40-shaxmat Olimpiadasi

2012-yil 27-avgustdan 10-sentabrgacha Turkiyaning Istanbul shahrida Xalqaro Federatsiya tomonidan tashkil etilgan ochiq va ayollar turniri hamda shaxmat oʻyinini ommalashtirishga qaratilgan bir qancha tadbirlardan iborat 40-Shaxmat Olimpiadasi boʻlib oʻtdi. Shahar 2000-yilda ham tadbirga mezbonlik qilgan edi.

1700 dan ortiq oʻyinchi va jamoa sardorlari, jumladan, ochiq oʻyinlarda 157 ta, ayollar boʻlimida 127 ta jamoa ishtirok etdi. Asosiy raqobat tadbirlari Istanbul koʻrgazma markazida boʻlib oʻtdi. Tadbirning bosh hakami Gretsiyaning xalqaro darajadagi hakami Panagiotis Nikolopulos boʻldi.

Fon 
2000-yilda Istanbul 34-Shaxmat Olimpiadasiga mezbonlik qilishi mamlakatda „shaxmat zavqi“ni keltirib chiqardi. Oʻshandan beri Turkiya 100 dan ortiq xalqaro shaxmat turnirlariga mezbonlik qilgan, jumladan, Yevropa chempionatlari, yoshlar oʻrtasidagi jahon chempionati va oʻsmirlar oʻrtasidagi Shaxmat Olimpiadalari shular qatoriga kirasi. Turkiyada Shaxmat Federatsiyasiga aʼzolar soni atigi sakkiz yil ichida 3000 dan 250 000 ga koʻtarildi. Turkiya Shaxmat Federatsiyasi prezidenti Ali Nihat Yazici mamlakatda shaxmatni jadal rivojlantirish yoʻlidagi koʻplab tadbirlarning boshlanishiga hissa qoʻshgan. Keyinchalik u FIDE vitse-prezidenti etib saylandi.

Istanbul 2008-yilning noyabr oyida Drezdenda boʻlib oʻtgan 38-Shaxmat Olimpiadasi FIDE 78-Kongressida 40-Shaxmat Olimpiadasiga mezbonlik qilish huquqini qoʻlga kiritdi. Istanbulning taklifi Budva ustidan 95 ga 40 ovoz bilan maʼqullandi.

Tadbir

Musobaqa formati 
Turnir Shveysariya tizimi formatida oʻtkazildi. Har bir oʻyin uchun vaqt nazorati 40 ta harakat uchun 90 daqiqani tashkil etdi, har bir harakatga 30 soniya va 40-harakatdan keyin 30 daqiqa qoʻshildi. Oʻyin davomida istalgan vaqtda durangni taklif qilishga yana bir bor ruxsat berildi. Hammasi boʻlib 11 tur oʻtkazildi, unda har bir jamoa oʻzining toʻrt nafar shaxmatchisi bilan boshqa jamoaga qarshi oʻynadi. Har bir jamoaga bittadan zaxira oʻyinchisini koʻrsatishga ruxsat berildi.

Jamoalar har bir turda qoʻlga kiritilgan oʻyin ochkolariga koʻra saralangan. Agar bir yoki bir nechta jamoalar bir xil miqdordagi oʻyin ochkolariga ega boʻlsa, tay-breyk quyidagi yoʻl bilan aniqlanadi: 1. Sonneborn-Berger tizimi; 2. Oʻyinda toʻplangan umumiy ochkolar; 3. Raqiblarning oʻyin ochkolari yigʻindisi, eng pastini hisobga olmaganda.

Ochiq tadbir 

Turnirning ochiq qismida 152 mamlakatdan 157 ta jamoa ishtirok etdi. Turkiyada mezbon davlat sifatida uchta jamoa bor edi, Xalqaro Braille shaxmat assotsiatsiyasi (IBCA), Xalqaro jismoniy nogironlar shaxmat assotsiatsiyasi (IPCA) va Xalqaro tinch shaxmat qoʻmitasi (ICSC) har biri bittadan jamoani taqdim etdi.

Dunyoning 2-raqamli shaxmatchisi Levon Aronian boshchiligidagi Armaniston jamoasi 2006 va 2008-yillarda ushbu musobaqada gʻolib chiqqanidan keyin uchinchi chempionlikni qoʻlga kiritdi. Rossiya terma jamoasi Olimpiada oldidan yana yaqqol favorit boʻldi, ammo ketma-ket beshinchi bor oltin medalni qoʻlga kirita olmadi va ikkinchi oʻrinni egalladi, Ukraina terma jamoasi esa uchinchi oʻrinni egalladi. Xitoy, Armaniston va Rossiya terma jamoalari soʻnggi tur oldidan turnir jadvalida birinchi oʻrinni egallab turishibdi, Xitoy esa tay-breykda gʻalaba qozondi. Ammo oʻsha soʻnggi turda xitoylik shaxmatchilar Vassiliy Ivanchuk boshchiligidagi Ukrainaga, armanlar Vengriyaga, Rossiya esa Germaniyaga qarshi oʻynashga majbur boʻldi. Armanlar va rossiyaliklar soʻnggi oʻyinda gʻalaba qozonishdi, biroq Ukraina yetakchi Xitoy jamoasini 3:1 hisobida magʻlub etib, medalni qoʻlga kiritishga toʻsqinlik qildi. Armaniston va Rossiya terma jamoalarining yakuniy oʻyinda ochkolari bir xil boʻldi, ammo armanlar tay-breykda gʻalaba qozonib, uchinchi chempionlikni qoʻlga kiritdi. Ukraina soʻnggi turda Xitoyga qarshi oʻtkazilgan oʻyindagi gʻalaba evaziga bronza medalini qoʻlga kiritdi.

Kengashning barcha sovrinlari oʻynash reytinglariga koʻra berildi. Uchinchi doskada Shahriyar Mamedyarov turnirdagi barcha oʻyinchilar orasida eng yaxshi oʻyinni koʻrsatdi:

1. Shaxmat doskasi 1:  Levon Aronian 2849

2. Shaxmat doskasi 2:  David Navara 2869

3. Shaxmat doskasi 3:  Shahriyar Mamedyarov 2880

4. Shaxmat doskasi 4:  Vladislav Tkachiev 2750

5. Zaxira:  Dmitriy Jakovenko 2783

Ayollar tadbiri 

Ayollar oʻrtasidagi bahsda 122 mamlakatdan 127 ta jamoa ishtirok etdi. Ochiq musobaqada boʻlgani kabi Turkiyada uchta jamoa boʻlgan boʻlsa, Xalqaro Braille shaxmat assotsiatsiyasi (IBCA), Xalqaro jismoniy nogironlar shaxmat assotsiatsiyasi (IPCA) va Xalqaro tinch shaxmat qoʻmitasining (ICSC) ham har biri bittadan jamoani taqdim etdi.

Ayollar bahsida Rossiya oltin medalni qoʻlga kiritib, ketma-ket ikkinchi chempionlikka sazovor boʻldi. Shaxmat boʻyicha amaldagi jahon chempioni Hou Yifan boshchiligidagi Xitoy ikkinchi, Ukraina esa umumjamoa hisobida uchinchi oʻrinni egalladi. Oltin medal sohibi boʻlgan jamoalar ham turnirda magʻlubiyatga uchramagan yagona jamoa boʻldi. Xitoy va Rossiya terma jamoalari Bolgariya va Qozogʻistonga qarshi soʻnggi turga chiqishdi, Xitoy esa tay-breykda gʻalaba qozondi. Rossiya terma jamoasi Qozogʻiston jamoasiga qarshi osonlik bilan 4:0 hisobida gʻalaba qozondi, Xitoy esa bir qancha muammolarga duch keldi va Bolgariyadan minimal gʻalaba 2,5-1,5 hisobida ustun keldi. Har ikki jamoa yakuniy turnir jadvalida yana durang qayd etishdi, ammo bu safar Rossiya tay-breykni yutib, ketma-ket ikkinchi chempionlikni qoʻlga kiritdi. Ukraina Germaniyaga qarshi soʻnggi oʻyinda 3,5:0,5 hisobida gʻalaba qozondi va shu tariqa bronza medalini qoʻlga kiritdi.

Kengashning barcha sovrinlari oʻynash reytinglariga koʻra berildi. Uchinchi taxtada Nadezhda Kosintseva turnirdagi barcha oʻyinchilar orasida eng yaxshi oʻyinni koʻrsatdi:

1. Shaxmat doskasi 1:  Xou Yifan 2645

2. Shaxmat doskasi 2:  Chjao Syue 2574

3. Shaxmat doskasi 3:  Nadejda Kosintseva 2693

4. Shaxmat doskasi 4:  Huang Qian 2547

5. Zaxira:  Natalya Pogonina 2487

Gaprindashvili kubogi 
Nona Gaprindashvili kubogi ochiq va ayollar divizionlarida eng koʻp oʻyin ochkolariga ega boʻlgan mamlakatga beriladi. Ikki yoki undan ortiq jamoalar durang boʻlsa, ular ikkita alohida musobaqada boʻlgani kabi bir xil taymer tomonidan aniqlanadi.

Ayollar oʻrtasidagi sobiq jahon chempioni (1961—1978) nomi bilan atalgan kubok FIDE tomonidan 1997-yilda yaratilgan.

Bahsli holatlar 
2010-yil 24-noyabrda The New York Times gazetasida Turkiya shaxmat federatsiyasi Olimpiadani tashkil etish boʻyicha takliflarni yutib olish uchun saylovchilarga 120 000 AQSh dollari miqdorida pul toʻlagani haqidagi maqola chop etildi. Turkiya shaxmat federatsiyasining rasmiy veb-saytida eʼlon qilingan moliyaviy hisobotda stend, esdalik sovgʻalari, lobbi faoliyati, shuningdek, baʼzi shaxmatchilar uchun turar joy, transport va oziq-ovqat uchun ushbu xarajatlarning taqsimlanishi toʻgʻrisida ingliz tiliga tarjima qilingan izoh mavjud. FIDE delegatlari shahar uchun ovoz berishadi. Turkiya shaxmat federatsiyasining rasmiy javobi bu daʼvoni inkor etib, Olimpiada oʻtkazish uchun sarflangan mablagʻ unchalik katta emasligini taʼkidladi.

2012-yil iyun oyida Turkiya shaxmat federatsiyasi prezidenti Ali Nihat Yazici Germaniya, Angliya, Fransiya, Gruziya, Shveysariya, Ukraina va AQShdan birorta ham hakamlar ushbu davlatlar ishtirok etishi sababli musobaqaga qabul qilinmasligini eʼlon qildi, bu FIDEga qarshi sud ishlarini qoʻllab-quvvatlashni, moliyaviy muammolarni keltirib chiqaradi va butun dunyo boʻylab shaxmat rivojlanishi uchun taqsimlanadigan daromadni yoʻqotadi. Bir necha kundan soʻng Angliya shaxmat federatsiyasi FIDEga norozilik xati yubordi, keyinchalik uni qoʻllab-quvvatlagan boshqa federatsiyalar ham imzoladilar.

Rossiyalik jurnalist Evgeniy Surovni akkreditatsiya qilishdan bosh tortishdi va hatto tomoshabin sifatida maydonga kirishga ruxsat berishmadi. Bu Rossiya shaxmat federatsiyasi va 40 dan ortiq eng yaxshi shaxmatchilarning noroziligiga sabab boʻldi.

Manbalar