Yusuf Komil Posho

Yusuf Komil Posho (usmonli :وسف كامل  پاشا) (1808 y, Arapkir — 1876 y., Istanbul) — Usmonli davlat arbobi.

U Abdulaziz davrida 1863-yil 5-yanvardan 1863-yil 1-iyungacha toʻrt oy yigirma yetti kun sadr (bosh vazir) boʻlib xizmat qildi.

Turk adabiyotining ilk tarjima romani sifatida tanilgan Fenelonning “Telemak” asarini tarjima qilgani uchun u turk adabiyoti tarixida tilga olinganlardandir.

Yoshligida Misr gubernatori Mehmet Ali Posho qoʻmondonligida ishlagan; Poshoning qizlaridan Zeynep Xonimga uylandi. U xotini bilan qilgan xayriya ishlari bilan esga olinadi. Bugungi kunda Istanbulda Zeynep Komil kasalxonasi nomi bilan xizmat koʻrsatishni davom ettirayotgan shifoxona ular orasida eng mashhuridir.

Hayoti

Oilasi va yoshligi 
U 1808-yilda Arapkirda tugʻilgan. Oqqoyunlular sulolasining Goʻkbeyi xonadoniga mansub. Yoshligida otasidan ayrilgani uchun amakisi  vazir GumrukjuUsmon posho homiyligida tarbiyalangan. Amakisi bilan Istanbulga kelgan va shu shaharda tahsil olgan. 1829-yilda taʼlimni tugatgandan soʻng “Devan-i Humoyun”da toʻrt yil xizmat qildi.

Misr yillari 
1833-yilda Misrga joʻnab ketdi. Mish-mishlarga koʻra, Misrga borishining sababi, koʻrgan tushidan keyin u yerda omadi chopishiga ishonganligidir. U Kavalali Mehmet Ali Poshoga xizmat qildi va qizi Zeynep Sultonga uylandi. Bu nikoh Misr saroyining noroziligiga sabab boʻldi.

1845-yilda Mehmet Ali posho uni Istanbulga topshiriq bilan yuboradi. II. Mahmutdning qizi, Odil Sulton va Kuyov Mehmet Ali Poshoning toʻyida Usmonli sultoni Sulton Abdulmajidga Misr hokimining tabriklari va sovgʻalarini taqdim etdi. Sulton Yusuf Komil beyga mir-i miron unvonini berdi.

1849-yili Kavalali Mehmet Ali Posho vafot etgach, uning oʻrniga Abbos Hilmi Posho tomonidan Sudandagi mansabga tayinlandi. Bu topshiriqni qabul qilmaganidan keyin Asvonga surgun qilindi. U qamoqqa tashlangan va Zaynep Xonimdan ajrashishga va Misrdagi mulklaridan voz kechishga majbur boʻlgan. Surgundagi uchinchi oyning oxirida u vazir Mustafo Rashit Poshoga ariza yuborib, ahvolini yetkazadi. Sulton Abdulmajidning farmoni bilan qamoqdan chiqib, Istanbulga borishga muvaffaq boʻldi. Rashit Posho va Sulton Abdulazizning urinishlari natijasida Istanbulda rafiqasi Zeynep Xonim bilan uchrashishga muvaffaq boʻldi.

Usmonli imperiyasidagi xizmatlar 
Sud ishlarini yuritish uchun tashkil etilgan Majlis-i Valoga aʼzo etib tayinlandi, soʻngra bu vazifadan tashqari, maʼrifiy ishlar bilan shugʻullanuvchi Umumiy Taʼlim Vazirligiga aʼzo etib tayinlandi. Shu bilan birga, u Anjuman-i Donishning ichki aʼzolaridan biriga aylandi. 1853-yilda u qisqa muddat savdo vaziri boʻldi. 1854-yilda ikkinchi marta savdo vaziri etib tayinlangan Komil posho oʻsha yili Majlis-i Oli-i Taqsimot rahbariboʻldi. Oradan bir oy oʻtgach, Majlis-i Valo-yi Ahkam-i Adliyyega rahbar etib tayinlandi.

Suvaysh kanalini Fransuzlarga berishni Misrga chet el aralashuvini kuchaytiradi deb hisoblagan Posho, qabul qilingan qaror bilan birga Misr gubernatori Said Poshoga lavozimidan bekor qilinishi haqida maktub yozdi. Maktub Fransuz elchisining qoʻliga tushgach, Rashit posho vazirlikdan, Yusuf Komil posho esa Majlis-i Valo-yi Ahkam-i Adliya raisligidan iste’foga chiqishga majbur boʻldi.

1857-yilda yana Majlis-i Valoning raisi etib tayinlandi. Ikki yil davomida bu vazifani bajargan Komil posho isteʼfoga chiqdi va Misrga ketdi. Abdulaziz sulton boʻlgach, yana Istanbulga keldi.

Buyuk vazirlik (bosh vazirlik) 
Suriyada boʻlgan Kechejizade Fuad Posho bosh vazirlikka tayinlangach, Yusuf Komil Posho tuman hokimi boʻldi va oʻz xazinasidan bir oz oltin chiqarib, bu davrda yuzaga kelgan moliyaviy inqirozning oldini oldi.1863-yili Fuat posho iste’foga chiqqanidan so’ng Sulton Abdulazizdan davlat ishlariga ko’p aralashmasligiga kafolat olgan Yusuf Komil bey vazirlikka tayinlanadi. Ali Poshoni Tashqi Ishlar Vazirligida ushlab turdi va Ali Fuat Poshoni oʻzidan boʻshatilgan Majlis-i Valaga rais etib tayinladi.

Bosh vazirlik davrida sultonning Misrga safar qilgani davrning muhim voqealaridan biridir. Abdulaziz Misrning Usmonlilar saltanatiga sadoqatini oshirishni maqsad qilgan Fuat Posho bilan birga borib,  bu safardan  qaytib kelganida uni bosh vazir lavozimiga tayinlagan va Yusuf Komil Posho yana Majlis-i Ahkom-i  Adliya rahbari etib tayinlangan.

Soʻnggi yillari 
1869-yilda u Midhat Posho oʻrniga Davlat Kengashining boshligʻi etib tayinlandi. U Davlat Kengashiga uch marta raislik qilgan, 1869-yil 27-fevral — 1871-yil 21-oktabr, 1872-yil 4-avgust—21-avgust 1875 va 1876-yil 31-mart — 1876-yil 5-iyun. U Adliya vaziri vazifasini ham oʻz zimmasiga oldi. U 1875-yilda kasalligi tufayli bu lavozimni tark etdi.

Sulton Abdulazizning 1876-yil 30-maydagi davlat toʻntarishi bilan taxtdan agʻdarilishidan taʼsirlangan Komil posho oʻsha yili Istanbulda vafot etdi. U Istanbulda qurdirgan kasalxona bogʻidagi qabriga dafn etilgan.

Merosi 
Istanbulda koʻp xayriya va xayrli ishlar qildi. Ularning asosiylari, rafiqasi bilan birga qurgan Zeynep Komil kasalxonasi (1862) va Uskudardagi Zeynep Komil boshlangʻich maktabi (1878).  Oʻzlarining shaxsiy mulklaridan bemorlarga bepul xizmat koʻrsatish uchun qurilgan shifoxona joylashgan tumanga Komil Posho va uning rafiqasi sharafiga Zeynep Komil nomi berilgan. Shuningdek, Elazigʻda kutubxonasi boʻlgan madrasa qurdilar, Bebekdan Istanbuldagi Zinijirlikuyuga yoʻl qurdilar, Gulhanedagi vayron boʻlgan Beshiragʻa masjidini tikladilar, Kartalga Yakajik buloq suvini olib kelishdi, koʻplab favvoralar va tarixiy binolar taʼmirlandi. Veznejilerdagi mashhur qasr Istanbul universitetining ilm-fan va adabiyot fakulteti sifatida uzoq vaqt foydalanilgandan keyin yonib ketgan, u ham Yusuf Komil Posho va Zeynep Xonimning mamlakatga sovgʻasi edi.

Barish Manchoning uyi joylashgan Kadikoʻy  Moda koʻchasi uning nomi bilan atalgan.

Adabiy asarlar 
Arab, fors va fransuz tillarini bilgan Yusuf Komil Posho Fransua de la Monte Fenelonning fransuzcha “Les Adventures de Telemaque” asarini arabcha tarjimasidan turkchaga tarjima qildi va 1862-yilda “Terjume-i Telemak” nomi bilan nashr etdi. Komil poshoning she’r va maqolalari (nasriy maktublari) ham mavjud.

Manbalar

Havolalar 

 Buz, Ayhan (2009) „Usmonli sadr vazirlari“, Istanbul: Nima uchun kitob, ISBN 978-975-254-278-5
 Danishmend, Ismoil Hamiy (1971), Usmonli davlati Erkaniy, Istanbul: Turkiya nashriyoti
 Kuneralp, Sinan (1999) Late Usmonli Erkan va Ricali (1839 - 1922) Prosopographic Directory, Istanbul:ISIS Press, ISBN 9784281181.
 Tektash, Nozim (2002), Buyuk Vazirlar Usmonli imperiyasi, Ikkinchi odam hukmronligi, Istanbul: Çatı nashriyoti (Google kitoblari:  2017  7 Aralık 2017 tarihinde    

1876-yilda vafot etganlar
1808-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations