Santi xalqi

Santi, santi-siu, Dakota, Sharqiy siu — hind xalqlarining Sharqiy guruhiga mansub siu til oilasining hind xalqi.

Murakkab 
XIX asrda Santi toʻrtta qabila guruhining konfederatsiyasi tashkil etar edi:

 Mdewakantons — Mdéwakháŋthuŋwaŋ.
 Vahpetons — Waĥpéthuŋwaŋ.
 Sissetons — Sisithuŋwaŋ.
 Vaxpexute — Waĥpexute.

Til va madaniyatning dialektiga koʻra, Santi ikki guruhga boʻlinadi: aslida Santi (mdevakantonlar, vaxpekute) va sisseton-vahpeton (sissetonlar, vahpetonlar).

Tarix 
Santi yerlarini ziyorat qilgan birinchi yevropaliklar fransuz kashfiyotchilari va tadqiqotchilari  Per-Espri Radisson va Medar De Grozelier edi, bu 1659-yilda yuqori koʻl yaqinida sodir boʻlgan.

XVIII asrda Santi ov joylari va guruch maydonlari tufayli Ojibva bilan doimiy urush olib bordi. Moʻynali savdoning rivojlanishi bilan ikki xalq oʻrtasidagi dushmanlik kuchayib ketdi. Qurol-yarog bilan yaxshi qurollangan ojibve Santi-ni yuqori koʻlning atrofidan koʻchirishga muvaffaq boʻldi. XVIII asr oʻrtalarida Santi janubga, Buyuk tekisliklarga yaqinroq joylarga chekindi.

Angliya-Amerika urushi paytida Santining bir qismi Britaniyaga bilan birgallikda  AQShga qarshi jang qildi.XIX asrning ikkinchi yarmining boshlanishi bilan ular AQSh hukumati bilan shartnoma tuzdilar va yerlarining koʻp qismini sotishga majbur boʻldilar.1857-yilga kelib, Santi  Minnesota daryosidagi kichik qoʻriqxonada yashagan. 1862-yilda santi va amerikaliklar oʻrtasidagi munosabatlar yomonlasha boshladi. Kam hosil tufayli, ov qilish imkoniga ega boʻlmagan holda, hindular och qoldilar. AQSh hukumati Santiga yerlari uchun pul toʻlashni toʻxtatdi va oq savdogarlardan oziq-ovqat sotib ololmadi. Gʻazablangan va och hindular qoʻzgʻalon koʻtarishdi. Ular AQSh armiyasi bilan janglarda bir nechta gʻalabalarni qoʻlga kiritdilar, ammo oxir-oqibat ular taslim boʻlishga majbur boʻldilar.

Qoʻzgʻoloni bostirilgandan soʻng, Santi jangchilarining 303 tasi  oʻlim jazosiga hukm qilindi. Biroq, jamoatchilik noroziligi va davlat episkopi Genri Uipla tomonidan hindlarni kechirish haqidagi iltimosi tufayli Prezident Avraam Linkoln qatl etiladiganlar sonini 38 kishiga qisqartirdi.  1862-yil 26-dekabrda  Mankeyto shahrida 38 ta Santi bir dorga osilgan edi. Bu ijro AQSh tarixidagi eng ommaviy boʻlib qolmoqda.

Keyinchalik, Santi koʻpchiligi Missuri daryosida Krou-Krik qoʻriqxonasiga quvub chiqarildi, baʼzilari Kanadaga qochishga muvaffaq boʻldi, boshqalari Lakota va yanktonayaga qoʻshildi. Keyinchalik, ozodlikda qolgan santi, bir necha marta AQSh armiyasiga qarshi janglarda, shu jumladan Littl Bighorn jangida ishtirok etdi.

Endi Santi AQSh va Kanadada joylashgan bir necha qoʻriqxonalarda yashaydi.

Taniqli vakillar 

 Kichkina qargʻa — Mdevakantonlarning etakchisi.
 Charlz Eastman (Ohayeza) — tubjoy amerikaliklarning birinchi yozuvchilaridan biri.
 Floyd Vesterman musiqachi, aktyor va Amerika hindu harakati aʼzosi.

Yana qarang 

 Siu

Manbalar

Adabiyotlar

Havolalar 

 Etti oʻchoq: Lakota, Dakota, Nakota
 Lakota Oyate: Lakota, Dakota, Nakoda aholisi haqida sayt
 Santi hindu qabilalari tarixi
 Santi tarixi
 Minnesota shtatidagi Dakota jamiyati
 Minnesota tarixiy jamiyati tarixi mavzulari: 1862-yildagi Dakota urushi
Dakota
AQSh xalqlari
 Kanada Xalqlari