MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sergey Naumov

Sergey Nikolayevich Naumov (1874.6.7, Kaluga — 1933.11.12, Toshkent) — kimyogar. Turkiston universiteti professor (1920-yildan). 1920—24 yilda shu universitet tibbiyot boʻlimi dekani, laboratoriya mudiri (1924—25), organik kimyo kafedrasi mudiri (1925-yildan). N.ning naftenlar sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari katta ahamiyatga ega. N. tomonidan sintez qilingan 1,4-dimetilgeksametilen yangi modda sifatida tan olingan. U xinon va to-luxinondibromidlar tuzilishini, xossalarini oʻrganish sohasida chuqur izlanishlar olib bordi, 2,3-siklogek-sandion 1,4-dikarbon efirining tuzilishini topdi. Mazkur modda hosilalaridan xinoksalin, monooksim, dioksim, monogridrazon, bipirazolon, ozazon va boshqalarni sintez qildi. Uning ilmiy kuzatishlari natijalari oʻlaroq izomerlanish reaksiyalariga ancha aniklik kiritildi, turli efir moddalari sintezi amalga oshirildi. N.ning Oʻrta Osiyo togʻlarida uchraydigan tabiiy selitrani sintez sohasida qoʻllash borasidagi ishlari amaliy ahamiyat kasb etadi.

Oʻzbekistonda kimyo fanining rivojlanishi, milliy kadrlar tayyorlash, yangi yoʻnalishdagi ilmiy va ilmiy-uslubiy ishlarning yoʻlga qoʻyilishida N.ning xizmatlari katta. Uning shogirdlari orasida SYU.Yunusov, O.S. Sodiqov, h.Rustamov, K.S. Ahmedov kabi mashhur kimyogarlar bor. Oʻzbekiston milliy universitetining kimyo fakulteti professor S.N.Naumov nomi bilan ataladi.

Manbalar 

Kimyogarlar
Nautiluslar

Nautiluslar (Nautilus) - boshoyoqli mollyuskalar sinfining bitta turkumi. Tanasi koʻp kamerali, spiralga oʻxshab oʻralgan chigʻanoq ichida joylashgan. Chigʻanoq diametri 15—23 sm, vazni 1,8 kg gacha. Eng qadimgi mollyuskalar, hozirgacha faqat bir necha turi yashab qolgan. Chigʻanoq ogʻzidan N.ning boshi va koʻp sonli paypaslagichlari chiqib turadi. Boshqa boshoyoqli mol-lyuskalarga nisbatan soddaroq tuzilgan. Hind okeani sharqida va Tinch okean gʻarbida 100–750 m chuqurlikda yashaydi. Oʻlimtik va holsizlangan qisqichbaqa hamda balikdar bilan oziqlanadi. Urgʻochilari 10 ta gacha yirik tuxum qoʻyadi.

Manbalar
Nautofon

Nautofon (yun. nautes — dengizchi va fon) — mayoqlarga oʻrnatiladigan membranali elektr-akustik apparat, tovush tarqatgich. Tuman va bulutli paytlarda yoki yogʻingarchilik vaqtida tovush signallari tarqatadi. Nautofon tarqatgan tovush 15 dengiz milyassta eshitiladi. Kemalarni boshqarishda yoʻl koʻrsatuvchi vosita sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar
Nafas organlari

Nafas organlari - organizm bilan tashqi muhit (suv yoki havo) oʻrtasida gaz almashinuvi uchun ixtisoslashgan organlar. Hayvonlarda tana qoplagʻichi yoki ichagi devorining botib kirishi yoki boʻrtib chiqishi tufayli vujudga kelgan. Koʻpchilik umurtqasiz hayvonlar (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, chuvalchanglar, tuban qisqichbaqasimonlar, ignaterililar)da Nafas organlari boʻlmaydi. Umurtqalilar orasida teri orqali nafas olish kam harakatlanadigan va mayda hayvonlar — ayrim baliqlar, suvda va quruklikda yashovchilar uchun xos. Nafas organlari dastlab chuvalchanglarda jabralar shaklida paydo boʻlgan. Kislorod tanqis boʻlgan, oqmaydigan loyqa suvlarda yashaydigan ayrim baliklarda atmosfera havosi bilan nafas oladigan organlar — oʻpkalar, labirint apparat rivojlangan. Orqa ichakning ayrim qismlari orqali sodir boʻladigan gaz almashinuvi ichak orqali nafas olish deyiladi (ayrim laqqasimon va boshqa baliklar).

Quruklikda yashaydigan hayvonlarning asosiy Nafas organlari traxeyalar yoki oʻpkalar hisoblanadi. Ontogenezda Nafas organlari oʻzgarishi mumkin. Mas, koʻpchilik baliklar embrionlari dastlab tana yuzasi orqali nafas oladi; keyinroq ularda sariqlik xaltasida sariklik nafas olish sistemasi yoki suzgichlar (anal, orqa, dum) nafas olish sistemasi paydo boʻladi. Keyinchalik lichinkalarda tashqi jabralar, soʻngra jabra apparata rivojlanadi. Amniotlar embrionida nafas olish vazifasini dastlab sariklik xaltasi, keyinroq allan-tois bajaradi.

Odamda Nafas organlari havo oʻtkazuvchi yoʻllar (burun boʻshligʻi, hiqildoq, kekirdak va bronxlar) hamda oʻpkadan iborat.

Manbalar
Nafas qisishi

Nafas qisishi, hansirash - nafas olish tezligi, chuqurligi va maromining buzilishi, odatda, havo yetishmasligi bilan kechadi. Fiziologik va patologik xillari tafovut qilinadi. Fiziologik Nafas qisishi jismoniy ish qilayotganda organizmning kislorod ehtiyoji oshishi natijasida paydo boʻladi. Nafasning chuqurlashuvi va tezlashuvi tufayli organizmga oʻpka orqali kiradigan kislorod miqdori N.qla 2—3 barobar koʻpayadi. Ayni vaqtda organizmdan nafas bilan ortiqcha karbonat angidrid gazi ham chiqiriladi. Havodagi kislorod miqdori odatdagidan ancha kam boʻladigan balandlikka koʻtarilganda, tashqi muhit temperaturasi oshganda va shahrik hollarda Nafas qisishi roʻy beradi. Odam oʻz ixtiyoriga koʻra, yaʼni ongli ravishda nafasning tezligi va chuqurligini oʻzgartirishi mumkin. Patologik Nafas qisishi ayrim kasallik holatlarida yuz beradi. Markaziy Nafas qisishi nafasning idora qilinishi buzilganda yoki bosh miyadagi nafas markazi zaharlanganda, organizm, mastlik holatda, uxlatadigan dorilar yoki narkotik moddalardan zaharlanganda sodir boʻladi. Oʻpkaga aloqador Nafas qisishi koʻkrak qafasi shikastlanganda, oʻpka kuchli zaharlanganda (oʻpka yalligʻlanishi, sil, bronxial astma, oʻpka emfizemasi va boshqalar) kuzatiladi. Nafas qisishining bu turi nafas chuqurligi va tezligining buzilishi, aksari nafas chiqarishning qiyinlashishi, teri va shilliq qavatlarining koʻkarib ketishi (qarang Sianoz), boʻyin venalarining boʻrtib chiqishi, yuz koʻkarishi bilan oʻtishi mumkin. Oʻpkadan boʻladigan Nafas qisishi hatto ozgina jismoniy harakat qilganda ham kuchayadi. Yurakka aloqador Nafas qisishi yurak kamchiligida roʻy beradi, bunda teri koʻkarib ketishi, oyoq-qoʻllar sovuq qotishi mumkin. Jismoniy ish qilganda bunday Nafas qisishi keskin kamayadi. Odatda, boʻgʻilib qolishgacha olib keladigan Nafas qisishi bronxial astma va yurak astmasida kuzatiladi. Nafas qisishi avj olganda bemorning koʻkragini qisib turgan kiyimini yechish, nafas olishini yengillatish uchun oʻrniga oʻtkazib qoʻyish, u yotgan xona derazasini ochib, zudlik bilan tez yordam chaqirish kerak. Oʻpkaga bogʻliq holda Nafas qisishi bilan kechadigan kasalliklarning oldini olishda organizmni muntazam chiniqtirish, jismoniy mashqlar va nafas gimnastikasi bilan shugʻullanish, nafas yoʻllarining yuqumli va allergik kasalliklarini oʻz vaqtida davolatish, toʻgʻri ovqatlanish, semirishga yoʻl qoʻymaslik lozim.

Manbalar 

 

Kasalliklar
Nafaqa

Nafaqa — muhtoj odamlarga davlat, korxona, muassasa va ayrim shaxslar tomonidan beriladigan yordam puli. Oʻzbekiston Respublikasida mehnat stajiga koʻra beriladigan pensiyadan farqli holda N. davlat tomonidan, asosan, bolalikdan nogiron, yolgʻiz qariya va yolgʻiz nogironlarga, mehnatga vaqtinchalik qobiliyatsizlarga, homilador va tuqqan ayollarga, 3 yoshgacha boʻlgan bolalari tarbiyasi bilan band boʻlgan ayollarga, isheizlarga, kam taʼminlangan va koʻp bolali oilalarga va boshqa beriladi (qarang Ijtimoiy nafaqa).

Manbalar
Nafis (olma navi)

Nafis — qishki, erta hosilga kiradigan olma navi. R.R.Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutida madaniy navlarning erkin changlanishidan olingan urugʻdan oʻstirilgan oʻsimliklardan tanlab chiqarilgan (1963, M.M.Mirzayev, O.K. Afanasyev, A.Hamroxoʻjayev). Daraxti keng piramidasimon, kuchli oʻsadi, shoxshabbasi siyrak, navdalari toʻq jigarrang. Gullari yirik, pushtirang. Aprelda gullaydi (10—14 kun). Golden Delishes, Parmen, Jonatan kabi navlardan yaxshi changlanadi. Mevasi yirik (160—180 g), silliq, qizil, sa-riq, eti oq, shirin, muloyim, har yili hosil qiladi. Mevasi oktabr boshlarida terib olinadi. Kuchli oʻsadigan payvandtaglarda 5—6-yili, pakana payvandtaglarda 3-yili hosilga kiradi. Bakteriyali va vi-rusli kasalliklarga chidamsiz. Oʻzbekistonning barcha mevachilik zonalarida ishlab chiqarish sinovlari uchun rayonlashtirilgan.

Manbalar
Nafisiy Said

Nafisiy Said (1895.8.6 - Tehron — 1966.13.11) — Eron olimi, yozuvchisi va jamoat arbobi. Tehron universiteti professor (1934), Eron Farhangistoni (Til va adabiyot akademiyasi) aʼzosi (1935-yildan). Tehron, Bern va Parijda oʻqigan. Ijodi 20-yillardan boshlangan. Eron, Markaziy Osiyo, Hindiston xalqlari adabiyoti, madaniyati va tarixi masalalariga, shuningdek, rus va Gʻarbiy Yevropa adabiyotlariga oid tadqiqotlar qilgan. N. "Abu Abdulloh Jaʼfar ibn Muhammad Rudakiy Samarqandiyning hayoti va ijodi" nomli 3 jildli monografiya (1931—40), "Farangis" (1931) romani, "Qojarlar tarixi", "Bahrayn tarixi" (1955) hamda "Hozirgi Eronning ijtimoiysiyosiy tarixi" (1959) kabi asarlar muallifi. "Bayhaqiy tarixi" (1—3-jildlar, 1940—53)ni, Xondamirning "Dastur ul-vuzaro" asarini nashr ettirgan. "Nodirshoh haqida oxirgi yodgor" (1926) pyesasi tarixiy mavzuda. Hofiz Sheroziy, Farididdin Attor, Ibn Sino va boshqa haqida bir qancha nasriy asarlar yozgan, fors tilining izoshli lugʻati (1930, 5-jild) va fransuzcha-forscha lugʻat (1931—32) tuzgan. N. sheʼriyatida zamonaviy turmushdagi voqea-hodisalar oʻz aksini topgan. Nasriy asarlarida gʻarb adabiyotining sezilarli taʼsiri bor.

Manbalar 
 Jannatning yarim yoʻlida, T., 1974.
Naflilik nazariyasi

Naflilik nazariyasi - turli neʼmatlar nafliligining mohiyati, mazmuni va ahamiyati toʻgʻrisidagi taʼlimot (qarang Naflilik).

Manbalar
Nafosat

Nafosat — goʻzallik turi. Narsa va hodisalarning tashqi koʻrinishi (shakli, rangi)dagi alohida mukammallikni, mutanosiblikni ifodalaydi (Mas, sportchi qiz yoki yigitning qaddi-qomati, turfa gullarning rangbarangligi). Kishilarning muomalasi, nutqi, akli, kiyinishiga nisbatan N. tushunchasi ularning nazokatli, nozik didli ekanligidan darak beradi. N. badiiy adabiyotda voqelikdagi tabiatan nafis narsa va hodisalarning inʼi-kosi sifatida ifodalansa, sanʼatda, nimani aks ettirishidan qatʼi nazar, aks ettirish uslubining nihoyatda nozik ifodaliligida, ijro usulining alohida nafisligida yuzaga chiqadi. Haqiqiy N.ni soxta, yasama nafislikdan ajrata bilish lozim. Yuksak insoniy fazilatlarni, xalqchil gʻoya, ijtimoiy mazmunga ega boʻlgan va tabiat goʻzalligini aks ettirgan N.gina haqiqiy hisoblanadi.

Manbalar
Nafrat

Nafrat — muayyan shaxsga yoki kishilar guruhiga, gʻoyaga yoki amaliy faoliyatga nisbatan qattiq gʻazab va jirkanish tuygʻusi. Muhabbat ziddi. Aqlli, toʻgʻri, halol, pok va vijdonli inson nopok, oʻgʻri, poraxoʻr, munofiq, axloqan buzuq kishilardan va ularning ishlaridan hazar qiladi, ularga nafrat bilan qaraydi. Qurʼon va hadislarda nopok, imonsiz, tuhmatchi va gʻiybatchi kishilar ham nafratga loyiq ekanligi taʼkidlanadi.

Manbalar
Naftalin

Naftalin (yun. naphtha — neft), S|0N8 — aromatik uglevodorod; konden-satlangan 2 ta benzol halqasidan tu-zilgan. Rangsiz, oʻziga xos hidli plastinkasimon kristall. Mol. m. 128,2, suyuqlanish temperaturasi 80,3°, qaynash temperaturasi 218°. Zaharli, zichligi 1025 kg/m3. Suvda oz, spirt, efir, benzolda yaxshi eriydi. Toshkoʻmir chirki (dyogoti)dan olinadi. N. koʻpgina organik yarim mahsulotlar, boʻyagichlar (naftollar, naftilaminlar va ularning sulfokislotalari), plastifikatorlar, suyultirgichlar, sirt faol moddalar va boshqa olishda boshlangʻich mahsulot hisoblanadi. N.ning yaqin gomologlaridan — metilnaftalinlar oʻsimliklarning oʻsish regulyatorlari sifatida, polimetilnaftalin insektitsid sifatida, N.ning sulfokislota tuzlari emulʼgatorlar sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Naftandoz

Naftandoz (arab. — naft, neft, fors. — andoz, otmoq) — neftni yondirib otish quroli. Oʻrta Osiyo xududidagi koʻplab shahar harobalaridan arxeologik konussimon idishlar (simob koʻzacha) topishgan. Ularning aksariyati naqsh, bezaksiz. V.L.Vyatkin Afrosiyob shahar harobasidan ustiga "fath" — gʻalaba deb yozilgan shunday idish topgan. Oʻrta asrlardagi qoʻshinlar tar-kibida maxsus N.lar qismi mavjud boʻlgan. Tarixiy manbalarda N. istilohi 16-asrdan soʻng uchramaydi.

Manbalar
Naftenlar

Naftenlar (sikloalkanlar, siklanlar, yoki sikloparafinlar deb ham nomlanadi) (yun. naphtha — neft) - siklopentan va siklogeksan qatorining toʻyingan alitsiklik uglevodorodlari, shuningdek, molekulasida 2 tadan 5 tagacha qalqasi boʻlgan murakkab bi- va politsiklik uglevodorodlar. Umumiy formulasi SpN2p. Toʻyingan uglevodorodlardan molekulasidagi uglerod atomlarining siklik (halqa hosil qilib) joylanishi bilan farq qiladi. Asosiy manbai — neft. 

Neftda, sikli (halqasi)da 5 va 6 ta uglerod atom boʻlib, tabiatda birmuncha koʻp tarqalgan naftenlar bor. Siklida 6 ta uglerod atomi boʻladigan naftenlar — geksametilenlar (siklogeksan va uning gomologlari) muhim. Ular neftni haydash yoʻli bilan olinadi. Katalitik kreking jarayonida aromatik yoki toʻyinmagan uglevodorodlarga aylanadi. Naftenlar motor yonilgʻilarining tarkibiy qismi hisoblanadi. 

Ochiq zanjirli uglevodorodlar bilan birga yopiq (siklik) zanjirli toʻyingan u.v lar ham bor.Ularning bir necha xil nomi bor: sikloalkanlar, sikloparafinlar, polimetilenlar, siklanlar, naftenlar. Umumiy formulasi: CnH2n boʻlib, n=2 va undan katta. S. Boku neft idan Markovnikov tomonidan ajratib olingan va mukammal oʻrganilgan. Ular kimyoviy xossa siga koʻra alkanlar ga yaqin turadi: yonuvchan, kimyoviy aktivligi kam, vodorod atomlari oʻrnini galogenlar olishi mumkin. S. va ularning gomolloglari karbosiklik birikmalar qatoriga kiradi.

Siklanlarning gomologik qatori 
 Siklopropan
 S.butan
 S.pentan
 S.geksan
 S.geptan
 S.oktan
 S.nonan
 S.dekan

Manbalar 

Kimyo

Manbalar 

Kimyo
Nax-dogʻiston tillari

Nax-dogʻiston tillari - kavkaz (iberi-kavkaz) tillarining bir tarmogʻi. Checheniston, Ingushiya, Dogʻiston respublikalarida, Ozarbayjon, Gruziya, Turkiyaning ayrim hududlarida tarqalgan 29 ta tilni oʻz ichiga oladi. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 2,5 mln. kishiga yetadi. N.-Nax-dogʻiston tillari oʻz navbatida 5 yoki 6 guruhga boʻlinadi. Ularning asosiylari: nax tillari (chechen, ingush, batsbi), avar-and tillari (avar, botlix, godoberi, axvax, karatay, tinda chamali, and), lak-dargʻin tillari (lak, dargʻin), sez tillari (sez, bejtin, gunzib, xvarshin), lazgin tillari (lazgin, tabasaran, agul, rutul, saxur, archin, udin, xinalug). Fonetikasi unlilar tizimining moʻʼtadil rivojlanishi (3—10) va un- ! doshlar tizimining murakkabligi (35—40) bilan ajralib turadi. Ayrim tillarda unlilar miqdori 15—20 tagacha yetadi. Unlilar choʻziqlik boʻyicha farqlanmaydi. Bir qator tillarda burun, boʻgʻiz va umlautli unlilar mavjud. Morfologiyasi agglyutinativ xususiyatga ega. Affiksatsiya, oʻzaklar takrori asosiy grammatik vositalardan hisoblanadi. Suffiksal soʻz yasalishi prefiksal usulga qaraganda keng qoʻllanadi. Ot va feʼl morfologiyasi rivojlangan. Kelishiklar miqdori ancha koʻp. Sintaksisi va undagi sintaktik holatlar turkiy tillardagiga ancha yaqin. Ushbu tillarning lugʻat tarkibi, aso-san, ularda qadimdan qoʻllanib kelgan soʻzlar va ulardan yasalgan leksemalardan iborat. Ularda turkiy, arab, fors tillaridan oʻzlashgan, rus tilidan kirib kelgan soʻzlar ham anchagina.

N.-Nax-dogʻiston tillaridan chechen, ingush, avar, lak, dargʻin, lazgin, tabasaran tillari 1921-yilgacha arab grafikasi asosidagi, 1921—38 yillarda lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega boʻlgan; 1938-yildan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanib kelinmoqda. Bu guruhdagi bosh-qa tillar oʻz yozuvlariga ega emas.

Manbalar
Naxichevan (shahar)

Naxichevan — Ozarbayjondagi shahar. Naxichevan Muxtor Respublikasi poytaxti. Naxichevanchayning (Araks irmogʻi) oʻng sohilida. Temiryoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni, aeroport bor. Aholisi 61,7 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat va yengil sanoat korxonalari, elektrotexnika, radiotexnika zavodlari, mebel fabrikasi bor, qurilish materiallari ishlab chiqariladi, tosh tuzi qazib olinadi. Universitet, Ozarbayjon FAning ilmiy markazi, teatr, tarix, adabiyot muzeylari, suratlar galereyasi mavjud. Naxichevan miloddan avvalgi VI asrlarda vujudga kelgan. XI asrda Saljuqiylar davlati markazi, XII asrda Eldegizilar davlati poytaxti, 1828-yildan Rossiya imperiyasi, 1923-yildan Ozarbayjon tarkibida, 1924-yil 9-fevraldan Naxichevan Muxtor Respublikasi poytaxti. Shaharda Ozarbayjon meʼmorligi yodgorliklaridan Yusuf Ibn Qusayir va Moʻmina xotun maqbaralari (XII asr) saqlangan.

Manbalar 

 

Aholi punktlari
Ozarbayjon shaharlari
Naxodka

Naxodka — Rossiya Federatsiyasi Primorye oʻlkasidagi shahar (1950-yildan). Yapon dengizining Naxodka qoʻltiqchasidagi port. Uzoq Sha-rqning yirik transport va balik, ovlash markazlaridan biri. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Tixookeanskaya. Axoliyey 160,5 ming kishi (1998). Uzok, Sharq kema mexanika, kema taʼmirlash, temir-beton buyumlari zavodlari, baliq kombinati, tunuka banka (idish) fabrikasi bor. Dengizchilik, musiqa bilim yurtlari, Primorye davlat muzeyi filiali mavjud. N. yakinida Vostochniy porti joylashgan.

Manbalar
Naxshabiy Abu Turob

Naxshabiy Abu Turob (? - 850, Qarshi) — tasavvuf shayxlaridan biri. Piri murshid darajasiga erishgan. U tasavvufning muhim shartlaridan biri boʻlgan nafs va kibrni jilovlashning inson hayotidagi ahamiyatini koʻrsatgan. Alisher Navoiy oʻzining "Lison uttayr" dostonida Naxshabiy nomini ehtirom bilan tilga olgan. Abu Turob Xuroson mashoyixlari orasida mashhur boʻlgan. Qirq marta hajni ado etgan. Maʼruza va suhbatlarida kishilarni nafsni tiyib yurishga, sabr-qanoatli boʻlishga, shariat, tariqat va maʼrifat yoʻlidan borishga chaqirgan. Zamondoshlari uni "ma'no shohining mardoni", "Taqvo osmonining oyi", "Haqiqat ilmining orifi", "qutbi zamon" deb taʼriflashgan. Abu Turob haqida el orasida oʻnlab naqllar yoyilgan. Shulardan yigarmaga yaqini Muhammad Siddiq Rushdiyning "Avliyolar sultoni, turonlik avliyolar" kitobida (Toshkent, 1995) keltirilgan. Alisher Navoiy uning 261 hijriy (mil. 875) yilda olamdan oʻtganligini qayd etadi. Basra dashtida vafot etganligi rivoyat qilinadi. Qabri Qarshi shahrida.

Manbalar
Nasha

Nasha yoki Cannabis () — nashadoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻt oʻsimliklar turkumi; yigiriladigan lub tolali, moyli ekin. Vatani — Markaziy Osiyo. Tolasi va moyi uchun miloddan avvalgi 1-ming yillikdan ekib kelingan. Bir-biriga juda yaqin 3 turi bor: madaniy yoki ekma nasha (C.sativa) — tola olish uchun Rossiya, Belarus, Ukraina, Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida, Hindistonda ekiladi, yovvoyi holda Mongoliya, Afgʻoniston, Hindiston, Pokiston, Xitoyda oʻsadi; hind nashasi (C.indica) — Eron, Turkiya, Suriya va boshqa mamlakatlarda urugʻidan quyuq moy olish uchun, bargi hamda poyasi chekiladigan nasha (narkotik mahsulot — gashish) va urgʻochi toʻpgulidan marixuana olish uchun yetishtiriladi, yovvoyi holda Oʻrta Osiyo, Pokiston, Afgʻoniston va boshqa mamlakatlarda oʻsadi; yovvoyi nasha (C.ruderalis) — Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Volgaboʻyida bahorgi ekinlar orasida, partov yerlarda begona oʻt sifatida koʻp oʻsadi.

Madaniy nashaning ildizi oʻq ildizdir. U 1,5—2,0 m chuqurlikka kirib boradi. Poyasi 1–5 m gacha yetadi, diametri 10– 30 mm, 7—8 boʻgʻinli, nisbatan issiq-sevar, namsevar oʻsimlik. Naviga qarab vegetatsiya davri 65—160 kun. Ikki uyli (erkak va urgʻochi oʻsimlikka boʻlinadi), chetdan changlanadi. Barglari panjasimon, yashil, bandlari qizgʻish-binafsharang. Gultoʻplami shingil, urgʻochi oʻsimliklarida gʻuj, barg qoʻltiqlarida, erkak oʻsimliklarida esa yon shoxlarining uchlarida joylashadi. Gullash davri 15—25 kun davom etib, erkak oʻsimlik gullari urgʻochi oʻsimlik gullaridan 4—7 kundan keyin ochiladi. Mevasi ikki pallali, bir urugʻli yongʻoqcha, yuzasi silliq, diametri 2–5 mm. 1000 dona urugʻi vazni 10—26 g. Urugʻi 1—2° da unib chiqadi, 8—10° da maysalanadi, —5, —6° sovuqqa chidaydi, 19—25° da yaxshi rivojlanadi. Shonalash-gullash davrida suvni koʻp talab qiladi. Erkak oʻsimliklari erta yetiladi. Tolasi poya poʻstlogʻida joylashadi, dagʻal, yoʻgʻon, ammo juda pishiq, nam oʻtkazmaydi. Poyasida 27% gacha tola bulib, undan dagʻal gazlamalar, qop-qanor, arqon tayyorlanadi. Urugʻida 30—35% moy, 18— 23% oqsil mavjud. Moyi qandolatchilikda, konserva, qayta ishlash, lok-boʻyoq sanoatida, sovun tayyorlashda ishlatiladi. Kunjarasi mollarga beriladi. Tola olish uchun yoppasiga qatorlab, urugʻ olish uchun keng qatorlab ekiladi. Tolasi uchun gullash davrida uriladi. Suvda ivitilib, quritiladi va tolasi ajratib olinadi. Oʻrta Osiyoda qadimdan narkotik modda beradigan hind nashasi chilim tayyorlash uchun ekilgan.

Manbalar 

 

Nashadoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Nashavandlik

Nashavandlik — nasha chekish natijasida vujudga kelgan bangilik.

Manbalar
Nashagul

Nashagul (Rubbeckia laciniata L), qiyiqbarg nashagul — murak-kabguldoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtsimon manzarali oʻsimlik. Vatani — Amerika. Boʻyi 1—2,5 m. Poyasi tik oʻsadi, pastdagi yaproqlari patsimon, yuqoridagilari uch burchakli. Gullari sariq va toʻq kizil. Toʻpguli savatcha, yirik (7—12 sm), sharsimon, koʻp gulli, uzun bandli, shoxlari uchida bittadan oʻrnashgan. Savatchaning chetiga oʻrnashgan gullari tilsimon, jinssiz, oʻrtadagilari esa? naychali, ikki jinsli. Mevasi 5—6 j mm, 4 qirrali doncha, uchida kokili bor.

Urugʻi ponasimon, choʻziq. N. urugʻlaridan hamda bachkisidan koʻpaytiriladi. Iyuldan to kech kuzgacha gullaydi. Oʻzbekistonda parklarga, maysazor va gulzorlarga ekiladi.

Manbalar
Nashadoshlar

Nashadoshlar (Cannabaceae) -ikki urugʻpallali oʻsimliklar oilasi. Koʻpincha, moʻʼtadil iklimli rayonlarda tarqalgan tik poyali yoki ilashib oʻsuvchi oʻtlardan iborat. Guli koʻrimsiz, bir jinsli, kallaksimon, tupgulla’rga yigʻilgan; erkak toʻpgullari koʻp gulli, roʻvaksimon, urgʻochi toʻpgullari kam gulli, kallaksimon. Ikki turkumi,(n,asha va xmel), 3 turi bor.

Manbalar 

 
Nashadoshlar
Nashriyot-hisob tabogʻi

Nashriyot-hisob tabogʻi - bosma nashr hajmi oʻlchov birligi. Unga mualliflik tabogʻiga hisoblangan asosiy matn hajmi bilan birga muallifga haq toʻlanmaydigan barcha matn (nashriyot tomonidan yozilgan soʻz boshi, ruknsarlavha, ruknraqam, zarvaraq, sarvaraq yozuvlari va boshqalar), grafik materiallarning hajmi ham kiradi. N-h.t. nashriyotdagi hisob-kitob ishlarida, muharrir, texnik muharrir, musahhih va boshqa xodimlar mehnatini hisoblashda qoʻllanadi (yana qarang Bosma taboq).

Manbalar
Nashtar

Nashtar — chaquvchi pardaqanotlilar urgʻochisi zahar sochuvchi organining sanchuvchi qismi. Himoya va hujum qilish organi. Tinch holatda N. qorin boʻlimining oxirgi boʻgʻimi ichida joylashadi; zarur boʻlganda tashqariga chiqariladi. N. zahar ishlab chiqaradigan bezlar bilan bogʻlangan. N.ning ostki va ustki tarnovsimon pallalari oʻrtasida nay hosil boʻladi. Zaharli suyuqlik ana shu nay orqali oʻlja yoki dushman tanasiga oqib boradi. Asalarilar N.i qirralarida mayda ilmoqchalar boʻladi. Asalari yirik hayvonlarni chaqqanidan soʻng N.ni chiqarib ololmasdan halok boʻladi. Chayonlar N. i zahar suyuqligi oqib oʻtadigan ignasimon naydan iborat boʻlib, orqa qorinning oxirgi boʻgʻimida joylashgan.

Manbalar
Nashtar (kinojurnal)

"NASHTAR" — satirik kinojurnal. 1966-yilda "Oʻzbekfilm" qoshida Sami Abduqahhor, Anatoliy Qobulovlar tashabbusi bilan tashkil etilgan. Kundalik hayotda uchraydigan ijtimoiy illatlarga qarshi satira, yumor yordamida kurashish "N."ning asosiy vazifasidir. Har bir kinojurnal badiiy, hujjatli, baʼzan multiplikatsiya yoʻli bilan suratga olinadi. Kinojurnalni xalqqa manzur qilishda taniqli yozuvchilar (S. Ahmad, I. Rahim, S. Abduqahhor va boshqalar), teatr va kino aktyorlari (F. Aʼzamov, H. Umarov, B. Ixtiyorov, K. Jalilova va boshqalar)ning xizmatlari katta. 1998-yildan "N." "Oʻzbekkino" davlat aksiyadorlik kompaniyasi krshidagi Respublika "Videomarkaz" tarkibiga oʻtkazildi. "N."da turli yillarda Gʻani Shermuhamedov, Oʻlmas Umarbekov, Sami Abduqaxdor, Anatoliy Qobulov kabi tanikli ijodkorlar badiiy rahbar, rej., bosh muharrir sifatida faoliyat koʻrsatdilar. Hozirgi kunda A. Yusupov, S. Azlarov (bosh muharrir), E. Xushvaqtov, M. Abzalov, E. Xachaturov, Q. Xasanov, S Boboyev, F. Davletshin, I. Ergashev va boshqa "N."ning asosiy tashkilotchilari. Aktyorlardan Klara Jalilova, Dias Rahmatov, Ravshan Solihov, Valijon Shamshiyev, Zebo Navruzova kabilar faol ishtirok etishadi. "N." yiliga 4-marta chiqariladi (2003).

Manbalar