MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Taror oltin koni

Taror oltin koni - Zarafshon daryosining chap sohilida, Zarafshon togʻ tizmalaridagi Moʻgʻiyon togʻlarida joylashgan (Tojikiston, Panjakent tumani). 1967-yil ochilgan. Taror oltin konik. yuqrri karbon yoshidagi kvarsli dioritlar shtoki yorib chiqqan silur davriga mansub turli darajada metasomatik oʻzgargan choʻkindi togʻ jinslari — ohaktosh, qumtosh va slanetslar bagʻrida joylashgan. Genezisi boʻyicha gidrotermalmetasomatik rudalar, asosan, skarnlar, kvarsitlar va ularga turdosh boʻlgan jinslar bilan bogʻliq. Ruda tanalari Taror sinigʻi zonasida joylashgan minerallashgan jinslardan (skarnlar, kvarsitlar, kremniylar va h.k.) iborat boʻlib, ularning umumiy tarqalish uz. 500–600 m, qalinligi 30 m gacha, chuqurligi esa 450–500 m va undan ortiq. Konda ruda oksidlanishi chuqur, tugʻma elementlar (oltin, kumush, mis, vismut, surma), sulfatuzli minerallar (tetraedrit, aykinit, jemsonit, Bi, Ag, Sb larning sulfatuzlari) keng tarqalgan. Asosiy sulfidli minerallararsenopirit, pirit, xalkopirit, antimonit hamda noruda minerallar— kvars, dolomit, kaltsit, ankerit va boshqalardan iborat. Oltin koni rudalari kompleks (koʻp elementli) boʻlib, uning tarkibida oʻzgaruvchi miqdordagi (21 — 128 g/t) oltindan tashkari kumush, kadmiy, indiy, vismut va boshqa foydali elementlar mavjud. Konda bir necha xil ruda turlari ajratilib (sulfidli, gematitli, kvarskaltsitli va h.k.), ulardan sanoat ahamiyatiga moligi — sulfidli (xira rudali va arsenopiritli) rudalar hisoblanadi. Taror oltini tugʻma, kumushli oltinlardan hisoblanadi.
Taroqbosh

Taroqbosh () — boshoqdoshlar oilasi, yaltirboshlar turkumiga mansub bir yillik oʻt. Boʻyi 15—20 sm. Poyasi tuksizyoki qiskatukli. Barglari kalin, yassi, qisk£ tukli. Roʻvagi tigʻiz, uz. 10 sm. Changchisi 3 ta, urugʻchisi patsimon. Boshoqlari 4 sm gacha, 6—16 gulli. Boshoqcha qipiqchalari nashtarsimon, tuksiz yoki gʻadir-budur. May—iyul oylarida gullab urugʻlaydi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida choʻl, adir va togʻ zonalari, ekin maydonlari, bogʻ va dare boʻylarida usadi. T. yaylovlarda chorva oʻtlashi uchun yaxshi koʻk oʻt hisoblanadi. 

 

Bugʻdoydoshlar
Taroqlilar

Taroqlilar () — dengiz umurtqasizlari tipi. Tanasi shaffof, dildiroq, oval, tuxumsimon, choʻziq silindrsimon yoki boshqa shaklda. Tanasining bir uchida ogʻiz teshigi, 2uchida muvozanat organi (statotsist) joylashgan. Tana devori boʻshliqichlilar singari ektoderma va entodermadan iborat. Ektoderma bilan entoderma oraligʻida dildiroq mezogliy (strukturasiz qavat) boʻladi. Umumiy tuzilishi radial simmetriyaga moye keladi. Ogʻiz teshigi halqumga ochiladi; halqum oshqozon bilan bogʻlangan. Oshqozondan radial naylar tarqalgan. Bu naylar T. tanasi chetiga kelib tana boʻylab joylashgan 8 qator meridional naylarga ulanib ketadi. Meridional naylar boʻylab qarakat organlari — 8 qator taroqsimon plastinkalar joylashgan. Har bir taroqsimon plastinka qator boʻlib bir-biriga yopishgan kiprikchalardan iborat.

T. germafrodit. Tuxumdan kiprikli lichinka chiqadi. 1 sinf (taroklilar) 2 ta kenja sinf (paypaslagichlilar va paypaslagichsizlar)ni oʻz ichiga oladi. 100 ga yaqin turi maʼlum. Barcha dengizlarda uchraydi; erkin suzib yuruvchi, dengiz tubida oʻrmalovchi yoki oʻtroq yashovchi hayvonlar. Asosan, plankton, baʼzan baliqlar uvildirigʻi va chavoqlari bilan oziqlanadi. Oʻljasini ogʻzi yoki uzun paypaslagichlari bilan yopishtirib oladi. T. treskasi mon baliklar uchun oziq. Keng tarqalgan turi beroyo boshqa T.ni yeydi.

 

Hayvonlar
Tarpan

Tarpan, Yevropa yovvoyi oti (Equus caballus gmelini) — xonaki otning kenja turi. Qadimda Sharqiy Yevropa mamlakatlarida keng tarqalgan. 19-asrning 70y.lariga qadar Ukrainaning dasht mintaqalarida uchragan. Tabiiy sharoitlarda uy hayvonlari podalari taʼsirida va qisman odam tomonidan ovlanishi natijasida yoʻqolib ketgan. Koʻlga oʻrgatish qiyin boʻlgan. Boʻyi past (qarchigʻayigacha bal. 116—136 sm), tanasi pishiq. Uyur boʻlib yashagan. Goʻshti va terisi uchun ovlangan.

Otlar
Ot zotlari
Tarrak

Tarrak (Cucumis melo ssp. ﬂ exuosus Greb.) — yarim madaniy qovun turiga mansub bir yillik oʻsimlik, poliz ekini. Oʻrta Osiyoda hamda Jan.Gʻarbiy Osiyoda oʻsadi. Mevasi 1 m gacha va undan ham uzunroq boʻlib, egribugri koʻrinishga ega (shu sababdan baʼzan ilonsimon qovun deb yuritiladi), mazasi bodringga oʻxshaydi. Bodring kabi barraligida isteʼmol qilinadi. Pishganini yeb boʻlmaydi. Koʻproq Afgʻoniston, Eronda yetishtiriladi. gʻozir Oʻzbekistonning ayrim joylarida havaskor polizchilar yetishtiradi. 

    
Qovun navlari
Tars

Tars (Gyozlyu-Kule) — qadimgi manzilgoh (mil. av. 6ming yillik — mil. 3—4-asrlar). Turkiyaning Tarsus sh. chetida joylashgan. T.dagi qazilmalar (1934—38) natijasida Kichik Osiyo jan.ning arxeologik madaniyatini belgilovchi aniq stratigrafiyasi aniqlandi. Mil. av. 6—5ming yillikda T. — neolit davri manzilgohi boʻlib, aholisi qoramtirkoʻk rangdagi idishlar tayyorlashgan. Mil. av. 3ming yillikda T. — atrofi mudofaa devori bilan oʻralgan mustahkam shaharcha. Mil. av. 2ming yillikda xemmaap davlati tarkibida (xett muhrlari topilgan). Mil. av. 1100—850 yillarda T.da dastlabki temir buyumlar yasalgan. T. madaniyatiga oid aholi Suriya va Ossuriya bilan yaqindan aloqada boʻlgan. Mil. av. 7-asrda T. Ossuriya tarkibiga kirgan. T.ning yuqori qatlamlaridan ellinistik va Rim davriga oid (mil. av. 4-asr — mil. 3—4 a.lar) qabrlar chiqqan.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Turkiya
Tartar

Tartar — yunonlar mifologiyasida jahannam, Yer osti dunyosining eng tubi. Yer osmondan qanchalik uzoq masofada boʻlsa, T. yer yuzidan shunchalik uzoq chuqurlikda joylashgan.Zevs Aid va Poseydon tomondan mag'lubiyatga  uchragan Titan Kronos qamalgan zindon. Tartar O'lim Mabudi Aid hukumdorlik qilgan yer osti olamida joylashgan

Mifologik qahramonlar
Tartu universiteti

Tartu universiteti () - Estoniyadagi yirik va qad. oliy oʻquv yurti. Tarixi 1632-yil Tartuda tashkil etilgan va 1710-yilgacha faoliyat yuritgan Gustavian akademiyasidan boshlanadi. 1802-yil Derpt universiteti nomi bilan qayta ochilgan. 1893—1919-yillarda Yuryev universiteti deb nomlangan. 1919-yildan hozirgi nomda. 1918-yil Tartu universitetining Voronejga evakuatsiya qilingan boʻlimi negizida Voronej universiteti, 1946-yil universitet boʻlimlari asosida Estoniya Fanlar akademiyasi ning bir necha ilmiy tadqiqotlar instituta, 1951-yil Estoniya Qishloq xoʻjaligi akademiyasi tashkil topgan. Fizika, mat., kimyo, biol., tibbiyot, geogr., tarix, filol., iqtisodiyot, huquq, ped. va boshqa ixtisosliklar, shuningdek teologiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir nechta muammoli va soha laboratoriyalari, botanika bogʻi, muzeylari, kutubxonasi (3 mln.dan ortiq asar) mavjud. 7 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi. "Ilmiy asarlar" nashr etadi.

Estoniyadagi universitetlar
Tarxankut yarim oroli

Tarxankut yarim oroli - Qrim yarim orolning gʻarbiy chekkasi. Qora dengizga tutash. Yer yuzasi tekislik. Eng baland joyi — Tarxankut balandligi (179 m). Asosan, ohaktoshlardan tuzilgan. X,ar xil oʻtlar, shuvoqboshoqli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Qiya jarliklarda butazorlar bor. Tarxankut yarim orolio.ning janubigʻarbida Tarxankut burni joylashgan.

 

Yarim orollar
Qrim
Tarxun

Tarxun — Sugʻd podshosi (taxminan 700— 711 yillarda hukmronlik qilgan). 707 y. buxoroliklar va turgashlar bilan ittifoq boʻlib, Oʻrta Osiyoda arablarga qarshi kurashgan. 709—710 ylardaarablar bilan bitim tuzib, tovon toʻlagan, shu tufayli Sugʻd zodagonlari tomonidan taxtdan agʻdarilib, qatl etilgan.

 

Kishilar
Davlat yetakchilari
VIII asr
Tarqatish qutisi

Tarqatish qutisi (avtomobillarda) – koʻp oʻqli yoki toʻla yurutmali avtomobilning yetakchi gʻildiraklariga burovchi momentni uzatish uchun moʻljallangan uzel va detallardan tashkil topgan agregatdir. Agregat qismlari: karter, yetakchi val, oraliq val, yetaklanuvchi val va old koʻprik yuritmasi vali. Pogʻonalar soniga koʻra: bir, ikki va uch pogoʻnali turlari mavjud. Yetakchi va yetaklanuvchi vallari joylashishiga koʻra bir oʻqda joylashgan va bir oʻqda joylashmagan. Vazifasiga qarab, Tarqatish qutisida yetakchi vallar va yetaklanuvchi vallar orasidagi uzatishlar sonin oshirish yoki kamaytirish mumkin. U avtomobilning yetakchi gʻildiraklaridagi tortish kuchini yanada oshirishga imkon beradi. Odatda tarqatish qutisi uzatmalar qutisi orqasiga oʻrnatiladi va unga kardanli val (taqsimlash vali) orqali ulanadi. Murakkabroq Tarqatish qutisida oʻqlararo differensial qoʻllanadi yoki blocklanadigan turlari ham mavjud. U old va orqa koʻpriklarning vallariga har xil tezliklarda aylanishga imkon beradi. Bu esa burilishlarda old gʻildiraklarning sirpanishini bartaraf qiladi. Tarqatish qutisini qoʻshish va ajratish mexanizmining ishi uzatmalar qutusining richagi singari boshqariladi.

Manbalar
Targʻitoy

Targʻitoy — skiflarning afsonaviy bobokaloni. Gerodotning yozishiga koʻra, skiflar mamlakati qadimda kimsasiz boʻlib, dastlabki inson T. boʻlgan. Rivoyatlarga koʻra, T.ning otasi yunonlarning bosh xudosi Zevs, onasi Borisfen (Dnepr) daryosi maʼbudasi boʻlgan. Bu rivoyatga Gerodotning oʻzi ham shubha bilan yondashgan. T.ning 3 oʻgʻli: Lipoqsoy, Arpoqsoy va Qoloqsoy bor edi. Ularning podshohligi davrida skiflar yeriga osmondan oltin buyumlar: omoch, boʻyinturuq, oybolta va qadah tushgan. Bu buyumlarni dastlab katta oʻgʻli koʻrgan. U borib buyumlarni koʻtarish uchun engashganda oltin buyumlar alanga olgan. Shundan soʻng katta oʻgʻil chekinib, oʻrtancha oʻgʻil yaqinlashgan. Oltin buyumlarni yana alanga chulgʻab olgan va uning issiq tafti ikki akaukani tisarilishga majbur etgan. Shunda 3kenja oʻgʻil yaqinlashgan, alanga oʻchib qolgan va u oltin buyumlarni oʻz uyiga olib kirgan. Shuning uchun akalari podsholikni unga berishga rozi bulishgan. T. ismi urta ayerlarda Dashti Qipchoq aholisi urtasida Targʻutoy, Tarqutoy, shaklida xam keng tarqalgan ("Shajarayi turk").

Mifologik qahramonlar
Tarh

Tarh (arab.) — meʼmorlikda bino, inshoot, bogʻ va boshqa loyihassh. Amaliy bezak sanʼati (naqqoshlik va boshqalar)da bezak — naqshning xomaki chizmasi, loyihasi. Mas., naqqosh bezatiladigan sirtga moslab naqshning shakli (axtasi)ni oldin qogʻozga ishlaydi, keyin uni devorga koʻchiradi (devor sathini boʻlaklarga boʻlib chiqadi, qaysi gul qayerga tushishini aniklaydi). Bu jarayon naqsh Tarhini tayyorlash jarayoni hisoblanadi. Tajribali naqqoshlar Tarhni birdaniga devorning oʻziga chizib tayyorlashlari ham mumkin.

Arxitektura
Tasbeh

Tasbih (arab. — xudoni maqtash, sharaflash) — duolar va ibodat soʻzlarini hisoblash uchun ishlatiladigan munchoq shodasi. T. ishlatish keng tarqalgan barcha dinlarda uchraydi, dindorlik va taqvodorlik belgisi hisoblanadi.

Manbalar 
 

Islom
Zargarlik
Tasmali uzatma

Tasmali uzatma - mashina mexanizmlarida aylanma harakatni bir valdan ikkinchi valga tasma yordamida uzatuvchi mexanizm. Vallarga oʻrnatilgan shkivlar va tasmalardan iborat. Tasma bilan shkiv orasida hosil boʻluvchi ishqalanish kuchi hisobiga tasma yetakchi shkivdan yetaklanuvchi shkivga burovchi moment uzatadi. Tasmalarning tipiga qarab, Tasmali uzatma yassi, ponasimon, doiraviy kesimli va boshqa tasmali xillarga boʻlinadi (rasmga k,.). Yassi va doiraviy Tasmali uzatmada bitta, ponasimon Tasmali uzatmada esa bir necha (odatda, kamida 6—8 ta) tasma ishlatiladi. Tasmali uzatma oddiyligi, tannarxining pastligi, harakatni ancha uzok. (15 m va undan ortiq) masofaga uzata olishi, shovqinsiz ishlashi, mexanizmlarni ortiqcha zoʻriqishdan saqlashi va boshqa xususiyatlari bilan boshqa uzatmalardan farq qiladi; tasmalarning tez yeyilishi, uzilishi, oʻlchami kattaligi, val va shkivlarga katta kuch tushishi, uzatish nisbatining doimiy emasligi va boshqa uning kamchiligidir. Tasmali uzatma, 30 kVt dan bir necha yuz kVt gacha quvvat uzatishda qoʻllaniladi. Tasmali uzatma avtomobillar, stanoklar, tikuv mashinalari va boshqalarda ishlatiladi.
Abel Tasman

Tasman Abel Yanszon (, 1603, Lutgegast, Groningen provinsiyasi — 1659, 10-oktabr, Jakarta) — gollandiyalik dengizchi sayyoh, Niderlandiyaning OstIndiya kompaniyasida xizmat qilgan. 1638—41 yillarda savdo kemasiga qoʻmondonlik qilib, Sharqiy Osiyo dengizlarida suzgan. Shimolda Yaponiyagacha suzib borib, Bonin orolini kashf qilishda (1639) qatnashgan. Okeaniya (1642—43) va Avstraliyani (1644) tadqiq qilgan ekspeditsiyalarga boshchilik qilgan. Tasman 1-ekspeditsiyaning maqsadi boʻlgan „nomaʼlum janubiy materik“ni izlash davomida Van Dimen Yerining janubiy va sharqiy sohillarini (1853-yilda orol uning nomiga qoʻyilgan), Yangi Zelandiyaning gʻarbiy sohili, TriKings va Tonga orollari, Fiji guruhidagi baʼzi orollarni topib xaritaga tushirgan. 2-ekspeditsiya Karpentariya qoʻltigʻining janubiy va gʻarbiy sohillari, Avstraliyaning shimoli-gʻarbiy qismigacha yetib bordi. Ikkala ekspeditsiya Avstraliyaning alohida quruqlik ekanligini, taxmin qilingan janubiy materik bilan tutash emasligini tasdiqladi. Avstraliya bilan Yangi Zelandiya oraligʻidagi dengiz, orol, Yangi Zelandiyaning Janubiy orolidagi qoʻltiq, muzlik va boshqa geografik obʼyektlar Tasman nomi bilan atalgan.

Sayyohlar
Tasman dengizi

Tasman dengizi — Tinch okeanning chekka dengizi. Gʻarbdan Avstraliya bilan Tasmaniya o., sharqdan Yangi Zelandiya, Norfolk va Yangi Kaledoniya o.lari oʻrab turadi. Maydoni 3336 ming km². Eng chukur joyi 6015 m. Suvining temperaturasi yuza qismida fevralda shimolida — 27°dan janubida 14—15°gacha, avgust oyida shimolida 23°dan janubida 9—11°. Shoʻrligi 35—35,5%o. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi (5,3 m gacha). Baliq ovlanadi. Asosiy portlari: Sidney, Brisben, Nyukasl, Oklend, NyuPlimut. Dengiz sayyox. A. Tasman nomi bilan atalgan.

 

Dengizlar
Tasmaniya

Tasmaniya — Avstraliyaning jan.sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi orol. Materikdan Base boʻgʻozi orqali ajralgan. Atrofidagi orollar bilan Avstraliyaning Tasmaniya shtatini tashkil etadi. Shtat maydoni 68,4 ming km². Aholisi 470 ming kishi (2000), asosan, inglizavstraliyaliklar. Maʼmuriy markazi — Xobart sh. Orol qirgʻoklari qoyali, tik. Markaziy qismi oʻrmonlar, baland boʻyli oʻtlar bilan qoplangan plato, eng baland joyi 1617 m (Ossa togi). Iqlimi shimolida subtropik, janubida moʻʼtadil nam iklim. Yiliga 600–2100 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari sersuv va serostona. Tuproklari qoʻngʻir oʻrmon, togʻoʻtloqi sariq va qizil tuproq. Evkaliptli va igna bargli oʻrmonlar, oʻtloq va botqoqliklar bor. Hayvonot dunyosi Avstraliya zoogeografik oblastit mansub.T. — mamlakatning sanoati rivojlangan shtatlaridan. Energiya koʻp talab etuvchi sanoat tarmoklari yetakchi oʻrinda. GES koʻp. Foydali qazilmalardan mis, temir, rux, qoʻrgʻoshin, qalay, oltin, mis, toshkoʻmir qazib olinadi. Yirik rangli metallurgiya korxonalari, sellyulozaqogʻoz, toʻqimachilik va oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Yogʻoch tayyorlanadi. Mineral oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Qishloq xoʻjaligida chorvachilik (koʻychilik, qoramol boqish) yetakchi oʻrinda. Dehqonchilikda, asosan, yemxashak ekinlari, donli ekinlardan bugʻdoy ekiladi. Sabzavotchilik, bogʻdorchilik bilan shugʻullaniladi. Asosiy porti — Xobart.

Orol 1642-yildagi A. Tasman ekspeditsiyasidan keyin yevropaliklarga maʼlum boʻlgan. 1788-yilda Angliya mustamlakasi deb eʼlon qilingan. 1853-yilgacha VanDimen Yeri, oʻsha yildan T. deb atalgan. 1815-yilda T.ga oʻzinioʻzi boshqarish huquqi berilgan. 1901-yilda Avstraliya Ittifoqi tuzilgach, T. uning tarkibiga shtat boʻlib kirdi.
Tasmasimon chuvalchanglar

Tasmasimon chuvalchanglar, sestodlar (Cestoda) — yassi chuvalchanglar sinfi. Hayvonlar va odam ichagida, baʼzan boshqa organlarida parazitlik qiladi. Gavdasi tasmasimon (nomi shundan), uz. mm ning bir necha ulushidan 30 m gacha, bosh (skoleks), boʻyin va strobiladan iborat. Boshida yopishuv organlari (soʻrgʻichlar, ilmoqlar, xartumlar va boshqalar) joylashgan. Boʻyin qismi oʻsuvchi yosh boʻgʻim (proglotid)lardan iborat. Strobilasi, odatda, bir nechtadan oʻnlab, hatto yuzlab boʻgʻimlarga boʻlingan. Jinsiy organlari germafrodit, har bir boʻgʻimida bitta yoki bir juftdan boʻladi. Tanasi botib kirgan kipriksiz epiteliy bilan qoplangan. Ichagi boʻlmaydi, tanasining yuzasi orqali ichakdagi suyuq oziqni soʻrib oladi. Juda serpusht, ayrim turlari bir yilda 600 mln.gacha tuxum qoʻyadi. Xoʻjayin almashtirib rivojlanadi. Tuxumlari ichida tashqi muxitda 6 ilmokli onkosfera lichinkalar rivojlanadi. Tuxumlar oraliq xoʻjayin ichagiga tushganida lichinkasi kon orkali turli organlarga borib, pufak (finna)ga aylanadi. Asosiy xoʻjayin finnali organ (goʻsht, jigar va boshqalar)ni yeb, parazitni yuktiradi. Asosiy xoʻjayin ichagida finnadan chiqqan lichinka ichak devoriga yopishgach, yangi boʻgʻimlar chiqarib oʻsadi. Ayrim Tasmasimon chuvalchanglar 2 oraliq xoʻjayinda rivojlanadi. 9—10 turkum, 3000 ga yaqin turi bor. Tibbiy nuqtai nazardan qoramol tasmasimon chuvalchangi, exinokokk, zanjirsimon tasmali chuvalchanglar, qoʻy miya qurti, serbar Tasmasimon chuvalchanglar, ligula va boshqa katta ahamiyatga ega.

Skoleks-bosh qismi, tasmasimon chuvalchanglar tanasining oldingi qismi,ularda fiksatsiya organlari joylashgan boʻlib,ular yordamida bu parazitlar xoʻjayin ichak devoriga yopishadi.
Tasmachisoy

Tasmachisoy (Tasmanchisoy, Oʻrtabuloq; yuqori va oʻrta oqimida Jizmonsoy) — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqdaryoning irmogʻi. Uz. 38 km, havzasining maydoni 33 km². Oqtov tizmasining janubiy yon bagʻridagi bulokdan boshlanadi. Qoryomgʻir suvlari, qisman buloqlardan toʻyinadi. T. suvi sugʻorishga sarflanadi. Navandak qishlogʻidan quyiroqda soy har yili qurib qoladi. Murdash qishlogʻi yonida oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi, 0,099 m³/sek, oqim moduli 3,0l/sek.km². Eng koʻp sutkalik suv sarfi martda, suv toshqini mart — aprelda kuzatiladi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Navoiy viloyati
Tasmoʻla madaniyati

Tasmoʻla madaniyati (arxeologiya da) — Markaziy Qozogʻistondagi ilk temir davri madaniyati (mil. av. 7—3-asrlar). Pavlodar viloyatining Tasmoʻla darasidagi mozorqoʻrgʻon nomi bilan atalgan. Skiflar madaniyatiga xos "hayvonlar tasviri uslubi"da ishlangan noyob sanʼat durdonalari topilgan. Xoʻjaligi koʻchmanchi chorvachilik boʻlgan.

Arxeologiya
Tasnif

Tasnif (arab. — saralash, tartibga solish), klassifikatsiya — ilm yoki inson faoliyatining biror sohasiga oid oʻzaro bir xil tushunchalar sistemasi. T. har bir fanga xos muhim mantiqiy amal boʻlib, uning vositasida shu fan doirasida toʻplangan bilimlar qatʼiy tartibga solinadi. Fanni oʻrganishda bunday T. qulaylik tugʻdiradi. T.da boʻlinuvchi va boʻluvchi tushunchalar oʻzining qatʼiy oʻrniga ega boʻladi. T. natijasida fanda muhim ahamiyat kasb etuvchi jadvallar, chizmalar, grafiklar, kodekslar vujudga keladi. Tabiiy va sunʼiy T.lar bir-biridan farq qiladi. Tabiiy T. obyektlarning muhim belgilariga asoslanadi (mas., kimyoviy elementlarning davriy sistemasi). U ilmiy tadqiqotning natijasi va muhim vositasi boʻlib, bilish jarayonida katta ahamiyatga ega. Sunʼiy T. asosida obyektlarning nomuhim belgilari yotadi va turli-tuman predmetlarni tartibga solish uchun xizmat qiladi (mas., kutubxonada kitoblarni alfavit boʻyicha joylashtirish). T.da mantiqdagi boʻlish qoidalariga qatʼiy rioya qilish lozim. T.lash davr oʻtishi bilan oʻrganilayotgan obyekt haqidagi bilimlarimizning rivojlanishiga moye ravishda takomillashtirilib, tuzatilib, rivojlantirilib boriladi. T.lash har bir tushunchaning tafakkur tizimidagi oʻrnini aniqlab beradi. T.lash natijasida hosil boʻlgan bilim predmetning asosiy xususiyatlari hamda ular oʻrtasidagi munosabatlarni aniqlashga imkon yaratadi va bu bilimlar tartibga solingan bilim hisoblanadi.

Bilimlarning kelib chiqishi, ilmlar tartibi, strukturasi va oʻzaro munosabatini oʻrganishda fanlar T.i muhim ahamiyatga ega boʻlib, bu masala bilan oʻtmishda koʻp olimlar, jumladan, Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, Francis Bacon, Dekart, Mil, Spenser, Immanuil Kant shugʻullangan.

Manbalar  

Fan
Taspar

Taspar (Xitoy manbalarida Tobo xoqon, asli turkiy ismi Arslon) (?— 581) — Turk xoqonligi xoqonlaridan biri (572— 581). Bumin xoqonning oʻgʻli. 

T. akasi Mugʻon xoqonning vafotidan soʻng taxtga chiqqan. T. davrida Turk xoqonligining kuch qudrati eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan. Davlat chegaralari gʻarbda Qora dengizdan sharqda Manjuriyagacha, shimolida Yenisey daryosidan janubida Amudaryogacha kengaygan. 

T. xoqon buddaviylik diniga homiylik qilgan va oʻzi ham shu dinni qabul qilgan. Buddaviylik rohibi Chinagupta oʻn yil (574—584) oʻzining dindoshlari bilan xoqon qarorgohida yashagan va targʻibot ishlarini olib borgan. Turk tiliga buddaviylikning baʼzi sutralari tarjima qilingan, xoqon qarorgohida esa bir nechta ibodatxona va monastirlar qurilgan. Uning davrida turk va sugd tillari davlat tili vazifasini oʻtagan. 

Tasparning vafotidan soʻng Turk xoqonligida oʻzaro urushjanjallar boshlanib ketgan va natijada, 603 yilda bu ulkan davlat 2 qismga Garbiy Turk xoqonligi va Sharqiy Turk xoqonligiga boʻlinib ketgan.

Adabiyot 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Istoriya Vostoka, t.2, M., 1995.

 

Turkiy hukmdorlar
Ashina sulolasi
Tacco Torkvato

Torkvato Tasso (1544.11.3, Sorrento — 1595.25.4, Rim) — italyan shoiri. Shoir Bernardo Tassoning ugli. Bolonya universitetini tugatgan (1565). Diniy maʼrifat taʼsirida falsafiy skeptitsizmdan voz kechgan, sufiyona yoʻldan borgan. Asarlari klassitsizm va barokko uslublarida yaratilgan. Turklar bilan Yevropa xalqlari orasida toʻqnashuvlar sodir boʻlib turgan bir paytda T.ning "Goffredo" tarixiy dostoni (1574—75; 1580) "Ozod qilingan Quddus" nomida toʻla nashr etilishi oʻsha davr ijtimoiy hayotiga javob boʻlgan. Asarda Uygʻonish davri uchun xos boʻlgan gumanizm prinsiplari bilan individualizm va kontrreformatsiya davri axloqi oʻrtasidagi kurash oʻzining yorqin ifodasini topgan (qayta ishlangan varianti "Istilo qilingan Quddus", 1593). T.ning "Aminta" pastoral dramasi (1573) bu janrning choʻqqisi boʻldi. Asarda choʻpon Aminta va Silviya sevgisi orqali muhabbatning qudratli kuchi, Uygʻonish davri panteizmn haqidagi kurashlar ifodalangan. Bizga qadar T.ning 28 falsafiy dialogi va sheʼriyat nazariyasiga oid ilmiy risolalari ham yetib kelgan. T. ijodi 17—18-asr Gʻarbiy Yevropa adabiyoti taraqqiyotida muhim rol oʻynagan. Volter, E.Spenser, J.Milton, Lope de Vega va boshqa bevosita T. ijodi taʼsirida boʻlganlar.

1544-yilda tugʻilganlar
1595-yilda vafot etganlar
Tasqaralar

Tasqaralar () — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar kenja oilasi. Uz. 50 dan 120 sm gacha, vazni 1,5 dan 12 kg gacha. Boshi va boʻyni kalta parlar bilan qoplangan boʻlib, oʻlimtiklarni yeganida ifloslanmaydi (boltayutar va xurmo T.i bundan mustasno). Qanotlari uzun, keng va kuchli; oʻlimtik qidirib havoda qanot qoqmasdan parvoz qilishga moslashgan. Koʻpchilik yirik hayvonlar oʻlimtigi bilan oziqlanadi. Oyokdaridagi tirnoqlari qayrilmaganligi uchun oʻljasini tutib turishga moslashmagan. Faqat boltayutar oyoqlari oʻljani tutib tura oladi. Bolalariga oziqni jigʻildonida olib keladi. 9 urug, 14 turi bor. Jan. Yevropa, Afrika, Markaziy va Jan. Osiyoda tarqalgan. Oʻzbekistonda 4 turi (qora T., oq boshli qumoy, qor qumoyi, boltayutar) uchraydi; baland togʻlarga uya quradi. Barcha turlari Oʻzbekiston Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Qushlar
Qanilboy Tasqulov

Qanilboy Tasqulov (1922.15.8, Boʻstonliq tumani, Oqsoqota qishlogʻi 1989.16.7) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. 1942-yildan frontda. Belorussiya fronti, 65armiyaning 69oʻqchi diviziyasi, 120oʻqchi polki razvedkachisi. Tasqulov 1943-yil 15 oktabrda desant guruhi tarkibida birinchilardan boʻlib Dneprni kechib oʻtgan va guruhga platsdarmda mustahkam oʻrnashib olishlariga yordam bergan. 1943-yil 30 oktabrda Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan. Urushdan keyin yurtiga qaytib, jamoa xoʻjaligida birigada boshligʻi boʻlib ishlagan.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Tatabbu

Tatabbu (arab. — ergashish, izdoshlik) — q. Nazira.