MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aʼlam

A’lam (arab.– bilagʻon, eng olim) – diniy-huquqiy masalalar yuzasidan fikr beruvchi diniy amaldor. Odatda, muftiylar tuzgan fatvo yoki rivoyatga A. muhr bosgach, u kuchga kirgan va qozilar oʻsha hujjat asosida hukm chiqargan. Bu-xoro xonligi davrida har bir qozi yonida A. boʻlgan. 840

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aʼlo

A’lo (arab.– yuqori) – 1) sifa-ti, fazilatlari jihatdan eng yaxshi, eng yuqori, asil; 2) Madrasa talabalarining yuqori guruhi (qarang Madrasa); 3) oʻquv yurtlari, maktablarda oʻquvchilar bilimlarini baholashning besh balli tizimidagi eng yuqori baho ("5" baho).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Madrasalar
Aʼlo (dehqon)

A’lo – 19-asr–20-asr boshlarida Xiva xonligida 10 tanobdan ortiq yeri boʻlgan dehqonlar. Xonlikda A. toi-fali dehqonlar 3436 xoʻjalikni tash-kil qilgan. Bunday xoʻjaliklarning koʻpchiligi navkarlarniki boʻlib, ular soliqsan tamoman ozod etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aʼmaq Buxoriy

Aʼmaq Buxoriy (taxallusi; asl ismi Abu Najib Shahobiddin) (? – Buxoro – 1148) – shoir. Buxoro va Samarqandda tahsil koʻrgan. Qoraxoniylar saroyida xizmat qilgan. Arab va fors tillarida ijod etgan. Amir ush-shuaro (shoirlar amiri) unvo-niga sazovor boʻlgan. She’rlar devoni saqlanmagan. 37 qasidasidan parchalar va 7 ruboiysi turli majmua va tazkiralar orqali yetib kelgan. Qasidalarida Adib Sobir Termiziy va Mas’ud Sa’d Sal-mon ijodiga yuqori baho bergan. Aʼmaq Buxoriy marsiya ustasi boʻlgan. Oʻzining "Yusuf va Zulayho" dostonini 2 vaznda oʻqiladigan qilib yozgan.U 1148-yili Buxoroda vafot etgan.

Asarlari 
 “Yusuf va Zulayho”

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shoirlar
Aʼrof

Islomda al-A'rof (  ) jannat (jannat) va jahannam (do'zax) o'rtasidagi ajratuvchi hududi bo'lib , gunohlari va fazilatlari bir xilda bo'lganlar yashaydi, ular butunlay yomon emas va ular butunlay yaxshi emas. Bu joyni befarqlik bilan, ammo azob-uqubatlarsiz xayrixoh poklaish joyi  sifatida tasvirlash mumkin.

Bu so'z boshqa tillarga "balandlik" deb tarjima qilingan. manzil - do'zax va jannat orasidagi baland parda sifatida tasvirlangan . Ibn Kasir A'rofni darvozasi bor devor deb ta'riflagan   .Bu baland devorda do‘zax dahshatiga, jannat go‘zalligiga guvoh bo‘lgan odamlar yashar edi. Ular jannatga kirishni orzu qiladilar, lekin ularning gunohlari va fazilatlari bir xilda. Holbuki, Allohning rahmati bilan ular jannatga oxirgi kiradigan odamlar qatorida bo'ladilar .Islom bo'yicha nasroniy - katolik olimi Lui Massinyon nasroniylarning limbo tushunchasi A'rofning musulmon talqinidan ilhomlangan deb hisoblaydi .

Manbalar 

Islom atamalari
Islomiy kosmos
Mifalogik joylar
Qiyomat
Qayta tirilish
Esxatologiya
Aeratsiya

Aeratsiya (yun. aero..) — 1. Suv A.i — suvni havo kislorodi bilan toʻyintirish. Vodoprovod suvini tozalash inshootlarida suvdagi temir gidrooksidni, erkin karbonat angidridini, vodorod sulfidin chiqarib yuborish hamda suvning sifatini yaxshilash; oqova suvlarni biologik tozalash inshootlarida (aerotenk, aerofiltr, biofiltrlarda) mikroorganizmlarning yashash sharoitlarini taʼminlash maqsadida A. amalga oshiriladi. 2. Bino A.si — bino ichi va tashqarisidagi havo zichliklari orasidagi farq hisobiga va shamolning bino devoriga hamda ustyopmasiga taʼsiri hisobiga amalga oshadigan tabiiy-tashkiliy havo almashinish. Ortiqcha issiqligi boʻlgan sanoat binolari va sexlar (temirchilik, quymachilik, prokat va boshqalar)da qoʻllaniladi. Binolardagi ortiqcha issiqlikning energiya sarflamay turib almashinishiga imkon beradi. Bino A.sida deraza yoki tirqish orqali binoning pastki qismiga kelgan tashqi havo issiq va ifloslangan havoni binoning yuqori qismidagi tirqish (aeratsiya fonari)dan siqib chiqaradi. Yilning sovuq davrlarida xizmatchilar shamollamasligi uchun havo poldan kamida 4 m balandlikdagi tirqishdan kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeratsiya stansiyalari

Aeratsiya stansiyalari — organik moddalar bilan ifloslangan oqova suvlarni tozalovchi inshootlar. Aerofiltrlar va aerotenklar shular jumlasidan. Aeratsiya stansiyalarida sunʼiy vujudga keltiriladigan sharoit oqova suvlarning tozalaiishini tezlashtiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aero...

Aero… (yun. ayog — havo) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi. Aviatsiyaga, havoda uchishga, havoga oidlikni bildi-radi (mas, aerodrom).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Aeroblar

Aeroblar, aerob organizmlar — erkin kislorod boʻlgan muhitda yashaydigan va rivojlanadigan organizmlar. A. kislorodlan oksidlovchi sifatida foydalanadi. A.ga barcha oʻsimliklar, koʻpchilik hayvonlar, zamburugʻlar kiradi. Hayvonlarning kislorodsiz muhitda hayot kechirishi ikkilamchi xususiyatga ega. Aeroblar biologik oksidlanishni hujayra nafas olish sistemasi orqali amalga oshiradi. Oksidlanish jarayonida kis-lorod toʻla kaytarilmasdan zaharli mahsulotlar hosil boʻlishi tufayli A. bu mahsulotlarni parchalaydigan fermentlar (ka-talaza, superoksidsismut-gaza)ga ega. Anaerob orgaiizmlarda bun-day fermentlar boʻlmasligi tufayli O2 ular uchun zaharli taʼsir etadi. Nafas olish zanjiri ayniqsa bakteriyalarda xilma-xil boʻlib, sitoxromoksidaza bilan birga boshqa terminal oksidazalar ham ishtirok etadi. A. orasida fotosintez qiluvchi sianobak-terlar, suv oʻtlari, yuksak oʻsimliklar asosiy ahamiyatga ega. Bu organizmlar faoliyati tufayli ajra-lib chiqadigan O2 boshqa xdmma A.ning rivojlanishini taʼminlaydi (yana qarang Anaeroblar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerovokzal

Aerovokzal — aeroportlarsa havo transporti yoʻlovchilariga xizmat koʻrsatiladigan va yuk operatsiyalari oʻtkaziladigan bino yoki binolar majmui. A. tarkibiga vokzal oldi maydoni (shahar transporti toʻxtab turish maydoni bilan birga), samolyotlar turadigan perron, perron-texnika xizmati koʻrsatish binolari, samolyot bortida yoʻlovchilarga beriladigan oziqovqat tayyorlash sexi, mehmonxonalar, komanda-dispetcherlik punktini oʻz ichiga olgan asosiy inshootlar majmui kiradi. Odatda, bu bino va inshootlar A. binosi bilan birga quriladi. A.ning ichki va xalqaro liniyalarga xizmat koʻrsatuvchi xillari boʻladi. A.da yoʻlovchilarga xizmat koʻrsatish yumushlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: chiptalar sotish va roʻyxatga olish; reys boʻyicha yuklarni qabul qilish, rasmiylashtirish, komplektlash va uchib kelgan yoʻlovchilarga yuklarini berib yuborish; samolyotlarning uchishi va qoʻnishi haqida axborot berib turish, pochta, maishiy, tibbiy va boshqa xizmatlar koʻrsatish. A.ning oʻlchami aeroportning yoʻlovchilarni tashish hajmidan kelib chiqadi. Toshkent aeroportidagi A. yirik A.lar jumlasiga kiradi (524-betdagi suratga qarang). Yirik shaharlarda aeroportlardagi A. ishini yengillashtirish maqsadida aeroport bilan shahar transporti vositasida bogʻlangan shahar A.i quriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerogelioterapiya

Aerogelioterapiya — havo va quyosh vannasidan davo maqsadida foydalanish. Bu muolaja badanning ochiq joylariga sof havo va quyoshning davoli taʼsirini koʻrsatishdan iborat. A.da teri orqali nafas olish va teridagi reseptorlar faoliyati kuchayadi, moddalar almashinuvi yaxshilanadi, organizmning himoya kuchlari ortadi (qarang Havo va quyosh vannalari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerogeologik syomka

Aerogeologik syomka — foydali qazilmalarni qidirish usuli. Samolyot, yer sunʼiy yoʻldoshi yordamida yer yuzini suratga olish yoki uning tuzilishmni bevosita kuzatishga asoslangan. Aerogeologik sʼyomka ishlari 3 davrga boʻlinadi: tayyorgarlik, dala ishlari va laboratoriya ishlari. 1-davrda umumiy tayyorgarlikdan tashqari oʻrganilishi kerak boʻlgan joyning geologik s’yomkasi oʻtkaziladi, yer yuzasining tuzilishi, yer yuziga chiqib qolgan tub jinslar qatlami, ularning yotish sharoitlari, yer poʻstila sodir boʻlgan darzliklar oʻrni, intruziv va effuziv jinslarning tarqalishi hamda foydali qazilmalarning bor-yoʻqligi aniqlanadi, 2-davrda dala ishlari vaqtida yalpi aerovizual ku-zatishlar va yer ustida geologik tekshi-rishlar oʻtkaziladi, 3-davrda dala ishlari vaqtida olingan barcha maʼlumotlar umumlashtirilib, geologik harita tuziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerograf

Aerograf (aero… va"… graf) — siqilgan havo yordamida boʻyoq purkaydigan asbob. Gazmol, qogʻoz va sh.k.ga gul solishda, fotosuratlarni retushlashda, pla-katlar, teatr dekoratsiyalari va boshqalarni tayyorlashda ishlatiladi. Devorlarni oqlash, boʻyash uchun ishlatiladigan A. boʻyoq purkagich deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerodinamik isish

Aerodinamik isish — gaz yoki havo biror jism sirtidan katta tezlik bilan oqib oʻtganda shu jism sirtining isishi. Gaz yoki havo oqimi sekinlashgan sari uning temperaturasi orta boradi va gaz (havo)ning issiqlik oʻtkazishi tufay-li jism sirtining temperaturasi ham ortadi. Gaz (havo) oqimi asosan zichlik keskin oʻzgaradigan chegara qatlamda sekinla-shadi. Harakatning sekinlashishi nati-jasida havoning eng yuqori isish temperaturasi havoning dastlabki temperaturasiga ham bogʻliq boʻladi. Jismning ichki qatlamlariga issiqlik tarqalmasa, isish temperaturasi ancha yuqori boʻladi. Jismning eng yuqori bosim taʼsir" etadigan va eng isiydigan qismi uning odd tomonidir. Shu sababdan havo (gaz)da katta tezlik bilan harakat qiluvchi jismning old tomoni tez yemi-riladi. Jismning ayrim qismlarini havoda qizishdan saqlash uchun issiqqa chidamli materiallar, termoizolyatsiya, ichki va tashqi sovitkichlar ishlatiladi va shu maqsadda havoda harakatlanishning eng yaxshi varianti tanlanadi. Jismning tezligi juda kattalashganda gaz (havo)ning nur chiqarib sovishi, zarba toʻlqinidan isishi eʼtiborga olinadi. Bunday hollar ballistik va qitʼalararo raketalar, sunʼiy yoʻldoshlar va kosmik apparatlariing atmosfera qatlamiga kirishida sodir boʻladi. Mas, kosmik apparat atmosfera qatlamiga 8,1 km/sek tezlikda kirganda temperatura 8000° ga yetadi. Shuning uchun ularning sirtini maxsus himoya qilish tadbirlari koʻrilishi lo-zim. Yer yuzidan taxminan 100 km cha yuqorida Aerodinamik isish kam; balandlik 200 km dan ortgach, Aerodinamik isishni eʼtiborga olmasa ham boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerodinamik moment

Aerodinamik moment — suyuqlik (gaz)da harakat qilayotgan jismga taʼsir etuvchi aerodinamik kuchlar bosh momenti. U jismning uchi-shini boshqarish, aerodinamik kuch yoʻnalishini aniqlash va jismning muhitdagi harakatini oʻrganishda ishla-tiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerodrom

Aerodrom (aero… va yunoncha dromos – yugurish joyi) – uchoqlarning uchishi va qoʻnishi uchun moʻljallangan, ularni joylashtirish va ularga texnik xizmat koʻrsatishni taʼminlaydigan inshootlar va jihozlar majmuidir. Fuqaro va harbiy, doimiy va muvaqqat aerodromlar boʻladi. Uchoqlarning turlari, hududlarning katta-kichikligi, aerodrom toʻshamasining koʻtarish imkoni va boshqa belgilarga qarab sinflarga boʻlinadi. Vazifasiga qarab aerodromning transport, zavod, oʻquv-mashq, klub-sport va boshqa xillari bor. Transport aerodromi aeroport singari jihozlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerozollar

va lot. solutio — eritma) — gaz muhitida muallaq tu-radigan mayda-mayda qattiq yoki suyuq zarralardan tashkil topgan dispers tizimlar. A.dagi zarralarning kattaligi mm ning oʻn milliondan bir ulushidan tortib, bir necha mm gacha boradi (qor uchqunlari, yomgʻir tomchilari). A. qattiq yoki suyuq jismlarning maydalanishi, parchalanishi (mas, portlash vaqtida) yoki kondensatlanishi (mas, havodagi qattiq jism zarralari, gaz ionlari va boshqalarda suv bugining toʻplanishi) natijasida, shuningdek kimyoviy reaksiya vaqtida (ammiak bilan vodorod xloriddan ammoniy xlorid olinganda) vujudga keladi. A.ning muhim xususiyati zarralarning qarama-qarshi zaryadligidir, dispers muhitning zichligi va qovushomigi kichik boʻlganidan, bunday muhitdagi zarralar toʻxtovsiz harakat qilib turadi, buning natijasida ular oʻzaro toʻqnashib, osongina yiriklashishi mumkin (A. koagulyasiyasi), yiriklashgan zarralar esa ogirlik kuchi taʼsirida dispers muhitdan ajraladi — dispers tizim buziladi. A.ni parchalashda yuqori kuchlanishli elektr toki, markazdan qochirma kuch va ultratovushlardan, maxsus filtrlardan foydalaniladi. Meteorologiyada, havoni changdan tozalashda, harbiy ishda (tutun pardasi hosil qilishda), purka-gich yordamida jismlarga lok yoki boʻyoq berishda va boshqa ishlarda A. muhim rol oʻynaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerozol boʻyoqlar

Aerozol boʻyoqlar — qarang Emallar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerozol generatori

Aerozol generatori — ter-momexanik va mexanik usullarda aero-zollar hosil qilish hamda ularni pur-kash mashinasi. Bog, oʻrmon va dalalarda qishloq xoʻjaligi oʻsimliklari zararkunandalariga qarshi kurashda, shuningdek omborlar va issiqxonalar, chorvachilik binolarini dorilashda ishlatiladi. Veterinariya amaliyotida Aerozol generatoridan dezinfeksiyalovchi, insektitsid va vaksina aerozollari hosil qilishda foydalaniladi. Ter-momexanik usulda ish suyukligi avval qizdiriladi, soʻngra havo oqimi uni mayda zarrachalarga parchalaydi. Mexanik usulda esa ish suyuqligi faqat havo oqimi taʼsirida parchalanadi. Ish vaqtida Aerozol generatori avtomobil kuzovi, traktor yuk tirkamasi, ot arava va boshqada olib yuriladi. Baʼzi Aerozol generatori purkagichlgr, changlatgichlar bilan birga ishlatiladi. Zaharli dori eritmasini aerozol moslamasi yorda-mida ham purkash mumkin. Bunda changla-gich-purkagichning purkagich qismiga aerozol moslamasi oʻrnatiladi, apparatda maxsus soʻrgʻich orqali soʻrilgan havo rezervuardan dorini ergashtirib, doza-torga haydaydi. Dozatorda hosil boʻlgan emulsiya uchlik orqali mayda zarracha holida oʻsimlikka purkaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeroionizatorlar

Aeroionizatorlar — havoni sunʼiy ravishda ionlash, yaʼni unda juda koʻp musbat yoki manfiy atmosfera ionlari (aeroionlar) hosil qilish uchun ishlatiladigan apparatlar. A. yurak-qon tomir kasalliklarida, asab xastaligida, nafas yoʻllari va oʻpka yalligʻlanganda asosan manfiy aeroionlar bilan davolashda qoʻllaniladi.

Manbalar
Aeroionoterapiya

Aeroionoterapiya (aero… va yun. ion — keluvchi, terapiya) — havo ionlari bilan davolash usuli. Bunda maxsus asboblar — aeroionizatorlar ishlatiladi; ular yordamida havoda koʻplab aeroionlar hosil qilinadi. Aeroionlar nafas yoʻllari va oʻpka alveolalaridagi oʻz konsentratsiyasi va zaryadiga qarab, oʻpka interoreseptorlari — sezuv nervi uchlarining qoʻzgʻaluvchanligini oʻzgartiradi. Bu yerda hosil boʻlgan impulslar bosh miya markazlariga boradi, soʻngra aʼzolarga tegishli signallar yetib keladi. Aeroionlar oʻpka alveolalari devoridan qonga oʻtib, oʻz zaryadini qon oqsillari va hujayra elementlariga beradi. Natijada qon va boshqa suyuqliklarda (mas, orqa miya suyuqligʻida) elektr zaryadlarining miqdori oʻzgaradi, bu hol markaziy va vegetativ nerv sistemasining faoliyatiga, pirovardida, organizm faoliyatiga foydali taʼsir etadi. Aeroionoterapiya taʼsirida toʻqimalarda moddalar almashinuvi va oksidlanish qaytarilish jarayonlari tezlashadi, kislorod bilan taʼminlash kuchayadi. Aeroionoterapiya odatda boshqa davo tadbirlari bilan birga qoʻllaniladi. Aeroionoterapiyadan bronxiol astma, gipertoniya, uzoq vaqtgacha bitmaydigan yarachaqalarni va boshqa kasalliklarni davolashda foydalaniladi. Aeroionoterapiya umumiy tarzda qoʻllanilishi yoki havo oqimi faqat jarohat, yaraga yoʻnaltirilishi mumkin. Aeroionoterapiyaning bir qadar mukammal usuli-gidroaeroionoterapiya Toshkentdagi Salomatlikni tiklash va fizioterapiya ilmiy tadqiqot institutida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Aerologiya

Aerologiya (aero… va yun. logos — soʻz, tushuncha, bilim) — atm. fizikasining erkin atmlagi (Yer sirtiga tutashuvchi qatlamdan balanddagi) fizik hodisalar va jarayonlarni oʻrganuvchi boʻlimi. Balandliklarda atm. tarkibi, bulut va yogʻinlarning hosil boʻlishi, har xil balandlikdagi havo oqimlari, havo mas-salarining oʻzaro taʼsiri va boshqalarni oʻrganadi. Obhavoni oldindan aytish usullarining tobora takomillashuvi, yuqori balandliklarda uchish imkoniyatlarining kengayishi tufayli butun dunyoda A. tez rivojlandi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlari uchirilishi yuqori atm.ni oʻrganish uchun keng imkoniyatlar ochdi. A. ixtiyorida Yerning sunʼiy meteorologik yoʻldoshlari, elektron asboblar, radiolokatsiya vositalari, maxsus jihozlangan samolyotlar, raketa, radiozond va takomillashgan aerostatlar mavjud.

Manbalar 

Fan
Aerologiya stansiyasi

Aerologiya stansiyasi — shamol, temperatura, bosim va namlikni muntazam 846kuzatib boruvchi stansiya. Aerologiya stansiyasida Yer ustidagi meteorologik kuzatishlar va aerologik oʻlchash natijalari tegishli tashkilotlarga yuborib turiladi. As. radiozond, aerostat, meteograflar, aerologik teodolit, radioteodolit va radiolokatorlar bilan jihozlanadi. Aerologiya stansiyasi maʼlumotlari aerologiya markazlarida jamlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aerolotsiya

Aerolotsiya (aero… va gollandcha loodsen — kemani olib yurish) — havo yoʻlining mukammal tafsiloti (xaritasi). Shturmanning, shturmansiz uchish apparatlarida esa uchuvchining xatarsiz va adashmay uchishini taʼminlash uchun tuziladi. A. havo yoʻlining iqlim va tabiiygeografik tafsilotini, samolyotdan koʻrinadigan moʻljallarning tafsilotini, aerodrom, qoʻnish maydonlari va meteorologik stansiyalar toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeromagnit suratga olish

Aeromagnit suratga olish (s’yomka) — yer magnit maydonini samolyotlar yordamida oʻrganish usuli. Bu usul aeromagnitometr ixtiro qilingandan (1936) keyin qoʻllanila boshlandi. Keyinchalik temir konlarini qidirish, geologik haritalar tuzish va ularni aniqlashda keng foydalaniladigan boʻldi. Magnit maydonining toʻliq miqdori Aeromagnit suratga olish 0. vaqtida bir-biriga parallel yoʻnalishlarda (oʻrganilayotgan hududni toʻla qoplash yoʻli bilan) oʻlchanadi. Aeromagnit suratga olish 0. natijalari uchish balandligiga bogʻliq: qancha past uchilsa, shuncha mayda ob’ektlar aniqlanadi. Olingan maʼlumotlar yer magnit maydoni kuchlanishining vertikal miqdorini koʻrsatuvchi izochiziqlar haritasi yoki oʻlchanayotgan miqdorning yoʻnalish (profil) boʻyicha oʻzgarishini koʻrsatuvchi jadvallar orqali tasvirlanadi. Samolyotda qisqa vaqt ichida juda katta hududlarni oʻrganish mumkin. Bu esa foydali qazilma konlarini topish va ularning tarqalish qonuniyatlarini oʻrganishga yordam beradi. Aeromagnit suratga olish orolda Yer sunʼiy yoʻldoshlaridan ham foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeromayoq

Aeromayoq — kechasi va tuman vaqtida samolyotlarga moʻljal beradigan, kuchli yorugʻlik manbalari bilan taʼminlangan qurilma; inshoot.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeron

Aeron — 1) qayt qilishga qarshi vosita, tarkibida giossiamin va skopolamin tuzlari boʻlgan tabletka. Samolyotda uchganda, kemada suzganda va homiladorlikda yuz beradigan koʻngil aynish hamda qayt qilishning oldini olish va davolashda ishlatiladi; 2) mis, kremniy qoʻshilgan alyuminiyli qotishma, ancha pishiq boʻlib, samolyot va dirijabl yasashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeronavigatsiya

Aeronavigatsiya (aero… va lot. navigation — kemada suzish) — uchish apparatlarini belgilangan trassadan xarita, kompas, radioasboblar va boshqa vositalar yordamida uchirib borish toʻgʻrisidagi fan (qarang Havo navigatsiyasi).

Manbalar
Aeronavtika

Aeronavtika (aero… va yun. nautike — kemani boshqarish) — havodan yengil uchish apparatlari (dirijabl, aerostat va boshqalar)da parvoz qilish (qarang Havoda parvoz qilish) va havodan ogʻir uchish ap-847paratlarida uchish toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Aviatsiya).

Manbalar 

Aviatsiya
Aeronomiya

Aeronomiya (aero… va yun. nomos — qonun) — atm.ning yuqori qatlamlarini oʻrganuvchi fan. A.dagi ilmiy tadqiqot usullari: raketalar va sunʼiy yoʻldoshlar yordamida atm.ni zondlash, radiotoʻlqinlarning tarqalishini kuza-tish, spektral analiz (tahlil). Yuqori atm. dengiz sathidan bir necha oʻn km dan boshlanib, Yerning bir necha radiusichalik balandlikkacha davom etadi. Pastki atm. bilan yuqori atm. orasida aniq chegara yoʻq. Yuqori atm.da Quyosh nurlari taʼsi-rida dissotsiatsiya va ionizatsiya jarayonlari sodir boʻladi. 400-500 km balandlikdan boshlab atm. kislorod va azot atomlaridan iborat. Yuqori atm.ning 50-70 km balandlikdagi qismi isigan sohalardan tovushning qaytishini tek-shirish yoʻli bilan, 80 km balandlikkacha qisii kumushsimon bulutlar harakatini kuzatish yoʻli bilan, 1000 km gacha qismi qutb shafaklarini oʻrganish yoʻli bilan, bir necha ming km balandlikdagi qismi chaqmoklarning radiotoʻlqinlar tarqalishiga taʼsirini aniqlash yoʻli bilan oʻrganiladi. Aeronomik masalalarni hal etishda spektral tahlil (analiz) muhim vosita hisoblanadi. Yerning sunʼiy yoʻldoshlari va raketalar yordamida olingan maʼlumotlar yuqori atmosferada kuchli ionlashgan qatlamlar yoʻqpigini koʻrsatdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeroponika

Aeroponika, havoda oʻstirish ( [aero] … va  ponos — ish) — oʻsimliklarni tuproqsiz, nam havoda oʻstirish. Oʻsimlik ildizlariga maxsus asboblar yordamida vaqtvaqti bilan oziq moddalar purkab turiladi. Aeroponika usulini 1910-yil olimi V. M. Arsixovskiy tadqiqot maqsadlari uchun taklif qildi. Keyinchalik Aeroponikadan gulchilik va sabzavotchilikda ham foydalanila boshladi. Aeroponika usulida ildizmevali oʻsimliklar yetish-tirish ham oʻzlashtirilgan. Issiqxona, oranjereya, kosmik kemalarda va boshqalarda qoʻllaniladi.

Yana q. 

 Tomchilatib sugʻorish
 Gidroponika

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aeroport

Aeroport (aero… va port) — yoʻlovchilar, yuklar va pochtani havo transporti vositalarida muntazam tashishni taʼminlovchi binolar, inshoatlar (aerodrom bilan birga) va jihozlar majmuasi. Xalqaro va mahalliy A.ga boʻlinadi. A. tarkibiga aerovokzal, pochta boʻlimlari, yuk ortish-tushirish ishlarini mexanizatsiyalash jihozlari boʻlgan ombor, ustaxonalar, angar, moddiy-texnika jihozlari, yonilgʻi quyish vositalari va boshqa saqlanadigan omborlar kiradi. A. radiolokatorlar, avtomatik radiotexnika vositalari, yorugʻlik signali tizimlari, navigatsiya qurilmalari va boshqa bilan jihozlangan boʻladi.

Manbalar 

Aviatsiya
Aerostat

Aerostat (aero… va yun. states -qoʻzgʻalmas) — havodan yengil uchish apparati. Bunda koʻtarish kuchi zichligi havo zichligidan kam boʻlgan, qobiq (ballon) ichiga toʻldirilgan gaz (vodorod, geliy) dan hosil qilinadi. Dastlabki A.ni Fransiyada aka-uka Jozef va Eten Mongolfelar 1783-yilda uchirishgan. Boshqariladigan (dirijabllar) hamda boshqarilmaydigan A.lar boʻladi. Boshqariladigan A.larga dvigatel hamda havo vintlari oʻrnatiladi. Geliy vodoroddan ogʻirroq boʻlishiga qaramay, A.larning qobigʻi koʻpincha geliy bilan toʻldiriladi, chunki vodorod oson oʻt olib ketishi mumkin. Boshqarilmaydigan A.lar oʻz vazifasiga koʻra erkin va bogʻlab qoʻyiladigan A.larga boʻlinadi. Stratostatlar, substratostatlar, havo sharlari erkin A.lar boʻlib, ulardan ilmiy tadqiqot ishlarida, bogʻlab qoʻyiladigan A.lardan harbiy maqsadlarda, meteorologik tadqiqotlarda foydalaniladi.

Manbalar
Aerotaksis

Aerotaksis (aero… va yun. taxis — intilish, harakat) — baʼzi tuban oʻsimlik va sodda hayvonlarning kislorodli (havoli) muhitga intilishi yoki undan qochishi. Kislorodli muhitga intilish toʻgʻri (musbat), kislorodli muhitdan qochish esa teskari (manfiy) A. debataladi.

Manbalar
Aerofitlar

Aerofitlar (aero… va yun. phyton -oʻsimlik) — yomgir va shudringda erigan mineral oziq moddalar hisobiga yashaydigan oʻsimliklar. Daraxtlar tanasi va shoxlarida, tuproq va toshlar ustida oʻsadi. A.ga ayrim lishayniklar va suv oʻtlari misol boʻla oladi.

Manbalar
Aerofobiya

Aerofobiya (aero… va yun. phobos-qoʻrqish) — qoʻrqish holati; 1) bemorning havo (shamol)dan qoʻrqishi, ruhiy xastaliklarda kuzatiladi; A. quturish ka-salligining ilk belgisi; 2) yelvizakdan qoʻrqish.

Manbalar