Benyamin Netanyahu

Benyamin „Bibi“ Netanyahu ( ; ) – isroillik siyosatchi, 2022-yildan beri Isroil bosh vaziri, 1996-1999-yillarda va yana 2009-2021-yillarda bu lavozimda ishlagan. Likud partiyasining raisi. Netanyahu mamlakat tarixida eng uzoq muddat ishlagan bosh vazir boʻlib, jami 16 yildan koʻproq vaqt bu lavozimda qolgan. Isroil davlati tashkil etilganidan keyin tugʻilgan birinchi bosh vazirdir.

Tel-Avivda yahudiy oilasida tugʻilgan. Quddusda va AQShning Filadelfiya shahrida oʻsgan. 1967-yilda Isroil mudofaa kuchlariga xizmatga kirdi. Sayeret Matkal maxsus kuchlarida qism rahbari boʻldi va bir nechta missiyalarda qatnashdi. Kapitan unvoniga ega boʻldi. Massachusets texnologiya institutini tamomlagandan soʻng, Netanyahu „Boston Consulting Group“ shirkati iqtisodiy maslahatchisi boʻldi. 1978-yilda Isroilga qaytib, Antiterror Institutini tashkil qildi. 1984-yildan 1988-yilgacha Isroilning Birlashgan Millatlar Tashkilotidagi doimiy vakili boʻlgan. 1993-yilda Likud partiyasi raisi etib saylanganidan soʻng, muxolifat rahbari boʻldi. 1996-yilgi saylovda Shimon Peresni magʻlub etib, Isroil bosh vaziriga aylandi. Netanyahu va Likud 1999-yilgi saylovda Ehud Barakning „Yagona Isroil“ ittifoqi tomonidan magʻlubiyatga uchratilgan. Netanyahu xususiy sektorga kirib, siyosatdan butunlay voz kechishni tanladi. Keyinroq siyosatga qaytdi: Ariel Sharon bosh vazirligi davrida tashqi ishlar vaziri va keyinroq moliya vaziri lavozimlarida ishladi. Isroil iqtisodiyotida sezilarli oʻsishga olib kelgan islohotlarni boshladi. Gʻazoni ajratish rejasi bilan bogʻliq kelishmovchiliklar tufayli isteʼfoga chiqdi.

Netanyahu Likud rahbariyatiga 2005-yil dekabrida Ariel Sharon isteʼfoga chiqqanidan keyin qaytdi. 2006-yildan 2009-yilgacha muxolifat yetakchisi boʻlgan. 2009-yilgi saylovlardan soʻng Netanyahu boshqa oʻng partiyalar bilan koalitsion hukumat tuzdi va ikkinchi marta bosh vazir sifatida qasamyod qildi. 2013-yilgi va 2015-yilgi saylovlarda Likudni gʻalabaga olib chiqdi. 2019-2020-yillardagi ketma-ket uchta saylovdan soʻng siyosiy boshi beqarorlikka uchradi va hukumat tuza olmadi. Netanyahu va Benny Gantz oʻrtasida koalitsiya toʻgʻrisida kelishuvga erishilgandan soʻng beqarorlik hal qilindi. Koalitsiya 2020-yilning dekabrida rotatsiya amalga oshirilishidan oldin parchalanib ketdi va 2021-yil mart oyida yangi saylovlar oʻtkazildi. Oʻzining oxirgi hukumatida Netanyahu Isroilning COVID-19 pandemiyasiga qarshi kurashi va 2021-yilgi Isroil-Falastin inqiroziga qarshi javob amaliyotini boshqardi. 2021-yil iyun oyida Naftali Bennett hukumati tuzilganidan soʻng, bosh vazirlikdan chetlashtirildi va uchinchi marta muxolifat yetakchisiga aylandi. Netanyahu 2022-yilgi saylovdan keyin oʻng qanot partiyalari bilan koalitsiya tuzdi va yana bosh vazir lavozimiga qaytdi. Netanyahu va uning hukumat koalitsiyadagi hamkorlari keng koʻlamli sud islohotini olib borishdi. Sud-huquq islohotiga qarshi saʼy-harakatlar salbiy munosabat bilan kutib olindi, sud-huquq islohotiga qarshilar koʻp oylar davomida butun mamlakat boʻylab ommaviy norozilik namoyishlari oʻtkazdi. 2023-yil 7-oktabrda Isroil HAMAS tomonidan hujumga uchradi va bu 2023-yilgi Isroil-Hamas urushini keltirib chiqardi. Isroil hukumati bu hujumga tayyor boʻlmagani uchun Netanyahu muxoliflar tomonidan tanqid qilindi.

Netanyahu Donald Trump bilan 1980-yillardan beri yaqin doʻsti boʻlgan. Oʻzining doʻstona munosabatlarini 2016-yildan boshlab Isroildagi siyosiy murojaatlarida markaziy oʻringa qoʻydi. Trump prezidentligi davrida Qoʻshma Shtatlar Quddusni Isroilning poytaxti sifatida va Golan tepaliklari ustidan suverenitetini tan oldi. Isroil va arab davlatlari oʻrtasidagi bir qator kelishuvlar, xususan Ibrohim kelishuvlariga vositachilik qildi. Netanyahu bosh vazir sifatida Gʻarbiy Sohildagi ishgʻol qilingan Isroil yerlarini kengaytirish boʻyicha oʻnlab yillar davom etgan harakati xalqaro huquqqa muvofiq noqonuniy deb topilgani uchun tanqid qilindi. 2019-yilda Netanyahu vakolalarini suiisteʼmol qilish, poraxoʻrlik va firibgarlikda ayblandi. Bosh vazir lavozimidan tashqari barcha vazir lavozimlaridan voz kechishga majbur boʻldi.

Bolaligi va harbiy faoliyati 
Netanyaxu 1949-yilda Tel-Avivda tugʻilgan. Uning onasi Tzila Segal (1912–2000), Usmonlilar imperiyasi tarkibidagi Quddus viloyatining Petah Tikva shahrida tugʻilgan. Otasi Bension Netanyahu (1910–2012), Varshavada tugʻilgan. Ispaniya yahudiylarning oltin davrini oʻrganish sohasida tarixchi boʻlgan. Netanyaxuning otasi tomonidan bobosi Natan Mileykovskiy ravvin va sionist yozuvchi boʻlgan. Netanyahuning otasi Falastinga majburan koʻchirilgan paytida familiyasini „Mileykovskiy“dan „Xudo bergan“ degan maʼnoni anglatuvchi „Netanyahu“ga oʻzgartirgan. Uning oilasi asosan Ashkenazi boʻlsa-da, DNK testi uning sefard ajdodi borligini aniqlaganini aytdi. U Vilna Gaondan kelib chiqqanini daʼvo qiladi.

Netanyahu oilada uch farzandning ikkinchisi edi. Quddusda oʻsgan va taʼlim olgan. Genrietta Szold boshlangʻich maktabida oʻqigan. Uning 6-sinf oʻqituvchisi Rut Rubenstein „Netanyahu xushmuomala, tartibli, olijanob va faol boʻlganini“ aytgan.1956-1958-yillarda va 1963-yildan 1967-yilgacha uning oilasi Amerika Qoʻshma Shtatlari Pensilvaniya shtatining Cheltenham Township shahrida yashagan. Otasi Dropsi kollejida dars bergan. Benjamin Cheltenham oʻrta maktabini tugatgan. Maktabda munozaralar klubi, shaxmat klubi va futbol klubida faol ishtirok etgan. U va uning ukasi Yonatan bu hududda duch kelgan yuzaki hayot tarzidan, yoshlarning qarshi harakatidan, oila qatnagan Filadelfiya yahudiylar ibodatxonasidagi liberal islohot muhitidan norozi boʻlishdi.

Netanyahu 1967-yilda oʻrta maktabni tugatgan. Shu yili Isroilga qaytib kelib, mudofaa kuchlariga xizmatga kirgan. Besh yil davomida mamlakat qurolli kuchlarining „Sayeret Matkal“ maxsus harbiy boʻlinmasida askar sifatida xizmat qilgan. 1967–1970-yillardagi urushda ishtirok etgan. Isroil harbiylari Iordaniyaga bostirib kirgan. 1968-yil mart oyida boʻlib oʻtgan Karame jangida Falastin ozodlik tashkiloti yetakchisi Yosir Arofatni qoʻlga olish uchun borgan harbiylar ogʻir zarbalarga uchragan edi. Netanyahu harbiy boʻlinmalardan birida komandir boʻlgan va bir necha bor janglarda yaralangan. 1968-yilda Isroilning Livanga bostirib kirishida va 1972-yilning may oyida falastinlik terrorchilar tomonidan garovga olingan Sabena 571 reysini ozod qilish amaliyotida yelkasidan oʻq yegan. 1972-yilda harbiy xizmatdan boʻshatilgan va Sayeret Matkal rezervida qolgan. Keyinchalik, Qoʻshma Shtatlarga oʻqish uchun ketdi. 1973-yil oktyabr oyida Yom Kippur urushida xizmat qilish uchun Isroilga qaytib keldi. Suvaysh kanali boʻylab Misr kuchlariga qarshi maxsus harbiy amaliyotda qatnashgan. Amaliyot tafsilotlari bugungacha maxfiyligicha qolmoqda.

1972-yil oxirida AQShga qaytib keldi Massachusets Texnologiya Institutida (MIT) arxitektura boʻyicha oʻqidi. Ben Nitay ismi bilan 1975-yil fevral oyida arxitektura boʻyicha bakalavr darajasini oldi. 1976-yil iyun oyida magistrlik darajasini oldi. Bir vaqtning oʻzida siyosatshunoslik fanlari boʻyicha doktoranturada oʻqidi, biroq Entebbe bosqinida ukasi oʻlimi tufayli oʻqishi toʻxtatildi.

Netanyahu 1976-yildan 1978-yilgacha kompaniyada ishlagan Massachusets shtatining Boston shahridagi Boston Consulting Group kompaniyasida iqtisodiy maslahatchi boʻlgan edi. Kompaniyada Mitt Romney bilan birga ishlagan, u bilan doimiy doʻstlik munosabatlarini oʻrnatgan. Romney Netanyahuni oʻsha paytda „aniq nuqtai nazarga ega kuchli shaxs“ deb taʼriflagan va „bir-birlarini juda yaxshi tushunganliklarini“ aytgan.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Dunyoviy yahudiylar