MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ivan Kramskoy

Ivan Nikolayevich Kramskoy  [1837.27.5(8.6), Voronej viloyati — 1887.24.3(5.4), Peterburg] — rus rassomi va badiiy tanqidchisi. Peterburg Badiiyot akadimyasida taʼlim olgan (1857—63). BAdagi akademik sanʼatga qarshi chiqqan "14 lar qoʻzgʻoloni" rahbari, demokratik yoʻnalishdagi rassomlarning birinchi tashqiloti — rassomlar artelining tuzuvchisi, Birodarlik harakati yoʻlboshchisi va tashqilotchisi. Portret janridagi faoliyati rassomning isteʼdodini toʻliq namoyon etdi: "L. N. Tolstoy", "I. Shishkin" (1873), "M. Saltikov-Shchedrin" (1879) va boshqa; oddiy xalq portretlarini yaratishga ahamiyat berdi ("Miva Moiseyev", 1882; "Dehqon", 1883 va boshqalar). "Iso sahroda" (1872) asarida afsonaviy qahramonga hayotiy talqin baxsh etdi. Mavzuli kompoziyasiyalari portret kartivaga yaqin va koʻp holdarda kam kishilik. K. estetik qarashlari rus demokratik sanʼati taraqqiyotida muhim rol oʻynadi, u rassomlarni milliy sanʼat yaratishga daʼvat etdi, hayotni butun borligʻi bilan ifodalashga chaqirdi.

Manbalar 

Rus rassomlari
Kran

Kran () — 1) truboprovodsa — qoʻzgʻaluvchan detali (tiqini)da suyuqlik yoki gaz oqimini oʻtkazish uchun teshigi boʻlgan berkitish klapani, joʻmragi. Oʻtuvchi (oqim toʻgʻri chiziqli harakatlanadi), burchak ostida (oqim 90° burchak ostida harakatlanadi), 3 yoʻlli (3 truboprovod erkin ulangan) xillari bor; 2) temir yoʻlda — temir yoʻl sostavining tormozlari boshqariladigan asbob. Lokomotiv kabinasiga oʻrnatiladi; 3) yuklarni bir joydan ikkinchi joyga olib borish, ortish-tushirish uchun moʻljallangan mashiva (qarang Koʻtarish krani).

Manbalar
Kraniologiya

Kraniologiya (yun. kranion — kalla suyagi va ...logiya) — anatomiyaning bir boʻlimi; antropologiyada butun kalla suyagi hamda aloxdsa qismlarining turli shakli va oʻlchamlarini oʻrganish. Antropogenez toʻgʻrisidagi taʼlimotda odam va maymunlar evolyusiyasining turli davrlariga tavsif berishda K. maʼlumotlaridan ham foydalaniladi. M. M. Gerasimov kalla suyagi asosida odam qiyofasini tiklash usulini yaratdi va shu usul bilan bir necha tarixiy shaxslar (Amir Temur, Ivan Grozniy, Rudakiy, Shohrux, Ulugʻbek va boshqalar)ning qiyofasini — haykal-portretini tikladi.

Manbalar
Vyacheslav Krasichkov

Vyacheslav Prokofyevich Krasichkov (1898.10.10, Saratov gubernyasi Petrovskiy uyezdi Bobrovka qishlogʻi — 1978.16.6, Doʻshanba) — seleksioner olim, Tojikiston Fanlar Akademiyasi akademik (1957), Tojikistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1952). SoyuzNIXIning Qoʻrgʻontepadagi tajriba stansiyasida gʻoʻza seleksiyasi boʻlimi mudiri (1934—56), Tojikiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti direktori (1956—57), Tojikiston Fanlar akademiyasi vitse-prezident (1957—61), Tojikiston qishloq xoʻjaligi ilmiy tadqiqot institutida seleksiya boʻlimi mudiri (1961—69). 1969-yildan Tojikiston dehqonchilik ilmiy tadqiqot instituti Vaxsh filialida (1978-yildan V. A. Krasichkov nomida) gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi boʻlimi mudiri. Ilmiy ishlari ingichka tolali gʻoʻza seleksiyasi va urugʻchiligi masalalariga bagʻishlangan. Uning ishtirokida 12 dan ortiq ingichka tolali gʻoʻza navlari (5595-V, 6465-V, 6249-V, 7072-V va boshqalar) yaratildi. U yaratgan navlar Oʻzbekistonda ham ekilgan. Abu Ali ibn Sino nomidagi Tojikiston Davlat mukofoti laureati (1972).

Manbalar 

 

1978-yilda vafot etganlar
16-iyunda vafot etganlar
1898-yilda tugʻilganlar
Krasnovodsk zilzilasi

Krasnovodsk zilzilasi -Turkmanistonning Krasnovodsk (hozirgi Turkmanboshi) shahrida 1895-yilda roʻy bergan oʻta kuchli zilzila. Krasnovodsk zilzilasining magnitudasi Rixter shkalasi boʻyicha M-8,2, MSK-64,12 balli shkala boʻyicha uning kuchi 10 ballga teng boʻlgan. Ushbu zilzila keyingi 120 yil ichida (1882— 2002) Oʻrta Osiyoda boʻlib oʻtgan eng kuchli zilzilalardan biri hisoblanadi. Krasnovodsk zilzilasi oqibatida sodir boʻlgan vayronaliklar va qurbonlar toʻgʻrisida aniq maʼlumotlar saqlanmagan.

Manbalar
Krasnovodsk platosi

Krasnovodsk platosi - Oʻrta Osiyodagi choʻl plato. Kaspiy dengizining sharqiy sohilidagi Krasnovodsk yarim orolda, Turkmanistondagi Qoraboʻgʻozgoʻl va Krasnovodsk qoʻltiqlari orasida. Eng baland joyi 306 m. Asosan, gips aralash ohaktosh va mergeldan tarkib topgan. Yassi qir va keng botiqlar, shuningdek, qoldiq togʻlar (nisbiy balandligi 40 m gacha) bor. Krasnovodsk platosi janubida Kubadogʻ joylashgan. Gilli va toshloq choʻllar kattagiva hududni egallagan. Shoʻra va shuvoq, shim. qismida qumlikda cherkez, qora saksovul oʻsadi. Shim.-sharqida shoʻrxok botiqlar bor.

Manbalar 

 

Togʻlar
Oʻrta Osiyo
Krasnovodsk qoʻltigʻi

Krasnovodsk qoʻltigʻi - Kaspiy dengizi qoʻltigʻi. Dengizning jan.sharqiy qirgʻogʻi ichkarisiga 46 m gacha yorib kirgan. Maydoni 1 ming km². Dengizdan Krasnovodsk va Shimol Cheleken tillari bilan ajralgan. Qirgʻoqlari egri-bugri. Chuq. 3,5 m gacha, shimoli-gʻarbiy qismida 50% gacha. Shoʻrligi 14— 15%s gacha. Shim.-gʻarbiy sohilida Turkmanboshi shahri va porti joylashgan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyo
Qoʻltiqlar
Krasnogorsk (Moskva viloyati)

Krasnogorsk - Rossiya Federatsiyasi Moskva viloyatidagi shahar (1940-yildan). Banka daryosi vodiysida, Moskvadan 22 km gʻarbda. Krasnogorsk (Moskva viloyati) stansiyasi (Pavshino). Aholisi 91 ming kishi (1998). Foto va kino apparatlari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Dorivor oʻsimliklar xom ashyosini qayta ishlash zavodi ishlab turibdi. Rossiya Federatsiyasining kinofoto hujjatlari davlat arxivi markazi. Nemis antifashistlari muzeyi, K. yaqinida "Arxangelskoye" muzey qoʻrgʻoni (18— 19-asrlar) bor.

Manbalar 

 

Moskva viloyati shaharlari
Krasnogorsk (shaharcha)

Krasnogorsk — Toshkent viloyatidagi shaharcha (1955-yildan). Yangiobod shahar Kengashiga qarashli. Toshkent shahridan 40 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi —Chigʻiriq (45 km). Chatqol togʻining jan.gʻarbida, 750 m balandlikda. Aholisi 13,2 ming kishi (2002). Chovlisoy va Sovur ariqlaridan suv oladi. Dastlab Chovlisoy nomi bilan yuritilgan. 1953-yil K. nomini olgan. Shaharchada Navoiy konmetallurgiya kombinati filiali joy-lashgan. Aloqa boʻlimi, 3 umumiy taʼlim, sport maktablari, bolalar sanʼat maktabi, madaniyat uyi, kutubxona, savdo, madaniy va maishiy xizmat shoxobchalari bor.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Yangiobod shahri
Krasnoyarsk

Krasnoyarsk - Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Krasnoyarsk oʻlkasi markazi, Yenisey daryosidagi port. Krasnoyarsk tuguni. Aholisi 875,3 ming kishi (1998). Mashinasozlik va metallsozlik ("Sibtyajmash" ishlab chiqarish birlashmasi bor; gʻalla oʻrish kombayni ishlab chiqariladi), kimyo (sintetik kauchuk, shin zavodlari va boshqalar), metallurgiya (alyuminiy, "Sibelektrostal" zavodlari), yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari, sellyuloza-qogʻoz kombinati bor. 9 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 4 universitet), Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir boʻlimining ilmiy markazi, 5 teatr (shu jumladan, opera va balet, teatri), oʻlkashunoslik muzeyi, V. I. Surikov uy-muzeyi, badiiy galereya mavjud. K.ga 1628-yil is-teqkom sifatida asos solingan. K. yaqinida Krasnoyarsk GES, "Stolbi" ("Tosh ustunlari") qoʻriqxonasi joylashgan.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Mixail Krasnyanskiy

Mixail Porfiryevich Krasnyanskiy (1908.22.9 - Toshkent — 1986.6.4) — oʻzbek kinooperatora Oʻzbekistonda xizmat kursatgan sanʼat arbobi (1965). 1926—86 yillar "Oʻzbekfilm"da kinooperator. "Vasriddin Buxoroda", "Tohir va Zuhra" filmlarida ikkinchi operator. "Alisher Navoiy" filmi birinchi mustaqil ishi. "Paxtaoy", "Opa-singil Rahmonovalar", "Maftuningman", "Furqat", "Oʻtgan kunlar" (A. Mukarramov bilan hamkorlikda), "Jonlangan miniatyuralar" kabi filmlari mashqur. 1972-yildan "Nashtar" kinojurnalining doimiy operatori boʻlgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1970).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Krass Mark Litsiniy

Mark Litsiniy Krass (Crassus)  (miloddan avvalgi taxminan 115, Rim — miloddan avvalgi 53.6.5, Karri) — Rim sarkardasi, Sulla tarafdori. Proskripsiyalar natijasida nihoyatda boyib ketgan va Rimdagi eng badavlat shaxsga aylangan. Bu boylikdan siyosiy maqsadlarda ustamonlik bilan foydalangan. Miloddan avvalgi 70 va 55-yillarda konsul etib saylangan. Mark Krass Yuliy Sezar va Gney Pompey bilan birga 1-triumviratga kirgan (mil.av. 60-y). Bu uchlik davlatni amalda egallab olgan. Spartak qoʻzgʻolonini bostirgan (mil.av. 71-y). Krass 55-yil Suriya viloyatini 5 yilga boshqarish huquqini olgan. Parfiyanlar bilan boʻlgan Karri jangida magʻlubiyatga uchrab halok boʻlgan. Krass tarjimai holi Plutarx tomonidan bayon etilgan.

Manbalar 

Rim
Rim Tarixi
Rimda tugʻilganlar
Qadimgi Rim qoʻmondonlari
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Chala maqolalar
Kraton

Kraton (yun. kratos — kuch, mustahkamlik) — Yer poʻstining alpinotip burmalanishi oʻzgarishlariga layoqatsiz konsolidatsiyalashgan qismlari. Nemis geologi X. Shtille K.ni koʻtarilgan K. — aksari sial (Si, AI) tarkibli (kad. tokembriy platformalari yoki poʻsti kontinental tuzilishga ega hozirgi geologik qalqonlar) massivlari va choʻkkan K. — simatik (Si, Fe, Mg) zaminli (koʻpincha Yer poʻstining "granitmetamorfik" qatlamiga ega boʻlmagan okean tubi maydonlari) massivlariga ajratgan. "K" terminini fanga Shtille kiritgan (1940) va xorij adabiyotlarida ruscha "platforma" terminining sinonimi sifatida keng qoʻllaniladi.

Manbalar
Kraxmal

Kraxmal (nem. Kraftmehl) – oʻsimlikning asosiy uglevod zaxirasi. Umumiy formulasi (S6N|()O5)g. Rangsiz amorf modda. Fotosintez jarayonida oʻsimliklarning barglarida hosil boʻladi. Kraxmalni toʻla gidrolizlab, glyukoza olinadi. U oʻsimliklarning turli qismlarida, ayniqsa, kartoshka tugunagida, ildizida, bugʻdoy, sholi va makkajoʻxori donida donachalar shaklida tuplanadi. Kraxmal miqdori bugʻdoyda 75%, makkajuxorida 72%, guruchda 80%,kartoshkada 12— 24% ga yetadi. Turli oʻsimliklardan olingan kraxmal donachalarining shakli va hajmi har xil. Masalan, kartoshka kraxmal dovachalari nisbatan yirik (kundalangi 25—100 mk), guruch kraxmal dovachalari esa mayda (koʻndalangi 3—7 mk). Kraxmal dovachalari suvda isitilganda parchalanib, kleyster hosil qiladi. Deyarli barcha kraxmallar ikki xil polisaharid – amiloza vaamilopektindan iborat. Kraxmal sovuq suv, spirt, efir va boshqa organik erituvchilarda erimaydi. Kislotalar taʼsirida gidrolizlanib, avval dekstrinlarga, soʻngra toʻla gidroliz natijasida D-glyukozaga aylanadi. Fermentlar taʼsirida ancha tez gidrolizlanadi. Kraxmal gidrolizini katalizlovchi fermentlar amilazalar deb ataladi.

Odam va hayvonlar uchun oʻsimlik kraxmali qimmatli oziq modda hisoblanadi. Insonning uglevodlarga boʻlgan ehtiyoji, asosan, non, kartoshka, krupalar va boshqa tarkibadagi kraxmal bilan qoplanadi. Sanoatda kraxmal, asosan, kartoshka, makkajoʻxoridan olinadi. Kartoshka kraxmali (kartoshka uni) olishda maydalab qorilgan kartoshka massasi suv bilan ishlanadi. Hosil boʻlgan kraxmal sutini tindirib yoki sentrifugalab kraxmal ajratib olinadi. Kraxmal oziq-ovqat, qandolatchilik, goʻsht mahsulotlari tayyorlashda keng qoʻllanadi. Etil spirt, butil spirt, atseton va sut kislota, sitrat, glyukonat kislota, yelim ishlab chiqarishda kraxmalan xom-ashyo sifatida foydalaniladi. Antibiotiklar, vitaminlar, poroshoklar tayyorlashda ishlatiladi. Kraxmal va uning mahsulotlari toʻqimachilik, qogʻoz sanoatida qoʻllaniladi.

Manbalar 

Bioximiya
Oziq-ovqat
Kreatin

Kreatin (yun. kreas - goʻsht, et) -organik modda. Mol. m. 131,14, suyuqlanish temperaturasi 315°. Suvda va spirtda eriydi, efirda erimaydi. Umurtqali hayvonlar va odamning muskul toʻqimasida (ayniqsa, koʻndalang targʻil muskullarda) koʻp. Nerv toʻqimasi, qon, jigar, buyrakda ham bor. Kreatinfosfat kislota tarkibiga kiradi; organizmda moddalar almashinuvida, muskul va miya faoliyatida muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Kreatinfosfat kislota

Kreatinfosfat kislota, fosfo kreatin, fosfagen — fosforli organik modda; kreatinttt fosforlanishidan hosil boʻladigan mahsulot. Yangi muskul preparatlarida boʻlishi aniqlangan Mol. m. 211,12. Umurtqali hayvonlar va odamning muskul, nerv va boshqa baʼzi toʻqimalarida boʻladi. Suvda eriydi, spirtda erimaydi. Kreatinfosfat kislota fosfor oksixlorid (ROS13)ni ishqoriy muhitda kreatinga taʼsir ettirib olinadi. Organizmda fermentlar taʼsirida kreatin va fosfat kislotaga oson parchalanadi, ayni vaqtda koʻp miqdorda energiya ajralib chiqadi (1 gramm-molekula Kreatinfosfat kislota parchalanganda 10—15 kkal energiya chiqadi); bu energiya turli fiziologik jarayonlarga, mas, muskullarning qisqarishiga sarf boʻladi.

Manbalar 

 

Kislotalar
Kreatsionizm

Kreatsionizm ( - yaratish) — turlarning oʻzgarmasligi, organizmlarning muayyan maqsadda xilma-xil qilib yaratilganligi toʻgʻrisidagi gʻayriilmiy taʼlimot. Kreatsionizm tarafdorlari fikricha, turlarning tashqi yoki ichki omillar taʼsirida oʻzgarishi cheklangan; ular yaratuvchi tomonidan qancha yaratilgan boʻlsa, shuncha saqlanib qolgan. Kreatsionizm taʼlimotini paleontologiya asoschisi Georges Cuvier, oʻsimlik va hayvonlar sistematikasini ishlab chiqqan olim Karl Linney kabi olimlar ham quvvatlashgan. Kreatsionizm tarafdorlari qadimgi geologik davrdagi va hozirgi turlar oʻrtasidagi farqni tushuntirish uchun halokatlar gʻoyasini ilgari surgan. Bu taʼlimot asoschisi Cuvier fikricha, Yer yuzidagi oʻsimlik va hayvonlar bir necha marta qirilib ketib, qaytadan vujudga kelgan va har gal avvalgisiga nisbatan murakkabroq formalar paydo boʻlgan. Charles Darwin evolutsion taʼlimoti yaratilgandan soʻng kreatsionizm oʻz mavqeini yoʻqotdi. Darwindan keyingi davrda evolutsiya kechishini isbotlovchi dalillar topilganidan soʻng ayrim kreatsionizm tarafdorlari oʻz dunyoqarashini oʻzgartirishga majbur boʻlishdi va teistik evolutsiya degan taʼlimot yaratishdi. Teistik evolutsiya tarafdorlari turlarning oʻzgarishi va odamning paydo boʻlishi toʻgʻrisidagi evolutsion vazariyani inkor qilishmaydi, lekin insonga aql-idrok va ruhiy faoliyatni yaratganning oʻzi bergan deb tushuntirishadi. „Ilmiy kreatsionizm“ tarafdorlari (asosan, AQShda) evolutsion taʼlimotni organik dunyoning mavjudligi toʻgʻrisidagi ashyoviy dalillarga ega boʻlmagan tushunchalardan biri sifatida diniy dunyoqarashlar bilan bir qatorga qoʻyishga harakat qilishmoqda.

Yana qarang 

 Darvinizm
 Lamarkizm

Manbalar
Hans Adolf Krebs

Hans Adolf Krebs (1900. 25.8, Xildesxaym, Germaniya — 1981)— ingliz biokimyogari. London qirollik jamiyati (1947-yildan) va AQSH Milliy Fanlar akademiyasi (1964-yildan) aʼzosi. Gyottingen, Freyburg, Myunxen va Berlin universitetlarida oʻqigan (1919—1925) va ishlagan (1926—33). Oksforddagi Qirol kasalxonasi professor (1967-yildan). Asosiy ishlari hayvonlar organizmida moddalar almashinuvini oʻrganishga oid. 1932-yilda aminokislotalardan karbamid (siydikchil) hosil boʻlishini aniqlagan (ornitin halqasi). 1937-yilda trikarbon kislotalar halqasini (qarang Krebs halqasi), shuningdek, organizmda dikarbon va trikarbon kislotalar siklini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1953).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar

1900-yilda tugʻilganlar
25-avgustda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
22-noyabrda vafot etganlar
Krebs halqasi

Krebs halqasi, trikarbon kislotalar halqasi, sitrat kislota halqasi — di- va trikarbon kislotalarning oksidlanishi bilan bogʻliq boʻlgan fermentativ reaksiyalarning halqali ketma-ketligi. Uglevodlar, yogʻlar va oqsil (aminokislota)lar oksidativ (SO2 va N2O gacha) parchalanishining umumiy oxirgi bosqichi. 1930-yillarda Sent-Dyerdi dikarbon kislotalardan suksivat, fumarat, malat va oksaloatsetat vafas olish jarayonini bir necha baranar tezlatishini, yaʼni katalitik taʼsir qilish xususiyatiga ega ekanligini koʻrsatib berdi. Keyinchaliku Krebs halqasining eng muhim reaksiyasi qisoblangan oksaloatsetat va piruvat kislotadan sitrat kislota hosil boʻlishini aniqladi.

Krebs halqasi hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlar hujayrasida keng tarqalgan kislorodli vafas olish jarayonining asosiy bosqichi hisoblanadi. Krebs halqasi reaksiyalari (10—12 ta) mitoxondriyalarda kechadi. Halqa sitrat kislotani hosil qilish bilan boshlanib, oksaloatsetat kislotasi hosil boʻlishi bilan tugallanadi. Bunda 2 mol. SO2 ajraladi va bir qator degidrogevaza fermentlarining kofermentlari (qarang Kofermentlar) qaytariladi (4 mol. VADN2 va 1 mol. FADN2). Krebs halqasi reaksiyalarida dikarbon kislotalardan ketogʻlutarat, suksivat, fumarat, malat, oksaloatsetat va trikarbon kislotalardan sitrat, sisakonit, izotsitrat, oksalosuksivatlar ishtirok etadi. K.h- reaksiyalarida qatnashadigan substratlarga atsetat kislotani ham kiritish mumkin, bu kislota yogʻ kislotalarning faol parchalanishi va uglevodlardan vujudga kelgan piruvatning dekarboksillanishi natijasida hosil boʻladi. Piruvat kislota toʻliq oksidlanganda 15 molekula, glyukoza molekulasi xuddi shunday parchalanganda 38 molekula energiyaga boy ATF sintezlanadi.

Krebs halqasining oraliq mahsulotlari moddalar almashinuvyning turli xil reaksiyalarida ishtirok etish uchun halqadan ajralib chiqishi mumkin. Masalan, glyukoneogenez (oksaloatsetat), porfirinlar sintezi (suksivat), yogʻ kislotalar sintezi (atsetat) ana shu tariqa sodir boʻladi. Krebs halqasidan ajralib chiqadigan SO2 karboksillanish reaksiyalari uchun asosiy manba hisoblanadi. Moyli oʻsimliklarda va ayrim mikroorganizmlarda Krebs halqasi qisman oʻzgargan holda namoyon boʻladi va u glioksilat halqasi deb ataladi.

Manbalar
Krevetkalar

Krevetkalar () — oʻnoyoqli (qarang Oʻnoyoqlilar) qisqichbaqasimonlar kenja turkumi. Oʻz. 2—30 sm. Tanasi ikki yon tomondan siqiq. Muskulli qorni boshi va koʻkragiga nisbatan uzun. 1- va 2- juft koʻkrak oyoqlarida qisqichlari boʻladi. Oxirgi juft qorin oyoqlari (uropodlar) va dumi (telson) dum soʻzgichni hosil qiladi. Urgʻochilarining qorinoyoqlari tuxumini olib yurish, erkaqlariniki (1- va 2- jufti) kuyikish organi vazifasini ba-jaradi. 2000 ga yaqin turi bor; dengizlar va chuchuk suvda planktonda va suv tubida yashaydi. Suvning oʻta chuqur qismida yashaydigan turlari yogʻdu chiqaradi. Metamorfoz orqali rivojlanadi. Krevetkalar ovlanadigan qisqichbaqasimonlar orasida birinchi oʻrinda turadi.

Manbalar
Kredit (maʼnolari)

Kredit:

 Kredit (lot.
 Kredit (buxgalteriya) (lot.
Kredit (buxgalteriya)

Kredit (lot. credit — ishonmoq) — buxgalteriya hisobvaraqlarining oʻng tomoni. Aktiv hisobvaraqlarda K.dagi yozuvlar mablagʻlarning kamayishini, passiv hisobvaraqlardagi yozuvlar koʻpayishini koʻrsatadi. Hisobvaraqning chap tomoni debet deb ataladi.

Manbalar
Kredit kartochkasi

Kredit kartochkasi, kredit karta — plastik kartochka koʻrinishidagi shaxsiy (nomi yozilgan) toʻlov hisob-kitob hujjati. Bank yoki kredit muassasasi tomonidan beriladi. Beriladigan kredit hajmi kredit kartochkasi turiga bogʻliq (oddiy, oltin, korporativ kredit kartochkalari). Kredit kartochkasida pul egasining identifikatsiya raqami, familiyasi, joriy hisob varagʻidagi summa koʻrsatiladi. Oʻz egasiga kompyuter qurilmalari bilan taʼminlagan chakana savdo (xizmat koʻrsatish) tarmoqlarida naqd pulsiz tovarlar va xizmatlar xarid qilish huquqini beradi. Kredit kartochkasiga koʻra, maxsus kompyuterlashtirilgan hisobkitob tizimi orqali xaridor kredit kartochkasidagi pul summasi uning hisob raqamidan olinib, tovar sotgan (xizmat koʻrsatgan) korxona hisobiga oʻtkaziladi. Kredit kartochkasi muomaladagi naqd pul miqdorini keskin kamaytirishga imkoniyat yaratadi. Birinchi marta 1946-yilda Nyu-York milliy bankida qoʻllanilgan. Turli mamlakatlarda Amerika moliya-kredit guruhlarining (Visa, Master card, American Express) Kredit kartochkasilari qoʻllaniladi. Yevrokard Kredit kartochkasilari ham bor. Oʻzbekistonda 1996-yildan Oʻzbekiston Tashqi iqtisodiy faoliyat milliy banki dastlab „viza kard“ Kredit kartochkasi chiqarishni tashkil qildi va Kredit kartochkasilariga xizmat koʻrsata boshladi. 2000-yillar boshida Oʻzbekistonning boshqa banklarida ham jahonning koʻpgina rivojlangan mamlakatlaridagi banklar bilan Kredit kartochkasi orqali mijozlarga xizmat koʻrsatish yoʻlga qoʻyiladi.

Manbalar
Kreditor

Kreditor (eng. creditor) – ssuda bergan va shu sababli debitordan uni oʻz vaqtida qaytarishi yoki boshqa majburiyatlarni ijro etishni, birinchi navbatda foizlar toʻlashni talab qilish huquqiga ega boʻlgan subʼyekt (yuridik yoki jismoniy shaxs).

Manbalar
Krezollar

Krezollar, metilfenollar, gidroksitoluollar,SN3S6N4ON — rangsiz kristallar yoki suyuq moddalar, fenolning yaqin go-mologlari. Mol.m. 108,143 ta: orto-, meta-va paraizomeri bor.

K. etanol, dietilefir benzol, xloroform, atsetonda yaxshi eriydi. Suvda va ishqor eritmalarida eritilganda krezolyatlar hosil qiladi. K. — fenolga oʻxshash kuchsiz kislotalar. Toshkoʻmir smolasida boʻladi. Texnik K. — trikrezol — uchta izomer aralashmasidan iborat.Toshkoʻmir, slanets yoki torf smolalari haydalganda ajralib chikadi. Zaharli, odam terisiga yomon taʼsir qiladi. Fenolaldegid smolalar dezinfeksiya vositalari, plastmassalar (bakelitlar), portlovchi moddalar, boʻyagichlar ishlab chiqarishda qoʻllanadi.

Manbalar
Kreyser

Kreyser (gollandcha kruiser — dengizda suzmoq) — zirxli, tez suzar jangovar kema. Vazifasi — dushmanning dengiz kommunikatsiyalariga qarshi zarba berish, qoʻshilma tarkibida jang olib borish, oʻzining dengiz aloqalarini mudofaa qilish, dengiz desantchilarini tushirishni taʼminlash, dushmanning dengiz aloqalarini buzish, miva qoʻyish va boshqa K.ning ogʻir (suv sigʻimi 10— 30 ming t, tezligi 70 km/ soat) va yengil (suv sigʻimi 6—10 ming t, tezligi 78 km/soat) xillari bor. Zavonaviy K.da raketa qurollari, 1 — 2 ta samolyot yoki vertolyot boʻladi. Atom K.ning suzish uzoqdigi chegaralanmagan, bugʻ-kuch oʻrnatilgani — 17 ming km.

Manbalar
Kreysvald Fridrix Reynxold

KREYSVALD (Kreutzwald) Fridrix Reynxold [1803. 14(26). 12, Yiipere - 1882. 13(25). 8,Tartu] - eston yozuvchisi, maʼrifatparvar, folklorchi. Eston adabiyotining asoschilaridan biri. K. "Kalevipoeg" (1857—61) eston eposini va "Qadimgi eston xalq ertaklari" (1866)ni toʻplab qayta vashr ettirgan. "Ayyor tulki" (1850), "Soddadil odamlar" (1857) hajviy qissalari, "Virulik xonandaning qoʻshiqlari" (1865) sheʼriy toʻplami va boshqa asarlar muallifi. K.ning tibbiyot, dehqonchilik, tarix va geogr.ga oid ilmiy-ommabop asarlari ham bor. Viru shahrida uning uy-muzeyi ochilgan.

Manbalar
Kreking

Kreking (ing. cracking — parchalanish) —neft yoki uning fraksiyasini destruktiv (strukturasini buzib) qayta ishlash jarayoni; ogir uglevodo-rodlar molekulalarining parchalanishi (ajralib chiqishi) va qayta joylashishiga asoslangan. Asosan motor yonilgʻisi, plastik massalar, tolalar, eritgichlar uchun kimyoviy xom ashyo olishda qoʻllaniladi. K.ning 2 asosiy (termik va katalitik) turi bor. Term i k K. yuqori temperatura taʼsirida amalga oshadi; uning 3 ta: yuqori bosim ostida suyuq fazali (40—60 at. bosimda, 470 — 540° temperaturada), past bosim ostida yoki bug fazali (3 at., 500—550°), past bosim va yuqori temperaturada yoki piroliz (1 at., 650—750°) usullari bor. Katalitik K. bir vaqtda yuqori temperatura va katalizatorlar taʼsirida amalga oshiriladi. 1918-yilda N. D. Zelinskiy birinchi boʻlib katalitik K.ni tatbiq etgan. Katalizator sifatida alyuminiy-xlorid ishlatilgan. 1936-yilda fransuz muhandisi Ud-ri yangi texnologik sxema (katalizator — alyumosilikat) yaratgach, katalitik K. keng qoʻllanila boshladi. Bu esa oktan soni 80 — 85 boʻlgan yuqori sifatli aviatsiya benzini olishga imkon berdi. Neftning kerosin — gazoyl fraksiyasi xom ashyo boʻlib xizmat qildi. Katalitik K.lash 450—520° ga yaqin temperatura va 2—3 atm. bosimida amalga oshadi. K. suv bugʻi ishtirokida, vodorod bosimi ostida ham boradi (gidro kreki n g). Shuningdek, K. jarayonining borish sharoiti (temperatura, bosim) ga, xom ashyoning vazifasi va turiga, texnologik jiqozlanishiga bogʻliq boʻladi. Jarayonning borish sharoitiga qarab gaz, benzin bugʻi va ogʻir fraksiyalar (ligroinli, kerosinli, gazoylli, solyarli va qoldiq) dan tashkil topgan mahsulotlar aralashmasi hosil boʻladi. Zavonaviy K. koʻpgiva kimyoviy mahsulotlar (atsetilen, etilen, benzol, ksilollar, vaftalin va boshqalar), shuningdek, qayta ishlanayotgan mahsulot massasiga nisbatan 70% gacha benzin olishga imkon beradi.

Manbalar