MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Jabay Balimanov

Jabay Balimanov (1893, hozirgi Qozogʻiston Respublikasi Oqtoʻba (Aktyubinsk) viloyati Qoraqamish qishlogʻi — 1966.6.8) — mashhur chorvador, Oʻzbekiston qorakoʻlchiligi novatorlaridan biri. 1920-yildan Qoraqalpogʻistondagi Toʻrtkoʻl oʻrmon xoʻjaligida, 1928-yildan Tomdi oʻrmon xoʻjaligida ishchi. 1933-yildan to pensiyaga chiqishiga qadar (1963) hozirgi Navoiy viloyati Tomdi tumanidagi "Oqtov" (hozirgi Jabay Balimanov nomidagi xoʻjalik) jamoa xoʻjaligida bosh choʻpon. Koʻp yillar davomida qoʻzi yetishtirish va qorakoʻl teri topshirishda yuqori koʻrsatkichlarga erishgan (1963-yil har 100 bosh sovliqdan 170 qoʻzi olgan). Qorakoʻl qoʻylarni boqish, asrash va parvarish qilish texnologiyasini zootexnika ilmi yutuqlari va toʻplangan tajribalar asosida joriy etgan. Tomdi tumanidagi Oqtov posyolkasida byusti oʻrnatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Jabay Balimanovga taʼziyanoma, „Sovet Oʻzbekistoni“ gazetasi

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1893-yilda tugʻilganlar
1966-yilda vafot etganlar
6-avgustda vafot etganlar
Baliq (naqsh)

Baliq — oʻzbek xalq amaliy sanʼatida keng tarqalgan naqsh. Ustalar qadimdan buyumlarga turli hayvon va jonivorlarni yoki ular tanasi qismlarining ("mol koʻzi", "bulbul koʻzi", "qush qanoti" kabi) shaklini chizish, naqsh berishni rasm qilgan. B. nomi bilan bogʻliq naqshlar ham shular jumlasidandir. Kulollar B. dumini eslatuvchi "Baliq dumi", B. tumshugʻini eslatuvchi "Baliq tumshuq" kabi naqshlarni sopol idishlarga tushiradilar. Pichoqsozlar esa pichoq dastasini, asosan B. koʻzini eslatuvchi "Baliq koʻzi" naqshi bilan bezaydilar: bunda pichoq dastasi oʻyilib, unga oq, koʻk yoki kizil koʻzlar qadab, atrofiga jez va mis halqachalar oʻrnatiladi. B. naqshlar buyumga koʻrk bagʻishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq (soʻz)

Baliq, baligʻ — qad. turkiy tilda "shahar" degan soʻz. Turkiy runik yozuvlarda, "Devonu lugʻotit turk"da qayd qilingan; eski joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi: Beshbaliq (Sharqiy Turkiston), Xonbaliq (Pekin sh.ning qad. turkiy nomi), Oʻrdubaliq va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq yili

Baliq yili - muchal yil hisobida beshinchi yil nomi (qarang Muchal).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq moyi

Baliq moyi — treska, kambala, olabugʻa, sulaymonbaliq, paltus baliqlari jigaridan va dengiz sut emizuvchilarining teri osti yogʻ qatlamidan olinadigan moy. Sargʻish, tiniq suyuqlik boʻlib, baliq hidi va mazasi bor. Tarkibida koʻp miqdorda A va D vitaminlari, shuningdek yod va boshqa birikmalar boʻladi. Vitaminlashtirilgan Baliq moyi  ham ishlab chiqariladi. Raxit, sil, shabkoʻrlikning oldini olish va davolashda, singan suyakning bitishini tezlatish maqsadida ishlatiladi. Bolalarga 2 — 3 oyligidan kuniga 1-marta 1 — 2 tomchidan ichirib, har kuni 1 tomchidan koʻpaytira borib, bir choy qoshiqqa yetkaziladi. Homiladorlarga ham beriladi. Yozda Baliq moyi  ichmagan maʼqul. Kuygan, jarohatlangan joylarni, yarachaqalarni davolashda sirtdan ishlatiladi. Chorvachilikda buzoqlarga bir kunda 15 — 20 g , choʻchqalarga 20 — 40 g berish tavsiya etiladi. Tovuqlarga kuniga 5 g dan berilganda tuxum qilishi koʻpayadi. Baliq moyi  ogʻzi berk idishlarda qorongʻi va salqin joyda saqlanishi kerak, chunki yorugʻlikda Baliq moyi  dagi D vitamini zaharli toksisterolga aylanishi mumkin. Baliq sanoati chiqindilaridan texnik Baliq moyi  olinadi va u teri hamda sovun ishlab chiqarish da ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq ovlash

Baliq ovlash — xalq xoʻjaligi sohasi. Baliq okean (dengiz), qirgʻoq boʻyi, koʻl va daryolarda ovlanadi. Baliq okean (dengiz)da uzoq vaqt suza oladigan, baliqchilik va baliqni qayta ishlashga oid asbob-uskunalar (tral, yoyma va drifter toʻr) bilan jihozlangan kemalarda tutiladi (qarang Baliqchilik asboblari). Shuningdek, qirgʻoqdan uzoq masofada Baliq ovlash da maxsus ekspeditsiya xizmatidan foydalaniladi. Baliq ovlash  ekspeditsiyasiga bevosita Baliq ovlash  ishlari bilan shugʻullanuvchi kemalardan tashqari baliqni joyida qabul qilib oladigan va bir yoʻla qayta ishlaydigan, qidiruv ishlarini olib boradigan kemalar, tankerlar xizmat qiladi. Baliq ovlash  texnikasi ancha takomillashtirilgan, samolyot, vertolyot, projektor, radiolokatsiya yordamida Baliq ovlash  usullari joriy etilgan. Oʻzbekistonda, asosan, Qoraqalpogʻistoining shoʻr koʻllarida, yirik suv omborlarida, shuningdek Sirdaryo, Amudaryo, Zarafshon va Qashqadaryo havzalarida baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq sanoati

Baliq sanoati - baliq, kit, umurtqasiz dengiz hayvonlarini ovlaydigan va qayta ishlaydigan sanoat tarmogʻi (qarang Baliqchilik).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq uni

Baliq uni — baliqdan yoki baliqni konservalash chiqitlaridan tayyorlanadigan un. Baliq uni  oqsil, kalsiy va fosforga boy boʻlib, qishloq xoʻjaligi hayvonlariga beriladi. Tarkibida 50 — 55% oqsil, 10 — 20% yogʻ, 30% gacha kalsiy fosfat, 5% gacha osh tuzi va A, V, D vitaminlari bor. Baliq uni  organizmda juda yengil hazm boʻladi. Shuning uchun birinchi navbatda yosh hayvonlarga, joʻjalarga (kundalik yemining 10% miqdorida), tovuqlarga, baʼzan katta yoshdagi hayvonlarga ham beriladi. Sigirga kuniga 1 — 1,5 kg Baliq uni  berilsa, sut va goʻsht sifati buzilmay, mahsuldorligi oshadi. Baliq uni  Oʻzbekistonda Moʻynoq baliq konserva zavodida tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq oʻstirish

Baliq oʻstirish - hovuz va boshqa suv havzalarida baliqlarga ozuqa berib boqish. Zogʻora baliq, xonbaliq, oʻtxoʻr baliq, sudak, ilonbaliq va b. baliqlarni boqish tartibi ishlab chiqilgan. Issiqsevar baliqlar (zogʻora baliq, tovonbaliq, leshch, amur va b.) boqiladigan hovuzlar oʻtloqi va botqoqli hududlarda barpo etilib, ularga daryo, kanal, kollektorlardan hamda koʻllardan suv olinadi. Salqinsevar baliqlar (xonbaliq, sulaymonbaliq va oqbaliq) boqiladigan hovuzlar organik moddalar kam boʻlgan hududlarda qurilib, ularga buloq va ariqdan suv olinadi. Baliq oʻstirish hovuziga begona baliqlar kirmasligi va hovuz ichidagi baliqlar chiqmasligi uchun suv kiradigan va chiqadigan joyiga maxsus panjara qoʻyiladi. Baliq oʻstirish hovuzi kelajakda undan boshqa maqsadda foydalanishni hisobga olib, kichik daryo qirgʻoqlariga quriladi. Baliq oʻstirish hovuzini uzoq muddat yaxshi saqlash maqsadida, uning meliorativ holatini yaxshilovchi tadbirlar amalga oshiriladi. Bu tadbirlar hovuzdan tashqarida va hovuzda oʻtkaziladi. Birinchisiga suv yigʻiladigan maydoncha qiyaligini zinapoyalarga boʻlish, hovuzga tushadigan suvni tozalash va uni kislorod bilan boyitish, toshqin suvlarni gʻamlash, hovuz ichini loyqa bosishdan saqlash ishlari kiradi. Hovuzni vaqt-vaqti bilan quritib, zarur suv-havo tartiboti yaratish, qamish, qoʻgʻa, lux kabi oʻtlar bosishining oldini olish, hovuzda torf qatlamlari hosil boʻlishiga yoʻl qoʻymaslik, hovuz tubini loyqa va b. choʻkindilardan tozalash ishlari ikkinchi guruhdagi tadbirlardir. Baliq oʻstirishda kunjara, arpa, bugʻdoy va javdar kepagi, baliq uni, goʻsht uni va hokazo ishlatiladi. Baliq ovqati maxsus stolchada beriladi (stolcha suvga 0,5 — 0,75 m botirib qoʻyiladi) yoki hovuz tubiga qurilgan maxsus ovqat maydonchasiga solinadi. Baliq oʻstirishda suvning harorati ham hisobga olinadi. Masalan, zogʻora baliq suvning harorati 20 — 26, xonbaliq 15 — 18 boʻlganda yaxshi ovqatlanadi. Baliq oʻstirishda hovuzning meliorativ holati yaxshilanadi.

Manbalar
Baliq-ilonlar

Baliq-ilonlar (Ichthyophis) - oyoqsiz, suvda hamda quruqlikda yashovchilar urugʻi. Uzunligi 50 sm ga yaqin. Terisidagi juda koʻp (400 gacha) burmalari ichida mayda suyak tangachalari boʻladi, koʻzi teri ostidan koʻrinib turadi. Tanasining rangi qoramtir-qoʻngʻir yoki zangori, yon tomonlarida sariq yoʻllari boʻladi. 4 urugʻi, 43 turi Jan. va Jan.-sharqiy Osiyoda, Jan. Amerikada uchraydi. Seylon B. (Fchthyophis glutinosus) keng tarqalgan, voyaga yetgan davrida tuproqda 30 sm chuqurlikda yashaydi. Daryo va koʻl boʻylaridagi chim ostida hayot kechiradi, suvda nobud boʻladi. Urgʻochisi suv boʻyidagi uyasiga 15 — 25 ta tuxum qoʻyib, uni lichinkasi chiqqungacha qoʻriqlaydi. Lichinkasi oʻpka orqali nafas oladi, suvda rivojlanadi, metamorfozadan soʻng tuproq ostida yashashga oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqkoʻz

Baliqkoʻz () — shoʻradoshlar oilasiga mansub bir yillik oʻtlar turkumi. Boʻyi 5 — 50 sm, poyasi tukli. Barglari mayda, etdor, poyada qaramaqarshi joylashgan. Mevasi qizgʻish yoki sargʻish pardasimon qanotchalarga ega. Iyun — iyulda gullaydi, oktabrda pishadi. Oʻrta Osiyo hududida choʻl mintaqalarida shoʻr (taqir) va shoʻrxok tuproqlarda oʻsadi. 10,5% protein, 11,5% kletchatka va 1,5% moi, poya va barglarida esa 1,3% limon kislota boʻladi. Oʻzbekistonda bir nechta turi tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Baliqlitov

Baliqlitov — Nurota tizmasining shim. etaklaridagi qoldiq togʻ. Qoʻytosh togʻlaridan 10 – 12 km shim.da. B.ning jan.-sharqiy yon bagʻri qiyaroq, shim.-gʻarbiy yon bagʻri yotiqroq. Uz. taxminan 17 km, eni 0,5 – 1 km. Mutlaq balandligi 581 m (Boyzagʻir togʻi). B. paleozoyning metamorfik ohaktoshlaridan tarkib topgan. Yon bagʻirlarida qiska soy koʻp. B.dan yaylov sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchi birlashmasi

Baliqchi birlashmasi - tajriba namunaviy baliqchilik birlashmasi. Toshkent viloyati Quyi Chirchiq tumanida joylashgan. 1961-yilda tashkil etilgan. Baliq boqiladigan hovuzlari maydoni 2611 ga (1999). 400 mln. dona baliq lichinkalari yetishtirish imkoniyatiga ega boʻlgan urchitish xonasi bor. Birlashmada yiliga 25 — 30 mln. dona bir yillik baliq chavoqlari, 8 ming t. gacha tovar baliq va 500 t. gacha dudlangan baliq ishlab chiqariladi.

Manbalar
Baliqchi qoʻltigʻi

BALIQCHI QOʻLTIGʻI (Ribatskiy qoʻltigʻi) — Orol dengizining jan. dagi 1979 y.gacha boʻlgan qoʻltiq. Gʻarbda Moʻynoq yarim orol va sharqda Amudaryo (Okdaryo)ning dengizga quyilgan joyidagi chiqiq bilan chegaradosh. Baliqchi qoʻltigʻi  jan.da Baliqchi suv havzasi bunyod etilgan. U Oqdaryo, Madalioʻzak, Toldiq kanallari suvlari hisobiga toʻyinadi. Baliqchi suv havzasining chuq. 0,5 – 2 m, baliqchilikda foydalaniladi. Baliqchi qoʻltigʻi ning qolgan qismi zol qumlari (barxan, doʻng qumlar) va qoldiq shoʻrxoklar bilan qoplangan. Shoʻra, yulgʻun, qorabaroq, shoʻrxoklarda qorasaksovul, siyrak holda cherkez oʻsadi. Baliqchi qoʻltigʻi  ning qum bosgan qismida shamolda qum koʻchishini kamaytirish maqsadida galofit va kserofit ihotazorlari barpo qilinmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qoʻltiqlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qoraqalpogʻiston
Orol dengizi
Baliqchilar

Baliqchilar, chigitchilar, chaykalar (Laridae) — choʻlduqsimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 45 — 46 turi bor. Bularning ichida eng kattasi (boʻyi 75 sm, ogʻirligi 2,5 kg) Murmansk qirgʻoqlariga uya soluvchi dengiz baliqchisi (Larus marinus), eng kichigi (boʻyi 20 sm, ogʻirligi 50 — 60 g) Boltiq va Oxota dengizlari qirgʻogʻiga uya soluvchi kichik baliqchi (Laras minutus)dip. B.ning tashqi tuzilishi suv-havo muhitida yashashga moslashgan boʻlib, oyoqlari toʻrt barmoqli, oldingi uchta barmogʻi orasida suzgich pardalari bor. Qanotlari uzun va keng , suv ustida yengil va tez uchishga moslashgan. Boʻyni kalta, tumshugʻi uzun va kuchli boʻlib, ustki qismi ilmoqqa oʻxshab pastga qayrilgan. Patining rangi yoshiga qarab oʻzgaradi. Pati asosan oq, faqat qanotining keyingi qismi, baʼzan boshi qoramtir, kulrang yoki qoʻngʻir boʻladi, yiliga ikki marta — bahor va kuzda tullaydi. B. shim. va jan. Qutbdan ekvatorga qadar keng tarqalgan. Hayoti suv bilan bogʻliq boʻlsada, suvdan uzoqqa ham uchib ketadi. Baʼzi turlari daryo, koʻl kabi chuchuk suv havzalarida ham yashaydi. Bir dengizdan ikkinchi dengizga daryo va koʻl yoqalab uchib boradi. Koʻp vaqtini havoda oʻtkazadi. Suvda yaxshi suzadi. Koʻp turlari koloniya boʻlib quruqlikka uya soladi. 1—4 dona tuxum qoʻyadi. B. suv yuzasiga yaqin yuradigan kasallangan va mayda xashaki baliqlar, turli suv va quruklik hasharotlari, qisqichbaqalar va mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi. Zararkunanda hasharotlar va kemiruvchilarni qirib, qishloq xoʻjaligiga foyda yetkazadi. Oʻzbekistonda B.ning 6 turi uchraydi. Bulardan koʻk baliqchi (Larus canus), kumush baliqchi (L. argen-tatus), qorabosh baliqchi (L. iehthyaetus), koʻl baliqchisi (L. ridibundus) degan turlari uya soladi. Qorabosh baliqchi Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchilik asboblari

Baliqchilik asboblari - baliq ovlashda ishlatiladigan asbob-uskunalar. Baliq ovlash usuliga qarab suzib oladigan, ilin-tiradigan, tuzoq va qarmoq tipidagi Baliqchilik asboblari  boʻladi. Suzib oladigan Baliqchilik asboblari  bilan baliq suv havzalarida suzib ovlanadi. Bu xildagi Baliqchilik asboblari ga nevodlar, dengiz loyqalatgichi, xalta toʻr, yoyma toʻr, koʻtarma toʻr va boshqa kiradi. Ilin-tiradigan Baliqchilik asboblari ga ingichka ipdan toʻqilgan toʻrlar kiradi. Ular ham oʻrnatib qoʻyiladigan va suziladigan xillariga boʻlinadi. Oʻrnatib quyiladigan turlar suv havzasining maʼlum bir yeriga qoziqlar bilan mahkamlab qoʻyiladi. Suziladigan xillarining bir uchi qayiq yoki kemaga biriktirilib, ikkinchi uchi suv oqimiga yoki shamol yoʻnalishiga qarab sudraladi. Oʻrnatiladigan toʻrning uz. 150 m, suzadigani 30 – 35 m, eni 18 m. Tuzoq tipidagi Baliqchilik asboblari ga venter, mereja (gardishga tortilgan toʻr) tipidagi suvga qoʻyiladigan turlar kiradi. Ularning ichiga baliq kiradi, lekin qaytib chiqolmaydi. Bu xildagi tuzoqlar ilgari qamish, novda va boshqa materiallardan toʻqilardi. Hozir faqat toʻrdan qilinadi. Qarmoq tipidagi Baliqchilik asboblari ga turli xildagi qarmoqlar kiradi. Bu xildagi Baliqchilik asboblari ni havaskorlar va baliq ovlash xoʻjaliklari ishlatishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchilik parvarishxonasi

Baliqchilik parvarishxonasi — baliqchilik xoʻjaliklari uchun yosh baliqlar yetkazib beruvchi korxona. OʻzRning koʻpchilik Baliqchilik parvarishxonasi lari baliqchilik xoʻjaliklarining baliq boqish hovuzlarida oʻstirish uchun bir yoshli baliq chavoklari yetkazib beradi. Baliqchilik parvarishxonasi da baliq tuxumlarini urugʻlantirish, yosh baliqparni oʻstirish, qishlatish, shuningdek katta yoshdagi zotli erkak va urgʻochi baliqlarni saqlash hovuzlari hamda karantin hovuzlari boʻladi. Odatda, baliqlar bahorda tuxum qoʻyadi. Tuxumdan chiqkan yosh baliqchalar kelasi yil bahorigacha saqlanadi. Erta bahorda bir yoshli baliq chavoqlari (baliqchalar) baliqchilik xoʻjaliklari hovuzlarida boqish uchun tarqatiladi. OʻzRdagi "Oʻzbaliq" korporatsiyasi har yili 100 mln. donadan ortiq bir yillik baliq chavoqlari yetkazib beradi. Baliqchilik parvarishxonasi larida, asosan, zogʻora baliq, oq amur va boshqa baliqlar oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliqchi-ukki

Baliqchi-ukki (Ketupa reylonensis) — yapaloqqushlar oilasiga mansub qush. Boshining ikki yonida bir tutamdan uzun patlari — "quloqlari" bor. Patlari nozik va naqshdor, och qoʻngʻir rangli. Barmoqpari va uzun kafti patsiz, yalangʻoch, tirnoqlari changal boʻlib, suvda baliq tutishga moslangan. Jan.-sharqiy Osiyoda tarqalgan. Rossiyaning Uzoq Sharq oʻlkasida oʻtroq yashaydi, lekin juda kam uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balka

Balka (gollandcha balk, lot. balcus) — 1) koʻndalang yoʻnalishda taʼsir etadigan kuchlarni qabul qiluvchi toʻsin;2) mashina va mexanizmlar detali. Asosan, eguvchi kuchlarni qabul qiladi. Poʻlatdan yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ball

Ball (frans. balle — soqqa, shar) — raqam bilan ifodalangan baho. Biror hodisaning (mas, shamolning) tezligini, oʻquvchilarning bilimi va ahloqini, ayrim sport turlarida musobaqalar natijasini, chorva mollarining sifatini (koʻrgazmalarda) muayyan daraja buyicha baholashda shartli birlik sifatida qoʻllaniladi. Oʻzbekistondagi maktablar va Oʻrta maxsus oʻquv yurtlarida 5 B.li, oliy oʻquv yurtlarida 4 B.li tizim qabul qilingan. Shuningdek, mamlakatimizning oʻrta, oʻrta maxsus va oliy maktablarida koʻp B.li (reyting) tizimi ham joriy etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballada

Ballada (frans. ballade, soʻnggi lot. ballo — raqsga tushaman) — 1) 14 — 15-asrlar fransuz adabiyotidan qatʼiy oʻrin olgan lirik janr (F. Viyon); 2) ingliz xalq poeziyasida liro-epik janr va romantizm poeziyasidagi ayni shunday janr (R. Berne, G. Byurger, I. V. Gyote va boshqalar). Romantik B. fantastika, folklor, afsonaviy - tarixiy, maishiy mavzudagi syujetga ega sheʼriy asardir. 20-asrda B. qatʼiy janr sifatida oʻz qimmatini yoʻqotadi (B. Brext, N. S. Tixonov va boshqalarning ayrim sheʼrlari bor xolos). B. janridagi asarlar namunalari oʻzbek mumtoz adabiyoti (Sayfi Saroyi — "Suxayl va Guldursun"; Alisher Navoiy — "Xotami Toyi") va zamonaviy adabiyot (M. Shayxzoda — "Sulh daraxti"; Shuhrat — "Mardlik afsonasi"; H. Olimjon — "Jangchi Tursun"; Gʻ. Gʻulom — "Suv va nur")da ham uchraydi; 3) (musiqada) — B. 12 — 13-asrlarda trubadur va truverlar ijodining asosiy janri sifatida keng rivoj topdi. Uygʻonish davrida uning polifonik turlari yuzaga keldi (Gilom de Masho). Musiqiy romantizm uslubida B. syujet (muayyan mavzu)li musiqa janri sifatida kamer-vokal (asosan, Avstriya va Germaniya kompozitorlari ijodida — F. Shubert, R. Shuman, F. List, I. Brams, X. Volf) va kamer-cholgʻu (asosan, fortepiano uchun: F. Shopen, E. Grig va boshqalar) asarlarida oʻz ifodasini topdi. Oʻzbekiston musiqasida B. koʻproq qahramonlik yoki ishqiy-qahramonlik, falsafiy talqinga ega (D. Zokirov, I. Akbarov, D. Saydaminova). M. Burhonovning xonanda va simfonik orkestr uchun "Ishq Oʻti" B.si (1939, Mashrab gʻazali) mazkur janrning Oʻzbekistondagi ilk namunasidir. B.ning muayyan xususiyatlari boshqa janrlarga singdirilganligi sababli bunday asarlar qoʻshma nomlar bilan ham ataladi (mas, B.-poema, B.simfoniya va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballari

Ballari — Hindistondagi shahar, Hagari daryosi boʻyida. Dekan yassitogʻligi jan.da, Karnataka shtatida. Aholisi 245 ming kishi (1991). Ip gazlama, jun, shakarqand, metallsozlik sanoati rivojlangan. Paxta yetishtiriladigan va sotiladigan rayon markazi. B. yaqinidan temir rudasi qazib olinadi. Hunarmandchilik rivojlangan: fil suyagi, metall va yogʻochdan turli buyumlar yasaladi, mato toʻqiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballast

Ballast (gollandcha Ballast) — 1) lokomotiv, kema va boshqalarning ogʻirligini sunʼiy ravishda oshirish uchun ishlatiladigan yuk (suv, qum va boshqalar); 2) havodan yengil uchish apparatlari (mas, aerostat) koʻtarilishini rostlab turadigan yuk (mas, qum); 3) temir yoʻl shpallari ostidagi qatlam. Maydalangan togʻ jinslari (qum, shagʻal, tosh), domna toshqoli (shlagi) va boshqa materiallardan yotqiziladi. B. poyezddan shpallarga tushadigan zoʻriqishni iz koʻtarmasiga bir meʼyorda oʻtkazadi, shpallarning siljib ketishiga yoʻl qoʻymaydi, poyezd gʻildiraklarining relsga yumshoq urilishini taʼminlaydi; 4) koʻchma maʼnoda — ortiqcha yuk, daxmaza, maʼlum ish uchun foydasiz narsa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballaster

Ballaster — temir yoʻl izlarini ballast ustiga koʻtarib qoʻyuvchi, ballastni sidirib tashlovchi mashina. Lokomotiv harakatlantiradi. Uch xili mavjud: 1) elektromagnit koʻtargichli elektr B.; 2) rolikli pnevmatik B.; 3) rolikli mexanik B. Eng qulay va afzali elektr B.dir. Ballaster  qurish ishlarini ancha yengillashtiradi, ish unumdorligini oshiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistik galvanometr

Ballistik galvanometr - magnitoelektrik asbob; qisqa vaqt davom etuvchi tok impulslarini, yaʼni juda kichik vaqt ulushi ichida oʻtadigan tok miqdorini oʻlchaydi (qarang Galvanometr). Bu asbob yordamida tokning dastlabki eng katta impuls miqdori oʻlchanadi. Oʻlchov natijalari asbob koʻrsatkichi eng koʻp o/gan paytda qayd qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistik trayektoriya

Ballistik trayektoriya - aerodinamik koʻtarish kuchidan xoli boʻlgan jismning harakat yoʻnalishi. Yer atmosferasi chegarasida harakatlanayotgan ballistik raketalar atmosferaning qalin qatlamiga kichik ataka burchagi bilan kirayotganligi tufayli koʻtarish kuchi boshqa kuchlar (jumladan, raketaning ogʻirlik kuchi)ga nisbatan hisobga olmaslik darajasida kichik boʻlganligidan ular amalda Ballistik trayektoriya  boʻyicha harakatlanadi. Raketalar va kosmik apparatlar (KA) ning atmosferadan tashqaridagi harakati har doim Ballistik trayektoriya  boʻyicha amalga oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistika

Ballistika (yunoncha: ballo — irgʻitaman) — artilleriya snaryadlari, boshqarilmaydigan raketalar, mina, bomba, oʻq va boshqalarning otilgan mahaldagi harakatini oʻrganadigan fan. Ichki, tashqi va eksperimental (tajriba) xillariga boʻlinadi. Ichki B. oʻq otilganda porox gazlarining taʼsiri bilan oʻqning stvol ichidagi harakatini, poroxning yonishi oqibatida hosil boʻladigan bosimini oʻrganadi. Tashqi B. oʻqning havodagi harakatini va uning moʻljallangan nishonga tegish qonunini oʻrganadi. Eksperimental B. tajriba, tekshirish va sinash qonuniyatlari bilan shugʻullanadi. Ichki va tashqi B. fizikamat. fanlariga suyanadi. Tashqi B. uchun asos fanlar: nazariy mexanika, meteorologiya va aerodinamika. Ichki B. uchun muhim fanlar — nazariy mexanika, molekulyar fizika, termodinamika, gaz dinamikasi va portlash nazariyasi fanlari. B. fanining yuzaga kelishi N. Tartali, G. Galiliyey, N. Nyuton, L. Eyler va A. N. Kroʻlov nomlari bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistitlar

Ballistitlar, ballistik poroxlar — tutunsiz alangalanuvchi poroxlar; nitroglitserin bilan kolloksilin aralashmasini plastifikatsiyalash (yumshatish) natijasida hosil boʻladigan qattiq moddalar. Uzoq vaqtgacha oʻz xossalarini yoʻqotmaydi, tez tayyorlanadi. Ballistik qurollar va raketa dvigatellarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballistokardiografiya

Ballistokardiografiya (yunoncha: ballo — otaman, kardia — yurak va grapho — yozaman) — yurakning gemodinamik faoliyatini tekshirish usuli. Bunda yurak qisqarishi va qonning yirik tomirlar boʻylab harakati bilan bogʻliq holda odam tanasida sodir boʻladigan mexanik harakatlar qayd qilinadi. Buning uchun maxsus asbob — ballistokardiograf ishlatiladi. B.ning umumiy, bevosita, bilvosita va boshqa xillari bor.

Ballistokardiograf va harakatlarni yozib olish chogʻida hosil boʻlgan egri chiziq— ballistokardiogramma (BKG)ga qarab yurak muskulining qay darajada qisqarayotganligi haqida bir fikrga kelinadi. Ballistokardiogrammaning oʻzgarishi yurak faoliyatida biror illat borligini koʻrsatadi, ammo aniq tashhis qoʻyishga imkon bermaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballon

Ballon (frans. ballon; ital. pallone — koptok) — gaz oʻtkazmaydigan qobiq; nimaga ishlatilishiga qarab, metall, polimerlar, gazlamalar, shisha va boshqa materiallardan tayyorlanadi. Mas, avtomobil B.i (kamera), elektrvakuum asbob B.i, gazlar saqlanadigan va tashiladigan B. (idish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ballon materiallar

Ballon materiallar - rezinalangan gazlama (perkal, ipak). Gaz oʻtkazmasligi, puxtaligi va yengilligi sababli havo sharlari, aerostatlar va dirijabllarga ishlatiladi, gazgolder qobiqlari shundan qilinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil