MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Laylo Axmerova

Laylo Bekniyozovna Axmerova (1957.1.5, Andijon) – chim ustida xok-keychi, xalqaro klassdagi sport ustasi, olimpiya oʻyinlari sovrivdori. Andijon chet-tillar institutini bitirgan (1978). "Andijanka" chim ustida xokkey jamoasi tarkibida oʻynab uch marta mamla-kat chempioni boʻlgan (1979, 1980, 1986). Mamlakat terma jamoasi xokkeychilari bilan birgalikda olimpiada (1980) hamda jahon chempionati (1981)da bronza medallarini qoʻlga kiritgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

1957-yilda tugʻilganlar
1-mayda tugʻilganlar
Andijanka hokkeychilari
Axsikatiy Abu Roshid Ahmad ibn Muhammad

Axsikatiy Abu Roshid Ahmad ibn Muhammad (1073 — 1134) — tarix-chi olim, shoir. Laqabi — "Zulfazoil" ("Fazilatlar sohibi"). Marvda yashab, sulton saroyida munshiypik qilgan. A.ning "Kitob at-ta’rix" ("Tarix kito-bi"), "Kitob fiy qavlihim" ("Ularning soʻzlari haqida kitob"), "Kitob az-zavoid fiy sharh Saqt uz-zand" ("Chaqmoq tosh uchqunlari dostoniga bitilgan sharh") nomli asarlari saqlangan. Zahiridsin Bayhaqiyning yozishicha, A. "Sulton al-fuzalo" ("Fozillar sultoni") laqabi bilan mashhur boʻlib, Ozarbayjondagi ot-abeklar saroyida shoir boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Tarixchilar
Shoirlar
Axta

Axta, ulgi – naqsh yoki rasmni qogʻozga chizib, chiziq yoʻllari igna bilan teshib tayyorlangan andaza; shuningdek andazadagi naqshni bezatiladigan buyum, sirtga oʻtkazish usuli. Xalq amaliy bez-ak san’atining kashtachilik, yogʻoch va ganch oʻymakorligi, naqqoshlik va boshqa turlarida keng qoʻllaniladi. Bezatiladigan yuzaga A. qoʻyilib ustidan pista kumir kukuni surilsa, rasm asosga tushib qoladi. A. simmetrik takrorlanuvchi taqsimpn naqshlar shaklini koʻchirish uchun juda qulay.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axtachi

Axtachi – 1) qadimgi oʻzbek qabilalaridan biri; 2) qirgʻiz-qipchoqlar urugʻidan birining nomi; 3) A. qadimgi turk-moʻgʻul xalqparida "ot tabi-bi" (sinchi), "otboqar", "sayis", "miro-xur" degan ma’nolarni bildirgan.Oʻzbekistonning Fargʻona vodiysida A. toponimik nom sifatida uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Axunbayev Isa Konoyevich

Isa Konoyevich Axunbayev [1908.12.(25).9 – 1975.5.1, Toshkent] – jarrohlik sohasidagi yirik olim. Qirgʻiziston Fanlar Akademiyasining akademigi va birinchi prezi-denti (1954-yildan). Qirgʻizistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1972). Oʻrta Osiyo tibbiyot institutini tugatgan (1935). Qirgʻiziston tibbiyot instituti direktori (1948-yildan). Ilmiy ishlari endemik buqoq, tireotoksikoz va exinokokkoz mu-ammolari, shuningdek yurak va yirik to-mirlar jarrohligiga oid.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

{{DEFAULTSORT:
Axunbayev, Isa}}

1908-yilda tugʻilganlar
25-sentabrda tugʻilganlar
1975-yilda vafot etganlar
5-yanvarda vafot etganlar
Atsetat tola

Atsetat tola, atsetat ipak – atse-tilsellyulozadan olinadigan sun’iy tola. Atsetat tola 140 – 150° gacha temperaturaga bardosh beradi, bundan yukrri temperaturada deforma-siyaga uchrab, shaklini oʻzgartiradi. Atsetat tola qovushqoqligi, yumshoqligi, chiroyli-ligi, kimyoviy pishiqligi va quyosh nuri ta’siriga chidamliligi sababli sanoatda tobora koʻp ishlatilmoqda. Tarkibidagi gidroksil va atsetil guruhlarning nisbiy miqdori bilan farqlanuvchi Atsetat tola lar toʻqimachilik sanoatida koʻplab ishlatiladi. Mas, triatsetat tola asosan texnikada qoʻllaniladi, uning elektr tokini oʻtkazmaslik xususiyati barcha sun’iy va tabiiy tolalarnikidan ustun turadi. Oʻzbekistonda paxta tolasining chiqindisi –momiq asosida Atsetat tola lar ishlab chiqarish yoʻlga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetilen

Atsetilen, etin, C2H2 — uch bogʻli toʻyinmagan uglevodorodlarning eng oddiy vakili. Mol.m. 26,04. Rangsiz gaz. Suyuqlanish temperaturasi — 81° (1277 mm sim. ust. da). Qaynash temperaturasi — 83,8°. Toza A. xidsiz. A. yuqori bosim ostida qizdirilsa portlaydi, havo bilan aralash-masi ham portlashi mumkin. A. kalsiy karbidga suv taʼsir ettirib olinadi. U yuqori temperaturada chala oksidlab va elektr kre-king yordamida metandan (tabiiy gazdan) ham hosil qilinadi. A. kimyoviy reaksiyalarga juda yaxshi kirishadi. U birikish reaksiyasiga kirishganda, reaksiya ikki bosqichda boradi, birinchi bosqichda eti-len qatoriga kiruvchi birikmalar hosil boʻlib, ikkinchi bosqichda bular toʻyingan birikmalarga aylanadi. Ani xlorlash reaksiyasidan foydalanib, sanoatda koʻp ishlatiladigan geksaxloretan va trixlo-retilen kabi muhim birikmalar olinadi. A.ga simob tuzlari ishtirokida suv molekulasining birikishi (qarang Kucherov reaksiyasi) natijasida atsetaldegid hosil boʻladi yoki A. katalizator ishti-rokida polimerlansa, kauchuk ishlab chiqarishda xom ashyo vazifasini oʻtaydigan vinilatse-tilen olinadi. A. toʻyinmagan birikma boʻlishiga qaramay, oʻrin almashinish reaksiyalariga ham kirishishi mumkin. A. 1836-yilda kashf qilingan. Uni ilk bor 1862-yil fransuz kimyogari M. Bert-lo kumir va vodoroddan sintez qilgan. Nemis kimyogari F. Vyoler 1862-yilda Ani kalsiy karbiddan kuyidagi reaksiyaga asosan olish mumkinligini koʻrsatib berdi. Bu usul hozir ham texnik usullardan biri sifatida oʻz ahamiyatini saqlab qolgan. Sanoatda A. olishning muhim usuli tabiiy gazlarni termik krekinglashdir. Uni elektrokreking usu-li bilan metanni volta yoyi orqali (1600° da) utkazib olish ham mumkin. A. yoni-shidan koʻp miqdorda issiqlik ajralib chiqqanligi uchun metallarni payvandlashda va har xil mahsulotlarni sintez qilishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Atsetilsellyuloza

Atsetilsellyuloza – sellyu-lozaning atsetat efiri. Oq amorf modda. A. olishda xom ashyo sifatida asosan paxta momigʻi, ayrim hollardagina sel-lyuloza ishlatiladi. Sellyuloza kata-lizatorlar ishtirokida sirka angidrid yoki atsetil xlorid bilan atsetillansa, tar-kibida bogʻlangan 62,4% sirka kislota qoldiqlari boʻlgan triatsetilsellyu-loza faqat ba’zi organik erituvchilar (sirka kislota, xloroform va metilen xlorid)da eriganligi uchun undan keng koʻlamda foydalanib boʻlmaydi. U deyarli nam tortmaydi. A. elektr izolyatsiya materiallari, sun’iy tola va yonmay-digan kinoplyonka olishda ishlatiladi. Triatsetilsellyulozaning 92 – 96% li sirka kislotadagi eritmasi katali-zator – sulfat kislota ishtirokida qisman gidrolizlansa, ikkilamchi A. hosil boʻladi. Uning tarkibida boglan-gan 52 – 57% sirka kislota boʻlib, bir qancha arzon erituvchilar (atseton, siklo-geksan, atseton bilan spirt aralashmasi, etilatsetat, butilatsetat va boshqalar)da eriydi. A. ishqorlar va mineral kislotalar ta’siriga beqarorroq, ammo nur ta’siriga chidamli, yonmaydi. Shuning uchun ham A. kinoplyonkalar, boʻyoq va plastmassalar ishlab chiqarishda yonuvchi nitrotsellyuloza oʻrnini tobora koʻp egallamoqda.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Plastiklar
Sellyuloza
Atsetosirka efir

Atsetosirka efir – atsetosir-ka kislotaning etil efiri, etilatseto-atsetat. Mol. m. 118,14, xushboʻy hidli rangsiz suyuqpik. Qaynash temperaturasi 180,8°, zichligi 1028 kg/m3. Suvda (14,3% 16,5° da), etanolda, efirda eriydi. Oddiy Atsetosirka efir (ikkala shakl aralashmasi) bir vaqtda ke-ton va yenol xossalarini namoyon qiladi. U keton sifatida sianid kislota yoki natriy bisulfatni biriktirib oladi. Yenol sifatida temir xlorid ta’sirida binafsha rangga kiradi, brom eritmasini rangsizlantiradi. Sanoatda etilatse-tatga metall hoddagi natriyni ta’sir ettirib olinadi (Klayzen kondensatsiyasi). Atsetosirka efir amidopirin, antipirin, akri-xin, V, vitamin va boshqa dorilarni sintez qilishda, boʻyoq ishlab chiqarishda, shuningdek oziq-ovqat sanoatida ishlatiladi. 824

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ache

Ache (Guayaqui, bu soʻzma-soʻz guar: oʻrmon kalamushlari; nomi aché — odam anglatadi) — Sharqiy Paragvayning subtropik oʻrmonlarida yashagan aborigen xalq.

Xalq tarixi 
Achelar anʼanaviy ravishda ovchilar va terimchilar xalqi sifatida yashagan. Ularning tirikchiligi ov qilish, meva, asal va ildiz terish bilan bogʻliq edi. XX-asrda, Stroessnerning diktatura tizimi ostida, ular aslida ommaviy qirgʻin qilingan va ilgari bosib olingan yerlardan koʻchirilgan. XX-asrning 70-yillarida Acheni rezervatsiyaga ommaviy deportatsiya qilish amalga oshirildi, ammo 2000-yilda ularga oʻz ona hududlariga qaytishga ruxsat berildi. Achelarning hozirda aholi soni 1500 dan ortiq kishi.

Ache haqida bir qator antropologik tadqiqotlar mavjud.

Yulian Semyonovning „Ekpansiya II“ kitobida 1940-yillarning oxirida Isaev-Stirlitzning Janubiy Amerikadagi faoliyati haqida yozilgan. Bu davrda Paragvayda Acheni tekin ovlashga ruxsat berilgani aytiladi.

Geografiya va boʻlinish 
Achelar birinchi marta XVII-asrda iyezuitlar tomonidan tasvirlangan. Ular toʻrtta endogamik guruhdan iborat boʻlib, ular orasidagi munosabatlar tinch emas edi. Bu janubiy Ache, Ache Va, Ache Gatu va Yvytyrusu guruhlari edi. Til guarani tillariga tegishli. Ache hozirda asosan ettita aholi punktlarida istiqomat qiladi: Chupa Pou, Arroyo Bandera, Kuetuvy, Kuetuvywe, Cerro Moroti, Puerto Barra va Ypetimi. Kuetuuvă 2000-yilda Ache tashkiloti La Liga Nativa por la Autonomía, Justicia y Ética (avtonomiya, adolat va axloq boʻyicha milliy liga) tomonidan yaratilgan.

Adabiyotlar 
 Philippe Edeb Piragi, «Los Aché del Paraguay y las revelaciones de la 'Palabra de los Ancestros' : de la tradición oral a la resistencia cultural», Suplemento Antropológico, Vol.XXXVI, N°1, junio 2001, pp.: 147—245, CEADUC, Asunción, PARAGUAY.
 Бартоломеу Мелья, Луиджи Миралья, Марк и Кристина Мюнцель, Агония индейцев аче-гуаяки, М., Прогресс, 1982, 160 с.

Manbalar

Havolalar 
 Последние из аче Журнал «Вокруг Света» № 8 (2587). Август 1974
Paragvay Xalqlari
Achinlar

Achinlar, ache — Indoneziyadagi xalq, Sumatra o.ning shimolida, 826oʻtmishda Ache sultonligi mavjud boʻlgan mintaqada yashaydi. Aholisi 1,7 mln. kishi (1992). Indonez til guruhiga oid achin tilida soʻzlashadi. Islom diniga eʼtiqod qiladi. Asosiy mashgʻulotlari — dehqonchilik (sholikorlik, qora murch, kokos, kauchuk va boshqalar); hunarmandchilik — toʻqimachilik, boʻyra toʻqish va boshqa, metallni qayta ishlash, qayiqsozlik. Achinlar oʻziga xos boy adabiyotga ega.

Manbalar 

Xalqlar
Achinsk

Achinsk — Rossiya Federatsiyasi Krasnoyarsk oʻlkasidagi shahar (1782-yildan). Chulim daryosi boʻyida. Achinsk tuguni. Aholisi 122 ming kishidan ziyod (1999). Tegirmon, goʻsht, glinozyom kombinatlari, tikuvchilik va mebel fabrikalari, mexanika, pivo, neftni qayta ishlash zavodlari bor. Achinsk yaqinidan koʻmir va oqaktosh qazib chiqariladi. Oʻlkashunoslik, tarix muzeylari, teatr bor. Achinskga 1682-yilda asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya shaharlari
Achitqidoshlar

Achitqidoshlar, turushdoshlar () — xaltachalilar sinfining bir hujayrali zamburugʻlar oilasi. Koʻpchiligi kurtaklanib, ayrimlari boʻlinib urchiydi. Maʼlum sharo-itda ularda sporali xaltachalar yuzaga keladi. Hujayralari juda mayda, faqat mikroskop yordamida koʻrish mumkin, anaerob sharoitda qand moddalarining spirtli achishiga sabab boʻladi, bunda qand moddalari etil spirt bilan karbo-nat angidridga ajraladi. A. qadimdan xamir, pivo, vino (may) va spirt tayyor-lashda qoʻllanib kelingan. Oqsil, yogʻ va turli vitaminlarga boy boʻlganligidan oziq-ovqat va farmatsevtika sanoatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Zamburugʻlar
Achchisoy

Achchisoy — Navoiy viloyati Xatirchi tumanidagi soy. Oqtogʻning janubiy yon bagʻrida 800 m balandlikdagi adirlardan boshlanib, janubiy tomon oqadi. Bahorda Shovot kanaliga quyiladi. Uzunligi 18 km. Yomgʻir va buloqlardan suv oladi. Achchisoy qish va bahor fasllarida sersuv boʻlib, yoz va kuzda deyarli qurib qoladi.

Manbalar 

Oʻzbekistondagi daryolar

Navoiy viloyati daryolari
Achchiq buloqpar

Achchiq buloqpar — tarkibida sulfat va magniy qoldiqlari miqdori 1 g/l dan ortiq boʻlgan buloqlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqbodom

Achchiqbodom () — raʼnodoshlar oilasiga mansub kichkina daraxt yoki buta. Balandligi 1,5 m ga yaqin. Barglari nashtarsimon yoki tuxumsimon, boʻyi 3 — 4, eni 1,5 — 2 sm, bir yillik novdalarida bittadan, eski novdalarida gʻuj-gʻuj joylashgan. Gullari ikki jinsli, och binafsha rangli, boʻyi 14-19, eni 8-11 mm. Bodomning poʻsti qalin tuk bilan qoplangan, boʻyi 20 — 38 mm. Magʻzi achchiq. A. mart — aprelda gullab, iyun — iyulda meva beradi. Samarqand, Qashqadaryo, Surxondaryo va Toshkent viloyatlarining dengiz sathidan 850 — 2500 m balandlikdagi adir va togʻlarida, tosh oralarida va sershagʻal tuproqlarda oʻsadi. A.dan shirin magʻizli bodom va shaftoli yetishtirishda payvandtag sifatida va kam suv, shagʻalli adir va togʻ qiyalarini daraxtzor va mevazorlashtirishda foydalaniladi. Magʻizda 50% moy va 2,5 — 4% gacha amigdalin glyukozidi bor, undan har xil dorilar tayyorlanadi. A. moyi yoʻtal, istis-qo, zotiljam va buyrak kasalli-klariga davo. Mahalliy aholi A.ning ildiz poʻstidan matolarni sariq rangga boʻyashda va teri oshlashda foydalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Raʼnodoshlar
Achchiqbuta

Achchiqbuta (Ammothamnus lemannii) — burchokdoshlar oilasiga mansub buta. Boʻyi 50 — 100 sm. Barglari toq patsimon, uz. 10 — 19 sm, kalin tuk bilan qrplangan. Gullari oq boʻlib, uzun shingilda joylashgan. Dukkagi 1 — 4 urugʻli, spiralsimon. Urugʻi tuxumsimon, silliq, boʻyi 4, eni 3,5 mm. Achchiqbuta aprel-mayda gullab, may-iyunda urugʻlaydi. Achchiqbuta Buxoro va Surxondaryo viloyatlaridagi qumlarda va shagalli yerlarda oʻsadi. Achchiqbutaning tarki-bida 0,5- 1,12% alkaloid bor. Ildizida 12 — 14%, tanasida 3 −5% va ildiz poʻstila 27 — 30% boʻyoq modda boʻladi. Achchiqbutaning ildiz qay-natmasi xalq taboba-tida bodga qarshi ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqjom

Achchiqjom, achchiq kosa -zargarlik-da mis kosa. Uzuk, bilaguzuk, zirak kabi ziynat buyumlarini achchiqtosh eritmasi, kislotada qaynatib, yuzidagi kir zan-glarni ketkazishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqkoʻl (Sirdaryo)

Achchiqkoʻl — Sirdaryoning chap sohilidagi koʻl (Sirdaryo viloyatining Guliston tumanida). Achchiqkoʻl bahor va yoz oylarida toshqin suvlarining toʻplanib qolishidan hosil boʻlgan. Koʻl sohili qumloq. Janubi-gʻarbiy sohili ekinzor. Suv sathi bahor-yoz oylarida koʻtarilib, kuz-qishda pasayadi. Achchiqkoʻlga ekin maydonlaridan oqova va kollektor suvlari quyiladi.

Manbalar 

 

Koʻllar
Sirdaryo viloyati
Achchiqkoʻl kollektori

Achchiqkoʻl kollektori - Fargʻona vodiysidagi eng yirik kol-lektorlar tarmogʻi, Achchiqkoʻl va Shimoliy Bagʻdod kollektorlaridan iborat. 1970-yilda ishga tushirilgan. Achchiqkoʻl kollektori qurilishi bilan oldindan ishlab kelayotgan juda koʻp katta-kichik kollektorlar unga tu-tashtirildi va qadimdan hamda yangi oʻzlashtirilgan yerlardagi umumiy uz. 4,6 ming km boʻlgan drenajlarning ishi yax-shilanadi. Achchiqkoʻl kollektori drenaj, sizot suvlarini hamda sugʻorishdagi tashlama suvlarni va boshqarilmaydigan soy hamda sel suvlarini ham qabul qilib Sirdaryoga quyadi. Achchiqkoʻl kollektori Markaziy Fargʻona (asosan, Fargʻona va Namangan viloyatlari)dagi 250 ming ga yerga xizmat qiladi. Achchiqkoʻl kollektorining Sirdaryoga quyilish joyida koʻp yillik oʻrtacha suv sarfi 101,1 m/s, suvning eng yuqori minerallashuvi miqdori 8,9 g/lni tash-kil etadi va yil davomida 2,0 mlrd. m3 suvni chiqaradi (1999).

Manbalar 

  

Kanallar
Achchiqgarvuz

Achchiqgarvuz (Citrulius colocynthis) — qovoqdoshlar oilasiga mansub ilashib oʻsuvchi bir yillik oʻsimlik. Palagining uz. 1 — 2 m. Barglari uchburchak shaklida, boʻyi 5 — 8, eni 4 — 5 sm. Gullari bir jinsli. Mevasi dumaloq, achchiq, diametri 7-12 sm, dastlab och yashil, pishishiga yaqin sargʻish va qoramtir boʻladi. Achchiqgarvuz avgust-sentabrda gullab, oktabr-noyabrda hosil beradi. Oʻzbekistonda dorivor oʻsimlik sifatida ekiladi. Vatani Shimoli-Sharqiy Afrika. Mevasining tarkibida glyukozid bor. Achchiqgarvuzning mevasidan surgi sifatida foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiq-chuchuk

Achchiq-chuchuk — pomidor va pi-yozdan mavsumiy tayyorlanadigan salat. Piyoz mayda toʻgʻralib, sovuq suvda yuvi-ladi, uning ustiga yupqa qilib pishgan pomidor, koʻk qalampir toʻgʻraladi, tuz sepib aralashtiriladi. Achchiq-chuchuk tayyorlashda 500 g pomidorga 1 — 2 bosh piyoz va taʼb-ga koʻra tuz, qalampir kerak boʻladi. Bun-day salat Fargʻona vodiysida shakarob nomi bilan mashhur. Unga yupqa va mayda toʻgʻralgan bodring ham qoʻshiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqoʻt

Achchiqoʻt (Chrorophora sabulosa) — sutlamadoshlar oilasiga mansub, boʻyi 8 — 15 sm, keng shox-shabbali bir yillik oʻt. Barglari tuxumsimon yoki toʻgarak, boʻyi 2,3 — 3, eni 1,6 — 2,8 sm. Mevasi (koʻsagi)ning boʻyi 4 — 4,5, eni 5 — 6,5 mm. Urugʻi silliq, boʻyi 3 — 3,5, eni 2 — 2,3 mm. Aprel-iyulda gullaydi va meva beradi. A. Oʻrta Osiyoda va Orol boʻyi te-kisliklarida oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarqand, Qashqadaryo viloyatlari hamda Qoraqalpogʻistondagi qum uyumlarida tarqalgan. A.dan surgi sifatida foyda-laniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Achchiqqozon

Achchiqqozon — chelaksimon mis qozon. Ipak boʻyash korxonalarida boʻyalgan ipakning ranglari mustahkam boʻlishi uchun achchiqtosh eritilib, ipakni solib achchiqqa bosishda ishlatiladi. Unga 20 chelak suv sigʻadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashel madaniyati

Ashel madaniyati – quyi pa-leolit davri madaniyati. Shu davrga oid tosh choʻqmor, bir yoki ikki tomoni uchi-rilib, oʻtkir qilingan turli shakddagi chaqmoq toshlardan iborat qurollar dast-lab Fransiyaning Amen shahri yak,inidagi Sent-Ashelda topilgan va bu madaniyat shu joy nomi bilan atalgan. Ash.m. davri odamlari ibtidoiy jamiyat tu-zumining quyi bosqichida gʻorlarda, daryo boʻylaridagi pana yerlarda toʻdalashib yashab, ovchilik bilan hayot kechirgan. Olovdan foydalangan. Ash.m. Gʻarbiy vaSharqiy Yevropada, Kavkaz, Old Osiyo, Afrikada tarqalgan. Oʻrta OsiyodaAsh.-m.ga oid qarorgohlar Janubiy Qozogʻistonda (Qoratov), Toshkent viloyati (Koʻlbuloq), Fargʻona vodiysida (Selungur) va boshqa joylarda uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Arxeologiya
Ashyoviy dalil

Ashyoviy dalil – jinoyat yoki fuqarolik ishini toʻgʻri yuritish uchun ahamiyatli boʻlgan narsalar. Amaliyotda "tilsiz guvohlar" deb yuritiladi. Ke-lib chiqishini, kimga tegishliligini, ma’lum maqsadlarda foydalanilganli-gini yoki turgan joyi oʻzgarganligini, u yoki bu moddalar, narsa, jarayon va hodisalar ta’sir etganligini aniqlash mumkin boʻlgan moddiy belgilarga, shuningdek ish holatlarini aniqlashga xizmat qiladigan har qanday boshqa alomatlar va belgilarga ega boʻlgan narsa Ashyoviy dalil hisoblanadi (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 203-modda); ular ishni mazmunan hal qilish uchun aniqlash vositasi boʻlishi mumkin. Ashyoviy dalil oʻz xususiyatlariga koʻra quyidagicha tav-siflanadi: 1) jinoyat ob’ekti boʻlgan Ashyoviy dalil, 2) jinoyat quroli boʻlgan Ashyoviy dalil, 3) 830jinoyat izlarini oʻzida saqlab qolgan Ashyoviy dalil ; 4) jinoyat orqasida topilgan boylik. Ashyoviy dalil lar hodisa sodir boʻlgan joyni yoki boshqa joylarni, binolarni koʻzdan kechirish, tanib olish uchun koʻrsatish, guvohlantirish, murdani eksgumatsiya qilish, ekspert tekshiruvi uchun namu-nalar olish, koʻrsatuvni hodisa yuz bergan joyda tekshirish, olib qoʻyish, tintuv oʻtkazish jarayonida olinishi.mumkin. Narsani Ashyoviy dalil deb e’tirof etish va uni jinoyat ishiga qoʻshib qoʻyish toʻgʻrisida surishtiruvchi, tergovchi –qaror, sud esa – ajrim chiqaradi, ularda Ashyoviy dalil ni ishda qoldirish yoki uni saqpash uchun topshirish masalasi hal qilinishi lo-zim. Ashyoviy dalil larni saqlash yoki boshqa joyga yuborish uchun alohida tartib belgilan-gan. Ashyoviy dalil, ular haqidagi masala sudning qonuniy kuchga kirgan hukmi, ajrimi bilan yoxud surishtiruvchi, tergovchi, prokurorning ishni tugatish toʻgʻrisidagi qarori bilan hal qilinmaguncha saqlab turiladi. Hukmda, shuningdek jinoyat ishini tugatish toʻgʻrisidagi ajrimda yoki qarorda Ashyoviy dalil lar masalasini hal etish qoidalari, Ashyoviy dalil larni shikastlaganlik yoki yoʻqotganlik uchun javobgarlik (Oʻzbekiston Respublikasi JPK, 204–212-moddalar), Ashyoviy dalil larni talab qilib olish va taqdim etish tar-tibi va majburiyati, ularni saqlash va qaytarib berish tartibi qonun bilan bel-gilab qoʻyilgan (Oʻzbekiston Respublikasi FPK, 80-83-moddalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashin

Ashin – qadimgi turkiy urugʻlardan birining boshligʻi. U ikkinchi Hunnu saltanati davrida hunnular xoni Mu-gonxonga qaram boʻlgan. Saltanat tabgʻach (tobos) xonlari tomonidan yemirilgach (439), A. 500 uylik urugʻi bilan Oltoy oʻlkasining togʻli tumanlariga koʻchib oʻtgan. A. urugʻi boshqa turkiy urugʻlar bilan qoʻshilib, turk yoki turkut (turklar) degan nom bilan mashhur boʻla boshlagan. Biroq tabgʻach xonlari qoʻl ostidagi ju-jan (moʻgʻul urugʻlari) xonlariga qaram edi. A. oʻlgach, uning avlodlari teleut (turkiy qavmlardan biri) va boshqa turkiy qabilalar bilan ittifoq tuzib (545), ju-janlarga qarshi kurash boshladi. Bu ku-rash natijasida sharqda Koreya, gʻarbda Bolqon yarim oroldagi Adirna (hozirgi Edirne) shahrigacha, janubida Kavkaz, Eron, Afgʻoniston, Tibetgacha, shimoliyda Sibirning Shimoliy mintaqalarigacha choʻzilgan keng hududda birinchi ulugʻ xoqonlar davlati tuzildi. A. avlodlari 8-asrdagi Gʻarbiy turk xoqonligini hamda 10-asr gacha davom et-gan Xazar xo-qonligini ham boshqargan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashina

Ashina (}}) — VI-VIII asrlarda Turk xoqonligini boshqargan sulola. 

Turk xoqonlarining afsonaviy nasabnomasi bilan bogʻliq birinchi ikonografik asar, shuningdek, eng qadimiy yodgorligi — Soʻgʻd tilida yozilgan „Bugut stelasi“ (580-587). 
Ashina etimologiyasi borasida turli xil firklar mavjud. („A“ — xitoy tilida hurmat belgisi, qoʻshimcha soʻz boʻlagi — „shono“, „chino“, moʻgʻulcha — „boʻri“; Aqshina — „olijanob boʻri“).

1) qadimgi turkiy urugʻlardan birining nomi;

2) Turkiy xoqonlar nomiga qoʻshib aytiladigan faxriy unvon (masalan, Ashina Xelu, Ashina Sher va boshqalar).

Yana qarang 
 Ashina Tuvu

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 Gumilov L. N. Drevniye tyurki. M.-L., Nauka, 1967.
 Klyashtornyy S. G. Drevnetyurkskaya nadpis' na kamennom izvayanii iz Choyrena // SNV. Vyp. XXII. M.: 1980. S. 90—102.
 Klyashtornyy S. G. Versiya drevnetyurkskoy genealogicheskoy legendy u Al-Biruni // Srednevekovyy Vostok. Istoriya. Kul’tura. Istochnikovedeniye. M., 1980.
 Klyashtornyy S. G. Savinov D. G. Stepnyye imperii drevney Yevrazii. SPb: 2005.
 Klyashtornyy S. G. Drevnetyurkskiye runicheskiye pamyatniki kak istochnik po istorii Sredney Azii, M., 1964.

Turkiy sulolalar
Oʻzbekiston tarixi
Ashir

Ashir (arab.) – qadimgi hajm oʻlchovi; qiymati Xalqaro birliklar tizimi boʻyicha 6 l ga teng (1 A.=6 l).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashkenazilar

Ashkenazilar – yahudiylarning etnik guruhi, oʻrta asrda Germaniyada yashagan yahudiylar avlodi. Yevropa va Amerika yahudiy aholisining katta qismini, Isroil yahudiylarining yarmiga yaqinini tashkil etadi. Idish tilida soʻzlashadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Ashl

Ashl – qadimgi uzunlik oʻlchov birli-gi; qiymati Xalqaro birliklar tizimi boʻyicha 39,9 m ga teng (1 A.=39,9 m).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil