MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boʻron

Boʻron — qad. oʻzbek milliy harakatli bola, ar oʻyini. B. keng maydonda ʻ40x35 m, maysazor joylarda oʻynaladi. Oʻ~"" uchun oddiy qiyiqcha — belbogʻ i..atiladi, unga bir siqim qum va qipiq yoki mayda somon solinib tugiladi. Oʻyin har qaysisi 6 nafar oʻgʻil boladan iborat 2 jamoa oʻrtasida boʻladi. Oʻyin boshlanishidan oldin maydonning bet chizigʻining oʻrtasida 3 m masofada diametri 1,5—2 m keladigan doiracha hosil qilinadi. Hakam tugunni maydon markaziga uloqgiradi, ikki tomonda turgan jamoalar markaz tomon yuguradilar. Birinchi boʻlib tugunchaga yetib borgan bola uni sherigiga, sherigi yana boshqasiga uzatadi. Tugun — belbogʻni doirachaga birinchi boʻlib olib borib tashlagan tomonga bitta xol (ochko) yoziladi. Oʻyin sharoitga qarab 3 daqiqadan 15 daqiqagacha davom etishi mumkin. B., shuingdek sport zallarida ham oʻynaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻron (shamol)

BOʻRON — uzoq davom etadigan kuchli shamol. Odatda, siklonlarttt sovuq havo massasi egallagan qismlarida yoki antitsiklon chetlarida paydo boʻladi. B. vaqtida qor koʻchib, uy va devorlar yonida qor uyumlari paydo boʻladi, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini qor bosadi. B. qumli choʻllarda qum koʻchishiga, dengizda suvning kuchli toʻlqinlanishiga sabab boʻladi. B. vaqtida yer sirtida shamol tezligi 20 m/s dan 50 m/s gacha yetishi, ayrim paytlarda 100 m/s gacha borishi mumkin. Meteorologiyaaya dovul, poʻrtana va qasirgʻa atamalari ham B.ni anglatadi. Lekin bular shamolning tezligi, davom etish vaqti bilan bir-biridan farq qiladi. Bofort shkalasi boʻyicha B. 6—12 ball bilan baholanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻron oʻlchagich

Boʻron oʻlchagich — kuchli shamol (boʻron, poʻrtana) tezligini oʻlchaydigan asbob. B.oʻ. sifatida Usimon manometrga ulangan ikkita (dinamik va statik) Pito naychasidan iborat asbob, shuningdek koʻp kosachali anemograf ishlatiladi. Anemografning sezgir elementi metall naychaga mahkamlangan 10—21 kosachalar tizimidan iborat. Havo oqimi taʼsirida kosachalarning qavariq va botiq tomonlarida aerodinamik qarshiliklar farqi hosil boʻladi; natijada burovchi moment vujudga keladi va naychani deformatsiyalaydi. Naycha tenzodatchikka, u esa oʻlchash koʻprigiga mahkamlangan. Bu asbobda 90 m/s gacha tezlikda esayotgan shamol tezligini oʻlchash mumkin.

Boʻron oʻlchagich: Koʻp kosachali anemografning qabul qiluvchi qismi.

Manbalar
Qoʻrgʻon Boʻronov

Qoʻrgʻon Boʻronov (1925.25.10, Chimkent) — faylasuf olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1985), falsafa fanlari doktori (1981), professor (1982). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Oʻrta Osiyo davlat universitetining tarix fakultetini (1950) tugatgan. 1956—90 yillarda Toshkent oliy partiya maktabida oʻqituvchi, dotsent, dekan, kafedra professor, kafedra mudiri. Toshkent Davlat Universiteti tabiiy fakultetlarning falsafa kafedrasi katta ilmiy xodimi (1971—73). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi falsafa kafedrasi professor (1981—84). Siyosatshunoslik va boshqaruv instituti professor (1990—92). Ilmiy ishlari maʼnaviy madaniyat taraqqiyotining umumfalsafiy masalalari, gumanizm va madaniyatning oʻzaro bogʻliqligi, milliy munosabatlar va milliy madaniyatlar rivojlanish dialektikasi muammolariga bagʻishlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Boʻronqushlar

BOʻRONQUSHLAR (Puffinus) - nay burunlilar turkumi urugʻi. Suvda yashashga yaxshi moslashgan dengiz kushlari. Panjalari orasida suzgich pardalari bor. Tumshugʻi uzun va uchi ilmoqqa oʻxshash qayrilgan, tashqi burun teshigi maxsus nay uchida joylashgan, pati qalin. Qanotining tirsak suyagi uzun. Nari bilan modasining rangi bir xil. Qora dengizda shimol boʻronkushi (R. pufﬁ nus), Tinch okean sohillarida ingichka tumshuqli boʻronqush (P. tenuirostris) va boʻz boʻronqush (P. griscus) uchraydi. Oʻzbekistonda yashamaydi. B. parvoz qilishda suv toʻlqinlari ustida hosil boʻladigan havo quyunlaridan foydalanadi. Hayoti suv bilan bogʻliq. B. yaxshi uchadi va suzadi, lekin uncha shoʻngʻiy olmaydi. Shuning uchun baliq va har xil dengiz umurtqasiz hayvonlarini suv betidan tutib yeydi. Quruqlikka faqat urchish vaqtida chiqadi. B. monogam qush. Tuxum qoʻyish uchun maxsus uya yasamaydi; bir dona tuxumni ochiq yerga yoki toshlar orasiga qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan joʻjani jigʻildonida hosil boʻladigan boʻtqa bilan boqadi, joʻjalar uchirma boʻlishidan bir necha kun oldin otaona qushlar dengizga uchib ketadi. B.ning goʻshti va tuxumi isteʼmol qilinadi, patidan ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrsiq

Boʻrsiq, qashqaldoq () — sut emizuvchilar turkumining susarsimonlar oilasiga mansub yirtqich hayvon. B.lar urugʻining yagona turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻrsiq qumlari

BOʻRSIQ QUMLARI — Yevropa va Osiyoda, jumladan Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Togʻ, oʻrmon, toʻqay, choʻl va dashtlarda, hatto qishloq atrofidagi jarliklarda yashaydi. Uz. 0,9 m cha, dumi 0,2 m gacha. Shim. hududlarda qishda uyquga kiradi. Koʻp vaqtini toʻmtoq va kuchli tirnoqlari bilan kovlangan inida oʻtkazadi. B. hamma narsani yeydi. Mayda kemiruvchilar, sudralib yuruvchilar, umurtqalilar, qushlar va ularning tuxumi, shuningdek makka joʻxori, meva, yongʻoq, zamburugʻ kabi har xil oʻsimliklar, hatto oʻlimtiklar bilan ham oziqdanadi. B. tungi hayvon. Ikki yoshida voyaga yetadi. Yogʻi shifobaxsh. Junidan choʻtka qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Boʻrtma

Boʻrtma — 1) novdaning kesilgan, oʻsimlikning payvandlangan joyida hosil boʻladigan qadoklar yoki qabariqlar; 2) baʼzi oʻsimliklarning meva va urugʻlaridagi tuganaklar.

Manbalar
Boʻrtma naqsh

Boʻrtma naqsh — badiiy naqsh turi. Naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi, ganchkorlik, zardoʻzlik, miskarlik va zargarlikda qabariq shaklda boʻrttirib ishlanadi. Naqsh ustalari boʻrtma naqshni binolar, madaniyat saroylarini bezashda keng qoʻllamoqdalar (masalan, Toshkent toʻqimachilar saroyi). Samarqandda boʻrtma naqsh, Buxoroda naqshi munabbat deb yuritiladi.

Manbalar
Boʻrtma nematodalar

BOʻRTMA NEMATODALAR (Meloidogyne) — oʻsimliklarda parazitlik qiluvchi nematodalar oilasi. Erkagi ipsimon, uz. 1,2—1,9 mm, urgʻochisi noksimon, uz. 0,8–1 mm. Turli oʻsimliklarning yer ostki qismida parazitlik qilib, shish (boʻrtma) paydo qiladi. Poliz (qovun, qovoq, tarvuz), sabzavot (kartoshka, bodring, pomidor, sabzi), texnika ekinlari (kanop, ayrim joylarda gʻoʻza)ni ayniqsa kuchli zararlaydi. Urgʻochi nematodalar maxsus tuxum xaltasi (ooteka)ga yil davomida bir necha yuztadan 2000 gacha tuxum qoʻyadi. Tuxumdan lichinkalar tuproqqa chiqib, yosh ildizlarga kirib oladi. Boʻrtma nematodalar taʼsirida oʻsimlikning nematodalar bilan zararlangan joyida diametri 4 mm dan bir necha sm (baʼzan 25—30 sm) gacha boʻlgan boʻrtmalar paydo boʻladi. Zararlangan oʻsimliklarning oʻsishi va rivojlanishi sekinlashadi, issiq yoz paytlari soʻlinqirab turadi yoki butunlay qurib qoladi. Boʻrtma nematodalar ning Yer yuzida 60 dan ortiq turi, shu jumladan Oʻzbekistonda 5 turi (janub, yavan, arahis, gʻoʻza, shimol Boʻrtma nematodalar ) ekinlarga ziyon keltiradi. Kurash choralari: tuproqni haydab oftob taftida quritish, Boʻrtma nematodalar ga chidamli ekin navlarini ekish, almashlab ekish, tuproqni oftob taftida quritish, issiqxonalarda tuproqni bugʻlash.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrtma tasvir

BOʻRTMA TASVIR — haykaltaroshlik usuli; q. Relyef (haykaltaroshlik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻrqoʻldoʻy

Boʻrqoʻldoʻy — Ichki Tyanshandagi tizma. Qirgʻizistonning janubi-sharqida. Uz. qariyb 100 km. Oʻrtacha balandligi gʻarbiy qismida 4300 m, eng baland joyi 5049 m. Yon bagʻirlarida chalachoʻl oʻsimliklari oʻsadi, undan yuqorida qoya va Qurumlar mavjud. Shimoliy yon bagʻrida muzliklar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Boʻsagʻa (ostona)

BOʻSAGʻA, ostona —turkiy xalqlarda, jumladan qoraqalpoqlarda oʻtovning kirish joyi (ostonasi). Kelin kuyovning yoki kuyov kelinning uyiga ilk marotaba qadam qoʻyishida oʻtov ostonasiga taʼzim qiladi. Mayyitni oʻtovdan olib chiqishda ham boshini 3-marta ostonaga tegizib olinadi. Tugʻilgan chaqaloqning kindigi va yoʻldoshini ostona tagiga koʻmilgan. Oʻtovni oʻrnatish ham ostonadan boshlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻston

Boʻston — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi shahar (1983-yildan). Ellikqalʼa tumani markazi. Aholisi 22,6 ming kishi (2017), asosan qoraqalpoqlar, oʻzbeklar, shuningdek rus, tatar, turkman, tojik va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Urganchgacha 62 km. B. dan Nukusgacha boʻlgan masofa 140 km.

Shahar yonida Oʻzbekiston FA Botanika instituti va botanika bogʻining filiali (70 ga) barpo qilingan. B.da 1998—99 yillarda madaniyat va istirohat bogʻi (maydoni 50 ga) bunyod etiddi. 3 umumiy taʼlim maktabi, musiqa maktabi, akademik litsey, madaniyat uyi, 12 kutubxona, klub, stadion, 31 maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchasi, tuman markaziy kasalxonasi, poliklinika, markaziy dorixona, dehkon bozori, 10 umumiy ovqatlanish shoxobchasi bor. Shaharda "Elteks" toʻqimachilik kompleksi, paxta tozalash zavodi, "Elnur" xalq isteʼmoli mollari ishlab chiqarish korxonalari ishlab turibdi. 2 avtokorxona, 5 koʻchma mexanizatsiyalashgan kolonna faoliyat koʻrsatadi. "Faxriylar bogʻi", "Yashil xiyobon" kabi dam olish maskanlari tashkil qilingan.

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston shaharlari
Aholi punktlari
Ellikqalʼa tumani
Boʻston neft koni

Boʻston neft koni — Andijon viloyati Xoʻjaobod tumani hududida, Andijon shahridan 15 km jan.sharqda joylashgan. 1952-yilda ochilgan, 1953-yilda ishga tushirilgan. Neft uyumlari yura, bur, paleogen va neogen yotqiziqlarida joylashgan. Yura davri yotqiziqlarining qalinligi 195 m gacha. Boʻr davri yotqiziqlari (umumiy qalinligi 1445 m gacha) Fargʻona botigʻiga mansub logʻon, kalachi, yalovoch va boshqa svitalarni oʻz ichiga oladi. Paleogen yotqiziqlari umumiy qalinligi 465 m gacha boʻlgan buxoro, olay, turkiston va boshqa svitalardan tashkil topgan. Neogen sistemasi (umumiy qalinligi 450 – 750 m) massaget va baktr seriyalaridan tuzilgan. Boʻston neft koni k. antiklinal strukturada joylashgan. Gʻarb ya sharqda kichik sinklinallar orqali Xoʻjaobod va Janubiy Olamushuk strukturalaridan ajralib turadi. Neft uyumi asosan neogen davrining qizgʻish svitasi 3gorizontida, ozroq miqdorda boʻr yotqiziqlarida uchraydi. Neftning s ogʻ. 0,829 dan 0,880 gacha. Tarkibida 88% gacha qatron, 10 % gacha parafin, 42% gacha oltingugurt, 3,3 % gacha asfalten mavjud.

Manbalar
Boʻston sanatoriysi

"BOʻSTON" SANATORIYSI — balneologik kurort. Toshkent shahridan 30 km uzoqlikda, Chirchiq shahrida, dengiz sathidan 550 m balandlikda joylashgan. Maydoni 37,5 ga. Shundan 16 ga mevali bogʻ va manzarali daraxtzorlardan iborat. Iqlimi kontinental: qishi yumshoq, yozi issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi —1,5°, iyulniki 25°, nisbiy namligi 55%, quyoshli kunlar davomliligi yiliga 2700 soat. Davolash maqsadida kam minerallashgan termal (42°), sulfatkalsiy natriyli kuchsiz ishqorli azotli suv vannalar va ichish uchun, Jizzax viloyati Zomin tumani "Baliqli koʻl"dan olib kelinadigan balchiqdan galvanik balchiq, parafin va ozokerit koʻrinishida foydalaniladi. Bundan tashqari, fizioterapiya, massaj, iqlim bilan davolash usullari ham qoʻllaniladi. Sanatoriyda qon aylanish aʼzolari, nerv sistemasi, ginekologik va urologik kasalliklari bor kishilar davolanadi. 400 oʻringa moʻljallangan yotoq korpuslari (bir va ikki oʻrinli), klub, kutubxona, sauna, fitobar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonbuva maqbarasi

Boʻstonbuva maqbarasi — Fargona viloyati Buvayda tumanidatk meʼmoriy yodgorlik (15—16-asrlar). Xalq orasida Boʻstonbuva nomi bilan mashhur boʻlgan, 9-asrda yashab oʻtgan tasavvufchi shayxlardan biri Sulton Boyazid Bistomiy dafn qilingan deb taxmin qilinadi (Alisher Navoiy "Nasoyim ulmuhabbat" asarida va 18-asrda yaratilgan "Tazkirat ulavliyon turkin"da shayxga yuqori baho berilgan). Maqbara pishiq gʻishtdan gumbazli qilib qurilgan. Chortoq tarhli ziyoratxona va murabba tarhli goʻrxonadan iborat (15x7,2 m). Peshtoqida koʻp qirrali yulduzsimon va aylana shaklidagi uymakori bezaklar sakdangan. Peshtoqining ikki yonidagi guddastalar binoga mahobat baxsh etgan.

Manbalar 

  

Fargʻona meʼmoriy yodgorliklari
Butrus al-Bustoniy

Butrus al-Bustoniy (; 1819-1883, may) — 19-asr arab maʼrifatparvarlarining yirik namoyandalaridan biri, adib, pedagog va mutafakkir. Suriyadagi dastlabki maʼrifatparvarlik jamiyati ("Suriya fan va sanʼatni oʻrganish jamiyati", 1847-yil tashkil etilgan) asoschisi. 1863-yilda Livanda arab tilida Yevropa usulidagi birinchi milliy maktab ("alMadrasa alvataniya") ochdi va unda dars berdi. 60—70-yillarda turli nomlarda gaz. va jur.lar chiqargan. Qomusiy asar — "Doirat almaorif" ("Bilim doirasi") kitobini tayyorlagan. Asarning 6 jildi uning rahbarligida, qolganlari B. vafotidan soʻng shogirdlari tomonidan nashr etilgan. B. 1867—70 yil larda ikki jildli arab tili izohli lugʻati "Muhit almuhit" ("Okeanlar okeani") ni nashr etdi. B. oʻz ilmiy adabiy faoliyati bilan 19-asr arab madaniyati va adabiyotining rivojlanishida jiddiy rol oʻynagan va boy meros qoldirgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻstonliq xazinasi

Boʻstonliq xazinasi (mil. Na. 1-yarmi) - moddiy madaniyat yodgorligi. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanining Sijjak qishlogʻidagi Koʻkyongʻoq mavzeida, Piskom daryosining oʻng sohilida boʻlgan. 1965-yilda choʻpon Q. Ermatov topib Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyiga topshirgan. Boʻstonliq xazinasi har birining ogʻirligi 200 g li 8 ta burama bilaguzuk, 8 ta tumor saqlanadigan quticha, 27 ta qoʻngʻiroqcha, 1 ta buloqi (burunduq) va boʻyinga taqiladigan bir qancha zanjirdan iborat; hammasi kumush. Bilaguzuklar oʻyma, chizma va bosma usulda ishlangan boʻlib, ikki uchi ilon boshi koʻrinishida, sirti turli geometrik shakl, naqsh va sugʻdcha yozuvlar bilan bezatilgan. Bu yerda olib borilgan arxeologik qazishlar jarayonida xumdonlar va kumush buyumlar yasaladigan ustaxonalar qoldigʻi, tangalar, sirlangan sopol idishlar boʻlagi ham topilgan. Boʻstonliq xazinasi Toshkent vohasining qad. aholisi madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Boʻstonsoy

Boʻstonsoy — Navoiy viloyati Nurota tumanitsatk soy. B. Chimqortovning (1100 m) shim. yon bagʻridan boshlanib, shim.gʻarbga tomon oqady. Gulbulok qishlogʻining shim.da tugaydi. Uzunligi 12 km. Bahorgi yogʻingarchilik vaqtida toʻlib oqadi. Yozdagi suv sarfi 40—50 l/sek. B. vodiysida Boʻston, Oʻrtaqishloq, Qoʻrgʻoncha, Gulbuloq kabi qishloqlar joylashgan. B. havzasidan yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

  

Oʻzbekistondagi daryolar
Boʻtakoʻz

Boʻtakoʻz () — murakkabguldoshlar (murakkabgullilar oilasi) ga mansub bir yillik begona oʻt. Bugʻdoy, zigʻir kabi ekinlar orasida uchraydi, adir va togʻ etaklaridagi toshloqerlardaoʻsadi. May—iyunda gullaydi, guli och koʻk, binafsha yoki havorang. Urugʻidan zigʻiradi. B.ni yoʻqotish uchun gʻalla ekinlariga 2,4D preparati purkaladi, urugʻlik begona oʻtlar urugʻidan tozalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Boʻtakoʻl

Boʻtakoʻl — Qoraqalpogʻiston Respublikasidagi koʻl. Qorateren koʻlining gʻarbida, undan 5 km uzoqlikda joylashgan. B.ning oʻrni pastqamlikdan iborat. Yoshkulgen qumli choʻli bilan oʻralgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Uz. 16 km, eni shimolida 800–900 m, janubida 1,2 km, oʻrtacha chuq. 2–3 m, eng chuqur joyi 4 m. Koʻksuv zovuri va artezian suvlaridan toʻyinadi. Suvning yil davomida turli miqdorda quyilishi tufayli sathi ham barqaror emas. Minerallashuv darajasi 1 l suvda oʻrtacha 12—16 g. Qirgʻoqlar qiya, qirgʻoqqa yaqin joylari qamishzor. Baliqchilikda foydalaniladi.

Manbalar 

 

Koʻllar
Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston geografiyasi
Boʻtaloq

Boʻtaloq — tuyanish bir yoshgacha boʻlgan bolasi. Yangi tugʻilgan B. juda nozik, ushoq boʻladi (ogʻirligi onasining vazniga nisbatan 5—7% ni tashkil etadi). B.lar umuman egizak tugʻilmaganligi sababli dastlab onasidan ajratilgan hodda maxsus issiq xonalarda boqiladi, sutkasiga 6—8-marta onasi yoniga olib chiqilib emizib turiladi. B. onasini 16—18 oy emadi (tuya 2 yilda bir marta tugʻadi). B. 2 yoshidan boshlab dastlab noʻxta va jilovga, odamning talabi bilan yotibturishiga oʻrgatiladi, 3 yoshdan boshlab ustiga yuk (60–80 kg) ortishga oʻrgatiladi. Tuya 5 yoshga kirganda yetuk hisoblanadi va ustiga toʻla meʼyordagi yuk ortish mumkin.

Manbalar
Boʻtqa

Boʻtqa — turkiy xalqlar orasida qadimdan maʼlum boʻlgan quyuq taom; asosan don (bugʻdoy, joʻxori, soʻk, guruch, manniy yormasi, gerkules va boshqalar) dan suv yoki sutda quyilguncha qaynatib tayyorlanadi. Xolim, shovla, shirguruch, moshkichirikyabn taomlar ham boʻtqa turkumiga kiradi. Boʻtqaga dondan tashqari goʻsht, sabzavot, ziravorlar ham ishlatiladi. Boʻtqa kishi organizmida oson hazm boʻladi. Yuqori toʻyimlilik xususiyatiga ega. Shuning uchun Boʻtqa keksalar va bolalarga doimiy ovqat oʻrnida koʻproq beriladi. Tayyorlanishiga koʻra Boʻtqa bir necha turlarga boʻlinadi: mas, bugʻdoy Boʻtqa, (halim), joʻxori Boʻtqa, soʻk boʻtqa, guruch Boʻtqa va boshqalar Boʻtqa tayyor boʻlgach, ustiga piyozdogʻ yoki sariyogʻ quyilib dasturxonga tortiladi.

Manbalar 

Dunyo oshxonasi
Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar

BOʻXCHA YASAR QOʻNGʻIZLAR (Scarabaeus) — plastinkamoʻylovli qoʻngʻizlar urugʻi. Uzunligi 20–40 mm, tanasi keng va qora, oldingi oyoqlari panjasi va bosh qalqoni tishli. Oʻrta dengiz havzasi, Janubiy Yevropa, Gʻarbiy va Markaziy Osiyoda tarqalgan. Qoʻngʻizlar va qurtlari goʻng bilan oziqlanadi. Buning uchun qoʻngʻiz goʻngdan shar (boʻxcha) yasab oladi, uni tuproqqa koʻmib nok shakliga keltiradi. Sharning ingichka uchiga tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqqan qurti goʻng bilan oziqlanib voyaga yetadi. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. orasida avliyo skarabiy (S. sacer) keng tarqalgan, uz. 21–37 mm. qad. misrliklar bu qoʻngʻizning toshga tushirilgan tasviriga ixlos qilishgan. Qoʻngʻizni quyosh xudosiga oʻxshatishgan, uni goʻngdan shar yasab dumalatishini Quyoshni samo boʻylab harakatlanishining cheksizligiga, qoʻngʻiz boshidagi tishchalarini quyoshning nur tarqatishiga qiyos qilishgan. Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. tabiiy sanitarlar hisoblanadi. Markaziy Osiyo dasht va choʻllarida yirik Boʻxcha yasar qoʻngʻizlar q. S. transcavcasus, S. acuticollis tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻshatish

Boʻshatish (metallurgiyada) — toblangan poʻlatni 720° dan (kritik nuqtadan) past tragacha qizdirib, soʻngra astasekin sovitish. Boʻshatish beqaror martensitni barqaror holatga keltiradi, ichki kuchlanishlarni kamaytiradi va poʻlatning mexanik xossalarini oʻzgartiradi, yaʼni ancha yumshatib, qovushoqligini oshiradi. Boʻshatishning 3 usuli bor; a) past trada Boʻshatish — poʻlat 200° chamasi tragacha qizdirilib, astasekin sovitiladi; b) oʻrtacha trada Boʻshatish — poʻlat 200—450° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi; v) yuqori trada Boʻshatish— poʻlat450—727° trada qizdirilib, astasekin sovitiladi. Boʻshatish temperaturasi oshgan sari poʻlatning qattiqligi va mustahkamligi pasayadi, plastikligi va zarbiy qovushoqligi oshadi. Boʻshatish usuli asbobsozlik poʻlatiga, sementlanadigan poʻlatga, pishiq konstruksion poʻlatga, prujinalar va ressorlarga, dinamik va titrama kuchlar taʼsirida boʻladigan mashina detallariga termik (issiqlik) ishlovi berishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻyagichlar

Boʻyagichlar, boʻyovchi sintetik moddalar, rang — har xil mate riallarni turli rangga boʻyash uchun sintez usulida olinadigan organik moddalar. B.ga rangeiz birikmalar ham kiradi. Bunday birikmalar boʻyaluvchi moddalarga singdirilgach, rang hosil qiladi. B. ishlab chiqarish sanoati 1857-yilda movein ishlab chiqarish dan boshlangan. B. borabora boʻyovchi tabiiy moddalarni sanoatdan deyarli siqib chiqardi. Alizarin, indigo singari tabiiy boʻyoqlar esa sintetik yoʻl bilan olina boshladi. B.dan movein, fuksin, texnik anilinni turli usullar bilan oksidlab olinganidan, ular "anilin boʻyoqlar" ham deyiladi. Hozir boʻyashda asosan B.dan foydalaniladi. B. aromatik uglevodorodlar — benzol, naftalin, anilin, benzidindan olinadi. Rang va uning boʻyalmish materialda qaror topishi, rangning obhavo va boshqa tashqi taʼsirlarga chidamliligi boʻyovchi sintetik moddalar va boʻyalmish materialning kimyoviy xususiyatiga bogʻliq. B. 2 tasnif boʻyicha belgilanadi. Kimyoviy tasnifda kimyoviy tuzilish va xususiyatlar oʻxshashligi (nitro, nitrozo, azo, arilmetan, indigoid B. va h. k.), texnik tasnifda esa qanday maqsadda (gazlama B., moʻyna B., yogoch B. va h.k.) va qay xilda (kislotali, asosli, sinovchi va boshqalar) qoʻllanilishi asos qilib olinadi. B.ning 5000 dan ortiq turi ishlab chiqariladi.

Manbalar
Boʻyama naqsh

Boʻyama naqsh — naqshning keng tarqalgan turi; naqshlar qogʻoz, karton, ganch, yogʻoch va boshqa sathga tush va turli boʻyoqlar bilan chizib, boʻyab ishlanadi, ustidan lok surtiladi. Oʻzbekiston hududida qadimdan rivoj topgan. Yogʻoch buyumlar, mehnat kurollarining qismlari, meʼmoriy qismlar turli ranglarda boʻyab bezatilgan. Naqshlanadigan joy oʻrni va shakliga qarab Boʻyama naqsh ning koʻplab tur va xillari paydo boʻlgan. Anʼanaviy oʻzbek naqqoshligida amaliy sanʼatning boshqa sohalarida boʻlgani kabi girih va islimiy naqshlar qoʻllanilib, ularda koʻk (lojuvard), zangori, yashil, sariq, qizil, oq, qora ranglardan keng foydalaniladi. Boʻyama naqsh mujassamotlari yangi mavzu, turli xil naqshlar bilan boyitilib, tasvirli mujassamotlar bilan uygʻunlashtirilmoqda.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Qosimov Q., Naqqoshlik, T., 1982.
Boʻyash

Boʻyash — 1) tolali materiallar (ip, jun, ipak, sunʼiy tola va boshqalar) yoki ulardan tayyorlangan buyumlar (gazlama, kalava) ga rang berish. Boʻyash uchun sintetik organik boʻyagichlar, pigmentlar, loklar va boshqa moddalar ishlatiladi. Boʻyagichlar va boʻyaluvchi materialning kimyoviy xossalariga qarab har xil Boʻyash usullari qoʻllaniladi. Ipak kislota xossalariga ega boʻlganidan asosli boʻyagichlar bilan boʻyaladi. Jun asos xossalariga ega boʻlgani uchun uni boʻyashda kislotali (nordon) boʻyagichlar ishlatiladi. Ip, jun, ipak va boshqa baʼzi tolalarni boʻyash uchun ular boʻyagichlarning suvdagi eritmalariga maʼlum vaqt solib qoʻyiladi. Trani oshirish (mas, qaynatish) Boʻyash jarayonini tezlatadi; 2) turli sirtlarga (devorlar, tunuka tomlar, pollar, derazaeshiklar, metall buyumlar va boshqalarga) boʻyoq surkash. Boʻyoq sirtga purkagichlar, Boʻyash apparatlari bilan purkaladi, qilli choʻtkalar, rezina roliklar bilan surkaladi. Boʻyaladigan sirtlarning xiliga (tunuka tom, pol, deraza va boshqalar), joyiga (ochiq havoda, xona ichida joylashganiga), materialiga (metallar, yogʻoch va boshqalar) qarab turli tarkibli boʻyoklar ishlatiladi (qarang Boʻyoqlar, Boʻyoq purkagich).

Manbalar
Boʻoʻm darasi

Boʻoʻm darasi – Qirgʻiziston Respublikasidagi chuqur tor dara. Qirgʻiziston Olatovi bilan Kungay Olatovi orasida. Boʻoʻm darasi dan Chuy daryosi oqib oʻtadi. Uzunligi 30 km. Dengiz sathidan 1500 m balandlikda. Boʻoʻm darasi 10–11-asrlarda Jilariqdeb atalgan. Mahalliy aholi Boʻoʻm darasi ni Ulan deb ataydi. Boʻoʻm mongol tilida "tor dara" demakdir. Bu soʻzdan tuzilgan joy nomlari Sibirda ayniqsy koʻp uchraydi. Boʻoʻm darasi dan Bishkek bilan Baliqchi shaharlarini bogʻlaydigan avtomobil va temir yoʻllar oʻtadi.

Manbalar 

Qirgʻiziston geografiyasi
Vodiylar
Boʻgʻjoma

Boʻgʻjoma — toʻrtburchak, murabba shaklidagi roʻzgʻor buyumi; koʻrpatoʻshak, kiyim-kechaklarni sakdashda va tashishda ishlatiladigan bir en mato. Kashta tikib, gul bosib bezatiladi, shuningdek toza jundan rangbarang bezakli qilib toʻqiladi. Koʻchmanchi va yarim koʻchmanchi xalqlarda keng tarqalgan.

Manbalar