MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Abdurahmon Oftobachi

Abdurahmon oftobachi (taxminan 1844 - 1884, Orenburg) – Qoʻqon xonligida oftobachi, soʻngra parvonachi, ming-boshi bo`lgan. Qoʻqon xonligining janubiy qismidagi togʻli viloyatlarda yashovchi qirgʻizlar va qipchoqlarning bir qismi tomonidan Xudoyorxoning zulmiga, xususan soliq siyosatiga qarshi boshlangan qoʻzgʻolon rahbarlaridan. Ularga oʻzbek va tojiklar qoʻshilib umumxalq harakatiga aylanib ketgan (qarang Poʻlatxon qoʻzgʻoloni). 

Xudoyorxon qoʻzgʻolonni bostirish uchun Abdurahmon oftobachi va Isa avliyo boshchiligida qoʻshin joʻnatgan, biroq ular qoʻzgʻolonchilar tomoniga oʻtgan. Qoʻzgʻolonchilar Oʻsh, Namangan, Andijon va Asakani olganlar. Xon qoʻzgʻolonni bostirish uchun Turkiston general-gubernatorligidan yordam soʻragan va uni kutmay Toshkentga qochgan. M. D. Skobelev boshchiligidagi jazo qoʻshini Qoʻqonga 1875-yil 13-iyulda yetib kelgan. Qoʻzgʻolonchilar 1873-yildayoq Poʻlatxonni xon deb e’lon qilganlariga qaramay Abdurahmon oftobachi Xudoyorxon qochib ketgandan soʻng taxtga Xudoyorxonning katta oʻgʻli Nasriddin-bekni oʻtqazadi. Abdurahmon oftobachi qoʻzgʻolonchilar safini yangi kuchlar bilan toʻldirib, qipchoqlar va oddiy jangchilarga dahboshi, ellikbo-shi kabi unvonlar berib, ularni yangidan tuzilayotgan qoʻshinlarga boshliq etib tayinlagan. 1875-yil 22-avgustda Mahram jangi boʻlib, unda qoʻzgʻolonchilar yomon qurollanganliklari, harbiy mahorat yoʻqligi tufayli yengilganlar. 8–9-sentabrda Abdurahmon oftobachining 5 ming kishilik lashkari M. D. Skobelev qoʻshini bilan Ming-tepa qishlogʻida jang qilib magʻlubiyatga uchragan. Abdurahmon oftobachi 25 yigiti bilan Oʻzganga qochgan. Bu janglarda Poʻlatxon Abdurahmon oftobachiga yor-dam bermagan. Abdurahmon oftobachi va Poʻlatxonlarning oʻzaro raqobatidan foydalangan rus qoʻshinlari Qoʻqon, Margʻilon va Oʻshni jangsiz egallaydi. M. D. Skobelev Abdurahmon chopiq boshchiligidagi qipchoqlarga uzil-kesil zarba berish uchun qipchoqlarning No-rin bilan Qoradaryo oraligʻidagi qishlov yeriga 1876-yil qishida harbiy ekspedisiya uyushtirgan. Qoʻzgʻolonchilar bundan xabar topib rus qoʻshinini Andijonda kutib olganlar. 1876-yil 8-yanvardagi jangda qoʻzgʻolonchilar yana magʻlubiyatga uchraganlar. 18-yanvarda Abdurahmon chopiq boshchiligidagi lashkar Asakada yengilib, shaharni tashlab chiqqan. 19-yanvarda Poʻlatxon sulh taklif etib Xoʻjandga K. P. Kaufman huzuriga elchilarini yuborgan. Bundan Abdurahmon chopiqni rus aygʻoqchilari ogoh etadilar. Abdurahmon chopiq oʻz hayotini saqlab qolish va mavqega ega boʻlish ilinjida 1876-yil 20-yanvarda taslim boʻlishi haqida muzoqaralar olib borish uchun ishonchli kishilarini joʻnatgan, 24-yanvarda general M. D. Sko-belev bilan shaxsan uchrashganidan soʻng oʻz safdoshlari (26 safdoshi va 400 jangchi) bilan taslim boʻlgan. Abdurahmon chopiq oʻz tasarrufidagi qoʻzgʻolonchilarni tarqatib yuborgan, bu bilan qoʻzgʻolon magʻlubiyatga mahkum etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Bobobekov H. N., Qoʻqon tari-xi, T., 1996; Bobobekov H. N., Poʻlatxon qoʻzgʻoloni, T., 1996.Haydarbek Bobobekov.

1844-yilda tugʻilganlar
1884-yilda vafot etganlar
Abdurahmon Tole

Abdurahmon Tole (asl ismi Abdurahmon Davlat boʻlib, Tole uning taxallusidir) (XVIII asr birinchi yarmi) — buxorolik munajjim, shoir va tarixchi. U Buxoro xoni Abulfayzxon (1711-1747) zamonida yashagan va hukumat doiralariga, xususan nufuzli amir Abdulloh qushbegiga yaqin kishi boʻlgan. A. T. „Tarixi Abulfayzxon“ asarining muallifidir. Bu asar XVIII asrning birinchi yarmidagi Turkistonning siyosiy ahvoliga oid qimmatli manba boʻlib, aniq maʼlumotlarga boy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Shoirlar
Tarixchilar
Munajjimlar
Shaxsiyatlar haqidagi chala maqolalar
Abdurahmonbegi

"Abdurahmonbegi" — keng tar-qalgan oʻzbek mumtoz ashula yoʻllari turkumi, Abdurahmonbek ijrochilik sanʼati va ijodi bilan bogʻliq. Buzruk maqomining Savti Sarvinoz shoʻ’basiga ohangdosh. Uch qism (saraxbor, soqiynoma va ufar usullari bilan ijro etiladigan asarlar)dan iborat. Hoji Abdulaziz Ra-sulov, Yunus Rajabiy „A.“ yoʻllarini mukammal oʻzlashtirib, aynan shu us-lub yoʻnalishida kuylar yaratishgan. „A.“ning turli yoʻllari „Oʻzbek xalq musiqasi“ toʻplamining 1-, 2- va 4- jildlarida nashr etilgan: „A.“ va „Ufari A.“ (Muqimiy gʻazallari), „A.“ (Muqimiy) va „Savti A.“ (Furqat), „A. III“. Bularga taqlidan yaratilgan ashula va cholgʻu yoʻllari ham maʼlum.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurazzoq Abdurahmonov

Abdurahmonov Abdurazzoq (1874, Qoʻqon — 1938, Toshkent) — yogʻoch uymakori; otasi usta Abdurahmondan hunar oʻrgangan. Islimiy naqshlar ustasi sifatida shuhrat qozongan. U yogʻochga oʻygan naqshlar qoʻshimcha bezak (pardoz)larga boyligi bilan diqqatga sazovor. Abdurazzoq asosan meʼmorlikka oid oʻymakorlik sohasida ishlagan. 1934-yilda Toshkentdagi Xalq xoʻjaligi muzeyi (hozirgi Badiiy koʻrgazmalar direksiyasi)ning ikki tabaqali katta eshigini oʻyib naqshlagan. Koʻplab shogirdlar (jumladan, M. Qosimov va boshqalar) tayyorlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shaxsiyatlar
1874-yilda tugʻilganlar
1938-yilda vafot etganlar
Gʻanijon Abdurahmonov

Gʻanijon Abdurahmonovich Abdurahmonov (1925.3.12, Fargʻona — 2016.25.4, Toshkent) — tilshunos, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), filol. fanlari doktori (1960), professor (1966). Fargʻona pedagogika institutini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida sektor mudiri (1958—66). Fargʻona pedagogika instituti rektori (1966—71), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta maxsus ta’lim vaziri (1971-78), Toshkent chet tillar institutining rektori I (1978-83). Toshkent pedagogika instituti I rektori (1983-88), Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi xuzuridagi Atamashunoslik qoʻmitasi raisi (1990—91), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasining Tilshunoslik instituti bosh ilmiy xodimi (1991—97). A ningasosiy ilmiy ishlari hozirgi zamon oʻzbek adabiy tili-dagi qoʻshma ran sintaksisi asoslari, milliy tillarning taraqqiyoti masalalariga bagʻishlangan. Bir kancha darslik va qoʻllanmalar tuzgan: "Oʻzbek tilining tarixiy grammatikasi", 1973; "Qadimgi turkiy til", 1982; "Oʻzbek tili", 1993; "Ona tili", 1995; "Oʻzbek tili va adabi-yoti", 1995.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Fargʻona davlat universiteti bitiruvchilari
Gʻulom Abdurahmonov

Gʻulom Abdurahmonov (1910.1.5, Turkiston sh.— 1987.15.5, Toshkent) – oʻzbek opera xonandasi (lirik-dramatik tenor). O‘zbekiston xalq artisti (1949). Faoliyatini Samarqand musiqali dra-ma teatrida boshlagan (1929). Moskva konservatoriyasi huzuridagi Oʻzbek opera studiyasida (vokal boʻyicha) taʼlim olgan (1934—39). Oʻzbek opera va balet teatri (1939—54), Oʻzbek Davlat filar-moniyasi yakkaxoni (1954-81). A. koʻpgina opera, musiqali drama va komediyalar-dagi asosiy rollarni ijro etgan: Joʻra („Boʻron“), Boʻtakoʻz („Ulugʻ kanal“), Ab-bos („Davron ota“), Ravshan („Koʻr oʻgʻli“), Asqar („Arshin mol olon“), Qodir („Gul-sara“), Majnun („Layli va Majnun“), Farhod („Farhod va Shirin“), Tohir („Tohir va Zuhra“), Neʼmat („Halima“), Toshmat („Oʻzbekiston qilichi“) va b. Repertuaridan ayrim xalq qoʻshiklari, oʻzbek kompozitorlarining asarlari („Kuylayman“, „Jon qizlar“ va b.) ham oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1910-yilda tugʻilganlar
1987-yilda vafot etganlar
15-mayda vafot etganlar
Dilbar Abdurahmonova

Dilbar Gʻulomovna Abdurahmonova (1936.01.05, Moskva — 2018.20.03) — dirijyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1969), Gʻulom Abdurahmonovning qizi. R. Glier nomidagi musiqa maktabini (1945-55), Toshkent davlat konservatoriyasini tugatgan (1960). 1957-yildan Navoiy teatri simfonik orkestrida skripkachi, 1960-yildan dirijyor, 1974-1990-yillarda bosh dirijyor. Ilk bor J. Verdining „Aida“ operasiga dirijyorlik qilgan. Repertuarida oʻzbek va chet el kompozitorlarining opera va baletlari mavjud. 70-yillarda asosan, balet spektakllari dirijyori sifatida shuhrat qozondi. „Oqqush koʻli“ (P. Chaykovskiy), „Boqchasaroy favvorasi“ (B. Asafev), „Jizel“ (A. Adan), „Spartak“ (A. Xachaturyan), „Sevgi tumori“ (M. Ashrafiy), „Semurgʻ“ (B. Brovsin), „Tanavor“ (A. Kozlovskiy) va boshqalarshular jumlasidan. Dilbar Abdurahmonova 1970-yillarning oxiri va 1980-yillarda „Masharabozlar“ (R. Leonkavallo), „Boʻron“ (S. Vasilenko, M. Ashrafiy), „Hayotbaxsh oʻlim“ (A. Xolminov), „Olovli farishta“ (S. Prokofev), „Otello“ (J. Verdi) va boshqa operalarni toʻliq tahrirda sahnalashtirdi. Dilbar Abdurahmonova Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati sanaladi (1973).

Manbalar 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
SSSR xalq artistlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Oʻzbekiston konservatoriyasi bitiruvchilari
Salomat Abdurahmonova

Salomat Abdurahmonova (1944.11.1, Turkmaniston, Karki sh.) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1996). ToshDUning geogr. fakultetini tugatgan (1962). Mehnat faoli-yatini 1962-yildan Surxondaryo viloyati sayyohlik markazida metodistlikdan boshlagan. 1965-yildan Yakkabogʻ, Gʻuzor tumanidagi maktablarda bosh tarbiyachi, oʻqituvchi. 1982-yildan Chiroqchi tumani-dagi 1-maktabda oʻqituvchi, 1993-yildan maʼnaviyat va maʼrifat ishlari boʻyicha direktor oʻrinbosari. A. maktabda „Eko-logiya va salomatlik“, „Tabiat inʼomlari“ koʻrik tanlovlarini tashkil etgan va uning oʻquvchilari viloyat miqyosida fax-rli oʻrinlarni egallagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

1944-yilda tugʻilganlar
11-yanvarda tugʻilganlar
Abdurahim Abdusalomov

Abdurahim Abdusalomov (1950.4.12, Soʻx tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Leninobod pedagogika institutini tugatgan (1980). 1968-yildan Soʻx tumanidagi 10-maktabda yoshlar yetakchisi, tarix fani oʻqituvchisi, 1989-yildan direktor. A. maktabda tash-kil etgan tarix fani oʻquv xonasi viloyat koʻrik tanlovida gʻolib deb topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Abdusamat buyurtma hududi

Abdusamat buyurtma hududi — Fargʻona vodiysida (Sirda-ryoning oʻrta oqimida). 1967-yilda tash-kil qilingan. Maydoni 2,5 ga. Daryo boʻylab choʻzilgan tabiiy toʻqayzorlar bor. Qirgʻovul, suv parrandalari va boshqa toʻqay hayvonlari yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Hafiz Abdusamatov

Hafiz Shoahmedovich Abdusamatov (1925.8.2, Jambul shahri) — adabiyotshunos. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1975). Filol. fanlari doktori (1968). Toshkent Davlat Universitetining filol. fakultetini tugatgan (1946). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi til va adabiyot institutida katta ilmiy xo-dim, sektor mudiri, direktor muovini, boʻlim mudiri (1952-60, 1966-79), 1960-66 yillarda mas’ul lavozimlarda ishlagan. Toshkent davlat madani-yat instituti rektori (1979-81), Hamza nomidagi sanʼatshunoslik instituti di-rektori (1981-93), Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida yetakchi ilmiy xo-dim (1994-98). A.ning ilmiy faoliyati oʻzbek adabiyotida satira, dramaturgiya va 6teatr sanʼatidagi anʼana, yangiliklar tahliliga bagʻishlangan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Adabiyotshunoslar
1925-yilda tugʻilganlar
8-fevralda tugʻilganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Raʼno Abdusamatova

Raʼno Jabborovna Abdusamatova (1939.10.01, Oltiariq tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchi (1995). Fargʻona pedagogika institutining rus tili va adabiyoti fakultetini tugatgan (1962). 1962-71 yillarda Fargʻona tumanidagi 4- va 19-maktabda, 1971-yildan 3-maktabda rus tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Raʼno Abdusamatova maktabda tashkil etgan rus tili va adabiyoti xonasi tuman va viloyat koʻrik tanlovlarida gʻolib deb topilgan.

Manbalar 

1939-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Rustam Abdushukurov

Rustam Hakimovich Abdushukurov (1908.22.12, Kattaqoʻrgʻon — 1981.21.4, Toshkent) — faylasuf olim, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi, falsafa fanlari doktori (1965), professor (1968). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Toshkent Davlat Universiteti va boshqa oliy oʻquv yurtlari falsafa kafedralarida dotsent (1946 — 57). Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Tarix va arxeologiya (1957 — 59), Falsafa va huquq (1959 — 64) institutlarining katta ilmiy xodimi, sektor mudiri (1971-yildan), Falsafa ka-fedrasining mudiri (1964 — 71). Ilmiy ishlari milliy masala, madaniyat muam-molariga bagʻishlangan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
1908-yilda tugʻilganlar
1981-yilda vafot etganlar
Abdugʻani Abduqayumov

Abdugʻani Abdumalikovich Abduqayumov (27-iyul 1928, Toshkent) – dirijyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1974), Qoraqalpogʻistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Toshkent konservatoriyasining simfoniya-dirijyorlik boʻlimini tugatib (1955), Navoiy nomli teatrda dirijyor. 1960-yildan Toshkent konservatoriyasining opera sanʼati kafedrasida oʻqituvchi, 1985-yildan professor, 1986-yildan kafedra mudiri. Repertuaridan chet el, rus, qardosh xalqlar kompozitorlari va, asosan, Oʻzbekiston kompozi-torlarining operalari oʻrin olgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
27-iyulda tugʻilganlar
1928-yilda tugʻilganlar
Abduqodir muhandis

Abduqodir muhandis, Abduqodir Boqiyev (1868-Samarqand — 1934) — xalq meʼmori, koshinsoz usta. Abduqodir muhandis 20- yillargacha Ulugʻbek madrasasi ravoqining nuragan madohil gulli lavhalarini koshinlagan. Xizr masjidi, Yangi Madrasa, Qoʻshhovuz mu-azzinxonasi kabi binolarning koshin-korlik ishlarini bajargan. Keyinchalik Samarqand tarixiy obidalarini tiklash ishlariga boshchilik qilgan. 30-yillarda Tillakori madrasasining koshinsozlik ishlarini olib borgan. U Buxorodagi Minorai kalon zahalarini havozasiz tuzatdi. Sankt-Peterburgdagi Duma binosi, Afgʻonistondagi Mozori Sharif va Oʻrta Osiyodagi koʻplab meʼmoriy yodgorliklarni tiklash ishlarida qatnashgan. Samarqand Registonida toshdan „Quyosh soati“ni qurgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kishilar:Madrasalar
Abduqodir naychi Ismoilov

Abduqodir naychi Ismoilov (1888, Qoʻqon — 1951.22.2, Toshkent) — sozanda. Oʻzbekiston xalq artisti (1941). 13 yoshidan otasi Ismoil Naychidan Tana-vor, Yovvoyi Chorgoh, Dugoh, Suvora, Sar-bozcha, Mirzadavlat, Ajam yoʻllarini oʻrgangan. "Sayyor truppa"da Ahmadjon Qoʻshnay, Yusuf Qiziq, Muhiddin Qoriyoqubov, Tamaraxonim, Us t a Olim kabi san’atkorlar safida boʻlgan. 1926-yilda tashkil etilgan "Etnografik truppa" safida boʻlib, ansamblning 1927-yilgi Rossiya va Kavkaz gastrollarida qatnashgan. 1928-yilda Samarqand musiqa va xoreografiya ilmiy tadqiqot institutida, keyin Oʻzbek musiqa teatrida (1929-35) ishlagan. 1935-yildagi Xalqaro raqs festivalida (London) qatnashgan va oltin me-dalga sa-zovor boʻlgan. Oʻzbek adabiyoti va san’ati dekadasi (1937-yil)da va 1930-yildagi teatr Olimpiadasida ishtirok et-gan. Xalq kuylari va mumtoz oʻzbek cholgʻu kuylarini fonografga yozdirgan. S. Kalonov, A. Qodirov, D. Soatqulov kabi yetuk naychilarga ustozlik qilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Abduqodir Chaldivor

Abduqodir chaldivor (19-asr oʻrtalari – Samarqand – 1910) – me’mor, gishtkor, duradgor, toshtarosh. Samarqanddagi Qozi kalon, Baland hovuz masjidlari devorini qayta qurgan. Xoʻja Nisbatdor masjidi, Abdidarun majmuasi tarkibidagi ba’zi imorat va Xoʻja Doniyor maqbarasini qurishga rahbarlik qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1910-yilda vafot etganlar
Otagʻiyos Abdugʻaniyev

Otagʻiyos Abdugʻaniyev (1859-1927) — buxorolik tanburchi. Shashmaqom cholgʻu yoʻllarini puxta egal-lab, har bir maqom kuyini oʻziga xos us-lubda ijro etgan. 1920-yildan Abdugʻaniyev Buxoro Sharq musiqa maktabida Shashmaqom cholgʻu (tanbur) yoʻllaridan dars bergan. 20-yillarning boshlarida Abdurauf Fitrat tashabbusi tufayli Abdugʻaniyev ijrosidagi Shashmaqom cholgʻu yoʻllari ilk marta no-taga yozib olinib, nashr etilgan.

Manbalar 

1859-yilda tugʻilganlar
1927-yilda vafot etganlar
Abdurayim Abdugʻafurov

Abdurayim Abdugʻafurov (1867 — Toshkent — 1950) — xalq ustasi, Toshkent badiiy chitgarlik maktabining namoyandasi. Birinchi boʻlib mato (boʻz)ga gul bosishda roʻyan oʻrniga alizarin ish-latdi. Buxoro va Qoʻqon ustalaridan yangi rasmlarning qoliplarini, yangi bezak va mujassamotlarni keltirib, mahalliy chitgarlikka ijodiy singdirdi. Abdugʻafurov oʻz asarlari bilan Oʻzbekistonda oʻtkazilgan bir necha koʻrgazmalarda qatnashdi. 1935-yildan Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombi-natida daryo bergan. 1937-yilda Parijda oʻtkazilgan Xalqaro koʻrgazmada Abdugʻafurovning asarlari yuqori baholandi. 30-yillar oxi-ri — 40-yillar boshlarida Moskva, Ivanovo, Serpuxov toʻqimachilik korxonalari uchun chit, satinga bosiladigan gul-qolip namunalarini tayyorlab bergan. 1940-yilda Abdugʻafurov rassom V. Krinitskiy bilan hamkorlikda qoliplar uchun 11 ta "Paxta nusxa" eskizlar yaratdi. Bu nusxalarda gʻoʻza bargidan tortib ochilgan chanoqqacha boʻlgan jarayonlar oʻsimliksimon milliy naqshlar negizida oʻz ifodasini topgan. Abdugʻafurov bezagan dasturxon, kir-pech, choyshab va boshqa buyumlar (respublika muzeylarida saqlanmoqda) gullarining yorqinligi, ranglarining uygʻunligi, mujassamoti bilan diqqatni tortadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abdurashid Abdugʻafurov

Abdurashid Xoʻjayevich Abdugʻafurov — (15-yanvar 1931-yil, Toshkent) — adabiyotshunos, matnshunos.

Taʼlimi 
Oʻzbekiston Respublikasi fan arbobi (1999), filologiya fanlari doktori (1970), professor (1979). Oʻrta Osiyo davlat universitetining filologiya fakultetini tamomlagan (1951).

Faoliyati 
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida katta ilmiy xodim, yetakchi ilmiy xodim, bosh ilmiy xodim (1958-1976-yillar; 1981-1992-yillar), boʻlim mudiri (1992-yildan) lavozimida faoliyat yuritgan. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Prezidiumi qoshidagi Chet tillar kafedrasi mudiri (1977—1981-yillar) boʻlib ishlagan.

Asarlari 
Abdurashid Abdugʻafurovning oʻzbek mumtoz adabiyotining muhim ilmiy-amaliy masalalariga bagʻishlangan „Oʻzbek demokratik adabiyotida satira“ (1961), „Navoiy sa-tirasi“ (1-jild, 1966), „Navoiy ijo-dida satira“ (2-jild, 1972), „Zokirjon Furqat“ (1977) kabi yirik monografiyalari bor. Muqimiy, Zavqiy, Kamiy, Bobur, Mashrab kabi qator ijodkorlar asarlarini nashrga tayyorlagan. Shuningdek uning „Qalb qaʼridagi qadriyatlar“ (1999-yil) va „Muhammad Rizo Ogahiy“ (1999-yil) asarlari ham mavjud.

Mukofotlari 
Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Respublikasi Davlat mukofoti laureati (1992) boʻlgan.

Adabiyotlar 
 .

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
1931-yilda tugʻilganlar
Qulijon Abduhakimov

Qulijon Abduhakimov (1876-1968, Buxoro) — rixtagar; hunarni otasi usta Abduhakimdan oʻrgangan. Abduhakimov manqaldon, zulfin, pulakcha, halqa, zanjirlarni mis va bronzadan yasashda mahorat koʻrsatgan. Abduhakimov yasagan badi-iy buyumlar Oʻrta Osiyo muzeylarida saqlanmoqda. Bular orasida Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyida saqlanayotgan bronzadan quyilgan manqaldon va feruza koʻzli zulfin diqqatga sazovordir.

Manbalar
Abeliya

Abeliya (Abelia) — shilvidoshlar oilasiga mansub butalar turkumi. 30 dan ortiq turi bor. Guli yirik, bir oz qiyshiq (zigomorf): kosachasining naychasi tuguncha bilan tutashgan, qaytaqisi 2-5 boʻlmali, changchisi toʻrtta. Mevasi quruq, bir chanoqli, yakka urugʻli, uchida kosachaning qaytaqisi saqlangan. Oʻrta Osiyoda Abeliyaning asomuso (Abeliya corymbosa) turi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Abeokuta

Abeokuta — Nigeriya janubi-sharqidagi shahar. Ogun daryosi boʻyida. Ogun shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 396 ming kishi (1993). Abeokuta va shosse yoʻllartuguni. Abeokuta mahsulotlari (palma moyi, kola yongʻogʻi, kakao, sitrus oʻsimliklar, banan) yetishtiriladigan viloyatning savdo markazi. Sement, oziq-ovqat va boshqa korxonalari bor. Qoʻlda gazla-ma toʻqiladi.

Manbalar 

  

Nigeriya
Aberdin

Aberdin — Birlashgan Qirollikdagi shahar, Shotlandiyada. Grampian rayonining maʼmuriy markazi. Aholisi 211 ming kishi (1988). Shimoliydengiz boʻyidagi port va dengizdagi neft konlarining boshqaruv markazi. Baliq qayta ishlanadi. Toʻqimachilik, kemasozlik, kimyo korxonalari, universitet (1494), gotika sobori (1336-1522) bor. XII-XIV asrlarda Shotlandiya qirollarining qarorgohi. Aberdin atrofidan granit qazib olinadi.

Manbalar
Aberdin-angus qoramol zoti

Aberdin-angus qoramol zoti — Shotlandiyada yetishtiril-gan sergoʻsht zot. A.-Aberdin-angus qoramol zoti. AQSH, Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniya, Argentina va boshqa mamlakatlarda boqiladi. Bu zot qora tusli, shoxs, tanasi silin-drsimon, oyoqlari kalta, baquvvat. Si-girlarining tirik vazni 500-550 kg, buqalariniki 750-800 kg, baʼzan 1000 kg ga boradi. 15-16 oylik axtalangan buqachalari 450-460 kg goʻsht qiladi. Boʻrdoqi qilib soʻyilganda 60% goʻsht beradi. Oʻzbekistonda A.-Aberdin-angus qoramol zotini jaydari qoramol zotlari bilan chatishtirish ishlari 60-yillardan boshlangan. Surxondaryo viloyati Uzun tumanidagi „Bobotogʻ“ hamda Qashqadaryo viloyati Dehqonobod tumani-dagi U. Yusupov nomidagi xoʻjaliklarda mahalliy sharoitlarda bu zot imkoni-yatlarini oʻrganish davom ettirilmoqda (1998).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aberratsion vaqt

Aberratsion vaqt — yorugʻlik nurining Quyosh sistemasidagi kosmik jismlardan Yerga yetib kelishiga ketgan vaqt (t). Ushbu t/499,012 r tenglamadan aniqlanadi (sek.); bunda r — kosmik jismgacha boʻlgan masofa (astronomik birliklarla oʻlchanadi). Sayyora, kometa va, ayniqsa, Yer sunʼiy yoʻldoshlarining koʻrinma harakati juda katta. Ular kuzatilganda Aberratsion vaqt hisobga olinib, tegishli koordinatlarga tuzatmalar kiritiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aberratsiya

Aberratsiya (lotincha: aberratio — ogʻish) — 1) umumiy maʼnoda — meʼyordan ogʻish, meʼyordagi qiymatlardan farqlanish; 2) optik tizimlarda — optik tizimning risoladagidek emasligi tufayli tasvirning buzilishi; tasvir aniq chiqmaydi, asliga toʻliq mos kelmaydi yoki chaplashib koʻrinadi. Aberratsiyaning geometrik, xromatik va difraksion turlari mavjud.

 Sferik aberratsiya - katta diametrli va qisqa fokusli qavariq linza yordamida oddiy tajriba oʻtkazib, bu nuqsonning qanday yuzaga kelishini koʻrish mumkin.

Yigʻuvchi linzaning bosh optik oʻqiga L yorugʻlik manbai joylashtiramiz. Buning uchun katta E ekran olib, uning oʻrtasida taxminan 1 mm diametrli S teshik ochamiz va oldiga M xira shishani mahkamlab qoʻyamiz. Soʻng uncha katta boʻlmagan, lekin yorqin chogʻlanma lampani xira shisha yaqiniga joylashtirsak, yoritilgan teshik yorugʻlik manbai vazifasini bajaradi.

Yorugʻlik nurining keng dastasidan foydalanilganda linzaning chetlari nurlarni oʻrta qismiga qaraganda kuchliroq sindiradi. Natijada katta diametrli E ekranda manbaning nuqta tasviri emas, balki nuqsonli yoyilib ketgan dogʻ koʻrinishidagi tasviri hosil boʻladi.

Optik asboblarda yorugʻlikning keng dastasidan foydalanganda yuzaga keladigan nuqson sferik aberratsiya deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aberratsiya (maʼnolari)

Aberratsiya:

 Aberratsiya (lot.
 Aberratsiya (biologiya), biol.
Aberratsiya (biologiya)

Aberratsiya, biol.da — 1) morfo-logiya va fiziologiyada — odatdagi tuzi-lish va funksiyalardan, yaʼni normadan chetga chiqish; 2) genetik a d a — xromoso-malar tuzilishining oʻzgarishi. A. tabi-iy va eksperimental yoʻllar bilan vujudga keladi. A. ikki xil — bitta xromosomada yoki xromosomalararo sodir boʻlishi mumkin. Birinchi holda xromosomaning maʼlum qismi tushib qoladi, juftla-nadi yoki ulardagi genlarning joyla-nish tartibi oʻzgaradi, ikkinchi hodsa nogomologik xromosomalarning maʼlum qismlari oʻzaro oʻrin almashinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil