MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Xaritagrafik tadqiqot usuli

Xaritagrafik tadqiqot usuli — voqea-hodisalarni bilish, ilmiy tahlil qilish va oldindan aytib berish uchun tayyor geografik xaritalarsem foydalanish usuli. Xaritagrafik tadqiqot usuliu. quyidagilardan iborat: 1) xaritalarga qarab voqeahodisalarning joylashishi, aloqalari va dinamikasini bevosita koʻz bilan aniqlab tahlil qilish; 2) grafik tahlil — xaritalar asosida profillar va kesmalar chizish, blok diagrammalar, grafiklar va boshqa diagrammalar tuzish; 3) grafoanalitik ishlar — xaritada tasvirlangan obʼyektlarning koordinatalari, masofalari va balandligi, maydoni, hajmi, burchagi va boshqa xususiyatlarini xaritadan aniklash; 4) bir xil voqeahodisalar (havo temperaturasi, aholi zichligi, hosildorlik va boshqalar)ni xaritalarga qarab tadqiq etishda koʻllaniladigan matematikstatistik tahlil; 5) xaritadan olingan dastlabki maʼlumotlar asosida voqeahodisalarni matematikxaritagrafik modellashtirish. Bular koʻpincha birgalikda ishlatiladi.

Yana q. 

 Xarita
 Geografik haritalar
 Xaritagrafiya
 Xaritagrafik proyeksiyalar
 Xaritagramma
Xaritagrafik tur

Xaritagrafik tur - xaritalar da meridian va paralyayellarttt oʻzaro kesishishidan hosil boʻlgan toʻr. Chiziklar xarita masshtabi va belgilanishiga koʻra turli intervaldagi gradus, minutlardan oʻtkaziladi. Oʻrta va yirik masshtabli xaritalarda Xaritagrafik tur koʻrsatilmaydi, xarita ramkalarida meridian va parallellar oʻrni koʻrsatiladi. Xaritalarni tayyorlashda Xaritagrafik tur xaritagrafik tasvirni yaratish uchun sinch (asos) vazifasini bajaradi. Xaritadan foydalanishda Yer ellipsoididagi nuqtalar koordinatalarini aniqlashga, xaritaga nuqtalarni ularning koordinatalari boʻyicha tushirishga, chiziklar yoʻnalishini dunyo tomonlariga nisbatan oʻlchashga, xaritaning istalgan joyida masshtablari va xatoliklarni hisoblab chiqarishga imkon beradi. Xaritagrafik turda parallellarning hisobi ekvatordan boshlanadi. 1884 y.gi Xalqaro kelishuvga muvofiq, Grinvich meridiani bosh meridian deb qabul qilingan.

Yana q. 

 Xarita
 Geografik haritalar
 Xaritagrafiya
 Xaritagrafik proyeksiyalar
Xarita-diagramma

Xarita-diagramma (xarita va diagramma) — biror hodisaning jamlangan mutlaq raqamli qiymatini xaritada koʻrsatilgan maʼmuriyhududiy birlik boʻyicha taqsimlanishini diagrammalar yordamida tasvirlash usuli. X.dan koʻrgazmali taqqoslash uchun foydalaniladi (mas, viloyat yoki tuman lar boʻyicha qishloq xoʻjaligi ekinlari maydoni, yalpi hosili va boshqalar). Ular alohida tasvirlash usuli sifatida, ayniqsa, ijtimoiyiqtisodiy mavzuli xaritalarni (mas, aholi va mehnat resurslari, sanoat, qishloq xoʻjaligi va oʻrmon xoʻjaligi, ijtimoiy infrastruktura va h.k.) yaratishda keng qoʻllaniladi. Diagrammalar uzunligi, maydoni va hajmi tasvirlanayotgan miqsorlarga proporsional boʻladi.
Xarita-sxema

Xarita-sxema — xaritagrafik tasvir va geografik asos elementlari soddalashtirib tasvirlangan xarita. Xarita-sxemada xaritagrafik toʻr kursatilmaydi. Xarita-sxema obyekt (voqea, hodisa yoki jarayon) haqida umumiy tasavvur beradi va uning eng muhim xususiyatlarini koʻrsatadi. Xarita-sxemada maxfiylik boʻlmaydi, masshtab ham koʻrsatilmasligi mumkin.

Yana q. 

 Xarita
 Geografik haritalar
 Xaritagrafiya
 Xaritagrafik proyeksiyalar
 Xaritagramma
Xaritashunoslik

Xaritashunoslik - xaritagra fik asarlar haqidagi taʼlimot, xaritagrafiyaning boʻlimi. Uning nazariy asoslarini, fan sifatidagi predmeti va metodini, umumiy muammolari, xaritalarni yaratish va ulardan foydalanishning metodologik asoslarini oʻrganadi. Xaritafafik belgilar va xaritagrafik tasvirlash usullarini, xaritagrafik umumlashtirishning nazariy asoslarini, xarita va atlaslarni tasniflash hamda xaritafafik tadqiqot usuli prinsiplarini, xaritagrafiya va geofafik xaritalar tarixini oʻrganish ham X.ning vazifalaridan.
Xariuslar

Xariuslar (Thymallidae) - losossimon baliqlar turkumining oilasi. Uzunligi 25—30 sm vazni 500 g, baʼzan undan ortiqroq. Tanasi qalin tangachalar bilan qoplangan. Orqa suzgichi uzun, koʻpincha chiroyli rangli. Yon chiziqlari, jagʻlari rivojlangan. Yevropa, Shimoliy Osiyo va Shimoliy Amerika daryolarida yashaydi. 1 urugʻi 6 turi maʼlum. Oʻrta Osiyo daryolarida uchramaydi. Odatda, tubi shagal toshli daryolarda tarqalgan. Hasharotlar va ular lichinkasi, qisqichbaqasimonlar, mollyuskalar, mayda balikdar bilan oziqlanadi. 3— 4 yilda voyaga yetadi. May — iyunda shagʻal toshli suv tubiga 3—36 ming uvildiriq tashlaydi. X. mahalliy aholi tomonidan va sport maqsadida ovlanadi.
Xarlem

Xarlem, Garlem — Niderlandiyaning gʻarbiy qismidagi shahar. Shimoliy Gollandiya provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 148,7 ming kishi (2001). Sparna kanalidagi bandargoh. Gulchilik rayoni markazi. Eksport uchun gullar, asosan, lola ekiladi. Transport mashinasozligi, sintetik kauchuk ishlab chiqarish, parfyumeriya, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Muzeylar, bogʻlar bor. 14—18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Niderlandlar
Matyoqub Xarratov

Matyoqub Qurbon Xarrot (duradgor) ugli Xarratov (1867, Xiva — 1939, Urganch) — xalq sozandasi (tanbur, dutor, gʻijjak), maqomchi, xattot. Xudoybergan muhrkan, Niyozjon Xoʻja va Komil Xorazmiylarning shogirdi va izdoshi. Komil Xorazmiy ixtiro etgan "Tanbur chizigʻi"ni takomillashtirishda va uning vositasida Xorazm maqomlarini notaga olishda ijrochi, tadqiqotchi va xattot sifatida Muhammad Rasul Mirzaboshi bilan hamkorlik qilgan (188691). Muhammad Rahim II saroyida sozanda va maqomchilar ustozi (18881906). Xiva musiqa maktabida oʻqituvchi (1923— 28), Sozchilar uyushmasi ansambli (1928—32) va Urganch teatri (1932— 39)da sozanda. X.dan Sanʼatshunoslik instituti xodimlari Ye. Romanovskaya, Il. Akbarovlar 1934-yil tanbur ijrosida Xorazm maqomlarining cholgʻu yoʻllarini yozib olgan ("Xorazm klassik musiqasi", T., 1939). Gʻijjak uchun "Xarrotiy" nomli kuy yaratgan.

Adabiyot 
 Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

    

1867-yilda tugʻilganlar
1939-yilda vafot etganlar
Matyusuf Xarratov

Matyusuf Xarratov (taxallusi Chokar) (1889, Xiva, Shayxlar qishlogʻi — 1952, Toshkent) — xonanda, sozanda (chang, tanbur), bastakor, shoir. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1944). Xarratov Matyoqubning oʻgʻli. Yoshligidan musiqachi va shoirlar muhitida oʻsgan. Xorazmda birinchi musiqa maktabi tashkilotchisi va rahbari (Xiva, 192328), Samarqanddagi musika va xoreografiya institutida  oʻqituvchi (192832), Oʻzbekiston radiosi (Toshkent, 1935—37) va Navoiy teatri (1937—50)da sozanda. Moskvadagi oʻzbek sanʼati dekadasi qatnashchisi (1937). X. qoʻshiq ("Sevikli Vatan", "Bahodir yigitlar", "Ey mexribonim" va boshqalar), "Kolxoz marshi" kabi kuylar muallifi. Chang diapazonini kengaytirib (xromatik tovushqator tuzib), uni takomillashtirish ustida ishlagan (1935). B. Rahmonov bilan hamkorlikda "Xorazm musikiy tarixchasi" kitobini yozgan (M., 1925). Chokar taxallusi bilan yozgan sheʼrlari oʻzi tuzgan qoʻlyozma devon va turli bayozlarga kiritilgan, vaqgli matbuot va toʻplamlarda nashr qilingan. Sheʼrlari demokratik va maʼrifatparvarlik goyalari bilan sugorilgan. Oʻgʻli Fozil X. — Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan artist, zamonaviy chang ijrochilik maktabining asoschisi.

Adabiyot 
 Olimboyeva K., Ahmedov M., Oʻzbekiston xalq sozandalari, T., 1959.

Manbalar 

 Sheʼrlar, T., 1974.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1889-yilda tugʻilganlar
1952-yilda vafot etganlar
Xarsangtosh

Xarsangtosh — koʻpincha ohaktosh, dolomit, qumtosh, baʼzan fanit kabi togʻ jinslarining ajratib olinadigan notoʻgʻri shaklli (koʻndalangiga 15— 50 sm) boʻlaklari. X. tayyorlash uchun qisilishga mustahkamlik chegarasi 100 Mn/m2 (1000 kgs/sm2)gacha boʻlgan togʻ jinslaridan foydalaniladi. X.lar poydevorlar ostiga solishga, ehromlar, yordamchi devorlar, kanalizatsiya, kanallar, gidrotexnik inshootlar va boshqa qurishda ishlatiladi. Ilgarigi vaqtlarda tegirmon toshlari sifatida keng foydalanilgan. X. oʻtmishda koʻpincha ochiq usulda, kam hollarda yer ostidan ajratib olingan. Qadimda X. keng koʻlamda Xitoy, Misr, Mesopotamiya, Yunoniston, Rimda, oʻrta asrlarda hozirgi Oʻrta Osiyo hududida oddiy usudda qazib olingan. 18-asrdan X. olishda burgʻilab portlatish usulidan foydalanila boshladi.

Qurilish materiallari
John Harsanyi

John Harsanyi (1920.29.5, Budapesht — 2000) — amerikalik iqtisodchi. Budapesht universitetida sotsiologiya boʻyicha fan doktori (1948). 1950-yildan Avstraliyada yashagan. 1958-yilda Stanford universiteti (AQSH)da oʻyinlar nazariyasi boʻyicha drlik dissertatsiyasini himoya qiddi. 1961-yilda Deytroyt universiteti professor 1964—90 yillarda Berklidagi Kaliforniya universitetida ishlagan. X.ning ilmiy ishlari oʻyinlar nazariyasiga bagishlangan (nokooperativ oʻyinlar, toʻla boʻlmagan axborotlar sharoitidagi oʻyinlar). "Axborotlar iktisodiyoti" asoschisi. Nobel mukofoti laureati (1994; R. Siten va J. Nesh bilan birga).

Manbalar 

Olimlar
Iqtisodchilar
Stanford universiteti bitiruvchilari
Xartiya

Xartiya (yun. chartes — qogʻoz, yorliq) — 1) oʻrta asrlardagi (shaharlar va kommunalar X.si, Erkinlikning buyuk X.si va boshqalar) va yangi zamondagi (Buyuk Britaniyada 1838 y.gi Xalq X.si, konstitutsion X. va boshqalar) ommaviyhuquqiy va siyosiy tusdagi hujjat. Xalqaro huqukda odatda deklaratsiya soʻzining sinonimi sifatida qoʻllanib, majburiy kuchga ega boʻlmaydi, xalqaro aktning umumiy qoidalari va maqsadini ifodalaydi (mas, Yangi Yevropaning Parij X.si); 2) eski qoʻlyozma.
Haldan Keffer Hartline

Haldan Keffer Hartline (talaffuzi - Xolden Keffer Xartlayn; 22-fevral 1903, Blumsberg, Pensilvaniya — 17-mart 1983) — amerikalik fiziolog va biofizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi. Baltimordagi Jons Xopkins universitetini tugatgan (1927). Pensilvaniya universiteti (1943—49), J. Xopkins universiteti (1943—53), Rokfeller universiteti (1953— 74) professor Ilmiy ishlari boʻgʻimoyoklilar koʻzidagi ayrim nerv hujayralarining bioelektr potensiallariga oid. Nobel mukofoti laureati (1967; R. Granit va J. Uold bilan hamkorliqda)..

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1903-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
22-dekabrda tugʻilganlar
17-martda vafot etganlar
Xartum

Xartum — Sudanning poytaxti. Mamlakatning eng yirik shahri, savdomoliya, sanoat va madaniyat markazi. Koʻk Nilning chap va Oq Nilning oʻng sohilida, ular qoʻshilgan yerda 380 m balandlikda joylashgan. Aholisi 1 mln. kishi (1998). Iqlimi tropik, quruq va issiq, yanvarning oʻrtacha temperaturasi 23°, iyulniki 32°. Yillik yogʻin 160 mm. Transport yoʻllari chorrahasi, daryo porti. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Xartumda xorijiy va davlat banklari, savdo firmalari shtabkvartiralari joylashgan. Oziq-ovqat, paxta tozalash, trikotaj, toʻqimachilik, koʻnteri, rezinatexnika, metallsozlik sanoati korxonalari mavjud. Hunarmandchilik rivojlangan. universitet, Qohira universiteti filiali, teatr va muzeylar bor.

Shaharga 1822-yilda misrliklar harbiy lager sifatida asos solgan, 1825-yildan Sudan poytaxti. 1898-yilda inglizlar bosib olgan. 1956-yildan mustakil Sudan poytaxti. Meʼmoriy yodgorliklaridan Respublika saroyi (1889), Jome masjidi (1900) va boshqa saqlangan.

Manbalar
Xartum (maʼnolari)

Xartum:

 Xartum — Sudanning poytaxti.
 Xartum (burun) — sudralib yuruvchi (mas, yumshoq toshbaqa) va sut emizuvchilar (koʻpchilik hasharotxoʻrlar, tapir, ayrim kurakoyoklilar, fil va b.
Xartum (burun)

Xartum — sudralib yuruvchi (mas, yumshoq toshbaqa) va sut emizuvchilar (koʻpchilik hasharotxoʻrlar, tapir, ayrim kurakoyoklilar, fil va boshqalar) tumshugʻining uzaygan burun qismi. Burun teshiklari X. uchiga ochilgan. Nafas olish, hid bilish va tuygʻu funksiyasini bajaradi. X. fillarda yaxshi rivojlangan. Fil X.i burunning chuzilib, yuqori lab bilan qoʻshilib oʻsishidan hosil boʻlgan. Fil X.i uchidagi barmoqsimon oʻsimtasi yordamida ozigʻini qamrab oladi, uni paypaslab koʻradi va buyumlarni tutib turadi. Baʼzi umurtqasiz hayvonlardagi soʻrish vazifasini bajaruvchi tananing koʻrinishi oʻzgargan oldingi kismi yoki uning oʻsimtasi ham X. deb ataladi. Ayrim turbellyariyalar, nemertinlar, xartumli zuluklar va qorinoyokli mollyuskalar X. i yordamida oʻljasini jonsizlantiradi va ushlaydi, shuningdek, oʻzini himoya qiladi. Parazit chuvalchanglar ilmoq X.i yordamida ichak devoriga yopishib oladi. Fil X.i bilan soʻrib olgan suvni ogziga yuboradi.
Xartum madaniyati

Xartum madaniyati - Sudandagi neolit davri (mil. av. 7ming yillik oxiri — 4ming yillik)ga mansub madaniyat. Xartum sh. yaqinidan topilgani uchun nomi shundan. Manzilgoxlardan mikrolitlar, tosh iskana va boltalar, yorgʻuchoqlar, sopol buyumlar topilgan. Aholi balik, ovlash, terimchilik, ovchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan. 

 
Arxeologiya
Xartumlilar

Xartumlilar (Proboscida) - sut emizuvchilar sinfi turkumi. Ustunsimon oyoklari 5 barmoqli. Ustki labi va burni juda choʻzilib xartumni hosil qiladi (nomi shundan). X. — oʻtxoʻr. Hozirgi X.ning fillar oilasiga mansub 2 turi maʼlum. X.ning tepa jagʻidagi 2 ta kurak tishi tashqariga oʻsib chiqqan boʻlib, fil suyagi deyiladi. Fil suyagi jahon bozorida juda qadrlanadi. Hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan. Terisi qalin, siyrak tukli, serajin burmalar hosil qiladi. Faqat hozirgi qirilib ketgan mamontlar terisi qalin jun bilan qoplangan boʻlgan. X.dan xoʻjalik ishlarida foydalaniladi. Soni kamaygani uchun ayrim joylarda muhofazaga olingan.
Xartford

Xartford — AQShning shim.sharkiy qismidagi shahar, Konnektikut daryosi boʻyida. Konnektikut shtatining maʼmuriy markazi. Aholisi 121,5 ming kishi (2001). Transport yoʻllari chorrahasi. Yangi Angliyaning yirik sanoat, savdomoliya va madaniy markazi. Yirik sugʻurta kompaniyalarining boshqarmalari joylashgan. Aviatsiya, stanoksozlik, elektrotexnika, radioelektronika, metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Metallurgiya, poligrafiya, oziq-ovqat, qogʻoz sanoati korxonalari mavjud. Sanoat jihozlari, qurolyarogʻ, musiqa asboblari ishlab chiqariladi. universitetlar, M. Tven muzeyi bor. Shaharga 1633 yilda asos solingan.
Xarkov

Xarkov () — Ukrainaning Xarkov viloyatidagi shahar, viloyatning maʼmuriy va iqtisodiy markazi. Yirik transport yoʻllari chorrahasi. Aholisi 1470,9 ming kishi (2001).

Shahar 1655—56 yillarda qalʼa sifatida bunyod etildi. 1919—1934-yillarda USSRning poytaxti boʻlib turdi. X. mashinasozlik boʻyicha Ukrainada yetakchi oʻrinda (respublikada ishlab chiqariladigan mahsulotning 1/5 qismini beradi). X.da energetika mashinasozligi, shu jumladan, elektrotexnika sanoati ("Turboatom", "Elektrotyajmash", "Ukrelektromash" va boshqa i.ch. birlashmalari; elektromexanika, "Yujkabel" va boshqa zavodlar), traktor mashinasozligi ("Xarkovskiy traktorniy zavod" va boshqalar), qishloq xoʻjaligi va transport mashinasozligi (motor yigʻish, "Serp va molot" i.ch. birlashmalari; aviatsiya sanoati va boshqalar), stanok va priborsozlik; radioelektronika sanoati va boshqa; kimyo va kimyofarmatsevtika, oziq-ovqat, yengil (toʻqimachilik, poyabzal, koʻnteri, moʻynachilik va boshqalar) sanoatlari rivojlangan. Metropoliten (1975-yildan), 21 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, 3 universitet), 6 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), tarixiy, badiiy, tabiat muzeylari bor. Meʼmoriy yodgorliklardan Pokrovskiy (17-asr), Uspeniye (18-asr) soborlari; Yekaterina saroyi (18-asr), proviant omborlari (18-asr) saqlangan.

Manbalar
Xarkov universiteti

Xarkov universiteti () Ukrainadagi qadimgi universitetlardan biridir. 1805-yil rossiyalik maʼrifatparvar, olim V.N. Karazin tashabbusi bilan tashkil etilgan. Fizika, mat., biol., iqtisodiyot, geol., mashinasozlik, geogr., priborsozlik, tarix, filol. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Kutubxonasida 3 milliondan ortiq asar saqlanib, universitetda 8 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar 

 

Ukrainadagi universitetlar
Xaryana

Xaryana (, , ) — Hindiston shtati, Hindgang tekisligida joylashgan. Maydoni 44,2 ming km². Aholisi 21 mln. kishi (2001). Maʼmuriy markazi — Chandigarh shahri. Shtat 1966-yilda Panjob shtatining boʻlinishidan tashkil etilgan. Shuning uchun landshafti, xoʻjaligi, rivojlanish darajasi va ixtisoslashuviga koʻra Panjob shtatiga yaqin. Biroq aholisining aksari qismi hind tilida soʻzlashadi va hinduizm diniga eʼtiqod qiladi. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqdim. Yillik yogʻin 400 mm gacha. Iqtisodiyotida qishloq xoʻjaligi yetakchi oʻrinda. Asosan, donli ekinlar, paxta, shakarqamish va kartoshka ekiladi. Sanoati qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlashga ixtisoslashgan. Kichikroq taxta tilish, qogʻoz fabrikalari, shakarqand va kraxmal zavodlari, oyna sanoati korxonalari bor. Aniq va jarroxlik, optik asboblar ishlab chikariladi. Yengil va aniq mashinasozlik, velosiped, traktor zavodlari va neftkimyo kompleksi ishlab turibdi. Elektr stansiyalar quvvati 3 mln. kVt (2002).
Xasavyurt

Xasavyurt — Rossiya Federatsiyasi Dogʻiston Respublikasidagi shahar (1931-yildan). Yoriqsuv daryosi boʻyida. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 84,8 ming kishi (1998). Oziq-ovqat (konserva, goʻsht, aralash yem ktlari, sut zavodi) sanoati rivojlangan. Priborsozlik, taʼmirlashmexanika, gʻisht, temirbeton zavodlari, mebel, tikuvchilik fabrikalari bor. Bir qancha oʻrta maxsus bilim yurti faoliyat koʻrsatadi.
Xaskash

Xaskash — xashak, xaschoʻp va boshqalarni yigʻish, toʻplash yoki urugʻi sochib ekiladigan oʻsimliklar (arpa, bugʻdoy, ukrop, kashnich va boshqalar)ni ekishga moʻljallab haydalgan yoki chopilgan yer tuprogʻini maydalab tekislash uchun ishlatiladigan qishloq xoʻjaligi va uyroʻzgʻor quroli. Uyroʻzgʻorda ishlatiladigan X.ning uzun dastasi yogʻochdan, koʻp tishli tanasi toblangan pishiq metalldan yasaladi. Xaskashda ishlatiladigan X.ning traktorga tirkab yoki osib ishlatiladigan xillari boʻladi. Bunday X. oʻrilgan oʻsimlik (beda, oʻt va boshqalar) poyalarini uyum qilib toʻplash, quritish uchun agʻdarib turish, bogʻbogʻ qilib bogʻlashga tayyorlashda ishlatiladi.
Xaskovo

Xaskovo — Bolgariyaning jan. qismidagi shahar, Xaskovska daryosi boʻyida. Xaskovo viloyatining maʼmuriy markazi. Aholisi 80,8 ming kishi (2001). Mashinasozlik (kimyo, oziq-ovqat va tamaki sanoati uchun jihozlar i.ch.), oziqovqat, toʻqimachilik sanoati korxonalari mavjud. X.dan gʻarbroqda XaskovskiMineralniBani balneologik kurorta joylashgan.
Odd Hassel

Odd Hassel (1897.17.5, Oslo — 1981.11.5) — norvegiyalik fizik-kimyogar. Norvegiya fanlar akademiyasi aʼzosi (1933). Myunxen universitetida (1922—23). Berlin fizikkimyo va elektrokimyo institutida (1923—24). Oslo universitetida (1925—64) ishlagan (1934-yildan prof). Asosiy ilmiy ishlari organik birikmalar stereokimyosiga oid. Elektronografiya usulini rivojlantirgan va uni murakkab moddalar molekulalarini tadqiq qilishda qoʻllagan. Nobel mukofoti laureati (1969; Derek Barton bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1897-yilda tugʻilganlar
17-mayda tugʻilganlar
11-mayda vafot etganlar
1981-yilda vafot etganlar
Xassuna madaniyati

Xassuna madaniyati - Shim. Mesopotamiyadagi neolit davri (mil. av. 7—6ming yilliklar)ga oid madaniyat. Mosul sh. (Iroq) yaqinidagi TallXassuna qishlogʻi nomi bilan atalgan. Manzilgoxlar va qabrlar topilgan. Aholi dehqonchilik va chorvachilik bilan shugʻullangan.

XAT (musiqada) — mumtoz ashula yoʻllarida gʻazalning bir baytink qamrab olgan musiqiy tuzilma. Odatda, ikki musiqiy jumla yoki bir davriyadan tashkil topadi. Maqom shoʻʼbalarining bosh ikki jumlasi daromad yoki sarxat, oʻrta registrdagi jumlalar miyonxat deb ataladi. Bir misra sheʼr bilan aytiladigan qismi nimxat deb yuritiladi.

Arxeologiya
Osiyo tarixi
Xatanga

Xatanga, Lyama — Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi dare. Xeta va Kotuy daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Laptevlar dengizidagi Xatanga qoʻltigʻiga quyiladi. Uzunligi 227 km, havzasining maydoni 364 ming km². Putorana togʻlari orasidan, kanyon hosil qilib toshloq tor oʻzanda, etak qismida Shimoliy Sibir pasttekisligida keng vodiy boʻylab qumloq oʻzanda oqadi. X., asosan, qor va yomgʻir suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi 3320 m³/sek. Sent. oxiri — oktabr boshlarida muzlab, iyunda muzdan boʻshaydi. Asosiy irmoqlari: Popigay, Xeta. Baliq turi (muksun, nelma va boshqalar) koʻp. Kema qatnaydi. X. boʻyida Xatanga pristani joylashgan.

Rossiyadagi daryolar
Xatboshi

Xatboshi, abzats — bosma yoki yozma matnda xatning birinchi qatoridan (yoki satr boshidan) joy tashlab boshlash. Adabiyotda X. matnning satr boshidan boshlanib, keyingi satr boshigacha davom etadigan qismi sifatida tushuniladi.
Xatin

Xatin — Belarus Respublikasining Minsk viloyati Logoy rayonidagi sobiq qishloq. U 1943-yilda nemis fashistlari tomonidan aholisi (149 kishi, shu jumladan, 75 bola) bilan birga yoqib yuborilgan. 1969 yil qishloq oʻrnida Xatin memorial meʼmoriyhaykaltaroshlik majmuasi ("Xatin bongi"), "Qishloklar qabristoni", "Xatin tutuni", memorial lavhali va mangu olovli "Xotira maydoni", "Boʻysunmagan odam" haykali bunyod etilgan (meʼmorlar: Yu.M. Gradov, V. P. Zankovich, L. M. Levin, haykaltorosh S. I. Selixanov).
Xatna toʻyi

Xatna toʻyi - oʻzbeklar va boshqa bir qancha musulmon xalqlardagi xatna marosimi. Islom dini tarqalgandan soʻng sunnat amali bajarilishini bayram qilish sifatida odat tusiga kirib qaror topgan. Xatna toʻyi oʻgʻil bolalar "qoʻlini halollash"ning, yaʼni ularni chin musulmonlar qatoriga oʻtkazishning asosiy sharti hisoblangan. Toʻyga tayyorgarlik (mas, maslahat oshi), mehmonlarni taklif qilish, mehmonlar sharafiga oʻyinkulgi, tomoshalar uyushtirib ziyofat oʻtkazish Xatna toʻyining tarkibiy qismi hisoblangan. Xatna to'yida toybolaning jinsiy a'zosidan ortiqcasi usta yoki jarroh doktorlar tomonidan kesiladi. Bu xatnaning asosi hisoblanadi
Xatolar nazariyasi

Xatolar nazariyasi - matematik statistika boʻlimi. Taqribiy xisoblarda topiladigan taqribiy qiymatlar uchun qoidalar ishlab chiqadi. Shuningdek, yoʻl qoʻyiladigan xatoliklarni oʻrganadi. Biror qiymatni topish uchun bir necha marta oʻlchash ishlari olib borilganda natijalar turlicha chiqadi, yaʼni qandaydir xatolikka yoʻl qoʻyiladi. Xatoliklar 3 xil boʻladi: doimiy, qoʻpol, tasodifiy. Doimiy xatoliklarning uchrashi oʻlchov asboblari bilan bogʻliq. Qoʻpol xatolik koʻrsatkichlar natijasini notoʻgʻri oʻqish tufayli roʻy beradi va bunday xatolik darhol koʻrinadi. Tasodifiy xatoliklar oʻlchash paytidagi turli tasodifiy sabablar tufayli paydo boʻladi. Xatolar nazariyasi, asosan, qoʻpol va tasodifiy xatoliklarni oʻrganadi.

    

I
Xatti boburiy

"XATTI BOBURIY" ("Bobur xati") — Zahiriddin Muhammad Bobur risolasi va shu risolada ilgari surilgan xat turi. "X.B." arab alifbosi asosida tuzilgan boʻlsa-da, bu alifbodan baʼzi jihatlari bilan ajralib turadi. Ammo bu ham arab alifbosi singari 29 harfdan iborat. Risolada Bobur arab alifbosini tahrir qilib, yozuvni soddalashtirish va osonlashtirish yoʻlidan boradi va shu maqsadda uni turkiy tilning talaffuz meʼyorlariga moslashtirishga harakat qiladi. U Hindistonda ekanligida bu xat bilan kitobat qilingan oʻzining bir qancha sheʼrlarini Movarounnaxr va Afgʻonistonga Humoyun Mirzo, Xoja Kalon va Hindol Mirzoga joʻnatgan edi. X.B. bilan muqaddas Qurʼoni karim ham koʻchirilgan va u "Mushafi Boburiy" deb atalgan. Bu noyob qoʻlyozma Mashhad sh. (Eron)dagi Imom Rizo yodgorlik majmuasi kutubxonasida, kseronusxasi Andijon shahridagi "Bobur va jahon madaniyati" kitob muzeyida saqlanadi.

    

Arab alifbosi
Xatshepsut

Xatshepsut (aynan — izzatikrom qilinadiganlarning birinchisi) — Misr malikasi (mil.av. 1525—03). Firʼavn Tutmos II (mil. av. 1525 — taxminan 1523) ning taxtdoshi, tutingan singlisi va xotini; soʻngra Tutmos III (mil. av. 1525—1473; X.ning oʻgay oʻgʻli)ning taxtdoshi. Amalda ularni hokimiyatdan chetlatib, oʻzini rasman firʼavn deb eʼlon qilgan (rassomlar X.ni soqolli etib tasvirlaganlar). X., asosan, Amon maʼbudi kohinlariga tayangan. Uning davrida Misr Falastin va Suriyadagi mulklaridan ajralgan, Puntga savdo ekspeditsiyasi uyushtirilgan; ibodatxonalar qurilishi avjga chiqqan. X. vafotidan soʻng Tutmos III u haqidagi xotiralarni yoʻqotish maqsadida barcha joylardan uning ismi va tasvirini oʻchirib tashlashni buyurgan.
Godfrey Hounsfield

Godfrey Hounsfield (28-avgust 1919 – 12-avgust 1919) — ingliz fizik muxandisi. Ichki aʼzolarni skanirlash uchun kompyuter rentgen tomograf apparatini kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1979; A.Kormak bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1919-yilda tugʻilganlar
28-avgustda tugʻilganlar
12-avgustda vafot etganlar
2004-yilda vafot etganlar