Nilüfer Hatun

Nilufer xotun (turkcha: Nilüfer Xotun), shuningdek, Lulufer xatun (turkcha: Lülüfer Xotun) va Ulufer xotun — Usmonli beyligi hukmdori Oʻrxon I ning xotini, Sulton Murod I ning onasi.

Biografiya

Kelib chiqishi 
Umumiy qabul qilingan versiyaga koʻra, Nilufer Vizantiya yunon ayoli, tekfura Yarhisarning qizi. Baʼzi tadqiqotchilar unga tugʻilganda berilgan Nilufer nomini Holofira (Oliver) deb atashadi. Uning tugʻilgan sanasi nomaʼlum.
XV asrdagi maʼlumotlarga koʻra, Nilufer yoshligida Oʻrxonning xotini boʻlgan, otasi esa endigina kuchayib borayotgan edi. Nilufer Belokomaning tekfuriga unashtirilgan. Bu ittifoq Usmon I ga qarshi qaratilgan edi. 1299-yilning bahorida (boshqa manbalarda 1300-yil) Usmon va uning qavmlari Belokoma yaqinidagi Qaldirakdagi toʻy marosimiga taklif qilinib, tekfurliklar uni oʻldirishni rejalashtirgan. Biroq, bayram paytida Usmon I Belokomani qoʻlga kiritdi va uning asirlari orasida Nilufer ham bor edi. Qizni Usmon I oʻz oʻgʻli boʻlajak Ujbey Oʻrxon I ga sovgʻa qilgan. Bundan tashqari, Usmon I qizni haramida qoldirishni rejalashtirgan degan versiya mavjud. Agar Nilufer Oʻrxonning birinchi xotini boʻlsa, u Usmonli hukmdorlarining haramidagi birinchi musofir boʻlgan.
XV asrning Niluferning haramga kirishi haqidagi versiyasi soʻroq ostida: masalan, Lesli Pirsning taʼkidlashicha, Belokomdagi toʻyda kelinning qoʻlga olinishi haqidagi voqea haqiqiy voqeaga asoslangan boʻlishi mumkin, ammo bu Niluferga tegishli emas, lekin Oʻrxonning boshqa xotini, shuningdek, yunon ayoli Asporchi, Vizantiya manbalari ham bu versiyani tasdiqlamaydi. Shu bilan birga, Pirs Nilufer haramga keyinroq kirgan va Oʻrxonning xotini emas, balki kanizak boʻlishi mumkin edi, deb hisoblaydi. Pirsning soʻzlariga koʻra, aslzoda nasroniy oilalaridan boʻlgan Oʻrxonning xotinlari oʻzlarining eʼtiqodlari va ismlarini saqlab qolishgan va Nilufer katta ehtimol bilan ulubeyning kanizaki boʻlib, u haramda ism olgan — fors tilida Nilufer „suv nilufari“ degan maʼnoni anglatadi. Pirsning qayd etishicha, XIV-XV asrlarda qul kanizaklariga oʻsimliklar yoki qushlarni bildiruvchi forscha nomlar berish odatiy hol boʻlgan. Pirsning Niluferning yunon quli boʻlganligi haqidagi versiyasini Godfrey Gudwin oʻzining „Usmonli ayollarining yopiq dunyosi“ kitobida bilvosita tasdiqlaydi, u yerda Niluferni islom izdoshi deb ataydi, u tasavvufiy taʼlimotlarga ham qiziqqan. Shuningdek, Ashikposhozodaning soʻzlariga koʻra, Niluferning oʻgʻli Murod I ning taxminan 1326-yilda tugʻilgani uning yigirma besh yildan koʻproq vaqt oldin oʻgʻirlab ketilgan tekfur Yarhisorning qizi boʻlishi ehtimolini istisno qiladi. Bundan tashqari, tekfur qizi bilan turmush qurish Oʻrxon va uning otasi uchun hech qanday siyosiy istiqbolga ega emas edi.

Ibn Battuta bilan uchrashuv 
Taxminan 1331-yilda Iznikga tashrif buyurgan arab sayyohi Ibn Battuta bu yerda Oʻrxon I ning bosh rafiqasi, Vizantiya malikasi Bilun-xotun bilan uchrashgan, uning nomi manbalarda Beyalun/Suilun va Biliven/Niliven bilan farqlanadi. Niliven ismining Nilufer nomi bilan oʻzaro kelishilganligi, shuningdek, Vizantiya zodagonlaridan kelib chiqqanligi sababli, keyingi tadqiqotchilar Bilun va Nilufer bir xil ayol ekanligiga ishonishgan.
Lesli Pirsning yozishicha, Ibn Battuta Nilufer bilan emas, balki Oʻrxonning boshqa xotini bilan uchrashgan. Ibn Battuta yozgan maʼlumotlarga koʻra, u Oʻrxon oʻzining boshqa qalʼalarini koʻzdan kechirayotganida yaqinda zabt etilgan Iznikni ziyorat qilgan va uning xotini shaharni boshqargan. Ibn Battuta Xotun bilan tinglovchilarni qabul qilib, uni „taqvodor va goʻzal ayol“ deb taʼrifladi va keyinroq „u meni hurmat bilan qabul qildi, boshpana berdi va sovgʻalar yubordi“, dedi. Oʻrxonning kenja farzandining onasi Niluferga bunday imtiyozlar va davlat vazifalari berilganligi shubhali.

Nasl 
Anʼanaga koʻra, Nilufer Oʻrxon I ning ikki oʻgʻli — Sulaymon Posho (vaf. 1359) va boʻlajak Sulton Murod I (1326-1389) ning onasi hisoblanadi. Tarixchilar Murodga shubha qilmaydilar, ammo Oʻrxonning hayotligidagi eng nufuzli oʻgʻli Sulaymon boshqa ayolning oʻgʻli boʻlishi mumkin edi. Lesli Pirs buni Niluferning birinchi marta 1324-yildagi Oʻrxon vaqfi hujjatlarida koʻrsatilganligi bilan tasdiqlaydi. Murod, umumeʼtirof etilgan versiyaga koʻra, ikki yil oʻtgach, Oʻrxonning Sulaymonni oʻz ichiga olgan uchta oʻgʻli bor edi va ularning barchasi davlat ishlarini bajarishga etar edi. Shunday qilib, Sulaymon tugʻilgan paytda Nilufer hali Sultonning oilasiga kirmagan edi. Bundan tashqari, Sulaymon va Murod oʻrtasidagi yigirma yoshga yaqin boʻlgan yosh farqi ularning toʻlaqonli aka-uka boʻlishlari uchun juda katta edi. Islom entsiklopediyasida Nilufer haqidagi maqola muallifi Feridun Emedjen ham Sulaymon Niluferning oʻgʻli boʻlmagan degan versiyaga amal qiladi.

Yakuniy yillar va oʻlim 
1331-yildan Nilufer uzoq vaqt Iznikda qoldi. 1359-yilda uning oʻgʻli Usmonli beyligining hukmdori, keyinroq Usmonli imperiyasining sultoni boʻldi. Niluferning oʻzi ham keyingi Valide Sulton unvoniga oʻxshash unvon olgan.
Iznikda 1388-yilda Murod I buyrugʻi bilan onasi xotirasiga imaret (xayriya oshxonasi) qurilgan boʻlib, bu Niluferning 1380-yillarning boshidan kechiktirmay vafot etganidan dalolat beradi. Nilufer Bursada vafot etgan va shu yerda erining qabriga dafn etilgan.

Manbalar 

 Usmoniylar imperiyasi