MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Muhabbat Shamayeva

Muhabbat Shamayeva (asl ismi Lyuba)(12-may 1944-yil, Buxoro, Oʻzbekiston SSR) — xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (1978).

Hayot yoʻli 
Muhabbat Shamayeva 1944-yil 12-may kuni Buxoroda tugʻilgan. U Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayevning turmush oʻrtogʻi edi. Ularning Nargiza Mallayeva va Raj Mallayev ismlar farzandlari bor. Farzandlar ham xonanda boʻlib yetishishgan. Hozirda u butun oilasi bilan Nyu-Yorkning Queens tumanida yashaydi va marhum turmush oʻrtogʻi Oʻzbekiston SSRda Xizmat koʻrsatgan artist Ilyos Mallayev asos solgan „Maqom“ ansamblida faoliyat yuritadi.

Ijodiy faoliyati 
Ijodiy faoliyatini Buxoroda havaskorlik ansamblida boshlagan. 1963-1965-yillar Oʻzteleradiosining „Maqom ansambli“, 1965-1991-yillar estrada-simfonik orkestrida yakka xonanda. 1990-yillarning 2-yarmidan NyuYorkdagi „Tiklanish“ buxoro yahudiylari musiqali teatri aktrisasi. Repertuaridan oʻzbek xalq „Tanavor“, „Fargʻonacha“ ashulalari, bastakor va kompozitorlar yaratgan lirik va estrada qoʻshiqlari („Koʻchalar“ Doni Zokirov; „Toshkent nahori“, „Tong navosi“ Muhammadjon Mirzayev; „Oʻrik gullaganda“ Manas Leviyev; „Yoʻllarim“ Muxtor Ashrafiy; „Mirzachoʻl yor-yori“ F. Kadirov) keng oʻrin olgan. U, shuningdek, turli xalqlar (tojik, yahudiy, ozarbayjon, tatar, turk, eron, arab, afgʻon, fransuz va boshqalar) qoʻshiqlarini ham ijro etgan. Yevropa va Osiyo mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. Ijrolari grammofon plastinka va kompakt-disklarga yozilgan.

2015-yilda Butunjahon musiqa institutining (inglizcha: The World Music Instituteʼs) „Ilohiy aks-sado: yahudiy ayollar ovozi“ nomli Global salonida „Symphony Space Leonard Nimoy Thalia“ teatrida chiqish qilgan.

2018-yil 28-avgustda Toshkentdagi „Turkiston“ saroyida Muhabbat Shamayeva bilan Izro Malakov konsert bergan va 6-10-sentyabr kunlari Shahrisabzda oʻtkazilgan Xalqaro maqom sanʼati anjumanida ishtirok etishgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1944-yilda tugʻilganlar
12-mayda tugʻilganlar
Shamol elektr stansiyasi

Shamol elektr stansiyasi (SHES) — shamol oqimining kinetik energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi qurilma. Shamol dvigateli, elektr toki generatori, generator va dvigatelning ishini boshqaruvchi avtomatik qurilma xamda ular oʻrnatiladigan inshoatlardan iborat. Shamol elektr stansiyasidan, koʻpincha, shamol oqimining oʻrtacha yillik tezligi yuqori (5 m/sek dan katta) boʻlgan va markazlashtirilgan elektr taʼminot tarmoqlaridan uzoqda joylashgan hududlarda (mas, Oʻrta Osiyoda — dasht, cho'l va chala cho'llarda) elektr energiyasi manbai sifatida foydalaniladi. Shamol elektr stansiyasida 8 kVt dan 1,2 mVt gacha quvvatli elektr energiyasi hosil qilish mumkin.

Yana q. 

 Yashil tarif
Shamol energetikasi

Shamol energetikasi — fan va texnikaning shamol oqimining kinetik energiyasidan mexanik, elektr va issiklik energiyasi olishda foydalanish usullarini, nazariy asoslarini ishlab chiquvchi va xalq xujaligida shamol energiyasidan foydalanish tarmoqlari hamda yullarini belgilovchi sohasi. Inson shamol kuchidan kadimdan foydalanib kelgan. Oldiniga uning kuchidan faqat yelkanli qayiqlarda foydalanilgan, keyinchalik (mil. av. 2—1-asr) Misr va Xitoyda shamol tegirmonlari paydo bulgan (qarang Shamol tegirmoni), keyinchalik shamol dvigatellari va qurilmalari yaratilgan. Shamol energiyasidan Quyosh va suv energiyasi bilan birga foydalanish katta ahamiyatga ega. Shamol energetikasi, asosan, 2 qismga bulinadi: shamol texnikasi va shamoldan foydalanish. Shamol texnikasi qismi shamol kuchidan foydalanib ishlovchi texnika vositalari (agregatlari, dvigatellari, qurilmalari) ni loyihalashning nazariy asoslari va amaliy usullarini ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Shamoldan foydalanish qismida shamol energiyasidan samarali foydalanish, shamol qurilmalaridan unumli foydalanish, ularning texnikiqtisodiy kursatkichlarini yaxshilash masalalari va boshqalarning nazariy va amaliy masalalari urganiladi va amalda tatbiq qilinadi. Shamol energetikasi uzining nazariy va amaliy masalalarini urganish va ishlab chiqishda boshqa fan sohalariga, ayniqsa, aerologik tadqiqotlar natijalariga asoslanadi. Boshka energiya manbalaridan foydalanish noqulay va umuman bunday manbalar yoʻq joylarda Shamol energetikasi ishlanmalari juda asqotadi. Oʻrta Osiyeʼda (xususan, Uzbekistonda) dasht, choʻl va chala chullarda Shamol energetikasi texnika vositalari koʻl kelishi mumkin. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Energetika va avtomatika institutida Shamol energetikasi muammolari bilan ham shugʻullaniladi.
Shamollash

Shamollash — organizm sovqotishi oqibatida kelib chiqadigan oʻtkir respirator kasalliklarning umumiy nomi. Havo haroratining pasayishi, namligining ortishi va boshqa omillar shamollashga sabab boʻladi. Shamollash kishining kuch-quvvatini va organizmning mikroblarga qarshi kurashish qobiliyatini susaytiradi. Shamollash deganda koʻpincha nafas yoʻli kasalliklari: tumov, katar, bronxit, zotiljam, gripp va boshqalar tushuniladi. Shamollagan kishining eti uvishadi yoki sovqotadi, aksiradi, burni achishib suv keladi, isitmasi chiqadi, boshi ogʻrib, lohas boʻladi, darmoni quriydi.

Biror aʼzo shamollaganda koʻpincha uning nerv tomirlari va muskullari yalligʻlanib ogʻriydi, masalan, radikulit, ishias, mialgiya, nevralgiya, yuz nervi falaji va hokazo. Shamollash organizm sezuvchanligining ortishi bilan kechadigan (allergik) kasalliklar, masalan, boʻgʻim revmatizmi, ayrim surunkali xastaliklarga, masalan, surunkali nefrit va boshqalar zoʻriqishiga sabab boʻladi.
Shamolli orollar

Shamolli orollar, Karib orollari — Karib dengizidagi marjon va vulkan orollari guruhi, Kichik Antil orollari arxipelagining Trinidad va Virginiya o.lari oraligʻidagi sharqiy qismi. Yirik orollari: Gvadelupa, Dominika, Martinika, Grenada, SentVinsent, SentLyusiya, Antigua va boshqa Umumiy maydoni 6 ming km². Relyefi, asosan, togʻli, eng baland joyi 1447 m (Dominika o.da). Harakatdagi vulkanlar bor. Iklimi tropik passat, yillik yogʻin 1500–2000 mm, asosan, yezda yogʻadi. Tabiiy oʻsimliklari (doim yashil oʻrmonlar va butazorlar) kam saqlangan. Shakarqamish, sitrus mevalar, kofe, kakao, banan plantatsiyalari bor. Yirik shaharlari: FordeFrans, PuentaPitr, BasTer, Kastri va boshqa Shamolli orollarga yevropaliklardan ilk bor X. Kolumb 1493—1502-yillarda borgan. Orollar shimoli-sharqiy passat oqi miga nisbatan roʻpara joylashganligi sababli Shamolli orollar deb nomlangan.

Arxipelaglar
Amerika
Shamolsiz orollar

Shamolsiz orollar, Janubiy Antil orollari — Karib dengizidagi vulkan va marjon orollar guruhi, Kichik Antil orollari arxipelagining janubiy qismi. Tarkibida Aruba, Kyurasao, Bonayre, Aves va boshqa orollar bor. Maydoni 1,2 ming km². Aholi, asosan, Kyurasao va Aruba o.larida yashaydi. Yirik orollar relyefi togʻli, maydalari — payettekislik. Iqlimi tropik, yillik yogʻin 500– 600 mm. Doim yashil qattiq bargli oʻrmonlar va butazorlar bilan qoplangan. Milliy bogʻlar tashkil etilgan. Sorgo, banan, batat plantatsiyalari bor. Qoʻy va echki boqiladi. Neft konlari topilgan. Yirik shaharlari: Villemstad va Oranyestad. Orollarga dastlab 1499-yilda yevropalik dengizchi sayyoxlardan A.Oxeda va A.Vespuchchi borgan. Orollar (Shamolli o.larga nisbatan) shimoli-sharqiy passat oqimiga nisbatan ters joylashganligi sababli Shamolsiz orollar deb nomlangan.

Arxipelaglar
Amerika
Shamot

Shamot (frans. chamotte) — oʻtga chidamli pishirilgan loy yoki kaolin. Asosan, glinozem va kremnezem (kremniy (P)oksid)dan iborat. Bu tarkibiy qismlar yuqori trlarga chidamli material (mullit; 3Al2O32SiO2) ni xreil qiladi. Sh.lar 1300—1500° trada plastikligi yoʻqolguncha pishirib tayyorlanadi. shahrining suyuqlanish temperaturasi 1810°. Tarkibida kremnekislotalar mavjudligi tufayli Sh. 1100—1400° trada yumshay boshlaydi. Tarkibida 30% glinozyom boʻlgan Sh. ga oʻtga chidamli loy qoʻshib, oʻtga chidamli gʻishtlar (Sh.gʻishtlar) tayyorlanadi. Ular marten pechi tublarini, /sovshlarning ichki devorlarini, bugʻ qozonlarining tashqi qismlarini qoplash va boshqalarda ishlatiladi. Tuyilgan Sh. oʻtga chidamli beton quyishda, bino gʻishtlarini terishda, haykaltaroshlikda qoʻllanadi.
Shampinon

Shampinon (Agaricus) - agarikadoshlar oilasiga mansub qalpoqchali zamburugʻlar turkumi; ekma qoʻziqorin. 60 ga yaqin turi maʼlum. shahrining juft sporali (A. bisporus) turi keng tarqalgan boʻlib, maxsus nim qorongʻi, salqin va nam muhitda (harorat 20—25°, namlik 80— 90%) soʻkchaklarda yetishtiriladi. Shampinion qovurib, qaynatib (shoʻrva), dimlab yeyiladi, konserva qilinadi (qarang Qoʻziqorin).
Galina Shamray

Shamray Galina Yakovlevna (1931.5.10, Toshkent) — gimnastikachi, xizmat koʻrsatgan sportchi (1954). Toshkent ped. institutini tugatgan (1952). Sport gimnastikasi boʻyichajamoa hisobida olimpiada oʻyinlari chempioni, yakka musobaqada esa kumush medal sovrindori (1952, Xelsinki), jahonning mutlaq chempioni (1954, Rim). 1956-yildan murabbiy, musobaqalarda hakamlik qilgan. Xalqaro toifadagi hakam (1975).

 

Oʻzbekistonlik ayol sport gimnastikachilar
Shamsiddin Mahbubiy

Shamsiddin Mahbubiy, Shamsiddin Ahmad ibn Jamoliddin Mahbubiy Buxoriy (12-asrning 2-yarmi — Buxoro — 1238) — shayx va mashhur faqih. 

Unvoni: Sadr ash-Shariʼa alakbar (alavval). Yirik faqih Jamoliddin Ubaydullo ibn Ibrohim Ahmad (1151 — 1233) xonadonida tugʻilgan. Sh.M. Madrasa tahsilini olgan, fiqhga oid koʻplab asarlar yozgan. Moʻgʻumar istilosidan keyin Buxoro xalqining bosqinchilarga qarshi kurashida gʻoyaviy rahnamolik qilgan. Uning taklifi bilan moʻgʻullarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonga Mahmud Torobiy boshchilik qilgan. Qoʻzgʻolonchilar Buxoro shahrini egallagach, bosh sadr Burhoniddin (qarang Burhonlar, Sadri Jahon) Sh.M.ni shahar sadri qilib tayinlashga majbur boʻlgan. 1238-yilda Buxoro atrofida moʻgʻullarga qarshi boʻlgan jangda Mahmud Torobiy bilan birgalikda Sh.M. ham halok boʻlgan. Buxoro shahridagi Chashmai Ayyubning sharqiy tomonidagi Sherobod mozorida dafn etilgan.

Adabiyot 
 Gafurova R.L., Kitobi Mullazade, T., 1992; 
 Yoʻldoshev N., Rajabov P., Mavlono Shamsuddin Mahbubiy alBuxoriy, Buxoro, 2001.

    

Kishilar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Shamsiddin Eldegiz

Shamsiddin eldegiz - Ozarbayjon va Shim.Gʻarbiy Erondagi turkiy eldegiziylar sulolasi (1136— 74) asoschisi. Sh.E. qipchoqqullardan boʻlib, Saljuqiylar vaziri Sumayrimiyning xizmatkori edi. Keyinchalik Sulton Masʼud ibn Muhammad (1133—52) xizmatiga oʻtgan, 1136-yil Jan. Ozarbayjon va Arron noibi etib tayinlangan. Masʼud vafotidan soʻng Ozarbayjondagi mulklarning mustaqil hukmdori va Erondagi Saljuqiylar sultonligining regenti (vasiy)ga aylangan. Ozarbayjonning jan. va shim. qismini (Shirvon va Gruziya chegaralarigacha), Gʻarbiy Eronni oʻziga tobe etgan. 1166 y. Sh.E. Syunikni qoʻshib olgan.

 

Kishilar
Davlat yetakchilari
Tarixiy shaxslar
1174-yilda vafot etganlar
Fazliddin Shamsiddinov

Fazliddin Shamsiddinov (1916.13.1, Buxoro – 1980, Toshkent) — dirijyor, Oʻzbekiston (1965) va Qoraqalpogʻiston (1973) xalq artisti. Moskva Oʻzbek opera studiyasini (1941), Toshkent konservatoriyasini (1956) tugatgan. Ijodiy faoliyatini Oʻzbek davlat musiqali teatrida xonanda va aktyor sifatida boshlagan (1929–34). Yangiyoʻl teatri (1942–48), Muqimiy teatri (1948–53), Navoiy teatri (1956–61)da bosh dirijyor, Oʻzbek davlat simfonik orkestri (1953–56), Navoiy teatri (1941–42 va 1961-yildan), "Oʻzbekfilm"da (1955 – 71) dirijyor. 1958-yildan Toshkent konservatoriyasi, 1970-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati intida dare bergan. Shahrining dirijyorlik texnikasi oʻzining aniqligi, ravonligi, musiqiyligi, ijro uslubi har bir obrazni oʻziga xos musiqiy tavsif orqali ifodalanishi bilan ajralib turadi. Shamsiddinov "Tohir va Zuhra" (T.Jalilov) kabi musiqali dramalar, "Layli va Majnun" (R.Glier, T.Sodiqov), "Maysaraning ishi" (S.Yudakov), "Poltavalik Natalka" (N.Lisenko), "Karmen" (J.Vize), "Sugʻd elining qoploni" (I.Akbarov) singari operalar, "Momaqaldiroq soʻqmoklaridan" (qarangQorayev), "Francheska da Rimini" (P.Chaykovskiy), "Bolero" (M.Ravel) va boshqa baletlarni sahnaga tayyorlashda faol qatnashgan va dirijyorlik qilgan. U Oʻzbekiston kompozitorlari (M.Burbonov, Ik.Akbarov, S.Yudakov, S.Boboyev va boshqalar) simfonik asarlarining birinchi ijrochisi va targʻibotchisi sifatida ham tanilgan.

Manbalar

Havolalar 
 Fazliddin Shamsiddinov taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hamidulla Shamsiddinov

Hamidulla Ubaydullayevich Shamsiddinov (1940.27.10, Toshkent) — dirijyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1988). Toshkent konservatoriyasini cholgʻu ijrochiligi (qashqar rubobi, 1962) xamda operasimfonik dirijyorligi (1968) ixtisosliklari boʻyicha tugatgan. Oʻzbek davlat filarmoniyasining A xalq cholgʻulari op I kestrida sozanda I (195863), Navoiy teatrida dirijyor (1968–2002, 1990-yildan bosh dirijyor). Dirijyorlik uslubi aniq xarakatlar, musiqa rivojining sahna jarayoni bilan uzviy bogʻlanishga asoslangan. Repertuaridan Oʻzbekiston kompozitorlari ("Dilerom", "Sevgi tumori", M.Ashrafiy; "Suhayl va Meqri", M.Leviyev; "Zebunniso", "Malikai ayyor", Sayfi Jalil; "Taxtga yoʻl", N.Zokirov va boshqalar) va chet el mumtoz ("Yevgeniy Onegin", "Iolanta", P.Chaykovskiy; "Figaroning uylanishi", "Sehrli fleyta", V.Motsart va boshqalar) opera va baletlari urin olgan. Navoiy teatrida bir necha spektaklni dirijyor sifatida sahnalashtirgan (Ik. Akbarovning "Navroʻz", F.Amirovning "1001 kecha" baletlari va boshqalar). Tailand, Xitoy (Gonkong), Singapur mamlakatlarida gastrolda boʻlgan. "Doʻstlik" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Porso Shamsiyev

Porso Shamsiyev (1897.10.2, Buxoro — 1972.21.3, Toshkent) — navoiyshunos va matnshunos olim. Filologiya fanlari doktori (1970), O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan fan arbobi (1972). Buxoro madrasalarida tahsil ko‘rgan. 30y.larga qadar Madrasa, maktab va maorif yo‘nalishidagi muassasalarda xizmat qilgan. Oʻzbekiston Davlat nashriyoti (1931 — 36) va O‘quvpedagogika nashriyoti (1936—40) da muharrir, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi nashriyotida muharrir (1941—45), Til va adabiyot institutida  katta ilmiy xodim (1945—72). "Adabiyotdan ish kitobi", "Adabiyot darsligi", "Oʻzbek tili darsligi", "Oʻqish kitobi" (1 va 2 kitoblar) muallifi. Navoiyning "Muhokamat ul-lugʻatayn", "Majolis un-nafois", "Mahbub ul-qulub" va boshqa asarlarining ilmiy-tanqidiy matnini nashrga tayyorlagan hamda shoir asarlarining 15 jildligini nashr etishda faol qatnashgan. "Xamsa"ning ilmiy-tanqidiy matnini yaratib, mazkur matn yuzasidan amalga oshirilgan tekstologik tadqiqotlarini doktorlik dissertatsiyasi sifatida himoya etgan. Sh., bundan tashqari, Xondamirning "Makorim ul-axloq" asarini fors tilidan oʻzbek tiliga tarjima qilgan, Boburning "Boburnoma" (S.Mirzayev bilan hamkorlikda) asarining ilmiy nashrini yaratgan, 5 kitobdan iborat "Oʻzbek adabiyoti" majmuasini tuzish, tahrir etish va izoxlar yozishda ishtirok etgan. Sh. Britaniya muzeyida saqlanayotgan va Abdujamilga nisbat berilgan "Tuhfat ul-salotin" asari mikrofilmini oʻrganib, uning Navoiy gʻazallaridan olingan va Abdujamil xattot tomonidan koʻchirilgan shohbaytlar ekanini va mavzu boʻyicha 45 faslga boʻlinganini aniqlagan. Sh. Gʻafur Gʻulomning 4 jildli "Tanlangan asarlar"i va 2 jildli "Adabiy-tanqidiy maqolalar"ini ham nashrga tayyorlagan. Sh. shuningdek, S.Ibrohimov bilan hamkorlikda "Oʻzbek klassik adabiyoti lugʻati" (1953) va "Navoiy asarlarining lugʻati" (1972)ni tuzgan.

Toshkent koʻchalaridan biriga Sh. nomi berilgan.

Manbalar 
 Oʻzbek matnshunosligiga oid tadqiqotlar, T., 1986.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Sayfi Shamsiyev

Sayfi Shamsiyevich Shamsiyev (1-dekabr, 1914-yil, Namangan, OʻzSSR — 14-dekabr, 1995-yil, Toshkent, Oʻzbekiston) — pediatr, Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1968), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1951), Toshkent tibbiyot institutining (hozirgi Toshkent tibbiyot instituti) pediatriya ftini tugatgach (1936), shu institut pediatriya kafedrasida aspirant (1936—1940), assistent (1941—1945), ToshTI bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri (1951—1972). 1972-yildan Oʻrta Osiyo tibbiyot pediatriya instituti fakultet pediatriya kafedrasi mudiri. Ilmiy ishlari bolalarda nafas, yuraktomir va hazm aʼzolari kasalliklarini oʻrganishga bagʻishlangan.

Biografiyasi 
1914-yil 1-dekabrda Namanganda tugʻilgan.

1931—1936-yillar oraligʻida Toshkent tibbiyot institutining pediatriya fakultetida tahsil oldi. 1936—1940-yillarda shu institutning aspirantura bosqichida o‘qigan. 1946—1950-yillarda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining Pediatriya ilmiy-tadqiqot institutida doktorantura bosqichida tahsil oldi.

1940—1972-yillar oraligʻida Toshkent tibbiyot instituti bolalar kasalliklari kafedrasi assistenti boʻlgan. 1951—1972-yillar oraligʻida esa bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri lavozimlarida ishlagan. 1958—1961-yillar oraligʻida pedagoglik faoliyati bilan bir vaqtda pediatriya fakulteti dekani lavozimida ham maʼmuriy va ilmiy ishlar bilan shugʻullangan. 1968-yil Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvonini egallagan. 1972-yildan Oʻrta Osiyo tibbiyot pediatriya institutida (hozirgi Toshkent pediatriya tibbiyot instituti) bolalar kasalliklari propedevtikasi kafedrasi mudiri lavozimida dars berib kelgan.

Ilmiy-pedagogik faoliyat 
Shamsiyevning asosiy ilmiy-pedagogik faoliyati bronxopulmoner patologiya, pediatriya, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari sohasidagi masalalar bilan bogʻliq edi. Shamsiev Butunittifoq bolalar shifokorlari ilmiy jamiyati Prezidiumi aʼzosi, 1962—1980-yillar oraligʻida Oʻzbekiston bolalar shifokorlari ilmiy jamiyati raisi boʻlgan.

1951-yilda u „Bolalarda digitalisdan foydalanish boʻyicha klinik va eksperimental materiallar“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi, 1952-yilda unga professor ilmiy unvoni berildi. 1974-yilda SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasining muxbir aʼzosi etib saylandi. Shamsiyev rahbarligida bir yuz o‘ttizga yaqin ilmiy ishlar, jumladan, to‘qqiz monografiya yozildi. Katta tibbiyot ensiklopediyasi tahririyati „Pediatriya“ muharriri boʻlgan.

Shamsiyev 1995-yil 14-dekabrda 84 yoshida Toshkent shahrida vafot etgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Osnovi klinicheskoy fonokardiografii u detey (v soavtorstve), T., 1976; Farmakoterapiya u detey, T., 1997.

14-dekabrda vafot etganlar
1995-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston SSRda xizmat ko‘rsatgan fan arboblari
Toshkent tibbiyot akademiyasi bitiruvchilari
SSSR shifokorlari
1-dekabrda tugʻilganlar
1914-yilda tugʻilganlar
Shamsiya

Shamsiya (arabcha quyosh yili)— Quyoshning Yer atrofida yillik koʻrinma aylanish davri — tropik yil. Ushbu yil Quyosh kalendarini tuzishda asos qilib olinadi va ular shamsiy (yoki quyosh) kalendari deyiladi (qarang Kalendar). 

ShАMSIYa. Xalvatiya va bayramiya tariqatlaridagi 
shoxobcha nomi. Sirojiddin (yoki Zohiriddin) U m a r 
ibn Аkmaluddin Lahjiy Xilvatiy (vaf. 1397 y.) asos

solgan va sunniy tariqatlar sirasiga kiritiladigan 
tariqat. Shimoli-gʼarbiy Eronda tashkil topgan xalvatiya 
keyinchalik toʼrt asosiy shoxobchaga boʼlingan va keyin 
ulardan yuzaga kelgan shoʼʼbalar tashkil topgan. Ular 
ravshaniya, jamoliya, ahmadiya va shamsiya. Shamsiyaning 
asoschisi Shamsiddin Аhmad Sivosiy (vaf. 1597 y.) 
Sivos hududida faoliyat koʼrsatgan. Bu shoʼʼba Аbdulahad 
Nuriy Sivosiy (vaf. 1650 y.) tomonidan Istanbulda keng 
tarqalgani uchun u yerda sivosiya deb ham atalgan. Yana bir 
«shamsiya» shoxobchasi esa onadoʼlilik mashhur tasavvuf 
namoyondasi Hoji Bayram Valiy (vaf. 1430 y.) tomonidan 
asos solingan bayramiya tariqatiga tegishli. Bayramiya 
tariqati asosan uch shoxobchaga boʼlingan: shamsiya-bayramiya, 
malomiyayi-bayramiya va jalvatiya. Ularning birinchisi 
Hoji Bayramning eng ilgʼor muridi, Sulton Fotih 
Muhammadxonning ustozi Oqshamsiddin davom ettirgan 
tarmoq. Bayramiyaning anʼanalari asosan shamsiya va 
uning tarmogʼi boʼlgan himmatiya tarmogʼida davom etgan. 
Bu tariqat shia va botiniylikdan taʼsirlanmagan. Bu 
tarmoqdan tannuriya. himmatiya va isaviya shoxobchalari 
tarqalgan. Bu tarmoqda jahriy zikr qilinadi. Hoji 
Bayramdan asar qolmagani va bu tariqatning aksar nazariy 
asoslari Oq Shamsiddin tomonidan yozilgani ham qayd 
qilinadi.
Аdabiyotlar

Manbalar 

Tasavvuf
Shamsuddin kulol

Shamsuddin kulol, Shamsiddin Kulol (?— 1360-yilgacha, Kesh) — shayx. Sharafuddin Ali Yazdiy "Zafarnoma" asarida bergan maʼlumotiga koʻra, Amir Taragʻoyning piri. "U qadrli shayx Shamsuddin Kulolga sidqidildan ixlos qilardi va uning muborak kabriga (ziyorat uchun) teztez borib turardi", deb yozadi Ali Yazdiy. Sh.K. tasavvufda suhravardiylik tariqatiga mansub boʻlgan. Ayni paytda u xojagon tariqatiga qam hurmat bilan qaragan. Sohibqiron Amir Temurning ham unga nisbatan ixlosi juda kuchli boʻlgan, saltanatni boshqargan chogʻlarida xam Sh.K. qabrini ziyorat qilib turgan.

1373—74 y. Amir Temur Sh.K. qabri yonida bir gumbazmaqbara qurdiradi va otasining xokini oʻsha yerga koʻchirtirib, Sh.K. qabrining qibla (gʻarb) tomoniga dafn etadi (qarang Shamsuddin Kulol maqbarasi).
Shamsuddin Kulol maqbarasi

Shamsuddin kulol maqbarasi — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz shahrida joylashgan meʼmoriy yodgorlik (15-asr). Amir Temurning otasi Amir Taragʻoy va Temurning piri Shamsuddin Kulol qabri ustiga bunyod etilgan. Goʻrxonaning tarhi toʻrtburchak (12,1x10,6 m) shaklda, pishiq gʻishtdan qurilgan, toʻrdagi devori ravoqli toqchalardan tashkil topgan. O'ymakori eshigi mayda gulli, uning islimiy naqshi va kufiy yozuvi nodir hisoblanadi. Maqbaraning kulohiy (qirrador) gumbazi 20-asr boshlarida buzib tashlangan, oʻrni bir ustunli tekis tom bilan taʼmirlangan. Shayx Shamsuddin kulol maqbarasi Amir Temur davrida shakllangan yangi meʼmoriy uslubning ilk namunasi hisoblanadi, ayniqsa, bino ichidagi gumbaz osti tuzilmasi — oʻzaro kesishgan ravoqlar va ular orasidagi qalqonsimon bezaklari meʼmoriy uslubga muhim taʼsir koʻrsatgan.

Joylashuvi 
Shamsuddin kulol maqbarasi „Dorut Tilovat“ majmuasi tarkibida joylashgan. Dorut Tilovat soʻzining maʼnosi „tilovat qiluvchilar“ deganidir.

Tuzilishi 

Goʻrxona toʻrtburchak shaklda qurilgan boʻlib, umumiy maydon 12.1x10.6 metrni tashkil etadi. Inshoot toʻlaligicha pishiq gʻishtdan barpo etilgan. Kirish eshigi gullar bilan oʻymakorlik asnosida yaratilgan. Unda islimiy naqsh va kufiy yozuvlari joy olgan. Yogʻoch darvoza buxorolik ganjkor ustalar tomonidan tayyorlangan.

Maqbaraning qirrador gumbazi mavjud boʻlgan. Ammo 20-asrda mazkur gumbaz qulab tushadi va keyinchalik uning oʻrniga oddiy tekis tom oʻrnatiladi.

Shamsiddin kulolning koʻmilgan hujrasi ham koʻfiycha yozuvlar bilan bezatilgan boʻlib bu asosiy bino hisoblanadi. Ikkinchi bino esa shakldor gʻishtlardan qad rostlagan. Oʻz davrida masjid darvozalari, ibodat qilish uchun maxsus joylar, tahorat olish uchun sakkiz qirrali hovuz, shu bilan birgalikda, balandligi 10.5 metrga teng boʻlgan minora barpo etilgan. Maqbara atrofida marmar zina-poyali kichik bogʻ va gʻishtin yoʻlaklar mavjud boʻlgan.

Tarixi
Mazkur maqbaraning qurilishi Amir Temurning farmoni bilan 1373-yilda boshlangan. Qurilish ishlari 1374-yilda nihoyalangan. Maqbara va majmua tarkibiga kiruvchi Miro Ulugʻbek tomonidan barpo etilgan Gumbazi sayidon maqbarasi ham bir nechta hujralardan tarkib topgan. Bu yerda Amir Temurning otasi Muxammad Taragʻay va Amir Temurning ustozi Shayx Shamsiddin kulolning qabrlari joylashtirilgan.

Taʼmirlanishi 
Ilk mustaqillik yillarida kogonlik dindorlar va naqshbandiya tariqati yetakchilari tomonidan Shamsiddin kulol dafn etilgan joyga yaqin hududda birmuncha oddiy maqbara bunyod etilgan. Ammo, avliyoning ayni koʻmilgan joyi aniqlanmay qolgan. 2008-yilda ayni hudud aniqlanib shu yerdagi 6 gektar maydonda ikki qavatli maqbara barpo etilgan.

Yana qarang 
 Shamsuddin kulol
Dorut Tilovat

Adabiyotlar

Manbalar 

Qashqadaryo meʼmoriy yodgorliklari
Shahrisabz