MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fidokorona xizmatlari uchun ordeni

"Fidokorona xizmatlari uchun" ordeni — Oʻzbekiston Respublikasining orden va medallaridan biri. 2003-yil 29-avgustda ta'sis etilgan

Nizomi 
„Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni bilan mamlakatning iqtisodiy va madaniy yuksalishiga, mudofaa qudratini kuchaytirish va milliy xavfsizligini taʼminlashga, jamiyatda tinchlik va barqarorlikni, millatlararo hamjihatlikni mustahkamlashga, xalq farovonligini oshirishga katta hissa qoʻshgan, oʻzining isteʼdodi, bilim va tajribasini Vatanimiz ravnaqiga baxsh etib, fidoiylik namunasini koʻrsatib kelayotgan fuqarolar va harbiy xizmatchilar mukofotlanadi. Oʻzbekiston Respublikasi fuqarosi boʻlmagan shaxslar ham mukofotlanishi mumkin. Mukofotlashga taqdim etish, mukofotlash va ordenni topshirish „Davlat mukofotlari toʻgʻrisida“gi Oʻzbekiston Respublikasi Qonunida nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi. Mukofotlangan shaxslar eng kam ish haqining qirq besh karrasi miqdorida bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti oladilar va qonun hujjatlarida belgilab qoʻyilgan imtiyozlardan foydalanadilar. Koʻkrakning chap tomoniga taqiladi. Vafotidan keyin mukofotlangan taqdirda orden, mukofotlash toʻgʻrisidagi hujjat va bir yoʻla toʻlanadigan pul mukofoti mukofotlanganning oilasiga topshiriladi.

Tavsifi 
„Fidokorona xizmatlari uchun“ ordeni 1 mikron qalinlikdagi oltin qoplangan 925 probali kumushdan tayyorlanadi hamda sakkiz qirrali yoqut rangli yulduz shaklida boʻladi. Yulduz burchaklari orasida oq emal qoplamasi uzra taralayotgan nurlar aks etgan. Yulduzning qarama-qarshi qirralari oraligʻi — 52 millimetr. Ordenning markazidagi doirada tilla rangdagi Humo qushi tasvirlangan. Uning ortida — markazdan yuqoriroqdagi moviy manzara bagʻrida Oʻzbekiston Respublikasining oltinrang xaritasi joylashgan. Tasvir atrofidagi oq emalli hoshiya uzra oltin rangdagi harflar bilan FIDOKORONA XIZMATLARI UCHUN soʻzlari yozilgan. Ordenning quyi qismida oq rangli paxta chanoqlari va tilla rangli bugʻdoy boshoqlari tasvirlangan. Orqa tomonining pastki qismida Ordenning tartib raqami 1 millimetr kattalikdagi botiq shrift bilan yozigʻliq. Orden Oʻzbekiston Respublikasining Davlat bayrogʻi ranglaridagi shoyi lenta sirilgan qadagʻichga halqa va ilmoqcha yordamida ulanadi.

Orden sohiblari

Manbalar 

Oʻzbekiston: Ordenlar
Fiji tili

Fiji tili — Okeaniya tillari sharqiy tarmogʻiga mansub, polineziya timarita eng yaqin til. Fiji orollarida tub axrlining tili sifatida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 350 ming kishidan ortiqroq. Fiji tilining 2 guruh lahjasi (gʻarbiy va sharqiy) mavjud, lekin ular laxjadan koʻra koʻproq mustaqil tillarga oʻxshaydi.

Fonetik tizimida 5 unli va 15 undosh tovush boʻlib, unlilari kiskalik va choʻziqlik boʻyicha farqlanadi, undoshlarda esa jarangeizlar bilan jaranglilar qaramaqarshiligi kuzatiladi. Boʻgʻin har qachon unli bilan tugaydi. Grammatikasi asosan analitik xususiyatga ega. Kishilik olmoshlari birlik, ikkilik, uchlik va koʻplik shakllariga ega. Gap qurilishida aniqlanmish aniklovchidan, kesim ega va toʻddiruvchidan oldin keladi. Yozuvi 1835-yildan lotin grafikasi asosida.

Manbalar

 

Tillar
Fizalis

Fizalis (Physalis), paqpaq — ituzumdoshlar oilasiga mansub bir yoki koʻp yillik oʻsimliklar turkumi; sabzavot ekini. Yovvoyi holda 100 dan ortiq turi tropik va subtropik mintaqalarda, koʻproq Markaziy Amerikada tarqalgan. Ayrim turlari Afrikaning jan.sharqida uchraydi. F. Yevropaga 18-asrda, keyinchalik Osiyoga keltirilgan. Asosan, Meksika F.si yoki Meksika pomidori (P. ixocarpa); tukli F. (P. pubescens) va peru F.si (peru olchasi) (P. peruviana) yetishtiriladi. Meksika F.si koʻp tarqalgan. Tarkibida 8—9% quruq modda, 33,133,6% yogʻ, 18,4 19,5% oqsil, 17,6— 18,1% kletchatka, 4,48,3% kul, 3—4% qand, 5— 10% pektin, 20– 30 mg % S vitamini hamda karotin, organik kislotalar, achchiq moddalardan fizalin va alkaloidlar (0,260,4%) bor. Shifobaxsh. Mevasi nordonshirin, tuyey ochsariq, koʻkish; ya n gil i gida, qayta ishlangan holda isteʼmol qilinadi. Peru F.si (5—12 g) yumaloq oval, sariq, toʻq sariq, nordonshirin. Mazasi qulupnay taʼmini beradi. Yetishtirish agrotexnikasi pomidordan farqqilmaydi. Konserva sanoatida, souslar, murabbo, tuzlamalar tayyorlashda ishlatiladi. Pishgan mevalaridan limon kislota olinadi.

Rasmlar

Gullar

Mevalar

Manbalar
Fizik doimiylar

Fizik doimiylar, fizik konstantalar — fizik qonunlarning tenglamalariga kiradigan sonli koeffitsiyentlar. Fizik doimiylarlarga yorugʻlik tezligi, elektron zaryadi, Plank, Avogadro, Faradey doimiylari va h.k. kiradi. Fizik doimiylar qatoriga mustaqil doimiylar ham, ularning kombinatsiyalari (mas, Faradey, Boltsman, StefanBoltsman doimiylari) ham kirishi mumkin. Fizik doimiylarning son qiymatlari eksperimentlar asosida topiladi va biror birliklar tizimida ifodalanadi. Fizik eksperimentlar texnikasi va fizik nazariyalar rivojlanishi bilan Fizik doimiylarning qiymatlari aniqlashib boradi. Hozirgi zamon fizikasi va texnikasidagi koʻpgina oʻlchashlar Fizik doimiylarning aniq qiymatlarini (mas, radiolokatsiyada yorugʻlik tezligini) bilishni taqozo qiladi.
Fizik kimyoviy analiz

Fizik kimyoviy analiz - modda yoki sistemaning fizik xossalari bilan uning tarkibi oʻrtasidagi bogʻliqlikni oʻrganadigan kimyoviy termodinamika usuli. Fizik kimyoviy analiza.da sistemaning turli fizik xossalari, koʻpincha fazaviy oʻtish temperaturasi va boshqa issiklik xossalari (issiklik oʻtkazuvchanligi, issiqdik sigʻimi, issiqlikdan kengayishi), elektr (elektr oʻtkazuvchanligi, dielektrik singdiruvchanligi), optik (sindirish koʻrsatkichi), zichlik, qovushqoqlik, qattiqlik kabi xossalari oʻrganiladi. Tekshirilayotgan obʼyektning rentgen strukturaviy analizi, mikroskopik metallografiya va boshqa usullari bilan aniqpanadigan tavsiflaridan ham foydalaniladi.

Fizik kimyoviy analiza.ning asosiy usuli — xossa (tarkib) oʻzgarishi bilan holat oʻzgarishi (tarkib — tra, tarkib — bosim va h.k.)ning geometrik analiziga asoslangan. Chunki fazalar muvozanatlarini analitik aniqlash usuli qiyin boʻlib, fazalar sohasini taqriban aniqlay oladi. Diagrammalarni geometrik analiz qilish usuli faza strukturasi va tarkibining oʻzgarishini toʻgʻri aniklashga imkon beradigan yagona usul hisoblanadi. Bu Fizik kimyoviy analiza.ning baʼzi koʻp fazali, koʻp komponentoy sistemalar — qotishmalar, minerallar, eritmalar, karbidlar, oksidlar, yarim oʻtkazgich va oʻta oʻtkazgich materiallar, organik birikmalardan iborat sistemalar va boshqalarni tadqiq qiluvchi muhim usulga aylanishiga keng yoʻl ochadi.

Fizik kimyoviy analiza. kimyo va kimyotexnologiyaning barcha sohalarida, shuningdek, metallurgiya, geol.mineralogiya tadqiqotlarida va boshqalarda qoʻllanadi.
Fizika-texnika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Starodubsev nomidagi Fizika texnika instituti — fizika va texnikaning ayrim sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boradigan ilmiy muassasa. SSSR Fanlar akademiyasi Oʻzbekiston filialining Fizikatexnika laboratoriya. asosida 1943-yil tashkil etilgan. 1967-yildan uning asoschilaridan biri SV. Starodubsev nomi bilan atalgan. Institutdagi yoʻnalishlar va laboratoriya.lar asosida 1956-yilda Yadro fizikasi instituti, 1967-yilda Elektronika instituti va 1993-yilda Materialshunoslik instituti tashkil qilinib, undan ajralib chiqqan. Institutdagi 10 ilmiy laboratoriya.da 4 yoʻnalish — yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi, yarimoʻtkazgichlar fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va quyosh energiyasidan foydalanish muammolari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi. Institutda yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi sohasida — atmosferadagi elektronyadro jalalari kashf qilindi hamda ularning xususiyatlari oʻrganildi. Protonlarning yadroda kogerent difraksion dissotsiatsiyasi hodisasi jahonda birinchi boʻlib aniqlandi.

Yarim oʻtkazgichlar fizikasi sohasida — kondensirlangan qattiq materiallarda charchashdan shikastlanish boshlangʻich jarayenlarining qanday kechishi jahonda birinchi boʻlib oʻrganildi. Yarimoʻtkazgich xossasiga ega boʻlgan qattiq eritmalarning bir necha turi hosil qilindi va fizikaviy xossalari oʻrganildi. Oʻta yuksak chastota (OʻYUCH)li diodlar, yarimoʻtkazgichlarda tez kechadigan elektron jarayonlarni oʻrganish uchun moʻljallangan asboblar, tasvirni uzatuvchi fotodiod matritsalar, kremniy, litiyli detektor, yogʻdu diodlari, tenzodatchiklar va boshqa asboblar ishlab chiqildi.

Qattiq jismlar nazariyasi boʻyicha — galayonlanish nazariyasining variatsion uslubi rivojlantirildi va birinchi marta muayyan toʻlqinli optik solitonlar taʼsirlashuvlari hamda fluktuatsiyalar taʼsiridagi solitonlar dinamikasini oʻrganishga tatbiq qilindi. Fizika-texnika institutii.da quyosh energiyasida foydalanish sohasida keng ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boriladi (qarang Geliotexnika, Gelioqurilma). Stirling dvigateli asosida ishlovchi quyosh energetika qurilmalari modullarining tajribaviy nusxalari yaratildi. Institutda 1965-yildan beri "Geliotexnika" jurnali nashr etiladi.

Institutda har yili 10 dan ortiq Xalqaro grantlar va shartnomalar boʻyicha ilmiy izlanishlar olib boriladi. Institut qoshida hamma 4 yoʻnalish boʻyicha aspirantura va 2 yoʻnalish boʻyicha doktorantura, doktorlik ilmiy darajasi berish huquqiga ega boʻlgan 2 ixtisoslashtirilgan kengash mavjud. Institutda 5 Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik 17 fan doktori va 35 fan nomzodi faoliyat koʻrsatadi (2004). Institut faoliyati G.M.Avakyans, E.Adirovin, S.K.Azimov, U.O.Oripov, M.S.Saidov, S.V.Starodubsev, SU.Umarov, Gʻ.Yo.Umarov va boshqa olimlar nomi bilan bogʻliq.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Fiziologiya va biofizika instituti

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Fiziologiya va biofizika instituti — fiziologiya va biofizika sohalari boʻyicha ilmiy tadqiqotlar ishlari olib boruvchi ilmiy muassasa. Dastlab 1959-yilda Zoologiya va parazitologiya instituti tarkibida umumiy fiziologiya laboratoriya. tashkil etilgan. Lab. 1969-yilda fiziologiya boʻlimiga, 1975-yilda Fiziologiya institutiga aylantirilgan. 1985-yildan institutda biofizika sohasida ham tadqiqotlar olib borila boshlanishi bilan F. va boshqa instituti deb atala boshlandi. Institutda ovqat hazm qilish, elektrofiziologiya, yoshlar fiziologiyasi, molekulyar fiziologiya, membranalar biofizikasi, hujayra biofizikasi, molekulyar biofizika laboratoriya. mavjud. Institutda markaziy nerv va endokrin sistemasining ichki organlar bilan oʻzaro funksional bogʻlanishi, turli ekstremal omillar taʼsirida moddalar almashinuvi, termoregulyatsiya sistemasining faoliyati, tabiiy va sunʼiy membranalarni tadqiq qilish, nerv va muskul qoʻzgʻaluvchanlik, ion tashuvchi membranalar tuzilishining molekulyar mexanizmlari va boshqa muammolar ustida tadqiqot ishlari olib boriladi. Keyingi yillarda institut olimlari Orolboʻyi mintaqasida roʻy berayotgan ekologik tanglik va uning odam hamda hayvonlar organizmiga taʼsirini oʻrganishmoqda. Institut qoshida odam va hayvonlar fiziologiyasi hamda biofizikasi boʻyicha ixtisoslashgan ilmiy kengash mavjud. Institut Yaponiya milliy fiziologiya instituti, AQSH ning Alabama va Luisvill universitetlari, Shotlandiyaning Glazgo universiteti bilan ilmiy hamkorlik qiladi. Institutda AQSH va Ukraina olimlari bilan hamkorlikda biofizikaga oid muammolar boʻyicha xalqaro kompleksmaqsadli dasturlar asosida ilmiy tadqiqotlar ishlari olib borilmokda.

Manbalar 

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi
Hippolyte Fizeau

Armand Hippolyte Louis Fizeau (; (23-sentabr 1819-yil, Parij — 18-sentabr 1896-yil, Vantyoy qalʼasi) — fransuz fizigi. London Qirollik jamiyati aʼzosi (1875). Parij Fanlar akademiyasi aʼzosi (1860), prezidenti (1878). Kollejda va Parij rasadxonasida oʻqigan. Parij politexnika maktabi direktori (1863-yildan). Shu maktab professor (1865—67). Ilmiy ishlari fizik optikaga oid. Aylanuvchi tishli gʻildirak yordamida yorugʻlik tezligini oʻlchash usuli (Fizeau usuli)ni ishlab chiqqan (1849), yer sharoitida birinchi marta yorugʻlik tezligini oʻlchagan. Harakatdagi suvda yorugʻlik tezligini oʻlchagan (Fizo tajribasi, 1851). Fizeau tajribasi yoruglikning toʻlqin nazariyasini, tezliklarni qoʻshishning relyativistik formulasini tasdiklashda muhim rol oʻynaydi.

Dopler effektini toʻgʻri talqin etgan (Doppler — Fizeau effekti, 1848). Yorugʻlikning interferensiyasini kuzatish usulini (1849) va qattiq jismlarning kengayish koeffitsiyentini oʻlchashning interferension usulini (1852) ishlab chiqqan. Induksion gʻaltak, interferension spektroskop, dilatometr yasagan.

Manbalar
Fikomitsetlar

Fikomitsetlar (Phycomicetes) — tuban zamburugʻlar sinfi. Koʻp yadroli, bir xujayrali yaxshi rivojlangan mitseliyga ega. 800 turi bor. Gametalar yordamida jinsiy, sporalar yordamida jinssiz koʻpayadi. F. omitsetl ar va zigomitsetlar sinflari (oldingi sistemada kenja sinflari)ga boʻlinadi. Koʻpchilik F.ning tana tuzilishi va koʻpayish organlari yashil suvoʻtlarga oʻxshab ketadi. Bu oʻxshashlik faqat tashqi koʻrinishda namoyon boʻladi. F.ning ajdodlari arximitsetsimonlaranr. Baʼzi mikologlar arximitsetsimonlarni F. bilan bir sinfga birlashtirishadi. F.ning koʻp turlari saprofit, suvda yashaydi; yuksak tuzilganlari esa tuproq yuzida yashashga moslashgan, baʼzi turlari oʻsimlik, hayvon va odamlarda parazitlik qiladi.
Fiksizm

Fiksizm (lot. ﬁ xus — qattiq, oʻzgarmas) — Yer yuzasida kontinetlarning qoʻzgʻalmas boʻlib joylashuvi haqidagi va Yer pusti rivojlanishida vertikal yoʻnalgan tektonik harakatlarning hal qiluvchi roli toʻgʻrisidagi tasavvurdan kelib chiqadigan tektonikayaagn 2 yoʻnalishning biri. 20-asrning 60-yillari oʻrtalarigacha, yaʼni mobilizm gʻoyasi yuzaga kelguncha F. geol.ning asosiy yoʻnalishi boʻlib kelgan. F. tushunchasi asosida, plita, platforma, antiklinoriy va boshqa terrigen materiallarning siljishi manbalari, chuqur yoriqlarning mavjudligi, bir rnning oʻzida bir tipli magmatizmning uzoq vaqt paydo boʻlishi tushuniladi. Yer yuzasidagi tektonik sharoitdagi asosiy farqlar, F. gʻoyasiga binoan, Yerning ichki qismi endogen rejimining farqlari bilan aniqlanadi. F. gʻoyasi mobilizmga teskari tushuncha hisoblanadi.
Fikus

Fikus (Ficus) — tutdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Doim yashil, baʼzan barg toʻkuvchi daraxtlar, butalar yoki lianalar. Tropik oʻrmonlarda baland usadi. Koʻpchilik F. hosil qilgan havo ildizlari xoʻjayin oʻsimlik tanasini oʻrab olib, uni nobud qilishi mumkin. F.lar sut shira ishlab chiqaradi. Gullari sikon tipidagi toʻpgulni hosil qiladi, dumaloq yoki noksimon shaklda, uchki qismida teshigi boʻlib, bir jinsli mayda gullar joylashgan. 1000 ga yaqin turi maʼlum, asosan, Janubiy Osiyoning nam tropik oʻrmonlarida tarqalgan. Pardaqanotli hasharotlar yordamida changlanadi. Ayrim turlari (anjir, sikemor) mevasi yeyiladi. Koʻpchilik F.larning yogʻochi ishlatiladi. Baʼzi turlari xushmanzara xona oʻsimliklari. Oʻzbekistonda 1 ta yovvoyi turi oʻsadi.

Tutdoshlar
Uy o‘simliklari
Fikus
Fil toshbaqa

Fil toshbaqa () – quruqlikda yashovchi toshbaqalarning bir turi. 10 kenja turi maʼlum (shundan bir nechtasi qirilib ketgan). Kosasining uzunligi 150 sm cha, boʻyi 60 sm cha. Voyaga yetganlarining ogʻirligi 100 (baʼzilari 400) kg cha. Erkagi urgʻochisiga nisbatan yirik. Fil toshbaqa Galapagos orollarida tarqalgan. Oʻsimliklar bilan oziqlanadi. 12–14 oygacha suvsiz va oziqsiz yashay oladi. Urgʻochisi noyabr–aprelda yerni oʻyib (40 sm chuqurlikda), 2–22 ta sharsimon oq tuxumini (tovuq tuxumidan katta) koʻmib qoʻyadi. Tuxumdan bolasi (70 g) 6–7 oyda chikadi. Mazali goʻshti, yogʻi va hayvonot bogʻlari uchun koʻplab ovlanganidan soni kamayib ketgan.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Toshbaqalar
Filarmoniya

Filarmoniya (yun. phileo — sevaman va harmonia — garmoniya) — ayrim mamlakatlardagi konsert tashkilotlarining nomi. 19-asr ikkinchi yarmida Yevropa va Amerika shaharlarida tashkil topgan ilk F. jamiyatlari, asosan, simfonik musiqani targib qilishgan. Aksariyat mamlakatlarda F. davlat tashkiloti boʻlib, uning vazifasi yuksak badiiy musiqa asarlarini va yetuk ijrochilar mahoratini tashviq qilishdan iborat. Musiqa bilan birga baʼzan estrada sanʼati turlari (sahna raksi, badiiy oʻqish va boshqalar)ni ham namoyish qiladi. F. tarkibida yirik musiqa jamoalari (orkestr, xor va boshqalar), turli ansambl, yakkaxon xonanda va sozandalar faoliyat koʻrsatadi.
Filateliya

Filateliya (frans. philatelie,  — sevaman va ateleia — toʻlovdan ozod qilish) — aloqa toʻlovi belgilari (markalar, etiketkalar, shtempellar va boshqalar), shu belgilar tushirilgan xatjildlar va otkritkalarni oʻrganish va toʻplash bilan shugʻullanish. 19-asr 40-yillari oxirida vujudga kelgan. "Filateliya" terminini fransuz marka toʻplovchisi G.Erapen 1864-yil kiritgan. 19-asr 60-yillaridan boshlab Filateliyaga doir kataloglar, jur.lar nashr qilinadi, 70-yillaridan boshlab Filateliya ishqibozlari jamiyatlari tuzila boshladi. Filateliya ashyolari 3 yoʻnalishda: tarixiy, mavzuviy va xronologik yoʻnalishlarda toʻplanadi va oʻrganiladi. Oʻzbekiston Respublikasi da filatelistlar jamiyat 2003-yilda tashkil qilingan.
Vladimir Filatov

Vladimir Petrovich Filatov (1875. 15(27).2, hozirgi Penza viloyati — 1956.30.10, Odessa) — oftalmolog, xirurg, Ukraina Fanlar akademiyasi akademik (1939) va SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi akademik (1944), Mehnat Qahramoni (1950). "Teri novdasi" nomi bilan mashhur plastik xirurgiya (1917), koʻz muguz pardasi transplantatsiyasi (1924), toʻqima terapiyasi (1933) usullarini ishlab chiqqan. Biogen stimulyatorlar haqida taʼlimot yaratgan.

Manbalar 

27-fevralda tugʻilganlar
10-oktabrda vafot etganlar
1875-yilda tugʻilganlar
1956-yilda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Nil Filatov

Nil Fyodorovich Filatov [1847.21.5 (2.6), baʼzi maʼlumotlarga koʻra, 4 (16). 4, hozirgi Penza viloyati — 1902.26.1 (8.2), Moskva] — rus vrachi, Rossiyada pediatriya asoschilaridan biri. Skarlatina qizilchasi, infeksion mononukleoz (Filatov kasalligi) mustaqil kasallik ekanligini hamda qizamiqnnt dastlabki belgisini taʼriflab bergan.

Manbalar
Filetik evolyutsiya

Filetik evolyutsiya - organizm guruhlaridagi xarakatlantiruvchi tabiiy tanlanish taʼsirida keyingi avlod individlarining progressiv moslanishidan iborat evolyutsiyasi. "Filetik evolyutsiya" termini amerikalik paleontolog J. Simpson tomonidan taklif etilgan (1944). Filetik evolyutsiyada mazkur turning genofondi bir butun holda divergensiyasiz oʻzgaradi. Filetik evolyutsiyaga otlar evolyutsiyasi misol boʻladi.
Filipp II

Filipp II (Philippos), (miloddan avvalgitaxminan 382 – 336), Sharqda Faylaqus – Makedoniya podshosi (miloddan avvalgi 359 -yildan). Aleksandrning otasi 359-yilda Makedoniyani birlashtirib, yagona davlat tuzishga erishadi. Makedoniyaning mavqeini koʻtarish, uning siyosiy, iqtisodiy, ayniqsa, harbiy rolini kuchaytirish maqsadida bir qancha harbiy islohotlarni amalga oshiradi. Muntazam qoʻshin va kuchli harbiy dengiz floti hamda Makedoniya falangasini tashkil qiladi, yagona pul birligini joriy etadi, oltin tangalar zarb qildiradi. 359—336 yillar davomida Peoniya, Fessaliya, Illiriya (bir qismi) kabi qoʻshni davlatlar, soʻngra esa Xalkidika va boshqa Egey dengizi boʻyi mamlakatlarini zabt etadi. Makedoniya tobeligiga Epir, Frakiya va boshqa tushib qoladi. 338-yil Filipp II Xeroneya yaqinida yunonlarning birlashgan harbiy kuchlarini tormor etadi. Natijada, Yunoniston Makedoniyaning yakka hokimligini tan oladi. Shundan soʻng Filipp II fors hududlariga yurish qilishni rejalashtiradi. Biroq saroy fitnasi natijasida oʻldiriladi. Ushbu suiqasdda Filipp II ning xotini, yaʼni Aleksandrning onasi Olimpiadaning ham qoʻli borligi xususida mishmishlar tarqaladi. Aleksandr suiqasd ishtirokchilarini qidirib topadi va ularni jazolaydi. Filipp II ulimidan keyin 20 yoshli Aleksandr Makedoniya taxtiga utiradi.

Adabiyot 
 Plutarx, Izbrannie jizneopisaniya, t. 2, M., 1990.
Filippin dengizi

Filippin dengizi - Tinch okeanning orollararo dengizi, garbda Yapon, Tayvan va Filippin orollari bilan, sharkda suv osti tizmalari, jan.sharqda Yan va Palau orollari oraligʻida. Maydoni 5726 ming km². Eng CHUQUR joyi 10265 m. Filippin va Gʻarbiy Mariana soyliklarini uz ichiga oladi. Yuza oqimi deyarli yopiq antitsiklon sirkulyatsiyasini hosil qiladi. 10° va 20° shahrik. orasidan Shimoliy Passat oqimi oʻtadi. Tayvan oroldan sharkda Kurosio okimi yuzaga keladi. Suvining temperaturasi yezda 28°, qishda jan. da 28° dan shim.da 18° gacha. Shoʻrligi 34,5 ‰. Suv koʻtarilishi har yarim sutkada takrorlanadi, balandligi 2 m gacha.

 

Dengizlar
Filippin tillari

Filippin tillari - avstronez tillarinit malaypolinez tarmogʻiga mansub gʻarbiy guruh tillari; anʼanavii tarzda indonez tillari tarkibiga kiritiladi. Filippin tillari ning umumiy miqdori 100 dan ortiq boʻlib, ular Filippin arxipelagidagi odam yashaydigan 800 ta orolda tarqalgan (filippinliklarning 90% i mamlakatning 95% maydonini tashkil etuvchi 11 ta yirik orolda yashaydi). Keng tarqalgan 6 ta Filippin tillari da (bisay, tagal, iloki, bikol, pampangan, pangasinan) 60 mln.dan ortiq kishi soʻzlashadi (oʻtgan asrning 90-yillari). Yuqoridagilardan tagal tili ingliz tili bilan birga Filippin Respublikasining davlat tili hisoblanadi.

Filippin tillari tasniflari ibtidoiy xususiyatga ega boʻlib, bu tasniflar sof lingvistik boʻlmay, etnolingvistik yoki geolingvistik tasniflardir. Mas, amerikalik F. Bleyk 20-asr boshlarida Filippin tillari ni jan. va shim. guruhlarga boʻlgan; ingliz olimi R. Rayt va filippinlik G. O. Beyerlar esa ularni "xristian", "musulmon" va "majusiy" (butparast) tillarga ajratgan; amerikalik X. Konklin Filippin tillari ni 75 "asosiy lingvistik guruxlar"ga birlashtiradi; filippinlik S. Lopes shim., markaziy (bisay) va jan. tillarni ajratadi va boshqa Ispaniyalik G. S. Xili va amerikalik K. Makfarlandlarning tasniflari ancha mukammal boʻlsada, ularning birinchisi — etnolingvistik, ikkinchisi geolingvistik xususiyatga ega.

Filippin tillari fonetik tizimida oʻrtacha 5 unli va 16 undosh tovush, jumladan, portlovchi boʻgʻiz undoshi mavjud; asosan ochiq boʻgʻin uchraydi. Bosh urgʻu oxirgi yoki undan oldingi boʻgʻinga tushadi. Morfologik jihatdan Filippin tillari agglyutinativ tillarga mansub. Affikslar, asosan, koʻp maʼnoli boʻlib, ularning soni bir necha yuzga yetadi. Ikki boʻgʻinli oʻzak morfemalar va bir oʻzakli affiksal morfemalar koʻpchilikni tashkil etadi. Gapdagi soʻz tartibi uncha barqaror emas, lekin kesimning ran boshida kelishi ustunlik qiladi. Soʻz yasalishida affiksatsiya, soʻz takrori, soʻz qoʻshish hamda urgʻuning oʻrin oʻzgartirishi kabi usullar qoʻllanadi. Leksikada asl avstronez, indonez qatlamidan tashqari oʻzlashma soʻzlar ham (mas, tagal tilida sanskrit, xitoy, arab, ispan, ingliz tillaridan kirgan soʻzlar) anchagina.

Filippin tillari Ispaniya istilosigacha qad. hind yozuvi brahmi asosida yaratilgan boʻgʻinli yozuvdan foydalangan (unlilar uchun 3 ta, undoshlar uchun 14 ta belgiharf boʻlib, boshqa tovushlar diakritik va boshqa belgilar bilan ifodalangan), 17-asrdan bu yozuv ispanlashgan lotin grafikasi bilan almashtirilgan. Mindanao va Sudu orollaridagi musulmon aholi arab yozuvidan ham foydalanadi. 20-asrning 80-yillarida Filippin tillari dan faqat 14—15 tasigina oʻz yozuviga ega boʻlgan edi, qolganlari yozuvga ega emas.
Filistimliklar

Filistimliklar (qad. yahudiycha — pelishtim) — xalq, Oʻrta dengizning jan.sharqiy sohillarida miloddan avvalgi 12-asrdan yashagan "dengiz xalqlari"dan. Filistimliklarning yahudiylar bilan urushlari bir qancha qad. Sharq rivoyatlarida saqlangan. Miloddan avvalgi 8-asrdan Ossuriya tomonidan tobe ettirilgan. Filistimliklardan Falastin nomi kelib chiqqan.

Havolalar 

 Corinne Mamane Museum of Philistine Culture
National Geographic article 
List of Biblical References to Philistines or Philistia 
Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Website 
Tell es-Safi/Gath Archaeological Project Blog
Penn State University - The Sea Peoples and the Philistines (link broken)
Neal Bierling, Giving Goliath his Due: New Archaeological Light on the Philistines (1992) 

The Center for Online Judaic Studies: Ramesses III and the Philistines, 1175 BC
Biblical Archaeology Review - Yavneh Yields Over a Hundred Philistine Cult Stands 
Neal Bierling. Giving Goliath His Due. New Archaeological Light on the Philistines