MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tobelanish

Tobelanish — tobe sintaktik munosabatda boʻlish; soʻz birikmasi yoki gap tarkibidagi soʻzlarning oʻzaro teng boʻlmagan, sintaktik jihatdan biri ikkinchisiga boʻysunuvchi munosabati. Sintaktik jihatdan biri ikkichisiga boʻysunadigan, biri ikkinchisiga tobe boʻlgan birliklar orasida tobe aloqa mavjud boʻladi. Tobe aloqada bir uzv ikkinchisiga nisbatan tobe, ikkinchisi esa unga nisbatan hokim vaziyatda boʻladi. Mas: aniqlovchi — aniqlanmish, toʻldiruvchi — kesim, ega — kesim aloqalari tobe aloqadir: goʻzal hayot, hunarni sevmoq, dalalar yashnamoqda kabi. Ega — kesim munosabatida hokim qism, qolgan turdagi birikuvlarda esa tobe qism oldin keladi. Tobe aloqaning 3 xil turi bor: boshqaruv, moslashuv, bitishuv. Boshqaruv aloqasida tobe soʻz hokim soʻzning talabi bilan maʼlum grammatik shaklga kiradi, shu shakl orqali tobelanadi: bozorga bormoq, qalam bilan yozmoq. Moslashuv aloqasida tobe soʻz oʻz shaklini hokim soʻzning shakliga moslaydi, hokim soʻzning shakli oʻzgarishi bilan tobe soʻz ham unga moyil holda shaklini oʻzgartiradi: men aytaman, sen aytasan; mening kitobim, uning kitobi kabi. Bitishuv aloqasida tobe soʻz hokim soʻzga grammatik shakl yordamida emas, balki tartib va ohang orqali bogʻlanadi: musaffo osmon, tez gapirmoq kabi.

Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi, 2j., Sintaksis, T., 1976.

Ilhom Madrahimov.
James Tobin

James Tobin (5-mart 1918-yil Shempeyn shahri AQSH — 11-mart 2000-yill) — amerikalik iqtisodchi. Garvard universitetini tugatgan (1940). 1946-yildan Garvard universitetida oʻqituvchi, 1950-yildan Yale universiteti professor T. tadqiqotlari J.M.Keyns nazariyasini yanada takomillashtirish, makroiqtisodiy va pul nazariyalarini mukammalroq ishlab chiqishga bagʻishlangan. Moliya bozorlari nazariyasi va ularning isteʼmol, investitsiya qarorlari, ishlab chiqarish., bandlik va narxlarga taʼsiri muammolariga bagʻishlangan asarlari muhim ahamiyatga ega. R.Solou, A.Oyken, K.Errou kabi taniqli iqtisodchilar bilan birga AQSH prezidenta J.Kennedining iqtisodiy maslahatchilar qoʻmitasi aʼzosi ham boʻlgan (1961 —1962); monetarizm va reygonomika tanqidiga bagʻishlangan maqolalari bilan ham mashhur. Nobel mukofoti laureati (1981).

Manbalar 

Olimlar
To‘bil (daryo)

To‘bil (Tobol) ( Tobyl; ; ) — Qozogʻistonning Qoʻstanay viloyati, RFning Kurgan va Tyumen viloyatlaridagi daryo. Irtishning chap irmogʻi. Uzunligi 1597 km. Havzasining maydoni 426 ming km². Toʻrgʻay platosidan boshlanib, asosan, Gʻarbiy Sibir tekisligidan oʻtadi. Asosiy irmoklari: chapda — Uy, Iset, To‘ra, Tavda; oʻngda— Ubagan. Asosan, qordan toʻyinadi. Okt.—noyabrda muzlab, aprel—mayda muzi eriydi. Yogʻoch oqiziladi. Quyilish joyidan 437 km masofada kema qatnaydi. Oʻrtacha suv sarfi quyilish joyida 805 m³/sek. To‘bil boʻyida Lisyakovsk, Rudniy, Qoʻstonoy, Qo‘rg‘on, Yalutorovsk shaharlari bor. Tobylda (suv bilan taʼminlash va sugʻorish uchun) suv omborlari qurilgan.

Qozogʻistondagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Tobolsk

Tobolsk — Rossiya Federatsiyasi Tyumen viloyatidagi shahar. Irtishga Tobol daryosi quyilishiga yaqin yerdagi pristan. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Tobolsk (14 km). Aeroport bor. Aholisi 97,8 ming kishi (1998). Tobolsk 1587-yilda vujudga kelgan. 1610-yildan hozirgi oʻrnida. Kemasozlik korxonasi, kema taʼmirlash zavodi, neft kimyosi, yod kombinatlari, yengil, oziq-ovqat sanoati korxonalari, mebel, gilam va suyakka badiiy gul solish fabriklari, ped. instituti, drama teatri, tarixiymeʼmoriy muzey qoʻriqxonasi bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Sibirdagi birinchi tosh Kremli (17-asr oxiri), SofiyaUspeniye sobori (17-asr), Karvonsaroy (Gostiniy dvor) va "Shved palatasi" (18-asr boshlari saqlangan).

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Tobulgʻi

Tobulgʻi, tubulgʻa () —  raʼnoguldoshlarga mansub butalar turkumi. Shim. yarim sharda 100 dan ortiq turi oʻsadi. Boʻyi 0,15—2,5 m cha. Shoxshabbasi gʻuj, barg chiqargandan soʻng mayiyunda gullaydi, guli oq yoki och pushti, toʻpguli shoda yoki roʻvaksimon. Mevasi olmasimon, Yorugʻsevar, qurgʻoqchilikka va sovuqqa chidamli, tuproq tanlamaydi. Urugʻidan, ildiz va yer ustki bachkilaridan koʻpayadi. T. choʻl va oʻrmonlarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonning togʻli mintaqalarida yapon T.si (), oʻrtancha T. (), dalachoybarg T. (), tukdor T. () turlari oʻsadi. T.ning baʼzi turlari jarliklar va tog yonbagʻirlarini mustahkamlashda ekiladi. T. juda koʻp va chiroyli gullagani sabablitolbargT. () turi qimmatli manzarali oʻsimlik hisoblanadi. Togʻli yon bagʻirlardagi archazor, butazorlarda, dare boʻylarida oʻsadi. 

 
Raʼnodoshlar
Tobut

Tobut — Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari xalklarida marhumni qabrga eltish uchun ishlatiladigan moslama. Usti ochiq, 4 oyoqchali, bosh tomoni kengroq, oyoq tomoni torroq, uz. 2— 2,5 m. Kafanlangan murda solingandan keyin T. maxsus narvoncha ustiga oʻrnatiladi va uni 4 kishi kutaradi, Baʼzi xalklarda, mas., ruslarda T. krpqoqli boʻlib, marhumning jasadi bilan birga goʻrga qoʻyiladi. Qad. Oʻrta Osiyo xalklarida ham oliy tabaqaga mansub marhumni yiroq yerdan olib kelishda qopqokli yogʻoch T. ishlatilgan. Mas., Amir Temur va uning nabirasi Muhammad Sulton tut yogochidan yasalgan qopqoqli T.da goʻrga qoʻyilgan. Tosh T.da, yaʼni sarkofag (Yevropada atalishi)da oliy tabaqa jasadlar kumilgan.
Tova

Tova (fors.) — roʻzgʻor buyumi. Taom tayyorlashda foydalaniladi. Asosan choʻyan, alyuminiy, sopol va boshqa dan yasaladi. Qadimda choʻyandan quyilgan. Tarelkasimon ikki palladan iborat boʻlib, asosan, koʻchmanchi xalqlar uning yordamida non pishirishgan. Pallaning bittasiga xamir zuvalasi solinib, ikkinchi palla uning ustiga toʻnkarilgan va T. choʻqqa koʻmib qoʻyilgan.

Turmush tarzi
Asboblar
Tovlamachilik

Tovlamachilik — mulkiy jinoyatlardan biri. Oʻzbekiston jinoyat huquqiga koʻra, T. jabrlanuvchi yoki uning yaqin kishilariga zoʻrlik ishlatish, mulkka shikast yetkazish yoki uni nobud qilish, yoxud jabrlanuvchi uchun sir saqlanishi lozim boʻlgan maʼlumotlarni oshkor qilish bilan qoʻrqitib oʻzgadan mulkni yoki mulkiy huquqni topshirishni, mulkiy manfaatlar berishni yoxud mulkiy yoʻsindagi harakatlar sodir etishni talab qilish yoxud jabrlanuvchini oʻz mulki yoki mulkka boʻlgan huquqini berishga majbur qiladigan sharoitga solib qoʻyish demakdir. T.da faqat moddiy boyliklargina emas, balki mulkiy maqomdagi hujjatlar, qarz (tilxat), merosdan voz kechish toʻgʻrisidagi hujjat, moddiy boyliklarni olish uchun ishonch qogʻozi, sanatoriylarga yoʻllanma va h.k. ham tajovuz buyumi boʻlishi mumkin. T. jinoyati tamagirlik motivi bilan sodir qilinadi. T.da mulk zoʻrlik ishlatilib tortib olinmaydi, balki uning egasi tomonidan oʻz ixtiyori bilan beriladi. Shuningdek, T.da jabrlanuvchiga nisbatan qoʻllaniladigan doʻqpoʻpisa, agar jabrlanuvchi tovlamachining talabini bajarmasa, keyinchalik amalga oshirilishi nazarda tutiladi. Koʻpgina hollarda T. shantaj, reket nomi bilan ham ataladi. Lekin shantaj ham, reket ham T.dan farq qiladi. Shantaj—shaxsiy sharmanda qiladigan maʼlumotlarni oshkor etish bilan qoʻrqitib, biron bir harakatni sodir ettirish boʻlsa, reket bir necha shaxslar tomonidan doʻq qilish, zoʻrlik ishlatish va qoʻrqitish orqali amalga oshiriladigan qilmishdir. T. uchun Oʻzbekiston Respublikasi JKning 165-moddasida jinoiy javobgarlik belgilangan.

Manbalar
Tovon toʻlash

Tovon toʻlash — fuqaroning xayoti, sogʻligʻi yoki molmulkiga yetkazilgan moddiy ziyonni yoxud uning oʻziga yetkazilgan maʼnaviy zararnnnt oʻrnini qoplash. Tovon toʻlash va zararin qoplash iboralari Oʻzbekiston Respublikasi FKda deyarli bir xil maʼnoda qoʻllaniladi. Ayni vaqtda shuni ham eʼtirof etish lozimki, zararni qoplash tushunchasi tovon toʻlash tushunchasidan kengrokdir. FKning 1033moddasida zararning oʻrnini qoplash zararni aslicha (natura shaklida) qoplash (yaʼni, zararlangan, shikastlangan ashyo oʻrniga xuddi oʻshanday turdagi va sifatdagi ashyoni takdim etish, shikastlangan ashyoni tuzatib berish va h.k.) yoxud yetkazilgan zararni toʻlash (pul bilan) koʻrinishida boʻlishi mumkinligi koʻrsatilgan. Tovon toʻlash kontributsiya maʼnosida ham ishlatiladi (yaʼni, oʻzaro urushda magʻlub davlatning gʻolib davlatga Tovon toʻlash i). Baʼzi adabiyotlarda Tovon toʻlash yetkazilgan zarar miqdorini, hajmini oʻlchash imkoni boʻlmaganda sud tomonidan belgilangan yoxud jabrlanuvchi va huquqbuzar oʻrtasida kelishuv asosida tayinlanadigan, huquqbuzar tomonidan jabrlanuvchiga toʻlanadigan toʻlov maʼnosida ham qoʻllaniladi. Tovon toʻlash miqdorini belgilash, oʻzgartirish usullari, mezonlari, toʻlovni amalga oshirish tartibi FKning 57bobi ("Zarar yetkazishdan kelib chikadigan majburiyatlarni tartibga soluvchi normalar")da belgilab qoʻyilgan.
Tovoqsoy

Tovoqsoy — shakli tovoqqa oʻxshash botiq joy, yer yuzasida hamma tomondan balandliklar bilan oʻralgan yoki dare oqib oʻtsa, u keladigan va chikib ketadigan joyda tashqari bilan yoʻlak (vodiy, dara) orqali tutashgan boʻladi. Shakli va vujudga kelishiga koʻra, tektonik, muzlik, erozion boʻlishi mumkin. Relyefi ana shunday boʻlgan joylarda geografik nom sifatida ham uchraydi (mas., Toshkent viloyatidagi Tovoqsoy qishlogʻi).

    

Geografik terminlar
Tovoqsoy (stansiya)

Tovoqsoy - GES Chirchiq Boʻzsuv GESlari kaskadidagi stya. "Oʻzbekenergiya" davlataksiyadorlik kompaniyasi tarkibiga kiradi. Toshkent viloyati Boʻstonliq tumanidagi ChirchiqBoʻzsuv sugʻorish energetika traktining bosh qismida, Tovoqsoy qishlogʻi yaqinida joylashgan. GES qurilishi 1934-yilda boshlangan va uning 2 gidroagregatdan iborat birinchi navbati 1941-yil 1 iyulda ishga tushirilgan. 3agregat 1952-yilda, 4si 1957-yilda foydalanishga topshirilgan. Gidroagregatlarning umumiy quvvati 72 MVt. Chirchiq sh. va Boʻstonliq tumanidagi sanoat korxonalari va aholini elektr energiya bilan taʼminlaydi. Quvvatlar 110, 55 kVda uzatiladi. St-yada ishlab chiqarish. jarayonlari avtomatlashtirilgan. 2003-yilda 452,3 mln. kVt. soat elektr energiyasi ishlab chikarildi.

Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Oʻzbekgidroenergo
Tovoqsoy zilzilasi

Tovoqsoy zilzilasi - Tovoqsoy qishlogʻi yaqinida 1977-yil 6 dekabrda sodir boʻlgan. Zilzilaning oʻchogʻi PiskomToshkent seysmogen zonasida 15 km chuqurlikda joylashgan, kuchi 7 ball, magnitudasi 5,1. Seysmik toʻlqinlar Chirchiq, Gʻazalkentda — 7, Chorvokda — 5, Toshkentda — 6, Yangiyoʻlda — 4, Ohangaronda 3—4 ballga yetgan. Tovoqsoy, Ozodbosh, Iskandar va boshqa joylarda bir qancha imoratlar shikastlangan. Yer ustida tarqalgan epitsentral zonaning yoʻnalishi QorjontovToshkent yer yorigʻi boʻyicha shim.sharqdan jan.gʻarbga choʻzilgan. 3 balli zilzila maydoni 65700 km² ni tashkil qilgan.

Oʻzbekistondagi zilzilalar
Tovus (yulduz turkumi)

Tovus — osmonning Janubiy yarim sharida joylashgan yulduz turkumi. Birinchi marta T.ning nomi nemis olimi I. Bayerning (17-asr) "Uranometriya" deb nomlangan atlasida uchraydi. T.da oddiy koʻz bilan koʻrish mumkin boʻlgan 10 ta eng yorugʻ yulduzlarining koʻrinma yulduz kattaliklari 2 dan 4,5 gacha boradi. Gorizontdan balandga koʻtarilmasligi sababli, Oʻzbekiston hududida koʻrinmaydi. 

 

Yulduz turkumlari
Tovuslar

Tovuslar () — tovuqsimonlar turkumi, qirgʻovullar oilasiga mansub qushlar urugʻi. 2 turi bor. Oddiy T. tanasining uz. 100—125 sm, dumi 1,5 sm gacha. Ogʻirligi 4—4,2 kg. Boshi, boʻyni va koʻkragining bir qismi yashil, orqasi koʻk, tanasining osti qora. Hindiston va Shri Lankada tarqalgan. Oʻrmonning butazorli qismini xush koʻradi. Uyasini yerda chukurcha shaklida yasaydi. 4—7 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi 30 kun bosadi. Yashil kanotli T. Hindixitoy va Indoneziyada tarqalgan. Butazorlar, dare qirgʻoqlari va boshqa yerlarda yashaydi. T. oʻsimlik, hasharot va mayda umurtqalilar bilan oziqlanadi. Goʻshti mazali. Oddiy T. tutqunlikdayaxshi koʻpayadi. T. tovuqsimonlarning yirik, chiroyli va jozibador vakillaridan; hayvonot bogʻlarida boqiladi.

 

Qushlar
Tovush (musiqa)

Tovush (musiqada) — musiqaning ifoda kuchiga ega eng kichik tarkibiy qismi. Musikiy Tovushlar maʼlum musiqiy tizimni tashkil etib, muayyan balandpastlik (lad), uzunqisqalik (ritm va metr), dinamika va tembrga ega boʻladi. Odatda, musiqada 16 gs — 4500 gs (S2—d5) orasidagi, 0,015 sek —23 min. uzunligidagi Tovushlardan foydalaniladi. Shuningdek, musiqada muayyan balandlikka ega boʻlmagan (aleatorika, sonoristika, usul) Tovush lardan ham qoʻllaniladi. Musiqiy Tovushlarning oʻziga xosligi, shuningdek, badiiy talqin jarayonidagi (agogika, artikulyatsiya, surʼat, melizmlar va boshqalar) xususiyatlar bilan belgilanadi (yana qarang Nagʻma, Ton).

Yana q. 

 Tovush (tilshunoslik)

Adabiyot 
 Nazaykinskiy Ye., Zvukovoy mir muzoʻki, M., 1988.
Tovush (tilshunoslik)

Tovush (tilshunoslikda) nutk, tovushi — kishining murakkab artikulyatsion faoliyat natijasi gʻisoblangan, muayyan akustik (eshitilish) va perseptiv (idrok etilish) xususiyatlari bilan ajralib turadigan eng kichik nutq birligi. Talaffuz usuliga muvofiq holda Tovushning akustikasi, artikulyatsiyasi va persepsiyasi haqida fikr yuritiladi. Har bir nutq tovushi artikulyatsion jihatdan talaffuz aʼzolarining murakkab harakati natijasida paydo boʻladi. Akustik jihatdan esa, har qanday boshqa tovush singari, havo muhiti orqali tarqaladigan tebranma harakat sifatida taʼriflanishi mumkin. Nutq tovushlarini hosil qiluvchi vosita (tebrantiruvchi kuch) oʻpkadan nafas yoʻli orqali chiqib, avval boʻgʻizga va undan ogʻiz boʻshligʻiga, baʼzan burun boʻshligʻiga oʻtadigan havo oqimidir. Ovoz (un), asosan, boʻgʻizda hosil boʻladi. Unda koʻndalang joylashgan elastik, yupqa tovush (un) paychalari mavjud boʻlib, soʻzlash paytida oʻpkadan chiqayotgan havoning kuchi bilan titraydi va ovoz hosil qiladi. Unlilar, sonorlar va jarangli undoshlardagi ovoz ana shuning natijasidir. Boʻgʻiz orqali oʻtgan havo oqimi til, tanglay, tish yoki ikki labning toʻsqinligiga duch kelib, shovqin paydo qiladi, natkjada jarangsiz undoshlar hosil boʻladi.

Tovushlar soʻz va grammatik koʻrsatkichlarni shakllantirish hamda ularni birbiridan farqlash, ajratish uchun xizmat qiladi. Bunday xususiyatli Tovushlar fonema deb yuritiladi, biroq barcha Tovush ham fonema boʻla olmaydi. Tovush (fonema)lar bir necha jihatdan tasnif qilinadi. Ovoz va shovqinning ishtirok etish darajasiga koʻra, ular avvalo 2 ga boʻlinadi: unli tovushlar va undosh tovushlar (qarang Fonema, Undosh tovushlar, Unli tovushlar).

Yana q. 

 tilshunoslik
Tovush yozib olish

Tovush yozib olish (texnikada) — tovush (nuqt, musiqa, qoʻshiq va boshqalar) ni tovush eltgich (magnit lenta, grammofon plastinkasi, disk va boshqalar) ga yozib olish jarayoni. Akustik va elektroakustik usullar bilan amalga oshiriladi.

Akustik usulda tovush tebranishlari yozuv (tovush) eltuvchi moddaga taʼsir qiluvchi asbobni bevosita boshkaradi. Elektroakustik usulda tovush tebranishlari mikrofon vositasida elektr tebranishlariga aylantiriladi va kuchaytirilgandan keyingina tovush eltgichga tushiriladi.

Tovush yozib olisho.ning mexanik, fotografik va magnit tizimlari mavjud. Mexanik tizimda nina harakatlanayotgan tovush eltgichni bosib, uning sirtida tovush tebranishlari shakliga moye keluvchi ariqchalar chizadi. Tovushni tiklash (kayta eshitish) da grammofon ninasi shu ariqchalar boʻylab harakatlanib, oʻsha tebranishlarni takrorlaydi va uni membranaga uzatadi. Mexanik usulda yozib olishni 1877-yil amerikalik ixtirochi T. A. Edison birinchi boʻlib qoʻllagan. Mexanik tizimi grammofon plastinkalar ishlab chiqarish.da keng qoʻllaniladi. Fotografik tizimda harakatlanayotgan kinoplyonkaga kuchi yoki shakli tovush tebranishlariga moye holda oʻzgarayotgan yorutlik nuri tushadi. Natijada tovush "suratga olingan"dek boʻladi. Tizimni 1901-yil nemis olimi E.Rumer qoʻllagan. Fotografik tizim, asosan, ovozli kinoda qoʻllaniladi. Magnit tizimda tovush tebranishlariga moye hodda magnit maydonida harakatlanayotgan lentaning ayrim qismlari magnitlanib boradi. Magnit maydon esa magnit kallagi oʻramidan mikrofonning kuchli elektr toki oʻtganda hosil boʻladi. Tovushni qayta tiklashda magnit fonogrammasi harakatlanib, magnit kallagi oʻramida elektr signallari hosil qiladi (yana qarang Magnitofon). Magnit tizimni 1898-yil daniyalik muhandis V. Paulsen taklif qilgan. 20-asr 80-yillaridan Tovush yozib olisho.ning raqamli usuli ham qoʻllana boshladi. Tovush yozib olisho. radioeshittirish, televideniye, taʼlimtarbiya ishlari va boshqa sohalarda muhim ahamiyatga ega.
Tovush lokatsiyasi

Tovush lokatsiyasi - obyektga boʻlgan yoʻnalishni va shu obyekt tarqatayotgan tovushni taxlil qilish yoʻli bilan obyektning turgan joyini aniqlash; obyekt hosil qilayotgan tovush maydoni (suyet lokatsiya) yoki maxsus qurilmalar vositasida hosil qilinadigan tovushning undan qaytishi (faol lokatsiya) boʻyicha amalga oshiriladi.

Faol Tovush lokatsiyasida impulyeli va uzluksiz tovush manbalaridan foydalaniladi. Impulyeli rejimda obyektgacha boʻlgan masofa undan kaytgan aks sado — signalning kechikish vaqti boʻyicha aniklanadi. Uzluksiz rejimda obyektgacha boʻlgan masofa unga yuborilgan va undan kashtan chastotalar farqi bilan aniklanadi. Tovush chikaruvchi obyektlarning suyet lokatsiyasi tovushni tor yoʻnalishda yoʻnaltiruvchi qabul qilgichlar bilan (tor chastota polosasida ishlaganda) qabul qilishning yoki korrelyatsiyey usul bilan (keng polosali manbalar bilan ishlaganda) amalga oshiriladi. Tovush lokatsiyasi infratovushdan ultratovushgacha boʻlgan chastota diapazonidagi tovushni havoga, yerga va metallga tarqatishda keng qoʻllaniladi.

Barcha tirik jon, jumladan, odam va hayvonlarda Tovush lokatsiyasi mavjud. Baʼzi jonivorlar, mas., koʻrshapalak, delfin, kit va qushlar oʻz evolyutsiyasida faol lokatsiyaga moslashib qolgan. Koʻrshapalak bir necha m/s dagi tovush impulslarini nurlatadi. Koʻr kishilar biror toʻsiqqa yaqinlashganini oyoq yoki xassasi tovushining toʻsiqdan qaytishi bilan sezib oladi.
Tovush tezligi

Tovush tezligi - tovush toʻlqinining belgilangan biror fazasining tarqalish tezligi. Tovush tezligi muayyan tashqi sharoitda mazkur modda uchun oʻzgarmas boʻlib, toʻlqinning chastotasi va amplitudasiga bogʻliq emas. Gazlarda temperatura va bosim ortishi bilan Tovush tezligi ortadi, suyukliklarda (suvdan tashqari) esa temperatura ortishi bilan, yaʼni suyultirilganda Tovush tezligi kamayadi. Suvda temperatura oshishi (74° gacha) bilan Tovush tezligi ham ortadi. temperatura bundan yuqoriga koʻtarilgan sari Tovush tezligi kamaya boradi.

Gaz va suyuqlik aralashmalarida Tovush tezligi undagi komponentlarning konsentratsiyasiga bogʻliq. Izotrop qattiq jismlarda Tovush tezligi moddaning zichligi va elastiklik moduli bilan aniqlanadi. Tovush tezligi qattiq jismlarda suyukliklardagidan, suyuqliklarda esa gazlardagidan katga. Mas., Tovush tezligi 20° da havoda 331 m/s ga, suvda 1450 m/s ga, poʻlatda 5000 m/s ga teng.
Tovushqator

Tovushqator — muayyan musiqa tizimidagi barcha tovushlarning tartiblashgan majmuasi (mas., lad tovushlarining izchil tuzilmasi, gamma). Turli musiqa uslublarida T. ahamiyati har xil boʻladi. Masalan, dodekafoniya uslubidagi asarlarda T.dan koʻra intervallar izchilligining mohiyati balanddir. Ogʻzaki anʼanadagi musiqa, jumladan, oʻzbek xalq va mumtoz musiqa ijodida T.larning bir nechta tarixiy — uslubiy koʻrinishlari ajratiladi. Mas., mavsum marosim qoʻshiqlariga xos tor (kvartakvinta) hajmdagi T.lar, xalq lirik va raqs qoʻshiqkuylarda asosiy oʻrin tutgan oktava diapazonidagi T.lar, maqom T.lari va boshqa Baʼzi (yigʻi, alla, qissaxonlik kabi, kompozitorlik ijodida esa — sonoristika, elektron musiqa va boshqa yoʻnalishidagi) musiqa shakllarida muayyan T. tizimi oʻrniga tovushlarning erkin munosabatlari asosiy oʻrin tutadi.

Adabiyot 
 Vaxromeyev V., Muzikaning elementlar nazariyasi, 2nashri (maxsus muharrir T. Gʻafurbekov), T., 1980.
Tovuq yili

Tovuq yili — muchal yil hisobida oʻninchi yil nomi (qarang Muchal).
Tovuqsimonlar

Tovuqsimonlar () — qushlar turkumi. Ikki katta oila (krakslar va qirgʻovullar), besh oila (krakslar, xastovuklar, qirgʻovullar, kurkalar, qurlar)ga mansub 250 turi mavjud. T. Antarktidadan boshqa hamma joyda tarqalgan. Hozirgi tovuq zotlari tropik o'rmonlarda yashaydigan yovvoyi bankiv tovuqlaridan kelib chiqqan. Bundan 4500 yil avval qadimgi Hindistonda xonakilashtirishni boshlangan. Tovuqlar go‘sht go'sht-tuxum tuxum yonalishiga bo'linadi Tanasi 12 sm dan (bedana) — 235 sm gacha (arguslar), ogʻirligi 80—120 g dan (vedana) — 16kg gacha (karqurlar). Tumshugʻi qisqa, mustahkam. Oyoklari baquvvat. Qanotlari katta, lekin yomon uchadi. Pati qalin, pari siyrak. Tovuqsimonlar ekaklari ayollariga nisbatan yirik va rangdor. Baʼzi turlarining yuz qismi patsiz, etli oʻsmalari boʻladi. Koʻpchilik turlari oʻtroq yashaydi yoki koʻchib yuradi. Ayrim turlari (mas., bedana) qishda uchib ketadi. Koʻpchilik turlari poligam (qarang Poligamiya). Sodda uyasini, asosan, yerga yasaydi. Odatda, yilda bir marta 2—25 ta tuxum qoʻyadi; 12—30 kun bosadi. Xastovuklar tuxumini qum yoki chiriyotgan barglarga koʻmib qoʻyadi. Asosan, oʻsimliklar urugʻi, kurtagi, mevasi va bargi bilan oziqlanadi. Hasharotlar, chuvalchanglar va boshqa mayda hayvonlarni ham yeydi. T. ovchilik va naslchilik ishlarida katta ahamiyatga ega. Tutqunlikda yaxshi koʻpayadi. Noyob va kamayib borayotgan turlari Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi va bir qancha mamlakatlar Qizil kitobiga, Zarafshon qirgʻovuli Oʻzbekiston Respublikasi Qizil kitobiga kiritilgan.

Qushlar
Hideki Tojo

Todzio Xideki (1884.30.12 Tokio — 1948.23.12) — Yaponiyaning bosh harbiy jinoyatchilaridan biri, general. 1915-yildan yapon armiyasida rahbarlik lavozimlarida. 1937—38 yillarda Yaponiyaning Kvantun armiyasi shtabi boshligʻi. 1938—39 yillarda harbiy vazir muovini. 1940-yil iyul — 1941-yil oktabr daharbiy vazir. 1941-yil oktabr — 1944-yil iyulda bosh vazir va ayni vaqtda harbiy vazir. Yaponiyaning fashistlar Germaniyasi va Italiya bilan ittifoqining tarafdori boʻlgan. Fashistlar Olmoniyasining SSSRga qarshi urushida faol yordam bergan. 1941-yil Tinch okeanidagi urushning ochilishida katta rol oʻynagan. Uzoq Sharq uchun tashkil etilgan Xalqaro harbiy tribunalning qaroriga koʻra, qatl etilgan.

Manbalar
Todorokit

Todorokit (Todoriki — Yaponiyaning Xokkaydo o.dagi kon nomidan) — mineral. 1963-yil Markaziy Qizilqumda topilgan. Kimyoviy tarkibi (Ca, Na, Mg2Q, K), (Mn4Q, Mn2Q,Mg)6 xO|23H,O; asosiy qismni tashkil qiluvchi Mp dan tashqari 16 kimyoviy element (Mg, Ca, Na, K, Zn, Fe, Al, Si, Ba, Hg, Cd, Co, Ni, Sr, Mo, Si) aralashmasi bor. Romb yoki monoklin singoniyada kristallanadi. Koʻrinishi sferolitbuyraksimon. Kattiqligi 1,5 — 2, zichligi 3,7—3,8 g/sm3. Rangi kora, yarim metalldek yaltiraydi, elektromagnitli. T. gipergen mineral boʻlib, oltin konlarining oksidlanish zonasidagi eng kechki shakllanish bosqichida vujudga kelgan. Oʻzbekistonda Muruntov, Tomditov va Boʻkantovda uchraydi.
Akram Tojiboyev

Akram Ashurovich Tojiboyev (1944.29.12, Gʻallaorol tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Samarqand Davlat Universiteti (1969) va Sirdaryo pedagogika instituti (1978)ni tugatgan. 1969-yildan Payariq, Guliston tumanlaridagi maktablarda ingliz tili oʻqituvchisi, internat maktabda oʻquv boʻlimi mudiri, Payariq tuman xalq taʼlimi boʻlimida usuliyotchi, nazoratchi, 1992-yildan Chelak tuman xalq taʼlimi boʻlimida usuliyot kabineti mudiri, 1995—97 yillarda 26maktab direktori.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari