MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Bakteriyemiya

Bakteriyemiya (bakteriyalar va yun. haima — qon) — qonda bakteriyalar boʻlishi. Bakteriyalar odam va hayvonlar qoniga teri va shilliq pardalar shikastlanganda, shuningdek limfa tugunlari, tomirlar sistemasi va boshqa aʼzolar patologik jarayondan oʻzgarganda kiradi. Koʻpgina infeksion kasalliklar — leptospirozlar, toshmali va qaytalama terlamalar, tulyaremiyada kuzatiladi. B. ayniqsa ichak infeksiyalari (ich terlama, paratif, salmonellyozlar, brutsellyoz va h.k.)ga xos, bu kasalliklarda B. patologik jarayonning yoyilib ketishiga sabab boʻladi. B. kasallikning oʻtkir davrida yaqqolroq koʻrinadi. Ionlashtiruvchi nurlar taʼsir etganda tabiiy immunitetning buzilishi, antitelolarning kam ishlanishi, leykotsitlar kamayishi va ularda fagotsitoz qobiliyatining susayishi, toʻqima toʻsiqlari oʻtkazuvchanligining zoʻrayishi va boshqa bir qancha omillar taʼsirida kelib chiqadi. Organizm B.ni yenggan sayin bakteriyalar qonda kamayib, tamomila barham topadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakterioliz

Bakterioliz – bakteriyalarning antitelolar, bakteriofaglar, lizotsim, antiseptiklar, ximioterapevtik moddalar, autoliz taʼsirida erishi, immun reaksiyalarning bir turi. B. bakteriya hujayrasi devoridagi peptidoglikon va sitoplazma membranasining yemirilishidan iborat. Spesifik (bakteriofaglar, bakteriolizinlar, lizotsim taʼsirida) va nospesifik (ayrim gidrolitik fermentlar, fizik va kimyoviy omillar ishtirokida) B. farq qilinadi. B. odam va hayvonlar organizmida mikrobga qarshi antitelolar taʼsirida roʻy beradi. Bu jarayon bakterioliz reaksiyasi deb atalib, laboratoriya sharoitida ham qoʻllaniladi. Oldindan tayyorlab qoʻyilgan maʼlum immun zardob vositasida kasallik mikrobini aniqlash mumkin. Reaksiya oqibatida mikrob hujayrasining yuzasidagi moddalar parchalanib, ichidagi mahsulot atrof muhitga ajralib chiqadi. Bu reaksiyadan asosan organizmda mikrobga qarshi (mas, vabo kasalligida) antitelolar hosil boʻlish jarayonini oʻrganishda foydalaniladi.

Manbalar
Bakteriolizinlar

Bakteriolizinlar – bakteriyalar hujayralarining yemirilishiga (bakterioliz) olib keladigan biologik moddalar. Odam va hayvonlar organizmida B. antitelolar hamda komplementlardan tashkil topgan. Antitelolar (spesifik B.) immun zardobda boʻlib, faqat maʼlum mikroorganizmlarga taʼsir etadi. Komplementlar (nospesifik B.) normal va immun zardoblarda boʻladi. B. hujayra yuzasida oʻzgarishlar paydo qilib, komplementlar esa uni eritadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologik laboratoriyalar

Bakteriologik laboratoriyalar — mikrobiologik tekshirish olib boriladigan ilmiy-amaliy muassasa. Kasalxonalar huzuridagi diagnostika Bakteriologik laboratoriyalar  kasallikni aniqlash uchun zarur tekshirishlar olib boradi. Sanepidstansiyalar huzuridagi Bakteriologik laboratoriyalar  aholini profilaktik tekshirishdan, oziq-ovqatlarni sanitariya-bakteriologik tekshirishdan oʻtkazadi. Veterinariya Bakteriologik laboratoriyalar i hamda nazorat vazifasini oʻtaydigan tor ixtisosli Bakteriologik laboratoriyalar  ham boʻladi.

Adabiyotlar Şelcoder
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologik qurol

Bakteriologik qurol, biologik qurol — odamlar, hayvonlar va oʻsimliklarda kasalliklar qoʻzgʻatuvchi, sunʼiy koʻpaytirilgan mikroorganizmlar, hasharotlardan iborat ommaviy qirgʻin vositasi. B.q. asosan kasallik tarqatuvchi mikroorganizmlar (bakteriya, virus, zamburugʻ va b.) yuqtirilgan pashsha, chivin, kemiruvchi hayvonlardan yoki suspenziya va kukunlardan iborat. Chet el harbiy mutaxassislari odamlarga shikast yetkazadigan bakterial vositalarga toun, chin chechak, kuydirgi, tulyaremiya, manqa, sariq, isitma, brutsellyoz, vabo va b. kasallik qoʻzgʻatuvchilarini; hayvonlarga shikast yetkazuvchi bakterial vositalarga oqsil kasalligi, oʻlat, choʻchqalarning afrika chumasi kasalligi, brutsellyoz va b.ning qoʻzgʻatuvchilarini; oʻsimliklarni zararlantiruvchi bakterial vositalarga bugʻdoy zang kasalligi, kartoshka fitoftorasi, sholi pirikulyariozi va b. kasallik qoʻzgʻatuvchilarini kiritadi.

B.q. mikroblari aviabomba, raketa, snaryad va b. qurollar orqali tarqatiladi. B.q.larning bir guruhi odamlarda, baʼzilari esa hayvonlarda yuqumli kasalliklar tarqatadi, oʻsimliklarni zaharlab quritadi. Odamlarda kasallik tarqatishda vabo, chechak, kuydirgi mikroblari, hayvonlarda esa manqa melioidoz kasalligini tarqatuvchi mikroblar va ularning zaharli moddalari qoʻllaniladi. Bu mikroblar quyosh nurlariga, kimyoviy moddalar taʼsiriga chidamli boʻlib, odamlar va hayvonlar orasida qisqa vaqt ichida kasallik tarqatadi. Tezda qarshi chora koʻrilmasa, epidemiya boshlanib, aholi va hayvonlarni nobud qilishi mumkin. Zamonaviy tibbiyot B.q.lar qoʻzgʻatadigan kasalliklarning oldini olishga qodir. Har qanday yuqumli kasallikning xususiyatlarini oʻrganib, ularga qarshi doridarmonlar tayyorlanadi. Organizmda yuqumli kasalliklarga qarshi immunitet hosil qilish uchun butun aholi ichida, harbiy qismlarda har yili emlash tadbirlari oʻtkaziladi. Yuqumli kasalliklarni davolash uchun antibiotiklar ham ishlatiladi.

Germaniya Birinchi jahon urushi (1914 — 18)da rus, fransuz frontlarida har xil kasallik mikroblarini tarqatgan edi. Xabarovskdagi sud (1949)dan maʼlum boʻlishicha, Yaponiya B.q.ni Xitoy va Mongoliya xalqlari orasida sinab koʻrgan. Amerika ham Vyetnamdagi urushi(1966 — 68)da B.Q.ning ayrim turlarini (mas, sholini quritish uchun) ishlatgan. B.q. 1925-yil Jeneva protokoli va 1972-yil BMT Konvensiyasi bilan taʼqiqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriologiya

Bakteriologiya (bakteriyalar va... logiya) — bakteriyalar haqidagi fan, mikrobiologiyaning bir boʻlimi. Bir nechta mustaqil sohalari bor. Umumiy B. bakteriyalarning morfologiyasi, fiziologiyasi va biokimyosini, ularning oʻzgaruvchanligi va irsiyatini, evolyutsiyasi, tabiatda tarqalishi va boshqalarni; tibbiyot hamda veterinariya B.si, kasallik tugʻdiruvchi bakteriyalar biologiyasini, ularni ajratib olish va aniqlash usullarini, immunitet hodisasini oʻrganadi. Qishloq xoʻjaligi B.si tuproq strukturasi hosil boʻlishida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash (siloslash, achitish va h.k.)da bakteriyalarning ahamiyatini; texnika (sanoat) B.si bakteriyalarning spirtlar, organik kislotalar, fermentlar, aminokislotalar va boshqa hosil qilish jarayonlarini oʻrganadi. B. 19-asrdan L. Paster bijgʻish va ayrim infeksion kasalliklarga bakteriyalar sabab boʻlishini aniqlagandan soʻng rivojlana boshladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tibbiyot
Bakteriologik laboratoriya
Bakteriologiya
Mikrobiologiya
Bakteriostaz

Bakteriostaz (bakteriyalar va yun. stasis — toʻxtab qolish) — noqulay fizik va kimyoviy omillar taʼsir etishi yoki oʻsish uchun qulay sharoit yoʻqligi tufayli bakteriyalarning oʻsib rivojlanishdan qisman yoki batamom toʻxtashi. B.da bakteriyalar zaharli moddalar chiqarmay qoʻyadi, tibbiyotda ximioterapevtik vositalarning qoʻllanilishi ana shunga bogʻliq. Turli bakteriostatik moddalar va fizik omillar (yuqori osmotik bosim, nur, past temperatura va boshqalar) B.ga sabab boʻladi. Ular taʼsiri toʻxtagach, bakteriyalar yana oʻsib, koʻpayib ketadi, lekin bunday moddalar va omillar taʼsiri uzoq davom etganida bakteriyalar halok boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriostatik moddalar

Bakteriostatik moddalar (bakteriyalar va yun. stasis — bir joyda turish, toʻxtab qolish), bakteriostatiklar — bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarning oʻsishi va rivojlanishini toʻxtatib qoʻyadigan moddalar. Antibiotiklar, ogʻir metallarning ionlari (Ag/ Au3, Hg2, Cu2), ximioterapevtik vositalar (sulfanilamid preparatlar, margimush preparatlari) va boshqa Bakteriostatik moddalar dir. Ular kuchi taʼsir etayotgan moddaning konsentratsiyasiga bogʻliq. Kam konsentratsiyali bakteritsid moddalar ham bakteriyalarning koʻpayishini toʻxtatadi. Bakteriostatik moddalar  tibbiyot, veterinariya va oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteriofaglar

Bakteriofaglar (bakteriyalar va yun. phegos – yemiruvchi) – bakteriyalarni yutib, yemirib, yoʻq qilib yuboradigan viruslar; bakteriyalar kushandasi. 1917-yil fransuz olimi F. D’Erell bakterial filʼtrlardan oʻtib keta oladigan, eritish qobiliyatiga ega mavjudotlarga "bakteriofag" deb nom bergan. N. F. Gamaleya bu jarayonni birinchi boʻlib kuzatgan (1898). Mikroorganizmlar bor joyda Bakteriofaglar ham albatta boʻladi. Ularning diametri 45–140 nm boʻlgan dumaloqroq yoki oltiburchak shaklidagi boshchasi va uzunligi 100 – 600 nm keladigan dumi bor. Boshcha va dum qobigʻi oqsil moddadan tashkil topgan. Bakteriofaglar bakteriya hujayrasiga oʻsimtasi bilan yopishib oladi (adsorbsiya), soʻngra boshchasidagi narsa hujayra ichiga kirib borib, yangi fag zarrachalarini hosil qiladi. Oqibatda hujayra yemirilib (lizis), yangi Bakteriofaglar atrofga ajraladi. Virulentli va moʻʼtadil (simbiotik) Bakteriofaglar farq qilinadi. Birinchisi hujayralarni yemirib (lizis) yangi zarrachalar hosil qiladi. Boshqalari hujayra ichiga kirsa ham uni eritib yubormaydi (profag). Moʼtadil fag tutgan bakteriyalar lizogen bakteriyalar deyiladi. Bakteriofaglarning ayrimlari gʻoyat spesifik xususiyatga ega, yaʼni mikrobning faqat bir turiga taʼsir koʻrsatadi (monofag). Boshqa Bakteriofaglar har xil turdagi hujayralarni eritib yuboradi (polifag). Mikroblarning oʻzgaruvchanligi va evolyutsiyasida bakteriofaglar muhim ahamiyatga ega. Hamma bakteriofaglar oqsil va nuklein kislotalardan tashkil topgan boʻlib, shu kislotalar turiga qarab, DNK. va RNK tutuvchi Bakteriofaglarga boʻlinadi. Bakteriofaglar shifobaxsh va kasalliklarning oldini oluvchi vosita sifatida ham qoʻllaniladi. Yuqumli kasalliklar (dizenteriya, ich terlama va boshqalar)ga tashhis qoʻyishda, bemor organizmidan ajratib olingan bakteriya xilini aniqlashda ham B.dan foydalaniladi. Oʻsimliklarda turli kasallik qoʻzgʻatuvchi (fitopatogen) bakteriyalarni yemiruvchi Bakteriofaglar ham maʼlum. Ekin maydonlaridagi tuproqda va ariq suvlarida baʼzi patogen mikroblarning Bakteriofaglari topilgan. Ekishdan oldin urugʻlikni turli kasalliklarga qarshi dorilash tajribasi Bakteriofaglardan ekiladigan urugʻlarni yuqumsizlantirishda foydalanish mumkinligini koʻrsatdi.

Manbalar

Biologiya
Bakteriuriya

Bakteriuriya (bakteriyalar va yun. shop — siydik) — siydikda bakteriyalar boʻlishi; buyrak va siydikning yalligʻlanish kasalliklari, shuningdek ich terlama, brutsellyoz, leptospiroz va boshqa yuqumli kasalliklarda kuzatiladi. Chin va soxta boʻladi. Chin B.da mikroblar siydik yoʻllarida koʻpayib turadi. Soxta B.da mikroblar qondan siydikka oʻtadi-yu, koʻpaymay chiqib ketadi. Yuqoridagi kasalliklarda bakteriyalar qondan siydikka oʻtadi. Siydik chiqarish kanali (uretra)da doim mikroblar boʻlganligi uchun sogʻlom kishilar siydigidan ham koʻpincha bakteriyalar topiladi. B.ni aniqlash uchun siydik maxsus muhitlarda undiriladi, choʻkmasi mikroskopda koʻzdan kechiriladi. Ich terlama, brutsellyoz, rikketsioz, leptospiroz bilan ogʻrigan kishilarning siydigi bilan bakteriyalar chiqishi tevarak-atrofdagi kishilarga kasallik yuqishi xavfini tugʻdiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid lampa

Bakteritsid lampa, bakteritsid nurlatgich — ultrabinafsha nur sochadigan gaz razryadli simob lampasi; ichiga inert gaz (mas, Xekselol)ga ozgina Hg (simob), yoki Cd (kadmiy) qoʻshib tayyorlangan aralashma toʻldiriladi. Quvvati 90 Vt gacha boʻladi. Binolardagi havo, roʻzgʻor buyumlari, suv va boshqa narsalarni ultrabinafsha nurlar bilan zararsizlantirish, shuningdek davolash maqsadlari uchun ishlatiladi (qarang Simob-kvars lampasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid moddalar

Bakteritsid moddalar (bakteriyalar va lot. caedo — oʻldiraman), b a k t ye r i s i d lar — bakteriyalar va boshqa mikroorganizmlarga taʼsir koʻrsatib, ularni oʻldiradigan kimyoviy moddalar. Zamburugʻlarni oʻldiradigan moddalar fungitsidlar, amyobalarni oʻldiradigan moddalar amyobotsidlar deb ataladi va h.k. Kimyoviy tabiati har xil birikmalar: fenol, sulema, spirt, formalin, vodorod peroksid, kaliy permanganat, xlorli ohak, xloramin; gazlardan: sulfit angidrid, etilen oksid, metil bromid va boshqa moddalar, shuningdek antibiotiklar Bakteritsid moddalar ga kiradi. Odam va hayvonlar qonida hosil boʻladigan antitelolar ham bakteritsid taʼsir koʻrsatadi. Bakteriyalarning vegetativ shakllarini Bakteritsid moddalar  tez oʻldiradi. Bakteritsid moddalar dan baʼzilari mikrob hujayrasining oqsilini denaturatlaydi, baʼzilari esa muayyan ferment sistemalariga zarar yetkazadi va h.k. Oqsillar (yiring , zardob, sut va boshqalar) ishtirokida Bakteritsid moddalar  taʼsiri kamayadi. Bakteritsid moddalar  tibbiyot amaliyotida antiseptik va dezinfeksiyalovchi modda sifatida, shuningdek yuqumli kasalliklarni kimyoviy usullar bilan davolash va oldini olish uchun ishlatiladi.

Qishloq xoʻjaligida oʻsimlik va chorva mollari kasalliklariga qarshi kurashda foydalaniladi. Kasallikning oldini olish maqsadida urugʻlik ekishdan oldin mis yoki oltingugurt preparatlari bilan upalanadi. Davo Bakteritsid moddalar  (simob preparatlari, fenolning azotli hosilalari) oʻsimlik toʻqimalaridagi bakteriyalarga taʼsir etadi. Koʻpgina Bakteritsid moddalar  singib taʼsir etish xususiyatiga ega boʻlib, oʻsimlikka shimiladi va kasallik qoʻzgʻatuvchylarni zaharlaydi. Ayrim Bakteritsid moddalar  (mas, antibiotiklar va boshqalar) baʼzi hollarda oʻsimlikda kechadigan fiziologik hamda biokimyoviy jarayonlarda ishtirok etib, oʻsimlikda sunʼiy kimyoviy immunitet paydo qiladi. Paxtachilikda Bakteritsid moddalar dan mis trixlorfenolyat (TXFM) gommozga (urugʻlik chigit paxta tozalash zavodlarida bu preparat bilan upalanadi), fentiuram gommoz, gʻoʻzaning ildiz chirish kasalligi hamda kemiruvchi toʻplamlarga qarshi kurashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bakteritsid qogʻoz

Bakteritsid qogʻoz (bakteriyalar va lot. caedere — oʻldirmoq) — kumush nitrat va kumush xlorid eritmasi shimdirilgan gʻovak qogʻoz; tarkibida 1 – 2 mg kumush tuzi bor. Mikroblarni oʻldirish xususiyatiga ega. Katgaligi 10-14 sm. Yarachaqalarni davolashda, kuyishning yengilroq shaklida dezinfeksiyalovchi vosita sifatida ishlatiladi. Badan chaqalanganda yoki ozgina jarohatlanganda Bakteritsid qogʻoz ni suvga sal hoʻllab, jarohatga yopiladi, ustidan paxta qoʻyib, bint bilan bogʻlanadi. Jarohat qonayotgan boʻlsa, Bakteritsid qogʻoz  hoʻllanmasdan qoʻyila beradi. Bakteritsid qogʻoz  chinni yoki toʻqjigarrang shisha bankalarda saqlanadi.

Manbalar
Bakteritsidlik

Bakteritsidlik (bakteriyalar va lot. caedo — oʻldiraman) — fizik, kimyoviy va biologik omillarning mikroorganizmlar (shu jumladan bakteriyalar)ni oʻldira olish xususiyati. Mas, amyobalarni oʻldira olishi amyobatsidlik, zamburugʻlarni oʻldira olishi fungitsidlik deb ataladi va h.k., yaʼni taʼsir koʻrsatilayotgan mikroorganizmning xiliga qarab nomlanadi. Tabiiy omillardan issiqlik va nur energiyasida B. koʻproq. Qisqa toʻlqinli nurlar, jumladan ultrabinafsha nurlar aksari mikroblarni oʻldiradi. B. xossasi bor kimyoviy moddalar bakteritsid moddalar deb ataladi. Odam va hayvonlarning qon zardobi (unda aleksin degan modda bor), shuningdek koʻz yoshi, soʻlak, sut (ularda lizotsim bor), meʼda shirasi (unda xlorid kislota bor) va shahrik. B. xususiyatiga ega. Teri ham mikroblarni oʻldiradi. Oʻsimliklar chiqaradigan fitonitsid degan moddalar ham mikroblarni oʻldiradi va davolash ishida keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baktrim

Baktrim, biseptol — tarkibida sulfanilamid preparatlaridan sulfametoksazol va diaminopiramidin unumlaridan trimetoprim boʻlgan dori modda. Nafas va siydik yoʻllari yalligʻlanishi bilan kechadigan kasalliklarda, shuningdek meʼda-ichak yoʻlining yuqumli kasalliklarida, jarrohlik operatsiyalaridan keyingi asoratlarning oldini olishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Bakulev

Aleksandr Nikolayevich Bakulev (1890.25.11 - 1967.31.3) - yurak-tomir jarrohligi asoschilaridan; akademik (1938) va Rossiya Meditsina Fanlar akademiyasi akademik (1948) hamda prezidenti (1953 —60). Meditsina Fanlar akademiyasining yurak-tomir jarroxligi instituti asoschisi va birinchi direktori. (hozir mazkur institut uning nomi bilan ataladi). B.ning ilmiy ishlari yurak, buyrak, oʻpka va suyak kasalliklari, shuningdek meʼda yarasi kasalligi hamda oʻqdan jarohatlanishni jarrohlik usuli bilan davolashga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Bakunin

Mixail Aleksandrovich Bakunin (1814.18.5, Tver gubernyasi — 1876.19.6, Bern) — inqilobchi, anarxizm nazariyotchilaridan biri. 1848 — 49 yillardagi Yevropa (Parij, Drezden, Praga) inqilobiy harakatlarining ishtirokchisi. 1849-yil mayida Bakuninni Drezden qoʻzgʻoloni rahbarlaridan biri sifatida Saksoniya va Avstriya hukumatlari oʻlimga, soʻng umrbod qamoqqa hukm qildi. Keyinroq B. Rossiya hukumati qoʻliga topshirilgach, Nikolay I buyrugʻi bilan Sibirga surgun etildi. 1861-yilda B. u yerdan qochib, Yaponiya va Amerika orqali Londonga keldi. Turli inqilobiy tashkilotlar, nashrlar, maxfiy jamiyatlar ishida faol qatnashdi. 1868-yilda 1-Internatsionalga kirib, Marks va safdoshlariga qarshi kurash boshladi. B. "Davlat tuzumi va anarxiya" (1873) asarida tarix — evolyutsion jarayon, u insoniyatning "hayvonot dunyosidan" "ozodlik dunyosi" sari harakatidan iborat, degan gʻoyani ilgari surdi. Uning fikricha, taraqqiyotning yuqori bosqichida zulm-istibdodga asoslangan har qanday davlat barham topadi, insonning barcha qobiliyatlari kamolga yetishi uchun imkon yaratiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bal raqsi

Bal raqsi — ommaviy koʻngil ochishga moʻljallangan raqs kechalari (bal)da ikki yoki undan ortiq juftliklar ijro etadigan raqs. Bal raqsi  14-asrda Italiyada yuzaga kelgan. Bal raqsi ning nazariy qonun-qoidalari shu yerda shakllangan, keyinchalik Fransiyada keng tarqalgan. 14— 16-asrlarda Italiya va ayniqsa Fransiyada branl, volta Bal raqsi lari mashhur boʻldi. 17-asrdan butun Yevropa boʻylab keng tarqaldi. Har bir mamlakatda oʻziga xos yoʻsinda shakllandi va turli koʻrinishlarda boyib bordi. Xalq orasida burre, gavot, allemanda, menuet chakonna, jiga, sarabanda turlari ommalashdi. 18-asr ga kelib paspye, myuzet, rigodon, kontrdans, ekossez, lendler kabi erkin raqslar keng yoyildi. 19-asrda tampet, mazurka, polonez, matredur, kadril, lensye, landler, galop, kankan, polka, turli koʻrinishdagi valslar va boshqa ritmik tarzda rivojlandi. 19-asr oʻrtalaridan vals eng mashhur Bal raqsi ga aylandi. 20-asrdan Amerika va Yevropa Bal raqsi  (boston, fokstrot, tango, charlston va boshqalar) urf boʻldi. Oʻzbekistonda Bal raqsi  Rossiya taʼsirida 19-asr oxirlaridan ijro etila boshlagan. Hozirgi kunda Bal raqsi  madaniyat saroylari (mas, Aviasozlar madaniyat saroyi), havaskorlik toʻgaraklari va boshqa joylarda, shuningdek professional raqqos(a)lar tomonidan ijro etilib kelinmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Badayev

Nikolay Dmitriyevich Badayev (1915.21.4 (4.5), Mordva, Torbeevo stansiyasi – 1990.6.5, Samarqand) – aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1964). Ashxobod, Tambov, Poltava shahri teatrlarida, 1946-yildan Samarqanddagi viloyatlararo rus drama teatrida ishlagan. Uning Yago (U. Shekspir, "Otello"), Mulladoʻst, Norboyvachcha (Hamza, "Maysaraning ishi", "Xolisxon"), Tursunov (S. Azimov, "Assalom yulduzlar"), Shayxulislom (M. Shayxzoda. "Mirzo Ulugʻbek") kabi obrazlari yorqin va taʼsirchan. B. bir qancha asarlarni sahnalashtirgan; oʻzbek filmlarida suratga tushgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1990-yilda vafot etganlar
6-mayda vafot etganlar
1915-yilda tugʻilganlar
Balalayka

Balalayka — uch torli, hamma torlari baravar chertib chalinadigan rus xalq musiqa asbobi. 18-asr boshida paydo boʻlib, rus xalqi orasida keng yoyilgan. B.dan yakkanavozlik va ansambllarda, qoʻshiq hamda raqslarga joʻrnavozliqda foydalaniladi. 19-asr oxiridarus musiqachisi, mohir balalaykachi V. V. Andreev hamkorligida soz ustalari F. Paserbskiy va N. Nalimovlar xalq B.sini qayta ishlab, kattakichik turlarini yaratgan (B.-prima, B.-sekunda, B.-alt va h.k.). Mazkur sozlar guruhi asosida rus xalq cholgʻu asboblari orkestri tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baland darvoza

BALAND (BULAND) DARVOZA - Agra yaqinidagi Fotihpursikri shaharchasidagi saroy masjidining darvozasi. Akbarshoh davri (1556 — 1605) meʼmorligining mahobatli yodgorliklaridan biri. Baland darvoza  Gujarot viloyatining olinishi sharafiga, eski darvoza oʻrniga qizil toshdan qurilgan (1602), zinalari oq marmardan. Darvozaxonaning kengligi 43 m, balandligi 46 m, gumbazli yoʻlak balandligi 41 m. Arabiy xatlar bilan bezatilgan baland peshtoqning yon devorlari qirrali. Peshtoq ustidagi nafis gumbazchalar tizmasi Baland darvoza ni dabdabali va ulugʻvor qilib koʻrsatadi. Devorlardagi arab yozuvlari, oʻyma naqshlar, ravoq va ravoqchalar, nozik guldastalar Baland darvoza ni Sharq meʼmorligining ajoyib yodgorliklaridan biriga aylantirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hindiston meʼmoriy yodgorliklari
Baland masjid

Baland masjid — Buxoro shahridagi guzar masjidi (16-asr). Bino murabba tarhli (pishiq gʻishtdan qurilgan), qalin devorli. Masjid harsang toshlar ustiga qurilgan. Baland masjid ning shim. va sharqiy tomonlari naqshin shiftli ayvon bilan oʻralgan. Ichki devorlarining pastiga chiroyli izoralar qoplangan. Sharq tomondagi toʻq yashil rangli izoralarga 6 burchakli koʻk sopol koshinlar terilgan. Gʻishtchalar atrofiga nozik oʻsimliksimon shakllar chizilib, ustidan oltin suvi yuritilgan (bular yaxshi saqlangan). Devorning gʻarbiy tomonidagi izoralar koshin bilan qoplangan va kundal usulidagi naqshlar bilan hoshiyalangan. Baland masjid  derazalaridagi panjaralar sopol gʻishtchalardan terilgan. Mehrobining atrofi sirkor sopolchalar bilan bezatilgan va ularga oltin suvi yuritilgan. Uning yon tomonlari va tepasiga toʻgʻri burchakli sopolchalardan suls xati bilan yozuvlar bitilgan. Yozuvlar tepasiga, shiftga yaqinroq joyga muqarnaslar ishlangan, ularga ham oltin suvi yuritilgan. Devorlardagi (jan. devordan tashqari) rasmlar hali ham avvalgidek yaltirab turibdi. Baland masjid ning shifti toqili, hovuzakli boʻlib, naqshlar bilan bezatilgan. Uni qurishda mumtoz davr meʼmorligining noyob va nafis usulidan keng foydalanilgan. Keyingi davrlardagi meʼmorlar Baland masjid ning bezaklaridan namuna koʻchirganlar. Baland masjid  bezaklarining zarlari toʻkilib, naqshlari koʻchib, qorayib qolgan. Baland masjid  bir necha bor taʼmirlangan.

Manbalar 

Buxoro meʼmoriy yodgorliklari
Buxoro
Oʻzbekistondagi masjidlar
Balandlik

Balandlik — 1) geometrik shakl (figura)ning berilgan toʻgʻri chiziqli yoki tekis asosiga nisbatan: shakl nuqtalaridan asosiga tushirilgan perpendikulyar (tik chiziq)larning eng kattasi; 2) fazoviy shaklning chegaraviy nuqtalaridan asos tekisligiga tushirilgan perpendikulyarlarning eng kattasi.

Uchburchak balandligi
Uchburchakning balandligi - bu uchburchakning yuqori uchidan qarama-qarshi tomonga perpendikulyar tushirilgan segment.

Uchburchakning barcha balandliklari bir nuqtada kesishadi, bu uchburchakning ortomarkaz deb ataladi (agarda uchburchak oʻtmas burchakli uchburchak boʻlsa ortomarkaz uchburchakdan tashqi tushadi). - Bu teoremani vektorlarga bogʻlash yordamida isbotlash oson, bu har qanday A, B, C, E nuqtalari uchun amal qiladi, hatto bitta tekislikda yotgan boʻlishi ham shart emas:

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balandlik doirasi

Balandlik doirasi - zenitdan oʻtuvchi, matematik ufqqa tik katta doyra. Gorizontal koordinatalarning biri, yaʼni yoritqichning ufqdan balandligi (h) Balandlik doirasi  boʻylab oʻlchanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil