MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nandular

Nandular, amerika tuya kushlari (Rheiformes) — koʻkrak tojsuyaksiz qushlar turkumi. Oyoklari uch barmokli, qanotlari rivojlangan, lekin N. ucholmaydi. Patlari gʻovak, yaxshi yuguradi va suzadi. 1 oila 2 turi: oddiy nandu (balandligi 170 sm gacha, ogʻirligi 25 kg gacha) va darvin nandusi, yaʼni uzun tumshuqli nandu maʼlum. Janubiy Amerika pampaslari va yarim choʻl hududlarida tarqalgan. Poligam. Tuda boʻlib yashaydi. Toʻdasida 3— 8 ta modasi bitta uyaga 30 ta yoki undan koʻproq tuxum qoʻyib, uni 35—40 kun bosadi, joʻjalarini narlari ergashtirib olib yuradi. N. oʻsimlik barglari, novdalari va mayda umurtqasiz xayvonlar bilan oziqlanadi. Goʻshti va pati uchun koʻp ovlanishi, tuxumlari yigʻib olinishi tufayli soni kamayib ketgan. Asosan, chekka hududlarda saqlanib qolgan. Darvin nandusi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar 

Uchmaydigan qushlar
Nankin

Nankin (xitoycha Nanszin — jan. poytaxt) — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar. Szyansu provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 5,3 mln. kishi (1998). Yanszi daryosi quyi oqimidagi muhim transport yoʻllari tuguni. Aeroport bor. Dengiz kemalari kira oladigan port. Mamlakatning yirik iqtisodiy, ilmiy va madaniy markazlaridan. Stanoksozlik, elektr va radio apparaturalari ishlab chiqarish, avtomobilsozlik va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, metallurgiya, kimyo, sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiklik elektr st-yasi mavjud. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. Hunarmandchilik rivojlangan.

N.da Xitoy Fanlar akademiyasining filiali, tuproqshunoslik va geografiya institutlari, universitet va boshqa oliy oʻquv yurtlari, kutubxona, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari, rasadxona bor.

N.ga miloddan avvalgi 472 yilda asos solingan. Turli davrlarda shahar nomi har xil atalgan. 1368—1421-yillarda mamlakat poytaxti. 1421 — 1911-yillarda Szyannan noyibligining markazi. 1853—64 yillarda Taypinlar davlati poytaxti. 1911 — 12 yillarda Sun Yatsen boshliq Xitoy Respublikasi hukumatining qarorgoxi. 1912-yildan Szyansu provinitsiyasining maʼmuriy markazi. Maʼmuriy va tarixiy yodgorliklardan „Imperator shahri“ (14—15-asrlar), shahar devori (uz. 34 km), ibodatxonalar, mak, baralar saqlangan.

Manbalar
Fridtjof Nansen

Fridtjof Nansen (1861.10.10 — Kristianiya (hozirgi Oslo) yaqinida — 1930.13.5) — norveg sayyohi, okeanograf, jamoat arbobi. 1880—82 yillarda Kristianiya universitetida oʻqigan. 1897-yildan oʻsha universitetda zoologiya professor, Peterburg Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1898). 1888-yilda birinchi boʻlib changʻida Grenlandiyaning janubiy qismini kesib oʻtib, uning ichki rayonlari butunlay muz bilan qoplanganligini aniqladi. 1893-yil maxsus qurilgan "Fram" kemasida Shimoliy qutbni zabt etish maqsadida yoʻlga chiqadi va Shpitsbergen o.gacha yetib bordi. 1895-yilda N. ekspeditsiya qatnashchisi F. Ya. Iogansen bilan "Fram"ni tark etib, ilmiy tadqiqot oʻtkazish uchun qutb tomon yurdi, lekin 86°14’ shahrik.dan orqaga qaytishga majbur boʻldi.

"Fram"da okeanografik, meteorologik kuzatuvlar olib borildi, Shimoliy Muz okeani sayoz emasligi aniklan-di, suzib yurgan muzlar harakatiga Yerning sutkalik aylanishi taʼsiri kashf qilindi. N. 1902-yilda Kristianiyada Markaziy okeanografik laboratoriya tashkil etdi. 1913-yilda Shimoliy Muz okeani qirgʻogʻi boʻylab suzib, Yenisey daryosi quyilish joyigacha yetib bordi, undan Sharqiy Sibirning janubiy qismi va Uzoq Sharqqa sayohat qildi. 1914—18 yillarda Millatlar ligasining harbiy asirlar masalasi boʻyicha Bosh komissari boʻlgan. N. nomiga Arktika va Antarktikada bir qancha obʼyektlar qoʻyilgan. Insonparvarlik faoliyati uchun N.ga Nobel Tinchlik mukofoti berilgan (1922).

Manbalar

Havolalar 

1861-yilda tugʻilganlar
10-oktabrda tugʻilganlar
1930-yilda vafot etganlar
13-martda vafot etganlar
Nansi

Nansi — Fransiyaning shim.sharkiy qismidagi shahar. Myort va Mozel departamentining maʼmuriy markazi. Myort daryosi va Marna—Reyn kanali boʻyidagi port. Aholisi 106 ming kishi (1999). N. — Lotaringiya sanoat rayonining iqtisodiy markazi. Transport yoʻllari tuguni. Elektrotexnika, transport mashinasozligi, poyabzal, tikuvchilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Shisha va chinnidan badiiy buyumlar ishlab chiqariladi. Un-tlar, institutlar, konservatoriya, nafis sanʼat muzeyi bor. Shahar chetida temir rudasi konlari va metallurgiya zavodi mavjud. N. 16-asrdan maʼlum. 13—18-asrlarda Lotaringiya gersoglarining qarorgohi boʻlgan. Meʼmoriy yodgorliklardan sobor (1703—42), cherkov (15-asr), Gersog saroyi (16-asr) va boshqa saqlangan.

Manbalar
Nantes

Nant — Fransiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Atlantika Luarasi departamentining maʼmuriy markazi. Aholisi 277,7 ming kishi (1999). Transport yoʻllari tuguni. Luara daryosi boʻyidagi port (yiliga 20 mln. t dan ortiq yuk ortib-tushiriladi): chetdan neft, fosforit, oʻrmon mahsulotlari va boshqa keltiriladi; neft mahsulotlari, mashinalar, gʻalla, un, oʻgʻitlar chetga chiqariladi. Metallurgiya, mashinasozlik, xususan, kemasozlik va samolyotsozlik rivojlangan. Kimyo, qogʻoz, neftni qayta ishlash, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Universitet, nafis sanʼat, xalq va Bretani sanʼati muzeylari mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan 12—19-asrlarda qurilgan binolar saqlangan.

Manbalar 

Fransiya shaharlari
Nant (sabzi navi)

Nant — oʻrtapishar sabzi navi. Butun-ittifoq sabzavot ekinlari seleksiyasi va urugʻchiligi ilmiy tadqiqot institutida yakka tanlash usuli bilan chiqarilgan (1943). Oʻzbekistonda 1946-yildan rayonlashtirilgan. Bargi yashil, kam tukli. Sabzisi shakli silindrsimon, uchi toʻmtoq, uz. 15—16 sm, diametri 3,0—4,0 sm, yuzasi tekis, bir donasi 60—120 g. Eti tiniq, qizgʻish toʻk, sariq, sersuv, shirin, mayin, oʻzagi ingichka. Tarkibida qand 5,9%, quruq modda miqdori 11,9%, karotin 72 mg %. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 80—90 kunda yetiladi. Hosildorligi 110—120 s/ga. Yangiligida isteʼmol qilinadi, konserva tayyorlanadi. Oʻzbekistonning barcha vi-loyatlarida ekiladi.

Manbalar
Nannin

Nannin — Xitoyning jan. qismidagi shahar. Guansi-Chjuan muxtor rayonining maʼmuriy, muhim sanoat, ilmiy va madaniy markazi. Aholisi 2,8 mln. kishi (1998). Transport yoʻllari tuguni. Yuszyan daryosi boʻyidagi port. Qishloq xoʻjaligi rayoni va qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini taqsimlash markazlaridan. Metallurgiya, mashinasozlik, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet, tibbiyot va qishloq xoʻjaligi institutlari bor.

Manbalar
Nanchan

Nanchan — Xitoyning sharqiy qismidagi shahar, Ganszyan daryosi buyida. Szyansi provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 4,1 mln. kishi (1998). Poyanxu koʻli sistemasidagi suv yoʻllari tuguni. Yirik qishloq xoʻjaligi rayonining markazi. Asosiy sanoat tarmogʻi — toʻqimachilik (xususan, ip gazlama sanoati). Stanoklar, avtomobil va qishloq xoʻjaligi mashinalari ishlab chiqarish korxonalari, sellyuloza-qogʻoz, farforkeramika, oziq-ovqat sanoati korxonalari, universitet bor.

Manbalar
Napoleon III

Napoleon III, Lui Napoleon Bonapart (1808—73) — Fransiya imperatori (1852—70). Napoleon Ining jiyani. N. III Shveysariya, Italiya va boshqa mamlakatlarda quvgʻinlikda hayot kechirgan (1848). 1836 va 1840 yillarda Fransiyada hokimiyatni qoʻlga olishga urinib koʻrgan. 1840 yilda Gam kalʼasiga bir umr qamoqqa hukm qilingan. 1846 yil Buyuk Britaniyaga qochgan. 1848 yil fevral inqilobidan soʻng Fransiyaga qaytib kelgan hamda yirik sarmoyadorlarning diktatorlik rejimiga intilishidan foydalanib, 1848 yil 10 dekabrda respublika prezidenti qilib saylangan. 1851 yil 2 dekabrda inqilobga qarshi davlat toʻntarishi qilib, qonun chiqaruvchi majlisni tarqatib yuborgach, butun hokimiyat prezident qoʻliga oʻtgan. N.III nomi bilan imperator deb eʼlon qilingan (1852 yil 2 dek.). Fransiya N.Sh hukmronligi davrida Qrim urushida, Avstriya-Italiya-Fransiya urushi (1859) da, Hindixitoy (1858-62), Suriya (1860—61), Meksika (1862—67) va boshqa mamlakatlarga qilingan intervensiyalarda qatnashgan. Fransiya-Prussiya urushi (Sedan jangi)da prusslarga asir tushgan (1870.2.9.) Parijdagi 1870 yil sentabr inqilobi natijasida taxtdan agdarilgan. Umrining oxirigacha Angliyada yashagan.

Manbalar
Napoleon urushlari

Napoleon urushlari - Napoleon konsulligi (1790—1804) va imperatorligi (1804—14, 1815) davrida Fransiya olib borgan urushlar. Napoleon urushlari bosqinchilik harakterida boʻlgan. Fransiya Napoleon harbiy diktaturasi oʻrnatilgan vaqtda (1799) 1789—99 yillarda tuzilgan 2-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Turkiya, Neapol qirolligi va boshqalar) bilan urush holatida edi. 1800-yil Rossiya ittifoqchilar bilan kelisha olmay koalitsiyadan chiqqan. Natijada 2-koalitsiya rasman oʻz faoliyatini tugatgan. Faqat Buyuk Britaniya urushni davom ettirgan. 1805-yil 3-antifransuz koalitsiyasi (Buyuk Britaniya, Avstriya, Shvetsiya, Rossiya) tashkil topgan. Shu yili ingliz floti admiral Nelson rahbarligida birlashgan ispan-fransuz flotini tormor qilgan. Biroq Napoleon quruklikda katta muvaffaqiyatga erishgan. U Austerlits yaqinidagi jangda (1805-yil 2 dekabr) Rossiya-Avstriya qoʻshinlarini ogʻir talafotga uchratdi. Avstriya Fransiya bilan sulh tuzishga majbur boʻlgan (1805-yil 26 dekabr). Rossiya va Buyuk Britaniya, Prussiya bilan Shvetsiya qoʻshilib 4-antifransuz koalitsiyasi vujudga kelgan (1806-yil sentabr). 1806-yil oktabrda Prussiya fransuz qoʻshinlari tomonidan bosib olingan. 1807-yil iyunda Napoleon I Fridland ostonasida rus qoʻshinlarini yenggan. 1809-yil Buyuk Britaniya bilan yana ittifoq tuzgan (5-antifransuz koalitsiyasi) Avstriya qushinlarini tor-mor keltirgan. Napoleon imperiyasiga xal qiluvchi zarba Rossiyada berilgan. M. I. Kutuzov qoʻmondonligida rus armiyasining kurashi natijasida Napoleonning "Buyuk armiyasi" magʻlub boʻlgan. Rossiyadan chekinayotgan fransuzlarga qarshi Yevropa mamlakatlarida ozodlik urushi boshlanib ketgan. 1813-yil fevralda Prussiya Rossiya bilan ittifoqtuzgan. Bu ittifoq 6-antifransuz koalitsiya (Rossiya, Buyuk Britaniya, Prussiya, Shvetsiya, Avstriya va boshqalar)ning tashkil topishiga asos boʻlgan. Shu yili Leypsig jangida Germaniya ozod qilindi. 1814-yil mart oxirida ittifoqchilar armiyasi Parijni ishgʻol qilgan. Aprelda Napoleon 1 taxtdan voz kechishga majbur boʻlgan (6-aprel) va u Elba o.ga surgun qilingan. 1815-yil 1-martda Napoleon I 1000 kishilik otryad bilan oroldan chiqib Parijga yurish qilgan va 20-martda qayta taxtga oʻtirgan. Lekin, Yevropa davlatlari uni tan olmaganlar. 25-martda Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Prussiya oʻrtasida Napoleon Fransiyasiga qarshi ittifoq (7-anti-fransuz koalitsiyasi) tuzilgan. 18-iyunda Napoleon armiyasi Vaterloo jangida ingliz-pruss qoʻshinlari tomonidan tor-mor keltirilgan. 22-iyunda Napoleon taxtdan voz kechgan. 1815-yil 20-noyabrda ittifoqchilar bilan Fransiya oʻrtasida Parij sulh shartnomasi im-zolanib, unga koʻra Burbonlar hokimi-yati yana qayta tiklangan.

Shodmonqul Pirimqulov.

Manbalar
Nara

Nara — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning janubida. Nara prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 366,1 ming kishi (2000). Shahar-muzey, xalqaro ahamiyatdagi turizm markazi. Stanoksozlik, elektrotexnika, oziq-ovqat, yegʻochsozlik, trikotaj sanoati korxonalari mavjud. Badiiy buyumlar, yogʻoch oʻyinchoklar ishlab chiqariladi. Universitet, badiiy, milliy muzeylar bor. N. — Yaponiyaning qad. shaharlaridan. Mamlakatning 710—784 yillardagi birinchi poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklardan (7—8-asrlarga oid) yogʻochdan qurilgan monastir majmualari, ibodatxonalar va boshqa saqlangan.

Manbalar 

 

Yaponiya shaharlari
Muqaddas shaharlar
Naramsin

Naramsin (Naram-Suen) - Akkad podshohi (miloddan avvalgi taxminan 2236—2200). Sargonning nabirasi. Oʻzini xudo deb eʼlon qilib, mustabid hokimiyat oʻrnatgan. N.ning Gʻarbiy Erondagi lullubeylar qabilasi ustiga yurishi sharafiga oʻrnatilgan stela — Akkad sanʼati yodgorligidir (Luvrda saqlanadi). N. davrida gutiylar (kutiylar)ning Akkadga bosqini boshlangan.

Manbalar
Narayan Pritxvi

Narayan Pritxvi (1723—75) — Nepal qiroli (1769-yildan). Gʻarbiy Nepalda 1742—69-yillar mobaynida Gorkxva knyazligini idora etgan. 1743—69 yillarda Katmandu vodiysidagi Kantipur, Bhantapur, Lamitaur, Banspur yerlarini, soʻngra Kirat, Morang hamda Shimoliy Nepalga qarashli Ilam yerlarini oʻziga boʻysundirgan. 1769-yil poytaxtni Katmandu shahriga koʻchirgan va u yerda yagona Nepal qirolligiga asos solgan.

Manbalar 

1723-yilda tugʻilganlar
1775-yilda vafot etganlar
Narva

Narva (, ) — Estoniyadagi shahar. Narva daryosining chap sohilida, uning Fin qoʻltigʻiga quyilish joyidan 14 km uzoqlikda. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi  57 650 kishi. Shahar sanoatining asosiy tarmoqlari — energetika, toʻqimachilik, qurilish materiallari ishlab chiqarish. Narva yaqinida mahalliy slanetsda ishlaydigan Boltiq boʻyi GRES, Estoniya GRES ishlab turibdi. GES bor. Yirik ip gazlama korxonasi — Krengolm manufakturasi, yogʻochsozlik, mashinasozlik, metallsozlik, oziq-ovqat va boshqa sanoat korxonalari faoliyat koʻrsatadi. Narva koʻprik orqali Ivangorod (Leningrad viloyati) bilan bogʻlangan. Politexnikum, tarix muzeyi mavjud. Shahar ilk bor 1171-yilgi Novgorod solnomasida Rugodiv nomi bilan tilga olingan. Daniya, Shvetsiya Livon ordeni tasarrufida boʻlgan. 1704-yilda rus qoʻshinlari tomonidan ishgʻol qilindi. 1919-yildan Narva Estoniya tarkibida. Shaharda tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: qasr (13—15-asrlar), shahar istehkomlari (14-asr), ratusha (17-asr) saqlangan.

Manbalar 

 

Aholi punktlari
Narval

Narval (Monodon monoceros) — delfinlar oilasiga mansub dengiz sut emizuvchisi. Shu urugʻning yagona turi. Uzunligi 6,1 m, vazni 1 — 1,5 t gacha. Boshi yumaloq. Terisining rangi oqish, qrra dogʻlari bor. Erkaklari, baʼzan urgʻochilarining yuqori jagʻi chap tomonida 3 m gacha uzunlikda bitta tishi rivojlanadi (shuning uchun baʼzan "bir shox-li" deb ataladi). Bu tishi yordamida zarur boʻlganida muzni teshishi mumkin. Tishlari boʻlmaydi. Arktikada yashaydi. Baʼzan Yangi Yer, Frans-Iosif yeri va Chukot dengizida ham uchraydi. Boshoyokli mollyuskalar va baliklar bilan oziqlanadi. Rossiya Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
Nargis

Nargis, narsiss (Narcissus L.) — chuchmomadoshlar oilasiga mansub oʻtlar turkumi. Piyozboshi kup yillik. Bargi nashtarsimon. Guli, odatda, sariq yoki oq, yakka yoki gulband uchida bir nechtadan joylashgan. Gulkoʻrgʻoni silindrsimon nayli, qoʻngʻiroqsimon yoki ko-sachasimon tojli. Mevasi etli koʻsakcha. Koʻpincha, Oʻrta dengiz rayonlarida usa-digan 30 ga yaqin (boshqa maʼlumotga koʻra 60 tacha) turi bor. Oʻzbekistonda 2 ta turi uchraydi: N. pseudonarcissus L. — soxta yoki sariq N., gulqoʻrgʻon barglari oq. Bachki (soxta) toji sariq, chin tojbarglariga nisbatan ancha qisqa. N. poeticus L. — nafis yoki oq N. Har ikkala turi koʻp yillik, piyozli, manzarali usimlik hisoblanib, aprel oyida gullaydi. Baʼzi turlarining gullarida xushboʻy efir moyi, piyozboshida alkaloidlar mavjud.

Manbalar 

Gullar
Zaharli o‘simliklar
Bog‘ o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar
Narekatsi

Narekatsi — kechpishar xoʻraki uzum navi. Armaniston uzumchilik, vinochilik va mevachilik ilmiy tadqiqot institutida Echkiemar va Parkent navlarini chatishtirib yaratilgan. Gʻujumi yirik, choʻziq, toʻq binafsha rang. Pusti kalin, eti sersuv, mazasi xushxoʻr. Hosildorligi 165— 190 s/ga. Kasallik va zararkunandalarga chidami, sovuqqa bardoshi past. Yangiligida isteʼmol etiladi, qishda uzoq saqlashga chidamli.

Manbalar 

Uzum navlari
Narzan

Narzan — karbonat angidridli, sulfat gidrokarbonatli, kalsiy-magniynatriyli mineral suv. Yurak-tomir sistemalari, meʼda-ichak yoʻllari kasalliklarida, moddalar almashinuvi buzilganda va boshqa kasalliklarda foydalaniladi. Kavkaz (Mas, Kislovodsk)da, Qrimda va boshqa joylarda chiqadi.

Manbalar
Hoshim Narziqulov

Hoshim Narziqulov (1900 - Samarqand — 1963.9.1) — aktyor, rejissyor Oʻzbekiston xalq artisti (1939). Nasim Hoshi-movnchnt otasi. Ijodiy faoliyatini 1918-yilda Abdulla Badriy rahbarligidagi "Samarqand" musulmon truppasida boshlagan. 1927—30 yillar "Koʻk koʻylak" teatrida, 1930-yildan Hamid Olimjon nomidagi Samarqand davlat oʻzbek drama teatrida aktyor, truppa boshligʻi, rejissyor 1944—48 yillar Samarqand viloyat madaniyat boshkarmasining boshligʻi, 1948—57 yillar Madaniyat ishlari vazirligida teatr boʻyicha masʼul xodim boʻlib ishlagan. Mirkomilboy (A. Badriy, "Shoʻring qursin, Mirkomilboy!"), Muslim (F. Zafariy, "Halima"), Ibrohim (Komil Yashin, M. Muhamedov, "Ichkarida"), Xusrav (Xurshid, "Farhod va Shirin"), Xon Boboxon, Qorabotir (S. Abdulla, "Toxir va Zuxra"), Sultonbek (U. Hojibekov, "Arshin mol olon") singari obrazlari bilan oʻzbek teatri sanʼatiga munosib hissa koʻshdi. "Arshin mol olon", "Farhod va Shirin", "Poʻrtana" (S. Abdulla), "Gʻunchalar" (Z. Fatxullin) kabi spektakllarni saxnalashtirgan.

Manbalar 

1900-yilda tugʻilganlar
Oʻzbekiston xalq artistlari
1963-yilda vafot etganlar
Normurod Narzullayev

Normurod Narzullayev (taxallusi Narziy) (1934.7.7, Kasbi tumani) – Oʻzbekiston xalq shoiri (2000). Oʻzbekistonda xizmat kursatgan madaniyat xodimi (1984). Oxunboboyev nomidagi Qarshi ped. bilim yurti (1948), Samarqand pedagogika institutining til va adabiyot fakultetini tugatgan (1956). Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisining birinchi oʻrinbosari (1974), shu uyushmada kotib (1976—81), „Yosh gvardiya“ nashriyotida bosh muharrir (1981), „Kamalak“ nashriyot-matbaa birlashmasining bosh muharriri (1991—96), shu nashriyot direktori (1996—97). Oʻzbekiston Respublikasi yoshlari „Kamolot“ jamgʻarmasining „Yangi asr avlodi“ nashriyot-matbaa markazida bosh muharrir (1997-yildan).

Ijodiy faoliyati 1954-yildan boshlangan. Ilk sheʼriy toʻplami – „Suyunchi“ (1965). N. „Zarafshon zarlari“ (1970), „Ufklarda koʻzlarim“ (1973), „Lahza va larza“ (1973), „Yogʻdu“ (1974), „Nigohlar“ (1976), „Sevgi sehri“ (1981), „Yaxshilik deb yashayman“ (1987), „Anik vaqt“ (1989), „Qalbim qatralari“ (1994), „Oq farishtam, oppoq farishtam“ (1995) va boshqa sheʼriy toʻplamlar muallifi. „Amir Temur haqida qoʻshiq“ asari tarixiy mavzuga bagʻishlangan.

N.ning bolalarga atab yozgan „Vatan seni erkalab“ (1966), „Shamol ushlagan bola“ (1985), „Bosh maydon“ (1990) asarlari bolalar dunyosi, ularning begubor olami hakida. N. asarlarida zamon va makon birligi, dunyo va davr tushunchasi ulugʻlanadi, yuksak fuqarolik, samimiyat, burchga sadoqat, vatanga muhabbat, jonajon oʻlka tabiatiga maftunkorlik tuygʻulari yetakchi oʻrinni egallaydi. N.ning koʻp sheʼrlari Koʻshiqqa aylangan. „Shuhrat“ medali bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 
 Saylanma [2 j.li], 1981—85; Yurt ishqida yonaman, T., 1996; Bola koʻzi bilan koʻring dunyoni, T., 1998; Xalqim, sen bilan qalbim, T., 2000.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekiston xalq shoirlari
Shuhrat medali sohiblari
1934-yilda tugʻilganlar
7-iyulda tugʻilganlar
Axmat Narzulloyev

Axmat Imidovich Narzulloyev (1956.15.3, Surxondaryo viloyati Denov tumani) — muhandis-texnolog, Oʻzbekiston Qahramoni (2003). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1979). Mehnat faoliyatini 1979-yildan Sari-osiyo tumanidagi Shargʻun gʻisht zavodida katta ustalikdan boshlagan. 1981—86 yillarda shu zavod direktori, Denov eksperimental ishlab chiqarish korxonasi direktor oʻrinbosari (1986—90), 1991-yildan Denov tumanidagi chorvachilikka ixtisoslashgan "Lochin" fermer xoʻjaligi boshligʻi. Yaylovlari 100 gektar bulgan fermer xoʻjaligida 2000—2003-yillarda koramollar soni 1100 boshdan 1800 boshga yetkazildi. Goʻsht va sut yetishtirishda katta muvaffaqiyatlarga erishildi. Shuningdek, xoʻjalikda zamonaviy texnologiya bilan jihozlangan molxonalar, sutni qayta ishlovchi kichik zavodlar quriddi. 2000-yilda rentabellik darajasi 63%ni, 2003-yilda 175%ni tashil etdi. N. tashabbusi va koʻmagi bilan hududda bolalar sporti majmualari, zamonaviy vrachlik punktlari va kichik korxonalar qurilishi, kam taʼminlangan oilalarga moddiy yordam kabi xayrli ishlar amalga oshiriddi. "Mehnat shuhrati" ordeni bilan mukofotlangan (2001).

Manbalar 

Oʻzbekiston qahramonlari
1956-yilda tugʻilganlar
15-martda tugʻilganlar
Narigi dunyo

Narigi dunyo - qoʻshimcha Oxirat.

Manbalar
Narim tizmasi

Narim tizmasi — Oltoyning janubidagi togʻ tizmasi (Qozogʻistonning Sharqiy Kozogʻiston viloyati). Uzunligi 120 km. Eng baland joyi 2533 m. Paleozoy kumtoshlari, konglomerat, slanets, tuflardan tarkib topgan boʻlib, ularni granit intruziyalari yorib chikkan-Tik shimoliy yon bagʻrida 1300 m balandlikkacha qayin, undan yuqorida tilogʻoch, daryo vodiylari boʻylab koraqaragʻay-okkaragʻay-kedr oʻrmonlari oʻsadi. Janubiy yon bagʻir betagachalov va oʻtloq dashtlar, butalar bilan koplangan. 1800 m dan yuqorida siyrak subalp oʻrmonlari, alp oʻtloklari uchraydi.

Manbalar 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Hamidulla Narimonov

Hamidulla Narimonov (1910.1.1 -Toshkent – 1982.6.4) – Oʻzbekiston xalq artisti (1967). Moskva oʻzbek drama studiyasini tugatgan (1930). Buxoro teatrida, 1933-yildan Hamza teatrida ishlagan. Narimonov ijodiga nuroniy, tabarruk, xalq hurmatini kozongan kishilar obrazi yakin bulib, aktyor ularni yorkin, ha-yotiy va ishonarli yaratishga intilgan. Asosiy rollari: teatrda – ijro etgan Yaichnitsa (N. Gogol, „Uylanish“), Madaminbek, Nurbobo (I. Sultan, „Burgutning parvozi“, „Nomaʼlum kishi“), Xolmat (Hamza, „Boy ila xizmatchi“), Xotam, Choʻli bobo (Uygʻun, „Qotil“, „Ibn Sino“), Shokir (Oybek, „Qutlugʻ qon“), Shayxulislom (M. Shayxzoda, „Mirzo Ulugʻbek“); kinoda – Hasanali („Utgan kunlar“), Yokub ota („Uzgalar tashvishida“) va boshqa

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
1982-yilda vafot etganlar
6-aprelda vafot etganlar
Narkobiznes

Narkobiznes (yun. pagke biznes) -narkotik moddalarni olish va sotish bilan shugʻullanadigan jinoiy uyushma faoliyati. N.dan katta foyda koʻrayotgan turli guruh va shaxslar faoliyati xalqaro konvensiyalar, alohida mamlakatlarning qonunlari bilan man etilgan. Shunga qaramay 20-asr oxiri va 21-asr boshida bunday faoliyat avj oldi.

N. keltirib chiqarayotgan global oqibatlar insoniyatga xavf sola boshladi. Shu bois BMT doirasidagi hamda turli mintaqaviy uchrashuvlarda N.ga qarshi kurashda xalqaro jamoatchilik kuch-gʻayratini birlashtirish taʼkidlab kelinadi. Yana q. Giyohvandlik vositalari.

Manbalar
Narkoz

Narkoz (yun. narkosis — karaxtlik) — sunʼiy yoʻl bilan (baʼzi kimyoviy moddalar va boshqa omillar taʼsirida) hosil qilinadigan chuqur uyqu holati, bunda kishi hech narsani sezmaydi, ixtiyoriy harakat qila olmaydi, es-hushi butunlay yoki qisman yoʻqoladi. Tibbiyotda xirurgik operatsiya vaqtida ogʻriqsizlantirish (anesteziya) maqsadida qoʻllanadi. Amerikalik xirurg Uorren birinchi bor efir N.i bilan operatsiya qilgan (1846). Dastlab N. uchun faqat efir va xloroformszm foydalanib ke-lingan. Kimyo fanining rivojlanishi tufayli N. xrlatini paydo qiladigan turli xil moddalar kashf etildi.

N.ni vujudga keltiradigan narkotik moddalarning bemor organizmiga yuborilish usuliga qarab ingalyasion (nafas yoʻllari orqali), noingalyasion (nafas yoʻllaridan boshqa yoʻllar bilan) va kombinatsiyey N. (narkotik moddalar ikki va undan koʻp usul bilan yubo-rilganda) farq qilinadi. Ingalyasion N.da efir, flyuotan, siklopropan va boshqa moddalarning bugʻi xidlatiladi, bunda maxsus apparatlardan foydalaniladi. Narkotik moddalarni kislorod bilan aralashtirib yuborish nafas yoʻllarini har xil asoratlardan saqlaydi. Venaga yuborib paydo qilinadigan N.da, asosan, uyqu dorilari — barbiturat kislota hosilalari ishlatiladi. Bu usulning afzalligi shundaki, bemor tez uxlab qolib, hech nimani sezmaydi. Suyak ichiga, toʻgʻri ichakka, teri ostiga, muskul orasiga qilinadigan N. kamdan-kam qoʻllanadi.

Koʻpincha vena N.i bilan ingalyasion N. birgalikda amalga oshiriladi. Bunda N. berish narkotik moddalarni venaga yuborishdan boshlanadi, bemor uxlab qolgach, ingalyasion N. berishga oʻtiladi. N. vaqtida nafasni vaqtincha toʻxtatib turadigan dori-darmonlar va nafas olishni bajaradigan maxsus N. apparatlarining qoʻllanilishi N. berayotgan vrach — narkotizator (aneste-ziolog)ga bemor organizmining barcha funksiyalarini idora etish imkoni-yatini beradi. Shu tufayli oʻpka, yurak, yirik tomirlar va bosh miyani bema-lol operatsiya qilish mumkin. Turli kimyoviy moddalar yuborib paydo qilinadigan N.dan tashqari maxsus koʻrsatma bilan elektronarkoz qoʻllanadi.

Manbalar