MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Krit

Krit – Oʻrta dengizning sharqiy qismidagi orol, Yunoniston hududi. Maydoni 8,3 ming km². Uzunligi gʻarbdan sharqqa 260 km, eni 12 km dan 55 km gacha. Shimoliy qirgʻoqlari qoʻltiqlar bilan parchalangan, jan. kam parchalangan, jarli. Relyefi togʻli. Togʻ massivlari (eng baland joyi 2456 m, Ida togʻi) ohaktosh va slanetslardan tuzilgan, karst hodisasi keng tarqalgan. Iqlimi Oʻrta dengiz iqlimi, yozi quruq. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi 12°, iyulniki 26°. Togʻlarda qor may oyigacha saqlanadi. Yiliga 600 mm dan 1600 mm gacha (sohil qismida) yogʻin yogʻadi, asosan, qish oylarida. Oʻrta dengiz butalari (frigana) oʻsadi, togʻ tepalari yaylov. Tokzor va zaytunzorlar bor. Donli ekinlar, tamaki ekiladi. Aholi qoʻychilik, baliq ovlash bilan ham shugʻullanadi. Samariya milliy bogʻi tashqil etilgan (togʻ flora va fauvasi muhofaza qilinadi). Antik davr va oʻrta asrlarda qurilgan koʻplab meʼmoriy yodgorliklar (qalʼa, cherkovlar) saqlangan. Asosiy portlari: Iraqlion, Xanya.

Krit – Yevropa madaniyatining eng qadimgi oʻchoqlaridan. Orolda miloddan avvalgi 3-ming yillikda ilk quldorlik davlatlari vujudga kelgan. Miloddan avvalgi XX-XV asrlarda bu davlatlar juda rivojlangan. Miloddan avvalgi I asrda Krit Yunonistoning siyosiy va madaniy hayotida muhim oʻrin tutgan. Miloddan avvalgi 67-yilda orolni rimliklar egallagan. Rim imperiyasi parchalanib ketgandan soʻng (395-yil) Krit Sharqiy Rim imperiyasi, 823—961- yillarda arablar qoʻl ostida boʻldi, 961 – 1204-yillarda Vizantiya tarkibiga kirdi. 1669-yil dan Usmonli turk saltanati tasarrufida. Bolqon urushlarishn soʻng Yunoniston—Turkiya shartnomasi bilan tasdiklangan 1913-yildagi London sulh shartnomasiga asosan, Krit Yunonistonga oʻtdi.

Manbalar 

Yevropa
Krit qoʻzgʻolonlari

Krit qoʻzgʻolonlari (1866–69, 1896–97) – Usmonli turk imperiyasiga qarshi Krit o.da kutarilgan qoʻzgʻolonlar; Gretsiya bilan qayta qushilish shiori ostida oʻtgan. 1866–69 yillardagi qoʻzgʻolon davrida qoʻzgʻolonchilar Vaqtli hukumat tuzishgan, ularga yordamga Gretsiya va boshqa mamlakatlardan koʻngillilar kelgan, qurol-yarogʻ keltirilgan. Yevropa davlatlari konferensiyasi (1869-yil yanvar). Gretsiyani qoʻzgʻolonchilarga yordam berishni toʻxtatishga majbur qildi, vatijada qoʻzgʻolonchilar tez orada magʻlubiyatga uchrashgan. 1896–97 yil lardagi qoʻzgʻolon davrida Turkiya kritliklarga (ularga grek harbiy otryadlari kelib qoʻshilgan) qarshi "muqaddas urush" (jihod) eʼlon qilgan (1896-yil noyabr). Gretsiya 1897-yil Turkiya bilan boʻlgan urushda yengilgach, qoʻzgʻolon bostirilgan.

Manbalar 

 

Qoʻzgʻolonlar
Kritik bosim

Kritik bosim (lot. kritikos - chegara) — modda (yoki moddalar aralashmasi)ning kritik holataati bosimi. Har bir modda xususiy Kritik bosim ga ega. Kritik bosimdan past bosimda modda 2 muvozanat faza — suyuqlik va bugʻga ajraladi. Lekin Kritik bosim va kritik temperaturada suyuqlik bilan bugʻ orasidagi farq yoʻqoladi, yaʼni modda bir fazali holatga oʻtadi. Kritik bosim moddaning fizik-kimyoviy doimiysi hisoblanadi. Masalan, suvning Kritik bosim i 218,3 atm ga teng. Kritik holatdagi moddalar aralashmasining Kritik bosim i (aralashma komponentlari konsentratsiyasi) aralashma tarkibiga ham bogʻliq boʻladi. Shuning uchun aralashma diagrammasi birgiva kritik nuqtadan emas, balki nuqtalari Kritik bosim, temperatura va konsentratsiyaning turli qiymatlaridan tashqil topgan egri chizikdan iborat boʻladi.

Manbalar
Kritik massa

Yadro muhandisligida kritik massa barqaror yadro zanjiri reaksiyasi uchun zarur bo'lgan eng kichik bo'linadigan materialdir. Bo'linadigan materialning kritik massasi uning yadroviy xususiyatlariga (aniqrog'i, uning yadroviy bo'linish kesimi), zichligiga, shakliga, boyitilganligiga, tozaligiga, haroratga va atrof-muhitga bog'liq. Ushbu tushuncha yadro qurolini loyihalashda muhim ahamiyatga ega.

Shuningdek qarang 

 Tanqidiylik (holat)
 Kritik hodisa
 Yadro muhimligi xavfsizligi
 Geometrik va material parametri

Adabiyotlar 

Yadro fizikasi
Fizika
Milliy Fizika
Kritik nuqta

Kritik nuqta — moddaning holat diagrammasipz. kritik holatga mos keluvchi nuqta. Ikki fazali sistema (mas, suyuqlik — bugʻ, gaz — gaz) fazalarining oʻzaro muvozanatda boʻlishi. U kritik temperatura Gk, krktik bosim rk, kritik hajm K bilan tavsiflanadi.

Baʼzi moddalarning suyuqlik — bugʻ fazalari kritik nuqtasining parametrlariʼ K A, atm mzDyulGeliy 5,2 2,26 57,8Vodorod 33,24 12,8 65Kislorod 154,78 50,14 78Azot 126,25 33,54 90,1Suv 647,3 218,39 56Simob 1460±20 1640±50 48Litiy 3200±600 1680 66K. n.da sistemaning barcha xossalari oʻzaro oʻxshash va fazalar (mas, suyuqlik — bugʻ sistemasida moddaning suyuq va bugʻ holatlari) orasidagi farq yoʻqoladi.

Manbalar
Kritik temperatura

Kritik temperatura - 1) moddaning kritik holatpagn temperaturasi. Har bir modda xususiy Kritik temperatura ga ega va u moddaning oʻzgarmaydigan tavsifnomalaridan biridir. Kritik temperaturada suyuqlikning sirt tarangligi nolga teng, meniski yoʻqoladi. Shuningdek, muvozanat holatda boʻlgan bugʻ va suyuqlikning fizik xususiyatlaridagi farq yoʻqola-di; Kritik temperatura moddaning fizik-kimyoviy doimiylaridan biri hisoblanadi (baʼzi bir moddalarning Kritik temperatura Tk qiymati kritik nuqta maqolasida berilgan); 2) ayrim oʻtkazgichlarning oʻta oʻtkazuvchanlik qolatiga oʻtish temperaturasi (qarang Oʻta oʻtkazuvchanlik). Koʻpgiva metallar, qotishmalar va kimyoviy birikmalar uchun aniqdangan. Sof metallarda eng pastki Kritik temperatura W da (-0,1 K), eng yuqori Kritik temperatura Nb da (9,2 K) kuzatilgan. Juda yuqori Kritik temperatura Nb, Ge qotishmalarida kuzatilgan (G23 K).

Manbalar
Kritik hajm

Kritik hajm - modda (yoki moddalar aralashmasi) ning kritik holatdagi solishtirma hajmi. Har bir modda xususiy Kritik hajmga ega. Moddaning suyuq holatidagi hajmi shu moddaning Kritik hajmidan katta boʻla olmaydi. Chunki temperatura ortishi bilan suyuqlikning hajmi kengayadi, bugʻlanish ham ortadi. Bugʻning zichligi ortsa, solishtirma hajmi kamayadi. Vatijada, Kritik hajmda suyuqlik eng katta hajmga ega boʻladi. Kritik holatda moddaning suyuq va gaz fazalarining solishtirma hajmi tenglashadi (baʼzi moddalarning Kritik hajm Vk qiymati kritik nuqta maqolasida berilgan).

Manbalar
Kritik holat

Kritik holat — ikki fazali (bir komponentli yoki koʻp komponentli) sistemaning muvozanat holati; bunda mavjud fazalar fizik xossalari jihatidan bir xil boʻlib qoladi. Izotrop fazalar (suyuqlik — suyuqlik, suyuqlik — bugʻ va gaz — gaz) muvozanatda yoki kristall panjara bir xil fazalar boʻlgandagiva Kritik holat vujudga kelishi mumkin. Sistemaning holat diagrammasida Kritik holatga mos nuqta kritik nuqta deyiladi. Sistemaning shu nuqtadagi parametrlari. — kritik bosim rk, kritik temperatura Tk, kritik hajm VK va boshqa uning kritik parametrlari deyiladi. Suyuqlik — bug sistemasining Kritik holatida suyuqlik va bugʻ fazalarining solishtirma. hajmlari bir xil boʻladi, faza oʻtish issikdigi nolga aylanadi, fazalar chegarasi yoʻqolib ketadi, sirt tarangligi boʻlmaydi. Shuning uchun Kritik holatni bir fazali sistemaning chekka holati deb qarash mumkin.

Kritik holat. En- r dryus diagrammasi: KB dan oʻngdagi va yuqorisidagi soha va KA dan chapdagi soha — mos holda moddaning gazeimon va suyuq holatlari; izotermalar V oʻqqa parallel boʻlgan soha — suyuqlik va uning toʻyingan bugʻlari orasidagi muvozanat holatiga mos keladi.

Bunday sistemaning suyuq va gazeimon holatlarini ifodalovchi parametrlari orasidagi bogʻlanish Endryus diagrammasi orqali grafik tasvirlanadi; har bir egri chiziq oʻzgarmas temperatura (izoterma)da r ning Vra bogʻliqligini ifodalaydigan grafik hisoblanadi. Rasmdan koʻrinib turibdiki, holati r^D^ parametrlar bilan belgilanuvchi sistemalarning kritik nuqtasida faqat bitta, yaʼni suyuqlik — bugʻ muvozanati mavjud.T < Tk da izoterma gorizontal siniq egri chiziqdan iborat. Gorizontal qism suyuq va bugʻ fazaning muvozanatiga mos keladi. temperatura koʻtarilishi bilan gorizontal qism kichraya boradi va kritik temperaturada izoterma sidirgʻa egri chiziqqa aylanadi. Bu izotermada faqat bitta burilish nuqtasi bor va u kritik nuqta hisoblanadi. Kritik temperaturadan yuqorida suyuqlik va bugʻ har qanday bosimda ham muvozanatda boʻlmaydi.

Manbalar 

Holatlar
Kritsa

Kritsa — tarkibida oz miqdorda oltingugurt, f’osor, kremniy boʻlgan kam uglerodli gʻalvirak temir; payvandlash materiali olishda ishlatiladi. Gʻovaqlarini shlak toʻldirib turadi. Kadimda temirchilik oʻchogʻida choʻyandan ortiqcha uglerod va boshqa aralashmalarni oksidlab olingan. Ularni bolgʻalab payvandlash temiriga aylantirilgan; uning plastikligi, payvandlanuvchanligi, zanglashga qarshiligi yuqori. Bulardan tashqari, K. bevosita rudadan 1250— 1350° da qaytarib (ortiqcha uglerod, kremniy, marganetsni yoʻqotib) olinadi.

Manbalar
Krishan Chandar

Krishan Chandar (1914, Vazirobod — 1977, Bombey) — hind yozuvchisi va jamoat arbobi. Hozirgi zamon urdu adabiyotining yirik vakili. Hindiston taraqqiyparvar yozuvchilar uyushmasi rahbarlaridan biri (1953). Dastlabki hikoyalar toʻplami — „Tilsimi xayol“ (1937). Adibning turli janrlarda 80 ga yaqin kitobi chop etilgan. „Xoin“, „Biz vahshiymiz“ (1949) toʻplamlarida Hindistonning boʻlinishi (1947) va hind — musulmonlar qirgʻini mavzui yoritilgan. „Magʻlubiyat“ (1958), „Boʻron kurtaklari“ (1954), „Kumush yara“ (1964) romanlari, „Koʻcha ortga qaytadi“ (1961), „Ikkinchi qor yogʻishdan avval“ (1967) qissalari va avtobiografik qissalari („Loy oʻyinchoqlar“, 1956; „Xotiramdagi chinorlar“, 1968) va boshqa asarlarida Kashmir xalqi hayoti aks ettirilgan. K. Chandar „Eshakning sarguzashtlari“ (1958 — 65), „Dadar koʻprigidagi bolalar“ (1958), „Qogʻoz qayiq“ (1966) romanlaridan iborat trilogiya muallifi. K. Chandar Oʻzbekistonda boʻlgan. Asarlari xorijiy tillarga, jumladan, oʻzbek tiliga ham Amir Fayzulla, Shahzod Kenjaev va boshra tarjimonlar tomonidan tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
 Bir qizga ming oshiq [roman], T., 1965;
 Otash nafaslar [hikoyalar, toʻplam], T., 1977;
 Xotiramdagi chinorlar [qissa va hikoyalar], T., 1986;
 Dadar koʻprigidagi bolalar [qissa], T., 1999.

Havolalar 
 Krishan Chandar. „Bir doʻstimning bolasi“
Krishna

Krishna (sanskritcha, ayvan — qorongʻu, qora) — hinduiylikda maʼbuda, xudo Vishnuning timsollaridan biri sifatida eʼtiqod qilinadi. K. — hind folklori, xususan, "Mahabharata"ning qahramoni.

Manbalar 

 

Mifologik qahramonlar
Krishna (daryo)

Krishna, Kistva — Hindistondagi daryo, Hindiston yarim orolning janubida. Oʻz. 1280 km, havzasining maydoni 330 ming km². Gʻarbiy Gat togʻlaridan boshlanib, Dekan yassitogʻligidan oqib oʻta-di va Bengaliya qoʻltigʻiga delta hosil qilib quyiladi. Asosiy irmogʻi —Tungabxadra daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 1730 m³/sek, yezda toʻlib oqadi. Sugʻorishda foydalaniladi. Quyi qismida kema qatvaydi, kanal orqali Godanari daryosi bilan bogʻlangan. K. buyida Vijayanada shahri joylashgan.

Manbalar 

 

Hindistondagi daryolar
Krishnamurti Jiddu

Krishnamurti Jiddu (1895.25.5 yoki 1897 — Madanapalli, Madras shtati — 1986) — hind diniy mutafakkiri, yozuvchi va shoiri. 1910 -yil teosoflar (ilohiyotchilar jamiyati aʼzolari) tomonidan dunyoning yangi xaloskori deb eʼlon qilindi. Biroq 1929 -yil K. ular bilan aloqani uzdi, har qanday uyushgan diniy faoliyatda qatnashishdan voz kechdi. K.ga koʻra, haqiqat faqat ichki hissiyot asosida, shaxs koʻnglidagini bemalol yorilib gapirish holatidagina namoyon boʻladi. Har qanday tugal falsafiy va diniy tizim bunga toʻsqinlik qiladi.

Manbalar 

 

17-fevralda vafot etganlar
1986-yilda vafot etganlar
Krkonoshe

Krkonoshe, Ulkan togʻlar -Polsha va Chexiyadagi togʻlar. Shim.da, asosan, granit va gneyslardan, jan.da slanetslardan tuzilgan. Eng baland joyi 1602 m (Snejka togʻi). Moreva koʻllari, tosh uyumlari bor. Foydali qazilmalardan temir va mis rudalari, toshkoʻmir uchraydi. Igva bargli oʻrmonlar, alp oʻtloqlari bilan qoplangan. Milliy park tashqil etilgan. Turizm rivojlangan. Togʻ changʻi sporti markazi.

Manbalar
August Krogh

August Krogh (1874.15.11, Greno, Yutlandiya — 1949.13.9, Kopengagen) — daniyalik fiziolog. Kopengagen universiteti professor (1916—45). Turli aʼzolardagi kapillyarlar devorining anatomikfiziologik xususiyatlarini va kapillyar qon aylanishining moddalar almashinuvidagi ahamiyatini aniqlagan. Kapillyarlar va aʼzolar faoliyati oʻrtasidagi oʻzaro bogʻliqlik, hujayralar faoliyati va biologik membranalar oʻtkazuvchanligida ionlarning ahamiyatini tadqiq etgan. Mikrotonometriya, differensial manometriya, odam yuragidan oʻtadigan qonning minutlik hajmini aniqlash kabi fiziologik usullarni ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureati (1920).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1874-yilda tugʻilganlar
1949-yilda vafot etganlar
15-noyabrda tugʻilganlar
13-sentabrda vafot etganlar
Kroket

Kroket (ing. va frans. croguet —ilgak) — sport tipidagi oʻyin. Bunda sharni yogʻoch toʻqmoqchada urib muayyan tartibda joylashgan sim darvozalar qatoridan oʻtkazilib, moʻljalga — raqib qoziqchasiga yetkazish va uni oʻz qoziqchasiga qaytarish kerak. K. 17-asrda Fransiyada kelib chiqqan, 19-asrdan koʻpgina mamlakatlarga tarqalgan. 1900-yildagi Olimpiya oʻyinlari dasturiga kiritilgan.

Manbalar
Krokoit

Krokoit — qoʻrgʻoshin xromati — RSYU4. Aniq jipslashgan monoklin singoniyali prizmatik choʻzinchoq kristallar bilan namoyon etilgan. Rangi sargʻishqizil, qizil, realgarga juda oʻxshaydi, qattikligi 2,5—3, yarqiroqligi olmossimon, zichligi 5600–6100 kg/m3, oson eriydi, koʻmirda qoʻrgʻoshin tomchilarini hosil etadi. Qoʻrgʻoshin konlarining oksidlanish zovasida, xromli ultraasosli jinslarda hosil boʻladi. Paragenezisi gohida, malaxit, serussit, anglezit va piromorfitlar bilan birga yuz beradi. Qoʻrgʻoshin va xromni aniqlash uchun indikator sifatida foydalaniladi. Asosan, Qurama togʻlari (Qoramozor) qoʻrgʻoshin konlari oksidlanish zonasida aniqlangan.

Manbalar
Kromanonlar

Kromanonlar (Fransiyadagi KroManon gʻori nomidan) — soʻnggi paleolit davrining hozirgi (neoantroplar) koʻrinishida boʻlgan qazilma odamlarining umumlashma nomi. Dunyoning barcha qismida K.ga oid suyak qoldiqlari topilgan. K.ning yuz tuzilishi hozirgi zamon odamiga oʻxshaydi. Ular taxminan 140 ming yil muqaddam paydo boʻlishgan.

Manbalar
Kromvel Oliver

KROMVEL (Cromwell) Oliver (1599—1658) — 17-asrdagi ingliz inqilobi arbobi, independentlar rahbari. 1640-yil Muddatsiz parlament (Qonun chiqaruvchi organ)ga saylangan. 1 — (1642—1646) va 2—(1648) fuqarolar urushida qirol armiyasi ustidan gʻalaba qozongan parlament armiyasining asosiy rahbarlaridan biri. K. armiyaga tayanib presviterianlarni parlamentdan haydagan (1648); qirolni qatl etish va respublika eʼlon qilinishiga koʻmaqlashgan (1649) natijada hokimiyat K. tarafdorlari qoʻlida toʻplangan. 1640-yildan lord-general (barcha harbiy kuchlar bosh qoʻmondoni). Irlandiya va Shotlandiyada ozodlik harakatlarini, levellerlar va diggerdar harakatini bostirgan, K. 1653-yil parlamentni tarqatib, yakka shaxs harbiy diktatura rejimi — protektorat oʻrnatgan.

Manbalar
Kromvel oqimi

Kromvel oqimi - Tinch okean ning sharqiy qismidagi yuza oqim ostidagi ekvatorial ters oqim. Sharqqa tomon Janubiy Passat oqimi ostidan 154— 150° gʻ.u.dan Galapagos orollari tomon taxminan 2° shahrik. va 2° j.k. oraligʻida harakatlanadi. Kromvel oqimi 6500 km dan ortiq masofaga choʻzilgan, kengligi 300 km chamasida, 100 va 400 m chuqurlik oraligʻida joylashgan boʻlib, shim. va jan. chekkalarida va sharqda yuqoriga koʻtarilib boradi va qalinligi ham kamayadi. Tezligi 70—150 sm/sek. Suv sarfi 30 mln. m³/sek.dan ortiq. Kromvel oqimi Tinch okeanning ekvator kengliklaridagi suv oqimi sirkulyasiyasining muhim tarkibiy qismi hisoblanadi. AQSH ekspeditsiyasiga qarashli "X.M.Smit" kemasida okeanolog T.Kromvel tomonidan ochilgan va uning nomi bilan atalgan.

Manbalar
Kromlex

Kromlex (bretoncha crom — doyra va lech — tosh) — neolit va, asosan, jez davriga oid megalitik inshootlarning bir turi. Balandligi 6–7 m gacha boʻlgan yirik tosh ustunlar ustiga tosh taxtalar qoʻyilib, aylana(doira) shaklida qurilgan (diametri 100 m gacha), ichiga dolmenlar va mengirlar oʻrnatilgan. K.lar quyoshga sigʻinish bilan bogʻliq boʻlib, quyosh ibodatxonasi qasri sifatida xizmat qilgan. K. Osiyo va Amerikada keng tarqalgan. Qrim va Kavkazda K.namunalari saqlangan.

Manbalar
Krona

Krona (slavyancha korona — toj) — Yevropadagi bir qator mamlakatlarning muomalada boʻlgan pul birligi. 
 Daniya kronasi — Daniya pul birligi (krona). 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi DKK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSh dollari = 8,4\ K. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1 K. = 80 soʻm 67 tiyin (2002-yil fevral).
 Islandiya kronasi — Islandiya pul birligi. 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi 1 SK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 K. = 12 soʻm 42 tiyin (2003-yil fevral). 
 Norvegiya kronasi — Norvegiya pul birligi (krone). 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi NOK. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1 K. = 139 soʻm 07 tiyin (2003-yil fevral).
 Slovakiya kronasi — Slovakiya pul birligi (koruna). 1 K. = 100 geller. Xalqaro ifodasi SLK. Xalqaro valyutalar kursi buyicha 1 AQSh dollari = 47,90 K. (2002-yil fevral).
 Chexiya kronasi — Chexiya pul birligi (koruna). 1 K. = 100 geller. Xalqaro ifodasi GZK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSh dollari = 36,37 K. (2002-yil fevral).
 Shvetsiya kronasi — Shvetsiya pul birligi (krona). 1 K. = 100 eyre. Xalqaro ifodasi SEK. Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy banki belgilagan kurs boʻyicha 1 K. = 111 soʻm 83 tiyin (2003-yil fevral).
 Estoniya kronasi — Estoniya pul birligi (kroon). 1 K. = 100-sentabr Xalqaro ifodasi YEYEK. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSh dollari =17,71 K. (2002-yil fevral).
 Avstro-Vengriya kronasi — Avstro-Vengriyaning, soʻngra 1924-yilgacha Avstriya va Vengriyaning pul birligi. 
 Avstriya kronasi
 Vengriya kronasi
 Angliya kronasi, Fransiya kronasi — Fransiya (14—17-asrlar), Angliya (16—17-asrlar) va boshqa mamlakatlarning oltin tangasi.

Manbalar
Kronshtadt

Kronshtadt (1723-yilgacha Kronshlot) — Rossiya Federatsiyasi Leningrad viloyatidagi shahar va port. Fin qoʻltigʻidagi Kotlin o.da, Sankt-Peterburgdan 29 km gʻarbda. Aholisi 45,1 ming kishi (1998). Kemalar tuzatiladi. Harbiy dengiz muzeyi, radio kashfiyotchisi A. S. Popovnnnt kabinet-muzeyi bor. K.ga 1703-yil Pyotr I Peterburgni dengiz tomondan himoya qiluvchi qalʼa sifatida qurdirgan. 18-asrning 20-yillaridan Boltiq floti bazasi. Istehkomlar (18-asr), dengiz sobori (1903—13), Pyotr I haykali, admiral S. O. Makarov haykali va boshqa bor. K.dagi futshtokning nolidan mutlaq balandlik oʻlchanadi.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Kross

Kross (ing. cross — kesib oʻtish, oʻtish) — har xil joylar (oʻrmon, dala, maydon)dan, turli tabiiy toʻsiqlardan changʻida uchib, ot, velosiped, mototsikl, avtomobil minib, sportcha yugurib oʻtish.

Manbalar
Krossingover

Krossingover (ing. crossing — over— chalkashuv) — chalkashish, gomologik xromosomalarshng oʻxshash qismlari bilan oʻrin almashinishi natijasida xromatida iplarining uzilishi va yangi tartibda birikishi. Birinchi marta amerikalik biolog T. Morgan aniqlagan (1911). Olim gomologik juft xromosomalarda genlar doimo oʻrin almashinib turishini drozofila (meva pashshasi)da oʻtkazilgan tajribalarda isbotlagan. K. har xil genlar allellajning yangi kombinatsiyalariga olib keladi. K. populyasiyalarla kombinativ oʻzgaruvchanlik paydo boʻlishiga olib kelishi tufayli tabiiy tanlanish uchun material beradi. K. aksariyat holdarda hujayralarning meyoz, baʼzan mitoz boʻlinishida roʻy beradi. K. DNK molekulasining har ikki, yoxud bitta ipida bir qancha genlar yoki genning bir qismiga ega boʻlgan xromosomalar katta qismlarining qayta kombinatsiyalanishiga olib keladi. Genlar orasidagi K. chastotasi xromosomadagi genlararo masofani bildiradi. K.ni oʻrganish natijasida xromosomalarning irsiy diskretligi isbotlandi; genlarning xromosomada toʻgʻri chiziq boʻylab joylashganligi va birikkan genlar guruhlari aniqlandi; xromosomalarning genetik haritalari (har bir birikish guruhida genlarning nisbiy joylashish sxemasi)ni tuzish imkoniyatiga ega boʻlindi. K. kombinativ oʻzgaruvchanlik miqdorini keskin oshirishi tufayli tabiiy tanlanish va seleksiya uchun dastlabki material beradi. K. barcha hayvonlar, oʻsimliklar va mikroorganizmlar uchun xos.K. xrdisasidan genetik tahlil orqali genetikaning qator muammolarini yechishda keng foydalaniladi.

Adabiyot 
 Gloʻshakova T. I., Razvitiye predstavleniy ob individualnosti xromosom, M., 1983.

Sharifjon Turabekov, Mirfozil Abzalov.

Manbalar
Kross-kurs

Kross-kurs — ikki valyutaning kurs nisbati, valyutalarning uchinchi valyutaga kurs nisbatlari asosida aniqlanadi. Kurslardagi farqlar valyutalarni almashtirishda qoʻshimcha daromad olish yoki yoʻqotishlarni kamaytirish imkoniyatini beradi. Mas, soʻm dollarga bevosita almashtirilmay, kurslar nisbatiga qarab, dastlab yevro yoki funt sterlingga, soʻngra bu valyutalar dollarga almashtiriladi.

Manbalar
Krotsimonlar

Krotsimonlar (Talpidae) - hasharotxoʻrlar turkumiga mansub sut emizuvchi hayvonlar oilasi. K. (yer yuzasida hayot kechiruvchi yerqazardan tashqari) yer qazib, yer ostida hayot kechirishga moslashgan. Tanasi gʻoʻlasimon, tashqi quloq suprasi yoʻq, oldingi oyoqlari qisqa, tirnogʻi uzun va qattiq, moʻynasi qisqa, silliq. K. yaxshi koʻrmaydi; baʼzi birlarining koʻzi teri bilan qoplangan. Eshitish va hid bilish organi yaxshi rivojlangan. 30 dan ortiq turi bor, 12 yoki 18 urugʻga boʻlinadi. Tibet, Xitoy, Yaponiya, Shimoliy Amerika, Yevropa va Osiyoda tarqalgan. Yiliga bir marta (bahorda) 4—9 bola tugʻadi. Boʻgʻozlik davri 38—40 kun. Asosan, tuproq hayvonlari, jumladan, yomgʻir chuvalchanglari, hasharotlar va ularning lichinkalari bilan oziqlanadi. K. yer qazib, tuproqqa havo oʻtishini va suv shimilishini yaxshilaydi. Oʻtloq tuproklarda K. bir yil davomida 160 t ga yaqin tuproqni yer yuzasiga qazib chiqaradi. Ayrim turlari ovlanadi. 2 turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.

Manbalar
Dorothy Hodgkin

Dorothy Hodgkin (1910.12.5, Qohira — 1994.29.7, Ilmington) — ingliz kimyogari va biokimyogari. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1947). Rossiya Fanlar akademiyasi faxriy aʼzosi (1991). Murakkab fiziologik faol birikmalarning tuzilishini rentgenostrukturaviy tahdil qilgan. Asarlari sterinlar, peptidlar, kofermentlar va boshqalarga bagʻishlangan. Penitsillin (1946), vitamin V|2 (1956) tuzilishini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1964).

Manbalar 

 

1910-yilda tugʻilganlar
12-mayda vafot etganlar
1994-yilda vafot etganlar
29-iyulda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Ivan Kruzenshtern

Ivan Fyodorovich Kruzenshtern (1770.8.11, Xagudi, Estoniya — 1846.12.8, Tallin) — rus dengizchisi, admiral (1842), Peterburg FAning faxriy aʼzosi (1806). 1802-yil dunyo aylana birinchi rus ekspeditsiyasiga (1803—06) boshliq qilib tayinlangan. Ekspeditsiya tarkibidagi "Nadejda" (komandiri Kruzenshtern) va "Neva" (komandiri Yu. Lisyanskiy) kemalari 1803-yil 7 avgustda Kronshtadtdan chiqib, 1804-yil martda Gorn burnini aylanib oʻtgach, Ganayi orollarigacha birgalikda soʻzdilar. Bu yerdan "Neva" Novoarxangelsk tomon, "Vadejda" esa Kamchatkaga, soʻng Yaponiyaga ketdi. 1806-yil ekspeditsiya Hind va Atlantika okeanlari orqali Kronshtadtga qaytib keldi. Sayoxat davrida birinchi marta keng miqyosda okeanografiya va meteorologiyaga oid tadqiqot ishlari oʻtkazildi. Kruzenshtern Kuril o.larining bir qismi, Saxalin va Kamchatka sohillari, Yaponiyaning ayrim orollari tabiatini oʻrgandi. Kruzenshtern sayohat tafeilotlarini, okeanologiya va etnografiya sohasidagi tadqiqot vatijalarini 3 jildli "Nadejda" va "Neva" kemalarida 1803, 1804, 1805 va 1806-yillardagi dunyo boʻylab sayohat" (1909—12, 2-nashri, 1950) asarida bayon qilgan. Kruzenshtern 1823—26 yillarda 2 jildli "Janubiy dengiz atlasi" asarini nashrdan chiqardi. Kruzenshtern nomigaTinch okeandagi bir necha geografik obʼyektlar (boʻgʻoz, orol, togʻ va boshqalar) qoʻyilgan.

Adabiyot 
 Nevskiy V.V., Pervoye puteshestviye rossiyan vokrug sveta, M., 1951.