MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Vulkanizm

Vulkanizm — magmaning yer qaʼridan yer yuzasiga otilib chiqishi bilan bogʻliq boʻlgan hodisalar majmui. Vulkanizm natijasida harakatga kelgan magma Yer poʻstida qotgach, intruziv jinslarni va yer yuzasiga otilib chiqib vulkan jinslarini hosil qiladi. Vulkanizm jarayonlari Yer poʻstining chuqur qismlarida boʻlganda magma oʻchoqlari va kanallari hosil boʻladi, ularning atrofidagi togʻ jinslari yuqori harorat va magmaning taʼsir etishidan oʻzgaradi. Yer yuzasida vulkan konuslari (qarang Vulkanlar), vulkan gumbazlari, kalʼderalar, lava oqimlari, pemzali qoplamlar, geyzerlar, issiq buloqlar va sh. k. hosil boʻladi. Turli xil Vulkanizm jarayonlari sodir boʻlishi natijasida Yer poʻstidagi togʻ jinslarining hajmi har yili 5 km ga koʻpayadi. Vulkanizm jarayonida atmosferaga koʻp vulkan gazlari, suv bugʻlari ajralib chiqadi va yerning gaz hamda gidrosfera qobigʻini hosil qiladi. Vulkanizm bilan koʻpgina yirik metall (oltin, kumush, surma, margimush va b. rudalar) va nometall (oltingugurt, alunit, boratlar, qurilish materiallari va b.) hamda qimmatbaho toshlar konlari bogʻliq, jumladan Oʻzbekistonda Qurama tizmasidagi alunit konlari. Vulkanizm kuchli planetar jarayon; vulkanlar, kalderalar, lava oqimlari va maydon-lari Oy, Mars, Merkuriy va Io (Yupiter yoʻddoshi)da aniqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Vulkanogen choʻkindi jinslar

Vulkanogen choʻkindi jinslar — vulkan va choʻkindi materiallardan tashkil topgan togʻ jinslari. Vulkanlarning portlab otilishidan hosil boʻlgan qattiq, boʻlakli va kimyoviy (suvda erigan) boʻlishi mumkin. Boʻlakli yoki piroklastik materiallar (suyuq lava mahsulotlari, vulkan qattiq va b. jinslarning maydalangani) boʻsh, palaxsalar, vulkan bombalari, lapillalar, vulkan qumlari va kullari toʻplamini tashkil etadi. Choʻkkan joylarida sementlashishidan yoki boshqa joyga olib borib yotqizilganda toza, koʻpincha bir xil tarkibli, ozroq choʻkindi mahsulotli (10% dan koʻp emas) V.ch.j.— vulkan tuflari hosil boʻladi. Koʻproq qoʻshimchalar aralashganda tuffitlar va juda oz tuf komponenta qoʻshimchasi boʻlgan choʻkindi jinslar hosil boʻladi. Boʻlaklarning katta-kichikligiga koʻra V.ch.j. dagʻal boʻlakli (10 mm dan katta), yirik (0,1–2 mm), oʻrtacha (0,1–2 mm), mayda (0,01—0,1 mm) va juda mayda (0,01 mm dan kichik) boʻlakli turlarga boʻlinadi. Mineral tarkibi boʻyicha, eng avvalo vulkan komponentining tarkibiga qarab farqlanadilar. Issiq va suyuq holda otilgan jinslar suv ostida yoki quruklikda yotqizilsa xemogen V.ch.j. hosil boʻladi. Masalan, koʻpchilik yashmalar, baʼzi bir temir, marganes rudalari, fosforitlar va b, Oʻzbekistonda ChatqolQurama togʻlarida vulkan jinslari tarqalgan joylarda V.ch.j. uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Vulqonlar
Vulkanologiya

Vulkanologiya — dinamik geologiyaning boʻlimlaridan biri. Vulkanlarning vujudga kelish jarayonlari va sabablari, tuzilishi va otilib chiqqan jinslar tarkibi, yer yuzida joylanish qonuniyatlarini oʻrganadi. V.ning amaliy maqsadi vulkan otilishini oldindan aytish metodlarini ishlab chiqish, vulkan jinslari (issiq suv, bugʻ va hokazo) dan xoʻjalikda foydalanishdan iborat. V.ga oid dastlabki maʼlumotlar mil. av. 1 -ming yillik oʻrtalariga toʻgʻri keladi. 1842-yilda Vezuviy vulkani yon bagʻrida maxsus ilmiy muassasa — vulkanologik rasadxona tashkil qilindi. V. boshqa fanlar (geologiya., geotektonika, geofizika, fizika, kimyo, petrologiya va geokimyo) bilan uzviy bogʻliq. Shu bilimlar yutuqlaridan foydalanib V. geol. fanlarining nazariy masalalarini (vulkan energiyasining manbalari, magma evolyutsiyasi sharoitlari, Yer poʻstila chuqur va magma oʻchoqlarining joylashishi, vulkanizmning Yer poʻstini hosil boʻlishidagi roli) hal etishda ishtirok etadi. V.ning paleovulkanologiya sohasi qad. vulkanlarni oʻrganadi. V. sohasidagi ilmiy tadqiqotlar Rossiya Federatsiyasi (Petropavlovsk-Kamchatsk vulkanologiya instituti, Saxalin vulkanologiya laboratoriya), Oʻzbekiston, Armaniston, Gruziya ilmiy tadqiqot institutlarida bajarilmoqda. Rossiya Fanlar akademiyasining "Kamchatka vulkanologiya stansiyasi" (1935-yilda tashkil qilingan) dunyoda eng yirik tadqiqot markazlaridan biridir. V.ni rus olimlaridan F. Yu. Levinson-Lessing, A. N. Zavaritskiy, amerikalik Makdonald, fransiyalik G. Taziyev, shveysariyalik Ritman va b. rivojlantirdilar. V. sohasidagi maʼlumotlar jahonda vulkanologiya va seysmologiyaga tegishli jurnallarda, "Oʻzbekiston geologiya jurnali" va b. jurnallarda nashr etiladi. V. sohasidagi tadqiqotlarni Vulkanologiya va Yer qaʼri kimyosi Xalqaro assotsiatsiyasi (1967-yildan) muvofiqlashtirib turadi. Ushbu tashkilot rahnamoligida dunyo vulkanlari haritasi nashr qilingan (1979).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vulqonlar
Vulvit

Vulvit (lot. vulva — ayollarning tashqi jinsiy aʼzolari) — ayollar tashqi jinsiy aʼzolarining yalligʻlanishi; odatda qin yalligʻlanishi bilan birga kechadi (yana q. Kolpit).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vulfenit

Vulfenit [avstriyalik mineralog F. Vulfen (1728—1805) nomidan] — volframatlar va molibdatlar sinfiga mansub mineral, kimyoviy formulasi R[MoO4]. Tetragonal singoniyali, kvadratchalar shaklidagi kristallar. Rangi sariq, boʻz rang , qoʻngʻir, goho rangsiz, olmossimon yaltiroq. Qattiq-ligi 3,5. C.of. 6,3—7,0. Qoʻrgʻoshin-qalay konlarining oksidlanish zonasida hosil boʻladi. Qoʻrgʻoshin va ozroq miqdorda molibden olinadigan ruda. Ja-zoir, Avstraliya, AQSH, Yugoslaviya va b. joylarda yirik konlari bor. Oʻzbekistonda qoʻrgʻoshin va qalay konlarida (Olmaliqda va b. joylarda) topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vunderkind

Vunderkind (nem. Wunderkind, aynan — ajoyib bola) — zoʻr va favqulodsa noyob qobiliyatlarini, faoliyatning biror turiga layoqatini barvaqt namoyon etuvchi bola (qarang Isteʼdod). "V". soʻzi kinoyali maʼnoda ham ishlatiladi. Albert Eynshteyn. Vunderkind asosan yahudiylardan chiqqan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Wilhelm Wundt

VUNDT (Wundt) Vilgelm (1832.16.8, Mangeym — 1920.31.8, Grosboten, Leypsig yaqinida) — nemis psixologi, fiziologi, faylasufi va tilshunosi. Eksperimental psixologiya asoschilaridan biri. Leypsig sh.da V. tomonidan 1879-yilda yaratilgan dunyodagi birinchi psixologik lab. xalqaro eksperimental psixologiya markazi boʻlib qoldi; unda sezgilar, "reaksiya vaqti", assotsiatsiyasi, diqqat, sodda hissiyotlar oʻrganilgan. V. ruhiy hayotda irodani markaziy omil deb hisoblagan. "Analitik introspeksiya" gʻoyasi (oʻz-oʻzini kuzatish)ni ilgari surgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Nemis psixologlari
Yevgeniy Vuchetich

Vuchetich Yevgeniy Viktorovich [1908.15(28).12, Yekaterinoslav — 1974.12.4, Moskva] — rus haykaltaroshi. BAning haqiqiy aʼzosi (1953). 1931-yil Samarqandga kelib, Tasviriy sanʼat f-kasida ishlagan va Leningrad BAda oʻqib (1931-33), 1933-yildan yana Samarqandga qaytib kelgan. Rostovda Samarqandda yaratgan asarlarining koʻrgazmasini oʻtkazgan. "General Chuykov" (1947), "Nazarali Niyozov" (1948), venger haykaltaroshi J. Shtrobl (1955), yozuvchi Ye.V. Vuchetich. "Qilichlardan omoch yasaymiz!" (1957). Bronza, granit (Nyu-Yorkdagi BMT binosi oddiga oʻrnatilgan).

M. Sholoxov (1958)larningreal obrazlarini yaratgan. Urushda qaxramonlik koʻrsatgan jangchilar xotirasiga bagʻishlangan yodgorlik haykallari Vyazma (1946), Berlin (1946—49), Volgograd (1957—67) sh.larida oʻrnatilgan. Uning "Qilichlardan omoch yasaymiz" nomli mashhur asari Bryusselda Gran pri mukofotini olgan (1958).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ventyan

Ventyan — Laos poytaxti, Mekong daryosining chap sohilidagi port. Alohida maʼmuriy birlik qilib ajratilgan. Aholisi 531,8 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). V.ga 13-asrda asos so-lingan. 16—18-asr boshlarida (vaqgvaqti bilan) Lansang davlatining poytaxti, 1899-yildan Fransiya Laosi maʼmuriy markazi, 1946—75 yillarda Laos qirolligining poytaxti boʻlgan. 1975-yil dekabrdan Laos Xalq Demokratik Respublikasi poytaxti. Ventyanda davlatning asosiy oliy organlari joylashgan. Mamlakatning muhim savdo markazi. Avtomobil yoʻllari va Mekong daryosi orqali qoʻshni mamlakatlar bilan bogʻ-langan. Aeroport bor. Mamlakatning deyarli barcha import va eksporti V. orqali oʻtadi. Sanoati sholi oqlovchi, koʻn, ip gazlama va shoyi, kimxob, mebel ishlab chiqaruvchi mayda korxonalardan iborat. Universitet, institutlar, Mil-liy kutubxona, muzeylar bor. Meʼmo-riy yodgorliklari: Fra-Keo (1565), Sisaket (1820) ibodatxonalari, qirol saroyi va boshqa.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyetnam axborot agentligi

Vetnam axborot agentligi (VAA) — Vetnam matbuot agentligi,1945-yilda asos solingan. Shim. va Jan. Vetnam hududlari qoʻshilgach, Jan. Vetnamni Ozod qilish matbuot agentligi (1961-yilda tashkil boʻlgan) bilan birlashgan (1976). VAA Vetnamdagi bir qancha shaharlarda, shuningdek dunyoning koʻpchilik mamlakatlarida oʻz muxbirxonalariga ega. Markazi — Xanoy sh.da.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyetnam tili

Vyetnam tili — avstroosiyo tillari oilasiga mansub til. Vyetnamning rasmiy tili. Bu tilda 61 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (1990-yillar oʻrtalari). Yozuvi lotin alifbosi asosida.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Vyetnam tili
Vyetlar

Vetnamlar (oʻzlarini kin, vet deb ataydilar) — xalq, Vetnamlarning umumiy soni — 73,5 mln. kishi. (2006-yilgi koʻrsatgich), shulardan Vyetnamda — 70,8 mln kishi, Kambodjada — 597 ming kishi, Tailandda — 103 ming kishi, Laosda — 94 ming kishi, Malayziyada — 83 ming kishi, Xitoyda — 30 ming kishi, AQSh — 1,2 mln kishi, Kanadada — 151 ming kishi, Avstraliyada — 174 ming kishi, Fransiyada — 302 ming kishi, Germaniyada — 83 ming kishi, Ukrainada — 3,9 ming kishi, Rossiyada — 26,2 ming kishi. Vyetnam tilida soʻzlashadi. Dindorlari — asosan buddaviylar, daochilar, konfutsiychilar; bir qismi katoliklar va ajdodlar ruhiga hamda sinkretik (aralash) dinlarga eʼtiqod qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Millatlar
Vey chjen

Vey chjen (580-643) - Xitoy tarixchisi. Xitoy imperatorlarining Suy sulolasi (581—618) tarixiga oid "Suy shu" ("Suy xonadonining tarixi") nomli asar (85 bobdan iborat) yozgan (Yan Shigu va Kxun Inda bilan birgalikda). Unda imperatorning iktisodiy siyosati, armiyaning tuzilishi, mamlakatning moddiy ahvoli, xalqning urf-odati haqida maʼlumotlar keltirilgan, shuningdek 83- bobida Markaziy Osiyo (hoz. Jan. Qirgʻiziston, Pomir, Toshkent va b.) hamda Sharqiy Turkiston (Harashar, Kucha, Qashqar, Xoʻtan) haqida ham muhim maʼlumotlar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Vyurtsit

Vyurtsit (fransuz kimyogari Sh. Vyurts nomidan) — mineral. Kimyoviy formulasi R—ZnS. Sfaleritning polimorf turi. Geksagonal singoniyali. Tolasimon, varaqsimon, yelpigʻichsimon, kollomorf kristallar. Rangi sariq, qoʻngʻir. Yaltiroqligi shishasimon, olmossimon. Qattikdigi 3,5—4. S. ogʻ. 4—4,5. Gidrotermal yertomirlarda hosil boʻladi. Tabiatda kam uchraydi. Oʻzbekistonda V. Novgarzon (Qurama tizmasi)dagi qalay va Uchquloch (Oʻzbekiston gʻarbi)dagi polimetall konlarida topilgan. V. Qozogʻistonda (Qizilespe), Qirgʻizistonda (Karavon), AQShda (GrinRiver) maʼlum. Rux olinadigan ruda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Vyursburg maktabi

Vyursburg maktabi - 20-asr boshlarida psixologiya va falsafada yuzaga kelgan yoʻnalish. Asoschisi — Vyursburg universiteti (Germaniya) prof. Oswald Külpe. Uning rahbarligida K. Byuler, N. Ax, A. Messer, O. Zels, K. Marbe, G. Uot t kabi taniqli psixologlar ijod etganlar. V. m. vakillari tafakkur va iroda xususiyatlariga taalluqli muammolar bilan mashgʻul boʻlgan. Tadqiqot uslubiyati oʻz-oʻzini eksperimental kuzatishdan iborat. Uning mohiyati qoʻyilgan savollarga sinaluvchi javob berish bilan chegaralanmasdan, balki bu jarayonda yuz bergan his-tuygʻularini ham izohdab berishini taqozo etardi. Eksperiment-tajribalar uchun ataylab mutaxassis psixologlar tanlab olingan. V. m. tafakkurni voqeiy olam hissiy timsoli, nutq bilan bogʻlanmagan ruhiy hodisa sifatida talqin qiladi. V. m. geshtaltpsixologiyagg taʼsir koʻrsatdi. V. m. 1901—09 yillarda faoliyat koʻrsatib, soʻngra tarqalib ketdi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Baliq (shahar)

Baliq, baligʻ — qad. turkiy tilda "shahar" degan soʻz. Turkiy runik yozuvlarda, "Devonu lugʻotit turk"da qayd qilingan; eski joy nomlari tarkibida koʻp uchraydi: Beshbaliq (Sharqiy Turkiston), Xonbaliq (Pekin shahrining qad. turkiy nomi), Oʻrdubaliq va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Balʼamiy Abu Ali Muhammad ibn Muhammad

Balʼamiy Abu Ali Muhammad ibn Muhammad (tug‘ilgan yili noma’lum, 974-yili vafot etgan) — X asrda o‘tgan buxorolik tarixnavis va davlat arbobi. Abu Ali Muhammad ibn Muhammad Bal’amiy Marvga qarashli Bal’amon qishlog‘ida tug‘ilgan. Asli arablarning Banu tamim qabilasidan chiqqan, otasi Abulfazl Muhammad ibn Ubaydullo somoniylardan Ismoil ibn Ahmad (892—907)ning vaziri bo‘lgan. Somoniy amirlaridan Abdumalik ibn Nuh (954—961) hamda Abu Solih Mansur I (961—976)larning bosh vaziri bo‘lib xizmat qilgan.

Bal’amiy yuqori darajadagi mansabdor sifatida emas, balki tarixshunos olim sifatida shuhrat topdi. U mashhur arab tarixchisi Abu Ja’far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy (839—923)ning „Tarix ul-anbiyo va-r-rasul va-l-xulofo“ („Payg‘ambarlar, podsholar va xalifalar tarixi“) nomli mashhur asarini fors tilida muxtasar qilib qaytadan yozgan (963-yil yozib tamomlagan). Mazkur asar Sharqda IX asrgacha boʻlgan siyosiy voqealarni oʻzida aks ettirgan, Oʻrta Osiyoda yangi fors tilida bitilgan birinchi asar boʻlib, Tabariyning arab tilida yozilgan va Leydenda (1879—1889) nashr etilgan yuqoridagi asariga qaraganda aniq maʼlumotlarga boy va ayrim hollarda mufassalroqdir. Bal’amiy varianti shunchaki tarjima bo‘lmay, balki asarning qayta ishlangan va ayrim hollarda yangi dalil bilan boyitilgan nusxasidir. Unda, birinchidan, qisqartirilgan tahrirda uchramaydigan ma’lumotlar bor. Ikkinchidan, Bal’amiy nusxasi boshqa manbalar asosida yangi ma’lumotlar bilan to‘latilgan. Aftidan, Bal’amiy Tabariy asarining avvalgi toʻlaroq nusxalaridan foydalangan. 

Mazkur asar olamning „yaratilishi“dan to 912—913-yillargacha Arabiston, Rum (Kichik Osiyo), Eron va arab xalifaligi qo‘l ostidagi mamlakatlarda, shuningdek, Movarounnahrda bo‘lib o‘tgan ijtimoiy-siyosiy voqealar haqida hikoya qiladi. Voqealar yilma-yil, xronologik tartibda bayon etilganki, bu o‘z navbatida asardan foydalanishni birmuncha osonlashtiradi.

Asarning nusxalari Rossiya, Eron, Turkiya, Iroq, Arabiston (Quddus), Hindiston, Angliya, Gollandiya, Fransiya, AQSh va boshqa mamlakatlarning kutubxonalarida saqlanmoqda. Asardan ayrim parchalar ingliz (1798, 1811— 1821, 1824, 1903-yillar), fransuz (1836, 1867—1874), turk (1844), eski o‘zbek (1913), uyg‘ur (XVIII asr) va urdu (1870) tillariga tarjima qilingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
   

Tarixchilar
Band (tushuncha)

Band — 1) toʻgʻon, suv ombori; mas, 10-asrda hozirgi Forish tumani Pasttogʻ darasida toshdan qurilgan Xonbandi, Nurota tumanidagi Gʻishtband (12-asr), shu tumandagi Beglarsoy darasida qurilgan Abdullaxon bandi (16- a.); 2) qum bosishni toʻxtatish uchun qurilgan toʻsiq, ihota; 3) yoʻlga gʻov solib toʻsib qoʻyish; 4) togʻ oraligʻidagi juda tor yoʻl (mas, Darband asli "Darai band" boʻlgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Nodar Bandzeladze

Nodar Ambrosyevich Bandzeladze (1937.10.11, Gruziya — 2000) — haykaltarosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1987). Tbilisi Badiiyot akadimyasi da taʼlim olgan (1958—63). 1963-yildan Samarqandda. Ijodini metallga zarb berib, boʻrtma tasvirlar ishlash bilan boshlagan ("Samarqandlik rassom ayol", 1964), gips, toshdan haykallar ham ishlagan: "Nasriddinni tinglamoqdalar" (babbit, 1975); "Suv keddi" (gips), "Onalik" (tosh), "Uyqudagi bola" (tosh) — hammasi 1980; xirurg, professor Zokirov portreta (bronza, 1980), "Egizaklar" (tosh, 1983), "Mirsharapov ot ustida" (mis, 1984), "Motam" (tosh, 1984) va boshqa Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati (1977).

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1937-yilda tugʻilganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
2000-yilda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Barg toʻkilishi

Barg toʻkilishi, xazonrezgi - oʻsimlik barglarining tabiiy holda toʻkilish jarayoni. Barg toʻkadigan oʻsimliklar (odatda daraxt va butalar) noqulay mavsum boshlanishi bilan koʻpincha barglarini bir vaqtda, doim yashil oʻsimliklar asta-sekin toʻkadi. Qarib borayotgan barglarda kechadigan chuqur biokimyoviy va fiziologik oʻzgarishlar assimilyasiya jarayonining keskin susayishiga va parchalanish jarayonining kuchayishiga olib keladi. Barg toʻkilishi  jarayonining mexanizmi barg tarkibidagi geteroauksinning keskin kamayib ketishi va etilen mahsulotlarining koʻpayishi, shuningdek barg bandidagi koʻchadigan qavatning shakllanishiga bogʻliq. Barglarning poyadan ajralib toʻkilishi shu qavat hujayrasi qobigʻining izdan chiqishi va oʻtkazuvchi naylarining uzilishi oqibatida sodir boʻladi.

Manbalar 

Botanika
Baroqgom qalʼasi

Baroqgom qalʼasi - Qoraqalpogʻistondagi Oqchadaryo mansabining shim. dagi kalʼa harobasi (4 — 5- a.lar). S. P. Tolstov rahbarligidagi Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tekshirgan (1945 — 46,1949,1956). Baroqgom qalʼasi  ikki qavatli qasr (18x17 m) va hovli (100x100 m)dan iborat. Hovli markazidagi qasr binosi xom gʻisht va paxsadan qurilgan. Ikkala qavatda ham bir nechtadan xona joylashgan. Ikkinchi qavatga pandus (koʻtarma yoʻl) orqali chiqilgan. Ikkinchi qavatidagi hashamatli xona (8,10×7,60 m)da tokchalar va keng supalar boʻlgan. Supalar sathidan rangdor jun gilam qoldiqlari topilgan. Xona oʻrtasida xom gʻishtdan ishlangan toʻrtburchak tarxli otashgoh boʻlgan. Baroqgom qalʼasi dan sopol idish (xumcha, koʻzacha va boshqalar)larning boʻlaklari, manqal topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Arxeologiya
Qoraqalpogʻiston
Xorazm
Baroqxon (Shayboniy)

Baroqxon (haqiqiy ismi Navroʻz Ahmadxon) (? — 1556, Samarqand) — oʻzbek shayboniylar sulolasidan boʻlgan xon. 

Abulxayrxonnmng nevarasi, Toshkent hokimi Suyunchxoʻjaxonning kichik oʻgʻli. Otasining vafotidan keyin Toshkent hokimi (1533—1551), soʻngra Movarounnahr (1551—1556) xoni. Baroqxon yoshligida Vosifiydan sheʼriyat, musiqa, ashula, vazn va nazmdan taʼlim olgan. Ayni vaqtda chavandozlik va harbiy mashqlar bilan koʻproq mashgʻul boʻlgan. Baroqxon oʻz saltanatini kengaytirish uchun koʻp harbiy yurishlar uyushtirgan. Abdullatifxon vafotidan keyin 1551-yil Samarqand taxtiga oʻtirgan va Navroʻz Ahmadxon nomi bilan Movarounnahrni boshqargan. Uning nomi bilan tanga pullar zarb etilgan. Baroqxon obodonchilik ishlariga eʼtibor bergan, Toshkentda Baroqxon madrasasini qurdirgan. Hofiz Tanish Buxoriyning „Abdullanoma“ asarida qayd etilishicha, Baroqxon 1556-yil Zarafshon daryosidan boshlangan Dargʻom kanalining bosh inshooti — Ravotxoʻja toʻgʻonini tuzattirish uchun kelgan va shu yerda toʻsatdan vafot etgan. Baroqxon davrida Movarounnahr bilan Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlari, Hindiston, Xitoy, Sibir oʻrtasida savdo-sotiq, elchilik munosabatlari rivojlangan.

Havolalar 
 Toshkentliklar. Baroqxon (Navro‘z Ahmadxon)
 Toshkent madrasalari. Baroqxon madrasasi
 Baroqxon madrasasi
 500 yillik kumush tanga

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Madrasa asoschilari
Baryer funksiya

Baryer funksiya - odam va hayvonlar organizmining oʻz ichki muhitini (qon, limfa va toʻqima suyukligini) tashqi taʼsirlardan himoya qilishi, shu muhitni (tarkibi, kimyoviy, fizik hamda biologik xossalarini) nisbatan bir meʼyorda saqlay olishi (qarang Gomeostaz). Organizm bu funksiyani baryerlar deb ataladigan maxsus fiziologik mexanizmlar yordamida amalga oshiradi. Ular shartli ravishda tashqi (teri, shilliq pardalar, nafas, ayirish va ovqat hazm qilish apparatlari) hamda ichki — gistogematik va gematoensefalik baryerlarga boʻlinadi. Gistogematik baryerlar aʼzo va toʻqimalarda qon bilan toʻqima oraligʻida joylashgan. Shu baryerlar orasida jigar baryeri ayniqsa muhim. Ichakda hosil boʻlib, undan qonga oʻtadigan baʼzi zaharli moddalarni jigar baryeri zararsizlantirib turadi. Baryer funksiya  ham boshqa moslashuv mexanizmlari singari evolyutsiya jarayonida takomillashgan. Aʼzo va toʻqimalarning bakteriyalarga, toksinlarga, moddalar almashinuvining buzilishi natijasida hosil boʻlgan mahsulotlarga, yot moddalar va doridarmonlarga sezgirligi Baryer funksiya ga bogʻliq. Baryer funksiya dan gematoensefalik baryer (qon bilan miya oraligʻidagi), gematooftalmik baryer (qon bilan koʻz toʻqimalari oraligʻidagi), platsentar baryer (ona organizmi bilan homila oraligʻidagi) va boshqa batafsil oʻrganilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Lidiya Bat

Lidiya Grigoryevna Bat (1900—1985) — rus yozuvchisi va tanqidchisi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimi (1970). Ijodini hiyuya, ocherk va taqrizlar yozishdan boshlagan, keyinroq qissalar yozgan. A. I. Deych bilan hamkorlikda yozgan ikki qissasi: "Fritof Nansen" (1936), "Taras Shevchenko" (1939) dan soʻng "Buyuk isteʼdod" (1958), "Haqiqat uchun rahmat" (1961), "Dengiz hayqiradi" (1967), "Unutilmas uchrashuvlar" (1970) kabi asarlarni yaratdi. Uning oʻzbek xalqi hayoti va adabiyoti bilan yaqin aloqasi Toshkentda (1942 — 44) yashagan yillarida boshlangan. Alisher Navoiy hayoti va ijodiga bagʻishlangan "Hayot boʻstoni" (1948) qissasi B. adabiy faoliyatida muhim oʻrin tutadi. Hamza, Gʻ. Gʻulom, H. Olimjon, A. Qaxhor, Zulfiya, A. Muxtor va boshqa ijodi haqida maqolalar, ocherklar, taqrizlar yozgan. M. Qoʻshjonov bilan hamkorliqda yaratgan "Oybek" (1966) tanqidiy-biografik ocherki oʻzbek adabiyoti taraqqiyotiga salmoqdi hissa boʻlib qoʻshilgan. I. Sultonov bilan hamkorliqsa Hamzaning "Maysaraning ishi", "Paranji sirlari" (1951), V. Smirnova bilan hamkorlikda Abdulla Qodiriyning "Oʻtgan kunlar" (1958), "Mehrobdan chayon" (1961) asarlarini rus tiliga tarjima qilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1900-yilda tugʻilganlar
Rossiyalik yozuvchilar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan madaniyat xodimlari
Bahor (shahar)

Bahor – Toharistondagi oʻrta asr shaharlaridan biri. Arab tarixchisi Qu-doma ibn Jaʼfarning maʼlumotiga koʻra, B. shahri Xulmdan 7 farsax (45– 50 km) narida, choʻlda joylashgan. B.da suv faqat bir qudukdagina boʻlib, unga narvon bilan tushilgan. Samʼoniy (12-asr) Balx viloyatida Shobuxor qishlogʻini, Yoqut Hamaviy shu viloyatda Bahoriza qishlogʻini qayd etganlar, ularni B. bilan aynan bir deb hisoblash mumkin. "Bahor" atamasi bu yerda islom dinidan avval v i x a r a, yaʼni buddaviylar monastiri – ibodatxonasi boʻlganidan dalolat beradi. "Narvon bilan tushiladigan kuduq", yaʼni sardoba boʻlgan. Atamalardan biri tarkibidagi "sho" qadimgi "xsha" – "podshoh" soʻzidan, yaʼni "sho-hona vihara" turgan yer. Ikkinchisida – "za" qoʻshimchasi sugʻdcha "zay, zaya" – "joy, oʻrin, yer" maʼnosiga ega. Qiyos qiling: Toshkentda Novza mavzei – "yangi yer" deganidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bahor (fasl)

Bahor, koʻklam – 1) yil fasli, mavsum. Yerning Shimoliy yarim sharida ba-horgi kecha-kunduz tengligi (20 yoki 21-mart)dan yozgi quyosh turgʻunligigacha, yaʼni kunduz eng uzun, kechasi eng qisqa boʻlgan kungacha (21 yoki 22-iyungacha) davom etadi. Shartli ravishda mart, aprel va may oylarini B. deb atash qabul qilingan. Yerning Janubiy yarim sharida bu vaqtda kuz fasli boʻladi. B. qishdan yozga oʻtish mavsumi hisoblanadi. B. kelishi bilan kunlar tez isiy boshlaydi, daraxtlar barg yozadi, maysalar koʻkaradi, qushlar uchib kela boshlaydi va hokazo Bular turli joylarda har xil paytlarda roʻy beradi, Qutb kengliklarida B. qiska boʻladi, tropiklarda sezilmay oʻtib ketadi (qarang Yil fasmari); 2) qadimgi ogʻirlik oʻlchov birligi; musul-mon davlatlarida qoʻllanilgan. Klimata ishlatilish joyi va davriga qarab har xil boʻlgan: a) vazni 229 kg ga teng boʻlgan kichkina va vazni 422 kg ga teng boʻlgan katta B.larga boʻlinadi. B.ning 207.4 kg li turi ham bor; b) Makkada 1 B. 183,7 kg ga teng boʻlgan (16-a).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil