MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hurliqo va hamro

Hurliqo va hamro — turkiy xalqlar orasida keng tarqalgan ishqiy-romantik doston; muallifi nomaʼlum, Fors xalq ertagi "Hurliqo" va uning Sayqaliy tomonidan oʻzbek tilida sheʼrga solingan "Qissai Hamroh va Hurliqo" varianti asosida yaratilgan, deb taxmin qilinadi. Doston oʻzbek (1908), turkman (1971, 1978) tillarida nashr etilgan. Bularda Hamro va uning akalari boshidan kechirgan turli sarguzashtlar hikoya qilinadi; sof sevgi, doʻstlik vatanpar-varlik gʻoyalari tarannum etiladi. Doston voqealari "Bulbuligoʻyo", "Choʻloq boʻri" kabi oʻzbek xalq ertaklaridagi mazmunga mos keladi. "H. va "H." hozirgi mangʻitlik Tursun baxshi repertuarida mavjud.

Oʻzbek ertaklari
Hurriyat (mustaqil gazeta)

"HURRIYAT" — ijtimoiy-siyosiy va huquqiy yoʻnalishdagi mustaqil ga-zeta. 1997-yil yanvardan Toshkent shahrida haftada 1-marta chop etiladi. Muassisi: Oʻzbekiston Jurnalistlari ijodiy uyushmasi. Gaz.ning "Jurna-list tekshiruvi", "Tekshiruv", "Himoya", "Huquq", "Fikr", "Mu-lohaza", "Munosabat", "Javob", "Tafakkur", "Maʼrifat" kabi ruknlarida eng sara va oʻqishli maqolalar berib boriladi. Ijtimoiy-siyosiy mavzularda V.Alimasov, Z.Isomiddinov, X.Doʻstmuhammad, Oʻ.Hayitov; huquqiy mavzuda H.Olimjonov, A.Jonuzoqov; maʼnaviy-maʼrifiy mavzuda O.Joʻraboyev, N.Hasanov, I.Ubaydullayevalar qiziqarli maqolalar bilan muntazam qatnashib kelmoqda. Adadi 5000 nusxa (2005).

 

Gazetalar
Hurriyat (shaharcha)

Hurriyat — Surxondaryo viloyati Qumqoʻrgʻon tumaniyaagi shaharcha (1992-yildan). Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Elbayon (7 km). Tuman markazi (Qumqoʻrgʻon shahri)dan 6 km. Aholisi 4 ming kishidan ziyod (2004). H.da umumiy taʼlim maktabi, kutubxona, madaniyat uyi, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, aloqa boʻli-mi, dorixona, tibbiy muassasalar va boshqa bor.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qumqoʻrgʻon tumani
Husayn Ali

Husayn ali (18-asrning 2-yarmi -19-asr boshlari) — tarixchi olim. Durroniylardan Temurshoh (1777—93), Zamonshoh (1793—1801), Mahmud (180103, 1809—18) davrlarida yashab, ijod etgan. Zamonshohning akasi shahzoda Humoyun huzurida xizmat qilgan. H.A.ning "Zebi tarixho" ("Tarixlar bezagi") asari (1803) Durroniylar davlatshsht siyosiy tarixiga oid. Asarda Afgʻonistondagi tarqoqlik, ichki nizolar, Balx hokimlari Qubod oʻzbek va Xudona-zarxon oʻzbek boshchiligida durroniylarga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlar va boshqa batafsil yoritilgan. Asar sharqshunos G.A.Voloshina tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, Toshkentda nashr etilgan (1965). Asar qoʻlyozmasi Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti fondida (Inv. №1626) saqlanadi.

Tarixchilar
Husayn ibn Ali

Husayn ibn Ali (626-680) — Ali ibn Abu Tolibning (Fotimadan tugʻilgan) kichik oʻgʻli, Muhammad (sav) ning nabirasi, 3-shia imomi. 669 yilda Hasan vafot etgandan keyin Ali tarafdorlari uni oʻz rahbari deb eʼlon qilgan. 680 yil xalifa Muoviya oʻlgandan keyin Iroqda umaviylarga qarshi harakat faollashgan. H. Yazidga bayʼat qilishdan bosh tortgan. Kufa shialari H.ni oʻzlarining imomi deb tan olib, Kufaga taklif etgan va xalifa Yazidga qarshi qoʻzgʻolonga bosh boʻlishni soʻragan. H.Makkadan Kufaga joʻnaydi. 70 jangchisi bilan Kufaga yaqin Karbalo dashtiga yetib kelganida 4 ming kishilik xalifa Yazid qoʻshinlari unga qarshi chiqqan. 680 yil 10-oktabr kuni H. jangda shahid boʻlgan, jasadi oʻsha yerga dafn etilgan. Shu munosabat bilan Karbalo shialarning asosiy muqaddas ziyoratgohiga aylangan. H. halok boʻlgan sana shialarda motam kuni sifatida nishonlanadi (qarang Ashuro).
Husayn ibn Musallab

Husayn ibn Musallab, Amir Husayn (?— 1370) — Amir Kaza-/okning nabirasi. Balx, Hisori Shodmon va Badaxshon viloyatlari hukmdo-ri. Ajdodlari hukmronlik qilgan Movarounnahr taxtiga daʼvogarlik qilgan. Avvaliga Amir Temur bilan it-tifoqtuzgan va singlisi Oʻljoy turkon ogʻoni Sohibqironga nikohlab bergan. Husayn ibn Musallab va Amir Temur 1363–1364-yil Ilyosxoja boshliq Jete lashkarini Qamashi tumanidagi Tosh-qoʻrgʻon qishlogʻi yaqinida boʻlgan jangda magʻlub etadi. Ammo 1365 yil Toshkent va Chinoz oraligʻida Jete lashkari bilan boʻlgan Jangi loydagi muvaffaqiyatsizlikdan soʻng Husayn ibn Musallab va Sohibqiron oʻrtasida munosabat buziladi. 1370-yilga qadar Amir temurning Movarounnahrni markazlashtirilgan davlatga aylantirish yoʻlidagi saʼy harakatlarida asosiy toʻsiq boʻlgan. 1370-yil Balx shahri boʻsagʻasida boʻlgan jangʻda Sohibqiron H. ibn M.ning qoʻshinini tor-mor etadi va uni asirga olib qatl etadi. Husayn ibn Musallab Balx shahrining sharqiy tomonidagi Xoja Ukkosha qabristoniga dafn qilingan.

Adabiyot 
 Nizomiddin Shomiy. Zafargʻyuma, T., 1996; Sharafudlin Ali Yaz-diy, Zafarnoma, T., 1997.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
1370-yilda vafot etganlar
Husayn Saraxsiy

Husayn saraxsiy (16-17-asrlar) — tarixchi, mutasavvif. Joʻybor xojalarinint muridi boʻlgan. H.S.ning forscha "Manoqibi Saʼdiya" ("Xoja Muhammad Saʼdning manoqiblari") asari Joʻybor xojalariga bagʻishlangan boʻlib, 7 bobdan iborat. Unda muhammad Shayboniyxon vafotidan soʻng Movarounnahrdagi ichki vaziyat, qizilboshlilar xuruji, shayboniy xonlari Ubaydullaxon, Abdullaxon [/ bilan viloyat hokimlari oʻrtasidagi munosabatlar, Xoja Muhammad Islomning saltanatdagi mavqei keng aks etgan. Asar sharqshunos H.Toʻrayev tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Manbalar 
 Manoqibi Saʼdiya. Buxoro, 1997. Ad.:Ahmedov B., Oʻzbekistonning atoqli tarixshunos olimlari. T., 2003.
Toha Husayn

Toha Husayn (; 1889.14.11, Yuqori Misr, Magaga shahri yaqinidagi Kilu qishlogʻi — 1973.28.10, Qohira) — arab yozuvchisi, adabiyotshunos va tarixchi (Misr), professor (1919). Qohiradagi Arab tili akademiyasi prezidenti (1965-yildan). "Vafd" partiyasi aʼzosi (1932). Iskandariya universiteti rektori (1943-1946), Maorif vaziri (1950—1952), 1956-yildan Misr Yozuvchilari ittifoqi raisi.

Toʻrt yoshida koʻr boʻlib qolgan. Arab shoiri va faylasufi Abul-aʼlo al-Maarriy ijodi boʻyicha ilmiy tadqiqotlar olib borgan. "Kunlar" (1—2-kitob, 1929—1939; 3-kitob, 1972), "Kaklik nidosi" (1934), "Adib" (1935), "Baxtsizlik daraxti" (1944), "Yer zah-matkashlari" (1948) va boshqa asarlar mual-lifi. H.T.ning adabiyotshunoslikka oid "Sheʼriyat va nasr haqida suhbatlar" (1936), "Hozirgi zamon adabiyotimizdan" (1958) kabi asarlari ham bor. "Memuarlar"i 1967-yil nashr etilgan. Misr Davlat mukofoti (1959) va "Nilufar" jur mukofoti (1971) laureati.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Xalidov A. B., Xudojestvennaya proza Taxa Xuseyna, L., 1954;
 Kotsarev N. K., Pisateli Yegipta. XX vek, M., 1975.

 

Adabiyotshunoslar
Husayni

Husayni — xalq seleksiyasida yetishtirilgan oʻrtapishar xoʻraki uzum navi. Vatani Oʻrta Osiyo. Sharqiy eko-logik-geografik navlar guruhiga kiradi. Oʻzbekiston, Tojikiston, Turk-maniston, Rossiyaning Stavropol oʻlkasi va boshqa joylarda tarqalgan. Gʻu-jumlarining shakliga qarab bir necha xillarga boʻlinadi. Moʻrchamiyon H., kelinbarmoq H., qizil H., loʻnda H. (kadu H.) xillari, ayniqsa koʻp tarqalgan. Tupi kuchli oʻsadi. Bargi oʻrta-cha, toʻgarak, 3—5 boʻlmali. oʻrtacha ker-tikli, usti silliq, mayin. Guli ikki jinsli. Uzumi avgust-sentabrda pishadi. Uzum boshi yirik, konussimon, sershingil, havol, ogʻirligi oʻrtacha 300 — 350 g (ayrimlari 1 kg gacha). Gʻujumi oʻrtacha va yirik, tuxumsimon yoki pilindrsimon, poʻsti yupqa, sargʻish-yashil, karsillaydi, sershira. Tarkibida 18 — 20% qand bor, nordonligi 2—3%. Oʻsuv davri 153 kun. Hosildorligi 170—180 s/ga. Sovuqqa va qurgʻoqchilikka chidamsizroq. Yangiligida yeyiladi, mayiz solinadi. Saqlashga, uzoq joylarga yuborishga chidamli. Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rayonlashtirilgan.

 

Uzum navlari
Husayniy (shoir)

Husayniy, Atoulloh (toʻliq ismi Amir Burhoniddin Atoulloh Mahmud Husayniy Nishopuriy) (taxminan 15-asrning 40-yillari, Nishopur — 1513, Mashhad) — fors adabiyotshunosi, shoir. H. Sharq sheʼriyati masa-lalari bilan shugʻullanib, "adabiyot bilim-doni" sifatida tanilgan, muammo sanʼatida oʻz davrining yagonasiga aylangan. Hirotning mashhur Ixlosiya, Sultoniya va boshqa madrasalarida dars bergan. Ilmi badeʼ boʻyicha keng va chuqur bilimga egaligi tufayli Alisher Navoiy eʼtirofiga sazovor boʻlgan. Navoiy unga davlat hisobidan maosh ajratgan; oʻz huzuriga chorlab, adabiyotshunoslik masalalari boʻyicha suhbatlar qurgan, badiiy sanʼatlarga doir asar yozishga daʼvat qilgan. "Badoyiʼ ussanoyiʼ" ("Badiiy sanʼaglar") asari ana shu daʼvatlar natijasida vujudga kelgan (1493) va Alisher Navoiyga bagʻishlangan. Shuningdek, uning "Risolai qofiya" ("Qofiya haqida risola") asari ham mavjud. Bu asarlarda oʻzigacha oʻtgan adabiyotshunoslarning fikrlarini umumlashtirgan va rivojlantirgan. "Ato", "Atoiy", "Atoulloh" taxalluslari bilan sheʼrlar yozgan.

Navoiyning ham, boshqa zamona fozillarining ham eʼtirofu olqi-shiga sazovor boʻlgan "Badoyiʼ ussa-noyiʼ" asari bilan H. Sharq mumtoz poetikasi rivojiga ulkan hissa qoʻshgan. Bu asar debocha, muqaddima, 3 sanʼat turi va xotimadan iborat: debocha kitobning yozilish sababi, muqaddima aruz vazni va zihoflari xususida boʻlib, 1-bobda 60 ta lafziy sanʼat, 2-bobda 63 ta maʼnaviy sanʼat, 3-bobda 23 ta lafziyu maʼnaviy sanʼat toʻgʻrisida maʼlumot berilgan. Xotima 2 qismdan iborat: birinchisida sheʼrning maʼno bilan bogʻliq illatlari haqida fikr yuritilib, 2-bobda 15 ta atamaga izoh berilgan. H. sanʼatlarni lafziy. maʼnaviy va lafziyu maʼnaviyga ajratadiki, bu oldingi adabiyotshunoslar kitoblarida uchramaydi.

Badiiy sanʼatlarga misol qilib 50 ga yaqin shoir ijodidan namunalar berilgan, oʻz ijodidan esa taxminan 700 bayt sheʼr keltirilgan. H. kitobida 147 ta sanʼat berilgan va shundan 32 tasini olimning oʻzi kashf etgan. U turli munosabat bilan asarda Navoiy nomini tez-tez tilga olgan, unga atab yozgan sheʼrlarini ilova qilgan.

"Badoyiʼ ussanoyiʼ"ni oʻzbek tiliga Alibek Rustamov asliyatiga mos holda mukammal tarjima qilib, sharhu izohlar bilan nashr ettirgan.

Manbalar 
 Badoyiʼ ussanoyiʼ, T., 1981.

LL.Alisher Navoiy, Majolis uinafois [Mukammal asarlar toʻplami) 13-j., T., 1998; Xondamir, Makorim ulaxloq, T., 1967; Zay ni ddin Vosifiy, Badoyeʼ ul-vaqoyeʼ, T.. 1979; Olimov S, Navo-iyning sheʼrshunos shogirdi, T., 1990; Hay -itmetov A., Adabiy merosimizufklari, T., 1997;Homidiy H., Koʻhna Sharq dar-gʻalari, T., 1999.

Ergash Ochilov.

 

Shoirlar
Husayniy (maqom)

Husayniy — Oʻn ikki maqom tizimidagi maqom. Uningtarkibida Husayniyi Ajam nomli murakkabot ham boʻlgan. Shashmaqomda Navo maqomining Mushkilot boʻlimida Muhammasi Husayniy, Navo va Dugoh maqomlarining Nasr shoʻʼbalarida Husayniyi Navo va Husayniyi Dugoh, Fargʻona—Toshkent maqom yoʻllarida Dugohi Husayniy 7 qismli turkumi mavjud. Ularning kuy mavzulari bir xil boʻlib, muayyan maqom pardalariga moslashtirilgan. Shuningdek, Dugohi H. asosida avj va namudlar tarkibi deyarli oʻzgarmagan 3 qismdan iborat sur-nay yoʻllari yaratilgan.
Husaynxon Niyoziy

Husaynxon Niyoziy (taxallusi; asl familiyasi Niyozov) (1895, Andi-jon — 1947.29.4, Magadan) — oʻqituv-chi, ratsionalizator, shoir. Eski maktab va madrasada tahsil olgan (1905— 17). Fizikaga qiziqib, sirka, mis va rux plastinkalaridan galvanik bata-reyalar yasab, elektr qoʻngʻiroqlari va chiroqlarini ishga solgan. Galvanik elementlar tuzish va mushaklar yasab, olov bilan oʻynash havasi uning amaliy kimyo bilan ham shugʻullanishiga sababchi boʻlgan. 1916-yildan Andijondagi maktablar va qisqa muddatli taʼlim-tarbiya kurslarida fizika va tabiiyot fanlaridan dars bergan (1917—23). 1923-yil oxirida Toshkentga koʻchib kelib, Markaziy tabiiyot lab.ning fizika kabineti rahbari (1924—35), muzofot ped. texnikumi (1925 — 26), oʻlka xotin-qizlar bilim yurti (1926— 30), Narimonov nomidagi taʼlim va tarbiya texnikumi (1928) hamda sanoat pedagogika texnikumida (1930—32) fizika oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. Toshkent xotin-qizlar ped. texniku-mi, kechki taʼlim-tarbiya instituti va Pokrovskiy nomidagi kechki ishchilar fakultetining asos guruxlarida fizika va kimyo fanlaridan dars bergan (1932—36). "Hikmat va kimyo darsli-gi" (1922), "Kimyo darsligi" (1926), "Fizikadan boshlangʻich musohabalar" (1927), "Kimyo" (1929), "Fizika ter-minlari" (1931) darslik va oʻquv qoʻllanmalari muallifi ("Tuproq va oʻgʻit", "Fizika lugʻati" kitoblari qoʻlyozma holida boʻlib, eʼlon qilinmay qolgan).

H.N. oʻzbek mumtoz shoirlariga ergashib, gʻazallar yozgan. Uning erksevarlik va vatanparvarlik ruhidagi ashulasi Andijondagi "milliy ittihodchilar"ning madhiyasi boʻlgan.

H.N. 1919-yilda Andijonda tuzilgan "Milliy ittihod" tashkilotiga aʼzo boʻlib kirgan, keyin esa tashkilotga rahbar boʻlib qolgan. Tashkilot 1922-yilda tor-mor etilgach, H.N. tashkilotning boshqa faollari bilan birga 1923-yilda qamoqqa olingan va sovet davlatiga qarshi amaliy harakat olib bormaganligi sababli 10 oydan keyin ozod etilgan. Ammo H.N. 1938-yil 8 avgustda oʻsha "ayblar"i uchun yana qamoqqa olinib, oliy jazoga hukm qilingan. Mahbusning oʻlim kamerasidan afv soʻrab yozgan ari-zasiga 1942-yil 31-yanvarda rad javobi berilgan. Biroq, keyinchalik mahbus jazo muddatini oʻtash uchun Magadandagi lagerlardan biriga yuborilgan va oʻsha yerda vafot etgan.

Adabiyot 
 Husaynxon Niyoziy — xalq professori, T., 2001; Shamsutd i nov R., Istiq-lol yoʻlida shahid ketganlar, T., 2001.

Naim Karimov.

 

Fargʻona madrasalarida tahsil olganlar
Andijon madrasalarida tahsil olganlar
Husam ota majmuasi

Husam ota majmuasi - Kashqadaryodagi meʼmoriy yodgorlik (11 — 19-asrlar); Koson tumanidagi Pudina qishlogʻida. Majmua maqbara, masjid, ziyoratxona, tahoratxona, 3 darvozaxona, katta-kichik bir necha maqbaradan iborat (umumiy tarhi 60x60 m). Maj-mua markazida Husam ota maqbarasi (11 —12-asrlar, bir necha marta qayta tiklangan), ziyoratxona (6,5x6,5 m) va 2 kichik daxma (bu daxmalarda Husam otaning oʻgʻillari dafn etilgan), uning shimoliy tomonida 9 gumbazli mas-jid joylashgan (16—17-asrlar, 20-asr boshida taʼmirlangan). Masjid yonidagi tor yoʻlak orqali majmuaning eng qad. binosi — Ishoq ota maqbarasi (5,5x6 m)ga oʻtiladi (11-asr); maqbara peshtoq-gumbaz-li, burchaklariga guldastalar ishlangan. Ishoq ota maq-barasining bir tomonida 1 xonali daxma (rivoyatlarga koʻra Ishoq otaning qizi dafn etilgan, 12-asr), boshqa tomonida Mansur Muhammad degan kimsaning 2 xonali maqbarasi joylashgan. Hovli oʻrtasida hovuz boʻlib, atrofi koʻkalamzorlashtirilgan. Ikkala guruh binolar asimmet-rik boʻlib yagona koʻp gumbazli, tor hovlili mujassamotni tashkil k,ilgan. 19—20-asr boshlarida qad. poydevor ustiga ustunli ayvon, gumbazli masjid qurilgan.

 

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Ziyamat Husanov

Ziyamat Usmonovich Husanov (1921. 9.5, Chimkent viloyati, Sayram — 1986.18.1) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1942-yildan front-da. 228-gvardiyachi oʻqchi polki (Jan.-Gʻarbiy front 57-armiyaning 78-gvardiyachi oʻqchi diviziyasi)ning pu-lemyot raschyoti komandiri. 1943-yil iyulda Belgorod viloyatining Dal-niye Peski aholi punktida boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1944.22.2). Sayram qishlogʻidagi maktabda oʻqituvchi boʻlib ishlagan. Belgorod shahrining faxriy fuqarosi. 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
Mamanazar Husanov

Mamanazar Husanov (1943.20.12, Xatirchi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1992). buxoro pedagogika institutini tugatgan (1969). 1963-yildan Xatirchi tumanidagi 9-mak-tabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi.

 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Sherzod Husanov

Sherzod Alimovich Husanov (1980. 27.1, Fargʻona shahri) — bokschi, Oʻzbekiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan sportchi (2001), „Oʻzbekiston iftixori“ (2002). H. 69 kg vazn toifasida Oʻzbekiston chempioni (2000, 2001, 2005), Osiyo chempionatining kumush, (2004, Puerto-Prinsesa) va bronza (2002, Seremban), Osiyo oʻyinlarining bronza (2002, Pusan), jahon chempionatining kumush (2003, Bang-kok) va bronza (2001, Belfast) medallari sovrindori. H. Fargʻona universitetini tugatgan (2005). 2000-yildan Markaziy harbiy sport klubida boks boʻyicha yoʻriqchi.

 

"Oʻzbekiston iftixori" unvoni bilan taqdirlanganlar
1980-yilda tugʻilganlar
27-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekiston bokschilari
Husnixat

Husnixat (chiroyli yozuv) -chiroyli yozish sanʼati. Arab xati turlari (kufiy, nasx, suls, nastaʼliq va boshqalar) musulmon Sharqining yirik madaniy markazlarida keng tarqaldi hamda taraqqiy etdi. H.ni oʻrganish asosida 2 — "nazariy" (mashhur xat-totlarning yozuvlaridan nusxa koʻchirish) hamda "xayoliy" (turli yozuvlarni oʻrganish va qiyoslash) uslubi yotadi. Xattotning asosiy ish qurollari — qora va rangli siyoh, qogʻoz, qamish-qalam, mistar, davot (qalamdon), juzgir va qalamning uchini tekislash uchun pichoq. Xattotlar matn bilan birga meʼmoriy yodgorliklar (kitobalar), qogʻoz, mato va h.k.ga bezaklar ham yaratganlar. 19-asr oxirlariga kslib.shtografiyaning paydo boʻlishi bilan H.ning ahamiyati pasaya boshladi. 20-asr 2-yarmidan kitobat sanʼatini qayta tiklashga urinishlar H.ning qayta jonlanishini taʼminladi (yana qarang Xattotlik).

 

Arab alifbosi
Sanʼat
Hut

Hut (lot. ) — Zodiak yulduz turkumlaridan biri; baliqlar ham H. deyiladi. Eng yorugʻ yulduzlari 3, 6; 3,7 va 3.8 yulduz kattaligida. H.da bahorgi tengkunlik nuqtasi T joylashgan. Oʻzbekistonda sentabr — oktabr oylarida juda yaxshi koʻrinadi.

Yulduz turkumlari
Hufuf

Hufuf, al-Hufuf — Saudiya Arabistonining shimoli-sharqiy qismidagi shahar. Aholisi 100 ming kishidan ziyod. Transport yoʻllarining muhim chorrahasi: Jidda — Ar Riyod — Rastannura avtomagistral yoʻlidagi transport manzili. Transport yoʻli stansiyasi. Sement zavodi bor. Xurmoga ishlov beriladi. Hunarmandchilik rivojlangan: hajga boruvchilar uchun maxsus kiyim-bosh (ihrom kiyimi) tikiladi, movut toʻqiladi, kumush va oltin buyumlar tayyorlanadi. H.ning gʻarbida yirik Gavar neft konlari bor (mam-lakatda qazib olinadigan neftning 1/2 qismini beradi).
Hushsizlik

Hushsizlik, hushdan ketish — miyaning qon bilan taʼminlanishi buzilishi natijasida qisqa muddat roʻy beradigan holat. Ruhiy iztirob (qoʻrqish, hayajonlanish), ogʻriq (buyrak, jigar ogʻrigʻi), ichak sanchigʻi, oftob urishi taʼsirida, baʼzida gorizontal holatdan tik holatga oʻtganda va boshqalarda uchraydi. Koʻpincha oʻta toliqqan, och qolgan, infeksion kasalliklar bilan ogʻrigan kishilarda kuzatiladi. Hushsizlik markaziy nerv sistemasi yoki yurak faoliyati buzilganlik belgisi boʻlishi mumkin. Hushsizlik oldidan bemorning boshi aylanadi, boʻshashadi, koʻzi tinadi, qulogʻi shangʻillaydi, qoʻl-oyoqlari uvushadi; baʼzan Hushsizlik holati shu belgilar bilan oʻtib ketishi, bemor hushini butunlay yoʻqotmasligi ham mumkin. Hushsizlikda bemorning nafas olishi sustlashib, koʻz qorachigʻi torayadi, soʻng kengayadi va yorugʻlikdan taʼsirlanmaydi, pulsi zaiflashadi, tanasini muzdek ter bosadi, rangi oqarib, toʻsatdan yiqiladi. Hushsizlik bir necha soniyadan 1—2 daqiqagacha, baʼzan undan koʻproq davom etishi mumkin. Yuraktomir sistemasida jiddiy oʻzgarishlar boʻlmasa, Hushsizlik tezda oʻtib ketadi; bemorning es-hushi, rangi oʻziga kelib. pulsi va nafas olishi normallashgani bilan bosh ogʻrigʻi, quvvatsizlik. horgʻinlik alomatlari anchagacha davom etib turadi. Hushsizlikda bemorni hushiga keltirish uchun u yotgan xona sof havo bilan shamollatiladi, siqib turadigan kiyimlari boʻshatiladi, bosh tomo-nini pastroq qilib yotqiziladi; yuzi va koʻkragiga sovuq suv purkaladi yoki sochiq hoʻllab bosiladi; nashatir spirti hidlatiladi va chakkasiga surtiladi (sirka yoki odekolon surtsa ham boʻladi), oyogʻiga issiq grelka qoʻyiladi yoki dagʻalroq narsa bilan ishqalanadi. Bemor hushiga kelgach issiq shirin choy yoki kofe ichiriladi. Hushsizlik roʻy berganda, albatta, shifokor chaqirish kerak.

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Huqna

Huqna, klizma — toʻgʻri ichakka anusdan maxsus asbob yordamida suyuqlik (koʻpincha suv) yuborishdan ibo-rat tibbiy muolaja. Tozalovchi huqna (ichakdagi narsalarni chiqarib tashlash uchun qoʻllanadi), dori huqna va oziq huqna farq qiladi. Huqna faqat vrach koʻrsatmasiga muvofiq qilinadi, chunki baʼzi hollarda (appenditsit, ichak buralib qolishi va h.k.) u ogʻir oqibatlarga olib kelishi mumkin. Huqna uchun maxsus noksimon rezina ballon (baʼzan maxsus qattiq uchlikli qisqichi yoki joʻm-ragi hamda uchligi bor rezina naychali voronka) qoʻllanadi, shuningdek, Esmarx krujkasidan foydalaniladi, unga suyuqlik bir meʼyorda borishi uchun joʻmrakcha, biriktirish naychasiga esa uchlik oʻrnatilgan. Tozalovchi huqna qabziyataa, oziqovqatdan zaharlanganda, meʼda-ichak yoʻlini va kichik chanoq aʼzolarini rentgenologik tekshirishdan, operatsiyadan, tugʻishdan, dori va oziq huqnadan oldin qoʻllanadi. Baʼzi bir davo huqnasi ayni vaqtda tozalovchi huqna funksiyasini ham oʻtaydi (mas, moychechak-li, gipertonik, yogʻli va boshqalar). Huqnaning taʼsiri suyuqlik miqdoriga, uning tezlik bilan bosim ostida yuborili-shiga bogʻliq. Katta yoshdagilar uchun oʻrtacha 1 l ga yaqin toza iliq suv kerak boʻladi. Suv yuborib qilinadigan tozalovchi huqna qabziyatda ichak shil-liq pardasini taʼsirlab, ichakning toʻlqinsimon harakati (peristalti-kasi)ni kuchaytiradi, natijada bemorning ichi keladi. Agar bemorning qimirlashi mumkin boʻlmasa uni chal-qancha yotqizib huqna qilinadi, bemorning ostiga tuvak qoʻyiladi. Qorip muskullari haddan tashqari tarang boʻlsa, huqna qilinayotganda bemor tizza va tirsaklariga tayanib turishi kerak. Huqna qilishdan oldin uchlikka vazelin yoki glitserin surtiladi. bemorni kleyonka solingan oʻrin chetiga chap yonboshi bilan yotqiziladi. Chap qoʻlning birinchi va ikkinchi barmoqlari yordamida dumba kerilib. oʻng qoʻl yordamida uchlik aylanma harakat bilan toʻgʻri ichakka 10—12 sm kirgiziladi. Huqnadan soʻng mumkin qadar 5—10 daqiqa hojatga chiqmay turgan maʼqul. Yogʻli huqna uchun oʻsimlik moyini 200 ml (bolalarga 30 — 50 ml) hajmida kechqurun yuboriladi. Bunda noksimon rezina ballon ishlatiladi. Dori huqna dori moddalarining ichak shilliq pardasiga taʼsir etishi va dorining organizmga ichak orqali soʻrilishi maqsadida qoʻllanadi. Dori moddalari 10 ml va undan oz miqdorda yuborilganda yaxshi soʻriladi. Dori huqna qilishdan oldin albatta tozalovchi huqna oʻtkazish kerak. Oziq Huqna — sunʼiy ovqatlantirishning bir turi. U organizmning suyuqlikka, osh tuziga va oz miqdorda boʻlsa-da, oziq moddalarga boʻlgan ehtiyojini qondirish maqsadida qoʻllanadi. Oziq huqna uchun osh tuzining fiziologik (izotonik) eritmasi, 5 % li glyukoza eritmasi va aminokislo-talar eritmalaridan foydalaniladi. Bunday huqna tozalovchi huqnadan keyin qilinadi. Oziq huqna faqat vrach koʻrsatmasiga binoan davolash muassasalarida qoʻllanadi.

Manbalar 

Terapiya