MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Glikozidlar

Glikozidlar — molekulalari uglevod bilan biror organik birikma qoldigʻi (aglikon)ning glikozid bogʻ orqali birikishidan hosil boʻlgan organik moddalar. Ularning koʻpchiligi kristall, achchiq taʼm va oʻziga xos xidli birikmalardir. Oʻsimliklarda koʻp uchraydi, ularda turli moddalar G. shakliga kiradi va shu shaklda saqlanadi. Hayvonlar organizmida ham G. borligi aniqlangan. Moddalar almashinuvida G.ning ahamiyati beqiyos. Achchiq bodom, oʻrik, shaftoli, olxoʻrining bargi va danagida buladigan amigdalin; gorchitsa va xrendagi — sinigrin; kartoshkadagi — solanin hamda oʻsimliklarni boʻyovchi — antotsianinlar eng muhim G. qatoriga kiritiladi. Ularning ayrimlari (azonin, strofantin) tibbiyot amaliyotida, ayniqsa yurak-tomir kasalliklarida (yurak G.i.) qoʻllaniladi. Hayvonlar miyasidagi serebrozidlar va streptomitsin antibiotigi ham G.ga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikozuriya

Glikozuriya (glyukoza va yun. uron — siydik) — siydik bilan kand (glyukoza) chiqishi. Asosan giperglikemiyaaan keyin kuzatiladi. Buyrak kanalchalarining reabsorbsiya qilish xossasi susayganda roʻy beradi, shuningdek, qandli diabetga xos belgilardan biri hisoblanadi. Qandli diabet bilan ogʻrigan bemor qonida qand koʻpayadi, bu siydikda qand boʻlishiga olib keladi. Normal siydikda qand boʻlmaydi. Alimentar (qand koʻp isteʼmol qilinganda), reflektor (hayajonlanish, stress holatlarida bir lahzada oʻtib ketadi), diabeti k va buyrak xili ajratiladi. Nerv va endokrin sistema faoliyati buzilganda, buyrak kasalliklari, turli zaharlanishlar, homiladorlik toksikozlarida ham G. kuzatilishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikokol

Glikokol - q. Glitsin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikol kislota

Glikol kislota (gidroksisirka kislota), NOSN2SOON -kuydirilgan qand hidi keladigan rangsiz kristallar. Molar. m. 76,05. Suyuqlanish tempeturasi 79—80°. Suv, spirt, efirda yaxshi eriydi. Gʻoʻra uzum, lavlagi, shakarqamishda boʻladi. Nitrid kislotani aminosirka kislota bilan oʻzaro taʼsir ettirish yoki fruktozani ohista oksidlash orqali olinadi. G.k. sanoatda xlorsirka kislota yeki uning tuzlaridan, oksalat kislotani elektrolitik usulda qaytarib, shuningdek, uglerod (P)-oksid bilan suvni kislotali katalizatorlar ishtirokida bosim ostida oʻzaro taʼsir ettirib olinadi. G.k. jun boʻyashda, teri oshlashda, poʻlat va mis yuzasini elektrolitik silliklashda qoʻllaniladigan suyuqlik komponenti sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kislotalar
Glikoliz

Glikoliz (yun. Clylys — shirin va lysis — parchalanish) — uglevodlar (asosan glyukoza)tt sut kislotasigacha anaerob parchalanish jarayoni; bijgʻishning bir turi. G.da ajralib chiqqan energiya adenozintrifosfat (ATF) ning fosfat bogʻlari energiyasiga aylanadi. Bu jarayonda 6 uglerodli qand — D-glyukoza hujayraning asosiy "yonilgʻi"si hisoblanadi. G.da gomofermentativ sut kislotali va spirtli bijgʻish muhim ahamiyatga ega. Birinchi holda 6 uglerodli glyukoza 2 molekula 3 uglerodli sut kislotasigacha parchalanadi. G.ning bu xili koʻpchilik mikroorganizmlar va yuksak hayvonlar, jumladan sut emizuvchilar organizmida sodir boʻladi. Spirtli bijgʻishda 6 uglerodli glyukoza molekulasi 2 ta 2 uglerodli etanol (S2N5ON)ga v 2 molekula uglerod (1U)-oksid (SO2) gacha parchalanadi. G. jarayoni 2 bosqichda amalga oshadi. 1-bosqichda oddiy qandlar toʻplanadi va ular glitserinalde-gidfosfatga aylanib, ATF sarf boʻladi; 2-bosqichda oksidlanish-qaytarilish reaksiyasi tufayli ATF hamda sut kislotasi hosil boʻladi. G.ning ketma-ket reaksiyalarini 11 ta ferment katalizlaydi. Bu fermentlarni erigan holda ajratib olish mumkin. G.ning tayyorgarlik bosqichida har xil uglevodlar ATF hisobiga fosforlanadi va glitserinaldegid-3-fosfat hosil boʻladi. G.ning 2-bosqichi hamma uglevodlar uchun umumiy boʻlib, unda ADF oksidlanish-qaytarilish reaksiyalarida energiya jamgʻarilishi tufayli ATF gacha fosforlanadi. G. ketma-ket boradigan 3 xil reaksiyalar: glyukoza-uglerod skeletining buzilib sut kislotasi hosil boʻlishi; anorganik fosfat ning ATF ning oxirgi guruhiga aylanishi; oksidlanish-qaytarilish reaksiyalari, yaʼni elektronlar oʻtkazish yoʻlidan iborat. G.da glyukoza molekulasidagi kimyoviy energiyaning juda oz qismi ajraladi. Kislorodli bosqichda glyukoza oxirgi mahsulot — SO2 va N2O gacha parchalanib, ancha koʻp miqdordagi energiya ajralib chiqadi. G.da nafas olishga nisbatan kam energiya ajralishi glyukozaga oʻxshash murakkab modda — sut kislotasi xrsil boʻlishi bilan bogʻliq. Shuning uchun sut kislotasining oksidlanish darajasi glyukozaning oksidlanish darajasiga teng . Muskullar qisqarganda sut kislotasi koʻpayib, glikogen kamayadi. Bu hol muskul qisqarishida G. energiya manbai boʻlishini koʻrsatadi. Baʼzan G. zaxiralari bilan ishlov berilganda ham muskul qisqaraveradi. Shu boisdan G.ning oʻzi muskul qisqarishida hal qiluvchi ahamiyatga ega emas. Skelet muskullari uchun G. asosiy energiya manbai hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikollar

Glikollar (yun. glykys — shirin), alkandiollar, ikki atomli spirtlar — alifatik qatorning umumiy formulasi SpN2p(ON)2 boʻlgan qoʻsh gidroksil guruhli organik birikmalar. Eng oddiy vakili etilenglikol NOSN2—SN2ON. Tu-ban G. — suv va spirtda yaxshi eriydigan rangsiz qovushqoq suyukliklar, yuqori G. — spirt va efirda yaxshi, suvda yomon eriydigan qattiq moddalar.

G. kimyoviy xossalari jihatdan bir atomli spirtlarga oʻxshaydi. G. ishkrriy metallar va ularning gidroksidlari bilan glikolyatlar, bir asosli karbon kislotalar, ularning angidridlari yoki xlorangidridlari bilan murakkab mono- va diefirlar, ikki asosli kislotalar va ularning hosilalari bilan murakkab poliefirlar, quyi molekulyar ikki asosli kislotalar va ularning efirlari bilan siklik birikmalar hosil qiladi. G. tegishli digalogenidlarni yoki xlorgidrinlarni gidroliz qilib, 1,2-G. esa tegishli epoksid yoki olefinlardan gidratatsiya usulida olinadi. Yuksak G.ning murakkab efirlari erituvchilar va plastifikatorlar sifatida ishlatiladi. Ular antifrizlar, gidravlik suyuqliklar olishda, G. efirlari sintezida, poliefir smolalar i.ch.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glikoproteidlar

Glikoproteidlar — tarkibida uglevodlar boʻlgan murakkab oqsillar. Mol. m. bir necha oʻn mingdan bir necha milliongacha yetadi. Hayvon, oʻsimlik, mikroorganizmlarning deyarli barcha hujayra va toʻqimalari takibiga kiradi. Ular ayrim monosaxarid yoki nisbatan kalta oligosa xaridlardan tashkil topgan. Bular lektinlar deb ataladi. Glikoproteidlarning uglevod qismi 1% dan kam yoki 30% dan koʻp boʻlishi aniqlanganG. orasida fermentlar, gormonlar, immunoglobulinlar, kon plazmasi komponentlari, mutsinlar, mukoidlar, membrana reseptorlari va b. uchraydi. Oʻsimliklar G.i krnning maxsus moddalarini choʻkmaga tushirish va eritrotsitlarni agglyutinatsiya qilish xususiyatiga ega.. Ular trik organizmlarning hamma vakillarida keng tarqalgan. Hayvon,  oʻsimlik  hujayralarida, mikroorganizmlarda uchraydi. Masalan, loviyaning zaxira oqsili - vitsilin, peroksidaza va glyukozooksidaza fermentlari glikoproteidlarga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Mixail Glinka

Mixail Ivanovich Glinka (1804-yil 20-may [1-iyun], Novospasskoye qishlogʻi, Smolensk guberniya — 1857-yil 3-fevral [15-fevral], Berlin; Sankt-Peterburgda dafn etilgan) — kompozitor, rus mumtoz musikasining boshlovchisi. 1817-yildan Sankt-Peterburgda yashab, musiqa ijrochiligidan sabok, olgan. 1820-yillarda pianinochi va xonanda sifatida tanilgan. Kompozitsiya boʻyicha Berlinda 3. Den taʼlimini olgan (1833-34). Bir necha marta chet el (Italiya shaharlari, Berlin, Parij, Varshava, Ispaniya va boshqalar)da boʻlib, turli xalq kuylari va professional musiqa madaniyati bilan tanishgan.

Glinka ijodida xalq (rus, italyan, ispan va boshqalar) musiqasi boyliklari bilan kompozitorlik uslubi yutuqlari uygʻunlashgan. Shakli mukammal, kuylari aniq va nafis, garmoniyasi hamda orkestr boʻyoqlari shirador va yorqin boʻlgan Glinka asarlari hayotbaxsh, quvonch ruhi bilan sugʻorilgan.

Glinkaning vatanparvarlik mavzuidagi „Ivan Susanin“ (aslida „Podsho uchun jon fido“, 1836) hamda „Ruslan va Lyudmila“ (1842) asarlari rus operasida 2 oqim — xalq musiqali dramasi va ertak doston operasini boshlab berdi.

Shuningdek, „Vals-fantaziya“ (1845), „Kamarinskaya“ (1848) kabi simfonik asarlari bilan rus simfonizmiga asos soldi. Glinka romanslari rus vokal lirikasi tarixida yangi davr ochgan. Ularning bir qismi oʻzbek tilida nashr etilgan. Glinkaning opera, simfonik va kamer asarlari Oʻzbekistonda muntazam ijro etiladi. 1960-yildan Glinka nomidagi opera xonandalar tanlovi taʼsis etilgan. Tanlov gʻoliblari orasida oʻzbek xonandalari (mas, I. Jalilov) ham bor.

Manbalar 

1-iyunda tugʻilganlar
1804-yilda tugʻilganlar
1857-yilda vafot etganlar
15-fevralda vafot etganlar
Bastakorlar
Klassik musiqa
Glioksal

Glioksal (etandial, diformil, oksalat aldegid), CHO—CHO — dialdegidlarning oddiy vakili, sariq rangli kristall. Mol. massa 58,04. Suyuqlanish temperaturasi 15°, qaynash temperaturasi 50,4°, zichligi 1140 kg/m3. Suvda, spirt va efirda yaxshi eriydi. Saqlanganda namlik taʼsirida polimerlanadi. G. tarkibida ikkita uglerodi boʻlgan birikmalarni oksidlab, sanoat miqyosida esa etilenglikolni mis katalizatori ishtirokida degidrogenlab olinadi. Toʻqimachilik, teri, qogʻoz hamda boʻyoqchilik sanoatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliptika

Gliptika (yun. qlypho — kesaman) — qimmatbaho, yarim qimmatbaho toshlarga naqsh yoki tasvir oʻyish sanʼati; amaliy bezak sanʼati turi. G. asari gemma qadimdan muhr (egalik belgisi), tumor va taqinchoq vazifasini oʻtagan. Mil. av. 4-ming yillikda Mesopotamiya, Qad. Misr, Gʻarbiy Osiyoda vujudga kelgan, Yunoniston, Qad. Rimda yuksak taraqqiy etgan. Gemma tasvirlari (hayvon va qushlar, xudo va qahramonlar qiyofasi, afsonaviy sahnalar) ixcham kompozitsiyasi bilan ajralib turadi.

Oʻrta asrlarda G. asosan Sharqda rivojlangan. Vizantiyada qad. anʼanalar saqlangani holda tekis yuzali, keyinchalik uslublashtirilgan shakllarga aylangan nafis chizmaga moyillik xos.

Musulmon Sharqida yozuvli gemma (intaliya)lar keng tarqalgan; husnixatli nozik matnlar xitoy muhrlarini bezagan. Yevropada Uygʻonish davrida G. yanada rivojlanadi, kad. G.dan nusxa koʻchirish bilan birga G.da zamondoshlarning portretlari ham yaratiladi, yetakchi oʻrinda Italiya ustalari turadi (V. Belli, J. Bernardi va b.).

Oʻrta Osiyodan topilgan arxeologik topilmalar (Oʻzbekiston xalqlari tarixi muzeyida saqlanayotgan G. namunalari)da hukmdorlarning tasvirlari, shuningdek, oʻsimlik, hayvonlarning shakllari ishlangan tamgʻalar boʻlib, yunon G.siga taklidan tayyorlangan. Bunday G. asarlari Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Shimoliy Hindistondan ham topilgan. Islom dini tarqalganidan keyin tasvirlar oʻrnini naqsh va yozuvlar egallagan. Oʻzbekistan hududidan uzuk koʻzi yoki munchoq sifatida ishlangan qad. G. namunalari (Afrosiyob, mil. av. 6—5-asrlar, jumladan toj kiygan erkak tasviri) topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Qadimgi sanʼat
Gliptoteka

Gliptoteka (yun. glyphos — kesma va theke — saqlanadigan joy) — gliptika yoki haykaltaroshlik asarlari toʻplami; haykaltaroshlik muzeyi. Myunxen va Kopengagendagi Karlsberg G.lari mashhur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glisser

Glisser (frans. glisser — sirpanmoq) — tezyurar yengil kema. Korpusining tubi yassi, Vsimon yoki botiq shaklda boʻlib, yonida "redan" deb ataladigan chiqigʻi bor. G. tez yurganda vertikal koʻtarish kuchi (gidrodinamik kuch) paydo boʻlib, chiqigʻi suv betiga chiqadi va G. suv yuzida sirpanganday suzadi. Koʻpincha, G.ga yengil porshenli ichki yonuv dvigatellari, gaz turbinalari oʻrnatiladi. Tezligi 200 km/soat dan oshadi. Sport G. lariga reaktiv dvigatellar oʻrnatiladi, ularning tezligi 300 km/soat dan yuqori boʻladi. G. dan yoʻlovchilar tashish, sayr qilish, sport, qoʻriqchilik maqsadlarida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gliftal smolalar

Gliftal smolalar — glitserinni ftalat angidrid bilan kondensatlab olinadigan sunʼiy smolalar. Lok i. ch.da qoʻllaniladi (yana q. Alkid smolalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitseridlar

Glitseridlar, atsilglitserinlar — glitserin bilan organik yoki mineral kislotalarning murakkab efirlari. Molekuladagi kislota qoldigʻiga qarab mono-, di- va triglitseridlarga boʻlinadi. G.da izomerlar mavjud boʻlib, bu ular tarkibiga kiruvchi qoldiqlarning joylashuviga bogʻliq. Anorganik kislotalar glitseridlaridan nitrat kislota triglitseridi — nitroglitserin katta ahamiyatga ega. Karbon kislotalarning G.i oʻsimlik va hayvon yogʻlarining tarkibiy qismidir. Ular tegishli karbon kislotalarni glitserin bilan eterifikatsiyalab olinadi.

Stearin, olein, palmitin kislotalarning G.i oziq-ovqat yogʻlarining emulgator va stabilizatori, turli kremlar, plastifikatorlar va surkov moylari, sovun olishda xom ashyo sifatida qoʻllaniladi. Nitroglitserin shifobaxsh dori hamda portlovchi moddalar komponentidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glitserin

Glitserin (yun. glykeros — shirin) — 1, 2, 3-propantriol, HOCH2-CH(OH)-CH2OH — uch atomli oddiy spirt; rangeiz, hidsiz, shinniga oʻxshash, chuchmal suyuqlik; Mol. m. 92,09, zichligi 1260 kg/m3, suyuqlanish temperaturasi 17,9°, qaynash temperaturasi 290°, suvga, metil va etil spirtlarga, atsetonga aralashadi, spirt bilan efir yoki xloroform aralashmasida eriydi; yogʻ, benzin, benzol, uglerod sulfidda erimaydi. Organik va anorganik moddalarni, mas, tuz, ishqor, shakarlarni eritib yuboradi; havodan suv yutadi (ogʻirlik jihatidan 40% gacha). Suv bilan aralashtirilsa issiqlik ajralib chiqib, kontraksiya (hajm kamayishi) hodisasi kuzatiladi. Boshqa spirtlar kabi metall glitseratlar hosil qiladi.

Glitseringa mineral kislotalar taʼsir ettirib efirlar olinadi, mas, nitrat va sulfat kislotalar aralashmasi taʼsir ettirilsa, nitroglitserin hosil boʻladi. Glitserin tabiiy yogʻ va karbon kislotalarning triglitseridlari aralashmasidan iborat moylar tarkibida boʻladi.

Sanoatda oziq-ovqat yogʻlarini turli katalizatorlar (kislotalar, ishqorlar, fermentlar) ishtirokida sovunlash yoʻli bilan olinadi. Hozir Glitserinni sintez yoʻli bilan propilendan olish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Glitserin organizmda yogʻlar va fosfatidlarning parchalanishidan hosil boʻlib, yogʻ va uglerod almashinuvida bogʻlovchi vositasini oʻtaydi. Yuqori yogʻ kislotalarining triglitseridlari hayvon va oʻsimlik yogʻlarining asosini tashkil etadi. Glitserin nitroglitserin, gliftal smolalar i.ch.da, matolar, teri va qogʻozni yumshatuvchilar, emulgatorlar, antifrizlar, surkov moylari, poyabzal moylari, sovun va yelimlar, atir-upa va kosmetik preparatlar, tibbiyot mazlari, likyorlar, qandolat mahsulotlari komponenti sifatida qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Glitsiniya

Glitsiniya (Wisteria sinensis yoki Glycine sinensis) — burchoqdoshlar oilasiga mansub, ilashib oʻsuvchi buta yoki daraxt. Boʻyi 20 m cha, poʻstlogʻi qoramtirkulrang, shoxlari ingichka, yashil, osilib oʻsadi. Bargi toq patsimon. Toʻpguli roʻvaksimon, osilgan, uz. baʼzi turlarida 75—100 sm ga boradi. Dukkagi yassi, tukli, 10—15 sm, urugʻi buyraksimon, jigarrang, apreldan boshlab, yoz boʻyi gullaydi. Vatani — Xitoy, Qrim va Kavkazda xushmanzara oʻsimlik sifatida ekiladi. Andijon, Fargʻona va Samarqandda onda-sonda keksa G.lar uchraydi. Lekin qishdaularning bir yillik novdalarini sovuq uradi. G. parhish, qalamcha qilish yoʻli bilan hamda bachkilaridan koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Glitsiniya
Reyngold Glier

Reyngold Moritsevich Glier [1874.30.12(1875.11.1), Kiyev -1956.23.6, Moskva] — kompozitor, musiqa arbobi, dirijyor, pedagog. Ozar-bayjon (1934), Rossiya (1935), Oʻzbekistan (1937) xalq artisti, professor (1913), sanʼatshunoslik doktori (1941). Moskva konservatoriyasini tugatgan (1900).

"Lolaqizgʻaldoq" (1927, 2-tahrirda "Qizil gul"), "Mis chavandoz" (1949) kabi baletlar, ovoz va orkestr uchun konsert, simfoniyalar, romanslar va b. muallifi. G. rus mumtoz musiqa anʼanalarini davom ettirib, oʻz ijodida turli xalqlar (rus, ukrain, ozarbayjon, oʻzbek, buryat-mongol va b.) musiqa merosiga izchil murojaat etgan. U 1920-yillari Ozarbayjonda, 1930—40 y.lari Oʻzbekistonda barakali ijod qilib, "Shohsanam" operasi (1927), "Gulsara" (1936, T. Jalilov va T. Sodiqov bilan hamkorlikda) musiqali dramasi, T. Sodikrv bilan birgalikda "Layli va Majnun" (1940), "Gulsara" (1949) operalarini yaratgan. Shuningdek, "Alisher Navoiy" filmiga musiqa, oʻzbek kuylari asosida "Tantanali" (1937), "Fargʻonacha bayram" (1940) simfonik uvertyuralari, qator romans va b. asarlar ijod etgan. Oʻzbek milliy mavzusidagi asarlarida G. xalq musiqa merosi boyliklaridan unumli foydalangan. Toshkentdagi Respublika oʻrta maxsus musiqa internat maktabi, Oʻzbekiston Respublikasidagi bir necha bolalar musiqa maktablari G. nomiga qoʻyilgan.

Manbalar 

 Veksler S, Glier i oʻzbekskaya muzika, T., 1981.

Oʻzbekiston xalq artistlari
SSSR xalq artistlari
Globin

Globin — gemoglobin tarkibidagi oqsil, albuminlarga xos, molekulasida 4 polipeptid zanjir: ikkita a-zanjir (ularning har birida 141 aminokislota qoldigʻi bor) va 146 ta aminokislota qoldigʻidan iborat ikkita R-zanjir bor. Odam va koʻpchilik hayvonlar G.ining tuzilishi, polipeptid bogʻ va aminokislotalarntg tartib bilan joylashishi toʻla oʻrganilgan. Odam G.i oʻziga xos xususiyatga ega, chunki uning tarkibida izoleysin va sistein aminokislotalari boʻlmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globoid uzatma

Globoid uzatma — chervyagi botiq (globoid) shaklda boʻlgan chervyakli uzatma. Bir vaqtda bir necha (4—7) tishlari tishlashishi va tishlarning tutashuv chizigiga qulay joylashishi tufayli boshqa tishli uzatmalarga Karaganda katta kuchni uzatadi. G.u. ishlaganda suyuklik yoki chala suyuklikli ishqalanish muhitini yaratadi va gʻildirak tishlari bilan chervyak arikchalari toʻla yoki chala moylanadi. Bir xildagi odatdagi chervyakli uzatmaga nisbatan G. u. 3—5 marta yuqori quvvatni uzata oladi. Kamchiligi — tayyorlash qiyinligi va yigʻish ancha murakkabligi. G. u. transport vositalari, kon mashinalari, samolyotlar va b.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Globulinlar

Globulinlar (lot. globulus — sharcha) — suyultirilgan kislota va ishqorlar hamda neytral tuzlarning kuchsiz eritmalarida yaxshi, suvda esa kam eriydigan (miozinaan tashqari) globulyar oqsillar; ammoniy sulfatning yarim toʻyintirilgan, magniy sulfat yoki natriy sulfatning tuyintirilgan eritmasida choʻkmaga tushadi. G. sut, qon zardobi, tuxum, muskullar va oʻsimliklar (kanop, noʻxat) urugʻida boʻladi. Oʻsimlik va hayvon toʻqimalari tarkibiga kiradi. Qon plazmasi oqsillarining deyarli yarmini tashkil etadi. Koʻpchilik G. oddiy oqsillar, ayrimlari esa uglevodlar, lipidlar (ayniqsa qon zardobi G.i), nuklein kislotalar (neyroglobulin), yod (tireoglobulin) bilan bogʻlangan boʻladi. Organizmning immunlik xususiyatini (antitelolar, komplement) va qon ivishini (protrombin, fibrinogen va b.) taʼminlaydi; temir (transferrin, gaptoglobin), misning (seruloplazmin) tashilishida va b. jarayonlarda ishtirok etadi. Gamma-globulinlar tibbiyotda keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gloksiniya

Gloksiniya (Gloxinia speciosa) — gesneriyadoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻsimlik. Vatani — Janubiy Amerika. Gloxinia hubrida turi Yevropaga dastlab 1817-yil oʻtgan. Oranjereya va xonalarda oʻstiriladi. Bargi yirik, qalin, mayin tukli, qarama-qarshi joylashgan. Gullari oq, pushti, qizil, binafsha rang, karnaysimon bandi uzun va moʻrt, chetdan changlanadi. Mevasi koʻp urugʻli koʻsakcha. 3—4 oy gullayli. Qalamchasidan ham koʻpaytiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glomerulonefrit

Glomerulonefrit (yunoncha: glomerulo — buyrak koptokchasi, nephritis — buyrak yalligʻlanishi) — buyrak kalavachalarining infeksion-allergik yalligʻlanishi. Yuqumli kasallikdan soʻng rivojlanadi. Kasallik patogenezida immun birikmalar yetakchi rol oʻynaydi. G.da bemorning qon bosimi koʻtariladi, siydikda qon yoki oqsil paydo boʻladi. Siydik kam ajralib, badan shishishi ham mumkin (yana q. Nefrit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gloriya

Gloriya (lot. gloria — bezak) — odam soyasi atrofida rangli aylana koʻrinishida kuzatiladigan optik hodisa. G. yoruglik difraksiyasi tufayli nur tushayotgan bulutlar pushtasida yoki tumanda yoki shudringli oʻtloqlarda vujudga kelishi mumkin. G. aslida Quyosh va Oy atrofida yarim tiniq bulut qatlamlarida, mas, yuqori-qatlamli yoki yuqori-toʻptoʻp bulutlarda baʼzi vaqtlarda kuzatiladigan rangli aylanatojning bir koʻrinishi. Agar kuzatuvchi togʻda turgan boʻlsa, botayotgan yoki chiqayotgan Quyoshdan vujudga kelgan soya bulutga tushganda u soya tojlar bilan oʻralgan boʻlishi mumkin, bu hodisaga "broken sharpasi" deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossariy

Glossariy -(Ma'lum adabiyot,darsliklarga ibora berish,atama yozish,izoh bildirish.) boshqa tilda keltirib oʻtilgan fan iboralarini sharhlash, tushuntirish, tarjima qilish degani.Umumiy qilib aytilganda tarjima qilib beruvchi kam qoʻllanuvchi soʻz yoki iboralar lugʻati. Glosssriy alohida nashr etilmay, chet tilidan tarjima qilingan asarlar qismi, bobi ostidan yoki chet tili darsliklarida berilgan mashq matnlari ostida keltirib oʻtiladi. Ularda oʻsha chet tiliga xos boʻlib, matnga kiritilgan soʻzlar yoki iboralar roʻyxati keltirilib, ular izohi ilova qilinadi.

Glossariy koʻproq ingliz, fransuz, nemis tiliga oid adabiyotlardan na'muna keltirilganda oʻsha til iboralarni oddiy tilda tushuntirib oʻtilishidir. Bundan tashqari ayrim asar yoki turkumga oid Glossariylar ham bor. Masalan, Vedalarga (mil. av. 1-mingyillik), Gomer asarlariga (mil. av. 5-asrdan boshlab) oid kitoblarda Glossariylar mavjud.

Hozirgi kundagi oʻzbek tilida ijod yurituvchi olim va mutaxassislarning chiqarayotgan adabiyotlarda ham ushbu Glossariylarni koʻrishimiz mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Glossematika

Glossematika (yun. glossematos — til) — umumlingvistik nazariya. 20-asr 30-yillarida Kopengagen universitetida L. Yelmslev va b. tomonidan yaratilgan. Mualliflar gnoseologik masalalar yechimi (bunda mantiqiy pozitivizmning falsafiy taʼsiri nazarda tutiladi)ni qatʼiy inkor etib, yangicha metodlarni ishlab chiqishni moʻljalladilar. Bu metodlar yordamida til hodisalarini qaramaqarshiliklarsiz, mukammal va nihoyatda oddiy qilib (ekspertizm asosida) tasvirlab berish imkoniyati bor. G. moxiyatan F.de Sossyur taʼlimoti bilan alokador va unga juda yaqin turadi. G.dagi lingvistik taxlil metodikasi deduksiya sifatida harakterlanadi. U taxlil qilinayotgan matn asosida sistemani belgilashga olib kelishi kerak. Buning uchun dastlabki maʼlumotlar — yaxlit matn izchillik bilan mayda qismlarga (bosqichlarga, gaplarga, soʻzlarga, boʻgʻinlarga va fonemalarga) boʻlinadi. Har bosqichda birlikni belgilashning asosiy usuli taxlil boʻladi. G.dagi taxlilning ikkinchi muhim bosqichi til birliklari oʻrtasidagi funksiyalarni hisobga olishdir. Oʻzaro bogʻliqlikdan kelib chiqadigan til hodisalarini rasman taxlil va bayon qilishda G. samarali natijalar beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Yelmslev L., Metod strukturnogo analiza v lingvistike [Istoriya yazikoznaniya XIX—XX vv. V ocherkax i izvlecheniyax, ch. II ], M., 1965; Gak V. G., K probleme semanticheskoy problematiki [Problemi strukturnoy lingvistiki], M., 1972.