Xalqaro uslub

Xalqaro uslub yoki internatsionalizm 1920-1930-yillarda ishlab chiqilgan va modernizm va modernistik arxitektura bilan chambarchas bogʻliq boʻlgan asosiy meʼmoriy uslubdir. Ratsionalistik arxitektura va zamonaviy harakat atamalari koʻpincha xalqaro uslub bilan bir-birining oʻrnida ishlatiladi. Garchi birinchisi asosan ingliz tilida soʻzlashuvchi dunyoda italyan ratsionalizmiga ishora qilish uchun ishlatiladi.

Uslub massa ustidagi hajmga urgʻu berish, yengil, ommaviy ishlab chiqarilgan, sanoat materiallardan foydalanish, barcha bezak va ranglardan voz kechish, takrorlanadigan modulli shakllar va odatda shisha maydonlari bilan almashinadigan tekis yuzalardan foydalanish bilan tavsiflanadi.

Uslub tarixi 
Taxminan 20-asrning boshlarida butun dunyo boʻylab bir qator meʼmorlar anʼanaviy pretsedentlarni yangi ijtimoiy talablar va texnologik imkoniyatlar bilan birlashtirish uchun yangi meʼmoriy echimlarni ishlab chiqishni boshladilar. Bryusselda Viktor Horta va Genri van de Velde, Barselonadagi Antoni Gaudi, Venadagi Otto Vagner va Glazgodagi Charlz Renni Makintosh va boshqalarning ishlarini eski va yangi uslub oʻrtasidagi umumiy kurash sifatida koʻrish mumkin.

Xalqaro uslubni modernistlarning kichik guruhi tomonidan ishlab chiqilgan binolarda kuzatish mumkin, ularni ishlab chiqqan meʼmorlar esa Lyudvig Mies Rohe, Jacobus Oud, Le Korbusier, Richard Neutra va Filipp Jonsondir.

Bauhaus maktabining asoschisi Valter Gropius taniqli Bauhaus oʻqituvchisi Lyudvig Mies van der Rohe bilan birga shisha pardalar devorlaridan foydalanadigan poʻlat ramka konstruktsiyalari bilan mashhur boʻldi. Toʻliq Bauhaus dizayn tamoyillari asosida qurilgan birinchi bino 1923-yilda Germaniyaning Veymar shahrida qurilgan, Georg Muche tomonidan ishlab chiqilgan beton va poʻlatdan yasalgan Haus Horn edi. Gropius Dessauda 1925-26 yillarda qurilgan Bauhaus maktabi binosi va Gropius majmuasi nomi bilan ham tanilgan Garvard Bitiruv Markazi (Kembrij, Massachusets; 1949-50) toza chiziqlar va „tozalanmagan ichki makon uchun tashvish“ni namoyish etadi.

Marsel Breuer, Beton Brut (Brutalist) arxitekturasining taniqli etakchisi va Bauhausning taniqli bitiruvchilari, shuningdek, mebel dizaynida kontrplak va quvurli poʻlatdan foydalanishga kashshof boʻlgan . Shuningdek, modernizm va xalqaro uslubga muhim hissa qoʻshgan.

„Xalqaro uslub“ atamasini ishlatishdan oldin, Lui Sallivan, Frank Lloyd Rayt va Irving Gill kabi baʼzi amerikalik arxitektorlar soddalashtirish, halollik va ravshanlik fazilatlarini namuna qilib koʻrsatdilar. Frank Lloyd Raytning Vasmut portfeli Yevropada namoyish etilgan va yevropalik modernistlarning ishiga taʼsir qilgan. Uning 1920 va 1930-yillardagi binolari meʼmor uslubidagi oʻzgarishlarni aniq koʻrsatdi, ammo xalqaro uslubdan boshqacha yoʻnalishda boʻlgan.

Yevropada arxitekturadagi zamonaviy harakat Funktsionalizm yoki Neue Sachlichkeit yoki oddiygina modernizm deb nomlangan va yangi meʼmorchilik shakli va ijtimoiy islohotning birlashuvi bilan juda bogʻliq boʻlib, yanada ochiqroq va shaffof jamiyat uslubi edi.

Xitkok va Jonson tomonidan taʼriflangan „Xalqaro uslub“ 1920-yillarda Gʻarbiy Yevropada ishlab chiqilgan boʻlib, Gollandiyalik De Stijl harakati, Le Korbusier, Deutscher Werkbund va Bauhaus faoliyati natijasida shakllangan. Le Korbusier jamiyatni qayta tashkil etish uchun Amerika sanoat modellaridan qabul qilingan Teyloristik va Fordist strategiyalarini qabul qilgan edi. 1927-yilda xalqaro uslubning birinchi va eng aniq koʻrinishlaridan biri Lyudvig Mies Rohe tomonidan boshqariladigan Shtutgartdagi Weissenhof mulki edi. Bu juda mashhur edi, har kuni minglab tashrif buyuruvchilar uni koʻrgani borardi.

1932-yil MoMA koʻrgazmasi 

Zamonaviy arxitektura koʻrgazmasi: Xalqaro koʻrgazma 1932-yil 9-fevraldan 23 martgacha Zamonaviy sanʼat muzeyida (MoMA), Nyu-Yorkdagi Beshinchi avenyu va 56-koʻchadagi Xeksher binosida boʻlib oʻtdi. Foye va ofisdan tashqari koʻrgazma oltita xonaga boʻlingan: kirish xonasida „Zamonaviy meʼmorlar“ boʻlimi boshlandi, unda Uilyam Leskazening Nyu-Yorkdagi Kristi-Forsit koʻchasidagi uy-joy qurilishi modeli aks ettirilgan. U yerdan tashrif buyuruvchilar Chikagodagi meʼmor aka-uka Monro Bengt Bowman va Irving Bowman tomonidan Evanston, Illinoys shtatidagi oʻrta qavatli uy joy qurilishi modelini oʻz ichiga olgan markazda joylashgan A xonasiga koʻchib oʻtishdi. E xonasida soʻnggi daqiqada qoʻshilgan „Zamonaviy arxitektura darajasi“ deb nomlangan boʻlim boʻlib, unda 1920-yillardagi yevropaliklarning asarlari taʼsirida boʻlgan oʻn besh mamlakatdan kelgan oʻttiz yettita zamonaviy meʼmorning ishlari kiritilgan. Bu ishlar orasida Finlandiyaning Turku shahridagi Alvar Aaltoning Turun Sanomat gazetasi ofislari binosi koʻrsatilgan.

Nyu-York shahridagi olti haftalik yurishdan soʻng, koʻrgazma AQSh boʻylab sayohat qildi.

Nashrlar 
1932-yilgi koʻrgazma Xitkok va Jonsonning ikkita nashriga sababchi boʻldi:

 „Zamonaviy arxitektura: Xalqaro koʻrgazma“ koʻrgazma katalogi.
 1932-yilda WW Norton & Co. tomonidan nashr etilgan "Xalqaro uslub: 1922-yildan beri arxitektura " kitobi.
 1997-yilda WW Norton & Company tomonidan qayta nashr etilgan.

1932-yilgi koʻrgazma va kitobdan oldin Xitkok oʻzining 1929-yilgi " Zamonaviy arxitektura: romantizm va reintegratsiya " kitobida zamonaviy arxitektura mavzulari bilan shugʻullangan edi. Bu esa uni shu uslubni chuqur oʻrganini koʻrsatadi.

Terens Raylining soʻzlariga koʻra: „Ajablanarlisi shundaki, katalogi va maʼlum darajada koʻrgazma bilan bir vaqtda nashr etilgan “Xalqaro uslub „ kitobi haqiqiy tarixiy voqeani siqib chiqarib tashladi“ deb yozadi.

Taʼrif 
Xalqaro uslubning umumiy xususiyatlari quyidagilardan iborat: shaklni tubdan soddalashtirish, bezakni rad etish va shisha, poʻlat va betonni afzal koʻrgan materiallar sifatida qabul qilish. Bundan tashqari, binolarning shaffofligi, qurilish (tuzilmaning halol ifodasi deb ataladi) va sanoatlashgan ommaviy ishlab chiqarish usullarini qabul qilish xalqaro uslubning dizayn falsafasiga hissa qoʻshdi. Uslubning ideallari odatda uchta shiorda jamlanadi: bezak — jinoyat, materiallarga haqiqat, shakl va Le Korbusierning taʼrifi: „Uy — bu yashash uchun mashina“.

1932-1944-yillar 

1930-yillarda Veymar Germaniyasida fashistlar rejimining bosqichma-bosqich yuksalishi va natsistlarning zamonaviy arxitekturadan voz kechishi avangard arxitektorlarning butun avlodi, ularning aksariyati yahudiylar kontinental Yevropadan quvib chiqarilishini anglatardi. Mendelson kabi baʼzilari Angliyada boshpana topdilar, yahudiy meʼmorlarning katta qismi Falastinga, boshqalari esa AQShga yoʻl olishdi. Biroq, urushdan keyin Amerikaning anti-kommunistik siyosati va Filipp Jonsonning funktsionalizmni taʼsirchan rad etishi koʻplab muhim meʼmorlar, shu jumladan asl Weissenhof loyihasiga hissa qoʻshganlar Sovet Ittifoqiga qochib ketganini yashirishga moyil boʻldi. Bu guruh, shuningdek, funktsionalizm va uning ijtimoiy kun tartibi bilan koʻproq shugʻullanishga moyil edi. 1936-yilda Stalin ularni mamlakatdan chiqarib yuborishga buyruq berganida, bu meʼmorlarning aksariyati fuqaroligi yoʻq boʻlib, boshqa joylardan boshpana izladilar; masalan, Ernst Mey Keniyaga koʻchib oʻtdi

Tel-Avivning Oq shahri 1930-yillarda xalqaro uslubda qurilgan 4000 dan ortiq binolar toʻplamidir. Nemis Bauhaus maktabida oʻqigan koʻplab yahudiy meʼmorlar bu erda muhim binolarni loyihalashtirgan. Xalqaro uslubda qurilgan binolarning katta qismini Patrik Geddes rejalashtirgan hududda, Tel-Avivning asosiy tarixiy savdo markazi shimolida topish mumkin. 1994-yilda YuNESKO Oq shaharni Butunjahon merosi ob’ekti deb eʼlon qildi va bu shaharni „20-asr boshlarida arxitektura va shaharsozlikdagi zamonaviy harakatning turli tendentsiyalarining ajoyib ahamiyatining sintezi“ deb taʼrifladi.

1945 — hozirgi kungacha 

Kanadada bu davr yirik qurilish rivojii va ulkan qurilish loyihalarida bir nechta cheklovlarga toʻgʻri keldi. Xalqaro uslubdagi osmonoʻpar binolar Kanadaning koʻplab yirik shaharlarida, xususan Ottava, Monreal, Vankuver, Kalgari, Edmonton, Gamilton va Torontoda hukmronlik qildi. Ushbu shisha qutilar dastlab noyob va qiziqarli boʻlgan boʻlsa-da, tez orada bu gʻoya hamma joyda takrorlandi. Odatiy misol, Ottavaning markazida joylashgan uchta shisha osmonoʻpar binolarning konglomeratsiyasi boʻlgan Pleys de Villening rivojlanishi, bu erda 1960-yillarning oʻrtalarida va 1970-yillarning boshlarida koʻchmas mulkni ishlab chiquvchi Robert Campeauning rejalari — tarixchi Robert V. Kollierning soʻzlari bilan., „kuchli va abraziv, u shahar hokimiyatida yaxshi koʻrilmagan“ — mavjud shahar rejalariga eʼtibor bermagan, „mavjud shahar va transport va erdan foydalanishning asosiy sohalarida shahar mas’uliyati uchun nafrat bilan qurilgan“.

Braziliyada Oskar Nimeyer yanada organik xalqaro uslubni taklif qildi. U yangi, rejalashtirilgan poytaxt Braziliyaning siyosiy belgilarini (uchta davlat hokimiyatining shtab-kvartirasi) loyihalashtirdi.

Tanqid 
1930-yilda Frank Lloyd Rayt shunday deb yozgan edi: „Odamlar uylari quyoshda yonib turgan qutilarga oʻxshamasligi kerak, shuningdek, turar-joylarni Mashinalarga haddan tashqari toʻldirishga urinib, Mashinani gʻazablantirmasligimiz kerak“.

Elizabet Gordonning 1953-yildagi mashhur „Keyingi Amerikaga tahdid“ inshosida u „shisha uylar“ yozda juda issiq, qishda esa juda sovuq, boʻsh boʻlgan koʻplab misollarni keltirib, uslubni amaliy boʻlmagan deb tanqid qildi. Bundan tashqari, uslub tarafdorlarini odamlardan goʻzallik tuygʻusini tortib olishda va shu tariqa yashirincha totalitar jamiyatga intilishda aybladi.

1966-yilda arxitektor Robert Venturi "Arxitekturadagi murakkablik va ziddiyat" asarini nashr etdi, bu asosan xalqaro uslubning kitob darajasidagi tanqididir. Arxitektura tarixchisi Vinsent Skalli Venturining kitobini arxitekturaning yaratilishiga oid eng muhim yozuv deb hisobladi.

2006-yilda The Times gazetasining britaniyalik arxitektura tanqidchisi Xyu Pirman istehzoni taʼkidlab, bugungi kunda ushbu uslubdan foydalanayotganlar shunchaki „revivalistlarning yana bir turi“ ekanligini taʼkidladi.

Yana qarang 

 Ekspressionistik arxitektura
 Funksionalizm
 Organik arxitektura

Manbalar

Qoʻshimcha adabiyotlar 

 Boness, Stefan. Tel-Aviv: Oq shahar, Jovis, Berlin, 2012,
 Elderfild, Jon (tahrir.). Filipp Jonson va Zamonaviy sanʼat muzeyi, Zamonaviy sanʼat muzeyi, Nyu-York, 1998-yil
 Gossel, Gabriel. Funktsional arxitektura. Funktsionale Architektur. Le Style International. 1925-1940-yillar , Taschen, Berlin, 1990-yil
 Rayli, Terens. Xalqaro uslub: 15-koʻrgazma va Zamonaviy sanʼat muzeyi, Rizzoli, Nyu-York, 1992-yil
 Tabibi, Baharak koʻrgazmalari meʼmoriy takror ishlab chiqarish vositasi sifatida — „Zamonaviy arxitektura: Xalqaro koʻrgazma“, Yaqin Sharq Texnika Universiteti, Arxitektura fakulteti, 2005]

Havolalar 

 „Qanday qilib Chikago Amerikada xalqaro arxitektura uslubini uygʻotdi“, Architectural Digest
 Arxitektura
Arxitekturadagi uslublar