MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Irokezlar

Irokezlar (), shuningdek, xaudenosauni yoki xodenosauni (, yaʼni „uzun uy odamlari“) — irokez tillarida soʻzlashuvchi, AQSh va Kanadada istiqomat qiluvchi indeys xalqlar guruhi. Kolonializm yillarida fransuzlar ularni Irokez ligasi, keyinchalik Irokez konfederatsiyasi deb nomlagan. Inglizlar esa ularni Besh qabila deb atagan: irokezlar sharqdan gʻarbga qarab yurganda moxaklar, oneydalar, onondagagalar, kayyugalar va senekalardan iborat boʻlgan. 1722-yildan keyin irokez tilida soʻzlashuvchi tuskaroralar ham konfederatsiyaga qoʻshilgan, natijada bu xalqlar Olti qabila deb nomlana boshlangan.

Irokezlar hukmronligi choʻqqisiga chiqqan 1700-yil atrofida ular Buyuk koʻllar boʻylab bugungi kundagi Nyu-York shtatidan hozirgi Ontario va Kvebekkacha boʻlgan hududni, janub yo'nalishida hozirgi Virginiya va Kentukki shtatlari hamda Ogayo vodiysigacha boʻlgan hududni boshqarishgan.

Yevropaliklarga maʼlum boʻlgan Saint-Lavrens irokezlari, guronlar, erilar, saskuexannoklar qabilalari ham irokez tilida soʻzlashgan. Keng maʼnoda ular ham irokezlar hisoblanadi, chunki ularning barchasi proto-irokez xalqlardan kelib chiqqan. Ammo ular tarixda Irokez ligasi xalqlariga qarshi kurashgan.

2010-yilgi maʼlumotlarga koʻra, Kanadada 60 ming nafar, AQShda esa 81 ming irokezlar istiqomat qiladi. Irokezlarning aksari ibtidoiy diniy aqidalarga sigʻinadi, ayrimlari yevropaliklar istilosidan keyin xristian dinini qabul qilgan.

Manbalar

Havolalar 

 Haudenosaunee Confederacy sayti 
 Irokez indeys muzeyi sayti 

Irokezlar
Buyuk koʻllar qabilalari
Iroq (musiqa)

Iroq (musiqada) — Oʻn ikki maqom, Shashmaqom va Xorazm maqomlari tarkibidagi maqomlardan biri. Iroq mamlakatining nomiga nisbat berilgan. Iroq maqomining tovushqatori va lad qurilmasi, unga mos cholgʻu va ashula yoʻllari bir necha bor oʻzgarib borgan. Shashmakrmdagi I. ning (Yu. Rajabiy yozuvida) mushkilot (cholgʻu) boʻlimi — Tasnif, Tarje, Muhammas, Sa-qil-1, Saqil-2, Saqili Kalon, nasr (ashula) boʻlimi — Saraxbor (6 taronasi bilan), Muxayyar (4 taronasi bilan), Chanbar, Ufar qismlarini oʻz ichiga oladi. I. ning ashula yoʻllarida Mu-xayyari Chorgoh namudi va Zebo pari avji qoʻllaniladi. Muxayyari I. ning 1- va 2- taronalari Chorgoh yoʻllariga yaqin. Chanbari I. shoʻʼbasi alohida ashula yoʻli boʻlib, Su-vora yoʻllarini eslatadi.

I. maqomi yoʻllarida yaratilgan xalq cholgʻu va ashula yoʻllari ham oʻziga xos ohanglarga boy, odatda ayriliq, intizorlik his-tuygʻularini aks ettiradi. Bastakorlar I. yoʻllari asosida Choʻli I., Surnay Irogʻi, Chanbari I., Mushkiloti I. va uning Ufari, Toshkent Irogʻi kabi kuy va ashulalarni yaratgan. V. Uspenskiy "Farhod va Shirin", R. Glier va T. Sodiqovlar "Layli va Majnun", S. Yudakov "Maysaraning ishi" operalarida I. kuylaridan foydalanishgan.

Manbalar
Iroq qoʻzgʻoloni

Iroq qoʻzgʻoloni — Iroq xalqining ingliz mustamlakachilariga qarshi milliy ozodlik qoʻzgʻoloni (1920-yil iyun — 1920-yil oktyabr). Arab davlatlarining ustidan Angliya va Fransiya xukmronligini oʻrnatish toʻgʻrisidagi San-Remo konferensiyasi (1920-yil aprel)ning qarori qoʻzgʻolonning boshlanishiga asosiy sabab boʻldi. 1920-yil 30 iyunda Rumayta shahrida boshlangan qoʻzgʻolon tez orada Iroqning katta qismini qamrab oldi. Qoʻzgʻolonda dehqonlar, yarim koʻchmanchi qabilalar ishtirok etdi. Unga qabila shayxlari bilan shia ulamolari boshchilik qildi. Qoʻzgʻolonchilar inglizlar ustidan bir necha gʻalabaga erishdi. Ozod qilingan hududlarda inqilobiy hukumat organlari tuzildi.

Inglizlar qoʻzgʻolonni bostirishga 65 ming askar tashladi, qabilalar orasidagi nizolarni kuchaytirdi. 1920-yil oktabrda qoʻzgʻolon bostirildi. Iroq qoʻzgʻoloni magʻlubiyatga uchrasa qam, Angliya Iroqni toʻgʻridan toʻgʻri mustamlaka qilishdan voz kechishga majbur boʻldi. Inglizlar taʼsirida boʻlsa hamki mahalliy hukumat tuzildi.

Manbalar 

Qoʻzgʻolonlar
Iroqi

Iroqi —1) kashtadoʻzlikda chok turi; sidirgʻa qoplab (butun va yarim "X" shaklida) toʻrga yoki arqoq va tanda iplaridan sugʻurib, toʻr shakliga keltirilgan matogatikiladi. I. ning kesma chiziqdar sanab tikiladigan sanama I. va matoga chizilgan naqsh-gul ustidan tikiladigan chizma I. turlariga boʻlinadigan terma (doʻppi, jiyak va mayda buyumlar tikiladi) hamda matoga ip toʻshalib, soʻng mayda choklar bilan kesib (yirik kashtalar — palak, soʻzana va boshqalar) tikiladigan xillari bor. Shahrisabz kashtadoʻzligida I. choki qadimdan maʼlum boʻlgan, keyinchalik Toshkent, Samarkand, Fargʻona, Surxondaryo va b. joylarda keng tarqalgan. Toshkent va Shahrisabz doʻppilari chok texnikasi jihatidan farq qiladi. I. mujassamoti, badiiy uslubi, tayyorlanishi jihatidan farq qiladi. I. choki boshqa xalqlar (rus, ukrain, la-tish, tatar, boshqird, qirgʻiz, qozoq, tojik va boshqalar) kashtadoʻzligida ham keng tarqalgan; 2) muqarnas turi; shakldor ravoq chiziqlari oʻzaro kesishishi na-tijasida yasalgan pogʻonali suyri be-zak.

Manbalar
Iroqliklar

Iroqliklar (Iroq arablari) -xalq. Iroqning asosiy aholisi (14,5 mln. kishi). Umumiy soni 14,6 mln. kishi (1990-y. laroʻrtasi). Shuningdek, Kuvayt, Germaniya va b. mamlakatlarda ham yashaydilar. Arab tilining Iroq lahjasida gaplashadilar. Dindorlari — asosan, shim. da musulmon-sunniylar, jan. da shialar. Iroqhududi (Ikki dare oraligʻi) 7-asr da arablar tomonidan bosib olingan 8-asr da Bagʻdod Arab xalifaligining poytaxtiga aylangan.

Arablar Ikki dare oraligʻining qad. aholisi avlodlari bilan aralashib ketganlar. 1958 y. dagi inqilob natijasida milliy uyushuv jarayonlari kuchaygan. I. ning bir qismida qabilaviy boʻlinish saqlanib qolgan (yuzdan or-tiq qabila nomlari maʼlum). I. ning asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik, chorvachilik, jan. tumanlarda bogʻdorchilik, polizchilik. Shahar aholisi hunarmandchilik, savdo, sanoat (asosan, neft), xizmat koʻrsatish sohasida band.

Manbalar 

 

Millatlar
Irratsional ifoda

Irratsional ifoda - radikal ildizdan tashkil topgan algebraik ifoda. Bunda I. i. irratsional son boʻlmasligi ham mumkin.

Manbalar
Irratsional sonlar

5. Irratsional sonlar - ratsionalmas, yaʼni kasr bilan aniq, ifodalab boʻlmaydigan sonlar. I. s. davriymas cheksiz oʻnli kasrlar bilan ifodalanadi. Irratsional nisbatlarning mavjudligi (mas, kvadrat diagonalining tomoniga nisbati) qadim zamonlarda ham maʼlum boʻlgan. "Ix." atamasi birinchi marta 16-asr da paydo boʻlgan. Ammo izchil I. s. nazariyani 19-asr 2-yarmida nemis matematigi R. Dedekind va b. olimlar ishlab chiqqan.

Shunigddek qarang 

 Butun sonlar
 Natural sonlar
 Haqiqiy sonlar

Manbalar 

Irratsional sonlar
Irratsionalizm

Irratsionalizm ( - aqlga zid, gʻayrishuuriy) — bilish jarayonida aklning imkoniyatlarini cheklaydigan yoki inkor etadigan falsafiy oqim; falsafada ratsionalizmga zid boʻlgan oqimlar nomi. Dunyoni bilishda inson maʼnaviy hayotining tafakkurdan tashqari tomonlari: iroda, bevosita mushohada, hissiyot, intuitsiya, xayol (fantaziya), instinkt va sh. k. ni birinchi oʻringa qoʻyadi. Irratsionalistlar fikricha, inson obyektiv voqelikning barcha siru asrorlarini aql yordamida bilishga qodir emas, vo-qelik esa Ghhqonuniyatlardan xoli, taso-diflarga, koʻr-koʻrona irodaga boʻysunadi. I. volyuntarizm, hayot falsafasi, intuitivizm, pragmatizm va ekzistensializm kabi falsafiy oqimlarga xos.

Yana qarang 

 Ratsionalizm

Manbalar
Irsiyatning xromosoma nazariyasi

Irsiyatning xromosoma nazariyasi — irsiy omillarning xujayra xromosomalarida joylashishi haqidagi taʼlimot. Bu taʼlimotga koʻra, organizm belgi va xususiyatlarining nasldan naslga oʻtishi xromosomalar bilan bogʻliq. Irsiyatning xromosoma nazariyasini dastlab nemis sitolog olimi T. Boveri (1902—1907) va amerikalik olim U. Setton (1902—1903) asoslab bergan. Keyinchalik 20-asr boshlarida bu nazariya amerikalik genetik T. X. Morgan va uning xodimlari tomonidan batafsil ishlab chiqilgan. Hayvonlar jinsini aniqlashning genetik mexanizmini oʻrganish orqali jinsning jinsiy xromosomalarning naslda taqsimlanishi bilan bogʻliqligining aniqlanishi irsiyatning xromosoma nazariyasini isbotladi. Amerika genetigi K. Brijes (1913) tomonidan urgʻochi drofozilada meyoz jarayonida xromosomalarning ajralib ketmasligining kashf etilishi va jinsiy xromosomalar taqsimlanishining buzilishi birikkan irsiy belgilarning oʻzgarishi bilan bogʻliqligining aniqlanishi irsiyatning xromosoma nazariyasini uzil-kesil tasdikladi.

Irsiyatning xromosoma nazariyasi rivojlana borishi tufayli bitta xromosomada joylashgan genlar bitta birikish guruhini hosil qilishi va birgalikda irsiylanishi; birikish guruxlari soni har qaysi tur uchun doimiy boʻlib, xromosomalarning gaploid soniga teng boʻlishi; genlarning birikishi bilan bogʻliqbelgilar ham birgalikda irsiylanishi aniqlandi. Mitoz jarayonida xromosomalarning chalkashuvi (krossingo-ver) genetik materialning xromosomalar oʻrtasida qayta taqsimlanishiga (qarang Rekombinatsiya), binobarin belgilarning birikkan holda irsiylanishining buzilishiga olib kelishi mumkin. T. Morgan va b. genetik olimlarning drozofilada genlarning birikishi va krossingoverni bataf-sil oʻrganishi xromosomalarning genetik haritasini tuzib chikish uchun asos boʻldi. Keyinchalik genlarning murakkab tuzilganligi va belgilarning irsiylanishida nuklein kislotalar ahamiyati ochib beriladi.

Genlar joylashishi effekti (genlarning namoyon boʻlishi ularning xromosomalarda joylashishiga boglikligi)ning kashf etilishi genetik material diskretli va izchilligining umumiyligi toʻgʻrisidagi genetikaning eng muhim prinsiplaridan birining shakllanishiga imkon beradi.

Manbalar
Irtish

Irtish (Irtysh) (,  — É'ěrqísī hé, )  — Qozogʻiston va RF dagi dare, Ob daryosining chap irmogʻi. Uzunligi 4248 km, havzasining maydoni 1643 ming km². Mongoliya Oltoyi togʻlaridan (Xitoyda) boshlanib, Zaysan koʻliga kuyilguncha Kora Irtish deb ataladi. Irtish yuqori oqimida ham tekislikdan, ham togʻlar orasidan oqadi. Oʻskemen GES va Buxtarma GES kurilishi munosabati bilan daryo Oʻskemen shahri gacha yirik suv omboriga aylanib qolgan; Buxtarma suv ombori tarkibiga Zaysan koʻli ham kiradi. Oʻskemendan quyida Irtish vodiysi kengayadi. Shu qismida Irtish ga va uning suv omborlariga oʻngdan Kaljir, Kurchum, Narim, Buxtarma, Ul-ba, Uba daryolari, chapdan Qizilsuv, Chardaryolari quyiladi. Semeydan quyida Irtish dashtdan oqadi. Bu yerda oʻngda Om, chapda Ishim, Tobol kabi irmoklari bor. Irtish qor, muz va yomgʻir suvlardan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sar-fi Tobolskda 2150m³/sek. Yuqori oqimida noyabr oxirida, quyilish yerida noyabr boshida muz. bilan qoplanib, aprel da muzdan boʻshaydi. Irtish dan Qaragʻanda shahri gacha uz. 451 km kanal qurilgan. Irtish da baliqturi koʻp. Quyilish joyidan 3784 km masofada kema qatnaydi. Irtish boʻyida Oʻskemen, Semey, Pavlodar, Omsk, Tobolsk, Xantimansiysk shahri lari joylashgan. Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida Irtish nomi (vodiy nomi sifatida) "Er-tish" shaklida berilgan.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Qozogʻistondagi daryolar
Irtish-Qaragʻanda kanali

Irtish-qaragʻanda kanali - Qozogʻiston Respublikasidagi yirik kanal. I. -Q. k. Irtish daryosidan (Pavlodar viloyati Yermek sh. dan 5 km uzoqlikda) boshlanib, Markaziy Qozogʻiston hududini shim.sharqdan janu-bi-gʻarbga kesib oʻtadi va Jezqazgʻan shahri yaqinida tugaydi. Kanal qurilishi 1974-yilda tugallangan, uning 1navbati (uz. 458 km) 1962-1967-yillarda qurilgan. Suv 22 bosqichda nasoslar orqali 420 m gacha balandlikka koʻtarib beriladi. Suv oʻtkazish imkoniyati 72 m³/sek. Kanalning eni 40 m, chuq. 7— 10 m. Kanalda 11 gidrouzel, 22 nasos st-yasi, 2 suv ombori, 14 toʻgʻon va b. qurilgan. Kanalning 2navbati uz. 520 km (Jezqazgʻan sh. gacha). Karagʻanda, Jezqazgʻan, Ostona va qisman Pavlodar viloyatlarining sanoat va qishloq xoʻjaligi korxonalarini, Ekibastuz, Karagʻanda, Temirtau shaharlarini suv bilan taʼminlaydi. 50 ming ga dan koʻproq yer sugoriladi, choʻl yaylovlarga suv chikarilgan.

Manbalar 

Qozogʻiston geografiyasi
Kanallar
Irshod az-ziroʼa fi ilm alhirosa

"IRSHOD AZ-ZIROʼA FI ILM ALHIROSA" ("Dehqonchilik ilmi haqida qoʻllanma") — 1515-yil hirotlik olim Niyoziy Hiraviy tomonidan yozilib, temuriylardan Sulton Mahmudga takdim etilgan asar. 8 bob (Ravza-gulshan) dan iborat: 1) tuproqshunoslik (yerning turlari); 2) har xil ekinlarni ekish jadvali; 3) don ekinlari, 4) uzumchilik; 5) sabzavotchilik va koʻk ekinlar; 6) meva, man-zarali daraxtlar va gul ekish; 7) pay-vand qilish, mevali daraxtlarni ekish tartibi, sugʻorish usullari va asalarichilik; 8) mevali va manzarali daraxtlar, gullarni maʼlum reja (tarh) bilan ekish. Muallifning fik-richa, yerni yaxshi haydash, oʻgʻitlash, sugʻorish, ekinni oʻz vaqtida ekish va parvarish qilish tufayli har qanday yerdan ham yuqori hosil olish mumkin. Asarda urugʻ tanlashga alohida eʼti-bor berish lozimligi koʻrsatilgan. Asarning don, texnika ekinlari, paxtachilik, bogʻdorchilik, poliz ekinlari, sabzavotchilik va gulchilikka bagʻishlangan boblari diqqatga sa-zovor. Unda meva navlarini yaxshilash uchun payvand qilish va changlatishning ahamiyati kattaligi yozilgan. Oʻrta Osiyo dehqonchilik agrotexnikasini oʻrganishda qimmatli manba boʻlgan bu asarning qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi (inv. N565).

Manbalar
Irqlar

Irqlar — Homo Sapiens turi ichidagi sistematik guruhlar. Har bir irq oʻziga xos irsiy belgilar, masalan, koʻz, soch va teri rangi, yuz va bosh qutisi shakliga binoan boshqa irqlardan farq qiladi. Hozirda odamlar 4 ta: negroid, avstraloid, yevropeoid, mongoloid yirik irqlarga boʻlinadi. Har bir irq ichida yana kichikroq, yaʼni kenja irq boʻladi. Masalan, ekvatorial irq negr, negrill, bushmen, avstraliya va b. irklarga; yevropoid irq esa atlantika-boltiq, Hind-Oʻrta dengizi, oʻrta yevropa va boshqalarga; mongoloid irq shim. osiyo, arktika, jan. osiyo va b. ga ajraladi.

Irqlar paleolitning soʻnggi davrlarida bundan 40—30 ming yil avval odam Yer yuzini egallashi bilan shakllana boshladi. Oʻsha davrda koʻpchilik irqiy belgilar moslanish xususiyatiga ega boʻlganligidan muayyan muhit sharoitida tabiiy tanlanish tufayli mustahkamlanib borgan. Masalan, ekvatorial irqda terining qora rangi ultrabinafsha nurlar taʼsiridan himoyalovchi, burun katagining keng boʻlishi nam tropik iqlim sharoitida suv bugʻlanishini kuchaytiruvchi, tananing uzun boʻlishi tana yuzasini tana hajmiga nisbatan kengaytirish orqali termoregulyasiyani amalga oshiruvchi vosita sifatida vujudga kelgan.

Barcha irqlar Homo Sapiensga xos boʻlgan umumiy xususiyatlarga ega: ularning barchasi biologik va psixik jihatdan teng boʻlib, evolutsion rivojlanishning bir xil pogʻonasida turadi. Barcha irqlar madaniyat va sivilizatsiya eng yuqori darajada rivojlanishida bir xil imkoniyatga ega. Hoz. zamon fani mavjud irqlar bir xil qobiliyatga ega emasligi, ular evolyusiyaning turli bosqichlarida turganligi toʻgʻrisidagi irqchilik gʻoyalarini inkor etadi. Odam irqni "millat", "til guruxi" tushunchalari bilan aralashtirib yubormaslik lo-zim. Bitta millat tarkibida har xil irqlar va, aksincha, bitta irqning oʻzi turli millatlar tarkibiga kirishi mumkin.

Adabiyot 
 Nesturx M. F., Chelovecheskiye rasi, M., 1965; Alekseyev V. P., Geograficheskiye ochagi formirovaniya chelovecheskix ras, M., 1985; Problemi evolyusionnoy morfologii cheloveka i yego ras, M., 1986.

Manbalar
Irqchilik

Irqchilik — irqiy kamsitish siyosati. Inson irklarining jismoniy va ruhiy jihatdan har xilligi, irqiy tafovutlarning jamiyat tarixi va madaniyatiga qal qiluvchi taʼsiri, odamlarning azaldan oliy va past irklarga ajratilganligi haqidagi qoidalarga asoslanadi. Shu daʼvolarga koʻra, oliy irqlar goʻyo boshqa irklar ustidan hukmronlik qilishga daʼvat etilgan, sivilizatsiyaning birdan-bir bunyodkorlaridir, past irklar esa yuksak madaniyatni yaratishga va uni hatto oʻzlashtirishga ham qobiliyatsizdir. Fransuz J. A. Gobino 19-asr oʻrtalarida birinchi bor Irqchilik gʻoyasini surib, oriylarni "oliy irq" deb eʼlon qiladi. Irqchilik fashizmning rasmiy mafkurasiga aylangan. Irqiy kamsitish, kishilarning biron-bir guruhini irqiy va etnik alomatiga koʻra majburan ajratish hamda aparteidni oklashda irqchilik dan foydalaniladi. Irqchilik sionizm bilan hamohang . Irqchilik xalqaro hamjamiyat tomonidan qabul qilingan bir qancha hujjatlarda, jumladan, Irqiy kamsitishning barcha shakllarini tu-gatish toʻgʻrisidagi xalqaro konvensiyada keskin qoralangan. Oʻzbekiston Respublikasi 1995 yil 31 avg. da mazkur Konvensiyaga qoʻshilgan.

Yana q. 

 Ksenofobiya
 Irqlar

Manbalar 

Irqchilik
Siyosatshunoslik
Siyosiy teoriya
Irgʻa

Irgʻa, qoʻngʻir () — oʻrdaksimonlar oilasining turi. Oʻrtacha kattalikdagi qush, vazni 0,73—1,3 kg . Yevropa, Shim. Amerika va Osiyoda tarqalgan. Asosan, Shim. va Oʻrta dengiz qirgʻoklarida hamda Shim. Ameri-kaning jan. da qishlaydi. Oʻzbekistonda uya quradi, migratsiya davrida uch-rab, qisman qishlaydi. I. suv oʻsimliklari moʻl boʻlgan koʻllarda yashaydi. Uyasini suvdan uzoq boʻlmagan quruq yerlarga quradi; 6—14 dona tuxum qoʻyadi. Ularni 27—28 kun bosadi. Bo-lalari tuxumdan chiqib qurishi b-noq, suvga tushib, suza boshlaydi. 2 oyligida uchirma boʻladi. Asosan, suv oʻsimliklari, suvda yashaydigan umurtqasiz qayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti uchun ovlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Irgʻay

Irgʻay () — raʼnodoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. Yevropa, Osiyo va Afrikada 100 dan ortiq turi mavjud. Oʻzbekistonda esa 6 turi maʼlum. Gullari oq, mayda, 5—20 tadan shingilsimon toʻplangan. Mevasi ikki danakchali. Choʻl, adirlar va togʻlarda toshloq yon bagʻirlarida oʻsadi. Ayrim turlari (masalan, Cotoneaster melanocarpa) manzarali oʻsimlik sifatida ekiladi.

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Irgʻiz daryosi boʻyidagi jang

Irgʻiz daryosi boʻyidagi jang (1216) — Muhammad Xorazmshoh qoʻshini bilan moʻgʻullar oʻrtasidagi jang. Hozirgi Qozogʻistonning Toʻrgʻay viloyatidagi Irgʻiz daryosi boʻyida sodir boʻlgan. Xorazmshoh qoʻshini (60 ming kishi) moʻgʻullarning Joʻjixon, Subutoy bahodir, Toxuchar noʻyon boshchiligidagi 20 minglik qoʻshini bilan toʻqnashgan. Moʻgʻullar Chingizxon buyrugʻiga koʻra merkit qabilasini tor-mor qilib orqaga qaytmoqchi boʻlganda Xorazmshoh qoʻshiniga duch kelgan. Moʻgʻullar dastlab jang qilishdan voz kechishgan, birok Muhammad Xorazmshoh bilan oʻchakishib qolib, jangga kirishga majbur boʻlishgan. Har ikki tomondan oʻng qanot raqibning soʻl qanotidan ustun kelgan, musulmon qoʻshinining oʻng qanotiga Jaloliddin Manguberdi bosh boʻlgan, uning jasorati tufayli Xorazmshoh qoʻshini magʻlubiyatdan qutulib qolgan. Jangdan soʻng, qorongʻu tunda moʻgʻullar shoshilinch suratda chekingan. Moʻgʻullarning jangdagi jasorati Xorazmshohga katta taʼsir koʻrsatgan, bu esa keyinchalik ular bilan ochiq maydonda urishishdan qochishga va oxir oqibat saltanatining halokatiga sababchi boʻlgan.

Adabiyot 
 Shixab ad-Din Muhammad annasavi, Jizneopisaniye sultana Dja-lal ad-Dina Mankburni, Baku, 1973.

Manbalar 

 
Janglar
Oʻzbekiston tarixi
Is gazi

Is gazi, uglerod §-oksid, CO — rangsiz, hidsiz, zaharli gaz. Koʻmir va organik moddalarning chala yonishidan hosil boʻladi. Molekulyar massasi 28,0, zichligi 814 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi — 191,5°, —205° da qotadi. Suvda kam eriydi. Bosim ostida dixloretan, ammoniy gidroksid eritmasi, xlorid kislotada yaxshi eriydi. Is gazini suyuklantirish mumkin. Is gazi yonganda koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Hyp taʼsirida yoki faollashtirilgan koʻmir ishtirokida xlor bilan birikib, fosgen hosil qiladi. Is gazi odamga yomon taʼsir qiladi (qarang Is tegishi). Atmosfera havosi tarkibida juda oz miqdorda is gazi bor. Togʻ jinslari, toshkoʻmir va yonuvchi gazlarda uchraydi. Sanoatda qattiq yoqilgʻilarni gazga aylantirish yuli bilan ishlab chiqariladi. Lab.da konsentrlangan sulfat kislotaga chumoli kislota taʼsir ettirib olinadi. Metallurgiyada metallarni ularning oksidlaridan qaytarishda ishlatiladi.

Manbalar
Is tegishi

Is tegishi — i sgazi bilan zaharlanish. Kerosin, koʻmir, gaz, oʻtin va b. yoqilgʻilar yonganda kislorod yetishmasa, uglerodning chala oksidlanish mahsuli — SO nafas yoʻllaridan organizmga kirib, qizil qon tanachalaridagi gemoglobin bilan birikishidan karboksigemoglobin hosil boʻladi. Bu modda kislorodni biriktira olmaydi, natijada toʻqima va hujayralarda kislorod yetishmaydi.

Is tekkan kishining boshi qattiq ogʻriydi, koʻzi tinadi, koʻngli ayniydi, darmoni quriydi, gandiraklaydi. Uzoq vaqt is tegib tursa, kishi tamomila holsizlanib, oʻrnidan turolmaydi va pirovardida butunlay hushdan ketadi. Is tekkan kishi tezda sof havoga olib chiqiladi. Nafas olishi toʻxtab qolgan boʻlsa, sunʼiy nafas oldiriladi va darhol "tez yordam" chaqiriladi.

Manbalar
Isaakiy sobori

Isaakiy sobori - Sankt-Peterburgdagi meʼmoriy yodgorlik. Shaharning bosh ibodatxonasi. Soʻnggi rus klassitsizmining yirik namunasi. Rus meʼmori (asli fransuz) A. A. Monferran loyihasi asosida qurilgan (1818— 58). Keyinchalik maxsus meʼmorlar (V. P. Stasov, A. A. Mixaylov) ishtirokidatakomiliga yetkazilgan. Umumiy tarhi — 111,5x67,6 m, gumbaz diametri 21,83 m. 4 tomonidan hashamatli 8 qoʻngʻiroqh<1p;| o i uralgan. Peshtoqburchaklariga haykallar, tokchalariga boʻrtma naqshlar ishlangan (haykaltaroshlar I. P. Vitali, A. V. Loganovskiy, P. K. Klodt va b.). Ichki xonalar koshin, rassomlik sanʼati asarlari bilan bezatilgan (rassomlar K. P. Bryullov, F. A. Bruni, P. V. Basin va b.). Yodgorlik shahar ansamblining muhim tarkibiy qismi. Avliyo Isaakiy Dalmatskiy nomi bilan atalgan. 1931 y.dan muzey.

Manbalar 

Rossiya meʼmoriy yodgorliklari
Isaakyan Avetik Saakovich

Isaakyan Avetik Saakovich (1875.19 (31). 10, Aleksandropol - 1957.17.10, Yerevan) — arman shoiri. Armaniston Fanlar akademiyasi akad. (1943). Seminariyada oʻqigan (1889—92). 1911—36-yilda chet elda yashagan. Armaniston Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi raisi (1946—57). Dastlabki sheʼr va dostonlarida ijtimoiy zulmga qarshi kurashgan xalq qahramonlari madh etilgan, inson taqdiri, kelajagi haqidagi fikrlar bayon etilgan ("Qoʻshiqlar va jarohatlar", 1897; "Abul Aʼlo al-Maʼarriy", 1909—11 va b.). "Sasna Mger" dostoni (1919, 1937-yilda qayta ishlangan) arman xalq eposi "Sosunli Dovud" mavzusi asosida yaratilgan. "Bizning tarixchilarimiz va bizning gusanlar" (1939), "Vatanim-ga" (1940), "Arman meʼmorchiligi" (1942) va b. turkum sheʼrlari mashhur. Ikkinchi jahon urushi yillarida yozgan jangovar ruxdagi sheʼrlari ("Qalbim mening togʻlar choʻqqisida", 1941; "Ulugʻ gʻalaba kuni" 1945 va b.) xalq qoʻshiklariga aylangan. Ayrim asarlari ("Poema va sheʼrlar", 1961; "Abul Aʼlo al-Maʼarriy", 1976) oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 

Armaniston:Shoir
Shoirlar
Sovet yozuvchilari
Roʻzimatxon Isaboyev

Roʻzimatxon Isaboyev (1885, Namangan — 1963.3.11) — sozanda (tanbur, gʻijjak, chang), cholgʻu asboblar ustasi, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1940).

Fargʻona vodiysida Jalolxon hofizdan tanbur, gʻijjak ijro etishni va cholgʻu asboblar yasashni, Ramazon Oxundan chang ijro etishni, Buxoroda Otajalol Nosirovdan Shashmaqomning ayrim yoʻllarini, Samarqandda Hoji Abdulaziz Abdurasulovdan "Samarqand Ushshogʻi", "Guluzorim", "Karimqul-begi"ni oʻzlashtirgan. 1920-yillargacha temirchilik va sozandalik bilan shugʻullangan. Namanganda xalq sozandalari ansambli (1921-1925), Andijon (1925-1927) va Namanganda (1928-1931) musiqa toʻgaraklari va Namangan teatrida (1931-1952) musiqa rahbari bo'lib faoliyat yuritgan. Namangan musiqa maktabi (keyinchalik bilim yurti) xalq cholgʻu asboblari boʻlimida pedagog (1947-1963). Namanganda qoʻyilgan "Halima" (F. Zafariy, 1923), "Farqod va Shirin", "Layli va Majnun" (Hurshid, 1934, 1935) va boshqa spektakllarga xalq kuylaridan tanlagan. "Kurash", "Choʻli Iroq", "Qoʻqon Ushshogʻi", "Shahnozi Gulyor" kuylarini mahorat bilan ijro etgan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari