MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kesma va interval

Kesma va interval - asosiy geometrik shakllardan biri. Toʻgʻri chiziqning A va V nuqtalari orasidagi va shu nuqtalarni qoʻshib hisoblagandagi qismi kesma deyiladi. Kesma [A, V] koʻrinishda belgilanadi. A va V nuqtalar uning uchlari deyiladi. Kesmaning uchlari orasida yotuvchi ixtiyoriy nuqta uning ichki nuqtasi deyiladi. Kesmaning uzunligi uning uchlari orasidagi masofaga teng va A, V kabi belgilanadi.

Agar koʻrilayotgan toʻgʻri chiziq haqiqiy sonlar oʻqidan iborat boʻlsa hamda uning A va V nuqtalariga a va b haqiqiy sonlar mos kelsa (a<b), u holda a <x< b tengsizliklarni qanoatlantiruvchi barcha haqiqiy x sonlar toʻplami boʻladi va u [a, b] kabi belgilanadi. a<x<b tengsizliklarni qanoatlantiruvchi barcha x sonlar toʻplami interval deyiladi [a, ] yoki (a, b) kabi belgilanadi. K. va I.ning uzunligi -a soniga teng . Barcha hakiqiy sonlar oʻqi cheksiz interval [-<*>, +~] yoki (-°°, +°°) kabi belgilanadi. (-<", a) va (, +<*>) cheksiz intervallar nurdan iborat boʻladi.

Manbalar
Kesma koshin

Kesma koshin, koshin burish — yigʻma bezak naqsh; kesib, egovlab tayyorlangan rang-barang koshin parchalarini terib turlicha mujassamotli naqshlar hosil qilinadi.

Manbalar
Keson-siti

Keson-siti — Filippindagi shahar, Luson o.da. Aholisi 2,16 mln. kishi (2000). Iqlimi mussonli tropik iqlim. Yillik oʻrtacha yogʻin 2167 mm. Shahar 1939 y.dan qurila boshlagan. Filippinning birinchi prezidenti Manuel Keson nomiga qoʻyilgan. 1948 y.dan Filippin Respublikasining rasmiy poytaxti deb eʼlon qilingan, hozirgi Katta Manila tarkibida. K.-S—mamlakatning savdo-sanoat va maʼmuriy-madaniy markazi. Toʻqimachilik, poyabzal, tikuvchilik, metallsozlik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Plastmassa, qogʻoz ishlab chiqariladi. Davlat unti bor.

Manbalar
Kesroniylar

Kesroniylar — Ozarbayjondagi Shirvon davlati (1027—1382) hukmdorlari sulolasi; shirvonshoh unvoni bilan taxtni boshqarishgan. Shirvon Ozarbayjon mustaqilligi uchun kurash markaziga aylangan. Manuchehr II (1120— 49) va Axsitan davri (1149—1203)da saltanat kuchaygan. K. oʻrniga darbandiya sulolasi kelgan.

Manbalar 

Ozarbayjon
Kesson

Kesson (frans. caisson — yashik) — O (qurilishda) — suv ostida yoki sersuv gruntda suvdan xoli ish joyi (kamera) hosil qilishga imkon beradigan toʻsuvchi qurilma; bunda suv qisilgan havo yordamida qisib chiqariladi. K. yuqorida qurilib, keyin suv ostiga oʻz ogʻirligi bilan tushiriladi. Tuproq qazilgan sari K. pastroq tushaveradi. Gidrotexnika inshootlari, koʻpriklar, tunnellar, chuqur poydevorlar va b. qurishda qoʻllaniladi; 2) ( m ye ʼ m o r l i k d a ) — toʻrtburchak (baʼzan koʻpburchak) li ichki gumbaz va ravoq osti yoki shiftning chuqur joyi. K. gumbaz shiftga asos qilib olinadi va bezak vazifasini bajaradi, shuningdek, xona akustikasini yaxshilashda muhim rol oʻynaydi; 3) (kemalarni taʼmirlashda) — kemaning suv ostidagi qismini koʻzdan kechirish yoki taʼmirlash uchun vaqtinchalik suvdan quritadigan qurilma. Kemaning quritiladigan joyi shakliga mos keladigan qilib metall yoki yogʻochdan ishlanadi. K. ichidan suv soʻrib olingandan soʻng u atrofdagi suvning bosimi taʼsirida kema korpusiga zich yopishadi. K. kemani doklarga kiritishdan xoli qilish imkonini beradi; 4) (aviatsiyada) — samolyot kanotiga taʼsir etuvchi va burovchi kuchlarni oʻziga qabul qiladigan ichi havoli qutichasimon lonjeron; 5) (metallurgi ya d a) — ichida sovituvchi suv sirkulyasiyalanadigan poʻlat quticha. Shaxta pechlarining devorlari ana shu K.lardan terib xreil qilinadi. Bulardan tashkari, K.dan marten pechlarining gaz kanallarini sovitishda ham foydalaniladi; 6) (quymachilikda) — quyma qoliplari devorlarini mustahkamlash va oʻnga sizot suvlari sizib oʻtishining oldini olish uchun ishlatiladigan gʻisht yoki betondan ishlangan qurilma (yashik). Chuqur oʻralarda quyma qoliplar tayyorlashda foydalaniladi.

Manbalar
Kesson kasalligi

Kesson kasalligi — asosan, kessondan chiqqach va gʻavvoslik ishlarini bajargach, dekompressiya (yuqori bosimdan birmuncha past bosimli muhitga asta-sekin oʻtish) qoidalari buzilishidan kelib chiqadigan kasallik hola-ti, dekompressiyey kasalliklardan. Kasb kasalligi hisoblanib, asosan, kessonda ishlovchilarda uchraydi. Ancha yuqori bosimli muhitdan birmuncha past bosimli muhitga birdan oʻtilganda toʻqimalarda erigan azot pufak-pufak boʻlib ajralib chiqib, qon tomirlarda emboliya hosil boʻladi. Emboliyaning oʻrniga, yaʼni qayerda joylashganiga qarab kasallik belgilari turlicha boʻladi. Oʻtkir K. k.da badan qichi-shadi, boʻgʻim va muskullar ogʻriydi (yengil shakli); bemorning boshi aylanadi, ogʻriydi, korni dam boʻladi, qulogʻi shangʻillaydi, qayt qiladi, muvozanat saqlay olmaydi (oʻrtacha ogʻir shakli); baʼzan nutq buziladi, koʻz koʻrmay qoladi, bemor hushdan ketadi, falajlanadi, miokard yoki oʻpka infarqti (ogʻir shakli) kuzatiladi. Hayot uchun muhim aʼzolarga koʻplab pufakchalar toʻplanishi, hatto oʻlim sodir boʻlishi mumkin. Surunkali K. k. sekin-asta rivojlanadi yoki kasallikning oʻtkir davridan keyin yuzaga keladi, bunda boʻgʻim va suyaklar, shuningdek, orqa miya, eshitish aʼzolari zararlanadi, miokard distrofiyasi va b. noxush holatlar roʻy beradi. Kasallikning oldini olish uchun dekompressiya qoidalariga amal qilish, yaʼni yuqori bosimli muhitdan quyi bosimli muhitga asta-sekin oʻtish talab etiladi. Davosi: bemorni „davo shlyuzi“ga joylashtiriladi, undan chiqqach, yurak faoliyatini yaxshilaydigan dori-darmonlar, issiq muolajalar buyuriladi.

Manbalar 

Kasalliklar
Ketgut

Ketgut (ing . cetgut — ip) — xirurgik operatsiyalarda ichki choklarni tikishda qoʻllaniladigan ip; asosan, qoʻyning ingichka ichagidan tayyorlanadi. Vaqt oʻtishi bilan soʻrilib ketadi.

Manbalar
Ketenlar

Ketenlar — umumiy formulasi RR’C=C=O boʻlgan organiq birikmalar. Aldoketenlar ( R=H, R’ — organiq radikal) va ketoketenlarga (R va R’ — organiq radikallar) boʻlinadi. Ularning oddiy vakili — keten SN2=S=O gaz (suyuqlanish temperaturasi —134,6°, kaynash temperaturasi —41°). K. mineral kislotalar, metallorganiq birikmalar, spirtlar, karbon kislotalar, aminlar, merkaptanlar va suvni oson biriktirib oladi.

Sanoatda K. atseton va sirka kislotani 700—800° da piroliz qilib olinadi. K. kuchli atsetillovchi modda hisoblanadi.

Harakatchan vodorod atomini saqlagan birikmalar, jumladan, spirtlar, tiollar, aminlar kislotalar taʼsirida atsetillash mahsulotlarini hosil qiladi: mas, ROH+CH2=C=O^ROCOCH3Uning bu xossasidan atsetilsellyuloza i.ch.da foydalaniladi. K. organiq birikmalarni sintez qilishda, spirtlar, aminlar, ketonlarning yenol shakllarini atsetillovchi modda sifatida, shuningdek, organiq reagentlar, mas, ozopropenilatsetat, r-propiolakton, sirka angidrid, diketen olishda ham qoʻllaniladi.

Manbalar
Ketlar

Ketlar (ilgarigi nomi — yenisey ostyaklari, yeniseylar) — xalq. Krasnoyarsk oʻlkasi (Rossiya Federatsiyasi), Yenisey daryosining oʻrta va quyi oqimi boʻylarida yashaydilar (1,1 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Ket tilida soʻzlashadi. Dindorlari — pravoslavlar.

Manbalar 

Millatlar
Ketma-ket yaqinlashishlar usuli

Ketma-ket yaqinlashishlar usuli — matematik masalalarni sonlar orqali yechish usuli; bunda maʼlum yaqinlashishlarga qarab undan keyingi ancha yaqinroq yaqinlashishdagi yechim topiladi. Aytib oʻtilgan yaqinlashishlar ketma-ketligi yaqinlashgan holdagina tatbiq etiladi. Masalan, /W=0 (1) koʻrinishidagi tenglamani yechish uchun oʻnga teng kuchli boʻlgan tenglamax=Gʻ(x) (2) tekshiriladi [bu yerda F(x)= f(x)+x\ va bunday ketma-ketlik tuziladi: xy —ixtiyoriy, x=F(xn ), ... . Agar {xj ketma-ketlikning limiti boʻlsa, bu limit (1) tenglamaning yechimi boʻladi. Agar, mas, Gʻ(x) > x va 0 < Gʻ’(x) < 1 boʻlsa, bunday yaqinlashishlar ketmaketligi albatta yaqinlashadi. K-k. ya. u. oʻzgaruvchilari juda koʻp boʻlgan chiziqli tenglamalar sistemasini sonlar orqali yechishda ham qoʻllaniladi. Differensial va integro-differensial tenglamalarning taqribiy yechimlari ham mana shu usul bilan topiladi. K-k. ya. u. nazariy masalalarida ham qoʻllaniladi. y’—f(x,y) differensial tenglama yechimining mavjudligi va yagonaligy haqida teorema ham shu usul yordamida isbotlanadi. K.-k. ya. u.ning qoʻllanilish imkoniyati siqilgan akslantirishlar orqali belgilanadi.

Manbalar
Ketma-ketlik

Ketma-ketlik — mat.ning asosiy tushunchalaridan biri. K.-k. sonlar, nuqtalar, funksiyalar, vektorlar va h.k.dan tuzilgan boʻlishi mumkin. Har bir natural son p ga biror toʻplamning xp elementini mos qoʻyadigan qonun koʻrsatilgan boʻlsa, K-k. berilgan hisoblanadi. Shunday qilib, K-k. ni natural sonlar toʻplamida aniqlangan funksiya deb qarash mumkin. K.-k.xr x2, ... xp>... yoki qisqacha { koʻrinishda r 2 p j yoziladi. xv x2, ..., xp... elementlar K-k. ning hadlari, xp — umumiy (p) hadi deyiladi. Sonli K.-k.lar aksariyat hollarda analitik usulda beriladi, bunda K-k.ning ya-hadi formula yordamida koʻrsatiladi. Mae, xn=l,x; = l, ^2 =5 > • • ■ Ayrim qollarda K-k. rekurrent usulida ham beriladi. Mas, X[ = 72, xn+l = V2+Xn” x\ = L’ *2 = 2l^’ Xʼ = 3^Agar (aga + ye) interval qanchalik kichik boʻlmasin, K-k.ning biror xN hadidan keyingi barcha hadlari shu intervalda yotsa, a soni {xj K-k.ning limiti deyiladi va ʻ™ x„~a kabi belgilanadi. Chekli limitga ega K-k. lar yaqinlashuvchi K-k. deyiladi. K-k.larning muhim sinfini monoton K-k.lar tashkil etadi. Mat. analizda katta oʻrin tutadigan ye soni ham monoton, chegaralangan K-k.ning limiti sifatida aniqlanadi (qarang Koʻrsatkichli funksiya).

Manbalar
Ketmon

Ketmon — dehqonchilikda foydalaniladigan dastaki mehnat quroli. K. metall (koʻpincha maxsus poʻlat)dan tayyorlangan ish qismi va yogʻoch dastadan iborat. Dasta oʻtadigan teshigi — zoʻgʻata, uning atrofi — girvon deyiladi. Qadimdan Oʻrta Osiyoda dehqonlarning asosiy ish quroli hisoblangan. Yer chopish, begona oʻtlarni yoʻqotish, yerni tekislash, egat olish, ekinlar tagini yumshatish, ariq qazish, tozalash va b. ishlarda qoʻllaniladi.

K. shakli, katta-kichikligi va ogʻirligiga koʻra har xil, shoʻnga koʻra mahalliy nomlar berilgan: mas, qushnusxa, beshboʻlak, ulama, mardona, zaifona, bachkana K. va b.

Manbalar
Ketmontov

Ketmontov — Tyanshandagi togʻ tizmasi. Gʻarbiy qismi Qirgʻiziston Res-publikasi, sharqiy qismi Xitoy hudu-dida. Uz 300 km, bal. 3638 m gacha (Osmontogʻ). Granit, ohaktosh va porfirdan tarkib topgan. Togʻ tepalari yassi, shimoliy yon bagʻri keng, janubiy yon bagʻri qisqa va tik. Togʻ etaklari va janubiy yon bagʻri dasht oʻsimliklari, shimoliy yon bagʻri esa Tyanshan qoraqaragʻay oʻrmonlari va oʻtloqlari bilan band.

Manbalar 

Togʻlar
Markaziy Osiyo
Ketmonchi pegmatit koni

KETMONCHI PEGMATIT (DALA SHPATI) KONI — Samarqand viloyati Paxtachi tumani, Ziyovuddin shaharchasidan jan.-sharkda joylashgan kon. 1935 y. topilgan. H.M.Abdullayev, A.V. Korolyov, P.A.Shextman, Q.L.Boboyev, N.K.Jamoliddinovlar mukammal oʻrgangan. Konning geologik tuzilishida paleozoy erasiga mansub metamorfizlashgan choʻkindi jinslar va granitlar ishtirok etgan. Tektonik jihatdan K.p.k. Zirabuloq strukturasining jan. qanotidagi antiklinalda joylashgan. Antiklinal oʻzagidagi jinslar gneyslashgan va porfirli granodiorit, muskovitlashgan biotitli granit, leykokratli granit, shuningdek, pegmatit va alyaskitdan iborat. Pegmatitlar har xil yertomirlar shaklida koʻp uchraydi. Ularning eni 40—50 sm dan 5—6 m gacha, uz. 100—200 m. Pegmatitlarda nodir metall elementlaridan, asosan, berilliy, shuningdek, niobiy, tantal (kolumbit-tantalit) va qalay (kassiterit) hamroh holida uchraydi. Kondagi pegmatitlar keramika xom ashyosi sifatida ham ishlatiladi.

Manbalar
Ketmonchopti togʻlari

Ketmonchopti togʻlari — Hisor tizmasi tarkibidagi Boysun togʻlarining janubi-gʻarbiy qismida, Surxondaryo viloyatidagi togʻlar. Eng baland joyi 3159 m. Janubi-gʻarbda Sherobod daryosi va shimoli-sharqda Olchasoy (shimolida) bilan Qayroqsoy (jan.da) vodiylari oraligʻida joylashgan. Uz. 23 km. Shimoli-sharqda Xoʻja Gurgurota togʻiga (eng baland joyi 3109 m) tutash. Ketmonchopti togʻlari yuqori paleozoyning vulkanogen jinslari, choʻkindi yotqiziklari, qumtosh, yura davrining ohaktoshlari, yon bagʻirlarida boʻr davrining chukindi jinslaridan tuzilgan. Janubi-gʻarbiy yon bagʻirlari tikroq. Suvayirgʻich qismi nisbatan kam parchalangan, yassi. Pekin, yura davrining ohaktoshlari nurashga chidamliligi sababli tik devorsimon shakl hosil qilgan. Xuddi ketmon bilan chopilgandek kurinishga ega (togʻning nomi shundan kelib chiqqan boʻlishi mumkin). Bu ajoyib shakl Boysun, Tuda, Avlod, Shayton qoʻrgʻonlaridan yaxshi koʻrinib turadi. Buloq koʻp. Yon bagʻirlarida toʻk, boʻz tuproqlarda turli xil bugʻdoyiqzorlar, shuningdek, naʼmatak, zirk, togʻolcha, bodom, olma va b. tarqalgan. Jigarrang tuproqlarda yongʻoqzorlar, dulanazorlar, jigarrang va och qoʻngʻir tuproklarda archazorlar mavjud. Bu yerlarda zarafshon archasi keng tarqalgan. 2800 m dan yuqorida boʻliq oʻtli oʻtloq-dasht oʻsimliklari oʻsadi. Asosan, yaylov chorvachiligi, togʻ mevachiligi, dorivor giyohlar tayyorlashda, ovchilikda foydalaniladi. Boy va qulay rekreatsiya resurslari mavjud. Ketmonchopti togʻlari etaklarida Boysun sh. joylashgan.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Surxondaryo viloyati
Ketoz

Ketoz — kavsh qaytaruvchi hayvonlarda oqsil va uglevod almashuvining buzilishi bilan kechadigan kasallik. Ovqat hazm boʻlmaslik — qonda atseton (keton) tanachalarining yuqori darajada saqlanishi va ularning koʻp miqdorda siydik, sut va nafas orqali organizmdan chiqishi bilan kechadi. Bu kasallik bilan sigirlar (5—8 yoshida; sut berish davrida) va ona qoʻylar, ona choʻchqalar kasallanadi. Kasallik organizmda uglevod — yegʻ modda almashinuvining buzilishi natijasida glyukoza yetishmasligi sababli yuzaga keladi. Yuqrri mahsuldor sigirlarning koʻp sut berishi davrida ratsionda oqsil moddalari koʻpayib, yengil hazm boʻladigan uglevodli ozuqalar yetishmasligida katta qorindagi mikrofloraning fermentativ faoliyati buzilishi natijasida yogʻ va sut kislotalari koʻpayib, propion va sirka kislotalari kamayib ketadi. Shuningdek, bu kasallikning kelib chiqishida kam harakatlilik, hayvonni bir joyda bogʻlab qoʻyish ham sabab boʻladi. Hayvonda ovqat hazm qilish, yurak, jigar faoliyati buziladi, kasallik boshlangan kunlardan hayvon titraydi, tishlarini gʻijirlatadi, gandiraklaydi, ishtahasi pasayadi, katta qorin va ichak perestaltikasi kamayib, axlat chiqishi qiyinlashadi. Siydik kamayadi, teridan, nafasidan, siydikdan atseton hidi keladi. Suti kamayadi. Tuzalgan sigirlarning koʻpchiligi qisir qoladi. Tashhis klinik belgilari va qonda, siydikda atseton tanachalarining aniqlanishi bilan qoʻyiladi.

Davolash: parhez qilinadi. Dastlabki 3—4 kunda ratsiondagi toʻyimli ozuqalar 50—20% ga kamaytiriladi va mikroelementlar, vitaminlar qoʻshiladi. Venaga glyukoza yuboriladi, 5% li soda ichiriladi.

Oldini olish: mahsuldor sigirlar ratsionida uglevod-protein balansini oʻt uni, pichan, ildizmevalar, vitaminli, mikro- va makro elementli mineral qoʻshimchalar berish bilan meʼyorga keltirish va kasal hayvonlarni koʻproq yurgizish kerak.

Abdulla Quramboyev.

Manbalar
Ketozalar

Ketozalar — tarkibida keton guruhi boʻlgan monosaharidlar.

Manbalar
Ketokislotalar

Ketokislotalar — tarkibida karboksil guruhi —SOON va keton guruhi >SO boʻlgan organik birikmalar.

Qarang
 Aldegidokislotalar va ketokislotalar

Manbalar 

Kislotalar
Ket

Ket — Gʻarbiy Sibirdagi daryo. 0bning oʻng irmogʻi. Uzunligi 1621 km, havzasining mayd. 94,2 ming km. Ob bilan Yenisey oʻrtaligʻidagi suvayirgʻichdan boshlanib, Gʻarbiy Sibir pasttekisligidan oqadi. K. qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 560 m3/sek. Okt. oxiridan may oʻrtalarigacha muzlab yotadi. Quyilish joyidan 737 km masofada kema qatnaydi.

Manbalar 

Rossiyadagi daryolar
Kefaliniya

Kefaliniya — Gretsiyaning gʻarbiy soqillari yaqinidagi orol, Ioni o.larining eng yirigi. Mayd. 752 km. Ohaktoshli plato va massivlardan iborat, eng baland joyi 1628 m (Enos togʻi). Oʻrta dengiz boʻyiga xos butalar oʻsadi, oʻrmonlar uchraydi. Enos milliy parki tashkil etilgan (1962). Sitrus usimliklar, tamaki yetishtiriladi; zaytun-zor va tokzorlar bor. Yirik port shahri — Argostolion.

Manbalar
Kefallar

Kefallar (Muqiliformes) — suyakli baliklar turkumi. Uzunligi 30 sm dan 3 m gacha, vazni 40 kg gacha (barrakuda). Jabra pardasi 6—7 yoyli. Suzgichlari tikanli, orqa suzgichi 2 ta, qorin suzgichlari 6 nurli. Tangachalari sikloid yoki ktenoid. 3 oilasi, jumladan, kefallar va barrakudalar, 150 turi malum. Tropik va moʻʼtadil iqlimli dengizlarning qirgʻoqqa yaqinroq qismida yashaydi. Detrit, bentos hayvonlar va baliklar bilan oziqlanadi. Okeanlarda loban yoki singil, oʻtkir burunli kefal, Hindiston kefali va b. keng tarqalgan. Ayrim turlari Uzoq, Sharq, Qora va Kaspiy dengizlari sohillarida ham uchraydi. Ogʻzidagi tishlari maxsus chuqurchada joylashgan. Yon chi-zigʻi boʻlmaydi; boshi kichik, tepadan pastga qarab siqilgan. K. juda tez suzadi; suvdan sakrab (uchib) chiqish xususiyatiga ega. Keng tarqalgan lobanning uz. 90 sm gacha, vazni 6,7 kg gacha. Bentosdagi chirindi bilan oziqlanadi; 6—7 yoshida voyaga yetadi. K. sanoat ahamiyatiga ega.

Manbalar
Kefir

Kefir () — sigir sutidan tayyorlanadigan sut kislotali parhez ichimlik. Qaymogʻi olinmay pasterizatsiya kilingan yoki yogʻi olingan sigir sutidan ivitib tayyorlanadi. Unga sut kislotali va spirtli achitish jarayonini hosil qiladigan K. zamburugʻida yoki maxsus oziq muhitda tayorlangan tomizgʻi qoʻshib ivitiladi. Kefirning tayyor boʻlish muddatiga koʻra, chuchuk (bir kunlik), oʻrtacha (ikki kunlik), nordon (uch kunlik) xillari boʻladi. Kefir qanchalik uzoq, ivitilsa, shunchalik koʻp spirt (0,2— 0,6 % gacha), sut kislotasi va karbonat angidrid toʻplanadi. Sutni qayta ishlash korxonalarida yogʻli (3,2 % sut yogʻi) va kam yogʻli (sut yogʻi 0,05 % dan oshmaydi) Kefirlar koʻplab ishlab chiqariladi. Kefirdagi sut kislota va achituvchi bakteriyalar oshqozon-ichakdagi zararli mikroblarni yuqotishga yordam beradi, qabziyatni boʻshashtiradi.

Yana qarang 

 Sut sanoati
 Sut
 Tvorog
 Qaymoq

Manbalar
Kecha-kunduzlik ritmlar

Kecha-kunduzlik ritmlar -biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi va harakteridagi oʻzgarishlarning kecha-kunduz davriy takrorlanib turishi. K.-k.r. aksariyat biokimyoviy va fiziologik jarayonlar (hujayra boʻlinishining chastotasi, tana haroratining oʻzgarib turishi, moddalar almashinuvi intensivligi va h.k.)ga xos. Hayvonlarning sutkalik ritmik faolligi, oʻsimliklar barglari va gultoji barglarining holati K.k.r.ga bogʻliq, Odamlarda 100 ga yaqin fiziologik funksiyalarning K.-k.r.ga ega ekanligi aniqlangan. K.-k.r. koʻp hujayrali organizmlarning ayrim hujayralarida ham mavjud. Hayvonlar miyasida organlar va hujayralarning K.-k.r.ini bir-biri hamda tashqi muhit oʻzgarishlari bilan muvofiqlashtiruvchi markazlar aniqlangan. Tabiatda K.-k.r. endogen ritmdan va muhitning kechakunduz oʻzgarishlariga koʻrsatadigan reaksiyalaridan iborat. Muhitning tabiiy ritmi buzilganda organizm turli fiziologik funksiyalari K.-k.r.ining mutanosibligi yuqoladi. Bunday hol hayvon va usimliklarni sunʼiy sharoitda koʻpaytirilganda, biror poyasdan boshqasiga uchib oʻtilganda, shuningdek, odamni tabiiy ravishda oʻzgaruvchi muhitdan ajratib qoʻyilganda (mas, kosmik parvozda) kuzatiladi. Bu holat organizmda patologik uzgarishlarning kelib chiqishiga ham sabab boʻlishi mumkin.

Manbalar
Kechik

Kechik, kechuv, oʻtkil, guzar — daryo yoki soyning kechib oʻtish mumkin boʻlgan sayoz qismi. Joy nomlari tarkibida ham uchraydi. Mas, Yettikechuv (Zomin tumani), Qizilkechuv (Yangiyoʻl tumani), Qorakechuv (Piskent tumani).

Manbalar
Kechirim

Kechirim — ayrim mamlakatlarda afv etishnnt xususiy shakli (xususiy afv); davlat boshligi tomonidan jinoiy jazoning bekor qilinishi yoki yumshatilishi. K. yakka tartibda muayyan shaxsga nisbatan qoʻllaniladi. Jinoyat uchun mahkum etilgan shaxs K. aktiga (qonuniy hujjatiga) binoan jazoni bundan keyin oʻtashdan ozod qilinishi mumkin. K.da belgilangan jazo kamaytirilishi yoxud jazoning yumshoqroq turi bilan almashtirilishi ham nazarda tutiladi. K. akti bilan jazoni oʻtagan shaxsdan sudlanganlik bekor etilishi mumkin (yana Q. Amnistiya).

Manbalar
Kechkemet

Kechkemet — Vengriyaning markaziy qismidagi shahar. Bach-Kishkun medyesining maʼmuriy markazi. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida. Aholisi 105 ming kishi (1997). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (jumladan, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, radiotexnika, stanoksozlik), poyabzal, yogʻochsozlik, oziqovqat (vinochilik, meva va sabzavot konservalash, spirt-araq, un tortish) sanoati korxonalari mavjud; qurilish materiallari ishlab chiqari-ladi. Q. x. ilmiy tadqiqot instituti bor. Anʼanaviy qishloq xoʻjaligi yarmarkalari oʻtkaziladi.

Manbalar
Kechua

Kechua (kichua) — indeys xalqi. Peruda (7,7 mln.kishi), Ekvadorda (4,3 mln.kishi) va Boliviyada (2,47 mln.kishi). Shuningdek, Argentina, Chili va Kolumbiyada ham yashaydi. Umumiy soni 14,87 mln.kishi (1990-yillar oʻrtalari). Kechualar inklar tamaddunini yaratuvchilar avlodi. Kechua tilida soʻzlashadi. Dindorlari — katoliklar.

Manbalar 

Aborigenlar
Kechuv (harbiy ish)

Kechuv (harbiy ishda) — qoʻshinlarning suv toʻsiqlaridan (daryo, koʻl, kanal, boʻgʻoz va qoʻltiqdan) oʻtish usul va yoʻllari. Kechuv toʻsiqlar va qoʻllaniladigan oʻtish vositalarining harakteriga qarab, quyidagilarga boʻlinadi: 1) desant usuli bilan kechuv (asosan, ilgʻor boʻlinmalar hamda ulardagi qurol-yarogʻ va jangovar texnikaning suzuvchi avtomobillar, bronetransportyorlar, motorli qayiqlar va boshqa vositalar yordamida kechib oʻtishi); 2) parom usulida kechuv (tank, artilleriya, avtomobil va boshqa ogʻir harbiy texnikaning sol va suzuvchi moslama yordamida kechib utishi); 3) koʻpriklar vositasida suv toʻsiqlaridan oʻtish.

Manbalar
Keshik

Keshik (turkcha kezik — navbat, ran) — xonning xos gvardiyasi. Chingizxon 1203 y. Sharqiy Moʻgʻulistonda hokimiyatni oʻz tasarrufiga kiritgach, K. tuzilishiga alohida eʼtibor qaratadi. K. kunduzgi xos soqchilar va toʻngi xos soqchilardan iborat etib tuziladi. Kunduzgi xos soqchilar (turgeut) ning soni 70, toʻngi xos soqchi (kebteul)larning soni 80 nafardan iborat boʻladi. K. tarkibiga, shuningdek, oʻqchilar (xoʻrchi), oshpazlar (baurchi), axtachilar, xoʻjalik ishlari mutasaddi (cherbi)lari ham kiritilgan. Moʻgʻul zodagonlari va noʻyonlari farzandlaridan tashkil qilingan K. tarkibidan harbiy harakatlar chogʻida qoʻshinning ilgʻornda joylashgan, tinchlik onlarida esa saroyda soqchilik bilan mashgʻul boʻlgan bahodirlar ham oʻrin olgan. K. soqchilari har 3 kunda navbat almashgan. 1206 y. Chingizxon K. tuzilishiga sezilarli oʻzgarishlar kiritadi, uning sonini 10 ming nafarga yetkazadi. Yuan impe-riyasining asoschisi Xubilay davrida K.ning miqdori 12 ming kishidan iborat boʻlgan. K. tarkibini muttasil toʻldirib turish maqsadida har bir mingboshining farzandi oʻzi bilan 1 qarindoshi va 10 navkarni, oʻnboshining oʻgʻli esa, 1 qarindoshi va 3 navkarni boshlab kelgan. K. qattiq tartib va intizomga boʻysundirilgan. Oʻz navbati chogʻida xizmatga kelmagan xos gvardiyachi 1-marta 30 tayoq, 2-marta 70 tayoq, 3-marta esa, oldin 37 tayoq urish bilan jazolangan, soʻng K.dan butunlay haydalgan. K. faqat xonning oʻzi bevosita qoʻmondonlik qilgan harbiy yurishlarda qatnashgan. Lashkargoxda qurilgan xon qarorgohining oldida bahodirlar, oʻng tomonida oʻqchi va kunduzgi xos soqchilar, K.ning qolgan 7 ming nafari chap tomonida joylashgan. K. saflaridan Chingizxon barpo etgan armiyaning koʻpdan-koʻp atoqli sarkardalari yetishib chiqqan.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Chingizxan i mongoli, Sochineniya, t.1, M., 1963.

Hamidulla Dadaboyev.

Manbalar
Keshm

Keshm — Hoʻrmuz boʻgʻozidagi orol, Eron hududi. Mayd. 1,4 ming km². Ohaktosh va qumtoshlardan tashkil topgan. Eng baland joyi 396 m. Mevali bogʻlar, xurmo daraxti plantatsiyalari bor. Baliq ovlanadi, marvarid olinadi. Shim.-sharqiy qismida Keshm sh. joylashgan.

Manbalar 

Osiyo
Orollar
Osiyo orollari
Fors koʻrfazi
Eron orollari