MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Aksiz

Aksiz ( — qirqib olmoq) — keng isteʼmol tovarlari, eng muhim xom ashyolarga, shuningdek xizmatlar uchun davlat tomonidan solinadigan qoʻshimcha soliq turi. Muayyan tovar (muhim isteʼmol tovarlari: qand, gugurt, tuz, tamaki, spirtli ichimliklar, shuningdek avtomobillar, muzlatkichlar, moʻyna mahsulotlari billur va hokazo)lar narxiga, koʻrsatilgan xizmat (kommunal, transport va boshqalar) haqiga qoʻshimcha ustama soliq sifatida qoʻshiladi va uni toʻlovchilar bevosita haridorlar hisoblanadi. Aksiz narx tarkibida muayyan qiymatda yoki narx miqdoridan maʼlum foiz hisobida koʻrinishlarida boʻladi. Aksiz davlat byudjetida daromadlarning muhim qismini tashkil etadi. Aksiz qadimgi Rimda kelib chiqgan. Hozirgi dunyo mamlakatlarida keng rivojlangan. Oʻzbekistonda 1996-yil 1-oktabrdan respublikaning oʻzida ishlab chikarilgan va uning hududiga chetdan keltirilgan tamaki mahsulotlari hamda spirtli ichimliklarni sotishda maxsus Aksiz markalari joriy etilgan.

Yana q. 

 Soliq

Adabiyotlar 
 O'zME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksiya kursi

Aksiya kursi — aksiyaning bozor narxi. Aksiya kursi aksiya keltiradigan dividend miqdoriga toʻgʻri mutanosib va bank fo-izi darajasiga teskari mutanosiblikda oʻzgaradi. Aksiya kursi aksiya nominalidan (aksiyada koʻrsatilgan summadan) yuqori yoki past boʻlib, bu talab va taklifga bogʻliq. Aksiya kursi ni emitent emas, bozor belgilaydi. Aksiya kursi tez oʻzgarib turadi. U quyidagicha belgilanadi: dividend, Vr — bank fo-izi. Aksiya narxining birjada belgilanishi birja kotirovkasi deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksiyador

Aksiyador — aksiyaning egasi, undan naf koʻruvchi yuridik yoki jis-moniy shaxs. A. aksiyadorlik jamiyatining aʼzosi, oʻz aksiyasini tasarruf eta oladi. A. ayrim fuqaro, firma, korxo-na, bank, turli investitsiya fondlari, davlat (hukumat) va jamoat tashkilotlari boʻlishi mumkin. Qoʻlidagi aksiya miqdori va turiga qarab A.larning maqomi har xil boʻladi (ayrimlari faqat daromad olishi, ayrimlari kor-xona boshqaruvida ishtirok etishi mum-kin). A. aksiya chiqargan korxonaning hamkorlikdagi egasi hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksiyadorlar jamiyati

Aksiyadorlar jamiyati — daromad topish maqsadida hissadorlik tamoyiliga binoan uyushgan sherikchilik jamiyati. Aksiyadorlar jamiyati boshqa sherikchilik korxonasidan farqliroq, muomalaga nominal qiymati koʻrsatilgan aksiyalar chiqarish va uni sotish yoʻli bilan tarqatish bunday jamiyatning moliyaviy negizini tashkil etadi. Aksiya egalari dividend shaklida daromad oladilar. Aksiyadorlar jamiyatining ochiq va yopiq jamiyat shaklidagi koʻrinishlari bor:

 Yopiq aksiyadorlar jamiyati — aksiya egalari maʼlum guruh, masalan, taʼsischilarning oʻzi bilan cheklanadi. Aksiyalar faqat ularning oʻrtasida tarqatiladi.
 Ochiq aksiyadorlar jamiyati — jamiyat aksiyalari erkin sotiladi va sotib olinadi, aksiyadorlar soni cheklanmagan, xohlagan va aksiya olishga puli bor yuridik yoki jismoniy shaxs, shu jumladan, ajnabiy shaxslar uning aʼzosi boʻla oladi.

Aksiyadorlar jamiyati pulni bir yerga toʻplab biznesga qoʻyish uchun tuziladi. Uning tashkilotchilari taʼsischilar deb yuritiladi. Taʼsischi firmalar, banklar, davlat va ayrim fuqarolar boʻlishi mumkin. Aksiyadorlar jamiyatining afzalligi shundaki, u mayda pulni toʻplab yirik pulga aylantirish, yaʼni kapital boʻla oladigan pulga aylantirishdan, mayda puldorlarning pulini ham biznesga qoʻyishdan iborat. Aksiyadorlar jamiyatini boshqarishning oliy organi — aksiyadorlar majlisi, soʻngra — direktorlar kengashi va quyi boʻgʻini — boʻlinmalar boshqarmasidan iborat. Aksiyadorlar majlisi aksiyadorlar jamiyati yillik hisobotini, nizomdagi oʻzgarishlarni, daromadning taqsimlanishini, foyda-zarar hisob-kitobini, taftish natijalari, rahbarlarni saylash masalasini koʻrib chiqadi va tegishli qarorlar qabul qiladi. Dastlab aksiyadorlar jamiyati 17-asrda paydo boʻlgan, hozir keng tarqalib, ommaviy tus olgan. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati bozor islohotlari davomida mol-mulkni davlat tasarrufidan chiqarish va xususiylashtirish jarayonida paydo boʻldi, davlat korxonalarini aksiyadorlar jamiyati aylantirish mulkiy oʻzgarishlarning yoʻnalishlaridan biriga aylanadi. Islohotlarning birinchi bosqichida yopiq turdagi aksiyadorlar jamiyati tashkil topdi. Uning 2-bosqichida ochiq turdagi aksiyadorlar jamiyati shakllana boshladi. Oʻzbekistonda 1995-yilda 2255 ta, 1996-yilda 5500 ta aksiyadorlar jamiyati ishladi. Oʻzbekistonda aksiyadorlar jamiyati nodavlat sektoriga kiradi. Aksiyadorlar jamiyati mustaqil, lekin ular davlat belgilagan qonun-qoidalar asosida ish koʻradi. Ularning faoliyati Oʻzbekiston Respublikasining „Aksiyador jamiyatlar va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qilish toʻgʻrisida“ (1996.25.4) qonuniga binoan olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksiyadorlik kapitali

Aksiyadorlik kapitali — aksiyadorlar jamiyatining kapitali, sherikchilik asosida tashkil topgan kor-porativ mulk hisoblanadi. Aksiyadorlik kapitali tarkibi Nizom (Us t a v) kapitali, qoʻshimcha kapi-tal, rezerv fondidan va taqsimlanmagan foydadan iborat. Aksiyadorlik kapitali asosini Nizom kapitali tashkil etadi. Nizom kapita-li jamiyat tashkil etilgan chogʻda uning mol-mulkiga aksiyadorlar qoʻshgan ulush boʻlib, pulga chaqib hisoblanadi. Bu ka-pital maʼlum miqdordagi aksiyalardan iborat boʻlib, uning taʼsischilari orasida taqsimlanadi. Aksiyadorlik kapitali Nizom kapita-lidan tashqari qoʻshimcha aksiya chiqarib, jalb etilgan kapitaldan va kapitallashgan daromad hisobiga oʻsib boradi. Aksiyadorlik jamiyat beradigan dividend kapitallashganda Aksiyadorlik kapitali ga kelib qoʻshiladi. Aksiyadorlik kapitali pul shaklida chiqarilgan aksiyalar summasidan, moddiy shaklda jamiyat faoliyatini taʼminlovchi mol-mulkdan iborat boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aksiyalarning nazorat paketi

AKSIYALARNING NAZORAT PA-KETI — aksiya egasiga aksiyadorlik jamiyatida amaldagi hukmronlikni taʼminlaydigan aksiyalar miqdori; chiqarilgan aksiyalarning umumiy sum-masida bir shaxs, kompaniya yoki davlatning yirik hissasi. Aksiyador jamiyatning yigʻilishida hal qiluvchi ovozga ega boʻlish huquqini beradi (bunda jami aksiyador kapitalning 51% ga emas, bal-ki 20-30%, baʼzan undan ham kamroq hissaga ega bulishi kifoya). Aksiyalarning nazorat paketi p.ga egalik qilish amalda aksiyador jamiyatning xoʻjayini boʻlish, uning qolgan aʼzolari kapitalini boshqarish imkoniyatini be-radi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alabama (daryo)

Alabama — Shimoliy Amerikadagi daryo, AQShning janubi-sharqida, aksari qismi Alabama shtatida. Uzunligi 640 km (Kusa daryosi boshlangan joydan 1064 km). Havzasining maydoni 115 ming km². Meksika yoni pasttekisligidan oqib oʻtadi va Meksika qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Yomgʻirdan suv oladi. Kusa va Tallapusa irmoqlarida suv omborlari qurilgan. Suv sarfi 1790 m³/sek. Etagidan Montgomeri shahrigacha kema qatnaydi. A. etagida Mobil sh. bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

AQShdagi daryolar
Alaviy

Alaviy (Abdulla Alaviy) (1903, Pskent — 1931.7.1, Samarqand) — shoir, adabiyotshunos. Leningraddagi Sharq tillari institutida tahsil koʻrdi va shu oʻquv yurtida (1924-27), Samarqanddagi Ped. akademiyasida (1927-30) daryo berdi. A. barmoq vazniga asoslangan oʻzbek sheʼ-riyatining badiiy imkoniyatlarini kengaytirdi, oʻzbek adabiyotidagi sochma (er-kin) sheʼr boshlovchilardan biri boʻldi. Pskent tumanining Evalak qishlogʻida istiqomat qilgan Berdi baxshi ogʻzidan „Alpomish“ dostonini yozib olgan (1926) .

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Shoirlar
Adabiyotshunoslar
Alagoas

Alagoas — Braziliyaning shimoli-sharqidagi shtat. San-Fransisku daryosi quyi oqimidan shim.roqda. Maydoni 27,7 ming km². Aholisi 2420 ming kishidan koʻproq. Maʼmuriy markazi va asosiy porti — Maseyo sh. Katta maydonlarga shakarqamish (sohil boʻyi tekisligida) va paxta (Braziliya togʻligida) ekiladi. Oziq-ovqat va toʻqimachilik sanoati kor-xonalari bor. San-Fransisku daryosidagi Paulu-Afonsu sharsharasi yonida katta GES qurilgan.

Manbalar
Alajaxyoyuk

Alajaxyoyuk — Boʻgʻozkoʻy qishlogʻidan (Markaziy Anadolu, Tur-kiya) shim. roqdagi tepalik. Arxeologik qatlamlar topilgan (mil. av. 4-3- ming yillik — mil. av. 7-6-asrlar). Ilk jez davri (mil. av. 3-ming yillik)ga oid nihoyatda boy nekropol ochilgan. Undan qimmatbaho idishlar, qurol-yarogʻ, marosim buyumlari, bezaklar hamda xettlar davriga oid mahobatli mudofaa devori qoldiqlari topilgan, devordagi darvo-zalarga sfinkslar shakli tushirilgan. Tepalikda ibodatxona va boshqa meʼmoriy inshootlar harobalari ham saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alazani

Alazani, Alazan — Gruziya va Ozarbayjondagi daryo (kisman ikkala respublika chegarasidan oqadi). Uzunligi 351 km, havzasining maydoni 10800 km². Katta Kavkazning janubiy yon bagʻridan boshlanib, togʻdan chiqqach keng Kaxetiya vodiysidan oqib Mingechaur suv omboriga quyiladi. Qor, yomgʻirdan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sar-fi 98 m³/sek. Suvi sugʻorishda foydalaniladi. Vodiy yon bagʻirlarida tokzorlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjondagi daryolar
Alfavit boʻyicha daryolar
Alazeya

Alazeya — Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Saxa (Yakutiya) Respublikasining shimoli-sharqidagi daryo. Uzunligi 1590 km, havzasining maydoni 64700 km². A. Alazeya yassi toglarida Nelkan va Kadilchan soylarining qoʻshilishidan hosil boʻlib, Sharqiy Sibir dengiziga quyiladi. A. oʻzani juda egri-bugri. Daryo quyilish yerida bir qancha tarmoqlarga boʻlingan. A. hav-zasida 24 mingdan ortiq koʻl bor. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 320 m³/sek. Sentabr oxiri — oktabr boshlarida muzlab, may oxiri — iyun boshlarida muzdan boʻshaydi. Eng yirik irmogʻi — Rossoxa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiyadagi daryolar
Alazonlar

Alazonlar — Shimoliy Qora dengiz boʻyidagi skif qabilalaridan biri (mil. av. 7-2-asrlar). Ular haqidagi maʼ-lumotlar Gerodot, Strabon, Pavsaniy va Stefan Vizantiyskiy asarlarida uchraydi. A. Ol’viyadan shimolida, Janubiy Bug da-ryosi havzasida yashaganlar. Dehqonchilik bilan mashgʻul boʻlganlar. A. yashagan hududda hali fan tomonidan yaxshi oʻrganilmagan bir qancha skif shahar va qishloq harobalari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Al-Azhar

Al-Azhar (al-Jomi al-Azharning qisqa nomi) — Qohiradagi jome masjid, universitet, oʻrta va oʻrta maxsus bilim yurtlarini oʻz ichiga olgan yirik rasmiy diniy muassasa. Masjid 970—972-yillari fotimiy xalifa al-Muizz amriga binoan Qohira shahri bilan barobar qurilgan. Uning tarkibidagi Madrasa (996) 11-asrdan boshlab Qur’on, hadis, fiqh, til hamda balogʻat fanlari oʻqitiladigan universitetga aylandi. 14—15-asrlarda unga yana bir necha yangi qurilgan madrasalar qoʻshiddi. 18-asrda A. eng moʻtabar umum-musulmon fan va ta’lim maskani sifatida shuhrat qozondi. 19-asr boshida A. ulamolari Napoleon Bonapart istilosiga qarshi xalq harakatiga boshchilik qildilar. 19-asr oxiri — 20-asrboshida A. Abdu Muhammad boshliq islohot taraf-dorlari bilan konservatorlar oʻrtasidagi kurash maydoniga aylandi. 1961-yil "al-Azharni rivojlantirish haqida" qonun qabul qilingach, vazirlik maqomi be-rilgan. A. diniy muassasasiga rahbar — Shayxul Azharni Misr Prezidenti tayinlaydigan boʻldi. Ushbu konunga koʻra A. untida qator dunyoviy fakultetlar, jumladan, idora ishlari va savdo, po-litexnika, qishloq xoʻjaligi, tibbiyot, ped. va xotin-qizlar fakultetlari ochildi. A. huzurida 50 yirik ulamodan tashkil topgan (shular-dan 30 nafari misrlik va 20 nafari xorijiy ulamolar) islom tadqiqotlari Akademiyasi faoliyat koʻrsatmoqda. A. kutubxonasida 20 mingdan ziyod qoʻlyozmalar jamgʻarmasi mavjud. "Majallat al-Azhar" jurnalini nashr etadi. A. universitetining fakultetlariga shu muassasa tarkibiga kiruvchi boshlangʻich, oʻrta va oʻrta maxsus bilim yurtlarini muvaffaqiyatli tugatgan tolibi ilmlar qabul qilinadi. Oʻrta ta’lim yurti (maohid i’dodiya)da oʻqish muddati — 4-yil, maxsus ta’lim (maohid sonaviya)da esa — 5-yil A. universitetining turli bosqichlarida 108,5 mingdan ortiqtalaba tahsil oladi. Taniqli ulamolar Ziyovuddinxon ibn Eshon Boboxon va Shamsiddinxon Boboxonovlar, Abdugʻani Abdullayev, Yusufxon Shokirov, qoraqalpogʻistonlik diniy arbob Rahmatulla Idrisov, arabshunos olim Shoikrom Shoislomov va b. A.da tahsil koʻrganlar

Manbalar
Alay

Alay (turkiy soʻz) — eski oʻzbek tilida qoʻshinning old qatori, jabha (front). Turkiyada A. polk maʼnosida ishlatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alayhissalom

Alayhissalom (arab. عليه السلام — unga salom boʻlsin) — islomda paygʻambarlar nomi tilga olinganda aytiladigan ibora. Bu ibora barcha paygʻambarlar, jumladan, Muhammad (sav) nomi tilga olinganda ham aytiladi. Ammo, mazkur iboraning ikkinchi turi — „Sallollohu alayhi vasallam“ (صلى الله عليه وسلم „Alloh taolo ul zotga oʻzining salavot va salomini nozil etsin“) ham
mavjud boʻlib, u faqat Muhammad (sav) paygʻambarga nisbatan aytiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alak

Alak — arqogʻi va tanda ipi yarim pishitilgan ipdan toʻqilgan mato, da-staki dastgoh (qoʻl doʻkon)da turli rangda yoʻl-yoʻl qilib tayyorlangan. A.dan toʻn, koʻrpa va koʻrpacha tiqilgan. A.ning gullari yoʻl-yoʻl boʻlganidan qalami, baʼzi ingichka yoʻllilari esa zevak deb nomlangan. A. oʻtmishda keng tarqalgan, ayniqsa, Fargʻona vodiysi, Samarqand va Qashqadaryo viloyatlarida koʻplab toʻqilgan, chet mamlakatlarga ham chiqarilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaliya

Alaliya (yun. a — inkor qoʻshimchasi va lalia — nutq) — bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻidagi nutq zonalarining chala rivojlanishi yoki zararlanishi sababli bolalarning tilga kirmasli-gi yoki tuzuk soʻzlay olmasligi. Bola bo-shining ona qornidaligida yoki tugʻilish chogʻida jarohatlanishi, shuningdek goʻdaklik davrida ogʻir kasalliklar bilan ogʻrishi va boshqa A.ga sabab boʻladi. A.da bola nutqi uzoq vaqt rivojlanmaydi: 5-7 yoshgacha, baʼzan 10-12 yoshgacha bolaning tili chiqmaydi. A.ning motor va sensor xillari bor. Sensor A. kamdan-kam, mo-290tor A. esa xiyla koʻp uchraydi. Motor A. da bola kam va notoʻgʻri gapiradi, unga qaratilgan nutqni tushunadi. Ayrim to-vushlarni talaffuz qilgani bilan tovush birikmalarini oʻzlashtira olmaydi, bu-tun soʻz oʻrniga uning bir qismini aytadi (mas, mushukni „mu“ deydi) va hokazo Sen-sor A.da bola atrofdagilarning nutqini yomon tushunadi yoki mut-laqo tushunmaydi. Bunda bola nutqining nihoyatda buzilishi ulgʻaygan sari ruhiy taraqqiyotda ham oʻz tengdoshlaridan ortda qolishiga sabab boʻladi. A.ga yoʻliqqan bolalar maxsus maktablarda alohida usul bilan oʻqitiladi. Natijada, garchi uzoq vaqt da-vomida boʻlsa ham, ularning koʻplari (mo-tor A.ga yoʻliqqanlari) nutqi tuzalib, odatdagi maktablarning oʻquv dasturini oʻtadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alam

Alam (arab. — alomat, belgi, nisho-na) — 1) yalov, tugʻ (bayroq); 2) aziz-avliyolar mozorida, qadamjolarida oʻsgan da-raxtlarga osiladigan har xil (koʻpincha oq) lattalar. Oʻldirilgan kishilar qabrida tayoqqa osilgan latta ham A. dey-iladi. A. joy nomlari tarkibida koʻp uch-raydi (Alamlisoy, Xoʻjaalambardor va b); 3) Eronda har yili oʻtkaziladigan bay-ram. Dindorlar eʼtiqodiga koʻra, avliyo Imom Rizo besh oʻgʻli bilan haj qilish uchun Makkaga ketayotganda yoʻlda qaroqchilar ularni oʻldiradilar. Har yili xalq shu kunni xotirlash maqsadida A.- rasm tu-shirilgan bayroq koʻtarib koʻchaga chiqadi. Mis yoki birinj (bronza) dan quyilgan besh panjali (besh avliyoni ifodalovchi) A. shu marosim asosida paydo boʻlgan; 4) naqqoshlar madoxilsimon naqsh ijod qilib, uni A. deb nomlaganlar. Buxoroda birinchi boʻlib naqqosh Mirhamid mis laganlarga A.ni zarb qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alama cheki

Alama cheki — oʻzbek milliy kash-tachiligida ishlatiladigan bezak. Alama cheki takyapoʻsh, oynaxaltalarga bosma usulida tikiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Otaxon Alamatov

Otaxon Alamatov (1947.6.3, Andijon viloyati Marhamat tumani Qoraqoʻrgʻon qishlogʻi) — Oʻzbekiston Qahramoni (1999). Mehnat faoliyatini Marhamat tumanidagi U. Qoraboyev nomli jamoa xoʻjaligida brigada hisobchisi vazifasidan boshlagan (1965), 1978-yildan shu xoʻjalikda brigada boshligʻi. A. rahbarlik qilgan brigada Oʻzbekiston Respublikasining don mustaqilligini taʼminlashda — paxta va don hosildorligini oshirish, sifatli urugʻlik bugʻdoy yetishtirish sohasida uzoq yillar davomida yuqori koʻrsatkichlarga erishdi (bugʻdoy hosildorligi 1998-yilda 84,0 s/ga, 1999-yilda 70 ga ekin maydonning har gektaridan 87,0 s/ga).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston qahramonlari
1947-yilda tugʻilganlar
6-martda tugʻilganlar
Alambardor maqbarasi

Alambardor maqbarasi — Turkmanistondagi meʼmoriy yodgorlik (11-asr). Somoniylar sulolasidan Muntasir (1005 y. vafot etgan) dafn qilingan deb taxmin etiladi. Maqbara peshtoq gumbazli, bir xonali, murab-ba tarxli (10,35×10,35 m), devorlari qalin, gumbaz osti bagʻallariga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Bosh tarzi uch qismga boʻlingan. Oʻrtadagi chuqur ravok-li peshtoq va ikki yonidagi yassi ravoqda gʻishtlar naqsh hosil qilib terilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Alamdor

Alamdor — harbiy safar yoki muhoraba chogʻida biror boʻlinma, favj yoki qismning jangovar bayrogʻini koʻtarib yuruvchi, bayroqdor, yalovbardor. 16-asr ga mansub eski oʻzbek tili obidalarida, jumladan „Boburnoma“da qayd etib oʻtilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamkash

Alamkash (taxallusi; asl ismi Ubaydullo Islom oʻgʻli) (1846 — hozirgi Gʻallaorol tumani, Qizilqoʻrgʻon qishlogʻi — 1924) — shoir, xattot, tar-jimon. Oʻz qishlogʻida maktab ochib, shu maktab oʻquvchilari uchun hisob ilmiga oid darslik tuzgan. A.ning 100 dan ortiq sheʼrdan tarkib topgan qoʻlyozma asari, 250 dan ortiq sheʼrni oʻz ichiga olgan devoni va mat.ga oid asari bizga-cha yetib kelgan. A. „Chor kitob“ni fors-chadan oʻzbekchaga erkin tarjima qilgan (1898). Asar Toshkentda toshbosmada 3-marta qayta nashr etilgan (1910, 1913, 1914). Devoni qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 11306) saqlanadi.291

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alamlisoy

Alamlisoy — Samarqand viloyati Payariq tumanidagi soy. Qaroqchitogʻning janubiy yon bagʻrida 900 m bal.dan boshlanib, Tohirshayx adirlarida tugaydi. Uzunligi 8 km dan ziyod. Alamlisoy vodiysining kengligi 100-200 m. Vodiyda uchtagacha terrasa bor. Suv yigʻish havzasi maydoni 11 km². Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 20-25 l/sek. Alamlisoy suvining koʻp qismi (40%) bahorda (birgina aprel oyida 18%) oqadi, qolgan oylarda 5-9% dan ortmaydi. Bahorda sel kelib turadi. Alamlisoy yoqasida Alamli qishlogʻi chorvadorlarining qoʻtonlari joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistondagi daryolar
Alamut

Alamut — Qazvin (Eron) sh.ning shimoli-gʻarbida, Elburs togʻidagi qal’a. Ismoiliylar mazhabining maxfiy tariqati boʻlgan hashshoshiylar boshligʻi Hasan Sabboh 1090 yil bosib olgan. Nihoyatda mustahkam deb hisoblangan bu qal’ani tariqatning maxfiyatini saqlash maqsadida oʻziga qarorgoh qilgan. Hasan Sabbohning maxfiy fidoiy aygʻoqchilari shu yerdan topshirik olib, oʻsha vaqtdagi podshoh, xalifa va hokimlarga taxdid solgan. Shu sababli bu qal’a 11-asr oxiri va 12-asr boshlarida qotillar va ur-yiqitchilar markazi degan nom bilan mashhur boʻlgan. A. 1090-1256 yildahash-shoshiylar markazi boʻlib turdi. 1256-yil A. flokuxonning askarlari tomonidan egallanib vayron qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Eron tarixi
Eron milliy asarlari
Alanga

"Alanga" — oylik adabiy va badiiy jurnal, 1928-30-yillarda Samarqandda nashr etilgan. Jami 32 soni chiqqan. 1-sonining adadi 5000. „Alanga“ lotin alifbosida bosilgan birinchi jurnaldir. Bir oz muddat Botu muharrirlik qilgan. Asosan, tahrir hayʼati chiqargan. Unda Mannon Romiz, Botu, Nabi Qodirov, Orif Olimjonov va boshqa boʻlgan. „Alanga“ da til-imlo masalalari yoritilgan. 1929-yildan "Qizil qalam" adabiy uyushmasining afkori (organi) vazifasini ham bajarib, adabiy-badiiy materiallar, adabiyotshunoslik va tanqidchilikka oid maqolalar ham muntazam berib borilgan. „Alanga“da Botu, Shokir Sulaymon, Oybek, Hamid Olimjon, Mirtemir, Rahim Ali, Jigʻoy, Gʻayratiy, Botur, Qosimjon, Hoshim, Suboy, Toshpoʻlat Saʼdiy va boshqalarning sheʼrlari, Fitrat, Gʻozi Olim, Ye. E. Bertels, Hodi Zarif va boshqalarning ilmiy, ilmiy-ommabop maqolalari bosilgan.

Manbalar
Alanga fotometriyasi

Alanga fotometriyasi — emission spektral analiz turlaridan biri. Asosan eritmalardagi koʻpgina metallar va nodir yer elementlari atomlari miqdorini ularning alanga spek-tral chiziqlari yoki yoʻllariga qarab aniqlashda qoʻllaniladi. Yoritgich gaz, vodorod, atsetilen yoki ditsian alangasi spektrlarning paydo boʻlish man-bai hisoblanadi. Vodorod-kislorod alangasi koʻproq tarqalgan boʻlib, unga yuqori temperatura (2900°K), kam nurlanish va chala yonganda alangada qattiq zarralar boʻlmasligi xos. Nurlanishni qabul qiluvchi sifa-tida fotoelement yoki fotoelektron koʻpaytirgichdan, qayd qiluvchi sifa-tida esa galvanometr yoki oʻzi yozar as-bobdan foydalaniladi. Qayd qilishda olingan yozuv nurlanish intensivligi toʻlqin uzunligiga bogʻliqligini bildiradi. Tekshirilayotgan element spek-tral chiziqlarining intensivligi shu element konsentratsiyasining meʼyori hisoblanadi. Alanga fotometriyasi ishqoriy elementlar boʻyicha 0,01 mkg/ml, ishqoriy yer elementlari boʻyicha 0,1 mkg/ml sezgirlikka ega boʻlgan tezkor usul hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alangalanish

Alangalanish — yonishni vu-judga keltiruvchi jarayon; yonuvchi moddaning biror issiqlik manbai (alanga, qizigan jism, elektr uchquni) taʼsirida oʻt olib, yolqinlanib yonishi. A. yonilgʻining oʻz-oʻzidan oʻt olishidan farq qiladi; tashqi manba taʼsirisiz qizib oʻt olish oʻz-oʻzidan A. deyiladi. Masalan, suyuqliklarda A. ikki bosqichda kechadi, dastlab suyuqlik bugʻlanadi, keyin yana qizdirilsa, bugʻ-havo aralashmasi hosil boʻlib alangalanadi. Suyuklikning alangalanishi uchun yetarli past temperatura A. temperaturasi deyiladi. A. temperaturasi yonilgʻining 292oʻz-oʻzidan A. temperaturasidan birmuncha yuqori boʻladi. Yopiq idishdagi yonilgʻining A. temperaturasiga qarab suyuq yonilgʻilar oʻt olish xavfi jihatidan sinflarga boʻlinadi va shunga yarasha alangalanmaslik chora-tad-birlari koʻriladi (qarang Yonish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aland orollari

Aland orollari, Axvenanma — Boltiq dengizida, Botnik qoʻltigʻiga kiraverishda; 6,5 mingdan ortiq granit orol (bal. 132 m gacha) va qoyalardan iborat. Finlandiya tarkibida. Maydoni 1,5 ming km². Aholisi 25 ming kishi chamasida. Yer yuzasi sertepa. Iqlimi moʻ’tadil, dengiz iqlimi. Yillik yogʻin 550 mm. Aralash oʻrmonlar, butazorlar va oʻtloqlar bor. Baliq ovlanadi, dengiz ku-rortlari mavjud. Aland orollari 1809-yilgacha Shvesiya tasarrufida, soʻngra (1917-yil dekabrgacha) Rossiya hukmronligida boʻlgan. 1921-yilda Millatlar Ligasi Kengashi Finlandiyaning Aland orollari ustidan suverenitetini tan oldi. 1921-yilgi Jeneva konvensiyasiga muvofiq Aland orollari demilitarizatsiya qilingan. Ikkinchi jahon urushidan soʻng yangidan demilitarizatsiya qilindi (1947).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Alaniy

Alaniy, a - aminopropion kislota, tabiatda keng tarqalgan aminokislotalardan biri. Mol. m. 89,09. Organizmda erkin holda uchraydi, barcha oqsillar tarkibiga kiradi. R-A. CH2(NH2) CH2COOH oqsillar tarkibida uchra-maydi, lekin aminokislotalar almashinuvida u oraliq mahsulot bo‘lib, ayrim biologik faol birikmalar tarkibiga kiradi. Bufer eritmalar tayyorlashda, pantoten kislota va biologik faol peptidlar analoglarini sintez qilishda ishlatiladi.

Manbalar  

Aminokislotalar
Alaniya

Alaniya — Shimoliy Kavkazning marka-ziy qismida 9-asr oxiri — 10-asrda vujudga kelgan davlat birlashmasi. 13-asr boshida moʻgʻullar istilosi natijasida parchalanib ketgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil