MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Auripigment

Auripigment ( — oltin va pigmentum — boʻyoq) — mineral. Mishyak sulfidi — As2S3. Tarkibida 61 % As va 39 % S bor. Qattiqligi 1,5—2. S. ogʻ. 3,4—3,5. Rangi oltinsimon-sariq, toʻq sariq, baʼzan qo`ng`ir. Yogʻsimon, yaltiroq, yumshoq. Auripigment epitermal konlar uchun xos boʻlib, realgar AsS, antimonit Sb2S3, oltin va b. minerallar bilan hamda qaynoq mineral buloqlar choʻkindilarida uchraydi. Bundan tashqari, Auripigment vulkan ogʻizlarida, choʻkindi temir konlarida ham boʻladi. Shoh aragʻi (oʻtkir kislotalar aralashmasi) va ishqorda eriydi. Qizdirilsa rangi qizaradi. Elektr oʻtkazmaydi, diamagnit. Auripigment asosan uch oksidli mishyak As203 ishlab chiqarish uchun yoki sariq boʻyoq olishda va koʻnchilik sanoatida terilarni oshlashda ishlatiladi.

Manbalar

Havolalar 
 Auripigment na Kristallov.NET
 Auripigment v GeoWiki
 Auripigment kak mineralniy pigment
 Auripigment v Kataloge mineralov
 Auripigment v baze Mindat

Kimyo
Minerallar
Auksanometr

Auksanometr ( — oʻsaman va metreo - oʻlchayman) — oʻsimliklarning boʻyiga oʻsishini oʻlchaydigan asbob. Tuzilishiga koʻra bir necha xilga boʻlinadi. Eng oddiy Auksanometr darajalarga boʻlingan yey boʻyicha harakatlanuvchi uzun, yengil mil mahkamlangan gorizontal oʻq va yukchali ip oʻtkazilgan gʻildirakdan iborat.

Ipning bir uchi oʻsimlikka bogʻlab qoʻyiladi, oʻsimlik oʻsganda mil buriladi va mil ning harakati shkala boʻyicha hisoblanadi. Gʻildirakka mil oʻrniga koʻzgu mahkamlanishi ham mumkin. Avtomatik yozib oladigan moslamali Auksanometrga auksanograf deyiladi. Oʻsimliklarning oʻsishini qayd qilishda sekinlashtirib kinoga olish eng qulay usul hisoblanadi.

Manbalar
Atomni uygʻotish

Atomni uygʻotish – Atomni normal (risoladagi) energiya holatidan yuqori energiya holatiga oʻtkazish. Atomni yorugʻlik, issiqlik taʼsirida yoki elektronlar bilan bombardimon qilib uygʻotish mumkin. Atom bu jarayon natijasida maʼlum miqdordagi energiyani yutib, uning orbitasidagi elektronlar yuqori energiya holatiga oʻtadi. Masalan, natriy atomini uygʻotish uchun 2 eV yoki 3,2 10-12 erg energiya kerak. Xona temperaturasida atomlarning oʻrtacha kinetik energiyasi 5 • 10-14 erg ga teng, bu uygʻonish energiyasidan 100-marta kichik. Atomning uygʻotilganligini uning normal holatga oʻtishida maʼlum toʻlqin uzunligidagi yorugʻlik chiqarishidan bilish mumkin. Elektron bilan toʻqnashgan atom undan qabul qilib olgan ortiqcha energiyani bir oz vaqt davomida saqlab turib, soʻngra atrofdagi atomlar harakati taʼsirida uni kaytarib beradi va yana normal holatga oʻtadi. Agar gaz bosimi juda kichik boʻlsa, atom ortiqcha energiyani yorugʻlik chikarish bilan kaytarishi mumkin. Agar simob atomining birinchi kritik poten-siali 4,9 eV ga teng boʻlsa, uni shunday energiyali elektron bilan bombardimon qilinganda uygʻotilgan holatga oʻtadi va, aksincha, normal holatga oʻtishi uchun uning ortiqcha uygʻotish energiyasi yorugʻlik kvanti holida nurlanishi kerak. Siyraklashtirilgan simob bugʻini monoxromatik yorugʻlik bilan nurlatilsa, atomning uygʻonishi (optik uygʻonish) roʻy beradi. Yutilgan yorugʻlik kvantining energiyasi qancha boʻlsa, atom qaytargan kvantning energiyasi ham shuncha boʻladi. Masalan, natriy bugʻlarini sariq natriy spektr chizigʻiga mos yorugʻlik kvanti bilan nurlatilsa, u yana qayta shu sariq spektr chizigʻga mos nur chikaradi. Maxsus usullar yordamida atomlarni ikkinchi, uchinchi va boshqa yuqori kritik potensiallar (yuqori energiya holatlari)gacha uygʻotish mumkin. Bu atomning qayta chiqargan energiyasi turli toʻlqin uzunliqdagi yorugʻlik nuridan iborat boʻladi. Uchinchi termik (issiqlik vositasida) uygʻotish usuli yuqori temperatura taʼsiri bilan bogʻliq. Gaz alangasiga kiritilgan osh tuzining zarrasi alangani sariq rangli qilib koʻrsatadi. Spektroskop yordamida alangada natriyning sariq spektr chizigʻi borligini kuzatish mumkin..

Manbalar 

Fizika
Atom yadrosi momentlari

Atom yadrosi momentlari — Atom yadrosining mexanik moment (spin) I, magnit moment va elektr momentlari. Atom yadrosini tashkil qiluvchi nuklonlar yadrodagi harakatlari tufayli orbital harakat miqdori momenti (l) ni hosil kiladi. Nuklon spini bilan qoʻshilib, nuklonning toʻla momentini tashkil qiladi. Atom yadrosining mexanik momenti yadroni tashkil qiluvchi nuklonlarningu lari kombinatsiyasi yigʻindisiga teng boʻladi. Odatda, atom yadrosining mexanik momenti shu yadroning spini deb ataladi. Atom yadrosining magnit momenti uni tashkil qiluvchi nuklonlarning xususiy magnit momentlari yigʻindisidan iborat. Atom yadrolari magnit momentlardan tashqari elektr momentlarga ham ega boʻladi. Bu momentlar yadrodagi zaryadlarning taqsimlanishiga bogʻliq.

Manbalar 

Fizika
Atom yadrolari izomeriyasi

Atom yadrolari izomeriyasi – baʼzi atom yadrolarining nisbatan uzoq yashash vaqtiga ega uygʻongan (metastabil) holatlarda boʻlish hodisasi. Bu hodisani 1921-yilda nemis olimi Otto Hahn va PaB (UZ) izotoplarida kuzatgan. Bu ikki izotop oʻzidan R-zarra chiqarib, bir xil izotop U234, ammo ularning yarim – yemirilish davri har xil boʻlib, UZ uchun 6,66 soat, U uchun 1,175 daqiqa. Xuddi shunday hodisani 1935-yil Igor Kurchatov, Lev Misovskiy va Lev Rusinovlar Vg80 izotopida kuzatganlar. Atom yadrolari izomeriyasi quyidagicha tushuntiriladi: sunʼiy element atom yadrolarining asosiy va uygʻongan holatlarida hosil boʻladi. Koʻpchilik yadrolar juda qisqa vaqt (10-22 – 10_10s) da nurlanish yoki ichki konversiya natijasida uygʻongan holatdan asosiy holatga oʻtadi. Baʼzi yadrolar (izomer yadrolar)da maʼlum uygʻongan holat nisbatan uzoq vaqt (YU-9s dan bir necha oygacha) saqlanib qoladi. Bunday holatlar metastabil holatlar deb ataladi. Veytszekker gipotezasiga asosan metastabil holatlar oʻzining asosiy holatidan kichik energetik oraliq (AYE<0,1 MeV) va katta harakat miqdori momenti bilan farq qiladi. Uygʻongan holat oʻzining asosiy holatidan katta spini bilan farq qilsa, radiatsion oʻtish ehtimoli juda kichik boʻladi. Masalan, Vg80 uchun metastabil holat spini asosiy holat spinidan 3 ga farq qiladi.

Sezilarli miqdorda neytron va proton sonlari toq boʻlgan yadrolarda ham atom yadrolari izomeriyasi mavjud. Ammo koʻpgina neytron va proton sonlari juft boʻlgan yadrolarda Atom yadrolari izomeriyasi juda kichik yashash vaqtiga ega; ajoyib istisnolardan biri gafniy-180 yadrosi (T = 5,5 soat).

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Yadro fizikasi
Atom vodorod yordamida payvandlash

Atom vodorod yordamida payvandlash — Metallni vodorod muhitida payvandlash. Asosiy issiqlik manbai — ikkita volfram elek¬trod orasida hosil boʻladigan elektr yeyil Yoyning yuksak (3500° gacha) harorati taʼsirida molekulyar holatdagi vodorod atomlarga dissotsiyalanadi (ajraladi) (N2-"2N) va maʼlum miqdorda issiqlik yutadi. Vodorod metall sirtiga tekkanda atomlar yana molekulyar holga oʻtib, yutgan issiqligini ajratadi va metallni yanada koʻproq qizdiradi. Dissotsiyalangan vodorod metallni himoya qiladi. Shu yoʻsinda payvandlangan metallarda (mis va uning qotishmalaridan tashqari) mustahkam va zich choklar hosil boʻladi.

Manbalar 

Fizika

de:Schweißen#Arcatom-Schweißen
Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa hamkorligi

Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa hamkorligi (Yevratom) — Atom energiyasi sohasida birgalikda tadqiqot oʻtkazish va undan birgalikda foydalanish, atom energiyasi va atom sanoati zaxiralarini birlashtirish maqsadida tuzilgan tashkilotincha. Unga dastlab Gʻarbiy Yevropadagi 6 mamlakat (Germaniya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Belgiya va Lyuksemburg) kirgan. Yevratom 1957-yil 25-martda Rimda imzolangan shartnoma asosida vujudga kelgan. Rivojlangan Yevropa davlatlari tashkiloti boʻlgan bu mustaqil birlashmaga 28 davlat kiradi. Yevropa davlatlaridan tashqari unga Yaponiya, Meksika, Kanada va AQSh aʼzo. Yillik budjeti 80 mln. frank yoki 16 mln. AQSH dollariga teng (1997).

Manbalar 

Xalqaro tashkilotlar
Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligi

Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligi (AEYA) — Iqtisodiy hamkorlik va rivojlanish tashkiloti (IHRT) aʼzolari boʻlgan Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarining atom sanoati sohasidagi birlashmasi. U 1957-yil dekabrda tuzilgan. Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligining oʻz ustavi, rahbar qoʻmitasi (Parijda joylashgan) va xalqaro kotibiyati bor. Atom Energiyasi boʻyicha Yevropa Agentligi faoliyati atom korxonalarini birgalikda qurishga, oʻzaro ilmiy-texnika hamtsorligini rivojlantirishga, Atom Energiyasidan foydalanish masalalarida milliy qonun va tartiblarni kelishib olishga qaratilgan. U Atom Energiyasi bo`yicha Yevropa Hamkorligi (AEYH) bilan yaqin aloqada.

Manbalar 

Xalqaro tashkilotlar
Astronomik asbob xatosi

Astronomik asbob xatosi — biror bir yoritqichni kuzatishda yoki kattalikni oʻlchashda asbobning nuqsonir notoʻgʻri ishlashi va b. sabablarga koʻra kelib chiqadigan xato. Hamma vaqt kuzatish va oʻlchash natijalarini koʻpaytirib yoki kamaytirib yuboradi. Osmon ismlarini kuzatishdakelib chiqadigan xato teleskop obyektivlari va koʻzgularining turli abberatsiyalari, mikroskoplarining notoʻgʻri ishlashi va texnik nuqsonlari bilan bogʻliqdir. Bularning hammasi izchil (sistematik) xato hisoblanadi. Astrofotografiyalarni laboratoriyada koordinatalarni oʻlchash mashinasi, astrofotometr, astrospektrometr va h.k. yordamida oʻlchashda, asboblarni yasashda, oʻrnatish yoki notoʻgʻri ishlashida yoʻl qoʻyilgan izchil xatolar uchraydi. Xatolarning hammasi atrof muhitdagi temperatura oʻzgarishiga bogʻliq. Kuzatish va oʻlchash davrida hamma izchil xatolar tekshiriladi va hisobga olinadi. Shu bilan birga kuzatishda teleskopga bogʻliq boʻlmagan, ammo kuzatish natijalarini izchil oʻzgartiradigan refraksiyani ham hisobga olishga toʻgʻri keladi. Yuqorida aytilgan hamma xatolar hisobga olinganda ham oʻlchash natijalari hisoblab topilgan natijalarga mos tushmaydi. Bu hol oʻlchashda tasodifiy xato borligini koʻrsatadi. Tasodifiy xatoning kelib chiqishi sabablari (qoʻpol xato bundan mustasno) juda murakkab va koʻp. Oʻlchash natijalarini bunday xatodan xoli qilish uchun har bir kattalikni bir necha marta qayta oʻlchash usuli qoʻllaniladi. Tasodifiy xatolar nazariyasiga koʻra, istalgan kattalikni koʻp marta oʻlchash uning haqiqiy qiymatiga eng yaqin qiymatni topish imkonini beradi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Fizika
Atmosfera fizikasi

Atmosfera fizikasi — Atmosferada sodir boʻladigan hodisalarning fizik qonuniyatlarini oʻrganuvchi fan. Atmosferadagi termodinamik jarayonlar, atmosferaning tarkibiy tuzilshi, unda suv bugʻlarining quyuqlanishi, bulut, tuman va yogʻinlarning hosil boʻlish jarayonlari, nurlanish, optik, elektr va akustik hodisalarni oʻrganish bilan shugʻullanadi. Atmosfera fizikasining taraqqiy etishi natijasida atmosferaning Yerga yaqin qatlami fizikasi alohida boʻlim sifatida vujudga keldi. U insoniyat, hayvonot va oʻsimlik dunyosi uchun bevosita ahamiyatga ega boʻlgan hodisalarni oʻrganadi. Atmosfera fizikasining yana bir boʻlimi — atmosferaning yuqori qatlamlari fizikasi. Meteorologik raketalar va yer sunʼiy yoʻldoshlarini uchirishda, sayyoralararo aloqa muammolarini hal qilishda, ob-havoni ifodalovchi hodisalarning toʻla fizik modelini tuzishda bu boʻlimning muhim ahamiyati bor.

Manbalar 

Georafiya
Fizika
Hujum burchagi

Hujum burchagi yoki ataka burchagi — 1) (Aerodinamikada)- Uchish apparati qanoti shaklining vatari bilan qanotning ilgarilama harakat tezligi yoʻnalishi orasidagi burchak (rasm, α). Aerodinamik quvurda qanot ilgarilama harakatlanmaydi, balki havo qanotga tomon harakatlanadi; bunda qanot shakli vatari bilan havoning harakat tezligi yoʻnalishi orasidagi burchak Ataka burchagi boʻladi. Ataka burchagi uchish apparatlarining asosiy aerodinamik koʻrsatkichlari: koʻtaruvchi kuch koeffitsiyenti, roʻpara qarshilik koeffitsiyentini belgilaydi. Ataka burchagi kattalashea yoki kichiklashea, uchish apparati qanotiga taʼsir etuvchi aerodinamik kuch va momentlar va, demak, uchish rejimi ham oʻzgaradi; 2) (qishloq xoʻjaligida) — qishloq xoʻjalik quroli disksimon ish organining aylanish tezligi bilan uning harakat yoʻnalishi orasidagi burchak.

Manbalar 

Fizika
Astral eʼtiqodlar

Astral eʼtiqodlar (ostro… soʻzidan) – Osmon yoritqichlari va hodisalariga hamda u bilan bogʻliq sehrgarlik xatti harakatlariga sigʻinish. Muayyan darajada hamma xalqlarda boʻlgan. Astral eʼtiqodlar ayniqsa qadimgi ikki daryo oraligʻi, Misr va qadimgi Hindistonda keng tarqalgan edi. Bu mamlakatlardagi ibodatxonalar rasadxona (observatoriya) vazifasini ham bajarib, osmon hodisalarini kuzatishda katta rol oʻynagan. Yulduzlar vaziyatiga qarab, bu bilan davriy bogʻliqlikka ega boʻlgan daryolarda suv toshqini boʻlishini oldindan aytganlar. Astral eʼtiqodlar asositsa astrologiya, folbinlik va karomat qilish vujudga keldi. Xristianlikdagi Vifleyem yulduzi va Apokalipsisdagi yetti yulduz haqidagi rivoyatlar hamda sharqdagi munajjimlik Astral eʼtiqodlar namunasidir.

Havolalar 
http://referat.arxiv.uz 

Falsafa
Francis William Aston

Francis William Aston — () (1877—1945) — Ingliz fizigi, Rossiya Fanlar Akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1924). Mass-spektrografni yaratdi, uning yordamida koʻpgina barqaror izotoplarni kashf etdi va ularni tekshirdi. Joylashish koeffitsiyentlari egri chizigʻini chizdi. Nobel mukofoti laureati (1922).

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 
 Informatsiya s sayta Nobelevskogo komiteta

Kimyogarlar
Olimlar
Astatik rostlagich

Astatik rostlagich — rostlash tizimiga tashqi omil taʼsir qilganda ham rostlanuvchi miqdor qiymatini bir meʼyorda tutib turadigan avtomatik qurilma. Buning uchun rostlash sxemasiga integrallovchi zveno kiritiladi. Masalan, suv sathini astatik rostlash qurilmasida suv qancha sarf boʻlishidan qatʼi nazar, rostlanuvchi miqdor (suv sathi) faqat maʼlum qiymatdagina barqaror holatga keladi; bu holat rele oʻrta kontaktining neytral vaziyatiga mos keladi. Astatik rostlagich quyidagicha ishlaqdi: suv sarfi oshganda qalqovuch pastga tushib, yuqori kontaktni ulaydi, elektr dvigatel ishlay boshlaydi, zulfin ochiladi, suv kela boshlaydi. Suv sarfi kamayganda qalqovuch koʻtariladi va pastki kontaktni ulaydielektr dvigatel ishlab, zulfinni berkitadi, suv kelishi toʻxtaydi. Bu Astatik rostlagichni boshqa suyuqliklarga ham qoʻllash mumkin.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Fizika
Aspiratsion jihozlar

Aspiratsion jihozlar — Havo yoki gaz tarkibini va havodagi changni tekshirish uchun namunalar oladigan mexanik qurilmalar. Sanoat korxonalari, laboratoriya Va ustaxonalarning chang, zaharli aralashma va gazlar ajraladigan sexlari va xonalaridagi havoni tozalash uchun ishlatiladi. Gaz miqdorini tekshirish uchun gaz maxsus idishga soʻrib olinadi. Chang miqdorini tekshirish uchun tekshiriladigan havo ejektor, chang soʻrgich yoki havo puflagich bilan chang qabul qilgichdagi filtr orqali soʻrib olinadi; ayni vaqtning oʻzida filtr orqali oʻtgan havo hajmi oʻlchanadi. Chang miqdori mg/m3 da ifodalanadi. Aspiratsiya (tozalash) yakka holda va markazlashgan usulda olib boriladi. Shunga qarab Aspiratsion jihozlar ham har xil boʻladi. Changdan tozalash uchun yigʻuvchi kamera, siklon va filtrlar, zararli gaz va aralashmalardan tozalash uchun esa soʻruvchi ventilyatorlar oʻrnatiladi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Fizika
Asl metallar probasi

Asl metallar probasi — ( — sinab koʻrish, baholash) — ishlanadigan va tanga zarb qilinadigan qotishma tarkibidagi sof oltin, kumush, platina va b. qimmatbaho metallar miqdorini ifodalaydigan mezon. Koʻpchilik mamlakatlarda Asl metallar probasi metrik tizim boʻyicha 1000 g qotishma tarkibidagi nodir metallning grammlar miqdori bilan ifodalanadi. Odatda asl metallar yumshoqroq boʻlib, bu metallarga legirlovchi metallar (mis, rux, nikel va h. k.) qoʻshilmasa, ulardan tayyorlangan buyumlar puxta boʻlmaydi. Ilgari (1917-yilgacha) Oʻzbekistonda proba tizimi 96 misqoldan (har misqol 4,25 g) iborat qadoqqa (409 g ga) asoslangan. Unda eng yuqori darajadagi Asl metallar probasi 96 ga teng edi. Hozir Oʻzbekistonda oltin buyumlar uchun 375, 500, 583, 750, 958 probalar, kumush buyumlar uchun 800, 875, 916, 960 probalar, platina buyumlar uchun 950 proba, palladiy buyumlar uchun 850 proba mavjud. Oʻzbekistonda asl metallardan yasalgan buyumlarning qonunlashtirilgan probalarga muvofiq kelishini Oʻzbekiston Moliya vazirligi nazorat qilib boradi. Buyum probasini tasdiklash uchun unga davlat tamgʻasi urib kafolatlanadi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Asl metallar

Asl metallar — Oltin, kumush, platina va platina guruhidagi metallar (ruteniy, rodiy, palladiy, osmiy, iridiy). Kimyoviy jihatdan turgʻun, qiyin eruvchan (oltin, kumushdan tashqari), zanglamaydi, ulardan yasalgan buyumlar koʻrkamligi bilan ajralib turadi. Oltin, kumush va platinaning plastikligi yuqori. Kimyogarlar platinani o`rganib, platinali metallar guruhini aniqlashdi. Ular orasida Yerdagi eng og`ir metall - Osmiy ham bor. U qo`rg`oshindan ikki marta, temirdan esa deyarli uch marta og`ir. Platinadan maxsus kimyoviy idish - platina tigeli tayyorlanadi. Bu metallarning shu xususiyatlari texnikada va hayotda keng ishlatiladigan qotishmalarida ham namoyon boʻladi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Kimyo
Asinxron generator

Asinxron generator — Generator rejimida ishlaydigan asinxron mashina; mexanik energiyani elektr energiyasiga aylantirib beradi. Asinxron generator xarakatlantiruvchi dvigatel yordamida magnit maydon yoʻnalishida katta tezlik bilan aylantiriladi. Bu vaqtda Asinxron generator rotorinint sirpanishi manfiy boʻlib qoladi, mashina valida tormozlovchi moment vujudga keladi va energiyasini tarmoqqa berib, generator sifatida ishlaydi. Asinxron generatordan kichik quvvatli yordamchi elektr tok manbai va tormozlash qurilmasi sifatida foydalaniladi.

Manbalar

Havolalar 
 http://referat.arxiv.uz 

Fizika
Asinxron elektr mashina

Asinxron elektr mashina — Rotorining aylanish chastotasi stat-rinint magnit maydoni aylanish chas-totasiga mos kelmaydigan oʻzgaruvchan tok elektr mashinasi. Asosiy qismlari: staninaga oʻrnatilgan poʻlat oʻzak va oʻzakka oʻralgan chulgʻamlardan iborat stator hamda oʻqqa oʻrnatilgan va ariqchalariga chulgʻamlar joylashtirilgan poʻlat oʻzakdan iborat rotor. Rotor oʻzagi ham, stator oʻzagi ham poʻlat plastinalardan yigʻiladi. Chulgʻamlarning bir-biriga oʻzaro ulanishi va manbadan tok bilan taʼminlanishi usuliga koʻra stator bir, ikki, uch va koʻp fazali qilib tayyorlanishi mumkin. Uch va koʻp fazali chulgʻamlar oʻzaro yulduzcha, uchburchak va koʻpburchak shaklida ulanadi. Chulgʻamlarining tayyorlanishiga koʻra, rotor qisqa tutashtirilgan va fazarotorli xillarga boʻlinadi. Stator bilan rotor orasidagi havo tirqishi iloji boricha kichik (0,025 mm gacha) qilinadi. Asinxron elektr mashina rotorining aylanish chastotasi stator magnit maydonining aylanish chastotasiga bogʻliq boʻladi va isteʼmol qilinadigan tok chastotasi hamda mashinaning juft qutblar soni bilan aniqlanadi. Sirpanish (siljish) qiymatiga qarab, Asinxron elektr mashinani  asinxron elektr dvigatel va asinxron generator sifatida ishlatish mumkin.

Manbalar 

Fizika
Armatura

Armatura ( — qurollanish, anjomlar), xususan temir-beton konstruksiyalar armaturasi — betonning choʻzilishga (kamdan-kam siqilishga) mustahkamligini oshirish uchun moʻljallangan tarkibiy qismi. Asosan poʻlatdan yasalgan egiluvchan armatura (sterjen yoki payvandlangan toʻr), baʼzan bikr armatura (prokat qoʻshtavrlar, shveller, burchaklik) ishlatiladi. Mustahkamligi va plastikligi boʻyicha sterjensimon (diametri 6+90 mm), chiviqsimon (diametri 3+8 mm) va zoʻrikma (900 Mn/sm2 va undan ortiq kuchga chidaydigan) armaturalarga boʻlinadi. Poʻlat armaturalar baʼzan oyna orasiga va choʻyan quymalarning choʻzilish zonasiga ham qoʻyiladi. Turkistonning qadimgi binokor ustalari ham armaturadan keng foydalanganlar. Sinchli devor orasiga qoʻyiladigan sinch, paxsa devor orasiga qoʻyiladigan shox-shabba va qamishlar, loyga qoʻshiladigan somon oʻsha davrning armaturasi edi.

Shuningdek armatura atamasi ostida mashina, konstruksiya, inshootlarning toʻgʻri ishlashini taʼminlovchi yordamchi qurilma va detallar toʻplami ham tushuniladi. Masalan, vodoprovod armaturasi (klapanlar, kranlar, suv oʻlchagich va h.k.); qozonxona armaturasi (termometrlar, manometrlar, saqlagich klapanlari); isitish tizimi armaturasi (termoregulatorlar, termostatlar va h.k.); gaz tizimi armaturasi (kran va klapanlar, reduktorlar va h.k.); elektr texnikasi armaturasi (patronlar, oʻchirib yoqqichlar, rozetkalar, qandillar va h.k.).

Manbalar

Havolalar 
 (Arxiv.uz/ Maʼlumotlar ombori) 
 OSHA Rebar Impalement Protection Measures
 Concrete Reinforcing Steel Institute
 American Concrete Institute

Fizika
Asinxron elektr dvigatel

Asinxron elektr dvigatel — dvigatel rejimida ishlaydigan asinxron mashina; elektr energiyasini mexanik energiyaga aylantirib beradi. Ish tarzi stator chulgʻamlari boʻylab uch fazali oʻzgaruvchan tok oʻtganda vujudga keladigan aylanuvchi magnit maydonining stator maydoni rotor chulgʻamlarida hosil qiladigan tok bilan oʻzaro taʼsiriga asoslangan. Rotorning aylanish tezligi asosan quyidagi for60/71-S_muladan aniqlanadi: p = —~— , bunda:f— taʼminlovchi tok chastotasi; r — mashina qutblari soni; s— sirpanish, yaʼni rotor nisbiy tezligining statorning aylanuvchi magnit maydoniga nisbatan orqada qolishini koʻrsatuvchi son. Aylanish tezligini tok chastotasi, qutblar soni va sirpanishga taʼsir etib oʻzgartirish mumkin. Tok chastotasini oʻzgartirish energiya iyerofini cheklagan holda tezlikni ravon oʻzgartirishga imkon beradi. Shuning uchun chastota boʻyicha boshqariluvchi Asinxron elektr dvigatelni yaratish asosiy muammolardan biriga aylangan. Asinxron elektr dvigatel elektr yuritmalarda asosiy dvigatel sifatida ishlatiladi. Quvvati bir necha Vt dan oʻnlab MVt gacha boʻladi. Asinxron dvigatellar "Arago-Lens diski" xodisasi asosida ishlaydi.

Manbalar 

Fizika
Aerologik asboblar

Aerologik asboblar — Aerologiyada qoʻllaniladigan asbob-uskunalar. Havo bosimi, shamol tezligi, yoʻnalishi va h.k.ni oʻlchashda ishlatiladi. Muqim (stasionar) Aerologik asboblar erga oʻrnatiladi, baʼzilari atm.ning tegishli qatlamlariga turli vositalar: vodorod yoki geliy toʻlgʻazilgan kauchuk sharlar, aerostatlar, stratostatlar, maxsus samolyotlar va geofizik raketalar yordamida atm.ga koʻtariladi. Yerga oʻrnatilgan Aerologik asboblar aerologik teodolit, radioteodolit, radiolokator koʻtarilgan Aerologik asboblardan kelayotgan axborotlarni qabul kiladi. Atm.ga koʻtarilgan Aerologik asboblar atm.da roʻy berayotgan hodisalarni bevosita qayd qiladi. Eng aniq, murakkab va ogʻir Aerologik asboblar — meteorograflar kuzatuvchi bilan birgalikda samolyotlarda, engilroq Aerologik asboblar — avtomatik radiozondlar maxsus sharlar yordamida koʻtariladi (30–35 km gacha). I.t. maqsadlarida bulutning yuqori va pastki chegarasi, bulut tarkibidagi suv miqdori, ozon, turbulentlik, elektr potensial va b.larni oʻlchash zarur boʻlganda maxsus Aerologik asboblardan foydalaniladi.

Manbalar 

Fizika
Aeromagnitometr

Aeromagnitometr — Yerning magnit maydonini samolyot va b. uchish apparatlaridan oʻlchash uchun ishlatiladigan asbob., Ikki turi —  induksion va  ferrozondli Aeromagnitometr qoʻllaniladi. Induksion Aeromagnitometrlarda oʻz oʻqi atrofida aylanadigan simlar oʻralgan gʻaltak sezgir oʻlchovchi element vazifasini bajaradi. Bu Aeromagnitometrlar er magnit maydoni kuchlanishining toʻliq qiymatini oʻlchashda qoʻllaniladi. Ferrozondli Aeromagnitometrlarda magnit jihatdan yumshoq qotishmalardan yasalgan temir oʻqida magnit toʻyinish holati hosil boʻlishi natijasida er magnit maydoni kuchlaiishining toʻliq qiymati oʻlchanadi. Oʻqi magnit jihatdan yumshoq qotishmadan yasaladi, oʻzi induksiyalanuvchi gʻaltak sezgir element vazifasini bajaradi. Bu sezgir element oʻlchash vaqtida avtomatik ravishda er magnit maydonining toʻliq vektori yoʻnalishiga moslanadi. Samolyot magnit taʼsiridan qutulishi uchun Aeromagnitometr gondolada samolyotga shatak qilinadi. Aeromagnitometr temir konlarini, neft va gaz konlarini AMM-13markaliferizlashda, qoʻllarozondli aeromagnitoniladi metr.

Manbalar 

Geologiya