MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Avtotropizm

Avtotropizm (avto va yunoncha tropos — harakat, burilish) — biror tashqi omil taʼsirida bukilib qolgan oʻsimlik organlarining oldingi holatini tiklab olish xususiyati. Masalan, boshoqli oʻsimliklarning yomgʻir taʼsirida yotib qolgandan keyin yana boshogʻini tiklab olishi (qarang Tropizm). Avtotroflar, avtotrof organizmlar (yunoncha autos — oʻzi, trophe — oziq, oziqlanish) — fotosintez, fotoreduksiya va xemosintez jarayonlari tufayli noorganik moddalardan oʻz hayoti uchun zarur organik moddalar tayyorlab olish qobiliyatiga ega organizmlar. Avtotrof ga deyarli hamma yuksak oʻsimliklar (parazit va saprofit oʻsimliklardan tashqari), barcha suvoʻtlar va tugunak bakteriyalar kiradi. Fotosintetik oʻsimliklarning xlorofill pigmentini saqlash va yashil tusli boʻlishi ularga xos belgidir. Ular karbonat kislotalar, suv va mineral elementlardan organik moddalarni sintez qilishda Quyosh energiyasidan foydalanadi. Vodorod manbai sifatida uning turli xil birikmalari (vodorod sulfid, uglevodorodlar va boshqalar) dan foydalanadigan ayrim bakteriyalar (toʻq qizil bakteriyalar, yashil oltingugurt bakteriyalar, toʻq qizil oltingugurtmas bakteriyalar) fotosintez jarayoni- fotoreduksiyada ishtirok etadi. Avtotrof bakteriyalar, yaʼni xemosintetiklar ayrim kimyoviy reaksiyalarda yuzaga kelgan energiyadan foydalanib, mineral birikmalardan or-ganik moddalar sintez qiladi (xemosintez). Bularga temir bakteriyalar kiradi; ayniqsa oʻz hayot faoliyati bilan tuproq hosildorligi uchun katta ahamiyatga ega boʻlgan nitrifikatsiya jarayonini taʼminlaydigan nitrifikatsiyalovchi bakteriyalar muhim oʻrinni egallaydi (yana qarang Geterotrof organizmlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoulagich

Avtoulagich – temir yoʻl sostavi (lo-komotivlar, vagonlar va hokazo)ni odam ishtirokisiz ulaydigan moslama. A. harakatlanuvchi sostavlarning bir-biriga yaqinlashish yoki urilish kuchi ta’sirida ularni oʻz-oʻzidan ulaydi. Vagonlarni bir-biridan ajratishda esa odam ishtirok etadi: ajratish moslamasini ishga tushiradi. A. dan foydalanish tu-fayli vagonlarni ulash, manyovr ishlari tezlashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtofazalash

Avtofazalash – siklik tez-latgichlarda katta energiyali zaryad-langan zarralar dastasining orbitada turgʻunligini ta’minlash uchun zarralar guruhining oʻrtacha aylanish chastotasini tezlashtiruvchi oʻzgaruvchan elektr maydon chastotasiga avtomatik tarzda tenglash-tirib turish. A. prinsipini 1944-yilda rus fizigi V. I. Veksler va mustaqil ravishda 1945-yilda amerikalik olim E. Makmillan taklif etgan. A. asosida tez-latgichlarning quyidagi asosiy turlari: sinxrotron va mikrotron – elektronlar tezlatgichi, fazatron (sinxrotsiklotron) va sinxrofazatron – protonlar tezlat-gichi ishlab chiqilgan. Juda katta (yuzlab MeV va undan yuqori) energiyada ishlay-digan barcha siklik tezlatgichlar A. aso-sida loyihalangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoxoriya

Avtoxoriya (avto ... va yun. choreo – surilaman) – oʻz-oʻzidan tarqalish; meva, urugʻlarning tashqi omillar ta’sirisiz oʻz-oʻzidan toʻkilishi, sochilishi 143va tarqalishi. A. turli shaklda sodir boʻladi: yaxshi pishgan mevadan urugʻning faol toʻkilishi (mexanoxoriya); mevaning tuproqni yorib chiqishi (geokarsiya); meva va urugʻlarning biror ogʻirlik kuchi ta’sirida toʻkilishi (baroxoriya).Salom

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoxton

Avtoxton (yun. autochthon – mahalliy, shu joyga xos) (geol.) – tek-tonik qoplamlar hosil boʻlishida deyarli siljimay oʻz joyida qolgan burmali tuzilmalar (alloxtoning aksi). Ustini qoplagan jinslar bilan bir xil yoshda boʻlsa ham oʻzaro keskin farq qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtochana

Avtochana – korda yuradigan avtomobil. A.ning yetakchi qismi guseni-sali qilib tayyorlanadi, old qismiga boshqariladigan gʻildiraklar yoki changʻilar oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoshturman

Avtoshturman – mustaqil aero-navigatsiya qurilmasi. A. samolyot yoʻlini haritaga chizib boradi. Samolyotning uchish yoʻnalishini maxsus tizimli dis-tansion kompas koʻrsatib turadi. Samo-lyotning havoga nisbatan tezligi haqiqiy havo koʻrsatkichidan qayd qiluvchi mosla-maga uzatiladi. Shamolning yoʻnalishi va tezligiga oid tuzatma kiritilsa, A. samolyotning yoʻlini yerga nisbatan, tu-zatma kiritilmasa, havoga nisbatan qayd qilib boradi yoki koʻrsatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoelektron proyektor

Avtoelektron proyektor, avtoelektron mikroskop, elektron pro-yektor –avtoelektron emissiya asosida tasvir beruvchi asbob. Katodning sirti kichikligi (radiusi 10~4 – 10~5 sm) tu-fayli uning sirtida juda katta (Ye>106 V/sm) elektr maydon kuchlanganligi hosil boʻladi, natijada proyektoriing lyuminafor qrplangan ekranida katodning oʻn va yuz ming marta kattalashgan chiqish ishi boʻyicha tasvirini kuzatish mumkin. Avtoelektron proyektorda har xil sirtlardan elek-tronlarning chiqish farqlari va uning kattaligi aniqlaiadi, katod sirtidagi adsorbsiya, diffuziya, migratsiya kabi ja-rayonlar, qattiq jism sirti tuzilishi va uning fizik koʻrsatkichlari oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoelektronika

Avtoelektronika – mashina-sozlikka oid elektronika bilimlari va vositalari majmui. A. avtomobil dvi-gatellarining oʻt oldirish mikroelek-144tron tizimlari, boshqaruvni kompyu-terlashtirish elektron qurilmalari, yoʻlovchilar uchun turli qulayliklar yara-tuvchi elektron tizimlar va boshqa avtomatik qurilmalarni yaratish bilan bogʻliq ilmiy tadqiqot-loyihalash ishlarini oʻz ichiga oladi. A. qurilmalari ishlab chiqariladigan avtomobillarning sifati, puxtaligi va boshqa iqtisodiy koʻrsatkichlarini yaxshi-laydi. Keyingi vaqtlarda yangi mikro-elektron integral sxemalar asosida takomillashgan A. qurilmalari yaratildi. Avtomobilsozlikda mikroelektro-nikaning ahamiyati oshib bormoqda. Ayniqsa, ekologiya muammolarini hal etishda, avtomobillarni ishlatish xav-feizligini ta’minlashda, ularga xizmat koʻrsatishni yanada qulaylashtirish va boshqa muammolarni hal etishda mikroelektro-nikaning oʻrni ancha yuqorilashdi. Av-tomobillarni avtomatik boshqarishda, ularning ish rejimlari parametrlarini nazorat qilib turishda, turli datchi-klar yordamida olinayotgan axborotlarni toʻplash va ularga ishlov berishda, trans-missiyaii boshqarish tizimida, dviga-telni boshqarish-toʻxtatish tizimida maxsus datchik, integral qurilmalar va mikroprotsessorli mikrosxemalar qoʻllanilmoqda. Istiqbolda tuzilishi jihatidan bir butun boʻlgan datchiklar va mikroelektron funksional qurilmalar tizimi A.ning rivojlanishini tezlash-tiradi va qoʻllanish sohalarini yanada kengaytiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avtoyuklagich

Avtoyuklagich – avtomobil va vagonlarga yuk ortish va tushirish, omborlarda yukni taxlash, sanoat korxo-nalarida bir sexdan ikkinchi sexga yuk tashish uchun ishlatiladigan mashina. Yukni tashish va uni koʻtarish uchun A. larda ochilib-yopiluvchi qamragich boʻladi, A.ning qamragichi xaskashga oʻxshatib ish-langan, gidravlik yoki mexanik moslama yordamida koʻtarib-tushiriladi. Sochi-luvchan yoki boʻlak-boʻlak yuklarni tashish uchun universal A.larning kamragichi strela va kovsh (choʻmich) bilan almashtiri-ladi. A. yordamida 3 – 5 t yukni ortish, tushirish yoki taxlash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avuarlar

Avuarlar (frans. avoir – mulk) – 1) bankning toʻlovlar toʻlanadigan va majburiyatlar qoplanadigan mablagʻlari (chek, veksel, pul oʻtkazmalari, akkre-ditivlar, qimmatbaho qogʻozlar, oltin, chet el valyutasidagi pul vositalari); 2) banklarning xorijiy mamlakat banklarida saqlanayotgan chet el valyutasidagi mablagʻlari. Bunday mablagʻlar odatda xorijiy A. deb ataladi va mablagʻ joy-lashtirilgan mamlakat yurisdiksiyasiga boʻysunadi; 3) xususiy shaxs va tashkilotlarning banklardagi omonatlari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avunkulat

Avunkulat (lot. avunculus – togʻa) – ibtidoiy jamiyatda togʻa va jiyanlar oʻrtasidagi qavm-qarindoshlik munosa-batlari. Patriarxat davrida farzandlarning ona urugʻi bilan qarindoshlik aloqalari saqlangan. A.ga binoan togʻa oʻz jiyanining eng yaqin himoyachisi, ji-yanlar esa oʻz togasining yordamchilari hisoblangan. Jiyan oʻz togasining mulkiga voris boʻlishi yoki oʻz mulkini unga meros krldirishi mumkin boʻlgan. Togʻa oʻz jiyanini uylantirish yoki erga berishda muhim rol oʻynagan. A.ning ayrim koʻrinishlari bizgacha yetib kel-gan. Oʻzbekistonning ba’zi joylarida (qipchoq-oʻzbeklarda) shunday hollar uch-raydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avursak

Avursak – shoyi va atlas toʻquvchilar korxonasining ipak pishi-tish boʻlimidagi choridor va tegirmonta ulangan taxtacha (uz. 2 m). A.ning uchidagi mix tegirmon tirnogʻi (teshigi)ga solinadi. Tegirmon aylansa, A. ham harakatlanadi va dugdondan kelgan ipakni choriga oʻraydi. Choriga bir qator ipak toʻlsa, A. mixi boshqa teshikka solinadi va ipak chorining yuziga katak (toʻr) sha-klida uraladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Avurta

Avurta (turkiycha) – ota-onasidan yetim qolgan goʻdaklarni boqib, tarbiyalab voyaga yetkazuvchi ayol, enaga. A. 11 – 14-asrlarga oid eski turkiy yozma obidalarida, xususan Yusuf Xos Hojibning "Qutadgʻu bilig", Nosiruddin Rabgʻuziyning "Qisasi Rabgʻuziy" asarlarida qayd 145etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aga

Aga, Amerika qurbaqasi, gov-qurbaqa (Bufo marinus) — suvda va quruqlikda yashovchilar sinfi — dumsizlar turkumiga mansub eng yirik qurbaqa. Tanasining uz. 25 sm dan ortiq, eni 12 sm ga yaqin. Terisi qoʻngʻir yoki kulrang tusda, qora dogʻlari bor, qorin tomoni oqish. Janubiy va Markaziy Amerikada hamda Antil o.larida tarqalgan. A. kunduzi pana joyda yashirinib yotadi, kechqurun va tunda ov qiladi. Hasharotlar, mollyuskalar, chuvalchanglar va ayrim mayda umurtqali hayvonlar bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aga Buryatlari muxtor okrugi

AGA BURYATLARI MUXTOR OKRU-GI — Rossiya Federatsiyasining Chita viloyati tarkibidagi muxtor okrug. 1937-yil 26-sentabrda tashkil etilgan. Maydoni 19 ming km². Aholisi 79 ming kishi (1993). Okrug tarkibida 3 maʼmuriy tuman, 4 shaharcha bor. Maʼmu-riy markazi — Aginskoye shaharchasi. Tabiati. A. Aga Buryatlari muxtor okrugi o. Sharqiy Bayka-lortining janubida. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa parallel holda Cherskiy, Dauriya, Mogoytuy (okrugning eng baland nuqtasi — Alxanay choʻqqisi, 1663 m) tizmalari choʻzilgan. Jan.da 700 — 800 m ba-landlikdagi Onon boʻyi tekisligi bor. Iqlimi keskin kontinental, moʻtadil. Yoz issiq, iyulninig oʻrtacha temperaturasi gʻarbda 16°, janubi-sharqda 18°. Qish sovuq, bulutsiz kunlar koʻp, qor kam, yanvarning oʻrtacha temperaturasi — 22° dan — 24’ gacha. Yiliga janubi-sharqda 300 mm lan gʻarbda 400 mm gacha yogin yogʻadi. Bahor va yozning boshlarida yogʻingarchilik boʻlmaydi. Qor qoplami 3 — 6 sm. Vegetatsiya davri gʻarbida 90 kundan 150 kungacha. Daryolari kamsuv. Okrugning janubiy va sharqiy chegarasidan Onon daryosi, oʻzidan esa Ononning Ileya va Aga irmoqlari oqib oʻtadi. Janubiy da kichik koʻllar bor. Gʻarbidagi togʻlarda podzollashgan va kulrang tuproqlar, tekisliklarda karbonatli kashtan va qoratuproqlar tarqalgan. Pasttekisliklarda dasht oʻsimliklari oʻsadi. Okrug hudining 30% oʻrmon. Aholisi. A. Aga Buryatlari muxtor okrugi o.ning asosiy aholisi buryatlar va ruslar; shuningdek ukrainlar, tatarlar va 6. yashaydi. Shahar aholisi 33%. Aholisining oʻrtacha zich-ligi 1 km² ga 4,2 kishi. Xoʻjaligida qishloq xoʻjaligi muhim rol oʻynaydi. Okrug hududining 2Gʻ5 qismi dasht yaylovlari va pichanzorlardan iborat. Aga Buryatlari muxtor okrugi da mayin junli yaylov qoʻychiligi, goʻsht-sut chorvachiligi, yilqichilik (okrugning janubi-sharqida) rivojlangan. Gʻalla ekinlaridan bugʻdoy, suli, arpa va yem-xashak ekinlari ekiladi. Sanoati asosan mahalliy qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlaydi. Oryol kon-boyitish kombinati va Aginskoye yogʻ zavodi bor. Oʻrmon sanoati Ara, Ilya, Duldurga, Aginskoyeda rivojlangan.146Okrugning sharqiy qismini temir yoʻl kesib oʻtgan. Argaley, Aginskoye, Mogoy-tuy va Sugol orqali avtomobil yoʻli oʻtadi. Okrugning gʻarbiy qismida Darasun — Duldurga — Xapcheranga avtomobil yoʻli bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agadir

Agadir — Marokashdagi shahar, Atlantika okeani sohilidagi port. Agadir provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 700 ming kishidan ortiq. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Baliq konserva va sement ishlab chiqarish va boshqa korxonalari bor. Dengiz boʻyi turizmi va istirohat markazi. Shaharga 16-asrda asos solingan. A. 1911-yilgi xalqaro nizo — Marokashda Germaniya bilan Fransiyaning raqobati tufayli kelib chiqqan voqealar bilan mashhur. 1960-yil zilzilada shahar qattiq shikastlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agalaktiya

Agalaktiya (yun. a — inkor qoʻshimchasi, gale — sut) — emizikli ayol koʻkragida sut boʻlmay qolishi. A. aso-san sut bezlarining yetarli rivojlan-maganligi va organizmda ichki sekresiya bezlari funksiyasining buzilishi, mas, jinsiy bezlar va gipofizdan chiqadigan gormonlar oʻrtasidagi muvozanatning yoʻqolishi, baʼzi aʼzolarning kasallanishi natijasida kelib chiqadi. Notoʻgʻri ovqatlanish, kuchli hayajon, qoʻrquv va asabiylanish ham A.ga sabab boʻlishi mumkin. Umuman, A. Kamroq uchraydi, koʻproq gipogalaktiya, yaʼni sut kamayib qolish hodisasi roʻy beradi. A.ni da-volash uchun sut bezini massaj qilish (uqalash), oʻz vaqtida va bekamu koʻst ovqatlanish, tiniqib uxlash va dam olish lozim. Bu yordam bermasa, vrach tavsiyasi bilan bolani boshqa ayolga emizdirish yoki goʻdaklar uchun moʻljallangan sutli ovqatlar bilan boqish tavsiya etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agalmatolit

Agalmatolit, qoliptosh (yun. agalma — bezak, haykal va lithos — tosh) — 1) pirofillit yoki talkning yashirin kristalli agregati; 2) kaolinitdikkitning mayda tangachasimon agregatidan tu-zilgan togʻ jinsi. Dikkit qatlamchalari aralashgan boʻladi. Rangi oq, oq-sargʻish, sargʻish-zangori. Pirofillit — agalma-tolit, gidrotermal minerallar guruhiga kirib, koʻpincha kvarsitlar ichida uch-raydi. A.ni ishlash oson boʻlganidan qadimdan har xil haykal, kuldon, qolip, mundshtuk va boshqa buyumlar yasaladi, shuningdek sanoatda oʻtga chidamli material sifatida, asbobsozlik va elektrotexnikada foydalaniladi. A. Oʻzbekistondagi Oqtosh, Chatqol va Qurama togʻlarida uch-raydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bezak toshlari
Agamalar

Agamalar () — agamasimonlar oilasiga mansub kaltakesaklar urugʻi. Tanasi yassi, boshi uchburchak shak-lda, dumi silindrsimon yoki ikki yondan bir oz siqilgan. Tanasi xilma-xil rangda, ayniqsa erkaklari rang-barang boʻladi. A.ning 70 ga yaqin turi maʼlum. Afrika, Janubi-Gʻarbiy va Markaziy Osiyoning ochiq dasht, choʻl va toshloq togʻli hududlarida tarqalgan. Ayrim turlari Janubi-Sharqiy Yevropada ham uchraydi. Oʻzbekistonning daryo vodiylari va choʻllarida choʻl agamasi, yaʼni kunqargʻar (), togʻli hududlarida Turkiston agamasi, yaʼni toshkaltakesak (), Kavkaz agamasi (), Himolay agamasi (), Pavlovskiy agamasi () tarqalgan. A. har xil hasharotlar, oʻrgimchaksimonlar, koʻpoyoqlilar va mayda kaltakesaklar, shuningdek yashil oʻsimliklarning guli, 147barglari va mevasi bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Hayvonlar
Agamasimonlar

Agamasimonlar () — kaltakesaklar kenja turkumi tangachalilar turkumiga mansub sudralib yuruvchilar oilasi. A.ning boshi uchburchak yoki toʻgarak shaklda, ustki tomondan mayda tangachalar yoki burtmachalar bilan qoplangan. Tanasi yapaloq (yerda yashovchi A.) yoki ikki yon tomondan siqiq (daraxt A.), oyoqlari va dumi yaxshi rivojlangan, koʻz qorachigʻi toʻgarak shaklda. Koʻpchilik A. tishlarining tashqi koʻrinishi sut emizuvchilarnikiga oʻxshaganligi uchun ularni soxta kurak, qoziq va oziq tishlilarga ajratiladi. A.ning 34 uruqqa boʻlinadigan 300 ga yaqin turi maʼlum. Afrika, Janubiy va Markaziy Osiyoda, ayrim turlari Janubi-Sharqiy Yevropa, Avstraliya va Polineziyada tarqalgan. Oʻzbekistonda agamalar va toʻgarakboshlilar urugʻlariga mansub 15 ga yaqin turi tarqalgan. Ochiq dasht, choʻl va toshloq joylarda yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Agamemnon

Agamemnon — yunon mifologiyasida Miken yoki Argos podshohi. „Ili-ada“ dostonida tasvirlanishicha, Troya urushida mardlik va jasorat koʻrsatgan, biroq manfaatparast, takabbur shaxs boʻlgan. Troya ustidan gʻalabaga erishgach, A. oʻz yurtiga qaytayotganda xotini Kli-temnestra va uning jazmani Egisf tomonidan oʻldirilgan. A. obraziga koʻpgina yozuvchilar (Esxil, Yevripid va boshqalar) muro-jaat etishgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Agar-agar

Agar-agar — ayrim dengizlarning qizil va qoʻngʻir rangli oʻsimliklaridan alohida usulda qaynatib olinadigan shilimshiq modda. Tarkibida 50 — 80% gacha agaroza boʻladi. Agaroza bilan birga A.-A. tarkibiga nordon polisaharid fraksiya — „agaropektin“ ham kiradi. A.-A. sovuq suvda deyarli erimaydi, qaynoq suvda yaxshi eriydi. 0,5 — 1,5% li suvli eritmalari 32 — 39° gacha so-vitilganda 85° da eruvchi mustahkam gellar hosil qiladi. A.-A. mikrobiologiyada mikroorganizmlarni oʻstirish uchun oziqli muhit sifatida, shuningdek oziq-ovqat, qandolatchilik sanoatida, dori tayyorlashda va boshqa sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agatchagʻil togʻi

Agatchagʻil togʻi — Oʻzbekiston Respublikasi Surxondaryo viloyatidagi Sherobod-Sariqamish tizlasining bir qismi. Oqqapchigʻay darasidan Ulaynor dovonigacha (22 km ga) choʻzilgan. Mutlaq balandlik- 1280-1300 m. Agatchagʻil togʻining janubi-sharqiy yon bagʻri tik va shimoli-gʻarbiy yon bagʻri esa qiyaroq. Agatchagʻil togʻi zamini boʻr davrining yashil gil, qumtosh, alevrolit, gips va ohaktoshlaridan, suvayirgʻich qismi qattiq ohak-toshlardan tuzilgan. Ohaktosh qatlamining baʼzi joylari suvda erib, kichik gʻorlar hosil qilgan. Togʻ etaklarida quruqsoy koʻp. Soylarning tagini prolyuviy jinslari qoplagan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Agafokl

Agafokl (mil. av. 360-289) — kulol, lashkarboshi, Sirakuza hukmdori (tirani, 317 yildan). Soʻnggi tiraniya vakili. Yollanma askarlar va xonavayron boʻlgan fuqarolarga tayanib Sirakuzadagi oligarxiyani agʻdarib tashlagan. 313 yilga kelib Sitsiliyadagi deyarli barcha yunon shaharlarini bosib olgan. Hokimligi davrida Sitsiliyaga egalik qilish uchun Karfagenga qarshi muvaffaqiyatli ku-rash olib borgan. taxminan 305 yil „sitsiliyaliklar podshosi“ unvonini olgan. 299 yil Kerkiru o. (Korfu)ni zabt etgan. Janubiy Italiyaga harbiy safari paytida vafot etgan. A. hukmdorlik yillari Siraku-zaning kuch-qudrati va madaniy ravnaqi yuksalgan davr boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agvan tili

Agvan tili — Kavkaz albanlari tili. Yozma yodgorliklar 5-9-asrlarga taalluqli. Agvan tili hali toʻliq oʻrganilmagan. Agvan tili arman va gruzin adabiyotida saqlanib qolgan unsurlari (oy nomlari, ismlar, ayrim grammatik shakllar)ga koʻra u din tiliga yaqin turadi degan taxmin bor.

Manbalar
Agglyutinativ tillar

Agglyutinativ tillar ( — qoʻshilish) — soʻz oʻzagi yoki negiziga qoʻshimchalar qoʻshilishi (ulanishi) natijasida yangi soʻzlar hosil boʻluvchi tillar. Agglyutinativ tillarda soʻzning oʻzak yoki asosini oʻzgartmagan holda qoʻshimchalar qoʻshish bilan maʼlum soʻz va shakl yasaladi, har bir qoʻshimcha muayyan maʼno va vazifa bilan qatnashadi. Masalan, uch-uvchilari-mizga. Turkiy tillar (xususan, oʻzbek tili), koreys tili, yapon tili, moʻgʻul tillari, gruzin tili, avstronez tillari, dravid tillari, fin-ugor tillari agglyutinativ tillar hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aglutinativ tillar
Agglyutinatsiya

Agglyutinatsiya (lotincha: agglutina-tio -yopishish) — tibbiyotda zarrachalar, bakteriyalar, qizil va oq qon tanachalari (eritrotsitlar va leykotsitlar) va boshqa hujayralarning agglyutininlar (qon zardobi) taʼsirida bir-biriga yopishib, gʻuj-gʻuj boʻlib choʻkib tushishi. Ular organizmning har xil kasalliklarida va immunitet hosil qilganda toʻplanadi. Mas, tajriba hayvonlarini ich terlamaga qarshi emlab, unda olingan zardob (im-mun zardob) ich terlama mikroblari bor muhitga taʼsir ettirilsa, mikroblar harakat qilishdan toʻxtaydi va gʻuj-gʻuj boʻlib choʻkib tushadi. Qon gruppasini aniqlash, baʼzi yuqumli kasalliklarni tekshirish uchun qilinadigan serologik reaksiyalar A. ga asoslangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agglyutinatsiya (maʼnolari)

Agglyutinatsiya:

 Agglyutinatsiya (lot.
 Agglyutinatsiya (tilshunoslik) (tilshunos-likda) — tillarda so‘z o‘zagi, negizga grammatik va derivatsiyaviy ma’noga ega affikslarnm qo‘shish yo‘li bilan yangi so‘z yoki grammatik shakl hosil bo‘lishi.
Agglyutinatsiya (tilshunoslik)

Agglyutinatsiya (tilshunoslikda) — tillarda soʻz oʻzagi, negizga grammatik va derivatsiyaviy maʼnoga ega affikslarni qoʻshish yoʻli bilan yangi soʻz yoki grammatik shakl hosil boʻlishi. Affikslar bir maʼnoli, yaʼni ularning har biri bitta grammatik maʼnoni ifodalaydi va mazkur maʼnoni anglatish uchun ayni shu affiks xizmat qiladi. Affikslar birin-ketin ulanib keladi va oʻzak bilan ham, boshqa affiks bilan ham qorishib ketmaydi, ular chegarasi aniq boʻladi. Unli tovushlar asosning tovush tarkibiga bogʻliq holda fonetik oʻzgarishga uchrashi mumkin (shuningdek, singarmonizmga qarang). Bundan tashqari undosh tovushlar ham morfemalar qoʻshilganda oʻzgarishga uchraydi. Lekin bu oʻzgarish muayyan til uchun xos boʻlgan sof fonetik qoidaga boʻysungan boʻladi. Bu holatni turkiy tillar, fin-ugor tillarida kuzatish mumkin. Agglyutinatsiya morfologik tavsifga koʻra agglyutinativ tillarda yaqqol namoyon boʻladi. Masalan, oʻzbek tilidagi "yozuvchilarga" soʻzida yoz — oʻzak (yozmoq maʼnosiga ega), -uv soʻz yasovchi qoʻshimcha (harakat nomi maʼnosiga ega), chi — soʻz yasovchi qoʻshimcha (shaxs oti maʼnosiga ega), lar — koʻplik qoʻshimchasi, ga — kelishik qoʻshimchasi; keyingi ikki qoʻshimcha soʻz oʻzgartiruvchi qoʻshimchalar hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aggravatsiya

Aggravatsiya (lot. aggravo — gʻam bosish) — bemorning oʻz xastaligini ataylab boʻrttirib koʻrsatishi. Bosh miyadagi va ruhiy kasalliklarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agent

Agent (lot. agens, qaratqich kelishi-gi — agentis — ish yurituvchi) — biron-bir tashkilot yoki kishi topshirigʻiga binoan yoki uning manfaatini koʻzlab ish yurituvchi shaxs, vakil; muassasa, tashkilot va hokazoning topshirigʻini bajaruvchi vakili; biron-bir davlat razvedkasining maxfiy xodimi, josus; reaksiyalar, texnologik jarayonlarda ishtirok etadigan modda, biror hodisaga sabab boʻladigan omil.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Agentlik

Agentlik — biron-bir muassasaning mahalliy boʻlimi, shuningdek ayrim axborot, vositachilik va sh.k. muassasalarning nomi (mas, telegraf agentligi, Oʻzbekiston Milliy axborot agentligi, „Jahon“ axborot agentligi va hokazo).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ager publikus

Ager publikus (lot. Ager publicus — jamoat yeri) — qad. Rimdagi davlat yer jamgarmasi; rimliklar tomonidan boʻysundirilgan joylardagi yerlar. Undan foydalanishning turli usullari boʻlgan; koʻp qismini patritsiylar egallab olib, oʻz xususiy mulkiga aylan-tirgan. Llebeylariyant patritsiylarga qarshi kurashining birdan-bir sababi ham Ager publikus ni qayta boʻlish va undan foydalanish masalasi edi. Bunday kurash bir qancha agrar qonunlar (mas, Litsiniy Sekstiy va Grakxlar qonunlari)ni vu-judga keltirdi. Imperiya davrida jamoa yerlari qolmadi, viloyatdagi hamma yerlar davlat hisobiga oʻtdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil