MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kremenchug

Kremenchug — Ukrainaning Poltana viloyatidagi shahar. Dnepr daryosidagi port. Kremenchug tuguni. Aholisi 243 ming kishi (1997). K.da mashinasozlik va metallsozlik, kon sanoatlari, ("AvtoKrAZ" ishlab chiqarish birlashmasi, vagonsozlik, yoʻl mashivalari zavodlari, kon boyitish kombinati), neftni qayta ishlash, metall quyish va shtampovkalash, qurum, temirbeton shpallari, silikat va boshqa zavodlar bor. Oziq-ovqat (goʻsht, non kombinatlari, kandolatchilik fabikasi, likyor-araq, sut zavodlari), yengil sanoat (koʻn kombinati, badiiy buyumlar, trikotaj, poyabzal, tikuvchilik fabikalari, mebel, uysozlik kombinatlari) mavjud. Tarix-oʻlkashunoslik, A. S. Makarenko muzeylari ishlab turibdi. K. 1571-yil vujudga kelgan.

Manbalar 

Ukraina shaharlari
Kremenchug magnit anomaliyasi

Kremenchug magnit anomaliyasi — Dnepr daryosining chap sohilidagi yirik temir rudasi rayoni, Ukrainaning Poltana viloyatida. Umumiy maydoni qariyb 100 km². Kremenchug magnit anomaliyasia. 1924—28 yillarda topilgan. Qidiruv va razvedka ishlari 1931-yilda boshlangan. Temir rudasi 1970-yildan oliva boshladi.

Kremenchug magnit anomaliyasia.ning geologik tuzilishida tokembriyning kristalli va metamorfik jinslar (amfibolitlar, kristalli slanetslar, temirli kvarsitlar va boshqalar) katvashgan. Ularning ustini umumiy qalinligi 600–800 m li paleozoy, mezozoy va kaynozoy davriga oid choʻkindi qum-gilli yotqiziklar qoplagan. Kon rayonida ruda maydonlarini tashqil qilgan magnit anomaliyalari mavjud. Kon joylashgan rayon eni 0,2— 3,5 km, oʻz. 45 km. Bashorat qilingan za-xirasi 15 mlrd.t dan ziyod (Gʻe miqdori 25 dan 58,2% gacha). Anomaliyaning jan. qismida ochiq usulda qazib olish imkoni boʻlgan toʻrtta yirik temirli kvarsit koni mavjud. Yer ostidan qa-zib olish zahirasi ham bashorat qilingan. Temirli kvarsitlar choʻkindi (terrigen-xemogen) formatsiyaga mansub. Boy rudaning hosil boʻlishini baʼzi tadqiqotchilar kvarsitlar poʻstining yemirilishidan deb hisoblasa, boshqalari gipergen-metamorfogen genezis yoʻli bilan deb izohlaydilar. Yiliga 30 mln. t dan ortiq ruda qazib olinadi.

Manbalar
Kremen

Kremen — kristalli va amorf kremnezyom, yaʼni qumtuproq (opal, xalsedon yoki kvars)dan tashqil topgan mineral tuzilma. K. Yer poʻstida konkretsiya, gʻurra, linza va qatlam koʻrinishida keng tarqalgan, koʻpincha, ohaktoshlar va boʻr yotqiziqlari orasida muvofiq holda yotadi. Kimyoviy tarkibida SiO2 koʻproq. Qattiqligi minera-logik shkala boʻyicha 7. Rangi sariq, qoʻngʻir yoki qora. Choʻkindilarning diagenezi, togʻ jinslari katagenezi va nurash natijasida hosil boʻladi. Sinishi chigʻanoqsimon. Singanda chekkasi oʻtkir qirra hosil qilganligi uchun juda qadimdan temir davrigacha odamlar tomonidan tosh qurollar yasashda ishlatilgan (qarang Tosh davri). Fayans, emal, glazur va h.k. tayyorlashda foydalaniladi.

Manbalar
Kreml (qalʼa)

Kreml, Moskva kremli — Rossiya Federatsiyasining poytaxti Moskva shahrining eng qad. qismi, qalʼasi. Moskva daryosining chap qirgʻogʻida, Neglinvaya daryosi unga quyiladigan joydagi Borovitsk tepaligida kichik bir istehkom sifatida yuzaga kelgan (11 — 12-asrlar, 1,5 ga atrofida). Bu istehkom-qalʼa qadimda "gard" yoki "grad Moskva" deb atalgan, 14-asr dan K. nomini olgan. Bu yerda knyaz Yuriy Dolgorukiy buyrugʻi bilan 1156-yilda qurilgan "shahar" — istehkom esa, avvalgi qalʼa hududidan 5—6 barobar kengroq maydonni tashqil etgan va yogʻoch devor bilan oʻralgan. Moʻgullar hujumi davrida (1237) K. vayron qilingan. K.ning keyingi taraqqiyoti knyazlikning, keyinchalik esa, markazlashgan rus davlatining poytaxti boʻlgan Moskvaning rivoji bilan bogʻlanib ketgan. Devor va minoralari dubdan (1339— 40, maydoni 18 ga boʻlgan) va oq toshdan (1367, "oqtoshli Moskva" deb ham atalgan), keyinchalik gʻishtdan qayta qurilgan (1485—95, maydoni 27,5 ga). Hozirgi tarhi uchburchaksimon (maydoni taxminan 28 ga). Devorining oʻz. 2 km dan ortiq, qalinligi 3,5—6,5 m, balandligi 5–19 m dir.

K.da rus meʼmorligining noyob yodgorligi saqlanadi: Uspensk s o b o ri (1475—79), B l a go ve sh ch ye ne k sobori (1484—89), Arxangelsk sobori (1505—08), Granitovaya palata (1487—91). "Buyuk Ivan" qoʻngʻiroqxonasi (1505—08, 1600-yil qayta qurilgan). Terem saroyi (1635—36); Sevat binosi (1776— 87, klassitsizm uslubida qurilgan, korinf orderi tizimidagi kolonnadalar bilan bezatilgan), Katta Kreml saroyi (1839—49) va Qurol-aslaha (Orujeyvaya) palatasi (1844—51; hozirgi muzey), Kreml majlislar saroyi (1959—61) va boshqa Kreml devorlarida 20 minora bor. Boʻlardan 6 tasi darvozali. Spassk (unga K. koʻranti oʻrnatilgan). Nikolsk, Arsenal, Troitsk, Borovitsk, Vodovzvod (Sviblov), Beklemishev (Moskvoretsk) minoralari oʻziga xosdir. K. ichida "Shoh zambaragi" (16-asr, quyma metall) va "Shoh qoʻngʻirogʻi" (18-asr) qoʻyilgan.

K. Moskva knyazlari (14-asr) va shohlar (16-asr oʻrtalaridan) qarorgohi, 18-asr boshlaridan imperatorlarning muvaqqat qarorgohi boʻlgan. 1918-yil martdan bu yerga Sovet hukumatining, 1991-yil dan esa Rossiya Federatsiyasi prezidentining qarorgohi joylashgan.

K.da majmuaviy taʼmirlash ishlari olib borilgan (1970). K. va Qizil maydon Jahon merosi roʻyxatiga kiritilgan.

Manbalar 

 

Moskva
Kremniy vodorodlar

Kremniy vodorodlar, silanlar — kremniyning vodorodli birikmalari. Umumiy formulasi SinH2n+2Mac, SiH4, Si2H6, Si3H8, Si4H10 va h.k. Si—Si bogʻlanish S—S bogʻlanishga nisbatan juda kuchsiz boʻlganligi sababli kremniy atomlari uglerod atomlari singari uzun zanjirlar hosil qilmaydi. Silanlar fizik xossalariga koʻra uglevodlarga oʻxshash, lekin havo va suvda beqaror moddalardir. Ularni metall silitsidlarga mineral kislotalar taʼsir ettirish yoʻli bilan olish mumkin. Mas, monosilan SH4 magniy silitsidga xlorid kislota taʼsir etishidan hosil boʻladi: Mg2Si + 4HC1 = SiH4 + + 2MgCl2. Monosilan suv bilan quyidagi reaksiyaga kirishadi: SiH4+2H2O-> ->SiO2 +4H2T. Havo kislorodi taʼsirida u oʻz-oʻzidan yonib ketadi: SiH4+2O2—" ->SiO2+2H2O. Silanlar kuchli qaytaruvchi moddalar.

Manbalar 

Kimyoviy birikmalar
Kremniy karbid

Kremniy karbid, karborund, SiC — kremniyning uglerod bilan birikmasi. Toza Kremniy karbid — rangsiz kristall, tarkibida qoʻshimchalari boʻlgan texnik Kremniy karbid — kulrang, yashil yoki koʻkimtir-qora modda. Kremniy karbidning geksogoval romboedrik tuzilishga ega boʻlgan a- va kubsimon r-modifikatsiyalari maʼlum. r—SiC beqaror boʻlib, 2100° da a-SiC ga aylanadi; 1200° dan yuqori temperaturada 3 GPa bosim ostida a —> r oʻtish holati kuzatiladi. Zichligi 3200 kg/m3. Suyuqlanish temperaturasi 2830° (ajralish bilan), suyuqlanganda grafit va uglerodning kremniydagi eritmasi hosil boʻladi. Kremniy karbid — yarim oʻtkazgich, qattiqligi olmosga yaqin, mineral kislotalar (HF, HNO3 va N3RO4 dan tashqari) va ishqor eritmalari taʼsiriga chidamli, karbonatlar, sulfatlar, ishqoriy metallar gidroksidlari eritmalari taʼsirida parchalanadi. Kremniy karbid 1600—2800° da SiO2 ga koʻmir taʼsir ettirib (Acheson usulida NaCl3 qoʻshimcha sifatida qoʻllaniladi), 1150° dan yuqori temperaturada elementlardan, kremniyning gazsimon birikmalari (mas, CH,SiCl3)HH piroliz qilib olinadi. Qattiq abraziv materiallar (turli xil charxlar va boshqalar), olovbardosh va kislotaga chidamli buyumlar, sozlovchi yarimoʻtkazgich diodlar va fotodiodlar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Manbalar
Kremniy dioksid

Kremniy dioksid, rangsiz kristall, amorf yoki shishasimon modda. Kimyoviy formulasu SiO2'dir.  Ushbu modda Yer yuzida eng koʻp tarqalgan birikma hisoblanadi va kvars, togʻ xrustali, qumtuproq va boshqa shakllarda uchraydi. Bir necha polimorf shakl oʻzgarishi, yaʼni modifikatsiyaga ega. 

Suyuqlanish temperaturasi 1723°, suvda eruvchanligi 10,3% (massasiga nisbatan) mineral kislotalar (NGʻ dan tashqari) va organik kislotalarda erimaydi. Silikat shisha va shishasimon materiallar, chinni, fayans, sopol buyumlar, olovbardosh va silikat gʻishtlar, sement va abraziv materiallar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Kvars monokristallari radiotexnikada (turli sozlovchi asboblar, filtrlar, rezovatorlar va boshqalar), elektronikada va optik asboblar tayyorlashda ishlatiladi.

Manbalar
Kremniy ftoridlari

Kremniy ftoridlari (ftorsi lanlar) — kremniyning ftor bilan birikmalari. Kremniy (1U)-f t o r i d, SiF4— rangsiz gaz; zichligi 1598 kg/m3 Suyuqlanish temperaturasi — 86,8°; qaynash temperaturasi — 95°. Suv taʼsirida vodorodkremneftorid kislota va kremniy (IV)okcrh (SiO2)ra, 800° dan yuqori temperaturada suv bugʻi taʼsirida ftorid kislota (HF) va SiO2 gacha gidrolizlanadi. Eruvchanligi (20° da g/l): metanolda 328, etanolda 364, atsetonda 31. Ammiak va organik asoslar bilan adduktlar hosil qiladi. Ftorsilikatlar va H2SiF6 ni termik parchalash usuli bilan, HF yoki ftorga kremniy, SiO va silikatlar taʼsir ettirib olinadi. Sanoatda HF ishlab chiqarishda apatit va fosforidlarni kislotalar bilan parchalash paytida oraliq mahsulot sifatida hosil boʻladi. SiF4 H2SiF6 va anorganik ftoridlar, kremniy va SiF2 olishda, kremniyni tozalashda (kimyoviy transport reaksiyasiga asosan: Si+SiF4 <-" 2SiF2) ishlatiladi.

Kremniy (P)-ftorid, SiF2 — gazsimon, suyuq yoki qattiq modda (polimerizatsiya darajasiga qarab). 1100° dan yuqori temperaturada past bosimda (-10 GPa) SiF4 ga kremniy taʼsir ettirilganda hosil boʻladi. SiF2 organik sintezda reagent, kremniyni tozalash jarayonida oraliq mahsulot. Shuningdek, beqaror ftorsilanlar — SiF, SiF3, SiF4 x Fx oksiftoridlar (ftorsiloksanlar) — SiOF2, SiOF6 va boshqa aralash galogenftorsilanlar SiXxFn x ham maʼlum.

Manbalar
Kremniyli jinslar

Kremniyli jinslar (silitsitlar) — tarkibida kremnezyom miqdori 50% va undan ortiq boʻlgan yotqiziklar. Mineral tarkibi boʻyicha opal-kristobalitli va xalsedon-kvarsli guruhlarga boʻlinadi. Birinchi guruhga trepel, opoka, geyzerit, kremniyli tuf, kremniyli konkretsiya (gʻudda), radiolarit va spongolit, ikkinchisiga esa ftanit va yashma kiradi. Geyzerit va kremniyli tuf issiq buloq (geyzer) suvlarida erigan kremniy oksidining choʻkishi tufayli, kremniyli konkretsiyalar esa diagenez jarayonida hosil boʻladi. Diatomitlar bir hujayrali diatomey suv oʻtlari, radiolyarit, spongolit, trepel va opokalar hayvon qoldikdarining toʻplanishidan, yashma va ftanitlar esa birlamchi kremniyli jinslarning oʻzgarishidan yuzaga keladi. Kremniyli jinslar muhim foydali qazilma hisoblanadi.

Zeb-ziynat buyumlari (yashma) tayyorlashda, moy va vino mahsulotlarini tozalashda (opoka, trepel), sement ishlab chiqarishda va qurilish sanoatida keng qoʻllaniladi.

Kremniyli jinslar dunyo okeani choʻkindilari va materik platformalarida, asosan, Shimoliy va Janubiy yarim sharlarning yuqori kengliklarida keng tarqalgan, shuning-dek, ular geosinklivallarda ham ancha rivojlangan. Hozirgi davrda dengiz suvlari kremnezyom bilan toʻliq toʻyinmagan va Kremniyli jinslarning xemogen choʻkishi sodir boʻlmayapti, faqatgina organik Kremniyli jinslar toʻgatanmokda.

Manbalar 

Petrologiya
Kremniyorganik birikmalar

Kremniyorganik birikmalar — molekulasida kremniy (Si—S) tutgan organik birikmalar. Goho tarkibida kremniy boʻlgan barcha organik birikmalarni Kremniyorganik birikmalar qatoriga qoʻshishadi. Kremniyorganik birikmalar tarkibida bir yoki bir nechta kremniy atomlaridan iborat boʻlgan "monomer" va kremniyorganik polimerlarga boʻlinadi. Organogalogensilanlar RnSiX4 n (bu yerda — X — galogen, p=1+3) va RnSiHmX4 (n va t=1,2; t+p=2,3); alkoksisilanlar va aroksislanlar Si(OR)4, Rn Si(OR)4 m; organogidrosilanlar Rn SiH4 n; organoaminosilanlar Rn Si( NRj )4_n; organosilanollar RnSi(OH)4m; organoatsiklosilanlar RnSi(OCOR’)4_ n (n=l+3); silatranlar va boshqa; tarkibida bir necha kremniy atomi boʻlgan birikmalar Si— O—Si organosiloksanlar, Si—N—Si boglari boʻlgan organosilazanlar; Si— S—Si bogʻlari boʻlgan silatianlar; Si— Si bogʻlanishi boʻlgan poliorganosilanlar va boshqa yaxshi oʻrganilgan. Shuningdek, organik radikali tarkibida galogen, amino-, gidroksi-, alkoksi-, epoksiguruhi va boshqa; SiM, SiOM yoki SiRM (M—metall yoki metallmas atomi, mas, Li, Na, K, V, A1, Sn, Ti, P, Fe) guruhi boʻlgan kremniyorganik birikmalar deb nomlanadigan karbofunksioval Kremniyorganik birikmalar ham katta guruhni tashqil etadi. Bundan tashqari, halqasida bir yoki bir nechta kremniy atomi tutgan geterotsiklik birikmalar (dimetilsilatsiklobutan, digidrofevantren yoki "oksafen" va boshqalar) ham mavjud. Xalqaro nomenklaturaga binoan tarkibida bir atom kremniy boʻlgan Kremniyorganik birikmalar silan (SiH4) ning hosilalari deb karaladi. Kremniyorganik birikmalarning aksarisi rangsiz suyuqliklar, baʼzilari [siklosiloksanlar (R2SiO3)] qattiq kristall moddalar. Odatda, Kremniyorganik birikmalar termik barkaror moddalar, uglevodlar, xlorlangan uglevodlar, efirlar va boshqa organik erituvchilarda yaxshi eriydi; suv bilan ara-lashmaydi, oson gidrolizlanadi. Hosil boʻlgan organogidroksisilanlar molekulalararo kondensatsiyaga kirishib organosiloksanlar beradi, ajralib chiqqan yoki qoʻshilgan kislota taʼsirida polikondensatsiyalanib kremniyorganik polimerdarga aylanadi. Monomer Kremniyorganik birikmalar, asosan, kremniyorganik polimerdar olishda, mono- va di-funksioval Kremniyorganik birikmalar kremniyorganik su-yukdiklar ishlab chiqarishda, difunksioval Kremniyorganik birikmalar kremniyorganik kauchuklar ishlab chiqarishda, di-, tri-, tetra va polifunksioval Kremniyorganik birikmalar smola va lok ishlab chiqarishda qoʻllaniladi. Kremniyorganik birikmalar gidrofobizatorlar, antiadgezivlar, plastmassa sanoatida toʻldirgichlar, mikroelektron qurilmalar maxsus keramika uchun krplamalar va boshqa ishlab chiqarishda ham ishlatiladi.

Manbalar
Kremova

Kremova — Italiyaning shim. qismidagi shahar, Lombardiyada, Po daryosining chap sohilida. Kremova pro-vinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 80 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalarida). Daryo porti, temir yoʻl tu-guni. Oziq-ovqat, tikuvchilik, mashinasozlik, yogʻochsozlik, neftni qayta ishlash, kimyo, keramika sanoati korxonalari bor. Qadimdan musiqa asboblari ishlab chiqariladi. 16—18-asrlarda K.da Amati, Gvarneri, Stradinari kabi mashhur skripka ustalari ishlagan. 12—14-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklar saqlangan. Qadimda K. gallar qishlogʻi boʻlgan. 1167-yildan Lombardiya ligasi tarkibida, 1499—1509-yillarda Venetsiya xukmronligi ostida, 1525—1702-yillarda Ispaniya, 1859-yil gacha Avstriya mulklari tarkibida boʻlgan.

Manbalar
Kreollar

Kreollar ( — barpo qilmoq) — 1) Lotin Amerikasiga dastlab koʻchib kelgan ispan va portugʻallarning avlodlari; 2) Braziliya va Lotin Amerikasi hamda Vest-Indiyadagi ingliz, golland, fransuz mustamlakalarida — afrikalik qullar avlodlari; 3) Syerra-Leone va Liberiyada — ozod qilingan afrikalik qullar avlodlari; 4) Afrika mamlakatlarida — afrikaliklar va kelgindi xalq vakillari nikohidan boʻlgan avlodlar; 5) 18—19 asrlarda Alyaskaga koʻchib kelgan ruslar bilan indeyslar, eskimoslar va aleutlar nikohidan boʻlgan avlodlar.

Manbalar
Krestoviy dovoni

Krestoviy dovoni, Gudauri dovoni — Katta Kavkazning Suvayirgʻich tizmasi orqali Terek daryosi vodiysidan Aragvi daryosi vodiysiga oʻtiladigan dovon. Balandligi 2379 m. Krestoviy dovoni orqali Gruziya harbiy yoʻli (Vladikavkaz — Tbilisi) oʻtadi. Nomini, dovondan oshish nuqtasini belgilash uchun 1824-yilda oʻrnatilgan tosh butdan olgan.

Manbalar 

Gruziya geografiyasi
Dovonlar
Kretinizm

Kretinizm (frans. cretin — aqli past), tugma gipotireoz, Fagg kasalligi — qalqonsimon bez fa-oliyatining buzilishi, shuningdek, jismoniy va ruhiy jiqatdan rivojlanishda orqada qolish bilan ifodalanadigan kasallik. K.ning bukrkli va bukrqsiz xillari bor. Qalqonsimon bezda tugma kamchiliklari bor kishilarda, suvda yod kam joylarda yoki irsiy kasalliklar sifatida uchraydi. Bemorlarning gavda qismlari nomutanosib: oyoq-qoʻli, barmoklari kalta, oyoqlari qiyshiq, kallasi, qulogʻi, ogʻzi katta va beoʻxshov, yuzi kerkkan, tishlari siyrak va mayda, tili kalta, sochlari siyrak, toʻkiluvchan, sinuvchan, jinsiy aʼzolari ham toʻzuk rivojlanmagan boʻladi.

Bemorlar qalqonsimon bezdagi kamchiliklarni tiklaydigan dorilar bilan davolanadi. Juda yoshligidan davolangan bemorlar oʻzini-oʻzi uddalab, joʻnroq ishlarni eplay oladi.

Manbalar
Jean Chrétien

Kretyen Jan (1934.11.1, Shavinigan) — Kanada davlat arbobi. Kvebek shahridagi Lanal universitetini tugatgan (1958). 1968—74 yillarda Kanada indeyslar ishi va shimoliy hududlar taraqqiyoti boʻyicha vaziri, 1974—76 yillarda Xazina kengashi prezidenti, 1976-yildan sanoat, savdo va tijorat, 1977-yildan moliya vaziri. 1980-yildan Kanada adliya vaziri va bosh prokurori, 1982-yildan energetika va resurslar vaziri. 1984-yil iyundan bosh vazir oʻrinbosari va tashqi aloqalar boʻyicha davlat kotibi. 1990-yildan Kanada Liberal partiyasi yetakchisi. 1993-yil noyabrdan Kanada bosh vaziri.

Manbalar 

 

Bosh vazirlar
Yashayotgan insonlar
Krivoy rog

Krivoy rog — Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi shahar (1919-yildan), Ingulets daryosining bosh qismida. Krivoy rog tuguni. Aholisi 711 ming kishi (1997). Krivoy Rog temir ruda havzasi markazi. Kon boyitish kombinatlari, metallurgiya kombinati, koks kimyosi zavodi, mashinasozlik (kon jihozlari), yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoati korxonalari bor. 2 oliy oʻquv yurti, teatr, tarix-oʻlkashunoslik muzeyi mavjud. Krivoy rogga 1775-yil asos solingan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari
Krivoy Rog temir ruda havzasi

Krivoy rog temir ruda havzasi — dunyodagi ulkan temir ruda havzalaridan biri. Ukrainaning Dnepropetrovsk viloyatidagi Ingulets, Saksagan va Jyoltaya daryolari boʻylab joylashgan. Temir rudalarning sifati va zahiralari boʻyicha jahonda oldingi oʻrinlarda turadi. Eniga 2–7 km masofaga ega boʻlgan temirli havza NikoloKozelsk st-yasidan shim.ga tomon 100 km ga choʻzilgan.

Havzadagi rudali kvarsitlar temirga boy boʻlib, magnetitli va temirli kvarsit turlariga boʻlinadi. Birinchisida temirning miqdori 46—47% ni, temirli kvarsitlarda esa 25—45% ni tashqil qiladi. Temirli kvarsitlar saralanib, tarkibida 60% temir boʻlgan konsentratlar olinadi.

Ruda ochiq usulda (umumiy ishlab chiqarishning 80%) va yer osti uslubda qazib chiqariladi. Kondan yiliga 104 mln. t dan tovar rudasi qazib olinadi (1984). Ruda Ukraina qora metallurgiyasi ehtiyojlari uchun foydalaniladi hamda boshqa davlatlarga eksport qilinadi. Krivoy Rogda temir rudalar negizida kon va metallurgiya sanoati korxonalari bilan birgalikda, mashinasozlik, kokskimyo, oziq-ovqat, yengil sanoat korxonalari bir qancha ilmiy tadqiqot institutlarini oʻz ichiga oluvchi ixtisoslashgan sanoat majmuasi tashqil qilingan. Havzasi 1881-yildan boshlab oʻzlashtirilgan.

Adabiyotlar 
 Volfson F. I., Druji n i n A. V., Glavneyshiye tipi rudnix mestorojdeniy, M., 1982.

Manbalar
Krivoshipli mexanizm

Krivoshipli mexanizm - qoʻzgʻalmas oʻq atrofida aylanib bir tur harakatni ikkinchi tur harakatga aylantiruvchi zvenosi (krivoship yoki tirsaqli val) boʻlgan mexanizm. Krivoshipli mexanizmda, odatda, aylanma va ilgarilanma kinematik juftlar boʻladi. Krivoshipli mexanizmningyassi (barcha zvenolari parallel tekisliklarda harakatlanadigan) va fazoviy, 4 zvenoli va koʻp zvenoli turlari bor. Mashinasozlikda eng koʻp tarqalgan yassi 4 zvenoli Krivoshipli mexanizm 3 guruhga: 4 zvenoli krivoship-polzunli, sharnirli va krivoship-kulisali turlarga boʻlinadi. Krivoship — polzunli mexanizm aylanma harakatni toʻgʻri chiziqli ilgarilama-qaytma yoki aksincha harakatga aylantiradi. Uning aksial va dezaksial turlari bor; porshenli dvigatellar, kompressor, presslar vasoslar va boshqalarda qoʻllaniladi. Krivoship koromisloli mexanizm aylanma harakatni tebranma harakatga aylantiradi. Toʻquv avtomatlaridagi 4 zvenoli krivoshipkoromisloli mexanizm batan mexanizmi deyiladi. Bunday mexanizmlar xamir qorish mashivalarida ham ishlatiladi. Tarkibida 2 krivoship boʻlgan 4 zvenoli mexanizm qoʻsh krivoshipli mexanizm deyiladi (mas, sharnirli antiparallelogramm mexanizmi). K. m. ning yana boshqa turlari ham bor (yana qarang Kuliskali mexanizm, Sharnirli mexanizm).

Manbalar
Krijovnik

Krijovnik (Grossularia) - toshyorardoshlar oilasiga mansub koʻp yillik buta, rezavor meva ekini. 50 dan ortiq turi bor. Asosan, Shimoliy Amerikada (46 xil turi) uchraydi. Koʻproq 3 turi: madaniy yoki ekma K. (G. reclinata) — Rossiyaning Yevropa qismi, Kavkazda, shuningdek, Yevropa mamla-katlari, Oʻrta Osiyoda oʻstiriladi; ti kapli K. (G.acicularis) Oʻrta Osiyo togʻlarida, Oltoyda, Sayan togʻlarida; bure i n K. (G.burejensis) Uzoq Sharqda uchraydi. Novdasi tikanli, boʻyi 1,5—2 m, popuk ildizli. Barglari 3—5 boʻlakchali. Gullari 2 jinsli, 1—3 tadan shingil boʻlib joylashgan. Mevasi soxta rezavor meva. Yumaloq yoki choʻziqroq, oq, sariq, qirmizi,qora, koʻp urugʻli; mevasi iyunning 2-yarmida yetiladi, oʻrtacha ogʻirligi 3,6—6 g. 1 tupi 2,5—4 kg hosil beradi. Mevasi tarkibida 7—18% qand, 30—60 mg% S, Vr R vitaminlari, karotin, pektin, temir, fosfor, kalsiy, 1—3% gacha organik kislotalar mavjud. K. mevasi yangiligida yeyiladi, murabbo, jem, kompot, sharbat va h.k.lar tayyorlanadi. K. parhish qilish, yogʻochlangan va koʻk qalamchalaridan koʻpaytiriladi.

Oʻzbekistonda AQShda chiqarilgan Qora Negus, Purman, Xauton, Rossiya navlaridan Rus K. navlari koʻproq tomorqa bogʻlarida yetishtiriladi.

Adabiyot 
 Abdullayev R., Yagudiva S, Tomorqada yetishtiriladigan rezavor mevalar, T., 1989.

Rixsivoy Joʻrayev.

Manbalar
Kriz

Kriz (frans. crise — xuruj) — bemor ahvolining toʻsatdan ogʻirlashib qolishi; mavjud kasallik zaminida vujudga keladi. K., asosan, bosh miya qon to-mirlari faoliyatidagi jiddiy oʻzgarishlar oqibatida kelib chiqadi. Miya, yurak, buyrak va boshqa hayotiy muhim aʼzolarda toʻsatdan roʻy bergan tomirlar spazmi natijasida vaqtinchalik qon aylanishi boʻzilib, shu aʼzolar faoliyatida jiddiy oʻzgarishlar kuzatiladi. Qattiq charchash, hayajonlanish, mehnat va dam olish sharoitlarining toʻgʻri yoʻlga qoʻyilmaganligi, ob-havoning oʻzgarishi, bemorga toʻgʻri kelmaydigan ovqatlar yeyish, ichkilik ichish, chekish va boshqa noxushliklar K.ga sabab boʻlishi mumkin. K. vaqtida bemor bezovtalanadi, bosh ogʻrigʻi zoʻrayadi, qoʻl-oyoq titraydi va uvoʻshadi, koʻz xiralashib, quloq shangʻillaydi va h.k. Gipertonik, gipotonik, triotoksik K., shuningdek, bosh miya qon tomiri krizi, vegetativ tomir krizi va boshqa xil K.lar farq qilinadi. K.ning oldini olish uchun asosiy kasallikni davolash kerak.

Manbalar 

 

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Krizis

Krizis (yun. krisis — burilish, oqibat) — vaziyatning keskinlashuvi, birdan, toʻsatdan yuz bergan oʻzgarish, tang va xatarli, mushkul ahvol (qarang Iktisodiy tangliklar).

Manbalar
Krizis (tibbiyot)

Krizis (tibbiyotda) — isitmali oʻtkir kasallikning kechishida keskin oʻzgarish (odatda, sogʻayish tomonga) roʻy berishi. K. yuqumli kasalliklar: bezgak, qaytalama terdama, chechak va boshqalarga xos boʻlib, bunda isitmalab yotgan bemorning temperaturasi birdan normallashib, gʻaraq-gʻaraq terlash, darmonsizlanish, uykuchanlik va h.k. koʻrinishida namoyon boʻladi. Soxta K. (psevdokrizis) ham koʻzatilib, bunda temperatura qisqa vaqt pasayadi va bemorning ahvoli yax-shilanib turadi. Organizmdagi yiring oʻchogʻi yoʻqotilgandan yoki mikroblarga qarshi kuchli dorilar berilgandan keyin ham temperatura K. yoʻli bilan pasayishi mumkin.

Manbalar
Francis Crick

Francis Crick (8-iyun 1916, Xortxempton — 28-iyul 2004, San Diego) — ingliz fizigi, molekulyar biol. asoschilaridan biri. London qirollik jamiyati aʼzosi (1959-yildan). Kembrij universiteti professor (1939-yildan). Asosiy ilmiy ishlari nuklein kislotalarning tuzilishini oʻrganishga oid. 1953-yilda J. Uotson bilan hamkorlikda qoʻsh spiral shaklidagi DNK modelini taqlif etgan (Uotson-Krik modeli). Shu model asosida hujayralarning boʻlinishida DNK molekulalaridan nusxa olish mexanizmini tushuntirib bergan (qarang Replikatsiya). Genetik kod tamoyillarini birinchi boʻlib aniqlagan. Nuklein kislotalarning molekulyar tuzilishi va irsiy axborotni oʻtkazishdagi ahamiyatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1962, J. Uotson va M. Uilkins bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
8-iyunda tugʻilganlar
28-iyulda vafot etganlar