Yakov Dorman

Yakov Abramovich Dorman (1908, Qoʻqon — 1980, Moskva) — sovet konchi olimi, tuproqni muzlatish tizimi bilan ishlaydigan konlarni loyihalash va choʻktirish boʻyicha mutaxassis. Texnika fanlari doktori, professor, SSSR Stalin mukofoti laureati.

Biografiya 
Yakov Abramovich Dorman 1908-yilda Qo‘qon shahrida tug‘ilgan. 1922-yilda oila Qo‘qondan Toshkentga ko‘chib oʻtadi va u yerda maktabni tugatgach, Dorman 1926-yili O‘rta Osiyo davlat universiteti fizika fakultetining geologiya bo‘limiga o‘qishga kiradi. Respublikada sanoatning jadal rivojlanishi va ularning kadrlari deyarli yoʻqligi munosabati bilan 1927-yilda SAGUda professor Mixayl Protodyakonov rahbarligida konchilik kafedrasi tashkil etildi. Protodyakonov, jahonga mashhur mutaxassis, Toshkentda universitet tashkil etish tashabbuskorlaridan biri edi. Ushbu guruhning birinchi talabalari 1931-yilda o‘qishni tugatib, tog‘-kon muhandisi diplomlarini olishlari kerak edi. 1930-yil mart oyida Protodyakonova bu rejalarni keskin o‘zgartirdi. Konchilarning butun guruhini to‘liq tarkibda Stalin nomidagi Moskva konchilik akademiyasiga yuborishga qaror qilindi. 1931-yilda ushbu guruhning barcha talabalari Moskva davlat universitetida bo‘lingan oltita universitetdan biri bo‘lgan Moskva kon institutida (hozirgi NUST MISiS konchilik instituti) tog‘-kon muhandisi diplomlarini oldilar. O‘qishni tugatgandan so‘ng, Dorman Metrostroyga ishga yuborildi.
Metrostroyda u o‘z faoliyatini Moskva metrosining birinchi bosqichini qurishdan boshlagan. U Trupak boshchiligidagi Kirovskaya stantsiyasini (hozirgi Chistye Prudy) qurishda tuproqni muzlatish bo‘yicha ishlarni boshqargan. U bir nechta mohir yechimlarni taklif qildi, ular ishlab chiqarishga kiritildi. 1935-yilgi mashhur „Biz yer ostini qanday qurdik“ kitobida ta‘kidlanganidek:Yuqorida aytib o‘tilgan yosh mutaxassislar guruhidan o‘sha „mehribonlik uyi“ ning asli o‘z qobiliyatini eng katta muvaffaqiyat bilan ko‘rsatgan payt keldi. Bu muhandis Dorman edi. U trubaning tortishish kuchidan foydalanishni taklif qildi. Bu tuproqlar dushmandan muzlab do‘stga aylangan tez qumlarda bo‘lgani kabi, biz trubaning qiyin xususiyatini foydali xususiyatga aylantirdik. Egri yo‘nalishga tushirilgan trubka tortishish kuchi bilan pastga qarab harakatlanadigan platformaga o‘rnatildi. U yerda, yotqizish joyida halqaning konturiga ko‘ra kavisli metall ramka o‘rnatildi. Quvurlar jaklar yordamida romga yuklangan. Uni arqon bilan ushlab, biz uni ramkadan yotqizilgan joyga siljitishga ruxsat beramiz. Shunday qilib, quvurning tortish kuchi biz uchun ikki marta ishladi. Dormanning aqlli taklifi muhandislar Reshetnikov va Kurov tomonidan yaxshilandi. Endi trubka to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘naltiruvchi relslar bo‘ylab sirpanib, platformasiz pastga tushirildi.U qiyalik shaxtalarni cho‘ktirish bo‘yicha smena boshlig‘i, so‘ngra egri shaxtaning boshlig‘i bo‘lib ishlagan va konning bosh muhandisigacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan. 1936-yilda „Metrostroy“ning „Tuproqni muzlatish boshqarmasi“ va „Suvsizlantirish bo‘yicha maxsus idorasi“, 7 va 8-son shaxtalar „Amaliy ishning maxsus usullari boshqarmasi“ga birlashtirilgan bo‘linmani boshqardi.

Dorman amaliy ishning maxsus usullari bo‘limi mudiri lavozimida 1962-yilgacha ishlab, so‘ngra Markaziy ilmiy-tadqiqot institutiga katta ilmiy xodim lavozimiga o‘tdi.

1963-yildan boshlab u amaliy va ilmiy faoliyatni birlashtirgan ilmiy-tadqiqot laboratoriyasining mudiri. Uning bevosita ishtiroki, texnik va ilmiy rahbarligi bilan murakkab muhandislik-geologik sharoitlarda 200 dan ortiq yer osti inshootlari barpo etildi, ularning aksariyati maxfiydir.

Tuproqni muzlatish usullari bo‘yicha ko‘p yillik ishlarini Dorman doktorlik dissertatsiyasi shaklida 102 ta ilmiy ishlarni, jumladan monografiyalarni, universitetlar uchun darsliklar sifatida nashr etdi, 14 ta ixtiroga patent oldi.

Tan olish 
1945-yil „Tuproqlarni sun‘iy muzlatish bo‘yicha ishlarni ishlab chiqarish usulini tubdan takomillashtirish va uni yer osti inshootlarini qurish amaliyotiga keng joriy etish uchun“ ishlari uchu Stalin mukofoti laureati boʻldi. Dorman shuningdek Lenin ordenlari, Mehnat Qizil Bayroq, Shon-sharaf belgisi ordenlari va boshqa medallar bilan taqdirlangan.

Asarlar 

 Metro yoʻllarini qurishda tuproqlarni sunʼiy muzlatish. — Moskva : Transport, 1971-yil Yakov Dorman.
 Metro qurilishida ishning maxsus usullari. — Moskva: Transport, 1981-yil Yakov Dorman.

Patentlar 

 Tuproq va jinslarni mustahkamlash usuli // 817140
 Inyeksion burner // 777354
 Suvga toʻyingan tuproqlarda er osti inshootlarini haydash usuli // 628313
 Er osti va boshqa muhandislik inshootlarini gidroizolyatsiya qilishda bitum prokat materiallarini eritish uchun issiqlik moslamasi // 599008
 Rulo materiali // 561773

Manbalar

Havolalar 

 Yakov Abramovich Dorman
 Yakov Dorman: Metro qurilishida tuproqni muzlatishda qoʻllash tajribasi. „Biz metro qurmoqdamiz“ kitobida M .: Mosk. ishchi, 1983-yil
 Muallifning patentlari DORMAN YAKOV ABRAMOVICH
 Denishchenko, Troupak. Toʻqqiz milliard kaloriyali sovuq. „Biz metroni qanday qurdik“ kitobida, 1935-yil
 Yomon V. A. SSSR Transport va qurilish vazirligining 157-sonli boʻlimi 

1908-yilda tugʻilganlar
Qoʻqonda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar
Moskvada vafot etganlar
Hurmat Belgisi ordeni sohiblari
Mehnat Qizil Bayroq ordeni sohiblari
Lenin ordeni sohiblari