Grodno ittifoqi

Grodno ittifoqi — Polsha Qirolligi va Litva Buyuk Gertsogligi oʻrtasidagi ittifoq boʻlib, 1432-yil 15-oktabrda Grodno shahrida tuzilgan. Bitimning yuqori tomonlari Polsha qiroli Vladislav II Yagaylo va Litva Buyuk Gertsogi Sigizmund Keystutovich edi. Uyushma fuqarolar urushi sharoitida tuzilgan, Sigizmund polyaklar yordamida Svidrigaylo Olgerdovichni agʻdarib tashlashga muvaffaq boʻlgan va oʻzi Buyuk Gertsog taxtini egallagan.

Sigizmund Buyuk Gertsog sifatida tan olingan. Vitovt hukmronligi davridagi shtat hududi oʻzgarishsiz qoldi, ammo Sigizmund vafotidan keyin Buyuk Gertsoglik Yagaylo yoki uning avlodlarining bevosita boshqaruviga oʻtishi kerak edi. Bu shart oʻzi va uning avlodlari tomonidan saqlanib qolgan Sigizmund — Trok knyazligining patrimonial yerlariga taalluqli emas edi. Keystutovichlar oilasi bostirilgan taqdirda bu yerlar ham tojga oʻtkazilishi kerak edi. Shunday qilib ittifoq shartlariga koʻra Sigizmundning yagona oʻgʻli Maykl otasining unvonini meros qilib olish huquqidan mahrum boʻlgan va faqat Polsha qirolining vassali sifatida oʻz mulkiga egalik qilishni talab qilishi mumkin edi.

Yangi ittifoq tuzilgunga qadar davlatlar oʻrtasidagi munosabatlar 1401-yildagi Vilna-Radom ittifoqi sharoitida rivojlandi, asosiy qoidalar Grodno Ittifoqining asosini tashkil etdi. Litva Buyuk Gertsogligi Yagaylo va uning avlodlari, shuning uchun Polsha tojining meros mulki sifatida tan olingan. Polsha qiroli bilan bogʻliq holda Litva Buyuk Gertsogi ilgari tayinlangan maqomni saqlab qoldi: u oʻzining vassallari singari, Polsha tojiga sodiqlik qasamyodini qabul qildi. Litva Buyuk Gertsogi Buyuk Gertsoglik boyarlari tomonidan faqat Polsha zodagonlarining roziligi bilan saylanishi mumkin edi. Birinchi marta „Litva oliy shahzodasi“ unvoni Polsha qiroliga berildi. Polsha modeliga koʻra panlarning oilaviy mulklarga va grand-gertsoglik isteʼdodlariga egalik qilish huquqi tasdiqlandi, pravoslavlarga hech qanday cheklovlar qoʻyilmadi.

Sigizmundning ittifoq shartlarini bajarishining guvohlari va kafillari Litva zodagonlarining 22 vakili, jumladan Vilna yepiskopi Matey, Lutsk yepiskopi Andrey, knyazlar Aleksandr va Ivan Vladimirovichlar. Polsha tomonidan Krakov yepiskopi Zbignev Olesnitskiy boshchiligidagi 7 ta pano guvoh sifatida qatnashdi.

Podoliya butunlay Polshaga qaytarildi va Voliniya Sigizmundning umrbod egaligi sifatida tan olindi (Vitovt ham xuddi shu shartlar asosida Voliniyaga egalik qilgan). Ratno, Vetla, Lopatin va Horodlo qal’alari bilan bahsli Volin yerlari Polshaga yoʻl oldi. Oldin Svidrigaylo tomonidan „qirollik zarariga“ tuzilgan barcha ittifoqlar va kelishuvlar buzildi. Masalan, Sigizmund Polshaga salibchilarga qarshi kurashda yordam berish majburiyatini oldi, bu esa Svidrigaylo tomonidan Tevton ordeni bilan tuzilgan Kristmemel ittifoq shartnomasini buzdi.

1433-yil 20-yanvarda Trokida Sigizmund ittifoq shartlarini tasdiqlovchi hujjat chiqardi, unda 41 guvoh allaqachon aytib oʻtilgan edi. Koʻrsatilgan shaxslar orasida rus zodagonlarining vakillari yoʻq, bu Buyuk Gertsogning sharqiy yerlarining boyarlari va knyazlari Sigizmundni qoʻllab-quvvatlamaganligi, Svidrigayloni Buyuk Gertsog tan olishda davom etishi bilan izohlanadi. 1432-yil 18-oktabrda Sigizmundning oʻgʻli Mixail akt chiqardi, unda u buyuk knyazlik taxti uchun kurashishdan bosh tortdi va oʻzini Polshaning vassali deb tan oldi.

Litva boyarlariga maʼlum imtiyozlarga qaramay, masalan, Buyuk Gertsog sayloviga qabul qilinishi, ittifoq Polsha tashqi siyosatining gʻalabasiga aylandi, chunki Litva Buyuk Gertsogligi aslida Polsha tojining fiefiga aylandi. Ittifoq 1440-yilda Sigizmund oʻldirilgunga qadar va Yagaylo Kazimirning oʻgʻli buyuk knyaz etib saylangunga qadar amal qildi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 Halecki O. Dzieje unii jagiellońskiej. — T. 1-2. — Krakov, 1919-1920.
 Lewicki A. Powstanie Świdrygiełly. Ustęp z dziejów Unii Litwy z Koroną. — Krakov: Drukarnia Uniwersytetu Yagiellońskiego, 1892-yil.
 Kutrzeba S., Semkowicz W. Akta Unji Polski z Litwa, 1385-1791. — Krakov, 1932-yil. — S. 74-105.
 XV asrning xalqaro shartnomalari
 Polsha-Litva Ittifoqi
 alifbo tartibida shartnomalar
1432-yil