MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ayyub shahrisabziy

Ayyub shahrisabziy (toʻliq ismi Mir Xoja Ayyub Abulbara-ka Shahrisabziy) (15-asr oxiri – Shahrisabz -16-asr oʻrtalari) – oʻzbek shoiri, musiqa nazariyotchisi. Turkiy va forsiyda ijod qilgan. She’rlari mutoyibaga boy, rindlik ruhi bilan aj-ralib turadi. Navoiy ("Majolis un-nafois"da), Sodiqbek Kitobdor ("Maj-ma ul-xavois"da) A. Sh.ning she’riyat va musiqashunoslikdagi iste’dodini yuksak baholaganlar. Uning musiqiy iqtidoriga Darvishali Changiy ("Tuh-fat us-suru" – "Risolai musiqiy") ham yuqori baho bergan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayyubiylar

Ayyubiylar – Misr, Suriya, Mesopotamiya, Janubiy Arabistonda 12-asr oxiri – 13-asrda hukmronlik qilgan sulola. 1171-yil Salohuddin al-Ayyubiy tomonidan asos solingan; salibchilarga qarshi muvaffaqiyatli urushlar olib borgan. A.ning asosiy (Misr) tarmogʻi 1250-yil mamluklar tomonidan tugatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ayub Xon (general)

Ayubxon Muhammad (1907-1974) – Pokiston davlat va siyosat arbobi. Aligarxdagi (Hindiston) musulmonlar universitetini, soʻngra Sandxerstdagi (Angliya) Qirollik harbiy kollejini bitirgan. 1928-yildan harbiy xizmatda, Ikkinchi jahon urushida qatnashgan. 1951-yildan Pokiston armiyasi qoʻmondoni. 1954-1955-yillarda Mudofaa vaziri, 1956-1958-yillarda yana Pokiston armiyasi qoʻmondoni. Ayubxon 1958-yildagi davlat toʻntarishi natijasida hokimiyatni oʻz qoʻliga oldi. 1960-yildan Pokiston Islom Respublikasining Prezidenti. Hukmron „Musulmonlar ligasi“ partiyasining raisi (1963-yildan). Ayubxon 1966-yil yanvarda Toshkentda olib borilgan Pokiston bilan Hindiston oʻrtasidagi muzokaralarning muvaffaqiyatli yakunlanishiga muhim hissa qoʻshdi (qarang Toshkent deklaratsiyasi (1966)). 1969-yil martda prezidentlik lavozimidan boʻshab, oʻz vakolatlarini armiya qoʻmondoni general Yahyoxonga topshirgan.

Manbalar 

1907-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Pokistonlik siyosatchilar
Pokiston Prezidentlari
Toshpoʻlat Ayyubxo‘jayev

Toshpoʻlat Ayyubxoʻjayev (1836-1908, Toshkent) – oʻymakor usta; otasi usta Ayyubxoʻjadan hunar oʻrgangan. Ayyubxoʻjayev yogʻoch oʻymakorligining pargari uslubida ijod qilgan. Yongʻoq va chinor yogʻochlaridan yasalgan koʻp qirrali stol, kursi, quticha va chilimlarni nafis handasiy naqshlar bilan bezagan. Uning asarlari respublika muzeylarida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻir

Aygʻir – voyaga yetgan ot. A. biyadan koʻra sekinroq oʻsib, kechroq voyaga yetadi. A.ning qarchigʻayi biyanikiga nisbatan 2–3 sm baland, vazni ogʻir, oyoqlari uzun va pishiq, kallasi katta, gavdasi ixchamroq. Nasldor A.lar yilqining sifatini yaxshilashda katta ahamiyatga ega. Naslchilik ishlari uchun A. tanlashda ularning ishchanligi (chopish yoki yuk tortish qobiliyati), jinsiy faolligi, tana tuzilishi va ajdodining sifatlari e’tiborga olinadi. Agar biror A.dan bola olingan boʻlsa, oʻsha A. na-slining sifatiga qarab ham baholanadi. Koʻpchilik A.lardan naslchilik ishlarida gʻunanligidan boshlab foydala-niladi. A. bir mavsumda uyurga qoʻyish usuli qoʻllanganda 25 biyani, qoʻlda qochirish usuli qoʻllanganda 50 biyani qochiradi. Sun’iy urugʻlantirish usuli qoʻllanganda, har bir A.ning mavsumda bergan pushti 500 biyani qochirishga yetadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Uy hayvonlari
Aygʻirbaytalsoy

Aygʻirbaytalsoy – Oʻzbekiston Respublikasi Fargʻona viloyatining shimoli-gʻarbiy qismidagi soy. 249Chodaksoyning oʻng irmogʻi. A. Qoramozor tizmasining janubi-sharqiy yon bagʻridagi 11 buloq suvidan hosil boʻladi. Uzunligi 15 km. A. Teraklitogʻ bilan Julaytogʻ tizmalari orasida keng vodiydan oʻtadi. Su-vining koʻp qismi may-iyun oylarida oqadi. Vegetatsiya davrida suvining 72% sugʻorishga sarf boʻladi. Namangan vilo-yatining Pop tumanidagi togʻ oldi tekisliklarini sugʻoradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekistondagi daryolar
Aygʻirkoʻl

Aygʻirkoʻl – Hisor togʻidagi koʻl. Dengiz sathidan 2400 m balandlikda. A.ning yoz chillasida maydoni 100 ming m2 gacha kengayadi. Shu davrda chuq. 30 m dan ortadi. Togʻ muzliklarining erishidan vujudga kelgan. Koʻl suvi toza, atrofi xushmanzara. Koʻlda gulmohi (forel) baligʻi yashaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Koʻllar
Aygʻoqchi

Aygʻoqchi, aygʻoq (oygʻoq), ayqoq (turkiycha – guvoh, isbotlovchi, maxfiy xabar yetkazuvchi) – 1) biror shaxs yoki ijtimoiy guruhga qarshi yolgʻon-yashiq ran yoyuvchi, igʻvo, tuhmat qilib kun kechiruvchi past, razil shaxs; 2) turkiy xalqlarda kishilar oʻrtasida sodir boʻlib turadigan janjallarni hal qilishda qatnashuvchi; bir yoki ikki guvohni ham A. deyishgan; 3) oʻrta asrlarda (14–17-asrlar) harbiy safar chogʻida qoʻshin oldida boradigan razved-kachi kichik bir harbiy boʻlinma (yana qarang Ayyor, Razvedka).Amir Temur zamonida A. (ayqoq, aygʻoq) taftishchi ma’nosida ham qoʻllanilgani Nizomiddin Shomiyning "Zafarnoma"sida qayd etib oʻtilgan. Qoʻshin oldida boruvchi razvedkachi boʻlinma xabargiri deb ham atalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aygʻuchi

Aygʻuchi (turkiycha) – Turk xoqonligida hukmdorning davlat maslahatchisi. Qapagʻanxon hamda Bilga xoqon (Moʻgʻilon)ning Axi sifatida bir necha yil Xitoyda ta’lim olgan Toʻnyuquq (Apa Tarxan) faoliyat koʻrsatgan. A. qadimgi turkiy Oʻrxun-Yenisey yodnomalarida, xu-susan Toʻnyuquq bitik toshida ishlatil-gan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aka begi

Aka begi (taxminan 1363-1381) — Amir Temurning suyukli qizi. Asl ismi Tagʻayshoh boʻlgan, lekin „ani sevgon jihatidin Aka Begi der edilar“. A. B.ni amir Musabekning oʻgʻli Muhammadbekka bergan edilar. A. B.dan Sulton Husayn mirzo ismli oʻgʻil qolgan.

Manbalar
Aka buxor

Aka buxor (taxallusi; asl ismi Buxorjon Zokirov) (1894 — Qoʻqon — 1962) — oʻzbek xalq qiziqchisi. 1916-yildan malakali qiziqchi sifatida taniladi. Qoʻqonlik Mahkam Hofiz truppasi bilan Toshkentga kelib, „Non garovi“, „Yurak ogʻrigʻi“, „Roʻmolcha oʻynatish“ kabi to-moshalar koʻrsatadi. Xalq sozandalari va qiziqchilariga ishboshilik qiladi. Shoʻrolar hokimiyatining dastlabki yillarida A. B. eski qiziqchiliklarni davr va tomoshabinlar talabiga moslaydi: „Hasan-Husan“, „Olti bola“, „Novvoylik“, „Mirobboshi“, „Boy bilan xizmat-kor“, „Chaqqon bola“ va boshqa 40- yillarda u Shokirjon Toshkanboyev, Usmonjon Nishonboyev, Haqimjon Parpiyev kabi dorbozlar bilan Turkistonning shahar va qishloqlarida tomoshalar koʻrsatadi. A. B. anʼanaviy teatrning barcha janrlarida ijod qilgan. Ijrochi sifatida yuz va koʻz ifodalari, tovush ohanglaridan juda ustalik bilan foydalangan. U kul-gili oʻyinlarni ijro etishda, hajviy hikoyalar aytishda, askiyada ham mohir boʻlgan. Tesha qiziq Komilov, Toʻychiqori Rahimov, Gʻofurjon Mamayunusov kabi qiziqchilar A. B. ga ergashib ijod qilganlar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Qodirov M., Masharaboz va qiziqchilar sanʼati, T., 1968.
Akademik (sifat)

Akademik (sifat) — 1) akademiyaning ilmiy muassasa yoki oliy hamda oʻrta maxsus oʻquv yurti maʼnosidagi tu-shunchalariga taalluklikni bildiradi; mas, akademik nashr, akademik litsey, A. yil, A. soat. A. yil — oliy oʻquv yurtlarida mashgʻulotlar boshlanishidan (odatda kuzda) ularning tugashigacha (kelgusi yil yozigacha) boʻlgan vaqt; A. soat — oʻquv yurtlarida bitta mashgʻulotni oʻtkazishga belgilangan vaqt (odatda 45 min.). 2) Oʻzbekiston va MDHda yetuk ijrochilik jamoalari, teatrlarga beriladigan fax-riy nom (qarang Akademik teatr).

Manbalar
Akademik litsey

Akademik litsey — oʻrta maxsus oʻquv yurti. Oʻzbekiston Respublikasida 1997-yilda qabul qilingan „Kadrlar tayyorlash milliy dasturi“ va „Taʼlim toʻgʻrisida“gi konunga muvofiq umumiy oʻrta taʼlim maktablari (9sinf)ni tugatgan oʻquvchilar qabul qilinadi. Taʼlim muddati 2 yil Akademik litsey oʻrta maxsus maʼlumot beradi. Oʻquvchilarning intellektual qobiliyatlarini jadal oʻstirishni, ularning chuqur, tabaqalashtirilgan va kasb-hunarga yoʻnaltirilgan bilim olishlarini taʼminlaydi. Akademik litseyda oʻquvchilar oʻzlari tanlab olgan taʼlim yoʻnalishi (gumanitar, texnika, agrar va boshqa sohalar) boʻyicha bilim saviyalarini oshirish hamda fanlarni chuqur oʻrganishga qaratilgan maxsus bilim olish imkoniyatiga ega boʻladilar. Akademik litseyni bitiruvchilarga davlat tomonidan tasdiklangan diplom beriladi va u taʼlimning keyingi bosqichlarida oʻqishni davom ettirish yoki egallagan ixtisoslik boʻyicha ishlash imkoniyatini beradi.

Manbalar
Akademik nashr

Akademik nashr — fan, adabiyot va sanʼat asarlarining ilmiy asosda tayyorlangan nashri. Asosan mutaxassislar va ilm ahliga moʻljallanadi, ilmiy tadqiqot maqsadini koʻzda tutadi. Akademik nashr ijodkorning butun merosini toʻliq qamrab olishi, asarlarining ilmiy oʻrganilgan matni bilan birga turli jihatlarini ham oʻz ichiga olishi, ilmiy qayd, izoh va sharxlarga ega boʻlishi bilan boshqa nashrlardan farqlanadi. Masalan, Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi „Fan“ nashriyotida nashr etilgan Oybek asarlarining 20 jildligi, H. Olimjon asarlarining 10 jildligi Akademik nashr hisoblanadi.

Manbalar
Akademik teatr

Akademik teatr — MDH mamla-katlaridagi yirik va koʻhna teatrlarga beriladigan faxriy unvon. Sobiq Itti-fokda 1919-yilda taʼsis qilingan. Birinchi boʻlib Akademik teatr unvoni Moskvadagi Kat-ta teatrga berilgan. Oʻzbekistonda shu unvonga sazovor boʻlgan 3 ta teatr bor: Hamza nomidagi Oʻzbek davlat akademik drama teatri, Navoiy nomidagi Katta akademik opera va balet teatri va Respu-blika akademik rus drama teatri.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akademik eshkak eshish

Akademik eshkak eshish — eshkak eshish sporti turi, akademik qayiqlardagi poygalar. 19-asr birinchi yarmida Buyuk Britaniyada paydo boʻlgan. Eshkak eshish jamiyatlari xa-lqaro fe-deratsiyasi (FISA, 1892-yil asos solingan)ga 71 mamlakat aʼzo (1991). Akademik eshkak eshish e. 1900-yildan olimpiya oʻyinlari dasturiga kiri-tilgan, 1962-yildan jahon chempionatlari oʻtkazib kelinadi.

Manbalar
Akademik qayiqlar

Akademik qayiqlar — tez su-zuvchi eshkakli sport kayiklari. Poygalarda ishlatiladi. Eshkak quloqlari va suriluvchi (roliklarda) maxsus oʻrindiqlari bor. Bunday qayiqlar juda yengil materiallardan yasalib, xipcha, suvni atrofidan tez oʻtkazadigan boʻladi. Akademik qayiqlar „yolgʻiz“ va „juftlik“larga boʻlinadi. „Juftlik“larda sportchi ikkita eshkakdan, „yolgʻiz“da esa bitta uzun eshkakdan foydalanadi. „Juftlik“ qayiqlar bir sportchilik, ikki sportchilik va toʻrt sportchilik boʻladi. „Yolgʻiz“ eshkaklilari ikki, toʻrt va sakkiz sportchiga moʻljallangandir. Qayiqlarning boʻyi, eni va vazni turlicha. Ichki qurilmalari bilan ogʻirligi 10-15 kg, uzunligi esa 8-9 m. Eng katta linkorn sak-kizlik Akademik qayiqlarning uzunligi 20 m.ga yaqin boʻlib, vazni 90-110 kg ga boradi. Sportchilar qayiq oldi tomoniga teskari oʻtirib esh-kak eshadilar. Oʻzbekistonda Akademik qayiqlar ilk bor 1963-yil paydo boʻldi. V. N. Mustafoyev 1971-yil mamlakat Kubogi uchun kurashda gʻolib chiqdi. 1989, 1990-yilda 8 juftlikda Oʻzbekiston oʻsmirlari sobiq Ittifoq chempioni boʻlishdi. Oʻzbekiston milliy terma jamoasi Olimpiya oʻyinlarida, Osiyo va jahon chempionatlarida muntazam qatnashadi.

Manbalar
Akan

Akan — Gana va Kot-d’Ivuar hamda Togoda yashovchi oʻzaro yaqin xalqlar (ashan-ti, fanti, akim, akvapim, anʼi, baule, gonja, krachi, abrong va boshqalar) guruhi. Ganada 7,76 mln. dan ziyod. Kot-d’Ivuarda 2,3 mln. va Togoda 50 ming kishi yashaydi (1987). Akan va boshqa kva tillarida soʻzlashadi. A.larda qad. diniy eʼtiqodlar (animizm, ajdodlar ruhiga sigʻinish) bilan birga, katolik dini ham keng tarqalgan, musul-mon sunniylar ham bor. Negroid irqiga mansub. A. tarkibidagi xalqlardan biri — ashanta 18-19-asrlarda bir qancha qoʻshni qabilalarni birlashtirib, Ashanti davlatini tashkil qilgan edi. 19-asrning oxirida Ashanti davlati ingliz mustamlakachilari tomonidan bosib olindi. Milliy ozodlik kurashi kuchayishi tufayli, 1957-yil A.larning katta bir qismi ingliz mustamlakasi asoratidan ozod boʻlib, mustaqil davlat (hozirgi Gana)ga birlashdi. A.lar, asosan, dehqonchilik (kakao oʻstirish) bilan, ayrim tumanlarda chorvachilik (qoramol boqish) bilan shugʻullanadilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Akant

Akant (frans. acanthe) — ayiqtovon oʻsimligining bargisimon qilib ishlangan meʼmoriy naqsh bezagi. Inshoot (de-vor, friz, shift, ustun boshasi va boshqalar)ni bezashda qadimdan qoʻllanilgan. A. tosh, yogʻoch, ganch va sopoldan ishlangan. Misr, Yunoniston, Rim A. na-qshlari 254pastga qaragan, Oʻrta Osiyo A. naqshlari, aksincha, tik holatda tasvirlangan. Mun-choktepa, Ayritom va boshqalardan topilgan A.lar antik meʼmorlikda oʻziga xos ku-rinishda boʻlgan.

Manbalar 

Bezaklar
Akarifaglar

Akarifaglar (yun. akari — kana va phagos — yeyuvchi) — yirtqich va parazit hasharotlar hamda kanalar; oʻrgimchakkanalarning tabiiy kushandalari. Sugoriladigan dehqonchilik mintaqalarida oddiy oʻrgimchakkana bilan oziqlanuvchi A.ning 40 turi aniqlangan. Gʻoʻza va boshqa qishloq xoʻjaligi ekinlaridagi oʻrgimchakkana bilan oziqlanib, ular sonini kamaytiruvchi A.- stetorus, kanaxoʻr tripe, yirtqich qandala — orius, oltinkoʻzlar, fitoseid oilasiga mansub yirtqich kanalar va boshqa katta ahamiyatga ega. Yirtqich kanalardan issiqxonalardagi oʻsimliklarni, bahor va kuzda esa harorat 30% dan yuqori va havo namligi 60-80% li sharoitda gʻoʻzani zararkunandalardan himoya qilishda hasharotlarni mavsumiy tarqatish usulida foydalaniladi (yana qarang Foydali hasharotlar).

Manbalar
Akaritsidlar

Akaritsidlar (yun. akari — kana va lot. caedo — oʻldiraman) — oʻsimlikxoʻr kanalar, ombor kanalari, shuningdek uy hayvonlari va parranda kanalariga qarshi qoʻllaniladigan kimyoviy moddalar. Oʻsimlikka sirtdan kel-tan, neoron, omayt, mitak, oltingugurt, ohak-oltingugurt qaynatmasi va singib taʼsir etuvchi (fosfamid, fozalon, kar-bofos va boshqalar) A. boʻlishi mumkin. Singib taʼsir qiluvchi A. oʻrgimchakkanadan tashqari yana oʻsimlik bitlarini va boshqa bir qancha soʻruvchi zararkunandalarni ham nobud qiladi. Ombor kanalariga qarshi metilbromid, xlorpikrin va boshqa Akaritsidlar. qoʻllaniladi. Dehqonchilik va bogdorchilikda A. asosan oʻrgimchakkanaga qarshi ishlatiladi (yana qarang Pestitsidlar).

Manbalar
Akasi

Akasi — Yaponiyadagi shahar va port, Xonsyu o.ning janubi-gʻarbida, Xio-go prefekturasida, Ichki Yapon dengizi sohilida. Aholisi 263 ming kishi (1991). Tezyurar poyezdlar temir yoʻl stansiyasi. Temir yoʻl paromi orqali Avazdi oroli bilan bogʻlangan. Kimyo, oziq-ovqat, mashinasozlik sanoati korxonalari bor. Baliq ov-lanadi. Kurort shahar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yaponiya shaharlari
Akatsiya

Akatsiya — burchokdoshlar oilasiga mansub daraxt va butalar: 1) chin A. (Acacia) — mimozadoshlar kenja oilasiga mansub daraxt. 500 ga yaqin turi bor. Koʻproq Avstraliya (250 dan ortiqroq turi), qisman Afrika va Arabiston yarim orol ida tarqalgan. Keyingi vaqtda A.ning baʼzi turlari boshqa joylar (Qora dengiz sohillari)da ham iqlimlashtirilgan. Chin A. mayda patsimon bargli, toʻpgullari erta bahorda ochiladigan boʻlgani uchun xushmanzara oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Senegal, Efiopiya va Arabiston A.laridan aqoqiyo, koʻpchilik chin A.turlarining poʻstlogʻidan oshlovchi moddalar olinadi; baʼzi chin A.turlarining mevasi va yogʻochida ham oshlovchi va yelim moddalar bor; yogʻochi mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi; 2) oq A. yoki soxta A. (Robinia pseudoacacia) — kapalakguldoshlar kenja oilasiga mansub daraxt (qarang Ots akasiya); 3) sariq A. (Caragana arborescens) — buta tarzida oʻsadi (qarang Qaragʻay).

Manbalar 

Shimoliy Amerika florasi
Kontraktura

Kontraktura (lot. contractura — tortish, tortishish), changak — boʻgʻim harakatining vaqtincha yoki butunlay cheklanishi. Boʻgʻimning yozilmay yoki bukilmay qolishi K.ning asosiy koʻrinishlaridandir. Boshqa harakatlar (mas, aylanma va yon tomonga — oʻngga yoki chapga) ham cheklanishi kuzatiladi. K. tugʻma boʻlishi mumkin, bu rivojlanish nuqsonlari bilan bogʻlangan boʻlib, tuzalmaydi va muayyan aʼzo shakli oʻzgarganicha qoladi, mas, maymoq oyoq. Orttirilgan K., koʻpincha, boʻgʻimning shikastlanishi yoki kasalligi, kuyishdan hosil boʻlgan chandiklarning tortishishi, muskullarning shikastlanishi natijasida yuzaga keladi. Bosh miya shikastlanishi (mas, insult)da ham K. sodir boʻladi, bunda muskullarni harakatga keltiruvchi nervlar falajlanadi (yana qarang Akashak).

Manbalar 

Tibbiyot
Akbar Jaloliddin Muhammad

Akbar Jaloliddin Muhammad (1542.14.10, Amarkot −1605, Agra yaqinidagi Sikandra qishlogʻi), „Akbar-shoh“ — Boburiylar sulolasidan hukmdor (1556 — 1605). Hindistondagi boburiylar saltanati hukmdori (1556-yildan).

Boburning nabirasi, Humoyunning oʻgʻli, 13 yoshida taxtga oʻtirgan (1556-yil 15-fevral). Dastlab vaziri turkman Bayramxon otaliq yorda-mida taxtni boshqargan, soʻngra balogʻat yoshiga yetgach, mamlakatni qattiqqoʻllik bilan idora eta boshlagan. Saltanatini kengaytirish uchun muttasil kurashgan. Akbarshoh davrida Boburiylar saltanati shimolda Balxdan tortib janubda Godovari daryosigacha (Kashmir va Afgʻoniston hududlari bilan), gʻarbda Arabiston dengizidan sharqda Bengaliya qoʻltigʻigacha boʻlgan ulkan hududni qamrab olgan. Markazlashgan saltanat tuzish maqsadida 1574-yildan ichki islohotlar oʻtkazishga kirishadi: qoʻshin ustida nazoratni kuchaytiradi va uni qayta tashkil etib, yangidan qurollantiradi, mamlakatni yangi maʼmuriy tumanlarga boʻladi. Nikoh rish-talari orqali Rajput knyazliklari bilan aloqalarni mustahkamlagan. Rajputlar otliq qoʻshini Akbar qoʻshinining asosini tashkil qilgan. Yirik yer egalari — jogirdorlarning oʻzboshimchaligiga qarshi bir qancha chora-tadbirlarni oʻtkazgan, 1574-yil dehqonlar, sarkardalarga yer inʼom etish oʻrniga xazinadan ularga maosh toʻlashni, mamlakatdagi yerlardan soliq toʻplashni oʻz xizmatchilari zimmasiga yuklagan. Akbar aholi orasida diniy jihatdan oʻzaro birdamlikka erishish maqsadida hindlarni yuqori mansablarga tayinlay boshlagan va yangi din — „dini ilohiy“ joriy etgan. Bu din oʻzida is-lom, hinduizm, parsizm va jaynizm dinlarining qorishmasidan iborat boʻlgan. Akbar dunyoviy va diniy hokimiyatni oʻzida mujassamlashtirgan. Bu dinga eʼtiqod qilganlar Akbarning marhamatiga sazovor boʻlganlar. Keyinchalik Akbar vafotidan soʻng bu yangi din kichik bir mazhabga aylanib qolgan. Akbar dehqonchilik va savdoga katta eʼtibor bergan, Yevropa mamlakatlari bilan ham savdo-sotiq olib borgan. Akbar ilm-fan, sanʼatga ham homiylik qilgan. Akbarning vaziri va doʻsti Abulfazl Allomiy Akbar saltanati tarixiga oid „Akbar-noma“ asarini yozib qoddirgan. Akbar buyuk davlat arbobi, quvvai hofizasi kuchli, jasur, iqtidorli sarkarda boʻlgan.

Yana qarang 

 Akbar Shoh II
 Ashoka
 Maharana Pratap
 Buyuk odamlar roʻyxati

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Qodirov P., Humoyun va Akbar, T., 1994.

Havolalar 

 Akbar, Emperor of India by Richard von Garbe at Project Gutenberg
 The Drama of Akbar by Muhammad Husain Azad from 1922.

Boburiy hukmdorlar
Eron millatiga mansub hind xalqi
Hind jangchilari
Hindiston sunniy musulmonlari
Musulmon monarxlari
Agra kishilari
Boburiy imperatorlari
Akbarnoma

"Akbarnoma", "Tarixi Akbarshohiy" („Akbarshoh tarixi“), "Tarixi Akbariy" („Akbar tarixi“) — tarixiy asar; boburiylardan Akbar topshirigʻiga koʻra uning vaziri va yaqin safdoshi Abulfazl Allomiy tomonidan 1589-1601-yillarda yozilgan. „Akbarnoma“ 3 jilddan iborat. Birinchi jildida Akbarning tugʻilishi, uning shajarasi hikoya qilinadi, Bobur, Humoyun davrida Afgʻoniston va Shimoliy Hindistonda yuz bergan siyosiy vaziyat tasvirlanadi. Bulardan tashqari Akbar hukmronligining ilk 17 yili (1556-72)da roʻy bergan voqealar bayon etiladi. Ikkinchi jild Hindiston va Shimoliy Afgʻoniston tarixini (1573-1601/02 yil), uchinchi jild esa Akbar shaxsi, uning saroyi, boburiylar saltanatining tuzilishi, mamlakatning maʼmuriy boʻlinishi, soliq va boshqadan keladigan tushumlar, dinlar, hindlarning dunyoqarashi va boshqa haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Uchinchi jild „Oyini Akbariy“ („Akbar qonunlari“) nomi bilan mustaqil asar sifatida ham mashhur. Muallif vafotidan soʻng Akbar hukmronligining soʻnggi davrlari yozilmay qolgan. Ammo, keyinchalik bu davrlar „Akbarnoma“ asosi (tartibi)da yoritiladi (unda voqealar yilma-yil bayon etiladi) va u „Taqmilaiy Akbarnoma“ nomi bialn tarixga kiradi. „Akbarnoma“ga qoʻshimcha qilingan soʻnggi qismlari muallifi aniq maʼlum emas. Baʼzi maʼlumotlarga koʻra, u lahorlik yozuvchi va tarixchi Inoyatullo ibn Muhibb Ali deyilsa, boshqa maʼlumotlarda Shoh Jahonning mashhur tarixchisi Muhammad Solih Kambo („Shoh Jahonnoma“ning muallifi) deyiladi, uchinchi bir maʼlumotda esa Abulfazl Allomiy maktublarini toʻplagan jiyani tomonidan yozilgan deb koʻrsatiladi. „Akbarnoma“da tarixiy voqealar yilma-yil tadrijiy suratda bayon etiladi. Maʼlumotlar esa rasmiy hujjatlardan olinadi va sodir boʻlgan voqealarning bevosita ishtirokchisi, guvohi boʻlganlarning yozishmalari va xotiralariga asoslaniladi. Shunga koʻra „Akbarnoma“ qimmatli va ishonchli tarixiy asar hisoblanadi. „Akbarnoma“ nusxalari Angliya, Fransiya, Hindiston, Rossiya va boshqa mamlakatlarda saqlanmoqda. 19-asrda „Akbarnoma“ Beverij, Elliot va Dousonlar (I-II jild), shuningdek Glodvin, Bloshman, Jarretlar (III jild) tomonidan ingliz tiliga tarjima qilingan.

Manbalar
Asqarali Akbarov

Asqarali Odamshoyevich Akbarov (1951.2.10, Oʻsh viloyati Yangiyoʻl tumani Karavon qishlogʻi — 12-fevral, 2022, Namangan) — naqqosh, Oʻzbekiston Respublikasi xalq ustasi (2000). T. Toʻxtaxoʻjayevning shogirdi. R. Yoqubov, J. Hakimov, M. Usmonovlar bilan birga ishlab hunar oʻrgangan. M. Uygʻur nomidagi Toshkent sanʼat institutini tugatgan (1995). 1975-yildan Qoʻqon badiiy ishlab chiqarish ustaxonasida naqqoshlar brigadasi boshligʻi, 1982-yildan Namangan badiiy ustaxonasi amaliy sanʼat brigadasi boshligʻi, 1989-yildan Namangan viloyat oʻlkashunoslik muzeyida sanʼat boʻlimi boshligʻi, 1998-yildan Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi Namangan viloyati Badiiy ijodkorlar uyushmasi rahbari. A. ijodida anʼanaviy naqqoshlikni rivojlantirdi, binolar bezagida naqqoshlik bilan ganch va yogʻoch oʻymakorligini uygʻun holda qoʻlladi, unutilib ketgan kundal uslubini tikladi. Kursi, xontaxta, guldon, lagan kabi buyumlarni nafis ranglarda bezaydi. Milliy va zamonaviy binolar bezagida islimiy va girih mujassamotidan keng foydalanadi. Namangan („Paxtalikoʻl“ sanatoriysi, Viloyat oʻlkashunoslik muzeyi va boshqalar), Toshkent („Moviy gumbazlar“ choyxonasi, Xalqlar doʻstligi saroyi va boshqalar) va boshqa viloyatlarda, xorijda 60 dan ortiq jamoat binolarini bezadi.

12-fevral, 2022-yilda 71 yoshida vafot etdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ikrom Akbarov

Ikrom Ilhomovich Akbarov (1-mart 1921, Toshkent — 18-dekabr 2011, Toshkent) — kompozitor, Oʻzbekiston xalq artisti (1981), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1964). Toshkent (1945) va Leningrad (1950) konservatoriyalarini tugatgan. Hamzaga bagʻishlangan „Shoir xotirasiga“ simfonik poemasi (1954) oʻzbek simfonik ijodiy tafakkurining shakllanishida Asqarali Akbarov ishlagan bino bezagi muhim ahamiyatga ega boʻlgan. Akbarov simfonik asarlar, opera va baletlar, oratoriyalar, vokalsimfonik va kamer-cholgʻu asarlar (xususan 6 ta torli kvartet), qoʻshiq va romanslar, xor turkumlari muallifi, kinofilmlar va dramatik spektakllarga musiqa yaratgan, oʻzbek xalq kuylarini joʻrsiz xor uchun qayta ishlagan. Ijodiy uslubi teran simfonik tafakkurga asoslangan. Simfonik asarlari — „Epik poema“ (1961), skripka va orkestr uchun 1-2- va 3- konsertlar (1962, 1984, 1997), „Pochta“ (1970), „Shakuntala“ (1980) simfonik manzaralari, „Samarqand haqida sim-fonik hikoyalar“i (1973), 2 ta simfoniya (1996, 1998) va boshqa „Orzu“ (1957), „Layli va Majnun“ (1968), „Navroʻz“ (1984) baletlari, „Soʻgʻd elining qoploni“ (1977) va „Ibtido xatosi“ (1997) operalari, „Toshkentnoma“ (1964), „Mangu xotira“ (1985) oratoriyalarini yaratgan. Asarlari chet ellarda ham ijro etilgan. Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofotining laureati (1977). "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1999).Ad.: Djabbarov A,Solomonova T., Kompozitori i muzikovedi Oʻzbekistana, T., 1975; Yanov-Yanovskaya NS, Ikram Akbarov, T., 1990.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston xalq artistlari
1921-yilda tugʻilganlar
1-martda tugʻilganlar
18-dekabrda vafot etganlar
2001-yilda vafot etganlar
Bastakorlar
O‘zbek bastakorlar