MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Antuan Andre

André Antoine (1858.31.1, Limoj — 1943.9.10, Puligen) — fransuz aktyori, rejissori, teatr nazariyotchisi. Erkin teatr (1887 — 94), Antuan teatri (1897 — 1906) ni tashkil etib, ularga rahbarlik qilgan. 1906 — 14 yillarda A. „Odeon“ teatrida direktorlik, rejissorlik qildi. Teatr tanqidi va kino sanʼati bilan shugʻullandi. A. teatrning xalqchil va haqqoniy boʻlishi uchun kurashdi. A.ning estetik qarashlari, xususan, uning aktyorlik faoliyatida toʻlaligicha namoyon boʻldi. Asosiy rollari: Akim („Zulmat hukmronligi“), Osvald („Sharpa“), Kuzovkin („Tekinxoʻr“). U Erkin teatr artistlari bilan Yevropa va Rossiya boʻylab gastrolda boʻldi. A.ning „Kundaliklar“ kitobi nazariy va tarixiy qimmatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1858-yilda tugʻilganlar
1943-yilda vafot etganlar
9-oktyabrda vafot etganlar
Fransiyalik erkak aktyorlar
Anuradhapura

Anuradhapura — Shrilanka shimoliy dagi shahar. Aholisi 40 ming kishi chama-sida. Anuradhapura mahsulotlari qayta ishlanadi, hunarmandchilik (yogʻoch oʻymakorligi) ri-vojlangan. Turizm markazi, buddistlar ziyoratgoh joyi. Qadimgi A. (miloddan avvalgi 5-asrdan 11-asrgacha) ilk Singal davlatining poytaxti boʻlgan. Meʼmoriy qoʻriqxona, miloddan avvalgi 3-1-asrlarda qurilgan budda ibodatxonasi va monastirlarining qoddiqlari, Buddaning tosh haykallari (5-asr), Isurumuniya gʻor monastiri (5-8-asrlar), saroy va boshqa saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Anuriya

Anuriya (yun. an — inkor qoʻshimchasi va uron — siydik) — siydik tutilishi; bunda buyrakda hosil boʻlgan siydik qovuqqatushmaydi. Prerenal A. buyrak tomirlarining oʻsmalar bilan qisilishi yoki qayrilib ketishi, shuningdek buyrak arteriyalariga tromb yoki embol tiqilib 567qolishi natijasida kelib chiqadi. Koʻp qon yoʻqotish, yurak-tomirlar sistema-sidagi kamchilik va shok, ich ketishi sa-babli koʻp suyuqlik yoʻqotish, betoʻxtov qusish, badanning shishib ketishi, assit va sh.k. kasalliklarda qon aylanishining ogʻir darajada buzilishi natijasida paydo boʻladigan A. ham prerenal A.ga kiradi. Bunday A.da buyraklar ham, siy-dik yoʻllari ham zararlanmaydi; arteri-al bosimning pasayishi, buyraklardan kam qon oʻtishi, qonda suvning kamayi-shi va boshqa ekstrarenal omillar katta rol oʻynagani uchun siydik toʻxtashining bu turini ekstrarenal A. deb ham ataladi. Renal (chin) A. buyrak toʻqimasining sidirgʻa patologik ja-rayondan zararla-nishi (glomerulonefrit, piyelonefrit, sulema, kantaridin, qoʻrgʻoshin tuzlari va sulfanil-amidlardan zaharlanish va hokazo) natijasida roʻy beradi. Postre-nal (buyrak orti) A. esa yuqori siydik yoʻllarida siydik oqimini toʻsuvchi bi-ror illat boʻlishi oqibatida vujudga ke-ladi. Reflektor A. kuchli ru-hiy hayajon, jarohatlanishdan keyin qattiq ogʻriq sezish natijasida paydo boʻladi. Ikki sutka va undan ortiq vaqt ichida siydik kelmay qolishi uremiyaga sabab boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anus

Anus, anal teshik – toʻgʻri ichakning oxirgi qismi – orqa chiqaruv teshigi. Anus dastavval mustaqil rivojlanib, keyin toʻgʻri ichakning pastki qismiga ochiladi. Baʼzan toʻgʻri ichak bilan anus oʻrtasida parda saqlansa, chaqaloqda ich boʻshalmaydi. Bunda jarrohlik yoʻli bilan parda teshiladi. Anus devorining ichki, shilliq qavati uzunasiga joylashgan burmalardan iborat boʻlib, vena qon tomiri chigʻallariga boy. Anusning muskul qavati koʻndalang-targʻil muskullardan iborat boʻlib, ixtiyoriy qisqaradi.

Adabiyotlar
Dmitriy Anuchin

Dmitriy Nikolayevich Anuchin (1843.27.8, Peterburg - 1923.4.6, Moskva) — rus antropologi, geografi, etnografi va arxeologi, Rossiyada antropologiya fani asoschilaridan biri. Peterburg fanlar akademiyasi akademik (1896) va faxriy a’zosi (1898). Tabiatshunoslik, antropologiya va etnografiya havaskorlari jamiyati prezidenti (1890-yildan). Rossiyada geograflar maktabini uyushtirgan. Asarlari etnik antropologiya va antropogenez, etnografiya, ibtidoiy arxeologiya, umumiy tabi-iy geografiya, mamlakatshunoslik va fan tarixiga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anushaxon

Anushaxon, Abulmuzaffar Muhammad – Xiva xoni (1663-86). Shayboniylardan. Abulgʻoziy Baxodirxonning oʻgʻli.

Hayoti 
Buxoro xoni Abdulazizga qarshi jang (1657-yil) da qahramonlik koʻrsatib, jang taqdirini xivaliklar foydasiga hal qilgan va otasini oʻlimdan saqlab qolgan. Buning uchun otasi Anushaxonga katta lashkar va Hazorasp shahrini inʼom etgan va Xivada uning nomiga katta hammom qurdirgan (Anushaxon hammomi). Otasi vafotidan soʻng, Anushaxon taxtga oʻtirgach 1663-yilda tuzilgan tinchlikni buzib, Buxoroga qarshi urushni qayta boshlagan. Xonlik chegaralarini mustahkamlash uchun Yangi Kot, Shohobod qal’alarini qurdirgan. Soʻng, yana bir bor 1686-yil Buxoro xonligiga yurish qilib, Gʻijduvon, Hazora, Samarqand, Qarshi va Shahrisabzni egallagan. Savdoda oʻzbeklarning raqibi boʻlgan Buxoroga qarshi urush aslida tijorat yoʻllari tufayli boʻlgan va bu toʻqnashuv 1664—1680 va 1683—1687-yillar davom etgan.

Anushaxon oʻzbeklar bilan yaqin aloqada boʻlgan va otasi davrida turkmanlar bilan buzilgan munosabatlarni tiklagan, bu Turkmaniston hududi orqali Kaspiy dengizi va Xiva oʻrtasidagi savdo yoʻlini qayta ochish imkonini bergan. U Astraxan ruslari bilan ham aloqalarni tiklagan va hatto 1676—1687-yillar oraligʻida bir necha bor ulardan Mangʻishloq yarim oroli porti boʻlmish Qaragʻandada istehkom qurishni soʻragan. Savdogarlarini kazaklar, turkmanlar va qalmoqlar hujumidan himoya qilish evaziga ularga boj toʻlashni ham taklif qilgan.

1683-yilda Buxoroga hujum qilib shahar va qishloqlarni yoqib yuborgan. Bu tufayli Subxonqulixon (1684-yil) Balx kalxoni etib tayinlangan oʻgʻli Sodiqxondan yordam soʻrashga majbur boʻlgan. Lekin bunga javoban uning oʻgʻli rad javobini bergan va Anushaxon bilan munosabarlari buzilishini xoxlamagan. Subxonqulixon oʻziga xiyonat qilgan oʻgʻlini jazolashga qaror qilgan. 1685-yilda u oʻgʻliga xat yozgan, agar Sodiqxon kechirim soʻrab boradigan boʻlsa uni kechirishini xatida bayon etgan. Sodiqxon uni koʻrgani borgan va otasi tomonidan qoʻlga olingan va zanjirband qilingan. Xon oʻgʻlining sheriklarini dahshatli azoblar ichida oʻldirgan. Sodiqxon uch oylik qamoqdan keyin vafot 1686-yilda vafot etgan. Subxonqulixon oʻgʻlining oʻlimidan soʻng Balx ustidan nazoratni oʻz qoʻliga olgan. 1686-yilda Anushaxon Balxdagi mojarodan foydalanib Buxoroga yana bostirib kirgan va magʻlubiyatga uchragan. 1687-yilda Subxonqulixon Mashhadga ziyorat qilganidan foydalanib Anushaxon uning Buxoroga yana yangi hujum uyushtirgan, ammo bu uning soʻnggi urinishi boʻlgan, chunki u qattiq magʻlubiyatga uchragan. Anushaxon davrida Qoraqalpogʻistondagi Sulton Vays bobo va Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbaralari, Oq masjid taʼmirlangan, „Shajarayi turk“ asari oxiriga yetkazilgan. Anushaxon Xivadagi Pahlavon Mahmud maqbarasiga dafn etilgan.

Manbalar 
Xorazm hukmdorlari
1686-yilda vafot etganlar
Xiva xonligi hukmdorlari
Xiva xonligi
Xivada vafot etganlar
Anushirvon

Anushirvon (toʻliq ismi Xusrav I Anushirvon) — sosoniylar sulolasiga mansub Eron podshohi. Anushirvon otasi — Qubod joriy qilgan idora usuli, soliq tizimi hamda harbiy sohalarda jiddiy islohotlar oʻtkazdi, mamlakatni raiyatparvarlik bilan boshqardi. Hind eposi „Kalila va Dimna“ Anushirvon topshirigʻi bilan paxlaviy tiliga tarjima qilindi, Avesto qayta koʻchirildi. Anushirvon shahar va qishloqlarni obod etish, koʻhna qadriyatlarni tiklashga alohida eʼtibor berdi, uning davrida zardushtiylik rivojlandi, oʻzaro urushlarga uzil-kesil barham berildi. Anushirvonning adolatliligi, maʼrifatparvarligi xalq orasida keng yoyiddi, ogʻzaki ijodda ham, yozma adabiyotlarda ham Anushirvon haqida qissalar toʻqildi. Firdavsiy Anushirvon haqida doston yaratgan va uni „Shohnoma“ga kiritgan. „Qobusnoma“, „Siyosatnoma“, „Jome ul-hikoyot“, „Gulzor“, „Miftoh ul-adl“ va boshqa kitoblarda Anushirvon toʻgʻrisida koʻplab hikoyatlar keltirilgan. Alisher Navoiy „Hamsa“sida ham u haqda maʼlumot uchraydi. Anushirvon asli tarixiy shaxs boʻlgan, keyinchalik Sharq xalqlari badiiy ijodida keng tarqalgan timsolga aylangan.

Manbalar 

Tarix
Eron tarixi
Sosoniy hukmdorlari
Anushtegin

Anushtegin (1050 – 1097) – Xorazmni boshqargan anushteginiylar sulolasining (1097-1231) asoschisi bo'lgan xorazmshohlardan biri hisoblanadi.

Ismi 
Anushtegin ismi eroncha nush/anush („oʻlmas“, „oʻlmas ota-onadan tugʻilgan“) va turkiy „tegin“ („shahzoda“) soʻzining birikmasidan iborat boʻlib, „oʻlmas tugʻilgan shahzoda“ degan maʼnoni bildiradi.

Hayoti 
Anushtegin – 1077—1097-yillarda Xorazmning shixna (harbiy maʼmuriyati), asli Garchistondan (hozirgi Afgʻoniston hududida joylashgan), Xorazmshohlarning Anushteginiylar sulolasining asoschisi. U asli turkiylardan boʻlgan. Yoshligida Garchistonda (Murgʻob vohasi) saljuqiy sipoxsolor Izzuddin Oʻnar Bilgategin (1097—1098-yillar) ga gʻulom qilib sotib yuborilgan. Soʻng, u saroyda sidqidildan qilgan xizmatlari evaziga Malikshoh uni tashtdorlik mansabiga koʻtargan. Oʻsha davrda Xorazmni idora qilish ham shu mansab vazifalari doirasiga kirgan boʻlib, Xuroson amiri Dodbek Habashiy, Anushtegin vafot etgach, uning oʻgʻli Qutbiddin Muhammadni Xorazm voliysi etib tayinlagan va unga xorazmshoh unvonini bergan.

1042-yilda yabgʻu Shoh Malik magʻlubiyatga uchragach, Xorazm saljuqiylar saltanati vakillari tomonidan boshqarilgan. Viloyat keyingi oʻn yilliklar davomida sharqiy islom tarixida ahamiyatsiz rol oʻynagan. Saljuqiy sultonlari Xorazm hokimligini ataylab saljuqiy shahzodalariga emas, balki turkiy qul askarlariga (gʻulomlarga) topshirganlar, bundan tashqari, Alp Arslon (1063—1072-yillar boshlari) davrida viloyatni boshqargan Arslon Argʻun bundan mustasno hisoblanadi. Geografik jihatdan Xorazm turkiy dashtlar bilan chegaradosh yarim orol boʻlib, natijada qoʻshni davlatlarning siyosiy va til taʼsiri ostida boʻlgan. Bu davrda Xorazmning mahalliy eron aholisi turklar bilan birga qoʻshilib keta boshlangan. Biroq, saljuqiylar davrida xorazm tili (bu soʻgʻd tiliga oʻxshagan va ozroq darajada osetin tiliga ham oʻxshash bo'lgan) keng tarqalgan soʻzlashuv va yozma til bo'lgan

Anushteginning hukumronlik faoliyati tafsilotlari bizgacha yetib kelmagan, ammo u 1097-yilda vafot etgan va xorazmshoh unvoni uning oʻgʻli Muhammad I ga oʻtishidan oldin qisqa muddat Ekinchiga berilgan. Ekinchi Xorazmni 1096—1097-yillar oralig'ida boshqargan. Boshqa xorazmshohlardan farqli ravishda Ekinchi Anushtegin avlodidan bo'lmagan. Muhammad I Xorazmshohlarning toʻrtinchi va eng koʻzga koʻringan hukumdorlaridan biri hisoblanadi (sulola 1097-yildan 1231-yilgacha mavjud boʻlgan). Bu yangi imperiya moʻgʻullar paydo boʻlgunga qadar sharqiy islom dunyosidagi eng qudratli davlatlardan biri hisoblangan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xorazm hukmdorlari
Anushteginiylar
1050-yilda tugʻilganlar
Xorazm
Anushteginiylar

Anushteginiylar - kelib chiqishi turkiy xalqlardan boʻlgan Anushtegin asos solgan Xorazmni, Eronni va Kavkazorti davlatlarni boshqargan sulola (1097-1231).

Dastlab Saljuqiylar davlatiga qaram bir viloyat sifatida boʻlgan. Saljuqiylar davlati hukmdori Malikshoh oʻz noiblaridan biri Anushteginni Xorazmga hokim qilib tayinlaydi. Keyinchalik Saljuqiylar davlati zaiflashganidan soʻng Xorazm mustaqillikni qoʻlga kiritadi. Davlatga 1077-yilda asos solingan va moʻgullar bosqini tufayli oʻz mustaqilligini yoʻqotib, tarix sahnasidan oʻchirilgan. Taxminlarga koʻra, sulola 2,3 milliondan 3,6 million kvadrat kilometrgacha boʻlgan maydonni egallagan.

Tarixi 
Anushteginiylar sulolasining vakili, Anushteginnnng oʻgʻli Qutbiddin Muhammad (? -1127) 1097—1127-yillarda Xorazmni boshqardi. Otasi vafotidan keyin saljuqiylarning Xurosondagi isyonkor noibi amir Dodbek Habashiy tomonidan Xorazm noibi etib tayinlangan va xorazmshoh unvonini olgan (1097). Anushteginiylar-xorazmshohlar sulolasining tarixi aslida utbiddin Muhammaddan boshlanadi. 1100-yil saljuqiylar sultoni Barqiyoruq va ukasi Sanjar Dodbek Habashiy isyonini bostirganlar. Sanjar Xurosonni qoʻlga kiritgach, Qutbiddin Muhammadni Xorazm hokimligi mansabida qoldirib tasdiqlagan.
Qutbiddin Muhammad sulton Sanjarga sadoqat bilan xizmat qilgan, har yili ikki marotaba shaxsan sulton saroyiga borib turgan, Sanjar olib borgan janglarda oʻz qoʻshini bilan qatnashib, xiroj, oʻlponlarni oʻz vaqtida toʻlab turgan. Qutbiddin Muhammad oli-mu fuzalolarga homiylik qilgan adolatli hukmdor boʻlgan. Jurjoniyning tabobatiga oid "Zahirayi xorazmsho-hiy" asari Qutbiddin Muhammadga bagʻishlangan.

Mo'g'ullarning istilosi va Xorazmning qulashi 

Mo'g'ullar Xorazmni bosib olishga juda qiynalishadi, lekin Xorazmshohning urushdagi noto'gri tadbiri, sulton Alouddinni o'z vaqtida taxtga o'tirgizmagani natijasida Mo'g'ullar taxtni egallaydi.

Adabiyot 
 Bartold V.V., Sochineniya, t. 2 (chast 2), M., 1964 58-bet; Buniyodov 3., Anushtagin Xorazmshohlar davlati (1097—1231), T, 1998. 10-bet

Osiyo tarixi
Xorazm hukmdorlari
Musulmon sulolalari
Turkiy sulolalar
Turkiy davlatlar
Qozogʻiston tarixi
Turkmaniston tarixi
Oʻzbekiston tarixi
Turkiy sulolalar
Turkman sulolalari
Anushteginiylar
Osiyo qirollik sulolalari
Xorazmshohlar davlati
Markaziy Osiyo sulolalari
Oʻrta asrlar Xurosoni
Sunniy sulolalar
Anfilada

Anfilada (frans. enﬁ lade) — toʻgʻri chiziq boʻyicha bir-biri bilan tutash-gan qator xonalar. Ularning eshiklari ham bir oʻq boʻylab joylashgan boʻlib, bu eshiklar ochiq turganida bino uzaygandek tuyuladi. A. koʻproq barokko va klassi-sizm uslubidagi saroy va muzey binolariga xos.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anxramaynu

Anxramaynu (fors tilidagi oʻrta asr manbalarida Ahriman, yunon adabiyotlarida Areimanios, Ariman) — zardushpgiylikyaa yovuz kuchlar, zul-mat va oʻlim boshligʻi, Axuramazdaning dushmani, inson ruhiyatidagi salbiy hissiyotlarning timsoli. Avesto kito-569bining „Gatlar“ qismida A. nomi umu-man eslatilmaydi: ularda yovuzlik ruhi va yaxshilik ruhi — tegishlicha badkorliklar va odilliklar yoʻllarini tan-lagan egizaklardir. „Klchik Avesto“da A. — yovuz ruhlarni boshlab yuradi-gan „jaholat hokimi“dir; u har xil gunohlar, sehru jodular qiladi, yomonlik timsoli sifatida sovuqlik va qoru muzlikni, oʻlim, kasallik, keksalik, zaharli hasharotlarni yuboradi, bi-rinchi inson Govamardni halok etadi. Odatda u, Ahuramazdaga qarshi oʻz qoʻl ostidagi iblisona kuchlar — devlar yor-damida kurashadi. Uning zoʻri bilan dunyo bir-biriga qarama-qarshi 2 taraf — yax-shilik va yovuzliklar tarafiga boʻlinib qoladi. A. Avestoning „Dinkart“ va „Zotseproʻm“ degan qismlaridagi ri-voyatlarda tilga olinadi. Jumladan, „Dinkart“ 7-kitobining 2-faslida va „Zotseproʻm“ning 12-faslida naql etilgan. Unda chegaralar dahsizligini saqlash uchun yaratilgan hoʻkizni oʻldirish bilan bogʻliq doston bor. A.ning qilmishi baribir jazosiz qolmaydi. Umuman A.ning yaxshilik va yorugʻlikka qarshi kurashi abadiy davom etadi. Lekin A. Ahuramazdani yengishga ojizlik qiladi, chunki har doim yaxshilik gʻolib chiqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Mifologiya
Mifologik qahramonlar
Anshlag

Anshlag (nem. Anschlag — afisha, eʼlon) — teatr, kino va boshqalarda biletlar tugagani haqidagi maxsus eʼlon.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshlif

Anshlif (nem. anschliff- sayqal bermoq) — ruda boʻlagi, togʻ jinsining yoki mineralning usti silliqlanib ji-lolangan namunasi. A. asosan shaffof va noshaffof minerallarni, togʻ jinslarining ichki tuzilishlarini, undagi darzliklarni koʻz bilan yoki mikroskop orqali aks etgan nurlar yordamida oʻrganish uchun tayyorlanadi. A. infraqizil nurlar yor-damida ham oʻrganiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anshlyus

Anshlyus ( — qoʻshib olish) — Birinchi jahon urushidan keyin Germaniyaning Avstriyani oʻziga qoʻshib olishdan iborat zoʻravonlik siyosati. Anshlyus 1938-yil 11 — 12-martida fashistlar Germaniyasining Avstriyani bosib olishi bilan yakunlandi. Avstriya mustaqilligi 1945-yil aprelda, Ikkinchi jahon urushi davomida ozod etilganidan soʻng tiklandi va Anshlyusni taqiqlovchi davlat shartnomasi bilan qonunlashtirildi.

Yana q. 

 Qrim anneksiyasi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Heinrich Anschütz

Heinrich Anschütz (1785 — 1865) — av-striya aktyori. Avstriya teatrida sahna realizmi asoschilaridan. Germaniyada ishlagan. 1821-yildan "Burgteatr"ida ijod qilgan

Manbalar 

 

1785-yilda tugʻilganlar
1865-yilda vafot etganlar
Germaniyalik erkak aktyorlar
Anʼana

Anʼana — oʻtmishdan kelajak-ka meros qoladigan, avloddan avlodga oʻtadigan, jamiyat hayotining turli sohalarida namoyon boʻladigan moddiy va maʼnaviy qadriyat. Milliy, madaniy, maishiy, ijtimoiy-siyosiy, diniy va boshqa A.lar bor. A.lar xalqlarning tarixiy rivojlanishi jarayonida shakllanadi. Odamlarning turmush tarzi, moddiy sharoitlari turli A.larning shakllani-shiga taʼsir qiladi. Muayyan ijtimoiy tartib-qoidalar, axloq meʼyorlari, urf-odat, marosim va boshqa A. sifatida namoyon boʻladi. A.larni: a) ijtimoiy-tarixiy hodisa; b) jamiyat hayotidagi jarayonlarning tarkibiy qismi; v) kishilar hayoti va faoliyatini belgilash mezoni; g) jamiyat va odamlarni boshqarishning maʼnaviy omillaridan biri sifatida tavsiflash mumkin. A.lar yoshlarni tar-biyalash, ularni keksa avlod tajribalariga oʻrgatish vositasi hamdir. Har bir davrning oʻz A.lari boʻlib, vaqt oʻtishi bilan oʻzgarib, mazmunan boyib boradi, baʼzilari yoʻqoladi, yangilari vujudga keladi. Shuningdek, bir zamonning A.lari ikkinchi zamonga mos kelmasligi mumkin. Davr talabiga javob bermaydi-gan A.lar unutiladi. Har bir xalqning A.larida oʻsha xalqning turmush tarzi, madaniy kamolot darajasi, milliy ong va qiyofasi ham aks etadi. Bir hudud aholisi yoki xalqiga xos A.larga har xil mafkuraviy, partiyaviy nuqtai na-zardan yondoshish, boshqa hudud yoki xalq nuqtai nazaridan baholash notoʻgʻri. Oʻzbekiston mustaqillikka erishgandan 570soʻng sobiq shoʻrolar tuzumida joriy etilgan A.viy bayram va tantanali kunlarning koʻplari oʻz ahamiyatini yoʻqotdi. Oʻzbek xalqining qadimdan tarkib top-gan, hozir ham keng amal qilinadigan A.lari bor. Bular jumlasiga keksalarga hurmat, qarindosh-urugʻ, mahalla-koʻy bilan oqibatli, yaqin aloqada boʻlish, el-yurtga sadoqat, hashar, mehmondoʻstlik, nonni eʼzozlash va boshqa kiradi. Oʻzbekistonda Navroʻz, Mustaqillik kuni, Konstitutsiya kuni, Roʻza hayiti, Qurbon hayiti va boshqa xalq bayramlari yaxshi A.lar sifatida hayotga singib ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anelli

„Anelli-NAZI“ (Agnelli-Nasi) — XX asr boshlarida shakllangan Italiyadagi sanoat guruhi. Mamlakatdagi avtomobillarning 90 % ni ishlab chiqaradigan „FIAT“ konserni guruhning oʻzagini tashkil etadi. Sanoatning boshqa tarmoqlaridagi korxonalarni ham nazorat qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anxoy

Anxoy, Anxuey — Xitoy sharqidagi provinsiya, Yanszi daryosi boʻyida. Maydoni 140 ming km². Aholisi zich, 56 mln. kishi (1990). A.ning Yanszi daryosidan shimolidagi, yaʼni Buyuk Xitoy te-kisligidagi qismi pasttekislik, janubiy qismi togʻlik. Iqlimi subtropik konti-nental, musson taʼsiri kuchli. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi 0° dan 4° gacha, iyulning oʻrtacha temperaturasi 28°. Koʻp yerlarda yiliga 1000 — 1500 mm, Xuayxe daryosidan shimoliyda 600 — 700 mm yogʻin yogʻadi. Daryolari koʻp, yiriklari Yanszi, Xuayxe. Tuprogʻi unumdor. Dehqonchilikda gʻalla ekinlari, ayniqsa sholikorlik katta oʻrin tu-tadi. Xuayxe daryosidan shimolida bugʻdoy, makkajoʻxori, tariq, indov, rami, tama-ki, loviya, paxta, togʻ yon bagʻirlarida choy ekiladi. Choy, tamaki va sholi yetishti-rish jihatidan A. Xitoy provinsiyalari orasida 3-oʻrinda turadi. Choʻchqachilik, oʻrmon xoʻjaligi, konchilik sanoati va me-tallurgiya rivojlangan. A.da toshkoʻmir (Xuaynan), temir rudasi (Dantu), mis (Tunguanshan), achchiqtosh, oltingugurt, fosforit qazib chiqariladi. Bir necha elektr stansiya va issiqlik elektr markazlari bor. Dantu shahri yaqinida metallurgiya zavodi, Uxu shahrida kemasozlik korxonalari, Xefey, Banbu shaharlarida qishloq xoʻjaligi mashinasoz-ligi va metallsozlik, bir qancha joylarda tegirmon, objuvoz, yogʻ, choy, ip gazlama, qogʻoz korxonalari bor. Barcha yuklarning 2/3 qismidan koʻprogʻi daryo va koʻllarda tashiladi. Asosiy portlari: Uxu, Yuy-sikou (Yanszi boʻyida), Banbu (Xuayxe boʻyida). Maʼmuriy markazi — Xefey.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Anxoy
Anshan

Anshan — Xitoyning shimoli-sharqidagi shahar, Lyaonin provinsiya-sida. Aholisi 1,2 mln. kishidan ortiq. A. ogʻir sanoatning yirik markazlaridan biri. Metallurgiya kombinati, kimyo zavodi (kislota va kimyoviy oʻgʻitlar), konchilik jihozlari zavodi bor. Neftni qayta ish-lash, ogʻir mashinasozlik va sement ish-lab chiqaruvchi korxonalar mavjud.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anqara

Anqara — Turkiya Respublikasining poytaxti, Anqara vilotatining maʼmuriy markazi. Aholisi 4 million kishi (shahar atrofi bilan, 1997). Shahar Anadolu yassitog‘ligida, Anqara va Chubuk daryolari tutashgan joyda, dengiz sathidan taxminan 938 m balandlikda. Anqara va avtomobil yo‘llari tuguni, xalqaro aeroport bor. Mamlakatning yirik sanoat, savdo va madaniyat markazi. Anqara Kichik Osiyoning ko‘hna shaharlaridan biri; milloddan avvalgi VII asrda Osiyoni Yevropa bilan bog‘lagan savdo yo‘llaridagi Rim imperiyasiga qarashli muhim savdo markazi sifatida maʼlum. XI asrdan Anqara saljukiy turklar tasarrufida. XIV asrning 1-yarmidan usmonlilar saltanati tarkibidagi Anqara poshsholigining maʼmuriy markazi. 1402-yil 20-iyulda Anqara yonida katta buyuk Amir Temur bilan turk sultoni Boyazid I Yildirim oʻrtasida jang bo‘lgan (qarang Anqara jangi). 1864-yildan esa viloyat markazi. 1920-yil 23-aprelda Anqarada Turkiya Buyuk Millat majlisi ochildi va unda yangi milliy hukumat tashkil etildi. 1923-yil 13-oktabrdan Anqara Turkiya poytaxti, 1923-yil 29-oktabrdan Turkiya Respublikasining poytaxti deb eʼlon qilindi. Anqarada Turkiyaning asosiy harbiy sanoat (o‘qdori, qurol-aslaha, samolyot zavodlari), mashinasozlik va metallsozlik, elektrotexnika, sement, yog‘ochsozlik, to‘qimachilik, oziq-571ovqat, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Anqarada bir necha universitet, konservatoriya, Otaturk nomidagi pedagogika instituti, Tasviriy sanʼat akademiyasi, oliy texnika maktabi, bir qancha hunar o‘quv yurtlari, teatrlar, muzeylar, kutubxonalar, kino-teatrlar va boshqa ilmiy-madaniy muassasalar bor. Shahar 2 qismdan iborat. Shimoliy yoki eski Anqarada o‘rta asr meʼmoriy yodgorliklari saqlanib qolgan. Anqara poytaxt bo‘lgach, uning janubiy qismida zamonaviy binolar qurilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anqo

Anqo — afsonaviy qush. Qadimgi Sharq xalqlari afsona, ertak va dostonlarida bosh qahramonga homiy. U insonlar koʻziga koʻrinmaydi, qanoti, pati oltin, kumush va boshqa dan deb ta’riflanadi. Xalq orasida Anqo baxt, tole, davlat qushi, kimga soyasi tushsa, oʻsha baxtli boʻladi, degan fikr mavjud. Taqchil, kamyob narsalar haqidagi „anqoning urugʻi“ degan ibora shundan olingan. Rivoyat, ertak va choʻpchaklarda Anqo Semurgʻga, Humoga ham oʻxshatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologiya
Angʻiz

Angʻiz — gʻalla va yem-xashak ekinlari oʻrib olinganidan keyin dalada qoladigan oʻsimlik poyasi; gʻallasi oʻrib olingan dala. A.ning organik qoldiqlari tuproqni chirindilar bilan boyitadi. Yerni haydashda haydalma qatlam tuprogʻining fizik xossalarini yaxshilash, kukunlanishi va namning bugʻlanishini kamaytirish, begona oʻtlar urugʻini chuqur koʻmish zarur. Baʼzi joylarda yer lushchilniklar bilan yuza yumsha-tiladi, kuzda shudgor qilinadi yoki ekinlar oʻrib olinishi bilan angʻiz ekinlari (makkajoʻxori, kungaboqar, sudanoʻt, mosh va boshqalar) ekiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil