashaydigan, uyqu vaqtida yoki oʻlgan vaqtda tanadan chiqib ketadigan alohida kuch haqidagi ibtidoiy tasavvurlarga borib taqaladi. Ibtidoiy odamlarning tasavvurida jon qandaydir moddiy narsa (soya, qon, nafas va boshqa) deb qaralgan. Diniy tushunchalarga koʻra, jon — qandaydir jismsiz, oʻlmaydigan, tanadan mustaqil holda yashay oladigan nomoddiy kuchdir. Kishi tanida boʻlganda unga hayot baxsh etadi, u hech qachon oʻlmaydi, uni xudo ato qiladi va xudo qaytib oladi. Soʻng narigi dunyoda abadiy yashaydi. Tush koʻrish ham jonning tanadan vaqtincha koʻchishi bilan izohlanadi. Jon haqidagi fikrlar Sharq falsafasida ham keng tarqalgan. Forobiy, Ibn Sino, Ibn Rushd taʼlimotlarida u inson tanasi bilan uzviy bogʻliq holda talqin etilgan. Forobiy jonni tanadan mustaqil ajratib qoʻyishni, uni tanadan tanaga koʻchib yuradi, degan taʼlimotni tanqid qildi.

Koinotning yoppasiga jonliligi gʻoyasi (gilozoizm) olamiy jon haqidagi taʼlimotning asosi boʻldi (Platon, neoplatonizm). Aristotel jonni tirik tanadan ajralmaydigan, faol maqsadga muvofiq ibtido ("shakl") deb bilgan. Panteistik qarashlarda jon yagona ruhiy substansiyaning alohida koʻrinishi sanaladi. Dekartning dualistik metafizikasi jon va tanni ikki mustaqil substansiyaga ajratadi. Hozirgi zamon psixologiyasida jon gʻayrishuuriylikni bildiradigan tushuncha sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Jon Vafo Mirzo

Jon Vafo Mirzo, Jon Vafobiy (?— 1510— Shayboniyxonning lashkar boshilaridan biri; nayman qabilasidan. 1486 y. Sulton Husayn Bopqaro mulki boʻlgan Xorazmga, xususan, Shahri [[Vazirga (qarang [[Vazir) chopqun uyushtirilganda J. V. m. shayboniylardan Iboqxondan ajralib Shayboniyxonga qoʻshilgan. Shayboniyxon Movarounnahrga bostirib kelganda, J. V.m.ni Samarqand dorugʻasi etib tayinlagan (1500). J.V.m. ilgari Xoʻja Yahʼyo (Xoʻja Ahrorning oʻgʻli)ga tegishli uyga joylashgan. Bobur Shayboniyxonni asosiy kuchlar bilan shahar chetidagi Bogʻi Maydonda ekanligidan va 500—600 askarga ega J. V.m.ning beparvoligidan foydalanib 1500 y. iyulida, yarim tunda Samarqandni egallab olgan. J.V.m. Shayboniyxon huzuriga qochgan. 100 kunlik hukmronlikdan soʻng Bobur Samarqandni tashlab chiqishga majbur boʻlgan. 1507 y. J.V.m. Hirot sh. dorugʻasi etib tayinlangan. Shoh Ismoil I safaviyning buyrugʻiga koʻra qatl etilgan.

Adabiyot 
 Baburname, T., 1993; Boburnoma, T., I960; Axm yedo v B. A. Istorikogeograficheskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismennie pamyatniki, T., 1985; Istoriya Oʻzbekistana, T., 1993.

Manbalar