MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vohon tili

Vohon tili — vohonlar tili. Panj daryosining boʻylarida — Tojikiston va Afgʻonistonda hamda Sharqiy Turkistonda, qisman Pokistonda tarqalgan. Hind-yevropa tillari oilasining Hind-Eron tillari guruhiga mansub. Sarikoʻl, ishkoshim, yatnob, yazgʻulom, shugʻnon, rushan kabi hozirgi mavjud kichik xalqlar tillari bilan aloqador. Sharqiy eroniy tillardan sugʻd, sak, tohar, xorazmiy tillari oʻzbek tilining shakllanishida katta ahamiyat kasb etgan substrat tillar boʻlib,ular hoz, oʻlik tillar sanaladi. Oʻzbek tilining sharqiy eroniy til substratini oʻrganishda, yuqoridagi oʻlik tillardan tashqari Vohon tilining ham ahamiyati katta. Vohon tilining oʻzbek tili bilan aloqasi bir necha ming yillikdir. Vohon tilining oʻzbek tiliga aloqasini koʻrsatuvchi otlardagi koʻplik shakli — ish (vrit — "birodar", vritish — "birodarlar"), kishilik olmoshi (oʻzbek shevalarida "oʻzim"). Vohon tili Oʻz yozuvi va adabiy tiliga ega emas. Shuning uchun bu tilda oʻzbek tilidagi sharqiy eroniy tillar bilan mushtarak boʻlgan soʻzlarning qad. shakli koʻp uchraydi: kalava — kalla, baf — bop (menbop, boplamoq).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gryunberg A. L., Steblin-Kamenskiy I.M., Yaziki Vostochnogo Gindukusha: Vaxanskiy yazik, M., 1976. Paxalina T. N., Vaxanskiy yazik, M., 1975.
 

Tillar
Vohondaryo

Vohondaryo — Afgʻonistonning eng chekka shim.-sharqidagi togʻ daryosi. Vahjir daryosining quyi qismi, Panj daryosining boshi. Uzunligi 220 km. V. Hindukush tizmasi sharqiy tarmoqlarining shim. yon bagʻrida 5000 m balandlikdagi muzlikdan boshlanadi. V.ga Hindukush tizmasining shim. va Vohon tizmasining jan. yon bagʻirlaridan koʻp irmoqlar qoʻshiladi. V. Tojikiston va Afgʻoniston davlat chegarasi buylab oquvchi Pomir daryosi bilan qoʻshilgandan soʻng Panj daryosi nomini oladi. V. qoyali baland togʻlar orasidan tor vodiy (eni 1–2 km)da oqadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Afg‘oniston daryolari‎
Ferdinand Vrangel

Ferdinand Petrovich Vrangel (1797, Pskov – 1870, Tartu) — rus dengiz sayyohi, admiral, Peterburg fanlar akademiyasining faxriy aʼzosi (1855 yildan). Rossiya geogr. jamiyatining muassislaridan biri. 1817–19 yillarda "Kamchatka" kemasida dunyo aylanasi boʻylab suzishda qatnashgan. 1820–24 yillarda Kolima ekspeditsiyasiga boshchilik qilgan. Ekspeditsiya Sibir sohilining Indigirka daryosidan Kolyuchi qUltiqchasigacha boʻlgan qismini tavsifladi va haritaga tushirdi, tabiiy boyliklari va xalqlari haqida maʼlumotlar toʻpladi. Chukotka dengizi sharqidagi orolning (keyinchalik Vrangel nomiga qoʻyilgan) Urnini aniqladi. 1825–27 yillarda dunyo aylanasi buylab suzgan ekspeditsiyaga rahbarlik qilgan. 1829–35 yillarda Amerikadagi rus qishloqlarini boshqargan. 1835–57 yillarda dengiz ishlari vaziri. 1864 yilda isteʼfoga chiqqan. Vrangel nomiga Alyaska yarim oroldagi togʻ va burun qoʻyilgan.

Manbalar 

Rossiya kishilari
1797-yilda tugʻilganlar
1870-yilda vafot etganlar
Vrangel oroli

Vrangel oroli (eskim.Умкилир)- Shimoliy Muz okeanidagi orol, Sharqiy Sibir va Chukotka dengizlari oraligʻida. Maydon 7300 km². Orolning eng baland joyi 1096 m, fillit, granit, gneys, kristalli slaneslardan tuzilgan. Ikdimi juda sovuq. Yillik oʻrtacha temperatura —1 G. Yoz salqin va qiska, iyulning oʻrtacha temperaturasi 2° dan 2,5" gacha. Tabiati Arktika tundrasiga xos. Qutb stansiyasi bor (1926 yildan). 1976 yil orolda qoʻriqxona tashkil etilgan (oq ayiq, oq gʻoz, morj, mushkli buqa yashaydi). Orol rus dengiz sayyohi Ferdinand Vrangel nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Rossiya geografiyasi
Orollar
Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Vrach

Vrach (rus.) — oliy maʼlumotli tibbiyot xodimi; ogʻzaki nutqda "doktor" (lot.) V. maʼnosini anglatadi (mahalliy talaffuzda "doʻxtir" deyiladi). V. faoliyati bemorlarni davolash va kasalliklarning oldini olish choralarini koʻrishdan iborat. V. shifokor burchi haqidagi tushunchani ham oʻz ichiga oladigan vrachlik etikasi (qarang Tibbiyot deontologiyasi)t& amal qiladi. Birinchi shoshilinch tibbiy yordam berish — V. burchlaridan biridir. V.lar bir nechta mutaxassisliklarga ajratiladi: bakalavr, umumamaliyot shifokori, magistr, sogʻliqni saqlash tashkilotchilari, terapevtlar (ichki kasalliklar boʻyicha), pediatrlar (bolalar kasalliklari boʻyicha), neonatologlar (yangi tugʻilgan chaqaloqlarga qaraydigan), jarroxlar, sanitariya V.lari, akusher-ginekologlar (ayollar kasalliklari boʻyicha), nevropatologlar (nerv kasalliklari boʻyicha), psixiatrlar (ruhiy kasalliklar boʻyicha), dermatovenerologlar (teri va tanosil kasalliklari boʻyicha), stomatologlar (tish va ogʻiz boʻshligʻi kasalliklari boʻyicha), otorinolaringologlar (quloq, tomoq va burun kasalliklari boʻyicha), ortopedtravmatologlar (tugʻma va orttirilgan shikastliklar boʻyicha), onkologlar (oʻsma kasalliklari boʻyicha), gematologlar (qon kasalliklari boʻyicha), transfuziologlar (qon xizmati boʻyicha), urologlar (siydik ajratish tizimi kasalliklari boʻyicha), infeksionistlar (yuqumli kasalliklar boʻyicha) va h.k. V.ning asosiy vazifasi inson sogʻligʻini saqlashdir; bu Oʻzbekiston vrachining qasamyodida bayon etilgan. Oʻzbekistonda 1- va 2-Toshkent, Samarqand, Andijon, Buxoro tibbiyot institutlari, Toshkent tibbiyot pediatriya instituti hamda Urganch, Nukus, Fargʻona untlarining tibbiyot fakultetlari V.lar yetkazib beradi. V.larni ixtisoslashtirish va malakasini oshirish maqsadida ular maxsus institut (Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti va b.) va chet ellarga yuborib turiladi. Amaliy faoliyati va mehnat stajiga koʻra oliy, birinchi va ikkinchi toifali V.lar boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrach nazorati

Vrach nazorati (jismoniy tarbiya va sportda)— jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanmoqchi boʻlganlarni saralash, bajarilayotgan mashqlaring ular organizmiga taʼsirini (ijobiy, salbiy) oʻrganish maqsadida oʻtkaziladigan tibbiy nazorat; sport tibbiyotining asosiy qismi. V. n. ning asosiy vazifalari: jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanmoqchi boʻlganlarning salomatligi, funksional holatini aniqlash va olingan natijalarga asosan ularning mashqlar bilan shugʻullanishi uchun ratsional tavsiyanomalar berish; jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanish jarayonida mashqlar taʼsirida jismoniy rivojlanish, salomatlik, funksional holatda boʻlayotgan oʻzgarishlarni muntazam kuzatib turish; mashqlarni notoʻgʻri bajarish oqibatida kelib chiqadigan patologik holatlarni aniqlash, oldini olish va davolashdan iborat.

Nazorat vrachi jismoniy mashqlar vositalarini qoʻllashda vrachlik-jismoniy tarbiya dispanserlarining tashkiliy-metodik ishlariga rahbarlik qiladi; jismoniy tarbiya va sport bilan shugʻullanmoqchi boʻlganlar yoki shugʻullanayotganlarni tibbiy koʻrikdan oʻtkazadi; optimal harakat tartibini koʻrsatadi; jismoniy tarbiya va sport boʻyicha vrachlik konsultatsiyasini beradi; jismoniy tarbiya darslari va sport mashqlari jarayonida vrach-pedagog nazoratini olib boradi; ommaviy sport tadbirlarida tibbiy yordam koʻrsatadi. V. n. boʻyicha tashkiliy-metodik rahbarlikni vrachlik-jismoniy tarbiya dispanserlari olib boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrachlar konsultatsiya komissiyasi

Vrachlar konsultatsiya komissiyasi (VKK) - Oʻzbekistonda davolash va profilaktika muassasalari (poliklinikalar, kasalxonalar, dispanserlar va b.)dagi maxsus komissiya. Bosh vrachning ekspertiza boʻyicha oʻrinbosari (VKK raisi), tegishli boʻlim mudiri va davolovchi vrachlardan tuziladi. Faqat VKK kasallik varaqasi muddatini choʻzish, vaqtincha mehnatga qobiliyatsizlik boʻyicha bahs va janjalli masalalarni hal qilish, kasalligi uzoq davom etgan bemorlarni mehnat qobiliyatini aniqdash tibbiy-ekspert komissiyasita yuborish huquqiga ega. VKK sanatoriy-kurortlarda davolanish uchun yoʻllanma berish, mehnat sharoitlarini oʻzgartirish yoki betobligi tufayli yengilroq ishga oʻtkazish (vaqtincha yoki doimiy) toʻgʻrisida tavsiyanomalar ham beradi. Bemorni VKK ga davolovchi vrach, davolash muassasasining boʻlim mudiri, kasaba uyushmasining sugʻurta vrachi yuboradi. Bundan tashqari, VKK davolovchi vrachlar faoliyatini nazorat qiladi va tegishli maslahatlar beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrachlik punkti

Vrachlik punkti - OʻzR shahar va qishloqlarida tashkil etiladigan tibbiy muassasa. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar mahkamasining "1996—2000 yillarda qishloqlar ijtimoiy infrastrukturasini rivojlantirish dasturi toʻgʻrisida" chiqargan (1996.21.5 №182) qaroriga muvofiq birinchi marta 1996 yilda tashkil etilgan. V. p. da kamida 10—12 xona, jumladan katta yoshdagi kishilar va bolalarni umumiy qabul qiladigan vrach xonasi, roʻyxatga olish, muolaja qilish, elektrokardiografiya, fizioterapiya, ayollarni koʻzdan kechirish, shuningdek bolalarni emlash (vaksinatsiya) xonalari boʻladi. Kunduzi yotib davolanadigan xonalar, dorixona ham boʻlishi shart. V. p. oʻzi xizmat koʻrsatadigan aholi oʻrtasida profilaktik va sogʻlomlashtirish ishlarini olib boradi. Muayyan hududda yashaydigan 1500—2000 aholiga 1 vrach umumiy amaliy yordam koʻrsatadi. V. p. onalar va bolalar sogʻligʻini muhofaza qiladi; sil, onkologik, tanosil kasalliklariga qarshi kurash olib boradi; aholi oʻrtasida sogʻlom turmush tarzini targʻib etadi.

V. p. xodimlarining vazifasi quyidagilardan iborat: shoshilinch tibbiy yordam koʻrsatish; punktga biriktirilgan katta yoshdagi kishilar va bolalar oʻrtasida kasalliklarni oʻz vaqtida aniqlash va sogʻlomlashtirish ishlarini olib borish; uyga borib tibbiy yordam koʻrsatish; punktda kunduzi yotib davolanayotgan va uyda davo olayotgan bemorlarga muolaja qilish; bolalarni oʻz muddatida emlash; maʼlum muddatlarda va tasdiqlangan hujjatlarga muvofiq aholini profilaktik tibbiy koʻrikdan oʻtkazib turish; mehnatga qobiliyatsizlikni aniqlash va kasallik varaqasi berish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrachning sir saqlashi

Vrachning sir saqlashi - vrachlar va b. tibbiyot xodimlarining bemorlar haqidagi maʼlumotlarni zinhor oshkor qilmaslik burchi. Yuqumli kasalliklar tarqalish xavfi tugʻilganda hamda sud-tergov organlari va tibbiy muassasalar talab qilganda sir saqlanilmaydi. V.s.s. va umuman davolash-profilaktika muassasasi xodimlarining sir saqlashi OʻzRning sogʻliqni sakdash toʻgʻrisidagi qonunlari va vrach qasamyodida qayd etilgan. Tibbiyot xodimlari qonun bilan belgilangan V.s.s. burchini hamisha yodda tutishlari va unga qatʼiy amal qilishlari zarur.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vrevskiy qonunlari

Vrevskiy qonunlari - eritma-bugʻ tarzidagi qoʻsh tizimlarning termodinamik nazariyasi asosini tashkil qiladigan qonunlar (D. P. Konovalov qonunlari bilan birga). Rus fizik-kimyogari M. S. Vrevskiy (1871—1929) aniqlagan (1911). V.q. eritmalar bugʻining temperaturasi, tarkibi bilan eritma komponentlari (tarkibiy qismlari)ning parsial bosimi orasidagi, birga qaynayotgan aralashmalar bugʻi temperaturasi va tarkibi orasidagi muhim bogʻliqlarni ifodalaydi. Miqdor jihatidan V.q. eritma komponentlari bugʻlanganda ajraladigan issiqlikning eritmalar bugʻi tarkibi oʻzgarishiga taʼsirini bildiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wrocław

Vrotslav — Polshaning janubigʻarbidagi shahar. Vrotslav voyevodaligining maʼmuriy markazi. Odra daryosi boʻyidagi port. Aholisi 640 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oʻrtalari). Vrotslav yilnomalarda dastlab 980 yilda Breslavl nomi bilan tilga olingan. Bir necha asr nemislar qoʻl ostida (1945-yilgacha) Sileziyaning bosh shahri (Breslau) boʻlgan. Vrotslav yirik sanoat shahri va muhim temir yoʻl tuguni. Transport mashinasozligi, stanoksozlik, priborsozlik, elektrotexnika, oʻlchov asboblari, kimyo, toʻqimachilik, tikuvchilik, poligrafiya, oziq-ovqat sanoati rivojlangan. Vrotslavda universitet, ilmiy tadqiqot va politexnika institutlari, yirik ilmiy kutubxona, opera teatri, muzeylar, botanika va hayvonot bogʻlari bor. Shaharda meʼmoriy yodgorliklar koʻp: bir necha cherkov, ratusha binosi (14—16-asrlar) va boshqa saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Polshadagi shaharlar
Mixail Vrubel

Mixail Aleksandrovich Vrubel [1856.5(17).3, Omsk - 1910.1(14).4, Peterburg] — rus rassomi. Peterburg Badiiyot akadimyasi akademik (1905). Vrubel oʻrta asrlar va Uygʻonish davri sanʼati, antik dunyo mifologiyasi va rus ertaklaridan ilhomlangan; yuksak mahobatli uslub va milliy shakllar izlash, bezakka eʼtibor uning asarlariga "modern" uslubiga xos xususiyatlar baxsh etgan. "Eron gilami fonidagi qiz" (1886), "Nastarin gul" (1900), "Hamlet va Ofeliya" kabi asarlari rassomga shuhrat keltirdi. "Demon" (1890) asarida "mangu mavzu" yaxshilik va yomonlik masalasini ramziy maʼnoda yosh, goʻzal, pahpavon isyonkor Demon qiyofasida ifoda etdi. Shuningdek, "Venesiya" (1894), "Folbin" (1895), "Oqqush-malika" (1900) kabi asarlari ham mashhur.

Manbalar
Vtulka

Vtulka — asbob, mashina va mexanizmning silindr yoki konus shaklli ichi teshik detali. Gʻildirak, podshipnik va elektr izolyatsiya vtulkasi kabi xillarga boʻlinadi. Gʻildirak vtulkasi — gupchakning oʻqqa tegib turadigan markaziy qismi; podshipnik vtulkasi— antifriksion materialdan yasalgan yoki metalldan yasalib, sirtiga antifriksion material quyilgan ichi teshik silindr; elektr izolyatsiya vtulkasi — elektr izolyatsiya materialidan yasalgan naycha. Binolar devori, asboblarning metall sirti va h.k. orqali elektr simi oʻtkazilganda koʻyib ketiladi. Metall kesish stanoklarida ishlatiladigan oʻtish vtulkasi ham mavjud. U konussimon quyruqli kesish asbobi (masalan, parma) ni stanok shpindeliga mahkamlash uchun ishlatiladi.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Texnik detallar haqidagi chala maqolalar
Vual

Vual (frans. voile — parda, choyshab) — 1) toʻqimachilikda — jun, paxta tolalari va ipakdan toʻqiladigan silliq, shaffof gazlama. Oxorlab, boʻyab yoki gul bosib ishlab chiqariladi. Koʻpincha, oʻngi kashta gullar bilan bezatiladi. V.dan asosan ayollar koʻylagi, baʼzan deraza pardalari, karavot choyshablari tikiladi; 2)fotografiyada — ochiltirilgandan keyin foto-tasvirning qorayibroq chiqqan joylari. Asosan, juda sezgir fotomateriallarda kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vud qotishmasi

Vud qotishmasi - oson eriydigan qotishma (erish temperaturasi t3=68°). Tapkibi 50% vismut (Bi), 25% qoʻrgʻoshin (Pb), 12,5% pyx (Sn), 12,5% kadmiy (Cd) dan iborat. Ingliz muhandisi J. Vud 1860 yilda taklif qilgan. Quyma modellar tayyorlashda, yongʻinga qarshi qurilmalar va signal apparatlarda, metallografik shliflar quyish va b.da ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Robert Burns Woodward

Robert Burns Woodward (1917.10.4-1979.8.7) - amerikalik organik kimyogar. Garvard universiteti professori (1950-yildan). V. murakkab va biologik muhim organik birikmalar: xinin (1944), kortizon (1951), rezerpin (1956), xlorofill (1960), tetratsiklinni (1962) sintez qilgan, shuningdek strixnin, terramitsin bilan aureomitsin, magnamitsin, tetrodoksin va b. bir qancha muxim tabiiy birikmalarning tuzilishini aniqlagan, organik reaksiyalar mexanizmiga doyr bir qancha muhim tadqiqotlar oʻtkazgan. Nobel mukofoti laureati (1965).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1917-yilda tugʻilganlar
1979-yilda vafot etganlar
10-aprelda tugʻilganlar
8-iyulda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
Vudvorts Robert

VUDVORTS (Woodworth) Robert (1869. 17.8, Belchertaun, Massachusets shtati, AQSH - 1962.4.7, Nyu-York-Siti) -AQShda funksional psixologiyanint asoschilaridan biri. 1909-yildan Kolumbiya universiteti professori. Dinamik psixologiya gʻoyasini olgʻa surgan, uning asosiy vazifasi — psixik faoliyatning turli shakllari nima uchun va qanday paydo boʻlishi hamda amalga oshishini oʻrganish deb hisoblagan. V. fikricha, xulq bilan ong psixologiyaning asosiy predmetidir. V. psixologiya ilmida birinchi boʻlib gʻayriodatiy xulq koʻrinishlarini aniqlash soʻrovnomasini ishlab chiqdi. "Dinamik psixologiya" (1918) asarida motivatsiya, idrok qilish, oʻqitish va fikr yuritish nazariyalarini birga qoʻshish asosida xulq-atvor nimaligini tushuntirdi, "Psixologiya" (1921) asari esa mukammal darslik boʻlib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vujudi mumkin va vujudi vojib

Vujudi mumkin va vujudi vojib — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharq falsafasidagi tushunchalar. Bunga koʻra mavjudot 2 ga — vujudi mumkin (imkoniy mavjud narsalar) va vujudi vojib (zaruriy mavjud narsalar)ga boʻlinadi. Vujudi mumkin — sababsiz vujudga kelmaydigan narsalardir. Vujudi vojib — oʻz-oʻzidan mavjud, uning mavjudligi boshqa narsadan emas, oʻz tabiatidan, mohiyatidan kelib chiqadi. Vujudi mumkin vujudi vojib sababli mavjuddir.

Forobiy barcha mavjudotni 6 darajaga boʻladi: birinchisi, vujudi vojib — Alloh; qolgan 5 tasi — aql, jon, shakl, materiya, osmon — vujudi mumkin. Bu darajalar bir-biri bilan sabab-natija shaklida bogʻlangan, birinchisi oʻz sababiga ega emas. Ibn Sino ham bu tushunchalarni shu tarzda taʼriflagan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vujudiyun

Vujudiyun — oʻrta asr Yaqin va Oʻrta Sharqda keng tarqalgan falsafiy taʼlimot; panteistik (qarang Panteizm) dunyoqarashni ifodalaydi. Unga koʻra, Alloh va real borliq bir butun vujud — mavjudotni tashkil etadi. Alloh va borliqni bir-birisiz tasavvur etib boʻlmaydi, ular sabab-oqibat shaklida bir-biri bilan uzviy bogʻlangan. V. taʼlimoti turli mutafakkirlar tomonidan turli mazmunda talqin qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bension Vul

Bension Moiseevich Vul (1903.9.5, Belaya Serkov, Rossiya — 1985, Moskva) — fizik olim, akademik (1972). Ilmiy ishlari dielektriklar va yarimoʻtkazgichlar fizikasiga oid. Yangi segneto-elektrik — bariy titanat (BaTiO3) ni kashf etdi (1944) va uning xossalarini tekshirdi. Vul rahbarligida yari-moʻtkazgichli diodlar, triodlar, kvant generatorlari ishlab chiqildi. U yarim-oʻtkazgichli lazerlarni ixtiro qildi va ularning boshqa tur lazerlardan afzalligini aniqladi (bunday lazerlarning f.i.k. 100 foizga yaqin).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vulkan

Vulkan () — qad. Rim mifologiyasida olov, yongin, oʻchoq xudosi, olov bilan bogʻliq boʻlgan kasb-hunarlar homiysi. Yunon mifologiyasidagi olov va temirchilik sanʼati xudosi Gefestga toʻgʻri keladi. Koʻp tillarda tarqalgan "vulkan" (vulqon) soʻzi shundan kelib chiqqan (qarang Vulkanlar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Xudolar
Mifologiya
Mifologik qahramonlar
Vulqon bombasi

Vulqon bombasi — vulqondan plastik yoki suyuq holatda otilib chiqib, havoda uchib ketayotgan paytda turli shakllarda (noksimon, duksimon, tuxumsimon, sharsimon, lentasimon va hokazo) qotgan lava parchasi. vulqon bombasi uzunli-gi bir necha sm dan 5–7 m gacha. vulqon bombasi maydalanib vulqon qumlari yoki kukunlariga aylanadi. Oʻzbekistonda Tomdi, Qurama, Chatqol togʻlarida paleozoy erasining silur, devon davridagi vulqon togʻ jinslarida kattaligi 15 sm dan 1,5 m gacha vulqon bombasi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
     

Vulqonlar
Vulqon gazlari

Vulqon gazlari — vulqon otilayotganda va tinchigandan soʻng ajralib chiqadigan gazlar. Vulqon otilayotganda ajralib chiqadigan gazlar eruptiv va vulqon otilishi tinchigandan keyin kuch bilan va burqirab ajralib chiqadigan gazlar fumarol, mofet va solfatar gazlar deb ataladi. Vulqon gazlari vulqon krateri, vulqon yon bagʻirlari yoriqlaridan, lava oqimlari va piroklastik jinslardan ajralib chiqadi. Eruptiv gazlar tarkibida H2O, H2, HCl, HF, H2S, CO, SO2 va boshqalar aniqlangan. Vulqon gazlari yer osti suvlari zonasidan oʻtganda issiq buloqlar hosil qiladi. Eruptiv gazlar portlab vulqon qay tarzda otilishlarini belgilaydi va lavani oqishiga taʼsir etadi. Fumarol gazlar lavadan va piroklastik jinslardan ajralib chiqqan gazlarning atmosferadagi gazlar va lava ostidagi organik mahsulotlar bilan reaksiyaga kirishishidan hosil boʻlgan gazlar aralashmasidan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Vulqon togʻ jinslari

Vulqon togʻ jinslari, vulkanitlar — vulqonlarning otilishidan paydo boʻlgan togʻ jinslari. Otilishi tarziga koʻra, vulqon togʻ jinslari 2 xilga boʻlinadi: effuziv va vulkanogen-boʻlakli jinslar. Effuziv vulqon togʻ jinslari lavaning yer yuziga oqib chiqib qotishidan hosil boʻladi (bazaltlar, andezitlar, diabazlar, vulqon shishasi va b.). Vulkanogen- boʻlakli jinslar vulqonning portlab otilishidan vujudga keladi. Bular ikkiga boʻlinadi: boʻsh (vulqon kuli, qumi va b.) va zichlashgan, sementlashgan (vulqon tuflari, tuf brekchiyalari va b.). Effuziv jinslarning shakli lavaning yopishqoqligi va vulqon oblastlari relefiga bogʻliq. Kam yopishqoq bazalt lavalari qoplam va oqimlar hosil qiladi. Oqib chiqqan yopishqoq lavalardan gumbaz va ignasimon shakllar hosil boʻladi. Kanallardan oqib chiquvchi lava qotib, dayka va nekklar tarkib topadi. Vulqon togʻ jinslari qadimiy va zamonaviy vulqon oblastlarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda qadimgi vulqon togʻ jinslari Qurama, Chatqol, Hisor va Oʻzbekistonning gʻarbidagi togʻlarda mavjud. Vulqon togʻ jinslari bilan oltin (Qoʻshbuloq) polimetall va boshqa rudali konlar bogʻliq. Vulqon togʻ jinslari qurilish, abraziv materiali sifatida ham koʻp ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Vulqon shishasi

Vulqon shishasi — amorf vulqon togʻ jinsi. Yopishqoq nordon lavani tez sovishidan hosil boʻladi. Nordon (liparit), baʼzan asosli (bazalt) effuziv jinslarining hammasi vulqon shishasidan tashkil topgan boʻlishi mumkin. Obsidian, smola toshi, perlit, pemza, taxilit va sordavalitlar vulqon shishasidan iborat boʻlib, faqat ayrim xususiyatlariga qarab bir-biridan farqlanadi. Koʻp suvli vulqon shishasi lavaning dengiz ostida qotishidan hosil boʻladi. Sergovak vulqon shishasi pemza deb ataladi. Pemza qurilish sanoatida ishlatiladi. Oʻzbekistonda Chatqol-Qurama (Gʻovasoy) tizmalaridagi vulqon jinslarida vulqon shishasi uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Vulkanizatsiya

Vulkanizatsiya - 1) kauchukni rezinaga aylantirish jarayoni. V. agentlari (oltingugurt, organik peroksidlar, baʼzi sintetik smolalar) ishtirokida yoki ionlovchi radiatsiya taʼsirida amalga oshiriladi. V.da plastik kauchukning barcha fizik-mexanik xossalari yaxshilanib, rezinaga aylanadi. Kauchukni oltingugurt bilan ishlash natijasida toʻrsimon tuzilish (struktura) hosil boʻladi. V.ni turli xil organik moddalar va tezlatkichlar (aktivatorlar — ZnO, MgO va b.) bilan tezlatish mumkin. Bu jarayon 140...200° da bajariladi. V. qoraquya ishtirokida olib borilsa, tezligi ortadi. Kauchukka 0,5—5% oltingugurt qoʻshilsa, kamera va pokrishka yasaladigan yumshoq rezina hosil boʻladi. Oltingugurt miqdori 30—50%ga yetkazilsa, elastik boʻlmagan qattiq rezina (ebonit) olinadi. Kauchukni oltingugurt bilan V. issiq V. deyilib, uni birinchi marta 1839 y. Ch. Gudir (AQSH) ochgan. 1846 yilda A. Parke sovuq V. jarayonini taklif kildi. Keyingi vaqtlarda oltingugurtsiz va qizdirmay V. reaksiyasini oʻtkazish mumkinligi aniqlandi. Ionlovchi radiatsiya (kobaltning radioaktiv gammanurlanishi, tezlatilgan elektronlar oqimi) yordamida olib boriladigan V.ga radiatsion V. deyiladi. Bu usulda kimyoviy taʼsirlarga va issiqqa chidamli rezinalar olinadi; 2) avtomobil, velosiped, mototsiklning rezina kameralari va pokrishkalarini yamash. Maxsus apparat — vulkanizator yordamida amalga oshiriladi; 3) qogʻozga kimyoviy ishlov berib, uning pishiqligini, qovushoqligini, elektr izolyatsiya xossalarini yaxshilash; 4) qogʻoz va b. tolali materiallardan pishiq charmsimon material— vulkanfibra olish. Vulkanfibradan tasmalar, jomadonlar, izolyatsiya plastinalari va b. buyumlar tayyorlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil