MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Shayx qalandar bobo majmuasi

Shayx qalandar bobo majmuasi (yoki Sho qalandar bobo majmuasi, Shoqalandar bobo majmuasi) – Oʻzbekiston Respublikasi Xorazm viloyatining Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Majmua qurilishi XVI asrda boshlangan boʻlib, 1894-yilda nihoyasiga yetkazilgan. Bugungi kunda u „Yangi turmush“ MFY, Ismoilov koʻchasi, 36-uyda joylashgan.

Shayx qalandar bobo majmuasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda Xorazm viloyati madaniy meros boshqarmasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi va qurilish uslubi 
Shayx qalandar bobo majmuasi XVI asrda Shoh amaldorlaridan boʻlgan Rahmatulla yasovulboshi tomonidan qurila boshlangan va 1894-yilda Muhammad Rahimxon II ning singlisi Bikajon Bika tomonidan nihoyasiga yetkazilgan.

XVI asrda yashagan Shayx Qalandar bobo maqbarasi atrofida madrasa, masjid, minoradan iborat majmua barpo etilgan. Madrasaga 3 ta gumbazli miyonsaroy orqali kiriladi. Miyonsaroyning 3 ta xonasi darsxona va masjid bilan oʻzaro bogʻlangan. Peshtogʻi shimolga qaragan, uning 2 burchagida guldastalar qad koʻtargan. Minora (balandligi 18 m, asosining diametri 6 m) peshtoqdan 4 m narida, bosh tarzi madrasaning markazida joylashgan. Uning belbogʻiga gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Maqbaraning 3 ta xonasidan bizgacha faqat ziyoratxona saqlanib qolgan.

Boshqa bir manbaga koʻra, Shayx qalandar bobo majmuasi bir qavatli madrasa va minoradan iborat boʻlib, u XIX asr oxirida Shayx qalandar bobo dafn qilingan joyda bunyod etilgan. Rivoyat qilinishicha, Shayx qalandar bobo yoki Sha qalandar bobo Soʻfiylar shayxi boʻlgan va ikki darvesh akasi bilan Xiva shahriga iymon izlab kelgan. Aka-ukalarga bu shahar yoqib qoladi va ular Xivada qolishadi. Shayx qalandar bobo tasavvuf ilmidan dars bergan shahar aholisi unga minnatdorchilik tarzida ushbu majmuani bunyod etadi. Majmuadagi Shayx qalandar bobo maqbarasi Shayx qalandar bobo madrasasi va Bikajon Bika madrasasining janubi-gʻarbiy tomonida joylashgan.

Majmuada 1997-yilda bir gumbazli portal va qabr qayta taʼmirdan chiqarilgan.

Yana qarang 

 Pahlavon Mahmud majmuasi
 Shayx Mavlon bobo majmuasi
 Avesto meʼmoriy majmuasi
 Dashkin bobo majmuasi
 Al-Beruniy meʼmoriy majmuasi

Manbalar 

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xorazm madrasalari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xiva
Xorazm
Shayx Hasan Sabroniy maqbarasi

Shayx hasan sabroniy maqbarasi — Xorazm viloyati Shovot tumanidagi meʼmoriy yodgorlik (14-asr boshlari). Shayx hasan Sabroniy, rivoyatlarga koʻra, 12-asrda yashagan; maqbara 14-asr boshlarida bunyod etilganligi aniqlangan. Toʻrtburchak tarhli (9, Ix9,7 m) maqbara peshtoqgumbazli, bezaksiz; uning qurilishida yapaloq gʻisht (23x 23x3,5—4 sm) va ganch krrishmasidan foydalanilgan. Vayrona xrlida boʻlgan (gumbazi 1937-yilda qulab tushgan) maqbara 20-asr 80y.larida qayta qurilgan.

    

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Erkin Shayxov

Erkin Turdiyevich Shayxov (1927.13.11, Toshkent — 2009.3.7, Toshkent) — iktisodchi olim, Oʻzbekiston Qishloqxoʻjaligi Fanlar akademiyasi akademik (1991), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1990), professor (1977). Toshkent qishloq xoʻjaligi institutini tugatgan(1948). 1949— 60 yillarda komsomol va partiya ishlarida ishlagan. Toshkent viloyat ijroiya qoʻmitasi raisi (1962—71), Oʻzbekiston Qishloq xoʻjaligi vaziri (1971 — 75), Toshkent qishloq xoʻjaligi instituti (1991-yildan Toshkent agrar universiteti) rektori (1975—95), ayni paytda shu institut qishloq xoʻjaligi iqtisodiyoti kafedrasi mudiri, 1995-yildan maslahatchiprofessor Ilmiy ishlari qishloq xoʻjaligi tarmoklari iqtisodiyoti, tannarx, ishlab chiqarish rentabelligi, bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitlarida agrarsanoat majmuini rivojlantirish va uning samaradorligini oshirish masalalariga bagʻishlangan. Qishloq xoʻjaligi oliy oʻquv yurtlari uchun darslik, oʻquv qoʻllanmalari muallifi.

Manbalar 
 Paxtachilik iqtisodiyoti va uni tashkil etish, T., 1980; Paxtachilik, 2nashri, T., 1990 (hammualliflikda).

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Hojiakbar Shayxov

Shayxov Hojiakbar(1945-yil 25-martda Shinjon, Xitoy – 2002-yilda 27-mayda Toshkent) – fantastik va publitsistik janrlar yozuvchisi. Oʻzbek ilmiy badiiy fantastikasining asoschilaridan. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi 1997-yil Ota bobolari asli toshkentlik boʻlib, Sharqiy Turkistonga koʻchib ketishgan va 1955-yil vataniga qaytishgan. Toshkent politexnika institutining energetika fakultetini tugatgan (1971). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Elektronika institutida yetakchi muhandis (1978—1981), „Yosh gvardiya“ nashriyotida boʻlim mudiri (1981—1984), Oʻzbekiston Yozuvchilar uyushmasi raisining ijodiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1984—1989), 1999—2000-yillarda „Sirli olam“ jurnali va uning ilovasi – „Qalb koʻzi“ gazetasining asoschisi va bosh muxarriri. „Yozuvchi“ nashriyotining direktori (1996—2000), Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi raisining birinchi oʻrinbosari (2001-yildan). U 10 dan ziyod ilmiy-fantastik hikoyalar, qissalar va romanlar muallifi. „Rene jumbogʻi“ (1977), „Zalvorli odimlar“ (1977), „Yettinchi operatsiya“ (1979), „Gʻaroyib koʻlanka“ (1980), „Olmos jilosi“ (1983), „Soʻnggi ajdarning halokati“ (1985), „Hayotbaxsh xayollar“ (1985), „Ajdodlar xotirasi“ (1986), „Yonar dare“ (1986), „Maktab sahnasi“ (1988), „Sehrli qiz“ (1989), „Telba dunyo“ (1990), „Tutash olamlar“ (1996), „Jodugarning eri“ (1999), „Ikki jahon ovorasi“ (2001) va boshqa fantastik qissa va romanlari bor. Asarlarida ezgulik va yovuzlik, toʻgʻrilik va egrilik, bagʻrikenglik va xudbinlik oʻrtasidagi kurash ilmiyfantastik shakllarda oʻziga xos yoʻsinda aks ettirilgan. Voqealar silsilasi qanchalik gayritabiiy, qaxramonlar esa qanchalik gʻaroyib boʻlmasin, voqealar Yerdagina emas, butun koinotda, qoʻshni sayyoralarda roʻy bermasin, ular oxiroqibat qay bir tomonlari bilan odamlarning bugungi hayoti va tashvishlariga bogʻlanib ketgan. „Fan fidoyisi“ (1987), „Zamin shaydosi“ (1990) publitsistik. Uning asl kasbi energetik. Bir nechta ilmiy asarlar yaratgan fantastika boyicha ishlovchi taniqli yozuvchi hisoblanadi. Toshkent politexnika institutini bitirgan. U Turkistonga koʻchib u yerdan urush tugagach qaytgan. AQSh dagi fantastik janrdagi eng yaxshi yozuvchilar ensklopediyasiga kiritilgan. H.Shayhovning „Birinchi sinov“ nomli asarini barcha bolalar sevib oʻqishadi. Bu asarda bosh qahramon Shaxnoza ismli qizcha boʻladi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Oʻzbekiston yozuvchilari uyushmasi aʼzolari
Muhabbat Shayxova

Muhabbat Yoqubovna Shayxova (1949. 30.11, Toshkent) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Toshkent chet tillar pedagogika intini tugatgan (1972). 1973—2000-yillarda Chilonzor tumanidagi 163, 164va 178 maktablarda ingliz tili oʻqituvchisi.

    

1949-yilda tugʻilganlar
30-noyabrda tugʻilganlar
Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Xotima Shayxova

Xotima Omilovna Shayxova (1929. 15.1, Toshkent) — faylasuf olima. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1995), falsafa fanlari doktori (1985), professor (1988). Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1960). Toshkentdagi oʻrta maktablarda ishlagan (1946—63). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Falsafa va huquq institutida  kichik va katta ilmiy xodim (1966—71), boʻlim mudiri (1971—87), Toshkent Oliy partiya maktabida kafedra mudiri (1987—92), Toshkent iqtisodiyot universitetining professori (1992—97). Ilmiy asarlari etika, maʼnaviy hayot, turmush tarzi, ijtimoiy adolat, tarbiyaning ijtimoiyaxloqiy va maʼnaviy muammolariga bagʻishlangan.

Manbalar 
 Umuminsoniy qadriyatlar va maʼnaviy kamolot(hammuallifliqda), T., 1992; Insonning maʼnaviy qiyofasi, T., 1993; Xulqodob maʼnaviyat kaliti, T., 1994; Istiqlol va ayol kadri, T., 2002.

    

1929-yilda tugʻilganlar
15-yanvarda tugʻilganlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Shak

Shak (arab.) — ramazon (roʻza) oyi kirishidan oldingi kun; roʻza arafasi.
Shakala

Shakala, Shakla (sanskritcha: pali tilida — Sakala) — Panjobdagi qadimgi shahar (hozirgi Sialkot, Pokiston). Mil. av. 1ming yillik oʻrtalarida vujudga kelgan deb taxmin etiladi. Shimoliy Gʻarbiy Hindistonning muhim savdo va hunarmandchilik markazi hisoblangan. Podsho Menandr davrida Sh. Hindyunon davlatining poytaxti boʻlgan. 5—6-asrlarda eftaliylar istilosi davrida jiddiy shikastlangan, birok, Mixirakula davlatining poytaxti boʻlgan. Soʻnggi oʻrta asrlarda shahrining mavqei ancha pasaygan.

Manbalar 

Pokiston shaharlari
Osiyo tarixi
Shakarpalak

Shakarpalak — oʻrtapishar qovun navi. Oʻzbekiston sabzavot, poliz va kartoshkachilik ilmiy tadqiqot intida Fargʻona vodiysining mahalliy navidan yakka tanlash usuli bilan yaratilgan (bu navning P.N. Dudko tomonidan yaxshilangan Oq Sh. 554 va K.I. Pangalo va M.K. Goldgauzen tomonidan yaxshilangan Qizil Sh. xillari bor). Mevasi uzun tuxumsimon, oʻrtacha kattalikda, uz. 26—32 sm, ogʻirligi 2–4 kg. Sirti tekis, toʻri yirik katakli, oʻrtacha dagʻal. Rangi och yashil. Poʻsti qattiq, etining qalinligi 4—4,5 sm, oq, muloyim, karsillaydi, juda shirin, xushboʻy, tarkibida 8—14% qand, 10—17% quruq modda bor. Urugʻi unib chiqqanidan keyin hosili 75—90 kunda pishadi.

Hosildorligi 200—250 s/ga. Fuzarioz (oqpalak) kasalligiga nisbatan chidamli. Tashishga va uzok, joylarga yuborishga yarokli. 1948-yilda davlat reyestriga kiritilgan. Oʻrtapishar navlar orasida eng yaxshi saqlanadi, sifatli qoqi olinadi. Andijon, Fargʻona, Sirdaryo, Jizzax, Buxoro, Samarqand va Toshkent viloyatlarida ekiladi.

Abdulaziz Abbosov.

Qovun navlari
Shakarpora

Shakarpora — oʻrtapishar mahalliy qovun navi. Mevasi tuxumsimon, uch tomoni ingichka, katta, uz. 35—45 sm, ogʻirligi 5—7 kg. Sirti bir oz boʻgʻimli, toʻr bilan krplangan, turlari yirik, tuyey xira, tuk, yashil. Sirtidagi gullari tor, uzunuzun, egribugri qoramtir yoʻllardan iborat. Poʻsti qattiq. Eti oq, baʼzan och yashil, qalinligi 4—6 sm, juda sershira, shirin, xushxoʻr, tarkibida 9% gacha qand, 12% quruq modda bor. Urugʻi yirik, tor tuxumsimon, sariq. Hosili urugʻi unib chiqqanidan keyin 76—80 kunda pishadi. Hosildorligi 220 — 280 s/ga. Tashishga chidamsiz. Xorazm viloyati va Qoraqalpogʻistonda koʻproq ekiladi. 

    
Qovun navlari
Shakarqamish

Shakarqamish (Saccharum), nayshakar — qoʻngʻirboshlar oilasiga mansub kup yillik, kand (shakar) moddali utsimon usimliklar turkumi. 5 ta madaniy turi bor. Vatani — Janubiy Sharkiy Osiyo. Sharqiy Xitoy, Indoneziya, Eron va boshqa turli mintakalarda, Hindistonda mil. av. 3ming yillikda ustirilgan. 16-asrda Kubaga va Amerikaga keltirilgan. Kuba (1100 ming ga), Nikaragua (627 ming ga) Braziliya (4860 ming ga), Xitoy (1048 ming ga), Hindiston (4150 ming ga), Pokiston (1056 ming ga) va boshqa mamlakatlarda ekiladi (1999). Yevropada faqat Ispaniyada oʻstiriladi (arablar tomonidan 8-asrda keltirilgan). Oʻzbekiston hududida 1936-yildan Surxondaryo viloyatining Denov tumanida ekila boshlagan. Jahon boʻyicha ekin maydonlari 19405 ming ga, xreiddorligi 656,9 s/ga, yalpi hosili 1274697 ming t.

Ildizi yaxshi rivojlangan, 1,5 m chukurlikka kirib boradi, poyasi tik, baland (6 m gacha), rangi sariq, pushti, qizil, qora, barglari keng, uzun (kengligi 10 sm gacha, uz. 2 m gacha), makkajoʻxoriga oʻxshash roʻvagi yirik, boshogʻi uzun, tuklar bilan qoplangan, guli ikki jinsli. Ekilgandan soʻng birinchi ikkita bargning paydo boʻlishi uchun 30—32° harorat va 12—13 kun kerak boʻladi. Tropiklarda rivojlanish sikli — qalamchalarni ekishdan boshlab poyaning toʻliq pishishi va uni yigʻishtirish 12—24 oy davom etadi. Bir dalada 2—4 sikl oʻstiriladi (Oʻrta Osiyoda vegetatsiya davri 7 oy atrofida boʻlgani sababli bir yillik oʻsimlik tarzida yetishtiriladi). Texnik pishish davri roʻvaklanish davriga toʻgʻri keladi. Sh. issiqsevar, yorugʻsevar va namtalab, qisqa kun oʻsimligi (—3° da barglari nobud boʻladi). Sh. poyasi shakar i.ch.da asosiy xom ashyo hisoblanadi. Poya tarkibida qand miqdori oʻrtacha 16—18%, baʼzilarida 20—21% gacha (poya ogʻirligiga nisbatan oʻrtacha 11 — 12% shakar chiqadi). Sh. poyasi oʻrilganidan keyin, shakar zdlarida poyasidan siqib sharbat, sharbatdan shakar olinadi (yangi sharbatini bevosita isteʼmol qilish mumkin), sharbat quyqasidan spirt va rom ishlab chiqariladi. Sharbati siqib olingan poyasi hamda barglari yemxashak, yoqilgʻi sifatida ishlatiladi. Sugoriladigan yerlarda yetishtiriladi, qalamchasidan koʻpaytiriladi. 25—35 sm li qalamchalar chuq. 20—25 sm, eni 25 sm boʻlgan uyalarga 2—3 tadan ekiladi, koʻchatlari tutib ketganidan keyin mavsumda 12—15 marta sugʻoriladi. Sh. roʻvaklanish davrida poyaning 4—5 sm yuqorisidan oʻriladi. Oʻrilgan poyadan 4—6 haftadan keyin yangi novdalar oʻsib chiqadi va ular keyingi yili oʻriladi.

Halima Otaboyeva.
Shakl yasalishi

Shakl yasalishi - soʻzning u yoki bu grammatik maʼno ifodalovchi shaklining hosil qilinishi; shunday shaklning hosil boʻlishi (qiyoslang: Soʻz yasalishi). Mas, oʻzbek tilida Shakl yasalishining quyidagi usullari bor: analitik usul, sintetik usul.Shakl yasalishining analitik usuli yordamchi soʻzlar vositasida keldiradi. Chunonchi, oʻqib koʻrmoq, gʻovlab ketmoq, kun sayin soʻz shakllari koʻr, ket, sayin yordamchilari vositasida yasalmoqda. Shakl yasalishining sintetik usuli maxsus shakl yasovchi affikslar vositasida amalga oshadi.

Shakl yasovchi affikslar soʻzning grammatik maʼno ifodalovchi shaklini yoki biror grammatik vazifaga xoslangan shaklini yasaydi. Bunday affikslar asosiy xususiyatlariga koʻra 2 ga boʻlinadi: 1) kategorial shakl yasovchi affikslar — maʼlum soʻz turkumidagi biror grammatik kategoriyaga xos shakl yasaydi. Mas, otlardagi koʻplik, egalik, kelishik shaklini yasovchi, feʼlning mayl, zamon, shaxsson, nisbat shaklini yasovchi, sifat va ravishlardagi daraja shaklini yasovchi affikslar kategorial shakl yasovchi affikslardir; 2) nokategorial (funksional) shakl yasovchi affikslar — grammatik kategoriyaga oid boʻlmagan maʼnoni ifodalovchi, maʼlum sintaktik vazifaga xoslangan soʻz shaklini hosil kiladi. Mas, otlar va olmoshlarga qoʻshilib, xoslik ifodalovchi niki affiksi, otlardagi erkalash va kichraytirish, hurmat va oʻxshatish shakllarini hosil qiluvchi cha, chak, choq, loq, xon, gina va boshqa affikslar, feʼlning sifatdosh, ravishdosh, harakat nomi shakllarini yasovchi affikslar (gan, gach, guncha va boshqalar) ana shu turdagi affikslardir. Oʻtgan asrning 80y.larigacha boʻlgan oʻzbekcha lingvistik adabiyotlarda soʻz yasovchilardan boshqa affikslar shakl yasovchi va soʻz oʻzgartiruvchi affikslar tarzida 2 ga ajratilgan.

Shakl yasalishi va shakl yasovchi affikslar morfologiyada oʻrganiladi.

Adabiyot 
 Oʻzbek tili grammatikasi, 1j., Morfologiya, T., 1975; Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1kism, T., 1980.

Azim Hojiyev.
Shakti

Shakti (sanskritcha — kuch, quvvat) — hinduiylikdagi tushuncha. Ayol yaratuvchi kuchkuvvatga ega degan maʼnoni bildiradi. shahriga siginish — shaktizm tantrizm va shivaizmda keng tarqalgan. Ularda Sh. Shiva rafiqalari (Parvati, Durgi, Kali)dan biri qiyofasida gavdalanadi. shahriga sigʻinishning ashaddiy tarafdorlari shaktiylar sektasiga kiradi.

Mifologik qahramonlar
Shakya

Shakya, Sakya — qadimda kshatriylar oligarxik respublikasi va Janubiy Himolay etaklari (Nepal)dagi qabila. Kapilavastu sh. respublikaning poytaxti boʻlgan. Budda anʼanasiga muvofiq, ShakyaMuni (Shakyatarki dunyo) laqabli buddizm asoschisi Siddhartha Gautama Sh. qabilasidan boʻlgan. Uning shahriga mansub dastlabki izdoshlari budda rohiblar jamoasining asosini tashkil etgan, shuning uchun Budda rohiblari koʻpincha Sh. deb ham atalgan (yana qarang Budda).
Valdemar Shalandin

Valdemar Sergeyevich Shalandin (1924.12.12, Moskva 1944.10.1, Belgorod viloyati Yakovlev qishlogi) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, gvardiyachi tankchi, leytenant. 1942-yil Toshkentdagi tank harbiy bilim yurtini tamomlagan. 1943-yildan frontda. 1-gvardiyachi tank brigadasi (Voronej frontining 1-tank armiyasi) vzvod komandiri. Shalandin Belgorod viloyati Yakovlev qishlogʻida dushmanning qarshi hujumini kaytarishda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoniga sazovor boʻlgan (1944). Toshkentdagi kuchalardan biriga nomi berilgan.

Manbalar 

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1924-yilda tugʻilganlar
12-dekabrda tugʻilganlar
1944-yilda vafot etganlar
10-yanvarda vafot etganlar
Chirchiq oliy tank komandir-muhandislik bilim yurti bitiruvchilari
Andrew Schally

Andrew Schally (1926.30.11) — amerikalik tibbiyot xodimi (medik). Kanadadagi Makchill universitetini tugatgan (1955). 1949—52 yil Londondagi tibbiy tadqiqotlar Milliy institutida  biokimyodan assistent; 1952—57 yil Makchill universiteti psixiatriya boʻlimida ishlagan (Monreal, Kvebek). 1957-yildan AQShda. 1957—62 yillarda Xyustondagi Beyler universiteti tibbiyot kollejida fiziologiya va biokimyo boʻyicha professor yordamchisi. 1962-yildan NyuOrleandagi gospitalda polipeptid va endokrinologiya laboratoriya rahbari. Ilmiy faoliyati gipotalamik rilizinggormonlarini oʻrganish va amaliyotga tatbiq etishga oid. Nobel mukofoti laureati (1977, R. Giymen va R.S. Yalou bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1926-yilda tugʻilganlar
30-noyabrda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Aron Shalomayev

Aron Shalomayev (1917.20.10, Buxoro — 2004.20.7, Isroil) — yozuvchi, dramaturg, pedagog. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Toshkentdagi oʻqituvchilar uyini tugatgan (1934). Yozuvchilik faoliyatini 20-asr 30y.laridan boshlagan. "Oqibat" Shalomayevning ilk pyesasi. "Ona mehri", "Ardokli Vatan", "Halollik", "Qon sachragan chinor", "Buxoro fojiasi", "Alisher Navoiy", "Ahmad Donish", "Ibn Sino", "Oltin qafas ichra", "Umar Xayyom", "Iztirob", "Qalb nidosi", "Gardishi davron" kabi asarlarining deyarli hammasi respublikamiz teatrlarida saxnalashti? rilgan. Toshkentdagi 29sonli, 65sonli maktablarning va oʻquvchilar saroyining uzok, yillar davomida direktori boʻlgan. Samarqand davlat buxoroyahudiylari musiqali drama teatrining tashkilotchilaridan. "Axaronnoma" ("Xotiranoma") turkumidagi 8 ta kitob, "Buxoro yahudiylarining adabiyoti" (14—20-asrlar 2 jildli, Xanoy Tolmas bilan) nomli kitob muallifi. "Amnun va Tomor", "Ester xamalka" uning soʻnggi yillar yaratgan asarlaridir.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
Fyodor Shalyapin

Fyodor Ivanovich Shalyapin [1873.1(13)2, Qozon — 1938.12.4, Parij; 1987-yilda Moskvada qayta dafn etilgan] — rus xonandasi (yuqori bas). 20-a. vokal sanʼatining yirik namoyandasi. Rossiya xalq artista (1918). 1895-yildan Peterburg va Moskva opera teatrlarida yakkaxon xonanda. 1901-yildan chet el gastrollari ("77a skala", "Metropolitenopera" teatrlari va boshqalar)da boʻlib, butun Yevropa mamlakatlari va AQShda shuhrat qozongan. 1922-yildan chet elda yashagan. Chiroyli, keng, nihoyatda oʻzgaruvchan va boʻyoqlarga boy ovoz sohibi boʻlgan shahrining ijro uslubi ajoyib aktyorlik mahorati, har bir soʻz maʼnosiga alohida ahamiyat berishi, eng nozik tuygʻularni badiiy teranlik bilan ifodalash kabi xususiyatlar bilan ajralib turadi. Keng koʻlamli sahnaviy isteʼdodga ega boʻlgan Shalyapin rus va Gʻarbiy Yevropa operalarida 70 ga yaqin asosiy partiyalarni haqqoniy, chuqur psixologik tarzda talqin etgan: Boris Godunov (Musorgskiy, "Boris Godunov"), Tegirmonchi (Dargomijskiy, "Suv pariyey"), Ivan Grozniy (RimskiyKorsakov, "Pskovlik qiz"), Galitskiy, Konchak (Borodin, "Knyaz Igor"), Mefistofel (Guno, "Faust"; Boyto, "Mefistofel"), Don Bazilio (Rossini, "Sevilya sartaroshi") va boshqa Shalyapin talqinida kamer musiqa asarlari (Musorgskiy, Glinka, Dargomijskiy, Shuman, Shubert va boshqalar) hamda rus xalq qoʻshiklari oʻzining yetuk ifodasini topgan. Shalyapin opera rejissyori, isteʼdodli rassom va haykaltarosh sifatida ham tanilgan.

Manbalar
Sham

Sham - bu  yoritish moslamasi (dastlabki) yoki boshqa maqsadlar uchun, ko'pincha qattiq yonuvchan materialdan yasalgan silindr shaklida bo'lib, u eritilganda tayoq yordamida olovga keltiriladi (pilik bo'ylab harakatlanadi). uning markazi bo'ylab ).

Yonuvchan material quyidagilar bo'lishi mumkin: cho'chqa yog'i, stearin, mum, kerosin, spermatsetiya yoki tegishli xususiyatlarga ega bo'lgan boshqa moddalar ( eruvchanlik, yonuvchanlik, qattiq). Hozirgi vaqtda kerosinning stearin va turli qo'shimchalar (bo'yoqlar va boshqalar) bilan aralashmasi ko'pincha ishlatiladi. Pilik nitrat, ammoniy xlorid, borik kislotasi eritmalari bilan singdirilgan bo'lib, sham kamayishi bilan yaxshi yonadi va juda katta olov yaratmaydi. Ilgari bu maqsadlar uchun sham qisqichlari ishlatilgan bo'lib, ular vaqti-vaqti bilan chivinli uglerodni olib tashlash uchun ishlatilgan. Shamlarni o'chirish uchun o'chirgich ishlatilgan. Elektr yoritgichlar paydo bo'lgandan keyin, shamlar keng  foydalanishdan chiqdi. Ular marosimdagi ahamiyatini saqlab qoldilar; Bundan tashqari, turli shakl va rangdagi dekorativ shamlar keng tarqalgan.

Tarix 

Shamlar 5000 yildan ortiq vaqt davomida yorug'lik manbai va bayramlarni yoritish uchun ishlatilgan, ammo ularning kelib chiqishi haqida juda kam narsa ma'lum. Shamlardan qadimiy foydalanish- ko'pincha qamishning yadrosini eritilgan hayvon yog'i bilan  namlash orqali qamish yoritgichlar yoki mash'alalar yasagash qadimgi misrliklarga tegishli. Biroq, chiroqlarning haqiqiy shamga o'xshash tayoqchasi yo'q edi.

Miloddan avvalgi 3000-yillarda misrliklar tayoq shamlaridan foydalangan bo'lsalar, qadimgi rimliklar odatda bu vaqtgacha o'ralgan papirusni eritilgan yog' yoki asal mumiga bir necha marta botirib, tayoq shamini ishlab chiqarishgan. Tayyorlangan shamlar uylarini yoritishda, kechalari sayohatchilarga yordam berishda va diniy marosimlarda ishlatilgan.

Tarixchilar bundan ancha avvalroq o'simliklar va hasharotlardan tayyorlangan mumdan foydalangan holda sham yasalganligi haqida dalillar topdilar. Qadimgi xitoy shamlari urug'lar bilan birlashtirilgan mahalliy hasharotlardan pilik va mum uchun  guruch qog'ozi yordamida qog'oz naychalarga quyilganligi aytiladi. Yaponiyada shamlar daraxt yong'og'idan olingan mumdan, Hindistonda esa dolchin daraxtining mevalaridan qaynatishdan shamlar ishlab chiqarilgan.

Ilk diniy marosimlarda shamlar muhim rol o'ynaganligi ham ma'lum. Hanukka, yahudiylarning shamlarni yoqishga qaratilgan chiroqlar bayrami, miloddan avvalgi 165 yilga borib taqaladi. Injilda shamlar haqida bir nechta ko'rsatmalar mavjud va imperator Konstantin 4-asrda Pasxa xizmati paytida shamlardan foydalanishni qo'llab-quvvatagan.

Shamning prototipi yog' yoki yog' bilan to'ldirilgan piyola bo'lib, tayoq sifatida yog'och bo'laklari (keyinchalik tolalar yoki matolar ishlatilgan). Bunday lampalar yoqimsiz hid chiqarib, juda ko'p tutun chiqargan. Birinchi zamonaviy sham korinishlari O'rta asrlarda paydo bo'lgan va yog'  (ko'pincha) yoki mumdan tayyorlangan. Mumli shamlar uzoq vaqt mobaynida juda qimmat bo'lgan. Katta xonani yoritish uchun yuzlab shamlar kerak edi, shamlar tutun chiqarib, shiftlar va devorlarni qorayishiga sabab boldi.