MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Amerika (qitʼa)

Amerika — ikki materik, yaʼni Shimoliy Amerika va Janubiy Amerikadan iborat qitʼa; ular orasidagi chegara odatda Daren boʻyni, baʼzan esa Panama boʻyni orqali oʻtkaziladi. Dunyodagi eng katta Grenlandiya oroli va yon-atrofidagi bir qancha boshqa orollar ham Amerika tarkibiga kiradi. Gʻarbiy yarim sharda, Atlantika va Tinch okeanlari orasida. Shimoliy Amerikada koʻpincha Markaziy Amerika va Vest-Indiya orollari alohida ajratiladi. Umumiy maydoni 42,5 million km. Aholisi 1,2 milliard kishi (2021). Grenlandiya va Shimoliy Amerikaning shimoli-sharqiy sohili 10—11-asrlarda normannlar tomonidan kashf etilgan deb hisoblanadi. Antil orollari, Janubiy Amerika sohilining shimoliy qismi hamda Shimoliy Amerikadagi Karib dengizi sohilining janubiy qismini 1492—1503-yillarda X. Kolumb kashf etgan. Amerika rasmiy kashf etilishidan 5 asr ilgari Beruniy Gʻarbiy yarim sharda ham quruqlik boʻlishi mumkin degan fikrni aytgan. Amerika italiyalik tadqiqotchi Amerigo Vespucci nomiga qoʻyilgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika davlatlari taraqqiyot banki

Amerika davlatlari taraqqiyot banki (Inter American Development Bank) — Lotin Ameri-kasi mamlakatlarini rivojlantirish dasturlarini moliyalash uchun xizmat qiladigan davlatlararo mintaqaviy bank, Amerika Davlatlari Tashkilotining mintaqaviy muassasasi. 1959-yilda tashkil etilgan. Boshqaruvi Vashingtonda. Bankning rahbar organi — 5 yilga saylanadigan boshqaruvchilar Kengashi. Joriy rahbarlikni direktorat olib boradi. 44 davlat aʼzo (25 tasi Lotin Amerikasi davlatlari, 19 tasi boshqa mintaqalardan, jumladan Yevropadan 14, Osiyodan 2 mamlakat). Aʼzo davlatlarning badallari miqdori turlicha. Dast-lab bankning Us t a v kapitali 1 mlrd. AQSH dollari miqdorida belgilangan, 1972-yilda 10 mlrd.dollarga yetdi. Ovozlarning 34,5% AQShga tegishli. Bank kredit resurelarini asosan xalqaro ka-pital bozorlaridan safarbar etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Xalqaro banklar
1959-yilda tashkil qilingan banklar
Amerika Davlatlari Tashkiloti

Amerika Davlatlari Tashkiloti (ADT), Gʻarbiy yarimshardagi xalqaro mintaqaviy tashkilot. 1948-yilda Amerika davlatlarining 9-xalqaro konferensiyasida (Bogota shahri) tuzilgan. ADTʼga aʼzo davlatlar ratifikasiya qilganidan keyin 1951-yilda kuchga kirgan. Unga muvofiq, ADTʼning maqsadi: qitʼada tinchlik va xavfsizlikni mustahkamlash, aʼzo davlatlar oʻrtasida roʻy beradigan ixtiloflarni bartaraf etish, chetdan tajovuz qilingan taqdirda unga qarshi birgalikda harakat qilish, Amerika Qoʻshma Shtatlari, Kanada va Lotin Amerikasidagi jami 33 aʼzo mamlakatga taalluqli siyosiy, huquqiy, iqtisodiy muammolarni hal etishga yordam berish, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy taraqqiyot yoʻlida hamkorlik qilishdan iborat.

ADTʼning oliy organi — Tashqi ishlar vazirliklarining Bosh assambleyasi, ijrochi organi — ADTʼning Doimiy kengashi boʻlib, rasmiy idorasi Washington D. C., AQSh’da joylashgan

Yana Qarang
Amerika davlatlari taraqqiyot banki

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika ovozi

Amerika ovozi — AQSh hukumatining chet ellarga radioeshittirish xizmati. Faoliyatini 1942-yildan boshlagan. „Amerika ovozi“ eshittirishlari qariyb 50 tilda, shu jumladan, oʻzbek tilida ham (soʻnggi xabarlar) beriladi. Qabul qilib, qayta eshittirish radiostansiyalari AQShning oʻzidan tashqari Buyuk Britaniya, GFR, Gretsiya hududida, Osiyo va Afrikaning bir qator mamlakatlarida joylashgan.

Manbalar
Amerika futboli

Amerika futboli (AQSh va Kanadada gridiron nomi bilan tanilgan), jamoalar yassi to‘p bilan o‘ynaydigan sport turi. Regbiga o‘xshaydi. Dastlabki musobaqa Amerika Qoʻshma Shtatlarida 1874-yilda o‘tkazilgan. O‘yinchilar yuziga niqob tutib, yelka, ko‘krak va butun gavdani himoya qiluvchi moslamalar kiyib harakat qiladilar. Raqibni to‘xtatish, uni chim ustiga bosib, yo‘lini to‘sish uchun deyarli barcha usullarni qo‘llashga ruxsat beriladi.

Yana qarang 
 Kanada futboli

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy fanlar akademiyasi

Amerika Qoʻshma Shtatlari Milliy Fanlar Akademiyasi — AQShdagi ilmiy jamiyat. 1863-yil Vashington shahrida tashkil etilgan. Asosiy maqsadi, mamlakatda fan taraqqiyotiga koʻmaklashishdan iborat. AQSH hukumati va uning bir qancha agentliklari uchun fan va texnika masalalari boʻyicha maslahatchi organ vazifasini bajaradi. Hozirda ushbu jamiyatning 1989 nafar kishi aʼzosi boʻlib, ulardan 80 dan ortigʻi faxriy aʼzo, 271 xorijiy aʼzodir. Ishlarni texnika fanlari milliy akademiyasi (1964) va Tibbiyot instituti (1970) bilan birgalikda muvofiqlashtiradi. Ijrochi organi — Milliy tadqiqot kengashi (1916).

Manbalar 

Fanlar akademiyalari
Amerikaliklar

Amerikaliklar — AQSh aholisining koʻpchilik qismini tashkil etadigan xalq. Amerikaliklar 194,2 million kishidan ortiq (1992), jumladan AQShda 193 mln. kishi. Kanadada 320 ming kishi, Meksikada 135 ming kishi, Buyuk Britaniyada 120 ming kishi yashaydi. Amerikaliklar millati 17-asrning boshlarida Angliyaning Shimoliy Amerikadagi mustamlakasiga Yevropadan koʻchib kelgan kishilar (ingliz, shotland, irland, golland, fransuz, ispan va boshqalar)dan tashkil topgan. Amerikaliklar millati asosan Shimoliy Amerikada mustaqillik uchun ku-rash (1775-1783) arafasida va shu kurash mobaynida shakllangan. AQShga muhojir boʻlib kelgan turli-tuman etnik guruhlar assimilyatsiya boʻlib, Amerikaliklar qiyofasiga, tili va madaniya-tiga oʻz hissalarini qoʻsha bordilar. 19-asr oʻrtalarida, fuqarolar urushi (1861-1865) arafasida AQShga koʻp irland va nemislar keldi. 19-asrning oxirlarida esa Gʻarbiy Yevropa bilan bir qatorda Sharqiy va Janubiy Yevropadan, Osiyodan muhojirlarning kela boshlashi amerikaliklarning etnik xilma-xilligini kuchaytirdi. Birinchi jahon urushi davrida (1914-1918-yillarda) Meksikadan, Lotin Amerika-sining boshqa mamlakatlaridan ham juda koʻp muhojirlar keldi. Birinchi jahon urushidan keyin chet ellardan koʻchib kelish qonuniy cheklab qoʻyilgach, kelgindilar soni kamaya boshladi. Dindorlari asosan protestantlar, katoliklar. Amerikaliklar millati nisbatan yosh. Etnik jihatdan qoʻshilish jarayoni tugʻallanganicha yoʻq. Koʻpgina milliy guruh (polyak, italyan va boshqalar)lar oʻz mamlakatlari madaniyatlarini qisman saqlab qolganlar, lekin ingliz tilida soʻzlashadilar. Amerikalik oʻzbeklar ham til, urf-odat, madaniyatlarini saqdab qolganlar. Amerikaliklar ingliz tilining amerikan shevasida soʻzlashadi. Shartli ravishda baʼzan Amerika qitʼasida yashovchilarning hammasini amerikaliklar deb ataydilar.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerika-Meksika urushi

Amerika-meksika urushi (1846-48) — AQShning Meksikaga qarshi olib borgan bosqinchilik urushi. AQShning janubidagi plantator quldorlar Meksikaning Texas shtatiga kuchib utganlar va Meksika hukumatiga qarshi isyon koʻtarganlar (1835) hamda Texasni „mustaqil“ davlat deb eʼlon qilganlar (1836). 1845-yilga kelib, AQSH Texasni oʻz shtatlari tarkibiga qoʻshib olishga erishdi, bu 1846-48 yil urushini keltirib chiqardi. AQSH bosqinchilari Meksika qoʻshinlarini tor-mor qilib, 1847-yil sentabrda mamlakat poytaxti Mexikoni oldilar. 1848-yil 2-fevralda Guadalupe-Idalgoda sulh shartnomasi tuzildi, unga muvofiq AQSH Meksika yerlarining deyarli yarmini (Texas, Yangi Meksika, Arizonaning bir qismi, Yuqori Kali-forniyani) uziga qoʻshib oldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerikan irqi

Amerikan irqi, amerikanoid irq — katta mongoloid irqqa mansub irq. Oʻzida mongoloidlik belgilari bilan birga ayrim yevropeoid irq belgilarini ham mujassamlashtirgan (epikan-tusning boʻlmasligi, uzun burun va boshqalar). Shimoliy va Janubiy Amerikada (indeyslarda) tarqalgan. Ayrim antropologlar uni alohida katta irq deb hisoblaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amerikacha qurilma

Amerikacha qurilma — oʻrta va kichik oʻlchamli teleskoplarni oʻrnatishda qoʻllaniladigan qurilma. 19-asrda ixtiro etilgan. Teleskopning pastki qismi A q. qutb oʻqining ayrisimon uchi ichiga ki-rib turadi. Amerikacha qurilma yordamida oʻrnatilgan teleskop vositasida osmonning istal-gan nuqgasidagi kosmik jismni kuzatish mumkin. Amerikacha qurilmaning boshqa (nemischa va in-glizcha) turdagi qurilmalardan afzalli-gi: bu kurilmada teleskop trubalarini muvozanatda saqlab turadigan ogʻir po-sangi toshning boʻlmasligidadir. Aqli birinchi teleskop AQShdagi Maung Vil-son rasadxonasiga oʻrnatilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ameritsiy

Ameritsiy (Americium), Am — sunʼiy yoʻl bilan olingan radioaktiv ki-myoviy element, aktinoidlarga kiradi; tartib raqami 95. Barqaror izotoplari yoʻq.Plutoniy (239Ri) ni neytronlar bilan nurlantirib, sintez qilingan (1944-yil oxiri — 1945-yil boshlarida). Lantanoidlar qatorida lantandan key-in 6-oʻrinda turadigan element yevropiy deb atalganidek, aktinoidlar qatorida aktiniydan keyin 6-oʻrinda turadigan Ameritsiy ga ham „Amerika“ soʻzidan olinib, Ameritsiynomi berilgan. Massasining soni 237dan 246 gacha boʻlgan izotoplari maʼ-lum, ular a-nurlanuvchilardir. Eng uzoq, yashaydigan izotoplaridan 241Ap1 va 243At (yarim parchalanish davri Tʼ=2 — 7370-yil) oʻzidan a-nurlar chiqarib turadi (a-nurlanish u-nurlanish ishtirokida boradi). Elementar Ameritsiy- kumush rang me-tall, suyuqlanish temperaturasi 995°, qaynash temperaturasi 2607°. A va uning qattiq birik-malari oʻzidan a-nurlar chikarib turadigan boʻlgani uchun qorongʻida yogʻdu sochadi. Valentligi birikmalarda 3dan 6 gacha, eritmalarda koʻpincha 3. Uch valentli Ameritsiy eritmalari pushti rangli boʻladi. Ki-myoviy xossalariga koʻra u lantanoidlarga oʻxshash.Kislorod taʼsirida (uning tanqisligida) oksidlanib ameritsiy oksidini AtO, suyultirilgan kislota bilan oʻzaro taʼsirlanib At3Q tuzlarini, gaz holidagi vodorod bilan 50° dayoq reak-siyaga kirishib, digidrid AtN2, trigi-dridni AtN3 hosil qiladi. Ameritsiy kimyosi ustidagi ishlar uning asosan bir izo-topi — "’Amdan foydalanib bajarilgan, qolgan izotoplarini ishlatish uchun kifoya qiladigan miqdorda olish qiyin. 241Am berilliy bilan birga neytron man-balari tayyorlash uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Ametist

Ametist (safsar) — mineral, kvarsning shaffof binafsha rang turi. A.ning yirik, chiroyli rangli kristal-lari qimmatbaho tosh. Sintetik A. ish-lab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan. A. granit pegmatitlarida, kvars yertomirlarida va baʼzan metamorfik togʻ jinslari ichida ham hosil boʻladi. A. konlari Brazi-liya, Shrilanka o., Myanma (Birma), Ural togʻlari, Ukraina va boshqa joylarda bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Bezak toshlari
Ametropiya

Ametropiya (yun. ametro — no-muta-nosib, opsis — koʻrish) — koʻzning yorugʻlik nurini notoʻgʻri sindirishi na-412tijasida xiralashuvi. Ada koʻz uzoqdan yoki yaqindan yaxshi koʻra olmaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amyobiaz

Amyobiaz, amyoba dizenteriyasi — yoʻgʻon ichakning yarali yalligʻlanishi bilan kechadigan protozoy kasallik, ichburugʻning bir turi. Dizenteriya amyo-basi qoʻzgʻatadi. Kasallikda bemorning tinkasi qurib, ishtahasi yoʻqoladi, qorni ogʻrib, ichi ketadi (bir kecha-kun-duzda 5-20 va undan koʻp), suyuq najasda shilliq moddalar va qon boʻladi. Baʼzan harorat koʻtariladi (39-40°), zaharlanish alomatlari (koʻngil aynishi, qusish), jigar va boshqa aʼzolarda abssess roʻy beradi. Davo choralari koʻrilmasa yoki bilar-bilmas davo qilinsa, kasallik surunkali shaklga oʻtadi. A. bilan ogʻrigan bemor kasalxonada davolanadi. Meʼda-ichak faoliyati buzilganda darhol vrachga murojaat etish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amigdalin

Amigdalin, — glyukozidlar sin-figa mansub tabiiy organik birikma. Achchiq bodomda (2,5- 3,5%), shafto-li (2-3%), olxoʻri (1- 1,8%), olcha (0,8%) danagida, olma, nok urugʻida va boshqalarda boʻladi. A.- yaltiroq plastinka-simon modda. Suyuklashish temperaturasi 215°, suvda va qizdirilgan spirtda yaxshi eriydi. A.ning kislotalar hamda achchiq bodom mevasining suvdagi ekstraktida boʻladigan emulsin fermenti taʼsirida gidrolizlanishi natijasida D-glyukoza, benzaldegid va sianid kislota hosil boʻladi. A. odam ichagida fermentlar va bakteriyalar taʼsirida parchalanib, sia-nid kislotaga aylanadi va organizmning zaharlanishiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amidlanish

Amidlanish — karboksil guruhiga kiradigan gidroksili (-ON)ning amin (-NH2) guruhiga almashi-nishi yoʻli bilan kislotalarning amidlari hosil boʻlishi reaksiyasi. Hayvonlar va odam toʻqimalarida ammiakni zarar-sizlantirishning asosiy yoʻli sifatida fiziologik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega. Hayvon organizmida glu-tamat kislota bilan asparagat kislotaning amidlanib, glutamin va asparagin hosil boʻlishi koʻproqahamiyatli. A. murakkab fermentativ jarayon boʻlib, unda ade-nozinfosfat kislotalar energiyasidan foydalanadi. Atsidoz holatlarida mod-dalar almashinuvidan hosil boʻladigan kislotali moddalar glutami-naza fer-mentining taʼsirida glutamindan am-miak ajralib chikishi tu fayli buyrakda neytrallanadi. U organizmda kationlarni asrab qoladigan va shu tariqa qonning ishqor rezervini kamaytirmaydigan himoya mexanizmlaridan biridir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amil spirtlar

Amil spirtlar — bir atomli toʻyingan spirtlar. Zichligi 814 kg/m3. Amil spirtlarning 8 ta izomeri bor. Ular orasida eng ahamiyatlisi izoamil spirtdir. Odat-dagi sharoitda Amil spirtlar ning hamma izomerlari suyuq boʻladi. Izoamil spirt rang-413siz suyuqlik boʻlib, undan qoʻlansa hid keladi, qaynash temperaturasi 131,5°, suvda yomon erib, azeotrop aralashma hosil qiladi. Organik erituvchilarda yaxshi eriydi. As. sivuxa moyidan olinadi. Ular sin-tetik usullar bilan ham hosil qilinadi. Amil spirtlar sulfat kislota bilan qizdirilganda oddiy amil efirlar hosil boʻladi. Izo-amil spirtning murakkab efirlari, mas, izoamilatsetat xushboʻy modda. U meva es-sensiyalari tayyorlashda va lok, boʻyoq ishlab chiqarishda erituvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amilazalar

Amilazalar — uglerodning 1- va 4-atomlari oʻrtasidagi glyukozid bogʻlarini parchalash yoʻli bilan kraxmal, glikogen va ularga yaqin polisaharidlar gidrolizini tezlashtiruvchi fermentlar. Uchta xili bor: a-amilaza hayvon, oʻsimlik va mikroorganizmlarda uchraydi; u ish-tirok etadigan reaksiyalarda asosan dekstrinlar hosil boʻladi. (3-amilaza yuksak oʻsimliklarga xos boʻlib, maltoza va yirik molekulali dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashtiradi. Glyukoamila-za hayvonlar koni, mogʻor zamburugʻlari, bakteriyalar va boshqalarda boʻlib, glyukoza va dekstrinlar hosil boʻlishini tezlashti-radi. Odatda polisaharidlar gidrolizida turli Amilazalar baravariga qatnashadi. Unib chiqqan arpa urugʻlari ekstrakti taʼsi-rida kraxmalning shakarlanishi (Amilazalarning fermentativ taʼsiri)ni rus akademigi K. S. Kirxgof birinchi marta tasvir et-gan (1814). Amilazalarning fiziologik ahamiyati shuki, u hujayralardagi polisaharidlar zaxirasini safarbar qiladi (mas, urugʻ unayotganda). Ovkat hazm qilishda ham Amilazalarning ahamiyati katta; hayvonlar hamda odamning soʻlagida va meʼda osti bez-ining shirasida Amilazalar bor. Mikroorganizmlar kraxmalni isteʼmol kila turib, Amilazalar chiqaradi. Mogʻor zamburugʻlari bilan bakteriyalardan olinadigan a- amilaza spirt sanoatida va non yopishda, glyuko-amilaza esa kraxmaldan glyukoza i.ch-.da qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amilatsetat

Amilatsetat — sirka kislotannig amil efiri. Xushboʻy, rangsiz suyuqlik, suyuqlanish temperaturasi — 75’, qaynash temperaturasi 149,2°, zichligi 875,3 kg/m3. Mol. m. 130,18. A. sirka kislota bilan amil spirt konsentrlangan sulfat kislota ishti-rokida qizdirilganida hosil boʻladi. Uning izomeri — izoamilatsetat „nok essensiyasi“ nomi bilan ichimliklar va qandolat tayyorlashda ishlatiladi. Texnikada nitrotsellyuloza uchun erituvchi sifatida (kinoplyonkalar, selluloid ishlab chiqarishda) foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amilenlar

Amilenlar, pentenlar — oltita izomeri boʻlgan olefinlar qatorining toʻyinmagan uglevodorodlari. Oddiy sha-roitda ularning hammasi suyuqliqdir. A. alyuminiy xlorid taʼsirida poli-merlanadi. Sulfit angidrid (SO2) ish-tirokida rezinasimon holga keladi. A. polimerlari texnikada koʻp ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amilodekstrin

Amilodekstrin — kraxmal gi-droliz yoʻli bilan parchalanganida hosil boʻladigan dastlabki mahsulot, dekstrinlarning bir turi, yod taʼsir ettirilsa, koʻk yoki binafsha rangga kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amiloidoz

Amiloidoz — hujayradan tashqarida oqsillar almashinuvining buzilishi, oraliq toʻqimalarda anomal fibrillali murakkab oqsillar — ami-loid hosil boʻlishi va toʻplanib qolishi; irsiy omilga bogʻliq; surunkali kasalliklar (mas, osteomiyelit) va hokazo asorati sifatida yuzaga kelishi mumkin. A. pa-renxima atrofiyasi, skleroz va aʼzolarning funksional yetishmovchiligiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amimiya

Amimiya (yun. a — inkor qoʻshimchasi, mimos — taklidchi) — istara sovuqligi, yuz ifodasining yoʻqolishi; bunda yuzning sogʻlom kishilarga xos imo-ishorasi bemorlarda butunlay yoʻqolib qoladi. Ularning yuz qiyofasi ichki hissiyotlar (sevinch, quvonch, qoʻrqinch, hayajon va hokazo) ni ifoda etmay, doim birdek, qotib qolgandek, niqob koʻrinishida boʻladi. A. shizofreniya, tushkunlik holati, kuch-li taʼsir qiluvchi dorilarni suiisteʼ-mol qilish va boshqa okibatida yuzaga keladi. A. rivojlanuvchi falajlik hamda miya toʻqimalari yalligʻlanishi (ensefalit)ning asosiy belgilaridan biridir. 414

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin

Amin (arab. — ishonchli, halol):

1) Muhammad alayhissalomga paygʻambarlik vahiyi kelmasidan bu-rungi davrda u zotning nihoyatda halol, rostgoʻy boʻlganliklari tufayli xalq tomonidan berilgan laqab (Muhammad Amin, yaʼni Muhammad halol, ishonchli).

2) Amir Temur va temuriylar davrida asosan moliya va qishloq xoʻjaligini boshqarish ishlari bilan shugʻullanuvchi amaldor boʻlib, davlat devoni tomonidan tayinlangan.

3) Buxoro amirligi va Turkiston general-gubernatorligida bir yoki bir necha kichik qishloqni boshqaruvchi hamda xalq tomonidan saylangan amaldor. Buxoro amirligida Amin amlokdorga, Turkiston general-gubernatorligida esa boʻlis (volost) boshligʻiga boʻysoʻngan. Aminning asosiy vazifasi aholidan oʻlpon va soliq yigʻish, aholi ustidan nazorat qilish, suv taqsimlash (Amini ob) edi. Bozorda mol sotuvchilardan bozor haqi yigʻuvchi amaddor ham Amin deyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Amin Ahmad Roziy

Amin Ahmad Roziy (arabcha: امين احمد الرازي — Amin Ahmad Roziy — (XVI asr oxiri XVII asr boshida yashagan)) — Tarixchi va qozi.
Amin Ahmad Roziy Hindistonda Akbarshoh (1542-1605) zamonida yashagan, unga atab „Haft iqlim“ („Yetti iqlim“, 1593-94) nomli kitob yozgan.

Ushbu asarda Sharq olimlari odatiga binoan Amin Ahmad Roziy dunyoni yetti iqlimga boʻlib, har qaysi iqlim, yirik shahar va qishloqlar haqida tarixiy va geografik maʼlumot hamda shu iqlimdan yetishib chiqqan yirik olimlar, shoirlar va mashhur kishilar haqida maʼlumot bergan. „Haft iqlim“ Sharq tarixi va madaniyatini oʻrganishda muhim ahamiyatga ega. Asarning bir qoʻlyozma nusxasi Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Tarixchilar
Amin Umariy

Amin Umariy (1913.20.5, Qoʻqon −1942.14.11, Toshkent) — oʻzbek shoiri, dramaturg, tarjimon. Samarqand pedakademiyasida oʻqidi. Ishchi fakulteti, OʻzDU va Toshkent davlat pedagogika institutida dars berdi (1935 — 36). „Guliston“, „Oʻzbekiston adabiyoti va sanʼati“ jurnallari hamda „Qizil Oʻzbekiston“ gazetasida ishladi (1937 −1941).

Amin Umariyning „Yangroq sadolar“ (1932), „Davr tantanasi“ (1933), „Yoshlik“ (1935), „Farzand“, „Sadoqat“, „Sheʼrlar“, „Bolalik qoʻshiqlari“, „Ov“ zim" (1937- 39), „Qasamyod“ (194?) kabi sheʼriy toʻplamlari, „Toshotar“, (1939) kabi hikoya va ocherklari bosilib chiqdi. Amin Umariyning 38-yillardagi sheʼrlarida yoshlik tuygʻulari, qaynoq qalb orzulari, yaratdi va yuksalish ishtiyoqida mehnat qilayotgan kishilarning kechinmalari aks ettirilgan boʻlib, ular chuqur lirizm, obrazlar, tasvir vositalarning jozibadorligi, tilining sodda va yorqinligi bilan ajralib turadi.

Amin Umariyning Ikkinchi jahon urushi yillaridagi sheʼrlarida kishilarimizning jasorati, matonati kuylangan. Amin Umariy Yashin bilan hamkorlikda „Hamza“ (1940), Tuygʻun bilan birgalikda „Qasos“ (1941) dramalarini yaratgan. U G. Geyne, T. Shevchenko, M. Yu. Lermontov asarlaridan ayrimlarini oʻzbek tiliga tarjima qildi. As: Tanlangan asarlar, T.: 1951; Sheʼrlar, T.: 1973. Ad:. Olimjon A., Amin Umariy, T.: 1954; Ikromov O., Amin Umariy, T.: 1964.

Manbalar

Havolalar 
 http://people.ziyonet.uz/uz/person/view/umariy_amin_ 
 http://tarix.uz/buyuk-shaxslar/ozbek-ziyolilari/amin-umariy/
Aminlar

Aminlar — ammiakdagi vodorod atomlarining organik radikallarga almashinishidan hosil boʻlgan bi-rik malar. Ammiakdagi nechta vodorod atomi radikalga almashinganiga qarab, birlamchi, ikkilamchi va, nihoyat, uch-lamchi A. deyiladi. A. molekulasidagi aminoguruh soniga qarab mono-A., di-A. va uch-A.ga boʻlinadi. Ular, ammiak sin-gari, asos xos-salarini namoyon qiladi, lekin aromatik A. ammiakka nisba-tan ancha kuchsiz, alifatik A. esa kuchli boʻladi. A., odatda nitrobirikmalarni 415qaytarish yoki uglevodorodlarning galo-genli hosilalariga ammiak taʼsir etti-rish yoʻli bilan olinadi. Ular ichida eng ahamiyatlisi aromatik A.dir. Uni ilk bor 1842-yilda N. N. Zinin sintez qilgan. 1849-yilda esa Sh. Vyurs alifatik A. ni kashf qildi. A.ning baʼzilari tabiatda erkin holda alkaloidlar, aminokislo-talar tarzida uchraydi. Ular boʻyoq sano-atida, plastmassalar olishda, tibbiyotda juda koʻp qoʻllaniladigan sulfanila-mid preparatlar olishda ishlatiladi.

Yana q. 

 Biogen aminlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Aminlash

Aminlash — turli xil organik birikmalarga aminoguruh (-NH2) ni kiritish. Mas, piridinga 200°da na-triy amidi (NaNH2) ni taʼsir ettirib, a-aminopiridin olinadi; Benzol bugʻini ammiak bilan birga choʻgʻ holidagi naydan oʻtkazilganda anilin hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ahad Aminov

Ahad Umarovich Aminov (1920.30.5, Namangan — 1992, Toshkent) — kulol, Toshkent kulollik maktabi vakili. Samarqand badiiy bilim yurtining ku-ollik boʻlimida va Toshkent badiiy oʻquv ishlab chiqarish kombinatida tahsil koʻrgan (1935 — 38). Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutini tugatgan (1942). P. Menkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtida oʻqituvchi (1951 — 52). Toshkent chinni zavodini tashkil qilishda qatnashgan (1938). Aminov ijodi uchun xalq kulollik sanʼati anʼanalariga (lagan, kosa, vaza va boshqalar) asoslangan holda shakllar ustida izlanish xosdir. U buyumlarni qalami, chizma usulida bezab, bezakda islimiy (ayniqsa avvali bahor va boshqalar) naqshlardan keng foydalanadi. Asarlari Oʻzbekiston davlat sanʼat muzeyi, Amaliy sanʼat mu-zeyi, muzeylarda saqlanadi.

Manbalar 

 

1920-yilda tugʻilganlar
30-mayda tugʻilganlar
1992-yilda vafot etganlar