MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vindzorlar sulolasi

Vindzorlar sulolasi - ingliz qirollari sulolasi (1901 y.dan). 1917 y.gacha Saksen-Koburg-Got sulolasi deb atalgan. V. s. vakillari: Eduard VII, Georg V, Eduard VIII, Georg VI, Yelizaveta II.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindikatsiya

Vindikatsiya (lotincha: vindicatio - talab qilib olish) — mol-mulkni boshqa shaxsning qonunsiz egaligidan talab qilib olish. Mulk biron-bir shaxs (fukaro yoki yuridik shaxs)ning qonunsiz egaligida boʻlsa, mulk egasi oʻz mulkini natura (asli) holatida qaytarish haqida bu shaxsga nisbatan sudda daʼvo qoʻzgʻatishga, oʻz mol-mulkini uning qonunsiz egaligidan talab qilib olishga hakli.

Mol-mulkni talab qilib olinganda daromadlar va harajatlarni toʻlash tartibi tegishli qonunlarda belgilab berilgan (OʻzR FK, 228—230-moddalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vindxuk

Vindxuk — Namibiyaning poytaxti, dengiz satxidan 1600 m balandlikda joylashgan. Aholisi 114,5 ming kishi (1999). Muhim t. i. va avtomobil yoʻllari tuguni. Temir yoʻl orqali Atlantika okea-ni sohilidagi Uolfish-Bey porti bilan bogʻlangan. Xalqaro aeroport bor. V. qorakoʻl teri savdosining markazi. Oziq-ovqat sanoati (vino, likyor ishlab chiqarish), tayyor qismlardan avtomobil yigʻuv korxonalari, tikuvchilik fabrikalari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Namibiya
Norbert Wiener

Norbert Wiener () (26-noyabr 1894-yil, Kolumbiya, Missuri — 19-mart 1964-yil, Stokgolm) — amerikalik matematik, kibernetika asoschisi. Dastlabki ilmiy ishlari matematika asoslari, nazariy fizika (kvant nazariyasi va nisbiylik nazariyasi) matematik analiz va ehtimollar nazariyasiga oid. Elektron hisoblash mashinalarini ishlab chiqish va uni ballistik hisoblar uchun tatbiq qilishda qatnashdi. Wienr jonli va jonsiz sistemalarni boshqarishga oid asosiy tamoiyllarning umumiyligi haqidagi gʻoyani ilgari surdi. Shu tariqa fanning yangi bir sohasi kibernetika deb atala boshladi.

Manbalar 

Matematiklar
1894-yilda tugʻilganlar
1964-yilda vafot etganlar
26-noyabrda tugʻilganlar
19-martda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Amerikalik olimlar
Vinil efirlar

Vinil efirlar - toʻyinmagan oddiy va murakkab efirlar; oddiylarining formulasi SN2=SN—OR, murakkablarining formulasi SN,=SN— OCOR, bu yerda R — alkil radikal (SN3, S2N. va h.k.); V. e.ning quyi gomologlari rangsiz suyuqlik, yuqori gomologlari esa qattiq moddalardir. Suvda kam eriydi, organik erituvchilarga yaxshi aralashadi. Sanoatda V.e. spirtlar va karbon kislotalarni kaliy gidroksid yoki kaliy alkogolyatlari ishtirokida atsetilen bilan vinillash usulida olinadi. V. e. polimerlar olishda monomer, alkid smolalar, polistirol i. ch.da modifikator, nitrotsellyuloza olishda plastifikator, organik sintezda yarim mahsulot, don mahsulotlarini uzoq muddat saqlashda biologik jarayon ingibitori sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilatsetat

Vinilatsetat, CH3COOCH=CH2 — sirka kislotaning vinil efiri; rangsiz suyuqlik. Molar massasi 86,09, qaynash harorati 73°, zichligi 934,2 kg/m3 (20°da). Oddiy organik erituvchilarda yaxshi eriydi, suvda eruvchanligi 2,0—2,4 %. Sanoatda vinilatsetat palladiy tuzlari ishtirokida, kislorodli muhitda sirka kislotaga etilen taʼsir ettirib olinadi. Polimerlash yoʻli bilan vinilatsetatdan plastmassa, lok, yelim va organik shisha tayyorlashda ishlatiladigan polivinilatsetat olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Vinilatsetilen

Vinilatsetilen, butenin, CH2=CH-C≡CH — toʻyinmagan uglevodorod; oʻtkir hidli zaharli gaz. Molar massasi 52,76, suyuqlanish harorati —138°, qaynash harorati 5,5°. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Atsetilendan olinadi. Yelim tayyorlashda va sintetik kauchuk ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Vinilidenxlorid

Vinilidenxlorid, 1,1-dixloretilen, CH2=CCl2 — rangsiz suyuqlik; hidi xloroform hidiga oʻxshab ketadi. Molar massasi 96,94; qaynash harorati 31,7°, zichligi 1212 kg/m3. Suvda erimaydi, organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Havoda oʻz-oʻzidan polimerlanadi, shuning uchun ingibitorlar, masalan, gidroxinon ishtirokida saqlanadi. 1,1,2-trixloretanni degidroxlorlash yoʻli bilan olinadi. Vinilidenxlorid sopolimerlar, polivinilidenxlorid, metilxloroform va boshqa organik birikmalar ishlab chiqarishda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Vinillash

Vinillash — organik birikmalar molekulasiga vinil guruhi —CH=CH2 kiritish. Eng muhim vinillovchi moddalar — atsetilen HC≡CH, vinilgalogenidlar CH2=CHX (X-galogen) va vinilmagniybromid (Norman reaktivi) CH2=CHMgBr. Sanoatda atsetilen bilan vinillash natijasida spirtlardan oddiy vinil efirlar, karbon kislotalardan esa murakkab efirlar, masalan, vinilatsetat olinadi. Sianid kislota (HCN) ni vinillashda akrilonitril, vodorod xloridni vinillashda vinilxlorid, atsetilenning oʻzini vinillashda vinilatsetilen hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Vinilpiridin kauchuklar

Vinilpiridin kauchuklar -sintetik kauchuklar; diyen uglevodorodlarning vinilpiridinlar yoki ularning hosilalari bilan sopolimerlanishidan hosil boʻlgan mahsulotlar. V. k. da vinilpiridin zanjirining miqdori odatda 30% dan oshmaydi. Vinilpiridin zanjiridan tashqari, stirol, akrilonitril, metakril kislota zanjirlariga ega boʻlgan uchlamchi sopolimerlar ham maʼlum. V. k. suvli emulsiyada monomerlarni sopolimerlab olinadi. Benzol, toluol, benzinda eriydi, 15% dan ortiq vinilpiridini boʻlgan kauchuklar keton va murakkab efirlarda eriydi. Piridin guruhlari borligi sababli V. k. ionlashtiruvchi nurlar taʼsiriga chidamli boʻladi. Xloranil ishtirokida V. k.dan olingan rezina 200° gacha temperaturada moylar, eritmalar, sintetik surkov moylari taʼsiriga chidaydi. V. k.dan tayyorlangan rezina sovuqqa oʻta chidamliligi bilan butadiyennitril kauchuklardan tayyorlangan rezinadan farq qiladi.

V. k. —50 dan 180° gacha haroratda ishlatiladigan zichlovchi rezina shlanglar tayyorlashda, shuningdek avtomobil shinalari, yelim, moyga va gidravlik suyuqliklarga chidamli rezina mahsulotlar i. ch.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinilxlorid

Vinilxlorid, CH2=CHCl — monoxloretilen, rangsiz gaz. Molar massasi 62,50; qaynash harorati — 13,8°, suyuqlanish harorati —158,4°, zichligi 983 kg/m3 (15°da). Xloroform, dixloretan va efirda yaxshi, suvda yomon eriydi. Vinilxlorid digaloidli hosilalardan bir molekula vodorod galogenidni tortib olish va atsetilen uglevodorodlariga bir molekula vodorod galogenid biriktirish yoʻli bilan olinadi. Vinilxlorid asosan polivinilxlorid, turli sopolimerlar, vinilidenxlorid va metilxloroform ishlab chiqarishda xom ashyo sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Viniplast

Viniplast — polivinilxlorid asosida olingan, tarkibida plastifikator boʻlmagan plastik massa. Polivinilxloriddan tashqari, V. tarkibiga stabilizatorlar va qayta ishlashni osonlashtiruvchi moddalar kiradi. Baʼzan V. tarkibiga boʻyoqlar (rangli buyumlar olishda), toʻldirgichlar (tannarxini arzonlashtirish, fizik-mexanik xossalarini oʻzgartirish maqsadida) va modifikatorlar (baʼzi xossalarini yaxshilash uchun) qoʻshiladi. V.ni qayta ishlash usullari olinayotgan buyum turiga bogʻliq. V.— yonmaydigan, hidsiz, termoplastik material, uni mexanik ishlash oson. Turli materiallar (beton va yogʻoch yuzalari)ga yaxshi yelimlanadi, 20—80° haroratda dielektrik xossaga ega. Kislotalar, ishqor va alifatik uglevodorodlar taʼsiriga chidamli; aromatik va xlorlangan uglevodorodlar taʼsiriga chidamsiz.

V. kimyo sanoatida korroziyaga qarshi konstruksion material sifatida (idishlar, quvurlar, ventilyatsiya qurilmalari, kimyoviy uskunalar qismlari, lab. jihozlari va h. k.), suv bilan taʼminlash, kanalizatsiya, irrigatsiya va melioratsiya tizimlarida, qurilish va b. yerlarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinnipeg

Vinnipeg, Uinnipeg (indeyslarning kri qabilasi tilida — loyqa suv) — Kanadaning jan.dagi oqar koʻl. Dengiz sathidan 217 m balandlikda joylashgan. Mayd. 24,3 ming km. Chuq. 28 m gacha. Uzunligi 442 km, eni 100 km. So-hillari past va botqrklik. V.ga Saskachevan, Red-River va b. bir necha daryolar quyiladi, undan Nelson daryosi oqib chiqadi. Noyab.dan aprelgacha muzlaydi. V. qad. Agassis koʻlining qoldigʻi. Koʻlda kema qatnaydi, baliq ovlanadi. V. sohilida provinsial Uaytshell parki (ornitologik buyurtma qoʻriqxonasi bilan) bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Koʻllar
Vinnipeg (shahar)

Vinnipeg — Kanadaning janubidagi shahar. Manitoba provinsiyasining maʼmuriy markazi. Assiniboyn daryosining Red-River daryosiga quyilish yerida joylashgan. Aholisi 617 ming kishi. Trans-Kanada temir yoʻl va avtomobil yoʻllarining muhim tuguni. Aeroport bor. Kanada dasht rayonlarining savdotaqsimot markazi. Vinnipeg dunyo ahamiyatiga ega don bozori. Oziq-ovqat, tikuvchilik, mebel, poligrafiya, kimyo, elektrotexnika sanoatlari, neftni qayta ishlash, metallsozlik va mashinasozlik, qurilish materiallari ishlab chiqarish kabi tarmoqdar mavjud. Universitet bor. Shaharga 1873 yilda asos solingan. 1873 yildan Vinnipeg deb atala boshlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kanada shaharlari
Vinnitsa

Vinnitsa () — Ukrainadagi shahar, Vinnitsa viloyatining markazi. Janubiy Bug daryosi boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Ahrlisi 381 ming kishi (1999). Shahar birinchi marta 1363-yildan tilga olingan. Ukrainaning yirik sanoat va madaniyat markazlaridan. Vinnitsada oziq-ovqat (yogʻ-moy, meva konserva va goʻsht), yengil (poyabzal, tikuvchilik, trikotaj, attorlik fabrikalari va b.), kimyo (kimyo kombinati), mashinasozlik (shu jumladan traktor agregatlari, asbobsozlik, elektrotexnika, radiotexnika apparaturalari, podshipnik zavodlari) va metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Qurilish materiallari ishlab chiqariladi. 3 oliy oʻquv yurti, musiqa, tibbiyot bilim yurtlari, 3 muzey, musiqali drama teatri, qoʻgʻirchoq teatri va filarmoniya ishlab turibdi. 1793-yildan Rossiya imperiyasi qoʻl ostida boʻlib kelgan. Iyezuit (17-asr), dominikan (18-asr) va kaputsin (18-asr) ibodatxonalari, Yurev (18-asr) va Nikolayev (18-asr) yogʻoch cherkovlari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ukraina shaharlari
Vinnitsa viloyati

Vinnitsa viloyati () — Ukraina tarkibidagi viloyat. 1932 yil 27 fevralda tuzilgan. Maydon 26,5 ming km. Aholisi 194,6 ming kishi (1999), 25 tumanga boʻlingan, 10 shahar, 29 shaharcha bor. Janubida Moldova Respublikasi bilan chegaradosh. Markazi — Vinnitsa shahri.

Viloyat hududining aksari qismi Podoliya va Dnepr boʻyi qirlarida joylashgan. Iqlimi moʻʼtadil kontinental. Yanvarning oʻrtacha tempaturasi — 4, −6", iyulniki 18,8-20,5°. Yiliga 500- 550 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 200 kun. Vinnitsa viloyatidan Janubiy Bug, Dnepr oqib oʻtadi. Tuprogʻi asosan qoratuproq va sur tuproq. Hududining 12,6% oʻrmon. Yelik, boʻri, tulki, oʻrmon suvsari, olmaxon, quyon, kemiruvchilar, daryo qirgʻoqdarida qunduz, oʻrdak, gʻoz yashaydi. Asosiy aholisi — ukrainlar (92% ga yaqin); shuningdek rus, yahudiy, polyak va boshqalr ham yashaydi.

Vinnitsa viloyati Ukrainaning asosiy qand lavlagi ekiladigan va shakarqand sanoati rivojlangan rayonlaridan biri. Sanoati qishloq xoʻjaligi xom ashyosini qayta ishlashga ixtisoslashgan. 40 ga yaqin shakarqand zavodi, 10 dan ziyod spirt zavodi, yirik konserva zavodlari va kombinatlari ishlab turibdi. Goʻsht va sut sanoati katta oʻrin egallaydi. Mashinasozlik va metallsozlik sanoati korxonalarida asosan qishloq xoʻjaligi va oziq-ovqat sanoatlari uchun mashina va uskunalar ishlab chiqariladi. Qurilish materiallari sanoati mahalliy kaolin (Gluxovesk), granit va boshqalar qazilmalarni ishlaydi. Vinnitsada fosfat oʻgʻiti kombinati bor. Poyabzal, tikuvchilik fabrikalari ishlab turibdi.

Qishloq xoʻjaligi lavlagikorlik-gʻallachilik hamda goʻsht-sut chorvachiligiga ixtisoslashgan. Gʻalla ekinlaridan kuzgi bugʻdoy, don-dukkaklilar, makkajoʻxori ekiladi. Shuningdek suli, tariq, grechixa, kungaboqar, kartoshka, tamaki, yemxashak ekinlaridan beda, yoʻngʻichka yetishtiriladi. Bogʻdorchilik va Dnestr daryosi boʻyida tokchilik rivojlangan.

Chorvachilikda sut-goʻsht qoramolchiligi va choʻchqachilik yetakchi oʻrinda. Parrandachilik, hovuz baliqchiligi va asalarichilik rivojlangan. Temir yoʻl uzunligi qariyb 1200 km. Muhim temir yoʻl yoʻnalishlari: Kiyev — Odessa, Kiyev — Lvov. Xoʻjalik yuklarining asosiy qismi temir yoʻl va avtomobil transportida tashiladi. Janubiy Bug va Dnestr daryolarida kema qatnaydi. Vinnitsada aeroport bor.

Manbalar 

Ukraina viloyatlari
Vino kislota

Vino kislota, HOOC-CH(OH)-CH(OH)-COOH — dioksiqahrabo kislota. Molar massasi 150,09; rangsiz kristal. 3 ta stereoizomer (D, L va mezovino kislota) va ratsemat (uzum kislota) holida mavjud, suyuqlanish temperaturasi 170°; qorongʻida ishqalansa shuʼlalanadi. Suvda yaxshi, spirtda qiyinroq eriydi. Koʻpgina mevalar sharbatida bor, uzum sharbatida 1,7 % gacha boʻladi; Vino toshidan olinadi. Mis, alyuminiy, uch valentli temir tuzlari bilan oʻzaro taʼsir etib, suvda yaxshi eriydigan kompleks birikmalar (Feling reaktivi) hosil qiladi. Gazli ichimliklar tayyorlashda, qandolatchilikda, analitik kimyoda, toʻqimachilikda, tibbiyotda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Kislotalar
Vino spirti

Vino spirti - q. Etil spirt.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vino toshi

Vino toshi, S4N5O6K - tuz, kaliy gidrotartrat. Uzum sharbatida boʻladi. Musallas tayyorlashda uzumni bijgʻitish paytida ajralib, achitqi bilan aralash choʻkib qoladi. V. t.dan vino kislota olinadi. Toʻqimachilikda, non yopishda va b. sohalarda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aleksandr Vinogradov

Vinogradov Aleksandr Pavlovich (11895.9(21)8, Peterburg - 1975.16.11, Moskva) — geokimyogar va biogeokimyogar olim, sobiq Ittifoq FAning akad. (1953), vitse-prezidenti (1967— 75). Ilmiy ishlari geokimyo va kosmos kimyosiga bagʻishlangan. V. fanga biokimyoviy provinsiya tushunchasini kiritdi, Yer poʻsti vujudga kelishining universal mexanizmi gipotezasini taklif qildi. Yer pusti jinslaridagi kimyoviy elementlarning oʻrtacha miqdorini aniqladi (1957, 1962). Yer va Yer toifasidagi sayyoralarning kimyoviy evolyutsiyasi nazariyasini ishlab chiqdi. Oydan olib kelingan togʻ jinslari geokimyosini oʻrgandi. V. ning rahbarligida bir necha metallar sintez qilingan. Uran izotoplarining parchalanish jarayonlarini aniqlagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ivan Vinogradov

Ivan Matveevich Vinogradov (1891.2.9, Pskov viloyati — 1983.20.3, Moskva) — rus matematigi, akademik (1929). Sobiq Ittifok Fanlar akademiyasi Matematika instituti direktori (1932-yildan). Ilmiy ishlari turli arifmetik funksiyalarning yigʻindisini ifodalovchi taqribiy formulalarning aniqligini baholashga bagʻishlangan. Koʻp ishlari Varing muammossht hal etishga oid. Vinogradov har bir toq sonni uchta tub son yigʻindisi shaklida ifodalashning asimptotik formulasini chiqardi (1937). Vinogradov oʻzi yaratgan trigonometrik yigʻindilar usulini yanada takomillashtirdi va turli-tuman boshqa masalalarga tatbik qildi.

Manbalar 

Matematiklar
1891-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
20-martda vafot etganlar
Vint

Vint (nem. Gewinde — qirqma, rezba) — 1) rezbali silindrik sterjen. Mashina va stanoklarning qismlarini harakatlantirish (yurgizish vinti) uchun moʻljallangan, detallarni bir-biriga biriktirish (biriktirish vinti) uchun ishlatiladigan xillari boʻladi. Birinchisida V. vintli uzatmaning yetakchi zvenosi hisoblanadi. Yetaklanuvchi zveno yetakchi zveno rezbasiga monand rezba kesilgan reykadan iborat boʻladi. Ikkinchisida sterjenga tashqi rezba kesiladi, kallagida shlitsa (buragich, yaʼni otvertka uchun ariqcha) boʻladi; 2) vertolyot, samolyot kemaning harakatlanishini taʼminlaydigan vintsimon parrakli val (havo Vint, eshkak V.).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Vint nakatlash

Vint nakatlash - sovuqlayin nakatlash usulida metall detallar sirtida vintsimon shakllar (rezbalar) hosil qilish (qarang Rezba nakatlash).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint sirt

Vint sirt — qoʻzgʻalmas oʻq atrofida oʻzgarmas burchak tezlik bilan aylanuvchi va ayni vaqtda shu oʻq boʻylab oʻzgarmas tezlik bilan ilgarilama harakatlanuvchi tekis chiziq hosil qiladigan sirt. Harakat qiluvchi tekis chiziq toʻgʻrn chiziq boʻlsa, u chizgan V. s. gelikoid deyiladi. Xususiy holda harakatlanuvchi toʻgʻri chiziq oʻqni toʻgʻri burchak ostida kessa, toʻgʻri gelikoid hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint chiziq

Vint chiziq — doiraviy silindr yoki doiraviy konus sirtida yotgan va ularning hamma yasovchilar bilan teng burchaklar hosil qiladigan spiralsimon, fazoviy egri chiziq. Silindr yoki konusning yasovchisi boʻylab ilgarilama tekis harakat qilgan nuqta ham V. ch. chizadi. Yasovchining soat mili yoki unga teskari yoʻnalishda harakat qilishiga qarab, oʻnaqay yoki chapaqay V. ch. hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint qirqish asbobi

Vint qirqish asbobi - metall detallarning tashqi va ichki sirtlarida vintsimon shakllar (rezbalar) olish uchun moʻljallangan qurol (qarang Rezba qirqish asbobi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli birikma

Vintli birikma- detallar bir-biriga vint yordamida biriktiriladigan rezbali birikma. V.b.ning boltli birikmadan farqi shuki, bunda gaykaga hojat boʻlmaydi, chunki biriktiriladigan detalning oʻzi ichki rezbali, vint esa tashqi rezbali boʻladi. V.b. ajraluvchan birikmalar jumlasiga kiradi: vintli otvertka yordamida teskariga burab boʻshatib, detallarni bir-biridan ajratib olish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli kema

Vintli kema — eshkak vint (gʻildirak) bilan harakatlanadigan kema. Zamonaviy oʻziyurar kemalarning koʻpi eshkak vintli. Kemaning quyruq qismiga oʻrnatiladigan bir va bir necha eshkak vintli kemalar mavjud. Baʼzi V. k. (muzyorar, parom) larda eshkak vint kemaning tumshuq qismiga ham oʻrnatiladi (yana q. Kema, Kema dvigateli).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli konveyer

Vintli konveyer (shnek) - sochiluvchan yuklarni (mas., donni) gorizontal va qiya tekislikda yaqin masofaga uzluksiz tashiydigan qurilma. Ish organinovda joylashgan vint. Harakatlantirish mexanizmi yordamida vint aylanganda yuk nov boʻylab siljiydi. Vintli konveyer qurilishda (sement va boshqalar), elektr st-yalarida (koʻmir kukuni va boshqalar), kimyo sanoati va boshqa tarmoqlarda changiydigan, zaharli va boshqa materiallarni tashishda ishlatiladi.

Manbalar
Vintli uzatma

Vintli uzatma - bir-biriga muayyan burchak (asosan, 90°) ostida ayqash joylashgan vallarning biridan ikkinchisiga silindrik vintli gʻildiraklar vositasida harakat uzatish uchun moʻljallangan uzatma. Vallar ayqash joylashganligi tufayli V. u. yordamida bir valdan bir necha valga ham bir necha yoʻnalishda harakat uzatish mumkin. V. u. asosan asboblarning kinematik uzatmalarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintli gʻildirak

Vintli gʻildirak - qiyshiq tishli silindrik gʻildirak; vintsimon tishli uzatmada aylanma harakatni oʻzaro ayqash vallar orasida uzatish uchun qoʻllaniladi. V. gʻ. ilashishga qarshiligi yuqrri boʻlgan materiallardan tayyorlanadi. Shuningdek, juft boʻlib ishlaydigan V. gʻ.lar toblangan poʻlat — toblangan poʻlat, choʻyan — bronza, choʻyan — plastmassa, poʻlat — bronza, poʻlat — plastmassa singari materiallardan ham yasaladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vint-motorli qurilma

Vint-motorli qurilma- tortish kuchini hosil qiluvchi bir (yoki bir necha) dvigateli va bir (yoki bir necha) havo vinti boʻlgan samolyot, vertolyot, vintokril, aerochana va b.ning kuch qurilmasi. Yonilgʻi va moy bilan taʼminlash, sovitish, boshqarish tizimlari va b. ham V.-m.q. tarkibiga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintokril

Vintokril (nem. Gewinde — rezba va rus. krilo — qanot), vint-qanotli uchish apparati — vertolyotga oʻxshab tikka koʻtarila va qoʻna oladigan, samolyotga oʻxshab ucha oladigan uchish apparati. Unda koʻtarish kuchini bir yoki ikkita vint va qanotdan iborat koʻtarish tizimi vujudga keltiradi. Koʻtarilish va qoʻnishda V. xuddi vertolyot kabi, ilgariga uchishda esa samolyotga oʻxshab boshqariladi. V.da turbovintli dvigatel ishlatiladi. V.ning tezligi — 500—600 km/soat, 20 t gacha yuk koʻtara oladi. V. harbiy maqsadlarda, xalq xoʻjaligida (asosan, yuk tashishda) cheklangan koʻlamda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintsimon tishli uzatma

Vintsimon tishli uzatma (mashinasozlikda) — oʻzaro muayyan (odatda, 90°) burchak ostida joylashgan, ammo bir nuqtada kesishmaydigan vallar orasida harakat uzatuvchi mexanizm. Aylanma harakatni ikkinchi valga uzatib beruvchi va aylanma harakatni ilgarilama harakatga aylantirib beruvchi xillari bor. Birinchisi ikkita vintsimon tishli gʻildirakdan, ikkinchisi vintsimon tishli gʻildirak bilan tishli reykadan iborat. V. t. u. asosan asboblarning kinematik zanjirlarida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vintsimon harakat

Vintsimon harakat - qattiq jismning muayyan tezlik 0 dagi toʻgʻri chiziqli ilgarilama harakati hamda oʻsha tezlikka parallel aa, oʻq atrofida o burchak tezlik bilan aylanma harakati yipshdisidan tashkil topgan murakkab harakati aa, oʻqning yoʻnalishi oʻzgarishsiz qolganda V.h. qiluvchi jismni mexanikada vint (burama), aa, oʻqni esa vint oʻqi deyiladi. Jismning shu vint oʻqida yotgan istalgan nuqtasi vint bir marta toʻliq aylanganda oʻtadigan masofasini vint qadami A, kattalik R=d/sh ni vint parametri deyiladi. y) vektorning uchi tomonidan qaraganda jism harakati soat mili harakati yoʻnalishiga teskari boʻlsa, $ va sh vektorlar bir tomonga yoʻnalgan holda vintni oʻnaqay vint, turli tomonga yoʻnalgan holda esa chapaqay vint deyiladi. R koʻrsatkich doimiy boʻlganda, vint qadami h=2nd/a> ham doimiy boʻladi. Qattiq jismning har qanday murakkab harakatini umumiy holda elementar yoki oniy V.h.lardan tashkil topgan deb hisoblash mumkin. V.h. vintli konveyer, vintli nasos va b. vintli qurilmalarda amalga oshadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vin

Vin — Vetnam markaziy qismidagi shahar, Ngetin provinsiyasining maʼmuriy markazi. Shim.dan jan.ga boruvchi magistral temir yoʻl yoqasida. Aholisi 154 ming kishi.

Mamlakatning sanoat-energetika va transport markazi. Mexanika ustaxonalari, yogʻochsozlik va oziq-ovqat sanoati korxonalari, issiqlik elektr st-yasi bor. V.ga dengiz porti — Bentxyuy tutashib ketgan. Shahar yaqinida Vetnam prezidenti Xo Shi Min (1890—1969) tugʻilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vinola Jakomo da

VINOLA (Vignola, asli fam. Barotssi, Barozzi) Jakomo da (1507.1.10, Vinola, Emiliya-Romanya — 1573. 7. 7, Rim) — italyan meʼmori. Soʻnggi Uygʻonish davri vakili, yirik nazariyotchi. Saroylar (Kapraroldagi Farneze saroyi, 1558—73), villalar (Rimdagi papa Yuliya III villasi, 1550—55), cherkovlar (Rimdagi Il Jezu cherkovi, 1568—84) qurilishida Uygʻonish davri meʼmorligi prinsiplarini barokko va klassitsizm elementlari bilan uygʻunlashtirgan holda yangi meʼmoriy qismlar yaratishga intilgan. Mikelanjelo vafotidan soʻng (1564) Rimdagi avliyo Petr sobori qurilishiga rahbarlik qilgan. "Meʼmorlikning besh order qoidalari" nomli mumtoz traktat muallifi (1562). V. ijodi meʼmorlikda barokko uslubini shakllanishida muhim rol oʻynagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Violle-le-dyuk Ejen Emmanyuel

VIOLLE-LE-DYUK (Viollet-le-Duc) Ejen Emmanyuel (1814.27.1, Parij — 1879.17.9, Lozanna, Shveysariya) — fransuz meʼmori, meʼmorlik tarixchisi va nazariyotchisi. Meʼmoriy yodgorliklarni tiklash nazariyotchisi va amaliyotchisi. Bibi Maryam ibodatxonasi (1845, J. B. Lassyu bilan hamkorlikda), Karkason mudofaa inshooti, Perfon qalʼasi va b. binolarni taʼmirlagan. Asarlari: "Fransuz meʼmorligining izohli lugʻati" (10 jild, 1854—68), "Meʼmorlik haqida suhbat" (2 jild, 1858-72) va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil