MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Dandanakon jangi

Dandanakon jangi - saljuqiylar bilan gʻaznaviylar oʻrtasidagi jang . Mahmud Gʻaznaviy Movarounnahrga daʼvo qilib, qoraxoniylar bilan raqobatda boʻlgan yillarda oʻgʻuz turkmanlaridan boʻlgan saljuqiylarning bir guruhiga Shim. Xuroson (xususan, Marv viloyati) da joylashib yashashiga ruxsat bergan edi. Saljuqiylar koʻchmanchi chorvadorlar boʻlgani uchun yaylovlarga egalik qilish uchun kurash boshlaganlar. Masud Gʻaznaviy davrida saljuqiy beklar gʻaznaviylarning soliq siyosatiga qarshi isyon koʻtarishgan. Masʼud boshchiligidagi gʻaznaviylar qoʻshini (100 ming askar 60 fillar) isyonni bostirish uchun Marv vohasi tomon yurgan. Jazirama issiqsa choʻldan oʻtayotgan gʻaznaviylar qoʻshini ochlik, tashnalik va b. koʻplab qiyinchiliklarga duch keladi. Saljuqiylar (20 ming) qad. dasht taktik usulini qoʻllab choʻldagi quduqlarga oʻlimtiklarni tashlab, koʻmib tashlashgan. Buning ustiga gʻaznaviylar qoʻshiniga chekka-chekkadan hamla qilib raqiblarini tinkasini quritgan. 1040-yil 23-mayda Masʼud qoʻshini saljuqiylar hamlalarini qaytarib Dandanakon nomli kichik shaharqalʼa devorlari ostiga yetib kelgan. Qalʼa aholisi gʻaznaviylarga garchi suv bersada, qalʼaning yagona darvozasidan kirishga yoʻl qoʻymaydi. Masʼudga hamroh boʻlgan amaldor va lashkarboshilar unga Dandanakonda dam olish lozimligini maslahat berishgan. Biroq sulton qalʼadan 5 farsax olislikda boʻlgan suv havzasi tomon harakat qilishni buyurgan. Voqea ishtirokchisi boʻlgan tarixchi Bayhaqiyning yozishicha, "Qachonki hukmdor u yerdan qoʻzgʻalgach, qoʻshin tartibi buzilgan, saroy gʻulomlaridan 370 tasi sher tasviri boʻlgan nishonlari bilan turkmanlarga qoʻshildilar". Saljuqiylar oʻgʻruqqa tashlanib, qimmatbaho buyumlar, qurol-yarogʻlar, otlarni tashmalab keta boshlaydi. Ular oʻzlariga qoʻshilgan sulton gʻulomlari bilan birgalikda Masʼud qarorgohiga shiddatli hujum qilishgan. Sulton atrofida qolgan oz sonli gʻulomlar qattiq qarshilik koʻrsatgan, biroq magʻlub boʻlib qochishga majbur boʻlganlar. Masʼud oʻzini betoʻxtov taʼqib etib kelayotgan raqibi hamlalarini qaytarib qolgan-qutgan qoʻshini bilan Marvarrudga, u yerdan esa Gʻaznaga qaytib kelgan. Sulton Masʼud Gʻaznaviyni D. j.da magʻlubiyatga uchrashi gʻaznaviylar davlatining inqirozi boshlanganidan va yangi davlat tugʻilganidan dalolat bergan. Xuddi jang maydonining oʻzida chodir oʻrnatilib, Toʻgʻrulbek sultonlik taxtiga oʻtiradi.

Faxriddin Hasanov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Janglar
Osiyo tarixi
Gʻaznaviylar davlati ishtirokidagi janglar
Dandariylar

Dandariylar — mil. av. 1-ming yillikda Kubanning quyi havzasi va Azov dengizining jan.-sharqiy qirgʻogʻida yashovchi meot qabilalari guruhining eroniycha nomi. Dastlab Gekatey (mil. av. 6-asr), keyin Strabon, Plutarx tomonidan aytib oʻtilgan. Grek yozuvlaridan ham maʼlum. Mil. av. 4-asrdan Bospor podsholigi tarkibida. D.ning markazi — Coca sh. D. jasur yoʻlboshchilari Olfak boshchiligida Mitridatning Rimga qarshi kurashida (mil. av. 74—63) uni qoʻllabquvvatlashgan. D. ning keyingi taqdiri nomaʼlum. Sarmatlar bilan aralashib ketgan boʻlishlari ehtimoldan xoli emas.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandi

Dandi — Buyuk Britaniyaning shim.-sharqidagi shahar, Shotlandiyada. Teysand rayonining maʼmuriy markazi. Aholisi 167 mingdan ziyod kishi (1990-yillar oxiri). Shim. dengizning Fert-of-Tey qoʻltigʻidagi port, temir yoʻl tuguni. Jut sanoatining yirik markazi. Kemasozlik, elektrotexnika, toʻqimachilik mashinasozligi, soatsozlik, elektronika, poligrafiya, kimyo, oziq-ovqat sanoati va metall quyish korxonalari; universitet bor. 15— 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dandiboy sagʻanasi

Dandiboy sagʻanasi - soʻnggi jez davriga mansub sagʻana (mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmi — 1-ming yillikning boshi). Qaragʻanda (Qozogʻiston) sh.dan 60 km jan.-gʻarbda, Sherboy-Nur daryosining oʻng qirgʻogʻida joylashgan Dandiboy ovulidan topilgan. Sagʻana murabba shaklli tosh devor bilan oʻralgan bir qancha qabrlardan iborat. Qabrlar ancha chuqurlikda, toʻrtburchak shaklda; devorlari harsang tosh boʻlaklaridan tiklangan, usti yogʻoch gʻoʻlalar bilan yopilgan. Ulardan qoʻlda yasalgan qadahsimon sopol idishlar, paykonlar, suyak tugmalar va tosh qurollarning turli xillari topilgan. Idishlarning sirti silliqlangan, rangi sargʻish, tirnash usulida geometrik shaklda naqsh solingan. D. s. yodgorligi Andronovo madaniyati — Qorasuq madaniyatiga oʻtish davri xususiyatlarini aks ettiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Qozogʻiston tarixi
Arxeologiya
Dandon

Dandon (fors— tish) — 1) filning tishi yoki suyagidan yasalgan pichoq dastasi. Oʻyma naqshlar, qimmatbaho toshlardan "koʻzlar" qadab bezatiladi; 2) qandolatning bir turi. Obaki D. deb ham ataladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Arnaud Denjoy

Arnaud Denjoy (1884.5.1, Osh, Jer departamenta — 1974.27.1) — fransuz matematigi, Parij fanlar akademiyasi aʼzosi (1942), Parij universiteti professor (1922). Sobiq Ittifoq fanlar akademiyasi xorijiy aʼzosi (1971). Asosiy ishlari haqiqiy oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyasiga oid. Primitiv funksiya (qarang Boshlangʻich funksiya) haqidagi klassik masalaning toʻla yechimini bergan. Oʻzi topgan yangi tushuncha — integral Denjoy integrali deb ataladi. Kompleks oʻzgaruvchining funksiyalari nazariyalariga, kvazianalitik funksiyalarga, topologiyaga oid asarlar muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
1884-yilda tugʻilganlar
1974-yilda vafot etganlar
Rimma Danilova

Rimma Ivanovna Danilova (1906.16.1, Saratov — 1984.5.10, Toshkent) — patanatom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arbobi (1961), tibbiyot fanlari doktori (1951), professor (1951). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgan (1936). 1950-yildan Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti patanatomiya kafedrasi mudiri. Sil kasalligida, kimyoviy moddalardan zaharlanganda, aterosklerozda ichki sekretsiya bezlaridagi morfologik oʻzgarishlarga oid ilmiy tadqiqot ishlari olib borgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Danitol

Danitol — qishloq xoʻjaligi ekinlari zararkunandalarga qarshi qoʻllaniladigan insektitsid-akaritsid, sintetik piretroidlar guruhiga mansub. D. ekinlari asosiy zararkunandalardan himoya qilishda bir qator soʻruvchi qasharotlar (shira, tripe, oqqanot, qandala) va zararli kanalarga, soxta va chin qalqondorlarga hamda koʻsak qurtiga qarshi 1—2 l/ga meʼyorida sarflanadi. Bogʻlarda ham D. biryoʻla soʻruvchi va kemiruvchi zararkunandalarga qirgʻin keltiradi. D.ning taʼsir etuvchi moddasi (fenpropatrin) ishlov berilgan gʻoʻza maydonlarida 25 kundan keyin parchalanib ketadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daniya boʻgʻozlari

Daniya boʻgʻozlari (Boltiq dengizi boʻgʻozlari) — Skandinaviya va Yutlandiya yarim orollari orasidagi boʻgʻozlar. Kichik Belt, Katta Belt, Eresunn (Zund), Kattegat va Skagerrak boʻgozlarini oʻz ichiga oladi. Bu boʻgʻozlar eng tor joyining eni tegishlicha: 0,5 km; 3,7 km; 10,5 km; 60 km va 110 km. Daniya boʻgʻozlari Boltiq dengizini Shimoliy dengiz bilan bogʻlaydi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danlar

Danlar, daniyaliklar (oʻzlarini danskere deb ataydilar) — xalq. Daniyaning asosiy aholisi (5 mln. kishiga yaqin). Shuningdek, Shvetsiya, Norvegiya, Germaniya, AQSH, Kanada va boshqalar mamlakatlarda yashaydilar. Umumiy soni 5,6 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari). Yevropeoid irqiga mansub. Dan tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, lyuteranlar, protestantlar, katoliklar ham bor. Kadimda Daniyaning hozirgi hududida german qabilalari (kimvrlar, yutlar, angllar, sakslar) joylashgan; 5—6-asrlarda Janubiy Shvetsiyadan german qabilalaridan boʻlgan danlar bostirib kirgan. 6—8-asrlarda bu qabilalarda ibtidoiy tuzum parchalanish jarayoni sodir boʻlgan; 10—11-asrlarda ulardan yagona dan elati vujudga kelgan; ilk davlat tuzilgan. 19-asrda dan millati shakllangan. Anʼanaviy mashgʻulotlari — dehqonchilik va chorvachilik, shuningdek, hunarmandchilikning temirchilik, zargarlik, kulolchilik, yogʻoch oʻymakorligi, kashtachilik, gilam toʻqish va boshqa turlari ham rivojlangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Millatlar
Danuniylar

Danuniylar, danuna - Misr va Suriya hududiga mil. av. 13—12-asrlarda kirib kelgan "dengiz xalqlari" dan biri, danaylar bilan aynan deb hisoblanadi. Misrdan 12-asrda surib chiqarilgan. D. Kichik Osiyoning jan.sharqida va Kipr o.da joylashganlar. Mil. av. 9-asrda Sharqiy Kilikiyada D. davlati boʻlgan. Turkiyadagi Qoratepa togʻidan (Jayhon daryosi boʻyida) 1946-yilda D. podshohi — Azitavaddning bitik toshi topilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danuniylar davlati

Danuniylar davlati - Kichik Osiyoning jan.-sharqidagi Adan vodiysida joylashgan qad. davlat (mil. av. 1-ming yillikning boshlari). D. d. markazi Qoratepa togʻi atrofida boʻlgan. D. d.ning eng gullagan davri — Azitavadd podsholik qilgan yillar (mil. av. 9-asr ning 2-yarmi) ga toʻgʻri keladi. Mil. av. 8-asr oxirlarida Ossuriya podshosi Sargon II Adan viloyatini oʻziga boʻysundirgan. D. d. da xett va finikiya madaniyati va yozuvlari ustuvor boʻlgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Danfiganket

Danfiganket, Dinvagikad (soʻgʻdiycha — muqaddas din ibodatxonasining joyi) — oʻrta asrlarga oid shahar oʻrni. Sharq geograflarining maʼlumotiga qaraganda, u Shosh viloyatining markazi Binkatdan 5 farsax (35–40 km) uzoqlikda xalqaro karvon yoʻli ustida joylashgan. D. harobalari hozirgi Niyozboshi qishlogʻi yaqinidagi Yoʻgʻontepa degan joyda joylashgan boʻlib, atrofi devor bilan oʻralgan toʻgʻri burchakli qalʼa va shahristondan iborat. Unda hunarmandlarning katta gu-zari boʻlgan. D. 6—7-asrlarda shahar xoliga kelgan va 9—12-asrlarda gullash davrini boshdan kechirgan. Moʻgʻullarning talonchilik hujumi natijasida 13-asr boshlarida shahar vayronaga aylangan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dangʻara

Dangʻara — Fargʻona viloyatidagi shaharcha (1979-yildan). Dangʻara tumani markazi. Tumanning jan.-sharqida joylashgan. D. nomi "don gʻarami" soʻzidan degan rivoyat bor. D. Qoʻqon sh.dan shim.da, yaqin temir yoʻl stansiyasi — Qoʻqon (8 km). Aholisi 8,8 ming kishi (2000). Konserva zdi, tikuvchilik fabrikasi, avtokorxona, kasalxona, poliklinika, dorixona, madaniyat saroyi, umumiy taʼlim maktablari, litsey, kutubxona, taʼmirlash, qurilish tashkilotlari, savdo shoxobchalari mavjud. D.dan Toshkent — Qoʻqon—Oʻsh—Qashqar avtomobil yoʻli oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Dangʻara tumani
Dao

Dao (xitoycha "dao" — qonun, yoʻl) — qad. xitoy falsafasining muhim tushunchalaridan biri. Dastlab "yoʻl", "tariqat" maʼnosini, keyinchalik falsafada tabiatning "yullari"ni, uning qonuniyatlarini bildirgan. Daosizmning asosiy tushunchasi. Koinotning bosh sababchisi, uning sirli qonuniyati; aql bilan bilib, soʻz bilan ifodalab boʻlmaydigan, lekin hamma narsada mavjud boʻlgan hayotiy butunlik. D. — hamma narsaning asosi. Dunyo — D. ning "gavdalanishi"dir.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daosizm

Daosizm (dao soʻzidan) — 1) qad. xitoy falsafasidagi yoʻnalishlardan biri; dao haqidagi taʼlimot. Miloddan avvalgi 6—5-asrlarda vujudga kelgan. Asoschisi Lao-szi hisoblanadi, uning gʻoyalari „Dao de szin“ kitobida bayon etilgan. D. vakillari — miloddan avvalgi 4— 3-asrlarda yashagan Yan Chju, In Ven, Chjuan-szi. D.ga koʻra, tabiat va inson hayoti „ilohiy samoviy qonun“ga bogʻliq emas, balki narsalarning tabiiy yoʻli, qonuni — „dao“ga asoslanadi. Yan Chju fikricha, hayotning tabiiy qonunlari — „dao“ga rioya qilish insonga „oʻz tabiatini butunlikda saqlab qolishga“ imkon beradi. D. dunyodagi hamma narsalarda qaramaqarshiliklar kurashi yotadi, ular oʻzgarishda, harakatda: „bir xil narsalar ketib, boshqa xil narsalar keladi, baʼzi narsalar gullaydi, baʼzilari soʻnadi“, deb hisoblaydi. D. taʼlimotida insonga oʻzidagi majburiyat va burch kishanlarini uloqtirib tashlab, tabiatga yaqin boʻlgan hayotga qaytish daʼvati bor.

2) Xitoyda tarqalgan 3 dindan (konfutsiychilik, buddizm bilan bir qatorda) biri. D. falsafiy taʼlimoti asosida paydo boʻlgan. 1—3-asrlarda vujudga kelgan. Chjan Daolin asos solgan (2-asr ning 1-yarmi). D. urf-odatlari animizmga va sehrgarlikka ishonishga asoslangan. Konfutsiychilik, buddizm elementlari ham bor. D. dinida 3 xudo — Shandi, Laotszi hamda dunyoning yaratuvchisi Pan gu boshchiligida xudolar panteoni shakllangan. 5-asrdan D. diniy taʼlimoti, marosimlari rasmiylashgan va davlat dini boʻlib qolgan. 12-asrga kelib D.ning adabiyotlar toʻplami — „Dao szan“ vujudga keldi. D. boshqa dinlar kabi koʻplab sektalarga ajralib ketgan. D. kohinlari shaxsning axloqiy oʻz-oʻzini takomillashtirish gʻoyasini targʻib qilib, dindorlarga uzoq umr koʻrishning muayyan usulini ham taklif qiladilar, bu usul parhezni, jismoniy mashqlar tizimi va boshqalarni oʻz ichiga oladi. Ayni vaqtda kohinlar yovuz ruhlarni haydash, fol ochish bilan ham shugʻullanadi. Keyinchalik D. Xitoyda oʻzining ilgarigi mavqeini yoʻqotib oʻrnini boshqa dinlarga boʻshatib bergan. Hozir uning tarafdorlari nisbatan ozchilikni tashkil qiladi.
Dara

Dara — Afgʻonistondagi qishloq boʻlib, Hirot va Kobul oʻrtasidagi qishloq.

Yana qarang 

 Shakar Dara
 Momand Dara
 Anor Dara tumani
 Olim Dara

Manbalar 

Afg‘onistondagi qishloqlar
Darajali funksiya

Darajali funksiya - u=x° koʻrinishdagi funksiya.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darai gaz

Darai gaz, Deregez, Darai Jaz — oʻrta asrlarda Afgʻonistonning shimolida mavjud boʻlgan qad. togʻli tuman va shahar. Balxob daryosi vohasida, Balxdan 5 farsax (1 farsax — 6—7 km) jan. da joylashgan. 10-asrda bu togʻlar Jabal Koʻh nomi bilan mashhur edi. "D. G." atamasi qadimdagi afsonaviy Gaziston mamlakati nomidan olingan. Rivoyatlarga koʻra, afsonaviy Rustam Semurgʻ bergan kamon dastasini Isfandiyorta shu yerdan turib uloqtirgan. 17-asr ga oid "Subxonqulinoma" asarida qam D. G. tarixi afsonaviy davrlarga borib taqaladi. 17-asrda D. G. vohasi Ayni Iskandariya (Iskandar bulogʻi) nomi bilan mashhur katta chashma bor edi. Bu chashma yaqinidagi, atrofi suv bilan oʻralgan balandlikdagi maqbaraga goʻyo Aleksandr (Iskandar Maqduniy) dafn etilganmish. Xitoy manbalariga koʻra, D. G. vohasida ilk oʻrta asrlarda Kiyotchi mulki joylashgan, Syuan Szanning yozishicha, uning iqlimi sovuk, lekin yeri juda unumdor boʻlib, oʻsimlik va mevalar oz, lekin sabzavot va bugʻdoy moʻl-koʻl edi. Aholisi serjahl va beshafqatliligi bilan ajralib turgan. 7-asr da bu yerda 10 ta budda monastiri, 300 ga yaqin rohib boʻlgan. Oʻrta asrlarda D. G. vohasida shu nomda bir shahar bor edi, koʻplab qishloqlar unga tobe edi. 11-asrda D. G. Gʻaznaviylar shikorgohi va harbiy karorgohi boʻlib, unda ikki mingdan ziyod turkiy va hindlardan iborat otliq qoʻshin urnashgan. D. G. vohasi 16—17-asrlarda ham Balx viloyati harbiy kuchlarining toʻplanish yeri va bosh harbiy qarorgoh hisoblanib, u yerda hukumat qoʻshinlarining doimiy turar joylari joylashgan. Bu yerdagi Oqjilgʻa yaylovining kengligi 2 farsaxga (12—14 km) yetgan. Balx aholisi yoz faslida shu yerda dam olgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Ahmedov B., Istoriya Balxa, T., 1982; Kamaliddinov Sh.S., Istoricheskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toharistana po araboyazichnim istochnikam IX — nachala XIII vv., T., 1996.
Darakchi

Darakchi — qad. Sharq davlatlari armiyalarida maxsus topshiriklarni ado etadigan va turli xabarlarni yetkazib turadigan shaxs, razvedkachi. D.lar savdogar, qalandar, tuyakash qiyofasida uzoq oʻlkalarga borib, chet mamlakatlarning harbiy qudrati, urushga tayyorgarligi, chet el aygʻoqchilari, oʻz mamlakatidan qochgan siyosiy aybdorlar haqida darak topib kelib, xukmdorlarga yetkazganlar. Ibn Arabshohning taʼkidlashicha, Amir Temur D.lar xizmatidan juda unumli foydalangan. D.lar chor-atrofda boʻlayotgan hodisalardan Sohibkironni xabardor etganlar. Bozorlardagi narxnavolar, qishloq va shaharlardagi vaziyat haqida muttasil axborot yiqkanlar. Gʻanim tomonga joʻnatilgan D.lar yovga tegishli yoʻl, soʻqmoq, notekis joylarning surati (chizmasi)ni keltirib, mudofaa istehkomlarining qaysi hudulda joylashgani, ularning nomlari, hukmdorlari, lashkarboshilari, ulugʻlari, fozillari, boylari, kambagʻallari toʻgʻrisida batafsil maʼlumot bilan qaytganlar (yana q. Aygʻoqchi, Ayyor, Bozargon).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Darakchi (gazeta)

Darakchi — oʻzbek va rus tillarida chiqadigan haftalik axborot gazeta. Ilk soni 1999-yil mart oyida Samarqandda chop etilgan. Darakchi qisqa muddatda ommalashib, Oʻzbekistondagi eng koʻp nusxali gazetasiga aylandi. Unda yoshlar mavzusi, ularning dunyoqarashi, oʻy-fikrlarini, xalqaro miqyosdagi voqealarni, sport xabarlarini yoritishga katta oʻrin beriladi, jiddiy mavzudagi muammoli maqolalar ham keng yoritiladi. Gazeta tahririyatining xatlar, axborot va sport, tanlov boʻlimlari bor. Internet orqali jahon axborot tarmogʻiga ulangan. Adadi 200 mingdan ziyod (2002).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Gazetalar
Daralitogʻ

Daralitogʻ — Kalif-Sherobod qator tepalari (gryadasi)ning bir qismi, Sherobod dashtiga tutashgan. Surxondaryo viloyatida. Eng baland joyi 823 m. D. Talxobdaxana darasidan (jan.-gʻarbdan) Shoʻrbuloqqacha 30 km ga choʻzilgan. Boʻr davrining gil, qumtosh, alevrolit va mergellaridan, paleogenning qumtosh va ohaktoshlaridan tuzilgan. Paleogenning ohaktoshlari (buxoro yarusi) D.ning oʻq qismiga toʻgʻri keladi. Ohaktoshlar zich va qattiq boʻlganligi tufayli suvayirgʻich qismida qalqonsimon relyef shakllari vujudga kelgan.

D.ning janubi-sharqiy yon bagʻri ancha tik. Quruq soylar bilan kuchli parchalangan va vaqtincha oqar soylarning pro-lyuvial tekisliklari togʻ oldida keng hududni egallagan. Dagʻal toʻq boʻz tuproqlarda shuvoq, biyurgʻun, shoʻra, gulxayri, oqquray, qoʻngʻirbosh, rang va boshqa efemerlar keng tarqalgan, bahor va kuzda pichan oʻrib olinadi. D. yaylov chorvachiligida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Togʻlar
Surxondaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Daraxt

Daraxt () — tana va shoxlari yogʻochlangan koʻp yillik oʻsimlik. Daraxtlar boʻyiga qarab 3 guruhga: 1) 35 m dan baland (chinor, terak, qora qayin, qaragʻay); 2) 25–35 m (qayragʻoch, yongʻoq, oq qayin, tol, qatrangʻi); 3) 25 m gacha (zarang, chetan, shumurt) boʻlinadi. Mevali daraxtlar ham shakliga qarab 3 guruhga: 1) shoxshabbasi koʻp, baland boʻlib oʻsadigan (nok, gilos, yongʻoq, olmaning ayrim navlari); 2) tanasi koʻrimsiz, ildiz bachkilaridan ham koʻpayadigan boʻyi past (shaftoli, olmaning pakana xillari, olcha va olxoʻrining ayrim turlari); 3) birinchi va ikkinchi guruh oraligʻidagi oʻrta boʻyli daraxtlar (olma va oʻrikning koʻpchilik xillari va navlari, nok, olchaning ayrim turlari)ga boʻlinadi.

Daraxtlarning doim yashil va barglarini har yili kuzda toʻkadigan xillari ham bor. Doim yashil daraxt barglari vaqt-vaqti bilan toʻkilib, oʻrniga yangisi chiqaveradi.

Daraxtlar yoshi ularning kesilgan toʻnkasidan yoki oʻsib turgan ildiz boʻgʻzidan (parmalab olingan oʻzagigacha), yogʻochligidagi yillik halqalar soniga, shuningdek, daraxtlarning tashqi belgilari (bargining rangi, tanasining shakli, poʻstlogʻining tusi va tuzilishi)ga qarab aniqdanadi.

Masalan, katta yoshdagi igna bargli daraxtlar bargining rangi ochroq, oʻsishdan toʻxtagan daraxtning shoxshabbasi yumaloq telpak gumbaz shaklida, tanasining pastki qismi yorilgan, qalin, oʻlik poʻstloq toʻqimalari bilan qoplangan, baʼzan poyasi sirtida yashil, sariq va boshqa tusli buqoqlar paydo boʻladi. Yosh daraxtlar tik oʻsadi, shox-shabbasi choʻziq konussimon, poʻstlogʻi silliq, yaltiroq, igna bargli daraxtlar bargi sersuv, toʻq yashil. Daraxtlarni oʻgʻitlash yoki hosil berishini toʻxtatish bilan hayotini uzaytirish mumkin. Shaftoli daraxti 15—20, saksovul 50—60, terak 70—80, tok 100, tol 300, xandon pista 350, tut va yongʻoq 400, qaragʻay, shumtol, zarang 700—1000, chinor 1000, eman 2000, shamshod 3000, mamont daraxti 6000-yil yashaydi.
Daraxt insonlar uchun juda katta ahamiyatga ega. Masalan, daraxtlar karbonat angidrid (CO2)yutib kislorod chiqaradi, insonlar esa kislorod yutib karbonat angidrid chiqaradi. Mana shu tariqa tabiat va inson oʻrtasidagi uzviy bogʻliqlik shakllanadi.

Oila va turlari  
Eng ko'p daraxt turlari bo'lgan oilalar va turlar 2017-yil holatiga koʻra shular ma'lum bo'ldiki, daraxtlarning 60065 ta turlari mavjud va ularning eng koʻp taksonlari quyidagilardir::

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻsimliklar
Oʻrmon
Daraxt (naqsh)

Daraxt — naqsh turi va mujassamoti. Amaliy bezak sanʼatida keng tarqalgan. Badiiy buyumlar bezagi (kashtachilik, chitgarlik, kulollik, naqqoshlik va boshqalar)da qoʻllaniladi. Jumladan, toshkentlik kulollar D.ni laganlarning oʻrtasiga chizishadi, Samarqand, Gʻij-duvon, Rishton, Shahrisabzda bu naqsh hoshiya bezaklarida keng ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daraxt baqalar

Daraxt baqalar (Dendrobates) — dumsiz amfibiyalar turkumining urugʻi. Toʻmtoqbosh baqalar oilasiga mansub. Boʻyi 3—3,5 sm. Terisi rangbarang , chiroyli. Teri bezlari suyuq zahar chiqaradi. Asosan oʻrmonlar va suv boʻylarida yashaydi. Umrining koʻp qismi quruqlikda oʻtadi, suvga kam tushadi. D. b.ning Markaziy va Jan. Amerikada tarqalgan 10 ta turi bor. Boʻyoqchi, yaʼni ola bak,a (D. tinctorius)ning zahari juda oʻtkir boʻlib, katta yirtqich hayvonlarni ham bir necha minutda oʻldiradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daraxt butash

Daraxt butash - q. Butash.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Daraxt yelimi

Daraxt yelimi, gummi - koʻpchilik daraxt va butalar poʻstlogʻining shikastlangan joyidan oqib chiqadigan qotuvchi shira, polisaharidlar kompleksi (qarang Aqoqiyo, Gummiarabik, Yelim oqish).

Manbalar  

Daraxtlar