MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yadroviy yo'nalish

Yadroviy yo'nalish (Yadro orientatsiyasi), yadro fizikasida, kosmosdagi ba'zi o'qlarga nisbatan yadro spinlari yig'ilishining yo'nalishli tartibidir.   Bu yadroviy spektroskopiya usullaridan biridir.

Magnit maydonda spinli yadro sathi energiya oralig'iga ega bo'lgan magnit pastki darajalarga bo'linadi.  Bu darajadagi populyatsiyalar barqaror haroratda Boltsman taqsimoti bilan belgilanadi va mohiyatan teng bo'ladi. Teng bo'lmagan populyatsiyalarni olish uchun Boltsman taqsimotidagi eksponensial 1 ga teng bo'lmasligi kerak. Bunga erishish uchun taxminan 10 millikelvin haroratgacha sovutish kerak. Odatda, bunga qiziqish yadrolarini ferromagnit xostlarga joylashtirish orqali erishiladi.

1940-yillarning o'rtalarida Yevgeniy Zavoiskiy elektron paramagnit rezonansni ishlab chiqdi va natijada yadroviy yo'nalish tushunchasiga olib keldi.  1950-yillarning boshlarida Nevill Robinson, Jim Daniels va Maykl Greys Oksford universitetining Klarendon laboratoriyasida birinchi marta yadroviy orientatsiya namunasini yaratdilar.  Hozir Oksfordda yadroviy yo'nalish bo'yicha guruh mavjud. 

Ushbu maqola Mirzo Ulug'bek nomidagi O'zbekisto Milliy Universiteti Fizika fakulteti talabasi Hasanova Shoxista tomonidan wikita'lim loyihasi doirasida ingliz tilidan tarjima qilindi.

Bibliografiya 

 KS Krane, Yadro orientatsiyasi va yadro tuzilishi . Hyperfine Interactions, 43-jild, 1–4 raqamlar, 3–14-betlar, 1988 yil dekabr.   
 B. Bleaney, ytterbium vanadatida o'zaro relaksatsiya va yadroviy yo'nalish . Ishlar: Matematika, fizika va muhandislik fanlari, 455-jild, 1988-son, 2835–2839-betlar, 1999-yil 8-avgust. Qirollik jamiyati tomonidan nashr etilgan.
 B. Bleaney, Dinamik yadro polarizatsiyasi va terbium vanadatida yadroviy orientatsiya . Amaliy magnit rezonans, 21-jild, 1-raqam, 35–38-betlar, 1988 yil dekabr.

Shuningdek 

 Yadro magnit rezonansi
 Mössbauer spektroskopiyasi
 Buzilgan burchak korrelyatsiyasi

Ma'lumotnomalar
Nadjiye Ablayeva

Nadjiye Femiyevna Ablayeva (Nadjiye Femi nomi bilan tanilgan; Margʻilonda tugʻilgan) — ukrainalik jurnalist. Qrim tatarlarining birinchi radiostansiyasi „Meydan FM“ tashkil etilgan paytdan boshlab u bosh muharrir boʻlgan. Hamda jurnalist Qrim muhandislik va pedagogika universiteti oʻqituvchisi hamdir.

Hayoti 
Nadjiye Oʻzbekiston SSR Fargʻona viloyati, Margʻilon shahrida, deportatsiya qilingan qrim-tatarlar oilasida tugʻilgan. 1980-yillarning oxirida uning oilasi Qrimga qaytib, Boqchasaroyga joylashdi. U „Arab filologi“ mutaxassisligi boʻyicha oliy maʼlumotga ega. Soʻngra, qrim-tatar tilini o‘rgandi va jurnalist sifatida ish boshladi. U „Trans-M-Radio“ radiostansiyasida ishlagan.

2005-yilda u birinchi qrim-tatar radiostansiyasi Meydan FM bosh muharriri boʻldi. Keyinchalik Nadjiye bosh muharrir ishini ATR telekanalidagi boshlovchining ishi bilan birlashtirdi, u yerda „Meslekdesh“ dasturiga mas’ul edi. Shuningdek, Nadjiye Sportchi Rustem Kazakov haqidagi film muallifi.

Nadjiye Ablayeva 2016-yilda Qrim muhandislik-pedagogika universitetining jurnalistika fakultetida dars berishni boshladi.

2017-yil sentyabr oyida u Qrimda „Canlı Radio“ („Jonli radio“) radiostansiyasini asos solgan, uning efiri madaniyat va uni yuksaltirishga  bagʻishlangan.

U Crimantatars veb-saytining koordinatori edi. Qrim tatarlarining maktublarini nashr etuvchi „Mektupler“ (Maktublar) loyihasining hammuallifi. Oleksa Gaivoronskiyning nashrlarini oʻz ichiga olgan „Qrim mamlakati“ kitobini yaratish tashabbuskori. Nadjiye 2021-yil noyabr oyida chiqqan „Qrim tatarlari milliy harakati tarixi“ multfilmining ssenariy muallifi va prodyuseridir.

2007-yilda u „Milli Haq“ saylov blokidan Qrim-tatar xalqi Qurultoy delegatligiga nomzod boʻlgan.

Shaxsiy hayoti 
Nadjiye oila qurgan va uning bir qizi Safiye bor.

Manbalar

Havolalar 

 Naji Femi
Margʻilonda tugʻilganlar
Kishilar
Moʻydinov Mahmud

Moʻydinov Mahmud (1939-yilda tavallud topgan — vafot etgan sanasi nomaʼlum) — SSSR Traktor va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi vazirligi K. E. Voroshilov nomidagi Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodining payvandchisi, Toshkent viloyati ijroiya qoʻmitasi raisi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1981)

Hayoti va faoliyati 
1939-yilda O‘zbekiston SSR Farg‘ona viloyatida, kolxoz paxtakori oilasida tug‘ilgan. Millati oʻzbek.

Mehnat faoliyatini 1957-yilda Farg‘ona viloyati Qo‘qon shahridagi qurilish-montaj kontorida ishchi sifatida boshlagan. Sovet Armiyasi safida harbiy xizmatni o‘tab, avvalgi ish joyiga qaytdi.

1963-yilda Moʻydinov Mahmud K. E. Voroshilov nomidagi Toshkent qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodiga („Tashselmash“) oʻqishga kirdi, u yerda yuzdan ortiq turdagi paxta terish mashinalari ishlab chiqarilishiga hissa qo‘shdi. 1965-yilda montajchilar brigadasini boshqargan. Moʻydinov Mahmudning o‘zi payvandlash uchastkasida ishlashni davom ettirdi, har smenada ishlab chiqarish normalarini 130 foizga, paxta terimiga tayyorgarlik ko‘rish davrida esa 150 foizga bajardi.

U IX va XX chaqiriq Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi deputati (1975—1985), uning Prezidiumi (1980-yildan) va Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Komiteti aʼzosi, XXV qurultoy delegati etib saylangan. KPSS Kongressi (1976).

U paxta terish agregatlarini yig‘ish texnologiyasini takomillashtirishga qaratilgan qator ixtirolar va ratsionalizatorlik takliflarining muallifi bo‘lgan, bir necha bor mukofotlangan jumladan, „Moskvich“ yengil avtomobili bilan taqdirlangan.

1984-yildan — Oʻzbekiston Kompartiyasi Markaziy Qoʻmitasida masʼul ishda, keyinchalik Toshkent viloyati ijroiya qoʻmitasi raisi lavozimlarida ishladi.

Mukofatlari 
SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1981-yil 10-martdagi farmoni bilan ajoyib ishlab chiqarish yutuqlari, besh yillik reja va sotsialistik majburiyatlarni muddatidan oldin bajarganligi uchun Mo‘ydinov Mahmudga Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni, Lenin ordeni va „Oʻroq va bolgʻa“ oltin medali berildi.

 Lenin ordeni (1974, 1981);
 „Shon-sharaf belgisi“ ordeni (1971).

Adabiyotlar 

 Godi v moey jizni [Tekst]: [Rasskaz slesarya z-da „Tashselmash“] : [Per. s uzb.] / M. Muydinov. — Tashkent : Uzbekistan, 1975. — 16 s.; 16 sm. — (Geroi devyatoy pyatiletki).
 Chelovek vozvelichen trudom: [Rasskaz brigadira slesarey Tashk. mashinostroit. z-da] / Maxmud Muydinov; [Lit. zapis T. Tosheva]. — Tashkent: Uzbekistan, 1981. — 95 s. : il.; 17 sm. — (Pobediteli sots. sorevnovaniya).

Manbalar 

Oʻzbekiston SSR Oliy Kengashi Prezidiumi a’zolari
Aleksandr Alekseyev

Aleksandr Ivanovich Alekseyev (1-noyabr, 1895-yil Yangi Margʻilon, Fargʻona viloyati, Rossiya imperiyasida tugʻilgan — 1939-yil 23-iyun Moskva, SSSRda vafot etgan) — rus opera xonandasi (lirik tenor), jurnalist, RSFSRda xizmat koʻrsatgan artist (1937).

Hayoti 
Aleksandr Ivan Prokopyevich Alekseyev (1868—1941) va Klaudiya Ivanovna Alekseyeva (1874—1946) oilasida tugʻilgan. 1915-yildan u Moskva imperatorlik texnikumida oʻqidi, bir vaqtning oʻzida N. P. Millerdan qoʻshiqchilik saboqlarini oldi. Uchinchi kursda oʻqishni tashlab ketdi.

1913—1917-yillarda u Vyatka viloyatida, Ijevskda — fuqarolik klubida, ayollar gimnaziyasi zalida, ofitserlar oʻquv lagerlarida havaskorlik konsertlarini tashkil etishda faol ishtirok etdi. P. I. Chaykovskiyning romanslarini, G. Verdi operalaridan ariyalarni, V. M. Verstovskiyning „Askoldovoy mogili“ dan Torop qoʻshigʻini ijro etgan.

1919-yildan opera sahnasida. Ishchilar deputatlari Kengashi teatri opera truppasi, K. S. Stanislavskiy nomidagi opera teatri, Moskva operetta teatri, Tbilisidagi Gruziya opera va balet teatri solisti, 1925—1927 va 1929—1939-yillarda Moskvadagi Bolshoy teatrining solisti boʻlgan.

U SSSR Oliy Kengashining deputati etib saylangan. 1937-yil 6-fevralda "Shon-sharaf belgisi" ordeni bilan taqdirlangan.

Alekseyev 1939-yil 23-iyun Moskva, SSSRda vafot etdi va Novodevichy qabristoniga dafn qilindi.

Repertuar 
„Romeo i Djuletta“ Sh. Guno — Romeo

„Demon“ A. G. Rubinshteyn — Sinodal

„Yevgeniy Onegin“ P. I. Chaykovskiy — Trike, Lenskiy

„Sorochinskaya yarmarka“ M. P. Musorgskiy — Gritsko

„Rusalka“ A. S. Dargomijskiy — Knyaz

„Verter“ J. Massne — Verter

„Dubrovskiy“ E. F. Napravnik — Vladimir

„Bogema“ Dj. Puchchini — Rudolf

„Turandot“ Dj. Puchchini — Kalaf

„Chio-Chio-san“ Dj. Puchchini — Yamadori

„Ruslan i Lyudmila“ M. I. Glinka — Bayan

„Snegurochka“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Berendey

„Zolotoy petushok“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Zvezdochyot

„Cherevichki“ P. I. Chaykovskiy — Shkolniy uchitel

„Boris Godunov“ M. P. Musorgskiy — Yurodiviy

„Traviata“ Dj. Verdi — Alfred

„Minona“ A. Toma — Vilgelm Meyster

„Manon Lesko“ Dj. Puchchini — de Grie

„Faust“ Sh. Guno — Faust

„Rigoletto“ Dj. Verdi — gersog Mantuanskiy

„Sevilskiy siryulnik“ Dj. Rossini — graf Almaviva

„Almast“ A. A. Spendiarov — Ashug

„Doch madam Ango“ Sh. Lekoka — Anj Pitu

„Lakme“ L. Delib — Djerald

„Loengrin“ R. Vagner — Loengrin

„Skazanie o nevidimom grade Kiteje i deve Fevronii“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Vsevolod Yurevich

„Skazka o sare Saltane“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Gvidon

„Motsart i Saleri“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Motsart

„Sadko“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Indiyskiy gost

„Knyaz Igor“ A. P. Borodin — Vladimir Igorevich

„Mayskaya noch“ N. A. Rimskiy-Korsakov — Levko

Manbalar

Adabiyot 

 Udmurtskaya Respublika : Ensiklopediya / gl. red. V. V. Tuganaev. — 2-e izd., ispr. i dop. — Ijevsk : Izdatelstvo „Udmurtiya“, 2008. — 768 s. — 2200 ekz. — ISBN 978-5-7659-0486-2.

Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Moskvada vafot etganlar
1939-yilda vafot etganlar
23-iyunda vafot etganlar
Fargʻonada tugʻilganlar
1895-yilda tugʻilganlar
1-noyabrda tugʻilganlar
Mamadali Nortojiev

Mamadali Nartojiev ( 1925-yil Oʻzbekiston SSR Fargʻona viloyati Oltiariq tumani Fayziobod qishlogʻida tavallud topgan) — Oʻzbekiston SSR Fargʻona viloyati Oltiariq tumanidagi “Qizil qushun” xoʻjaligi brigadiri, bosh agronom va agronom-entomolog (1969-yildan). Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1950).

Hayoti va faoliyati 
1925-yilda Fargʻona viloyati Fayziobod qishlog'ida dehqon oilasida tug'ilgan. Millati o`zbek.  Mahalliy qishloq maktabini tamomlagan. 1943-yil safarbarlikka qadar qishloq xo‘jaligida ishlagan. Ulug' Vatan urushida qatnashgan. U 286-piyodalar diviziyasining 994-piyoda polkida jang qilgan. 1944-yildagi janglarning birida yaralangan.

1945-yilda demobilizatsiya qilinadi va vataniga qaytib keladi. Oddiy kolxozchi, Oltiariq tumanidagi “Qizil qushun” jamoa xoʻjaligida paxtachilik boʻyicha zveno boʻlib ishlagan.

1949-yilda u rahbarlik qilgan zveno 6,6 gektar maydonning har gektaridan o‘rtacha 67 sentnerdan paxta xomashyosi oldi. SSSR Oliy Soveti Prezidiumining 1950-yil 13-iyundagi farmoni bilan 1949-yilda sug‘oriladigan yerlarda sholi, paxta va yashil kenaf poyasidan yuqori hosil olgani uchun Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni,  Lenin ordeni hamda O‘roq va bolg‘a oltin medali bilan taqdirlangan. Ajoyib mehnat natijalari uchun 1950-yil natijalariga ko'ra u ikkinchi Lenin ordeni bilan taqdirlangan.

1952—1955-yillarda Toshkentdagi kolxozlarga rahbar kadrlar tayyorlash maktabida tahsil olgan, so‘ng Oltiariq tumanidagi “Qizil qushun” kolxozida bosh agronom bo‘lib ishlagan. 1967-yilda Leningrad kolxozini sovxozga aylantirildi. U shu sovxozda boʻlim agronomi, 1969-yildan agronom-entomolog lavozimlarida ishlashni davom ettirdi. Nafaqaga chiqqanidan so‘ng Farg‘ona viloyati Toshloq tumani To‘xtaboyev qishlog‘ida yashaydi.

Mukofotlar 
 Sotsialistik Mehnat Qahramoni (1950-yil)
 Lenin ordeni  (1950-yil, 1951-yil)
 1-darajali Vatan urushi ordeni (1985-yil)
 Mehnat Qizil Bayroq ordeni (1957-yil)

Manbalar 

Qizil Yulduz ordeni sohiblari
1-darajali Vatan urushi ordeni sovrindorlari
Lenin ordeni sohiblari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Yashayotgan insonlar
1925-yilda tugʻilganlar
Nazarali Niyozov

Nazarali Niyozov (1870-yil tavallud topgan — 1955-yil vafot etgan ) — Oʻzbekiston SSR Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumani Voroshilov nomidagi boʻgʻin kolxozi. Sotsialistik Mehnat Qahramoni.

Hayoti va faoliyati 
1870-yilda Turkiston oʻlkasi Fargʻona viloyati Namangan uyezdida kambagʻal dehqon oilasidan tugʻilgan. Millati oʻzbek. Yoshligidan yollanma ishlarda ishlab kelgan.

Oʻzbekiston SSRda kollektivlashtirishdan soʻng birinchilardan boʻlib Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumani Voroshilov nomidagi mahalliy paxtachilik kolxoziga ishga kirdi. 1935-yildan beri u uzluksiz ishladi. O‘tgan yillar davomida u paxtadan yuqori hosil yetishtirishning buyuk ustasiga aylandi. U katta amaliy tajribani sovet agrobiologiya fani yutuqlari bilan mohirona uyg‘unlashtirib, yildan-yilga har gektardan 50 va undan ortiq sentnerdan paxta xomashyosi oldi.

1947-yilda u paxta plantatsiyalarini sugʻorishning yangi usulini taklif qildi. Birinchi yiliyoq Niyozov zvenosi 3 gektar maydonning har gektaridan 86,7 sentnerdan paxta xomashyosi yig‘ib oldi, bu kolxoz davlat shartnomasida belgilanganidan uch barobar ko‘p edi. Niyozov usulini respublikaning boshqa paxta yetishtiruvchi xo‘jaliklari ham qo‘llashdi.

SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1948-yil 27-apreldagi farmoni bilan Nazarali Niyozov paxtadan yuqori hosil olgani uchun Lenin ordeni bilan Sotsialistik Mehnat Qahramoni unvoni hamda “O‘roq va “Bolg‘a" oltin medali bilan taqdirlandi. 1950-yilda mehnatkashlar deputatlari Toshkent viloyat Sovetiga deputat etib saylangan.

Nazarali Niyozov Oʻzbekiston SSRning Toshkent viloyati Yangiyoʻl tumanida yashagan. 1955-yil 17-mayda vafot etgan. Yangiyo‘l shahri qabristoniga dafn etilgan. Qahramon nomi Yangiyo‘l tumanidagi kolxozga berilgan. Nazarali Niyozov obrazini haykaltarosh E. V. Vuchetich (1948), rassom A. A. Abdullaev (1949) abadiylashtirgan.

Mukofotlari 
Lenin ordeni (1948, 1949);

Sotsialistik Mehnat Qahramoni

„1941-1945 yillardagi Ulugʻ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun“ (1945);

3-darajali Stalin mukofoti (1951).

Adabiyotlar 

 Ye. V. Vuchetich sozdal skulpturniy portret Nazarali Niyazova iz bronzi (1948 god, Moskva, Tretyakovskaya galereya).
 Uzbekskiy xudojnik Abdullaev, Abdulxak Aksakalovich (1918—2001) toje sozdal portret Geroya.
 Imya Niyazova nosit kolxoz Yangiyulskogo rayona.

Manbalar 

Lenin ordeni sohiblari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Radionuklid generatori

Radionuklid generatori — bu uzoq umr koʻruvchi asosiy radionuklidning parchalanishi natijasida qisqa muddatli radioaktiv moddani mahalliy yetkazib berishni ifodalaydigan qurilmadir. Ular odatda yadro tibbiyotida radiofarmatsevtika bilan taʼminlash uchun ishlatiladi. Generator, odatda, ota-onaning hayoti vaqtida bir necha marta qaytarilishi mumkin boʻlgan jarayonda, istalgan mahsulotni ota-onadan ajratish usulini ifodalaydi.

Generatordan foydalanish qisqa muddatli radionuklidlarni dastlabki ishlab chiqarish joyidan (asosan yadroviy reaktor) alohida foydalanuvchilarga tarqatish muammosidan qochadi; tranzitda parchalanish sababli faoliyatning yoʻqolishi juda kam taʼminlanishiga yoki ancha kattaroq boshlangʻich miqdorlarni joʻnatish majburligiga olib kelishi mumkin (yanada koʻproq ishlab chiqarish va transport xarajatlariga olib keladi). Radionuklidlarni joyida ishlab chiqarish uchun generatorlarga alternativ siklotrondir, lekin bir xil radionuklidni ikkala usulda ham taʼminlash odatiy holdir. Kattaroq kilinik markazlarda siklotronlarga boʻlishi mumkin, ammo ular generatorlarga nisbatan ancha qimmat va murakkab. Shunday hollar borki generator uchun asosiy radionuklidni ishlab chiqarish uchun siklotrondan foydalaniladi.

Bemorga oʻz mahsulotining foydali xususiyatlaridan foydalanish maqsadida qoʻllaniladigan uzoq muddatli radionuklidlar in-vivo generatorlar deyiladi, biroq ular klinik jihatdan muntazam ravishda foydalanilmaydi.

Manbalar
Dilmurod Masaidov

Dilmurod Saidullaevich Masaidov (,1978-yil 28-fevral Namangan, Oʻzbekiston SSR, SSSR) — oʻzbek kino rejissyori, senariy muallifi, prodyuser va aktyor boʻlgan.

Biografiyasi
Dilmurod Masaidov 1978-yil 28-fevrada  Namangan viloyati (Oʻzbekiston SSR, SSSR)da  tavallud topgan.

Filmografiyasi 

2007-yil „Advokatlar“ (film, Oʻzbekiston).

2008-yil „Bemor“ (qisqa metrajli film, Oʻzbekiston).

2011-yil Merskvich (film, Oʻzbekiston).

2014-yil „Geolog: Oʻlimdan kuchli“ (film, Oʻzbekiston).

2018-yil „Farzand omonat“ (qisqa metrajli film, Oʻzbekiston).

2019-yil „Ota“ (qisqa metrajli film, Oʻzbekiston).

2019-yil — „Qo‘qon shamoli“ (film, O‘zbekiston).

2022-yil " Ayollar taqdiri " (film, Oʻzbekiston).

2023-yil „Sudya“ (film, O‘zbekiston).

Ssenariy muallifi 

2007-yil „Advokatlar“ (film, Oʻzbekiston).

2011-yilyil Merskvich (film, Oʻzbekiston).

2019-yil „Ota“ (qisqa metrajli film, Oʻzbekiston).

Ishlab chiqaruvchi 

2023-yil „Sudya“ (film, O‘zbekiston).

Aktyorligi 

2004-yil „Qorayoʻl“ (film, Oʻzbekiston) — Inod muallim

2012-yil „Jim uy“ (film, Oʻzbekiston) — Abdullo

2013-yil „Geolog: Oʻlimdan kuchli“ (film, Oʻzbekiston) — Taras

2023-yil „Chegaradagi qishlok“ (televidenie, Oʻzbekiston) — Qaysar

2023-yil „Piramida“ (televidenie, Oʻzbekiston) — Tulki

2023-yil „Ikki dunyo“ (serial, Oʻzbekiston) — Burgut

Mukofotlar va mukofotlari 

„Ayollar taqdiri“ filmi uchun

Bursadagi Qoʻrqut ota kinofestivalida „Eng yaxshi badiiy film“ nominatsiyasida Gran-pri (2022).

Minskdagi Listapad kinofestivalidagi „Insonparvarlik va umuminsoniy qadriyatlar mavzusining dolzarbligi uchun“ kinofestivalining maxsus mukofoti (2022).

2023-yil fevral oyida Mumbayda bo‘lib o‘tgan Shanxay hamkorlik tashkiloti kinofestivalining „Eng yaxshi ayol obrazi“ nominatsiyasida Sajida Raʼno Shodiyeva roli ijrochisi g‘olib bo‘ldi.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
1978-yilda tugʻilganlar
28-fevralda tugʻilganlar
Namanganda tugʻilganlar
Aktyorlar
Samarali doza (radiatsiya)

Samarali doza - Xalqaro Radiologik Himoya Komissiyasi (ICRP) radiologik himoya sistemasidagi doza oʻlchovi.

Bu inson tanasining barcha koʻrsatilgan toʻqimalari va inson azolarida ekvivalent dozalarning toʻqimalarga oʻlchangan yigʻindisidir va butun organizm uchun stoxastik salomatlik darajasini xavfligi, yaʼni saraton paydo boʻlish ehtimoli va genetik taʼsirni, past darajadagi ionlashtiruvchi nurlanishni anglatadi. Bu nurlanish turini va nurlanayotgan har bir azo yoki toʻqimalarning xususiyatini hisobga olgan holda va jami hisoblangan samarali dozani ishlab chiqarish uchun turli darajadagi ichki va tashqi nurlanish turlariga bogʻliq boʻlgan azo dozalarini jamlash imkonini koʻrsatadi.

Samarali dozani SI birligi sievert (Sv) boʻlib, saraton rivojlanishining 5,5% ehtimolini koʻrsatadi. Samarali doza sogʻliqqa deterministik taʼsir oʻlchovi sifatida qoʻllanilmagan, yaʼni toʻqimalarning oʻtkir jarohatlanishining ogʻirligi boʻlishi aniq, bu soʻrilgan doza miqdori bilan oʻlchanadi.

Samarali doza jumlasi Volfgang Yakobi tomonidan yuritilgan va 1975 yilda nashr etilgan va shunchalik ishonchli ediki, ICRP uni 1977 yildagi butun tavsiyalariga (26-nashr) „samarali doza ekvivalenti“ sifatida kiritgan. „Effektiv doza“ soʻzi 1991 yilda „samarali doza ekvivalenti“ nomini almashtirdi 1977 yildan buyon u ICRP xalqaro radiologik himoya tizimida dozani cheklash uchun markaziy miqdor boʻlib kelgan.

Foydalanadi 

ICRP maʼlumotlariga koʻra, samarali dozani foydalanishning asosiy yoʻnalishlari radiologik himoyani reja qilish va optimallashtirish uchun dozani istiqbolli baholash va tartibga solish maqsadlarida doza chegaralariga muvofiqligini koʻrsatib berishdir. Shunday qilib, samarali doza tartibga solish maqsadlari uchun markaziy doza miqdori ifodalanadii.

ICRP shuningdek, samarali doza radiologik himoyaga katta hissa qoʻshganini aytadi, sababi u turli xil turdagi tashqi nurlanish va radionuklidlarni qabul qilish natijasida tananing toʻliq va qisman taʼsiridan dozalarni janlash imkonini koʻrsatib beradi.

Tashqi doza uchun foydalanish 
Samarali dozani hisoblash inson tanasining qisman yoki bir xil boʻlmagan nurlanishi uchun talab qilinadi, chunki ekvivalent doza nurlangan toʻqimalarni emas, balki faqat nurlanish turini hisobga oladi. Xar xil tana toʻqimalari ionlashtiruvchi nurlanishga xar xil yoʻllar bilan reaksiyaga kirishadi, shuningdek ICRP maʼlum toʻqimalar va organlarga sezgirlik jihatlarini tayinladi, shunda nurlangan qismlar maʼlum boʻlsa, qisman nurlanish taʼsirini hisoblash mumkin. Tananing asosan bir qismini nurlantiradigan radiatsiya maydoni, shunday maydon butun tanani nurlantirgandan koʻra, kamroq xavf koʻrsatadi. Buni hisobga olish uchun nurlangan tananing tarkibiy qismlariga samarali dozalar hisoblabnadi va jamlanadi. Bu xamma organizm uchun samarali dozaga oʻzgaradi, doza miqdori  . Bu „himoya“ dozasidir, uni hisoblash mumkin, biroq amalda oʻlchash imkonini bermaydi.

Samarali doza, qayerda foydlanilganidan qatʼiy nazar, xar bir organ uchun bir xil foydali xavfga ega boʻladi va u butun tanaga bir xilda foydalaniladi bir xil miqdordagi ekvivalent doza bilan bir xil samarali xavfga ega boʻladi.

Manbalar
Radiologiya
Ulug‘bek Shodibekov

Ulug‘bek Shodibekov ( 1996-yil 10-sentyabrda tavallud topgan) — oʻzbek qoʻshiqchisi va aktyori. Mittivines sahna rollari bilan tanilgan. Xonanda va aktyor 2014-yilda „Nihol“ davlat mukofoti sovrindori bo‘lgan.

Ulug‘bek Shodibekov aktyorlik sohasida katta muvaffaqiyatlarga erishgandan soʻng faoliyatini boshladi. Ulug‘bek Shodibekov 2014-yilda Oʻzbek „Uyalchang“ (Komediya) dramasida bosh rolni ijro etganidan soʻng Oʻzbekistonda keng eʼtiroflarga sazovor boʻldi. O‘shandan beri Ulug‘bek Shodibekov ko‘plab O‘zbek melodrama filmlarida rol o‘ynashni boshladi. Xususan, 2018-yilda katta ekranlarda namoyish etilgan „Qoʻshni Ulugʻbek“, „Sasha aka“ filmlari aktrisaga katta shuhrat keltirdi.

2007-yildan Ulugʻbek Shodibekov Oʻzbek, Rus va Ingliz tili tillarida qoʻshiqlar yozib ijro etishni boshlagan.

Hayot 
Ulugʻbek Shodibekov 1996-yil 10-sentabrda Toshkentda tavallud topgan. 2012-yilda o‘rta maktabni tamomlab, Toshkent viloyatidagi Toshkent Bank-kredit kollejiga o‘qishga kiradi va oʻqishni 2014-yilda tamomladi. Ulug‘bek Shodibekov 2018-yilda Toshkent Moliya institutining sirtqi bo‘limida tahsil oldi.

Faoliyati 
2007-yilda maktabda o‘qib yurgan chog‘ida Ulug‘bek qo‘shiqchilikka qiziqa boshladi. Ulug‘bek Shodibekov oʻzining ilk qoʻshigʻini 2008-yilda „Aziya Records“ studiyasida yozgan. Qo‘shiq nomi „Yoshligim“ pofessor Jamshid Shodiyev bilan ko‘p yillik mehnat faoliyati natijasida Ulug‘bek Shodibekov professional darajada ishlashni o‘rgandi. Jamshid Shodiyevning Ulugʻbek uchun yozgan birinchi asari „Doʻstlarim“ qoʻshigʻidir. Ushbu qoʻshiq 5 oy ichida ishlab chiqilgan.

2009-yilda Ulug‘bek „Aʼlo FM“ radiosi bosh muharriri Olimxo‘ja Azimov bilan uchrashadi va uning sharofati bilan ilk bor „Panterra“ studiyasi bilan shartnoma tuzadi. 2010-yilning 15—17-sentabr kunlari „Xalqlar do‘stligi“ (hozirgi „Istiqlol“) konsert zalida Ulug‘bek va uning do‘sti xonanda Sharof Muqimov „Jonim seni“ qo‘shma konsert dasturini o‘tkazadi. Bu kontsert Ulug‘bek Shodibekovning ijodiy faoliyatidagi birinchi konsert boʻldi. 2011-yil 24-may oyida oila qurdi. Oʻsha yilning sentyabr sanasida „Senideb“ nomli ilk yakkaxon konsert dasturini muxlislariga taqdim etdi. Shu yillarda „Xayr edi“ (2012), „Sen teding“ (2013), „Azizam“ (2015) kabi bir qancha audioalbomlarini chiqardi. Bundan tashqari, „Aziz yurtim“ va „Eslab“ nomli konsertlaridan videomateriallarni muxlislar eʼtiboriga havola etdi. Keyingi yillarda „Pul“, „Bu hayot“, „Bemano“, „Yoshkik oʻtib zadati“, „Dotim“, „Xayolida“, „Sen Ketma“, „Onam“, „Zara“, „Qalb“, „Oʻsha Xit“, „Atayya Kun“, „Oqibat va Belissimo“ kabi xitlari Ulug‘bek Shodibekov tomonidan kuylandi.

Diskografiya

Havolalar 
 Ulug‘bek Shodibekov Kinopoisk
 MittiVine |Telegram
 MittiVine YouTube

Manbalar 

Musiqa
1996-yilda tugʻilganlar
1990-yilda tugʻilganlar