MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Karkidonlar

Karkidonlar () toq tuyokli sut emizuvchilar turkumi oilasidir. 7 tacha turi va kenja turlari bor. Afrika, Jan.-Sharqiy va Sharqiy Osiyoda tarqalgan. Tropik oʻrmonlarda, suv boʻyidagi chakalakzorlarda, togʻlarda (3000 m balandlikkacha) va botqoqliklarda yashaydi. Gavdasi yirik, uz. 5 m cha, boʻyi 2 m cha, dumi qisqa, terisi kalin, deyarli junsiz. Burni ustida va qansharida 1—2 (qora karkidonda baʼzan 3 yoki 5) ta shoxi bor. Koʻzi kichkina, yaxshi koʻrmaydi, boʻyni qisqa va yoʻgʻon. Hidlash va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Oyogʻi qisqa, yoʻgʻon. Barmoqlari 3 ta, uchida tuyoqlari bor. Tungi hayvon. Yakka yoki juft-juft boʻlib, baʼzan 4—5 tasi poda boʻlib yuradi. K. turli oʻsimliklar bilan oziqlanadi. Pashsha va soʻnalardan qochib, botqoqqa tushib yotadi. Noyab.da urchiydi. Boʻgʻozlik davri 17-19 oy. Tugʻilgan bolasi 25 kg cha. Tanasi vazmin va qoʻpolligiga qaramay tez yuguradi. Goʻshti, yogʻi yeyiladi, terisi va shoxidan turli buyumlar tayyorlanadi. 5 turi: sumatra, qind, yava karkidoni qora, oq karkidon bor. Barcha turlari Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Karkuk

Karkuk — Iroqning shimoli-sharqiy qismidagi shahar, Kurdistonda. Taomim muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 420 ming kishi chamasida. Avtomobil yoʻllari tuguni, temir yoʻl stansiyasi. Neft qazib chiqariladigan yirik rayon markazi. Bu yerdan neft quvurlar orqali Tripoli (Livan) va Banias (Suriya) portlariga yuboriladi. Toʻqimachilik, koʻn poyabzal, kimyo, oziq-ovqat sanoati korxonalari, neftni qayta ishlash zavodi bor.

Manbalar 

Iroq shaharlari
Karl V

Karl V (1500.24.2, Gent - 1558.21.9, Ispaniyadagi avliyo Yust monastiri) — "Muqaddas Rim imperiyasi" imperatori (1519—56), Ispaniya qiroli (Karlos I) (1516—56). Niderlandiya shahzodasi (1516-55), Sitsiliya qiroli (Karl IV) (1516—56). Gabsburglar sulolasidan. Katolitsizm bayrogʻi ostida reaksion reja — "Jahon xristian davlati"ni tuzishga harakat qilgan. Fransiya (Italiya urushlari, 1494—1559) va Usmonli turk saltanati bilan urushlar olib borgan. Nemis protestant — knyazlari bilan boʻlgan kurashda magʻlubiyatga uchragan va ular bilan Augsburg diniy sulhi imzolangach (1555), taxtdan voz kechgan.

Manbalar 

1500-yilda tugʻilganlar
24-fevralda tugʻilganlar
1558-yilda vafot etganlar
21-sentabrda vafot etganlar
Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Karl XII

Karl XII (1682.17.6, Stokgolm-1718.30.11, Frederiksxall, Norvegiya) — Pfals-Svaybryukken sulolasidan boʻlgan Shvetsiya qiroli (1697 yildan), sarkarda. Shimoliy urush (1700— 21) boshlarida bir kancha yirik gʻalabalarga erishgan, lekin Rossiyaga bostirib kirishi (1708) uning Poltava jangi (1709)dagi magʻlubiyati bilan tugagan; Turkiyaga qochgan, 1715 yilda Shvetsiyaga qaytgan. Norvegiyaga qilingan bosqinchilik yurishi paytida oʻldirilgan.

Manbalar
Karl martell

Karl martell (lot. Carobus "Martellus, soʻnggi lot. martellus — bolgʻa) (taxminan 688 — 741.22.10, Kyersi) — soʻnggi merovinglar davrida Frank davlatining amaldagi hukmdori (715-yildan). Karolinglar urugʻidan boʻlgan oliy lavozimdagi shaxs — mayordom. Cherkov yerlarining bir qismini musodara qilish va ularni benefitsiylar tarzida harbiylarga tarqatish yoʻli bilan davlatning harbiy qudratini mustahkamlagan. K.M. 732-yilda Puatye sh. yaqinidagi jangda arablarni yengib, ularning Gʻarbiy Yevropaga yurishlarini toʻxtatgan.

Manbalar
Karl robert

Karl robert (Karoly Robert) (1288 — 1342.16.7, Vishegrad) — Vengriya qirolligi qiroli (1301—42). Vengriyadagi Anju sulolasi vakili. K.R. cherkov, mayda dvoryanlar va shaharliklar tomonidan qoʻllab-quvvatlangan markaziy hokimiyatni mustahkamlagan, konchilik va pul islohotini oʻtkazgan. Chexiya va Polsha bilan savdo bitimi (1335) tuzgan. Venetsiya, Serbiya, Valaxiya bilan urushlar olib borgan.

Manbalar
Karlar maktabi

Karlar maktabi - tugʻma kar yoki yoshligida eshitish qobiliyatini yoʻqotgan bolalar (qarang Karlik) uchun ochilgan internat maktab tipidagi maxsus taʼlim-tarbiya muassasasi. Karlar va zaif eshituvchilar internat maktabga boʻlinadi. Oʻzbekistonda birinchi marta 1920 i. nogiron (kar, koʻr, aqli zaif) bolalar internat maktabi sifatida tashkil etilgan. Karlar internat maktabiga mutlaqo eshitmaydigan va gapirmaydigan, shuningdek, eshitish qobiliyatidan 75 dB dan ortiq darajada mahrum boʻlgan, kuchli ovozdan taʼsirlanadigan va baʼzi nutq tovushlarni qisman farq qiladigan bolalar qabul qilinadi. Maktabgacha tarbiya muassasasiga olinmagan 6—7 yoshdagi bolalar internat maktabning tayyorlov sinfiga qabul qilinadi. Zaif eshituvchilar internat maktabiga nutq, eshitish qobiliyatidan 30 dan 75 dB gacha darajada mahrum boʻlgan, nutq (oddiy ovoz bilan aytiladigan soʻz va gaplar)ni 3 m masofadan tushunadigan hamda eshitish qobiliyati yetarli boʻlmaganligi sababli nutqi turli darajada rivojlanmay qolgan, shuningdek, maktabgacha tarbiya va maktab yoshida kar boʻlib qolib, nutqi saqlangan bolalar qabul qilinadi. Kar va zaif eshituvchi bolalar respublika, viloyat, shahar xalq taʼlimi boshqarmalari tomonidan tashkil etilgan tibbiy psixologik-pedagogik komissiyalar tomonidan koʻrikdan oʻtkaziladi va oʻqishga yoʻllanma beriladi. Kar va zaif eshituvchi bolalar uchun maxsus taʼlim-tarbiya „Taʼlim toʻgʻrisida“gi OʻzR qonuni (1997-yil 29-avgust) asosida amalga oshiriladi. K.m. Oʻzbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi tizimiga kiradi. Karlar internat maktabida taʼlim 2 bosqich — boshlangʻich taʼlim (1 — 5-sinf), tayanch taʼlim (6—11-sinf)dan, zaif eshituvchilar internat maktabida 2 boʻlim (10-sinfgacha va 11-sinfgacha)dan iborat. K.m.ning boshlangʻich sinflarida oʻqish maxsus reja, dastur, darelik va oʻquv qoʻllanmalari asosida, yuqori sinflarda normal maktablarning 5—9-sinflar dareliklaridan foydalanib olib boriladi. Har bir sinfda oʻquvchilar soni 8—10 tadan oshmasligi kerak. Oʻquv rejasi, dasturi, darsliklar va oʻquv qoʻllanmalari OʻzR Xalq taʼlimi vazirligi Taʼlim markazining maxsus taʼlim boʻlimi tomonidan bolalarning eshitish va nutq taraqqiyotidagi kamchiliklari nazarda tutilgan holda tuziladi. 2000/2001 oʻquv yili boshi OʻzRda 13 karlar internat maktabi (2956 oʻquvchi) va 5 zaif eshituvchilar internat maktabi (1051 oʻquvchi) ishladi.

Yana qarang 

 Maxsus maktablar
 Internat maktab
 Yordamchi maktab

Manbalar
Karlik

Karlik, garanglik — mutlaqo eshitmaslik yoki quloqning soʻzni anglay olmaydigan darajada "ogʻir"ligi. K. tugʻma va hayotda orttirilgan boʻlishi mumkin. Tu gʻ m a K.ga bola tugʻilayotganda eshituv nervining zararlanishi, ichki quloq yoki eshituv nervining irsiy yoki ona yuqumli kasalliklar (gripp va h.k.) bilan ogʻrishi natijasida rivojlanmay qolishi, shuningdek, homiladorlik davrida, xususan, uning birinchi oylarida onaning turli dorilar yo spirtli ichimliklar ichishi sabab boʻlady. Hayotda orttirilgan K. oʻrta va ichki quloq, eshitish nervi yoki bosh miya eshituv markazining yalligʻlanish kasalliklari, baʼzi infeksion kasalliklar asorati, shuningdek, zararli omillar (mas, shovqin, vibratsiya va boshqalar) natijasida kelib chiqishi mumkin.

Davosi K.ning sababiga bogʻliq, u koʻpincha kasallanish darajasiga koʻra olib boriladi. Eshituv nervi jiddiy zararlanganda kar quloq tuzalishi qiyin. Quloq "ogʻir" boʻlib qolganda tovushni kuchaytiradigan asboblar (eshituv apparatlari)dan foydalanish mumkin. Bolalar maxsus maktablarda oʻqitiladi (qarang Karlar maktabi).

Manbalar 

Kasalliklar
Surdologiya
Tibbiyot
Quloq kasalliklari
Otorinolaringologiya
Karlovats

Karlovats — Xorvatiyadagi shahar, Kupa daryosi (Sava daryosi irmogʻi) sohilida, Zagreb sh.dan jan.-sharqda joylashgan. Aholisi 59,9 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Transport yoʻllarining yirik tuguni. Quvur va dizellar ishlab chiqariladi; koʻn-teri, yogʻochsozlik, keramika, oziq-ovqat (jumladan, tamaki) sanoati korxonalari bor. K. yaqinida yirik toʻqimachilik kti joylashgan.

Manbalar
Karlovi-Vari tuzi

Karlovi-vari tuzi, Karlsbad tuzi — Chexiyadagi Karlovi-Vari kurortining mineral buloklaridan olinadigan tuz. Sunʼiy yoʻl bilan ham tayyorlanadi, uning tarkibida natriy sulfat, natriy gidrokarbonat, natriy xlorid, kaliy sulfat bor. K.-V.t. — oq kukun, mazasi taxir-shoʻr, suvda yaxshi eriydi. Jigarning baʼzi kasalliklari, surunkali gastrit, meʼdaning yara kasalligida buyuriladi, shuningdek, surgi oʻrnida ichiladi. Uyquga yotishdan oldin yoki nahorga yarim stakan suvga 1 choy qoshiq (bolalar uchun) yoki 1 osh qoshiq (kattalar uchun) solib ichiladi.

Manbalar
Karlovo

Karlovo — Bolgariyaning markaziy qismidagi shahar. Stara-Planina va Sredna-Goratogʻlari oraligʻidagi Karlovo soyligida joylashgan. Efir moyli oʻsimliklarni oʻstirish va qayta ishlash rayonining markazi. Mashinasozlik (yengil traktor, uzum teruvchi kombaynlar i.ch.), toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Balneologik kurort. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Karlsbad gʻorlari

Karlsbad gʻorlari - AQShdagi karst gʻorlari. Guadalupe togʻlarida (Qoyali togʻlarningjan. qismi), NyuMeksiko shtatida, Karlsbad sh.dan jan.gʻarbda joylashgan. Boʻshliqlari (ungurlari)ning hajmi jihatidan dunyoda eng yirik. Chuq. 339 m gacha, oʻrganilgan qismidagi barcha oʻtish joylari va zallarining umumiy uz. 60 km. Eng katta zali T harfi shaklida. Gʻorlarda koʻrshapalakning 10 dan ortiq turi yashaydi. Zallarining kattaligi, ulkan stalagmitlar, ungurlarining chiroyi koʻplab turistlarni oʻziga jalb etadi. 1930 y.dan milliy park deb eʼlon qilingan.

Manbalar 

Gʻorlar
Karlskruna

Karlskruna - Shvetsiya jan.dagi shahar, Boltiq dengizi boʻyidagi port. Blekingelenining maʼmuriy markazi. Aholisi 59 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Elektrotexnika va radioelektronika, kemasozlik, sellyuloza-qogʻoz, kimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari, harbiy-dengiz oʻquv yurti bor. K. 17-asrda bunyod etilgan qalʼa atrofida vujudga kelgan.

Manbalar
Karma

Karma (sanskritcha — harakat, faoliyat) — hind dinlari (hinduiylik, buddizm, jaynizm) va falsafasining asosiy tushunchalaridan biri. Sansara tushunchasini toʻldiradi. Keng maʼnoda— har qanday tirik mavjudot tomonidan qilingan xatti-harakatlar va ularning oqibatlari majmui boʻlib, tirik mavjudotning yangitdan tugʻilish, qayta mujassamlanish xususiyatini belgilaydi. Tor maʼnoda — hozirgi va kelgusidagi mavjudlik harakteriga xattiharakatlarning koʻrsatadigan taʼsiri.

Manbalar 

Hinduizm karmani insonning aqliy yoki jismoniy harakati va bu harakatdan keyingi oqibatlar oʻrtasidagi munosabat sifatida belgilaydi . Shuningdek, u insonning hozirgi va oldingi hayotidagi barcha harakatlarning oqibatlarini va axloqdagi sabab va taʼsir zanjirni anglatadi.
Karmakdoshlar

Karmakdoshlar ()— ikki urugʻpallalilar (magnoliyasimonlar) sinfiga mansub koʻp yillik oʻsimliklar oilasi. 12 turkumi, 600 dan ziyod turi bor. Oʻzbekistonda 7 turkumi, 31 turi oʻsadi. Gullari toʻgʻri, ikki jinsli, qizil, oq, toʻq havo rang , sariq, boshoqsimon yoki roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, Gulkosachasi pardasimon, oq va och binafsha rang . Tojbargi 5 ta, pastki qismi qoʻshilgan, changchisi 5 ta. Mevasi bir urugʻli yongʻoqcha. Bargi oddiy, baʼzan patsimon qirqilgan, cheti tekis, ketma-ket joylashgan. K., asosan, choʻllarda, shoʻrxok va sernam yerlarda, ekinlar orasida oʻsadi. K.dan mahalliy xalq qadimda boʻyoq olishda foydalangan, oshlovchi modda ham olinadi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Karmana qalay koni

Karmana qalay koni - Karmanadan 15 km jan.da, Ziyovuddin togʻi etaklarida joylashgan. 1956-yilda ochilgan. Qalay miqdori va zaxirasiga koʻra kichik kon. K.q.k. gidrotermal genetik turga mansub boʻlib, kembriygacha boʻlgan togʻ jinslari ichida hosil boʻlgan. Ruda tarkibida kumush, oltingugurt, vismut, qoʻrgʻoshin, surma uchraydi. Kvars sulfidli (kassiterit, arsenopirit, pirit va b.) rudalarning togʻ jinslari ichida oʻta murakkab shakllarda joylashganligi va qalay miqdorining oʻzgaruvchanligi kon maydonida geol.-razvedka ishlarining toʻxtatilishiga sabab boʻldi. Shu atrofda qalay konlari qadim vaqtlardan maʼlum boʻlgan. Qarnob, Lapas, Semizquduq va b. qalay konlarida oʻrta asrlarga mansub konchilik ishlarining qoldikdari (gʻorsimon oʻyiklar, moychiroq, yogʻoch tirgovuchlar va h.k.) saqlangan.

Manbalar
Karmel

Karmel — Falastinning shim.kismi (Isroil davlati hududi)dagi togʻ. Uning gʻarbiy yon bagʻridagi Tabun va Sxul gʻorlaridan 1929—34-yillarda qad. odamlarning suyaklari, tosh qurollari chiqqan. Tabun gʻoridan neandertal ayolning deyarli butun skeleti va erkak kishining pastki jagʻ suyagi topilgan. Sxul gʻoridan turli xilda saqlangan oʻnlab skelet suyaklari aniqlandi. Ular 45—40 ming yil muqaddam yashagan kishilarga mansub. Baʼzi olimlarning fikricha, K. gʻorlaridagi aholi — neandertal tipidagi odamlarning hozirgi zamon odami bilan aralashuvi natijasidir; boshqa olimlar esa uni qad. odamlarning yangi tipga evolyusion (tadrijiy) oʻtishi mahsuli deb hisoblaydilar.

Manbalar
Karminagiy

Karminagiy, Oxund mulla Muhammad Vafo (1685—1769) — tarixnavis olim. "Tuhfai xoniy" asarining muallifi. Asarni mangʻitlar sulolasi asoschisi Muhammad Rahimxon topshirigʻiga binoan tayyorlagan. Shuhrat taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Qozi Vafo nomi bilan ham mashhur boʻlgan. Baʼzi tarixchilar (Mir Muhammad Amin Buxoriy) ning yozishicha, K. Ubaydullaxon saroyida kitobdor (kutubxonachi)lik qilgan. Keyinchalik Abulfayzxon hamda Muhammad Rahimxon davrida ham shu mansabda boʻlgan.

Manbalar
Karnaval

Karnaval (lotincha carrus navalis — ajoyib arava, bayram marosimlari kemasi) — asosan, ochiq havoda oʻtkaziladigan teatrlashtirilgan oʻyinlar, koʻcha namoyishlaridan iborat ommaviy sayilning bir turi. Yil fasllarining almashuvi, bahorgi dehqonchilik va boshqa bayramlar bilan bogʻliq majusiylarning marosimlaridan boshlangan . Har qanday karnavalning eng muhim bir boʻlagi — shaharning muhim koʻchalarida tantanali yurishdir.

Tarixi 
Karnaval nomi XIII-asrda Italiyada vujudga kelgan. XVI-asr mashhur italyan xalq teatri turi niqoblar komediyasi („Del arte komediyasi“)ning paydo boʻlishi Karnaval bilan bogʻliq. Karnavalga oʻxshash koʻcha va maydon tomoshalari sharqda juda qadim zamonlardan maʼlum. Oʻrta Sharqda Karnaval zardushtiylik, navroʻz va boshqa bayramlar bilan bogʻliq holda uyushtirilgan. Temur va temuriylar, oʻzbek xonlari, amir va beklar davlat miqyosidagi bayramlar munosabati bilan ham Karnaval tomoshalari oʻtkazgan. Fransua Rablening „Gargantyua va Pantagryuel“ romanida Karnaval haqida ajoyib tavsif berilgan

Hozirgi kunda Karnaval 
Oʻzbekistonda 1957-yildan har yili kuzning birinchi oyida hozirgi Milliy bogʻda muntazam Karnaval oʻtkazib kelingan. Hozirgi kunda qayta tiklangan navroʻz bayramlarida asta-sekin Karnaval tomoshalari odat tusiga kirmoqda.

Dunyodagi eng mashhur karnaval Rio-de-Jeneyroda oʻtkaziladi. Bu keng miqiyosli bayramga yil boʻyi puhtalik bilan tayyorgarlik koʻriladi. Karnavalni koʻrish u4un Braziliyaga butun dunyo yuzidan sayyohlar tomosha qilishga kelishadi.

Manbalar

Havolalar 
 Federation European Carnival Cities
 BuenoLatina. Dunyodagi eng zoʻr karnavallar reytingi. 
 Modda. Dance Code dagi braziliyalik karnavallar haqida

Bayramlar
Karnay oʻrovchilar

Karnay oʻrovchilar (Attelabidae) -qattiq qanotlilar turkumiga mansub qoʻngʻizlar oilasi. Uzunligi 2—15 mm, rangi tiniq, koʻpincha yaltiroq, boshi nayga oʻxshash chiziq, moʻylovlari toʻgʻnogʻichsimon, ustki qanotlari, odatda, qornining uchki qismini yopmaydi. Keng tarqalgan, 1300 ga yaqin turi maʼlum. Barcha turlari fitofag , odatda, daraxt va butalarda oziqlanadi. Koʻpincha urgʻochisi barglarga tuxum qoʻyib, ularni karnayga oʻxshatib oʻraydi (nomi shundan olingan) yoki qopchiq yasaydi. Karnay ichida oqish qurtlari rivojlanadi. Baʼzi turlarining qurtlari poya, kurtak yoki mevalar ichida rivojlanadi. Koʻpchilik turlari har xil mevali va mevasiz daraxtlarga ziyon yetkazadi. Oʻrta Osiyoda, jumladan, Oʻzbekistonda olcha filchasi (Phynhitus auratus), oʻrik filchasi (Ph.auratus) va b. turlari danak mevali daraxtlarga jiddiy ziyon keltiradi.

Manbalar
Karnaychi qushlar

Karnaychi qushlar (Psophiidae) - turnasimonlar turkumining bir oilasi. Ogʻirligi 1 —1,5 kg . Oyogʻi uzun, tumshugʻi qisqa, baquvvat. Patlarining rangi koʻproq qoramtir baxmalsimon. Jan. Amerikaning shim. qismida yashaydi. 1 urugʻ va 3 turi bor. Daraxtlarning shoxlari va kovaklariga uya quradi. 5— 7 ta oq rangli tuxumlarini modasi bosadi. Sernam oʻrmonlarda gala boʻlib yashaydi. Yerda tez chopadi, kam uchadi. Mevalar, har xil hasharotlar, xususan, chumolilar va ikki qanotlilar bilan oziqlanadi. K.q- uy parrandalariga tez oʻrganadi. Tutqunlikda koʻpayishi ham mumkin. Goʻshti mazali boʻlgani tufayli aholi yashaydigan yerlarda qolmagan.

Manbalar
Karnak

Karnak, Ipet-Isut - qad. Misr ibodatxonalar harobasi. Qad. Fiva hududidagi arab qishlogʻi nomi bilan atalgan. Misr davlatining yangi podsholik davri (mil. av. 1580—1085 yillar)da qurilgan ibodatxonalar qoldiqlari saqlangan (mil.av 16—11-asrlar). Ibodatxonalar murakkab tarkibi, hashamatli meʼmoriy tuzilishi bilan ajralib turadi. Amon-Ra ibodatxonasi (mil. av. 16—12-asrlar)dagi 134 kolonnali katta zali, koʻndalangiga turli davrlarda qayta qurilgan katta va kichik zallar, hovlilar diqqatga sazovor. Bu zal devorlarida firʼavnlarning urushdagi gʻalabalari tasvirlangan (meʼmori Aminxotep Kichkina). Amon-Ra ibodatxonasi majmui bilan maʼbuda Mut ibodatxonasi (mil. av. 16—15-asrlar)ni mashhur sfinkslar xiyoboni birlashtirib turadi. Hozir K. muzeyga aylantirilgan. YUNESKO tomonidan muhofaza qilinadi.

Karnak. Ammon-Ra ibodatxonasi.

Manbalar
Karnallit

Karnallit (nemis kon muhandisi R.Karnall nomidan) — xloridlar kichik sinfiga mansub mineral. Kimyoviy formulasi KMgCl3 • 6N2O. Tarkibida magniy (8,7%), kaliy (14,1%), xlor (38,3%), suv (38,9%) hamda ozroq seziy, rubidiy, galliy (0,01% gacha) va brom (0,2% gacha) bor. Romb singoniyali. Sof K.ning kristallari shaffof, qizil, sariq, pushti va qoʻngʻir rangli. Shishadek yaltiroq, qattiqligi 2,5. Zichligi 1600 kg/m3. K kuchli gigroskopik, havo na-midan parchalanadi. Hosil boʻlishi xemogen. K. Tepaqoʻrgʻon (Oʻzbekiston), Solikamsk, Kaluga (RF), Shtasfurt (Germaniya), Gugurttogʻ, Karluq (Turkmaniston)dagi tuz konlarida bor. Oʻgʻit sifatida, namakoblari fotografiya va tibbiyotda ishlatiladi.

Manbalar 

Minerallar
Karnap Rudolf

KARNAP (Sagpar) Rudolf (1891.18.5, Vuppertal — 1970. 16.9, Santa-Mariya, AQSH) — nemis-amerika faylasufi, mantikshunos. Mantiqiy pozitivizm va fan falsafasining yetakchi vakili. Vena toʻgaraginnt faol ishtirokchisi. 1935-yildan AQShda. Induktiv mantiqni, semantik axborot nazariyasini, modal mantiqni va b.ni ishlab chiqqan. U olgan natijalarning kupi kibernetikada foydalanilgan.

Manbalar
Karnataka

Karnataka () — Hindistonning jan. qismidagi shtat. Arabiston dengizi sohilida. 192 ming km. Aholisi 52,7 mln. kishi (2001), asosan kannara xalqi. Maʼmuriy markazi — Bangalor sh. K. Dekan yassitogʻligining jan.-gʻarbi, Gʻarbiy Gat va Sharqiy Gat togʻlari hamda Malabor sohilining shim. qismida joylashgan. Daryolari serostona, gidroenergiyaga boy. Yirik daryolari — Krishna (Tungabhadra irmogʻi bilan) va Kaveri, yezda toʻlib oqadi, sugʻorishda keng foydalaniladi. Gʻarbida doim yash il tropik oʻrmonlar, sharqida savannalar bor. Yillik yogʻin 500– 3000 mm.

K. — agrar shtat. Aholisining 65% qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadi. Hududining yarmidan koʻprogʻi ekinzor. Asosiy ekinlari: sholi, tariqning mahalliy turlari (jovar va ragi), makkajoʻxori, bugʻdoy va dukkakli ekinlar. Shuningdek, paxta, yer yongʻoq, tamaki, shakarqamish qam ekiladi. Mevazorlar bor. Chorvachilikda qoramol, qoʻy, echki boqiladi. Dengizdan baliqovlanadi. Qimmatbaho yogʻoch tayyorlanadi. Temir rudasi, oltin (Hindistonda olinayotgan oltinning asosiy qismi), marganets rudasi, boksit, xromit va b. qazib chiqariladi. Toʻqimachilik sanoati yetakchi oʻrinda. K. Hindistonda ishlab chiqarilayotgan shoyining 80% ni beradi. Movut va ip gazlama ham toʻqiladi. Metallurgiya (Bhadravatida qora metallurgiya, Belgaonda alyuminiy korxonasi), mashinasozlik (asosan, Bangalorda — stanoksozlik, elektrotexnika), shisha-keramika, chinni (Bangalor), sement (Belgaon, Dharvar, Bijopur), yogʻochsozlik, koʻn-teri, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Sandal moyi, kimyoviy oʻgʻitlar ishlab chiqariladi. Yirik sanoat markazlari: Bangalor va Maysur. Yirik porti — Yangi Mangalor.

3— 11-asrlarda K.da Gʻarbiy Gatlar sulolasi hukmronlik qilgan. 12—14-asrlarda K. hududi Xoysalar davlati, keyinroq 16-asr oxirlariga qadar Vijayanagar davlati tarkibiga kirgan. 1399-yilda Vijayanagarga vassal boʻlgan Maysur oʻlkasi tashkil topdi. 1761-yilda Maysur taxtini Xaydar Ali egalladi. Haydar Ali va uning oʻgʻli Tipu Sulton davrida (1782—99) K. Hindiston jan.dagi eng kuchli davlat boʻlgan. Bu davrda K. ingliz bosqinchilariga qarshi kurash maydoniga aylandi. 1799-yilda hokimiyat inglizlarga tobe boʻlgan Vodeyarlar sulolasi qoʻliga oʻtdi. Hindiston mustaqillikka erishgandan soʻng 1956-yilgi maʼmuriy islohotga koʻra, Maysur shtati tuzildi. 1973-yildan ushbu shtatga K. deb nom berildi.

Manbalar
Karne Marsel

Karne Marsel (1909.18.8 — Parij — 1996) — fransuz kinorejissyori. Psixologik drama "Jenni" (1936) uning birinchi mustaqil filmi. K. ning asosiy ijodiy mavzusi — dunyoning omonat, bekarorligi va insonning adovatli dunyodagi boshpanasiz, yolgʻizlik fojiasi boʻlib, bu mavzu "Qirgʻoqdagi tuman", "Kechki mijozlar", "Rayka bolalari", "Tartib oʻrnatish qotillari" kabi filmlarida namoyon boʻldi. "Julyetta yoki tush koʻrishga topilgan Kalit", "Tereza Raken", "Yolgʻonchilar" va b. harbiy yillardan keyin suratga olingan eng yaxshi filmlaridir.

Manbalar
Karniz

Karniz (nem. karnies) — 1) meʼmorlikda bino devori ustiga muhofaza uchun maxsus (gʻisht, yogʻoch, tosh baʼzan paxsadan) ishlangan yoki oʻrnatilgan boʻrtiq qism, boʻgʻot. Tomni koʻtarib turishga va tashqi devorni yogʻingarchilik taʼsiridan himoya qilishga xizmat qiladi. Binolarda baʼzan qavatlarni bir-biridan ajratib turadi. Meʼmorlik orderlarida antablementning boʻrtib turadigan yuqori qismi. Oʻrta Osiyo meʼmorligida K.lar binoning tuzilishi, balandligi meʼmoriy qiyofasiga qarab, ularga mos va uygʻunlashgan holda ishlanadi (476-6.dagi rasmga q.); 2) stol, shkafning chetini, uylarning ichki qismini bezashda devor tekisligidan chiqarib ishlangan turli oʻymakorlik, kesmakorlik ishlari, uylarning shiplari chetidan tarashlab ishlangan taxta, bezakli hoshiya; 3) deraza yoki eshik tepasida parda osish uchun yogʻoch, metalldan qilingan dor.

Manbalar
Nicolas Léonard Sadi Carnot

Nicolas Léonard Sadi Carnot (; 1-iyun 1796-yil, Parij — 24-avgust 1832-yil) — fransuz fizigi va muhandisi, issiqlik dvigatellari nazariyasi yaratuvchilardan biri. „Olovning harakatga keltiruvchi kuch va bu kuchni rivojlantiradigan mashinalar haqida mulohazalar“ nomli yagona va mashhur asarida (1824) issiqlikdan harakat olish masalasini koʻrib chiqdi. Ideal aylanma jarayonni (Carnot sikli) tahlil qilib, u issiqroq jismdan sovuqroq jismga issiqlik oʻtgandagina foydali ish bajaradi, degan xulosaga keldi. U, shuningdek, foydali ish koeffitsiyenti faqat isitkich va sovitkich temperaturalariga bogʻliq, issiqlik dvigatelining tuzilishi va ish bajaruvchi jism tabiatiga bogʻliq boʻlmaydi, deb tushuntiradi (Carnot teoremasi). Benoît Paul Émile Clapeyron 10 yildan soʻng (1834) Carnot fikrlarini matematik shaklga keltirdi. Keyinroq Rudolf Clausius va William Thomson Carnot gʻoyalarini rivojlantirib, termodinamikaning ikkinchi bosh qonunini bayon qildilar (1850).

Manbalar 

Fiziklar
1796-yilda tugʻilganlar
1832-yilda vafot etganlar
1-iyunda tugʻilganlar
24-avgustda vafot etganlar
Muhandislar
Karnozin

Karnozin (lot. sago — goʻsht, carnis — goʻshtli), (5-alanilgistidin — rangsiz kristall modda. Mol. m. 226,3; suyuqlanish temperaturasi 260° (ajralish bilan). Suvda yaxshi eriydi, etanol va efirda erimaydi. K. va uning hosilasi anserin koʻpchilik umurtqali hayvonlar va odam skelet muskullarining doimiy tarkibiy qismidir, yurak muskuli, jigar va qonda ham ozgina bor. K.ning biologik roli toʻliq oʻrganilmagan. Nafas olishda va glikolizda energiyaga boy fosforli birikmalar (adenozin-trifosfat kislota bilan kreatinfosfat kislota)ning hosil boʻlish reaksiyasini kuchaytiradi. N-ftalil-ralanin xlorangidridiga gistidin taʼsir ettirish usuli bilan olinadi. Hayvonlarda katarakta kasalligi va jarroxlik usulida hosil boʻlgan yaralarni davolashda qoʻllaniladi.

Manbalar