MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ariaklar

Ariaklar, ariyoqlar — qadimgi tur-kiy qabila. Ptolemey (1 — 2-asr)ning yozi-shiga qaraganda, A. Oksning narigi tomo-nida yashaganlar, hozirgi Orol dengizining shimoli-sharqiy qismida, Xorazm vohasida koʻchmanchilik bilan shugʻullanganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariboflavinoz

Ariboflavinoz — ovqat tarkibida riboflavin (vitamin V2) boʻlmasligi yoki yetishmasligi, shuning-dek organizmda shu vitamin hazmi yoki oʻzlashtirilishi buzilishi oqibatida yuzaga keladigan kasallik. Asosan lab shilliq pardasi va yuz terisi zararla-nadi: ogʻiz burchaklari qizarib, yorilib (bichilib) yaralanadi; angulyar stomatit, xeylit, glossit, keyinchalik terida se-boreyali yoki bullyoz dermatitlar, konʼ-yunktivit, gipoxrom anemiya, nerv siste-masida jiddiy oʻzgarishlar roʻy beradi. Orqa chiqaruv yoʻli va jinsiy aʼzolar sohasida yoriqlar paydo boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arid iqlim

Arid iqlim — havo temperaturasi yuqori boʻlgan va yogʻin deyarli yogʻmaydigan yoki kam yogʻadigan (yiliga 100 — 150 mm) quruq iqlim. Choʻl va chala choʻllar (mas, Turkiston oʻlkasi choʻllari)ga xos.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Iqlim
Arid tuproq

Arid tuproq (lot. aridus — quruq, qurgʻoqchil) — bugʻlanadigan namlik miqdori yogʻinlar miqdoridan ortiq boʻlgan choʻl va chala choʻl zonasiga mansub kam unum tuproq. Arid iqlimli yerlarda vujudga kelgan. Arid tuproq yuvilmaydigan suv rejimiga ega boʻlganligi sababli tuproq profilida yoki tuproq osti qatlamlarida karbonatlar, sulfatlar, xloridlar toʻplanadi. Oʻzbekistondagi qumli choʻl tuproqlari, taqirli tuproqlar va taqirlar Arid tuproq ga kiradi (qarang Tuproq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Tuproqshunoslik
Arid oʻlkalar

Arid oʻlkalar (lot. aridus — qurgʻoqchil) — choʻl iqlimli oʻlkalar. A.oʻ.da havoning sutkalik va yillik temperaturalari katta tafovut qiladi, nisbiy hamda mutlaq namlik kam, yogʻin juda oz (150 — 200 mm) boʻladi. A.oʻ.da tran-zit (shu yerlardan oʻtadigan) daryolarni mustasno qilganda doimiy oqar suvlar boʻlmaydi, oʻsimliklar juda siyrak yoki butunlay yoʻq, tabiiy nurash kuchli, tuprogʻi boshlangʻich holda. A.oʻ. tropik, subtropik hamda moʻ’tadil mintaqalarda — materiklarning ichkari qismlarida va qoʻshni oʻlkalardan keladigan nam havo oqimlarini togʻ tizmalari toʻsib tur-gan yerlar (Oʻrta Osiyo, Eron choʻllarida hamda yuqori bosimli oʻlkalar — Sahroi Kabir, Arabiston yarim orol, Quyi Kalifor-niya, Kolorado etagi, Atakama, Namib, Avstraliya choʻllari)da koʻproq uchraydi. A.oʻ.ga Markaziy Osiyo choʻllari eng yaxshi misoldir. Bu yer Yevrosiyo materigi oʻrtasida, shamollar keladigan okeanlar (Atlantika okeani)dan juda uzoqqa joy-lashgan yoki togʻlar bilan toʻsilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aridlashish

Aridlashish — choʻl va chala choʻl zonalarida iqlimning quruqlashish fazalari; muzlik bosgan oʻlkalardan tashqarida, antropogen davrida muzla-nishga uchragan, taxminan muzlanishlararo oblastlarga toʻgʻri keladi. 617

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariyetta

Ariyetta (ital. arietta) — 1) kichik ariya, odatda 2 qismli shaklda sodda ba-yoni va kuyining qoʻshiqsimon harakteri bilan ajralib turadi. Masalan, M. Yusupovning „Xorazm qoʻshigʻi“ operasidagi Bahor Axi; 2) 18-asr 1-yarmi fransuz ope-rasidada capo ariyasi, italyancha matnga aytilgan. Italyan operasida sahnavo-qealari rivojiga bogʻlanmaganligi bilan ariyadan farqlanadi, divertismentda faqat „kiritilgan“ nomer sifatida ishlatiladi; 3) fransuz hajviy opera-sida — xalq ruhidagi yakkaxon ashula (ariya)si. Baʼzan, A. nomi cholgʻu asarlarga nisbatan ham ishlatiladi. Masalan, B. Giyenkoning fortepiano uchun „Bolalar albomi“dagi A.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariza (hujjat)

Salomalekum man moshinami bôlib tôlashga sotgandim ihonchnoma(prastoy davernis) online qilgandik xozir moshinami olgan odam pulini muammo qilyapti shunga ishonchnomani bekor qishizi iltimos qilgan bôlardim

Manbalar
Arizachoʻp

Arizachoʻp — uzunchoq, ichi kovak, chiroyli ishlanib, sirti naqshlangan yogʻoch gʻilof. Oʻrta asrlarda Turkiston xonliklaridagi amaldorlar oʻzaro yozgan ariza va iltimosnomalarini A.da choparlar orqali yuborganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arilar

Arilar yoki arisimonlar () — chaquvchi pardaqanotlilar katta oilasi. Kavlovchi arilarga yaqin tuzilgan. Arilarning panjalari tuklari bilan birga chang yigʻuvchi apparatni hosil qiladi, uzun hartumi esa guldan nektar yigʻishga mos-lashgan. Arilarga 7 oila, 30 mingdan koʻproq toʻr kiradi, Oʻzbekistonda bir necha yuz turi uchraydi. Koʻpchilik arilar yakka yashaydi, ulardan faqat ayrim arilar koloniya hosil qiladi (masalan, andrenalar), boshqalari jamoa boʻlib yashaydi. Barcha arisimonlar uya quradi, bolasini nektar va chang aralashmasi bilan boqadi. Arisimonlar orasida uya parazitlari (kakku-ari) uchraydi. Arilar gulli oʻsimliklarning changlanishida katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Arillash

Arillash (kimyoda) — organik bi-rikmalar tarkibidagi vodorod atomi oʻrniga aril guruhini kiritish. Aril-fenil, naftil va boshqa aromatik birikmalar qoldigʻi. A. har xil aromatik bi-rikmalar hamda organik boʻyoklar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arin-berd

Arin-berd — Urartu davlati pod-shosi Argishti I tomonidan miloddan avvalgi taxminan 780 yilda bunyod etilgan qal’a xarobasi; Yerevan shahri atrofida. Arin-berdda topilgan bitiklarga koʻra, qal’aning nomi Erebuni boʻlgan (Yerevan shahrining nomi shundan olingan deb taxmin eti-ladi). 1950-yildan beri Arin-berdda kazishma ishlari olib boriladi. Arin-berddan devoriy rasmlari boʻlgan saroy va ibodat-xonalarning xonalari ochilgan, ularda naqshlardan tashqari Urartu maʼbudlarining tasvirlari, xoʻjalik xonalari va omborxonalar, bitiklar topilgan. Qal’a urart qabilalarining Sevan koʻli tomon yurishlarida tayanch punkta boʻlib xizmat qilgan. Miloddan avvalgi 8-asr oxirida oʻzining dastlabki ahamiyatini yoʻqotgan va uning yangi davri Urartu davlati tugagandan keyingi davr (miloddan avvalgi 5-asr) bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Arinin

Mixail Aleksandrovich Arinin (1897.3.9, Saratov gubernyasi — 1967.7.5, Toshkent) — rassom, Oʻzbekistonda xiz-mat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1951). 1924-yildan dastlab Koʻqonda, soʻng Toshkentda yashab ijod qilgan. 1930-yillarda „Paran-jini yondirish“, „Gʻoʻza chopigʻi“ (1935), „Paxta topshirish“ (1937) va boshqa asarlarni yaratdi. Ikkinchi jahon urushi yillari OʻzTAGda ishladi. Shimoliy Kavkaz frontida boʻlib, „Nemislar ketgandan keyin“, „Togʻlik qiz portreti“, „Fashistlar qiynoqxonasida“ asarlarini, urushdan keyin „Musobaqalashmoqdalar“ (1949), „Shohimardon yoʻlida“ (1957) kabi asarlarni ishladi. 1956 — 57 yillarda u Oʻ. Tansiqboyev va K. Cheprakovlar bilan Navoiy teatri foyelarini devoriy rasmlar bilan bezadi. A. manzaralari 619(„Sirdaryo“, 1960; „Bahor“, 1962 va boshqalar)da Oʻzbekistonning goʻzal tabiatini aks ettirdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariozo

Ariozo (ital. arioso — ariyaga oʻxshash) — 1) erkin shaklda yaratilgan kichik ariya. Koʻpincha operalarning rechitativli sahnalari oʻrtasi (yoki oxiri)da foydalaniladi. A. Kozlovskiyning „Ulugʻbek“ operasidagi Ulugʻbek va Chol, M. Yusupovning „Xorazm qoʻshigʻi“ opera-sidagi Diddor, R. Hamroyevning „Zulmatdan ziyo“ operasidagi Gulnor A.lari; 2) vokal va cholgʻu musiqasida kichik shaklli lirik, vazmin sur’atli asar. S. Yudakovning „Muborakbod“ kantatasidagi „Ona Axi“ va boshqa; 3) tabiatan kuychan ijro us-lubi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Oris (daryo)

Aris (Arys) (, Arys) yoki Oris — Qozogʻistonning jan. qismidagi daryo, Sirdaryoning oʻng irmogʻi. Uzunligi 378 km. Havzasining maydoni 14,9 ming km². Oʻrtacha suv sarfi Aris shahri yonida 46,6 m³/sek. Talas Olatovi bilan Qoratovdagi Qoʻlbostov koʻlidan boshla-nadi. Qor va yomgʻirdan suv oladi. Qishda faqat quyi qismi muzlaydi. A. suvidan sugʻorishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qozogʻistondagi daryolar
Oris (koʻl)

Aris — Betpakdala (Qozogʻiston Respublikasi) gʻarbiy qismidagi taxir-shoʻr koʻl. Qiziloʻrda shahridan 140 km shim.-sharqda. Tuz choʻkib qoladigan eng yirik koʻllardan biri. Maydoni 173 km². Koʻl suvi tubidagi va qirgʻoqlaridagi buloq suvla-ri hisobiga toʻlib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristid

Aristid (Aristeides) (miloddan avvalgi taxminan 540 — 467) — afinalik siyosiy ar-bob va lashkarboshi. Attika aristokrati-yasi manfaatlari himoyachisi. Yunon-Eron urushida (miloddan avvalgi 500 — 449) Marafon (miloddan avvalgi 490), Salamin (miloddan avvalgi 480) va Plateya (miloddan avvalgi 479) yonidagi janglarda qatnashgan. Delos dengiz ittifoqi tash-kilotchisi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristipp

Aristipp (Aristippos) (miloddan avvalgi5-asr 2-yarmi — 4-asr boshi) — yunon faylasu-fi, Sokratning shogirdi, Kiren makta-bining asoschisi. Gedonizm asoschilaridan biri. A. hayotning oliy maqsadi xursandchilikda deb bilgan, lekin uning fikricha, inson xursandchilikka boʻysunmasligi lozim, balki oqilona lazzatlanishga intilishi ke-rak, chunki oqilona lazzatlanish uning oliy saoda-tidir. Yaxshilik va yomonlikning, chin va yolgʻonning mezoni — xursandchilik va azob-uqubatdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nikolay Aristov

Nikolay Aleksandrovich Aristov (1847 — c. 1903) — rus sharqshunos olim va etnograf.

Etticyv aloqa boshqarmasi qoshida har xil maʼmuriy vazifalarda (1868 — 81) va Yettisuv harbiy gubernatorining yordamchisi lavozimida (1881 — 89) ishlagan. 1883-yildan Rossiya geografiya jamiyatining aʼzosi. Aristov asarlarida qozoq va qirgʻizlarning urugʻ-qabilalari hayoti yoritilgan. Ularda oʻzbek urugʻ va qabilalari haqida ham maʼlumotlar bor. Shuningdek, 19-asr oxiridagi ingliz-afgʻon munosabatlari tarixi, Hindiston bilan chegaradosh afgʻonlarning siyosiy ahvoli va afgʻon xalqining Britaniya mustamlakachilariga qarshi kurashlari ham bayon etilgan.

Manbalar 

1847-yilda tugʻilganlar
1903-yilda vafot etganlar
Olimlar
Turkologlar
Oʻzbekshunoslar
Etnologlar
Aristokratiya

Aristokratiya (yun. aristokratia — yaxshilar hukmronligi) — 1) iqtisodiy hukmron sinf, zodagonlarning siyosiy hokimiyati, hukmronligi. A. birinchi marta antik davrning mashhur mutafakkirlari — Aristotel, Platon tomonidan quldorlik davlat tuzumini idora etish vositasi sifatida ishlab chiqilgan; 2) quldorlik va undan keyingi ilk davlatlarda eng imtiyozli tabaqa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristoksen

Aristoksen (Aristoksenos) (miloddan avvalgi 354, Tarent — taxminan 300) — yunon musiqa nazariyotchisi. Aristotelning shogirdi. Uch kitobdan iborat „Gar-monika“ asari, „Ritmika“sidan par-chalar bizgacha yetib kelgan. Tanqidiy oʻzlashtirilgan Pifagor taʼlimoti bilan Aristotel gʻoyalarini qoʻshishga harakat qilgan. A birinchilardan boʻlib, musiqa tovushlari bevosita eshitilishi bilan „sof sozli tovushlar tizmasi“ oʻrtasida 620farq mavjudligini koʻrsatdi. Mutlaq balandlik, intervallar, lad (tuzuk) yara-tilajak modulyatsiya, kompozitsiyey prin-sipi jihatidan farq qiluvchi „garmo-nik“ (musiqa) hodisalar tizimini ish-lab chiqdi; intervallarning sadolanishi jihatidan konsonant va dissonantligini bayon qildi. A. taʼlimoti, ayniqsa, oʻrta asrlardagi Sharq musiqa nazariyasiga hamda Uygʻonish musiqa namoyandalariga taʼsir qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aristofan

Aristofan (Aristophane, Qadimgi yunon tili — Ἀριστοφάνης) (taxminan miloddan avvalgi 445 — 385) — yunon shoiri, „komediya otasi“. A. nazari davrning dol-zarb muammolariga qaratilgan boʻlib, ijodida yorqin namoyon boʻladi va oʻsha davr dehqonlar ommasi manfaatlarini ifodalaydi. U shahar aholisi past tabaqasini oʻziga rom etgan radikallar aqidasiga („Chavandozlar“), sofistlarning individual falsafasiga („Bulut“) ishonchsizlik bilan qaradi. U har ikkalasida ham Afina demokratiyasining inqirozi alomatlarini koʻra oldi. A. komediyalarida muhim voqealarga muno-sabat, harbiy siyosatga qarshi kayfiyat yaqqol seziladi („Lisistrata“), Hayotiy shaxslarni kamsitish („Bulut“da — So-kratni), fantastik vaziyatlar („Ahariyanlar“, „Qushlar“) ham A. ijodiga mavzu boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Aristofan
Qadimgi Afinliklar
Arifmetik uchburchak

Arifmetik uchburchak — bi-nomial koeffitsiyentlardan (qarang Binom) iborat sonlarning uchburchakli jadvali. Yon tomonlarida birliklar turadi, undagi har bir sonni shu son ustida tur-gan ikkita sonni qoʻshib hosil etiladi. Arifmetik uchburchak Paskalning „Arifmetik uchburchak haqida risola“ nomli kitobida (1665) uchragani uchun uni koʻpincha Paskal uch-burchagi deb yuritishadi. Arifmetik uchburchak Xi-toyda 1303-yil maʼlum boʻlgan. Germaniyada 1544 i. Shtifel asarlarida uchraydi. Hindistonda shoir Pintala (miloddan avvalgi 2-asr) poeziyaning baʼzi masalalarini xdl qilishda A.u .dan foydalangan. Shunga koʻra, Arifmetik uchburchak turli mamlakatlarda turlicha atalib kelgan: Germaniyada uni Shtifel uchburchagi, Italiyada Tartalya uchburchagi deb yuritishgan. Bizda esa uni Umar Xay-yom uchburchagi deb atash toʻgʻriroq boʻlar edi, chunki Arifmetik uchburchak Umar Xayyom asarlarida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmetik qator

Arifmetik qator (t tartib-li) — tartibli koʻpxadning oʻzgaruvchi x ga butun, musbat qiymatlar berilganda oladigan qiymatlari ketma-ketligi. Har xil tartibli Arifmetik qator lar har xil sonlar qatorlari hosil qiladi. 1-tartib-li Arifmetik qator arifmetik progressiya hosil qilganidek, 2-tartibli Arifmetik qator, mas, uch-burchakli sonlar figurali (shakldor) sonlar, xususiy holda kvadrat sonlar tashkil etadi, 3-tartibli Arifmetik qator esa penta-gonal (beshburchak) sonlar yoki tetraedrik sonlar tashkil etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmetik qurilma

Arifmetik qurilma — elek-tron mashinaning arifmetik amallar va boshqa maxsus amallarni bajaruvchi qismi. Mashinada yechiladigan har bir masa-la har qanday hisoblash mashinasining Arifmetik qurilma si bajaradigan arifmetik va maxsus amallar ketma-ketligidan iborat boʻladi (qarang Raqamli hisoblash mashinasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arifmometr

Arifmometr (yun. arithmos — son va metreo — oʻlchayman) — toʻrt arifmetik amal bajariladigan hisoblash mashinasi. Arifmetik hisoblash mashinasi birinchi marta fransuz olimi B. Paskal tomonidan 1641-yilda yaratildi. 1790-yilda nemis soat ustasi Gan toʻrt arifmetik amalni bajaradigan birinchi amaliy mashinani yaratdi. Arifmometrda sonlarni hisoblagichga oʻrnatish va koʻchirish mexanizmi, aylanishlar hisoblagichi, natijalar hisoblagichi, natijalarni oʻchirish qurilmasi dastaki va elektr yuritma bilan jihozlangan. Hisoblash texnikasining rivojlanishi munosabati bilan A. kam ishlatilmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariya

Ariya (ital. aria) -opera, oratoriya-yoki kantatapat tugallangan lavha. Odatda orkestr joʻrligida xonanda tomonidan ijro etiladi. Opera dramaturgiyasida dramadagi monologga teng keladi. Qoʻshiq va romansga nisbatan birmuncha murak-kab, koʻp qismdan tuzilgan. Badiiy vazi-fasi — opera qahramonining ruhiy kechinmalari va intilishini ochib berish. Shu bois keng ohangdorligi bilan ajralib turadi. Koʻpincha, orkestr muqaddimasi bilan boshlanadi, baʼzan undan oldin rechitativ keladi. Ariyetta, ariozo, kavati-na, kabaletta va boshqa A. turiga mansub. Baʼzan tabiatan kuychan cholgʻu asarlar ham A. deb ataladi (I. S. Bax A.lari).Oʻzbekiston kompozitorlari turli A.larni, asosan opera, musiqali dra-ma va komediya hamda oratoriya janrlarida (ayrim oʻrinlarda cholgʻu A.larni) qoʻllashadi. Ilk oʻzbek musiqali dramalari („Layli va Majnun“, „Farhod va Shirin“) va ular zaminida yaratilgan shu nomdagi operalarga maqom (baʼzan ashu-la va katta ashula)larga asoslangan A.lar kiritilgan. Ad.: Gafurbekov T., Makomi v oʻzbek-skoy muzikalnoy drame i opere. — Pro-fessionalnaya muzika ustnoy traditsii narodov Blijnego, Srednego Vostoka i sovremennost, T., 1981; Pekker Ya, Uz-bekskaya opera, M, 1984.Toʻxtasin Gafurbekov. 2367941

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariq oqsoqshi

Ariq oqsoqshi — Turkistonda 19-asrning 2-yarmida daryodan boshlangan bosh ariqlarni boshqaruvchi mirob. Ariq oqsoqshi qoʻl ostidagi ariklar bir nechta tuman-625larni sugʻorgan. U shu ariqlarni nazo-rat qilib turish va dehqonlarni suv bilan taʼmin etish uchun daryoga oʻrnatilgan toʻgʻonni hamda bosh ariklarni har yili bahorda loyqadan tozalash va shoxob-chalarning tegishli suvi (haqobasi)ni taqsimlab berish kabi vazifalarni ba-jargan. U uz xizmati uchun suvdan foyda-lanuvchilardan yigʻiladigan „mirobona“ soligʻidan haq olgan. 19-asr oxirida faqat Samarqand vohasidagina 19 Ariq oqsoqshi boʻlib, ularning qoʻl ostida 309 mirob ishlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariq qazigich

Ariq qazigich, zovur qazigich — muvaqqat ariq, oʻq ariq va zovur qazishga moʻljallangan mashina. Shatakka olina-digan (KM-1400 M), tirkama (MK-13) va oʻrnatma (D-716, KFM-1200 A) xillari bor; 20 sm dan 1,2 m gacha chuqurlikda, tubining enini 25 sm dan 1 m gacha qilib ariq qaziydigan turlarga boʻlinadi. Ariq qazigich yurish 2 va tortish 5 ramalari, tayanch gʻildirak 12, chimqirqar pichoq 13, ikki agʻdargichli korpus, chigʻir va tortish ramasini koʻtarish-tushirish troslari tizimidan iborat. Ariq qazigich harakatlanganda pichoq 13 chimni ariq oʻqi boʻylab kesadi, lemex esa gruntni kerakli chuqurlikda kesib, ariq tubini tekislaydi, agʻdargichlar tuproqni ikki tomonga chiqarib tashlaydi. Berma (supacha) tozalagichlar va qanotchalar gruntni surib, berma hosil qiladi. Korpus chigʻir bilan koʻtarib-tushiriladi. Ariq qazigichlar traktorlar yordamida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ariqcha

Ariqcha — yogʻoch oʻymakorligida qoʻllanadigan naqsh; oʻyma yoʻl, chiziq. U pardoz qalam bilan yogʻoch sirtiga nafis oʻyiladi. Ganchkorlikda A. choka pardoz deb yuritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aryana veja

Aryana veja (Aveseto kitobida Airyanəm Vaēǰah, qadimiy forschada Ērān-vēz, fors. Irānvēj, pahlaviy tilida Aryānvēžan) – Xorazmning Avestodagi qadimgi nomi. Zardushtiyliknit muqaddas olovi – Azarxoʻrro birinchi marta yoqilgan yurt.

Etimologiyasi 
Aryana veja Avesto kitobida Airyanem Vaējah va qadimiy forschadagi Ērān-vēz soʻzlarining qoʻshilib ketilgan holati boʻlib, soʻzning birinchi qismi yaʼni Aryana mos ravishda Avesto kitobidagi airiia sifatdoshi yoki qadimiy forschadagi ēr soʻzining koʻplikdagi maʼnosidir. Yuqorida keltirilgan ikkala soʻz ham qadimiy forscha āryah atamasidan olingan. Forschada āryah atamasi forslik degan maʼnoni anglatadi. Veja soʻzi esa Vaējah yoki Vēz kabi asos soʻzlardan olingan boʻlib aniq maʼnosi yoʻq. Fridrix Karl Andreas uni sanskrit tilida hudud, mintaqa degan maʼnolari ham bor deb taʼkidlagan. Boshqa tomondan, Emile Benveniste bu soʻzni oqim bilan bogʻlaydi va bu tez oqadigan daryo hududiga berilgan taʼrif deb taʼkidlagan.

Zardushtiylikda Eron xalqining geografik mintaqasi haqida bir voqea keltirilgan bo'lib. Unda, Mitraning Xara togʻiga qanday yetib borishi va Airyoshayanani (Avesto kitobida airyō šayana yaʼni Eron yerlari degan maʼnoni bildiradi) koʻrishi tasvirlangan. Bu atama odatda eronliklar yashaydigan butun yerga nisbatan talqin qilinadi. Biroq, eronlik olim Gerardo Gnoli matnning noaniqligini taʼkidlagan, shuning uchun Airyoshayana, xuddi Aryana veja kabi, faqat Eron mamlakatlari orasida muhim oʻrin egallagan maʼlum bir mamlakatga ishora qilingan deb tushuntirgan.

Zardushtiylikda 
Qadimgi fors manbalarida Aryana vejaning ma'nosi Eranvez degan joy nomiga nisbatan qo'llanilgan. Bu joyda Zaradusht birinchi marta Ahura Mazdadan dinni qabul qilganligi tasvirlangan. Bundan tashqari, Avestoda Aryana vejaning Adarbaygan yaqinida joylashganligi va u Daitya daryosi orqali Gobadestan deb nomlangan mamlakat bilan bog'langanligini haqida keltiriladi. Gobadestonning hozirgi qaysi davlat ekanligi aniq emas, lekin uning nomi Sugʻdestonning buzib koʻrsatilishi sifatida talqin qilingan va hozirgi Xorazm hududlariga to'g'ri keladi. Xuddi shunday, Daitya daryosi boshqa adabiyotlarda Oks kabi nomlar bilan uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Eronning qadimgi tarixi
Arkkosinus

Arkkosinus — kosinusga teskari funksiya. Bunday belgilanadi: Arccosx (qarang Teskari trigonometrii: funksiyalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arkozlar

Arkozlar (arkozli qumtoshlar) — asosan, kvars va uzgarmagan kaliyli dala shpatlari hamda qisman plagioklazlardan tarkib topgan chaqiq yotqiziklar. A.ning sementa: slyudaning mayda zarra-chalari hamda gil minerallari (kaolinit, gidroslyuda va boshqalar), ohak va temir gidrok-sidlaridan iborat. A. granit va gneyslarning yemirilishidan hosil boʻladi. Zarrachalarining diametri 0,1 — 2 mm boʻlgan boʻsh arkozdan tuzilgan jinslar arkoz qumlar deb ataladi. A r -koz quml arning sementlanishidan hosil boʻlgan jinslar — arkoz qumtoshlar deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arksinus

Arksinus — sinusga teskari funksiya. Bunday belgilanadi: Arcsin x (qarang. Teskari trigonometrii funksiyalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arktangens

Arktangens — tangensga teskari funksiya. Bunday belgilanadi: Arctg x (qarang Teskari trigonometrik funksiyalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arlot

Arlot (Arlat, Allot) — oʻzbek urugʻlaridan biri.

Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“ asarida arlot maʼnosi haqida quyidagi misralar bor: "Arlatning maʼnosi otaning sevar oʻgʻli temak boʻlur. Arlat bir kishining oti turur. Ani otasi koʻp sevar erdi. Aning uchun arlat tedilar. Barcha arlat eli aning nayeli tururlar". Manbalarga koʻra, Chingizxon tomonidan Chigʻatoy ulusini boshqarish uchun ajratilgan 4000 kishilik qoʻshin boshliqlaridan biri ham arlot urugʻidan (qolgani jaloyir, barlos, qavchin) boʻlgan. Arlotlar Amudaryodan janubda, Janubiy Turkiston hududiga oʻrnashganlar. Keyingi asrlarda hozirgi Oʻzbekistonning janubiy viloyatlari, shuningdek Xorazmga koʻchib oʻtganlar. Bu nom hozirgi vaqtda etnonim va baʼzan toponim sifatida Samarqand, Buxoro, Xorazm, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida koʻproq uchraydi. Buxoro viloyatidagi Olot shahrining nomi ham arlot soʻzining fonetik oʻzgarganidir.

Adabiyotlar 
 Abulgʻoziy, Shajarayi turk, T., 1992.
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbek urugʻlari
Armavir

Armavir — Rossiya Federatsiyasi Krasnodar oʻlkasidagi shahar (1914-yildan). Kuban daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 163 ming kishi (1999). A. oʻlkaning Kras-nodardan keyin ikkinchi sanoat marka-zi. Oziq-ovqat (goʻsht, konserva, moy-yogʻ kombinatlari), mashinasozlik, kimyo, yengil, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Pedagogika instituti, mashinasozlik, mexa-nika-texnologiya, zooveterinariya texnikumlari, tibbiyot bilim yurti, muzey, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, telemarkaz bor. A. ga 1839-yilda asos so-lingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arman yozuvi

Arman yozuvi — arman yepiskopi Mesrop Mashtots tomonidan 405 — 406 yillarda yunon va oromiy yozuvlar asosida yaratilgan. Unga 12-asrda 2 ta yangi harf kiritildi. Hozirgi Arman yozuvida 39 harf bor. Arman yozuvi tarixan takomillashib, yumaloq shakl ola bordi va tez yozish uchun moslashdi. Chapdan oʻngga tomon oʻqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston
Armaniston Fanlar akademiyasi

Armaniston Fanlar Akademiyasi — Armaniston Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1943-yil tashkil etilgan. Yerevan shahrida joylashgan. Akademiya tarkibida 43 akademik, 59 muxbir aʼzo, 2 xorijiy aʼzo bor. Akademiya tizimida 6 boʻlim, 32 ilmiy muassasa mavjud. Bir necha ilmiy jurnal, institutlarning ilmiy asarlarini va boshqa ilmiy adabiyotlarni nashr etadi. Kutubxonasi va nashriyotiga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston
Fanlar akademiyalari