May inqilobi

May inqilobi () Rio de la Plata vitse-qirolligining poytaxti Buenos-Ayresda 1810-yil 18-25-may sanalarida bo`lib o`tgan bir haftalik namoyishlar. Ushbu ispan mustamlakasi hozirgi Argentina, Boliviya, Paragvay, Urugvay va Braziliyaning bir qismini o'z ichiga olgan. Uning natijasida 25-may kuni Vitse-qirol Baltasar Idalgo de Cisneros lavozimidan chetlatilib, mahalliy hukumat, Primera Xunta (Birinchi Xunta) tashkil etildi. May inqilobi Xuntasi keyinchalik o`zi egallagan hududlardan quvib chiqarilib, faqat o'z mamlakati Argentinaga tegishli bo'lgan hududlarni boshqargan bo`lsa-da Ispaniya hukumatiga qarshi qo'zg'olon ko'tardi.

May inqilobi Ispaniyaning yarim orol urushiga bevosita reaksiya edi. 1808-yilda Ispaniya qiroli Ferdinand VII Napoleon foydasiga taxtdan voz kechadi. U taxtni ukasi Jozef Bonapartga topshirdi. Oliy Markaziy Xunta Jozef hukumatiga va fransuzlarning Ispaniyani bosib olishiga qarshilik ko'rsatdi. Ammo fevral oyida bir qator o'zgarishlar yuz berib, Ispaniya mamlakatning shimoliy qismini yo'qotdi. 1810-yil 1-avgustda fransuz qo'shinlari Sevilyani egallab, Andalusiyaning katta qismini nazorat ostiga olishdi. Oliy Xunta Kadizga chekinib , Ispaniya Regent kengashini tuzdi va o'zini tarqatib yubordi. Bu voqealar haqidagi xabar 18-may kuni Britaniya dengizchilari orqali Buenos-Ayresga yetib keldi.

Noib Chisneros siyosiy status-kvoni saqlab qolishga harakat qildi, ammo bir guruh kriol advokatlari va harbiy amaldorlar 22-may kuni noiblik kelajagini hal qilish uchun ochiq kengash (shahar taniqli shaxslarining maxsus yig'ilishi) uyushtirdilar.. Ispaniya regentligi 1810-yilgi Kadis kortesi va 1812-yilgi Ispaniya Konstitutsiyasining muqaddimasi edi. Barcha Ispaniya hukumatlari Argentina Xuntasini qo'zg'olonchi deb qabul qilishdi va uning vitse-qirollik hududini boshqarishi qonuniyligini mutlaqo rad etdi. O`z navbatida, Xunta delegatlari ham Ispaniyadagi Regent Kengashini tan olishdan bosh tortdilar va Chisnerosni noib etib tayinlagan hukumat endi mavjud emasligini da'vo qilib, uning o'rniga boshqaruv  xuntasi tuzdilar. Davomiylikni saqlab qolish uchun Chisneros rad etsa-da, Xunta prezidenti etib tayinlandi. Biroq, bu qaror yirik ommaviy tartibsizliklarga sabab bo'ldi, shuning uchun u 25-may kuni bosim ostida iste'foga chiqdi. Yangi tashkil etilgan hukumat Primera Xuntasi tarkibiga faqat Buenos-Ayres vakillari kirdi va vitse-qirollikning boshqa shaharlarini ham ularga qo'shilish uchun delegatlar yuborishga chaqirdi. Inqilobiy armiya urush boshladi. Bu esa Buenos-Ayresdagi o`zgarishlarni qabul qilgan va Ispaniyaga sodiq bo`lgan hududlar o'rtasida fuqarolar urushi kelib chiqishiga sabab bo`ldi.

Garchi Ispaniyadan mustaqillik to'g'risida deklaratsiya qabul qilinmagan va Primera Xunta qirol Ferdinand VII nomidan boshqaruvni davom ettirgan bo`lsa-da, May inqilobi Argentina mustaqillik urushini boshlab berdi. Shunga o'xshash voqealar qit'aning boshqa hududlarida ham sodir bo'lganligi sababli, May inqilobi Amerikaning Ispaniyadan mustaqillik urushlarining dastlabki voqealari hisoblanadi. Ferdinand niqobi masalasi Argentina tarixida hozirgacha munozarali. Tarixchilar bugungi kunda inqilobchilar ispan tojiga haqiqatan ham sodiq bo'lganlarmi yoki qirolga sodiqlikning e'lon qilinishi haqiqiy maqsad - mustaqillikka erishishni - hali bunday radikal qarorlarni qabul qilishga tayyor bo'lmagan aholidan yashirish uchun hiyla yoki hiyla emasligini muhokama qilmoqdalar. Biroq ularning Ispaniya tojiga chinakam sodiq ekanliklarini isbotlovchi kuchli dalillar mavjud. 1816-yil 9-iyul kuni Tukuman Kongressida Argentina Mustaqillik Deklaratsiyasi e'lon qilindi.

Yana qarang 

 Chuquisaka inqilobi
 La Pas inqilobi

Manbalar