Turkiyada 2023-yilgi saylovlar

Turkiyada deputatlar saylovlar va  Prezidentlik saylovining birinchi bosqichi  2023-yil 14-may  kunida o'tkazilgan.  Prezident Rajap Tayyip Erdog'an saylovlarni tashkil etish va o'tkazish yuzasidan so'zlagan nutqida 1950-yilgi saylovlarga to'xtalib o'tgan hamda saylovlarni o'tkazish uchun 14 may sanasini maqbul deb bilgan.  Oliy saylov kengashi tomonidan umumiy saylovning birinchi bosqichi va prezidentlik saylovi 14-may kuni o'tkaziishi hamda prezidentlik saylovining ikkinchi bosqichi esa 28-may kuni bo‘lib o‘tishi haqida qaror qabul qilindi.

Yaqin o'tnishda o'tkazilgan saylovlar

2017 yilgi referendum va 2018 yilgi saylovlar 
Turkiyada avvalgi umumiy saylovlar va prezidentlik saylovlari 2018-yil 24-iyun kuni bo‘lib o‘tgan edi. 2017-yilgi Konstitutsiyaga o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha referendum o'tkazildi. Referendumda  siyosiy jamiyat, matbuot va jamoatchilik tomonidan keng muhokama qilindi. 2017-yilgi referendumda konstitutsiyaga kiritilgan o'zgartirishlar saylovchilar tomonidan ma'qullandi. Konstitutsiyaga kiritilgan o'zgartirishning qabul qilinishi bilan parlament saylovlarning endi prezidentlik saylovlari bilan bir kunda o'tkazilishiga qaror qilindi. 2014-yildan beri oʻz lavozimini egallab kelayotgan Prezident Rajab Toyyib Erdogʻan 2018-yilgi saylovda qayta prezident etib saylandi.

Saylovlar to'g'risidagi qonunga 2018-yilgi o'zgarishlar kiritildi. Shu yildi saylovlarda Xalq ittifoqi va Millat ittifoqi partiyalari tuzildi.

Devlet Bahcheli muxolifatning 2023-yildan oldin saylov o'tkazish haqidagi chaqiriqlariga o'zining chiqishlari bilan qarshi ekanligini ma'lum qildi. Bahcheli, 2023-yil iyun oyida bo'lib o'tadigan prezidentlik saylovlarida partiyasidan nomzod Erdo'g'an bo'lishini va MHP uni to'liq qo'llab-quvvatlashini ma'lum qildi.

2019-yilgi mahalliy saylovlar 
Millat ittifoqiga rahbarlik qilayotgan CHP raisi Kemal Kilichdarog'lu saylovdagi mag'lubiyati uchun tanqidlar ostida qoldi. Shu sababli 2019-yilgi mahalliy saylovlar asosiy muxolifat uchun ahamiyat kasb eta boshladi. CHP va İYİ Partiya o'rtasidagi muzokaralar natijasida Millat ittifoqi qayta tiklandi. Mahalliy saylovlardan keyin Millat Alyansi ko'pchilik ovozni olmagan bo'lsa-da, bir oz muddatdan so'ng mamlakatning turli hududlarida Istanbul, Anqara, Antaliya, Adana va Mersin kabi yirik shaharlarida ko'pchilik ovozlarni qo'lga kiritib Erdo'g'anga qarshi muvaffaqiyatga erishdi.

Iqtisodiy inqiroz 
2018-23-yillarda Turkiya iqtisodiy inqirozi yillari bo'ldi. Bu iqtisodiy inqiroz moliyaviy epidemiya nomibilan ham atala boshlandi. Mazkur Inqiroz xalqaro darajada sezildi. Turk lirasining qadrsizlanishi, yuqori inflyatsiya, ortib borayotgan qarzlar va shunga mos ravishda kreditlar bo'yicha defoltlar inqirozning asosiy belgilaridir.

Inqiroz 2018-yilda bo'y ko'tara boshladi. Lira xalqaro valyuta o'zgarishlarida sezilarli qiymatini yo'qotdi. Olingan qarzlar va kredintlar kira hisobi bilan mutanosib emas edi. 2022-yilga kelib respublika tarixida birinchi marta davlat olgan qarzlardan foizlari  oshib ketdi.

Partilerdeki bölünmeler 
2017-yil iyul oyida MHPdan chiqarib yuborilgan muxolifat yetakchilari va partiya xodimlari Meral Akshener, Koray Aydin va Ümit Özdag, İYİ Partiya nomi ostida yangi partiya tashkil qildilar. Kelajak partiyasi 2019-yil dekabr oyida sobiq bosh vazir Ahmet Davutog'lu boshchiligida tashkil etidi. DEVA partiyasi 2020-yil mart oyida sobiq iqtisodiyot vaziri lavozimida faoliyat olibb borgan Ali Babajon boshchiligida tashkil etildi. Bu partiyalarning tashkil etilishida AK Partiyasi davrida ish faoliyatini olib boragan siyosatchilar va mutasaddilar ishtirok etdilar. 2022-yil mart oyida BBPdan iste'foga chiqqan Remzi Chayir va uning do'stlari "Milliy Yo'l Partiyasi" deb nomlangan yangi siyosiy partiya Tashkil qildilar.

Covid-19 pandemiyasi 
Butun dunyoga tarqalgan COVID-19 epidemiyasining Turkiyani ham chetlab o'tmadi. Turkiyada virus bilan chalinish holati 2020-yil 11-mart kuni aniqlangan. Bu haqidagi ma'lumot Sogʻliqni saqlash vazirligi tomonidan eʼlon qilingan. Mamlakatda virus bilan bog'liq birinchi o'lim holati 2020-yil 15-martda sodir bo'lgan. Sog‘liqni saqlash vaziri Fahrettin Koja 2020-yil 1-aprel kuni koronavirus bilan kasallanish butun Turkiya bo‘ylab tarqalganini ma’lum qilgan.  2023-yilda Turkiyada koronavirus bilan kasallanganlarning umumiy soni 17.232.066 tashkil etadi. Xabar qilinishicha,  vafot etganlar soni 102.174 nafarni tashkil etmoqda. 2022-yil 26-aprel holatiga ko‘ra, Turkiya 193 davlat orasida kasallanish soni bo‘yicha Janubiy Koreya va Italiyadan keyin 10-o‘rini band etib turipti.  Epidemiya Turkiyada radikal qarorlar qabul qilinishiga sabab boʻldi, bu esa ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy, iqtisodiy, maʼmuriy, huquqiy, harbiy, diniy va madaniy sohalarda koʻplab muhim taʼsirli  oqibatlarga olib keldi.

Saylov sanasi 
Konstitutsiyada yozilganide va parlament saylovlari to'g'risidagi qonunga ko'ra binoan saylov sanasi 2023-yil 18-iyun haftaning yakshanba kuni edi. Rrezident Erdog'an 2023-yil 18-yanvar kuni bo'lib o'tkan majlisda 1950-yil 14-may kuni bo’lib o’tgan bir partiyali CHP hukumatini tugatgan saylovlar haqida gapirib 2023-yilgi saylovlar 14-may kuni o’tkazilishini e'lon qildi.

Qahramanmaraşdagi zilzilalar 
2023-yilgi Qahramanmaraş zilzilalari yoki 2023-yil 6- fevralda to'qqiz soatlik farq bilan sodir bo'lgan Turkiya-Suriya zilzilalari juda talofatli oqibatlarni olib keldi. Qahramanmaroshning Pazarjik va Ekinözü tumanlarida 7,8 MVt magnitudali. (±0,1) va 7,5 Mw ikki magnitudali zilzilalar vayronagarchiliklarni keltirib chiqardi. Rasmiy ma’lumotlarga qaraganda Turkiyada zilzilalar oqibatida kamida 50,5 ming kishi halok bo‘lgan, 107 mingdan ortiq kishi jarohatlangan.

Saylov tizimi 
600 a'zolik Turkiya Buyuk Millat Majlisiga a'zolarni saylash uchun har 5 yilda bir marta umumiy parlament saylovlari o'tkaziladi. 87 ta saylov uchaskasida proportsional shaklada saylovlar tashkil etiladi

Saylov okruglari 
Bu saylovda Antaliya, Kojaeli, Sakarya va Tekirdag'ning deputatlari soni bittadan ko'paygan bo'lsa, Denizli, Eskishehir, Mush va Tuncelining deputatlari soni bittadan kamaygan. Saylovda 24 ta siyosiy partiya ishtirok etgan. Unda 57 ta saylov okrugidan 151 nafar mustaqil nomzod ishtirok etgan.

Chet eldagi saylovchilar 
Chet elda ovoz berish taqvimi YSK tomonidan 2023 yil 27 aprel va 9 may 2023 yil sifatida belgilandi . Bojxona darvozalarida ovoz berishning oxirgi muddati 14 may deb e'lon qilindi. Xorijda yashayotgan 3 million 416 ming 98 saylovchining ovoz berishi uchun 73 davlatda saylov qutilari o'rnatildi.  YSK, chet elda ovoz berish taqvimining dastlabki olti kunida 797 ming 841 saylovchining ovoz berganini maʼlum qildi. 2023-yil 7-may soat 00:00 holatiga ko‘ra, xorijdagi Turkiya fuqarolarining 1 million 387 ming 945 nafari xorijiy vakolatxonalarda, 100 ming 897 nafari bojxona eshiklarida ovoz berdi.

Saylovda ishtirok etuvchi partiyalar va nomzodlar

Boshqa partiyalar roʻyxatidan kiruvchi alyans nomzodlari 
Saylovda alyans tarkibidagi partiyalar yoki alyansdan tashqari, lekin ittifoqni tashqaridan qo‘llab-quvvatlovchi partiyalarning nomzodlari ham ishtirok etdi. Shu tariqa, deputatlikka nomzodlar shaklantirildi.

Adolat va taraqqiyot partiyasi

Respublika Xalq partiyasi