MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Orif Qosimov

Orif Qosimov (1909 - Toshkent — 2001.19.2) — sozanda (dutor), bastakor. Oʻzbekiston xalq artisti (1979). Bolaligidan Yunus Rajabiy rah-barligidagi musiqa toʻgaragida nay chalishni (1925), Toshkent musiqa texnikumida (1926 — 27) Abdusoat Vahobovdan anʼanaviy dutor kuylarini va Shorahim Shoumarovdan mumtoz ashula yoʻllarini oʻrgangan. Oʻzbekiston radiosida milliy musiqa ansambli (1927—45), tojik ansambli (1945— 53), xalq cholgʻulari orkestri (1953 — 57), "Maqom" ansambli (1957-yildan) da sozanda. Dastlab repertuaridan oʻzbek xalq va mumtoz kuylari ("Girya", "Chorgoh", "Eshvoy", "Ilgʻor". "Qoʻqoncha", "Askariy", "Qarinavo", "Dilxiroj" va boshqalar), maqom yoʻllari ("Tasnifi Dugoh", "Garduni Segoh". "Miskin 1-5", "Navroʻzi Ajam" va boshqalar) hamda oʻzi yaratgan kuylar ("Qizil karvon", "Yurish marshi", "Raqsi duxtar", "Rezareza") oʻrin olgan. keyinchalik, bevosita dutor imkoniyatlari bilan bogʻliq "Yangra sozim". "Dildor oʻynasin", "Qizlar raqsi", "Xumoringiz", "Chert dutorim" kabi asarlar yaratgan.

Qosimov zamonaviy dutor ijrochiligi maktabi yirik vakili boʻlib, ijro uslubi nozik qochirimlarga boyligi. zarblarning xilma-xilligi va ravonligi, ijro texnikasi mukammalligi bilan ajralib turadi. Sozandalik va bastakorlik ijoliyoti bilan birga Q. 1930-yildan boshlab murabbiylik bilan ham shugʻullangan. bir necha havaskorlik ansambllariga rahbarlik qilgan. "El-yurt hurmati" ordeni bilan mukofotlangan (1998).

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1909-yilda tugʻilganlar
2001-yilda vafot etganlar
19-fevralda vafot etganlar
Sulaymon Qosimov

Sulaymon Qosimov (1909.6.1, Sariosiyo tumani – 1976.28.8, Fargona) — aktyor, rejissyor, Oʻzbekiston xalq artisti (1944). 1930-yil Margʻilondagi "Qizil sanʼat" toʻgaragini boshlovchilaridan (bu toʻgarak keyinchalik 1931-yil Margʻilon shahar teatriga aylangan). Bu teatrda Temurxoʻja ("Loyqalar"), Eshon ("Hujum"), Meli ("Oʻrtoqlar"), Raim yamoqchi ("Halima"), Kalaf ("Malikai Turandot") kabi obrazlar yaratgan. Qoʻqon teatrida (1933 — 34), Fargʻona teatrida (1934—65) akter, rejissyor, bosh rejissyor, direktor, Fargʻona viloyat sanʼat boshqarmasi boshligi (1943—48). Hokim ("Boy ila xizmatchi"), Flarendo ("Ikki boyga bir malay"), Sulaymon ("Arshin mol olon"), Berest ("Platon Krechet"), Rustam kabi rollari bilan tanilgan. "Layli va Majnun". "Shohsanam", "Nodira", "Oʻlim bosqipchilarga". "Uygʻonish" va boshqa spektakllarni sahnalashtirgan.

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1909-yilda tugʻilganlar
1976-yilda vafot etganlar
6-yanvarda tugʻilganlar
28-avgustda vafot etganlar
Erkin Qosimov

Qosimov Erkin Umaraliyevich (1935.14.10, Toshkent) — qurilish sohasidagi olim. Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan arbobi (1991), texnika fanlari doktori (1981), professor (1982). Oʻrta Osiyo politexnika institutini tugatgan (1958). Oʻzbskiston Respublnkasi Suv xoʻjaligi vazirligida katta muhandis, Suv inshootlari ilmiy tadqiqot institutida ilmiy xodim (1958—62), Toshkent poli-texnika institutida katta oʻqituvchi. donent, fakultet lekani, kafelra mudiri (1965-72, 1982-91), Oʻzbekiston Oliy va oʻrta taʼlim vazirligi Oliy oʻquv yurtlari bosh boshqarmasi boshligʻi (1978 — 81). Toshkent arxitektura-qurilish institutida prorektor (1991-2000). professor (2001-yillan). Ilmiy ishlari qurilish materiallarining xossalarini oʻrganish. mahalliy xom ashyolardan keng foydalanish, ularning ishlab chiqarish texnologiyasini takomillashtirish va boshqa muammolarga oid.

Manbalar 
 Qurilish materiallari, T., 1982; Mineral bogʻlovchilar va ulardan tayyorlanadigan buyumlar (hammualliflikda), T., 1984; Qurilish ashyolari, T., 2004.

Adabiyot 
 Umr daftari, T., 2004.

Oʻzbekistonda xizmat koʻrsatgan fan va texnika arboblari
Qosimovlar podsholigi

Qosimovlar podsholigi - Moskva buyuk knyazi Vasiliy II tomonidan tatar xonlari uchun ajratilgan hududda tuzilgan kichik podsholik (14451681). Qosimovlar podsholigi Oka daryosi boʻylab (hozirgi Ryazan viloyatining shim.-sharqiy qismida) tatarlar, misharlar, mordvalar, qis-man ruslar yashaydigan hududni egal-lagan. Dastlabki podsho Qozon xoni Ulugʻ Muhammadning oʻgʻli Qosimxon boʻlgan (taxminan 1445—56). Markazi — Qosimov shahri Podsholik va shaharning nomi ham uning asoschisi Qosimxon ismidan olingan. Xonlik aholisi, asosan, dehqonchilik, chorvachilik va hunarmandchilik bilan shugʻullangan. Xonlik siyosiy hayotida mangʻit, argʻin, jaloyir, qipchoq kabi turkiy urugʻlar yetakchi rol oʻynagan.

Qosimovlar podsholigi xonlari Moskva tomonida turib Qozon xonligiga qarshi harbiy kurashlarda qatnashgan (1467—69, 1487, 1552). Mas, aka-uka xonlar Shoh Ali (1516—67) va Jon Ali Qozon xonligini 1519—21, 1532 — 36, 1546,1551 yillarda boshqarishgan. Shoh Ali Livoniya urushida rus armiyasiga qoʻmondonlik qilgan (1557— 58). Qozon xonligi Rus tomonidan bosib olingach (1552), Qosimovlar podsholigi xonlarining nufuzi ancha pasaygan. Biroq xonlar 16-asr oxiri va 17-asrda ham rus diplomatlari uchun Usmonli turk sultonlari va boshqa islom davlatlari oldida "musulmon hukmdorlari" sifatida bir dastak vazifasini oʻtagan. Said Burhon (hukmronlik davri: 1627—79) davrida xonlik aholisini majburan xristian diniga kiritish boshlanganligi uchun tatarlar qoʻzgʻolon koʻtarishgan (1656). Soʻnggi xon Fotima Sulton Begim vafot etgach (1681), Qosimovlar podsholigi oʻz faoliyatini tugatgan va u Moskva davlatiga qoʻshib yuborilgan.

Ad:. Sharifullina F., Kasimovskiye tatarm, Kazan, 1991.

Rossiya tarixi
Qosimxon

Qosimxon (1445-1518-21) - qozoq xoni, Joʻjixon avlodidan. Qozoq xonligining asoschilardan biri Jonibek sultonning oʻgʻli. 

Q.ning onasi Jahonbegim Shayboniyxonning onasi Oqqoʻzibegimning singlisi boʻlgan. 1503-yilda akasi Adik sulton vafotidan soʻng ulus boshqaruvi Q. qoʻliga oʻtgan. Garchi u oʻz ulusining sultoni boʻlsada xonlikda yuqori nufuzga ega boʻlib, oʻsha vaqtdagi qozoq xoni Burunduqxonning keyin turuvchi 2-shaxs hisoblangan. Uning harbiy yurishlardagi muvaffaqiyati, boshqa qozoq sultonlarini ham uning atrofiga birlashuviga sabab boʻldi. 1509-yilning 2-yarmida amalda butun hokimiyat Q. qoʻliga oʻtgan. Lekin 1511-yildagina rasman xonlik yorligʻiga ega boʻlgan. Uning hukmronlik yillarida xonlik hududi ken-gayib, hokimiyat boshqaruvi mustahkamlangan. Q. davlati tarkibita jan.-sharqda Yettisuvning bir qismi, shim-gʻarbdan Volga daryosining oʻng qirgʻoqlari, shim. va shim.-sharqda Ulugʻtogʻ etaklari va Balxash koʻli boʻylari, janubida Sirdaryoning oʻng qirgʻogʻigacha boʻlgan hududlar kirgan. q. shayboniy sultonlar bilan doimiy ravishaa Sirdaryo boʻyi shaharlari uchun jang olib borgan boʻlsa-da, ammo ularning Eron safaviylariga qarshi qurashini qoʻllab-quvvatlagan. 1513—14 yillarda Ismoil Safaviy qoʻshinlariga qarshi kurashish uchun shayboniylar bilan ittifoq tuzgan. Shuningdek, q. davrida Qozoq xonligi Moskva, shuningdek, Qrim va Yorkend xonliklari bilan ham turli sohalarda aloqalar olib borgan. Q. vafotidan soʻng birmuncha vaqt xonlik taxti boʻsh qolgan. Faqat 1522-yildagina uning oʻgʻli mamashxon taxtni egallashta muvaffaq boʻlgan. Ammo bu bilan taxt uchun kurash barham topmagan. Oqibatda ichki vaziyat q. tiklagan davlatning inqirozga uchrashiga sabab boʻlgan.

 

    

Qozoq xonlari
Saidusmon Qosimxoʻjayev

Saidusmon Qosimxoʻjayev (1915.15.5 — Toshkent viloyati Yuqori Chirchiq tumani Kavardon qishlogʻi — 1994.24.3) — Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi, serjant. 1938-yildan armiyada. 1941-yil avgustdan frontda. 229-oʻqchi polki (Markaziy front 19-armiyaning 8-oʻqchi diviziyasi) vzvod komandiri. Chernigov viloyatining Korop tumanidagi Obolonye qishlogʻi uchun boʻlgan jangda koʻrsatgan jasorati uchun Qahramon unvoni berilgan (1943.11.9). Urushdan keyin turli rahbarlik lavozimlarda ishlagan. Vafotidan soʻng oʻzi yashagan koʻchaga nomi berilgan.

Ikkinchi jahon urushi qatnashchilari
Sovet Ittifoqi Qahramonlari
1915-yilda tugʻilganlar
15-mayda tugʻilganlar
1994-yilda vafot etganlar
24-martda vafot etganlar
Qochirish

Qochirish, urugʻlantirish — urgʻochi chorva mollarini urchitish usuli; urgʻochi mollarni erkaklari bilan tabiiy yoki sunʼiy juftlashishi urugʻlantirish. Urgʻochi mollarni Q. ularning optimal jinsiy siklida amalga oshiriladi (qarang Kuyikish), jumladan, sigirlarda yil davomida tuqqanidan keyin jinsiy siklning birinchi (18 — 30 kundan soʻng) yoki ikkinchi (60—80 kundan soʻng) bosqichida oʻtkaziladi. Qoʻy, echki, yilqi, tuya, goʻshtdor zotli qoramollar mavsumiy — qoʻy-echkilar oktabr-noyabr oylarida, ot, tuya, goʻshtdor zotli qoramollar bahoryoz oylarida qochiriladi. Choʻchqalarda Q. yil davomida oʻtkaziladi. Q. tuxum hujayrani otalantirish bilan yakunlanadi.

Hayvonlar, asosan, erkin sharoitda (erkak va urgʻochi mollar yaylovda otar yoki qoʻtonda birga boqilganda) hamda stanokda va sunʼiy usulda (er-kak va urgʻochi mollar bir-biridan ajratib boqilganda) qochiriladi. Sta-nokda va sunʼiy usulda Q. rejali nazorat ostida erkak moldan nasl olishda foydalanish, yil davomida nasl olish vaqtini tartibga solish hamda hayvonlarni tanlash imkonini beradi. Qoramolchilik, qoʻychilik, echkichiliksh Q.ning eng samarali usuli sunʼiy qochirish hisoblanadi.

Yana qarang 

 Urugʻlanish
Qosh

Qosh — yoysimon, ko'zning ustida joylashgan, maxsus muskulga ega va mayda soch tolalari bilan qoplangan qismi.

Qoshlar turli xil ranglarda bo'ladi: qora, jigarrang, oq aralash. Qoshlar: qalin, ingichka va yoysimon tarzda bo'ladi. Qoshlarning ko'rinishiga qarab insonlarning fe'l-atvorlarni bilishimiz mumkin. Chimirilgan qoshlar - asablari tarrang insonni ifodalaydi, kotarilgan qoshlar esa hayratlanayotganlikni anglatadi. Qoshlarning o'ynatish esa sohibini  iqtidorli ekanligini ifodalaydi. Qoshlarni terish dinimizda gunoh sanaladi. Qoshlarga o'sma qo'yiladi, foydali bo'lgan vitaminlar bor.
Qoshiq (cholgʻu)

Qoshiq — oʻzbek va boshqa xalqlarda, asosan, raqslar joʻrligida usul beruvchi urma musiqa cholgʻusi. 3 — 5 (yoki 4, baʼzida, bir-biriga tasma bilan juftlashtirilgan) yogʻoch osh qoshiqdan iborat. Tovush qoshiqlarni bir-biriga urish natijasida hosil boʻladi. Oʻzbekistonda 1930-yillargacha (ayniqsa, Fargʻonada) keng qoʻllanilgan.

 

Urma asboblar
Qoya

Qoya — qattiq tub jinslardan iborat tik koʻtarilgan choʻqqi, jarlik, tepa. Asosan, nurash natijasida qattiq togʻ jinslarining ochilib, yer yuzasiga chiqib qolishidan hosil boʻladi. Joy nomlari tarkibida ham koʻp uchraydi. Mas, Koʻkqoya togʻi (Pomirda), Qizilqoya dovoni (Qirgʻizistonda), Qoyakent (Dogʻistonda) va hokazo

Geografik terminlar
Qoyali togʻlar

Qoyali togʻlar - Shimoliy Amerikadagi togʻ sistemasi, Shimoliy Amerika Kordilyera togʻlarining sharqiy qismi, Kanada va AQShning gʻarbida. Shim.-gʻarbdan jan.-sharqqa 3200 km ga choʻzilgan. Eni 700 km gacha. Tinch okean bilan Atlantika okeani havzalari oʻrtasida suvayirgʻich xisoblanadi. Qoyali togʻlardan Missuri, Kolorado, Rio-Grande, Sneyk, Arkanzas daryolari boshlanadi. Qoyali togʻlar 45° shahrik.da shimoliy va jan. qismlarga boʻlinadi. Uzoqqa choʻzilgan shim. tizmalari, asosan, granitlardan tuzilgan boʻlib, eng baland joyi 3954 m (Robson togʻi). Janubiy tizmalari qisqa boʻlib, qumtosh, gilli slanets, ohak-toshlardan tuzilgan. Eng baland joyi 4399 m (Elbert togʻi, Qoyali togʻlarning eng baland nuqtasi). Iqlimi kontinen-tal, yillik yogʻin 1000 mm gacha. Tizmalar keng havzalar bilan boʻlingan. Molibden, mis, oltin, kumush, polimetall rudalari, neft, toshkoʻ-mir konlari bor. Geyzer va termal buloq koʻp. Shimolida togʻ tayga oʻrmonlari, togʻ tayga siyrak oʻrmonlari, togʻ tundra va yalangliklar, janubida dasht, oʻrmon, subalp igna bargli oʻrmonlar, alp oʻtloqlari mavjud. Oʻrmonlar chegarasi shimolida 1500 m, janubida 3600 m balandlikda, undan yuqorisi alp oʻtloqlari va doimiy qorlar. Qor chizigʻi janubida 4000 m, shimolida 2500 m balandda. Vodiylar landshafti dasht va chala choʻldan ibo-rat. Jasper, Banf, Yoxo, Yellouston, Roki-Mauntin va boshqa milliy bogʻlar tashkil etilgan.

 

Togʻlar
Qoyatosh rasmlari

Qoyatosh rasmlari - gʻorlar (devor va shiplari), qoyatoshlar va alohida toshlarga ishlangan qad. tasvirlar. Rasmlar ishlanish xususiyatlariga koʻra 2 guruhga boʻlinadi: tosh, temir, poʻlat yoki boshqa qattiq buyum bilan urib choʻkichlash, chizish, tirnash, ishqalash yoʻli bilan yaratilgan rasmlar (ular fanda petrogliflar deb ataladi) hamda tabiiy boʻyoq — oxra va boshqa bilan chizib ishlangan oq, qora, sariq, koʻk, qizil, jigarrang rasmlar. Rangli rasmlarning ishlanish usuli u qadar murakkab emas; lekin petrog-liflarning ishlanishi ancha murakkab. Qoyatosh rasmlari ishlanish uslubiga koʻra xilma-xildir: soya, oddiy chiziqlar, tarhli, naqshdor bezakli va boshqa uslub xususiyatlariga ega. Qoyatosh rasmlari dunyoning barcha joylarida maʼlum boʻlib, paleolitdan to oʻrta asrlargacha boʻlgan davrda yaratilgan. Afrika (Sahroi Kabir va jan. togʻlarda), Amerika (Alyaska, And va boshqa togʻlar), Yevropa va Avstraliyaning togʻliq hududlarida koʻp uchraydi; Rossiya (Amur, Lena, Yenisey, Ob, Irtish, Baykal koʻli sohillari), Qozogʻiston, Oʻrta Osiyo (Qoratogʻ, Boʻkantogʻ, Tomditogʻ, Tyanshan. Pomir, Nurota va boshqalar)dan topilgan petroglif Qoyatosh rasmlari diqqatga sazovor. Fransiya, ispaniya, Italiya, Hindiston, Rossiya (Lena, Amur, Baykal koʻli sohillari, Ural, Dogʻiston), Oʻzbekiston (mas, Zarautsoy rasmlari, Sangijumon, Oqsoqolotasoy rasmlari)da rangli Qoyatosh rasmlari topib oʻrgaiilgan. Qoyatosh rasmlari avvalo sanʼat obidasi sifatida sanʼat tari-xini oʻrganishda, arxeologik va tarixiy manba sifatida ibtidoiy va qad. qabilalarning ijtimoiy hayoti va ruhiy olamini oʻrganishda katta ahamiyatga ega. Yana q. Sarmishsoy rasmlari, Suratlisoy rasmlari, Takatosh rasmlari, Xoʻjakent rasmlari.

Adabiyot 
 Kabirov J., Sarmishsoyning qoyatosh rasmlari. T., 1976; Xoʻjanazarov M., Naskalnshe izobrajeniya Xodjakentai Karakiyasaya, Samarqand, 1995.

Rasmlar
Arxeologiya
Qoqi (oʻsimlik)

Qoqi — murakkabguldoshlarga mansub koʻp yillik sut shirali oʻsimlik turkumi. Boʻyi 10—40 sm, barglari ildiz boʻgʻzidan chiqqan, lansetsimon, koʻpincha toʻpbarg hosil qiladi. Gullari sariq, savatchaga yigʻilgan. Mevasi pistacha. Apreldan iyulgacha gullab, meva tugadi. Oʻzbekistonning deyarli barcha viloyatlarida tarqalgan. Yoʻl yoqalari, ariq boʻylari, bogʻlar, togʻli joylar va dalalarda uchraydi. Togʻ qoqi, dorivor qoqi (momaqaymoq), shoxsiz qoqi, kallakdor qoqi va boshqa turlari bor. Ildizida inulin toʻplanadi. Barglari sabzavot sifatida ishlatiladi. Qoqining ildizidan tayyorlangan ekstrakt yoki poroshok ishtaha ochuvchi, ovqat hazm qilishni yaxshilovchi hamda oʻt haydovchi dori sifatida ishlatiladi.

Manbalar 

 

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Shimoliy Amerika florasi
Qogʻozgul

Qogʻozgul — astradoshlar oilasiga mansub bir va koʻp yillik oʻtsimon oʻsimlik va yarim butalar turkumi; manzarali ekma gul. Shimoliy va Markaziy Amerikada 15 dan ortiq, Jan.

Amerikada 1 turi oʻsadi. Madaniy holda nafis qogʻozgul turi oʻstiriladi. Boʻyi 30—90 sm, poyasi tepadan shoxlangan, barglari choʻziq-tuxumsimon, keng nashtarsimon, poyani oʻrab turadi. Toʻpguli birmuncha dagʻal, diametri har xil. Gullarining rangi oq, qizil, sariq, pushti, novvotrang va h.k. May oyidan to sovuq tushguncha gullaydi. Urugʻidan koʻpaytiriladi. Urugʻi bahorda havo isiy boshlagach ochiq yerlarga ekiladi. Gulzorlarda, hovli, bogʻlarda, parklarda manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi. Oʻzbekistonda eng koʻp tarqalgan.
Qogʻozdaraxt

Qogʻozdaraxt — tutdoshlar oilasiga mansub ikki uyli barg toʻkuvchi daraxt va butalar turkumi. Sharqiy Osiyo va Polineziyada 6-8 turi maʼlum. Qogʻoz tut turining vatani Yaponiya va Xitoy. Boʻyi 5–16 m gacha, barglari bandli, butun yoki boʻlmali. Asosan, qogʻoz tayyorlashda ishlatiladi. Poʻstlogʻidan aʼlo sifatli qogʻoz (qogʻoz pullar, qimmatli qogʻozlar va boshqalar) ishlab chiqariladi, mahalliy xalq esa kiyim-kechak va arqon tayyorlaydi. Qrim, Kavkaz va Oʻrta Osiyoda ekib oʻstiriladi. Q.ning kazinoki turi Koreya yarim orol va Yaponiyada yovvoyi holda uchraydi.

    

Tutdoshlar
Qrim togʻlari

Qrim togʻlari - Qrim yarim orolning janubdagi togʻlar. Uz. 150 km, eni 50 km gacha. 3 qator tizmadan iborat. janubiy yoki Bosh tizma (eng baland joyi 1545 m, Babugan Yayladagi Roman-Kosh togʻi) va 2 qator kuesta tipidagi tizmalar (shim. yon bagʻirlari qiya, jan. yon bagʻirlari tik). Bosh tizma qator supasimon togʻlardan iborat boʻlib (ularning yassi yuqori yuzasi "yayla" deb ataladi), karst relyef shakllari xos. Togʻ yon bagʻirlari dub, qoraqayin va qaragʻay oʻrmonlari, yaylalar kserofit — togʻ oʻsimliklari bilan qoplangan.

 

Togʻlar
Yevropa
Qrim
Qrim urushi

Qrim urushi, Sharqiy urush — Yaqin Sharqda hukmronlik qilish uchun Rossiya va Turkiya oʻrtasida boʻlgan urush (1853—56). 1854 yil fevralda Turkiya Rossiyaga qarshi Buyuk Britaniya, Fransiya, Sardiniya qirolligi (1855 yildan) bilan ittifoq tuzib urushgan. Asosiy voqealari: 1853-yil rus qoʻshinlari Moldaviya va Valaxiyaga kirib borgan va Kavkazda gʻalaba qozongan, Sinopda turk flotini yakson qilgan; 1854-yil ittifoqchilar Qrimga qoʻshin tushirgan, Boltiq dengizi qamal qilingan, 1854—55 yillarda Sevastopol mudofaasi uyushtirilgan; 1855-yil Rossiya diplomatik jihatdan yakkalab qoʻyilgan. Sevastopol taslim boʻlgan, amalda harbiy harakatlar toʻxtagan. Rossiyaning harbiy va iqtisodiy qoloqligi uning magʻlubiyatiga sabab boʻlgan. Qrim urushi 1856-yil Parij sulhi bilan yakunlangan.

 

Urushlar
Qrim xonligi

Qrim xonligi () - Oltin Oʻrda davlatidan ajralib chiqqan va Qrim yarim orolida joylashgan turkiy davlat (1443—1783). Qrim xonligiga Hoji Garay asos solgan. U oʻzaro urushlardan soʻng badavlat tabaqalar va Buyuk Litva knyazligi yordamida mustaqil tatar davlatini barpo etgan (1443). Poytaxti — Boqchasaroy. Bu davlatga Quyi Dnepr boʻyi ham kirgan. Aholi quyidagi subetnoslarga boʻlingan: dasht (noʻgʻay tatarlari), togʻ oldi (tatlar), janubiy qirgʻoq (yaliboylular). Qrimtatar tilida soʻzlashgan. Islom dinining sunniy mazhabiga eʼtiqod qilishgan. Qrim xonligi aholisining etnik madaniy qiyofasi shakllanishida xazar, qipchoq, noʻgʻay va boshqa turkiy xalqlar bilan birgalikda tub joy aholi (tavrlar, kimmeriylar, alanlar va boshqalar) muhim rol oʻynashgan.

Qrim xonligini Garaylar sulolasi boshqargan. Hoji Garay vafot etgach (1466), uning oʻgʻli Mengli Garay I davrida Qrim xonligi Usmonli turk sultonligining vassaliga aylangan (1475). Moskva ulugʻ knyazi Ivan III Vasilyevich Qrim xonligi bilan Oltin Oʻrda oʻrtasidagi nizolardan foydalanib, Mengli Garay bilan oʻzaro ittifoq tuzgan. Mengli Garay qoʻshini Polsha-Litva qiroli Kazimir IV mulkiga hujum qilib, uni Katta Oʻrda xoni Ahmadga yordam berishdan chalgʻitgan. Keyinchalik Qrim xonligi bilan Rossiya oʻrtasidagi munosabatlar yomonlashgan.

Qrim xonligi 16-asrda kuchayib, Moskva, Tula va boshqa rus shaharlarini bir necha marta qamal qilgan. 1613—50 yillarda 200 mingta rus kishisini asir sifatida Qrimga olib kelgan. 18-asrda Rossiya Qrimni bosib olish uchun Usmonli turklar bilan oʻzaro toʻqnashgan. Kuchuk Qaynarja sulh shartnomasiga koʻra, Qrim xonligi Turkiya vasiyligidan chiqib, Rossiya homiyligiga oʻtgan (1774). Shohin Garay xonlik qilgan davrda Qrim xonligi bosib olinib, uning hududi Rossiya imperiyasi tarkibiga kiritilgan (1783).

Manbalar 
Ad..Safargaliyev M.G., Raspad Zolotoy Ordi, Saransk, 1960.

Qahramon Rajabov, Rinat Shigabdinov.
Qrim

Ushbu maqola yarim orol haqidadir. Shu yarim orolda joylashgan maʼmuriy birlik uchun Qrim Muxtor Respublikasiga qarang.

Qrim yarim oroli (; ; ; ) Ukraina janubidagi yarim oroldir. Maydoni — 27 ming km2. Gʻarb va janubda Qora dengiz va sharqida Azov dengiziga tutash. Shimolda tor (8 km chamasida) Perekop boʻyni orqali Sharqiy Yevropa tekisligi bilan tutashgan. Qrim yarim orolining sharqida Qora dengiz va Azov dengizi oraligʻida Kerch yarim oroli, gʻarbida Qrim yarim orolining bir qismi — Tarxankut yarim oroli joylashgan.

Qrim orolning Shimoli-sharqiy sohili boʻylab Azov dengizining kichik qoʻltiqchalari (Sivash va boshqalar) choʻzilgan. Shimoli (yarim orolning katta qis-mi) dashtli tekislik (Dashtli Qrim), janubi (maydoni jihatdan kichik) Qrim togʻlari bilan band. Eng baland joyi 1545 m (Roman-Kosh togʻi). Janubida Qrimning janubiy sohili boʻylab kam-bar tekislik choʻzilgan; sohilning u yer-bu yerida lakkolitga oʻxshash magmatik jinslar (Ayudogʻ togʻi), qadimgi vulqon massivlar (Qoradogʻ togʻi) uchraydi. Foydali qazilmalari: Kerch temir rudasi, koʻllarda tuz va shifobaxsh loylar, ohaktosh, gil, mergel. Qrim orolning shimoliy qismining iqlimi moʻʼtadil quruq. Qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi G, 2°); yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°). Qrim orolning janubiy sohilida iqlim oʻrta dengiz iqlimi; yozi issiq (iyulning oʻrtacha temperaturasi 24°) va qishi iliq (yanvarning oʻrtacha temperaturasi 4°gacha). Yillik yogʻin gʻarbiy qismida 1000–1200 mm, sharqida 500–700 mm, shimolida 300–500 mm. Yarim orolning daryolari kamsuv; muhimlari — Chyornaya, Belbek, Kacha, Alma, Salgir. Shimoliy Qrim kanali, Salgir daryosida Simferopol suv ombori qurilgan. Bir necha yirik shoʻr koʻl bor. Shimoliy qismida kashtan, Sivash boʻylab kash-tan, shoʻrtob, shoʻrxok tuproqlar, markaziy qismida qoratuproq, togʻ oldi va togʻlarda ishqorsizlangan qoratuproq, qoʻngʻir togʻoʻrmon, yay-lovlarda qoratuproqsimon togʻ-oʻtloq tuproqlar tarqalgan. Shimoliy qismining yer yuzasi haydalib ekin ekiladi. Ozroq qismida dasht oʻsimliklari saqlanib qolgan. Togʻlarda (ayniqsa, shimoliy yon bagʻrida) dub, qoraqay-in-grab, qaragʻay oʻrmonzorlari bor. Qrimning janubiy sohilida oʻrta dengiz atrofiga xos oʻsimliklar oʻsadi. Man-zarali daraxt va butalardan iborat parklar, bogʻlar, tokzorlar, tamaki plantatsiyalari koʻp. Qrim togʻlarining janubiy etagidan sohil qismida dengiz boʻyi shahar-kurortlari joylashgan. Yarim orolda bir necha qoʻriqxona, Nikita botanika bogʻi bor. Qrim shaharlari orasida Yalta shahri juda mashxur.

Manbalar 

 

Yarim orollar
Qrimtatar tili

Qrimtatar tili - turkiy tillarning qipchoq guruhiga mansub til. Asosan, Oʻzbekiston va Ukrainaning bir qator hududlarida, qisman Rossiya Federatsiyasi, Tojikiston, Gruziya, Ozarbayjon, Ruminiya va Turkiyada tarqalgan. Soʻzlashuvchilarning umumiy soni 800 ming kishiga yaqin (1990-yillar oxiri). Qrimtatar tili tarixan tipologik jihatdan bir tekis rivojlanmagan. Unda 3 ta: shimoliy (dasht), oʻrta va janubiy lahjalar mavjud boʻlib, ularning birinchisi noʻgʻay tiliga, uchinchisi oʻgʻuz tillariga yaqin turadi. Lahjaviy farqlar fonetika, morfologiya va leksika sohalarida kuzatiladi. Fonetik xususiyatlari sifatida lab va tanglay ohangdoshligining 2-boʻgʻinga taʼsiri, 2-darajali choʻziq unlilarning mavjudligi, baʼzan soʻz boshidagi va oxiridagi h undoshining tushib qolishi (ava<hava, saba<sabah, "tong") va boshqalarni koʻrsatish mumkin. Kishilik olmoshlarining qaratqich kelishigidagi 1-shaxs birlik va koʻplik "mening, bizning" shakllarining "menim, bizim" tarzida qoʻllanishi va boshqa Qrimtatar tilining morfologik belgilaridandir. Leksikasida shu tilning oʻzigagina xos boʻlgan "balaban" (katta), "qoʻranta" (oila) kabi soʻzlar bilan bir qatorda arab, fors, grek, italyan tillaridan oʻzlashgan soʻzlar ham koʻpchilikni tashkil etadi.

20-asrgacha boʻlgan adabiy Qrimtatar tili Oltin Oʻrda turkiy adabiy tilidan kelib chiqqan va unda Qrim xonlarining koʻplab farmon va yorliqlari saqlanib qolgan. Eng qad. yozma yodgorligi 13-asrga mansub. 19-asrdan adabiy til bir necha marta isloh qilingan va soʻzlashuv tiliga yaqinlashtirilgan. Hozirgi adabiy til oʻtgan asrning 20-yillarida oʻrta lahja asosida shakllangan. 1929-yilgacha arab grafikasi, keyinchalik lotin grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanilgan, 1938-yildan esa rus grafikasiga asoslangan yozuv joriy etilgan.

Manbalar

Adabiyot 
 Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurkskix yazikov, 2-izd., M., 1969: Memetov A., Istochniki formirovaniya leksiki kr1mskotatarskogo yazshka. T., 1988.

 

Turkiy tillar
Qalibek Quanishpayev

Qalibek Quanishpayev (1893.25.4, Saritau — 1968.7.6, Olmaota), — qozoq aktyori. Xalq artisti (1959). 1925-yil birinchi professional qozoq teatri tashkilotchilaridan. 1926-yildan M. Avezov nomidagi qozoq drama teatrida ishlagan. Abay (M.Avezov, "Abay"), shahar hokimi (N.Gogol, "Revizor"), general Panfilov (M.Avezov, Abishev, "Nomus gvardiyasi"), Boptista (U. Shekspir, "Qaysar qizning quyuli-shi") va boshqa rollari bilan tanilgan. davlat mukofoti laureati (1952).

 

1893-yilda tugʻilganlar
1968-yilda vafot etganlar
7-iyunda vafot etganlar
Qozogʻistonlik aktyorlar