MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Doyaxotin gaz-kondensat koni

Doyaxotin gaz-kondensat koni — Buxoro viloyatining Qorakoʻl tumanida, Gazli sh.dan 80 km gʻarbda joylashgan. Doyaxotin strukturasi 1952 yilda geologik sʼyomka natijasida aniqlangan. 1966 yilda yura karbonatli yotqiziqlar gorizontidan sutkasiga 139,5 ming m3 gaz olina boshlagan. Konda 1969 yilgacha 8 ta burgʻi qudugʻi qazilgan. Quduqlarning oʻrtacha chuq. 2000 m. Konning geologik tuzilishida yura, bur, paleogen va neogentoʻrtlamchi yotqiziqlari ishtirok etgan. Tektonik jihatdan Doyaxotin strukturasi Chorjoʻy pogʻonasining shim.-gʻarbiy qismida joylashgan braxiantiklinaldan iborat. Uning shim.-gʻarbiy qanoti qiya, jan.-sharqi tikroq. Strukturaning uz. 10 km, kengligi 7 km, bal. 100 m. Sanoat ahamiyatiga molik gaz yura davri karbonatli jinslarining turli gorizontlarida joylashgan. D. g.-k.dagi gaz yengil, havoga nisbatan s or. 0,628—0,637, metan 90,99— 91,7%, etan va uglevodorodlar 0,77— 1,91%. Gazning tarkibida oltingugurt vodorodi 0,11—0,12%, karbonat angidridi 1,75—2,45%, azot oz. Kondensat ning potensial miqdori 32,5 sm3/m3, zichligi 0,7596—0,7737 g/sm3.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Doyaxotin karvonsaroyi

Doyaxotin karvonsaroyi - Turkmanistondagi 12-asrga oid meʼmoriy yodgorlik. Qad. Amul (Chorjoʻy)dan Xorazmga boradigan karvon yoʻli (Amudaryoning chap qirgʻogʻi)da joylashgan. Mahalliy aholi orasida Boy xotin karvonsaroyi nomi bilan ham maʼlum (afsonaga koʻra, mashhur bir boy xotin qurdirgan). Binoning tarhi toʻgʻri toʻrtburchak (112× 125 m), tashqi burchaklari burj-minorali boʻlib, toʻgʻri toʻrtburchakli qoʻrgʻon oʻrtasiga qurilgan. Karvonsaroy oʻrtasida atrofi toqili ayvonlar bilan oʻralgan katta hovli (53×53 m) boʻlgan. Unda yoʻlovchilar uchun hujralar, ot-ulovga esa choʻzinchoq xonalar qurilib, tepasi balxi gumbaz bilan berkitilgan. Hovlining har tara-fi oʻrtasida peshtoqli ayvon va chorsi xona hamda molxona va hujralarga ravoqlar orqali kirilgan. Devorlarning tashqi va ichki tomoni pishiq gʻishtdan, orasi esa xom gʻishtdan terilgan. D. k.ning old (shim.sharq) tomoni ulkan, goʻzal peshtoq bilan bezalgan, gʻishtlari boʻylama va koʻndalang ("archa" usulida) terilib, kufiy xatida toʻrt xalifa (Abu Bakr, Umar, Ali, Usmon) ning nomi yozilgan. D. k. Buyuk ipak yoʻlidagi yirik jamoat savdo-sotiq inshooti sifatida Oʻrta Osiyo meʼmorligi sanʼatini oʻzida mujassam etgan noyob namuna.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 
Turkmaniston meʼmoriy yodgorliklari‎
Oʻzbekiston va Turkmaniston chegarasi
Dogʻ

Dogʻ, dogʻ tushishi (oʻsimliklarda) — qishloq xoʻjaligi ekinlarining barg, poya, meva va b. qismlarida nobud boʻlgan hujayralardan vujudga kelgan dogʻ bilan tavsiflanuvchi kasallik. Nekrozlarnij bir koʻrinishi. D. tuproqda oziq moddalarning yetishmasligidan, sanoat chiqindi gazlarining havoni ifloslantirishidan, oʻsimliklarning kuyishi, zamburugʻlar (qarang Zamburugʻli kasalliklar), bakteriyalar (qarang Bakterial kasalliklar), viruslar (qarang Virusli kasalliklar) bilan kasallanishi va b. dan paydo boʻladi. Dogʻ hosil qiluvchi qoʻzgʻatuvchilar, odatda, toʻqimalarga tarqalish jarayonida oʻsimlik-xoʻjayin tomonidan koʻrsatiladigan mexanik va kimyoviy toʻsiqqa duch keladi. Mexanik toʻsiq sogʻlom va kasallangan toʻqimalar oʻrtasida hosil boʻlib, infeksiya oʻchogʻini chegaralab qoʻyadigan poʻkak katlam koʻrinishida namoyon boʻladi. Kimyoviy toʻsiq oʻsimlikning kasallangan va unga qoʻshni hujayralarida parazit uchun zaharli boʻlgan fenolli moddalarning toʻplanishi bilan bogʻliq. D.ning tashki koʻrinishi parazit bilan oʻsimlikxoʻjayining oʻzaro munosabatiga bogʻliq boʻlib, ularning oʻziga xos xususiyatlari bilan belgilanadi. Patogen oʻsimlikka kirganda himoya reaksiyasi kuchli boʻlsa, unda mayda nekrotik D. vujudga keladi va parazitning rivojlanishi toʻxtaydi. Agar himoyalanish sust boʻlib, yuqumni chegaralab qoʻyishga kuchi yetmasa, unda D. hajmi asta-sekin kattalashib boradi (mas, gʻoʻza, pomidor, kartoshkada makrosporioz, lavlagi fomozi va b.)- Baʼzan D.da kon-sentrik halqa koʻrinishidagi toʻxtab turuvchi zona koʻzga yaqqol tashlanadi (zonal D.)- Patogen zamburugʻlar keltirib chiqaradigan turli shakl hamda rangdagi quruq D. yuzasida zamburugʻ sporalarini kuzatish mumkin. Bakterial D. mayda, rangsiz hoshiya bilan oʻralgan boʻlib, baʼzan ulardan yelimshak tomchilar chiqib turadi (mas, gʻoʻza gommozi). Virusli D. barg tomirlari boʻylab joylashadi yoki oʻziga xos halqalar, shakllar hosil qiladi. D. rangi qizil, toʻqqoʻngʻir, kulrang, qora, oq boʻlishi mumkin. D. barg, meva, poya qismlarining qurib qolishiga sabab boʻlib, oʻsimlikning fotosintetik sathini kamaytiradi va hosildorlikni pasaytiradi.

Qarshi kurash choralari havola koʻrsatilgan maqolalarda berilgan.

Abdukarim Zikiryoyev.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Botanika
Dogʻvoy

Dogʻvoy (Codonopsis clematidea) — qoʻngʻiroqguldoshlar oilasiga mansub, qoʻlansa hidli koʻp yillik oʻt. Boʻyi 50— 80 sm. Ildizi baquvvat, duksimon. Barglari, asosan, qaramaqarshi oʻrnashgan. Guli qoʻngʻiroqsimon. Tojbarglari och havorang. Iyunda gullab, avgust oxirida meva beradi. Toshkent, Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlaridagi togʻlarning zax yerlarida va daralarning tubida oʻsadi. D.dan kodonopsin va kodonopsinin alkaloidlari olinadi. Poya va barglarida alkaloidlarning umumiy miqdori 0,04— 0,08%. Mahalliy xalqD. poyasi va barglaridan tayyorlangan damlamani bosh ogʻrigʻi, oftob urishi, sariq kasalligi va turli teri kasalliklarini davolashda ishlatadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Dogʻiston tillari

Vanax-dogʻiston tillari, yoki Sharqiy Kavkaz tillari - Kavkaz (iber-kavkaz) tillarinkit eng koʻp tarmoqli guruhi. Mazkur tilda soʻzlashuvchi elatlar Dogʻiston, Shim. Ozarbayjon, Gruziyaning ayrim joylari, Checheniston, Ingushiya hududlarida tarqalgan. D. t. tillar guruhi va ayrim tillarga boʻlinadi: 1) avar-anddidoy (sez) guruhi. Bu guruhga avar, and, botlix, karatin, axvax, bagulal, tindin, chamalin, godoberi, didoy (sez, xvarshi, ginux, bejitin yoki kapichu, gunzib) tillari kiradi; 2) lak tili; 3) dargʻin tili. Bu tillar bir-biridan keskin farq qiluvchi bir necha dialektlarga boʻlinadi (bularning baʼzilari (mas, kubachi, qay-togʻ)ga, hatto alohida til sifatida qaralgan); 4) lazgin tillari guruhi (lazgin, tabasaran, ogʻul, rutul, saxur, kriz yoki jek, budux, xinalug , udin, archin); 5) tat tili. Bu tillar tarkibida lahja va shevalar ham mavjud. D. t. ichida faqat avar, lak, dargʻin, lazgin va tabasaran tillarigina yozuvga ega (1917-yildan soʻng yuzaga kelgan). Avval bular yozuvi arab alifbosiga asoslangan, 1928—38-yillarda lotin grafikasiga oʻtgan, 1938-yildan boshlab kirill alifbosi asosida. Oʻziga xos tovushlarni ifodlash maqsadida "ʼ", "", "i" belgilari qoʻshib foydalaniladi.

D. t. boʻyicha ilk maʼlumotlar 18-asr oxirlarida paydo boʻla boshlaydi. 19-asr 2-yarmida P. K. Uslarning Dogʻistondagi yirik elatlar tiliga bagʻishlangan ishlari nashr etiladi. 20-asr boshlarida A. M. Dirr baʼzi D. t.ni tavsifini beradi. 20-asr 20-y.laridan boshlab D. t. (grammatikasi, lugʻati, dialektlari tavsifi, qiyosiy-tarixiy tadqiqi) har tomonlama oʻrganila boshlandi.

D. t. fonetik va grammatik qurilishi oʻziga xos jihatlari bilan ajralib turadi. Talaffuzda murakkab konsonant tovushlar — lateral, uvilyar boʻgʻiz va hiqildoqda hosil boʻladigan undoshlar mavjud. Grammatikasi uchun ergotiv tuzilmalar, koʻp miqdordagi oʻrin kelishigi, koʻpchiligiga 2 dan to 4 tagacha ot kategoriyasi xos.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻiston togʻ qoʻy zoti

Dogʻiston togʻ qoʻy zoti - mayin junli, goʻsht-jun beradigan qoʻy zoti. Dogʻistonda dagʻal mahalliy gunib qoʻylarini Vyurtemberg (Germaniya) mayin junli qoʻchqorlari bilan chatishtirib yetishtirilgan (1933—50) va olingan 2-boʻgʻin duragaylarini tanlash va saralash, togʻ yaylovlariga moslashish qobiliyatini oʻrgangan holda yaratilgan. Togʻ-yaylov iqlimiga yaxshi moslashgan. Pushtdorligi 130—135%. Qoʻchqorlarining tirik vazni 80—85 (ayrimlari 130) kg gacha, sovliqlariniki 50—45 (baʼzida 95) kg. Qoʻchqorlaridan 5,5— 6,0 (10 kg) gacha, sovliklaridan 3,3— 3,5 (6,5 kg) gacha jun qirqib olinadi. Toza jun chiqishi 55—58%. Juni oq, tolasining uz. 8—11 sm. Sof jun (tola) chiqimi 55—56%. D. t. q. z. dagʻal junli qoʻylar sifatini yaxshilashda foydalaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻlarja Fozil Husnu

Dogʻlarja Fozil Husnu (1914, Istanbul) — turk shoiri. Ilk kitobi "Havoga chizilgan dunyo" (1935). "Bola va Alloh" (1940) sheʼriy toʻplami D.ga shuhrat keltirgan. D. oʻz davrining eng sermahsul ijodkori hisoblanadi. 40 dan ortiq sheʼriy toʻplamlari nashr qilingan. Sheʼrlarida odamlarning ichki va tashqi dunyosini poetik ifodalashga alohida eʼtibor bergan ("Tosh davri", 1945; "Uch shahid dostoni", 1949). "Tuproq ona" (1950), "Istiqlol kurashi — Inonular" (1951), "ASU" (1955), "Chanaqqalʼa dostoni" (1965), "Gʻozi Mustafo Kamol Otaturk" (1973), "Yer yuzi bolalari" (1974), "Dildagi bilimsevar" (1992) va b. asarlarida gumanist shoir sifatida insonni ulugʻlaydi. Sheʼrlari Tilak Joʻra tomonidan oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1980).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dogʻli antraknoz

Dogʻli antraknoz — oʻsimlikning poya, barg va mevalarida zamburugʻ taʼsirida paydo boʻladigan kasallik (qarang Antraknozlar).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dra

Dra, Vodiy-Dra — Marokash jan. dagi daryo. Uz. 1150 km chamasida, havzasining mayd. 15,1 ming km². Yuqori Atlas togʻlaridan boshlanib, Sahroi Kabirning gʻarbiy chekkasidan oqadi. Togʻlardagi qorlar erigan mavsumdagi-na Atlantika okeaniga yetib boradi. Daryoning boshlanish qismi (200 km chamasi)da suv muntazam oqadi, quyi qismida sugʻorishga sarflanadi. D. vodiysida aholi zich.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Marokashdagi daryolar
Afrika
Drava

Drava — Yevropadagi daryo, Dunayning oʻng irmogʻi. Uzunligi 749 km, havzasining mayd. 40,4 ming km. Alp togʻlari (Italiya va Avstriya hududi)dan boshlanadi. Asosan Oʻrta Dunay tekisligidan (Sloveniya va Xorvatiya)dan oqadi. Yoz va kuz oylarida toshadi, qishda suvi kamayadi. Quyilish joyida oʻrtacha suv sarfi 610 m’/sek. D.ga yirik GESlar qurilgan. Quyilish yeridan Fillax sh.gacha (650 km masofada) kema qatnaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha daryolar
Italiyadagi daryolar
Avstriyadagi daryolar
Sloveniyadagi daryolar
Xorvatiyadagi daryolar
Vengriyadagi daryolar
Dravidlar

Dravidlar — Jan. Hindistonda yashovchi xalqlar guruhi (telugular, tamillar, malayalilar, kannaralar, gondlar, oraonlar va b.). Pokiston hamda Eron va Afgʻonistonning qoʻshni rayonlarida (braguylar) yashaydi. Jan. hind irqiga mansub. Dravid tillarida soʻzlashadi. Hindiston ya. o.ning tub joy aholisi. D. haqidagi ilk maʼlumotlar (Upanishad, Mahabharata) qad. hind adabiy yodgorliklarida keltiriladi. Bu esa D. oriy qabilalarining shim. Hindistonga bostirib kirguniga qadar tub aholi boʻlganini koʻrsatadi. Baʼzi tadqiqotchilar D.ni mil. av. 4-ming yillikda Gʻarbiy Osiyodan koʻchib kelgan deb hisoblaydilar. D. tarixiy taraqqiyot davomida oʻzlarining boy madaniyatlari (Harappa madaniyati, Mohenjoda)ni vujudga keltirganlar. D. orasida hinduizm, xristianlik, islom, togʻli va oʻrmonzor rayonlarida yashaydigan aholi oʻrtasida ibtidoiy diniy tasavvurlar yoyilgan. Aholining koʻpchiligi qishloqlarda yashaydi. Dexdonchilik (guruchdan yiliga ikki marta hosil olinadi, koks palmasi, choy, kofe, kauchuk daraxti), chorvachilik (qoʻy, echki), hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar (qarang Hindiston).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drakon togʻlari

Drakon togʻlari — Afrikaning jan.-sharqidagi togʻlar. Shim.da Sabi daryosidan jan.da Greyt-Key daryosigacha 900 km masofaga choʻzilgan. D. t.ning oʻrta qismiga Lesoto togʻligining sharqiy chekkasi ham kiradi. Jan. Afrikaning eng baland choʻqqilari (Tabana-Ntlenyana togʻi, 3482 m va b.) shu yerda. Hind okeaniga qaragan yon bagʻri zinapoyasimon pasayib tushgan. D. t. Hind okeani havzasiga oquvchi qisqa daryolar bilan Oranj daryosi yuqori oqimi oʻrtasidagi suvayirgʻichdir. Asosan, qumtosh va bazaltlardan tuzilgan. Sharqiy yon bagʻriga yiliga 2000 mm gacha yogʻin yogʻadi, tropik oʻrmon, butazor va togʻ oʻtloqlari bilan qoplangan. Gʻarbiy yon bagʻrida iqlim keskin kontinental, savanna va butazorlar bor. Milliy parklar tashkil etilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Togʻlar
Drakunkulyoz

Drakunkulyoz (lotincha: drakunculus -kichkina ajdaho) — gijja kasalligi (qarang Rishta).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dram

Dram (, ISO 4217: AMD) — Armaniston Respublikasi pul birligi. 1993 y. 22 noyabrdan muomalaga kiritilgan. 1 D.= 100 luma. Xalqaro ifodasi AMD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 565,16 D. (2002, fevral).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
  

Armaniston
Drama

Drama ( — „harakat“) — 1) badiiy adabiyotning 3 asosiy turidan biri (epos, lirika bilan bir qatorda). Drama teatrga ham taalluqli. Syujetlilik, harakatlarning ziddiyatga asoslanishi va ularning sahna, epizodlarga boʻlinishi, bayonning yoʻqligi, personajlar munosabatlarining oʻzaro soʻzlashuvga asoslanishi D.ning oʻziga xos xususiyatidir. Ijtimoiy (konkret tarixiy va umuminsoniy) muammolarni aks ettiruvchi dramatik ziddiyatlar qaxramonlarning xatti-harakatlarida, avvalo dialog va monologlarda ifodalanadi. Drama matni koʻrishga (imo-ishora, harakat), shuningdek, eshitishga moʻljallanadi; u sahnaviy makon, zamon va teatr texnikasi (mizanssenalar qurilishi) imkoniyatlariga ham muvofiq keladi. Drama adabiy asar sifatida aktyor, rejissyor tomonidan sahnada oʻz talqinini topadi. Drama tufayli teatr sanʼati yuzaga kelgan va u kino sanʼati uchun ham asos boʻlgan (qarang Kinodramaturgiya).

Drama janrlari: tragediya, komediya, drama (janr sifatida) va tragikomediyalardir. 2) Dramaturgiya janrlaridan biri. Maʼrifatparvarlik davri (Didro, Lessing)dan boshlab Drama badiiy adabiyotning yetakchi janrlaridan biriga aylangan. Unda insonning ziddiyatli hayoti ifodalanadi. Tarixiy Dramaga fojiaviylik xos. Oʻzbek dramaturgiyasi 20-asr boshlarigacha ogʻzaki shaklda mavjud edi. 20-asrning 1-yarmida dastlabki yozma milliy sahna asarlari yaratildi: „Padarkush yoki oʻqimagan bolaning holi“ (Behbudiy), „Toʻy“ (Nusratulla Qudratulla va Hoji Muʼin), „Boy ila xizmatkor“, „Koʻknor“, „Mazluma xotin“ (Hoji Muʼin), „Juvonmarg“, „Ahmoq“ (Abdulla Badriy), „Baxtsiz kuyov“ (Abdulla Qodiriy), „Zaharli hayot“, „Ilm hidoyati“ (Hamza), „Pinak“, „Advokatlik osonmi?“ (Avloniy) va b. Bular Drama janri imkoniyatlarini oʻzida toʻla ifodaladi. 20—30-yillarda oʻzbek dramaturgiyasi Gʻulom Zafariy, Fitrat, Choʻlpon, Ziyo Said, Sobir Abdulla va b. dramaturglar ijodi tufayli yanada rivojlandi. 40-yillar dramaturgiyasi Ikkinchi jahon urushi va urushdan keyingi davr vazifalariga muvofiq taraqqiy etdi. Zamonaviy dramatik asarlarda oʻzbek xalqi tarixi, buyuk siymolar koʻproq yoritildi. H. Olimjon, Izzat Sulton, Uygʻun, Shayxzoda kabilar insonparvarlik va vatanparvarlik ruhi bilan sugʻorilgan „Muqanna“, „Jaloliddin“, „Alisher Navoiy“, „Mirzo Ulugʻbek“ kabi tragediya va dramalar yaratdilar. Oʻzbek dramaturgiyasining yetuk namunalari bu janrning eng yaxshi anʼanalari asosida yaratildi. D.da davr muammolari va hayotiy ziddiyatlarni ichki ruhiy kechinmalar asosida ifodalash oʻzbek sahna asarlarining yetakchi xususiyatiga aylandi. Abdulla Qahhorning „Shohi soʻzana“, „Tobutdan tovush“, I. Sultonning „Imon“, Uygʻunning „Parvona“, Oʻ. Umarbekovning „Qiyomat qarz“ pyesalari shular jumlasidan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Belinskiy V. G., Tanlangan asarlar, T., 1955; Rahmonov M., Oʻzbek teatri tarixi (XVIII asrdan XX asr avvaligacha), T., 1968; Imomov B., Joʻrayev Q., Hakimova H., Oʻzbek dramaturgiyasi tarixi, T., 1995.

Janrlar
Drama teatri

Drama teatri — q. Teatr.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dramaturgiya

Dramaturgiya (yun. dramaturgia) — 1) muayyan sanʼatkor, davr va xalqqa mansub dramatik asarlar majmui. Mas, Hamza, Fitrat D.si, antik davr D.si, Uygʻonish davri D.si, ingliz D.si, oʻzbek D.si va b.; 2) kino va spektaklning obrazli talqini konsepsiyasi. Teatr D.si badiiy drama asosida yuzaga kelgan, lekin hozirgi teatrda u rejissyor ssenariysini yordamida amalga oshiriladi. Kinosanʼat uchun ssenariy shaklidagi D. xos (yana q. Drama).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Dramaturgiya
Drangʻiyona

Drangʻiyona, Dranga (qad. Eron bitiklarida Zranka, soʻngra Zarang, antik davr mualliflaridagi Zarangiana nomi shundan olingan) — qad. Eron viloyati; Hamun koʻli havzasi va Hilmand daryosining quyi oqimi boʻylarida joylashgan (hozirgi Eron bilan Afgʻonistonning koʻshni rayonlari). D.ga saklarning kelishi (mil av. 2-asrning oxiri) bilan D.ning yangi — Sakastan (Seyiston) nomi joriy boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Tarixiy viloyatlar
Eron tarixi
Afgʻoniston
Zardushtiylik tarixi
Drap

Drap (frans. drap — movut) — jun matoning bir xili. Yigirilgan jun ipdan toʻqiladi. Patli yoki patsiz, sidirgʻa yoki guldor xillari boʻladi. D. qalin, qoʻsh qatlam boʻlganligidan kishi tanasini issiq tutadi. Sirtqi qatlami ichki qatlamiga qaraganda sifati yuqoriroq jundan toʻqiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drahma

Drahma (yun. drachme) — 1) yunon ogʻirlik va pul birligi; mil. av. 6-asr dan boshlab kumush tanga shaklida zarb qilingan, dastlabki vazni 4,25 g, keyinchalik 4,32 g boʻlgan; 2) Gretsiya pul birligi. 1954-yilda muomalaga chiqarilgan. 1D.= 100 leta. Xalqaro ifodasi GRD. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH dollari = 385,57 D., 10 D. = 17,58 soʻm J2002, fevral).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drahmiy

Drahmiy — tibbiyotda koʻp qoʻllaniladigan ogʻirlik oʻlchov birligi. Beruniy va Ibn Sinolar oʻz asarlarida bu oʻlchov birligidan foydalanganlar. Ular qoʻllagan D.ning ogʻirligi 4,25 g ga teng boʻlgan. Boshqa manbalarda 1 D. yunon D.siga, yaʼni 3,3105 g ga teng ekanligi koʻrsatilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drezden

Drezden — Germaniyaning Saksoniya o'lkasidagi shahar. Drezden so'zining ma'nosi eski sorbcha "Drježdźany" so'zidan olingan bo'lib, "botqoqlik aholisi" ma'nosini bildiradi. Elba daryosi boʻyida joylashgan. Saksoniya yerining maʼmuriy markazi. Aholisi 535,810 kishi (2013). Drezden aholi soni bo'yicha Germaniyaning o'n ikkinchi katta shahri. Mamlakatning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan biri. Daryo porti, temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Xalqaro aeroport bor. Mashinasozlik, ayniqsa elektrotexnika va radioelektronika, priborsozlik, optika buyumlari i. ch. va anik, mashinasozlik (rentgen va kino apparaturalari) sanoati rivojlangan.Drezdenda Volkswagen AG tomonidan oliy toifadagi VW Phaeton mashinalari ishlab chiqariladi. Shuningdek shahar Airbus A380 samolyoti qismlari ishlab chiqarishda faol ishtirok etadi.Shaharda o'z faoliyatini boshlagan mashhur kompaniyalardan biri bu Dresdner Bank AG hisoblanadi. Dresdner Bank 17.11.1872 yili aynan Drezden shahrida tuzilgan. Mazkur bank hozirda Germaniyaning uchinchi eng katta banki hisoblanadi. Qadimdan chinni va shisha buyumlar ishlab chiqariladi. Tikuvchilik, trikotaj, poyabzal, kimyofarmatsevtika, poligrafiya, mebel va oziq-ovqat (ayniqsa, tamaki va shokolad) korxonalari bor.

D. shahar sifatida dastlab 1216 y.dan tilga olingan. 1485 yildan Vettin gersoglari qarorgohi, 1806 y.dan Saksoniya qirolligining poytaxti. Napoleon urushlari davrida (1813 yil 26—27 avgust) D. yonida katta jang boʻlgan. 2-jahon urushi oxirida (1945 y. fevral) D. qattiq bombardimon qilingan.

D.da meʼmoriy yodgorlik koʻp, jumladan Yapon saroyi (1715—41), Pilnits saroy-bogʻ majmuasi (1720—24), kurfyurstlar qasri (1200), Svinger saroyi (1711 — 1722) va b. Yangi kuril gan meʼmoriy binolari: Matbuot uyi (1960-68), Madaniyat saroyi (1970) va b. Drezden kartinalar galereyasi, tarix muzeyi, chinni buyumlar muzeyi, xalq sanʼati muzeyi, texnika universiteti, ped. instituti, yirik kutubxonalar bor. D. yadro tadqiqotlari markazi. Turizm rivojlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Germaniya shaharlari
Drezden kartinalar galereyasi

Drezden kartinalar galereyasi — rangtasvir asarlari toʻplangan jahonning yirik muzeylaridan. Drezden sh. (Germaniya)da. 1560-yilda saroy toʻplami tarzida asos solingan. 1722-yilda kengaytirilib, omma uchun ochilgan, maxsus qurilgan (1847—56) binoda joylashgan. Ikkinchi jahon urushi davrida muzey binosi vayron boʻlgan, sanʼat asarlarining bir qismi shikastlangan. 1956-yilda muzey qayta tiklangan binosida ishga tushiriddi. D. k. g .da nodir sanʼat asarlarining asl nusxalari, keksa sanʼatkorlardan Ya. van Eyk, Jorjone, Rafael, Titsian, Korrejo, Veroneze, A. Dyurer, P. P. Rubens, Rembrandt, D. Velaskes, N. Pussen va b., 19—20-asrlardagi badiiy maktablar namoyandalari asarlari va b. nodir badiiy buyumlar sakdanadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Drezina

Drezina (nem. Draisine) - yaqin masofaga yuk yoki odam tashiydigan, rels da harakatlanuvchi transport mashinasi. Nemis ixtirochisi K. F. Dreza (1785—1851) nomi bilan ataladi. Avvalgi toʻrt gʻildirakli D. qoʻl bilan boshqarilgan. Hozirgi D.larga avtomobil yoki mototsiklning ichki yonuv dvigateli oʻrnatiladi (qarang Avtodrezina) .

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Francis Drake

DREYK (Drake) Frensis (1540—96) — ingliz dengiz sayyohi, vitse-admirali (1588). Vest-Indiyaga qilingan qaroqchilik ekspeditsiyasining rahbari; 1577—80 yillarda Magellandai soʻng 2-boʻlib dunyo boʻylab suzib chiqqan. Ispanlarning "Yengilmas armada"sini tor-mor qilishda amalda ingliz flotini boshqargan (1588).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dreyk boʻgʻozi

Dreyk boʻgʻozi — Olovli Yer arxipelagi va Jan. Shetlend o.lari oraligʻida joylashgan. Atlantika okeanini Tinch okean bilan boglaydi. Uzunligi 460 km; dunyodagi eng keng boʻgʻoz (1120 km gacha). Chuq. 5249 m gacha (eng sayoz joyi 276 m). Kuchli boʻronlar boʻladi. Qish oylarida jan. qismi muz bilan qoplanadi; yozda aysberg (muztogʻ) koʻp. Boʻgʻoz oʻsha joydan 1578-yilda suzib oʻtgan ingliz dengizchi sayyohi F. Dreyk nomi bilan atalgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alifbo boʻyicha boʻgʻozlar
Dreyssenalar

Dreyssenalar (Dreissenidae) - ikki pallali mollyuskalar oilasi. Chigʻanogʻi yashil yoki qoʻngʻir tusli bir xil yoki har xil pallalardan iborat; oldingi uchki qismi ingichkalashgan, keyingi qismi kengaygan; qulfi tishsiz. Oyogʻidagi bissus iplari yordamida suv tubidagi narsalarga tuda boʻlib yopishib oladi. Ayrim jinsli, tuxumlari suvda urugʻlanadi. Lichinkasi veliger planktonda erkin hayot kechiradi; keyinroq suv tubiga choʻkadi va shoʻrlangan suvlarda tarqalgan. Atlantika okeanining tropik qismi sohillarida, Yevropa, Kichik Osiyo, Qora dengiz, Kaspiy va Orol dengi-zining sohillari yaqinida tarqalgan. Orol dengizida daryo D. (Dreissena polumorpha) va Kaspiy D. (D. kaspia) suvning uncha chuqur boʻlmagan, qirgʻoqqa yaqin joylarida uchraydi. Daryo D. juda tez koʻpayadi. Ularning soni 1 m2 suv tubida 10000 gacha, biomassasi 7 kg gacha yetadi. 7 — 8 yil yashaydi. D. — faol filtrlovchilar; muallaq zarrachalarni choʻktirib, suvning biologik tozalanishiga imkon beradi. Yosh D. baliqlar uchun oziq. Ayrim suv havzalarida D. tez koʻpayib ketishi tufayli suv oʻtkazadigan quvurlarga tiqilib qolib, ularni ishdan chiqaradi. D.ga qarshi kurashda gidrotexnik qurilmalarda katodli va ultratovush himoya vositalari qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dreyf oqim

Dreyf oqim (gollandcha drijveh — suzish, haydash) — shamol va oqim taʼsirida okean va dengiz suvi ustki qatlamining oʻziga xos harakatga kelishi. Ishqalanish taʼsirida suv dengiz tagiga tomon tusha boradi. D. o. nazariyasini F. Nansen yaratgan; bu nazariyani shved geofizigi va okeanografi V. Ekman 1906 yilda matematik yoʻl bilan isbot qilgan. Yerning aylanishi natijasida D. o. dengiz yuzasida shim. yarim sharda 45° oʻngga, jan. yarim sharda 45° chapga buriladi. Dengiz tagiga chuqurlashgan sari oqim koʻproq burila boradi va muayyan chuqurlik (200 m) da oqim suv yuzasidagiga nisbatan boshqacha yoʻnalishda oqadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil