Effektiv doza

Effektiv doza — Xalqaro Radiologik Himoya Komissiyasi (ICRP) radiologik himoya tizimidagi doza miqdori. Bu inson tanasining barcha belgilangan toʻqimalari va aʼzolaridagi ekvivalent dozalarning toʻqimalarga oʻlchangan yigʻindisidir va butun organizm uchun stoxastik sogʻliq uchun xavfni ifodalaydi, bu saratonni qoʻzgʻatish ehtimoli va genetik taʼsir, past darajadagi ionlashtiruvchi nurlanish. Bu nurlanish turini va nurlanayotgan har bir organ yoki toʻqimalarning tabiatini hisobga oladi va umumiy hisoblangan samarali dozani ishlab chiqarish uchun turli darajadagi va ichki va tashqi nurlanish turlariga bogʻliq boʻlgan organ dozalarini yigʻish imkonini beradi.

Effektiv doza uchun SI birligi sievert (Sv) boʻlib, saraton rivojlanishining 5,5% ehtimolini bildiradi. Samarali doza sogʻlikka deterministik taʼsir oʻlchovi sifatida moʻljallanmagan, yaʼni soʻrilgan doza miqdori bilan oʻlchanadigan toʻqimalarning oʻtkir shikastlanishining jiddiyligi. Samarali doza tushunchasi Volfgang Yakobi tomonidan ishlab chiqilgan va 1975 yilda nashr etilgan va shu qadar ishonchli ediki, ICRP uni 1977 yildagi umumiy tavsiyalariga (26-nashr) „samarali doza ekvivalenti“ sifatida kiritdi. „Effektiv doza“ nomi 1991 yilda „samarali doza ekvivalenti“ nomini almashtirdi. 1977 yildan beri u ICRP xalqaro radiologik himoya tizimida dozani cheklashning markaziy miqdori hisoblanadi.

Effektiv dozani hisoblash 
Ionlashtiruvchi nurlanish nurlanayotgan moddada energiya toʻplaydi. Buni ifodalash uchun ishlatiladigan miqdor soʻrilgan doza, fizik doza miqdori boʻlib, u tushgan nurlanish darajasiga va nurlangan ob’ektning yutilish xususiyatlariga bogʻliq. Soʻrilgan doz jismoniy miqdor boʻlib, biologik taʼsirning qoniqarli koʻrsatkichi emas, shuning uchun stoxastik radiologik xavfni hisobga olish uchun ekvivalent doza va samarali dozaning dozalari Radiatsiya birliklari va oʻlchovlari boʻyicha Xalqaro komissiya (ICRU) tomonidan ishlab chiqilgan va soʻrilgan dozaning biologik taʼsirini hisoblash uchun ICRP.

Effektiv dozani olish uchun nur yutkan organning DT dozasi birinchi navbatda nurlanish turi boʻyicha WR omilidan foydalangan holda nurlangan tana toʻqimalarida olingan HT ekvivalent dozasining oʻrtacha ogʻirligini berish uchun tuzatiladi va natija toʻqimalar yoki organlar uchun qoʻshimcha ravishda tuzatiladi. Effektiv doza miqdorini hosil qilish uchun WT omili yordamida nurlanish. Tananing barcha aʼzolari va toʻqimalariga samarali dozalar yigʻindisi butun organizm uchun samarali dozani ifodalaydi. Agar tananing faqat bir qismi nurlansa, samarali dozani hisoblash uchun faqat oʻsha hududlar qoʻllaniladi. Toʻqimalarning ogʻirligi omillari 1,0 ga toʻgʻri keladi, shuning uchun agar butun tanaga bir xil kiruvchi tashqi nurlanish nurlansa, butun tana uchun samarali doz butun tana uchun ekvivalent dozaga teng boʻladi.

Adabiyotlar 

 Brisbane, Wayne; Bailey, Michael R.; Sorensen, Mathew D. (2016). „An overview of kidney stone imaging techniques“. Nature Reviews Urology (Review article). Springer Nature. 13
 Zhang, Zhuoli; Qi, Li; Meinel, Felix G.; Zhou, Chang Sheng; Zhao, Yan E.; Schoepf, U. Joseph; Zhang, Long Jiang; Lu, Guang Ming (2014).
 The UK Ionising Radiations Regulations 1999