MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Biologik progress

Biologik progress — muayyan guruhga mansub organizmlarning yashash uchun kurashdagi muvaffaqiyati. Biologik progress muayyan taksonga mansub organizmlar sonining ortishi, uning areali kengayishi, takson individlarining bir-biridan farq qiladigan yangi kichik sistematik guruhlarga boʻlinib ketishi bilan belgilanadi (qarang Biologik regress). Biologik progress ga olib boradigan yoʻllar (omillar)ni A. N. Seversov aniklab bergan. Birinchisi—morfofiziologik progress, yaʼni aromorfozdir. Aromorfoz natijasida hayvon organizmining tuzilishi va organlari funksiyalari murakkablashadi, voyaga yetgan avlodlarning umumiy hayot faoliyati ajdodlar xayot faoliyatiga nisbatan yuqori darajaga koʻtariladi. Ikkinchisi — idioadaptatsiya, yaʼni muayyan cheklangan muhit sharoitiga moslanishdan iborat boʻlib, voyaga yetgan avlodlarning hayot faoliyati va tuzilishi ajdodlarga nisbatan yuqoriga koʻtarilmaydi, lekin tur individlari yashash sharoitlariga yaxshi moslashgan boʻladi. Uchinchisi — senogenezlar, yaʼni hayvonlarning embrion va lichinka davrida moslanishi, bunday senogenezlar natijasida voyaga yetgan avlodlarning tuzilishi va hayot faoliyatida oʻzgarish boʻlmaydi, lekin kelgusi boʻgʻinlarda organizmlar soni oshadi. Toʻrtinchisi—umumiy degeneratsiya, yaʼni voyaga yetgan avlodlarning tuzilishi soddalashuvi orqali sodir boʻladigan moslashuvdan iborat (qarang Progress).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biologik regress

Biologik regress — organizmlarning evolyutsion inqirozga yuz tutishi; biologik progressning aksi. Biologik regress ga uchragan taksonlar individlarining soni qisqarib, ular areali torayib boradi, mazkur taksonning kichik guruhlari soni kamayib ketadi, yaxshi moslasha olmasdan qolgan yoki boshqa organizmlar bilan yashash uchun kurashda dosh berolmagan individlar qirilib ketadi. Biologik regress ga uchragan turlar yoki boshqa taksonomik guruhlar qirilib ketishi mumkin (qarang Regress).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biologik ritmlar

Biologik ritmlar — biologik jarayonlar jadalligi va ularga xos xususiyatlarning siklik oʻzgarishlari. Biologik ritmlar deyarli barcha hayvon va oʻsimliklarda kuzatiladi va organizmlarga muhitning davriy oʻzgarishlariga (sutkalik, mavsumiy va boshqalar) moslashishga imkon beradi. Biologik ritmlar davomiyligiga qarab quyosh sutkalik (24 soat), oy sutkalik (24,8 soat), oylik (29,4 sutka) va yillikka (mavsumiy) boʻlinadi. Quyosh sutkalik ritm koʻpgina fiziologik jarayonlar (hujayraning boʻlinish chastotasi, moddalar almashinuvi va energiyaning intensivligi va boshqalar)ga xos. Sutka davomidagi faollik davrlarning soniga qarab, monofazali va polifazali sutkalik ritmlar farqlanadi. Bunda hayvonlar harakatining faolligi, oʻsimliklar bargi va gulbargining holati, sut emizuvchi hayvonlar jigarining glikogen sarflashi va boshqa biokimyoviy jarayonlar sutka mobaynida oʻzgaradi. Oy sutkalik ritm dengiz sohili zonasi oʻsimliklari uchun xos. Oylik ritm dengiz sathining koʻtarilishi davriga moye keladi va ayrim suvoʻtlar hamda oʻsimliklarning koʻpayish siklida namoyon boʻladi. Yillik (mavsumiy) ritm oʻsimliklarda, koʻpincha kunning uzunligi, temperatura va boshqa iklim omillarining oʻzgarishi bilan tartibga solinadi (k,. Fotodavr). Biologik ritmlar ni xronobiologiya fani oʻrganadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Vyunning E., Ritmi fiziologicheskix protsessov, per. s nem., M., 1961.
Biologik soat

Biologik soat — odam, hayvonlar va parrandalarning vaqtni his qilish (moʻljallay olish) qobiliyati. Hujayralarda yuz beradigan fizikkimyoviy va fiziologik jarayonlarning qatʼiy davriyligi, yaʼni biologik marom (surʼat)ga asoslangan. Organizmdagi davriy oʻzgarishlar maromi tabiatdagi tabiiy tanlash jarayoni tufayli irsiy jihatdan avloddanavlodga oʻtadi va geofizik omillarning siklik oʻzgarishlariga bogʻliq boʻladi. "Biologik soat " ayniqsa hayvonlar va parrandalarda yaqqol namoyon boʻladi. Maye, kech tushishi bilan podadagi mollar uylariga qayta boshlaydi, qoʻnlar bogʻliqturgan boʻlsa, uyi tomonga qarab maʼrayveradi, tovuqlar har kuni bir vaqtda qoʻnoqlariga chiqadi va h. k. Ainiqsa, qushlarda "Biologik soat " hissi juda nozik boʻladi. Masalan, Quyosh botishi bilanoq chumchuqlar chirqillay boshlaydy, Buni roʻza kunlari har kuni ogʻiz ochishni kutib oʻtirgan paytda kuzatish mumkin. Odamda ham "Biologik soat " qobiliyati anchamuncha taraqqiy etgan boʻladi. Masalan, ishga barvaqt boradigan odam uygʻotgichsoat boʻlmasa ham oʻz-oʻzidan har kuni bir vaqgda turadi. Pekin odamda bu xususiyat uning charchaganlik darajasiga boglits boʻlishi, yaʼni kun boʻyi charchab, kyoch yotgan odam moʻljaldagi vaqtda uygʻonol,may qolishi mumkin. Bunday holda uygʻotgichsoat ham asqotmaydi. Odam har kuni bir paytda turishi uchun bir xil vaqtda uyquga ketishi, asabi tinch boʻlishi lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biologik suzgich

Biologik suzgich, biologik filtr—oqindi suvlar (mas; korxonalardan chiqadigan iflos suvlar)ni biologik jihatdan (mikroorganizmlar vositasida) tozalash uchun moʻljallangan inshoot: ichiga yirik suzuvchi (filtrlovchi) material (shlak, shagal, keramzit va boshqalar) toʻldirilgan qoʻsh tubli idish. Oqindi suv suzuvchi material orqali oʻtib, uning sirtida suv tarkibidagi organik moddalarni yemiruvchi mikroorganizmlardan iborat parda hosil qiladi. Oqindi suvlardagi mexanik zarralar (tosh, qum, metall parchalari) idish tubiga choʻkib qolaveradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biologik hosil

Biologik hosil, tupdagi hosil — maʼlum bir maydondagi oʻsimlik tuplarida yetilgan hosil, oʻz vaqtida boshlanadigan yigʻimterim oldidan dalada yetilgan tayyor mahsulot miqdori. Biologik hosil ekinlar (don, paxta, mevalar va boshqalar) hosilini yigʻish oldidan xoʻjalik mutaxassislari tomonidan aniklanadi. Biologik hosil bilan birga haqiqiy hosil—1 ga dan yigʻib olingan haqiqiy hosil (omborga tushgan hosildorlik)— yigʻilgan va xatlangan mahsulot tushunchasi ham qoʻllaniladi. Biologik hosil ombor hosilidan koʻproq boʻladi. Biologik hosil ishlab chiqarishning asosiy vazifalaridan biri Biologik hosil ni ombor hosiliga aylantirishdan iborat, bu esa yigʻimterimni oʻz vaqtida toʻgʻri tashkil etishga bogʻliq (qarang Hosildorlik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biologiya stansiyalari

Biologiya stansiyalari — oʻsimlik va hayvonlarni tabiiy sharoitda har taraflama oʻrganish hamda eksperimental tadqiqotlar oʻtkazish uchun moʻljallangan ilmiy tadqiqot muassasalari. B. yeda amaliy jihatdan ahamiyati katta masalalar (mas, iqlimlashtirish, baliq ovlash, baliq urchitish, dasht va baland togʻli hududlarni oʻzlashtirish, tabiiy komplekslarning biologik mahsuldorligini oshirish va h. k.)ni hal qilish bilan boglik muammolar ham ishlab chiqiladi. Biologiya stansiyalari tabiiy sharoiti va tirik organizmlarning oʻziga xosligi bilan bir-biridan farq qiladigan hududlarda joylashgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Botanika institutining Qizilqum choʻl zonasidagi B. s, Rossiyadagi Murmansk B. s, Qirgʻizistondagi Issiqkoʻl B. s, Armanistondagi Sevan kuli B. s, Moskva viloyatidagi Moskva davlat untining Biologiya stansiyalari shular jumlasidandir.

B. yeda zamonaviy asbobuskunalar bilan jihozlangan lab. boʻladi. Ularda yuqori malakali ilmiy xodimlar ishlaydi, Biologiya stansiyalari ilmiy tadqiqot ishlari yakunlarini nashr ettirish huquqiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biolokatsiya

Biolokatsiya (bio..., yun. locusjoy)—hayvonlarning koʻrish, eshitish, hid bilish va boshqa sezgi aʼzolari yordamida atrof muhitni yoki begona individlar (oʻlja, dushman)ni, ular turgan joy yoki ulargacha boʻlgan masofani aniklash xususiyatlari. B. agar atrofdagi jismlar yoki tovush, hid, issiqlik, yorugʻlik (biror narsadan aks etadigan)lokator hayvon tomonidan qabul kilinishi evaziga sodir boʻlsa, passiv B.; lokator hayvon tomonidan tarqatiladigan signallarni obʼyektdan aks etib qaytishi (akssado) orqali sodir boʻlsa, faol B.—exolokatsiya deyiladi. Passiv B. hamma tirik organizmlarga xos boʻlib, hasharotlar va yapaloq qushlarda ayniqsa kuchli rivojlangan. Masalan, yapaloq qushlar (boyoʻgʻli va boshqalar) gorizontal hamda vertikal tekislikda lokatsiya qilganidan qorongʻida hatto harakatsiz sichqonni ham bemalol sezadi. Bu hol koʻr boʻlib qolgan yapaloqqushlarning ham yashashiga imkon beradi. Passiv B. populyatsiya ichidagi (juftlashish, bir jinsni ikkinchisi qidirib topishi), populyatsiyalararo biotsenologik aloqalarda (dushmandan qochib qutilish, oʻljani tutish) katta ahamiyatga ega. Passiv B. tufayli tabiiy sharoitda sezgi aʼzolaridan biri ikkinchisi oʻrnini bosishi yoki toʻldirishi mumkin (mas, gʻirashira qorongʻilik, tuman, qalin oʻtlar orasida). Passiv lokatsiyaning haroratni sezish orqali amalga oshadigan xili (termolokatsiya) qalqontumshuq va boʻgʻma ilonlarda rivojlangan. Ilonning koʻzlari bilan burun teshigi oraligida joylashgan chuqurchadagi termoreseptor haroratning hatto 0,00G darajada oʻzgarishini ham sezadi va shu orqali qorongʻuda ham oʻljasini bemalol tutadi. Faol lokatsiya qilish qobiliyatiga ega boʻlgan hayvonlar hayoti pana joylar (gʻorlar) yoki su v havzalari bilan bogʻliq (jarqaldirgʻochlar, guaxoro, koʻrshapalaklar, delfinlar, kitlar). Ayrim hayvonlar, baliqlar exolokatsiyaning elektromagnit turidan foydalanadi. Elektr skatining exolokatsiyasi prinsip jihatdan texnikada qoʻllaniladigan radarlarga oʻxshaydi. B.ning akustik xossalaridan foydalaniladigan turi sonarlarni eslatadi. Akustik signallar yordamida exolokatsiya ayrim qushlar (jarqaldirgʻochlar) va sut emizuvchilar (koʻrshapalaklar) uchun xos boʻlib, ular muhitga ultratovush tarqatib, ularning akssadosini kabul qiladi. Koʻrshapalaklar tarqatadigan tovush impulyelarining davomiyligi 1—100 kGs va undan ham ortiq boʻladi. Odam qulogʻining eshitish chegarasi esa 16—2144 Gs ni tashkil etadi. Delfinlar va kitlar odatda qisqa davom etadigan akustik signallar tarqatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biolyuminessensiya

Biolyuminessensiya (bio..., yun. lumen — yorugʻlik, escent — kuchsiz, sust maʼnosini anglatadigan qoʻshimcha), funksional xemolyuminessensiya — tirik organizmlarning kucheiz nur hosil qilish xususiyati. B. bakteriyalar, zamburugʻlar, radiolariyalar, bulutsimonlar, qisqichbaqasimonlar, hasharotlar, baliqlar orasida uchraydi. B. dengiz hayvonlari orasida koʻproq qayd etiladi. B. asosida fermentativ oksidlanish reaksiyalari yotadi, koʻp hollarda reaksiya natijasida elektron qoʻzgʻalgan holatdagi mahsulotlar hosil boʻladi. Mahsulotdagi qoʻzgʻalish energiyasi mahsulotning asosiy holatga kvant utishi davomida nur kvantlari tarzida sochiladi. Hyp hosil qiladigan oksidlanuvchi modda lyutsiferin, jarayonda ishtirok etadigan ferment esa lyutsiferaza deyiladi. Lyutsiferin va lyutsiferazalar kimyoviy tabiati jihatidan har xil boʻlganligidan organizmlar tarqatadigan lyuminessent nurlar ham turlicha boʻladi. Baʼzan B. lyutsiferaza ishtirokisiz ham amalga oshadi. Bakteriyalarda B. biologik oksidlanish bilan bogʻliq boʻlib, reaksiyada lyutsiferin sifatida flavinmononukleotid va har xil organik kislotalarning aldegidlari namoyon boʻladi. Jarayon bakterial lyutsiferaza ishtirokida amalga oshadi. Bakteriyalar bir sekundda 100 kvant ajratadi. Meduzalardagi B.da kislorod sarf etilmaydi va lyuminessensiya maxsus oqsil—ekvarinning kalsiy ionlar bilan taʼsirlashishi natijasida sodir boʻladi. Hasharotlar (mas, yaltiroq qoʻngʻiz) B. lyutsiferin, ATF, magniy ionlari va kislorod ishtirokida maxsus ferment—lyutsiferaza taʼsirida amalga oshadi. Radioelektronika erishgan muvaffaqiyatlar tufayli B.ning bioxemilyuminessensiya tipi — oʻta zaif nur tarqatish hodisasi kashf etildi. Bioxemilyuminessensiya odatda toʻqimalarda toʻyinmagan yogʻ kislotalarining pereksli oksidlanish jarayonida spontan tarzida yuzaga keladi. B. hosil qiluvchi moddalarning joylashgan oʻrniga binoan B. ham hujayra ichida yoki undan tashqarida yuzaga keladi. B. baʼzi organizmlar uchun signal, oʻljani jalb qilish yoki dushman koʻzini qamashtirish vositasi, bakteriyalarda oksidlanish orqali kechadigan fosforlanish jarayoni tezligini boshqaruvchi omil sifatida ahamiyatga ega. Baʼzi bir olimlarning fikricha, lyuminessensiya anaerob bakteriyalarda kislorodning zaharlash taʼsiridan xalos boʻlish vositasi hisoblanadi. Biolyuminessensiya ishlarida B.ni qayd etishga asoslangan metodlar uning tarkibiy qismlari (mas, ATF, FMN, NADN, kalsiy ionlari va boshqalarning eritmalardagi konsentratsiyasi)ni aniqlashda oʻta sezgir metod sifatida ish beradi. Toʻqimalarning fiziologik holati, hayotchanligi, zararlanish darajasi, koʻchirib oʻtkazilgan aʼzolarning organizm tomonidan rad etilishi yoki qabul qilinishi biosferaning har xil ksenobiotiklar, shu jumladan kanserogenlar bilan ifloslanish darajasini nazorat qilish hamda baʼzi bir xastaliklarni aniqlash maqsadida B. metodi katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biomassa

Biomassa (bio... va massa)—bir turga mansub individlar, turlar guruhlari yoki jamoasining oʻzi yashab turgan muhit yuzasi (1 m2, 1 sm2 va h. k.) yoki hajmi birligi (1 m3, 1 sm3 va h. k.)ga toʻgʻri keladigan umumiy massasi. B. koʻpincha hoʻl yoki quruq modda massasi g/M2, kg/ga, g/m3 va boshqalarda ifodalanadi. Oʻsimliklar B.si fitomassa, hayvonlar B.si zoomassa deyiladi. Turli hisobkitoblarga koʻra biosferadagi tirik organizmlarning umumiy B.si quruq modda hisobida 1,81012 t dan 2,410’2 t ga boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biometeorologiya

Biometeorologiya — ekologiyaning boʻlimi; atmosfera muxitining geofizik va kimyoviy omillari bilan tirik organizmlar oʻrtasidagi bevosita va bavosita aloqalarni hamda iqlim va obhavo bilan tirik organizmlar oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirni oʻrganadi. Oʻsimliklar B.si, hayvonlar B.si va odam B.siga boʻlinadi. Oʻsimliklar B.si atrof muhit barcha komponentlarining ham tabiiy sharoitlarini, ham odamning oʻsimliklar olamiga koʻrsatadigan turli xil (qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi, oʻrmonchilik va shahri k.ga) taʼsirini oʻrganadi (qarang Lgroiqlimshunoslik). Hayvonlar B.si atrof muxit bilan organizmlarning (yashaydigan muhit xususiyatlari bilan bogʻliq boʻlgan) holati, rivojlanishi va harakat funksiyalarining namoyon boʻlishi oʻrtasidagi oʻzaro taʼsirining keng komplekslarini oʻrganadi. Odam uy hayvonlarining yashash sharoitlariga muayyan maqsadga muvofiq taʼsir kursatganligidan uy hayvonlari bilan yovvoyi hayvonlar B.si oʻrtasida muhim tafovutlar bor. Odam B.si meteorologik elementlar (tra, namlik, shamol, radiatsiya, atmosfera elektri va boshqalar)ning organizmga taʼsirini, odamlarning atmosfera muhiti uzgarishlariga moslashuvini, shuningdek turli kasalliklarning paydo bulishida bu oʻzgarishlarning oʻrni va mohiyatini oʻrganadi. B. tabiiy atrof muhitning taʼsiridan tashqari inson tomonidan yaratilgan atrof muhit—aholi punktlarida, binolarda va alohida (izolyatsiyalangan) sistema (har xil turdagi berk transport va boshqalar)lardagi muhitning taʼsirini ham oʻrganadi. Organizmning muhit meteorologik va fizik omillari taʼsirida shakllanuvchi issiqlik rejimini oʻrganish odam B.sining muhim masalalaridan biridir. Odam organizmining issikdik rejimi (holati)ni baholashda issiqlikni sezishdan (uta sovuq, sovuq, salqin, iliq, issiq, oʻta issiq va h. k.) olingan maʼlumotlardan tashqari yana obyektiv koʻrsatkichlar (terlash miqsori, teri harorati, tomir urish tezligi, muskul titrashi va boshqalar) ham hisobga olinadi. Issiklik holatini baholashda turli hisoblash usullaridan foydalaniladi. Ilmiy asoslangan usullardan biri organizm issiklik balansining tarkibiy qismlarini hisobga olishdir. Fizikaviy modellash usullari ham qoʻllaniladi. Kishilarning mehnat qilish va dam olish rejimini optimallashtirish, noqulay obhavo omillarining taʼsirini kamaytirish maqsadida turli mehnat faoliyati sharoitlarida odamning issiqlik holati xususiyatlariga alohida eʼtibor beriladi. Biometeorologik kuzatishlar va hisoblash maʼlumotlaridan organizmlar uchun optimal yashash sharoitlarini taʼminlashda, mehnatni meʼyorlash va boshqalarda keng foydalaniladi (qarang Mikroiqlim).

Hamid Abdullayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Biometriya

Biometriya (bio... va ..metriya)— biol. boʻlimi; biologik obʼyektlarni matematik (variatsion) statistika usullari bilan oʻrganadi. B. asoslari 19-asr oxirida ingliz olimlari F. Galton va K. Pirs asarlarida ifodalab berilgan. B. biologiyannt turli soxalari (botanika, zoologiya, ekologiya, fiziologiya, genetika, mikrobiologiya va boshqalar) hamda agronomiya va zootexnikada nazariy va amaliy masalalarni xal etishda muhim ahamiyatga ega. B. usullari belgilari oʻzgaruvchan harakterda boʻlgan eksperimental maʼlumotlarni ishlab chiqish uchun zarur. Asosan, tanlangan obʼyektlar majmuasi (toʻplamlar)ni hamda turli tanlanma parametrlarini taqqoslashda ishlatiladi. Maye, biologiktoʻplam (tur, zot, nav va boshqalar)ni kuzatishda qayd etilgan belgilar taqsimlanish harakterini oʻrganishda, muayyan belgining populyatsiyaga xos boʻlgan oʻrtacha kursatkichlardan chetlashgan aloxida xususiyatini aniklashda; ikki va undan ortiq biologik toʻplamlarni taqqoslash asosida ular oʻrtasidagi tafovutni baholash va boshqalarda ishlatiladi.

Oʻrganilayotgan miqdorlar (mas, hosildorlik bilan uni taʼminlaydigan omillar) oʻrtasidagi bogʻliqlikni aniqlash va ular oʻrtasidagi (mas, urug ekilgandan to unib chiqqunga qadar ioʻlgan davrda ekinning rivojlanish tezligi bilan shu davrdagi oʻrtacha tra oʻrtasidagi) miqdoriy bogʻliqlikni topishning asosiy vositalari —korrelyatsion va regression tahlil usullari hisoblanadi. Bir qator oʻzgaruvchan omillarni (jumladan, ekin hosildorligi samarali tra yigʻindisi, koʻchatlar qalinligi, oʻgʻit normasi va boshqa tabiiy va ishlab chiqarish omillariga bogʻliq) hisobga olish zarur boʻlgan eksperimental masalalarni hal etishda statistik taxlil usuli juda koʻp omillar ichidan (turgʻun bogʻlanishlarni aniklash uchun) eng muhimini ajratib olishga imkon beradi. Baholash koʻplik regressiyasi tenglamasi yordamida bajariladi. Tajriba maʼlumotlari soni yetarli darajada koʻp boʻlgandagina natijalar aniq boʻladi. Hozirgi zamon tadqiqotlarida tanlash usuli keng qoʻllanilmoqda, uning mohiyati qisman tanlashlar xususiyatlariga qarab butunning miqdoriy tavsifini aniqlashdan iborat. Dinamik jarayonlar (muvaqqat qatorlar)ni oʻrganish, bir yoki bir necha belgilarning irsiylanishini aniqlash katta amaliy ahamiyatga ega. Seleksiya, urugʻchilik va dehqonchilikning boshqa sohalarida matematik usullarni qoʻllash eksperiment va tajriba ishlari natijalarini nihoyatda aniqlikda asoslash va xulosalar chiqarishga imkon beradi (qarang Variatsion statistika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bionavigatsiya

Bionavigatsiya (bio... va lot navigatio — suzish), moʻljalga olish— hayvonlarning doimiy qishlov va koʻpayish joyiga mavsumiy koʻchib yurishi (migratsiya) davrida yoki yashaydigan joyni topishida oʻz harakat yoʻnalishini tanlay olish (xoming) krbiliyati. B. sezgi organlari hamda irsiy mustahkamlangan reaksiyalar — instinkt orqali amalga oshadi. Instinkt birinchi marta migratsiya qilayotgan hayvonlarda ayniqsa katta ahamiyatga ega. B. qushlar bilan bir katorda uzoq masofaga koʻchib yuradigan baliklar, sut emizuvchilar (shim. bugʻulari, dengiz mushuklari, kitlar), ayrim sudralib yuruvchilar (dengiz toshbaqalari) uchun ham xos. B.da hayvonlar osmon jismlari (quyosh, yulduzlar), geografik moʻljallar (daryo, balandlik, togʻ, qirgʻoq), Yerning magnit maydoni (kaptarlar) va boshqalardan foydalaniladi. Koʻpchilik hayvonlar yorugʻlikning qutblanish (polyarizatsiya) darajasi, ultrabinafsha nurlanish, atmosfera bosimining oʻzgarishini sezadi. Suv hayvonlari dengiz oqimlari, suvning kimyoviy tarkibi (shoʻrlanish darajasi) va boshqalardan B.da foydalanadi. B. mexanizmlari yaxshi oʻrganilmagan boʻlib, koʻp hollarda hayvonlar B.da bir vaqtning oʻzida bir necha omillardan foydalanishi toʻgʻrisida taxmin qilinadi. Toʻgʻri yoʻlni tanlashda migratsiya qilayotgan guruxdagi hayvonlarning oʻzaro munosabatlari juda katta ahamiyatga ega (qarang Hayvonyaar oriyentatsiyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bionika

Bionika (yun. bion — hayot elementi, asl maʼnosi — yashovchi)—biol. va kibernetikaning yanada mukammal texnik vositalar yoki qurilmalarni yaratish maqsadida organizmlarning tuzilishi va hayot faoliyatini oʻrganadigan bir yoʻnalishi. B. 20-asrning 2-yarmida shakllangan. Nerv sistemasida axborotning qayta ishlanish usuli, sezgi organlarining tuzilishi va ishlashi xususiyatlari, navigatsiya, oriyentatsiya va lokatsiya tamoyillari yoki odam va hayvonlarda sodir boʻladigan boshqa jarayonlar, shuningdek foydali ish koeffitsiyenta juda yuqori boʻlgan bioenergetik jarayonlar B.ning asosiy masalalaridir. Nerv sistemasi signallarni aniq va bexato qabul qilishi, ishonchli, ixcham va energiyani tejab sarflashi bilan elektron hisoblash mashinalariga nisbatan katta afzallikka ega. Nerv sistemasi va sezgi aʼzolarini oʻrganish "oʻylovchi" mashinalar, yorugʻlik, harorat va elektr maydonini sezuvchi ixcham va oʻta sezgir datchiklar hamda harakatdagi jismni kuzatib boradigan asboblar yaratishda katta ahamiyatga ega. Hid bilish aʼzosini oʻrganish esa havodagi yoki suvdagi hidli moddalarning eng kam miqdorini bilishga imkon beradigan qurilmalarni yaratishga yordam beradi. Hayvonlarda uchraydigan infrakizil nurlar, ultratovush va haroratni sezuvchi reseptorlar asosida matn va sxemalarni oʻqiydigan va taniydigan, osselogrammalar va rentgenogrammalarni tahlil eta oladigan kurilmalar ishlab chikilgan. Kushlar, baliklar va boshqa hayvonlarning navigatsiya qobiliyatini oʻrganish navigatsiyada foydalaniladigan uskunalarni takomillashtirishga imkon beradi. Hayvonlarning morfologik tuzilishini oʻrganish esa texnik konstruksiyalarni barpo etishda yangi gʻoyalar manbai hisoblanadi. Suvda tez suzadigan hayvonlarning terisini oʻrganish tez suzar kemalar, suyaklarning tuzilishini oʻrganishdan olingan maʼlumotlar yengil va mustahkam konstruksiyalar yaratishga imkon berdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bioorganik kimyo

Bioorganik kimyo — organik kimyo bilan biol.ning bir qancha sohalaridan tarkib topgan fan. 20-asrning 2-yarmida vujudga kelib, molekulyar biologiya, biokimyo va biol.ning boshqa tarmoqlari bilan chambarchas bogʻlangan holda rivojlanmoqsa. Asosan, biopolimerlar (oqsillar va peptidlar, nuklein kislotalar va nukletoidlar, lipidlar, polisaharidlar va boshqalar) hamda bioregulyatorlar (fermentlar, vitaminlar, gormonlar, jumladan fitogormonlar, shuningdek sintez yoʻli bilan tayyorlangan biologik faol birikmalar, mas, dori preparatlar, oʻstiruvchi moddalar, insektofungitsidlar, gerbitsidlar va h. k.ni tadqiq qiladi, ularni kimyoviy jihatdan toza holda sintez qiladi, tuzilishini aniqlaydi, bu moddalarning tuzilishi bilan biologik xossalari oʻrtasidagi bogʻlanishni ochib beradi, biopolimerlar, shuningdek tabiiy va sintetik bioregulyatorlar biologik taʼsirining kimyoviy tomonlarini oʻrganadi.

Bioorganik kimyo da asosiy muammolarning hal qilinishi biol.ning yanada rivojlanishi uchun katta ahamiyatga ega. Eng muhim biopolimerlar bilan bioregulyatorlarning tuzilishini va xossalarini aniqlamasdan hayotjarayonlarining mohiyatini bilish, ayniqsa, koʻpayish (urchish) va irsiy belgilarning nayelga oʻtishi, hujayralarning oʻsishi, immunitet, xotira, nerv impulsi va boshqa murakkab hodisalarni boshqarish yoʻllarini topish mumkin emas. Fermentlarning tuzilishini va taʼsir mexanizmini oʻrganish asosida yuksak darajada faol katalizatorlar vujudga keltirish, muskul qisqarishini oʻrganish asosida kimyoviy energiyani bevosita mexanik energiyaga aylantirish, biologik sistemalarda axborot (informatsiya) saqlanishi va naslga utishi prinsiplari, hujayralardagi koʻp komponentoy sistemalarning oʻz-oʻzini boshqarish prinsiplaridan texnikada foydalanish muammolarini hal etish Bioorganik kimyo sohasida oʻtkaziladigan tadqiqotlarga bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil