MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gidrologik stansiya

Gidrologik stansiya - 1) daryo, koʻl, suv omborlari gidrologik rejimini Oʻrganish maqsadida gidrometeorologiya xizmati tasarrufida tashkil etiladigan i.ch. muassasasi. G. s. tegishli kuzatish qurilmalari va asboblari bilan jihozlanib, maxsus bilim va malakalarga ega boʻlgan kuzatuvchi xodimlar va ular faoliyat koʻrsatishlari uchun zarur boʻlgan bino bilan taʼminlanadi. G.s.lar oʻziga qarashli hududdagi suv manbalari (obʼyektlari)ning gidrologik rejimini oʻrganadi, oʻziga biriktirilgan kichik G.s. lar va kuzatuv manzillariga rahbarlik qiladi, suv rejimining elementlari haqida ularda toʻplangan kuzatish maʼlumotlarini qayta ishlaydi va umumlashtiradi, maʼlum korxona va muassasalarni suv manbalarining gidrologik rejimi haqida tegishli maʼlumotlar bilan taʼminlaydi. Shuningdek, suv manbalari (asosan daryolar)da bevosita suv sathi, suvning oqish tezligi, suv sarfi, loyqa oqiziqlar, temperatura va gidrokimyoviy tarkibi kabi elementlarni oʻlchash yoki aniqlash ishlarini bajaradi, kuzatish maʼlumotlarini dastlabki qayta ishlash va tahlil qilish bilan shugʻullanadi (yana q. Gidrologik tarmoqlar); 2) dengiz (koʻl)ning koordinatalari maʼlum boʻlgan biror nuqtasidagi maxsus kuzatish joyi. Unda kemadan turib dengiz (koʻl)ning ahvoli, ob-havo, har xil chuqurlikda suvning shaffofligi va rangi, temperaturasi va kimyoviy tarkibi, oqim yoʻnalishi hamda tezligi kuzatiladi va oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik tarmoqlar

Gidrologik tarmoqlar -suv manbalari (daryo, koʻl, suv ombori, kanal)ning gidrologik rejimini oʻrganish maqsadida gidrologik kuzatishlar olib boradigan maxsus manzillar (gidrologik stansiya, gidrologik kuzatuv manzili) majmui. Oʻzbekistondagi G.t.ning asosiy qismi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasi huzuridagi Gidrometeorologiya Bosh boshqarmasi (Boshgidromet) tasarrufida. Umumdavlat G.t.dan tashqari ayrim muassasalar (mas, Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi va b.) ga qarashli aniq maqsad va vazifalarni koʻzlab ish yuritadigan gidrologik stansiya va kuzatuv manzillari mavjud. Oʻzbekistan hududida dastlabki gidrologik manzil 1896-yil Norin daryosi (Uchqoʻrgʻon yaqini)da tashkil etilgan. 1901-yildan Chirchiq daryosi (Xoʻjakent qishlogʻi yaqini)da, 1913-yildan esa Amudaryo (Nukus yaqini) da tashkil etilgan manzillarda Doimiy gidrologik kuzatishlar olib boriladi. Kuzatish manzillari soni yil sayin ortib bordi. 2000-yilda 120 dan ortiq gidrologik stansiya va kuzatuv manzili ishladi. Yuza suvlarning sifatini kuzatish ham G.t. (70 ta daryo va soyda, 11 ta suv omborida, 114 ta kuzatish joyi)da amalga oshiriladi. Ularda 65 gidrokimyoviy va 3 gidrobiologik koʻrsatkichlar aniqlanadi (2000). G.t.da toʻplangan maʼlumotlar ayrim tabiiy yoki maʼmuriy hududlar suv zaxiralari miqdorini va sifatini baholashda hamda ulardan samarali foydalanish bilan bogʻliq boʻlgan muammolarni hal etishda muhim ahamiyat kasb etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrologik hisoblashlar

Gidrologik hisoblashlar - muhandislik yoki amaliy gidrologiyaning boʻlimlaridan biri. Alohida fan sifatida 19-asrning 2-yarmida shakllana boshlagan. G.h.ning vazifasi daryolar suv rejimining turli miqdoriy koʻrsatkichlari (suv sathi, suv sarfi, oqim moduli, oqim qalinligi, oqim koeffitsiyenti va b.)ning qiymatlarini hisoblash va aniqlash usullarini ishlab chiqish hamda amaliyotga tatbiq etishdan iborat. G. h.da turli hisoblash usullari qoʻllaniladi. Bunda matematik statistika, ehtimollar nazariyasi, haritagrafiya fanlari yutuqlaridan foydalaniladi. Kam yoki umuman oʻrganilmagan daryolarning oqim meʼyori (normasi), bahorgiyozgi toʻlinsuv hamda kuzgi-qishki kam suvli davrlardagi oqim miqdorlari, oqimning yil davomida taqsimlanishi, uning eng katta va eng kichik qiymatlari, loyqa oqiziqlari koʻrsatkichlari, temperatura rejimi, gidrokimyoviy koʻrsatkichlari va b. aniqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrolokator

Gidrolokator (gidro... va lot. loco —joylashtiraman) —suv ostidagi obyektlarning vaziyatini tovush signallari yordamida aniqlaydigan gidroakustik stansiya (asbob). G. yordamida suv ostidagi obyekt (mas, choʻkkan kema)gacha boʻlgan masofa, qiya uzoqlik boʻyicha suvga botish chuqurligi, vertikal tekislik boʻyicha obyekt tomonga yoʻnalish burchagi aniqlanadi. G.ning ishlash tarzi quyidagicha: generator ishlab chiqaradigan elektr kuchlanishlar impulsi "qabul qilish —uzatish" uzibulagichi orqali elektrakustik vibratorga boradi. Vibrator akustik impulslarni muayyan burchak ostida yoki hamma yoʻnalishlarda suvga tarqatadi. Obʼyektga tegib qaytgan impulsli signallar maxsus asboblar (rekorder, radiokarnay, telefon, elektronnurli trubka) da qayd qilinadi va ishlov beriladi hamda tegishli koʻrsatkichlar aniqlanadi.

G. obyektni qidirish usuliga koʻra, odimli qidirish, sektorli qidirish va doiraviy kuzatuv xillariga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrolokatsiya

Gidrolokatsiya (gidro... va lot. locatio —tarqalish) —suv osti obʼyektlari (mas, suvga choʻkkan kema) vaziyatini obʼyektlarning oʻzi tarqatayotgan (sust lokatsiya) yoki sunʼiy hosil qilingan akustik signallarning suv obʼyektlaridan qaytishi natijasida yuzaga keladigan (faol lokatsiya) akustik signallar vositasida aniqlash. G. kemalar harakatida koʻrinmaydigan suv osti toʻsiqlarini oshkor qilishda, baliq toʻdalarini aniklashda, okeanning fizik xossalarini tadqiq qilishda, choʻkkan kemalarni izlash va b.da katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometallurgiya

Gidrometallurgiya (gidro... va metallurgiya) — kimyoviy elementlarning suvdagi eritmasi yordamida xom ashyo (ruda va baʼzi sanoat chiqindilari)dan rangli metallarni ajratib olish. G. birin-ketin bajariladigan quyidagi texnologik yumushlarni uz ichiga oladi: rudaga mexanik ishlov berish, kimyoviy ishlov berish, choʻktirish (tindirish), metallni ajratib olish. Rangli metallarni ajratib olish uchun xom ashyo maydalanadi, maydalangan xom ashyo xlorlovchi, oksidlovchi va qaytaruvchi muhitlarda kuydiriladi, qovushtiriladi, soʻngra erituvchi birikma bilan ishlanadi. Natijada pulpa (maydalangan rudaning erituvchi bilan aralashmasi) hosil boʻladi. Erituvchi birikma sifatida sulfat kislota, soda, oʻyuvchi natriy, ammiak, sianid va xloridlar, natriy sulfid va b. nin g suvdagi eritmasi ishlatiladi. Erituvchi birikmadagi metall eritmalari shlam (tarkibida metall boʻlmagan mayda qoʻshimchalar) dan ajratiladi. Buning uchun pulpa quritiladi, soʻngra tindirish qurilmalari va filtrlarda yuviladi. Erituvchi birikmadagi metall eritmalari chanlarda (krestovina va kurakchalar oʻrnatilgan val yordamida) va kimyoviy usul bilan (rux, alyuminiy kukunlari taʼsir ettirib) choʻkmagan zarralar va zararli qoʻshimchalardan tozalanadi. Metall va uning birikmalari eritmadan choʻktirib olinadi. Bu jarayonda elektroliz, sementitlash, sorbsiya (ion almashuvchi qatronlar yoki kumir yordamida), suyuq ekstraksiya (organik erituvchilar yordamida) usullari tatbiq etiladi. Choʻkindi metall va uning kimyoviy birikmalari qayta ishlanib, toza metall (mis, rux, kumush, oltin va b.) yoki shunga yaqin mahsulot olinadi. Buning uchun choʻkindi qayta kristallanadi, bugʻga aylangunga qadar qizdiriladi, qayta eritiladi va elektrolizlanadi. G. usulida oltin, mis, qoʻrgʻoshin, rux, volfram va b. rangli metallar olinadi (qarang Asl metallar. Gidroliz, Elektroliz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometeorlar

Gidrometeorlar (gidro... va ... yun. meteora —atmosfera va osmon hodisalari) —atmosferada uchraydigan turli yogʻinlar (doʻl, qirov, shudring va b.). Odatda, suv buti zarralarining bir holatdan ikkinchi holatga oʻtishidan hosil boʻladi. Bunday hodisalar meteorologiyada kondensatsiya va sublimatsiya deyiladi (qarang Atmosfera yogʻinlari, Bulut).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrometriya

Gidrometriya (gidro... va metriya) —gidrologiya fanining oʻlchov qismi. Suv obʼyektlarining gidrologik rejimi elementlari, suv sathi, suv sarfi, suvning oqish tezligi, loyqaligi, kimyoviy tarkibi, harorati, muzlanish hodisalari, suv yuzasining nishabligi va b. oʻlchash, kuzatish usullari va asboblarni ishlab chiqish hamda ularni bevosita amalga oshirish ishlari bilan shugʻullanadi.

Qaysi suv turi oʻrganilishiga qarab, G. atmosfera suvlari G.si —gidrometeorologiya, yer usti suvlari G.si — amaliy okeanografiya va daryo G.siga, yer osti suvlari G.siga hamda sugʻorish tizimlaridan foydalanish jarayonida rivojlangan G.ning muhim sohasi — amaliy G.ga boʻlinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromexanizatsiya

Gidromexanizatsiya (gidro... va mexanizatsiya) —er qazish va kon ishlarini mexanizatsiyalash usullaridan biri. Unda texnologik jarayonlar yoki ularning bir qismi suv oqimi energiyasi hisobiga bajariladi. Qurilish va kon ishlarida suv energiyasidan foydalanish mil. av. 1-asrga toʻgʻri keladi. Suvdan dastlab oltin va qoʻrgʻoshin qazib olishda, keyinchalik kanallar, ariq qazishda foydalanganlar. Bora-bora bu ishlar mexanizatsiyalashtirilgan. G.dagi asosiy texnologik jarayonlar: kon jins larini oʻpirish (gidromonitorlar, zemlesoslar suv oqimi, bosimli yoki bosimsiz gidrotransportdan foydalaniladi), tuproqni oqizib uyum (damba, toʻgʻon, koʻtarma va b.) hosil qilish, foydali qazilmalarni boyitish. Bulardan tashqari, G.dan koʻmir qazib olishda, kon jinslarini bir joydan ikkinchi joyga surishda, ariq va zovurlarni tozalashda, suyuq oʻgʻitlarni chiqarib olishda, baliq sanoatida baliqlarni toʻrdan boʻshatishda, ularni baliq zavodlariga tashishda, issiqlik elektr st-yalarida kul, shlaklarni tashish va b.da foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromexanika

Gidromexanika (gidro... va mexanika) —mexanika boʻlimi; suyuqpik va gazsimon muhitlarning muvozanati va harakatini, shuningdek suyuqlikning unga botirilgan yoki suyukliqda harakatlanayotgan jism bilan oʻzaro taʼsiri qonuniyatlarini oʻrganadi; gidrodinamika va gidrostatikata boʻlinadi. G. amaliyot bilan uzviy bogʻlangan holda rivojlandi. Dastlabki gidrotexnik qurilmalar (kanallar, quduqlar) va suzib yuruvchi vositalar (sol, qayiqlar) qadimdan maʼlum. Nisbatan murakkab boʻlgan aero va gidromexanik qurilmalar (eshkak, yelkan, rul, nasos)ning ixtiro qilinishi ham uzoq oʻtmishga borib taqaladi. Dengizda suzish, harbiy ishlarning rivojlanishi mexanika asoslarining , xususan G.ning paydo boʻlishiga asos boʻldi. Muhit (suv, havo) bilan unda harakatlanayotgan yoki tinch turgan jism orasidagi taʼsirlar G.ning asosiy masalalari hisoblanadi. Arximed kashf qilgan qonun va suyuqliklar muvozanati nazariyasi porshenli nasoslar yaratishga asos boʻldi. Leonardo da Vinchi jismlarning suyuklik va gazlardagi harakatni oʻrgandi, qushlarning uchishini kuzatib, muhit qarshiligi mavjudligini kashf qildi. B. Paskal suyuqliklarda bosim tarqalish qonunlarini kashf qildi. I. Nyuton suyuqliklarda ichki ishqalanish qonunlarini tahlil qilib berdi. Bu esa suyuqliklarning jism yuzasiga ishqalanishi natijasida hosil boʻladigan qarshilik kuchlarini hisoblashga asos boʻldi. Bu dinamikaning asosiy qonunlari va tenglamalarini belgilab berdi. L. Eyler va D. Bernulli nazariy gidrodinamikaning asoslarini yaratdilar. J. Lagranj va O. Koshi, G. Kirxgof, G. Gelmgolʼs, N. Ye. Jukovskiy, asarlarida ideal suyuqliklarda harakatlanayotgan jismlarning suyriligini aniqlashning analitik usullari ishlab chiqildi; bu usullar suyuqliklarning turli shakldagi kanallarda harakatlanishiga, qattiq jismlarning suyuqlik va gazlarda harakatlanishiga tegishli koʻpgina masalalarni yechishda tadbiq qilindi. Qovushoq suyuqliklar harakatini oʻrganish gidravlika, gidrotexnika va mashinasozlikning (ishqalanuvchi yuzalarni moylash) rivojlanishiga asos boʻldi. Zamonaviy G. koʻpgina boʻlimlardan iborat boʻlib, boshqa fanlar, xususan mat., fizika, kimyo bilan uzviy bogʻlangan (yana q. Gidroaeromexanika).

Kudratilla Latipov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromodul

Gidromodul (yun. hydor —suv, lot. modulus — oʻlchov) — muayyan vaqt davomida 1 ga ekinini sugʻorishga sarflanadigan oʻrtacha suv miqdori. T.(q) 1 ga yerga l/sek hisobida ifodalanadi. Sugʻoriladigan dala Gidromodul—bevosita sugʻoriladigan paykalga berilgan suvning oʻrtacha miqdorini bildiradi.

Sugʻorish tarmogʻidagi suv sarfini topish uchun barcha suv berish Gidromodullari aniqlanadi va sugʻorish tarmogʻining ish jadvali rejasi yoki sistemaning suvdan foydalanish rejasi tuziladi. Jadvalda har bir ekinga alohida suv berish Gidromodulining kattaligi koʻrsatiladi. Bu jadval maʼlumotlari asosida vertikal oʻq boʻyicha q ning, gorizontal oʻq boʻyicha qiymatlari belgilanib, Gidromodul grafigi chiziladi. Grafikni tartibga solish yoki toʻldirish uchun har bir ekin koʻtaradigan chegaralarda suv berish davri davomiyligi oʻzgartiriladi; baʼzida esa sugorish normasi saqlangan holda suv berish normasi oʻzgartiriladi. Gʻalla-gʻoʻza-beda almashlab ekish ekinlari uchun Gidromodul nettoning taxminiy koʻrsatkichlari qishloq xoʻjaligi ekinlari grunt suvlari namidan foydalanmaydigan sharoitlarda Oʻrta Osiyo mintaqalarida 1 ga uchun maksimal Gidromodul netto 1,05—0,8 l/s (jan. rayonlarda koʻproq, shim. rayonlarda kamroq).

Masharip Baqoyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish

Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish —sugʻoriladigan yerlar maydonini qishloq xoʻjaligi ekinlari suv talabligi, mexanik tarkibi, sizot suvlari sathi chuqurligiga qarab mintaqalarga ajratish. Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish sugʻorish kanallarining hisob-kitoblari va suvdan foydalanishni rejalashtirish va boshqarish uchun zarur. Barcha sugʻorish va suv berish normalari, suv berish oraligʻidagi davr, yaʼni gidromodul ordinatalari egat bilan sugʻorish uchun belgilanadi. Tuproqning mexanik tarkibi yengil, grunt suvlari chuqur boʻlsa, sugʻorish normasi kattaroq belgilanadi, suv berish normasi esa kichik, ammo soni koʻproq (suv berish davri choʻzilgan) boʻladi. Tuproq mexanik tarkibining ogʻirlashuvchi va grunt suvlarining koʻtarilishi bilan sugʻorish normasi kamayadi va suv berish normasi ortadi. Har bir zonada tuproq mexanik tarkibiga qarab yengil (qumli, qumloqi), oʻrta (yengil va oʻrtacha qumoqli) va ogʻir (ogʻir qumoqli, gilli va qatlamli) turlarga boʻlinadi. Oʻrta Osiyoning sugʻorma dehqonchilik mintaqalari har bir tuproq turi tarqalgan maydonlar, sizot suvlari sathining chuqurligiga qarab quyidagi gidromodul rayonlari ajratiladi: grunt suvlari sathi 3 m dan chuqur; 2—3 m, 1—2 m va 1 m dan kam boʻlgan rayonlar. Grunt suvlari sathi chuqurligiga koʻra yengil tuproqlarda 1, II, III; oʻrtacha tuproqdarda IV, V va VI, ogʻir tuproqdarda VII, VIII va IX gidromodul rayonlari belgilangan. Grunt suvlari chuq. 1 m va undan yuza boʻlgan hollarda tuproqning hamma turlari X gidromodul rayonga kiritiladi.

Sugʻoriladigan maydonlarning kengayishi natijasida tuproq qatlami va suvfizik va kimyoviy tarkibi turlicha boʻlgan yerlar ekinzorlarga aylanmoqda. Bunday yerlarda ekinlarni oʻstirish tuproqning shoʻrlanish darajasi va tipiga, sugʻorish suvining sifati va tuproq qatlamining tuzilishiga koʻra turli miqdorda suv talab qiladi. Shuning uchun ilmiy va loyiha tashkilotlari agrolandshaft Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish, meliorativ va shoʻr yuvish rejimini hisobga oluvchi Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish, grunt suvlari hosil boʻlishi va sugʻorishning shoʻr yuvish rejimi sharoitlarini hisobga oluvchi Gidromodul boʻyicha rayonlashtirish usullarini yaratish yoʻnalishida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Shreder V. R. i dr., Raschetnie znacheniya orositelnix norm selskoxozyaystvennix kultur v basseyne rek Sirdari i Amudari, T., 1970; Ahmedov X. A., Sugʻorish melioratsiyasi, T., 1977.

Masharip Baqoyev.
Gidromonitor

Gidromonitor (gidro... va monitor) —katta bosimli suv oqimi hosil qiladigan va uni zarur joyga yoʻnaltiradigan apparat. Konlarda koʻmir va togʻ jinslarini yemirish va tashish uchun; qishloq xoʻjaligida lavlagi, kartoshka va b.ni loydan tozalash uchun ishlatiladi. Katta bosimli suv G. stvolidan otilib chiqqan paytda teskari kuch paydo boʻlmasligi uchun quvurdan keladigan yuqori bosimli suv ikki yonga barobar ajralib, soʻngra yana birlashadigan quvurlar yordamida G.ga beriladi. G. vazifasiga koʻra, ochiq joylarda, yer ostida ishlatiladigan va maxsus; ish tarziga qarab, oʻyadigan va yuvadigan xillarga; vujudga keltiradigan bosimi boʻyicha yuqori bosimli va past bosimli apparatlarga boʻlinadi. G.lar qoʻl yordamida va uzokdan boshqariladigan gidravlik uzatmali qilib ishlab chiqariladi. Uzokdan boshqariladigan oʻziyurar G. ayniqsa keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidromorf tuproqlar

Gidromorf tuproqpar - grunt suvlarining yaqin boʻlishi (0,5-3,0 m) natijasida doimiy kapillyar namlanish taʼsirida shakllangan tuproqdar. Oʻrta Osiyoda sugʻoriladigan yerlarning yarmidan koʻpini Gidromorf tuproqlar tashkil etadi. Geomorfologik sharoitlari va namlanish rejimiga qarab allyuvial va saz (bulok) rejimidagi Gidromorf tuproqlar ga boʻlinadi. Allyuvial rejimdagi Gidromorf tuproqlar yirik daryo suvidan taʼminlanib turuvchi grunt suvlari yaqin boʻlgan qayirlarda, quyi daryo terassalarida va hozirgi deltalarda shakllangan. Sirdaryo, Amudaryo, Chirchiq, Ohangaron, Zarafshon, Qashqadaryo, Surxondaryo va b. daryolarning sohillarida tarqalgan. Saz rejimidagi Gidromorf tuproqlar soy va konuslararo pastqamlik yoyilmalarining periferik hamda oʻrta qismlarida, shuningdek togʻ yon bagʻri tekisliklarida togʻ grunt oqimining nurashidan vujudga kelgan kichik yopiq depressiya (botiq)larda shakllanadi. Bundam rejimdagi tuproqlar Toshkent, Samarqand, Mirzachoʻl vohalarida, Kitob-Shahrisabz havzalarida, Surxondaryoning yuqori va oʻrta oqimi, shuningdek Gʻarbiy Fargʻona va b. joylarda uchraydi. Minerallashgan grunt suvlarining sekin siljishi (choʻl va sur tuproq mintaqasining qisman pastki zonalariga xos) natijasida shoʻrlangan Gidromorf tuproqlar va shoʻrxoklar vujudga keladi. Tarqalish hududiga koʻra Gidromorf tuproqlar choʻl zonasi va boʻz tuproq mintaqasidagi oʻtloqi, botqoqi va shoʻrxok tuproqlarga ajratiladi.

Gidromorf tuproqlardagi tuproq-grunt qatlamining doimiy sernam boʻlib turishi oʻziga xos oʻsimliklarning rivojlanishiga, chirindi hosil boʻlish, shuningdek suvli va b. qatlamining doimiy sernam boʻlib turishi oʻziga xos oʻsimliklarning rivojlanishiga, chirindi hosil boʻlish, shuningdek suvli va b. qatlamlardagi tiklanish jarayonlarining oʻzgarishiga sabab boʻladi. Shuning uchun Gidromorf tuproqlarning chirindili qatlami avtomorf tuproqlarnikiga nisbatan qalin, gleylanish, shuningdek karbonatli va gipsli qatlamlar chuqurroq joylashgan boʻladi. Choʻl zonasining yosh qayir-allyuvial oʻtloqi tuproqdarida chirindining miqdori 0,3—0,5%, oʻtloqi va oʻtloqi-botqoqi tuproklarda 7—10%, torfli-botqoqlarda esa 20%ni tashkil etadi. Gidromorf tuproqlar oʻzlashtirilganda, oʻz xususiyatlari va tuproq hosil boʻlish jarayonlari bilan qoʻriq yerlardan keskin farq qiluvchi voha tuproqdari rivojlanadi.

Orif Komilov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tuproqshunoslik
Gidronefroz

Gidronefroz (gidro... va yun. nephros —buyrak) —buyrak istisqosi. Buyrak jomi va kosachalarining kengaya borishi natijasida buyrak oʻlchamining kattalashaverishi bilan namoyon boʻladi. Asosan buyrak jomining siydik nayiga oʻtish qismida (piyeloureteral segment) mexanik toʻsiq borligi G.ga sabab boʻladi. Shu sohada tosh turib qolishi yoki oʻsma paydo boʻlishi ham G.ga olib keladi. G. chaqaloqlarda ham, keksalarda ham uchraydi. Bu asosan mexanik toʻsiqning kattakichikligi va toʻsilib qolgan sohaning qanchalik torayganligiga bogʻliq. G.da bolalar baʼzan bezovta boʻlib, qorni yoki kindik atrofi simillab ogʻriydi. Katta yoshdagilarda esa G. bor tarafdagi bel sohasi uvishib, ogʻriydi, vaqt-vaqti bilan ogʻriq kuchayishi ham mumkin. Siydikda leyqotsitlar, baʼzan eritrotsitlar paydo boʻlib, vaqt oʻtgan sari siydik zichligi kamaya boradi. Bemorning qorni paypaslanganida buyrak qoʻlga unnashi mumkin. Kechiktirilgan hollarda esa hatto qorin old devori boʻrtib turadi. Ultratovush tashhisda va ekskretor urogrammada buyrak kosacha-jom sistemasi kengayganligi qayd etiladi. Tashhis qoʻyish kechikkan sari buyrak tobora kattalashaverib, nihoyat suyuqlik bilan toʻla xaltachaga oʻxshab qoladi va oʻz faoliyatini yoʻqotadi. Bu holda jarroxdik usuli bilan buyrak olib tashlanadi.

Klassifikatsiyasi
1)tug'ma yoki orttirilgan
2) to'la yoki qisman
3)bir tomonlama yoki bilateral

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
 

Buyrak kasalliklari
Gidroponika

MassChallenge - olimlari gidroponika tushunchasiga boshqacharoq ta'rif bergan. Gidroponika - bu o'simliklarni suvda va ozuqaviy eritmalarda o'stiradigan bog'dorchilik amaliyotidir deb ta'rif beradi. Chunki, o'simlikni shunchaki havoda o'stiradigan bo'lsa bu mutloqo boshqa tushuncha bilan nomlanadi. Shuning uchun gidroponika usulida suvdan va boshqa eritmalardan foydalanilib o'simlik yetishtiriladi. 
Gidroponika ( [gidro] — suv va  [ponos] — mehnat, ishlash) —oʻsimlikni tuproqsiz, sunʼiy muhitda oʻstirish. Gidroponikaning bir necha usuli bor. Oʻsimlikni mayda shagʻal yoki qumda oʻstirish usuli koʻproq qoʻllaniladi. Shagʻal yoki qum solish uchun chuq. 25—30 sm, eni 80 sm va uz. 240 sm li yassi oxur tayyorlanadi, ichiga oziq moddalar aralashtirilgan suv kelib turishi uchun teshikli quvurchalar oʻrnatiladi. Quvurchalarning teshiklari berkilib qolmasligi uchun usti sim toʻr bilan qoplanadi. Oxur shagal yoki toza qum bilan toʻldiriladi. Urugʻ kumga ekiladi. Keyin yilning fasliga, oʻsimlikning yoshi va xiliga, eritmaning xususiyatiga qarab kuniga 1—5 marta oziq aralashmasi beriladi. Aralashmani berish 30—50 daqiqa davom etadi. Aralashma konsentratsiyasi vaqt-vaqti bilan tekshirilib, yangilab turiladi. Shagʻal va qum bir necha yilgacha almashtirilmaydi. Gidroponika usulida, asosan, sabzavot, gul, rezavor meva, chorva mollari va parrandalar uchun servitamin koʻkatlar oʻstiriladi. Bu yoʻl bilan yiliga 4—5 marta hosil olish mumkin. Oziq aralashmasida oʻsimlik uchun zarur hamma moddalar (azot, fosfor, kaliy, kalsiy, magniy, oltingugurt, temir, marganes, bor, mis, rux, molibden, kobalt va b.) boʻlishi shart. Ularning nisbati yilning fasliga, oʻsimlik xili va yoshiga qarab oʻzgartirib turiladi.

Rixsivoy Joʻrayev.

Galereya

Yana q. 

 Tomchilatib sugʻorish
 Aeroponika

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrosamolyot

Gidrosamolyot (gidro... va samolyot) —suvdan koʻtarilishga, suvga qoʻnishga va suvda suzishga moslangan samolyot. Samolyot shassisiga gʻildiraklar oʻrniga qalqovuchlar oʻrnatiladi yoki korpusi toʻgʻridan-toʻgʻri suvga qoʻnishga moslashadi. Qalqovuchlar yogʻoch yoki metaldsan ichi boʻsh qilib yasaladi. Barcha katta G.lar "uchuvchi qayiq" shaklida metalldan ishlab chiqariladi. Baʼzi G.larda ham gʻildirak, ham qalqovuch boʻladi ("samolyot-amfibiya"). G.dan baliq toʻdalarini qidirish, dengizda halokatga uchragan odamlarni qutqarish, oʻrmondagi yongʻinni oʻchirish va b. maqsadlarda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidroslyudalar

Gidroslyudalar —qatlam strukturali alyumosilikatlar guruhining slyudasimon minerallari. Tarkibida qoʻshimcha suv va oksoniy (N3O|+) boʻlishi mumkin. G. turli slyudalartit kaolin, montmorillonit, vermikulit va xloritlarga bosqichli oʻtishidagi oraliq mahsulotidir. G.ning eng koʻp tarqalganlari: gidromuskovit (illit), rektorit, glaukonit, gidrobionit. Qizdirilganda G.ning hajmi ancha kengayadi. G.ning aksariyati granit, pegmatit va b. togʻ jinslardagi slyudali minerallarning nurashi va oʻzgarishidan vujudga keladi. Shuningdek, G. alyumosilikatli dengiz choʻkindilarining diagenez natijasida parchalanishidan ham hosil boʻladi. Kamdan-kam G. past haroratli gidrotermal hosilalarida yondosh jinslardagi rudali tomirlarning oʻzgarishidan paydo boʻladi. G. adsorbent, mineral oʻgʻit sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Minerallar