MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Veber

Veber — aka-uka nemis olimlari; 1) Ernst Genrix (1795-1878) - nemis anatomi va fiziologi. Leypsig universiteti prof. (1818). Eksperimental psixologiya asoschilaridan biri. Sezgi aʼzolari (eshitish, koʻrish, teri sezgilari) fiziologiyasi sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlari Veber-Fexner qonuniga asos boʻldi; 2) Vilgelm Eduard (1804— 1891) — nemis fizigi. Peterburg FA xorijiy muxbir aʼzosi (1863). Ilmiy ishlari elektr va magnetizm hodisalariga oid; K. F. Gauss bilan hamkorlikda elektr va magnit birliklari mutlaq tizimini ishlab chiqqan. Magnit oqimining birligi uning nomi bilan ataladi. V. elektr zaryadi va modda elektr tuzilishi uzluklilik harakteriga ega ekanligi haqidagi gipoteza mualliflaridan biri. Harakatdagi zaryadlarning oʻzaro taʼsir qonunini kashf qilgan. Bir qancha oʻlchov asboblarini (mas., magnit induksiyasi oqimini oʻlchaydigan asbobni) yasagan, Germaniyadagi birinchi telegrafii kurgan (1833); 3) Eduard (18061871) -fiziolog. Muskulning kuchi uning koʻndalang kesim yuzasiga teng ekanligini, tomir urishi toʻlqinlarining tarqalish tezligini aniqlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nemis fiziklari
Veber Alfred

VEBER (Weber) Alfred (1868.30.7, Erfurt - 1958.2.5, Geydelberg) -nemis iqtisodchi-sotsiologi. M. Veberning ukasi. Tarix va madaniyat sotsiologiyasi konsepsiyasini ishlab chiqqan. Unga koʻra, tarixning borishi eng aqlli kishilar amalga oshiradigan maʼnaviy ijod jarayoni bilan belgilanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Carl Maria von Weber

Carl Maria von Weber (; 1786.18.11, Eytin - 1826.5.6, London) — nemis kompozitori, pianinochi, dirijyor. Nemis romantik operasi asoschisi hisoblanadi. 1804-yildan turli shaharlarda opera dirijyori boʻlib ishlagan. "Erkin mergan" (1820) operasi Yevropa musiqa teatri tarixida salmoqli oʻrin egallagan. "Oberon" ertak-romantik operasi (1826), "Turandot" (1821, K. Gotssi asari asosida) spektakliga yozgan musiqalarida Sharq xalqlari kuylaridan foydalanib, musiqiy oriyentalizmga hissa qoʻshgan. "Raqsga chorlov" pyesasi, puflama sozlar uchun konsertlari mashhurdir.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Klassik musiqa
Bastakorlar
Max Weber

Max Veber (Maks Veber) (1864.21.4, Erfurt — 1920.14.6, Myunxen) — nemis siyosiy iqtisodchisi, sotsiolog va siyosatchi. Tajribadan olingan bilim bilan taxminiy muhokamani bir-biriga aralashtirib yubormaslikni talab etgan. Marksizmga qarshi chiqqan. Gʻarbiy Yevropa kapitalizmi paydo boʻlishida protestantchilik juda katta ahamiyatga ega boʻlgan, deb hisoblagan.
 Maks Veber- nemis sotsiologi. Dunyoqarashiga ko'ra pozitivizmga yaqin. Maks Veber fikricha, har qanday ijtimoiy-iqsodiy hodisaning mohiyati faqat uning obektiv jihatlari bilan emas, balki, tadqiqotchi nuqtayi nazariga ko'ra, shu hodisaning madaniy jarayonda qanday rol o'ynashi bilan belgilanadi. Veber falsafa va sotsiologiyaga "ideal tip" tushunchasini olib kirdi. Ideal tip, Veber fikriga ko'ra borliqni aks ettirmaydi balki, alohida tushuncha va hodisalarni tizim holiga keltirish vositasi bo'lib xizmat qiladi. Ideal tip tushunchasi, tub mohiyatiga ko'ra, marksizmdagi ijtimoiy-iqsodiy formatsiya tushunchasining muqobili sifatida yaratilgan edi. Veberning ijtimoiy falsafa va sotsiologiyadagi eng katta xizmatlaridan biri, uning asarlarida dinning ijtimoiy taraqqiyotda o'ynagan rolini tahlil qilib berishi bo'ldi. Veber din va jamiyat munosabatini tahlil qilar ekan, umuman din to'g'risida emas muayyan davrdagi muayyan din yoki diniy oqim to'g'risida fikr yuritdi. Veber nazariyasiga ko'ra boylik va boylik ortirishga intilishni unchalik xushlamaydigan xiristian dini mazhablari iqsodiy taraqqiyotga muayyan darajada to'sqinlik qilganlar. Boylikni xudoning ne'mati, unga intilishni esa bandalarning burchi deb talqin qiladigan protestantlik esa iqsodiy taraqqiyot va kapitalistik munosabatlarning rivojlanishiga kuchli turtki berdi. Veber talqinida protestantlik kapitalizm vujudga kelishidagi asosiy sabablardan edi. Dinlarni tahlil qilar ekan Veber ular sanoat kapitalizimi rivojlanishiga g'ov bo'lmoqda, degan xulosaga keldi. Moliyaviy munosabatlarga cheklovlar qo'yish, ijtimoiy hayotga passiv munosabatni targ'ib qilish orqali bu dinlar, Veber fikricha, ijtimoiy taraqqiyotga to'sqinlik qiladi. Uning talqinida protestantlik mazhabi hayotdagi adolatsizlikni passiv kuzatib o'tirmay, uni bartaraf etish uchun faol kurashga chaqirish orqali ijtimoiy taraqqiyotga katta turtki beradi. Asosiy asarlari: "Milliy davalat va xalq xo'jalik siyosati" (1895), "Protestantlik etikasi va kapitalizm ruhi"(1905), "Xo'jalik va jamiyat" (1920).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1.Falsafa qomusiy lugʻat. " Oʻzbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashriyoti ". " SHarq " nashriyot — matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosh tahririyati. Toshkent — 2004. 48 bet
Veber (birlik)

Veber yoki Weber — Xalqaro birliklar tizimi SI da magnit oqimi birligi; nemis olimi V. Veber nomi bilan atalgan. Qisqacha Vb (Wb) bilan belgilanadi. Maxsus konturda bir sekundda nolgacha tekis kamayganda bir volt e. yu. k. induksiya-laydigan magnit oqimi 1 Vb deb oli-nadi. 1 Vb=1 Tlm2=108 maksvell.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
SI hosilaviy birliklari
Veber apparati

Veber apparati (nemis olimi E. G. Veber nomi bilan atalgan) — ayrim suyakli baliqlarda suzgich pufagini ichki quloq bilan bogʻlab turadigan, oʻzaro harakatchan tutashgan 4 juft suyakchalar. V. a. suzgich pufagi (tovush rezonatori) hajmining oʻzgarishini qabul qilib, uni transformatsiya qiladi va ichki quloqqa oʻtkazadi. V. a.ga ega boʻlgan karpsimonlar, laqqalar, haratsinsimonlar 13 kGs gacha, bu apparatga ega boʻlmagan baliqlar faqat 2,5 kGs gacha chastotali tovushlarni eshita oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vebern Anton

VEBERN (Webern) Anton (1883.3.12, Vena — 1945.15.9, Zalsburg yakinidagi Mitterzil) — avstriya kompozitori, dirijyori va musikashunosi. Kompozitsiya boʻyicha A. Shyonbergdan saboq olgan (1904—08). Dirijyor sifatida Avstriya va Germaniya shaharlarida ishlagan (1908—13, 1917—38). Yangn Vena maktabi asoschilaridan. Ijodida polifonik uslub birmuncha murakkablashtirilgan dodekafoniya texnikasi bilan uzviy bogʻlangan. V. tarkiban kamer asarlar bastalagan, hajman minimalizmga intilgan, musiqiy puantilizmga zamin yaratgan. Aynan shu xususiyatlari bilan 20-asr kompozitorlik ijodiyoti (xususan, musiqiy avangardizm)ga katta taʼsir koʻrsatgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veber-fexner qonuni

Veber-fexner qonuni - psixofizikaning asosiy qonuni, nemis fiziologi va anatomi E. G. Veber ochgan (1834) va fizik G. T. Fexner uni rivojlantirgan. Bu qonunga asosan, birbiriga yaqin boʻlgan ikki taʼsirotni farq qilish faqat taʼsirot kuchiga emas, balki reseptorlar (mas., teridagi bosim sezuvchi hujayralar) ning zich va siyrakligiga, markaziy nerv sistemasining funksional holatiga ham bogʻliq. V.—F. q.ga koʻra taʼsirot kuchi geometrik progressiya (1, 2, 4, 8, 16 va h. k.) bilan oshea, sezgi kuchi arifmetik progressiya (1, 2, 3, 4, 5 va h. k.) bilan oshadi. Lekin taʼsirot juda kuchsiz yoki juda kuchli boʻlganda V.—F. q. aytarli toʻgʻri kelmasligi keyingi tadqiqotlarda aniqlandi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veblen Torsteyn

VEBLEN (Veblen) Torsteyn (1857.30.7, AKSH Viskonsin shtati — 1929.3.8, Kaliforniya shtati, MenloParka) — amerika iqtisodchisi va sotsiologi. Chikago, Stanford, Missuri untlarida iqtisodiyot prof. Gʻarb siyosiy iqtisodida institutsionalizmning asoschilaridan biri. U ijtimoiy darvinizm tarafdori. V.ning fikricha, moddiy i.ch. ijtimoiy hayotning asosi sanaladi, jamiyatni rivojlantirishda texnik intelligensiya muhim oʻrin tutadi. V. gʻoyalari texnokratik nazariyalarda keng foydalanilgan. Har qanday jamiyatni sanoat mashinasi tarzida, iqtisodiy institutlarni uning tarkibiy qismlari tarzida qaraydi. V. tarix asosiy ikki sinf — muomala sohasida ish koʻradigan biznesmenlar va moddiy i.ch.ni tashkil etuvchi sanoatchilar oʻrtasidagi kurashdan iborat deb qaraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vega

Vega — Lira yulduzlar turkumining 00-vizual yulduz kattaligidagi, Shim. yarim shardagi eng yorugʻ yulduzi (Lira a si). Koʻrinish ravshanligi — 0,14, spektri AO, rangi — zangori-oq. V., Deneb (Oqqush a si) va At-toir (Burgut a si) yozgi osmonda yaxshi koʻrinadi va yozgi katta uchburchakni hosil qiladi. V.ni bahor. yoz va kuzda koʻrish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Yulduzlar
Lope de Vega

VEGA KARPO (Vega Carpio) Lope Feliks de (1562.25.11 — Madrid — 1635.27.8) — ispan dramaturgi. Uygʻonish davrining yirik vakili. 2000 dan ortiq pyesa, 20 ta poema va lirik sheʼrlar muallifi. "Arkadiya" (1598) diniy, "Oʻz yurtida sargardon" (1604) ishqiy mojarolar mavzuidagi, "Doroteya" (1632) suhbat tarzidagi romanlari bor. "Bizning davrimizda yangi sanʼat komediyalar yaratadi" sheʼriy traktatida (1609) V. K. Uygʻonish davri dramalarining asosiy yoʻnalishlarini tasvirlaydi. V. K. pesalarining koʻpchiligi oʻz vatani va b. mamlakatlar tarixidan olingan ijtimoiy-siyosiy mavzularda. "Fuente Ovexuna" (1619), "Begunohlar qoni" (1623), "Sevilya yulduzi" (1623), "Jazo qasos emas" (1635) va b. pesalarida mustabid podsho hokimiyati tanqid qilinadi. "Graf Fernan Gonsales yoki Kastiliyaning ozod etilishi" (1625), "Kastiliya sudyalari" (1618), "Kordovalik dongdor Pedro Karbonero" (1603) va b.da tarixiy voqea-hodisalar xalq qahramonlik dramalariga aylangan. V.K.ning "It oʻzi ham yemas, otga ham bermas" (1618), "Xetaflik dehqon qizi" (1620), "Koʻza koʻtargan qiz" (1627), "Raqs oʻqituvchisi" (1593), "Oʻz sevgilisining quli" (1627—47) kabi komediyalari makkorlik, sevgi mashmashalari haqidagi komediyalardir. V. K. pesalari Uygʻonish davri ispan dramaturgiyasining mumtoz namunalaridir.

Manbalar
Vegetarianlik

Vegetarianlik (lot. vegetabiJis -oʻsimlikka oid) — ovqatlanish tarzi; goʻshtni cheklab, asosan meva va sabzavotlarni tanovul qilish. Shu zaylda ovqatlanuvchilar vegetarianlar deyiladi. V. juda qadimdan maʼlum. Goʻsht mahsulotlari isteʼmol qilishni chegaralash darajasiga koʻra vegetarianlar bir necha toifaga boʻlinadi. Ularning eng ashaddiylari yoki "keksa vegetarianlar" har qanday goʻsht mahsulotlari, shuningdek sut, tuxum va yogʻlarni inkor etishadi. "Yosh vegetarianlar" esa oʻsimlik mahsulotlaridan tashqari sut, tuxum va sariyogʻ isteʼmol qilishadi. Ular goʻsht organizmni zaharli chiqindilarga toʻldiruvchi, umrni qisqartiruvchi va insonni badjahl qiluvchi mahsulot deb hisoblashadi. Aksincha, goʻshtni isteʼmol qiluvchilar esa uni qimmatli oqsillar manbai hamda toʻla hazmli deb taʼkidlaydilar. Ovqatlanish toʻgʻrisidagi hozirgi zamon fani (diyetologiya) ovqat moddalarini ham hayvon, ham oʻsimlik mahsulotlaridan iborat, yaʼni aralash boʻlishi maqbul deb hisoblaydi (qarang Ovqatlanish).

Meva va sabzavotlarni pishirish va uzoq muddat saqlash jarayonida vitaminlarning kamayib ketishi tufayli vegetarianlar ularni yangiligida xomligicha yeyishni tavsiya qilishadi. Zamonaviy tibbiyot fani amaliyotda goʻshtsiz ham, oʻsimlik mahsulotlari asosida sut va tuxum qoʻshib tayyorlangan oziq-ovqatlardan parhez taom sifatida foydalanishni afzal hisoblaydi. Baʼzi xastaliklar — moddalar almashinuvining buzilishi (mas., podagra), yurak-tomir kasalliklarini davolashda maʼlum muddatga vegetarian ovqatlar tavsiya etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Vegetarianlıq və veqanlıq
Vegetativ koʻpayish

Vegetativ koʻpayish - vegetativ organlar yoki ularning bir qismidan yangi organizm paydo boʻlishi; koʻp hujayralilar uchun xos. Vegetativ koʻpayishda ham bir hujayralilarning jinsiy koʻpayishi singari klonlar — genetik jihatdan bir xiddagi individlar guruhi vujudga keladi.

1.Oʻsimliklarda V. k.tallom ixtisoslashmagan qismining ajralishi (koʻpchilik suv oʻtlari va yuksak zamburugʻlar) yoki tallomdan ixtisoslashgan qismlar ajralishi (harasimon suv oʻtlarida tuganaklar, sfatsellyariya suv oʻtida bachki kurtaklar, lishayniklarda sorediyalar va izidiyalar, zamburugʻlarda sporalar) orqali koʻpayishdir. Yuksak oʻsimliklarda V. k. regeneratsiya qobiliyatidan, moxsimonlarda esa ona organizmning bir necha boʻlakka boʻlinishidan iborat. Plaunlar, ochiq urugʻli yoki gulli oʻsimliklarda V. k. yer ustki oʻrmalovchi yoki yotib oʻsuvchi poya qismining bir boʻlagi hisobiga amalga oshadi. Ixtisoslashgan V. k. rivojlanayottan yosh organizmlar va ularning boshlangʻichi (tushib ketadigan kurtaklar, barg yoki ildizdagi qoʻshimcha kurtaklar), novdadan hosil boʻladigan ixtisoslashgan qismlar (tuganak, piyozboshi, bachki ildizlar) orqali sodir boʻladi. V. k. har yili yoki ikki yilda bir marta, koʻp yillik oʻsimliklarda esa bir necha yilda bir marta roʻy beradi. V. k. vegetativ organ hujayralarining koʻpayib ketishi va paydo boʻladigan yangi individlarning yangi maydonni egallashidan iborat. V. k. xiliga qarab hosil boʻladigan har xil tipdagi klonlardan oʻsimliklar seleksiyasida foydalaniladi.

2. Hayvonlarda V.k.boʻlinish (tana bir qismining ajralib chiqib yangi organizm hosil qilishi) yoki kurtaklanish orqali sodir boʻladi. Koʻp hujayralilar orasida V. k. govaktanlilar, boʻshliqichlilar, yassi chuvalchanglar, mshankalar va ayrim halqali chuvalchanglarda; xordalilar orasida qobiqlilarda uchraydi.

Yana qara 

 Jinsiy koʻpayish
 Jinssiz koʻpayish

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Botanika
Vegetativ organlar

Vegetativ organlar (oʻsimliklarda) — yuksak oʻsimliklarning oziqlanishi va tashqi muhit bilan moddalar almashinuvini taʼminlaydigan qism. Vegetativ koʻpayish vazifasini bajaradi. Asosiy Vegetativ organlarga  barg va poyali novda hamda ildiz kiradi. Barg fotosintez, ildiz suv va mineral moddalarni shimib olish vazifasini bajaradi. Evolyutsiya jarayonida V. o. oʻsimliklar quruqlikka chiqishi bilan tuzilishining mukammallashuvi tufayli paydo boʻlgan. Tuban koʻp hujayrali % Oʻsimliklar (suv oʻtla-ri) va zamburugʻlarning vegetativ tanasi (tallomi) birmuncha sodda va bir xilda tuzilgan boʻlib, organlarga boʻlinmaydi (ipsimon va ayrim plastinkasimon suv oʻtlari, zamburugʻlar mitselleysi). Koʻpchilik yirik yashil va qoʻngʻir suv oʻtlarining tashqi koʻrinishi yuksak oʻsimliklar organlariga oʻxshaydi, yaʼni bargsimon, poyasimon yoki iddizsimon boʻladi, lekin toʻqima tuzilishiga ega boʻlmagan qismlarga boʻlinadi. Hayvonlarda V. o. ga baʼzan nafas olish, hazm qilish, ayirish va b. organlar kiritiladi (yana q. Generativ organlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsion sugʻorish

Vegetatsion sugʻorish - oʻsuv davrida tuprokda optimal namlik yaratish uchun ekinlarga suv quyib turish. Bu davrdagi suv berish soni va muddatlari tuprokdagi namlik zahirasi, oʻsimlikning rivojlanish fazasi, sugʻorish maqsadlariga bogʻliq. Ekinni undirib olish, oʻgʻitlashdan keyingi (oʻgʻitni eritish maqsadlaridagi), sovuq urishdan saqlash uchun sugʻorishlar ham V. sra kiradi (yana q. Sugʻorish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsion uy

Vegetatsion uy — devorlari va tomi oynavand, shamollatib turishga moslashtirilgan kichik bino, turli vegetatsion tajribalar olib boriladi. Oynavand uy yonida metall toʻr bilan oʻralgan (parrandalardan himoya qilish maqsadida) maxsus maydoncha boʻladi. Tungi sovuq paytida va ob-havo ayniganda vegetatsion idishlarda oʻstirilgan oʻsimliklar joylashtirilgan vagonchalar temir izlar orqali gʻildiratib uyga kiritib, kunduz kunlari va havo iliq paytlarda esa yana maydonchaga chiqarib qoʻyiladi. V.u. mumkin qadar koʻproq yorugʻlik bilan taʼminlangan va yaxshilab shamollatib turiladigan boʻlishi kerak. Shunga koʻra, V.u. lar soya tushmaydigan ochiq joyga quriladi. Binoda tajribaga tayyorgarlik koʻrish uchun yordamchi xonachalar ham boʻladi (yana q. Vegetatsion usul). Oʻzbekistondagi qator ilmiy tadqiqot institutlarida zamonaviy jihozlangan V.u.lar qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsion usul

Vegetatsion usul - oʻsimliklar agrokimyosi va fiziologiyasiga oid ilmiy tadqiqot ishlarida qoʻllaniladigan lab. usullaridan biri; vegetatsion idishlarga oʻtqazilgan oʻsimliklarni vegetatsion uy, issiqxona, oranjeriya, fitotron va b.da oʻstirish. V. u. yordamida oziq moddalarning fiziologik roli, ularning oʻsimliklarga kirib borishi, muhit reaksiyasining (rN) ahamiyati, sugʻorish normasi, oʻsimlikning oziq eritmasi konsentratsiyasi, temperatura, kimyoviy himoya vositalari, gerbitsidlarga munosabati oʻrganiladi, shuningdek tuproqqa solinadigan turli xil oʻgʻitlar sinab koʻriladi. Oʻsimlik qanday muhitda (suv, qum, tuproq) oʻstirilishiga qarab V. u.ning bir necha asosiy koʻrinishlari mavjud: yuksak oʻsimliklar bilan tajribalarni suv, qum va tuproqli muhitda oʻtkazish mumkin. Koʻpchilik tadqiqotlarda oʻsimlik tabiiy sharoitga yaqin boʻlgan substratda oʻstirilishi maqsadga muvofiq. Substrat biologik jihatdan inert boʻlishi lozim, shunda olinadigan natija aniq boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsiya

Vegetatsiya (lot. vegetatio — uygʻonish, jonlanish) — oʻsish, koʻkarish, oʻsimlik organizmining faol holati (qarang Vegetatsiya davri).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vegetatsiya davri

Vegetatsiya davri — 1) meteorologik sharoitlarga koʻra yilning oʻsimlik oʻsishi va rivojlanishi mumkin boʻlgan davri. V.d.da oʻsimlik organik moddalar hosil qiladi, urugʻ, don, tuganaklar, mevalar va b. xoʻjalik ahamiyatiga molik mahsulotlar shakllanadi va yetiladi. Moʻʼtadil iqlimli mintaqalarda V.d.bahordagi oxirgi qorasovuq boshlab kuzda tushadigan birinchi qorasovuq oʻrtasidagi vaqtga toʻgʻri keladi. Tropik va subtropik iqlim mintaqalarida esa bu davr yilning deyarli hamma faslini oʻz ichiga oladi; 2) qishloq xoʻjaligi ekinlarining toʻliq rivojlanish sikli uchun, yaʼni oʻsimlik urugʻining unib chiqishidan boshlab hosil yigʻilgungacha boʻlgan zaruriy davr (biol.da bir va ikki yillik oʻsimliklarda urugʻning unishidan oʻsimlik umrining tugashigacha yoki koʻp yillik oʻsimliklarda erta bahorda uygʻonishdan qishda "uyqu"ga kirishgacha boʻlgan davr). Sovuqqa chidamliligi turlicha boʻlgan oʻsimliklarda V. d. bir joyning oʻzida har xil: issiqsevar oʻsimliklarda qisqa, sovuqqa chidamli oʻsimliklarda uzun boʻlishi mumkin. V. d. ketma-ket oʻtuvchi bir qator fazalarga boʻlinadi: gʻoʻzada — shonalash, gullash, koʻsak tugish va ochilish; gʻalla oʻsimliklarida — tuplanish, boshoq tortish, gullash, sut (mum) pishish va toʻliq pishish fazalari. Har bir ekin turi va navi V. d.ning uzun-qisqaligi, ayrim rivojlanish fazalarining muddatiga bogʻliq. V. d. rivojlanish davri davomida oʻsimlikning olgan umumiy issiqlik miqdori bilan belgilanadi. Oʻsimliklarda V. d.ning uzun-qisqaligini hisobga olib, sovuq erta tushadigan shimoliy rayonlarda ertapishar navlar, sovuq kech tushadigan jan. rayonlarda kechpishar navlar ekiladi. V. d. tashqi sharoitga va navning irsiy xususiyatlariga ham bogʻliq. Bir sharoitda ertapishar deb hisoblangan nav ikkinchi bir sharoitda kechpishar boʻlishi mumkin. Masalan, sugʻoriladigan dehqonchilik sharoitlarida gʻoʻzaning V. d. bahorda, havo temperaturasining oʻsimlik rivojlanishi uchun qulay doimiy biologik minimum darajadan (10°) barqaror koʻtarilishidan to kuzgi, oʻsimlik barglarini nobud qiladigan qorasovuq tushgunga qadar oʻtadigan vaqtga toʻgʻri keladi. Har yili paxtaning pishib yetilishi 4000—4900° faol temperatura yigʻindisi bilan ifodalangan termik resurslar evaziga amalga oshadi. V. d.dagi oʻrtacha oylik temperatura bahor va kuzda 15° dan, yozda esa 30° dan yuqori boʻlishi lozim. Har qanday ekinning muayyan rivojlanish fazasi oʻtishi uchun maʼlum miqdorda samarali temperatura yigʻindisi talab etiladi, shunga koʻra turli gʻoʻza navlari uchun V.d. ham har xil; gʻoʻzaning ertapishar navlari uchun V. d. 90—100 kun, kechpishar navlarida 140 kun va undan ham koʻproq (chigit unib chiqqandan boshlab to dastlabki koʻsaklari yetilgunga qadar boʻlgan davr). Oʻzbekistonda iqlim, tuproq sharoitlari va navlariga koʻra ekinlarning V.d. kunlari (sutka hisobida) oʻrtacha quyidagicha: arpa 60—110, kuzgi bugʻdoy 240— 300, suli 100—120, makkajoʻxori 80— 90 dan 130 gacha, qovun 60—80 dan 110—125 gacha, yer yongʻoq 120—160, kunjut 90—120.

Renat Nazarov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veda adabiyoti

Veda adabiyoti — q. Vedalar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veda dini

Veda dini — mil. av. 1-ming yillikda Hindistonda vujudga kelgan din. Vedalar orqali maʼlum. Hinduizm dini shakllanishining dastlabki bosqichi. V.d.da dastlab tabiat kuchlari va hodisalari antropomorfik (inson qiyofasiga oʻxshatib) tasavvur etilgan. V.d.da yaxshi va yomon xudolar, ruxlar haqidagi tasavvurlar asosiy oʻrin egalladi. Unda politeizm (koʻpxudolik) hukmron boʻlgan. V.d.da sigʻinish marosimlari asosan xudolarga qurbonlik qilish, ovqat, hayvonlar keltirish va turli urf-odatlarni bajarishdan iborat boʻlgan. Keyinchalik kohinlarning alohida qatlami — brahmanlar ajralib chiqib, diniy marosimlar tizimi murakkablashdi. V.d.ning keyingi evolyutsiyasi natijasida brahmanizm vujudga keldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veda tili

Veda tili — qadimgi hind tilnning ilk koʻrinishlaridan biri.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tillar
Vedanta

Vedanta (sanskritcha aynan — vedalarning oxiri) — Hindistonda tarqalgan diniy-falsafiy oqim. Mil. av. 4-asrda hind mutafakkiri Badarayana asos solgan. V.ga, keng maʼnoda V.ning oʻzi, purvamimansa, vishnuizm hamda shivaizmnnng baʼzi taʼlimotlari kiradi. V. tarafdorlari koʻp xudolar asta-sekin yagona xudoga aylanadi, yagona xudo hayot nafasi, umumolamning "Men"i, yaʼni "mutlaq borliq" — Brahmaair, hamma parsa Brahmadan paydo boʻladi, degan fikrni olgʻa suradilar. Ularning fikricha, Brahma hamma narsani biladi, hamma narsa undan yaraladi, hatto inson ham ong sifatida unga qoʻshilib ketadi. V. brahmanizmga, keyinroq hinduizmga falsafiy asos boʻladi. V.ning oʻrta asrlardagi namoyandalari Shankara, Ramanuja edi. 19-asrda Ramakrishna va Vivekananda V. gʻoyalarini Hindiston voqeligi bilan bogʻlashga harakat qildi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veddlar

Veddlar — xalq, Shri Lankaning tub aholisi. 1 ming kishiga yaqin (1990-yillar oʻrtalari). Veddoid irqiga oid. Hind-Eron guruhiga mansub tilda soʻzlashadilar. Buddizm va hinduizm diniga eʼtiqod qilishadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Veddoid irqi

Veddoid irqi — katta ekvatorial (negr-avstraloid) irqiga mansub irqlardan biri. V.i.ga sochning toʻlqinsimon boʻlishi, yuz va badandagi tukning (avstraloid irqqa nisbatan) ozligi xosdir. Markaziy va Sharqiy Hindistonda (veddlar, shuningdek biharlar, bxillarning ayrim guruhlari va b.), Hindixitoy mamlakatlari (senoilar va b.) va Indoneziyada (toala va b.) tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vez aliy Andrey

VEZ ALIY (Vesalius) Andrey (1514.31.12, Bryussel - 1564.15.10, Zante) — Uygonish davri tabiatshunosi va hozirgi zamon anatomiyasi asoschisi. 1539-yildan Paduya universitetida prof. Anatomiyani oʻqitishda birinchi boʻlib oʻlikni yorish usulini qoʻllagan. V. "Odam tanasining tuzilishi haqida" nomli asarida (1543), oʻzining tadqiqot maʼlumotlariga asoslanib, odam tanasining tuzilishini ilmiy izoxlab bergan. V. kashfiyoti Garveynmng qon aylanish doirasini oʻrganishiga zamin boʻldi. V. anatomiyani oʻrganishning yangi usulini ishlab chiqqanligi uchun cherkov tomonidan taʼqib qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vezdexod

Vezdexod (rus— barcha yerda yura oladi) — notekis yoʻllar, botqoqliklar, qorli va b. yurish qiyin boʻlgan joylarda yura oladigan relssiz transport vositasi. V., odatda, maxsus shinali, pnevmogʻaltakli, gusenitsa yuritmali (zanjirli) avtomobillardan iborat boʻladi. Transmissiyasiga qoʻshimcha uzatish qutisi yoki tortish kuchiii oshirishga imkon beradigan mexanizmlar qoʻyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil