MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sadriddin Ziyomuhamedov

Sadriddin Muhiddinovich Ziyomuhamedov (1940.12. 2, Toshkent) — teatr va kino rassomi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1990). Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan (1966). 1966-yildan "Oʻzbekfilm" kinostudiyasida rassom. "Sevishganlar" (1969), "Olovli sohil" (1975), "Chinor ostidagi duel" (1979), "Ehtiyot boʻling, ilon!" (1980), "Sevgi afsonasi" (1983), "Vodillik kelin" (1984), "Ajdaxr ovi" (1985), "Tangalik bolalar" (1991), "Bomba" (1994), "Kichkina tabib" (1998) kabi badiiy filmlar, "Sertashvish yoshlik" (1971), "Qoʻqon voqeasi" (1977), "Daxlsiz tepalik" (1989), "Gʻalabaning achchiq taʼmi" (1990), "Boychechak" (1998) kabi televizion badiiy filmlarga rassomlik qilgan. Shuningdek, 3. Yosh tomoshabinlar teatri ("Iqbol", 1968), A.Hidoyatov nomidagi drama teatri ("Besh kunlik kuyov", 1970; "Oʻlimlarni qoldirib dogʻda", 1970) kabi teatrlarning spektakllarini ham badiiy bezadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1940-yilda tugʻilganlar
12-fevralda tugʻilganlar
Ziyorat

Ziyorat — muqaddas joylargl, mozor va qabristonlarga borib muayyan rasmrusumlarni bajarib kelish. Islom dini aqidasiga koʻra, azizavliyolarning makbaralariga 3. uchun borganda ularning ruhlaridan madad soʻrashlik, hojatlar ravo qilinishi, dardlarga shifo berilishi, farzand ato etilishi kabi iltijolar nojoizdir. Chunki bu kabi amallarni roʻyobga chiqarish faqat Allohning ixtiyoridadir. 3. qilinuvchilar paygʻambar boʻladimi, avliyo yoki tariqat shayxi boʻladimi, ulardan najot soʻrash oʻrniga haklariga duoyi xayr qilish, sadaqaehson savoblarini ularning ruhlariga hadya etish oʻrinlidir. Islomda shaxsga sigʻinish shirk sanaladi. Muhammad (sav) oʻzlarining bir hadisi shariflarida aytganlar: "Qabristonlarni ziyorat qilib turingizlar, zero u oxiratni eslatadi". Oxiratni eslash esa kishini yovuzlikdan uzoqlashtirib, ezgulikka yaqinlashtiradi.

Manbalar
Ziyoratxona

Ziyoratxona — maqbara (daxma, sagʻana) oldida ziyoratchilar uchun moʻljallab qurilgan maxsus xona.

Manbalar 

    

Arxitektura
Ziyoriylar sulolasi

Ziyoriylar — Eronda hukmronlik qilgan sulola (928—1042). Asoschisi qad. aslzodalar avlodidan boʻlgan Mardovij ibn Ziyor (928—935). U somoniylar lashkar boshisi Asfar isyonidan foydalanib, Tabariston, Jurjonni ishgʻol qilgan va mustaqil Z. davlatini tuzgan. Keyinchalik Isfahon, Hamadonni egallagan, 928—931 yillarda Z. davlatining chegarasi Mesopotamiyadagi Xulvon sh.gacha kengaygan. Mardovij abbosiylar vassal i hisoblanardi. Uning vafotidan soʻng Z.ga qarashli hudud boʻlinib ketgan. Mardovijning ukasi Vashmgir (Vushmgir) davrida (935—967) Z. ixtiyorida faqat Kaspiy boʻyi yerlarigina qolgan, bu vaqtda ular somoniylarga tobe boʻlgan. Z. buvayhiylar bilan somoniylar oʻrtasidagi Shim. Eron uchun boʻlgan kurashda muhim rol oʻynagan. 11-asr boshlarida Z. gʻaznaviylarga boʻysungan. 1041 y. saljuklar Jurjon va Tabaristonni bosib olgach, Z.ning soʻnggi shohi Kaykovus Gʻaznaga qochgan.

Manbalar 

 

Eron tarixi
Muhammad Ziyoul-Haq

Muhammad Ziyoul-Haq (12-avgust 1924 — 17-avgust 1988) — Pokiston Prezidenti (1977—88), general. 1976-77 yillarda armiya shtabi boshligʻi. Ziyoul-Haq 1977 yildagi harbiy toʻntarishga rahbarlik qilib, hokimiyat tepasiga kelgan harbiy maʼmuriyatni boshqargan. Aviatsiya halokatida halok boʻlgan.

Manbalar 

1924-yilda tugʻilganlar
1988-yilda vafot etganlar
12-avgustda tugʻilganlar
17-avgustda vafot etganlar
Ziji koʻragoniy

"ZIJI KOʻRAGONIY", "Ziji jadidi Koʻragoniy" ("Koʻragoniy yangi astronomik jadvali"), "Ulugʻbek ziji" — Samarqand yaqinidagi rasadxonada Mirzo Ulugʻbek rahbarligida yaratilgan (1437) ilmiy asar. Ikki boʻlimdan (batafsil yozilgan muqaddima va vaziyatlari elliptik sistemada berilgan 1018 ta yulduzning jadvalidan) iborat. Muqaddima 4 qismga ajratilgan. lqism — xronologiyada Sharq xalqlarining yil hisoblash usullari bayon qilingan. Arab, yunon, eron, xitoy va uygʻurlarda yil hisoblash tartiblari, bularning biridan ikkinchisiga oʻtish yoʻllari va u xalk,larning oʻziga xos milliy bayramlarini hisoblash usullari ifodalangan. 2qism amaliy astronomiya masalalariga bagʻishlangan. Bunda ekliptika va ekvator orasidagi burchakni aniklash, osmon jismlarining koordinatalarini topish usullari, meridian chizigʻini oʻtkazish, qibla azimutini aniqlash, geografik koordinatalarni topish, yil davomiyligini aniklash va osmon sferasida differensial oʻlchashlar oʻtkazish masalalari yoritilgan. 3qismda sayyoralarning koʻrinma harakatlari geotsentrik sistema asosida sharhlangan. 4qismda goroskop haqida maʼlumotlar (qarang Astrologiya) keltiriladi. "3. K."da keltirilgan yulduzlar jadvali Samarqandda olib borilgan kuzatishlar asosida tuzilgan. Jadval yulduzlar soni va kuzatishlarning originalligi jihatdan astronomiya tarixida Gipparx — Ptolemey jadvalidan keyin (2-asr) ikkinchi oʻrinda turadi. Optik asboblar ixtiro qilinguniga qadar tuzilgan zijlar orasida "3. K." eng mukammal hisoblanadi. Undan vaqtni aniklash va geografik koordinatalarni oʻlchashda, shuningdek, turli astronomik masalalarni hal qilishda 17-asrga qadar Sharqda va Yevropada foydalanib kelindi. Asarda boshqa jadvallar ham bor. 683 ta punkt uchun geografik koordinatalarni oʻz ichiga oluvchi jadval, asosan, turli manbalardan foydalanib tuzilgan. Sinus va tangeslarning trigonometrik jadvallari Samarqand olimlari ishlab chiqqan yangi usullar yordamida hisoblangan; ular oʻsha davrga qadar hisoblangan jadvallarga nisbatan ancha aniq.

"3. K." fors tilida yozilgan; keyinchalik, arab va turk tillariga tarjima qilingan. Ulugʻbekning shogirdi Ali Kushchi zij qoʻlyozmalarining keng tarqalishiga katta hissa qoʻshdi.

"3. K." Yevropada birinchi marta 1648-yilda (Angliya) nashr qilindi; keyinchalik, koʻpgina Yevropa tillariga tarjima qilindi. "3. K."ning qoʻlda koʻchirilgan nusxalari Angliya, Fransiya, Turkiya va Hindiston kutubxonalarida, fors tilida yozilgan eng eski nusxalaridan biri Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik intida saqlanadi.

Adabiyot 
 Kari Niyazov T. N., Astronomicheskaya shkola Ulugbeka, Izbr. trudi, t. 6, T., 1967; Geveliy Ya n, Atlas zvyozdnogo neba, T., 1970.

Manbalar
Zizifus

Zizifus (Zizyphus) — jumrutdoshlarga mansub daraxt yoki butalar turkumi, ekiladigan meva daraxti. Osiyo, Afrika va Avstraliyaning tropik va subtropik hududlarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Oʻrta dengiz va Sharqiy Osiyoda Mavritaniya Z.i (Z. mauritiana) va chin yuyubu yoki unabi (Z. jujuba) ekiladi. Qurgoqchilikka, issiqqa va sovuqqa chidamli. Yengil tuproklarda yaxshi usadi. Mevasida (jiydasida) kand, S vitamini koʻp, yangiligida yeyiladi, quritiladi. Sukatlar, kompot, pastila tayyorlanadi. Oʻrta Osiyoda unabi turi oʻstiriladi (qarang Chilonjiyda).

Manbalar
Ziynat toshlari

Ziynat toshlari - sanʼat buyum lari (vaza, quticha, qadama naqsh va sh. k.) va zebiziynatlar (uzuk, isirgʻa, toʻgʻnogʻich va b.) tayyorlanadigan rangli mineral va togʻ jinslari. 3. t. fizikmexanik xossalariga qarab qattiq (5 va undan qattiqroq — mineral shkalasi boʻyicha, mas, nefrit, yashma, agat va b.) va yumshoq (qattiqligi 4 va undan yumshoqroq mas, malaxit, marmar oniksi, flyuorit va b.) boʻladi. 3. t. qiymatiga koʻra, 3 sinfga boʻlinadi: birinchi sinfga nefrit, lojuvard, sodalit, rodonit, malaxit, avantyurin va b.; ikkinchiga — lepidolit, serpentin, obsidian, diatomit, flyuorit, kahrabo va b.; uchinchiga — tosh tuzi, gips, marmar, angidrit, porfirlar va b. kiradi. Agat, kahrabo va baʼzi bir boshqa minerallarning yaxshi turlari qimmatbaho toshlar hisoblanadi. Z.t. konlari Yer kurrasining koʻp joylarida bor. Oʻzbekistonda Z.t. Samarqand, Navoiy viloyatlarida (marmar), Zirabuloq, Chatqol togʻlari, Kumushkonda (marmar oniksi), Qizilqum, Sulton Uvaysda (feruza), Qurama, Chatqol (xalsedon, flyuorit, agat) va Piskom togʻlarida (ametistsafsar, malaxit, togʻ billuri) topilgan. Xorijda 3. t.ning konlari RF (Ural, Sibir, Oltoy va b.), Ukrainada (Donbass, Karpat togʻlari, Qrim va b.), Qozogʻiston, Afrika, Jan. Amerika, Avstraliya va b. joylarda bor. 3.t.ning kup turlari texnikaning turli sohalarida ham ishlatiladi.

Manbalar 

    

Sanʼat
Ziynat toshlari
Lyudmila Zikina

Lyudmila Georgiyevna Zikina (1929.10.6, Moskva — 2009.1.7) — rus xonandasi, Rossiya (1968), Oʻzbekiston (1980) xalq artisti, Mehnat Qahramoni (1987), professor (1989). Pyatnitskiy nomidagi Rus xalq xori (1947—51), Butunittifoq radiosi krshidagi Rus qoʻshigʻi xori (1951—60), Moskonsert (1960— 77)da yakka xonanda, "Rossiya" davlat akademik xalq ansamblining badiiy rahbari (1977-yildan), Rossiya madaniyat akademiyasi prezidenti (1992-yildan). Kuchli, nihoyatda boy va jozibali ovoz sohibasi. Ijrosi milliy mumtoz kuylash uslubini mukammal bilishi, yuksak mahorati, keng nafasi va alohida kuychanligi bilan ajralib turadi. Repertuaridan rus xalq qoʻshiqlari ("Orenburg roʻmoli", "Uzoqlardan oqib kelmoqda Volga" va b.) keng oʻrin olgan. Yevropa, Osiyo (jumladan Oʻzbekistonda ham) va Amerika mamlakatlarida bir necha marta gastrolda bulgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1929-yilda tugʻilganlar
10-iyunda tugʻilganlar
1-iyunda vafot etganlar
2009-yilda vafot etganlar
SSSR xalq artistlari
Rahima Zikirova

Rahima Hamroyevna Zikirova (1951.5.1, Denov tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1999). Termiz pedagogika institutining ped. va boshlangʻich taʼlim boʻlimini tugatgan (1974). 1970—74 yillarda Denov tumanidagi 35maktabda, 1974-yildan 79maktabda boshlangʻich sinf oʻqituvchisi. Dareda yangi pedagogik texnologiyalarni joriy etadi, oʻquvchilarga ekologik tarbiya berib boradi.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Zikkurat

Zikkurat — Qadimgi Bobil va Ossuriyada ehromlar yonida xom gʻishtdan qurilgan ichki xonasiz zinasimon minora. Ayrim Z.lar zina oʻrnida qiya qavatlarga zina (yoki yoʻlak)dan chiqib tushilgan, eng yukrr’i qavatda ibodat qilingan.

Manbalar
Zimnonsoy

Zimnonsoy — Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi soy, Serkalisoy (Teraklisoy)ning chap irmogʻi. Chatqol tizmasining tarmogʻi — Qoraqush togʻi (3864 m)ning shim.gʻarbiy yon bagʻirlaridan oqib tushadigan 30 dan ziyod mayda irmoqning qoʻshilishidan hosil boʻladi. Boshlanishida yon bagʻirlari tik va tor vodiyda tez oqadi. Oʻrta oqimida soy vodiysi bir oz kengayadi. Uzunligi 18 km. 3., asosan, qor va qisman yomgʻir suvlaridan toʻyinadi, suvi may — iyun oylarida koʻpayadi, kam suvli davr dek. — fevralga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

    
Oʻzbekistondagi daryolar
Zina

Zina, zinapoya —  bino va inshootlarning yuqoriga chiqib, pastga tushiladigan pogʻonali qismi. Vazifasiga qarab 3 xili boʻladi: asosiy zina — qavatlarga chiqib tushiladi; yordamchi zina — yongʻin, suv toshqini, taʼmirlash ishlari vaqtida kerak boʻladi; qoʻshimcha zina — yertoʻlaga tushiladi, chordoqqa chiqiladi. Zinalar bino va inshootlarni bezaydigan meʼmorlik elementi ham hisoblanadi. U istirohat bogʻlari, ochiq maydonlarga ham koʻrk berib turadi. Yodgorliklar poyiga ham zina qilinadi. Zinalar gʻishtdan, temirbetondan, taxtadan, metalldan qilinishi mumkin. Gʻishtin va temirbeton zinalar sirti koshinlar va marmar bilan qoplanadi. Eskalator zinalari dvigatel yordamida harakatlanib turadi. Turar joy binolarida zinalarning qiyaligi muhim ahamiyatga ega: Zina qancha yotiqroq boʻlsa, shuncha yaxshi, lekin uning qiyaligi 45° dan oshmasligi lozim. Agar zina bilan chiqiladigan joy ancha baland boʻlsa zina bir necha marshga (boʻlakka) boʻlib quriladi. Har bir marshda kamida 3 ta, ko'pi bilan 10 ta zinapoya boʻlishi kerak. Zinapoya marshining eni 90 sm dan tor boʻlmasligi lozim. Oddiy zina qurishning iloji boʻlmagan joylarda (masalan, joy yetarli boʻlmaganda) vintsimon zinalar quriladi. Koʻpincha, bunday zinalar metalldan yasaladi. Vintsimon zinaning diametri kamida 2 m boʻlishi kerak. Zina bandi (qoʻl ushlab chiqiladigan toʻsiq) ning balandligi 1 m atrofida qilinadi.

Galereya

Manbalar
Zinvar

Zinvar (qad. fors. — tosh qalʼa) — oʻrta ayerlarga oid Chagʻoniyon shaharlaridan biri. Denovdan 3 km shim.shark,da joylashgan Oqqoʻrgʻontepa shahar harobasi oʻrnida boʻlgan deb taxmin etiladi (E. V. Rtveladze). "Hududulolam"ga koʻra, 3. aholisi oz boʻlib, kichik shahar boʻlsada, dehqonchilik taraqqiy etgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, Z.da hayot ilk oʻrta asrlardan (6—7-asrlar) 18-asrgacha davom etgan. Ad.: Arshavskaya 3. A., Rtveladze E. V., Xakimov 3. A., Srednevekovie pamyatniki Surxandari T., 1982; Kamaliddinov Sh. S, Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.

Manbalar
Isaac Bashevis Singer

ZINGER (Singer) Ayzek (Isaak) Bashevis (1904. 14. 7, Polsha, Radzimin — 1991. 24. 7, AQSH, Mayami) — yaxudiy yozuvchisi. Kelib chiqishi polshalik. 1935-yildan AQShda istiqomat qila boshlagan. "Goredagi Iblis" (1935), "Gimpel — ahmoq" (1956), "Qisqa juma kuni" (1965), "Tabaka" (1965), "Kafkaning doʻsti va boshqa hikoyalar" (1969), "Oʻchoq oldidagi hikoyalar" (1971), "Oyina va boshqa hikoyalar" (1975) va b. hikoyalar toʻplamlarining muallifi. "Moskat oilasi" (1950), "Qul" (1957), "Lyublinlik koʻzbogʻlovchi" (1965), "Qoʻrgʻoncha" (1975), "Shosha" (1981) romanlari bor. 3. nasriga xos xususiyat shuki, u oʻz qahramonlarini koʻpincha mubolagʻali holatda tasvirlaydi, aql bovar qilmaydigan mazmun hamda murakkab shakllar uning asarlarida yetakchilik qiladi. Nobel mukofoti laureati (1978).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Zindiq

Zindiq (arab. – dinga ishonmaydigan, xudosiz, ateist) – oʻrta asrlarda islom taʼlimotini rad etgan, boshqacha fikrlovchi falsafiy oqimlar, dualistlar, shuningdek, moniylik, mazdaqiylik va xurramiylar taʼlimoti vakillariga berilgan umumiy nom. Zindiq nomi berilgan kishilar dinga qarshi, ateist deb hisoblangan, ular doimo taʼqibda boʻlgan, qoʻlga tushganda esa qattiq jazolangan. Faqiqlar ularning xattiharakatini paygʻambarni haqoratlash bilan barobar deb bilib, oʻlimga mahkum, deb hukm chiqarganlar. Islom tarixida zindiqqa qarshi namunali jazo choralari koʻrilgan hollar koʻp boʻlgan. Zindiq tushunchasini hozirgi vaqtda islom aqidaparastlari „din manfaati yoʻlida yetarlicha qaygʻurmayotganlar“ga nisbatan ham qoʻllaydilar.

Manbalar
Zindon

Zindon (fors.) — mahbuslar saqlanadigan yer ostidagi zax va qorongʻi joy, atrofi qalʼaband qamoqxona. Qulchilik davrida paydo boʻlgan. Koʻproq hukmdorlar qasri, qalʼasi ostida konussimon quduq shaklida qazilgan, 5—7 m, yer osti suvi yuzada boʻlgan joylarda pishiq gʻishtdan, gumbaz shaklida yer ustida qurilgan. Z.ning obxona degan turi ham boʻlgan (yana q. Buxoro zindoni).

Manbalar 

 

Arxitektura
Huquq
Zinjantrop

Zinjantrop (Zinj Sharqiy Afrikaning qad. arabcha nomi va yun. anthropus — odam) — avstralopiteklarga mansub qad. qazilma odamsimon maymun. 3. bosh skeletini ilk bor arxeolog Luis Liki 1959-yil Oldovay darasi (Tanzaniya)dan topgan. Liki uning ensa qismi va kesmasi tuzilishiga koʻra dastlab Homo urugʻiga kiritgan va ekspeditsiya uchun mablagʻ ajratgan Boysi sharafiga Boysi zinjantrop deb atagan. Lekin Z.ning morfologik tuzilishi uning hatto tosh qurol ham yasashi mumkin emasligini koʻrsatdi, shuning uchun uni Boysi jan. odami (Zinjanthropus boisei) deb nomlagan. Z.ning bosh skeleti boʻylab pushtacha oʻtgan, kichik oziq tishlari yirik oziq tishlariga bir oz oʻxshash, kurak va qoziq tishlari nisbatan mayda boʻlgan. Dagʻal oʻsimlik bilan oziqlangan. 3. bundan 2 mln. yil ilgari yashagan deb taxmin qilinadi.

Manbalar
Nikolay Zinin

Nikolay Nikolayevich Zinin (1812.25.8, Shusha — 1880.18.2, Peterburg) — rus organik kimyogari, Peterburg Fanlar akademiyasi akademik (1865 yildan). Peterburg Tibbiyotxirurgiya akademiyasining professor (1848— 74). Ilk bor kaliy sianid ishtirokida benzaldegidni kondensatlab, benzoin va uni nitrat kislota bilan oksidlab, benzil olgan.

Z. 1842 yilda aromatik nitrobirikmalardan aromatik aminlar olish usulini kashf etgan (qarang Zinin reaksiyasi), shu usulda anilin va a naftalin sintez qilgan, fenildiamin va dezoksibenzoin (1844), benzidin (1845) olgan. Benzidin birikmalarini qayta guruhlashni taklif qilgan.

Manbalar 

1812-yilda tugʻilganlar
1880-yilda vafot etganlar
25-avgustda tugʻilganlar
18-fevralda vafot etganlar
Zinin reaksiyasi

Zinin reaksiyasi - aromatik nitrobirikmalarni kaytarib aromatik aminlar olish usuli: ArNO2 + 3H2S → ArNH2 + 3S + 2H2O. Reaksiyani 1842 yilda N. N. Zinin kashf etgan. 3. r. asosida boʻyoqlar, farmatsevtik preparatlar, portlovchi, xushboʻy va dorivor moddalar olishda boshlangʻich mahsulot sifatida qoʻllaniladigan turli aromatik aminlar sintez qilinadi.

Manbalar
Georgiy Zinovyev

Georgiy Vasilyevich Zinovyev (1877, SanktPeterburg — 1934, Moskva) — Turkistonda sovet rejimi oʻrnatishda faol qatnashgan harbiy arbob. 1918—21 yillarda Turkiston armiyasi va ZTurkiston oʻqchi diviziyasi, Fargʻona armiyasi qoʻmondoni hamda Turkiston fronti inqilobiy harbiy kengashi aʼzosi sifatida istiklolchilarga qarshi kurashni uyushtirdi. Buxoro bosqini (1920 yil avgust—sentabr)ni uyushtirishda M. V. Frunzening eng yaqin yordamchisi boʻlib, qizil armiya qoʻshinlariga bevosita qoʻmondonlik qildi. 1920 y. oktabrda 3. boshchiligida 31000 kishilik qizil armiya Fargʻona vodiysidagi istiqlolchilarga qarshi tashlandi. Istiqlolchilik harakatining rahbarlari bilan muzokaralar paytida bir guruh qoʻrboshilar uning buyrugi bilan qoʻlga olinib, xiyonatkorona ravishda otib tashlandi (1921). 3. keyinchalik Oʻrta Osiyo harbiy okrugi qoʻmondonining oʻrinbosari va b. lavozimlarda ishladi.

Ad:. Rajabov Q. K., Mustaqil Turkiston fikri uchun mujodalalar, T., 2000; Turkestan v nachale XX veka: K istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti, T., 2000.

Manbalar 

2-dekabrda tugʻilganlar
1887-yilda tugʻilganlar
Sankt-Peterburgda tugʻilganlar
26-aprelda vafot etganlar
1934-yilda vafot etganlar
Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Turkiston harbiy okrugi qoʻmondonlari
Zira

Zira (Bunium persicum) — ziradoshlar oilasiga mansub koʻp yillik xushboʻy ziravor oʻsimlik. Boʻyi 40—60 sm. Poyasining yarmidan yuqorisi shoxlangan. Ildizi tugunakli. Tupbarglari uzun bandli, poyadagilari bandsiz. Bargi ipsimon boʻlaklarga boʻlingan. Gullari oq, mayda, har bir soyabonchada 20—30 tadan. Iyunda gullaydi, urugʻi iyulda pishadi. Samarqand, Qashqadaryo va Surxondaryo adirlarida, togʻ yon bagʻirlarida koʻp oʻsadi. Urugʻi mayda, choʻziq, qoramtirjigarrang , sirti taramtaram, juda xushboʻy. Tarkibida 2,753,0% efir moyi bor. Oʻrta Osiyo xalqlari goʻsht tuzlashda, qazi va b. ovkatlar tayyorlashda kadimdan keng foydalanib keladi. Xalq tabobatida meʼda kasalliklarini davolashda, siydik haydovchi dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

Ziradoshlar
Ziravorlar
Osiyo dorivor o‘simliklari
Iste'mol qilinadigan ziradoshlar
Dorivor oʻsimliklar
Ziraboldoq

Ziraboldoq — isirgʻa turi; q. Qashqarboldoq.

Manbalar
Zirabuloq togʻlari

Zirabuloq togʻlari — Samarqand viloyatidagi togʻlar. Geologik jihatdan Zarafshon tizmasining shimoli-gʻarbiy davomi. Sharqda Jom choʻli, gʻarbda Ziyovuddin togʻlari bilan chegaradosh. Janubida Qarnob choʻli tekisligidan tik pogʻona bilan ajralgan, shimolida Zarafshon daryosi vodiysiga tutashgan. Eng baland joyi 1120 m. Shimoliy qismining balandligi 930- 1100 m, markaziy qismi 830-890 m. Janubiy qismida Ayribel, Qoʻshdara, Jalqir, Alyomiy (1054 m), Piyoztogʻ, Mahmudtogʻ (962 m), shimolida Beshtogʻ va b. togʻ tizmalari mavjud. Ularning janubiy va janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari tik koʻtarilgan qoyali, tub jinslari yalangʻoch, turli nurash shakllari bilan murakkablashgan, chuqur va tor daralar hamda soylar bilan kuchli parchalangan. Shimoliy va shimoli-sharqiy yon bagʻirlari yotiqroq va astasekin togʻ etagi tekisligiga qoʻshilib ketadi. Prolyuvial shleyflar togʻlardan boshlangan soylarning konus yoyilmalaridan iborat. Shimoliy yon bagʻirlarida tepaliklar va ular oraligʻida soyliklar mavjud. Quruq soylar (Jinichkasoy, Koʻksoy, Ustungusoy, Chalquduqsoy va b.)da erta bahor va yoz boshida sel suvlari oqadi.

Z.t.ning shimoliy tizmalari quyi silurning qumtoshslanets yotqiziklari, barcha qoyali togʻ tizmalari yuqori silurning ohaqtoshlaridan tashkil topgan. Z.t.ning markaziy plato qismida silur yotqiziqlarini intruziv jinslar (granit) yorib kirgan. Togʻ etaklarini boʻr, paleogen va neogenning choʻkindi jinslari tashkil qilgan. Markaziy qismi platosimon relyef shakliga ega, paleozoyning intruziv qatlamlaridan iborat. Kisqa, lekin chuqur vodiylar (Daraitut, Tim, Sipki, Kattasoy, Mullaburhon, Devonasoy, Juzumlisoy va b.) qalin ohaktosh qatlamlarini kesib oʻtgan. Ular bahorda toʻlib oqib, yozda deyarli qurib qoladi. Togʻlarda tipik boʻz tuproqlar tarqalgan. Shimoliy yon bagʻirlarining quyi qismlarida efemerlar, shirach, markazida oqkuray aralash usadi. Qad. denudatsiya yuzalarida tragantli astragal, bodom, togʻ etaklarida qoʻziquloq, oqquray, shuvoq oʻsadi. Z.t.da qurilish materiallari, ohak ishlab chiqarish uchun gips hom ashyosi konlari bor. Kdlay va simob konlari (Ingichka) ishlab turibdi. Togʻ etaklarida Oqtosh sh., Ingichka shaharchasi, Karnob qishlogʻi joylashgan.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Samarqand viloyati
Ziravor

Ziravor — taomlarga lazzat kiritadigan va xushboʻylik beradigan, taomni mineral tuzlar bilan boyituvchi oʻsimlik yoki kimyoviy (organik va mineral) qoʻshimchalar. Koʻpgina ziravorlar ovqatga qoʻshimcha lazzat berish bilan birga taomning toʻyimliligini ham oshiradi. Oʻzbek pazandachiligida koʻp ishlatiladigan Z.larga qalampirmunchoq, zanjabil, kardamon, dafna yaprogʻi, murch, qalampir, zira, zaʼfaron, zarchava, sedana, kashnich doni, vanil, tuz, sirka, gorchitsa (xantal), anor suvi, limon kislotasi va har xil souslar kiradi. Shuningdek, sut, smetana, yogʻ, tuxum, zaytun mevasi va sabzi, petrushka, selderey, pasternakning ildizlari, xushboʻy oʻtlar va koʻkatlar, piyoz, xren (yerqalampir), sarimsoq kabi oziq-ovqat mahsulotlari ham 3. boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar
Ziradoshlar

Ziradoshlar, soyabonguldoshlar (Apiaceae) — ikki urugʻpallalilar yoki magnoliyasimonlar sinfiga mansub oʻsimliklar oilasi. Asosan, bir yillik yoki koʻp yillik oʻtlardan iborat. Tropik va subtropik mamlakatlarda oʻsadigan ayrim turlari buta. Poyasi, asosan, tik usadi. Kupchiligining barglari murakkab, turli darajada qirqilgan. Gullari mayda, oq, koʻkishsariq yoki och qizil rangli, koʻpincha murakkab soyabonsimon toʻpgullarga yigʻilgan. Soyaboni oddiy yoki murakkab, uz. 1 m gacha yetadi. Har bir soyabonda bir nechtadan gul oʻrnashadi. Pishgan mevasi 2 ta mevachaga ajralib, mevabandda osilib turadigan qoʻsh pistachadan iborat. Asosan, Yer yuzining quruq mintaqalarida tarqalgan. 300 ga yaqin turkumi, 3000 dan ortiqturi bor. Oʻzbekistonda 69 turkumi va 198 turi usadi. Z.ning ayrim turlari (mas, zira, kashnich, sabzi, sumbul, shivit, kovrak, arpabodiyon, alkor va b.) tarkibida (koʻpincha, meva va barglarida) hilmaxil efir moylari boʻlganligi uchun ulardan qadimdan foydalanib kelinadi. 3. tibbiyot, parfyumeriya va oziqovqat sanoatida ishlatiladi. Baʼzi turlari (mas, sassiqalaf) zaharli, baʼzilari ekinlar orasida begona oʻt sifatida usadi

Manbalar 

 

Ziradoshlar
Zirak

Zirak — quloqqa taqiladigan bezak buyumi (qarang Isirgʻa).

Manbalar
Zirafkand

Zirafkand, Zirofkand (fors. — pastga sakrash, tushish) — q. Oʻn ikki makom.

Manbalar
Zirvak

Zirvak — palovning guruch solishdan oldin qovurib, suv solib qaynatib qoʻyilgan masalligʻi. 3. palov tayyorlashdagi eng muxim jarayonlardan biri. Doglangan yogʻda avval piyoz, soʻng goʻsht, sabzi qovuriladi. Qovurish meʼyoriga yetgach, yuzi bilan barobar suv quyib, olov pastlatiladi va hilhil pishguncha mildiratib qaynatiladi. Tuz va ziravorlar ham Z.ga solinadi (yana q. Palov).

Manbalar
Zirk

Zirk (), qoraqand — zirkdoshlar (zirkgullilar oilasi)ga mansub butalar turkumi. Barglari qalin, qisqa bandli, ketmaket joylashgan. Guli sariq, qoʻsh gulqoʻrgʻonli, shingilga toʻplangan; mevasi rezavor. Shim. yarim sharda tarqalgan. 194 turi bor. 45 turi iklimlashtirilgan. Oʻzbekistonning togʻ yon bagʻirlarida qizil zirk bilan qora zirk tarqalgan. 3. bargi tarkibida berberin, oksikontyn, berbamin va b. alkaloidlar bor. Ularning mevalari nordon, mazali boʻlganligidan turli xil taomlarga, jumladan, palovga solinadi, ovqatni xushtaʼm qiladi. Qora 3. keng isteʼmol qilinganligi uchun uning tusiga nisbat berib "qoraqand" deb ataladi. Tabobatda jigar xastaliklarini davolashda, isitmani pasaytiruvchi, ich ketishni toʻxtatuvchi va yurakni mustahkamlovchi vosita sifatida qoʻllaniladi.

Manbalar 

Ikki pallali oʻsimliklar
Ziravorlar
Yevropa dorivor oʻsimliklari
Afrika dorivor oʻsimliklari
Osiyo dorivor o‘simliklari
Dorivor oʻsimliklar