MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sariq (shaharcha)

Sariq — Surxondaryo viloyati Qiziriq tumanidagi shaharcha (1992-yildan), tuman markazi. Yakin t.i. stansiyasi — Surxon (32 km). Viloyat markazi (Termiz sh.)dan 70 km, Katta Oʻzbekiston traktidan 20 km. Angor — Sarik, avtomobil yoʻli shaharchani kesib oʻtgan. Aholisi 13,7 ming kishidan ziyod (2003). Aholisi va xoʻjaliklari Surxondaryodan suv oladi.

"Sariq" nomi ushbu yerda oʻzbeklarning qoʻngʻirotqoʻshtamgʻali urugʻining "sariq" shoxobchasi vakillari yashagani bilan bogʻliq. S.da davlat va maʼmuriy tashkilotlar, paxta tozalash zavodi, savdo, maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. 6 umumiy taʼlim maktabi, internatmaktabi, kasb-hunar kolleji, 10 kutubxona, 2 klub mavjud. Markaziy tuman kasalxonasi, bolalar kasalxonasi, tez tibbiy yordam koʻrsatish boʻlimi, kattalar poliklinikasi, sogʻlomlashtirish markazi, yuqumli kasalliklar kasalxonasi va 9 ta dorixona aholiga xizmat koʻrsatadi.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qiziriq tumani

Qiziriq tumani aholi punktlari
Oʻzbekistonning nomi oʻzgartirilgan aholi punktlari
Sariq arilar

Sariq arilar (Polistes) - pardakanotlilar oilasiga mansub hasharotlar urugʻi. Oila boʻlib yashaydi, in quradi. Oilasi inga asos solgan urgochisi, bir qancha erkak va koʻp sonli ishchilardan iborat. Ishchilari ona aridan faqat bir oz kichikroq boʻlishi bilan farq qiladi. Ishchilari orasida in qoʻriqchilari, in quruvchilari, qurtlarini boquvchilari va oziq yigʻuvchilari boʻladi. Lekin Sariq arilar oilasida mehnat taqsimoti qatiy boʻlmaydi. Inlari juda koʻp katakchalardan iborat, koʻp qavatli boʻladi. Sariq arilar inni jagʻlari yordamida maydalab, soʻlak bilan aralashtirilgan yogʻoch tolasidan tayyorlangan krgʻozdan quradi. Sariq arilar oilasi qishda halok boʻladi, faqat urgʻochilari qishlab qoladi. Erta bahorda urgʻochi Sariq arilar yakka oʻzi yoki baʼzan bir nechtasi birgalikda bir necha uyadan iborat in quradi. Har bir uyaga ona ari bittadan tuxum qoʻyadi. Uyasi yarim doira shaklida, poyacha yordamida substratga yopishgan, kataklarining ogʻzi pastga qaragan boʻladi. Yetilgan qurtlar uyalarini yopib, uning ichida gʻumbakka aylanadi. Uyalardan chiqqan ishchilari uya qurish va naslni boqishni davom ettiradi. Sariq arilar gul nektari va oʻsimlik shirasi bilan oziqlanadi.

Sariq arilar moʻʼtadil va tropik iqlimda keng tarqalgan. Oʻrta Osiyoda Kaspiy polistasi koʻp uchraydi. Bu tur kasallik qoʻzgʻatuvchi mikroblar, gijjalar tuxumi va bir hujayralilar sporalarini yuqtirib hamda uzum va boshqa mevalarni yeb ziyon keltiradi.

Manbalar
Sariqdengiz

Sariqdengiz, Xuanxay - Tinch okeanning yarim berk dengizi, Osiyoning sharqiy qirgʻoqlari yonida, Koreya yarim orolning gʻarbida. Maydoni 416 ming km². Eng chuqur joyi 106 m. Yirik qoʻltiqlari: Boxayvan, Lyaodun, Gʻarbiy Koreya. Sariqdengizga Xuanxe, Xayxe, Lyaoxe, Yalutszyan daryolari quyiladi. Iqlimi moʻʼtadil, mussonli iqlim, Kishda sovuq va quruq shamollar esadi. Dengizning shim.gʻarbiy qismi noyabrdan martgacha muzlaydi. Suvining temperaturasi fevralda shim.gʻarbida 0° dan past, janubida 6—8°, avgustda shimolida 24° dan 28° gacha. Suvining shoʻrligi 26— 34°/00. Suv koʻtarilishi yarim sutkali (3–4 m dan 9 m gacha). Sariqdengizda ilonbaliq, treska, seld va boshqa yashaydi. Dengizning baliq ovlash va transport ahamiyati katta. Yirik portlari: Xitoyda — Sindao, Inkou, Lyuyshun, Dalyan, Koreyada — Inchxon.

Manbalar 

    

Dengizlar
Sariq jizildoq

Sariq jizildoq (gʻoʻza sikadasi katta gʻoʻza saratoni) (Cicadatra ochreata Mel.) — kuylovchi jizildoklar oilasiga mansub hasharot; qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandasi. Voyaga yetgan Sariq jizildoqning qanotlari zargʻaldoq tusli. Tanasining uz. 30 mm cha. Moʻylovlari 3 boʻgʻimli; orqa oyoqlari sakrovchi. Chala oʻzgarish bilan rivojlanadi (tuxum, lichinka, nimfa, imago). Urgochisi oʻsimlik poyasining yuqori qismini teshib, shu joyga 10—15 tadan (hammasi 200 ga yakin) tuxum qoʻyadi. Natijada oʻsimliklarning teshilgan joydan yuqorisi soʻliydi va qurib qoladi. Shikastlangan yosh nihollarning 40% gachasi nobud boʻladi. Lichinkalarining nimfa bosqichiga qadar rivojlanishi 3 yil davom etib, bu 5 yoshni tashkil etadi, nimfa holida qishlaydi. Voyaga yetgan individlari may oyining oxiri — iyun boshlarida, gʻoʻzaning shonalash davrida paydo boʻladi. Sariq jizildoq, asosan, yantoqzorlarda yashaydi. Oʻzbekistonda Buxoro viloyatida koʻp tarqalgan. Kurash choralari: partov va tashlandiq yerlarni oʻzlashtirish; Sariq jizildoq doimiy uchraydigan yerlardagi yantoqni erta oʻrib olish; Sariq jizildoqning uchish va lichinkalarining chiqish davrida zararlangan gʻoʻzaga 20% li sumitsidin (0,5 l/ga) purkash.

Manbalar 

Hasharotlar
Sariq ilon

Sariq ilon () — urchuqsimonlar oilasiga mansub kaltakesaklar turi. Tanasi ilonsimon, oyoqsiz, orqa oyoq rudimenti saqlangan. Uzunligi 1,2 m (oilada eng yirik tur). Tangachalari ostida suyaklashgan plastinkasi bor. Janubiy Yevropa va Osiyoda, jumladan, Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Rangi qoʻngʻir, sargʻish yoki qizgʻish, yaltiroq. Asosan, quruq joylar, koʻpincha jarliklar, oʻrmonlar va bogʻlarda yashaydi. Suvda yaxshi suzadi. Umurtqasiz hayvonlar (asosan, hasharotlar, mollyuskalar), baʼzan mayda umurtqali hayvonlar (kemiruvchilar) bilan oziqlanib, qishloq xoʻjaligiga katta foyda keltiradi. Iyun — iyul oylarida 8—10 ta tuxum qoʻyadi va tuxumlarini qoʻriqlaydi. Beozor hayvon, tutqunlikda yaxshi yashaydi.

Manbalar 

Hayvonlar
Sariq kasalligi

Sariq kasalligi - jigarda hosil boʻladigan bilirubin — oʻt pigmentining (qarang Oʻt) toʻqimalarda toʻplanishi tufayli teri, koʻz oqi va shilliq pardalarining sariq tusga kirishi. Sariq kasalligi qonda bilirubin miqdorining oshib ketishi natijasida paydo boʻladi. Kelib chiqish sabablari va hosil boʻlish mexanizmiga koʻra, Sariq kasalligi jigarda paydo boʻluvchi, mexanik va gemolitik xillarga boʻlinadi. Jigar (parenximaga oid) Sariq kasalligi jigar hujayralarining infeksion yoki toksik zaharlanishi natijasida paydo boʻlib, jigarda turli xil oʻzgarishlar keltirib chiqaradi, bilirubinni ichakka oʻtkazadi: axlat rangi oqarib, siydik toʻqlashadi. Jigar Sariq kasalligi aksariyat oʻtkir gepatit kasalligi (qarang Virusli gepatit) tufayli, shuningdek, jigar hujayralarining alkogol taʼsirida zaharlanishi oqibatida kelib chiqadi. Mexanik Sariq kasalligi oʻt (safro)ning oʻt yoʻllaridan oʻta olmasligi, mas, oʻt pufagida toshlar paydo boʻlishi natijasida oʻtning ichakka oʻta olmasligi va shu tufayli oʻt yoʻllarida toʻxtalib qolgan safrodagi bilirubin toʻgʻridantoʻgʻri qonga oʻtib ketishi sababli kelib chiqadi.

Odatda, avval koʻz oqi, keyin yumshoq tanglayning shilliq pardasi, til osti, teri sargʻayadi. Sariklikning kuchlikuchsizligi qondagi bilirubin miqdorining koʻpozligiga bogʻliq. Sariq kasalligida koʻpincha teri kichishadi, chunki oʻt kislota teridagi periferik nerv oxirlarini qoʻzgʻatadi.

Sariq kasalligi paydo boʻlganida darhol vrachga murojaat qilish lozim.

2—3 kunlik chaqaloqlarda koʻpincha jigar funksiyasidagi vaqtinchalik yetishmovchilik natijasida badan sargʻayishi — fiziologik sariqlik kuzatiladi. Bu holat maxsus davoni talab qilmaydi va 1—2 haftada oʻtib ketadi. Baʼzan ona bilan bolaning qoni birbiriga mos kelmasa, yaʼni ona qoni rezusmanfiy boʻlib, homilaniki esa rezusmusbat boʻlsa, u holda ona bilan homila oʻrtasida "rezusraqobat" yuzaga kelishi natijasida Sariq kasalligi chaqaloklardagi gemolitik kasalliklar bilan birga davom etadi (qarang Chaqaloqlarning gemolitik kasalliklari). Sariq kasalligi gohida homiladorlik istisqosida ham yuz beradi (qarang Homiladorlik toksikozlari).

Shonosir Shovohobov.

Manbalar
Sariq tana

Sariq tana — odam va sut emizuvchi hayvonlar ichki sekretsiyasida vaqtincha paydo boʻladigan bez. Tuxumdonda tuxum hujayra yetilib chiqqanidan (ovulyasiyadan) soʻng hosil boʻladi. Oʻzgargan follikulyar hujayradan iborat. Tuxum hujayra urugʻlanganida Sariq tana boʻgʻozlik (homiladorlik)ni saqlash va uning normal kechishini taʼminlash uchun zarur boʻlgan gormon — progesteron ajratadi. Sariq tana urugʻlangan tuxum hujayraning bachadon devoriga yopishuviga, sut bezlarining rivojlanishiga yordam beradi, navbatdagi ovulyasiyani toʻxtatib turadi. Agar urugʻlanish roʻy bermasa, Sariq tana soʻrilib ketadi.

Ayrim umurtqasiz (hasharotlar) va koʻpchilik suvda va quruklikda yashovchilar, sudralib yuruvchilar va qushlar tuxumdonida yetilgan tuxum hujayra uzilganidan soʻng uning oʻrnida hosil boʻlgan follikulyar hujayralar toʻplami ham baʼzan Sariq tana deyiladi.

Manbalar
Sariq uygʻur tili

Sariq uygʻur tili - sharqiy turkiy tillardan biri; asosan, XXRning Gansu viloyatidagi Minxua mintaqasida tarqalgan. Soʻzlashuvchilar soni taxminan 4—5 ming kishidan iborat. Aniq dialektal boʻlinishga ega emas; togʻlik va dashtlik aholi shevalarida fonetika va leksika sohalarida ayrim tafovutlar kuzatiladi.

Sariq uygʻur tilit. leksikasi turkiy va noturkiy (sanskrit, tibet, moʻgʻul, xitoy) tillarga xos unsurlar qorishmasidan iborat, lekin grammatik qurilishi asl turkiyligicha saqlanib qolgan. Sariq uygʻur tilit. ning oʻtmishda qad. uygʻur tiliga yaqin boʻlganligi haqida taxminlar bor. Sariq uygʻurlar 18-asr oxirlarigacha qad. uygʻur adabiy tilidan foydalanib kelgan va keyinchalik tibet tilining taʼsirida qad. uygʻur yozuvi unutilgan boʻlsa kerak. Sariq uygʻur tilit. oddiy soʻzlashuv tili boʻlib qolmoqda.

Manbalar 

Tillar
Sariq choy

Sariq choy () — raʼnodoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Poyasi 50—130 sm; sershox. Barglari patsimon, murakkab, tuxumsimon yaproqchadan (7—9 ta) tuzilgan. Gullari toʻq sariq, mayda, 2 jinsli, uzun bandli; toʻpguli boshoqsimon. Gultoji gulkosachasi 5 tadan. Mevasi ilmoqli, tuklar bilan qoplangan. Oʻzbekistonning deyarli hamma sugʻoriladigan yerlarida, ekinlar orasida, yoʻl yoqalarida, bogʻlarda va togʻli hududlardagi oʻrmonlarda keng tarqalgan. Xalq tabobatida meʼda kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Manbalar 

 
Raʼnodoshlar
Sariqamish gaz-neft koni

Sariqamish gaz-neft koni - Fargʻona viloyati Sariqamish antiklinalida joylashgan kon. Kon geologiyasi 1930y.larda oʻrganilgan. Burgʻilash natijasida bur, yura hamda paleozoy davrlariga mansub yotqiziklar tarkibi aniklandi. Yura yotqiziklari och kulrang har xil donali qumtosh va gillardan tashkil toptan, umumiy kalinligi 280 m gacha. Boʻr yotqiziklari 400 m qalinlikda boʻlib, qumtosh, gil, ohaktosh, mergel va chigʻanoqlardan iborat. Paleogen yotqiziklari dolomitlashgan ohaktosh va yashil, qizgʻish gil qatlamlaridan tuzilgan, umumiy qalinligi 360 m gacha. Burmaning chekka qismlarida qalinligi 40 m li neogen yotqiziqlarini uchratish mumkin; ular qizgʻish, jigarrang gil va och pushti qumtoshlardan iborat.

Kondagi gazning s.ogʻ. 0,681—0,685; gazda 81,1—82,8% metan, 0,3% oltingugurt, 4,2—11,2% azot va siyrak gazlar, 0,3—1,05% karbon kislota bor. Neftning s.of. 0,765, oltingugurtsiz, parafin 5,2% boʻlib, metan neftlari tipiga mansub.

Manbalar
Sariqamish soyligi

Sariqamish soyligi, Sariqamish botigʻi — Oʻrta Osiyodagi choʻl iqlimli berk botiq. Ustyurt platosi va Qoraqum choʻli orasida (Turkmanistonda, shimoli-gʻarbiy qismi Qoraqalpogʻiston Respublikasida). Uzunligi 125 km, eni 90 km. Eng chuqur joyi dengiz sathidan 38 m past. Markaziy qismida taxirshoʻr Sariqamish koʻli joylashgan. Sariqamish soyligi oval shaklda boʻlib, qad. koʻl choʻkindilaridan tarkib topgan va usti shoʻrxok hamda shamolda toʻzuvchi qum bilan qoplangan. Baʼzan, Amudaryo suvi quyilgan davrlarda Sariqamish soyligi koʻlga aylangan. Amudaryo qayta Orol dengiziga quyilganda Sariqamish soyligi yana qurigan. Neogen oxirida, yuqori toʻrtlamchi davrda (sathi 58 m), 14— 16-asrlarda (sathi 50–62 m) koʻl boʻlgan. Oxirgi marta Amudaryo 1878-yil yozida soylikka yetib kelgan. 1971-yil Daryoliq orqali soylikka suv kelgan va maydoni 1000 km² dan ortiq, suv hajmi 12 km³, chuq. 30 m keladigan koʻl hosil boʻlgan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyo
Sariqsuv

Sariqsuv — Fargʻona viloyatidagi ariq. Rapqon qishlogʻi yaqinida. Usmon Yusupov nomli Katta Fargʻona kanalidan suv oladi. Uzunligi 28 km. Sdan baqor va yoz oylarida suv oqadi. Qolgan davrda tashlama vazifasini bajaradi. Ariqdan Beshariq va Dangʻara tumanlari ekin maydonlari sugʻoriladi.

Manbalar 

    
Kanallar
Sariq-yashil suvoʻtlar

Sariq-yashil suvoʻtlar (Xanthophyta) — tuban oʻsimliklar guruhi. Morfologik va ekologik jihatdan xilmaxil: bir hujayrali, koʻp hujayrali, yopishib oʻsuvchi, erkin suzib yuruvchi, amyobasimon, kokksimon, ipsimon, plastinkasimon va boshqa Rangi och yashil, toʻq yashil, baʼzan yashil, moviy. Rangining turli xilligi hujayrasidagi pigmentlar (xlorofill a va rh ot va r karotinlar, ksantofillar) kombinatsiyasiga bogʻliq. Vegetativ koʻpayishi boʻlinish, jinssiz koʻpayishi zoova aplanosporalar hosil qilish bilan boradi. Ayrim turlari jinsiy izogamiya orqali koʻpayadi. Bir necha yuz turi bor. Asosan, chuchuk suvlarda, baʼzan dengizlarda plankton yashaydi; ayrim turlari nam tuproqlarda uchraydi.

Manbalar
Sariqoʻl tizmasi

Sariqoʻl tizmasi - Sharqiy Pomirdagi togʻ tizmasi. Tojikiston Respublikasi Togli Badaxshon muxtor viloyati va Xitoy chegaralari boʻylab choʻzilgan. Tizma shimolida Markansuv daryosidan boshlanib, janubida Beik dovonigacha (bal. 4762 m) davom etadi. Uzunligi 350 km. St. Tarim va Panj (Amudaryo) daryolari havzasini bir biridan ajratib turadi. St., asosan, kenglik boʻylab choʻzilgan. Eng baland joyi 6351 m (Lavirdir togʻi). Tizmada Amudaryo va Tarim vodiylarini bogʻlaydigan bir qancha dovonlar (Uchbel, Oʻzbel, Budabel, Aramit, Qulma, Tuzakchi va boshqalar) bor.

Relyefi murakkab. Suvayirgʻich kismi, yon bagʻirlarida eroziya, denudatsiya jarayonlari va muzliklar taʼsiri natijasida vujudga kelgan relyef shakllari mavjud. Asosan, kristalli slanets va granitoidlardan tuzilgan. Shimoliy qismida muzliklar bor. Tizmaning yon bagʻirlarida baland togʻ choʻli oʻsimliklari oʻsadi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Tojikiston
Sariqoʻrgʻon

Sariqoʻrgʻon — Fargʻona vodiysidagi Soʻx daryosining oʻng qirgʻogʻida, Qoʻqon shahridan 25 km janubida joylashgan muhim arxeologik yodgorlik. Rejasi deyarta kvadrat shaklga ega (60x60 m). Dastlab, milod boshlarida uncha katta boʻlmagan qalʼa, soʻngra 7—8-asrlarda u kengaytirilib, hozirgi saqlangan holatidagi qalʼaqoʻrgʻon qurilgan. Qurilishda paxsa va xom gʻishtlardan foydalanilgan. Yodgorlikning 4 burchagida va 2 yon devorida oraliq burjlar (jami 6 ta) yaqqol koʻrinib turadi. Demak, shahar mudofaasida asosiy eʼtibor 4 tomondagi devorlar va ulardagi burjlar mustahkamligi va mukammalligiga qaratilgan; devor va burjlarda ikki qator shinaklar yasalgan. S. Soʻx vohasining asosiy suv manbai boshlanishida qurilgan qalʼa boʻlib, uning vazifasi suv zaxiralarini nazorat qilish va qoʻriklash edi. Bunday inshootlarni vodiyning Qoradaryo, Quvasoy, Isfarasoy boʻylarida ham tiklaganlar. S. nafaqat Fargʻona vodiysi, balki Oʻrta Osiyo qalʼaqoʻrgʻonlar meʼmorligini oʻrganishda muhim muhandislik obidasidir.

Manbalar
Sariqoʻrgʻon toʻgʻoni

Sariqoʻrgʻon toʻgʻoni – Soʻx daryosidagi gidrotexnik inshoot. Uzunligi 850 m, bal. 6,3 m, eni 5 m. Toʻgʻon 6 darvozadan iborat; darvozalarning umumiy uz. 38 m. Toʻgʻonga 106° burchak ostida oʻng qirgʻoqqa 3 ta, chap qirgʻoqqa 2 ta darvozali rostlagichlar oʻrnatilgan. Oʻng qirgʻoqdagi rostlagichdan oʻng kanalga sekundiga 60 m³, chap qirgʻoqdagi rostlagichdan chap kanalga sekundiga 38 m³ suv chiqaradi. Toʻgʻon qurilishi 1948-yilda tugallangan. St. qum, oqiziq va choʻkindilarni kanalga chiqarmaydigan qilib ishlangan. Tabiiy aylanma, sirkulyasiya natijasida katta fraksiyadagi choʻkindi va oqiziqlar toʻgʻonning pastki qismiga oʻtib ketadi. St. Fargʻona vodiysidagi 170 ming ga yerni suv bilan taʼminlaydi.

Manbalar
Sarkazm

Sarkazm (yun. sarkasmos, sarkaro — aynan: goʻshtni nimtalayman, porapora qilaman) — komiklik turi, badiiy uslub vositalaridan biri; mas’haralab murosasiz kulgi asosiga qurilgan fikrmulohaza. Zaharxanda, istehzoli achchiq kinoya. Biroq Sarkazmda obʼyektga munosabat kinoyadagidek „yuvosh, beozor“, „hazil“ shaklida boʻlmaydi, aksincha qahr-gʻazab, nafrat ohangi sezilib turadi. Unda obʼyektni yer bilan yakson etuvchi, uyaltiruvchi haqoratomuz maʼnolar ifodalanadi. S.da kinoyaga xos 2 maʼnolilik mavjud boʻladi va shu xususiyati bilan toʻgʻridan toʻgʻri ayblanuvchi yoki haqorat etuvchi nuqtalardan farqlanadi. Fosh etish S.ning harakterli xususiyatlaridan boʻlsada, rad etish uning asosiy mohiyati. Bunga koʻra, S. kinoyadan va uning askiya, maynabozchilik, mazax, piching, tahqirlovchi kulgi kabi turlaridan yuqori turadi. S. lirik va dramatik janrlarda, publitsistika, yumoristik va hajviy asarlarda, shuningdek, notiqlik sanʼatida keng qoʻllaniladi. Adabiyotshunoslikda S. antik davrdan maʼlum. J.Svift, Servantes, Gogol, Saltikov Shchedrin, Mayakovskiy, Hamza, Abdulla Qodiriy, Abdulla Qahhor, Gʻafur Gʻulom, Said Ahmad va boshqalar Sdan samarali foydalanganlar.

Manbalar
Sarkand

Sarkand — Qozogʻiston Respublikasi Olmaota viloyatidagi shahar. Jungʻariya Olatovi shim. yon bagʻrida, Toldiqoʻrgʻondan 155 km shim.sharqsa joylashgan. Aholisi 21,5 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Yogʻpishloq, pivo, vino zavodlari, madaniy-maʼrifiy oʻrta maxsus bilim yurti bor. Shaharga 1870-yil asos solingan.

Manbalar
Sarkarda

Sarkarda (fors. — boshliq, boshlab boruvchi) — 1) qoʻmondon, lashkarboshi; 2) Xiva xonligida harbiy mansab. Slar qoʻshin urush safariga chiqqan davrda tayinlangan. Ular qoida boʻyicha oʻz urugʻlaridan tayinlanmagan. Xonlar buni ehtiyotkorlik deb hisoblashgan. Slar bevosita xonning yorligʻi bilan tayinlanib, harbiy mahkama kishilari boʻlmasligi ham mumkin boʻlgan (mas, miroblar S. boʻlishi mumkin edi); 3) amir, shahar hokimi, bek, mingboshi va yuzboshi ham baʼzan S. deb yuritilgan; 4) Eronda qoʻshin boshligʻi.

Manbalar
Akop Sarkisov

Akop Abramovich Sarkisov (1907.15.12, Yelizavetpol gubernyasi Zangezur uyezdi Xinzirak qishlogʻi — 1971.26.7, Toshkent) — suv xoʻjaligi qurilishi, qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi va Mirzachoʻlni kompleks oʻzlashtirish tashkilotchilaridan biri. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan quruvchi (1965). 1923-yildan Partiya organlari va turli xoʻjalik tashkilotlarida rahbarlik lavozimlarida ishlagan. Farhod GES qurilishi boshligʻi (1937—48), RSFSR dagi turli qurilish tashkilotlarida rahbar (1948—57). 1957-yildan Oʻzbekiston Ministrlar Soveti huzuridagi Mirzachoʻlni sugʻorish va oʻzlashtirish boʻyicha Bosh boshqarma ("Glavgolodnostepstroy", 1963-yildan "Glavsredazirsovxozstroy") boshligʻi. Bu yillarda Oʻrta Osiyo va Qozogʻistonda 400 ming ga yaqin qoʻriq yerlar oʻzlashtiriddi, yirik zamonaviy sugʻorish sistemalari qurildi, yerlarni oʻzlashtirishda yangi texnik yechimlar kashf etildi, paxtachilik va sholikorlik xoʻjaliklari tashkil etildi. Sirdaryo viloyati Doʻstlik tumanidagi xoʻjalikka, Janubiy Mirzachoʻl kapali va boshqalarga S. nomi berilgan.

Manbalar
Georg Sarkisyan

Georgiy Pavlovich Sarkisyan (1925.4.8 Toshkent 1999.17.6) huquqshunos olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1989), yuridik fanlari doktori (1967), professor (1969). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1947). Prokuratura (1947 — 51) va adliya (1959—61) sohalarida ishlagan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida katta ilmiy xodim (1961—70), Toshkent Davlat Universiteti jinoyat protsessi kafedrasi mudiri (1970—99). S. sudlar, prokuratura toʻgʻrisidagi qonunlarni, Oʻzbekiston Respublikasi JPKni tayyorlashda ishtirok etgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Sarkodalilar

Sarkodalilar — sarkomastigoforalar tipiga mansub bir hujayrali hayvonlar sinfi. Tanasi sirtdan sitoplazmatik membrana bilan qoplangan; hujayra qobigʻi boʻlmaydi. Koʻpchilik turlari tanasi oqak yoki kremniy chigʻanoq ichida joylashgan; chigʻanoq teshiklaridan sitoplazmasi oʻsimtalari (soxta oyoklar) chiqib turadi. Soxta oyoqlar (psevdopodiylar) harakatlanish va oziqni qamrab olish vazifasini bajaradi. Soxta oyoklar yassi parraksimon, ipsimon yoki nursimon boʻladi. Yadrosi bitta yoki bir nechta. Chuchuk suvda yashaydigan S.ning qisqaruvchi vakuolalari bor. Bakteriyalar, suvoʻtlar, shuningdek, bir hujayrali hayvonlar bilan oziqlanadi. Koʻpchilik S noqulay sharoitda sista hosil qiladi. 2 ga yoki koʻp marta boʻlinish (shizogoniya) va kurtaklanish orqali jinssiz ham bir xil tipdagi gametalar (izogametalar) yoki har xil tipdagi gametalar (anizogametalar) hosil qilish orqali jinsiy koʻpayadi. 4 ta kenja sinf (ildizoyoqlilar, nurlilar, quyoshlilar, akantariyalar)ga boʻlinadi. 11000 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik S. dengizlar va chuchuk suvlarda, bir qancha turlari tuprokda yoʻsinli botqoqliklar va oʻrmonlarda yashaydi. Ayrim turlari (mas, ichburugʻ amyobasi) parazit.

Manbalar
Sarkoma

Sarkoma (yun. sarkos — et va oma — oʻsma maʼnosini ifodalovchi qoʻshimcha) — asosan, biriktiruvchi toʻqimadan (yumshoq toʻqimalar va suyak sarkomalari), baʼzan suyak koʻmigidan (retikulosarkoma) paydo boʻladigan xavfli oʻsma.

Sababchi omillari va rivojlanish molekulyar mexanizmi rakka oʻxshash (qarang Rak). S.ning bir necha turi ajratiladi. S. rakdan kam uchrashi (hamma xavfli oʻsmalarning 3% idan kam), asosan, yosh kishilar yumshoq toʻqimalari va suyaklarining zararlanishi, atrof toʻqimalarning yemirilishi, oʻzidan uzoqrokdagi aʼzolarga tez metastaz berishi, kuchli ogʻriqlar (koʻproq kechalari) va davolash natijalarining kam naf berishi bilan farq qiladi.

Manbalar
Sarkomastigoforalar

Sarkomastigoforalar, soxta oyoq xivchinlilar (Sarcomastigophora) — bir hujayrali hayvonlar tipi. Yakka yoki koloniya boʻlib yashaydi. Soxta oyoq (psevdopodiy)lar yoki xivchinlar yordamida harakatlanadi. Ayrim turlarida bu ikki xil organoid ham uchraydi. S. nam tuproq, tinch oqadigan va koʻlmak suvlar, dengiz va okeanlar tubida va planktonda yashaydi. Ayrim turlari odam va hayvonlarda parazitlik qiladi. 20000 ga yaqin turi maʼlum. Sarkodalilar va xivchinlilar sinflariga ajratiladi.

Manbalar
Sarkoptoid kanalar

Sarkoptoid kanalar - q. Qichima kanalar.

Manbalar
Sarkor

Sarkor (fors. — ishboshi, nazoratchi, boshqaruvchi) — 1) Temuriylar saltanatida qurilish va ommaviy hasharlarda ishboshi boʻlgan mansabdor. Sarkor soʻzi Alisher Navoiy asarlarida tez-tez qoʻllanilgan; 2) Xiva xonligida sarkor zarur paytlarda harbiy harakatlarda ishtirok etgan va koʻp hollarda dushman mudofaa istehkomlari va qalʼalari devorlari yonida barpo etiladigan sarkoʻblarni qurish, ular ustiga oʻtsochar qurol – toʻpni olib chiqish ishlariga boshchilik qilgan; 3) Qoʻqon xonlari tarixiga oid arxiv hujjatlardan maʼlum boʻlishicha, sarkor aholining turli qatlamlaridan soliq — xiroj undirish, muayyan shaxsni soliqdan ozod qilish, yuqori mansabdor tavsiyasiga yoki biror kishi arizasiga binoan, fuqarolarni yoxud askarlarni dondun bilan taʼminlash vazifasini ham bajargan; 4) Eronda mahalliy yer egalari ixtiyoridagi maxsus qurolli boʻlinma boshligʻi; 5) Turkiyada 18—19-asrlarda oliy bosh qoʻmondon.

Hozirgi paytda ham xalq jonli soʻzlashuv tilida hashar yoʻli bilan ariq va zovurlar qazish, imorat qurish singari ishlarga boshchilik qiluvchi yoki toʻy-maʼrakalarga bosh-qosh boʻluvchi shaxs baʼzan sarkor deb nomlanadi.

Manbalar