Avstriya — Chexiya munosabatlari

Avstriya — Chexiya munosabatlari Avstriya va Chexiya oʻrtasidagi ikki tomonlama diplomatik munosabatlardir. Mamlakatlar oʻrtasidagi davlat chegarasining uzunligi 402 km. Tarixan Chexiya nomi bilan mashhur boʻlgan mamlakat janubda Avstriya, gʻarbda Germaniya, shimoli-sharqda Polsha va janubi-sharqda Slovakiya bilan chegaradosh. Tarixan Chexiya nomi bilan mashhur boʻlib, janubda Avstriya, gʻarbda Germaniya, shimoli-sharqda Polsha va janubi-sharqda Slovakiya bilan chegaradosh. Chexiya 78,871 kvadrat kilometr maydonni egallagan tepalikli landshaftga ega, asosan kontinental moʻtadil va okeanik iqlimga ega. Poytaxti va eng yirik shahri Praga; boshqa yirik shaharlar va shaharlar: Brno, Ostrava, Pilsen va Liberec.

Chexiya yuqori daromadli ijtimoiy bozor iqtisodiyotiga ega rivojlangan davlatdir. Bu Yevropa ijtimoiy modeli, universal sogʻliqni saqlash va bepul universitet taʼlimiga ega farovonlik davlatidir. Birlashgan Millatlar Tashkilotining inson taraqqiyoti tengsizligi boʻyicha 12-oʻrinda va Jahon bankining Inson kapitali indeksida 24-oʻrinda turadi. Davlat eng xavfsiz va tinch mamlakat sifatida 8-oʻrinni va demokratik boshqaruv boʻyicha 29-oʻrinni egallaydi. Chexiya Birlashgan Millatlar Tashkiloti, NATO, Yevropa Ittifoqi, YXHT va Yevropa Kengashining aʼzosi.

Mamlakatni taqqoslash

Tarixi 
1867-yildan 1879-yilgacha Avstriya-Vengriyada nemis millatiga mansub liberallar mamlakat siyosatini parlamentlar orqali boshqargan. Liberallar imperiyaning Avstriya qismidagi siyosiy hayotida nemis hukmronligini saqlab qolishga qatʼiy qaror qilganlar. Keyinchalik Milliy partiyaga asos solgan Chexiya rahbarlari konservativ va asosan nemislashgan chex zodagonlari bilan ittifoq tuzish va Chexiyaning anʼanaviy avtonomiyasini tiklash tarafdori edilar. Aslini olganda, ular Avstriya bilan konstitutsiyaviy kelishuv asosida (Avstriya va Vengriya oʻrtasidagi kelishuvga oʻxshash) Bogemiya Qirolligini (jumladan, Moraviya va Sileziya) qayta yaratmoqchi edilar. 1871-yilda Milliy partiya muvaffaqiyatga erishdi, chunki hukumat ularning Bogemiya Qirolligini tiklash boʻyicha asosiy talablariga rozi boʻldi. Biroq, nemis va vengriya liberallarining zoʻravon noroziliklari kuzatildi, natijada hukumat milliy partiya talablarini qondirishdan bosh tortdi.

1878-yilda nemis liberallari imperiyada slavyanlar ulushining koʻpayib borayotganini koʻrib, Bosniya va Gersegovinaning Avstriya-Vengriya tomonidan bosib olinishiga qarshi chiqdilar. Avstriya-Vengriya imperatori tashqi siyosatdagi qarama-qarshiligi tufayli liberal hukumatni ishdan boʻshatdi va Eduard Taaffe boshchiligidagi konservatorlarni tayinladi. Taaffe hukumati imperiyaning slavyan aholisiga liberallarga qaraganda yaxshiroq munosabatda boʻldi va buning evaziga Avstriya-Vengriyadagi chexlarning mavqeini yaxshilashda sezilarli muvaffaqiyatlarga erishgan eski chexlarning yordamini oldi. 1880-yilda „Til toʻgʻrisida“ gi farmon nashr etildi, natijada chex tili Bogemiyada nemis tili bilan teng ravishda qoʻllanila boshlandi. 1882-yilda Pragadagi Karl-Ferdinand universiteti ikkita alohida taʼlim muassasasiga boʻlingan: chex va nemis. Biroq, bu imtiyozlar yangi tashkil etilgan Chexiya savdo va sanoat burjuaziyasi uchun yetarli boʻlmagan. Chexlar va nemislar maʼmuriyat va taʼlim ustidan nazoratni boʻlishishga harakat qilganda, shiddatli toʻqnashuv sodir boʻldi. 1890-yilda baʼzi eski chexlar bogem nemislari bilan murosaga kelishga harakat qilishdi, ammo bu urinishlar yosh va radikal chex ziyolilari tomonidan qoʻllab-quvvatlanmadi. Keyingi yili eski chexlar yosh chexlar tomonidan magʻlubiyatga uchradilar, bu imperiyaning Germaniya qismi bilan murosa topishga urinishlar davrini tugatdi.

Chexlar va nemislar oʻrtasidagi munosabatlar Bogemiyada yomonlashgan boʻlsa-da, Moraviyada ular nisbatan sokin edi. XVIII asrda Moraviyaning alohida maʼmuriy maqomi bekor qilingan boʻlsa-da, 1849-yilda u imperiyaning yagona maʼmuriy-hududiy qismi hisoblana boshladi. Moraviyada, Bogemiyadan farqli oʻlaroq, 1905-yilda chex koʻpchilik va nemis ozchiligi oʻrtasida murosaga erishildi. Nemis tili bir oz ustunlikni saqlab qolgan boʻlsa-da, chex tili va madaniyatining saqlanishi qonuniy ravishda kafolatlangan. Moraviyadagi bu murosa pozitsiyasi 1918-yilda Gabsburglar hukmronligining oxirigacha saqlanib qoldi.

1900-yilda chex siyosatchisi, universitet professori va Mladokchexlarning sobiq aʼzosi Tomaş Masaryk Chexiya progressiv partiyasiga asos soldi. Tomas Masaryk Avstriya-Vengriyadagi chexlarning milliy avtonomiyasini, umumiy saylov huquqini yoqladi va radikalizm gʻoyasini rad etdi, soʻngra Birinchi Jahon urushi natijasida imperiya parchalanganidan keyin Chexoslovakiya prezidenti boʻldi.

Birinchi jahon urushi tugagandan soʻng, Avstriya va Chexoslovakiya oʻrtasidagi munosabatlar asosan iqtisodiy aloqalar va Avstriya-Vengriyaning boʻlinishi bilan bogʻliq hal etilmagan muammolar bilan tavsiflanadi. 1918-yil noyabr oyining boshida Vena shahrida Chexoslovakiyaning vakolatli vakili idorasi ochildi, u orqali birinchi diplomatik aloqalar oʻrnatila boshlandi. 1919-yil 10-sentabrda Sen-Jermen-an-Layeda Avstriya bilan tinchlik shartnomasi imzolandi va tomonlar diplomatik munosabatlar oʻrnatishga kirishdilar. 1920-yil 20-yanvarda mamlakatlar oʻrtasida rasmiy diplomatik munosabatlar oʻrnatildi. Aloqalar 1938-yilda fashistlar Germaniyasi bosimi ostida Avstriyaning Anshlyussi tomonidan toʻxtatilgan.

1939-yildan 1945-yilgacha Ikkinchi jahon urushi davom etdi, buning natijasida Avstriya va Chexoslovakiya yana mustaqil davlatlarga aylandi. 1946-yil 23-aprelda Chexoslovakiya hukumati Avstriyani va uning hukumatini tan olishga, shuningdek, u bilan siyosiy vakillarni almashishga qaror qildi. 1975-yil 8-yanvarda Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi Avstriya bilan uning diplomatik vakolatxonalari darajasini elchixonalar darajasiga koʻtarish toʻgʻrisida kelishuvga erishilganligini eʼlon qildi.

1993-yil 1-yanvarda Chexoslovakiya ikkita suveren davlatga — Chexiya va Slovakiyaga boʻlindi. 2003-yilda Chexiya Bosh vaziri Vladimir Avstriyaga rasmiy davlat tashrifi bilan borgan. Shpidla 1945-yilda Sudet nemislari deportatsiya qilinganidan afsusda ekanini bildirgan. Avstriyada 300 mingga yaqin Sudet nemislari va ularning avlodlari yashaydi.

Xalqaro tashkilotlarda hamkorlik 
Avstriya — Chexiya bir qator xalqaro tashkilotlarga aʼzodir, jumladan:

Chexiya elchilari 
 1993-1998 Pavel Jajtner
 1998-2004 Jiří Gruša
 2004-2006 Rudolf Jindrák
 2006-2013 Jan Koukal
 2013-2018 Jan Sechter
 2018-2021 Ivana Červenková
 2022-yildan Jiří Šitler

Doimiy diplomatik vakolatxonalar 

Avstriyaning Pragada elchixonasi bor.
Chexiya Respublikasining Vena shahrida elchixonasi mavjud.

Manbalar 

Chexiyaning ikki tomonlama aloqalari
Avstriyaning ikki tomonlama aloqalari
Avstriyaning tashqi siyosati
Chexiyaning tashqi siyosati
Xalqaro munosabatlar