MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Afina (maʼbuda)

Afina (Afina Pallada) — yunon afsonalaridagi urush va gʻalaba, sanʼat va hunarmandchilik, bilim va donolik maʼbudasi. Zevsning qizi. Zevsning boshidan toʻla qurollangan holatda (dubulgʻa va sovut bilan) tugilgan. Afina shahrining homiysi. Rim afsonasidagi Minervaga mos keladi. Yunon sanʼatining nodir yodgorligi boʻlgan Afinadagi Parfenon ibodatxonasi oldiga Aginaning jasur qiz shaklida tasvirlangan katta haykali qoʻyilgan. Afina shahriga bu maʼbudaning nomi qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mifologik qahramonlar
Afina axborot agentligi

Afina axborot agentligi — Gresiyaning davlat axborot xizmati. 1896-yilda Afinada tashkil etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afisha

Afisha (frans. afﬁ che — eʼlon) — reklamaning bir turi. Spektakl, konsert va boshqa adabiy tadbirlar, tomoshalar toʻgʻrisida xabar beruvchi maxsus eʼlon. A. tomoshaxonalar oldiga, koʻchalar, maydonlardagi maxsus taxtalarga yopishtirib qoʻyiladi. Mil. av. bunday eʼlonlar devorga, taxtaga, toʻrtburchak ustunlarga yozilgan; oʻrta asrlarda bu vazifani jarchilar bajargan. 16-asrdan A. qogʻozlarda bosila boshladi. 19-asrda A. ishlab chiqarish juda taraqkiy etdi. Bu soha bilan rassomlar shugʻullangani sababli A. tas-viriy sanʼatning bir turiga aylandi. 1914-yilning 15-yanvar Samarqandda, oʻsha yilning 27-fevral Toshkentda (Hamza tea-trida) „Padarkush“ (Behbudiy) spektak-li qoʻyilishi mu-nosabati bilan oʻzbek tilida ilk A.lar tarqatilgan. Hozirgi kunda suratli A.lar keng tarqalmoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aflotun xazinasi

Aflotun xazinasi — Fargʻona vodiysining shimolidagi Aflotun daryosining Itoqarsoy irmogʻi yoqasida joy-lashgan Kalunchat qishlogʻidan topilgan (1924) soʻnggi jez davriga oid yodgorlik. Aflotun xazinasi baʼzan ilmiy adabiyotlarda Kalun-chat xazinasi nomi bilan ham uch-raydi. Aflotun xazinasi misdan ishlangan bilaguzuk, halqa, ik-kita qoʻngʻiroq shaklidagi zirak, bir necha 788munchoq va jezdan quyilgan 8 ta mitti odam haykalchalaridan iborat boʻlib, u avval Namangan shahri oʻlkashunoslik muzeyiga topshirilgan, keyinroq esa yoʻqolgan. Mitti odam haykalchalarining balandligi 2,5-2,8 sm dan oshmaydi. Odam shak-li ancha aniq tasvirlangan boʻlib, ular tik turgan holda, qoʻllarini beliga tirab, choʻqqi telpak kiyib turibdi. Ulardan faqat bittasi bosh kiyimsiz, koʻz va burunlari ancha ifodasiz tasvirlangan boʻlib, boshqa qolipda quyilganligidan dalolat beradi. Bu haykalchalar ishlanish uslubi va shakli jihatidan qadimgi Sharqning jez davri yodgorliklariga oʻxshab ketadi. Ammo ularning choʻqqi telpak kiygan holda ishlanishi mil. av. 8-7-asrlarda Fargʻona vodiysida yashagan sak qabilalarini eslatadi. Choʻqki telpakli mitti odamlar haykalchalari Shimoliy Eronning Hisor 3 yodgorligidan ham oʻndan oshiq topilgan boʻlib, ular mil. av. 2-ming yillikning birinchi choragiga oiddir. Aflotun xazinasi dagi bilaguzuk, zirak va halqa kabi buyumlar mil. av. 13-10-asrlarda shu hududlarda yashagan sak qabilalarining bobokalonlari — jez davri aholisining yuksak sanʼat asarlari yarata olganlaridan dalolat beradi. Ad.:Zadneprovskiy Yu. A., Drevnezem-ledelcheskaya kultura Ferganoʻ, M., 1962.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika birligi tashkiloti

Afrika birligi tashkiloti (ABT) — Afrika qitʼasidagi 53 davlatni (1994) birlashtiruvchi eng yirik mintakaviy siyosiy tashkilot. 1963-yil 25-mayda Afrika mamlakatlari dav-latlari va hukumatlari boshliqlarining Addis-Abeba konferensiyasida tash-kil etilgan. Afrika Birligi Tashkiloti Afrika davlatlari hamkorligini mustahkamlash, qitʼadagi mamlakatlar mustaqilligini himoya qilish kabi maqsadlarni koʻzlaydi. Afrikadagi har qaysi mustaqil va suveren davlat ABTga aʼzo boʻlishi mumkin. Asosiy organi Davlatlar va hukumatlar boshliadarining assambleyasi, Vazirlar kengashi, Bosh kotibiyat hamda Vositachilik, yarashtirish va hakamlar komissiyasidan iborat. Davlatlar va hukumatlar boshliqlarining assambleyasi — Afrika Birligi Tashkiloti oliy organi hisoblanadi. Afrika Birligi Tashkiloti maʼmuriy organi — Bosh kotibiyat, unga Bosh kotib rahbarlik qiladi. Vositachilik, yarash-tirish va hakamlar komissiyasining vazifasi — Afrika Birligi Tashkiloti aʼzosi boʻlgan davlatlar orasidagi hamma nizolarni tinch vosi-talar bilan bartaraf etish. ABT qarorgohi — Addis-Abeba (Efiopiya) shahrida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika taraqqiyot banki

Afrika taraqqiyot banki (African Development Bank) — Afrika mamlakatlarining iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish dasturla-rini kredit bilan taʼminlaydigan dav-latlararo mintaqaviy bank. 1963-yilda tashkil etilgan. 1967-yildan boshlab faoliyat olib boradi. Boshqaruvi Abid-jon shahrida (Kot-d’Ivuar Respublikasi). Unga Afrikaning 50 mamlakati, boshqa mintaqalardan 25 mamlakat aʼzo (shu jumladan Yugoslaviya, Xitoy). 1980-yillar oxirida ustav kapitali 6,5 mlrd. AQSH dollarini tashkil etdi, uning 2/3 qismi Afrika davlatlariga tegishli. Ikki filiali bor (Afrika taraqqiyot fondi va Nigeriya trast fondi). Kreditlarning yarmidan koʻprogʻi qishloq xoʻjaligi va infra-tuzilmalarga yoʻnaltiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xalqaro banklar
Afrika tuyaqushlari

Afrika tuyaqushlari () — tuyaqushlar oilasiga mansub qushlar turkumi (Struthionidae).

Turlari 
Ushbu jinsda 14 tur mavjud, ulardan faqat ikkitasi zamonaviy, qolganlari yoʻqolib ketgan:

 Afrika tuyaqushi (Struthio camelus)
 Somali tuyaqushi (Struthio molybdophanes)
 † Struthio coppensi — Namibiyadagi quyi Miotsen (Elizabethfeld)
 † Struthio linxiaensis — Xitoydagi yuqori Miotsen (Yangwapuzijifang)
 † Struthio orlovi — Moldovadagi quyi Miotsen
 † Struthio karingarabensis — janubi-g'arbiy va markaziy-sharqiy Afrikadagi yuqori Miotsen va quyi Pliotsen
 † Struthio kakesiensis — Letolidagi quyi Pliotsen (), Tanzaniya
 † Struthio wimani — нижний плиоцен в Xitoy va Mongoliyadagi quyi pliotsen
 † Struthio daberasensis — Namibiyadagi quyi va oʻrta Pliotsen
 † Struthio brachydactylus — Ukrainadagi pliotsen
 † Osiyo tuyaqushi (Struthio asiaticus) — quyi pliotsen — Markaziy Osiyo va Xitoydagi pleystotsen
 † Struthio dmanisensis — yuqori pliotsrn — Gruziyaning Dmanisi shahridagi quyi pleystotsen
 † Struthio oldawayi — Tanzaniyadagi quyi pleystotsen, S. camelusning kenja turi boʻlishi mumkin
 † Struthio anderssoni

Zamonaviy turlar Afrika qit'asida yashaydi.

Manbalar 

Qushlar
Hayvonlar
Afrika oʻyinlari

Afrika oʻyinlari — Xalqaro Olimpiya qoʻmitasi shafeligidagi yirik mintaqaviy sport musobaqalari. 1965-yildan Afrika sporti Oliy kengashi (KSSA; 1965-yil Afrika sporti Doimiy kumitasi oʻrniga tuzilgan) tomonidan oʻtkazib kelinadi. Bu Oliy kengashga 50 ga yaqin mamlakat aʼzo (1989). A.oʻ. dastu-rida basketbol, boks, kurash, velosport, voleybol, qoʻl toʻpi, dzyudo, yengil atle-tika, suvda suzish, futbol va sportning boshqa turlari bor.
Afrikanerlar

Afrikanerlar (burlar; golland-cha — „dehqon“ soʻzidan) — JARda yashovchi xalq. 18-asrda koʻchib kelgan golland, fransuz va nemis mustamlakachilarining avlodlari, qisman mahalliy aholi bilan aralashib ketganlar. A.ning umumiy soni 3 mln.dan oshiq kishi (1992). Ger-man tillari guruhidagi afrikaans tilida soʻzlashadi. Dindorlari xristian-protestantlar. A. dehqonchilik, chorvachilik bilan shugʻullanadilar. A. madaniyat va turmushlarida Yevropa normalariga rioya qiladilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrikantrop

Afrikantrop (Afrika va yun. an-thropos — odam) — neandertallar tipiga mansub qazilma odam. Eyasi odami deb ham ataladi. Tanzaniyadagi Eyasi koʻlidan 1935 va 1938-yillarda A.ning bosh suyagi parchalari va ikki oziqtishi saqlangan jagʻ suyagi topilgan. Suyaklar bilan birga tosh qurollar ham topilgan. Pleystotsen davrining 2-yarmiga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrika-Osiyo gʻoʻzasi

Afrika-osiyo gʻoʻzasi, oʻt gʻoʻza (Gossypium herbaceum L.) — madaniy gʻoʻza turi. Birinchi marta K. Linney taʼ-riflab bergan (1753). Qadimdan va oʻrta asrlarda A.-o.gʻ. Gʻarbiy Afrikaning Atlantika okeani sohillaridan Xitoyning shim. viloyatlarigacha tarqalgan. Oʻzbekistonda 19-asr oxirigacha asosan A.-o.gʻ. populyatsiyalari ekilgan. A.-o. F. oʻrtacha buta, tuklar bilan qoplangan (goho tuksiz boʻladi). Oʻsuv shoxlari uzun; hosil shoxlari 4-5 boʻgʻimli. Barglari oʻrtacha kat-talikda, och yashildan qizgʻishgacha, 3-7 boʻlakli. Gullari oʻrtacha kattalikda, gul-barglari sariq. Koʻsaklari 3-4 chanoqdi. Tolasi kalta, dagʻal, oq yoki qoʻngʻir, tolasining uz. 15 mm dan 25 mm gacha. Oʻsish sharoiti turlicha boʻlishi tufayli A.-o.gʻ. keng polimorfizmga ega. A.-o.gʻ.ning barcha formalari F. M. Mauyer sistemasi boʻyicha toʻrtta evolyutsion guruhga boʻlinadi: qad. yovvoyi xillar; koʻp yillik ruderal va madaniy xillar; juda madaniylashgan, nisbatan tezpishar tropik xillar; tezpishar, hosil shoxli subtro-pik xillar. A.-o.gʻ. paxtasining tola uzunligi va texnologik koʻrsatkichlari boʻyicha oʻrta tolali gʻoʻzalar tolasidan past turadi. Ulardan quyi nomerli iplar yigiriladi, ogʻir, shu jumladan issiq gazlamalar ishlab chiqarish da foydalaniladi (qarang Gʻoʻza).

Adabiyotlar 
 Mauyer F. M., Gʻoʻza, 1-t., T., 1957;
 Ter-Avanesyan D. V., Xlopchatnik, L., 1973.

Paxta
Afrika o‘simliklari
Afrigʻiylar madaniyati

Afrigʻiylar madaniyati - Xorazmdagi 4—8-asrlarga oid madaniyat, afrigʻiylar sulolasi nomi bilan bogʻliq. Afrigʻiylar madaniyatiga oid yodgorliklar 1937—40 yillarda Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan oʻrganilgan. Afrigʻiylar madaniyati shakllanishida qoʻshni koʻchmanchi qabilalar muhim rol oʻynagan. Bu davrda antik hunarmandchilik markazi — qad. shaharlar inqirozga uchrab, siyosiy, 795iqtisodiy va madaniy hayot qishloqda, mulkdorlarning qoʻrgʻoni va qasrlari atrofida jonlangan. Burgut qal’a vohasida olib borilgan qazishmalar vaqtida sertarmoq sugʻorish kanali va ariqlar, dalalarning rejali joylashuvi aniqlangan. Katta-kichik turar joylar toʻp-toʻp joylashgan, katta yer egalarining qasrlari kanallar boshida boʻlib, ular suv taqsimotini nazorat qilib turganlar. Xorazmda bu davr istehkomlari asosan paxsadan toʻrtburchak tarxda qurilgan, devori burjlar bilan mustahkamlangan, davra yoki toʻrtburchak tarhli (soʻnggi mudofaa minorasi) boʻlgan. Yirik qal’alar (Yakka Porson, Qum qalʼa, Uy qalʼa, Teshikqala) mudofaa istehkomlariga ega boʻlgan. Eng yirik istehkom — Burgut qalʼa (maydoni 6 ga dan oshiq) atrofida shahar vujudga kela boshlagan. Turar joylar daxliz, asosiy va yordamchi xoʻjalik xonalaridan iborat boʻlgan. Imoratlarning tarhi, qiyofasi aholining ijtimoiy mavqeiga bogʻliq boʻlganligi aniqlandi.Harobalardan mis tangalar, jez, qoʻlda va charxda yasalgan sopol idishlar (xum, koʻzacha) siniqlari, bezak buyumlari, temirdan yasalgan dehqonchilik va hunarmandchilik qurollari (ketmon, oʻroq, pichoq va boshqalar), shoyi, ip, jun gazlama parchalari, uch parrakli temir paykonlar, xanjarlar, yorgʻuchoqlar, tegirmon toshlari, yozma yodgorliklar topilgan. Marhumlarni ostodon (sopol tobut)larda koʻmish rasm boʻlgan. Tarixiy manbalarda 8-asrga oid Kat, Hazorasp, Urganch sh. eslatib oʻtilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
Tolstov S. P., Po drevnim del-tam Oksa i Yaksarta, M., 1962; Nerazik Ye. Ye., Selskiye poseleniya afrigidskogo Xorezma, M., 1966; Nerazik Ye. Ye., Sel-skoye jilishe v Xorezme (I—XIV vv.), Trudi Xorezmskoy arxeologo-etnografi-cheskoy ekspeditsii, t. IX, M., 1976.

 

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xorazm
Afrodita

Afrodita – yunon afsonasida dastlab hosildorlik, keyinroq sevgi va goʻzallik maʼbudasi. Afrodita dengiz xudosi va dengiz sayohatchilarining homiysi ham edi. Afsonalarga qaraganda, A. Dengiz koʻpigida tugʻilgan, asosiy ibodatxonalaridan biri Qibris o.ning Pafos shahrida boʻlgan. Afroditaga sigʻinish oldin Kichik Osiyo, Qibris oroli va boshqa orollarda keng yoyilgan boʻlsa, keyinroq Bolqon yarim orol va Yunonistonga tarqalgan. Afrodita qadimgi rimliklarda Venera deb yuritilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Afrosiyob (mehmonxona)

"Afrosiyob" — 4 yulduzli mehmonxona. Samarqand shahridagi Teatr maydonida (Registon koʻchasida) joy-lashgan. Milliy va eng zamonaviy meʼ-moriy uslubda qurilgan (1994, bosh meʼmori M. X. Vohidov, bosh muxandis L. A. Muhamedshin). 9 qavatli, 278 xo-nasi (jami 500 oʻrinli) bor, shundan 1 xonali, 2 oʻrinli xona 206 ta, 2 kishiga moʻljallangan 2 xonali lyuks xonalar 13 ta, 1 xonali, 1 oʻrinli 56 ta, 4 xo-nali, 2 oʻrinli 3 ta. Bosh vestibyuli va qavatlarida dam oladigan joy (xoll), choyxona (80 oʻrinli), restoran (450 oʻrinli), banket zali (80 oʻrinli), vesti-byuldagi bar (52 oʻrinli), kechki klub (104 oʻrinli), ikki qahvaxona barlari (48 oʻrinli), „ekspress“ bari (20 oʻrinli), tomosha zali (301 oʻrinli), konferensiya zali (26 kv.m), sauna, „sogʻlomlashtirish“ klubi, basseyn (maydoni 240 kv.m) mavjud. „A.“ binosi murakkab boʻrtma (qavariq) shaklda, bir necha qavati 20 m gacha pastlikka tushgan. Maishiy xizmat, restoran, choyxona va boshqa pastki qavatlarda joylashgan. Bezaklarida marmar, granit kabi mahalliy qurilish materiallaridan foydalanilgan. Angliyadan keltirilgan eng yangi texnika bilan jihozlangan. Habibulla Qayumov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Mehmonxonalar
Afrosiyob devoriy rasmlari

Afrosiyob devoriy rasmlari — Afrosiyobda arxeologik qazilmalar natijasida topilgan mahobatli rangtasvirning noyob namunalari. Dastlabki namunalari arxeolog V. Vyatkin tomonidan ochilgan (1913). Keyingi qazishlar davri (1965-68)da oʻzbek arxeologlari 30 ga yaqin saroy xonasini ochishga muvaffaq boʻlganlar, bu xonalarning koʻplari devoriy rasmlar, naqshlar bilan bezatilgan. Shulardan katta (11x11 m) va kichik (7x7 m) xonalardagi rasmlar birmuncha yaxshi saqlangan. Xo-nalardan birida erkak va ayol ark oldida oʻtirgan holda tasvirlangan. Katta xona devorlariga ishlangan rasmlar de-tallarga boyligi, saqlanib qolgan sugʻd yozuvlari bilan ahamiyatli. Xona devorlariga ishlangan rasmlarda toʻy marosi-mi, Sugʻd hukmdorining xorijiy dav-latlarning elchilarini qabul qilishi, bu elchilarning yoʻldagi sarguzashtlari, yirtqich hayvonlar bilan olishuv, ov man-zaralari, afsonaviy mahluqlar tas-virlangan. Saqlanib qolgan rasmlar tahlili oʻrta asr mahobatli tasviriy sanʼatining gʻoyaviy badiiy yoʻnalishi, rassomning ish usullari va vositalari haqida, tafsilotlarga boy maishiy sahnalar, etnik koʻrinishlar oʻsha davr haqida fikr yuritish imkonini beradi. Rassom devorni 3 qismga boʻlib, 2 chetki qismidan ensiz naqsh hoshiyasi ajratib olgan, asosiy qismga mavzuli tasvir ishlagan, voqealarni yuqoridan kuzata-yotganday aks ettirgan. Afrosiyob devoriy rasmlari yagona bir mazmunga boʻysundirilgan: markazda sugʻd hukmdori Varxumon turadi, anʼanalarga koʻra rassom uni boshqalarga nisbatan yirik koʻrinishda (butun devor balandligida, 5-6 m) tasvirlab, hukmdorning buyukligini eʼtirof etadi, unga abadiylik, qahramonlik baxsh etadi. Afrosiyob devoriy rasmlari r. Oʻrta Osiyoda arablar istilosiga qadar mahobatli rangtasvirning rivojlanganligini, Samarqand uning markazi boʻlganligini koʻrsatadi. Ad.: Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Soʻgʻdlar
Samarqand
Afrosiyob kulolligi

Afrosiyob kulolligi — Afrosiyobda olib borilgan arxeologik qazilmalar natijasida topilgan qadimgi oʻzbek xalq amaliy sanʼati namunalari. 9- 13-asrlarda Afrosiyob kulollari tomonidan ishlangan bejirim, na-fis sirli idishlar Islom dunyosida keng tarqalgan. Bu idishlar oʻzining mohirona ishlanganligi, naqshlarining aniq va mazmundorligi bilan ajralib tu-radi. Afrosiyob kulollari dastlab ara-blar istilosi (8-asr) gacha boʻlgan sanʼat anʼanalariga asoslanib, 9-10-asrlarda keng tarqalgan falsafiy gʻoyalarni turli ramzlar, arab alifbosida yozilgan ezgu niyatlar, xalq maqollari, shuningdek kabutar, xoʻroz, burgut, ot, yoʻlbars, sher tasvirlari, ov manzarasi hamda islimiy gullar va giriqlar bilan oʻz asarlarida mu-jassam etganlar. Bezakda asosiy oʻrin tutgan kufiy yozuvlar, ayniqsa chuzib yozilgan harflar bilan tik yozilgan „Alif“ va „Lom“ning uygunligi naqshning taʼsirchanligini oshirgan. Keyingi davrlar (11-13-alar)da Afrosiyob kulolligi dagi bez-aklar oʻrnini umumlashtirilgan qushlar tasviri, mazmundor arab soʻzlari, mu-rakkab gullar, naqshlar oladi. Bundam bezaklar idishlarning kurkamligini burttirib koʻrsatadi. Bu uslub bizning davrimizgacha yetib kelgan. Afrosiyob kulolligi dagi bez-aklar buyum shakliga mosligi, ranglarining yorqinligi va nafisligi bilan kishi diqqatini oʻziga jalb etadi. Ad.: Pugachenkova G. A., Rempel L. I., Ocherki iskusstva Sredney Azii, M., 1982.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afrosiyobi

Afrosiyobi — ertapishar olma navi. R. R. Shreder nomidagi bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida Landsberg navini Samarqand ertapishar navi bilan duragaylab chiqarilgan (V. V. Kuznesov, A. A. Leplinskiy). Daraxti oʻrtacha oʻsadi, keng shoxli, piramidasimon, novdalari jigarrang. Bargi oʻrtacha. Gullari mayda, oq. Mevasi yirik (100-150 g), sirti tekis, uchki tomoni toraygan, qirmizisariq rangda, mevabandi kalta, eti och sariq, muloyim, shirin. Koʻchati eqilganidan keyin 4-5 yilda hosilga kiradi. Iyul boshida pishadi. Har yili hosil qiladi. Hosildorligi oʻrtacha. Olma qurtidan kam za-rarlanadi. Mevalari tez toʻkilib ketadi. Shahar atrofi, shamol kuchli boʻlmagan zonalar va tomorqa xoʻjaliklarida yetishtirish uchun tavsiya etilgan (yana qarang Olma).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afsona

Afsona — 1) xalq ogʻzaki ijodi (folklor) janri. U xayolot, uydirma va toʻqimadan iborat boʻlsada, soʻzlovchi va tinglovchi tomonidan haqiqatdek tasav-vur etiladi, hatto boʻlib oʻtgan davri, makon ham koʻrsatiladi. A.lar ogʻizdan-ogʻizga, eldan-elga oʻtib kelgan, ifoda usuli bayon tarzida. A. ogʻzaki hikoyat boʻlib, u xayoliy ob-raz yoki tasavvur asosiga quriladi, hikoya qiluvchilar va tinglovchilar tomonidan qachonlardir shunday boʻlgandek qabul qilinadi. Rivoyatdan farqli oʻlaroq A. zaminida albatta moʻ’jiza, sehr-jodu boʻladi. A.lar olam (Yer, Quyosh va boshqa say-yoralar yuzaga kelishi) haqida, toponimik (Qof togʻi, daryo, dengiz, shahar, qal’a, qishloq, tepalik, Eram bogʻi va hokazo), elatlarning kelib chiqishi (mas, turkiy xalqlarning), hayvonot dunyosi (mas, sher, ajdaho, anqo, semurgʻ va boshqalar)ga oid, tabiatdagi voqea, hodisalar (mas, chaqmoq, zilzila, shamol va boshqalar) xususida, tarixiy shaxslar (mas, turkiylardagi Er Toʻnga, Toʻmaris, Shiroq, anglosakslar qiroli Artur va boshqalar) toʻgʻrisida, diniy (mas, islomdagi Nuh paygʻambar xususidagi, Abu Muslim jangnomasi, Avestodagi Frangrasyan (Afrosiyob), xristianlikdagi Iso Masihning havoriylari bilan sayohatiga bogʻliq voqea-hodisalar) va boshqa turli-tuman mavzularda boʻladi. A.lar hajmi kichik, bayon qilinishi sodda, badiiy tasvir vositalaridan de-yarli xoli boʻladi, tuzilishiga koʻra er-tak, naql, rivoyatlarta oʻxshab ketadi. A.lar yozma adabiyotning, ayniqsa, badiiy, falsafiy, dinga, tarixga, ax-loqqa oid asarlarning mavzui, muayyan qismi tarzida gʻoyaviy-estetik vazifani bajargan. Mas, „Qutadgʻu bilig“, „Devo-nu lugʻotit turk“, Alisher Novoiyning „Hamsa“, Dantening „Ilohiy komediya“, Chingiz Aytmatovning „Oq kema“, Erkin Vohidovning „Ruhlar isyoni“, Abdulla Oripovning „Jannatga yoʻl“ kitoblarida A.lar asarning badiiy-estetik va taʼsir kuchini oshirishga, inson ruhiyatini yanada chuqur va toʻlaqonli tasvirlashga xizmat qilgan.2) Koʻchma maʼnoda — uydirma, yolgʻon, aqlga toʻgʻri kelmaydigan gap.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Afsonak

Afsonak (Thermopsis) — burchoqdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻtlar turkumi. Asosan Osiyo va Shimoliy Amerikada oʻsadi. Koʻpchiligi zaharli. Baʼzi turlari ekinlar orasida oʻsadi. Oʻrta Osiyoda bu turkumning 3 turi boʻlib, Oʻzbekistonda tarqalgan Th. dolichocarpa va Th. alterniflora nomli turlarining barglari uch yaproqli, poyasi tuqdor; gullari sariq shingil toʻpgulga yigʻilgan, kosachasi yotiq tukli; dukkaklari tasmasimon choʻziq, bir oz buqilgan, tukdor. Urugʻlari jigarrang, baʼzan koʻkimtir. Yozda gullaydi. A.ning baʼzi turlaridan tibbiyotda balgʻam koʻchiruvchi va nafas markazini qoʻzgʻatuvchi dori sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Afsun

Afsun (arab.-maftun qilish, sehr, avrash) — voqealarning tabiiy jarayoniga moʻjizaviy taʼsir koʻrsatish xususiyatiga ega deb hisoblanadigan soʻzlar, iboralar yigʻindisi. A. qadimgi dinlarning, ayniqsa, sehrgarlikning ajralmas qismi boʻlgan. A.ga baloni daf etish, yo baloga giriftor qilish, xastalikdan shifo topish, omadga yor boʻlish va hokazo usuli deb qaralgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aftalar

Aftalar (yun. aptha — yara) — ogʻiz boʻshligʻi shilliq qavatining kasalligi. Bunda koʻpincha til uchi yoki lunj va milklarda oq-sariq dumaloq eroziya yoki yalligʻlangan yarachalar paydo boʻladi. Ular ogʻrib, chaynash, gapirishni qiyinlashtiradi. Ahyon-ahyonda burun, 801koʻz va jinsiy aʼzolar shilliq qavatida ham A. uchrab turadi. A. baʼzan isitma, limfa bezlarining shishib ogʻrishi bilan oʻtadigan mustaqil kasallik yoki chil-lashir kabi meʼda-ichak kasalliklarining asorati hisoblanadi. A.ning kelib chiqishi, kechishi va boshqa xususiyatlarga koʻra bir necha turlari farq qilinadi. Sto-matit A.ning qayta-qayta qoʻzgʻaydigan alohida turidir. Davosi: achchiq, shoʻr, nordon ta-omlar yeyish, spirtli ichimliklar ichish taqiqlanadi. Sutli hamda muloyim ovqatlar buyuriladi, shifokor tavsiya qilgan dori eritmasi bilan ogʻiz chayiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affekt

Affekt (lot. aftectus — ruhiy hayajon, ehtiros) — turli tashqi yoki ichki taʼsirlar asosida tez paydo boʻlib, qisqa muddatli, aksariyat hollarda „port-lash“ tarzida boʻladigan kuchli ifodalanadigan hissiy holat (qoʻrqinch, dahshat, gʻazab va boshqalar). A. tushkunlik, tang vaziyatlarda yuzaga keladi. A. holatida ichki organlar faoliyati oʻzgaradi, keskin ifodali holatlar paydo boʻladi, kishining ong doirasi torayadi, xulqni nazorat qilish qobiliyati yoʻqoladi. A. fiziologik ham, patologik ham boʻlishi mumkin. Fiziologik A.da kishi oʻz xatti-harakatini idora eta olishi, keyinchalik barcha voqealarni xotirasida saqlab qolishi mumkin. Patologik A. koʻproq ruhiy kasalliklarda kuzatiladi. Baʼzan ruhiy sogʻlom odamlarda ham kuzatilishi mumkin. Patologik A.da barcha xatti-harakatlar kishi xotirasida saqlanmaydi, shaxsning xatti-harakatlari ong tomonidan nazorat qilinmaydi. Odamda A. fakdt uning jismoniy holati, biologik ehtiyojlari va instinktlari kabilarga bogʻliq omillar tufayli emas, balki uning ijtimoiy munosabatlarining buzilishi tufayli ham yuzaga kelishi mumkin. Mas, adolatsizlik, bevafolik, haqorat sh.k. holatlarda. Baʼzan A. biror salbiy holatni yuzaga keltiruvchi vaziyatlarning takrorlanaverishi na-tijasida ham sodir boʻladi. Bundam vaziyatlarda A. akkumulyatsiyasi holati roʻy beradi, uning natijasida A. kuchli, boshqarib boʻlmaydigan xulqlarajasiga koʻgarilishi mumkin (affektiv port-lash).A.ni oʻrganish sud-psixiatrik hamda sud-psixologik ekspertiza amaliyotida jinoiy xatti-harakatlarning asl sa-babini aniqlashda zaruriy shartlardan biri boʻlib, adolatli hukm chiqarishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Affiks

Tilshunoslikda affiks (lotinchada „biriktirilgan“) — soʻzning qismi. Oʻzakka zid qoʻyiladigan, soʻz yasalishi yoki grammatik ifoda shakllanishiga xizmat qiladigan morfema. Shunga koʻra, ikki turga ajraladi: Soʻz yasovchi hamda shakl yasovchi. Oʻzakka nisbatan joylashishiga koʻra soʻz boshida (affiks), soʻz oʻrtasida (infiks), soʻz oxirida (suffiks) keladi. Oʻzbek tilida asosan oʻzakdan keyin (ishchi, olmazor), baʼzan oʻzak oldida ham (notoʻgʻri, beish) keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil