MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Sapoteklar

Sapoteklar — Meksikaning Oahaqi shtatida yashovchi indeys xalqi. 350 ming kishi (1990y.lar oʻrtalari). Sapotek tilida soʻzlashadi. Amerika katta mongoloid irqiga mansub. Dindorlari — katoliklar. S.ning Monte — Alban sh. Meksikaning qad. madaniy markazi hisoblangan. S. madaniyati Meksika tarixida eng qad. hisoblanadi (mil. av. 4-asr — mil. 16-asrning boshlari). 150 ga yaqin 4 kamerali daxmalar, saroylar, ehromlar, juda koʻp devoriy yozuvlar, rasadxona, 120 qatorli ulkan amfiteatr, 40 m kenglikdagi tosh zina, toʻp oʻynash uchun moʻljallangan stadion va boshqa ochilgan. Mishteklar sardori kabridan katta miqdorda noyob tilla zargarlik buyumlari topilgan. S, asosan, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik, chorvachilik, baliq ovlash bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

Aborigenlar
Sapporo

Sapporo — Yaponiyadagi shahar, Xokkaydo orolning jan.gʻarbiy qismida. Aholisi 1,8 mln, kishi (2000). Orolning eng muhim iqtisodiy va madaniy markazi. Otaru porti bor. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, baliq, yogʻoch qayta ishlanadi. Neft kimyosi, rezina, mashinasozlik (jumladan, aviasozlik), metallsozlik, koʻnteri, poligrafiya sanoati korxonalari mavjud. Metropoliten qurilgan. universitet, botanika bogʻi, botanika va etnografiya muzeylari bor. Qishki sport oʻyinlari markazi. S.da 1972-yilda 11qishki Olimpiada oʻyinlari boʻlib oʻtgan.

Manbalar 

Yaponiya shaharlari
Sapropelitlar

Sapropelitlar, sapropel koʻmirlar (yun, sapros — chirigan va pelos — balchiq loy) — qazib olinadigan koʻmirlar guruhi. Tuban oʻsimlik va sodda mikroorganizmlar qoldiqparining koʻl suvi va lagunalar tubiga choʻkib toʻplanishidan hosil boʻladi. Rangi qoʻngʻir, qoʻngʻirkulrang, qora. S. tarkibidagi sapropel mikrokomponentlar (alginit) va gumus mikrokomponentlar (vitrinit, fyuzinit, leyptinit)ning oʻzaro miqdoriy nisbatiga koʻra, xususiy S. (bogxed), gumit S. (kennelbogxed, kennelkasyanit, cheremxit), S.gumit (kennel, kasyanit) sinflariga boʻlinadi. S.da uchuvchan moddalar (60—90%), birlamchi qatron (50% dan ortiq), vodorod (7—12%) miqdori gumolitlardagiga nisbatan koʻp. Qimmatli kimyoviy xom ashyo hisoblanadi, undan suyuq yonilgʻi olinadi. Moskva yoni, Irkutsk (Rossiya) va Rur (Germaniya) kumir xavzalarida S. mavjud. Zaxiralari kam boʻlganligi va koʻmirning boshqa turlaridan (koʻpincha qoʻngʻir kumirdan) ajratib qazib olish qiyin boʻlganligi tufayli sanoat mikyosida qazib chiqarilmaydi.

Manbalar
Saprotroflar

Saprotroflar (yun. sapros chirigan va ...trof) — oʻsimliklarning organik qoldigʻi, hayvonlar murdasi va axlati bilan oziqlanadigan organizmlar S. organik moddalarni minerallashtirishi tufayli tabiatda moddalar aylanishi jarayonida muhim ahamiyatga ega. S.ga bakteriyalar va zamburugʻlar bilan birga saprofitlar — ayrim suvoʻtlar, yuksak oʻsimliklar kiradi. S. hayvonlar — saprofaglarga yomgʻir chuvalchanglari, tuproq va suvda yashovchi koʻpchilik nematodalar va bir hujayralilar, ayrim hasharotlar (oʻlimtikxoʻr qoʻngʻizlar, goʻngxoʻrlar, ikkiqanotlilar qurtlari), qisqichbaqasimonlardan, asosan, yonlab suzarlar, daryo qisqichbaqalari, sut emizuvchilar (giyena va boshqalar), qushlar ( qargʻalar, quzgʻunlar), fakultativ S.ga koʻpchilik yirtqich va hammaxoʻr hayvonlar kiradi. Suv S.i suvning biologik tozalanishida ishtirok etadi. Tuproq S.i tuproq hosil boʻlishida qatnashib, tuproq hosildorligini oshirishga yordam beradi.

Manbalar 

 

Biologiya
Saprofitlar

Saprofitlar (yunoncha: sapros — chirigan va phyton — oʻsimlik) — ulik obʼyektlardan oziq manbai sifatida foydalanadigan mikroorganizmlar. S. tabiatda keng tarqalgan boʻlib, tuproq, havo, suvda, odam va hayvonlar organizmida uchraydi. Odatda, S. kasallik qoʻzgʻatmaydi. Lekin odamlarda kasallik qoʻzgʻatish xususiyatiga ega boʻlgan saprofit hayot kechiruvchi mikroblar ham uchraydi. Sogʻlom odam organizmida ham S. koʻp boʻladi. Tabiiy immunitet mexanizmi buzilganda baʼzi S. oʻzi yashab turgan aʼzolardan organizmning boshqa toʻqima va aʼzolariga oʻtib, kasallik (mas, sepsis, meningit) qoʻzgʻatishi mumkin.

Manbalar
Sapsan

Sapsan (Falco perdrinus) — yirtqich qushlar turkumining lochinsimonlar oilasiga mansub qush. Yelkasi, boshi toʻq qoramtir, tanasining ostki qismi oq. Uzunligi 35—50 sm, vazni 500— 1500 g. Hamma materiklarda tarqalgan. Oʻzbekistonda qushlar uchib oʻtish davrida va qishlab qolganda uchraydi. Uyasini qoyalarga, qargʻalarning eski uyalariga quradi. 3—4 ta tuxum qoʻyib, urgʻochisi 30 kunga yaqin bosadi. Bolalari 35— 40 kunda uchirma boʻladi. Asosan, qushlar (kaptar, balchiqchi, oʻrdak, baliqchi, qargʻa, chugʻurchuq, toʻrgʻay va boshqalar)ni ovlaydi. Aeroport, bogʻ va uzumzorlarni qushlardan qoʻriqlashda foydalaniladi. 20-asr oʻrtalarida soni kamayib ketganligi tufayli AQSH, Kanada, Germaniya, Shvetsiya va boshqa mamlakatlarda S.ni tutqinlikda kupaytirish yoʻlga quyildi. Tabiatda kamyob tur maqomi bilan Oʻzbekiston Respublikasi Kizil kitobiga va "Yuq boʻlib ketish xavfi ostidagi yovvoyi fauna va flora turlarining xalqaro savdosi toʻgʻrisida"gi Konvensiya (CITES)hhhf II ilovasiga kiritilgan (yana qarang Lochin).

Manbalar 

Qushlar
Sapun

Sapun — ichki yonuv dvigateli karterini atmosfera bilan tutashtiruvchi qurilma. S. porshen halqalari zich boʻlmaganligi tufayli porshen bilan silindr orasidagi tirqishdan karterga oʻtgan gazlarni chiqarib yuborish va karterni shamollatish uchun xizmat qiladi. Karterdagi moy gaz bilan birga tashqariga chiqib ketmasligi va tashqaridan karterga iflos havo kirmasligi uchun S.ga maxsus filtrli moy qaytargich oʻrnatiladi.

Manbalar
Sapfir

Sapfir (qad. yahudiycha sappir — koʻk tosh) — korundning A12O3 tarkibli shaffof, tiniq koʻk rangli xili. Zargarlikda boshqa rangli turlariga (qizil turi — yoqutdan tashqarisi) S. deb nom berilgan. Rangi izomorfli aralashmalarga bogʻliq: alyuminiyning turli miqdorda titan va temir (Gʻe2+ va Gʻe3+ farq qiladi) almashuvidan hosil boʻladi. Trigonal singoniyada kristallanadi. 1toifali qimmatbaho tosh hisoblanadi. Shishasimon yaltiroq. Qattiqligi 9; zichligi 3,5—3,6 g/sm³. Konlari ShriLanka, Hindiston, Tailand, Rossiyada bor. Tarixda mashhur boʻlgan S. toshlari Britaniya imperiyasining tojida (104 karat), oval shaklli (258,8 karat) brilliant broshkada oʻrnatilgani Rossiya Olmos fonditsya saqlanmoqda. S. sanoatda sunʼiy yoʻl bilan ham olinadi. S.ning zumrad, topaz, safsar (ametist) va boshqa xillari zargarlikda, sunʼiy rangsizi — leykosapfir mikroelektronika, kvant elektronikasi, optika va boshqalarda ishlatiladi (qarang Korund). Oʻzbekistonda "korund mintaqasi" Tomdi togʻlaridan Olay togʻlarigacha 1000 km ga choʻzilgan boʻlsa ham sifatli S. hanuz topilmagan.

Manbalar 

 

Minerallar
Zargarlik
Saragosa

Saragosa — Ispaniyaning shim.sharkiy qismidagi shahar, Ebro daryosi boʻyida. Aragon muxtor viloyati va Saragosa provinsiyasining maʼmuriy markazi. Aholisi 841,4 ming kishi (1998). Mashinasozlik (jumladan, temir yoʻl va qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, stanoksozlik, avtomobilsozlik, elektr jihozlari i.ch.), oziq-ovqat, kimyo, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, sement, koʻnteri sanoati korxonalari mavjud. universitet (1533), nafis sanʼat muzeyi bor. Shaharga mil.av. 27 yilda rimliklar asos solgan. 714 yilda arablar hukmronligi ostida boʻlgan. 1118-yildan Ispaniya tarkibida. Meʼmoriy yodgorliklardan 11—17-asrlarda qurilgan sobor, minora, cherkov, saroylar saqlangan.

Manbalar
Sarayevodagi qotillik

Sarayevodagi qotillik — Avstriya-Vengriya taxtining vorisi Frans Ferdinand va uning xotinini Sarayevo sh. (Bosniya)da oʻldirilishi (1914.28.6). "Yosh bosniyalik" maxfiy millatchilar guruhi tomonidan amalga oshirilgan. Sarayevodagi qotillik Avstriya-Vengriya va Germaniya tomonidan Serbiyaga harbiy hujum qilishga bahona boʻlgan, natijada Birinchi jahon urushi boshlangan.

Manbalar 

    

Avstriya archduke Frans Ferdinandga suiqasd
1914-yilda Yevropadagi qotilliklar
Saraji qoʻy zoti

Saraji qoʻy zoti - yarim dagʻal junli dumbali qoʻy zoti. Vatani — Turkmaniston. Nomi Mari sh. yaqinidagi Sari Ja ovuli nomidan. Chorvadorlar tomonidan uzoq tanlash va saralash orqali yaratilgan. Qoʻchqorlarining vazni 80–90 kg, sovliklariniki 50–65 kg. Dumbasi oʻrtacha (6–7 kg), serpushtligi 110—115%. Saraji qoʻy zotiz. dumbali qoʻy zotlari orasida jun mahsuldorligi boʻyicha eng yaxshi zot hisoblanadi. Sovliqlaridan 3—3,5 kg, qoʻchqorlaridan 3,5— 4,5 kg jun qirqib olinadi. Junining tusi oq, och kulrang kokilchalardan iborat, uz. 12—20 sm, tarkibida uz. 7— 9 sm tiviti bor. Sof jun chiqishi — 55— 60%. Juni turkman gilamlari ishlab chiqarishda xom ashyo hisoblanadi. Sof holda Turkmanistonda koʻpaytiriladi. Yil boʻyi yaylovda boqishga moʻljallangan. Saraji qoʻy zotiz. dan Oʻzbekistonda dumbali jaydari qoʻylar zotini yaxshilashda foydalaniladi. Toshkent viloyati Chinoz va Yangiyoʻl tumanlari xoʻjaliklarida Saraji qoʻy zotiz. duragaylari urchitib koʻpaytiriladi.

Manbalar
Saralash

Saralash (chorvachilikda) — erkak va urgʻochi nasldor hayvonlar va parrandalarni maqsadli yoʻnalishda reja asosida chatishtirish S. tanlash bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, naslchilik ishlarida ota-onaga xos boʻlgan seleksion belgilarni avloddan avlodga oʻtishi xususiyatini saqlab qolish maqsadlarida oʻtkaziladi. Seleksiya amaliyotida urgʻochi hayvonlarga erkak hayvonlarni juftlash boʻyicha yakka, yalpi va yalpiyakka S. shakllari qoʻllaniladi. Yakka tartibda S.da har bir ona molga yakka tartibda maʼlum bir tizim va oilaga mansub erkak hayvon juftlanadi. Naslchilik xoʻjaliklarida qoʻllaniladi. Yalpi S.da guruhsagi ona mollar, asosan, 2 erkak hayvonga biriktiriladi. Bu shakl naslchilik boʻlmagan xoʻjaliklarda ishlatiladi. Yakkayalpi S.da podadagi har bir guruh ona hayvonlarga 1 erkak hayvon juftlantiriladi va naslchilik styalarida amalga oshiriladi. S.da belgilarning oʻxshash yoki oʻxshash boʻlmasligi boʻyicha gomogen va geterogen turlar mavjud. Gomogen S.da tana tuzilishi, yoʻnalishi, mahsuldorlik darajasi yaqin boʻlgan ota va ona hayvonlar juftlanadi. Geterogen S.da esa tipi, kelib chiqishi va mahsuldorlik xususiyatlari har xil erkak va urgʻochi hayvonlar tanlab olinadi. Geterogen S. geterozigotalik holatini kuchaytiradi. Zot ichida geterogen S.ni qoʻllash krosslarni yaratishda muhim ahamiyatga ega. S.da hayvonlarning yoshi ham muhim va yetuk yoshdagi hayvonlar juftlashtirilganda ulardan olinadigan avlodlar har tomonlama baquvvat boʻladi. S.da qarindoshlik darajasi boʻyicha qarindosh (inbriding) va oʻzaro qarindosh boʻlmagan (autbriding) hayvonlarni juftlashtirish usullari mavjud.

Chorvachilik seleksiyasida S. usullari va shakllaridan foydalanish keng yoʻlga qoʻyilgan. Masalan, Santagertruda qoramol zotinn yaratishda dastlab shortgorn zotini Hindistondan keltirilgan zebu bilan geterogen saralangan. Keyinchalik "oʻz ichida" qarindoshlik urchitish natijasida foydali belgilar yuzaga chiqib, zotga xos biologik xususiyatlar irsiyatda mustahkamlangan. Oʻzbekistonda bu zotning bir necha tizimlari va 20 dan ortiq sigirlar oilasi yaratilgan. Yilqichilikda geterogen S. usullaridan foydalanib angliya zoti bilan qorabayir va angliya zoti bilan axaltaka zotini S. orqali ulardan angliyaqorabayir va angliyaaxaltaka duragaylari olinib, ot sportida samarali foydalanilmoqda.

Izatulla Eshmatov.

Manbalar
José Saramago

José Saramago (taxallusi; asl ism-sharifi Joze Mariya Ferreyra de Kastro) (1922, Portugaliya) — portugal yozuvchisi va shoiri. Ilk romani — "Gunohkorlar yeri" 25 yoshida chop etilgan. Ushbu asaridan koʻngli toʻlmagan S. 19 yil davomida hech qanday asar yozmagan. 1966-yil "Ehtimoliy sheʼrlar" poetik toʻplami nashr etilgan. "Yerdan unib chiqqanlar" (1980) romanida hech qachon oʻz yeri boʻlmagan dehqon oilasining 3 avlodi tarixi hikoya qilingan. "Monastir xotiralari" (1982) romani bir qaraganda oldingi asarining davomidek tuyulsada, biroq bu — boshlangʻich taassurot. Roman tarixiy mavzuda boʻlib, 18-asrning 1-yarmi voqealariga bagʻishlangan. Nobel mukofoti laureati (1998).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Sarangiy

Sarangiy — torli kamonli qoʻbizsimon hind musiqa cholgʻu asbobi. Dastasi kalta, kosasi teri bilan qoplanadi.

Kvartakvintaga sozlanadigan 3—4 asosiy torlaridan tashqari 11—15 qoʻshimcha (akssado beruvchi) torlari mavjud. S.ning sadolanishi kuchsizroq boʻlsada, mayin va yoqimlidir. Yakkanavoz soz sifatida hamda turli ansambllarda qoʻllaniladi.

Manbalar
Sarandoz

Sarandoz, toʻr—toʻy yopinchigʻi; toʻyda, salomda kelinning boshiga yopiladigan toʻr; nafis oq matodan tikiladi. Zarafshon vodiysidagi shahar va qishloqlarda keng tarqalgan. Dastlab bezaksiz boʻlgan, keyinchalik S. atrofi gir aylantirib hoshiya naqshli kashtalar tikib, chetiga uqalar tutib bezatila boshlagan: naqsh mujassamoti yorqin rangli gullar uygʻunlashgan sershox novdalardan iborat; gullarida kashtadoʻzlikdagi anʼanaviy (choyshab, soʻzana) buyumlar bezagining taʼsiri seziladi. 20-asr oʻrtalaridan Samarqand—Buxoro va boshqa mintaqalarda atrofiga pishiq matodan tikib kashtasi qoʻlda hamda mashinada tikib ingichka va keng jiyaklar bilan bezatilgan S. keng tarkalgan.

Manbalar
Toʻr

Toʻr — 1) tabiiy yoki sunʼiy tolalardan katakkatak koʻzli yoki bejamdor qilib toʻqiladigan gazmol; tyul. Maxsus toʻquv mashinalarida 2 tizim ipdan toʻqiladigan silliq T. va gulli T. turi mavjud. T. ayollar koʻylagi, ichki kiyimlar, choyshab va boshqalarga uqa uchun, deraza pardalari shaklida ishlab chiqariladi; ayollar (ayniqsa, kelinchaklar) yuziga tutadigan (koʻpincha T.dan tayyorlanadi) kiyim boʻlagi ham T. deb ataladi hamda turli mintaqalarda oʻziga xos tarzda kashtalar tikib turlicha bezatiladi. Keng maʼnoda — har qanday material (tola, sim va boshqalar) dan katakkatak koʻzli yoki bejamdor qilib tayyorlangan narsa, buyum. Mas., sim toʻr, chachvon va boshqa; 2) baliq tutiladigan yoki qush ovlanadigan mayda katak koʻzli buyum; matrap. Pishiq tolalardan toʻqiladi; 3) geodeziyada — joylarda yirik masshtabli (1:2000, 1:5000 va boshqalar) sʼyomkalarni bajarish va muhandislikgeol. ishlarini zarur maʼlumotlar bn taʼminlash uchun tuziladigan chizma. Davlat geodezik tarmogʻi punktlari asosida triangulyatsiya va trilateratsiya usullarida tuziladi. Geografik informatsion sistema (GIS)da qududlarning T.lari tuziladi. T.lar kompyuterda dasturlash uchun qulaylik tugʻdiradi.

Manbalar
Saransk

Saransk - Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1651-yildan), Mordva Respublikasi poytaxti (1990-yildan). Insar daryosi (Volga havzasi)ning chap sohilida. Temir yoʻl stansiyasi. Avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 317,7 ming kishi (1998). S. 1641-yilda Rus davlatining jan.sharqqa kengayib borishida chegaradagi qalʼa sifatida vujudga kelgan. 1651-yildan uyezd shahri. 1670-yil S.T.Razin qoʻshinlarining tayanch punkti boʻlgan. 1774-yil shaharga Ye. I. Puganeye kirib kelgan. 1801-yildan Penza gubernyasining uyezd markazi. 1893-yil S. orqali temir yoʻl oʻtgan. S.da 1917-yil 5(18) dekabrda shoʻrolar hokimiyati oʻrnatilgan. 1928-yildan S. Mordva milliy okrugi, 1930-yildan Mordva muxtor viloyati markazi, 1934—90 yillarda Mordva Muxtor Respublikasi, 1990-yildan Mordva Respublikasi markazi. Mashinasozlik, metallsozlik (shu jumladan, elektrotexnika sanoati, priborsozlik, ekskavator, avtosamosval, televizor va boshqa ishlab chikarish), kimyofarmatsevtika va kimyo, yengil, oziq-ovqat, qurilish materiallari sanoatlari bor. 2 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, Mordva universiteti), ilmiy tadqiqot institutlari, 3 teatr, suratlar galereyasi, oʻlkashunoslik, haykaltarosh S.D. Erzya muzeylari, telemarkaz mavjud. Meʼmoriy yodgorliklardan Ioann Bogoslov cherkovi (17-asr oxiri), gʻishtin palatalar (17-asr) saqlanib qolgan.

Manbalar
Sarapul

Sarapul — Rossiya Federatsiyasining Udmurtiya Respublikasidagi shahar (1780-yildan). Kama daryosining oʻng sohilidagi yirik port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 107,4 ming kishi (1998). Iqtisodiy ahamiyati jihatidan Respublikaning Ijevskdan keyingi 2shahri. Koʻn va poyabzal sanoatining qad. markazi. Mashinasozlik (mudofaa mahsuloti, radiostansiyalar, avtomobil radiopriyomniklari, uyroʻzgʻor elektr asboblari, neft sanoati jihozlari va boshqa ishlab chiqarish) rivojlangan. Yogʻochsozlik, yengil va oziq-ovqat sanoatlari korxonalari bor. Ijevsk mexanika institutining filiali, bir necha oʻrta maxsus bilim yurti, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi ishlab turibdi. 19—20-asr boshlari meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Saratepa

Saratepa — ilk oʻrta asr qasr harobasi (7-asr oxiri — 9-asr oʻrtasi). Samarqandningjan.gʻarbiy chekkasida, Xoja Saʼd va Saratepa qishloklari yaqinida joylashgan. Toʻrtburchak tarhli (50x60 m), bal. 6 m gacha yetgan. 1980y.larda qazish ishlari olib borilgan. S. paxsadan hamda yirik xom gʻishtdan (45—48 x 25—28 x 7—10 sm) ishlangan. Qasr yoʻlaklarining uz. 12, kengligi 2,3 m boʻlgan. Sharqiy tomondan qasr mudofaa devoriga tutashgan. 8-asr oxiri — 9-asr boshlarida S. janubida qishloq vujudga kelgan. 9-asr oʻrtasida qasr tanazzulga uchrab, 10-asrda kimsasiz, tashlandiq holga kelgan. Qishlokdagi hayot esa, 13-asrga qadar davom etgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Samarqand
Saratov

Saratov (, ) - RFdagi shahar (1780-yildan), Saratov viloyati markazi. Volga (idel) daryosining oʻng sohilidagi yirik dare porti (Volgograd suv ombori). Transport yoʻli va avtomobil yoʻllari tuguni. Aholisi 886,1 ming kishi (1998). S. 1590-yilda qalʼa sifatida barpo qilingan. 1670— 71 yillardagi dehqonlar urushi davrida saratovliklar shaharni ST. Razinta topshirib unga faol yordam berdilar, 1774-yilda S.ni Ye. I. Pugachyov qoʻshinlari bosib oldi. 1780-yildan Saratov noibligining, 1797-yildan Saratov gubernyasi, 1928-yildan Quyi Volga, 1934— 36 yillarda Saratov oʻlkasi markazi. Hozirgi S. — Rossiya Federatsiyasining yirik sanoat markazi. Mashinasozlik (stanoksozlik, dizel, energetika mashinasozligi, elektr termik jihozlar, podshipnik va boshqa zavodlar), neftni qayta ishlash, kimyo, yogʻochsozlik, oziq-ovqat sanoatlari korxonalari, texnik shisha zavodlari bor. 10 oliy oʻquv yurti (shu jumladan, universitet, konservatoriya), sirk, filarmoniya, 4 teatr (shu jumladan, opera va balet teatri), oʻlkashunoslik, A. N. Radishchev badiiy muzeylari, yozuvchilar N. T. Chernishevskiy (S.da tugilgan va vafot etgan), K.A. Fedin muzeylari mavjud.

Meʼmoriy yodgorliklardan Troitsa sobori (17-asr) va turar joy binolari (19-asr 1-yarmi) saqlangan.

Manbalar 

 

Rossiya shaharlari
Saratov universiteti

Saratov universiteti, N. G. Chernishevskiy nomidagi Saratov universiteti — ilmiy va pedagog kadrlar tayyorlaydigan oliy oʻquv yurti. Rossiyadagi qadimgi universitetlardan biri. 1909-yil Saratov shahrida tashkil etilgan. 1921-yil N.G. Chernishevskiy nomi berilgan. Geol., fizika, mat., kimyo, biol., tarix, filol. va boshqa ixtisosliklar boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. Bir qancha ilmiy tadqiqotlar instituti, ilmiy kutubxonasi (2,5 mln.dan ortiq asar) bor. 10 mingga yaqin talaba taʼlim oladi.

Manbalar
Saraton

Saraton (arab.) — 1) zodiak yulduz turkumlaridan biri; osmonning Shimoliy yarim sharida, Silovsin, Egizaklar, Kichik It, Gidra, Asad va Arslon yulduz turkumlari orasida joylashgan, belgisi a9, eng ravshan yulduzi 4yulduz kattaligida. S. oʻrta kengliklarda kuz, qish va erta bahorda koʻrinadi. Yerning tropik mintaqalaridan biri S. nomi bilan atalgan; shu mintaqada yozgi quyosh turishi vaqtida Quyosh zenitdan oʻtadi. Quyosh S. yulduz turkumida iyul oyida boʻladi; 

2) shamsiya yil hisobida toʻrtinchi oyning nomi (qarang Kalendar). 22 iyundan 21 iyulgacha boʻlgan davrga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

    

Yulduz turkumlari
Yil oylari Bu faslida kun juda issiq bo'la boshlaydi harorat ortib issiqlik yuqori cho'qisiga chiqadi.
Saratongul

Saratongul (Hemerocallis fulva) -piyozdoshlar oilasiga mansub koʻp yillik oʻt. Yevropaning oʻrta qismi, Osiyoning gʻarbida oʻsadi. Ildiz boʻgʻizi toʻpbargli yashil, tarnovsimon, tuksiz. Poyadagilari esa mayda boʻlib, gulyonbargchalarga oʻxshaydi. Gullari yirik, qizgʻishsariq, hidsiz. Toʻpguli siyrak, chochoq. Iyunning boshidan gullaydi. S. sovuqqa chidamli, manzarali oʻsimlik. Asosan, yoz oxirida ildizini boʻlish yoʻli bilan koʻpaytiriladi. Soyaroq yerlarda, ariq va hovuzlar boʻyida yaxshi usadi. Ildizpoyasi xalq tabobatida ishlatiladi. Ziravor sifatida ovqatga solinadi. Oʻrta Osiyoda ayni saratonda gullay boshlagani tufayli S. deb ataladi.

Manbalar
Saratoniy

Saratoniy — ertapishar yozgi olma navi. Bogʻdorchilik, uzumchilik, vinochilik institutining Samarqand filialida Landsberg reneti navini Samarqand ertagisi navi bilan chatishtirib chikarilgan (V. V. Kuznetsov, A. A. Leplinskaya). Daraxti oʻrta boʻyli, shoxshabbasi baquvvat, koʻchati oʻtqazilgandan soʻng, 4-yili hosil beradi. Barglari yumaloqchoʻziq, toʻq yashil, chetlari mayda qirrali. Gullari yirik. Mevasi oʻrtacha kattalikda, vazni 100—150 g, baʼzan 200 g, yassi yumaloq. Poʻsti yupqa, pishganda sariq rangga kiradi, sirti pushti, taramtaram qizil. Eti oq, muloyim, sersuv, nordonshirin, xushtaʼm. Tarki j bida 11,5 qand, 0,7%; kislota mavjud. Mevasi iyun oyining oʻrtalarida uziladi, 7 yoshida tupidan 50—60 kg hosil olinadi. Hosildorligi 34,5— 122,1 s/ga. Sifatli qoqi tayyorlanadi. Oʻzbekistonning koʻpgina viloyatlarida ekiladi.

Manbalar
Saratonlar

Saratonlar, jizildoqlar, sikadalar (Cicadinea) — tengqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar kenja turkumi. 17 ming turi maʼlum. Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida 342 turi aniklangan (G. K. Dubovskiy, 1966). Gʻoʻza, beda, mevali daraxtlar, oʻrmon daraxtlari va boshqalarga zarar keltiradigan oʻnlab turlari bor. S. juda serharakat. Tanasi uz. 25–50 mm, boshi koʻkrak qismiga harakatsiz birikkan. Murakkab koʻzlaridan boshqa yana 2—3 ta oddiy koʻzi ham bor. Qanotlari birbiriga taxlanib yopiladi; oldingi juft qanotlari orqa qanotlarga nisbatan qalinroq. Moʻylovli va panjasi uch boʻgʻimli. Lichinkalik davri 5 yoshdan iborat, tuprokda yashab, oʻsimlik ildizlari bilan ovqatlanadi, koʻpchilik turlari bir yilda 1—2 avlod beradi. Rivojlanish sikli 4 yil [gʻoʻza saratoni (S. ochreata Mel.)], baʼzilariniki 17 yil (kuylovchi saraton) davom etadi. Daraxt, buta, oʻsimliklarning barg shirasini soʻrib zarar keltiradi. Ayrim turlari oʻsimlik poyasiga tuxum qoʻyish (100—200 dona) davrida uning oʻtkazuvchi naylarini tilib shikastlaydi. Natijada oʻsimlikning ayrim qismlari nobud boʻladi. S.ning koʻp turlari har xil virusli kasalliklarni tarqatishi mumkin. 10 dan ortiq turi gʻoʻzaga zarar yetkazadi. Ayniqsa, sariq jizildoq xavfli. Kurash choralari: zararkunanda lichinkalari ulgʻayadigan makon (yantoqzor, qizilmiya chakalaklari)ni yoʻq qilish, ekinlarga zaharli dustlar, insektitsidlar bilan ishlov berish.

Manbalar
Saraxbor

Saraxbor (fors.—arab. — bosh xabarlar) — 1) Shashmaqomning har bir maqomda ashula boʻlimi boshlanadigan birinchi, bosh shoʻba. S.lar maqom nomi bilan qoʻshilib, S.i Buzruk, S.i Rost kabi ataladi. Oʻz navbatida, har bir S.ning bir necha (6 tagacha) taronalari mavjud. Asosiy S.lardan tashqari Dugoh maqomining 2guruh shoʻʼbalar tarkibiga S.i Oromijon deb nomlangan shoʻʼba ham kirgan. S.lar 2 chorak takt oʻlchovidagi oddiy ravon (bakbum) doira usulida ijro etilsada, kuy tuzilishi juda murakkab. Ular daromad, miyonxat, dunasr, avek hamda ulardan keyin keladigan furovard kuy tuzilmalaridan tarkib topgan. S.lar avjida esa bir nechtadan namud ishlatiladi (mas, S.i Buzrukda Uz zol va Muhayyari Chorgoh, Si Rostda Segoh, Uzzol va Muhayyari Chorgoh namudlari va h.k.). Slar odatda, 15 va 14 hijoli muzore, mujtass, mutaqorib va ramal vaznlardagi gʻazallar bilan yakkaxon xonandalar va ashulachilar ansambli tomonidan (cholgʻular joʻrligida) aytiladi. S.lar maqomlarning bosh mavzui sifatida boshqa shoʻʼbalar ohang va tarkibiy tuzilishiga sezilarli taʼsir koʻrsatgan; 2) tojik mumtoz musiqa merosida bir necha qismdan iborat boʻlgan, turlicha nomlanuvchi kuy va ashulalar nomi (jumladan, „Saraxbori Koʻhistoniy“).

Manbalar