MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Kayoniylar

Kayoniylar, kavilar — Oʻrta Osiyo va Xursonda mil. av. 9—8-asrlarda yuzaga kelgan davlat uyushmalarida hukmronlik qilgan qad. podsholik sulolasi. Avesto kitobidagi anʼana xronologik jihatdan mil.av. 11— 8-asrlar orasiga mavhum tarzda ishorat qiladi. K. sulolasiga afsona sifatida hamda Oʻrta Osiyoda ilk temir asriga oid tarixiy haqiqat deb qarashlar mavjud. K. haqidagi xabarlar 2 xil talqinga ega: 1) zardushtiylik taʼlimotiga asoslangan diniy talqin (Avesto kitobidagi kavilar avval taʼlimot dushmanlari, keyinroq esa uning homiylari. Masalan, Kavi Vishtasp); 2) epik badiiy talqin. Bu yoʻnalish K.larning afsonalash-tirilishiga olib kelgan ("Xvadaynamak", "Shohnoma"). Sulola oʻz nomini kohinlar tabaqasi kavi ("shoirkohin") dan olgan. Katta K. soni manbalarda 3—8 tagacha (Kavi Kavad-Kayqubod, Kavi Us an, Kavi Xosrava-Kayxusrav) uchraydi. Shuningdek, Apivaxa, Arshan, Pishinax, Biyarshan, Siyavarshan-Siyovushlarni ham oʻz ichiga oladi. Kichik K.ga Aurvataspa (Luhrosp) va Kavi Vishtaspa (baʼzan uning 2 ukasi — Spentodata va Zarivaray) kiritilgan. K.ning asosiy mashgʻuloti — Afrosiyob boshchiligidagi ularga dushman turon qabilalari bilan urushish boʻlgan. Jahonda zardushtiylik dinining tarqalishi kichik K. davrida boʻlgan deb hisoblanadi. "Shohnoma"ga koʻra, K. — Eronning buyuk shoxlari, ammo ularning qudrati va harbiy yutuqlari ashaddiy maʼjusiy, soʻngra zardushtiylik dushmani Rustamta bogʻliq boʻlgan. K.ning hukmronlik qilgan yerlari turlicha koʻrsatiladi: Avestoda afsonaviy koʻllar, daryolar (Vorukasha, Daytya, Chaychasta), afsonaviy togʻlar (Erzifya, Hariti va b.) atrofi, Hilmand daryo havzasi va Drangʻianadagi Hamun koʻli atrofida deb koʻrsatiladi. Musulmon mualliflar manbalarida baʼzilari Balx (qadimda Baqtriya poytaxti) boshqalari (Maʼsudiy, Beruniy) K.ni Yangi Bobil podsholigi hukmdorlari (mil. av. 7—6-asrlar) bilan bogʻlaydilar. Bu kabi maʼlumotlar K. haqidagi rivoyat va hikoyatlar afsonaga aylanish davrlarida chalkashliklarga uchragan, Avestoda salbiy maʼnoda ham uchraydi. Bu holni zardushtiylik diniy islohotlaridan oldingi davrlar bilan bogʻlash mumkin. Zardushtning Ahuramazda haqidagi xushxabarini dastlab K. rad etishgan. Shu taassurot izlari Avestoda salbiy munosabat kabi namoyon boʻlgan. Avestoning keyingi qatlamlarida esa ijobiylasha boradi. Ular adolat, diyonat kurashchilariga "aylana boradilar".

Mirsodiq Ishoqov.

Manbalar
Kajava

Kajava (fors.) — 1) qad. savdo karvonlari mol ortadigan yoki odamlar (aksari ayollar) qulay oʻtirib ketishlari uchun yogʻochdan qubba qilib ishlangan va tuya (fil) ustiga oʻrnatiladigan moslama; 2) qayishqoq, puxta daraxt novdasidan yoki qobigʻidan toʻqilgan, ulov (ot, eshak, xachir) da yuk tashishga moʻljallangan keng savat; 3) Xorazm va Buxoro vohasida tosh quduqlar ogʻziga oʻrnatiladigan maxsus yogʻoch qopqoq.

Manbalar
Jumatoy Kazakov

Jumatoy Jummiyevich Kazakov (1938.15.7, Beruniy tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Chorjoʻy pedagogika institutini tugatgan (1969). 1969-yildan Beruniy tumanidagi 15-, 1974—97 yillarda 39-maktabda turkman tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Darslarni yangi pedagogik texnologiya asosida koʻrgazmali qurollar vositasida oʻtgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
15-iyulda tugʻilganlar
Matvey Kazakov

Matvey Fedorovich Kazakov [1738, Moskva – 1812.26.10 (7.11), Ryazan] — rus meʼmori. 18-asr rus meʼmorligida klassitsizm asoschilaridan biri. Kazakov ishlarida keng shahar qurilishining oqilona planli yechimi bilan meʼmoriy shaklning kjsakligi garmonik uygʻunlashgan. Jamoat binolari va turar joy turlarini, 18-asr oxiri va 19-asr boshlaridagi Moskvaning katta shahar boʻshligʻi va koʻlamidagi qurilish xususiyatini ishlab chiqqan (Kremldagi senat, 1776–87; universitet binosi, 1786–93; Demidov, 1779–91 va Gubina, 1790-yillar uyqoʻrgʻonlari va boshqalar.) Moskva bosh planini tuzishda rahbarlik qilgan. Meʼmoriy maktab tashkil qilgan.

Manbalar
Kazarka

Kazarka (Branta) — gʻozsimonlar turkumiga mansub qush urugʻi, 5 ta turi bor. Tashqi koʻrinishi gʻozga oʻxshaydi, ammo ancha kichik. Rangi har xil, asosan, qoramtir, panjalari qora, jinsiy dimorfizmi rivojlanmagan. Yevropa, Osiyo, Shim. Amerikadatarqalgan. Oʻzbekistonda qizil tomoq K.ni baʼzan migratsiya davrida uchratish mumkin. K.lar muhim ov qushi hisoblanadi. Gavay K. (V. sandvicensis) Xalqaro tabiatni muhofaza qilish ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan.

Manbalar
Kazarma

Kazarma (ital. caserma, lot. casa — uycha) — harbiy qism shaxsiy tarkibini doimiy joylashtirish uchun moʻljallangan turar joy; xizmat va oʻquv xonalariga ega bino. Qoʻshinlarni joylashtirish uchun dastlabki maxsus inshootlar qad. Rim, Karfagenda mavjud boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli kuchlarida — har bir rota va alohida vzvod uchun maxsus K. belgilangan.

Manbalar
Kazbek

Kazbek (gruzincha Mkinvari — muzli; osetincha Ursxox — oq togʻ) — Katta Kavkazning Yon tizlshsidagi choʻqqi, Gruziyada. Bal. 5033 m. Yon bagʻirlari subalp oʻtloqlari, undan yuqorisi mangu qor bilan qoplangan. Muzliklar (umumiy maydon 135 km²) bor. Gerget muzligida baland togʻ meteorologiya stansiyasi joylashgan. Alpinizm va turizm rayoni.

Manbalar 

Togʻlar
Osiyo
Kazein

Kazein ( — pishloq) — murakkab oqsil, fosfoproteid. Sutni proteolitik fermentlar taʼsirida tvorogga aylantirishda kazeinogen dan hosil boʻladi. Tvorogning asosiy massasini tashkil etadi. K. tuzli eritmalar (neytral va ishqorli mux.it)da eriydi, kislota taʼsir ettirilganda choʻkadi. K.mol. m. 30.000—400000. a, r\ u fraksiyalaridan tarkib topgan. Sut va sut mahsulotlarining oqsilli asosiy qismi. Ayollar sutida 0,3—0,9%, sigir sutida 2,8—3,5% K. bor. Muhim oziq modda, tarkibida koʻpgina aminokislotalar mavjud. Boʻyoq, yelim, plastmassa, dorivor moddalar, oziq-ovqat mahsulotlari, sunʼiy tola tayyorlashda ishlatiladi.

Yana qarang 

 Proteinlar
 Sut

Manbalar
Kazuarlar

Kazuarlar, Avstraliya tuyaqushlari (Casuariiformes) — koʻkrak-tojsiz, yaʼni yuguruvchi qushlar turkumi. Ikkita oilaga birlashgan 14 turi bor (3 turi emu oilasiga, 11 turi Kazuarlar oilasiga kiradi). Kazuarlar Avstraliyada va uning atrofidagi Yangi Gvineya, Tasmaniya, Seram va Aru kabi orollarda tarqalgan (Avstraliya tuyakushlari nomi ham shundan). Kazuarlarning boʻyi 1,8 m, ogʻirligi 80—90 kg gacha. Oyoqlari kuchli, uch barmoqli. Kazuarlar ucholmaydi, yaxshi yuguradi, qalin tropik oʻrmonlarda yashaydi. Xas-choʻplardan yerda uya quradi, 3—5 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumni erkagi bosadi. Tuxumdan 1,5— 2 oyda joʻja ochadi. Kazuarlar mevalar va urugʻlar bilan oziqlanadi.

Manbalar 

Qushlar
Kainit

Kainit (yun. kainos — yangi) — sulfatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi KMg(SO4)Cl-3H2O. Mineral oʻta gigroskopik, havoda toʻzuvchi donador va poʻstloqsimon oqish massalardan iborat. Monoklin singoniyali; rangi tarkibidagi qorishmalarga bogʻliq holda turlicha boʻladi — sargʻish, kulrang baʼzan qizil; shishasimon yaltiroq; suvda oson eriydi. Qattiqligi 2,5—3; zichligi 2—2,2 g/sm3. Sulfatli tuz konlarida vujudga keladi, kizeritli, karnallitli, galitli va b. aralashmalarda koʻp uchraydi. Oʻzbekistonda keng tarqalgan. Q.x. oʻgʻitlari uchun, kaliy va magniy tuzlarini olishda xom ashyo sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

Minerallar
Kayvon

Kayvon — ayvonga kiraverishda, bosh tarzining oʻrtasida shipi balandroq qilib koʻtarilgan qism. Ustalar taʼbiricha, falakdagi eng baland yulduz Saturnning (Zuhalning) mahalliy nomi „Kayvon“ deb atalgan. Kayvonli ayvonlar binoni serhasham, salobatli qilib koʻrsatadi.

Manbalar
Vladimir Kaydalov

Vladimir Yelpidiforovich Kaydalov (1907.27.7, Barnaul — 1985.21.4, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq rassomi (1957). 1932-yildan Oʻzbekistonda. K. asarlari milliy koloriti, hayot boʻyoqlar vositasida jozibali ifodalangani bilan diqqatga sazovor. Ijodi mavzu va janr jihatidan rang-barang . Dastlab gaz. va jurnal nashriyotlarida rassom boʻlib ishlab grafika usullarini oʻrgandi. Taniqli kishilar (Y. Oxunboboyev, Hamza, S. Ayniy, Gʻ. Gʻulom, A. Hidoyatov va b., 1932—40) portretlarini yaratdi; 1940—47-yillarda Navoiy portretini yaratish ustida ishladi. Linogravyura (Oybek, 1974; O. Sobirova, 1977), ksilografiya (A. Qahhor, S. Borodin, 1980), moyboʻyoq (Navoiy, 1972 va b.)da ijod qilib portret ustasi sifatida tanildi. Navoiyning "Hamsa"si (1948), koʻpgina ertak va dostonlar ("Oʻzbek xalq ertaklari", "Alpomish", "Qirq qiz" va b.) ga ishlagan bezaklari bilan Oʻzbekistonda kitob grafikasi rivojiga samarali taʼsir koʻrsatdi. Koʻp sonli dastgoh grafikasi asarlari ("Kattaqoʻrgʻon suv ombori" litografiya turkumlari va b.) hamda plakatlar yaratgan, kartinalar ustida ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekiston Respublikasi xalq rassomlari
Kaykovus arigʻi

Kaykovus arigʻi, Kalkovuz – Toshkentdagi kanal, Boʻzsuv kanalining oʻng tarmogʻida joylashgan. Bu kanal Rossiya imperiyasi tomonidan bosib olinishidan oldin shaharning eng muhim suv yoʻli edi.

Baʼzan Kaykovusning 1,38 km uzunlikdagi yuqori qismi (Kechquruk kanali ketgunga qadar) quyi oqimdan alohida hisoblanadi va Katta Kaykovus deb ataladi.

Tavsifi 
Kaykovus Shayxontour GESining yuqori qismidan boshlanadi. Boʻzsuv kanali ikki boʻlingan: Kaykovus oʻngga, Anhor chap tomonga oqadi.

U Toshkentning tarixiy markazi, „eski shahar qismi“ dan oqib oʻtadi. Yuqori qismida suv oqimi 40 m³/s ni tashkil qiladi.

Muhammad Solihning „Tarixi jadidai Toshkand“ asarida Boʻzsuv ham Kaykovus arigʻi deyilgan. Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma“ („Sharafnomai shoxiy“) asarida XVI asrda Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) „Kaykovus bogʻi“ boʻlganligi va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Hozirgi Kaykovus Shayxontohur GESning yuqori byefidan boshlanadi. Uning uzunligi 5,12 km, suv oʻtkazish imkoniyati 20 m³/s. Arigʻ Sobir Rahimov va Shayxontohur tumanlari hududidan oqib oʻtadi.

Tarixiy maʼlumotlar 
Kaykovus VI—VII-asrlarda yaratilgan boʻlib, Toshkentdagi eng qadimiy kanallardan biri hisoblanadi (kanalga aylantirilgan daryo kanallarini hisobga olmaganda). Afsonalar uning koʻrinishini qahramon Firdavsiy nomi bilan bogʻlaydi.

Kaykavus kanali Toshkentning eski shahar qismini suv bilan taʼminlashda muhim rol oʻynagan. Arablar istilosidan soʻng, zamonaviy Chorsu metro bekati hududida Boʻzsuv va Kaykovus suvlari bilan oziqlanadigan yuqori darajada rivojlangan sugʻorish tarmogʻiga ega Banokat qishlogʻi paydo boʻldi. Har bir hovlidan suvoqib oʻtar edi. Katta kanallar shaharning markaziy qismi – Shahristonga ham kirib borgan. Qal’a (ark) „Jangob“ nomi bilan mashhur Boʻzsuv kanali va Registondagi Kaykovus oʻrtasida qurilgan.

Inqilobgacha boʻlgan Toshkentdagi 48 ta aylanma ariqlar Kaykovusdan kelib chiqqan. Uning sohillarida tegirmonlar bor edi[3]. A. I. Dobromislovning taʼkidlashicha, Kaykovus koʻpchilik Toshkent kanallaridan farqli oʻlaroq, „tez oqar daryo“ boʻlib, tozalashga muhtoj emas edi. 1865-yilda Toshkentga ikkinchi hujum paytida general M. G. Chernyayev Chirchiqdagi Boʻzsuv boshidagi toʻgʻonni buzishga buyruq berdi. Kaykovusga suv oqishini toʻxtatdi va bu qamaldagi shaharning taslim boʻlishini tezlashtirgan.

Galereya

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Kanallar
Boʻzsuv tarmogʻi
Kaykovus chorbogʻi

Kaykovus chorbogʻi - shayboniylardan Suyunchxoʻjaxon tomonidan Toshkentda bunyod etilgan chorbogʻ (1525-yil). Toshkent hokimlarining qarorgohi hamda jangda yarador boʻlgan oʻzbek sultonlari davolanadigan shifoxona boʻlgan. "Abdullanoma"la keltirilgan maʼlumotga koʻra, 16-asrda Toshkentdagi Kaykovus arigʻi boʻyida (shahar qoʻrgʻoni tashqarisida) "Kaykovus bogʻi" boʻlganligi va bogʻda Toshkent sultonlari yashaganligi aytiladi. Vosifiyning "Badoye ul-vaqoye" asarida keltirilgan maʼlumotlarga qaraganda, K.ch.da shoirlar, musiqachilar va b. oʻz sanʼatlarini namoyish etishgan. Bu bogʻda daraxt va gullarning turli-tuman navlari, mevasiz, manzarali daraxtlar koʻplab ekilgan. Soyasida yozning issiq kunlarida dam olishgan. Yogʻochidan qurilishlarda foydalanilgan. Ayniqsa, Samarqanddan keltirilgan kumushrang terak, qayragʻoch va b. daraxtlar mashhur boʻlgan.

Manbalar
Kaylaja

Kaylaja — qad. hajm oʻlchov birligi; ishlatilish davri va joyiga qarab qiymati har xil boʻlishiga qaramasdan, 10-asrdan Eronda, Oʻrta Osiyoning baʼzi joylari va b. mamlakatlarda qoʻllanilgan. 1 K. 1,875 kg bugʻdoyga yoki 2,5 l ga teng boʻlgan. Sharqiy Eronda 1 K. 1523,4 g bugʻdoyga yoki 2 l ga, Ozarbayjonda 1 K. 1,354 kg bugʻdoyga yoki 1,75 l ga, Falastinda 1 K. 6,3 l ga teng boʻlgan. Abu Ali ibn Sinoning maʼlumotiga koʻra, 1 K. 1275 g narsa sigʻadigan oʻlchov idishi boʻlgan, agar shu narsani bugʻdoy deyilsa, u holda 1 K.ning hajmi taxminan 1,65 n- 1,75 l ga toʻgʻri keladi.

Manbalar
Kaylas

Kaylas — Xitoydagi togʻ tizmasi, Tibet togʻligining jan.da. Shim.gʻarbdan jan.-sharqqa tomon Himolay togʻlariga parallel yoʻnalishda 300 km ga choʻzilgan. Eng baland joyi 6714 m (Kaylas togʻi). Asosan, granit jinslardan tuzilgan. Jan. yon bagʻri tik, kuchli yemirilgan, shim. nisbatan qiya. Qor chizigʻi 5700—5900 m balandlikdan oʻtadi. Muzliklar bor. Baland togʻlarga xos quruq dasht landshafti ustun. K.dan Hind va Brahmaputra daryolari irmoqlari boshlanadi.

Manbalar 

 
Togʻlar
Xitoy geografiyasi
Tibet muxtor rayoni
Kayman orollari

Kayman orollari - Karib den gizidagi orollar, Vest-Indiyada, Yamayka o.dan shimoli-g‘arbda. Buyuk Britaniya mulki. Katta Kayman, Kichik Kayman va Kayman-Brak o.laridan iborat. Umumiy mayd. 259km2. Aholisi 20 ming kishidan ortiq, asosan, kreol, negr va mulatlar. Rasmiy til — ingliz tili. Maʼmuriy markazi — Jorjtaun shahri. Dengiz hayvonlari (akula, toshbaqa, baliq va b.) ovlanadi. Aholi tropik dehqonchilik bilan shug‘ullanadi. Qimmatbaho yog‘och tayyorlanadi. Xalqaro bank operatsiyalarining yirik markazi. Turizm rivojlangan. Orolni 1503-yilda X. Kolumb ochgan.

Manbalar
Kaymanlar

Kaymanlar (Caiman) — alligatorlar oilasiga mansub sudralib yuruvchilar uchta urugʻining umumiy nomi. Alligatorlardan burun boʻshligʻida suyak toʻsqichining boʻlmasligi va suyakli kosasi (zirh)ning borligi bilan farq, qiladi. 5 turi Jan. va Markaziy Amerika suvlarida tarqalgan. Qora kayman eng yirigi, boʻyi 5 m keladi. Amazonka daryosi havzasida yashaydi. Urgochisi 30— 40 dona tuxum (uz. 9 sm cha) qoʻyadi. Asosan, baliq bilan oziqlanadi.

Manbalar
Kaynotip togʻ jinslari

Kaynotip togʻ jinslari (yun. kainos — yangi va typos — shakl, tur) -yoshidan qatʼi nazar ikkilamchi jarayonlar taʼsirida oʻzgarishga uchramagan yoki juda kam uchragan effuziv va intruziv magmatik togʻ jinslari. Islandiyaning uchlamchi davrga mansub ancha yosh bazaltlari va doleritlari (16 mln. yildan kam) koʻp hollarda xloritlashgan va kad., paleotip koʻrinishiga ega. 19-asrning 2-yarmigacha geol.da dastlabki shaklida saqlangan jins, albatta yosh, oʻzgargani esa qad. degan fikr mavjud boʻlgan. Lekin, keyinroq, yosh jins ham tektonik (kataklaz, milonitizatsiya) va gidrotermal taʼsir natijasida dastlabki shaklini yuqotishi mumkinligi aniqlangan (norvegiyalik petrograf V. K. Breger, rossiyalik petrograf F.Yu.Levinson-Lessing). K.t.j. terminini zamonaviy izoxlashda uning yoshi hisobga olinmaydi. K.t.j. kuchli oʻzgarishga uchragan va shuning uchun "qadimgi"ga oʻxshab koʻringan paleotip togʻ jinslarita qarama-qarshi qoʻyiladi.

Manbalar
Kayralar

Kayralar (Uria) — rjankasimonlar turkumining chistiklar kenja turkumiga mansub qushlar urugʻi. Uzuntumshuqli va kalta tumshuqli K. turini oʻz ichiga oladi. Vazni 1,4 kg ga yaqin. Shim. yarim sharning moʻʼtadil va arktik dengizlarida tarqalgan. Barmoqlari parda bilan tutashgan. Yerda yaxshi yura olmaydi; tez uchadi; yaxshi suzadi va shoʻngʻiydi. Minglab qushlar galalashib dengiz qirgʻogʻidagi qoyalarga yoki tekis toshli orollarga uya quradi. Bitta tuxum qoʻyib, 33—35 kun bosadi. 20—24 kunlik joʻjalari qoyalardan dengizga tushadi. Asosan, mayda baliqlar, shuningdek, qisqichbaqalar va dengiz umurtqasizlari bilan oziqanadi. Tuxumi qimmatbaho oziqovqat hisoblanadi

Manbalar
Kaysoniylar

Kaysoniylar — 7-asrda shialar orasidan ajralib chiqqan firqa tarafdorlari. Shialarning 3-imomi Husayn 680 yilda Karbalo yaqinida qalok boʻlgandan keyin, 4-imomni eʼtirof etishda ular orasida ixtilof yuz bergan: ularning bir qismi Husaynning oʻgʻli Ali (Zayn al-Obidin)ni imom deb tanisa, boshqa guruhi Husayn oʻgʻillarining juda yoshligi va rahnamolikka qobil emasligini sabab qilib koʻrsatib, Alining Banu Hanifa qabilasidan oʻlja sifatida olingan kanizagidan tugʻilgan, janglarda ishtirok etib tanilgan oʻgʻli Muhammad (637—700)ni 4-imom deb eʼtirof qilgan. Barcha manbalarda onasi mansub bulgan qabila nomiga nisbat berilib u Muhammad ibn al-Hanafiya deb ataladi. Uning tarafdori boʻlgan shialar Muxtor ibn Abu Ubayd rahbarligida 685 yilda Kufada isyon kutarib, umaviylarga zarba bergan, Husaynni oʻldirganlarning koʻpini jazolagan. Qoʻlga tushirilgan Kufa xazinasidagi pullarni isyonchilarga taqsimlab bergan. Bu isyonda Abu Amr Kayson faol ishtirok etgan (firqaning nomi shundan). Keyinchalik ichki ixtiloflar natijasida isyonchilar yengilib, Muxtor halok boʻlgan (687). Muhammad ibn al-Hanafiya bevosita qoʻzgʻolonda ishtirok etmagan. K. Alini paygʻambarning qizi Fotimaga uylangani uchun emas, uziga xos imomlik hislati uchun imom deb taniydi, shu sababli, imomlik paygambar avlodiga oʻtishi shart emas deb hisoblab, Alining ikki oʻgʻli (Hasan va Husayn)dan keyin imomlik kanizakdan tugʻilgan 3-oʻgʻliga oʻtishi kerak, degan gʻoyaga asoslangan edi. K. firqasi kamayib, keyinchalik (9-asr oʻrtalarida) tamoman yuqolib ketgan, shialarning koʻpchiligi tomonidan Ali 4-imom sifatida tanilgan.

Manbalar
Kayfin

Kayfin — Xitoydagi shaqar. Bukj Xitoy tekisligida, Xuanxe daryosining jan. sohili yaqinida. Xenan provinsiyasi tarkibida. Aholisi 700 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik, kimyo, toʻqimachilik (ip gazlama), oziq-ovqat sanoati korxonalari, oliy oʻquv yurtlari bor. Xitoyning qad. shaharlaridan biri; 960—1127 yillarda mamlakat poytaxti boʻlgan. Shahar tarhi toʻrtburchak shaklda bulib, 4 darvozali qalʼa devori bilan uralgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan saroy (12-asr), shuningdek, Teta pagodasi ("Temir pagoda", 1041) qoldiqlari saqlangan.

Manbalar 

 

Aholi punktlari
Xitoy shaharlari
Kayfiyat

Kayfiyat — shaxsning faoliyati, xulqi, muomalasi va ruhiy jarayonlariga maʼlum vaqt davomida taʼsir qilib turuvchi hissiy holat. Insonning hayoti va faoliyati davomida shodonlik, hazilkashlik, zerikish, qaygʻurish kabi his-tuygʻular uning ruhiy holati tizimiga aylanadi. Insonning butun faoliyatiga kuchli taʼsir koʻrsatadi. Masalan, kishi xursand boʻlib turganida uning koʻziga hamma narsa yaxshi, aks holatda esa yomon boʻlib koʻrinishi mumkin. Yaxshi kayfiyat individ, guruh, jamoada ishchanlik, oʻzaro yordam, hamkorlik, hamdardlik, iliq ruhiy muhitni, samimiy muomala maromini shakllantirishning, jismoniy va aqliy mehnat samaradorligini oshirishning ka-folatidir. Ijtimoiy hayotdagi turli voqealar, yaʼni mehnat muvaffaqiyati, taʼlim yutugʻi, rahbar bilan xodim, oʻqituvchi bilan talaba oʻrtasidagi munosabatlar, oiladagi shaxslararo muomala maromi, turmushning quvonch va tashvishlari, shaxsning qiziqishi, nimadandir qoniqish yoki qoniqmaslik hissi K.ning manbalari hisoblanadi. Odamning ruhi tushib, noxush K.da yurishi — uning turmushida muammolar yuzaga kelganidan, halovati buzilganidan dalolat beradi. Obyektiv va subyektiv vaziyat, sharoit, sababiy bogʻlanish K. barqarorligini belgilaydi. K.ning xususiyatlari koʻp jihatdan shaxsning individual-tipologik fazilatlariga bogʻliq. Inson oʻzini oʻzi boshqarish imkoniyatidan kelib chiqqan holda K.ini muvaqqat davr oraligʻida qatʼiyatlikda tutishi, hatto holat oʻzgarishiga yoʻl qoʻymasligi mumkin.

Manbalar
Kayxusrav

Kayxusrav, Kavi Xaosrava -1) Eron mifologiyasida kayoniylar sulolasidan boʻlgan 3-shoh. "Shohnoma"ga koʻra, onasi Zahhok qavmidan boʻlgan turonlik Farangis. Otasi Siyovush. Afrosiyob Turon bahodiri Pironga Farangisga koʻz-quloq boʻlib turishini va tugiladigan chaqaloqni oʻldirishni buyuradi. Piron tushida Siyovushni koʻradi. Siyovush oʻgʻlining taxtga oʻtirishini bashorat qiladi. Piron K. deb ism qoʻyilgan chaqaloqni choʻponlarga topshiradi. Bola paxlavon boʻlib yetishadi, uning Shabrangi Behzod nomli qora oti boʻlgan. Eronliklar K.ni topish uchun koʻp ovora boʻlishadi, nihoyat 7 yillik izlanishdan soʻng bahodir Gev K.ni onasi bilan birgalikda bobosi Kaykovus huzuriga olib keladi. K. 60 y. podshoxlik qiladi. Rustam bilan birgalikda u otasining oʻchini olish uchun Afrosiyobga qarshi yurish qiladi. Jangda Afrosiyobning oʻgʻli Shidni oʻldiradi, soʻng Afrosiyob ham halok boʻladi. K. davrida mamlakatda tinchlik-osoyishtalik oʻrnatiladi. K. Afrosiyobning boshqa bir oʻgʻli — Jaxnni tutqunlikdan xalos etib, unga Turonni topshiradi. Ammo K.ning koʻngli oʻzidan xotirjam emas edi. Uning tomirlarida faqat yaxshilikka eʼtiqod qilganning qonigina emas, yovuzlikka eʼtiqod qoʻyganning ham qoni oqishini bilardi. U oʻzidagi yovuzlik ibtidosi undagi ezgulikni yengib qoʻyishidan xavotirda edi. K. taxtni qarindoshi Luhrospga topshirib, oʻzi toqqa yoʻl oladi va tongda gʻoyib boʻladi. Bahodirlar bedarak ketgan K.ni izlashga otlanishadi, kuchli qor boʻroni ularni koʻmib yuboradi va koʻpchilik bahodirlar K. kabi abadiy gʻoyib boʻlishadi.

Avestoda Kavi Xaosrava Ardvi Suradan Frangxrasyon (Afrosiyob)ni yengishda madad soʻraydi. Unga Ardvi madad beradi. "Chunki, Ardvi iymonlilar tilagini bajo keltiruvchi zotdir"; 2) Axomaniylar davlati asoschisi Kir II ning xalq ogʻzaki ijodi, folklorda uchraydigan afsonaviy nomi.

Mirsodiq Ishoqov.

Manbalar
Kayqubod

Kayqubod, Kavi Kavata - Eron mifologiyasida va afsonaviy tarixida kayoniylar sulolasi asoschisi. "Shohnoma"ga koʻra, Garshasp vafotidan soʻng podshoh taxti boʻsh qolgan. Zol va Rustam K.ni chaqirtiradilar, Rustam K.ni Alburz togʻi yon bagridan topadi. K. shoxligi davrida Afrosiyob boshchiligidagi Turon qoʻshini tor-mor qilinib, Eron bilan Turon oʻrtasidagi chegara Jayxun (Amudaryo) boʻylab belgilangan, mamlakatda bir oz muddatga tinchlik, osoyishtalik qaror topgan, deb naql qilinadi.

Manbalar 

Adabiy qahramonlar
Kayqubodshoh

Kayqubodshoh - qad. Baqtriyadagi shahar harobasi (taxminan miloddan avvalgi 2-asr — milodiy 2—3-asrlar). Hozirgi Shahrituz (Tojikiston) tumanidagi Nosir Hisrav shahrichasi yaqinida. 1950, 1952—53 yillarda arxeologik qazishma ishlari olib borilgan. Toʻgʻri burchakli (300×400 m) devor (eni 4 m, boʻyi 6 m) va istehkom saqlangan boʻlib, Shim. Baqtriya va Afgʻonistondagi qad. shaharlarni oʻragan istehkomlarga oʻxshaydi. K.dan tangalar, sopol buyumlar, sargʻish loydan ishlangan haykalchalar topilgan.

Manbalar 

 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Tojikiston tarixi
Kakadular

Kakadular () — toʻtiqushlarning kenja oilasi. 17 turi maʼlum, 5 urugʻga birlashgan. Zagʻchadan to qargʻagacha kattalikda boʻladi. Koʻpchiligining boshida kokili yaxshi rivojlangan. Avstraliya, Tasmaniya, Yangi Gvineya, Filippin va Indoneziyada tarqalgan. Hamma turlari oʻrmonlarda yashaydi. Daraxt kovaklari va qoyalar orasiga in quradi. 2—5 ta oq tuxum qoʻyadi. Mevalar, yongʻoqlar, danaklar va baʼzan hasharotlar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Kakaydi

Kakaydi — Jarqoʻrgʻon tumanidagi shaharcha (1942 yildan). Kakaydi neft koni ishchilar shaharchasi negizida tashkil topgan. Viloyat hududining jan.da, Surxondaryoning chap koʻhna qayiri (terrasasi)da, Kakaydi kanali boʻyida joylashgan. Jarqoʻrgʻon temir yoʻl stansiyasidan 15 km. Aholisi 6,5 ming kishi (2002). Umumiy taʼlim maktabi, kasb-hunar kolleji, kasalxona, deqqon bo-zori, avtokorxona, madaniyat va istirohat bogʻi, savdo va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari bor. K. bilan viloyat markazi Termiz sh. orasida avtobus qatnaydi.

Manbalar 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Surxondaryo viloyati
Jarqoʻrgʻon tumani