MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yoysimon parda

Yoysimon parda (), rangdor parda — koʻz soqqasi tomirli pardasining old qismi; kipriksimon tanadan boshlanadi. Rangdor parda oldinda qorachiq teshigida tugaydi, uning oldingi yuzasi koʻz soqqasining oldingi boʻshligʻiga, orqa yuzasi koʻz gavhari boʻshligʻiga qaragan. Yoysimon parda rangli boʻlib, muguz (shox) parda orqali koʻrinib turadi. Parda tarkibidagi pigmentlar miqdoriga qarab koʻz har xil rangli (qora, jigarrang , koʻk va h.k.) boʻlib tovlanadi, pigment boʻlmagan rangdor parda kizil boʻlib koʻrinadi. Koʻz qorachigʻi qirralarida aylanasiga joylashgan muskul qisqarib, qorachiqni toraytirsa, uzunasiga joylashgan muskul kengaytiradi. Yoysimon pardaning orqasida tiniq, ikki tomoni qavariq linza — koʻz gavhari bor.

Manbalar
Yol

Yol — ot, xachir, eshak, shuningdek, yovvoyi qoʻchqor, boʻri, arslon singari hayvonlarning boʻynidan chiqadigan uzun qil tutamlari.

Manbalar 

 

Biologiya
Yollanma mehnat

Yollanma mehnat — yollanma xodimlar mehnati. Yo.m. bozor iqtisodiyotida amal qiladigan mehnat bozoriaa oldisotdi qilinadigan asosiy tovar hisoblanadi. Ish beruvchilar (tadbirkor, korxona, tashkilot) va ish kuchi egasi (yollanuvchi) oʻrtasida maʼlum muddatga yoki aniq bir ishni bajarish uchun mehnat sharoitlari va toʻlanadigan haq toʻgʻrisida yozma ravishda shartnoma tuziladi. Bunday shartnoma vaqtincha — sinov muddati bn, maʼlum bir davrga yoki muddati belgilamasdan (umrbod) tuzilishi mumkin. Tomonlarning huquklari, majburiyatlari, mehnatga haq toʻlash va mehnatni tashkil etish sharoitlari mehnat qonunlariga muvofiq oʻzaro kelishgan holda hal etiladi. Shartnomada mehnatni qoʻshimcha ragʻbatlantirish maqsadida har xil imtiyozlar berilishi mumkin. Oʻzbekiston Respublikasida Yo.m. va umuman mehnatga oid munosabatlar 1996 y. 1 apreldan amalga kiritilgan Oʻzbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (1995.21.12) va b. mehnat toʻgʻrisidagi qonun hujjatlari, jamoa shartnomalari va b. meʼyoriy hujjatlar bilan tartibga solinadi.

Manbalar
Yollanma qoʻshinlar

Yollanma qoʻshinlar - davlatlar, shaharlar, ayrim badavlat mulkdorlar tomonidan yollangan professional jangchilardan tuzilgan koʻshinlar. Qad. Misr, Eron va b. davlatlarda keng qoʻllanilgan; 15— 18-asrlarda Gʻarbiy Yevropadagi qurolli kuchlarning asosini tashkil etgan. Masalan, Emmu yillik urush davrida Fridrix II qoʻshinining yarmidan kupi chet elliklardan iborat boʻlgan. Hoz. bir qator davlatlar (AQSH, Buyuk Britaniya va b.) da qurolli kuchlar tarkibini Yollanma qoʻshinlar asosida toʻldirish tizimi tiklangan.

Manbalar
Yolgʻon xabar berish

O'zbekiston Respublikasi va Turkiya davlati istanbul shahri voyaga yetmagan ahloq tuzatish kalonasi su burcu yazgni o'zbekiston respbulikasi davlatiga kelgan may oyidan shu oyga kelib o'zbekiston respbulikasi fuqarolari oybek kamaliddinov xasan o'g'li Turdiyeva saidahon Akbarovna hamda Usmonova salomathon Akbarjon Qizi nomiga google akaunt ochib barcha hujatlarni qopol ravishta buzib davlat orgn hodimlarni ishni chigalashtrib jidiy manaviy moddiy zarar yetkazgani inobatga olgan hola turkiya jinoyat kodeksni 2589 va 2241 moddalariga asosan 6 oy ahloq tuzatish kalonasiga yuborlsin bizgacha bolgan jinoyat ishni guvoh o'zbeklar bergan guvohligiga asosan jarima qo'lab berishlarni talab qilaman.Turkiya voyaga yetmagan bolalar xokimayati@istanbul memuryet.tr

Manbalar
Yom

Yom, jom (moʻgʻulcha — „yoʻl“) — choparlar, yoʻlovchilar qoʻnadigan va ot almashtiradigan joy, bekat. Yomda doim otlar shay turib, bir qancha kishi xizmat qilgan. 13-asrda tashkil etilgan. Yom xizmatchisi yomchi deb atalgan (ruscha yamshik shundan olingan). .
Ushbu nom bilan ataluvchi qishloq haligacha mavjud bo‘lib Zomin tumani Yom qishlog‘i deb ataladi. Bu yerda ko‘plab ulamolarimiz hattoki Amir Temur va Z.M.Bobur ham to‘xtab o‘tganlar. Haqiqatdan bu joy bekat vazifasini bajargan Ushbu joyda barcha uchun qulay sharoitlar bo‘lgan bo‘lib shoh ,sarkarda,askar va savdogarlarga xizmat ko‘rsatilgan .Bu yerda Bozor ,shifoxona,yuvinish xonalari, masjid, qabriston choyxonalar dam olish maskanlari bo‘lgan. Yaqin atrofdagilar bilan keskin vaziyatlarda tezda tepaliklar orqali aloqa qilingan(go‘ngtepa kultepa qorovultepa va hakazolarda o‘t qo‘yib ya‘ni alanga qo‘tib har hil ko‘rinishda xabar berilgan . 

 

Yetishmayotgan ma‘lumotlar 

 

Azamat Aliqulov 

 

tomonidan to‘ldirildi 

 

Jizzax viloyati Zomin tumani

Manbalar
Yombi

Yombi (xitoycha "Yuan bao" — boylik toʻplashning boshlanishi) — quyma oltin va quyma kumush boʻlagi. Xitoyda birinchi pullar mil. av. 7-asrda paydo boʻlgan; ular kumushdan emas, balki mis (yoki bronza)dan kuyib tayyorlangan. Bu pullarning qiymati juda past boʻlib, bir misqol (3,7 g) kumushga 1000, qatto 2000 dona mis (bronza) pul almashtirilgan. Bu pullarning ogirligi yarim pud kelgan, 10—20 ming mis (bronza) pullarni hamyonda emas, balki otaravada tashishga majbur boʻlingan. Mil. 7—10-asrlarga kelib "Buyuk ipak yoʻli" boʻylab xalqaro savdosotiq rivojlangan davrda Xitoyda xalqaro valyuta (oltin va kumush) pullar oʻrnida quyma Yo.lardan foydalanilgan. Yo. pul emas, balki yirik savdosotiklarda toʻlov va boylik jamgʻarish vositasi boʻlgan. Yo.larning vazni bir xil emas, balki 5 g dan 2000 g gacha boʻlib, savdo muomalasida ularni tarozida tortib olingan. Yo.larning kattalari "Tuya tuyoq", "Ot tuyoq" deb atalgan, nisbatan kichiklari "Qoʻy tuyoq", 1885 yil Xitoyda chiqarilgan yombi. "Echki tuyoq", undan kichiklari esa "Chuchvara quloq" deb yuritilgan. Sof kumushdan tayyorlanganligini tasdiqlash uchun davlat tomonidan chikarilgan Yo.larga xitoy imperatori oʻz tamgʻasini bosgan. Agar Yo.larni shaxslar chiqargan boʻlsa, uning sofligini shahar va tuman hokimlari tasdiqlab, oʻz tamgʻasini bosgan. Shu bilan birga, kumush Yo.ni tayyorlagan shaxs va firmalar ham oʻz tamgʻasini bosib kafolat bergan. Yo.lar 19-asr oxirigacha Markaziy Osiyo va Xitoy savdo muomalasida keng yuritilgan. Oʻzbekiston Respublikasi oltin konlaridan qazib olinadigan oltinlar maxsus qoliplarga quyilib, Yo. holiga keltiriladi. Uning ogʻirligi 12 kg .

Manbalar
Yomon jarohat

Yomon jarohat, -Borovskiy kasalligi, Toshkent yarasi, Qoʻqon yarasi — leyshmaniozning bir xili, teri leyshmaniozi. Infeksiyani tarqatuvchi iskabtoparlar bor joyda — Yevropaning Oʻrta dengiz boʻyidagi mamlakatlarida, Shim. Afrikada. Kichik va Jan. Osiyo mamlakatlarida, shuningdek, Turkmaniston, Tojikiston va Oʻzbekistonda uchraydi. Leyshmaniya yuqqan iskabtopar badanni chaqib, gʻudda (doʻmbogʻcha) qiladi, keyin bu gʻudda yaraga aylanadi. Yo.j.ning ikki xili uchraydi: 1) shaharga xos xili (quruq xili, Ashxobod yarasi) — yashirin davri 6—8 oy, kasallik 8—12 oy (baʼzan ortiq) davom etadi; infeksiya bemordan tarqaladi; 2) choʻlga yoki qishlokda xos xili (hoʻl xili, Pendi yarasi) — yashirin davri 10—12 kun, kasallik 2—4 oy davom etadi. Infeksiya leyshmaniya yuqqan kemiruvchi hayvonlar (kum sichqon, yumronqoziq va b.) dan, shuningdek, kasal kishilardan tarqaladi. Yo. j. boʻlib oʻtgan organizmda mustaxkam immunitet vujudga keladi. Yo. j. gʻuddaligida davolanmasa, yara bitgach, oʻrni chandiq boʻlib qoladi. Oldini olish. Uyjoy atrofidagi kemiruvchilar, ularning uyasi va iskabtoparlarni yoʻqotish, pashshaxona tutish, repellentlar (hasharotlardan saqlanish uchun badanning ochiq joylariga surtiladigan va kiyimboshlarga purkaladigan kimyoviy moddalar)dan foydalanish tavsiya etiladi. Yo. j. tarqalgan joyga koʻchib keluvchilar ehtiyotdan emlanadi, natijada Yo. j.ning shahar va qishloqxiliga qarshi immunitet tez vujudga keladi. Yo. j. hozir deyarli yoʻqotilgan.

Manbalar
Yomon qashqirtov

Yomon qashqirtov - Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Boʻkantov togʻlarining janubi-sharqiy qismida joylashgan. Eng baland joyi 578 m, uz. 14–15 km, janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa tomon yoʻnalgan. Togʻ janubi-gʻarbga, Mingbuloq botigʻi tomon pasayib boradi. Markaziy qismi baland, bu joyda yon bagʻirlari ancha tik va oʻydimchuqur, tub jinslar yer yuzasiga chiqib qolgan, qirrali, turli eroziya va nurash jarayonlari vujudga kelgan. Boshqa joylarida tub jinslar usti nuragan jinslar bilan qoplangan. Yomon qashqirtov paleozoyning kristalli jinslari (slanets, ohaktosh, konglomerat, qumtosh va b.)dan tashkil topgan. Boʻz qoʻngʻir tuproqlarda siyrak holda biyurgʻun, boyalich, shuvoq oʻsadi.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Yomonsoy

Yomonsoy — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Ellikqalʼa tumanidagi soy koʻrinishidagi koʻl. Yo.ning asosiy havzasi Amudaryoning oʻng tarmogʻi — Koʻkdaryoning tugash joyidan 10 km sharqda. Maydoni (suvga toʻlgan paytda 168 ga) va suv hajmi oʻzgarib turadi. Koʻp qismini qamish va qoʻga bosgan, sayoz. Yo.ga Amudaryodan toshgan suvlar va ekin maydonlarining sizot suvlari quyiladi.

Manbalar
Yomontov

Yomontov — Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Qozoktov togʻining jan.ida joylashgan. Eng baland joyi 340 m. Shimoli-gʻarbdan jang. sharqqa yoʻnalgan. Uz. 8– 10 km. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari qiyaroq, zinapoyasimon pasayib prolyuvial shleyfga tutashgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari tikroq va quruq soylar bilan oʻyilgan. Yo.t. kristalli paleozoy, boʻr va paleogen davrlarining choʻkindi jinslaridan tashkil topgan. Shimoli-gʻarbiy yon bagʻirlari ayrim joylarda eol qumlari bilan band. Boʻzqoʻngʻir tuproklarda biyurgʻun, keyreuk, shuvoq boyalich usadi. Yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Yomontov togʻi

Yomontov togʻi — Markaziy Qizilqumdagi togʻ. Tomditov togʻlarining eng chekka janubi-gʻarbida joylashgan. Eng baland joyi 506 m (Siztov choʻqqisi). Yo.t.ning suvayirgʻich qismi keskin koʻtarilgan. Janubi-gʻarbdan shimoli-sharqqa yoʻnalgan. Yon bagʻirlarida quruq soy va oʻzan koʻp. Yo.t.ning choʻqqisi quyi paleozoyning tub jinslaridan iborat, qolgan joylar nuragan jinslar bilan qoplangan. Etaklarida boʻr va paleogenning choʻkindi jinslari (gil, alevrolit, qum va b.) keng tarqalgan. Boʻz, qoʻngʻir tuproklarda shuvoq, keyreuk, biyurgʻun, izen va b. kserofitlar oʻsadi. Yon bagʻirlaridan qorakoʻl qoʻylari boqishda foydalaniladi.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Yomonqum choʻli

Yomonqum choʻli - Markaziy Qizilqumdagi choʻl. Tomditov bilan Boʻkantov togʻlari oraligʻida joylashgan. Gʻarbda Mingbuloq, sharqda Moʻlali botiqlari bilan chegaradosh. Eng baland joyi sharqida 303 m, gʻarbida 169 m. Koʻzanakli (chuq. 5—8 m), doʻng (bal. 4—6 m) va marzali qum (bal. 6—9 m) shakllari uchraydi, quduqlar atrofida barxanli qumlar vujudga kelgan. Mingbuloq botigʻi yaqinida relyef sathi pasayib, qumli qoplam qalinligi kamayib boradi, baʼzan tub jinslar yuzasi ochilib qolgan, ayrim joylarda kichik botiklar uchraydi. Yo.ch.da Tubelek (bal. 258 m), Tulyatosh (268 m), Qoratepa (141 m), Darvoza (248 m) kabi tepalar mavjud boʻlib, ular bur, paleogen, baʼzan neogenning choʻkindi jinslaridan tuzilgan, janubiy yon bagʻirlari tik va quruq oʻzanlar bilan parchalangan. Qumlikda choʻl oʻsimliklaridan cherkez, oqsaksovul, juzgʻun, quyonsuyak, selin, isiriq, efemerlar (qoʻngʻirbosh, rang , kovrak va b.), shoʻrxoklarda bir yillik shoʻralar (baliqkoʻz, qorashoʻra va qizilshoʻra), yulgʻun, korabarok, kermak va b. tarqalgan. Yaylov sifatida foydalaniladi. Yo.ch.ni Zarafshon—Uchquduq temir yoʻl va avtomobil yoʻllari kesib oʻtgan.

Manbalar 

    

Oʻrta Osiyo
Choʻllar
Yomgʻir

Yomgʻir — bulutlardan diametri 0,5 mm dan 6–7 mm gacha boʻlgan suv tomchilari holida yogʻadigan yogʻin. Qoplama bulutli Yomgʻir hamda jala Yomgʻirga boʻlinadi (qarang Atmosfera yogʻinlari, Jala). Oʻrta Osiyoning tekislik va togʻ oldi hududlarida Yomgʻir yil davomida kuzatiladi; yomgʻirli kunlar soni qorli kunlar soniga karaganda 2–3 marta ortiq. Yomgʻir mart—aprel oylarida eng koʻp, iyul—avgustda esa eng kam yogʻadi. Oʻrta Osiyoda Yomgʻirli kunlar soni oʻrta hisobda bir yilda 30–40 kunni tashkil qiladi. Joyning balandlik ortib borishi bilan (toqqa yaqinlashgan sari) Yomgʻirli kunlar soni 50–60 kunga yetadi. Choʻl hududlarida, Fargʻona vodiysi (soyligi)ning gʻarbiy va markaziy qismida yillik Yomgʻir miqdori eng kam. Mas, Orol dengizining janubidagi baʼzi joylarda oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 80–90 mm. Nam havo oqimi yoʻnalishiga qulay joylashgan togʻ oldi va vodiylar (2000 m bal. gacha bulgan zona)da, ayniqsa, jan.gʻarbga qaragan vodiylarda Yomgʻir katta jadallik bilan yogʻadi. Aprel va may oylarida moʻʼtadil yogʻib turadigan bulutli Yomgʻir tuprokda nam zaxirasining koʻpayishiga yordam beradi, ekinlarning yalpi koʻkarishiga qulay sharoit tugʻdiradi. Tuproq va havo temperaturasi pasaygan sharoitlarda qoplama bulutli Yomgʻir unib chiqqan ayrim ekinlar, mas, gʻoʻzada iyadiz chirishi, gommoz kasalliklarining avj olishiga sabab boʻladi. Qisqa muddatli momaqaldiroq bilan aprel–may oylarida yogʻadigan Yomgʻirlar (sutkalik yogʻin miqdori 10 mm dan ortiq) tuproq yuza qatlamini tigʻizlab, qatqaloq hosil qiladi.

Manbalar 

Fan
Yomgʻir chuvalchanglari

Yomgʻir chuvalchanglari yoki yer chuvalchanglari (ayrim viloyatlarda loyxoʻrak deb ataladi) — kam tukli halqalilar sinfiga mansub chuvalchanglar bir necha oilasining umumiy nomi. Tanasining uzunligi bir necha sm dan tropik turlari 2,5 m gacha. Oʻzbekistonda uchraydigan turlari 15—20 sm dan oshmaydi. Tanasidagi halqalar soni 80 dan 450 gacha. Har bir halqasida 4 juftdan yoki undan koʻproq tuk bor. Tuklar Yo.ch. oʻrmalaganida tayanch boʻladi. Maxsus sezgi organlari rivojlanmagan, biroq terisida juda koʻp sezgir hujayralari bor. Terisi orqali nafas oladi. Qon aylanish sistemasi tutash, yuragi boʻlmaydi. Qoni qizil, uning tarkibida gemoglobin bor. Nerv sistemasi bitta halqum usti nerv tugunidan va qorin nerv zanjirini hosil qiluvchi birmuncha mayda qorin nerv tugunlaridan iborat. Chiriyotgan organik qoldiklar bilan oziqlanadi. Tuprokda yashaydi, yomgʻirdan soʻng tuproq yuzasiga chiqqanligi sababli "YO.ch." nomini olgan. Germafrodit, tuxumini pillaga qoʻyadi. Yo. ch. in qazib tuproqni yumshatadi, uning chuqur qatlamlariga havo oʻtishi va suv shimilishiga imkon beradi; tuproq qatlamlarini aralashtiradi; oʻsimlik qoldiklari chirishini tezlashtiradi; tuproqni gumusga boyitib, unumdor qiladi. Yo. ch. aralashoʻrmon, oʻrmonchoʻl va qora tuprokli nam iklimli mintaqalarda ayniqsa koʻp (1 m2 tuproqda 300 dan ortiq) boʻladi. Yo. ch. Oʻrta Osiyo mintaqasida asosan ariklar yaqinida, sugʻoriladigan nam tuprokli yerlarda uchraydi. Yo. ch.ning 1500 ga yaqin, jumladan Oʻzbekistonda 20 dan ortiq turi maʼlum. Sugʻoriladigan yerlarda Nicodrilus caliginosus, Oxtolasium lacteum keng tarqalgan. Ayrim Yo. ch. biologik gumus olish maqsadida koʻpaytiriladi.
Yomgʻir oʻlchagich

Yomgʻir oʻlchagich - atmosfera yogʻinlari (shu jumladan, yomgʻir) miqsorini oʻlchash uchun moʻljallangan asbob (qarang Yogʻin oʻlchagich).

Manbalar
Yomgʻirlatish mashinalari va qurilmalari

Yomgʻirlatish mashinalari va qurilmalari — qishloq xoʻjaligi ekinlarini sunʼiy (yomgʻirlatib) sugʻorish agregatlari. Yomgʻirlatish mashinalari dalada traktorlarga oʻrnatib ishlatiladi yoki gidravlik yuritmali oʻz tayanchlarida harakatlanadi. Yomgʻirlatish qurilmalari yomgʻirlatish mashinalaridan mustaqil harakat qila olmasligi (muqimligi) bilan farq qiladi. Asosiy ish organlari purkagich (uchlik) va yomgʻirlatish apparatlaridan iborat (rasmga q.). Bosim kuchi va suv sarfiga koʻra, Yo.m. va q. yaqinga otar (suv 5—8 m uzoklikka otiladi), oʻrtacha masofaga (15—35 m) otar va uzoqqa (40—80 m ga) otar xillarga; ishlash tarziga koʻra, pozi 1. Yomgirlatish mashinalari va kurilmalarining ish organlari: a— yaqinga otar deflektorli uchlik (/—deflektor, 2— voronka); b— uzoqqa otar yomgʻirlatish apparati (/—stvollar; 2— soplo; 3— aylanuvchi tayanchlar; 4— quvur; 5—qanotcha). 2. Harakatlanuvchi yaqinga otar yomgʻirlatish mashinasi. 3. Pozitsion yak^nga otar yomgʻirlatish mashinasi. sion va harakatlanuvchi xillarga boʻlinadi. Pozitsion Yo.m.q. gidratli taqsimlash quvurlari va yaqinga otar uchliklari yoki oʻrtacha masofaga otar apparatlari boʻlgan ikkita yomgʻirlatish qanotlaridan iborat. Bir qanoti ishlayotganda ikkinchisi boshqa vaziyat (pozitsiya) ga oʻrnatiladi. Harakatlanuvch i Yo. m. va q. traktorga oʻrnatilgan yaqinga otar uchlikli, ikki konsolli fermadan iborat. Purkash (yomgʻirlatish) uchun muljallangan suv ariqlardan markazdan qochma nasoslar yordamida olinadi.

Manbalar
Yomgʻurchi

Yomgʻurchi — 1) noʻgʻay mirzasi; 1481 y. shayboniylardan Iboqxon bilan birga Katta Oʻrda xoni Ahmadga qarshi kurashda qatnashgan. 1487 y. Yo. Ivan 111 Vasilyevichdan Qozon xonligi taxtidan agʻdarilgan Alixonni rus tutqunligidan ozod etishni soʻragan. 1500 y. Qozon xoni, ruslarning vassali Abdullatifga qarshi kurashi chogʻida Qozonni qamal qilgan; 2) Astraxon (Ashtarxon) xoni (1547—54). Ivan IV Vasilyevich (Ivan Grozniy) 1554 y. Astraxon xonligiga qarshi yurishi chogʻida taxtdan tushirilgan. Yo. Azovga qochgan, uning oʻrniga taxtga bir necha yil avvalroq Astraxondan quvgʻin qilingan ruslarning vassali Darvishali oʻtqazilgan.

Manbalar
Yon nervlilar

Yon nervlilar (Amphineura) - tuban mollyuskalar kenja tipi. Chigʻanogʻi oʻzaro harakatchan birikkan 8 ta plastinkadan iborat yoki boʻlmaydi. Nerv sistemasi halqum atrofi nerv halqasi va undan ketadigan ikki juft boʻylama nerv poyalari, jumladan ikkitasi plevrovitseral nervlar tana boʻylab jabra (galsama) egatchalari ustida, ikkitasi (pedal) nervlar oyogʻi ustida joylashgan. Yo. n. sovutlilar va egat qorinlilar sinflariga boʻlinadi. Yo. n. orasida xitonlar dengizlarning sohilga yaqin joylarida keng tarqalgan. Xitonlar yassi oyoklari yordamida toshlarga yopishib hayot kechiradi. Egat qorinlilar sinfiga dengiz tubida yashovchi chuvalchangsimon, sodda tuzilgan yirtqich mollyuskalar kiradi. Tanasining uz. 30 sm ga yetadi. Yon nervli mollyuskalardan Neomenia va Chaetoderma urugʻlari keng tarqalgan.

Manbalar
Yon tizma

Yon tizma — Katta Kavkaznchnt shim.sharqida Bosh tizmaga parallel joylashgan togʻ. Gʻarbda Laba daryosi havzasidan, sharkda Dyultitogʻgacha davom etadi. Yo. t. da Elbrus (5642 m), Kazbek (5033 m) va Dixtov (5203 m) choʻqqilari bor. Baland togʻ oʻtloqlari, markaziy qismida muzliklar mavjud.

Manbalar 

    

Togʻlar
Yevrosiyo
Yon chiziq

Yon chiziq (linea lateralis), yon organlar — suvda yashovchi tuban umurtqasiz hayvonlar (toʻgarak ogʻizlilar,suvda va quruqlikda yashovchilarning itbaliqdavri)dagi sezgi organlari sistemasi. Tananing har ikki yoni va bosh qismida joylashgan. Yo. ch. maxsus ion tarkibga ega boʻlgan suyuklik bilan toʻlgan naychalar — ampulalardan hamda ular sirtida joylashgan epidermal organlardan iborat. Yo. ch. organlarining asosiy qismini eshitish organi va vestibulyar apparat sensor hujayralariga oʻxshash sezgir tukli hujayralarga ega boʻlgan nevromast tashkil etadi. Afferent va efferent nerv tolalari ana shu nevromast retseptor hujayralarida shoxlangan boʻladi. Retseptorlar suv oqimi va muhitning past chastotali tebranishi taʼsirida qoʻzgʻalish paydo boʻladi. Yo.ch. organlari suv oqimi yoʻnalishi va tezligini sezadi. Hayvonlar Yo. ch. yordamida koʻrish organisiz ham suvda oʻz yoʻlini topadi, toʻsiqlarni sezib aylanib oʻtadi. Ayrim toʻgarak ogʻizlilar va koʻpchilik baliqlarning Yo. ch. organlari oʻziga xos tuzilgan juda sezgir elektroretseptorlarga ega.

Manbalar
Yon eroziya

Yon eroziya — oqar suvning oʻzan (dare vodiysi, jar) yon tomonini yuvishi; Yo. e. natijasida dare vodiysi, jar kengaya boradi, meandr hosil boʻladi. Yo. e. chuqurlatish eroziyasi bilan bir vaqtda davom etadi, lekin eroziya bazisi baland boʻlib, dare tekislikdan oqqanda ayniqsa kuchayadi (qarang Eroziya).

Manbalar
Yonbosh

Yonbosh — chanoq suyagining bir kismi, tayanchyonbosh suyagi. U tepadan yonbosh suyagining tepa qirrasi, pastdan chanoqson boʻgʻimi bilan chegaralanadi. Yo. suyak, muskullar, teri osti yogʻ qavati va teri bilan qoplangan. Yo. tanani oyoqqa qoʻshib turadi.

Manbalar
Yonbosh (sportda)

Yonbosh (sportda) — oʻzbek kurashi atamalaridan biri. Yo. kurashchi usul qoʻllab raqibining bitta kuragini yerga tekkizganda yoki raqibi ikkinchi bor ogohlantirilganda (dakki olganda) beriladigan baho. Yo. yarim gʻalaba boʻlib, 5 bahoga teng .

Manbalar
Yondiruvchi vositalar

Yondiruvchi vositalar - dushmanning harbiysanoat obʼyektlari, inshootlari, jangovar texnikasi, jonli kuchlarini yondirish orqali shikastlaydigan qurolaslaha va moddalar. Yo. v. juda yuqori issiqlik hosil qiladi va moʻljaldagi obʼyektlarni yondirib yuboradi. Harbiy ishda Yo. v. (porox, turli moylar) dan foydalanish qadim zamonlardan maʼlum. Birinchi jahon urushida, ayniqsa Ikkinchi jahon urushida keng qoʻllanilgan. Yo. v. yondiruvchi bombalar, yondiruvchi snaryadlar, yondiruvchi oʻq, yondiruvchi bak, yondiruvchi moddalardan iborat (aviatsiya, artilleriya va b. texnika yordamida ishlatiladi). Bombalar dushmanning oʻt olishi qiyin boʻlgan omborlari, jangovar texnikasi, sanoat obʼyektlarini yondirishda ishlatiladi. Bunday bombalar termitli (78—72% temir oksidi bilan 22—28% alyuminiy kukuni aralashmasi) yoki napalmli (quyultirilgan neft mahsulotlari) boʻladi. Portlaganda 1000° dan 2500° gacha issiqlik hosil qiladi. Yondiruvchi snaryadlar termit bilan toʻldirilgan artilleriya snaryadlari va minalaridir. Bunday snaryadlar portlaganda 3000° issiqlik ajraladi. Oʻq oson alangalanadigan narsalar va moddalar (benzin, yogʻoch inshootlar, pichansomon gʻaramlarini) yondirishda qoʻllaniladi. Nishonga tekkanda oʻt oladigan yondiruvchi modda oʻq uchiga joylangan boʻladi. Dushmanning inshootlari, oʻqdori va yonilgʻi omborlari, qoʻshini, t.-yil tarkiblarini yoʻq qilishda yonuvchi suyuqliklar (benzin, kerosin, neft, toshkoʻmir smolasi) aralashmasi aviatsiya yordamida maxsus yondiruvchi baklardan purkaladi. Yo. v. sifatida oq fosfor bilan uglerod sulfid aralashmasi (20:1 nisbatda) ham ishlatiladi. Bunday aralashma bilan toʻldirilgan snaryad va minalar portlaganda katta maydonlarga sochilib ketadi, inshoot, texnika va odamlarga shikayet yetkazadi. Hoz. zamon armiyalari ixtiyorida Yo. v.ning turlituman xillari bor.

Manbalar
Yondor

Yondor, yondori — eshik yoki darvozaning kesakisi. Ostki va ustki tomonlaridan, turum (uch)lari boʻlib, eshik yoki darvoza tabaqasining ochilibyopilishini osonlashtiradi. Keyingi paytlarda Yo. bilan eshikka metalldan yasalgan oshiqmoshiq qoqiladigan boʻldi.

Manbalar
Yondoʻkon

Yondoʻkon — degrezlarning choʻyan eritadigan ishxonasi. Qadim zamonlardan 20-asr boshlarigacha amalda boʻlgan. Ishxona (doʻkon)ning yonida qurilganidan shunday atalgan. Yo.da qozon, omoch tishi (poza), hovoncha va b. quyilgan (yana q. Choʻyangarlik).

Manbalar
Yonilgʻi

Yonilgʻi — ichki yonuv dvigatelitsa ishlatiladigan yonish mahsuloti (qarang Yoqilgʻi).

Manbalar
Yonilgʻi nasosi

Yonilgʻi nasosi - ichki yonuv dvigatelinij yonilgʻi bilan taʼminlash tizimidagi qurilma. Dizel dvigatelidagi Yo.n. korpus, kulachokli val, turtkich, plunjerlar jufti, haydash klapanlari joylashgan nasos kallagi, yonilgʻi miqdorini rostlab turadigan mexanizmlardan iborat. Karbyuratorli ichki yonuv dvigatelida yonilgʻi bakidan yonilgʻini karbyuratorning qalqovuchli kamerasiga zarur miqdorda uzluksiz oqim bilan uzatib turadi, dizellarda esa yonilgʻini aniq belgilangan vaqtlarda har qaysi forsunkata uzatadi va yonish kamerasiga purkash uchun yetarli bosim (12,5—17,5 MPa) hosil qiladi. Karbyuratorli ichki yonuv dvigatellarida diafragmali, dizellarda koʻp plunjerli va bir plunjerli Yo. n. ishlatiladi. Dizellarda ishlatiladigan Yo. n. yuqori va past bosimli xillarga boʻlinadi. Yuqori bosimli Yo. n. yonilgʻini forsunkaga, past bosimlisi esa nasosforsun kaga uzatish uchun xizmat qiladi. Yonilgʻi miqdorini rostlash usuliga qarab, plunjer yoʻli oʻzgaruvchan; yonilgʻi oʻtishini rostlovchi ignali; buriluvchi plunjerli xillarga boʻlinadi. Buriluvchi plunjerli Yo. n. eng keng tarqalgan. Bunda yonilgʻi miqdori richag va ekssentrik yordamida klapanning ochilish paytini oʻzgartirib rostlanadi. Dvigatelda nechta silindr boʻlsa, shuncha plunjer boʻladi. Masalan, 2, 4, 6 plunjerli Yo. n. bor.

Manbalar