MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Massa

Massa — asosiy fizik kattaliklardan biri boʻlib, materiyaning inersion va gravitatsion xossalarini aniqlovchi skalyar kattalik.
SIda massa kgda oʻlchanadi.

Massa ( — katta tosh; boʻlak) (fizikada) — jismning inertlik va gravitatsion xususiyatlarini ifodalovchi fizik kattalik. M. tushunchasini fanga birinchi boʻlib I. Nyuton 1687-yilda "Natural falsafaning matematik asoslari" nomli asarida olib kirgan. Har qanday jism unga boshqa jismlar taʼsir etmaguncha tinch yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakatini saqlaydi. Jismlarning bu xususiyati inertlilik deb ataladi. Jism inertliligining oʻlchovi — inersion M. Berk sistemani tashkil etuvchi ikki jism faqat oʻzaro taʼsirlashadi. At vaqt mobaynida birinchi jism tezligi Di va ikkinchi jism tezligi Di, ga oʻzgargan bulsin. Nyuton qonunlariga asosan mt&v=—t2Di, boʻladi, bunda t va t2 — koeffitsiyentlar. At oʻzgarsa, unga mos ravishda Di va Di2 lar ham oʻzgaradi, lekin /i va t2 oʻzgarmas kattalik boʻlib qolaveradi, /i va t2 lar faqat birinchi va ikkinchi jismlarning oʻziga bogʻliq boʻlganligi uchun ular inersion M.lar deb ataladi. Ammo jism faqat inersion xususiyatlarga ega boʻlibgina qolmay, atrofidagi fazoda gravitatsiya maydonini vujudga keltiradi. Bu maydon oʻz xususiyatlari boʻyicha zaryadlangan jism hosil qilgan elektrostatik maydonga oʻxshaydi. Gravitatsiya maydonini vujudga keltiruvchi zaryad gravitatsion zaryad yoki gravitatsion M. deb ataladi. Nyutonning butun olam tortishish qonunita asosan, Yerning gravitatsiya maydoniga emas, Yer sirti yaqinida joylashgan jismga Yerning tortishish kuchi taʼsir etadi.

Tinch holatdagi M.si nolga teng boʻlgan zarralar ham bor. Masalan, fotonlar.Bunday zarralar tinch holatda mavjud boʻlmaydi.Paydo boʻlgan ondayoq c(yorugʻlik tezligi) tezlik bilan harakatlana boshlaydi.

Belgilanishi 

 Belgisi: m (ingl. m — mass)
 SI da: kilogramm, kg
 Boshqa kattaliklari: tonna t, gramm g, karat Kt va boshq.
 Oʻlchov asboblari: tarozilar

Xossalari 

E — energiya,
m — massa,
c — yorugʻlik tezligi

Havolalar 
 Успехи физических наук (ruscha)

Manbalar 

Fizika
SI
Hajm

Hajm — geometrik jism sirtlari bilan chegaralangan fazo qismi. Oddiy holatlarda qirrasi birga teng kublar soniga teng koʻriladi.

Hajm (matematikada) — geometrik jismlarning sonli xarakteristikalaridan biri. U chekli sondagi birlik kublarga ajratish mumkin boʻlgan jismlar uchun shu kublarning soniga teng . Qadimda prizma shaklli toʻsinlar, silindr, toʻliq hamda kesik piramida va boshqalarning hajmlarini hisoblashni bilishgan. Arximed ixtiyoriy yuza va hajmni aniqlash mumkin boʻlgan umumiy usulni topgan. Arximed gʻoyalari integral ^sksobning asosini tashkil etgan. U oʻzining usullari yordamida koʻhna mat.da oʻrganilgan deyarli hamma jismlarning yuzalari va hajmlarini aniqlagan. Jism hajmiga matematik jihatdan taʼrif berish va uni hisoblash formulasining yaratish masalasi yassi figura yuziga doir muhokamalardan farq qiladi; har qanday (yassi) figurani toʻgʻri chiziqlar kesib, uni kvadratchalarga ajratish mumkin, ammo ixtiyoriy koʻp yoqlikda bu usul bilan kub hosil qilish mumkin emas. Yevklid uch yoqli piramida hajmiga taʼrif berish va uni hisoblash uchun piramidaga cheksiz ichki prizmalar chizish usulini qoʻllagan. Uch oʻlchamli jismlar hajmi quyidagi xossalarga ega: 1) nomanfiy; 2) additiv, yaʼni umumiy nuqtaga ega boʻlmagan R va £> jismlar uchun \® va U(£>) hajmlar aniqlangan boʻlsa, bu jismlar birlashmasining hajmi, hajmlar yigʻindisiga teng:\(R^0) = \® + \(0); 3) harakatga nisbatan invariant: R va £> jismlar uchun hajmlar aniqlangan boʻlib, ular kongruent boʻlsa, U®=\(0) boʻladi; 4) birlik kubning hajmi birga teng.

Yuqoridagi xossalardan hajmning monotonligi kelib chiqadi: R va £> jismlar uchun RsS? boʻlsa, u holda U®<U(0) munosabat bajariladi. Oʻxshash jismlarning hajmlari nis-bati oʻxshashlik koeffitsiyentining kubiga teng.

Uch oʻlchamli jismning hajmi tushunchasi ixtiyoriy p oʻlchamli yevklid fazosi K" ning qism toʻplami uchun umumlashtiriladi. p oʻlchamli hajmni hisoblash p karrali integralni hisoblashga keltiriladi. Ye parallelepiped a,, a2, au…, apvektorlardan yasalgan boʻlsa, uning hajmi \(Ye) = L yoye! || d, a ||| formuladan topiladi (bu yerda ildiz ostidagi ifoda Gram determinantining mutlaq qiymatiga teng). Oʻlchov tushunchasi hajm tushunchasining umumlashmasidir. Baʼzi hollarda hajm va oʻlchov tushunchalari sinonim sifatida ishlatiladi.

Formulalar

Manbalar

Yana q. 

 Yuza
 Perimetr
Antik davr

Antik davr — ( — qadimiy) qadimgi yunonlar va rimliklar madaniyatiga xos davr. Uygʻonish davrida yuzaga kelgan atama.

Antik davr ( — qadimiy) — keng maʼnoda qadimgi davrni anglatuvchi termin; isteʼmolda boʻlgan maʼnoda esa Yunoniston va Qadimgi Rim tarixi va madaniyatining ellinizm davrini anglatadi.

Bolqon yarimorali va Oʻrtayer dengizi orollaridagi qadimgi yunon davlatlarining umumiy nomi Qadimgi Yunoniston deb atalgan

Tarix

Manbalar
Asr

Asr (arab. – davr, vaqt):

1) yuz taqvim yili (kalendar yil)ga teng vaqt oraligʻi; masalan, 1901-yil 1-yanvardan 2000-yil 31-dekabrgacha davrni oʻz ichiga oladi; yuz tropik yil; 36524, 2199 oʻrtacha Quyosh sutkasiga teng; 

2) geologik davrning bir qismini oʻz ichiga olgan vaqt. A. ichida bir yarusning barcha togʻ jinslari paydo boʻladi. Geoxronologiya jadvalida A. eng kichik qism (vaqt) hisoblanib, bir A. bir yarusga toʻgʻri keladi; 

3) kun (Quyosh) botishi chogʻidan 1–2 soatcha oldingi payt va shu paytda oʻqiladigan namoz. A. namozining muddati – kun botishidan 2 soat ilgaridan to kun botgungachadir (yana qarang Asr namozi).

Manbalar 

Tarix
Vaqt oʻlchov birliklari
Astronom

Astronom — astronomiya bilan shugʻullanuchi ilmiy xodim.

Mashhur astronomlar:
 Galileo Galilei
 Mirzo Ulugʻbek
 Tycho Brahe
 Johannes Kepler

Astronomiya
Muallif

Muallif yoki avtor (lot. au(c)tor), deb badiiy yoki ommabop asar, ilmiy tadqiqot, loyiha, ixtiro va boshqalar yaratuvchisiga aytiladi.

Muallif, avtor — muayyan badiiy, ilmiy yoki publitsistik asar, loyiha, ixtiro va boshqa ijodkori.

Manbalar 

Madaniyat
Markaz

Markaz deganda odatda oʻrta nuqta yoki vaziyat tushuniladi. Bundan tashqari markaz soʻzi quyidagilarni anglatishi mumkin:
Markaz (geometriya)
Markaz (algebra)
TV-Markaz

da:Centrum
de:Zentrum
nl:Centrum
Diametr

Diametr — (lot. diametros — koʻndalang) aylana markazidan oʻtuvchi vatar. Shu vatar uzunligi (ikki radiusga teng).

Diametr (yun. diametros — koʻndalang oʻlcham) — aylana va doiraning markazdan oʻtuvchi (yaʼni eng katta) vatari. Radiusning ikkilanganiga teng boʻlgan bu vatar uzunligi ham D. deyiladi. D. tushunchasi boshqa figuralar uchun umumlashtiriladi. Masalan, r radiusli aylana yoki shar diametri 2g ga, ellips va ellipsoid diametri ularning katta oʻqiga, kvadrat va kubniki dia-gonaliga teng boʻladi. Analitik geometriyasa konus kesimi (ikkinchi tartibli chiziq)ning diametri biror yoʻnalishga parallel vatarlar oʻrtasidan oʻtuvchi toʻgʻri chiziq boʻladi. Ellips va giperbolaning D.i ularning markazidan oʻtuvchi, parabolaning D.i esa uning oʻqi va oʻqiga parallel boruvchi toʻgʻri chiziqdan iborat.

Yana qarang 

 Radius
 Aylana
 Geometriya
 Vatar

Manbalar
Kilometr

Kilometr — xalqaro birliklar sistemasida uzunlikning karrali birligi, 1000 metrga teng. Belgilanishi km. 1 km = 0,62137 ingliz mili = 0,53996 dengiz mili. Kilometr (kilo... va metr) — Xalqaro birliklar tizimi SIdz. uzunlik oʻlchov birligi. km bilan belgilanadi. 1 km = 1000 m.

Manbalar 

Fizika
Oʻlchov birliklari
Son

Son — matematikaning asosiy tushunchalaridan biri. Narsalarni sanashga boʻlgan ehtiyoj tufayli eng sodda koʻrinishda ibtidoiy jamoa davrida vujudga kelgan.Insoniyat faoliyati doirasining kengayishi bilan takomillashgan. Dastlab, butun musbat (natural) sonlar, keyinchalik cheksiz natural sonlar qatori (1, 2, 3, 4, 5…) tushunchasi kelib chiqdi. Natural va tub sonlar qatorlarining cheksizligi hamda yetarlicha katta sonlarni nomlash, belgilash masalalari miloddan avvalgi 3-asrdayoq yunon matematiklari Yevklid va Arximedning asarlarida taxlil qilingan. Sonlar ustidagi toʻrt amal qoidalarini oʻrganish bilan arifmetika shugʻullanadi.

Kelib chiqishi 
Son tushunchasining takomillashishi kasr son tushunchasini kiritish bilan boshlandi. Kasr son biror miqdorni oʻlchash, yaʼni bu miqdorni boshqa bir miqdor — oʻlchov bilan taqqoslash natijasida kelib chiqqan. Son tushunchasining keyingi takomillashishi fan rivojining natijasidir. Masalan, algebraning taraqqiyoti manfiy sonlar tushunchasiga olib keldi. 6—12 asrlarda hindlar masalalar yechishda manfiy sonlarni qoʻllagan edilar. Son tushunchasining rivojlanishiga oʻrta asr Sharq matematiklari ham katta hissa qoʻshdilar. Yevropada manfiy sonlarni birinchi marta René Descartes kiritdi. Hamma butun, kasr (shu kabi ) (musbat ham manfiy) sonlar va nol — ratsional sonlar deyiladi. Uzluksiz ravishda oʻzgaradigan miqdorlarni oʻrganish uchun irratsional son tushunchasi kiritiladi. 18—19-asrlarda algebrada tenglamalar nazariyasining rivojlanishi kompleks sonlar tushunchasiga olib keldi. Son tushunchasini va uning xossalarini 19-asrda nemis matematiklari G. Kantor, R. Dedekind, K. Veyershtrass va italiyalik matematik J. Peano oʻz ishlarida toʻla asoslab berdilar.

Sonlar toʻplamlari 
 Natural sonlar — sanash (sanoq) uchun ishlatiladigan sonlar:  [ 0(nol) natural son emas]. Natural sonlar toʻplami  harfi bilan belgilanadi.
 Butun sonlar — natural sonlar va ularga qarama-qarashi sonlar hamda nol birgalikda butun sonlarni tashkil qiladi. Musbat va manfiy sonlar ham shu butun sonlar roʻyhatiga kiradi. Butun sonlar toʻplami Z(zet) harfi bilan belgilanadi. 
 Ratsional sonlar — ikki butun sonning nisbati sifatida ifodalanadigan sonlar yaʼni kasr sonlar. Ratsional sonlar Q harfi bilan belgilanadi ,
 Haqiqiy sonlar — ratsional sonlar va irratsional sonlar toʻplamining birlashmasi. Haqiqiy sonlar toʻplami son oʻqi deb ham ataladi va  bilan belgilanadi.
 Kompleks sonlar —  koʻrinishidagi sonlar, bunda  va  haqiqiy sonlar,  esa mavhum birlik.  shartni qanoatlantiruvchi mavhum birlikda kompleks sonning haqiqiy qismi, b esa mavhum qismi deyiladi; b=Q boʻlganda Kompleks son haqiqiy, feO va a=0 boʻlganda Kompleks son — sof mavhum son boʻladi. Kompleks sonlar toʻplami  harfi bilan  belgilanadi.

Manbalar

Havolalar 
  Математика. Большая советская энциклопедия. Электронная версия.

Adabiyotlar 

Matematika
Sirt

Sirt — asosiy geometrik tushunchalardan biri, maʼlum shartlarni qanoatlantiruvchi nuqtalar toʻplami. Masalan, shar sirti (sfera) — shar markazidan bir xil masofada tarqalgan nuqtalar toʻplami.

Yana qarang 

 Geometriya
Muhammad Iqbol

Alloma Muhammad Iqbol (1877 - 1938) - mashhur Hind shoir, faylasuf va davlat arbobi. Bundan tashqari, XX asrda islom jamiyatining eng oʻrnakka sazovor farzandlaridan hisoblanadi. Ilk ta'limini uyda ota-onasi yonida boshlaydi, keyinchalik bilimlarini Hind, Ingliz va Nemis universitetlarida shakllantiradi.

Islom olamida "Alloma Iqbol" nomi bilan yodga olinadi. Hindiston mustaqilligi uchun olib borilgan siyosiy kurashlarda faol ishtirok etgan. Hindistonda hindular va musulmonlar oʻrtasidagi kelishmovchilik va oʻzaro kurashning avj olib ketgani va ikki jamiyat oʻrtasida sulhga erishish imkonsiz ekanligini tushunib yetgani uchun, Hindiston musulmonlari uchun mustaqil davlat tuzish gʻoyasini yoqlab chiqadi. U Pokiston davlati qurilishidan oldin vafot etgan boʻlsada, bu gʻoyani ilk yoqlab chiqqan inson sifatida Pokistonning ma'naviy asoschisi hisoblanadi. Pokiston xalqi hurmat bilan Alloma Iqbolni "Pokiston mutafakkiri" va "Sharq shoiri" sifatida yodga oladi.
Alloma Iqbol nafaqat Pokiston va Hindistonda, balki dunyoning koʻp mamlakatlarida hozirgacha hurmat bilan yodga olinadi va asarlari sevilib oʻqiladi. Shu jumladan, Oʻzbekiston va Markaziy Osiyoda ham.

Hindiston va butun dunyo musulmonlari, ayniqsa yoshlariga oʻz she'rlari va maqolalari bilan juda qattiq ta'sir koʻrsatgan. Fors, urdu va ingliz tillarida ijod qilgan. "Asrori Xudi", "Jovidnoma" kabi goʻzal she'r turkumlari bilan bir qatorda, "Islomda diniy fikrni qaytadan qurish" (The reconstruction of religious thought in Islam) kitobi din bilan jamiyat, falsafa, ilm va huquq kabi sohalar oʻrtasidagi aloqalar, ushbu sohalarni rivojlantirish va zamonaviy fan uchratgan muammolarni yechish uchun "Qur'on" va Islom darslariga juda keng istiqbollar ochib berish kerakligini koʻrsatib bergan mumtoz asar xisoblanadi. Alloma Iqbolning asarlari mana bir asrga toʻlib qolayotgan boʻlsada, hozirgi juda muammoli dunyoda bazi juda muhim prinsiplarni yoritib beraolishi va fikrlarimizni rivojlantirish uchun juda keng istiqbollar ochib beraolish kuchi uchun hali ham oʻz dolzarbligini yoʻqotmagan.

Mashhur soʻzlaridan 
"Agar sen Qur'onni tushunmoqchi boʻlsang, uning oyatlarini xuddi senga yangidan vahiy qilinayotgandek his qilib oʻqigin".

Alloma Iqbol haqida: 
"Iqbolning insoniyatga eng buyuk chaqirigʻi: Iso kabi yuraging boʻlsin, Suqrot kabi fikring va Qaysar kabi qoʻling boʻlsin. Lekin shularning hammasi sen, oddiy bir insonda yagona ruh ostida va yagona bir maqsad uchun birlashgan boʻlsin. Yani, Iqbolning oʻzi kabi boʻl." 

Ali Shariatiy

Manba
 Alloma Iqbol - shoir va faylasuf 
 Muhammad Iqbol she'rlari. Erkin Vohidov tarjimasi
 Muhammad Iqbol hikmatlari
Shoirlar
Faylasuflar
Olivier Roy

Olivier Roy ( 1949-yilda tugʻilgan) fransuz siyosatshunosi. Fransiyaning Ilmiy Tadqiqotlar Milliy Markazida (CNRS) va Ijtimoiy fanlarda Yuksak Tadqiqotlar Maktabida (EHESS) bosh ilmiy mutaxassis (directeur de recherches - tadqiqotlat direktori) boʻlip ishlaydi.
Asosan, Islom dunyosi xaqida olib borgan tadqiqotlari bilan tanilgan. Fransiya, Yevropa va Amerikada zamonaviy islom olamidagi jarayonlarga tegishli mavzular boʻyicha eng koʻp murojaat qilinadigan mutaxassislardan biri.

Olivier Roy Markaziy Osiyo davlatlari xaqida ham koʻplap asar va maqolalar yozgan. Uning "La Nouvelle Asie Centrale ou la Fabrication des nations" ("Yangi Markaziy Osiyo yoki Millatlarning yasalishi" (1997) asari chor rus hukumati tomonidan boshlangan va keyinchalik XX asrda sovet hukumati tomonidan davom ettrilgan Markaziy Osiyoda millatlar siyosati xaqida yozilgan eng qiziqarli asarlardan biridir.

Fransiya: Siyosatchilar
Yashayotgan insonlar
Izmir

Izmir (Turkiya turkchasida İzmir) - Turkiyaning gʻarbidagi shahar, yirik port. Izmir elining maʼmuriy markazi. Egey dengizining Izmir qoʻltigʻi sohilida. Aholisi 2,018 mln. kishi (1995). Izmir mil. av. 2ming yillikda bunyod etilgan va Smirna (yun. Smirne) deb atalgan. 15-asrdan Usmonli turklar saltanati tarkibida. 18-asr oxiridan Izmir Turkiyaning iqtisodiy va madaniy markazlaridan biri. 1919 yil 15 mayda shaharni Gretsiya askarlari okkupatsiya qildi; 1922 yil 9 sentabrda ozod qilindi. Ikkinchi jahon urushidan keyin I. porti harbiy dengiz baza-siga aylantirildi. Izmir Turkiyaning eksport boʻyicha bi-rinchi, import boʻyicha (Istanbuldan keyin) 2-oʻrindagi porti. Temir yoʻl va shosse yoʻllar tugu-ni. Xalqaro ahami-yatga ega aeroport bor. Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (tamaki, paxta, uzum, zaytun, don yetishtiriladi) sanoat va savdo markazi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat, tamaki, sement, oyna-keramika, yogʻochsozlik, mashina-sozlik, kemasozlik va b. korxonalari bor. Izmir atrofidan lignit, simob, asbest qazib chiqariladi. Shaharda har yili xalqaro yarmarka oʻtkaziladi. Universitet, iqtisodiyot va savdo akademiyasi, konservatoriya, arxeologiya muzeyi bor. Qad. binolarning qoldiklari (maqbaralar, teatr, stadion va boshqalar) sakdangan. IZO... (yun. isos — bir xil, teng) — qoʻshma soʻz boʻlagi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga tenglik yoki turi, vazifasi jihatidan oʻxshashlik maʼnosi ifodasini beradi (mas, izomeriya, izotoplar).

Manbalar 

Turkiya shaharlari
Turkiyaning qirgʻoqboʻyi aholi punktlari
Oʻzbek xalq maqollari



A 
Avval salom baʼdaz kalom.

B 
Bir kattani bil, bir kichikni bil.

Bola aziz — odobi undan aziz.

Bolaning erkasi, bitning sirkasi.

Bilmaganni soʻrab oʻrgangan olim,
Orlanib soʻramagan oʻziga zolim.

Bosh boʻlmagan uyda otasi turib oʻgʻli soʻzlar.

I 
Ilmli bir yashar, ilmli ming yashar

Inson odobi bilan, osmon oftobi bilan.

K 
Katta izzatda — kichik xizmatda.

Kattada izzat yoq, kichikda xizmat yoq.

Kattaga katta boʻl, kichikka — kichik.

Kattaga salom ber, kichikka alif lom .

Kattani hurmati — qarz,
Kichikka salom — farz.

Kattani katta desang oʻzidan ketar,
Kichikni katta desang, kattaga yetar.

Kattani uyalgisi kelsa, kichikka tegar.

Koʻp oʻynagan bola,
el koʻzida ola.

Kattaga hurmatda boʻl,
Kichikka izzatda boʻl.

O 
Odob — kishinig zebu ziynati.

Odob — oltindan qimmat.

Odob — peshada, gunoh — teshada.

Odob bozorda sotilmas.

Odobim — oftobim.

Odobli bola elga manzur.

Odobli kelinning supurgisi hashak ostida turar.

Odobli oʻqil — koʻkdagi yulduz,
odobli qiz — yoqadagi qunduz.

Odoblikni belgisi — eshilib salom bergani,
Yaqinlikning belgisi — kelib-ketib turgani.

Odobni beodobdan oʻrgan.

Odobning boshi — til.

Odobsiz betga chopar.

Y 
Yolgʻiz bolaga indamasang, koʻpayar.
Oʻzbekiston adabiyoti.    Yaxshi otga bir qamchi ,yomon otga ming qamchi
A (lotin)

A — oʻzbek kirill alifbosining birinchi harfi. Unli, til oldi, lablanmagan tovushni ifoda etadi (mas., archa, barcha). 1929—39-yillarda amalda boʻlgan oʻzbek lotin alifbosi va 1995-yilda qabul qilingan keyingi oʻzbek lotin alifbosida birinchi harf ham ayni shunday. 
Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda A harfi oʻziga xos shaklda boʻlgan.

Manbalar

Havolalar 
 Oʻzbek lotin yozuvi klaviatura terilmasi

Lotin alifbosi harflari
A klavishi
B

B (lotin):

 B (lotin) — lotin alifbosining ikkinchi harfi.
 Bor (unsur) — B kabi ifodalanadigan kimyoviy unsur.
 B (dasturlash tili) — dasturlash tili.
 B — musiqada si bemol notasini yoki si bemol major akkordini ifodalaydi; shuningdek si notasining yoki si major akkordining ifodasi sifatida qoʻllaniladi.
 В — Moskva metropolitenida ishga tushirilgan oʻlja qilib olingan olmon vagonlarining ifodasi.
 B vitamini
 Oʻn oltilik sanoq tizimida B «11» oʻnlik soniga teng.
 В — Sochma oʻq oʻlchami.
 B — Populyatsion genetikada B (mtDNK) galoguruhining va B (Y-DNK) galoguruhiining ifodasi.

Yana qarang 
 В (qiymati) (kirill)
 Б (qiymati)
D

D — lotin alifbosi harfi. Shuningdek:

D 
 D — dasturlash tili
 D, dinamik trassirovka freymvorkida DTrace foydalaniladigan dasturlash tili 
 D (axborot tilini aniqlash) — Soʻrovlar tili, axborot tili
 D (re) — nota
 D — vodorod izotopi boʻlgan deyteriyning kimyoviy belgisi.
 D` — moliyaviy jurnal
 D — 500 rim raqamlari bilan
 D oʻn oltilik sanoq tizimida 13 soniga ekvivalent
 D — Populyatsion genetikada D (mtDNK) galoguruhi va D (Y-DNK) galoguruhining ifodalanishi.
 D — Kendzi Eno videooʻyini

d 
 d — deytron belgisi
 d — diametr
 d — Differensial operator
 d’ — familiyalarda fransuzcha De "dan" prefiksining qisqartmasi, misol uchun D’Artanyan (d’Artagnan)

Yana qarang 
 Д

Manbalar
E

E (lotin), Е (kirill):

E — oʻzbek-kirill alifbosining oltinchi harfi. "Y" va "e (ye)" tovushlari birikmasini ifodalaydi. Oʻzbek adabiy tilida oʻrta koʻtarilishdagi til oldi, yarim tor, lablanmagan, unli tovush. Oʻrxun-Yenisey, turkiy (uygʻur) yozuv yodgorliklarida uchramaydi. Sof oʻzbek soʻzlarida, asosan, soʻz boshi va boʻgʻin boshida (yer, yel va boshqalar) uchraydi. Boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlarda soʻz oxirida ham keladi (mas, buldozer va boshqalar). Soʻz boshida y+ye va soʻz oʻrtasida e shaklida talaffuz qilinadi: yel im (y+yelim), yedim (y+ye-dim). Jahon yozuvi tarixida turkiy xalqlar, shu jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Ye harfi oʻziga xos shakldadir.

 Kirill alifbosi
 Е — kirill harfi, oʻzbek kirill alifbosining oltinchi harfi.
 Е — parovozlar seriyasi (qar.: Е parovozi).
 Е — metrovagonlar tipi (qar.: Е tipidagi metro vagoni).
 Ѣ (kirill) — harf.

 Lotin
 E — lotin alifbosining beshinchi harfi.
 E qatorlar — radiodetallarda foydalanish uchun qoʻllaniladigan qatorlar.
 e — Eyler soni, Neper soni, matematik oʻzgarmas, natural logarigm asosi, transsendent son.
 E — Yung moduli, egiluvchan shakl oʻzgarishida materialning qisilishi-yoyilishining qarshiligini ifodalovchi koeffitsient.
 Exxx — oziq-ovqat qoʻshilmalarini kodlash yevropa sxemasi.
 E — yevropa avtomobil yoʻnalishlari prefiksi.
 E — Piyoda turizmi Yevropa asosatsiyasining yevropa piyoda yoʻnalishlari prefiksi ().
 E — musiqada mi notasining yoki mi major akkordining ifodasi.
 E — oʻn oltilik sanoq tizimida 14 sonining yozuvi.
 E vitamini
 E — Xabbl tizimi boʻyicha elliptik galaktikalar ifodasi.
 E — fizikada energiya ifodasi.
 E — fizikada elektr maydon kuchlanishi ifodasi.
 e, e- — elementar qismlar fizikasida elektron ifodasi.
 E — daraja koʻrsatkichi (exponent), "15e6" koʻrinishidagi yozuvda "*10^"ni bildiradi («darajaga 10ni koʻpaytirish»).
 E — Ekstaz narkotigining jargon nomi.
 E — ikki xil turdagi obyektga moʻljallangan dasturlash tillarining nomi: E va E.
 E — в ommaviy genetikada E (mtDNK) galoguruhi va E (Y-DNK) galoguruhining ifodasi.

Yana qarang 
 Ё (maʼnolari)
 Ye () — Fransiyaning Atlantika sohillaridan 20 km uzoqlikdagi Biskay koʻrfazidagi orol.
 Е () — Myanma Uyushmasi Jumhuriyatining Mon shtatidagi shahar.
 Ε (Epsilon) — yunon alifbosining beshinchi harfi.
 Е — kana belgisi.
 e² — musiqiy albom.
Е-metr
Σ (sigma)

Manbalar
Alifbo

Alifbo (arab Alifbosining boshlangʻich ikki harfi — alif va bo nomidan olingan) — biror tilning yozuviga qabul qilingan va maʼlum anʼanaviy tartib berilgan yozuv belgilari (mas, arab Alifbosi, lotin Alifbosi) yoki boʻgʻin belgilar (mas, hind Alifbosi — devanagari) majmui. Alifbo mil. av. 2000-y. oxirlarida qad. Uga-rit va finikiy yozuvi tovush tizimidan kelib chiqqan. Undan ilgari Misr iyerogliflari sanoq tizimi mavjud boʻlgan, deb taxmin qilinadi. Turkiy xalqlarning run, Urxun-Yenisey yozuvi va turkiy (uygʻur) yozuvlari boʻlgan. Ularga oid harflar jadvali tovush belgilari haqidagi boshqa manbalardagi maʼlumotlar hamda shu yozuv yodgorliklari asosida tuzilgan. Hozirgi harfiy va baʼzan boʻgʻin Alifbolari finikiy Alifbo sidan, oromiy (arab, yahudiy), yunon (lotin va hokazo) va boshqa Alardan kelib chiqqan. Arab Alifbosiga — barcha arab mamlakatlari, shuning-dek Eron, Afgʻoniston, Pokiston, Sharqiy Turkiston — Shinjon, shuningdek 13-20-asr boshlarida turkiy xalqlar yozuv tizimida; lotin Alifbosiga Amerika, Avstraliya qitʼasidagi barcha xalqlar, Yevropaning koʻpchilik xalqlari, Osiyo va Afrikadagi baʼzi xalqlar (Indoneziya, Turkiya va boshqalar) yozuv tizimida; Kirill Alifbosiga — Yevropa, Osiyodagi baʼ-zi xalqlar yozuv tizimida; hind boʻgʻin Alifbosiga — Hindistondagi koʻpgina elatlar yozuv tizimida amal qilingan.

Alifbolar 

 Runik yozuv
 Arman yozuvi
 Gruzin yozuvi
 Koreys yozuvi
 Turkiy (uygʻur) yozuvi,
 Oʻrxun-yenisey yozuvi ,
 Yunon yozuvi
 Hind yozuvi

 Lotin alifbosi
 Kirill alifbosi
 Arab alifbosi
 Urdu alifbosi
 Japon kanjilari
 Xitoy yozuvi
 Yahudiy yozuvi

Yana q. 

 Tilshunoslik

Manbalar 

Alifbo
Yozuv
F

F:
 F (lotin) — lotin alifbosining oltinchi harfi.
 F — doimiy Faradeya.
 F — musiqada fa notasi yoki fa major akkordining ifodasi.
 Ftor — kimyoviy unsur, обозначается как F sifatida ifodalanadi.
 F# — .Net platfomasi uchun funksional dasturlash tili.
 oʻn oltilik sanoq tizimi F "15" oʻnlik soniga teng.
 F — Farengeyt gradusi
 F (anime)
 F — Populyatsion genetikada F (mtDNK) galoguruhi va F (Y-DNK) galoguruhi ifodasi.

Yana qarang 
 Ғ (kirill)