Argentina iqtisodiyoti

Argentina iqtisodiyoti Janubiy Amerikada Braziliyadan keyin ikkinchi yirik milliy iqtisodiyotdir.Argentina yuqori savodli aholisi,eksportga yo'naltirilgan qishloq xo'jaligi sektori va diversifikatsiyalangan sanoat bazasiga ega rivojlanayotgan mamlakatdir.

Argentina boy tabiiy resurslardan foydalanadi . Argentinaning iqtisodiy ko'rsatkichlari tarixan juda notekis bo'lib,yuqori iqtisodiy o'sish,ayniqsa XXasr oxiridan boshlab jiddiy tanazzullar bilan almashindi.Bu davrdan boshlab daromadlarning noto'g'ri taqsimlanishi va qashshoqlik kuchaydi.Yigirmanchi asrning boshlarida Argentina jahon miqyosida aholi jon boshiga to'g'ri keladigan YaIM darajasi eng yuqori o'ntalikdan biriga ega edi.U Kanada va Avstraliya bilan teng edi va Fransiya va Italiyani ham ortda qoldirdi.

Argentina valyutasi 2018-yilda taxminan 50 foizga pasayib, bir AQSh dollari uchun 38 Argentina pesosidan oshdi.O'sha yildan boshlab u Xalqaro Valyuta Jamg'armasining stend-by dasturi ostida. 2019 yilda valyuta yana 25%ga tushdi.2020-yilda u 90 foizga, 2021-yilda 68 foizga  va 2022-yilda yana 52 foizga(20-iyulgacha) kamaydi.

Argentina FTSE Global Equity Index(2018) tomonidan rivojlanayotgan bozor va G-20 ning asosiy iqtisodiyotlaridan biri hisoblanadi.2021-yilda MCSI uzoq muddatli qattiq kapital nazorati tufayli Argentinani mustaqil bozor sifatida qayta tasnifladi.

Tarix 
1880-yillarga qadar Argentina tuzlangan go'sht, jun, teri va teri sanoatiga va valyutaning ko'proq qismini, shuningdek,ichki daromad va daromadlarni ishlab chiqarishga bog'liq bo'lgan nisbatan izolyatsiya qilingan suv ombori edi.Argentina iqtisodiyoti 1880-yildan keyin chorvachilik va don xomashyosi eksporti hamda Britaniya va Fransiya sarmoyasi hisobiga tez o'sishni boshladi,bu ellik yillik sezilarli iqtisodiy kengayish va Yevropaga ommaviy immigratsiya davrining boshlanishini belgiladi.

1880-yildan 1905-yilgacha bu kengayish o'zining eng kuchli davrida YaIMning 7,5 baravar o'sishiga olib keldi,bu har yili o'rtacha 8%ni tashkil etdi. Rivojlanishning muhim ko'rsatkichlaridan biri, aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot o'sha davrda Qo'shma Shtatlardagi o'rtacha 35%dan 80%gacha ko'tarildi. Keyin o'sish sezilarli darajada sekinlashdi, 1941-yilga kelib Argentinaning jon boshiga real YaIMi AQShnikining yarmini tashkil etdi.Shunday bo'lsa ham, 1890-yildan 1950-yilgacha mamlakatning aholi jon boshiga to'g'ri keladigan daromadi G'arbiy Yevropanikiga o'xshash edi; Argentinada daromad sezilarli darajada kamroq teng taqsimlangan bo'lsa-da. Baten va Pelger va Twrdek(2009) tomonidan olib borilgan tadqiqotga ko'ra, mualliflar antropometrik qiymatlarni, ya'ni balandlikni real ish haqi bilan solishtiradilar, Argentina yalpi ichki mahsuloti 1870-yildan keyin o'nlab yillar davomida o'sdi. Biroq, 1910-yilgacha balandliklar ta'sirlanmagan.Bu, o'z navbatida, aholi farovonligining o'sishi ushbu davrda daromadlar kengaygan davrda sodir bo'lmaganidan dalolat beradi.

Buyuk Depressiya Argentina yalpi ichki mahsulotining 1929-1932-yillar oralig'ida to'rtdan biriga qisqarishiga olib keldi.1930-yillarning oxiriga kelib,qisman import oʻrnini bosish orqali oʻzining yoʻqotilgan oʻrnini tiklagan holda,iqtisodiyot Ikkinchi Jahon urushi davrida (avvalgi jahon urushi natijasida yuzaga kelgan tanazzuldan farqli ravishda) kamtarona oʻsishda davom etdi.Urush importning kamayishi va Argentina eksporti uchun narxlarning oshishiga olib keldi, buning natijasida 1,6 milliard AQSh dollari miqdoridagi umumiy profitsit paydo bo'ldi,ularning uchdan bir qismi Roka-Runsiman shartnomasiga binoan Angliya Bankidagi konvertatsiya qilinmaydigan depozitlar sifatida bloklandi. Innovatsion o'zini-o'zi moliyalashtirish va davlat kreditlaridan bir xil foyda olgan holda,ishlab chiqarishdagi qo'shilgan qiymat 1943-yilda birinchi marta qishloq xo'jaligidan oshib ketdi, 1947-yilga kelib 1milliondan ortiq kishi ish bilan ta'minlandi va import qilinadigan iste'mol tovarlariga bo'lgan ehtiyojning 40% dan kamayishiga imkon berdi. 1950-yilga kelib 10% ga etdi.

Xuan Peronning populistik ma'muriyati 1945-yildan 1955-yilgacha Markaziy bank, temir yo'llar va boshqa strategik sanoat va xizmatlarni milliylashtirdi.1958-yildan keyin rivojlanishning keyingi kuchga kirishi, qisman bo'lsa ham,15yil davom etdi. Inflyatsiya birinchi marta bu davrda surunkali muammoga aylandi (1944-yildan 1974-yilgacha har yili o'rtacha 26% ni tashkil etdi)ammo u to'liq "rivojlangan" bo'lmagan bo'lsa-da, 1932-yildan 1974-yilgacha Argentina iqtisodiyoti deyarli besh baravar (yoki yillik hisobda 3,8%) o'sdi, aholisi esa atigi ikki baravar ko'paydi.Shunisi e'tiborga loyiqki, bu kengayish yaxshi taqsimlangan va shuning uchun Argentina jamiyatida bir qator e'tiborga molik o'zgarishlarga olib keldi - ayniqsa Lotin Amerikasida eng katta mutanosib o'rta sinf(1960-yillarda aholining 40%) va mintaqadagi eng yuqori sinfning rivojlanishi. haq to'lanadigan, eng kasaba uyushmasi ishchi sinfi.

Biroq,iqtisod harbiy diktatura davrida 1976-yildan 1983-yilgacha va undan keyin bir muncha vaqt pasayib ketdi.Diktaturaning bosh iqtisodchisi Xose Alfredo Martines de Xoz qarz yukini oshirib,sanoat rivojlanishi va ijtimoiy harakatchanlikni to'xtatib qo'ygan korruptsion,mehnatga qarshi moliyaviy liberallashtirish siyosatini ilgari surdi. 1982-yilga kelib barcha hajmdagi 400 000 dan ortiq kompaniyalar bankrot bo'ldi va 1983 yildan 2001-yilgacha neoliberal iqtisodiy siyosat vaziyatni o'zgartira olmadi.

Rekord tashqi qarz foizlarini to'lash, soliq to'lashdan bo'yin tovlash va kapital qochib ketish Argentinani 1975-yildan 1990-yilgacha og'ir stagflyatsiya bilan, shu jumladan 1989 va 1990-yillarda giperinflyatsiya bilan qamrab olgan to'lov balansi inqiroziga olib keldi.Bu vaziyatni tuzatishga urinib,iqtisodchi Domingo Kavallo 1991-yilda pesoni AQSh dollariga bog'ladi va pul massasining o'sishini chekladi. Keyin uning jamoasi savdoni liberallashtirish, tartibga solish va xususiylashtirish yo'liga o'tdi.Inflyatsiya bir xonali raqamga tushdi, yalpi ichki mahsulot esa 5yil ichida uchdan biriga o‘sdi.

Energiya 

Argentinada elektr energiyasi ishlab chiqarish 133,3 mlrd KVt 2013-yilda  Argentinadagi elektr energiyasi sohasi Lotin Amerikasidagi uchinchi yirik energiya bozoridir.U asosan tabiiy gaz (51%),gidroenergetika (28%) va neft (12%) orqali markazlashtirilgan ishlab chiqarishga tayanadi . Vaka Muerta neft konida va boshqa joylarda noan'anaviy slanets gazi va qattiq neft manbalari bo'yicha hisob-kitoblarga ko'ra, dunyodagi uchinchi yirik hisoblanadi. 2017-yilda Argentina tabiiy gaz ishlab chiqarish bo'yicha dunyodagi 18-o'rinni egalladi (va Lotin Amerikasidagi eng yirik ishlab chiqaruvchi).  2020-yilda mamlakat  neft qazib olish bo'yicha dunyoda 28-o'rinni egalladi kuniga.

Mamlakatning shamol va quyosh energiyasidan foydalanilmagan katta salohiyatiga qaramay,qayta tiklanadigan energiya manbalaridan yangi texnologiyalar va taqsimlangan energiya ishlab chiqarish deyarli qo'llanilmaydi.Shamol energiyasi yangi qayta tiklanadigan manbalar orasida eng tez o'sib borayotgani.Mintaqadagi shamol turbinalari ishlab chiqaradigan yagona mamlakat bo'lgan Argentinada 1994-yildan beri o'n beshta shamol stansiyasi ishlab chiqilgan.2010-yilda 55 MVt quvvatga ega bo'lgan bu yerda o'rnatilgan quvvat o'sha yili boshlangan yangi shamol elektr stansiyalari qurib bitkazilgandan keyin 895 MVtga oshadi.Quyosh energetikasi o‘rnatilgan quyosh quvvatini 6MVt dan 300MVt ga, qayta tiklanadigan energiyaning umumiy quvvatini 625MVt dan 3 000MVt ga oshirish maqsadida ilgari surilmoqda. 2021-yil oxirida Argentina oʻrnatilgan gidroenergetika (11,3 GVt) boʻyicha dunyoda 21-mamlakat, oʻrnatilgan shamol energiyasi (3,2 GVt) boʻyicha dunyoda 26-mamlakat va elektr energiyasi boʻyicha 43-mamlakat boʻldi. o'rnatilgan quyosh energiyasi(1,0 GVt).

Argentina yirik markazlashtirilgan energiya ishlab chiqarish va uzatish loyihalarini ishga tushirish jarayonida.Ushbu loyihalarning muhim qismi hukumat tomonidan maqsadli jamg'armalar orqali moliyalashtiriladi,mustaqil xususiy tashabbus esa cheklangan,chunki u Argentinadagi iqtisodiy inqiroz ta'siridan hali to'liq qutulmagan.

1974-yilda uchta yadro reaktorining birinchisi ishga tushirilgan va 2015-yilda atom energiyasi mamlakat energiya ishlab chiqarishining 5%ni ishlab chiqargan.

1990-yillarning boshlarida amalga oshirilgan islohotlar natijasida elektr energiyasi ishlab chiqarish,uzatish va taqsimlash bo'yicha sektor ajratildi.Ishlab chiqarish raqobatbardosh va asosan liberallashgan bozorda sodir bo'ladi,bunda ishlab chiqarish quvvatlarining 75% xususiy kommunal xizmatlarga tegishli. Aksincha, uzatish va tarqatish tarmoqlari yuqori darajada tartibga solinadi va ishlab chiqarishga qaraganda ancha past raqobatbardoshdir.

Infratuzilma 

Argentinaning transport infratuzilmasi nisbatan rivojlangan va Lotin Amerikasining qolgan qismiga qaraganda yuqori standartlarga ega.230 000 dan ortiq km (144 000 mil) avtomobil yo'llari (xususiy qishloq yo'llari bundan mustasno), shundan 72 000 tasi km (45 000 mi) asfaltlangan, va  tez yo'llar bo'lib, ularning aksariyati xususiylashtirilgan pullik yo'llardir.So'nggi o'n yil ichida uzunligi uch baravar ko'paygan ko'p polosali tezyurar yo'llar endi bir qancha yirik shaharlarni qurilayotgan ko'plab shaharlar bilan bog'laydi.  Biroq,tezkor yo'llar hozirda mahalliy transport bilan shug'ullanish uchun etarli emas,12dan ortiq 2012 yil holatiga ko'ra milliy miqyosda million avtotransport vositalari ro'yxatga olingan(mintaqadagi eng yuqori, mutanosib ravishda).

Temir yo'l tarmog'ining umumiy uzunligi ,garchi tarmoqning eng yuqori cho'qqisida bu ko'rsatkich  edi . O'nlab yillar davomida pasayib ketgan xizmat ko'rsatish va yetarli darajada texnik xizmat ko'rsatilmaganidan so'ng,1992-yilda mamlakat temir yo'llari xususiylashtirilishi va davlat temir yo'l kompaniyasining parchalanishi natijasida shaharlararo yo'lovchi tashish xizmatlarining aksariyati to'xtatildi, minglab kilometrlar esa foydalanilmay qoldi.Katta Buenos-Ayresdan tashqarida hali ham ishlayotgan temir yo'l liniyalarining ko'pchiligi yuk tashish bilan bog'liq bo'lib,yiliga 23million tonnani tashkil etadi.  Buenos-Ayres va uning atrofidagi metropoliten temir yo'l liniyalari qismanBuenos-Ayres metrosiga oson kirishlari va  shaharlararo temir yo'l tarmog'i tufayli katta talabga ega bo'lib qoldi. uzunligi taxminan 1,4ni tashkil qiladi kuniga million yo'lovchi.

2015-yil aprel oyida Argentina Senati mutlaq ko'pchilik ovoz bilan Ferrocarriles Argentinosni Nuevos Ferrocarriles Argentinos sifatida qayta yaratgan va mamlakat temir yo'llarini samarali tarzda qayta milliylashtirgan qonunni qabul qildi. Ushbu harakatdan oldingi yillarda mamlakat temir yo'llariga davlat tomonidan katta sarmoya kiritildi, yangi harakatlanuvchi tarkiblar sotib olindi,xususiylashtirish ostida yopilgan liniyalar qayta ochildi va Belgrano Cargas yuk operatori kabi kompaniyalar qayta milliylashtirildi. Qayta ochilgan ushbu xizmatlardan ba'zilari Mar del Plataga General Roca temir yo'li xizmati,Tren a las Nubes sayyohlik poezdi va Buenos-Ayresdan Kordovaga General Mitre temir yo'li xizmatini o'z ichiga oladi. esa yangi xizmatlarga Posadas-Encarnación xalqaro poyezdi kiradi.

Havolalar 

 Argentina Iqtisodiyot vazirligi 
 Argentina Markaziy banki 
 Argentinaning iqtisodiy tiklanishi: Iqtisodiy va siyosiy tadqiqotlar markazining siyosat tanlovi va oqibatlari
 Argentina iqtisodiy ma'lumotlari
 Argentina savdo statistikasi
 Argentina eksporti, importi, savdo balansi
 Argentina tomonidan qo'llaniladigan tariflar, ITCning ITC Market Access Map tomonidan taqdim etilgan , bojxona tariflari va bozor talablarining onlayn ma'lumotlar bazasi
 Massachusets texnologiya institutining "Milyard narxlari" loyihasidan xususiy inflyatsiya ma'lumotlari