MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gistamin

Gistamin (Histaminum) — gistidin aminokislotasi hosilasi. Biogen aminlarga kiradi. Toʻqima gormoni boʻlib, kuchli biologik taʼsirga ega. Hayvonlar va odamning turli aʼzo va toʻqimalarida nofaol shaklda boʻladi. Sintezlab ham olinadi. Anafilaktik shok, yalligʻlanishlar va allergik reaksiyalarda (qarang Allergiya) koʻp ajraladi. Meʼda shilliq qavatidagi bezlarni qoʻzgʻatib, shira ajralishini kuchaytiradi; mayda qon tomirlarni kengaytirib, qon oqishini tezlatadi. G. qon tomirlarning spastik qisqarishiga qarshi dori. Arterial bosimni pasaytiradi. Bronxlar silliq mushaklariga spastik ta'sir qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistaminga qarshi dorilar

Gistaminga qarshi dorilar, antigistamin vositalar — gistaminning ayrim aʼzolarga va butun organizmga taʼsirini susaytiradigan moddalar. Ular ichak va bronx muskullarining gistamin taʼsirida qisqarishiga yoʻl qoʻymaydi, uning qon aylanishiga taʼsirini kamaytiradi, kapillyarlar oʻtkazuvchanligining gistamin taʼsirida ortishiga toʻsqinlik qiladi, anafilaktik reaksiyalarning kechishini osonlashtiradi. G. q. d. meʼdadan shira chiqishining gistamin taʼsirida kuchayishiga barham bermaydi, gistamin chiqishiga aytarlik taʼsir koʻrsatmaydi va antigen — antitelo reaksiyalariga putur yetkazmaydi. Ayrim G. q. d. markaziy nerv sistemasining faoliyatini susaytirib, bemorni tinchlantiradi va uxlatadi, narkotik, ogʻriq qoldiruvchi dorilar taʼsirini kuchaytiradi, dengiz va togʻ kasalligida koʻngil aynishi va qusishning oldini oladi, homiladorlarning qusishini bosadi, tirishishga qarshi taʼsir etadi.

20-asr oxirlarida G.q.d.ningyangi turkumi — N2-gistamin blokatorlar ixtiro qilindi. Bulardan simetidin, ranitidin, famotidin, nizatidin, roksatidin va ularning koʻplab analoglari meʼda-ichak yarasini davolashda keng qoʻllanilmoqda. G.q. d. asosan eshakem, allergik va vazomotor rinit, allergik konʼyunktivit, ekzema, kapillyarotoksikoz, bronxiol astmaning boshlangich davrida buyuriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisterezis

Gisterezis (yunoncha: hysteresis — orqada qolish, kechikish) — tashqi kuch taʼsirida jismda paydo boʻladigan "qoldiq" xossa. Magnit, dielektrik va elastik xillari boʻladi. Tashqi magnit maydoni taʼsirida jismda magnit xossasi qolishi magnit G. deyiladi. Agar magnit maydoniga joylashtirilgan temir, nikel va b. ning magnitlanishi bilan magnit maydon kuchlanganligi N orasidagi bogʻlanish egri chiziq orqali ifodalansa, magnitsizlanishda bu bogʻlanish egri chiziq 2 bilan ifodalanadi. Magnit maydonini +N dan —# gacha oʻzgartirib, tajriba takrorlansa, egri chiziq 3 chiziladi; bu chiziqlar G. yaprogʻini hosil qiladi. Magnit G. qoldiq magnetizm deyiladi. Baʼzi dielektrik (segnetoelektrik) materiallarda ham elektr G. hodisasi kuzatiladi (dielektrik G.). Dielektrik (mas, segnet tuzi) oʻzgaruvchi elektr maydoniga joylashtirilganda yuz beradigan G. hodisasi elektr maydoni kuchlanganligi Ye bilan dielektrikning qutblanishi R orasidagi bogʻlanish grafigi (G. yaprogʻi) bilan ifodalanadi. Dielektriklar oʻz-oʻzidan qutblanish xossasiga va domenlarga ega boʻladi. Deformatsiya tufayli ham G. yaprogʻi hosil boʻladi (elastik G.), buning uchun elastik qattiq jismga osilgan yuk asta-sekin koʻpaytirilib, soʻng kamaytiriladi. Kimyoviy jarayonlarda ham G. hodisasi roʻy beradi, mas,sorbsion G., bunda adsorbsiya va desorbsiya hodisalari tufayli kimyoviy jarayon grafigi G. yaprogʻini hosil qiladi. G. hodisasidan texnikada keng foydalaniladi (mas, yurgizish reostati, G. dvigateli va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisterezisli elektr dvigatel

Gisterezisli elektr dvigatel — elektr dvigatelining bir turi. Rotori silindr yoki disk shaklida chulgʻamsiz qilib ishlanadi. G. e. d.ning yurgizish momenti rotor materialidagi gisterezis hodisasi asosida, aylantirish momenti esa rotorning qoldiq magnit maydoni bilan statorning aylanish maydoni kesishishidan hosil boʻladi. G. e. d. boshqaturdagi elektr dvigatellariga nisbatan ish koʻrsatkichlari yaxshi, mustahkam, koʻpga chidaydi, shovqinsiz va turli tezliklarda ishlay oladi. Kam quvvatli elektr yuritmalari va avtomatik boshqarish tizimlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistiotsitlar

Gistiotsitlar (gisto... va yun. hytos — hujayra) — umurtqali hayvonlar va odamlardagi biriktiruvchi toʻqima qujayralarining bir xili. Toʻp-toʻp boʻlib yoki yakka-yakka joylashadi. Yumaloq, boʻlak-boʻlak, duksimon, koʻpincha, uzun va oʻsikli boʻladi. Soxta oyoqchalar yordamida harakatlanadi. Erigan kolloid moddalarni organizmning boshqa qujayralariga nisbatan koʻproq yutib, protoplazmasiga toʻplay oladi. Fagotsitoz xususiyatiga ega boʻlgani uchun organizmda himoya vositasini oʻtaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gisto...

Gisto... (yun. histos — toʻqima) — qoʻshma soʻzlar tarkibiy qismi; oʻzi birikib kelgan soʻz maʼnosi toʻqimaga, jonivor organizmi toʻqimalariga oid ekanligini bildiradi (mas, gistogenez, gistologiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistogenez

Gistogenez (gisto... va genez) — ontogenezla koʻp hujayrali organizmlar toʻqimalarining paydo boʻlishi, funksiyasi va qayta tiklanishini taʼminlaydigan filogenetik jarayonlar majmui. Toʻqimalar ontogenez jarayonida organizm rivojlanishining dastlabki davrlaridayoq muayyan embrion varaqlaridan proliferatsiya, oʻrin almashinish (morfogenetik harakatlanish) va b. jarayonlar natijasida vujudga keladi. G.ning muhim omili xilmaxil morfologik va fiziologik tipdagi hujayralarning paydo boʻlishiga va ularning organizmda muayyan qonuniyat asosida taqsimlanishiga olib keladigan determinlashgan hujayralarning ixtisoslashuvidan iborat. G.da baʼzan hujayralar oraligʻi moddasining hosil boʻlishi kuzatiladi. G.ga kirishgan hujayralar muayyan guruhlarga boʻlinadi: oʻziga oʻxshash hujayralarning ixtisoslashib yetishib chiqishiga yoki bunday hujayralarning oʻrnini toʻldirishga imkon beradigan asos soluvchi (ajdod) hujayralar; boshlab beruvchi (chala asos soluvchi), yaʼni ixtisoslashgan, lekin boʻlinish xususiyatini yoʻqotmagan hujayralar; ixtisoslashib yetishgan hujayralar. Postnatal davrda reparativ G. shikastlangan yoki qisman yoʻqotilgan toʻqimalarning qayta tiklanishidan iborat. G.dagi sifat oʻzgarishlari oʻsmalar paydo boʻlishi va oʻsishiga olib kelishi mumkin. G. gistologiyatlsh asosiy boʻlimlaridan biri hisoblanadi (yana q. Toʻkima, Toʻqima kulturasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistokimyo

Gistokimyo, gistologik kimyo — gistologiyainng bir boʻlimi; oʻsimlik va hayvon toʻqimalarining kimyoviy xossalarini oʻrganadigan fan. U organizm va toʻqimalarda kimyoviy moddalar (oqsillar, fermentlar, nuklein kislotalar, uglevodlar, lipidlar) ning olgan oʻrnini va biokimyoviy jarayonlarni tekshiradi. Hujayralar haqidagi fan — sitokimyo moddalarning hujayradagi oʻrnini oʻrganadi. G. oʻsimliklar va hayvonlar biol.si, biokimyo, fiziologiya, farmakologiya va b. fanlar bilan chambarchas boglangan. G. 20-asrning 30-yillarida vujudga kelib, hozir jadal rivojlanmoqda. G.ning umumiy biologik ahamiyati katta. G.da aniqlanayotgan qonuniyatlar gistologiya, patologik anatomiyani rivojlantirishga, mikroskopik strukturalardagi kimyoviy jarayonlar oʻrni bilan ularning maxsus biologik funksiyalari oʻrtasidagi bogʻlanishni aniqlashga yordam beradi. Sitofotometriya, avtoradiografiya, ultrabinafsha nurlar bilan oʻtkaziladigan mikroskopiya, interferension mikroskopiya va b. zamonaviy usullardan foydalanib, tekshirilayotgan moddalar (polisaharidlar, lipidlar, oqsillar va b. koʻpgina organik moddalar; shuningdek, toʻqima va hujayralardagi noorganik komponentlar)ning oʻrni, miqsori va bu miqdorning oʻzgarishini aniqlash mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistomonoz

Gistomonoz - 2 haftadan 2-3 oylikgacha boʻlgan kurkalar, joʻjalarda oddiy Histomonas meleagridis lichinkalari qoʻzgʻatadigan kasallik. Virus tarkatuvchisi — kasallangan joʻja. Parrandalar asosan tarkibida Heterakis gallinarum nematodalari tuxumi (unda gistomanadlar uzoq muddat saqlanishi mumkin) boʻlgan oziq orqali zararlanadi. Belgilari: ishtaha yoʻqoladi, teztez ich ketadi, boshi qoramtir-koʻk tusga kiradi. 1—3 haftadan soʻng kurkalar nobud boʻlishi mumkin. Tashhis epizootologik, klinik va patologo-anatomik maʼlumotlar boʻyicha qoʻyiladi hamda zararlangan ichakdan olingan shilliq pardalari massani tekshirish natijasida tasdiqlanadi. Davosi: ozuqaga nitrofuranli preparatlar (furazolidon, trixopol, dimetridazol, gistamon va b.) qoʻshib berish. Oldini olish: kasallangan kurka va joʻjalarni onasi qanoti ostida (boshqa joʻjalar bilan birga) yotishga qoʻymaslik; fenotiazin, piperazin va b. antigelmintlar bilan gelmintsizlantirish.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistonlar

Gistonlar — oʻsimlik va hayvonlar hujayrasi yadrosida uchraydigan oqsillar. G. arginin va lizin qoldiklariga boy boʻlib, ishqoriy xossalarga ega. Mol. m. 11000—21000. Yadroda DNK bilan birikkan holda uchraydi, xromatinning 25—40%ni (quruq ogʻirlik hisobida) tashkil etadi. G. xromatin tarkibini turgʻunlashtiradi, nuklein kislotalar (DNK va RNK) sintezlanishining boshqarilib turishi zvenolaridan biri qisoblanadi. G. hujayra membranasining yuqori molekulyar birikmalarga nisbatan oʻtkazuvchanligini kuchaytiradi. G.ning ishqoriy xususiyati ular garkibiga kiradigan aminokislotalarni hosil kiladigan diaminomonokarbon (ikkita amin va bitta karboksil) guruxlar bilan bogʻliq.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gistofiziologiya

Gistofiziologiya (gisto... va fiziologiya) — toʻqimalarda roʻy beradigan fiziologik jarayonlarni oʻrganadigan fan. G.ning vazifasi toʻqimalarda kechadigan fiziologik jarayonlarni, toʻqimalarning oʻsishi, rivojlanishi va halok boʻlishidagi ahamiyatini tadqiq etishdan iborat (qarang Gistologiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gitlerchilarga qarshi koalitsiya

Gitlerchilarga qarshi koalitsiya — Ikkinchi jahon urushi davomida yuzaga kelgan, Germaniya, Italiya, Yaponiya hamda ularning sheriklari ittifoqiga qarshi turgan davlatlar va xalqlarning keng koʻlamli harbiysiyosiy ittifoqi. G.q.k.ga turli manfaat va maqsadlarni koʻzlagan AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, sobiq Ittifoq, Xitoy va b., jami 50 dan ziyod mamlakat birlashdi. Uning tarkibiga kirgan Albaniya, Avstraliya, Belgiya, Braziliya, Hindiston, Kanada, Polsha, Chexoslovakiya, Yugoslaviya, Yangi Zelandiya kabi mamlakatlar buyuk davlatlar bilan birga umumiy dushmanga qarshi kurashda oʻz qurolli kuchlarini ishga solgan, baʼzi bir davlatlar (Meksika va b.) moddiy koʻmak bergan. Shoʻro qoʻshinlari oʻz qududiga bostirib kirgan dushman armiyalarini tor-mor keltirib, Sharqiy va Markaziy Yevropani gitlerchilardan ozod qilgan boʻlsa, ittifoqchilarning qurolli kuchlari Germaniyaning Gʻarbiy Yevropada joylashgan qoʻshinlari hamda militaristik Yaponiyaning harbiy qudratini sindirib, ittifoqdoshlariga qurolyarogʻ, harbiy texnika, oziq-ovqat bilan yordamlashib, umumiy gʻalabaga salmoqli hissa qoʻshdi. Gitlerchilar va sheriklari bosib olgan mamlakatlarda vujudga kelgan yashirin Qarshilik koʻrsatish harakati bosqinchilarga zarba berib turdi. G.q.k.ning Ikkinchi jahon urushida qozongan tarixiy gʻalabasida frontga askar kuchlarini joʻnatgan, armiyani qurol-yarogʻ, kiyim-kechak va oziq-ovqat bilan taʼminlab turgan, minglab koʻchirib keltirilganlarga boshpana bergan, yetim-yesirlarni bagʻriga bosgan Oʻzbekistonning ham ulushi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifa

Gifa (yun. hyphe — toʻqima) — zamburugʻlarning vegetativ tanasi — mitseliysini tashkil etuvchi, har tomonga tarqalgan mikroskopik ipchalar. G.lar hujayra toʻsiqlarisiz, yaʼni bir hujayrali (tuban zamburugʻlar) yoki koʻp hujayrali (yuksak zamburugʻlar) koʻrinishida boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifomitsetalar

Gifomitsetalar (Hyphomycetales, Moniliales) — tuban zamburugʻlar (Deuteromycetes) tartibi. 650 turkumi, 10 mingdan ortiq turi bor. G.ning mitseliysi koʻp hujayrali. Jinssiz yoʻl bilan (konidiyalar orqali) koʻpayadi. G. orasida tuproqda yashaydigan saprofitlar, shuningdek, oʻsimliklarda kasallik tugʻdiradigan parazitlar ham bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gifu

Gifu — Yaponiyadagi shahar, Xonsyu o.ning oʻrta qismida, Nagara daryosi sohilida. Gifu prefekturasining maʼmuriy markazi. Aholisi 410,3 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. G. ipakchilik rnining markazi. Mashinasozlik, oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati rivojlangan. Shoyi toʻqiladigan yirik f-kalar, ip gazlama korxonalari, aviasozlik zavodlari bor. Kustar usulda yapon qogʻozi i.ch. va qogʻoz buyumlar (fonus, shirma, zont) tayyorlash bilan mashhur. Bu buyumlarning bir qismi chetga chiqariladi. Iqtisod instituti (1896), universitet bor. Shahar 1891 yilda sodir boʻlgan kuchli zilziladan keyin qayta qurilgan. Turizm rivojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yaponiya shaharlari
Gladiolus

Gladiolus (Gladiolus L.) — savsarguldoshlar (savsargullilar oilasi)ga mansub tuganak piyozli koʻp yillik, manzarali oʻsimlik. 200 ga yaqin turi bor. Oʻrta Osiyoda 3 turi oʻstiriladi. Ekma G.ning 8 mingga yaqin navi bor. Poyasi tik, deyarli shoxlamaydi, boʻyi 40—200 sm. Bargi toq patsimon, poyada ikki qator boʻlib joylashadi. Guli karnay shaklida, sal qoʻsh labli va bukilgan naysimon, 20 sm keladi. Gullari poya uchida bir qator, baʼzan ikki qator oʻrnashadi (gul poyasidagi gullarning soni 25 tagacha boʻladi). Mart—aprelda ekiladi, iyundan avgustgacha (yanvar—fevralda tuvaklarga oʻtqazilgani aprel—mayda) ochiladi. Ertagisi 80, kechkisi 90 kunda ochiladi. G. ekiladigan yer kuzda 35— 40 sm chuqurlikda haydalib, gektariga 80—100 t goʻng yoki kompost, 250– 300 kg fosforli, 120– 150 kg kaliyli oʻgʻit, bahorda ekish vaktida 250– 300 kg azotli oʻgʻit solinadi. Kuzda tuganakpiyozi poʻstidan tozalanib, sovuq suvda yuvib quritiladi, soʻngra yertoʻlada 4—5° haroratda saqlanadi. Oʻzbekistonda G.ning kanada (Kanadu), minerva (Minera), monsoyer (Monsouer), pikardi (Picardi) navlari oʻstiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Bog‘ o‘simliklari
Glazgo

Glazgo — Buyuk Britaniyaning shimoligʻarbidagi shahar. Shotlandiyada, Klayd daryosi boʻyida joylashgan. Stratklaydrnining maʼmuriy markazi. Aholisi 690 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Atrofidagi shaharlar bilan (Dambarton, Grinok va boshqa) Klaydsayd konurbatsiyasini tashkil etadi.

Glazgo— qadimgi shahar (6-asrdan maʼlum). Glazgo sanoatining rivojlanishi mustamlakalardan keltirilgan xom ashyo (tamaki, shakarqamish, paxta)ni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻlgan. 18-asr oʻrtalarida Glazgo tamaki sanoatining gʻarbiy Yevropadagi yirik markazi edi. 18-asr oxirlarida Glazgoda l-oʻrinni ip gazlama sanoati egalladi. Glazgo yirik temir yoʻl tuguni va mamlakatdagi muhim dengiz portlaridan biri. Sanoatida umumiy mashinasozlik, kemasozlik (harbiy kemalar, tankerlar, refrijerator va boshqa), kumir sanoati va metallurgiya yetakchi oʻrinda. Toʻqimachilik, neftni qayta ishlash, sement, yogʻochsozlik, qogʻoz, silikat-keramika, oyna, tamaki, oziqovqat, elektronika, rangli metallurgiya, kimyo, koks kimyosi sanoati korxonalari bor. Ogʻir sanoat mahsulotlarining deyarli hammasi eksport qilinadi. Universitet (1451), badiiy galereyalar, Glazgo muzeyi, bir necha oliy oʻquv yurti, meʼmoriy yodgorliklaridan sobor (13-asr), universitet binosi; metropoliten va boshqa binolar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Buyuk Britaniya shaharlari
Glazkov madaniyati

Glazkov madaniyati - mil.av. 18—13-asrlarda Baykal koʻli atrofida yashagan qabilalarning ilk jez davriga oid madaniyati. Birinchi marta Irkutsk shahri yaqinidagi Glazkov qabristoni (Irkut daryosining Angaraga quyilish joyi)da topilgani uchun shu nom bilan ataladi. Qazish ishlari 1887 yildan boshlangan. Keyingi davrda arxeolog A. P. Okladnikov tekshirgan. Buyerda yashagan qabilalar ovchilik va terimchilik bilan shugʻullangan. Mehnat qurollarini toshdan, zeb-ziynat buyumlarini nefrit, sadaf va suyakdan yasagan. Suyak va metalldan qoshiq, qarmoq, choʻkich, yey, garpun, pichoq, igna, bigiz, halqasimon bilaguzuk va odam haykalchalari tayyorlangan. Topilmalar orasida mis va jezdan ishlangan buyumlar ham uchraydi. Qabilalar ijtimoiy hayotida patriarxal qulchilik belgilari, shomoniylik dinining dastlabki kurtaklari yuzaga kela boshlagan. Glazkov madaniyatini yaratgan qabilalarning hozirgi tungus, evenk va yukagir xalqlarining ajdodi ekanligini arxeologik topilmalar bilan birga xalq ogʻzaki ijodi namunalari va antropologik maʼlumotlar qam tasdiqlamoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Glazov

Glazov — Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar. Temir yoʻl stansiyasi Chepsa daryosi (Vyatkaning irmogʻi) boʻyida. Aholisi 108 ming kishi (1995). Mashinasozlik va metallsozlik rivojlangan. Oziq-ovqat sanoati korxonalari, mebel fabrikasi, ped. instituti bor. Glazov 1780 yil vujudga kelgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Rossiya shaharlari
Glaukonit

Glaukonit (yun. glaukos — koʻkimtir-yashil) — mineral. Gidroslyuda guruhiga mansub temirning suvli alyumosilikata. Kimyoviy formulasi doimiy emas, murakkab. G.ni asosiy tarkibiy qismlari kremniy oksidi (49-56%), temir oksidi va chala oksidi (21% gacha), alyuminiy oksidi, kaliy oksidi (10% gacha), magniy oksidi (7% gacha) va suv (13% gacha) dan iborat. Monoklin singoniyali. Rangi toʻq yashildan qoramtir yashilgacha. Moʻrt. Qattiqligi 2—3. Zichligi 2200—2800 kg/m3. Dengiz yotqiziqlaridan hosil boʻlgan jinslarda hamda Qoʻm va qumtoshlarda mayda yumaloq, notoʻgʻri kristallar shaklida uchraydi. Dengiz tubida gel holida choʻkib hosil boʻladi. Mezokaynozoy choʻkindi jinslarida koʻp tarqalgan. Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysida, Gʻarbiy Kozogʻiston, RF (Volgaboʻyi), Ukraina, Tojikiston jan.dagi boʻr davri qumtoshlaridan koʻplab topilgan. Oziq-ovqat sanoatida oqartiruvchi modda. Q. x.da oʻgʻit sifatida ishlatiladi. Bundan tashqari yashil boʻyoq tayyorlashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Glaukofan

Glaukofan (yun. glaukos—havorang yashil va faynestay—oʻxshamoq) — mineral, ishqorli amfibol. Kimyoviy formulasi Na2(Mg3Al2)Si8O22(OH)2. Monoklin singoniyali. Choʻziq zarralar, ustunsimon, shuʼlasimon, tolasimon agregatlar. Kulrang-koʻk, yorqin-koʻk yoki zangori-qora rangli. Shishasimon yaltiroq. Qattikdigi 6,0—6,5. Zichligi 3100– 3300 kg/m3. Asosan metamorfik slaneslarda uchraydi. Asosiy xususiyati: past temperatura va yuqori bosimda hosil boʻladi. AQSH (Kaliforniya), Fransiya (Bretan), Italiya (Aosta vodiysi), Yaponiya (Kanto), RF (Jan. Ural), Ukraina (Krivoy Rog), Qozogʻiston sharqida topilgan. Oʻzbekistonda Shim. Fargʻona, Nurota va Hisor togʻlaridagi molasslarda notoʻgʻri donachalar shaklida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gledichiya

Gledichiya, tikandaraxt (Gleditshia) — burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Bargi qoʻsh patsimon murakkab. Gullari bir jinsli., aktinomorf, mayda, koʻkish, barg qoʻltigʻidan chiqqan boshoqsimon chochoq toʻpgulda joylashgan. Dukkagi yirik, uzun, jigarrang, Shimoliy va Janubiy Amerikada, Janubiy Osiyoda va Afrika tropiklarida 12 turi maʼlum. Shimoliy Amerikadan kelib chiqqan tikanli G. (G. tricanthos) Oʻrta Osiyo, Kavkaz, Qrimda ekiladi. Tez usadi, boʻyi 40 m gacha boʻladi. May—iyunda gullaydi; qurgʻoqchilikka chidamli, qattiq tikanli, yashil devor hosil qilish uchun ekiladi. G.ning guli nektarga boy.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Zaharli o‘simliklar
Donald A. Glaser

Donald Arthur Glaser (1926.21.9, Klivlend) — amerikalik fizik. AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1962-yildan). Keys texnologiya institutini tamomlagan (1946). Ilmiy ishlari elementar zarralar fizikasiga, kosmik nurlar fizikasiga, molekulyar biologiyaga va fizik usullarni qoʻllashga bagʻishlangan. Zaryadlangan zarralar izini kuzatish uchun — pufak kamerani ixtiro qilgan (1952). Nobel mukofoti laureati (1960)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
1926-yilda tugʻilganlar
21-sentabrda tugʻilganlar
28-fevralda vafot etganlar
2013-yilda vafot etganlar
20-asr amerikalik olimlari
John Glenn

John Glenn (; 18-iyul 1921-yil — 8-dekabr 2016-yil) — AQSh astronavti, isteʼfodagi dengiz piyoda askarlari polkovnigi. AQSH tarixida ilk marta „Merkuriy“ kosmik kemasida Yer atrofi boʻylab parvoz qilgan (1962-yil fevral).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Amerikalik siyosatchilar
1921-yilda tugʻilganlar
2016-yilda vafot etganlar
Amerikalik fazogirlar
Glivitse

Glivitse (, silezcha: Glywicy, ) — Polshaning janubidagi Sileziya voivodligidagi (viloyat) shahar. Aholisi 215 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni, Glivitse kanali boʻyidagi muhim daryo porti. Yuqori Sileziya toshkoʻmir havzasining eng muhim markazlaridan biri. Ogʻir mashinasozlik, elektrotexnika, metallurgiya, kimyo, poʻlat eritish korxonalari, koʻmir shaxtalari, politexnika instituti, ilmiy tadqiqot institutlari bor. Glivitse shahar sifatida 13-asr oxiridan maʼlum.

Tarixi 
Shahar haqidia ilk eslatma 1276-yilga borib taqaladi. Oʻrta asrlarda Polshaning bir qismi boʻlgan. 1683-yilda Polsha qoʻshinlari Glivitsa orqali Vena jangiga yoʻl oldilar. Bu vaqtda shaharga Polsha qiroli va Litva Buyuk knyazi Yan III Sobieski tashrif buyuradi. 1742-yildan boshlab shahar Prussiya, 1871-yildan esa Gleiitz () nomi bilan Germaniya tarkibida boʻlgan.

Birinchi jahon urushidan soʻng, Polshaning uchta Sileziya qoʻzgʻoloni (1919-1921) boʻlib, uchta plebisit oʻtkazildi. 1921-yil 20 martda boʻlib oʻtgan ovoz berishda aholi Polshaga yoki Germaniyaga tegishli boʻlishni xohlashi toʻgʻrisida qaror qabul qilishi kerak edi. 32 029 saylovchi (78,7 % ovoz) Germaniyada qolishni, 8558 kishi (21,0 %) Polshaga koʻchishni yoqladilar. 113 ovoz (0,3 %) haqiqiy emas deb topildi. Saylovlarda ishtirok etish darajasi 97,0 foizni tashkil etdi.

Ushbu shahar yaqinida (oʻsha paytdagi Polsha-Germaniya chegarasida joylashgan), Germaniya maxsus xizmatlari 1939-yil 31-avgustdan 1-sentabrga oʻtar kechasi provokatsiya uyushtirishadi. Polsha harbiy formasi kiygan bir guruh odamlar tomonidan Gleyvits radiostansiyasini bosib olinadi va keyinchalik bu voqea Vermaxt Polshani bosib olish uchun bahona sifatida foydalanilgan epizodlardan biri boʻladi.

1945-yil yanvar oyida shaharda 55000 kishi yashagan. Mart oyida shahar Polsha tasarrufiga oʻtadi va Glivitse nomini oladi. 18 martda shahar Sileziya voyvodligining tarkibiga kiritiladi. 1945-yil may oyida shaharga birinchi polyaklar joylashdilar. 1945-yil 6-avgustda Polsha hukumati mahalliy aholini Germaniyaning Britaniya bosib olgan zonasiga rasmiy ravishda chiqarib yuborishni boshlaydi.

Iqtisodiyoti 
Erkin iqtisodiy zonada joylashgan shaharda General Motors avtomobil zavodi — General Motors Manufacturing Poland joylashgan.

Madaniyat va sport 
2019-yil 6-mart kuni Evropa teleradioeshittirishlar ittifoqi 2019-yil 24-noyabr kuni Glivitsa shahrida „Junior Eurovision“ qoʻshiq tanlovining final bosqichi „Glivice Arena“da boʻlib oʻtishini eʼlon qildi.

2019-yil Polsha chempioni boʻlgan „Piast“ futbol klubi ushbu shaharda joylashgan.

Gallereya

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Polshadagi shaharlar
Glikogen

Glikogen (yun. glykys — shirin va genes — tugʻilgan) — koʻp tarmoqli polisaharid; molekulasi a-D-glyukopiranoza qoldiqlaridan iborat amorf mahsulot. Mol. m. 106-109. Tuzilishi jihatidan kraxmalga oʻxshaydi. Tirik organizmda oʻsimliklardagi kraxmal kabi funksiyani bajaradi. Koʻpchilik tirik organizmlarning tez safarbar qilinadigan energiya resursi. G. umurtqalilarning asosan jigari (2—6%) va muskullari (2%)da toʻplanadi. Achitqilar, ayrim zamburugʻlar va suv oʻtlarida, makkajoʻxorining ayrim navlari donlarida ham topilgan. G.ning parchalanishi — glikogenoliz fosforolitik (fosforilaza fermenti taʼsirida) va gidrolitik (amilaza fermenti taʼsirida) yoʻl bilan amalga oshadi. G. fosforilazasi mahsuloti — glyukozo-1 -fosfat fosfoglyukomutaza taʼsirida izomerlanib, glyukoza-6-fosfatga aylanadi. Umurtqalilar jigarida glyukozo6-fosfatning ancha qismi glyukozo-6fosfataza bilan gidrolizlanib, erkin glyukoza hosil qiladi va qonga oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil