MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Chetan (buta)

Chetan () — raʼnodoshlarga mansub buta va daraxtlar turkumi. Oʻrta Osiyoda Turkiston, Zarafshon, Hisor, Darvoz, Ugom, Chatqol, PomirOlay, Fargʻona togʻlarida 3 turi: kizil Ch. (), turkiston Ch.i (jagisi) () va fors Chetan (buta) () uchraydi. Qizil Ch. kupincha, archa, oq qayin, shilvi kabilar bilan birga dengiz sathidan 1800–3000 m balandaikda aralash oʻrmonlar hosil qilib usadi. Buii 3–5 m. Ildizi 7–8 m chukurlikkacha tarkaladi. Gullari yirik. Iyun oyida gullab, avgust-sentabrda meva beradi. Mevasi qizil, taxirachchiq yoki shirin, birinchi sovukdan keyin qoʻngʻir tusga kiradi. Mevasida S. vitamini, 4—13,7% qand moddasi, urugʻida 22% moy, poʻstlogʻida 14% tannid bor. Yogʻochidan mebel ishlab chiqarishda foydalaniladi. Barglaridan jigarrang boʻyoq olinadi. Qizil Ch.ni urugʻidan, ildizpoyasidan kupaytirish mumkin. Ch. 60—100 yil yashaydi. Ch.ning hamma turlari kimmatli urmon, mevali, manzarali va asal beruvchi oʻsimlik hisoblanadi.

Atirguldoshlar oilasiga mansub daraxtlar va butalar turkumi, manzarali va mevali oʻsimlik. Shim. yarim sharning moʻʼtadil mintaqalarida 100 ga yaqin turi oʻsadi. Mevasi 2—5 uyli mayda olma. Aynik,sa, koʻproq oddiy P. (S.aucuparia) ekiladi. Daraxti (bal. 15 m gacha) yoki butasining poʻstlogʻi silliq, kulrang, mevasi yumaloqsharsimon, qizil. Qushlar uchun oziq hisoblanadi. Mevasi tarkibida 4—8% qand (fruktoza, glyukoza, saharoza), 2,7% gacha olma, limon, uzum va kahrabo ktalari, pektin va oshlovchi moddalar, askorbin kta (200 mg% gacha), karotin (20 mg%) va vitamin RR mavjud. Poʻstlogʻida 14% tanin, urugʻida esa 22% gacha moy mavjud. Sent.okt. oylarida pishadi. R. vegetativ usullar (parhish, ildizidan, bachkisidan, payvandlash) bilan koʻpaytiriladi. Mevasi yangiligida isteʼmol qilinadi. Qandolat i.ch.da, marmelad, pastila, murabbo, shuningdek, vino, likyor, sirka, kvas tayyorlashda ishlatiladi.

Yevropaning Shim.Gʻarbida va Sibirda sibir R.si (S. sibirica) oʻsadi. Qrim, Jan.Gʻarbiy Yevropa, Oʻrta dengiz atroflarida bogʻ R.si (S. domestica) bogʻlarga ekiladi.

Manbalar 

Raʼnodoshlar
Algimantas Chetkauskas

Algimantas Povilas Chetkauskas (1931.24.4, Kaunas) — grafik rassom, Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1981). Kaunas badiiy oʻquv yurtini (rangtasvir boʻlimi boʻyicha) tugatgan (1950). 1956-yildan Oʻzbekistonda. 1958-yildan "Rassom" kombinatida loyihalovchi rassom. "Jangovar kalam" nashri tashkilotchilaridan. Ch. karikatura, plakat janrlarida, jurnal bezagi sohasida yjod qiladi, bezovchi rassom sifatida bezash sanʼati rivojiga hissa qoʻshdi; koʻp yillar davomida Toshkent shahri va uning markazi (Mustakillik maydoni)ni bayramona bezashga rahbarlik qildi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Rassomlar
1931-yilda tugʻilganlar
24-aprelda tugʻilganlar
Chexiya Fanlar akademiyasi

Chexiya fanlar akademiyasi - Chexiya Respublikasining oliy ilmiy muassasasi. 1993-yil Praga shahrida tashkil etilgan (oʻtmishdoshlari: Chexiya qirollik ilmiy jamiyati, 1790; Chexiya fan, ijodiyot va sanʼat akademiyasi; Chexoslovakiya FA, 1982).

 

Fanlar akademiyalari
Chexoslovakiya

Chexoslovakiya (Československo), Chexo-Slovakiya (Česko-Slovensko) - Markaziy Yevropadagi davlat (1993-yilgacha mavjud boʻlgan). 1918-yil Avstriya-Vengriya imperiyasining parchalanishi natijasida chex va slovak xalkdari yerlarida tashkil boʻlgan. 1938-yil oktabr — 1939-yil martda Germaniya tomonidan bosib olingan. 1945-yil mayda Chexoslovakiya hududi ozod etilgach, yagona, mustaqil davlat sifatida qayta tiklandi; 1948-yil xalq demokratik respublikasi deb eʼlon kilindi. Hokimiyat tepasida Chexoslovakiya KP turgan (1989-yilgacha). 1960—1990-yil martda Chexoslovakiya Sotsialistik Respublikasi (CHSSR) deb ataldi. 1968-yilda avj olgan jamiyatni demokratik yangilash jarayoni 1968-yil avgustda Varshava shartnomasi tashkiloti aʼzolari boʻlgan 5 davlat (SSSR, Bolgariya, Vengriya, German Demokratik Respublikasi, Polsha) qoʻshinlari tomonidan barbod etildi. 1990-yildan Chexoslovakiya federativ davlat sifatida Chex va Slovak Federativ Respublikasi (CHSFR) nomida boʻldi. 1992-yil noyabrda CHSFR parlamenti 1993-yil 1-yanvardan chexoslovak federatsiyasi tugatilganligi va u Chexiya hamda Slovakiya respublikalariga ajratilganligi toʻgʻrisida federal qonun qabul qildi.

 

Davlatlar
Chechaktepa

Chechaktepa — turkiy qavmlarga tegishli qad. mudofaa inshooti (milodiy 4-asr oxiri —8-asr oʻrtasi). Qashqadaryo viloyatidagi Qizildaryo va Tirnasoy sohillarida joylashgan. Arxeologik qazishmalar (G.Ya. Dresvyanskaya, V. Ya. Marchuk) natijasida Ch.dan hokim Urka Vartarmuk (7-asr oxiri — 8-asr boshi), AlAshʼos ibn Yahyo (761—762) tangalari, shuningdek, koʻplab sopol idishlar (xumlar, koʻzalar, qadahlar, qozonlar), shisha buyumlar topilgan.

Manbalar 

 

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Oʻzbekiston tarixi
Qashqadaryo viloyati
Chechen tili

Chechen tili () – kavkaz (iberiy-kavkaz) tillarining nax guruhiga mansub til. Asosan, Rossiya Federatsiyasining Checheniston (Chechnya), Ingushiya respublikalarida, shuningdek, Qozogʻiston, Qirgʻiziston, Gruziya va Ukrainada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 960 ming kishidan ortiq (oʻtgan asrning 90-yillari oʻrtalari).

Chechen tili tekislik va togʻlik lahjalariga, togʻlik lahjalar esa oʻz navbatida yana 6 lahjaga boʻlinadi. Chechen tili fonetikasi murakkab vokalizm (qisqa, choʻziq, umlautli sodda unlilar, diftonglar, triftonglar) va konsonantizm (sodda, qoʻshaloq, tanglay undoshlari) tizimiga ega. Morfologiyasi agglyutinativflektiv belgilarga ega: unda 6 grammatik sinf, koʻp kelishikli turlanish, feʼlning zamon, mayl, tuye kategoriyalari mavjud. Sintaksisi sodda ran turlarining va qoʻshma ran yasalishi usullarining xilmaxilligi bilan ajralib turadi. Leksikasida rus, arab, fors, gruzin, turkiy va boshqa tillardan oʻzlashgan soʻzlar anchagina. Yozuvi oʻtgan asrning 20-yillarida arab grafikasi asosida, keyinroq lotin grafikasi asosida yaratilgan. 1938-yildan rus grafikasi asosidagi yozuv joriy qilingan.

Manbalar 

 

Tillar
Chjanszyakou

Chjanszyakou, Kalgan - Xitoy ning shim. qismidagi shahar. Yanxe daryosi vodiysida, Xebey provinsiyasida joylashgan. Aholisi 530 ming kishidan ziyod (1990-yillar oʻrtalari). Pekindan shim.ga boriladigan qad. Kyaxta savdo yoʻli ustida. Temir rudasi va toshkoʻmir qazib olinadigan va qoʻychilik rayoni markazi. Sanoat va transport jihozlari ishlab chikariladigan yirik korxonalar, metallurgiya kti, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.
Chjan Syan

Chjan syan (? miloddan avvalgi taxminan 103) — xitoylik diplomat va sayyoh. Miloddan avvalgi 138 yil imperator Udu tomonidan garbga, yuyechjilar bilan hunnularga qarshi ittifoq tuzish maqsadida yuborilgan. Hunnular qoʻliga tushib qolib, faqat 10 yil oʻtgachgina qochishga muvaffaq boʻlib sayohatini davom ettirgan. Qaytishda yana hunnular qoʻliga tushgan, lekin tez orada qochishga erishgan. Miloddan avvalgi 115 yil elchilarga bosh boʻlib Xitoy chegaralaridan gʻarbdagi koʻchmanchi usun qabilasi hukmdori (gunmo) huzuriga joʻnatilgan. Ch.S. uni Xitoy bilan ittifoq tuzishga koʻndirgan. Ch.S. tomonidan Xitoydan Oʻrta Osiyoga bosib oʻtilgan yoʻl keyinchalik Yevropada Buyuk ipak yoʻli nomini olgan.

Gʻarbiy oʻlkalar — Oʻrta Osiyo va Sharqiy Turkiston Ch.S. sayohatigacha xitoyliklarga nomaʼlum boʻlib kelgan. Xitoyning Gʻarbiy oʻlka bilan diplomatik aloqalar oʻrnatishiga asosiy sabab miloddan avvalgi 1-asrning 1yarmida hunnular bilan yuyechjilar (toxarlar) oʻrtasidagi urush boʻlgan. Bu urushda yuyechjilar yengilib, ularning aksari kismi hozirgi Gansu viloyatidan Yettisuvga koʻchgan, biroq bu yerda ham hunnular ularga tinchlik bermay quvgʻin qilganlar. Ular Oʻrta Osiyoning jan.ga, Baqtriyaga ketishga majbur boʻlishgan, u yerda YunonBaqtriya podsholigitl vayron etishda boshqa qabilalar bilan ishtirok etishgan. Keyinchalik yuyechjilarning avlodlari Kushon podsholigini barpo etishgan.

Yuyechjilar hunnularga qarshi kurashda oʻzlariga ittifoqchi izlashgan. Xitoyning Xan sulolasi ham hunnularga qarshi kurash olib bormoqda edi. Ch.S. gʻarb safarida unga hun yoʻlboshlovchisi Tani Xunuganfu hamriugik qilgan. Biroq yoʻlda u xunnular tomonidan qoʻlga olinib ularning hukmdori huzuriga keltirilgan. Ch.S.ni hunnu qizga uylantirganlar, undan bir oʻgʻil farzand kurgan. Pekin qulay fursat kelishi bilan u hamroxlari bilan asirlikdan qochib, sayohatini davom ettirgan. U qad. Fargona — Davanta kelgan. Davan hokimi Xitoy bilan diplomatik aloqalar oʻrnatish niyati borligini aytgan. Ch.S. Davan aholisi mashgʻuloti haqida qimmatli maʼlumotlar qoddirgan. Imperator Udiga, ayniqsa, Davan tulporlari yoqib qolgan. Ch.S. Davandan Kangyuyga (qarang Qang davlati) oʻtgan, soʻng jan.ga Daxya (Baqtriya)ga borgan. U yerda bir yil turib orqaga qaytgan, lekin yoʻlda yana hunnular qoʻliga tushib qolgan. Biroq 1 yildan keyin, hunnular oʻrdasidagi ichki nizolardan foydalanib Xitoyga qochib borishga muvaffaq boʻlgan. Uning gʻarbiy oʻlkalarga qilgan 1sayohati 13 yil davom etgan. U bilan yoʻlga chiqqan 100 ta hamrohidan atigi 2 kishi — oʻzi va yoʻlboshlovchisi sogʻsalomat qaytib kelishgan. Xitoyga qaytib kelgach, Ch.S. imperatorga batafsil hisobot tayyorlagan. Oʻz hisobotida Oʻrta Osiyodagi davlatlar, mulklar — Davan, Usun, Kangyuy, Daxya, Yansay, Katta Yuyechji va boshqa haqida maʼlumot keltirgan.

Adabiyot 
 Rtveladze E. V., Velikiy shyolkoviy put, T., 1999.

Sayyohlar
Chjou

Chjou — qadimgi Xitoy tarixida xitoy sulolasi va davri nomi [miloddan avvalgi 1027— 256(yoxud 249)]; Gʻarbiy Chjou (miloddan avvalgi 1027-771) va Sharqiy Chjou [770-256(yoxud 249)]. Sulolaga Chjou qabilasi sardori U Van tomonidan asos solingan. U Van 1027-yil In davlatini tormor qilib Shimoliy Xitoydagi barcha qabilalar va hududlarni birlashtirgan. Mamlakatni boshqarish uchun qarindosh-urugʻlarga, van (podshoh)ning safdoshlari va ittifoqchilariga udel(mulklar) ajratib berish usulidan foydalanilgan. Chjou zodagonlari harbiy drujinachilarga tayanib ish koʻrgan, ular orasida begona qabila, t...illari koʻp boʻlgan. Shuning uchun Chjou hukmronligi nafaqat ijtimoiy, balki qabilaviy zulmning ham kuchayishiga olib kelgan. Udellarning markaziy hukumat bilan kurashi va udellar o'rtasidagi oʻzaro nizolar ularning ayrimlarini yoʻq boʻlishiga va yangi podsholiklar — mustaqil yoki yarim mustaqil davlatlarning paydo boʻlishiga olib kelgan. Miloddan avvalgi 8-asrdan, Chuntsyu davridan eʼtiboran Chjou vanlari hokimiyati zaiflashgan, miloddan avvalgi 7— 6-asrlarda mamlakatda amalda eng qudratli podsholiklar — "gegemonlar" hukm sura boshlagan. Chjango davrida (miloddan avvalgi 5—3-asrlar) mamlakatda hukmronlik qilish uchun kurashayotgan yettita kuchli podsholik ajralib chiqqan. Chjou sulolasi hokimiyati zaiflashib, u faqat Chjoularning urugʻlariga tegishli mulklarga tarqalgan, xolos. Ularni ham Sin podsholigi miloddan avvalgi 256—249 yillarda bosib olgan.

CHjou davrida miloddan avvalgi 6-asrdan boshlab temir tarqala boshlagan, bu ishlab chiqarish kuchlarini keskin oshishiga, yer haydashni yaxshilanishiga olib kelgan. Chjou 

davri bir qancha falsafa maktablari (konfutsiylik, daosizm, fatszya va boshqalar) vujudga kelishi, adabiyot, tasviriy va musiqa sanʼatining taraqqiy etishi bilan ajralib turadi.

Adabiyot 
 Istoriya Kitaya s drevneyshix vremyon do nashix dney, M., 1974.
Chjutszyankou

Chjutszyankou, Kanton qoʻltigʻi — Janubiy Xitoy dengizidagi qoʻltiq, Xitoyning jan.sharqiy qirgʻoqlariga tutash. Uzunligi 63 km, eni kiraverish qismida 31 km, eng chuqur joyi 26 m. Orol va sayozlik koʻp. Suv koʻtarilishi aralash (2,5 m gacha). Ch.ga Sitszyan daryosining kuplab tarmoqlari quyiladi. Chjutszyan tarmogʻi boʻyida Xitoyning yirik portlaridan biri — Guanchjou joylashgan.

 
Qoʻltiqlar
Chjetszyan

Chjetszyan (浙江) — Xitoyning sharqiy qismidagi provinsiya. Maydoni 102 ming km². Aholisi 44,5 mln. kishi (1999). Maʼmuriy markazi — Xanchjou shahri. Iqtisodiyotining yetakchi tarmogʻi — qishloq xoʻjaligi Asosan, sugʻorma dexdonchilik qilinadi. Ekinlardan yiliga 2-marta hosil olinadi. Asosiy ekini — sholi. Shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori, batat, paxta, jut, yer yongʻoq, shakarqamish ekiladi. Choy yetishtirish boʻyicha mamlakatda 1oʻrinda. Dengizdan baliq ovlanadi va tuz olinadi. Oʻrmon xoʻjaligi bilan shugʻullaniladi. Temir rudasi, pirit, alunit, oltingugurt va boshqa qazib olinadi. Yengil va oziq-ovqat sanoatlari rivojlangan. Toʻqimachilik, mashinasozlik (kemasozlik va stanoksozlik) korxonalari, chinni va qogʻoz fkalari bor. Yirik shahar va portlari: Xanchjou, Szyasin, Chjenxay, Venchjou.

Chjetszyan hududida qadimda man qabilalari yashagan. 4—6-asrlarda xitoylar koʻchib kela boshlagan. Xanchjou 1127—79 yillarda Janubiy Sun imperiyasi poytaxti boʻlgan. 17-asrdan Xitoy provinsiyasi.

Yana qarang

Manbalar 

 

Chjetszyan
Chiangmay (shahar)

Chiangmay, Chiyengmay - Tailandning shim.gʻarbiy qismidagi shahar, Ping daryosi boʻyida. Chiantmay changvatining maʼmuriy markazi. Aholisi 160,2 ming kishi (1999). Transport yoʻllari chorrahasi. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Chiangmay (shahar) (sholi, choy) hamda oʻrmonchilik rnining savdo markazi. Oziq-ovqat, yogʻochsozlik sanoati korxonalari, universitet bor. Ipak va lok ishlab chiqariladi. Shaharga 13-asr oxirida asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan 13—14-asrlarda qurilgan ibodatxonalar saqlangan. Ch. yakinidan tarkibida volfram, barit, qoʻrgʻoshin, lignit xom ashyosi boʻlgan yirik konlar topilgan hamda neft qazib olinadi.

Fotogalereya
Chiantar

Chiantar — Hindukush togʻlaridagi eng katta vodiy muzligi. Hind daryosi havzasidagi Hinduraj tizmasining shim. yon bagʻrida. Uz. 32 km, maydoni 260 km². Muzlik 3660 m balandlikkacha tushgan.

 

Muzliklar
Pokiston
Chibis

Chibis (Vanellus vanellus) — rjankasimonlar oilasiga mansub qush. Uzunligi 30 sm ga yaqin. Qanotlari keng. Boshida uzun va ingichka kokili bor. Yevrosiyoda tarqalgan. Uchib ketuvchi qush. Koʻpincha koloniya boʻlib botqoqliklar, oʻtloqlar va boshqa dalalarda uya quradi. 4 ta tuxum qoʻyadi. Ayrim joylarda tuxumlari ovqatga ishlatiladi. Oʻzbekistonda qushlar uchib oʻtish davrida uchraydi.

Manbalar
Mayya Chiburdanidze

Mayya Grigoryevna Chiburdanidze (1961.17.1, Kutaisi shahri) — gruzin shaxmatchisi. Jahon chempioni (1978). Buunvonni 1981 va 1984-yillarda saqlab qolgan. Ayollar oʻrtasida (1978) va erkaklar oʻrtasida (1984) xalqaro grossmeyster. Sobiq SSSR chempioni (1977). Shaxmat "Oskar"i sovrindori (1984-87).

17-iyulda tugʻilganlar
1961-yilda tugʻilganlar
Yashayotgan insonlar
Georgiy Chiganov

Georgiy Ivanovich Chiganov (1925.24.8, Qozogʻiston, Kalenoye qishlogʻi) — grafik rassom. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1989). Benkov nomidagi respublika rassomlik bilim yurtini tugatgan (1954). Kitobjurnal grafikasi va dastgoh grafikasida ijod qilgan Ch. ijodiga lirizm, yorqinlik xos; asarlarida inson kayfiyati bilan tabiatning hamohangligi yetakchilik qiladi. Kitob grafikasida E. Mejelaytisning "Inson", P. Hamzatovning "Yuksak yulduzlar", Navoiyning "Saddi Iskandariy" va boshqa asarlarni badiiy bezagan. Oʻzbekistonning tarixi va hayotini umumlashtiruvchi "Oʻzbekistonning yoshligi" linogravyuralar turkumini; akvaredda "Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari boʻylab", "Boysun", "Shohimardon", "Baxmal qoʻshiklari", "Xiva", "Toshkent tongi" kabi asarlar turkumini yaratdi.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari
1925-yilda tugʻilganlar
24-avgustda tugʻilganlar
Chigil

Chigil (Chikil) — turkiy qabilalar ittifoqi. 

X—XI asrlarda Issiqkoʻlning shimoli-sharqida, Samarqand atrofida yashaganlar. Chigillar Ili daryosi vodiysida, Qashqar yaqinidagi qishloqlarda va istehkomli kichik Chigil shahrida (hozirgi Avliyoota yaqinida) yashashgan. 

Turkman oʻgʻuzlar Amudaryodan Xitoygacha boʻlgan hududlarda yashagan barcha turkiy qavmlarni chigil deb atashgan. Chigil koʻchmanchi hayot kechirib, asosan, chorvalik bilan shugʻullanganlar. taxminan 900-yil chigillar yagʻmolar bilan birga islom diniga kirishgan. Chigillarning bir qismi nasroniy boʻlgan. X—XI asr boshida chigillarning asta-sekin oʻtroqlashuv jarayoni sodir boʻlgan.

Utroqlashgan chigillar qarluqlar va yagʻmolar bilan birga Qoraxoniylar davlatida muhim rol oʻynashgan, xususan, davlat boshqaruv apparati va qoʻshindagi eng muhim mansablarni ular egallagan. XI asrning 1-yarmida chigillarning bir qismi Zarafshon vodiysiga koʻchib kelib, mahalliy turkiy aholi bilan aralashib ketgan va oʻzbek xalqining bir qismiga aylangan.

Adabiyotlar 
 Bartold V. V., Ocherk istorii Semirechya, Sochineniya, t.2, ch. 1, M., 1963; 
 Shoniyozov K., Oʻzbek xalqining shakllanish jarayoni, T., 2001.

 

Oʻzbek qabilalari
Oʻzbek urugʻlari
Chigirtka

Chigirtkalar - Caelifera turkumiga mansub bo'lgan hasharotlar guruhi. Ular, ehtimol, 250 million yil avval erta Trias davriga mansub o'txo'r hasharotlarning eng qadimgi tirik guruhidir.

Chigirtkalar, odatda, kuchli orqa oyoqlari bo'lgan yerda iste'qomat qiluvchi hasharotlar bo'lib, ularga kuchli sakrash orqali dushmanlardan qochishga imkon beradi. Ularning old oyog'i qisqaroq va yemishni ushlash uchun ishlatiladi. Hemimetabolous hasharotlar sifatida ular to'liq metamorfozga uchramaydilar; ular tuxumdan nimfa yoki "bunka" ga aylanadi, ular besh marta tanazzuldan o'tadi va har bir rivojlanish bosqichida kattalar hasharotiga o'xshash bo'ladi. Chigirtka qorin bo'shlig'ining ko'krak qafasiga biriktirilgan birinchi segmentida joylashgan timpanal organ orqali eshitadi; uning ko'rish hissi qo'shma ko'zlarda bo'lsa, yorug'lik intensivligining o'zgarishi boshqa  ko'zlarda (ocelli) seziladi. Populyatsiyaning yuqori zichligida va ma'lum ekologik holatlarda ba'zi chigirtka turlari rangi va xatti-harakatlarini o'zgartirib, jamoalarini hosil qilishi mumkin. Bunday sharoitda ular chigirtkalar deb yuritiladi.

Filogeniya 
Chigirtkalar Caelifera oilasiga kiradi. Garchi “chigirtka” umuman bo‘lak turkumining umumiy nomi sifatida ishlatilgan bo‘lsa-da, zamonaviy manbalar uni yanada “rivojlangan” oilalar bilan cheklaydi. Ular Acrididea infratuzilmasiga joylashtirilishi mumkin  va eski matnlarda ularni eskirgan "uzun shoxli chigirtkalar" (hozirgi buta-kriketlar ) atamasidan ajratish uchun  "qisqa shoxli chigirtkalar" deb atalgan Katydidlar) ancha uzun antennalari bilan. 7 ta super turlardan oltitasida 32 ta taksonning mitoxondrial ribosoma RNKsiga asoslangan Caelifera filogeniyasi kladogramma sifatida ko'rsatilgan. Ensifera (kriketlar va boshqalar). ), Caelifera va Pamphagoidea bundan tashqari chigirtkalarning barcha oilalari monofiletik ko'rinadi.

Evolyutsion nuqtai nazardan, Caelifera va Ensifera o'rtasidagi bo'linish Permo-Trias chegarasidan ko'ra yaqinroq emas; Caeliferlar bo'lgan eng tarixiy hasharotlar, taxminan 250 million yil avval, erta Trias davridan Locustopseidae va Locustavidae yo'q bo'lgan oilalarida. Guruh Trias davrida xilma-xil bo'lib, o'sha vaqtdan hozirgi kungacha muhim o'simlik iste'molchisi bo'lib kelgan. Eumastacidae, Tetrigidae va Tridactylidae kabi birinchi zamonaviy turkumlar bo'r davrida paydo bo'lgan, ammo bu guruhning so'ngi ikkitasiga tegishli bo'lishi mumkin bo'lgan ba'zi hasharotlar Yuraning boshida joylashgan. Morfologik tasniflash qiyin, chunki bir qancha taksonlar umumiy yashash  turiga yaqinlashgan; so'nggi taksonomlar ichki jinsiy a'zolarga, ayniqsa ayollardan ko'ra erkaklarga ko'proq e'tibor qaratishgan. Ushbu ma'lumotni foto albom namunalaridan olish mumkin emas va paleontologik taksonomiya asosan orqa qanotlarning venalanishiga asoslanadi.
Chigirtkasimonlar

'''Chigirtkasimonlar'(Acridoidea) — toʻgʻriqanotli hasharotlar turkumining katta oilasi. 10 mingdan ortiqturi bor. Tanasining uz. 9 sm cha; ipsimon moʻylovlari tana uzunligining yarmicha. Kanotlari 2 juft, baʼzan rivojlanmagan yoki butunlay yoʻq. Orqa oyoklari sakrovchi; panjasi 3 boʻgʻimli. Orqa oyoq sonini ustqanotga ishqalab tovush chiqaradi. Eshitish organi qorin old boʻgʻimining yon qismida. Tuxumqoʻygichi qisqa. Tuxumlarini tuproqqa toʻptoʻl qilib koʻyadi. Urgʻochisi tuxum qoʻygichi yordamida chuqurcha yasaydi va unga tuxumi bilan birga maxsus bezlardan koʻpiksimon suyuqlik ajratadi. Shu suyuqlik qotib, koʻzacha hosil boʻladi. Lichinkasi, odatda, bahorda paydo boʻladi va 4—7-marta pust tashlab 1—1,5 oyda rivojlanadi. Yozda jinsiy yetilgan individlar hosil boʻladi va urugʻlanib, tuxum qoʻyaboshlaydi. Gala boʻlib (chigirtkalar) va yakka yashovchi Ch. bor. Gala boʻlib yashovchi Ch. serharakat lichinkalar yoki kdnotli imagodan iborat toʻdalar hosil qilish xususiyatiga ega. Ular siyraklashganda yakka yashovchi individlar vujudga kelib, koʻchmanchilik xususiyatini yoʻqotadi. Hamma Ch. oʻsimlikxoʻr, baʼzan esa hayvonlar organizmi bilan ham oziqlanadi. Koʻpgina Ch., ayniqsa, gala boʻlib yashovchilari qishloq xoʻjaligiga katta zarar yetkazadi. Baʼzi qurgʻoqchil viloyatlarda tuproq hosil boʻlish jarayoni hamda moddalar almashinuvini jadallashtirishda Ch. roli borligi aniqlangan (qarang Chigirtka).
Chigirtchilar

Chigirtchilar, dengiz qaldirgʻochlari () — baliqchisimonlar turkumiga mansub qushlar oilasi. 10 urugʻi va 43 turi bor. Gavdasininguz. 20—55 sm. Qanoti uzun, tumshugʻi uchli. Umumiy rangi och, koʻpchilik turlarining boshida qora "qalpoqcha"si, barmoqlari orasida teri parda bor. Chaqqon uchadi, suvda yaxshi suzadi. Dengiz, kichik daryo va koʻllarning orollarida yerda, baʼzilari daraxtlar va butalarda, botqoqlikda yashovchi turlari suv yuzasiga oʻsimlik toʻshab, uya yasaydi. 1—4 ta tuxum qoʻyib, 14 —22 kun bosadi. T uxumdan chiqkan joʻjalari 1 kundan orqasidan ergashish qobiliyatiga ega. Tabiatda 23—27 yil yashaydi. Asosan, baliqlar, keyin urgochisi qisqichbaqasimonlar va hasharotlar bilan oziqlanadi. Yer yuzida juda keng tarqalgan. Oʻzbekistonda 7 turi uchraydi. 

 

Qushlar
Chizellash

Chizellash — tuproqqa ishlov berish usullaridan biri; tuproqni yumshatish, aralashtirish, begona oʻtlar ildizini yoʻqotish vazifasini bajaradi. Ch. uchun tirkama va osma chizellar osma yoki tirkama boronalar bilan birga ishlatiladi. Tuprogʻi ogʻir, yaxob berish yoki shoʻr yuvishda haydalma qatlami zichlashib ketgan yerlarda 1—2-marta Ch. oʻtkaziladi. Chunki boronalash tuproqni kutilgan darajada yumshatish va uqalantirishga imkon bermaydi. Ch.ni yetilgan tuproq chuqurligi (12—14 sm)da koʻllash lozim. Ch.da ekishga qadar dalaga mineral oʻgʻitlar solinadigan boʻlsa, ish qurollari ish organlari orasi 25—30 sm qilib, ekish qatoriga nisbatan koʻndalang yoʻnalishda oʻrnatiladi. Ch., ayniqsa, kartoshka va boshqa ildizmevali ekinlarda yaxshi samara beradi, ularning hosiddorligi 15—20% ga oshadi.

Begona oʻtlar kup oʻsgan yerlarni Ch.da yassi (yotiq) kesmali chizel qoʻllaniladi. Taroqlab yigʻilgan ildizpoyalar dala tashqarisiga chiqarilib, yoqib yuboriladi. CHIZIQ — 1) yozadigan, chizadigan yoki yuqadigan narsalar qoldirgan ingichka iz. Masalan, qalam yoki boʻr bilan chizilganda paydo boʻladigan yoʻl; 2) narsalarning chegarasini, joylashishini yoki borishini koʻrsatuvchi yoʻnalish. Masalan, reaktiv samolyot uchganda dvigatelining orqasidan chiqadigan tutun izi; 3) matematikada — sirtning ikki qoʻshni sohasidagi umumiy qism. Analitik geometriyada tekislikdagi Ch. nuqtalarning koordinatalari orasidagi tenglamalar bilan ifodalanadi. Toʻgʻri burchakli koordinatalar tizimida Ch. tenglamalarning turiga qarab ajraladi. Agar tenglama Gʻ(x, u)= 0 koʻrinishida boʻlsa, u hodda yatartiblialgebraik egri chiziq deb ataladi (bunda Gʻhx, u) — x, u ga nisbatan ldarajali koʻphad). 1tartibli Ch. toʻgʻri chiziq boʻladi. Konussimon kesim, ellipslar (shu jumladan, aylanalar), giperbolalar va parabolalar 2tartibli Ch.lar jumlasiga kiradi. Algebraik boʻlmagan Ch.larga misollar: trigonometrik funksiyalarning grafiklari, logarifmik va giperbolik funksiyalar, sikloida, gipotsikloida, epitsikloida va koxleoida.