MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻshk

Koʻshk (Koʻchik) — toʻrt ustunli, tomi gumbazli, asosan, yogʻochdan qurilgan yengil inshoot; pavilon, kiosk. Kelib chiqishi jihatidan oddiy oʻtovga borib taqaladi. Oʻrta asrlar Sharq meʼmorligida keng tarqalgan. Dastlab qadimgi koʻchmanchi xalqlarning koʻchib yurishiga qulay uy (koʻchik) sifatida paydo boʻlgan. Arava ustiga oʻrnatilgan koʻshklardan ham foydalanilgan. Keyinchalik koʻshklar badavlat kishilar, hukmdorlar uchun bezakdor qilib bogʻlar ichida qurilgan. Tarixiy manbalarda koʻshk namunalari haqida maʼlumotlar saqlangan. Vizantiya elchisi Zemarx 568-yilda Oʻrta Osiyo koʻchmanchilarining xoqoni oʻrdasida 4 tovus haykalini koʻtarib turgan koʻshkni koʻrgani haqida yozgan. 738-yilda Termiz yaqinida arab sarkardasiga oltin va kumush bilan bezatilgan 2 koʻshk taqdim etilgan va boshqa X—XV asrlarda koʻshk meʼmorligi rivojlanib, aksari bogʻ ichkarisidagi sinchkori yengil qurilmalar (koʻshklar) ustun, ayvon va boloxonali, zebu ziyvatli, hashamatli, koʻrkam imoratlari bilan koʻzga tashlangan. Amir Temur bunyod etgan bogʻlar ichidagi koʻshklar shaklu shamoyili bilan meʼmoriy taraqqiyotda yangi davr ochgan. Samarqand atrofida bunyod etilgan (XIV—XVI asrlarda) bogʻ-rogʻlar ichidagi koʻshklar haqida tarixiy manbalar aniq maʼlumot beradi. Samarqanddagi Koʻksaroy, Shahrisabzdagi Oq saroyni Bobur koʻshklar qatoriga kiritgan. Koʻshk meʼmorligi Turkiya, Xitoy, Yaponiya va boshqa mamlakatlarda keng tadbiq etildi. Yevropaga ham Sharq orqali ("kiosk shaklida") kirib kelgan.

Manbalar 

Arxitektura
Koʻhak

Koʻhak (fors. — kichik togʻ) — Zarafshon tizmasidagi kichik togʻ, tepalik. Samarqand shahri yaqinidagi hozirgi Choʻponota tepaligining qad. nomi. Dastlab Yoqut Hamaviy, Istaxriy, Ibn Havqal asarlarida Jabali Koʻhak ("Koʻhak togʻi") nomi bilan tilga olingan. K. etagidan oqib oʻtgan Zarafshon daryosi ham oʻrta asrlarda shu tepalik nomi bilan K. daryosi (obi K., K. suyi) deb atalgan. Togʻdan chiqqan gil qadimdan kulolchilikda ishlatilgan.

Manbalar
Kuhandiz

Kuhandiz (fors. — eski, qadimgi) — koʻhna, diz-qalʼa, qasr, saroy, ark. Qalʼaband maxsus istehkom. Asosan, qalʼaning tarkibida saqlangan qad. qismi (qarang Buxoro arki, Koʻhna Ark, Samarqand koʻk saroyi, Qoʻqon oʻrdasi va boshqalar).

Manbalar
Koʻhi Qof

Koʻhi qof — oʻzbek ertak, doston va boshqa ogʻzaki ijod namunalarida afsonaviy togʻ nomi. Rivoyatlarga koʻra, K. Q. dunyoning bir chetida boʻlib, unga eng jasoratli pahlavongina yetib bora oladi. Parilar yashaydigan Iram bogʻi ham shu yerda. U yerda Semurgʻ va Anko yashaydi. Goʻroʻgʻli, Anaz singari xalq qahramonlari Balo togʻidan oʻtib, devlarni yengib, K. Q.ga yetib borganlar. Eron mifologiyasiga koʻra, K. Q. — Semurgʻ makoni. Shuningdek, K. Q. Kavkaz togʻlarining ramziy tasavvuri, degan tushuncha ham mavjud. "Gap desang qop-qop, Ish desang Koʻhi Qofdan top" degan oʻzbek xalq maqolida K. Q.ning haddan ziyod olisda ekanligiga ishora qilingan.

Manbalar 

 

Mifologiya
Koʻhibobo

Koʻhibobo - Hindukush togʻlari tarkibidagi togʻ tizmasi. Afgʻonistonning markaziy qismida. Oʻz. qariyb 60 km. Eng baland joyi 5143 m (Shohpoʻloti togʻi). Herirud, Hilmand, Surxob (Amudaryoning chap irmogʻi), Kobul (Hindning oʻng irmogʻi) daryolarining bosh qismlari shakllanadigan gidrografik tugun. Togʻ dashti va choʻl landshafti xukmron.

Manbalar 

Togʻlar
Afgʻoniston
Koʻhirud

Koʻhirud — Erondagi togʻ tizmasi, Oʻrta Eron togʻlari tarkibida. Shim.gʻarbdan jan.-sharqqa tomon 900 km ga choʻzilgan, bal. 2—3 ming m, eng baland joyi Xazar vulkani — 4420 m. Asosan, choʻkindi va vulkanogen qatlamlardan tuzilgan. Yiliga togʻ oldilarida 100 mm dan, togʻlarda 300 mm gacha yogʻin yogʻadi. Togʻ choʻli va chala choʻli, yuqori mintaqalarda togʻ dashti landshafti ustun. Daralarda yongʻoqzorlar bor. Yaylov chorvachiligi rivojlangan, vodiylarda uncha katta boʻlmagan vohalar uchraydi.

Manbalar 

Togʻlar
Osiyo
Koʻhisim

Koʻhisim (fors. — kumush togʻi) — Iloq davlati hududidagi kumush koni (6—11-asrlar). Ohangaron daryosining oʻng qirgʻogʻida, Lashkarak va Loyak soylari boʻyida, Koʻhisim shahri harobasi yaqinida. 20-asrning 20-yillarida geologlar S. F. Mashkovsev va A. P. Kirikov va 60-yillarda arxeolog Yu. F. Buryakovu yerda tadqiqotlar olib borgan. Arab geograflari — Istaxriy, Ibn Havqal, Qudama va boshqalarning yozishicha, K. oʻrta asrlar sharqida eng yirik kumush konlaridan biri boʻlgan. U yerdan eng koʻp kumush qazib olingan davr 7—9-asrlarga toʻgʻri keladi. "Shosh koni" degan tamgʻa bosilgan tangalar (8-asr) zarbxonasi aynan shu yerda joylashganligi aniqlangan. K.dan kon qazuvchi qullar turar joylari va kon qazishda ishlatiladigan asboblar qoldiqlari topilgan.

Manbalar
Koʻhisim (Qoʻrgʻontepa)

Koʻhisim (Qoʻrgʻontepa) - Iloq davlatidagi qad. shahar harobasi (6 — 11-asrlar). Nishboshsoyning Ohangaron daryosiga quyilish yerida, Angren shahri yaqinida. 1960-yil D. P. Varxotova va V. A. Nilsen u yerda dastlabki qazish ishlarini olib borgan. Tadqiqotlar natijasida quyidagilar aniqlangan: K. 6—7-asrlarda yirik yer egasi — dehqon qoʻrgʻoni sifatida yuzaga kelgan. 8—9-asrlarga kelib, qalʼa-shaharga aylangan va maydoni 16 ga ni tashkil etgan. Bu davrda u 3 qism — qalʼa, shahriston hamda raboddan iborat boʻlgan. Ravnaq topgan davri 9—10-asrlarga toʻgʻri keladi. 1962 va 1963-yillarda olib borilgan qazishmalar vaqtida 10—11-asrlarga oid ik-kita mis va kumush tangalar xazinasi, paleolit davriga mansub chaqmoqtoshdan qilingan mehnat qurollari, sopol haykalcha boʻlagi, 10-asrga doir sopol va shisha idishlar siniklari topilgan. Shuningdek, Nishboshsoy boʻyidan qizil porfirit (togʻ jinsi) dan yasalgan tegirmon toshi boʻlagi ham topilib, uning rudalarni maydalashda ishlatilgani maʼlum boʻldi.

Adabiyot 
 Buryakov Yu. F., Genezis i etapi razvitiya gorodskoy kulturi Tashkentskogo oazisa, T., 1982.

Manbalar
Koʻhiston

Koʻhiston (fors. — togʻlar oʻlkasi) — Afgʻonistondagi Panjsher — Kobul daryolari xavzasida joylashgan tarixiy viloyat. Asosan, tojiklar, xazoralar, afgʻonlar va boshqa yashaydi. Qadimda K.dan Hindiston va Xitoyga boruvchi karvon yoʻli oʻtgan. K. oʻzining kumush konlari bilan mashxur boʻlgan; oʻrta asrlarda yarim mustaqil mahalliy xonlar tomonidan boshqarilgan. K. aholisi istilochilarga (arablar, moʻgʻullar) qarshi faol kurashgan. Ingliz-afgʻon urushi (1838— 42) davrida K.lik qoʻzgʻolonchilar Parvon (1840) va Chorikor (1841) yonida ingliz qoʻshinlarini magʻlubiyatga uchratishgan.

Manbalar
Koʻhiston (Eron)

Koʻhiston — Erondagi togʻli tabiiy oʻlka. Dashti Kavir va Dashti Lut choʻllari oraligʻida. Aksari meridioval yoki shim. va shim.-gʻarbdan jan. va jan.-sharqqa yoʻnalgan hamda oʻzaro keng soyliklar bilan ajralgan bir necha tizmalardan iborat. Balandligi 1500–2000 m, ayrim choʻqqilari 2500 m dan baland (Murkum togʻi, 2839 m). Togʻ oralaridagi yassi soyliklarning balandligi 800–1200 m boʻlib, shoʻrxoklar bilan qoplangan. Iqlimi keskin kontinental, choʻl iqlimi. Yozi issiq, quruq; qishi birmuncha sovuq. Yillik yogʻin 200 mm gacha. Daryo oʻzanlarida faqat yomgʻir yoqqanda suv oqadi. Oʻsimlik siyrak. Koʻp joylari toshloq, qumloq va shoʻrxokli choʻl. Yaylov chorvachiligi rivojlangan; togʻ oldilarida kichikroq vohalar bor.

Manbalar 

Eron
Geografiya
Oʻrta asrlar Xurosoni
Koʻhistonilar

Koʻhistonilar - Pokistonning shim.da, Hindiston (Gilgit va Svat daryolari oraligʻi)da yashovchi kichik qardosh qabilalar guruhining umumiy nomi. 1947-yildan K. turgan xududning koʻp qismi Pokiston va bir qismi Hindiston tarkibida. Afgʻonistonda ham yashaydi (5 ming kishi). K.ning umumiy soni taxminan 100 ming kishi (1988). K. tili — hind tillarining dard guruhiga mansub. Asosiy mashgʻuloti — chorvachilik. K.da urugʻdoshlik anʼanalari saqlangan. Dindorlari — sunniy musulmonlar.

Manbalar
Koʻhitang seriyasi

Koʻhitang seriyasi - yura davrining kellovey Oksford hamda bat yarusiga taalluqli togʻ jinslari kompleksi. Birinchi marta Oʻzbekistonning janubidagi Koʻhitang tizmasida oʻzbek olimlari tomonidan aniqlangan. Key-inchalik Koʻhitang seriyasi Hisor togʻlarining jan. va jan.-gʻarbiy qismida, Buxoro—Koʻhna arkning gʻarbiy devori.

Xiva hamda Tojikiston depressiyasida keng tarqalganligi aniqlandi. Koʻhitang seriyasining qalinligi 200–500 m boʻlib, gil, mergel, gips, ohaktosh va dolomitlardan iborat. Oʻzbekistonning gʻarbi va jan. hamda Dushanba shahri yaqinida Koʻhitang seriyasi dan gaz olinmokda. Razvedka va qidiruv ishlarida Koʻhitang seriyasining stratigrafik ahamiyati katta.

Manbalar
Koʻhitang tizmasi

Koʻhitang tizmasi - Pomir Olay togʻ sistemasining janubi-gʻarbidagi tizma. Oʻzbekiston va Turkmaniston xududida. Boysuntogʻning janubiy davomi. Amudaryo vodiysidan Sherobod daryosigacha qariyb 100 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 3139 m. Choʻkindi jinslardan, jumladan ohaktosh va gipsli jinslardan tarkib topgan, karst hodi-sasi rivojlangan. Togʻ etaqlarida efemer oʻsimlikli chala choʻl, yuqoriroqda togʻ subtropik dashtlari (kserofit butalar, pista) va siyrak archazorlar bor.

Manbalar 

 
Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Koʻhna Fazli

Koʻhna Fazli, Kushki Foʻzayl — qad. shahar harobasi (miloddan avvalgi 1-asr — milodiy 13-asrboshi). Qarshi shahridan 50 km jan.gʻarbda. Atrofi paxsa devor bilan oʻralgan. K.F.ning uzunligi jan.-gʻarbdan shim.sharqqa 1 km, kengligi 550 m boʻlgan; jan. qismida balandligi 20 m boʻlgan ark joylashgan; 9—12-asrlarda Bazda nomi bilan mashhur boʻlgan va kuchli qalʼa-istehkomga aylangan. K.F.da hunarmandchilik va savdo rivojlangan. Undan Buxoro—Kalif va Vasaf—Kalif karvon yoʻli oʻtgan. Moʻgʻullar hujumidan keyin harobaga aylangan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Oʻzbekiston tarixi
Koʻhnadaryo

Koʻhnadaryo, Daryoliq — Amudaryoning qurib qolgan oʻzani. Amudaryo muzlik davrida shu oʻzandan oqib,chuchuk suvli Sariqamish koʻliga quyilgan. Hozir qad. daryo oqiziqlari va shoʻrxoklar bilan toʻlgan. Urganch shahri yaqinidan boshlanib, shimoli-gʻarbga yoʻvaladi.Toshhovoʻz vohasi orqali Koʻhna Urganch shahrigacha boradi, undan gʻarbga yoʻvalib, Boʻten togʻi yaqinida ikki tarmoqqa ajraladi. Oʻz. 300 km. K.ning ikki chetida ariq, kanallarning izlari uchraydi. Amudaryo toshganda suvi K.ga kirib boradi. 1878-yilgi katta toshqinda Amudaryoning suvi K. orqali Sariqamish koʻliga quyilib, koʻl suvi sathini 8 m koʻtargan. K. atrofida barxanlar uchraydi. Uning terrasa (koʻhna qayir)larida qamish, qoʻgʻa, yulgʻun, oqbosh, yantoq va boshqa oʻsadi. Toʻqayzorlar ham bor. Keyingi yillarda K. kollektor boʻlib xizmat qilmokda. Xorazm viloyati, Qoraqalpogʻiston Respublikasi va Turkmanistonning Toshhovoʻz viloyatidagi sizot suvlar K.dan Sariqamishga oqizilmokda.

Manbalar 

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Khulva

Khulva — Bangladeshning jan.gʻarbiy qismidagi shahar. Gang daryosining kema qatnaydigan tarmogʻi — Pusur daryosi boʻyida. Aholisi 732 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). K. — sanoati tez oʻsib borayotgan va iqtisodiy ahamiyati jihatidan mamlakatda 3-oʻrindagi shahar. Transport yoʻllari tutuni. Jut (mamlakat jut sanoatining yarmidan ortigʻi joylashgan), ip gazlama, oziq-ovqat, metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Mashinasozlik (kabel ishlab chiqarish zavodi), yogʻochsozlik va kimyo sanoati, daryo kemasozligi korxonalari, issiqlik elektr st-yalari bor.

Manbalar
L (maʼnolari)

L:

 L (lotin) — lotin alifbosining harfi.
 L (kirill) — oʻzbek kirill alifbosining oʻn uchinchi harfi.
Л (kirill)

Л — oʻzbek kirill alifbosining oʻn uchinchi harfi. Sonor, sirgʻaluvchi, jarangli, til oldi undoshi. Soʻz boshi (lab, lavlagi), oʻrtasi (bola, baliq, buloq) va oxiri (koʻl, qoʻl)da kela oladi. Talaffuzda bu tovushning oldingi qator unlilar taʼsirida yumshoqroq, orqa qator unlilar taʼsirida esa qattiqroq varianti uchraydi (qoʻl — qol, hal — hol). Bu tovush sof oʻzbekcha soʻzlarning boshlanishida deyarli uchramaydi. Baʼzi soʻzlar talaffuzida oʻrtada kelgan bu tovush tushib qoladi (boʻlsa — boʻsa; olgan — ogan va b.). Oʻrxun-Yenisey, soʻgʻd, turkiy (uygʻur) yozuvlarida, arab, lotin alifbosi asosidagi yozuvlarda oʻziga xos shakllarga ega boʻlgan.

Manbalar 

 

 

Kirill alifbosi harflari
Lab

Lab — anatomik tuzilma; ogʻiz boʻshligʻining kirish qismini tashkil etadigan muskul-teri burmalari. Toshbaqa, qush va kloakali yirik sut emizuvchilarda jagʻdan tumshuq vujudga kelganligi tufayli L. boʻlmaydi. Baliqlar labida taʼm bilish va tuygʻu retseptorlari koʻp boʻlib, L. oʻljani ushlab olishga yordam beradi. Suvda va quruqlikda yashovchilarning koʻpida L. nafas olishda ogʻiz boʻshligʻini ochib-yumishga xizmat qiladi. Sudralib yuruvchilar labi rostmana shakllangan va muguz qalqoncha bilan qoplangan. Sut emizuvchilarda L. harakatchan boʻlib, bola emizishga moslashgan. Toʻgarakogʻizlilarda yuqori L. soʻrgʻich vazifasini oʻtaydi.

Odamda L. harakatchan boʻlib, ogʻiz boʻshligʻi bilan chegaralangan; u tashqaridan teri, ichkaridan mayda bezlarga boy shilliq parda bilan qoplangan, uning asosini ogʻizning aylana muskuli va mayda mimika muskullari tashkil etadi. Teri bilan shilliq parda tutashgan joy — qizil hoshiyada qon tomirlar koʻp. L.ga uch shoxli nervdan sezuvchi tolalar keladi. Yuqori va pastki L.ning oʻzaro bir-biri bilan birikib turishi ovqatni chaynashga imkon beradi; soʻzlashda talaffuzning toʻgʻri va ravon boʻlishini taʼminlaydi.

Manbalar 

Anatomiya
Odam boshi va boʻyni
Lab bichilishi

Lab bichilishi, angulit - ogʻiz burchaklarida paydo boʻladigan yoriqlar va yassi qavariqlar. Infeksion kasallik, bunda ogʻiz burchagining shilliq qavati va terisi zararlanadi. Organizmda V2 vitamin yetishmasligi, milk kasalliklari, nordon va achchiq ovqatlarni muntazam isteʼmol qilish, koʻp soʻlak ajralishi, ogʻiz boʻshligʻini yaxshi parvarish qilmaslik va boshqa sabab boʻladi. Stafilokokklar, streptokokklar, ayrim takomillashmagan zamburugʻlar (qarang Bakteriyalar) qoʻzgʻatadi. Koʻpincha, labini yalab yurishga oʻrganib qolgan bolalar va oʻsmirlar, shuningdek, yasama tish qoʻydirganlarda uchraydi. Lab burchaklaridagi teri va shilliq qavat namlanib qizaradi, keyin sariq qoʻtir bilan qoplanib, yoriladi va ogʻriydi. Zamburugʻlar qoʻzgʻatgan boʻlsa, kasallik ogʻiz boʻshligʻi shilliq pardasiga oʻtishi mumkin (qarang Kandidoz). Davoni vrach tayinlaydi. Surunkali Lab bichilishi organizda vitamin yetishmasa, uzoq davom etadi, shunga qaramay toʻgʻri davo qilinsa, butunlay tuzalib ketadi. Lab bichilishining oldini olishda toʻgʻri ovqatlanish, servitamin mahsulotlarni muntazam isteʼmol qilib turish, shuningdek, ogʻiz boʻshligʻi va tishlarni doimo toʻgʻri parvarish qilish muhim ahamiyatga ega (qarang Tish).

Manbalar
Labillik

Labillik (lotincha: labilis — sirpanuvchan, beqaror) (fiziologiyada) — nerv va muskul toʻqimalarining funksional harakatchanligi; bunda toʻqima taʼsirlanish ritmida eng katta chastota bilan qoʻzgʻaladi (qarang Koʻzgʻalish). Bu taʼlimotni fanga rus fiziologi N. Ye. Vvedenskiy kiritgan (1892). Uning taklifiga binoan, qoʻzgʻaluvchi toʻqimaga 1 sek.da beriladigan eng koʻp taʼsirotga toʻqimaning oʻshancha miqdorda harakat potensiallari bilan bergan javob reaksiyasi L. oʻlchovi qilib olinadi. L. toʻqimaning faoliyati jarayonida ortib-kamayib turishi mumkin, bu taʼsirotning kuchi va chastotasiga, neyro-gumoral taʼsirlarga (qarang Neyro-gumoral regulyasiya) bogʻliq. Yoʻgʻon nerv tolalari eng katta L.ka ega, ular 1 sek.da 500—600 impuls oʻtkazadi. Toʻqimalarning funksional holatini aniqlashda, shuningdek, mehnat va sport fiziologiyasida L. muhim ahamiyat kasb etadi.

Biol. va tibbiyotda "L." harakatchanlikni, beqarorlikni (masalan, kishilarning ruhiyati, fiziologik holatini), yaʼni organizmning tashqi va ichki omillarga nisbatan oʻzgaruvchanligini anglatadi.

Manbalar
Labirint

Labirint (yun. labyrinthos) — xonalari behad koʻp, yoʻlaklari odamni adashtiruvchi ulkan bino. Yunon mifologiyasida Krit o. podshosi Minos uchun meʼmor va mohir mexanik Dedal L. kurgan. Xavara (qad. Misr)dagi Amenemxet III ibodatxonasi (miloddan avvalgi 19-asr maydoni taxminan 72 ming m2) bir necha zallardan iborat boʻlib, haykal va boʻrtma tasvirlar bilan bezatilgan. 3 mingga yaqin xonasi boʻlgan.

Koʻchma maʼnoda — kishini chalgʻitadigan murakkab joy, ilojini topish qiyin boʻlgan holat.

Manbalar
Labirint (anatomiya)

Labirint (anatomiyada) - baʼzi umurtqali hayvonlar va odamning ichki qulogʻi. Havo tebranishlarini tovush sifatida qabul qiladi va gavda vaziyatining oʻzgarishlarini sezadi, chakka suyagining piramidasida boʻladi. Oval va yumaloq darchalari bilan oʻrta quloqqa tutashadi. Suyak va parda L.ga boʻlinadi. Parda L. ichida endolimfa suyuqligi bor. Suyak L. bilan parda L. orasidagi kichik kamgak perilimfa bilan toʻla. L.ning dahlizi, chigʻanogʻi va yarim doira kanallari bor. Eshitish organi (Korti organi) chigʻanoqda joylashgan, yarim doira kanallar esa muvozanat aʼzosidir.

Manbalar
Labirintit

Labirintit — ichki quloq — labirintning yalligʻlanishi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroorganizm yoki toksin ichki quloqqa qaysi yoʻl bilan oʻtganligiga qarab timpanogen (oʻrta quloqdan), meningogen (miya qobigʻidan) va gematogen L.ga ajratiladi. Kasallik oʻtkir va surunkali, serroz va yiringli, nekrozli turlarga boʻlinadi; yalligʻlanish jarayoni cheklangan yoki tarqoq boʻlishi ham mumkin. L.da bosh aylanishi, ogʻrishi, qusish, quloq shangʻillashi, muvozanat buzilishi, nistagm va boshqa kuzatiladi. Davo kasallikning kechishi va xiliga qarab buyuriladi.

Manbalar
Laboyoqlilar

Laboyoqlilar (Chilopoda) - koʻpoyoqlilar kenja sinfi, ayrim maʼlumotlarga koʻra sinfning nomi. Tanasi yassi yoki silindrsimon uzun, bosh va boʻgʻimlarga boʻlingan gavdadan iborat. Deyarli har bir boʻgʻimda bir juftdan yurish oyoqlari boʻladi. Boshida bir juftdan antenna va yuqori jagʻlar, 2 juft pastki jagʻlar bor. Antennalar asosida bir toʻp oddiy koʻzlari joylashgan, ayrim L.ning koʻzlari boʻlmaydi. 1-juft yurish oyoqlari oyoq-jagʻlarni hosil qiladi. Ular asosida joylashgan zahar bezlari yoʻli tirnoqlarining uchki qismiga ochiladi.

Manbalar
Laboratoriya mashgʻulotlari

Laboratoriya mashgʻulotlari — oliy, oʻrta maxsus, kasb-hunar taʼlimi va umumiy taʼlim maktablarida oʻquvchi (talaba)lar mustaqil suratda bajaradigan amaliy ish turlaridan biri. Nazariy bilimlarni kengaytirish va mustahkamlash, mustaqil tajribalar bajarish malakasini rivojlantirish maqsadida oʻtkaziladi. Tajriba uchun kerakli buyumlar, jihozlar, reaktivlar va boshqalarni tayyorlash, tajribaning chizma-rejasini tuzish, uni lab. sharoitida amalga oshirish va tavsiflash jarayonini oʻz ichiga oladi. Tabiiy-ilmiy va texnika fanlaridan dars berishda keng qoʻllanadi.

Manbalar
Laboratoriya hayvonlari

Laboratoriya hayvonlari - biol., tibbiyot, veterinariya va qishloq xoʻjaligida ilmiy maqsadlarda foydalaniladigan hayvonlar. Laboratoriya hayvonlari eksperimentdan koʻzda tutilgan maqsadlarga muvofiq tanlab olinadi. Bunda tadqiqotning ishonchli boʻlishini taʼminlash bilan birga olinadigan hayvonning biologik xususiyatlari, uni koʻpaytirish va boqish imkoniyatlari hamda etik aspektlar ham hisobga olinadi. Laboratoriya hayvonlari sifatida sodda bir hujayralilardan tortib sut emizuvchilargacha boʻlgan barcha hayvonlardan foydalanish mumkin. Baqalar, sichqonlar (barcha Laboratoriya hayvonlarining 70%), kalamushlar, dengiz choʻchqachalari, itlar, mushuklar, quyonlar, maymunlar; umurtqasizlardan — koʻpchilik hasharotlar (mas, drozofilalar), chuvalchanglar, kanalar anʼanaviy Laboratoriya hayvonlari hisoblanadi. Baʼzan qushlar, toshbaqalar, baliklar va boshqa hayvonlar bilan ham eksperiment oʻtkaziladi. Tajribalarda Laboratoriya hayvonlari ning maxsus yetishtirib chiqarilgan inbred va sof liniyalaridan va mikrobsiz hayvonlar (gnotobiotlar)dan keng foydalaniladi. Laboratoriya hayvonlari vivariylarda boqiladi.

Manbalar
Labrador

Labrador — Shimoliy Amerikaning shim.-sharqiy qismidagi yarim orol. Kanada hududi. Atlantika okeani, Labrador dengizi, San-Lavrentiy qoʻltigʻi, Gudzon qoʻltigʻi va Gudzon boʻgʻozi bilan oʻralgan. Maydoni 1,6 mln. km². Tokembriy jinslaridan tashkil topgan. L. geologik jihatdan Kanada qalqonining bir boʻlagi, orografik jihatdan Lavrentiy qirlarinit sharqiy qismi. Tepalik koʻp (balandligi 200–800 m), antropogen muzlarining izi saqlangan.

Sharqiy qismi balandroq (Torngat togʻi, 1676 m). Markaziy qismining balandligi 500–800 m. Iqlimi subarktika va moʻʼtadil iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi jan.-sharqida —12° dan shim.-gʻar-bda —28° gacha, iyulniki 7—18°. Yillik yogʻin 250–1200 mm. L hududining katta qismi toʻng yerlar, koʻl va botqoqlik koʻp. Oʻsimliklari oʻrmon-tundra hamda qoraqaragʻay, oqqaragʻay, tilogʻochli siyrak oʻrmonlardan iborat. Jan.da tayga oʻrmonlari, yaylovlar bor. Foydali qazilmalardan temir, titan va nikel rudalari olinadi. Moʻynali hayvonlar va baliq ovlanadi. Asosiy aholi punktlari: Set-Il, Sheffervill.

Manbalar
Labrador (mineral)

Labrador — jins hosil qiluvchi mineral, plagioklazlar (dala shpatlari) guruhiga mansub. Tarkibida 51 dan 70% gacha anortit va 30 dan 50% gacha albit boʻladi. Triklin singoniyada kristallanadi. Rangsiz, oq, kulrang, koʻpincha, zangori-koʻk tusda tovlanadi. Qattikligi 6; zichligi 2,69 g/sm3. Asosli magmatik togʻ jinslarining muhim tarkibiy qismi. Asosiy qismi L.dan iborat togʻ jinsi labradorit deyiladi. Oʻzbekistonda bunday jinslar juda koʻp. Ulardan binolarni, metro bekatlari, yodgorliklarni qoplash uchun foydalaniladi. Tarkibida ilmenitning yupqa plastinkachalari mavjudligi hisobiga irizatsiyalashuvi mineral (yoki jins)ning oʻziga xos xususiyati hisoblanadi.

Manbalar 

 

 

Bezak toshlari
Minerallar
Labradorit

Labradorit — gabbrolar guruhiga mansub magmatik togʻ jinsi. Tarkibini, asosan, Labrador, bir oz piroksen va minerallar tashkil etadi. Toʻq kulrang yoki qora boʻladi. L. silliqpanganda yaltirab, koʻk-yashil tusda tovlanadi. Binolar, monumentlar devorini bezashda ishlatiladi. L. konlari Rossiya (Ural), Ukraina, Kanada, AQShda uchraydi. Oʻzbekistonda Quljuktovda borligi maʼlum. Toshkentdagi bir necha haykalning asosi va koʻplab maʼmuriy binolar L. bilan bezatilgan.

Manbalar
Lava

Lava ( — oʻpirilish) — vulkan kraterlari, yer yoriqlaridan oqib yoki otilib chiqadigan olovsimon suyuq va qovushqoq modda (magma). Lavaning sovib qotishidan effuziv togʻ jinslari hosil boʻladi. Lavaning harorati kimyoviy tarkibi va undagi gaz miqdoriga qarab keskin farq qiladi. Masalan, Iile-veluch (Kamchatka) vulkani andezitli lavasining temperaturasi 700—750°, Lassen-Pik (Kaliforniya) datsit lavasiniki — 75°, Klyuchi Sopkasi bazalt lavasiniki — 870—1200° boʻlgan. Tarkibidagi silikat kislota (SiO2)HHHr miqdoriga qarab asosli (SiO2 < 52%), oʻrta (SiO2 > 65%) va nordon (SiO2 < 65%) Lava larga boʻlinadi. Asosli va oʻrta Lavalardan bazalt, andezit va diabazlar paydo boʻladi. Nordon Lava quyuqroq boʻlgani uchun katta maydonlarga yoyilmay doʻnglik (gumbaz)lar hosil qiladi. Odatda, nordon Lavalar uchuvchan kompo-nentlarga boy boʻlib, shiddatli vulkan otilishlarini vujudga keltiradi. Nordon Lavadan kvarsli porfir, liparit, datsit, felzitlar hosil boʻladi.

Yana q. 

 Magma
 Vulkan

Manbalar 

Geologiya
Lava (konchilik)

Lava (ruscha), lahim (konchilikda) — foydali qazilma qatlami yoppasiga qaziladigan joy (zaboy), yer osti yoʻli; kon yoʻlaklarining oʻziga xos koʻrinishi. L. tushunchasi birinchi marta Donetsk koʻmir havzasining shaxtalarida qoʻllanilgan. Konning geologik tuzilishi va foydali kazilmani qazish usuliga qarab, L. 25—350 m va undan ham uzun boʻladi. L.lardan foydali qazilmalarni qazish, ortish va tashish ishlari mexanizatsiyalashtirilgan.

Manbalar
Lava oqimi

Lava oqimi — olovsimon magmaning vulkan ogʻzidan oqib chiqib, atrofga quyilishi (qarang Vulkanlar).

Manbalar
Lavanda

Lavanda () — labguldoshlilar oilasiga mansub buta yoki doim yashil chala butalar turkumga kiruvchi, efir moyli oʻsimlik. Oʻrta Dengiz sohillarida 25 dan ortiq turi uchraydi. Asosan, Fransiya, Italiya, Ispaniya, Vengriya, Moldova, Qrim, Rossiyaning Krasnodar oʻlkasida ensiz bargli lavanda(lavanda angustifolia) turi yetishtiriladi. Lavandaning yangi toʻpgulida 1,2 — 2,3% efir moyi mavjud. Parfyumeriya, oziq-ovqat sanoati, tibbiyotda qoʻllaniladi. Lavanda yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka chidamli oʻsimlik boʻlib 30° sovuqqa ham chidaydi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi. Ildizi 40—50 ta uzun ipsimon ildizchalardan iborat. Tuproqqa 2 m chuqur kirib boradi. Sershox, bir tupida 400—800 ta poya hosil qiladi. Mevasi qoʻshaloq, 4 ta yongʻoqchadan iborat, rangi sariq — jigarrang. Ekilgan koʻchatlardan 2-yildan boshlab 20—25 yilgacha hosil olinadi. Har 6—7 yilda lavandazorlar yoshartiriladi.

Manbalar