Arkologiya

Arkologiya, „arxitektura“ va „ekologiya“ atamalarining yigʻindisi — bu juda zich joylashgan va ekologik jihatdan kam taʼsir koʻrsatadigan inson yashash joylari uchun meʼmoriy dizayn tamoyillarini yaratish sohasi.

Bu atama 1969-yilda arxitektor Paolo Soleri tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, u tugallangan arkologiya turli xil turar-joy, savdo va qishloq xoʻjaligi ob’ektlari uchun joy beradi, shu bilan birga insonning atrof-muhitga individual taʼsirini kamaytiradi. Bu tuzilmalar asosan faraziy edi, chunki hech qanday arkologiya, hatto Solerining oʻzi tasavvur qilgani ham hali qurilmagan.

Konsepsiya turli ilmiy fantastika mualliflari tomonidan ommalashgan. Larri Niven va Jerri Pournelle oʻzlarining 1981-yilda chop etilgan „Sodiqlik qasamyodi“ romanida arkologiyaning batafsil tavsifini berishgan. Uilyam Gibson bu atamani 1984-yilda chop etilgan „Neyromancer“ kiberpunk romanida talqin qildi. Bu yerda har bir korporatsiyaning oʻziga xos shaharlari bor, ular arkologiyalar deb nomlanadi. Yaqinda „Neytronium Alchemist“ filmidagi Piter Xemilton va "Suv pichogʻi" filmidagi Paolo Bacigalupi kabi mualliflar oʻzlarining senariylarining bir qismi sifatida arkologiyadan aniq foydalanganlar. Ular koʻpincha mustaqil yoki iqtisodiy jihatdan oʻzini oʻzi taʼminlaydigan sifatida tasvirlanadi.

Rivojlanishi 
Arkologiya shunchaki katta binodan ajralib turadi, chunki u har qanday ekotizimga inson yashashining taʼsirini kamaytirishga moʻljallangan. U oʻz-oʻzidan barqaror boʻlishi mumkin, farovon hayot uchun mavjud resurslarning barchasini yoki koʻp qismini ishlatadi: energiya, iqlim nazorati, oziq-ovqat ishlab chiqarish, havo va suvni saqlash va tozalash, kanalizatsiya tozalash va boshqalar. Arkologiya bu narsalarni katta aholiga yetkazib berish uchun moʻljallangan. Arkologiya shahar infratuzilmasini oʻzidan tashqari boshqa shahar muhitlari bilan ishlash va bogʻlash uchun taʼminlaydi.

Arkologiya insonning tabiiy resurslarga taʼsirini kamaytirish uchun taklif qilingan. Arkologiya dizaynlari anʼanaviy qurilish va qurilish texnikasini juda katta, ammo amaliy loyihalarda qoʻllashi mumkin, buning uchun boshqa yoʻllar bilan erishish qiyin boʻlgan piyoda miqyosidagi iqtisodlarga erishish mumkin.

Frank Lloyd Wright Broadacre Siti nomlangan dastlabki versiyani taklif qildi, ammo arkologiyadan farqli oʻlaroq, uning gʻoyasi nisbatan ikki oʻlchovli va yoʻl tarmogʻiga bogʻliq. Wrightning rejasida iqtisodiyotni qoʻllab-quvvatlaydigan transport, qishloq xoʻjaligi va savdo tizimlari tasvirlangan. Tanqidchilarning taʼkidlashicha, Wrightning yechimi aholi oʻsishini hisobga olmagan va AQShga qaraganda qatʼiyroq demokratiyani nazarda tutdi.

Bukminster Fuller Sharqiy Sent-Luis, Illinoys shtatidagi uy-joy muammolarini hal qilish uchun 125 000 sigʻimga ega boʻlgan Old Man River’s City loyihasini taklif qildi.

Paolo Soleri keyingi yechimlarni taklif qildi va „arkologiya“ atamasini kiritdi. Soleri ikki oʻlchovli shahar tarqalishiga qarshi kurashish, transport va boshqa energiya sarfini tejash uchun shahar tuzilmalarini uch oʻlchovda siqish usullarini tasvirlaydi. Wright singari, Soleri ham transport, qishloq xoʻjaligi va savdo sohalarida oʻzgarishlarni taklif qildi. Soleri resurslarni isteʼmol qilish va takrorlashning qisqarishini, meliorativ holatini oʻrganib chiqdi. Shuningdek, u koʻpchilik shaxsiy transportni bekor qilishni taklif qildi. Soleri koʻproq „tejamkorlik“ tarafdori boʻlib, umumiy ijtimoiy resurslardan, jumladan, jamoat transportidan (va ommaviy kutubxonalardan) koʻproq foydalanishni yoqladi.

Shu kabi real loyihalar 

Arkosanti — eksperimental „arkologiya prototipi“, 1970-yildan beri Arizona markazida qurilayotgan namoyish loyihasi. Paolo Soleri tomonidan ishlab chiqilgan boʻlib, uning asosiy maqsadi Solerining shaxsiy dizaynlarini namoyish etish, uning piyodalar uchun qulay shahar shaklini yaratish uchun arkologiya tamoyillarini qoʻllashdir.

Dunyoning koʻplab shaharlari Tokio va Shanxay yaqinidagi Dongtan kabi arkologiya konsepsiyasining dizayn tamoyillariga rioya qilgan holda loyihalarni taklif qilishdi. Dongtan loyihasi barbod boʻlgan boʻlishi mumkin. U 2010-yilda Shanxay Butunjahon koʻrgazmasi uchun ochilmadi.

Amerika Qoʻshma Shtatlari Antarktika dasturining MakMurdo stansiyasi va Antarktidadagi boshqa ilmiy tadqiqot stansiyalari arkologiyaning texnologik jihatdan rivojlangan, nisbatan oʻzini oʻzi taʼminlaydigan inson jamoasi sifatidagi mashhur tushunchasiga oʻxshaydi. Antarktika tadqiqot bazasi har yili tashrif buyuradigan 3000 ga yaqin xodimlar uchun yashash va koʻngilochar qulayliklar yaratadi. Uning uzoqda joylashganligi va aholini ogʻir muhitdan himoya qilish uchun zarur boʻlgan chora-tadbirlar unga izolyatsion xususiyat beradi. Stansiya oʻzini oʻzi taʼminlay olmaydi — AQSh armiyasi 30 000 kub metr (8 000 000 gal) yoqilgʻi va „Deep Freeze“ operatsiyasi orqali qayta taʼminlash uchun   taʼminot va asbob-uskunalarni yetkazib beradi. Xalqaro shartnomaga koʻra, u atrofdagi ekotizimga zarar yetkazmasligi kerak.

Begich Towers Alyaskadagi Uittierning deyarli barcha aholisini qamrab oluvchi kichik miqyosdagi arkologiya kabi ishlaydi. Binoda turar-joy binolari, shuningdek, politsiya boʻlimi, oziq-ovqat doʻkonlari va shahar idoralari mavjud. Whittier bir vaqtlar Buckner binosi deb nomlanuvchi ikkinchi inshoot bilan faxrlangan. Bukner binosi hali ham mavjud, ammo 1969-yilgi zilziladan keyin yashash uchun yaroqsiz deb topilgan.

Ommaviy madaniyatda 
Haqiqiy arkologiyalarni qurish boʻyicha takliflarning aksariyati moliyaviy, tarkibiy yoki konseptual kamchiliklar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Shuning uchun arkologiyalar asosan badiiy asarlarda uchraydi.

 Robert Silverbergning „The World Inside“ asarida 75 milliardlik dunyo aholisining aksariyati „urbmons“ deb nomlangan ulkan osmonoʻpar binolarda yashaydi, ularning har biri yuz minglab odamlarni oʻz ichiga oladi. Urbmonlar „burjlar“ shaklida joylashgan. Har bir urbmon 40 ga yaqin qavatli „mahalla“larga bo‘lingan. Aholining barcha ehtiyojlari bino ichida taʼminlanadi – oziq-ovqat tashqarida yetishtiriladi va binoga keltiriladi – shuning uchun tashqariga chiqish gʻoyasi bid’atdir va aqldan ozish belgisi sifatida qaraladi. Kitob aholi zichligi nihoyatda yuqori boʻlgan paytda inson hayotini oʻrganish natijasida dunyoga kelgan.
 Yana bir muhim misol — 1981-yilda Larri Niven va Jerri Pournelning „Oath of Fealty“ romani boʻlib, unda Los-Anjeles aholisining bir qismi arkologiyaga oʻtgan. Syujet arkologiyaning ichida va tashqarisida yuzaga keladigan ijtimoiy oʻzgarishlarni namoyish etadi. Shunday qilib, arkologiya shunchaki syujet qurilmasi emas, balki tanqid mavzusidir.
 Sim City 2000 shahar qurish videooʻyinida shaharning infratuzilma ehtiyojlarini kamaytiradigan mustaqil arkologiyalar qurilishi mumkin.

Manbalar 
Adabiyotlar

 Soleri, Paolo . Arkologiya: Inson qiyofasida shahar . 1969: Kembrij, Massachusets, MIT Press.

Havolalar 

 Arkologiya: Inson qiyofasida shahar Paolo Soleri (toʻliq matn onlayn)
 Arcology.com — foydali havolalar
 Uilyam Xop Xodgson tomonidan "Tungi yer" (toʻliq matn onlayn)
 Gʻalaba shahri
 Arkologiya tushunchalarini muhokama qilish

"Arkologiya" va „giperstruktura“ dan foydalanish

 Arcology.com („Janubiy Xitoydagi arkologiya“ birinchi sahifasida)
 Arkologiya („Arkologiya — bu mustaqil muhit. . .“)
 SculptorsWiki: Arkologiya („Yer yuzidagi yagona arkologiya. . .“)
 Shadowrun sharhi: Renraku arkologiyasi („Arkologiya nima? Oʻz-oʻzidan mustaqil, asosan oʻzini-oʻzi taʼminlaydigan yashash, mehnat, dam olish tuzilmasi. . .“)
Arxitektura
Arxitektura modernizmi