MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Amri maʼruf

Amri maʼruf (arab.; toʻliq shakli „amri maʼruf, nahiy munkar“ — „yaxshilikka buyurish, yomonlikdan qaytarish“) — islom dinidagi marosim. Musulmonlar bir-birlarini haq yoʻlga, yaxshilik va goʻzal axloqqa chaqirishi Alloh tarafidan farz qilingan, chunki doʻstona, begʻaraz nasihat, xususan, amalda oʻzi oʻrnak boʻlgan holda boshqalarni tarbiyalash juda katta taʼsirga ega. Kishi oʻz oilasini, farzandlarini diniy e’tiqod, halollik va pok axloqda tarbiyalashi ham Amri maʼruf sifatida farzi ayn hisoblanadi. Alloh musulmonlar bir-birlarini toʻgʻri yoʻlga daʼvat etib, insoniylikka nomunosib, nojoʻya ishlardan qaytarishlarini (nahiy munkar) zaruriy farzlardan qilgan. Hadislarning birida „Agar sizlar bir-biringizni yaxshilikka buyurib, yomonliklardan qaytarib turishlik vazifasini tark etadigan boʻlsangiz, Alloh taolo sizlarga shunday balo va ofatlarni yuboradiki, bu hamma uchun fojia boʻladi“, deb rivoyat qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Islom
Shariat
Mazhablar
Chala maqolalar
Amritsar

Amritsar — Hindistonning shimolidagi Panjob shtatining eng katta shahri va temir yoʻl tuguni. Aholisi 709 ming kishi (1991). Eng muhim savdo va sano-at (asosan toʻqimachilik va oziq-ovqat) markazi. Jun, ip va ipak gazlamalar ishlab chiqarish, gilam toʻqishda mashhur. Mashina-sozlik, kimyo sanoati korxonalari bor. Metall, suyak, koʻndan har xil buyumlar yasaladi. A. 1577-yilda muqaddas „Obihayot koʻli“ (sanskrit tilida „Amrita-Sa-ras“) atrofida sekhlarning toʻrtinchi gurusi Ram Das tomonidan barpo etilib, sekhlarning muqaddas shahri, tarixiy, diniy va madaniy markazita aylangan. A.da 16-17-asrlarda qurilgan „Oltin ibo-datxona“- sekhlarning muqaddas obi-dasi bor (1761-yilda vayron boʻlgan, soʻng qayta tiklangan). Shahar 19-asrda Ranjit Singh davlati tarkibida boʻlgan. 1849-yilda inglizlar bosib olgan. Hindiston mustaqillikka erishgunga qadar mustam-laka tarkibida boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Muqaddas shaharlar
Amritsar qirgʻini

Amritsar qirgʻini — Hindistonda ingliz mustamlaka hukumatining terror siyosatiga qarshi norozilik yuzasidan 1919-yil 13-aprelda Amritsar shahrida oʻtkazilgan namoyish qatnashchilarining oʻqqa tutilishi. Na-moyish boshlanishi bilan maydonga gene-ral Dayer qoʻmondonligidagi harbiy 445otryad va ikki bronevik kelib, qurolsiz aholiga qarata oʻqochgan, natijada 1000 ga yaqin kishi oʻlgan va taxminan 2000 kishi yara-dor boʻlgan. Bunga Hindiston xalqlari milliy ozodlik harakatini yanada kuchay-tirish bilan javob berdilar. Harakat Pan-jobdan boshlab butun Hindistonga ham tarqaldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amtman-Briyedit Alfred Fritsevich

Amtman-Briyedit Alfred Fritsevich (1885.24.7 (5.8)-1966.15.5, Riga)] — latish rejissyori va aktyori. Yi-rik latish aktyor-realistlaridan. Uldis, Indulis („Esaver, shamol!“, „Indulis va Ariya“), Atvasar („Loy va chinni“), Knu-rov („Sepsiz qiz“) va boshqa rollari mashhur. „Baliqchining oʻgʻli“, „Yashil zamin“ kabi spektakllarni sahnalashtirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Amu tongi

"Amu tongi" — Qoraqalpog‘iston Respublikasi Jo‘qorg‘i Kengesi va Respublika Vazirlar Kengashining o‘zbekcha gazeta. 1992-yildan chiqa boshlagan. Haftada 1-marta chiqadi, siyosiy, ijtimoiy, ma-daniy, ma’rifiy hamda ma’naviyatga oid yangiliklar beriladi. Adadi 2000 atro-fida (1999).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amu-Buxoro mashina kanali

Amu-Buxoro mashina kanali — Buxoro viloyatidagi sugʻorish kanali. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻidan, Chorjoʻy sh. (Turkmaniston)dan 12 km yuqorida boshlanadi. Qizilqumdan oʻtib Buxoro vohasiga suv beradi. 1-navbati 1965 yilda, 2-navbati 1976 yilda qurilgan. Umumiy uz. 400 km. Suvni maksimal koʻtarish balandligi 111m, maksimal suv oʻtkazish imkoniyati 270 m³/s Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 1-navbati ishga tushirilgach, Buxoro viloyatida boshqa manbalardan sugʻorib kelingan 136,5 ming ga yerni Amudaryo suvi bilan sugʻorish mumkin boʻldi, Amudaryo havzasidagi 377 ming ga yerning suv bilan taʼminlanishini yaxshilash, 23,8 ming ga yangi yerlarni sugorish imkoni tugildi. Magistral kanalda 65 gidrotexnika inshooti, 11 nasos stansiyasi (jumladan suvni 54 m balandlikka koʻtarib beradigan, har birining quvvati 12,5 ming kVt boʻlgan 10 nasos agregatli Hamza-2 nasos stansiyasi) bor. Amu-Buxoro mashina kanali k.ning nasos stansiyalari, ularning umumiy joylanishi, ayrim nasos agregatlarning quv-vati, shuningdek nasoslarning avtomatika va telemexanika vositalari bilan jihozlanishi jihatidan mamlakat irrigatsiya tajribasida noyob hisoblanadi. Birinchi mar-446ta Buxoro viloyatida nasos stansiyasining old kamerasida belgilangan suv sathini doimo bir xilda saqlab turadigan avtomatik tamba (zatvor) qoʻllanildi. 152-kmda uch yoʻnalishda suv taqsimlagich qurildi: chapda — Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 1-navbati uchun (suv sarfi 60,3 m³/s), oʻngda — Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbati uchun (suv sarfi 95,8 m³/s) va oʻrtada rostlagich -Toʻdakoʻl shoʻrini yuvish hamda kelajakda uni toʻldirish uchun suv beradi. Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbati tugaydigan 191-kmda Qiziltepa nasos stansiyasi qurildi. U Amu-Buxoro mashina kanali k.ning 2-navbatidan Zarafshon daryosiga suv uzatadigan ikkinchi pogona hisoblanadi. Qiziltepa nasos stansiyasining yuqori befida suv sathini taʼminlash uchun Toʻdakoʻl botigʻiga suv tashlaydigan inshoot qurilgan. Amu-Buxoro mashina kanali k. 2-navbatining ishga tushirilishi 15,5 ming ga yangi yerlarni oʻzlashtirish, Amudaryo suvi bilan Buxoro, Samarqand, Navoiy viloyatlaridagi 77 ming ga sugʻoriladigan yerlarning suv taʼmino-tini yaxshilash imkonini yaratdi. Sharif Hamdamov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Oʻzbekiston geografiyasi

Buxoro viloyati
Kanallar
Amudaryo xazinasi

Amudaryo xazinasi, „Oʻkuz xa-zinasi“ — miloddan avvalgi 4-2-asrlarga oid zargarlik buyumlari majmuasi. 1877 yil Vaxsh va Panj daryolarining Amudaryoga quyilish yerida, Taxtiqubod kechuvi yaqinida topilgan, 179 oltin va 7 kumush buyum hamda oʻsha davrlarda zarb qilingan 1500 ta kumush va chaqa (asosan miloddan avvalgi 4-asr oxiri — 2-asr boshi) tangadan iborat. Oltin zeb-ziynatlar, bilaguzuk, uzuk, zirak, marjon, boʻyintumor, toʻqa va muhrlar hamda odam, kiyik, echki, gʻoz, baliq va boshqa jonivorlarning quyma oltin haykalchalari, shuningdek, oltindan yasalgan ot-aravacha, jomchalar bor. Buyumlarni turli davr ustalari ishlagan boʻlib, axomaniylar, mahalliy yunon-baqtriya va saklar madaniyatiga mansub. Oltin va kumush tangalarga makedoniyalik Iskandar, salavkiylar hamda Yunon-Baqtriya davlati hukmdorlari Diodot va Yevtidemlar nomlari zarb qilingan. 453Ular Afgʻoniston va Xindiston orqali Londondagi Britaniya muzeyiga (1897) olib ketilgan. Buyumlardagi naqshlar va quyma haykalchalar skiflarning „podsho maqbaralari“dan topilgan oltin va kumush buyumlardagi jangchi va hayvon tasvirlariga oʻxshab ketadi. Bu Gerodotnit „saklar Qora dengiz boʻylarida yashovchi skiflar bilan yaqin“ degan maʼlumotini tasdiqlaydi. Amudaryo xazinasi Kichik Osiyo, Eron va Turonni qamrab olgan ulkan hududda miloddan avvalgi 5-3-asr larda yashagan xalqlarning ijtimoiy, iqtisodiy, madaniy va siyo-siy hayoti bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan nodir yodgorlikdir. Ad-: Amudarinskiy klad: Katalog vistavki, L., 1979.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Oʻrta Osiyo
Amudaryo qoʻriqxonasi

Amudaryo qoʻriqxonasi — Amudaryo vodiysi va unga yondosh Zaunguz Qoraqumi atroflari (Turkmaniston)da joylashgan qoʻriqxona. 1982-yil tashkil etilgan. Maydoni 50 ming ga. Buxoro bugʻusi (xongul), jayron, qirgʻovul va boshqa muhofaza qilinadi hamda koʻpaytiriladi. Sakso-vulzorlar va yulgʻunzorlar bor. Amudaryo qoʻriqxonasi ishlari olib boriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Tabiat
Amudaryo harbiy flotiliyasi

Amudaryo harbiy flotiliyasi — 1) Zakaspiy harbiy temir yoʻl qurilishini Chorjoʻy va Samarqand shaharlarigacha olib borish, rus harbiy gar-nizonlari taʼminoti hamda qurilish ma-teriallari tashish uchun 1888-yilda Amu-daryoda tashkil etilgan flotiliya. Bazasi Chorjoʻyda boʻlgan. 20-asr boshlarida flo-tiliya 9 paroxod, kater (bugʻ bilan yuruvchi) va barjalardan iborat edi; 2) Fuqarolar urushi davri (1918 — 20)da Amudaryoda tashkil etilgan shoʻro flotiliyasi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amu-Zang kanali

Amu-zang kanali, Amu-Zang mashina kanali- Surxondaryo viloya-tidagi sugʻorish kanali. Amudaryo oʻng qirgʻogʻidan, Surxondaryoning quyilish joyidan 16 km yuqoridan suv oladi. Amudaryo suvini Zang gidrouzeli yuqori bʼefiga koʻtarib beradi. 1973-yilda qurilgan. Uz. 56 km, suv oʻtkazish imko-niyati 20 m³/s. Suvni maksimal koʻta-rib berish bal. 77 m (ikki bosqichda). Kanal tarkibiga ikkita bir xil tipdagi nasos stansiyalari kiradi. Amu-Zang 1 nasos stansiyasi suvni daryodan 500 m uzunlikdagi taʼ-minlovchi kanal orqali oladi, koʻtarish balandligi 33 m, 16 nasos agregati oʻrnatilgan, umumiy quvvati 10 ming kVt; Amu-Zang 2 nasos stansiyasining suvni koʻtarib berish balandligi 44 m, kuvvati 12,8 ming kVt. A-Amu-Zang kanali ishga tushirilishi Surxondaryo viloyatining janubida Zang magistral kanalidan sugʻoriladigan 20 ming ga yerni Amudaryo suvi bilan sugʻorish imkoniyatini yaratdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Amul

Amul — Chorjoʻy shahrining tarixiy adabiyotlarda 15-asr oxirigacha boʻlgan nomi. A. nomining kelib chiqishi nomaʼ-lum. „Amu“ atamasi Chorjoʻy yaqinidan oqib oʻtadigan daryo — Amudaryoda saqlanib qolgan. Mozandarondagi eng qadimgi shaharlardan biri ham A. deb atal-gan. Ularni farqlash uchun oʻsha davrlarda A.ni „Amuli Sohil“, „Amuli Jayxun“, „Amuli Zamm“, „Choʻl Amuli“ deyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Turkmaniston shaharlari
Amur

Amur — qadimgi rim mifologiyasida sevgi xudosi. Dastlab Amur kamon va oʻq bilan qurollangan qanotli yigit sifatida, keyinchalik odamlar va xudolarni sevgi azobiga mubtalo qiladigan mugʻombir bola sifatida tasvirlangan. Yunon mi-fologiyasidagi Erotta mos keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amur (daryo)

Amur () — Sharqiy Osiyodagi daryo, Shilka va Argun daryolari qoʻshilishidan hosil boʻladi. Amur limani va Saxalin qoʻltigʻi orqali Oxota dengiziga quyiladi. Uzunligi 2824 km, Argun irmogʻi boshidan esa 4440 km. Havzasining maydoni 1855 km². Amur yuqori oqimida baland togʻlar orasidan, oʻrta va quyi oqimida esa pasttekisliklardan oʻtadi. Amurga 10600 katta-kichik soy va 61400 ga yaqin koʻl qoʻshiladi. Amur asosan yozgi-kuzgi mus-son yomgʻirlaridan suv oladi. Yozgi mus-son yomgʻirlari davrida daryo toʻlib oqadi, baʼzan toshadi. Asosiy irmoqlari: Zeya, Bureya, Amgun (chapdan), Soʻngari, Ussuri (oʻngdan). Oʻrtacha suv sarfi Bogorodskoye qishlogʻida 10900 m³/sek (maksimali 40000 m³/sek, minimali 611 m³/sek). Amur noyabr boshidan may boshigacha muzlaydi. Eng katta suv toshqinlari 1897, 1928 va 1956-yillarda boʻlgan. Amur irmoqlari bilan Uzoq Sharkdagi eng katta transport magi-strali hisoblanadi. Amurda kema qatnaydi. Amurda 100 ga yaqin baliq turi bor, ulardan 20 turi endemik. Asosiy ovlanadigan baliq turlari: amur osyotri, beluga, tay-men, oq amur, sazan, laqqa baliq, olabugʻa va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Россиядаги дарёлар
Xitoydagi daryolar
Amur neolit madaniyati

Amur neolit madaniyati -Amur daryosi havzasidagi neolit (miloddan avvalgi 5- ming yillikning oxirlari va 1-ming yillikning boshlarigacha) ma-daniyati yodgorliklari. Kulolchilikda spiralsimon naqshlar, tagi qizil qora bezaklar paydo boʻlgan. Toshdan ishlan-gan ov qurollari (bolta, nayza uchi va 455sh.k.) topilgan. Keyingi davrda boʻyni uzun idishlar, silliq pichoqlar, oq ne-frit uzuklar, yirik tosh boltalar paydo boʻlgan. Evoron koʻli yaqinidagi Sargol qishlogʻidan topilgan soʻnggi neolit dav-riga oid buyumlar keyingi davrlarda quyi Amurga shimolida yashagan qabilalar koʻchib kelganini tasdiqlaydi. Ad.: Istoriya Sibiri s drevneyshix vremyon do nashix dney, t. 1, L., 1968.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amur qoʻltigʻi

Amur qoʻltigʻi — Buyuk Pyotr qoʻltigʻining shimoli-gʻarbiy qirgʻogʻi yaqinidagi ichki qoʻltiq (Yapon dengizi). Uz. qariyb 65 km, eni 9 — 20 km, chuq. 20 m gacha. Kishda muzlaydi. Amur qoʻltigʻi sohilida Vladivostok port shahri bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qoʻltiqlar
Amurlar

Amurlar — karpsimonlar oila-siga mansub baliqlar guruhi. A.ning 2 turi (oq amur, qora amur) maʼlum. Oq A. Oʻzbekiston suv havzalarida iqlimlashtirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amursana

Amursana (1722 — 1757) — Mon-goliyada 1755 — 58 yillardagi manjurlarga qarshi milliy ozodlik kurashi rahbarlaridan biri. Jungʻor (oyrat) xonligidagi mulkdorlardan, oʻrta hol oyrat aristokrat oilasidan. Galdan Se-renxon (1727 — 45) vafotidan soʻng tax-tni egallash uchun harakat qilgan, biroq boshqa daʼvogarlarning qarshiligiga duch kelib, Pekinga qochgan. Mongol ozodlik harakatining soʻnggi oʻchogʻi — Jungʻor (oyrat) xonligini tugatishdan manfaatdor boʻlgan manjurlar sulolasi A.ga yordam berish ni-qobi ostida Jungʻoriyaga katta armiya yuborgan va mam-lakatni bosib olgan (1755). Manjurlardan aldanganiga ishonch hosil qilgan A. Xalxa va Jungʻoriyadagi manjurlarga qarshi koʻtarilgan ozodlik harakatiga qoʻshilgan va Jungʻoriyada amalda uning rahbari boʻlgan, Xalxadagi qoʻzgʻolonni boshqargan Chingunjab bilan birga harakat qilgan. Uch yillik ozodlik kurashi nati-jasida qoʻzgʻolon 1758-yil manjurlar to-monidan shafqatsiz bostirilgan. Mon-gol xalqi ikki asrdan ortiq manjurlar asorati ostida qolgan. A. 1757-yil Rossiya hududiga qochib oʻtgan va bir oz vaqtdan soʻng chechak kasalidan vafot etgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amu-Qorakoʻl kanali

Amu-qorakoʻl kanali — Buxoro viloyatidagi kanal. Amudaryoning oʻng qirgʻogʻida Yumalandi qirlari etagidan boshlanadi. 1963-yilda qurilgan. Uz. 55 km. Suv oʻtkazish imkoniyati 48 m³/s Bu-xoro viloyatining Olot, Qorakoʻl tumanlaridagi 50 ming ga yaqin yerni sugʻoradi. Suv daryodan maxsus qazilgan 2,8 km uzunlikdagi kanal orqali bosh rostla-gich qurilgan joyga oqib keladi va nasos stansiyalari bilan koʻtarib beriladi. Kanal bosh rostlagichdan Olot nasos stansiyasigacha (36 km masofada) tubining eni 5-6 m boʻlgan qadimgi daryo oʻzanidan oʻtadi, Olot sh.ni kesib oʻtib, choʻlning qumli barxanlari orasidan davom etadi. Olot nasos stansiyasida suv 8,2 m. balandlikka koʻtarib beriladi. A.- Amu-Qorakoʻl kanali Qorakoʻl nasos stansiyasi bilan tugaydi (unga suv keladigan 16,2 km uzunlikdagi kanal sugʻoriladigan hududdan oʻtadi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Buxoro viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Amfibiya

"Amfibiya" ( — ikki xil hayot kechiruvchi) — 1) suvda va quruqlikda yura oladigan avtomobil; kuzovi suv oʻtkazmaydi, suvda suzganida eshkak vinti yoki suv otuvchi harakatlantirgichi uni yurgizadi; suv ruli yordamida boshqariladi; 2) yerdan va suvdan koʻtariladigan hamda yerga va suvga qoʻnadigan, gʻildirakli shassisi boʻlgan samolyot; 3) qorda, suvda, muzda harakatlanishi uchun changʻili kuzovi oʻrniga qayiqchangʻi oʻrnatilgan aerochana; 4) suvda va quruklikda harakatlanadigan jangovar mashina (tank, bronetransporter va boshqalar).

Manbalar 

Avtomobillar
Amfiblastula

Amfiblastula (yunoncha: amphi -yaqinida, yonida va blastula) — ayrim ohakli bulutsimonlarnmt blastulaga oʻxshash lichinkasi. A.ning animal va ve-getativ qutblaridagi hujayralari bir-biridan keskin farq qiladi. A. bulutsi-monlar parenximasida rivojlanib, suv oʻtkazuvchi naychalar orqali tashqariga chiqadi, suv tubiga yopishib, yosh bulut — olintusni hosil qiladi (K Lichinka).456

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfibolit

Amfibolit – metamorflashgan oʻrtacha donador togʻ jinsi. Aksariyat qismi amfibollar, plagioklazlar va qoʻshimcha minerallardan tarkib topgan. Rangi qora, toʻq yashil.

Hosil boʻlishi 
Amfibolit koʻpincha bazalt kabi magmatik jinslarning metamorfizmi natijasida hosil boʻladi. Biroq, metamorfizm toʻliq kimyoga asoslangan minerallarni hosil qilganligi sababli, baʼzi zaharli minerallar va vulqon choʻkindilari ham amfibolitlar toʻplamiga metamorfozlanishi mumkin. Dolomit va sideritni oʻz ichiga olgan konlardan amfibolit (tremolit-shist, grunerit-shist va boshqalar), ayniqsa qoʻshni granit massalari tomonidan maʼlum miqdorda kontakt metamorfizmi boʻlgan joylarda osonlik bilan hosil boʻladi. Amfibolitning hosil boʻlishida jinsning mikro tuzilishi va kristall oʻlchami mos boʻlishi kerak. Amfibolit 500 °C dan yuqori haroratlarda va 1,2 GPa dan past bosimlarda egiluvchan deformatsiya maydonida hosil boʻlishi koʻproq kuzatiladi.

Qoldiq protolit mineralogiyaga ega boʻlish mumkin boʻlmasa-da, bu kamdan-kam hollarda uchraydi.

Metamorflangan bazalt (metabazalt) orto-amfibolitni va boshqa kimyoviy jihatdan mos keladigan litologiyalar para-amfibolitni hosil qiladi.

Metabazalt soʻzi asosan orto-amfibolit va para-amfibolit oʻrtasida chalkashmaslik uchun yaratilgan. Bu atama Britaniya geologik xizmati tomonidan togʻ jinslarining kelib chiqishini faqat uning xususiyatlaridan aniqlash mumkin boʻlganda, ayniqsa metamorfizm darajasi past boʻlganda tavsiya etiladi.

Orto-amfibolit va Para-amfibolit 
Birinchidan, orto-amfibolit yoki amfibolitni metamorfik amfibolit deb tasniflash uchun jinsdagi amfibol retrograd metamorfik mahsulot emas, balki prograd metamorfik mahsulot ekanligiga ishonch hosil qilish kerak. Masalan, aktinolit amfibol yuqori haroratli sharoitida metabazaltning retrograd metamorfizmining keng tarqalgan mahsulotidir. Koʻpincha, bu asl protolit yigʻilishining kristalli shakli va xususiyatini oladi; piroksenning oʻrnini bosuvchi aktinolit amfibolitning eng yuqori metamorfik darajani ifodalamasligi mumkinligidan dalolat beradi. Aktinolit koʻpincha gidrotermik oʻzgarish yoki metasomatizm natijasidir.

Asosan amfibol, plagioklaz, subordinatsion epidot, zoizit, xlorit, kvarts, titanit va yordamchi leykoksen, ilmenit va magnetitdan tashkil topgan metamorfik jinslar magmatik jins ega boʻlgan orto-amfibolit deb ham ataladi.

Para-amfibolit odatda orto-amfibolit bilan bir xil muvozanatli mineral birikmaga ega boʻladi. Biotit, kvarts, plagioklaz va protolitlarga qarab koʻproq kalsit/aragonit va vollastonitni oʻz ichiga olishi mumkin.

Oʻzbekistonda tarqalishi 
Oʻzbekistonda Buxoro va Fargʻona viloyatlaridagi togʻlarda, ayniqsa, Qoraqalpogʻistondagi Sulton Uvays togʻlarida koʻp uchraydi. Qora rangli turlaridan bezak buyumlar yasashda va binokorlikda qoplama bezak materiali sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Petrologiya
Bezak toshlari

Manbalar 
Minerallar
Qurilish materiallari
Amfibollar

Amfibollar — togʻ jinslari hosil qiladigan silikatlar sinfiga mansub minerallar guruhi. Magniy, temir, kalsiy, baʼzan alyuminiy va ishqorlarning kremniy-kislorodli bi-rikmasi. Umumiy formulasi. Monoklin va ahyon-ahyonda rombik singoniyali. A. ichki tuzilishi, fizik xususiyatlari va hosil boʻlish sharoitlari bilan boshqa silikatlardan farq qiladi. A. siyenitlar, dioritlar, gabbro-amfibolitlar, amfi-bolli slaneslar va boshqa tarkibiga kiradi. A. kimyoviy tarkibi jihatidan bir-biridan farq qiladi, lekin fizik xusu-siyatlari bilan oʻzaro oʻxshash. Qattiqligi 5-6,5. S.ogʻ. 2,8-3,6. Rangi minerallar tarkibidagi temir miqdoriga qarab, oq, sargʻimtir, yashil, qora va qoʻngʻir boʻladi. A. magmatik, metamorfik jinslarda, skarnlarda paydo boʻladi. A. vulkan lavalari tarkibida ham koʻp uchraydi. Umumiy miqdori Yer poʻstining qariyb 10% ini (massasi boʻyicha) tashkil qiladi. Ukra-ina, Uralda topilgan. A. Oʻzbekistonda juda keng tarqalgan (Olmaliq atroflari, Chatqol togʻlari, Oʻzbekistonning gʻarbidagi volfram, molibden konlari va boshqa joylarda). A.ning baʼzi xillari, jumladan, amfibol-asbestning mayin, egiluvchan tolalaridan oʻtga va kislotaga chidamli materiallar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geologiya
Amfidiploidlar

Amfidiploidlar (yun amphi-yonida, atrofida, diploos — juft va eidos — koʻrinish, tur), allotetraploidlar — turlararo chatishtirish asosida paydo boʻlgan duragaylar xromoso-malarining ikkita diploid toʻplamiga ega boʻlgan organizmlar. A. organizm har bir turdan bittadan diploid xro-mosomalar toʻplamini oladi. Turkumlararo allotetraploidlar — birinchi marta 20-yil boshida G. D. Karpechenko tomonidan turp bilan karamni chatishti-rish orqali olingan. Keyinchalik A. javdar bilan bugʻdoy tritikale, bugʻdoy bilan bugʻdoyiq — bugʻdoy-bugʻdoyiq dura-gaylari olingan. A. dastlabki turlarning belgilarini mujassamlashtirgan boʻladi. Masalan, turp bilan karam duragayi rafanobrassika mevasi qoʻzogʻining bir qismi turp, ikkinchi qismi esa karam qoʻzogʻiga oʻxshash boʻladi. B. L. Astaurov ipak qurtlarining ikkita turi (Bombyx mori va V. mandarina)ni chatishtirish orqali A.ni olish mumkinligini is-botlaydi. A.ning har bir xromosomasi oʻzining gomologiga ega boʻlishi, meyozda jinsiy hujayralarning vujudga keli-shi normal kechishi tufayli A. organizmlar serpusht boʻladi. A. tabiiy va sunʼiy yoʻllar: urugʻlangan tuxumhujayradagi yoki birinchi avlod (F,) duragaylarining yosh murtagi xromosomalari sonini ikki hissa orttirish; ikkinchi avlodda (F2) amfidiploidlikka olib keluvchi reduk-siyalanmagan gametalarni duragaylar bi-rinchi avlodida (Gʻ,) hosil qilish; auto-tetraploid formalarni chatishtirish va diploid gametalarni qoʻshish; Gʻ, duragayning arxesporiy toʻqimasida xromosomalar sonini ikki hissa koʻpaytirish va boshqa natijasida olinadi. Tabiiy sharoitda A. boʻlinayotgan hujayra xromosomalarining qutblarga ajralish mexaniz-miga turli omillar (haddan tashqari yuqori yoki past harorat, toʻqimaning mexanik yoki kimyoviy shikastlanishi) taʼsirida vujudga keladi. Hujayra boʻlinishidagi buzilishlar boʻlinish urchigʻi funksiya-sining toʻxtashiga sabab boʻladi va nati-jada xromosomalarning qutblarga ajra-lishi, yaʼni navbatdagi sitokinez sodir boʻlmaydi. Seleksiyada A.dan turlararo dura-457gaylar pushtsizligini bartaraf etishda foydalaniladi. A. tur hosil boʻlish jarayonida muhim ahamiyatga ega, ulardan qadimgi turlarni tiklash (resintez) maqsadida foydalanish mumkin. Mas, yov-voyi olcha (Prunus divarica va R. spinosa)ni chatishtirish orqali ekiladigan olxoʻri (P. domestica)ning olinishi olxoʻrini turlararo duragaylash natijasida kelib chiqqanligini koʻrsatadi. Sayfillo Toʻychiyev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfilinidlar

Amfilinidlar (Amphilinidae) -yassi chuvalchanglar tipining sinfi. Baliqlar va suv toshbaqalarining tana boʻshligʻida parazitlik qiladi. Tanasi bargeimon yoki tasmasimon, uz. 2-38 sm. Yopishuv organlari va ichagi boʻlmaydi. Germafrodit, jinsiy organlari takror-lanmaydi. Boʻgʻin almashinuv orqali koʻpayadi. Tuxumlari suvda rivojlanadi. Kiprikli lichinkasi (likofora) oraliq xoʻjayini (yonlab suzarlar, oʻnoyoqli qisqichbaqasimonlar) tana boʻshligʻiga oʻtib, metamorfozga uchraydi. Oraliq xoʻjayini bilan birga asosiy xoʻjayini (baliq, toshbaqa) oshqozoniga tushganida uning tana boʻshligʻiga oʻtib oladi va pa-razitlik qilib voyaga yetadi. A. 1 oilaga mansub 8 toʻrni oʻz ichiga oladi. Bakra baliklarda parazitlik qiluvchi Amphilina foliacea keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amfimiksis

Amfimiksis (yunoncha: amphi — atro-fi, yoni va mixis — aralashish) — oʻsimlik va hayvonlarning jinsiy koʻpayish usu-li, ota va ona gametalarining qoʻshilishi orqali yangi organizm hosil boʻlishi. A.ning jinsiy koʻpayishdagi shakllari xilma-xil boʻlishi mumkin. Mas, tuban oʻsimliklarda A.ning izo-, geterogamiya shakllari mavjud. A. gulli oʻsimliklarda qoʻsh urugʻlanish shaklida sodir boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil