MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yodgor Saʼdiyev

Yodgor Habibovich Saʼdiyev — taniqli oʻzbek kino va teatr aktori, rejissyor. Oʻzbekiston xalq artisti (1998). 2024-yilda Tojikiston xalq artisti unvoni bilan taqdirlangan. „Shaytanat“ filmidagi Asadbek roli bilan mashhur.

Biografiyasi 
Yodgor Saʼdiyev 1946-yil 12-iyunda Toshkent shahrida tavvalud topgan. 1971-yilda Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomlik sanʼati institutini tugatgan. 1968-yildan hozirgi Oʻzbek milliy akademik drama teatri, shuningdek, 1998-yildan „Qalqon“ studiyasining badiiy rahbari.

Saʼdiyev ijodi ijtimoiy, falsafiy va gʻoyaviy mazmun ila yoʻgʻrilgan boʻlib, qahramonlar xususiyatini, ijtimoiy muhit bilan munosabatlarini, ichki dunyosi va kechinmalarini psixologik oʻtkir tarzda talqin etishi bilan ajralib turadi. Qahramonga dramatik xatti-harakat, ohang, imo-ishora topa olishi, uning ichki va tashqi tomonini uygʻunlashtira olishi bilan diqqatga sazovor.

„Mirzo Ulugʻbek“ spektaklidagi Fransiya elchisi sahnadagi ilk obrazidir. Karl Morr („Qaroqchilar“), Kochkaryov („Uylanish“), ertakchi („Qor malikasi“), Gʻofir („Boy ila xizmatchi“), Prometey („Olovni tashlama, Prometey“), Kichik oʻgʻil („Gʻariblar“), Bobur („Yulduzli tunlar“), Klimkov („Roʻyxatlarda yoʻq“), Arslon („Oyna“), Abdurahmon („Mehrobdan chayon“), Filipp („Roʻyo“), Abror Hidoyatov („Tomosha davom etadi“) kabi rollari bilan mashhur.

Saʼdiyev kinoda „Dilbarim“da Abdusalom, „Oʻn uch terak koʻchasi“da Olimjon, „Armon“da Dadaboʻri, „Yengilmas“da Shayx Jaʼfar, 20 qismli „Shaytanat“da Asadbek roli bilan shuxrat qozongan.

„Shaytanat“ning 7-dan 20-qismigacha Saʼdiyev rejissyorlik ham qilgan.

Shuningdek, telefilm, videofilm va telepostanovkalarda ham oʻynagan: „Abu Ali ibn Sino“da Ibn Sino, „Diyonat“da Jabbor, „Girdob“da Yoʻldosh, „Alisher Navoiy“da Badiuzzamon, „Imon“da Orifjon, „Ichkuyov“da Oʻrinboy, „Soʻnggi oʻq“da Jahongir va boshqalar.
Iblis devori, Besh qismat, Jigarbandim, Honadon, Oltin tulpor duoibadi
Rejissyor sifatida „Aldagani xotin yaxshi“ (J.Puare), „Tungi mehmon“ (F.Bogdanov), „Hayot eshik ortida“ (S.Sirojiddinov) kabi spektakllarni sahnalashtirgan. Dublyajda 700 ga yaqin filmda ovoz bergan. Xayrulla Saʼdiyev (akasi) va Jahongir Saʼdiyev (nabirasi) Shaytanat videofilmida rol ijro etgan.

1983-yil „Roʻyo“ spektaklidagi Filipp roli uchun „yilning eng yaxshi erkak roli“ unvonini olgan. 1989-yilda Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureati deb tan olingan.

Film

Manbalar 

Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Rustam Saʼdullayev

Rustam Abdullayevich Saʼdullayev () — oʻzbek va sovet aktyori va rejissori.

Tarjimai holi 
1950-yil 25-iyulda Toshkent shahrida tavallud topgan. Maktabda oʻqish paytida Pionerlar uyining dramachilik toʻgaragiga ham qatnagan. Kinodagi ilk rolini 13 yoshida oʻynagan — „Dorbozlar“ filmida Alijon rolini ijro etgan.

1973-yilda „Sevishganlar“ filmida Saʼdullayev bilan birga suratga tushgan Rodion Naxapetov „В бой идут одни старики“ filmidagi Romeo roliga Rustamni tavsiya qiladi. Leonid Bikov rejissyorligi ostida suratga olingan ushbu harbiy filmda ijro etgan roli bilan Rustam Saʼdullayev butun Sovet Ittifoqiga taniladi.

1975-yilda Rustam Saʼdullayev A.N. Ostrovskiy nomidagi Toshkent teatr va rassomchilik institutini tamomlagan va Oʻzbekfilm kinostudiyasi aktyoriga aylangan.

Rejissyorlik faoliyatini 1984-yilda u oʻzining ilk „Ostansya“ filmida rejissyorlik qilgan.

2001-yilda esa 10 qismdan iborat boʻlgan „Koʻrlar“ („Slepie“) teleserialida bir vaqtning oʻzida rejissyorlik, prodyuserlik, ssenariy muallifi hamda bosh rol ijrochisi vazifasini bajargan. Ushbu serial Saʼdullayev oʻgʻlining sharafiga atalgan xususiy „Ravshan-film“ kinostudiyasi tomonidan suratga olingan.

Shaxsiy hayoti 
Oilasi: turmush oʻrtogʻi Marina Vladimirovna Kuzina bilan 1987-yilda suratga olingan „Shok“ filmining suratga olish jarayonidagi syomkalarda tanishishgan.,— Marina oldin „Oʻzbekfilm“ kinostudiyasida ishlagan (hozirgi kunda xususiy mehmonxona sohibi). Rustam va Marina ikki nafar farzandning ota-onasi — qizi Navroʻza (1993) jurnalist va oʻgʻli Ravshan — informatik.

Film

Serial

Kliplar

Manbalar

Havolalar 
 Nash miliy Romeo Rustam Sagdullaev
 Rustam Sagdullaev: Ya ne bolel zvyozdnoy boleznyu 
 Rustam Sagdullaev: Svoyu glavnuyu rol ya eщyo ne sigral

Toshkent sanʼat instituti bitiruvchilari
Gotthold Ephraim Lessing

Gotxold Efraim Lessing (1729.22.1, Kamenz, Saksoniya — 1781.15.2, Braunshveyg) — nemis dramaturgi, sanʼat nazariyotchisi, adabiyotshunos, maʼrifatparvar. Nemis mumtoz adabiyotining asoschilaridan biri hisoblanadi. Nemis maorifining radikal-demokratik yoʻnalishiga boshchilik qilgan va Pastor oilasida tugʻilgan. Leipzig (1746-1748) va Vittenberg (1748) universitetlarida taʼlim olgan. Lessing yozuvchi va jurnalist sifatida mutlaq hokimiyat mafkurasiga qarshi, ilgʻor milliy madaniyat uchun kurashgan. U oʻz umrini oʻtab boʻlgan fransuz klassitsizmi qonun-qoidalariga koʻr-koʻrona rioya etishni tanqid qilib chiqqan. Klassitsizmga qarshi kurashda Germaniyada birinchi "Sara Sampson xonim" (1755) oilaviy "meshchanlar" dramasini va milliy harakterlari boʻlgan "Minna fon Barnxelm" (1767) komediyasini yozgan. "Emiliya Galotti" (1772) fojiasi Lessing ijodining choʻqqisidir. Unda feodal knyazlarning zoʻravonliklari qoralanadi. Lessing publitsistik faoliyatida koʻproq maʼrifatparvarlik masalalariga eʼtibor berdi ("Fossishe Zeitung" gazetasi bilan hamkorligi, 1751-1755; "Teatr kutubxonasi"ning nashr etilishi, 1754-1758 va boshqalar). Lessingning muhim xizmati sheʼriyatning birinchi asosi sifatida ("Laokoon", 1966) hayotni butun joʻshqinligi bilan va toʻliq aks ettirish haqidagi taʼlimotni olgʻa surganida, realistik teatr va dramaning nazariy tamoyillarini himoya qilganligidadir. Lessingning teatr xususidagi qarashlari fransuz maʼrifatparvari Deni Didro qarashlariga mos. Ular ikkisi ham teatr va dramaturgiyaning oddiy hamda haqqoniy boʻlishining tarafdori edi. Falsafada Lessing Germaniyadagi materialistik anʼanalarning asoschilaridan biridir. 1888-1943-yillarda Berlinda "Lessing-teatr" mavjud boʻlgan.

Manbalar 

 Laokoon ili o granitsax jivopisi i poezii, M., 1957.

 

Adabiyotshunoslar
Lessirovka

Lessirovka (nem. lasieren — sirlash, sir bilan qoplash) — rangtasvir asarini yakunlovchi nozik boʻyoq qatlami. Chala qurigan yoki qurigan qalin boʻyoqlar ustidan beriladi. Bu usul ranglar turlanishini oʻzgartirish, kuchaytirish, yengillatish, koloritni boyitish, ularning uygʻunligi va mutanosibligiga erishish maqsadlarida qoʻllaniladi. Ayniqsa, 16—19-asrlarda yaratilgan asarlar L. bilan tugallangan. Hozirgi davrda oʻzbek rassomlari (jumladan, Sh. Abdurashidov, M. Nuriddinov, A.Aliqulov. Sh. Qoʻziyeva va boshqalar) ijodida rangtasvir asarlari yaratish jarayo-nida qisman yoki toʻliq qoʻllaniladi.

Manbalar
Lesya Ukrainka

Lesya Ukrainka [taxallusi; asl ism-sharifi Kosach (Kosach-Kvitka) Larisa Petrovna; 1871.13(25).2, NovgorodVolinskiy, hozirgi Jitomir viloyati — 1913.19.7(1.8), Surami (Gruziya); Kiyevda dafn etilgan] — ukrain yozuvchisi. Onasi Olyona Pchilka ham yozuvchi boʻlgan. L.U. sheʼriyatda va dramaturgiyada Shevchenko anʼanalarini davom ettirgan. Ilk sheʼrlar toʻplami "Qoʻshiqlar qanotida" 1893-yilda nashr etilgan. Mazkur toʻplamdan joy olgan sheʼrlarda ukrain xalq ogʻzaki sheʼriyatiga xos ohanglar koʻzga tashlanadi. "Oʻylar va orzular" (1899), "Akssadolar" (1902) toʻplamlarida shoiraning chor hokimiyatiga nisbatan nafratli munosabati ifodalangan. L.U.ning "Oy afsonasi" (1892), "Robert Bryus, Shotland qiroli" (1893), "Asir" (1903), "Oppoqqina Izolda" (1912) kabi dostonlari ham bor. Yozuvchining "Moviy gul" (1896) nomli birinchi dramasi oʻsha yillardagi ukrain dramaturgiyasiga xos maishiy hayot va etnografik urf-odatlar tasviriga qarshi isyon sifatida maydonga kelgan. "Kuz ertagi" va "Magʻoralarda" (1906) dramalarida 1905-yil inqilobi bilan uygʻun gʻoyalarni olgʻa surgan. "Kassandra" (1908), "Tosh xoʻjayin" (1912) dramalarida mifologik obraz va syujetlarga murojaat etgan holda oʻz davri voqealariga munosabat bildirishga uringan. "Oʻrmon qoʻshigʻi" (1912) dramasi L.U. ijodining choʻqqisidir. Bu asar xalq folklori asosida yozilganligi va faol gumanistik mohiyati bilan ajralib turadi. Unda ukrain adabiyotida birinchi marta inson va tabiat mavzui qalamga olindi. Ushbu drama asosida opera, balet va kino asarlari yaratilgan. L.U. "Dengiz uzra" (1898), "Doʻstlik" (1905), "Xato" (1906) singari nasriy asarlarning ham muallifi. 1971-yilda L.U.ning 100 yilligi keng nishonlandi.

Manbalar 
 Oʻtmish ertagi, T., 1961; Tanlangan asarlar, T., 1971.

Adabiyot 
 Rashidov A., Lesya Ukrainka, T., 1972.

Ukrainalik yozuvchilar
1871-yilda tugʻilganlar
1913-yilda vafot etganlar
Letallik

Letallik (lotincha: letalis — oʻldiradigan) — biror kasallikdan oʻlganlar sonini shu kasallikka yoʻliqqan bemorlarning maʼlum muddat ichida soniga  nisbati bilan oʻlchanadigan tibbiy statistik koʻrsatkich. L. oʻlim koʻrsatkichidan farq qilib, davolash samaradorligi va aholiga tibbiy xizmat koʻrsatish sifatini belgilaydi.

Manbalar
Letargiya

Letargiya (yun. lethargia — unutish) — patologik uyqu, odamning uxlayotgandek harakatsiz holati; bunda hayot belgilari nihoyatda susayadi. Ogʻir hollarda nafas susayishi, tomir urishi sezilmasligi, turli taʼsirotlarga reaksiya boʻlmasligi kuzatiladi. Toʻsatdan roʻy berib, bir necha soatdan bir necha kungacha (baʼzan oylab) davom etishi va oʻz-oʻzidan yoʻqolishi mumkin. L.da xotira qisman saqlanadi. Isteriya, kamqonlik umumiy darmonsizlikda, kuchli hayajonlanishdan keyin uchraydi. L. bosh miya poʻstlogʻi va poʻstloq osti tuzilmalarining haddan tashqari tormozlanishi tufayli roʻy beradi. L. hayot uchun xavf tugʻdirmaydi.

Manbalar
Leto

Leto — yunon mifologiyasida titanlar Kay va Febning qizi. U Zevsdan egizak Apollon va Artemidani tuqqan. Zevsning rashkchi xotini Gera tomonidan L. quvgʻin qilingan, unga yer yuzida har qanday boshpana berish taqiqlangan. U tugʻish vaqtida suzib yuruvchi Delos o.dan boshpana topadi. Rim mifologiyasidagi Latonaga toʻgʻri keladi.

Manbalar 

Mifologik qahramonlar
Nikolay Leushin

Nikolay Petrovich Leushin (1907.16.5, Samara viloyati — 1986.7.4, Toshkent) — grafik rassom, plakat va karikatura ustasi. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arbobi (1968). Ijodini 1925-yil Vladivostokda boshlagan. 1953-yildan Oʻzbekistonda "Mushtum" jurnalda rassom (1953—58), bosh rassom (1958—66), Oʻzbekiston matbuot davlat qoʻmitasi bosh rassomi (1966—70). L. asarlari kompozitsiyasi aniq va loʻnda, tasviriy shakl sodda va yaxlit boʻlib, ijtimoiy, axloqiy, xoʻjalik va hayotdagi boshqa nuqsonlarni fosh etishga, tinchlik va xalqlar doʻstligi dushmanlari siyosatini qoralashga qaratilgan. Asarlari "Mushtum" jurnal ("40 zarba", 1963) va boshqa vaqtli matbuotda, "Jangovar qalam" agitplakatida bosilgan. Kitoblarni badiiy bezagan (Nishotiyning "Husnu Dil" dostoni), Muqimiy sheʼrlariga rasmlar (1968, Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyida) ishlagan.

Manbalar 

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan sanʼat arboblari

Rassomlar
1907-yilda tugʻilganlar
1986-yilda vafot etganlar
7-aprelda vafot etganlar
Letsinlar

Letsinlar (yun. lekithos — tuxum sarigʻi), fosfatidilxolinlar — fosfolipidlarning asosiy fraksiyalaridan biri, xolin va diglitserid fosfat (fosfatid) kislotalarning efirlari. L. molekulalari glitserin, yogʻ kislotalari (asosan, stearin, palmitin, olein va linol), fosfat kislota va xolin qoldiqlaridan tuzilgan. Gigroskopik, spirtda, etil va petroley efirlarida yaxshi eriydi, atsetonda erimaydi. Jonivorlar organizmida (jigar, sperma, qon, buyrak usti bezi, tuxum sarigʻida) va oʻsimliklarda (soya va kungaboqar urugʻida, bugʻdoy boshogʻida) mavjud. L.ning organizmdagi asosiy funksiyasi — biologik membranalar tuzilishida ishtirok etishi. Bir qator L. sintez qilingan. Tibbiyotda qoramol miyasidan ekstraksiya yoʻli bilan olinadigan serebroletsitin koʻp qoʻllaniladi. Nerv sistemasi kasalliklarida, umumiy holsizlanishda, anemiyada ichiladi. L. oziq-ovqat, toʻqimachilik va atir-upa ishlab chiqarish sanoatida ham ishlatiladi.

Manbalar
Leshch

Leshch — karpsimonlar oilasiga mansub baliq (qarang Oqqayroq).

Manbalar
Leshchina

Leshchina, oʻrmon yongʻogʻi (Corylus) — qayindoshlar oilasiga mansub daraxt; barg toʻkuvchi butalar turkumi. Yevropa, Osiyo va Shimoliy Amerikaning oʻrmon zonalarida 20 turi maʼlum. Oddiy turi — oʻrmon yongʻogʻi (C.avellana) koʻp tarqalgan. Uzoq Sharqda manjuriya L.si (S. mandshurica), turli bargli L. (S. heterophylla) uchraydi. Kavkazda oddiy turidan tashqari daraxtsimon L., kolxida L.si (C.colchica), pontiy L.si (S. pontica) turlari usadi. Kavkaz va Qrimda yirik funduk yoki lombard yongʻogʻi (S. maxima) ekiladi. L.dan ihota oʻrmonzorlari barpo etiladi. Boʻyi 2—5 m (gohida 8 m)gacha boʻladi. Guli ikki jinsli; otaliklari kuchalaga, onaliklari ikki gulli toʻpgulga yigʻilgan. Mevasi — bir uyali, bir urugʻli yongʻoq. Nam va unumdor tuproqlarda, ayniqsa, sur oʻrmon va qora tuproqlarda yaxshi usadi. Issiqqa va namlikka talabchan. Daraxti ekilgandan soʻng 5—6 yili hosilga kiradi. Bir tupidan 8 kg gacha yongʻoq olinadi. Yongʻoq tarkibida 60—70% moy mavjud. Urugʻidan, bachki novdalaridan, parhish qilib koʻpaytiriladi. 80 yildan koʻp yashaydi.

Abdushukur Xonazarov.

Manbalar
Otto Loewi

Otto Loewi (1873.3.6, Frankfurt-na-Mayne — 1961.25.12, Nyu-York) — avstraliyalik fiziolog va farmakolog. Gratse universiteti (1909—38), Nyu-York universiteti tibbiyot kolleji (1940-yildan) professor Nerv impulsining sinapslar orqali oʻtishi kimyoviy tabiatini va bunda atsetilxoliting rolini tadqiq qilgan. Yurak faoliyati nerv oxirlaridan ajraladigan fiziologik faol moddalar — mediatorlar orqali boshqarilishini koʻrsatib bergan. Nobel mukofoti laureati (1936, G. Deyl bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1873-yilda tugʻilganlar
3-iyunda tugʻilganlar
1961-yilda vafot etganlar
25-dekabrda vafot etganlar
Lyoss

Lyoss (nem. Loss — yumshoq), soz tuproq — kontinental iqlimda hosil boʻlgan mayda zarrali gʻovaksimon, choʻkindi togʻ jinsi. Rangi sargʻish yoki och kulrang, gʻovakligi 40—60%. Kalsiy va magniy karbonat tuzlari L. miqdorining 5% dan koʻprogʻini tash-kil qiladi. L. qatlamida mayda tosh va qum boʻlmaydi. L.ning 60%dan ortiqrogʻi 0,05—0,001 mm keladigan changsimon zarralardan, 10% chasi 0,001 mm dan kichik gil zarralaridan iborat. Suv oʻtkazuvchanligi bir xil emas. Tarkibidagi tuzlar sementlash xususiyatiga ega boʻlgani uchun quruq holda qattiq, namda ivuvchan. L. tarkibida suvda tez eriydigan tuz koʻp.

L.ning mineralogik tarkibi kvars, bir oz dala shpatlari, gil minerallari (kaolinit, montmorillonit), kalsiy, slyudalar va boshqa dan tashkil topgan. L.ning paydo boʻlishi haqida bir qancha fikrlar mavjud. V. A. Obruchev, F. O. Mavlonov va A. R. Pavlovlar Oʻzbekiston va Oʻrta Osiyoda tarqalgan L.larni oʻrganish natijasida prolyuvial yoʻl bilan, yaʼni togʻ jinslarining nurashidan paydo boʻlgan mayda (0,05— 0,001 mm va undan kichik) zarralarning oqar suvlar (yomgʻir suvlari) taʼsirida yuvilib, togʻ etaklarining pastki tekislik qismlariga oqib kelib yotishidan, shamol vositasida olib ke-lingan zarralarning yigʻindisidan paydo boʻladi deb tushuntiradilar. Ch. Layel va Yu. A. Skvorsovlar L. allyuvial yoʻl bilan, yaʼni mayda jins zarralarining oqar suvlar (soy, dare) yorda-mida dare qirgʻoqlariga yotqizilishidan, L. S. Berg va boshqa L.lar tuproq paydo boʻlish jarayonlari natijasida turli mayda zarrali jinslarning yigʻilishidan, yana bir guruh olimlar esa L. mikroorganizmlar yordamida hosil boʻladi deb yozadilar.

L. Xitoy, Oʻrta Osiyo, Gʻarbiy Sibir, Shimoliy Kavkaz,. Shimoliy Qozogʻiston, Ukraina va Shimoliy Amerikada koʻp tapqalgan. Shahar va qishloq xoʻjaliklarida, ekinzorlarning meliorativ holatini yaxshilashda, metropoliten, irrigatsiya va energetika inshootlari va h.k.ni qurishda, temir yoʻl va avtomobil yoʻllarini oʻtkazishda muayyan hududdagi mavjud L. qatlamlarining muhandislik-geologik xususiyatlarini mukammal oʻrganish muhimdir.

L.ning qalinligi bir necha m dan bir necha yuz m gacha yetadi. Eng kalin L. Xitoy va Oʻrta Osiyoda tarqalgan (150– 200 m atrofida). Oʻzbekistonda L. qalinligi Bobotogʻning shim.-gʻarbiy yon bagʻrida 150 m, Qarshi va Mirzachoʻlda 130 m, Chirchiq vodiysida 60– 100 m, Zarafshon va Sangzor daryolari oraligidagi maydonlarda 60–80 m, Toshkent, Piskent massivlarida 40– 80 m, Samarqand atrofida 80–100 m, Tojikistonning Yovon vodiysida 160 m ga yetadi.

L. jinslari togʻ yon bagʻrida, togʻ oraligʻi botigʻi, togʻ oldi egilmalari va pasttekisliklarida uchraydi. Maye, Alp, Karpat toglarida 4000–5000 m balandlikda, Pomirda 3000–3200 m, Gʻarbiy Pomirda 4400–4500 m, Shimoliy Kavkazda 1300–1500 m., Chatqol-Qurama togʻlarida 1000–1800 m, Bobotogʻda 1200–1900 m, Fargʻona togʻlarining jan.-gʻarbida 1700–2200 m da uchraydi.

Manbalar
Lyossimon yotqiziqlar

Lyossimon yotqiziqlar - mayda (0,05 — 0,001 mm) changeimon hamda loyqa zarralardan tuzilgan boʻsh choʻkindi togʻ jinslari. Baʼzan tarkibida turli kattalikdagi mineral boʻlaklar (qum, shagʻal toshlar) boʻladi. Paydo boʻlishiga qarab, asosan, eol, prolyu-vial, allyuvial, delyuvial, flyuviglyasial, elyuvial tiplarga boʻlinadi. Bu jinslar (eol lyossimon jinslardan boshqa) Oʻzbekistonning togʻ, togʻ oldi qamda tekislik hududlarida uchraydi.

Eol va prolyuvial jinslar baʼzan, avval lyoss holatida boʻlib, keyinchalik sugʻorish namlanishdan lyosega xos asosiy (qarang Lyoss) xususiyatlarining (gʻovaklilik, choʻkuvchanlikning kamay-ishi, hajm ogʻirligining oshishi va boshqalar) oʻzgarishi natijasida lyossimon jinslarga aylangan boʻlishi mumkin. Eolning qalinligi 0,10–15 m, pro-lyuvialniki 0,5–100 m. Allyuvial lyossimon jinslarning qalinligi 0,25– 15 m. Delyuvial lyossimon jinslar yomgʻir, qor suvlarining nurash mate-riallarini togʻ yon bagʻirlariga oqizib tushib yotqizishdan hosil boʻladi. Ka-linligi 0,25–10 m.

Elyuvial lyossimon jinslar tub togʻ jinslari (granit, granodiorit, gil, qumtosh, ohaktosh va boshqalar)ning nurashi va nurash materiallarining oʻz joyida qolib, qayta-qayta nurashi natijasida shakllanadi. Qalinligi 0,10– 2 m boʻladi.

Flyuviglyasial lyossimon jinslar togʻ yuqori mintaqalarida uchraydi. Bu xil jinslar muz qatlamlari erib, togʻ jinslarining tarqalishi, ezilishi, maydalanishi tufayli paydo boʻlgan mayda chang zarralarini oqizib qulay joylarga yotqizishdan hosil boʻladi. Ularning qalinligi 0,10–3 m. Oʻzbekiston hududidagi lyossimon jinslarning qalinligi, tarkibi, xossasi va xususiyatlari yaxshi oʻrganilgan.

Manbalar
Lyossli plato

Lyossli plato, Lyossli tekislik (xitoy tilida Xuantugaoyuan) — Xitoydagi tabiiy oʻlka. Xuanxe daryosi havzasining oʻrta qismida. Jan.da Sinlin, sharqda Tayxanshan tizmalari, shim.da Ordos choʻli, shim.-gʻarbda Alashan choʻli, gʻarbda Kunlun tiz-malari bilan chegaralangan. Maydoni 430 ming km². Relyefi asosan, sertepa yassi tekislik boʻlib, balandligi 1200–1500 m (baʼ-zi tizmalarning balandligi 2500.ga yetadi). Geologik jihatdan Lyossli plato lyoss bilan krplangan qalin mezozoy stqiziklari bilan toʻlgan botiqdir. Lyoss qoplamining qalinligi 100–250 metr. Deyarli toʻliq eroziyaga uchragan (1 km² da 5–6 km li jarliklar bor, chuqurligi 100–150 m ga yetadi). Iqlimi quruq sovuq qishli va yozi issiq moʻʼtadil iqlim. Yanv.ning oʻrtacha temperaturasi shim.da —8° dan janubda — 4°gacha, iyulniki shim.da 22° dan jan.da 24°gacha. Yiliga 500 mm gacha yogʻin yogʻadi. Daryolar chuqur daralardan oqadi va juda katta miqdorda oqiziq olib ketadi. Lyossli tuproqlarning unumdorligi sababli, hududining katta kismi oʻzlashtirilgan, yon bagʻirlar sunʼiy terrasalangan. Paxta, tariq, gaolyan, bugʻdoy ekiladi. Tabiiy oʻsimliklar faqat oʻzlashtirish noqulay yerlardagina saqlanib qolgan. Toshkoʻ-mir konlari bor. Lyossli platoda aholi zich. Yirik shaharlari — Sian, Tayyuan.

Manbalar
Sophus Lie

LI (Lie) Sofus (1842.17.12, Norfyerdeyd — 1899.18.2, Kristianiya, hozirgi Oslo) — norveg matematigi. Peterburg Fanlar akademiyasi xorijiy muxbir aʼzosi (1896). Oslodagi Xristianiya universitetini tugatgan (1865); shu universitetda (1872—86), soʻng Leypsig universitetida (1886—98) professor Li gruppalari deb ataladigan uzluksiz gruppalar nazariyasining asoschisi (qarang Gruppa). L.ning bu sohadagi ishlari differensial tenglamalar nazariyasida, algebra, geometriya, topologiya va boshqa sohalarda muhim oʻrin tutadi. N.I.Lobachevskiy nomidagi Xalqaro mukofotga sazovor bulgan (1897).

Manbalar
Li

Li (oʻzlarini lay deb atashadi) — Xitoydagi xalq. Xaynan orolining tub joy aholisi (860 ming kishi, 1990-yillar oʻrtalari). Li tilida soʻzlashadi. Anʼanaviy dinlarga sigʻinish saqlangan. Ayollarining yuzi, qoʻli va oyogʻidagi tatuirovkasi, kiyim va taqinchoqlari bilan farq qiluvchi 5 asosiy etnografik guruhga boʻlinadi. Dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik, ovchilik bilan shugʻullanadi.

Manbalar 

 
Xitoy
Tsung-Dao Lee

Tsung-Dao Lee (1926. 25.11, Shanxay) — amerikalik nazariyotchi fizik. Millati xitoy. Ilmiy ishlari maydon kvant nazariyasi, elementar zarralar nazariyasi, yadro fizikasi, statistik mexanika, gidrodinamika, astrofizikaga oid. Kuchsiz oʻzaro taʼsirda juftlikning saqlanmasligi qaqidagi gipotezani ilgari surgan (1956). Nobel mukofoti laureata (1957; Yan-Chjen-nin bilan birgalikda)

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Yashayotgan insonlar
21-asr amerikalik olimlari
Li (sulola)

Li — Koreyadagi sulola (1392-yildan) (1897-yilgacha qirollar, 1897-yildan 1910-yilgacha imperatorlar). Bu sulolaning oxirgi vakillari davrida Koreya Yaponiyaning mustamlakasiga aylangan (1910).ma'lumot yetarli emas

Manbalar 

 <!-- Bot tomonidan yaratildi
Liazalar

Liazalar (yun. Na — tarqatish, ajratish) — qoʻshbogʻ hosil qilish orqali muayyan guruxlarning substratdan no-gidrolitik ajraladigan reaksiyalarni yoki, aksincha, qoʻshbogʻning uzilgan joyiga guruxlarni qoʻshuvchi reaksiyalarni katalizlaydigan fermentlar. Hayvonlar va oʻsimliklarning turli xil toʻqimalari va mikroorganizmlarda boʻladi. Hujayradagi moddalar almashinuvida muhim ahamiyatga ega. L. katalizlaydigan reaksiyalar natijasida SO2, NH2, H2O va boshqa oddiy moddalar ajralib chiqadi. Uziladigan bogʻlarning xususiyatlariga binoan uglerod— uglerod—liazalar (S—S—liazalar), uglerod—kislorod—liazalar (S—O—l iazalar), uglerod—azot—liazalar (S—N—liazalar) va boshqa guruxlarga boʻlinadi.

Manbalar
Liakat Ali Xon

Liakat Ali Xon (1895.1.10— 1951.16.10) — Pokiston davlat va siyosat arbobi. Pokiston davlatini barpo etish harakati rahbarlaridan biri, yurist. 1923-yildan Musulmonlar ligasi partiyasining aʼzosi, 1936—1937-yillarda uning bosh kotibi, 1950-yildan esa prezidenti, 1926-yildan Hindiston viloyat, 1937-yildan esa Hindiston markaziy qonun chiqaruvchi majlisi aʼzosi. L.Liakat ali xon Pokiston davlati barpo etilgach, uning 1-bosh va mudofaa vaziri (1947-yil avgustdan) boʻlgan. U Pokistonda Musulmon ligasi sharqiy guruhi bilan uning Liakat ali xon boshchiligidagi gʻarbiy guruhi oʻrtasida boshlangan hokimiyat uchun kurash jarayonida otib oʻldirilgan.

Manbalar 

1895-yilda tugʻilganlar
1951-yilda vafot etganlar
1-oktyabrda tugʻilganlar
16-oktyabrda vafot etganlar
Lianalar

Lianalar (frans. liant, her — bogʻlanish) — oʻsimliklar, qoyalar va boshqa narsalarga chirmashib oʻsadigan butasimon yoki oʻtsimon oʻsimliklar guruhi. Bunday oʻsimliklar yorugʻlikka intilib uchidan tez usadi va atrofidagi daraxtlarga oʻralib, koʻpincha ularni nobud etadi. Asosan, tropik oʻrmonlarda (2000 turi) oʻsib, changalzorlar hosil qiladi. Oʻzbekistonda xmel, yovvoyi tok, aktinidiya va boshqa oʻsadi. L.ning baʼzi turlari manzarali oʻsimlik sifatida koʻpaytiriladi. Gulli oʻsimliklar, qirqquloqlar va ochiq urugʻlilarining ayrim turlari L.ga kiradi (qarang Ilashuvchi oʻsimliklar).

Manbalar
Willard Libby

LIBBI (Libby) Uillard Frank (1908.17.12, Grand-Valli, Kolorado shtati — 1980.8.9, Los Anjeles) — amerikalik fizik-kimyogar. Ilmiy ishlari radiokimyo va yadro kimyosiga oid. Tarkibidagi radioaktiv uglerod 4S soniga qarab, arxeologik namunalarning yoshini aniqlashga imkon beruvchi usulni ishlab chiqqan. Tabiiy urandan 235U izotopni ajratishning gazodiffuz usulini ishlab chiqishda qatnashgan. Nobel mukofoti laureati (1960).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1908-yilda tugʻilganlar
17-dekabrda vafot etganlar
8-sentabrda tugʻilganlar
1980-yilda vafot etganlar