MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Iqtisodiy hamkorlik tashkiloti

Iqtisodiy Hamkorlik Tashkiloti (IHT) () — aʼzo mamlakatlarning iqtisodiy, madaniy, fan va tex-nikaviy hamkorligi boʻyicha tashkil etilgan xalqaro mintaqaviy tashkilot. ITH Islom konferensiyasi tashkiloti va BMTda kuzatuvchi statusiga ega.

Tarixi 
IHT 1964-yilda Eron, Pokiston va Turkiya tomonidan "Mintaqaviy Hamkorlikni Rivojlantirish" nomi bilan tuzilgan. Keyin 70-yillarda ichki mintaqaviy savdo susayib ketgani uchun oʻz faoliyatini toʻxtatgan. 1985-yilda "Iqtisodiy Hamkorlik Tashkiloti" nomi bilan qaytadan oʻz faoliyatini boshladi. 1992-yilning 28-noyabrida Pokiston poytaxti Islomobod shahrida aʼzo davlatlar Tashqi Ishlar Vazirlari kengashining favqulodda yigʻlishida Afgʻoniston, Ozarbayjon, Tojikiston, Turkmaniston, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston va Qozogʻiston davlatlari IHTga aʼzo boʻldilar. Tashkilotning asosiy maqsadlari: tashkilotga aʼzo boʻlgan davlatlar oʻrtasida iqtisodiy aloqalarni, shu jumladan, savdo-sotiqni kengaytirish, har bir aʼzo davlatda iqtisodiy oʻsish va aholining turmush darajasini koʻtarish uchun shart-sharoitlar yaratish, aʼzo davlatlarning maʼnaviy va madaniy aloqalarini kuchaytirish va boshqa maqsadlarni koʻzda tutadi.

Tashkilot organlari 
Tashkilotning asosiy organlari: Tashqi Ishlar Vazirlarining Kengashi, Doimiy vakillar va mintaqaviy rejalashtirish kengashlari hamda kotibiyatdan iborat. IHT kotibiyatini Bosh Kotib boshqaradi. Kotibiyat 6 ta maxsus direktorat (savdo, transport va kommunikatsiyalar, energetika, mineral resurslar va atrof muhitni himoya qilish, sanoat va qoʻshma korxonalar, iqtisodiy tadqiqotlar va statistika, loyihaviy tadqiqotlar)dan iborat. IHTning mintaqaviy muassasalari: kemachilik kompaniyasi, "EKOEYR" aviakompaniyasi, savdo va rivojlanish banki, qayta sugʻurtalash kompaniyasi, madaniyat instituti, fan fondi va taʼlim institutidan iborat.

Aʼzo davlatlar boshliqlari, Hukumat raislari, Delegatsiyalarining eng muhim iqtisodiy va boshqa masalalar boʻyicha yigʻilish va uchrashuvlari muntazam oʻtkazib turiladi. Tashkilotga aʼzo davlatlar rahbarlarining 6-uchrashuvi Tehronda oʻtdi (2000-yil, 9—10-iyul). Tashkilot idorasi Eron poytaxti Tehronda joylashgan.

Aʼzo davlatlar

Sammitlar va Bosh kotiblari

Sammitlari

Bosh kotiblari

Manbalar 

Xalqaro tashkilotlar
Eron — Pokiston munosabatlari
Iqtisodiy huquq va erkinliklar

Iqtisodiy huquq va erkinliklar — insonning iqtisodiy sohadagi yuridik imkoniyatlarini belgilovchi konstitutsiyaviy huquqlar majmui. Mazkur imkoniyatlarning xa-rakteri va mohiyati pirovard oqibatida muayyan jamiyatdagi iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy tuzumni belgilab beradi. Hoz. demokratik davlatlarda asosiy I.h. va e. sirasiga xususiy mulkchilik xuquqi, jumladan, yerga va akliy mehnat mahsulotlariga xususiy mulkchilik huquqi, meros huquqi, erkin tadbirkorlik (xoʻjalik sohasida ta-shabbuskorlik) huquqi, mehnat huquqi va mehnatga oid boshqa huquqlar, xususan ishsizlikdan muhofaza qili-nish, korxonani boshqarishda ishtirok etish va h.k. kiradi.

Oʻzbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (36—37-moddalar) va mehnat haqidagi qonunlari har bir shaxsga oʻz mehnat qobiliyatidan foydalanishni kafolatlaydi, fuqarolarning iqtisodiy jihatdan har qanday maj-bur qilinishini va mehnat haqi toʻlashda kamsitilishini taqiklaydi. Ayni vaqtda isteʼmolchi huquqlarining ustuvorligini, mulkdorlikning barcha shakllari muhofaza etilishini kafolatlaydi.

Manbalar
Iqto

Iqto, iqtoʼ, iqta (arab.) — Movarounnahr, Yaqin va Oʻrta Sharq mamlakatlarida oʻrta asrlarda hukmdor tomonidan katta xizmatlari evaziga inʼom qilingan chek yer. I. egasi iqtodor deb atalgan. I. haqida dastlabki maʼlumotlar 7-asroxiriga mansub arab manbalarida uchraydi. Hukmdor I.ni istagan vaqtida qaytarib olib boshqa kishiga tortiq qilishi ham mumkin boʻlgan. 9-asrda xalifa tomonidan amirga idora qilish uchun berilgan viloyatlar ham I. deb atala boshlangan. Abu Ab-dullo Xorazmiy I.ning kelib chiqishini izohlab, "Mafotix ul-ulum" ("Il-mlarning kalitlari") asarida bunday deb yozadi: "Sulton tomonidan biror kishiga tortiq qilib berilgan yer I. deb ataladi va uning mulki boʻlib qoladi". I. yerlari davlat mulki hisoblangan. 10-asrdan boshlab xususiy mulkka aylana boshlagan. Amir oʻzi hukmronlik qilayotgan ushbu viloyatlar soli-gʻini butunlay yoki qisman oʻzlashtirish huquqiga ega boʻlgan. I. 9—13-asrda Movarounnahr va Eronda ham (saljuqiylar, qoraxoniylar va hulokuiylar davrida) keng tarqalgan. Temuriplar davrida I. oʻrnida tiul va suyurgʻol, boburiylar davrida esa jogir atamalari qoʻllangan.

Adabiyot 
 Nizom ul mulk, Siyosatnoma, T., 1997;
 Hofiz Tanish al-Buxoriy, Abdullanoma, 1—2-j.lar, T., 1999, 2000.

Manbalar 

 

Osiyo tarixi
Ihota ekinlari

Ihota ekinlari, himoya ekinlari — turli dala ekinlari orasiga maxsus ekilgan ekin katorlari. Ular, asosan, muayyan sharoitlarda oʻstiriladigan ekinlar (gʻoʻza, bugʻdoy, noʻxat, kartoshka, karam, pomidor va b.)ni shamoldan muhofaza qilish, tuproqni shamol eroziyasidan saqlash, shuningdek, tuproqda qishki-bahorgi yogʻinlar hisobiga koʻproq nam toʻplash maqsadlarida ekiladi.

Manbalar
Ihtilom

Ihtilom, pollyusiya — erkaklarda gʻayriixtiyoriy bulgʻanish (sperma kelishi). I. koʻpincha oʻsmirlarda roʻy beradi va jinsiy balogʻatga yetish davrining boshlanganini bildiradi; bir maromdagi jinsiq hayot boshlangach, I. toʻxtaydi. Birinchi I.ning paydo boʻlishi bolaning individual tugʻma xususiyatlari, umumiy sogʻligi, hayot tarzi va qiziqishlariga bogʻliq. Tungi I.dan tashqari, kishi kunduzi uygʻoq vaqtida ham (baʼzan ayolni oʻpganda yoki yalangʻoch holda koʻrganda va h.k.) I. boʻlib qolishi mumkin. Katta kishilarda tungi I. oʻzi odatlangan jinsiy aloqani toʻxtatganda kuzatiladi. I. kasallik alomati boʻlmay, aksincha, jinsiy bezlarning gormonal faolligi saqlanganligidan dalolat beradi. Markaziy nerv sistemasi, prostata bezi kabi aʼzolar kasalliklarida I. doimiy tus oladi. Bunda mutaxassis vrachga murojaat qilish kerak.

Manbalar
Й (kirill)

Й — oʻzbek kirill alifbosining oʻn birinchi harfi. Jarangli, til oʻrta, sirgʻaluvchi undosh tovush. Soʻz boshi (йўл, йиғ), oʻrtasi (кейин, кийим) va oxiri (тўй, сарой)da kela oladi. Ayrim soʻzlarda, t, d tovushi oʻrnida keladi (кетин—кейин), baʼzilarida z ga moslashadi (йой-ёз; сўёламоқ—сўзламоқ). Qipchoq shevasida soʻz boshida bu tovush oʻrnida j qoʻllanadi (йўл—жўл, йўқ—жўқ). Bu xususiyat qad. talaffuz qonuniyatlari bilan bogʻliq boʻlib, Mahmud Qoshgʻariy davri tilida ham kuzatiladi. Oʻrxun-Yenisey, turkiy yozuvlarida, shuningdek, arab, lotin grafikasidagi alifbolarda oʻziga xos koʻrinishga ega. Soʻgʻd yozuvida uchramaydi.

Manbalar 

 

Kirill alifbosi harflari
Yellouston

Yellouston () — AQShning shim.gʻarbidagi daryo, Missuri daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi 1200 km, havzasining mayd. 182,3 ming km. Qoyali togʻlardan boshlanadi. Yuqori oqimida Yellouston milliy parki qududidan chuqur kanon (360 m gacha) va sharsharalar hosil qilib oqadi; quyi oqimida — tekislik daryosi. Oʻrtacha suv sarfi 365 m3/sek. Bahor — yoz oylarida toʻlib oqadi. Sugʻorishda foydalaniladi.

Manbalar 

AQShdagi daryolar
Yellouston milliy parki

Yellouston milliy parki - AQShning shim.-gʻarbidagi qoʻriqxona. Vayoming , Montana, Aydaxo shtatlarida. Qoyali togʻlarning oʻrta qismida, bal. 2200–2500 m platoda joylashgan. Platoning atrofi bal. 3000–3600 m li togʻ tizmalari bilan oʻralgan. Mayd. 9000 km. Y.m.p. — mamlakatdagi dastlabki qoʻriqxona, 1872-yilda tashkil etilgan. Parkning 90% hududi igna bargli qalin oʻrmon bilan qoplangan. Yellouston daryosida chuq. 360 m gacha, uz. 20 km li dara va bal. 94 m gacha boʻlgan sharsharalar bor, balchiq vulkani va koʻl koʻp, eng kattasi Yellouston koʻli (mayd. 139 km). 3 mingga yaqin geyzer bor. Yirik hayvonlardan qora ayiq (baribal), qoʻngʻir ayiq (grizli), bugʻu, ohu, antilopa, koyot, bizon va b., qushlarning 200 ga yaqin turi mavjud. Y.m.p.ning tabiati manzarali, yiliga 4,5 mln. gacha turist keladi.

Manbalar
Yena

Yena — Germaniyadagi shahar, Tyuringiya yerida. Zaale daryosi boʻyida. Aholisi 101 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Temir yoʻl tuguni. Optika-mexanika sanoatining yirik markazi. "Karl Seys" zavodi dunyoda optika asboblari ishlab chikaradigan eng katta korxonalardan biri. Asosan, eksport uchun astronomiya uskunalari, yorugʻlik va elektron mikroskoplar, tibbiyot uskunalari, fotoobʼyektivlar, binokllar, optik shishalar, dori-darmon ishlab chiqariladi. Yena universiteti, planetariy, seysmologiya instituti, rasadxona bor. 1806-yilda Yena yaqinida Napoleon qoʻshinlari Prussiyani magʻlubiyatga uchratgan.

Manbalar
Yena universiteti

Yena universiteti - Fridrix Shiller nomidagi Yena universiteti — Germaniyadagi yirik universitetlardan biri. 1558-yil Yenadagi akademik gimnaziya negizida tashkil qilingan. Falsafa va tarix, filol., iqtisodiy kibernetika, pedagog, adabiyot va sanʼat, tibbiyot, biol., kimyo, fizika, mat., texnologiya, huquq, teologiya, jismoniy tarbiya boʻyicha mutaxassislar tayyorlaydi. 5 mingdan ortiq talaba oʻqiydi. Universitet kutubxonasila (1558-yil tashkil etilgan) 2,5 mln.dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Olmoniyadagi universitetlar
Johannes V. Jensen

Yoxannes Vilgelm Jensen (1873.20.1, Farse, Yutlandiya — 1950.25.11, Kopengagen) — Daniya yozuvchisi. Jensenning ilk romanlari "Daniyaliklar" (1896) va "Eynar Elker" (1898). "Ximerland tarixlari" (1898— 1910) hikoyalar toʻplamida Y. Shimoliy Yutlandiya tabiati, aholisining turmushini tasvirlagan. "Qirolning qulashi" (1—3-qismlar, 1900—01) tarixiy romani oʻrta asrdagi Daniya dehqonlarining ijtimoiy adolat uchun kurashi toʻgʻrisida. Y. gotik irq deb atalmish irqqa qayta hayot baxsh etishni targʻib qildi. Yozuvchining irqiy-biologik nazariya bilan qiziqishi "Olis yoʻl" epopeyasida oʻz ifodasini topdi (1—6-qismlar, 1908—22) va shu asari uchun Y. Nobel mukofoti laureati buldi (1944). "d.’Ora xonim" (1904) va "Gʻildirak" (1905) romanlarida kapitalistik Amerika hayotiiing haqqoniy manzaralari berilgan. Jensen "Sheʼrlar" (1906), "Afsonalar" (1907—44), "Yillar daqiqasi" (1923), "Yutlandiya shamoli" (1931) tuplamlari muallifi. Jensen ijodiga realizmni modernistik uslub bilan uygʻunlashtirish xos.

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
J. Hans D. Jensen

YENSEN (Jensen) Yoxannes Xans Daniyel (1907.25.6, Gamburg — 1973.11.11, Geydelberg) — nemis nazariyotchi fizigi. Gamburg universitetini tugatgan (1932). Ilmiy ishlari atom yadrosi nazariyasi va qattiq jism fizikasiga oid. Fanga spin-orbital bogʻlanish tushunchasini kiritgan. M. Geppert-Mayerazya mustaqil ravishda yadroning qobiq modelini ishlab chiqqan. Kristallarda ionlarning oʻzaro taʼsirlashishini oʻrgangan va kristallar toʻliq energiyasining atomlararo masofaga bogʻliqligini aniqlagan. Nobel mukofoti laureati (1963).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yigirish mashinasi

Yigirish mashinasi - tolalar ni tozalab, titib, savab, tarab, olingan piltani qoʻshib choʻzib yoki boʻshgina ximarib tayyorlangan pilikdan har xil yoʻgʻon-ingichkalikdagi ip oladigan mashina. Ishlatiladigan tolalar (jut, jun, zigʻir, paxta, kanop, ipak va sunʼiy tolalar) ning turiga qarab, tabiiy tolalarga moʻljallangan Y.m., urchukli (halqali) Y.m. va urchuqsiz Y.m., yigirish-pishitish mashinasi kabi xillarga boʻlinadi. Kimyoviy tolalar ham tabiiy tolalarga moʻljallangan mashinalarda yigiriladi. Uzluksiz va uzlukli (toʻxtabtoʻxtab) ishlaydigan urchuqli (halqali) Y.m.da barcha turdagi tolalarni yigirish mumkin. Unda tolalardan tayyorlab olingan piliklar choʻzish asbobida ingichkalashtirilib, tolalar tutami hosil qilinadi. Ular urchuq va yugurdaklardan iborat pishitish mexanizmi yordamida ipga aylantiriladi. Ip urchuq va yugurdaklardan iborat pishitish mexanizmi yordamida pishitiladi va oʻrash mexanizmi yordamida urchuq naychasi (qogʻoz patron) ga oʻraladi. Ipga toʻlgan naychalar urchukdan olinib, oʻrniga boʻsh naychalar kiydirib qoʻyiladi. Har bir Y. m.da 500 tagacha urchuq boʻlishi mumkin.

Urchuqsiz Y.m. pnevmomexanik, uyurmaviy va elektr-mexanik xillarga boʻlinadi. Masalan, tarab toʻgʻrilangan tolalar pnevmomexanik mashinada havo oqimi yordamida tez aylanib turgan kameraga uzatiladi, u yerda kamera piltaga aylanadi va undan chiqib bobina (gʻaltak) ga oʻraladi. Choʻzish asbobida pilta ingichkalashtirilib, ipga aylantiriladi, burash qurilmasida pishitiladi va oʻrash mexanizmi yordamida gʻaltakka oʻraladi.

Turli tolalardan pishitilgan gʻaltak ip olish uchun yigirish-pishitish mashinasidan foydalaniladi. Bu mashina birin-ketin 4 jarayon (yigirish, eshish, burash va gʻaltakka oʻrash jarayonlari) ni bajaradi. Bundam mashina ipni pishitish tezligini va ish unumdorligini ancha oshiradi (qarang Yigirish).

Manbalar
Yigiruvchilik

Yigiruvchilik — tolalar (jut, zigir, kanop, paxta, ipak va kimyoviy tolalar) ni tozalab, tarab, eshib va pishitib har xil yoʻgʻonlikdagi ip olish kasbi (qarang Yigirish, Yigirish mashinasi).

Manbalar
Yil fasllari

Yil fasllari — bahor, yoz, kuz, qish. Yil fasllarining almashinishi Yer aylanish oʻqining orbita (Yerning Quyosh atrofida aylanish yoʻli) tekisligiga nisbatan ogʻishganligi (66°33’) sabab boʻladi. Yer Quyosh tevaragida aylanganda Yer oʻqining yoʻnalishi oʻzgarmaydi. Shu sababli Yer Quyosh atrofida aylanar ekan bir Shim. qutb, bir Jan. qutb Quyoshga qarab qoladi. Shim. qutb Quyoshga roʻpara boʻlganda Shim. yarim shar koʻproq isiydi, Jan. qutb Quyoshga roʻpara kelganda esa Jan. yarim shar koʻproq isiydi. Shundan yil fasllari almashinadi. Shim. yarim sharda bahor faslining boshlanishi deb — Quyoshning bahorgi kun-tun tengligi nuqtasidan oʻtish vaqti (21—22 mart); yoz faslining boshlanishi deb Quyoshning yozgi turish nuqtasidan oʻtishi (21 —22 iyun); kuz faslining boshlanishi deb — Quyoshning kuzgi teng kunlik nuqtasidan oʻtishi (23 sentabr) va qishning boshlanishi deb — Quyoshning qishki turish nuqtasidan oʻtishi (21—22 dek.) kunlari qabul qilingan. Janubiy yarim sharda bularning aksi boʻladi.

Yil fasllari bir-biridan Yer yuzining hamma joyida ham farq qila bermaydi. Masalan, ekvator yaqinida havo doim bir xil boʻladi. Bu oʻlkalarga ikki tomondan tutashgan joylarda (ekvator yoni oʻlkalarda) yil 2 faslga boʻlinadi: qurgʻoqchil va seryomgʻir fasl. Oʻzbekiston joylashgan kengliklarda esa bahor va kuz fasllari qisqaroq (2 oy atrofida), yoz fasli uzun (5 oy chamasi) boʻladi. Qutbiy oʻlkalarda, aksin-cha, yoz juda qisqa, qish uzoq davom etadi.

Yil fasllarining astronomik uzunligi: bahorniki 92,8 sutka, yozniki 93,6 sutka, kuzniki 89,8 sutka va qishniki 89,0 sutka, biroq turli zonalarda Yil fasllarining uzunligi turlicha boʻladi.

Manbalar
Yil hisobi

Yil hisobi — katta vaqt oraliqlarini hisoblash tizimi. Y. h.ning koʻpgina tizimlari biron tarixiy yoki afsonaviy hodisadan boshlangan. Xristian cherkovi Y. h. boshlanishini afsonaviy Iso Masihning tugʻilishi bilan belgilagan. Mazkur Y. (yangi milod) tizimi hozirgi koʻpgina mamlakatlarda qabul qilingan (qarang Kalendar), Islomga eʼtiqod qiluvchi xalqlarda Y. h. milodiy 622 yil (Muhammadning Makkadan Madinaga koʻchib oʻtgan vaqti) dan boshlanadi.

Manbalar
Yillik marom

Yillik marom, mavsumiy marom — biologik jarayonlar va hodisalar intensivligi hamda harakterining yillik davriy takrorlanib turishi bilan bogʻliq boʻlgan oʻzgarishlar; qutblardan tortib to tropik zonalargacha boʻlgan hududlardagi barcha organizmlarda kuzatiladi. Tashqi muhit sharoitining kun uzunligi bilan birga oʻzgarishi Y.m. uchun asosiy signal boʻladi (qarang Fotoperiodizm). Biologik jarayonlarning yillik takrorlanib turishi tur uchun muhim boʻlgan reaksiyalar yigʻindisini oʻz ichiga oladi. Y.m. organizmlarning migratsiyasi, qishki yoki yozgi uyquga ketishi, boshpana, in, uya qurishi kabi xilma-xil faoliyatida namoyon boʻladi. Biokimyoviy va fiziologik funksiyalarning mavsumiy oʻzgarishi oʻsish, rivojlanish, koʻpayish, termoregulyasiya, faol harakatlanish va b. hodisalar bilan bogʻliq. Koʻpchilik oʻsimlik va hayvonlarda Y. m. doimiy muhit sharoitida oʻzgarmas boʻlsada, koʻpincha turga xos hodisa va jarayonlarning qatʼiy takrorlanib turishi bu maromdan chetga chiqishi mumkin.

Manbalar
Yillik parallaks

Yillik parallaks (yun. parallaxis — ogʻish) — Yerning Quyosh atrofida aylanishi sababli yulduzlar vaziyatlarining yillik koʻrinma oʻzgarishi. Yerdagi kuzatuvchidan yulduzgacha boʻlgan masofani aniqlashda qoʻllaniladigan kattalik. Gipotenuzasi Quyoshdan biror yulduzgacha boʻlgan masofaga, kichik kateti Yerning katta yarim oʻqiga teng boʻlgan toʻgʻri burchakli uchburchakning kichik burchagi shu yulduzning Y. p. boʻladi. Y. p. yoyning bir sekunddan (1") kam boʻlib, undan uzoq masofalarni oʻlchashda foydalaniladi.

Manbalar
Yillik halqa

Yillik halqa, yillik qavatlar — 1) oʻsimliklarda ksilema (yogʻoch) ning oʻsish zonalari; yoz-qishning almashinishiga karab, kambiy faoliyatining oʻzgarishi natijasida vujudga keladi. Daraxtlarning poyasi, shoxi va ildizini koʻndalangiga kesib Y.h.ni koʻrish mumkin. Vegetatsiya davrining boshida hosil boʻlgan ksilema tuzilishi, rangi, yaltiroqligi, oʻlchami va b. mexanik xossalari bilan vegetatsiya davrining 2-yarmida hosil boʻlgan ksilemadan farq qiladi. Oʻsimlikning ildiz boʻgʻzini arralab va kesilgan joyidagi Y.h.lar soniga qarab, daraxt yoshini aniqlash mumkin: 2) hayvonlarda — baʼzi toʻqimalarda har yili rivojlanib, uzoq saqlanadigan (individning yoshini aniqlashga yordam beradigan) hosilalar. Y.h- uzoq vaqt rivojlangan va muhim oʻzgarishlarga uchramagan skelet tuzilmalarida hosil boʻladi. Mas, Y.H. baliq tangachalarida, mollyuska chigʻanoqlarida va sudralib yuruvchilar kalla suyagining yassi qismida, tirnoqlarda boʻladi. Y.h. soniga qarab, individning yoshi, u yo bu darajada kengligiga qarab, oʻsish surʼati aniqlanadi.

Manbalar
Yilnoma

Yilnoma, solnoma – tarixiy asar. Yilnoma, odatda, tarixiy voqealarning bevosita ishtirokchisi yoki guvohi boʻlgan qalam axli tomonidan yoziladi.

Yilnoma muallifi muarrix (tarixchi) deb nomlangan. Yilnoma yozish Sharq mamlakatlarida qadimdan mavjud boʻlib, VIII asrdan boshlab hijriy yil hisobi tarixning boshlanishi sifatida qabul qilingan. Hijriy yil 2 xil usulda hisoblanadi. Oy kunlari asosida hisoblansa – „hijriy qamariy“, quyosh kunlari asosida hisoblansa – „hijriy shamsiy“ nomi bilan yuritiladi. Qamariy yil 354 kun, shamsiy yil 365 kundir. Bayon qilinayotgan voqea qaysi yilda sodir boʻlgani, yaʼni qamariy yil yoki shamsiy yil ekani yilnomada taʼkidlanadi.

Arab va Eron yilnoma (solnoma) chilari arab yozuvi qabul qilingan vaqtdanoq voqealarning yilma-yil bayonini yoza boshlaganlar. XVII–XIX asrlarda yaratilgan yilnomalarning mualliflari hukmron doiralarning faoliyatini, maqsad va manfaatlarini nazarda tutib ish koʻrganlar. Tarixiy hujjatlarning moxiyati, sabablari, odatda, ilohiy kuchlarga bogʻlab izoxlangan. Yilnomalar uslub jihatdan har xil – baʼzilari tantanavor, baʼzilari soddaroq boʻladi. Masalan, Boburning „Boburnoma“, Mirxondning „Ravzat us-safo“ („Soflik bogʻi“), Abulgʻoziy Bahodirxonning „Shajarayi turk“, „Shajarayi tarokima“, Munis Xorazmiy va Ogahiynnng „Firdavs ul-iqbol“ asarlari yilnomaning eng yaxshi namunalaridir.

Adabiyotlar 
 Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.

Adabiyot
Yilqi

Yilqi — otlar podasi, ot toʻdasi, uyur. Yaylov yilqichiligi rivoj topgan Oʻzbekistonning togʻli va choʻl-dasht hududlarida Y. uyuri yil davomida (qishning qalin qorli sovuq kunlaridan tashqari) yaylovda asraladi va boqiladi. Biyalar uyuri 25—30 va undan koʻproq Y. va 6—8 oygacha boʻlgan qulunlardan tashkil etiladi. Qochirish mavsumi boshlanishida har bir uyurga bittadan naslli aygʻir qoʻyiladi. Y. uyuri uchun aygʻir yetakchilik vazifasini bajaradi.

Manbalar
Yilqichi

Yilqichi (Burhinus oedicnemus) — rjankasimonlar turkumining yilqichilar oilasiga mansub qush. Shomda va tunda faol hayot kechiradi. Yerda yaxshi yuguradi va uchadi. Siyrak oʻsimlikli qumli choʻl va sahrolarda, ochiq landshaftlardagi suv boʻylarida yashaydi.

Oʻzbekistonga bahorda uchib keladi; kuzda issiq mamlakatlarga uchib ketadi. Yerdagi uyaga 2 ta tuxum qoʻyadi. Tuxumlarni nari va modasi 4 hafta bosadi. Joʻjalari 1,5—2 oydan soʻng ucha boshlaydi. Asosan, qoʻngʻizlar, toʻgʻri qanotlilar va b. hasharotlar hamda sudralib yuruvchilar va mayda kemiruvchilar bilan oziqlanadi.

Manbalar
Yiring

Yiring (madda, fasod, patos) — yalligʻlangan joyda toʻplanadigan suyuqlik (ekssudat); leykotsitlar (oq qon tanachalari), monotsitlar, neytrofillar, oqsillar, shuningdek, toʻqimalarning parchalanish mahsulotlaridan iborat. Y. yiringlatuvchi mikroblar (stafilokokklar, streptokokklar, gonokokklar va b.), shuningdek, baʼzi kimyoviy moddalar (skipidar va b.) yalligʻlantirgan toʻqimalarda hosil boʻladi. Y. ning rangi uni hosil qilgan mikrob turiga bogʻliq; sariq Y. — stafilokokk, yashil Y. koʻplab parchalangan leykotsitlar, iflos qoʻngʻir Y. — chirituvchi mikroblar, badboʻy Y. — chirituvchi mikroflora va parchalangan toʻqimalar borligini bildiradi. Y. ning quyuq-suyuqligi (konsistensiyasi) uning paydo boʻlish muddatiga ham bogʻliq, Mas, yangi hosil boʻlgan Y. suyuq, vaqti ancha oʻtgani quyuq boʻladi. Y. boylagan joy tevarak-atrofidagi toʻqima va aʼzolardan parda bilan ajralgan boʻlsa, abssess deb ataladi. Y. dan qonga zaharli moddalar oʻtadi, shuning uchun biror joyda Y. paydo boʻlsa, darhol uni yoʻqotish chorasini koʻrish lozim.

Manbalar 

Kasalliklar
Yirtqich pashshalar

Yirtqich pashshalar, ktirlar (Asilidae) — qoʻshqanotlilar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Y. p. yirik pashshalar boʻlib, tanasining uz. 4—40 mm. Boshi keng va harakatchan, mustahkam hartumi bor, qorni uzun va yassi, lichinkasi oq yoki sariq, chuvalchangsimon, silindr shaklda, aksariyat boshi va keti tomon ingichkalashib boradi. Gʻumbagi yopiq, oyoklari va oʻsimta belgilari aniq koʻrinadi. Y.p. toʻgʻriqanotlilar (chigirtka va b.), qoʻshqanotlilar, pardaqanotlilar va baʼzi qoʻngʻizlarga hujum qiladi. Y.p. lichinkasi koʻpincha tuproqda yashaydi va qirsildoq qoʻngʻizlar, qora qoʻngʻiz, buzoqboshi qoʻngʻizlari, gʻalla qoʻngʻizlari va b. lichinkalari bilan oziqlanadi. Oqish (Asilus albiceps Mg.), sargʻish Y.p. (A. ruﬁ nerois Mg.) va b. turlari keng tarqalgan. Ekinzor Y.p. ikkilamchi hasharot hisoblanadi. Lekin chigirtkalar koʻplab urchigan yillari Y.p. zararkunandalar oʻchogʻini tugatishda katta amaliy ahamiyat kasb etadi (yana q. Foydali hasharotlar).

Norqoʻzi Ergashev.

Manbalar