Falkuša

A falkuša — Xorvatiyaning Vis Adriatik orolidagi Komija shaharchasi baliqchilari foydalanadigan anʼanaviy baliq ovlash qayigʻi. Falkuša gajetaning kichik turi boʻlib, anʼanaviy Dalmatiya baliq ovlash yelkanli qayigʻidir hisoblanadi, baʼzan gajeta falkuša deb ataladi (dan kelib chiqgan). Uning dizayni ochiq dengizlarda uzoq baliq ovlash ekspeditsiyalariga borgan Komiza baliqchilarining oʻziga xos ehtiyojlariga moslashtirildi, Adriatik va Oʻrta yer dengizida noyob amaliyot.

Dizayni va qurilishi 

Falkuša noyob yogʻoch qayiq boʻlib, uning ikki tomoni tor boʻladi, uzunligi taxminan yetti-sakkiz metr va kengligi esa 3 metrni tashkil qiladi. Katta qismining () ostida past qoralama bor edi) zigʻirdan yasalgan lateen yelkan, odatda kema uzunligicha baland boʻlgan ustunga oʻrnatilgan. U yelkan ostida ham, eshkakda ham juda tez ravishda ketadi, 8 dan 12 tugungacha tezlikka erisha oladi. Uning oʻziga xos xususiyati falke deb nomlangan ikkita olinadigan yogʻoch yon chiziq edi, shundan keyin falkuša oʻz nomini olgan. Qopqoqlar qayiqning chetini taxminan yarim metrga koʻtarib, uni ochiq dengizdagi baland toʻlqinlardan himoya qila oladi. Toʻrlarni tortib olishni osonlashtirish uchun baliq ovlash paytida chiziqlar olib tashlanadi. Kema sakkiz tonnagacha tuzlangan baliq bochkalarini olib yurishi imkoniyatiga ega edi.

Baliqchilar regatasi 
Komiža baliqchilari ekspluatatsiya qilgan asosiy baliq ovlash maydoni Palagruza orolida edi, taxminandengiz milida hisoblaganda janubi-janubiy gʻarbga 42 yaʼni 78 km, 42 milni talshkil etadi, baʼzida ellik yoki undan ortiq kemalar tomonidan ishlatilgan. Orolda vaqtinchalik uylar boʻlib, ular tuzlangan sardalya va baliq ovlash uskunalarini saqlash uchun foydalandilar.

Komiža baliqchilari har yili Komiža va Palagruja oʻrtasida Rota Palagruža („Palagruža yoʻnalishi“) deb nomlanuvchi regata oʻtkazishar edibu safar yaxshi shamolda 5 soat suzib yurish yoki 13-16 soat eshkak eshish vaqtini oladi. Regattaning natijasi juda muhim edi, chunki eng yaxshi ishtirokchilar mavsum uchun Palagruža atrofidagi eng yaxshi baliq ovlash joylariga huquqni qoʻlga kiritdilar va boshqa oʻrinlar kelish tartibiga koʻra egallashga erishdilar.

Palagružaga birinchi maʼlum boʻlgan regatta 1593-yilda boʻlib oʻtgan. Komiža baliqchilari 1593-yil may oyida Hvar shahridagi Lojada uchrashishdi. U yerda 74 ta falkusha qayiqning poygasi 12-iyunda boshlanishiga kelishib olinadi. Poyga boshlanganini bildirish uchun yangi qurilgan shahar qal’asidan toʻpdan oʻq uziladi. Baliqchilarni qaroqchilardan himoya qilish uchun Venetsiyalik urush galereyalari hamrohlik qilgan.

Kema dvigatellari paydo boʻlishi bilan regata oʻz maqsadini yoʻqotdi va uning oxirgi nashri 1936-yilda boʻlib oʻtdi Falkuša XX asrning birinchi yarmida yaxshi ishlatilgan. Komiža orolining Cicibela deb nomlangan soʻnggi gajeta falkuša 1986-yilda Porat koʻrfazida (Bishevo oroli) boʻron tufayli vayron boʻlgan va choʻkib ketgan. Bugungi kunda uning qoldiqlari Komižadagi Baliqchilik muzeyida saqlanmoqda.

Replikalar 

Comeza-Lisboa („Komiža — Lissabon“) nomli falkužaning nusxasi 1997-yilda qurilgan va 1998-yilda Portugaliyaning Lissabon shahrida boʻlib oʻtgan Jahon koʻrgazmasida namoyish etib berilgan. Falkušaning qayta tiklanishi katta qiziqish uygʻotadi va qayiq beshta hujjatli film va mukofotga sazovor boʻlgan radio drama mavzusiga aylandi. 1998-yilda falkuša YuNESKOning Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

1999-yilda YuNESKO ostida va Velimir Salamon tomonidan taqdim etilgan kemasozlik hujjatlari bilan afsonaviy falkušaning besh metrli kichraytirilgan nusxasi qurilgan. U Molo deb nomlangan. U Komiža shahrida qurilgan va Sankt-Nikolay kuni (6-dekabr) dengizga tushirilgan. Koʻrgazmaning ochilishida Yevropa dengiz merosi kotibi, Amsterdamdan Thedo Fruithof ishtirok etdi. Mikula nomli ikkinchi toʻliq oʻlchamli nusxasi 2005-yilda tugatildi Palagruja nomli uchinchi toʻliq oʻlchamli nusxa 2015-yilda tugatildi.

Yana qarang 

 Qayiq qurish
 Anʼanaviy baliq ovlash qayiqlari
 Komiža
 Palagruza
 Bracera

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 
 Rota palagruzona 2010  Archived -da ,
 Regata do žala/Regatta to the beach, Jaksha Fiamengo 
 Sv. Nikola 
 Falkusha „Komez-Lisboa“ Men „Mociguzica“ ga egaman u Brestu  
 Priča o ljepoti gajete falkuše 
 Falkuša opet putuje u Brest 
 Forska gajeta „Mociguzica“ u Brestu