MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Infiltratsion konlar

Infiltratsion konlar - yer ostidagi kimyoviy faol suvli eritmalarda erigan turli rudali element va ular birikmalarining togʻ jinslari yoriq va gʻovaklarida choʻkishidan hosil boʻlgan konlar. Suvli eritmalar yerning chuqur joylarida togʻ jinslari yoriqlari boʻylab oʻtganda ularning tarki-bidagi rudali moddalarni eritib boshqa joyga olib ketadi. Suvda erigan elementlar maʼlum fizik-kimyoviy muhitda choʻkadi, choʻkmay qolganlari grunt suvlari zonasiga yetib boradi.

I. k. qosil boʻlishida geokimyoviy toʻsiqlar muhim rol oʻynaydi. Bular grunt suvi migratsiyasini keskin susaytiradi, natijada elementlarning choʻkishiga qulay kimyoviy sharoit yaratiladi va suvli eritmalardan elementlar osongina choʻkadi. Shu yoʻl bilan temir, mis, vanadiy, uran, radiy, bariy, fosforit va b. konlar hosil boʻladi. I. k. 50 m dan 700 m gacha chuqurlikda vujudga keladi. AQSH (Nyu-Meksiko shtati) va Boliviyada (mis), Angliyada (temir), AQSH (Kolorado va Yuta shtatlari )da (uran-vanadiy) I. k. bor. Oʻzbekistonda Uchquduq, Koʻkcha, Laylakon uran konlari mavjud.

Manbalar
Infiltratsiya

Infiltratsiya (lot. in - ichiga va ﬁ ltratio — sizish) — gʻovak, yoriq va b. kichik boʻshliqlar boʻylab atmosfera va yuza suvlarning tog jinsi va tuproqqa sizib kirishi. Grunt va yer osti suvlari zaxirasining koʻpayishida I. muhim rol oʻynaydi.

Manbalar
Infinitiv

Infinitiv (lotincha: modus inﬁ nitivus — noaniq) (feʼlning noaniq shakli) — feʼlning harakat (holat, jarayon)ni anglatadigan, shaxs, son va mayl kategoriyalarini koʻrsatmaydigan shakli (mas, bormoq, oʻqimoq).

Manbalar
Informatsion agentlik

Informatsion agentlik -matbuot organlari, radioeshittirish va televideniye, davlat va jamoat tashkilotlari, ishbilarmonlar bilan birga  boshqalar  uchun ham  axborotlar yigʻish, uni asosan  tarqatish bilan shugʻullanadigan tashkilot. Jamiyat uchun, xalq uchun muhim foydali va sifatli tarzda ma'lumotlarni tezda yetkazib beradi. Bu esa infomatsion agentlikning muhim prinsiplar asosida ishlashini ko'rsatadi. Muxbirlar punktlarining  tarmogʻiga tayangan holda ish ko'radi. Ma'lumot sifatida quyidagilarni aytishimiz mumkin: Yirik informatsion agentlik "Rossiya informatsion-telegraf agentligi" (ITAR-TASS, 1992-yil da asos solingan; tarixi 1904-yil da tashkil topgan Petrograd telegraf agentligidan boshlanadi); Assoshieyted press (1848) va Yunayted press interneshonal (YUPI, 1907) — AQSH; Doychepresseagentur (Germaniya, 1949); Kiodo susin (Yaponiya, 1945); Reyter (Buyuk Britaniya, 1851); Sinxua (Xitoy, 1938); Frans press (Fransiya, 1944). Oʻzbekiston Respublikasida 4 ta I. a.: Oʻzbekiston axborot agentligi (OʻzA) Turkiston-press, "Jahon" va "OʻzRIpoRT" faoliyat koʻrsatadi.  

Asosan informatsion agentlikning xizmatlarining  foydasi oddiy insoniyat uchun beriladi.

Manbalar
Informatsion tillar

Informatsion tillar, informatsion-qidirish tillari — informatsiya qidirish va informatsiyamantiq tizimlarida semantik informatsiya, faktlar va maʼlu-motlarni tavsiflash maqsadida ishlatiladigan sunʼiy tillar. I. t. mu-ayyan mazmunni mexanizmlarga (mas, EHM yordamida qayta ishlash maqsadida) bevosita uzatish uchun makbul shaklda ixcham va aniq maʼnoni yozib olish vositasi hisoblanib, odam-ma-shina munosabatlarini ifodalaydi. Undan foydalanuvchilar maʼlumotlar bazasi va informatsion tizimlar bilan oʻzaro munosabat tili yordamida maʼlu-motlarni aniq belgilab oladilar va tizimga kiritadilar, tizimdan esa turli maʼlumotlarni soʻrab oladilar. I. t. soʻrab oluvchi tilning xususiy, eng birinchi paydo boʻlgan koʻrinishi boʻlib, informatsion-qidirish tezau-ruslari (shu sohadagi barcha soʻzlarni qamrab olgan lugʻat) da, tushuncha va predmetlarning tasniflagichlarida yoki tizim yordamida bevosita avtomatik tuzilgan lugʻatlarda namoyon boʻladi.

I.t. da matn atov ran yoki indeks shaklida boʻlib, qidirilayotgan maʼlumotlarning belgilari hisoblangan tushunchalargina sanab oʻtiladi. Bu til faqat mustaqil soʻzlardan, lugʻatdan iborat (grammatikasiz) til boʻlishi mumkin, lekin u tushunalar oʻrtasidagi sintagmatik va paradigmatik munosabatlarni bildiruvchi grammatik vositalarga ham ega boʻlishi mumkin. Bu vositalar nʼfaqat informatsion tizim boʻlgan soʻrovlarni shakllantirish, balki EHM ga kiritil(ayot)gan matnlar mazmunini aks ettirish (indeksatsiya) vositasi boʻlib ham xizmat qiladi.

I. t. dagi ifodalar koʻp jihatdan tabiiy til ifodalariga oʻxshaydi, lekin ularda maʼnolari ayni predmet doi-rasidan tashqarida boʻlgan soʻzlar, nomuntazam yoki tahlil qilish qiyin boʻlgan grammatik shakllar va tuzilmalardan foydalanilmaydi.

Abduvahob Madvaliyev.

Manbalar
Informatsiya

Informatsiya (lot. informatio — tu-shuntirish, bayon qilish) — 1) odamlar bir-biriga ogʻzaki, yozma yoki boshqa usulda (mas, shartli signallar, texnika vositalari va b. yordamida) beradigan axborot, shuningdek, axborot berish va olish jarayoni; 2) fan va texnikadagi tushuncha. Bu tushuncha faqat odamlar orasidagi axborotni emas, balki odam bilan avtomat, avtomat bilan avtomat (kibernetikada) oʻrtasidagi axborotni, hayvonlarda va oʻsimliklar oʻrtasidagi signallar almashinuvini ham oʻz ichiga oladi. 20-asr oʻrtalaridan toʻqimadan toʻqimaga, orga-nizmdan organizmga irsiy va b. alomatlar oʻtishi ham I. uzatish deb karala boshladi. Genetik I., biologik kibernetika tushunchalari shu tariqa vujudga keldi. I. ning miqdor oʻlchovi taklif qilindi, natijada informatsiya nazariyasi paydo boʻldi.

I. tushunchasiga atroflicha yondashish va aniq miqsor oʻlchovi paydo boʻlishi I. ni oʻrganishga katta qiziqish uygʻotdi. 50-y. lardan boshlab, turli hodisa va jarayonlarni tavsiflashda I. tushunchasidan foydalanishga harakat qilinmoqda. Jumladan, I. ning asosiy xos-salarini ifodalaydigan matematik apparatni ishlab chiqish, mavjud matematik vositalar asosida I. ning turli xossalarini oʻrganish, uning metodlaridan lingvistika, biol., psixologiya, sotsiologiya, ped. va b. sohalarda foydalanish ustida tadkiqotlar olib borilmoqda.

Ijtimoiy-siyosiy I. — ichki va xalqaro hayotdagi dolzarb yangiliklar, jamiyat hayotidagi ommaga taalluqli faktlar, hodisalar, siyosiy, iqti-sodiy, ilmiy, madaniy jarayonlar va b. haqida ommaviy kommunikatsiyalar vo-sitasida tarqatiladigan xabarlar maj-mui. Jurnalistikada operativ I. publitsistika janrlari — xronika, xabar, reportaj, hisobot, intervyu, obzor orqali tarqatiladi.

Demokratik jamiyatda I. ga rostgoʻylik, hayotiy faktlarni aniq bayon etish, ijtimoiy hayotdagi voqea va jarayonlarni xolis taxlil etish va sharhlash talabi qoʻyiladi.

Manbalar
Informatsiya nazariyasi

Informatsiya nazariyasi - informatsiya (axborot, maʼlumot, xabar) ni toʻplash, saqdash, qayta ishlash va tarqatish usullarini tadkiq qiladigan fan sohasi; kibernetikannt asosiy qismlaridan biri. I. n. ga 1948—49-yil larda amerikalik olim K. Shennon asos solgan. Keyinchalik dunyoning boshqa yirik olimlari I. n.ni rivojlantirishgan. I. n. da tadkikrtlarning muhim vazifalaridan biri informatsiyani tarqatishning eng maqbul (optimal) usullarini topishdan iborat. Bunda asosiy koʻrsatkich informatsiyani tarqatish ishonchliligi va tezligi hamda shular bilan bogʻliq ravishda erishiladigan sifatning nazariy chegarasini aniqlash hisoblanadi. I. n. statistik mohiyatga ega, shuning uchun undagi matematik usullarning koʻpchiligi ehtimollar nazariyasita suyanadi.

Xotira qurilmasiyaa saqlash yoki aloqa kanali boʻyicha uzatish uchun moʻljallangan maʼlumotlar (xabarlar) dagi informatsiyalar soni oldindan toʻliq maʼlum boʻlmaydi. Oldindan faqat shu informatsiyalarni tanlab olish mumkin boʻlgan koʻplab maʼlumotlar (xabarlar ehtimoli) maʼlum boʻladi. Zarur informatsiya ana shu koʻplab maʼlumotlar ichidan tanlab olinadi. Tanlangan informatsiyani qayd qilish uchun ikkilik belgilar soni qabul qilinadi (qarang Ikkilik kod, Ikkilik sanoq sistemasi).

Aloqa kanali tushunchasi juda umumiy maʼnoga ega. Keng maʼnoda — informatsiyani uzatish uchun moʻljallangan har qanday aloqa qurilmasi. Lekin I. n. da ran aloqa kanali texnikasi ustida emas, balki informatsiya uzatish nazariyasi ustida ketadi. Mas, geometriyada ran biror narsa qanday materialdan qilinganligi ustida emas, balki uning hajmi ustida yuri-tilganidek, I. n. da ham ran aloqa qurilmalarining tabiati ustida yuri-tilmaydi, balki aniq aloqa tizimlari I. n. da uzatilishi mumkin boʻlgan informatsiya miqdori nuqtai nazaridan koʻrib chiqiladi. Aloqa kanali boʻyicha kod yordamida uzatiladigan xabarlarni kanal (kirish) signallariga aylantirishga (yaʼni kodlashga) toʻgʻri keladi. Ular uzatilgandan soʻng ana shu signallar xabarlarga (chiqish signallariga) aylantiriladi (yaʼni dekodlanadi). Kirish va chiqish signallarining tuzilishi (strukturasi)ga qarab, kanallar diskret (uzlukli) va uzluksiz xillarga ajratiladi. Diskret kanallarda kirish va chiqishdagi signallar bir xil yoki har xil "alfavitlar" ning "harflari" ketma-ketligidan iborat boʻladi. Uzluksiz kanallarda kirish va chiqish signallari uzluksiz parametr — vaqtning funksiyasi (t) dir.

I. n. da "xabar", "maʼlumot", "aloqa kanali" va b. tushunchalar keng maʼnoda qoʻllanadi. Masalan, I. n. nuqtai nazaridan xabarlar manbai mumkin boʻlgan koʻplab xabarlar va ularga tegishli ehtimolliklar majmuidan iborat boʻlishi mumkin. Xabarlarni ehtimolliklar orqali kodlash uchun zarur ikkilik belgilarning oʻrtacha soni mi-nimumini ifodalaydigan oddiy formula yoʻq. Buning uchun I. n. da ishlab chiqilgan murakkab formulalardan foydalaniladi.

Erkin Yoqubov, Norbek Taylaqov.

Manbalar
Informatsiya tarmogʻi

Informatsiya tarmogʻi - informatsiya (axborot) ni ishlab (oʻrganib) chiqishning oʻzaro hamkorlashuvchi va maʼlumotlarni uzatish kanallari orqali bogʻlanuvchi avtomatik ti-zimlar majmui. Mahalliy (lokal) va hududiy (territorial) turlari bor. Mahalliy I. t. korxona, tashkilot va xoʻjalik mikyosida ish yuritadi. Mu-ayyan korxona (tashkilot, xoʻjalik) boʻlimlari (sexlari, omborxonalari, brigadalari va b.) orasidagi informatsiya almashinuv jarayonlari, asosan, EHM, kompyuterlar tizimi (eskicha uslubda ishlaydigan joylarda radio, telefon aloqa) orqali amalga oshiriladi. Hududiy I. t. mintaqalar, mamlakatlar va xududlarni qam-rab oladi. Bunday I. t. keng koʻlamli boʻlib, mintaqa (mamlakat, hudud) lararo informatsiya (axborot) alma-shinuvi, asosan, internet tizimi (sunʼiy yuldoshlar, telegraf, teletayp, telefaks va b.) orqali amalga oshiriladi (yana q. Informatika, Informatsiya nazariyasi)

Manbalar
Infratovush

Infratovush (lot. infra — quyi, past, ostida) — inson qulogʻiga eshi-tilmaydigan past chastotali (chastotalari 16 gs dan past boʻlgan) elastik toʻlqinlar. Yer yuzida I. hosil qiluvchi manbalar xilmaxil (mas, chaqmoq chaqishi, togʻlar koʻchishi, oʻrmon va dengizning shov-shuvi, shamol guvullashi va h. k.). I. muhitda juda kam yutiladi, shuning uchun u havo, suv va yer yuzida juda uzoq masofalarga tarqaladi. I. ning bu xususiyatlaridan, mas, atmosferaning yuqori qatlamlarini, yer poʻstini tadqiq qilishda, kuchli portlashning uzoqligini va dengizlarda kuchli toʻlqinlar tarqa-layotgan manba uzokligini aniqlashda foydalaniladi. I. ni oʻlchashda maxsus asboblar — mikrofon, gidrofon, geofon yoki vibrator ishlatiladi.

Manbalar
Infratuzilma

Infratuzilma ( — „ostida“) — ishlab chiqarish va tovar muomalasi, shuningdek, inson hayot faoliyati uchun zarur boʻlgan meʼyoriy sharoitni taʼminlashga xizmat kiluvchi turli-tuman yordamchi xizmat koʻrsatuvchi sohalar (tashkilot, korxona va muassasa) majmui; nomoddiy ishlab chiqarish sektori. Infratuzilma xizmatlari moddiy shaklga ega boʻlmagan tovarlar boʻlib, ular hayotiy ehtiyojlarni qondiradi. Infratuzilma zaruriy shart boʻlganidan uning ishlab turishini taʼminlashga iqtisodiy resurslarning bir qismi jalb etiladi. Infratuzilma xizmat koʻrsatish sohasiga koʻra ishlab chiqarish infratuzilmasi (ishlab chiqarish ga xizmat koʻrsatuvchi sohalar — yuk tashish transporti, elektr va issiqlik taʼminoti, yoʻl xoʻjaligi, suv xoʻjaligi, ombor xujaligi, ilmiy konstruktorlik xizmati, axborot xizmati va boshqalar) va ijtimoiy-maishiy infratu-zilma (aholiga xizmat koʻrsatib, uning ehtiyojini qondiruvchi sohalar — maorif, sogʻliqni saqlash, jismoniy tarbiya va sport, maishiy xizmat va boshqalar) ga ajraladi. Infratuzilma xizmati tovar boʻlganidan oldi-sotdi etiladi. Uning asosiy vazifasi insonga xizmat koʻrsatish, ammo bu ish pulli, bepul va imtiyozli tarzda bajarilishi mumkin. Infratuzilma xizmatlarini harakteriga koʻra guruxlaganda bozor infratuzilmasi ajralib turadi. Chunki unda bozor munosabatlarini amalga oshiruvchi xizmatlar koʻrsatiladi. Qaysi darajada xizmat koʻrsatilishiga koʻra, korxona, tarmoq ishlab chiqarish majmualari va hududiy infratuzilma ham mavjud. Infratuzilma sohasida yaratilgan xizmatlar ishlab chiqarish va inson uchun naf keltiradi. Infratuzilma xizmat koʻrsatishini tashkil etish uchun mablagʻlar sarflanadi. Shuning uchun ularni hisoblash mumkin va ular yalpi milliy mahsulot tarkibiga kiritiladi. Infratuzilma ni yaratuvchi mehnat ham unumli hisoblanadi. Infratuzilma ning samaradorligi koʻrsatilgan xizmatlarning sarf-harajatlarga nisbati orqali aniqlanadi.

Manbalar 

Infratuzilma
Infraxromatik materiallar

Infraxromatik materiallar (lotincha: infra — pastroq, ostida va yun. chroma — rang , tuye) — faqat koʻzga koʻrinadigan yorugʻlik nurlarini emas, infraqizil nurlarni ham sezadigan fotografik materiallar (plastinka va plyonkalar). Tarkibida kumushning galoidli birikmasi boʻlgan fotografik emulsiyalar spektrning koʻk-binafsha sohasini yaxshi sezadi, sariq, yashil, kizil va infraqizil nurlarni esa deyarli sezmaydi. Ularni bu nurlarga sezgir qilish uchun foto-emulsiyaga maxsus boʻyoq — sensibilizatorlar qoʻshiladi. Bir vaqtning oʻzida qizil va infraqizil nurlarga sezgir qilingan (sensibillangan) materiallar panifraxromatik mate-riallar deb ataladi. I. m. tibbiyotda, astronomiyada, koʻzga koʻrinmaydigan narsalarni suratga olish va b. maqsadlarda qoʻllanadi.

Manbalar
Infraqizil astronomiya

Infraqizil astronomiya — toʻlqin uzunlikning 0,0008 dan to 1 mm gacha boʻlgan oraligʻida Koinot jismlarini oʻrganuvchi fan. Spektrning ushbu sohasida temperaturasi taxminan 3 K — 2500 K oraliqqa toʻgʻri kelgan turli sovuq obʼyektlarning issiklik nurlanishi, xususan, "chaqaloq" protoyulduzlar, gazchang bulutlari, yulduzlararo fazo muhiti, sayyoralar va Quyosh sistema-sining mayda jismlari nurlanishi tadqiq qilinadi. Galaktikamizda in-fraqizil nurlanish mexanizmi, asosan, chang moddasi bilan bogʻliq. Masalan, Galaktikamiz yadro qismidan toʻxtovsiz ajralib chiqayotgan nur oqimi atrofdagi chang muhitda 1012 martagacha kamayishi sababli, u optik nurlar sohasida kuzatilmaydi va I. a. usullari yordamida oʻrganiladi. Xuddi shuningdek, yulduzlarning tugʻilish soqalari tuzilishi ham I. a. ning eng asosiy obʼyektlaridan hisoblanadi. Infraqizil oraliqning juda kengligi tufayli oraliq qator qismlarga boʻlib yuborilgan va masalaning qoʻyilishiga qarab unga mos kelgan sezgir qabul qilgich yaratildi. Xususan, yaqin infraqizil soha 0,0008 — 0,005 mm, oʻrta qism 0,005 — 0,035 mm va h. k., eng uzoq soha esa ~ 1 mm toʻlqin uzunlik oraliklariga shartli ravishda boʻlinib, har biriga mos ravishda ilmiy kuzatuv asboblari yaratilgan. Bugungi kunda kosmik fazoga turli infraqizil rasadxonalar uchirilib, yaqin va uzoq kosmos chuqur oʻrganilmoqda. Yer sirtida ham turli infra-qizil teleskoplar faol ishlamoqda. Maye., Gavayi orollarining 4200 metr balandlikdagi Mauna-Kea nomli soʻngan vulqoni oʻrnida toʻrtta (AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Kanada va Gavayi universiteti) infraqizil teleskoplari oʻrnatilgan. Bu teleskoplar oynasining diametri juda katta (2,3— 3,8 metr oraligʻida) boʻlib, noyob va qimmatli ilmiy loyihalar yaratishda qoʻl keladi.

Saloxitdin Nuriddinov.

Manbalar
Infraqizil texnika

Infraqizil texnika - infra-kizil nurlardan foydalanish bilan boglik boʻlgan texnika. Choʻgʻlanma lampalar, impulsli lampalar, kvant generatorlar infraqizil nur manbalari, bolometrlar, termoelementlar, fotorezistorlar va fotoelementlar ularning qabul qilgichlari hisoblanadi. I. t. ga infraqizil nurlarni sezadigan va oʻlchaydigan asboblar, qorongʻ-ida kuzatish va fotosuratga olish asboblari, qizigan jismlar temperaturasini uzoqdan turib oʻlchash asboblari, yashi-rin signalizatsiya, kosmik aloqa vo-sitalari, masofa oʻlchagichlar, yer, suv va osmondagi nishonlardan ajraladigan infraqizil nurlardan foydalanib, ularni qidirib topadigan asboblar, snaryad va raketalarni moʻljalga oʻzi toʻgʻrilaydigan qurilmalar kiradi. Infraqizil nur manbalari va qabul qilgichlar, infraqi-zil nurlarni ajratib beradigan yorugʻlik filtrlari, spektrning infra-qizil sohasi uchun shaffof boʻlgan materiallar va b. ni ishlab chiqish va yaratish bilan ham shugʻullanadi. I. t. dan yogʻoch va lok-boʻyoq qoplamalarni quri-tishda, moddalarni spektral analiz (taxlil) qilishda, ichki nuqsonlarni aniqlashda, kasalliklarni tashhis qilishda, uzoqdagi yulduzlar spektrini va sayyoralar atmosferasini tekshirishda, kosmik kemalarning trayektoriyalarini nazorat qilish, ularni avtomatik boshqarish va b. da foydalaniladi (yana q. Infraqizil nurlanish).

Manbalar
Infraqizil fotografiya

Infraqizil fotografiya -fotofafiya sohasi; infraqizil nurlanishdan foydalanib tasvir hosil qilish usullari majmuidan iborat. Surat olishda toʻlqin uz. 760 dan 1500 nm gacha boʻlgan infraqizil elektromagnit nurlanishlardan foydalaniladi. I. f. bevosita yoki bilvosita usullarda amalga oshiriladi. Bevosita usulda infraqizil nurlarga sezgir fotoplastinka yoki plyonkalar (infrafo-tomateriallar) qoʻllanadi. Bilvosita usulda fotoapparatning obʼyektivi oldiga oʻrnatiladigan maxsus elektron-optik tizimli moslama ishlatiladi. U narsaning koʻzga koʻrinmaydigan tasvi-rini koʻzga koʻrinadigan tasvirga aylantirib, tasvir ravshanligini ham kuchaytirib beradi. Bunda koʻzga koʻrinadigan nurlanishlar (yorugʻlik) ni seza oladigan oddiy fotoplyonkalar bilan qorongʻida ham fotosuratlar olish mumkin (rasmga q.).

I. f. ning oddiy fotografiyaga nisbatan koʻpgina afzalliklari bor. Mas, infraqizil nurlar bir jinsli boʻlmagan muxit (atmosfera tumani) dan oʻtga-nida koʻzga koʻrinadigan nurlanishga nisbatan kam sochiladi, intensivligi deyarli oʻzgarmaydi, shuning uchun I. f. yordamida uzokdagi obʼyektlarning aniq tasvirlarini olish mumkin. Koʻzga koʻrinadigan va infraqizil nurlanishlarning jism (muhit) lardan oʻtish va qaytish koeffitsiyentlari har xil. Shu sababli I. f. da oddiy yoruglikda koʻzga koʻrinmaydigan detallarni infraqizil nurlanishlar yordamida ajratish mumkin. I. f. ning bunday xususiyatlaridan, mas, bota-nikada oʻsimliklar kasalliklarini (2-rasm). Qora koʻylak kiygan qoʻgʻirchoq fotografiyasi: a — koʻzga koʻrinadigan nurlanishda; b — infraqizil nurlanishda. Inf-raqizil fotografiyada kiyimning turli rangda boʻlishi uning turli materiallardan tayorlanganligini koʻrsatadi (bu materiallarning infraqizil nurlanishni qaytarish qobiliyati turlichadir).

Ergash Nazirov.

Manbalar
Infraqizil qizdirish

Infraqizil qizdirish - materiallarni elektromagnit nurlar (toʻlqin uz. 1,3 — 4 mk/m li infraqizil nurlar) yordamida qizdirish. Materiallarning bu nurlardan maʼlum qismini yutish xossasiga asoslangan. I. q. da energiya manbai sifatida infraqizil nur ajratadigan trubali elektr qizdirgichlar, koʻzguli quritish lampalari, volfram spiralli elektr qizdirgichlar ishlatiladi. Manbalarning qizish darajasiga qarab, ular past (700° gacha), oʻrta (700—1500°) va yuqori (1500° dan ortiq) trali xillarga boʻlinadi. I. q. qurilmalari kamera, tunnel yoki qalpoq tarzida tayyorlanadi; ularning shakli va ulchamlari qizdiriladigan buyumga moslab tanlanadi. I. q. lok-boʻyoq materiallarni, sabzavot, mevalarni quritishda, kauchukni vulkanizatsiya qilishda, termoplastik materiallarga shakl berish oldidan ularni qizdirish va b. maqsadlarda qoʻllanadi.

Manbalar
Infuzoriyalar

Infuzoriyalar (Infuzoria, Ciliophora) — yuksak rivojlangan bir hujayrali hayvonlar tipi. Tanasining uzunligi 12 mkmdan 3 mm gacha. Tashqi koʻrinishi har xil; erkin va oʻtroq, yakka va koloniya boʻlib yashovchi turlari bor. Harakatlanish organoidlari tanasini qoplab turuvchi kipriklardan iborat. Tanasi yupqa va pishiq pellikula qobiq bilan qoplangan. Yadrosi 2 xil: bitta katta yadro (makronukleus) va bitta yoki bir necha kichik yadro (mikronukleus)dan iborat. Katta yadro loviyasimon, zanjirsimon, taqasimon yoki boshqa shaklda, kichik yadro dumaloq boʻladi. Infuzoriyalar hazm qilish va ayirish organoidlarining ancha murakkab tuzilganligi bilan boshqa bir hujayralilardan farq qiladi. Erkin yashovchi infuzoriyalarda ogʻizoldi chuqurchasi, ogʻiz, halqum, hazm qilish vakuollari va chiqarish teshigi boʻladi. Qisqaruvchan vakuollari 2 ta, murakkab tuzilgan boʻlib, sitoplazmadan suyuklik yigʻuvchi uzun naychalar, suyuklik saqlovchi rezervuar va chiqarish naychasidan iborat. Infuzoriyalar ning ektoplazmasida himoya vazifasini bajaruvchi ipsimon otiluvchi tanachalar (trixosistalar) joylashgan. Parazit infuzoriyalar ning ogʻiz teshigi va qisqaruvchan vakuollari bulmaydi. Bakteriyalar va suv utlari bilan, ogʻizsiz parazit turlari fagotsitoz usulda oziqlanadi. Infuzoriyalar ikkiga boʻlinish, ketma-ket boʻlinish, koʻp marta boʻlinish, kurtaklanish orqali koʻpayadi. Infuzoriyalar da jinsiy jarayon ikkita infuzoriya oʻrtasida irsiy belgilarning almashinuvi (konyugatsiya) orqali sodir boʻladi. 8000 ga yaqin turi maʼlum. Dengiz, chuchuk suv va tuproqda uchraydi. 2 sinf (kiprikli va soʻruvchi infuzoriyalar) ga boʻlinadi. Ayrim infuzoriyalar hayvonlar (halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, sut emizuvchilar) oshqozonida simbioz yashaydi. Kavsh qaytaruvchi sut emizuvchilar oshqozonida ofrioskoleks infuzoriyasi yashaydi. Bir qancha infuzoriyalar parazitlik qiladi. Baliqlarda ixtioftirius, uy hayvonlari va odamlarda balantidiy parazitlik qilib, katta ziyon keltiradi. Ayrim infuzoriyalar (masalan, tufelka) laboratoriya hayvonlari hisoblanadi.

Manbalar
Insho (yozuvchi)

Insho (taxallusi; asl ismi Inshoollohxon Insho) (?, Murshidobod — 1818) — hind yozuvchisi. Urdu, hind, fors tillarida ijod qilgan. 1786-yil dan Dexlidagi, soʻng Lakhnavdagi shoh saroylarida xizmat qilgan. I. ning urdu tilida yaratgan sheʼriy merosi (9000 baytdan iborat) orasida qasidalar aloxida oʻrin tutadi. I. hind adabiyotida nasriy anʼanalarni boshlab bergan adiblardan biri. "Rani Ketki tarixi" qissasi mutlaqo oʻziga xos asardir. I. ning fors tilida yaratgan "Daryoi latofat" ("Goʻzallik daryosi") ilmiy asari urdu tili grammatikasi, stilistikasi, sheʼr tuzilishiga bagishlangan birinchi asardir.

Manbalar
Insho (hujjatlar toʻplami)

"INSHO" — xorazmshoxlar va saljuqiylardan sulton Sanjar davri (1118—57) tarixiga oid rasmiy hujjatlar toʻplami. Hujjatlarning aksariyati Sulton Sanjar huzuridagi saroy shoiri, kotib Muntajabiddin Badiʼ qalamiga mansubdir. Toʻplamda Bagʻdod xalifasining vaziriga xorazmshoh Elarslon nomidan uning koti-bi Rashididdin Votvot yozgan noma ham bor. Manba 14-asr da koʻchirilgan. "I", dagi baʼzi hujjatlar rus sharqshunosi V. R. Rozen va V. V. Bartold tomonidan rus tiliga tarjima qilinib, nashr etilgan. 1950 yilda "I". Abbos Iqbol tomonidan Tehronda toʻla nashr qilingan "I", ning bir nusxasi Rossiya FA Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Manbalar
Insho (pedagogika)

Insho (pedagogikada) — mavzuni oʻquvchi mustaqil yoritadigan yozma ish turlaridan biri. Ona tili va adabiyot darslarida taʼlimiy hamda nazorat maqsadlarida umumiy taʼlim maktablari, akademik litsey va kasbhunar kollejlarining barcha bosqichlarida oʻtkaziladi. Bajarilish oʻrniga koʻra, sinf va uy.lariga boʻlinadi. . larning oʻquvchilar guruhi bilan brgalikda yoziladigan va har bir oʻquvchi mustaqil bajaradigan turlari ham bor. I. oʻqituvchi tomonidan oʻtilgan biror mavzu yoki erkin mavzuda boʻlishi mumkin. I. oʻquvchilar badiiy adabiyotni toʻgʻri idrok etishlariga, fikrni ixcham, mantiqiy ifodalashlariga, ularning yozuv savodi oʻsishiga yordam beradi.insholar (ilmiy,adabiy, erkin)mavzudagi yo'nalishda bo'ladi.ABDULLAYEV ABDULLOH 2008 11 15[OʻzME]]. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil</ref>

Manbalar 

 

A c A l O n E 1115