MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
UEFA Yevropa chempionati

UEFA Yevropa futbol chempionati, rasmiy Yevropa chempionati va norasmiy Yevro deb nomlanadigan Yevropa Futbol Assotsiatsiyalari Ittifoqi (UEFA) tomonidan tashkil etiladigan asosiy assotsiatsiya futbol turniridir. Musobaqada Yevropa qitʼa chempionini aniqlanadigan eng asosiy turnirdir. Turnirda UEFA aʼzolaridan iborat kattalar terma jamoalari ishtirok etadi. Bu futbol boʻyicha jahon chempionatidan keyin ikkinchi eng koʻp tomosha qilingan futbol turniridir. Yevro-2012 finalini 300 million atrofidagi jahon tomoshabinlari tomosha qilgan. Musobaqa 1960-yildan beri har toʻrt yilda bir marta oʻtkazib kelinmoqda, 2020-yildan tashqari, Yevropadagi COVID-19 pandemiyasi tufayli u 2021-yilga qoldirilgan, ammo Evro-2020 nomi saqlanib qolgan. FIFA Jahon oʻrtasida juft sonli yilda oʻtkazilishi rejalashtirilgan. Kubok turnirlari, u 1968-yilda hozirgi nomiga oʻzgartirilgunga qadar dastlab Yevropa Millatlar kubogi deb atalgan. 1996-yildan beri individual musobaqalar „UEFA Yevro [yili]“ deb nomlanadi.

Turnirga kirishdan oldin mezbon davlatlardan tashqari barcha jamoalar (avtomatik ravishda saralash bosqichida) saralash bosqichida ishtirok etadilar. 2016-yilgacha chempionlik gʻoliblari keyingi yilgi FIFA Konfederatsiyalar kubogida ishtirok etishlari mumkin edi, ammo bunga majburiy ishtirok etuvchi musoboqa emas edi. 2020-yilgi musoboqadan boshlab gʻoliblar KONMEBOL – UEFA Chempionlar Kubogida ishtirok etadi.

Oʻn oltita Yevropa chempionatida oʻnta milliy terma jamoa gʻolib chiqdi: Germaniya va Ispaniya uchtadan, Italiya va Fransiya ikkitadan, Sovet Ittifoqi, Chexoslovakiya, Niderlandiya, Daniya, Gretsiya va Portugaliya bittadan chempionlikni qoʻlga kiritgan. Shu kungacha Ispaniya terma jamoasi 2008 va 2012-yillarda ketma-ket chempionlikni qoʻlga kiritgan yagona jamoa boʻldi.

2021-yilda Yevropa boʻylab oʻtkazilgan eng soʻnggi chempionat (COVID-19 pandemiyasi tufayli 2020-yildan keyinga qoldirilgan) Italiya gʻolib boʻldi, u Londondagi „Wembley“ stadionidagi finalda Angliyani penaltilar seriyasida magʻlub etib, ikkinchi Yevropa chempionligini qoʻlga kiritdi.

Natijalar 

Notes

Chempionlar natijasi 

 * mezbon 
 1 1990-yilgacha Gʻarbiy Germaniya deb nomlangan
 2 Sovet Ittifoqi va MDHni ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi
 3 Chexoslovakiyani ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi
 4 Yugoslaviya va FR Yugoslaviyani ifodalovchi natijalarni oʻz ichiga oladi

Manbalar

Havolalar 

 UEFA European Championship history at Union of European Football Associations
 European Championship results at the RSSSF

UEFA Yevropa chempionati
UEFA milliy terma jamoalar musobaqalari
Futbol boʻyicha Evropa chempionatlari
Uttara Bank Limited

Uttara Bank Limited Bangladeshdagi eng yirik va eng qadimgi xususiy sektor tijorat banklaridan biridir. Mamlakatda 243 ta va butun dunyo boʻylab 600 ta filiali mavjud. Aftab Group raisi Azharul Islom Uttara Bank Limited raisi.

Tarixi 
Uttara Bank Limited (UBL) 1965-yilda Eastern bank korporatsiyasining rejalashtirilgan banki sifatida Sharqiy Pokistonning Dakka shahrida joylashgan bosh ofisi bilan tashkil etilgan. Bangladesh ozodlik urushidan soʻng Bangladesh mustaqillikka erishdi. Bank 1972-yildagi Bangladesh banklari (milliylashtirish) buyrugʻiga binoan milliylashtirildi va uni Uttara banki deb oʻzgartirdi.

1983-yil 15-sentyabrda Uttara Bank xususiy bankka aylandi. Chittagong fond birjasi va Dakka fond birjalarida roʻyxatga olingan.

2003-yil 23-dekabrda Sharqiy Pokiston davlat xizmatining nafaqadagi xodimi, Md Mahfuzus Subhan Uttara Bank Limited raisi etib tayinlandi.

2007-yil aprel oyida Uttara Bank Limited Dhaka Bank boshchiligidagi sindikatning bir qismi boʻldi. Bundan tashqari, Capital Paper and Pulp Industries Limited shoʻba korxonasi Capital Board Mills Limitedga 680 million BDT kredit taqdim etdi.

2008-yilda Bangladesh Qimmatli qogʻozlar va birja komissiyasining koʻrsatmalariga binoan Uttara Bank Limited mustaqil direktorlar etib tayinlandi.

2016-yil aprel oyida 40 million BDTni oʻzlashtirganlikda ayblanib, ikki bank xodimi, jumladan, filial rahbari va ikki tadbirkor umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi. 10-may kuni Muhammad Rabiul Hossain Uttara Bank Limited bosh direktori va boshqaruvchi direktori etib tayinlandi.

2019-yilda Uttara Bank Limited 7 foiz naqd dividend va 23 foiz aksiyadorlik dividendlarini taqdim etdi.

Uttara Bank Limitedning foydasi 2022-yilning iyul oyidan sentabr oyigacha 26 foizga kamaydi. Aftab Group boshqaruvchi direktori Iftekharul Islom Uttara Bank Limited raisi oʻrinbosari etib saylandi. Bank Koks-Bazar tumanidagi Teknafda oʻzining 244-boʻlimini ochdi.

Tuzilishi 
Uttara Bank Limited Bangladeshda 243 ta filialga ega. Bankning ichki va tashqi operativ faoliyati mamlakatning turli hududlarida joylashgan oʻn ikkita zona tomonidan amalga oshiriladi. U bir qator onlayn filiallar va vakolatli dilerlik filiallari orqali ishlaydi. Shuningdek, bank butun dunyo boʻylab 600 ga yaqin moliyaviy institutlar bilan bogʻlangan. Direktorlar kengashi 15 kishidan iborat. Bosh ofis Bankning 18 qavatli binosida, poytaxt Dakkaning savdo markazi, Motijheel C/A, 90-da joylashgan.

Bangladesh bank sektoridagi soʻnggi inqirozga qaramay, Uttara Bank munosib moliyaviy ustunlikni saqlab kelmoqda. Bonik Barta moliyaviy kundalik gazetasi ushbu bankni yettita indeks asosida Bangladeshning eng kuchli banklaridan biri deb eʼlon qildi.

Manbalar

Havolalar 

 
Banklar
Tashkilotlar
Misha Marvin

Misha Marvin (Mixail Mixaylovich Reshetnyak; 1989-yil 15-iyul, Chernovtsi, Ukraina SSR, SSSR) – ukrainalik qoʻshiqchi, bastakor va qoʻshiq muallifi.

Mukofot va unvonlar

Chart

Manbalar 

Ukrainada tugʻilganlar
Bastakorlar
Qoʻshiqchilar
Frunze Bijanov

Frunze Bijanovich Bijanov (18-iyun 1932-yi, Qoraqalpogʻiston, Qipchoq viloyati Kirov – 18-aprel 1999-yil, Olmaota) – sovet va qozoq olimi, ixtirochi, Kimyo fanlari doktori (1977), professor (1981), mehnat faxriysi (1984).

Frunze Bijanov 25 yil davomida – Organik kataliz va elektrokimyo institutida kataliz sintezi laboratoriyasining rahbari lavozimida faoliyat yuritgan.

Qozogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan fan arbobi unvonini qoʻlga kiritgan(1991).

Turmush oʻrtogʻi Bijan Nagima Baxitovna 1937-yil 24-aprel, Olmaota viloyatida tugʻilgan, 2023-yil 4-sentyabr kuni Olmaotada vafot egan.

Bijanov Nurbol Frunzeyevichning oʻgʻli, Bijanov Saule Frunzeyevnaning qizi.

Biografiyasi 
Qozoq Davlat universitetida 1955-yilda bakalavr bosqichini va 1961-yilda aspirantura bosqichini tamomlagan.

1955—1958-yillar – KKASSR Qipchoq viloyatidagi oʻrta maktab va qishloq xoʻjaligi texnikumida kimyo va fizika oʻqituvchisi sifatida faoliyat yuritgan.

1962-yilda Frunze Bijanov nomzodlik dissertatsiyasini himoya qilgan. 1962—1969-yillarda – Qozogʻiston kimyo-texnologiya instituti (Chimkent) laboratoriya mudiri sifatida faoliyat yuritgan.

1963—1969-yillarda Qozogʻiston texnologiya instituti Ilmiy kengashi aʼzosi (Chimkent) boʻlgan.

1969-yildan Qozogʻiston SSR Fanlar akademiyasi qoshida yangi ilmiy-tadqiqot instituti – Organik kataliz va elektrokimyo instituti tashkil etilishi munosabati bilan u poytaxtga, yangi institutga koʻchib oʻtish taklifini qabul qilgan va katta ilmiy xodim lavozimida ishlay boshlagan. 1971-yilda bu yerda kataliz sintezi laboratoriyasini tashkil qilgan. 1972-yildan nafaqaga chiqqunga qadar ushbu laboratoriyaga rahbarlik qilgan. 1976-yilda oʻz ilmiy izlanishlari asosida „Bosim ostida nikel katalizatorlarida gidrogenlanish jarayonini oʻrganish“ mavzusida doktorlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan.

Bijanov bir qancha patentlar muallifi hisoblanadi. Ilmiy ishlar asosan mayda organik birikmalarning katalitik sinteziga bagʻishlangan.

Manbalar 

Olmaotada vafot etganlar
1999-yilda vafot etganlar
18-aprelda vafot etganlar
Qoraqalpogʻistonda tugʻilganlar
1932-yilda tugʻilganlar
18-iyunda tugʻilganlar
Janadaryo

Janadaryo (Jandaryo) – Sirdaryoning qadimiy kanallarining eng janubiy qismi. Miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinchi yarmi va miloddan avvalgi III—II asrlargacha daryoning asosiy kanali boʻlgan. 1819-yilgacha Orol dengiziga quyilgan.

U Qiziloʻrda viloyatining janubi-gʻarbiga yoʻnalib, hozirgi Qiziloʻrda viloyati hududidagi Qizilqumni kesib oʻtib, Orol dengizining sobiq janubi-sharqiy qirgʻogʻi yaqinidagi Qoraqalpogʻiston qumlarigacha choʻzilgan. Umumiy uzunligi taxminan 300 km. Toshkent shahridan 700 km gʻarbda joylashgan.
XX asrning 2-yarmida Janadaryo kanalining bir qismi (boshqa kanal – Quandaryo bilan birga) kanallashtirildi va Sirdaryo suvlarining bir qismi sholizorlar tizimidan oqib oʻtishi shu yerga yoʻnaltirildi. Janadaryoning quyi oqimida qumlar orasida qora saksovullar oʻsgan.
Janadaryo vodiysi ilk oʻrta asrlardagi Jend podsholigini tashkil qilgan. Keyinchalik Janadaryo vodiysi qoraqalpoqlar uchun koʻchmanchi hudud boʻlib, ular daryo oʻzanining navbatdagi tanazzulidan keyin Amudaryoning quyi oqimiga koʻchib oʻtgan. Daryo havzasida turli davrlarga oid koʻplab xarobalar mavjud boʻlib, ular quruq iqlim va zamonaviy doimiy aholining yoʻqligi (qoʻrgʻonlar, qabristonlar, mazarlar) tufayli yaxshi saqlanib qolgan.

Iqlimi 
Iqlimi salqin. Oʻrtacha harorat 15°C. Eng issiq oy avgust, 35°C, eng sovuq oy esa yanvar, −10 °C. Yiliga oʻrtacha yogʻingarchilik 131 millimetrni tashkil qiladi. Eng yomgʻirli oy – mart, yomgʻir 25 millimetr, eng quruq oy – sentyabr, 1 millimetr.
Sirdaryoning bahorgi sel fasllari davrida daryo oʻzanidan foydalanish maqsadida suvni oqizish loyihalari koʻrib chiqilgan.

Eng yirik aholi punkti Qozogʻiston hududida, Qiziloʻrdadan 200 km uzoqlikda joylashgan Chirikrabot (Shirikrabot). 1946 va 1948—1949-yillarda S. P. Tolstov tomonidan oʻrganilgan. Miloddan avvalgi 1-ming yillikning birinchi oʻrtalaridan faoliyat koʻrsatgan. XIX asr boshlarigacha qalʼa sifatida foydalanilgan.

Manbalar
Mashina oʻrganuvi

Mashina oʻrganuvi (, ) sunʼiy intellekt ostsohasi boʻlib, kompyuterlarga algoritmlar va katta hajmdagi maʼlumotlardan foydalangan holda inson koʻmagisiz ham oʻzi oʻrganish hamda oʻrgangan maʼlumotlari asosida bashorat qilish va qaror chiqarish imkoniyatini beradi. Shu kungacha, mashina oʻrganuvi metodlaridan anʼanaviy algoritmlarni yaratish oʻta qimmat va murakkab boʻlgan sohalarda (katta til modellari, kompyuter koʻrishi, nutqni aniqlash, elektron pochta filtratsiyasi, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot va h.k.) keng qoʻllanilgan.

Manbalar

Havolalar 

International Machine Learning Society (inglizcha)

Sunʼiy intellekt
Sabir Adayev

Sabir Aday (tugʻilgan ismi – Adayev Sabir Sherkeshbaevich; ) (1960-yil 30 sentyabr, Shumanay, Qoraqalpogʻiston SSSR) – qozoq shoiri, Qozogʻistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (2003). „Sheʼriyat“ yoʻnalishi boʻyicha Qozogʻiston Respublikasi Prezidenti mukofoti bilan taqdirlangan (2006).

Biografiyasi 
1960-yil 30-sentyabrda Qoraqalpogʻistonning Shumanay viloyatida (hozirgi Shumanay shahri) tugʻilgan.

Otasi – Sherkeshbay Adayich, mehnat faxriysi, maktabda oʻqituvchi boʻlib faoliyat yuritgan.

Onasi – Umsynai Reimovna, qishloq xoʻjaligi faxriysi, qahramon ona unvoni sohibasi.

Mangʻistau viloyati, Beyneu tumanidagi Abay nomidagi oʻrta maktabni muvaffaqiyatli tamomlagan.

1981-yilda Olmaota estrada va sirk institutini keyinchalik Ural pedagogika institutini tamomlagan.

2003-yildan boshlab Qozogʻiston Respublikasi Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi hisoblanadi.

Mehnat faoliyatini 1981-yilda Beyneu tuman madaniyat uyi badiiy rahbari sifatida boshlagan.

1984—1990-yillarda – Beyneu tuman madaniyat uyi direktori lavozimida ishlagan.

1991-yildan 1996-yilgacha – Beyneu viloyat madaniyat boshqarmasi boshligʻi oʻrinbosari boʻlib ishlagan.

1997—1999-yillarda – Mangʻistau viloyati madaniyat boshqarmasi qoshidagi ilmiy-metodik markaz ijodiy boʻlimi mudiri lavozimida ishlagan.

1999—2006-yillarda viloyat madaniyat boshqarmasi boʻlim boshligʻi oʻrinbosari, respublika „Ush kiyan“ gazetasida ishlagan.

2005-yildan boshlab Adai fondi prezidenti lavozimida faoliyat yuritib kelmoqda.

Asarlari 
2002-yilda u „Er qazaq – mening jalgʻzim“ sheʼriy toʻplamini nashr ettirgan, u Otpan tau – Aday ota keng qamrovli madaniyat va etnografiya markazini yaratish gʻoyasining muallifi hisoblanadi.

sheʼrlar toʻplami: „Tangy noser“, „Ketemin koʻkke yulduz bop“, „Jumbak tunnin jilu“, „Qozogʻiston – Jalgyz uly Qazaxtyn“, „Oltin zer“.

Mukofotlari 

 1987-yil – Butunittifoq xalq ijodiyoti festivali laureati.
 2003-yil – YuNESKO bayrami doirasida Maxambetning 200 yilligi sharafiga oʻtkazilgan adabiy tanlovning sovrindori.
 2003-yil – Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining 2003-yil 10-dekabrdagi farmoni bilan unga „Qozogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan xodim“ faxriy unvoni berilgan
 2006-yil – Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining „Sheʼriyat“ sohasidagi mukofoti
 2006-yil – Xalqaro Maxambet mukofoti
 2008-yil – „Ostonaga 10 yil“ medali
 2011-yil – „Qozogʻiston Respublikasi mustaqilligiga 20 yil“ medali
 2013-yil – „Mangʻistau viloyatini rivojlantirishga qoʻshgan hissasi uchun“ medali
 2016-yil – „Qozogʻiston Respublikasi mustaqilligiga 25 yil“ medali
 2017-yil – Qozogʻiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 9-dekabrdagi farmoni bilan "Kurmet" ordeni bilan taqdirlangan
 Beyneu (2005), Mangʻistau (2007), Munaylin (2017) va Tupqoragʻan (2017) tumanlarining faxriy fuqarosi.
 Qozogʻiston Respublikasi Birinchi Prezidentining tashakkurnomasi bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Ostonaning 10 yilligi medali sohiblari
Qoraqalpogʻistonda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
1960-yilda tugʻilganlar
30-sentyabrda tugʻilganlar
The Limba

Muxametali Radikovich Axmetjanov (, 1997 yil 13 dekabrda tugʻilgan, Olmaota, Qozogʻiston), The Limba nomi bilan mashhur – asli uygʻur boʻlgan qozoq musiqachi, R&B va pop musiqa artisti.

Manbalar 

Olmaotada tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
1997-yilda tugʻilganlar
13-dekabrda tugʻilganlar
Francesca Michielin

Francesca Michielin (; 1995 yil 25 fevralda tugʻilgan, Bassano del Grappa) – Italiyalik qoʻshiqchi, bastakor va filantrop. 2012 yilda Francheska „X Factor“ isteʼdodlar shousining italyan versiyasida birinchi oʻrinni egallab, shou tarixidagi eng yosh gʻolib boʻldi. 2016 yilda Sanremo italyan qoʻshiqlari festivalida „Nessun grado di separazione“ qoʻshigʻi bilan ikkinchi oʻrin gʻolibi. Italiyaning Eurovision 2016 qoʻshiq tanlovidagi vakili.

Filmografiya

Mukofot va unvonlar

Manbalar

Havolalar 

 Rasmiy sayt
 

Italyan qoʻshiqchilar
Yashayotgan insonlar
1995-yilda tugʻilganlar
25-fevralda tugʻilganlar
Chūō-ku

Yaponiyaning Chiba prefekturasidagi Chiba shahrining oltita boʻlinmalaridan biri boʻlib, shahar hukumati qarorgohi va Chiba prefekturasi uchun prefektura hukumat idoralari joylashgan. Shuningdek, u Chibaning savdo markazidir. 2012 yil aprel holatiga koʻra, boʻlimning taxminiy aholisi 200,157 va aholi zichligi har kvadrat kilometrga 4,470 kishini tashkil qiladi. Umumiy maydoni 44,81 km² boʻlib, u Chiba shahrining oltita tumanlari ichida eng zich joylashganiga aylandi.

Manbalar 

Koordinatalar Vikimaʼlumotlarda
Maryam Yoqubova (oʻqituvchi)

Maryam Yoqubova (1931-yil 12-may, Urganch, Oʻzbekiston SSR) – oʻzbek oʻqituvchisi.

Maryam Yoqubova 1931-yil 12-mayda Urganch shahrida tugʻilgan. 1938—1948-yillarda Urganchdagi 1-oʻrta maktabda tahsil olgan. 1948—1952-yillarda Xorazm davlat pedagogika institutini matematika, fizika oʻqituvchisi mutaxassisligi boʻyicha imtiyozli diplom bilan tugatib, oʻz shahridagi 1-maktabga ishlash uchun qaytib keldi. Bu maktabda 1958-yilgacha matematika-fizika oʻqituvchisi boʻlib ishlay boshlagan. 1958-yilda Urganch shahar xalq taʼlimi boʻlimi mudiri etib tayinlandi va bu lavozimda 1962-yiilgacha ishlagan. 1962—1992-yillarda Urganch shahar 94-sonli sogʻlomlashtirish internat maktabining direktori boʻlib ishlagan. Maryam Yoqubova direktorlik qilgan internat maktab respublikadagi namunaviy ta’lim-tarbiya maskanlaridan biriga aylandi.

Maryam Yoqubova oʻz faoliyati davomida xalq taʼlimi sohasidagi xizmatlari uchun koʻplab mukofotlarga sazovor boʻlgan. 1958-yilda Oʻzbekiston Xalq taʼlimi aʼlochisi, 1959-yilda Oʻzbekiston xalq maorifi aʼlochisi, 1960-yilda Hurmat belgisi ordeni, 1966-yilda esa Lenin ordeni bilan taqdirlangan. 1970-yilda Maryam Yoqubova yubiley medal, 1978-yilda Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan oʻqituvchi unvoniga sazovor boʻlgan. 1986-yilda SSSR xalq oʻqituvchisi unvoni, 1991-yilda „Oʻzbekiston Mustaqilligi“ esdalik nishoni, 2016-yilda esa „Oʻzbekiston Mustaqilligining 25 yilligi“ esdalik nishoni bilan taqdirlangan. Yana taʼlimdagi yutuqlari uchun Maryam Yoqubova Oʻzbekiston SSR Prezidiumi ordeni va boshqa ordenlar bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Lenin ordeni sohiblari
Urganch kishilari
Oʻzbekiston pedagoglari
1931-yilda tugʻilganlar
Husayn Soʻfi

Husayn Soʻfi (1372-yilda vafot etgan, Urganch) — 1359—1372-yillarda Xorazm hukmdori. Muʼiniddin Natanziyning maʼlumotlariga koʻra, qoʻngʻirot qabilasidan boʻlgan Oltin Oʻrda amiri Nangudayning oʻgʻli.

Kelib chiqishi 
Boʻriboy Ahmedovga koʻra, Nanguday Oʻzbekxonning beklarbegisi Qutlugʻ Temur xonadoniga mansub boʻlgan. XIV asrning birinchi yarmida Xorazmning rivojlanishida hukmdor Qutlugʻ Temur va uning rafiqasi Toʻrabekxonim alohida rol oʻynagan. Qutlugʻ Temur Xorazmni Oʻzbekxon qoʻl ostida boshqargan va Qutlugʻ Temur vafotidan keyin uning oʻrnini Nanguday egallagan, Nanguday 1361-yilda Saroyda Keldibek tomonidan oʻldirilgan. Qoʻngʻirot soʻfilar sulolasining asoschisi Husayn Soʻfi Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qizi Shakarxonimga uylangan.

Xorazm mustaqilligi uchun kurash 
1359-yilda Xorazm Oltin Oʻrda xonligi boshqaruv tizimidan mustaqil boʻladi. Husayn Soʻfi Oltin Oʻrdadan mustaqillikka erishgan Xorazm hukmdorlarining qoʻngʻirot soʻfilari sulolasining asoschisi hisoblanadi. Soʻfi soʻzi tasavvufchi – musulmonlarning maʼlum bir diniy mazhabiga ergashuvchi degan maʼnoni anglatadi.

Husayn Soʻfining Yusuf Soʻfi, Oq Soʻfi degan ikki ukasi boʻlgan. Oq Soʻfi ham Oltin Oʻrda xoni Oʻzbekxonning qiziga uylangan.

Qoʻngʻirot soʻfilarining tangalari 
Husayn Soʻfi dinorlar zarb ettirgan. Oltin Oʻrda xonlarining unvonlari va ismlari oʻrniga XIII asr 80-yillarda Xorazm kumush tangalarida eʼtiqod timsoli boʻlgan islomiy iboralar qoʻllanilgan: „Kuch yagona, qodir Allohnikidir“, „Allohdan oʻzga iloh yoʻq, Muhammad Allohning elchisidir“. Tanga segmentlarida toʻrtta xalifaning ismlari bor boʻlgan. Shu tangada yana Xorazmda zarb qilingan degan yozuv ham boʻlgan.

Amir Temur bilan jang 
1365-yilda Husayn Soʻfi oʻsha paytda Chigʻatoy ulusi tarkibida boʻlgan Xiva va janubiy Xorazmni egallaydi. Keyinchalik bu yerlar uchun Amir Temur bilan oʻrtasida nizo kelib chiqadi. Qoʻngʻirot soʻfilari sulolasi 1372—1388-yillarda Amir Temurga qarshi mustaqillik uchun kurash olib borishgan. 1372-yilda Urganchni Amir Temur qamal qilgan paytda Husayn Soʻfi vafot etadi va ehtimol, Toʻrabekxonim maqbarasiga dafn etilgan. Amir Temur uning ukasi Yusuf Soʻfini Xorazmga hokim etib tayinlaydi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Б. А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков. Москва, "Наука", 1965

Xorazm hukmdorlari
Urganchda vafot etganlar
1372-yilda vafot etganlar
Oʻzbekiston tarixi
Yusuf Soʻfi

Yusuf Soʻfi (1380-yilda vafot etgan, Urganch) – Qoʻngʻirot soʻfilari sulolasidan boʻlgan Xorazm hukmdori (1375—1380).

Kelib chiqishi 
Yusf Soʻfi turkiylashgan qoʻngʻirot qabilasidan boʻlib, Husayn Soʻfi asos solgan Xorazmda hukmronlik qilgan soʻfilar sulolasining vakili boʻlib, sulola vakillari 1370-yil boshidan 1388-yilgacha Amir Temurga qarshi mustaqillik uchun kurashgan. Amir Temur Yusuf Soʻfini sulh shartnomasini tuzishga taklif qilib, sulhni qarindoshlik rishtalari bilan mustahkamlagan. Amir Temur taklifi bilan Yusuf Soʻfi akasi Oq Soʻfining Xonzoda begim nomi bilan mashhur boʻlgan qizi Sevinbekani (malikani onasi Shakarbeka Oʻzbekxonning qizi boʻlgan) Temurning oʻgʻli Jahongir Mirzoga turmushga beradi.

Amir Temur bilan kurashi 
Urusxon bilan urush olib borayotgan Amir Temurning yoʻqligidan foydalanib, 1375—1376-yillarda Yusuf Soʻfi Kat va Xiva shaharlarini egallaydi. Temurning xabarchisi va elchisini qamoqqa oladi. Tuybugʻa qoʻmondonligi ostidagi xorazm qoʻshinlari Buxoro atrofida bosqinlar uyushtiradilar. 1376—1377-yillarda Amir Temur Moʻgʻuliston xoni Qamaraddinga qarshi yurish qilib, Yusuf Soʻfidan yurishda qatnashishni talab qiladi, ammo bu talab bajarilmaydi va Xorazm qoʻshinlari Buxoro va Samarqand chekkalariga bosqinlarni kuchaytiradilar.

Oʻlimi 
1379—1380-yillarda Amir Temur nihoyat Yusuf Soʻfiga qarshi yurish qilib, Urganchni qamal qildi. Qamal paytida Yusuf Soʻfining Ming Soʻfi bilan orasidagi nizo avj oladi. Yusuf Soʻfi Ming Soʻfi tomonidan hokimiyatdan agʻdarilib, oʻldiriladi. Keyinroq esa uning tarafdorlari amir Xoʻjalak boshchiligidagi Amir Temurga shahar darvozasini ochib beradilar. Amir Temur oʻzi bilan Xorazm hunarmandlari, olimlarini Samarqand va Keshga olib ketadi. Biroq Amir Temur qoʻngʻirot soʻfilari sulolasini yoʻq qilmaydi va hokimiyat tepasiga Sulaymon Soʻfi keladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Б.А. Ахмедов. Государство кочевых узбеков. Москва, «Наука», 1965

Oʻzbekiston tarixi
Xorazm hukmdorlari
1380-yilda vafot etganlar
Qo‘ng‘irotlar
Xiva inqilobi

Xiva inqilobi ― 1917-1924 yillarda Xiva xonligida amalga oshirilgan kommunistik inqilob boʻlib, Xivada xonlikning tugatilishiga, Xorazm Xalq Sovet Respublikasining barpo etilishiga olib keldi. Keyinchalik milliy ajralib chiqish yoʻli bilan respublikaning SSSR tarkibiga qoʻshilishi va 1924-yilda Oʻzbekiston SSR va Turkmaniston SSRning tashkil etilishi bilan yakunlangan.

1917–1920-yillarda Xiva xonligi

Xiva, Rossiya Muvaqqat hukumati va Oktyabr inqilobi (1917-yillar) 
1910—1918-yillarda xonlikni Asfandiyorxon boshqargan. 1917-yil fevral inqilobi davrida Nikolay II taxtdan voz kechishi va Rossiyada Muvaqqat hukumatning hokimiyatga kelganidan soʻng xonllikda liberal islohotlar oʻtkazishga bir qancha urunishlar boʻlib oʻtdi. Biroq ushbu urinishlar Asfandiyorxonning konservativ qarashlari tufayli barbod boʻldi. Xonlikda noroziliklar kuchaya boshlaydi, ayniqsa Rossiya Oktyabr inqilobida bolsheviklar tomonidan Xivada progressiv dekretlar nashr etilganidan soʻng yanada kuchaydi. Xiva xonligi mustaqilligini Muvaqqat hukumat, Oktyabr inqilobi va Muvaqqat hukumat tugatilgandan soʻng RSFSR tan oldi.

Xivadagi davlat toʻntarishi (1918) 
Asfandiyorxon siyosatidan norozilik 1918-yilga kelib ancha kuchaydi va 1918-yil bahorida turkman-yomudlar boshligʻi Junaidxon harbiy davlat toʻntarishi uyushtirdi, Asfandiyorxonni agʻdarib, Xivada hokimiyatni deyarli qarshiliksiz qoʻlga kiritdi. Asfandiyorxon akasi Said Abdullaxon xon etib tayinlandi (1918—1920).

1918–1920-yillarda Xiva xonligi 
Junaidxon diktaturasi va uning agressiv tashqi siyosati xonlikda bir qator magʻlubiyatlarga olib keldi, bu xonlikdagi qarama-qarshilikni yanada kuchaytirdi. 1918-yilda Xivadan tashqarida Xorazm Kompartiyasi tuzildi. Bu 600 nafar aʼzoga ega kichkina partiya edi, biroq keyinchalik partiya (RSFSR yordami bilan) Xivada monarxiyani agʻdargan katta kuchga aylandi. Ushbu davrda Bobooxun Salimov "Yosh xivaliklar" harakatining faollaridan biri edi.

1920–1924-yillarda Xiva

Xiva xonligining tugatilishi va Xorazm Xalq Sovet Respublikasining tashkil topishi (1920) 
Xiva xonligida ichki qarama-qarshiliklar kuchayib, 1919-yil noyabrda Xiva xonligida kommunistlar boshchiligidagi qoʻzgʻolon boshlandi. Biroq, isyonchilarning harbiy kuchi xonlik qoʻshinlarini yengish uchun yetarli emas edi. Qoʻzgʻolonchilarga yordam berish uchun Rossiyadan Qizil Armiya qoʻshinlari yuborildi. 1920-yil fevral oyining boshlarida Junaidxon qoʻshini magʻlubiyatga uchray boshladi. 2-fevralda Said Abdullaxon taxtdan voz kechdi, 1920-yil 26-aprelda Xorazm Xalq Sovet Respublikasi RSFSR tarkibiga kirganligi eʼlon qilindi.

Xivadagi inqilob natijalari 
Inqilob natijasida Xivada monarxiya agʻdarildi (1920), respublika eʼlon qilindi, keyinchalik SSSR tarkibiga kirdi.

Adabiyotlar 

 Qoraqalpoq Avtonom Sovet Sotsialistik Respublikasi tarixining ocherklari, II jild (1917–1963). Toshkent, 1964-yil, 68-bet.
 Kuzmin S. 2018-yil. 20-asrning birinchi yarmida Ichki Osiyo mamlakatlarida monarxiyalarni yoʻq qilish mexanizmlari. //Sharqda din va jamiyat. 2-son, 188–45-betlar.

Manbalar 

Xorazm tarixi
Xiva xonligi
Xorazm Sotsialistik Sovet Respublikasi