MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Uraninit

Uraninit — uranning suvsiz oksidi, uranatlar guruhiga mansub mineral. Ideal formulasi UO2. Tarkibi oʻzgaruvchan (U4+ dan U6f gacha oksidlanadi); aralashmalari Th, Tr, Pb, Fe, Zr dan iborat. Kub singoniyada kristallanadi. Oktaedrik kristallar va zich massalar holida boʻladi. Moʻrt. Kattikligi 5—6, zichligi 8—10 g/sm3. Rangi qora, yarim metall yoki smolasimon yaltiraydi. Kuchli radioaktiv, bir oz elektromagnitli. Sof U.ning nasturan va uran qurumi kabi turlari maʼlum. Sof U. yuqori trali mineral boʻlib, aniq kristallar shaklida boʻladi. U.ning strukturasi flyuoritnikiga uxshash. Pegmatitlar, shuningdek, gidrotermal, skarn va choʻkindi jinslar ichida uchraydi. Ishqorli magmatik tog jinslarida, past trali gidrotermal va choʻkindi konlarda hosil boʻladi. Uran qurumi gʻovak tuproqsimon agregatlardan iborat boʻlib, gidrotermal sulfiduran konlari va choʻkindi konlar uchun xosdir. Barcha U.da uran va toriyning radiogen parchalanishidan paydo boʻlgan hosilalar (K, As, Ro, Ne, R), shuningdek, Sa va Zn boʻladi. U. oksidlanish zonasida tez oʻzgaradi. U.ning strukturasi boʻyicha turlari: kristalli U. — briggit (tarkibida 6—15% TYU,), kleveit (3 — 16% TR2O3 va 3 — 8% ThO2), kallomorfli nasturan va boshqa U.ning barcha turlari uran rudalarining asosi hisoblanadi. Yirik konlari Kanada, AQSH, Afrika, Avstraliya, Fransiyada mavjud.
Urart tili

Urart tili — urart xalqi va Urartu davlatining tili; ulik til. Mil. av. 9—6-asrlarga mansub oʻyma yozuvlar (mixxat) orkali maʼlum. Hozirgi Van kuli atrofida, sharqroqda Urmiya koʻligacha, qisman Armaniston Respublikasi hududida tarqalgan. Urart tiliga yaqin qarindosh deb faraz qilinayotgan xurrit tili bilan birga alohida til oilasini tashkil etadi. Yozuvi akkad mixxatining soddalashtirilgan tizimidan iborat. Grafik tizimi kambagʻalligidan faqat 16 yoki 17 undoshni va 4 unlini farkdash mumkin, xolos va u, chamasi, Urart tili fonologiyasini toʻla aks ettira olmagan. Grafikaga karaganda, Urart tilida jarangli, jarangsiz va boʻgʻiz undoshlari farkdangan. Otlar son (birlik va koʻplik) va kelishik (8 ta) kategoriyalari boʻyicha oʻzgargan; grammatik jins kategoriyasiga ega emas. Feʼllar shaxsson, zamon, mayl va nisbatlar boʻyicha oʻzgargan. Morfologik jihatdan oʻtimli feʼllar oʻtimsizlarga qaramaqarshi qoʻyilgan. Soʻz yasalishi va soʻz oʻzgarishi agglyutinativ suffikslar yordamida amalga oshirilgan. Odatdagi soʻz tartibi: subʼyekt — obyekt — predikat (oʻtimli feʼllarda). Urart tilida yozilgan koʻplab yodnomalar (500 dan ortiq) dastlab 19-asrning 20-yillarida nemis arxeologlari tomonidan Van koʻli (Turkiya) atrofidan topilgan.

 

Tillar
Urartu

Urartu (ossuriycha atalishi; urartcha — Biaynili, Bibliyada — "Ararat podsholigi") — Gʻarbiy Osiyodagi qad. davlat. (mil. av. 9— 6-asrlar). Ravnaq topgan davrida Armaniston togʻlik rayoni (hozirgi Armanistonning butun hududi, Turkiya va Eronning bir qismi)ni qamragan. Aholisi — urartlar. Poytaxti — Tushpa sh. (hozirgi Turkiyadagi Van sh.) boʻlib, unda podsho Sarduri I davrida katta qurilish ishlari olib borilgan. Mil. av. 9-asr oxiri—8-asrning 1yarmida Urartu davlati ravnaq topgan. Menua, Argishti I va Sargon II podsholiklari davrida Urartu hududi ancha kengaygan. Bosib olingan viloyatlarda qalʼalar qurilgan (Ararat togʻining shim. yon bagʻrida Menuaxinili sh.; Erebuni — Yerevan atrofidagi Arin Berd tepaligi; Araksning soʻl qirgʻogʻida Argishtixinili). Urartuda qullar mehnatidan keng foydalanilgan. Mil. av. 8-asr oʻrtasida Ossuriya podshosi Tiglatpalasar III (mil. av. 745—727) Urartu koʻshinlarini bir necha marta magʻlubiyatga uchratgan va Urartu tarkibiga kiruvchi Shimoliy Mesopotamiya va Shimoliy Suriyani egallagan. Soʻngra Rusa I davrida Sargon II boshliq Ossuriya qoʻshinining yurishlari natijasida mamlakat xonavayron boʻlgan. Biroq 7-asrda U. Janubiy Zakavkazyeda hali ham oʻz mavqeini saqlab qolgan edi. Rusa II (mil. av. 685—645) bu yerda yangi qalʼalar bunyod etgan (jumladan, Teyshebaini va boshqalar). Skifkimmeriy yollanma qoʻshini yordamida Urartu podsholari Frigiya podsholigini tormor qilganlar (mil. av. 676 y.). Midiya podsholigining kuchayishi Urartuni Ossuriya bilan yaqinlashtirgan. Biroq mil. av. 6-asr boshida Urartu Midiya tomonidan tormor etilgan va uning tarkibiga qoʻshib yuborilgan.

Armaniston: Tarix‎
Urbanizm

Urbanizm (lot. urbs — shahar) — 1) sanʼat vaadabiyotda — yirik shaharlarning va shahar hayotining tasviri, tavsifi; 2) meʼmorlikda — 20-asr shaharsozligida yuzaga kelgan oqim, yunalish. Bu oqim tarafdorlari shaharlarni yiriklashtirishga chaqirdilar: bu esa shaharlarda koʻp qavatli baland va katta imoratlarning tigʻiz, jadal qurilishiga, aholining normal yashash sharoitidan mahrum qilishga olib keldi. U. nazariyasi qaror topishida va, ayniqsa, 20-asrning 20-yillariga kelib tez surʼatda rivojlanishiga Le Korbyuzye faoliyati taʼsiri kuchli boʻldi. U. tushunchasi koʻpincha shahar qurilishi sinonimi maʼnosida ham qoʻllaniladi.
Urdu

Urdu (Mahalliy ravishda Lashkari nomi bilan tanilgan)— Pokistonning ingliz tili bilan bir qatorda rasmiy va Hindistonning Konstitutsiyada tan olingan 15 ta asosiy adabiy tilidan biri. Genetik va tuzilish jihatidan hindiy tiliga oʻxshaydi. Hindevropa tillari oilasining hindoriy tillari guruhiga mansub. Pokistonda, asosan, yirik shaharlar (Karochi, Ravalpindi, Lohur, Islomobod va boshqalar), Hindistonda esa UttarPradesh, Bihar, Maharashtra, AndhraPradesh shtatlaridagi musulmon aholi gaplashadi. Soʻzlashuvchilar soni Hindistonda 30 mln.dan ortiq, Pokistonda 20 mln. ga yaqin kishi (20-asrning 90-yillari). Dehli atrofidagi khari boʻli deb ataladigan lahjalar asosida tashkil topgan. Shular asosida 13—14-asrlardamillatlararo ogʻzaki muomala tili — hindistoniy (hindaviy) shakllangan. Mazkur tilning Dakan (Janubiy Hindiston) dagi shakli dakhiniy ("janubiy") deb nom olgan. Hindistoniyning avval rexta, keyinchalik U. deb atalgan adabiy shakliga, uning leksikasiga fors tili kuchli taʼsir oʻtkazgan. Hozirgi U. 19-asr boshlarida asosan shakllanib boʻlgan. U hindiy tilitsan alifbosi va leksikasi bilan farq qiladi. U. bir qancha yangi belgilar qoʻshilgan arab alifbosiga asoslangan yozuvdan foydalanadi. 1947-yildan keyin U. ikkala davlatda turli sharoitlarda rivojlandi. Shu sababli Pokiston urdusida leksikaning boyish manbai, asosan, arab va fors tillari boʻlsa, Hindiston urdusida hindiy (sanskrit) tilidir. U. bilan hindiy orasida ayrim fonetik va grammatik farklar ham bor. Hindistonda U. ning hindiy tili bilan yaqinlashish alomatlari koʻrinmokda. A. Ibrohimovning "Urduchaoʻzbekcha mushtarak soʻzlar lugʻat"i (1998) Toshkentda, T. Xolmirzayevning "Urduchaoʻzbekcha lugʻat"i (2003) Islomobodda nashr etilgan.

Adabiyot 
 Dimshits Z. M., Grammatika yazikaurdu, M., 2001; Davidova A. A., Uchebnik yazika urdu, M., 2003; Shamatov A. N., Klassicheskiy dakxini (Yujniy xindustani 17 v.), M., 1974.

 

Tillar
Uretrit

Uretrit — siydik chiqarish kanali (uretra)ning yallig‘lanishi. Patogen mikroorganizmlar (trixomonadalar, achitqisimon zamburugʻlar, viruslar va boshqalar), shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishi, allergiya, shikastlanishlar sabab boʻladi.

Klinik kechishiga koʻra, oʻtkir va surunkali, qoʻzgʻatuvchisining turiga qarab soʻzakli, trixomonadali, nospetsifik turlari farqlanadi. Aksari erkaklarda uchraydi. Siyganda achishish, ogʻriq paydo boʻladi; uretradan yiringli chiqindi keladi. Unodatda, jinsiy aloqa qilganda gonokokkdan zararlanish natijasida yuqadi (qarang Soʻzak). Uretraga bakteriyalar (mas, ichak tayoqchasi, streptokokk, pnevmokokk) tushishi, shaxsiy gigiyena qoidalarining buzilishi yoki angina, surunkali tonzillit, ogʻiz boʻshligʻi va boshqa aʼzolardagi yalligʻlanishlardan qon va limfa tomirlari orqali uretraga mikrob o'tishi ham kasallikka sabab boʻladi. Uretritga xos belgilar yuzaga kelishi bilan darhol vrachga uchrashish lozim, aks holda yalligʻlanish uretraning orqa qismi va qovuqqa tarqalib moyak ortigʻi (qarang Epididimit), prostata bezi (qarang Prostatit), urugʻ pufakchasi(qarang Jinsiy aʼzolar)ni ham yalligʻlantiradi, pirovardida bemor bepusht boʻlib qolishi ham mumkin.

Uretritning oldini olish uchun shaxsiy va jinsiy gigiyena qoidalariga rioya qilish, organizmdagi turli yalligʻlanishlar hamda umumiy infeksion kasalliklarni oʻz vaqtida davolatish muhim.

Manbalar 

Tibbiyot
Terapiya
Urologiya
Kasalliklar
ichki kasalliklar
Uron kislotalar

Uron kislotalar - aldozalarning hosilalari. Umumiy formulasi SNO (SNON)I SOON. Aldozalardan birlamchi gidroksil guruhi (—SN2ON) oʻrniga karboksil guruhi (—SOON) borligi bilan farq qiladi. Kristall yoki amorf moddalar; uchmaydi, suvda va qutbli erituvchilarda yaxshi eriydi. Kimyoviy xossalariga koʻra, aldozalarga ham, oksikislotalarga ham oʻxshaydi. Tabiatda 6 uglerod atomli xrlida uchraydi (geksuron kislota). Ularning nomi tegishli geksozaga qarab belgilanadi (mas, glkjuron kislota glyukoza nomidan). Uron kislotalar hayvon va oʻsimliklarning biologik muhim biopolimerlari tarkibiga kiradi. D glyukuron kislota hayvon organizmida zaharli moddalarni yoʻqotishda qatnashadi va askorbin kislota biosintezida boshlangʻich mahsulot hisoblanadi.

Kislotalar
Ursol kislota

Ursol kislota, S29N46(ON)SOON — triterpenlar sinfiga oid organik kislota, oq kristall modda. Mol. m. 456,37, suyuqlanish temperaturasi 112°. Suvda erimaydi, spirt, xloroform va boshqa qutblangan organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Ursol kislota olma mevalarining chiqindilaridan (quritilgan poʻchogʻidan) Sosklet apparatida spirt bilan ekstratsiyalab olinadi. Klyukva turupi (chiqindisi)ni xloroform bilan ekstraksiyalab ham Ursol kislotani ajratib olish mumkin. Ursol kislota biologik faol modda, yurakni oziqlantiradigan vena qon tomirlarini kengaytirib, natriy ionlarini saqlab qolish xususiyatiga ega; virusga va yalligʻlanishga qarshi taʼsir koʻrsatadi. Ursol kislotaning metil efiri — emulgator.

Kislotalar
Uruk

Uruk Janubiy Mesopotamiyada mil. av. 4-ming yillikda tarqalgan eneolit davri arxeologik madaniyati. Uruk shahri nomi bilan atalgan. Mahobatli meʼmoriy inshootlar („Qizil bino“ va „Oq ibodatxona“ xarobalari ochilgan); sopol buyumlar, shumer tilida bitilgan yozuvli taxtachalar, muhrlar chiqqan. Xoʻjaligi: dehqonchilik, misni qayta ishlash, chorvachilik boʻlgan; 2) Shumerpyati shahardavlat (shumeriycha – Unug, Bibliyada – Erex, yunoncha – Orxoya). Mil. av. 28—27-asrlarda (epik rivoyatlarda saqlanib qolgan yarim afsonaviy hukmdorlar Enmerkar, Lugalband, Gilgameshlar davrida) Janubiy Mesopotamiyadagi shahardavlatlar Uruk gegemonligi ostida boʻlgan (Urukning 1sulolasi). Mil. av. 24-asrda Lugalzaggisi davrida Uruk Shumer poytaxti edi. 22-asr oxirida Uruk podshosi Utuxegal Ikki daryo oraligʻida „Shumer va Akkad podsholigi“ barpo etgan, uning vafotidan soʻng hokimiyat UrNammu – Urning Shsulolasi asoschisi qoʻliga oʻtgan. Uruk mil. av. 1-ming yillik oxiriga qadar muhim shaharligicha qolgan. Mil. av. 8—2-asrlarda – Bobil, soʻngra Axomaniylar va Salavkiylar davlati tarkibidagi muxtor sajdagoh shahar. Mil. 3-asrda sosoniylar tomonidan vayron qilingan. Uruk oʻrnida hozirgi Varka posyolkasi (Nosiriya shahridan 65 km shim.gʻarbda) joylashgan. Urukda nemis arxeologlari tomonidan XX asr boshidan muntazam ravishdagi arxeologik qazish ishlari olib borilgan.
Urusxon

Urusxon (? 14-asr ning 70-yillari 2yarmi) — Joʻeki ulusittg sharqiy qismi — Oq Oʻrda xoni (14-asrning 60-yillari birinchi yarmidan). U. davlatining poytaxti Sigʻnoq sh. boʻlgan. U. Oq Oʻrdadagi hokimiyatini mustahkamlab olgach, Oltin Oʻrdani xam oʻz tasarrufiga kiritishga harakat qilgan. 70-yillar oʻrtalarida u Hojitarxon, VolgaKama Bulgʻoriyasi va Saroy Berka shahrini egallagan. Toʻxtamish bilan koʻplab janglar qilgan. Bu janglarda gʻalaba doim U. tomonida boʻlgan. Toʻxtamish Amir Temur huzuriga qochib borib, undan yordam soʻragan. Sohibqiron Joʻji ulusida boʻlib oʻtayotgan voqealarni ziyraklik bilan kuzatib borardi. Shimoliy Xorazm va Oq Oʻrda Movarounnahrga chegaradosh edi. U Oltin Oʻrda xoni oʻziga tarafkash, tobe boʻlishini istardi. Shu tufayli u Toʻxtamishni yaxshi kutib olib U.ga qarshi kurashida unga bir necha marta harbiy madad bergan. Biroq U.ning oʻgʻli Toʻxtaqiya Toʻxtamishga qaqshatqich zarba bergan, yarador Toʻxtamish Sirdaryo boʻyidagi qamishzorlarga yashiringan, soʻngra Sohibqiron panohiga qochib borgan. U. Amir Temurning Buxorodagi qarorgohiga elchilar yuborib Toʻxtamishni topshirishni talab qilgan. Sohibqiron bu taklifni qatʼiy rad etib, tez orada oʻzi jangga kirishini aytgan. Amir Temur U.ga qarshi yurish boshlagan, qoʻshinni Sirdaryodan oʻtkazib, Oʻtror atrofidagi tekislikda qarorgoh qurgan. U. qoʻshini esa, Sharafuddin Ali Yazdiyning maʼlumotiga koʻra, Oʻtrordan 24 farsax naridagi Sigʻnoqda joylashgan edi. Qattiq qish, tinimsiz yomgʻir va qor har ikki qoʻshin faoliyatiga taʼsir koʻrsatgan. Ular mayda toʻqnashuvlarni hisobga olmaganda, deyarli uch oy birbirlariga qarshilik koʻrsatmasdan roʻbaroʻ turganlar. Har ikki sarkarda hech bir natijaga erisholmagach, ortlariga qaytishgan. Shundan soʻng Amir Temur bir necha oy Keshda boʻlgan va U.ga qarshi yurish boshlash uchun oʻziga Toʻxtamishni yoʻlboshlovchi qilib olgan. Jayronqamishga yetganlarida U.ning vafot etganidan xabar topishgan. U.ning toʻngʻich oʻgʻli Toʻxtaqiya ham koʻp oʻtmay (1375) vafot etgan. Sohibqiron Toʻxtamishga kerakli aslahalarni berib, uni shu yerda qoldirib, oʻzi Samarqandga qaytgan.

U. davrida Oq Oʻrdada suyurgʻol inʼom etish keng amaliyotda boʻlgan. U. vafotidan soʻng va uning vorislarining qisqa muddatli hukmronligidan keyin U.ning barcha yermulklarini Toʻxtamish Amir Temur yordamida egallab olgan (14-asrning 70-yillari oxiri).

Adabiyot 
 Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997; Abduraimov M., Temur va Toʻxtamish, T., 2000.

 

Oltin Oʻrda hukmdorlari
Urugʻ (zoologiya)

Urugʻ yoki avlod () zoologiyada — turdan yuqori taksonomik kategoriya, filogenetik jihatdan oʻzaro qarindosh turlarni birlashtiradi. Mas, boʻrilarning oʻzaro oʻxshash turlari (boʻri, chiyaboʻri, koyot, it va boshqalar) boʻrilar U.iga; tulkilarning oddiy tulki, korsak, afgʻon tulkisi va boshqa turlari tulkshshr U.ga birlashtiriladi. Bitta U.ga bitta yoki bir nechtadan bir necha yuztagacha tur kirishi mumkin. Mas, yenotsimonlar urugʻi, bitta tur yenotsimon it, ayrim hasharotlar urugʻi mingga yaqin turdan iborat. Odatda, koʻp turga ega boʻlgan U. kenja U.ga ajratiladi. Yaqin urugʻlar bitta oilaga (qarang Oila) birlashtiriladi. Lekin U. bilan oila oʻrtasida yana kenja oila (oiladan kichik taksonomik kategoriya) ham boʻlishi mumkin.

Botanikada U. tushunchasiga moye keladigan taksonomik kategoriya turkum deb ataladi.

Havolalar  
 

Taksonlar
Urugʻ (oʻsimliklar)

Urugʻ — 1) oʻsimliklarda (semen) — urugli oʻsimliklar generativ organi, nihol hosil qilish, tarqalish va tashqi noqulay sharoitlardan muhofaza qilish funksiyalarini bajaradi; odatda, urugʻlangandan keyin urugʻkurtakdan rivojlanadi; baʼzan urugʻlanmasdan ham rivojlanishi mumkin (qarang Apomiksis, Partenogenez). U. murtak (embrion), pust (krbiq) va koʻpincha zaxira oziq moddalar (endosperm, perisperm) dan iborat. Baʼzan U. da bir necha murtak boʻlishi mumkin. Murtak zaxira oziq moddalar hisobiga rivojlanadi; bu moddalar endosperm va perispermda toʻplanishi mumkin. Endosperm va perisperm boʻlmagan urugʻlarda zaxira oziq moddalar (oqsil, yogʻ, kraxmal, qand, vitaminlar va boshqalar) urugʻ pallalarda toʻplanadi. U. qobigʻi urugʻkurtak devoridan hosil boʻladi. Baʼzi oʻsimliklar U.ining qobigʻi tashqi (etli, sersuv) va ichki (qattiq, quruq); boshqa oʻsimliklarniki qattiq, qalin yoki yupqa boʻladi. U. ning kattaligi va ogʻirligi har xil; mas, orxideyalarda chang kattaligida, palmalarda juda yirik. Bitta mevada bittadan bir necha ming, hatto mln.gacha U. boʻlishi; bitta oʻsimlik (ayniqsa, begona oʻtlar) minglab U. berishi mumkin. Har xil oʻsimliklar U.ining unib chiqish muddati turlicha boʻlib, bu U.ning saqlanish sharoitiga bogʻliq. Tarixiy rivojlanish jarayonida U. oʻsimliklarning quruklik muxitiga moslanishi natijasida paydo boʻlgan. U. oziq-ovqat sifatida ishlatiladi. U.dan un, moy, kraxmal, boʻyovchi va dorivor moddalar olinadi. Koʻpchilik oʻsimliklar U.i yoki uni mol va parrandalarga yem sifatida beriladi. Gʻoʻza U.i (chigiti) tolalari (paxtasi) toʻqimachilik sanoatining asosiy xom ashyosi; 2) odam va hayvonlarda U. — urugʻ suyuqligi, yaʼni syaye/shedan iborat.
Urugʻdon

Urugʻdon — odam va hayvonlar erkagida urugʻ hujayralar — spermatozoidlar shakllanadigan jinsiy bezlar. U. juft, baʼzan toq boʻladi. Boʻshliqichlilar, gʻovaktanlilar va boshqa sodda tuzilgan koʻp hujayralilar U.i jinsiy hujayralar yigʻindisidan iborat boʻlib, urugʻ hujayralari tana devorini yorib (ssifoid meduzalar, korall poliplar) yoki tana boʻshligʻidan ogʻiz teshigi orqali tashqariga chiqariladi. Yassi chuvalchanglar U.i mayda pufakchalar shaklida. Boʻgʻimoyoklilar U.i juft boʻlib, shakli va tuzilishi har xil. Bosh skeletsizlar U.i 25 juftga yaqin, alohida chiqarish yoʻli boʻlmaydi. Koʻpchilik umurtqalilarda U. qorin boʻshligʻida simmetrik joylashgan.

Koʻpchilik sut emizuvchilarda (bir teshiklilar, hasharotxoʻrlar, chalatishlilar, xartumlilar, damanlar, sirenalar, kurakoyoklilar, kitsimonlardan tashqari) U. moyak xaltasida oʻrnashgan. Baʼzi sut emizuvchilar (mas, koʻpchilik kemiruvchilar)da U. moyak xaltasiga faqat urchish davrida tushadi, keyin yana qorin boʻshligʻiga koʻtariladi. Odam urugʻdoni ellipssimon shaklga ega (yana qarang Moyak, Jinsiy aʼzolar).
Urugʻkurtak

Urugʻkurtak (ovulum), urugʻkurtak — yuksak oʻsimliklar urugʻchi gulida, odatda, urugʻlanishdan soʻng tuguncha ichida hosil boʻladigan boʻrtma. U meva barg — platsenta, urugʻpoyadagi maxsus oʻsimtada bitta yoki bir nechtadan joylashgan; sharsimon yoki tuxumsimon shaklda boʻladi. U ning markaziy qismi bir qavat yoki bir necha qavat qobiqqa oʻralgan yadro (nutsellus)dan iborat. Bu qobikdar oʻsib, bitta umumiy qobiqqa aylanishi mumkin. U ning mikropilyar va xalazal qismlari boʻladi. Mikropilyar qism U ning uchidagi qobiqlar tutashib ketmasdan chang naylari oʻtadigan urugʻ yoʻli yoki chang yoʻli (mikropile) hosil qiladi. Tuxumhujayra urugʻlangandan keyin urugʻkurtakdan urugʻ hosil boʻladi. Oʻsimliklarning tarixiy rivojlanishi jarayonida U dastlab urugʻli qirqquloqlarda paydo boʻlgan. Yopiqurugʻlilar urugʻkurtagi eng yuksak darajada tuzilgan boʻlib, tuguncha ichida joylashgan; tashqi noqulay sharoitdan himoyalangan. Tuxumhujayra urugʻlangandan keyin qobiklari urugʻ poʻstlogʻiga aylanadi. Tugunchada bittadan bir necha mingtagacha U hosil boʻladi. U platsentaga nisbatan toʻgʻri (atrop), teskari (anatrop), egik (kompilatrop) boʻladi. Ularning oʻtkinchi shakllari ham bor. U tugunchada har xil holatda (markaziy qismida, tuguncha devorida va tubida) joylashadi.

Botanika
Urugʻli meva daraxtlari

Urugʻli meva daraxtlari - raʼnodoshlar oilasiga mansub urugʻli meva beradigan oʻsimliklar. Bularga olma, behi, nok, doʻlana, mushmula va boshqa kiradi. Urugʻli meva daraxtlarid. bir nechta tur va turxillarni oʻz ichiga oladi. Olma, nokning minglab navlari bor. Oʻzbekistonning hamma viloyatlarida ekiladi. Danakli meva daraxtlariga nisbatan kechroq hosilga kiradi, lekin koʻp umr koʻradi, sovuqqa chidamli, mevasi uzoq saqlanadi.

 

Raʼnodoshlar
Urugʻlik

Urugʻlik — ekish uchun foydalaniladigan urugʻ, meva, toʻpmeva va murakkab meva qismlari. Baʼzan vegetativ yoʻl bilan koʻpaytiriladigan oʻsimlik qismlari: tuganak, piyozcha va boshqa ham Urugʻlikga kiradi. Urugʻlik navdorlik va urugʻlik sifatlari boʻyicha davlat standarti talablariga javob beradigan boʻlishi kerak. Urugʻlik sifati (unuvchanligi, tozaligi, kasallik va zararkunandalarga chidamliligi), lab. taxlili, navdorlik sifati uchun dala aprobatsiyasi asosida Davlat urugchilik inspeksiyasi tomonidan tekshiriladi. Urugʻlik urugʻchilik xoʻjaliklarida, qishloq xoʻjaligi mahsulotlari yetishtiradigan xoʻjaliklarning urugʻlikka moʻljallangan ekin dalalarida yetishtiriladi. Yangi navlar urugʻlarini koʻpaytirish uchun ilmiy tadqiqot intlari, qishloq xoʻjaligi intlarining oʻquv tajriba xoʻjaliklarida elita va birinchi reproduksiya urugʻlari olinadi.

Ekish sifati va Urugʻlik standarti boʻyicha 3 sinfga boʻlinadi. Masalan, chigitning navdorlik meʼyori: elita urugʻ uchun 100%, 1reproduksiya uchun 99%, 2reproduksiya uchun 98% va 3reproduksiya uchun 96%; unuvchanligi: 1sinf uchun 95%, 2sinf uchun 90% va 3sinf uchun 85%. Yumshoq bugʻdoy (kuzgi va bahorgi)ning navdorlik meʼyori: 1sinf uchun 99%, 2sinf uchun 98,5%, 3sinf uchun 97%; unuvchanligi tegishlicha 95%, 92 va 90%. Urugʻlikga 1 va 2sinf urugʻlar ishlatiladi. 3sinf faqat xoʻjalikning i.ch. dalalariga ekiladi. Urugʻlikni omborlarda sakdashga qoʻyishdan oldin tozalanadi, saralanadi va quritiladi. Ekishdan oldin esa Urugʻlik sifatini va unuvchanligini oshirish uchun zararkunandalar va kasalliklarga qarshi dorilanadi, oftobga yoyib shamollatiladi va boshqa Har bir xoʻjaliqda urugʻlik daftari tutilib, unga ekin turi boʻyicha urugʻlik navi, sifatlari yozib boriladi.

Yana q. 

 Urugʻchilik
 Ekinlarni ekish
Urugʻlik reproduksiyasi

Urugʻlik reproduksiyasi - elitadan boshlanadigan uruglik avlodi. Urugʻchilikda elita urugʻlarini 1qayta ekishdan 1 — reproduksiya, ularning avlodini qayta ekishdan 2reproduksiya va h. k. uruishk olinadi. Dala ekinlari urugʻchiligida 8reproduksiyadan (makkajuxorida 5dan)keyin yalpi reproduksiya deyiladi. Paxtachilikda 1 —3 reproduksiyalar urugʻlik chigit hisoblanadi, 4reproduksiya chigitlari, odatda, texnik maqsadlarda ishlatiladi. Urugʻlik reproduksiyasi ortib borishi bilan navlarning mexanik va biologik ifloslanishi natijasida, populyatsiya navlarida esa tabiiy tanlanish taʼsirida populyatsiya tarkibi oʻzgarishi oqibatida urugʻlik sifati pasayib ketadi, kasallik, zararkunandalardan shikastlanish darajasi ortadi. Urugʻchilikni toʻgʻri tashkil etish bilan bu oʻzgarishlar surʼatlarini sustlashtirish uchun sifati past reproduksiyalar uruglari elita va 2reproduksiya urugʻlari bilan davriy ravishda almashtirib boriladi (yana qarang Nav nazorati). yerga ekiladigan meʼyordagi koʻchat kalinligi va yuqori hosilni taʼminlaydigan urugʻlar miqdori. Oʻsimliklarning oziqlanish maydoni, shoxlanishi, serbarg boʻlishi, hosil miqdori va sifati Urugʻlik reproduksiyasim.ga bogʻliq. Urugʻlik reproduksiyasim. unuvchan urugʻlar soni (mln. dona) va 1 ga yerga sarflanadigan urugʻlar (urugʻlik) vazni (kg) bilan ifodalanadi. Urugʻlik reproduksiyasim. turli ekinlarda oziqlanishi maydoniga qarab oʻzgaradi va urugʻning maydayirikligi, ekin yetishtirish maqsadlari (don, silos va boshqalar), tuproq sharoiti, unumdorligi, ekish usullari, vaqti va boshqalarga bogʻliq. Urugʻlari mayda ekinlarda Urugʻlik reproduksiyasim. yirik urugʻli ekinlarga qaraganda yuqoriroq boʻladi. Bir turdagi ekinlar urugʻini ekish meʼyori tuproqiklim sharoitiga, nav biologiyasi va boshqalarga qarab ham oʻzgaradi. Masalan, jan. va sharqiy mintaqalarda bahorgi bugʻdoyning Urugʻlik reproduksiyasim. gektariga 3,5— 5 mln. dona, shim. mintaqalarda esa 6—7 mln. dona, yaxshi oʻgʻitlangan, unumdor yerlarda oʻgʻitlanmagan kam hosilli yerlarga qaraganda kamroq boʻladi.

Urugʻlik reproduksiyasim.ni aniklashda urugʻlik sifati, sinfi, toifasi, unuvchanligi va boshqa koʻrsatkichlari hisobga olinadi. Masalan, navdorligi 100% boʻlsa, ekish meʼyori gektariga 185 kg, navdorligi 94% boʻlsa, gektariga = 196,8 kg boʻladi;
Urugʻchilik xoʻjaligi

Urugʻchilik xoʻjaligi - rayonlashtirilgan ekinlarning yuqori sifatli navdor urugʻlarini yetishtiradigan va viloyatlar yoki zonalar xoʻjaliklarini urugʻlik bilan taʼminlaydigan maxsus xoʻjaliklar va ilmiy tadqiqot muassasalarining tajriba xoʻjaliklari. Yangi nav urugʻini dastlabki koʻraytirish elita xoʻjaliklari va rayonlashtirilgan navlar urugʻini yetishtiruvchi xoʻjaliklarga boʻlinadi. Urugʻchilik xoʻjaligi navli urugʻlarni ilmiy tadqiqot intlaridan olingan elita yoki superelita urugʻlardan koʻpaytiradi va xoʻjaliklarga I va keyingi reproduksiya urugʻlari yetkazib beradi. Mas, Oʻzbekistonda paxtachilik sohasida 80 ga yaqin, shu jumladan, Gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot intida yaratilgan navlar boʻyicha 41 ta elita xoʻjaliklarida 1 va keyingi reproduksiyali urugʻlar koʻpaytiriladi (2001). Har bir elita Urugʻchilik xoʻjaligi 40—50 ming ga, yirik xoʻjaliklar esa 100—200 ming ga paxta maydonini 1 reproduksiyali urugʻlar bilan taʼminlaydi.

Yana q. 

 Ekinlarni ekish
 Urugʻchilik