MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Turktoz

Turktoz — ot qoʻyib, toʻsatdan hujum qilib talontoroj qilish usuli. Ushbu harbiy taktik usul, asosan, turkiy xalqlar tomonidan harbiy harakatlar chogʻida qoʻllangan. T.dan asosiy maqsad gʻanim qalbiga gʻulgʻula solish, shax.ar, qishloqlarga qoʻqqisdan hamla qilish, dushman kuchlarini parokanda qilish, zarur boʻlganda, "til" olish, turli shakldagi oʻljani qoʻlga kiritish va h.k. hisoblangan. T. aksariyat yengil qurollangan, miqsoran uncha katta boʻlmagan suvoriy guruhlar tomonidan amalga oshirilgan. Mazkur amaliyotni bajaruvchi suvoriylar toʻdasi qoraxoniylar armiyasida aqinchi (selday tez keladigan, hujum qiladigan), temuriylar qoʻshinida chopqunch i, shayboniylar lashkarida yurtovul istiloxlari bilan yuritilgan.
Turku

Turku ( ) yoki Abo () — Finlandiyaning jan.sharqiy qismidagi shahar. TurkuPori lyanining maʼmuriy markazi. Aholisi 172,1 ming kishi (2000). Boltik, dengizining Botnik qoʻltigʻi sohilidagi port. Transport yoʻllarining muhim tuguni. Turkudan Shvetsiyaga parom qatnaydi. Mamlakatning savdosanoat va madaniy markazi. Mashinasozlik (xususan, kemasozlik, elektronika), toʻqimachilik, neftni qayta ishlash sanoati korxonalari mavjud. Universitet, muzeylar bor. Turku 12-asr oʻrtalarida finlarning shvedlar egallagan savdo qishlogʻi oʻrnida bunyod etilgan. Turku haqidagi ilk yozma maʼlumotlar 1154-yilga oid arab manbalarida uchraydi. 13-asr oʻrtalaridan 1809-yilgacha shvedlar maʼmuriyati markazi. 1809—12 (amalda 1819-yilgacha) Turku — Finlandiya Buyuk knyazligi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan roman sobori (13 — 15-asrlar) va qasr (1280, 16—17-asrlarda qayta qurilgan) saqlangan.

Manbalar
Turkum

Turkum (genus):

 1) botanikada filogenetik jihatdan yaqin (qardosh) turlarni birlashtiruvchi asosiy taksonomik kategoriya. Zoologiyadagi urugʻ botanikadagi T. ga toʻgʻri keladi. Masalan, doʻlananing (Crataegus) har xil turlari (sariq, qizil va boshqalar) doʻlanalar T. iga birlashtiriladi. T.ning ilmiy nomi bitta lotincha soʻz bilan yuritiladi. T.lar bitta, bir nechta, oʻnlab, hatto yuzlab turlardan tashkil topadi. Har bir T. (urugʻ) biror oila tarkibiga kiradi. 
 2) zoologiyada hayvonlar sistematikasidagi taksonomik kategoriya, bir necha oilani birlashtiradi. Sistematikada koʻpincha T. sinflarga bevosita emas, balki oraliq kategoriyalar (ustturkum, infra sinf, kenja sinf) orqali birlashtiriladi.

Yana q. 

 Urugʻ (zoologiya)

Taksonlar
Turma

Turma, qamoqxona — ozodlikdan mahrum qilish tariqasidagi jazoni ijro etish muassasasinnnt bir turi. Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksiga koʻra, turmaga qamash tariqasidagi ozodlikdan mahrum qilish jazoning muayyan qismi, lekin 5 yildan koʻp boʻlmagan muddatga oʻta xavfli retsidivistlarga va ogʻir yoki oʻta ogʻir jinoyati uchun 5 yildan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum etishga hukm qilingan shaxslarga nisbatan sud tomonidan tayinlanishi mumkin. Shuningdek, turmalar umumiy va qattiq tartibli koloniyalardan jazoni oʻtash tartibini ashaddiy buzganlik uchun oʻtkazilgan shaxslarni saqlashga moʻljallangan. Turmalarda mahkumlar umumiy kameralarda saqlanadi. Alohida hollarda mahkumning batamom ajratib qoʻyilishini taʼminlash maqsadida muassasa boshligʻining prokuror tomonidan tasdiklangan qarori asosida uni 1 kishilik kamerada saqlashga yoʻl qoʻyiladi. Turmada mahkumlar belgilangan eng kam ish haqi miqdorining 75 foizigacha boʻlgan summaga oziq-ovqat maqsulotlari va eng zarur narsalar sotib olishlari mumkin. Ular har muddati 1 soatlik sayr qilish va yil mobaynida 2 marta qisqa muddatli hamda 1 marta uzoq muddatli uchrashuv, 2 marta telefon orqali soʻzlashuv, 2 ta posilka yoki yoʻkdov, shuningdek, 2 ta banderol olish huquqiga ega. Turmalarda mahkumlarni yengillashtirilgan saqlash sharoitiga muddatdan oldin oʻtkazishga yoʻl qoʻyilmaydi, mahkumni sogʻligʻiga koʻra tegishli tibbiy xulosa asosida oʻtkazish hollari bundan mustasno. Homilador ayollar va yonida emizikli bolasi bor ayollar, shuningdek, 1 va 2guruh nogironlari turmalarda jazoni yengillashtirilgan saqlash sharoitida oʻtaydilar.

Mirzayusuf Rustamboyev.
Turmalin

Turmalin — tarkibida bor tutuvchi alyumosilikatlar guruhiga kiruvchi mineral. Uning nomi singal tilida „turamali“ soʻzidan kelib chiqqan. Turmalin zargarlik buyumlari yasashda Shri-Lankada ishlatib kelingan. XIV asrgacha uning qizil rangda tovlanuvchi turini „laʼl“ deb atab kelishgan.

Xossalari 
Turmalin kristallari, odatda, choʻziq prizma shaklida boʻladi. Koʻndalang kesimi qaralganda esa, unda qirralari doiraga yaqinlashgan uchburchaklarni koʻrish mumkin.

Nurning ikkilamchi sinishi −0.014 dan −0.044 gacha. Yorugʻlik dispersiyasi 0.017. Turmalin kristallarida pleoxorizm hodisasi yaqqol roʻy beradi. Bunda toʻq qizil rangdagi turmalin kristallaridan yorugʻlik oʻtkazilganda rangi toʻq qizil, sariq, och sariqqa oʻzgaradi; jigarrang kristallar toʻq qora rangga oʻzgaradi; koʻk kristallar esa toʻq koʻkdan havoranggacha oʻzgaradi.

Yutilish spektri chiziqlari (nanometrlarda): qizil rangli kristall uchun: 555, 537, 525, 461, 456, 451, 428; yashil rangli kristall uchun: 497, 461, 415. 

Lyuminessensiya odatda kuchsiz, rangsiz kristallarda — yashil-havorang, qizil kristallarda — pushti-binafsharang, jigarrang, yashil va koʻk kristallarda lyuminessensiya roʻy bermaydi.

Turmalin kristallarining rangi ularning kimyoviy tarkibiga bogʻliq. Baʼzi turmalin kristallari har xil ranglar bilan boʻyalgan bir nechta zonalarga ega. Bunday kristallar „polixrom kristallar“ deb ataladi.
.

Shuningdek, tabiatda qizil oʻzakli yashil kristallar (Braziliya) ham uchraydi. Bunday kristallarni kolleksionerlar „tarvuz kristallar“ deb atashadi. Yashil oʻzakli qizil kristallar esa Janubiy Afrika Respublikasida uchraydi. Turmalinning "mushuk ko'zi" kristali turli ranglarda tovlanadi.

Turmalin kristallarining oʻziga xos xususiyatlaridan biri bu — ularning piro- va pyezoelekrtik xossalariga egaligidir (ular qizdirilganda, ishqalanganda, bosim taʼsirida elektrlanadi. Bunda kristallning bir uchi musbat, boshqa uchi manfiy zaryadlanadi).

Yorugʻlikning qutblanishi hodisasi birinchi boʻlib turmalin kristallarida aniqlangan.

Turmalin kristallarining rangi turlicha boʻlgani uchun bir qarashda boshqa minerallar (ametist, andalusit, vezuvian, giddenit, demantoid, kvars, zumrad, peridot, praziolit, yoqut, sirkon, sitrin) bilan adashtirib qoʻyish mumkin.

Javohirlar
Turna (yulduz turkumi)

Turna (lot. ) — osmonning Janubiy yarim sharidagi yulduz turkumi. Uning yulduzlari tutashtirilganda uchayotgan turnani eslatgani uchun shunday nom olgan. U Janubiy baliq, Mikroskop, Feniks va Hindiy yulduz turkumlari orasida joylashgan. Oʻzbekiston hududida uning asosiy qismi, janubida atigi 10—15° gacha koʻtariladi va shuning uchun ham yaxshi koʻrinmaydi. T.da oddiy koʻz bilan hammasi boʻlib 30 ga yaqin yulduzni koʻrish mumkin. 

 

Yulduz turkumlari
Turnabuloq

Turnabuloq, Qizil, Qurganaksoy — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Yakkabogʻdaryoning chap irmogʻi. Hisor tizmasining Yakkabogʻ togʻlaridan (2500 m) boshlanadi. Yakkabogʻ qishlogʻi yaqinida (4 km) Yakkabogʻdaryoga quyiladi. Uzunligi 35 km, havzasining maydono 186 km2. Togʻlar orasidan chuqur daralardan soʻng keng vodiy boʻylab oqadi. Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 1,35 m3/sek. Bahorda toshadi. Mart — iyun oylarida suvi koʻpayadi, yoz oxiri va kuzda kamayadi. Ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Turnalar

Turnalar () — turnasimonlar turkumi oilasi. 4 urugʻga birlashgan 15 turi mavjud. Yirik, oyoqlari va boʻyni uzun, qanotlari nisbatan keng. Yevropa, Osiyo, Shimoliy Amerika, Avstraliyada tarqalgan. Suvoldi yoki oʻta nam ekosistemalarda yashaydi. Mavsumiy migratsiya davrida qishlash joylariga katta gala boʻlib uchib ketadi. Uyasini yerga oʻsimliklardan yasaydi. 3—6 yoshida voyaga yetadi. Nasl uchun ikkala jins ham gʻamxoʻrlik qiladi. 2— 3 ta tuxum qoʻyib, 1 oyga yaqin bosadi. Bolalari 2—3 oy oʻtgach, uchirma boʻladi. Jufti doimiy, uzoq saqlanadi. Yosh qushlar otaonasi bilan qishlov joyiga uchib ketadi; bahorda uya qurish joylariga qaytib kelgandan soʻng alohida yashay boshlaydi. Oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi, hasharotlar, mayda kemiruvchilar, baliqlar, mollyuskalar va boshqa bilan oziqlanadi. Oʻzbekistonda oq turna, kulrang turna va kichik turna uchib oʻtish davrida uchraydi. Janubiy viloyatlarda kulrang turna qishlab ham qoladi. Oq turna Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitoblariga kiritilgan.

  

Qushlar
Kamol Turobov

Kamol Turobov (1921.1.7, Toshkent) – kulol, Oʻzbekiston xalq rassomi (1974). Hunarni otasi usta Turob Miraliyevdan oʻrgangan. Toshkent badiiy oʻquvishlab chiqarish kombinatining kulollik boʻlimida oʻqigan (1935—38). Toshkentdagi „Qizil kulol“ artelida usta (1939—41, 1946—49), Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi (1941—45), Oʻzbekiston Mahalliy sanoat ministrligi Davlat maxsus konstruktorlik texnologiya byurosi kulolchilik boʻlimining mudiri (1968—95). Turobov yaratgan badiiy idishlar sifatli va nafis, pargari, islimiy naqshlar bilan chizma usulda bezatilgan. Turobov tayyorlagan idish va buyumlar xalqaro koʻrgazmalarda namoyish etilgan. „Jasorat“ medali bilan mukofotlangan (1995).

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Turon

Turon — turli xil manbalarda turli maqsadlarda va maʼnolarda ishlatilgan tarixiy-geografik atama.

Ayrimlar Turon maʼnosida Movarounnahr, Turkiston, Markaziy osiyo hududlarini nazarda tutadilar. Oʻrta asrlar adabiyotlarida (Tabariy, Beruniy, Firdavsiy) Eron va Turon hududiy chegaralari Amudaryo orqali belgilanadi. Dastlab Avestoda qayd etilgan „tur“ etnonimi keyinchalik Markaziy Osiyo dasht va togʻ yerlarida yashovchi chorvador aholi bilan bogʻlangan. Olimlarning fikriga koʻra, „turlar“ tushunchasi — bu sakmassagetlarning dastlabki nomi boʻlishi mumkin. Sakmassagetlar va ularga yaqin qarindosh qabilalar mil. av. 6—4-asrlarda Oltoy va Janubiy Sibir dashtlarigacha tarqalgan. Bu hakda arxeologik maʼlumotlar ham dalolat beradi va Shinjon Uygʻur oʻlkasida saklar yozuvlarining tarqalishi ham shu fikrni tasdiklaydi. Mahmud Koshgʻariyning taʼkidlashicha, Uygʻuristonning Qashqar tumanida „kansak“ tili saqlangan edi. Sharqiy Turkistondagi Xotan vohasidan topib tekshirilgan yozuvlar „xotansak“ hujjatlari nomi bilan atalgan. Demak, Turon — faqat Oʻrta Osiyo hududining qadimgi atamasi degan xulosa bahslidir. „Turon“, „turonliklar“ yurti tushunchasini keng hududlar bilan bogʻlash mumkin. Oʻrta asr mualliflari ham „Turon“ geografik tushunchasini turlicha tasdiqlaydilar. Baʼzi tarixchi va geograflarning aytishicha, Turon — bu turklar, turkiy qabilalarning yurti degan maʼnoni bildirib, keyinchalik „Turkiston“ tushunchasiga aylangan.
Akademik. A. Muhammadjonovshnt fikricha, „Turon“ atamasi sugʻdcha — yer, tuproq, dala va dasht kabi maʼnolarni bildirgan. Shunga koʻra, „Turon“ toponimi pasttekislik, dalayu dashtliklar, yaʼni keng yaylovlar degan maʼnoni anglatgan.

Adabiyotlar 
 Bartolʼd V. V. Raboty po istorii i filologii tyurkskikh i mongolʼskikh narodov / V. V. Bartolʼd; Podgot. k izd. S. G. Klyashtornyy; Otv. red. A. N. Kononov. — Perepech. s izd. 1968 g. — M.: Vost. lit., 2002
Turon (gazeta, Toshkent)

Turon — adabiy-siyosiy gazeta, 1917-yilda Abdulla Avloniy muharrirligi ostida Toshkent shahrida haftasiga 3 marta chop etilgan. Mirmuhsin Shermuhamedov Buxoro ulamolarini tanqid qilib gaz.ning 2-sonida yozgan maqolasidan soʻng, 1917—yil iyulida nashr ishlari toʻxtatilgan. Gazeta 1917—yil 14-sentabrdan Nizomiddin Isomiddin oʻgʻli va Muhammad Amin Afandizodalarning muharrirligida yana bir qancha muddat nashr etilgan. "Turon" sahifalarida Nizomiddinqori, Muhammad Amin Afandizoda, Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Shokirjon Rahimiylarning makrlalari berib borilgan. Gazetaning 15 soni Oʻzbekiston milliy kutubxonasining noyob kitoblar boʻlimida saqlanadi.

Gazetalar
Oʻzbekiston gazetalari
Turon (teatr)

"Turon" — teatr truppasi. Jadidlarning 1913-yil Toshkent shahrida ochilgan birinchi teatr truppasi. Truppaning badiiy rahbari — Abdulla Avloniy, maʼnaviy va moddiy homiysi Munavvarqori Abdurashidxonov va boshqa Toshkentning moʻtabar kishilari boʻlgan. Nizomiddin Xoʻjayev, Badriddin Aʼlamov, Shokirjon Rahimiy, Muhammadjonqori Poshshaxoʻjayev, Fuzail Jonboyev, Hasanqori, Sameʼqori Ziyoboyev, Qudratilla Yunusiy va boshqa, 1916-yildan Mannon Uygʻur, Gʻulom Zafariy, Sulaymon Xoʻjayev kabilar truppaning asosiy kuchlari hisoblangan. Truppa oʻz faoliyatini 1914-yil 27 fevralda Toshkentdagi "Kolizey" teatri binosi (2000 tomoshabinli)da "Padarkush" (M. Behbudiy) spektakli bilan boshlagan. Bosh rollarni Abdulla Avloniy, S. Ziyoboyev, M. Poshshaxoʻjayev, B. Aʼlamovlar ijro etganlar. Spektaklni ozarbayjonlik aktyor va rejissyor Aliasqar Asqarov qoʻygan. 1915-yil shu spektakl N. Xoʻjayev tomonidan qayta sahnalashtirilgan. Ketma-ket N. Qudratillaning "Toʻy", A. Krdiriyning "Baxtsiz kuyov", A. Avloniyning "Advokatlik osonmi?" kabi asarlari sahnalashtirilgan. Ozarbayjon aktyori va rejissyori Ruhillo Sidki 1914—16 yillar Toshkentga ijodiy safari davomida "T." teatri aʼzolari oʻrtasida musiqali drama janriga qiziqish uygotgan. Ozarbayjonlarning "Layli va Majnun" spektaklida "T." truppasi aʼzolari ham birga rol uynaganlar.Teatr muhim mavzu va janr doirasi asosida keng repertuar yaratish imkoniyatiga, Toshkentning eski va yangi shahar qismida oʻzining qishlik va yozlik binosiga ega teatr jamoasi darajasiga koʻtarilgan. "Pinak" (A. Avloniy), "Mazluma xotin" (X. Muin), "Oʻliklar" (M. Qulizoda) kabi spektakllar bilan oʻz repertuarini boyitgan. 1917-yil Oktyabr toʻntarishidan soʻng "T." teatri hukumat ixtiyoriga olinib, unga davlat teatri maqomi berilgan. Turli davrda turli nomlar bilan yuritilgan. Mannon Uygʻur teatrning yetakchisi, badiiy rahbari boʻlgan (qarang Oʻzbek milliy akademik drama teatri).
Turon kutubxonasi

Turon kutubxonasi (Toshkent viloyati „Turon“ ilmiy universal kutubxonasi) – Oʻzbekiston Respublikasidagi eng yirik kutubxonalardan biri, ilmiy-maʼrifiy muassasa. 1918-yilda Toshkentda mustaqil ommaviy kutubxona sifatida ochilgan. 1919-yilda „Turon“ nomi berilgan (1928—1993-yillarda „Oktyabr“ nomi bilan atalgan). Kutubxona joylashgan binoda dastlab 1913-yilda maʼrifatparvar Abdulla Avloniy boshchiligida „Turon“ teatr truppasi tuzilgan. Toshkent shahri maʼrifatparvarlarining „Turon“ jamiyati tashabbusi bilan va ularning shaxsiy kitoblari va sovgʻa qilgan jamgʻarmalari zaminida shu binoda kutubxonaga ham asos solingan (1913). Turon kutubxonasi Munavvarqori Abdurashidxonov, Abdulla Avloniy, Abdulla Qodiriy, Choʻlpon, Gʻulom Zafariy, Shokirjon Rahimiy, Mannon Uygʻur, Majid Qodiriy kabi taraqqiyparvar ziyolilarni birlashtirgan hamda Vatan, millat ozodligi uchun kurashda yuksak oʻrin tutgan maʼnaviy muxit shu yerda shakllangan.

Dastlab 4 ming kitob boʻlgan kutubxona fondida 400 mingdan ziyod asar mavjud (2004). Noyob nashrlar orasida Oktyabr toʻntarishiga qadar nashr etilgan asarlar, 1918-yildan nashr qilingan gazetalar jamgʻarmasi bor; hozirgi kunda chop etilayotgan 100 ga yaqin davriy nashrlar va boshqa asarlar bilan kutubxona fondini toʻldirib boradi. Turon kutubxonasida 8 boʻlim – ilmiy-metodik, kitob fondini butlash, adabiyotlarga kutubxona usuli bilan ishlov berish, kitob saqlash, maʼlumot-bibliografiya, kitobxonlarga xizmat koʻrsatish (oʻquv zallari bilan), almashuv fondi, axborot va zamonaviy texnologiya boʻlimlari bor. Kutubxona kitob koʻrgazmalarini, madaniyat merosiga bagʻishlab turli tadbirlar, taniqli olimlar, adiblar bilan ijodiy uchrashuvlarni muntazam tashkil qiladi, bibliografiya metodikasi boʻyicha qoʻllanmalar nashr etadi. 1938-yildan viloyatdagi 500 dan ortiq, kutubxonalar uchun metodik markaz qisoblanadi, viloyat kutubxonalari xodimlarining malakasini oshirish kurslari tashkil etadi, seminar-treninglar oʻtkazadi.

Turon kutubxonasida avtomatlashtirish keng yoʻlga qoʻyilgan: Oʻzbekistonda birinchilardan boʻlib kutubxona jamgʻarmasidagi 75 ming nusxa oʻzbek tilidagi adabiyotlarning elektron katalogini tuzish yakunlandi. Huquqiy axborotlar bilan taʼminlovchi markaz, internetga ulangan kompyuter xonasi va boshqa texnik vositalarga ega.
Turonbank

Turonbank - Oʻzbekistondagi yirik aksiyadorlik-tijorat banki. 1990-yil 6-oktabrda aksiyadorlik tijorat birlashtiruv banki tarzida tashkil etilgan. 1993-yildan ochiq aksiyadorlik jamiyati. Boshqaruvi Toshkent shahrida, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligi tashkilotlari, kichik va oʻrta biznes subʼyektlari, savdo, tayyorlov va qurilish sohasi tashkilotlarining qayta ishlovchi korxonalariga, shuningdek, xalq xoʻjaligining turli tarmoq korxonalari, xususiy tadbirkorlar, fermer xoʻjaliklari va aholiga bank xizmatlari koʻrsatadi. "T." keng tarmokli universal banklardan biri hisoblanadi. Toshkent sh. va viloyatlarda bankning 16 ta filiali, 37 ta mini banklari mavjud. "T." faoliyati davomida Jizzax viloyatida Arnasoy, Namangan viloyatida Kenkulsoy, Rezaksoy suv omborilari qurilishini, Chodak dahasidagi yerlarni oʻzlashtirish, Buxoro viloyati Dengizkoʻl, Xorazm viloyatida koʻl kollektorlari rekonstruksiyamni, Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqalʼa tuman idagi Boʻston kanali qurilishini moliyalashtirdi. T.ning jami aktivlari 23,6 mlrd. soʻm, oʻz kapitali 3,4 mlrd. soʻm, zaxira kapitali 974 mln. soʻmni, balans foydasi 0,6 mlrd. soʻmni tashkil etdi; joriy likvidlik koeffitsiyenta 0,599, kapitalning yetarlilik koeffitsiyenta 0,155 (2004-yil, 1 yanvar)

Rasmiy ilova 
Bankning rasmiy ilovasi - MyTuron, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Xolmirza Turonov

Turonov Xolmirza (1942.14.5, Gʻallaorol tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1997). Samarqand Davlat Universitetini tugatgan (1965). 1966—99 yillarda Gʻallaorol tumanidagi 27maktabda biol. oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Turontosh

Turontosh — Chayuniyon hukmdori (7-asr 2yarmi). Uning ismi Samarqanddagi Afrosiyob devoriy rasmlaridagi bitiklarda qayd etilgan. Ilk oʻrta asrlarda Chagʻoniyon viloyati Toxaristonga boʻysunar edi. Toxariston esa, oʻz navbatida, Turk xoqonligi (552—745) tarkibida edi. Bu paytda Toxaristonda xokrnlikka mansub turkiy yabgʻular sulolasi mavjud boʻlib, Toxaristonning aksariyat viloyat va tumanlarida turkiy hokimliklar vujudga kelgan edi. Xususan, xitoy rohibi Syuan Szanning maʼlumot berishicha, 640-yillarda Chagʻoniyonni turkiy hokim boshqarardi. Shuningdek, Tabariy 710-yillarda Chagʻoniyonda shad unvonli turkiy hukmdor boʻlganligini qayd etadi. Bu esa 7—8-asrlarda Chagʻoniyonda turkiy sulola hukm surganligini koʻrsatadi.

T. ismi ham turkiy boʻlib, u mazkur sulolaga mansub boʻlgan.

Adabiyot 
 Pugachenkova G. A., Rtveladze E. V., Severnaya BaktriyaToxaristan. Ocherki istorii i kulturi. Drevnost i srednevekovye, T., 1990.
Turoq

Turoq — boʻgʻinlarning misralar boʻyicha takrorlanib kelgan muayyan boʻlagi. T. sillabotonik sheʼr tizimida urgʻuli va urgʻusiz boʻgʻinlarning sheʼr oʻlchovini belgilaydi. Barmoqtizimida sheʼr misralaridagi ritmik boʻlak hisoblanadi, sheʼrning ritmini, musiqiyligini vujudga keltiradi. T.lar aruzda rukn deb yuritiladi; ruknlar hijolarning miqdori va sifatiga qarab xarakterlanadi. Sheʼriy misralar ikki, uch va undan ortiq T.dan tashkil boʻladi. Barmoq vazni sheʼrlaridagi xar bir misrada 2—3 T., har bir T.da 2—3—4 va undan ortiq boʻgʻin boʻladi.

T.lar misrada 2 katta guruhga boʻlinib keladi, buning natijasida bosh T. paydo boʻladi. Quyidagi misolda bosh T. 2 chiziq bilan koʻrsatilgan:Dare toʻlqin, Gʻ suvlar toshqin oʻtolmayman, Otim oriq, manzilimga yetolmayman. Otginamni/oriq qilgan — shu mayda tosh, Rangginamni/sariq qilgan—shu qalam qosh. (Oʻzbek xalq qoʻshigʻi).
Turp

Turp (Raphanus sativus L.) — karamdoshlar oilasiga mansub ikki yillik oʻsimlik. 5 ming yil muqaddam Qadimgi Misr, Yunoniston va Rimda ekilgan. Hozirgi paytda dunyodagi barcha mamlakatlarda ekiladi. Birinchi yili kesikli, tukli barglardan iborat toʻpbarg va ildizmeva hosil qiladi. 2yili, ekilgach, gulpoya chiqarib, 35—40 kunda gullaydi. Gullashi bir oygacha davom etadi. Gul toʻplami — shingil. Guli 4 tojbargli, 2 jinsli, oq pushti, binafsha yoki ochsariq rangda, chetdan hasharotlar, asosan asalarilar yordamida changlanadi. Madaniy turp rediska va yovvoyi turp bilan oson chatishadi. Mevasi ochilmaydigan urchuq yoki silindrsimon qoʻzoqdan iborat. Urugʻi yumaloq, oval shaklda, och, toʻq jigarrang (rediska urugʻiga oʻxshash), 1000 donasi vazni 9—14 g, unuvchanligi (1 toifa urugʻlarda 85%) 4—5 yilgacha saqlanadi.

Turp faqat ochiq yerda yetishtiriladi. Urugʻi 2—4°da unib chiqadi. 13—20°da yaxshi rivojlanadi, harorat 20°dan yuqori boʻlsa ildizmevalarning oʻsishiga salbiy taʼsir qiladi. Turp namsevar oʻsimlik. Namlik yetishmasa ildizmevasi yaxshi oʻsmaydi. Ildizmevasi yirik, 200 g dan 4–5 kg gacha. Tarkibida oʻrtacha 1,92% oqsil, 1,58% qand, 1,55% kletchatka, 8–29 mgvitamin S va boshqa bor. Asosan, yangiligida, ayrim vaqtlarda dorivor sifatida isteʼmol qilinadi. Shuningdek, unda lavshaga qarshi vitamin bor, modda almashinuvi, ovkat hazmini yaxshilaydi. Turp Oʻzbekistonning markaziy viloyatlarida iyul oxiri — avgust boshida, jan. mintakalarda, avgust 2 oʻn kunligida, 2— 3 sm chuqurlikka ekiladi. Maisa koʻkarib chiqquncha tuproq doimo nam holda tutiladi. Keyingi parvarish oʻtash va yaganalashdan, oʻz vaqtida sugʻorib va kultivatsiya qilib turishdan iborat. Oʻzbekistonda turpning Margʻilon va Andijon9 tezpishar navlari davlat reyestriga kiritilgan. Hosildorligi: Margʻilon navi 350—360 s/ga; Andijon navi 480—500 s/ga.

Adabiyot 
 Pivovarov V. F., Aromov M. X., Turd i kul ov B. X. i dr., Ovohnie i baxchevie kulturoʻ v Uzbekistane, M., 2001; Ostanaqulov T. E., Sabzavot ekinlari biologiyasi va oʻstirish texnologiyasi., T., 1997.

 

Ildizmevalar
Abdumutal Tursunboyev

Abdumutal Tursunboyev (1856— Toshkent—1930) — yogʻoch oʻymakori, duradgor. Hunarni usta Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayevsgsh oʻrgangan, ayniqsa, napgari naqsh usulini puxta egallagan. 19-asr oxirlaridan Toshkentda ochilgan mebel ustaxonalarida ishlagan rus ustalari taʼsirida mebellarni boʻrtma tasviolar va kadama (inkrustatsiya) usulida sadaf, suyaklar bilan bezab, shkaf va jovon ustasi sifatida tanilgan, milliy yogʻoch oʻymakorligini yangi usul bilan boyitgan. Tursunboyev tayyorlagan va bezagan buyumlar koʻpgina koʻrgazmalar (jumladan, Moskvada uyushtirilgan 1Butun Rossiya Qishloq xoʻjaligi va sanoati koʻrgazmasi va boshqalar)da namoyish etilgan, yuksak mukofotlar bilan taqdirlangan. Tursunboyevning ishlaridan namunalar respublika va xorijiy mamlakatlar muzeylarida saqlanadi.

Manbalar
Tursunzoda (shahar)

Tursunzoda  () (1978-yilgacha Regar) — Tojikiston Respublikasidagi shahar (1952-yildan). Tursunzoda tumanining maʼmuriy markazi. Tojik shoiri Mirzo Tursunzoda nomiga qoʻyilgan. Respublikaning janubida, Hisor vodiysining gʻarbiy qismida. Dushanbe shahridan 57 km gʻarbda joylashgan. Dushanbe — Termiz temir yoʻldagi (Regar) stansiya. Aholisi 50 ming kishi (2013).

Sanoati 
Tursunzodada rangli metallurgiya (1980-yillarda alyuminiy zavodi qurilgan), chinni zavodi, oziq-ovqat, yengil sanoat (paxta tozalash zavodi), qurilish materiallari sanoatlari mavjud.

Ijtimoiy soha 
10 ga yaqin umumiy taʼlim maktabi, internat maktabi, sport, musiqa maktablari, kutubxona, madaniy muassasalar, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion, kasalxona va boshqa tibbiyot muassasalari mavjud. 1981-yilda Mirzo Tursunzodaga haykal oʻrnatilgan. Shahar chetida Xoʻja Naqshron maqbarasi (10—11-asrlar) meʼmoriy yodgorligi saqlangan.

Manbalar

Havolalar 
 Tursunzoda shahrining norasmiy sayti 

 

Tojikiston shaharlari

Tursunzoda Jamoatlari
Ravod Seshanbe
Paxtaobot
Qoratog 
Jora Rahmon