MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yopiq urugʻlilar gulli oʻsimliklar

YOPIQ URUGʻLILAR (Angiospermae) gulli oʻsimliklar — yuksak oʻsimliklar boʻlimi (tipi). Urugchisining boʻlishi, qoʻsh urugʻlanishi Yo. u.ning oʻziga xos belgisidir. Urugʻchisi gulning markazida joylashib, tuguncha, ustuncha va tumshuqchadan iborat. Urugʻchi tugunchasidagi kovakda urugʻkurtak rivojlanadi. Urugʻlangan tuguncha mevaga aylanib, uning ichidagi urugʻkurtakdan bitta yoki bir nechta urugʻ hosil boʻladi (nomi ham shundan kelib chiqqan). 200 mingga yaqin turi boʻlib, 300 oilaga mansub 10 mingdan ortiq turkumi bor. Tasnifi 16-asrdan boshlangan boʻlsa ham fan tomonidan qabul qilingan tizimi hali ishlab chiqilgan emas. Oʻnlab tizimi taklif qilingan, shulardan ikkitasi — ikki pallalilar va bir pallalilar sinfi koʻproq qabul qilingan. Odamlar uchun foydali koʻpgina oʻsimliklar, jumladan oziqovqat oʻsimliklari (zigʻir, gʻoʻza, bugʻdoy va boshqalar), yemxashak oʻsimliklari (suli, beda va boshqalar), xushboʻy, dorivor, mevali va kauchukli oʻsimliklar Yo. u.ga kiradi. Baʼzi turlaridan qurilish materiallari olinadi.

Manbalar
Yoppasiga tanlash

Yoppasiga tanlash - oʻsimliklarni nav standartlariga muvofiq keladigan tashqi belgilari (fenotip)ga qarab tanlash. Oʻsimliklar seleksiyasi usullaridan biri. Tanlab olingan oʻsimliklardan olingan urugʻlik, lab. tahlili oʻtkazilib, saralangach (yaroqsizlari ajratilgach), bir paykalga ekiladi. Shunga koʻra, boʻlajak nav saralangan eng yaxshi oʻsimliklar avlodi boʻladi. Yo. t.ni baʼzan pozitiv usul deb ataladi. Bu usul AQSH va b. mamlakatlarda gʻoʻza urugʻchiligida keng qoʻllaniladi. Yo. t.ning bir koʻrinishi boʻlgan negativ tanlash (notipik va aralashma oʻsimliklarni yaroqsizga chiqarish) asosan Oʻzbekiston, Tojikiston, Turkmanistonda qoʻllaniladi. Yo. t.ni bir marta va koʻp marta oʻtkazish mumkin. Bir martali Yo. t. oʻzidan changlanuvchi ekinlarda, koʻp martalisi chetdan changlanuvchi oʻsimliklarda yaxshiroq samara beradi. Chetdan changlanuvchi ekinlarda qimmatli xoʻjalik belgilarini saqlab qolish uchun navi.ch.dan olinguniga qadar boʻlgan davr davomida Yo. t. oʻtkaziladi. Bunday tanlash uzluksiz tanlash deb ataladi. Populyasiyalar ekiladigan sharoitlarga yaxshi moslashgan hollardagina Yo. t. yaxshi natija beradi. Yo. t. usuli bilan turli ekinlarning xalq seleksiyasida mahalliy navlari ham yaratilgan. Yo. t.ning kamchiliklaridan biri tanlanayotgan oʻsimliklarning kelib chiqishini tekshirish imkoniyati yoʻkligidir. Bu kamchilik seleksiyada keng tarqalgan yakka tanlash usuli bilan bartaraf etiladi (yana q. Tanlash).

Yoʻldosh Uzoqov.

Manbalar
Yordamchi maktab

Yordamchi maktab - aqli zaif bolalar oʻqiydigan maxsus taʼlim tarbiya muassasasi. Oʻzbekistonda dastlab 1935-yil Toshkent sh.da ochilgan. Asosan aqli zaif (oligofreniyanij debillik darajasidagi) hamda keyinchalik turli kasalliklar tufayli aqli zaif boʻlib qolgan bolalar qabul qilinadi. Maxsus taʼlimga muhtoj boʻlgan bolalar tibbiy psixologikpedagogik komissiya tomonidan belgilanadi. Yo. m.dagi akli zaif bolalar uchun maxsus taʼlimtarbiya OʻzRning "Taʼlim toʻgʻrisida"gi qonuni (1997) asosida amalga oshiriladi. Yo. m. OʻzR Xalqtaʼlimi vazirligi tizimiga kiradi. Yo. m.da akli zaif bolalarga maxsus taʼlim davlat standartlariga muvofiq maktablarning boshlangʻich sinfi hajmiga toʻgʻri keladigan va qisman umumiy oʻrta taʼlimni amalga oshiruvchi maxsus taʼlim dasturi, rejasi va darsliklar asosida olib boriladi. Oʻqish muddati — 9-yil Yo. m.da har bir sinfga 10—12 oʻquvchi qabul qilinadi. Maktabdagi oʻquv vaqtining 1/3 qismi (4sinfdan boshlab) mehnat taʼlimiga ajratiladi. Yo. m.larda duradgorlik, kashtachilik, tikuvchilik, qishloklardagi Yo. m.larda qishloq xoʻjaligi ishlari oʻrgatiladi. Yo. m.larning asosiy maqsadi bolalarni akliy jihatdan korreksiyalash (tuzatish) va jismoniy jihatdan sogʻlomlashtirish, tarbiyalash, Yo. m. hajmida bilim, koʻnikma va malakalar bilan qurollantirish, ularni amaliy faoliyatga tayyorlash, nutqidagi nuqsonlarni tuzatish hamda ijtimoiy hayotga moslashtirishdan iborat. Yo. m.da taʼlimtarbiya ishlarini oligofrenopedagog mutaxassislar olib boradi. Yo. m.da vrachpsixonevrolog , tibbiyot hamshiralari ham ishlaydi. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 19 Yo. m. (4769 oʻquvchi) va 32 yordamchi internat maktabi (6502 oʻquvchi) ishladi.

Lola Moʻminova.

Manbalar
Yordamchi soʻzlar

Yordamchi soʻzlar - mustaqil gap boʻlagi vazifasida kela olmaydigan, yordamchi maʼno va funksiyada qoʻllanadigan soʻzlar. Bular gapda mustaqil boʻlak boʻlib keluvchi soʻzlarni bogʻlaydi yoki ularga grammatik (sintaktik) tavsif beradi (mas, artikl). Oʻzbek tilida vazifasiga koʻra, yordamchi soʻzlar 3 turga boʻlinadi: koʻmakchi; bogʻlovchi; yuklama.

Manbalar
Yordamchi tarmoq

Yordamchi tarmoq (qishloq xoʻjaligida) — xoʻjalikda asosiy (bosh) tarmoqni toʻldiradigan va tovar beradigan soha. Aksariyat xoʻjaliklarda asosiy tarmoq bilan birga 2—3 Yo. t. boʻlishi mumkin. Har bir Yo. t. texnologik, tashkiliy va iqtisodiy jihatlardan asoslangan, uning hajmi birinchi navbatda asosiy tarmoq bilan bogʻlangan hamda i. ch.ning rentabelli boʻlishini taʼminlashi kerak.

Oʻzbekistonda sabzavotchilik xoʻjaliklarida pillachilik, bogʻdorchilik xoʻjaliklarida asalarichilik, paxtakor xoʻjaliklarda polizchilik, yemxashak yetishtirish, pillachilik, chorvachilik Yo. t. hisoblanadi.

Manbalar
Yordamchi xoʻjaliklar

Yordamchi xoʻjaliklar — korxona va tashkilotlarning asosiy faoliyatiga bevosita bogʻliq boʻlmagan, lekin ularning ichki i. ch. imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida tashkil etiladigan qoʻshimcha tarkibiy xoʻjalik yuritish boʻlinmasi. Yo. x. tashkil etishning muhim talablaridan biri korxonaning asosiy faoliyati natijasida u yoki bu qoʻshimcha mahsulot yoki buyum i. ch.ga kerakli boʻlgan chiqit va shunga oʻxshash resurslarning yetarli miqdorda doimiy mavjud boʻlishidir. Yo. x.da asosan korxonaning oʻz ishchixodimlari ishlaydilar. Noqishloq xoʻjalik korxona va tashkilotlar tarkibida Yo. x. koʻp xrllarda asosan oʻz ishchixodimlarini qishloq xoʻjaligi mahsulotlari bilan taʼminlash maqsadida tashkil etiladi. Ishlab chiqarilgan sabzavot, meva, uzum, goʻsht, sut va b. mahsulotlar korxonaning oshxonasi, bogʻchasi, dam olish uylariga beriladi va ayrim hollarda maxsus magazinlari orqali ishchixodimlarga arzon narxlarda sotiladi. Umuman isteʼmol tovarlarini koʻpaytirish, korxona va tashkilotlarning ichki resurelaridan toʻliqfoydalanishda Yo. x. muayyan ahamiyatga ega. Qurbon Choriyev.

Manbalar
Yor-yor

Yor-yor — nikoh toʻyi marosimlari jarayonida aytiladigan xalq qoʻshigʻi. Qadim zamonlardan oʻzbek, tojik, uygʻur va turkman xalqlari orasida keng tarqalgan. Ikkilik yoki toʻrtlik shaklidagi termalardan iborat boʻlib, har bandning oxiri, baʼzan oʻrtasida "Yor-yor, aylanaman" kabi soʻzlar qoʻshib aytiladi. Odatda, doira joʻrligida, kelinni kuzatayotgan ayollar tomonidan, Fargʻona vodiysi (Fargʻona, Oʻsh, Xoʻjand) va Zarafshon vohasida kelinnikiga ketayotgan yigitlar tomonidan ham ijro etiladi. Yor-yorda kelinning xususiyatlari, uning hayoti, orzu-istaklari, yaxshi tilak va qutlovlari kuylanadi. Yoryorlarning favqulodda taʼsirchanligi ularda bir vaqtning oʻzida ham mungli yigʻi (ohangida), ham bayramona shodiyonalik (usulda) kayfiyatlari mujassam etilganligidadir. Xalq yor-yorlari taʼsirida yozma adabiyotda ham yor-yorlar yaratilgan. Alisher Navoiyning "Mezon ul-avzon", Boburning "Mufassal" asarlaridagi yor-yor matnlari teranligi va jozibadorligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekiston viloyatlari (Buxoro, Fargʻona, Namangan, Surxondaryo, Xorazm va boshqalar) ning yoryorlari oʻziga xos xususiyatlarga ega. Kuylari mungli, jozibali, oʻynoqi, mazmuni lirik, hajv, madhiya ham boʻlishi mumkin. Yor-yorlar turli folkloretnografik ansambllar repertuaridan, oʻzbek bastakor va kompozitorlari ijodidan ham salmoqli oʻrin olgan.

Manbalar
Yorib oʻtish

Yorib oʻtish (harbiyda) - hujum harakatlari usullaridan biri. Dushmanning jangovar texnikasi va askariy kuchlarini tormor qilgan holda uning avvaldan tayyorlab qoʻyilgan yoki shoshilinch tashkil etilgan mudofaasini bosib oʻtish. Yo. oʻ. orqali maʼlum uchastkadagi dushman mudofaasi artilleriya oʻqi, aviatsiya zarbalari va b. vositasida yemirib tashlanadi va frontning ichkarisi tomon quruqlikdagi qoʻshinlarni shiddatli hujumi uchun qulaylik yaratiladi. Baʼzan dushman mudofaa chizigʻi ochiq qanotlar mavjud boʻlganda hujum operatsiyalari Yo. oʻ. siz hal qilinishi mumkin. Yo. oʻ. hujum operatsiyalarida asosiy va hal qiluvchi bosqich hisoblanadi. Yo. oʻ. usullari yangi qurolyarogʻlarning paydo boʻlishi va armiyalarning qurollanganligiga qarab yangi jangovar imkoniyatlar bilan boyib boradi.

Manbalar
Yoriltosh

"YORILTOSH" — oʻzbek xalq ertagi. Mavzui keng tarqalgan. Xorazmda "Oltin beshik", Toshkent, Buxoro, Samarkand, Fargʻonada "YO.", "Ochil, ochil qamishlar" nomi bilan mashhur. Mazkur variantlarning mavzu va gʻoyasi mushtarak, ayrim epizodlaridagina farq bor. Haqiqat va ezgulikning yomonlik ustidan tantanasi "YO."ning gʻoyaviy mazmunini tashkil etadi. Ertak qahramonlari sehrjodu taʼsirida boʻladilar. Singilning tosh va kiyikka aylanishi, ayolning suv ostida ikki farzand koʻrishi kabi hodisalar tilsim bilan bogʻliq boʻlib, sehr yechilganda ular oʻz asliga qaytadilar. Opasingillarning tabiat kuchlarini ilohiylashtirib, muqaddas bilib topinishi, madad soʻrashida ibtidoiy inson tafakkuri bilan bogʻliq boʻlgan mifologik va animistik tasavvurlar aks etgan. R. Moʻminning bu ertak asosida yaratgan asari 20y.larda kator oʻzbek teatrlarida sahnalashtirilgan. Keyinchalik Shukur Saʼdulla "YO." dramasini (1939) va kompozitor S. Boboyev bilan hamkorlikda "YO." operasini (1967) yaratgan.

Manbalar 

Oʻzbek ertaklari
Yoritilganlik

Yoritilganlik - 1) fizikada — yuza birligi (mas, 1 m2)ga tushayotgan yorugʻlik oqimi. 2) qishloq xoʻjaligida — oʻsimlikning oʻsishi va rivojlanishi, fotosintez jarayoni asosan Quyosh spektrining koʻzga koʻrinadigan qismi taʼsirida sodir boʻladi Quyosh taʼsirida Yo. noldan (Quyosh chiqishi va botishida) 100 ming lk gacha (tushga yaqin) oʻzgaradi. Bulutsiz osmonda sochma nurdan Yo. kamdankam vaqtda 15 ming lk gacha yetadi. Osmonda parsimon yoki parsimonqatlamli bulutlar boʻlganda va Quyosh tikkaga kelganda gorizontal yuzaning Yo. 70 ming lk gacha yetishi mumkin. Kalin past bulutlar, ayniqsa, momoqaldiroq hosil qiladigan bulutlar Yo.ni keskin kamaytiradi. Yo. miqdori bilan yalpi hamda sochma radiatsiya oqimi oʻrtasida uzviy bogʻliqlik mavjud. Ularning nisbati yalpi (Ka) va sochma (Kg) radiatsiyaning yorugʻlik ekvivalenta yoki oʻtkazish (oʻtish) koeffitsiyenti deb ataladi. Oʻsimliklar muhitida yalpi radiatsiyaning vertikal taqsimlanishini hamda yalpi va sochma radiatsiyaning yorugʻlik ekvivalentini bilgan holda oʻsimlik qoplamida, xususan ekinzorlarda Yo.ning taqsimlanishini anikdash mumkin. Ekinlarning Yo. Kattaligi yalpi (yoki sochma) radiatsiyaning unga muvofiq keladigan yorugʻlik ekvivalentiga koʻpaytmasi sifatida aniqlanadi. Oʻrta Osiyo hududida bulutlilik juda kam boʻlgani uchun gʻoʻza yoki boshqa ekin maydonlarida Yo. tanqisligi sezilmaydi.

Yana qarang 

 Quyosh radiatsiyasi
 Lyuks

Manbalar
Yoritish

Yoritish — obʼyektlarning koʻrinish sezgirligini yaxshilash yoki ularni yorugʻlik sezgir materiallarga tushirishni taʼminlash maqsadida maʼlum miqsorda yoritilganlik yaratish. Yo.ning tabiiy, sunʼiy va aralash xillari bor. Tabiiy Yo. inson uchun eng qulayi boʻlib, Quyosh, osmon yoritqichlari, atmosfera elektr razryadlari va b. bilan yaratiladi. Uylar va alohida xonalarda kerakli darajada yoritilganlikni taʼminlash uchun ularning devorlari, orayopmalari yorugʻlik oʻtkazadigan materiallardan tayyorlanadi, derazalar tepasiga tuynuklar qilinadi. Yaxshisi uylarni qurishda yorugʻliktushishni toʻgʻri tanlash kerak. Sunʼiy Yo., odatda, yoritish jihozlari, yoritish qurilmalari yordamida hosil qilinadi. Uning umumiy, mahalliy (ish joyini yoritish) va aralash, ish (xdr kuni ishlatish uchun) hamda avariya holatdagi (ish Yo. oʻchganda ishlatiladigan) xillari bor. Sunʼiy Yo. aholi yashaydigan joylar, transport harakatlanadigan magistrallar, koʻchalar, maydonlar va b.ni Yo.ga tatbiq etiladi. Xonalarni tabiiy Yo. va sunʼiy Yo. qurilish normalari va qoidalariga asoslanib bajariladi.

Manbalar
Yoritish jihozlari

Yoritish jihozlari - bino, kucha, xiyobonlar va b.ni yoritish uchun foydalaniladigan qurilmalar (yoritish asboblari va yoritish qurilmalari, yoritish armaturalari). Yoritish asboblari — yoritish, nurlatish, yorugʻlik signalizatsiyasi yoki proyeksiyalash uchun moʻljallangan asboblar; yorituvchi, nurlatuvchi, signal beruvchi va proyeksiyalovchi xillari bor. Ular optik nurlatish manbai ( Yorugʻlik manbalari), yorugʻlik nuri oqimini fazoda berilgan yoʻnalish boʻyicha qayta taqsimlash qurilmalari, konstruksion detallardan iborat. Konstruksion detallar yoritish asboblarining barcha qismlarini birlashtiradi va nurlanish manbaini hamda yorugʻlikni qayta taqsimlaydigan qurilmalarni shikastlanishdan va atrof muhit taʼsirlaridan himoya qiladi. Yorugʻlik oqimini toʻplash darajasiga qarab, yorugʻlik oqimini optik oʻq boʻylab toʻla toʻplaydigan (projektorlar), yorugʻlik oqimini optik oʻqning baʼzi uchastkasida kichik hajmda toʻla toʻplaydigan (proyektorlar), yorugʻlik oqimini katta fazoviy burchakda qayta taqsimlaydigan (yoritish jihozlari) xillarga bulinadi. Yorugʻlik oqimini qayta taqsimlashda turli shakldagi qaytargichlardan foydalaniladi. Yorugʻlik asboblari yigʻindisidan iborat yoritqich yoritish qurilmalari deyiladi. Bular yordamida maydon, xona yoki ayrim obʼyektdar yoritiladi. Yoritish armaturalari — yorugʻlik oqimini fazoda maʼlum tomonga yoʻnaltiradigan, taqsimlaydigan va koʻzni qamashishdan saqlaydigan qurilmalar. Oʻrnatilishiga qarab, osma, shipga, devorga, polga oʻrnatiladigan, stolga qoʻyiladigan; vazifasiga qarab, oddiy va bezak xillarga boʻlinadi. Oddi y yoritish armaturalariga sanoat binolarini yoritish uchun ishlatiladigan qaytargichi emalli, zdlarning baland sexlari va xonalari, shuningdek, katta koʻchalarni yoritadigan qaytargich oynali, nam oʻtkazmaydigan va portlashdan saqlaydigan, stolga qoʻyiladigan va b. Yo. j. kiradi. Bezak yoritish armaturalariga abajur, lampalar, muzey, teatr va b. joylarga oʻrnatiladigan lyustra — kandillar, stolga oʻrnatiladigan lampalar, yotoqxonalar, yoʻlakchalar va poyezd vagonlarida ishlatiladigan lampa Koʻcha yoritqichi (Toshkent sh.). Lampalarni mahkamlashda, yorugʻlikning spektr tarkibini oʻzgartirishda, lampochkalarni changdan, namlikdan shikastlanishdan saqlashda yoki oʻtga oʻch muhitlardan ajratishda turli moslamalar qoʻllaniladi.

Manbalar
Yoritqich balandligi

Yoritqich balandligi (h) - ufq tekisligi bilan yoritqich (yulduz, sayyora va b.)ga yoʻnalgan chiziq orasidagi burchak. Vertikal doyra yoyi bilan oʻlchanadi. Osmon gumbazi kurinma sutkali aylanganligi sababli Yo. b. oʻzgarib turadi va meridianda eng yuqori qiymatlarga erishadi. Yoritqich balandligining 90° ga toʻldiruvchisi zenit masofasi deyiladi.

Manbalar
Yoritqichlar

Yoritqichlar (astronomiyada) — yorugʻlik sochuvchi osmon jismlari (yulduz, sayyoralar va b.) (qarang Osmon yoritqichlari).

Manbalar
Yoriq suvlari

Yoriq suvlari — intruziv, metamorfik, choʻkindi va vulkan togʻ jinslari yoriqlarida toʻplangan erkin (gravitatsion) yer osti suvlari. Asosan qor, yomgʻir, baʼzan, oqar suvlarning yigʻilishidan paydo boʻladi. Yo. s.ning quyidagi turlari farq qilinadi: tektonik yoriqlar bilan bogʻliq yoriqtomirli (koʻpincha bosimli) suvlar, yoriqligrunt (bosimsiz) suvlar, ayniqsa nurash darzliklari bilan bogʻliq; yoriq qatlamli (odatda bosimli) — suv oʻtkazmaydigan jinslar bilan qatqatlashgan kam metamorflashgan suv oʻtkazuvchan jinslarning litogenetik yoriqlarida toʻplanadi; yoriqlikarst suvlari — bosimli va bosimsiz boʻladi. Yo. s. koʻpincha biri ikkinchisi bilan bogʻliq, ularning dinamik sharoiti murakkab, minerallashganligi va kimyoviy tarkibi turlicha. Yo. s.ning haroratlanishi filtratsiyaning choʻzikli qonuni asosida boʻladi. Yo. s ayniqsa qalqonlarda (Ukraina qalqoni), shuningdek, platforma va togʻlik rnlarda tarqalgan. Yo. sdan xoʻjalikni va sanoat korxonalarini texnik suv bilan taʼminlashda foydalaniladi. Minerallashgan Yo. s. tibbiyotda ishlatiladi. Yo. s.ning konchilik inshootlarida koʻpayib ketishi foydali qazilmalarni kavlab olishni ancha qiyinlashtiradi.

Manbalar
Yoriqtishlilar

Yoriqtishlilar (Solenodontidae) — tuban hasharotxoʻrlar oilasi. Yuqori va oʻrta oligotsendan maʼlum. Oyoqlari beshbarmokli, old oyoklari bilan tovonda, orqa oyokdari bilan barmoqda yuradi. Qoʻltigʻi va chovlari ostida kuchli hidli suyuklik ajratadigan bezlari boʻladi. Zaharli soʻlak ajratadigan jagʻ osti bezining yoʻli ikkinchi kurak tishi asosiga ochiladi. Bu tishning old yuzasida tarnovchasi (yorigʻi) boʻladi (nomi shundan olingan). Uz 28—32 sm, dumi 17,5—25,5 sm, 1 urugʻ 2 turi: gaiti yoriqtishi (Solenodon paradous) va kuba yoriqtishi (S. cubanus) Gaiti va Kuba o.da tarqalgan. Oʻrmon va butali chakalakzorlarda yashaydi. Har yili 3 tadan bolalaydi. Ikkala tur ham Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Yorkend

Yorkend (qad. nomi Sakaraoʻl, xitoycha Shache) — Xitoyning Sinszyan-Uygʻur muxtor rayonidagi shahar, Qashqar viloyatining Yorkend tumani markazi (1980-yilgacha Qashqar viloyati markazi). Taklamakon choʻlining gʻarbiy qismida, Yorkenddaryoning oʻng sohilida, 1200 m balandlikda joylashgan. Aholisi qariyb 547,5 ming kishi, asosan uygʻurlar, qisman oʻzbeklar, xitoylar ham yashaydi. Yorkend 2 qism — musulmonlar yashaydigan Yorkend va xitoylar yashaydigan Shachedan iborat. Muhim savdo va tranzit punkti. Yorkend yirik dehqonchilik (gʻallakorlik, paxtachilik), bogʻdorchilik va ipakchilik rayonnining markazi. Oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Hunarmandchilikda gilam, ip gazlama va shoyi toʻqiladi. Xitoy manbalarida qayd etilishicha, miloddan avvalgi 65-yili Yorkendda 2300 dan ziyod xonadon boʻlgan, aholisi sak (yun. manbalarida skif)lar deb koʻrsatilgan. Yorkend 1465—1759-yillarda butun Sharqiy Turkistonni oʻz ichiga olgan Yorkend xonligining markazi edi. Shahar atrofidan temir rudasi va qimmatbaho yashma toshi olingan. Yorkend orqali qadimda Oʻrta Osiyodan Sharqiy Turkistonning boshqa shaharlari va Hindistonga boradigan karvon yoʻli oʻtgan. Shahar Buyuk ipak yoʻlida joylashganligidan qadimdan hunarmandchilik (gilam, ip gazlama, shoyi toʻqish) ravnaq topgan. Shaharda qadimiy obidalardan malika hamda shoira Omonisaxon (16-asr) maqbarasi va xon daxmalari (Oltunum) saqlangan. Oʻzbek shoiri Furqat (1859—1909) umrining soʻnggi yillari Yorkendda yashab ijod qilgan, 1990-yilda shoir qabri ustiga maqbara qurilgan.

Manbalar 

Aholi punktlari
Xitoy shaharlari
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Yorkend zilzilasi

Yorkend zilzilasi - Xitoyning SinszyanUygʻur muxtor rni Yorkend vohasida 1897 y. 22-avgustda roʻy bergan. Markaziy Osiyoda sodir boʻlgan eng kuchli zilzilalardan. Bu zilzila oqibatida Yorkend, Qashqar sh. va unga yaqin joylashgan boshqa shahar va qishloqlar vayronaga aylangan.

Zilzilani boshidan kechirgan odamlarning taxmini boʻyicha bu tabiiy ofat natijasida 6—7 ming kishi halok boʻlgan. Yo. z. tebranish kuchi epitsentrda taxminan 9—10 ball, magnitudasi 8,1 dan ziyod ekanligi qayd qilingan. Yer silkinishi bir yil davomida 9 marta takrorlanib, kuchi 7—8 balldan, magnitudasi 6 dan oshgan. Silkinishlar kuchi Olmaotadan tortib Andijon, Toshkent, Samarkandgacha sezilgan. Yo. z.ga Fargʻona tizmasining sharqiy qismida joylashgan TalasFargʻona yer uzilmasi sabab boʻlgan.

Manbalar
Yorkenddaryo

Yorkenddaryo — Markaziy Osiyodagi dare, Xitoyning shim.gʻarbida, Tarim daryosining eng uzun oʻng irmogʻi. Uzunligi 1068 km. Havzasining mayd. 81,4 ming km². Qoraqurum tizmasidagi muzliklardan boshlanadi. Yuqori oqimi Kunlun tizmasining gʻarbiy tarmoklarini kesib oʻtadi. Oʻrta va quyi oqimida Qashqar botigʻidan oqadi. Bu daryo Yorkend va b. vohalarni sugʻoradi. Iyul va avgustda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi togʻlardan chiqqach 170 m³/sek. Bahorda ekinlarni sugʻorish davrida daryo Marqat sh.dan oʻtgach, suvi tugaydi. Yo. boʻyida Yorkend sh. joylashgan.

Manbalar 

Alfavit boʻyicha daryolar
Xitoydagi daryolar
Sinszyan-Uygʻur muxtor rayoni
Yorlaqab baxshi Beknazar oʻgʻli

Yorlaqab baxshi Beknazar oʻgʻli— (1888 — Zomin tumani — 1971) — oʻzbek dostonchisi. Dastlab Karapchi qishlogʻilik Omon baxshiga, soʻngra Soʻloq qishlogʻilik Xudoynazar shoirga shogird tushib, mohir dostonchi sifatida tanilgan. 1917—32 yillarda Fargʻona vodiysining tuman va qishloqlarida, Kirgʻizistonning Oʻsh viloyatida dostonchilik bilan shugʻullangan. 1932-yil Zominga qaytgan. Ikkinchi jahon urushi yillarida yaratgan termalarida oʻzbek jangchilarining qaxramonligini madh etgan. "Bekobod", "Farhod qurilishi" kabi termalarida ulkan qurilishlar, oʻzbek xalqining ulugʻ yaratuvchilik mehnatini aks ettirgan. "Goʻroʻgʻlining tugʻilishi", "Intizor", "Hasanxon", "Murodxon", "Shirin bilan Shakar" kabi xalq dostonlarini mahorat bilan kuylagan. Yo. b.dan bir qancha anʼanaviy va zamonaviy termalar, "Alpomish", "Malikai ayyor", "Choryor" dostonlari yozib olingan.

Manbalar
Yorma

Yorma — oziqovqat mahsuloti; koʻpincha sholi, bugʻdoy, suli, arpa, grechixa, makkajoʻxori, noʻxat singari donlarni maxsus mashinada oklab (butun) yoki maydalab tayyorlanadi. Tarikdan oklangan soʻk, sholidan guruch (oqshoq), bugʻdoydan manniy yormasi, oqlangan bugʻdoy, arpadan oklangan arpa (perlovka), oklangan oq joʻxori, maydalangan makkajoʻxori doni koʻp ishlatiladi. Tarkibida kraxmal, azotli moddalar, oqsil, yogʻ, uglevodlar, klechatka, mineral tuzlar (kaliy, kalsiy, magniy, fosfor, temir) vitaminlar mavjud. Klechatkasi kamroq boʻlgani uchun mollarga yaxshi yem boʻladi, parrandalarga ham beriladi. Donning pusti olib tashlangani sababli Yo.ning oziqovqatligi jihatidan qadri yuqori, yaxshi hazm boʻladi, toʻyimli va kaloriyali. Yo.ning ayniqsa bolalar va turli kasallik bilan ogʻrigan bemorlar uchun ahamiyati muhim. Odamning oziqovqatida Yo. uglevodlar (kraxmal) va oʻsimlik oqsillarining asosiy manbai. Pazandachilikda Yo.dan boʻtqa, suyuq oshlar, garnirlar va b. taomlar tayyorlanadi. Fiziologik asoslangan ovqatlanish meʼyorlariga koʻra, ovqat uchun 1 yilda aholi jon boshigaoʻrtacha 14–15 kg turli Yo. mahsulotlari isteʼmol etish tavsiya etiladi.

Manbalar
Yormat maxsum

Yormat maxsum (taxminan 1882— 1929) — Fargʻona vodiysida mustabid sovet rejimi va bosqinchi qizil armiyaga qarshi kurashgan istiqlolchilarning soʻnggi bosh qoʻmondoni (1923—1929). Ulamo oilasida tugʻilib, yoshligida mukammal diniy tarbiya olgan. Yo. m. 1920 yildan boshlab qizil armiyaga qarshi janglarda qatnashib, mohir qoʻrboshi sifatida nom chiqardi. KoʻproqOʻsh uyezdida Olay vohasida harakat qilgan. 1923 y. 17-iyulda Oltiariqdagi Shunkmozor qishlogʻida boʻlgan Fargʻona vodiysi qoʻrboshilarining qurultoyida u Fargʻona istiqlolchilarining bosh qoʻmondoni etib saylandi. Unga amir lashkarboshi unvoni berildi. Ahmad polvon, Qoraboy, Umar Ali, Mama Roʻzi kabi qoʻrboshilar va ukasi Hoji ponsod uning eng yaqin yordamchilari edi. Yo. m. murakkab bir davrda istiklolchilarga rahbarlik qildi. 1923 y. avgustda Soʻx qishlogʻida boʻlgan qurultoydan keyin u oʻz harbiy kuchlarini 2 qismga ajratib, birini Soʻxda qoldiradi, ikkinchi qismini esa Olay vohasiga joʻnatadi. Yo. m. 1924 yilda boʻlgan janglarda asosiy kuchlardan ajralsa ham, u 1925—29 yillarda Margʻilon, Qoʻqon, Soʻx tomonlarda kurashni davom ettirdi. Bu paytda uning ixtiyorida 2000 yigit va 10 ta qoʻrboshi boʻlgan. 20y.larning oxirida uning asosiy qarorgohi Soʻx yaqinidagi Haydarkon qishlogʻi (hoz. Qirgʻiziston Respublikasi Oʻsh viloyati hududida) edi. 1929 y. Haydarkonda boʻlgan janglarning birida Yo. m. mardlarcha halok boʻldi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekistonning yangi tarixi, 2-kitob [Oʻzbekiston sovet mustamlakachiligi davrida], T., 2000; Oʻzbekiston tarixi (1917— 1991), T., 2000.

Qahramon Rajabov.

Manbalar