Vengriya Xalq Respublikasi

Vengriya Xalq Respublikasi, VXR () — 1949-yil 20-avgustdan 1989-yil 23-oktyabrgacha sotsialistik davlat. VShT (1955-yildan) va OʻIYK (1949-yildan) aʼzosi. U shimolda Chexoslovakiya, shimoli-sharqda SSSR, sharqda Ruminiya, janubda Yugoslaviya, gʻarbda Avstriya bilan chegaradosh.

Tarixi
Ikkinchi jahon urushida Vengriya fashistlar bloki tomonida turib uning qoʻshinlari SSSR hududini bosib olishda qatnashdi. 1944—1945-yillarda Vengriya qoʻshinlari magʻlubiyatga uchradi va hudud Sovet qoʻshinlari tomonidan bosib olindi. 1945-yil 4-noyabrda mamlakatda Yalta kelishuvlarida nazarda tutilgan erkin saylovlar boʻlib oʻtdi, unda Kichik xoʻjaliklarning mustaqil partiyasi (KXMP) koʻpchilikni (57%) qoʻlga kiritdi. Kommunistlar va sotsial-demokratlar koalitsiyasi atigi 34 foiz ovoz oldi. Biroq, Sovet marshali Voroshilov boshchiligidagi Ittifoqchilar nazorati komissiyasi gʻolib koʻpchilikka koalitsion hukumatdagi oʻrinlarning faqat yarmini berdi va asosiy lavozimlar kommunistlar qoʻlida qoldi.

1947-yil 10-fevralda Vengriya va Sovet hukumatlari oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Vengriya Bosh vaziri Ferens Nad Shveytsariyaga tashrif buyurdi va u yerda isteʼfoga chiqdi va vataniga qaytishdan bosh tortdi. Uning oʻrniga bosh vazir lavozimini KXMPning boshqa aʼzosi Layosh Dinyesh, 1948-yilda esa Ishtvan Dobi egalladi. Sovet qoʻshinlari koʻmagida kommunistlar muxolif partiyalarning koʻp rahbarlarini hibsga oldilar va 1947-yilda yangi saylovlar oʻtkazdilar.

Sovetlashtirish

1949-yil 15-mayda parlament saylovlari boʻlib oʻtdi, unda Milliy mustaqillik fronti birlik va birlik roʻyxatni tuzdi. 1949-yil 18-avgustda Konstitutsiya qabul qilindi, unga koʻra mamlakat nomi “Vengriya Xalq Respublikasi”ga oʻzgartirildi, prezidentlik lavozimi tugatildi, uning oʻrniga kollegial Prezidium tuzildi. 1950-yilda qoʻmitalar tugatildi, ularning oʻrniga viloyatlarga boʻlinish joriy etildi, qoʻmita, tuman va mahalla yigʻilishlari, majlislari tugatildi, ularning oʻrniga viloyat, tuman va mahalla kengashlari hamda kengashlar ijroiya qoʻmitalari tashkil etildi. Kuriya, sud palatalari, tribunallar, mahalliy sudlar tugatilib, ularning oʻrniga Oliy sud, viloyat sudlari va okrug sudlari tashkil etildi. Vengriya ishchilar partiyasidan tashqari barcha siyosiy partiyalar faoliyati taqiqlandi, Milliy mustaqillik fronti qayta tashkil etildi - uning safiga ommaviy tashkilotlar kiritildi. VIPning o‘zi ham qayta tashkil etildi – partiya raisi lavozimi bekor qilindi va bu lavozimni egallab turgan shaxs tez orada hibsga olindi. Ramzlar oʻzgardi - bolgʻa va oʻroq Vengriya gerbiga aylandi, bayroq qizil-oq-yashil boʻlib qoldi, unga yangi gerb tasviri qoʻshildi; Himnusz madhiya boʻlib qoldi, lekin u soʻzsiz ijro etila boshlandi.

Kollektivlashtirish amalga oshirildi. Gabor Piter (1945-1952) va Laslo Pirosh (1953-1956) boshchiligidagi Davlat xavfsizlik boshqarmasi muxolifatga, cherkovga, sobiq tuzum siyosatchilariga va boshqa koʻplab norozi odamlarga qarshi ommaviy qatagʻonlarni amalga oshirdi. Mudofaa vaziri Mixay Farkash ham repressiv siyosatda muhim rol oʻynadi. VIPda partiya ichidagi tozalashlar ham boshlandi. Birinchi qurbonlardan biri ichki ishlar vaziri Laslo Rayk edi. Keyingi Ichki ishlar vaziri Yanosh Kadar ham panjara ortida qoldi.

Shu bilan birga, mamlakatda turmush darajasi tezlik bilan pasayib bordi. Vengriya Germaniyaning Ikkinchi Jahon urushidagi ittifoqchisi sifatida bir necha yil davomida SSSR, Chexoslovakiya va Yugoslaviyaga  ba'zan milliy mahsulotning to'rtdan bir qismigacha tovon toʻlashga majbur boʻlganligi sababli mamlakatdagi iqtisodiy vaziyat murakkablashdi. 1952-yilda ishchilar va xizmatchilarning real ish haqi 20 foizga, dehqonlarning daromadlari esa 1949-yilga kelib uchdan bir baravar kam edi.

1952-yilda VIP Bosh kotibi va qattiq stalin siyosat kursi tarafdori Matyash Rakoshi bosh vazir boʻldi. 1953-yilda hukumat tomonidan koʻrilgan choralar qisqa vaqt ichida sezilarli yengilliklar keltirdi. Stalin vafotidan keyin SSSRda sanoatlashtirish rejalarining muvaffaqiyatsizligi va oʻzgarishlar boʻlib (Moskvada ular Rakoshi juda fanatik, u Vengriyaning yangi hokimiyatlarining mashhurligiga hissa qoʻshmagan) deb qaror qildilar. 1953-yil 27–28-iyunda boʻlib oʻtgan VIP Markaziy rahbariyatining plenumida Matyash Rakoshi tanqid qilindi va hukumat boshligʻi sifatida boshqa venger kommunisti Imre Nadem tayinlandi.

Yangi hukumat rahbari Imre Nadem va uning tarafdorlari partiyada jiddiy lavozimlarni egalladi. Amnistiya eʼlon qilindi, internirlash toʻxtatildi va ijtimoiy sabablarga koʻra shaharlardan koʻchirish taqiqlandi. Nadem koʻplab yirik sanoat obʼektlarini qurishni toʻxtatdi. Investitsiyalar yengil va oziq-ovqat sanoatini rivojlantirishga yo‘naltirildi, qishloq xo‘jaligiga tazyiq yumshatildi, oziq-ovqat mahsulotlari narxlari va aholi uchun tariflar pasaytirildi.

Bu vengriya siyosatchisi hukumat rahbari sifatida xalq hayotini yaxshilashga qaratilgan bir qator chora-tadbirlarni amalga oshirdi (soliqlar kamaytirildi, maoshlar oshirildi, yerdan foydalanish tamoyillari liberallashtirildi), siyosiy qatagʻonlarni toʻxtatdi. Bu uni oddiy venger aholisi orasida mashhur boʻldi. Qishloq xoʻjaligida sanoatlashtirish va kooperatsiyaning cheklanishi Rakoshi va uning izdoshlarining keskin tanqidiga sabab boʻldi.

Bundan tashqari, SSSRda yengil sanoatni ustuvor rivojlantirish tarafdori boʻlgan hukumat rahbari G. M. Malenkovning lavozimidan chetlashtirilishi Nadem pozitsiyasini zaiflashtirdi. Oxir-oqibat, Matyash Rakoshi parda ortidagi kurashning odatiy vositalaridan foydalanib, mehnatkashlarning katta qismi allaqachon yangi siyosat ramzi, yaxshiroq hayotning kafolati deb hisoblangan raqibni magʻlub etishga muvaffaq boʻldi. Natijada, 1955-yil 18-aprelda Imre Nadem bosh vazirlik lavozimidan chetlashtirildi va VIPdan chiqarib yuborildi.

Hukumatning yangi rahbari Andrash Hegedyush yosh edi va partiyada hech qanday taʼsirga ega emas edi va partiya rahbariyati (Rakoshi, Geryo, Farkash) jamiyat hayotining barcha sohalarida stalincha kursni davom ettirdi. Vengriya xalqining keng qatlamlari orasida bu norozilikni keltirib chiqardi. Nademni hokimiyatga qaytarish, muqobil saylovlar oʻtkazish va Sovet qoʻshinlarini Vengriyadan olib chiqib ketish talablari oʻz-oʻzidan paydo boʻldi. Koʻpgina vengerlar oʻz mamlakatlarining sotsialistik yoʻnalishini notoʻgʻri deb hisobladilar.

1955-yil may oyida SSSR va Avstriya oʻrtasida tinchlik shartnomasi imzolandi. Markaziy kuchlar guruhi tarkibida Avstriyada joylashgan Sovet qoʻshinlari yozda SSSR hududiga olib kirildi. 1955-yil 14-mayda sotsialistik mamlakatlar doʻstlik, hamkorlik va oʻzaro yordam toʻgʻrisidagi Varshava shartnomasini imzoladilar, bu esa Sovet qoʻshinlarining Vengriyada boʻlish muddatini uzaytirdi.

1956-yilgi qoʻzgʻolon

1956-yil 21-iyulda Rakoshi ishdan boʻshatilib, uning oʻrniga Ernyo Geryo tayinlandi. 1956-yil 23-oktabrda Budapeshtda kommunizmga qarshi ommaviy namoyish boshlandi, uning davomida namoyishchilar bir qator binolarni egallab olishga harakat qildilar. 24-oktyabr kuni Imre Nadem Vengriya Vazirlar Kengashi raisi lavozimiga tayinlandi. Vazirlar kengashi yangi tarkibda o't ochishni to'xtatish, Vengriya xalq armiyasi va Davlat xavfsizlik boshqarmasi tarqatib yuborish va Gonved tashkil etish, VIPni tugatish, shuningdek, SSSR bilan qoʻshinlarni olib chiqish boʻyicha muzokaralar boshlanganini eʼlon qildi. 30-oktyabrda koʻppartiyaviylik tizimi tiklandi, 31-oktyabrda antikommunistik namoyishchilarning jangovar qanoti Milliy gvardiya (Nemzetőrség) sifatida rasmiylashtirildi. 3-noyabr kuni VIP, KXMP va KXP vakillaridan yangi hukumat tuzildi. Jamoat binolari, vazirliklar va tuman qoʻmitalari himoyalangan VIP aktivi Vengriya hukumatidan barcha mavjud qurollarni zudlik bilan topshirish toʻgʻrisida buyruq oldi. 4-noyabr kuni Sovet armiyasi Budapeshtga kirdi va 7-noyabrga kelib milliy gvardiyaning qarshiligini bostirdi, Vengriya hukumati hibsga olindi.

Y. Kadar boshqaruvi

Qoʻzgʻolon bostirilgach, Vengriya mehnat partiyasi Vengriya sotsialistik ishchilar partiyasi deb oʻzgartirildi. Unga Yanosh Kadar boshchilik qildi, uning rahbarligida davlatni, birinchi navbatda, iqtisodiyotni ehtiyotkorlik bilan liberallashtirish amalga oshirildi. VSIP Markaziy Komitetining kotibi Rejyo Nyersh 1968-yilda boshlangan iqtisodiy islohotning asosiy ishlab chiqaruvchisi boʻldi. Kadarning islohotchilik kursi tufayli Vengriya “sotsialistik lagerdagi eng quvnoq davlat” deb nomlana boshladi. Vengriya eng liberal senzuraga ega edi va fuqarolar chet elda bepul sayohat qilishdan zavqlanishardi. 

Ishlab chiqarish vositalariga mayda xususiy mulkchilikka ruxsat berildi. 1980-yillarning oxirigacha boʻlgan davrda Vengriya sanoatning bir qator tarmoqlari boʻyicha sotsialistik mamlakatlar orasida yetakchi oʻrinni egalladi. Eng mashhurlari farmatsevtika sanoati mahsulotlari, “Videoton” televizorlari, “Lehel” muzlatgichlari, “Ikarus” avtobuslari, “Rába” yuk mashinalari edi. Aholi jon boshiga bugʻdoy va goʻsht yetishtirish boʻyicha mamlakat Yevropada birinchi oʻrinni, tuxum soni boʻyicha esa ikkinchi oʻrinni egalladi. Sotsialistik lagerning aksariyat davlatlaridan farqli oʻlaroq, Vengriya isteʼmol bozori deyarli isteʼmol tovarlari tanqisligidan aziyat chekmadi.

1983-yilda muqobil umumiy saylovlar tamoyili tasdiqlandi. Ilgari mavjud bo‘lgan 352 ta bir mandatli saylov okruglaridan tashqari, taniqli partiya, davlat va jamoat arboblari, adabiyot va san’at arboblarini o‘z ichiga olgan yagona umumdavlat ro‘yxati bo‘yicha parlamentga yana 35 nafar deputat saylandi. Yagona mandatli okruglarda kamida ikkita nomzod boʻlishi kerak edi. 1985-yilda Vengriya Davlat Majlisiga saylovlar shunday tizim boʻyicha oʻtkazildi.

Demokratik islohotlar
1989-yilda VSIPda rahbariyat oʻzgardi, sotsial-demokratiya partiyaning mafkurasi deb eʼlon qilindi va uning oʻzi Vengriya Sotsialistik partiyasi deb nomlandi, bir partiyaviy tizim bekor qilindi, liberal partiyalar - Erkin Demokratlar Alyansi (EDA) va Yosh Demokratlar Alyansi (vengriya qisqartmasi Fides bilan yaxshi tanilgan), bir qator konservativ partiyalar - Vengriya Demokratik Forumi (VDF), Kichik mulkdorlarning mustaqil partiyasi, Xristian-Demokratik Xalq partiyasi (XDXP) tuzildi. Vengriya yana Vengriya Respublikasi deb eʼlon qilindi, bu Vengriya tarixidagi uchinchi demokratik davlat edi. Tashqi siyosat oʻzgartirildi - Yevropaga qaytish yoʻnalishi belgilandi, Sovet armiyasining boʻlinmalarini Vengriya hududidan olib chiqish boshlandi (1991-yilda olib chiqish tugatildi).

Davlat tuzilishi
Davlat hokimiyatining oliy organi — Vengriya Sotsialistik ishchilar partiyasi MQ Siyosiy byurosining taklifiga binoan xalq tomonidan saylanadigan Davlat majlisi (Országgyűlés). Davlat Majlisining doimiy organi - Prezidium (Elnöki Tanácsa). Oliy ijro etuvchi va boshqaruv organi Vazirlar Kengashi (minisztertanács) boʻlib, uning tarkibiga Vazirlar Kengashi Raisi, Vazirlar Kengashi Raisining oʻrinbosarlari, vazirlar va davlat kotiblari kiradi. VSIP MQ Siyosiy byurosi, boshqa davlat organlari - vazirliklar (minisztérium) taklifiga binoan Davlat Majlisi tomonidan tuzilgan.

Maʼmuriy boʻlinishi
Vengriya hududi viloyatlarga bo‘lingan (megye) va viloyatlar huquqiga ega shaharlar (megyei jogú város) (1971-yildan poytaxt, viloyat shaharlari (megyei város) va viloyatlar), viloyatlar okruglarga (járás) va okrug huquqiga ega shaharlarga (járási jogú város), okruglar birlashmalarga (községi), shaharlar (varosi), viloyatlar huquqiga ega shaharlar va shaharlar uchun tumanlar huquqiga ega shaharlar (városi keruleti).

Viloyatning vakillik organi – viloyat kengashi (megyei tanács) aholi tomonidan majoritar tizim bo‘yicha 4 yil muddatga saylanadi; ijroiya organi — viloyat kengashi tomonidan saylanadigan viloyat kengashi ijroiya qo‘mitasi (végrehajtóbizottságok).

Okrugning vakillik organi – tuman kengashi (járási tanács) aholi tomonidan majoritar tizim boʻyicha 4 yil muddatga saylanadi; ijroiya organi — birlashmalar kengashi tomonidan saylanadigan birlashmalar kengashi ijroiya qo‘mitasi.

Shaharning vakillik organi — shahar kengashi (városi tanács) aholi tomonidan majoritar tizim boʻyicha 4 yil muddatga saylanadi; ijroiya organi — shahar kengashi tomonidan saylanadigan shahar kengashi ijroiya qo'mitasi.

Shahar tumanining vakillik organi - shahar tuman kengashi (városi keruleti tanács) aholi tomonidan majoritar tizim bo‘yicha 4 yil muddatga saylanadi; ijroiya organi — shahar tuman kengashi ijroiya qo‘mitasi, shahar tuman kengashi tomonidan saylangan.

1972-yilda Konstitutsiyaning yangi tahriri qabul qilindi, unga ko‘ra tuman kengashlari tugatildi, endilikda viloyat kengashlari shahar va qishloq kengashlari tomonidan tuzildi.

Huquqiy tizimi
Sud organlari - Oliy sud (Legfelsőbb Bíróság), Milliy Majlis tomonidan saylanadi (1983-yildan - Prezidium tayinlangan, Oliy sud raisi Milliy Majlis tomonidan saylanishda davom etgan), okrug kengashlari tomonidan saylanadigan okrug sudlari (megyei bíróságok), tuman kengashlari tomonidan saylanadigan tuman sudlari (járásbíróságok), konstitutsiyaviy nazorat organi (1983-yildan) — Konstitutsiyaviy-huquqiy kengash (Alkotmányjogi Tanács).

Siyosiy partiyalar
Yagona siyosiy partiya - Vengriya ishchilar partiyasi (Magyar Dolgozók Pártja, MDP) (1956-yildan - Vengriya Sotsialistik ishchilar partiyasi), Vengriya Kommunistik partiyasi va Vengriya sotsial-demokratik partiyasining birlashishi natijasida vujudga kelgan.

Jamoat tashkilotlari
Ulug‘ vatan xalq fronti (Hazafias Népfront, HNF, UVXF, 1954-yilgacha Vengriya Xalq Mustaqillik fronti (Magyar Függetlenségi Népfront, MFN, VXMF), 1949-yilgacha Vengriya milliy mustaqillik fronti (Magyar Nemzeti Függetlensegi fronti, MNFF, VMMF))
Vengriya Kommunistik Yoshlar Ittifoqi (Magyar Kommunista Ifjúsági Szövetség, KISZ, VKYI) (VSIP yoshlari seksiyasi) (1957-yilgacha - Ishchi yoshlar ittifoqi (Dolgozó Ifjúság Szövetsége, DISZ, IYI))
Kasaba uyushmalari milliy kengashi (Szakszervezetek Országos Tanácsa, SZOT, KUMK) (VSIP kasaba uyushmalari markazi)
Vengriya ayollar milliy kengashi (Magyar Nők Országos Tanácsa) (VSIPning ayollar seksiyasi) (1956-yilgacha - Vengriya Demokratik ayollar ittifoqi (Magyar Nők Demokratikus Szövetsége, MNDSZ))
Vengriya-Sovet do‘stlik birligi (Magyar-Szovjet Baráti Társaság)

Qurolli kuchlari
Vengriya Xalq Respublikasining qurolli kuchlari Vengriya xalq armiyasi (Magyar Nephadsereg).
Vengriya Xalq Respublikasining ichki ishlar organlari politsiya (Renddorseg).
Davlat xavfsizlik organlari Davlat xavfsizlik boshqarmasi (Államvédelmi Hatoság).

Iqtisodiyoti
Pul birligi - forint (forint) (0,0757 gramm oltin, SSSRning 7 tiyini) muomalada bo‘lgan.
2, 5, 10, 20, 50 nominaldagi alyuminiy filler tangalar (1 filler (fillér) - 1/100 forint) va 1 forint, 2 va 5 forint nominaldagi nikel tangalar chiqazilgan.
Vengriya Milliy bankining 10, 20, 50, 100 va 500 forint nominaldagi qog‘oz pullari, 1983-yildan boshlab esa Vengriya Milliy banki (Magyar Nemzeti banki) tomonidan  chiqarilgan 1000 forintli qog‘oz pul muomalaga kiritilgan.
Sanoatning asosiy iqtisodiy birligi – davlat korxonalari (Állami vállalat) va qishloq xo‘jaligida, qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarish kooperativlari (Termelőszövetkezet) kirar edi. Temir yo‘l operatori - Vengriya davlat temir yo‘llari (Magyar Államvasutak), pochta va telefon operatori - Pochta vazirligi (Postaügyi Minisztérium), keyinchalik - pochta va transport vazirligi (Kozlekedés- és Postaügyi Minisztériumba) (‘‘Vengriya pochtasi,, («Magyar posta»)) ishlar edi.

Dini
Dindorlarning aksariyati katoliklar bo‘lib, Vengriya katolik yepiskoplari konferensiyasida birlashgan yeparxiyalar vakillari ishtirok etdi (Magyar Katolikus Püspöki Konferencia):
Estergom metropoliyasi
Estergom arxiyeparxiyasi (Esztergom Főegyházmegye)
Dyor yeparxiyasi (Győri Egyházmegye)
Sekeshfexervar yeparxiyasi (Székesfehérvári Egyházmegye)
Sombatxeya yeparxiyasi (Szombathelyi egyházmegye)
Vesprem yeparxiyasi (Veszprémi Egyházmegye)
Kalocha metropoliyasi
Kalocha arxiyeparxiyasi (Kalocsa Főegyházmegye)
Pech yeparxiyasi (Pécsi Egyházmegye)
Chanad yeparxiyasi (Csanád Egyházmegye)
Eger metropoliyasi
Eger arxiyeparxiyasi (Egri főegyházmegye)
Vats yeparxiyasi (Váci Egyházmegye)
Xaydudoraga yeparxiyasi (Hajdúdorogi egyházmegye)
Mishkolts apostol ekzarxati (Miskolci apostoli exarchátus)
Mamlakatning sharqiy qismidagi dindorlarning aksariyati Vengriya islohot cherkovi (Magyarországi Reformatus Egyhaz) vakili bo‘lgan kalvinistlardir. Lyuteranlar Vengriyaning Yevangelist Lyuteran cherkovi (Magyar Evangélikus-Lutheránus Egyhaz) ko‘pchilikni taqdim etadi.

Kinematografiyasi
Vengriya kinematografiya boshqarmasi (Magyar Filmgyártó Vállalat, MAFILM)
Badiiy filmlar studiyasi (játékfilm stúdió)
“Budapesht” ijodiy uyushmasi
“Gunniya” ijodiy uyushmasi
“Dialog” ijodiy uyushmasi
“Obyektiv” ijodiy uyushmasi 
Hujjatli filmlar studiyasi (Híradó- és Dokumentumfilm Stúdió)
Ilmiy-ommabop va o‘quv filmlari studiyasi (Népszerű Tudományos Filmstúdió)
Animatsion studiya – Pannoniya (Pannónia Filmstúdió)

Adabiyotlar
 
 
 Войны второй половины XX века. Сост. А. Н. Гордиенко, 1998.

Davlatlar