MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Anion

Anion — qarang Ion.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anis aldegid

Anis aldegid, obepin, pSN^O — S6N4 — SNO — yogʻsimon modda, mol. m. 136,15, suyuqlanish temperaturasi — 0,02°, qaynash temperaturasi 248°, xushboʻy, efir moylari tarkibida uchraydi. Sanoatda Anis aldegid anetolni nitrat yoki boshqa oksidlovchilar bilan oksidlab hosil qilinadi, efir moylaridan esa alo-xdda (bisulfit) usul bilan olinadi. Anis aldegid havodagi kislorod bilan oksidlanganda anis kislota hosil qiladi, ishqor taʼsirida esa anis spirt 527va kislota hosil boʻladi. Sanoatda Anis aldegid xushboʻy modsa sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniq quyish

ANIQ (PRESIZION) QUYISH — metallurgiyada mexanik ishlov berishni talab qilmaydigan quymalar olish usuli. Qiyin ishlov beriladigan mate-riallar (legirlangan poʻlat, olovbar-dosh va qattiq qotishmalar va hokazolar)ni quyishda Aniq quyish ishlatiladi. Aniq quyish quyidagi jarayonlarni oʻz ichiga oladi: buyum namu-nasini tayyorlash; mum modellar quyish uchun press-qolip tayyorlash; mum modellar quyish; quyma qolipini tayyorlash; mumni eritish va qolipini qizdirish; metallni eritish va qolipga quyish; quygichlarni urib chiqarish va quymani tozalash. Aniq quyish usuli sanoatning turli sohalarida keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniq ekish

Aniq ekish — urugʻlikni muayyan masofada belgilangan miqdorda uyalarga tashlab ekish. Bu usuldan maqsad urugʻ sarfini kamaytirish, oʻsimliklarning bir meʼyorda rivojlanishiga sharoit yara-tib berish, ularni parvarish qilishda mehnat sarfini kamaytirishdan iborat. Oʻzbekistonda gʻoʻza, makkajoʻxori, qand lavlagi singari qator orasiga ishlov be-rish talab etiladigan ekinlarni yetish-tirishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlik

Aniqlik — 1) mashinasozlikda- tayyorlanadigan buyumlar (detallar, uzellar, mashina asboblari)ning oldindan belgilangan parametrlarga, chizmada berilganiga, texnik shartlarga, standartlarga mos kelish darajasi. Har qanday texnologik jarayonda muayyan xatolik boʻladi, shuning uchun mutlaq Aniqlikga erishib boʻlmaydi. Aniqlikshakli, oʻlchami, oʻzaro joylashish aniqligi kabi xillarga boʻlinadi. Yoʻl qoʻyiladigan Aniqlik(dopusklar) tizimiga muvofiq detallarning oʻlchamlariga chegaraviy oʻlchamdan ogʻish (qoʻyim) bilan Aniqlikkiritiladi; 2) avtomatik boshqarish tizimi (ABT)da — boshqarish jarayonining talab etil-ganga yaqinlashishi darajasini belgi-lovchi eng muhim koʻrsatkichlardan biri. Boshqarish jarayonining talab etilgandan ogʻishi boshqarish ob’ekti va ABT dinamik xossalaridan, ABTga kiradigan oʻlchash hamda ijro qurilmalarining xatoliklari, baʼzi elementlarning ichki shovqinlari va tashqi xalaqitlaridan kelib chiqadi; 3) oʻlchashda — oʻlchash natijalarining oʻlchanayotgan kattalikning haqiqiy qiymatiga yaqinlashish darajasi; 4) oʻlchash asboblarida- oʻlchash as-boblari koʻrsatgan qiymatning maxsus asbob yordamida oʻlchangan kattalikning haqiqiy qiymatiga yaqinlashish darajasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlik sinflari

Aniqlik sinflari — 1) mashi-nasozlikda — detallarni aniq tayyorlash mezonlari. Davlat standartlari (andozalari)da koʻrsatilgan yoʻl qoʻyiladigan xatolik (dopusk)lar qiymati bilan belgilanadi. Aniqlik sinflari buyumlarning alohida parametrlari (chiziqli oʻlchamlari, burchaklari, tishli gʻildiraklarning parametrlari)da, yaxlit buyum (metall kesish stanoklari va boshqalar)da belgilangan boʻlishi mumkin. Standart tizimlarida barcha Aniqlik sinflari dagi dopusklar nominal (meʼyoriy) oʻlchamga bogʻliq boʻlgan dopusk birligi asosida aniqlanadi. Har qaysi dopusklar tizi-mida bir necha Aniqlik sinflari mavjud boʻladi. Ular tartib raqamlari bilan belgilanadi. Dopu-sklarning oshishi bilan Aniqlik sinflari raqamlari ham oshadi. „Valteshik“ tizimi uchun 19 kva-litet belgilangan (dastlabki 6 tasi kalibrlar, qolganlari aniq buyumlar uchun qoʻllaniladi). Bu aytilgan Aniqlik sinflari sobiq Ittifoqda amal qilgan, hozir Rossiyada ham amal qilmoqda. Oʻzbekistonda yangi standartlar qabul qilinishi munosabati bilan Aniqlik sinflari toifalari ham oʻzgartirilmoqda; 2) oʻlchov vositalarining umumlashtiril-gan tafsiloti; ular uchun aniqlikka taʼsir qiladigan va davlat standartlarida belgilangan asosiy va qoʻshimcha xatoli-klar hamda boshqa parametrlari chegarasi koʻrsatkichi vazifasini oʻtaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqlovchi

Aniqlovchi — gapning ikkinchi darajali boʻlagi. Narsa, hodisa nomiga tobelanib, uning belgisi (xususiyati, sifati) ni anglatadi. Aniqlovchining uch turi mavjud: 1) izohlovchi aniqlovchi (boshqa nomni bildiradi ularga jinsi, mansabi, unvoni, qarindoshchiligi (masalan, oʻzbek shoiri Furqat); 2) sifatlovchi aniqlovchi (masalan, keksa togʻlar); 3) qaratuvchi aniqlovchi — belgili yoki belgisiz qaratqich kelishigi shaklidagi soʻz bilan ifodalanadi (masalan, suvning beti yoki suv beti).
U qanday?,qaysi?,nechanchi?,qancha?,nechta?,nimaning?,qayerning?: Soroqlaridan biriga javob boladi
Aniqlovchi (matematika)

Aniqlovchi (determinant) — matematik tushuncha. Aniqlovchi nazariyasi ixtiyoriy chiziqli algebraik tenglamalar sistemasini yechish yo'lida vujudga kelgan boʻlib, 18-asr ikkinchi yarmi va 19-asr birinchi yarmida yaratildi. Aniqlovchi iborasi K. Gauss tomonidan kiritilgan; hozirgi belgilanishi ingliz matematigi A. Keliga mansub.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas integral

Aniqmas integral – biror oraliqda berilgan f(x) funksiyaning F(x)+C (bu yerda C – ixtiyoriy doimiy son) koʻrinishidagi boshlangʻich funksiyalar toʻplami.

 
 
 
 
 , ,

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas koeffitsiyentlar usuli

Aniqmas koeffitsiyentlar usuli — matematik ifodalar ilgaridan maʼlum boʻlganda koeffitsiyentlarni topish uchun ishlatiladigan usul. Bu usul mat.ning turli tarmoqlarida keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aniqmas tenglama

Aniqmas tenglama — bittadan ortiq nomaʼlumlarni oʻz ichiga oluvchi tenglama. Nomaʼlumlar soni tenglamalar sonidan katta boʻlgan tenglamalar sistemasini Aniqmas tenglama lar sistemasi deyiladi. Aniqmas tenglama cheksiz kup yechimga ega. Aniqmas tenglama ata-masi sonlar nazariyasida ishlatiladi; unda Aniqmas tenglamaning biror arifmetik shartlarga javob beradigan yechimlari qaraladi. (Odatda, Aniqmas tenglamaning butun yoki ratsional sonlardagi yechimlari izlanadi). Bu xil yechimlarni izlash Diofant tenglamalari nazariyasining vazifasidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anka tura

Anka tura (14-asr) — Jeta (Moʻgʻuliston) xonlari Tugʻluq Temur va Ilyoshoʻjalardan soʻng Jetada yuz bergan parokandalikda taxt talab boʻlib siyosiy sahnaga chiqqan xonzodalar va amirlardan biri. 1388-yil bahorida Amir Temur Xo-razmda ekanligidan foydalanib, avvalgi bitimlarga xilof ravishda Oʻzgan tara-fidan Andijonga hujum qiladi. Lekin Umarshayx Mirzoaai zarba olib, Oloy togʻlariga chekingan. A. T.ning bu xuru-ji Amir Temurning 1389, 1390-yillarda Jeta tomon ikki marta yurishiga sabab boʻlgan. Bu yurishlar natijasida harbiy va iqtisodiy qudrati sindirilgan Jeta Amir Temur mulkiga qoʻshib olingan. A. T. Oltoy tomonga chekinib, domdaraksiz yoʻqolgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anker

Anker (nem. anker — yakor) — 1) soat mexanizmining yakor (vilka) koʻrinishidagi qismi. Soat mexanizmining bir meʼyorda yurishini taʼminlaydi. Ossillyator (mayatnik yoki balans) bilan ishga tushirish gildiragi orasida-gi boglovchi zveno. Ankerli soat, anker-li yurish suzlari A.dan kelib chiqqan; 2) inshoot va mashinalar qismlarini mahkamlaydigan detal. Inshootlarda devor, poydevorlar, gumbazlarga qoʻyib ketiladi. „A“, atamasi „oraliq detal“ maʼnosida ham qoʻllaniladi (ankerli plita, ankerli bogʻ va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankerit

Ankerit — karbonatlar guruhiga kiruvchi mineral. Qattiqligi 3,5-4. C.ogʻ. 2,9-3,1. Kristallari yassi rombo-edr shaklida. Rangi shishasimon va sar-gish, sargʻish-qoʻngʻir, qizgʻish. Nurash na-tijasida qoʻngʻir tusga oʻtganligi uchun ilgari qoʻngʻir shpat deb ham atalar edi. A. kupincha ruda konlarida kvars, flyu-orit, kalsit, xalkopirit, galenit, argentit, tugʻma kumush, siderit, nike-lin va boshqa minerallar bilan uchraydi. A. ohaktoshning siderit (FeCO3) bilan alma-shinishi natijasida ham hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Ankerli birikma

Ankerli birikma — mashina detallarini, inshootlarning detal va qismlarini bir-biriga anker yordamida mahkamlab hosil qilinadigan birik-ma. Yaxlit qilib tayyorlash qiyin bul-gan baʼzi shakldor detallarni hosil qilish uchun ikki va undan ortiq detalni biriktirishda, prokat listlaridan gʻildiraklar yasashda, mashina va stano-klarning quzgʻalmas qismlarini poyde-vorga mahkamlashda ishlatiladi. Ankerli birikma asosan qizdirilgan ankerlar, ankerli boltlar va plitalar yordamida bajari-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankerli ustun

Ankerli ustun — qatlam-qatlam togʻ jinslarini bir-biriga mahkamlovchi element. Metall, temir-beton, kamdan-kam hollarda yogʻochdan ish-529lanadi. Togʻ jinslarini parmalab ochil-gan teshiklarga uzun metall sterjenlar (ankerlar) oʻtkaziladi. Ankerning bir uchi togʻ jinsi orasiga maxsus qulf bilan mahkamlanadi, ikkinchi (pastki) uchi ga shayba va gayka yordamida ustki tirak An-kerli ustun. biriktiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankiloz

Ankiloz (yun. ankilos — buqilgan) -boʻgʻimning bukilmaydigan va yozilmaydigan boʻlib, qimirlamay qotib qolishi. Bunga suyaklar boʻgʻim yuzasining jarohatlanishi va parchalanib sinishi, boʻgʻim hosil qiladigan togʻay yuzasining yalligʻlanishi yoki shikastlanganda boʻgʻimni uzoq vaqt qimirlatmay qoʻyib davolash, jarroxlik usuli bilan boʻgʻimni qotirib qoʻyish sabab boʻladi. Boʻgʻimdan tashqari, boʻgʻim ichi, suyakli, chandiqli (fibrozli) A. farq qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilozavrlar

Ankilozavrlar (Ankylosauria) -dinozavrlarga mansub, qirilib bitgan sudralib yuruvchilar. Uzunligi 8-9 m gacha. Gavdasi keng, yassi, usti suyak qalqon bilan, old oyoqlari uzun tikanlar bilan, dumi esa suyak halqa yoki oʻtkir tikanlar bilan qoplangan; tishlari yoʻq yoki kam rivoj-langan. A.ning qoldiqlari Markaziy Qozogʻiston, Qizilqumda ham topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilostoma

Ankilostoma (Ankylostoma) — juda kichkina (urgʻochisi 10-13 mm keladigan) qizgʻish gijja. Odam va sut emizuvchi hayvonlarning ingichka ichagida parazitlik qiladi. 2 turi odamning oʻn ikki barmoq ichagida yashaydi.Ankilostoma tuxumlari najas bilan tashqariga chiqadi qulay sharoitda (25° da) 1-2 sutkadayoq ular lichinkaga aylanadi. Haqiqiy Ankilostoma tuproqda hayot kechirib, ikki marta poʻst tashlagandan keyin yuqumli lichinka hosil boʻladi. Bu lichinkalar terini teshib, tana ichiga kiradi, ogʻiz orqali ham yuqishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilostomidlar

Ankilostomidlar (Ankylosto-matidae) — strongilidlar turkumiga mansub toʻgarak chuvalchanglar oilasi. Uzunligi 21 mm gacha. Orqa tomoniga siljigan keng ogʻiz boʻshligʻida joylashgan kutikula tishlari yordamida xoʻjayinining ichagi devoriga yopishib oladi. Sut emizuvchi hayvonlar va odamda parazitlik qiladi. 70 ga yaqin turi maʼlum, koʻproq tropik va subtropik mintaqalarda uch-raydi. Odamlarda oʻn ikki barmoq ichak anki-lostomasi (Ankylostoma duodenale) va amerika nekatori (Necator americanus), yirtqich sut emizuvchilarda it ankilo-stomasi (A. caninum) parazitlik qiladi. A. tuxumlari axlat bilan nam joyga yoki suvga tushganida rivojlanadi. Tuxumdan chiqqan lichinkasi odam va hayvon tanasiga teri orqali oʻtadi yoki suv va oziq orqali ichakka tushadi. A. tropik va subtropik iqlimli janubiy hududlarda tarqalgan. Odamlarda oʻtkir kamqonlik paydo qiladi, baʼzan oʻlimga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankilostomidoz

Ankilostomidoz — odam ichagida parazitlik qiladigan yumaloq chuvalchanglar — ankilostomidlar qoʻzgʻatadigan gijja kasalligi. Issiq iqlim kasalliklaridan. A. belgilari kasallik yuqqanidan 2-3 oy keyin na-moyon boʻladi. Asosan meʼda-ichak fao-liyati buzilib, darmonsizlik, mehnatga layoqatsizlik, baʼzan ogʻir shakldagi kamqonlik, bosh aylanishi, bosh ogʻrigʻi, bolalarda jismoniy va akliy jihatdan oʻsishning orqada qolishi va boshqa kuzatiladi. Bemor kasalxonada davolanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankona

Ankona — Italiyaning sharqiy qismidagi shahar. Ankona provinsiya-sining va Marke viloyatining maʼmu-riy markazi. Aholisi 103,5 ming kishi (1990). Adriatika dengizidagi port va harbiy dengiz bazasi. Mashinasozlik, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari bor. Musiqa asboblari va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. 530Farmatsevtika sanoati mavjud. Chetga ol-tingugurt va asfalt chiqariladi. Baliq ovlanadi. A.da tarixiy yodgorliklar koʻp. Marmardan ishlangan Trayan zafar arki (115 yildan keyin qurilgan), 12-13-asrlarga oid sobor, Milliy muzey, rasmlar galereyasi bor. Balneologik kurort.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ankorij

Ankorij — AQShdagi shahar, Alaska shtatida. Aholisi 226 ming kishi (1990). Tinch okeanning Alaska qoʻltigʻi sohilidagi port. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Transport yoʻllari tuguni Alaskaning savdo-moliya markazi; yogʻochsozlik, oziq-ovqat (baliq qayta ishlanadi), poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 2 universitet, Arktika indeyslari va eskimoslar muzeyi bor. Ankorijga 1915-yilda asos solingan. 1964-yil halokatli zilziladan keyin qayta tiklangan.

Manbalar
Annoba

Annoba (, ʿAnnāba; ) — Jazoirning shimoli-sharqidagi shahar, Annoba viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 305 ming kishidan ziyod. Transport yoʻllari tuguni. Oʻrta dengiz boʻyidagi port. Yirik savdo markazi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Oziq-ovqat (tamaki, vino, konserva, un tortish va boshqalar), metallurgiya (al-Hajar majmuasi), metallsozlik, kimyo (ammiak, mineral oʻgʻitlar), toʻqimachilik sanoa-ti korxonalari, issiqlik elektr stansiyasi mavjud. Universitet bor. A.ning koʻhna qismida shahar qal’asi (qasaba) va Sidi bu Meruan masjidi (1033) saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Jazoir shaharlari
Annallar

Annallar (lotincha: — yillik) — eng muhim voqealar yozib boriladigan yil-noma. Qad. Rimda bosh pontifik (kohin) buyrugʻiga binoan hamma muhim voqealar oq ganch bilan qoplangan taxtachalar ustiga yozib qoʻyilar edi. A. bizgacha saqlanmagan, ularning mazmuni annalistlar yoki ilk Rim tarixchilari asarlaridan maʼlum. „Annallar“ degan nom keyinchalik oʻrta asrlar solnomasiga oʻtgan. A. juda qadimgi zamonlardan boshlab (miloddan avvalgi taxminan 5-asr) yozib borilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Annuitet

Annuitet (frans. annuite — yillik badal) — 1) kreditorlarga qarzni uzish hisobiga foizi bilan birga har yili toʻlanadigan pul; 2) mijozga shartno-mada koʻrsatilgan muayyan muddatlarda muntazam pul summasi keltiradigan in-vestitsiyalar; 3) muddatli davlat qarzi, qarzlarning muayyan qismi har yili fo-izi toʻlangan holda uzib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Annulyatsiya

Annulyatsiya (lot. annullo - yoʻq qilaman) — biron-bir hujjat, shartno-ma, huquqlar yoki vakolatlarning bekor qilinishi, ular haqiqiy emas, deb e’lon etilishi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anoa

Anoa (Anoa depressicornis), pakana buyvol — yovvoyi qoramolning bir turi. Juft tuyoqlilar turkumiga mansub. Faqat Sulavesi o.idagi tekislik va togʻ oʻrmonlarida yashaydi. A. shoxlari toʻgʻri, qisqa, buyvolga oʻxshab ketadi, lekin undan kichikroq; gavdasining uzunligi 1,7 m, boʻyi 1 m, rangi toʻq qoʻngʻir, boshi, boʻyni va oyoqlarida oq dogʻlari bor. Ilgari goʻshti, terisi uchun ovlangan. Soni keskin kamayib ketganligi tufayli Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anov

Anov — Ashxobod (Turkmaniston) yaqinidagi Anov qishlogʻi atrofidan to-pilgan qadimgi dehqonchilik manzilgohlari (mil. av. 4-ming yillik — miloddan avvalgi 1-asr). Eneolit, jez va ilk temir davrlariga oid arxeologik madaniyat shundan olin-gan (qarang Anov madaniyati). Xom gʻishtdan qurilgan turar joy qoldiqlari, rangli naqshli sopol idishlar, metall qurollar va boshqa topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari
Arxeologiya
Anov madaniyati

Anov madaniyati — Ashxo-bod yaqinidagi Anov qishlogʻi atrofida joylashgan ilk eneolit va soʻnggi jez davrlariga oid qadimgi dehqonchilik manzilgohlari va shahar harobalari. Eneolit va jez davri manzilgohlari saqlanib qolgan shimoliy va jan. Anov te-paliklari ayniqsa dunyoga mashhur. Anov madaniyati ni dastlab amerikalik geolog R. Pompel-li va angliyalik arxeolog Shmidt tekshir-gan. Anov madaniyati qatlamlaridan xom gʻishtdan qurilgan binolar qoldiqlari, turli mis buyum va zeb-ziynatlar, tosh yorgʻuchoqlar, sirtiga rang-barang naqshlar ishlangan sopol idishlar hamda jamiki borliqni vujudga keltiruvchi qudrat timsoli hisoblangan ayol haykalchalari topil-gan. Arxeologik qazishlar va aerofoto-suratlar eneolit davridayoq Oʻrta Osiyo hududida eng ilk sugʻorish inshootlari barpo boʻlganligini koʻrsatadi. Eneo-litdan jez davriga oʻtish bosqichida so-pol buyumlarga naqsh ishlash bilan birga inson va hayvonlar shaklini ham chizish keng tus olgan. Anov madaniyati yodgorliklarini boshqa mintaqa topilmalari bilan qiyosiy oʻrganilishi natijasida jez davrida, mil. av. 3-2 ming yillik oxirida Oʻrta Osiyo janubida ilk shahar madaniyati, qadimgi Sharq tipidagi mahalliy madaniyat vu-judga kelgan deb hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkmaniston
Anod

Anod (yun. anodos — koʻtarmoq, ana — yuqoriga va hodos — yoʻl, harakat) — 1) elektr toki manbaining musbat elek-trodi, mas, galvanik element yoki elektr akkumulyatorning musbat qutbi; 2) elektr tokining musbat qutbiga tutashtirilgan elektron asbob (ion asbobi) elektrodi; 3) elektrolitik vannaning musbat qutbi (qarang Elektroliz); 4) elektr yoyining mus-bat elektrodi. Qoʻllanish sohasiga qarab 532A. materiali sifatida metallar (tantal, molibden, nikel, mis, temir, volfram va boshqalar) hamda grafit ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anod batareyasi

Anod batareyasi — bir necha galvanik element yoki akkumulyatoram tashkil topgan va elektron lampalar anod zanjirini elektr energiyasi bilan taʼminlaydigan kuchlanish manbai. Ki-myoviy tok manbalarini oʻzaro ketma-ket (kuchlanishni oshirish uchun) va parallel (tok kuchini oshirish uchun) ulash mumkin. Anod batareyasi koʻpincha oʻzgaruvchan va oʻzgarmas tok tarmogʻi boʻlmagan joylarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anodgidravlik ishlov

Anodgidravlik ishlov — me-tall buyumga elektrolit (anod eritmasi) oqimida ishlov berish usuli. Metal-lning elektrolitda erishi (elektroliz)ga asoslangan. Murakkab shakldagi de-tallar (shtamplar, turbinalarning ku-raklari va boshqalar)ga ishlov berishda, gravyura va hokazoda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anodlash

Anodlash, elektr-kimyoviy oksid-lash — elektroliz vositasida metall buyumlar sirtida shu metall oksidlaridan iborat parda hosil qilish. A.da elektrolitga botirilgan buyum tok man-baining musbat zaryadlangan elektrodiga (anodiga) ulanadi. Mas, mis ishqor eritmasida oksidlovchi ishtirokida anodlanganda Na2Cu03 tarkibli beqaror birikma eritmasi hosil boʻladi. Bu bi-rikma parchalanganda mis §-oksid aj-ralib chiqib, buyum sirtida kristalla-nadi. Metall buyumlar sirti elektrolit toʻldirilgan vannalarda anodlanadi. Elektrolit sifatida ishqor, kislota yoki tuz ishlatilishi mumkin. Oksid parda metall buyum sirtini korroziyadan saqlaydi va unga husn beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anod-mexanik ishlov

Anod-mexanik ishlov — metall buyumga elektrolit muhitida elektr kimyoviy va elektr erozion tarzda taʼsir etib ishlov berish usuli. Rus olimi V. N. Gusev ixtiro qilgan (1943). Ishlanuvchi detal va elektrod asbob elektrolit (anod eritmasi) ichiga botiriladi va zanjirga past kuchlanishli (25-30 V) oʻzgarmas tok ulanadi (rasm). Elektrod asbobning materiali sifatida kam ugle-rodli poʻlat olinadi. Elektrod asbob de-tal sirtidagi himoya pardasini yemirishi natijasida uning ostida tok zichligi ortib, elektrolit taʼsirida metall yemi-riladi. Anod-mexanik ishlov stanoklarida metallarni toʻgʻri va egri chiziq boʻylab kesish, qattiq qotishmali keskichlarni charxlash, silliqlash va boshqa ishlarni bajarish mumkin. Bu usul hozir ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anolit

Anolit — elektrolizom katodsai gʻovakli diafragma (toʻsiq) bilan ajratil-gan va anod atrofida joylashgan elektro-lit. Mas, xomaki nikelni elektrolitik usulida aralashmalardan tozalashda toza nikelning katodga oʻtirishini taʼmin-lash uchun anod muhiti katod muhitidan diafragma bilan ajratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomal aylanish davri

Anomal aylanish davri -yoritqich orbitasining markaziy jismga eng yaqin nuqtasi (mas, perigey, peri-geliy)da ketma-ket ikki marta boʻlishi orasida oʻtgan vaqt. Masalan, anomal oy (yil) — Oy (Yer)ning, perigey (perigeliy)da ketma-ket ikki marta boʻlishi orasida oʻtgan vaqt. Anomal oy — 27,55 sutkaga, anomal yil esa 365,2596 sutkaga teng .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomal dispersiya

Yorug’lik dispersiyasi birinchi marta 1672 yilda ingliz olimi I.Nyuton tomonidan  kuzatilgan. U shisha prizmadan oq yorug’lik o’tganda rangli spektr hosil bo’lishini aniqlagan. Yorug’lik dispersiyasini sindirish ko’rsatkichni aniqlaydigan har qanday usul bilan kuzatish mumkin. Masalan, prizmalardan yorug’lik o’tganda, to’la ichki qaytish hodisasi ro’y berganda va interferension asboblar yordamida. Umumiy holda, yorug’lik dispersiyasi ro’y berganda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish ko’rsatkichi orta boradi. Bunga normal dispersiya deyiladi. Lekin shunday hollar ham kuzatiladiki, bunda to’lqin uzunligini kamayishi bilan sindirish kursatkichi ham kamayadi. Bunday dispersiyaga anomal dispersiya deyiladi. Odatda anomal dispersiya yorug’likni yutilish sohasida kuzatiladi.

Moddalar sindirish koʻrsatkichining yorugʻlik toʻlqin (chastotasiga) bogʻliqligi
dispersiya deb ataladi.
Yorug’lik dispersiyasi deb, moddaning sindirish ko’rsatkichini yorug’lik to’lqin uzunligiga bog’liqligidan yuz beradigan hodisalarga aytiladi.
 
Ba'zi moddalarda ham normal, ham anomal dispersiyalar kuzatiladi.
Anomal dispersiya — yorugʻlik toʻlqinlarining chastotasi ortganda moddaning sindirish koʻrsatkichi kamayishi bilan ifodalanadigan yorugʻlik dispersiyasi. Anomal dispersiya yorugʻlik eng koʻp yutiladigan spektr sohalarida kuzatiladi. Boshqacha aytganda yorugʻlik toʻlqin chastotasi, yorugʻlik toʻlqin uzunligiga teskari proporsional. Bundan kelib chiqib, yorugʻlik toʻlqin uzunligi kamayishi bilan moddaning nur sindirish koʻrsatkichi ham kamaysa, bu moddadagi yorugʻlikning dispersiyasi-anomal dispersiya deyiladi.

;  — moddaning sindirish koʻrsatkichi ,  — toʻlqin chastotasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anomal metabolitlar

Anomal metabolitlar — noqulay omillar (ionlashtiruvchi nurlar, past yoki yuqori temperatura, suvsizlik) taʼsirida tirik organizm hujayralarida moddalar almashinuvining buzilishi natijasida yigʻilib qoladigan yarim oksidlangan moddalar (peroksid, epok-sid, oksifenol, oksixinon, gistamin, xolin va boshqalar). Bunday moddalar zaharli boʻlib, organizmdagi biokimyoviy ja-rayonlarning buzilishini yanada kuchay-tiradi va koʻpincha organizmning irsi-yatini oʻzgartirib yuboradi yoki uning halokatiga sabab boʻladi (qarang Toksinlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil