MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ekstraditsiya

Ekstraditsiya (lot. – dan va – berish) – bir davlatdan boshqa bir (xorijiy) davlatga oʻz fuqarosini (yoki chet el fuqarosini) ushlab berish. Xorijiy fuqarolarni va fuqaroligi boʻlmagan shaxslarni berishga, xalqaro shartnomalarda koʻrsatilganidek, faqat tegishli davlatlar oʻrtasida tuzilgan shartnomada nazarda tutilgan hollarda yoki „oʻzarolik prinsipiga“ asosan yoʻl qoʻyiladi. Xalqaro huquqning umum eʼtirof etilgan prinsiplariga asosan, fuqarolarga nisbatan o‘lim jazosi yoki qiynoqqa solish xavfi boʻlgan davlatlarga ekstraditsiya qilishga yoʻl qoʻyilmaydi.
Ekstrazonal oʻsimliklar

Ekstrazonal oʻsimliklar (lot — oʻta va yun. — mintaqa) — oʻzi hosil qilgan oʻsimlik mintaqasidan, yaʼni oʻzining asosiy arealidan tashqarida joylashgan tabiiy oʻsimliklar. E.oʻ. oʻzi uchun ekologik jihatdan eng qulay boʻlgan hududlarda alohida orollar holida uchraydi. E.oʻ.ga choʻl zonasida alohida orollar hosil qiladigan eman oʻrmonlari, jan. tayga mintaqasidagi keng bargli oʻrmonlar, choʻl mintaqasidagi oʻtloqlar kiradi. Baʼzan E.oʻ. areali qisqarib borayotgan mintaqaviy relekt hisoblanadi (mas, tundra mintaqasidagi oʻrmon orollari).
Ekstraksiyalash

Ekstraksiyalash (lotincha: ajratayapman) — suyuq yoki qattiq moddalar tarkibidagi komponentlarni maxsus (selektiv) erituvchi (ekstragent)lar yordamida toʻla yoki qisman ajratish. Eksraksiyalashning fizik mohiyati ajratib olinayotgan (ekstraksiyalanayotgan) moddaning toʻqnashuv paytida bir faza (suyuq yoki qattiq faza)dan ikkinchi faza — suyuq ekstragent fazaga oʻtishidan iborat.

Ekstraksiyalash quyidagi jarayonlarni: dastlabki modda aralashmasi bilan ekstragentni toʻqnashtirish (aralashtirish); hosil boʻlgan ikki fazani mexanik ajratish; ekstragentni har bir fazadan ajratib olish va regeneratsiyalashni oʻz ichiga oladi.

Ekstraksiyalash jarayonidan sof farmatsevtik preparatlar olishda, shakar, yogʻlar ishlab chiqarishda, aromatik uglevodorodlar, sulfidli neftlarning moyli fraksiyasi, kaprolaktam, texnik krezollardan m va p krezollarni, divinil rektifikatsiyasi qoldiqlaridan dietil efirni, suyultirilgan eritmalardagi sirka kislotani, oqova suvda qolgan fenol va h.k.ni ajratib olishda foydalaniladi. Nikel bilan kobalt, nikel bilan mis, siyraker elementlari, platinoidlar, sirkoniy bilan gafniy, niobiy bilan tantal va boshqalarni ajratib olishda Ekstraksiyalash usuli keng qoʻllanadi.

Ekstraksiya, ekstrakt - Bu terminlar lotincha extraho - «chiqarib olaman», “sugʻurib olaman” ma’nolaridagi soʻzdan yasalgan. Bu soʻzning oʻzagi lotin tilida extractum – “maydalangan”, “tuyilgan” degan ma’nolarni beradi. Bu terminlar nafaqat kimyoda, balki, tibbiyotda ham keng qoʻllaniladi. Shuningdek, ish yuritishda ham, katta hajmdagi matndan iborat hujjatda koʻzda tutilgan eng asosiy muddaoni qisqa va loʻnda qilib, alohida yozib qoʻyilgan qismini ekstraksiya deyish mumkin. 

Ekstraksiyalash bo'yicha labaratoriya:

Chigit mag’zidan moyni ekstraksiya qilish

Reaktiv va materiallar: 15-20 dona chigit mag’zi, benzin, filtr qog’oz, ajratgich voronka, chinni kosacha.

Qisman erituvchi va qaynatgich (kipyatilnik) solingan kolbaga qaytar sovitgichli maxsus nasadka ulanadi. Chinni kosachaga 15-20 ta chigit mag’zidan solib to’la maydalanadi. Kattaroq filtr qog’ozga maydalangan chigit mag’zi solinib, yo’g’onligi 1 sm cha qilib yaxshilab o’raladi va ip bilan 4 tomondan bog’lanadi. Тayyorlangan o’rani (gilza)ni nasadkaning ichiga qo’ying. Kolbadagi erituvchini qaynaguncha qizdiriladi, erituvchi avval bug’lanib, so’ng asta sekin nasadkada yig’iladi, uning yonidagi naychalarga xam erituvchi to’planib qoladi. Suyuqliklar yuzasi me’yordan oshgach, yig’ilgan suyuqlik kolbaga tushadi. Shunday qilib, modda uzluksiz ekstraksiyalana boradi (1,5-2soat).Ekstraksiyalangan suyuqlikning erituvchisi oddiy atmosfera bosimida haydaladi, unda kolba tubida moy qoladi. Qoldiq moy miqdori o’lchanadi. 

  Abdulhay.uz.wwwcom
Ekstremizm

Ekstremizm (lotincha: — oʻta, keskin degan ma'nolarni anglatadi) — siyosatda va mafkurada ashaddiy, favqulodda harakat va qarashlarga asoslanib faoliyat yuritish. E.ning siyosiy va diniy koʻrinishlari yaqqol ajralib turadi.zo'rlik yoki zo'rlik ishlatishga davat qilih. Siyosiy E. namoyandalari oʻzlarining gʻarazli maqsadiga erishish uchun kuch ishlatish usullaridan foydalanib, mavjud siyosiy tuzilmalarning barqaror faoliyat yuritishini buzish va yoʻqotishga harakat qiladi. Bu yoʻlda ekstremistlar va ekstremistik tashkilotlar "demokratiya" niqobi ostida balandparvoz shiorlar, chaqiriqlar bilan chiqib, terrorchilik va partizanlik harakatlarini qoʻllabquvvatlaydilar, qonunga rioya etmaslik, ish tashlashlar, tartibsizliklar chiqarishga urinadilar, odamlarni gijgijlaydilar, terror qilish usulidan foydalanadilar (qarang Terrorizm). Ekstremistik tashkilotlarning rahbarlari har qanday murosa va kelishuvni rad etadilar. Oʻziga tobelarni oʻz buyruq va koʻrsatmalarini koʻrkoʻrona bajarishga majbur etadilar. Siyosiy E.ning millatchilik koʻrinishi turli millat va etnik guruhlar huquqini inkor etishda namoyon boʻladi. Millatchi ekstremistlar faoliyati separatizm bilan bogʻliq boʻlib, koʻp millatli davlatlarni yoʻqotish, tub millat hukmronligini oʻrnatishga qaratiladi. Bunday E. millatlararo munosabatlarning keskinlashuvi va xalqlar oʻrtasida mojarolar chiqishiga olib keladi. Diniy ekstremizm, avvalo, boshqa konfessiyalarga, ularning vakillariga nisbatan toqatsiz boʻladi. Diniy tashkilotlardan dunyoviy davlatga qarshi kurashda foydalanadi. E.ning turli koʻrinishlari soʻnggi vaqtlarda dunyoning koʻp mamlakatlarida, xususan, Yaqin Sharq va Markaziy Osiyo mintaqasida ham oʻzini namoyon eta boshladi. Turli diniy ekstremistik tashkilotlar ("Hizbut-tahrir", "Tavba") yangidan mustaqillikni qoʻlga kiritgan dunyoviy davlatlarga tahdid solmoqda. Ular vaqtinchalik qiyinchiliklarni roʻkach qilib, aholini, ayniqsa, yoshlar ongini aqidaparastlik gʻoyalari bilan zaharlamoqda. Farzandlarni yoʻldan urishga, oʻz ota-onasiga, akaukasiga, oʻzi tugʻilib oʻsgan maskaniga, davlatiga qarshi qoʻyishga harakat qilmoqda. Bugungi kunda E.ga qarshi kurash oʻta dolzarb vazifa hisoblanadi.

Adabiyot 
 Karimov I. A., Oʻzbekiston XXI asr boʻsagʻasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997.
Ekstremum

Ekstremum ( — chetki) — biror toʻplamda funksiyaning maksimum yoki minimum qiymati (qarang Maksimum, Minimum). Koʻp oʻzgaruvchili funksiyalar uchun ham Ekstremum tushunchasini kiritish mumkin. Variatsion hisobda funksiyalarni Ekstremum i sifatida ularning eng katta yoki eng kichik qiymatlari tushuniladi.
Ekssentrik

Ekssentrik (lot. — "ajratish" maʼnosini biddiradigan old qoʻshimcha va — markaz) — 1) texnikada — aylanish oʻqi geom. oʻqi bilan mos tushmaydigan dumaloq disk. Kulachokli mexanizmlart toʻgʻri chiziq boʻyicha harakatlanayotgan shtangaga taʼsir qilib, uni zarur trayektoriya boʻyicha harakatlanishga majbur qiladi. Sharnirli mexanizmlarda aylanish oʻqi atrofida toʻliq aylanuvchi zveno — krivoship vazifasini oʻtaydi. E. tokarlik stanoklarida ishlov beriladigan buyumlarni qisib qoʻyish uchun ishlatiladi; 2) astronomiyada — olamning geotsentrik sistemasidagi qoʻshimcha aylana. Quyoshning doimiy burchak tezligi bilan Yer atrofidagi yillik harakatini tasavvur qilish uchun qadimiy yunon astronomi Gipparx kiritgan. Quyoshning ekliptika boʻyicha notekis harakatlanishiga sabab shuki, u markazi (S) Yer (T) bilan mos tushmaydigan E. aylanasi boʻyicha harakatlanadi.
Ekssentrisitet

Ekssentrisitet (lot. yex "ajralish" maʼnosini bildiradigan old qoʻshimcha va — markaz) — 1) konus kesimdati bir nuqtadan fokustacha boʻlgan masofaning oʻsha nuqtadan toki direkpgrisatacha boʻlgan masofaga nisbati. Konus kesimning shaklini ifodalaydi. E.i bir xil konus kesimlar oʻxshash boʻladi. Ellipssa E. 1 dan kichik, giperbolape. 1 dan katta, parabolada 1 ga teng. Ellips va giperbola uchun E.ni ularning fokuslari orasidagi masofasining katta yoki haqiqiy oʻqqa nisbati sifatida aniqlash mumkin; 2) orbita E.si — osmon jismining shaklini ifodalovchi orbita elementi ye harfi bilan belgilanadi, ye ning qiymatiga qarab, osmon jismi orbitasi ellips (ye</), parabola (ye=1) yoki giperbola (ye>1) shaklida boʻlishi mumkin. Baʼzan, elliptik orbita uchun E. oʻrniga E. burchagi f tushunchasi kiritiladi.
Ektima

Ektima (yun. — pustula, gʻudda), koʻz yara — terining yiringli kasalligi. Terining bilinarbilinmas chaqalangan, tirnalgan, shikastlangan joylariga mikroblar (streptokokk, stafilokokk) kirishidan paydo boʻladi. Aksari dumbaga, tizzaga chiqadi. Dastlab terida yiring yoki qon va yiring aralash suyuqlik toʻla pufakcha hosil boʻlib, bir necha kundan soʻng u qovjirab, poʻst bilan qoplanadi. Poʻst tushgach, oʻrnida chuqur, chetlari tikka, tubi notekis, yiring boylagan yara koʻrinadi. Yara 2—3 haftadan soʻng bitib, oʻrnida dogʻli chandiq qoladi. Organizm himoya quvvatining susayishi, vitaminlar tanqisligi, moddalar almashinuvining buzilishi E.ga sabab boʻlishi mumkin. Oldini olish uchun terining zararlangan joylarini oʻz vaqtida davolash zarur.
Ekto...

Ekto... (yun. — tashqi, tashqaridagi) — oʻzlashma qoʻshma soʻzlarning birinchi qismi; tashqi, sirtqi kabi maʼnolarni bildiradi (mas, ektogenez).
Ektogenez

Ektogenez (ekto... va ...genez) 1) biologiyada mexanistik yoʻnalish. E. tarafdorlari organizmlar rivojlanishini faqat tashqi sharoitning taʼsiri bilan tushuntirishga urinishadi. Ularning fikricha, tashqi muhit sharoiti taʼsirining samarasi nasldan naslga ortib boradi va evolyutsion jarayonning muayyan yoʻnalishda borishini belgilab beradi. E. oqimi tarafdorlari tabiatdagi qandaydir oldindan belgilab qoʻyilgan maqsadga muvofiqlikni tan olishadi. Mexanolamarkizm — asosiy ektogenetik yoʻnalish hisoblanadi. 2) embrionning sunʼiy oziq muhitida (organizmdan tashqarida) rivojlanishi.
Ektoderma

Ektoderma (ekto... va derma) - koʻp hujayrali hayvonlar murtagining tashqi qavati. Organizmlarning individual rivojlanishi davomida E.dan nerv sistemasi, sezgi organlari, orqa miya, simpatik nerv gangliylari, visseral skelet, pigment hujayralar, tana qoplami va uning hosilalari; teri bezlari, soch, pat, tangachalar, tirnoqlar, shuningdek, teri biriktiruvchi toʻqimasining bir qismi, ovqat hazm qilish sistemasining oldingi va keyingi qismlari, tashqi jabralar va protonefridiylar (yassi va toʻgarak chuvalchanglar ayirish sistemasi) rivojlanadi. Umurtqalilarda E. hosilalari avval hosil boʻlgan tana qismlari va xordomezoderma materialining induksion taʼsiri (induksiya) natijasida shakllanadi.

Yana qarang 

 Epidermis
Ektoparazitlar

Ektoparazitlar (ekto... va yun. — tekinxoʻr), tashqi parazitlar — xoʻjayin hayvon yoki oʻsimlik tanasi, poyasi sirtida yashab, uning hisobiga oziqlanib yashovchi organizmlar. Mas, vilt kasalligini qoʻzgʻatuvchi zamburugʻlar, baʼzi hasharotlar oʻsimlik E.dir. Odatda, parazitlar lichinkasi tashqi muhitning zararli taʼsiridan xoʻjayinorganizm qalqoni (kalta shokilador afitis — kaliforniya qalqondorining paraziti, tillarang afitis — jigarrang qalqondor paraziti), soxta pillasi (karam pashshasining katta yoshli lichinkasi tanasida parazitlik qiluvchi aleoxara qoʻngʻizi lichinkasi) bilan himoyalangan boʻladi, baʼzan xoʻjayinorganizmlar kavaklarda, jonivorlar inida, oʻralgan barglarda va boshqalar yopiq yerlarda, ular bilan birga esa E. ham yashaydi. E. xoʻjayinorganizmda yakkayakka yoki toʻptoʻp boʻlib rivojlanishi mumkin.
El

El — 1) muayyan joyning odamlari, aholisi, xalqi; 2) bir qabilaga mansub odamlar, qabila; 3) yurt, diyor, mamlakat.
Elak

Elak — sochiluvchan mahsulotlar va materiallar (un, guruch, ohak, sement, qum va boshqalar)ni metall toʻr orqali oʻtkazib, har xil hajmdagi zarralarga ajratish (elash) uchun moʻljallangan qurilma. Roʻzgʻor, qurilish va sanoatda ishlatiladi. (). Elak ko‘chma ma’noda ham ishlatiladi (,,Elning og‘ziga elak tutib bo‘ladimi” kabi).

Etimologiyasi 
Elak turkiy so‘zdir, ela – elakdan o‘tkaz. Unni eladi. Bu fe’l qadimgi turkiy tildagi ,,pastga tush” ma’nosini ifodalovchi –ӓ qo‘shimchasi bilan hosil qilingan deb taxmin qilinadi, keyinroq so‘z boshlanishidagi i  unlisi e unlisiga almashgan: il+ӓ= il ela+ӓ>elӓ. Bu fe’l qadimgi turkiy tilda elgӓ shaklida mavjud bo‘lgan. ()

Yaratilishi 
Elak - qadimgi uy-ro‘zg‘or buyumi. Qadimda asosan yog‘ochdan yasalgan. O‘zbek xalq mahalliy ustalari yog‘ochdan har xil ishlab chiqarish qurollari, uy-ro‘zg‘or buyumlari, transport vositalari (arava, kema), sinch va ustunlar, oyna-eshiklar, sandiq va beshiklar, elak va charx, egar va hokazolar ishlab chiqarganlar. O‘tmishda mazanglarning yog‘ochdan g‘alvir,  elak, childirma va har xil idishlar yasash bilan shug‘ullanganlarini Sh.I.Inog‘omovning fikricha, ,,kosataroshlar”,  G.P. Snesarevning ta’kidlashicha, ,,tovoqtaroshlar” deb atashadi.

Ishlatilishi 
Elakka solingan mahsulotlar elakning tebranishi natijasida elanadi. Roʻzgʻorda ishlatiladigan elaklar asosan unni elash uchun bo‘lib, xamir qorishda un ichida uchraydigan har xil mayda toshchalar, xaslar ajratiladi.

Turli shakllari 
Elak, asosan, dumaloq gardishli, mayda va yirik koʻzli boʻladi. Shunga ko‘ra elakning turlari quyidagicha ajraladi:

1)   ro‘zg‘orda ishlatiladigan mayda ko’z elak;

2)   sanoatda ishlatiladigan yirik ko‘z elak.
Mayda koʻzlisida un, yirik koʻzlisida (bunday elak gʻalvir deb ham ataladi) guruch va boshqalar yirikroq don-dunlar, qum, sement va boshqalar elanadi. Qurilish va sanoatda mexanik elak ishlatiladi, uning yassi (titrama, tebranma) va barabansimon (aylanuvchi) turlari bor. Bular un, qum, sement va boshqalarni elashda, konchilikda foydali qazilmalarni boyitishda (rudalarni elashda), еm va yorma tayyorlashlarda, oziq-ovqat sanoati va boshqalar tarmoqlarda ishlatiladi.

Manbalar 

 

Oshxona anjomlari
Oshxona buyumlari
Elam

Elam — Mesopotamiyadagi Furot va Dajla daryolarining quyi oʻzani sharqida, Eron yassi togʻligining jan.gʻarbiy qismida (Erondagi hozirgi Huziston va Luriston viloyatlari) joylashgan qadimiy davlat (miloddan avvalgi 3-ming yillik — miloddan avvalgi 6-asr oʻrtasi). Shumer manbalari E.ni — "baland" ideogrammasi bilan, Akkad yozuvlarida — "Elamtu (m)" shaklida qayd etilgan. Bu atamalar miloddan avvalgi 3-ming yillikning 1-yarmidan maʼlum. "E." atamasi genetik jihatdan qadimiy yahudiycha nomi bilan bogʻliq. E. manbalari oʻz mamlakatlarini — "Xatamti", qadimiy forslar — "Uvadja", arablar esa — "Hozi" (hozirgi Huziston shundan) deb atashgan. E.ning eng yirik viloyatlari — Baraxshi, Simashki, Anshan (Anzan); shaharlari — Avan (ilk Elam hukmdorlari sulolasi shu yerdan chiqqan). Adamdun, Suza — E. poytaxti.

Shumer hujjatlarining guvohlik berishicha, miloddan avvalgi 3-ming yillikda E. bilan Mesopotamiya shaharlari oʻrtasida savdo aloqalari mavjud boʻlgan. E.dan yogʻoch, kumush, mis va boshqalar, E.ga arpa, moy keltirilgan. Hunarmandchilik turli sohalarda ixtisoslashgan (quruvchi, yogʻochni qayta ishlovchi, kulol, nonvoy va boshqalar).

E. Ilk quldorlik davlati boʻlgan. Ibodatxona va davlat xoʻjaliklarida, shuningdek, uy jamoalarida miloddan avvalgi 2-ming yillikdan boshlab qullar mehnatidan foydalanilgan. Shu davrga doir Elam hujjatlari jamoa tarixi boʻyicha muhim materiallarni beradi. Miloddan avvalgi 7-asr oʻrtalarida Ossuriya podshosi Lshshurbanipal E.ning bir qator shaharlarini vayron qilib E.ni Ossuriyaga boʻysundirgan. Biroq 7-asrning oxiriga kelib Ossuriyaning oʻzi barham topgan. Ichki siyosiy nizolardan tanazzulga yuz tutgan E. boʻlsa, miloddan avvalgi 6-asrning 1-yarmida Midiya, soʻngra Axomaniylar tomonidan bosib olingan.

Osiyo tarixi
Davlatlar
Eronning qadimgi tarixi
Elam tili

Elam tili — qadimiy Elam davlatida va Eron togʻliklarining jan. qismida miloddan avvalgi 3—1-ming yilliklarda yashagan xalqning (oʻlik) tili. Dravid tillari bilan qarindoshligi aniqlangan. Elam tilining ilk yodgorliklari — ibodatxonalarning xoʻjalik hujjatlari — qad. elam davriga (miloddan avvalgi 30—24-asrlar) mansub boʻlib, ilk elam rasmli (iyeroglifik) soʻzboʻgʻin yozuvida yozilgan (hali toʻliq oʻrganilmagan). Ushbu davr oxirlarida Elam tilida chiziqli boʻgʻinli elam yozuvi va akkad mixxati qoʻllana boshlagan (13-asrga mansub podsholik bitimlari). Oʻrta elam davrida yodgorliklarning matnlari mixxatda bitilgan (miloddan avvalgi 14—12alar). Yangi elam davriga podsholik yozishmalari, xoʻjalik hujjatlari mansub (miloddan avvalgi 8—6-asrlar). Urartu hududidan Elam tilidagi badiiy matn (miloddan avvalgi 8-asr) topilgan. Miloddan avvalgi 6— 4-asrlarda Axomaniylar davlatining Eron hududida Elam tili rasmiy til hisoblangan. Ushbu tildagi koʻpdankoʻp yaxlit matnli yodgorliklar ayni shu davrga mansub. Biroq uning leksikasi, koʻplab kalkalari, sintaksisi, uslubi qadimiy fors tilining kuchli taʼsiriga uchragan edi. Elam tili ilk oʻrta asrlargacha saqlanib qolgan, degan taxminlar mavjud.

Manbalar

Tillar
Elarslon

Elarslon, Elarslon (? 1172.17.3) — anushteginiylar sulolasidan boʻlgan Xorazmshohlar davlati hukmdori (1156—72).

Otsiz xorazmshohning oʻgʻli. Elarslon avval, Sulton Sanjarga itoat etishini bildirib, noma va sovgʻa salomlar yuborgan. Sulton Elarslonni xorazmshoh deb eʼtirof qilgan. Sulton Sanjar vafotidan soʻng saljuqiylar taxti uchun kurash avj olgan. 1163 yil Elarslon saljuqiylar amirlari ichida eng kuchlisi Muayyid OyAboga qarshi Nishopurga yurish qilgan, shaharni uzoq vaqt qamal qilib ololmagan, sulh tuzib Xorazmga qaytgan. E.A. qoʻshinlari Dehistonni egallagan. 1166 yil Elarslon yana Nishopurga qarshi otlangan. Bistom yaqinidagi jangda birlashgan saljuqlar va Otabek Eldegiz qoʻshini bilan Elarslon qoʻshini oʻrtasida jang boʻlib oʻtgan. Har ikki taraf biron natijaga erishmagan. Ammo xorazmshoh qoʻshinlarning bir qismini Bayhaq va Sabzavor shahrilariga joʻnatib, ularni egallagan (1167 yil may). Elarslon Nishopurni zabt etgan. 1167-yil Xorazm qoʻshinlari Raydan oʻtib, Sova shahriga yaqinlashgan, sulton Arslonshoh va Otabek Eldegiz oʻgʻli Jahon Pahlavon yetakchiligidagi saljuq qoʻshinlari bilan jangga kirib, gʻalaba qilgan. Soʻngra Eron Ozarbayjoniga bostirib kirib, Abxor, Zanjon va Qazvinni egallagan. Elarslon, shuningdek, Movarounnahr voqealariga ham aralasha boshlagan. Qoraxitoylar vassali Samarqand hokimi Jaloliddin Ali Chagʻrixon 1158 yil qarluqlarni tormor keltirgan. Qarluqlar yetakchisi Lochinbek bir qism qoʻshini bilan Xorazmga qochib borib, Elarslondan yordam soʻragan. 1158-yil iyulda Elarslon katta qoʻshin bilan Samarqandga yurish qilgan. Zarafshon daryosining boʻylaridagi janglarda xorazmshoh zafar quchgan.

1171-yil qoraxitoylar qoʻshini Amudaryodan oʻtib, Xorazm sarhadlariga kirib kelganda Elarslon toʻgʻonlarni ochib, poytaxt yaqinidagi yoʻllarni suvga bostirishga farmon bergan. Qoraxitoylar xorazmshoh qoʻshinlarini yengib, amir Ayyorbekni asir olib Samarqandga qaytganlar. Xorazmshoh poytaxt Gurganjga qaytgan va xastalikdan vafot etgan.

Adabiyot 
 Bun iyotov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097-1231), T., 1998.
 Gulyamov Y.G., Istoriya orosheniya Xorezma s drevneyshikh vremen do nashikh dney. Tashkent. 1957 
 Istoriya Xorezma. Pod redaktsiyey I. M. Muminova. Tashkent, 1976
 Ibrohim Karimoye, Saʼdulla Otamurodov.

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Xorazm hukmdorlari
1172-yilda vafot etganlar
Elastik toʻlqinlar

Elastik toʻlqinlar — elastik muhit (gaz, suyuklik va qattiq jismlar)da tarqaladigan mexanik tebranishlar. [[Toʻlqinlar tarqalayotgan muhitning zarralari toʻlqinlar bilan birga koʻchmaydi, ular faqat oʻz muvozanat holatlari atrofida tebranib turadi. Elastik toʻlqinlarning boʻylama va koʻndalang xillari bor. Boʻylama Elastik toʻlqinlarda muhitning zarralari toʻlqinlar tarqalayotgan yoʻnalishi boʻylab, koʻndalang Elastik toʻlqinlarda esa tarqalayotgan yoʻnalishga perpendikulyar yoʻnalishda tebranadi. Mexanik koʻndalang toʻlqinlar faqat siljish qarshiligiga ega muhitda hosil boʻlishi mumkin. Suyuq va gaz holatdagi muhitlarda faqat boʻylama toʻlqinlar; qattiq muhitda ham boʻylama, ham koʻndalang toʻlqinlar vujudga keladi. Istalgan vaqtda tebranishlar yetib kelgan elastik muhit nuqtadarining geometrik oʻrni toʻlqin fronti deb, bir xil fazada tebranuvchi nuqtalarning geometrik oʻrni toʻlqin sirti deb ataladi. Toʻlqin sirtlari istalgan shaklda boʻlishi mumkin. Eng sodda holda ular tekis (yassi) yoki sfera (sferik) shaklida boʻladi. Elastik toʻlqinlar elastik muhit zarralarining tebranish amplitudasi va chastotasi, toʻlqin uzunligi, faza hamda guruh tezliklari va boshqalar koʻrsatkichlar bilan ifodalanadi. Elastik toʻlqinlar chastotasi Gs ulushlaridan 1013Gi gacha. Elastik toʻlqinlardan seysmologiya va gidrolokatsiyada, okeanlarni oʻrganishda, qattiq, suyuq hamda gaz holatdagi moddalarning tuzilishini oʻrganishda, tibbiyot va boshqalar sohalarda keng foydalaniladi (yana qarang Toʻlqinlar).
Elastiklik nazariyasi

Elastiklik nazariyasi — mexanikaning tinch yoki harakatlanuvchi jismlarda yuk (kuch) taʼsirida hosil boʻladigan siljish, deformatsiya va kuchlanishlarni oʻrganadigan boʻlimi. Kuch, tra, radioaktiv nurlanish va boshqalar taʼsirida boʻlgan har xil jismlar (mashinalar, inshootlar, konstruksiyalar va ularning elementlari, toʻgʻonlar, geologik strukturalar, tirik organizm qismlari va h.k.) Elastiklik nazariyasi usullarida tekshiriladi. Elastiklik nazariyasi usullari vositasida obyekt (mashina, inshoot va boshqalar)ning mustahkamlik chegarasini hamda uning ishlash jarayonida ruxsat etilgan kuchlanishlar chegarasini hisoblash, inshootlar, konstruksiya va detallarning optimal oʻlchamlarini aniqlash, dinamik taʼsirlar, mas, elaspgik toʻlqinlar tarqalganda ularda paydo boʻladigan ortiqcha kuchlanishlarni belgilash, konstruksiyaning tebranishlar amplitudasi, chastotasi hamda ularda hosil boʻladigan dinamik kuchlanishlarni hisoblash, hisoblanayotgan obyektning ustuvorligini yoʻqotuvchi kuchlar qiymatini aniqlash mumkin. Shunday hisoblashlar yordamida qurilishi lozim boʻlgan obyekt uchun materiallar ham tanlanadi. Plastiklik nazariyasining bazʼi masalalarini yechishda (mas, ketmaket yaqinlashish usulida) ham Elastiklik nazariyasi qoʻllaniladi.

Elastiklik nazariyasi texnika va sanoatning turli sohalarida, mas, qurilish ishlarida, aviatsiya va raketasozlik, mashinasozlik, togʻkon ishlarida, shuningdek, fizika, seysmologiya, biomexanika va boshqalar fanlarda mustahkamlik, deformatsiyalanish va ustuvorlik hisoblarining nazariy asosini tashkil qiladi.
Elbayon bekati

Elbayon bekati — Surxondaryo viloyati Shoʻrchi tumanidagi shaharcha. Tuman markazi (Shoʻrchi shahri)dan 5 km. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Shoʻrchi (3 km). Aholisi 4,9 ming kishi (2003). Xoʻjaliklari va aholisi Qumqoʻrgʻon kanalidan suv oladi. Umumiy taʼlim maktabi, aloqa boʻlimi, madaniyat uyi, klub muassasasi, kutubxona, tibbiy punkt, dorixona, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor.
Elbarsxon II

Elbarsxon II (??? — 1739-yil 27-noyabr) — Xorazm (Xiva) xoni (1728—39). Shohniyozxon oʻgʻli.

Elbarsxon davrida mamlakatda ichki nizolar davom etgan. 1736-yil Shergʻozixonnshi katta oʻgʻli Ergʻozi sulton Shohobodda unga qarshi kurash boshlagan. Xonlikdagi mangʻitlar va qoraqalpoqlar ham bosh koʻtargan. Elbarsxon ularga qarshi kurash bilan bir Qatorda qoʻshni davlatlar hududiga ham chopqunlar uyushtirgan. 1736-yil Elbarsxon 3 ming turkman askarlarini Chin Vakil yovmut boshchiligida Xurosonga joʻnatgan. Bu qoʻshin Mand tekisligi va Olatogʻ atrofida qizilboshlilar qoʻshini ustidan zafar qozonib, katta oʻlja bilan qaytgan. Bu paytda Nodirshoh Shemaxani bosib olib Ganjada turgan edi. 1738-yil Nodirshohning oʻgʻli Rizoquli mirza Balxni egallab, Movarounnahrga yurish boshlagan. Buxoro xoni Abulfayzxon Elbarsxondan koʻmak soʻragan. Elbarsxon katta koʻshin bilan Buxoroga otlangan, biroq yoʻlda Abulfayzxonni qizilboshlilar bilan sulh tuzganidan voqif boʻlgach, orqaga qaytgan. 1739-yil fevralda Elbarsxon oʻzbek va turkmanlardan tashkil topgan qoʻshin bilan Xurosonga yurish qilib, Niso va Obivard atrofini talontoroj qilib Xivaga qaytgan. 1739-yil oktabrda Nodirshoh Buxoroni olib, Xivaga qoʻshin tortgan. Tuyamoʻyin, Pitnak, Hazoraspda xivaliklar magʻlub boʻlgan. Eron qoʻshini Xonqani 7 kunlik qamaldan soʻng egallagan, Elbarsxon va uning 20 ta amiri asir olingan. Nodirshoh ularni qatl ettirib, Xivaga yurish qilgan va 3 kunlik qamaldan soʻng uni bosib olgan.

Adabiyot 
 Materialn po istorii kazaxskix xanstv XV-XVIII vv., AlmaAta, 1969.

Manbalar 

Xorazm hukmdorlari