Yugoslaviya qirolligi

Yugoslaviya qirolligi - Bolqon yarim orolining shimoli-g'arbiy qismida 1929—1941-yillarda (rasmiy ravishda 1945-yilgacha) yangi Sloveniya, Xorvatiya, Serbiya, Chernogoriya, Bosniya va Gersegovina va Shimoliy Makedoniya hududidagi davlatlarini o'z ichiga olgan qirollik sanaladi. „Yugoslaviya“ nomi 1929-yil 4-oktabrda qirol Aleksandr I tomonidan davlat toʻntarishi va diktatura oʻrnatilgandan keyin 1929-yil 6-yanvarda qabul qilingan. Bungacha, u 1918-yil 1-dekabrdan boshlab, mamlakat Serblar, Xorvatlar va Slovenlar Qirolligi deb atalar edi.

Tarixi 
Bu davrda qirol hukmronligi avtoritar-konservativ tendensiyalarga ega boʻlgan edi. Yugoslaviya Qirolligi millatlararo nizolar va parchalanish xavfining oldini olish uchun asosiy janubiy slavyan xalqlarining birortasining yashash hududiga mos kelmaydigan viloyat hududlriga (banovinlarga) boʻlinib tashlangan edi.

Bu etnik tafovutlar va assimilyatsiyani yoʻq qilish mafkuralarig toʻgʻri kelar edi.

1929-yil 6-yanvarda qirol Aleksandr I Karageorgievich oʻzining diktaturasini oʻrnatgan, barcha siyosiy partiyalarni taqiqlagan va yangi hukumat rahbarini tayinlagan manifestini eʼlon qildi. Faqat 1931-yil 3-sentabrda qirol mamlakatga yangi konstitutsiya maqomini berdi va parlament saylovlariga ruxsat qilindi. Yugoslaviya Radikal Dehqon demokratiyasini tuzdilar (1933-yil 20-iyulda u Yugoslaviya milliy partiyasi deb oʻzgartirildi).

1932-yil 7-noyabrda Dehqon-demokratik koalitsiya koʻp millatlilik va Yugoslaviyaning federallashuvi bilan bogʻliq boʻlgan boʻgan bir qancha qarorlar qabulq ildilar. Bunga javoban, ushbu hujjatni birinchi boʻlib imzolagan koalitsiya rahbari Vladko Machek 1933-yilda hibsga olindi.

1934-yilda Xorvatiya Ustaše tomonidan uyushtirilgan qirol Aleksandrning oʻldirilishidan oldin, Yugoslaviya Gʻarbiy Yevropaning demokratik kuchlari bilan ittifoq tuzishga qaratilgan edi(u Kichik Antanta deb ataladigan bir qismi edi). Qirolning oʻlimidan va knyaz-gubernator Pavel hokimiyatga kelganidan soʻng, davlat hamdardligiga qaramay Pol Britaniyaga, Germaniya va Italiya bilan yaqinlasha bordi.

Bundan tashqari, milliy siyosat oʻzgartirildi — xorvatlar rahbari Macek 1934-yilda allaqachon ozod qilingan edi va 1939-yil 26-avgustda Tsvetkovich-Machek kelishuvi asosida Xorvatiya qirollik tarkibida alohida banovina sifatida avtonomiya nomini oldi.

1941-yil mart oyida Yugoslaviya hukumati Germaniya boshchiligidagi Berlin paktiga qoʻshilish toʻgʻrisida Vena protokolini imzoladi va bu mamlakatda keng tarqalgan norozilik harakatiga sabab boʻldi. 27-mart kuni hukumat agʻdarildi.

1941-yil 6-aprelda Germaniya va uning ittifoqchilari qoʻshinlari Yugoslaviyaga hujum qilib, Yugoslaviya operatsiyasi paytida mamlakat hududini bosib oldilar va boʻlaklarga boʻlib tashladilar. Ustasha boshchiligida mustaqil Xorvatiya davlati (Bosniyani ham nazorat qilgan) tuzildi; mamlakat hududining bir qismi Germaniya va Italiyaga oʻtdi va ushbu hududlarda serb genotsidi boshlandi. Yugoslaviyada xalq ozodlik kurashi avj oldi. Unga, bir tomondan, Josev Bro Tito kommunistlari (1919-yilda tashkil etilgan Yugoslaviya Kommunistik partiyasi), ikkinchi tomondan, D. Mixaylovich boshchiligidagi monarxistlari parlamentlar aaro nizolar qilishdi. Mamlakatning shimoli-sharqiy qismi 1944-yilda Sovet qoʻshinlari va YXOA (Yugoslaviya Xalq ozodlik armiyasi) qoʻshma harakatlari natijasida ozod qilingan. 1945-yil 15-mayga kelib Yugoslaviya armiyasi Yugoslaviyani ozod qildi. 1945-yil 29-noyabrda Yugoslaviya Federativ Xalq Respublikasi eʼlon qilindi.

Davlat tuzilishi 
Davlat hokimiyatining oliy organi — xalq tomonidan 4 yil muddatga saylanadigan Milliy majlis (Narodna Skupshtina), davlat boshligʻi — qirol (Kral̂), ijro etuvchi organ — Vazirlar Kengashi (Mistarski Savet), qirol tomonidan tayinlanadigan vazirlar va vazirlar kengashining raisidan iborat edi.

Siyosiy partiyalar 

 Yugoslaviya xalq harakati Zbor (Yugosloviya xalq pokreti „Zbor“) — oʻta oʻng, serb fashisti
 Yugoslaviya radikal ittifoqi
 Yugoslaviya milliy partiyasi (Jugoslovenska natsionalna stranka) — konservativ, monarxist
 Xalq radikal partiyasi (Narodna Radical Stranka) — konservativ, serb millatchi partiyasi.
 Sloveniya Xalq partiyasi (Slovenska ljudska stranka) — xristian-demokratik, avtonomist
 Chernogoriya federalistik partiyasi (Crnogorska federalistička stranka) — agrar, avtonomist
 Demokratik partiya (Demokratska stranka) — liberal, markazchi
 Mustaqil demokratik partiya (Samostalna democratska stranka) — ijtimoiy liberal
 Xorvatiya dehqonlar partiyasi (Hrvatska seljačka stranka) — markazchi chap, agrar, avtonomist
 Yugoslaviya Sotsialistik partiyasi (Yugoslaviya Sotsialistik partiyasi) — sotsial-demokratik
 Yugoslaviya Kommunistik partiyasi (Yugoslaviya Kommunistik partiyasi) (yuridik qanot — Yugoslaviya mustaqil ishchilar partiyasi) — marksistik-leninchi
 Germaniya partiyasi (Nemačka Stranka, Deutsche Partei) — Voyvodinada maʼlum taʼsirga ega edi.

Maʼmuriy boʻlinish 

Yugoslaviya hududi banovinalarga boʻlingan. Viloyatlarning vakillik organlari — viloyat majlislari (oblastna skupshtina), viloyat qoʻmitalariga boʻlingan.

Davlat tarkibiga quyidagilar kiradi:

 Drava banovina
 Dengiz boʻyidagi banovina
 Zeta banovina
 Savskaya banovina
 Moraviya banovina
 Vrbava banovina
 Drina banovina
 Vardar banovina
 Dunay banovina
 Xorvatiya banovina — 1939-yilda Primorskaya va Sava banovinalari ittifoqi tomonidan yaratilgan, avtonomiyaga ega edi.
 Belgrad shahri — Zemun va Pancevo shaharlari bilan birgalikda banovinalardan mustaqil alohida maʼmuriy-hududiy birlikni tashkil qilgan.

Iqtisodiyoti 
Yugoslaviya mintaqalarida rivojlanish darajasi keskin farq qilar edi. Shimoliy banovinalar (Dravskaya, Primorskaya va Dunay), asosan zamonaviy Sloveniya, Xorvatiya va Voyvodina hududlarida joylashgan boʻlib, iqtisodiy rivojlanishning yuqori darajasi bilan ajralib turardi. U yerda tugʻilish darajasi ancha past va temir yoʻl tarmogʻi janubiy Bosniya, Makedoniya, Chernogoriya va Kosovoga qaraganda zichroq edi. Qirol hokimiyati barcha hududlarni birlashtirishga, ularning rivojlanish darajasini tenglashtirishga harakat qilar edi. Buning uchun 1938-yilda rivojlanmagan hududlarni subsidiyalash uchun maxsus fond tashkil etildi. Bundan tashqari, davlat shimoliy viloyatlar aholisini janubga koʻchirishni moliyaviy qoʻllab-quvvatlay boshladi.

Qishloq xoʻjaligi 
Yugoslaviya ishchilarining toʻrtdan uch qismi qishloq xoʻjaligida ishlagan. Tijoriy fermerlar kam edi, ularning aksariyati hali ham tirikchilik bilan shugʻullanuvchi dehqonlar edi. Janubda dehqonlar ayniqsa qashshoq yashar edilar, ular tepalik, taqir hududda isteʼqomat qilishar edi. Shimoldan boshqa yirik mulklar yoʻq edi va ularning barchasi xorijliklarga tegishli edi. 1919-yilda yangi Yugoslaviya davlati tomonidan amalga oshirilgan birinchi harakatlardan biri chet elliklarning, xususan, quruqlikdagi vengerlarning mulklarini yoʻq qilish edi. Yugoslaviya iqlimi nisbatan quruq edi. Ichki aloqalar yomon edi, Birinchi jahon urushidan koʻrilgan zarar katta edi, ammo kamdan-kam istisnolardan tashqari, qishloq xoʻjaligi texnika yoki boshqa zamonaviy qishloq xoʻjaligi texnologiyalaridan mahrum edi.

Ishlab chiqarish 
Ishlab chiqarish Belgrad va boshqa yirik aholi punktlari bilan chegaralanib, asosan ichki bozor uchun ishlab chiqarilgan kichik korxonalardan iborat edi. Yugoslaviya Adriatik portlarining tijorat salohiyati behuda ketdi, chunki mamlakatda yuk tashish sanoatini boshqarish uchun texnik salohiyat yoq edi. Boshqa tomondan, mamlakatda foydali qazilmalarning koʻpligi tufayli togʻ-kon sanoati yaxshi rivojlangan boʻlsa-da, lekin u asosan xorijliklarga tegishli boʻlgani va boshqarayotganligi sababli mahsulotning katta qismi eksport qilinardi edi. Yugoslaviya Sharqiy Yevropada Bolgariya va Albaniyadan keyin uchinchi eng sust rivojlangan davlatlardan biriga aylanib qolgan edi.

Qarz 
Yugoslaviya 1920-yillarda Gʻarbdan katta miqdorda qarz olgan Sharqiy Yevropaning eng katta davlati edi. Buyuk Depressiya davrida, 1929-yildan boshlab, Gʻarb kreditorlari Yugoslaviyadan qarzlarini undirishdi boshladi ammo yugoslavlar qarzlarini toʻlay ola olmadi. Pulning bir qismi poraxoʻrlik bilan yoʻqolgan, garchi uning katta qismi fermerlar tomonidan ishlab chiqarish va eksport salohiyatini oshirishga sarflangan boʻlsa ham. Biroq, qishloq xoʻjaligi eksporti har doim oʻzgaruvchan istiqbol boʻlib kelgan, chunki ularning eksport daromadlari jahon bozoridagi oʻzgaruvchan narxlar bila juda bogʻliq edi. Buyuk Depressiya dehqonlar bozorining qulashiga olib keldi, chunki global talab keskin pasaydi va mamlakatlar hamma joyda savdo toʻsiqlarini oʻrnatishni boshlaganda eksportga yoʻnaltirilgan fermerlar uchun vaziyat yanada yomonlashdi. Birinchi jahon urushidan keyingi dastlabki yillarda Italiya Yugoslaviyaning asosiy savdo sherigi edi, ammo 1922-yilda Benito Mussolini hokimiyat tepasiga kelishi bilan taʼminot toʻxtatildi. 1930-yillarning iqtisodiy tang ahvoliga tushib qolgan Yugoslaviya oʻzining natsistlar Germaniyasiga natijada qaram boʻlib qoldi.

Pul 
Pul birligi — dinor taqdim joriy etilgan edi.

 50 juft, 1 va 2 dinorlik mis-nikel tangalar,
 5, 10, 20, 50, 100 va 1000 dinorlik banknotalar.

Etnik guruhlar 
Kichik oʻrta sinf yirik aholi punktlarida joylashgan boʻlib, qolganlarning deyarli barchasi qishloq xoʻjaligi bilan shugʻullanadigan dehqonlar edi. Eng katta etnik guruh serblar, undan keyin xorvatlar, slovenlar, bosniyalik musulmonlar, makedoniyaliklar va albanlar edi. Din xuddi shu naqshga amal qildi, aholining yarmi pravoslav nasroniylikka, taxminan 40% katoliklarga va qolganlari musulmonlar dini vakillari edi. Bunday koʻp tilli mamlakatda keskinliklar tez-tez boʻlib turardi, lekin ayniqsa serblar va xorvatlar oʻrtasida etnik nizolar tez tez boʻlib turar edi. XX asrning boshlarida makedoniyaliklar 1919-yilgi Parij tinchlik konferensiyasigacha xalqaro hamjamiyat tomonidan asosan bolgarlarning mintaqaviy xilma-xilligi sifatida qaralgan.

Slovenlar din va madaniyat jihatidan xorvatlarga yaqinroq edi. Xususan, ular oʻz xalqini shakllantirish uchun juda oz sonli ekanligini bilishardi.

Asosan musulmon bosniyaklar Belgraddan baʼzi imtiyozlardan bahramand boʻlishgan, lekin har doim oʻz qoʻshnilari, ayniqsa serblar tomonidan qattiq yomon koʻrishgan va slavyan millatiga qaramay, „turklar“ nomi bilan tanilgan edi. Albanlar serb-xorvat tilini bilmasliklari sababli yomon ahvolga tushib qolishgan edi. Yugoslaviyadagi barcha musulmonlar keng qamrovli taʼqib va kamsitishlarga duchor boʻlib kelgan. Mamlakatning baʼzi hududlariga shaxsiy maqom boʻyicha islom huquqining anklavlari sifatida mavjud boʻlishiga ruxsat berildi, bu Yugoslaviya musulmon aholisi uchun imtiyoz deb bilishar edi.

Boshqa etnik ozchiliklar orasida italyanlar, ruminlar, nemislar, vengerlar va yunonlar bor edi. Ruminiyaliklardan tashqari, Yugoslaviya hukumati ularga oʻzlarining tili, madaniyati yoki siyosiy avtonomiyalarini hurmat qilish boʻyicha alohida munosabat bildirmadi. Bir necha ming yahudiy asosan yirik shaharlarda yashagan; ular yaxshi assimilyatsiya qilingan va antisemitizm bilan jiddiy muammo yoʻq edi.

Taʼlim 
Yugoslaviya aholisining katta qismi savodsiz xalq edi. 1931-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, butun Yugoslaviyadagi savodsiz aholining ulushi 44,6% ni tashkil etgan (1921-yilda bu koʻproq edi — 51,5%). Savodsiz aholining ulushi banovinaga qarab juda xilma-xil edi. Bu Sloveniya yerlarida (Dravska banovina) eng past boʻlgan, bu yerda 1931-yilda aholining atigi 5,5% savodsiz edi, bu Belgraddagining deyarli yarmini tashkil etar edidi (1931-yilda u yerda aholining 10,9% savodsiz edi). Butun aholi orasida savodsizlarning eng yuqori ulushi 1931-yilda asosan makedoniyalik Vardar (70,9%) va Bosniyalik Vrbas (72,6%) banovina ga toʻgʻri kelgan. Dastlab maktab taʼlimida mintaqaviy tafovutlar mavjud edi. 1929-yilda davlat maktablari toʻgʻrisida qonun qabul qilindi, unda "serb-xorvat-sloven" tilida oʻqitish va butun mamlakat uchun yagona dastur boʻyicha 14 ta maktab darsligini oʻqitish belgilandi.

Din 

 Serb pravoslav cherkovi asosan serb pravoslav serblari, pravoslav chernogoriya va pravoslav makedoniyaliklarni birlashtirib turgan.
 Yugoslaviya katolik yepiskoplarining konferensiyasi asosan katolik slovenlar va xorvatlar, shuningdek, vengerlar, nemislar va Voyvodina va Prekmurye katolik slovaklarini birlashtirgan.
 Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligidagi Augsburg konfessiyasining Evangelist cherkovi (Evangelička crkva Augsburškog ispovedanja u Krajevini SHS) — asosan vengerlar va Voyvodina va Prekmurjedagi nemis lyuteranlari (asosan, majyar va xorvatlar), luteriyaliklar, luteranlar, luteranlar, luteriyaliklar va Slovenlar birlashtirib turgan.
 Serblar, xorvatlar va slovenlar qirolligidagi Augsburg konfessiyasining Slovak Yevangeliy cherkovi — asosan Voyvodinadagi slovak lyuteranlarini birlashtirgan (asosan magyarlashgan).
 Yugoslaviya Qirolligidagi nasroniy islohotchi cherkovi — asosan vengerlar, nemislar va Voyvodina va Prekmuryedagi kalvinist slovaklarni (asosan magyarlashgan) birlashtirgan.
 Yugoslaviya oliy muftiyati asosan musulmon bosnyaklar va musulmon albanlarni birlashtirgan.
 Yugoslaviya yahudiy jamoalari federatsiyasi (Savez jevrejskih opština Jugoslavije) asosan Sefarad kanonidagi Voyvodina (asosan magyarlashgan), Bosniya, Serbiya va Makedoniya yahudiylarini birlashtirgan.
 Yettinchi kun adventistlari cherkovining Janubiy Yevropa Ittifoqi (Shimoliy, Janubiy va Xorvatiya eparxiyasi) ettinchi kun adventistlarini birlashtirdi.

Tashqi siyosat

Gretsiya bilan kelishuv 
1923-yilda Gretsiya -Yugoslaviya konvensiyasi Belgradga Egey dengizidagi Saloniki portidagi erkin zonani 50 yilga berdi, bu Yugoslaviyaga Oʻrta yer dengiziga chiqish imkonini berdi, Adriatikani chetlab oʻtar edi. Bu zonaga Yugoslaviyadan temir yoʻl olib kelingan.

Ittifoqchi hukumat 
Qirollik birinchi jahon urushidagi ittifoqchilar bilan doʻstona munosabatlarga ega edi. Bu, ayniqsa, 1920—1934-yillarda Yugoslaviya, Buyuk Britaniya va Fransiyaning anʼanaviy tarafdorlari bilan bogʻliq edi.

Kichik Antanta 
1920-yildan boshlab Yugoslaviya Qirolligi Fransiya tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Chexoslovakiya va Ruminiya bilan Kichik Antantani tuzdi. Ittifoqning asosiy maqsadi Vengriyaning Birinchi jahon urushidan keyin yoʻqotgan hududlarini qaytarib olishiga yoʻl qoʻymaslik edi. 1937-yilda Yugoslaviya va Ruminiya Germaniya tomonidan tahdid qilingan Chexoslovakiyani qoʻllab-quvvatlashdan bosh tortgach, ittifoq oʻz ahamiyatini yoʻqotdi.

Bolqon ittifoqlari 
1924-yilda Yugoslaviya Qirolligi Bolqon yarim orolida muvozanatni saqlashni maqsad qilgan Gretsiya, Ruminiya va Turkiya bilan Bolqon blokini tuzdi. Alyans 1934-yil 9-fevralda rasman mustahkamlanib, „Bolqon Antantasi“ga aylandi.

Sovet-Yugoslaviya munosabatlari 
Yugoslaviyaning tashqi siyosati antisovet xarakteriga ega davlatlardan biri edi. Qirollikda Yugoslaviyada oʻz kadet korpusiga ega boʻlgan oq muhojirlikning muhim qismi joylashgan edi. Yugoslaviya SSSRni faqat 1940-yilda tan oldi.

Demografiyasi

Etnik guruhlar

Manbalar 

Sobiq Bolqon davlatlari
Qirolliklar
Serbiya
Albaniya
Bosniya va Gersegovina
Xorvatiya
Sloveniya
Pages with unreviewed translations
Chernagoriya