MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Santo-domingo

Santo-domingo (193661-yillarda SyudadTruxilo) — Dominikana Respublikasi poytaxti. Gaiti o.ning janubi-sharqiy qismida, Karib dengizi sohilida joylashgan. Ikdimi tropik, passatli iqlim. Oʻrtacha oylik tralar 25—27°. Yillik yogʻin 1500 mm. Aholisi 1,6 mln. kishi (1990-yillaroʻrtalari). Mamlakatning asosiy porti; chetga shakarqand, koʻnteri, qimmatbaho yogʻoch chiqariladi. 3 yirik shosse yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat toʻqimachilik, koʻnpoyabzal, yogʻochsozlik, sement sanoati korxonalari bor. Xalqaro kurort va turizm markazi. S. — yevropaliklar tomonidan asos solingan Gʻarbiy yarim shardagi qad. shaharlardan. Shahar X. Kolumbnkng ukasi B. Kolumb tomonidan kurila boshlagan va Yangi Izabella deb nomlangan. 1844-yildan Dominikana Respublikasi poytaxti. 1916—24 yillarda AQSH qoʻshinlari okkupatsiya qilib turgan. 1930-yilda S.D. kuchli dovul natijasida vayron boʻlgan. 1936-yilgacha qayta tiklangan. Meʼmoriy yodgorliklaridan minora, qasrsaroy, X. Kolumb dafn qilingan sobor, monastirlar va h.k. saqlangan. S.D.da muxtor universitet, milliy universitet, konservatoriya, Musiqa akademiyasi, milliy muzey, Nafis sanʼat maktabi va galereyasi, teatr, mehmonxonalar bor.

Manbalar 

Dominika Respublikasi
San-Tome

San-tome — San-Tome va Prinsipi davlati poytaxti. SanTome orolning shimoli-sharqiy qismida. Aholisi 93,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Atlantika okeani sohilidagi port (chetga banan, kofe, kakao, palma moyi va kokos yongʻogʻi chiqariladi). Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlovchi korxonalar, aeroport bor.

Manbalar 

San-Tome va Prinsipi
Santu-andre

Santu-andre — Braziliyaning jan.sharqiy qismidagi shahar, Katta SanPaulu tarkibida. Aholisi 648,4 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Ogʻir sanoat, xususan, rangli metallurgiya, mashinasozlik, texnik rezina, kimyo sanoatlari rivojlangan. Koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, oziqovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Shaharga 1549-yilda asos solingan.

Manbalar
Santur

Santur, santuri — koʻp torli urma musiqa cholgʻu asbobi, chang turi. Kavkaz mintaqasi, Eron, Shimoliy Hindiston, Turkiya va boshqa mamlakatlarda professional musiqa sozi sifatida keng tarqalgan. Quti shaklida, 2 ta choʻp bilan urib chalinadi. Xromatik tovushqatorga ega. Tovushi mayin va yoqimli. S, yozma manbalarga koʻra, Oʻrta Osiyoda (jumladan, Buxoro amirligida) 16-asrdan maʼlum boʻlgan.

Manbalar
San Fransisko (daryo)

São Francisco yoki Rio São Francisco () — Braziliyadagi daryo. Ushbu daryo Braziliya yassitogʻligidan boshlanib, Atlantika okeaniga quyiladi. Uzunligi 2 914 km, havzasining maydoni esa 600 ming km². Quyi oqimida ostona va sharsharalar hosil qilgan. Oʻrtacha suv sarfi 3300 m³/soniya. Noyabr va may oylarida suvi koʻpayadi. Yuqori oqimida yirik suv omborlari, Paulu Afonsu sharsharasida GESlar qurilgan. Quyi oqimida kema qatnaydi.

Manbalar

Havolalar 

Braziliyadagi daryolar
San Francisco boʻgʻozi

San Francisco boʻgʻozi – Tinch okeanidagi qoʻltiq, Shimoliy Amerika qirgʻoqdari yaqinida joylashgan. Okean bilan Oltin darvoza boʻgʻozi orqali tutashgan. Uzunligi 88 km, eni 20 km. Eng chuqur joyi 19 m. Sakramento, San Xokain daryolari quyiladi. Gʻarbiy sohilida San Francisco, sharqida Oklend, Berkli, Richmond shaharlari joylashgan. Qoʻltiqning ikki sohilini birlashtiruvchi koʻpriklar (jumladan, dunyoda eng uzun koʻprik — 14,4 km) qurilgan.

Manbalar 

Qoʻltiqlar
Shimoliy Amerika
San Francisco zilzilasi

San Francisco zilzilasi, AQShning eng chekka gʻarbida, San Francisco yonida 8-aprel 1906-yilda mahalliy vaqt bilan soat 5 dan 12 daqiqa oʻtganda sodir boʻlgan. San Francisco zilzilasi Yer yuzida eng halokatli yer silkinishlaridan biri hisoblanadi. Zilzila kuchi 10— 11 ballga yetgan; magnitudasi 8,25. Qirgʻoq boʻyi tizmasidagi San-Andrias yorigʻi boʻylab togʻ jinslarining bir necha km masofada toʻsatdan uzilib siljishi natijasida roʻy bergan. Seysmik toʻlqinlar har tomonga yoʻnalib, Kaliforniya va Nevada shtatlari xududlarida 1 mln. km² maydonni larzaga keltirgan. Meridian boʻylab 430 km ga choʻzilgan yer sinigʻi yonida seysmik toʻlqinlar 6—11 balli izoseyst zonalarni hosil qilgan. San Francisco va Sant aRoza sh.lari eng koʻp vayron boʻlgan. Yoʻl, kanalizatsiya, suv taʼminoti inshootlari qattiq shikastlangan. SanFransisko sh. kuchli yongin ichida qolgan. SanAndrias uzilmasi boʻylab shaharlarda imoratlar birbiriga nisbatan 6,5 m gacha siljigan va baʼzi joylarda 1 m gacha koʻtarilgan. Jami 28,2 mingga yaqin uyjoy vayron boʻlib, 700 kishi qurbon boʻlgan.

Manbalar 

 

AQShdagi zilzilalar
San Francisco konferensiyasi

San-fransisko konferensiyasi — 25-apreldan 26-iyungacha 1945-yilda AQShning San Francisco shahrida boʻlib oʻtgan konferensiya. AQSH, Buyuk Britaniya, SSSR va Xitoy nomidan chaqirilgan. BMT ustavi (50 davlat taʼsis etgan)ni qabul qilgan.

Manbalar
San-Xose

San-xose — Kosta-Rika poytaxti. Irasu va Poas harakatdagi vulkanlari yaqinida, Markaziy vodiy platosida, 1170 m balandlikda joylashgan. Aholisi 324 ming kishi (1990-yillar oxiri). Iqlimi subekvatorial iqlim, oʻrtacha temperatura yanvarda 18°, iyulda 21°, yillik yogʻin 1850 mm. Transamerika shossesidagi yirik transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, tamaki sanoati korxonalari mavjud. Milliy teatr, milliy muzey, universitet, Tarix va Til akademiyalari, kutubxonalar bor. Shaharga 1737—38 yillarda asos solingan. 18-asrda tamaki sanoatining yirik markazi boʻlgan. Teztez zilzila boʻlib turadi. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor, Prezident saroyi, Milliy saroy, teatr binosi va boshqa saqlangan. Turizm rivojlangan.

Manbalar 

Kosta-Rika
San-xose (shahar)

San-xose, San-Xoze - AQShning gʻarbiy qismidagi shahar, Kaliforniya shtatida. Axoliyey 894,9 ming kishi (2000). Temir yoʻl tuguni. Raketakosmik va radioelektronika sanoatining yirik markazi. EHM, yarim oʻtkazgichli priborlar va harbiy maqsadlar uchun turli jihozlar ishlab chikariladi. Priborsozlik, elektrotexnika, avtomobil yigish, mevakonserva sanoati korxonalari; universitet bor. Shaharga 1777-yilda asos solingan.

Manbalar
San Juan (Puerto-Riko)

San-xuan — PuertoRikoning maʼmuriy markazi, PuertoRiko o.ning shim. sohilida joylashgan yirik port. Aholisi 438 ming kishi (1995, shahar atrofi bilan 1 mln. kishi). Mamlakatning sanoat, savdo va madaniy markazi. Iklimi tropik iqlim, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 24°, iyulniki 28°. Yillik yogʻin 1550 mm. Transport yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega.

Port orqali chetga shakarqand, rom, tamaki, kofe, sabzavot va mevalar eksport qilinadi. Oziqovqat, koʻnpoyabzal, toʻqimachilik, mashinasozlik, sement, neftni qayta ishlash va kimyo sanoati korxonalari bor. Shaharga 1508-yilda asos solingan va dastlab Kaparra, 1521-yildan yangi joyga koʻchirilib PuertoRiko (ispancha — boy port) deb nomlangan. Keyinchalik orolni PuertoRiko, shaharni esa SX. deb atay boshlaganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan qasrlar (1533), sobor (1540—87), cherkov (1929) saqlangan. universitet, Ispan tili akademiyasi, PuertoRiko madaniyati instituti, kutubxona, muzey va teatrlar bor.

Manbalar
Sanchiq

Sanchiq — qorin boʻshligʻi aʼzolari kasallanganda toʻsatdan paydo boʻladigan ogʻriq xuruji. Bunda shu aʼzolar muskullari uzok, vaqt qisqarishi natijasida qisilish vujudga kelib, kuchli ogʻriq kuzatiladi. Ichak, jigar, meʼda osti bezi, buyrak S.lari farq qilinadi.

Koʻproq ichak sanchigʻi uchraydi. Badhazm ovqatlarni koʻp isteʼmol qilish, ichki aʼzolardagi yalligʻlanish jarayonlari, operatsiyalardan keyin hosil boʻlgan chandiq, gijjalar boʻlishi, ichakda achish va bijgʻish jarayonlarining kuchayib, yel toʻplanishidan paydo boʻladi. Koʻrichakning chuvalchangsimon oʻsimtasiga xos soha va toʻgʻri ichak sanchigʻi tafovut qilinadi. Oʻsimtaga xos soha sanchigʻida qorinning pastki va oʻng tomonida kuchli ogʻriq boʻladi; toʻgʻri ichak sanchigʻida teztez takrorlanib turuvchi ogʻriq, ich kelishiga soxta moyillik kuzatiladi. Ichak sanchigʻi koʻngil aynishi, qusish, qorinning dam boʻlishi va devorining taranglanishi, toʻlgʻoqsimon ogʻriq bilan kechadi.

Jigar sanchigʻida ogʻriq qovurgʻa osti sohasida paydo boʻlib, qorinning yuqori qismiga, oʻng kurak suyagi ostiga tarqaladi. Ogʻriq xurujlari ogʻiz qaqrashi va achchiq taxir maza sezilishi, koʻngil aynishi, qusish, gavda temperaturasining koʻtarilishi bilan oʻtadi. Bu — bir necha minutdan bir necha soatgacha davom etishi mumkin (qarang Oʻttosh kasalligi).

Meʼda osti bezi sanchigʻida bel ogʻrib, orqaga ham tarqaladi (qarang Pankreatit). Buyrak sanchigʻida qorin va bel sohasida kuchli ogʻriq paydo boʻlib, chov va jinsiy aʼzolarga tarqaladi, bemorning teztez siygisi qistab, siyganida achishib ogʻriydi. Ogʻriq kuchliligidan bemor "oʻzini qoʻygani joy topolmay qoladi". Bu xurujlar koʻpincha ogʻir jismoniy ish qilgandan keyin, transportdagi silkinish, chayqalishdan soʻng kuzatilishi mumkin.

Kuchli ogʻriq xurujlari vaqtida vrach chaqirish, u kelguncha ogʻriq qoldiruvchi dorilar ichirmaslik, issiq qilmaslik lozim.

Manbalar
Sanchiqoʻt

Sanchiqoʻt (Thalictram minus) — ayiqtovondoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Boʻyi 80—100 sm. Ildizi ggopuksimon sershox. Bargining uz. 7—30 sm, 3—4 karra patsimon qirqilgan. Guli mayda, qizgʻish, toʻpguli roʻvaksimon. Mevasi mayda, tuxumsimon, uchi ilmoqqa oʻxshab qayrilgan. May oyida gullaydi, iyunda meva tugadi, iyulda poya va barglari qovjiraydi. Oʻzbekistonda 5 turi togʻlarning shim. yon bagʻirlarida, xususan, archazorlarda koʻp uchraydi. Ildizida talikmin, talikmidin, glautsin, poyasi va barglarida talmin va talmidin alkaloidlari borligi aniklangan. S.ning ekstraktlari qonni toʻxtatish va qon bosimini koʻtarish xususiyatiga ega.

Manbalar
Sanʼat (jurnal)

"SANʼAT" — ilmiy-amaliy, maʼnaviy-maʼrifiy, rangli jurnal. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi nashri. 1997-yildan Toshkent shahrida 3 oyda bir marta oʻzbek, rus, ingliz tillarida chop etiladi. Jur. Oʻzbekiston hamda Oʻrta Osiyo xalqlari qad. yodgorliklari, sanʼat va xalq hunarmandligining anʼanaviy turlari, meʼmorlik, rang-tasvir, musika, teatr va kino tarixi, Oʻzbekiston sanʼati namoyandalari faoliyati hamda ularning xorijiy hamkasblari bilan hamkorligi, respublikada va xorijiy davlatlarda uyushtiriladigan kurgazmalar, ilmiy anjumanlar haqida maʼlumotlar beradi, Oʻzbekiston BA, shuningdek, uning oʻquv yurtlari va bulimlari faoliyatini yoritadi, estetik tarbiya va boshqa masalalar buyicha nuqtai nazarlarni bayon kiladi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi
Sanʼat saroyi

Sanʼat saroyi — Toshkentdagi Alisher Navoiy nomli kinokonsert zali (1964, meʼmorlari V. Berezin, S. Sutyagin, Yu. Xaldeyev, D. Shuvayev, Hamza nomidagi Oʻzbekiston davlat mukofoti, 1964). Keng hajmli kinofilmlar namoyish qilish, ijtimoiy-siyosiy yigʻinlar oʻtkazish, konsertlar berish uchun muljallangan. Katta zali (1964, 2300 urinli), kichik zali (1976; 590 oʻrinli), qahvaxona, bar va bufet bor. Sanʼat saroyi konstruktivizm va funksionalizm uslubida qurilgan. Hyp va soyadan samarali foydalanilgan. Katta zal akustik asboblar bilan jihozlangan. Interyeri "Nasriddin afandi sarguzashtlari" mavzuida koshinli namoyon, sopol lagan (rassom A. Gan va A. Kedrin), "Melodiya" haykalli mujassamot (haykaltarosh Yu. Kiselev) bilan bezatilgan. Shiftidagi bezakli metall qandillar devordagi qandillar (meʼmor S. Sutyagin) yogʻoch va gʻisht bezaklar bilan oʻzaro uygʻunlashgan. 1978-yilda interyeri tula rekonstruksiya kilingan.

Manbalar
Sanʼatshunoslik instituti

Sanʼatshunoslik instituti, Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasining Sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqot instituti — oʻzbek milliy sanʼati nazariy va amaliy masalalari bilan shugʻullanuvchi ilmiy markaz. 1928-yilda Samarqand shahrida Oʻzbekiston musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqotlar instituti nomi bilan tashkil qilingan. 1932-yil Toshkent shahriga koʻchirilgan. Madaniyat ministrligi (194357 va 196397), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi (1957—63) qoshida boʻlgan; 1997-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi tarkibida. Sanʼatshunoslik institutida tasviriy sanʼat, amaliy sanʼat, musiqa tarixi, folklor va zamonaviy musiqa, teatr va xoreografiya, meʼmorlik, kino va televideniye, madaniyatshunoslik, sanʼat va meʼmorlik tarixi, Oʻzbekiston sanʼatshunoslik ekspeditsiyasi boʻlimlari, qad. yodgorliklarni restavratsiya qilish, fotokino, ovoz yozish laboratoriyalari, ixtisoslashgan kutubxona bor. Institut koʻrgazma toʻplamida arxeologik kazilmalar jarayonida topilgan muhim ashyoviy manbalar xazinasi, valik va magnit tasmalariga yozib olingan nodir va noyob xalq musiqa ijodiyoti namunalari, sanʼatshunoslik ilmiy tadqiqotlarlarining asl qoʻlyozmalari, fotomateriallari va arxiv materiallari saqlanadi. 1978-yildan nomzodlik va 1992-yildan doktorlik dissertatsiyalari himoyasi huquqiga ega Ixtisoslashgan kengash faoliyat koʻrsatadi.

Sanʼatshunoslik institutida oʻzbek milliy sanʼati — tasviriy va amaliy bezak sanʼatining nazariy uslubiy jihatlari, musiqiy meros va zamonaviy ijodiyot, anʼanaviy va zamonaviy teatr muammolari, kadimshunoslik topilmalari, madaniyatshunoslik va boshqa masalalar boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Ilmiy tuplamlar nashr etiladi. Institut 1989-yildan Yaponiyaning Soka universiteti bilan ilmiy hamkorlik oʻrnatgan, Yaponiyaning Ipak yoʻli instituti bilan Kushan davriga oid Dalvarzintepa madaniy yodgorligida, yapon va rus arxeolog olimlari bilan hamkorlikda Kampirtepa harobalarida qazilma ishlari olib borilmoqda. 2002-yildan YUNESKOning folklor va anʼanaviy madaniyatni oʻrganish mintaqaviy markazi tuzilib, Boysun majmuaviy ekspeditsiyasi oʻz ishini boshlagan.

Institutda sanʼatshunoslik taraqqiyotiga ulkan hissa qoʻshgan olimlardan G. A. Pugachenkova, L. I. Rempel, M. S. Bulatov, I. Rajabov (qarang Rajabiylar), M. K. Rahimov, T. S. Vizgo, L. Yu. Mankovskaya, D. A. Faxretdinova, S. Mahkamova, A. Umarov va boshqa ishlagan; M. Razmenov, M. Krdirov, P. Zohidov, E. V. Rtveladze, R. Toqtosh, T. Gʻafurbekov, F. Karomatov (Karomatli), J. Teshaboyev, A. Hakimov, R. Abdullayev, B. Turgʻunov va boshqa ijodiy faoliyat koʻrsatmoqda. 

Davlat Mullajonov.

Manbalar 

Institutlar
Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi
Saodat

"SAODAT" — Oʻzbekiston xotin-qizlarining ommabop, ijtimoiy-siyosiy, badiiy-bezakli jurnal.

Toshkent shahrida 1 yilda 8 marta nashr qilinadi. Dastlab "Yangi yoʻl" (1925—34), "Yorqin turmush" (1936— 50), "Oʻzbekiston xotin-qizlari" (1950—65) nomlari bilan chop etilgan. Muayyan sabablar va urush tufayli jurnal 1934-yil apreldan 1936-yil iyulgacha, 1941-yil iyuldan 1950-yil oktabrgacha nashr etilmagan. 1966-yildan xoz. nomda. Jur.ga turli yillarda Oʻzbekistonning tanikli adibalari — jamoat arboblari muharrirlik qilgan: Tojixon Shodiyeva (1927—29), Sobira Xoldorova (1930–31), Xosiyat Tillaxonova (1931—34), Saodat Shamsiyeva (1936—37), Fotima Niyozova (1937—38), Iqbol Akbarxujayeva (1939—41), Oydin (M. Sobirova, 1951–53), Zulfiya (1953–85) va Halima Xudoyberdiyeva (1985—94).

Utgan barcha davrlarda jurnal oʻzbek ayolining oilada nazokatli, sevimli, farzandlariga mexribon boʻlishi, turmush mashaqqatlarini yengib oʻtib, jamiyatda ham oʻz urnini topishiga kumakdosh bulib kelgan; juda kup yosh shoira, adibalarning ijodkor sifatida shakllanishi uchun maktab vazifasini oʻtagan. X. Ahrorova, S. Mahmudova, R. Shomansurova, H. Xudoyberdiyeva, O. Hojiyeva, Sh. Salimova, R. Rahmonova, M. Ulugʻova, Q. Rahimboyeva, D. Saidova, X. Bobomurodova va boshqa ijodkorlar "S." maktabining turli davrlardagi talabalari boʻlib, bugun Oʻzbekistonda tanikli ijodkorlar sifatida faoliyat kursatib, "S." tajribalarini targʻib qilmoqdalar.

Respublika mustaqilligi yillarida "S." ayol qalbining minbari, milliy qadriyatlarning targʻibotchisi, xotinqizlarni keng ijtimoiy faoliyatga chorlovchi ommabop jurnali sifatida tiklanayotgan millat ayollarining oʻzini ozod inson sifatida qayta kashf etishi, imkoniyatlarini namoyon qilishiga ruhiy madadkor vazifasini bajarmoqda. Unda oʻzbek ayollarining turmush tarzi, uy tutishi, salomatligi, bola tarbiyasi, madaniymaishiy ehtiyojlari va boshqa masalalar yoritilishi bilan birga oʻzbek madaniy merosi va milliy qadriyatlaridan, jahon adabiyotidan, yosh ijodkor qizlarning asarlaridan namunalar, dunyoning mashhur xotinqizlari hayotidan qiziqarli lavhalar berib boriladi. 1999-yildan "S." jur.ga ilova sifatida "Gulchehralar" gaz. nashr etilmoqda. Oyiga 1 marta — yiliga 12 marta chop qilinadigan bu gaz. koʻproq yoshlar mavzuini yoritadi.

Adadi 40000 (2003). Muharriri — Oydin Hojiyeva (1994-yildan).

Manbalar 

Jurnallar
Oʻzbekiston jurnallari
Saolibiy

Saolibiy, Abu Mansur Abdulmalik ibn Muhammad ibn Ismoil asSaolibiy (961 — Nishopur — 1038) — yozuvchi, adabiyotshunos, tilshunos va tarixchi olim. Arabiston, Iroq, Ispaniya, Xuroson va Movarounnahr boʻylab sayohat qilgan. 992 yilda Buxoroga, soʻng Xorazmga kelgan. Xorazmshox Abul Abbos Maʼmun (hukmronlik davri: 1009— 1017) saroyida xizmat qilgan, unga atab asarlar yozgan. S.ning „Yatimat uddahr fi mahosin axl alasr“ („Asr axlining fozillari haqida zamonasining durdonasi“) tazkirasi mashhur boʻlib, u oʻsha davr Movarounnahr, Xorazm, Xuroson va arab adabiyoti haqidagi noyob manbadir. Asarning ilk nusxasi 994— 1000-yillarda yozilgan boʻlib, muallif 1011 — 17 yillarda uni qayta ishlab toʻldirgan va xorazmshoh Abul Abbos Maʼmunga taqdim etgan. Tazkira muqaddima va 4 qism (40 bob)dan iborat boʻlib, unda 10-asr hamda 11-asr boshlarida arab tilida ijod qilgan movarounnahrlik va bir qancha xurosonlik shoirlar hayoti hamda ijodi yoritilgan. „Tatimmat alYatima“ („Yagona durdonaga qoʻshimcha“, 1032—38) asarida esa „Yatimat uddaxr“ ga kirmay qolgan yoki keyinchalik tanilgan yana 209 shoir (ulardan 104 nafari Movarounnahr va Xurosondan) haqida maʼlumot berilgan.

Saolibiyning „Kitob latoif almaorif“ („Ajoyib maʼlumotlar haqida kitob“) asari buvayhiylar sulolasi vaziri asSohib (995 y. v.e.)ga bagʻishlangan. Saolibiy islomgacha va islom davrida oʻtgan koʻplab shoirlar, mashhur kishilar, xalifalar, lashkarboshilar va ularning taxalluslari, toʻgʻrisida nodir maʼlumotlar keltirgan. Asarda muhim tarixiyetnografik maʼlumotlar, Saolibiy va unga zamondosh arabiynavis shoirlarning sheʼrlaridan parchalar mavjud.

„Fypap axbor muluk alfurs va siyarihim“ („Eron podshoxlari haqidagi xabar va hikoyalar sarasi“) nomli tarixiy asar, „Shohnoma“ va bir sheʼriy devon ham yaratgan. „AtTamassul valmuxozarat“ va „Mubhij“ asarlarini Qobus ibn Vushmgir (hukmronlik davri: 978—1012) ga bagʻishlagan. S.ning koʻplab asarlari Ismatulla Abdullayev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Yatimat uddahr [4j.], T., 1976; Tatimmat alYatima („Yatimat uddahr“ 4qismining qoʻshimchasi), T., 1990; Kitob latoif almaorif, T., 1987; Ajoyib maʼlumotlar, T., 1995.

Adabiyot 
 Abdullayev I., Abu Mansur asSaolibiy, T., 1972.

Tarixchilar
Adabiyotshunoslar
Sapayev Eshmurod

Sapayev Eshmurod (1923, Koʻhna Urganch) — kulol, Xorazm kulollik maktabining qad. anʼanaviy usullarini rivojlantirgan. Xorazm vohasida katta hajmli xumlar yaratadigan yagona usta; u yaratgan xumlar qatʼiy bir shaklda nafis ishlanib (bal. 1 m dan optik,), feruza tusli sir bilan sirlangan, handasiy naqsh va hayvon tasvirlari (qoʻchqor shoxi va boshqalar) uziga xosligi bilan ajralib turadi. S. shuningdek, bodiya, choynak, kosa, piyola, qoʻshquloq va boshqa badiiy idishlar yaratadi, xom ashyoni qad. usulda (togʻ minerallari — toshlarni kuydirib, maydalab, metall va oʻsimlik kukuni qoʻshib) tayyorlaydi.

Manbalar
Mirzagul Sapayeva

Mirzagul Sapayeva (1962.13.2, Qoraqalpogʻiston, Chimboy tumani) — aktrisa, xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (2002). Qoraqalpogʻiston xalq artisti (1994), Turkmanistonda xizmat koʻrsatgan artist (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1985). 1985-yildan Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat musiqali teatrida ishlaydi. Ona ("Ona"), Maysara ("Maysaraning ishi" operasida), birinchi qorakalpoq operasi "Ajiniyaz"da Ayborek, Oysanam ("Suymaganga suykanma"), Shohsanam ("Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Xonuma ("Xonuma xonim"), Gulshara ("Sharʼyar") kabi rollari bilan shuhrat qozondi. S. ijodi betakror, yoqimli va jarangdor ovozi, vokal imkoniyatlarini boyitib borishi, yangilikka intilishi, milliyligi bilan ajralib turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1962-yilda tugʻilganlar
13-fevralda tugʻilganlar
Ziyoda Saparboyeva

Ziyoda Saparboyeva (1938.10.8, Gurlan tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Toshkent pedagogika instituti (1964) va Xorazm pedagogika instituti (1983)ni tugatgan. 1957-yildan Yangibozor, Gurlan tumanlaridagi maktablarda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, Gurlan tumanidagi 15-maktab direktori (1977—79), "Nuroniy" jamgʻarmasi Yangibozor tumani boʻlimi raisi (1999—2002). Noanʼanaviy dare usullaridan foydalangan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Anorgul Saparova

Anorgul Seytnazar qizi Saparova (1958.1.12, Xoʻjayli tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Xoʻjayli ped.bilim yurtini tugatgan (1977). 1977-yildan Xoʻjayli shahridagi mehribonlik uyida tarbiyachi, boshlangich sinf oʻqituvchisi. Xoʻjayli shahridagi maktablarda chizmachilik va tasviriy sanʼat oʻqituvchisi (1979—92). Darslarni yangi pedagogik texnologiyalar asosida oʻtgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zulayho Saparova

Zulayho Saparova (1930.23.2, Toʻrtkoʻl) — qoraqalpoq raqqosasi. Oʻzbekiston xalq artisti (1969). 1954— 76 yillar Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat filarmoniyasida yakkaxon raqqosa. 1976-yildan baletmeysterlik qilgan. "Tinchik kabutari", "Yurak torlari", "Namabasi", "Nozli" kabi qoraqalpoqcha, oʻzbekcha "Zang", "Lazgi", "Dildor", "Pilla", "Nozigim" kabi raqslari bilan tanilgan. Uning raqslari shoʻxchanligi, ayni paytda mayin va milliyligi, jozibadorligi bilan ajralib turgan. S, shuningdek, hind, turkman, tojik va boshqa xalqlar raqslarini ham mohirona ijro etgan. Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Davlat mukofoti laureati (1968).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Berdaq nomidagi Qoraqalpogʻiston Respublikasi Davlat mukofoti laureatlari
1930-yilda tugʻilganlar
23-fevralda tugʻilganlar
Rayhon Saparova

Rayhon Saparova (1948.15.7, Nukus) — aktrisa, xonanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1971). 1971—86 yillar Qoraqalpoq davlat musiqali drama va komediya teatrida, 1986-yildan Qoraqalpogʻiston yosh tomoshabinlar teatrida aktrisa (1986—2000-yillar badiiy rahbar). Asosiy rollari: Turdigul ("Jumagul"), Xoisha ("Suymaganga suykanma"), Hurliqo ("Oshiq Gʻarib"), FatmaIsmoil ("Abu Rayhon Beruniy"), Zumrad ("Uz arizasiga koʻra"), Klementino ("Oti oʻchsin"), Bahor ("Yurak oʻti soʻnmasin"), Oysha ("Kelin"), Gulziyra ("Onalar"), Zubarjat ("Oy tutilgan tunda").

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Saperavi

Saperavi — oʻrtapishar, qad. gruzin vinobop uzum navi. Qora dengiz boʻyi ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Gruziya (Kaxetiya), Ozarbayjon, Oʻzbekistan, Krim, Rossiya janubida tarqalgan. Tupi kuchli va oʻrtacha oʻsadi, bargi yirik, tuxumsimon yoki toʻgarak, 3—5 boʻlmali, orqasi tukli. Guli 2 jinsli. Uzum boshi 150 g atrofida, konussimon, gʻujumi havol, oʻrtacha zich, toʻq yashil, qora mumgʻubor bilan qoplangan. Pusti yupqa, eti suvli. Faol harorat yigʻindisi 3000° da 140—150 kunda (iyulda) yetiladi. Novdalari yaxshi pishadi. Hosildorligi 90—160 s/ga. Zamburugʻli kasalliklarga chidami oʻrtacha. Sovuqqa chidamli. Uzumidan desert, oʻrtacha shirin, ovqat ustida ichiladigan hamda shampan vinolari tayyorlanadi.

Manbalar 

Uzum navlari
Saponinlar

Saponinlar (lot. saponis — sovun) — glyukozidlar guruhiga mansub azotsiz murakkab organik birikmalar. S.ning taʼmi achchiq, hidi oʻtkir, chayqatilganda (konsentratsiyasi 0,001 g/l boʻlgandayoq) sovunga oʻxshab koʻpiradi. Sof S. — rangsiz yoki sargʻish amorf moddalar. Suvda eritilganda kolloid eritmalar hosil boʻladi. Suvli eritmalari moylar va smolalar bilan barqaror emulsiyalar beradi. Kislota yoki fermentativ gidroliz natijasida S. monosaxaridlarga va uglevod boʻlmagan qism — aglikon (sapogenin) ga parchalanadi. Raʼnodoshlar, chinniguldoshlar oilasiga mansub oʻsimliklarda ayniqsa koʻp. Tarkibida S. boʻlgan oʻsimliklar (sovundaraxt, qizilmiya, ipomeya, yetmak va boshqalar) tibbiyotda balgʻam koʻchiradigan va siydik haydaydigan vosita sifatida ishlatiladi. Oziq-ovqat sanoatida turli ichimliklar, qandolatchilik mahsulotlari tayyorlashda qoʻllanadi. Baʼzi S. (sapotoksinlar) oʻta zaharli.

Manbalar