MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Piter Pauel Rubens

Piter Pauel Rubens (1577.28.6, Zigen, Germaniya — 1640.30.5, Antverpen) — flamand rassomi, barokko davri flamand rangtasviri maktabining asoschisi. 1600—08 yillarda Italiyada yashab Mikelanjelo, Rafael, Titsian asarlarini oʻrgangan. Antverpenga qaytgach, R. Flandriya hukmdori saroyida bosh rassom boʻlgan. R. hayotni uning ijtimoiy koʻrinishlarida aks ettiradi; asarlarida bezak koʻlami cheklanmagan, kompozitsiyalar murakkab ritmga boʻysundirilgan, shakllar joʻshqin harakatda, keskin rakurslardatasvirlanadi, nursoya keskinligi keng qoʻllaniladi. Monumental diniy kompozitsiyalar ("Xochni oʻrnatish", taxminan 1610—11; "Xochdan olish", taxminan 1611 — 14; Antverpendagi OnzeliveVrauekerk soborida), portretlar ("Izabella Brant bilan avtoportret", 1609; "Mariya Medichi", taxminan 1622—25; "Poʻstin", taxminan 1638—40 va boshqalar), afsonaviy lavhalar ("Persey va Andromeda", "Dahshatli sud", 1612— 40 va boshqalar), manzaralar ("Kamalakli manzara", 1632—35; "Quyosh botishidagi manzara", 1635—40 va boshqalar) yaratgan. 1617-yildan R. ustaxonasida uning eskizlari asosida bir qator turkum monumental bezak asarlar tayyorlangan ("Mariya Medichi tarixi", 1622—25, Luvr va boshqalar), ularni yaratishda R.ning shogirdlari — yirik rassomlar (A. Van Deyk, Ya. Yordane, F. Sneyders va boshqalar) ishtirok etgan.

R.ning nozik kuzatishlari, murakkab bezak dogʻlari, chiziklari va boshqa bilan ajralib turuvchi eskiz va rasmlari uning virtuoz mahoratini namoyen etadi. R. ijodi flamand va umumevropa rangtasviri rivojida muhim rol oʻynagan.

Manbalar
Ruberoid

Ruberoid (lot. rubes — kizil va yun. eidos — oʻxshash) — oʻrama (rulonli) karton qogʻozga neft mahsulotlari (bitum)ni shimdirib tayyorlanadigan qurilish materiali. Chidamliligini oshirish maqsadida bitum qoplamaga mayda toʻldirgichlar qoʻshiladi, sirtiga esa talk, maydalangan slyuda yoki yirik donali mineral kukunlar sepiladi. Binokorliqda qoʻllaniladigan R.ning standart kengligi — 750, 1000 va 1025 mm, bir ruloni 10 yoki 20 m2 boʻladi. R. tomga yopishdan tashqari, binolarning yer osti qismlarini namdan muhofaza qilish maqsadlarida (gidroizolyasiya materiali sifatida) ham koʻllaniladi.

Manbalar
Rubin

Rubin (lot. rubinus — qizil) — q. Yoqut.

Manbalar
Andrey Rublyov

Andrey Rublyov (taxminan 1360—13701427, baʼzi manbalarga koʻra, taxminan 1430, Moskva; Andronikov monastiriga dafn etilgan) — rus rassomi; Moskva rangtasvir maktabining asoschisi. Kiborlar muhitida tarbiyalangan. Rublyov ijodi Moskva Rusi badiiy anʼanalari zaminida shakllangan, shuningdek, u Vizantiya va jan. slavyanlar badiiy amaliyotlarini ham yaxshi bilgan. Rublyov asarlari falsafiy teranligi hamda badiiy shaklining mukammalligi bilan ajralib turadi; rassom ularda insonning maʼnaviy goʻzalligi va axloqiy kuchqudratini yangicha talqin etadi (Zvenigraddagi soborlar uchun "Spas", "Havoriy Pavel", "Arxangel Mixail" va boshqa ikonalari, 14-15-asrlar chegarasida). Rublyov ijodining choʻqqisi "Troitsa" sanami (14-asr oxiri — 15-asr boshi)da anʼanaviy bibliya syujeti koʻtarinkilik va falsafiy mazmun bilan boyitilgan. Moskva, Vladimir va boshqa shaharlar soborlaridagi ikonostaslar uchun ikonalar yaratgan ("Qiyomat kuni" va boshqalar).

Manbalar
Rubl

Rubl — Rossiya Federatsiyasi pul birligi. 1992-yildan muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi RUR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 34,04 Rubl (2004, 20-yanvar).

Rubl 1917-yildagi Oktyabr toʻntarishiga qadar Rossiya imperiyasi, 1919—91 yillarda sobiq SSSR (shu jumladan, 1924—91 yillarda Oʻzbekiston)da amalda boʻlgan. "Rubl" atamasi 13-asrda Novgorodsa grivna [uz. 20 sm, ogʻirligi 200 g ga yaqin boʻlgan kumush quymasining kesilgan (ruscha "rublenniy")] yarim boʻlagi nomi tarzida paydo boʻldi. 1704-yildan boshlab muntazam holda vazni 28 g boʻlgan kumush Rubllar zarb qilina boshlandi, shuningdek, mis va oltin Rubllar ham zarb qilinishi davom etdi. 1843-yildan esa Rubl davlat xazinasining qogʻoz biletlari koʻrinishida chiqarila boshlandi. 1897-yilga kelib oltin Rubl asosiy pul birligiga aylandi va 1914-yilgacha muomalada boʻldi.

Dastlabki Sovet Rubl 1919-yilda kredit bileti sifatida chiqarilgan. Sobiq Ittifoq davrida Rubl banknotlari butun mamlakat miqyosida yagona pul birligi sifatida toʻliq amal qilgan. Oʻsha davrda Rubl Oʻzbekiston Respublikasining ham rasmiy pul birligi boʻlgan va uning hududida "soʻm" deb nomlangan. SSSR mustaqil davlatlarga boʻlinib ketganidan soʻng Rubl Rossiya Federatsiyasining milliy valyutasi sifatida saqlanib qrldi.

Belarus Respublikasi 
Belarus Respublikasi pul birligi. 1992-yilda muomalaga kiritilgan. IP. = 100 kopeyka. Xalqaro ifodasi — BYR. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 2042 Rubl (2003, may). Ashur Qodirov.

Manbalar
Ruboiy

Ruboiy (arab. — toʻrtlik) — Sharq xalqlari sheʼriyatida keng tarqalgan poetik janr. Tayin gʻoyaviybadiiy va shakliy shartlarga binoan yaratilgan 4 misradan iborat falsafiy, axloqiy, taʼlimiy yoki ishqiy mavzudagi sheʼr. R. hazaj baxrida (axram va axrab vaznlarida jami 24 ta) yoziladi. Boshqa bahrlarda yozilgan toʻrtliklar dubaytiy, kuylanadiganlari esa tarona deb ataladi. R. qofiyalanish tartibiga koʻra ikki xil boʻladi. Birinchi xil R.larning 1—2—4misralari oʻzaro qofiyalanadi (a-a-b-a shaklida). Mas:Koʻpdin berikim yoru diyorim yoʻqtur, Bir lahzau bir nafas qarorim yoʻqtur. Keldim be sori oʻz ixtiyorim birla, Lekin borurimda ixtiyorim yoʻqtur.

Bobur. Ikkinchi xil R. da toʻrtala misrasi ham qofiyalanadi (a-a-a-a shaklida).

Mas:Andin berikim qoshimda yorim yoʻqtur, Hijronda juz nolai zorim yoʻqtur. Dasht uzra quyun kabi qarorim yoʻqtur, Sargashtaligimda ixtiyorim yoʻqtur.

Navoiy. R.dagi 4 unsur 4 misrada aytilmoqchi boʻlgan fikrning toʻgʻri, badiiy yuksak, kompozitsion jihatdan pishiq boʻlishini taʼminlaydi. 1-misra —tezisda shoir aytmoqchi boʻlgan fikr oʻrtaga tashlanadi; 2-misra — antitezisda birinchisiga qarama-qarshi fikr aytiladi, birok, u tezisni isbotiga xizmat qiladi; 3-misra — moddai ruboiya 4-misrada aytilmoqchi boʻlgan xulosa uchun koʻprik vazifasini oʻtaydi; 4-misra — sintezda avvalgi 3 misradan gʻoyaviy xulosa chiqariladi, bu shoirning asosiy gʻoyasi hisoblanadi.

R. shaklidagi sheʼrlar xalq ogʻzaki ijodida paydo boʻlgan, namunalari "Devonu lugʻotit turk"da uchraydi. Dastlabki R.larni Rudakiy va Shahidi Balxiy yaratgan. Badriddin alQavomiy (12-asr) arab, fors va turkiy tillarida R. yozgan. A. Runiy, S. Salmon, Ibn Sino, Umar Xayyom va boshqalar R.ning mohiyati va uslub jihatdan yuksak namunalarini ijod qilganlar. Navoiy ijodida esa yuqori bosqichga koʻtarilgan. Navoiy R.larida hayotiy taassurot, ijtimoiy-siyosiy va falsafiyaxloqiy mulohazalar yuksak badiiy shaklda oʻz ifodasini topgan. Keyinroq Bobur bu janrni rivojlantirgan. 19-asrda Munis, Ogahiy, Komil Xorazmiy va boshqalar R.ning goʻzal namunalarini yaratganlar. Hozirgi davr oʻzbek adabiyotida Shayxzoda, Shuhrat, Ramz Bobojon, Tolib Yoʻldosh kabi shoirlar R. yozganlar. Biroq ularning baʼzilari R. vaznida yozilmaganligi uchun dubaytiy yoki toʻrtlik deb ataladi.

Adabiyot 
 Orzibekov R., Lirikada kichik janrlar, T., 1976; Nos i rov O.,Jamolov S, Ziyoviddinov M., Oʻzbek klassik sheʼriyati janrlari, T., 1979; Haqqulov I., Oʻzbek adabiyotida ruboiy, T., 1981.

Begali Qosimov.

Manbalar 

Sheʼriyat
Rubruk

Rubruk, Rubrukvis Billem (1215 va 1220 yillar orasi — 1293) — flamand sayyohi, rohib. 1253—55 yillarda fransuz qiroli Lyudovik IX tomonidan Moʻgʻulistonga yuborilgan elchilarga rahbarlik qilgan. R. Fransiyadan Falastinga yoʻl olgan, soʻngra Konstantinopol, Krim, Don dashtlari, Oʻrta Osiyo, Markaziy Moʻgʻulistondan oʻtib 1254 y. Koraqurum shahriga yetib borgan; qaytishda Kavkaz va Kichik Osiyoda boʻlgan. R.ning oʻz sayohati haqidagi hisobotida u bosib oʻtgan mamlakatlar tarixi, etn. va geogr.si qaqida qimmatli maʼlumotlar bor.

Manbalar 

 Puteshestviye v Vostochnie strani, M., 1957.

 

Kishilar
Sayyohlar
1293-yilda vafot etganlar
Rubsovsk

Rubsovsk — Rossiya Federatsiyasi Oltoy oʻlkasidagi shahar (1927-yildan). Aley daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 165,1 ming kishi (1998). R. — qishloq xoʻjaligi mashinasozligining yirik markazi. "Altaytraktor", "Altayselmash" mashinasozlik zdlari va boshqa ishlab turibdi. Oziq-ovqat, yengil sanoatlari mavjud. Drama teatri, telemarkaz faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar
Rubʼ ul-xoli

Rubʼ ul-xoli, ar-Rubʼ ul-Xoli [(arab. — choraksayxon yer (yarim orolga nisbatan)] — Arabiston yarim orolning jan.sharqiy qismidagi qumli choʻl. Yarim orolning gʻarbiy, jan. va sharqiy sohillari boʻylab choʻzilgan togʻlar oraligʻidagi tektonik botiqda. Maydoni 650 ming km² (Yer yuzidagi eng yirik choʻllardan biri). Yer yuzasi tekis, balandligi sharqiy qismida 100– 200 m, gʻarbida 500–1000 m. Hududining 80% koʻchma qum barxanlari, joʻyak va uyumlardan iborat. Sharqida keng shoʻrxoklar, qum maydonlari oraligʻida toshloqlar bor. Yillik yogʻin 50 mm dan kam, bir necha yillar umuman yogʻmasligi mumkin. Doimiy oqar suvi yoʻq, grunt suvi juda chuqur. Oʻsimliklar (yantoq, shoʻra va boshqalar) pastqam joylarda oʻsadi. Aholisi, asosan, koʻchmanchi arablar. Tuya boqiladi. Choʻlning chekkalarida ahyonahyonda vohalar uchraydi.

Manbalar
Rubʼi maskun

Rubʼi maskun (arab. — aholi yashaydigan chorak yer) — yunon va oʻrta asr Sharq fanida mavjud tarixiygeografik tushuncha. Qad. yunon olimlari yerning ular tasavvuridagi aholi yashaydigan obod qismini "eykumena" yoki "oykumena" (yunoncha "oykeo" — obod qilmoq) deb ataganlar. Oʻrta asrlarda Arab xalifaligida mazkur geografik tushuncha yunon ilmiy adabiyotining arabcha tarjimalari orqali "maʼmura" — obod (yerlar) va Rubʼi maskun shakllarida Sharq geogr.siga ham oʻtdi. Rubʼi maskun tushunchasining ishlatilish sababi shuki, yunon olimlari yer yuzini toʻrt chorakka boʻlganlar va shundan bir choragi obod, yaʼni odamlar yashashi uchun yaroqli, qolgan uchta chorakni esa, odatda suv deb taxmin qilganlar. Sharqfanidagi "maʼmura" yoki Rubʼi maskunni yunon fanidagi "oykumena" bilan aynan bir xil deb boʻlmaydi. Zero, tarixiy taraqqiyot jarayonida geografik tasavvurlar oydinlasha borib, yerning obod qismi haqidagi tushunchaga ham talaygina anikliklar kiritilgan. Keyingi davrda mazkur tushuncha yanada boyib bordi. Beruniy Rubʼi maskun tushunchasiga jiddiy oʻzgarish kiritgan va "Hindiston" asarida qolgan choraklarda ham quruqlik boʻlishi mumkinligini taʼkidlagan. Beruniy qayd etgan gʻarbdagi quruqlik alohida qitʼa (Amerika) ekanligi X. Kolumb sayohatidan soʻng amalda tasdiqlandi (yana qarang Yetti iqlim).

Omonullo Boʻriyev.

Manbalar
Ruda (mineral hosila)

Ruda — tarkibida metall yoki uning birikmalari koʻp miqdorda boʻlgan tabiiy mineral hosilalar. Baʼzan nometall mineral xom ashyolar (asbest, barit, grafit, oltingugurt) ham Ruda deb yuritiladi. Ruda tabiiy boy va kambagʻal turlarga ajratiladi, shunga qarab uni boyitish zarurligi belgilanadi. Ruda bir foydali mineralli — monomineral yoki koʻp foydali mineralli — polimineral, jumladan, tarkibida sanoat ahamiyatiga ega boʻlmagan (yaʼni kam miqdorli) minerallar ham boʻladi. Tarkibida foydali yoʻldosh minerallar (komponentlar) boʻlganlari kompleks Rudalar deb yuritiladi. Rudaning tarkibida boʻlgan minerallar miqdoriga qarab silikatli, oksidli, sulfidli, karbonatli va aralash turlari farq qilinadi. Barcha tub choʻkindi, magmatik va metamorfik tog jinslari tarkibida boʻlgan Rudalar tub Rudalar deyiladi; dare, koʻl, dengiz va okean choʻkindilaridan olinadiganlari sochma Ruda deb yuritiladi. Qazib olish va qayta ishlash uchun Rudalarning qator xossalari ahamiyatga ega: kattikligi, darzliligi, hajmiy ogʻirligi, erish harorati, magnit va elektromagnitligi, elektr oʻtkazuvchanligi, radioaktivligi, erish va sorbsion xususiyatlari, granulometrik tarkibi va boshqa Bir joyda joylashib, atroflari esa boshqa togʻ jinslaridan iborat uyum Ruda tanasi (jism) deb ataladi va u turli (yapaloq, shtokverk, tomirsimon) shakllarga ega. Yaqin joylashgan bir nechta Ruda tanalari Ruda maydoni yoki konini hosil qiladi, Ruda koni bitta Ruda tanasidan iborat boʻlishi ham mumkin. Ruda konlari qora (temir, marganets, xrom, titan, vanadiy), rangli (mis, qoʻrgoshin, rux, nikel, surma), yengil (alyuminiy), noyob (qalay, volfram, molibden, simob, berilliy, litiy, tantal, niobiy), asl (oltin, platina, kumush), radioaktiv (uran, toriy, radiy), tarqoq (aktiniy, gafniy, galliy, germaniy, indiy, kadmiy, protaktiniy, reniy, rubidiy, selen, skandiy, talliy, tellur, seziy va boshqalar) va nodir metallar konlariga ajratiladi.

Bir nechta Ruda konlari katta masofaga choʻzilib joylashganda rudali mintaqa deb nomlanadi. Mas, Amerikaning Buyuk kumushli mintakasi Meksikadan Peru va Boliviyagacha davom etgan, Markaziy Afrikaning misli mintakasi Zambiya va Kongo Demokratik Respublikasida 450 km masofaga choʻzilib, 150 dan ortiq mis konlarini qamrab olgan; Janubiy Amerikaning misli mintaqasi 4 ming km ga choʻzilib, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Argentina, Chili mamlakatlarida joylashgan Ruda konlaridan iborat. Geografik va geologik jihatdan alohida ajralib turgan yakka yoki bir necha Rudali formatsiyalarga ega boʻlgan mintaqa Rudali rayon deb ataladi (Mas, Fargona surmasimob rni, AngrenOlmaliq rni, Kizilqum oltin Rudali rayoni).

Manbalar 

 

Mineralogiya
Grigoriy Rudakov

Grigoriy Mixaylovich Rudakov (1925.25.9, Qarshi —1991.21.1, Toshkent) — muhandismexanik, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1975), VASXNIL akademik (1972), professor (1970). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan mexanizator (1964). Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muhandislari institutini tugatgan (1950). Oʻrta Osiyo qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash va elektrlashtirish ilmiy tadqiqot instituti laboratoriya rahbari, boʻlim mudiri, ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1953—72 va 1975 dan); VASXNIL Oʻrta Osiyo boʻlimi akad.kotibi (1972—75). Ilmiy ishlari yangi qishloq xoʻjaligi mashinalarini yaratish va joriy qilish, tuproqni ishlash texnologiyasi, oʻgʻit va gerbitsidlarni qoʻllash, paxtachilikda mashinalar sistemasini ishlab chiqish va prognozlash masalalariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Mexanizatsiya xlopkovodstva, M., 1975; Zonalnaya sistema mashin dlya kompleksnoy mexanizatsii rasteniyevodstva v Sredneaziatskom regione, kn. 1—2, T., 1982.
 Nekrolog

25-sentyabrda tugʻilganlar
1925-yilda tugʻilganlar
Qarshida tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
21-yanvarda vafot etganlar
Toshkentda vafot etganlar
Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini mexanizatsiyalash muxandislari instituti bitiruvchilari
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻzbekiston paxtakorlari
1-darajali Vatan urushi ordeni sovrindorlari
Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Xalqlar doʻstligi ordeni sohiblari
Qizil Yulduz ordeni sohiblari
Toshkentdagi Botkin qabristoniga dafn etilganlar
Rudalarni boyitish

Rudalarni boyitish — foydali minerallarni keraksiz togʻ jinslari (qum, ohaktosh va boshqalar)dan tozalash. Maxsus sexlar va boyitish fabrikalarida bajariladi. Tabiiy rudalardan bevosita foydali komponentlarni ajratib olish koʻpincha iqtisodiy samara bermaydi va aksari hollarda texnik jixatdan mumkin emas. Shuning uchun metallurgiya, kimyo va boshqa sanoat jarayonlari foydali komponentlar bilan boyitilgan maxsus mahsulotlar — konsentratlar ni qayta ishlashga asoslangan. Mas, qoʻrgʻoshin rudasidagi qoʻrgʻoshin 1,5% ni tashkil etishi mumkin, metallurgiya sharoitida eritish uchun esa rudadagi qoʻrgʻoshin miqdori 3070% boʻlishi zarur va h. k. Rudalarni boyitish natijasida ruda konsentrat va deyarli keraksiz togʻ jinslaridan iborat chiqindiga ajraladi. Rudalarni boyitish foydali komponentlar miqdori (konsentratsiyasi) undan bir necha yuz barobargacha ortadi. Mas, tarkibida 0,1% molibden boʻlgan ruda boyitilib, 50 foizli konsentrat olinadi.

Rudalarni boyitishda avval ruda maʼlum darajada maydalanadi, saralanadi, fizik-kimyoviy jihatdan boyitiladi. Fizikkimyoviy boyitishning gravitatsion, magnit, elektrostatik, qizdirish, flotatsion hamda maydayirikligi, shakli boʻyicha saralash va boshqa usullari bor.

Manbalar
Rudali togʻlar

Rudali togʻlar, Krushne-Gori — Yevropadagi togʻlar, Chexiya togʻ massivining shim.gʻarbiy chekkasi. Uzunligi 150 km. Eng baland joyi 1244 m. Gneys, granit, fillit, slyudali slanets jinslaridan tuzilgan. 800–900 m gacha balandlikdagi yon bagʻirlari aralash oʻrmonlar, qiya, toʻlqinsimon togʻ tepalari oʻtloklar bilan qoplangan. Volfram, vismut, rux va boshqa metall rudalari topilgan (nomi ham shundan). Issiq buloqlar bor. Qishki sport musobaqalari oʻtkaziladi. Iqlimiy va balneologik kurortlar kup.

Manbalar
Ruderal gʻoʻzalar

Ruderal gʻoʻzalar, gʻoʻzaning ruderal shakllari, gʻoʻzaning yarim yovvoyi shakllari — yovvoyi gʻoʻzadan madaniytropik gʻoʻzaga oʻtgan shakllar; madaniylashtirilgan gʻoʻzaning ikkinchi evolyusion shakli.

Ular gʻoʻzaning ibtidoiy (primitiv) shakllaridan oʻsish joyining oʻzgarishi natijasida paydo boʻlgan. R.gʻ. tolasi yuqori sifatli (koʻpincha oq), barglari va chigitlari yirik boʻlib, odamlar yashaydigan joylarga yaqin yerlarda yarim yovvoyi holda oʻsaveradi. Har bir madaniylashtirilgan gʻoʻza turining oʻziga xos ruderal shakllari mavjud (Meksika gʻoʻzasida nuqtali gʻoʻza kenja turi, afrikaosiyo gʻoʻzasida soxta arboreum kenja turi va h.k.).

Barcha R.gʻ. polimorfizmning maʼlum darajada oʻzgaruvchanligi, tezpisharligi, chigitining tuklanishi, kattakichikligi, bargi hamda koʻsagining shakli va h.k. bilan ajralib turadi. R.gʻ. orasida amaliy seleksiya uchun qimmatli shakllari mavjud, Mas, Meksika gʻoʻzasining Hopi (Xopi) shakli chigitida gossipol moddasi kam yangi gʻoʻza navlarini yaratishda asos boʻlib xizmat qilgan.

Abdumavlon Abdullayev.

Manbalar
Yan Rudzutak

Rudzutak Yan Ernestovich [1887.3 (15).8, Kurlyandiya guberniyasi Goldingensk uyezdi (hozirgi Latviya) — 1938.28.7, Moskva] — Turkistonda bolshevikcha rejimni mustahkamlashda qatnashgan sovet siyosatchilaridan biri. RKP (b) MK Turkbyuro raisi (1921 yil mart— oktabr), RKP(b) MK Oʻrta Osiyo byurosi raisi (192223), RKP(b) MK kotibi (1923 yil aprel — 1924 yil may). G.K.Orjonikidze bilan birgalikda Turkbyuro oʻrnida Oʻrta Osiyo byurosi (Sredazbyuro) tuzilishining tashabbuskori. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) hukumati tarkibidan milliy rahbar xodimlarni chiqargan va Buxorodan surgun qiddirgan (1923 yil iyun). BXSR va XXSR ni sovetlashtirish jarayoniga rahbarlik qilgan. Keyinchalik SSSR temir yoʻllar xalq komissari (192430), SSSR XKS hamda SSSRMehnat va mudofaa kengashi raisining oʻrinbosari (1926—37). Sovet rejimiga sadoqat bilan xizmat qilsa ham qamoqqa olingan (1937 yil 24 may) va otib tashlangan.

Manbalar
Rudimentlar

Rudimentlar (lot. rudimentum — murtak, negiz), rudiment organ lar — filogenez jarayonida organizmda oʻz ahamiyatini yoʻqotgan, ajdodlar va yaqin turlardagiga nisbatan soddalashgan, kam rivojlangan organlar. R. embrional rivojlanish davrida shakllana boshlab, toʻlatoʻkis rivojlanmaydi. R.ga kushlarning kichik boldir suyagi, gʻorda va tuproq ichida yashovchi hayvonlar (protey, koʻrsichqon)ning koʻzlari, kitsimonlarning jun qoplami va chanoq suyaklari qoldiqlari, odamning dum umurtqalari, tanadagi junlari, quloq muskullari, appendiks oʻsimtasi va boshqa misol boʻla oladi.

Manbalar
Rudolf oroli

Rudolf oroli, Rudolf Yeri — Frans Iosif Yeri arxipelagidagi eng shimoliy orol (Rossiya Federatsiyasi Arxangelsk viloyati tarkibida). Asosan, qumtosh va bazaltdan tarkib topgan. Maydoni 297 km²ga yaqin. Deyarli butunlay muz bilan qoplanib yotadi. 1936-yildan Qutb stansiyasi bor. Tadqiqotchi Yu. Payer tomonidan Avstriya valiahdi nomiga qoʻyilgan. Bir necha bor Shimoliy qutbga boruvchi ekspeditsiyalarning bazasi sifatida foydalanilgan.

Manbalar 

Rossiya geografiyasi
Orollar
Leopold Ružička

Leopold Ružička (1887.13.9 — Vukovar, Yugoslaviya — 1976.26.9) — shveysariyalik organik kimyogar. 1912—25 va 1929—57 yillarda Syurixdagi Oliy texnika maktabida ishlagan. Utrext universiteti (Gollandiya) professor (1929). Asosiy ilmiy ishlari alitsiklik (polimetilen), xususan, terpenoid birikmalarning tuzilishi va biosintezini oʻrganishga oid. Halqasida 8 tadan 34 tagacha uglerod atomlari tutgan alitsiklik ketonlarni sintez qilgan (1920—34). Santonin (1930) va abiyetin kislotaning (1932) tuzilishini aniqlagan. Ilk bor xolesterin asosida androsteron (1934) va testosteron (1935, Adolf Butenandt bilan bir vaqtda) gormonlarini sintez qilgan. Nobel mukofoti laureati (1939).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1887-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
13-sentabrda tugʻilganlar
26-sentabrda vafot etganlar
Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt Jr. (; 1858-yil 27-oktyabr – 1919-yil 6-yanvar) – amerikalik siyosatchi, davlat arbobi, naturalist, tarixchi va yozuvchi; Nyu-York shtatining 33-gubernatori (1899–1900); AQShning 25-vitse-prezidenti (1901); AQShning 26-prezidenti (1901–1909). Respublikachilar partiyasidan boʻlgan Roosevelt Lotin Amerikasiga nisbatan bosqinchilik siyosati olib borgan („katta toʻqmoq“ siyosati, 1906–1909-yillarda Kubani okkupatsiya qilinishi, Panama kanali zonasining egallab olinishi va boshqalar). 1904–1905-yillardagi rus-yapon urushi davrida Roosevelt hukumati Yaponiyani qoʻllab-quvvatlagan. Portsmouth sulhini imzolanishidagi xizmatlari tufayli xalqaro Nobel tinchlik mukofotini olgan (1906).

Roosevelt bolaligida nimjon boʻlib, astma bilan ogʻrigan. Sogʻligi bilan bogʻliq muammolar tufayli asosan uyda taʼlim olgan. 1976–1980-yillarda Harvard universitetida oʻqishni davom ettirgan. „The Naval War of 1812“ (1882) asari ortidan oʻqimishli tarixchi va taniqli yozuvchi sifatida obroʻ-eʼtibor qozongan. 1881-yilda siyosatga kirib kelib, qisqa muddatda Nyu-York shtati legislaturasida Respublikachilar fraksiyasi lideriga aylangan. Birinchi xotini va onasining bir kechada vafot etishi Rooseveltni ruhiy jihatdan tushkunlikka solib qoʻygan. Dakotasda chorvachilik ranchosini sotib olib, maʼlum muddat yurgizishi unga ruhiy tushkunlikdan xalos boʻlishiga yordam bergan. Roosevelt prezident William McKinley davrida dengiz floti kotibining yordamchisi boʻlib ishlagan hamda 1898-yilda Ispaniyaga qarshi dengiz urushini rejalashtirishga hissa qoʻshgan. Amaldagi lavozimidan Kubada ispan armiyasiga qarshi jang qilgan „Rough Riders“ () boʻlinmasiga rahbarlik qilish maqsadida isteʼfoga chiqqan. Roosevelt urushdan qahramon sifatida qaytib kelib, 1898-yilda Nyu-York gubernatori etib saylangan. 1900-yilgi prezidentlik saylovida McKinley va Roosevelt mos ravishda prezident va vitse-prezident lavozimlariga nomzod boʻlgan. Saylovda McKinley Demokratlar partiyasidan nomzod William Jennings Bryan ustidan gʻalaba qozongan.

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 „Theodore Roosevelt hayoti“ — C-SPANʼs American Presidents: Life Portraits, 3-sentyabr 1999-yil (inglizcha)
 „Theodore Rooseveltning yozma asarlari“ — C-SPANʼs American Writers: A Journey Through History (inglizcha)
 
 Theodore Roosevelt  (inglizcha)
 Theodore Roosevelt – Kongress kutubxonasi (inglizcha)
 
 

1858-yilda tugʻilganlar
27-oktyabrda tugʻilganlar
1919-yilda vafot etganlar
6-yanvarda vafot etganlar
AQSh prezidentlari
AQSh vitse-prezidentlari
Amerikalik siyosatchilar
Franklin D. Roosevelt

Franklin Delano Ruzvelt (; 1882.30.1, Xayd Park, Nyu York shtati — 1945.12.4, Uorl Springs, Jorjiya shtati) — AQSHning 32-prezidenti (1933—45). Demokratlar partiyasidan (4 marta prezidentlikka saylangan). Garvard va Kolumbiya universitetlarini tugatgan. Nyu York shtati gubernatori (1928-yildan), huquqshunos. Ruzvelt ijtimoiy sohada mehnatkash omma manfaatini koʻzlab bir necha islohotlar oʻtkazgan ("Yangi kurs"). Ikkinchi jahon urushi boshlangach, fashistlar Germaniyasiga qarshi boʻlgan Buyuk Britaniya, Fransiya va SSSRni qoʻllab-quvvatlash (1941 y. iyundan) tarafdori, gitlerchilarga qarshi koalitsiyani tuzishda muhim hissa qoʻshgan. BMTni tuzishga va urushdan keyingi xalqaro hamkorlikni rivojlantirishga katta ahamiyat bergan.

Manbalar

Havolalar 

1882-yilda tugʻilganlar
30-yanvarda tugʻilganlar
1945-yilda vafot etganlar
12-aprelda vafot etganlar
Prezidentlar
AQSh prezidentlari