MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Zanjira

Zanjira — naqsh turi; turlituman shakllar birbiriga ulanib, uzluksiz takrorlanishidan hosil qilinadigan hoshiya naqsh. Naqsh mujassamotida koʻpincha doira atrofiga yoki ikki chiziq orasiga ishlanadi. Islimiy 3. va handisiy 3. turi bor. Ganch, yogʻoch, metall, tosh oʻymakorligida, kashtadoʻzlik, zardoʻzlik, zargarlik, naqqoshlik va b.da keng foydalaniladi.

Manbalar
Zanjirli uzatma

Zanjirli uzatma - bir valdan ikkinchi valga aylanma harakat uzatuvchi zanjirli mexanizm. Ikkala valga bikr oʻrnatilgan tishli gʻildiraklar (yulduzlar)ga kiydirilgan berk ("uzluksiz") zanjir halqadan iborat. Zanjirning tuzilishi, yulduzchalar soni, yetakchi yulduzchaning aylanish yoʻnalishi, yetakchi valning aylanish chastotasi (aylanishlar soni)ga, moylanishi va b.ga koʻra turli xillarga boʻlinadi. Zanjirli uzatma. Tishli gʻiddiraklar zanjir halqa bilan tekis ishlashi uchun gʻildirak tishlari zanjirning tuzilishi (tipi)ga qarab yasaladi. 3. u.lar bir tekis va shovqinsiz ishlaydi. Vtulkali va vtulkarolikli zanjirlar paydo boʻlishi bilan 3. u.lar katta quvvat 700 Mn (70000 kgkuch)ni katta (35 m/s gacha) aylanish tezliklarida uzata oladigan boʻldi. Turli mashinalar, mexanizmlar, mototsikl va velosipedlarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Liliya Zapashchikova

Liliya Ivanovna Zapashchikova (1938.28.3, Qoʻqon) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent Davlat Universitetining filol. ftini tugatgan (1960). 1960-yildan Qoʻqon shahridagi 4-maktabda guruh, soʻng boshlangʻich sinf oʻqituvchisi, 1966-yildan Toshkentdagi toʻqimachilar madaniyat saroyida kutubxonachi, bolalar sektori pedagogi, 1974—97 yillarda Yakkasaroy tumanidagi 89maktab rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. 3. darslarni yuqori uslubiy darajada oʻtgan va noanʼanaviy dars usullari (munozara, seminar, adabiy bahs, adabiy matnni badiiy tahlil qilish, mustaqil fikrlash)dan unumli foydalangan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zaporojye

Zaporojye (1921 yilgacha Aleksandrovsk) — Ukrainadagi shahar (1806 y.dan). Zaporojye viloyati markazi. Dnepr sohilidagi port. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 871,0 ming kishi (1997). Qora metallurgiya ("Zaporojstal" kombinati, "Dneprospetsstal" zavodi va boshqalar) va rangli metallurgiya (titanmagniy kombinati, alyuminiy zavodi va boshqalar), mashinasozlik (elektrotexnika sanoati korxonalari, "AvtoZAZ", "Motorostroitel" ishlab chiqarish korxonalari va boshqalar), kimyo va koks kimyosi, yengil, oziqovqat sanoati korxonalari, Dnepr GES (Dneproges), 4 oliy oʻquv yurti (shu jumladan universitet), 3 teatr, oʻlkashunoslik va badiiy muzeylar bor. Z.ga 1770 yil asos solingan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari
Zaporojye viloyati

Zaporijya viloyati (ukr. Zaporіzka oblast) — Ukrainadagi viloyat. 1939 yil 10 yanvarda tashkil etilgan. Maydon 27,2 ming km. Aholisi 2059,2 ming kishi. (1997), asosan, ukrainlar, shuningdek, rus, bolgar va boshqalar yashaydi. 18 rayonn, 13 shahar, 20 shaharcha bor. Markazi — Zaporijya shahri. Zaporijya viloyati yer yuzasi bir oz oʻrqir tekislik. Janubida Kora dengiz boʻyi pasttekisligiga qoʻshilib ketadi. Jan.sharqida Azov boʻyi qirlari (200-220 m) joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yozi issiq (iyulning oʻrtacha tempaturasi 22 dan 24° gacha), kishi unchalik sovuq emas, qor kam yogʻadi (yanv.ning oʻrtacha temperaturasi −4 dan −5° gacha). Yiliga 300- 450 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 210 kun. Asosiy daryosi — Dnepr. Tuprogʻi unumdor, asosan, qoratuproq. Zaporijya viloyati dasht zonasida. Dasht oʻsimliklari jar va soyliklarda saqlanib qolgan. Oʻrmon va butazorlar viloyat maydonining 3,4% ni tashkil etadi. Tulki, malla quyon, boʻri; qushlardan bedana, yovvoyi oʻrdak, dasht va dala toʻrgʻaylari yashaydi. Zaporijya viloyatida qora va rangli metallurgiya yetakchi oʻrinda. Elektroenergetikasining asosini Dniproges, Zaporijya GRES va issiqlik elektr stansiyalari tashkil etadi. „Dniprospetsstal“, „Zaporijstal“ elektrometallurgiya zavodlari, Zaporijya titanmagniy kombinati, alyuminiy, elektrod, ferroqotishma zavodlari va Zaporijya utga chidamli zavodi bor. Bilozirsk temir ruda koni asosida kon kazish sanoati (Zaporijya temir ruda kombinati) rivojlangan. Mashinasozlik sanoati („Zaporijtransformatormotor“ zavodi, yuqori voltli apparaturalar, kabel zavodlari, „AvtoZAZ“ motor, avtogidroagregat va „Avtokolirmet“, „Preobrazovatel“, elektroapparat zavodlari mavjud. Berdyansk oʻrish mashinalari, Tokmak dizelsozlik ishlab chiqarish birlashmalari, Zaporijya abraziv kombinati, Berdyansk yoʻl mashinalari zavodi, „Bitmash“, stanoksozlik, Orixiv qishloq xoʻjaligi mashinasozligi zavodlari) keng rivoj topgan. Kime va neft kimyosi muhim oʻrin egallaydi. Uysozlik kombinati, gʻishtcherepitsa, devor bloklari zavodlari bor. Oziqovqat sanoatida un, yogʻmoy, goʻsht, konserva, baliq, sut va yengil sanoatda tikuvchilik, poyabzal, trikotaj, koʻncharm tarmoqlari ham rivojlangan. Zaporijya viloyati gʻallachilik va goʻshtsut yetishtirishga ixtisoslashgan muhim rayon. Asosiy ekinlari: kuzgi bugʻdoy, baxrrgi arpa, kungaboqar. Sugʻoriladigan yerlarda sabzavotchilik bilan shugʻullaniladi. Bogʻdorchilik (gilos, olcha, oʻrik, olxoʻri, olma, nok va boshqalar), tokchilik rivojlangan. Chorvachilikda goʻshtsut chorvachiligi yetakchi oʻrinda. Choʻchqachilik va parrandachilik taraqqiy etgan. Koramol, mayin junli qoʻy boqiladi. Azov dengizida baliq ovlanadi. Transport yoʻllari zich. Aeroport bor. 7 oliy oʻquv yurti, 800 dan ziyod jamoat kutubxonasi, 3 teatr, 70 dan ortiq muzey mavjud.

Manbalar 

 

Ukraina viloyatlari
Zaporojye sechi

Zaporojye sechi - 16-18-asrlarda ukrain kazaklarining Dnepr ostonalari ortidagi tashkiloti. Asosiy istehkom — Sech nomidan olingan. 1654-yilgacha kazaklar "respublikasi" boʻlib, uning yuqori organi Sech radasi hisoblangan. Qoʻshboshi ataman tomonidan boshqarilgan. Qoʻsh (qoʻshin)larga boʻlingan. Qrim xonligi, Usmonli turk saltanati, polyakukrain hukmron doiralariga qarshi kurash olib borgan.

16—17-asrlarda ukrain xalqining ozodlik kurashida katta rol oʻynagan. 1709-yil "Eski Sech" deb atalmish tashkilot tugatilgan, 1734-yil hukumat tomonidan "Yangi Sech" deb atalgan tashkilot tashkil etilgan; 1775-yil tugatilgan.

Manbalar
Nikolay Zaprometov

Zaprometov Nikolay Georgiyevich (25-dekabr 1893-yil, Toshkent – 1983-yil, Moskva) – sovet mikologi, oʻsimliklar patologi va entomologi, Oʻrta Osiyoda fitopatologiya fanining asoschilaridan biri, qishloq xoʻjaligi fanlari doktori (1943), Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1950).

Boigrafiyasi 
Nikolay Georgiyevich 1893-yil 25-dekabrda Toshkent shahrida tavallud topgan. U Petrograd davlat universitetining fizika-matematika fakultetida tahsil olgan. Institutni 1916-yilda tugatib, birinchi toifali tabiiy fanlar nomzodi unvoniga sazovor boʻlgan. 1914-yildan boshlab X. Y. Gobi boshchiligidagi kriptogamik laboratoriyada faoliyat olib borgan.

Zaprometov dastlab Turkiston entomologiya stansiyasida kichik ilmiy xodim boʻlib ishlagan. 1916–1929-yillarda Oʻzbekiston oʻsimliklarni himoya qilish tajriba stansiyasining fitopatologiya boʻlimini boshqargan. Nikolay Georgiyevich 1929–1931-yillarda SoyuzNIXI (Paxta instituti) oʻsimliklarni himoya qilish stansiyasi direktorining oʻrinbosari vazifasida faoliyat olib borgan. Turkiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi xalq komissarligi qoʻriqlash boʻlimi boshligʻi lavozimida ham ishlagan. Zaprometov 1918–1929-yillarda Turkiston xalq universiteti qishloq xoʻjaligi fakulteti dekanining oʻrinbosari boʻlgan. Keyinchalik, Oʻrta Osiyo davlat universitetining oʻsimliklarni himoya qilish kafedrasini ham boshqargan.

Nikolay 1929-yilda professor unvonini olgan. 1931–1943-yillarda Toshkentning bir qancha institutlarida dars bergan. Jumladan, 1934–1935-yillarda Oʻrta Osiyo oliy qishloq xoʻjaligi bilim yurtida, 1934–1946-yillarda Oʻrta Osiyo oʻsimliklarni himoya qilish boʻyicha agronomlar malakasini oshirish kurslarida fitopatologiya kursidan dars bergan. Zaprometov 1943-yilda qishloq xoʻjaligi fanlari doktori ilmiy darajasini olgan, shuningdek, Toshkent qishloq xoʻjaligi institutida fitopatologiya kafedrasi mudiri boʻlib ishlagan.

Professor Nikolay uzum kasalliklarini (xususan, oidiumga qarshi kurash usullarini), gʻoʻza, tut va Turkiston parazit zamburugʻlarining sistematikasini oʻrgangan. 1950-yilda Oʻzbekiston SSRda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi unvoni bilan taqdirlangan.

Nikolay Oʻzbekistonda fitopatologiya va mikrologiya maktablarining asoschilaridan biri hisoblanadi. Ilmiy ishlari, asosan, mikroflora, zararli fitopatologik mikroorganizmlarning morfologiyasi, biologik sistemasi, sistematikasiga hamda madaniy oʻsimliklarning, jumladan, gʻozaning zamburugʻli, bakteriyali kasalliklariga qarshi kurash muammolari mavzusiga bagʻishlangan.

Uning koʻplab shogirdlari orasidan mashhur olimlar yetishib chiqqan boʻlib, ularning yutuqlari mamlakatimiz va jahon ilm-fanini boyitgan.

1983-yil 1-aprelda Moskva shahrida vafot etgan.

Mukofotlari 
Fan doktori Nikolay Georgiyevich "Lenin" ordeni, "Mehnat qizil bayroq" ordeni, "Oktyabr Inqilobi" ordeni hamda „Hurmat Belgisi“ ordeni bilan taqdirlangan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Zar

Zar — q. Zarqogʻoz, Oltin.

Manbalar
Zar (oʻlchov birligi)

Zar — qad. uzunlik oʻlchov birligi; gazning boshqacha nom i. Oʻzbekistonning baʼzi joylarida shunday deb atalgan.

Manbalar 

    

Oʻlchov birliklari
Zar suvi

Zar suvi — konsentrlangan nitrat kislota (HNO3) bilan xlorid kislota (NS1) aralashmasi, 1 hajm nitrat kislotaga 3 hajm xlorid kislota qoʻshib tayyorlanadi. Kuchli oksidlovchi. Bu aralashma oltin va platinani hamda kislotalarda erimaydigan baʼzi metallarni eritadi ("3. s." degan nom shundan kelib chiqqan).

Olinishi haqida 721—813-yillarda yashagan Jobir ibn Hayyom yozib qoldirgan.

Manbalar
Zarang

Zarang () — zarangdoshlar oilasining bir turkumi. Bargi karamaqarshi joylashgan, tekis qirrali, patsimon murakkab; guli shingil, sargʻishkoʻkimtir, aktinomorf. Mevasi quruq, qoʻshqanotli, ikki urugʻli, Yevropa, Osiyo, Shimoliy Afrika, Shim. Va Zarang: 1— toʻpguli; 2—mevasi; 3—bargi. Markaziy Amerika va b. yerlarda 120 ga yaqin turi bor. Oʻzbekistonda 14 turi usadi, shundan 9 turi park va xiyobonlarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Ikkita yovvoyi turi —  va  Oʻzbekistonda keng tarqalgan boʻlib, togʻlarda 2000 m gacha balandlikda ham oʻsadi. 3. choʻl va adirlarni koʻkalamzorlashtirish maqsadida koʻplab ekiladi. Yogʻochi duradgorlikda ishlatiladi.

Manbalar 

Raʼnogulilar
Bo‘yoq olinadigan o‘simliklar
Zarangdoshlar

Zarangdoshlar () — ikki urugʻpallalilar sinfiga munsub, barglari toʻkiluvchi, doim yashil daraxt va butali oʻsimliklar oilasi. Ikki turkumni oʻz ichiga oladi. Barglari qaramaqarshi joylashgan, panjasimon boʻlmali yoki patsimon murakkab. Gullari toʻgʻri. Mevasi quruq, qoʻsh qanotchali va ikki urugʻli. 3. oilasi 121 turdan iborat, shundan 120 turi zarang turkumiga mansub. Bitta turdan iborat ikkinchi turkum (dipteroniya) Markaziy Xitoyda tarqalgan.

Manbalar 

    

Raʼnogulilar
Zarar

Zarar (iqtisodiyotda) — xoʻjalik faoliyatidan koʻrilgan yoʻqotishlar; pul shaklida ifoda etiladi. Korxona, xoʻjalik, tadbirkor i. ch. harajatlarining olingan daromaddan ortib ketishi natijasida yuz beradi. 3. moddiy va pul resurslarining kamayishini keltirib chiqaradi (manfiy saldo boʻlganligi sababli oʻz kapitali kamayadi).

Manbalar
Zarar (huquq)

Zarar (huquqda) — bir shaxsga ikkinchi bir shaxsning huquqbuzarligi tufayli yetkazilgan pul shaklidagi ziyon. 3. deganda, birinchidan, kreditorning sarfharajati, ikkinchidan, uning molmulkining yoʻqolishi yoki unga shikayet yetkazilishi va uchinchidan, qarzdor majburiyatnch lozim darajada bajarganida olishi mumkin boʻlgan daromad (olinmagan foyda) tushuniladi. 3. moddiy va maʼnaviy koʻrinishda boʻladi, Moddiy 3. — shaxsning molmulkiga, maʼnaviy 3. esa — shaxsga, uning hayoti va sogʻligʻiga, ishchanlik obroʻsiga putur yetkazishdan iborat. Qonunchilikda Z.ni toʻla hajmda qoplash tamoyili amal qiladi. Odatda, qarzdorning aybi boʻlgan hollardagina 3. undiriladi. Konun ayrim turdagi majburiyatlar boʻyicha qarzdorning javobgarligini cheklashi mumkin. Masalan, saqlash uchun topshirilgan mulk yoʻqolganda, kamomad yoki shikayet yetkazilganda, agar qonun yoki shartnomada boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, saqlovchi mulk egasiga olinmagan foydani toʻlashi shart emas. Yuk yoʻqolganda yoki kamomad boʻlganda, transport tashkiloti faqat uning haqiqiy narxini toʻlashga majbur, agar yukka shikayet yetkazilgan yoki buzilgan boʻlsa — faqat uning kamaygan qiymati toʻlanadi. Maʼnaviy 3., toʻlanishi lozim boʻlgan mulkiy Z.dan qati nazar, pul bilan qoplanadi, uni qoplash miqdori sud tomonidan aniklanadi. 3. va uni qoplashning huquqiy jihatlari Oʻzbekiston Respublikasining FK va JK ning tegishli moddalarida belgilangan.

Manbalar
Zararkunanda hasharotlar

Zararkunanda hasharotlar - q. Oʻsimliklar zararkunandalari, Ombor zararkunandalari.

Manbalar
Zararkunandalarning tabiiy kushandalari

Zararkunandalarning tabiiy kushandalari — q. Foydali hasharotlar.

Manbalar
Zarafshon (maʼnolari)

Zarafshon:

 Zarafshon (shahar) -  Navoiy viloyatida joylashgan shahar.
 Zarafshon (daryo) (fors, zar — oltin, afshon — sochuvchi) — Tojikiston va Oʻzbekistondagi dare.
 Zarafshon (olma navi) - ertapishar mahalliy olma navi.
 Zarafshon (kartoshka) — ertapishar serhosil kartoshka navi.
Zarafshon (olma navi)

Zarafshon - ertapishar mahalliy olma navi. R. R. Shreder nomidagi Bogʻdorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida geografik uzoq boʻlgan Landsberg reneti bilan Samarqand ertagisi navlarini chatishtirib chiqarilgan (V. V. Kuznetsov, A. A. Leplinskaya). Daraxti oʻrta boʻyli, shox-shabbasi keng , tana shoxlari yoʻgʻon. Koʻchati oʻtqazilgach, 4-5-yili hosilga kiradi. Martning oʻrtalarida gullaydi. Mevasi oʻrtacha (110—150 g), keng konussimon, sirti tekis, qizgʻish. Eti oq, nafis, sersuv, mayda urugʻli, xushxoʻr, hidi yoqimli. Tarkibida 13% quruq modda, 9,6% qand, 1,1 % kislota, 1,49 mg% vitamin S mavjud. Mevasi iyul boshida pishadi. Tupidan 100—120 kg hosil olinadi. Sovuqqa chidamli. Asosan, tomorqa yerlariga ekiladi. Oʻzbekistonning barcha viloyatlaridagi bogʻdorchilikka ixtisoslashgan xoʻjaliklar uchun tavsiya etilgan.

Manbalar
Zarafshon (kartoshka)

Zarafshon — ertapishar serhosil kartoshka navi. Samarqand kishlok xoʻjaligi institutida jahon kolleksiyasidan K5 va K6234 navlarini chatishtirish yoʻli bilan yaratilgan (D. T. Abdukarimov, 1981). 1985 y.dan Oʻzbekistonning barcha viloyatlarida rnlashtirilgan. Tupining balandligi oʻrtacha, kuchli shoxlaydi. Barg yostigʻi, tomiri va oʻzagi toʻq yashil, barg boʻlmalari tor va uzun. Guli och qizil, binafsha, uchi oq. Changdoni sariq. Kartoshkasi tuxumsimon, uzun, och sarik, tuganak poʻstlogʻi silliq. Koʻzchalari juda koʻp, eti och sariq. Tuganaklarining oʻrtacha ogʻirligi 80—90 g . Turli kasalliklar, jumladan, virusli kasalliklarga, nematodalarga chidamli. Maysalari koʻkarib chiqqanidan keyin 100—130 kunda yetiladi, tarkibida 15,3% kraxmal bor. Hosildorligi 15—17 t/ga boradi. Yaxshi saqlanadi, mazasi yaxshi.

Manbalar
Zarafshon arxeologiya ekspeditsiyasi

Zarafshon arxeologiya ekspeditsiyasi — Buxoro vohasidagi arxeologik yodgorliklarni tadqik etish maqsadida tuzilgan dastlabki ilmiy ekspeditsiya (1934, 1939—40). Qad. yodgorliklarni saqlash Oʻzbekiston komiteti, Davlat Ermitaji, Moddiy madaniyat tarixi instituti tomonidan tashkil etilgan bu ekspeditsiyaga A. Yu. Yakubovskiy rahbarlik qilgan. Unda M. M. Dyakonov, V. A. Shishkin, T. Mirgʻiyosov, V. Yu. Kesayev va b. qatnashgan. 1934-yil Buxoro bilan Samarqand oʻrtasidagi qad. karvon yoʻlida arxeologik qidiruv ishlari oʻtkazilgan va bu yoʻl yokasida joylashgan soʻnggi antik hamda ilk oʻrta asr yodgorliklari: Qiziltepa, Shohshahidon, Shahrivayron, Abumuslimtepa, Boʻrixona, Ganchxona, Hazora, Dingak va b. yodgorliklar tadqiq etilgan, shuningdek, Kampir devor qoldiklari oʻrganilgan. 1939—40-yillar 3. a. e. Poykand sh. harobalari topografiyasini oʻrgandi, ark va shahristonda dastlabki qidiruv ishlari olib bordi.

Adabiyot 
 Yakubovskiy A. Yu., Arxeologicheskaya ekspeditsiya v Zaravshanskuyu dolinu v 1934 g .; Trudi Otdeleniya Vostoka Ermitaja, t. 2, L., 1940; Yakubovskiy A. Yu., Kratkiy polevoy otchet o rabote Zaravshanskoy arxeologicheskoy ekspeditsii Ermitaja i IIMK v 1939 g .; Trudi Otdeleniya Vostoka Ermitaja, t. 2, L., 1940.

Manbalar
Zarafshon davlat qoʻriqxonasi

Zarafshon davlat qoʻriqxonasi — Samarqand viloyati (Zarafshon daryosining oʻng qirgʻogʻi) hududidagi qoʻriqxona. 1975-yildatashkil qilingan. Qoʻriqxona mayd. 2352 ga, shu jumladan oʻrmonzorlar bilan qoplangan mayd. 868 ga. Samarqand sh.dan 5 km janubisharqda joylashgan. Qoʻriqxona hududi daryo sohili boʻylab eni 150 m dan 1400 m gacha boʻlgan 35 km masofaga choʻzilgan. Asosiy vazifasi — toʻqay oʻsimliklari va hayvonot olamiga mansub tabiiy muhitni, noyob va yoʻqolib borayotgan oʻsimliklar va hayvonlar genofondini saqlash, oʻrganish hamda tiklashdan iborat. Qoʻriqxona iqlim sharoitlari kontinental subtropiklarga xos. Havo harorati yozda +40° ga yetadi, qishda —27° gacha pasayadi. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori 100–400 mm. Oʻsimlik dunyosi terak, tol, jiyda, chakanda kabi daraxt, buta va oʻt toʻqayzorlardan iborat. Qoʻriqxona hududida oʻsimliklarning 266, qushlarning 172, baliklarning 8 turi uchraydi. Qoʻriqxonada zarafshon qirgʻovuli muhofaza qilinadi va uni kataklarda boqib koʻpaytirish masalalari oʻrganilgan. 1996-yildan qoʻriqxonada Badaytoʻqay va Qizilqum qoʻriqxonalaridan keltirilgan 6 bosh buxoro bugʻusi (xongul)ni iqlimlashtirish boʻyicha ishlar olib boriladi. 1998-yilda ulardan birinchi nasl olindi va bu noyob hayvonni koʻpaytirish ishlari davom etmoqda. Boris Dyakin.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi qoʻriqxonalar
Samarqand viloyati
Zarafshon muzligi

Zarafshon muzligi - Olay, Turkiston va Zarafshon tizmalari birbiri bilan qoʻshilgan joydagi muzlik. Mastchoh tog tugunida joylashgan. Uzunligi 27,8 km, eng keng joyi 2 km, mayd. 43 km² (irmoqlari bilan birga 132,6 km²), oʻrtacha qalinligi 200 m. Muzlikning 24 km² qismi morena bilan qoplangan. 3. m.ning umumiy hajmi 14,9 km³. Boshlanish joyining bal. 4900 m, quyi chegarasining bal. esa 2772 m. 30 dan ortiq irmogʻi bor. Eng yiriklari: Tolstoy muzligi (uz. 12 km, mayd. 19 km²), Faraxnov (uz. 14,4 km, mayd. 14 km²), Miramin (uz. 7 km, mayd. 10 km²) va Skachkov (uz. 6,5 km mayd. 9 km²) muzliklaridir. 3. m.ning suv zaxirasi (irmoqdari bilan) qariyb 19 mlrd. m³. Muzlik uchi ancha pastga tushib kelganidan yozda koʻp eriydi.

Adabiyot 
 Krupneyshiye ledniki Sredney Azii — ledniki Fedchenko i Zarafshanskiy [Rezultati meteorologicheskix i gidrologicheskix issledovaniy], L., 1967; Kreyter A. A., Nasirov M. A. i dr., Sovremennoye oledeneniye v basseyne reki Zarafshan, T., 1972; Shuls V. L., Mashrapov R., Oʻrta Osiyo gidrografiyasi, T., 1969.

Manbalar 

Oʻrta Osiyo
Muzliklar
Zarafshon okrugi

Zarafshon okrugi – Turkiston general-gubernatorligi tarkibiga kirgan tarixiy okrug (1868—1886). Samarqand Rossiya tomonidan bosib olingach (1868), Samarqand va Kattaqoʻrgʻon bekliklari birlashtirilishi natijasida tuzilgan. Keyinchalik Zarafshon okrugiga Panjikent va Zarafshon vodiysi shimolidagi togʻli rayonlar qoʻshilgan. Zarafshon okrugini boshqarish general-gubernator K.P. fon Kaufman tomonidan tasdiqlangan „Muvaqqat nizom“ asosida amalga oshirilgan. 1886-yil 12-iyunda „Turkiston oʻlkasini boshqarish toʻgʻrisida Nizom“ning qabul qilinishi bilan Zarafshon okrugi Samarqand viloyati (oblasti)ga aylantirilgan.

Maʼmuriy tuzilish jihatidan Zarafshon okrugi Samarqand va Kattaqoʻrgʻon boʻlimlaridan iborat boʻlgan. 1868-yilning 20-iyulida general A.Abramov boshchiligida tashkillashtirilgan komissiya okrugning Samarqand va Kattaqoʻrgʻon boʻlimlari orasidagi chegaralarni amirlik davrida mavjud boʻlgan Samarqand va Kattaqoʻrgʻon bekliklari davridagi chegaralar asosida belgiladi. Samarqand boʻlimi 11 ta aholi punktini oʻz ichiga olgan uchta tumandan tashkil topgan.  Kattaqoʻrgʻon boʻlimi esa 16 ta qishloq hududini birlashtirgan bir tumandan iborat boʻldi. 1868-yilning avgust oyi boshlarida Panjikent hududlari Zarafshon okrugi tarkibiga qoʻshib olindi. 1870–1871-yillarda Zarafshon daryosining yuqori oqimi boʻylab joylashgan Mohiyon, Farob hamda Qoʻshtut bekliklari okrugning Samarqand boʻlimi tarkibiga kiritildi va markazi Panjikent boʻlgan Togʻli tumanlar boshqarmasi tuzildi. Togʻli tumanlarning Zarafshon okrugiga qoʻshib olinishi natijasida hududning chegaralari uzil-kesil belgilab olingan.

Zarafshon okrugi  hududi va aholisi soni boʻyicha Rossiya imperiyasining Yevropa qismidagi guberniyalarga emas, balki uyezdlarga tenglashtirilgan boʻlishi kerak edi. Ammo tashkil etilgan paytdan boshlab okrug oʻzining boshqaruvi va maqomi  yuzasidan qonunchilik tartibiga muvofiq hech qanday  tasdiqlangan hujjatga ega boʻlmagan. Okrug hududida oʻlka maʼmuriyati tomonidan 1867-yilgi Nizom loyihasi asosida ishlab chiqilgan muvaqqat qoidalar asosida ish koʻrilgan. „Muvaqqat qoidalar“ning 1-moddasiga muvofiq alohida Zarafshon okrugi rasmiy jihatdan Rossiya imperiyasi tarkibiga kirmas, lekin podsho hukumatining maxfiy yoʻriqnomasi asosida bevosita Turkiston oʻlkasi boshligʻiga boʻysunar edi6. Keyinroq Turkiston general-gubernatorining alohida farmoyishlari bilan bu qoidalar toʻldirilib, oʻzgartirilib turilgan. Natijada Zarafshon okrugi boshligʻi viloyatlarning harbiy gubernatorlari bilan teng huquqlar va majburiyatlarga ega edi. Okrug boshligʻi Turkiston general-gubernatoriga bevosita boʻysungan boʻlsa-da, topshiriq va vazifalarni gubernatorlik huzurida tashkil etilgan mahkama va amaldorlar orqali qabul qilgan. Zarafshon okrugida hech qanaqa kollegial muassasa boʻlmagan.  Boshqaruvning hamma organ va vazifalari – maʼmuriyat, politsiya, soliqlar va yigʻimlarni yigʻib olish, aholining arz-daʼvolarini koʻrib chiqish va sudyalik ishlari okrug boshligʻi boʻlgan general A.K.Abramovning ixtiyoriga tashlab qoʻyilgan.

Manbalar 

 

Samarqand viloyati tarixi
Tojikiston tarixi
Rossiya imperiyasining O'rta Osiyodagi yerlari
Rossiya imperiyasining okruglari
Zarafshon trakti

Zarafshon trakti — Oʻzbekistondagi yirik avtomobil yoʻli, Samarqand — Ashxobod avtomobil yoʻlining bir qismi. Zarafshon vodiysining asosiy transport magistrali. Samarqand—Kattaqoʻrgʻon—Navoiy—Buxoro—Qorakoʻl—Olot—Turkmaniston chegarasi yoʻnalishida oʻtadi. 1933—37 yillarda qurilgan. 1965 y.dan qora qorishmali qoplama yotqizilgan. Umumiy uz. 365 km, uning 62 km sementbetonli, 289 km asfaltbeton va 14 km qora qoplamali. Yoʻlning 297 km I toifaga, 57 km II toifaga, 11 km III toifaga kiritilgan. Yoʻlda 2098 m uzunlikdagi 62 koʻprik, 14578 m uzunlikdagi 668 dona kuvur inshootlari bor. 3. t. orqali xalq xoʻjaligining barcha turdagi yuklari va yoʻlovchilar tashiladi. Qatnov jadalligi sutkasiga 10—15 ming avtomobilga yetadi.

Manbalar 

Oʻzbekiston avtomobil yoʻllari