MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vatto Antuan

VATTO (Watteau) Antuan (Jan Antuan) (1684.10.10, Valansenn, fransuz Flandriyasi — 1721.18.7, Nojan-syurMarn, Parij yaqinida) — fransuz rassomi, fransuz realistik sanʼatining asoschisi. 1717-yilda "Qiferu oroliga ziyoratga" (Luvr, Parijda) yirik asari uchun akad. unvoni berilgan. V. ijodi fransuz rangtasviri, grafikasi va bezak sanʼati rivojining yangi bosqichini boshlab berdi, asarlariga alohida ishqiy va joʻshqin ehtiroslar olib kirdi ("Bivuak", "Sugʻur koʻtargan savoyar", 1716 va b.). V. ilk bor sanʼatda istehzo va kuyunchaklik bilan yoʻgʻrilgan nozik ruhiy holatlarni aks ettirdi ("Venesiya bayrami", "Muhabbat tantanasi" va b.). V. merosi (ayniqsa bezak nafosati bilan) rokokoni uslubiy yoʻnalish sifatida rivojlanishiga zamin yaratdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatt-sekund

Vatt-sekund — Xalqaro birliklar tizimitsa ish yoki energiya oʻlchov birligi. Elektr zanjiridagi isteʼmol energiyasini oʻlchashda foydalaniladi. Amalda foydalaniladigan oʻlchov tizimida Joul deb olingan, 1 Vts=1 Joul. Aslida ancha yirik birlik — kilovatt -soat (3 600 000 Vts) keng ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vatt-coat

Vatt-soat — ish yoki energiyaning birliklar tizimiga kirmagan birligi; quvvati 1 Vt boʻlgan mexanizmning 1 soatda bajargan ishiga teng . Vt-soat bilan belgilanadi: 1 Vtsoat=3600 J; 1 kVtsoat=3,6106J.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaucher

Vaucher (ing . voucher — tilxat) — 1) xususiylashtirish cheki, qimmatli qogʻoz. Davlat tasarrufidan chiqarilayotgan korxonalarning aksiyalariga almashtirish yoʻli bilan xususiylashtirishda ishtirok etish huquqini beradi. V.ning xususiylashtirilgan mulk ulushiga koʻra belgilangan nominal qiymati va korxona daromadining aksiyalarga taqsimlangan dividend miqdoriga qarab belgilanadigan kursi mavjud. V.ni korxonalar aksiyalariga ayirboshlash, dividendlarni taqsimlash, aksiyalar bilan oldi-sotdi operatsiyalarini oʻtkazish V. (investitsiya) fondlari orqali amalga oshiriladi. V.ni xohlagan investitsiya fondiga topshirish yoki sotish, sotib olish mumkin.

90-y.larda MDH davlatlaridan Rossiyada qoʻllanildi. Mulkni davlat tasarrufidan chiqarishda xususiylashtiriladigan umumiy mulk miqdori va har bir fuqaroning umumiy mulkdagi hissasi hisob-kitob qilinib, mulk hissasiga muvofiq boʻlgan cheklar (vaucher guvohnomalari) aholi oʻrtasida tarqatildi. Shunga koʻra, bir dona V.ning nominal qiymati 10 ming Rossiya rubli darajasida belgilandi; 2) yozma guvohlik, kafolat, kafillik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vafo

Vafo (taxallusi; asl ismi Habib Axmad) (1900.13.7-1936.21.7) - hind yozuvchisi. Zamonaviy hind adabiyoti asoschilaridan. Urdu tilida ijod qilgan. V. isyonkor ruxdagi dastlabki sheʼr va qoʻshiqlarida ingliz mustamlakachilarini fosh etgani uchun taʼqib qilingach, Afgʻonistonga ketgan (1921). "Kishandagi Hindiston" (1929), "Boy berilgan ish tashlash" (1930), "Sayoq qoʻshiqchi" (1932), "Girni Kamgar" (1931), "Yulduzlar" (1935) asarlarida milliy ozodlik harakati aks ettirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vafot etgan deb eʼlon qilish

Vafot etgan deb eʼlon qilish — qonunda belgilangan muddat mobaynida fuqaroning qayerda turganligi haqida doimiy yashash joyida hech qanday maʼlumot boʻlmagan taqdirda uning sud tomonidan vafot etgan, deb tan olinishi. Oʻzbekiston Respublikasi FK 36-moddasiga binoan, agar fuqaroning qayerda turganligi haqida uning yashash joyida 3 yil mobaynida maʼlumot boʻlmasa, basharti u oʻlim xavf solib turgan yoki muayyan baxtsiz hodisadan halok boʻlgan deb taxmin qilish uchun asos boʻladigan vaziyatlarda bedarak yoʻqolgan boʻlib, uning qayerdaligi haqida 6 oy mobaynida maʼlumotlar boʻlmasa, manfaatdor shaxslarning arizasiga muvofiq sud uni vafot etgan deb eʼlon qilishi mumkin. Harbiy harakatlar munosabati bilan sud bedarak yoʻqolgan harbiy xizmatchini yoki boshqa fuqaroni harbiy harakatlar tamom boʻlgan kundan eʼtiboran kamida 2 yil oʻtgandan keyin vafot etgan deb eʼlon qilishi mumkin. Sudning bu haqdagi qarori qonuniy kuchga kirgan kuni fuqaroning oʻlgan kuni, deb hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Vaxtang I Gorgasar

VAXTANG I Gorgasar (?-502) - Iberiya (Kartli) podshosi. Davlat hokimiyatini markazlashtirish uchun kurashgan. Uning davrida Tbilisi sh. qayta qurilib, poytaxt Msxeti sh.dan Tbilisiga koʻchirilgan. Kartlining mustaqilligi uchun Eron bosqinchilariga qarshi kurashda shuxrat qozongan. 484 y. gruzin va armanlarning sosoniylarga qarshi qoʻzgʻoloniga rahbarlik qilgan. Arman va gruzin mulkdorlarining xoinligi qoʻzgʻolon taqdirini hal etgan. Forslar V.ga boʻri rasmi tushirilgan bosh kiyim kiyib yurgani uchun Gorgasar — "Boʻri boshi" deb laqab qoʻyishgan. Forslar bilan boʻlgan jangda oʻldirilgan. Gruzin xalqi V. sharafiga qoʻshiq va sheʼrlar yaratgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaxtang VI

Vaxtang VI (1675-1737, Astraxon) — Kartli noibi, soʻngra podshosi (1703—24). Gruzin yozuvchisi, olim va siyosiy arbob. V. VI "Qonunlar toʻplami"(Vaxtang qonunlari) degan toʻplam,davlatni boshqarish uchun koʻrsatmalar va yoʻllanmalar toʻplami (Dasturulamal) tuzgan. 1709 yilda V. VI tashabbusi bilan Tbilisida 1-gruzin bosmaxonasi tashkil qilingan, Gruziyaning 14—18-asrlardagi tarixini yaratish uchun olimlardan iborat guruh tuzgan. 1724 y. eronliklar tomonidan taxtdan agʻdarilgan. Rossiyada muhojirlikda yashagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Yevgeniy Vaxtangov

Vaxtangov Yevgeniy Bagrationovich [1883.1 (13).2, Vladikavkaz-1922.29.5, Moskva| — aktyor, rej., teatr arbobi, "Talabalar drama studiyasi" (1926-yildan Vaxtangov nomidagi teatr)ning asoschisi va rahbari. Oʻz ijodida K. Stanislavskiy tizimi va gʻoyalarini keng targʻib qilgan. Moskva Badiiy akademik teatri (MXAT)ning 3-studiyasida "Toʻy" (A. Chexov), "Avliyo Antoniy moʻʼjizasi" (M. Meterlink), 1-studiyasida "Erik XIV" (Yu. Strindberg), "Gabima" yahudiy studiyasida "Gadibuk" (Anskiy) kabi spektakllarni sahna-lashtirdi. V. oʻzining soʻnggi ishi — "Malikai Turandot" (K. Gotssi) spektaklida sahnaviy talqinning yangi qaytarilmas shaklini yaratdi. V. rej. lik ijodining eng muhim tomoni — teatrning etik va estetik maqsadining mushtarakligidir. Oʻzbek aktyorlaridan M. Uygʻur, A. Hidoyatov, Ya. Bobojonov, S. Eshontoʻrayeva, H. Islomov va b. 1924— 27-yillarda Moskva oʻzbek drama studiyasida Stanislavskiy tizimi bilan bir qatorda V. uslubida ham tarbiya topganlar, Ayniqsa, bu taʼsir studiyaning "Malikai Turandot" asarini sahnalashtirishda oʻz ifodasini topdi. V. uslubining taʼsiri Hamza nomidagi akademik drama teatri va b. oʻzbek teatrlarining 20-yillarning oxiri va 30-yillarning birinchi yarmidagi faoliyatida yaqqol koʻzga tashlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyalik erkak aktyorlar
Vaxsh

Vaxsh (Surxob) yoki Kyzyl-Suu () — Tojikistondagi daryo, Panj daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 524 km. Havzasining maydoni qariyb 39,1 ming km². Vaxsh Orqa Olay tizmasining shimoliy yon bagʻridan boshlanib, Olay vodiysi boʻylab oqadi; Qirgʻizistonda Qizilsuv, Tojikiston hududiga oʻtgandan soʻng Surxob („Qizilsuv“) deb ataladi, soʻngra eng yirik irmogʻi — Obihingov daryosi qoʻshilgandan keyin Vaxsh nomini oladi. Vaxsh yuqori oqimida ayrim joylarda chuqur daradan iborat katta nishablikdagi vodiyda tez oqadi. Quyi oqimida keng vodiyga chiqadi. Jilikoʻl qishlogʻigacha va undan quyida, to Panj daryosiga quyilguncha daryo oʻzani tarmoqlanadi, qalin toʻqayzorlar, koʻl va botqoqliklar koʻp uchraydi. Vaxsh Panj bilan qoʻshilgandan soʻng Amudaryo hosil boʻladi. Vaxsh havzasida umumiy maydoni 4518 km² ni tashkil etuvchi 862 muzlik bor. Vaxsh muzlik, qor suvlaridan toʻyinadi, yillik oqimining 50 % iyul—sentabrda oqib oʻtadi. Qishda (dekabr—fevralda) oqim miqdori 10 %ni tashkil etadi. Oʻrtacha suv sarfi 661 m³/sek. Vaxsh eng loyqa daryolardan, uning har 1 m³ suvida 4,5 kg loyqa bor, yillik miqdori 90 mln. t ga teng . Noyabr—fevralda qirgʻoq muzlari, muz parchalari oqimi kuzatiladi. Vaxsh energiya zaxiralariga boy. Norak GES va Rogʻun GES qurilgan. Vaxshning suvi quyi oqimida qisman sugʻorishga sarflanadi. Quyi oqimida kema qatnaydi. Vaxsh boʻyida Norak, Qoʻrgʻontepa (vodiyda) va b. shaharlar joylashgan. Vaxshdan yirik Vaxsh va Shoʻroobod kanallari chiqarilgan. Vaxshdan va havzasidagi koʻllardan yiliga 200— 900 s baliq ovlanadi.

Manbalar 

Tojikistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Vaxsh vodiysi

Vaxsh vodiysi - Tojikistondagi Vaxsh daryosining oʻrta va quyi oqimidagi tektonik botiqda joylashgan vodiy. V. v. atrofi togʻlar bilan oʻralgan, meridian boʻylab 110 km dan ziyod masofaga choʻzilgan, eni 7—25 km, bal. 400 m dan 1200 m gacha. Mayd. 2500 km². Vodiyda, asosan, 5 ta terrasa bor, 2-va 3-terrasalar juda keng . Markaziy qismida shim.dan jan.ga Vaxsh daryosi oqib oʻtadi, daryoning oʻrta qismi boʻyida Qoʻrgʻontepa sh. joylashgan. Iqlimi yumshoq, issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1—3°, sovuq boʻlmaydigan davr 224—242 kun; yoz juda issiq, quruq, iyulning oʻrtacha temperaturasi 30—ZG, maksimal temperatura 45—47°, oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 150—300 mm. Vodiyning pasttekislik qismlari och tusli boʻz tuproq, yuqori terrasalar va togʻ oldi qiyaliklari asl (tipik) boʻz tuproq, daryo qayirlari, xususan, Vaxsh daryosining quyi qismi oʻtloq, oʻtloqi-botqoq tuproqlardan iborat. Pastliklarda shoʻrlangan boʻz tuproq va shoʻrxoklar ham uchraydi. V. v.da erta bahorda yam-yashil efemerlar, yozda shuvoq, shoʻra kabi oʻsimliklar oʻsadi, daryo qayirlari va pastliklar qalin oʻt, buta va toʻqay oʻsimliklari bilan qoplangan. Toʻqayzorlarda xongul bugʻusi, nutriya (suv kalamushi), toʻngʻiz, toʻqay mushugi, jayra, suvsar kabi hayvonlar; oʻrdak, gʻoz, loyxoʻrak, baliqchi qush, qorabuzov, qirgʻovul kabi parrandalar yashaydi. Vaxsh daryosi etagidagi toʻqayzorlarda Pa\lavon toʻqay qoʻriqxonasi tashkil etilgan. Foydali qazilmalardan neft, gaz va osh tuzi konlari topilgan. V. v.da uzun tolali paxta ekiladi, bogʻdorchilik rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tojikiston
Vodiylar
Tojikiston vodiylari
Vaxsh tizmasi

Vaxsh tizmasi — Tojikistonning gʻarbiy qismidagi togʻ tizmasi. Vaxsh daryosi oʻrta oqimining chap sohili boʻylab jan.-gʻarbdan shim.-sharqqa choʻzilgan. Uzunligi 80 km chamasida. V. t. Vaxsh bilan Qizilsuv orasida suvayirgʻich. Oʻrtacha bal. 1500–2000 m, eng baland Hazratishoh choʻqqisi 3141 m. V. t.ning jan. davomi Ilontov (1760 m) deb ataladi, u Qizilsuv bilan Tohirsuv havzalari orasida suvayirgʻich. V. t. qumtosh, ohaktosh, konglomerat, gil kabi choʻkindi jinslardan tarkib topgan. Tog yon bagʻirlarida chala choʻl, dasht oʻsimliklari oʻsadi, ahyon-ahyonda daraxt va butalar uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Tojikiston
Vaxshunvar

Vaxshunvar (mil. 5-asr) — eftaliylar podshosi. Tarixchi Feofan Vizantiyskiy (b-a.)ning maʼlumotiga koʻra, eftaliylar podshosi V. degan nom bilan yuritilgan. Uning asl ismi Eftalon boʻlib, uning qabilasini eftaliylar deb atashgan. Xitoyning "Tan shu" yilnomasi ham bu maʼlumotni tasdiqlaydi. Tarixiy manbalarda yozilishicha, V. 457 y.ga kelganda Oʻrta Osiyodan tashqari, Tohariston va Badaxshonni oʻziga boʻysundirgan. Sosoniylar shohi Peroʻz V.ga qarshi 3 marta muvaffaqiyatsiz yurish qilgan va soʻnggi 3-yurishi (484 y.)da oʻzi halok boʻladi. V. Eron ustiga juda katta oʻlpon soladi va Marv, Kobul, Panjobni hamda Sharqiy Turkistondagi Qorashar, Kucha, Koshgʻar va Xoʻtanni zabt etadi. V. rahbarligida eftaliylar Oʻrta Osiyo, Sharqiy Eron, Shim. Hindiston va Sharqiy Turkiston hududlaridan tarkib topgan yagona ulkan saltanatni vujudga keltirganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vashington deyli nyus

"VASHINGTON DEYLI NYUS" ("Washinqton Daily News") ("Vashington kundalik yangiliklari") — gazeta, Vashington (AQSH)da chiqadi. 1921-yilda asos solingan. Skripe — Govard gazeta konserniga qaraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazetalar
Vashington konferensiyasi

Vashington konferensiyasi (1921.12.11-1922.6.2) - AQSH, Buyuk Britaniya, Xitoy, Yaponiya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Belgiya va Portugaliya ishtirokidagi konferensiya; Birinchi jahon urushidan keyin Tinch okeani havzasida vujudga kelgan davlatlar kuchlari nisbatini qayd etdi. Bu nisbat AQSH uchun qulay boʻlgan edi. V. k.ning eng muhim qarorlari: Toʻrt davlat shartnomasi, Besh davlat shartnomasi, Toʻqqiz davlat shartnomasi. Sovet Rossiyasi konferensiyaga taklif etilmadi. Vashingtonga kelgan Uzoq Sharq respublikasi delegatsiyasi konferensiyaga kiritilmadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
The Washington Post

The Washington Post („Vashington pochtasi“) — kundalik gazeta. Vashington (AQSH)da chiqadi. 1877-yilda asos solingan. The Washington Post and Times-Herald gazeta-jurnal birlashmasi (Grahamlar xonadoni tasarrufidagi) tomonidan nashr qilinadi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazetalar
Vaʼz

Vaʼz, xitobat — islomda asosan yaxshilik va ezgulikka chaqiruvchi daʼvat. Vaʼzibrat mazmunida ham ishlatiladi. Vaʼz aytuvchilar, bu borada mutaxassis boʻlgan shaxslar "voiz" deb yuritiladi. Islomdagi ilk voizlardan biri Hasan al-Basriy boʻlgan. U garchi arab boʻlmasada, arab nutqining mashhur ustozlariga aylangan. Odamlarning yuziga qarab fikrini, kayfiyatini sezib olar va buni Vaʼz vaqtida nazardan qochirmasdi. Islomda tajovuzkorlikka daʼvat etib, yomonlikni tashviqot qiluvchi chaqiriqlar Vaʼz hisoblanmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vayangon

Vayangon, Uyongan (Uygʻongan) b o b o — qad. shahar harobasi (mil. 1— 4-asrlar, 9—14-asrlar). Xorazm viloyatining Shovot tumanidagi Manaq (Am-barmanoq) posyolkasidan 1,5 km jan.-sharqda joylashgan. V.ni 1949—50-yillarda Ya. Gʻ. Gʻulomov tadqiq etib shahar hayotini 2 bosqichga: kushonlar davri (1—4-asrlar) va oʻrta asrlar (9—13-asrlar)ga ajratgan. 1973—74-yillarda V.ni Oʻzbekiston FA Qoraqalpogʻiston filialining Tarix, til-adabiyot instituti arxeologiya boʻlimi xodimlari tekshirishgan. V. tarhi toʻrtburchak, ikki: gʻarbiy (280x360 m) va sharqiy (320x220 m) qismdan iborat. Yodgorlikda olib borilgan ishlar yakuniga koʻra, V.ning gʻarbiy qismi mil. 2—13-asr boshlarida obod boʻlgan. Ya. Gʻ. Gʻulomov V.ni oʻrta asrlardagi Ardaxushmisan sh. deb hisoblagan. V. hududida, shuningdek Abdol-bobo va shayx Jaloliddin (12—13-asr boshi) nomli kichik tepachalar, Shayx Hasan Sabroniy makbarasi (12—14-alar), Qalmoq qirilgan qabristoni (12—14-asrlar) joylashgan.

V. qalʼasi nomi „Goʻrugʻli“ dostonida ham tilga olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gulyamov Ya. G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshix vremen do nashix dney, T., 1975; Mambetullayev M., Kdirniyazov M. M., Gorodishe Voyengan. Arxeologiya Priaralya, vip. 1, T., 1982; Mambetullayev M., Srednevekoviy mogilnik Kalmakkirilgan. Arxeologiya Priaralya, vip. 2, T., 1984.
 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Xorazm viloyati
Xorazm
Vaqt aylanishi

Vaqt aylanishi, vaqt inversiyasi — nazariy hisoblarda vaqt ishorasining oʻzgarishi. Klassik mexanika yoki kvant mexanikada obʼektning oxirgi holatiga qarab dastlabki holati I. Nyuton yoki E. Shryodinger differensial tenglamalaridan aniqlanadi. Isaak Nyutonning ilm- fanga, asosan matematika va fizika fanlariga katta hissa qo'shgan, ya'ni fizika, matematika fanlariga juda ko'plab qonunlarni va teoreyalarni kiritgan.Harakat va tortishish qonunlarini, butun olam tortishish qonuni, yorug'lik qonuniyatlari , yorug'lik tarqalishini o'rgangan.

Fizikaviy  hodisalar oʻzgarishini ifodalovchi formulalarda manfiy ishorali vaqt ishtirok qilishi mumkin, bunday formulalardan foydalanib, teskari yoʻnalishdagi vaqt hisoblab chiqiladi. V. tushunchasi elementar zarralar nazariyasida ham muhim ahamiyatga ega. Nazariy hisoblarda toʻgʻri va teskari yoʻnalishlardagi vaqt oʻtishi haqida gapirilsada, haqiqiy moddiy jarayonlarda vaqt faqat bir tomonga qarab oʻtadi, yaʼni oʻtmishdan kelajakka yoʻnaladi. Jismlar holatining oʻzgarishi, radioaktiv moddalarning yemirilishi, organizmlarning hayot jarayoni va shu  kabi tabiat hodisalari vaqtning qaytarilmasligini, uning faqat bir tomonlama oʻzgarishini koʻrsatuvchi dalillardir. Vaqtning qaytarilmasligi materiyaning yashash shakllari boʻlgan fazo va vaqt orasidagi muhim tafovutlardan biridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt byudjeti

Vaqt byudjeti, aholining vaqt byudjeti — ayrim xodimlar va ular oilasi hamda muayyan aholi guruhlarining oʻz vaqtini nimalarga (mas., mehnat qilish, dam olish, oʻqish va b.) sarflashini ifodalovchi koʻrsatkichlar majmui. V. b. 2 ga boʻlinadi: 1) ish vaqgi (haqiqiy ish vaqti, unumsiz xatti-harakatlar, ishdagi belgilangan tanaffuslar, smena qabul qilish hamda topshirishga ketgan vaqt va h. k.); 2) ishdan tashqari vaqt (uy-roʻzgʻor yumushlariga, ishga borib-kelishga, fiziologik va maʼnaviy ehtiyojlarni qondirishga, mas., uxlash, ovqatlanish, maʼlumotni oshirish, dam olish va b.ga ketgan vaqt). V. b. maʼlumotlari aholi turmush darajasini qiymat va natural koʻrsatkichlar vositasida tadqiq etish mumkin boʻlmagan alohida tomonlarini oʻrganishga yordam beradi. V. b.ni oʻrganish, asosan 20-asrning 20-y.laridan boshlangan (akad. S. G. Strumilin va b.). V. b. tadqiqotlarini sotsiolog va iqtisodchilar oʻtkazadi. 1959 yilda BMTning YUNESKO tashkiloti V. b.ni tadqiq qiluvchi xalqaro sotsiologlar guruhi tashkil etgan. Bunday tadqiqotlar Germaniya, Yaponiya, AQSH singari koʻplab mamlakatlarda olib boriladi. V. b.ni oʻrganish asosida mehnat samaradorligini oshirish, turmush va dam olishni oqilona tashkil etish tadbirlari ishlab chiqiladi. Yana q. Boʻsh vaqt.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt doimiysi

Vaqt doimiysi - elektr zanjiriga taʼsir koʻrsatayotgan kuch, zanjirning tarkibi va tuzilishi, zanjirdagi rezistor, kondensator yoki induktiv qarshilik qiymati toʻsatdan oʻzgarganda zanjirdan oqayotgan tokning yangi muvozanat holatiga qaytish tezligini koʻrsatuvchi miqdor. Masalan, C sigʻimli kondensator R qarshilikli rezistorga ulansa x=CR vaqt ichida kondensatorning zaryadi x foizga kamayadi. V. d. elektrotexnika, radiotexnika, elektromexanika va issiqlik tizimlarini hisoblashda muhim rol oʻynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt milliy depozitariysi

Vaqt milliy depozitariysi — qimmatli qogʻozlarni hisobga olish, saqlash va muomala harakatlarini qayd etish, mijozlarning qimmatli qogʻozlarga egalik huquqini hisobga olish bilan shugʻullanadigan muassasa. Vaqt milliy depozitariysi Oʻzbekistan Respublikasi fond bozorlaridagi qimmatli qogʻozlar (aksiya, veksel va boshqalar) muomalalarida ularning harakati, saqlanishi va hisobi bilan birga aksiyadorlik jamiyatlari, xususiylashtirish investitsiya fondlari, brokerlik idoralari va b.ga depozitariy xizmatlari koʻrsatadi. Mazkur depozitariy OʻzRda ochiq turdagi aksiyadorlik jamiyati. Oʻrta Osiyodagi eng yirik depozitariy. Bosh idorasi Toshkent sh.da joylashgan. 1994-yil 8 iyunda tashkil etilgan. Viloyatlarda 12 filiali ishlaydi. OʻzR Davlat mulki qoʻmitasining vakolatli depozitariysi hisoblanadi. Mijozlarga 70 dan ortiq turli depozitariy xizmatlari koʻrsatadi va respublikada mavjud boʻlgan boshqa 6 mustaqil depozitariy ishini muvofiqlashtiradi. Vaqt milliy depozitariysi Oʻzbekistan hududidagi depozitariylar faoliyatini muvofiqlashtirish, xorijiy depozitariylar bilan muxbirlik aloqalarini oʻrnatish va hamkorlikda ish yuritish, qimmatli qogʻozlar bozori qatnashchilarini maʼlumotlar bilan taʼminlash; milliy va xorijiy qimmatli qogʻozlar (aksiya, veksel, obligatsiya, sertifikat va boshqalar)ni joylashtirish, saqlash, hisobga olish, ularni Oʻzbekiston fond bozoridagi harakatini tartibga solish (qimmatli qogʻozlar soxtalashtirilishi oldini olish, taʼminlanmagan va qayd etilmagan aksiyalarning bozorga chiqmasligini 100% kafolat bilan nazorat etib borish), shuningdek mulk egalarining oʻz ixtiyoridagi qimmatli qogʻozlarni sotish, sovgʻa qilish, garovga berish, meros qoldirish va sh.k.ni hisobga olish va b. vazifalarni bajaradi. Depozitariy xalq xoʻjaligining barcha tarmoqlaridagi 4,8 ming aksiyadorlik jamiyatlariga qimmatli qogʻozlar boʻyicha, shuningdek 246 brokerlik idoralari, 13 reestr kompaniyalari va b. 80 dan ortiq xususiylashtirish investitsiya fondlariga depozitariy xizmatlari koʻrsatadi. Oʻzbekiston xududida chiqarilgan aksiyalarning 66% milliy depozitariyda, 32% uning filiallarida saqlanadi va harakati nazorat qilinadi (1990-yillar oxirlari). Oʻzbekistonda mavjud 19 depozitariylarda (Toshkent sh.dagi bosh idora va 12 hududiy filiallar, shuningdek 6 mustaqil depozitariy) jami 818 ming DEPO hisob varaqalari ochilgan.

Mahmud Kosimov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt normasi

Vaqt normasi — tegishli malakaga ega boʻlgan ishchilar yakka yoki guruh tarkibida muayyan tashkiliy-texnologik sharoitlarda maʼlum hajmdagi ishni bajarish yoki mahsulot birligini tayyorlashi uchun zarur boʻlgan vaqt; kishi-soatlarda hisoblanadi. V. n. injenerlik hisoblari asosida va xronometrajda oʻlchab aniqlanadi. Uning tarkibiga ish vaqtining normalanadigan unsurlari: asosiy, yordamchi, tash-kiliy xizmatlar; texnika xizmati; dam olish va tabiiy ehtiyojlar uchun ketadigan vaqt; texnologik va tashkiliy sabablar bilan bogʻliq tanaffus vaqtlari kiradi. Texnikaviy jihatdan asoslangan V. n.ni ishlab chiqish va uni joriy etish i. ch.ni toʻgʻri tashkil qilishning zaruriy shartidir (qarang Mehnatni normalash).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt paradoksi

Vaqt paradoksi — harakatlanayotgan jism yoki tizimdagi soatning tinch turgan tizimdagi soatdan "orqada qolib" yurishi. V. p. nisbiylik nazariyasidan kelib chiqadigan xulosalardan biri. Nisbiylik nazariyasiga binoan, har qanday harakatdagi jism yoki tizimda soatning yurishi sekinlashadi. Soat oʻrniga maʼlum vaqt oʻtishi bilan takrorlanib turuvchi ixtiyoriy davriy jarayonni tekshirishimiz mumkin. Harakatdagi tizimda roʻy beradigan barcha fizik, kimyoviy, biologik jarayonlar mos ravishda sekinlashadi. Mas., egizaklardan biri katta tezlik bilan sayohat qilib qaytib kelgan boʻlsin, u holda shu egizak ikkinchi egizakka Karaganda kam vaqt oʻtkazadi, yaʼni sayohat natijasida "yasharadi". Vakt haqidagi odatdagi inson tasavvuriga zid boʻlgan bu xulosa egizaklar paradoksi nomi bilan mashhur. V. p. soat paradoksi yoki L anjeven paradoksi deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vaqt tenglamasi

Vaqt tenglamasi - haqiqiy Quyosh vaqti (T„) bilan oʻrtacha Quyosh vaqti (Tu) orasidagi farqni ifodalovchi tenglama: ti=Tn—Tv. Quyoshni kuzatib To aniqlanadi va T„=T||t1 topiladi. Vaqt tenglamasi qiymati har bir kun uchun astronomik taqvim va yilnomalarda (baʼzan, teskari ishora bilan) beriladi. Quyoshning soat burchagi bilan oʻlchanadigan haqiqiy Quyosh vaqti Yerning oʻz orbitasi boʻylab notekis harakatga hamda ekliptikaning ekvatorga ogʻmaligi natijasida tekis oʻtmaydi. Shuning uchun Vaqt tenglamasi ikkita sinusoida yigʻindisidan iborat boʻladi. Bu sinusoidalardan birining davri bir yil, ikkinchisiniki yarim yildir. Vaqt tenglamasi 15 aprel, 14 iyun, 1 sentabr, 24 dekabrda nolga tenglashadi, yiliga 4 marta: 11 fevralda 14,3 min., 15 mayda 3,8 min., 27 iyulda 6,4 min. va 2 oktabrda 16,4 min. eng katta mutlaq qiymatga erishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil