MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gaz razryadi

Gazlardagi elektr zaryadsizlanishi gazning ionlanishi tufayli gaz muhitidan elektr toki o'tganda sodir bo'ladi. Bir necha omillarga qarab, tok ko'zga ko'rinadigan yorug'likni chiqarishi mumkin. Gazlardagi elektr razryadlarining xossalari yorug'lik manbalarini loyihalash va yuqori kuchlanishli elektr jihozlarini loyihalash bilan bog'liq holda o'rganiladi.

Gazlarda elektr toki Barcha gazlar normal sharoitda yaxshi izolyator bo‘ladi. Buning sababi ularda erkin harakatlanuvchi elektr zaryadlarining yo‘qligidir. Biroq biror sababga ko‘ra, gazda erkin zaryadlar paydo bo‘lsa, u o‘tkazgich bo‘lib qoladi. Gaz orqali elektr toki o‘tish hodisasi gaz razryadi deb ataladi. Odatdagi sharoitlarda gazlar neytral atom va molekulalardan iborat bo‘ladi. Isitish yoki nurlanish ta’siri natijasida bir qism atomlar ionlashadi — neytral atomlar musbat ion va elektronga ajraladi. Bu jarayon ionlashish deb, ionlashishni yuzaga keltiruvchi tashqi ta’sir esa ionlagich deb ataladi.

Gazlarda razryat hodisalarni kuzatish uchun quyidagi tajribalarni o”tkazamiz ( 1 rasm ).Musbat va manfiy zaryadlangan A va K plastinkalar orasidagi gaz I ionlagich ta’sirida bo‘lsin. Bu ikki plastinka orasidagi kuchlanish P potensiometr yordamida boshqarilib, ular orasida kuchli maydon hosil qilinadi. Gazlarning ionlanishida hosil bo‘luvchi tok juda kichik bo‘lganligidan, zanjirga sezgir G galvanometr ulangan. Kuchlanish juda kichik bo‘lganda galvanometr deyarli ko‘rsatmaydi. Demak, tok kuchi nolga teng. Kuchlanish ortishi bilan tok ma’lum qiymatgacha chiziqli bog‘lanishda ortib boradi.

Ionlagichlar ta’sirida gazlar oson ionlashadi. Bunda ba’zi molekulalar shunchalik tez harakatlanadiki, hatto ular boshqa molekulalar bilan to‘qnashish natijasida ionlarga ajraladi. Òemperatura qanchalik yuqori bo‘lsa, ionlar shuncha ko‘p hosil bo‘ladi. Ionlashish natijasida atomdan ajralib chiqqan elektron biror muddat erkin qoladi yoki darhol gazning neytral molekulalaridan biri bilan birlashib, bu molekulani manfiy ionga aylantiradi. Binobarin, ionlashgan gazda musbat va manfiy ionlar hamda elektronlar bo‘ladi

Shunday qilib, gazlarda metallarda bo‘ladigan elektron o‘tkazuvchanlik bilan elektrolitlarda bo‘ladigan ionli o‘tkazuvchanlik birga qo‘shiladi

Demak, gazlar elektron-ionli o‘tkazuvchanlikka ega. Molekula yoki atomdan bitta elektronni ajratib chiqarish uchun ionlagich ma’lum ish bajarishi kerak, bu ish ionlashish ishi deb ataladi. Ko‘pchilik gazlar uchun uning qiymati 5 dan 25 eV gacha yetadi.

Gazda ionlashish bilan birga ionlarning rekombinasiya jarayoni ham boradi. Natijada ionlarning ma’lum konsentrasiyasi bilan xarakterlanuvchi muvozanat holat qaror topadi, ionlarning bunday konsentrasiyasi ionlagichning quvvatiga bog‘liq bo‘ladi. (Ionlagichning quvvati shu ionlagichning gazning birlik hajmida vaqt birligi davomida hosil qilgan ionlar jufti bilan xarakterlanadi.)

Manbalar 

Elektr va magnetizm
Fizika
Milliy Fizika
Gaz razryadli asboblar

Gaz razryadli asboblar - elektr razryadi hosil kilish uchun gaz yoki burdan foydalaniladigan elektr-vakuum asboblar. Ularga tok toʻgʻrilagichlari — simobli toʻgʻrilagichlar, gazotronlar, tiratron, ignitronlar; kuchlanish stabilizatorlari va boʻlgichlari; aloqa liniyalari va qurilmalaridagi oʻta kuchlanishdan saqlovchi razryadniklar; yorugʻlik manbalari: lyuminessent lampalar, gaz lampalari, elektr yoyi lampalari kiradi. G. r. a.ning katod va anodlari shisha yoki keramik ballonlar ichiga oʻrnatilib, usti yupqa metall qatlami bilan qoplanadi. Gaz razryadli yorugʻlik manbalari, gaz lazer va b. asboblar alohida guruhni tashkil qiladi (yana q. Ion asboblar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz ruli

Gaz ruli — samolyotlar, raketalar, kosmik kemalar va b. uchish apparatlarini boshqarish uchun moʻljallangan qurilma. Parvozning havo ruli uncha samara bermaydigan qismida (koʻtarilish va pasayishda, uchishning dastlabki uchastkalarida, havosiz boʻshliqlarda) qoʻllaniladi. Tuzilishi juda oddiy (gaz oqimining tortish yoʻnalishini oʻzgartiradigan plastina) hamda murakkab (shakldor soploli apparat) boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz separatori

Gaz separatori — gaz qudukdaridan chiqarib olinayotgan gazlarni namdan hamda uglevodorod kondensatlari, qattiq zarralar va b. yot aralashmalardan tozalaydigan apparat. Maʼlumki, nam va aralashmalar gazni tashishni qiyinlashtiradi, quvurlarni chiritadi, gaz yoʻlida tiqinlar paydo boʻlishiga sabab boʻladi. G. s.ning gravitatsion, markazdan qrchma (siklonli), inersion (choʻktirma) va jalyuzali xillari bor (yana qarang Gazlarni tozalash).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz singdiruvchanlik

Gaz singdiruvchanlik - bosim oshganda yoki kamayganda jism orqali gaz oʻtishiga asoslangan qattiq jism xossasi. Qattiq jism tuzilishi va bosimlar farqi kattaligiga qarab, G. s.ning diffuzion oqim, molekulyar effuziya, laminar oqim xillari boʻladi.

Qattiq jismlar (maye, polimer plyonkalar yoki yopmalar)da gʻovaklar boʻlmaganda G. s.ning diffuzion oqim xili vujudga keladi. Bunda gaz qattiq jism chegara qatlamida erib, diffu-ziyalanadi va jiyemning boshqa tomonidan ajralib chiqadi.

G. s.ning molekulyar effuziya xilida gaz jism gʻovaklaridan sizib oʻtadi. Bu gʻovaklarning diametri gaz molekulalarining oʻrtacha erkin yugurish uzunligi X dan kichik boʻlishi kerak (bosim 10~3-N0~4 mm sim. ust. boʻlganda; 1 mm sim. ust.=133,322 N/m2).

Jism gʻovaklarining diametri erkin yugurish uzunligidan ancha katta boʻlganda G. s.niig laminar oqim xili vujudga keladi.

Moddaning G. s. koeffitsiyenta/’(m’/s-N yokism2/s-at; 1 sm2/s-at=1,0210-"m4/s-N) bosim bir birlikka kamayganda jismning gaz oqimiga tik boʻlgan yuza birligi orqali 1 s da oʻtgan gaz hajmi bilan tavsiflanadi. Koeffitsiyent R gaz tabiatiga bogʻliq. Quyida baʼzi mate-riallarning 20°S dagi 7*(sm2/s-at) qiymatlari berilgan:Metallar.............................10-18-10-’2Shisha.................................Yu-15—10-’°Polimerlar (plyonkalar) ... 10"12—10~5Suyuqpiklar.........................10~7—10~5Qogʻoz, charm.............................10—5—10Amorf polimerlar (kauchuklar) eng katta, kristall polimerlar (maye, polietilen) ancha kichik, shishasimon polimerlar juda kichik G. s. ga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz sʼyomkasi

Gaz sʼyomkasi — 1) gazeimon uglevodorodlarni aniqlashga asoslangan neft va gaz konlarini qidirib to-pish metodi. Neft va gaz uyumlaridan ajralib chiqqan gazeimon uglevodorodlarni ularni qoplab turgan qoplam orqali yer yuzasigacha boʻlgan migratsiyasiga asoslangan. Rus geologi V. A. Sokolov taklif qilgan. Yer yuzasiga sizib chiqadigan uglevodorodlarning miqdori oz boʻlishiga qaramay ular chuqurlikda neft va gaz uyumlari borligidan darak beradi. G. yeda gaz namunasi (tuproq ostidagi havodan) yoki 2—3 m chuqurlikdan togʻ jinsidan namuna olinib, soʻngra undan gaz ajratib olinadi. Olingan gaz namunasida metan, etan, propan va b. uglevodorodlar aniq-lanadi. Tahlil natijasida "gaz anomaliyasi", yaʼni uglevodorodlar konsentratsiyasining toʻplangan joyi aniqlanadi. Tekshirilayotgan maydondagi gaz anomaliyasi shu joyda neft va gaz koni borligining belgisi hisoblanadi.

2) Shaxta inshootlarida metanning ajralib chiqishi shiddatini aniqlash metodi. G. s. havodan olingan namunadan metan konsentratsiyasiii aniqlab va kon inshootidan oʻtayotgan havoning miqdorini oʻlchash bilan bajariladi. Koʻndalang va boʻylama G. s. maʼlum. Boʻylama G. yeda inshoot uzunligi boʻyicha gaz konsentratsiyasi va debitining oʻzgarishi aniqlanadi, koʻndalang kesimli G. s.da inshootning koʻndalang kesimi boʻyicha gaz konsentratsiyasining oʻzgarishi kuzatiladi. Qaytadan bajarilgan G. s. vaqt boʻyicha gazning ajralib chiqishi shiddatini oʻlchashimkoniyatini beradi. Bajarilgan ishlar natijasida G. s. haritasi tuziladi. Haritada neft va gaz uyumlari toʻplangan joylar shartli belgilar bilan koʻrsatiladi. Bu metod neft va gaz qidirish ishlarini ancha tezlashtirishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz tarmogʻi

Gaz tarmogʻi — yoqilgʻi sifatida ishlatiladigan gazlarni tashish va isteʼmolchilarga tarqatish uchun moʻljallangan gaz quvurlari, inshootlari va qurilmalari majmui (tizimi); aholi yashaydigan punktlarni gaz bilan taʼminlash tizimining tarkibiy qismi. Shahar G. t. har xil diametrli va bosimli gaz quvurlaridan; gaz bosimini pasaytirish uzellari — gaz tartiblash punktlari (GTP) va gaz taqsimlash styalari (GTS)dan; asboblarga kelayotgan gaz bosimini doimiy tutib turadigan individual rostlagichlardan; gaz omborlari; (gazgolderlar)dan iborat boʻladi. G. t. bosimni oʻlchash asboblari; avtomatika, aloqa va ogohlantirish (signalizatsiya) qurilmalari, zulfinlar bilan jihozlanadi. Vazifasiga qarab, G. t. ning tarqatish va kiritish xillari boʻladi. Tarqatish G. t. gazni GTP va GTS hamda gaz omborlaridan isteʼmol qilinadigan joyga berish uchun xizmat qiladi. Kiritish G. t. gazni bevosita isteʼmolchilarga beradigan bino va inshootlarga gaz berish uchun moʻljallanadi. Shahar G. t. boʻyicha gaz muayyan bosimda, yaʼni 0,05 kgk/sm2 (5 kN/m2)dan 12 kgk/sm2 (1200 kN/m2) gacha bosimda beriladi. Aholi yashaydigan punktlarda G. t. odatda berk halqa-simon tizim tarzida tashkil qilinadi. Bu tizim gaz taʼminotining uzluksizligini taʼminlaydi. Gaz quvurlari yer ostidan ham, yer ustidan ham oʻtkazilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz taqsimlash

Gaz taqsimlash (ichki yonuv dvigatellarida) — ichki yonuv dvigateli kiritish va chiqarish organlarining davriy harakati (ochilib-yopilishi) natijasida yuz beradigan jarayon. U dvigatel silindrining yangi zaryad bilan toʻlishini (soʻrish, kirish) va ish bajarib boʻlgan gazning silindrdan chiqib ketishini (chiqarish, chiqish) taʼminlaydi. Dvigatelning turi va tuzilishiga qarab, gaz taqsimlash klapan (qopqoq)li, shaybali, zolotnikli (klapansiz), tirqishli va aralash boʻlishi mumkin. Kema va teplovoz ichki yonuv dvigatellari (dizellar)dagi Gaz taqsimlash tizimida qoʻshimcha kulachoklar va reversiv qurilmalar boʻladi. Bular dvigatel tirsakli valining aylanish yoʻnalishini oʻzgartirishga imkon beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz taqsimlash stansiyasi

Gaz taqsimlash stansiyasi -gaz bosimini foydalanish uchun xavfsiz darajagacha pasaytirish va isteʼmolchilarga tarqatish uchun moʻljallangan inshoot. Unda gaz qabul qilinadi, aralashmalardan tozalanadi, bosimi pasaytiriladi, isteʼmolchilarga berilayotgan gaz miqdori hisobga olinadi; gaz quvurlarining gaz bosimi toʻgʻrilab turiladi. G. t. s.da gazni tozalash, oʻlchash, rostlash, nazorat qilish qurilmalari, avtomatik asboblardan foydalaniladi. Vazifasiga qarab, G. t. s. magistral gaz quvuri tarmogʻidagi, gaz konidagi va avtomatik xillarga; nazorat-taqsimlash punktlari, gaz bosimini rostlab turish punktlari va qurilmalariga boʻlinadi. Shaharlarni, aholi yashaydigan punktlarni, korxonalarni, jamoa xoʻjaliklarini, xonadonlarni toza va ishlatish uchun xavfsiz bosimli gaz bilan bir meʼyorda taʼminlab turishda G. t. s. ning ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz termometr

Gaz termometr — temperaturani oʻlchash asbobi. Ishi ideal gaz bosimi r yoki hajmi Vning temperaturaga bogʻliqligiga asoslangan: pV=RT (R — gaz doimiysi). Temperatura shkalalarini tuzish temperaturani Gaz termometr vositasida oʻlchashga asoslangan. Gaz termometrdan Xalqaro amaliy temperatura shkalasining reper (tayanch) nuqtalarini aniqlashda birlamchi temperatura asbobi sifatida foydalaniladi. Odatda doimiy hajmli Gaz termometrdan foydalaniladi; unda temperaturaning oʻzgarishi gaz bosimining oʻzgarishiga mutanosib yuz beradi. Gaz termometr vositasida temperatura 2 dan 1300 K gacha oraliqda oʻlchanadi. Bunda erishish mumkin boʻlgan aniqlik 3-10—3—2-10—z Kni tashkil qiladi.

Manbalar
Gaz turbinali dvigatel

Gaz turbinali dvigatel (GTD) — yoqilgʻi yonganda ajraladigan qizigan gazda ishlovchi issiqlik dvigateli. Asosan, gaz turbshshei, kompressor, gaz generatori, yonish kamerasi va havo isitkichdan iborat. G. t. d.ni yaratish goyasini birinchi marta 1791-yilda ingliz ixtirochisi J. Barber taklif qilgan. Birinchi G. t. d.ning loyihasini rus muhandisi P. D. Kuzminskiy 1892-yilda taklif qilib, 1900-yilda kurgan. Boshqa ixtirochilar uni takomillashtirgan. G. t. d.larning quvvati 100 MVt dan yuqori. Gazning potensial energiyasi turbina kuraklarida kinetik energiyaga, soʻnfa qisman mexanik energiyaga (ishga) aylanadi. G. t. d.ning yonish bosimi oʻzgarmas va yonish hajmi oʻzgarmas xillari boʻladi. Yonish bosimi oʻzgarmas G. t. d.da yoqilgʻi uzluksiz yonadi, yonish hajmi oʻzgarmasida davriy yonadi. Birinchi G. t. d. koʻp tarqalgan. Unda kompressorda qisilgan atmosfera havosi yonish kamerasiga keladi va unga yonilgʻi beriladi; yonilgʻi aralashmasi yonib, havoni qizdiradi, soʻngra gaz turbinasida gazsimon yonish mahsulotlarining energiyasi mexanik ishga aylanadi; bu ishning koʻp qismi kompressorda havoni qisish uchun sarf boʻladi, qolgan qismi harakatlantirish agregatiga uzatiladi. Agregat isteʼmol qiladigan ish G. t. d.ning foydali ishi hisoblanadi. G. t. d.da suyuq yonilgʻi va gaz yoqiladi, qattiq yoqilgʻi faqat elektr styalariga oʻrnatilgan G. t. d. uchun ishlatiladi. Gazning turbinaga kirish oldidagi temperaturasi qancha yuqori boʻlsa, G. t. d.ning f. i. k. ham shuncha katta boʻladi. G. t. d. sanoatda, aviatsiyada (qarang Reaktiv dvigatel), kema va lokomotivlarda, elektr styalarda, gaz haydash st-yalarida (gaz kompressorlarini yurgizish uchun), neft haydash zavodlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz turbinali elektr stansiya

Gaz turbinali elektr stansiya — elektr generatorni harakatga keltirish uchun gaz turbinasidan foydalaniladigan issiqlik elektr stansiyasi. Yer ostida koʻmirni gazlash mahsulotida ishlaydigan stansiya sifatida paydo bulgan. G. t. e. s. tirkama furgon-lar yoki temir yoʻl platformalarida koʻchirib yuriladi. Uni ishga tushirish, yonilgʻi va moy baklarini toʻldirish avtomat-lashtirilgan. Undan kon va qurilishda vaqtincha foydalaniladi. Asosiy elektr tarmoqlarida avariya yuz bergan yoki koʻp energiya kerak boʻlgan hollarda G. t. e. s.ni ehtiyot manba sifatida ishlatish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz turbinasi

Gaz turbinasi - uzluksiz ishlaydigan issiqlik dvigateli. Bosim ostida turgan va yuqori temperaturaga ega boʻlgan gaz energiyasi Gaz  turbinasining kurakli apparatida valning mexanik energiyasiga aylanadi. Siqilgan gaz yonish kamerasida, yadro reaktori va birgalikda qizdiriladi. Gaz turbinasi dvigatelining bir qismi sifatida paydo boʻlgan va tuzilishi jihatidan bugʻ turbinasiga oʻxshaydi. Gaz  turbinasi soplo apparati ish gʻildiragi bilan turbina pogʻonasini tashkil etadi. Gaz turbinasining faol (aktiv ) va reaktiv turbina xillari bor. Amalda barcha Gaz turbinasi koʻp pogʻonali turbina hisoblanadi. Quvvati esa 100 MVtdan oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
http://www.gasturbineworld.co.uk/rovergasturbine.html 
https://netl.doe.gov/sites/default/files/gas-turbine-handbook/1-1.pdf
https://publik.tuwien.ac.at/files/PubDat_240372.pdf
https://freikolben.ch/en/gas-turbines
https://www.energy.gov/fecm/how-gas-turbine-power-plants-work
https://www.monografias.com/trabajos108/estudio-del-efecto-del-aislamiento-termico-turbina-gas/estudio-del-efecto-del-aislamiento-termico-turbina-gas
https://chemicalengineeringworld.com/gas-turbine-working-and-types/
https://raigap.livejournal.com/1044444.html
Gaz turbinasi yonilgʻisi

Gaz turbinasi yonilgʻisi - gaz turbinasitsa ishlatiladigan uglevodorod gazlari yoki suyuq neft. Gazsimon G. t. yo. (tabiiy gazlar) magistral gaz quvurlarining gaz haydash st-yalarida ishlaydigan gaz turbinali kurilmalarda, suyuq G. t. yo. esa transport va yirik muqim (statsionar) gaz turbinalarida yoqiladi. G. t. yo.ga quyiladigan asosiy talablar: tarkibida vanadiy juda kam — (2—6)—10~4% boʻpishi, kul juda kam chiqishi lozimligi. Gaz turbinasi kuraklarini zanglatmasligi, sirtlarga qurum va kul oʻtirib qolmasligi uchun G. t. yo.ga maxsus modda qoʻshiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz toʻldirish stansiyasi

Gaz toʻldirish stansiyasi -avtomobillarga gaz toʻldirish kompressor st-yasi. Mamlakatni muqobil yoqilgʻiga boʻlgan ehtiyojini qondirish maqsadida 1984 yilda "Oʻzbektransgaz" ICHB tarkibida "Oʻzbekavtogaz" boshqarmasi tashkil etildi. Soʻngra u Oʻrta Osiyo respublikalari va Qozogʻistondagi jami G. t. s.ni birlashtirgan "Oʻrta Osiyoavtogaz" boshqarmasiga aylantirildi. Keyinchalik "Oʻzbekavtogaz" hududiy boshqarmasi "Oʻzdavneftmahsulot" davlat-aksiyadorlik birlashmasi tarkibiga kirdi. 1997 yilda mazkur boshqarma negizida amerika-lik hamkorlar bilan birgalikda "Gaz-kompressor" qoʻshma korxonasi tuzil-di. Oʻzbekistonda gaz sanoatinchnt rivojlanishi bilan gaz yoqilgʻisi zaxiralarini yaratish, truboprovod transporti tarmogʻini kengaytirish, shuningdek G. t. s.lar qurishga alohida ahamiyat berildi.

Oʻzbekistonda dastlabki G. t. s 1984 yil (sutkasiga 500 avtomobilga gaz yoqilgʻisi toʻddirish quvvati bilan) Toshkent sh.da tashkil etildi. 1986 yilda yangi turdagi — blok-komplektli (sutkasiga 250 avtomobilga gaz yoqilgʻisi toʻddirish quvvatida) G. t. s. foydalanishga topshirildi. OʻzRda 32 G. t. s ishlab turibdi (shundan 18 tasi sutkasiga 500 avtomobilga, 14 tasi esa 250 avtomobilga xizmat koʻrsatadi, 1999). Mavjud G. t. s.lar umumlashtirilganda sutkasiga 1 mln. 720 ming m3 yoki yiliga 370 mln. m3 siqilgan tabiiy gazni isteʼmolchilarga yetkazib beradi. Bu bilan yiliga 282 ming t neft motor yoqilgʻisi tejaladi. 1999 yilga qadar "Gazkompressor" qoʻshma korxonasi xizmat kursatadigan avtomobillar soni 12408 ga yetdi. Umuman gazdan motor yoqilgʻisi sifatida foydalanishning rivojlantirilishi yoqilgʻiga boʻlgan talabni qondirishdan tashqari, mamlakat iktisodiga katta fonda keltiradi.

Akbarxoʻja Raximov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz quvuri

Gaz quvuri, gaz uzatkich (gazoprovod) — yonuvchi gazlarni qazib olingan yoki ishlab chiqarilgan joyidan isteʼmol qilinadigan joyigacha uzatish (yetkazib berish) uchun moʻljallangan inshootlar (quvurlar, tayanchlar, yoʻlakay binolar) majmui. Birinchi marta G. q.dan mil od boshlarida Xitoyda foydalanilgan. Bunda tabiiy gaz bambukdan yasalgan quvurlarda uzatilgan. 18-asr oxirida Yevropada gaz choʻyan, 19—20-asrlarda esa pulat quvurlarda uzatilgan. Hozir gaz quvurlari yer ostidan, yer ustidan (tayanchlar ustidan) utkazilishi mumkin. G. q. magistral (gaz uzoq joylarga, maye, boshqa shahar yoki mamlakatlarga yetkazib beriladigan), mahalliy (gaz biron bir hudud doirasida yetkazib beriladigan) va shahar (gaz muayyan bir shahar doirasida yetkazib beriladigan) xillarga bulinadi. Quvurlarni korroziyadan saqlash uchun izolyatsiyalash, katod va protektorli himoya usullaridan foydalaniladi. G. q. 5,5—10,0 MN/m2 gacha bosimga chidaydigan qilib quriladi. G. q. diametri har xil (720 dan 1420 mm gacha) boʻladi. G. q.dagi gaz bosimini gaz-kompressor styasi meʼyorga solib turadi. G. q.ning oxirgi punktlarida gaz taqsimlash st-yalari kuriladi. Bu punktlardan gaz isteʼmolchilarga tarqatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz quvurli qozon

Gaz quvurli qozon - qizish sirti quvur (truba)lardan iborat boʻlgan bugʻ qozoni. Quvurlar ichidan yonuvchi gazlar oʻtib, ularni qizdiradi, natijada quvurlarni qamrab turgan suv qaynaydi. Oʻt quvurli, tutun quvurli va ikkovi birlashtirilgan xillari bor (yana qarang Bugʻ qozoni).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gaz hisoblagich

Gaz hisoblagich - vaqt birligi ichida oʻtadigan gaz hajmini oʻlchaydigan asbob; tabiiy va zaharli boʻlmagan boshqa gazlarga moʻljallangan. Ishlash tarziga koʻra diafragmali, turbinali rotorli va b. xillari bor. Diafragmali G. h.da oʻlchash qurilmasi gaz oʻtkazmaydigan diafragmalar bilan ajratilgan ikkita kameradan iborat.

Maxsus klapanlar tizimi tufayli diafragmalar hisoblagichning kirish va chiqish naychalaridagi gazlarning bosimlari farqi hisobiga ilgarilanmaqaytma harakat qiladi. Diafragmalarning bu harakatini kinematik qurilma jamlagich roliklarining aylanma harakatiga aylantiradi. Bunday G. h.lar roʻzgʻorda ishlatiladi. Turbinali G.h.da turbina orqali oʻtadigan gaz oqimi tezligini oqim toʻgʻrilagich baravarlaydi. Oʻlchash mexanizmi parrakli turbina va reduktordan iborat boʻlib, turbina oʻki ikki tayanchga mahkamlangan. Magnitli uzatma turbinaning aylanishini hisoblash qurilmasiga uzatadi. Hisoblash qurilmasidagi rolikli jamlagich hisoblagichdan oʻtayotgan gaz hajmini oʻlchaydi. Bunday G. h. past, oʻrta va yuqori bosimli gazlarda ishlaydi, ularni turli hisoblash qurilmalariga ulab qoʻyish mumkin. Bunday G. h. sanoatda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazakoʻt

Gazakoʻt (Gentiana L.) — gazakoʻtdoshlar (erbaxodoshlar) oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Oʻzbekistonda 7 turi bor. Oʻzbekistonda keng tarqalgan turi (G. olivieri griseb.) past boʻyli (10— 30 sm), koʻp yillik oʻt. Barglari tuksiz; gullari koʻkbinafsha, koʻk; poyaning yuqori qismida 1—3—6 tadan boʻlib, soyabonsimon toʻpgullarda joylashgan. Mevasi choʻziq koʻsakcha. Urugʻlari mayda. May—iyunda urugʻlaydi. Adir va togʻlarda chagʻir toshli quruq yon bagʻirlarda oʻsadi. Xalq tabobatida bezgak, meʼda kasalliklariga davo qilish hamda ogʻiz chayish, qon ketishini toʻxtatish va yaralarni davolashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gazakoʻtdoshlar

Gazakoʻtdoshlar (Gentianaceae) — ikki urugʻ pallali oʻsimliklar sinfiga mansub tutash tojli oʻsimliklar oilasi. Gullari yirik, yorqin tusli, tugunchasi 1—2 chanoqli (uyali), mevasi — koʻsakcha. Yer yuzida 70 turkumga mansub 1000 ga yakin turi bor. Oʻzbekistonda 4 turkumga mansub 15 turi usadi. Ayrim turlaridan xalq tabobatida Dorivor oʻsimlik sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Ikki pallali oʻsimliklar
Gazanda

Gazanda, qichitqi oʻt (Urtica L.) — 1) gazandadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik yoki bir yillik oʻtlar turkumi. Barglari arra tishli, bulaklarga boʻlingan, qarama-qarshi joylashgan. Barglari va poyasi qichitqi tuklar bilan qoplangan. Gullari juda mayda, bir jinsli, barg qoʻltigʻidagi boshoqsimon toʻpgullarga yigʻilgan. Mevasi yongoqchasimon. Shim., kamroq Jan. yarim sharda hamda tropiklarda 40—50 turi tarqalgan. Oʻzbekistonda bitta turi bor. Soya, zah yerlar, dal al ar, bogʻlar va b. yerlarda usadi. Bu turdan tibbiyotda qon toʻxtatuvchi vosita sifatida foydalaniladi. Yosh novdalari isteʼmol qilinadi. Poyasidan arqon, dagʻal mato tuqishda ishlatiladigan iplar tayyorlanadi; 2) zoologiyada suvda va quruqlikda yashovchilar bilan sudralib yuruvchilarning umumiy nomi (qarang Sudralib yuruvchilar), jonli tidda, kaltakesak, ilon, hasharotlar va urgimchaksimonlar singari badburush, yirtqich, zaharli yoki badboʻy maxluqlarga nisbatan ishlatiladigan soʻz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazandadoshlar
Bargli sabzavotlar
Gazandadoshlar

Gazandadoshlar , qichitqidoshlar (Urticaceae) — ikki urugʻ pallali usimliklar sinfiga oid oila. Morfologik tuzilishiga kura tutdoshlar oilasiga yakin turadi. Bir uyli yoki ikki uyli utlar, yarim butalar va butalar, baʼzan, yogʻochli yumshoq, kichik daraxtlardan, kamdan-kam lianalardan iborat. Barglari oddiy, qarama-qarshi yoki ketma-ket joylashgan. Gullari mayda, 700 ga yaqin turi bor. G. yer sharining deyarli barcha mintaqalarida, kupincha tropik hududlarda tarqalgan. Oʻzbekistonda 2 turkumga mansub 4 ta yovvoyi va bitta madaniy qorli bemeriya turi usadi. Dorivor va tola beradigan turlari ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Gazandadoshlar
Gaz-beton

Gaz-beton — betonning bir turi. Sement qorishmasi (portlandsement, yanchilgan ohak va b.) bilan gaz hosil qiluvchi qoʻshimchalar (alyuminiy, rux, magniy va vodorod peroksid kukuni) aralashmasidan tayyorlanadi. Alyuminiy yoki boshqa qoʻshimchalar kalsiy gidrat oksidi bilan kimyoviy reaksiyaga kirishganda ajraladigan vodorod aralashmani koʻpirtiradi. U qotgach, gʻovak tuzilishli G.-b. hosil boʻladi. G.-b., asosan, binolar uchun issiqlik izolyatsiya va konstruktivissiqlik izolyatsiya materiali sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil