Zantedeschia

Zantedeschia  — Araceae oilasiga mansub, gulli oʻsimliklarning sakkiz turidan iborat turkum, vatani Janubiy Afrikadan Malavigacha. Turkum Antarktidadan tashqari barcha qitʼalarga olib kirilgan. Umumiy nomlari Z. aethiopica uchun arum nilufar, Z. elliottiana, Z. rehmannii uchun kalla va kalla nilufar. Bu turkum vakillari Liliaceae, Arums, Callas (Araceaedagi tegishli turkumlar) turkumlariga aloqador emas. Turkumga mansub turlar va navlar rang-barang gullari, barglari uchun juda qadrlanadi. Odatda bezak oʻsimliklari sifatida oʻstiriladi.

Tavsif 
Zantedeschia turlari - ildizpoyali, koʻp yillik oʻt oʻsimliklar, baʼzi turlari, masalan, Zantedeschia aethiopica, boʻyi 1,2 m gacha oʻsadi, Zantedeschia rehmannii esa 60 sm dan oshmaydi. Ildizlari popuk ildiz tizimli. Poyasining yer osti qismi ildizpoya yoki ildiz deb taʼriflanadi. 

Barglari: Barglari uzun, shimgichli, tagida qobiq bilan qoplangan, uzunligi 15 smdan  (Zantedeschia rehmannii) dan 1,5 m gacha (Zantedeschia aethiopica). Barg shakllari oddiy, choʻzilgan va turli shakllarga ega. Barglari toʻq yashil rangda, patli tomirli (pinnate) va tik yoki toʻlqinsimon chetlari bilan yoyilgan boʻlishi mumkin. Baʼzi turlarida shaffof dogʻlar bor  (makulyatsiya). 

Gullash: Gullari yakka psevdantiy (yolgʻon gul) shaklida, oq yoki sariq rangdagi (ixtisoslashgan gulbarg kabi) voronkaga oʻxshash, markazida barmoqsimon spadiksli haqiqiy gullarni olib yuradi. Spathe va spadix ikkalasi ham goʻshtli gul poyasida barglar ustida yoki tepasida olib boriladi. Gullar: Zantedeschia bir uyli boʻlib, unda alohida erkak (staminat) va urgʻochi (pistillate) gullari („nomukammal“ yoki „bir jinsli“ gullar) bor.

Taksonomiya 
Zantedeschia - Zantedeschieae oilasiga mansub  yagona turkum.

Turlar 

Hozirda sakkiz tur tan olingan:

 Zantedeschia aethiopica – ulkan oq arum nilufar yoki oddiy arum nilufar vatani  Janubiy Afrika, Esvatini, Lesoto
 Zantedeschia albomaculata ( – dogʻli nilufar – Janubiy Afrika shimolidan Nigeriya va Tanzaniyagacha keng tarqalgan
 Zantedeschia elliottiana – sariq yoki oltin arum zambaklar – Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasi
 Zantedeschia jucunda - Janubiy Afrikaning shimolidagi Leolo togʻlari
 Zantedeschia odorata - Gʻarbiy Keyp viloyati
 Zantedeschia pentlandii - Janubiy Afrikaning Mpumalanga provinsiyasi
 Zantedeschia rehmannii – pushti arum nilufar Janubiy Afrika, Esvatini, Mozambik
 Zantedeschia valida - Janubiy Afrikaning KvaZulu-Natal viloyati

Etimologiya 
Bu turkumning nomi italiyalik botanik Jovanni Zantedeschi (1773—1846) sharafiga  berilgan.

Tarqalishi va yashash joyi 
Barcha turlar markaziy va janubiy Afrika, Nigeriya Tanzaniya va Janubiy Afrikada endemikdir. Z. aethiopica tabiiy sharoitda botqoqli joylarda oʻsadi. Muntazam sugʻorilganda uzluksiz oʻsadi va kichik sovuq davrlarida omon qolishi mumkin. Z. aethiopica juda kuchli va mustahkam oʻsimlik boʻlib, koʻplab tuproqlarda oʻsishga qodir, ildizpoyalari bilan koʻpayadi. Z. odorata noyob tur boʻlib, Z. aethiopica ga oʻxshaydi, lekin bargli va freziyaga oʻxshab hidli, Janubiy Afrikaning bir necha joylariga endemik. Z. albomaculata keng tarqalgan va oʻzgaruvchan tur boʻlib, Janubiy Afrikadan shimoldan Keniyagacha oʻsadi. Z. jucunda va Z. pentlandii - yirik sariq gulli gulli kamyob turlar. Z. rehmannii - qilich shaklidagi barglari bilan pushti gulli tur. Z. elliotiana faqat bogʻdorchilik manbalaridan maʼlum.

Yashash joyi 
Z. aethiopica tabiiy sharoitda botqoqli joylarda oʻsadi. Muntazam sugʻorilganda va oziqlanganda uzluksiz oʻsadi va kichik sovuqlarda ham omon qoladi. Z. aethiopica juda kuchli va mustahkam oʻsimlik boʻlib, koʻplab tuproqlarda va yashash muhitida oʻsishga qodir.

Kultivatsiya 
Barcha Zantedeschia katta, koʻzga koʻrinadigan gullarni hosil qiladi va koʻpincha manzarali oʻsimliklar sifatida  oʻstiriladi. Zantedeschia nisbatan chidamli oʻsimlikdir. Chidamlilik nuqtai nazardan, ikkita guruhni koʻrib chiqish mumkin: katta oq gullari (arum liliyalar) boʻlgan o ta chidamli guruh va sariq, toʻq sariq, pushti va binafsha kabi oq dogʻli barglari va gullari (kalla liliyalad) bilan kamroq bardoshli guruh.

Qattiq shakllar (arum liliyalar) 
Bularga Zantedeschia aethiopica va Zantedeschia pentlandii va ulardan olingan navlar kiradi. Zantedeschia aethiopica va uning baʼzi qarindoshlari qishda -23°C dan past haroratlarda omon qolishi mumkin.  Z. pentlandii duragaylariga «Millenium Gold» kiradi.

Tender shakllari (kalla liliyalar) 
Eng nozik namunalarga asosan Zantedeschia elliotiana va Zantedeschia rehmanniidan olingan navlar kiradi.  Bu kamroq bardoshli shakllar qishki haroratda faqat -12°C gacha omon qolishi mumkin. Z. elliotiana, Z. jucunda, Z. pentlandii va Z. rehmannii oʻrtasidagi tur va duragaylar oʻsishi uchun  25°C optimal haroratga ega.

Z. rehmannii duragaylariga 'Ametistʼ, 'Kristal Blush' va 'Neon Amour' kiradi. Z. elliotiana × Z. rehmannii gibridiga  esa 'Blazeʼ misol boʻladi. Z. elliotiana × Z. maculata duragaylariga «Limon tomchisi» kiradi. Z. elliotiana duragaylariga «Quyosh chaqnashi» kiradi.

Toksiklik 
Zantedeschia, qichishishni keltirib chiqaradi. Zantedeschia turlari kalsiy oksalat kristallari mavjudligi sababli zaharli hisoblanadi. Oʻsimlikning barcha qismlari zaharli boʻlib, odatda mahalliy qichishish xususiyati yoki ogʻizda yonish hissi, qusish va diareya keltirib chiqaradi. Biroq, barglar baʼzan pishiriladi va isteʼmol qilinadi.

Foydalanish 

Kaliforniya va Yangi Zelandiyadagi seleksionerlar yangi gibrid navlarni ishlab chiqarishni davom ettirmoqdalar. Z. aethiopica dan olingan oq kalla deb ataladigan nav. Sariq, toʻq sariq, qizil, binafsha rang soyali gullarga ega barcha navlar asosan Z. albomaculata, Z. pentlandii, Z. elliottiana va Z. rehmanni dan olingan.

Madaniyat 
Zantedeschia guli Diyego Riveraning koʻplab sanʼat asarlarida tasvirlangan. Bu gul rassom Jorjiya OʻKifning sevimli mavzusi edi.

Viktoriya davrida qatʼiy ijtimoiy kodlar mavjud edi va gullar his-tuygʻularni ifodalash uchun eng yaxshi vosita deb hisoblangan. Gullar orqali xabarlarini nozik tarzda yetkazishgan, gul sovgʻa qilishning har bir jihati oʻziga xos maʼnolarga ega edi. Har bir gul turi oʻziga xos, ramziy maʼno bilan bogʻliq edi. Kalla nilufarining ayol jinsiy aʼzolariga oʻxshashligi tufayli, kalla nilufarini sovgʻa qilish oʻzaro yaqinlik qilish xabarini yetkazib bergan.

Manbalar