Berdichiv

Berdichiv (, pronounced [berˈdɪt͡ʃ⁽ʲ⁾iu̯] ;  ;  ; ) — Ukraina shimolidagi Jitomir viloyatidagi tarixiy shahar hisoblanadi. Berdichiv tumani toʻgʻridan-toʻgʻri viloyatga boʻysunadi va tumanga kirmaydi. Bu viloyat markazi Jitomirdan 40 km janubda joylashgan. Uning aholisi taxminan 73,046 kishi.(2020-yil holatiga koʻra)

Tarix 
Shahar joylashgan hudud miloddan avvalgi 2-ming yillikdayoq aholi yashagan. Bu yerda bronza davri manzilgohlari va Chernyaxov madaniyatiga oid ikkita manzilgoh qoldiqlari topilgan.

1430-yilda Litva Buyuk Gertsogi Vitautas (velikiy knyaz litovskiy Vitovt) Putyvl va Zvenigorod prokurori (namisnik) Kalinikka hudud huquqini berdi va uning Berdich ismli xizmatkori u yerda xutor (uzoq aholi punkti) asos solgan deb ishoniladi. Ammo Berdichiv ismining etimologiyasi nomaʼlum.

1483-yilda Qrim tatarlari aholi punktini vayron qildilar. 1546-yilda Litva va Polsha oʻrtasidagi boʻlinish paytida mintaqa Litva magnati (Tishkievich) mulki sifatida roʻyxatga olingan. Lublin Ittifoqi (1569) maʼlumotlariga koʻra, Volinya Polsha-Litva Hamdoʻstligining viloyatini tashkil etdi.

Yahudiy tarixi 

1789-yildagi aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, yahudiylar Berdichiv aholisining 75 foizini tashkil qilgan (2640 kishidan 1951 nafari, ulardan 246 nafari spirtli ichimliklar sotuvchisi, 452 nafari uy egasi, 134 nafari savdogar, 188 nafari hunarmand, 150 nafari kotib va 56 nafari). 1797-yilda shahzoda Radzivil ettita yahudiy oilasiga shaharda mato savdosi monopol imtiyozini berdi. Yahudiylar XIX asrning birinchi yarmida shahar savdosining asosiy harakatlantiruvchi kuchi boʻlib, bir qator savdo kompaniyalari (baʼzilari xalqaro miqyosda sotiladi) va bank muassasalariga asos solgan va qoʻshni Polsha zodagonlarining (szlachta) agentlari boʻlib xizmat qilgan.

XVIII asrning oxiriga kelib Berdichiv gasidizmning muhim markaziga aylandi. Shahar oʻsib ulgʻaygan sari, bir qator taniqli olimlar u yerda ravvin boʻlib xizmat qilishgan, jumladan Buyuk Liber, Iosif Xarif va Berdichevlik Tzadik Levi Yitzchok (Kedushat Levi muallifi), 1809-yilda vafotigacha u yerda yashagan va dars bergan. Shuningdek qarang: Berditchev (Hasidiklar sulolasi) .

Demografiyasi

Taniqli odamlari 

 Yakob Pavlovich Adler (onasi Xesse Halperinning tugʻilgan joyi)
 Onore de Balzak (Berdixovda turmush qurgan)
 Jozef Konrad (1857-1924), polshalik va ingliz yozuvchisi
 Jon Demjanjuk (tavallud topgan Ivan Mykolaiovych Demjanjuk; 1920-2012), ukrainalik-amerikalik, Ikkinchi Jahon urushi paytida fashistlarning qirgʻin lagerlarida qoʻriqchi boʻlib xizmat qilganda urush jinoyatlari va insoniyatga qarshi jinoyatlarda ayblangan.
 Der Nister, Pinchus Kaxanovichning taxallusi (1884-1950), yahudiy yozuvchisi, faylasuf, tarjimon va tanqidchi.
 Charlz Yoaxim Efrussi, Efruslar oilasining don sulolasining patriarxi
 Lipa Feingold (1878-1945), amerikalik zargar va bastakor
 Ibrohim Firkovich, karaite xaham
 Avraam Goldfaden (1840-1908), zamonaviy yahudiy teatrining otasi hisoblanadi.
 Isroil Grodner ( — 1887), Yahudiy teatrining asoschilaridan biri
 Vasiliy Grossman (1905-1964), sovet rus yozuvchisi va jurnalisti
 Feliks Lemberskiy, tasviriy sanʼat ustasi, rassom (1913-1970), Berdichivda tugʻilib oʻsgan, teatr sahnasi rassomi boʻlib ishlagan.
 Raquel Liberman (1900-35), yahudiy-polshalik odam savdosining qurboni, Argentinadagi mashhur Zwi Migdal fohishalik guruhini parchalagan.
 Osip Mixaylovich Lerner (Y. Y. Lerner), yozuvchi, tanqidchi va folklorshunos
 Mendele Mocher Sforim, Sholem Yankev Abramovichning taxallusi, yahudiy yozuvchisi va zamonaviy yahudiy va ibroniy adabiyotining asoschilaridan biri.
 Pedotser, haqiqiy ismi A. M. Xolodenko (1828-1902), Klezmer skripka virtuozi.
 Antoni Protazy Potocki, Szlachta (Berdichiv yaqinidagi Maxnivka qishlogʻida bir nechta zavodlarga egalik qilgan va tashkil etgan)
 Anatoliy Puzach (1941-2006), sovet futbolchisi va ukrainalik murabbiy
 David Petrovskiy (1886-1937) — shahar meri va 1918-1919 yillarda Berdichiv yahudiy jamiyatining raisi , Litva, Polsha va Rossiyadagi umumiy yahudiy mehnat bundlari Markaziy qoʻmitasining aʼzosi, Yahudiy Sotsialistik Federatsiyasi va Amerika Sotsialistik partiyasi Markaziy Qoʻmitasi, Nyu-Yorkdagi Yahudiy Daily Forward gazetasi muharriri, jurnalist, siyosat va iqtisodchi, Sovet Ittifoqi davlat arbobi.
 Sholem Aleyxem, Solomon Naumovich Rabinovichning (1859-1916) taxallusi, Yahudiy yozuvchisi va dramaturgi, 1880-yillarda bu yerda oʻz romanlari uchun tadqiqot olib borgan.
 Boris Sidis (1867-1923), ukrainalik amerikalik psixolog, shifokor, psixiatr va taʼlim faylasufi
 Valeriy Skvortsov (1945-) Sovet balandlikka sakrashchi; Yevropa chempioni
 Stempenyu, Iosef Drukerning (1822-1879) sahna nomi, skripka virtuozi va guruh rahbari.
 Dmitriy Timchuk (1972-2019) Ukraina armiyasining zahiradagi polkovnigi, "Informatsiinyi sprotyv" guruhi koordinatori
 Berdichevlik Levi Yitzchok (Berdichevlik Levi Yozef Yitzhak ; 1740-1809), Tavrot sharhlovchisi, shassidik ravvin, yetakchi, diniy qoʻshiqlar muallifi va Berdichevlar sulolasining rahbari.

Galereyasi

Yana qarang 

 Rossiya va Sovet Ittifoqidagi yahudiylarning tarixi
 Berdichev mashinasozlik zavodi

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 Berdichevdan Quddusga Miriam Sperber, 1980-yil
 Berdichevning suyaklari: Vasiliy Grossmanning hayoti va taqdiri, Jon Garrand, 1996-yil

Havolalar 

 „Mening Berdichivim“ — tarix, hozirgi, odamlar (ukrain tilida)
 Berdichevning yahudiy tarixi, Jewishgen.org saytida 1 — qism va 2 -qism
 Berdichev Simon Vizental markazida
 Berdichiv yerlari eng qadimgi davrlardan 20-asr boshlarigacha (1999, ukrain tilida : Berdichivska zemlya z naydavnishishiv do pochatku XX st.)
 PBS mustaqil ob’ektivi : „Berdichev“  Archived
 Ikkinchi jahon urushi paytida Berdichiv yahudiylarining oʻldirilishi,  Yad Vashem veb-saytida
 Berdychiv, Ukraine

Ukraina