MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gastroenterologiya

Gastroenterologiya (gastro…, entero… va …logiya) – ichki kasalliklarni oʻrganadigan fanning bir boʻlimi; hazm aʼzolarining tuzilishi va funksiyalarini, shu aʼzolarda uchraydigan noinfeksion kasallik sabablari va rivojlanish mexanizmlarini oʻrganadi hamda ularni aniklash, davolash va oldini olish usullarini ishlab chiqadi.

Soʻnggi yillarda radioizotop, radiotelemetrik, ultratovush diagnostika (U 11), laparoskopiya, fibrogastroskopiya, fibroduodenoskopiya, meʼda-ichak yoʻlining turli qismlaridan olinadigan aspiratsion biopsiya, jigar va meʼda osti bezini punksiya qilib biopsiya olish hamda kompyuter tomografiya usullari joriy qilindi, meʼda-ichak yoʻli kasalliklarining tajriba modeli ishlab chiqildi; meʼdaning giper va anatsid holati hamda ichakning tajriba patologiyasida mikrob (mas, Helicobacter pylori) bilan meʼda-ichakning ayrim hujayralari oʻrtasidagi bogʻlanish oʻrganildi. Toʻqimalarning hayot vaqtida tuzilishini oʻrganish, ulardagi biologik faol moddalar va fermentlar miqdorini aniklash klinik amaliyotga joriy qilinganligi tufayli hazm aʼzolarining kasalliklarini oʻrganish va ularning oldini olish imkoniyatiga ega boʻlindi. Oʻzbekistondagi barcha tibbiyot ilmiy tadqiqot institutlari, shuningdek Toshkent davlat tibbiyot institutlari, respublika gastroenterologiya va diyetologiya ilmiy markazlari Gastroenterologiya muammolari ustida ilmiy tadqiqot ishlari olib bormoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gastrula

Gastrula — koʻp hujayrali hayvonlarning gastrulyatsiya davridagi murtagi. Birinchi marta rus biologi A. O. Kovalevskiy (1865) taʼriflab bergan, G. tushunchasini fanga iyemis biologi E. Gekkel kiritgan (1874). Odatda, erta, oʻrta va soʻnggi G. davrlari boʻladi. Soʻnggi G. davrida embrion ikki — tashki (birlamchi ektoderma) va ichki (birlamchi entoderma) qavatdan tashkil topali. Deyarli barcha koʻp hujayralilarda (gʻovaktanlilar, boʻshliqichlilar, taroqpilardan tashqari) uchinchi qavat (mezoderma) ham hosil boʻladi. Birlamchi ogʻizlilarda uchinchi qavat teloblastlardan vujudga keladi. Ikkilamchi ogʻizlilarda esa mezoderma materiali birlamchi ekto va endoderma tarkibiga kirib va ulardan gastrulyatsiya davrida ajralib chiqa boshlaydi. Ikki qavatli embrion — G.ning kashf etilishi hayvonot dunyosi taraqqiyotining umumiyligini isbot etishda katta ahamiyatga ega boʻldi (qarang Gastreya nazariyasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Radion Gataulin

Gataulin Radion (1965.23.11, Toshkent) — yengil atletikachi, jahon chempioni (1994). Xizmat koʻrsattan sport ustasi (1988). Langar bilan sakrashda bir necha bor Oʻzbekiston, sobiq Ittifoq va Yevropa chempioni (1982, 1983, 1986, 1989, 1990, 1994). 24-Olimpiya oʻyinlari (Seul, 1988)ning kumush medali sovrindori (5 metru 8S sm). Yopiq zallarda 6,0 m va 6,02 m balandlikdan sakrab jahon rekordi oʻrnatgan (1989).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gatterman

Gatterman—KOX REAKSIYASI -uglerod (P)-oksid bilan gazsimon vodorod xlorid aralashmasini aromatik uglevodorodlarga taʼsir ettirib alde-gidlar olish usuli. Reaksiyada A1S13 bilan SiS12 aralashmasi katalizator boʻlib xizmat qiladi. Reaksiya" benzol, alkil va galogenbenzollar, shuningdek politsiklik birikmalar (mas, naftalin) kirishadi. Aromatik birikmalar faqat HF bilan BF, aralashmasi ishtirokida shakllanadi.

G. — K.r.ni 1897 yilda nemis kimyogarlari L. Gatterman bilan Yu. Kox kashf etgan. Sanoatda benzaldegid, p-xlorbenzaldegid va alkilbenzaldegidlar olishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gatchasoy

Gatchasoy — Navoiy viloyati Nurota tumanidagi soy. Gatchasoy Nurota togʻ tizmasining uncha baland bulmagan shimgʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushuvchi 8 ta mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Uzunligi 18 km. Quyi qismi Qizilcha qishlogʻidan 5 km shim.gʻarbda qumliklarga singib tugaydi. Gatchasoy havzasida yogʻin kam yogʻadi, shuning uchun oʻzani koʻpincha quruq boʻladi, bahorgi kuchli jala yomgʻirlar paytidagina suvi koʻpayadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Oʻzbekistondagi daryolar
Navoiy viloyati daryolari
Gatchina

Gatchina (1923-29 yillarda Trotsk, 1929—44 yillarda Krasnogvardeysk) — RF Leningrad viloyatidagi shahar (1796-yildan). Sankt-Peterburgdan 45 km jan.gʻarbdagi temir yoʻl tuguni. Sankt-Peterburg — Pskov avtomobil yoʻli yonida. Aholisi 81,3 ming kishidan ziyod (1999). Mashinasozlik va metallsozlik korxonalari, mebel f-kasi, oʻlkashunoslik muzey i bor. G. 1499-yildan Xotchino qishlogʻi sifatida maʼlum. 18-asr boshida G. — malika Natalya Alekseevnaning , 1765-yildan graf G. G. Orlovning mulki (uning davrida saroy-park ansambli qurilishi boshlangan). 1783— 96 yillarda knyaz Pavel Petrovich (imperator Pavel 1), 1881—83 yillarda imperator Aleksandr III qarorgohi. 18-asr Saroy-park majmuasi, Priorat saroyi (1798—99), Saroy parki va b. parklar saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Gaubitsa

Gaubitsa (chex. houfnice — toshotar) — harbiy (dala) artilleriya tarkibiga kiruvchi 100 mm va undan ortiq kalibrli artilleriya kuroli. U 65° burchak hosil qilib, yuqoriga va ochiq joylardagi nishonga otishga, shuningdek yopiq (transheya, kuzatuv punktlari va b.) hamda dala mudofaa inshootlari (blindaj, pana joylar, yopiq transheyalar va b.)ni oʻqqa tutishga moʻljallangan. G. stvoli (nili) kaltaligi, oʻqi uzoqqa bormasligi (17 km dan oshmaydi), tezotarligi (minutiga 1—6 gacha otishi) bilan oddiy zambaraklardan farqqiladi (yana q. Zambarak).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaumata

Gaumata (soxta Bardiya) — midiyalik mubod (kohin), axomaniylar podshosi Kambis (Kir II oʻgʻli)ga qarshi chiqqan. U oʻzini Kambis tomonidan yashirin ravishda oʻldirilgan Kirning kenja oʻgʻli — Bardiya deb atab, mil. av. 522 y. taxtni egallab olgan. Doro I rahbarligidagi fitnachilar tomonidan taxtdan agʻdarilib, qatl etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gauptvaxta

Gauptvaxta (nem. Hayptwache — bosh qorovul) — harbiy xizmatchilarni vaqtincha bandi qilib saqlash uchun ajratilgan maxsus xona. Garnizon G.si yoki qoʻshin G.si bor. Oddiy yoki qatʼiy jazolanganlar bandilik muddatini umumiy yoki yakka kameralarda oʻtaydilar. G.da kun tartibini garnizonda garnizon komendanti, qoʻshinlar boʻlimida qism komandiri belgilaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gerhart Hauptmann

Gerhart Hauptmann (1862.15.11, Oberzalsbrunn — 1946.6.6, Agnetendorf) — nemis yozuvchisi. Nemis adabiyotida naturalizmnk boshlovchilardan. Ilk ijodida ijtimoiy tanqid, biol. qonuniyatlarini mutlaqlashtirish ("Kun chiqish oldidan", 1889; "Roza Bernd", 1903; "Kun botish oldidan", 1932, dramalar) sezilarli darajada boʻlsa, keyinroq ramziy ("Choʻkkan qoʻngʻiroq", 1896, drama-ertak), tasavvufga moyil boʻlgan. "Toʻqimachilar" (1892) dramasi Sileziya toʻqimachilari qoʻzgʻoloni haqida. "Qishki ballada" (1917), "Xaloskor Beliy" (1920), "Indipodi" (1920) dramalari, "Buyuk Ona orol" (1924), "Yoshlik davrim sarguzashtlari" (1937) va b. romanlar muallifi. Nobel mukofoti laureata (1912).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1862-yilda tugʻilganlar
15-noyabrda tugʻilganlar
1946-yilda vafot etganlar
6-iyunda vafot etganlar
Gaur

Gaur (Bos gaurus) — juft tuyoqlilar turkumining quvushshoxlilar oilasiga mansub yovvoyi qoramol. Hindiston, Nepal, Hindixitoy ya. o.da tarqalgan. G. 10—12, baʼzan 30—40 tadan poda boʻlib, 600–1700 m balandlikdagi togʻ oʻrmonlarida yashaydi, oʻsimliklar bilan oziqpanadi. Erkagi tanasining uz. 3 m ga yaqin, boʻyi 2,2 m cha. Urgʻochisi kichik boʻlib, boʻyi 1,5 m dan ortiq boʻlmaydi. Boʻgʻozlik davri 8—9 oy, tugʻish davri may—iyundan oktabrgacha. Bitta bola tugʻadi. G. goʻshti va terisi uchun ovlangan. Jahon "Qizil kitobi"ga kiritilgan. Hindistonda qoʻlga oʻrgatilgan. Xonaki xili gayal deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaurli tizmasi

Gaurli tizmasi — Surxondaryo viloyatining shim.-gʻarbidagi togʻ tizmasi. Boysuntogʻ sistemasiga kiradi. Shimoliy qismida joylashgan Xoʻja Gur-gurota togʻlaridan Qayroqsoy daryosiga qadar janubi-ga deyarli meridional yoʻnalishda 8-10 km ga choʻzilgan. Oʻrta-cha bal. 2400-3000 m, eng baland nuqtasi 3300 m. Yer yuzasi parchalangan, tektonik koʻtarilishlar taʼsirida yuzaga kelgan relyef shakllari (denudatsiyatektonik) tarqalgan. Oʻrtacha yillik temperatura 2000 m balandlikda 10°. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 1500 m balandlikda 2°, iyulniki 25—26°. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 800-900 mm. Asosan qoʻngʻir togʻ oʻrmon tuproqlari, och qoʻngʻir baland togʻ tuproqlari tarqalgan. Bir yillik (efemer), kup yillik (efemeroid) oʻsimliklar keng tarqalgan boʻlib, ular sermahsul togʻ yaylovlari resurslarining asosi hisoblanadi. Olma, nok, olcha, doʻlana, bodom, yongʻoq, tol, terak, uchqat, naʼmatak, zirk, dorivor oʻsimliklardan ki-yikoʻt, choyoʻt, zira, rovoch, anzur piyoz kup uchraydi. Archazorlar katta maydonni egallagan. Nodir va xushmanzara landshaftlar, tabiat yodgorliklari, rekreatsiya (dam olish) obʼyektlari koʻp. Tuproq eroziyasi, yaylov degressiyasi keng tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Togʻlar
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Gausmanit

Gausmanit (nemis mineralogi I. F. L. Gausman nomidan, 1782—1859) — murakkab oksidlarning kichik sinfiga kiruvchi mineral. Kimyoviy formulasi MnMiijO^ Tarkibida 31% MpO va 69% Mp2O3 bor. Qoʻshimchalari Gʻe, Zn, Va, Mg, Sa va b. Tetragonal singoniyali. Odatda zarrali agregatlar, baʼzan oktaedr shaklidagi kristallar holida. Rangi qora. Qatgiqligi 5—5,5. S. of. 4,7— 4,9 g/sm3. Metamorflashgan choʻkindi, kontakt-metasomatik va gidrotermal marganes konlarida hosil boʻladi. Braunit, magnetit, gematit, barit, psilomelan, pirolyuzit, vad minerallari bilan birga uchraydi. Oʻzbekistonda Qurama tizmasida (Qoʻrgʻoshinkon, Sartaboʻ-tkon) va Qoratepa togʻlarida (Taxtaqoracha) marganes konida bor. Uraldagi baʼzi bir (Sapalsk) va Qozogʻistondagi (Nayzatas) marganes konlarining asosiy ruda hosil qiluvchi minerali. Sanoat ahamiyati kam. Qora metallurgiyada ferromarganes olishda yoki choʻyan eritishda shixtalash uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Karl Fridrix Gauss

Gauss Karl Fridrix (;1777.30.4, Braunshveyg - 1855.23.2, Gyottingen shahri) — nemis matematigi, fizik, astronom, geodezist. 1807-yildan Gyottingen universitetining professori va astronomik rasadxona direktori. Algebraning asosiy teoremasini, yaʼni har qanday algebraik tenglamaning kamida bitta ildizi boʻlishini Gauss birinchi boʻlib isbot etgan. Gaussning differensial geometriya, geodeziya, potensiallar nazariyasi, magnetizm, cheksiz qatorlar nazariyasiga oid ilmiy ishlari ham muhim. Gauss noyevklid geometriya bilan ham shugʻullangan.Gausning  avlodlari hozirda buyuk matematiklar safida birgalikda bosh qotirishmoqda. Buxorolik Hamroyev Mirjalolni ham bu nemis matematiklar qiroliga oxshatishar edi.Gaussning sirtlar nazariyasiga doir kvadratik formalar nazariyasi, sirtni egish natijasida toʻliq egrilikning oʻzgarmay qolishini isbotlaydigan teoremasi matematika taraqqiyotida muhim. V. Veber bilan birga elektromagnit birliklar mutlaq sistemasini yaratdi. Magnit induksiyasi oʻlchov birligi Gauss nomi bilan ataladi. Gauss 1833-yilda V. Veber bilan birga Germaniyada birinchi boʻlib elektromagnit telegraf qurgan.

Yana qarang 

 Gilbert

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Hamroyev. Mirjalol birinchi jild
 

Astronomlar
1777-yilda tugʻilganlar
30-aprelda tugʻilganlar
1855-yilda vafot etganlar
23-fevralda vafot etganlar
Gauss

Gauss — Xalqaro birliklar tizimida magnit induksiya birligi. Karl Gauss nomi bilan atalgan. Gs bilan belgilanadi. Kuchlanganligi 1 ersted ga teng magnit maydoni hosil qilgan magnit induksiya 1 /s boʻladi. 1 /s= 10""4 tesla.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gauss teoremasi

Gauss teoremasi — elektrostatikaning asosiy teoremasi. Berk sirt orqali oʻtayotgan elektr maydon kuchlanganligi £ oqimi bilan shu sirt ichida joylashgan zaryad q kattaligi orasidagi bogʻlanishni ifodalaydi. Berk sirt orqali oʻtayotgan oqim jV shu sirtning hamma elementlari orqali oʻtayotgan oqimlar yigʻindisiga teng: N = Ye EnliSj = 4ld.

G. t. Kulon qonuni (qoʻzgʻalmas nuqtaviy zaryadlarning vakuumda oʻzaro taʼsirlashuvi qonuni)dan kelib chiqadi. G. t.ni K. Gauss taklif qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Elektromagnetizm
Gauss formulasi

Gauss formulasi - aniq integrallarni taqribiy hisoblash uchun ishlatiladigan formula:+ A2/(x2)+...+AJ(xn)lbunda: At — koeffitsiyentlar; jc(. — abssissalar (bular maxsus jadvallarda beriladi). K. Gauss nomi bilan atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gauss egriligi

Gauss egriligi — q. Mukammal egrilik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaustorlar

Gaustorlar (lot. haustor — ichuvchi, yutuvchi, soʻruvchi) — 1) parazit holda hayot kechiradigan oʻsimliklar (mas, chirmoviq)ning yashil oʻsimliklarga yopishib, ulardan oziq modda soʻrib oluvchi oʻsimtasi, soʻrgʻichi; 2) parazit zamburugʻlar (mas, un-shudring zamburugʻlari)da vegetativ ipning yashil oʻsimlik hujayrasi ichiga sanchilib kirgan uchi; 3) oziq moddalarni nutsellyus va murtak qopchasidan rivojlanayotgan embrionga oʻtkazib beruvchi bir hujayrali yoki koʻp hujayrali oʻsimta; 4) yoʻsinlardagi sporogon bandining ostki qismi, u gametofit toʻkimasiga sanchilgan boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gafniy

Gafniy (lot. Hafnium), Hf - Mendeleyev davriy sistemasining IV guruhiga mansub kimyoviy element; tartib raqami 72, atom massasi 178,49. Massasi Hf74, Hf176, Hf", Hf78, Hf" va Hf180 ga teng izotoplar aralashmasidan tashkil topgan. Sunʼiy izotoplaridan eng muhimlari Hf7S va Hf". Gollandiya olimi Gafniy Koster va Vengriya olimi Gafniy Xeveshi 1923 yilda bu elementni erkin holda oldilar va Kopengagen (lot. Hafhia) shahri sharafiga Gafniy deb atadilar. Gafniy tarqoq element, asosai sirkoniy minerallariga aralashgan holda uchraydi. Ogʻirlik jihatidan Yer poʻstining (3—4) 10~4% ini tashkil etadi. U kumushdek kulrang , yaltiroq, yaxshi bolgʻalanuvchan va choʻziluvchan metall, zichligi 13,82 g/sm3 (20° da), suyuqlanish temperaturasi 2222±30°, qaynash temperaturasi 5400°. Oddiy sharoitda turgʻun, chunki yuzasida hosil boʻlgan metall oksidi uni keyingi toʻla oksidlanishdan saqlaydi. Gafniy suvda, ishqor va ammiak eritmalarida erimaydi. NS1 va H3SO4 da juda sekin eriydi. Yuqori temperaturada galogenlar, azot, uglerod, kremniy vag vodorod bilan birikadi. Azot bilan 700—800° da nitrid HfN, galogenlar bilan 200— 400° da tetragalogenidlar, uglerod bilan 1800—2000° da karbid NGS, kremniy bilan 1000° da silitsidlar Hf2Si, Hf5Si, HfSi va HfSi2, vodorod bilan 350-400° da gidrid HfH2 hosil qiladi. Birikmalarda +2 va +3 valentli boʻlishi ham mumkin, lekin asosiy valentligi +4 ga teng . Gafniy tuzlarining suvdagi eritmalari gidrolizlanganida murakkab polimer va koʻp yadroli kompleks ionlar hosil boʻladi.

Gafniy dioksid, NGO2 — oq kristall modda; zichligi 9,68 g/sm3, suyuqlanish temperaturasi 2780°. Suvda erimaydi, konsentrlangan NS1 va HNO3 taʼsiriga berilmaydi, konsentrlangan ftorid va sulfat kislotalar, suyuqdantirilgan ishqorlar bilan reaksiyaga kirishadi.

Umumiy formulasi HfO2 xH2O boʻlgan oʻzgaruvchan tarkibli kristall yoki gelsimon birikmalar; hosil qiladi.

Gafniyning nitridi, boridi, karbidi oʻta qattiq, moʻrt va elektr oʻtkazuvchan moddalardir. Gafniydan elektron lampalarining katodlari va maxsus qotishmalar tayyorlanadi, yadro texnikasida neytron zarralarini yutuvchi modda sifatida, organik moddalarni sintez qilishda katalizatorlar sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy unsurlar
Jaroslav Hašek

Jaroslav Hašek (30-aprel 1883, Praga – 3-yanvar 1923, Lipnitse) — chex hajvchi yozuvchisi. Uning ijodida ijtimoiy satira asosiy oʻrinni egallaydi. "Qotil sud oldida" (1907), "Shaxtadagi falokat" (1908) hajviy asarlarida Avstriya monarxiyasi tanqid qilinib, uning zulmiga qarshi chex va b. xalqlar noroziligi ifodalangan. G. asarlarida Avstriya davlat mahkamalari, firqalar, axloq va madaniyat, cherkov va ruhoniylar dunyosidagi illatlar tanqid qilinadi, milliy va ijtimoiy zulm ostida qolgan xalkning ogʻir ahvoli tasvirlanadi. Birinchi jahon urushi arafasida "Shovvoz askar Shveyk va boshqa ajoyib voqealar" (1911) hikoyalar toʻplami unga katta shuhrat keltiradi. "Shovvoz askar Shveykning jahon urushidagi sarguzashtlari" hajviyrealistik romani (1921—23, asar tugallanmay qolgan) urushga va milliy zulmga qarshi yozilgan. Unda xalqning ogʻir turmushi yorqin obrazlarda aks ettirilgan. Bu asar koʻplab xorijiy tillarga, shuningdek "Shovvoz Shveykning boshidan kechirganlari" nomi bilan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1971).

Manbalar

Adabiyotlar 
 Yovgʻon shoʻrva. Hikoyalar, T., 1963.
  

1883-yilda tugʻilganlar
1923-yilda vafot etganlar
30-aprelda tugʻilganlar
3-yanvarda vafot etganlar
Gahchilik

Gahchilik — biror metall tarkibidagi boshqa metallni (odatda, oltindan mis yoki boshqa metallni, kumushdan qalayini) ajratib olish kasbi, qadimda zargarlikning bir sohasi. G. bilan shugʻullanuvchi usta gahchi deb yuritilgan. Oʻtmishda zargarlar oltin, kumush, qalayi, qoʻrgʻoshin, mis, jez kabi metallarni bolgalab, egovlab, eritib yoki qiyib turli zargarlik buyumlari yasaganlarida ularning gʻash (yerga toʻkilgan va koʻradagi kulga erib tushgan zarra)larini gahchilarga sotganlar. Gahchilar esa ularni suvda yuvib, kul va tuproqdan, shuningdek bir-biridan ajratib olganlar. Oʻzbek zargarlari hali artellarga uyushmagan davrlarda G. keng tarqalgan. Hozir zargarlik korxonalarida biror metalldan boshqa metallni ajratish kimyoviy usulda bajariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvadalahara

Gvadalahara — Meksikadagi shahar, Xalisko shtatining maʼmuriy markazi. Meksika togʻligining jan.gʻarbiy qismida, dengiz sathidan 1500 m balandlikda joylashgan. Aholi soni jihatidan mamlakatda 2-oʻrinda turadi; 1,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Muhim temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Gʻarbiy Meksikaning iqtisodiy markazi. Oziqovqat, toʻqimachilik, koʻn poyabzal, metallsozlik, mashinasozlik, kimyo, kulolchilik kor-xonalari; universitet bor. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (1571—1618), Santa-Monika cherkovi (1720—33) va b. saqlangan. Gvadalaharani 1530-yilda ispanlar bunyod etgan va u Markaziy Amerikani mustamlakaga aylantirishda tayanch punktlaridan biri boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Meksika
Gvadalkvivir

Gvadalkvivir (arab. Vodiy alKabir — Azim daryo) — Ispaniyaning jan.dagi dare. Uzunligi 560 km, havzasining mayd. 57 ming km. Andalusiya togʻlarining shim. etagidan boshlanib, Atlantika okeanining Kadis qoʻltigʻiga 8 km kenglikdagi estuariy hosil qilib quyiladi. Fev.—mart oylarida toʻlib oqadi. Jala yoqqanda suv sathi 7–9 m gacha koʻtariladi. Yezda suv kam boʻladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 164 m3/sek. Asosiy irmoqlari: Kichik Gvadiana, Xenil, Guadalimar, Uelva. Sevilya sh.gacha dengiz kemalari qatnaydi. Sugʻorishda foydalaniladi. GESlar qurilgan. Daryo boʻyida Kordova va Sevilya sh.lari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Ispaniyadagi daryolar
Gvadelupa

Gvadelupa — Fransiyaning Vest-Indiyadagi mulki. Shamolli o.lar guruhidagi yirik Gvadelupa o. va yondosh mayda orollar (Mari-Talant, Dezirad, Le-Sent, Sen-Bartelmi, Ptit-Ter va Senmarten o.ning shim. qismi)dan iborat. Umumiy mayd. 1,8 ming km. Aholisi 418 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari), asosan afrikaliklar va mulatlar; qisman yevropaliklar. Maʼmuriy markazi — BasTer. Yirik shahri va porti — Puenta-Pitr. Rasmiy til — fransuz tili.

Gvadelupaning yer yuzasi asosan ohaktoshlardan tuzilgan plato va vulkanik massivlardan iborat. Soʻnmagan Sufriyer vulkani (bal. 1467 m) Kichik Antil o.laridagi eng baland choʻqqidir. Orollar marjon riflari bilan oʻralgan. Iqli-mi tropik, passatli, issiq va sernam. Yiliga 1500–2000 mm yogʻin yogʻadi. Nam tropik oʻrmonlar bor (hududining 38%).

Gvadelupani 1493 yilda X. Kolumbkashf etgan. 1635 yilda fransuzlar bosib olgan. 1674 yilda rasman Fransiya mustamlakasi deb eʼlon qilindi. Gvadelupa 19-asr boshigacha fransuzlar bilan inglizlar oʻrtasida bir necha marta qoʻldan-qoʻlga oʻtib turdi. 1946 yilda G. Fransiyaning "dengiz ortidagi departamenta" makrmini oldi.

Iqtisodiyotida qishloq xoʻjali yetakchi oʻrinda. Asosan mahsuloti eksport qilinadigan ekinlar: shakarqamish (ekin maydonning 50%), banan, kofe, kakao, shuningdek ananas, sitrus mevalar ham yetishtiriladi. Chorvachiligida qoramol, echki va choʻchqa boqiladi. Baliq ovlanadi. Sanoati qishloq xoʻjali mahsulotini qayta ishlaydi. Chetga shakar, banan, rom ichimligi chiqaradi. Chetdan tamaki, ichimliklar, sanoat xom ashyosi, yoqilgʻi, transport vositalari, uskunalar keltiriladi. G. eksportining 75%i, importining 90%i Fransiyaga toʻgʻri keladi. Gvadelupa tabiat parki bor. Turizm rivojlangan. Pul birligi — fransiya franki.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvadiana

Gvadiana (arab, vodiy — dare va lot. anas — G.ning qad. nomi) — Ispaniya va Portugaliyadagi dare. Uzunligi 820 km, havzasining mayd. 68 ming km. Lamanch platosidan boshlanib, Atlantika okeanining Kadiss qoʻltigʻiga quyiladi. Sugʻorishda foydalaniladi. Qishda va bahorda toʻlib oqadi. Oʻrtacha suv sarfi 80 m3/sek. Quyi oqimida kema qatnaydi. Katta suv ombori va GES qurilgan.

GVALIOR(Gvaliyar, Gvaliur) — Shim. Hindistondagi knyazlik (1948-yilgacha). 1948—56-yillarda Madhya-Bharat knyazliklari ittifoqida boʻlgan. 1956-yildan G. hududi — Madhya-Lradesh shtatining bir qismi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Ispaniyadagi daryolar
Portugaliyadagi daryolar
Gvardafuy

Gvardafuy (somaliliklar tilida Asir) — Somali ya. o.ning (Afrika) sharqiy chekkasidagi burun. Adan qoʻltigʻiga kiraverishda, 1G49’ sh. k. va 5G17’ shq. u.da. Afrikaning eng sharqiy chekkasi — Hafun burni (5G23’ shq. u.)dan bir oz gʻarbroqda joylashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gvardiya

Gvardiya (ital. — guardia) — harbiy qushinning saralangan imtiyozli qismi. G. dastlab, Italiyada 12-asrda paydo boʻlib, davlat bayrogʻini qoʻriqlovchi sara askariy qism (karochchio)ni anglatgan. Muntazam qoʻshinlar (asosan yollanma askarlardan tuzilgan) vujudga kelishi bilan ichki (hukmdorni qoʻriqlovchi) va tashqi (jangovar maqsadlarda) harbiy qismga boʻlinib, boshqa qismlarga nisbatan qurol-yarogʻi, kiy-imi va taʼlimi yaxshi boʻlgan. Keyinchalik Fransiya (15-asr boshi), Angliya, Shvesiya, Rossiya, Prussiya (17-asr) va b. mamlakatlarda paydo boʻlgan. Rossiyada G. (leyb-G.) 17-asr 90-yillarida Pyotr I tomonidan tuzilgan (1918-yil bekor qilingan). Ikkinchi jahon urushi yillari (1939—45) sovet qurolli kuchlarining janglarda oʻrnak koʻrsatgan qismlari, kemalari, qoʻshilma va birlashmalariga G. unvoni berilgan. G. mazmunidagi askariy qism Oʻrta Osiyo xalqlarida ham qadimdan mavjud boʻlgan. Mas, Somoniylar davralg turk gʻulomlaridan ibo-rat qism, Chingizxon va Amir Temur qoʻshinida bahodirlar qismi. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1992-yil 23 yanvar dagi qaroriga binoan respublika Qurolli Kuchlariningtarkibiy qismi — milliy gvardiya tuzilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil