MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Giuseppe Verdi

Giuseppe Verdi (; 1813. 10. 10, Parma, Ronkole qishlogʻi — 1901. 27.1, Milan) — italyan kompozitori, opera janrining yirik ustasi. 7 yoshidan musiqadan saboq olgan. 15 yoshida ibodatxonada organchi, orkestr dirijyori boʻlib, Busseto shahrida konsertlar tashkil qilgan. U oʻz asarlarida qahramonlarning ichki dunyosini chuqur ochishga, inson qadr-qimmatini, haq-huquqini himoya qilishga intilgan, jamiyatdagi ijtimoiy illatlarni fosh qilgan. "Rigoletto" (1851), "Trubadur" (1853), "Traviata" (1853) kabi operalarida insonparvarlik gʻoyalari yuksak ehtiros bilan olgʻa surilgan. Uslubida joʻshqin, hayajonli musiqa rivoji bilan ohangdor kuylar, yorqin hamda sodda ifodaviy vositalar uygʻunlashgan. "Bal-maskarad" (1859), "Don Karlos" (1867), "Aida" (1870) operalari V. ijodining choʻqqisidir. V. Shekspir asarlari asosida yaratilgan ikkita nodir operasi ("Otello" musiqali fojiasi, 1886; "Falstaf" komik operasi, 1892) da yangi, muttasil musiqa rivojiga asoslangan uslub namoyon boʻlgan, opera janri isloh qilingan. V. asarlari jahon teatrlari repertuaridan munosib oʻrin olgan. Oʻzbekistonda ham "Rigoletto", "Aida", "Traviata", "Trubadur" kabi operalari sahnaga qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Verdikt

Verdikt (lot. vere dictum — haq ran aytish) — ayrim xorijiy mamlakatlarda qasamyod etuvchi maslahatchilar (prisyajniylar)ning ayblanuvchi aybdor yoki aybdor emasligi toʻgʻrisidagi xulosasi. Qasamyod etuvchilar V.i ular hayʼati (kollegiyasi) tomonidan ayrim masalalar, ishlar boʻyicha, jumladan, shaxsning aybdor yoki aybdor emasligi haqidagi asosiy masala yuzasidan chiqariladi. Hayʼat muhokama davomida belgilangan muddatda yakdil qarorga erishmagan takdirda, aybdorlik V.i qasamyod etuvchilarning koʻpchiligi 3 asosiy savolining har biriga aybdorlikni tasdiqlovchi javoblar uchun ovoz bersa; jazodan ozod qiluvchi aybsizlik V.i qasamyod etuvchilarning 6 nafardan koʻprogʻi 3 asosiy savol boʻyicha aybdorlikni rad qiluvchi qaror chiqargan taqdirda qabul qilinadi. Qolgan 2-darajali savollar boʻyicha qaror qasamyod etuvchilarning oddiy koʻpchiligi tomonidan belgilanadi, ovozlar teng boʻlsa, ayblanuvchi foydasiga qaror chiqariladi. V. chiqarish uchun savollar aniq boʻlishi, ularga faqat "ha, aybdor" yoki "yoʻq, aybdor emas", deb javob berilishi shart.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vasiliy Vereshchagin

Vasiliy Vasilevich Vereshchagin [1842. 14 (26). 10, Cherepoves, Novgorod gubernyasi — 1904. 31. 3 (13.4), Port-Artur] — rus rassomi. Peterburg BA (1860—63) va Parijdagi Jerom ustaxonasi (1864—65)da taʼlim olgan. Say-yor rassomlar (peredvijniklar)ga yaqin boʻlgan. Batal janriga mansub koʻp sonli asarlarida urush dahshatlarini mahorat bilan koʻrsatgan. Turkistonni bosib olishda (1867-68, 1869-70), rus-turk (1877-78) va rus-yapon (1904-05) urushlarida rus qoʻshinlari safida qatnashgan. Chor Rossiyasining Turkistondagi bosqinchilik siyosatini yoqlagan, bu esa turkiy xalqlarni kamsituvchi, qonli urush manzaralari tasvirlangan asarlarida oʻz ifodasini topgan: "Bangilar" (1868), "Turkiston" turkumi (1871—74), "Toʻsatdan hujum" (1871), "Tantana" (1872), "Qul bolaning savdosi" (1872), "Temur darvozasi" (1872—73), "Zindon" (1873) va boshqalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Rossiya kishilari
1842-yilda tugʻilganlar
1904-yilda vafot etganlar
26-oktabrda tugʻilganlar
13-aprelda vafot etganlar
Verifikatsiya

Verifikatsiya (lotincha: verus — haqiqiy va facio — bajaraman) — mantiqdagi tushuncha. Bunda fanning nazariy qoidalarini kuzatilayotgan obʼektlar, hissiy maʼlumotlar, eksperimentlarga taqqoslash yoʻli bilan ularni tekshirish, tajribaviy tasdiqlash tushuniladi. V. qoidasi mantitsiy pozitivizmning asosiy tushunchalaridan boʻlib, tajriba asosida bevosita tekshirib koʻrilmagan ilmiy dalillarning bilish ahamiyatini inkor etadi. Hoz. zamon mantiqqa oid uslubiy adabiyotlarda oddiy "verifikatsionizm"ga nisbatan keskin tanqidiy munosabat mavjud boʻlib, V.ga ilmiy bilim rivojlanishining murakkab. ziddiyatli jarayoni sifatida, bir-biri bilan kelishmaydigan nazariyalar va ularning tajribada olingan maʼlumotlari oʻrtasidagi oʻzaro munosabatlar natijasi sifatida qaralmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermaxt

Vermaxt (nem. Wehrmacht, Wehr -qurol, mudofaa va Macht — kuch) — 1935—45 yillarda fashistlar Germaniyasi qurolli kuchlarining nomi. Ikkinchi jahon urushi (1939—45) arafasida V. hisobida 3 mln.ga yaqin harbiy boʻlgan, 1943-yil dekabrida esa 11 mln.ga yaqin harbiyni birlashtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermer Delftlik Yan

VERMER Delftlik (Vermeer van Delft) Yan (1632. 31. 10 - Delft -1675.15.12) — golland rassomi. Delftda ishlagan. U yaratgan shaharliklar hayotidan olingan kichik ishqiy rasmlar ("Xat oʻqiyotgan qiz", "Bir bokal vino"), tabiat manzaralari aks etgan asarlari ("Delftning koʻrinishi", "Kichkinagina koʻcha" va b.)da kundalik hayotni shoirona his eta bilish, mujassamotlarni mumtoz aniqlik bilan yaratilgani, borliqni qanday boʻlsa shundayligicha tasvirlangani hamda tasvirlar hayotiyligi, boy va nozik koloriti bilan koʻzga tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermikulit

Vermikulit (lot. vermiculus — chuvalchang) — gidroslyuda guruhidagi mineral. Qizdirganda kuyib, koʻpchiydi, hajmi 10—25 marta oshib chuvalchang shaklini oladi. Tarkibida marganes, temir, alyuminiy, kremniy oksidi, kislorod va vodorod bor. Monoklin singoniyali. Yupqa tangachasimon, varaqsimon kristallar yoki plastinkasimon agregatlar. Rangi qoʻngʻir-sariq, qoʻngʻir, toʻq yashil. Yaltiroqligi shishasimon va sadafsimon. Qattiqdigi 1—1,5. S ogʻ. 2,3. V. gipergen jarayonida magniy-temirli slyudalarning nurashi natijasida hamda gidrotermal yertomirlarida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda Sulton Uvays, Nurota (Langar koni) togʻlaridan topilgan. Yirik konlari Qozogʻiston (Barchin), RFda (Ural, Saxa-Yakutiyada), AQSH va Avstraliyada uchraydi. V. issiq va sovuqni oʻtkazmaydigan izolyator sifatida qurilishda (betonga aralashma), qishloq xoʻjaligida (tuproq namligini saqdovchi) ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermikulitli beton

Vermikulitli beton - toʻldirgichi koʻpchigan vermikulit boʻlgan yengil beton. Bogʻlovchi materiallar sifatida sement, bitumlar, eriydigan shisha, sintetik smola va b. ishlatiladi. Issiq saqlaydigan va konstruksion-issiq saqlaydigan xillari bor.

Issiq saqlaydigan (teploizolyatsion) V.b. uchun eng yuqori temperatura 600° (bogʻlovchisi sement boʻlganda) va 150° (bogʻlovchisi sintetik smola boʻlganda) hisoblanadi. Bunday V.b.dan plitalar, qobiqlar, segmentlar, bloklar tayyorlanadi, u sanoat jihozlari, katta suv va gaz quvurlarini issiqlik jihatdan izolyatsiyalash, toʻsuvchi qurilish konstruksiyalarini issiq saqlaydigan qilish uchun ishlatiladi. Konstruksion-issiq saqlaydigan V.b.dan devor panellari, orayopmalarning plitalari va b. tayyorlanadi. Sement yoki eriydigan shisha qoʻshib tayyorlangan bunday V.b. issiqbardosh boʻladi va 800° gacha temperaturali sharoitda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermipsillyoz

Vermipsillyoz — hayvonlarda Vermipsyllidae oilasiga mansub burgalar paydo kiladigan invazion kasallik. Asosan qoʻy (qoʻzichoqlarda ogʻir kechadi), echki, yosh boʻtaloqlar kasallanadi. Kasal hayvonlarda tez ozib ketish, parcha-parcha jun toʻkilib ketishi, dermatitlar (terining qizarishi, qichishi), anemiya kuzatiladi.

Davosi: sovuq davrda insektitsid dustlar — piretrum, xlorofos va b.; issiq davrda xlorofos eritmasi, trixlormetafos-3 emulsiyasi purkaladi. Oldini olish: ogʻilxonalarni va chorva hayvonlari turadigan joylarni toza tutish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vermishel

Vermishel (ital. vermicelli — chuvalchanglar) — bugʻdoy unidan qorilgan xamirdan tayyorlanadigan uzun ipsimon oziq-ovqat mahsuloti. V. uchun xom kleykovina miqdori 75% dan kam boʻlmagan oliy navli un ishlatiladi. Ayrim V. xamiriga tuxum qoʻshiladi. Qorilgan xamir vintli, gidravlik, shnekli yoki joʻvali presslarda 5—7 Mn/m2 (50—70 kgk/sm2) bosimda dumaloq teshikchalari boʻlgan panjara orqali oʻtkazilib, choʻziladi. Choʻzilgan xamir muayyan uzunlikda kesiladi va 80° gacha qizdirilgan quritish apparatlarida havo bilan quritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vladimir Vernadskiy

Vernadskiy Vladimir Ivanovich [1863.28.2 (12.3), Peterburg - 1945.6.1, Moskva] — tabiatshunos, mineralog va kristallograf; geokimyo, biogeokimyo, radiogeologiya va biosfera asoschilaridan biri. Rossiya FA akad. (1912), Ukraina FA tashkilotchisi va birinchi prezidenti (1919), Chexoslovakiya (1926) va Parij (1928) FA aʼzosi. Moskva universiteti prof. (1898-1911). V. oʻz tadqiqotlarida katta amaliy ahamiyatga ega bulgan yirik ilmiy muammolar: silikatlarning tuzilishi, nodir va tarqoq elementlar geokimyosi, radioaktiv minerallarni qidirib topish, geokimyoviy jarayonlarda organizmlar roli, togʻ jinslarining mutlaq yoshini aniqlash va b.ni ilgari surdi; minerallarning kelib chiqishida yangi evolyutsion nazariyani (genetik mineralogiyani) ishlab chiqdi. V. radioaktiv moddalar ahamiyatini aniqladi (1911). V. biosfera kimyoviy elementlarning toʻplanishi, almashinishi va tarqalishida organizmlarning rolini, biosfera inson mehnati va u qoʻlga kiritgan ilmiy muvaffaqiyatlar tufayli asta-sekin yangi holat — noosferaga oʻtishini birinchi boʻlib koʻrsatib berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

28-fevralda tugʻilganlar
Alfred Werner

Alfred Werner () (1866.12.12, Myuluz, Elzas — 1919.15.11, Syurix) — shveysariyalik anorganik kimyogar, kompleks birikmalar kimyosi asoschilaridan biri. Syurix universiteti professor (1893-yildan). V. maʼlum boʻlgan va hali maʼlum boʻlmagan juda koʻp birikmalarni sintez qilgan, ularni tartibga va bir tizimga solgan. Bu birikmalar tuzilishini isbot qilish maqsadida amaliy usullar ishlab chiqqan. V.ning ichki kompleks birikmalar toʻgʻrisidagi qarashlari koʻpgina organik moddalar (xlorofill, gemoglobin va b.)ning tuzilishini aniqlashga yordam berdi. Uning koordinatsion nazariyasi kompleks birikmalar kimyosiga asos soldi va bilimning turli fan sohalarida keng qoʻllanildi. Nobel mukofoti laureati (1913).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1866-yilda tugʻilganlar
12-dekabrda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
15-noyabrda vafot etganlar
Verniy

Verniy — Qozogʻiston Respublikasidagi Olmaota shaharning 1867-yildan 1921-yilgacha boʻlgan ruscha nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vernisaj

Vernisaj (frans. vernissaqe — loklash) — koʻrgazmaning tantanavor ochilishi. Nomi koʻrgazmadan oldin rangtasvir asarlari sathiga lok berish degan maʼnoni bildiradi. Bu odatni fransuz rassomlari boshlab bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verner

Verner [ixtirochi, fransuz matematigi P. Verne (1580—1637) nomidan] — 1)asbobsozlikda — ulchash asboblarida asosiy shkala boʻlinmalari boʻyicha uzunlik va burchaklarni aniqroq hisoblash uchun moʻljallangan qoʻshimcha shkala. V. yordamida asosiy shkala boʻlinmalari qiymatlarining ulushlari aniqlanadi. Ishi kuzatuvchi kishi koʻzini asosiy va qoʻshimcha shkalalardagi 2 chiziqchaga (shtrixga) toʻgʻri keltirishiga asoslangan; bunda shtrixlardan biri ikkinchisining davomi boʻlishi va ularning uchlari mos kelishi kerak. V. asosiy shkala boʻylab sirpanadi. Uning shkalasi boʻlinmalari asosiy shkalanikiga qaraganda ancha maydaroq boʻladi. V.ning hozirgi nomi — nonius; 2) radiopriyomnik va b. radioapparatlarni radiotoʻlqinlarga aniq sozlash uchun moʻljallangan moslama.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Verona

Verona — Italiyaning shim.sharqidagi shahar, Venesiya viloyatida. Alp togʻlari etagida, Adije daryosi boʻyida. Verona provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 260 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Venesiyadan Milanga va Padana tekisligidan Avstriyaga Brenner dovoni orkali oʻtiladigan muhim transport yullari tuguni. Metallurgiya, mashinasozlik, kimyo, poligrafiya, toʻqimachilik, poyabzal, yogʻochsozlik, qogʻoz, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. eronada xalqaro qishloq xoʻjaligi yarmarkalari bulib turadi. Industrial institut, universitet, muzeylar, sanʼat galereyasi bor.

Verona — qad. shahar. Miloddan avvalgi 89 yildan Rim koloniyasi, 489 yildan ostgotlar qirolining qarorgohi. 1837-yildan Milanga, 1405-yilda Venesiyaga qoʻshib olingan. 1797-yildan Avstriya tarkibiga, 1866-yildan Italiya qirolligi tarkibiga kirgan. eronada Qad. Rim meʼmoriy yodgorliklari, oʻrta asrda qurilgan binolar, Uygʻonish davriga oid saroylar, klassik uslubda qurilgan shahar boshqarmasi (ratusha) binosi va boshqa saqpangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Veroneze Paolo

VERONEZE (Veronese) Paolo (haqiqiy ismi Kalyari, Caliari) (1528, Verona — 1588. 19.4, Venesiya) — Uygʻonish davri italyan rassomi. Monumental bezak, rangtasvir ustasi. Venesiya maktabi vakili. V. ijodi (asarlari,namoyon va dastxatlari) tantanavor ruhdagi ijrosi, meʼmorlik bilan uzviy bogʻliqligi, mujassamotlarining kengligi, yorqin tovlanuvchi kumush rangning ustunligi bilan ajralib turadi. Shuningdek uning asarlaridan diniy mavzular, Qad. Rim oqsuyaklarining dabdabali hayoti ham keng oʻrin olgan. Kartina va devoriy rasmlarida atlas, zarbof va shoyi libos kiygan zabardast va goʻzal kishilar ifodalangan. Rassom ularni imorat va moviy osmon fonida tasvirlaydi: Mazerdagi Barbaro-Volpi villasidagi freskalar, "Kanidagi nikoh" (1563, Luvr), "Kuchchin va avliyolar bilan turgan madonna" (1570), "Venesiya zafari" (1578—85), "Agar va Ismoil sahroda"(1580 yillar), "Iso paygʻambarga motam tutish" (1580 yillar) va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veronika sochlari

Veronika sochlari () — osmonning shimoliy yarim sharidagi yulduzlar turkumi. Asad, Ovchi itlar va Hoʻkizboqar yulduz turkumlari oralarida joylashgan. Oʻrta kengliklarda qish, bahor va yozda koʻrinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Yulduz turkumlari
Versalchilar

Versalchilar — Parij Kommunasi davrida (1871) kommunarlar tomonidan Versal sh.da oʻrnashib olgan Ter boshliq hukumat va unga tobe qoʻshinlarga berilgan nom. Prussiya bosqinchilari koʻmagida V. Parij Kommunasini qonga botirganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versal

Versal, Vereai — Fransiyadagi shahar. Ivelin departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 95 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). 1624— 26 yillarda Lyudovik XSH qurdirgan qasr oʻrnida barpo qilingan. 1682—1789 yillarda Fransiya qirollarining qarorgohi boʻlgan. 1870—71 yillardagi Fransiya-Prussiya askarlari Versalni okkupatsiya qilgan. Versalda 1783 yil hamda 1919 yil Versal sulh shartnomasi imzolangai. Ikkinchi jahon urushi paytida Versalni nemis qoʻshinlari bosib olgan. Keyinchalik ulardan ozod etilgan.

Versal muhim temir yoʻl tuguni. Mashinasozlik korxonalari mavjud. Shaharda bir necha harbiy bilim yurtlari joylashgan. Shahardagi ayrim saroylar yaxlit meʼmoriy ansambl holiga keltirilgan (1661—1708 yillar, klassitsizm uslubida). Ulugʻvor saroy ulkan park bilan uzviy bogʻlangan. Saroyning old tomoni salobatli, ichi hashamatli. Parkda haykallar, fontanlar bor.

Manbalar 

  

Fransiya shaharlari
Versal sulh shartnomasi

Versal sulh shartnomasi — Birinchi jahon urushi tugaganidan keyin gʻolib davlatlar bilan Germaniya oʻrtasida Versal shahrida imzolangan sulh shartnomasi (1919-yil 28-iyun). Unga binoan Germaniya ilgari bosib olgan anchagina hududlarni boʻshatib berdi. Fransiya — Elzas va Lotaringiya viloyatlarini, Polsha ilgari oʻziga tegishli boʻlgan ayrim hududlarni qaytarib oldi. Yangidan tashkil topgan Chexoslovakiya, Avstriya, Polsha davlatlarining mustaqilligi va daxlsizligini Germaniya tan oldi. Germaniyaning 100 ming kishidan ortiq armiyaga ega boʻlishi va majburiy harbiy xizmat joriy etishi taʼqiqlab qoʻyildi, u Birinchi jahon urushining aybdori, deb topilib, zimmasiga Antanta davlatlariga 132 mlrd. marka kontributsiya (tovon) toʻlash majburiyati yuklandi.

Versal sulh shartnomasi Germaniya iqtisodiyoti ustidan gʻolib davlatlar nazoratini oʻrnatdi. Gitler hokimiyat tepasiga kelgach, shartnomani buza boshladi, unda koʻrsatilgan harbiy majburiyatlarni bajarmasligini bildirdi (1935-yil 25-may). Ikkinchi jahon urushi boshlariga kelib Versal sulh shartnomasi butunlay ahamiyatsiz boʻlib qoldi.

Imzolanish tarixi 
Versal tinchlik shartnomasi 1919-yil 28-iyun kuni Versal saroyida magʻlub Germaniya blan gʻolib Antanta davlatlari oʻrtasida imzolangan. Bu shartnoma tarixga Versal tinchlik shartnomasi nomi bilan kirdi. Versal shartnomasi  Germaniya va uning ittifoqchilarini urushning ayibdori deb eʼlon qildi.

Shartnoma shartlari 
Shartnomaga koʻra Fransiya Elzas va Lotaringani oʻziga qaytarib oldi. Germaniyaning Saar viloyati 15 yil muddatga Millatlar ittifoqi boshqaruviga berildi. 15 yildan soʻng bu viloyat taqdiri plebitsey yordamida hal etiladigon boʻldi. Uning koʻmir havzasi shaxtalari Fransiya mulki boʻlib qoldi. Reyn daryosining chap sohilini 15 yil muddatga Antanta okkupatsiya qildi. Reyindan sharqqa qarab 50 km hudud toʻla demilitarizatsiyalashtirildi Germaniya Polsha va Chexoslovakiyaning mustaqilligini tan oldi. Bir payitlar Pressiya bosib olgan hududlar, Sharqiy Pomore Polshaga berildi. Buning nqtijasida Polsha Boltiq dengiziga chiqish imkoniga ega boʻldi. Eypen, Malmedi va Morelle Belgiyaga berildi.

Manbalar
Versiya

Versiya (lot. versio — shakl, koʻrinish) — folklorda syujeti va janri bir xil, ammo kompozitsiyasi va gʻoyaviy-badiiy xususiyatlari jihatdan keskin farq qiluvchi xalq ogʻzaki ijodi namunalari. Mas., "Alpomish" dostoni oʻzbek, qoraqalpoq va qozoq V.larida tarqalgan. Bular ham oʻz variantlariga ega. Shu jihatdan V.ning doirasi keng boʻlib, u variantlarni oʻz ichiga oladi, variantlarda ifodalangan gʻoyalar, badiiy-tasviriy vositalar majmuidan iborat boʻladi.

Versal shahri. Saroy va parklar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Versta

Versta — qad. rus oʻlchov birligi. Qiymati 500 sajenga, yaʼni 1,0668 km ga teng. 18-asrga qadar chegaralarni belgilash Verstasi (1000 sajen; 2,1336 km) qoʻllanilgan. Bunday Versta chegaralarni belgilash va aholi yashaydigan punktlar orasidagi masofani aniqlash uchun ishlatilgan.

Yana qarang 

 Vershok

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal

Vertikal (lot. verticalis — tik) — 1) osmon sferasida zenit va nadiryagm oʻtuvchi faraziy katga doira. Sharq va gʻarb nuqtalardan oʻguvchi V. birinchi V., janub va shimoliy nuqtalardan oʻtuvchi V. meridian deyiladi; 2) tekislikka 90° ostida oʻtkazilgan tik chiziq (V. chiziq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal (maʼnolari)

Vertikal:

 Vertikal (lot.
 Vertikal (matematika) — 1) matematikada — tik toʻgʻri chiziq.
 Vertikal (kosmik zond) - "VERTIKAL" — kosmik zond.
 Vertikal (raketa) - "VERTIKAL" — yer atmosferasining yuqori qatlamlarini oʻrganish uchun moʻljallangan geofizik raketa.
Vertikal (matematika)

Vertikal — 1) matematikada — tik toʻgʻri chiziq. V. toʻgʻri chiziqning ikki oʻzaro perpendikulyar tekislik (proyeksiyalar tekisligi) dagi proyeksiyalari vertikal tekisligiga parallel boʻladi, lekin toʻgʻri chiziq proyeksiyalari gorizontal tekisligiga perpendikulyar boʻlmaydi; 2) ipga osilgan zalvar narsa (mas., uchli dumaloq temir, tosh) taʼsirida ip egallaydigan chiziq, holat. Kurilishda ustalar ishlatadigan shoqul (yoki shovun)ning ishi shunga asoslangan (yana q. Adilak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal burchaklar

Vertikal burchaklar - birining tomonlari ikkinchisining tomonlari davomidan iborat boʻlgan burchaklar (rayem, 1 va 2, 3 va 4 burchaklar). Ikki tekislik kesishganda hosil boʻladigan va yoqlari biri ikkinchisining davomi boʻlgan ikki burchaklar ham V.b deyiladi. V.b. bir-biriga teng boʻladi.Ular 180 gradusga teng boladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal doira asbobi

Vertikal doira asbobi - osmon yoritqichlarining ufqdan balandligini, shuningdek kuzatuv joylarining geografik koordinatalarini oʻlchash uchun ishlatiladigan astronomiya asbobi. Tuzilishi va ishlash usuliga koʻra universal asbobga oʻxshaydi. V. d. a. gorizontal oʻqqa oʻrnatilgan optik truba va darajalarga boʻlingan doiradan iborat. Uni ikkinchi (vertikal) oʻq atrofida istalgan vaziyatga burish mumkin. Bu asbobdan asosan yulduzlarning mutlaq kataloglari (jadvallari) ni tuzishda foydalaniladi. V. d. a.ni yasash gʻoyasini 19-asrda V. Ya. Struve oʻrtaga tashlagan. 1962 yilda Leningraddagi Pulkovo rasadxonasida fotografik V. d. a. yaratilgan, unda yoritqichlarni kuzatish jarayonlari deyarli avtomatlashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal drenaj

Vertikal drenaj - qishloq xoʻjaligi yerlarini drenaj qilish turi; sugʻoriladigan yerlarning optimal meliorativ rejimini taʼminlash maqsadida yer osti suvlarinn soʻrib olishi uchun nasoslar bilan jihozlangan burgʻi quduqlari sistemasi. Oʻrta Osiyodagi sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida V.d. tuproqning shoʻrlanishi va zax bosishiga qarshi qoʻllanilddi. V. d.ning shoʻrsizlantirish samarasi shoʻr yuvish, vegetatsion suyurish, tuproq-grunt aeratsiyasi va tuproq qoplami zonasidan erigan tuzlarni yer osti suvlarining chuqurroq gorizontlariga tushirish yoki ularni sugʻoriladigan hudud chegarasidan tashqariga chiqarib yuborish yoʻli bilan amalga oshiriladi.

V. d. gorizontal drenaj kam samara beradigan, tuproq qatlami suvni sust oʻtkazadigan, yer osti suvlarining bosimi katta boʻlgan qatlamlarda quriladi. V. d. birinchi marta 20-asr boshida AQShda qoʻllanilib, "kaliforniya drenaji" nomini oldi. Hoz. davrda V. d. sugʻorma dehqonchilik rivojlangan Jan,-Sharqiy Osiyo mamlakatlarida keng tarqalgan. OʻzRda birinchi marta melioratsiyaning bu usuli 1928—30-yillarda Mirzachoʻlda sinab koʻrildi, 1960-yildan boshlab shu joydagi xoʻjaliklarda koʻplab qurildi. Keyinchalik V. d. Oʻzbekistonda Markaziy Fargʻona, Qarshi, Surxon-Sherobod va Jizzax choʻllari-ni oʻzlashtirishda, Turkmanistan, Tojikiston, Qirgʻiziston, Ozarbayjonda keng qoʻllanildi. Quduqning chuqurligi hududning litologik tuzilishiga qarab 30 dan 100 m gacha, diametri 1000 mm gacha, suv sarfi maydonning gidrogeologik sharoitiga bogʻliq boʻlib, 15 l/s dan 200 l/s gacha boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal zonallik

Vertikal zonallik - togʻlarda balandlikning oʻzgarishi bilan tabiat hodisalarining qonuniy oʻzgarishi, q. Balandlik mintaqalari.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal integratsiya

Vertikal integratsiya - yagona pirovard mahsulotni i.ch., sotish va isteʼmol kilishda umumiy ishtirok bilan oʻzaro bogʻlangan korxonalarning i.ch. va tashkiliy birlashmasi, kooperatsiyasi, oʻzaro hamkorligi. Mas., materiallarni yetkazib beruvchilar, uzel va detallarni tayyorlaydiganlar, pirovard mahsulotni yigʻadiganlar, pirovard mahsulotni sotuvchilar va isteʼmolchilar V.i. ishtirokchilari hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vertikal pech

Vertikal pech — metalldan yasalgan uzun buyumlar va vertikal vaziyatda pastga yoki yuqoriga harakatlanadigan metall polosalarga termik ishlov (issiqlik ishlovi) berish uchun moʻljallangan vertikal qurilma. Metallurgiya va mashinasozlikda qoʻllaniladi. V.p.ning uzlukli va uzluksiz ishlaydigan xillari bor. Uzlukli ishlaydigan pechlar (shaxtasimon pechlar) da harbiy qurollarning stvollari, vallar, turbinalarning rotorlari va b. uzun buyumlar toblanadi va boʻshatiladi. Bunda buyumlar gaz yoki elektr toki bilan qizdiriladi. Bundam pechlarning balandligi 30 m ga, ish boʻshligʻining diametri 4 m gayetadi.

Uzluksiz ishlaydigan pechlarning bir oʻtishli va ikki oʻtishli turlari bor. Issiqlik ishlovi beriladigan polosa pech orqali oʻtkaziladi. Bunday V.p.da sovuqlayin prokatlangan polosalar (tunuka, transformator temiri, zanglamas metall va b.)ga issiqlik ishlovi beriladi. Pechning bal. 30 m ga, unda ishlov beriladigan polosaning uz. 800 m ga yetadi. Pechda gaz yoqiladi. Bunday pech qora metallurgiyada, sovuqlayin prokatlangan polosalar va lentalar i.ch.da qoʻllaniladi, pechdagi jarayonlar boshqaruvchi hisoblash mashinalari yordamida avtomatlashtirilgan (k.. Pech).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil