Sibir xonligi

Sibir xonligi (yoki Turon xonligi, ) — Sibirning janubi-gʻarbiy qismida joylashgan turk-moʻgʻul qabilalari boshqargan tatar xonligi. Oʻz tarixi davomida Shayboniylar va Toybugʻiylar sulolasi aʼzolari xonlik ustidan hukmronlik qilish uchun tez-tez nizolashdilar. Bu raqobatdosh qabilalarning ikkalasi ham Joʻji va uning beshinchi oʻgʻli Shaybon(Shibon) orqali toʻgʻridan-toʻgʻri Chingizxonga borib taqaladi.  Xonlik hududi bir vaqtlar Moʻgʻullar imperiyasining ajralmas qismi boʻlgan, keyinchalik 1242-1502-yillarda Oltin Oʻrda nazoratiga oʻtgan.

Sibir xonligida turkiy sibir tatarlari, boshqirdlar va turli xil ural tillarida, jumladan, Xanti, Mansi va Selkup tillarida soʻzlashuvchi etnik jihatdan xilma-xil aholi mavjud edi. Sibir xonligi tarixda eng shimoliy musulmon davlat boʻlgan. Uning 1582-yilda Yermak Timofeyevich tomonidan bosqinga uchrashi ruslar tomonidan Sibirni bosib olishning boshlanishi edi.

Aristokratiya 
Sibir xonligini turli tubjoy Sibir qabilalaridan chiqqan Mirzalar (bu oliyjanob unvon) boshqargan. Bu mirzalar Sibir xonining hokimiyati ostida erkin boshqaruvchilik qilishardi . Mirzolar Sibir xonligining jangchilarini ham jangga olib borgan va Tyumen va Sibir xonlariga nominal sodiqlik qilgan.

Madaniyat 
Islom Sibir xonligining rasmiy dini edi. Bu hukmron Tyumen va Sibir xonlarining dini edi. Tyumenda ham, Sibirda ham hukmron tabaqa tomonidan katta masjidlar, saroylar va mustahkam devorlar qurilgan.

Islom diniga nafaqat xon, balki mirzolar ham eʼtiqod qilganlar, ular koʻpincha Oʻrta Osiyoning Buxoro va Samarqand kabi mashhur islom markazlarida taʼlim olganlar. Biroq, shamanizm va boshqa anʼanaviy eʼtiqodlarga ham koʻpchilik tomonidan amal qilgan. Baʼzi guruhlar shamanizm elementlarini oʻzida mujassam etgan islomning shakliga amal qilgan.

Sibir xonligining yetakchi imomlari va muftiylari  Qozon va Samarqandda maʼlum bir taʼsirga ega boʻlgan. Sibir xonligi tarixda eng shimoliy musulmon davlati boʻlgan. Uning hududlari hatto Shimoliy Muz okeanining qirgʻoq qismlarini ham oʻz ichiga olgan.

Sibir xonligi Oʻrta Osiyo va Qozon xonligi bilan keng savdo aloqalariga ega edi.

Tarix 

Bu hududda dastlab asosan samoyed va ugr xalqlari yashagan. XI asrda qipchoqlar bu hududda yashay boshlagan, bu esa aholining turkiylashishiga olib kelgan. 13-asrda moʻgʻullar bu hududni bosib oldi va Oltin Oʻrda hududiga qoʻshildi. Bosqinlar paytida Botuxon bilan birga kelgan tatarlarning bir qismi bu hududga joylashdi.

Sibir xonligi XV asrda, Joʻji xonadonidagi moʻgʻullar butunlay tanazzulga yuz tuta boshlagan bir paytda tashkil topgan. Xonlarning dastlabki poytaxti Chimgi-Toʻra boʻlgan. Birinchi Xon Borjigin urugʻidan Toybugʻo edi. Uning oʻrniga oʻgʻli Xoʻja keldi va oʻz navbatida Xoʻjaning oʻrniga oʻgʻli Mar keldi.

Tobyl va Oʻrta Irtish oraligʻidagi hududni taybugʻiylar nazorat qilishlari aniq emas edi. Joʻji avlodlari boʻlgan Shayboniylar bu hududni koʻpincha oʻzlariga tegishli deb daʼvo qilganlar. Shayboniylar xonadonining kichik boʻlimi aʼzosi Iboqxon Marni oʻldirib, Chimgi-Toʻrani egallab oldi. Marning nabirasi Muhammad Irtish atrofidagi sharqiy hududlarga qochib ketadi, 1493-yilda boʻlgan jangda Iboqxonni oʻldirib taybugʻiylar hukmronligini tiklandi. Muhammad Chimgi-Toʻrada qolmaslikka qaror qildi va Irtishda joylashgan Iskar (yoki Sibir) nomli yangi poytaxtni tanladi. 1552-yilda Qozonning ruslar tomonidan bosib olinishi Sibirning taybugʻiy xoni Yodigarni Moskva bilan doʻstona munosabatlarga kirishishga undadi. Ammo Yodigarning bu qaroriga shayboniylardan Iboqxonning nevarasi Kuchum qarshilik koʻrsatdi. Bir necha yillik janglar (1556—1563) Yodigarning oʻlimi va Kuchumning xon boʻlishi bilan yakunlandi.

Sibirning zabt etilishi 
Kuchum asosan shamanist boʻlgan Sibir tatarlarini islom diniga oʻtkazishga harakat qildi. Uning Stroganov savdo punktlariga yurish oʻtkazish toʻgʻrisidagi qarori Kazak Yermakning Sibir xonligiga bosqiniga olib keldi. 1582-yilda Chuvash burnidagi jangda Kuchum qoʻshinlari Yermak tomonidan tor-mor etildi va oʻsha yilning oxirida kazaklar Iskarga kirishdi. Kuchum oʻz qoʻshinlarini qayta tashkil qildi, 1584-yilda jangda Yermakni oʻldirdi va Sibir ustidan oʻz hokimiyatini qayta tikladi.

Ammo keyingi oʻn toʻrt yil ichida ruslar asta-sekin xonlikni bosib oldilar. 1598-yilda Kuchum Ob qirgʻogʻida magʻlub boʻldi va noʻgʻaylar hududlariga qochishga majbur boʻldi, bu uning hukmronligiga chek qoʻydi.

Taybugʻiylar va shayboniylar 
Sibir xonligi va Tyumen shahri Taybugʻo tomonidan, ehtimol, 1405-1428-yillar orasida asos solingan. Taybugʻoning kelib chiqishi ehtimol, Kerait boʻlishi mumkin. Biroq baʼzi olimlar taybugʻiylarni qipchoq elitasi va boshqalar bilan bogʻlashga ham harakat qiladilar. Nazorat Taybugʻo avlodlari va Chingizxon avlodidan boʻlgan Shayboniylar oʻrtasida almashib turdi. Shayboniylar dasht koʻchmanchilari bilan, taybugʻiylar esa shimol va sharqdagi oʻrmon xalqlari bilan koʻproq bogʻliqligi haqida maʼlumotlar bor.

Taybugʻoning otasi On (On-Son, Onsom va boshqa variantlar) deb nomlangan. Groussetning aytishicha, ular „Taybugʻa-beklari“ deb atalar edi. Taybuqa Chingizxon davrida nayman boshligʻi edi. Shu sababli sulola aʼzolari nomiga „bek“ qoʻshimchasi qoʻshilgan.

Xonlar roʻyxati 
Taybugʻiylar roʻyxati :

 On
 Taybugʻo
 Xoja
 Mar
 Obder
 Maxmet/Mamuq
 Abalak
 Aguish
 Qosim (Maxmetning oʻgʻli)
 Yodiger (Kuchum tomonidan oʻldirilgan)
 Bekbulat (Yodigerning ukasi boʻlishi mumkin)
 Seyid Axmat (Ermak vafotidan keyin Sibirni qayta egallagan, 1588-yilda Rossiya podsholigi tomonidan bosib olingan).

Shayboniylar roʻyxati:

 Ibak Xon
 Murtazoxon
 Kuchum Xon
 Kuchumning oʻgʻli Ali (Ermakning oʻlimidan keyin Sibirni qayta egallashga harakat qildi),
 Ishim (Osim?) Kuchumning oʻgʻli (1620-yilda qalmoqqa uylanib, ularning hududida joylashdi)

Manbalar 

Osiyoning sobiq monarxiyalari
Turkiy davlatlar
Davlatlar