MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Garni

Garni — qad. qalʼa va turar joy qoldigʻi. Yerevandan 27 km sharqda joylashadi arman podsholarining yozgi qarorgohi (mil. av. 2-asr— mil. 17-asr). Qalʼa devorida 7 toʻgʻri burchakli minora bor. Devor va minora chegalar bilan oʻzaro mustahkamlangan yirik bazalt toshlardan tiklangan. Arxeologik qazishlar natijasida Garnining eneolit va jez davridan tortib, to oʻrta asrlargacha boʻlgan bir necha madaniy qatlami aniqlangan. Sathiga rangbarang tosh terilgan katta hammom harobasi (3-asr) va bir necha ibodatxona bor. Ibodat-xonalarning eng kattasi (4,82x16,02) majusiy qabilalarga mansub boʻlib, Kichik Osiyo yarim oroldagi ibodatxonalariga oʻxshashdir. Garni qabrlaridan jez va temirdan qilingan mehnat qurollari, harbiy aslahalar, zebziynat buyumlari topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Armaniston: Tarix
Garnizon xizmati

Garnizon xizmati - garnizon joylashgan harbiy qism xizmatchilari uchun belgilangan maxsus xizmat. G.x. garnizon boshligʻi tomonidan belgilanib, tegishli harbiy xizmatchilar tomonidan amalga oshiriladi. G.x. garnizon shaxsiy tarkibi orasida harbiy tartib va intizomni taʼminlash, ularning yashashi va jangovar tayyorgarligi uchun qulay sharoit tugʻdirish, garnizon qoʻshinlari qatnashuvi bilan boʻladigan ishlarni (mas, qoʻshinlar paradini oʻtkazish, lozim boʻlgan vaqtlarda faxriy qorovullar tuzish, halok boʻlgan harbiy xizmatchilarni dafn qilish va h.k.) bajarish, shuningdek qoʻshinlarni yongʻinga va tabiiy ofatlarga qarshi kurashga jalb qilish kabi ishlarni amalga oshiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garnitura

Garnitura, toʻplam (frans. qarniture) — muayyan maqsad uchun moʻljallangan narsalar yigʻiidisi: 1) mebel G.si (garnitur) — vazifasi jihatidan umumiy bir maqsadga qaratilgan (zal, oshxona, yotoqxona yoki kabinetni jihozlash uchun zarur boʻlgan) mebellar majmui; 2) kiyim-kechak G.si — ayollarning ichki yoki ustki kiyimlari toʻplami; 3) shrift G.si — bosmaxonada harf terish uchun zarur materiallar, bunday G. shrifti oʻlchamlari (kegli) har xil boʻlishi mumkin, lekin qiyofasi (toʻgʻri, kursiv va b.) bir xil boʻlishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garnye Jan Lui Sharl

GARNYE (Gamier) Jan Lui Sharl (1825.6.11 - Parij - 1898.3.8 ) - fransuz meʼmori. Parijdagi nafis sanʼat maktabida oʻqigan (1842—48). Eklektizm ruhidagi dabdabali inshootlar yaratgan (Parijdagi "Grand-Opera", 1861—75; Monte-Karlodagi opera teatri, 1878— 79 va Kazino, 1861—1910 kabilar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garov

Garov murojaat qilishi mumkin

 Xarov, Ozarbayjondagi qishloq
 Iliyan Garov (1984-yilda tug'ilgan), bolgariyalik himoyachi

Garov so'zing ma'nosi
Garov sifatida tutqunlikka olish

Garov sifatida tutqunlikka olish — shaxsni tutqunlikka olib, davlat, xalqaro tashkilot, jismoniy yoki yuridik shaxsdan biron-bir harakat sodir etish yoki biron-bir harakat sodir etishdan oʻzini tiyib turishni talab qilib, garov sifatida ushlab turilgan shaxsni ozod qilish shartini qoʻyishdir. G.s.t.o. Oʻzbekiston Respublikasi JK boʻyicha jamoat xavfsizligiga qarshi jinoyatlardan hisoblanadi. Bunda aybdor shaxsni tutqunlikka olib, oʻz talablarini qoʻyar ekan, eng avvalo tutkunlikka olingan shaxcni, shuningdek boshqa shaxslarning sogʻligʻi va hayotini xavf ostida qoldiradi. Jinoyat subʼyekti 16 yoshga toʻlgan har qanday aqli raso shaxs boʻlishi mumkin. Agar tutqunlikka olingan shaxs bir kishi boʻlsa, aybdorning mol-mulki musodara qilinib, 10 yilgacha muddatga ozodlikdan maxrum qilish bilan; G.s.t.o. voyaga yetmagan shaxsga nisbatan, 2 yoki undan ortiq shaxsga nisbatan sodir etilgan boʻlsa, shuningdek ogʻir oqibatlar kelib chiqishiga sabab boʻlsa, mol-mulk musodara qilinib, 10 yildan 15 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi (OʻzR JK 245-modda).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Garov huquqi

Garov huquqi (fuqarolik huquqida) — bir shaxsning majburiyatlarni taʼminlash uchun boshqa shaxsga mol-mulkka oid huquqni berishi (garov)ni tartibga soluvchi va mustahkamlovchi xuquqiy meʼyorlar majmui. Oʻzbekistonda G.h. garov toʻgʻrisida shartnoma tuzilgan paytdan yoxud shartnoma notarial tasdiqlanishi shart boʻlsa — notarial tasdiqdangan paytdan, shartnoma roʻyxatdan oʻtkazilishi shart boʻlganida esa — roʻyxatdan oʻtkazilgan paytdan boshlab vujudga keladi. Garovga oid huquqiy munosabatlar, jumladan: garovga qoʻyilgan mol-mulkka boʻlgan huquqlar, boshqa shaxsga oʻtganida garovning saqlanishi, garov toʻgʻrisidagi shartnoma boʻyicha huquqlardan bosh-qa shaxs foydasiga voz kechish, garov bilan taʼminlangan majburiyat boʻyicha qarzni boshqa shaxsga oʻtkazish, garovga oluvchining hamda garovga qoʻyuvchining huquqlari, majburiyatlari va h.k. Oʻzbekistan Respublikasi FK, Oʻzbekistan Respublikasi "Garov toʻgʻrisida"gi qonunining yangi tahriri (1998 yil 1 may) asosida tartibga solinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lombard

Lombard, garovxona — garovga qoʻyilgan muayyan buyumlar evaziga maʼlum (odatda uch oydan koʻp boʻlmagan) muddatga pul (mablagʻ) berib turadigan muassasa. Buyumning qiymati tomonlarning kelishuviga koʻra baholanadi, garovga qoʻyilgan buyum egasiga nomi yozilgan lombard tilxati beriladi. Olingan pul oʻz vaqtida qaytarilmasa, qoʻyilgan buyum lombard mulkiga aylanadi va lombard qoʻyilgan buyumlarni sotishga haqli boʻladi. Shuningdek, lombard qimmatbaho uy-roʻzgʻor buyumlarini saqlab berish uchun ham qabul qiladi. Lombardga buyumlar faqat mablagʻ olish uchun emas, baʼzan mazkur buyumning ishonchli saqlanishini taʼminlash uchun ham qoʻyiladi. Buyumlarni garovga qoʻyib kredit berish birinchi marta XV asrda Italiyaning Lombardiya viloyatidan chiqqan sudxoʻrlar tomonidan joriy etilgan („lombard“ soʻzi ham shundan kelib chiqqan). Oʻzbekistonda ham lombardlar faoliyat koʻrsatadi. Masalan, Toshkent shahida lombardlar birlashmasi (birlashma tarkibida 3 lombard mavjud, 1966-yilda tashkil etilgan) ishlaydi.

Manbalar
Garonna

Garonna — Fransiyaning jan.gʻarbidagi daryo. Uzunligi 647 km. Havzasining mayd. 56 ming km. Pirenei togʻlaridan boshlanib, Atlantika okeanining Biskay qoʻltigʻiga Dordon daryosi bilan birgalikda Jironda estuariysini hosil qilib quyiladi. Daryo yuqori oqimida togʻ daryosi, quyi oqimida tipik tekislik daryosidir. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Yomgʻir yoqqanda va togʻlardagi qor eriganda qattiq toshadi. Quyilish yerida oʻrtacha suv sarfi 680 m3/sek. Kanallar sistemasi orqali Oʻrta dengiz bilan bogʻlangan. 190 km masofada (Bordo sh.gacha) okean kemalari qatnaydi. Daryoga suv omborlari, GESlar qurilgan. Sugʻorishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ispaniyadagi daryolar
Fransiyadagi daryolar
Garrik Deyvid

GARRIK (Garrick) Deyvid (1717.19.2, Xereford — 1779.20.1, Eltron, London yaqinida) — ingliz aktyori. Yevropa teatrida maʼrifiy realizm asoschisi va sahna islohotchilaridan biri. Teatr jamiyatni tarbiyalovchi vosita deb hisoblagan. 1742—76-yillar "Druri-Leyn" (London) teatrida ishlagan. U Shekspir asarlarida bosh rollar (Hamlet, Otello va b.)ni oʻynab shuhrat qozongan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Angliyalik erkak aktyorlar
Federico García Lorca

Federico García Lorca (qisqacha: Garcia Lorca) (1898.5.6, Fuentevakeros — 1936.19.8, Granada yaqinida) — ispan shoiri va dramaturgi. Uning ijodi ispan xalq ogʻzaki ijodi anʼanalarini yangicha talqin etish asosida shakllandi. „Qoʻshiqlar“ (1927), „Loʻlilar romanserosi“ (1928) kabi asarlarida ogʻir va fojiali voqea-hodisalarni boshidan kechirgan jabrdiyda kishilarga, oddiy mehnatkashlarga hamdoʻstlik va xayrixohlik tuygʻulari kuchli va yorqin aks etgan. „Shoir Nyu-Yorkda“ sheʼrlar toʻplami (1935, nashri 1940), „Ajoyib kavushdoʻz ayol“ pyesasi (1930), „Qonli toʻy“.(1933), „Iyerma“ (1934) tragediyalari va „Bernard Alba uyi“ (1936) qahramonlik dramasida oddiy kishilarning zolimlar zulmiga qarshi nafrati ifodalangan. Granada isyonida fashistlar tomonidan otib oʻddirilgan. Asarlari oʻzbek tiliga ham tarjima qilingan („Ispan jandarmlari haqida romans“, „Gitara“, „Teatr haqida soʻz“, „Chorraha“, „Chavandoz qoʻshigʻi“ va b.) roror

As.:Et qaygʻuli shodlik. Sheʼrlar va dostonlar [Ispanchadan Shavkat Rahmon tarjimasi], T., 1989.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ispaniyalik shoirlar
Ispaniyalik dramaturglar
Gabriel García Márquez

Gabriel García Márquez (; 1927-yil 6-mart, Arakataka; 2014-yil 17-aprel, Mexiko shahri) kolumbiyalik yozuvchi, ssenarynavis va jurnalist. „El Espectador“ gazetasining Bogota va Yevropadagi muxbiri boʻlgan.

Hayoti 
Gabriel Garsia Markes Kolumbiyaning Arakataka shahrida Gabriel Eligio Garsiya va Luisa Santyaga Markes Iguaran oilasida tugʻilgan. Garsiya Markes tugʻilgandan koʻp oʻtmay uning otasi farmatsevt boʻldi va xotini bilan Barranquillaga koʻchib oʻtdi. Garsia Markes bobo-buvisi Dona Tranquilina Iguaran va polkovnik Nikolas Rikardo Markes Mejia bilan qoldi. 1936-yil dekabr oyida otasi uni va ukasini Sincega olib ketdi, 1937-yil mart oyida bobosi vafot etdi. Keyin oila avval Barranquillaga, keyin esa Sucrega koʻchib oʻtdi. U yerda otasi dorixona ochadi.

Ijodiy faoliyati 
Markes dastlab ssenariylar yozgan. „Toʻkilgan yaproqlar“ (1955), „Polkovnikka hech kim yozmaydi“ (1958), „Gʻarazli soat“ (1962) povestlari realistik ruhda yozilgan, „Grande-Ona dafn marosimi“ (1962) toʻplamiga kirgan hikoyalari fantastikaga boy. „Yolg‘izlikning yuz yili“ (1967—70) roman epopeyasi Kolumbiya tarixiga bagʻishlangan. „Vabo va muhabbat“ (1985) romanida folklor va mifologiyadan foydalanib, oʻziga xos milliy ongni tiklashga harakat qilgan. Gabriel Márquez’ning „Yolg‘izlikning yuz yili“ (1986) romani oʻzbek tiliga tarjima qilingan. Nobel mukofoti laureati (1982).

García Márquez 2014-yil 17-aprelida Mexikoda zotiljamdan vafot etdi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Gabriel García Márquez asarlari

Shoirlar
Adiblar
David Hartley

David Hartley (1705.30.8, Armli - 1757.28.8, Bat) -ingliz mutafakkiri, assotsiativ psixologiya asoschilaridan biri. Odamxulkini boshqarishda psixik jarayonlarning aniq qonuniyatlarini yaratishga intilar ekan, G. bunda Nyuton fizikasi tamoyillarini qoʻllab koʻrishga harakat qildi. G. fikriga koʻra, tashqi muhitdagi (efirdagi) tebranish sezgi organlarida, miya va muskullarda oʻziga xos tebranishni yuzaga keltiradi.

J. Lokk taʼlimoti izidan borgan G. birinchilardan boʻlib assotsiatsiya mexanizmini psixik faoliyatni tushuntirishning universal qoidasiga aylantirdi. G. fikricha, odamning ruhiy olami "birlamchi elementlar" (his qilinishlar)ning asta-sekin murakkablashib borishi natijasida ularning bogʻlanishi (assotsiatsiyasi) orqali paydo boʻladi. Rivojlanishga undovchi kuchlar — rohat va azobdir. G. taʼlimoti mexanistik boʻlishiga qaramay, psixikani tushunishda olgʻa tomon qoʻyilgan katta qadam boʻldi. Bu taʼlimot etika, estetika, ped., biol. kabi fanlar taraqqiyotiga sezilarli taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar 

1705-yilda tugʻilganlar
1757-yilda vafot etganlar
30-avgustda tugʻilganlar
28-avgustda vafot etganlar
Pierre Gassendi

Pierre Gassendi (1592.22.1, Shantersye - 1655.24.10, Parij) — fransuz faylasufi, matematigi, astronomi. G. sxolastlar qarashlari va ularning Aristotel taʼlimotini soxtalashtirishiga qarshi kurashi hamda Demokrit-Levkipp atomistik qarashlari, Epikur etikasini targʻib qilganligi, materialistik sensualizm mavqeida turib R. Dekartning "tugʻma gʻoyalar" nazariyasini tanqid qilganligi uchun iyezuitlar tomonidan taʼqib etilgan. G. fikricha, fizika — haqiqatga yetish, etika — baxtsaodatga erishish, mantiq — haqiqiy bilimni yanglishishdan farqlash yoʻlini koʻrsatadi. G.ning taʼkidlashicha, boʻshliq va atomlgr — mavjudlik timsoli. Makon va zamon — cheksiz, ular yoʻqlikka yuz tutmaydi. Atomlar xudo tomonidan yaratilgan, ular goyat darajada koʻp, lekin benihoya emas.

Manbalar 

Fransiya faylasuflari
1592-yilda tugʻilganlar
1655-yilda vafot etganlar
22-yanvarda tugʻilganlar
24-oktabrda vafot etganlar
Fransiya kolleji akademik xodimlari
Herbert Spencer Gasser

Herbert Spencer Gasser (5-iyul 1888 – 11-may 1963) — Amerika fiziologi. Nerv tolalaridagi bioelektr potensiallarini elektron ossillograf yordamida tadqiq qilgan. Nobel mukofoti laureati (1944; Joseph Erlanger bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1888-yilda tugʻilganlar
1963-yilda vafot etganlar
5-iyulda tugʻilganlar
11-mayda vafot etganlar
Gasteromitsetlar

Gasteromitsetlar (yun. gasteros -meʼda, qorin va mykes — zamburugʻ) — bazidiyali zamburugʻlarning xolobazidiyalar kenja sinfiga mansub tartiblar guruhi. G.ning koʻpchiligi serchirindi tuproqlarda saprofit holda oʻsadi. Meva tanalari yopiq, yumaloq, tuxumsimon yoki anjirsimon boʻlib, tuproq ostida yoki tuproq ustida oʻtroq holda, airimlari esa maxsus oyoqchalar ustida joylashgan. Meva tanalari ichida behisob bazidiosporalar yetishadi; qobigʻi maʼlum joylaridan yoki umumiy holda yorilgach, sporalar atrofga tarqaladi. G.ga yer yulduzi (Geaster), yer xina (Bovista) misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastreya nazariyasi

Gastreya nazariyasi - koʻp hujayralilar ajdodlari tuzilishining hozirgi zamon koʻp hujayrali hayvonlari ontogenezining dastlabki davrlarida (blastula va gastrula) takrorlanishi toʻgʻrisidagi nazariya. E. Gekkel tomonidan ishlab chiqilgan (1872). G.n.ga koʻra, barcha koʻp hujayralilarning ajdodi koloniya boʻlib yashovchi bir hujayralilar boʻlgan, ular blastulaga oʻxshash bir qavat hujayralardan sharsimon koloniya — blasteya hosil qilgan. Bundan keyingi evolyutsiya hozirgi koʻp hujayralilar embrional rivojlanishidagi invaginatsiya, yaʼni blastula devorining ichkariga botib kirishiga oʻxshash boʻlgan. Bu hodisa tufayli gastrulaga oʻxshash ikki qavat boʻlib joylashgan embrion — gastreya hosil boʻlgan. Ichki hujayralar qavati — endoderma ichki boʻshliqni oʻrab turgan. Ichki boʻshliq blastopor teshik orqali tashqariga ochilgan. Gastreyaning tuzilishi boʻshliqichlilarga oʻxshash boʻlgan. Shuning uchun ham G.n. tarafdorlari boʻshliqichlilarni koʻp hujayralilarning ajdodlari deyishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastro...

Gastro..., gastr... (yun. gaster — meʼda, oshqozon, qorin) — qoʻshma soʻz boʻlagi; meʼdaga daxldorlikni bildiradi (mas, gastroenterit, gastrit va b.)

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroduodenit

Gastroduodenit — meʼda va oʻn ikki barmoq ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi. Gastroduodenit koʻpincha gastrit, meʼda yarasi (qarang Yara kasalpigi), pankreatit bilan ogʻrigan, shuningdek meʼdada oʻsadigan mikrob Helicobacter pylori va har xil gijjalari (lyambliya]], askarida va b.) bor kishilarda uchraydi. Oʻtkir va surunkali gastroduodenit. farq qilinadi. Oʻtkir gastroduodenitda bemorning koʻngli ayniydi, qusadi, ichi ketadi, toʻsh osti soxasida ogʻriq boʻladi. Oʻtkir G.ning vaktida oldi olinmasa, u surunkali shaklga oʻtadi. Surunkali gastroduodenitda meʼda yoki oʻn ikki barmoq ichak yarasi kabi kasalliklarning belgilari kuzatiladi. Davo kasallikning kechishi va belgilariga qarab tayinlanadi. Kasallikning oldini olishda uning ilk belgilari namoyon boʻlishi bilan darhol vrachga murojaat etish muhim. Helicobacter pylori mikrobiga qarshi antibiotiklar, metronidazol va depol kabi dorilar ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrol

Gastrol (nem. gast — mehmon, rolle — rol) — artist (yoki artistlar jamoasi)ning doimiy ish joyidan tashqari (boshqa tuman, shahar, mamlakat) da tomosha koʻrsatishi, konsert berishi. Gʻarbiy Yevropa mamlakatlarida 18-asr, ayniqsa 19-asrning 2-yarmida teatr sanʼati yirik namoyandalarining yakka G.lari avj oldi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida dekoratsiya qurilmalari bilan koʻchib yurib, spektakllar koʻrsatuvchi teatrlar koʻpaydi. Bu davrda Toshkent, Samarqand, Qoʻqon, Andijon sh.larida rus, tatar, ozarbayjon artistlari va b. jamoalar (V. Komissarjevskaya, 1910; G. Qoriyev rahbarligidagi tatar "Sayyor" truppasi, 1912—13; Sidqiy Ruhillo rahbarligidagi ozarbayjon musiqali teatri, 1910 va b.) oʻzbek tomoshabinlarini ilgʻor Yevropa madaniyati bilan tanishtirgan.

20-y.lardan keyin Yusufjon qiziq Shakarjonov, Us t a Olim Komilov, Abduqodir naychi, T. Jalilov, Tamaraxonim, M. Qoriyoqubov kabi sanʼatkorlar Rossiya va Gʻarbiy Yevropa shaharlari (Moskva, Sankt-Peterburg , Berlin, Parij, London)da G.da boʻlib, milliy oʻzbek sanʼatini targʻib qiddilar. Keyingi yillarda Navoiy teatri, Hamza teatri, Gorkiy teatri, Abror Hidoyatov nomidagi teatr, "Bahor", "Yalla" kabi ansambllar muntazam G.larga chiqib turibdilar. Glar xalqaro madaniy aloqalarni mustahkamlashga va turli xalqlar madaniyatining oʻzaro boyishiga xizmat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastronom

Gastronom (gastro... va nomos — qonun) — sovuq yengil taomlar va alohida usulda tayyorlangan oziq-ovqat mahsulotlari bilan savdo qiluvchi magazin. Katta savdo zali boʻlgan va turli oziqovqat mahsulotlari bilan chakana savdo qiluvchi magazin ham, koʻpincha, G. deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroptoz

Gastroptoz (gastro... va yun. ptosis — pastga tushish) — meʼdaning oʻz oʻrnidan pastga tushishi. Koʻp tuqqan ayollarda, ozib ketgan va uzoq oʻtirib ishlaydigan kishilarda uchraydi. Korin devori tonusining pasayishi, diafragmaming baʼzi kasalliklari, oʻpka emfizemasi, ekssudativ plevrit sabab boʻladi. G.da qorin boʻshligʻida ogʻirlik seziladi, qorin dam boʻlib, bemor hadeb kekiraveradi, qulogʻi shangʻillab, boshi aylanadi. Qorin muskullari boʻshashib, pastki qismi osilib ketadi, meʼdada suv borligi seziladi. Bemorga tez hazm boʻladigan toʻyimli ovqat buyuriladi, vaqtincha yengil ishga oʻtish tavsiya etiladi, qorin muskullarini mustahkamlash uchun maxsus badan tarbiya va massaj qilinadi. Homiladorlik vaktida va tuqqandan keyin shaxsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, sanatoriy va kurortlarda davolanish tavsiya etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrofilyoz

Gastrofilyoz — toqtuyokli hayvonlarning hazm organlarida uchraydigan surunkali invazion (yuqumli) kasallik. Kasallikni Castrophilidae oilasiga mansub meʼda boʻkasining lichinkasi qoʻzgʻatadi (qarang Boʻkalar). Urgʻochi boʻkalar hayvon bosh qismi juniga koʻplab (600 ta gacha) tuxum qoʻyadi. 4—10 kunda tuxumdan chiqqan lichinkalari hayvonning ogʻiz boʻshligʻi tomon harakatlanadi va lunj, til shilliq qavati orqali ogʻiz boʻshligʻiga tushib, hazm organlariga oʻtadi, meʼda va oʻn ikki barmoqli ichakda 9—10 oy yashaydi va bahor, yoz oylarida hayvon tezagi bilan tushib gʻumbakka aylanadi. Hazm organlarining shilliq pardasi shikastlanib katar, kamqonlik, oriqlash kuzatiladi. Anemiya kasalligi vujudga keladi. Toylarda esa koʻpincha toʻgʻri ichak tashqariga chiqib qoladi, hazm organlari faoliyati buziladi. Oldini olish: teriga yopishgan boʻka tuxumlari qashlagʻichda qirib tashlanadi. Boʻkalar uchadigan davrda. haftada bir marta insektitsidlar bilan hayvonlar teri qoplamiga ishlov beriladi yoki hayvon tanasi issiq suv bilan yuviladi. Bu ish boʻkalarning uchadigan davrida har 10 kunda takrorlanadi. Davolash: okt.— noyabr oylarida hayvonlarga 1% envest pastasi beriladi. G.lar Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida tarkalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrotsel

Gastrotsel (gastro...va yun. koilia — boʻshliq), birlamchi ichak — koʻp hujayrali hayvonlar embrionida gastrulyatsiyaning invaginatsiya yoʻli bilan hosil boʻlish vaqtida shakllanadigan gastrula boʻshligʻi. Gastrotselning devori invaginatsiya boʻlayotgan birlamchi ektsudermadan vujudga keladi. Keyinchalik Gastrotsel definitiv ichak boʻshligʻiga aylanadi. Bir qator umurtqasiz hayvonlarda, suyakli baliqlarda, baʼzi yuksak umurtqali hayvonlarda Gastrotsel hosil boʻlmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroenterit

Gastroenterit (gastro... va yun. entera — ichak) — meʼda va ingichka ichak shilliq qavatining yalligʻlanishi. Organizmni zaharlab, umumiy infeksion kasallikni vujudga keltiradigan mikroblarning ovqat bilan meʼda-ichakka kirib koʻpayishi koʻpincha G.ga sabab boʻladi. Hoʻl meva va sabzavotlarni yuvmasdan yeyish, xesh sut ichish, aynigan goʻsht va baliq mahsulotlarini isteʼmol qilish, shuningdek koʻp spirtli ichimlik ichib, juda koʻp ovqat yeyish natijasida kelib chiqadi. Odamlarda G. oʻtkir va surunkali kechadi. Oʻtkir G.da bemor toʻsatdan sassiq kekirik boʻlib, koʻngli ayniydi, qayt qiladi, ichi ketadi, qorni sanchib, qattiq ogʻriydi, ichi quldiraydi. Koʻpincha organizmning zaharlanish belgilari ham qoʻshiladi: bosh ogʻrib harorat koʻtariladi, labga uchuq toshadi, kasallik ogʻir kechsa, yurak-tomir faoliyati buziladi (bemorning rangi oʻchib, tomiri sezilarsiz va tez-tez uradi, hushdan ketadi). Kasallik yengil oʻtsa, bemor tezda tuzalib ketadi. Ogʻir kechganda uzoq davom etib, jigar, buyrak, qovukda asorat qoldirishi mumkin. Surunkali G. koʻproq kasallikning oʻtkir davri davolanmasdan oʻtkazib yuborilganda, shuningdek mustaqil kasallik sifatida ham yuzaga kelishi mumkin. Kasallikning oldini olish uchun ovqatlanish tartibiga va shaxsiy gigiyena qoidalariga qatʼiy rioya qilish kerak (yana q. Ovqatdan zaharlanish). Maxsus parhez buyuriladi, doridarmonlar tavsiya etiladi.

G. bilan ogʻrigan hayvonlarda meʼda-ichak devorining chuqur qatlamlari zararlanadi; hayvonning umumiy ahvoli ogʻirlashadi. Buzilgan, mogʻorlagan, chirigan yem-xashakdan, iflos suvdan, kimyoviy moddalar hamda oʻsimliklardan zaharlanish natijasida kelib chiqadi. Kasal hayvon boʻshashadi, gavda temperaturasi koʻtariladi, muskullari titraydi va tirishadi, hech narsa yemaydi, koʻpincha shilimshiq va qon aralash ichi ketadi, qorni ichiga tortiladi, qorin devori bezillab turadi. G. 2—3 kundan 15 kungacha davom etadi. Hayvon intoksikatsiyadan va yurak faoliyatining susayishidan oʻlishi mumkin. Kasal hayvon tezda podadan ajratiladi, och qoʻyiladi, meʼdasi 0,85% li natriy xlorid eritmasi bilan yuviladi, surgi berib ichi tozalanadi. Keyin zigʻir urugʻi, zigʻir kunjarasi, guruch va suli yormasidan qaynatma tayyorlanib, kuniga 2—3 mahal 0,5—1 l dan ichiriladi. Kasal hayvon ichagidagi bijgʻish va chirish jarayonini kamaytirish uchun ixtiol, salol va burishtiruvchi dorilar beriladi, sulfanilamid preparatlar hamda antibiotiklardan foydalaniladi. Hayvonlarda intoksikatsiyaning oldini olish va yurak faoliyatini yaxshilash uchun kamfora moyi, kofein beriladi, venaga glyukoza eritmasi yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastroenterokolit

Gastroenterokolit (gastro... va yun. enteron — ingichka ichak, kolon — yoʻgʻon ichak, itis — yalligʻlanish) — meʼda-ichak (xususan, ingichka va yoʻgʻon ichak)ning oʻtkir yalligʻlanishi. Organizmning ogʻir metallar, ishqorlar, spirt bilan zaharlanishi, kasallik qoʻzgʻatuvchi virus va bakteriyalar taʼsiri, ovqatlanish maromining buzilishi, ovqatdan yoki doridan yuzaga keladigan allergiya va b. sabab boʻladi. Koʻpincha, bakteriyalardan zararlanish tufayli roʻy beradi. Meʼda shirasi tarkibida kislota miqdorining kamayishi, organizmda vitamin yetishmasligi, jismonan zoʻriqish; spirtli ichimliklarga ruju qilish kabi omillar ham G.ga sabab boʻlishi mumkin. Kasallik, odatda, toʻsatdan boshlanadi, bemorning koʻngli aynib, toʻxtovsiz qayt qiladi, ichi ketadi, qorni ogʻrib, quldiraydi, ishtahasi yoʻqoladi. Baʼzan organizmning zaharlanish belgilari ham qoʻshiladi; bosh ogʻrib, gavda harorati koʻtariladi, ogʻirroq kechganda yurak-tomir faoliyati zaiflashadi, jigar va taloq kattalashadi; quvvatsizlik, xushdan ketish hollari kuzatiladi. Oʻtkir G. toʻla davolanmasa, surunkali tus olib, gastrit, kolit kabi asoratlar qoldirishi mumkin. Davo kasallikka sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat, asosan parhez buyuriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil