Bihor okrugi

Bihor okrugi ([biˈhor]) (Ruminiyaning gʻarbiy qismidagi okrug (județ). Umumiy maydoni , Bihor — Ruminiyaning geografik jihatdan oltinchi yirik okrugi va tarixiy Krişana mintaqasidagi asosiy okrug. Markazi — Oradea.

Toponimikasi 
Bihor nomining kelib chiqishi nomaʼlum, ammo u oʻz nomini hozirgi Bihariya kommunasidagi qadimiy qal’adan olgan boʻlishi mumkin. Bu, ehtimol, vihor, serb va ukraincha „boʻron“ (vixor) yoki slavyancha biela hora soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „oq togʻ“ degan maʼnoni anglatadi. Yana bir nazariya shundan iboratki - Frakiya etimologiyasiga mansub (bi „ikki“ va harati „olish“ yoki „qoʻrgʻoshin“ degan maʼnoni anglatadi), yaʼni Menumorut gersogligidagi ikki yerga ega degan maʼnoni anglatadi. Bir nazariyaga koʻra esa, bu nom bour soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, rumin tilidagi aurochlar (lotincha bubalus) nomi bilan bogʻliq. Bir vaqtlar bu hayvon Ruminiyaning shimoli-gʻarbiy yerlarida yashagan. Ushbu bahsli nazariyaga koʻra, nom buardan buharga va Bihar va Bihorga oʻzgartirilgan.

Demografiyasi 
2020-yilgi hisob-kitoblarga koʻra Bihor okrugi aholisi 616,246 kishini tashkil qiladi, aholi zichligi . Aholining 51,1 foizi shaharlarda yashaydi, bu Ruminiyadagi oʻrtacha koʻrsatkichdan past hisoblanadi.

Din boʻyicha 
Okrug aholisining 99,4% xristian  va ulardan:

 Ruminiya pravoslavlari — 59,7%
 Reformatistlar — 18,1%;
 Katolik — 11,5% (Rim-katolik — 9,2%; yunon-katolik — 2,3%)
 Pentikostal — 5,7%;
 Baptistlar — 3,7%;
 Adventist — 0,3%;

Geografiyasi 

Okrugning umumiy maydoni  ni tashkil qiladi. Okrugning sharqiy tomonida Apuseni togʻlari joylashgan boʻlib, eng baland choʻqqisi Cucurbata Mare (shuningdek, Bihor choʻqqisi deb ham ataladi)  balandlikda joylashgan. Tepaliklar gʻarbga qarab pasayib, tepaliklardan oʻtib, Ruminiyaning Gʻarbiy tekisligida — Pannoniya tekisligining sharqiy tomonida tugaydi.

Okrug asosan Kriş gidrografik havzasi boʻlib, asosiy daryolari Krisul Repede, Krisul Negru va Barcau daryolaridir.

Qoʻshni okruglar 

 Sharqda — Sălaj, Kluj va Alba okruglari.
 Vengriya gʻarbida — Hajdu-Bihar va Beke okruglari
 Vengriya — Hajdu-Bihar okrugi va Bekes okrugi
 Shimolda — Satu Mare okrugi .
 Janubda — Arad okrugi .

Tarixi 
Birinchi jahon urushidan oldin okrug hududi Avstriya-Vengriyaga tegishli boʻlib, asosan Vengriya Qirolligining Bihar okrugida joylashgan edi. Bihor okrugi hududi 1920-yilda Trianon shartnomasiga binoan Avstriya-Vengriyaga voris davlat sifatida Vengriyadan Ruminiyaga oʻtkazildi. 1925-yilda qabul qilingan maʼmuriy birlashish toʻgʻrisidagi qonundan soʻng okrugning nomi avvalgidek saqlanib qolgan, biroq hudud qayta tashkil etilgan. 

1938-yilda qirol Ca0rol II yangi Konstitutsiyani eʼlon qildi va u keyinchalik Ruminiya hududining maʼmuriy boʻlinishini oʻzgartirdi. 10 ținuturi (taxminiy tarjimasi: „yerlar“) rezidenți regali (taxminiy tarjimasi: „qirollik rezidentlari“) tomonidan boshqarilishi uchun (okruglarni birlashtirish orqali) yaratilgan — prefektlar oʻrniga toʻgʻridan-toʻgʻri qirol tomonidan tayinlangan. Bihor okrugi Shinutul Krişuri tarkibiga kirdi. 

1940-yilda okrugning bir qismi Ikkinchi Vena mukofoti ostida Shimoliy Transilvaniyaning qolgan qismi bilan Vengriyaga qaytarildi. 1944+yildan boshlab, Ruminiya qoʻshinlari Sovet yordami bilan berilgan hududni qaytarib oldi va uni Ruminiya tarkibiga qaytardi. Trianon shartnomasi boʻyicha Ruminiyaning butun okrug boʻyicha yurisdiksiyasi 1947-yili Parij tinchlik shartnomasida yana bir bor tasdiqlandi. Okrug 1950-yilda Ruminiya kommunistik hukumati tomonidan tugatilgan va 1968-yilda esa Ruminiya okrug maʼmuriy tizimini tiklaydi.

Iqtisodiyoti 
Bihor Ruminiyaning eng boy okruglaridan biri boʻlib, aholi jon boshiga YaIM milliy oʻrtacha koʻrsatkichdan ancha yuqori hisoblanadi. Soʻnggi paytlarda iqtisodiyotni bir qator qurilish loyihalari boshqarib kelmoqda. Bihor Ruminiyada eng past ishsizlik darajasi va Yevropada eng past koʻrsatkichga (2,4%) ega.

Okrugda sanoatning asosiy tarmoqlari quyidagilardir:

 Toʻqimachilik sanoati.
 Oziq-ovqat va ichimliklar sanoati.
 Mexanik komponentlar sanoati.
 Metallurgiya.

Tumanning gʻarbiy qismida koʻmir va boksit qazib olish uchun konlar bor. Xom neft ham qazib olinadi.

Turizmi 
Okrugning asosiy diqqatga sazovor joylari:

 Oradea shahri.
 Apuseni togʻlari :
 Stana de Vale kurorti va Iada vodiysi.
 Padiş va Sighiştel daryosi vodiysidagi gʻorlar.
 Peștera Urșilor gʻori.
 Băile Feliks kurorti.

Gerbi 
Bihor okrugining gerbi 1998-yilda qabul qilingan boʻlib, har chorakda bir qalqon boʻlib, ular: qalʼa (Bihar qalʼasi uchun), tasmali beshta bugʻdoy poyasi va Deşteaptă-te, romane! matni yozilgan oʻram, uchta baliqni oʻz ichiga olgan fess bilan qoplangan. 2013-yilda mahalliy o‘qituvchi tomonidan o‘ramdagi matn kirill (sheʼr matnini yozishda foydalanilgan asl alifbo) yoki lotin alifbosida emas, balki xatolik bilan yunon tilida yozilgani aniqlanganidan so‘ng, u qayta ishlanishi kerak edi, chunki Okrug Gretsiya bilan muhim tarixga ega emas.

Siyosatda 
2020-yilgi mahalliy saylovlarda yangilangan Bihor okrugi kengashi quyidagi partiya tarkibiga ega 34 maslahatchidan iborat:

Maʼmuriy boʻlinmalari 

Bihor okrugida toʻrtta munitsipalitet, oltita shahar va 91 ta kommuna mavjud.

Munitsipalitetlar

 Beiush
 Margita
 Oradea — markaz; 196 367 kishi (2011-yil holatiga koʻra)
 Salonta

Shaharlar

 Aleșd
 Nucet
 Săcueni
 Ștei
 Valea lui Mixay
 Vašcau

Kommunalar
{{Columns-list|*Abram
 Abrămuț
 Aștileu
 Aușeu
 Avram Iancu
 Balc
 Batăr
 Biharia
 Boianu Mare
 Borod
 Borș
 Bratca
 Brusturi
 Budureasa
 Buduslău
 Bulz
 Buntești
 Căbești
 Câmpani
 Căpâlna
 Cărpinet
 Cefa
 Ceica
 Cetariu
 Cherechiu
 Chișlaz
 Ciumeghiu
 Cociuba Mare
 Copăcel
 Criștioru de Jos
 Curățele
 Curtuișeni
 Derna
 Diosig
 Dobrești
 Drăgănești
 Drăgești
 Finiș
 Gepiu
 Girișu de Criș
 Hidişelu de Sus
 Holod
 Husasău de Tinca
 Ineu
 Lăzăreni
 Lazuri de Beiuș
 Lugașu de Jos
 Lunca
 Mădăras
 Măgești
 Nojorid
 Olcea
 Oșorhei
 Paleu
 Pietroasa
 Pocola
 Pomezeu
 Popești
 Răbăgani
 Remetea
 Rieni
 Roșia
 Roșiori
 Sâmbăta
 Sâniob
 Sânnicolau Român
 Sânmartin
 Sântandrei
 Sârbi
 Săcădat
 Sălacea
 Sălard
 Spinuș
 Suplacu de Barcău
 Șimian
 Șinteu
 Șoimi
 Șuncuiuș
 Tămășeu
 Tărcaia
 Tarcea
 Tăuteu
 Tileagd
 Tinca
 Toboliu
 Tulca
 Țețchea
 Uileacu de Beiuș
 Vadu Crișului
 Vârciorog
 Viișoara

Tarixiy okrugi

Maʼmuriyati 
Okrug hududi oʻn bir tumanga (plăși)  boʻlingan.

 Plasa Aleşd (shtab-kvartirasi Aleşdda joylashgan 41 qishloqdan iborat)
 Plasa Beiuș (62 qishloqdan iborat, shtab-kvartirasi Beiushda)
 Plasa Beliu (30 qishloqdan iborat, shtab-kvartirasi Beliuda)
 Plasa Ceica (shtab-kvartirasi Ceica shahrida joylashgan 47 qishloqni oʻz ichiga oladi)
 Plasa Centrală (shtab-kvartirasi Oradea shahrida joylashgan 40 qishloqdan iborat)
 Plasa Margita (bosh qarorgohi Margitada joylashgan 43 qishloqdan iborat)
 Plasa Săcueni (11 qishloqdan iborat, shtab-kvartirasi Săcueni shahrida)
 Plasa Sălard (shtab-kvartirasi Sălardda joylashgan 28 qishloqdan iborat)
 Plasa Tileagd (shtab-kvartirasi Tileagdda joylashgan 28 qishloqni oʻz ichiga oladi)
 Plasa Tinca (26 qishloqdan iborat, shtab-kvartirasi Tincada)
 Plasă Vašcău (44 qishloqni oʻz ichiga oladi, shtab-kvartirasi Vašcauda)

Bihor okrugida uchta shahar punkti: Oradea (okrug markazi Oradea Mare nomi bilan ham tanilgan), Salonta va Beiush shahar kommunalari mavjud.

Aholisi 
1930-yilgi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, okrug aholisi 510 318 kishini tashkil etgan, etnik jihatdan ruminlar (61,6%), vengerlar (30,0%), yahudiylar (4,3%), chexlar va slovaklar (2,2%), shuningdek, boshqa ozchiliklarga boʻlingan. Til boʻyicha okrug rumin (61,4%), venger (33,8%), chex (2,0%), ivrit (1,5%) va boshqa ozchiliklarga boʻlingan. Diniy nuqtai nazardan aholini sharqiy pravoslavlar (49,8%), reformatistlar (21,0%), yunon katoliklari (10,7%), rim katoliklari (10,4%), yahudiylar (5,4%), baptistlar (2,2%) va boshqa ozchiliklar kabilarga boʻlingan.

Shahar aholisi 
Okrugning shahar aholisi 102,277 kishidan iborat boʻlib, 54,8% vengerlar, 26,4% ruminlar, 15,4% yahudiylar, 1% nemislar, shuningdek, boshqa ozchiliklardir. Shahar aholisida ona tili sifatida venger (67,9%), rumin (24,9%), Yahudiy (4,3%), nemis (1,2%) va boshqa ozchiliklar ustunlik qiladi. Diniy nuqtai nazardan shahar aholisi 31,5% islohotchilar, 20,6% yahudiylar, 19,3% rim-katolik, 17,5% sharqiy pravoslav, 9,1% yunon katolik, 1,1% lyuteran, shuningdek, boshqa ozchiliklardan iboratdir

Manbalar 
<div class="reflist">

Ruminiya