MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oʻlchamsiz kattaliklar

Oʻlchamsiz kattaliklar — ikkita bir xil kattaliklarning nisbati. Ikki kattalikni qiyoslash uchun ishlatiladi. Mas, f. i. k. (foydali ish koeffitsiyenti) biron bir tizim (mas, mashina, sistema) oʻzi sarf etgan energiyaning qanday qismini foydali ishga yoki energiyaga aylantira olishini, muhitning sindirish koʻrsatkichi esa yorugʻlik nurining shu muhitda vakuumdagi harakatiga nisbatan necha marta kichik tezlik bilan harakat etishini koʻrsatadi va h. k. Ishqalanish koeffitsiyenti, nisbiy uzayish, nisbiy namlik, Reynolds soni, yorugʻlikni qaytarish, oʻtkazish va yutish koeffitsiyentlari va boshqalar baʼzi kattaliklar Oʻlchamsiz kattaliklar jumlasiga kiradi.
Oʻlchash asboblari

Oʻlchash asboblari — oʻlchanadigan kattalikning qiymatini (yoki miqdorini) bevosita aniqlashga imkon beradigan vositalar. Analog, raqamli, koʻrsatuvchi va qayd qiluvchi, integrallovchi, jamlovchi va boshqalar turlarga boʻlinadi. Analog Oʻlchash asboblarida kattaliklarni oʻlchash shkala boʻyicha, raqaml i Oʻlchash asboblarida raqamli hisoblash qurilmasi boʻyicha amalga oshiriladi. Koʻrsatuvchi Oʻlchash asboblari oʻlchash natijalarini faqat koʻrib turib aniqlash uchun moʻljallangan. Qayd qiluvchi Oʻlchash asboblari oʻlchash natijalarini qogʻozga qayd qilib borish qurilmasi bilan taʼminlanadi. Bunday asboblar yozib boruvchi (qaydlar qogʻozga diagramma tarzida chizib boriladi) va bosuvchi (oʻlchash natijalari qogʻozga raqamlar tarzida bosib boriladi) turlarga boʻlinadi. Integrallovchi Oʻlchash asboblarida oʻlchanadigan kattalik vaqt yoki boshqa mustaqil oʻzgaruvchan miqdor boʻyicha integrallanadi (mas, elektr va gaz hisoblagichlari). Jamlovchi Oʻlchash asboblari turli kanallar boʻyicha keluvchi ikki yoki bir necha kattalik qiymatini jamlab koʻrsatadi (mas, bir necha elektr generatorining quvvatini jamlovchi vattmetr).

Oʻlchash asboblari korxonalarida texnologik jarayonlarni avtomatlashtirish maqsadida Oʻlchash asboblari koʻpincha rostlash, hisoblashechish va boshqarish qurilmalari bilan taʼminlanadi. Ular maxsus tuzilgan dasturlar boʻyicha ishlaydi.

Oʻlchash maʼlumotlarini uzatish, oʻzgartirish yoki avtomatik boshqarish tizimlarida foydalanish uchun qulay boʻlgan shakldagi signalni ishlab chiqish uchun moʻljallangan oʻlchash vositasi oʻlchash qurilmasi deb ataladi. Bu qurilma Oʻlchash asboblarini, oʻlchash oʻzgartirgichlari (oʻlchanadigan kattalikni uzatish uchun qulay signalga oʻzgartiruvchi vosita) ni, kuchaytirgichlar va boshqalar moslamalarni oʻz ichiga oladi.

Chiziqlar va burchaklarni oʻlchash qurollari (chizgʻichlar, transportirlar va boshqalar) oʻlchash vositalari, vazn (ogʻirlik) oʻlchanadigan vositalar (mas, tarozi) oʻlchov vositalari deb ataladi.

Elektr taqsimlash qurilmalarida va yuqori kuchlanishli oʻzgaruvchan tok zanjirlarida tok kuchi, kuchlanish, quvvat va energiyani oʻlchash xavfsizligini taʼminlash uchun elektr oʻlchash transformatori qoʻllanadi. Uning birlamchi chulgamiga oʻlchanadigan kattalik (tok, kuchlanish va boshqalar) taʼsir qiladi, ikkinchi (pasaytiruvchi) chulgʻami esa Oʻlchash asboblariga va himoya relesiga ulanadi. Oʻlchash transformatori yordamida elektr Oʻlchash asboblari (voltmetr, ampermetr va vattmetr) bilan elektr kattaliklarning turli qiymatlarini oʻlchash mumkin. Keng maʼnoda — Oʻlchash asboblari turli kattaliklar (fizik, mexanik, elektr va magnit kattaliklar) ni oʻlchash bilan bogʻliq boʻlgan barcha oʻlchash apparatlari, qurilmalari va vositalarini oʻz ichiga oladi. Hozir impulsli va raqamli oʻlchash apparatlari keng qoʻllanilmoqda.
Oʻlchov birligi

Oʻlchov birligi — muayyan kattalikni miqdoran baholash uchun asos qilib olinadigan kattalik. Boshqa kattaliklarni oʻlchash uchun kiritilgan birliklar (nyuton, joul, volt va boshqalar) hosila birliklardir. Xalqaro birliklar tizimiga kirmaydigan oʻlchov birliklari ham qoʻllaniladi. Masalan, milya, angstrem, rad, rentgen, kyuri va boshqalar

Yana qarang 

 Birliklar tizimi
Oʻlchovlar metrik tizimi

Oʻlchovlar metrik tizimi, oʻlchovlarning oʻnlik tizimi — uzunlik birligi uchun metr asos qilib olingan fizik kattaliklar majmui. Dastlab, Oʻlchovlar metrik tizimit.ga, metrdan tashqari, yuza (kvadrat metr), hajm (kub metr), massa [kilogramm (4° dagi 1 dm3 suvning massasi) oʻlchovlari hamda litr, ar (yer yuzalarini oʻlchash uchun)] va tonna (1000 kg) ham kirar edi.

Oʻlchovlar metrik tizimit. fransuz olimlari (J.Borda, M.J.Kondorse, P.Laplas, G.Monj va boshqalar)dan tuzilgan komissiya taklifiga koʻra, uzunlik birligi — metr uchun Parij geografik meridiani 1/4 uzunligining oʻn milliondan bir qismi qabul qilingan. Fransiyada Oʻlchovlar metrik tizimit.ni joriy qilish haqidagi dekret 1795-yil 7-aprelda qabul qilinib, 1799-yilda platinadan metrning namunasi yasalgan. 1875-yil 17 ta mamlakat (shu jumladan, Rossiya ham) xalqaro bir xillikni taʼminlash va oʻlchovlar tizimini takomillashtirish maqsadida oʻlchovlar haqidagi shartnomaga qoʻl qoʻydi.

1899-yil 4-iyunda qabul qilingan qonun bilan Rossiyada Oʻlchovlar metrik tizimit.dan foydalanish (majburiy boʻlmagan holda) joriy qilindi. Bu qonun loyihasini S.N.Mendeleyev ishlab chiqqan. Sobiq SSSR da, shu jumladan, Oʻzbekistonda 1925-yil 24-iyuldan boshlab qonuniy tus oldi.

Yana qarang 

 Birliklar tizimi
 Xalqaro birliklar tizimi

    
Birliklar tizimi
Jumabek Oʻmirzaqov

Jumabek Oʻmirzaqov (1939.15.11, Forish tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (2003). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1962). 1962-yildan Forish tumanidagi 17maktabda fizika oʻqituvchisi, 1965-yildan direktor, oʻquv boʻlimi mudiri. 1967-yildan 17, 1976-yildan 51maktabda fizikamat. oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Oʻn ikki imom

Oʻn ikki imom — shialikdagi asosiy oqim — imomiylar (baʼzan "oʻn ikkichilar" — "isno ashʼariya" deb ataladi) oʻrtasida eʼtiqod qilinadigan imomlar sulolasi. Xalifa Ali bilan Fotimadan tarqalgan avlodlardan iborat. Ular paygʻambar avlodi deb eʼtirof etiladi. Imomiylar ularni islomning qonuniy rahnamolari deb tanib, xalifalar hokimiyatini gʻayriqonuniy deb hisoblaydi. Bular: 
Ali ibn Abu Tolib;
Hasan ibn Ali;
Husayn ibn Ali; 
Zaynal Obidin Ali (713 yil);
Muhammad al-Bokir (732 yil);
Jaʼfar as-Sodiq (700—765);
Muso al-Kozim (799 yil vaf.et.);
Ali ar-Rizo (818 yil vaf.et.);
Muhammad at-Taqiy (835 yil vaf.et.);
Ali an-Naqiy (868 yil vaf.et.);
Hasan al-Askariy (846—873);
Muhammad alMahdiy (rivoyatlarga koʻra, 874—878 yillar orasida yoʻqolgan).

Imomlarning baʼzilarigina oʻldirilgan yoki zaharlangan, lekin shunga qaramay imomiylar ularning barchasini xalifalar tomonidan oʻldirilgan deb hisoblaydi, ularni jabrdiyda va din yoʻlida shahid boʻlganlar deb motam tutadi. 12 imom — Muhammad alMahdiyni "yashiringan" deb hisoblab, u zamona oxir boʻlganda yerga qaytib kelib adolat oʻrnatadi deb tasavvur qilish shialar orasida saqlangan (qarang Mahdiy, Mahdiylik). Imomlar va imomzodalar dafn etilgan maqbaralar hozir ham shialar uchun muqaddas ziyoratgoh hisoblanadi, hatto ular uchun haj oʻrnini bosadi. Bunday muqadsas joylar Najaf, Karbalo, Kozimayn (Iroq), Madina (Saudiya Arabistoni), Mashhad, Qum, Shoh Abdul Azim (Eron) shahrilarida joylashgan.

 

Shia Islom
Oʻnarcha

Oʻnarcha — Qirgʻiziston Respublikasi Norin viloyatidagi daryo, Norin daryosining oʻng irmogʻi. Noringa Norin shahri dan 16 km quyiroqda quyiladi. Uzunligi 75 km, havzasining maydoni 1570 km². Kapkatos tizmasining yon bagʻridan shim.roqda, Qumbel dovonidan 1 km sharqda, 3600 m balandlikda boshlanadi. Yuqori oqimida (Koʻktoʻrpoq chap irmogʻi quyilgungacha) Sultonsari nomi bilan yuritiladi. Asosiy irmoqlari yuqori oqimida: Archalu, Ichkebash, Chunqursu, Ottuk (oʻngdan). Qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi boshlanishidan 18 km quyida (Oʻnarcha qishlogʻi yonida) 9,9 m³/sek. Toʻlinsuv davri mart — avgust da. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi 15,2 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 4,78 m’/sek.gacha (kam suvliyilda) oʻzgaradi. Dekabr—fevral oylarida daryoda muz oqadi. Suvi yaxshi ichimlik sifatiga ega.

 

Qirgʻizistondagi daryolar
Oʻngut

Oʻngut, oʻnqut — qadimiy turkiy qabilalardan biri. Xitoy manbalarida ularni oq tatarlar deb atashgan. Ular qadimiy turklarning shato urugʻidan kelib chiqqan. 12—13-asr boshlarida Oʻ.lar Shimoliy Mongoliya va Xitoyda koʻchib yurishgan. Ular nasroniylik dinining nestorian mazhabiga eʼtiqod qilishgan. 15— 16-asrlarda Oʻ.lar Dashti Qipchoq oʻzbek qabilalari tarkibida qayd etilgan. Ularning bir qismi hozirgi Oʻzbekiston hududiga (koʻpchiligi Zarafshon vodiysiga) kelib joylashganlar. Oʻ.larning oʻtmishda asosiy mashgʻuloti chorvachilik boʻlgan, keyinchalik 16—17-asrlarda asta-sekin oʻtroqlashib, dehqonchilik bilan shugʻullangan va oʻzbek xalqi tarkibiga singib ketgan.

Sh. qarang 
 Ungut
Oʻngoʻn

Oʻngoʻn, oʻngʻoʻn, uygʻun, ongon — totem. Qadimda turkiy-moʻgʻul xalqlari nazarida qabilaga asos boʻlgan va muqaddas hisoblangan hayvon yoki oʻsimlik. Masalan, oʻgʻuzlarda islomiyat davrida ham totemizm qoldiqlari saqlangan. Har bir urugʻ bironbir qushni oʻzi uchun muqaddas sanagan, urugʻ aʼzolari bu qushga tegishmagan, uning goʻshtini yeyishmagan. Bunday totemni ifodalash uchun Oʻngoʻn atamasi qoʻllanilgan. Bundan tashqari, umumiy ziyofatlar paytida muayyan urugʻ goʻshtning qaysi qismini olish huquqiga egaligi ham belgilab qoʻyilgan. Oʻngoʻnlar va goʻsht qismlari Oʻgʻuzxon farzandlari soniga koʻra, 6 xil qilib farqlangan (yana qarang Tamgʻa).
Oʻnli kasr

Oʻnli kasr — mahraji 10 ning natural darajalaridan iborat kasr. Oʻnli kasrlar va ular ustida amallar toʻgʻrisida Gʻiyosiddin Koshiyning 1427 yilda yozilgan Arifmetika ("Muftoh ulhisob") asarida birinchi marta bayon qilingan.

Matematika
Oʻnoyoqli qisqichbaqalar

Oʻnoyoqli qisqichbaqalar — yuksak qisqichbaqasimonlar gurkumi. Tanasining uz. 80 sm gacha (madagaskar daryo qisqichbaqasi), gigant yapon krabi qisqichbaqalari yoyilganida 3 m ga yetadi. Gavdasi birlamchi bosh — prototsefalon, 3 ta koʻkrak boʻgʻimining jagʻ bilan qoʻshilishidan hosil boʻlgan gnatotoraks (boshkoʻkrak) va qorin boʻlimidan iborat. Oldingi koʻkrak boʻgʻimlari oʻsimtalari jagʻoyoqlarga, keyingi boʻgʻimlari oʻsimtalari 5 juft yurish oyoqlariga aylangan (nomi shundan). Boshi gnatotoraks karapaks (boshkoʻkrak qalqoni) bilan qoplangan. Karapaksning oldingi uchi rostrum (tumshuq)ni hosil qiladi. Koʻzlari fasetkali (murakkab), poyachada oʻrnashgan. Jabralari oyoklari asosida joylashgan; ikki yon tomondan karapaks bilan qoplangan. Qorin boʻlimining tuzilishi yashash tarziga bogʻliq. Uzunqorinlilar — №1asha (krevetkalar) va chalaqorinlilar — (daryo qisqichbaqalari, omarlar, langustlar, krablar, zohid qisqichbaqalar) kenja turkumlariga boʻlinadi. 8500 dan ortiq turi bor. Aksariyat turlari dengizlarda, ayrim turlari (daryo qisqichbaqalari, ayrim krevetkalar, krablar) chuchuk suvlarda yashaydi. Oʻrta Osiyo suv havzalarida ingichkabarmoq daryo qisqichbaqasi va Ro(atop ro1atyu$ krevetkasi tarqalgan.

Urgʻochi Oʻnoyoqli qisqichbaqalar tuxumlarini qorinoyoqlariga yopishtirib olib yurishadi. Chuchuk suv Oʻnoyoqli qisqichbaqalar metamorfozsiz rivojlanadi. Koʻpchilik Oʻnoyoqli qisqichbaqalar tuxumlaridan chiqqan lichinkalar zoyea va mizid davrlarini oʻtib voyaga yetgan. Tuban tuzilgan krevetkalar lichinkasi rivojlanishida naupleus va metanaupleus davrlarini oʻtadi. Ayrim Oʻnoyoqli qisqichbaqalar (kamchatka krabi, omarlar, langustlar, krevetkalar) sanoat miqyosida ovlanadi.
Oʻnhayot

Oʻnhayot — Namangan viloyati Uychi tumanidagi shaharcha. 1989-yil 30-oktabrda tashkil qilingan. Aholisi 14 ming kishi (2005). Shaharchada "Ipakchi" aksiyadorlik jamiyati, sanoat, savdo korxonalari, xususiy doʻkonlar, gʻisht zavodi, kichik korxonalar, xususiy firmalar faoliyat koʻrsatadi.

3 umumiy taʼlim maktabi (3,5 ming oʻquvchi), sport maktabi, stadion, kutubxona, madaniyat saroyi, "Ovchibuloq" ziyoratgohi bor. Kdshloq vrachlik ambulatoriyasi, xususiy shifoxona aholiga xizmat koʻrsatadi. Oʻ. yonidan Namangan — Uchqoʻrgʻon avtomagistrali oʻtadi. Mashad mozor masjidi, Oʻrta masjid meʼmogjy yodgorliklari 

Shaharchada 2ta maktab faoliyat korsatib kelmoqda 3-maktab va 35-maktab shular jumlasidandir. O'nhayot shaharchasi Namangan shahriga eng yaqin hududlardan biri. U

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Uychi tumani
Oʻpkali mollyuskalar

Oʻpkali mollyuskalar — korinoyokli mollyuskalar kenja sinfi. Chigʻanogʻining balandligi 0,6—2,0 mm. Ayrim turlari chigʻanogʻi teshigining atrofida tishsimon oʻsimtalari bor; oyogʻi chigʻanoq ichiga tortilganida oʻsimtalar mantiya chetidagi yumshoq toʻqimaga tegib, undan shilimshiq suyuqlikni siqib chiqaradi; suyuqlik havoda qotib, chigʻanoq teshigini bekitadi va mollyuska tanasini qurib qolishdan saqlaydi. Jabralari boʻlmaydi. Mantiya boʻshligʻi yuzasi oʻpka vazifasini bajaradi. 2 turkumi (oʻtroqkoʻzlilar va poyachali koʻzlilar), 100 ga yaqin oilasi, 30000 dan ortiq turi bor. Quruqlikda yashaydi yoki ikkilamchi tarzda suvda yashashga oʻtgʻan. Germafrodit, koʻpchiligi spermatomorf hosil qiladi; ayrim turlari tirik tugʻadi. Quruqlik Oʻpkali mollyuskalar ohak poʻchoq bilan qoplangan tuxumlarini pana joyga, suvdagi Oʻpkali mollyuskalar maxsus kapsulaga oʻralgan tuxumlarini suv oʻsimliklari va toshlarga yopishtirib qoʻyadi. Oʻzgarishsiz rivojlanadi. Oʻsimlikxoʻr, baʼzi turlari yirtqich. Chuchuk suvda yashovchi turlari baliklar ozigʻi, quruqlikdagi Oʻpkali mollyuskalar oʻsimlik maysalarini yeb, ziyon keltiradi. Koʻpchilik turlari gelmintozlarni tarqatadi; ayrim Oʻpkali mollyuskalar (tok shilliq qurti) isteʼmol qilinadi. Oʻzbekistonda 100 dan ortiq turi, jumladan, quruqlikda yashovchi shilliqlar, suvlarda chuchuk suv shilliqlari tarqalgan.
Shavkat Oʻrazayev

Shavkat Zakariyevich Oʻrazayev (1927. 1.8, Chekmagushev tumani, Boshqirdiston) — huquqshunos olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (1989), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1977). Yuridik fanlari doktori (1962), professor (1965). Toshkent yuridik institutini tugatgan (1947). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi iqtisod, falsafa va huquq fanlari boʻlimi akad.kotibi (1966— 70). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi aʼzosi (196670 va 1989-93). Oʻzbekiston Respublikasi Konstitutsiyaviy nazorat komiteti (1990—93), keyin esa Konstitutsiyaviy sudi raisi (1994). Toshkent yuridik institutining rektori (1994—95). 1996-yildan Oʻzbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi akademiyasining professor Oʻ.ning ilmiy ishlari davlat va huquq nazariyasi, Markaziy Osiyo va Oʻzbekistonda milliy davlatchilikning vujudga kelishi hamda rivojlanishi masalalariga bagʻishlangan. Respublikada yuridik fanlarining rivojiga va yuqori malakali huquqshunoslar tayyorlashga muayyan hissa qoʻshgan. 1chaqiriq Oʻzbekiston Oliy Majlisi deputati. Oliy Majlisning inson huquqlari boʻyicha vakili (1995). Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1973).

Manbalar 
 Hokimiyat va qonun, T., 1992; Mustaqil Oʻzbekistonning Konstitutsiyasi, T., 1994; Rimskoye pravo, T, 2000.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Oʻrama

Oʻrama — suv havzalaridagi gidrologik harakat (qarang Aylaima).
Oʻratepa zilzilasi

Oʻratepa zilzilasi — Turkiston tizmasining shim. etagida 1897-yil 17-sentabr soat 15 yarimlarda sodir boʻlgan. Uning kuchi Oʻrta Osiyoning katta qismida sezilgan. Yer qimirlash markazida (Oʻratepa yaqinida) magnitudasi 6,6, kuchi 8 ballga yetgan. Oradan 2 soat oʻtgach, zilzila deyarli shunday kuch bilan yana takrorlangan. Zilzila zarbidan koʻplab qishloqlar, ayniqsa, Oʻratepaning shim.gʻarbidagi Uvoq, Irganakli, Turkoman kabi qishloqlar vayronaga aylandi. Togʻ yon bagʻridagi jinslar uvalanib, katta oʻpirilishlar va koʻchkilarni keltirib chiqargan. Yer yuzasida 20—30 sm li yoriqlar paydo boʻlgan. 7—8 balli epitsentr zonasi 600 km² hududni qamrab olgan. Zilzila kuchi Xoʻjand, Qoʻqon, Jizzax, Samarqand va Toshkentda 6—7 ball, Buxoro, Turkiston, Avliyoota (Taroz), Qoʻqon, Andijon va Margʻilonda 5 ball bilan sezilgan. Oldingi zilziladan shikast koʻrgan bir qancha imoratlar takroriy zilzilada butunlay buzilgan. Ayniqsa, Samarqanddagi Registon maydonida joylashgan Ulugʻbek madrasasiga katta zarar yetgan. Keyingi yillarda TurkistonNurota togʻlarida bir qancha zilzilalar qayd qilingan. Shulardan eng kuchlisi 1898-yilda Zominda 8 balli, 1923-yilda Oʻratepada 7 balli va 1955-yilda Jizzaxda 6—7 balli yer qimirlashlar sodir boʻlgan. Bu zilzilalarning seysmotektonik sharoitlarini oʻrganish natijasida TurkistonNurota zonasi ajratildi. Bu zona kuchli yer qimirlashlar boʻlib turadigan jan. Fargʻona seysmogen zonasining davomiga joylashgan.

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Oʻrgimchak

Oʻrgimchaklar —bu o'rgimchaksimonlar oilasiga mansub  Haqiqiy quruqlikda yashovchi bo`g`imoyoqlilar, Og`iz organi 2 juft: Og‘iz organlarining birinchi jufti ustki jag‘lar hisoblanadi. Ustki jag‘larning birinchi bo‘g‘imi harakatchan tirnoqsimon o‘simtadan iborat bo‘lib, o‘ljasi tanasini teshish uchun xizmat qiladi. Jag‘larning asosida zahar bezlari joylashgan. Jag‘lar sanchilganida zahar tirnoqlar ichidagi naycha orqali o‘ljasi tanasiga tushadi va uni o‘ldiradi.O‘rgimchaklarning ikkinchi juft og‘iz organlari oyoq paypaslagichlar deb ataladi. Ular mayda sezgir tukchalar bilan qoplangan bo‘lib, tuyg‘u organi hisoblanadi. Paypaslagichlarning asosiy bo‘g‘imlari pastki jag‘lar vazifasini bajaradi. Butli o‘rgimchakning oyoq paypaslagichlari yurish oyoqlariga nisbatan birmuncha kalta. Boshko‘krakda uzun va ingichka 4 juft yurish oyoqlari ham joylashgan. Qorin bo‘limining hamma bo‘g‘imlari qo‘shilib ketgan. Qornining orqa tomonida butsimon oqish dog‘i bo‘ladi. Shuning uchun unga butli o‘rgimchak nomi berilgan. Qorin bo‘limining keyingi uchida uch juft o‘rgimchak so‘gallari (bezlar) bo‘lib, ularga o‘rgimchak bezlarining yo‘llari ochiladi. . o`pka  orqali nafas oladi. ayrim jinsli(urg`ochi va erkakka bo`linuvchi) organizm. oʻrgimchaksimonlar turkumi -- Uzunligi 0,7 sm dan 11 sm gacha boʻladi. Koʻpchilik oʻrgimchaklar tanasi qisqa poyacha orqali tutashgan yaxlit boshkoʻ  krak va qorin bolimidan iborat; faqat boʻgʻimqorinli oʻrgimchaklar tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan. Xelitserasiga zahar bezlari yoʻli ochiladi. Qorin boʻlimi keyingi qismida 1—4 juft toʻr bezlari joylashgan. 51000 dan ortiq turi mavjud, jumladan Oʻzbekistonda bir necha yuz turi bor. 3 kenja turkumga ya'ni: boʻgʻimqorinlilar, qushxoʻr oʻrgimchaklar va oʻpkali oʻrgimchaklarga boʻlinadi. Boʻgimqorinlilar tuban tuzilgan 10 ga yaqin tropik oʻrgimchaklarni oʻz ichiga oladi. Qushxoʻr oʻrgimchaklar, asosan, tropikada tarqalgan, 1500 ga yaqin yirik (10 sm gacha) turlardan iborat. Koʻpchilik oʻrgimchaklar murakkab toʻr toʻqib, oʻljasini toʻr yordamida tutadi. Faol hayot kechiradigan turlari toʻr toʻqimaydi, inda yashaydi. Yirtqich oziqlanadi, ayrim turlari uchun kannibalizm xos. Oʻrgimchaklar zararkunanda va parazit hasharotlar va boshqalar umurtqasizlar bilan oziqlanishi tufayli foydali hisoblanadi. Qoraqurt va biylar zahri o`rgimchak bo`lib, odam uchun xavfli.

Manbalar

Hayvonlar
Oʻrgimchaksimonlar

Oʻrgimchaksimonlar — xelitseralilar kenja tipiga mansub boʻgʻimoyoqlilar sinfi. Uzunligi 0,1 mm dan 17 sm gacha. Ogʻiz organi soʻruvchi. Koʻzlari oddiy. Boshkoʻkragi ingichka poyacha orqali qorin bilan tutashgan yoki unga qoʻshilib ketgan. Qorinoyoqlari reduksiyaga uchragan yoki shaklan oʻzgarib taroqsimon oʻsimta, varaqsimon oʻpka yoki toʻr bezlarini hosil qiladi. Oʻpka yoki traxeyalar orqali nafas oladi. Ayirish organlari — malpigi naychalari va koksal bezlar. Koʻpchilik Oʻ.da zahar bezlari bor. Ayrim jinsli, tuxum qoʻyadi, ayrim turlari (chayonlar) tirik tugʻadi. 60000 ga yaqin turi bor; kanalar, chayonlar, telifonlar, frinlar, tartaridlar, palpigradlar, fitsinuleylar, soxta chayonlar, solpugalar, pichanoʻrarlar, oʻrgimchaklar turkumlariga boʻlinadi. Oʻ. keng tarqalgan, koʻpchiligi quruqlikda yashaydi; kanalar va oʻrgimchaklar orasida ikkilamchi marta suvda yashashga oʻtgan turlari bor. Koʻpchiligi yirtqich, har xil umurtqasizlar bilan oziqlanadi. Bir qancha turlari parazit (kanalar) va oʻsimlikxoʻr (oʻrgimchakkana. Oʻzbekiston hududida kanalar, chayonlar, solpugalar va oʻrgimchaklarning bir necha yuz turi tarqalgan.

 

Hayvonlar
Oʻrdak

Oʻrdak, xonaki oʻrdak — oʻrdaksimonlar oilasiga mansub parranda. Mil.dan ming yil oldin xonakilashtirilgan. Yovvoyi oʻrdak — kryakvadan kelib chiqqan. Oʻ. deyarli barcha mamlakatlarda, ayniqsa, Xitoy (562 mln. bosh), Indoneziya (28 mln. bosh), Vyetnam (50 mln. bosh)da koʻp urchitiladi. Jahonda jami 830 mln. bosh Oʻ. boqiladi (1999). Oʻ.ning tana tuzilishi qayiqsimon, koʻkragi keng, boʻyni va boshi uzun, oyoq barmoqlari suzuvchi parda bilan qoʻshilgan. Tumshugʻi sargʻishqizil yoki toʻq sariq, bir oz qayrilgan. Patlarining rangi oqish, sargʻimtir, kulrang, qora va boshqalar Erkagining dumida bir nechta yuqoriga qayrilgan patlari bor. 24—28 haftaligida jinsiy yetiladi. Toʻdada 5—6 makiyonga bitta erkak Oʻ. qoldiriladi. Bir mavsumda (5—6 oy) 90—130 ta tuxum qiladi (sunʼiy tullatib yiliga 250 tadan tuxum olish mumkin). Tuxumi vazni 85—90 g. Tuxumidan tuxum poroshogi, melanj tayyorlashda va konditer sanoatida foydalaniladi. Tuxumdan joʻja ochib chiqish (inkubatsiya) muddati 27—28 kun. Voyaga yetgan erkak Oʻ. vazni 3—4, makiyoni 2,5—3 kg. Beradigan mahsulotiga qarab Oʻ. goʻsht, goʻshttuxum yoki tuxumgoʻsht, serpusht (sertuxum) zotlarga ajratiladi. Oʻ., asosan goʻsht uchun yetishtiriladi. Goʻshti mayin, mazali, parhez mahsulot. Xoʻjaliklarda zotli Oʻ.ning asosiy qismini p ye k i n Oʻ.lari tashkil etadi. Kichik fermer xoʻjaliklari va xususiy xoʻjaliklarda oq moskva, ukraina oq va kulrang Oʻ.i hamda xakikempbell va boshqalar zotlari boqiladi. Oʻ. goʻshti, asosan, ixtisoslashtirilgan xoʻjaliklarda intensiv texnologiya asosida yetishtiriladi. Sanoat usulida yetishtirishda Oʻ.lar goʻsht uchun maxsus kataklarda boqiladi.

Oʻ. joʻjalari goʻsht uchun (7—8 oy) har bir bosh parrandaga 8,8—9,1 kg toʻla qimmatli quruq aralash yem bilan boqiladi. Oʻ.lar suv havzalarida oʻsadigan oʻtlar, mayda jonivorlar bilan ham oziqlanadi.

Ayrim mamlakatlarda (Fransiya, Italiya, Daniya va boshqalar) sanoat parrandachiligida Janubiy Amerikada tarqalgan yovvoyi muskus Oʻ.laridan kelib chiqqan, ogʻirligi 2—5 kg gacha, goʻshti mayin, ilvasin goʻshti taʼmini beradigan, yogʻi kam muskus Oʻ. (Sashpa tokspaga) koʻproq yetishtiriladi. 

 

Uy hayvonlari
Oʻrdaksimonlar

Oʻrdaksimonlar — gʻozsimonlar turkumiga mansub suvda suzuvchi qushlar oilasi. Tanasining uz. 29—150 sm. Tumshugʻi qirralari boʻylab joylashgan tishchalari va koʻndalang plastinkalari filtrlovchi apparatni hosil qiladi. Koʻpchilik turlarida jinsiy dimorfizm yaxshi rivojlangan: erkagi yirikroq va chiroyliroq, rangli boʻladi. Dum usti bezlari yirik. Panjalarida pardasi bor. Patlari tigʻiz joylashgan, parlar yaxshi rivojlangan. Ayrim turlari ucholmaydi. Koʻpchilik Oʻ. yaxshi shoʻngʻiydi; ozigʻini suvdan yoki suv tubidan topib oladi. 47 urugʻi, 150 ga yaqin turi bor. Yer yuzida keng tarqalgan. Oʻzbekistonda oqqushlar, yaezlar, cheravalar, oqboshlar, angʻirtlar, suralaygʻozlar, asl oʻrdaklar, shoʻngʻuvchi oʻrdaklar va boshqalar urugʻlariga mansub 25 turi tarqalgan; 8 turi uya quradi, qolgan turlari qushlar uchib oʻtishi davrida uchraydi. Oʻ. juft boʻlib yashaydi, urogʻochisi 2 tadan 16 tagacha tuxum qoʻyib, joʻja ochadi. Janubiy Amerikada tarqalgan ayrim turlari tuxumini boshqa qushlar iniga qoʻyadi. Koʻpchilik Oʻ. ovlanadi.

Qushlar
Oʻrdubodiy Muhammad Said

Oʻrdubodiy Muhammad Said (Mamed Hoji ogʻa oʻgʻli, 1872.24.3, Oʻrdubod – 1950.1.5, Boku) – ozarbayjon yozuvchisi va dramaturgi. Ozarbayjonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1938). 1907— 11 -yillarda Eron inqilobida ishtirok etgan. Dastlabki sheʼriy toʻplamlari – „Begʻamlik“ (1906), „Vatan va ozodlik“ (1907). Mustabid tuzum va maʼrifatparvarlik gʻoyalari aks etgan „Ikki bolaning Yevropaga sayohati“ (1908), „Baxtsiz millioner“ (1904), „Tumanli Tabriz“ (1938—48), „Kurashuvchi shahar“ (1938), „Yashirin Boku“ (1940) romanlari muallifi. „Qilich va qalam“ romani (1—2 qism, 1946—48) ozarbayjon xalqining mashhur shoiri Nizomiy Ganjaviyga bagʻishlangan. Uning dramalari, opera va operetta librettolari ham bor („Koʻroʻtli“, 1939; „Nargiz“, 1938; „Qalb oʻgʻrilari“, 1938 va boshqalar). „Andalusning soʻnggi kunlari“ tarixiy dramasi (M.Uygʻur tarjimasi, 1919) „Turon“ teatrida, „Besh soʻmlik kelin“ komediyasi esa Muqimiy nomidagi musiqali drama teatrida sahnalashtirilgan.

Adabiyotlar 
 Qilich va qalam [I—2 qismlar], T., 1964.

Ozarbayjonlik yozuvchilar