MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Boʻktar

Boʻktar — geografik termin. Baʼzi bir turkiy tillarda, chunonchi qirgʻiz tilida, shuningdek oʻzbek tilining bir qancha shevalarida, mas, Zomin, Gʻallaorol tumanlarida togʻ etagi B. deyiladi. B. termini Mahmud Koshgʻariyning "Devonu lugʻotit turk" asarida ham qayd qilingan va hozir joy nomlari tarkibida uchraydi. Maye, Zomin tumanida Boʻktaryoʻl degan yoʻl bor.

Manbalar
Boʻktargilar

BOʻKTARGILAR (Circus) -qarchigʻaysimonlar oilasiga mansub yirtqich qushlar urugʻi. 9 turi bor. Modalari narilaridan katta. Qanotlari uzun va keng, sekin parvoz qilishga moslashgan. Pati yumshoq, boshining ikki yoni va tomogʻini oʻrab olgan "yoqasi" bor. Avstraliya va Antarktidadan tashqari, hamma qitʼalarda tarqalgan. Oʻzbekistonda soy boʻktargisi (S. aeryginosis), dala boʻktargisi (S. cyaneus), choʻl boʻktargisi (S. macrourus), qoʻriq boʻktargisi (S. pygargus) uchraydi. B. qishlash uchun kuzda Hindiston va Afrikaga uchib ketadi. Bahorda yana qaytib keladi (dala boʻktargisi esa Oʻzbekistonda qishlab qoladi). Daryo sohillari, choʻl, dasht va dalalarda yashaydi. Uyasini quruq oʻt va xaschoʻplardan yerga quradi. Modasi uyasini doim tozalab turadi. 3— 6 dona tuxum qoʻyadi. Tuxumini modasi bosadi. Nasl uchun gʻamxoʻrlik qilish modasi bilan nari oʻrtasida qatiy taqsimlangan. Modasi uyada tuxumdan chiqqan jish joʻjalarini qanoti ostida isitib, ularni oziqlantiradi, nari esa oziqtashiydi. B. har xil hasharotlar, mayda kemiruvchilar, qushlar, kaltakesaklar, qurbaqalar va boshqa hayvonlar bilan oziqlanadi. Kemiruvchilarni qirib, foyda keltiradi. B.ni qoʻriqlash kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Qushlar
Boʻlamon

Boʻlamon balamon, balabon — Markaziy Osiyo va Kavkaz xalqlarining tilchali puflama sozi. Kadimdan mashhur, ayniqsa 15—17-asrlardagi B.chi sozandalar nomi tarixiy manbalarda koʻp uchraydi. Tashqi koʻrinishi kichik surnaysimon boʻlsada, nayining ichki kengligi uzunasiga bir xil.

Yuqori qismiga yakka tilchali qilib kesilgan qamish naycha oʻrnatiladi. Asosan, tut yogʻochidan yasaladi. Barmoqlar uchun moʻljallangan 7 ta teshigi yuzida, 1 tasi orqa tomonida boʻladi. B. sibizgʻannt takomillashtirilgan turi boʻlsada, sadolanish kuchi, tembr xususiyatlari hamda ijro imkoniyatlariga koʻra qoʻshnayta yaqin. Diapazoni taxminan2 oktava. Oʻzbekistonning Xorazm vohasi va qisman Qoraqalpogʻistonda tarqalgan.

Manbalar

Adabiyotlar 
 Karomatov F., Oʻzbekskaya instrumentalnaya muzika, T., 1972.
Boʻlatchi

Boʻlatchi (Bulaji, Bulayji) (14-asr) — dugʻlatlarnint yirik amiri. Boʻlatchi haqidagi maʼlumotlar faqat Muhammad Haydar (Boʻlatchi uning katta bobosi) ning "Tarixi Rashidiy" asarida uchraydi. Boʻlatchi 1347—48 yillarda Sharqiy Turkistondagi Oqsu degan joyda Moʻgʻuliston taxtiga Tugʻluk Temurin oʻtqazgan. taxminan 1359-yil Boʻlatchi Qunduzda TugʻluqTemurxondan yorliq olgan. Ushbu yorliqqa binoan xon dugʻlat qabilasi amirlariga toʻqqizta imtiyoz bergan. Boʻlatchining akaukalari koʻp boʻlgan. Ulardan biri Qamariddin bSlib, u Moʻgʻuliston xoni Ilyosxoʻjani oʻldirib, taxtni egallagan, soʻngra, Toʻxtamish bilan ittifoq tuzib, koʻp vaqt davomida Amir Temurga qarshi jang qilgan. Boʻlatchi avlodlari 1514-yilgacha Sharqiy Turkistonga hukmronlik qilishgan.

Manbalar
Boʻlgich kamera

Boʻlgich kamera — yadrolar boʻlinishini oʻrganadigan asbob. Oddiy ionizatsiya kamerasidan iborat. Boʻlgich kamera elektrolita tekshiriladigan modda (U233, Pu23’) yupqa (~1 mg/sm2) qilib surkaladi. Yadro boʻlinganda parchalari gaz atomlarini ionlashtirib, elektr impulsi hosil qiladi. Radiotexnika qurilmasi yordamida qayd qilinadigan impulslar soni boʻlinish sonini koʻrsatadi.

Manbalar
Boʻljar

Boʻljar (turkiymoʻgʻulcha) 1) 1319-asrlarda Dashti Qipchoq, Movarounnahr va Xurosondagi turkiy saltanatlar harbiy qismlarining kelishuvga muvofiq yigʻiladigan joyi, vaʼdag o h. Miod vaqti va miod yeri kabi maʼnodoshlari ham qoʻllanishda boʻlgan. Har bir B. tajribali va salohiyatli beku amirlar tomonidan boshqarilgan; 2) vaʼdalashuv, kelishuv.

Manbalar
Boʻlim

Boʻlim (geol.da) — stratigrafiya shkalasining 3tartibli umumiy eng yirik birligi. Yer yuzi miqyosida tarqalgan. B. jinslari maʼlum geologik davrda hosil boʻlib, Yer rivojlanishi tarixi va undagi hayotning yirik va aniq bosqichini aks ettiradi. Faqat oʻziga xos hayvonot dunyosi va oʻsimliklari boʻladi. B.oʻz navbatida yaruslarga boʻlinadi. B.ga shkalada tutgan oʻrniga qarab nom beriladi — uch boʻlimli sistemada quyi, oʻrta, yuqori, ikki boʻlimlida esa ikkiga — quyi va yuqori B.ga boʻlinadi. Xalqaro stratigrafiya komissiyasi tomonidan fanerozoy uchun biostratigrafiya, radioizotop, paleomagnit maʼlumotlari sintezi asosida stratigrafiya va geoxronologiya shkalalarining yangi varianti ishlab chiqilmoqda.

Manbalar
Boʻlinishlik

Boʻlinishlik — biror sonning ikkinchi biror songa boʻlina olishligi. Agar butun sonni butun songa boʻlishdan hosil boʻlgan boʻlinma ham butun son boʻlsa,  soni  soniga qoldiqsiz boʻlinadi deyiladi. Bunda arifmetikaning quyidagi asosiy teoremasi oʻrinlidir: har qanday birdan katta natural son yagona usulda tub sonlar koʻpaytmasiga yoyiladi: n=plp2...plr. Barcha butun algebraik sonlar sohasida arifmetikaning asosiy teoremasi oʻrinli emas. Quyida baʼzi bir boʻlinish alomatlari keltiriladi. Oxirgi ikki raqami nol boʻlgan yoki 4 ga boʻlinadigan sonlar 4 ga boʻlinadi. Masalan, 31700, 16608. Raqamlari yigʻindisi 3 (9) ga boʻlinadigan sonlar 3 (9) ga boʻlinadi. Masalan, 17835, 52632.

Yana qarang 

 Boʻlish
 Boʻlinish alomatlari

Manbalar
Boʻlinma

Boʻlinma (harbiy) — 6—12 kishidan iborat harbiy qism. Vzvod tarkibiga kiradi. Tank koʻshinlari va aviatsiyada tank, samolyot ekipaji, artilleriyada — toʻp raschyotn B.ga moye keladi.

Manbalar
Boʻlinma (matematika)

BOʻLINMA — boʻlish amalining natijasi. Masalan, 18:6=3. Bu yerda 3 soni B.dir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻlish

Boʻlish — koʻpaytirish amaliga teskari amal; koʻpaytma va koʻpaytuvchilardan biri maʼlum boʻlganda ikkinchi koʻpaytuvchi Boʻlish orqali topiladi. a ni ga boʻlish bx=a tenglamani qanoatlantiruvchi x ni topish demakdir. Bu yerda: a — boʻlinuvchi, b — boʻluvchi, x — boʻlinma deb ataladi. a ni b ga boʻlish a amali a: yoki — timsollari bilan belgilanadi.

Yana qarang 

 Koʻpaytma
 Boʻlinish alomatlari
 Boʻlinishlik
 Ayirma
 Qoʻshish

Manbalar
Boʻlish mashinasi

Boʻlish mashinasi — chizgichlar, asbob shkalalari, rastrlar va boshqa da boʻlinmalar (shtrixlar)ni belgilaydigan stanok. Ulchash asboblarining chiziqli va burchakli darajalarini avtomatik tarzda belgilovchi Boʻlish mashinasi keng tarqalgan.

Manbalar
Boʻlish qurilmasi

Boʻlish qurilmasi (mashi na sozlikda) — buyum yoki mashina uzellarini zarur burchakka davriy buradigan (suradigan) qurilma. Sirtlarga ishlov berish va ularni oʻlchashda, kesish asboblari hamda tishli gildiraklar tishlarini ochish, shlitsalar, koʻp kirimli rezbalar va spiral oʻyiqlar ochishda ishlatiladi. Boʻlish mashinalari, rejalashyoʻnib kengaytirish, tish yoʻnish stanoklari hamda mashinalarining stollarini, barabanlar, revolver kallaklarni davriy burib turadigan mexanizmlar ham Boʻlish qurilmasi jumlasiga kiradi. Universal Boʻlish qurilmasi da, odatda, boʻlish kallaklari markaziga oʻrnatib boʻlmaydigan murakkab detallarga ishlov beriladi. Ancha aniq ishlar uchun moʻljallangan Boʻlish qurilmasi darajali mikroskop bilan jihozlanadi.

Manbalar
Boʻluk

BOʻLUK — buluk: 1) moʻgʻullar istilosi davrida (13-asr) paydo boʻlgan maʼmuriyhududiy birlik; shahar atrofidagi shaharga tobe rayonlarga boʻlingan, tumandan kichik boʻlgan. Tumanlarga boʻlingan viloyatlar, odatda, B.larga taqsimlanmagan. B.dan toʻplangan soliq va jarimalar oliy hukmdor (xon, podshoh)ning shaxsiy xazinasiga tushgan. B. Xurosonda maʼmuriy termin sifatida 19-asrgacha ishlatilgan. 2) Oʻrta asrlarda Turkiyada harbiy qism.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Maʼmuriy birliklar
Boʻnoqxon

Boʻnoqxon (ruscha: Боняк) (? 1167-yildan soʻng) — qipchoqlar (poloveslar) xoni. Kiyev Rusi va Vizantiyaga muttasil chopqunlar qilib turgan. Yilnomalarda dastlab 1096-yil Kiyevga hujum kilganligi munosabati bilan yodga olingan. 1097 va 1105-yillarda rus yerlariga yana qayta chopqun uyushtirgan. 1107-yil Vladimir Monomax, Svyatopolk, Oleg va boshqa rus knyazlari qoʻshinlari tomonidan magʻlub qilingan. Yilnomada soʻnggi bor 1167-yilda, knyaz Oleg Svyatoslavichdan magʻlub boʻlganida yodga olingan.

Manbalar
Boʻr

Boʻr — boʻsh sementlangan choʻkindi togʻ jinsi. B. boʻr davri iliq dengiz havzalarining 30–500 m va undan chuqurroq joylarida kokkolitoforid (70— 90%) va foraminifera (20% gacha) mikroorganizmlari qoldiqlaridan hosil boʻlgan. Rangi oq. Gil va qum qoʻshimchalari B.ga sargʻish yoki kulrang tuye beradi. B.da kremniy, pirit va fosforit gʻuddalari uchraydi. Kamdankam B.da mollyuskalar chigʻanoqlari, mshanka, dengiz tipratikanlari, marjon va boshqa skeletlari uchraydi.

B. mezozoy erasi boʻr davri jinslarida koʻp uchraydi. Ukraina (Donesk havzasi), Rossiya Federatsiyasi (Kursk, Voronej viloyatlari), Qozogʻistonda (Mangʻishloq) koʻp.

Manbalar 

Geologiya
Boʻrdoqiga boqish

Boʻrdoqiga boqish — qishloq xoʻjaligi hayvonlarini goʻshti uchun boqib semirtirish, qisqa muddatlarda sifatli va eng koʻp miqdorda goʻsht olishni taʼminlaydigan texnologik jarayon; qoramol, choʻchqa, qoʻy, parrandalar, quyon va boshqa boʻrdoqiga boqiladi. Boʻrdoqiga boqish ning iqtisodiy koʻrsatkichlari hayvon turi, zoti, jinsi, yoshi, sogʻligʻi holati, boqim darajasi va ozuqa mukammalligiga bogʻliq. Qoramolchilikda Boʻrdoqiga boqish usuli goʻsht mahsulotiga qoʻyiladigan talabga koʻra tanlanadi. Barcha mamlakatlarda 6—8 oylik buzoqlarni 15—18 oy boʻrdoqiga boqish vazni 400–480 kg ga yetkazib yuqori sifatli mol goʻshti olishda keng qoʻllaniladigan va samarasi yuqori texnologiya hisoblanadi. Mollarga xoʻjaliklarning oʻzida tayyorlangan ozuqalar — silos, senaj, oʻt, iddizmevalarni dagʻal va aralash ozuqalarga qoʻshib beriladi. Agar Boʻrdoqiga boqish da mol faqat silos bilan boqiladigan boʻlsa, sutkasiga 250–400 kg vaznga 16–25 kg, katta mollarga 30–35 kg gacha silos beriladi. Toʻyimliligiga koʻra ratsionda silos hissasi 60—65% ni tashkil etishi mumkin. Proteinga boʻlgan ehtiyojni qondirish va ratsionning mukammalligini taʼminlash uchun ozuqaga mochevina va premikslar (biologik faol moddalar aralashmasi) qoʻshiladi. Agar mol barda negizida boqiladigan boʻlsa, katta yoshdagi mollarga sutkasiga 80—90 l gacha yangi barda yediriladi. Barda ratsion tarkibiga somon, pichan, aralashmalar, vitaminlar (A, D), tuz, boʻr yoki fakultetorsizlangan fosfatlar qoʻshiladi. Paxtachilik rivojlangan mintaqalarda Boʻrdoqiga boqish da paxta shulxasi sutkasiga (4–7 kg), shrot (2–3 kg)dan foydalaniladi, makkajoʻxori silosi, beda senaji, pichan, don, yem beriladi. Boʻrdoqiga boqish da sutkalik oʻrtacha tirik vazn oʻsishi 800—1200 g ga boradi. 1 kg vazn oʻsishini taʼminlash uchun 8—11 ozuqa birligi sarflanadi. Tabiiy va madaniy yaylovlar yetarli boʻlgan mintaqalarda B. b.da yaylovlardan foydalanish mumkin. Qoʻychilikda goʻshtjun yoʻnalishdagi zotlarni Boʻrdoqiga boqish yaxshi samara beradi. Boʻrdoqiga boqish uchun ajratilgan 3— 3,5 oylik qoʻzilar 7—9 oyligiga qadar boqilib, ularning vazni 45–50 kg ga yetkaziladi, goʻsht chiqishi 44—46% ni tashkil etadi. Parrandachilikda broyler yetishtirish asosiy oʻrinda turadi. 2—6 oylik joʻjalar 15—25 sutka boqiladi. 1 kg vazn oʻsishi uchun 6—9 ozuqa birligi sarflanadi. Asosiy ozuqa: mukammal aralash yem yoki aralash yem va turli aralashmalar. Choʻchqachilikda 15–16 kg vazndagi 2,5 oylik choʻchqa bolalari 7—7,5 oy boqiladi (tirik vazni 100–110 kg ga yetadi). 1 kg vazn oʻsish uchun 4,5—5 ozuqa birligi sarflanadi. Boʻrdoqiga boqish ni keng miqyosda tashkil etish mamlakatda goʻsht yetishtirishni koʻpaytirish imkoniyatini yaratadi. Oʻzbekistonda Boʻrdoqiga boqish ixtisoslashtirilgan xoʻjaliklarda ilgʻor texnologiyani qoʻllagan holda sanoat usulida olib boriladi.

Manbalar 

  

Mana yana ôwa kayf
Boʻrjar GES

Boʻrjar GES — Toshkentning Boʻzsuv (Boʻrjar qismida) kanalida qurilgan 3gidroelektr stansiya. 1936-yil mayida ishga tushirilgan. Quvvati 6,4 ming kVt. Uning ishga tushirilishi Toshkent shahri sanoat korxonalari va aholisini elektr energiyasi bilan taʼminlashni yaxshiladi. Boʻzsuv kanalida ishlab turgan GESlar Oʻrta Osiyoda birinchi energiya tizimini yaratishga imkon berdi. Hozir B. GES Chirchiq — Boʻzsuv traktida qurilgan GESlardan biri sanalib. u toʻla avtomatlashtirilgan, yagona dispetcherlik punktidan boshqariladi.

Oʻzbekiston

ru:Бурджар#Бурджарская ГЭС

Oʻzbekiston gidroelektr stansiyalari
Chirchiq-Boʻzsuv suvenergetika trakti
Oʻzbekgidroenergo
Boʻri

Boʻri, qashqir (Canis lupus) — itsimonlar oilasiga mansub yirtqich sut emizuvchi hayvon. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikada tarqalgan. Oʻzbekistonning choʻl, dashtlari, oʻrmon, toʻqay, togʻ va togʻ etaklarida tarqalgan; qor va muz bilan qoplangan baland togʻlar va tundrada ham yashaydi. Boʻrilarning turli kenja turlari mavjud, jumladan osiyo boʻrisi, tundra boʻrisi, meksika boʻrisi, arktika boʻrisi va boshqalar. 

Boʻrilar qoyalar orasiga, toʻqaylik va jarliklarga, quruq qamishzorlarga in quradi. Tulki inlaridan ham foydalanadi. Boʻrilar inida bolalaydi va bolalarini parvarish qiladi. Chorvachilik r-nlarida podalardan uzoqqa ketmaydi. Boʻrilar yanvar oyidan boshlab urchiydi. Urchish vaqtida erkaklari urgʻochisini talashib qattiq urishadi. Boʻrilar monogam hayvon. Jufti uzoq muddat saqlanib qoladi. Homiladorlik davri 62— 65 kun. Yosh boʻri 3—5 ta, qarisi 6—8 ta, baʼzan 10—13 ta bola tugʻadi. Bolasini 5—6 hafta emizadi. Bolasi 3 haftaligida inidan chiqa boshlaydi. Urgʻochisi emizikli davrida erkagi ovqat olib kelib turadi. Bolalari goʻsht bilan oziqlanishga oʻtgandan soʻng ona boʻri ham oʻlja tutib kela boshlaydi. Avgust oxiridan boshlab yosh boʻrilar har xil mayda kemiruvchilarni tutib yeya boshlaydi. Sentabrda kattalari bilan birgalashib, uy hayvonlarini va yovvoyi hayvonlarni ov qilishga oʻrganadi. Noyab.ga qadar 10—15 ta buri gala boʻlib yuradi. Oʻlja topish qiyin boʻlib qolganda bitta yoki ikkitadan boʻlib, tarqalib ketadi. Erkagi 2 yoshida, urgʻochisi 2—3 yoshida voyaga yetadi. B. 15—16 yil yashaydi. Yilda ikki marta — bahor va kuzda tullaydi. Boʻrilar kuchli, chidamli va chaqqon, hid bilish va eshitish organlari yaxshi rivojlangan hayvon. Goʻsht bilan oziqlanadi, baʼzan olma, qovun, tarvuz kabi mevalarni ham yeydi. Asosan, uy hayvonlari va yovvoyi hayvonlar, quyon, yumronqoziq kabi kemiruvchilar, qushlar, hatto oʻlimtiklar bilan oziqlanadi. Boʻrilar juda ochkoʻz va xoʻra, ikkitasi bitta qoʻyni yeb qoʻyishi mumkin. Podaga hujum qilganda koʻp qoʻyni nobud qiladi. Bir nechta B. birgalikda yoki tuda boʻlib ov qiladi. Quturgan va ochiqqan boʻrilar odamga ham hujum qilishi mumkin. B.ning 12 ta kenja turi bor. Oʻrta Osiyoning choʻl, dasht va past togʻlarida choʻl boʻrisi (S. 1. campestris), Pomir togʻlarida tibet boʻrisi (S. 1. laniger) kenja turlari yashaydi. Baʼzan qora boʻrilar ham uchraydi, uning terisi qimmatbaho hisoblanadi. Oʻzbekistonda choʻl boʻrisi tarqalgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Hayvonlar
Boʻri (obraz)

BOʻRI — oʻzbek xalq ogʻzaki ijodida totemik obraz. Qad. manbalardan yetib kelgan rivoyatlarda B. turk urugʻi avlodining davomchisi sifatida taʼriflanadi. "Ona boʻri" nomli afsonada tasvirlanishicha, qad. turklar goʻyo dushman tomonidan qirilgan turk urugʻi orasida tirik qolgan oʻn yoshli oʻgʻil bola va ona B.dan tarqalgan. "Boʻri", "Boʻri qiz", "Choʻloqboʻri" kabi ertaklarda talqin etilgan totemik B. obrazi insonning xaloskori, uning himoyachisi sifatida tasvirlanadi. Keyinchalik totemik eʼtiqodlarga ishonchning yoʻqolishi tufayli ertaklarda ("Boʻri bilan tulki", "Och boʻri", "Koʻy bilan boʻri", "Boʻri bilan ot" va boshqalar) paydo boʻlgan. B. yovuzlik, qonxoʻrlik, zulm va zoʻrlik, bosqinchilik timsoliga aylandi. Jahon, xususan oʻzbek badiiy ijodida B. goh ijobiy, goh salbiy obraz sifatida namoyon boʻladi, ramziy maʼno kasb etadi. Poʻlkan shoirning "Yoldor boʻri" dostoni, M. Avezovning "Koʻk yol", Chingiz Aytmatovning "Qiyomat" romanlarida^B. ijobiy maʼnoda tavsiflanadi. BURI — osmonning Janubiy yarim sharida Mezon, Aqrab, Burchak chizigʻi, Sirkul, Sentavr va Gidra yulduz turkumlari oralarida joylashgan yulduzlar turkumi. Eng yorugʻ yulduzi 2,3 koʻrinma yulduz kattaligida. Oʻzbekistonda yoz paytlarida koʻrish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻri baxshi

Boʻri baxshi — Sodiqoʻgʻli (1866 Fargʻona viloyati Dangʻara tumani Qumariq qishlogʻi —1954) — oʻzbek xalq dostonchisi. Boʻri baxshi ning otasi Sulton shoir nomi bilan tanilgan va Fargʻona vodiysi dagi mashhur bax shilardan boʻlgan. Boʻri baxshi dostonchilikni akasi Joʻra baxshidan oʻrgangan, asosan dutor joʻrligida kuylagan. Undan "Alpomish" dostonining varianti — "Masbachcha" dostoni yozib olingan. Boʻri baxshi zamonaviy mavzularda "Hormangiz", "Norin kanali", "Kanalta", "Dangasalar" va boshqa koʻplab termalar yaratgan. Toshkentda oʻtkazilgan xalq ijodkorlari olimpiadasida qatnashgan (1938).

Manbalar

Adabiyotlar 
 Mirzayev T., Xalq baxshilarining epik repertuari, T., 1979.
Boʻribosar

Boʻribosar, Oʻrta Osiyo ovcharkasi —Oʻrta Osiyoda tarqalgan jaydari it zoti. Uzoq davr davomida cho‘ponlar tomonidan eng yaxshi namunalarini tanlash va tabiiy chatishtirish yoʻli bilan chikarilgan. Erkagi boʻydor, gavdali, koʻkragi keng, kallasi katta, oyoklari baquvvat, ovozi haybatli. Rangi turlicha. Asosan erkagi koʻproq qadrlanadi. Chorva mollari podalarini boʻrilar hujumidan saqlash (nomi ham shundan), oʻtovqoʻralarni qoʻriqpash vazifalarini bajaradi. Urishqoqlik sifatlarini oshirish uchun yosh (1—2 oy)ligida quloq va dumi kesib qisqartiriladi. Eng kuchlilari havaskorlar tomonidan it urishtirish musobaqalarida qatnashish uchun boqiladi.

Manbalar
Boʻrigul

BOʻRIGUL (Vinca erecta Regel et Schmalh.) — kendirdoshlar oilasiga mansub yotiq ildizpoyali koʻp yillik oʻt. Bitta ildiz boʻgʻzidan 15—40 sm uzunlikdagi bir necha poya chiqadi. Bargi tekis qirrali, bandsiz, qaramaqarshi joylashgan. Apreldan iyulgacha gullaydi, guli oq yoki och binafsha rangli, har bir barg qoʻltigʻida bittadan bir chanoqli yassi mevasi boʻladi. B. Ugom, Fargʻona, Hisor togʻlarining jan. qiyaliklarida, qoyalar va chagʻirtoshli togʻ yon bagʻirlarida oʻsadi. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Oʻsimlik moddalari kimyosi institutida B.dan 40 ga yaqin alkaloid (vinkalin, vinkametrin, vinkanidin, ervinin, ervamin va boshqalar) ajratib olingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

O'rta Osiyo o‘simliklari
Tojiboy Boʻriyev

Tojiboy Boʻriyev (1938.12.5, Toshkent viloyati Parkent tumani Zarkent qishlogʻi) — mexanik va matematik olim, Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000), fizikamat, fanlari doktori (1974), professor (1976). Toshkent Davlat Universitetini tugatgan (1961). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Mexanika institutida (1964—66) ishlagan. Kibernetika institutida (hozirgi "Kibernetika" IIIB) da (1966-yildan) ishlaydi. Ilmiy ishlari qattiq jism mexanikasiga oid masalalarni algoritmlashga, statik va dinamik yuk taʼsiridagi bir oʻlchovli va koʻp oʻlchovli konstruksiyalarning aniq hisoblariga, elastiklik nazariyasining dinamik va statik masalalariga doyr. B. seysmik (8— 9 balli) va noseysmik (5—7 balli) mintaqalar va qorlishamolli hududlar uchun fazoviy sterjenli konstruksiyalarni teng mustahkamlik, barqarorlik va min i mal ogʻirlik mezonlari asosida ishlab chikdi. Beruniy nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureata (1971).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Matematiklar
Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Boʻriyotoq koʻllari

Boʻriyotoq koʻllari (mahalliy xalq Boʻritogʻ deb ataydi) — Xorazm vohasi Xiva shahri yonidagi Boʻriyotoq, Pirnaxos, Baytaltoʻgʻon, Sayot va boshqa mayda koʻllar. Jan.da Qoraqum choʻliga tutashgan. Boʻriyotoq koʻllari Jirmiz, Mizonkoʻl kollektorlariga birlashib ketgan. Ekin maydonlaridan chikadigan tashlama suvlar va yer osti sizot suvlaridan toʻyinadi. Yezda suvi koʻpayib, umumiy maydoni 800 ga, uz. 4–5 km, eni 1—1,5 km, chuq. 1,5 m ga yetadi. Sohillari qiya, qumloq, qamish va boshqa suv oʻtlari oʻsadi. Qishda muzlaydi. Boʻriyotoq koʻllari da baliqchilik va ondatrachilikni rivojlantirish imkoniyatlari mavjud.

Manbalar

  

Koʻllar
Boʻrikalla

Boʻrikalla — qovun navi. Buxoro va Fargʻona B.si kabi xillari bor. Buxoro B.si handalak turiga kiradi. Buxoro vohasida tarqalgan. Ertapishar nav. Shakli yassi, oʻrtacha kattalikda, eng kattasining diametri 20 smdan ortiq. Ogʻirligi 2,5–3 kg. Sirti bir oz tilimtilim, tekis toʻr bilan qoplangan. Tuyey och yashilsariq, poʻstidagi gullari mayda, jigarrang dogʻ shaklida. Etining qalinligi 4,5—6 sm, och yashil, shirin, tarkibida 7,4—9,6% qand bor. Urugʻi yirik, oq, ekilganidan soʻng 57—80 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 230—360 i/ga. Uzok, joylarga yuborishga yaroqsiz. Fargʻona B.si Fargʻona vodiysida tarqalgan. Qovunning cassaba (kassaba) turiga kiradi, oʻrtapishar nav. Shakli tuxumsimon, dum va uch tomonlari toʻmtoq, uz. 20—23 sm, ogʻirligi 3,5–5 kg, sirti tekis, toʻri siyrak, dum tomoni och yashil, uch tomoni sargʻishyashil. Etining kalinligi 5—5,5 sm, yumshoq, juda shirin. Tarkibida 8—11% kand, shu jumladan 3,8—8,2% saharoza bor. Urugʻi oq, yirik, chuzinchoq. Urugʻi ekilganidan keyin 73—80 kunda hosili pishadi. Hosildorligi 200—250 s/ra. Uzoqjoylarga yuborishga yaroqsiz. Joyida isteʼmol etiladi.

Manbalar

Qovun navlari
Boʻritaroq

Boʻritaroq, gʻoʻzarak (Hibiscus trionum L.) — gulxayridoshlarga mansub bir yillik begona oʻt. Poyasi tik oʻsadi, boʻyi 10—70 sm, sershox. Barglari uch boʻlakli, choʻziq, tubigacha patsimon boʻlakchalarga ajralgan. Gullari sariq, uzun gulbandlarda yakkayakka joylashgan. Asosida qirmizi rangli dogʻlari bor. Mevasi koʻsakcha. Issiq va namsevar oʻsimlik. Nihollari mart— mayda koʻkaradi. Iyun — avgustda gullaydi, iyuldan oktabrgacha mevalaydi. Urugʻidan koʻpayadi. Bir tupi 15 ming urugʻ beradi. Urugʻlar tuproqning 6—8 sm chuqurligida 57 yilga qadar yashovchanligini saqdab qoladi, harorat 5—6°da unib chiqadi. Oʻrta Osiyoda sugʻorma dehqonchilik rayonlarida koʻp tarqalgan. B. paxta maydonlari, chopiq qilinadigan ekinlar orasida, shuningdek yoʻl, ariq yoqalari, tashlandiq yerlar va bogʻlarda uchraydi.

Kurash choralari: ekish oldidan urugʻni tozalash, yerni boronalash, qator oralariga ishlov berish, maysa koʻkarmasdan gerbitsidlar sepish va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Boʻritish ilonlar

Boʻritish ilonlar - suv ilonlar oilasining urugʻi. 16 turi bor. Jagʻida 2—6 yirik egri tishlari boʻladi. Shuning uchun ular "boʻritish" deb ataladi. Janubiy Osiyoda koʻp. Oʻzbekiston choʻllarida bitta turi — ola boʻritish (Lucodon striata) uchraydi. Uzunligi 60 sm cha, usti toʻq jigarrang, och sariq koʻndalang yoʻlli. Qorin tomoni sariq. Tungi hayvon. Iyunning oxirida 2—4 ta tuxum qoʻyadi. Asosan, har xil kaltakesaklar bilan oziqdanadi.

Manbalar
Boʻrk

BOʻRK — qad. bosh kiyimi. Qishda hamda yozda kiyiladigan B. boʻladi. Boʻrk hayvon terisidan tikilib, qimmatbaho qalin gazmol bilan qoplanadi. B.ni erkaklar ham, xotinqizlar ham kiyishadi. Tikilgan hayvon terisiga qarab, u qunduz B., suvsar B., qamshat B., tulki B. va h.k. boʻlib nomlanadi. Qizlar B.i har xil taqinchoqlar, tangalar, uzuklar bilan bezatilgan. Erkaklarda toʻyziyofatga kiyiladigan qimmatbaho, oddiy kunlarda, ishga kiyadigan B.lar ham boʻlgan. B. oʻzbek, qozoq, qoraqalpoq, qirgʻiz, boshqird, tatar, uygʻur va boshqa xalklar orasida tarqalgan. "Devonu lugʻotit turk" (11-asr)da "Bosh yorilsa boʻrk ichida" maqoli shaklida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

 

Bosh kiyimlari