MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Geksozofosfatlar

Geksozofosfatlar - murakkab efirlar, geksozalarni fosfat kislotasining bir yoki ikki qoldigʻi bilan birikishidan hosil boʻladi (mas, gekso-monofosfat SsNpO5(RO4N2), geksodi-fosfat S6N10O„(RO4N2)2. G. — oʻsimlik, hayvon va mikroorganizmlar toʻqimalarida uglevodorodlarning almashinuvidan hosil boʻladigan muhim oraliq modda). Geksozalarning fosfat kislota bilan birikib alitsiklik shaklga aylanishi tufayli moddalar almashinuvi osonlashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gekto...

Gekto... (yun. hekation — yuz) — yasama soʻzlar tarkibida (olddan) kelib, boshlangʻich miqdor 100 karra ortikligini bildiradi. Qisqacha G. harfi bilan belgilanadi. Mas, 1 GVt = 100 Vt; 1GPa = 100_Pa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelensoy

Gelensoy — Qashqadaryo viloyati Shahrisabz tumanitsagi soy. Oqdaryo (Oqsuv)ning chap irmogʻi. Hisor tizmasi gʻarbiy tarmoqlarining gʻarbiy yon bagʻridagi kichik kuddan boshlanadi. Uzunligi 21 km. G.da yil davomida suv oqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Oʻzbekistondagi daryolar
Gelibolu

Gelibolu, Gallipoli yarim oroli — Turkiyaning Yevropa qismidagi yarim orol. Saros qoʻltigʻi bilan Dardanel boʻgʻozi orasida. Uzunligi 90 km, eni 20 km gacha, eng baland joyi 374 m. Paleogen davrining qumtosh, gillaridan tuzilgan. Iqlimi subtropik. Oʻrta dengiz boʻyi oʻsimliklari oʻsadi. Eng yirik shahri va dengiz porti — Gelibolu (Gallipoli). Birinchi jahon urushi (1915) davrida G.da Dardanel operatsiyasi (Angliya bilan Fransiya Qora dengiz boʻgʻozlarini qoʻlga kiritish uchun G.ga desant tushirgan; biroq bu operatsiya muvaffaqiyatsiz chiqqan) oʻtkazilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Turkiyadagi qadimgi yunon arxeologik yodgorliklari
Gelikoid

Gelikoid (yun. helikos — spiral va eidos — tur) — vintsimon (spiralsimon) sirt turlaridan biri; toʻgʻri chiziq qoʻzgʻalmas oʻq atrofida doimiy burchak tezligida aylanib, ayni paytda shu oʻq boʻylab doimiy tezlikda ilgarilama harakatlanganda hosil boʻladi. Toʻgʻri chiziq qoʻzgʻalmas oʻqni toʻgʻri burchak ostida kesgan hoddagi G. toʻgʻri G. deyiladi. G. barcha nuqtalarida oʻrtacha egriligi nolga teng boʻlgan sirtlar (minimal sirtlar) jumlasiga kiradi. G.dan texnikada keng foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelikopter

Gelikopter [yun. helix (helikos) -spiral, vint va pteron — qanot, pat] — vertolyotnint eskirgan nomi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelio..:

Gelio (yunoncha: helios — Quyosh) — qoʻshma soʻzlarning tarkibiy qismi. Quyoshga, quyosh nuri, quyosh energiyasiga oidlik maʼnolarini beradi (mas, geliobiologiya, geliostat).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliogravyura

Geliogravyura (gelio... va gravyura) — chuqur bosma usullaridan biri. Bosma qolip fotografik va kimyoviy usullar bilan tayyorlanadi. 19-asr 2-yarmida kashf etilgan. Bunda tasvir diapozitivi pigment qogʻozga tushiriladi, nusxasi mis plastinka (rastr)ga koʻchiriladi. Hosil qilingan nusxaga kimyoviy ishlov berib, chuqur bosma elementlari hosil qilinadi. Soʻnggi yillarda G. oʻrniga, koʻpincha, rakel chuqur bosma usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliograf

Geliograf (gelio... va ...graf) — 1) meteorologiyada — Quyosh nur sochib turadigan vaktni, yaʼni Quyosh ufq ustida turgan va uni budut toʻsmagan vaqtni avtomatik tarzda qayd qiladigan asbob. Ishlash tarzi quyosh nurlarining yo issiklik, yoki kimyoviy taʼsiriga asoslangan. Uzluksiz qayd qilib boradigan aktinograf ham G. sifatida xizmat qilishi mumkin (k,. Aktinograf); 2) astronomiyada — Quyoshning fotosuratini olish uchun ishlatiladigan teleskop. Obyektivi fotografik nurlarda surat olishga moslashtirilgan. Quyosh tasvirini kattaroq qilib suratta olish uchun kamera G. fokusidan tashqariga oʻrnatiladi. Shu maqsadda qoʻshimcha optik tizim — okulyar yoki qisqa fokusli fotografik obyektiv ishlatiladi. Ayrim spektral chiziqda Quyosh fotosuratini olish uchun spektrogeliograf ishlatiladi; 3) harbiy ishda — 19—20-asrlar boshlarida yoruglik nurini qaytaruvchi koʻzgu yordamida Morze alifbosi signallarini uzatuvchi asbob. Bunday G. bilan kunduzi 18—40 km gacha, kechasi 3—8 km gacha signallarni uzatish mumkin boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliografik koordinatalar

Geliografik koordinatalar — quyosh sirtidagi obʼyektlar oʻrnini belgilaydigan miqdorlar — geliografik kenglik (f) va geliografik uzunlik (/). (sr) — quyosh sirtidagi aniqpanishi lozim boʻlgan nuqtaga xayolan oʻtkazilgan perpendikulyar bilan Quyosh ekvatori tekisligi orasidagi burchak. Quyosh ekvatorining fazodagi oʻrni quyosh sirtidagi obʼyektlarni kuzatish yoʻli bilan aniklanadi. Obʼyektlar ekvator tekisligining ekliptika tekisligiga ogʻish burchagi / va Quyosh ekvatori tugun nuqtasining chiqish burchagi O. bilan belgilanadi. Ingliz astronomi R. K. Kerrington tomonidan 1854 yil uchun qabul qilingan qiymat: /=7° 15’, Q=73°40/ishlatiladi. G. k.ga tegishli maʼlumotlar maxsus jurnalda yilning istalgan kuni uchun Grinvich vaqti bilan beriladi. Rasmda R — Quyosh aylanish oʻqining osmon sferasi proyeksiyasi bilan osmon meridiani orasidagi burchak, D — Yer — Quyosh yoʻnalishida oʻtkazilgan perpendikulyar bilan Quyosh oʻqi orasidagi burchak (—7°<D< <+7°). Agar Quyoshning Shimoliy qutbi Yer tomonga ogʻgan boʻlsa, D ning qiymati musbat, aks holda manfiy boʻladi. / ni aniqlashda boshlangʻich meridian sifatida 1854 yilning 1 yanvari Grinvich vaqti bilan 0h00m da Quyosh ekvatori tugun nuqtasining chiqish burchagidan oʻtgan meridian qabul qilingan. Uning Quyosh atrofida aylanish davri — 25,38 sutka. Yuqoridagi qiymatlar vositasida istalgan vaqt uchun markaziy meridiandan Kerrington meridianigacha boʻlgan masofa (1)ni hisoblash mumkin. Amalda Quyosh sirtidagi obʼyektlarning koordinatalarini maxsus toʻr vositasida tez aniqlash mumkin. Shimoliy yarim shardagi obʼyektlarning geliografik kenglik (f) musbat, Janubiy yarim shardagilarniki manfiy boʻladi. Geliografik uzunlik (I) Quyoshning markaziy meridianidan gʻarb tomonda joylashadi detallarda musbat qiymatga, sharq tomonda joylashganlarida esa manfiy qiymatga ega boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliokonsentrator

Geliokonsentrator (gelio..., lot. con. — birga, centrum — markaz, oʻchoq) — quyosh radiatsiyasi zichligini oshirish maqsadida quyosh nurlarini bir joyga toʻplash (fokuslash) uchun moʻljallangan qurilma; bir yoki bir necha koʻzgu yoki linzadan iborat. G.ning asosiy qismlari bikr (qattiq) biriktirilgan korpus va koʻzgu yoki linzalar toʻplami. G.ning qaytaruvchi sirti paraboloid, konussimon, toroidal, tarkibiy (har xil yassi koʻzgulardan iborat), koʻzgulinzali va b. koʻrinishda boʻlishi mumkin.

Quyosh nurlarini toʻplab, undan foydalanishga urinish qadimdan maʼlum. Masalan, Arximed, fransuz olimlari T. P. Byuffon va A. L. Lavuazyening yondirish qurilmalari, keyinchalik har xil shakldagi Geliokonsentorlar paydo boʻldi. Oʻzbekistonda diametri 10 metr li paraboloid koʻrinishidagi Geliokonsentor 1946-yilda yaratilgan. Shundan keyin Fransiya, AQSH va Yaponiyada ham xuddi shunday paraboloid G.lar yasaldi. Ular bir-biridan diametri bilan farq qilardi, xolos. Keyinchalik koʻzgularning umumiy yuzasi 20 ming m2 ga yetadigan yirik G. ham paydo boʻldi. Geliokonsentrator quyosh issiqlik-kuch qurilmalari, quyosh energetika qurilmalari va boshqalarda qoʻllaniladi. Paraboloid Geliokonsentor yordamida hosil qilinadigan eng yuqori energiya zichligi 35-YU3 kVt/m2 (Quyosh sirtida nur energiyasi zichligi 74-YU3 kVt/m2).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar
Geliometr

Geliometr (gelio... va metr) — osmon sferasida kichik (G gacha) burchaklarni oʻlchash uchun ishlatiladigan astronomik asbob; teleskopning bir turi. Obyektivi teng ikkiga boʻlingan boʻlib, ikkala kismi birga turganda yulduz tasviri bitta, vintini burab bir-biridan siljitilsa, tasvir ikkita boʻlib koʻrinadi. Istalgan vaziyatda turgan ikki yulduz (S va T,) orasidagi burchakni oʻlchash uchun G. obyektivini oʻz oʻqi atrofida aylantirib, uni ikkiga boʻlgan chiziqni ikkala yulduzni birlashtiruvchi chiziq ustiga toʻgʻri keltiriladi. Obyektiv qismlarini siljitib T, yulduz tasviri hosil boʻlgan ikkinchi S, tasvir bilan ustma-ust tushiriladi. Siljitish qiymati maxsus shkaladan aniklanadi. Buni va obyektivning burilish burchagini bilgan holda yulduzlar orasidagi masofa va ularning vazifalari burchagi hisoblab topiladi. G. yordamida yirik yulduzlarning diametrini ham oʻlchash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliopayvandlash

Geliopayvandlash (gelio... va payvandlash) — koʻzgular yoki linzalar toʻplami yordamida payvandlash zonasiga jamlab (fokuslab) tushirilgan quyosh nurlari taʼsirida qizdirish va eritish yoʻli bilan metallarni biriktirish usuli. Bunda payvandlanishi kerak boʻlgan buyum quyosh nuri tushadigan darchali kamera ichiga joylashtiriladi. Jamlangan nurlar dastasi shu darcha orqali oʻtib, payvandlanishi zarur boʻlgan joyni qizdiradi. G. usulida qiyin eriydigan metallarni payvandlash mumkin. Bu usul quyosh radiatsiyasi yetarli boʻlgan joylarda qoʻllaniladi (qarang Geliokurilma).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelios

Gelios (Geliy) (, ) – yunon mifologiyasida Quyosh xudosi, Quyosh nurining va Quyosh harorati ilhombaxsh kuchining timsoli; titanlar Giperion va Teyyaning oʻgʻli. Baland osmondagi Gelios xudolar va odamlarning ishlarini kuzatib turadi.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Mifologik qahramonlar
Gelioseysmologiya

Gelioseysmologij (gedio..., seys-mo..., ... logiya) — Quyoshning ichki tuzilishini tadqiq qilishga qaratilgan zamonaviy astrofizika yoʻnalishi. G. deb atalishiga sabab bu soha ham seysmik toʻlqinlarni oʻrganish asosida Yerning ichki tuzilishini oʻrganuvchi fan — seysmologiya kabi akustik toʻlqinlarni oʻrganib, Quyoshning ichki tuzilishi toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplashga imkon beradi. G.da Quyoshning ichki tuzilishini oʻrganish Dopler tezligini oʻlchash, Quyosh yorqinligi va diametrining oʻzgarishini qayd etishga asoslanadi. Quyosh yuzasi davriy ravishda koʻtarilib va pasayib (tebranib) turishi tufayli uning uzoqlashuvi va yaqinlashuvi yorugʻlik spektral chizigʻiga taʼsir koʻrsatadi. Quyosh gardishining turli qismlari spektral chiziqlarini tahlil qilib tezliklar taqsimotini Dopler effektita asosan topish usuli G.da keng qoʻllaniladi. Quyosh tebranishlarini qayd etishda spektral chiziqning nihoyatda tor (angstermning yuzdan bir ulushi) sohasini oʻtkaza oladigan filtrdan foydalaniladi. Tebranish davrini katta aniqlikda oʻlchash uchun uzoq vaqt (bir necha oy) davomida uzluksiz kuzatuvlar oʻtkazish kerak. Tunda va havo bulut boʻlgan paytdagi uzilishlarning oʻrnini qoplash uchun Quyoshni turli qitʼalardan turib kuzatish kerak. Shuning uchun ham G. sohasidagi tadqiqotlar xalqaro hamkorlik dasturlari doirasida bajariladi. Bunday dasturlardan biri — IRIS loyihasida Oʻzbekiston FA Astronomiya instituti ham ishtirok etadi. Toshkent viloyatining Qumbel togʻiga loyiha teleskopi oʻrnatilgan. Tebranishlarni kuzatishdan olingan maʼlumotlar asosida konvektiv zona chuqurligi va Quyoshning ichki aylanish tezligi, Quyosh qaʼrida tovushning tarqalish tezligi va Quyosh moddasining notiniqligi, bosim va temperaturaning radius boʻylab tar-qalishlari oʻrganiladi. G. usullari Quyosh yuzasidagi faol sohalarni ular hali paydo boʻlmasdanoq oʻrganishga, uning qaʼridagi geliy miqdorini aniqlashga hamda neytrino muammolarini yechishga yordam beradi.

Sobit Plyosov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelioskop

Gelioskop (gelio... va yun. skopeo — qarayman, kuzataman) — Quyosh sirtini koʻrib kuzatishga moslangan teleskop. Quyoshga maxsus filtrsiz teleskop bilan bevosita qarab boʻlmasligi sa-babli, Quyoshdan kelayotgan nurni kuchsizlantirib beruvchi turli G.dan foydalaniladi. Quyosh nurlari teleskop fokusi oldiga oʻrnatilgan shisha koʻzgu (sxemaga q.) S dan qaytib, qoʻshaloq prizma Pv R2 ga keladi (prizmalardan biri Rx maxsus shisha — krenglassdan yasalgan, ikkinchisi R2 ga suyuqlik toʻldirilgan), unda sinib okulyarga tushadi. Suyuqlikning nur sindirish koeffitsiyenti krenglassnikidan kichik boʻlgani uchun okulyarga tushgan nur intensivligi koʻzguga tushgan nurnikiga qaraganda kamroq boʻladi. Hozir Quyosh sirti asosan fotografik usullar bilan tadqiq qilinganligi tufayli G. ikkinchi darajali oʻrin tutadigan boʻlib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gelioterapiya

Gelioterapiya (gelio... va terapiya) — davolash va profilaktika maqsadida quyosh nuridan foydalanish (yana q. Havo va kuyosh vannalari).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotexnika

Geliotexnika (gelio... va texnika) — texnikaning quyosh nurlarini amalda foydalanish uchun qulay boʻlgan boshqa tur energiyaga aylantirish bilan shugʻullanadigan sohasi; quyosh energiyasidan texnik maksadlarda foydalanish usullari haqidagi fan. Yer sirtiga yetib keladigan quyosh nurlari juda katta issiqpik manbai hisoblanadi. Ana shu manbadan samarali foydalanish usullarini topish, turli qurilmalar, energiya manbalarini yaratish G.ning asosiy vazifasi. Quyosh yiliga 1800 dan 3000 soatgacha nur sochib turadigan joylarda gelioqurilmalar va gelio-energetika st-yalaridan foydalanish natijasida koʻp miqdorda yoqilgʻi va energiya tejaladi. Lekin bunday qurilma va stansiyalarni butun yil mobaynida birday ishlatib boʻlmasligi ulardan foydalanishni qiyinlashtiradi. Shunga qaramay, dunyoning koʻpgina mamlakatlarida, shu jumladan Oʻzbekistonda G.ga oid tadqiqrtlar olib borilmoqda. Mas, Oʻzbekistan FA Energetika va avtomatika institutida, Oʻzbekiston FA "Fizika-Quyosh" IICHBning Fizika-texnika va Materialshunoslik institutlarida G.ga oid ishlar bajariladi. "Fizika-Quyosh" IICHBga qarashli Fizika-texnika va Materialshunoslik institutlarida, Oʻzbekistan FA Energetika va avtomatika instituti va Oʻzbekiston Respublikasining bir qancha oliy oʻquv yurtlarida Quyosh energiyasidan foydalanib binolarni issiq suv bilan taʼminlash, quyosh oshxonasi yaratish, uylarni isitish, kam quvvatli isteʼmolchilarni elektr energiyasi bilan taʼminlash, Toshkent viloyatining Parkent tumanida issiqlik quvvati 1 MVt boʻlgan katta quyosh san don i yordamida yuqori temperatura sharoitida ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshiriladi. Respublikada fundamental fanlar taraqqiyotiga aloxida eʼtibor berilmokda. Materialshunoslik ilmiy tadqiqot instituti yuqori zichlikka va har xil spektrga ega boʻlgan nurlanishlarni moddalar bilan oʻzaro taʼsiri, quyosh sandonida issiqqa chidamli materiallarni sintez qilish, issiqqa va ishqalanishga chidamli elektr izolyatsiya xossalariga ega boʻlgan materiallar fizika-kimyoviy texnologiyalarini yaratish va b. boʻyicha ilmiy ishlar olib bormoqda. Quyosh sandoni yordamida qoʻshilmalari boʻlmagan toza metallar eritib olinadi. Quyosh energetikasining kelajagi porloq. Quyosh va vodorod energetikasi ekologik toza, qulay, shovqinsiz va cheksiz. Olib borilayotgan ilmiy izlanishlar natijasida quyosh kosmik elektr stansiyalari va quyosh nuridan foydalanib ishlovchi turli qurilmalar va avtomobillar ishlab chiqarilmoqda. Kuchma quyosh elektr stansiyalarini koʻplab yaratish ishlari tezlashtirilmoqda, ayniqsa koʻchma quyosh elektrolizyorlarini yaratish va ulardan foydalanish ekologik toza vodorod energiyasini olishga yordam beradi.

Rabon Avezov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotexnika (maʼnolari)

Geliotexnika:

 Geliotexnika (gelio.
 Geliotexnika (jurnal) - "GELIOTEXNIKA" - Oʻzbekistan FAning xalqaro ilmiy texnika jurnali.
Geliotexnika (jurnal)

"GELIOTEXNIKA" - Oʻzbekistan Fanlar akademiyasining xalqaro ilmiy texnika jurnali. 1965 yildan nashr qilina boshlagan. Ikki oyda bir marta rus tilida chiqariladi. "G." "Allerton Press" Inc firmasi (AQSH) tomonidan ingliz tiliga oʻgirilib nashr qilinadi va butun dunyoga tarqatiladi. Jurnal quyosh radiatsiyasi va uning konsentratsiyasi (toʻplanishi)ga doir tadqiqotlar, kuchli nur oqimlarining moddalarga taʼsiri, quyosh energiyasini boshqa tur energiyaga aylantirish, undan texnikada, tibbiyotda, qishloq xoʻjaligida, turmushda, kommunal, jamoat va turar joy binolarini isitish va issiq suv bilan taʼminlashda foydalanish, ekologik jihatdan toza energiya (quyosh, shamol energiyasi, geotermal energiya) manbalarining hozirgi sharoit va kelgusidagi ahamiyati haqidagi maqolalarni chop etadi. "G." geliotexnika hamda unga aloqador fan va texnika sohalarining yutuqlari, rivojlanish istiqbollari toʻgrisidagi, geliotexnika boʻyicha asboblar, mashinalar va qurilmalarning yangi konstruksiyalari haqidagi xabarlarni yoritadi. Jurnal sahifalarida MDH davlatlari, AQSH, Fransiya, Belgiya, Germaniya, Turkiya, Pokiston, Isroil, Misr, Hindiston, Efiopiya va b. davlatlar olimlarining maqolalari ham berib boriladi. "G." bosh muharrirlari: U. O. Oripov (1965—76), S. A. Azimov (1977-88), M. S. Saidov (1989 yildan). Adadi 156 dona (1998).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotrop

Geliotrop (gelio... va yun. tropos — burilish, yoʻnalish) — triangulyatsiyada gorizontal burchaklarni aniq oʻlchash uchun ishlatiladigan geodezik asbob. G.ning asosiy qismi — yassi koʻzgu boʻlib, u quyosh nurlarini bir geodezik punktdan ikkinchisi yoʻnalishida qaytaradi. Ana shu ikkinchi punktda teodolit yordamida gorizontal burchaklar aniq oʻlchanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotrop (mineral)

Geliotrop — bezak buyumlari tayyorlanadigan oʻrtacha qimmatbaho mineral, xalsedonnit bir turi. Rangi toʻq yashil, och-qizil dogʻlari bor. G.dan moʻʼjaz idish, quticha, vaza va h. k. ishlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Bezak toshlari
Geliotropin

Geliotropin, piperonal, C8H6O3 — xushboʻy hidli, organik birikma, rangsiz kristallar. Mol. m. 150,13. Suyuqdanish temperaturasi 37°, qaynash temperaturasi 264°; Sovuq suvda oz, spirt, efir, benzol va b. organik erituvchilarda yaxshi eriydi. Suv bugʻi bilan oson haydaladi. Geliotrop va siren gullarida vanil va baʼzi efir moylari tarkibida uchraydi. Sanoatda G. safrolni KON ishtirokida izomerlash, soʻngra hosil boʻlgan izosafrolni xromli aralashma yoki ozon taʼsirida oksidlash usuli bilan olinadi. Oziqovqat sanoatida, atir-upa i. ch.da, shuningdek iroqi sovunni xushboʻy qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyoviy birikmalar
Geliofizika

Geliofizika (gelio... va fizika), quyosh fizikasi — astrofizika boʻlimlaridan biri. Quyosh fizikasi muammolarini oʻrganish bilan shugʻullanadi. Fotometrik, spektrofotometrik va radioastronomik usullarni qoʻllash yoʻli bilan Quyosh atmosferasining temperaturasi, zichligini, modda harakati va magnit maydonlarning taqsimlanishi va oʻzgarishini oʻrganadi, turli xil tekshirish natijalariga asoslanib, Quyosh atmosferasi va ichki tuzilish modellarini ishlab chiqadi. G. Quyosh atmosferasida kuzatiladigan har xil tuzilmalar (dogʻlar, mashʼallar, protuberanslar, toj tuzilmalari)ning fizik tabiati va rivojlanishini, ularda roʻy beradigan tez oʻzgaruvchi jarayonlar tabiatini tekshiradi, Quyosh yuzida kuzatiladigan jarayonlarni (mas, 5™ li tebranish) oʻlchashga asoslanib, Kuyoshning ichki tuzilishini oʻrganadi (gelio-seysmologiya), modelni tekshiradi va toʻgʻrilaydi. G.ga doir kuzatuv va ilmiy tadqiqot ishlari rasadxonalarda olib boriladi, unga kosmonavtika ham "koʻmaklashadi". Masalan, 1973-yil "Skayleb" kosmik st-yasiga (AQSH) oʻrnatilgan rentgen teleskop yordamida Quyoshning rentgen nurlanishi oʻrganildi, kosmik apparatlar Quyoshning ultrabinafsha nurlari tabiatini oʻrganishga yordam beradi. Oʻzbekistonda G.ga doir ilmiy tadqiqot ishlari Oʻzbekiston FA Astronomiya institutida, OʻzMU Astronomiya kafedrasida, Tosh DPUda olib boriladi (yana q. Huyosh).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Nuritdinov S. N ., Somon yoʻli fizikasi, T., 1989.
Geliotsentrik koordinatalar

Geliotsentrik koordinatalar — kosmik jismlar vaziyatini Quyosh markazi va ekliptika tekisligiga nisbatan belgilovchi koordinatalar sistemasi. Katta sayyoralar, asteroidlar, kometalar va b. osmon jismlarining harakatini tasvirlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Geliotsentrik sistema

Geliotsentrik sistema - Quyosh sistemasining tuzilishi haqidagi tasavvur; unga koʻra, Kuyosh markaziy jism bulib, boshqa sayyoralar, shu jumladan Yer ham Quyosh atrofida va oʻz oʻqi atrofida aylanib turadi. Bu taʼlimotni polyak olimi N. Kopernik yaratdi. Mil. av. 4-asrda yunon faylasufi Geraklit Yer shar shaklida, u oʻz oʻqi atrofida aylanadi, yulduzlar esa qoʻzgʻalmas, deb aytgan. U Merkuriy va Venera Quyosh atrofida aylanib, Quyosh bilan birga Yer atrofida harakatlanadi, deb uylagan. Mil. av. 3-asrda yashagan Samoslik Aristarx yulduzlar joylashgan sfera va Quyosh qoʻzgʻalmaydi, Yer esa markazida Quyosh joylashgan aylana boʻylab harakatlanadi, degan fikrni aytgan. Abu Rayhon Beruniy "al-Qonun almasʼudiy"asarida Aristarx taʼlimotiga murojaat qilib, Yerning harakati haqida yozgan edi. Ammo bu fikrlar rivojlanmadi va to 16-asrgacha Ptolemeynnsh geotsentrik sistema haqidagi taʼlimoti hukmron boʻlib keldi. N. Kopernik "Osmon sferalarining aylanishi" asarida (1543) Yer harakati toʻgʻrisidagi gʻoyani matematik usulda isbotlab berdi. G. s. taʼlimotiga koʻra: 1) olamning markazida Yer emas, balki Quyosh turadi; 2)Yer va b. sharsimon sayyoralar Quyosh atrofida faqat bir yoʻnalishda harakatlanadi hamda biror diametr atrofida aylanadi; 3) sayyoralarning Quyosh atrofidagi yoʻli (orbitasi) aylanadan iborat; 4) sayyoralar bir xil tezlikda tekis harakat qiladi. Bundan tashqari, Kopernik Oy Yer atrofida aylanadi va Yer bilan birga Kuyosh atrofida harakatlanadi, deb hisoblaydi. Kopernik osmon yoritqichlarining sutkalik koʻrinma harakati Yerning oʻz oʻqi atrofida aylanishi natijasida, Quyoshning yillik koʻrinma harakati esa Yerning Quyosh atrofida yillik aylanishi natijasida sodir boʻlishini tushuntirdi. Nemis astronomi I. Kepler N. Kopernik taʼlimotini rivojlantirib, sayyoralarning harakat qonunlarini ochdi. G. s. geotsentrik sistema tarafdorlariga qaqshatqich zarba berdi. J. Bruno, G. Galiley G. s. gʻoyasining taraqqiyotiga katta hissa qoʻshishdi. 1677-yilda I. Nyuton oʻzining butun olam tortishish qonunini kashf etdi va bu bilan sayyoralarning Kuyosh atrofida harakat qilish sabablarini ochib berdi. 1957-yil 4 oktabrda boshlangan kosmik era, yaʼni Yer suniy yoʻldoshlarining uchirilishi, kosmik raketalarning Oy va sayyoralarga parvozi G. s. gʻoyasining toʻgʻri ekanligini isbotladi. G. s. tabiatshunoslikning rivojlanishida olamshumul oʻrin tutdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil