Stalinning qatl roʻyxatlari

Stalinning qatl roʻyxatlari — bu Oliy sud Harbiy kollegiyasi tomonidan turli xil jazolarga (asosan qatl qilish) hukm qilingan shaxslarning sudgacha boʻlgan roʻyxati boʻlib, ilgari Stalin va uning yaqin doiralari tomonidan tasdiqlangan.

Umumiy maʼlumotlar 
Qatl roʻyxati birinchi marta 2002-yil 5-martda (I.V.Stalin vafotining 49 yilligi) Rossiya Federatsiyasi Prezidenti arxivi va Memorial jamiyati tomonidan CD koʻrinishida keng ommaga taqdim etish uchun tayyorlangan. 2003-yil 5-martga kelib (50 yilligi) roʻyxatlarning onlayn versiyasi chop etildi.

Ikkinchi nashr 2013-yil 5-martda (60 yilligi) chiqarilgan. U Xalqaro Memorial tomonidan Rossiya Davlat ijtimoiy-siyosiy tarix arxivi (RGASPI), Rossiya Federatsiyasi Prezidenti arxivi, Rossiya Birlashgan Demokratik partiyasi „Yabloko“ bilan hamkorlikda tayyorlangan.

2021-yil 5-mart kuni Memorial International o‘z veb-saytida qo‘llanmaning yangi versiyasini joylashtirdi.

Taqdim etilgan roʻyxatlar, jami 388 ta, 1936-, 1937-, 1938-, 1940-, 1942-, 1950-yillarga tegishli boʻlib, jami 45 mingga yaqin kishini oʻz ichiga oladi.

Tarkibi 
Tarkib 1936-1938-yillarda koʻrib chiqilgan qatagʻon qilinganlar roʻyxatiga asoslangan. Markaziy Qoʻmita Siyosiy byurosi aʼzolari va Rossiya Federatsiyasi Prezidenti arxivida saqlanadi. Ulardan 383 tasi bor. Roʻyxatlar 44,5 ming ismni oʻz ichiga oladi. Roʻyxatlar 11 jildga birlashtirilgan va 1937-yil 27-fevraldan 1938-yil 29-sentyabrgacha xronologik tartibda joylashtirilgan. Bundan tashqari, 1940-yil yanvar va sentyabr, 1942-yil yanvar, 1950-yil mart va aprel oylari uchun yana beshta shunga oʻxshash roʻyxat mavjud boʻlib, ularda 1125 ta kishi ismlari qayd etilgan .

2013-yilda tayyorlangan CD-versiyada 33 ming sudlanuvchining biografik maʼlumotlari qoʻshilgan va birinchi marta diskda joylashtirilgan biografik maʼlumotlarning yarmida aniq oʻlim sanalari berilgan.

Koʻrsatilgan roʻyxatlar, bir nechta istisnolardan tashqari, yozuvlar, imzolar va rezolyutsiyalar bilan mashinkada yozilgan birinchi nusxalardir.I.Stalin va Markaziy Qoʻmita Siyosiy byurosining boshqa aʼzolarining avtograflari tushirilgan roʻyxatlar sahifalari, shuningdek, muhim eslatmalari boʻlgan koʻpchilik sahifalar nafaqat matnda, balki raqamlashtirilgan shaklda ham uchraydi. Shuningdek, arxiv ish yuritishning ilova hujjatlari koʻrsatilgan.

Bundan tashqari, kirish qismida roʻyxatlarning paydo boʻlish tarixi, ularni NKVD va Markaziy Qoʻmitaning Siyosiy byurosida roʻyxatdan oʻtkazish tartibi va boshqa mavzuli maʼlumotlar mavjud.

Roʻyxat texnologiyasi 

Jazoning soddalashtirilgan, „roʻyxat“ tartibining manbai SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi va Xalq Komissarlari Kengashining 1934-yil 1-dekabrdagi qarori boʻlib, S.M.Kirov oʻldirilganidan keyin darhol qabul qilingan. Unga ko‘ra, terrorchilik tashkilotlari va terrorchilik harakatlari to‘g‘risidagi ishlar bo‘yicha tergov tezlashtirilgan tartibda (o‘n sutkagacha), sud majlisini tomonlar ishtirokisiz va guvohlarni chaqirmasdan o‘tkazilishi belgilangan. Kassatsiya shikoyati va afv etish toʻgʻrisida iltimosnoma berishga yoʻl qoʻyilmagan, oʻlim jazosi shu kuni amalga oshirilgan. Shuni taʼkidlash kerakki, ishlarni „soddalashtirilgan tartibda“ koʻrib chiqish uchun maxsus qaror bilan chiqarilgan Bolsheviklar Kommunistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasining Siyosiy byurosining majburiy roziligi zarur boʻlgan.

Dastlab, 1934-yil 1-dekabrdagi Farmon vaqti-vaqti bilan qoʻllanilgan va asosan alohida yuqori darajadagi ishlar bilan bogʻliq edi. „Soddalashtirilgan tartib“ koʻlamini kengaytirish 1936-yilning kuzida SSSR Ichki ishlar xalq komissari N. Yejov tomonidan boshlandi. 4-oktabrda Markaziy Qo‘mita Siyosiy byurosi (Sochida dam olayotgan I.Stalin yo‘qligida) N.Yejov va A.Vishinskiylarning ro‘yxatdagi 585 kishiga nisbatan sudlanganligini sanksiya qilish haqidagi murojaatini ko‘rib chiqdi va qaror qabul qildi. Protokol va kun tartibidagi masalalar raqamlari koʻrsatilgan bayonnomadan koʻchirma berish odatiy amaliyotidan farqli oʻlaroq, qaror birinchi marta soʻrovnoma yoʻli bilan qabul qilindi. Bundan tashqari, birinchi marta sud nazorati boʻyicha „soddalashtirilgan tartib“ uchun sanksiya haqida emas, balki toʻgʻridan-toʻgʻri „sud tazyiq choralari“, yaʼni hukmlar haqida edi .

1937-yil fevral oyida Markaziy Qoʻmita Siyosiy byurosida SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan hukmlari, koʻpincha oʻlimga hukm qilingan shaxslar roʻyxatini tasdiqlash boshlandi. Oldindan belgilangan jazo chorasi bilan oilaviy roʻyxatlarni tasdiqlash shaxsan I.Stalin va uning partiyadagi eng yaqin safdoshlari tomonidan amalga oshirilgan. Bu haqda Markaziy Qoʻmita Siyosiy byurosining rasmiy qarorlari qabul qilinmagan va ularning qarorlari va roʻyxatlardagi imzolar rolini oʻynadi. Birinchi bunday hujjat 1937-yil 27-fevralda tuzilgan. Unda 479 kishining ismi-sharifi koʻrsatilgan va jazo qatl qilingan. Qizigʻi shundaki, nomaʼlum sabablarga koʻra ushbu roʻyxatdagi bir necha oʻnlab odamlar keyingi roʻyxatlarga qayta kiritilgan. Shunday qilib, sxema ishlay boshlagan, unda: NKVD (N. Yejov va 22.08.1938 L. Beriya) roʻyxatlarni tuzadi va taqdim etadi, Markaziy Qoʻmita Siyosiy byurosi aʼzolari ularni tasdiqlaydi, Oliy sudi Harbiy kollegiyasi. SSSR (V.V.Ulrix, keyinchalik A. Cheptsov) ularni tuzadi. Ushbu tarkib 1938-yil sentyabrgacha hukmronlik qilgan.

Biroq miqyosi sezilarli darajada qisqargan va tartibini biroz oʻzgartirgan holda keyinchalik foydalanishga misollar mavjud. NKVD va prokuraturaning 12.01.1934-yildagi dekretiga muvofiq ishlarni koʻrib chiqishga ruxsat berish toʻgʻrisidagi iltimos bilan qoʻshma eslatmasiga koʻra, Markaziy Qoʻmita Siyosiy byurosi tomonidan rasmiy qaror qabul qilingan.

Shu tarzda tuzilgan mashhur ishlarning oxirgisi L.Beriya roʻyxati boʻldi (1953).

SSSR Markaziy Ijroiya Qoʻmitasi va Xalq Komissarlari Kengashining 1934-yil 1-dekabrdagi farmoni SSSR Oliy Kengashi Prezidiumining 1956-yil 19-apreldagi farmoni bilan bekor qilingan.

Roʻyxat tuzilishi 

Roʻyxatlarning birinchi sahifasida odatda „SSSR Oliy sudi Harbiy kollegiyasi tomonidan sudlanadigan shaxslar roʻyxati“ yozuvi mavjud boʻlgan. Ikkinchi sahifada roʻyxatga kiritilgan shaxslar soni toʻgʻrisidagi bayonot mavjud edi. Shu bilan birga, ular hududiy mansubligi va jazo toifalariga koʻra boʻlingan. 1-toifa — qatl (taxminan 39 ming kishi), 2-10 yil qamoq (taxminan 5 ming kishi), 3-toifa — 5-8 yil (102 kishi). 1937-yil iyulidan keyin (Katta terrorning boshlanishi) 3-toifa taqdim etilgan roʻyxatlarda topilmadi.

Keyinchalik, har biri yangi sahifadan va toifalarga boʻlingan mintaqaviy roʻyxatlar keldi. 1937-yil bahori va yozining boshi roʻyxatlarida baʼzan tushuntirishlar mavjud: „Trotskiychilar“, „Oʻngchilar“, „Desistlar“, „Brendlerchilar“, „Mensheviklar“, „Sotsialistik- inqilobchilar“. Keyinchalik roʻyxatlar „jinoyat“ turlariga boʻlinmadi. Chet el fuqarolari odatda mintaqaviy roʻyxatda mustaqil guruh sifatida ajratilgan. Koʻpgina hollarda, ularning har biri uchun fuqaroligi, tugʻilgan yili va joyi, SSSRda yashash vaqti, kasbi, shuningdek ayblovlarning mazmuni toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga olgan alohida varaqda guvohnoma berilgan. 1937-yil 27-fevral va 19-martdagi dastlabki ikkita roʻyxat NKVD rahbariyatidan hech kim tomonidan imzolanmagan. Keyinchalik viloyatlar va toifalar boʻyicha har bir roʻyxat va roʻyxatlar xalq komissarligining mas’ul shaxslari tomonidan imzolangan. Xususan, quyidagi shaxsning imzolari va vizalari mavjud: V.M.Kursk , S.G.Gendina , Ya.Agranov , M.Litvin, L.N.Belskiy, V.E.Tsesarskiy, I.I. Shapiro, M.P.Frinovskiy. Ukraina uchun ikkita roʻyxat SSSR Ichki ishlar xalq komissarining oʻrinbosari L.N.Belskiy, Kiyev harbiy okrugi harbiy prokurori Kaloshin va Ukraina SSR prokurori vazifasini bajaruvchi L.I.Yachenin tomonidan maʼqullangan.

Xizmat jargonlari 
NKVD jargonidagi roʻyxatlar boʻyicha qatllar „albom“ yoki „albom tartibida“ qatl deb nomlangan.

Manbalar 

SSSR tarixi
Qatagʻon
Qatagʻon qurbonlari