MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Polifiliya

Polifiliya (poli... va yun. phylon — avlod, qabila) — muayyan organizmlar guruhining tarixiy jarayonda yaqin qarindosh boʻlmagan bir qancha ajdod guruhlardan kelib chiqishi. P. konvergensiya asosida amalga oshadi va divergensiyaga asoslangan evolyusion prinsip — monofiliyaga qarshi qoʻyiladi. Filogenetik sistematika nuqtai na-zaridan mazkur taksonning polifilitik kelib chiqqanligini aniklash uni monofilitik guruhlarga boʻlishni taqozo etadi. Masalan, ilgari bitta turkumga kiritilgan quyonlar va kemiruvchilarning polifilikligi aniqlangan. Hozirgi bu 2 guruh kemiruvchilar va tovush-qonsimonlar turkumlariga ajratiladi.

Manbalar
Polifoniya

Polifoniya ( poli... va fon) — ovoz (kuy)larning ifodaviy-badiiy oʻzaro tengligiga asoslangan koʻp ovozlilik turi. Aksi — gomofoniya. Turli xalqlar musika merosida va kompozitorlar ijodida asosan 3 ta Polifoniya turi ajratiladi: kuy va unga joʻr boʻluvchi variantlarning baravar sadolanishiga asoslangan yordamchi ovozli Polifoniya; ovozdan ovozga oʻtadigan bitta kuy (mavzu)ga asoslangan imitatsiyalp Polifoniya; bir necha mustaqil kuy bir vaqtning oʻzida sadolanishiga asoslangan kontrastmavzuli Polifoniya Yevropa kup ovozli musikasida 9-asrdan maʼlum (organum, diskant, diafoniya, kontrapunkt). Tarixiy rivojida katʼiy (15—16-asrlar, yetuk misollari Niderland maktabi vakillari, Palestrina va boshqa ijodida) va erkin (17-asrdan, I.S. Bax, G. F. Gendel va boshqalar) Polifoniya davrlari ajratiladi. 20-asrda I. Stravinskiy, D. Shostakovich, Polifoniya Xindemit, O. Messian, B. Britten, V. Lyutoslavskiy va boshqa ijodida shaklan va usluban boyidi. Oʻzbekiston kompozitorlari (G. Mu-shel, T. Qurbonov va boshqalar) Polifoniya ga muhim oʻrin ajratib, uni oʻzbek musiqa merosiga xos bayon va rivojlanuv xususiyatlar bilan uzviy boglashga intilishgan. Polifoniya oʻquv fan i sifatida maxsus musika taʼlim tizimiga kiritilgan. Uzbek musiqashunoslari 20-asr oʻrtalaridan uzbek bastakorlari ijodida Polifoniya va monodiya uygʻunlashuviga asoslangan yangi —polimonodiya uslubini ham ajratadilar. Mazkur uslub muayyan sozlar temb-ri, oʻzaro farqlanuvchi sadolar yoʻnalishi, cholgʻular yoki ansambl ovozlarining oʻziga xosligi bilan belgilanadi. Dastlab u K. Jabborov, M. Mirzayev va, ayniqsa, F. Sodikov kabi bastakorlarning cholg'u kuylari va ayrim ashula asarlarida shakllangan. Keyinchalik N. Qulabdullayevning "Oʻylamang", A. Ismoilovning "Uchrashuv", "Holim soʻrma", "Favvora", "Toʻyona" kabi asarlarida yorqin ifodasini topgan.

Adabiyot 
 Koralskiy A., Polifoniya v tvorchestve kompozitorov Uzbekistana. — Voprosi muzikoznaniya, vip. 2, T., 1971; Qurbonov T., Polifoniya, T., 1991.

Manbalar
Polifosfatlar

Polifosfatlar — superfosfat kislota (ortofosfat va polifosfat kislotalar aralashmasi) asosida olinadigan murakkab, konsentrlangan oʻgʻitlar, umumiy formulasi Mep+2 Rp O3p+1. P. tuzilishiga koʻra, chiziqli yoki halqasiz va halqali P.ga, olinishiga koʻra, sunʼiy va tabiiy P.ga bulinadi. Sunʼiy P. (ammoniyli va kaliyli P.) superfosfat kislota asosida olinadi. Sunʼiy P. tarkibida 10 va undan ortiq fosfat kislota qoldigʻi buladi. Ammoniy polifosfat (tarkibida 16— 18% N va 58—61% suvda eruvchan R2O5) va kaliy polifosfat (48% R2O5, 26% K2O, 4% S1) ishlatiladi. Keyingi yillarda Oʻzbekistonning kimyogar olimlari sunʼiy P. asosida murakkab va kompleks ugʻitlarni ishlab chiqarishni yoʻlga quydilar.

Barcha tirik organizmlar tarkibida tabiiy P. mavjud. Adenozintrifosfat kislota ham tabiiy P.ning vakili hisoblanadi. Halqali tabiiy polifosfatlarga inozit fosfat kislotaning Sa—Mg li tuzi — fitin moddasini misol qilib koʻrsatish mumkin. Fitin sanoat mikyosida chigit tarkibidan ajratib olinadi. Tuban usimliklar, zamburugʻlar tarkibida koʻp miqdorda P. uchrashi aniklangan.

Manbalar
Polixromiya

Polixromiya (poli... va yun. chroma — rang) — amaliy bezak sanʼati, haykaltaroshlik, meʼmorlik asarlarida ikki va undan ortik, ranglilik. Asar yaratishda turli xil rangdagi xom ashyolarni ishlatish yoki asarlarni turli ranglarga boʻyash orqali P.ga erishiladi.

Manbalar
Politsiya

Politsiya (ing. Police, olm. Polizei, rus. Полиция) —  jamoat tartibini saqlash va jinoyatchilikka qarshi kurash boʻyicha tuzilgan maxsus organlar tizimi. Politsiya huquqbuzarlikning ayrim turlari yuzasidan tekshiruv ishlarini olib boradi. Harbiy Politsiya ayrim davlatlar (AQSH, Buyuk Britaniya, Olmoniya va boshqa davlatlarda) qurolli kuchlaridagi xizmat turi, yoʻl harakatini nazorat qiladi, qochoqlar (dezertirlar)ni ushlash, jinoyatlarni tekshirish va boshqa ishlarni amalga oshiradi, Rossiyada 1993-yilda soliq Politsiyasi tuzilgan. Oktabr toʻntarishigacha Turkiston general-gubernatorligida ham Politsiya boʻlgan. Masalan Toshkent shahrida Yangi shahar va Eski shahar Politsiya boshqarmasiga boʻlingan. Politsiya shtati 307 kishidan iborat boʻlgan. Oʻzbekiston Respublikasida Militsiya Politsiya funksiyasini bajaradi.

Manbalar 

 

Politsiya
Poliedr

Poliedr (poli... va yun. hedra — asos) — koʻpburchak, koʻpyoqlik tushunchalarining ixtiyoriy oʻlchovli fazolar uchun umumlashgani.

Manbalar
Poliembrioniya

Poliembrioniya (poli... va embrion), hayvonlarda — bitta zigotadan bir necha embrion (egizak)ning rivojlanishi. 1 ta tuxumdan hosil boʻlgan egizaklar 1 ta jinsga mansub boʻladi. P.ning muayyan tur uchun xos maxsus va tasodifan sodir boʻladigan sporadik xillari mavjud. Spetsifik P. mshankalar, yaydoqchi pardaqanotlilar, sovutli sut emizuvchilar uchun xos. M., ayrim yaydoqchilarning 1 ta tuxumidan 3000 ga yaqin lichinka, sovutlilarda 7— 9 tagacha embrion rivojlanadi. Spora-dik P. barcha hayvonlar uchun xos, ayniqsa, gidroid poliplar va yomgʻir chuvalchanglarida koʻp uchraydi.

Umurtqali hayvonlar va odamda sporadik P. murtakning gastrulyasiya davrida yoki undan oldin bir necha qismga boʻlinib, har bir qismning mustaqil rivojlanishidan kelib chiqadi. Odamda sporadik P. orqali 2—5 ta 1 ta jinsga mansub genetik jihatdan bir xil egizaklar tugʻilishi mumkin.

Oʻsimliklarda P. — 1 ta urugʻda bir necha murtakning rivojlanishi. Haqiqiy P.da murtak xaltasida 1 ta zigotadan bir necha murtak rivojlanadi (ayrim lolalarda). Soxta P. urugʻkurtakda bir necha murtak xaltasi (qulupnay) yoki 1 ta murtak xaltasida 4 tadan 1 ta emas, bir necha megaspora rivojlanishi bilan bogʻliq.

Manbalar
Polietilen

Polietilen, politen, polieten [—CH2—CH2—]l — karbozanjirli polimer. Rangsiz, yarim shaffof modda. Suyuqlanish temperaturasi olinish usuliga ko'ra 105—130°, zichligi 920– 970&kg/m3. Elastikligi va cho'zilishga mustahkamligi yuqori. Ishqorlar, xlorid, sulfat, ftorid va organik kislotalar taʼsiriga chidamli; xlor va ftor taʼsirida parchalanadi. 80°dan yuqorida uglevodlar va ularning xlorli hosilalarida eriydi; radioaktiv nurlar taʼsiriga chidamli; fiziologikjihatdan zararsiz. P. — jahon miqyosida termoplastlar ishlab chiqarishda birinchi o'rinda turadigan eng arzon polimerlardan biri. Sanoatda 3 xil usulda: etilenni yuqori bosimda (1200—1500 at), o'rtacha bosimda (30—40 at) va past bosimda (1—7 at) polimerlab olinadi. Elektr izolyasiya qoplamalari, plyonkalar, yemiruvchi muhitlardan saqlovchi materiallar, sinmaydigan idishlar va boshqa tayyorlashda qoʻllanadi.

Manbalar
Polietilentereftalat

Polietilentereftalat - sintetik polimer; oq yoki och-qizgʻish rangli modda. Suyuqlanish temperaturasi -265°; fizik-mexanik xossalari yuqori. Atseton, etilatsetat, ksilol, muz holatidagi sirka kislota va boshqa taʼsiriga chidamli. Fenolda eriydi. 100°dan yuqorida ammiak va ishqorlarning eritmalari P.ni parchalaydi. P. dan plyonkalar, mikroorganizmlar va kuya tushmaydigan sintetik tolalar, radiodetallar, kimyo-viy jihozlar va boshqa tayyorlanadi.

Manbalar
Poliefir tolalar

Poliefir tolalar — polieti-lentereftalatdan tayyorlanadigan sintetik tolalar. Issiqqa chidamligiga koʻra, Poliefir tolalar maʼlum boʻlgan barcha tabiiy va sintetik tolalardan ustun turadi. Poliefir tolalar ishqalanishga, yorugʻlik nuri, ishqorlarning qaynoq va konsentrlangan eritmalari taʼsiriga chidamli. Texnik Poliefir tolalar konveyer va turli mexa-nizmlar uchun uzatuvchi tasmalar, ar-qonlar, filtrlovchi materiallar va boshqa tayyorlashda ishlatiladi. Toʻqimachilik iplari (krimplen, melan va boshqalar), trikotaj, turli matolar ishlab chiqarishda qoʻlla-nadi. Savdodagi nomlari: lavsan (MDH mamlakatlari), terilen (Buyuk Britaniya), dakron (AQSH), elana (Polsha), tesil (Chexiya).

Manbalar
Poliefirlar

Poliefirlar — geterozanjirli yukrri molekulyar birikmalar. Oddiy va murakkab P.ga boʻlinadi. Oddiy P. — asosiy zanjirida oddiy efir boglarini tutgan makromolekulalar. Turli kislotali agentlar, spirtlar, al-degidlar, izotsianatlar va boshqa bilan reak-siyaga kirishadi. Yuqori temperaturada destruk-siyalanadi. Oddiy P. alkilenlarning beqaror oksidlarini yoki aldegidlarni polimerlab, kup atomli spirtlarni suvsizlantirib, aldegidlar bilan 2 atomli spirtlarni reaksiyaga kiritib va boshqa usullar yordamida hosil qilinadi. Oddiy P.ga mansub polioksimetilen, penton, epoksid smolalar muhim ahamiyatga ega. Ular konstruksion materiallar, napda hosil qiluvchi moddalar, emulgatorlar, dielektriklar va boshqalar ishlab chiqarishda qoʻllanadi. Murakkab P.—umumiy formulasi [—ORO OR’CO—]pboʻlgan polimerlar, bu yerda R va R’ — 2 valentli radikallar. Nuklein kislotalar, dammar, shellak, akaroid, kahrabo kabi tabiiy birikmalar ham murakkab P.dir. Murakkab P. murakkab efir bogʻlarini hosil qilishga moyil birikmalarni polikondensatlash, siklik efirlarni gidrolitik polimerlash va toʻyinmagan efirlarni radikal mexanizm boʻyicha polimerlash usullari bilan olinadi. Eng muhim sintetik murakkab P.ga alkid smolalar, polieti-lentereftalat, poliakrilatlar, poli-karbonatlar, toʻyinmagan P. vab. kiradi. P. sanoatning turli sohalarida keng qoʻllanadi.

Manbalar
Polk

Polk (qad. slavyancha pʼlk — qoʻshin) — barcha qurolli kuchlarning har xil qoʻshin turlari va maxsus qoʻshinlaridagi harbiy qism. P.ning oʻqchi, piyoda askarlar, otliq askarlar, tank, artilleriya, aviatsiya, raketa va boshqa turlari boʻladi. Har bir P.da mustaqil shtab, bir qancha batalon (divizion, eskadrilya, rota), taʼminot boʻlinmalari va ichki boʻlinmalar mavjud. P., odatda, qoʻshilmalar (diviziya, brigada) tarkibiga kiradi. P. shaklidagi harbiy birlik, dastlab 10-asrlardayoq vujudga kelib, turli armiyalarda har xil nomlar bilan atalgan. P. tuzilish jihatdan oʻzgarib turgan. l-jahon urushida piyoda askarlar P. i 3— 4 batalon (har bir batalonda 3—4 ro-ta)dan iborat boʻlgan. Ikkinchi jahon urushi arafasida tank, motorlashtirilgan aviatsiya, havo desanti va boshqa P.lar yuzaga kelgan. Piyoda askarlar P.lariga esa artilleriya, minomyot, tank, zenit pule-myotlari boʻlinmalari va boshqa kiritilgan. Hozirgi bir qancha armiyalarda (AQSH va boshqa mamlakatlarda) P. oʻrnida jangovar gu-ruxlar mavjud.

Manbalar
Polkovnik

Polkovnik — bir qancha davlatlar kurolli kuchlarida zobitlik unvoni. Polkovnik unvoni rus armiyasida 17-asrdan mavjud boʻlgan. Sovet armiyasida 1935-yil 22-sentabrda joriy etilgan. Harbiy-dengiz flotidagi 1-rang kapitani unvoniga mos kelgan; Rossiya Federatsiyasi kurolli kuchlarida saqlanib qolgan. Oʻzbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari, soliq, bojxona, chegara va boshqa qismlardagi zobitlik unvoni (yana qarang Harbiy unvonlar).

Manbalar 

 

Harbiy unvonlar
Polovets yeri

Polovets yeri — Volga va Dunay darelari oraligʻidagi dashtlarning kad. ruscha atalishi. Buyerlarda 11 — 13-asrlarda polovetslar (qipchoqlar) koʻchmanchilik bilan mashgʻul boʻlishgan; Dashti Qipchoqnnnt gʻarbiy qismi.

Manbalar
Polonez

Polonez (frans. polonaise — polyakcha) — polyak xalq raqslari asosida yuzaga kelgan tantanavor bal raksi. Musiqa oʻlchovi 3/4. 18-asrdan Fransiya va boshqa Yevropa mamlakatlarida keng tarkalgan. Polyak milliy professional musiqasi shakllanishida muhim rol oʻynagan (Yu. Elsner, M. Oginskiy, K. Kur-pinskiy va boshqalar). F. Shopen ijodida kengaytirilgan bir qismli shakldagi konsert asariga aylangan. M. Glinka, P. Chaykovskiy va boshqa oʻz operalarida P.dan foydalanishgan.

Manbalar
Poloniy

Poloniy (Polonium), Po — Mendeleyev davriy sistemasining VI guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 84, atom massasi 208,9824. Poloniy radioaktiv elementlar yemirilishida oraliq mah-sulot sifatida hosil boʻladi. Uning massa sonlari 194 dan 218 gacha boʻlgan 25 ta izotopi va yadro izomerlari maʼlum. Eng uzok, mavjud boʻluvchi izotopi 209Ro(T|/2=103 yil), sunʼiy yoʻl bilan olingan. Har bir tabiiy iztopining radioaktiv elementlar qatorida joylanishiga qarab maxsus nomi va belgisi bor, chunonchi: 2|(|Ro—RaF bilan, 2||Ro— AsS bilan, 2l2Po-ThC bilan, 2l4Po-RaC bilan, 215Ro—AsA bilan, 216Ro—ThA bilan va 2l8Po—RaA bilan belgilanadi. Poloniyning 210Ro izotopi (T1/2=138,4 kun) muhim amaliy ahamiyatga ega.

Poloniy (2|0Ro) ilk bor 1898-yilda Poloniy Sklo-dovskaya-Kyuri va Poloniy Kyuri tomonidan uran rudasida radioaktiv element sifatida kashf etilgan va Poloniy Sklo-dovskayaKyuri vatani — Polsha (lot. Polonia) sharafiga Poloniy deb atalgan. Poloniy — kumush kabi oq va yumshoq metall, fizik xossalari jihatidan vismut va qoʻrgʻoshinni eslatadi. Suyuqlanish temperaturasi 254°, qaynash temperaturasi 962°, zichligi 9,4 g/sm3, atom radiusi 1,7 A. Yer pustila massa jihatidan 2-10 15% ni tashkil qiladi.

Poloniy birikmalarda —2, +2, +4, +6 valentli. Uning oksidi, xloridlari, sulfati va kompleks birikmalari maʼlum.

Poloniy uran rudasini qayta ishlashda hosil boʻladigan murakkab moddalarning eritmalarini elektrkimyoviy usulda kaytarib olinadi. 1 t uran rudasida 0,1 mg chamasida Poloniy boʻladi. PoS ni vakuumda 273° da qizdirish yoʻli bilan ham olinadi. Poloniyning izotopi 2|0Ro o-zarralar manbai sifatida ishlatiladi. 2|0Ro ning berilliy bilan aralashmasi turli materiallarni analiz qilishda neytronlarning manbai boʻlib xizmat qiladi.

Manbalar 

 

Kimyoviy unsurlar
Poltava

Poltava — Ukrainaning Poltava viloyatidagi shahar. Viloyat markazi. Vorskla daryosi (Dneprning chap irmogʻi) boʻyida. Temir yoʻl tuguni. Aeroport bor. Aholisi 319 ming kishi (1997). Poltova Ukrainaning yirik sanoat markazlaridan biri. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari (avtoagregat, kimyo sanoati uchun mashinalar, gazchiroq lampalari, turbomexanika ishlab chiqariladi), shahar yalpi sanoat mahsulotining 41,2%ni beradi. Sunʼiy olmos va olmos asboblari, tibbiy shisha, chinni va boshqa zavodlar bor. Yengil (ip-yigi-ruv, koʻnchilik, tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa korxonalar), oziq-ovqat (goʻsht, yogʻmoy kombinatlari) va qurilish materiallari sanoatlari rivojlangan. Yogochsozlik, poligrafiya sanoati korxonalari bor. Oynashisha va badiiy buyumlar ishlab chiqariladi, musiqa asboblari fabikasi mavjud. 5 oliy oʻquv yurti, 2 teatr, 6 muzey (shu jumladan, muzey-qoʻriqxona, "Poltava jangi maydoni", badiiy muzey, V. G. Korolenkoning adabiy-memorial muzeyi, ukrain yozuvchisi I. P. Kotlyarevskiy muzeyi) bor. Shahar qadimgi solnomalarda, 1174-yildan, "Ltava" nomi bilan maʼlum (1430-yilgacha shu nomda). 1569-yildan Polsha, 1654-yildan Rossiya davlati tarkibida. Poltovada tarixiy meʼmoriy yodgorliklardan: Krestovozdvijensk monastiri sobori (17—18-asrlar), markazdagi klassitsizm uslubida qurilgan ansambl (19-asrdan boshlab), Poltava jangiga bagishlangan monumentlar (19—20-asrlar boshlari) saqlangan.

Manbalar 

 

Ukraina shaharlari‎
Polsha fanlar akademiyasi

Polsha fanlar akademiyasi, Polsha Respublikasi Fanlar akademiyasi — Polshaning oliy ilmiy muassasasi. 1952-yil Varshavada tashkil etilgan. Oʻtmishdoshlari: Bilimlar akademiyasi (1873, Krakov) va Varshava ilmiy jamiyati (1907). Aka-demiyaning 180 dan ortiq haqiqiy, 150 dan ziyod muxbir aʼzosi bor. Tarkibida bir nechta boʻlim, 70 dan ortiq ilmiy muassasa, 100 dan koʻproq ilmiy qoʻmita mavjud.

Manbalar 

Fanlar akademiyalari
Polsha
Polsha-turkiya urushlari

Polsha-turkiya urushlari (17-asr) — Rech Pospolita bilan Usmonli turk imperiyasi oʻrtasida 1620—21, 1672—76, 1683—99 yillar (1683—99 yillardagi Avstriya-Turkiya urushining bir qismi)dagi urushlar; asosan, ukrain yerlariga ega boʻlish uchun olib borilgan. 1698—99 yillardagi Karlovits kongressi qaroriga koʻra, Rech Pospolita 1676-yildan Usmonli turk imperiyasi qoʻlida boʻlgan Oʻng qirgʻoq Ukrainasi va Podoliyani olgan.

Manbalar
Polyak tili

Polyak tili () — hind-yevropa tillari oilasining gʻarbiy slavyan tillari guruhidagi til; Polsha Respublika-sining rasmiy tili. Polsha, AQSH, Braziliya, Fransiya, Kanada hamda baʼzi MDH mamlakatlarida tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 45 mln. kishidan ortiq. Polyak tili katta polyak, kichik polyak, mazovets, sileziya, kashuba lahjalariga boʻlinadi. Fonetik belgilari: urgʻu odatda soʻzlarning oxiridan ikkinchi boʻgʻinga tushadi; urgʻusiz unlilarning reduksiyaga uchrashi; unlilarda choʻziqlik-qisqalik oppozitsiyasining yoʻkligi; undoshlarning qattik,likyumshoklik oppozitsiyasiga egaligi. Morfologik belgilari: sifat va sifatdoshlarning qisqargan predikativ shakllari yoʻkligi; son soʻz turkumining alohida turlanishga egaligi; uchta jins shaklining mavjudligi va boshqa

Adabiy til katta polyak, kichik polyak, mazovets shevalari asosida shakllanmoqda. Adabiy tilning eng maqbul davrlashtirilishi: qad. Polyak tili — 1500-yilgacha; oʻrta Polyak tili — 16-asrdan 18-asrning 2yarmigacha; yangi Polyak tili — 18-asrning 2yarmidan hozirgacha. Yozuvi lotin grafikasi asosida. Unda polyak tiligagina xos boʻlgan baʼzi tovushlar diakritik belgili harflar bilan ifodalanadi.

Manbalar 

 

Polyak tili
John Polanyi

Polyani Jon Charlz (1929.23.1, Berlin) — kanadalik kimyogar. Kanada qirollik jamiyati aʼzosi (1966-yildan). Manchester universitetini tugatgan (1949). Falsafa doktori (1952), Toronto universiteti professor (1962-yildan). Asosiy tadqiqotlari kimyoviy kinetikaga oid. Elemen-tar kimyoviy jarayonlar dinamikasi sohasida yangi yoʻnalishni rivojlantirgan (1960—70). Alohida molekulalarning kuchsiz infraqizil nurlanishiga koʻra, reaksiya mahsulotlarining energetik holatini aniqlash usulini ishlab chiqqan. London qirollik jamiyati aʼzosi (1971-yildan). Nobel mukofoti laureati (1986, S. Xershbax va Ya. Li bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1929-yilda tugʻilganlar
23-yanvarda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Polyarimetriya

Optik aktiv moddalar polyarimetriya va saxarimetriya Optik faol moddalar yorugʻlikning qutblanish tekisligini qanchalik burishini oʻlchashga asoslangan fizikkimyoviy usul. Koʻpincha, organik birikmalar optik faol moddalar hisoblanadi. Moddalarning optik faolligi optik asbob — polyarimetr yordamida oʻlchanadi. P. usuli asosida oʻsimlik xom ashyolaridagi kand va kraxmal, eritmalardagi oqsil va aminokislotalar, siydikdagi uzum kandining miqdori va uglevodorodlarni parchalovchi fermentlar xili, mik,dori va kuchi anikdanadi.

Manbalar
Polyarografiya

Polyarografiya (yun. polos — qutb va grapho — yozyapman) — erigan moddalar konsentratsiyasi va tabiatini aniqlashning elektrkimyoviy usullaridan biri. Tekshiriladigan eritmaga tushirilgan elektrod yordamida tok kuchi bilan kuchlanish orasidagi bogʻliqlikni oʻlchashga asoslangan. 1922-yilda Ya. Geyrovskiy taklif qilgan. Bu bogʻliklikda volt-amper egri chiziqdan — polyarogrammalarni tahlil qilib, Polyarograf sxemasi aniqlanadi.

Polyarogrammani hosil qilish uchun maxsus asbob — polyarografdan foydalaniladi. U elektrolizer 1, simob elektrod 2, simobli rezervuar 3, galvanometr 4, shunt 5, reostat 6, akkumulyator 7 dan iborat. Polyarogrammaning doimiy tok, oʻzgaruvchan tok, yuqori chastotali tok, ossillografik, impulsli xillari bor. Polyarogramma mineral xom ashyolarni tekshirish, reaktivlarning tozaligini nazorat qilish, kimyoviy jarayonlar tezligi va mexanizmini tadqiq qilish kabi maqsadlarda, geologiya, tibbiyot, metallurgiya, farmakologiya va boshqa sohalarda qoʻllanadi.

Manbalar
Polyaroid

Polyaroid (yun. polos — qutb va eidos — koʻrinish) — tabiiy yorugʻlikdan chi-ziqli qutblangan yorugʻlikni ajratib oladigan yupqa shaffof parda koʻrinishidagi optik asbob; P. ishi dixroizm (oddiy va murakkab yorugʻlik oqimlarining har xil yutilishi) hodisasiga asoslangan. Qutblagich (polyarizator) turlaridan biri (qarang Kutblagich).

Manbalar
Polyaron

Polyaron — inersion qutblanuvchi dielektrik muhitda elektronning barqaror kvant holati, kvazizarra. Bu holatda elektron oʻzining elektr maydoni bilan muhitning lokal (chekli) qutblanishini hosil qiladi. Muhitning lokal qutblanishi qam, oʻz navbatida, elektronga taʼsir etib, uni lokal qutblanish sohasida hara-kat qilishga majbur qiladi. Natijada lokal tebranib turgan elektronning lokal qutblangan muhit bilan oʻzaro "bogʻlangan" holati paydo boʻladi. P.ning spini 1/2 ga teng, yaʼni P. fermion hisoblanib, Fermi — Dirak statistikasiga boʻysunadi. Dielektrik va yarimoʻtkazgichlarning baʼzi xossalari P. yordamida tushun-tiriladi.

Manbalar
Pomeshchiklar

Pomeshchiklar (rus.) - 1917-yil Oktabr tuntarishigacha Rossiyada dvoryan yer egalari. Dastlab davlat xizmatidagi kishilar, yaʼni davlat xizmatini oʻtaganlari uchun yer (pomestye)dan foydalanish huquqiga ega boʻlgan kishilar. Pomestyelar sekin-asta merosiy boʻla borib, 1714-yildan Pomeshchiklarning xususiy mulkiga aylangan. Oktabr toʻntarishi Pomeshchiklar va ularning yer mulkini tugatgan.

Manbalar
Pomir tillari

Pomir tillari — hind-yevropa tillari oilasining eroniy tillar guruhiga mansub. Gʻarbiy va Janubiy Pomir vodiylarida (Tojikistonning Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatida va Afgʻoniston, Pokiston, Shimoliy Hindistonning unga tutash hududlarida) va Sarikoʻl togʻ tizmalarida (Xitoyning Sinszyan-Uygʻur muxtor viloyatida) tarqalgan. Pomir tillariga vaxan, ishkoshim, yozgʻulom tillari hamda shugʻnon, rushan, xuf, bartong, oʻroʻshoʻr, sarikoʻl singari qardosh til va lahjalar kiradi. Hozir oʻlik til qisoblangan qadimgi vanj va sargʻulom tillari ham shu tillar guru-hidan hisoblangan. Ayrim belgilariga koʻra, munjon va unga yaqin boʻlgan iydgo tillari Pomir tillariga qoʻshilsada, bu masala munozarali boʻlib qolmoqda.

Pomir tillarining tarixiy-genetik tavsifi ularni boshqa sharqiy eroniy tillardan farqlanuvchi oila sifatida oʻrganish imkonini bermaydi. Bir qator shunday belgilar turli Pomir tillarini boshqa sharqiy eroniy tillar bilan alohidaalohida yaqinlashtiradi. Barcha Pomir tillarining struktur oʻxshashligi va katta umumiy lugʻaviy fond ularning muayyan til jamoasida oʻzaro yaqin, oʻxshash rivojlanganligini koʻrsatadi.

Pomir tillari yozuvga ega emas. Pomir tillarida soʻzlashuvchilarning koʻpchiligi uchun yozuv va taʼlim tili — tojik tili, sarikoʻl tilida soʻzlashuvchilar uchun esa uygʻur tili hisoblanadi.

Manbalar