Abdulloh al-Mahdiy Billoh

Abu Muhammad Abdulloh ibn Husayn (; 874-yil 31-iyul — 934-yil 4-mart), hukmdorlik nomi al-Mahdiy biʼlloh (, „Alloh toʻgʻri yoʻlga tutgan“) sifatida mashhur, islom tarixidagi yagona yirik shia xalifaligi boʻlgan Ismoiliy Fotimiylar xalifaligining asoschisi va shialik tarmogʻi boʻlgan Ismoiliy oqimining oʻn birinchi imomi boʻlgan.

U Askar Mukramda yashirin imom Muhammad ibn Ismoil nomidan targʻibot olib boruvchi yashirin ismoiliy missionerlik tarmogʻiga (daʼvat) rahbarlik qiladigan oilada tugʻilgan. Tugʻilgan vaqtida Said ibn al-Husayn () deya ism qoʻyilgan. Yoshligida ota-onadan yetim qolib, oila bazasi bo‘lgan Salamiyaga ko‘chib o‘tib, amakisi asrab olgan. 890-yillarning oʻrtalarida Said kengayib borayotgan daʼvatga rahbarlik qilishga muvaffaq boʻlgan va daʼvati oʻsha davr musulmon dunyosi boʻylab keng tarqalib, tarafdorlar orttirgan. Biroq, uning nafaqat yashirin imomning ishonchli vakili, balki oʻzi va ota-bobolarining imomlik maqomiga ega ekanligi haqidagi daʼvolari 899-yilda ismoiliylar harakatida boʻlinishga olib keldi. Uning daʼvolarini tan olmaganlar ajralib chiqib, Qarmatlar oqimini tashkil qilishgan. Bu ajralish ortidan 902—903-yillarda Suriyada ismoiliylik tarafdori boʻlgan badaviylar qoʻzgʻolonlari boʻlib, haddan tashqari ishtiyoqli tarafdorlar Abdullohni oʻzi roziligisiz mahdiy sifatida chiqishga majbur qilishgan. Badaviylar qoʻzgʻoloni bostirgan Abbosiy maʼmurlari eʼtiborini Abdullohga qaratib, uni Salamiyani tashlab, avval Ramlaga, soʻngra Misrdagi Fustat, nihoyat hozirgi Marokash hududidagi Sijilmasaga qochib yurishga majbur qilgan. U yerlarda savdogar sifatida yashab, 909-yilda Kutama berberlarining yetakchisi boʻlgan missionerlaridan biri Abu Abdulloh ash-Shiiy Ifriqiyaning Agʻlobiylar sulolasini agʻdarib tashlaguncha qolgan.

910-yil yanvarida Ifriqiyada xalifa deb eʼlon qilingan va hokimiyatni egallagan holda, o‘zining Xudo nomi bilan dunyoni zabt etish huquqini eʼlon qildi. Biroq, tez orada Abu Abdulloh va uning oʻzlari targʻib qilgan yarim ilohiy mahdiy emasligidan hafsalasi pir boʻlgan yetakchi missionerlar oʻrtasida kelishmovchilik yuzaga kela boshladi. Al-Mahdiy bu dissidentlarni zarasizlantirishga muvaffaq boʻlsa-da, oʻz hokimiyatining tayanchi boʻlgan Kutama talablariga qarshilik tufayli yoki ismoiliylarning ming yillik vaʼdalarini amalga oshira olmaganidan izdoshlarining hafsalasi pir boʻlgani sababli oʻz hokimiyatiga qarshi bir qator qoʻzgʻolonlarni yengishga majbur boʻlgan. Al-Mahdiy qurgan davlat, garchi masihiy mafkuraga asoslangan boʻlsa-da, anʼanaviy tarzda tashkil etilgan boʻlib, avvalgi Agʻlobiy tuzumi xodimlari va Kutama qilichlariga tayangan. Uning ekspansionistik maqsadlari juda kam muvafaqqiyatga erishgan. Misrga nisbatan ikki istilo Abbosiylardan magʻlub boʻlgan va faqat Kirenaikani qoʻlida saqlab qolishga muvaffaq boʻlgan. Janubiy Italiyadagi Vizantiya imperiyasi bilan urush esa talon-taroj va qullar uchun bosqinlar bilan tavsiflanib, hech qanday doimiy muvaffaqiyatga erishmagan. Gʻarbda itoatsiz berberlar ustidan Fotimiylar hukmronligini oʻrnatishga boʻlgan bir nechta urinishlari nafaqat Berberlarning raqobatchilari, balki Al-Andalus Umaviylari tomonidan ham shubha ostiga olinib, vaqtinchalik muvaffaqiyatga erishgan. 921-yilda oʻz saroyini Tunis qirgʻogʻida yangi qurilgan mustahkam saroy shahar Mahdiyaga koʻchirib, umrining qolgan qismini shu yerda oʻtkazgan. 934-yilda vafotidan keyin o‘rniga yagona o‘g‘li al-Qoim taxtga o‘tirgan.

Yoshlik davri

Kelib chiqishi 

Fotimiylar xalifaligiga asos solgan insonning kelib chiqishi, shaxsi va ilk tarixi noaniq, hatto uning ismi, tug‘ilgan joyi va sanasi ham bahsli. Rasmiy tarjimai holiga koʻra, Forsning Xuziston viloyatidagi Askar Mukram shahrida 874-yil 31-iyulda (hijriy 260-yilning 12-shavvolida) yoki boshqa maʼlumotga koʻra roppa-rosa bir yil avval tugʻilgan. Boshqa manbalarga koʻra, Bagʻdod yoki Iroqning Kufa shahrida yoki Suriya choʻlining gʻarbiy qismidagi Salamiya shahrida tugʻilgan. Asl ismi Saʼid ibn al-Husayn boʻlishi mumkin, ammo oʻzi hayoti davomida haqiqiy ism Ali ekanligi va Said esa taxallusi ekanligini taʼkidlagan.

Otasi 881/2-yilda vafot etgach, Saidni amakisi Abdul-Shalagʻlag nomi bilan ham tanilgan Abu Ali Muhammad Salamiyaga tarbiyalash uchun yuborgan. Yoʻlda unga oʻzidan bir necha oylik katta va ayni bir tarbiyachi qoʻlida tarbiyalangan Jaʼfar ismli bola qoʻshilgan. Jaʼfar amaldor, Saidning yaqin sirdoshi va gʻoyadoshiga aylanib, hayoti haqidagi asosiy manbalardan birini ham yozgan. Faqatgina ismi Abu Muhammad ekanligi maʼlum boʻlgan ukasi Abu Muhammad Said bilan birga Salamiyaga bormagan.

Ilk ismoiliya va Salamiya 

Abul-Shalagʻlag va Said badavlat savdogar xonadonida yashasa-da, oilasidan yashirincha yashirin siyosiy va diniy harakat — „Ismoiliy da'vo“ („daʼvat“)ni boshqargan.

Bu harakat shialarning imomat oqimining bir qismi boʻlib, musulmonlar jamoasiga rahbarlik qilish Xudo tomonidan islom paygʻambari Muhammadning kuyovi va toʻrtinchi xalifa Ali ibn Abu Tolibdan boshlanib, Muhammadning qizi Fotima orqali davom etgan uzluksiz shajaraning yagona, ilohiy qobiliyatga ega va hidoyatli imom (rahbar) zimmasiga yuklangan, deb hisoblagan. Imomiylar Allohning vahiysini talqin qilishda imomning yagona vakolati va ilohiy ilmi borligi sababli, har doim imomning mavjudligi zarur deb hisoblaydilar. Haqiqatda imom hech boʻlmaganda aqidaviy masalalarda masʼum sanaladi. Imomiyat avvalgi imom tomonidan aniq belgilanish () orqali amalga oshiriladi, bu tanlov Xudo tomonidan amalga oshirilgan deb hisoblanadi.

Bu taʼlimot imomiy shialarning 765-yilda oltinchi imom Jaʼfar as-Sodiq vafotidan keyin unga voris tayinlash masalasida ismoiliylar va oʻn ikkiliklarga boʻlinishiga sabab boʻlgan vorislik toʻqnashuvi edi. As-Sodiq voris etib oʻzining ikkinchi oʻgʻli, ismoiliylar uning nomi bilan nomlangan Ismoilni tayinlagan boʻlishi mumkin. Biroq, Ismoil otasidan avval vafot etgan. As-Sodiqning baʼzi izdoshlari vakolat avtomatik ravishda Ismoilning oʻgʻli Muhammadga oʻtadi, deb hisoblashsa, baʼzilari esa Ismoilning oʻzi oʻlmagan va hukmron Abbosiy xalifaligi taʼqibidan qutulish uchun yashirinib yurgan, deb daʼvo qilishgan. Biroq, as-Sodiq izdoshlarining aksariyati Ismoilning ukasi Muso al-Kozim va uning avlodlariga ergashib, shialikning oʻn ikkilik tarmogʻiga aylangan. Uning izdoshlariga koʻra, Muhammad ibn Ismoil Abbosiylar taʼqibidan ham, amakisi tarafdorlarining dushmanligidan ham qutulish uchun Hijozdan qochib, yashiringan () boʻlgan. U -yilda Xuzistonda vafot etganidan soʻng ismoiliylar harakatining taqdiri qorongʻu boʻlib, IX asr oxirlarida harakat qaytadan vujudga kelgan.

IX asr ikkinchi yarmida Abbosiylar xalifaligining chuqur inqirozi bilan bir vaqtda musulmon olamida umidlar to‘lqini tarqalgan. 860-yillarda Samarradagi anarxiya, so‘ngra Zanj qo‘zg‘oloni, viloyatlarda boʻlginchi va avtonom rejimlarning kuchayishi Abbosiylar hokimiyatini zaiflashtirgan. Ilk islom olamida oxirzamon boshlovchisi boʻlgan Aliy naslidan boʻlgan masihiy,  („Toʻgʻri yoʻlda“) yoki  („Turuvchi“)ga ishonish keng tarqalgan. Uning kelishidan darak beruvchi turli anʼanalarga koʻra, mahdiy tezda Abbosiylar xalifaligini agʻdarib, ularning poytaxti Bagʻdodni vayron qiladi, musulmonlar birligini tiklaydi, Konstantinopolni (Vizantiya imperiyasining poytaxti, ilk xalifaliklarning eng qadimgi nomusulmon dushmani) zabt etib, Islomning yakuniy gʻalabasini taʼminlab, tinchlik va adolat hukmronligini oʻrnatadi. Shunday qilib, Zanj qoʻzgʻoloni rahbari Aliy naslidan ekanligini daʼvo qilib, oʻzini , mazlum va huquqdan mahrum boʻlganlar uchun samoviy adolatni tiklovchi deb eʼlon qilgan. Tarixchi Maykl Brett taʼkidlaganidek, „Mahdiylarning umidlari [...] dunyo tarixini yakunlash uchun moʻljallangan ikkinchi Muhammad qiyofasidagi sirli, gʻayritabiiy, oxir-oqibat esxatologik shaxsning kelishiga qaratilgan edi“. Ismoiliylar kutgan  ularning yashirin imomi Muhammad ibn Ismoildan boshqa hech kim emas edi.

Imom yashirin boʻlsa-da, oʻz izdoshlari oldida imom mavjudligining jonli dalili boʻlmish hujja () bilan ifodalangan. Keyingi manbalarga koʻra, bu mansabga Saidning bobosi Abdulloh al-Akbar daʼvo qilgan. Abdulloh al-Akbar tugʻilgan joyi Asqar Mukramni tark etib, bir qancha sarson-sargardonliklardan soʻng Salamiyaga joylashib, u yerdan oʻz izdoshlari bilan daʼvatning rivojlanishiga rahbarlik qilgan. Keyinchalik Ismoiliy anʼanalari va zamonaviy olimlarning qayta tiklagan maʼlumotlariga koʻra, Abdulloh al-Akbardan keyin oʻz navbatida 827/8-yilda oʻgʻli Ahmad, keyin Ahmadning oʻgʻli Abul-Shalagʻlag taxtga oʻtirgan. Biroq, Salamiyaga asoslangan harakatning kelib chiqishi bundan ancha avval boʻlib, u xalifa Mutavakkil () davrida Abbosiylar tomonidan qabul qilingan Aliylar va shialarga qarshi siyosat boshlanganidan keyin yuzaga kelgan boʻlishi mumkin. Bu siyosatlar nafaqat keyingi oʻn yilliklarda bir qator Aliy/shia qoʻzgʻolonlariga, balki 874-yilda oxirgi oʻn ikki imomning gʻoyib boʻlguniga qadar va taxminiy „okkultatsiya“ga qadar soʻnggi oʻn ikkilik imomga nisbatan taʼqiblarning kuchayishiga olib kelgan. Aynan shu davrda Muhammad ibn Ismoilning yaqin orada qaytishi haqidagi ismoiliy xabari mahdiylar orasida katta qiziqish uygʻotgan. Bunda oʻn ikki tarafdorlar oʻz rahbariyatining siyosiy jimjitligidan noroziligi va eng avvalo, koʻzga koʻrinadigan imomni sodiqlik va diniy yoʻl-yoʻriq manbai sifatida bekor qilgan gʻaybdan qolgan boʻshliq paydo boʻlgan.

Faoliyatiga qaramay, ismoiliylar harakatining bu bosqichi keyingi ismoiliy manbalarida kam yoritilgan. IX asrning soʻnggi oʻn yilliklarida sodir boʻlgan va 899-yilgi „Qarmatiya boʻlinishi“ bilan yakunlangan voqealarning aksariyati bir qator zamonaviy olimlar, asosan Vladimir Ivanov, Samuel Miklos Shtern, Vilferd Madelung va Hayns Halm tomonidan asosan fotimiylarga qarshi polemik asarlardan foydalangan holda qayta tiklangan va ishlab chiqilgan. Bu versiyaga koʻra, Hamdan Qarmat va uning qaynisi Abdan boshchiligidagi Ismoiliy doʼiylar 870-yillarning oxirlarida oʻz tarafdorlari tarmogʻini Kufa atrofidagi hududlarga, u yerdan Fors va Xurosonga qadar yoyishgan. Bu borada Yaman ayniqsa muhim rol oʻynagan. Yamanlik ismoiliy agenti Ibn Havshab Sindga (Haysam, 883/84), Bahraynga (Abu Said al-Jannabiy, 899) va Ifriqiyaga (Abu Abdulloh ash-Shiiy, 893) missionerlarni yuborgan.

Oʻrta asr manbalari va ular asosida yozilgan zamonaviy asarlarda bu faoliyatning barchasi yagona harakat, Vilferd Madelungning fikricha, „musulmon dunyosining koʻplab mintaqalarida jadal missionerlik faoliyatini olib boradigan yashirin inqilobiy tashkilot“ bilan bogʻliq. Bu Salamiyadagi Abul Shalagʻlag boshchiligidagi harakat edi. Bu harakatning haqiqiy rahbari hatto yirik missionerlardan ham yashirin boʻlib, Fayruz bosh missioner () va yashirin rahbarga „darvoza“ () vazifasini bajargan. Biroq Brett ogohlantiradiki, „fotimiylarning kelib chiqishi haqidagi buyuk fitna nazariyasi“ asosan Fotimiylar tarafdorlari va fotimiylarga qarshi boʻlgan keyingi manbalarning tarafkashligini aks ettirib, oʻsha paytda mavjud boʻlgan va bir-biri bilan siyosiy yoki doktrinal munosabatlarini qayta tiklash qiyin boʻlgan koʻplab, alohida rivojlanayotgan ming yillik harakatlar haqiqatini yashiradi. Bretga ko‘ra, Salamiyadagi harakat ko‘pchilik harakatlardan biri bo‘lgan va faqat Fotimiylar xalifaligi o‘rnatilgandan keyingina bu harakatlar fotimiylar va fotimiylarga qarshi targ‘ibotlar orqali retrospektiv tarzda yagona izchil tarmoqqa birlashgan. Darhaqiqat, zamonaviy olimlar ismoiliylik tafakkuri islom olamining sharqiy hududlarida Abu Hotim ar-Roziy (vaf. 934/5) kabi missionerlar tomonidan Ozarbayjonda va Muhammad ibn Ahmad an-Nasafiy (vaf. 943) tomonidan Xurosonda targʻib qilingan ismoiliy tafakkurining mustaqil yoʻnalishlari mavjudligiga ishora qilishgan. Faqat keyinroq, 10-asrning ikkinchi yarmida, Ismoiliy jamoalarining baʼzilari Fotimiylar rahbariyati bilan yarashib, rasmiy Fotimiy taʼlimoti ularning koʻplab taʼlimotlarini oʻz ichiga olgan.

Ismoiliylar daʼvatining yetakchiligi va Qarmatiylarning boʻlinishi 

Abul-Shalagʻlagning oʻgʻli va nabirasi Abbosiylar tomonidan asir olinib, qamoqqa tashlangani sababli merosxoʻrlari yoʻq edi. Shu tariqa Saidni o‘z o‘rniga o‘rinbosar etib tayinlab, amakisining qizini turmushga bergan. Saidning yolg‘iz farzandi Abdurrahmon, bo‘lajak xalifa al-Qoim bi-Amrulloh 893-yilning mart yoki aprel oylarida tug‘ilgan. Abu Muhammad ismli ukasi Abdulloh al-Akbar bir muddat yashab, vaʼz qilgan Daylamdagi Toleqonga borgan. 

Amaldor Jaʼfarning xabar berishicha, ning kelishiga tayyorgarlik koʻrish uchun qurolli istehkomlar qurib, daʼvatning tez surʼatlar bilan rivojlanishini ragʻbatlantirgan Abul Shalagʻlag daʼvatning bir necha yirik aʼzolariga oʻzini maxfiy ravishda Muhammad ibn Ismoil uchun  emas, balki haqiqiy imom deb eʼlon qilib, jiyani Saidga lik, uning goʻdak oʻgʻli Abdurrahmonga esa lik unvonini daʼvo qilgan. Bu daʼvoni Said amakisining oʻrniga oʻtgandan soʻng qabul qilgan, ammo keyinchalik Fotimiylar taʼlimoti Saidning otasi al-Husayn Abul-Shalagʻlagdan koʻra Ahmad ibn Abdulloh al-Akbar oʻrniga yashirin imom boʻlganini taʼkidlagan. Boshqa asarlarda esa Said mavqeni egallab olishga urinishda ayblangan. Keyinchalik Fotimiylar va ularning izdoshlarining imomlikka boʻlgan daʼvolarini oqlash uchun turli nasabnomalar ilgari surilgan va bugungi kungacha davom etayotgan qizgʻin bahs-munozaralarga sabab boʻlgan. Eng keng tarqalgan versiyada Abdulloh al-Akbar Muhammad ibn Ismoilning oʻgʻli deb eʼlon qilingan, lekin hatto ismoiliylik tarafdori boʻlgan manbalarda ham Saiddan oldingi yashirin imomlarning nasl-nasabi va ismlari bir xil boʻlmay, bu qisman ismoiliylarning quvgʻinlardan qochish uchun kod nomlardan foydalanishi va oʻz shaxsini () yashirish amaliyoti bilan bogʻliq. Anti-Ismoiliy sunniy va oʻn ikki shia manbalari, tabiiyki, Fotimiylarning Ali ibn Abu Tolibdan tarqagani haqidagi daʼvoni butunlay rad etib, ularni yolg'onchi deb hisoblashgan, hatto baʼzilari yahudiylardan kelib chiqqanini daʼvo qilgan. Vaziyat Saidning oʻgʻliga berilgan mahdiy unvoni qoim unvoni bilan sinonim boʻlgani sababli yanada murakkablashgan. Bu oʻrta asrlardayoq, Abdurrahmon haqiqiy imom boʻlsa-da, Said hujjalar avlodidan boʻlib, Abdurahmonning otasi ham, qonuniy imom ham emas, balki faqat oʻzboshimchalik qiluvchi boshqaruvchi boʻlgan, degan daʼvolarga sabab boʻlgan.

893-yildan keyin Abul-Shalagʻlag vafot etgach, Said daʼvatga rahbarlik qilgan. 899-yilda Salamiyadan yirik missionerlarga yuborilgan maktublar harakatning rasmiy taʼlimotidagi oʻzgarishlarni koʻrsatgan. Bu holat Hamdan Qarmatni xavotirga solib, bu masalani o`rganish uchun qaynog‘asini Salamiyaga yuborgan. Abdan yangi daʼvoni, yaʼni yashirin imom, odatda Muhammad ibn Ismoil emas, balki Said ekanligini faqat oʻsha yerda bilib olgan. Bundan xabar topgan Hamdan Salamiyadagi rahbarlikni qoralab, Iroq daʼiylarini yigʻgan va ularga missionerlik faoliyatini toʻxtatishni buyurgan. Ko‘p o‘tmay u o‘z qarorgohidan g‘oyib bo‘lgan. Abdan aftidan Salamiyaga sodiq qolgan Zakaravayh ibn Mihravayhning tashabbusi bilan o‘ldirilgan. Bu voqealar ismoiliylar harakatida Saidning imomlikka boʻlgan daʼvolarini tan olganlar va rad etganlar oʻrtasida katta boʻlinishga sabab boʻlgan. Rad etganlar bugungi kunda „qarmatiylar“ nomi bilan tanilgan. Garchi mazkur ismning asl maʼnosi noaniq boʻlsa-da, uni ismoiliy boʻlmagan mualliflar ham Fotimiylar tarafdorlariga nisbatan qoʻllagan. Asosan sharqiy islom dunyosi, Iroq, Bahrayn va Ray atroflarini oʻz ichiga olgan shimoliy Forsdagi ismoiliy jamoalar qarmatiylik nuqtai nazariga amal qilgan. Yaman, Sind, Ifriqiya va ehtimol Xurosondagi jamoalar esa Salamiyaga sodiq qolishgan.

Badaviylar qoʻzgʻoloni va Ramlaga qochish 

Abdanning o‘ldirilishidan so‘ng Zakaravayh ibn Mihravayh Iroqdan qochib, Suriya sahrosining sharqiy qismidagi badaviy qabilalari orasida missionerlik faoliyatini davom ettirib, kam muvaffaqiyat qozongan. Uning oʻgʻillari al-Husayn va Yahyo shimoli-gʻarbiy Suriya choʻlidagi Banu Kalb qabilasining koʻplab aʼzolarini tarafdorlariga aylantirishga muvaffaq boʻlishgan. Mos ravishda sohib ash-shama („Moleli odam“) va sohib an-naqa („Tuya egasi“) nomlarini nazarda tutsak, aka-ukalar va ularning tarafdorlari oʻzlarini al-Fotimiyyun (Fotimiylar) deb nomlab, 902-yilda qoʻzgʻolon koʻtarishgan. Ivanov va Halm ta'kidlaganidek, Zakaravayh va uning oʻgʻillari Saidga ergashganmi va uning nomidan harakat qilganmi yoki bir-biriga aloqasi yoʻqmi, bu haligacha bahsli mavzu. Bagʻdodlik amaldor va tarixchi Tabariyning asarida Salamiyadagi ismoiliylar rahbariyati haqida hech qanday maʼlumot mavjud emas. Shuningdek, isyonchilarning eʼtiqod tizimi haqida ham notoʻgʻri maʼlumot bergan. Faraj ibn Usmon ismli shaxs ularni mahdiy deb daʼvo qilgan. An-Naysaburiyning 11-asrda Fotimiylar tarafdori sifatida yozgan maʼlumotida qoʻzgʻolonni ismoiliy doʼiyning uch oʻgʻli qoʻzgʻatgani taʼkidlangan.

Haqiqat nima boʻlishidan qatʼiy nazar, qoʻzgʻolon Saidning xabari va ruxsatisiz sodir boʻlgan koʻrinadi, ammo keyinchalik Fotimiy manbalarida Zakaravayh Saidning ukasini yashirin imom vakili va qoʻzgʻolon rahbari sifatida badaviylarga tanishtirganini daʼvo qilgan. Haqiqatan ham, haddan tashqari ishtiyoqli izdoshlari boshlaganmi yoki yoʻqligidan qatʼiy nazar qoʻzgʻolon Saidni halokatli xavf ostida qoldirgan. Chunki u hukumatni jangari ismoilizm xavfidan ogohlantirib, daʼvat rahbariyatining qayerdaligini oshkor qilgan. Qoʻzgʻolon, shuningdek, soʻnggi oʻttiz yil davomida Bagʻdod emas, balki Misrning Fustat shahrida joylashgan avtonom Tuluniylar sulolasi boshqargan Suriyadagi Abbosiylarning toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy aralashuviga olib kelgan.

Badaviylar hukumat qoʻshinlariga qarshi dastlabki muvaffaqiyatga erishganlarida, Saidga Bagʻdoddagi malaylari kaptar orqali Abbosiylarning Salamiyadagi noibi uning shaxsini aniqlagani haqida xabar bergan. Said tunda faqat oʻgʻli, bosh missioner Fayruz va toʻrtta qul bilan birga shaharni tark etgan. Uydagi ayollar, jumladan, onasi va ikki qizi, jiyani quli Suluk himoyasida qolgan. Guruh tezda janubga yoʻl olgan. Uch kun ichida ular Homs, Tripoli, Damashq va Tiberiyadan oʻtib, Ramla shahriga yetib kelishgan. U yerdagi mahalliy noib yashirincha ismoiliy tashabbuskori boʻlib, ularni himoya qilgan. Said va uning guruhi qisqa fursatda qochib ketgan. Damashqqa xalifa xatchisi o‘z tavsifi va uni hibsga olish haqidagi farmoyishlari bilan ular shaharni tark etishlari bilan yetib kelib, o‘sha kuni kechqurun guruh joylashgan Ramla shahriga ham boshqa chopar yetib kelgan.

Fotimiylar tarafdori boʻlgan manbalarga koʻra, bu orada Zakaravayhning oʻgʻillari Salamiya rahbariga hurmat bajo keltirishgan. Buning sababi esa, Tabariyga koʻra, shahar Abbosiylar sulolasiga aloqador Hoshimiy oilalari bilan aloqadorligi edi. Fotimiylar tarafdori boʻlgan manbalarning batafsil maʼlumotlariga koʻra, ikki aka-uka dastlab, xonadonidagi ayollar ularning fikrini oʻzgartirguncha Abu Muhammadni oʻzlariga imom qilib koʻrsatishgan. Yahyo Damashqni qamal qilishda davom etar ekan, al-Husayn Saidni kutib olish uchun Ramlaga borgan. Keyinchalik Fotimiy manbalari Saidni aka-ukalar qoʻzgʻolonidan ajratib olishga harakat qilishsa-da, oʻsha paytda Said ularning harakatlariga rozi boʻlgan va hatto ularga pul toʻlashni buyurgan boʻlishi mumkin. 903-yil iyulida Yahyo Damashq oldida vafot etgach, al-Husayn qamalni tashlab, shimolga tomon ketgan. U Salamiya, Homs va boshqa shaharlarni egallab olib, nihoyat mahdiy chiqishiga umid qilib, davlat muassasalarini tiklashga kirishgan. Jumladan, Hums zarbxonasida hali nomi nomaʼlum mahdiy nomidan tangalar chiqargan, Juma xutbasida Abbosiylar xalifasi Muktafiyning nomi „Valis, toʻgʻri yoʻl-yoʻriqli merosxoʻr, zamonlar sohibi, moʻminlar amiri Mahdiy“ foydasiga oʻzgartirilgan. 903-yil avgustida Salamiyada qarorgoh qurgan badaviylar Said qaytib kelib, oʻzini eʼlon qilishini kutgan boʻlishi kerak. Qayta-qayta iltijo qilishlariga qaramay, Said Ramladagi xavfsizlikni tark etishdan bosh tortgan. Tabariy asarida keltirgan ikki maktubdan biri maxfiy mahdiyga yuborilgan, ikkinchisini esa Abbosiy qoʻshinlari qoʻlga olgan boʻlib, unda mahdiy Abdulloh ibn Ahmad ibn Abdulloh deb atalgan. Agar bu haqiqatan ham Said boʻlsa, u shu paytgacha oʻziga shohlik nomini qabul qilgan boʻlsa-da, otasining nomini qoldirgan.

Oxir-oqibat, Abbosiylar hukumati Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib boshchiligida qoʻshin yuborgan. Ushbu qoʻshin 903-yil 29-noyabrdagi Hama jangida „fotimiy“ badaviy qoʻshinini magʻlub etgan. Ilohiy hidoyatli imomning ochiqdan-ochiq tashlab ketganidan gʻazablangan al-Husayn unga qarshi chiqib, Salamiyadagi qarorgohni vayron qilgan va u yerda duch kelgan barcha oila aʼzolari va xizmatkorlarini qatl qilgan. Biroq Saidning ayollarini Suluk qutqarib, oxir-oqibat Ifriqiya zabt etilganda ularni xoʻjayinining huzuriga olib kelgan. Bu vahshiylik, qoʻzgʻolonning muvaffaqiyatsizligi bilan birga, keyinchalik Fotimiy tarixchilari Saidning Zakaravayh oʻgʻillari bilan munosabatlarini qiyoslashiga va tarixchi Haynts Halmning damnatio memoriae harakati deb ataydigan harakatiga olib kelgan. Al-Husaynning oʻzi koʻp oʻtmay qoʻlga olinib, qiynoqlar ostida Ismoiliylar harakati rahbari haqida bilganlarini oshkor qilgan. Zakaravayhning o‘zi ozodlikda qolib, tarixchi Farhod Daftariyga koʻra, 906-yilda Iroqdagi qo‘zg‘olonni „dissident qarmatizm xususiyatlariga ega bo‘lgan“ harakatda jonlantirishga harakat qilgan. Bu qoʻzgʻolon ham 907-yilda Abbosiylar qoʻshinlari tomonidan magʻlubiyatga uchrab, Zakaravayh qoʻlga olinganidan koʻp oʻtmay olgan jarohatlaridan vafot etgan.

Misr va Sijilmasaga qochish 

Said va uning atrofidagilar yana Abbosiylar taʼqibidan qochib, Tuluniylar Misriga borishga majbur boʻlgan. Said 904-yil boshida Misr poytaxti Fustatga yetib kelib, u yerda mahalliy doiy Abu Alining yordami bilan oʻz dinini qabul qilgan mahalliy bir kishining uyiga joylashgan. Ibn Havqalning umumiy hisoblangan ishonchli maʼlumotiga koʻra, Saidga uyidan joy bergan shaxs Saidning bayʼatiga qaytgan Hamdan Qarmatdan boshqa emas edi. Said boy Hoshimiy savdogar qiyofasiga kirsa-da, Bagʻdod tomonidan ogohlantirilgan mahalliy hokimiyatlar undan shubhalangan. Sadoqatli amaldor Jaʼfarni qiynoqlar ostida soʻroq qilishsa-da, hech narsani oshkor qilmagan. Said Fustatda 905-yil yanvarigacha, Muhammad ibn Sulaymon al-Kotib boshchiligidagi abbosiy qoʻshinlari Misrga bostirib kirib, Tuluniylar tuzumiga barham berib, viloyatni yana toʻgʻridan-toʻgʻri Abbosiylar qoʻliga oʻtkazguniga qadar yashagan.

Said Abbosiylardan qutulish uchun yana qochishga majbur bo‘lgan. Atrofidagilar, aftidan, Ismoiliy imom nomi bilan mamlakatning katta qismini zabt etgan missionerlar Ibn Havshab va Ibn al-Fadl uning Yamanga borishini kutishgan. Buning oʻrniga Said gʻarbga, Magʻrib tomon borishga qaror qilib, oʻz izdoshlarini hayratda qoldirgan. Chunki Yaman sivilizatsiyalashgan arab dunyosining bir qismi boʻlsa, Magʻrib vahshiy va madaniyatsiz, islom dunyosi markazlaridan uzoqda, siyosiy jihatdan parchalangan va berber qabilalari hukmronlik qilayotgan hudud edi. Darhaqiqat, bosh missioner Fayruz xo‘jayinini tashlab, o‘zi Yamanga jo‘nab ketgan. Saidning ushbu tanlovining sababi nomaʼlum, biroq tarixchi Vilferd Madelung Ibn al-Fadlning sodiqligiga shubhalari borligini taxmin qilgan. Ibn al-Fadl oxir-oqibat oʻz bayʼatidan voz kechib, oʻzini kutilgan mahdiy deb eʼlon qilgan. Shu bilan birga, Magʻribdagi vaziyat istiqbolli ham edi. Doiy Abu Abdulloh ash-Shiiy Kutama berberlarini oʻziga boʻysundirib, 905-yilga kelganda Abbosiylar hukmronligi ostidagi Ifriqiyani (hozirgi Tunis va Sharqiy Jazoir) boshqargan avtonom Agʻlobiylar sulolasiga qarshi dastlabki gʻalabalarga erishgan. Fotimiylarning keyingi apologi Qozi an-Nuʼmonning taʼkidlashicha, Abu Abdulloh Salamiyaga oʻz xoʻjayinini Magʻribga taklif qilib, qarorni oldindan belgilab qoʻyilgandek koʻrsatish uchun elchilar yuborgan. Halm va Brett taʼkidlaganidek, ushbu epizod Said oʻz harakatini boshqargan koʻrinishidagi improvizatsiya uslubiga oydinlik kiritadi.

Said ishonchli Jaʼfarni Salamiyaga qaytib, u yerda yashirilgan xazinalarni qazish uchun yuborib, oʻzi esa Abu Abdullohning ukasi Abul Abbos Muhammad hamrohligida gʻarbga ketayotgan savdogarlar karvoniga qoʻshilgan. Yo‘lda karvonga berber qabilalari hujum qilishi natijasida Abul Abbos Muhammad yarador bo‘lib, Said kutubxonasi va ko‘plab mol-mulki hujumchilar qo‘liga o‘tgan. Karvon Tripolida toʻxtab, u yerda Jaʼfar topilgan xazina bilan yetib kelishini kutgan. Bu orada Abul Abbos Muhammad oldindan Agʻlobiy poytaxti Qayravonga yuborilgan. Said haqidagi xabar va uning Abbosiylar tomonidan qidirilayotgani xabari shaharga yetib kelganini bilmagan holda shaharga kirib kelgach, darhol hibsga olingan. Natijada Said yana oʻz rejalarini oʻzgartirishga majbur boʻlgan. U Agʻlobiylar hududini kesib oʻtib, Kutama mamlakati tomon yoʻl olish oʻrniga, Agʻlobiylar hududining janubiy chegaralari boʻylab gʻarbga ketayotgan boshqa karvonga qoʻshilgan. Unga faqat oʻz oʻgʻli va Jaʻfar hamrohlik qilgan. Karvonboshiga bosim o‘tkazib, hatto pora berib, shoshqaloqlik bilan oxiri Sijilmasaga yetib kelgan.

Hozirgi Marokashning sharqiy qismidagi voha shahri boʻlgan Sijilmasa bir qancha trans-Saxara savdo yoʻllarining oxiri boʻlib, Agʻlobiy amirlari yetib bora olmaydigan joyda edi. Darhaqiqat, shaharning Midrariy hukmdori Yasa ibn Midrar koʻpchilik berberlar kabi xorijiylarni qoʻllab-quvvatlagani tufayli Abbosiy xalifalariga dushman edi. Oʻzini yana bir boy savdogar sifatida koʻrsatgan Said shaharda yaxshi qarorgoh sotib olgan va keyingi oylarda sekin-asta oila aʼzolarini ham chaqirib olgan. Keyingi toʻrt yil davomida shu shaharda yashab, savdo faoliyatini davom ettirgan. Ushbu faoliyat qoʻshimcha boylik keltirib, shu vaqt ichida Ifriqiyani zabt etishga kirishgan Abu Abdulloh ash-Shiiy bilan aloqada boʻlgan. Uning shaxsi uzoq vaqt sirligicha qolmagan. Agʻlobiy amiri Ziyodatulloh III Midrariy amiriga sharqdan kelgan savdogarning asl qiyofasini ma’lum qildi, ammo Saiddan qimmatbaho sovg‘alar olgan Sijilmasa amiri unda hech qanday yomonlik alomati koʻrmagan. Abu Abdulloh Agʻlobiylar amirligi zabt etilishidan oldin Saidni Ifriqiyaga kuzatib qoʻyish uchun Kutama qoʻshinini yuborgan, biroq ularni Tahertdagi Rustamiy amiri yoʻldan ozdirib, ortga qaytishga majbur boʻlgan.

Hukmronlik

Fotimiylar xalifaligining tashkil etilishi 

909-yil 18-martda Abu Abdulloh qoʻl ostidagi Kutama al-Aribusda soʻnggi Agʻlobiy qoʻshinini magʻlub etgan. Ertasi kuni Ziyadatulloh III oʻzining koʻp xazinalari bilan Raqqada shahridan Misrga qochib ketgan. Yirik haramining katta qismini qoldirib ketgan va yer soligʻi departamenti idoralarini va barcha moliyaviy hujjatlarni yoqib yuborishga buyruq bergan. Bu maʼlum boʻlgach, tartibsizlik boshlanib, saroylar talon-taroj qilingan va keyingi qarshilik haqida hech kim oʻylamagan. Taniqli shaxslar delegatsiyasi Qayravonni taslim qilib, ertasi kuni, 909-yil 25-martda Abu Abdulloh Raqqadaga kirib, amir saroyini qarorgoh qilgan.

Abu Abdulloh ash-Shiiyning regentligi 

Rahbari uzoq Sijilmasada ekanligi tufali Ifriqiyada yangi shia tuzumini o‘rnatish Abu Abdullohga bog‘liq edi. Qayravon fuqarolari va Agʻlobiy rejimining barcha sobiq xizmatchilariga avf (omon) maktubi chiqargan, saroylarning qiymatini hisoblab chiqqan, hokimlarni tayinlagan va yangi rejimni aks ettiradigan rasmiy muhrlar, tangalar, azon va xutbalarni oʻzgartirishni buyurgan. Yangi hukmdorning nomi ommaga eʼlon qilinmagan. Buning oʻrniga, yangi vaʼzlarda Muhammad oilasini, Alloh vaʼdasining amalga oshishini, Alloh haqiqati (haqq) gʻalabasini va Alloh Hujjatini (hujjat Alloh, yaʼni mahdiy) ulugʻlaydigan Qurʼon oyatlari yoki iboralar ishlatilgan. Qamoqdan qochib, akasining g‘alabasigacha yashirinib yurgan Abul Abbos Muhammad Qayravondagi Katta masjidda mahalliy sunniy huquqshunoslar bilan bahs yuritib, ismoiliylik ta’limotini tarqata boshlagan. Abu Abdulloh mahalliy shia Muhammad ibn Umar al-Marvarrudiyni yangi bosh qozi (sudya) etib tayinlagan.

Hokimiyati yetarlicha barqarorlashgach, 909-yil 6-iyunda Abu Abdulloh xoʻjayinini topib, hokimiyatni topshirish uchun katta qoʻshin bilan Raqqadadan yoʻlga chiqqan. Oʻz oʻrniga Raqqadada Abu Zaki Tammam ibn Muarikni rahbar, ukasi Abul-Abbos Muhammadni yordamchi qilib qoldirgan. Yoʻlda Abu Abdulloh koʻchmanchi Zenata berberlari sardori Muhammad ibn Xazarning boʻysunishini qabul qilgan. Tahertdagi Rustamiy imomligini agʻdarib, u yerda Kutama hokimligini oʻrnatgan. Kutama qoʻshini yaqinlashayotganidan xabar topgan Sijilmasa amiri Saidni oʻgʻli bilan birga soʻroq qilib, uy qamogʻiga olsa-da, ularga yaxshi munosabatda boʻlgan. Boshqa tomondan, ularning xizmatkorlari qamoqqa tashlanib, muntazam ravishda qamchilangan.

Mahdiyni eʼlon qilish va Ifriqiyaga kelish 

909-yil 26-avgustda Kutama qoʻshini Sijilmasaga yetib kelib, asir olingan imomni ozod qilishni talab qilgan. Midrariy qoʻshinlari bilan kichik toʻqnashuvlardan soʻng amir al-Yasa bosib olingan va talon-taroj qilingan oʻz shahrini tark etgan. Otga minib, nafis liboslar kiygan Said va uning o‘g‘lini diniy hayqiriqlar va ko‘z yoshlari ostida qo‘shinga taqdim etishgan. Ertasi kuni, 27-avgustda Said taxtga chiqqan va qoʻshinlar tomonidan olqishlangan. Tarixchi Maykl Brett taʼkidlaganidek, bu voqea ikki xil maʼnoga ega edi. Bir tomondan, Saidning xalifaligini tan olish boʻlsa, boshqa tomondan, Kutama askarini „sodiq“ (moʻmin) yoki „Xudoning doʻstlari“ (avliyo) sifatida oddiy musulmonlar ommasidan ajralib turadigan elita deb tan olish ham edi.

Armiya Sijilmasada bir necha hafta turgan. Bu vaqt davomida gʻarbiy Magʻribdan boʻysunishni taklif qilgan delegatsiyalar kelgan. Sijilmasaning qochoq amiri qoʻlga olinib, shaharga kutama boshligʻi Ibrohim ibn Gʻolib noib etib tayinlangan. 12-oktyabrda armiya ortga qaytishni boshlagan. Yoʻlda Ibn Xazar boshchiligida Zenatalar hujumiga uchragan Tahertga yordam berilgan. Togʻdagi qoʻrgʻonlarda joylashgan Sadina qabilasiga hujum qilib, Ibn Xazarni qoʻlga olish uchun yurish boshlangan, ammo u sahroga qochishga muvaffaq boʻlgan. Keyin qoʻshin shimoli-sharqqa yurib, Said Abu Abdullohning Kutamadagi missiyasining asl markazi boʻlgan Ikjonga tashrif buyurgan. Said u yerda kutama qabilalarining ishlarini tartibga solib, oʻz nomiga yillar davomida yig‘ilgan xazinalarni toʻplash bilan shug‘ullangan.

Yigirma kundan soʻng qoʻshin Qayravon tomon yoʻl olgan. 910-yil 4-yanvarda shahar zodagonlari yangi hukmdorni kutib olish uchun chiqishgan. Abu Abdullohning omonini yangilashni soʻragan Said darhol ularning hayotini kafolatlagan, lekin mol-mulki haqida hech narsa demagan. Yangi xalifa hayoti davomida mutlaqo tashrif buyurmagan boʻlsa-da, Qayravonga kirmay, toʻgʻri Raqqadaga otlangan. Ertasi kuni, 910-yil, 5-yanvar, juma kuni, juma namozi xutbasida xalifalik oʻzining qonuniy egalari boʻlmish Muhammad oilasiga qaytishini olqishlovchi manifest oʻqilib, yangi hukmdorning ismi va unvonlari rasman „Abdulloh Abu Muhammad, mo‘minlar amiri Alloh tomonidan to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilgan imom“ deya eʼlon qilingan.

Ichki siyosat

Inqilobiy tuzumning muammolari 

Al-Mahdiyning xalifa deb eʼlon qilinishi Ismoiliy daʼvatining oʻnlab yillar davom etgan saʼy-harakatlari yakuni boʻlib, Ali ibn Abu Tolib (656-661) xalifaligidan keyin birinchi marta musulmon dunyosining asosiy qismini Muhammad oilasi vakillari boshqarishi boʻlgan. Fotimiylar xalifaligining barpo etilishi 10-asr musulmon dunyosida shia rejimlarining keng koʻlamli yuksalishi bir qismi boʻlgan. Shuningdek, bu davr „Shia asri“ deb ham atalib, Yaman va Tabaristonda Zaydiy amirliklari, Suriyada Hamdoniylar, Fors va Iroqda Buvayhiylarning yuksalishi kuzatilgan.

Shia imomlari sifatida al-Mahdiy va uning vorislari nafaqat davlatning (davla) dunyoviy hukmdorlari, balki ayni paytda shia imomlari ham boʻlib, oʻsha vaqtga qadar saqlanib qolgan va keng koʻlamli daʼvat tarmogʻining boshida turganlari sunniy Abbosiylarga butun islom olamining yetakchiligi uchun bevosita mafkuraviy qiyinchilik tugʻdirgan. Al-Mahdiy oʻzining inauguratsion nutqidayoq „Allohning vaʼdasiga binoan dunyoni Sharq va Gʻarbgacha gunohkor isyonchilardan ozod qilish“ mandatini daʼvo qilgan.

Biroq, yuqoridagi universal daʼvolarda yangi rejim muammosi koʻzga tashlanadi. Tarixchi Xyu Kennedi yozganidek, „inqilobiy harakatning hokimiyatga erishishi har doim hal qiluvchi ahamiyatga ega“, chunki u oʻz tarafdorlariga bergan vaʼdalarini bajarishi kerak. Al-Mahdiy hokimiyat tepasiga ming yillik va masihiy vaʼdalar toʻlqinida kelgan edi. Uning tarafdorlari moʻjizalar koʻrsatishga qodir boʻlgan ilohiy rahbarni kutishgan. Hokimiyatga kelgach, oʻzini oddiy odam qilib koʻrsatib, Abu Abdulloh eʼlon qilgan „Allohning isboti“ga nisbatan haddan ortiq umidlarni roʻyobga chiqarishga urinishdan koʻra, Alining avlodi sifatida xalifalik taxtiga qonuniy daʼvosiga koʻproq eʼtibor qaratgan.

Al-Mahdiy umidlarni boshqarishga harakat qilganini shoh nomini tanlashidan ham koʻrish mumkin. „Abdulloh Abu Muhammad“ islom paygʻambari Muhammad ismining toʻliq teskarisi edi. Shuningdek, uning oʻgʻli, Abdurrahmon emas, balki Abul-Qosim Muhammad nomi bilan tanilgan. Shunda mahdiy uzoq vaqtdan beri bashorat qilinganidek, Islom paygʻambari bilan bir xil nomga ega boʻlar edi, yaʼni Abul Qosim Muhammad ibn Abdulloh. Halm taʼkidlaganidek, bu al-Mahdiyga oʻz tarafdorlarining ming yillik umidlarini oʻgʻliga meros qilish imkonini berib, vaqtdan yutgan. Shu bilan birga, bu mahdiyning yagona, yarim ilohiy siymosi endi „Alloh hidoyat qilgan imom“ (al-imom al-mahdiy billoh) sifatida xalifalik unvonidagi sifatga aylanganini ham anglatib, vaʼda qilingan masihiy oʻrniga al-Mahdiy Ali va Fotima naslidan boʻlgan bir qancha imomlar ketma-ketligidan biri edi.

Yangi maʼmuriyatni qaror toptirish 

Al-Mahdiy duch kelgan asosiy muammo yangi rejim asosining tor doira ekanligi edi. Fotimiylar sulolasini hokimiyatga kutamalar olib kelgan boʻlib, Bretning fikricha, ular „ajralmas“, lekin ayni paytda mamlakatning omon qolishi uchun „masʼuliyat va tahdid“ edi. Halm ilk Fotimiylar rejimini „Kutama gegemonligi“ deb taʼriflagan. Bu yarim madaniyatli qabila vakillarining imom-xalifa tanlangan jangchilar sifatidagi mavqeidan nafaqat boshqa berber qabilalari, balki asosan arab madaniyati hukmron boʻlgan shaharlar aholisi ham qattiq norozi edi.

Manbalar