MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Uzuv Zokirov

Uzuv Boqiyevich Zokirov (1934.17.9, Toshkent) — farmakolog, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1984), tibbiyot fanlari doktori (1968), professor (1970). Toshkent tibbiyot akademiyasi ni tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Usimlik moddalari kimyosi institutida kichik va katta ilmiy xodim (1961—69). Toshkent tibbiyot akademiyasi farmakologiya kafedrasi mudiri (1978-yildan). Toshkent farmatsevtika instituti rektori (1985—88). Farmakalogiya qoʻmitasi raisi (1995—98). Asosiy ilmiy ishlari Urta Osiyoda keng tarqalgan dorivor oʻsimliklardan ajratilgan hamda sintez kilingan moddalarni izlash, oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga ba-gʻishlangan. Issiq iqlim sharoitida qishloq xoʻjaligida qoʻllaniladigan pestitsidlar bilan zaharlanganda hazm fermentlari faolligining buzilishi hamda uning oqsil, yogʻ, uglevodlar parchalanishi va soʻrilishiga salbiy taʼsirini ilk bor ilmiy asoslab, oldini olish yullarini ishlab chiqqan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Gʻulom Zokirov

Gʻulom Shokirovich Zokirov (1938. 14.5, Toshkent) — mexanika va boshqarish jarayonlarini algoritmlash so-hasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1994). Texnika fanlari doktori (1981), professor (1983). Toshkent temir yoʻl transporti muhandislari institutini tugatgan (1960). "Kibernetika" IICHBda katta ilmiy xodim (1964—71), "Oʻzqishloqtexnika" birlashmasi (1971—73), Oʻzbekiston davlat rejalash qoʻmitasida (1974—86) hisoblash markazi direktori. Toshkent irrigatsiya va qishloq xoʻjaligini irrigatsiyalash muhandislari institutida  mashina va mexanizmlar nazariyasi kafedrasi mudiri (1986—2000). Ilmiy ishlari mashina va mexanizmlarni sintezlashga oid.

Manbalar 

 Mashina va mexanizmlar nazariyasi, T., 2002.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1938-yilda tugʻilganlar
14-mayda vafot etganlar
Mahfuzaxon Zokirova

Mahfuzaxon Zokirova (1952.19.10, Yozyovon tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1980). 1970-yildan Yozyovon tumanidagi 31-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, geogr. oʻqituvchisi, 1987-yildan direktor. 3. dars jarayonida taʼlim va tarbiya berishning noanʼanaviy usullaridan samarali foydalanadi.

Manbalar 

    
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1952-yilda tugʻilganlar
19-oktabrda tugʻilganlar
Shirmonxon Zokirova

Shirmonxon Shokirovna Zokirova (1953.4.9, Jalolquduq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Andijon pedagogik institutining boshlangʻich taʼlim metodikasi fakultetini tugatgan (1980). Pedagogik faoliyati 1971 yildan boshlangan. U Jalolquduq tumanidagi 23-maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Z. faoliyati davrida oʻz ishining ustasi, yosh avlodga oʻzidagi bor bilimini singdira oladigan mexribon ustoz sifatida namoyon boʻldi. Z. darslarni koʻrgazmali qurollar va texnika vositalari asosida tashkil etadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy

Nizomiddin Ubaydullo Zokoniy (1270/1280 - Eron - taxminan 1370) -fors yozuvchisi va shoiri, fors adabiyotida hajv (satira janri) asoschisi. Zakon va Bagʻdoddagi bilim maskanlarida taʼlim olgan. Arab va fors tillarida ijod qilgan. Z.ning "Navodir ul-amsol" ("Nodir masallar"), "Axloq ul-ashrof" ("Zodagonlar axloqi"), "Sad pand" ("Yuz nasihat") kabi asarlari fors adabiyotining nodir namunalari hisoblanadi. "Mush-u-gurba" ("Mushuk ila sichqon") kichik hajmli majoziy dostoni jahon xalqlarining koʻplab tillariga, shuningdek, oʻzbek tiliga ham tarjima qilinib, 1907 —09 yillarda bir necha bor chop etilgan.

Manbalar 

Yozuvchilar
Vasiliy Zolotaryov

Vasiliy Andreyevich Zolotaryov (1872, Taganrog — 1964, Moskva) — rus kompozitori, musiqashunos olim, pedagog . Rossiyada xizmat koʻrsatgan artist (1932), prof. (1918). Belorussiya xalq artisti (1949). Peterburg konservatoriyasini tugatgan (1900). Oʻzbekiston kompozitorlik ijodiyoti, xususan, vokal-simfonik musiqa rivojiga hissa qoʻshgan. Zolotaryovning "Oq gul" operasi, oʻzbek xalq kuylari ("Rajabiy" va "Mirzadavlat") asosidagi "Fargʻona marshi", "Oʻzbek rapsodiyasi" va raqs syuitasi (1931), "Navoiyning 6 gʻazali" vokal-simfonik syuitasi (1941), oʻzbek shoirlarining sheʼrlariga yozgan romanslari bor. Opera, balet, kamer asarlari, shuningdek, "Fuga. Amaliy oʻzlashtirish uchun qoʻllanma" (3-nashri — 1965) va boshqalar kitoblar muallifi.

Tanlangan asarlar 

 Bosqich

 Dekabristlar (Dekabristy), Opera (1925); yangi nashr Kondrati Ryleev, 1957
 Shahzoda ko'li (Knyaz-ozero), Balet (1949); g'olib bo'ldi Stalin mukofoti 1950 yilda

 Orkestr

 Fête villageoise (Derevenskiy prazdnik; Qishloq festivali), F majordagi uvertura, Op. 4 (1901)
 Rapsodiya hébraïque (Evreyskaya rapsodiya), Op. 7 (1903)
 Simfoniya №1, Op. 8 (1902)
 Ouverture-fantaziya, Op. 22 (1907)

 Konsertant

 Violonchel va orkestr uchun kontsert (1963)

 Kamera musiqasi

 Variantlar ko'rinishidagi to'plam (Suyita v form variantlari) skripka va pianino uchun, Op. 2 (1900)
 Simli kvartet №1, Op. 5 (1901)
 Minorada 2-sonli torli kvartet, Op. 6 (1902)
 2 yangilik skripka va pianino uchun, Op. 11 (1904)
 D minorada fortepiano kvarteti, Op. 13 (1905)
 Ikki skripka, viola va 2 sello uchun F minorda simli kvintet, Op. 19 (1905)
 D majorda 3-sonli torli kvartet, Op. 25 (1908)
 Skripka, viola va pianino uchun trio, Op. 28 (1910)
 B-dagi №4 torli kvartet♭ mayor, Op. 33 (1913)
 Eklog (Ekloga) viola va pianino uchun, Op. 38 (1923)
 Skripka va pianino uchun sonata, Op. 40 (1925)
 G majordagi 5-sonli torli kvartet, Op. 46 (1930)
 Ibroniycha ohangda Capriccio (Kaprichchio na evreyskuyu melodiyu) skripka va pianino uchun (1938)
 Skripka, violonchel va fortepiano uchun trio (1953)
 6-sonli torli kvartet "rus xalq mavzularida" (na russkie narodnye temy) (1959)
 Poem (Poema) violonchel va fortepiano uchun (1962)

 Pianino

 Sonata [Yo'q. 1], Op. 10 (1904)
 Trois Préludes (Tri preludiy) Op. 18 (1905)
 Ukraina qo'shiqlari (Ukrinskie pesni), pianino uchun 30 ta qisma 4-qo'llar, Op. 15 (1925)
 Sonata № 2, Op. 42 (1927)
 4 dona (Chetyre pesy), Op. 43 (1929)
 Trois reçitleri (Tri raskaza), Op. 44 (1926)

 Xor

 Jannat va Peri (Ray i Peri), Kantata (1900); Rubinshteyn mukofotiga sazovor bo'ldi

 Vokal

 4 qo'shiqlar (Chetyre romansa) baland ovoz va pianino uchun, Op. 1 (1900)
 4 qo'shiqlar (Chetyre romansa) ovoz va pianino uchun, Op. 16 (1904)
 6 qo'shiqlar (Shest romanov) past ovoz va pianino uchun, Op. 17 (1905)

 Adabiy

 Fugue: Amaliy tadqiqotlar uchun qo'llanma (Fuga: rukovodstvo k prakicheskomu izucheniyu), Moskva 1956 yil
 Buyuk ustozlarim, do'stlarim va o'rtoqlarim haqida xotiralar (Vospominaniya o mox velikix uchitelyax, druzyax va tovarishchax), Moskva 1957 y.

Manbalar 

1872-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
25-mayda vafot etganlar
Bastakorlar
Zolotnik

Zolotnik (rus.) — 1) kad. rus ogirlik ulchovi; 1 zolotnik = 1/96 funt = 4,266 g; 2) bugʻ mashinalari va turbinalari, pnevmatik mexanizmlar, gidroavtomatika tizimlari va rostlovchi kurilmalarda bugʻ, suyuqlik yoki gaz oqimini taqsimlab beradigan qoʻzgʻaluvchan klapan. Z.ning qutisimon, silindrik va burilma turlari bor. Qutisimon 3. tunkarilgan kuti / dan iborat. U tortqi 2 vosita-sida 3. sirti 3 buylab chap yoki ungga harakatlanib, tuynuk 4 va 5 ni ochadi yoki yopadi. Z.ning holatiga qarab, tuynuk Z.ning ish suyuqligi yoki gazli qismi 6 yoki boʻshliq 7 bilan tutashadi.

Silindrik Z.ning ishi kutisimon Z.nikiga oʻxshash U ikkita porshen / va 2, shtok 3 va tuynukli vtulka 4 dan iborat. Burilma 3. qavariq qism /, vtulka 2 (ikkita 3 va 4 tuynukli), qoʻzgʻalmas oʻq 5 dan iborat. 3. oʻq atrofida aylanganda tuynuklar, kameralar 6 yoki 7 bilan tutashadi, ish suyuqligi yoki gaz oqimi kerakli tomonga yoʻnaladi.

Manbalar
Émile Zola

ZOLYA (Zola) Emil (1840.2.4 – Parij – 1902.29.9) – fransuz yozuvchisi. Ilk ijodi romantizm ruhida: „Ninon ertaklari“ (1864), „Klodning tavbasi“ (1865), „Marhumning vasiyati“ (1866) va b. 60-yilllarda naturalistik ruxdagi „Oʻliklar vasiyati“ (1866), „Tereza Raken“ (1867), „Madlen Fera“ (1868) kabi romanlar yozdi. „Rugon-Makkarlar“ 20 jildli romanlar turkumida (187193) Napoleon davridagi siyosiy tuzum qoralangan („Rugonlarning ulgʻayishi“, 1871; „Tor-mor“, 1893), jamiyatdagi moliyaviy hiyla-nayranglar fosh etilgan („Oʻlja“, 1872; „Pul“, 1891), kiborlarning axloqsizligi koʻrsatilgan („Nana“, 1880), amalparast, maʼnaviy qashshoq kimsalar kalaka qilingan („Parij qurtlari“, 1873), nasroniylarning teskarichilik harakatlari fosh etilgan („Plassanning zabt etilishi“, 1874). Bir qator romanlarida oddiy mehnatkashlarning oliyjanob timsollarini yorqin boʻyoqlarda tasvirlagan. Xususan, „Qopqon“ (1877) romanida kosib va hunarmandlar hayoti, „Hamal“ (1885) romanida esa ishchilarning turmush tarzi aks ettirilgan. „Tereza Raken“ (1873-yilda sahnalashtirilgan) dramasi va „Rauberden vorislari“ komediyasi yozuvchining eng yaxshi sahna asarlaridir. 3. ijodida ijtimoiy mavzular ustuvor mavqega ega. „Uch shahar“ trilogiyasi („Lurd“, 1894; „Rim“, 1896; „Parij“, 1898), tugallanmay qolgan „Toʻrt injil“ tetralogiyasi („Hosildorlik“, 1899; „Mehnat“, 1901; „Haqiqat“, 1903) bunga misol boʻladi. U ijtimoiy hayotga ham faol aralashgan va 19-asr oxirlarida Fransiyada juda katta shov-shuvga sabab boʻlgan „Dreyfus ishi“ (boshqa millat vakilining soxta ayb bilan qamalishiga qarshi) boʻyicha Fransiya Respublikasi Prezidentiga „Men qoralayman!“ (1898) nomli ochiq xat bilan murojaat qilgan. Respublika hukumati 1898-yil 23 fevralda yozuvchini qamash haqida hukm chiqaradi. U chet elga qochadi (1899-yilda Vataniga qaytadi). Zolya butun umr xalqi uchun teatr yaratishni orzu qilgan edi. „Fransiyaning olgʻa yurishi“ turkumidagi dramalarida inqilobiy shior ostida mustabidlik ruhini yashirgan uchinchi respublikaga qarshi kurashni davom ettirishni maqsad qilgan edi. Lekin bu maqsadini amalga oshirolmadi. Uning romanlarida garchi qaltis ijtimoiy ziddiyatlar tasvirlangan boʻlsa ham, u maʼlum siyosiy tuzumga dastyorlik qilishni or deb bilgan. U har doim oʻzi tanlagan tamoyilga – haqqoniyat ta-moyiliga sodiq qoladi. Uning romanlarini oʻqib butun bir davr haqida tasavvurga ega boʻlish mumkin. Uning „Hikoyalar“ (1937), „Tegirmon qamali“ (1942) va „Hamal“ (1981, tarjimon Xayrulla Ergashev) asarlari oʻzbek tilida nashr etilgan.

Manbalar
Zoman

Zoman — metilftorfosfonat kislotaning pinakolil efiri, nervni falajlaydigan zaharlovchi modda. Rang-siz, kamfora hidli suyuklik. Suyuqlanish temperaturasi — 80°, qaynash temperaturasi 190° (ajralish bilan); zichligi 1013 kg/m3, 20°da uchuvchanligi 3 mg/l. Suvda oz (20°da 1,5%), spirt, keton, efir va alkilgalogenidlarda yaxshi eriydi. 3. organizmga (koʻproq teri orqali) kuchli taʼsir qiladi. Undan zaharlanish belgilari zya/shkdagiga oʻxshash. 3. suv taʼsirida sekin, ammiak va aminlarning suvdagi eritmalarida tez gidrolizga uchraydi. Shu sababli bu reaksiyalardan Z.ni degazatsiyalashda (zararsizlantirishda) foydalanish mumkin. Z.dan saqlanish uchun protivogazlar, tanani himoya qiladigan vositalar va antidotlardan foydalaniladi. 3. ilk bor zaharlovchi modda sifatida 1944 yil Germaniyada sintez qilingan (yana qarang Zaharlovchi moddalar).

Manbalar
Zomba

Zomba — Malavidagi shahar. Mamla-katning jan.da, Zomba togʻining oʻrmonli yon bagʻrida, 900 m balandlikda joylashgan. Aholisi shahar atrofi bilan birga 65,9 ming kishi (1998). Z.ga 1886 yilda asos solingan. 1891 — 1964 yillarda Britaniyaning Nyasalend protektorata (1953—63 yillarda Rodeziya va Nyasalend Federatsiyasi)ning maʼmuriy markazi. 1964—74 yillarda mustaqil Malavi davlatining poytaxti. Un-t bor. Yozgi kurort. Shahar atrofida tamaki plantatsiyalari bor.

Manbalar
Zomin

Zomin – Zomin tumanidagi shahar va tumannning maʼmuriy markazi.

Geografik joylashuvi 

Viloyat markazi Jizzax shahridan 68 km. Zominsuv soyidan suv ichadi. Yaqin temir yoʻl stansiyasi Dashtobod (20 km).

Aholisi 
Aholisi 30 ming kishi (2016). Zomin tarixiy shahar boʻlib, qadimda Sarsanda, Susanda, Sabza nomlari bilan ham yuritilgan. Uning asos solingan yili nomaʼlum. Lekin arab geograf sayyoh olimlari Ibn Havkal, Muqaddasiylar (Yu-a.)ning maʼlumotlariga koʻra, Zomin arablar kelmasdan oldin ham boʻlgan va Ustrushonada yirik shaharlardan hisoblangan. Shahar Zominsuvning har ikkala sohiliga joylashgan. 10-asrda Zomin yonida qadimiy, arablar kelgunga qadar boʻlgan eski shaharning harobalari saqlanganligi manbalarda qayd etilgan. Shahar yonida jome masjidi boʻlgan. Zominning Samarqand, Buxoro, Shosh (Toshkent) va Fargʻona vodiysi shaharlarini bogʻlovchi katta karvon yoʻlida joylashganligi uning ravnaqiga ijobiy taʼsir etgan. 15—17-asrlarda Zomin mustahkam qalʼadan iborat viloyat markazi edi. 1868-yili rus podsho hukumati qoʻshinlari tomonidan bosib olingunga qadar Buxoro amirligiga qarashli boʻlgan va vaqt oʻtishi bilan avvalgi mavqeini yoʻqotgan. Zominda avtokorxona, tuman qurilish boshqarmasi, mahalliy sanoat va milliy buyumlar ishlab chiqarish korxonalari, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, yoʻl qurilish va taʼmirlash idorasi, madaniyat uyi, aloqa boʻlimi, umumiy taʼlim maktablari, kutubxonalar, tuman markaziy kasalxonasi, sanitariya epidemiologiya stansiyasi va xususiy dorixonalar bor. Zomin – Toshkent, Zomin – Jizzax, Zomin – Guliston yoʻnalishlarida avtobus qatnovlari boʻlgan, maʼlum vaqt oʻtib ular oʻrnini yengil avtomobillar egallagan.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Zomin tumanidagi shahar tipidagi aholi punktlari
Zominsuv

Zominsuv — Zomin tumanidagi soy. Yuqori oqimida Yettikechuv, Duoba qishlogʻi yaqinida Sanganaksoy, Zomin shaharchasi yaqinida Zominsuv deb ataladi. Turkiston tizma togʻining qariyb 2500 m balandlikdagi shim.-gʻarbiy yon bagʻirlaridan boshlanuvchi Oʻriklisoy, Gal-diravoʻt, Yettikechuv va b. soylarning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Zominsuv Sirdaryo Xovos — Jizzax temir yoʻlga yetmasdan Qoʻshtamgʻali qishlogʻidan 3,5 km jan, sharkda tugaydi. Uzunligi 58 km, havzasining mayd. 704 km. Zominsuv koʻproq qor, yomgʻir va buloq suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,83 m3/sek. (Duoba qishlogʻi yaqinida), eng katta suv sarfi 16,8 m3/sek (1969.28.05). Toʻlinsuv davri (apr. — avgust)da yillik sarfining 60—65% oqib oʻtadi, qishda baʼzan qurib qoladi. Eng sersuv oy — iyunda oʻrtacha suv sarfi 4,56 m3/sek ga teng. Zominsuvdan Zomin shaharchasi, Duoba, Yettikechuv, Qushchi va b. qishloqlar suv icha-di, ekin maydonlari sugʻoriladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Arnold Zommerfeld

ZOMMERFELD (Sommerfeld) Arnold (1868.5.12, Kenigsberg-1951.26.4, Myunxen) — nemis fizigi va matematigi. Kenigsberg universitetini tamomlagan (1891). Ilmiy ishlari atom nazariyasi, metallar nazariyasi va matematik fizikaga oid. Difraksiyaning anik, matematik nazariyasini ishlab chikdi (1895), Zommerfeld integrali tushunchasini fanga kiritdi (1896), ikki muxit chegarasiga joylashtirilgan vertikal dipolning nurlanish masalasini hal etdi (1909). N. Boriing atom modeliga anikdik kiritdi va relyativistik mexanika nazariyasini atom nazariyasiga tatbiq qilib, vodorod spektrining nozik strukturasi nazariyasini yaratdi (1916). 3. metallarning kvant nazariyasiga asos solgan (1928). U elektronlarning tormoz nurlanishi nazariyasini ishlab chiqdi (1931). Fanning boshqa sohalariga doir ishlar muallifi.

Manbalar 

Zommerfeld
Zommerfeld
Zommerfeld
Zona

Zona (yun. Zone — mintaqa) — Yer yuzining boshqa joylardan bir qancha xususiyatlari bilan farq qiladigan va qoʻshni ikki parallel yoki meridian orasida joylashgan qismi, mintaqasi (qarang Tabiiy geografik zonalar).

Manbalar
Zona (musiqa)

Zona (musiqada) — muayyan tovushning tebranish doirasi. 3. nazariyasini rus akustik olimi N. Garbuzov (1880—1955) asoslab bergan. Musiqa tovushlarining umumiy xususiyati saqlangan holda miqdoriy ifodasi (tebranish tezligi, tarkibi, kuchi, davomiyligi va b.) oʻzgarib turadi. Musiqa tovushqatorining har bir pogʻonasiga bir xil tebranishlar emas, maʼlum tebranishlar doirasi toʻgʻri keladi. Maye, birinchi oktava "lya" tovushining umumiy ifodasi 440 gs tebranishga teng deb hisoblansa ham aslida uning tebranish doirasi, yaʼni Z.si 435—445 tebranishlarni oʻz ichiga oladi. Musiqa tovushning bu xususiyatlarini Sharqda ilk bor Forobiy va Ibn Sinolar taʼkidlashgan. Oʻzbek xalq musiqasining 3. xususiyatlarini musiqashunos L. Koval tadqiq etgan.

Adabiyot 
 Koval L. G., Intonatsionniy stroy oʻzbekskoy narodnoy muziki, T., 1990.

Manbalar
Zona (harbiy ish)

Zona (harbiy ishda) — 1) urush paytlarida — qurolli kuchlar (quruqlikda, dengizda, havoda) harakat qiladigan va harakatdagi armiyaning front 1 orqasi muassasalari joylashgan, tinchlik paytlarida — harbiy maqsadlar uchun maxsus ajratilgan hudud (mustahkamlab qoʻyilgan rayon, harbiy port); 2) mudofaa zonasi — mudofaa jangida, harbiy qism, birlashma va boʻlinmalar (brigada, korpus) turgan joy, ularning harakat doirasi. Mudofaa Zonasi taktik Zona va tezkor Zonalarga ajratiladi. Taktik mudofaa Zona si front bilan dushman turgan joy oraligʻi; tezkor mudofaa Zonasi taktik Zonadan boshlanib, hozirlab qoʻyilgan mudofaa liniyalarini tezkor zahira qismlar turgan rayon va harbiy aero-dromlarni oʻz ichiga oladi.

Manbalar
Zonaviy nazariya

Zonaviy nazariya — kristall panjaraning davriy maydonida harakatlanayotgan valent elektronlar toʻgʻri-sidagi nazariya; qattiq jism kvant mexanikasining asosiy boʻlimlaridan biri. Z. n. asosini F. Blox (1928) va fransuz fizigi L. Brillyuen (1930) yaratdi.

Qattiq jismning elektr, optik, mexanik, issiklik va magnit xossalari valent elektronlarga bogʻliq boʻladi. Maʼlumki, atomda elektron bir necha muayyan energetik holatga ega, shunga moye ravishda bir necha energiya zonasi vujudga keladi. Ammo baʼzi zonalar ustma-ust tushishi ham mumkin. Har bir zonadagi satxlar soni kristall panjaradagi atomlar soni N ga teng . Bu satxlarda elektronlar Pauli prinsi-pita muvofiqjoylashadi. Endi elektronlar ayrim atomga emas, balki butun kristallga tegishli boʻlib qoladi. Metallarda tegishli atomning valent elektroni energetik sathidan hosil boʻlgan energiyalar zonasi elektronlar bilan chala toʻladi. Tashqi elektr maydoni taʼsirida bu zonadagi elektronlar yuqoriroqdagi boʻsh sathlarga oʻtadi va elektr tokini oʻtkazishda ishtirok etadi. Kristalldagi butunlay toʻlgan zonalar valent z o nal ar, chalatoʻlgan va boʻsh zonalar oʻtkazuvchanlik zonalari deb ataladi.

Temperatura mutlaq noldan yuqori boʻlganda issiklik harakati oqibatvda valent zonadagi elektronlarning bir qismi boʻsh zonaga (oʻtkazuvchanlik zonasiga) oʻtadi va tashqi elektr maydoni taʼsirida tezlashib, elektr toki hosil qilishda ishtirok etadi. Elektronlardan boʻshagan joylar ("kovaklar") ham tok oʻtkazishda qatnashadi. Temperatura mutlaq nolga teng boʻlganda valent zonada boʻsh oʻrinlar boʻlmagani uchun tashqi elektr maydoni bundagi elektronlarni tezlashtira olmaydi (tartibli harakatga keltira olmaydi) va tok hosil boʻlmaydi.

Z. n. natijalari qattiq jismning koʻpgina muhim qonuniyatlari va xossalarini tushuntirishga imkon beradi hamda xoz. zamon metallar, yarim-oʻtkazgichlar va dielektriklar fizikasining rivojlanishiga asos boʻladi.

Manbalar
Zond

Zond (frans. zonde — sezish asbobi) — odamning tabiiy yoki patologik kanallariga va gavda boʻshliklariga diagnostika hamda davolash maqsadida kiritiladigan tibbiy asbob. Poʻlat, kumush, rezina va boshqalardan yasaladi. Nima maqsadda qoʻllanishiga qarab meʼda zondi, duodenal 3., koʻz Z.i, tish Z.i, bachadon Z.i, ichak Z.i boʻladi.

Manbalar
Zond (stansiya)

"ZOND" — kosmik fazoni oʻrganish va uzoq komsik masofalarga ggarvoz qilish texnikasini takomillashtirish maqsadida uchirilgan sayyoralararo avtomatik st-yalar (SAS) nomi. Astrooriyentatsiya tizimi va korreksiya (tu-zatish kiritish) dvigatel qurilmasi bilan taʼminlangan. Bort apparatlari Quyosh energiyasi yordamida ishlaydi. Kema ichida temperatura va bosim avtomatik tarzda bir xil ushlab turiladi. Ogʻirligi 960 kg cha. 1966-yil 2 apreldan 1970-yil 20 okt.gacha 8 "3." uchirilgan. "Z."larni uchirish natijasida Yer — Mars orasidagi kosmik fazo oʻrganildi, sifatli fotosuratlar yordamida Oyning teskari tomoni relyefi oʻrganildi, uning toʻliq haritasini tuzish va oy globusini yasashga imkon tugʻildi. Yerga qoʻndirish sistemasi sinaldi, Oy va Yerning fotosuratlari olindi va h. k.

Manbalar
Zond orollari

Zond orollari (Yava o.da yashovchi zunda qabilasi nomidan) — Malay ar-xipelagining asosiy qismi. Ikki kiyemga boʻlinadi: 1) Katta 3. o. — Sumatra, Yava, Kalimantan va Sulavesi; 2) Kichik Z.o. — Yava o.dan sharqqa Timor o.gacha boʻlgan orollar (Bali, Lombok, Sumbava, Flores va b.). Mayd. 1,5 mln. km. Relyefi togli, vulkan harakatlari kuchli, teztez zilzila boʻlib turadi. Botqoklashgan payettekislik kup. Qalay, volfram, neft, boksit va b. foydali qazilmalar bor. Iklimi nam ekvatorial iqlim, yogʻin yiliga tekisliklarda 2000 mm, togʻlarda 5000 mm gacha yogʻadi. Ekvatorial oʻrmonlar bilan qoplangan, janubi musson oʻrmonlari va savannalaridan iborat. Endemik oʻsimlik koʻp. Hududining katta qismi Indoneziya, qisman Bruney va Sharqiy Timor tarkibida.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Janubiy-Sharqiy Osiyo
Osiyo orollari
Zoo...

Zoo... (yun. zoon — jonivor, tirik mavjudot) — qoʻshma soʻz boʻlagi. Hayvonot olamiga daxldorlikni bildiradi (mas, zoologiya, zoogeografiya).

Manbalar
Zooantroponozlar

Zooantroponozlar (zoo..., antro-po... va nosos — kasallik), antropozoonozlar — hayvonlar va odamlar uchun umumiy boʻlgan yuqumli va invazion kasalliklar. Ularga kuydirgi, oqsil, brutsellyoz, tuberkulyoz, listerioz, leptospiroz, tuyalar oʻlati, quturish, bir qator gelmintozlar (finnoz, exinokokkoz, trixinellyoz) kiradi. 3. hayvondan hayvonga, hayvondan odamga, odamdan hayvonga yuqadi. Kasallik qoʻzgʻatuvchisining hayvonga va odamga oʻtishida (yuqishida) odamning roli yuqori emas (qarang Zoonozlar).

Manbalar
Zoogamiya

Zoogamiya (zoo... va yun. gamos — nikoh) — gulli oʻsimliklarning hasharotlar yordamida changlanishi. Masalan, guldan gulshira (nektar) yigʻayotgan hasharotlar tanasiga gul changlari ilashib qoladi va hasharot orqali boshqa gulga tushib, oʻsimlikning chetdan changlanishiga sabab boʻladi.

Manbalar