MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Exinokokk

Exinokokk — tasmasimon chuvalchanglar sinfiga mansub parazit. Voyaga yetgan davrida yirtqich hayvonlar (it, boʻri, chiyaboʻri, mushuk) ichagida parazitlik qiladi. Uzunligi 3–6 mm, gavdasi 4 soʻrgʻichli bosh, 3—4 boʻgʻimli tanadan iborat. Oxirgi boʻgʻimdagi jinsiy organlarida tuxum hujayralar yetiladi. Tuxumlari xoʻjayini axlati bilan tashqariga chiqariladi. E. tuxumlari ifloslangan yemxashak bilan oraliq xoʻjayin (odam va oʻtxoʻr hayvonlar: sigir, qoʻy, echki, choʻchqa) ichagiga tushganida ulardan onkosfera lichinkasi chiqadi. Lichinka ichak devoridan qonga oʻtadi va darvoza venasi orqali jigar, oʻpka, muskullar va suyaklarga borib, pufaksimon bosqich — E. finnasiga aylanadi. Har bir pufak devorida yana ikkilamchi, soʻngra uchlamchi pufaklar hosil boʻladi. Pufaklar ichida parazit boshchasi shakllanadi. Pufaklar yiriklasha borib, mushtdek va undan kattaroq boʻladi. Qoramollar jigaridan 64 kg ogʻirlikdagi exinokokk finnasi topilgan. E. pufak davrida exinokokkoz kasalligini paydo qiladi.
José Echegaray

José Echegaray (19-aprel 1832 — Madrid — 14-sentyabr 1916) — ispan dramaturgi. Matematika va fizika professor (1854—68). Ispaniya qirollik akademiyasi aʼzosi (1884). Dastlab siyosiy faoliyat bilan shugʻullangan. 1868-yil ijtimoiy ishlar vaziri, bir yildan soʻng savdo vaziri boʻlgan. Ispaniya parlamentiga sailangan. Adabiy faoliyat bilan shugʻullana boshlagach yaratgan ilk pyesalari: "Qilich dastasida" (1875), "Oʻlim quchogʻida" (1879) — romantizmning ispan dramaturgiyasidagi oʻziga xos qayta tiklanishidir. E. hozirgi hayotni tasvirlovchi realistik pyesalari ("Telbalik va avliyolik", 1877; "Buyuk Galeoto", 1881)da oʻsha davr aristokratiyasi axloqini fosh qiladi, naturalistik dramaning asosiy qoidalarini asoslab beradi. Uning "Don Juanning oʻgʻli" (1892), "Aqldan ozgan xudo" (1900) kabi psixologik dramalarida norveg dramaturgi G. Ibsenning taʼsiri sezilib turadi. Jami 60 ta pyesa yozgan, ularning yarmi nazmda bitilgan. Nobel mukofoti laureati (1904).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1832-yilda tugʻilganlar
19-aprelda tugʻilganlar
1916-yilda vafot etganlar
14-sentabrda vafot etganlar
Echkemarsimonlar

Echkemarsimonlar — kaltakesaklar kenja turkumiga mansub sudralib yuruvchilar oilasi. Hozir yashab turgan bir urugʻi () mavjud. Tanasi choʻziq, oyoqlari yaxshi rivojlangan, dumi koʻpchilik turlarida yon tomondan siqilgan. Boshi mayda qalqonchalar bilan qoplangan; tanasidagi tangachalar yumaloq, botiq. Tili uzun, uchi ikki ayrili. 24 turi bor. Sharqiy yarim shardagi tropik, subtropik va qisman moʻʼtadil mintaqalardatarqalgan. Madagaskarda uchramaydi. Odatda, ochiq yerlarda, daryo va boshqalar chuchuk suv havzalari qirgʻogʻida yashaydi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Tez yuguradi. E. — eng yirik kaltakesaklar, uz. 0,8–3 m. Pleyston davrida yashagan qazilma ajdodlarining uz. 10 m gacha boʻlgan. Hozirgi E.dan eng yirigi — Ko1^od o. echkemarining uz. 3 m ga yetadi.

E. — yirtqich. Kaltakesaklar, ilonlar, mayda sut emizuvchilar, suvda yashaydiganlari esa, asosan, baqalar, baliqlar, qisqichbaqalar, mollyuskalar va boshqalar hayvonlar bilan oziqlanadi. Kulrang E. choʻllarda yashaydi; Turkmaniston, Oʻzbekiston, Tojikiston va Qozogʻistonning jan. qismida tarqalgan. Uzunligi 1,5 m gacha. Boshqa hayvonlarning inlarida yashaydi, kamdankam oʻzi in qaziydi. Uch yoshida jinsiy yetiladi. Urgʻochisi 10—23 ta tuxum qoʻyadi. Oʻzbekiston Respublikasi va Oʻrta Osiyo davlatlari Qizil kitobiga kiritilgan.

 

Hayvonlar
Echki

Echki — quvushshoxlilar oilasiga mansub juft tuyoqli kavsh qaytaruvchi hayvon. Echki turli iqlim sharoitga tez moslasha olishi tufayli dunyoning koʻplab mamlakatlarida uchratish mumkin. Xonaki Echkilar yovvoyi beozor va burama shoxli echkilardan tarqalgan deb hisoblanadi. Echkilar dastlab xonakilashtirilgan mahsuldor hayvonlar jumlasiga kiradi.

Tarqalishi 

Anov (Ashxobod yaqini)da topilgan qazilmalar Echki Oʻrta Osiyoda mil.dan bir necha ming yil avval boqilganini koʻrsatadi.

Qoʻshimcha maʼlumotlar 

Echki, asosan, sut, goʻsht, jun, tivit, teri va boshqalar uchun boqiladi. Oʻrtacha 9—10 yil (baʼzilari 17 yilgacha) yashaydi, xoʻjalikda 7—8 yil foydalaniladi. Uloqlari 5—8 oyligida jinsiy yetiladi, 14—18 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 5 oyga yaqin. Xonaki zotlarining koʻpi serpusht: har 100 bosh urgʻochi echkidan 150—250 uloq olinadi. Yaxshi ozuqa sharoitida asrab boqilganda yiliga 2-marta bolalaydi. Takalarining tirik vazni 60-65 kg dan 100 kg gacha, urgʻochilariniki 40-60 kg. Olinadigan mahsulotga qarab tivit, jun, goʻsht, sut, teri, moʻyna va aralash mahsulotlar beradigan Echki zotlari bor. Sersut zotlaridan yiliga oʻrtacha 450-550 kg gacha sut sogʻib olinadi. Sutining yogʻliligi 3,8—4,5%. Serjun zotlar juni uz. 15—18 sm, takalaridan 4-6 kg, urgʻochilaridan 3-5 kg dan jun qirqib olinadi. Sertivit zotlaridan 0,2—0,5 kg dan 2 kg gacha tivit tarab olish mumkin. Yaxshi boqilgan katta yoshdagi Echki 20-28 kg goʻsht va 4-6 kg yogʻ, 7—10 oylik Echkilar esa 12 kg goʻsht va 1,5 kg yogʻ beradi.

Eʼtiborli jihatlar 

Echki oʻlat, chechak va sil kasalliklarini yuqtirmasligi, oqsil va yengil oʻzlashtiriluvchi yogʻlarga boy sut berishi bilan eʼtiborli. Echki sutida mis, rux, marganets, yod, kumush va boshqalar shu kabi mikroelementlardan tashqari kamqonlikning oldini olishda muhym ahamiyatga ega boʻlgan kobalt moddasi nisbatan koʻp uchraydi.

Zotlari 

Oʻzbekistonda jaydari (qora junli) echkilardan tashqari angor echkisi, zaane echki zoti, orenburg echki zoti va boshqalar boqiladi. Oʻrta Osiyoda 20-asrning 30—60-yillarida mahalliy dagʻal junli echkilarni angor zoti takalari bilan chatishtirib serjun echki zoti chiqarilgan. Zaenen echkisi eng mazali va qimmatbaho sut ishlab chiqaruvchisi boʻlib, sut sogʻish darajasi boʻyicha barcha sut nasllari orasida birinchi oʻrinni egallaydi. Bu zotdagi echkilarning balandligi 94 sm, echkilar — 77 sm, tana hajmi — 80 dan 84 sm gacha, kattalar hayvonlarida tana vazni 95-98 kg gacha boʻladi.

Yana q. 

 Echkichilik
 Hayvonlar
 echkilar)
Echkisoqol

Echkisoqol — murakkabguldoshlar oilasiga mansub bir yoki ikki yillik oʻtlar turkumi. Oʻzbekistonda E.ning bir yillik krasheninnikov, koʻp yillik malik, IKKI yillik vvedenskiy, IKKI yillik turkiston, IKKI yillik kallakdor turlari oʻsadi. Koʻp yillik malik E.ining boʻyi 30—60 sm, poyasi baʼzan shoxlangan. Pastki barglari qalaminashtarsimon, eni 5–15 mm. Aprel— iyun oylarida gullab urugʻlaydi. Gullari qizil. Adir va togʻ zonalarida oʻsadi, begona oʻt tarzida ekinzorlarda uchraydi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Ildizmevalar
Echkichilik

Echkichilik —chorvachilikning echkilarni boqish va koʻpaytirish bilan shugʻullanuvchi tarmogʻi. Jahon boʻyicha 709,9 mln. bosh echki boqiladi. Uning asosiy qismi Osiyo (443,7 mln. bosh), Afrika (205,6 mln. bosh), Janubiy Amerika (25,9 mln. bosh) mamlakatlariga toʻgʻri keladi. E. xoʻjaliklari togʻ, baland togʻ oʻtloqlari, choʻl yaylovlari va dashtlarda joylashgan. Iqlim sharoitiga moslashgan serjun echki zoti Oʻzbekistonning jan. mintaqalarida, angor echkisi Turkiya, AQSH, Janubiy Afrika Respublikasi, Avstriya va qisman Madagaskar o.ida, kashmir echkisi Tibetda, orenburg, oltoy echkilari Rossiya da yetishtiriladi va ulardan foydalaniladi. E.ning sut, jun, tivit yoʻnalishlari mavjud. Sut echkichiligi Yevropa mamlakatlari (Angliyada 1984-yilda Britaniya echkichilik assotsiatsiyasi tashkil etildi, 150—200 ona echkidan iborat sutchilik fermalari yuzaga keldi), Rossiyaning markaziy hududlari, Shimoliy Kavkaz, Qrim, Zakavkazye, Oʻrta Osiyoda, jun echkichiligi Turkiya, AQSH, Afrika, Avstraliya, Oʻrta Osiyo, Qozogʻistonda; tivit echkichiligi Tibet, Rossiyada keng rivojlangan. Koʻp mamlakatlarda echki suti uchun bokiladi. Echki suti yengil hazm boʻladi, ayniqsa, bolalar va oshqozoni kasal odamlar uchun nihoyatda foydalidir. Echki sutidan pishloq va boshqalar turli parhez mahsulotlar ham tayyorlanadi. Echki goʻshti toʻyimliligi va taʼmi jahatidan qoʻy goʻshtidan qolishmaydi. Maxsus serjun zot echkilardan kokili uzun, ipaksimon tovlanadigan jun olinadi. Juni bir xil, chidamli, pishiq, elastikligi tufayli ulardan kostyumbop gazlamalar, gilam, trikotaj buyumlar ishlab chiqariladi. Terisidan shavro, xrom va boshqalar olinadi, poʻstak qilinadi, qalin junli terilardan moʻyna tayyorlanadi. Echki tivitidan jahonga maʼlum va mashhur (orenburg) roʻmollar va sharflar toʻqiladi. E. Uzbekistonda qadimdan rivojlangan. Namangan viloyatining Chust, Pop, Kosonsoy, Toshkent viloyatining togʻ oldi tumanlarida, Samarqand viloyatining ayrim xoʻjaliklarida, Navoiy viloyatining Nurota va Surxondaryo viloyatining Boysun tumanlarida boqib koʻpaytiriladi. Hozirgida E. sohasida naslchilik ishlarini tashkil qilish, ularni asrash, parvarish qilish, ulardan sifatli mahsulotlar olish boʻyicha ilmiyamaliy ishlar Oʻzbekiston chorvachilik instituti, qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari kafedralarida olib boriladi.

Yana q. 

 Echki
 Chorvachilik
 Qoʻychilik

Adabiyot 
 Vorobyev P.A. i dr., Ovsevodstvo, kozovodstvo i texnologiya proizvodstva shersti i myasa, M., 1988; Am irov A., Echkichilik fanini oʻrganish boʻyicha qoʻllanma, T., 1993. Abdusattor Amirov.
Echkishox

Echkishox (lot.) - osmonning Shimoliy yarim sharidagi yulduz turkumi. E.da koʻzga koʻrinadigan qoʻshaloq yulduz joylashgan. Bu yulduzlarning ikkalasi ham 3yulduz kattaligida. Iyul — avgust oylarida jan.da ufqdan balandda koʻrinadi. 

 

Yulduz turkumlari
Echkiemar

Echkiemar — xalq seleksiyasida chi. qarilgan oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Sharqiy ekologikgeografik navlar guruhiga kiradi. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrtacha, besh boʻlmali, kertiklari yuza, chetlari arra tishli. Guli funksional urgʻochi. Uzum boshi yirik (boʻyi 30 sm gacha), oʻrtacha ogʻirligi 450 g, gʻujumi yirik, choʻzinchoq oval, toʻq qizil, eti tigʻiz, sershira, tarkibida qand miqdori 20%, nordonligi 3,8—4,5%, karsillaydi, poʻsti yupqa, hosili faol harorat yigʻindisi 3400—3800° da 135 kunda, avgustning 2-yarmida yetiladi. Hosildorligi 100—120 s/ga. Antraknoz va ragʻa kasalligiga chidamli. Novdalari uzun qoldirib, koʻproq ishkom yoki voishlarda oʻstiriladi. Uzumi yangiligida yeyiladi. Toshkent, Sirdaryo, Namangan va Samarqand viloyatlarida koʻproq ekiladi.

 
Uzum navlari
Echmiadzin

Echmiadzin (1945-yilgacha Vagarshapat) — Armanistondagi shahar, Ararat tekisligida, Echmiadzin temir yoʻl stansiyasidan 15 km, Yerevandan 20 km. Aholisi 60,5 ming kishi (1998). Shahar miloddan avvalgi 2-asrdan Vardkesavan nomi bilan maʼlum. 2-asrning 2-yarmi — 4-asrlarda Armanistonning poytaxti. Mashinasozlik, kimyo (plastmassa zavodi), oziq-ovqat (vino kti, konserva zavodi) sanoatlari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, Armaniston davlat kartinalar galereyasining filiali, arman shoiri I.M.Ioannisyan uymuzeyi va boshqalar muzeylar bor. Meʼmoriy va tarixiy yodgorliklardan Sobor (303 yil, 5 va 7-asrlarda qayta qurilgan) va uning qoʻngʻiroqxonasi (17-asr), cherkovlar saqlangan. Echmiadzin yonida armangrigorian cherkovi markazi hamda katolikos rezidensiyasi joylashgan. Monastir majmuasida mehmonxona (18-asr), katolikos uyi (18-asrning 1-yarmi), maktab (1813), tosh hovuz (1846) va boshqalar bor. Echmiadzin yonida Zvartnots ibodatxonasi xarobalari (641—661) mavjud. Sobor ichida oʻrta asr dekorativ sanʼatining noyob kolleksiyasi asarlari namoyish etilgan muzey bor. Turizm rivojlangan.

Armaniston shaharlari
Muqaddas shaharlar
Eshak

Eshak — otlar urugʻining toq tuyoqli sut emizuvchilar kenja urugʻi ()ga mansub hayvon. 5—6 ming yil avval dastlab qadimiy Misrda xonakilashtirilgan. Jahon boʻyicha boqiladigan E.lar soni 43,4 mln. boshni tashkil etadi. Misr, Efiopiya, Nigeriya, Braziliya, Eron, Pokiston, Ispaniya va boshqalar mamlakatlarda koʻp boqiladi. Somali, Efiopiyada tarqalgan, boʻyi 100—120 sm li Afrika yovvoyi E.i () xonaki E.larning urugʻboshi hisoblanadi. Xonaki E.lar 2 zot guruhini tashkil qiladi: Afrika va Osiyo (jumladan, Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo, Kavkaz)da tarqalgan mayda jaydari hamda Xitoy (Shandun provinsiyasi)da tarqalgan yirik E.lar — zd zotdor E.lari (boʻyi otlar kabi 145—160 sm). Bulardan, asosan, Yevropaning janubidagi va Amerika mamlakatlarida yirik xachirlar olish uchun foydalaniladi. E.lar qulogʻi uzunligi, tuyogʻi torligi, dumi ingichka, kalta va faqat uchida uzun juni borligi bilan otlardan farq qiladi. Jaydari zot E.lar tuzilishi pishiq, boʻyi oʻrtacha 100 sm atrofida, tanasi ingichkaroq, boshi katta, quloqlari uzun, boʻini toʻgʻri, kalta, tik oʻsib chiqqan kalta yoli bor, beli toʻgʻri, koʻkragi tor, sagʻrisi qisqa, tusi kulrang, ovqat va joy tanlamaydi, ishga chidamli, yuqumli kasalliklarga chalinmaydi. Togʻli rayonlardagi yurish qiyin boʻlgan joylarda, choʻlyaylovlarda minish va yuk tashish uchun foydalaniladi. E. 70—80 kg, aravaga qoʻshilganda 2,5 t gacha yuk tashiydi. Jaydari E.lar har xil oʻtoʻlanlar, xashak, arpa, zd zotlari esa pichan, kuchli va sersuv ozuqalardan iborat toʻla ratsion bilan boqiladi. 18—30 yil yashaydi, xoʻtiklar 2 yoshidan boshlab qochiriladi, boʻgʻozlik davri oʻrtacha 380 kun, 2 yoshidan xoʻjalik ishlarida foydalanish mumkin.

Adabiyot 
 Lakoza I.M., Shchekin V.A., Verblyudovodstva i osnovm oslovodstvo i muloproizvodstva, M., 1964.

Abdusattor Amirov.

 

Hayvonlar
Uy hayvonlari
Eshakemi

Eshakemi, urtikariya — teriga, baʼzan shilliq qavatlarga toshmalar toshishi bilan kechadigan kasallik. Organizmning allergik reaksiyasi (qarang Allergiya), ayrim ovqatlar (tuxum, shokolad, qulupnay, mandarin) va dorilar (antibiotiklar, sulfanilamid preparatlar, xinin va boshqalar)ga nisbatan sezuvchanlikning ortishi, hasharotlar (ari, chayon) chaqishi, gul hidlash yoki biror oʻsimlik (qichitqi oʻt) tegib ketishi tufayli vujudga keladi. Bir necha soatdan keyin E. batamom yoʻqoladi, baʼzan qaytalanib turadi. E.ning botbot qoʻziydigan surunkali shakli oylab choʻziladi; bu, odatda, organizmda moddalar almashinuvi va meʼdaichak faoliyatining buzilishi, jigar, buyrak kasalliklari; gijja kasalligi va sekin kechadigan oʻchoqli infeksiyalar: murtak bezi, burunning yondosh boʻshliqlari va quloqning yalligʻlanishi (tonzillit, gaymorit, otit) bilan bogʻliq. Kishilarning issiq yoki sovuqqa nisbatan sezuvchanligining ortishi ham surunkali E.ga sabab boʻladi. Kasallik toʻsatdan boshlanadi: badanga shakli har xil, kattakichik, och qizgʻimtir qavariqlar toshib, qattiq qichishadi; teridan boʻrtib chiqib turadi; ular tezda kattalashib, bir-biriga tutashib ketadi; palaxsapalaxsa boʻlib chiqqan toshmaning oʻrtasi oqaradi; bemor lohaslanadi, temperaturasi koʻtariladi. Baʼzan teridagi E. toshmalari juda yirik boʻlib (yirik E. yoki Kvinke shishi), bunda yumshoq tanglay, halqum va ichki aʼzolarning shilliq qavatlari ham shishishi mumkin. E.ning bu shakli ogʻirroq kechadi. Davo vrach koʻrsatmasiga binoan olib boriladi. Sutoʻsimlik mahsulotlaridan tayyorlangan parhez taomlar (tuz va qand miqdori kam) buyuriladi; allergik reaksiya beradigan tuxum, shokolad, limon, shuningdek, qazi, kolbasa, spirtli ichimliklar va achchiq ovqatlar isteʼmol qilmaslik; ichaklarning normal yurib turishini taʼminlash lozim. E.ning oldini olishda eng asosiysi odam oʻziga yoqadigan yoki yoqmaydigan ovqat hamda dorilarni ajrata bilishi va yoqmaydiganini isteʼmol qilmasligi zarur. Albatta birinchi belgilardayoq shifokorga murojat qilish kerak.
Eshakshoʻra

Eshakshoʻra, machin— gultojixoʻrozdoshlarga mansub bir yillik begona oʻt turi. Poyasi tik, tukli, shoxlanib oʻsadi, boʻyi 20—75 sm. Bargi tuxumsimon, oʻtkir uchli, bandi uzun. Gullari bir jinsli, gulqoʻrgʻoni 5 boʻlakli, otalik va onaligi bir oʻsimlikda. Mevasi bir urugʻli, tuxumsimon xaltacha. Urugʻi qora yaltiroq, silliq. Iyun — iyulda gullaydi, iyul—sentabr da urugʻlaydi.

Bir tup oʻsimlik 500 ming va undan ortiq urugʻ beradi. Ariq boʻyi, bogʻ va ekinzorlarda, partov yerlarda keng tarqalgan. Asosan, chopiqtalab ekinlar orasida koʻp uchraydi. E. boshqa begona oʻtlarga qaraganda kechroq unib chiqadi.

Kurash choralari: ekin qator oralaridagi E. kultivatsiya qilinib, egat ustidagilari gerbitsid sepib yoʻqotiladi; ekin ekishdan avval yoki ekish vaqtida yerga treflan yoki prometrin, kotofor singari gerbitsidlar solinadi.

Ikki pallali oʻsimliklar
Eshakqurtlar

Eshakqurtlar — yengoyoqli qisqichbaqasimonlar turkumiga mansub umurtqasiz hayvonlar; kenja turkum. Halq tilida "goʻshtketdi", "goʻsht oʻgʻrisi"-degan nomlari ham uchraydi.

Mingga yaqin turi maʼlum. Hamma yerda tarqalgan, nam va iliq hamda quruq yerlarda yashaydi. E., ayniqsa, tropik va subtropik mamlakatlarda koʻp. Rossiya, Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ham uchraydi. Tanasi 1–50 mm, boshida uzun antennalari va kalta antennullalari bor. Koʻkrak oyoqlari 7 juft va bir shoxli boʻlib, ular yordamida harakatlanadi. Qorin oyoqlari 5 juft, bir shoxli. Yuragi qorin qismida, ayrim jinsli, urugʻlanishi ichki (baʼzi turlarida germafroditizm kuzatiladi). Koʻp turlari yer ustidakemiruvchilar uyasi, chumoli va termitlar inida, gʻorlarda, baʼzilari esa, suvda yashaydi. Organik chirindilar bilan oziqlanadi. Baʼzi madaniy oʻsimliklarga zarar, tuproq hosil boʻlishida ishtirok etib, foyda keltiradi.

Kurash choralari: insektitsidlar sepib yoʻqotiladi.
Eshik ogʻaboshi

Eshik ogʻaboshi, eshik ogʻasi — Oʻrta Osiyo xonliklarida xon saroyidagi bosh xizmatkor, oliy hukmdorning turli qabul marosimlarini oʻtkazish ishlariga mutasaddi boʻlgan shaxs. Rossiya hamda Gʻarbiy Yevropa hukmdorlari saroyida oʻtmishda amalda boʻlgan oberseremoniymeyster va kamerger lavozimlariga toʻgʻri keladi. Xiva xonligida e sh i k oqosi deyilgan. Uning vazifasi saroy darvozalarini qoʻriqlab turish boʻlgan. Eshik ogʻaboshida, albatta, bitta oybolta boʻlishi shart edi, chunki oybolta uning mansab alomati boʻlgan. Hukmdor saroyda boʻlgan vaqgda Eshik ogʻaboshi xonni qoʻriqlash bilan shugʻullangan. Eshik ogʻaboshi arzgoʻylardan nima xususda kelganliklarini surishtirib, ularni saroydagi tegishli amaldorlar tomoniga yoʻllar edi. Faqat juda muhim xabarlar bilan kelgan kishilar xonning huzuriga kirgizilar edi. Eshik ogʻaboshilarning ixtiyorida 46 tadan navkar boʻlgan. Eshik ogʻaboshi saroydagi maʼlum miqdordagi xizmatchilarga boshliq boʻlgan.
Eshitish apparatlari

Eshitish apparatlari — tovushni kuchaytirib beradigan asboblar. Eshitish pasayganda, karlikda ishlatiladi (qarang Karlik). Hozirgi zamon Eshitish apparatlari tovushni quchaytirib berishga asoslangan. Eshitish apparatlari mikrofon, tovush kuchaytirgich va telefondan iborat. Tovushni bevosita suyak orqali oʻtkazib berish uchun quloq orqasiga telefon yoki tovushni havo orqali oʻtkazib berish uchun tashqi eshituv yoʻliga maxsus moslama tiqib qoʻyiladi. Eshituv aʼzosining tovush qabul qiluvchi yoki tovushni oʻtkazib beruvchi qismi zararlanganiga qarab, unga loyiq Eshitish apparatlari buyuriladi. Eshitish apparatlarining qoʻzoynakka oʻxshash, shuningdek, choʻntakda turadigan xillari bor. Eshitish apparatlaridan foydalanganda koʻpincha eshitish, xususan, nutq bir qadar yaxshilanadi.

Bu apparat nutqnigina emas, balki binodagi boshqa tovushlarni ham qoʻshib quchaytiradi. Shuning uchun qulogʻi ogʻir bemor oʻzi uchun yangi boʻlib tuyulgan tovush sharoitiga birdaniga qoʻnika olmaydi. Eshitish apparatlariga oʻrgangan kishi nutqni begona tovushlardan ajratib, yaxshi qabul qiladi, baland tovushlarga chidami ortadi. Bemor tavsiya etilgan bir nechta mashqlarni bajarganidan keyingina Eshitish apparatlaridan foydalanishi mumkin. Mashq avval tinch xonada yolgʻiz bir kishi bilan, keyin shovqinli yerda, soʻngra esa koʻpchilik orasida gaplashib oʻtkaziladi. Eshitish apparatlari texnik jihatdan nosoz boʻlib, nutqqa begona shovqinlar qoʻshilib ketsa yoki qitirlasa, bunda bemor tez toliqadi, qulogʻi shangʻillaydi, boshi ogʻriydi. Eshitish apparatlari otorinolaringolog (LOR) vrach tavsiyasi bilan maxsus eshituv protezi tayyorlash zdlarida tanlanadi.
Eshitish organlari

Eshitish organlari, eshitish aʼzolari — odam va hayvonlar sezgi organlari. Asosiy qismi tovushni qabul qilishga ixtisoslashgan retseptorlar hisoblanadi. Umurtqasiz hayvonlar orasida haqiqiy Eshitish organlari faqat hasharotlarda rivojlangan; koʻpincha ilk sezgi, yaʼni timpanal (toʻgʻrikanotlilar, chala qattiqqanotlilar, kapalaklar), baʼzan xordotonal, jonston va boshqalar organlardan iborat. Timpanal organlar oyoqlarda, qorin yoki koʻkrakda boʻlib, ular traxeyalar yoki havo boʻshliqlari bilan bogʻlangan kutikulyar (qarang Kutikula), yaʼni nogora pardadan unga birikkan yoki traxeyalar bilan bogʻlangan xordotonal sensillalardan iborat. Jonston organ esa chivinlar moʻylovining 2boʻgʻimida joylashgan. Yuksak rivojlangan sudralib yuruvchilar (mas, timsohlar)da ilk bor nogʻora parda bilan qoplangan maxsus teri burmalari shaklidagi tashqi quloq paydo boʻladi.

Manbalar 

Anatomiya
Eshituv-muvozanat nervi

Eshituv-muvozanat nervi — bosh miya nervlarining 8-jufti. Ikki funksional — vestibulyar apparat (muvozanat aʼzosidan impulslarni uzatuvchi) va chigʻanoq (tovushni qabul qiluvchi) qismdan iborat (qarang Quloq). Vestibulyar qism ichki eshitish yoʻlining tagida yotuvchi dahliz tugunchasidan, chigʻanoq qism esa chigʻanoqning suyak plastinkasi asosigacha boruvchi spiral tugunchadan boshlanadi. Eshituv-muvozanat nervin.ning chigʻanoq qism tolalari zararlansa (infeksion yoki shikastlanish tufayli), eshitish qobiliyatiga (kar boʻlishgacha) ziyon yetadi, vestibulyar apparat zararlansa, muvozanat buzilishi va bosh aylanishi kuzatiladi.

Manbalar 

 

Nerv sistemasi
Otorinolaringologiya
Anatomiya
Nevrologiya
Tibbiyot
Eshkakoyoqli qisqichbaqalar

Eshkakoyoqli qisqichbaqalar (Soreroba) — qisqichbaqasimonlar sinfiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi (baʼzan kenja sinfi). Uzunligi 0,1 mm — 3 sm, ayrim parazit turlari 30 sm gacha. Gavdasi murakkab bosh (unga 1koʻkrak boʻgʻimi ham kiradi), 5 boʻgʻimli koʻkrak va 4 boʻgʻimli qoringa boʻlinadi. Qorin boʻlimida oyoqdari boʻlmaydi; bu boʻlim ayri oʻsimtali telson bilan tugaydi. Faqat nauplius koʻzchasi bor. Antennulalari uzun boʻlib, sezgi organi, suzish va suvda muallaq turish vazifasini bajaradi. E. suzganda koʻkrak oyoklar eshkak rolini oʻynaydi (nomi shundan). Tana yuzasi orqali nafas oladi. E. baliqlar va ularning chavoqlari, moʻylovli kitlar va boshqalar suv hayvonlari uchun oziq. Bir qancha turlari suv hayvonlari, koʻproq baliqlarda parazitlik qiladi. Tana shakli yashash tarziga bogʻliq. Suv qaʼrida yashaydigan Eshkakoyoqli qisqichbaqalar tanasi suyri shaklda boʻlib, juda uzun tukli oʻsimtalarga ega; suv tubida yashaydigan Eshkakoyoqli qisqichbaqalar tanasi yassi, tana oʻsimtalari kalta; parazit turlarining tanasi yashash tarzi taʼsirida regressiv oʻzgarib, kuchli morfofiziologik degeneratsiyaga uchraydi (sakkulina). Ayrim turlari odam organizmida parazitlik qiluvchi tasmasimon va toʻgarak chuvalchanglarning oraliq xoʻjayini (mas, chuchuk suvlarda yashaydigan sikloplar tanasida keng tasmasimon chuvalchang va rishta lichinkalari uchraydi). 6000 dan ortiq turi maʼlum. Chuchuk suv va dengizlarda planktonning asosiy qismini tashkil etadi. Chuchuv suv havzalarida, jumladan Oʻzbekistonda sikloplar, dengizlarda kalanuslar keng tarqalgan.
Eshonguzar

Eshonguzar (1977-1990-yillarda Kalinin posyolkasi) — Toshkent viloyati Zangiota tumanidagi shaharcha, tuman markazi. Toshkent shahriga jan.dan (kichik halqa yoʻl orqali) chegaradosh. Yaqin transport yoʻli stansiyasi — Oʻrtaovul (16 km). Aholisi 8,9 ming kishi (2004). E. nomining kelib chiqishini mahalliy rivoyatlar 17-asrda yashagan Madali eshon bilan bogʻlaydilar. Shaharchada "Regionalgeologiya" aksiyadorlik jamiyati, tuman gaz taʼminoti, elektr tarmogʻi idoralari, aloqa uyi, "Turon" mini banki binosi, kichik ishlab chiqarish sexlari, "Otalar choyxonasi", "Hunarmandlar bozori", supermarket, universal va xususiy doʻkonlar, mehmonxona faoliyat koʻrsatadi. 2 umumiy taʼlim maktabi, Toshkent bank hisobkredit kasb-hunar kolleji, qishloq xoʻjaligi kasb-hunar kolleji mavjud. Markaziy, bolalar kutubxonalari, "Baxt uyi", musiqa maktabi, stadion va boshqalar sport inshootlari, "Algoritm" tibbiysanitariya qismi, tugʻruqxona, bolalar poliklinikasi, teritanosil kasalliklari dispanseri, dorixona va boshqalar tibbiy muassasalar bor. "Semurgʻ" sanatoriysi mavjud. "Istiklol" gaz. chiqariladi. E. transport yoʻllari orqali Toshkent shahri hamda Zangiota tumanining boshqa aholi punktlari bilan bogʻlangan.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Zangiota tumani