MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yorugʻlik qabul qilgichlar

Yorugʻlik qabul qilgichlar -elektromagnit toʻlqinlarni, yaʼni optik nurlanishlar energiyasini boshqa turdagi energiyaga aylantiradigan, yorugʻlik oqimini qayd qilish yoki oʻlchashga imkon beradigan qurilma. Ularning xossalarini, turlarini ifodalaydigan muhim parametrlari boʻsagʻa sezgirligi, oʻzgartirish koeffitsiyenti, spektral koʻrsatkichlari, vakt doimiysi va b. hisoblanadi. Yorugʻlik qabul qilgichlar issiqlik, fotoelektr, fotokimyoviy va vizual xillarga boʻlinadi. Radiometrlar, pnevmatik yoki optik akustik qabul qilgichlar, termoelementlar, termoustunlar, bolometrlar issiql i k Yorugʻlik qabul qilgichlar hisoblanadi. Fotoelektr Yorugʻlik qabul qilgichlar — tashqi va ichki fotoeffektga asoslangan, ularning ishi tushayetgan yorugʻlikning kvant energiyasi hv ga bogʻliq (y — Plank doimiysi, v — yorugʻlik chastotasi). Bunday Yorugʻlik qabul qilgichlarga tashqi fotoeffektli fotoelementlar, berkituvchi katlamli fotoelementlar — ventil fotoelementlar, ichki fotoeffektli fotoqarshiliklar, fotodiodlar, fotoelektron kuchaytirgichlar va foton hisoblagichlar misol boʻladi. Fotokimyoviy Yorugʻlik qabul qilgichlar elektromagnit nur taʼsirida fotokimyoviy reaksiyalar oʻtishiga asoslangan. Bunga zamonaviy fotografiyada ishlatiladigan barcha turdagi fotoqatlamlar taalluqli. Vizual Yorugʻlik qabul qilgichlar nurlarning fiziologik taʼsiriga asoslanadi (qarang Koʻz). Yorugʻlik qabul qilgichlar texnikada, ilmiy tadqiqotlarda, kimyo sanoati va h. k.larda muhim.

Manbalar
Yorugʻlikning sinishi

Yorugʻlikning sinishi -yorugʻlik ikki shaffof muhitning boʻlinish chegarasidan oʻtayotganda tarqalish yoʻnalishining oʻzgarishi (rasmga q.). Bir jinsli izotrop shaffof muhitlarning yassi va uzun boʻlinish chegarasida yorugʻlik nurlarining sinishi Snellius — Dekart sinishi qonuni boʻyicha yuz beradi. Bu qonunga binoan yorugʻlik tushish burchagi sinusining sinish burchagi sinusiga nisbati doimiy kattalikdir. Ushbu holatnitoʻla ichki qaytish hodisas i deyiladi. Yorugʻlikning sinish qonunini 1620 yilda golland olimi V. Snellius tajribalar natijalariga asoslanib ochdi. Pekin bu qonun nashr qilinmagan edi. Fransuz olimi R. Dekart 1627 yilda arab olimi AlHasan ibn alXaysamning asarlari ustida ishlashi natijasida yorugʻlik tezligini tashkil etuvchilarga ajratish orqali oʻzining yorugʻlikning sinishi qonunini yaratadi va 1637 yilda "Dioptrika" asarida nashr etadi. Shuning uchun ham bu qonunni Snellius — Dekart qonuni deyiladi.

Manbalar
Yorugʻlikning sochilishi

Yorugʻlikning sochilishi -muhitda tarqalayotgan yorugʻlik dastasining mumkin boʻlgan barcha yoʻnalishlarda ogʻishi. Muhitning har xil jinsliligi va yorugʻlikning modda zarralari bilan oʻzaro taʼsiri Yo. sta sabab boʻladi. Bunda yorugʻlikning intensivligi, spektri va qutblanishi oʻzgaradi. Yo. s. asosida molekulalar, suyukliklar va h. k.ning tuzilishi oʻrganiladi. Yorugʻlikning Reley sochilishi (Reley qonuni), yorugʻlikning molekulyar sochilishi, yorugʻlikning kombinatsion sochilishi va b. xillari mavjud.

YO. s. hodisasidan fizika, kimyo va texnikaning turli sohalarida, turlituman tadqiqotlarda keng foydalaniladi. Yo. s. spektri yordamida moddalarning atom va molekulyar harakteristikalari, ularning elastiklik, relaksatsion va b. doimiylari aniqlanadi. Zarralarning oʻlchamlari va shakllarini aniqlashning koʻpgina usullari Yo. s. hodisasiga asoslangan. Lazer spektroskopiya asosida yorugʻlikning majburiy sochilish jarayoni yotadi va undan lazerlarsa keng foydalaniladi.

Manbalar
Yorugʻlikning yutilishi



Yorug`likning yutilishi 
Moddadan yorug’lik o’tayotganda to’lqinning elektromagnitik maydoni ta’sirida muhitning elektronlari tebranadi va bu to’lqin energiyasining bir qismi elektronlarni tebrantirishga sarf bo’Ladi.Elektronlarga berilgan bu energiyaning bir qismi elektronlar tarqatadigan ikkilamchi to’lqinlar ko’rinishida yana yorug’likka qaytarib beriladi,uning bir qismi esa energiyaning boshqa turlariga ham o’tishi mumkin.Yorugʻlikning yutilishi – muhitdan oʻtayotgan yorugʻlik intensivligining yorugʻlikning muhitdagi zarralar bilan oʻzaro taʼsiri natijasida kamayishi. Bunda odatda, muhit isishi, ionlanishi yoki atom va molekulalari gʻalayonlanishi mumkin. Yorug'lik biror moddadan oʻtganda unda bir qismi yutiladi. Yutilish selektivlik xarakteriga ega, ya'ni turli to'lqin uzunliklariga tegishli yorug'lik turlicha yutiladi. Boʻyalmagan shaffof jismlarda koʻzga koʻrinadigan nurlar intervaliga tegishli yorug'lik to'lqinlari juda kam yutiladi. Masalan, qalinligi 1 sm bo'lgan shisha qatlami undan o'tayotgan koʻzga koʻrinadigan nurlarning faqat 1% ga yaqin qisminigina yutadi. Oʻsha shishaning oʻzi ultrabinafsha va infraqizil nurlarni kuchli yutadi.

Yorug'likning moddada yutilishi hodisasini yorug'likning elektromagnit nazariyasi asosida quyidagicha tushuntirish mumkin.Ko’zga ko'rinadigan yorug'lik to'lqinlarining tebranish chastotasi Hz oralig'ida yotadi. Moddada bunday chastota bilan faqat elektronlar tebranma harakat qiladi. Elektromagnit to'lqin moddadan o'tganda to'lqin energiyasining bir qismi elektronlar tebranishini uyg'otishga sarf boʻladi.

Bu energiya qisman elektronlarning tebranishi natijasida yuzaga keladigan ikkilamchi to'lqin tarzida nurlanishga aylanadi, qisman esa boshqa turdagi energiyaga, masalan, moddaning ichki energiyasining ortishiga sarf bo'ladi.Shunday qilib, yorug'lik moddadan o'tganda yutiladi, uning intensivligi kamayadi. Tajribalar yorug'lik moddadan o'tayotganda uning I intensivligining modda qatlamining  qalinligida dI kamayishi shu masofa va intensivlik kattaligiga to'g'ri proporsional boʻlishini ko’rstadi,ya’ni

bunda  -yutilish koeffitsienti deb ataluvchi kattalik bo’lib, uning qiymati moddaning xususiyatiga bog’liq bo’ladi, minus ishora masofa ortishi bilan yorug’lik intensivligini kamayishini bildiradi.
Yorug'likning yutilishi

Elektromagnit nurlanishning yutilishi - modda bilan o'zaro ta'sir qilish natijasida elektromagnit nurlanish oqimining energiya yo'qotish jarayoni.

Hodisaning tavsifi 
Yutilgan nurlanish muhit tomonidan to'liq yoki qisman qayta chiqarilishi mumkin: yutilgan nurlanish chastotasidan farqli chastotalarda. Yutishning chastotaga bog'liqligi moddaning yutilish spektri bilan belgilanadi va so'rilgan oqimning kattaligiga bo'lgan nisbati yutilish koeffitsienti bilan belgilanadi. Yutish jarayonining miqdoriy xususiyatlari fotometriya bilan o'rganiladi.

Absorbsiyaga qarama-qarshi jarayon elektromagnit nurlanishning tarqalishi bo'lib, uning alohida holati elektromagnit to'lqinlarning ommaviy axborot vositalari orasidagi chegarada qaytishidir.

Klassik nuqtai nazarga ko'ra, yutilish elektromagnit to'lqinning o'zgaruvchan maydonidagi elektr zaryadlarining (yoki atomlarning) majburiy tebranishlari bilan bog'liq, agar bu tebranishlar energiyasini tarqatish uchun kanal mavjud bo'lsa (masalan, ishqalanish tufayli). yoki tebranuvchi zaryadlarning bir-biri bilan to'qnashishi, buning natijasida ularning garmonik tebranishlarining amplitudalari va fazalari, ya'ni tebranishlar energiyasi issiqlik energiyasiga o'tadi)  . Makrodunyoda bu o'zaro ta'sir elektromagnit energiyaning boshqa energiya turlariga o'tishi kabi ko'rinadi.

Kvant fizikasida yutilish kvant tizimining turli kvant holatlari o'rtasida o'tishlari natijasida qismlarda ( kvantalarda ) sodir bo'ladi. Yutilgan energiya: issiqlikka aylanishi, fotolyuminsensiya jarayonida chiqishi, fotokimyoviy reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkin - va hokazo.

Yutilishni o'lchash 
Eng oddiy hollarda miqdoriy yutilish yutilish indeksi bilan tavsiflanadi. Shunday qilib, Buger-Lambert-Ber qonuniga ko'ra, yutuvchi muhitda tarqaladigan yorug'lik intensivligi qonunga muvofiq masofa bilan kamayadi:

 

bu yerda  va  - nurlanish intensivligi (ma'lum bir nuqtada va nuqtada  ),  yutilish darajasi, va  nurlanishning tarqalish yo'nalishi bo'yicha koordinatadir.

Ilova 
Elektromagnit nurlanish yutilishi va uni o'lchash tamoyillarini o'rganish quyidagi sohalarda qo'llaniladi:

 meteorologiya va iqlimshunoslik
 astronomiya ( albedo )
 tibbiyotda
 radiokimyo / radiatsiya kimyosi
 optika
 biologiya

Eslatmalar

Adabiyot

Shuningdek 

 Buger-Lambert-Beer qonuni
 Yutish koeffitsienti
 Absorbsion spektroskopiya
Optika
Elektromagnit yutilish
Pages with unreviewed translations
Yorugʻlikning qaytishi

Yorugʻlikning qaytishi - sindirish koeffitsiyenti turlicha boʻlgan ikki muhit chegarasi sirtiga tushuvchi yorugʻlikning oʻzi kelayotgan muhitga qisman yoki toʻla qaytishi. Ikki muhit chegarasining xossalari qanday boʻlishiga qarab, Yorugʻlikning qaytishining tabiati ham turlicha boʻlishi mumkin. Agar chegara notekisliklari oʻlchami yorugʻlik toʻlqini uzunligidan kichik boʻlsa, bunday sirt koʻzgusimon sirt deb ataladi. Shunday sirt (mas, silliq shisha sirti, yaxshilab jilolangan metall sirti, simob tomchisining sirti va b.)ga ingichka parallel nurlar dastasi tarzida tushadigan yorugʻlik nurlari sirtdan qaytgandan keyin ham parallel nurlar dastasi koʻrinishida qoladi. Yorugʻlikning bunday qaytishi tekis qaytish deb (1rasm), yorugʻlikni tekis qaytaruvchi sirt koʻzgu deb ataladi. Bu holda tushayotgan AS nur bilan MM, sirtning nur tushayotgan S nuqtasiga oʻtkazilgan CN normal orasidagi burchaka gayorugʻlikningtushi sh burchagi deyiladi. Qaytgan S5nurbn CN normal orasidagi a’ burchak yorugʻlikning qaytish burchagi boʻladi. Singan CD nur bilan CW, normal orasidagi r burchak sinish burchagi deyiladi (2rasm). Yorugʻlikning qaytishi quyidagi qonunga boʻysunadi: 1) tushuvchi AS nur va ikki muhit chegarasida nurning tushish nuqtasidan chiqarilgan CN normal qaysi tekislikda yotsa, qaytgan nur SV ham shu tekislikda yotadi; 2) qaytish burchagi tushish burchagiga teng boʻladi, yaʼni a=a’. Qaytgan yorugʻlikning intensivligi tushayotgan yorugʻlik nurining qutblanishiga, tushish burchagiga hamda birinchi va ikkinchi muhitlarning sindirish koʻrsatkichlari l va p2 ning oʻzaro munosabatiga bogʻliq. Agar sirtdagi notekisliklarning oʻlchami yorugʻlik toʻlqini uzunligiga oʻlchovdosh yoki undan katta boʻlsa, ingichka shuʼla chegarada sochiladi. Yorugʻlik nurlari qaytgandan keyin turli yoʻnalishlarda tarqalsa, bunday qaytish tarqoq qaytish (yoki diffuz qaytish) deb ataladi (3rasm). Yorugʻlikning fazo boʻyicha taqsimoti Lambert qonuni boʻyicha aniqlanadi. Oʻzi yorugʻlik tarqatmaydigan buyumlarni ulardan yorugʻlikning xuddi shu tarqoq qaytishi tufayligina koʻramiz. Hatto juda silliq sirtdan ham yorugʻlik juda oz darajada sochiladi. Aks hrlda biz bunday jismlarning sirtini koʻra olmagan boʻlar edik. Baʼzi tabiiy hodisalar, mas, sahrodagi sarob Yorugʻlikning qaytishi hodisasiga asoslanadi.

Manbalar
Yorugʻlikning qutblanishi

Polarizatorlar faqat aks ettirilgan yorug'likka perpendikulyar yo'nalishda qutblangan yorug'likni o'tkazib, ko'zgu porlashni kamaytirish uchun mo'ljallangan. Bundan tashqari, ular kontrastni yaxshilashga, ranglarning to'yinganligini oshirishga va shaffof materiallardagi kamchiliklarni aniqlashga yordam beradi. MidOpt polarizatsiya filtrlari linzalar va yorug'lik manbalariga osongina va xavfsiz tarzda o'rnatilishi mumkin, bu esa maksimal so'nish yoki porlashni kamaytirishdir.

Polarizatsiya filtrlari 

 Kontrast nisbatlari o'rtacha 10 000:1 gacha
 Ko'rinadigan (VIS) va yaqin infraqizil (NIR) spektrlar uchun chiziqli, dumaloq va simli tarmoqli polarizatorlar mavjud.
 Yaltiroqlikni pasaytirishni aniq sozlash uchun qulflash vintli aylanuvchi o'rnatish moslamasi
 Ajoyib sirt sifati; 40/20 chizish / qazish

 O'rnatish va o'lcham variantlari :
 Polarizatsiya filtrlari va plyonkalar zaxirada mavjud va jo'natishga tayyor. Polarizatsiya filtrlari M22,5 dan M105 gacha bo'lgan o'lchamdagi tishli moslamalarda mavjud; Slip o'rnatish moslamalari; yoki Ulanmagan. Polarizatsiya plyonkalari bir nechta qalinlikda mavjud va maksimal foydalanish kengligi 16,5 dyuym va uzunligi 300 ′ gacha bo'lgan har qanday yorug'lik manbasiga mos keladigan maxsus lazer bilan kesilishi mumkin.

Metall bo'lmagan yuzadan aks ettirilgan yorug'lik qutblanadi, natijada aynali porlash paydo bo'ladi. Yaltiroq yuzaga keladigan keng tarqalgan ilovalar silliq yuzalar yoki yog ', moy yoki suyuqlik bilan qoplangan sirtlarni o'z ichiga oladi. Ob'ektiv ustidan polarizatsiya filtri va yorug'lik manbai ustidan polarizatsiya plyonkasidan foydalanish orqali porlashni kamaytiring va eng yaxshi tasvir natijalariga erishing. MidOpt uch turdagi polarizatorlarni taklif etadi: "PR/PL" seriyali chiziqli polarizatorlar, "PC" seriyali doiraviy polarizatorlar va "Pi" seriyali infraqizil polarizatorlar. PR/PL to'lqin uzunligi 400 dan 700 nm oralig'ida porlashni kamaytirish uchun ishlatiladigan eng keng tarqalgan polarizatorlardir. Kompyuter polarizatorlari 400 dan 700 nm gacha to'lqin uzunligi diapazonida samarali bo'lib, fotografiyada mashhur va kamera yorug'likni o'lchash yoki avtofokus funksiyasiga ega bo'lganda tavsiya etiladi. Pi Polarizatorlari - bu 700 dan 1 gacha porlashni kamaytiradigan murakkab simli chiziqli polarizatorlar,
Yorugʻsevar oʻsimliklar

Yorugʻsevar oʻsimliklar, geliofil oʻsimliklar — quyosh nuri tushadigan joylarda oʻsadigan, soyaga chidamsiz oʻsimliklar. Yo. oʻ.ning barglari nisbatan qalin, barg hujayralari mayda, ustunsimon va gʻovak toʻqimalarga yaxshi ajralgan, ogʻizchalari koʻp, barg toʻrlari yaxshi rivojlangan. Barg hujayralarida xloroplastlari soyada oʻsadigan oʻsimliklarga nisbatan ancha koʻp, fotosintez intensivligi juda yuqori boʻladi. Yo. oʻ.ga zubturum, akatsiya, gʻoʻza, erta bahorda koʻkarib chiqadigan va dasht oʻsimliklari kiradi.

Manbalar 

Botanika
Yorgʻu

Yorgʻu — 1) oʻrta asrlarda (jumladan, Moʻgʻullar va Temuriylar davlatida) fuqarolarning turli daʼvo va shikoyatlariga oid yoki jinoiy ishlarni koʻrib, tegishli hukm chiqaradigan davlat organi, mahkama, sud; 2) mahkama, sud chiqargan hukm; 3) Xiva xonligshxa jazo maʼnosida qoʻllangan atama. Chingizxon Yasasn asosida chiqarilgan sud qarorini rasmiylashtiradigan yorliq — Yo. noma deb atalgan.

Manbalar
Yorgʻuchi

Yorgʻuchi — 1) Markaziy Osiyoda hukm surgan turkiy saltanatlarda davlat va shariat qonunqoidalari asosida ish koʻrgan amaldor shaxe. Yo. mahkamaga tushgan turli ishlarni koʻrish va hukm chiqarish bilan band boʻlgan. Yo. atamasi arab tilidan oʻzlashgan qozi istilohining faol qoʻllanishi tufayli oʻzbek tili lugʻat xazinasidan siqib chiqarilgan; 2) Moʻgʻullar davlatida (maye. Oltin Oʻrdat) Yasa boʻyicha ish koʻruvchi sudya, sud aʼzosi.

Ad:. Dadaboyev X., Obshestvennopoliticheskaya i sotsialnoekonomicheskaya terminologii v tyurkoyazichnix pismennix pamyatnikax 11 — 14 vv., T., 1991.

Manbalar
Yorgʻuchoq

Yorgʻuchoq — donni yormalash va un qilish uchun toshni yoʻnib tayyorlangan qadimiy asbob. Yorgʻuchoq ilk neolit davri (mil. av. 4ming yillik)da paydo boʻlgan, mil. Yorgʻuchoq (Samarkand). 3—4-asrlargacha foydalanilgan. Yo. 2 yassi toshdan iborat, ostki toshi kengroq, biroq taypoq, ustkisi esa qabariq yuzli boʻlgan. Donni ustki toshdagi maxsus teshikdan pastki tosh ustiga solib, ustki tosh bilan ishqalab maydalangan. 3—4-asrlarda dumaloq toshli qoʻl tegirmoni paydo boʻlgach, Yo. deyarli ishlatilmagan. Togʻli joylar va dashtchoʻllarda yashovchi kishilar orasida 20-asr 20y.larigacha keng tarqalgan.

Manbalar 

Arxeologiya
Yosin tizmasi

Yosin tizmasi — Qashqadaryo viloyatiningjanubi-sharqidagi tizma. Koʻhitang tizmasiint shimoli-gʻarbiy chekkasida joylashgan. Eng baland joyi 1401 m, tizma janubi-gʻarbga tomon (1100 m) pasayib boradi. Uz. 18 km. Yo. t.ningjanubi-sharqiy yon bagri juda tik. Suvayirgʻich qismi paleogenning qattiq ohaktoshlaridan (buxoro yarusi), yon bagʻirlari paleogen, boʻr va yura davrlarining shoʻrtob gil, ohaktosh, karbonatli qumtosh, konglomeratlaridan tashkil topgan. Dagʻal mexanik tarkibli toʻq boʻz tuproklarda efemeroidlar va shuvoq tarqalgan.

Manbalar 

    

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Qashqadaryo viloyati
Yosmin

Yosmin, jasmin (Jasminum) — zaytundoshlarning bir turkumi. Tropik va subtropik oʻlkalarda 200 ga yaqin turi bor. Shulardan 2 turi dorivor (J. Ofﬁ cinall — Gruziyada va J. fruticans — Kopetdogʻda) yovvoyi holda oʻsadi. Abxaziyada yirik gulli Yo. (Jasminum grandiﬂ orum L.) ekiladi, gulidan parfyumeriya sanoatida qimmatli efir moyi olinadi (yangi terilgan gulida 0,1% gacha efir moyi bor), choyga xushboʻy hid berish uchun ishlatiladi. Oʻzbekistonda Yo. (J. fruticans) manzarali oʻsimlik sifatida (1,2x0,75 yoki 1x1 m sxemada) ekiladi. Yo. ekilgan maydonlardan 20—25 yil gul olish mumkin. Boʻyi 100—150 sm, barglari oddiy yoki 3 boʻlakli, ustki bargchalari kuraksimon. Kosachasi qoʻngʻir, bigizsimon, uzun boʻlaklarga boʻlingan. Guli sariq. May oyida qiygʻos gullaydi.

Manbalar
Yostiq

Yostiq — 1) bosh qoʻyib yotiladigan, yonboshlab yoki suyanib oʻtiriladigan uy ashyosi. Jildi gazlamadan tomonlari teng (murabba), toʻrtburchak yoki dumaloq (bolish) shaklida tayyorlanadi, ichiga par, paxta, jun solib tikiladi; 
2) arava gupchagiga qoqilgan yogʻoch boʻlak; 
3) objuvoz oʻqining turumi joylanadigan quyma choʻyan boʻlak, turumlarni tekis aylanishini taʼminlaydi; 
4) Yostiq shaklidagi naqsh.

Manbalar 

yostiq turlarining biriga nisbatan "Uni faqat po‘lat va paxta yaralashi mumkin". — deb yozilgan. Bu jumla aynan qaysi yostiq turiga nisbatan ishlatilgan? Agar javobini bilsela etvorila!
Yostiqpoʻsh

Yostiqpoʻsh — yostiq ustiga tashlab qoʻyiladigan yopqich. Matodan toʻrtburchak shaklli qilib tayyorlanadi, turli choklar (yoʻrma, iroqi, baxya va b.)da kashta tikib bezatiladi.

Zardoʻzi usulida bezatilgan yostiqpoʻsh.

Manbalar
Yostiqtumor

Yostiqtumor — ziynat buyumi, ayollar boʻyniga ilib, qoʻltigʻi ostiga tushirib qoʻyadigan taqinchogʻi. Metall (asosan kumush va b.)dan yostiq shaklida yasaladi, tana qismining ustidagi zanjiri bilan boʻyinga osiladi; tana qismining ostida 6 qator panjara oyoq, ularning ostiga shokilalar oʻrnatiladi. Tananing bir tomonida ochilibyopiladigan qopqogʻi bor. Yo. ichiga xat, pul va h. k. solinadi.

Manbalar
Yosuman

Yosuman — folklor va yozma adabiyotda makkorlik ramzi boʻlgan salbiy personaj. Yosuman odatda aldov, qiyla bilan pok insonlarning hayotiga zomin boʻladi. Qiz bilan ota, ona bilan oʻgʻil, oshiq bilan maʼshuq orasiga nifoq soladi. Mas, Alisher Navoiyning "Farhod va Shirin" dostonidagi yosuman yengilmas Farhodni hiyla bilan behush qilib, Hisrav huzuriga keltiradi. Yosuman afsona, ertak va dostonlarda jodugar, ayyor, makkor, hiylagar kampir nomlari bilan ham yuritiladi.

Manbalar 

Ertak qahramonlari
Yot jismlar

Yot jismlar — teri, quloq, burun, koʻz va b. orqali organizmga tasodifan kirib, toʻqimalar, aʼzolar va boʻshliqlarda turib qolgan narsalar (oʻq, nina, zirapcha va h. k.). Turmushda organizmga koʻpincha mayda Yo. j. — nina yoki uning bir boʻlakchasi, zirapcha, shisha va b. kirib ketishi mumkin. Organizmga kirib qolgan, lekin infeksiya yuqmagan Yo. j. toʻqimalarda "chandiklanib", uzoq vaqt, hatto umr boʻyi ogʻritmaydigan boʻlib saqlanib qolishi yoki, aksincha, mikrobli Yo. j. atrofi maʼlum vaktdan keyin yalligʻlanishi mumkin. Terining ichiga kirgan zirapcha ogʻritadi va yalligʻlanib yiring boylaydi. Barmoqqa, tirnoq ostiga kirgan zirapcha ancha yomon, u koʻpincha xasmolta sabab boʻladi. Shuning uchun koʻz ilgʻaydigan zirapchani oʻtkir uchli igna bilan kishining oʻzi olib tashlashi mumkin. Nina va terining nina kirgan joyi spirt yoki yod eritmasi bilan artib tozalanishi kerak. Buning iloji boʻlmasa yoki Yo. j. zaharli boʻlsa (mas, kimyoviy kalam parchasi) zudlik bilan shifokorga koʻrinish lozim. Yo. j. koʻzga, burunga, quloqqa kirgan hollarda ham faqat vrach maslahati bilan ish koʻrgan maʼqul.

Manbalar
Yotoq yara

Yotoq yara — koʻpincha darmonsiz, ogʻir xastalik oqibatida uzoq vaqt koʻrpatoʻshak qilib yotib qolgan bemorlarda tananing suyak boʻrtib chiqqan joylari (dumgʻaza, tirsak, tovon, kallaning ensa qismi)da paydo boʻladigan yara. Asosan boʻrtib chiqqan suyaklar teri osti yogʻ qatlamining yupqaligi va terining doimo bosilib, mahalliy qon aylanishining buzilishi sabab boʻladi. Yostiqtumor. Bunda yumshoq toʻqimalar iriydi. Uzoq vaqt bitmaydigan chuqur Yo. ya. orqa miya shikastlanganda, shuningdek, orqa miyaning siqilib qolishi bilan kechadigan kasalliklarda; yirik nervlar, mas, quymich nervi zararlanganda esa tovonda hosil boʻladi. Vitamin yetishmovchiligida, moddalar almashinuvi buzilganda Yo. ya.ning paydo boʻlish xavfi koʻpayadi. Yuraktomir sistemasi yetishmovchiligiga chalinib, tinkamadori qurigan bemorlarda Yo. ya. tez — bir kun ichida hosil boʻlishi mumkin. Yo. ya.da yuqumli kasalliklar (toshmali terlama, ich terlama va b.) zoʻrayib ketadi. Shilliq qavatni yot jismlar qisib qoʻyganida ham Yo. ya. paydo boʻlishi ehtimoli bor. Bemorni notekis toʻshakka yotqizish, choyshabning ifloslanib, yigʻilib qolishi, ich kiyimning choklari va burmalari qalin boʻlishi, uringa toʻkilgan ovqat qoldiklari, bemorni palapartish parvarish qilish Yo. ya. hosil boʻlishiga olib keladi. Yo. ya. astasekin rivojlanganda avvaliga chegarasi noaniq koʻkimtirqizil soha koʻzga tashlanadi, soʻngra epidermis (terining yuza qavati) koʻchib tusha boshlab, pufakchalar hosil boʻladi (bu jarayon boʻlmasligi ham mumkin). Ichkariga va yon tomonlarga yiringli shish tarqalib, muskul, pay va suyaklar usti ochilib qolib, nekroz (toʻqimalarning irishi) roʻy beradi. Yo. ya.dan saramas, flegmona, sepsis, gazli gangrena kabi asoratlar qolishi mumkin. 

Oldini olish. Bemorni toʻgʻri parvarish qilish va holatini muntazam ravishda oʻzgartirib turish (agar bunga monelik boʻlmasa, miyasiga qon quyilmagan va miokard infarkti boʻlmagan boʻlsa); uni choyshab tekis qilib yozilgan maxsus toʻshakka yotqizish va h. k. Yo. ya. hosil boʻlishi ehtimoli boʻlgan joylarga, mas, dumgʻaza va quymich tagiga choyshab oʻralgan yoki jild kiydirilgan rezina tuvak, tovon tagiga ichiga paxta solingan doka doiralar qoʻyiladi; bemor qorni bilan yotganda esa bunday doiralar tizza qopqogʻi, doʻnglar va yonbosh suyaklari tagiga qo'yiladi. Badanning eng koʻp botadigan joylari kuniga 1—2 mahal kamfora spirti yoki boshqa spirtli eritmalar bilan artib turiladi. Bunda yengil massaj (uqalash) ham qilib boriladi (yana q. Bemorni parvarish qilish). Asosan ultrabinafsha nurlar, antiseptik vositalar, margansovka (kaliy permanganat) va h. k. bilan davolaniladi. Yo. ya. paydo boʻlganda bemorning umumiy ahvolini hisobga olgan holda doridarmonni vrach tayinlaydi. Rahmatilla Rahmonov.

Manbalar 

Kasalliklar
Yotugʻon

Yotugʻon — qonunsimon koʻp torli soz. Oʻtmishda Oʻrta Sharqda, shu jumladan turkiy xalklarda mashhur boʻlgan. Yogʻochdan oʻyib (uz. 100—150 sm), toʻnkarilgan choʻziq togʻora shaklida yasalgan. Har bir tori ostida (sozlash uchun) harakatchan haragi boʻlgan. Sozanda Yo.ni oldiga yotiq holda qoʻyib ("yotiq arfa" nomi shundan), oʻng qoʻli bilan torlarni chertgan, chap qoʻli bilan torlar tebranishini toʻxtatgan. Abduqodir Marogʻiyning "Maqosid ul alhon" ("Kuylarning maqsadlari") kitobida 17 torli Yo. taʼriflangan. Gʻarbiy Sibirning baʼzi xalqlari (haqas, tuva, tofa)da Yo.ga oʻxshash chatkan, chattigan, chadagan nomli cholgʻu asboblar mavjud. 1960y.larda Qozogʻistonda 7 torli "jetigen" nomli soz yaratilgan (18-asr etnografik maʼloʻmotlari asosida) va milliy cholgʻular orkestriga kiritilgan.

Manbalar