MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shirin bilan shakar

Shirin bilan Shakar (Erali va Sherali) — ishqiy doston. Fozil Yoʻldoshoʻgʻli, Poʻlkan shoir, Bekmurod baxshi Joʻraboy oʻgʻli, Yorlaqab baxshi Beknazar oʻgʻli kabi xalq shoirlari kuylagan. Fozil Yoʻldosh oʻgʻlidan yozib olingan (1929). Asarda emikdosh Shirin bilan Shakarning oʻgay ona tuhmati bilan xon otalari tomonidan oʻlimga hukm qilinishi va ularning uzoq muddatli ayriliq va darbadarlikdan soʻng oʻz yurtiga qaytib kelishi tasvirlanadi. Dostonda darbadarlikda yurgan Shakarning tilsimli togʻda ajdar qoʻriqlab yotgan Gulgun pariga gʻoyibona oshiq boʻlishi va unga yetishish yoʻlida ajdar hamda zolim shoh Qoraxonga qarshi kurashi ham qamrab olingan. Dostonda elyurtga muhabbat, sevgida sadoqat, insonparvarlik, bahodirlik kabi fazilatlar ulugʻlangan. Doston 2 marta mustaqil kitob (1941, 1955) hamda xalq ogʻzaki ijodi asarlari turkumining 19-kitobi ("Orzigul")da nashr qilingan (1975).
Qizilmiya

Qizilmiya — dukkakdoshlarga mansub koʻp yillik ildizpoyali begona oʻt. Poyasi sershox, dagʻal, boʻyi 40— 150 sm, tik oʻsadi. Barglari murakkab, toq patsimon, uzunchoq. Gullari binafsha rang , shoda toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi choʻzinchoq dukkak. Aprel - iyunda gullab mevalaydi. Urugʻi va vegetativ usulda ildizpoyalaridan koʻpayadi. Ildiz sistemasi kuchli rivojlanadi, 3 m chuqurlikkacha kirib boradi. Ildizpoyalaridan yer usti novdalari hosil boʻladi, urugʻi qattiq qobiqli, 30—35° C haroratda koʻkaradi. Oʻrta Osiyoning hamma rayonlarida, jumladan, Toshkent, Fargʻona, Qashqadaryo viloyatlarida tarqalgan. Hamma chopiqtalab ekinlar, ayniqsa, beda va donli ekinlar orasida uchraydi, sugʻorish kanallari boʻylari, ariq yoqalari, bogʻ va uzumzorlarda oʻsadi. Kurash choralari: yerni haydashda ildiz qoldiqlarini yoʻqotish; nihollari paydo boʻlgach, ekin qator oralariga chuqur ishlov berish; don ekinlariga gerbitsidlar purkash.

Manbalar  

Ikki pallali oʻsimliklar
Xona oʻsimliklari‎
Biologik turlar
Shirinpoʻchoq

Shirinpoʻchoq - oʻrtapishar qovun navi. Tuxumsimon, uch tomoni ingichka, tor, uzun. Uzunligi 30—40 sm, ogʻirligi 4—5 kg. Sirti sal boʻgʻimli, toʻla toʻr bilan qoplangan, toʻrlari mayda yoki oʻrtacha, dagʻalroq. Tusi yashilsariq, ochiq rangli, sirtidagi gullari egributri, deyarli tutash, bir xil kenglikdagi tor yoʻllardan iborat, gullarining tusi toʻq yashil. Poʻsti qattiq, eti yashil yoki oq, qalinligi 4—5 sm, qumoqqumoq, sal karsillaydi, shirin. Tarkibida 7,5—8,4% qand moddasi bor. Niholi unib chiqqanidan keyin hosili 80—95 kunda pishadi. Hosildorligi 250—300 s/ga. Uncha uzoq boʻlmagan joylarga olib borishga yaroqli. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻiston Respublikasida rayonlashtirilgan.

    
Qovun navlari
Toshpoʻlat Shirinqulov

Toshpoʻlat Shirinqulov (1937, Qoʻshrabot tumani) — mexanik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1994), texnika fanlari doktori (1970), professor (1974). SamDU ni tugatgan (1960). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika va inshootlarning seysmik mustahkamligi intida ilmiy xodim (1960—70), ToshPI da kafedra mudiri (1973—75), qishloq qurilishi fti dekani (1974—75), Samarqand meʼmorchilik va qurilish iiti rektori (1975—86), shu intda kafedra mudiri (1980-yildan), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (1993—2001).

Ilmiy ishlari, asosan, gruntlar mexanikasi, deformatsiyalanuvchi zamindagi muhandislik konstruksiyalarini hisoblash, inshootlar mustahkamligi va poydevorsozlik masalalarining ilmiy asoslarini yaratishga bagʻishlangan. Sh. qurilish konstruksiyalari materialining yoyiluvchanligini va deformatsiyalanuvchi asosning reologik xususiyatlarini hisobga olgan holda balkalar va ramali konstruksiyalarning hisobi nazariyasiga katta hissa qoʻshgan.

Manbalar 
 Metodm raschyota konstruksii na sploshnom osnovanii s uchyotom polzuchesti, T., 1969; Raschyot injensrnmx konstruksiy na uprugom neodnorodnom osnovanii, T., 1986.

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Shirkat

Shirkat, xoʻjalik shirkati – jismoniy va yuridik shaxslarning shartnoma asosida va hamkorlikda xoʻjalik faoliyati yuritish maqsadlarini koʻzlaydigan ixtiyoriy birlashmasi. Shirkat aʼzolari xoʻjalik shartnomasi asosida ish yuritadilar, unda shirkatning maqsadlari, shirkat mulkini barpo etishda aʼzolar ishtiroki va badal miqdori, olinadigan foydaning taqsimlanishi hamda shirkat tugatilganda mulkning oʻzaro taqsimlanishi, boshqarishda ishtirok etish huquqlari belgilab qoʻyiladi. Shirkat mulki hamisha Shirkat aʼzolarining hissaviy badallari negizida shakllanadi.

Mulkni barpo etish tamoyili Shirkat turiga bogʻliq. Muassislik shartnomasi va ustav shahrining taʼsis hujjatlari hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi va xorijiy mamlakatlar xoʻjalik hayotida shirkatning toʻliq shirkat, kommandit (aralash) shirkat turlari koʻproq tarqalgan. Toʻliq Shirkat xoʻjaliklarda yakka shaxslar yoki tadbirkorlar, tijorat tashkilotlari taʼsis shartnomasida belgilangan maqsadlarni amalga oshirish uchun oʻz faoliyati va kapitallari bilan ishtirok etadilar. Shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzlariga tegishli jami molmulk bilan birdamlikda javob beradilar. Ishtirokchilarning har biri boshqa huquqlar bilan bir qatorda korxonani boshqarishda ishtirok etadi va har bir shaxs bir ovozga ega boʻladi, har bir ishtirokchi faqat birgina toʻliq shahriga aʼzo boʻlishi mumkin. Mas, 1990-yillarning 2-yarmidan boshlab Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligida sobiq kolxozlar – jamoa xoʻjaliklari yopiq Shirkat xoʻjaliklari – paychilar xoʻjaligi shakliga oʻtkazila boshladi va 1,4 mln.dan ortiq dehqonlar Shirkatdagi mulk egalariga aylandi (2004). Kommandit shirkat aʼzolari shirkat majburiyatlari boʻyicha oʻzining jami mol-mulki bilan javob beradigan bir yoki undan ortiq ishtirokchilar bilan bir qatorda javobgarligi qoʻshgan ulushi miqdori doirasida cheklanadigan bir yoki bir nechta qatnashchi (kommanditchi)lardan tashkil topadi.

Shirkatning tugatilishi xoʻjalik shirkatlari haqidagi qonunlarda va shahrining taʼsis shartnomasida koʻzda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.
Shirmonbuloq

Shirmonbuloq -Chilustun togʻ lariga tutashgan qirlar. Etagidagi hududlar bogʻ va ekinzorlargʻa aylantirilgan. Janubiy Fargʻona kanalidan sugʻoriladi.
Shirmonbuloq (maʼnolari)

Shirmonbuloq:

 Shirmonbuloq -Chilustun togʻ lariga tutashgan qirlar.
 Shirmonbuloq (baza) - "SHIRMONBULOQ" - turistik baza.
Shirmonbuloq (baza)

"SHIRMONBULOQ" - turistik baza. Xoʻjaobod tumanitsat Shirmonbuloq qishlogʻiga yondosh Chilustun togʻlari bagʻrida joylashgan. 1972-yilda tashkil etilgan. Ekologik turizm yoʻnalishi boʻyicha yilning may — sentyabr oylarida sayyohlarga xizmat koʻrsatadi. Chilustun togʻlari daralari va Andijon shahriga sayohatlar uyushtiriladi. "SH."da 2, 3, 4 kishilik kottej va palatkalar boʻlib, bir vaqtda 252 nafar turistni qabul qiladi. Turistlar uchun oshxona, ijara xonasi va boshqalar maishiy xonalar bor.
Shiroq

Shiroq (yunon manbalarida Sirak) (mil. av. 6-asr) — Turon xalqlarining axomaniylar podshosi Doro I (qarang Doro) bosqiniga qarshi kurashgan xalq qahramoni. shahrining hayoti haqida manbalarda juda oz maʼlumotlar saqlanib qolgan. Mil.av. 6-asr boshlarida Eron shohi Doro I qoʻshini Turon hududiga bostirib kirgan. Yunon tarixchisi va notigʻi Poliyen (mil. 2-asr) ning 8 kitobdan iborat „Harbiy hiylalar“ („Strategmalar“) asarida ilk marta Shiroq jasorati tilga olingan.

Poliyenning yozishicha, sak qabilalari oqsoqollari Sakfar, Omarg va Oamiris fors qoʻshinini yengish uchun harbiy kengash (qurultoy) oʻtkazayotganda, ularning huzuriga oddiy otboqar Shiroq kelib, oʻz rejasini bayon qilgan. Rejaga koʻra, Shiroq oʻz qabilasi manfaatini himoya qilib, harbiy hiyla ishlatgan va yolgʻiz oʻzi Doro I lashkariga qarshi turgan.

Shiroq Doro I qarorgohiga kelib, unga qabiladoshlari nohaq sitam yetkazganligi uchun (uning burni va quloqlari kesilgan edi) u Eron qoʻshinini saklar (shaklar) qabilasi turgan yerga qisqa yoʻl bilan olib borishini aytib, dushman qoʻshinini Qizilqum choʻli ichkarisiga boshlaydi. Eron qoʻshini „yoʻlboshlovchi“ning maslahati bilan faqat 7 kunga yetadigan suv, oziq-ovqat va yem-xashak olgan edi. Jazirama issiqda choʻlni kechib oʻtayotgan dushman qoʻshini holdan toyib, oziq-ovqat ham tugaydi. Nihoyat, muhlatning 7 kunida dushman qoʻshini aldanganini payqaydi. Shiroq atrofini qurshab olgan shoh Doro I va uning sarkardalariga qarata quyidagi soʻzlarni aytgan: „Men yolgʻiz oʻzim Doro qoʻshinini yengdim. Sizlarni aldab, choʻlning qoq oʻrtasiga olib keldim. Xohlagan tomoningizga ketishingiz mumkin, vohagacha toʻrt tomoningiz ham 7 kunlik yoʻl!“.

Dahshatga tushgan shoh va uning sarkardalari Shiroqga yolvorib, unga suvsiz choʻldan olib chiqishi uchun katta boylik vaʼda qilishadi. Shiroq vatan ozodligi yoʻlida jonni fido qilishini aytgach, Doro 1 ning sarkardasi Ranosbat uni qilich bilan chopib tashlaydi. Qoʻshinning asosiy qismi suvsizlik va ochlikdan Qizilqum choʻlida qirilib ketgan. Faqat Doro I va uning oz sonli aʼyonlari yomgʻir yogʻishi natijasida halokatdan qutulib, Baqtra daryosi (Amudaryo) qirgʻogʻigacha yetib kelishgan.

Shiroqning jasorati haqida turkiy xalqlar oʻrtasida jangnoma va rivoyatlar yaratildi. Bu rivoyatlar „Shiroq“ nomi bilan mashhur. Buxoro choʻponlari oʻrtasida bu rivoyatlar hozir ham aytiladi. U turkiy xalqlarga qoʻshni boshqa hududlardagi xalq ogʻzaki ijodiga ham kuchli taʼsir koʻrsatgan. Bu tarixiy voqeani oradan 800 yil oʻtgach, Poliyen oʻz asarida yuqoridagicha keltirib oʻtgan. Yozuvchi Mirkarim Osim „Shiroq“ hikoyasi va shoir Usmon Qoʻchqor „Shiroq“ dostonida Shiroq jasoratini ulugʻlashgan. Toshkentda Shiroq nomli koʻcha mavjud. Shiroq milliy qahramon sifatida Oʻzbekiston tarixiga oid turli kitoblarda oʻziga munosib oʻrnini egallagan.

Adabiyot 
 Oʻzbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1-qism, T., 2000.
Shis

Shis — islom manbalari rivoyatiga koʻra, paygʻambar, Odam Atoning Hobil oʻldirilganidan keyin tugʻilgan 3-oʻgʻli. Injilda Sif deb atalgan. Xudojoʻy kishi boʻlgan, Allohdan unga vahiy kelib turgan. Vahiy 50 sahifani tashkil etgan, deb hisoblanadi.Odam Ato va Momo Havvo qatori Makka yaqinidagi Abu Qubays togʻining gʻorida dafn etilgan.
Shifer

Shifer (nem.) — tom yopishda ishlatiladigan qurilish materiali. Tabiiy gilli slanetsdan yupqa plita shaklida tayyorlanadi (qarang Slanetslar). Toʻlqinsimon profilli va yassi Sh.lar boʻladi. Sh. mustahkam, suv oʻtkazmaydigan, oʻtga va sovuqqa bardoshli, koʻpga chidaydigan material. Moʻrtligi va ogʻirligi uning asosiy kamchiligi hisoblanadi. Qurilishda asbestsement Sh.lar keng tarqalgan.
Shifr

Shifr (frans. sgpyge, aynan — raqam, arab. sifr — nol) — maxsus maqsadlar uchun moʻljallangan shartli belgilar majmui. Diplomatik vakillar (elchilar, attashelar va boshqalar)ning oʻz hukumatlari bilan maxfiy yozishmalarida, shuningdek, qurolli kuchlarda buyruq, farmoyish berishda va jangovar harakat, razvedka natijalari haqida xabar qilishda qoʻllanadi. Xabarning magʻzini chaqish (shifrovka) jumla, soʻz, boʻgʻin yoki alohida harflarni raqam yoki harflarga turli uygʻunlikda almashtirish yoʻli bilan amalga oshiriladi. Sh.larni tushunish uchun kelishilgan tegishli shartdan (parol) xabardor boʻlish lozim. Sh.langan matnning magʻzini chaqishda maxsus kalitlar tizimidan foydalanadi. shahrini murakkablashtirish uchun qoʻsh Sh. tizimi ham qoʻllanadi. Sh. maxfiy yozishmalar sirini saqlab qolishga hamma vaqt ham kafolat bera olmaydi, chunki davlatlarning razvedka xizmatlari shahrini yechish bilan muntazam shugʻullanib turadi.
Shift

Shift, ship — xona, ayvon va boshqalar devorlarining yuqoridan qoplangan tepa qismi; tomning uy ichidan koʻrinishi. Tekis va relyef (pastbaland)li Sh. xillari koʻp uchraydi. Ibodatxona, saroy kabi yirik inshootlarning Sh.lari qadimdan bezatilgan. Oʻzbek xalq meʼmorligida vassash Sh., toʻsin ustiga qamish (chiy) tashlab suvalgan yoki taxta qoqib chiqilgan lamba Sh. keng tarqalgan. Oʻzbekiston hududida bunyod etilgan meʼmoriy yodgorliklar (saroy, madrasa, masjid va boshqalar) Sh.i qadimdan ganch, yogoch oʻymakorligi, naqshlar bilan jozibador bezatilgan.

Zamonaviy turar joylarning Sh.lari temir beton yaxlit plita oʻrnatib yaratiladi, soʻngra suvab ishlanadi.
Shixlar

Shixlar — turkiy qabila. shahrining asosiy qismi oʻrta asrlardan hozirgi Turkmanistonning gʻarbiy qismida, Oʻzbekistonning Buxoro, Qorakoʻl, Navoiy, Muborak tumanlarida yashaganlar. Sh. urugʻ sifatida oʻzbeklarning qutchi, qarluq qabilalari tarkibida ham uchraydi. Sh. oʻz nomlarini shayx (diniy unvon, muqaddas joy, madrasa nazoratchisi va h.k.)larga yaqin qoʻyib, kelib chiqishlarini esa Muhammad paygʻambar bilan bogʻlaydilar. Aslida Sh. oʻrta asrlarda yirik qabilalardan birining nomi boʻlib, keyinchalik tarmoqlarga boʻlinib ketganlar. 19-asrning 2-yarmida shahrining asosiy qismi yarim qoʻchmanchi boʻlib, chorvachilik bilan shugʻullanganlar. 20-asrning 20—30-yillarida Turkmanistondagi Sh. turkmanlar tarkibiga, Oʻzbekistonda yashagan Sh. oʻzbeklar tarkibiga singib ketishgan.
Shish

Shish — organizm toʻqimalari va boʻshliqlarida koʻp miqdorda suyuqlik toʻplanishi. Koʻpincha bu holat terida, teri osti yogʻ qavatida, plevral va qorin boʻshliqlarida, yurak oldi xaltachasida, moyak va h.k.da kuzatiladi. Sh. suyuqligi suv, natriy va kaliy tuzlari, birmuncha miqdorda oqsil hamda leykotsitlardan iborat. Leykotsitlar, ayniqsa, yalligʻlanishga xos Sh.larda koʻp boʻladi.

Kapillyar tomirlar orqali muntazam ravishda toʻqima suyuqligʻi bilan qon plazmasi oʻrtasida almashinuv yuz beradi. Qon tomirlar devori orqali atrofdagi toʻqimalarga suyuqlik chiqib turadi. Agar atrofdagi toʻqimalarga tomirlardan koʻp miqdorda suyuqlik chiqib uning soʻrilishi qiyinlashsa yoki butunlay toʻxtab qolsa, Sh. paydo boʻladi. Bu jarayonga tomir yoʻllari va atrofdagi toʻqimalarda natriy, kaliy va oqsillar miqdorining oʻzgarishi imkon beradi. Bunday oʻzgarishlar tomirlarning keng koʻlamda shikastlanishi, venalarning varikoz kengayishi, tromboflebit, yurak yetishmovchiligi, buyrak kasalligida (qarang Nefrit) qon oqimining sekinlashishida paydo boʻladi. Sh. koʻproq, suvtuz almashinuvining buzilishida yuzaga kelishi aniqlangan. Sh. tarqalishiga koʻra u mu miy va mahalliy boʻladi. Umumiy Sh. gavdaning koʻp qismini egallashi, oyoqqoʻl hamda tanada bir tekisda tarqalishi bilan ifodalanadi. Umumiy Sh. yurak yetishmovchiligida, buyrakning baʼzi kasalliklarida, jigar sirrozida kuzatiladi. Umumiy Sh. qorin boʻshligʻida qon aylanishining buzilishi, unda suyuqlik toʻplanishi — assit bilan kechadi. Mahalliy Sh. koʻpincha biror vena qon tomirining ezilishi yoki yalligʻlanish reaksiyasi natijasida paydo boʻladi.

Shishgan aʼzo, tana qismi yoki oyoqqoʻl kattalashadi va shakli oʻzgaradi. Teri shishganda uning elastikligi kamayadi, baʼzan u oqarib, muzdek boʻladi (yalligʻlanish va baʼzi allergik Sh. bundan mustasno). Sh. paydo boʻlganda u tananing qayeridaligi va hajmidan qatʼi nazar darhol vrachga murojaat etish lozim.

SH. keng tarqalib, tanada uzoq saqlansa toʻqimalarning oziqlanishi buziladi va organizmga osonlik bilan infeksiya kiradi, bu esa yaralar paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Bunday vaqtda terini mumkin qadar shikastlanishdan saqlash, uni nihoyatda toza tutish zarur. Buning uchun ichki kiyimni teztez almashtirib turish, terini kaliy permanganat (margansovka)ning kuchsiz eritmasi bilan artish va boshqalar tavsiya etiladi. Teri yorilganda va shilinganda unga brilliant yashilining 1% li eritmasini (zelenka) surtish kerak.

SH. sababi vrach tomonidan aniqlangan kishilarga koʻpincha shahrining hajmi va tarqalishini, kundalik qabul qilinayotgan hamda chiqarilayotgan suyuqlik miqdorini nazorat qilib turish, osh tuzini cheklash, baʼzan tarkibida kaliy koʻp mahsulotlar, (sutli mahsulotlar, turshak, bargak va h.k.) isteʼmol qilish buyuriladi.

Yurak, jigar, buyrak kasalliklari bor bemorlar oʻz vaqtida vrachga murojaat etishsa, bu ularda Sh. paydo boʻlishining oldini olishga imkon beradi.
Shisha tolalar

Shisha tolalar — suyuqlantirilgan shishadan tayyorlanadigan tolalar, diametri 3—100 mkm, uz. 20 km va undan uzun (uzluksiz Shisha tolalar) yoki diametri 0,5—20 mkm, uz. 1—50 sm (shtapel Shisha tolalar) qilib ishlab chiqariladi.  

 

Texnika
Shishasimon holat

Shishasimon holat - suyuqliklar yoki suyuqlantirilgan eritmalarning sovitilganda qovushoqligi ortib borishi natijasida qattiq jismlar xossalarini namoyon qiladigan amorf holati. Moddalarning suyuq holatdan Shishasimon holatga oʻtishi qaytar jarayondir. Kimyoviy birikmalarning turli sinflariga mansub moddalar Shishasimon holatda boʻlishi mumkin. Shishasimon holatdagi jismlar shishalar yoki shishasimon moddalar deb ataladi. Qator anorganik moddalar Shishasimon holatda olingan (qarang Shisha). Shishasimon holatdagi polimerlar: poliakrilatlar, polikarbonatlar, polistirol, metil akrilat bilan vinil xlorid asosida olingan sopolimerlar organik shishalarga mansub. Shishasimon holat tuzilishida uzoq tartibning yoʻkligi bilan kristall holatdan farq qiladi. Shishasimon holatdagi moddalar tuzilishida faqat yaqin tartib (alohida tartibli guruhlar) mavjud. Tartibsiz panjaradan iboratligi sababli shishasimon moddalar hajmi boʻyicha bir jinsli, izotrop, yaʼni ularning xossalari barcha yoʻnalishlarda oʻlchanganda bir xil boʻladi. Shishasimon holat — metastabil (muvozanatda boʻlmagan) holat, chunki u kristall holatdagiga nisbatan koʻproq ichki energiya zaxirasiga ega (kristallarda bu energiyaning bir qismi tartibli kristall panjara qurilishiga sarflanadi). Shishasimon holatda modda moʻrt, aksari hollarda shaffof boʻladi. Koʻpgina shishalar — dielektriklar, baʼzilari esa yarimoʻtkazgich xossalarini namoyon qiladi.

Manbalar 

Holatlar
Ivan Shishkin

Ivan Ivanovich Shishkin [1832.13(25). 1, Tatariston, Yelabuta — 1898.8(20).3, Peterburg] — rus rassomi, realistik manzara janrining yirik namoyandasi; Peredvijniklar uyushmasi asoschilaridan. Moskva rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik bilim yurti (1852—56) va Peterburg Badiiyot akadimyasi (1856—65)da taʼlim olgan. Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1865), professor (1873), manzara ustaxonasining rahbari (1894— 95). Sh. ijodining ilk davrida romantik manzara anʼanalariga ergashdi ("Valaam oroli manzarasi", 1858 va boshqalar); 1860y.lardan kolorit va nurdagi shartlilikni yengib, ijodining yetakchi mavzuiga aylangan rus tabiatining ulugʻvorligi, koʻrki, oʻrmon manzaralarini obyektiv tasvirladi hamda peredvijniklarning asarlariga hamohang monumental va hayotbaxsh obrazlarni yaratdi ("Kesilgan oʻrmon", 1867; "Bugʻdoyzor", 1878; "Cheksiz oʻrmon", 1884; "Qayinzor", 1886; "Emanzor", 1887 va boshqalar).

SH. rasm ustasi boʻlgan, uning rangtasvirga yaqin ofortlari rus tasviriy sanʼatida grafikaning ushbu turini qaytadan tiklanishiga asos boʻldi.
Shishpir

Shishpir - Sugʻd ixshidi (642-655-yillar). Uning ismi oʻzi zarb qildirgan sugʻdiy yozuvli tangalarda Shishpir, xitoy yilnomalarida Shashebi, arab manbalarida Shishbir shakllarida uchraydi. Ismining lugʻaviy maʼnosi sugʻdiycha — "din tarqatuvchi". Sh. dastlab Kesh hukmdori boʻlgan, keyinchalik oʻz qarorgohini Samarqandga koʻchirgan. Sh. oʻz nomidan mis tangalar zarb qilgan. Ularning bir tomonida shahrining nomi va malka (ixshid) soʻzi, ikkinchi tomonda Samarqand ixshidlari tamgʻasi va boshqalar belgilar tasvirlangan. Sh. davrida Sugʻdda pul munosabatlarining rivojlanishi tezlashgan va iqtisodiy koʻtarilish jarayoni kuchaygan. Bu davrda Sugʻd — Samarqand, Panch (Panjikent), Maymurgʻ, Ishtixon, Kushoniya (Kattaqoʻrgʻon), Kesh, Naxshab kabi bir nechta mayda davlatchalarga boʻlingan konfederatsiya shaklidagi boshqaruvga ega boʻlib, Turk xoqonligi tarkibida edi. 642 yilda Sh. oʻz elchilarini Xitoyga yuborgan. shahridan keyin taxtga ixshid Varxuman (655—696) chiqqan.

Adabiyot 
 Smirnova O.I., Svodniy katalog sogdiyskix monet, M., 1981.
Shishchivinlar

Shishchivinlar, gallitsalar — qoʻshqanotlilar yoki pashshalar turkumiga mansub mayda chivinsimon hasharotlar oilasi. 3500 ga yaqin turi maʼlum. Tanasining uz. 1–5 mm. Chuvalchangsimon lichinkasining yaqqol ajralgan boshi yoki oyogʻi yoʻq boʻlib, urchuqsimon. Gʻumbagi, odatda yashirin, soxta yoki gʻovak pillada joylashgan. shahrining oʻsimliklar (fitofaglar), mayda tirik organizmlar (zoofaglar) va zamburugʻlar tanasi (mitsetofaglar) bilan oziqlanuvchi vakillari bor. Fitofag Sh. oʻsimlikning tirik toʻqimalari bilan oziqlanib, shish, bujgʻun (oʻsimta) hosil qiladi. Bir yillik va koʻp yillik oʻtlar, daraxt hamda butalarga shikast yetkazadi. Ayniqsa, bugʻdoy, sholi va arpaga gessen pashshasi katta ziyon keltiradi. Ayrim Sh. (mas, beda gul chivini) beda, yoʻngʻichqa, vika va noʻxatni shikastlaydi. Zoofag Sh. har xil oʻsimlik bitlari, chervetslar, barg burgachalari, oqqanotlar va boshqalar paraziti yoki kushandasi. Issiqxonalardagi oʻsimlik bitlariga qarshi biologik kurashda afidimiza katta ahamiyatga ega. Oʻrgimchakkana koloniyalarida Sh. uchraydi. Mitsetofag Sh. chirigan yogʻoch va oʻrmon toʻshamasidagi zamburugʻlar tanasi hamda spora)tari bilan oziqlanadi.

Manbalar  

 <!-- Bot tomonidan yaratildi 
Hasharotlar
Zararkunandalar
Ivan Shkvalov

Ivan Pavlovich Shkvalov (asl familiyasi —Samgin) (1899.1.1, Nijegorodsk gubernyasi — 1981, Toshkent) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston (1946) va Tojikiston (1951) xalq artisti. Sahnaviy faoliyatini 1918-yil Nijegorodsk teatr studiyasida boshlagan. Keyinchalik Gorkiy, Saransk, Penza, Ivanov, Sverdlovsk, Chelyabinsk, Tobolsk va boshqalar teatrlarda ishlagan. 1933—46 yillar Samarqand rus drama teatri, 1946— 58 yillar Turkiston harbiy okrugi drama teatrida aktyor, rejissyor 1958-yildan Toshkentdagi xalq radioteatrida bosh rejissyor Shkvalov oʻtkir sahnaviy shakllar va chuqur psixologik talqin ustasi sifatida tanildi. Asosiy rollari: Gay (N. Pogodin, "Mening doʻstim"), Vasilkov, Telyatev, Paratov (A. Ostrovskiy, "Quturgan pullar", "Sepsiz qiz"), Arbenin (M.Lermontov, "Maskarad"), Sergey Lukonin (K.Simonov, "Bizning shahar yigiti"), Ivan Ribakov (V. Gusev, "Ivan Ribakov"), Goryachev (B. Smirnov, "Buga ustidagi qalʼa") va boshqalar Sh. "Quturgan pullar" (A.Ostrovskiy), "Makr va muhabbat" (F. Shiller), "Begona bola" (Shkvarkin), "Platon Krechet" (A.Korneychuk), "Maysaraning ishi", "Boy ila xizmatchi" (Hamza) kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Aleksandr Shleyxer

Aleksandr Ivanovich Shleyxer (1900.1.11, hozirgi Rossiya Federatsiyasi Penza gubernyasi — 1990.23.11, Toshkent) — agronom, professor (1967), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1970). Oʻrta Osiyo universitetining qishloq xoʻjaligi fakultetini tugatgan (1925). Buxoro viloyati Shirabudin qishloq xoʻjaligi tajriba styasida iqtisod boʻlimi mudiri (192731), SoyuzNIXIda sektor mudiri (1931—33), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti oʻsimlikshunoslik kafedrasi mudiri (1931—42), dots. (1946—68), paxtachilik kafedrasi mudiri (1968—73). Ilmiy ishlari gʻoʻza biologiyasi va agrotexnikasi masalalari (chigitni ekishga tayyorlash, unib chiqqan nihollarning siyrakligini toʻldirish, koʻchat qalinligi, qiya yerlarga keng qatorlab ekishda egatlar chuqurligi va boshqalar)ga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Paxtachilik [1-qism], T., 1958; Xlopkovodstvo, M., 1967; Paxtachilik [Darslik], T., 1978.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Heinrich Schliemann

Heinrich Schliemann (; 1822. 6.1— 1890.26.12) — nemis arxeologi. 1863-yil tijorat ishlarini tashlab Gomer dostonidagi yerlarni axtarish bilan shugʻullangan. 1869-yil qadimiy Troya oʻrni Kichik Osiyodagi Hisorlik (Gissarlik) tepada boʻlgan degan fikrni bildirgan. U yerda 187073, 187879, 188283, 1889—90 yillarda, shuningdek, Mikena (1876), Itaka o. (1878), Orxomen (188086), Tirinf (188485) da qazish ishlari olib borgan. Sh. Gomer dostoni faktik asosga ega ekanligini isbotlagan, shuningdek, egey madaniyati (kritmiken madaniyati)ni ochgan. Bu madaniyat Sh. vafotidan soʻng G.Evans tomonidan tadqiq etilgan.
Shlir (togʻ jinsi)

Shlir (nem. §sNNeg — balchiq, mergel) — notoʻgʻri shakldagi intruziv togʻ jinsi qismi. Togʻ jinslarining qolgan massasidan strukturasi va uni tashkil etgan minerallarning nisbiy miqsori bilan farq qiladi. Sh. va uni qamrab olgan togʻ jinslari orasida, odatda, muntazam ravishda oʻzgarish kuzatiladi. shahrining oʻlchami 2—10 sm, baʼzan 1 m va undan koʻp boʻladi. Baʼzi Sh.lar kristallanish va magmatik eritmalarning qotishi jarayonida ajralib chiqqan dastlabki mineral toʻplamdan iborat boʻlsa, boshqalari magma tepaga koʻtarilish jarayonida qoʻshilib chiqib, magma orasida oʻzgargan, ammo butkul erib oʻzgarmagan jinslardir.

    

Petrologiya