Indeks (statistika)

Statistikada va tadqiqot dizaynida indeks kompozit statistik ko'rsatkichdir. Boshqacha qilib aytganda, bir nechta ko'rsatkichlarni jamlaydigan murakkab o'lchov.

Indekslar - kompozit ko'rsatkichlar sifatida ham tanilgan. Ular aniq kuzatishlarni umumlashtiradi va tartiblaydi.

Ijtimoiy fanlar va barqarorlik sohasidagi ko'plab ma'lumotlar Gender farqi indeksi, Inson taraqqiyoti indeksi yoki Dow Jones sanoat o'rtacha indeksi kabi turli indekslarda taqdim etilgan. 2009-yilda Jozef Stiglits, Amartya Sen va Jean-Paul Fitoussi tomonidan yozilgan "Iqtisodiy samaradorlik va ijtimoiy taraqqiyotni o'lchash bo'yicha komissiyaning hisoboti" shuni ko'rsatadiki, bu chora-tadbirlar so'nggi yillarda uchta omil tufayli keskin o'sishni boshdan kechirgan. Mos keladigan omillar:

 savodxonlik darajasini oshirish (shu jumladan statistik)
 zamonaviy jamiyatlar va iqtisodiyotlarning murakkabligi ortishi
 axborot texnologiyalarining keng tarqalganligi.

Erl Babbining so'zlariga ko'ra, indeksdagi elementlar odatda teng darajada tortiladi, agar bunga qarshi biron bir sabab bo'lmasa (masalan, agar ikkita element o'zgaruvchining deyarli bir xil tomonini aks ettirsa, ularning har birining vazni 0,5 bo'lishi mumkin).

Xuddi shu muallifga ko'ra, buyumlarni qurish to'rt bosqichni o'z ichiga oladi. Birinchidan, ob'ektlarni ularning mazmuni haqiqiyligi, bir o'lchovliligi, o'lchovni o'lchash kerak bo'lgan o'ziga xoslik darajasi va ularning farqlari miqdori asosida tanlash kerak. Ob'ektlar bir-biri bilan empirik bog'liq bo'lishi kerak, bu ularning ko'p o'lchovli munosabatlarini tekshirishning ikkinchi bosqichiga olib keladi. Uchinchidan, indekslar ballari ishlab chiqilgan bo'lib, bu ularning ballar diapazonini va ob'ektlar uchun og'irliklarini aniqlashni o'z ichiga oladi. Nihoyat, indekslar tasdiqlanishi kerak, bu ularning qurilishida foydalanilmagan o'lchanadigan o'zgaruvchiga tegishli ko'rsatkichlarni bashorat qila oladimi yoki yo'qligini tekshirishni o'z ichiga oladi.

2008-yilda OECD va Yevropa Komissiyasining Qo'shma tadqiqot markazi tomonidan qo'shma ko'rsatkichlarni (CI) qurish bo'yicha qo'llanma nashr etilgan. OECDning yuqori darajadagi statistika qo'mitasi tomonidan rasman ma'qullangan qo'llanma indeksni ishlab chiqish uchun o'nta rekursiv qadamni tavsiflaydi:

 1-qadam: Nazariy asos
 2-qadam: Ma'lumotlarni tanlash
 3-qadam: Yetishmayotgan ma'lumotlarni hisoblash
 4-qadam: Ko'p o'lchovli tahlil
 5-qadam: Normalizatsiya
 6-qadam: Og'irlik
 7-qadam: Ko'rsatkichlarni umumlashtirish
 8-qadam: Sezuvchanlikni tahlil qilish
 9-qadam: Boshqa chora-tadbirlar bilan bog'lanish
 10-qadam: Vizualizatsiya

Ro'yxatda ta'kidlanganidek, kompozit indikatorni yaratish uchun ko'plab modellashtirish tanlovlari talab qilinadi, bu esa ulardan foydalanishni munozarali qiladi. Og'irliklarni belgilash va tasdiqlashning nozik masalasi, muhokama qilinadi. Kompozit ko'rsatkichlarning tabiatini sotsiologik o'qishni Paul-Marie Boulanger taklif qiladi, u ushbu chora-tadbirlarni uchta harakatning kesishmasida ko'radi:

 tajribani demokratlashtirish, yagona mutaxassislar tomonidan taqdim etilishi mumkin bo'lgan ijtimoiy va ekologik muammolarni hal qilish uchun ko'proq bilim zarurligi haqidagi tushuncha - bu fikrlash yo'nalishi postnormal fan tomonidan ishlab chiqilgan kengaytirilgan tengdoshlar hamjamiyatining kontseptsiyasi bilan bog'liq.
 John Dewey kabi pragmatistlar faoliyati bilan qayta bog'lanishi mumkin bo'lgan ijtimoiy kashfiyotlar jarayoni orqali yangi jamoatchilikni yaratishga turtki.
 Charlz Sanders Peircening semiotikasi; Shunday qilib, CI shunchaki belgi yoki raqam emas, balki harakat yoki xatti-harakatni taklif qiladi.

Boulangerning keyingi ishi  taraqqiyotning turli o'lchovlari qanday qabul qilinishi yoki olinmasligini o'rganish uchun Niklas Luhmanning ijtimoiy tizim nazariyalari asosida kompozit ko'rsatkichlarni tahlil qiladi.

Yana qarang 

 Indeks (iqtisodiyot)

Manbalar