MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Nuʼmon Murodov

Nuʼmon Murodov (1915.5.5 — Andi-jon — 1988.13.9) — Oʻzbekiston xalq artisti (1970). Ijodiy faoliyatini havaskorlik teatr jamoalarida boshlagan. 1934—88 yillar Andijon teatrida aktyor (1949—52 yillar direktor). M.ning aktyorlik sanʼati A. Manatov va A. Bakirov ijodi taʼsirida shakllandi. Qahramonlarning ichki kechinmalari va tuygʻularini tabiiy va haroratli ifoda etish, obrazning koʻp qirraliligini yorqin aks ettirish M. ijodiga xos. Alisher Navoiy ("Alisher Navoiy"), Qorabotir ("Tohir va Zuhra"), Yusuf ("Xolisxon"), Yarovoy ("Lyubov Yarovaya"), Murodov ("Iroda"), Bahodir ("Bahodir"), Tibalt ("Romeo va Julyetta"), Husayn Boyqaro ("Alisher Navoiy"), shahar hokimi ("Revizor"), Karl Moor ("Qaroqchilar"), Ezop ("Ezop") kabi obrazlarida aktyor ma-horati namoyon boʻlgan. MURODOV Roʻzimbek (1928.21.3, Toʻrtkoʻl tumani) — baxshi, Oʻzbekiston xalq artisti (1989). Doston yoʻllarini bobosi Amin baxshi va otasi Murod baxshilardan oʻrgangan. Toshkent konservatoriyasini tugatgan (1956).

Oʻzbekiston radio va televideniyesidagi oʻzbek xalq cholgʻulari orkestrida dirijyor (1957—65), Toshkent musiqa bilim yurtida (1952—92), Abdulla Krdiriy nomidagi madaniyat institutida (2001-yildan) pedagog. M. Xorazm dostonchilik sanʼati anʼanalarini eroniy va shirvoniy uslublarini omuxta yoʻnalishida oʻziga xos ovoz bilan ijro etadi. Soʻz aytishi burro, yuqori nutq sanʼati bilan tinglovchini tezda oʻziga jalb qila oladi. Repertuaridan 20 dan ortiq doston oʻrin olgan: "Oshiq Gʻarib va Shohsanam", "Goʻroʻgʻli", "Najab oʻgʻlon", "Xirmon Dali", "Sayodxon Hamro", "Maxtumquli", "Paygʻambar Ibroxim xalilulloh", "Fidoiy" (E. Oxunova bilan birgalikda) va boshqa "Ona shabrim Toshkentim", "Sanʼat saodatimdir", "Mudom orzu aylab" kabi qoʻshiqlarga musiqa yozgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston xalq artistlari
Hotamboy Murodov

Hotamboy Murodov (1929.13.5, Nurota tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1998). Samarqand Davlat Universitetining geografiya fakultetini tugatgan (1953). 1953—99 yillarda Nurota tumanidagi 2maktabda geogr. oʻqituvchisi, direktorning oʻquv tarbiyaviy ishlar boʻyicha urinbosari. M.ning geogr. fanini uqitishda mahalliy materiallardan keng foydalanish, oʻquvchilarda oʻlkani sevish, uning tabiat, oʻsimlik va hayvonot dunyosiga mehr-muhabbat uygʻotish, ularga ekologik tarbiya berish sohasidagi tajribasi tuman va viloyat mikyosida keng ommalashtirilgan.

Manbalar 

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Hanifa Nurillayevna Murodova

Hanifa Nurillayevna Murodova (1919.22.10, Kattaqoʻrgʻon shahri) — xirurg, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1969); tibbiyot fanlari doktori (1964), professor (1966). 2-Moskva tibbiyot institutini tugatgach (1943), harbiy vrach (1943—46), 1-Moskva tibbiyot institutida ordinator (1946—49), MXRda Choybalsan nomidagi institut xirurgiya kafedrasida oʻqituvchi, ayni vaqtda kasalxona xirurgi (1953-56), SSSR Tibbiyot Fanlar akademiyasi Yuraktomir kasalliklari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1956—63), Toshkent vrachlar malakasini oshirish instituti 1-xirurgiya kafedrasi mudiri (1964—80). Ilmiy ishlari turli xirurgik kasalliklarni, xususan, surunkali koronar yetishmovchilikni xirurgik usulda davolash muammolariga bagʻishlangan. MXRning "Qutb yulduzi" ordeni bilan mukofotlangan.

Manbalar 
 Xirurgicheskoye lecheniye pri xronicheskoy koronarnoy nedostatochnosti, T., 1970.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Murodxon

Murodxon (? — 1845) — Qoʻqon xoni (1845), oʻzbeklarning Ming sulolasiga mansub. Olimxonning oʻgʻli. Isfara hokimi Sotiboldi dodxoh Qoʻqon xoni Sheralixonga qarshi fitna uyushtiradi, bu ishga Murodxon ham tortiladi. Ular Musulmonqul mingboshi qirgʻizlar isyonini bostirish uchun ketganidan foydalanib xonni asirga oladilar va Murodxonni xon deb eʼlon qiladilar. 3 kundan soʻng Sheralixon oʻldirilgan, saroyi talanib, oʻgʻillari qamoqqa olingan. Qoʻqon aholisi taxt oʻzgarishidan norozi edi, buning ustiga yangi xon oʻzini Buxoro amirining noibi deb eʼlon qilgan. Musulmonqul bu voqeadan xabardor boʻlib oʻz qabiladoshlari boʻlgan qipchoqlarni toʻplab, Murodxonga qarshi hujum qildi. Ular Namangan begi Xudoyorxonni oʻzlari bilan olib kelishadi. Qipchoqlar uni oq kigizga oʻtqazib xon qilib koʻtaradilar. Musulmonqul qoʻshini Murodxonning qirgʻizlardan iborat unchalik katta boʻlmagan qoʻshinini tezlik bilan yengib, oʻrdasini egallab oladi va atigi 7 kun xon boʻlgan Murodxon qatl etiladi.

Adabiyot 
 Nalivkin V. P., Kratkaya istoriya Kokandskogo xanstva, Kazan, 1886; Nabiyev R. N., Feodalnoye xozyaystvo Xudoyar-xana, T., 1972.

Manbalar 

Qoʻqon xonligi hukmdorlari
Osiyodagi 19-asr hukmdorlari
Murodxon (doston)

"MURODXON" — "Rustamxon" turkumi dostonlaridan. Fozil Yoʻldosh oʻgʻlidan yozib olinib, nashr etilgan. Turkum 5 doston ("Sultonxon", "Murodxon", "Oftob pari", "Rustamxon", "Rustamning yaralanishi")dan iborat. Unda Murodxonning boshiga davlat kushi qoʻnib, Oqtosh eliga podsho boʻlishi, goʻzal Orzigulga oshiq boʻlib, uni izlashidagi sarguzashtlari, Orzigulni olib, yurtiga qaytishi voqealari tasvirlangan. "M."da mardlik, vatanpar-varlik, adolat va haqiqatgoʻylik gʻoyalari kuylanadi. Murodxon yorini izlab, safarga otlanarekan, oʻzoʻrniga qoʻygan otaliq. — bek va amaldorlardan mamlakatni adolat bilan boshqarishni, beva-bechoralarning holidan doim xabardor boʻlishni tayinlaydi. Bu narsa dostonda xalq ijodiga xos demokratik ruh yanada yorqin namoyon boʻlganligini koʻrsatadi.

Manbalar
Narimon Murodxoʻjayev

Murodxoʻjayev Narimon Qodirovich (1928.17.6, Toshkent) — onkologradiolog olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1992), tibbiyot fanlari doktori (1969), professor (1970). Toshkent tibbiyot akademiyasini tugatgach (1951), xdrbiy vrach (1951 — 55), Leningrad Harbiy tibbiyot akademiyasi xodimi va rentgenradioterapiya boʻlimi boshligʻi (1955— 63), Oʻzbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituti radiologiya boʻlimi mudiri (1963—68), shu institut direktorining ilmiy ishlar boʻyicha oʻrinbosari (1968—73), direktori (1977-2000). 1973-yildan Toshkent tibbiyot akademiyasi onkologiya kafedrasi mudiri, 2001-yildan professor-konsultant. Asosiy ilmiy ishlari radiologiya, ichki aʼzolardagi xavfli oʻsmalarni radioaktiv moddalar yordamida aniqlash va davolash, shuningdek, nur bilan davolashga oid. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998). Rakka qarshi jamiyat prezidenta (1980-yildan).

Manbalar 
 Ocherki sovremennoy onkologii, T., 1998; Onkologiya (darslik), T., 2002.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Murom

Murom — RF Vladimir viloyatidagi shahar. Oka daryosining chap sox.ilidagi pristan. Temir yoʻl tuguni. Aholisi 144 ming kishi (1998). M. muhim sanoat markazi. Mashinasozlik (teplovoz, elektrovoz, „Oka“ sovitkichlari), radio (radiola, avtomobillar uchun radiopriyomniklar, elektr musiqa asboblari), yogʻochsozlik (faner kombinati), zigʻir tola, yigiruv-toʻquv, oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Tibbiyot va ped. bilim yur-tlari, Vladimir-Suzdal tarixiy-meʼmoriy muzey-qoʻriqxonasining fili-ali, tasviriy sanʼat akademiyasi, I.S.Kulikov uy-muzeyi bor. 12-asr oʻrtalaridan 15-asrning boshlarigacha Murom knyazligining markaziy shahri. 1778-yildan uyezd shahri. M.da 16—19-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklardan Kosma va Damian cherkovlari (16-asr), Troitsk monastiri (17-asr) saqlanib qolgan.

Manbalar
Murrey daryosi

Murrey daryosi – Avstraliyadagi eng katta daryo. Uzunligi 2570 km, havzasining maydoni 1057 ming km. Avstraliya Alp togʻlaridan boshlanib, Hind okeanining Aleksandrina qoʻltiqlagunasiga quyiladi. Koʻp qismi tekislikdan, muhim qishloq xoʻjaligi rayonidan oqib oʻtadi. Asosiy irmoqlari: Darling va Marrambidgi. Qor va yomgʻir suvidan toʻyinadi. Bahor va yozda toʻlib oqadi, qishda sayozlashib qoladi. Oʻrtacha suv sarfi 390 m/sek., oʻrtacha yillik oqim 10,5 km (materikda eng sersuv daryo). Sugʻorishda foydalaniladi. Quyilish joyidan Olberi shahrigacha kema qatnaydi. Murrey va uning irmoqlarida suv omborlari, GESlar qurilgan. Baliq ovlanadi.

Manbalar 

Avstraliyadagi daryolar
Mursak

Mursak, murassa (arab. — ziynatlangan, bezatilgan) — avra-astarli, uzun yengli, qad. ustki kiyim. Bichigʻi toʻgʻri bichimli, toʻn yoqali, oldi chuqurroq oʻyilgan, etak barlari bir-biriga kirgan, ikki yon tomonida mayda burmalarga yigʻilgan. M. chetlari jiyaklar bilan hoshiyalangan. M. baxmal, parcha, kimxob, adras, shoyi (astari shoyi, ip matolar)dan tayyorlangan. M.ning ichiga yupqa paxta solib qavilgan (qishki) hamda yalang qavatli (avra-astardan iborat yozgi) turlari bor. Sharq xalqdari orasida keng tarqalgan, hatto qizlarning sepiga kiritilgan. Koʻylakning ustidan kiyilgan, beliga belbogʻ bogʻlangan. 19-asr gacha ayollar uchun ustki kiyim va yopinchiq vazifasini bajargan, keyinchalik toʻy va azalarda foydalanilgan. Hozirda ayollarning tobuti ustiga yopiladigan yopinchiq sifatidagina ishlatiladi.

Manbalar 

    

Kiyim
Murtad

Murtad (arab. — orqaga qaytgan, chekingan) — islom tarixida dindan qaytgan, undan voz kechgan odam. Bunday odamlar eng katta gunoh (qarang Kabira) qilgan hisoblanib, oʻlimga hukm etilgan.

Manbalar
Asan Murtazayev

Asan Murtazayevich Murtazayev (1900.20.11, Yevpatoriya – 1983, Toshkent) — fizik kimyogar. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1961), kimyo fanlari doktori (1950), professor (1950), Oʻrta Osiyo universitetini tugatgan (1930). Oʻrta Osiyo geol.qidiruv instituti xodimi (1930–31), Oʻrta Osiyo universitetida dotsent (1936–42), Nizomiy nomidagi Toshkent pedagogika institutida (1937– 42), Toshkent farmatsevtika institutida (1943–77) kafedra mudiri. Ilmiy ishlari fizik kimyo va elektrokimyoga oid. Murtazayev rahbarligida metallangan grafit elektrodni potensiometrik titrlashda qoʻllash usuli ishlab chiqilgan.

Manbalar 

Kimyogarlar
Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
1900-yilda tugʻilganlar
1983-yilda vafot etganlar
Murtak

Murtak — oʻsimliklarda yangi individ boshlangʻichi. Murtak xaltachasidagi tuxumhujayraning urugʻlanishidan vujudga keladigan zigotadan yoki nutsellus xujayrasidan rivojlanadi.

Manbalar
Murtak bezlari

Murtak bezlari, bodom bezlari — odam va umurtqali hayvonlar limfa sistemasining aʼzolari, limfoid toʻqimalar toʻplami. Ogʻiz boʻshligʻi va halqumning shilliq qavatida joylashgan. Tanglay, til (til ildizida), burunhalqum gumbazida va nay (eshi-tuv naylariningteshiklarida) Murtak bezlari bor. Ular hiqildoqda joylashgan limfa follikulalari bilan birgalikda himoya qiladigan toʻsiq — limfadenoid xalqum halqasini hosil qiladi. Tanglay Murtak bezlari shakli bodomga oʻxshaydi (uni glanda deb ham atashadi) va tanglayning ikkala tomonida (tanglay ravoklarining oraligʻida) joylashadi. Tanglay murtaklarida juda koʻp uchraydigan surunkali yalligʻlanish (qarang Tonzillit, Angina) jarayonida ularning himoyalanish xususi-yati buziladi va ular organizm uchun xavfli yiring hosil qiladigan mikroblar oʻchogʻiga aylanadi. Murtak bezlarining kattakichikligi ularning funksional holatiga bogʻliq emas. Murtak bezlarida limfotsitlar hosil boʻladi va bu yerdan qisman limfa oqimiga, qisman ogʻiz bilan xalqum boʻshligʻiga chiqadi. Murtak bezlari organizmni kasallik koʻzgʻatadigan mikroorganizmlardan himoyalash va immunitet hosil qilishda qatnashadi.

Manbalar
Murtak xaltachasi

Murtak xaltachasi, murtak qopchasi (Saccus emryonalis) — nutsellusdagi hujayralardan (arxeosporalardan) biri. Ikki marta boʻlinib, xromosomalar soni reduksiyalanadi. Yangi hosil boʻlgan toʻrtta hujayradan bittasi tez oʻsib, kattalashadi va qolgan uchtasini hamda nutsellusning anchagina qismini siqib chiqara boshlaydi. Ana shu kattalashgan hujayra megaspora (makrospora) boʻlib, murtak xaltachasi deb ataladi.

Manbalar
Muruntov

Muruntov — Navoiy viloyatidagi shahar (1976-yildan). Zarafshon shahar Kengashiga qarashli. Qizilqum choʻlining oʻrtasida, Tomditov va Boʻkantov togʻ tizmalari hududida joylashgan. Oʻrtacha 610 m. balandlikda. Iyulda yuqori temperatura 46°. Yanv.da eng sovuq temperatura —31°. Yaqin temir yoʻl stansiyasi — Yangi Zarafshon. Viloyat markazi (Navoiy shahri) dan 200 km uzoqlikda. Aholisi 4320 kishi (2002). Asosan, oʻzbeklar; shuningdek, qozoq, rus, ukrain, tatar va boshqa millat vakillari ham yashaydi. Shahar Muruntov oltin konining ochilishi munosabati bilan Muruntov geol. qidiruv partiyasi posyolkasi sifatida 1959-yilda vujudga kelgan. M.da 3 kichik korxona, umumiy taʼlim maktabi (900 oʻquvchi), musiqa maktabi, 2 kutubxona, muzey, sport saroyi, qishloq vrachlik punkti mavjud. Muruntov— Zarafshon yoʻnalishida avtobus qatnovi yoʻlga qoʻyilgan. M. atrofida muhim foydali qazilmalardan nodir metallar, noruda qazilma boyliklardan fosforit, kvarsli qum va h.k. aniqlangan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Zarafshon shahri
Muruntov togʻlari

Muruntov togʻlari — Tomditov tarkibidagi togʻlar. Markaziy Qizilqum (Navoiy viloyati)da joylashgan. Janubi-sharqsan shimoli-gʻarbga yoʻnalgan. Uz. oʻrtacha 26 km. Eng baland joyi 816 m. Janubi-gʻarbiy yon bagʻri tikroq. Muruntov togʻlari yon bagʻirlarida quruq soy oʻzani koʻp. Su-vayirgʻich qismida keskin ifodalangan qoyatoshli tik yon bagʻir mavjud. Quyi silur, (besapan svitasi), quyi devon (jengeldi svitasi), oʻrta devon (janubiy bozdon svitasi), yuqori karbon (belquduq svitasi) davrlarining yotqiziqlari qatmaqat joylashgan. Oʻrta karbon davrida togʻ hosil boʻlish jarayonida dengiz chekinib quruklik paydo boʻlgan, yotqiziklar burmalanib togʻ tizmasi vujudga kelgan. Murakkab togʻ hosil boʻlishi va vulkanik harakatlar natijasida foydali qazilmalar shakllangan. Muruntov togʻlarida Muruntov oltin koni va uran konlari bor. Muruntov togʻlari etaklaridagi boʻz-qoʻngʻir tuproqlarda efemerlar, shuvoq, keyreuq, boyalich, burgan Tapkalgan. Ulardan yaylov sifatida foydalaniladi. Yaylovlar mahsuldorligi gektariga 1—3,5 s.

Manbalar 

Togʻlar
Oʻzbekiston geografiyasi
Navoiy viloyati
Murch

Murch (Piper nigrum) — murchdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi koʻp yillik oʻsimlik (liana). Poyasininguz. 15 m cha, diametri 8-12 mm. Bargi keng, tuxumsimon, nayza uchli. Gullari mayda, sargʻish, toʻpguli shingilsimon. Mevasi bir urugʻli, qizil, pishgach sargʻayadi, pishmagani quritilsa qora-yib bujmayadi. Hindiston, Hindixitoy, Seylon, Sumatra, Yava va Borneo, Lagos, Gana, Mavrikiy va Madagaskarda, Katta Antil o.larida va Brazili-yada koʻp ekiladi. Oʻzbekistonda aksari-yat issiqxonalarda oʻstiriladi. Qalamchasidan koʻpaytiriladi, 2—3-yili meva tugib, yiliga ikki marta (tupidan 2-4 kg) hosil beradi. Dunyo boʻyicha yiliga 55—60 ming t M. yetishtiriladi. Mevasini yumshoq eti bilan quritib, qora murch, etidan tozalab va yanchib oqmurch olinadi. Mevasi oziq-ovqat sanoatida va oshpazlikda ishlatiladi. Tarkibida piperin, piperidin alkaloidlari va efir moyi (1 — 1,5%) bor.

Manbalar
Murchil

Murchil — jangovar tartib; Amir Temur armiyasi harbiy yurishga otlanganda mavjud institutizom va qoidaga buysunilgan. M.ga binoan har bir sarkarda oʻz boʻlinma yoki qismlari bilan egallab turgan mansabiga koʻra safdan oʻrin olgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning "Zafarnomasi"da qayd etilishicha, yuzlik, minglik, qoʻshin beklari oʻz askarlariga boshchilik qilgan holda guruh-guruh boʻlib, M.ni tashkil qilgan. M.ning buzilishi, muayyan, yuzlik, minglik yoki tuman oʻrnini boshqa yuzlik, minglik yoxud tumanning egallashi qatʼiy taqiklangan. M.da uz guruhidan adashgan jangchilarga jazo berilgan.

Manbalar
Murshid

Murshid (arab. مرشد — yoʻl koʻrsatuvchi) — tasavvufsl tariqat odoblaridan saboq beruvchi pir, shayx va ustoz. “Murshid” soʻzi “r-sh-d” oʻzagidan olingan boʻlib, asosiy maʼnosi “toʻgʻrilik, aql-idrok, yetuklik sohibi boʻlish” deganidir. Tasavvufda u ruhiy yo'lboshchiga ishora qiladi. Bu atama Naqshbandiya, Qodiriya, Chishtiya, Shoziliya va Suhravardiya kabi so'fiylik tariqatlarida ko'p qo'llaniladi.

Tasavvuf yo‘li shogird (murid)ning ruhiy yo‘lboshchi (murshid)ga bay’at qilishi bilan boshlanadi. Qur’oni karim bu bay’at haqida shunday deydi: " Albatta, senga bay’at qilayotganlar faqat Allohning O‘ziga bay’at qilmoqdalar. Allohning qo‘li ularning qo‘llari ustidadir” (48:10).

Murshidning vazifasi shogirdini so'fiylik yo'lida ruhan yo'naltirish va unga og'zaki yo'l-yo'riq berishdan iborat, ammo arab tilidagi murshid atamasining toʻliq maʼnosiga ko’ra, "oʻzi yoʻlning oxiriga yetgan kishigina ruhiy rahbar” hisoblanadi.

Murshid odatda bitta tariqat (ma'naviy yoʻl) uchun ustozlik qilishga ruxsat oladi. Har qanday tariqat yoki silsilada bir vaqtning oʻzida bitta murshid boʻlib, u ma’naviy tartib rahnamosi hisoblanadi. U xalifalik (oʻrinbosarlik) yoʻli bilan shayx sifatida tayinlanadi: bu jarayonda shayx o'z shogirdlaridan birini xalifalik uchun o'zining vorisi deb e’lon qiladi.

Ahamiyati 
Tasavvufda ilohiy nurni murshid qalbidan shogirdga yetkazish har qanday ilm manbasidan ustun bo‘lib, u to‘g‘ridan-to‘g‘ri ilohiylikka intilishning yagona yo‘lidir. Murshidi komil akmal (“Insoni komil” ham deyiladi) tushunchasi aksariyat tariqatlarda muhim ahamiyatga ega. Unga koʻra, Alloh taolo mavjudligining mukammal timsoli bo'lgan va islom dinining paygʻambari Muhammad (s.a.v.)ning izidan boradigan Qutb yoki “Universal Inson” yer yuzida hamisha mavjud boʻlib qoladi.

Havolalar 

 Musulmon atamalarining lug'ati
 Sufi Live
 Murshid

Manbalar 

    

Tasavvuf
Soʻfiylik
Murgʻob

Murgʻob () — Afgʻoniston va Turkmanistondagi daryo. Uzunligi 978 km, xavzasining maydoni 469 ming km². Afgʻoniston hududidagi Paropamiz togʻlaridan boshlanib, Bandi-Turkiston va Sa-fedkoʻh tizmalari oraligʻidagi tor vodiydan oqadi. Turkmaniston hududida vodiy kengayadi, bu yerda irrigatsiya tarmoqlari barpo etilgan. Daryo Qoraqum choʻliga chiqqandan soʻng quruq delta hosil qiladi. Mari shahridan yuqoriroqda Murgʻobni Qoraqum kanali kesib oʻtgan. Qor, yomgʻir va yer osti suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi oʻrta oqimida 52 m³/sek. Martmay oylarida suvi koʻpa-yadi, qishda daryo toshadi. Suviningloyqaligi 4500 g/m3. Irmoqlari: ungda — Obiqaysar, chapda — Kashan, Kushka. Murgʻob suvi sugʻorishga sarflanadi. Murgʻob boʻyida Yoʻloʻtan, Mari, Bayramali shaharlari joylashgan.

Manbalar 

Turkmanistondagi daryolar
Oʻrta Osiyo
Afg‘oniston daryolari
Musa Jalil

Musa Jalil (asl ism-sharifi Jalilov Muso Mustafoyevich; 1906-yil 15-fevral, Orenburg guberliyasi Mustafin qishlogʻi–1944-yil 25-avgust, Berlin) — tatar shoiri. Tatar opera va balet teatri asoschilaridan biri. Orenburg shahridagi „Husayniya“ madrasasida oʻqigan. 1922-yilda Qozon shahriga kelib, Tatar ishchi-yoshlar maktabida taʼlim olgan. Moskva universitetining adabiyot fakultetini tugatgan (1931). Moskvada chiqqan „Kichkina oʻrtoqlar“ („Kechkene ip-teshler“) nomli tatar jurnal muharriri (1927). Tatariston yozuvchilar uyushmasi raisi (1939–1941). 1942-yilning iyun oylarida fashizmga qarshi kurashda gitlerchilar qoʻliga tushib, Berlindagi Maobit qamoqxonasiga tashlangan va Plet-senze harbiy qamoqxonasida qatl etilgan (1944-yil 25 avgust). Musa Jalilning mashhur „Maobit daftari“ (1942–1944) sheʼrlar turkumi shu konslagerda yozilgan. „Oʻrtoqlar“ (1929) sheʼrlar toʻplami, „Xat tashuvchi“ (1940) dostoni, „Oltin soch“ (1941), „Eldor“ (1941) opera librettolari, „Okopdan xat“ (1946) kitobi va boshqa asarlar muallifi. „Maobit daftari“ sheʼrlar turkumi oʻzbek tiliga tarjima qilingan (1956).

Manbalar 

Sovet yozuvchilari
Musa toʻra madrasasi

Musa toʻra madrasasi (yoki Muso toʻra madrasasi) – Oʻzbekiston Respublikasining Xorazm viloyati Xiva shahridagi meʼmoriy yodgorlik. Bugungi kunda madrasa „Ichan qalʼa“ MFY, Boʻyoqchilar koʻchasi, 8-uyda, shuningdek, Ichan qalʼaning markaziy qismida joylashgan. Yodgorlikni 1841-yilda Olloqulixonning nabirasi Musa toʻra mablagʻlari hisobiga qurdirgan.

Musa toʻra madrasasi Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarori bilan 2019-yil 4-oktyabrda Moddiy madaniy merosning koʻchmas mulk obyektlari milliy roʻyxatiga kiritilgan va davlat muhofazasiga olingan. Hozirda „Ichan qalʼa“ davlat muzey-qoʻriqxonasi operativ boshqaruv huquqi asosida davlat mulki hisoblanadi.

Tarixi 
XIX asrning birinchi yarmiga tegishli Musa toʻra madrasasi Koʻhna Ark meʼmoriy yodgorligining kunchiqar tarafida, „Ichan qalʼa“ning markazidan shimoliy qismidagi Yusuf yasovulboshi madrasasi yonida peshtogʻini janub tomonga qaratib qurilgan. Baʼzi manbalarga koʻra, madrasa 1841-yilda Muhammad Rahimxon I ning nabirasi va Olloqulixonning jiyani boʻlgan Rahmonquli Inoqning oʻgʻli Musa toʻraning (Xon sulolasi avlodlari ismiga „toʻra“ soʻzi qoʻshib aytiladi) buyrugʻi bilan bunyod etilgan. Musa toʻra 1885-yilda boʻlgan Turkman yovmutlariga qarshi jangda halok boʻlgan va Xivaga keltirilib, ushbu madrasaga dafn qilingan.

Bugungi kunda madrasada yogʻoch oʻymakorligi maktabi va hunarmandchilik doʻkoni faoliyat olib bormoqda.

Qurilish uslubi 
Madrasa yuqoridan qaralganda trapetsiya shaklidagi tarhli qilib qurilgan va umumiy maydoni 38,7x28,2 m ni tashkil qiladi. Orqa va ikki yon tarzi oddiy, bezaksiz. Bosh tarzdagi peshogʻi Xorazm meʼmorchiligiga xos sharafali, sirkori koshin bilan qoplangan, gʻishtlar mavjli shaklda terilgan. Ikki yon qanotidagi 3 ravoqli hujralar peshtoqdan pastroq qilib ishlangan. 4 burchagida guldastalar bor. Darvozasi yogʻoch oʻymakorligida bezatilgan va orasida yozuvlari saqlangan. 2 gumbazli, boʻgʻim-boʻgʻimli miyonsaroy orqali hovliga oʻtiladi. Miyonsaroyning 2 yonida masjid (6,0x6,0 m) va darsxona (4,2x4,2 m) joylashgan. Hovli (21,5x14,28 m) atrofidagi hujralar oldi qator ravoqli, tomi balxi gumbazli, masjid, darsxona va miyonsaroy charxi gumbazli, ichki gumbaz osti qalqonsimon bagʻallar bilan bezatilgan. Hujralar darchasiga ganchkori panjaralar oʻrnatilgan. Darvozaga „Musa toʻra oz muddat davomida martabaga erishgan, keyin jangda shahid boʻlib Jannatga ketgan. Vafotidan soʻng onasi uning xotirasi uchun ushbu madrasani barpo ettirgan“ maʼnosidagi soʻzlar sheʼriy tarzda bitilgan. Yozuvlar 1856-yilda arab alifbosida nastaʼliq uslubida oʻyib ishlangan, sheʼr esa shoir Komil Pahlavon Niyoz tomonidan yozgan.

Yana qarang 

 Matniyoz Devonbegi madrasasi
 Matrasulboy Mirzaboshi madrasasi
 Yusuf yasovulboshi madrasasi
 Arab Muhammadxon madrasasi
 Muhammad Amin inoq madrasasi
 Mozori Sharif madrasasi

Manbalar

Adabiyotlar 
 Mankovskaya L., Bulatova V., Pamyatniki zodchestva Xorezma, T., 1978.

Xorazm meʼmoriy yodgorliklari‎
Xorazm madrasalari
Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Xorazm
Xiva
Musabba

Musabba (arab. — yettilik) — musammat usulidagi, har bir bandi 7 misradan iborat sheʼr shakllaridan biri. Uning birinchi bandidagi hamma misralar oʻzaro uygʻun qofiyalashadi, keyingi bandlarning esa 6 misrasi oʻzaro qofiyalanib, oxirgi 7misrasi M. 1-bandidagi misralarga mos qofiyalanadi (a-a-a-a-a-a-a, b-b-b-b-b-b-a, v-v-v-v-vv-a, g-g-g-g-g-g-a va h.k.). Ayrim hollarda agar M.larning har bandi oxirida 1 yoki 2 miyera oʻzgarishsiz takrorlanib borsa, uning qofiya tartibi ham boshqacharoq boʻlishi mumkin. Forstojik, ozarbayjon mumtoz adabiyoti tadqiqotchilari bu adabiyotlarda M. namunalari umuman yaratilmaganligini qayd etadilar. M. bandlaridagi 7 miyerani oʻxshash qofiyalashtirish qiyinchiligi, aftidan, bu shaklga kamroq murojaat qilinishiga sabab boʻlgan boʻlishi mumkin. Mashrab, Komil, Miriy, Tabibiy, Vosit Saʼdulla M.lar yozishgan.

Manbalar 

Sheʼriyat