Yilnoma tarixi

Xronika - voqealarning xronologik tartibda, vaqt chizig'ida joylashgan tarixiy hisobidir. Odatda, tarixiy ahamiyatga ega voqealar va mahalliy voqealar uchun teng vazn beriladi, uning maqsadi yilnomachi nuqtai nazaridan sodir bo'lgan voqealarni yozib olishdir. Jahon tarixini aks ettiruvchi yilnoma universal yilnomadir. Bu hikoya yoki tarixdan farqli o'laroq, muallif sharhlash va tahlil qilish uchun voqealarni tanlaydi va muallif muhim yoki ahamiyatli deb hisoblamagan voqealarni istisno qiladi.

Xronikalar uchun ma'lumot manbalari turlicha. Ba'zilari yilnomachining to'g'ridan - to'g'ri bilimlaridan, guvohlar yoki voqealar ishtirokchilaridan yozilgan, boshqalari esa og'zaki an'analar orqali avloddan - avlodga o'tadigan hikoyalardir. Ba'zi yilnomachilar nizomlar, xatlar va oldingi yilnomalar kabi yozma materiallardan foydalanganlar. Yilnomalarning yana boshqalari afsonaviy maqomga ega bo'lgan, kelib chiqishi noma'lum ertaklar hisoblanadi. Kopirayterlar, shuningdek, ijodiy nusxa ko'chirish, tuzatishlar kiritish yoki asl yilnomachiga mavjud bo'lmagan ma'lumotlar bilan yilnomani yangilash yoki davom ettirishda yilnomalarni o'zgartiradilar. Muayyan xronikalarning ishonchliligini aniqlash tarixchilar uchun muhimdir.

Ko'pgina gazetalar va boshqa davriy adabiyotlar o'z nomining bir qismi sifatida "xronika"ni qabul qildilar. Turli fantastik hikoyalar ham o'zlarining hikoyalarida "epik mutanosiblik" taassurotini berish uchun "xronika"ni o'z sarlavhalarining bir qismi sifatida qabul qildilar.

Kichik guruhlar 
Olimlar xronika janrini ikki kichik guruhga ajratadilar: jonli yilnomalar va oʻlik yilnomalar. O'lik yilnoma - muallif yilnoma yozilgunga qadar voqealar ro'yxatini to'playdi, lekin sodir bo'lgan voqealarni yozmaydi. Jonli yilnoma - bir yoki bir nechta mualliflar yilnomaga muntazam ravishda qoshimcha qo'shib borishadi. Va bu voqea sodir bo'lganidan keyin qisqa vaqt o'tmay, zamonaviy voqealarni yozib olishidir. Ma'lumotlarning tezkorligi sababli, tarixchilar o'liklardan ko'ra jonli yilnomalarni, masalan, yilnomalarni qadrlashadi.

Bu atama ko'pincha o'rta asrlarda yilnomachi tomonidan biron bir mamlakatda sodir bo'lgan tarixiy voqealarni zodagon yoki ruhoniyning hayotini tasvirlaydigan kitobga ishora qiladi. Garchi u ommaviy voqealarni qayd etishda ham qo'llaniladi. O'lik va jonli yozuvlarni birlashtirgan eng qadimgi o'rta asr xronikasi 431 - yildan 911 - yilgacha bo'lgan Irlandiya yilnomasi. 

Solnomalar, analitik tarixdan ko'ra zamonaviy "vaqt chiziqlari"ning salaflaridir. Solnomalar nasr yoki she'rda mahalliy yoki uzoq vaqt davomida sodir bo'lgan voqealarni; alohida yilnomachining hayoti davomida va yoki, ko'pincha bir nechta keyingi davomchilarning hikoyalarini ham ifodalaydi. Agar yilnomalar yil sayin sodir bo'lgan voqealar bilan bog'liq bo'lsa, solnomalar ko'pincha yilnomalar deb ataladi. Zamonaviy tarixchidan farqli o'laroq, ko'pchilik yilnomachilar o'z ma'lumotlarini topilganidek qabul qilishga moyil bo'lib, haqiqatni afsonadan ajratishga unchalik harakat qilmaydilar.

Qancha yilnomalar mavjudligini aytish mumkin emas, chunki janrning ta'rifidagi ko'p noaniqliklarni, nimani kiritish kerak, yoki, kiritmaslik kerakligini, aniq farqlash imkonsizlik qiladi. Biroq, O'rta asrlar yilnomasi entsiklopediyasida eramizning 300 - 1500 yillari orasida yozilgan 2500 ga yaqin asar ro'yxati keltirilgan.

Iqtiboslar 
Xronikadagi yozuvlar ko'pincha "s.a.," qisqartmasi yordamida keltiriladi. Ular sanab o'tilgan yilga qarab sub anno (yil ostida) degan ma'noni anglatadi. Masalan, " ASC MS A, s.a. 855" Anglo-Sakson yilnomasining A qo'lyozmasidagi 855 - yil uchun yozilgan yilnomani bildiradi. Xuddi shu voqea yilnomaning boshqa qo'lyozmalarida boshqa yil ostida qayd etilishi mumkin va masalan, " ASC MS D, s.a. 857" deb keltirilishi mumkin.

Inglizcha yilnomalar 
Eng muhim ingliz xronikalari 9 - asrda qirol Alfred homiyligida boshlanib, 12 - asrgacha davom etgan. Anglo - Sakson yilnomasi hamda Rafael Xolinshed va boshqa yozuvchilarning Angliya, Shotlandiya va Irlandiya yilnomalari (1577 – 87); oxirgi hujjatlar Yelizaveta dramasi uchun muhim materiallar manbalari hisoblanadi. 16 - asr oxiridagi Shotlandiya yilnomalari, Reformatsiyadan keyin yozilgan, tarixni katolik yoki protestant nuqtai nazariga ko'ra shakllantiradi.

Yilnomachi 
Xronista - ispan tilidan tarjima qilganda "cronista", "tarixiy yilnomachi" degan ma'noni anglatadi. U Yevropa o'rta asrlarida tarixiy ahamiyatga ega bo'lgan. Yilnomachi Yevropa ma'rifatiga qadar asosan ma'lum bir mamlakat yoki mintaqada e'tiborga sazovor bo'lgan voqealarni xronologik tarzda tasvirlaydigan inson hisoblanadi. Shunday qilib, bu ko'pincha mustaqil amaliyot emas, balki rasmiy hukumat pozitsiyasi edi. Rasmiy yilnomachining tayinlanishi ko'pincha aholi bilan bog'liq muammolarni o'rganish, tadqiq qilish va tarqatish bo'yicha sa'y-harakatlari bilan ajralib turadigan shaxslarga yordam berdi. Ushbu lavozim mahalliy darajada shahar kengashining yalpi majlislarida o'zaro kelishuvlari asosida berildi. Ko'pincha, kasb sharafli, to'lanmagan va umrbod xizmat qilgan. Zamonaviy foydalanishda bu atama odatda jurnalistika yoki noprofessional tarixiy hujjat sifatida xronika yozadigan jurnalist turiga ishora qiladi.

O'rta asrlarda yilnomachi 
Xronologiyani jurnalistik janr sifatida tizimlashtirishdan oldin, yilnomachiga yil sayin qayd etilgan xronologik voqealarni bayon qilish vazifasi yuklangan. Tirik siymolar haqida epik she'rlar yaratgan yozuvchilardan farqli o'laroq, yilnomachi odamlar hayotidagi tarixiy voqealarni go'yoki haqiqat va voqelikka yo'naltirilgan tarzda qayd etgan. Hatto ilk nasroniy tarixshunosligi davridan boshlab, kronistalar Injil matnlarida bashorat qilinganidek, insonning yaratilishidan boshlab, Masihning ikkinchi marta kelishigacha insoniyat tarixini chiziqli rivojlanish kontekstiga joylashtirishlari aniq kutilgan edi.

Mashhur yilnomalarning alifbo tartibidagi ro'yxati 

 History of Alam Aray Abbasi – Safavid dynasty
 Alamgirnama – Mughal Empire
 Altan Tobchi - Mongol Empire
 Anglo-Saxon Chronicle – England
 Annales Bertiniani – West Francia
 Annales Cambriae – Wales
 Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae – Poland
 Annals of Inisfallen – Ireland
 Annals of Lough Cé – Ireland
 Annals of the Four Masters – Ireland
 Annals of Spring and Autumn – China
 Annals of Thutmose III – Ancient Egypt
 The Annals of the Choson Dynasty – Korea
 Babylonian Chronicles – Mesopotamia
 Anonymous Bulgarian Chronicle – Bulgaria
 Bodhi Vamsa – Sri Lanka
 Books of Chronicles attributed to Ezra – Israel
 Buranji – Ahoms, Assam, India
 Cāmadevivaṃsa – Northern Thailand
 Culavamsa – Sri Lanka
 (Chronica Polonorum): see Gesta principum Polonorum
 Cheitharol Kumbaba – Manipur, India
 Chronica Gentis Scotorum
 Chronica seu originale regum et principum Poloniae – Poland
 Chronicon of Eusebius
 Chronicon Scotorum – Ireland
 Chronicon of Thietmar of Merseburg
 Chronicle (Crònica) by Ramon Muntaner – 13th/14th-century Crown of Aragon. Third and longest of the Grand Catalan Chronicles.
 Chronicle of Finland (Chronicon Finlandiae) by Johannes Messenius – Finland
 Dioclean Priest's Chronicle – Europe
 Chronicle of the Slavs – Europe
 Chronicle of Greater Poland – Poland
 Chronica Hungarorum – History of Hungary
 Chronicle of Jean de Venette – France
 Chronicle of the Bishops of England (De Gestis Pontificum Anglorum) by William of Malmesbury
 Chronicle of the Kings of England (De Gestis Regum Anglorum) by William of Malmesbury
 Chronographia – 11th century History of the Eastern Roman Empire (Byzantium) by Michael Psellos
 Comentarios Reales de los Incas
 Conversion of Kartli – Georgia
 Cronaca- Chronicle of Cyprus from the 4th up to the 15th century by Cypriot chronicler Leontios Machairas
 Cronaca fiorentina – Chronicle of Florence up to the end of the 14th Century by Baldassarre Bonaiuti
 Cronicae et gesta ducum sive principum Polonorum – Poland
 Croyland Chronicle – England
 Dawn-Breakers (Nabil's Narrative) – Baháʼí Faith and Middle East
 Dipavamsa – Sri Lanka
 Divan of the Abkhazian Kings – Georgia
 Eric Chronicles – Sweden
 Eusebius Chronicle – Mediterranean and Middle East
 Fragmentary Annals of Ireland – Ireland
 Froissart's Chronicles – France and Western Europe
 Galician-Volhynian Chronicle – Ukraine
 Georgian Chronicles – Georgia
 Gesta Normannorum Ducum – Normandy
 Gesta principum Polonorum
 Grandes Chroniques de France – France
 General Estoria by Alfonso X – c. 1275-1284 Castile, Spain.
 Henry of Livona Chronicle – Eastern Europe
 Historia Ecclesiastica – Norman England
 Historia Scholastica by Petrus Comestor - 12th century France
 The Historie and Chronicles of Scotland, Robert Lindsay of Pitscottie
 History of the Prophets and Kings – Middle East and Mediterranean
 Hustyn Chronicle – Eastern Europe
 Jami' al-tawarikh by Rashid-al-Din Hamadani - Universal history
 Jans der Enikel – Europe and Mediterranean
 Jerome's Chronicle – Mediterranean and Middle East
 Jinakalamali – Northern Thailand
 Joannis de Czarnkow chronicon Polonorum – Poland
 Kaiserchronik – Central and southern Europe, Germany
 Kano Chronicle – Nigeria
 Khulasat-ut-Tawarikh by Sujan Rai - History of India
 Khwaday-Namag - History of Persia
 Kojiki - Japan
 Lethrense Chronicle – Denmark
 Libre dels Feyts – Book of the Deeds by James I of Aragon, first of the Grand Catalan Chronicles
 Madala Panji – Chronicle of the Jagannath Temple in Puri, India, related to the History of Odisha
 Mahavamsa – Sri Lanka
 Maronite Chronicle – The Levant, anonymous annalistic chronicle in the Syriac language completed shortly after 664.
 Manx Chronicle – Isle of Man
 Nabonidus Chronicle – Mesopotamia
 Nihon Shoki - Japan
 Nuova Cronica – Florence
 Nuremberg Chronicle
 Paschale Chronicle – Mediterranean
 Primary Chronicle – Eastern Europe
 Puranas – India
 Rajatarangini – Kashmir
 Roit and Quheil of Tyme – Scotland, Adam Abell
 Roskildense Chronicle – Denmark
 Royal Frankish Annals – Frankish Empire
 Scotichronicon – by the Scottish historian Walter Bower
 Shahnama-yi-Al-i Osman by Fethullah Arifi Çelebi – Ottoman empire (1300 ac – the end of Sultan Suleyman I's reign) which is the fifth volume of it Süleymanname
 Skibby Chronicle – Danish Latin chronicle from the 1530s
 Swiss illustrated chronicles – Switzerland
 Timbuktu Chronicles – Mali
 Zizhi Tongjian – China

Manbalar 

Tarix
Xronika
Tarixiy asarlar