MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Oq uy

Oq uy (White House) - AQSh prezidentining rasmiy qarorgohi va ish joyidir (1800-yildan). U Vashingtondagi 1600 Pensilvaniya avenyusida joylashgan bo'lib, 1800-yilda Jon Adamsdan keyin har bir AQSh prezidentining qarorgohi bo'lib kelgan. "Oq uy" atamasi ko'pincha prezident va uning maslahatchilarining metonimi sifatida ishlatiladi. Turar joy irlandiyalik arxitektor Jeyms Xoban tomonidan neoklassik uslubda yaratilgan. Xoban Dublindagi Leinster uyidagi binoni modellashtirgan bo`lib, bu binoda bugungi kunda Irlandiya qonun chiqaruvchi organi Oireachtas joylashgan. Qurilish 1792 va 1800-yillar orasida bo'lib o'tgan. Tomas Jefferson 1801-yilda Oq uyga ko'chib o'tganida, u me'mor Benjamin Genri Latrobe bilan birga har bir qanotga otxonalar va omborlarni yashiradigan past kolonnalarni qo'shdiradi. 1814-yilda , 1812-yilgi urush paytida, saroy Britaniya kuchlari tomonidan yoqib yuborilgan, ichki qismi vayron qilgan va tashqi koʻrinishining katta qismini yondirilgan. Qayta qurish ishlari urushdan so`ng darhol boshlandi va prezident Jeyms Monro 1817-yil oktyabr oyida qisman rekonstruksiya qilingan boshqaruv qarorgohiga ko'chib o'tadi. Tashqi qurilish 1824-yilda yarim dumaloq janubiy portiko va 1829-yilda Shimoliy portiko qo'shilishi bilan davom etdi.

Yana qarang 
 Oqsaroy
 Oqoʻrda

Manbalar
Oq uylik

Oq uylik — qadimda va oʻrta asrlarda davlatlararo siyosiy munosabatlarda siyosat garovi tariqasida bir davlatdan ikkinchi davlatga beriladigan kishilar. Oʻrta Osiyo va boshqa Sharq mamlakatlarida bir. hukmdor ikkinchi bir hukmdorga doʻstligi yoxud tobeligi isboti tariqasida oʻz tomonidan Oq uylik yuborar edi. Oq uylik sifatida tobe xukmdorning oʻgʻli, birodari yoki mamlakatning mashhur kishilaridan bir guruxi yuborilgan. Oq uyliklar mamla-katda doim nazorat ostida va xavfda yashardilar, chunki ularni yuborgan hukmdor oʻz axdini buzsa, Oq uyliklar oʻldirilishi mumkin edi. Baʼzan hukmdorlar oʻzlariga muxolif boʻlgan shahzodalar yoxud zodagonlarni tantanali suratda Oq uylik qilib yuborib, ulardan qutulganlar.

Manbalar
Oqchavoq

Oqchavoq, yelets (Leucicus leuciscus) — karpsimonlar oilasiga mansub baliq turi. Oʻrta Osiyoda Balxash koʻliga quyiladigan Ayagʻuz daryosida koʻpaytirilgan, Chu va Sarisuv daryolarida av-valdan yashaydi. Uzunligi 25—30 sm gacha, ogʻirligi 400 g gacha. Tez suzadi. Tanasining orqa tomoni kulrang tusda tovlanib turadi. Yon tomonlari och havorang , korni kumushrang . 3 yoshlik davrida urchiydi. Uvildirigʻini toshloq va suvi tiniq yerlarga tashlaydi. Turli qasharotlarning qurtlari, suvoʻtlar, quruqlikdan shamol uchirib keladigan hasharotlar bilan oziqlanadi. Ovlanadi.

Manbalar 

Baliqlar
Oq shaftoli

Oq shaftoli — mahalliy nav. Bogʻ-dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy tadqiqot institutining Samarqand filialida mahalliy oq shaftolilarning katta gu-ruhi ichidan tanlash usulida chikarilgan (A.S. Cherevatenko, 1936). Daraxti kuchli oʻsadi. Oʻrtacha shoxlanadi. Guli ikki jinsli, pushti, oq rangda, oʻzidan changlanadi, mevasi oʻrtacha 100— 110 g, rangi oqishkoʻkimtir-yaltiroq. Pusti mayin tukli, etidan oson aj-raladi. Eti oq, yumshoq, shirali, tar-kibida 11 — 13% qand, 0,52% kislota bor. Koʻchati oʻtqazilgach, 3-yildan muntazam hosil beradi. 7—9 yoshida eng koʻp (70–90 kg) hosil beradi. Hosildorlik davri 12—15 yil Sovuqqa bardoshli. Avg.ning 2—3-oʻn kunligida pishib yetiladi, bandi boʻsh. Yangiligida yeyiladi, qoqi solinadi, konserva qilinadi.

Manbalar
Oq sheʼr

Oq sheʼr — sillabik va sillabik-tonik sher tizimiaagi misralari oʻza-ro qofiyalanmagan sheʼr turi: qofiyasiz sheʼr. Oq sheʼr shoirga oʻz fikri va hissiyotini toʻlaroq ifodalash imkonini beradi va undagi ritmik izchillik esa sheʼr gʻoyasiga kuchli taʼsirchanlik bagʻishlaydi. Rus klassiklari A.S.Pushkin ("Suv pariyey"), M.Yu. Lermontov ("Kalashnikov haqida qoʻshiq") va bosh-qalar Oq sheʼrning ajoyib namunalarini yaratganlar. Oʻzbek adabiyotida Usmon Nosir, Abdulla Oripov, Rauf Parfi va boshqa shoirlar ijodida Oq sheʼr bor. M. Shayxzodaning "Mirzo Ulugʻbek" tragediyasi Oq sheʼrda yozilgan.

Manbalar
Oq oʻrda

Oq oʻrda (rus manbalarida Koʻk Oʻrda) — Oltin Oʻrdannng bir qismi. Joʻji-xonning oʻgʻli Botuxon va uning avlodlari tomonidan idora qilingan; ik-kinchi qismini Joʻjixonning boshqa oʻgʻli Oʻrdaxon (Oʻrda-Ichen) boshqargan. Bu holat 13—14-asrlar davomida oʻzgarmay kelgan. Botuxon avlodiga nomigagina qaram boʻlgan Oʻrdaxon avlodlari keyinchalik, Sasibuqo davrida (1291 — 1310) toʻla mustaqil boʻlib olganlar. Oltin Oʻrda tushunchasi Botuxon davridan boshlab butun Joʻji ulusiga, 14-asr boshidan esa O.Oʻ. ga nisbatan qoʻllanilgan. O.Oʻ. tarkibiga Sirdaryo havza-sining katta qismi va Orol dengizining shim.sharqidagi choʻllardan Ishim va Sarisuv daryolarigacha yoyilgan hududlar kirgan. Poytaxti— Sigʻnoq shahri (Hozirgi Tumanariq temir yoʻl st-yasi yaqinida). 14-asr oxirida O.Oʻ. Amir Temur tomonidan zabt etilgan. 15-asrda O.Oʻ. hududida Oltin Oʻrdaning davomi si-fatida yangi davlatlar (Kamma Oʻrda, Noʻgʻay Oʻrda, Qosimovlar podsholigi hamda Oʻzbek, Qrim, Qozon, Sibir va boshqa xonliklar) vujudga kelgan.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Oq oʻrik

Oq oʻrik — ertapishar xoʻraki mahalliy oʻrik navi. Daraxti kuchli (balandligi 7,5 m oʻsadi. Chetdan changlanadi (Arzami, Koʻrsodiq navlari yaxshi changlovchi hisoblanadi). Mevasi oʻrtacha kattalikda, tukli vazni 30—40 g, rangi sariq, eti ti-gʻiz, mayin, sersuv, shirali. Iyun oyining 2-oʻn kunligida pishadi. Danagi oʻrtacha, magʻzi shirin. Mevasi tarkibida 11 — 16% qand, 0,6— 0,7% kislota, 16—20% quruq modda bor. Koʻchati oʻtqazilgandan keyin 5—6-yili hosil beradi. Tupidan 80–100 kg meva olinadi, mevasi yangiligida isteʼmol kilinadi, qoqi solinadi, murabbo tayyorlanadi. Sovuqqa chidamli. Toshkent va Fargʻona viloyatlarida koʻp ekiladi.

Manbalar
Oq qaragʻay

Oq qaragʻay () — qaragʻaydoshlar oilasiga mansub doim yashil daraxt. Boʻyi 30 m cha. Tanasi toʻq kul-rang, silliq poʻstlokli. Igna barglari yumshoq, uchi toʻmtoq, xushboʻy. Gullari changchi va urugʻchilardan iborat. Urugʻi qoʻngʻir novdalarda, tuxumsimon gʻuddada rivojlanadi. Oq qaragʻay asosan, Sibirda (ayniqsa, Sayan va Oltoyda) va Rossiyaning Yevropa qismi shimoli-sharqida oʻrmon hosil qiladi. Bargi va yosh novdalarida 3,27% efir moyi, 0,32% cha S vitamini va boshqa moddalar bor. Efir moyi, asosan, bornilatsetat (30—60%), borneol kamfen (10—20%), pinen (10%) vab. birikmalardan iborat. Bornilatsetat va borneoldan kamfora sintez qilinadi. Smolasidan skipidar olinadi. Bargi va yosh novdalaridan tayyorlangan qaynatma S vitaminiga boy boʻlib, lavsha kasalligini davolash va oldini olish uchun qoʻllaniladi.

Manbalar 

 

Oʻsimliklar
Oq qon kasalligi

Oq qon kasalligi – q. Leykoz.

Manbalar
Oq qoʻyunli

Oq qoʻyunli, oq qoʻyunlilar, oq qoʻyli — 1) turk-oʻgʻuz qabilalarining Dajla daryosining yuqori oqimi boʻylarida 14—15-asrlarda tashkil topgan birlashmasi; 2) ushbu birlashmaga rahbarlik qilgan yetakchi qabila — boyondurlardan chiqqan sulola; 3) aynan shu birlashma tomonidan 15-asr boshida barpo etilgan davlat. Uzun Hasan davrida (1453—78) Oq qoʻyunli oʻzlarining asosiy dushmanlari — Krra koʻyunlilar davlatini tor-mor etganlar (1468). Armaniston, Ozarbayjon, arab Iroqi va Gʻarbiy Eronni egallab, Tabriz shahrini poytaxt qilishgan. Uzun Hasan Usmonli turk saltanati bilan muvaffaqiyatsiz urushlar olib borgan. Shuningdek, Gruziya bilan ham urushgan (1477). 1489—97 yillarda soliq islohoti oʻtkazishga harakat qilingan, lekin u mulkdorlarning qarshiligiga uchragani sababli natijasiz tugagan. 16-asr boshida Oq qoʻyunli davlati Ismoil /Safaviy boshchiligidagi kizilboshlilar tomonidan tor-mor etilgan; 4) oʻzbeklar va qoraqalpoqlar tarkibiga kirgan urugʻ nomi. Oq qoʻyunli etnonimi 20-asr boshlarigacha oʻzbek-qoʻngʻirotlar (qarang Qoʻngʻirot), shuningdek, Zarafshon vodiysida yashovchi qoraqalpokutr tarkibida saqlanib qolgan.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Turkiy sulolalar
Eron imperiyalari va qirolliklari
Oq hun

Oq hunlar — gʻarbiy hunlar. Hunlar davlatining soʻnggi davrida shim. hunlar hukmdori Qutush qabilasi bilan gʻarbga Qangʻ davlati tomon chekingan. Mazkur davlatning xoni qudachilik hurmati yuzasidan Qutushga va uning odamlariga oʻz hududidan joy bergan. Oradan koʻp oʻtmay hunlar Yaypan (Yuepan) xonligini tashkil etgan. U Uysun (Usun) xonligining shim-gʻarbida (hozirgi Janubiy Qozogʻiston) joylashgan. Miloddan avvalgi 1-asrning oʻrtalarida Oq hunlarning boshligʻi Chjichji xitoylar bilan boʻlgan urushda magʻlub boʻlib, u ham Qangʻ davlatidan panoh topgan edi. Qangʻ hukmdori hunlarga hozirgi Jambul (Avliyoota) viloyatidan joy bergan. Yaypan davlati keyinchalik Eftaliylar davlatiga qoʻshilib ketgan. Xitoy manbalarida 448 yil Yaypan davlatidan Xitoyga elchilar borganligi, shundan keyin ushbu xonlik Shimoliy Vey davlati (386—534) bilan diplomatik aloqalar qilib turganligi zikr etilgan. Xonlikning aholisi 200 mingdan ortiq boʻlgan. Turkistonga chekinib kelgan xunlar qad. turk tilida "Oq hun" yaʼni "gʻarbiy hun" deb nomlangan.

Manbalar
Oqar koʻl

Oqar koʻl — bir yoki undan ortiq soy (daryo) quyilib, suv oqib chiqib keta-digan koʻl. Mas, Tojikistondagi Iskandarkoʻlga Hisor togʻlaridagi muzliklardan bir necha soy va daryolar oqib tusha-di va undan birgina Iskandardaryo oqib chiqadi. Koʻpgina koʻllar Oqar klardir (Baykal, Ladoga, Onega, Eri, Sarez, Sarichelak, Koʻkkoʻl va boshqalar). Oqar koʻllarning suvi, odatda, chuchuk boʻladi

Yana q. 

 Oqmas koʻl
 Koʻl

Manbalar 

    

Gidrologiya
Oqartirish

Oqartirish — turli ashyolar (yogʻoch massasi, toʻqimachilik materiallari, kimyoviy moddalar)ning oklik darajasini kuchaytirish (oshirish) uchun amalga oshiriladigan texnologik jarayon yoki jarayonlar majmui. Kimyoviy vatermik usullari mavjud. O.da material tarkibidagi boʻyovchi moddalar ketkaziladi yoki yemiriladi. O.ning optik va fotografik usullari ham bor. Optik O.da ultrabinafsha nurlarini yutuvchi va ularni koʻk yoki binafsha rangga aylan-tiruvchi rangsiz yoki och rangli organik birikmalardan foydalaniladi. Bu usul, asosan, tabiiy va sintetik tolalarni, qogozlar, plastmassalarni O. uchun qoʻllaniladi. Fotografik O.da oq-qora va rangli foto va kinomateriallarga ishlov beriladi. Bunday ishlovda maxsus modda taʼsirida foto yoki kinotasvirning metall kumush katlami ok-sidlanib yemiriladi va O. jarayoni roʻy beradi. Bu usul fotografik tasvirni ravshanlashtirish va kuchaytirish uchun qoʻllaniladi.

Manbalar
Oqbaytal dovoni

Oqbaytal dovoni - Sharqiy Pomirdagi dovon. Tojikiston Respublikasida. Balandligi 4665 m. Sarikoʻl va Muzkoʻl tizmalarini bir-biriga tutashtiradigan va Muzkoʻl (Krrakoʻl hav-zasi) daryosi bilan Janubiy Oqbaytal (Oqsuv-Murgʻob havzasi) daryosining yuqori qismlarini ajratib turadigan suvayirgʻichda joylashgan. O. orqali Oʻsh — Xorugʻ avtomobil trakti oʻtadi.

Manbalar 

 

Tojikiston
Dovonlar
Oqbel togʻlari

Oqbel togʻlari — Fargʻona botigʻining gʻarbiy qismida (Tojikiston hududida) joylashgan. Gʻarbdan shim.-sharqqa 35 km choʻzilgan, eni 800 m gacha. Eng baland joyi 954 m. Shim.sharqiy qismidagi tepaliklar Qiziljar deb ataladi. Togʻlarning yon bagʻri uning gʻarbiy va markaziy qismida Qayroqqum suv ombori qirgʻogʻidan tik koʻtarilgan. Shimoliy yon bagʻri nishabroq, quruq soylar bilan kesilgan. Tektonik jihatdan Oqbel braxiantiklinal boʻlib, yangi tektonik harakatlar taʼsirida koʻtarilmoqda. Gil, alevrolit, konglomerat, gips, tuzlar kabi togʻ jinslaridan tuzilgan. Qiziljar deb ataluvchi qismida tuzlarda turli karst relyef shakllari (voronka, quduq, arka, tunnel, gʻor, karr) hrsil boʻlgan. Ayniqsa, karst voronkalari keng tarqalgan. Iklimi keskin kontinental, koʻp yillik oʻrtacha yogʻin miqdori 100 mm ga yaqin. Boʻz tuproklar tarqalgan, oʻsimlik qopla-mi siyrak, shuvoqefemerlar oʻsadi.

Manbalar 

Togʻlar
Geografiya
Tojikiston
Oqbeshim

Oqbeshim — shahar harobasi. Qir-gʻizistondagi Chu vodiysida, Toʻqmoq shahridan 12 km jan.-gʻarbda joylashgan. 1894-yil V. V. Bartold tomonidan ochilgan. U 10—12-asrlardagi Qoraxoniylar davlatining poytaxti Bolasogʻun O. oʻrnida boʻlgan deb taxmin etgan. O. shahriston, ark, mustahkamlangan rabod va viloyatni koʻchmanchilar hujumidan mu-dofaa etish maqsadida qurilgan. "Uzun devor" dan tarkib topgan. Shahar maj-muasiga Kichik O. (shahar harobasidan shim.-gʻarbda joylashgan qalʼa) ham kirgan. 1938—40 yillarda O.ni A. N. Bernshtam tadqiq etib qisman qazish-ma ishlarini olib borgan. 1953—54 yillarda L. R. Kizlasov shahristonning madaniy qatlamida (5—10-asrlar) 4 qurilish davrini aniklagan. O. rabo-dida 6—8-asrlarga oid yodgorliklar oʻrganilgan. Arxeologik maʼlumotlarga koʻra, O.dagi shahar hayoti 10-asrga kelib barham topdi, shuning uchun Bolasogʻun bilan aynan deb hisoblash nooʻrin boʻlib chikdi.

Yana qarang: Oq-Beshim (Chuy tumani)

Manbalar 

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qirgʻiziston tarixi
Buyuk Ipak yoʻli boʻyidagi aholi punktlari
Oqbosh

Oqbosh () — murakkabguldoshlarga mansub ildiz-bachkili koʻp yillik begona oʻt. Poyasi yoʻgʻon, sershox, tik usadi, boʻyi 50— 100 sm. Barglari butun, uzunchoq, bandsiz, bir oz etli, poyani chala oʻrab turadi. Savatchasi silindrsimon, uz. 10–15 mm, eni 4–8 mm. Gullari naysimon, pushti-gunafsharang, toʻpgulli savatcha. Iyun—sentabr oylarida gullab urugʻlaydi. Nihollari aprel—mayda unib chiqadi. Ildiz bachkisi va urugʻidan koʻpayadi. Oʻrta Osiyoda tarqalgan. Dalalarda, gʻallazor va bedapoyalarda uchraydi.

Kurash choralari: yerni haydash, ekinni vaqtida kultivatsiya qilish va boshqa

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Oqbuloq

Oqbuloq — Oʻzbekistonning Toshkent viloyatida joylashgan soy. Chatqol daryosining eng yirik irmogʻi. Ushbu soy Chatqol tizmasining suvayirgʻich qismidagi (3477 m.) kichik togʻ koʻlidan boshlanadi. Uzunligi 40 km, havzasining maydoni 818 km². Yuqori oqimida joylashgan vodiysi kengroq, quyi oqimida esa juda tor, yon bagʻirlari tik. Oqbuloq soyi suvlari qor va yomgʻirdan toʻyinadi. Soyning umumiy uzunligi 135 km boʻlgan 85 ta irmogʻi mavjud boʻlib, shulardan eng yiriklari Toshkeskansoy, Qoʻshmonsoy, Sargardonsoy, Qoraarchasoylar hisoblanadi. Daryo vodiysi daraxtga oʻxshash naqshlarga ega. Vodiyning oʻng qismi Sargardon tizmasi bilan chegaralangan.

1986-yilda geologlar Chatqol daryosining chap irmoqlarini qamrab olgan Oqbuloq soyi svitasini tasvirlab berishgan.

Irmoqlari 
Oqbuloq soyiga jami 85 ta irmoq quyilib, ularning umumiy uzunligi 135 kilometrni tashkil qiladi.

Soyning yuqori oqimida (nam havo oqimlaridan himoyalangan yopiq vodiylarning oʻrta togʻli hududlari) daryo vodiylarining zichligi past.
Oqbuloqning oʻrta va quyi oqimida juda koʻp suv irmoqlari tutashib ketadi. Shulardan eng asosiy irmoqlar Kirshindi (oʻngda), Toʻrasoy (chapda), Oqshom (chapda), Toʻrgʻasay (oʻngda), Chalmansoy (chapda), Olmashoxsoy (oʻngda), Qo‘shmonsoy (chapda), Obdaksoy (oʻngda), Teraklisoy (chapda), Sargardonsoy (oʻngda), Qoraarchasoy (chapda) irmoqlari hisoblanadi.

Qo‘shmansoy qo‘shilishidan taxminan 3 kilometr balandda, Arpapayyaning og‘zida, daryoning o‘ng qirg‘og‘ida, hozir tashlandiq holda yotgan Oqbuloq qishlog‘i mavjud boʻlgan.

XX asrning 60—70-yillarida Oqbuloq va uning irmoqlarida geologik qidiruv ishlari olib boriladi. Ayni shu maqsadda 1966-yilda Oqbuloq boʻylab Serkelisoy (Teraklisoy)ning qoʻshilishigacha soy yoqasidan tuproq yoʻli yotqizilib, Serkelisoyning quyilishi yaqinida soy ustiga koʻprik oʻrnatilgan. Yuqori oqimida, Oqbuloqning irmogʻi Qoʻshmonsoyning oʻng qirgʻogʻida yangi mineral — marganes silisidi Mn 5 Si 3 topilgan boʻlib, 2008-yilda bu mineral Mavlyanovit deb nomlangan.

Sovet davrida, Qoraracha irmogʻi qoʻshiladigan joyda, Oqbuloq soyi orqali osma koʻprik oʻtkazilgan boʻlib, uning yordamida daryoning narigi betiga oʻtish mumkin boʻlgan.

Ayni paytda Oqbuloq soyi davlat chegarasiga yaqin hududda joylashganligi bois sayyohlarning ushbu hududga borishi qiyinchilik tugʻdiradi. 2017-yildan boshlab esa sayyohlar Oqbuloq soyiga maxsus ruxsatnomalar bilan tashrif buyurishlari mumkin.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Toshkent viloyati
Boʻstonliq tumani daryolari
Namangan viloyati daryolari
Chorvoq suv ombori havzasi
Oqboʻyra

Oqboʻyra — Fargʻona vodiysining janubi-sharqidagi daryo. Kichik Olay tizmasining suvayirgʻich qismidan boshlanadi. Uzunligi 70 km. Havzasining maydoni 2676 km². Oʻsh shahridan shimolida tarmoklarga ajraladi. Tekislikka chiqquncha 60 km masofada chuqur darada oqadi. Qor va muz suvidan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 21,1 m³/sek., oqim moduli 7,9 l/sek, km². Iyun — iyul oylarida yillik suvining 16,6—17,7% oqib oʻtadi. O.dan Oʻsh viloyati tumanlari va Andijon viloyatining Xoʻjaobod tumani yerlari sugʻoriladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar
Qirgʻizistondagi daryolar
Oqdaryo

Oqdaryo — Zarafshon daryosining ikki yirik tarmogʻidan biri. Samarqand shahridan 7 km kuyida, Choʻponota tepaligi yaqinida, Zarafshon ikkiga — Oqdaryo va Qoradaryoga ajraladi. Xatirchi qishlogʻi yonida yana birlashadi. Oqdaryoning uz. 131 km, suv sarfi 230 m³/sek. (Samarqand gidrouzelida). Oqdaryodan yigirmadan ortiq ariq suv oladi. Shundan oʻng sohilida (Qurbonobod uz. 9,6 km, Yangikent 34 km va boshqalar), 9 tasi chap sohilda (Shaxob — 17 km, Gʻazara — 26,8 km, Chelak — 9 km va boshqalar). Bu kanallar orqali Payariq, Ishtixon va Xatirchi tumanlaridagi xoʻjaliklar yerlari sugʻoriladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar

Navoiy viloyati daryolari
Samarqand viloyatidagi daryolari
Amudaryo havzasi
Oqdaryo (atama)

Oqdaryo — qarang Oqsuv (termin).

Manbalar
Oqdaryo suv ombori

Oqdaryo suv ombori – Samarqand viloyatida, Zarafshonning Oqdaryo tarmogʻi oʻrta oqimida Orzikoʻl qishlogʻi yaqinida barpo etilgan gidrotexnika inshooti. 1989-yilda foydalanishga topshirilgan. Daryo suvini mavsumiy tartibga soladi. Toʻliq hajmi 131,8 mln.m3, toʻgʻonning maksimal balandligi 20,0 m, suv oʻtkazish imkoniyati 70 m³/s. Samarqand viloyatining Ishtixon va Navoiy viloyatining Xatirchi tumanlaridagi ekinzorlar suv taʼminotini yaxshilash va yangi yerlarni oʻzlashtirish imkoniyatini beradi.

Suv ombori qurilmasdan ilgari Zarafshon daryosining suvi yozda qishloq xoʻjaligi ekinlarini sugʻorishda sarflangan. Qish faslida esa Oqdaryo va Qoradaryo suvlari sugʻorishga sarflanmay behudaga Navoiy choʻllari qumlariga singib ketardi.

Suv omborining oʻrtacha kengligi 2,4 kilometr, yuza maydoni (toʻliq hajmda) 12,7 km2 boʻlgan. 2003-yilda suv omborining maydoni – 13,97 km² ni tashkil etdi. Chuqurligi 23,4 metr ga yetadi, eng chuqur qismi shimoli-gʻarbiy qismida joylashgan. Suv hajmi – 131,8 million m³, boshqa maʼlumotlarga koʻra, tuproqni hisobga olgan holda – 92,57 million m³. Dengiz sathidan 494,5 metr balandlikda. Suvning pH qiymati 6,5 dan 7,0 gacha, suvning oʻrtacha minerallashuvi 511-612 mg/l ga teng.

Oqdaryo suv ombori suvlari 4,43 ming ga yerni sugʻoradi. Suv omboridan oʻrtacha yillik suv oqimi 11,4 m³/s.

Oqdaryo suv ombori Samgiprovodxoz tomonidan loyihalashtirilib, 1983-yili qurib bitkazilgan. Suv ombori 7 ballik zilzilaga dosh bera oladi va 110 million metr kub suv sigʻimiga ega. Toʻgʻonning balandligi 20 metrni tashkil etadi. Oqdaryo suv omboriga 2011-yili 8 dona videokuzatuv moslamasi, 2015-yili 5 ta tashvishli chaqiruv tugmasi oʻrnatilgan. Bu yerda zamonaviy elektr stansiyasi va „S-40“ sirenasi mavjud. U Zarafshon daryosidan suv oladi.

Suv ombori suvlarida fitoplanktonlarning 71 turi yashaydi. Ularning aksariyati (78,87%) diatomlar, yana 12,67% siyanobakteriyalardir.

Suv chiqarish inshootining suv oʻtkazish quvvati 57 m3 /s. Tashlanma inshootning suv oʻtkazish qobiliyati 173 m3 /s. Suv omborida 3 gidropostlar faoliyati yoʻlga qoʻyilgan. 1997-yili Samarqand davlat suv loyiha insituti boshchiligida injener qidiruv ishlari oʻtkazilib, suv omborining loyqalanish hajmi oʻrganilgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston geografiyasi
Suv omborlari
Oʻzbekiston suv omborlari
Oqdaryo tumani

Oqdaryo tumani — Oʻzbekiston Respublikasi Samarqand viloyatidagi tuman. 1926-yil 29-sentabrdatashkil etilgan. Ishtixon, Pastdargʻom, Samarqand, Jomboy, Payariq tumanlari bilan chegaradosh. Maydoni 0,37 ming km². Aholisi 101,7 ming nafar kishi (2000). Oqdaryo tumanida 2 ta shaharcha (Dahbed, Loyish), 6 ta qishloq fuqarolari yigʻini (Zarafshon, Primkent, Yangikent, Yangiqoʻrgʻon, Qorateri, Qurilish) bor (2000 y). Markazi — Loyish shaharchasi.

Tabiati 
Tuman hududi Zarafshon daryosining irmoqlari — Qoradaryo va Oqdaryo vodiysida joylashgan. Yerning ustki qismini daryolar olib kelgan allyuvial yotqiziqlar qoplagan. Relyefi, asosan, yassi tekislik boʻlib, sharqdan gʻarbga nishab. Yer yuzasining balandligi 450 m. Zarafshon daryosining faoliyati natijasida koʻhna qayirlar (terrasalar) hosil boʻlgan. Yovvoyi oʻsimliklardan qamish, bugʻdoyiq, shoʻrajriq, kampirsoch, yulgʻun va boshqalar oʻsadi. Boʻri, tulki, quyon, chiyaboʻri, jayra, toʻqayzorlarda qirgʻovul, loyxoʻrak, oʻrdak, soʻfitoʻrgʻay, chugʻurchiq, zargʻaldoq; sudraluvchilardan gekkon kaltakesagi, toshbaqa, sariq ilon, echkiemar; kemiruvchilardan koʻrsichqon, kichik qoʻshoyoq, qumsichqon, tipratikan, yumronqoziq, kalamush va boshqa bor.

Iqlimi 
Iqlimi kontinental. Shimol, shimoli-sharq va sharq tomondagi togʻlar Arktikadan keluvchi sovuk shamollarni toʻsib turadi. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi —G, iyulniki 27— 28°. Yiliga oʻrtacha 200-300 mm yogʻin yogʻadi. Vegetatsiya davri 217 kun. Tuproqlari qadimdan sugʻoriladigan 1—2% chirindili boʻz tuproq.

Aholisi 
Aholisi, asosan, oʻzbeklar; tojik, rus, tatar va boshqa millat vakillari yashaydi. Aholining oʻrtacha zichligi 1 km² da 275 kishi. 2021-yil 1-aperldagi doimiy aholi soni 162,3 ming nafar  kishi. Shundan erkaklar 81,9 nafar, ayollar 80,4,0 nafar.

Xoʻjaligi. Tumanda gʻisht zavodi, maishiy xizmat koʻrsatish kombinati, meva koʻchatlari yetkazib beruvchi xoʻjalik, boʻrdoqichilik bazasi, qurilish boshqarmasi, konserva zavodlari, MTP mavjud. Qishloq xoʻjaligining barcha tarmoqlari rivojlangan. Paxtachilik — yetakchi tarmoq. Tumanda 18 ta shirkat, 456 ta fermer xoʻjaligi mavjud. Qishloq xoʻjaligida foydalaniladigan yerlarning 8501 gektariga paxta, 736 gektar yerga kartoshka, 871 gektar yerga sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. 11,6 ming gektardan ziyod yer mevazor, 45,7 ming gektardan ziyod yer tokzor va tutzorlardan iborat. Tuman xoʻjaliklarida 17,4 ming bosh  qoramol, 12,1 ming bosh qoʻy va echki, 1000 boshdan ziyod ot, 56 ming parranda boqiladi.

49 ta umumtaʼlim maktablarida 30350 nafar oʻquvchi taʼlim oladi. Musiqa, maxsus internat maktablari, pedagogika, mexanika, iqtisodiyot kollejlari, kasb-hunar maktablari faoliyat koʻrsatadi. Markaziy kutubxona va uning tarmoqlari, madaniyat markazi va madaniyat uylari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion mavjud.

Markaziy kasalxona (286 oʻrin) va unga qarashli tibbiy muassasalarda 170 nafar  vrach va 970 nafar oʻrta tibbiy xodim ishlaydi. Tuman hududini Katta Zarafshon magistral yoʻli kesib oʻtgan.

„Oqdaryo ovozi“ tuman gazetasi chiqadi.

Manbalar 

 

Samarqand viloyati tumanlari
Oqjar

Oqjar — mustye davriga oid manzilgoh. Tojikistondagi Qoʻrgʻontepa shahridan 22 km jan.-gʻarbda joylashgan. O.dan qirgʻich, sixcha, nukleuslar va boshqa tosh qurollar topilgan; ularni ishlash texnikasi va shaklini O.dan 10 km uzoqlikdagi Krrabura makonidagi qurollarga oʻxshashligi har ikkala qarorgoxda yashagan ibtidoiy odamlarning bir toʻdaga oid ekanligini kursatadi.

Manbalar 

    

Arxeologiya
Tojikiston tarixi
Oqjar neft va gaz koni

Oqjar neft va gaz koni -Buxoro viloyati Qiziltepa tumanidagi kon. 1959—62 yillarda konda razvedka ishlari olib borilgan. 1964-yil neft va 1966 i. gaz olina boshlandi. Kon yura, boʻr, paleogen va neogen davrlari jinslaridan tarkib topgan. Neft va gaz yura — boʻr davrlari jinslari ora-sida. Yura davri jinslari kulrang qum-tosh, alevrolit, gil, angidrit, mergel va gilli ohaqtoshlardan, boʻr davri jinslari esa qoʻngir, qizil, koʻkim-tir, kulrang qumtosh, alevrolit va gildan iborat. Bu jinslarning umumiy qalinligi 120–550 m. Paleogen davri jinslari sargʻish ohaktosh va koʻk gil qatlamlaridan tuzilgan. Umumiy qalinligi 35 m. Gorizontlarning uz. 840 m gacha, eni 330–2000 m, balandligi 8–160 m, umumiy qalinligi 7,4–167 m, mahsuldor qatlam qalinligi 1,3–47 m; jinslarning gʻovakligi 7,25—26%, oʻtkazuvchanligi 22—913 millidarsi. Gaz tarkibida 94,6% metan, 3,2% azot, neft tarkibida 1,57% oltingugurt, 0,68% asfalten, 5,16% parafin bor.

Manbalar