Yangiliklar

Yangiliklar — bu hozirda sodir boʻlgan yoki amalga oshirilayotgan voqea yoki hodisalalr haqida maʼlumot. Bu juda koʻp turli xil ommaviy axborot vositalari orqali shakllantiirilishi va taʼminlanishi mumkin, masalan: ogʻzaki soʻz, bosma nashr, pochta tizimlari, radioeshittirish, elektron aloqa yoki kuzatuvchilar va voqealar guvohlarining koʻrsatmalari orqali taqdim etiladi. Shuni ham, aytib oʻtish lozimki, Yangilik baʼzan yumshoq ommaviy axborot vositalaridan farqlash maqsadida "qattiq xabar" deb ataladi.

Yangiliklar uchun umumiy mavzular urush, hukumat, siyosat, taʼlim, sogʻliqni saqlash, atrof- muhit, iqtisod, biznes, moda, oʻyin-kulgi va sport, shuningdek, noodatiy voqealarni oʻz ichiga oladi. Hukumatning qirollik marosimlari, qonunlar, soliqlar, sogʻliqni saqlash va jinoyatchilarga oid bayonotlari qadim zamonlardan beri yangilik deb atalgan. Koʻpincha hukumat aloqalari va turli ijtimoiy tarmoqlari tomonidan boshqariladigan texnologik va ijtimoiy oʻzgarishlar yangiliklarning tarqalish tezligini oshirdi, shuningdek, uning mazmuniga taʼsir qildi. Bilishimiz kerakki, bugun biz bilgan yangiliklar janri gazeta bilan chambarchas bogʻliq.

Etimologiya 
Inglizcha „news“ soʻzi XIV asrda „yangi“ soʻzining koʻplik shaklining atama sifatida maxsus qoʻllanilishi holatida rivojlangan. Oʻrta ingliz tilida ekvivalent soʻz fransuz nouvelles va nemis Neues kabi newes edi. Shunga oʻxshash oʻzgarishlar slavyan tillarida — chex va slovakcha noviny (nový, „yangi“ dan), qarindosh polshalik nowiny, bolgar novini va ruscha novosti — kelt tillarida : Wales newyddion (newydd dan) uchraydi.

Jessica Garretson Finch 1890-yillarda Barnard kollejida dars berganida „current events (joriy voqealar)“ iborasini yaratgan.

Yangilik 
Nomidan koʻrinib turibdiki, „yangiliklar“ odatda yangi maʼlumotlarning taqdimotini anglatadi. Yangiliklarning yangiligi uni tarix yoki boshqa ilmiy fanlarni sinchiklab oʻrganishdagi maʼlumotlardan ajratib turadigan farqini bildiradi. Tarixchilar hodisalarni asosiy jarayonlarning sababiy bogʻliq koʻrinishlari sifatida koʻrishga moyil boʻlsa, yangiliklar voqealarni alohida-alohida tasvirlaydi va ular oʻrtasidagi munosabatlarni muhokama qilishni istisno qiladi. Yangiliklar hozirgi yoki yaqin oʻtmishdagi dunyoni aniq tasvirlaydi, hatto yangiliklarning eng muhim jihatlari oʻtmishda sodir boʻlgan yoki kelajakda sodir boʻlishi kutiladi. Yangilik qilish uchun davom etayotgan jarayonda qandaydir „qoziq“ boʻlishi kerak, bu voqea uni hozirgi kunga bogʻlab turadi. Shu bilan birga, yangiliklar koʻpincha haqiqatning, gʻayrioddiy yoki gʻayrioddiy koʻrinadigan jihatlariga murojaat qiladi. „It odamni tishlaydi“ degan mashhur gap yangilik emas, „Odam itni tishlaydi“ degan gap esa… shundan kelib chiqadi.

Yangiliklarning yangiligining yana bir natijasi shundan iboratki, yangi texnologiya yangi OAVga yangiliklarni tezroq tarqatish imkonini bergani sababli, muloqotning „sekinroq“ shakllari „yangilik“dan „tahlil“ga oʻtishi mumkin.

Mahsulot 
Baʼzi nazariyalarga koʻra, „yangilik“ yangiliklar sanoati sotadigan narsadir. Xuddi shu yoʻnalishda keng tushuniladigan jurnalistika — bu yangiliklarni yigʻish va taqdim etish harakati yoki mashgʻulotidir. Tijorat nuqtai nazaridan qaraganda, yangiliklar yakuniy mahsulotni tarqatish maqsadida tayyorlash uchun zarur boʻlgan qogʻoz (yoki elektron server) bilan bir qatorda oddiygina homashiyo. Axborot agentligi ushbu resursni „ulgurji“ malumot bilan boyitadi va nashriyotlar uni chakana savdo uchun kengaytiradilar.

Neytrallik 
Garchi siyosiy tarafkashliksiz xabar berishning oʻziga xos qiyinligiga qaramay, koʻpchilik yangiliklar targʻibotchilari xolislik, betaraflik va ob’ektivlikni qadrlashadi. Bu qadriyatlar haqidagi tasavvur vaqt oʻtishi bilan keskin oʻzgardi, chunki shov-shuvli " tabloid jurnalistika " mashhur boʻlib ketdi. Michael Schudsonning taʼkidlashicha, Birinchi jahon urushi va u bilan birga tashviqot qilish kuchayishidan oldin, jurnalistlar uni faol ravishda tuzatish u yoqda tursin, xabar berishda tarafkashlik tushunchasini ham bilishmagan. Yangiliklar, shuningdek, baʼzida haqiqatni tasvirlash uchun aytiladi, lekin bu munosabatlar qiyin boʻlganligi sababli yuqori malaka talab etadi.

Ajablanarlisi shundaki, yangiliklarga xos boʻlgan yana bir xususiyat shov -shuvlilik, ommaviy isteʼmol uchun hissiy voqealarga nomutanosib ravishda eʼtibor berish va boʻrttirishdir. Bu yangiliklar gʻiybat bilan bogʻliq emas aksincha insoniyat oʻzaro manfaatdor boʻlgan boshqa odamlar haqida maʼlumot almashish amaliyotidir. Umumiy shov-shuvli mavzu — zoʻravonlik; shuning uchun yana bir yangilik, „agar qon ketsa, u olib boradi“.

Xabardorlik 
Yangilik saviyasi matbuot eʼtiborini yoki yoritilishini taʼminlash uchun jamoatchilik yoki maxsus auditoriya uchun etarli ahamiyatga ega boʻlgan mavzu sifatida aniqlanadi. Yangilik uchun malumot yigʻish turli madaniyatlarda keng tarqalgan jarayondir. Odamlar yangiliklarga qanchalik katta taʼsir koʻrsatadigan, mojarolarni tasvirlaydigan, yaqin atrofda sodir boʻladigan, taniqli odamlarni jalb qiladigan va kundalik hodisalar meʼyorlaridan chetga chiqadigan darajadagi xabarlarga qiziqadi. Shuni unutmasligimiz lozimki, urush umumiy yangiliklar mavzusidir, chunki u qisman shaxsiy xavf tugʻdirishi mumkin boʻlgan nomaʼlum voqealarni oʻz ichiga oladi.

Tarix

Xalq yangiliklari 
Dalillar shuni koʻrsatadiki, butun dunyo madaniyatlarida odamlar uchun qiziqarli yangi maʼlumotlar haqida hikoyalar almashish uchun joy topdilar. Zulus, moʻgʻullar, polineziyaliklar va amerikalik janubliklar orasida antropologlar sayohatchilarni yangiliklar uchun soʻroq qilish amaliyotini birinchi oʻringa qoʻyishgan. Yetarli darajada muhim yangiliklar tez va tez-tez takrorlanadi va ogʻzaki nutq orqali katta geografik hududga tarqalishi mumkin edi. Yevropada bosma mashinalar qoʻllanilganda ham, keng omma uchun yangiliklar koʻpincha rohiblar, sayohatchilar, shahar yigʻuvchilari va boshqalar orqali ogʻzaki ravishda tarqalar edi.

Yangiliklar, shuningdek, Yunon forumi va Rim hammomlari kabi jamoat joylarida ham uzatiladi. Angliyadan boshlab, qahvaxonalar va telekommunikatsiyalar keng tarqalib ketganidan keyin ham yangiliklarni tarqatish uchun muhim manzil boʻlib xizmat qildi. Qahvaxonalar tarixi 16-asrda Angliyada paydo boʻlgan arab mamlakatlaridan kelib chiqqan. Musulmon dunyosida odamlar masjidlarda va boshqa ijtimoiy joylarda toʻplanib, yangiliklar almashishgan. Makkaga ziyorat qilgan sayohatchilar anʼanaga koʻra yoʻl boʻylab karvonsaroylarda, yoʻl boʻyidagi mehmonxonalarda tunashadi va bu joylar tabiiy ravishda dunyo yangiliklarini olish uchun markaz boʻlib xizmat qilgan. Oʻrta asrlarning soʻnggi Britaniyasida yirik voqealar haqidagi xabarlar („xabarlar“) jamoatchilikning katta qiziqishiga sabab boʻlgan, bu haqda Choserning 1380 -yilda yozilgan „Shon-sharaf uyi“ va boshqa asarlarida ham qayd etilgan.

17-asr boshlarida gazetalar ixtiro qilinishidan oldin, baʼzi markazlashgan imperiyalarda rasmiy hukumat byulletenlari va farmoyishlari vaqti-vaqti bilan tarqatilib turilgan. Yozma hujjatlarni tarqatish uchun uyushgan kurerlik xizmatidan birinchi hujjatlashtirilgan holatda foydalanish Misrda shaklangan boʻlib, u erda fir’avnlar davlat hududida oʻz farmonlarini tarqatish uchun foydalanganlar (miloddan avvalgi 2400-yil). Yuliy Tsezar muntazam ravishda Galliyadagi qahramonliklarini eʼlon qildi va Rim diktatori boʻlgach, Acta Diurna deb nomlangan hukumat eʼlonlarini nashr eta boshladi. Ular metall yoki toshga oʻyib yozilgan va jamoat joylariga osib qoʻyilgan. Oʻrta asrlarda Angliyada parlament deklaratsiyasi bozorda ommaviy namoyish qilish va oʻqish uchun sheriflarga topshirilgan.

Maxsus ruxsat etilgan xabarchilar Vetnam madaniyatida, Hindistondagi Xasi xalqi orasida va Amerikaning oʻrta gʻarbidagi Foks va Vinnebago madaniyatlarida tan olingan. Zulu qirolligi yangiliklarni tezda tarqatish uchun yuguruvchilardan foydalangan. Gʻarbiy Afrikada yangiliklarni griotlar tarqatishi mumkin. Aksariyat hollarda esa rasmiy xabar tarqatuvchilar siyosiy hokimiyat egalari bilan chambarchas bogʻlangan.

Shahar jarchilarii shahar aholisiga maʼlumot etkazishning keng tarqalgan vositasi edi. XIII asrda Florensiyada jarchilari  nomi bilan tanilgan. Ular muntazam ravishda bozorga kelib, siyosiy yangiliklarni eʼlon qilish, ommaviy yigʻilishlar chaqirish va xalqni qurollanishga chaqirish vazifalarini bajargan. 1307 va 1322—1325-yillarda ularni tayinlash, xulq-atvori va ish haqini tartibga soluvchi qonunlar oʻrnatildi. Bu qonunlarda  necha marta boʻlishini belgilagan bir eʼlonni (qirq) necha marta takrorlash va shaharning qayerda oʻqishlari kerak ekanligi belgilangan. Turli deklaratsiyalar baʼzan qoʻshimcha protokollar bilan birga kelgan; Oʻlat haqidagi xabarlar ham shahar darvozalarida oʻqilishi kerak edi. Bu eʼlonlarning barchasi eksordiumdan boshlangan standart formatdan foydalanilgan yaʼni — „Florensiya shahrining sakkizinchi palatasining va xavfsizlikning sajdakor va eng hurmatli janoblari buni kimga, qanday maqomga ega boʻlishidan qatʼi nazar, xabardor qiladilar, xabardor qiladilar va aniq buyuradilar., sifati va holati“ — va bayonot (narratio), tinglovchilarga qilingan soʻrov (petitio) va bajarmaganlardan undiriladigan jazo (peroratio) bilan davom etadi. Asosiy deklaratsiyalarga qoʻshimcha ravishda, bandi (eʼlonlar) kichik jinoyatlar, maʼlumot soʻrovlari va yoʻqolgan qullar haqidagi xabarlarga tegishli boʻlishi mumkin. Nikkolo Makiavelli 1513-yilda Medicilar tomonidan qoʻlga olindi, uning zudlik bilan taslim boʻlishini talab qilgan eʼlon. Baʼzi shaharlarda jarvhilarga yangiliklar bilan birga reklamani qoʻshish uchun ham haq toʻlanishi mumkin boʻlgan

Usmonli imperiyasi davrida rasmiy xabarlar muntazam ravishda masjidlarda, sayohat qiluvchi muqaddas kishilar va dunyoviy jarchilar tomonidan tarqatilar edi. Bu jarchilar bozorlarda, magistral yoʻllarda va boshqa yaxshi sayohat qilinadigan joylarda rasmiy eʼlonlarni oʻqish uchun yuborilgan, baʼzida itoatsizlik uchun buyruqlar va jazolar berilgan.

Manbalar

Manbalar va qoʻshimcha oʻqish 
 Allan, Stuart, News Culture. (2nd ed. McGraw Hill Open University Press, 2004. ISBN 0-335-21074-0)
 Ayalon, Ami. The Press in the Arab Middle East: A History. (Oxford UP, 1995. ISBN 0-19-508780-1)
 Bakker, Gerben. „Trading Facts: Arrow’s Fundamental Paradox and the Origins of Global News Networks“. In: International Communication and Global News Networks: Historical Perspectives. (Hampton Press, 2011).
 Berkowitz, Dan (ed.) Social Meanings of News: A Text Reader. (SAGE, 1997. ISBN 0-7619-0075-6)
 Boyd-Barrett, Oliver, and Tehri Rantanen (eds.). The Globalization of News. (SAGE, 1998. ISBN 0-7619-5386-8).
 Chakravartty, Paula, and Katharine Sarikakis. Media Policy and Globalization. Palgrave Macmillan, 2006. ISBN 1-4039-7738-0
 Cloud, Barbara. The Coming of the Frontier Press: How the West Was Really Won. (Northwestern UP, 2008. ISBN 978-0-8101-2508-7)
 Cranfield, G.A. The Press and Society: From Caxton to Northcliffe. London: Longman, 1978. ISBN 0-582-48983-0
 Dayan, Daniel, and Elihu Katz. Media Events: The Live Broadcasting of History. Harvard University Press, 1992. ISBN 0-674-55955-X
 Distelrath, Günther. „The Development of the Information and Communication Systems in Germany and Japan up to the End of the Nineteenth Century.“ Senri Ethnological Studies 52, March 2000.
 Fang, Irving. A History of Mass Communication: Six Information Revolutions. Boston: Focal Press (Butterworth-Heineman), 1997. ISBN 0-240-80254-3
 Fosu, Modestus. „The Press and Political Participation: Newspapers and the Politics of Linguistic Exclusion and Inclusion in Ghana“. Dissertation accepted at University of Leeds Institute of Communication Studies, June 2004.
 Fowler-Watt, Karen, and Stuart Allan. Journalism: New Challenges v. 1.02. Centre for Journalism & Communications, Bournemouth University, 2013. ISBN 978-1-910042-00-7
 Geniets, Anne. The Global News Challenge: Market Strategies of International Broadcasting Organizations in Developing Countries. New York: Taylor & Francis (Routledge), 2013. ISBN 978-0-415-64066-4
 Hachten, William A, with Harva Hachten. The World News Prism: Changing Media of International Communication. Fourth edition. Iowa State University Press, 1996. ISBN 0-8138-1571-1
 Heyd, Uriel. Reading newspapers: press and public in eighteenth-century Britain and America. Oxford: Voltaire Foundation, 2012. ISBN 978-0-7294-1042-7
 Hills, Jill. The Struggle for Control of Global Communication: The Formative Century. University of Illinois Press, 2002. ISBN 0-252-02757-4
 John, Richard R., and Jonathan Silberstein-Loeb, eds. Making News: The Political Economy of Journalism in Britain and America from the Glorious Revolution to the Internet (2015).
 Kallioinen, Mika."Information, communication technology, and business in the nineteenth century: The case of a Finnish merchant house". Scandinavian Economic History Review 52.1, 2004.
 Kessler, Karlhenz. „'Royal Roads' and Other Questions of the Neo-Assyrian Communication System“. Proceedings of the 10th Anniversary Symposium of the Neo-Assyrian Text Corpus Project: Helsinki, 7-11 September 1995.
 Lampe, Markus, and Florian Ploeckl. „Spanning the Globe: The Rise of Global Communications Systems and First Globalization“. Australian Economic History Review 54.3, November 2014.
 Lim, Hyunyang Kim. „'Take Writingʻ: News, Information, And Documentary Culture in Late Medieval England“. Dissertation accepted at University of Maryland, 2006.
 Manoff, Robert Karl, and Michael Schudson (eds.). Reading The News: A Pantheon Guide to Popular Culture. New York: Pantheon Books, 1986. ISBN 0-394-54362-9
 McCusker, J.J., & C. Gravesteijn. The Beginnings of Commercial and Financial Journalism: The Commodity Price Currents, Exchange Rate Currents, and Money Currents of Early Modern Europe. Amsterdam: Neha, 1991. ISBN 90-71617-27-0
 McNair, Brian. Cultural Chaos: Journalism, news and power in a globalised world. New York: Routledge (Informa), 2006. ISBN 978-0-415-33913-1
 Milner, Stephen J. „'Fanno bandire, notificare, et expressamente comandareʼ: Town Criers and the Information Economy of Renaissance Florence.“ I Tatti Studies in the Italian Renaissance 16.1/2, Fall 2013.
 Mohammadi, Ali (ed.). International Communication and Globalization: A Critical Introduction. London: SAGE, 1997. ISBN 0-7619-5553-4
 Neiger, Motti, Oren Myers, and Eyal Zandberg. On Media Memory: Collective Memory in a New Media Age. Houndsmills, Basingstoke, UK: Palgrave Macmillan, 2011. ISBN 978-0-230-27568-3
 Parenti, Michael. Inventing Reality: The Politics of News Media. New York: St. Martinʼs Press, 1993. ISBN 0-312-08629-6
 Park, Robert E. „News as a Form of Knowledge: A Chapter in the Sociology of Knowledge“, American Journal of Sociology 45.5, March 1940.
 Palmer, Michael B. International News Agencies (Palgrave Macmillan, Cham, 2019) excerpt
 Parsons, Wayne. The Power of the Financial Press: Journalism and economic opinion in Britain and America (Edward Elgar, 1989). ISBN 1-85278-039-8
 Perse, Elizabeth M. Media Effects And Society. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbau Associates, 2001. ISBN 0-8058-2505-3
 Pettegree, Andrew. The Invention of News: How the World Came to Know About Itself. New Haven: Yale University Press, 2014. ISBN 978-0-300-17908-8
 Rampton, Sheldon, and John Stauber. Trust Us, Weʼre Experts: How Industry Manipulates Science and Gambles With Your Future. New York: Jeremy P. Tarcher/Putnam, 2001. ISBN 1-58542-059-X
 Salmon, Lucy Maynard. The Newspaper and the Historian. New York: Oxford University Press (American Branch), 1923.
 Schudson, Michael. Discovering the News: A Social History of American Newspapers. New York: Basic Books, Inc., 1978. ISBN 0-465-01669-3
 Shoemaker, Pamela J. and Akiba A. Cohen (eds.). News Around the World: Content, Practitioners, and the Public. New York, Routledge, 2006. ISBN 0-415-97505-0
 Silberstein-Loeb, Jonathan. The International Distribution of News: The Associated Press, Press Association, and Reuters, 1848-1947 (2014)
 Silverblatt, Art, and Nikolai Zlobin. International Communications: A Media Literacy Approach. Armonk, NY: M.E. Sharpe, Inc., 2004. ISBN 0-7656-0974-6
 Smith, Anthony. The Newspaper: An International History. London: Thames & Hudson, 1979. [ISBN missing]
 Starr, Paul. The Creation of the Media: Political Origins of Modern Communication. New York: Basic Books, 2004. ISBN 0-465-08193-2
 Stephens, Mitchell. A History of News: From the Drum to the Satellite. New York: Viking, 1988. ISBN 0-670-81378-8
 Straubhaar, Joseph, and Robert LaRose. Communications Media in the Information Society. Updated edition. Belmont, CA: Wadsworth Publishing Company (Thompson), 1997. ISBN 0-534-52128-2
 Wenzlhuemer, Roland. Connecting the Nineteenth-Century World: The Telegraph and Globalization. Cambridge University Press, 2013. ISBN 978-1-107-02528-8
 Wolfe, Thomas C. Governing Soviet Journalism: The Press and the Socialist Person After Stalin. Indiana University Press, 2005. ISBN 0-253-34589-8
 Wood, James. History of International Broadcasting. London: Peter Peregrinus Ltd., 1992. ISBN 0-86341-281-5
 Zhang, Xiantao. The Origins of the Modern Chinese Press: The influence of the Protestant missionary press in late Qing China. Abingdon, UK: Routledge, 2007. ISBN 0-415-38066-9
 Zhong, Bu. „Searching for Meaning: Multi-Level Cognitive Processing of News Decision Making Among U.S. and Chinese Journalists“. Dissertation accepted at University of Maryland, College Park, 2006.

Televideniya terminologiyasi
Pages with unreviewed translations
Jurnalistika