MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Koʻp tirajli gazeta

Koʻp tirajli gazeta - muayyan tashkilot, muassasa yoki oliy oʻquv yurtlari qoshida taʼsis etilib, ularning asosiy mehnat faoliyatini yoritadigan matbuot turi. Oʻzbekistonda Koʻp tirajli gazetag. qonun asosida tegishli matbuot boshqarmalari tomonidan roʻyxatdan oʻtgach, oʻz nizomi asosida ish yuritadi. Unda, asosan, oʻsha korxona (tashkilot yoki muassasa)ga tegishli xabar va yangiliklar, eʼlon va bildiruvlar, maqola va sharxlar chop etiladi. Aksariyat Koʻp tirajli gazetag. lar mehnat jamoasining milliy mansubligiga qarab, ikki yoki undan ortiqtillarda nashr etiladi. Mas, "Toʻqimachi" ("Buxorotekstil" kombinati nashri), "Udarnik" (Toshkent Aviatsiya ishlab chiqarish birlashmasi nashri). Ayni paytda bir qator nufuzli oliy oʻquv yurtlari ham oʻz nashrlariga ega. Boʻlar sirasiga "Shifokor", "Tibbiyotnoma" (1- va 2- ToshTI nashrlari), "Pediatr" (Toshkent pediatriya instituti nashri), "Texnika maskani" (ToshTU nashri), "Universitet" (Oʻzbekiston milliy universiteti nashri), "Moliyachi" (Toshkent moliya instituti nashri), "Til va dunyo" (Oʻzbekiston jahon tillari universiteti nashri) va boshqa kiradi. Shuningdek, ayrim oʻquv gaz,lari va axborot byulletenlari ham Koʻp tirajli gazetag.lar hisoblanadi. Masalan, Oʻzbekiston milliy universiteti jurnalistika fakultetining "Jurnalist" oʻquv gaz.si, "Zarafshon-Nyumont" Oʻzbek-Amerika qoʻshma korxonasining "ZARAFSHAN-NEWMONT" JV NEWS — Vestnik SP Zarafshan-Nyumont" axborot byulleteni va boshqa

Norali Ochilov.

Manbalar
Koʻp tukli chuvalchanglar

Koʻp tukli chuvalchanglar, polixetalar (Polychaeta) — halqali chuvalchanglar sinfi. Oʻz. 2 mm dan 3 m gacha. Tanasi juda koʻp (bir necha yuzta) halqalardan iborat. Har bir halqada bir juftdan koʻp tukli yassi koʻraksimon oʻsimtasi — parapodiysi boʻladi (nomi shundan olingan). Parapodiylar harakatlanish va, koʻpincha, jabralar vazifasini bajaradi. Ayrim oʻtroq yashovchi turlarida bu vazifani bosh tomonidagi paypaslagichlar oʻtaydi. Koʻzlari (koʻpincha, oddiy), muvozanat organlari rivojlangan. 25 taga yaqin turkumga boʻlinadi. 7000 dan ortiq turi maʼlum. Koʻpchilik turlari dengizlarda, ayrim turlari chuchuk suvlarda va tropik oʻrmonlardagi barg toʻshalmasida yashaydi. Erkin suzib yuradi; balchiqqa koʻmilib oladi, bir qancha turlari kum va balchiqdan koʻrgan vay — inlarida hayot kechiradi. Koʻpchiligi ayrim jinsli, tashqi urugʻlanadi. Metamorfoz orqali rivojlanadi: tuxumdan chiqqan troxofora lichinkasi, asta-sekin boʻgʻim chiqarib, voyaga yetgan Koʻp tukli chuvalchanglarch.ga aylanadi. Ayrim turlari koʻndalangiga kurtaqlanish orqali jinsiy koʻpayadi. Detrit bilan oziqlanadi; bir qancha turlari yirtqich. Deyarli barcha turlari suv hayvonlari ozigʻi sifatida katta ahamiyatga ega. Ayrim turlarining ikrasi yeyiladi.

Manbalar
Koʻp qiymatli funksiya

Koʻp qiymatli funksiya - argumentning bir qiymatiga funksiyaning bir necha qiymati mos keladigan funksiya. Koʻp qiymatli funksiya f., koʻpincha, bir necha bir qiymatli funksiyalar yordamida ifodalanadi. Mas, u2=x munosabat bilan aniqlangan ikki qiymatli u funksiya quyidagi ikkita funksiya yordamida berilishi mumkin: u=+\x,u = — \x.

Koʻp qiymatli funksiya f.ga y=arcsiruc misol boʻladi.

Manbalar
Koʻpayish

Koʻpayish (biologiyada) — barcha mavjudotlarning oʻziga oʻxshash organizmlar hosil qilish orqali oʻz hayoti uzluksizligi va uzviyligini taʼminlash xususiyati. Koʻpayish jinssiz va jinsiy boʻladi. Jinssiz Koʻpayish 2-marta yoki koʻp marta boʻlinish, yaʼni shizogoniya (bir hujayralilarda); spora hosil qilish (tuban va sporali oʻsimliklarda); vegetativ koʻpayish (organlar bir qismining aj-ralib chiqib, yangi organizm hosil qilishi) va kurtaqlanish (koʻp hujayralilarda) orqali sodir boʻlishi mumkin. Boʻlinish va spora hosil qilib Koʻpayishda organizm jinsiy jihatdan ixtisoslashmagan bitta xujayradan rivojlanadi. Vegetativ Koʻpayishda esa yangi organizm ova organizmning bir qismidan hosil boʻladi.

Jinsiy Koʻpayish 2 xil jinsiy hujayraning koʻpayishi, yaʼni urugʻlanish yoki partenogenez (tuxum hujayraning urugʻlanmasdan rivojlanishi) orqali roʻy beradi. Koʻpchilik hayvonlarning hayot siklida Koʻpayishning turli shakllari, mas, jinssiz va jinsiy, urugʻlanish va partenogenez, urugʻlanish va vegetativ koʻpayish qonuniy almashinib turadi. Oʻsimliklarning Koʻpayishi ham jinssiz (sporofit) va jinsiy (gametofit) naslning gʻallanib turishi orqali boradi. Koʻpayish muddati va tezligi harorat, kun uzunligi, oziq miqdori va tashqi muhitning b. omillari bilan bogʻliq. Yuksak hayvonlarda Koʻpayish organlari faoliyati nerv sistemasi va ichki sekretsiya bezlari tomonidan boshqarib turiladi.

Yana q. 

 Jinssiz koʻpayish
 Vegetativ koʻpayish
 Jinsiy koʻpayish
 Partenogenez
 Nasl gʻallanishi

Manbalar 

 

Biologiya
Koʻpaytirish

Koʻpaytirish — berilgan obʼyektlar (mas, son, vektor, funksiya va h.k.) ustida bajariladigan amallardan biri. Odatda, "x" yoki "y" bilan belgilanib, a, b lar koʻpaytmasi a- ʼ, axb, baʼzan, qisqacha ab deb yoziladi, a va ft butun musbat sonlarni bir-biriga koʻpaytirish uchun, a ni b marta oʻz-oʻziga qoʻshish kerak: ab=a+a...+a (b ta qoʻshiluvchi). Bunda a va b lar umumiy koʻpaytuvchilar deb ataladi, Sh- va 4 kasr sonlarni koʻpaytirish tenglik bilan aniqlanadi.

Ratsioval sonlarni K.da hosil boʻlgan sonning absolyut qiymati koʻpaytuvchilar absolyut qiymati koʻpaytmasiga teng. Sonlar bir xil ishorali boʻlsa, koʻpaytma musbat, har xil ishorali boʻlsa manfiy. Irratsioval sonlarni K. uchun ratsioval sonlar bilan yaqinlashtirish kerak. Mat.da haqiqiy sonlardan tashqari, kompleks sonlar, matritsalar va boshqa obʼyektlar ham koʻpaytiriladi. K. koʻpaytuvchilar va koʻpaytma turiga qarab har xil aniq maʼno va mos ravishda har xil aniq taʼriflarga ega boʻladi.

Yana qarang 

 Koʻpaytma

Manbalar
Koʻpaytma

Koʻpaytma — koʻpaytirish natijasi. s,, a2,...,aplar koʻpaytmasi a1a2... a„ = P a. kabi belgilanadi.

Yana qarang 

 Ayirma
 Qoʻshish

Manbalar
Koʻpburchak

Geometriyada koʻpburchak — uchtadan kam boʻlmagan chekli sondagi kesmalardan iborat yopiq siniq chiziq. Bunda chiziqning ketma-ket keluvchi har uchta uchi bir toʻgʻri chiziqda yotmasligi shart. Bir tekislikda yotuvchi koʻpburchakning tashkil qiluvchi kesmalari uning tomonlari deyiladi. Koʻpburchak tomonlari kesishmasa, u sodda koʻpburchak deyiladi. Har qanday sodda koʻpburchak tekislikni ikki sohaga ajratadi. Koʻpburchakning umumiy uchga ega boʻlgan tomonlari qoʻshni tomonlar deyiladi. Sodda koʻpburchak uchidan chiquvchi va ikkita qoʻshni tomonlarni oʻz ichiga oluvchi nurlar hosil qilgan burchak ichki soha bilan kesishsa, unga koʻpburchak burchagi deb ataladi. Sodda  ta burchakli koʻpburchak burchaklari yigʻindisi 180°(—2) ga teng boʻladi. Agar koʻpburchak uning ixtiyoriy bitta tomonini oʻz ichiga oluvchi toʻgʻri chiziqning bir tomonida yotsa, u qavariq koʻpburchak deyiladi. Sodda koʻpburchakning hamma burchaklari oʻzaro kongruent va hamma tomonlari uzunliklari teng boʻlsa, u muntazam koʻpburchak deyiladi. Har qanday muntazam koʻpburchak uchun ichki va tashqi chizilgan aylanalari mavjud boʻladi.

Manbalar 

Geometriya
Koʻpyoqli burchak

Koʻpyoqli burchak - yoʻnaltiruvchisi bir tekislikda yotuvchi sodda koʻpburchakdan iborat boʻlgan koʻp yoqli konus ning bir pallasi bilan chegaralangan fazo qismi (ikki yokli burchak boshqacha aniqlanadi). Fazoda birorta tekislikda sodda koʻpburchak va koʻpburchak tekisligiga tegishli boʻlmagan S nuqta berilgan boʻlsin. S nuqta va koʻpburchakning birorta M nuqtasi koʻpburchak boʻyicha harakatlanib, uni toʻla bir marta aylanib, yana M nuqtaning boshlangʻich holatiga qaytsa, SM nurlar tashkil etgan sirt bilan chegaralangan fazo qismi Koʻpyoqli burchakni tashkil etadi. S nuqta Koʻpyoqli burchakning uchi deyiladi. Agar Koʻpyoqli burchakning hamma chiziqli burchaklari va hamma ikki yoqli burchaklari ham oʻzaro teng boʻlsa, u muntazam Koʻpyoqli burchak deyiladi.

Manbalar
Koʻpyoqlik

Koʻpyoqlik — tekis koʻpburchaklar bilan chegaralangan geometrik jism. Bu tekis koʻpburchaklar K.ning yoklari, koʻpburchak tomonlari K.ning qirralari, koʻpburchak uchlari esa K.ning uchlari deyiladi. K.ning yoklari koʻpyoqli sirt hosil qiladi Odatda, tasvirlangan jismlarga oʻxshash jismlar K. qatoridan chiqarib tashlanadi. Shuning uchun K.ni taʼriflashda koʻpyoqli sirtga (yoqqa) quyidagicha cheklash qoʻyiladi:1) har bir qirra ikki va faqat ikki yoq uchun umumiy boʻlsin (bunday yoklar qoʻshni deb ataladi); 2) har bir ikki yoqni ketma-ket qoʻshni yoqlar zanjiri bilan tutashtirish mumkin boʻlsin; 3) har bir uch uchun yoklarning shu uchga tegishli burchaklari biror bir koʻp yokli burchakni chegaralasin.

K. ixtiyoriy yogʻidan oʻtuvchi tekislikning bir tomonida yotsa, u qanariq deyiladi. Har qanday qanariq K. uchun uning uchlari soni U, qirralari soni Q va yoqlar soni Yo orasida quyidagi Eyler formulasi oʻrinli: U — Q + Yo = 2. Qanariq boʻlmagan K. uchun umuman olganda, Eyler formulasi oʻrinli emas. Odatda, X = U— Q+Yo miqdor K.ning Eyler harakteristikasi deyiladi.

Agar qanariq K.ning barcha yokdari bir ismli muntazam koʻpburchaklar va barcha koʻpyokli burchaklari teng boʻlsa, bunday K. muntazam K. deyiladi. Hammasi boʻlib beshta muntazam K. mavjud boʻlib, ular tetraedr, kub, oktaedr, dodekaedr (oʻnikkiyoq) va ikosaedr (yigirmayoq)lardir. Dodekaedr va ikosaedr ham xuddi kub va oktaedr singari oʻzaro bogʻliq, yaʼni dodekaedr yoklarining markazi ikosaedr uchlari boʻladi va aksincha. Fazoda besh xil muntazam K. mavjudligi ajoyib faktdir, chunki tekislikda muntazamkoʻpburchaklar soni cheksiz koʻp.

Hamma muntazam K. Yunonistonda maʼlum boʻlgan. Yevklidning mashhur "Negizlar"ining 13-kitobi ana shularga bagʻishlangan (qarang Yevklid "Negizlari"). Bu K.ni, koʻpincha, Platon jismlari deb atashadi. Yunonistonning buyuk olimi Platon bu jismlardan toʻrttasini olamning 4 elementiga oʻxshatgan: tetraedr — olov, kub — yer, ikosaedr — suv, oktaedr — havo. Byoshinchi K. — dodekaedrni esa butun olam tuzilishining belgisi, "beshinchi mohiyat" deb atashgan.

Agar K.ning koʻp yoqli burchaklari bir-biriga teng, yoklari esa bir necha xil muntazam koʻpburchaklardan iborat boʻlsa, bunday K. yarim muntazam K. deyiladi. Yarim muntazam K. 13 xil boʻladi.

Manbalar
Koʻpik

Koʻpik — strukturalangan dispers sistemalar; bir-biridan yupqa suyuq dispers muhit pardasi bilan ajralgan gaz pufakchalari toʻplamidan iborat. K. mexaniq dispergirlashda (chayqatish va boshqalarda), kimyoviy reaksiyalar natijasida (mas, sodaning suvdagi eritmasi kislota bilan oʻzaro taʼsirlashganda) va boshqalarda hosil boʻladi. Uncha qovushqoq boʻlmagan toza suyuqliklar koʻpiklanmaydi. K. hosil qilish uchun suyuqlikka ozroq K. hosil qiluvchi qoʻshimchalar (spirt, sovun, sirt faol moddalar, oqsil moddalari va boshqalar) qoʻshiladi. K. hosil qilish sergʻovak plastmassa, beton, shisha va boshqa qurilish materiallari olishda, oziq-ovqat sanoatida (yetmak, koʻpirtirilgan tuxum oqi va boshqalar) zaruriy bosqich hisoblanadi. Uglerod (P)-oksidli turgʻun K. oʻt oʻchirish vositasi sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Koʻprik kran

Koʻprik kran — tayanch yoki osma koʻprik koʻrinishida quriladigan koʻtarish krani. Bunda binoning ikki yonidagi baland tayanchlar yoki alohida tayanchlardagi relsda harakatlanuvchi gorizontal balka-koʻprik oʻrnatiladi. Koʻprik ustidagi relsda esa kran harakatlanadi. Koʻprik kranlar, odatda, 500 t gacha yuk koʻtaradi. 3-d va fabrikalarda, qurilishda, temir yoʻlda, metro qurilishida ishlatiladi. Masalan, hozir Toshkentdagi metro st-yalarini qurishda Koʻprik krandan foydalanilmokda.

Manbalar
Koʻpkanogʻoch gʻori

Koʻpkanogʻoch gʻori - Qoratepa togʻ tizmasi (Qashqadaryo viloyati, Kitob tumani)dagi gʻor, 1050 m balandlikda. Silur davriga mansub ohaktoshlardan hosil boʻlgan. Fop ogʻzi uchburchak shaklda, janubi-gʻarb tomonga ochilgan. Ichkariga tomon torayib boradi. Devorlari va shipida mumiyo qoplami uchraydi. Umumiy uz. 12 m dan ziyod, maydoni 167 m2, hajmi 351 m3.

Manbalar 

 

Gʻorlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Koʻphad

Koʻphad (polinom) – Axkye…um+ +Bx"yp…u’’+…+Dxrys…u’ koʻrinishdagi ifoda. Bunda, x, u…i – oʻzgaruvchilar; A, B,…,D – K.ning koeffitsiyentlari va k, I, m, n,…, s, t (manfiymas butun sonlar) – daraja koʻrsatkichlari.

Axku…it kabi qoʻshiluvchilar K.ning hadlari, biror haddagi koʻrsatkichlarning yigʻindisi esa shu xddning darajasi deyiladi. Koeffitsiyentlari noldan farqli hadlar darajadarining eng kattasi K.ning darajasi deyiladi. Oʻzgarmas A son nolinchi darajali K. boʻladi. Barcha koeffitsiyenta nol boʻlgan K. aynan nol boʻlib, uning chekli darajasi boʻlmaydi (baʼzan darajasi – °o deb qabul qilinadi). K. hadlaridagi barcha bir xil oʻzgaruvchilarning darajadari teng boʻlsa, bunday xadlar oʻxshash deyiladi. Oʻxshash hadlari ixchamlangan bir oʻzgaruvchili K.a^x" + ars"’1 +… + ap rs + apkoʻrinishida yoziladi, bunda ah agʻ…, ap oʻzgarmas koeffitsiyentlar. K.da ishtirok etgan oʻzgaruvchilarga aniq qiymatlar berilsa, K. ham aniq qiymat qabul qiladi, shuning uchun K.ga oʻzgaruvchilarning butun ratsioval funksiyasi deb qarash mumkin. Kesmada uzluksiz funksiyani ixtiyoriy kichik xato bilan K.ga almashtirsa boʻladi. Funksiyalarni K.lar bilan yaqinlashtirish deb ataladigan bu usul matematikaning maxsus boʻlimlarida oʻrganiladi va boshqa fanlarga tatbiq qilinadi.

Manbalar
Koʻragon

Koʻragon (moʻgʻulcha — kuyov) — Chingizxon xonadoniga mansub malikalarga uylangan shaxslarga berilgan unvon. Tarixiy manbalarga qaraganda, Chingizxonning otasi Yasugay bahodir oʻgʻliga sovchi boʻlib Daychechenning huzuriga borganda, u "Mayli qizimni beray, sen esa oʻgʻlingni "kuyov" (gurgen-kurgen) qilib tashlab oʻzing ketaber", deydi. Yasugay bahodir 9 yoshli oʻgʻli Chingiz — Temuchinni Daychechen xonadonida "kuyov" qilib qoldirgan. Chingizxon va uning avlodlari qizlariga uylangan qator shaxslar K. unvonini olganligi bilan faxrlanib yurganlar. K. Movarounnahrda moʻgʻullar istilosidan soʻng isteʼmolda boʻlgan. Amir Temur va Temuriylar davrida bu unvon kishi ismiga qoʻshib aytilgan. Jumladan, Amir Temurning o'zi ham K. unvoniga ega bo'lib, Amir Temur 1370-yili Amir Husaynni yenggach uning haramida bo'lgan Qozonxon ibn Yasavurning qizi Saroymulk xonimga uylanishi natijasida K. unvoniga ega chiqadi. Bu unvonga erishishi ham Amir Tamur uchun o'z hokimiyati legitimligi uchun asos bo'lib xizmat qiladi. Shu bilan birga 1397-yili Amir Temur  Mo'g'uliston xoni Xizrxo'jaxonning qizi sanalmish Tavakkul(Tukal) xonimga uylanadi. Natijada ikki karra K. unvoniga ega chiqadi. Bu holat Islom olamida huddi Usmon ibn Affon r.a ning "Zunnurayn" unvoniga ega chiqishi kabi holatning yana bir ko'rinishi edi. Shuningdek, Temuriy hukmdorlardan Mirzo Ulugʻbek, Mironshoh Mirzo, Abu Said Mirzo va boshqalar K. unvoniga ega bo'lishgan. Temuriylar zarb etgan tangalarda ham "K." unvoni bitilgan. K. unvoniga ega amirning boshqa amirlarga qaraganda imtiyozlari katta boʻlgan.

Manbalar 

Unvonlar
Koʻrak

Koʻrak, koʻr koʻsak, olaqaroq — toʻla rivojlanmagan, koʻpincha sovuqdan keyin ochiladigan gʻoʻza koʻsagi. Gʻoʻza tupining kech gullaydigan periferik (chetki) qismida hosil boʻladi. K. och yashildan toʻq yashilgacha hamda pushti yoki qizil ranglarda boʻlishi mumkin. K. qulay ob-havoda tez quriydi, lekin pishgan koʻsaqlarga nisbatan nim ochiladi. K. tolasining sifati past. K. terish meteorologik sharoitga bogʻliq boʻlib, koʻrak tershi mashinasi bilan bajariladi. Qoʻlda terilgan K. quritilgach, koʻsak chuvshi mashinasida paxtasi ajratib olinadi.

Manbalar
Koʻrak terish mashinasi

Koʻrak terish mashinasi - paxta terib olinganidan soʻng gʻoʻzapoyalarda qrlgan yopiq va yarim ochiq koʻraqlarni, chanoqlarda qolib ketgan, osilib turgan paxtalarni yigʻishtirib oladigan, lozim boʻlganda ularni qisman tozalab beradigan yarim oʻrnatma qishloq xoʻjaligi mashinasi. Oʻzbekistonda "Oʻzqishloqxoʻjalikmashxolding" kompaniyasi qator oralari 60 va 90 sm boʻlgan dalalarda qoʻllaniladigan SKO2,4 va SKO-3,6 rusumli mashina ishlab chiqaradi. Koʻrak terish mashinasi m.ning asosiy ish qismlari rama, unga oʻrnatilgan toʻrtta terish apparati (valiklar, nov, shneklar), koʻndalang shnek, qirgʻichli transportyor, tozalagich, ventilyator, bunker, koʻtarish mexanizmi va transmissiyadan iborat. Koʻrak terish mashinasi m. 40 — 70 kVt quvvatli traktorlar bilan agregatlanadi. Koʻrak terish mashinasi m. qator oralaridan harakatlanganda yoʻnaltirgich 7toʻrt qatordagi gʻoʻza tuplarini terish apparati / ning ish tirqishiga yoʻvaltiradi. Koʻrak va paxta qoldiklari boʻlgan chanoqlarni qaramaqarshi aylanadigan riflli (taram-taram oʻyiqli) valiklar yulib olib boʻylama shneklar 10 ning novi 9 ga tashlaydi. Soʻngra bu massa koʻndalang shnek 2 ga keladi, u esa vertikal transportyor Z ga oʻzatiladi. Transportyor aralashmani tozalagich 4 ning boʻgʻziga tashlaydi. Tozalagich koʻsaqlarning holatiga qarab uch xil texnologik sxemaga moslab ishlatilishi mumkin. 1sida terilgan koʻsaqlarni chuvib, xas-choʻplardan tozalaydi; 2da terilgan xom koʻsaqlarni faqat chaqadi; 3da terilgan koʻsaqlarni (namligi 30% dan ortiq boʻlganda) chaqmasdan va tozalamasdan bunkerga oʻzatadi. 1 -texnologik sxemada aralashmalar tozalagichning boʻgʻizidan oʻtib, chaqish barabanining tishli sirtiga toʻshadi. Baraban tishlari aralashmani dekaning tishli sirtiga ishqalab koʻsaqlarni chaqadi, chuviydi va mayda xas-choʻplardan tozalaydi. Undan arrali katta barabanga tashlanadi. Bu yerda paxta va chiqindilar ajraladi. Paxta arrali baraban tishlariga ilinib choʻtkali barabanga yoʻnaladi, chiqindilar esa pastga toʻkiladi. Chiqindilardan qolgan paxtalarni esa ikkita kichik arrali barabandan ajratib olib shnekka tashlaydi. Shnekdan ventilyator 5 bilan soʻrib olinib mashinaning bunkeri 6 ga tashlanadi.

Manbalar
Koʻrinish

Koʻrinish (teatrda) — dramatik asar yoki teatr tomoshasining tugallangan bir qismi. K.lar bir-biridan antrakt bilan emas (parda tushirilsa ham) qisqa tanaffus bilan ajratiladi.

Manbalar
Koʻrinish uzoqligi

Koʻrinish uzoqligi - kunduzi asbobsiz qaraganda predmet qiyofasini (shaklini) ajratish mumkin boʻlmagan masofa. Koʻrinish uzoqpigi havo va undagi aralashmalar (chang, qor, yomgʻir tomchilari va boshqalar)ning yorugʻlik nurini yutishiga hamda oraliq masofaga bogʻliq. Tunda Koʻrinish uzoqpigi fokusga keltirilmagan yorugʻlik manbaining koʻrinmay qolish masofasi bilan aniqlanadi. Koʻrinish uzoqpigi tuman tushganda 10 m gacha kamayishi mumkin, toza quruq havoda 10, hatto 100 km ga yetadi.

Manbalar
Koʻrinishxona

Koʻrinishxona, salomxona -1) Oʻzbekiston meʼmorligida amir, xon, podsho saroyidagi maxsus hashamatli qabulxona. Buxoro arki va Qoʻqon oʻrdasida K. namunalari saqlangan; 2) Qoʻhna arkdagi xon qabulxonasi.

Manbalar
Koʻrinma yulduz kattaligi

Koʻrinma yulduz kattaligi -fotometr yordamida oʻlchangan yulduzning yorugʻligini belgilovchi koʻrsatkich. Koʻrinma yulduz kattaligik. yulduzdan kelayotgan nurlanish oqimi yoki yulduz nuri yoritilganlik bilan logarifmik bogʻlanishga ega. Agar ikkita yulduzdan kelayotgan nurlanish oqimlari Fj va Gʻ2 boʻlsa, ularning Koʻrinma yulduz kattaligik. (t) ayirmasi oqimlar logarifmlari ayirmasidan 2,5-marta katta boʻladi. Bu bogʻlanishni ingliz astronomi Pogson taqlif etgan. Unga koʻra, birinchi kattalikdagi yulduz ikkinchi kattalikdagiga qaraganda 2,5-marta koʻp yoritadi. Koʻrinma yulduz kattaligik.ning bir necha tizimlari mavjud. Mas, hozirgi paytda keng qoʻllaniladigan elektrofotometr yordamida 3 xil rangda oʻlchanadigan Koʻrinma yulduz kattaligik.lar tizimi II, V, V(U — ultrabinafsha, V — koʻk va K — vizual). Koʻrinma yulduz kattaligik. shkalasini hisob boshi tanlangan (standant) yulduzlarga xalqaro kelishuviga asosan qiymat berish yoʻli bilan belgilangan. Mas, Qutb yulduzining vizual (V) nurlarda kattaligi 2,12 ga teng deb qabul qilingan.

Manbalar
Koʻrichak

Koʻrichak — odam va sut emizuvchi xayvonlarda (ayrim hasharotxoʻrlar, ayiqlar, gippopotamlar, oztishlilar va kitsimonlardan tashqari) yoʻgʻon ichakning boshlanish qismi; oʻz. oʻrtacha 6—8 sm, kengligi 4—7 sm. Oʻng yonbosh chuqurchasida joylashgan boʻlib, uning yonbosh ichakka qoʻshilish joyida qanatning yarimoysimon burmalari — qopqogʻi bor. K. qisqarganda qopqoq yopilib, yoʻgʻon ichakdagi massa ingichka ichakka qaytib chiqmaydi. K.dan yoʻgʻon ichak (koʻtariluvchi chambar ichak) boshlanadi.Koʻrichak (caecum) yoʻgʻon ichakning boshlang’ich kengaygan qismi boʻlib, oʻng yonbosh chuqurchasida joylashgan. U yonbosh ichakning yoʻg’on ichakka tushish joyidan pastda bo’lib uzunligi 6—8 sm. kengligi 7—7,5 sm. Uning orqa yuzasi yonbosh va katta bel mushaklariga, oldingi yuzasi qorinning oldingi devoriga tegib turadi. Qorinparda bilan har tomondan oʻralgan boʻlsada ichak tutqichi yoʻq. Katta yoshdagi odamda koʻrichakning joylashish turlicha boʻladi. U yonbosh suyagi oldingi yuqorigi oʻsimtasidan tepada yoki kichik chanoq boʻshligʻida joylashishi mumkin. Ko'richakning orqa medial yuzasida mushak tasmalari oʻzaro birikkan joydanchuvalchangsimon oʻsimta (appendix vermi formis) boshlanadi. Uning uzunligi 2—20 sm, kengligi 0,5—1 sm. U qorin parda bilan hamma tomondan o'ralib tutqich (mesoappendex) hosil qiladi. Bu o'simtaning joylashishi koʻrichakning holati va uzunligiga bog’liq. Asosan u oʻng yonbosh chuqurchasida, ba’zan yuqori, pastroqda yoki koʻrichakning orqasida bo’lishi mumkin. Uning shilliq pardasida juda koʻp limfoid fo’llikullalar to'plami (folliculi lymphatici aggregati appendices vermiformis) joylashgan. Yonbosh ichakni koʻrichakka oʻtish joyida yaxshi taraqqiy etgan burma shaklidagi qopqoq (valva ileocaecalis) bor. U quyg'ich shaklida boʻlib, tor qismi koʻrichak boʻshligʻiga qaragani uchun ovqat massasini bir tomonga qarab oʻtkazadi. Chuvalchangsimon o’simta tirqishi atrofida shilliq parda burmasi shaklidagi qopqoq bor.

Yana q. 

 Appendiks

Manbalar
Koʻrish

Koʻrish — organizmlarning koʻrish organlari yordamida tashqi dunyo toʻgʻrisida axborot olishdan iborat murakkab fiziologik jarayon. Koʻrish jarayonida tashqi dunyodagi obyektlardan qaytadigan yoki ular tarqatadigan 300—800 nm diapazondagi elektromagnit toʻlqinlari, yaʼni yorugʻlik nuri Koʻrish organlari uchun taʼsirlovchi boʻladi.

Odam va koʻpchilik umurtqalilar, bir qancha umurtqasiz hayvonlar rangli Koʻrish qobiliyatiga ega. Koʻrish odam va yuksak umurtqalilarda juda mukammal rivojlangan boʻlib, koʻrish analizatori orqali amalga oshadi. Bu analizator periferik (koʻz), oʻtkazuvchi (Koʻrish yoʻli, poʻstloq osti nervlari) va markaziy (bosh miya katta yarimsharlari poʻstlogʻi sohalari) boʻlimlardan iborat. Yorugʻlik nuri qorachiqsan oʻtib toʻr pardaning koʻrish pigmentlariga toʻshadi. Yorugʻlik taʼsirida toʻr pardada bioelektr potensiallar paydo boʻladi. Ular analizatorning oʻtkazuvchi boʻlimi orqali koʻrish markaziga oʻtkaziladi. Bu joyda har xil analizatorlardan kelayotgan nerv impulyelari tahlil qilinib, odam ongida saqlanib qoladigan muayyan obrazlar shakllanadi. Koʻrish organlarining obyekt shaklini farq qilish (Koʻrish oʻtkirligi), koʻz harakatlanmay turganda katta maydonni Koʻrish (koʻrish maydoni), har ikkala koʻzdagi tasvirni birlashtirish, obyekt obrazining yoʻnalishi va Koʻrish chuqurligini aniqlash (binokulyar Koʻrish) xususiyatlari ularning miqdoriy koʻrsagichlari hisoblanadi. Odam koʻzi elektromagnit toʻlqin oʻz. 390—760 nm boʻlgan yorugʻlik nurlarini farq qiladi. Odamning yorugʻlikni sezish xususiyati qorongʻilikda pasayib, yorugʻlikda kuchayadi. Odam koʻzining toʻr pardasida 2 xil: tayoqchasimon (kechki va tungi Koʻrishni amalga oshiradi) va qadahsimon (kunduzgi Koʻrish va rangni sezadi) retseatorlar mavjud. Shuning uchun Koʻrishni tungi, yaʼni skotopik, kechki — mezotopik va kunduzgi, yaʼni fototopik deb ataladigan xillari mavjud. Koʻrish tashqi dunyoni bilishda asosiy ahamiyatga ega. Inson atrof muhitdan oladigan axborotning 90% ini Koʻrish orqali qabul qiladi.

Koʻrish organlarining hosil boʻlishi hayvonlar evolyusiyasida yoruglikni qorongʻilikdan farq qiladigan (mas, yomgʻir chuvalchanglari) yoki yoʻvaltirilgan yorugʻlik nurlarini sezadigan (mas, krrinoyoqli mollyuskalar) darajadan tasvirni mukammal tahlil qilib bera oladigan darajagacha boʻlgan murakkab rivojlanish yoʻlini oʻtgan. Qisqichbaqasimonlar va hasharotlar predmetlar shaklini farq qiladi, lekin yaqinmasofadan ularni aniq koʻra oladi. Baliqlar ham narsalarni yaqin masofadan koʻradi. Quruklikda yashaydigan umurtqalilar uzoqni koʻruvchilar hisoblanadi; ular orasida qushlar eng uzoqni koʻruvchilardir.

Yana q. 

 koʻrish organlar
 Koʻrlik

Manbalar 

 

Fiziologiya