Karlik sayyora

Karlik sayyora (Mitti sayyora) — gravitatsiya kuchlari tasirida gidrostatik muvozanatani saqlay oladigan; Quyosh atrofida doimiy aylanadigan shuningdek, shar shakliga yaqin shaklga ega boʻlgan, shu bilan birga biror bir katta sayyoraning tabiiy yoʻldoshi boʻlmagan, oʻz orbitasiga hokimlik qila olmaydigan (yaʼni oʻz atrofini boshqa jismardan tozalay olmaydigan) osmon jismi.
XX-asrning oxirgi yillarida va XXI-asrning boshida Quyosh tizimining chetki qismida koʻplab yirik osmon jismlari kashf etildi. Ular orasida Kvavar, Sedna va ayniqsa Erida alohida diqqatga sazovordir.
Mitti sayyoralarga sayyora geolog olimlari qiziqishi shundaki, ularda geologik jihatdan faol jismlar bo'lishi mumkin. 
Quyosh tizimining maʼlum jismlari orasida mitti sayyoralar soni 5 tadan (XAI) dan 120 tagacha (Runyon va boshqalar). Sednadan tashqari, ushbu kichik sayyoralarning eng katta oʻntaligiga kosmik kemalar (Pluton va Ceres) qoʻndirilgan. Bu ularning massalarini va zichligini taxmin qilish imkonini beradi. Oʻz navbatida, massa va zichlik bu osmon jismlarining tabiatini aniqlash uchun geofizik modellarga mos kelishi mumkin. Ular kamida bitta tabiiy yoʻldoshga ega (Serera, Pluton, Eris, Haumea, Makemake, Gonggong, Kvavar, Orkus va Salacia).
Mitti sayyora atamasi sayyorashunos olim Alan Shtern tomonidan Quyosh tizimidagi sayyora massasi obyektlarini uch tomonlama tasniflashning bir qismi sifatida kiritilgan: klassik sayyoralar, mitti sayyoralar va tabiiy yo'ldosh sayyoralar. Shunday qilib, mitti sayyoralar sayyoralar toifasi sifatida qabul qilingan.

Konsepsiya tarixi

1801-yildan boshlab astronomlar Mars va Yupiter o'rtasida o'nlab yillar davomida sayyoralar deb hisoblangan Ceres va boshqa jismlarni topdilar. O'sha paytdan boshlab taxminan 1851-yilgacha sayyoralar soni 23 taga etganida, astronomlar kichikroq jismlar uchun asteroid so'zini ishlata boshladilar va ularni kichik sayyoralar deb atay boshladilar.

1930-yilda Plutonning kashf etilishi bilan ko'pchilik astronomlar Quyosh tizimida to'qqizta yirik sayyora va minglab sezilarli darajada kichikroq jismlar (asteroidlar va kometalar) mavjud deb hisoblashdi. Deyarli 50 yil davomida Pluton Merkuriydan kattaroq deb hisoblangan, lekin 1978-yilda Plutonning yo'ldoshi Xaronning kashf etilishi Plutonning massasini aniq o'lchash imkonini berdi va u dastlabki taxminlardan ancha kichik ekanligini aniqlash mumkin bo'ldi. Bu Merkuriy massasining taxminan yigirmadan bir qismi edi, bu bilan Plutonni eng kichik sayyora maqomini oldi. U asteroid belbog'idagi eng katta obyektdan o'n baravar ko'proq massaga ega, Ceres Oy massasining atigi beshdan bir qismiga teng.
1990-yildan boshlab astronomlar koinotning Pluton bilan bir xil hududida (hozirgi Koyper belbog'i) va ba'zilari uning atrofida obyektlarni topa boshladilar. Ularning aksariyati Plutonning bir nechta asosiy orbital xususiyatlarini ochishga yordam berdi va Pluton yangi obyektlar sinfining eng katta a'zosi sifatida ko'rila boshladi. Bu sinf plutionlar deb nomlandi. Ma'lum bo'ldiki, yo bu jismlarning kattasi ham sayyoralar deb tasniflanishi kerak, yoki Pluton, xuddi Ceres qo'shimcha asteroidlar kashf etilgandan keyin qayta tasniflangani kabi, qayta tasniflanishi kerak edi. Bu ba'zi astronomlarning Plutonni sayyora sifatida ko'rishni to'xtatishiga olib keldi. Bir nechta atamalar, jumladan, subplanet va planetoid, endi mitti sayyoralar deb nomlanuvchi jismlar uchun ishlatila boshlandi. Astronomlar, shuningdek, Pluton kabi koʻproq obyektlar topilishiga va agar Pluton sayyora sifatida tasniflansa, sayyoralar soni tez oʻsib borishiga ishonchlari komil edi.
Eris 2005-yil yanvar oyida kashf etilgan; u Plutondan bir oz kattaroq deb hisoblangan va ba'zi ma'lumotlarga ko'ra uni norasmiy ravishda o'ninchi sayyora deb atashgan. Natijada, 2006-yil avgust oyida boʻlib oʻtgan XAI Bosh Assambleyasi chogʻida bu masala qizgʻin munozaralarga sabab boʻldi. XAI ning dastlabki loyihasi taklifi Xaron, Eris va Ceresni sayyoralar roʻyxatiga kiritdi. Ko'pgina astronomlar bu taklifga e'tiroz bildirganlaridan so'ng, urugvaylik astronomlar Xulio Anxel Fernandes va Gonsalo Tankredi tomonidan yondosh taklif ishlab chiqilgan: ular dumaloq bo'lishi uchun yetarlicha katta bo'lgan, lekin orbitalarini sayyoraviy jismlardan tozay olmaydigan obyektlar uchun oraliq toifani taklif qilishdi. Xaronni ro'yxatdan olib tashlash bilan bir qatorda, yangi taklif Pluton, Ceres va Erisni ham olib tashladi, chunki ular ham o'z orbitalarini tozalamagan.

XAI mitti sayyoralarni ta'riflaganidan so'ng, ba'zi olimlar XAI rezolyutsiyasiga qo'shilmasligini bildirdi. Mayk Braun (Erisning kashfiyotchisi) sayyoralar sonini sakkiztaga kamaytirishga rozi bo'ldi.

Nomlash

Katta subsayyora jismlarining nomlariga mitti sayyora, planetoid, mezo-sayyora, kvazi-sayyora va (transneptun mintaqasida) plutoid kiradi. Biroq, mitti sayyora dastlab eng katta sayyoralar emas, balki eng kichik sayyoralar uchun atama sifatida ishlab chiqilgan va ko'plab sayyora astronomlari tomonidan hali ham shunday qo'llaniladi.
Alan Stern mitti sayyora atamasini, mitti yulduz atamasiga o'xshash, sayyoralarni uch marta tasniflashning bir qismi sifatida kiritdi va uning ko'plab hamkasblari mitti sayyoralarni sayyoralar sinfi sifatida tasniflashda davom etmoqda. XAI mitti sayyoralarni sayyora deb hisoblamaslikka qaror qildi, lekin ular uchun Sternning atamasini saqlab qoldi. 
Aksariyat tillarda ekvivalent atamalar mitti sayyora atamasini ozmi-koʻpmi toʻgʻridan-toʻgʻri tarjima qilish orqali yaratilgan: fransuzcha planète naine, ispancha planeta enano, nemischa Zwergplanet, ruscha karlikovaya planeta (karlikovaya planeta), arabcha kaukab qazm (kwkb qzm), xitoycha (ǎixíngĮngxíngx), koreyscha waesohangseong (seeohaei-i / língjíní) yoki waehangseong (yàngseong / língín), lekin yapon tilida ular junwakusei (língíní) deb ataladi. Odatda "karlik sayyoralar" yoki "peneplanetlar" degan ma'noni anglatadi.
2008-yil 11-iyunda XAI Ijroiya qo'mitasi yangi atama, plutoid va uning ta'rifni e'lon qildi: barcha trans-Neptun mitti sayyoralari plutoidlardir.

O'rnatilgan mezonlar

Mitti sayyora toifasi sayyora tushunchasi qanday bo'lishi haqidagi dinamik va geofizik g'oyalar o'rtasidagi ziddiyatdan kelib chiqqan.

Dinamikachilar odatda gravitatsiyaviy kuch ustunligini sayyoralar uchun chegara sifatida ishlatishni afzal ko'radilar, chunki ularning nuqtai nazaridan kichikroq jismlar qo'shnilari bilan yaxshiroq guruhlangan, masalan, Ceres oddiygina katta asteroid va Pluton katta Koyper belbog'i obyekti sifatida. Biroq, geologlar odatda sferani chegara sifatida afzal ko'rishadi, chunki ularning nuqtai nazari bo'yicha Ceres kabi jismning ichki boshqariladigan geologiyasi yo'q kichik asteroiddan ko'ra Mars kabi klassik sayyoraga o'xshash bo'ladi. Ushbu xulosa oraliq sinfni tavsiflash uchun mitti sayyoralar toifasini kiritishni taqozo qildi.

Orbital ustunlik

Alan Stern va Xarold F. Levison orbitaning ma'lum burilishiga olib keladigan to'qnashuv ehtimolini ifodalovchi l (lambda) parametrini kiritdilar. Ushbu parametrning Stern modelidagi qiymati massa kvadratiga proportsional va davrga teskari proportsionaldir. Bu qiymat jismning o'z orbitasining yaqin atrofini tozalash qobiliyatini baholash uchun ishlatiladi, bu erda L > 1 oxir-oqibat uni tozalaydi. Kichik sayyoralar, katta asteroidlar va Koyper hududi obyektlari o'rtasida besh darajali bo'shliq aniqlandi.

Ushbu parametrdan foydalanib, Stiven Soter va boshqa astronomlar sayyoralar va mitti sayyoralar o'rtasidagi farqni "o'z orbitalari atrofidagi qo'shnichilikni" tozalashga qodir emasligiga asoslashdi: sayyoralar o'z orbitalari yaqinidagi kichikroq jismlarni to'qnashuv, qo'lga olish, yoki tortishish buzilishi (yoki to'qnashuvlarning oldini oladigan orbital rezonanslarni o'rnatish), mitti sayyoralarda esa buning uchun massa yo'q.

Ayrim karlik sayyoralar

Haligacha Karlik sayyora nima ekanligini tushuntirib beruvchi aniq ta'rif mavjud emas va obyektni nima deb tasniflash ko'p hollarda astronomlarga bog'liq. Bugunga qadar Quyosh tizimida nechta Karlik sayyoralar borligi noma'lum.

2006-yilda XAI Karlik sayyoralar toifasini qabul qilishgacha bo'lgan munozaralarda ko'rib chiqilayotgan uchta obyekt  Ceres, Pluton va Erislarni Karlik sayyoralar sifatida qabul qildi, shu jumladan Karlik sayyoralarni sayyoralar deb tasniflashni davom ettirayotgan astronomlar ham mavjud. Ushbu sayyoralardan faqat bittasi - Pluton yetarlicha batafsil kuzatilgan. Ceres ham oz bo'lsada o'rganilgan, biroq baʼzi tortishish anomaliyalari tushuntirilmagan. Eris odatda Karlik sayyora deb taxmin qilinadi, chunki u Plutondan kattaroqdir.

Ushbu uchta jismni kashf etilish tartibi:

 Ceres  - 1801-yil 1-yanvarda kashf etilgan, 24-yanvarda Neptundan 45 yil oldin e'lon qilingan. Asteroid sifatida qayta tasniflanishidan oldin yarim asr davomida sayyora hisoblangan. 2006-yil 24-avgustda 5A rezolyutsiyasi qabul qilingandan beri XAI tomonidan karlik sayyora deb hisoblanadi.
 Pluton   - 1930-yil 18-fevralda kashf etilgan va 13-martda e'lon qilingan. 76 yil davomida sayyora hisoblangan. XAI tomonidan 2006-yil 24-avgustdagi 6A rezolyutsiyasi bilan karlik sayyora sifatida aniq qayta tasniflangan.
 Eris  (2003 UB 313) – 2005-yil 5-yanvarda kashf etilgan va 29-iyulda eʼlon qilingan. OAV xabarlarida “oʻninchi sayyora” deb nomlangan. 2006-yil 24-avgustda 5A rezolyutsiyasi qabul qilingandan beri XAI tomonidan karlik sayyora deb hisoblanadi va o'sha yilning 13-sentyabrida XAI karlik sayyoralarni nomlash qo'mitasi tomonidan nomlangan. Bitta tabiiy yo'ldoshi bor.
 Haumea  (2003 EL 61) - 2004-yil 28-dekabrda Brown va boshqalar tomonidan kashf etilgan. 2005-yil 27-iyulda Ortiz va boshqalar astronomlar tomonidan e'lon qilingan. XAI karlik sayyoralarni nomlash qoʻmitasi tomonidan 2008-yil 17-sentyabrda nom berilgan. Ikkita tabiiy yo'ldoshi maʼlum.
 Makemake  (2005 FY 9) - 2005-yil 31-martda kashf etilgan va 29-iyulda eʼlon qilingan. XAI karlik sayyoralarni nomlash qoʻmitasi tomonidan 2008-yil 11-iyulda nomlangan. 
Ushbu besh jism - 2006-yilda ko'rib chiqilayotgan uchta jism (Pluton, Ceres va Eris) va 2008-yilda nomlangan ikkitasi (Haumea va Makemake) - odatda Quyosh tizimining mitti sayyoralari sifatida taqdim etiladi, ammo bu cheklovchi omil emas.

Astronomiya hamjamiyati odatda boshqa yirik Neptun orti obyektlarni ham karlik sayyoralar deb ataydi. Odatda quyidagilar ham astronomlar tomonidan karlik sayyoralar deb ataladi.

NASA 2016-yildagi kuzatuvlardan soʻng Gonggongni mitti sayyora sifatida tavsifladi va Janubi-gʻarbiy tadqiqot institutidan Saymon Porter 2018-yilda Pluton, Eris, Haumea haqida gapirib, “katta sakkizta (trans Neptun obyektlar hisoblangan mitti) sayyoralar” haqida gapirdi.

Katta ehtimol bilan karlik sayyora hisoblanadigan osmon jismlari

Quyidagi jadvallardagi trans-Neptun obyektlari Braun, Tancredi va boshqalar tomonidan kelishilgan va Grundy hamda boshqalar karlik sayyoralar yoki unga yaqin bo'lishi mumkin deb hisoblagan. Taqqoslash uchun 2006-yilda XAI tomonidan karlik sayyora sifatida taklif qilingan Plutonning yo'ldoshi Xaron kiritilgan.

Tadqiqot

2015-yil 6-mart kuni Dawn kosmik kemasi Serera orbitasiga chiqdi va mitti sayyoraga tashrif buyurgan birinchi kosmik kemaga aylandi. 2015-yil 14-iyulda New Horizons kosmik zondi Pluton va uning beshta yoʻldoshi yonidan uchib oʻtdi.
2015-yil 14-iyulda New Horizons kosmik zondi Pluton va uning beshta yoʻldoshi yonidan uchib oʻtdi.

Sererada tuz konlari va kriovulqonlar kabi faol geologiyaning dalillari mavjud, Plutonda esa azotli muzliklarda suzuvchi suv-muz tog'lari va muhimi atmosfera mavjud. Ceresning yer osti bo'ylab sho'r suv oqadi, Plutonning ham yer osti okeani borligi haqida dalillar mavjud.

Dawn avvalroq Vesta asteroidini aylanib chiqqan edi. Saturnning yo'ldoshi Fibi Kassini tomonidan, undan oldin esa Neptunning Triton yo'ldoshi bilan uchrashgan Voyager 2 tomonidan suratga olingan. Har uchala jism ham bir vaqtlar mitti sayyoralar boʻlganligini isbotlandi va ularning tadqiqi mitti sayyoralar evolyutsiyasini aniqlashga yordam berdi.

New Horizons 2016-yilda 2,1 milliard km (1,3 milliard mil; 14 AB) masofadan Quaoarning bir qancha uzoq tasvirlarini oldi.

Sobiq mitti sayyoralar

Asteroid kamaridagi Ceresdan keyingi eng massiv jism bo'lgan Vesta bir vaqtlar gidrostatik muvozanatda bo'lgan va taxminan sharsimon bo'lib, asosan qattiqlashgandan keyin Reasilviya va Veneneiya kraterlarini hosil qilgan katta ta'sirlar tufayli og'ishgan. Uning oʻlchamlari hozirgi vaqtda gidrostatik muvozanatga mos kelmaydi. Triton Eris yoki Plutondan koʻra massivroq, muvozanat shakliga ega, lekin endi quyosh atrofida toʻgʻridan-toʻgʻri aylanmaydi.  Fibi endi gidrostatik muvozanatda emas, lekin radiogenik isitish tufayli o'z tarixida mitti sayyora bo'lgan deb taxmin qilinadi.

2019-yildagi dalillar shuni ko'rsatadiki, gigant-ta'sir gipotezasida Yer bilan to'qnashgan sobiq sayyora Teiya ichki Quyosh tizimida emas, balki tashqi Quyosh tizimida paydo bo'lgan bo'lishi mumkin va Yer suvi Teyada paydo bo'lgan, bu Theya ham avval karlik sayyora bo'lgan bo'lishi mumkinligini anglatadi.

Manbalar

Havolalar

 Dwarf Planets May Finally Get Respect (David Kestenbaum)
 Q&A New planets proposal, August 16, 2006
 The case against Pluto (P. Surdas Mohit) August 24, 2006
 When Did the Asteroids Become Minor Planets?
 NASA: IYA 2009 Dwarf Planets

Astronomiya
Fizika
Matematika
Kosmologiya
Tabiat