Oʻzbek tilining izohli lugʻati (2006–2008)

„Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ — oʻzbek tilining besh jildli izohli lugʻati. Bu lugʻat shu kungacha chiqarilgan eng keng koʻlamli oʻzbekcha izohli lugʻatlardan biridir. Lugʻat 1981-yil chop etilgan ikki jildli izohli lugʻatga asoslangan. 2006–2008-yillarda „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ Davlat ilmiy nashriyotida bosilib chiqqan.

Lugʻatga hozirgi oʻzbek adabiy tilida keng qoʻllaniladigan 80 000 soʻz va soʻz birikmalari, fan, texnika, sanʼat va madaniyat sohalariga oid atamalar, ayrim shevaga oid hamda tarixiy va eskicha soʻzlar kiritilgan. Lugʻatda soʻzlarning qoʻllanilishi oʻzbek adabiyoti va matbuotidan olingan misollar bilan dalillangan.

Izohli lugʻat Abduvahob Madvaliyev tahriri ostida tayyorlangan. Lugʻat Oʻzbekistonda lotin yozuvi kiritilganidan ancha vaqtdan keyin tayyorlangan boʻlsa ham, kirill alifbosida chop etilgan. 2014-yil „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“da berilgan barcha izohlar Oʻzbekcha Vikilugʻatga maxsus bot yordamida qoʻshildi.

2020-yil „Oʻzbekiston nashriyoti“ davlat unitar korxonasida toʻldirilgan ikkinchi nashri eʼlon qilindi. Yangi nashrda asosan texnik, imloviy va punktuatsiyon kamchiliklar tuzatilgan. 2022-yil ayni lugʻat asosida oʻzbek lotin yozuvida hozirlangan izohli lugʻat bosilib chiqdi.

Jildlar

Birinchi nashr

Ikkinchi nashr

Tarixi 
Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1996-yil 10-sentabrdagi 311-sonli qarori bilan 1981-yil ikki jildli izohli lugʻat chop etilganidan keyingi davrda oʻzbek tilida roʻy bergan oʻzgarishlarni eʼtiborga olib koʻp jildli lugʻat tuzish davlat dasturiga kiritilgan. Lugʻatni tayyorlash Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Alisher Navoiy nomidagi Til va adabiyot instituti zimmasiga yuklangan.

Lugʻat 1981-yilda nashr etilgan izohli lugʻat materiallaridan foydalanib tayyorlangan. Lekin yangi lugʻatda uning 1981-yilgi lugʻatning toʻldirilgan yoki yangi nashri emas, balki roʻy bergan leksikografik oʻzgarishlar aks ettirilgan mutlaqo yangi lugʻat ekanligi aytilgan:

Lugʻat normativ (meʼyoriy) boʻlib, unda adabiy oʻzbek tilining imlo, talaffuz, soʻz yasash va uni ishlatish normalari tavsiya qilingan. Lugʻatda har bir soʻzning toʻgʻri yozma shakli, oʻzlashma soʻzlarning etimologiyasi, ayrim hollarda talaffuzi ham berilgan. Soʻzlarning aniqlangan maʼnolari va shu maʼnolarda toʻgʻri qoʻllanilishi oʻzbek badiiy adabiyoti va matbuotidan olingan misollar, iqtiboslar bilan tasdiqlangan.

Kartotekasi 
Lugʻatni tuzishdan avval kartoteka, yaʼni lugʻatning leksik asosi tuzilgan va boyitilgan. Kartotekaga XX—XXI asrlarda chop etilgan ijtimoiy-siyosiy, ilmiy-texnikaviy, ilmiy-ommabop asarlar, darsliklar, matbuotdan olingan uch millionga yaqin misol-kartochka toʻplangan.

Yoʻriqnoma 
Lugʻat kartotekasini boyitish bilan bir vaqtda Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi, filologiya fanlari doktori, professor Azim Hojiyev tomonidan „Oʻzbek tilining koʻp jildli izohli lugʻatini tuzuvchilar uchun yoʻriqnoma“ ishlab chiqilgan. Yoʻriqnoma qoʻlyozmasi mutaxassislar orasida keng muhokama qilinganidan keyin 2000-yil nashr etilgan.

Muharrirlar 
Tahrir hayʼati E. Begmatov, Abduvahob Madvaliyev, N. Mahkamov, N. Toʻxtayev, E. Umarov, D. Xudoyberganova, Azim Hojiyevlardan iborat boʻlgan. Hayʼatga Toʻra Mirzayev rahbarlik qilgan.

Lugʻatning ayrim harflarini Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi akademigi, filologiya fanlari doktori, professor Shonazar Shoabdurahmonov, Oʻzbekiston xalq shoiri Erkin Vohidov, filologiya fanlari doktorlari, professorlar A. Nurmonov, N. Mahmudov va A. Mamatov, fizika-matematika fanlari doktori, professor Sh. Egamberdiyev, geografiya fanlari doktori S. Qoriyev, filologiya fanlari nomzodi S. Olimovlar koʻrib chiqqan.

Lugʻat qoʻlyozmasining dastlabki va soʻnggi, yakuniy tahriri, etimologik maʼlumotlarni tegishli manbalar asosida aniqlashtirish, muhokama va taqrizlarda bildirilgan barcha fikr-mulohazalar hisobga olingan holda filologiya fanlari nomzodi Abduvahob Madvaliyev tomonidan amalga oshirilgan.

Tuzuvchilar 
„Lugʻatning tuzilishi va undan foydalanish“ qismini Azim Hojiyev yozgan. A, V, Ye, I, Y, K, L, M, T, U, Sh, E, Yu, Ya, Oʻ, Q, Gʻ, H harflari Azim Hojiyev, B, D, F, harflari filologiya fanlari doktori, professor E. Begmatov, (B, D harflari Abduvahob Madvaliyev bilan hamkorlikda), N, O harflari filologiya fanlari nomzodi N. Mahkamov, P, R harflari filologiya fanlari nomzodi Z. Mirahmedova, S, X, Ts, Ch harflari filologiya fanlari nomzodi D. Xudoyberganova (S harfi Abduvahob Madvaliyev bilan hamkorlikda) tomonidan tuzilgan. S harfining dastlabki variantini tuzishda filologiya fanlari doktori M. Sodiqova ishtirok etgan.

Komputer nusxasi 
Lugʻatning dastlabki tahrirdan keyingi komputer nusxasini kichik ilmiy xodimlar R. Qilichev, I. Panasenko va D. Hakimovlar tayyorlagan. Soʻnggi tahrirdan keyingi komputer nusxani esa katta ilmiy xodim E. Panasenko tayyorlagan.

Texnik ishlarni bajarishda kichik ilmiy xodimlar J. Mamatov, N. Chinniqulov, D. Akbarova, S. Sattorova va O. Jumayevlar ishtirok etgan.

Elektron versiyalari 
2014-yil „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“da berilgan barcha izohlar Oʻzbekcha Vikilugʻatga maxsus bot yordamida qoʻshildi.

Manbalar

Havolalar 
 „Oʻzbek tilining izohli lugʻati“ Ziyouz saytida
 Oʻzbekcha Vikilugʻat

Oʻzbek tilining izohli lugʻatlari