Buyuk millat majlisi hukumati

Buyuk millat majlisi hukumati (), oʻzini Turkiya davlati () yoki Turkiya (), keng tarqalgan nomi Anqara hukumati () yoki arxaik Angora hukumati, Turkiyaning mustaqillik urushi (1919–1923) davrida va Usmonli imperiyasining soʻnggi yillarida Anqarada (oʻsha paytda Angora nomi bilan atalgan) joylashgan muvaqqat va inqilobiy Turkiya hukumati edi. Usmonli sultoni boshchiligidagi vayron boʻlgan Konstantinopol hukumati/Istanbul hukumatidan farqli oʻlaroq bu hukumat Turk milliy harakati tomonidan boshqarilgan.

Mustaqillik urushi davrida Buyuk millat majlisi hukumati „Quvayi milliya“ („Milliy kuchlar“) nomi bilan mashhur qoʻshinga qoʻmondonlik qilgan. Urush va monarxistik Istanbul hukumati ustidan qozonilgan gʻalabadan soʻng respublikachi Anqara hukumati 1923-yilda Usmonlilar imperiyasining tugatilishi va uning kullaridan Turkiya Respublikasi tashkil etilganligini eʼlon qildi. Buyuk millat majlisi bugun Turkiyaning parlament organi hisoblanadi.

Tavsifi 

Anqara hukumati eʼlon qilingan paytda Ittifoqchilar tomonidan bosib olingan Konstantinopolda (hozirgi Istanbul) boshqa turk hukumati mavjud edi, yaʼni Usmonli sultonligi hukumati, koʻpincha „Konstantinopol hukumati“ deb nomlanuvchi (millatchi Anqara hukumatidan farqli oʻlaroq). 1920-yil 23-aprelda Buyuk millat majlisi tashkil etilgandan soʻng, dastlab Usmonli saltanatining qonuniyligini rad etmasdan, Anqaradagi yangi parlament Assambleya tarkibida oʻz hukumatini tuzdi. Vazirlar hukumatning muvaqqat xarakterini saqlab qolish uchun odatiy „Nozir“ oʻrniga „Vakil“ deb atalar edi.

Anqara hukumati poytaxt Konstantinopol de-yure ishgʻol ostida boʻlganligi sababli Turkiyani vakillik qilish uchun tashkil etilgan. BMM (1921-yil 8-fevraldan keyin Turkiya buyuk millat majlisi deb nomlangan) va keyinchalik Turkiya Respublikasining prezidenti Mustafo Kamol Posho boʻldi. Mudanya sulhini (1918-yilda Usmonlilar imperiyasi tomonidan Birinchi jahon urushi oxirida imzolagan) oʻrniga Mudanya sulh shartnomasi imzolangandan va Turkiyaning mustaqillik urushini tugatgandan soʻng, BMM Turkiyani bosib olish davrida ittifoqchilar bilan hamkorlik qilishda ayblangan imperator sultonligini bekor qildi.

Usmonli saltanati va eski imperator va monarxiya tuzumini ifodalovchi Konstantinopol hukumati dastlab turk milliy harakatini va Anqaradagi Buyuk millat majlisi hukumatini tan olishdan bosh tortdi, chunki Usmonli imperiyasining qonuniy hukumati faqat u hisoblanadi. U Anqara hukumatini oʻzining Quvayi inzibatiya, yaʼni „Tartib kuchlari“, odatda „xalifalik armiyasi“ (BMM kuchlaridan, Quvayi milliya, „Millat armiyasi“ farqli oʻlaroq) yordamida harbiy yoʻl bilan magʻlub etishga urindi, lekin buni amalga oshira olmadi. 1921-yilda London konferensiyasida monarxist Konstantinopol hukumati va respublikachi Anqara hukumatining diplomatik guruhlari paydo boʻldi. Ammo hayratlanarli bir harakat bilan Ahmet Tavfiq Posho boshchiligidagi Usmonli diplomatik jamoasi taslim boʻldi va Bekir Sami Kunduh boshchiligidagi turk diplomatik guruhiga konferensiyada mamlakatning yagona vakili boʻlishiga ruxsat berdi. 1923-yil 24-iyulda Antanta va Anqara vakillari oʻrtasida Lozanna shartnomasi imzolandi va shu tariqa Anqara hukumati Turkiyaning qonuniy hukumati sifatida rasman tan olindi.

29-oktyabrda Milliy majlis Turkiya Respublikasini eʼlon qildi.

Hukumatlari 
Respublikadan oldingi hukumatlar „Turkiyaning ijro vazirlari“ deb atalar edi. Ular quyidagilar:

 Turkiya ijro vazirlari 1-mahkamasi
 Turkiya ijro vazirlari 2-mahkamasi
 Turkiya ijro vazirlari 3-mahkamasi
 Turkiya ijro vazirlari 4-mahkamasi
 Turkiya ijro vazirlari 5-mahkamasi

Yana qarang 

 Turk milliy harakati
 Mudanya sulh shartnomasi
 Turk mustaqillik urushi
 Usmonli saltanatining tugatilishi

Manbalar

Havolalar 

 Buyuk Milliy Assambleya tarixi

Turkiyada 1923-yil
Usmonlilar imperiyasida 1922-yil
Usmonlilar imperiyasida 1921-yil
Usmonlilar imperiyasida 1920-yil
Angora viloyati
1920-yilda tashkil etilgan davlatlar va hududlar
1923-yilda tugatilgan davlatlar va hududlar
Muvaqqat hukumatlar
Turk mustaqillik urushi