Mortimer J. Adler

Mortimer Jerome Adler (1902-yil 28-dekabr — 2001-yil 28-iyun) amerikalik faylasuf, pedagog, ensiklopediyachi va mashhur yozuvchi. Faylasuf sifatida u Aristotel va Tomistik anʼanalar doirasida ishlagan. U Nyu-York, Chikago, San-Fransisko va Kaliforniyaning San-Mateo shaharlarida uzoq vaqt yashadi. U Kolumbiya va Chikago universitetlarida dars bergan, Britannica ensiklopediyasi muharrirlar kengashi raisi boʻlib ishlagan va oʻzining Falsafiy tadqiqotlar institutini tashkil qilgan.

Hayoti

Intellektual rivojlanish va falsafiy evolyutsiya 
Adler oʻsmirlik davrida gazetada ishlayotgan va tungi mashgʻulotlarda qatnashganida, u qahramonlar deb ataydigan odamlarning asarlarini uchratdi: Platon, Aristotel, Foma Akvinskiy, Jon Lokk, Jon Styuart Mill va boshqalar " talabalar tomonidan ahamiyatsiz deb topildilar. 1960-yillarda faollar va keyingi oʻn yilliklarda " siyosiy jihatdan toʻgʻri " hujumga uchragan. Uning fikri 1985-yilda chop etilgan " Oʻnta falsafiy xato: zamonaviy fikrdagi asosiy xatolar " kitobida aks ettirilgan „falsafiy xatolar“ ni rad etish uchun rivojlandi. Adlerning fikriga koʻra, bu xatolar qitʼada Dekart va Britaniyada Tomas Xobbs va Devid Xyum tomonidan kiritilgan, bir tomondan Kant va idealistlar va ekzistensialistlar, shuningdek, Jon Styuart Mill, Jeremi Bentam va Bertran Rassell tomonidan qoʻshilgan va davom ettirilgan. va boshqa tomondan ingliz tahliliy anʼanasi. U bu xatolarni hech boʻlmaganda oʻzini qanoatlantirgan holda tuzatib, boshqa yozma asarlarida boʻlgani kabi Aristotel anʼanalaridan kelib chiqib, falsafiy muammolarga ular paydo boʻlgan fikr kategoriyalari boʻyicha javoblar berdi..

Nyu-York shahri 
Adler 1902-yil 28-dekabrda Nyu-Yorkning Manxetten shahrida Germaniyadan kelgan yahudiy muhojirlar oilasida tugʻilgan: Klarissa (Manxaym), maktab oʻqituvchisi va otasi Ignates Adler zargarlik buyumlari sotuvchisi edi. Mortimer14 yoshida maktabni tashlab, jurnalist boʻlishni orzu qiladi va Nyu-York Sun gazetasiga matnlarni teruvchiga aylanadi. Tez orada Adler maktabga qaytib, kechki youvchilik darslarini oʻtkazadi va u yerda oʻzi uchun gʻarb falsafiy anʼanalarini kashf etadi. Dastlabki maktab va ishidan soʻng, u Kolumbiya universitetida oʻqishni davom ettirdi va talabalar adabiy jurnali The Morningside da „Tanlov“ sheʼri nashrdan chiqadi. U bakalavr darajasini olish uchun zarur boʻlgan suzish imtihonini topshirishdan bosh tortgan boʻlsa-da (1983-yilda Kolumbiya unga faxriy unvon berganida bu masala tuzatilgan), u universitetda qoldi va oxir-oqibat psixologiya boʻyicha oʻqituvchi va doktorlik darajasini oldi. Kolumbiya universitetida oʻqiyotganda Adler oʻzining birinchi kitobi " Dialektika " 1927-yilda chop etilgan

Adler Scott Buchanan bilan Xalq institutida ishlagan, keyin esa koʻp yillar davomida ularning " Buyuk Kitoblar " kitobi boʻyicha saʼy-harakatlari ustida ishlagan. (Buchanan Sent-Jon kollejida Buyuk Kitoblar dasturining asoschisi edi).

Chikago 
1930-yilda Adler bir necha yil oldin doʻstlashgan Chikago universitetining yangi prezidenti etib tayinlangan Robert Hutchins Chikagodagi huquq fakultetiga uni huquq falsafasi professori sifatida ishga qabul qilishni taklif qildi. Chikagodagi faylasuflar (ularga Jeyms X. Tafts, EA Burtt va Jorj X. Mid ham kirgan) „doktor Adlerning [falsafa] sohasidagi malakasiga jiddiy shubha tugʻdirgan“ va Adlerning universitetga falsafa kafedrasiga tayinlanishiga qarshilik koʻrsatishgan. Adler huquqshunoslik fakulteti fakultetiga qoʻshilgan birinchi „advokat boʻlmaganlardan“ edi. „Buyuk kitoblar“ seminari Chikagolik biznesmen va universitet ishonchli vakili Walter Paepcke Aspen institutini yaratishga ilhomlantirgandan soʻng, Adler u yerda biznes rahbarlariga falsafadan dars berdi.

= "Buyuk Kitoblar" va boshqalar 
Adler va HGʻarbiy dunyoning buyuk kitoblari dasturini va Buyuk kitoblar fondini tashkil etishdi. 1952-yilda Adler Falsafiy tadqiqotlar institutiga asos solgan va uning direktori lavozimida ishlagan. U, shuningdek, Britannika ensiklopediyasi muharrirlar kengashida ishlagan, uning Syntopicon va keyinchalik Propedia nashrlarini tuzgan va 1974-yildan boshlab Xatchinsdan keyin uning raisi boʻlgan. 1965-yildan beri Britannika jurnalining oʻn beshinchi nashri uchun tahririyatni rejalashtirish boʻyicha direktor sifatida u ushbu nashrda mavjud boʻlgan bilimlarni tubdan qayta tashkil etishda muhim rol oʻynadi. U Paideia taklifini taqdim etdi, natijada u Paideia dasturini asos soldi, maktab oʻquv dasturini yoʻnaltirilgan oʻqish va qiyin ishlarni muhokama qilishga qaratilgan (har bir sinf uchun baholanadi). Maks Vaysman bilan 1990-yilda Chikagoda Buyuk gʻoyalarni oʻrganish markaziga asos solgan.

Ommabop murojaat 
Adler uzoq vaqtdan beri falsafani ommaga yetkazishga harakat qildi va uning baʼzi asarlari (masalan, Kitoblarni qanday oʻqiladi) mashhur bestsellerlarga aylandi. U, shuningdek, iqtisodiy demokratiya tarafdori boʻlgan va Lui O. Kelsoning Kapitalistik manifestiga taʼsirli soʻzboshi yozgan. Adlerga fikrlash va yozishda Kolumbiyadagi bakalavriat davridagi eski doʻsti Artur Rubin koʻpincha yordam bergan. Oʻz soʻzlari bilan:
Duayt Makdonald bir paytlar Adlerning mashhur uslubini tanqid qilib, shunday degan edi: "Janob Adler bir paytlar " Qanday kitob oʻqish kerak „ nomli kitob yozgan. Endi u kitobni qanday yozish kerak degan kitobni oʻqishi kerak.“

Din va ilohiyot 
Adler yahudiy oilasida tugʻilgan. Yigirma yoshning boshida u Avliyo Tomas Akvinskiyni, xususan, Summa Theologica ni kashf etdi. Koʻp yillar oʻtgach, u „intellektual tejamkorlik, yaxlitlik, aniqlik va yorqinlik … ilohiyotni oʻrganishni barcha falsafiy qiziqishlarim orasida eng yuqori oʻringa qoʻydi“ deb yozgan. Gʻayratli Tomist, u katolik falsafiy va taʼlim jurnallariga tez-tez hissa qoʻshuvchi, shuningdek, katolik institutlarida tez-tez maʼruzachi boʻlgan, shuning uchun baʼzilar uni katoliklikni qabul qilgan deb oʻylashgan. Ammo bu keyinroq uchun saqlangan.

1940-yilda Jeyms T. Farrell Adlerni "Rim -katolik cherkovining etakchi amerikalik sayohatchisi " deb atagan. Farrellning soʻzlariga koʻra, Adler uchun toʻgʻri boʻlgan narsa „Rim-katolik cherkovi aqidalarida ilgari surilgan“ va u Etyen Gilson, Jak Maritain va Martin D' Arsi kabi taniqli katolik faylasuflari kabi „bir xil kuyni kuylagan“. U, shuningdek, katolik cherkovi kitoblarini taqiqlangan deb indekslagan fransuz yahudiy faylasufi va Nobel mukofoti sovrindori Anri Bergsonni juda hayratda qoldirdi. Bergson hamkorlikchi Vichi rejimi davrida dinga kirishdan bosh tortdi va yahudiylar toʻgʻrisidagi nizomga qaramay, u oʻzining oldingi qarashlarini takrorladi va shu tariqa oldingi barcha lavozim va unvonlaridan mahrum qilindi. Farrell Adlerning cherkovga qoʻshilishdagi kechikishini uning „keklarini xohlagan va … uni ham isteʼmol qilishni xohlagan“ masihiylar qatorida boʻlganligi bilan izohladi va uni rasman katolik boʻlish uchun oʻlim toʻshagida kutgan imperator Konstantin bilan solishtirdi..

Adler ilohiyot masalalari boʻyicha qaror qabul qilish uchun uzoq vaqt talab qildi. U 1980-yilda "Xudo haqida qanday fikr yuritish kerak: Yigirmanchi asrdagi butparastlar uchun qoʻllanma" kitobini yozganida, u oʻzini kitob subtitrlarining butparastlari deb hisoblagan. Mars Hill Audio Journal (2001) ning 51-jildida Ken Myers oʻzining 1980-yilda Adler bilan "Xudo haqida qanday oʻylash kerak " nashridan keyin oʻtkazilgan intervyusini oʻz ichiga oladi. Myers eslaydi: „Oʻsha intervyu davomida men undan nega u hech qachon xristian dinini qabul qilmaganligini soʻradim. U hayoti davomida bir qator nasroniy mutafakkirlari tomonidan chuqur taʼsirlangan boʻlsa-da, … uning oʻzgarishiga intellektual emas, balki axloqiy toʻsiqlar borligini tushuntirdi. U boshqa izoh bermadi“

Myersning taʼkidlashicha, Adler nihoyat „ Osmon itiga taslim boʻlgan“ va "imonga iqror boʻlgan va 1984-yilda episkop sifatida suvga choʻmgan ", bu suhbatdan bir necha yil oʻtgach. Adler dinini qabul qilgani haqida tushuncha berib, Myers uning 1990-yilda Xristianlik jurnalidagi keyingi maqolasidan iqtibos keltiradi: „Mening nasroniylikni tanlaganimning asosiy sababi sirlarning tushunarsizligi edi. Agar buni oʻzimiz aniqlay olsak, vahiyning nima keragi bor? Agar u toʻliq tushunarli boʻlsa, bu boshqa falsafa boʻlar edi.“

Uning doʻsti Deal Hudsonning soʻzlariga koʻra, Adler „koʻp yillar davomida katoliklikka qiziqib qolgan“ va „Rim-katolik boʻlishni xohlagan, ammo abort qilish va uning oilasi va doʻstlarining qarshiligi kabi muammolar“ uni uzoqlashtirgan. Koʻpchilik uni katolik emas, balki yepiskop sifatida suvga choʻmdirgan deb oʻylagan, chunki uning „ajoyib va gʻayratli yepiskoplik rafiqasi“ Karolin. Gudsonning taʼkidlashicha, u 1998-yilda uning oʻlimidan keyingina oxirgi qadamni qoʻygani bejiz emas. 1999-yil dekabr oyida San-Mateoda, u oʻzining soʻnggi yillarini oʻtkazish uchun koʻchib oʻtgan Adlerni katolik cherkoviga uzoq yillik doʻsti va muxlisi, yepiskop Per DuMeyn rasmiy ravishda qabul qildi. "Nihoyat, " deb yozgan boshqa doʻsti Ralf Makinerni, „u butun umri davomida oʻqigan Rim-katolikiga aylandi“.

Umrining koʻp qismida katolik boʻlmaganiga qaramay, neotomistlar harakatida umrbod ishtirok etgani va Amerika katolik falsafiy assotsiatsiyasiga deyarli teng ravishda aʼzoligi tufayli, bu ikkinchisi, Makinerniga koʻra tayyor. Adlerni „katolik faylasufi“ deb hisoblash.

Falsafa 
Adler Aristotelning Nikomax etikasini „ sogʻlom fikr etikasi“ deb atagan, shuningdek, „sogʻlom, amaliy va nodogmatik boʻlgan yagona axloqiy falsafa“ deb atagan. Shunday qilib, axloq falsafasi javob berishga harakat qilishi kerak boʻlgan barcha savollarga javob beradigan yagona axloqiy taʼlimot boʻlib, u koʻproq yoki kamroq emas va meʼyoriy hukmlarga mos keladigan va qoʻllanilishi mumkin boʻlgan haqiqat standarti boʻyicha toʻgʻri javoblarga ega. Bundan farqli oʻlaroq, Adler boshqa nazariyalar yoki taʼlimotlar mumkin boʻlganidan koʻra koʻproq yoki kerak boʻlganidan kamroq savollarga javob berishga harakat qiladi va ularning javoblari haqiqat va xatoning aralashmasidir, ayniqsa Immanuil Kantning axloqiy falsafasi.

Adler o'zini "mo''tadil dualist " deb e'lon qilgan va psixofizik dualizm va materialistik monizm pozitsiyalarini ikki ekstremalning qarama-qarshi tomonlari deb bilgan. Dualizmga kelsak, u Platon (tana va ruh) va Dekart (aql va materiya) kabi faylasuflardan kelib chiqqan dualizmning ekstremal shaklini, shuningdek, ekstremal monizm nazariyasi va ong-miya oʻziga xosligi nazariyasini rad etdi. Ekstremallarni bartaraf etgandan soʻng, Adler dualizmning mo''tadil shakliga obuna boʻldi. U miyani kontseptual fikrlash uchun zaruriy, ammo etarli shart emas, deb hisoblagan; shart sifatida „nomoddiy aql“ ham zarurligini; va inson va hayvonlarning xatti-harakatlari oʻrtasidagi farq tubdan farq qiladi. Adler bu pozitsiyani dualistik nazariyalarning koʻplab qiyinchiliklariga qarshi himoya qildi.

Erkinlik va iroda erkinligi 
" Erkinlik " va „ iroda erkinligi“ tushunchalari muhokama qilingan va muhokama qilinmoqda va bahs-munozaralar chalkashib ketgan, chunki ikkala atamaning umumiy qabul qilingan taʼrifi yoʻq. Adlerning „Falsafiy tadqiqotlar instituti“ oʻn yil davomida „erkinlik gʻoyasi“ ni oʻrgandi, chunki bu soʻz erkinlikni muhokama qilgan va bahslashtirgan yuzlab mualliflar tomonidan ishlatilgan. Tadqiqot 1958-yilda "Ozodlik gʻoyasi" ning Birinchi jildi sifatida nashr etilgan boʻlib, „Ozodlik gʻoyasining dialektik tekshiruvi“ subtitrlari bilan Adlerning falsafiy lugʻatiga keyingi izohlar qoʻshilgan. Adlerning tadqiqoti shuni koʻrsatdiki, erkinlikning uch turi – shartli, tabiiy va orttirilgan – mavzuni aniqlashtirish uchun zarur.

 „Vaziyatli erkinlik“ „majburlash yoki cheklashdan ozodlikni“ bildiradi.
 „Tabiiy erkinlik“ „erkin iroda erkinligi“ yoki „erkin tanlov“ni bildiradi. Bu oʻz qarorlari yoki rejalarini belgilash erkinligidir. Bu erkinlik sharoit va ruhiy holatdan qatʼi nazar, tabiatan har bir insonda mavjud.
 „Olingan erkinlik“ — bu „oʻzimiz xohlagancha iroda qilish“ va „bir kishi yashashi kerak boʻlgan tarzda yashash“ erkinligi. Bu erkinlik oʻziga xos emas: u insonning „yaxshi, dono, fazilatli va boshqalar“ kabi fazilatlarga ega boʻlishi orqali erishilishi kerak.

Din 
Adlerning din va ilohiyotga boʻlgan qiziqishi ortib borar ekan, u Bibliyaga murojaat qildi va eʼtiqodga oid maqolalarni tabiat va faylasuflarning xulosalariga muvofiqligini tekshirish zarurligini aytdi. 1981-yilda chop etilgan " Xudo haqida qanday oʻylash kerak " kitobida Adler Xudoni yoʻq qiluvchi (bir narsani yoʻqdan yaratuvchi) sifatida koʻrsatishga harakat qiladi. Adlerning taʼkidlashicha, hatto bu xulosa bilan ham, Xudoning mavjudligini isbotlab yoki koʻrsatib boʻlmaydi, balki faqat asosli shubhasiz haqiqat sifatida tasdiqlanadi. Biroq, argumentni yaqinda qayta koʻrib chiqishda, Jon Kramer kosmologiyadagi soʻnggi oʻzgarishlar Adlerning argumentiga mos keladi va uni qoʻllab-quvvatlaydi, degan xulosaga keldi va koʻp oʻlchovli olam kabi nazariyalar nuqtai nazaridan, argument eskirish uchun yomon emas va mumkin: Haqiqatan ham, endi avvalgidan koʻra bir oz koʻproq ehtimollik bilan hukm qilinadi.

Adlerning fikricha, agar ilohiyot va din tirik mavjudotlar boʻlsa, ularni modernizatsiya qilish harakatlarida hech qanday yomon narsa yoʻq. Ular hamma narsa kabi oʻzgarish va oʻsishga ochiq boʻlishi kerak. Qolaversa, „Xudoning oʻlimi“ haqidagi munozaralar — Fridrix Nitsshedan olingan kontseptsiya — yaqin oʻtmishdagi kabi xalq hayajonini qoʻzgʻatsa, hayratlanishga asos yoʻq. Adlerning fikricha, barcha buyuk gʻoyalar ichida Xudo haqidagi gʻoya har doim erkaklar va ayollarning eng keng guruhida eng katta tashvish uygʻotadigan gʻoya boʻlib kelgan va shunday boʻlib qoladi. Biroq, u ateizmni din yoki ilohiyotning yangi shakliga aylantirish gʻoyasiga qarshi edi.

Shaxsiy hayoti 
Mortimer Adler ikki marta uylangan va toʻrt farzandi bor edi. U va Xelen Boynton, ular bilan 1938 va 1940-yillarda mos ravishda ikki farzandni asrab olishgan, Mark va Maykl 1927-yilda turmush qurishgan va keyinchalik 1960-yilda ajrashishgan. 1963-yilda Adler oʻzidan oʻttiz toʻrt yosh kichik Kerolin Pringga uylandi; ularning Duglas va Filipp ismli ikki farzandi bor edi.

Mukofotlari 

 1985-yil, Amerika yutuqlari akademiyasining Oltin plastinka mukofoti
 1993-yil, Aspen shon-sharaf zali

Chop etilgan asarlari 

 Dialectic (1927)
 The Nature of Judicial Proof: An Inquiry into the Logical, Legal, and Empirical Aspects of the Law of Evidence (1931, with Jerome Michael)
 Diagrammatics (1932, with Maude Phelps Hutchins)
 Crime, Law and Social Science (1933, with Jerome Michael)
 Art and Prudence: A Study in Practical Philosophy (1937)
 What Man Has Made of Man: A Study of the Consequences of Platonism and Positivism in Psychology (1937)
 St. Thomas and the Gentiles (1938)
 The Philosophy and Science of Man: A Collection of Texts as a Foundation for Ethics and Politics (1940)
 How to Read a Book: The Art of Getting a Liberal Education (1940), 1966 edition subtitled A Guide to Reading the Great Books, 1972 revised edition with Charles Van Doren, The Classic Guide to Intelligent Reading: 
 A Dialectic of Morals: Towards the Foundations of Political Philosophy (1941)
 
 How to Think About War and Peace (1944)
 The Revolution in Education (1944, with Milton Mayer)
 
 .
 The Capitalist Manifesto (1958, with Louis O. Kelso) 
 The New Capitalists: A Proposal to Free Economic Growth from the Slavery of Savings (1961, with Louis O. Kelso)
 The Idea of Freedom: A Dialectical Examination of the Controversies about Freedom (1961)
 Great Ideas from the Great Books (1961)
 The Conditions of Philosophy: Its Checkered Past, Its Present Disorder, and Its Future Promise (1965)
 The Difference of Man and the Difference It Makes (1967)
 The Time of Our Lives: The Ethics of Common Sense (1970)
 The Common Sense of Politics (1971)
 The American Testament (1975, with William Gorman)
 Some Questions About Language: A Theory of Human Discourse and Its Objects (1976)
 Philosopher at Large: An Intellectual Autobiography (1977)
 Reforming Education: The Schooling of a People and Their Education Beyond Schooling (1977, edited by Geraldine Van Doren)
 Aristotle for Everybody: Difficult Thought Made Easy (1978) 
 How to Think About God: A Guide for the 20th-Century Pagan (1980) 
 Six Great Ideas: Truth-Goodness-Beauty-Liberty-Equality-Justice (1981) 
 The Angels and Us (1982)
 The Paideia Proposal: An Educational Manifesto (1982) 
 How to Speak / How to Listen (1983) 
 Paideia Problems and Possibilities: A Consideration of Questions Raised by The Paideia Proposal (1983)
 A Vision of the Future: Twelve Ideas for a Better Life and a Better Society (1984) 
 The Paideia Program: An Educational Syllabus (1984, with Members of the Paideia Group) 
 Ten Philosophical Mistakes: Basic Errors In Modern Thought — How they came about, their consequences, and how to avoid them. (1985) 
 A Guidebook to Learning: For a Lifelong Pursuit of Wisdom (1986)
 We Hold These Truths: Understanding the Ideas and Ideals of the Constitution (1987). ISBN 0-02-500370-4
 Reforming Education: The Opening of the American Mind (1988, edited by Geraldine Van Doren)
 Intellect: Mind Over Matter (1990)
 Truth in Religion: The Plurality of Religions and the Unity of Truth (1990) 
 Haves Without Have-Nots: Essays for the 21st Century on Democracy and Socialism (1991) 
 Desires, Right & Wrong: The Ethics of Enough (1991)
 A Second Look in the Rearview Mirror: Further Autobiographical Reflections of a Philosopher At Large (1992)
 The Great Ideas: A Lexicon of Western Thought (1992)
 Natural Theology, Chance, and God (The Great Ideas Today, 1992)
 
 Art, the Arts, and the Great Ideas (1994)
 .
 How to Think About The Great Ideas (2000) 
 How to Prove There is a God (2011)

Adler tomonidan tahrirlangan antologiyalar, toʻplamlar va soʻrovnomalar 

 Scholasticism and Politics (1940)
 Great Books of the Western World (1952, 52 volumes), 2nd edition 1990, 60 volumes
 A Syntopicon: An Index to The Great Ideas (1952, 2 volumes), 2nd edition 1990
 The Great Ideas Today (1961-77, 17 volumes), with Robert Hutchins, 1978-99, 21 volumes
 The Negro in American History (1969, 3 volumes), with Charles Van Doren
 Gateway to the Great Books (1963, 10 volumes), with Robert Hutchins
 The Annals of America (1968, 21 volumes)
 Propædia: Outline of Knowledge and Guide to The New Encyclopædia Britannica 15th Edition (1974, 30 volumes)
 Great Treasury of Western Thought (1977, with Charles Van Doren)

Yana qarang 

 List of American philosophers
 Educational perennialism

Manbalar

Qoʻshimcha oʻqish uchun

Havolalar 

 Center for the Study of The Great Ideas
 
 Appearances on C-SPAN
 Adler papers at University of Texas at Austin
 Adler papers at Syracuse University
 Guide to the Mortimer J. Adler Papers 1914-1995 at the University of Chicago Special Collections Research Center

Ijtimoiy faylasuflar
Ijtimoiy tanqidchilar
Ratsionalistlar
Siyosiy faylasuflar
Falsafa yozuvchilari
Ijtimoiy fanlar faylasuflari
Din faylasuflari
Psixologiya faylasuflari
Sevgi faylasuflari
Adabiyot faylasuflari
Huquq faylasuflari
Taʼlim faylasuflari
Madaniyat faylasuflari
Sanʼat faylasuflari
Ontologlar
Metafizika yozuvchilari
Metafiziklar
Epistemologlar
2001-yilda vafot etganlar
1902-yilda tugʻilganlar
Pages with unreviewed translations