MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Somali (yarim orol)

Somali — Sharqiy Afrikadagi yarim orol, Hind okeanining Adan qoʻltigʻi oʻrab turadi. Yer yuzasining katta qismi zinapoyasimon plato, shimolida togʻlar bor (eng baland joyi 2406 m). Iklimi subekvatorial, shimolda tropik iqlim. Yillik yogʻin 100— 600 mm. Daryolari mavsumiy. Sohil qismi choʻl, akatsiyali chala choʻl, markaziy kismi quruq savannalardan iborat. Dare vodiylarida oʻrmonlar bor. Yarim orolda Somali, Jibuti va Efiopiyaning sharqiy qismi joylashgan. 

 

Yarim orollar
Afrika
Somalilar

Somalilar — xalq. Somalining asosiy aholisi (6,1 mln. kishi). Shuningdek, Efiopiya, Keniya va boshqa joylarda ham yashaydi. Umumiy soni 7,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Somali tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. S, asosan, chorvachilik, hunarmandchilik, dehqonchilik (sorgo, tamaki, paxta va boshqalar) va dare boʻyida yashovchilari baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

Millatlar
Somatik nerv sistemasi

Somatik nerv sistemasi - odam va hayvonlar nerv sistemasining bir qismi. Tana muskullarini, teri va boʻgʻimlarni innervatsiyalakdi; organizmning sensor va motor funksiyalarini taʼminlaydi. Umurtqali qayvonlarda skelet koʻndalang targʻil muskullari Somatik nerv sistemasi s. x,isoblanadi. Ularni orqa miya old shoxlarining motoneyronlari va bosh miya ustuni qismining baʼzi motor yadrolari innervatsiya qiladi. Bu motoneyronlar harakatining uygʻunligi toʻgʻridantoʻgʻri yoxud muskul, paylardan axborot oladigan neyronlar, shuningdek, bosh miyaning turli qismlaridagi markazlar va boshqa sensor yoki sezuvchi motoneyronlardan keluvchi internyoyronlarning sinaptik taʼsiri vositasida yuzaga keladi. Nerv sistemasining somatik va visseral, yaʼni ichki nerv sistemasiga ajratilishi (k,. Vegetativ nerv sistemasi) shartlidir.

Nerv sistemasi
Shamsuddin Somi

Shamsuddin Somi (1850.1.7, Yanya — 1904.1.6, Istanbul) — turk ensiklopedist olimi. Yunon, italyan, fransuz tillari, geogr., matematika, tarix, tibbiyot, kimyo tarixi boʻyicha mutaxassis. Istanbulda turli lavozimlarda ishlagan. S.Sh. "Fransuzcha — turkcha lugʻat" (1j., 1882; 2j., 1888; 3j., 1901; 4j., 1905), "Qomus ul-aʼlom" ("Mashqur shaxslar krmusi") (1888—99 yillar, 6 jildli), "Qomusi turkiy" (2 jildli), "Qomusi arabiy" va boshqa kitoblar muallifi. Asarlari jahon fani taraqqiyotida muhim oʻrin egallaydi.
Somnambulizm

Somnambulizm (lotincha: somnus uyqu va ambulo — yurmoq, lunatizm) — uyquda yurish, bunda be mor uyquda odatdagi harakatlarni gʻayriixtiyoriy bajaradi (mas, yuradi, kiyinadi, buyumlarini olib taxlaydi) va yana oʻrniga yotib uyqusini davom ettiradi. Kuchli tovush yoki biror taʼsirlovchi yordamida uygʻotilsa, u darrov oʻziga keladi va qilgan xattix.arakatlarini mutlaqo eslay olmaydi. Bunga oʻxshash qolat epilepsiyasa ham kuzatiladi, shu bois uni Sdan farqlash lozim. S. juda charchab qolganda, astenik nevrozlarda, mstermyada,ogʻir kasalliklardan tuzalayotganda paydo boʻlishi mumkin. S. uyqu paytvda markaziy nerv sistemasining tormozlanishi miyaning harakat funksiyasini belgilaydigan sohasiga tarqalmaganda roʻy beradi. Notoʻliq, yuzaki tormozlanishga uxlab yotgan odamning tushida gapirishi, oʻrnidan turib oʻtirishi misol boʻla oladi. Biroq ancha roʻyrost buzilishlar S. deb ataladi. Bunda uxlab yotgan odam oʻrnidan turib, maqsadsiz yuradi yoki koʻrgan tushiga qarab harakat kiladi, ertalab uyqudan turgach, buni zoʻrga eslaydi yoki butunlay eslay olmaydi. S.ga uchragan isterik tabiatdagi odam boʻlgan yuqeani lof urib gapiradi. S. xurujlari paytida uyqudagi odam yiqilib tushishi, jarohatlanishi mumkin, shundagina u uygʻonib ketadi. Baxtsiz hodisa roʻy bermasligi uchun S.ga uchragan kishi yotgan uyning derazalari va eshiklarini yopib, elektr asboblarini oʻchirib qoʻyish lozim. S. bilan kasallangan odamni xuddi uxlab yotgan odamni uygʻotgandek ohista, past ovoz bilan uygʻotish lozim. S.ga mubtalo boʻlgan odam oʻzini tekshirtirishi va davolanishi kerak.

Manbalar  

Kasalliklar
Somon

Somon — ezib maydalangan gʻalla poyasi; yem-xashak. Bugʻdoy, arpa, javdar, suli va boshqa gʻalla ekinlarini xirmonda hoʻkiz, ot, eshak bilan yanchishda (hoʻp) mol tuyogʻi taʼsirida poya ezilib, mayda Somon qosil boʻladi. 100 kg bahorgi arpa va bugʻdoy Somonnining toʻyimligi 22—33 ozuqa birligiga teng. Bugʻdoy va arpani kombaynda yanchishda esa barglarining koʻp kismi yanchish jarayonida maydalanib, ventilyator shamoli taʼsiridan uchib ketadi, maydalanmagan poya koʻp chiqadi. Somonda 30—42% kletchatka, 35— 40% atrofida azotsiz ekstrakt moddalar, 1,3—2,8% protein va boshqa bor. Mollarga yedirishdan oldin Somonga maxsus usullarda: qaynoq suvda boʻktirish, qaynoq bugʻda bugʻlash, barda, lavlagi turpi, qirqilgan ildizmevalar bilan aralashtirish, kaustik soda, kalsiyli soda, ammiakli suv, suyuq ammiak va ohak suvi, osh tuzi, karbamid eritmasi bilan ishlov berish uning xushxoʻrligi va toʻyimliligini oshiradi. Sdan mollar tagiga toʻshama uchun foydalaniladi. Shuningdek, Somon mahalliy qurilish materiali hisoblanadi, somonsuvokda loyga qoʻshiladi, suvoqning mustahkamligi va yorilmasligini taʼminlaydi.

Yana qara 

 Pichan
 

Qishloq xoʻjaligi
Somon yoʻli

Somon yoʻli — Shimoliy qutbi Veronika sochlari yulduz turkumida boʻlib, osmonni deyarli katta aylana boʻylab oʻrab olgan xira nurlanuvchi yoʻl; Shimoliy yarimshardagi Oqqush yulduzlari turkumidan boshlanib, janubga ikkita alohida tarmoq holida choʻziladi va bizga koʻrinmaydigan Janubiy But yulduz turkumida birlashadi. Somon yoʻlining tuzilishi juda murakkab: baʼzi joyda 30° gacha kengaysa, baʼzi joyda 4—5° gacha torayadi. Somon yoʻlining ravshanligi hamma joylarda bir xil emas. Somon yoʻlining eng xira qismi Aravakash yulduz turkumi atrofida joylashgan. Galileo Galilei 1610-yilda Somon yoʻlini kuzatib, uning juda koʻp sonli xira yulduzlar toʻplamidan iboratligini tasdiqladi. Somon yoʻli yulduzlari toʻplami tartibsiz boʻlmay, oʻzaro tortish kuchi bilan bogʻlangan sistemani hosil qiladi. Bu yulduzlar sistemasi Galaktika deb atalib, uning markazi Oqqush, Qavs yulduz turkumlari oraligʻida joylashgan.

Manbalar

Oʻqish uchun

Havolalar 

 Somon yoʻli — 3D xarita
Somoniyon choʻqqisi

Somoniyon choʻqqisi - Oʻrta Osiyodagi eng baland choʻqqi (7495 m). Pomirdagi Fanlar Akademiyasi tizmasida, undan Pyotr I tizmasining ajralgan joyida. Yon bagʻirlari, asosan, qalin firn va muz qatlami bilan qoplangan. Choʻqqiga birinchi marta Tojikiston-Pomir ekspeditsiyasi qatnashchisi Ye. Abalakov chikkan (1933). 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Somoniy

Somoniy — Tojikiston Respublikasi pul birligi. 2000-yil 30 oktabrda muomalaga kiritilgan. 1 S.q 100 dirham. Xalqaro ifodasi TAS. 1, 5, 10, 20, 50, 100 nominaddagi banknotlarda chikariladi. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari q 3,09 S. (2003., oktabr).

Valyutalar
Tojikiston
Somonchisoy

Somonchisoy - Toychisoy Qashqadaryo viloyatidagi soy. Pachkamar dovonidan 3 km oʻtgach, Ellikbosh tizmasi jan. yon bagʻridagi Jangabuloq bulogʻidan boshlanadi. Uzunligi 84 km, xavzasining maydoni 496 km². Asosan, yomgʻir, qisman qor erishidan toʻyinadi. Oʻzan boʻylab chiqadigan yer osti suvlari hisobiga soyda yil boʻyi suv oqadi. Quyi oʻzanida doimiy suv oqimi deyarli boʻlmaydi.

Qurgʻoqchil yillarda soydan umuman suv oqmaydi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi, boshlanishidan 61 km gacha 0,070 m³/sek., oqim moduli 0,2 l/sek. Soyning koʻp sonli (54 ta) tarmoklari yozda qurib qoladi.

    

Oʻzbekistondagi daryolar
Anastasio Somoza García

SOMOSA (Somoza) Anastasio (1896— 1956) — Nikaragua prezidenti (1936—47, 1950—56), amalda diktator. Oʻldirilgan.

Manbalar
Son (maʼnolari)

Son:

 Son — narsalarni sanash, miqdorni belgilash uchun qoʻllaniladigan matematik vosita; mat.
 Son (oyoq) — quruqlikda yashovchi umurtqalilar orqa oyogʻi; odam da oyoqning chanoqson boʻgʻimidan tizza boʻgʻimigacha boʻlgan qismi.
 Son (tilshunoslik) (tilshunoslikda) —1) mustaqil soʻz turkumlaridan biri; predmetning miqdorini, sanoq jihatdan tartibini bildiruvchi soʻzlar guruhi.

ff
Son (oyoq)

Son — quruqlikda yashovchi umurtqalilar orqa oyogʻi; odam da oyoqning chanoqson boʻgʻimidan tizza boʻgʻimigacha boʻlgan qismi. S. skeleti son suyagidir. S. son suyagi, muskullar, qon tomir va nervlardan tashkil topgan. Ularni teri osti pardasi, yogʻ qatlami va teri qoplab turadi. S. terisi ostidan S. ning katta venasi oʻtadi. S. muskullari oldingi, ichki va tashqi guruxlarga boʻlinadi. S. boldir, oyoq kafti va panjalar bilan qoʻshilib, oyoqni tashkil etadi. Boʻgʻimoyoqlilar soni oyoqning 3 yoki 4 boʻgʻim asosidan boshlanadigan harakatchan aʼzosidir.
Sonata

Sonata (,  — „yangramoq“) — kamer-cholgʻu musiqasining asosiy janrlaridan. 3 qismli turkum asar, baʼzan 1, 4, 5 qismlilari ham uchraydi. 3 qismli mumtoz sonataning 1 va 3 qismlari tez, 2qismi vazmin surʼatlidir. 1-qismi (sonata allegrosi) 3 yirik boʻlimdan tashkil topadi: qaramaqarshi musiqiy mavzularni namoyon qilish (ekspozitsiya), ularni birbiriga taqqoslab rivojlantirish (2-boʻlim), soʻngra asosiy kuylarni oʻzaro yaqinlashtirib birlashtirish (repriza). "sonata" atamasi 16-asrdan maʼlum boʻlib, avvalboshda kantatadan farqdi oʻlaroq har qanday cholgʻu pyesa ham sonata deyilgan. 17-asr boshlarida sonataning 2 koʻrinishi (cherkov sonatasi va kamer sonata) shakllandi. 18-asr oʻrtalarida D. Skarlatti, F. E. Bax klavir sonatalar yozishgan, Y. Gaydn, V. Motsartlar sonataning mumtoz namunalarini yaratishdi. Sonata rivoji va yuqori choʻqqilarga chiqishida Lyudvig van Betxoven sonatalari muhim ahamiyatga ega boʻldi. L. Betxoven sonatani rang-barang mavzu va mazmun, murakkab shakl bilan boyitib, janr imkoniyatlarini kengaytirdi. F. Shopen, R. Shuman, F. List, I. Brams, E. Griglar sonata rivojiga katta hissa qoʻshdilar. Romantizm davri va 20-asr kompozitorlari ijodida ham sonata asarlari muhim oʻrin egalladi. Oʻzbekistonda ilk sonatalarni 1940—50 yillarda Ik.Akbarov, F. Nazarov, G. Mushel, A. Kozlovskiy kabi kompozitorlar yaratishgan. Keyinchalik, E. Solihov, N. Zokirov, A. Ergashev, D. Saydaminova, H. Rahimov, N. Gʻiyosov va boshqa kompozitorlar ijodida rivojlangan. Shuningdek, sonataning kichik hajmdagi turi — sonatina oʻzining soddaligi, ijro uslubining oddiyligi bilan ajralib turadi.

Manbalar
Songay

Songay — Niger, Mali, BurkinaFaso, Nigeriya va Benindagi xalq. 1,6 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari). Songay tilida soʻzlashadi. Dindorlari — sunniy musulmonlar. S. dehqonchilik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi.
Sonet

Sonet (ital. sonetto) — 14 misradan iborat turgʻun sheʼriy shakl. S. qatʼiy qonun—qoidalar asosida yaratiladi. U 4 banddan iborat boʻlib, 1 va 2 bandlar 4 misradan (katren), 3 va 4 bandlar 3 misradan (terset) tashkil topadi. Katrenlar, koʻpincha, avav avav yoki avva avva shaklida, tersetlar esa cdc dcd yoki cde cde shaklida qofiyalangan boʻladi. Eng muhimi — qofiyalar toʻla va jarangdor boʻlishi lozim. S faqat shaklan emas, mazmunan ham shunday talablarga javob berishi kerak. Mas, uning 1bandida asosiy fikr aytiladi, 2bandda bu fikr rivojlanadi, 3bandda yechim, 4bandda esa xotima ifodalanadi. S 13-asrda vujudga kelgan. S.ning mustaqil sheʼr turi sifatida shakllanishida F. Petrarkaning xizmati katta. Dante, P. Ronsar (152485), V. Shekspir, I. Gyote kabi shoirlar S.ning mumtoz namunalarini yaratganlar. Rossiyada ilk bor 18-asrda V. Trediakovskiy, A. Sumarokovlar, keyinchalik A. Pushkin, M. Lermontov, A. Fet kabi shoirlar, 20-asrda A. Blok, B. Bryusov, A. Axmatovalar S.lar yaratganlar. S. oʻzbek sheʼriyatida 30-yillarda paydo boʻldi. Usmon Nosir, Barot Boyqobilov, Rauf Parfi va boshqalar S. yozganlar.
Sonorizm

Sonorizm, sonoristika (lotincha: sonorus — jarangdor soʻzidan) — 20-asr musiqa uslublaridan. Konkret musiqa, elektron musiqa, shuningdek, musiqiy impressionizm tamoyillari asosida 1960-yillarda yuzaga kelgan (K. Penderetskiy, D. Ligeti va boshqalar). 1970y.lardan O. Messian, V. Lyutoslavskiy, R. Shchedrin, A. Shnitke va boshqa kompozitorlar ijodida rivoj topgan. Sda tovushlardagi balandpastlik, ritmik munosabatlar emas, balki birinchi oʻrinda tembr (tovush boʻyogʻi), turli musiqiy birikmalar sadolanishining oʻziga xosligi turadi. Unda akkordlar oʻrnida tovushlarning noanʼanaviy qoʻshilmalari, sozlarning yangi chalish usullari qoʻllaniladi. Oʻzbekistonda M. Tojiyev, R. Vildanov, T. Qurbonov, F. va D. YanovYanovskiylar, M. Bafoyev va boshqa kompozitorlar asarlarida uchraydi.
Sontosh dovoni

Sontosh dovoni — Tyanshan toglaridagi dovon. Issiqkoʻldan sharqroqda, Qirgʻiziston hududida. Bal. 2195 m. S. orqali Issiqkoʻl botigʻidan Olmaotaga xalqaro avtomobil yoʻli oʻtgan.

    

Dovonlar
Qirgʻiziston geografiyasi
Sopol

Sopol — maxsus loy (tuproq, suv, qisman qum va toʻzgʻoq aralashmasi)dan ishlanib olovda qizdirib tayyorlanadigan magʻsulot; kulollik buyumlari. Loy 2 xil usulda — koʻlda hamda kulollik charxi yordamida shaklga solib yasaladi, soʻng gulxan (xumdon)da qizdirib Sopol tayyorlanadi. Roʻzgʻorda (piyola, kosa, lagan, koʻza, oftoba, xum va boshqalar), meʼmorlik (koshin, sopolak, parchin va boshqalar) hamda sanoat (utga chidamli qoliplar va boshqalar)da Sopol buyumlari keng qoʻllanadi; bolalar oʻyinchoqlari, ayrim bezak buyumlari (haykalcha, yirik haykallar) ham shu usulda tayyorlanadi. Foydalaniladigan loy tarkibiga qarab Sopolning rangi turlicha (och sariq, qizgʻish, kulrang va boshqalar) boʻladi. Angob (loya)ga chayib olingan Sopol soyada quritilib, yana xumdonda pishiriladi. Sta bezak ishlash ham turlicha: boʻrtma, oʻyma naqshlar uning hoʻlligida, qirma gullar Sopol angobga chayib olingandan soʻng ishlanadi; xumdonga bir bor kirib chiqqan buyumlar gullar ishlangandan keyin yana bir bor xumdonda qizdiriladi. Sopol buyumlar 2 xil — sirlangan Sopol hamda sirlanmagan Sopol (terrakota)ga boʻlinadi. Sopol neolit davridan maʼlum boʻlib, sirlanmagan Sopol kadimiydir. Sirlangan Sopol buyumlar ishlab chiqarish. Oʻrta Osiyoda 10—12-asrlardan yuksak taraqqiy etdi. Oʻzbekiston hududida Sopol buyumlar ishlab chiqarish. keng yoʻlga qoʻyilgan; Sopol buyumlarni bezatilishi jihatidan birbiridan farqlanuvchi kulollik maktablari shakllangan.

Yana q. 

 Keramika
Sorlar

Sorlar () — qarchigʻaylar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 25 turi bor. Yevrosiyoda, Afrika va Amerika kitʼalarida, Madagaskar va Gavayya orollarida tarqalgan. Oʻrtacha kattalikda, uz. 28 sm dan 70 sm gacha, vazni 140 g dan 2 kg gacha. Qanotlari va dumi keng. Patlari koʻproq sariq va malla rangda. Oʻrmon, dasht va togʻli hududlarda hamda tundrada yashaydi. Uyasini daraxtlar, kryalar, jarliklar va yerga quradi. Qulay joyga qurilgan uyalardan har yili foydalanadi. 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini koʻproq modasi bosadi. Inkubatsiya davri 30—40 kun% Bolalarini uyada 45—55 kun boqadi. Asosan, keng tarqalgan kemiruvchilar, ayrim turlari kaltakesak, ilon, quyon, yirik hasharotlar bilan oziqlanadi. Oziq kam boʻlgan yillari S. bolalari oʻrtasida kannibalizm kuzatiladi, yaʼni katta yohdagi bolalari kichigi va nimjonini yeydi. S.ning 2 turi Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan.

Qushlar
Pitirim Sorokin

Pitirim Aleksandrovich Sorokin (21-yanvar 1889-yil, Turya, Perm gubernyasi — 2-oktyabr 1968-yil, Uinchester, Massachusetts shtati, AQSh) — kelib chiqishi rus boʻlgan amerikalik sotsiolog. Oʻng eserlar yetakchisi. 1920-yildan Petrograd universiteti profesori. Aksilinqilobiy faoliyati uchun shoʻrolar hukumati uni mamlakatdan chiqarib yuborgan (1922). 1923-yildan AQShda. 1930-yillarda Harvard universiteti professori. Shu yerda sotsiologiya fakultetini tashkil etib, uni boshqargan. Sorokin AQSH sotsiologiyasida hukmron boʻlgan empirik yoʻnalishni tanqid qilgan va "integral" sotsiologiya toʻgʻrisidagi taʼlimotni rivojlantirgan. Ijtimoiy borliqni individdan yuqori turuvchi ijtimoiy madaniy mavjudlik deb bilgan. Tarixiy jarayonni madaniyat asosiy tiplarining siklik almashinuvi deb tushuntirgan, bu madaniyatlar negizida til, axloq, sanʼat, fan, din birgalikda mavjud boʻladi. Hozirgi madaniyat umumiy inqirozni boshdan kechirmoqda deb hisoblagan Sorokin bu inqirozni materializm va fanning rivojlanishi bilan bogʻlaydi hamda diniy "idealistik" madaniyatni kasaltiribgina inqirozdan chiqish mumkin, deb izohlaydi. Gʻarb sotsiologiyasida Sorokinning ijtimoiy mobillik va ijtimoiy stratifikatsiyani oʻrganish sohasida qilgan empirik tadqiqotlari ham yuqori baholanadi.

Adabiyotlar 

Kishilar
1889-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
Sororat

Sororat (lot. Soror — singil) — nikoh odatlaridan biri. Erkakning bir necha opasingillarga uylanishi. Baʼzi olimlar S. ibtidoiy jamoa davrida urf boʻlgan guruxli nikohning qoldigʻi deyishadi. S. Osiyo, Amerika, Afrika va Okeaniyaning koʻpgina xalqlarida ham mavjud boʻlgan. S. baʼzi davlatlarda xotini vafot etgan erkakning oʻz qayin singlisiga uylanishi tarzida saqlangan. Koʻpincha bu odatni yetim bolalar tarbiyasi uchun gʻamxoʻrlik bilan bogʻlaydilar. S.ni dastlab L. Morgan qayd etgan va J. Frezer esafanga kiritgan. Oʻzbeklarda nikohning bu turi saqlangan boʻlib, tub ildizi mulk bilan bogʻliq edi. Chunki taomilga koʻra, ayol vafot etgandan keyin erkak qayta uylanishi uchun yana kalin toʻlashi lozim boʻlgan. Marhumaning singlisiga uylanganda esa, deyarli qalin toʻlamagan va fakat toʻy harajatlari berilgan, xolos. Shuningdek, marhumaning farzandlari yetimlik azobuqubatini tortmasligiga ham eʼtibor berilgan.

Adabiyot 
 Kislyakov N. A., Ocherki po istorii semi i braka u narodov Sredney Azii i Kazaxstana, L., 1969; Boʻriyev O., Shoymardonov I., Nasriddinov K., Oʻzbek oilasi tarixidan, T., 1995.
Sortament

Sortament (frans. assortir — saralash, tanlash), sortiment — max.sulotning markasi, oʻlchami va shakli boʻyicha tarkibi. "S." termini, asosan, metallurgiyada metall prokatlar (mas, relslar)ga nisbatan, "sortiment" esa yogʻoch materiallar i. ch.da yogoch buyumlarga nisbatan qoʻllaniladi.
Sortepa

Sortepa (Sartepa — qadimgi qalʼa — qoʻrgʻon harobasi, mil. 1—8-asrlar). Andijon viloyati Baliqchi tumani markazidan 1,5 km janubida Qoradaryo oʻzanida joylashgan. Ilk bor Davan podsholigi paytida paydo boʻlgan, soʻngra kengayib dehqonchilik vogʻasining oʻziga xos markaziga aylangan. Bunga uning qulay geografik hududda — Qoradaryoning unumdor oʻzanida joylashgani sabab boʻlgan boʻlishi kerak. Hozirgi yodgorlikdan ark kiyem va uning yaqinida ikkita mayda tepa saqlanib qolgan. Ark maydoni 1,7 ga boʻlib, undagi madaniy qatlam qalinligi 6,5 m ni tashkil etadi. S. 4 tomondan qalin paxsa devor bilan oʻrab olingan. Sharqiy devor tomonda darvoza oʻrni koʻrinib turadi. Arxeologik qazishmalar natijasida uchta kurilish davriga oid meʼmoriy qoldiqlar va ashyoviy dalillar aniklangan. Yodgorlik 8-asr boshlarida arablar istilosi paytida buzib yuborilgan.

Manbalar
Sosnovets

Sosnovets — Polshaning jan. qismidagi shahar. Yuqori Sileziya aglomeratsiyasida, Katovitse voyevodasida. Aholisi 244,1 ming kishi (1999). Toshkoʻmir qazib olinadigan rayon markazi. Qora metallurgiya, kon mashinasozligi, toʻqimachilik, tikuvchilik, oziqovqat sanoati korxonalari, togʻ muzeyi bor.
Soson

Soson — Erondagi sosoniylar sulolasi bobokaloni. Axomaniylar davri (mil. av. 558—330) da otashparastlarning Staxr (hozirgi Istaxr) dagi Anaxita butxonasining kohini (mubod) boʻlgan. Sosoniylar davlatini idora etgan Eron shahanshoxlari oʻzlarini S. naslidan deb biladilar.

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Eron tarixi
Zardushtiylik tarixi
Sosoniylar

Sosoniylar - Yaqin va Oʻrta Sharqda mil. 3—7-asrlarda hukmronlik qilgan eroniy sulola; kelib chikishlari Porso viloyati (qarang Fors)dan boʻlib, Porsoning S. urugʻidan boʻlgan 1shohi Papakning otasi Soson nomi bilan atalgan. Papakning oʻgʻli Ardashir I S. davlatining asoschisi boʻlgan. S. sulolasining gullabyashnagan davri Shopur I, Yazdigard II, Feruz va Xusrav I Anushirvon davrlariga toʻgʻri keladi. S. sulolasi vakillari: Ardashir I (224—239); Shopur I (239-272), Hurmuzd I (272-273); Bahrom I (273—276); Bahrom II (276-293); Bahrom III (293); Narse (293-302); Hurmuzd II (302-309); Shopur II (309-379); Ardashir II (379-383); Shopur III (383-388); Bahrom IV (388-399); Yazdigard I (399—420); Bahrom Goʻr (421—439); Yazdigard II (439—457); Hurmuzd III (457-459); Feruz (459-484); Balash (484—488); Qubod I (488—496, 498-531); Zamasp (496498); Xusrav I Anushirvon (531—579); Hurmuzd IV (579-590); Xusrav II Parviz (591-628); Qubod II (628); Ardashir III (628-629); Yazdigard III (632-651).

 

Davlat yetakchilari
Eron tarixi
Ferdinand de Saussure

Ferdinand de Saussure (26-noyabr 1857 – 22-fevral 1913) — shveysariyalik tilshunos. Jeneva (1875), Leypsig, Berlin (1876—80) universitetlarida oʻqigan. Jeneva universitetining professori (1891-yildan). Saussurening birinchi asari hind-yevropa tillari vokalizmini oʻrganishda, tilshunoslikda qiyosiy-tarixiy metodning shakllanishi va rivojlanishida muhim rol oʻynagan boʻlsa, uning "Umumiy tilshunoslik kursi" (1916) 20-asr Yevropa tilshunosligi rivojiga katta taʼsir koʻrsatgan. Saussure birinchi boʻlib tilni muayyan tizim sifatida oʻrganishni taklif etdi, til lingvistikasi bilan nutq lingvistikasini, diaxroniya bilan sinxroniyani oʻzaro farqladi; tilshunoslikni semiologiya (semiotika) ning bir qismi deb hisoblab, lisoniy belgi tabiatini kashf etdi. Saussurening tilshunoslikdagi qarashlari Jeneva tilshunoslik maktabi vakillari Sh.Balli, A. Seshe asarlarida, fransuz sotsiologik maktabi namoyandalari A. Meye, J. Vandriyes va boshqalarning ilmiy ishlarida, strukturalizm kridalarida aks etgan. Yevropa strukturaviy tilshunosligi asoschisi sifatida Saussure tilshunoslikning, shuningdek, xorijiy semiotikaning ayrim yoʻnalishlari, antropologiya, adabiyotshunoslik va estetikaning rivojlanishiga katta taʼsir koʻrsatdi.

Manbalar

Havolalar 
 The poet who could smell vowels: an article in The Times Literary Supplement (John E. Joseph, 14-noyabr, 2007).
 Original texts and resources, published by Texto,  (fransuzcha).
 Hearing Heidegger and Saussure (Elmer G. Wiens).

Kishilar
Sotim Ulugʻzoda

Sotim Ulugʻzoda (1911.11.9, Chust — 1997, Dushanbe) — tojik yozuvchisi, dramaturg, adabiyotshunos. Tojikiston Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1951). Toshkent Oʻqituvchilar institutini tugatgan (1929). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Tojikiston Yozuvchilar uyushmasi boshqaruvining birinchi kotibi (1944 —46). Ijodi 1930 -yildan boshlangan. "Oʻt ichida" dramasi (1944)da xalqning fashizmga qarshi kurashi tasvirlangan. "Himmatli doʻstlar" (1947), "Yoshligimiz tongi" (1951) qissalari, "Izlovchilar" komediyasi (1951) oila muammolari haqida. "Yashnagan diyor" (1953) romani urushdan keyingi yillar qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirishga bagʻishlangan. Sotim Ulug'zoda "Ibn Sino" (1953), "Shoir qismati" (1957), "Rudakiy" (1958), "Vakila" (1960) kinossenariylari, "Gavhari shamchiroq" (1962) komediyasi, "Voseʼ" romani (1967) muallifi. Asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Yoshligimiz tongi [qissa], T., 1958; 
 Voseʼ [roman], T., 1970.

[[Turkum:Fargʻona viloyatida tugʻilganlar]

Dushanbeda vafot etganlar
Tojikistonlik yozuvchilar
Adabiyotshunoslar
Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Alifbo boʻyicha yozuvchilar
Ulugʻ Vatan urushi qatnashchilari
Sovet yozuvchilari
Noʻʼmon Sotimov

Noʻʼmon Yunusovich Sotimov (1939.15.12, Andijon) — matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1977), professor (1978). Moskva universitetini tugatgan (1962). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Matematika instituti aspiranti, kichik ilmiy xodim (196268). Toshkent Davlat Universitetida katta oʻqituvchi, dotsent, kafedra mudiri (1968—74). Moskvadagi Matematika institutida katta ilmiy xodim (197476). 1976-yildan Toshkent Davlat Universiteti (hozirgi Oʻzbekiston milliy universiteti)da dotsent, professor, dekan (1985 — 87), kafedra mudiri (1976-yildan). Ilmiy ishlari differensial tenglamalar, optimal boshqaruv va ziddiyatli jarayonlar nazariyasiga oid. Optimal boshkaruv nazariyasida Bellman tenglamasi yechimlarining differensiallanuvchilik xossasini tadqiq etgan. Ziddiyatli jarayonlarga mansub taʼqib etish masalasini yechish usulini yaratgan; uchrashuvdan chetlashish masalasi yechimining mavjudligi uchun yetarli shartlar taklif etgan. Kompleks differensial tenglamalar bilan ifodalangan boshqariluvchi jarayonlarni oʻrganish nazariyasiga muqim hissa qoʻshgan. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1985).

Manbalar 
 Metodi resheniya zadachi ukloneniya ot vstrechi v matematicheskoy teorii upravleniya, T., 2000; Metodi resheniya zadachi presledovaniya v teorii differensialnix igr, T., 2003.

    

Matematiklar
Beruniy nomidagi davlat mukofoti laureatlari