MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Elektrostatika

Elektrostatika — fizikaning harakatsiz elektr zaryadlar maydoni va ularning oʻzaro taʼsirini oʻrganadigan boʻlimi. Harakatsiz elektr zaryadlar hosil qilgan elektr maydon elektrostatik maydon deb ataladi.

Elektrostatikaning asosiy tenglamalari Maksvell tenglamalarining xususiy holidir. Elektr zaryadlar harakatsiz boʻlsa, yaʼni elektr toki boʻlmasa, magnit maydon boʻlmaydi, elektr maydon esa oʻzgarmasdan saqlanadi. Tashqi elektrostatik maydon taʼsirida elektrlanmagan jismlarning sirtida elektr zaryadlar paydo boʻlish hodisasi elektr induksiya yoki elektrostatik induksiya deyiladi.

Elektr induksiya natijasida paydo boʻlgan zaryadlar induksion zaryadlar deyiladi. Induksion zaryadlar erkin zaryadlar yoki bogʻlangan zaryadlar boʻlishi mumkin. Oʻtkazgichlarda erkin zaryadlar mavjud boʻlganligi uchun tashqi elektrostatik maydon taʼsirida oʻtkazgach sirtining bir qismida musbat ishorali erkin zaryad, boshqa ikkinchi qismida esa manfiy ishorali erkin zaryad paydo boʻladi. Oʻtkazgich ichida hech qanday erkin zaryad boʻlmagani uchun elektrostatik maydon ham boʻlmaydi. Tegashli oʻlchov asboblarini tashqi elektr maydon taʼsiridan saqlashda shu xususiyatdan foydalaniladi. Dielektrik zaryadlari bogʻlangan zaryadlardan iborat. Tashqi elektr maydon taʼsirida musbat va manfiy ishorali bogʻlangan zaryadlar qarama-qarshi yoʻnalishlarda siljish natijasida dielektrik qutblanadi, uning sirtidagi bir tomonda musbat ishorali bogʻlangan zaryadlar, ikkinchi tomonda esa manfiy ishorali bogʻlangan zaryadlar paydo boʻladi.
Vakuumda elektrostatik maydonning xossalarini o‘iganishda kuchlanganlik 
chiziqlari tushunchasini kiritib, yuzadan o‘tayotgan elektr kuch chiziqlari 
vektorining oqim ini O strogradskiy-G auss teorem asidan foydalanib 
chiqarilgan edi. Ularning xususiyatlari shundan iborat ediki, kuchlanganlik 
chiziqlari bo‘shliqda bir xil zaryadlardan ikkinchi xil zaryadlarga uzluksiz 
ravishda davom etadi yoki cheksizlikka ketadilar. Ammo bu xususiyat faqat 
erkin zaryadlaigagina taalluqlidir, bog‘langan zaryadlarda bunday bo‘lmaydi.
Bo‘shliqdaesa va 
vektorlar ustma-ust tushadi. Induksiya vektorining chizig‘i deb shunday 
chiziqqa aytiladiki, bu chiziqning har bir nuqtasiga o ‘tkazilgan urinmaning 
yo‘nalishi induksiya vektorining yo‘nalishi bilan ustm a-ust tushadi. 
Chiziqning yo‘nalishi har bir nuqtada induksiya vektorining yo‘nalishi 
shu nuqtadagi chiziq yo‘nalishiga mos keladi deb hisoblanadi.
Elektrofiziologiya

Elektrofiziologiya — fiziologiyaning bir boʻlimi; hujayralar, toʻqimalar, organlardagi elektr hodisalar (bioelektrik potensiallar)ni hamda elektr tokining organizmga taʼsiri mexanizmini oʻrganadi. "Hayvonlardagi elektrlanish" toʻgʻrisidagi dastlabki maʼlumotlarni 18-asrda italiyalik anatom va fiziolog L. Galvani olgan. 19-asrda nemis fiziologi E. DyubuaReymonning klassik ishlari (nerv impulsining elektr toki tabiati, biopotensiallarning molekulyar nazariyasi va boshqalar) tufayli E.ga asos solindi. E.ning bundan keyingi rivojlanishi nemis olimi Yu. Bernshteyn, rus olimlari A.F. Samoylov, N.Ye.Vvedenskiy, niderlandiyalik fiziolog V. Eyntxoven, amerikalik J. Erlanger va boshqalarning neyrofiziologiya sohasidagi tadqiqotlari bilan bogʻliq.

E.ning asosiy muammolari biologik membranalarda elektr potensiallarining hosil boʻlishi fizikkimyoviy mexanizmlarini, ularning oʻzgarishi va fiziologik jarayonlardagi ahamiyatini oʻrganishdan iborat. Tadqiqot ishlarida va klinik amaliyotda yurak — elektrokardiografiya, miya — elektroensefalografiya, koʻzning toʻr pardasi — elektroretinografiya, teri — elektrodermografiya va boshqalar organlar bioelektr potensiallarini oʻrganish usullaridan keng foydalaniladi (yana qarang Neyrofiziologiya, Nerv sistemasi).
Elektroforez

Elektroforez (elektro va yunoncha φορέω — „siljish“), galvanoterapiya, dorili elektroforez — organizmga oʻzgarmas tok va shifobaxsh moddalar bilan taʼsir etib davolash usuli; bunda organizmga dorilar past kuchlanishli oʻzgarmas elektr toki (galvanik tok) yordamida (teri yoki shilliq qavatlar) ion holida kiritiladi. Elektroforez zaryadlangan zarralar — ionlarning elektr toki taʼsirida qarama-qarshi zaryadlangan elektr tomon (yaʼni, musbat zaryadlangan ionlar manfiy elektrodga va manfiy zaryadlangan ionlar musbat elektrodga) harakatlanishiga asoslangan. Bunda dorilar oddin teriga yigʻilib, ionlar deposini hosil qiladi. Depodan dorilar qonga asta-sekin oʻtadi va uzoq vaqt saqlanadi hamda butun organizmga yoki biror aʼzoga taʼsir etadi. Elektroforezning induktotermiya bilan birga olib borilishi i n duktoelektroforez deyiladi.

Moddalar almashinuvining buzilishi bilan kechadigan, shuningdek, nerv kasalliklari va boshqalarda elektroforez qoʻllaniladi. U elektroliz jarayonidan farq qiladi.

Manbalar
Elektroensefalografiya

Elektroensefalografiya (elektro... va yun. bosh miya va... grafiya) — bosh miya faoliyatini tekshirish usuli; bosh miyaning bioelektrik faolligini elektroensefalograf vositasida yozib olish. Bosh miyada sodir boʻladigan bioelektrik faol harakatlarni yozib olish mumkinligi va uni klinik ahamiyatini ilk marta nemis psixiatri Gans Berger aniklagan (1929).

E.dan tadqiqot va diagnostika maqsadlarida foydalaniladi.

Miya ham oʻz faoliyatida, xuddi boshqa aʼzo va toʻqimalar singari, juda kichik elektr yurituvchi kuch (e.yu.k.) hosil qilib turadi. Uni elektroensefalografda qayd etish mumkin. Buning uchun tekshirilayotgan odam boshiga plastinkasimon elektrodlar qoʻyilib, ular apparatga ulanadi, apparat miyaning biopotensiallarini yozib boradi.

Bemor boshiga elektrodlarni oʻrnatish sxemasi turlicha, eng qulayi bu Yuing usuli boʻlib, unda 12 elektrod ishlatiladi. Har xil chastotali toʻlqinlar, turli faza va amplitudalarni aks ettiruvchi egri chiziq — elektroensefalogramma (EEG) miyaning murakkab tuzilishidagi xususiyatlar, bosh miya poʻstlogʻidagi neyron va sinapslarnshk funksional holatiga qarab har xil koʻrinishda boʻladi. E. miyani nafaqat fiziologik, balki patologik holatlarini ham qayd qilishi mumkin.

Zamonaviy E. apparatlari koʻp kanalli (koʻp tarmokli) boʻlib, uning har bir kanali mustaqil kuchaytirish, filtrlash bloki (keraksiz toʻlqinlardan tozalash uchun va boshqalar), bosh miyaning barcha qismlaridan keragini tanlash uchun toʻplash (kommutator) bloki va oʻziyozar (siyohli) gʻaltakli galvanometr bilan taʼminlangan.

Hozirgi elektroensefalograf apparatlari 8—24, baʼzan 32 kanalli boʻlib, klinik diagnostikada 8 yoki 16 kanalligidan foydalaniladi; tekshiruv oʻtkaziladigan xona yorugʻ va tovushdan himoyalangan, tekshiruvchi yoki bemorga hech qanday taʼsirotlar xalal bermaydigan boʻlishi kerak. Shuningdek, uni bemorga (mijozga) mutlaqo bezarar va ogʻriqsiz ekanligi ham tushuntirilishi lozim.

Maʼlumki bosh miya biopotensiallari juda kichik, shu bois uni yozib olishda kuchli elektron kuchaytirgich (usilitel) zarur boʻladi.

E.ni monopolyar va biopolyar usullarda yozish hamda uni xohlagan kombinatsiyada amalga oshirish mumkin.

E. jarayonida turli funksional qoʻzgʻotish usullarini qoʻllash mumkin, bu sunʼiy qoʻzgʻotish bosh miyani faollashtirib, ayrim yuzaga chiqmayotgan "toʻlqinlarni" jonlantiradi, bu "chaqirilgan" elektrotoʻlqinlar orqali tegishli kasallikni aniqlasa boʻladi.

E. yozish paytida bemorni yoshi, umumiy ahvoli hamda kasallikning kelib chiqishi va boshqalar koʻpgina holatlarga ahamiyat berish lozim. E. shifokorga muhim maʼlumot berishiga qaramay, uni barcha klinik tekshirishlarga qoʻshimcha diagnostika usuli deb qarash mumkin.
Element

Element (lot. — dastlabki, boshlangʻich modda, materiya)

1) yadro zaryadi hamda atom qobigʻidagi elektronlar soni bir xil boʻlgan atomlar turi (qarang Kimyoviy elementlar);
2) bir butunni tashkil etgan murakkab narsa yoki hodisaning tarkibiy qismi;
3) biror ijtimoiy guruhga mansub kishi, shaxs, unsur (mas, reaksion E.lar);
4) kimyoviy reaksiya hisobiga elektr toki hosil qiladigan tok manbai (mas, galvanik element).
Elementar geometriya

Elementar geometriya — geometriyaning aylana, nuqta, kesma, togri chiziq, burchak, tekislik, ellips, silindr kabi figuralarning xususiyatlari hamda ulardan tashkil topgan sodda figuralarning oʻzaro vaziyati, tengligi masalalari bilan shugʻullanadigan boʻlimi. Unda teoremalarni isbotlash va xulosa chiqarish yoʻli esa maʼlum mulohazalarga suyanish, aksiomalarga va oldingi isbotlarga asoslanish, yordamchi geom. yasashlarni bajarishdan iborat. E.g. asoslari Yunonistonda vujudga kelgan, Yevklidning "Negizlar" asarida uning yuzakiroq bayoni berilgan. E.g.da har gal "o‘zining" konkret geom. xossasi korsatilgan (mas, ellips, silindr kabi) figuralar organiladi, bunday tayin figuralarga doir uzunlik, yuza, hajm, oʻzaro vaziyat masalalari qaraladi, lekin ularga doir umumiy tushunchalar E.g. chegarasidan chiqadi (qarang Differensial geomegpriya, Proyektiv geometriya).

E.gda limit tushunchasi ham konkret hollarda qoʻllanadi (mas, aylana uzunligi), bu tushuncha umumiy holda oliy matematika fanida ishlatiladi. E.g. analitik geometriya, poʻlchovli yevklid fazosi, Lobachevskiy geometriyasi va Riman geometriyasining baʼzi bir masalalarini ham oʻz ichiga oladi.
Elementar matematika

Elementar matematika — mat.ning, asosan, oʻrta va oʻrta maxsus taʼlim hajmidagi boʻlimlarini ichiga olgan qismi. Elementar matematikaga arifmetika, sonlarning elementar nazariyasi, elementar algebra, elementar geometriya va trigonometriya kabi sohalar kiradi. Elementar matematikani "oʻzgarmas miqdorlar matematikasi" deb taʼriflaydilar, lekin bu taʼrif uncha toʻgʻri emas. Elementar matematikada oʻzgaruvchi miqdorlarning nisbatan sodda, yaʼni elementar xossalari ham oʻrganiladi (mas, kvadratik funksiya va uning grafigi).
Elefantina

Elefantina — Nil daryosidagi orol (Asvon qarshisida) va undagi qadimiy qishloqning yunoncha nomi. E.Qad. Misrning janubidagi viloyatlar bilan mol ayirboshlash savdosi (fil suyagi va boshqalar mahsulotlar) markazi va Nubiya bilan chegaradosh maʼmuriy okrug — nom (qarang Nomlar) poytaxti boʻlgan. Orolda qadimiy podsholikdan Rim imperiyasining soʻnggi davriga oid tarixiy yodgorliklar aniqlangan. 18 va 19sulola firʼavnlari davrida E.da maʼbud Xnum, maʼbudalar Satis, Anukis va boshqalar ibodatxonalar qurilgan, ularning xarobalari 19-asr boshiga qadar saqlangan. 1908-yil mumiyolangan muqaddas qoʻylarning tosh sarqofalardagi nekropoli ochilgan. Granitdan ishlangan Zafar arkasi (miloddan avvalgi 4-asr oxiri), Strabon tavsiflagan suv sathining koʻtarilishini oʻlchovchi nilometr, Misr iyeratik papiruslari (miloddan avvalgi 25-asr), mahalliy nomarxlar arxivi, oromiy papiruslari va E.da joylashgan yahudiy harbiy manzilgohlar arxiviga doir sopol parchasiga yozilgan bitiklar (ostraka, miloddan avvalgi 6—5-asrlar) topilgan.
Shalva Eliava

Shalva Zurabovich Eliava (1883.15.9, Kutaisi gubernyasining Taniri qishlogʻi — 1937.3.12, Moskva) — Turkistonda bolshevikcha rejimni oʻrnatgan siyosatchilardan. Peterburg universiteti yuridik ftida oʻqigan (1903—09). Talabalik paytidan bolsheviklarta qoʻshilgan. Vologda gubernyasi ijroiya komiteti raisi va oziq-ovqat komissari, rais oʻrinbosari (1917—18). RSFSR XKSning Turkiston ishlari boʻyicha Alohida muvaqqat komissiyasi raisi (1919-yil fevral — oktyabr), Turkiston fronti Inqilobiy harbiy kengashi aʼzosi (1919-yil avgust — 1920-yil sentyabr), Butun Rossiya MIK va RSFSR XKS Turkiston komissiyasi (Turkkomissiya) ning birinchi raisi (1919-yil noyabr — 1920-yil avgust), RKP (b) MK Turkiston byurosi (Turkbyuro) aʼzosi (1920-yil avgust). E. Turkistonda sovet rejimini zoʻravonlik bilan qaror toptirish uchun istiqlolchilarga qarshi kurashda mashʼum nom qozongan.

1920-yil yozidan RSFSRning Turkiya va Erondagi muxtor vakili. 1921—27 yillarda Gruziya SSR Harbiy-Dengiz xalq komissari, Gruziya SSR XKS raisi; ZSFSR XKS raisi (192730), SSSR Tashqi savdo xalq komissari oʻrinbosari (1931—36), SSSR Yengil sanoat xalq komissari oʻrinbosari (1936—37). Sovet rejimiga sodiqlik bilan xizmat qilgan boʻlsada, qatagʻonga uchragan (1937).

Manbalar
Eliksir

Eliksir (arab.) — 1) hayot E.i oʻrta asr kimyogarlari nazdida umrni uzaytiruvchi hayoliy ichimlik, obhayot; 2) oʻsimlik moddalarining spirt, kislota va boshqalarda tayyorlangan damlama yoki ekstrakti. Tibbiyot va kosmetikada ishlatiladi.
Elista

Elista (1944-1957-yillarda Stepnoy) — Rossiya Federatsiyasi Qalmoq Respublikasidagi shahar, respublika poytaxti, temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 103 749 kishi (2010). Elistaga 1865-yilda asos solingan. Qurilish materiallari (temirbeton buyumlar, keramzit zavodlari, qurilish materiallari kti), yengil (tikuvchilik va trikotaj fabrikalari), yogʻochsozlik (mebel fabrikasi va boshqalar), oziq-ovqat (goʻsht kombinati va boshqalar) sanoatlari korxonalari ishlab turibdi. „Muzlatgich“ zavodi faoliyat koʻrsatadi. Universitet, drama teatri, oʻlkashunoslik muzeyi, kartinalar galereyasi bor.

Demografiyasi 
Aholisi:

Etnik guruhlar (2010):
 Qalmoqlar — 69.3 %
 Ruslar — 26.3 %
 Qozoqlar — 0.6 %
 Boshqalar — 3.8 %

Galereya

Manbalar

Havolalar 
 
 Elista rasmiy sayti 
 Elista haqida maʼlumot  

Rossiya shaharlari
Odysseas Elytis

Odysseas Elytis (taxallusi; asl ismi Alepudelis) (1911.2.11, Krit oroli) — gretsiyalik shoir. Afina universitetining huquqshunoslik fakultetida oʻqigan (1930—35). Dastlabki sheʼrlari demotika — jonli muloqot tilida yozilgan. Yoshlik va nurafshonlikning hissiy^dunyosi kuylangan "Quyosh podshohi" (1943) asari Elytisni shodlik va ruhiy sogʻlomlik kuychisi, oʻz davrining koʻzga koʻringan lirik shoiri sifatida elga tanitgan. Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi. Urush davrida orttirgan tajribasi asosida "Alban kampaniyasida halok boʻlgan kichik leytenantga bagʻishlangan va gʻamginlik qoʻshigʻi" (1943) nomli asari dunyoga kelgan. Asar syurrealistik uslubda yozilgan boʻlib, urush davri Gretsiya yoshlari orasida keng shuhrat qozongan. Elytis urushdan soʻng Afina radiosida ishlagan. 1948-yil Parijga borib, Sorbonna universitetida adabiyotdan saboq olgan, shuningdek, tasviriy sanʼat va sanʼatshunoslik bilan qiziqqan, maqolalar yozgan. Gretsiyaga qaytib, yana radioda ishlagan. "Mariya Nefeli" dostoni (1978) mashhur. Nobel mukofoti laureati (1979).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
2-noyabrda tugʻilganlar
1911-yilda tugʻilganlar
18-martda vafot etganlar
1996-yilda vafot etganlar
Ellington Dyuk

Ellington Dyuk (taxallusi, asl ismi Eduard Kennedi) (1899.29.4, Vashington 1974.24.5, Nyu-York) — afrikaamerikalik pianinochi, kompozitor, jazorkestri rahbari; mumtoz jaz sanʼati asoschilaridan. Bir necha akademiyalar faxriy aʼzosi. 1916-yildan turli jaz ansambllarida qatnashgan, 1927-yilda jaz orkestrini tashkil qilib, tarkibiga mashhur sozandalarni jalb qilgan, u bilan jahonning koʻpgina mamlakatlarida konsertlar uyushtirgan. E. birinchi boʻlib jazda yirik musiqiy shakllar (orkestr uchun syuitalar — "Liberiya syuitasi", "Tungi odam", "Shekspir dramalaridan 12 lavha" va boshqalar, "Diniy musiqa konserti"), oʻziga xos ohang beruvchi afrika musiqa cholgʻularidan foydalangan. Uning orkestri joʻrligida buyuk xonandalar kuylagan. Amerika qoratanlilar folklori, maishiy jaz kuy va qoʻshikdaridan keng foydalanib, yangi ("jungli", "kayfiyatlar" va boshqalar) uslublarini kashf qilgan; jaz musiqasini konsert sanʼati darajasiga koʻtargan. Koʻpgina ommalashgan kuylar ("Indigo kayfiyati", "Karvon", "Yolgʻizlik", "Sinalgan xonim" va boshqalar), shuningdek, spektakl va kinofilmlar uchun musiqalar, baletlar, "Bula" operasi va boshqalarni yaratgan. Jahon boʻylab gastrolda boʻlgan. Koʻpgina milliy ("Gremmi" va boshqalar) mukofotlar bilan taqsirlangan.

 

Grammy mukofoti sovrindorlari
Ellips

Ellips (yun. — tushirib qoldirish, yetishmaslik) — nutq yoki matndagi sintaktik qurilma tarkibidan biror unsurning tushirib qoldirilishi, sintaktik qurilmaning tarkibiy "etishmovchiligi", "notoʻliqligi". E. iqtisod (tejamlilik) talabi asosida vujudga kelib, tilning asosiy vazifasiga — zaruriy axborotni yetkazishga xalal bermaydi. Bu holat nutqiy vaziyat bilan bogʻliq boʻlib, tushirib qoldirilgan til birligi sintaktik qurilmaning qolgan qismidan anglashilib turadi (mas, oʻquvchilarni baholashda "Salimga —3, Nodirga — 5" iboralarining qoʻllanishi E.dir). E.dan, odatda, uslubiy figura sifatida foydalaniladi. Badiiy adabiyotda E. koʻpincha dialogik nutqda uchraydi, shuningdek, xalq maqollari, hikmatli soʻzlar va frazeologizmlarda keng qoʻllanadi. Mas, Birniki — mingga, mingniki — tumanga maqolining toʻliq matnmazmunidan ("Bir kishining kasofati ming kishiga tegar, ming kishining kasofati yuz ming kishiga tegar") qaysi soʻzlar tushib qolganligi, yaʼni E.ga uchraganligini bilib olish qiyin emas. Yaxshilar koʻpaysin, yomon qolmasin. Koʻrganni eshitgan yengibdi kabi iboralar ham E. natijasi ("Odam" soʻzi tushib qolgan)dir.

Yana q. 

 Tilshunoslik
Ellips (chiziq)

Ellips — ikkinchi tartibli yassi yopiq egri chiziq. Aylanma konus bilan uning uchidan oʻtmaydigan kesuvchi tekislik kesishishidan hosil boʻladigan yassi figura.

 bu formula ellipsning kanonik tenglamasi hisoblanadi.

Yana qarang 

 Konus kesimlari
 Geometriya
Ellipsoid

Ellipsoid — markaziy simmetrik ikkinchi tartibli yopiq sirt. Ellipsni biror oʻqi atrofida aylantirilsa aylanma ellipsoid hosil boʻladi.

Hajm —

Yana q. 

 Ellips
 Shar
 Geometriya
Ellora

Ellora, Ellur, Elura (YEPoga, YE1iga) — qadimiy meʼmoriy yodgorliklar saqlangan manzil; Hindistonning Maharashtra shtatidagi Avrangobod shahridan 15 km uzoqda. E. yaqinidagi qoyatoshlarga 6—13-asrlarda buddizm (12 ta), brahmanizm (17 ta) va jaynizm (5 ta) ibodatxonalari (jami 34 ta) oʻyib ishlangan. Ulardan yaxlit qoyatoshga oʻyib ishlangan Kaylasanatx ibodatxonasi mahobatliligi hamda boʻrtma tasvirlarining dramatizmi bilan mashhur: 50x33,2 m tarhli ibodatxona hovli (tarhi 84,1x46,9 m) bilan oʻralgan, ibodatxona supasining uchdan bir qismi tabiiy kattalikdagi fillarning boʻrtma (gorelyef) haykallari bilan hoshiyalangan.
Ellyay

Ellyay, Ellyay-Bootur, Et uos Eldey (Goʻshtdor labli Eldey) — Janubdan Shim.ga, Lena daryosining oʻrta oqimi boʻylariga koʻchib kelgan saxalar (yakutlar)ning afsonaviy bobokalonlaridan biri. Bir qator insonga xos barcha yaxshi xislatlar mujassamlashgan. U birinchi rassomusta, qimiz tayyorlaydi, sopol idishlar yasovchi kulol, uning sharafiga birinchi qimiz bayrami — isiax oʻtkazilgan. E.ning ziddi Omrgoyu boʻlib, u sodda xoʻjalik yuritgan va patriarxal qoloqlikning timsolidir. E. haqidagi rivoyatlar saxalar jan. dan kelganliklari haqidagi tasavvurlarni aks ettiradi. Ogʻzaki anʼana saxalarning aksariyat uluslari vujudga kelishini E. bilan bogʻlaydilar.
Elobod

Elobod — Qoraqalpogʻiston Respublikasi Qoʻngʻirot tumanidagi shaharcha. Ustyurt platosi hududida joylashgan. Transport yoʻli stansiyasi (Qirqqiz). Nukus shahridan 177 km. Maydon;200 ga. Aholisi 2655 kishi (2005). E. 2005-yil 16-martda Oqshoʻlaq shaharchasi tarkibidan chiqarilib alohida shaharcha sifatida tashkil etilgan. Umumiy taʼlim maktabi, Qoʻngʻirot soda zavodi majmuasi, 2 savdo shoxobchasi, klub muassasasi, sport zali, kasalxona bor. Shaharcha hududidan Qoʻngʻirot — Beynov transport yoʻli oʻtgan.

 

Oʻzbekiston:Shaharchalar
Qoʻngʻirot tumani
Elsmir

Elsmir — Kanada Arktika arxipelagining shim. qismidagi orol, Kanada hududi. Maydoni 203 ming km². Eng baland joyi 2926 m. Hududining aksari qismi muzliklar bilan qoplangan. Shim.dagi shelf muzliklaridan aysberglar hosil boʻladi. Qirgʻoqlari fordli. Arktika choʻllari va tundra oʻsimliklari oʻsadi. Yirik aholi punktlari: Alert, Yurika.
Eltabar

Eltabar — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

E. unvoni tegindan keyin turadigan 3 darajali rutba boʻlgan. Gʻarbiy Turk xoqoni Tun yabgʻu (618—630) Shi (Choch)ning shimolidagi Syantsyuan (Mingbuloq) mavzesiga oʻz qarorgohini qurgan va gʻarbiy oʻlkalarning mahalliy hukmdorlariga silifa (E.) unvonini bergan. 

Shim. Hindiston va Afgʻonistonda hukm surgan turkiy sulolalar tomonidan zarb qilingan baqtriy, pahlaviy va brahmiy yozuvli (qorishiq) tangalarda ham E. unvoni uchraydi. Panjakentdagi Mugʻ togʻidan topilgan 8-asrning ilk choragiga taalluqli sugʻdiy hujjatlar — Devashtich arxivi hujjatlarida ham E. unvoni qayd etilgan.

 

Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Eltarish

Eltarish, Qutlugʻ (? 691) - Turk xoqonligi hukmdori (680—691). Bumin xoqonning avlodi.

Dastlab tudun unvoni bilan Xitoyning shim.dagi turkiy qabilalarga rahbarlik qilgan. Asl ismi Qutlugʻ boʻlib, keyinchalik E. — davlatni, xalqni birlashtiruvchi degan nom olgan. U bir muddat Xitoyning Tan sulolasiga (618—907) qaram boʻlib qolgan Turk xoqonligining 681 yilda qaytadan mustaqil davlat boʻlishiga asosiy hissa qoʻshgan. Oʻrxun bitiktoshlari va Xitoy yilnomalarida Tabgʻach (Xitoy)ga qarshi E. boshchiligida istiqlol uchun olib borilgan harakatlar batafsil bayon qilingan. Jumladan, bitiktoshlarda E. xoqon ayoli Elbilga xotun bilan birgalikda davlatni qaytadan barpo etgani taʼkidlanadi. Xitoy yilnomalarida Gudulu (Qutlugʻ) shaklida qayd qilingan E. xoqon Tan imperiyasiga qarshi qoʻzgʻolon koʻtargan turkiy qabilalarga boshchilik qiladi va dastlab Xitoyning shimolidagi Chuqayquzi va Qoraqum (Xuanxe daryosining shim.) mavzelarida qarorgoh qurib, faoliyat yurita boshlaydi. U turkiy ashide qabilasining boshligʻi Toʻnyuquq (Yuanchjen) bilan birlashib kuchayadi va 682— 687 yillar orasida Shimoliy Xitoyning Pinchjou (682), Dinchjou (683), Guychjou (683), Lanchjou (683), Finchjou (683), Yuychjou (683), Shochjou (684), Shochjou (686), Daychjou (686), Chanpxin (687) Shochjou (687) viloyatlariga jami 11-marta yurish qiladi va yirik gʻalabalarga erishadi. E. 687 yilda yirik turkiy qabilaoʻgʻuzlarni yengib, Oʻtukan (Moʻgʻulistonning shim.gʻarbiy qismidagi Xangay togʻlarida joylashgan oʻrmonli vodiy)ni xoqonlik markaziga aylantiradi. Uning davrida Turk xoqonligi oʻzining ilgarigi qudratiga erishib, Oltoy, Janubiy Sibir va Moʻgʻulistonda istiqomat qiluvchi turkiy qabilalar bitta davlatga birlashtiriladi. Bu davrda Turk xoqonligining hududi shim.da Sayan togʻlaridagi vodiylarni, sharqda Kerulen va Oʻnon daryolari havzalarini, jan.da Xitoyning shim. viloyatlarini oʻz ichiga olgan yirik davlatga aylanadi.

Adabiyotlar 
 Gumilev L.N., Drevniye tyurki, M., 1967; 
 Nasimxon Rahmon, Turk xoqonligi, T., 1993.
 Klyashtornyy S. G., Savinov D. G., Stepnyye imperii drevney Yevrazii. Sankt-Peterburg: Filologicheskiy fakul'tet SPbGU, 2005.
 

 

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Davlat yetakchilari
691-yilda vafot etganlar
Turkiy hukmdorlar