Amerika quyoni

Amerika quyoni () — quyonlar oilasiga mansub sutemizuvchi. Ular asosan Shimoliy Amerikada tarqalgan. Quyonning  oyoqlari sakrab yurganda qorga botib ketishining oldini oladi. Uning oyoqlari, shuningdek, muzlashdan himoya qilish uchun tagida moʻynali kiyimlar mavjud.

Moslashish uchun ularning moʻynasi qishda oq rangga, yozda esa zanglagan jigarrang rangga aylanadi. Uning yon tomonlari yil davomida oq rangga ega. Amerika quyoni, shuningdek, quloqlari chetidagi qora tuklar bilan ajralib turadi. Uning quloqlari boshqa quyonlarga qaraganda kaltaroq.

Yozda oʻt, paporotnik va barglar kabi oʻsimliklar bilan oziqlanadi, qishda u novdalar, daraxtlarning poʻstlogʻi va oʻsimliklarni yeydi va xuddi Arktika quyoniga oʻxshab, vaqti-vaqti bilan oʻlaksalarni ham yeyishi maʼlum. Baʼzan uni kichik guruhlarda oziqlanishini koʻrish mumkin. Bu hayvon asosan tunda faol boʻlib, qish uyqusiga ketmaydi. Amerika quyoni bir yilda toʻrt martagacha bolalashi mumkin, bu oʻrtacha 3-8 yoshni tashkil qiladi. Erkaklar urgʻochilar uchun raqobatlashadi va urgʻochilar bir nechta erkaklar bilan koʻpayishi mumkin.

Tavsif 
Amerika quyonining moʻynasi bahor va yozda zanglagan jigarrang, qishda esa oq rangga ega. Bundan tashqari, uning ostida har doim kulrang, quloqlari va dumining uchlari va chetlarida qora rang mavjud. Uning orqa oyoqlari juda katta, tagida qalin moʻynasi bor. Amerika quyonining quloqlari boshqa quyonlarning quloqlari kabi uzun emas. Qishda u qor bilan aralashish uchun yorqin oq rangga aylanadi.

Qorli quyonlarning uzunligi 413 dan 518 mm gacha (16,3 dan 20,4 dyuymgacha), shundan 39 dan 52 mm rini(1,5 dan 2,0 dyuymgacha) dum tashkil qiladi. Uzun va keng orqa oyoqning uzunligi 117 dan 147 mm gacha (4,6 dan 5,8 dyuymgacha). Quloqlar birikkan joyidan uchigacha 62 dan 70 mm gacha (2,4 dan 2,8 dyuymgacha). Ularning vazni odatda 1,43 dan 1,55 kg gacha (3,15 dan 3,42 funtgacha). Erkaklar urgʻochilarga qaraganda bir oz kichikroq, bu leporidlar uchun odatiy holdir. Yozda palto zanglagan yoki kulrang jigarrang, oʻrta chizigʻi qora rangga ega, yon tomonlari buffy va oq qoringa ega. Yuz va oyoqlar dolchin jigarrang. Quloqlar qora uchlari va oq yoki kremsi chegaralari bilan jigarrang rangga ega. Qish mavsumida moʻyna deyarli butunlay oq rangga aylanadi, qora koʻz qovoqlari va quloqlarning qoraygan uchlari bundan mustasno. Oyoq kafti junlari zich, orqa oyoqlarida qattiq tuklar bor (qor tayoqchasini hosil qiladi).

Tashqi koʻrinish 
Amerikalik quyon taksonomiya va biologiyada Yevroosiyo quyoni bilan juda koʻp oʻxshashliklarga ega. Kichik quyonning oʻlchami biroz kichikroq: tanasining uzunligi 41-52 sm. Ayollar jussasi odatda erkaklarnikidan kattaroqdir. Tananing nisbati va rangi oq quyonnikiga oʻxshaydi. Qishda quloqlardan tashqari barcha moʻynasi oq rangga aylanadi.

Xulq-atvor va turmush tarzi 
Hayot tarzi juda harakatsiz. Kundalik individual maydon odatda 2,5 ga, emizikli ayollarda esa kamroq. Erkaklarda yashash joyi ancha katta va erkaklar bilan qoplangan urgʻochilarning maydonlari yigʻindisiga teng. Oziqlanish koʻp jihatdan oq quyonning ovqatlanishiga oʻxshaydi. Koʻpayish tabiati ham juda oʻxshash. Hududning janubiy qismlarida urgʻochilar yiliga 2-3 marta bolalaydi, koʻpchilik urgʻochilar esa faqat ikki marta (maydan iyulgacha) bolalaydi. Oʻrtacha, bir martada 3 ta bola tugʻadi, eng koʻpi bilan 7 ta bola tugʻishi mumkin. Eng katta zotlar yozning oʻrtalarida paydo boʻladi. Ularda xomiladorlik 36-40 kun davom etadi. Kichkintoylar koʻzi ochiq va jun bilan qoplangan holda tugʻiladi. Ularni emizish 30-35 kun davom etadi, quyonchalarr 10-12 kunlikdan boshlab oʻt yeyishni boshlaydi. Oʻrtacha umr koʻrishi 7-8 yil.

Yashash joylari 
Amerika quyoni asosan, zich ormonlarda va yuqori togʻ oʻrmonlarida uchraydi, bu oʻrmonlar ichida ular zich buta qatlami bilan yashash joylarini afzal koʻradilar.

Ular Tinch okeanining shimoli-gʻarbiy qismida turli xil yashash joylarini egallaydi, jumladan, yetuk ignabargli daraxtlar (asosan Duglas-fir), pishmagan ignabargli daraxtlar, alder (Alnus spp.)/ qizil ikra (Rubus spectabilis), Sitka archa (Picea) / salal (Gaultheria Shalon), sadr (Thuja spp.) botqoqlari. Gʻarbiy Oregonda quyonlar tok chinor (Acer circinatum), tol (Salix spp.), rhododendron (Rhododendron spp.) va boshqa butalar orasida yashagan.

Amerika quyonlari Yuta shtatida Gambel emanining shimoliy qismida, Janubi-gʻarbiy qismida eng janubiy populyatsiyalari Sangre-de-Kristo togʻlarida, Nyu-Meksikoda, subalp butazorlarida uchraydi: odatda Engelman archasi (Picea engelmannii), oʻsimligidan iborat boʻlgan tor boʻlakli buta va egilgan ignabargli daraxtlar, qaragʻay (Pinus aristata), limber qaragʻay (P. flexilis) va oddiy archa (Juniperus communis).

Amerika quyonlari Minnesota shtatida qaragʻay (P. banksiana) togʻlari, chekkalari, toʻgʻridan-toʻgʻri (Larix laricina) botqoqlar, qora archa (Picea mariana) botqogʻi va zigʻir (Carex spp.), olxoʻri va butazorlardan foydalanadi. Ular shuningdek, butalar (Cephalanthus occidentalis), olxoʻri va ipaksimon dogwood (Cornus ammomum) ustunlik qiladigan buta botqoqlaridan foydalanadi. Amerika quyonlari tomonidan turli mintaqalarda ishlatiladigan oʻsimlik jamoalari va nomlari haqida batafsil ma'lumot Bittner va Rongstadda keltirilgan.

Taksonomiya va taqsimot 
Amerika quyonlari Nyufaundlenddan Alyaskagacha uchraydi, Syerra Nevada janubidan Kaliforniyaning markaziy qismiga, Rokki togʻlarida janubiy Yuta va shimoliy Nyu-Meksiko va Appalachi togʻlarida Shimoliy Karolina va Tennessigacha. Kichik turlarning joylashuvi quyidagicha:

Lepus americanus americanus (Erxleben) – Ontario, Manitoba, Saskachevan, Alberta, Montana va Shimoliy Dakota
L. a. cascadensis (Nelson) – Britaniya Kolumbiyasi va Vashington
L. a. columbiensis (Rhoads) – Britaniya Kolumbiyasi, Alberta va Vashington
L. a. dalli (Merriam) – Makkenzi okrugi, Britaniya Kolumbiyasi, Alyaska, Yukon
L. a. klamathensis (Merriam) – Oregon va Kaliforniya
L. a. oregonus (Orr) – Oregon
L. a. pallidus (Cowan) – Britaniya Kolumbiyasi
L. a. phaeonotus (J. A. Allen) – Ontario, Manitoba, Saskachevan, Michigan, Viskonsin va Minnesota
L. a. pineus (Dalquest) – Britaniya Kolumbiyasi, Aydaho va Vashington
L. a. seclusus (Beyker va Xankins) – Vayoming
L. a. struthopus (Bangs) – Nyufaundlend, Yangi Shotlandiya, Nyu-Brunsvik, Shahzoda Eduard oroli, Kvebek va Meyn
L. a. tahoensis (Orr) – Kaliforniya, Gʻarbiy Nevada
L. a. virginianus (Harlan) – Ontario, Kvebek, Meyn, Nyu-Xempshir, Vermont, Massachusets, Nyu-York, Pensilvaniya, Ogayo, Gʻarbiy Virjiniya, Merilend, Virjiniya, Shimoliy Karolina va Tennessi
L. a. washingtonii (Baird) – Kolumbiyasi, Vashington va Oregon

Raqam va iqtisodiy ahamiyati 
Ba'zi yillarda quyonlar juda koʻp boʻlishi mumkin, ba'zi joylarda gektariga 10 tagacha. Biroq, ularning soni yildan-yilga katta farq qiladi. Ommaviy naslchilik yillarida mavsumda bir necha yuz amerikalik quyon ovlanishi mumkin. Populyatsiyaning beqarorligi sabablari murakkab, ammo, koʻrinishidan, ular asosan yosh quyonchalar nobud boʻlgan gelmintik va yuqumli tabiatning epizootiyalari bilan bogʻliq. Amerika quyonlarini nafaqat havaskor ovchilar, balki professionallar ham ovlashadi.

Fotosurat

Manbalar

Adabiyot 
 Жизнь животных. Под ред. С. П. Наумова и А. П. Кузякина. М., «Просвещение», 1971, в 6 т. (Т. 5, с. 137)
Hayvonlar
Quyonlar