Amaryllis belladonna

Amaryllis belladonna, Jersi nilufari,  belladonna nilufari, yalang'och ayol nilufari, yoki mart nilufari - Janubiy Afrikaning Keyp provinsiyasida o’sadigan , lekin manzarali o'simlik sifatida keng tarqalgan  o'simlik turi. Xabarlarga ko'ra, u ko'plab joylarda rasman  qabul qilingan: Korsika, Portugaliya, Azor orollari, Madeyra, Kanar orollari, Buyuk Britaniyaning Ssilli orollari , Kongo Demokratik Respublikasi, Asension oroli, Avstraliya, Yangi Zelandiya, Meksika, Kuba, Gaiti, Dominikan Respublikasi, Chili, Kaliforniya, Texas, Luiziana, Missisipi va Xuan Fernandes orollari<ref>{{veb manbasi|url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=298570|ish=Kew World Checklist of Selected Plant Families|sarlavha=Amaryllis belladonna}}</ref>.

 Tavsif 
Yozning oxirgi oylarida paydo  , bir-ikkita tik poyaga ega  ko'p yillik piyoz orqali ko’payadigan  gulli o’simlik. To'pgulning "yalang'och" (bargsiz) poyada  2-12 ta ko'zga ko'rinadigan xushbo'y hidli   gullari bor, bu unga yalang'och ayol-nilufar nomini beradi. Uzunligi 10 sm gacha bo'lishi mumkin bo'lgan pushti gullar kuzda tor va tasma shaklidagi barglardan (histerantiya) oldin paydo bo'ladi.

 Taksonomiya va etimologiya Amaryllis belladonna - Amaryllis turkumidagi ikkita turdan  biri.Belladonna o'ziga xos nomini italyancha bella donna so’zidan olgan  bo'lib, go'zal ayol degan ma'noni anglatadi. Dunyo bo'ylab juda ko'p  nomlar mavjud, masalan Portugaliyaning  Azor orollarida,  ism  (qizlar maktabga boradi) pushti rangli formadagi qizlar yangi o'quv yili boshlanganda  ochilgan gullarni nazarda tutadi.

 O‘sish joyi Amaryllis belladonna Janubiy Afrikada joylashgan bo'lib, u erda o'simliklar toshlar orasida o'sadi.

 Ekologiya A. belladonna barglari erta bahorda yoki kech kuzda o'sishni boshlaydi. Ular qurib ketguncha bir necha haftadan bir necha oygacha gullaydilar. Yovvoyi tabiatda  topilgan Amaryllis belladonna kalxat kuya va duradgor asalarilar tomonidan changlantiriladi. Gulda uzun trubkali, xira perianth bor, u tunda to'liq ochiladi. Keyin bu gul changlatuvchilarni o'ziga tortadigan asiklik terpenoid spirti, linalool va ko'p miqdorda nektarni o'z ichiga olgan shirin xushbo'y hid chiqaradi. A. belladonna urug'lari yumshoq va etli  bo'lib, oq yoki pushti rangda bo‘ladi. Qish mavsumida ular shamolning yo’nalishi bo’ylab  tarqaladi. Bu mart va aprel oylarida yuz beradi. Urug'lar ikki hafta ichida unib chiqadi, lekin uch-olti yil o'tgach, to'liq gullaydigan o'simlikka aylanadi. A. belladonna oʻsimligining barcha qismlari zaharli boʻlib, tarkibida likorin, pankrasin va amarillidin kabi bir necha xil alkaloidlarni tutadi. Bu odamlarda qusish va diareyaga olib kelishi mumkin. Yovvoyi tabiatda bu toksinlar o'tloq turlariga ta'sir qiladi va suv oqishi, qusish, diareya, qorin og'rig'i, letargiya, yurak yoki buyrak etishmovchiligiga olib keladi. Kiyiklar  bu o'simlikni iste'mol qilmaydilar.

 Kultivatsiya 
Gullar uchun  eng yaxshi joy  tuproq yuzasi ostida, gullarning  bo'yni yuzasi bilan bir tekisda ekilgan. Sovuq iqlim sharoitida mulchalash yoki ko'tarish va qishlash talab qilinadi. Gullarni  ofsetlardan ko'paytirilishi mumkin. Amaryllis gullar  kam suv  talab qiladi va qurg'oqchilikka chidamli. Bu o'simlik Qirollik bog'dorchilik jamiyatining Bog'dagi xizmatlari uchun mukofotiga sazovor bo'ldi.

 Dorivor xususiyatlari A. belladonna gullarida  bir qancha kimyoviy  birikmalar topilgan, jumladan, alkaloid bo'lgan 1,4-dihidroksi-3-metoksi povellan. Bu o'simliklar gullaridagi  alkaloidlar P. falciparum'' keltirib chiqaradigan bezgakka qarshi dorivor xususiyatlarga ega ekanligi kuzatildi.

Yana qarang 

 Nilufar deb nomlanuvchi o'simliklar ro'yxati

Manbalar 

Uy o‘simliklari