Kalush (Ukraina)

Kalush (, pronounced [ˈkɑɫʊʃ]) — Ukraina gʻarbidagi Ivano-Frankivsk viloyati, Karpat togʻlari etaklarida joylashgan shahar. U Kalush tumanining maʼmuriy markazi boʻlib, Ukrainaning hromadalaridan biri boʻlgan Kalush shahar hromadasi maʼmuriyatiga egalik qiladi. Uning aholisi 2021-yilda taxminan 65 814 kishini tashkil etgan.

Mahalliy sanoatning muhim tarmoqlariga kimyo va beton sanoati kiradi.

Geografiyasi 
Kalush — Ivano-Frankivsk viloyatining gʻarbiy qismi, Gʻarbiy Ukraina mintaqasi va Karpat togʻlari etaklarining bir qismi hisoblanadi.

Tarixi 

Kalush haqidagi eng qadimgi maʼlumot 1437-yil 27-may yilnomasiga borib taqaladi. Oʻsha paytda, butun Qizil Ruteniya bilan birga, qishloq Polsha Qirolligiga tegishli boʻlib, Polsha nomi (Kałusz) bilan mashhur boʻlgan. 16-asrning oʻrtalariga qadar Kalush Ruteniya voevodeligi, Halicz yerining bir qismi edi. U pivo zavodi va tuz qazib olish tufayli mashhurlikka erishdi. 1469-yilda qirol Kazimierz Yagellonchik u yerda Rim-katolik cherkovini barpo qilgan.

1549-yilda Kalush Polsha qirolligining vakolatiga koʻra, Xetman Mikołaj Sieniawski tomonidan shahar maqomini oldi. Oʻsha paytda Kalush nitrat ishlab chiqarishga ixtisoslashgan kimyo sanoati shahri sifatida ham tanilgan. Zamonaviy shahar gerbi Sieniawski oilasining Leliwa gerbidan olingan va Vena jangidagi gʻalabaga bagʻishlangan, qalqonning yuqori qismida uchta oq tuzli pech mavjud. 1595-yilda 55 uydan iborat Kalush Qrim tatarlari tomonidan talon-toroj qilindi. Bu yerda ikkita muhim jang boʻlib oʻtdi. 1672-yilda Hetman Yan Sobieski qoʻshinlari Selim I Giray tatarlari bilan toʻqnashdilar va uch yil oʻtgach, Anjey Potokki bu yerda turklar bilan jang qildi. 1772-yilga kelib, Polshaning boʻlinishidan keyin shahar Gabsburg imperiyasi tomonidan bosib olindi va 1918-yilgacha mustamlaka sifatida qoldi.

Birinchi jahon urushigacha (1912—1913-yillarda) Kalush shahri yaqinida neft bazasi qurilgan. Biroq, neft oʻrniga, qurilma tabiiy gazni qazib oldi. Uzoq vaqt davomida gaz ishlatilmadi, lekin u vaqt oʻtgani sari Borislav va Drohobichdagi kaliy kareri va qozonlarini isitish uchun ishlatilgan.

Ikkinchi Polsha Respublikasida Kalush Stanislawow voevodeligidagi okrugning markazi edi. Uning aholisi 15 000 kishini tashkil qilardi. Bular: polyaklar, ukrainlar va yahudiylar edi. 1939-yilgi Polsha bosqinidan soʻng, shahar Sovet Ittifoqi tomonidan qoʻshib olindi. 1941-yil 2-iyuldan 1944-yil 30-iyulgacha Uchinchi Reyx tomonidan ham hujumga uchradi, 1944-yilda baribir Sovet Ittifoqi tarkibiga qaytdi. Ikkinchi jahon urushi yillarida, shahar aholisi koʻplab etnosidlarning guvohi boʻlgan. 1940-yilda esa Sovet qoʻshinlari Kalush aholisini shaharni tark etishga majbur qildi va ularni Sibirga majburan koʻchirdi, ularning koʻpchiligi turli millat vakillari: polyaklar, ukrainlar va boshqalar edi. Keyin, 1941—1942-yil oxirida, Kalushning koʻplab yahudiy aholisi nemislar tomonidan oʻldirildi. 16-asrdan boshlab shaharda yahudiylar jamoasi gullab-yashnagan, biroq 1941-yilda, natsistlar nazorati ostida boʻlganida, bu jamoa deyarli yoʻq qilindi. Polsha uy armiyasi (AK) shahar hududida faol harakat qilar edi. Shaharning oʻzi AK tomonidan 1944-yil iyul oʻrtalarida, Tempest operatsiyasi paytida bosib olingan. 1945-yilda Polshaning Kalush aholisi qayta tiklangan hududlarga badargʻa qilindi.

1972-yil 20-martda Kalush shahri muhim ahamiyatga ega shahar boʻldi.

Yaqinda bir nechta mahalliy ibodatxonalarda taʼmirlash ishlari olib borildi. Ukraina pravoslav cherkovining barcha avliyolar ibodatxonasi (Kiyev Patriarxiyasi), Katolik Avliyo Valentin cherkovi va Avliyo Nikolayning Ukraina yunon-katolik cherkovi shular jumlasiga kiradi.

2020-yil 18-iyulgacha Kalush tumanning maʼmuriy markazi boʻlib xizmat qilgan. 2020-yil iyul oyida Ukrainaning maʼmuriy islohoti doirasida Ivano-Frankivsk viloyatining tumanlari soni oltitaga qisqartirildi, Kalush shahri Kalush tumaniga rasman birlashtirildi.

2010-yilda Kalush shahar kengashi 
Izoh: Foizlar shahar kengashidagi umumiy oʻrinlar soniga nisbatini koʻrsatadi, yaʼni 50 ta. Saylov natijalari 2010-yil 4-noyabrda eʼlon qilingan kalush.net saytidan olingan. Saylov (25 o‘rin) „ko‘pchilik qoidasi“, ikkinchisi (25 o‘rin) „partiyaviy ro‘yxat“ bo‘yicha o‘tkazildi. 15 ta aʼzo boʻlmagan nomzodlar bor edi, ularning barchasi oʻzlarini Ukraina partiyasi bilan bogʻlagandi (2006).

Foyda keltiradigan jihatlari 
Shaharda hali ham eski rathaus mavjud boʻlib, u № 591 Milliy arxitektura belgisi deb eʼlon qilingan. Oldingi rathaus Xmelnitskiy qoʻzgʻoloni paytida vayron qilingan. Yangisi esa 20-asrdan beri shahar hokimiyati va qishloq xoʻjaligi maʼlumotnomasi boʻlib xizmat qilgan. 2010-yilda diqqatga sazovor joylar xaroba ahvolga kelib qoldi. 2013-yilda rathaus xarobalarida yongʻin sodir boʻlgan edi.

Shaharda kazaklar Getmanati davridagi Lisyanka polkovnigi va 1648-yilgi mahalliy qoʻzgʻolon rahbari Semen Vysochan nomidagi Vysochanka togʻlari mavjud.

Rasmlar

Taniqli shaxslar 

 Stepan Bandera
 Avgust Aleksandr Czartoryski
 Yakub Sobieski
 Jan „Sobiepan“ Zamoyski
 Tomaş Zamoyski
 Fedir Danilak
 Vlad DeBrianskiy
 Natali Papazoglu
 Oleh Psiuk
 Arye Leib XaKoen Xeller, „Ketzos Xachoshen“ muallifi
 Yehuda Xeller Kahana, „Kuntras HaSfeikos“ muallifi
 Kalush, rap guruhi, Eurovision 2022 qoʻshiq tanlovi gʻoliblari

Qardosh shaharlar 
Kalushning qardoshlari:

  Bačka Palanka, Serbia
  Český Krumlov, Czech Republic
  Grand Prairie, United States

Joylashuv ; Mahalliy orientatsiya

Manbalar

Havolalar 

 STARIY KALUSH
 Kalushdagi Ikkinchi jahon urushidan oldingi yahudiylar tarixi
 Foydali Kalush veb-sayti
 Galisiya va Bukovinadagi yahudiy tarixidagi Kalushdagi yahudiy saytlarining fotosuratlari
 Ukraina partiyasining sayti

Kalush, Ukraine
Ukraina viloyatlari