Elizabeth Alexeievna (Louise of Baden)

Baden malikasi Luiza (13-yanvar 1779 - 1826-yil16-may) keyinchalik Yelizaveta Alekseyevna nomini olgan, Rossiya hukmdori imperator Aleksandr Ining rafiqasi.

Elizabet Alekseyevna 1779-yil 24-yanvar kuni Karlsrue shahrida   Zahringen xonadoni Baden malikasi Luiza Mariya Avgust sifatida tug'ilgan. U Badenning merosxo'r shahzodasi Charlz Lui va uning rafiqasi Gessen-Darmshtadtlik Landgravin Amalining etti farzandining uchinchisi edi. Tug'ilganda bola shunchalik kichkina va zaif ediki, shifokorlar uning yashamasligini aytishgan.

Luiza iliq oila muhitida o'sgan. U onasiga ayniqsa bog'lanib qolgandi, u bilan u o'limigacha yozishmalar olib borgan (Baden malikasi qizidan uzoqroq yashadi). U Baden sudida puxta ta'lim oldi. U fransuz va nemis tillarida gapirgan va yozgan tarix, geografiya, falsafa, fransuz va nemis adabiyotini oʻrgangan. Baden va Fransiya o'rtasidagi yaqinlik tufayli u o'sha davrning odatiga ko'ra, fransuz madaniyati bilan yaxshi tanish edi. Uning bobosi, hukmronlik qilayotgan Baden hududi boy bo'lmaganligi sababli, oila qirollik me'yorlari bo'yicha kamtarona yashagan.

Buyuk Ketrin  o'zining to'ng'ich nabirasi, Aleksandr I ga kelin izlab, Prussiya qirolichasi va marhum Buyuk Gertsog Natalya Alekseyevnaning (Gessen-Darmshtadtlik Vilgelmina Luiza) jiyanlari bo'lgan Baden malikalariga ko'z tikdi. Natalya Alekseyevna Paulning birinchi turmush o'rtog'i edi. Shunday qilib, Prussiya va ular bilan chambarchas bog'liq bo'lgan bir qancha nemis qirollik oilalari bilan ittifoq tuzish foydali ish bo'lardi. Yaxshi taassurotlardan so'ng, Ketrin malika Luizani va singlisi Frederikani Rossiyaga taklif qildi. 1792-yilning kuzida ikki opa-singil Sankt-Peterburgga kelishdi.

Buyuk Yekaterina Luizani ko'rib xursand bo'ldi, unda go'zallik, jozibadorlik va halollik namunasini topdi. Luizaning o'zi Aleksandrni o'ziga tortdi u baland bo'yli va kelishgan edi. Avvaliga Aleksandr o'zining bo'lajak rafiqasi bilan kam suhbat qilar edi Aleksandr juda yosh va tajribasiz, unga qanday munosabatda bo'lishni bilmas edi. Biroq, yosh er-xotin tez orada bir-birlarini sevib qolishdi. "Siz menga aytasizki, men bir odamning baxtini qo'limda ushlab turaman", deb yozadi u Aleksandrga. "Agar bu to'g'ri bo'lsa, demak, uning baxti abadiy kafolatlanadi... bu odam meni mehr bilan sevadi, men esa buning evaziga uni yaxshi ko'raman va bu mening baxtim bo'ladi men sizni har doimgidan ham ko'proq sevishimga amin bo'lishingiz mumkin". Ular 1793-yil may oyida unashtirilgan.

Malika rus tilini o'rgandi, pravoslav dinini qabul qildi, Rossiyaning buyuk gertsogi unvonini oldi va Luiza Mariya Avgust ismini Elizabet Alekseyevnaga almashtirdi. To'y 1793-yil 28-sentabrda bo'lib o'tdi. 

Turmushga chiqqan paytida Elizabet Aleksevna juda yosh ,uyatchan,sodda edi yangi lavozimga yaxshi tayyorgarlik ko'rmagan. U rus saroyining ulug'vorligidan hayratga tushdi va u yerda sovuq hisob-kitob bilan olib borilgan yovuz fitnalardan qo'rqib ketdi. U zinokorlik qabul qilingan o'yin-kulgi shakli bo'lgan sudda uning atrofida gullab-yashnayotgan kuchli jinsiy intrigalardan dahshatga tushdi. Imperatorning o'zi sudning nopok yo'llari uchun namuna ko'rsatdi. Ketrinning sevgilisi Platon Zubov hatto Elizabeth Alekseyevnani avrashga harakat qildi.

Malika o'zini yolg'iz his qilar va uy sog'inardi, ayniqsa singlisi Frederika Badenga qaytganidan keyin. Elizabet begona dunyoda yolg'iz his qila boshladi, u u hech qachon o'zi bo'lolmaydi, hatto xizmatkorlari va ayollari orasida ham. Aleksandr bilan munosabatlar uning tasalli manbai edi. “Meni yolgʻiz oʻzi baxtli qiladigan erim boʻlmasa, ming oʻlim oʻlishim kerak edi”

Nikohning birinchi yillari nisbatan yaxshi o'tdi, lekin Buyuk Gertsogdan Ketrin II ning hafsalasi pir bo'ldi, u yosh er-xotindan o'g'il tug'ilishini kutgandi. 1796-yil noyabr oyida Buyuk Ketrinning o'limi Yelizavetaning qaynotasi Paul I ni Rossiya taxtiga olib chiqdi. O'zining hukmronligi yillarida Elizabet Paulning saroyidan qochdi. U qaynotasini mutlaqo yoqtirmasdi va uning hukumatdagi adolatsizligi va fe'l-atvorining to'g'riligini ma'qullamadi.

Elizabetning nikohidagi birinchi yoriqlar paydo bo'la boshladi. U o'zining romantik tabiati uchun uni e'tiborni  eridan topa olmadi. Elizabet hissiy tasallini boshqa joydan qidirdi. U birinchi navbatda go'zal grafinya Golovina bilan yaqin do'stlikda yolg'izlikdan boshpana topdi. Keyinchalik u Aleksandrning eng yaxshi do'sti, dadil va aqlli Polsha shahzodasi Adam Czartoryski bilan romantik aloqani boshladi. Ularning munosabatlari uch yil davom etdi.

Besh yildan ortiq farzandsiz nikohdan so'ng, 1799-yil 29-mayda Yelizaveta Mariya Aleksandrovna ismli qiz tug'di. Sudda ba'zilar bolaning  otasi Polsha shahzodasi deb davo qilishdi. Bolaning sochlari, ko'zlari qora edi. Cho'qintirish marosimida podshoh Paul I ikki sariq va ko'k ko'zli ota-onaning qora sochli farzandi borligidan hayratda qoldi. Elizabet Alekseyevna tez orada sevgilisidan ham, qizidan ham ayrilgan. Adam Czartoryski diplomatik missiyaga yuborildi va Elizabetning chaqaloq qizi uzoq umr ko'rmadi. 1800-yil 27-iyulda u onasiga: "Bugun ertalabdan boshlab, mening farzandim yo'q, u vafot etdi" deb yozgan. “Kunning bir soati ham men u haqida o'ylamasdan o'tmaydi va, albatta, bir kun ham men unga achchiq ko'z yoshlarimni bermay o'tmaydi. Men tirik ekanman, hatto uning o'rnini yigirmata bola tug'sam  ham, boshqacha bo'lishi mumkin emas."

Shaxsiyat va tashqi ko'rinish 

Yelizaveta Alekseyevna yumshoq, ohangdor ovozi va nozik go'zal oval yuzi bilan ajralib turardi yunon profili, katta bodomsimon ko'k ko'zlari va jingalak kul sarg'ish sochlari, u odatda yelkasida suzib yurgan. Nafis qomati, shohona aravasi va go'zal farishta yuzi bilan uni zamondoshlari Yevropadagi eng go'zal ayollardan biri va ehtimol o'sha paytdagi eng go'zal turmush o'rtog'i deb bilishgan. Maftunkor, saxovatli va intellektual Elizabet Alekseyevna adabiyot va san'atni yaxshi ko'rardi. U Lyudvig-Vilgelm Tepper de Fergyusondan musiqa saboqlarini oldi (1768—1824-yildan keyin). Afsuski, u uyatchan edi, uning bu fe'li na Rossiya jamiyatiga, na oilasiga xush kelmadi. Unga dabdaba va tantanali hayotdan ko'ra soddalik va yolg'izlikni ko'proq yoqardi.

Uning nikohi ham uni baxtli qila olmadi. Elizabet Alekseyevna erini sevardi, ko'plab shaxsiy va siyosiy masalalarda unga dalda bergan bo'lsa-da, Aleksandr rafiqasiga e'tibor bermasdi. Ularning munosabatlari uyg'un, ammo hissiy jihatdan uzoq edi, ularning har biri nikohdan tashqari jazmanlari bor edi.

Rus imperatori 
Imperator Paul I ning yomon siyosati uni taxtdan ag'darib, Aleksandrni Rossiya taxtiga o'tkazish fitnasiga olib keldi. Elizabet bu fitnadan yaxshi xabardor edi va Paul o'ldirilgan kechada u eri bilan birga bo'lib, unga yordam berdi.

Aleksandr I imperator bo'lgandan so'ng, Yelizaveta Alekseyevna uni Paul I o'ldirilishha undadi. Birinchi xonim sifatida u jamiyat hayotida va vakillik vazifalarida ishtirok etgan, ammo imperiyadagi birinchi ayol unvoni uning qaynonasi  Mariya Fedorovnada saqlanib qoldi. Rasmiy tadbirlar paytida Mariya Fedorovna imperatorning yonida yurdi, Elizabeth esa ularning ortida yolg'iz yurishga majbur edi.

Aleksandr I xotiniga befarq edi, u jamoat marosimlarida xotiniga xushmuomalalik bilan munosabatda bo'ldi va ovqatlanish paytida uning yonida bo'lishga harakat qildi. Elizabet juda yumshoq va xotirjam edi, eri kabi bezovta va ruhi azoblangan odamni ushlab turish uchun. 1803-yilda Aleksandr knyaz Dmitriy Narishkinning rafiqasi polshalik malika Mariya Chetvertinska bilan o'n besh yildan ortiq davom etadigan sevgi munosabatlarini boshladi. Malika Mariya Narishkina sudda o'z aloqasini bemalol ochiq-oydin tarzda namoyish etdi.

Oʻz navbatida Yelizaveta Alekseyevna Aleksandr I taxtga oʻtirganida Rossiyaga qaytib kelgan Adam Czartoryski bilan munosabatlarini qayta tikladi. Bu aloqa u chiroyli shtab-kapitani Aleksis Oxotnikov bilan sevgi munosabatlarini boshlaganidan keyin tugadi. Yelizaveta va Aleksis Oxotnikov o'rtasidagi barcha yozishmalar uning o'limidan keyin hukmdor Nikolay I tomonidan yo'q qilingan.

Oxotnikov bilan munosabatlar fojiali tugadi. Sil kasalligi bilan og'rigan shtab kapitan sog'lig'i yomonlashgani sababli nafaqaga chiqdi va 1807-yilda vafot etdi. Keyinchalik Aleksandr I yoki uning ukasi Buyuk Gertsog Konstantin uni o'ldirishni buyurganligi haqida mish-mishlar tarqaldi; 20-asr boshlarida Buyuk Gertsog Nikolay Mixaylovich bu mish-mishlarni Yelizaveta Alekseyevnaning tarjimai holi uchun murakkab afsonaga aylantirdi, garchi Nikolay II ning shaxsiy aralashuvi va o'sha davrdagi boshqa tadqiqotlari tufayli Oxotnikov haqidagi bob o'sha paytda nashr etilmagan edi.

1806-yil 16-noyabrda Elizabet ikkinchi qizini dunyoga keltirdi. Yangi tug'ilgan gertsog Yelizaveta Aleksandrovna imperator Aleksandrning emas, balki Oxotnikovning farzandi ekanligi haqida mish-mishlar tarqaldi. Oxotnikovning o'limidan so'ng, Elizabet Alekseyevna o'zini har qachongidan ham ko'proq yolg'iz his qildi va butun mehrini qizi Yelizaveta "Lisinka" ga berdi. O'n besh oy o'tgach, qizaloq tish chiqishi sabab bo'lgan isitmadan l vafot etdi. "Endi, - deb yozgan Yelizaveta onasiga, "men bu dunyoda endi hech narsaga yaramayman, ruhim bu so'nggi zarbadan xalos bo'lishga kuch qolmaydi."

Qizining o'limi Aleksandr I va Yelizavetani vaqtincha yaqinlashtirdi. Elizabet Alekseyevna hali o'ttiz yoshga to'lmagan bo'lsa-da, u ham, Aleksandr ham oila qurishdan umidvor emas edi va ular boshqa farzand ko'rmaydilar.

Napoleon urushlari paytida, Elizabet Alekseyevna boshqa shaxsiy va siyosiy inqirozlarda bo'lgani kabi, erining siyosatining ishonchli tarafdori edi. Napoleon qulagandan so'ng, u Vena Kongressida (1814) eri va Yevropaning ko'plab toj egalari bilan birga bo'lib, u yerda o'zining eski oshig'i Adam Czartoryski bilan uchrashdi. U hali ham uni sevar edi va Oxotnikov bilan bo'lgan  ishni kechirdi. Ular qisqa muddat uchrashib turishdi.

U qirq yoshga kirganida, barcha ishqiy aloqalarini tugatdi. Uning eri ham er-xotinni har qachongidan ham yaqinroq qilgan shaxsiy o'zgarishlarni boshdan kechirdi. 1818-yilda diniy ahkomlarga berilgan Aleksandr I Mariya Narishkina bilan uzoq muddatli munosabatlarini yakunladi. Shu vaqtdan boshlab er va xotin ko'proq vaqt o'tkazishni boshladilar. Imperator unga chuqur hamdard edi va Iskandar o'zining sevimli qizi Sofiyadan ayrilgach, uni qo'llab-quvvatladi. Imperator va malika o'rtasidagi munosabatlarning  sezilarli yaxshilanishi ko'pchilikning hayratiga sabab bo'ldi. "Men o'zimni ba'zan Aleksandrning bekasi deb o'ylayman yoki u bilan yashirincha turmush qurgandekman." drb yozgandi Elizabet onasiga xat yuborganda.

1825-yilga kelib, Elizabet Alekseyevnaning sog'lig'i yomonlashgan edi u o'pka kasalligi va asabiy buzilishdan aziyat chekdi. Shifokorlar unga mo''tadil iqlimda dam olishni tavsiya qilishdi va Azov dengizi bo'yidagi janubiy Taganrog shahrini taklif qilishdi. Qulay saroyi bo'lmagan imperator er-xotin 5-oktabrgacha Taganrogdagi oddiy uyda yashashdi. Ular samimiy soddalikda yashab birga baxtli edilar. 1825-yil 17-noyabrda Aleksandr Qrimga tashrif buyurgan shamollash bilan Taganrogga qaytib keldi, u tifga aylandi va o'sha dekabrda xotinining qo'lida vafot etdi. Elizabet yo'qolishidan hayratda qoldi va shunday yozdi: "Men o'zimni tushunmayapman, taqdirimni tushunmayapman... Unga butunlay bo'ysungan irodamni, unga bag'ishlashni yaxshi ko'rgan hayotim bilan nima qilishim kerak? ”

Malika dafn marosimi uchun Sankt-Peterburgga qaytib borish uchun juda zaif edi. Nihoyat, Yelizaveta Alekseyevna poytaxtga qaytish safarini boshlaganida, u o'zini shunchalik yomon his qildiki, u qaynonasi bilan uchrashishdan bir necha soat oldin Sankt-Peterburg yo'lida Tula viloyatining Belev shahrida to'xtashga majbur bo'ldi. 1826-yil 16-may kuni ertalab soat 4.30 da uning xizmatkor ayoli imperatorni tekshirish uchun ketganida, u yotoqda o'lik holda topildi. Elizabet Alekseyevna yurak yetishmovchiligidan vafot etdi.

Erining o'limidan uch kun o'tgach, Elizabet onasiga shunday deb xat yozgan edi: "Men haqimda tashvishlanmang, lekin agar men jur'at etsam, mening hayotim bo'lgan odamning ortidan borishni xohlardim".

Aleksandr I va Yelizaveta Alekseyevnaning ikkita qizi bor edi, ularning ikkalasi ham erta bolalik paytida vafot etgan. Bolalarining qayg'usi er va xotinni qisqa vaqt davomida bir-biriga yaqinlashtirdi.

 Rossiyaning Buyuk Gertsogi Mariya Aleksandrovna (Sankt-Peterburg, 1799-yil 29-may - Sankt-Peterburg, 1800-yil 8-iyul)
 Rossiyaning Buyuk Gertsogi Yelizaveta Aleksandrovna (Sankt-Peterburg, 1806-yil 15-noyabr - Sankt-Peterburg, 1808-yil 12-may)

Manbalar 

1826-yilda vafot etganlar
1779-yilda tugʻilganlar