MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fanerozoy eoni

Fanerozoy eoni, fanerozoy (yun, phantros — aniq, ochiq, zoe — hayot, hayot tarzi) — Yer geologik tarixining paleozoy, mezozoy va kaynozoy eralarini oʻz ichiga olgan, umumiy muddati 570 mln. yilni tashkil etgan vaqt (eon)ning juda katta kismi. Yer geologik tarixini kriptozoy eoni va Fanerozoy eoniga amerikalik geolog J. Chedvik ajratgan (1930).

 

Geologiya
Fanlar Akademiyasi tizmasi

Fanlar akademiyasi tizmasi — Gʻarbiy Pomirning shim. qismida (Tojikistonda) joylashgan togʻ tizmalaridan biri. Meridian yoʻnalishida PO km ga choʻzilgan. Eng baland choʻqqisi 7495 m (Somoniyon). Tizmada koʻplab choʻqqilar mavjud boʻlib, ulardan 24 tasi 6000 m dan baland. Suvayirgʻich qismi alp relyef shakliga ega, paleozoy davriga mansub choʻkindi, metamorfik va otqindi togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yon bagʻirlari chuqur va tor vodiylar bilan kesilgan hamda abadiy qor va qurumlar bilan qoplangan. Abadiy krrlardan Pomirning yirik muzliklari (Fedchenko va uning koʻplab irmoklari — Bivachniy, Garmo, Geografiya jamiyati, Kichik Tanimas va boshqalar) toʻyinadi. Ular soni 29 dan ortiq muzlik mavjud boʻlib, umumiy maydoni 1500 km² dan ziyod. F.Fanlar Akademiyasi tizmasi da balandtogʻ glyatsial nival va subnival landshaftlar tarqalgan.

Togʻlar
Tojikiston
Fantaziya

Fantaziya, xayol — hayotda inson tomonidan idrok etilmagan tasavvur va xayoliy xislatlarning vujudga kelishidan iborat psixik faoliyat. U insonning badihagoʻylik qobiliyati, badiiy toʻqimalarga ustaligi, topagʻonligi, ixtiroga moyilligi, antiqa, aqlga toʻgʻri kelmaydigan holatlarni roʻyobga chiqarishga uquvchanligi kabilarda namoyon boʻladi. F. inson ongida vujudga kelishidan eʼtiboran borliqning qiyofasini oʻzgartirishga yoʻnalgan boʻladi. Mas, bola oʻzini kosmonavt sifatida his qiladi, konstruktor rolini bajaradi, syujetli oʻyinlarda muayyan qaxramonlar obrazini ijro etishga kirishadi. F. tufayli eshitmagan, koʻrmagan narsa va hodisalarni tasavvur qiladi: choʻplardan ot qiyofasini, stuldan xarakatlanuvchi texnikani, qushlardan tezkor uchish apparatini, suv osti ajoyibotlaridan suzish asboblarini takomillashtirishni xayolan oʻylaydi. Shy jihati bilan F. ulkan badiiy, ilmiy va maʼrifiy qimmatga ega. Shaxsning ijodiy faoliyati negizida F. ishtirok etmasdan iloji yoʻq. F. shaxs amalga oshirishni xohlaydigan obrazlar shaklida gavdalanadi hamda ichki akliy faoliyatga aylanadi. Odamlar atrof muhitni faol ijodiy izlanishlari (hayolot timsollari, F.) tufayli oʻzgartiradi.
Fantaziya (musiqa)

Fantaziya (musiqada) — badiha uslubidagi janr; muayyan kompozitsion qoliplarga bogʻlanmagan (koʻpincha cholgʻu) musiqa asarlaridan iborat. 16— 17-asrlarda improvizatsiya namunalari asosida yuzaga kelgan. 18-asrda klavir va organ uchun (ayniqsa, turkumli asarlarda muqaddima koʻrinishida) F.lar keng rivoj topdi (I.S. va K.F.E. Baxlar, V. A. Motsart va boshqalar). Romantik kompozitorlar F.ga alohida ahamiyat berib, unda turli (jumladan, turkum va sonata) shakl va janr xususiyatlarini mujassam etgan (F. Shubert, F. Shopen, R. Shuman). 19-asrdan koʻp F.lar xalq kuylari yoki biror kompozitor asarlari mavzulariga asoslanadi (F. List, N. RimskiyKorsakov va boshqalar). Shuningdek, muayyan mavzuli, simfonik F.lar ham uchraydi (M.Musorgskiy, R. Raxmaninov, P. Chaykovskiy va boshqalar). Oʻzbekiston kompozitorlaridan S. Yudakov, B. Giyenko, S. Karimhoji, A. Latifzoda va boshqa turli F.lar yaratishgan.
Fan-texnika inqilobi

Fan-texnika inqilobi, ilmiy-texnika inqilobi — ishlab chiqaruvchi kuchlarning tub sifat oʻzgarishlarida fanning asosiy ishlab chiqarish omili boʻlishi. 20-asrning oʻrtasida boshlangan. Fan-texnika inqilobii. mehnatning mazmuni, xarakteri va sharoitini, ishlab chiqaruvchi kuchlar strukturasini, mehnat taqsimotini, jamiyatning professional strukturasini oʻzgartiradi; mehnat unumdorligining oʻsishiga olib keladi; jamiyat hayotining hamma tomonlariga, madaniymaishiy hayotga, inson psixologiyasiga taʼsir koʻrsatadi. Xodimlarning maʼlumot darajasi, malakasi, madaniyati, uyushqokligi va masʼuliyatiga katta talablar qoʻyadi.

Elektron hisoblash mashinalari Fan-texnika inqilobii.ning ramzi hisoblanib, uning paydo boʻlishi inson funksiyalarini astasekinlik bilan mashinalarga berishga, ishlab chiqarish va boshqaruvni kompleks avtomatlashtirishga olib keldi. Hozirgi davrda Fan-texnika inqilobii. kuyidagi xususiyatlari bilan ajralib turadi: fanning bevosita ishlab chikaruvchi kuchga aylanishi; shu bilan bogʻliq ravishda ijtimoiy mehnat taqsimotida yangi davrning boshlanishi; mehnatning xarakteri va mazmunida ijodiy elementlarning kuchayishi; yangi energiya manbalari yordamida sunʼiy materiallarning yaratilishi; axborotning ijtimoiy va iqtisodiy sohalardagi ahamiyatining kuchayishi, ommaviy kommunikatsiya vositalarining misli koʻrilmagan taraqqiyoti; umumiy va maxsus taʼlim hamda madaniyat darajasining oʻsishi; fanlararo oʻzaro bogʻliq murakkab muammolarni kompleks hal qilish, ijtimoiy fanlar rolining ortishi; ijtimoiy taraqqiyotning keskin tezlashishi, planeta miqyosida integratsiyalashuv; ekologik muammoning paydo boʻlishi va u bilan bogʻliq xrlda jamiyattabiat tizimini ilmiy boshkarishning zarurligi.

Fan-texnika inqilobii. global muammoga aylangan ayrim salbiy oqibatlarni ham keltirib chiqardi. Bu muammolar (ekologiya, xalqaro terrorizm, demografiya, energiya tanqisligi bilan bogʻliq va boshqalar)ni hal qilish uchun kuchlarni birlashtirish taqozo qilinadi.
Fan-texnika taraqqiyoti

Fan-texnika taraqqiyoti — fan bilan texnikaning oʻzaro bogʻliq, yagona, ilgarilab boruvchi taraqqiyoti; ijtimoiy taraqqiyot asosi. Dastlab fan rivoji bilan texnika taraqqiyoti oʻrtasidagi yaqinlashuv XVI–XVIII-asrlarda manufaktura ishlab chiqarishi bilan bogʻliq holda sodir boʻldi. Bungacha moddiy ishlab chiqarish empirik tajribalar, hunarmandlik asosida shakllangan. Teologiya va sxolastika taʼsiridagi tabiat haqidagi ilmiy nazariy bilimlar ham ishlab chiqarishga xech qanday salbiy taʼsir qilmasdan sekinlik bilan rivojlangan.Ilmiy va texnikaviy taraqqiyot inson faoliyatining 2 ta nisbatan mustaqil yoʻnalishi sifatida yuksala boshlagan.

XVI asrda savdo-sotiq va yirik manufakturadagi tub oʻzgarishlar bir qancha aniq vazifalarni nazariy va eksperimental hal qilishni talab qildi. Bu davrda fan Uygʻonish davri gʻoyalari taʼsirida sxolastika anʼanalarini parchalab, amaliyotga murojaat qildi. Kompas, porox va kitob nashr qilish ilmiytexnikaviy faoliyatga asos solgan 3 ta yirik kashfiyot boʻldi. Suv tegirmonlarining rivojlanayotgan manufaktura ishlab chiqarishida qoʻllanilishi baʼzi mexanik jarayonlarni nazariy tadqiq etishni talab qildi. Natijada charxpalak gʻildiragi, charxpalak harakati nazariyasi, karshilik va ishqalanish taʼlimotlari yaratildi. Fan bilan texnika yaqinlashuvining 2-bosqichi mashina ishlab chiqarishning XVIII asr oxiridan boshlab taraqqiy etishi bilan bogʻliq boʻlib, bunda fan bilan texnika bir-birining jadal rivojlanishiga taʼsir koʻrsatdi. Bu davrda ilmiy tadqiqot faoliyatida nazariy masalalarni hayotga tatbiq qilishga daʼvat etuvchi fanning maxsus boʻgʻinlari paydo boʻldi: amaliy tadqiqotlar, ishlab chiqarish tadqiqotlari, amaliy konstruktiv ishlanmalar va hokazo. Fan-texnika taraqqiyotining 3-bosqichi fan-texnika inqilobi bilan bogʻliq. Uning taʼsirida texnika taraqqiyotiga qaratilgan ilmiy sohalar kengayadi. Texnik masalalarni hal qilishda biologlar, fiziologlar, psixologlar, mantiqshunoslar ishtirok etadi. Ma’lumki, har qanday holatda ham ilmiy-texnika taraqqiyotining 
bosib o’tgan tarixiy asoslari bor. Bunga yaqin kelajakka bir nazar solaylik. XX asrning o’rtalariga kelib fanning ijtimoiy hayotdagi roli mislsiz darajada oshdi. Fanlar taraqqiyotidagi inqiloblarning xarakteri o’zgardi, ya’ni ilm sohasidagi inqiloblar texnika sohasidagi axborotlar bilan uyg’unlashib ketdi va ilmiy-texnika inqilobi 
yuzaga keldi, shuningdek ijtimoiy fanlar yoʻnalishlari, iqtisod va ishlab chiqarishni tashkil qilish, iqtisodiy va ijtimoiy jarayonlarni ilmiy boshqarish, aniq ijtimoiy tadqiqotlar kabilarga bilvosita taʼsir qiladi. Fanning texnikaga nisbatan yetakchilik mavqei yanada yorqin namoyon boʻladi, fan texnikani uzluksiz inqiloblashtiruvchi kuchga aylanadi. Oʻz navbatida, texnika ham fan taraqqiyotiga ijobiy taʼsir koʻrsatib, uning oldiga yangi talab va vazifalar qoʻyadi. Hozirgi zamon fantexnika inqilobining xarakterli xususiyati uning sanoat bilan birga ijtimoiy hayotning turli sohalari: qishloq xoʻjaligi, transport, aloqa, tibbiyot, taʼlim, maishiy xizmat kabilarni qamrab olganligidadir.

Fan
Fanfara

Fanfara (, ) — guruch cholgʻu asbobi, asosan signalizatsiya uchun ishlatiladi, odatda klapansiz, tor oʻlchovli choʻzinchoq truba. Shuningdek, fanfara — bu asbob yordamida xizmat qiladigan tantanali yoki jangovar xarakterdagi musiqiy ibora.

Musiqa asbobi

Aida karnayi 
1870-yilda, ayniqsa, Juzeppe Verdining „Aida“ operasini yaratish uchun maxsus fanfara turi — „Misr trubasi“ yoki „Aida trubasi“ yaratildi. Bu uzun truba (taxminan 1,5 m) boʻlib, bitta valfli ovozni ohang bilan pasaytiradi. Kuchli va yorqin ovozga ega.

Ovozi 
Fanfarada faqat tabiiy shkaladagi ohanglar ijro etilishi mumkin (2-dan (fanfara trubkasi uzunligiga qarab) 12-garmonikagacha). Tarixan fanfara turli xil sozlanishlarda qilingan, ammo zamonaviy musiqiy amaliyotda asosan Esdagi fanfaradan foydalaniladi (qism haqiqiy tovushdan kichik uchdan bir qismi pastroqda yozilgan). Fanfara asosan signalizatsiya uchun ishlatiladi. Pioner fanfara (shox) B-tekis tuningda (karnay kabi) boʻlishi mumkin.

Signal 

Fanfara xarakterining musiqiy parchalari turli musiqiy janrlardagi asarlarda (opera, simfoniya, marsh va boshqalar) uchraydi. Musiqa asarida fanfaraning eng qadimgi qoʻllanish usullaridan biri Monteverdining „Orfeo“ (1607) ning uverturasi boʻlib, u besh qismli fanfarani oʻz ichiga oladi. Karnay-fanfara „Leonora“ № 2 va „Leonora“ № 3 (qisqartirilgan) uverturalarida, shuningdek, Betxovenning „Fidelio“ uverturasida ishlatilgan. Rus va sovet bastakorlari ham tez-tez fanfar mavzularidan foydalanganlar: masalan, Chaykovskiyning „Italian Kaprichio“si, Xrennikovning „Ona“ operasi, Shostakovichning „Bayram uverturasi“, Sviridovning Patetik oratoriyasi va boshqalar.

Rasmiy holatlar uchun kuy sifatida fanfara odatda asosiy triadalardan iborat. Ular guruch cholgʻu asboblarida, baʼzan zarbalar bilan birga ijro etiladi. Fanfara mustaqil musiqa asarlari sifatida va kattaroq musiqa qismlarining bir qismi sifatida mavjud. Simfonik, opera musiqasida foydalaniladi. Fanfaralar trubalar, timpani, shoxlar va trombonlar uchun kichik boʻlaklar shaklida topiladi. Shox harakatlari ikki qismli fanfaralarda keng qoʻllaniladi.

Kichkina boʻlaklar koʻrinishidagi fanfaralar odatda tantanali marosimlar oʻtkazilishi uchun moʻljallangan. XVIII asrning suitlari fanfaralar qisqa va shovqinli fragmentlar boʻlib, akkordlarning tez takrorlanishi bilan ajralib turardi. Folklorda „fanfara ohangi“ atamasi baʼzi xalqlarning ohangiga nisbatan qoʻllaniladi (masalan, hindular, shuningdek, Afrika pigmeylari va Avstraliyaning aborigenlari), ularda keng intervallar ustunlik qiladi — tertsiya, kvarta va kvinta, shuningdek, oʻxshash xususiyatlarga ega Yevropa qoʻshiq janrlariga(shu jumladan yodeling). Amalda qoʻllaniladigan fanfara signallari bir qator milliy toʻplamlarda toʻplangan, ularning eng qadimgisi XVII asrga toʻgʻri keladi.

Yana qarang 
 tush

Manbalar

Adabiyot 

 
 
 Fanfara // Tovarniy slovar / I. A. Pugachyov (glavniy redaktor). — M.: Gosudarstvennoe izdatelstvo torgovoy literaturi, 1961. — T. IX. — Stb. 13—14

musiqa shartlari
 mis shamol musiqa asboblari
Faol harorat

Faol harorat (foydali harorat) — qishloq xoʻjaligi ekinlarining rivojlanishiga qulay taʼsir koʻrsatadigan havo harorati. Qishloq xoʻjaligi ekinlari faol vegetatsiya davrining issiqlik bilan taʼminlanganligi koʻrsatkichi hisoblanadi. Yer sharining turli hududlarida ekinlar rivojlanishi uchun yillik harorat (issiqlik) resurslarining qulaylik darajasini baholashda vegetatsiya davridagi 10° dan yuqori boʻlgan Faol harorat yigʻindisi qoʻllaniladi. Faol harorat yigʻindisi 10° dan yuqori boʻlgan barqaror oʻrtacha sutkalik haroratlarni qoʻshish yoʻli bilan topiladi.

Faol harorat yetarli boʻlmagan hollarda ekin oʻsmay yoki pishmay qoladi. Ekinlar turlari, navlari va duragaylarini mintaqalar boʻyicha joylashtirishda, ekinning issiklik bilan taʼminlanganlik darajasini hisoblashda Faol harorat koʻrsatkichidan foydalaniladi (yana qarang Samarador harorat).
Fara

Fara (frans. phare — mayoq, mayoq chirogʻi) — transport vositasi (avtomobil, traktor va boshqalar) hamda oʻziyurar mashinalarning yoʻlni, ish bajarilayotgan joy va boshqalarni yoritish uchun moʻljallangan elektr asbobi. Asosiy qismlari — shtamplab yasalgan korpus va optik elementlar. Optik element yupqa alyuminiy qatlami surkalgan poʻlat qaytargich, bir yoki ikki tolali choʻgʻlanma lampadan iborat yoritish manbai va yorugʻlikni sochib beradigan gʻadirbudir shishadan iborat. Yorugʻlik qaytargich fokusida joylashgan quvvatliroq toladan tarqaladigan nur uzoqni yoritadi, kichikroq quvvatli ikkinchi tola fokusdan yuqoriroqda chap tomonda joylashgan boʻlib, yaqinni yoritish uchun moʻljallanadi. Yod lampali F.lar keng tarqalgan. Bunday lampalarning kolbasiga yod bugʻlari boʻlgan siyraklashtirilgan gaz toʻldiriladi. Har bir transport vositasiga kamida bir juft F. oʻrnatiladi. Ular mashinaning boʻylama oʻqiga nisbatan simmetrik tarzda joylashtiriladi. Baʼzi mashinalarda tumanga qarshi ikkita qoʻshimcha F. ham oʻrnatilishi mumkin. Maxsus mashinalar (oʻt oʻchirish mashinalari, sanitariya mashinalari va boshqalar) ga buriladigan F.lar ham oʻrnatiladi. Baʼzan F. mashina orqasiga ham oʻrnatiladi (mas, traktorlarda tirkamani yoki plugni yoritish uchun shunday qilinadi).
Farad

Farad — Xalqaro birliklar tizimi SIda elektr sigʻim birligi. Qisqacha F bilan belgilanadi. Oʻtkazgichdan 1 kulon elektr zaryad miqdori oʻtganda uning potensiali 1 voltga ortsa, oʻtkazgichning elektr sigʻimi 1 F ga teng boʻladi (mas, radiusi 9YU9 m ga teng, yaʼni Yer radiusidan 1500-marta katta radiusli shar sigʻimi). Shuning uchun amalda F.ning ulushlari mikrofarad (1 mkF=10~6F) va pikofarad (pF=10"|2F) ishlatiladi. Ingliz fizigi M. Faraday sharafiga qoʻyilgan. 

 
SI hosilaviy birliklari
Michael Faraday

Maykl Faradey (, 1791.22.9 London — 1867.25.8) — ingliz fizigi. kimyogari, elektromagnit maydoni taʼlimoti asoschisi, London Qirollik jamiyati aʼzosi (1824). Peterburg Fanlar akademiyasi aʼzosi (1830). London Qirollik jamiyati institutida assistent (1913), laboratoriya direktori (1825), kimyo kafedrasining professor (1833—62). Ilmiy ishlari elektr, magnitizm, magnitooptika va elektrokimyoga oid. Elektromagnit induksiya hodisasi (1831), elektroliz qonunlari (1833), diamagnetizm va paramagnetizm hodisasi (1845), yorugʻlik qutblanish tekisligining magnit maydonda burilishi (1845) va boshqalarni kashf etgan. Elektr zaryadining saqlanish qonunini eksperimental tasdiklagan (1843). Faradey gʻoyalari va uning ilmiy yutuklari fizika fanining rivojlanishida muhim oʻrin tutgan.

Manbalar
Faradey

Faradey — elektr zaryadining tizimga kirmaydigan birligi. Elektrokimyoda qoʻllanadi. M. Faradey sharafiga qoʻyilgan. 1F=9,64914104 K, yaʼni miqdoran Faradey soni Gʻ ga toʻgʻri keladi.
Faradey soni

Faradey soni, Faradey doim i ysi (F) — fizik doimiy; elektrolitdan elektr zaryad oʻtganda elektrodda 1 mel, bir valentli moda ajratadigan elektr miqdori. Faradey soni Avogadro doimiysi NA bilan elementar zaryad ye ning koʻpaytmasiga teng fundamental fizik doimiy; F=NAe=96485,309 Kl/mol. M. Faradey sharafiga qoʻyilgan. Faradey sonining qiymati kumushning elektrokimyoviy ekvivalentini oʻlchash yoʻli bilan aniklangan. Faradey soni elektrokimyoviy hisoblashlarda keng qoʻllaniladi.
Faradey qonuni

Faradey qonuni - elektrolizning miqdoriy qonunlari. M. Faradey ochgan (1833—34). Faradey qonuni elektrodlarda ajralgan modda massasining modda tabiatiga va elektrolitdan oʻtgan zaryad miqdoriga bogʻlanishini ifodalaydi. Faradeyning lqonuni elektrodda ajralgan moddaning massasi t elektrolitdan oʻtgan zaryad miqdori q ga toʻgʻri proporsional ekanligini, 2qonuni elektrolitdan bir xil zaryad oʻtganda ajraladigan turli moddalarning massalari bu moddalarning kimyoviy ekvivalentlari A ga proporsional ekanligini bildiradi. Faradeyning 2qonunidan turli moddalarning 1 ga ekvivalentini ajratish uchun bir xil zaryad kerakligi kelib chiqadi. Faradey qonunini  shaklda yozish mumkin, bunda F— Faradey soni.
Faradometr

Faradometr, faradmetr (farada va ...metr) — sanoat chastotasidagi oʻzgaruvchan tok elektrotexnika buyumlari (kondensatorlar, kabellar va boshqalar)ning elektr sigʻimini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob. F.da bevosita oʻlchovchi mexanizm sifatida elektromagnit, elektrodinamik yoki ferrodinamik logometr qoʻllanilgan. Bu F.larning shkalalari mkF va pF da darajalanadi. Magnitoelektr oʻlchash mexanizmli F.lar ham bor.
Fard

Fard (arabchadan olingan bõlib — yakka, yolgʻiz) — Yaqin va Oʻrta Sharq adabiyotidagi poetik janr. Hajmi bir bayt, yaʼni 2 misradan iborat boʻladi. Muayyan mazmun, gʻoya ilgari suriladi, badiiy umumlashma, hayotiy tajribadan kelib chiquvchi hukm, xulosa tajassum topadi. Misol uchun
Holimni sanga aytib hajr oʻtiga oʻrgandim, 
Ey yor, yomon qildim, har neki dedim, yondim(Bobur).

Fard.da dolzarb, salmoqli falsafiy[[axloqiy gʻoyalar ifodalanadi. Fardning qisqa va ixchamligi shoirdan "Ming maʼnini bir nuqta bila muxtasar etish"ni (Mashrab) taqozo etadi. F. janriga xos erkinlik shoirning ijodiy imkoniyatini kengaytiradi, ijodiy erkinligini taʼminlaydi. Hozirgi oʻzbek shoirlaridan Abdulla Oripov, Rauf Parfi va boshqa ijodida F.lar uchraydi.

Sheʼriyat
Daniel Gabriel Fahrenheit

Daniel Gabriel Fahrenheit () (1686—1736) — nemis fizigi. Buyuk Britaniya va Niderlandiyada ishlagan. Spirtli (1709) va simobli (1714) termometrlar yasagan. Oʻz nomi bilan ataladigan temperatura shkalasini taklif qilgan. Unda umum qabul qilingan tayanch nuqtalari normal atmosfera bosimida muzning erish nuqtasi bilan suvning qaynash nuqtasi orasida temperatura intervali 180 boʻlakka — Fahrenheit gradusi (°F) ga boʻlingan. Muzning erish nuqtasi Fahrenheit shkalasida 32 °F, suvning qaynash nuqtasi 212 °F deb olingan (yana qarang Gradus).

Manbalar 

Nemis fiziklari
1686-yilda tugʻilganlar
1736-yilda vafot etganlar
Farer orollari

Farer orollari — Atlantika okeanining shim.sharqiy qismidagi arxipelag, Daniyaning muxtor viloyati. Maydoni 1,4 ming km². Orollarning relyefi zinapoyasimon platodan iborat. Eng baland joyi 882 m. Bazalt lavalari va tuflardan tuzilgan. Qirgʻoqlari tik, ford koʻp. Iqlimi subarktika dengiz iqlimi, oʻrtacha temperatura fevral da 4°, iyulda 11°. Yillik yogʻin 1500 mm. Oʻtloqlar, torfli botqoqliklar, vereskzorlar bor. Parranda koʻp. Baliq ovlanadi. Qoʻy boqiladi. Maʼmuriy markazi — Torsxavn. Farer orollari da VII-IX asrlarda kelt qabilalari yashagan. IX asrdan norveglar koʻchib kela boshlagan. Ikkinchi jahon urushiga qadar turli davlatlar tarkibida boʻlib kelgan.

Havolalar 

 

Arxipelaglar
Farer tili

Farer tili — Skandinaviya tillaridan biri; island tili bilan birgalikda orollardagi Skandinaviya tillari guruhini tashkil etadi. Asosan, Farer orollarish va Daniyaning boshqa viloyatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 45 ming kishiga yaqin (oʻtgan asr oxirlari). Farer tilining 6 lahjasi boʻlib, ular, asosan, fonetik jihatdan farklanadi. Farer tili — Norvegiyaning jan.gʻarbidan chiqqan va 9— 10-asrlarda Farer orollarini bosib olgan normannlar tilining davomchisi. German tillaritsht shim. (skandinav) tarmogʻiga mansub. Island tili kabi, boshqa Skandinaviya tillaridan morfologiyasining birmuncha qadimiyligi bilan ajralib turadi. Leksikasida dan (dat) tilining kuchli taʼsiri seziladi.

Farer tili 19-asr boshigacha yozuvga ega boʻlmagan. Yozma til vazifasini dan tili bajargan. 14—17-asrlarda yaratilgan farer xalq balladalari ilk bor 18-asr oxirlarida yozib olingan. 1846-yilda V.U. Xammershayib Farer tili uchun lotin grafikasi asosida yozuv va imlo qoidalarini ishlab chiqqan. 1906-yildan Farer tili maktablarda oʻqitila boshlagan. Adabiy til Torsxavn shahri lahjasi asosida shakllangan.

Manbalar

Tillar
Farerliklar

Farerliklar — xalq, Farer orollari aholisining katta qismi. 40 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Shuningdek, 5 ming F. Daniyaning boshqa viloyatlarida yashaydi. Farer tilida soʻzlashadi. Dindorlari — lyuteranlar. F. — orollarga 9—10-asrlarda koʻchib kelgan normannparnknt avlodi. Asosiy mashguloti — baliq ovlash, qoʻychilik va dehqonchilik.
Farz

Farz (arabcha — qatʼiyat, majburiyat) — hamma musulmonlar bajarishi qatʼiy buyurilgan amallar. Bularga Qurʼonda koʻrsatilgan diniy eʼtiqod, marosim, urf-odat talablari, axloqiy va huquqiy normalar kiradi. Farz ikki turga — "farzi ayn" va "farzi kifoya"ga boʻlinadi. Birinchi turi barcha musulmonlarga babbarobar buyurilgan boʻlib, ularning adadi 40 ta (masalan, namoz, roʻza, tahoratdagi farzlardir). Amri maʼruf va nahiy munkar, ilm olish ham "farzi ayn"ga kiradi. "Farzi kifoya" esa bir qism musulmonlar bajarsa qolganlar zimmasidan soqit boʻladigan ishlar. Masalan, janoza namozi, kafanlash, murdani yuvish, dafn etish kabilar. Shariatga koʻra, farzning bu turiga kiruvchi ishlarni hech bir musulmon bajarmasa, hamma musulmonlar gunohkor boʻladilar. Keng maʼnoda farz — bajarilishi zarur boʻlgan vazifa, burch.

Havolalar 

 

Islom
Farididdin Attor

Farididdin Attor (taxallusi; asl ism sharifi Muhammad Abu Bakr ibn Ibrohim; taxminan 1148/51, Nishopur — 1219/21) — mutasavvif fors shoiri. Asarlarida tasavvufni targʻib qilgan. Mansur Halloj, Boyazid Bistomiy taʼlimotidagi gʻoyalarni davom ettirgan. Attor falsafasining asosini tavhid (Allohning yagonaligini tan olish) ilmi tashkil etadi. Unga koʻra, tavhid faqat Allohning yagonaligini tan olish emas, balki u bilan qoʻshilishga intilish, yaʼni insonning mutlaq Ruh tomon intilishini anglatadigan jarayondir. Attorning „Bulbulnoma“, „Mantiq ut-tayr“, „Ushturnoma“ asarlari ramziy-allegorik timsollar asosida yozilgan. „Javhar uz-zot“, „Xayloj“, „Asrornoma“, „Sharh ul-qalb“, „Musibatnoma“ kabi dostonlari bevosita muhokama-mushohada, fikriy-shuuriy bayonlar tarzida bitilgan. Bundan tashqari, „Xusravnoma“-ga oʻxshab majoziy ishqni kuylagan romantik-sarguzasht asari ham bor. Attorning 2 qismdan iborat „Javhar uz-zot“ asarida butun ruhiy va moddiy olamlar yagonaligi taʼriflangan. Iloh har bir zarrada mavjud, ammo uni oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin emas. Alloh oʻz borligʻida ham pinhonu ham paydo, barcha ashyolar yolgʻiz javhardan kelib chiqqan. „Asrornoma“da bu fikr yanada aniqroq ifodalangan. Attor asarlarida xalq ogʻzaki ijodidan unumli foydalangan. „Mantiq ut-tayr“ (1175, bu asar „Maqomoti tuyur“ deb ham nomlangan) asari mashhur. Alisher Navoiy bolalik chogʻida bu dostonni yod olib, uning taʼsirida „Lison ut-tayr“ („Qush tili“) dostonini yozgan. Ushbu asar tasavvufning eng yirik adabiy yodgorligi hisoblanadi. Bundan tashqari, Attor „Pandnoma“, „Besarnoma“, „Devon“, "Vuslatnoma, " „Tazkirat ul-avliyo“ kabi asarlar muallifi. Uning „Ilohiynoma“ asari ham masnaviy yoʻlida bitilgan ishqiy-maʼrifiy, falsafiy-axloqiy dostondir. Masnaviyda 282 ta rivoyat, hikoyat va qissalar bayon etilgan. Attor Haq va haqiqat tushunchalarini hamma vaqt inson mohiyatiga bogʻlab tushuntirgan. Zero, tavhid mohiyati ham, haqiqat ham oxir oqibat inson mohiyati va haqiqati bilan izoxlangan. Shoirning 96 bobdan iborat „Tazkirat ul-avliyo“ asari nasrda bitilgan yagona va mashhur asar boʻlib, unda tasavvuf shayxlari, avliyoulloxlarning hayoti, kashfu karomatlari bayon etilgan. Asarning Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik institutida 10 dan ziyod qoʻlyozma nusxalari, Bombay va Lohurda 1877, 1887, 1895, 1900, 1903-yillarda nashr qilingan bosma nusxalari hamda Xojashoh ibn Sayyid Axmad Xorazmiy oʻzbek tiliga tarjima qilgan 4 qoʻlyozma nusxasi mavjud. Ushbu asarning Mirzo Kenjabek tomonidan oʻzbekchaga qilingan tarjimasi „Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi“ davlat ilmiy nashriyotida chop etilgan (1997).

Adabiyotlar
 Ilohiynoma, T., 1994.

Habib Abdunazar.