MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Toʻrt Shabboz majmuasi

Toʻrt shabboz majmuasi – Xivadagi meʼmoriy yodgorlik (taxminan 1842—1885). Dishan qalʼa hududidagi qabristonining jan.da (Bogʻcha darvoza yaqinida) joylashgan. Muhammad Rahimxon II buyurtmasiga koʻra, usta Hasanquli Azizon rahbarligida qurilgan. Rivoyatga koʻra, 3 akauka avliyo (Nizomiddin, Aloviddin, Sharofiddin) va Xiva xoni Asfandiyorxon (1643 y. v. e.) sharafiga „toʻrt shavvoz“ deb nomlangan (magʻalliy talaffuzda „shavvoz“ „shabboz“ga aylangan).

Hozir qabriston hududiga qoʻshib yuborilgan. Ularning qabrlari chinor tagida boʻlgan (saklanmagan), ammo bu yer hozir ziyoratgoh hisoblanadi. Toʻrt Shabboz majmuasim.da 3 Madrasa, masjid, minora, maqbara va hovuz joylashgan. Katta maydon oʻrtasida hovuz (12x12 m), atrofiga daraxtlar ekilgan. Markazi (jan.)dagi masjid (18,0x12,0 m) 4 ustunli, 9 gumbazli, bir tomoni ayvonli. Ustunlar oʻyma naqshlar bn bezatilgan. Masjid eshigi tepasidagi marmar taxtachada xorazmlik usta Muhammad Nazarboy ismi va buyurtma vaqti (1874) oʻyib yozilgan. Masjid yaqinidagi minora (asosining diametri 2,5 m) gʻishtdan bezakli qilib koʻk sirkori shakllar bn bezatilgan. Qafasasiga ravoqchalar ishlanib, tepasi muqarnas bezaklar bn yakunlangan. Bunday bezaklar madrasa peshtogʻida qam uchraydi. Toʻrt Shabboz majmuasim. shim.sharqida Tillaboy madrasasi (1871), sharqsa Asfandiyorxon madrasasi, jan.sharqiy burchagida Xudoybergan karvonboshi qurdirgan Madrasa (1875) saqlangan.

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xiva
Xorazm
Toʻrtkoʻl (maʼnolari)

Toʻrtkoʻl:

 Toʻrtkoʻl — Qoraqalpogʻistondagi (Oʻzbekiston) shahar.
 Toʻrtkoʻl (Andijon viloyati) - Andijon viloyatidagi shaharcha.
 Toʻrtkoʻl (tepalar) — qadimgi yaxlit yassi qirlarning yemirilishidan qolgan supasimon tepalar.
 Toʻrtkoʻl (atama) —  qadimgi qalʼa xarobalari, qoʻrgʻonlar, shuningdek, karvonsaroylar yuritiladigan atama.
Toʻrtkoʻltepa

Toʻrtkoʻltepa — Toshkent viloyatidagi shahar xarobalari. T.I — Yangiyoʻl sh. gʻarbida joylashgan. Kurkuldaq irmogʻi chap soxilida kvadrat (400x400) tarhli qalʼa, yirik xom gʻishtdan (46—52x25 — 26x10—12 sm) qurilgan devor bn oʻralgan. Yu. F. Buryakov oʻrgangan (1977). Devor poydevorining qalinligi 8 m, saqlanib qolgan bal. 8 m. Devorga yondosh qilib supali xonalar qurilgan.

Ularda jangchilar yashagan. Qovunchi madaniyatitz. tegishli sopol buyumlar chiqqan.

T. II (Shaharbobo) — Ohangaron daryosining chap sohilida joylashgan. Strategik qulay balanddikda, daryoning quyilish yeriga yaqin joyda, 2 tomondan daryo oʻzani va koʻshimcha kavlangan xandaq bn oʻralgan. ShoshIloq ekspeditsiyasi tomonidanʼ aniqlangan (1975). Shim.gʻarbdan — jan. sharqqa qarab 750 m ga choʻzilgan, kengligi 300 m dan ziyod. Shaxristonning bal. 18 m gacha. Shim. qismida toʻrtburchak (75x80 m) tarxli, bal. 22 m gacha boʻlgan qalʼa joylashgan.

T. III (Unjaket) — Chirchiqdaryosi etagidagi Gul qishlogʻida joylashgan. Yu. F. Buryakov tomonidan aniqlangan (1971). 1972-yilda kavlash ishlari olib borilgan. Qalʼaning paxsa devori koʻtarma poydevor ustiga qurilgan. U 9-asr oxiri — 10-asrdan 13-asr boshigacha mavjud boʻlgan. Qalʼa va shahriston yongʻindan xarobaga aylangan. 15—17-asrlarda T. III da hayot bir oz jonlangan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Toshkent viloyati
Oʻzbekistondagi arxeologiya yodgorliklari
Toʻrtkoʻltepa (qishloq)

Toʻrtkoʻltepa (Eski qoʻrgʻon) -Andijon viloyati Izboskan tumanidagi shu nomli qishloq markazida joylashgan shahar xarobasi (mil. av. 1—mil. 1 — 2-asrlar). Arxeologlar Gʻ. Dadaboyev, B. Matboboyevlar oʻrgangan. Maydoni 13 ga (350x350 m). T. koʻpburchak shaklida qurilgan. Yodgorlik qalin mudofaa devori bn oʻrab olingan, xom gʻisht va paxsadan tiklangan devorda 20 ga yaqin burjlar boʻlgan. Devorning qalinligi 6-10 m, bal. 6-7 m. Devorning ichki tomoni boʻylab binolar qurilgan. Bu binolarda mudofaachilar yashagan. Tashqi tomondan devor ostidan 3-4 m kenglikda ariqzovur oʻtkazilgan. Shahar irmogʻining shim.gʻarbida ark qoldiqlari saqlangan. Undan sal quyida jan.gʻarbiy qismida yana bir bino qoldiqlari bor. Norin va Qoradaryo oraligʻidagi Qolgandaryogacha boʻlgan joylar, yaʼni hozirgi Yangiqishloq, Eylaton, Boʻz, Botirobod, Maygir, Qoʻshkoʻprikda yashagan qad. Aholi uchun savdosotiq, madaniyat markazi hamda „notinchlik paytida panagoh“ vazifasini bajargan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Andijon viloyati
Izboskan tumani
Andijon viloyati qishloqlari
Toʻrtlamchi sistema geologiyasi

Toʻrtlamchi sistema geologiyasi — geologiyaning Yer tarixidagi toʻrtlamchi sistemasi va unga moye keladigan davrini oʻrganadigan boʻlimi. 1920—30 yillarda mustaqil fan sifatida shakllandi.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig.ning mustaqil fanga ajratilishi uning fanerozoy sistemasi boshqa davrlaridan ancha farq qilishi bn bogʻliq. Toʻrtlamchi davr tarixini qayta tiklashda undan qadimroq boʻlgan sistemalarga nisbatan stratigrafik yotqiziqlarni mukammalroq oʻrganish zaruriyatidan kelib chiqqan holda, Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. uchun geomorfologik va palinologik tadqiqotlar oʻtkazish muhim ahamiyatga egadir. Shu bois Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. Yerning hozirgi vaqtdagi koʻrinishini oʻrganuvchi geomorfologik, iklimshunoslik, tuproqshunoslik, zool., botanika, arxeologiya, muhandislik geol.si kabi fanlar bn bogʻliq.

Geol.ga maʼlum boʻlgan izlanish metodlari bn bir qatorda Toʻrtlamchi sistema geologiyasig.da radiouglerod, termolyuminessent, kriolitologik, paleomagnit, paleoantropologik va arxeologik maxsus metodlardan foydalaniladi.

Toʻrtlamchi davr — odamzod va insoniyatning shakllanish va rivojlanish davridir. Buning eng dastlabki bosqichlari toʻgʻrisida inson moddiy madaniyati qoldiqlari dalil boʻla oladi. Undan toʻrtlamchi davr yotqiziklari stratigrafiyasidan xulosa chiqarish mumkin.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. vujudga kelishi va rivojlanishiga rus olimlari, P. A. Kropotkin, A. P. Pavlov, S. N. Nikitin, V. A. Obruchev, I. P. Gerasimov, shuningdek, avstriyalik geolog olimlar A. Penk, E. Brikner, nemis olimi P. Voldshtedt, amerikalik olimlar R. Flint, F. Seyner va boshqa katta hissa qoʻshdilar.

Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. masalalari Toʻrtlamchi davrni oʻrganish boʻyicha Xalqaro assotsiatsiya (JNQVA, INKVA, International Union for Qvaternaru research 1932-yilda tashkil qilingan) konfesslari, xalqaro geol. va geogr. kongresslar va boshqa da muhokama qilinadi. Toʻrtlamchi sistema geologiyasig. muammolari maxsus davriy adabiyotlarda yoritiladi.

Manbalar 

 

Geologiya
Toʻrtlik

Toʻrtlik — tugal mazmun ifodasiga ega boʻlgan sheʼriy shakllardan biri; 4 miyeradan iborat band. Qofiyalanish tartibi: avav, avva, aavv. T.ni uzaytirish (avavav) yoki unga boshqa bandni ulash (avaves) va boshqa yoʻllar bn bir nechta T.dan iborat sheʼr shakli vujudga keladi. Bunday sheʼr tuzilishi oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida, qad. va hozirgi yozma adabiyotda ham uchraydi. Ruboiydan vazni, kompozitsiyami, aruzla yozilganligi va fikrning quyma holda berilganligi bn farq qiladi (yana qarang Ruboiy).

    

Sheʼriyat
Toʻrgʻay platosi

Toʻrgʻay platosi, Toʻrgʻay supasimon oʻlkasi — Qozogʻistonning shimoli-gʻarbidagi platosimon qir. Shimolida Gʻarbiy Sibir tekisdigi, gʻarbda Janubiy Ural va Mugʻojar togʻlari etaklari, sharqda Qozogʻiston past togʻlari, janubida Turon pasttekisligi bn chegaradosh. Toʻrgʻay platosi chekka qismining mutlaq bal. 200–300 m. Toʻrgʻay soyligi (yoʻlagi)ni ham oʻz ichiga oladi. Meridional yoʻnalishda 630 km, kenglik boʻylab 300 km ga choʻzilgan. Toʻrgʻay platosi toʻlqinsimon tekislik boʻlib, asosan, pastroq qirlar (supa togʻlar) va yassi tekisliklardan iborat. Ular orasida esa quruq vodiylar joylashgan. Platoda shamol va suffozion jarayonlar natijasida vujudga kelgan botiqchalar koʻllar bn band.

Toʻrgʻay platosining oʻrta qismi pastroq (Toʻrgʻay soyligida 80–150 m ga pasayadi). Platoning zamini paleozoy davri kristalli togʻ jinslaridan tuzilgan, ularning ustini qalin mezozoy va kaynozoy gʻovak jinslari (gil, mergel, qum, konglomerat va boshqalar) qoplagan. Iqlimi keskin kontinental va quruq, qishi sovuq va uzoq, yozi issiq. Jan.ga borgan sari qurgʻoqchil. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimoliy qismida —15°, — 16°, janubida —13°, —14°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi shimolida 23°, janubida 25°. Baʼzi yillari qishda temperatura —45°, —46° ga pasayadi, yozda esa 42°, 44°ga koʻtariladi. Yillik yogʻin, shimolida 3000–3500 mm, janubida 150–200 mm. Dare kam, shim.ga Tobol va uning tarmogʻi — Ubagan, jan.ga qarab Toʻrgʻay, Irgʻiz va boshqa daryolar oqadi. Yirik koʻllari: Qushmurun, Oqsaut, Sariqara, Tenteksoʻr, Qarasoʻr va boshqa Toʻrgʻay soyligida joylashgan. Toʻrgʻay platosining shimoliy qismi dasht landshaftlaridan iborat. Och rangli qoratuproqlar, janubida kashtan, qoʻngʻir tuproqlar tarqalgan. Dare vodiylarida oʻtloq, koʻllar atrofida shoʻrxokbotqoq tuproqiar uchraydi. Oʻsimliklardan shimoliy qismida chalov, betaga, janubida chalov, betaga bn birga burgan, shuvoq, shoʻralar, dare, koʻl boʻylarida qaragʻay, tol, terak va qamishzorlar tarqalgan.

Yovvoyi hayvonlardan yumronqoziq, qoʻshoyoq, sichqon, boʻri, tulki, boʻrsiq va boshqa yashaydi. Qushlardan tuvaloq, bizgʻaldoq, toʻrgʻay, koʻllarda oʻrdak, gʻoz va boshqa uchraydi. Temir, koʻmir, boksit, tuz konlari bor. Donli ekinlar ekiladi. Chala choʻl zonasida joylashgan janubiy qismidan yaylov sifatida foydalaniladi. Toʻrgʻay platosi da yirik magnetit temir rudasi (Sokolovsk, Sarbay, Kachar); boksit, koʻmir konlari va boshqa konlar bor. Naurzum qoʻriqxonasi tashkil etilgan.

 

Qozogʻiston geografiyasi
Toʻrgʻay soyligi

Toʻrgʻay soyligi, Toʻrgʻay vodiysi — shimoldan janubga Toʻrgʻay platosi va Gʻarbiy Sibir tekisligi hamda Turon pasttekisligining shimoliy qismini kesib oʻtgan eroziontektonik soylik. Qozogʻistonning shimoli-gʻarbida. 800 km ga choʻzilgan. Eni 20–75 km, bal. 125 m gacha. Qad. allyuvial va koʻlallyuvial qumoqlaridan tashkil topgan. Toʻrgʻay soyligi boʻylab shimoliy yoʻnalishda Ubagan daryosi, janubiy yoʻnalishda Toʻrgʻay daryosi oqib oʻtadi, shoʻr koʻllar bor. Erigan qor suvlaridan botqoqliklar hosil boʻlgan, grunt suvlari minerallashgan. Dasht va chala choʻl landshaftlarda shoʻrtobshoʻrxok, shoʻrtoboʻtloqdasht va oʻtloklar bor. Yaylov va pichanzor koʻp.

Qozogʻiston geografiyasi
Vodiylar
Toʻrgʻaylar

Toʻrgʻaylar () — chumchuqsimonlar turkumi oilasi. 15 urugʻga mansub 78 turi maʼlum. Asosan, Afrika, Osiyo, Yevropada tarqalgan. Amerikada 1 turi va Avstraliyada 2 turi uchraydi. Ayrim turlari iqlimlashtirilgan. Tanasining uz. 110–230 mm, ogʻirligi 1570 g. T. ochiq yerlarda —dala, choʻl, sahro, baʼzan oʻrmon va yalangliklarda yashaydi. Uyasini yerga qoʻyadi. Odatda, 4—6 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini faqat modasi 12—16 kun bosadi. Ikkala jins 10—11 kun bolalarini uyasida, 8—10 kun uyadan tashqarida oziqlantiradi. Oʻsimlik urugʻlari va hasharotlarni yeydi. Koʻpayish davri tamom boʻlgandan soʻng guruhlarga birlashadi. Shimolida yashovchi T. qishda jan. ga, togʻdagilari vodiyga koʻchib oʻtadi. Oʻzbekistonda dala toʻrgʻayi, soʻfitoʻrgʻay, qoraqosh T., kichik T., hind toʻrgʻayi, joʻr va boshqa uchraydi.

Qushlar
Toʻsin

Toʻsin — bino va inshootlarning tomi, orayopmalari, poliga ishlatiladigan va tayanchlarga tayanadigan konstruktiv elementa. Joyiga qarab temirbeton, metall va yogʻoch T.lar ishlatiladi. Koʻndalang kesimi shakliga koʻra, toʻgʻri toʻrtburchak, tavr yoki qoʻshtavr, trapetsiya va doiraviy boʻlishi mumkin. Tayanchlarning soni va T. uchlarining biriktirilishi usuliga koʻra, T.lar bir qulochli (prolyotli), koʻp qulochli, konsolli, uchlari mahkamlangan, qirqma, yaxlit, osma va boshqa turlarga boʻlinadi. Vaznini yengillashtirish maqsadida ichi kovak T.lar ham ishlatiladi. Ilgari Oʻzbekistonda binolar uchun asosan yogʻoch toʻsinlar (bolorlar) ishlatilar edi. Xonalarning kattakichikligi solinadigan T.lar soniga qarab belgilanar edi (mas., besh, yetti, toʻqqiz, oʻn bir T.li va boshqalar). T. ustiga toqi (vassa)lar zich qilib yonmayon yotqizilardi. Toqi siyrak boʻlganda ustidan boʻyra tashlanardi. Koʻpincha, T. sifatida daraxtning shakli saqlangan xrlda ishlatilgan, keyinchalik toʻrtburchak qilib yoʻnilgan, oʻyib, boʻyab naqsh ishlangan. Yakka tartibda uyjoy qurilishida bu anʼana hamon saqlanib qolmoqda. Ammo zamonaviy yirik binolarda yogʻoch toʻsinlar oʻrnini yigʻma metall yoki temirbeton plitalar egalladi.

Binokorlikda yigʻma temirbeton T.lar keng tarqalgan. T. egilganda markaziy (neytral) oʻqdan pastki tolalari choʻzilishga, yuqori tolalari esa siqilishga ishlaydi. Beton choʻzilishga zaif, siqilishga yaxshi ishlaydigan material. Betonning choʻzilishga mustahkamligini oshirish maqsadida T.ning choʻzilish zonasiga poʻlat armatura joylanadi. T. yoki plitaning oʻrta qismida kuchlanish kam boʻlganligi sababli, oʻrta qismlari kovakli, boʻshliqli qilib ishlanadi. Tom va orayopma uchun ishlatiladigan plitalarning aksariyati koʻp boʻshliqli boʻladi.

    

Arxitektura
Toʻsunsoy

Toʻsunsoy — Samarqand viloyatidagi soy. Nurota togʻlarining janubiy yon bagʻirlaridan boshlanadi. Uzunligi 76 km, suv yigʻish maydoni 110 km². Oʻrtacha yillik suv sarfi 1,5—2,5 m³/sek. Daryo vodiysida dehqonchilik rivojlangan. Suvi Payariq tumani ekin maydonlarini sugʻorishga sarflanadi.

Oʻzbekistondagi daryolar
Samarqand viloyati
Toʻsunsoy suv ombori

Toʻsunsoy suv ombori - Samarqand viloyatidagi suv ombori. Nurota toglarining jan. yon bagʻirlaridan boshlanib, bir necha soylarning suvlaridan hosil boʻladigan Toʻsunsoy daryosining yuqori oqimida (Qaraqchitov togʻlari jan.da) barpo etilgan. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. 1989-yilda qurilib ishga tushirilgan. Toʻliq hajmi 52,1 mln. m/ toʻgʻon bal. 40,6 m, maksimal suv oʻtkazish qobiliyati 40m³/s. Ombor suvi Sagʻanoqsoy orqali Okdaryoga quyiladi. Ishtixon, Kattaqoʻrgʻon tumanlaridagi ekin maydonlari sugʻoriladi.

    

Suv omborlari
Toʻti baliqlar

Toʻti baliqlar, skarsimon baliqlar (Scaridae) — olabugʻa baliqlar turkumiga mansub baliqlar oilasi. Uzunligi bir necha oʻn sm dan 2 m gacha va baʼzan koʻproq. Oldingi tishlari birlashib, toʻti tumshugʻiga oʻxshash shaklni hosil qiladi (nomi shundan). Bunday "tumshuq" qar qaysi jagʻda ikkitadan boʻladi. Baʼzan tashki qoziq va oziq tishlar ham bor. Chiroyli rangli, oʻsish davomida rangini bir necha marta oʻzgartiradi. 10 urugʻi, 80 turi maʼlum. Tropik dengizlardagi korall riflarida yakka yashaydi. Kechasi shilimshiq moddadan iborat gʻilofga oʻralib oladi; kunduzi faol hayot kechiradi. Germafrodit. Korallar va mollyuskalar bn oziqlanadi. Tishlari yerdamida riflarni uzib olib, chaynab maydalaydi.
Toʻtilar

Toʻtilar () — qushlar turkumi. 1 oila, 7 kenja oila va 324 turi maʼlum. Tanasining uz. 9,5 sm dan 1 m gacha, ogʻirligi 10 g dan 1 kg gacha. Toʻtilarning nari va modasi bir xil tusda, koʻpincha har xil rangli (mas., yashil, qizil, koʻk aralash, kamdankam kora yoki kulrang va boshqalar), tumshugʻi yoʻgʻon, ustki qismi harakatchan; uning yordami bn daraxt shoxlarini changallab yuradi; qattiq mevalarni chaqadi.+ Koʻpchiligida kokil va uzun dumlari bor. Tirnoqlari mustahkam. 1 va 4 barmoklari orqaga qayrilgan. Koʻpchiligi yaxshi uchadi, baʼzilari (mas., ukki, tugi) uchish layoqatini yoʻqotgan. Tropik va subtropik mintaqalarda, ayniqsa, tropik Amerikada keng tarqalgan. Baʼzilari (mas., kakapo) yerda, koʻpchiligi daraxtda yashashga moslashgan. Uyasini daraxt kovaklariga, toshlar yorigʻiga, boshqa hayvonlar uyalariga va boshqa joylarga yasaydi. 2—8 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumini 2—4 hafta bosadi. Bolalarini 5— 12 hafta uyasida, asosan, oʻsimlik urugʻlari, mevalari, baʼzan hasharotlar va nektar bn oziqlantiradi. Chiroyliligi va ayrim tovushlarga taqlid qilish, jumladan soʻzlarni ifodalashga oʻrgatish mumkin boʻlgani uchun baʼzi Toʻtilar qafasda boqiladi. 70 dan ortiq turi Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqining Qizil kitobiga kiritilgan. Ularga misol qilib yana Korello, Kakadu, Ara, Jako, Ajralmas va to'lqinsimon to'tiqushchalarni keltirish mumkin.Ushbu to'tiqushlarning vatani Avstraliya.
Toʻtinoma

""Toʻtinoma" — Sharq xalklari orasida keng tarqalgan axloqiyestetik mavzudagi asar. Hindistonda sanskrit tilida xalq ogʻzaki ijodi asosida yaratilgan. Unda toʻtiqushning shahzoda Maymun va uning xotini Xujasta haqidagi ibratli hikoyalari majoziy shaklda badiiy aks ettiriladi. Asar avvalo hindlar orasitgʻ da "Shukasaptati" ("Toʻtining yetmish hikoyasi") nomi bn mashhur boʻlgan. Ziyo Naxshabiy "Toʻtinoma" nomi bn forstojik tiliga tarjima qilgan (1330). Asarda, asosan Maymun, Xujasta va Toʻtilarning oʻzaro munosabatlari misolida odoblilik, yaxshilik, vafodorlik kabi insoniy fazilatlar ardoqlangan, yomonlik, takabburlik, bevafolik, makkorlik qoralangan. "T." 52 hikoyadan iborat. Uning bir qancha variantlari yaratilgan: Hindistonda Muhammad’ Qodiriy (17 —18-asrlar) asarning forscha, Latifiy (19-asr 1yarmi) oʻzbekcha nusxasini yaratdilar (Oʻzbekiston FA Sharqshunoslik intida saqlanadi). Shu davrda Mulla Qurbon Xiromiy Ziyo Naxshabiy asarini oʻzbek tilida sheʼriy yoʻlda yozib chiqqan. "Toʻtinoma" fors, ingliz, nemis, fransuz, rus va boshqa tillarga ham tarjima qilingan. Oʻzbek tilida bir necha bor nashr etilgan.

Nashri: Toʻtinoma (Hind ertaklaridan), 2nashri, T., 1962.

Adabiyot
Hindiston
Azamat Toʻxtayev

Azamat Ramziddinovich Toʻxtayev (1946.25.4, Toshkent) — meʼmor. Oʻzbekiston Badiiyot akadimyasi akademigi (1997). Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmor (1991). Toshkent politexnika institutini tugatgan (1970). Toshkentdagi loyihalash ilmiy tadqiqot institutida loyihalovchi, katta meʼmor, loyiha bosh meʼmori, guruh rahbari, direktor (1963 93). Oʻzbekiston Respublikasi tashqi ishlar vazirligi "Oʻzinterqurilish" firmasida bosh direktor (1993— 95), Oʻzbekiston meʼmorlar uyushmasi boshqaruvi raisi (1998 — 2000), Oʻzbekiston Respublikasi Davlat arxitektura va qurilish qoʻmitasi raisi (2000-yildan).

Toʻxtayev Oʻzbekiston va boshqa davlatlardagi bir qancha bino loyihalari muallifi: Issiqkoʻldagi dam olish uyi (1968), Qarshidagi musiqali drama teatri (1976), Moskvadagi Oʻzbekiston Respublikasi elchixonasi interyeri (1978). Oʻzbekiston Respublikasi banklar assotsiatsiyasi binosi (1998— 2000) va boshqa "Mehnat shuhrati" ordeni bn mukofotlangan (1999).

    

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan meʼmorlar
Saidaxrol Toʻxtayev

Saidaxrol Toʻxtayev (1942.1.9, Toshkent - 2022.4.1) — kimyogar olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), kimyo fanlari doktori (1984), professor (1986). ToshPInitugatgan (1963). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Kimyo institutida  aspirant (1966— 69), ilmiy xodim (1969 — 70), laboratoriya mudiri (1971-yildan), ilmiy ishlar boʻyicha direktor oʻrinbosari (1991—92). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Ugʻitlar institutida  boʻlim mudiri (1993— 99), Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Umumiy va noorganik kimyo institutida  laboratoriya mudiri (2000-yildan). Ayni vaqtda shu intdagi Toshkent Kimyotexnologiya institutining "Noorganik moddalar texnologiyasi" kafedrasi filiali mudiri (2000-yildan). Ilmiy ishlari oʻsimliklar oson oʻzlashtiradigan mikroelementlardan iborat birikmalar, fiziologik faol moddalar, murakkab mineral oʻgʻitlar olish va ularning samaradorligini oshirishga oid. T. rahbarligida Kizilqum fosforitlaridan oddiy va boyitilgan superfosfat, qishloq xoʻjaligi ekinlarini bargi orqali oziqlantirish uchun suvda eruvchan yangi murakkab oʻgʻitlar sintezining nazariy va texnologik asoslari ishlab chiqilgan. "Shuhrat" medali bn mukofotlangan (1996).

Manbalar 
 Formamid i udobreniya na yego osnove (v soavtorstve), T., 1986; Sulfat kaliya s mikroelementami (v soavtorstve), T., 1988; Problemi ximii, texnologii, agroximii, ekonomiki i ekologii udobreniy i defoliantov (v soavtorstve), T., 1990.

Kimyogarlar
Toʻxtamish

Toʻxtamish, Toʻxtamishxon (1342—1406) — Oltin Oʻrda hukmdori (1380— 97). Joʻjixon naslidan boʻlmish Toʻyxojaning oʻgʻli. Otasi 1375 y. Oq Oʻrda hukmdori Urusxon tomonidan qatl etilgandan soʻng Toʻxtamish Amir Temur huzuriga (1376) keladi va Sohibqironning begʻaraz madadi tufayli avval Oq o'rda (1377), keyin Mamay qoʻshinlarining Kulikovo jangada yengilganidan foydalanib Oltin o'rda taxtini qoʻlga kiritadi (1380).

Toʻxtamish ichki nizolarga barxam berib, 7 yil ichida Oltin Urda davlat birligini qayta tiklashga erishadi. Sirdaryodan Dnestrgacha, Sigʻnoq va Utrordan Kiyevgacha choʻzilgan ulkan saltanatning xoniga aylanadi. Unga qarshi bosh koʻtargan rus knyazliklari xamda litvaliklarni magʻlubiyatga uchratadi. 1382 y. hiyla bn Moskvani oladi, shaharni talon-toroj qilib yoqib yuboradi. Muvaffaqiyatlardan maʼlum darajada esankiragan Toʻxtamish Amir Temur saltanati hududlarini qoʻlga kiritishga oshiqadi. Amir Temurning gʻarb safaridaligidan (1381) foydalanib, Ozarbayjon hamda Movarounnahrga bostirib kiradi, Samarqand va Buxoroni qamal qiladi. Lekin bu shaharlarni olishni uddasidan chiqolmaydi. 1388 yilning fevral

da Sohibqiron qoʻshini bn Toʻxtamishga qarshi Sherozdan yoʻlga chiqadi. Toʻxtamish Amir Temur bn yuzmayuz toʻqnashishdan voz kechib, zudlik bn Dashti Qipchoqqa qaytib ketadi. 1391—95 yillarda Toʻxtamish Sohibqiron bn boʻlgan Qunduzcha hamda Terek daryosi boʻyidagi janglarda magʻlubiyatga uchragan. Oltin o'rda poytaxti Saroyni ishgʻol qilgan Amir Temur qochoq Toʻxtamish oʻrniga Temur Qutlugʻni xon etib koʻtaradi. 1397— 99 yillarda Toʻxtamish Litva qiroli Vyutaytas yordamida Temur Qutlugʻ va Idiqu (Yedigey)ga qarshi olib borilgan harbiy harakatlarda muvaffaqiyatsizlikka uchraydi. Temur Qut))ugʻ vafotidan (1401) keyin Toʻxtamish Oltin Urda taxtini qayta egallash harakatida boʻldi. 1406 y. Tyumen sh. atroflarida qoʻlga tushirilgan. Toʻxtamish Idiqu tomonidan oʻldirilgan.

Hamidulla Dadaboyev.

Yana qara 

 Ulugʻ muhammad
 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
Oltin Oʻrda
Oltin Oʻrda hukmdorlari
Maʼmurjon Toʻxtasinov

Maʼmurjon Salimjonovich Toʻxtasinov (1958.18.11, Oltiariq tumani) — lirik xonanda, Oʻzbekiston xalq artisti (2000). Toshkent madaniyat institutini tugatgan (1986). Oltiariq madaniyat uyida badiiy rahbar, musiqa maktabida oʻqituvchi (1986— 96), "Uzbeknavo" birlashmasi Fargʻona viloyati boʻlimida yakkaxon xonanda (1997-yildan). Ovozi mayin, keng diapazonli, ijro uslubi Fargʻona vodiysi hofizlik anʼanalariga asoslangan. Repertuaridan maqom yoʻllari ("Chorgoh", "Saraxbori Oromijon", "Savti Suvora" va boshqalar), mumtoz ashula va zamonaviy bastakorlar asarlari ("Kucha bogʻi", "Mustahzod", A. Ismoilovning "Gohogoho kelasan", R. Tursunovning "Gʻamzasin" va boshqalar) oʻrin olgan. Ayniqsa, "Bobur" (1990, "Yaxshilik"), "Layli va Majnun" (1993), "Kecha va kunduz" (1995), "Shahzoda va Malika" videofilmlariga aytgan mumtoz va oʻzi bastalagan ashulalari mashxur. Tojikiston, Qozogʻiston, Germaniya kabi mamlakatlarda gastrolda boʻlgan. Ijrolari 2 ta gramplastinka ("Dilrabolar", 1987; "Orzular parvozi", 1988) Oʻzbekiston radiosi fonojamgʻarmasiga yozilgan. Xalqaro Bobur mukofoti sovrindori (1998).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
Xalqaro Bobur mukofoti sohiblari
Tohir Toʻxtaxoʻjayev

Tohir Toʻxtaxoʻjayev (1918.29.12 Toshkent — 1976.24.5) — naqqosh, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Usta O. Qosimjonovning shogirdi. Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida naqqoshlik sirlarini oʻrgangan (1938). Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Moskvadagi Butunittifoq qishloq xoʻjaligi koʻrgazmasi Oʻzbekiston pavilonini usta Yo. Raufov bn birgalikda bezab, oʻzining mahoratini namoyish qildi (1953). 1946-yildan Toshkent badiiy (keyinchalik Respublika rassomlik) bilim yurtida oʻqituvchi. Toʻxtaxoʻjayev ijodiy faoliyatida anʼanaviy naqshlarni oʻziga xos tarzda qoʻllab, uni yangi ranglar uygʻunligi bn boyitdi. Toʻxtaxoʻjayev xontaxta, kursi, quticha va boshqa buyumlarga nafis naqshlarni jozibali ishlagan, shuningdek, binolarni islimiy va handasiy naqshlar bilan bezagan, meʼmoriy obidalar (jumladan, Oʻzbekiston amaliy sanʼat muzeyi, Sitorai Mohi Xosa saroyi va boshqa binolar)ni taʼmirlashda qatnashgan. Toʻxtaxoʻjayev yaratgan jozibali sanʼat buyumlari respublika va xorijiy mamlakatlar (Germaniya, AQSH, Kanada va boshqalar)da uyushtirilgan koʻrgazmalarda namoyish etilgan hamda yuksak baholangan; ishlaridan namunalar resp. va xorijiy mamlakatlar muzeylari va toʻplamlarida saqlanadi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari