Ekologik inqiroz

Ekologik inqiroz-bu ekologik vaziyatning o'ziga xos turi bo'lib, unda turlardan biri yoki populyatsiyasining yashash muhiti uning mavjudligini shubha ostiga qo'yadigan darajada o'zgaradi. Inqirozning asosiy sabablari:

Abiotik: atrof-muhit sifati abiotik atrof-muhit omillari o'zgarganidan keyin (masalan, haroratning oshishi yoki yomg'irning kamayishi) turlarning ehtiyojlariga nisbatan yomonlashadi.

Biotik: atrof-muhit yirtqichlarning bosimi ortishi yoki aholi sonining ko'payishi tufayli turlarning (yoki populyatsiyaning) omon qolishi uchun qiyinlashadi.

Antropogen: inson faoliyati natijasida atrof-muhit holati yomonlashadi (cheklangan tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va taqsimlash, korxonalar tomonidan zararli issiqxona gazlarining atmosfera qatlamlariga chiqarilishi va boshqalar).

Inqiroz bo'lishi mumkin:

global;

mahalliy.

Global ekologik inqirozga qarshi kurashish mahalliy inqirozga qaraganda ancha qiyin. Ushbu muammoni hal qilishga faqat insoniyat tomonidan ishlab chiqarilgan ifloslanishni ekotizimlar o'zlari hal qila oladigan darajaga kamaytirish orqali erishish mumkin. Hozirgi vaqtda global ekologik inqiroz to'rtta asosiy komponentni o'z ichiga oladi: kislotali yomg'ir, issiqxona effekti, sayyoramizning superekotoksikantlar bilan ifloslanishi va ozon teshiklari.

Uzluksiz muvozanatning evolyutsion nazariyasi shuni ko'rsatadiki, noyob ekologik inqirozlar tez evolyutsiyaning dvigateli bo'lishi mumkin.

Abiotik omillar 
Iqlim o'zgarishi ekotizimlarga katta ta'sir ko'rsatishni boshlaydi. Global isish tufayli qor yog'ishi kamaymoqda va dengiz sathi ko'tarilmoqda. Ko'tarilgan harorat bilan birga yashash uchun ekotizimlar o'zgarishi kerak. Natijada, ko'plab turlar yashash joylarini tark etishlari mumkin.

Qutb ayiqlari xavf ostida. 
Ular o'zlarining asosiy oziq — ovqatlari-mo'ynali muhrlarni ovlash uchun muzga muhtoj. Shu bilan birga, muzliklar eriydi va har yili ov mavsumini qisqartiradi. Natijada, ular qishlash uchun yetarlicha yog' olmaydilar; va shuning uchun populyatsiyani saqlab qolish uchun zarur bo'lgan miqdorda ko'paya olmaydi.

Chuchuk suv va botqoq ekotizimlariga haroratning oshishi ham katta ta'sir ko'rsatadi. Iqlim o'zgarishi ba'zi baliq turlari (losos, alabalık va boshqalar) uchun halokatli bo'lishi mumkin.

Ko'pgina turlar yashash joylarini qutblarga yaqinlashtirish orqali moslasha oladi, boshqalari esa kamroq omadli bo'ladi. Masalan, qutb ayiqlari yoki qizil ikra harakatlanadigan joy yo'q.

Turlarning xilma-xilligining yo'q bo'lib ketishi

Ko'p sonli turlar yo'qolib bormoqda. Har yili 17 dan 100 minggacha tur yo'qoladi.[manba ko'rsatilmagan 4528 kun] so'nggi yillarda turlarning yo'q bo'lib ketish darajasi g'ayrioddiy darajada oshdi.

Turlarning ekotizimdan yo'q bo'lib ketishi ertami-kechmi hammaga ta'sir qiladi. AQSh va Kanadada Sharqiy qirg'oq bo'ylab akula populyatsiyasining g'ayrioddiy kamayishi qayd etildi. Shu bilan birga, stingrays populyatsiyasining ko'payishi qayd etildi, bu esa o'z navbatida o'sha mintaqadagi qisqichbaqasimonlar sonini kattalik tartibida kamaytirdi. Qisqichbaqasimonlar sonining kamayishi suv sifatining yomonlashishiga va suv osti maydonlarining qisqarishiga olib keldi. Turlarning xilma-xilligi juda tez kamayib bormoqda. So'nggi 50 yil ichida etti million kvadrat kilometr yomg'ir o'rmoni yo'q bo'lib ketdi. Ularning ikki millioni keyinchalik qishloq xo'jaligi uchun ishlatilgan, qolgan beshtasi bunga mos kelmaydi. Ularga o'rmonni qaytarish uchun 10-20 yil davomida har yili atmosferadan taxminan besh milliard tonna uglerod kerak bo'ladi. Shunga qaramay, o'rmon ekish turlarning xilma-xilligiga katta foyda keltiradi.

Aholining haddan tashqari ko'payishi 
Yovvoyi tabiatda aholi sonining ko'payishi muammosi yirtqichlar yordamida hal qilinadi. Yirtqichlar o'z o'ljalarida kasallik izlarini juda yaxshi payqashadi va asosan keksa va kasallarni eyishadi. Yon ta'sir eng kuchlilarning omon qolishi va aholi sonining ko'payishini cheklashdir.

Yirtqichlar bo'lmagan taqdirda, turlar yashash joylarida topishi mumkin bo'lgan resurslar bilan cheklanadi, ammo bu har doim ham aholining haddan tashqari ko'payishiga to'sqinlik qilmaydi. Darhaqiqat, resurslarning ko'pligi tug'ilishning ko'payishiga olib kelishi mumkin, bu esa mintaqada u boqishi mumkin bo'lganidan ko'ra ko'proq iste'molchilarga olib keladi. Bunday holda, ochlik va qashshoq resurslar uchun eng qattiq raqobat aholini qulashga olib keladi va juda tez. Lemmings va boshqa ba'zi kemiruvchilar tez o'sish va keyingi pasayish davrlari bilan mashhur.

Ideal holda, populyatsiyaning o'sishi bilan birga, uni iste'mol qiladigan yirtqichlar soni ham ko'paymoqda. Genetik jihatdan zaif yoki tug'ma nuqsonlari bo'lgan hayvonlar ham tez orada sog'lom hayvonlar bilan omon qolish uchun raqobatlasha olmaydilar.

Aslida, mintaqada tashqaridan paydo bo'lgan hayvonlar mahalliy hayvonlarga nisbatan ustunlikka ega, masalan, ular mahalliy yirtqichlar uchun "yeyilmaydigan" bo'lishi mumkin. Nazorat bo'lmasa, bunday hayvonlar bir zumda ko'payib, ekotizimni deyarli yo'q qilishi mumkin.

Ekotizimga kiritilgan turlar tufayli aholi sonining ko'payishiga misollar.

Argentinada (Patagoniya) Evropadan olib kelingan alabalık va qo'y kabi begona turlar vabodan ko'ra dahshatli bo'lib, mahalliy baliq va kavsh qaytaruvchi hayvonlarni siqib chiqardi.

Avstraliyada evropalik muhojirlar u erga quyonlarni olib kelishganida, ular nazoratdan chiqib, mahalliy turlarning omon qolishi uchun zarur bo'lgan o'simliklarni iste'mol qila boshladilar. Fermerlar fermer xo'jaliklarini himoya qilish uchun haqiqiy quyon ovini uyushtirdilar. Shuningdek, ular mushuklarni kalamushlardan himoya qilish uchun olib kelishdi. Mushuklar yana bir muammo bo'lib chiqdi, chunki ular mahalliy hayvonlarni eyishni boshladilar.