Vengriyada Islom

Vengriyadagi islom kamida X asrga borib taqaladigan uzoq tarixga ega. Sunniy islomning taʼsiri ayniqsa XVI asrda Vengriyada Usmonlilar davrida yaqqol namoyon boʻldi.

Tarixi

Dastlabki tarixi 
Venger tilining eski shaklida musulmonlar Böszörmény deb atalgan, turkiy Bozulmamış bilan qarindosh boʻlib, oʻz navbatida  soʻzidan kelib chiqqan , Musulmon atamasi ham familiya sifatida, ham Hajdúböszörmény shahrining nomi sifatida saqlanib qolgan.

Bu musulmonlar jamoasi haqida birinchi islom muallifi Yoqut al-Hamaviy (575-626 hijriy / 1179-1229 yillar milodiy) soʻzlagan boʻlib, u Aleppoda tahsil olgan mashhur venger talabasi haqida yozadi, talabaning fikricha, Vengriyada 30 ta musulmon qishlogʻi boʻlgan. Yoqut o‘zining mashhur geografik lug‘ati „Mu’ajam al-buldan“da Suriyada islom dinini o‘rganayotgan venger musulmon yoshlari bilan uchrashgani haqida yozadi va o‘z xalqining Vengriyadagi tarixi va hayoti haqida baʼzi tafsilotlarni keltirgan. Ispan musulmon sayyohi Abu Hamid al Garnatiy Vengriyadagi musulmonlarning ikki turi haqida yozgan, birinchisi Karpat havzasidagi Böszörmény va Volga bulgarlari (xorazmliklar).

XI asrda Sankt-Ladislaus va keyinchalik Koloman xristian boʻlmaganlarga qarshi qonunlar qabul qildi (Szabolcs Sinodi). Bu qonunlar musulmonlarni choʻchqa goʻshti yeyishga, cherkovga borishga, oʻzaro turmush qurishga majburlash va juma kunini nishonlashni taqiqlash orqali Islomni boʻysundirdi.

Bu qonunlar kichik ozchilikni qattiq diskriminatsiya qildi va oxir-oqibat jamiyat va uning kasb-hunarlarining butunlay yoʻq boʻlib ketishiga olib keldi, ularning avlodlari Qaramanli va Gagauzlardir, pravoslav cherkovi tomonidan xristianlashtirilgan.

Markaziy Vengriyadagi turklar hukmronligi 

Turklar Vengriyaga 1526-yilda Mohach jangidan keyin kirishdi. 1541-yildan boshlab ular markaziy qismni bevosita nazorat qila boshladilar va beshta eyalet tashkil etdilar: Budin, Kanije, Eğri, Varat (Oradea) va Temeshvar .

XVI asrda, Usmonlilar hukmronligi davrida Vengriyada koʻplab musulmon shaxslar tugʻilgan. Ular orasida eng muhimlari Usmonli Sadrvezi, 1582-1593 -yillar orasida uch marta bu vazifani bajargan Kanijeli Siyavush Posho (Nagykanizsadan), Usmonli tarixchisi Ibrohim Pechevi (Pecs Ibrohimi) va mashhur Mavlevoniy darvesh Pechsevi Ahmed Deyda edi., shuningdek, Pécs shahridan bir turk. Vengriyadagi aksariyat islomiy fanlar hanafiy mazhabi yoki sunniy islomning hanafiy mazhabiga koʻra oʻqitildi.

Vengriya yerlaridagi turk hukmronligi 1699-yilda Karlovits shartnomasining imzolanishi bilan toʻliq tugadi. 150 yillik Usmonlilar davri turk arxitekturasidan masjidlar, turbalar va hammomlar (hamamlar) kabi meros qoldirdi, shuningdek, mahalliy oshxonadagi oʻzgarishlar, masalan, qahvaxonalarning ommalashishi va qizil qalampirning joriy etilishi muhim ahamiyatga ega. Vengriya taomlaridagi ziravorlar.

Zamonaviy davrda 
XIX asrda, 1848-49 yillardagi inqilob barbod boʻlgach, 6000 dan ortiq muhojir boʻlgan polyaklar va vengerlar general Jozef Bem (Murat Posho) ortidan turk surguniga yoʻl olishdi. Ular orasida Richard Guyon (Kurshid Posho), Dyorgy Kmety (Ismoil Pasha) va Maksimilian Shtayn (Ferhod Pasha) kabi venger zobitlari bor edi. Keyinchalik bu shaxslar general lavozimiga koʻtarildi. 

Guyon Oksford Milliy Biografiya lugʻatida „oʻz dinini oʻzgartirishga majbur boʻlmasdan, turk harbiy qoʻmondonligi va posho unvonini olgan birinchi nasroniy“ sifatida tasvirlangan, bu XIX asr Usmonlilar davrida meritokratiyani modernizatsiya qilish belgisidir. 

Ujbuda kengashi Vengriyadagi musulmonlar jamoasiga Budapeshtda birinchi islom markazini qurishga ruxsat berdi.  ] Yangi Islom markazida 50 000 jilddan iborat kutubxona boʻladi.

2013-yilda Vengriya Islom kengashi Bosniya va Gertsegovina bosh muftiysi Husayn Kavazovichni ham Vengriya bosh muftiysi bo‘lishini so‘ragan.

Diniy qonun 
Vengriyaning yangi „Vijdon va din erkinligi huquqi, cherkovlar, dinlar va diniy jamoalar toʻgʻrisida“gi qonuni 2011-yil 12-iyulda qabul qilingan va faqat 14 diniy guruhni tan oladi. Islom bu roʻyxatga kiritilmagan va musulmonlar yangi qonun boʻyicha rasmiy tan olinishi uchun ariza topshirishlari kerak. Qonunga ko‘ra, ro‘yxatga olingan 358 ta cherkov va diniy birlashmalardan atigi 14 tasi qonuniy tan olinadi, qolganlari esa parlamentda uchdan ikki qismi maʼqullagandan keyin qonuniy ro‘yxatdan o‘tish uchun qayta murojaat qilishlari kerak bo‘ladi. 2012-yil 27-fevralda Vengriya parlamenti rasmiy tan olingan tashkilotlar ro‘yxatini kengaytirib, Vengriya Islom kengashini ham qo‘shish orqali mamlakatning diniy tashkilotlar to‘g‘risidagi munozarali qonuniga o‘zgartirish kiritdi.

Demografiya 
2011-yilgi Vengriya aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, Vengriyada 5579 musulmon boʻlgan, bu umumiy aholining atigi 0,057 % ni tashkil qiladi. Ulardan 4097 nafari (73,4 %) oʻzini venger, 2369 nafari (42,5 %) millatiga koʻra arab deb eʼlon qilgan. Vengriyada odamlar bir nechta etnik kelib chiqishini eʼlon qilishlari mumkin (jami jamidan katta), 2011-yildagi maʼlumotlar turk aholisini koʻrsatmaydi (2001-yilgi aholini roʻyxatga olishda 1565 kishi edi). Biroq Vengriyadagi musulmonlarning aksariyati arab yoki turk millatiga mansub. Bundan tashqari, islomni qabul qilgan etnik vengerlar soni ortib bormoqda.Vengriyadagi musulmonlarning haqiqiy soni 5579 musulmondan oshishi mumkin. Suriyadagi urushdan soʻng, 2014, 2015 va 2016- yillarda boshpana izlovchilarning muhim oqimi keldi, bu yerda Vengriyaga 200 000 dan ortiq boshpana arizasi topshirildi. Biroq 2017-yil va undan keyin Vengriya hukumati bir necha yuzdan kam arizalarni roʻyxatga oldi.

Taniqli odamlar 

 Gyula Germanus, yozuvchi va siyosatchi
 Istvan Horti Jr., fizik va meʼmor
 Ibrohim Muteferrika
 Ibrahim Pechevi

Galereya

Yana qarang 

 Hungarian Islamic Council
 Gül Baba
 Almış (Almas) iltäbär
 Kaliz
 Islam in Romania
 Islam in Slovakia
 Turks in Hungary

Manbalar

Havolalar 

 Vengriyadagi islom tarixi
 Vengriyada Islom tarixi
Din
Vengriya
Davlatlarga koʻra Islom