MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Morfologiya

Morfologiya (yun. morphe – shakl va… logiya) (tilshunoslikda) – 1) tilning morfologik qurilishi; 2) soʻz shakllari haqidagi taʼlimot. Birinchi maʼnosida obyektni anglatsa, ikkinchi maʼnosida tilshunoslikning shu obyektni oʻrganuvchi boʻlimini bildiradi. U shuningdek 3ta katta guruhga boʻlinadi: 1) mustaqil soʻz turkumlari; 2) yordamchi soʻzlar; 3) oraliqdagi sozlar (alohida olingan soʻzlar)

Morfologiya. soʻz turkumlari, ularga xos grammatik maʼnolarni, har bir turkumga xos grammatik kategoriyalar, bu kategoriyalarni yuzaga keltiruvchi grammatik shakl va grammatik maʼnolar va shahrikni oʻrganadi. Til tizimdan iborat boʻlganidek, uning M.si ham oʻziga xos tizimni tashkil etadi. Oʻz navbatida, morfologik tizim ham oʻziga xos kichik tizimlardan tashkil topadi. Ulardan har birining mohiyati yoritilishi bilan, tilning M.si yaxlit holda, tizim sifatida oʻrganiladi.

Har bir soʻz turkumiga xos ichki tizim (tizimcha)larni shu turkumga xos morfologik kategoriyalar tashkil etadi. Morfologik kategoriyalar soʻz turkumiga xos maʼlum bir hodisaga oid umumiy va xususiy maʼnolar va bu maʼnolarni ifodalovchi soʻz shakllari birligidan iborat boʻladi. Ana shu soʻz shakllari va ularga xos umumiy va xususiy maʼnolar yoritilishi bilan muayyan morfologik kategoriyalarning mohiyati belgilanadi. Boshqacha aytganda, morfologik tizim ichidagi ichki tizimlardan birining mohiyati belgilanadi. Mas, feʼlning zamon kategoriyasi feʼl M.sida alohida tizimni tashkil etadi. Shuning uchun feʼlning zamonlariga nisbatan „feʼl zamonlari tizimi“ degan ibora ham qoʻllanadi. Feʼlning zamon kategoriyasi, zamon tizimining mohiyati shundan iboratki, zamon shakllarining barchasi harakatning nutq vaqtiga (nutq momentiga) munosabatini bildiradi. Bu – zamon shakllarining barchasi uchun umumiy boʻlgan xususiyat. Shu bilan birga har bir zamonga oid feʼl shakli (shakllari) oʻziga xos xususiyatga ega. Mas, oʻtgan zamon shakllari harakatning nutq vaqtigacha, hozirgi zamon shakllari harakatning nutq vaqtida, kelasi zamon shakllari harakatning nutq vaqtidan keyin bajarilishini bildiradi. Feʼl zamon shakllariga xos ana shu umumiy va xususiyliklar zamon kategoriyasining, feʼl zamonlari tizimining mohiyatidir. Demak, feʼl turkumiga oid har bir morfologik kategoriyaning mohiyatini aniqlash bilan feʼlning morfologik tizimi yoritiladi.

Manbalar
Morfologiya (biologiya)

Morfologiya (biologiyada) — odam, hayvonlar va oʻsimliklar organizmining individual va tarixiy rivojlanish jarayonida tuzilishi hamda shaklini oʻrganadigan fan (qarang Hayvonlar morfologiyasi, Oʻsimliklar morfologiyasi).

Manbalar
Morfonologiya

Morfonologiya (morfologiya va fonologiya) — turli morfemalarning fonologik tuzilmasini va fonologik farqlanishlarning morfologik mak,sadda qoʻllanishini ilmiy tadqiqetuvchi tilshunoslik boʻlimi. Morfologiya – fonologiya va morfologiya oraligʻidagi til bosqichi boʻlib, bu terminni birinchi marta ruschex tilshunosi N. S. Trubetskoy taklif etgan. Bunda Morfologiya bir mor-femadagi turli fonemalarning almashinuvi sifatida juda tor izohdangan. Morfologiyaga keng maʼnoda karalganda, u: 1) soʻz va morfemalarning fonologik tarkibi hamda oʻzak va affiksal morfemalarning oʻzaro farqlanishini nazarda tutadi; 2) soʻz yasash va soʻz shakllarini yasash jarayonida morfemalar va ularning bir-biriga ulanishida boʻladigan turli oʻzgarishlarni eʼtiborga oladi; 3) morfemalar oraligʻidagi va chegaraga ajratishdagi turli xususi-yatlarni Morfologiyada oʻrganadi. Morfemalardagi fonemalar almashinuvi mor-fonema deb yuritiladi. Mas, tara – taroq soʻzlari a/o, sez – seskanmoq soʻzlari z/s morfonemasiga ega. M. urgʻuning morfologik vazifa bajarishini ham nazarda tutadi: olma (ot, mevaning turi), olma (feʼlning inkor shakli) soʻzlari urgʻuning oʻrni bilan farqlanadi. M. baʼzi tillarda koʻproq (slavyan), baʼzilarida esa kamroq (turkiy tillarda) boʻlishi mumkin.

Manbalar
Morfostruktura

Morfostruktura (yunoncha: morphe -shakl va structure — tuzilish) — yer yuzasi relyefining uzok, geologik davr mobaynida endogen va ekzogen kuchlarning oʻzaro taʼsiri natijasida, xususan endogen jarayonlar taʼsirida vujudga kelgan kismlari. Ularning morfologik farqlari Yer pusti ayrim ucha-stkalarida geologik tarixning bir xil emasligidadir. Eng yirik (planeta mikyosidagi) yoki geotekturalar Yer poʻstining eng yirik struktura ele-mentlari (materiklar va okeanlardagi botiqlar, oraliq zonalar va boshqalar)dan iborat. Planeta miqyosidagi M.lar kichikroq M.larga — ayrim qirlar, yassi togʻlar, togʻ zanjirlari, tizma togʻlar, togʻ vodiylari, platolar, payettekisliklar, botiq va boshqalarga boʻlinadi. Bunday M.larning har biri oʻziga xos tektonik strukturalarga ega.

Manbalar
Morxoʻr

Morxoʻr, burama shoxli echki () — togʻ echkilari urugʻiga mansub sut emizuvchilar turi. Gavdasining uzunligi 170 sm, boʻyi yagʻrinidan 90 sm ga, vazni 90 kg ga yaqin. Shoxlari parmaga oʻxshash buralgan. Juni jigarrang, baʼzan oqish. Erkaklarining boʻyni va koʻkragida uzun junlari bor. Shimoliy va Shim.-Gʻarbiy Hindiston, Jan.-Sharqiy Eron va Afgʻonistonda tarqalgan. Oʻzbekistonda Koʻhitang va Bobotogʻda uchraydi. Qoya toshli tik togʻ yon bagʻirlarida yashaydi. Soni juda kamayib bormoqda. Oʻzbekiston va xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

 

Hayvonlar
Moskva badiiy akademik teatri

Moskva badiiy akademik teatri (MXAT), M. Gorkiy nomidagi Moskva badiiy akademik teatri — 1898-yil K. S. Stanislavskiy va Vl. I. Nemirovich-Danchenko tomonidan tashkil etilgan. 1901-yilga qadar Moskva Badiiyhammabop teatr deb yuritilgan, 1932-yildan M. Gorkiy nomida. Teatr repertuari, aktyorlik sanʼati, rejissurada isloh amalga oshirildi. A. Chexov ("Chayka" va boshqalar) va M. Gorkiy ("Tubanlikda" va boshqalar)larning pyesalarini sahnalashtirish teatrning ijodiy yoʻnalishini belgilab berdi. Keyinchalik M. Bulgakov ("Turbinlar kuni" va boshqalar), Vs. Ivanov ("Bronepoyezd 14—69") pyesalari ham qoʻyildi. A. N. Ostrovskiyning "Qaynoq qalb", L. Tolstoyning "Yak-shanba", "Anna Karenina" kabi mumtoz asarlarining qoʻyilishida ijtimoiy chuqur tahlilga erishildi.

M. F. Andreyeva, A. R. Artyom, O. L. Knipper-Chexova, M. P. Lilina, V. E. Meyerxold, I. M. Moskvinlar teatrning birinchi aktyorlari. 1987-yildan teatr ikkiga boʻlingan: O. Tabakov rahbarligidagi 1989-yildan Chexov nomida, T. V. Doronina rahbarligidagi M. Gorkiy nomida. "Olchazor" (A. Chexov), "Makbet" (U. Shekspir) va boshqa soʻnggi yillar spektakllaridir. L. Gubanov, G. Kalinovskaya, V. Rassvetayev, K. Rostovseva, G. Shevsov yetakchi aktyorlardir. "Moskva xori" (L. Petrushevskaya), "Kutilgan uchrashuv" (P. Bars), "Uch opasingillar" (A. Chexov) kabi spektakllar A. Chexov nomidagi teatrda sahnalashtirilgan. Aktyorlari: I. Smoktunovskiy, S. Pilyavskaya, I. Miroshnichenko, A. Kalyagin, V. Nevinniy, I. Savvina va boshqa Oʻzbekistonning koʻpgina aktyor va rej.lari MXATda oʻz malakalarini oshirib kelganlar.

Manbalar 

 

Moskva
Moskva buyuk knyazligi

Moskva knyazligi - poy taxti Moskva shahri boʻlgan yagona Rusdavlatining hududiy markazi. 14-asr boshlarida Moskva knyazligi Kolomna (1301), Pereyaslavlzalessk (1302), Mojaysk (1303) lar qoʻshilib ancha kengaygan. Vladimir ulugʻ knyazligidan 13-asrning 60—70-yillarida ajralib chiqqan va Shim.-Sharqiy Rusning yirik davlatiga aylangan. Moskva buyuk knyazligik.ning yuksalishida deqqonchilik, hunarmandchilik va savdoning rivojlanishi muhim omil boʻlgan. Moskva knyazligi Rus yerida siyosiy ustunlikni qoʻlga olish uchun kurash olib borgan. 14-asrning 60-yillarida Buyuk knyazlik unvonini D. I. Donskoy oʻz qoʻliga olgan (1359—89). Shu vaqtdan boshlab Moskva moʻgʻul istilochilariga qarshi kurashuvchi kuchlarning markaziga aylangan. 1380-yil Kulikovo jangitsan soʻng, Moskva buyuk knyazligi k.ning rus yerlarini birlashtirishdagi markazlik roli mustahkamlangan. 15-asrning 1-choragida rus knyazlari oʻrtasida oʻzaro urushlar boshlangan, u Vasiliy gʻalabasi bilan tugagan. Moskva buyuk knyazligik. yangi tashkil topayotgan va markazlashgan Rus davlatining negizi boʻlib qolgan.

Manbalar
Moskva jangi

Moskva urushi - Ikkinchi jahon urushi dagi yirik urushlardan biri (1941.30.9 — 1942.20.4). Mudofaada turgan (1941.5.12 gacha) sovet qoʻshinlarining Gʻarb (general-polkovnik I. S. Konev, 10-oktabrdan armiya generali G. K. Jukov), Rezerv (marshal S. M. Budyonniy), Bryansk (genaral-polkovnik A. I. Yeremenko, oktabrdan general-mayor G. F. Zaharov) va Kalinin (general-polkovnik I. S. Konev) frontlari shiddatli urushlardan soʻng, olmon qoʻshinlarining "Markaz" armiyalar guruhi (general-feldmarshal F. Bok) hujumini Volga suv omboridan janubroqda, Dmitrov, Yaxroma, Krasnaya Polyana (Moskvadan 27 km narida), Istradan sharqroqda, Kubinkadan gʻarbroqda, Naro-Fominsk, Serpuxovdan gʻarbroqda, Aleksin, Tuladan sharqrokda toʻxtatib dushmanni holdan toydirganlar. 5—6-dekabrda sovet qoʻshinlari qarshi hujumga oʻtib, 1942-yil 7—10-yanvarda butun front boʻylab yalpi hujumga oʻtganlar. 1942-yilning yanvar — aprelida Shimoli-Gʻarbiy (generalleytenant P. A. Kurochkin), Kalinin, Gʻarbiy va Bryansk (general-polkovnik Ya.T. Cherevichenko) frontlarining soʻl qanot qoʻshinlari raqibni magʻlubiyatga uchratib, uni 100–250 km nariga uloqtirib tashlashgan. Ikkinchi jahon urushida olmonlar armiyasi ustidan ilk bor yirik gʻalabaga erishilgan.

Manbalar 

1941-yil voqealari
1942-yil voqealari
Moskva viloyati
Moskva konservatoriyasi

Moskva konservatoriyasi, P.I. Chaykovskiy nomidagi Moskva davlat konservatoriya s i — Rossiyadagi eng yirik musiqa oʻquv yurti. Rus musiqa jamiyati tomonidan, N. Rubinshteyn (Moskva konservatoriyasi ning birinchi direktori) tashabbusi bilan 1866-yilda ochilgan. Kompozitor va musiqashunoslar, operasimfonik va xor dirijyorlari, xonanda, sozandalar tayyorlovchi va malaka oshirish fakultetlari, aspirantura, bir nechta lab.lar, ilmiymusiqiy kutubxona, turli ijodiy jamoalar bor (2002). Moskva konservatoriyasida taʼlim olganlar orasida S. Raxmaninov, A. Skryabin, S. Rixter, L. Kogan, M. Rostropovich kabi yirik rus musiqa arboblari hamda milliy kompozitorlik maktabi asoschilari — 3. Paliashvili, A. Spendiarov, A. Xachaturyan, oʻz faoliyatini oʻzbek musiqasi bilan bogʻlagan A. Kozlovskiy, B. Nadejdin, G. Mushel, Ya. Pekker, N. Yablonovskiy, R. Glier, S. Vasilenko va boshqa bor. Moskva konservatoriyasi qrshida 1930—50 yillar Moskva oʻzbek opera studiyasi faoliyat koʻrsatgan. Moskva konservatoriyasida oʻzbek kompozitorlaridan M. Burbonov, S. Yudakov, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artistlar P. Holiqov, A. Ikromov, dirijyorlar 3. Haqnazarov, N. Olimov, xonandalar I. Jalilov, Q. Muhitdinov, sozandalar Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, professor A. Sharipova, xalqaro tanlovlar laure-atlari N. Ahmedova, V. Sultonov, E. Mirqosimova, Oʻzbekiston milliy konservatoriyasi professorlari V. Poʻlatov, A. Hoshimov, B. Qurbonovlar taʼlim olgan Juda koʻp musiqashunos va ijrochilar malaka oshirgan.

Manbalar 

Konservatoriya
Moskva davlat universiteti

Moskva universiteti, M. V. Lomonosov nomidagi Moskva davlat universiteti — Rossiyadagi ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan eng yirik oliy oʻquv yurti. 1755-yil M. V. Lomonosov tashabbusi bilan tashkil qilingan. Dastlab falsafa, huquq va tibbiyot fakultetlari boʻlgan. Universitet podsho Rossiyasida ilgʻor fan va maʼrifat markazi boʻlgan. Unda yirik olimlar to'planib, turli ilmiy yoʻnalishlar shakllangan. Universitetda A. N. Radishchev, A. S. Griboyedov, M. Yu. Lermontov, V. G. Belinskiy, A. I. Gersen, A. N. Ostrovskiy, I. S. Turgenev, K. D. Ushinskiy, A. P. Chexov va boshqa mashhur kishilar oʻqigan. 1940-yil M. V. Lomonosov nomi berilgan. Fizika, mat., kimyo, biol., geol., geogr., filol., tarix, falsafa, psixologiya, huquq va boshqa sohalar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Tarkibida 18 fakultet, Osiyo va Afrika mamlakatlari instituti, oliy oʻquv yurtidan keyingi taʼlim va oʻqituvchilar malakasini oshirish muassasalari, darslar fransuz tilida olib boriladigan kollej bor. Universitetda 200 dan ortiq kafedra va 430 ilmiy tadqiqotlar laboratoriya va stansiya, 4 ilmiy tadqiqotlar instituti (mexanika, yadro fizikasi, P. K. Shternberg nomidagi astronomiya, D. N. Anuchin nomidagi antropologiya), hisoblash markazi, 4 rasadxona, 3 muzey, Botanika bogʻi, ilmiy kutubxona (1756-yil tashkil etilgan; 6 mln.dan ortiq asar saqlanadi), nashriyot (1927-yil tashkil etilgan) mavjud. 1992-yil universitet oʻzini oʻzi boshqaruvchi Rossiya davlat oliy oʻquv yurti makrmini oldi. Universitetda 25 mingdan ortiq talaba taʼlim oladi, 9 mingga yaqin ilmiy pedagogik xodim ishlaydi.

Filiallari 
Moskva davlat universitetining boshqa shaharlarda filiallari mavjud. MDU ilk filiali 1999-yilda Ukrainaning Sevastopol shahrida ochildi. Bir yil oʻtib, yaʼni 2000-yilda Qozogʻiston poytaxti Astanada Moskva davlat universiteti filiali ochildi. 2006-yili Oʻzbekiston poytaxti Toshkentda, 2008-yili Ozarbayjon poytaxti Bokuda, 2009-yili Tojikiston poytaxti Dushanbeda, 2015-yili esa Armaniston poytaxti Yerevanda ushbu universitet filiali ochildi.

Manbalar 

Universitet
Rossiyadagi universitetlar
Moskva choʻqqisi

Moskva choʻqqisi — Pomirning shim.-gʻarbiy qismidagi Petr I tizmasining eng yuqori nuqtasi, Tojikistonda. Balandligi 6785 m. Yon bagʻirlaridan Gando, Sagran, Fortambek muzliklari boshlanadi. Choʻqqiga birinchi boʻlib 1956-yilda D. Oboladze boshliq alpinistlar chiqishgan.

Manbalar 

 

Togʻlar
Tojikiston
Moskva oʻzbek drama studiyasi

Moskva oʻzbek drama studiyasi — oʻzbek professional aktyor va rejissyorlari tayyorlab bergan birinchi teatr oʻquv yurti. Oʻzbekiston hukumatining karori bilan 1924-yil Oʻzbekiston maorif komissarligining Moskvadagi maorif uyi qoshida ochilgan. Choʻlpon studiyaning adabiy emakdoshi, avvaliga A. Otaullayev, Abdulhay Tojiyev, keyin Sh. Rahimiy direktori boʻlgan. Studiyaga dastavval Mannon Uygʻur boshliq namuna oʻzbek davlat drama teatri (sobiq "Turon")ning Abror Hidoyatov, Yatim Bobojonov, Muzaffar Muhamedov, Tursunoy Saidazimova, Sora Eshontoʻrayeva, Obid Jalilov, Fatxulla Umarov, Zamira Xidoyatova, Toshxon Sultonova, Hojisiddiq Islomov singari 24 kishidan iborat oʻzbek milliy teatr poydevorini yaratgan jamoasi yuboriladi. Maksad teatr studiyalariga xos vazifa — yangi oʻquvijodiy izlanishlar utkazish, Moskva yetakchi teatr jamoalari sahna amallari bilan yaqindan tanishish, tajribalarini ijodiy oʻzlashtirish, oʻz amaliyotiga joriy qilish edi. Studiya mashgʻulotlarini Uygʻur, Choʻlponlar bilan Moskva teatr studiyasi va bilim yurtlarining koʻzga koʻringan mu-allim, rejissyor va aktyorlaridan R. Simonov, I. Tolchanov, O. Basov, V. Kansel, L. Sverdlinlar olib borganlar. 1924— 27 yillar orasida oʻzbek studiyachilari "Xasis", "Revizor", "Aks sado" (xdmmasining rejissyor V. Kansel), "Qorovul uyqusi" (rejissyor L. Sverdlin), "Yana uylanaman" (rejissyor V. Kansel, L. Sverdlin), "Malikai Turondot" (rejissyor V. Kansel, L. Sverdlin, O. Basov), "Yorqinoy" (rejissyor M. Uygʻur) kabi spektakllarni sahnalashtirib jahon teatr standartlari darajasida sahna asari yaratish tajribalarini amalga oshiradilar. 1927-yil 3 yillik muddattugagach, 1928-yil studiyaga 2qabul amalga oshiriladi. Lekin 1-studiyadan farqli oʻlaroq bu safar bir jamoada ishlagan hamfikrlar emas, terma aʼzolar qabul qilinadi. Studiyaga qabul qilinganlar Oʻzbekistonning turli viloyat teatrlarida ishlashga rejalashtirilgan boʻlib, oʻzlari ham turli shahar teatrlaridan edilar. Ular Nazira Ahmedova, Xolida Xoʻjayeva, Anvara Alimova, Poʻlatoy Rahmonova, Mirobid Musayev, Rahim Pirmuhamedov, Hamidulla Hapumonov, Afandixon Ismoilov, Joʻra Koʻldoshev, Zanjirali Mirzatov, Bahodir Jamolov, Mamadali Haydarov, Aʼzam Hasanov va boshqadir. 1930-yil oʻqish tugagach, bitiruvchilar Oʻzbekistonning turli teatrlariga ishga yuboriladi va studiya uz faoliyatini tugatadi.

Toshpoʻlat Tursunov.

Manbalar
Moskva (daryo)

Moskva, Moskvareka — Rossiya Federatsiyasining Moskva va qisman Smolensk viloyatlaridagi daryo. Okaning chap irmogʻi (Volga havzasi). Uzunligi 473 km, havzasining maydoni 17,6 ming km². Moskva qirlaridan boshlanadi. Kolomna shahri yaqinida Oka daryosiga quyiladi. Krr, grunt va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Urtacha suv sarfi 109m³/sek. Noyabr dekabrdan mart oxirigacha muzlaydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Ruza, Istra, Yauza; oʻngda — Paxra, Severka. M.da suv om-borlari va toʻgʻonlar bor. 1937-yilda M.ni Volga bilan bevosita bogʻlaydigan Moskva nomli kanal qurildi. Daryo Moskva shahrini suv bilan taʼminlaydi. Moskva kanali orqali M.ga Volgadagi Ivankovo suv omboridan yiliga 1,8 km suv quyiladi. M. boʻyida Mojaysk, Zvenigorod, Moskva, Jukovskiy, Bronni-si, Voskresensk, Kolomna shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Moskva
Moskva viloyati daryolari
Smolensk viloyati daryolari
Moskva oʻzbek opera studiyasi

Moskva oʻzbek opera studiyasi — oʻzbek opera sanʼati uchun xonanda, dirijyor, kompozitor va xormeysterlar tayyorlovchi maktab. 1935-yil M. Krriyokubov tashabbusi va Oʻzbekiston hukumati qarori bilan Moskva konservatoriyasi krshida tashkil etilgan. 193537, 1939-41 va 1947-51 yillarda faoliyat kursatgan. Unda oʻzbek opera va sanʼati asoschilaridan M. Qoriyoqubov, H. Nosirova, M. Ashrafiy, milliy kompozitorlik maktabi birinchi vakillari M. Burhonov, S. Yudakov, xonandalar B. Mirzayev, K. Zokirov, N. Hoshimov, S. Krbulova, S. Yarashev, A. Azimov kabilar taʼlim olgan.

Manbalar
Moskva qirlari

Moskva qirlari - Rossiya Federatsiyasi Moskva va Vladimir viloyatlari hududi shimolidagi qirlar. Vor va Moskva daryolarining yuqori oqimidan Koloksha daryosining yuqori oqimigacha choʻzilgan. Eng baland joyi 310 m. Zamini, asosan, boʻr va yura davrlarining qumligil yotqiziklaridan tuzilgan boʻlib, ustini muzlik yotqiziqlari qoplagan. Eroziyamorena relyef shakli koʻp. Aralash oʻrmonlar (qayin, togʻterak, qoraqara-gʻay) bilan qoplangan.

Manbalar
Moskva qoʻzgʻoloni

Moskva qoʻzgʻoloni (1382) - Oltin Oʻrda xoni Toʻxtamishning yurishi vaqtida Moskvani tashlab qochgan zodagonlar va knyazlik maʼmuriyati xodimlariga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolon. Kulikovo jangi (1380)dan soʻng, Oltin Oʻrda oʻz mavqeini tiklash uchun Toʻxtamish boshchiligida Rus yerlariga hujum qilishga qaror qilgan. Moʻgʻullarning yaqinlashib kelayetganidan xabar topgan Moskva knyazi D. I. Donskoy koʻngilli askarlar toʻplash uchun Kostromaga joʻnagan. Shaharliklar "echesi va qoʻshni qishloq deqqonlari Moskva mudofaasini tashkil etishgan. Qamal paytida moskvaliklar Rusda 1marta oʻt ochar qurolni qoʻllab dushman xujumini qaytarishgan, 3 kunlik (23—26 avgust) qamaldan soʻng, Toʻxtamish qoʻshinida boʻlgan SuzdalNijniy Novgorod knyazlari Vasiliy va Semyon Dmitriyevichlarning xo-inligi tufayli Kremlni moʻgʻullar bosib olib, shaharni vayron qilishgan. Moskva qoʻzgʻolonida 24 ming kishi halok boʻlgan.

Manbalar
Moslashuv

Moslashuv (tilshunoslikda) — tobe (bogʻliq) aloqaning bir turi boʻlib, bunda birikmaning tobe qismi oʻz shaklini xrkim qismning shakliga moslaydi, shu bilan hokim qismga bogʻlanadi. Hokim qismning shakli oʻzgarishi bilan tobe qism ham maʼno jihatdan shu shaklga mos boʻlgan shaklni oladi. Oʻzbek tilida M. aloqasi, asosan, qaratqichqaralmish va ega-kesim aloqasida koʻrinadi va bu moslik shaxs va son jihatidan boʻladi, yaʼni qaratqich yoki ega qaysi shaxssonni bildirsa, qaralmish yoki kesim xuddi shu shaxssonni bildiruvchi shaklda boʻladi: men yozyapman, sen yozyapsan, u yozyapti, biz yozyapmiz, siz yozyapsiz, ular yozishyapti. Mening ukam, sening ukang, uning ukasi...

Hokim qism (qaratqich yoki ega) 3-shaxsni bildiruvchi otlardan ifodalanganda, hokim va tobe qism sonda moslashishi ham, moslashmasligi ham, yaʼni hokim qism koʻplik son, tobe qism birlik son shaklida boʻlishi mumkin: sozandalar keldilar (kelishdi) yoki sozandalar kel-d i. Ega 3-shaxsdagi shaxs bildirmaydigan soʻzlardan boʻlganida, ega koʻplik, kesim esa birlik shaklida qoʻllanadi, yaʼni son jixatdan moslashish boʻlmaydi: gullar ochildi.

Azim Hojiyev.

Manbalar
Mosul

Mosul, al-Mavsil — Iroqning shimoliy qismidagi shahar. Dajla daryosi boʻyida. Naynova muhofazasining maʼ-muriy markazi. Aholisi 670 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Gʻalla, meva, chorva mollari bilan savdo qilinadigan muhim markaz. Transport yoʻllari tuguni. Toʻqimachilik (muslin gazlamasi ishlab chiqarish), oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, metallsozlik, sement sanoati korxonalari mavjud. Universitet, tarix va boshqa muzeylar bor. Mosul yaqinidan oltin-gugurt va neft qazib olinadi.

Mosul 6-asr da vujudga kelgan. 641 yil uni arablar egallagan. Umaviylar va Abbosiylar davrida Sharqning savdo hamda hunarmandchilik markazi boʻlgan. 10—12-asrlarda turli davlatlar poytaxti. 1095—96 yillar Mosulni Saljuqiylar egallagan. 1261-yilda moʻgʻullar hujumiga uchragan. 14-asrning 2-yarmidan Temuriylar, 1514—1918-yillar Usmonli turk saltanati tarkibida boʻlgan. 1920-yildan Iroq tarkibida.

Mosulda al-Jomiʼ alkabir madrasasi (minorasi bilan) (1170—72), al-Izziya madrasasi (12-asr), Qorasaroy qalʼasi harobalari (13-asr) va boshqa, shahar yaqinida Nabi Yunus maqbaramasjidi (10-asr) bor.

Manbalar 

 

Iroq shaharlari
Mosfilm

"MOSFILM" — Rossiyadagi badiiy filmlar ishlab chiqaruvchi eng yirik kinostudiyalardan. 1924-yil Moskvada tashkil topgan. Turli nomlar bilan atalgan. 1935-yildan hozirgi nomida. S. Eyzenshteyn, V. Pudovkin, A. Dovjenko, M. Romm, A. Tarkovskiy va boshqa mashhur rej.lar faoliyat koʻrsatgan. Shuningdek, M. Kalatozov, A. Ptushko, V. Shukshin, G. Aleksandrov, S. Bondarchuk, G. Daneliya, A. Zarxi, Yu. Ozerov, G. Chuxray kabilarning ijodi "M." faoliyati bilan chambarchas bogʻliqdir. "Quvnoqbolalar" (G. Aleksandrov), "Aerograd" (A. Dovjenko), "Ivan Grozniy" (S. Eyzenshteyn), "Inson takdiri" (S. Bondarchuk), "Haloskorlik" (Yu. Ozerov) singari filmlari bilan shuxrat krzongan. 1945-yildan kinostudiya qoshida "Kinoaktyor teatr-studiyasi" ishlab turibdi. 1991-yildan boshqa kinostudiyalarni suratga olish pavi-lonlari bilan taʼminlovchi kinokonsern vazifasini ham oʻtamoqda. MOT (fors. — oʻldi) — 1) shaxmat (shohmot) atamasi; oʻyinda shohning raqib donasi (donalari) kisht(lar)idan himoya topolmay qolgan xrlati. "Bolalarcha M." (1. ye4 ye5 2. Fs 4 Fs5 3. FrgZ Osb 4. Frx7X), "telba M." (1. f4 yeb 2. g4 Fr4X), "Legal M.i" (1.ye4 ye5 2. Fs4 d6. 3 Of3 Osb 4. OsZ Fg4 5. Oye5 FSH 6. Of7 She7 7. Od5X), "ziq M." (bunda oʻz donalari qurshovida qolgan shoh raqib oti tomonidan M. qilinadi) koʻrinishlari ham bor; 2) koʻchma maʼnoda — yengmoq, mulzam qilmoq shakllari ham qoʻllanadi (mas, ran bilan mot qilmoq).

Manbalar
Motam marosimlari

Motam marosimlari - kishining vafoti munosabati bilan marhumning xotirasini yod etib oʻtkaziladigan marosimlar. Motam marosimlari barcha xalqlarda mavjud, u geografik sharoit, ijtimoiy-iqtisodiy tuzum, kishilarning ilmiy, diniy tasavvurlari va boshqa omillar taʼsirida oʻzgarib borgan. Motam marosimlari marhum vafotining maʼlum kunlarida, fasl mavsumlarida hamda diniy bayramlarda oʻtkaziladigan marosimlarga boʻlinadi. Bu marosimlarda marhumning arvohi yod etilgan, arvohni shod etish uchun turli rasmrusmlar bajo keltirilgan (qarang Aza). Ibtidoiy davrlarda, odamlar oʻzlarini goʻyo arvohlardan himoya qilish maqsadida tanalarini j qora yoki qizil rangga boʻyaganlar, ke- : yinchalik kiyimlari rangini oʻzgar- j tirganlar (azadorlarning qora, koʻk, odmi kiyim kiyishlari shundan kelib chiqqan). Oʻrta Osiyo xalqdarida motamning 1-belgisi ovoz chiqarib yigʻlashdir. Marhumning eng yaqin kishilari (ayol va erkaklar) judolik belgisi si-fatida bel bogʻlaydilar. Marhum dafn etilgandan keyin, uch, yetti, marhum vafotining 17—19kuni yigirma, soʻngra qirq oʻtkaziladi. Motam marosimlarining eng soʻnggisi yildir. Yil marhum vafotiga bir yil toʻlganda (baʼzan oldinroq) oʻtkaziladi. Motam liboslarini yechadilar, oq kiyim ki-yadilar. Bu marosim Toshkent vohasida oq solar, Fargʻona oq kiydi deb nomlanadi. Motam marosimlarining fasl bilan bogʻliqligi: bahorda gul, kuzda qovun-uzum, qovoq oshi, qor yoqqanda qor yogʻdi va boshqa Ramazon va qurbon hayitida azador uyga qarindoshlar, mahalladoshlar kelib marhum xotirasiga fotiha oʻqiganlar, azadorlardan koʻngil soʻraganlar. Endilikda maʼlum muddatda oʻtkaziladigan Motam marosimlari marhum xotirasini yod etish mazmunidagi marosimlarga aylanib bormoqda.

Kishilar marhumning tiriklik chogʻida xdyotda qoldirgan ishi, faoliyati, jamiyat uchun qilgan xizmatlarini taqdirlab, uning xotirasini doimo yod etadilar (yana qarang Dafn marosimi).

Manbalar