MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Mannon Saidov

Mannon Abdusamadovich Saidov (1923.21.4 Toshkent 200L27.7) - rangtasvir ustasi, pedagog, Oʻzbekiston Badiiy akademiyasi akademigi (1999), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Toshkent badiiy bilim yurtini (1947) va Leningraddagi Repin nomidagi rassomlik, haykaltaroshlik va meʼmorlik institutini (1953) tugatgan. 1953-yildan Benkov nomidagi Respublika rassomlik bilim yurti, 1956-yildan Toshkent pedagogika institutida pedagog; 1960-yildan Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutida pedagog, dotsent (1968), professor (1985). S. asarlarida oʻzbek dehqonlari va ishchilarining turmushi va mehnati, ularning oʻziga xos qiyofasi yorqin realistik ifodasini topgan: "Ishchi Muhiddinov portreti" (1959), "Uzum uzish" (1964), "Savodsizlikni tugatish" (1967), "Askiya" (1969), "Oila" (1970), "Xirmonda" (1974), "Konsertga" (1977), "Birinchi " (1983) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Murodulla Saidov

Murodulla Saidov (1935.25.4, hozirgi Mirishkor tumani Jeynov qishlogʻi) — qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishi tashkilotchisi. Oʻzbekiston Qahramoni (2002), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan qishloq xoʻjaligi xodimi (1999). Samarqand qishloq xoʻjaligi instituti agronomiya ftini tugatgan (1957). 195770-yillarda Beshkent, Denov tumanlaridagi jamoa xoʻjaliklarida agronom, Qarshi tumani ijroiya qoʻmitasiraisi(1970—72). Qashqadaryo viloyati qishloq xoʻjaligi boshqarmasi boshligʻi (1972—73), Kasbi tumani partiya qoʻmitasining 1-kotibi (1973—75), 1975—86 yillarda turli xoʻjaliklarda rahbarlik lavozimlarida ishladi. 1986-yildan U. Yusupov (hozirgi Mirishkor) tumanidagi Jeynov shirkat xoʻjaligi boshqaruvi raisi. S. rahbarligida xoʻjalik katta iqtisodiy yutuklarga erishdi. Xoʻjalik yuritishning yangi usullaridan foydalanish, aholining turmush darajasini koʻtarish va farovonligini oshirishda muhim ishlar amalga oshirildi. Xoʻjalikda sut mahsulotlarini qayta ishlaydigan qoʻshma korxona, oʻrta maktab binolari, madaniyat saroyi, yoshlar sport majmuasi, bolalar bogʻchalari, choyxonalar, kasalxona, savdo markazlari, dehqon bozori, maishiy xizmat koʻrsatish uyi, 100 oilaga moʻljallangan kooperativ uyjoy binolari qurildi. Qishloqlarni obodonlashtirish, tabiiy gaz va toza ichimlik suv bilan taʼminlash ishlari bajarildi. Amir Temur nomidagi 60 gektarli bog barpo etildi. Oʻzbekiston Respublikasi Oliy Kengashining deputati (1990— 94), "Mehnat Shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston qahramonlari
Muxtor Saidov

Muxtor Safarboyevich Saidov (1930.26.11, Mangʻit shahri — 23.03.2020, Toshkent) — fizik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1984), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1980), fizikamat, fanlari doktori (1970), professor (1982). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Elektronika instituti direktori (1978— 85), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi fizikamat, fanlari bulimining akademik kotibi (1985— 89), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fizikatexnika instituti labratoriya mudiri (1960-yildan). Asosiy ilmiy ishlari koʻp komponentli ikki fazali tizimlarda kimyoviy elementlarning uzaro taʼsirlari va taqsimlanish qonuniyatlarini aniklashga; eritmalarning molekulyarstatistik nazariyasini, yarimutkazgich materiallardan kremniyni, kremniygermaniyning qattiq eritmalari va boshqalarni oʻrganishga; yorugʻlanuvchi, nurlarni sezuvchi, quyosh energiyasini elektr energiyasiga aylantiruvchi yarimutkazgich asboblar fizikasi va texnologiyalari muammolarini yechishga bagʻishlangan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1992).

Manbalar 

 

Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Rustam Saidov

Rustam Toʻxtasinovich Saidov (6-fevral 1978, Dushanba) — bokschi, xalqaro miqyosdagi sport ustasi (1999). „Oʻzbekiston iftixori“ (2001). 91 kg dan yuqori vaznda Oʻzbekiston chempioni (1999-2002), Markaziy Osiyo oʻyinlari (1999, Bishkek; 2003, Dushanba) gʻolibi, Osiyo chempioni (1999, Toshkent; 2002, Serembran; 2004, Puerto-Prinsessa), Osiyo oʻyinlari gʻolibi (2002, Pusan), jahon chempionati (2003, Bangkok) va olimpiada (2002, Sidney) bronza medali sovrindori. Oʻzbekiston jismoniy tarbiya institutini tugatgan (2003). Chirchiq shahri ichki ishlar boʻlimida ishlaydi.

Manbalar 

"Oʻzbekiston iftixori" unvoni bilan taqdirlanganlar
6-fevralda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari‎
Oʻzbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti bitiruvchilari
Poʻlat Saidqosimov

Poʻlat Saidqosimov (1931.8.10, - Toshkent - 2019.18.1) — Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1954). 1954— 57 yillar H.Olimjon nomidagi Samarqand teatrida, 1957-yildan Hamza (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama) teatrida aktyor. Keng koʻlamli, turli yechimdagi, psixologik murakkab rollarga moyillik, inson maʼnaviy dunyosini chuqur taxlil qilish S. isteʼdodiga xos boʻlib, obrazlari sodda va tabiiyligi, mukammal sahna nutqi, aktyorlik ifoda vositalarining loʻndaligi bilan ajralib turadi. "Xolisxon"dagi Rustam S.ning sahnada yaratgan ilk obrazidir. Poʻlat (O. Yoqubov, "Yurak yonmogʻi kerak"), Abdullatif ("Mirzo Ulugʻbek"), Ilyos (Ch. Aytmatov, "Sarvqomat dilbarim"), Edgar (U. Shekspir "Qirol Lir"), Karimjon (A.Qahhor, "Ayajonlarim"), Salimboyvachcha (Oybek, "Qutlugʻ qon"), Avrangzeb (Uygʻun, "Zebunniso"), Sobirov (I. Sulton, "Imon"), Sagʻdiyev (O. Abdullin, "Un uchinchi rais"), Zargarov (A. Muxtor, "Saxro tor"), Bobo (U. Azim, "Bir kadam yoʻl") kabilar teatrda yaratgan eng yaxshi rollaridir. Kinoda Mahkam ("Muhabbat mojarosi"), Beruniy ("Abu Rayhon Beruniy"), Zavqiy ("Olovli yoʻllar"), Gʻafurov ("Ilondan saqlan"), Ilyos ota ("Tong otguncha") va boshqa; telefilmda Otaqoʻzi ("Diyonat"), Mirzakarimboy ("Qutlugʻ qon"), Muhammad chatoq ("Girdob"), Cherkashin ("Ichkuyov"), Toʻgʻonbek ("Alisher Navoiy"), Abdullatif ("Ulugʻbek xazinasi") kabi bir qancha rollarni ijro etgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan. 2019-yil 18-yanvar kuni 88 yoshda vafot etdi. Chigʻatoy qabristoniga dafn etilgan.

Manbalar
Obidjon Sayburhonov

Obidjon Sayburhonov (1949-yil 9-iyunda, Andijon viloyatida tavallud topgan) — 1991 yil 28-dekabirda O'zbekistonning birinchi prezidenti Islom Abdug'aniyevich Karimov tomonidan sharafli Oʻzbekiston xalq artisti unvoni bilan taqdirlangan . Toshkent davlat teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgach (1974). 1974-yildan Andijon viloyati musiqali drama va komediya teatrida yetakchi saxna ustozi aktyori bo'lib umrini so'nggi kunlarigacha teatr soxasini rivojlanishiga katta xissa qo'shgan sodda kamtar daryo inson edi. Obidjon Sayburxonov Z.M.Bobur nomidagi xalqaro mukofot sovrindori. Buri Bahodir ("Mehribonlar"), Dehqonboy ("Oshiq Gʻarib va Shohsanam"), Sodiq ("Kampirga sovchi keldi"), Jeroniy ("Zoʻraki tabib"), Aziz ("Duel"), Grey ("Richard III"), Bobur ("Bobur"), Suvonqul ("Momo yer"), Qodirqul ("Boy ila xizmatchi"), Edgar ("Qirol Lir"), Sultonali ("Mehrobdan chayon"), Krraxoʻja ("Nodira"), Qori ("Tobutdan tovush") kabi rollari bilan tanilgan. Sayburhonov obrazlari ifoda vositalarining anikligi, xayotiyligi, qahramonlari kuchli va salobatliligi bilan ajralib turadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Saydo

Saydo () — Livanning gʻarbiy qismidagi shahar. Janubiy Livan muhofazasining maʼmuriy markazi. Aholisi 240 ming kishidan ziyod (1990y.lar urtalari). Urta dengiz sohilidagi port (chetga neft chiqariladi). Saudiya Arabistonidan keladigan neft quvurining soʻnggi punkti. Neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Qishloq xoʻjaligi rayonining savdo markazi. Dengizdan baliq ovlanadi.

Mil.av. S. oʻrnida finikiyaliklarning Sidon shahar-davlati bulgan. Shahar 637 yilda arablar qoʻl ostiga oʻtgan. 1517—1918-yillarda Usmonli turklar saltanati tarkibida boʻlgan. 12—17-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan kasr, Jome ulKabir mayejidi va boshqa saqlangan. Arxeologiya muzeyi bor.

Manbalar
Tursunoy Tuychiyevna Saydazimova

Tursunoy Tuychiyevna Saydazimova (1954.11.5, Angren) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq uqituvchisi (1995). Toshkent viloyat pedagogika institutini tugatgan (1976). 1976-yildan Oʻrta Chirchiq tumanidagi 10maktabda geogr., 1979-yildan Toshkent qishloq xoʻjaligi texnikumida biol., 1982-yildan Zangiota tumanidagi 8, 45-maktablarda geogr. va biol. oʻqituvchisi. Maktabda "Oʻlkashunoslik" muzeyini ochgan.

Manbalar
Ubaydulla Saydaliyev

Ubaydulla Asqarovich Saydaliyev (1950.18.4, Toshkent) — teatr rassomi, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1988). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1974). 1972-yildan Hamza teatri (hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri)da rassom, bosh rassom. S. ijodida shartli, ramziy usullardan foydalanib spektakllar ruhini ochib berishga xizmat qiladigan sahna bezaklari yaratadi: "Maysaraning ishi" (Hamza), "Istehkom" (I. Sulton), "Shoshma, quyosh" (Oʻ. Umarbekov), "Kuyov" (S. Ahmad), "Oq kema" (Ch. Aytmatov) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Fazilat Saydaliyeva

Fazilat Sharipovna Saydaliyeva (1917.2.9, Olmaota) — kashtadoʻz, Oʻzbekiston xalq rassomi (1950). "Oʻzbekiston rassomi" artelida nusxa koʻchiruvchi (30-yillar), "Oʻzpromsovet"ga qarashli tajriba laboratoriyasida kashtachirassom (1945—48). S. tasviriy sanʼatning rang-tasvir, grafika, teatr dekoratsiyasi janrlarida ijod qildi, ayniqsa, badiiy kashtachilik rivojiga salmokli hissa qoʻshdi; u tikkan palak, doʻppi, namoyonlarida kashtadoʻzning oʻziga xos uslubi koʻzga tashlanadi. "Alisher Navoiy" (1945) portreti chevarga katta shuhrat keltirdi; "Oybek", "S. Ayniy", "Gʻ. Gʻulom", "S. Eshontoʻrayeva" — hammasi 50y.lar; "Bobur" (1974), "Avtoportret" (1985) kabi portretlar bilan bir katorda mavzuli namoyonlar ("Oʻzbekiston boyligi", 1958 va boshqalar) ham yaratdi. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
1917-yilda tugʻilganlar
Sayyodiy

Sayyodiy, Sayyodiy oʻgʻli, Sayyodiy oʻgʻli Harobiy (taxalluslari; ismi Sayyid Muhammad) (17-asrning 2-yarmi, Balx yaqinidagi Xayrobod qishlogʻi) — shoir. Ovchi (sayyod) oilasida tugʻilgan, oʻzi ham shu kasb bilan shugʻullangan. Shoirning ayrim sheʼrlari hamda "Tohir va Zuhra" dostonigina yetib kelgan. Dostonda xalq ogʻzaki ijodida keng tarqalgan syujet yozma adabiyot anʼanalari asosida bayon qilingan. Unda haqiqiy muhabbat va insoniylik kuylangan, zoʻrlik va adolatsizlik qoralangan. Dostonga 50 dan ortiq gʻazal shaklidagi sheʼriy parchalar kiritilgan. Doston asosida musiqali drama (1938, Sobir Abdulla) va kinofilm (1950) yaratilgan.

Manbalar 
 Tohir va Zuhra, T., 1960.

Adabiyot 
 Nishonboyeva T., Poema Sayyadi "Taxir i Zuxra", T., 1965.

    
Shoirlar
Sayyodxon va Hamro

Sayyodxon va Hamro — oʻzbek, turkman, ozarbayjon va qoraqalpoq xalqlari orasida keng tarqalgan ishqiy-romantik doston. Uning bir necha varianti Xorazm baxshilaridan yozib olingan. 19-asrning 2-yarmi — 20-asrning boshlarida qoʻlyozma va litografik nashrlari tarqalgan. Dostonda Ozarbayjon hukmdorining oʻgʻli Hamro bilan Qizilolma yurtining malikasi Sayyodxon orasidagi sevgi sarguzashtlari hikoya qilingan. Asarda sevgi, sadoqat tuygʻulari, toʻgʻrilik, rostgoʻylik, vafo kabi hislatlar ulugʻlangan. Toshkentda (1914, arab yozuvida), Turkmanistonda (1960) bosilgan. Doston 1964-yilda oʻzbek tilida nashr etilgan.

Manbalar
Sayyor syujetlar nazariyasi

Sayyor syujetlar nazariyasi, migratsion nazariya — xalq ogʻzaki poetik ijodidagi nazariya. Oʻzlashtirish nazariyasi deb ham yuritiladi. 1859-yilda nemis faylasufi, Gyottingen universitetining professor T. Benfey (1809—1881) asos solgan. Rossiyadagi tarafdorlari: A. N. Pipin (18331904), V.F. Stasov (1824—1906) va boshqa Sayyor syujetlar nazariyasin. turli xalqlar folkloridagi syujet, motiv, uslub va obrazlardagi oʻxshashliklarni ogʻzaki va kitobiy yoʻl bilan bir yoki bir necha manbadan tarqalgani bilan izohlab, ularni bir xalqdan ikkinchi xalqning shunchaki oʻzlashtirishi deb, bir yoklama talqin qilgan. Bu nazariya tarafdorlari Yevropa va boshqa xalqlar ertaklarining hind ertaklariga oʻxshashligiga tayanib, ularning asosida "Gipopadesha" va "Panchatantra" nomli qad. hind toʻplamlari yotadi, degan xulosaga kelganlar. Aniq faktlarga asoslanish, folklor asarlarining tarqalish arealini oʻrganish, syujet va motivlarning har bir xalq tomonidan qayta ishlanishini qayd etish, xalqlar oʻrtasida oʻzaro madaniy aloqalarning mavjudligini taʼkidlash Sayyor syujetlar nazariyasin.ning yutuklari boʻlgan. Ammo har bir xalq ijodidagi folklor asarlarining faqat boshqa, nisbatan qadimiyroq xalqlar poetik ijodining taʼsiri, deb koʻrsatish mazkur xalqlarning milliy yutuklarini, ijod qobiliyatini inkor qiladi. Bu kamchilikni Antropologik maktab tarafdorlari maʼlum darajada tuzatdilar.

Manbalar
Sayyor teatr

Sayyor teatr — oʻzining doimiy sahnasiga ega boʻlmagan, turli joylarga koʻchib yurib spektakllar koʻrsatadigan teatr. Koʻp mamlakatlarda xalq, teatrlari (mimlar, gistrionlar, skomoroxlar, jumladan, masharabozlar, qiziqchilar va boshqalar) sayyor boʻlgan. 19-asr oxiri — 20-asr boshlari Yevropa va Amerika mamlakatlarida Sayyor teatrlar professional tomosha sanʼatining alohida shakli sifatida keng tarqalgan. 30-yillarda St. ishchiyoshlar teatri, kolxoz — s-z teatrlari misolida rivojlandi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Sayyor teatrlar (front teatrlari) qismlarda madaniy xizmat koʻrsatgan.

1918-yil Fargʻonada Hamza boshchiligida tashkil qilinib, 1919-yil Oʻlka siyosiy sayyor truppasiga aylantirilgan teatr ham St. edi. U "Qizil Sharq" agitpoyezdi tarkibida Toshkent, Samarqand, Andijon, Namangan, Fargʻona, Qarshi, Chorjoʻy, Ashxobod va boshqa shaharlarda tomoshalar koʻrsatish bilan birga madaniymaʼrifiy,. targʻibot va tashviqot ishlarini ham olib borgan. 60y.larga kelib Sayyor teatrlar faoliyati toʻxtatildi, ularning ayrimlari viloyat teatrlariga aylantirildi, baʼzilari davlat teatrlariga qoʻshilib ketdi. Sayyor teatrlar faoliyatining hamma bosqichlarida katta siyosiy va madaniy-maʼrifiy rol oʻynagan.

Manbalar
Saiyoralararo avtomatik stansiya

Sayyoralararo avtomatik stansiya — sayyoralararo kosmik fazoni, Oy hamda sayyoralarni tadqiq etish va osmon jismlariga ilmiy apparatlarni olib chiqish uchun moʻljallangan kosmik uchish apparati. Apparat bortiga turli ilmiy asboblar oʻrnatiladi. Ularning oʻlchash natijalari radiosistemalar yordamida Yerga uzatiladi. Osmon jismlari sirtlari tasvirini Yerda qabul qilish uchun televizion sistemadan foydalaniladi. Saiyoralararo avtomatik stansiyas. bortidagi asboblar energiyani quyosh batareyasidan oladi. Baʼzi Saiyoralararo avtomatik stansiyaslarda qoʻnish apparatlari bor. Bu apparatlar yordamida ular boshqa sayyoralar sirtiga ("Venera3" — "Venera7", "Viking1" va 2") yoki parvozdan qaytgach, Yerga ("Zond5" — "Zond7") yumshoq koʻna olgan.

1972-yil AQSH gigant sayyoralar va ularning yoʻldoshlarini tadqiq etish maqsadida yangi ilmiy tadqiqot dasturini ishlab chikdi. Bu dastur boʻyicha 1972-yilda uchirilgan "Pioner10" st-yasi Yupiter sayyorasi yaqinidagi asteroidlar mintaqalarini birinchi marta uchib oʻtib(Yupiterni tadqiq qilgan) va 3kosmik tezlik bilan Quyosh sistemasi chegarasidan chiqib ketgan (1987). 1973-yilda uchirilgan "Pioner11" st-yasi Saturn sayyorasidan uchib oʻtib, Quyosh sistemasi chegarasidan chiqib ketgan (1993).

Saiyoralararo avtomatik stansiyas. yordamida Venera sayyorasi va kosmik fazo oʻrganildi ("Venera"), Mars tadqiq qilindi ("Viking"), Yupiter, Saturn hamda ularning yoʻldoshlari tekshirildi ("Voyajer"), kosmik fazoni oʻrganish va uzoq kosmik masofalarga parvoz qilish texnikasi takomillashtirildi. Oyning teskari tomoni suratga olindi hamda Yer — Mars orasidagi kosmik fazo oʻrganildi ("Zond"), Oy tadqiq qilindi va unga apparatlar qoʻndirildi hamda Yerga Oy tuprogʻi keltirildi (Luna), Venera, Mars, Merkuriy sayyoralari va kosmik fazo tadqiq qilindi ("Mariner"), Mars va kosmik fazo oʻrganildi, Mars atmosferasi, sirtqi qatlamining temperaturasi, suv bugʻi oʻrganildi, suratlari olindi ("Mars") va unga yumshoq qoʻndirildi. Oy sirtining relyefi haqida teletasvirlar Yerga uzatildi va unga avtomatik stansiya yumshoq qoʻndirildi ("Reynjer"), Oy tuprogining kimyoviy tarkibi oʻrganildi ("Serveyer"). Amerikaning 2004-yil 4 yanvarda Marsga tushirilgan Marsda harakatlanuvchi "Spirit" ("Spirit") Saiyoralararo avtomatik stansiyas.si 200 dan ortiq rangli suratlarini Yerga uzatdi, Marsdagi jinslarni tahlil qiladi (yana qarang Sayyoralar).

Manbalar
Sayyoralarning yoʻldoshlari

Sayyoralarning yoʻldoshlari — sayyoralarning tortish kuchi taʼsirida ularning atrofida aylanuvchi kosmik jismlar. Yerning 1 ta (Oy), Marsning 2 ta, Yupiterning 16 ta, Saturnning 17 ta, Urannit 15 ta, Neptunning 2 ta va Plutonning 1 ta yoʻldoshi bor. Merkuriy, Veneraning yoʻldoshlari topilmagan. Sayyoralarning yoʻldoshlari kashf etilish vaqtiga qarab ular rim rakamlari bilan belgilangan. Yupiterning eng yirik va yorugʻ yoʻldoshlari Io, Yevropa, Ganimed, Kallistolar 1610-yil Galiley tomonidan kashf etilgan.

Sayyoralarning yoʻldoshlari, asosan, ellipsga yaqin orbitalar boʻylab toʻgʻri yoʻnalishda, yaʼni sayyoraning Quyosh atrofida aylanish yoʻnalishida (ekliptikaning shimoliy qutbidan qaraganda soat strelkasiga qaramaqarshi) harakatlanadi. Uranning yoʻldoshlari, Yupiterning VIII, IX, XI, XII yoʻldoshlari, Saturnning IX, Neptunning I yoʻldoshi teskari harakatlanadi.

Sayyoralarning yoʻldoshlari sayyoraning orbital harakatiga kuchsiz boʻlsada taʼsir koʻrsatadi, natijada uning trayektoriyasida juda kam miqdorda chetlanishlar kuzatiladi. Bu chetlanishlarning qiymati Sayyoralarning yoʻldoshlari massasini hisoblashga imkon beradi. Sayyoralarning yoʻldoshlarining eng kattalari Saturnning Titan, Yupiterning Ganimed, Kallisto yoʻldoshlari boʻlib, ularning har biri massasiga koʻra, Oydan katta, diametri boʻyicha esa undan salkam 1,5 marta katta. Ulkan Sayyoralarning yoʻldoshlari diametrlarining Yerdan koʻrinish burchagiga qarab, kichiklarining diametrlari esa, oʻz sayyoralari bilan toʻsilganda, toʻsilish vaqtiga koʻra hisoblanadi. Sayyoralarning yoʻldoshlaridan faqat Titan va Tritonda (Neptunning yoʻldoshi) atmosfera borligi aniklangan. Titanning atmosferasi, asosan, metan, ammiak va qisman azotdan tashkil topgan. Katta yoʻldoshlar shar shaklida, Fobos va Deymos (Marsning yoʻldoshlari) kabi kichikroq yoʻldoshlar esa biror geometrik shaklga ega emasligi va ular ulkan tosh qoya shaklidaligi aniqlangan.

Sayyoralarning yoʻldoshlarining tuzilishi va harakatini oʻrganish kosmogoniyada katta ahamiyatga ega.

Adabiyot 
 Ksanfomaliti L. V., Sputniki vneshnix planet, M., 1987.

Manbalar
Sayyoh

Sayyoh, Abdurahmon Sayyoh ibn Hoji Muhammad Sodiqov (1879, Toshkent — 1918, Qoʻqon) — maʼrifatparvar, noshir. Arabiston, Turkiya, Hindiston, Afgʻoniston, Yaponiya mamlakatlariga sayohat qilgani uchun oʻziga "Sayyoh" taxallusini olgan. Oʻn yoshida ota-onasi, aka-singlisi bilan Makkaga ketadi, oʻsha yerda oila aʼzolarining barchasidan ayriladi. Keyinchalik Hindistonning Rajpur shahriga kelib, 5—6 y. madrasada tahsil oladi. 1906-yilda zargarlik buyumlari bilan savdo qilib, Pekin (Xitoy)ga boradi. Xitoydan Manjuriya orqali Buxoroga kelmoqchi boʻladi. Ammo Rossiya va Yaponiya oʻrtasida urush borayotgani sababli Yaponiya hukumati uni Mukden shahrida hibsga oladi va PortArtur shahrida saqlaydi. Urush tugagach, Gonkong orqali Hindistonning Kalkutta shahriga yuboriladi. U Bombey shahriga kelib, Rossiya bosh konsuliga murojaat qiladi. Hind, xitoy, arab, fors, turk tillarini bilgani uchun 1907-yil konsulxonaga ishgaolinadi. 1908-yilda Toshkentga qaytib keladi va Turkiston harbiy okrugi shtabida ishlaydi. Shu orada Munavvarqori Abdurashidxonov bilan tanishadi. 1915—18 yillarda "Alisloh" jur.ga muharrirlik qiladi. 1912—13 yillarda noshir va muallif sifatida islom odobaxloqi, muqaddas shaharlar tarixi, shuningdek, kezib chiqqan mamlakatlari haqida koʻplab "Sayohatnomalar" chop ettirgan. Ad: Tarixi izolatal gʻayn anqissayi Zulqarnayn, T., 1913.

Sirojiddin Ahmedov.

Manbalar
Sayyohlar daraxti

Sayyohlar daraxti () — strelitziyadoshlar oilasiga mansub daraxt. Boʻyi 10 m gacha, barglari yirik, oʻrta tomirlarigacha boʻlaklarga boʻlingan, tovusning yoyilib turgan patlarini eslatadi. Guli boshoqsimon toʻpgulda oʻrnashgan, qushlar vositasida changlanadi. Mevasi rezavor, bodringga oʻxshaydi. Madagaskar va Reyunon orollarida oʻsadi. Choʻl va saxrolarda sayyoxlar uning soyasida oftobdan saqlanishadi; barg qoʻltigʻida shudring va yomgʻir tomchilaridan hosil boʻladigan suvdan ichib, chanqoklarini qondirishadi.

Manbalar 

 

Bir pallali oʻsimliklar
Manzarali daraxtlar
Afrika bog‘ o‘simliklari
Madagaskar florasi
Sayyohlik

Sayyohlik — q. Turizm.

Manbalar
Sayid Muhammadxon

Sayid Muhammadxon (1823—1864) — Xiva xoni (1856—1864). Qoʻngʻirotlar sulolasidan. Muhammad Rahimxon Ining oʻgli, Muhammad Rahimxon IIning otasi. Uning davrida Xivadagi ichki nizolarga barham berilgan, xonlikda tinchlik-osoyishtalik barqaror topgan. Sayid Muhammadxon 1858-yil Xivaga kelgan N. P. Ignatyev missiyasini qabul qilgan. Shu yili 28-avgustda Xivada rus elchixonasi ochilgan. 1863-yil venger sayyoxi G. Vamberi ham Sayid Muhammadxon qabulida boʻlgan. Sayid Muhammadxon davrida Xivadagi Koʻhna ark saroyidagi koʻrinishxona qayta tiklangan va uning shipi, ayvon ustuni xorazmcha naqshlar bilan bezatilgan. 1859-yilda Xivaning Dishan qalʼa qismida, Nurullaboy bogʻida yangi koʻrinishxona qurib bitkazilgan. Ogahiy „Gulshani davlat“ tarixiy asarida Sayid Muhammadxonning xonlik davrini taʼriflagan. Sayid Muhammadxon xonlikni boshqarishda boshqa davlatlar, ayniqsa, Rossiya bilan munosabatlarida oʻzini mustaqil va teng huquqli davlat hukmdori sifatida tutgan. Sayid Muhammadxonning jasadi Xivadagi Sayd Mohi roʻyi jahon (Sayd Mahroʻyjon) maqbarasiga qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyot 
 Bobojonov P., Atayev A., Xiva tarixiga bir nazar, Urganch, 1977;
 Abdurasulov A., Xiva, T., 1997;
 Xudoyberganov K., Xiva xonlari shajarasi, Xiva, 1996.
Sayido Nasafiy

Sayido Nasafiy (taxallusi; ismi Mirobid) (1637—Nasaf — 1710) — shoir. Buxoro madrasalarida oʻqigan. Toʻquvchilik bilan kun kechirgan. Turdi bilan yaqin doʻst boʻlgan, uning taʼsirida ijodi kamolga yetgan. Dastlab asarlarida ashtarxoniy hukmdorlarni madh etgan, ularga madhiyalar yozgan. Lekin ijtimoiy tengsizlik, adolatsizliklar mohiyatini tushungach, madhiyabozlikdan uzoqlashgan. Asarlarida jabru - zulmga qarshi norozilik asosiy oʻrinni egallagan. "Shahroshub" manzumasida 212 xil kasb-hunar egasi haqida fikr bildirgan, hunar ahlini ulugʻlagan. "Bahoriyot" ("Hayvonotnoma") majoziy munozara asarida, ayrim gʻazallarida oʻz davrining ijtimoiy-siyosiy muhiti tanqid qilingan. Asarlari nafis, sodda tilda yozilgani uchun tez ommalashgan.

Adabiyot 
 Ravshanov P., Adabiy sahifalar, T., 1985.

Manbalar 

Shoirlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Sayil

Sayil — yilning maʼlum fasllarida oʻtkaziladigan sayillar, sayrtomoshalar. S.lar odatda Navroʻz va diniy bayramlar (Roʻza va Qurbon hayitlari)da va yilning qulay paytlarida tashabbuskor kishilar tomonidan tashkil etilgan. S shaharlarda, registon maydonlarida, chorsu va rastalarda, shahar tashqarisidagi sayilgohlarda, shuningdek, qadamjolarda oʻtkazilib, bir ikki hafta davom etgan. Sayilgohlarda oshxona, choyxona, nonvoyxonalar qurilgan, mevacheva, attorlik, baqqollik doʻkonlari ochilgan. Poyga, uloq, koʻpkari, kurash, chavgon musobaqalari, darvoz, hofiz, sozanda, raqqos, masharaboz, qiziqchilarning chiqishlari, ayiq, ilon oʻyinlari, tuya, qoʻchqor, xoʻroz, it urishtirish, mushakbozlik tomoshalari koʻrsatilgan.

Oʻzbekiston mustaqilligidan soʻng xalq S.lari mazmunan oʻzgarib, koʻproq milliy tus oldi. Umumxalq bayramlari: Mustaqillik kuni, Oʻqituvchilar va murabbiylar kuni, Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi kunlarida S.lar uyushtirilmoqda. Bahorda oʻtkaziladigan Navroʻz sayli, sumalak sayli, gul sayli, boychechak sayli, chuchmoma sayli, tut sayli, yozning boshida suv sayli, oʻrik sayli, olma sayli, kuz faslida qovun sayli, uzum sayli va boshqa S.lar mavjud.

Adabiyot 
 Qoraboye v U., Oʻzbek xalqi bayramlari, T., 2002.

Manbalar
Sayis

Sayis (arab. — otboqar) — Oʻrta Osiyo xonliklarida harbiy va xoʻjalik ehtiyojlari uchun saqlangan otlarni parvarish qiluvchi shaxs. S.lar bevosita otxonalar yoniga qurilgan maxsus uylar — sayisxonalarda istiqomat qilishgan. S.lar boshligʻi miroxur deb atalgan.

Manbalar