MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Yadroning boʻlinishi

Yadroning boʻlinishi — oʻzoʻzidan (spontan) yoki bombardimon qiluvchi zarralar taʼsirida atom yadrosining deyarli teng ikki boʻlakka parchalanishi. Atom yadrolarida nuklonlar yadro kuchlari tufayli bogʻlangan. Yadrolarning bogʻlanish energiyasi turli yadrolar uchun turlicha. Solishtirma (bitta nuklonga toʻgʻri keladigan) bogʻlanish energiyasi atom yadrolarining barqarorligini ifodalaydi: solishtirma bogʻlanish energiyasi qancha katta boʻlsa, yadro ham shunchalik barqaror boʻladi.

Kimyoviy elementlar davriy sistemasida oxirgi oʻrinlarni egallagan atomlar yadrolarining solishtirma bogʻlanish energiyasi jadvalning oʻrtasida joylashgan atomlar yadrolarining solishtirma bogʻlanish energiyasidan taxminan 1 MeV kam (qarang Mendeleyev davriy sistemasi). Shuning uchun ogʻir yadrolarning jadvalning oʻrta qismi elementlari yadrolariga boʻlinishi (energetik jihatdan qulay) boʻladi. Sistema boʻlingandan soʻng ichki energiyasi minimal holatga oʻtadi. Chunki yadroning bogʻlanish energiyasi qancha katta boʻlsa, yadroning hosil boʻlishida shuncha katta energiya ajralib chiqishi va demak, yangidan hosil boʻlgan sistemaning ichki energiyasi shunchalik kam boʻlishi kerak. Yadroning oʻz-oʻzidan (spontan) boʻlinishi 92s7 uran yadrosida rus olimlari G.N.Flyorov va K.A.Petrjak tomonidan kashf etilgan (1940). Tashqi taʼsir natijasida yadrolarning boʻlinishini nemis olimlari O. Gan, F. Shtrassman hamda E. Fermi va J. Kyuri (1938—39) kashf etgan. Yadrolarga, odatda, proton, neytron, deytron kabilar bilan taʼsir etiladi. Neytronlar bilan taʼsir etish, ayniqsa, samaraliroq boʻladi. Spontan boʻlinishida ham, tashqi taʼsir natijasida boʻlinishida ham yadro elementlar davriy sistemasi oʻrtalaridagi yadrolarga parchalanadi. Parchalanish mahsulotlari turlituman boʻlib, ularning massalari koʻpincha 2:3 nisbat kabi boʻladi.
Yazd

Yazd — Eronning markaziy qismidagi shahar. Yazd ostonining maʼmuriy markazi. Aholisi 327 ming kishi (1997). Transport yoʻllari chorrahasi. Toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Qadimdan gilam va shoyi toʻqiladi. Hunarmandchilikda turli buyumlar tayyorlanadi. Shahar yaqinidan polimetall rudalar qazib olinadi.

YA. Sosoniylar davri (3—4-asrlar)da qalʼa sifatida vujudga kelgan. 14-asr boshlarida Muzaffariylar davlati poytaxti. Oʻrta asrlarda karvon yoʻlidagi muhim savdo shahri boʻlgan. Oʻsha davrda shahar oʻzining shoyi, kimxob, baxmal gazlamalari hamda miniatyura maktabi va badiiy keramika buyumlari bilan mashhur edi. 16-asrda Safaviylar davlati tarkibiga kirdi. Ya.da tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiy (15-asr), shoir Muhammad Farroh Yazdiy (1889—1939) yashab ijod etganlar. Meʼmoriy yodgorliklardan Imom maqbarasi (1037), qalʼa (1137) va Amir Chaqmoq masjidi (1299—1300) saqlangan.

 

Aholi punktlari
Eron shaharlari
Erondagi Jahon merosi obyektlari
Yazd miniatyura maktabi

Yazd miniatyura maktabi — 15-asrda Yazd shahrida shakllangan miniatyura uslubi. Bu maktab vakillari asarlarida tasvirlar sodda, lekin nafis va tiniq ifodalangan, ranglar koloriti (ayniqsa, kishilarning "Bahrom ovda" (Xusrav Dehlaviyning "Xamsa" asariga ishlangan miniatyura; 1495—96 ylar) kiyimlarida) keskinligi bilan diqqatga sazovor. Uslub jihatidan Sheroz miniatyura maktabtl yaqin. "Sheʼriyat antologiyasi" va 1446—47 yillarda koʻchirilgan Nizomiyning "Xamsa" (Istanbuldagi Toʻpqopu saroyida), 1445-yilda koʻchirilgan Firdavsiyning "Shohnoma" (Rossiya milliy kutubxonasida), Xusrav Dehlaviyning "Xamsa" (Ozarbayjon Fanlar akademiyasi Qoʻlyozmalar institutida) kabi qoʻlyozmalar shu maktab vakillari tomonidan yaratilgan moʻʼjaz rasmlar bilan ziynatlangan.

    

Eron miniatyura maktablari
Yazdigard III

Yazdigard III (? 651 yoxud 652 yil boshi) — sosoniylar sulolasining soʻngti shohi (632 yildan). Xusrav II ning nabirasi. Ichki ijtimoiy tanazzul, betoʻxtov urushlar oqibatida mamlakatni xonavayron boʻlishi Sosoniylar davlatini holdan toydirgan. Shu tufayli sosoniylar Ya. III hukmronligi davrida arablar istilosiga yetarli qarshilik qila olishmagan. Qodisiya jangida (637 yil) arablar gʻalaba qilib Ktesifonni egallaganida Eron hududi hali ham Ya. III qoʻlida edi. Biroq Naxovand jangidagi (642) maglubiyatdan soʻng u shim.sharqiy viloyatlar tomon chekingan. Marv atrofida oʻldirilgan. Zardushtiylar yil hisobi Ya. III podsholik qila boshlagan davrdan boshlangan.

Kishilar
Davlat yetakchilari
Tarixiy shaxslar
651-yilda vafot etganlar
Eron tarixi
Yaziglar

Yaziglar — sarmat qabilalaridan biri. Markazi Shimoliy Azov boʻyi sohillari boʻlgan koʻchmanchilarning yirik harbiy-siyosiy ittifoqini barpo etganlar. Ya. Volga boʻyi va Uraloldi mintaqalarida yashab, mil. av. 2-asrdan Gʻarbga yangi yaylovlar izlab siljiganlar. Ya. xoʻjaligi asosini koʻchmanchi chorvadorlik tashkil qilgan. Strabonshsht yozishicha, Ya. dastlab Azov dengizi boʻylarida, soʻngra Dneprning gʻarbidagi hududda yashashgan. Ya. roksolanlar bilan birga Rim imperiyasiga qarshi kurashgan sarmat qabilalari orasida eng faollari boʻlishgan. Bu qabilalar Dunay boʻyi viloyatlariga ham hujumlar qilganlar. Mil. av. 69 yil qishida ular Myoziyaga bostirib kirib u yerdagi Rimning 2 kogortasini tormor keltirganlar. Kelasi yili yana chopqun qilishgan, lekin bu safar yengilganlar. Mil. 1-asr oʻrtalarida Ya. Dunay va Tisa daryolari oraligʻida yashashgan. Ya.ning bir qismi Rim imperiyasi chegaralariga yaqin yerda oʻtroqlashgan va mil. 2-asrda Pannoniyaga kelib joylashgan. Ya. qoldiqlari ilk oʻrta asrlarda Markaziy Yevropaning boshqa xalqlariga aralashib ketishgan.

Millatlar
Tarix
Yazgʻulom

Yazgʻulom — Tojikiston Respublikasi Togʻli Badaxshon muxtor viloyatidagi daryo. Panj daryosining oʻng irmogʻi. Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻrida joylashgan Yazgʻulom va Vanj togʻlari orasida tor oʻzanda oqib oʻtib Panj daryosiga quyiladi. Uzunligi 80 km, havzasining mayd. 1970 km². Yuqori qismida Rakzou, undan pastroqda (Obirakeru irmogʻining quyilish joyiga qadar) Mozordara deb ataladi. Ya. muz va qor suvlaridan toʻyinadi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi (Motravi qishlogʻi yonida) 37 m³/sek. Eng koʻp suvi (60,7%) yozda oqib oʻtadi, eng kami (7,7%) qishga toʻgʻri keladi. Tez oqqanligi tufayli qishda muzlamaydi. Faqat, qirgoqlari qisman muzlab, shovush (muz parchalari) oqishi mumkin. Ya. ga umumiy uz. 190 km gacha boʻlgan 80 ga yaqin irmoq quyiladi. 

 

Tojikistondagi daryolar
Yazgʻulom muzligi

Yazgʻulom muzligi (Mozordara muzligi) — Gʻarbiy Pomirdagi (Tojikiston) vodiy muzligi. Yazgʻulom tizmasining shim. yon bagʻrida, Yazgʻulom (Mozordara) daryosi boshlangan joyda. Uzunligi 19,5 km, mayd. 25,5 km². Muzlik tilining uz. 12,5 km, eni 600—1000 m. Muzdikning pastki chegarasi 3600 m balandlikkacha tushgan. Muzlik sekin (sutkasiga bir necha sm) harakatlanadi.

 

Tojikiston
Muzliklar
Yazgʻulom tizmasi

Yazgʻulom tizmasi — Gʻarbiy Pomir (Tojikiston) dagi togʻ tizmasi (Tojikiston). Yazgʻulom va Bartang daryolari oraligʻida. Janubiy gʻarbdan shim.sharqqa 170 km ga choʻzilgan. Oʻrtacha bal. 4500–6000 m, eng baland joyi 6974 m. Tizmada Vudar, Lapizar, Arganax, Ubagi va boshqalar choʻqqilar bor. Bir qancha dovonlar (Odudi, Rosht—Jirkutan, Bidjirov) mavjud. Suvayirgʻich qismi qoyali, abadiy qor va muzliklar bilan qoplangan. Pomirdagi Fedchenko, GrummGrjimaylo, Yazgʻulom kabi eng yirik muzliklar Yazgʻulom tizmasining baland qismidan boshlanadi. Tizmaning yon bagʻirlari tik, qoyali, Yazgʻulom daryosining chap irmoqlari, Bartang daryosining oʻng irmoqlari bilan chuqur kesilgan. Yazgʻulom tizmasi ning Yazgʻulom va Bartang daryolari oʻzanlaridan suvayirgʻich qismigacha bal. 3000–4000 m. Paleozoy va mezozoy davrlarining kvarsit, gilli slanets, qumtosh, granit, granodiorit, gil va boshqalar togʻ jinslaridan tashkil topgan. Yazgʻulom tizmasida 100 dan ortiq muzlik boʻlib, ularning umumiy mayd. 670 km²dan ziyod. Tizmada siyrak oʻtli balandtogʻ, chala choʻl, dasht oʻsimliklari tarqalgan. Yon bagʻirlarida archa, daryo qayirlarida tol, terak, qayin daraxtlari oʻsadi. Yazgʻulom tizmasining baland qismlari subalp, alp oʻtloqlari, doimiy qor va muzliklar mintaqasidan iborat. Daryo vodiylaridan quyi qismlarida tutzor, oʻrikzor, yongʻoqzor, tokzorlar bor.

 

Togʻlar
Tojikiston
Yaydoqchilar

Yaydoqchilar — pardaqanotlilar turkumiga mansub nashtarsiz tekinxoʻr hasharotlar oilasi. 60 mingdan ortiq turi maʼlum. Yaydoqchilarning qurtlari boshqa hasharotlar tanasida yoki tuxumida parazitlik qilib yashaydi. Yaydoqchilarning qorni uchida uzun tuxum qoʻygichi boʻladi. Tabiatda oʻtlar ustida pastlab uchib yurgan yirik yaydoqchilarni koʻp uchratish mumkin. Yaydoqchilar tuxum qoʻygichi yordamida hasharotlar qurti terisini teshib, uning tanasiga tuxum qoʻyadi. Tuxum qoʻyadigan urgʻochi yaydoqchi qurtni minib olganga oʻxshaydi. Shuning uchun bu hasharotlar yaydoqchilar deb ataladi. Tuxumlardan chiqqan yaydoqchi qurtchalari kapalak qurti tanasi toʻqimalarini yeb oʻsadiva asta sekin uni halok qiladi. Bir qancha yaydoqchilardan zararkunanda hasharotlarga qarshi biologik kurash olib borish maqasadida foydalaniladi.

Manbalar
Yayla

Yayla (turkcha — yozgi yaylov) — Qrim togʻlari tarkibidagi qator yassi platosimon tepalar. Bal. 1545 m gacha (RomanKosh togʻi). Ayrim Ya.lar maxsus nom bilan ataladi: Babugan Ya., AyPetri Ya.si, Yalta Ya.si; sharqiy qismida bal. 700 m gacha boʻlgan Chatirdogʻ, Qorabi, Demerji Ya. lari va boshqalar Baʼzan, Qrimdagi barcha yozgi togʻ yaylovlarini Ya. deb ataydilar. Yuqori yura davrining ohaktoshlaridan tashkil topgan. Ya.ning yassi oʻrmonsiz toshli yuzalarida koʻplab karst voronkalari uchraydi. Ya.larda Qrim yarim orolning boshqa qismlariga nisbatan temperatura pastroq, oʻrtacha yillik temperatura 4—6°. Iyulning oʻrtacha temperaturasi 15°, yanvar

niki —4°. Yiliga 600–1000 mm yogʻin tushadi. Yon bagʻirlarida, ayniqsa, shim.da togʻoʻrmon landshaftlari mavjud. Ya.lar yaylov sifatida va turizm maqsadlarida foydalaniladi.

Geografiya
Yevropa
Yakka ahmad

"YAKKA AHMAD" — oʻzbek xalq dostonlaridan biri. Eng mukammal varianti Ergash Jumanbulbul oʻgʻlidan yozib olingan va nashr etilgan. Dostonda Doʻrmon elining hokimlari akauka Qoraxon va Sarixonlarning farzandlari Ahmadbek va Oqbilaklarning yoshligida unashtirilishi, akaukaning oʻzaro kelishmovchiligi tufayli Sarixonning Eronga koʻchishi, Ahmadning Oqbilakni izlab yoʻlga chiqishi, Oqrabotda qirq zangini oʻldirib, Ernazarni ozod qilishi, Xonchorbogʻda Boboayyor qoʻliga asir tushishi, uni izlab otasi, onasi va singlisi Qaldirgʻochning yoʻlga chiqishi, yoʻlda ularga Ernazarning qoʻshilishi, dushman yurtdan Sarixon va Oqbilaklarning Ahmadni izlab yoʻlga tushishlari va ularning barining Xonchorbogʻda uchrashuvlari, ayyorlarni yengib, Ahmadbekni ozod qilishlari kabi sarguzasht voqealar tasvirlangan. Badiiy jihatdan mukammal sanalgan bu asar oʻzbek dostonchiligi taraqqiyotida alohida bir bosqichni tashkil etadi. Olimlar uni 16-asrda yaratilganligini taxmin qiladilar.

Adabiyot 
 Bulbul taronalari [5j.li], 1j., T., 1971.
Yakka Porson

Yakka porson – mil. 8-asrga oid qadimiy yodgorlik. Qoraqalpogʻistonning Beruniy tumani sharqida (Burgut qalʼa choʻllarida) joylashgan. Xom gʻishtdan qurilgan mustahkam istehkom. Yakka Porsonni 1959-yil Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi oʻrgangan. Topilmalar orasida teri va yogʻochga bitilgan qadimiy xorazmiy yozuv xarakterlidir. Afrigʻiylar davriga oid yodgorlik.

Yakka Porson oʻzining umumiy joylashuvi boʻyicha Teshik qalʼaga oʻxshaydi: uning binolari qalin devorlar bilan oʻralgan, baland gumbaz bilan qoplangan kvadrat zaldan iborat.

Yakka Porson yodgorligining devorlari mudofaasi minoralar bilan mustahkamlangan, kirish eshigining yon tomonida ikkita uzun minora joylashgan.. 9 metr masofada bunyod etilgan qoʻsh devor mulkni himoya qilgan. 1940-yilda S. P. Tolstov 6-8-asrlarning eng qadimgi inshootlaridan biri boʻlgan Yakka Porsonni kashf etadi. 1959-yilda Afrigʻiylar tarixi boʻyicha tadqiqotchi Y. Y. Nerazik qazishma ishlarini boshlab yubordi va hozirgacha uzilishlar bilan arxeologik tadqiqotlar davom etmoqda.

Qal’a majmuasi katta devorlari boʻlgan loy gʻishtdan qurilgan ulkan markaziy bino va sakkiz xonadan, shu jumladan gumbazli markaziy xonadan iborat edi. Uning atrofida turli xil turar-joy va savdo binolari joylashgan. Qal’aga asosiy kirish janubda joylashgan. Qal’aning oʻlchami 74 m × 54 m boʻlgan toʻrtburchak shaklida boʻlib, balandligi ikki metrli platformada joylashgan.

Yodgorlik katta xandaq bilan oʻralgan edi (uning kengligi 20 metrdan, chuqurligi esa 2 metrdan oshadi). Qal’a goʻyo toʻrtburchak sunʼiy koʻl oʻrtasida turgan orolga oʻxshaydi. Xoʻjalik xonalardagi qazishma ishlari qal’aning 5—8-asrlarda mavjud boʻlganligini koʻrsatdi. Bu yerdan sopol buyumlar va hayvon suyaklaridan tashqari, yogʻoch va suyakdan yasalgan koʻplab uy-roʻzgʻor buyumlari, turli mato va gilamlarning qoldiqlari, poyabzal qoldiqlari topilgan. Eng qimmatli topilma qadimgi xorazm tilida teriga yozilgan hujjat parchasi boʻldi.

Yakka Porson yodgorligini oʻrganish chogʻida arxeologlar jamoasi koʻp hollarda kulolchilik charxisiz tayyorlangan qoʻpol idishlarni topdilar. Bu esa qal’a hududida hunarmandchilikning pasayishini koʻrsatadi.

Manbalar 

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Qoraqalpogʻiston
Oʻzbekiston saroylari
Xorazm qoʻrgʻonlari
Yakkabogʻ

Yakkabogʻ — Qashqadaryo viloyati Yakkabogʻ tumanida joylashgan shahar, tuman markazi hisoblanadi. Yakkabogʻ 1978-yildan shahar maqomini olgan.

Etimologiyasi 
Shahar nomi yakka va bogʻ soʻzlari qoʻshilishidan tarkib topgan. Yakka soʻzi yolgʻiz va tanho soʻzlariga sinonim tarxda qoʻllaniladi. Bogʻ soʻzi esa asl soʻgʻdiycha soʻz boʻlib, bu tilga eski turkiy tildan oʻtgan. Dastlab bogʻ faqatgina tok, tokzor, uzumzor maʼnosida qoʻllanilgan boʻlsa, keyinchalik koʻplab mevali daraxtlar ekilgan hudud maʼnosida ham ishlatila boshlangan.

Yakkabogʻ bu yaqin atrofida bogʻ-u rogʻlar boʻlmagan, devor bilan oʻrab olingan hudud degan maʼnoni anglatadi.

Oʻxshash nomli joylar 
Qashqadaryo viloyatida 1926-yilda tashkil etilgan tuman, mazkur tumanning maʼmuriy markazi, 1916-yilda qurib bitkazilgan temir yoʻl bekati va Qarshi shahri janubida joylashgan qishloq Yakkabogʻ nomi bilan ataladi. Shuningdek, Qashqadaryo daryosiga quyiluvchi daryolardan biri ham aynan Yakkabogʻ daryosidir. respublikada shu nomli koʻchalar ham mavjud.

Joylashuvi 
Yakkabogʻ Qashqadaryo viloyatining maʼmuriy markazi (Qarshi) va eng yaqin temir yoʻl stansiyasidan 95 km sharqda joylashgan.

Iqlimi 
Yakkabogʻ shahrining iqlimi kontinental. Yanvar oyining oʻrtacha harorati −1 ° C, eng past harorati esa −25 ° C ga teng. Iyul oyining oʻrtacha harorati 28,5 ° C, eng yuqori harorat 44 ° C. Yillik oʻrtacha harorat 15 ° C ni tashkil etadi.

Aholisi 
Aholisi 22,3 ming kishi (2003-yil).

Aholini roʻyhatga olish maʼlumotlarida qayd etilishi, Yakkabogʻ shahrida 2016-yil 1-yanvarda 220.6 ming nafar aholi istiqomat qilgan.

Aholining asosiy qismini oʻzbeklar tashkil etadi. Shuningdek, bu hududda boshqa millat vakillari ham istiqomat qiladi.

Sanoati 
Shahar sanoatining asosini paxtachilik va chorvachilik singari qishloq xoʻjalik tarmoqlari boshqaradi. Shuningdek, qishloq xoʻjaligi mahsulotlarini qayta ishlash ham muhim ahamiyatga ega.

Iqtisodiyoti 
Yakkabogʻ shahrida paxta tozalash, gʻisht zavodlari, MTP, toʻqimachilik korxonasi, qurilish tashkilotlari, savdo, madaniy va maishiy xizmat koʻrsatish shoxobchalari, Oʻzbekiston — Germaniya „Yakkabogʻteks“ qoʻshma korxonasi faoliyat olib boradi.

Ijtimoiy soha 
105-sonli umumiy taʼlim maktabi, bolalar musiqa, sport maktablari, 2 ta maktab-internat, 9 ta kasb-hunar kolleji, 3 ta kutubxona, shahar madaniyat uyi, klub muassasalari, madaniyat va istirohat bogʻi, stadion faoliyat koʻrsatadi. 2 ta kasalxona, markaziy va tish davolash poliklinikalari, tugʻruqxona, dorixonalar, paxta tozalash zavodi profilaktoriysi aholiga xizmat koʻrsatadi. Yakkabogʻ shahri bilan qoʻshni tuman markazlari va Qarshi shahri oraligʻida avtobuslar qatnovi yoʻlga qoʻyilgan.

Adabiyotlar

Manbalar 

Oʻzbekiston aholi punktlari
Oʻzbekiston shaharlari
Qashqadaryo viloyati
Yakkabogʻ tumani
Yakkabogʻdaryo

Yakkabogʻdaryo (Irgʻayli, Saritoʻqay, Qizildaryo) — Qashqadaryo havzasidagi sersuv daryolardan biri. Tanxozdaryoning chap irmogʻi hisoblanadi.

Joylashuvi 
Yakkabogʻdaryo Hisor tizmasining janubi-gʻarbiy yonbagʻirlaridagi 2000 metrdan baland boʻlgan togʻlardan boshlanadi.

Tuzilishi 
Daryoning uzunligi 99 km ga teng. Havzasining umumiy maydoni 1180 km2, shu jumladan, suv toʻplash maydoni 755 km2 ga teng. Daryo Hisor tizmasining gʻarbiy yon bagʻridagi muzliklardan 3949 m balandlikda boshlanadi.

Nomlanishi 
Daryoning yuqori oqimida Irgʻayli, keyinroq Saritoʻqay, Qizildaryo nomlari bilan maʼlum. Yakkabogʻ qishlogʻidan oʻtgach, Yakkabogʻdaryo deb ataladi.

Irmoqlari 
Daryoning yuqori oqimida unga buloqlardan boshlangan koʻp sonli jilgʻalar kelib quyiladi. daryoning asosiy irmoqlari ikkita boʻlib, oʻngdan — Qarankoʻlsoy, chapdan — Tirna nomli irmoqlar qoʻshiladi. Daryoning suvi bu qismida sugʻorishga sarflanadi. Asosan, qor va muzliklar suvidan toʻyinadi.

Qashqadaryoga quyiladigan irmoqlardan faqatgina Yakkabogʻ daryosigina toʻgʻridan-toʻgʻri daryoga kelib quyilmaydi. Daryo togʻlardan chiqishi bilan 2 ta tarmoqqa boʻlinadi, ularning birinchisi Qorabogʻdaryo boʻlib, u gʻarbga tomon oqadi hamda asosan sugʻorish ishlariga sarflanadi. Ikkinchi tarmoq esa Qizilsuv nomi bilan mashhur boʻlib shimoli-gʻarbga tomon oqib, avvaliga Tangxoz daryosiga, keyin Qashqadaryoga borib quyiladi. Qashqadaryoning oʻrta oqimida Oqsuv, Yakkabogʻ va Tangxoz daryolari quyilishi sababli ham, uning yillik oqimining salkam 80 foizi shu daryolar suvi hisobiga hosil boʻladi.

Yakkabogʻ daryosi Qashqadaryoga chap tomondan kelib quyiladi.

Suv sarfi 
Oqsuv, Yakkabogʻdaryo va Tangxoz daryolari baland togʻlardan (balandligi oʻrtacha 2170-2702 metr) boshlanganligi sababli, asosan qor-muz suvlaridan toʻyinadigan daryolar sirasiga kiradi. Shu sababli Qashqadaryoning toʻlib oqish davri mart-iyun oylariga toʻgʻri keladi va bu yillik oqimning 64 foizini tashkil etadi. Bu daryolar eng sersuv daryolardir. Ularda eng koʻp oylik suv sarfi iyun oyiga, eng kam suv sarfi esa dekabrga toʻgʻri keladi. Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Oqsuv daryosida 13.8 m3/sek, Tangxoz daryosida 4.30 m3/sek va Yakkabogʻ daryosida 8.08 m3/sek ga teng.

Oʻrtacha koʻp yillik suv sarfi Tatar qishlogʻi yonida (boshlanishidan 50 km masofada) 6,11 m3/sek ni tashkil qiladi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 12,6 m3/sek dan (koʻp suvli yilda) 2,15 m3/sek gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Toʻlinsuv davri mart — avgust oyiga toʻgʻri keladi. Eng koʻp sutkalik suv sarfi may — iyunda (koʻp suvli yilda 72,1 m3/sek, kam suvli yilda 17 m3/sek) kuzatiladi. Daryoning eng kam suv sarfi dekabr — mart oylarida boʻladi.

Antropogen taʼsiri 
Soʻnggi yillarda daryo oʻzanidan koʻp miqdorda qum va tosh qazib olinganligi sababli yondosh hududlarda siljish yuzaga kelgan. Jumladan daryo yaqinidagi qabristonda yoriqlar paydo boʻlgan. Shagʻal qazib oluvchi texnikalar faoliyati sababli, daryo suvidan kerosin, solyarka va moy hidlari kelib qolgan. Endilikda daryo suvi isteʼmol uchun yaroqsiz holatda.

Adabiyotlar

Manbalar 

Qashqadaryo
Oʻzbekistondagi daryolar
Yakkashoh

Yakkashoh (lot. ) — yulduz turkumi. Eng ravshan yulduzi 3,8 yulduz kattaligi/xa. Osmon gumbazi markazidan Yerning aylanish oʻqiga parallel ravishda oʻtkazilgan toʻgʻri chiziqqa (dunyo oʻqiga) perpendikulyar tekislikka ega boʻlgan katta doira (osmon ekvatori) yaqinida joylashgan. Dek. — yanvar oylarida yaxshi koʻrinadi. Oʻzbekiston hududida ham kuzatish mumkin.

 

Yulduz turkumlari
Boris Yakobi

Boris Semyonovich Yakobi (1801.21.9, Potsdam 1874.27.2, Peterburg) — rus fizigi va elektrotexnigi, Peterburg Fanlar akademiyasi muxbir aʼzosi (1842), akademik (1847). Gyottingen untida oʻqigan. Derpt universiteti (Kyonigsberg) professor (1835). 1837-yildan Peterburgda yashagan. Ilmiy ishlari elektromagnetizm va uning amaliyotda qoʻllanishiga doir. Elektr dvigatel ixtiro qilgan (1834), teskari elektr yurituvchi kuch (e. yu. k.) hosil boʻlishi hodisasini kashf etgan. Galvanoplastikani ixtiro qilgan (1938) va uni bosma, tangachaqa zarb qilish, badiiy buyumlarni tayyorlashda qoʻllash bilan shugʻullangan. Qator telegraf apparatlarni loyihaladi, birinchi boʻlib yer osti (kabelli) telegraf aloqasini oʻrnatdi, galvanometrning bir necha konstruksiyalarini, voltmetr, qarshilik rostlagichi, qarshilikning sim etaloni kabi elektrotexnika asbob va qurilmalarini yaratdi. U elektrotexnikaga oid bilimlarni rivojlantirishga katta hissa qoʻshdi.

27-fevralda vafot etganlar
1801-yilda tugʻilganlar
1874-yilda vafot etganlar
21-sentabrda tugʻilganlar
Yakobi koʻphadlari

Yakobi koʻphadlari — matematik fizika masalalarida uchraydi.
August Yakobson

August Yakobson [1904.20.8 (2.9), Pryanu yaqinidagi Ryaema qishlogʻi — 1963.23.5, Tallin] — Estoniya xalq yozuvchisi (1947), davlat arbobi. Tartu untida oʻqigan (1932—35), "Rangpar ot" (1928—33), "Andruksonlar avlodi" (1931—34) romanlarida ilk ijodiga xos naturalistik boʻyoqlar koʻzga tashlanadi. "Barhayot estonlar" (1—4 j., 1937—40) romani hamda "Oxirgi bekat" (1934), "Oddiy askar Mattas" (1935) va boshqalar qissa va hikoyalar toʻplamlarida ijtimoiy nohakliklar ochib tashlangan. "Qon va oʻt kechib" (1942), "Bahodirlar yoʻli" (1944) va boshqalar hikoyalar toʻplamlarida 2-jahon urushi voqealari aks etgan. "Qalʼadagi hayot" (1946), "Yashirin kurash" (1946) pyesalari ijtimoiy-siyosiy mavzuda. "Ikki lager" (1948), "Chiyaboʻrilar" (1951) asarlarida jahon miqyosidagi keskin mafkuraviy kurash tasvirlangan. "Keksa dub" dramasi (1954), "Yuksalishga intilish", "Qaynoq kun" (1949) hikoya va qissalar toʻplamlari muallifi.

Manbalar
Roman Yakobson

Roman Osipovich Yakobson [1896. 11(23).10, Moskva 1982, AQSH] - rus va amerika tilshunosi, adabiyotshunos. Moskva (Lazarev) Sharq tillari instituti (1914) va Moskva universiteti (1918)ni tugatgan. 1921-yildan xorijda. Garvard universiteti va Massachusets texnologiya instituti professor Moskva, Praga, Nyu-York tilshunoslik toʻgaraklariga, ruschex tilshunosi N.S.Trubetskoy (1890—1938) bilan hamkorlikda strukturalizmga. (qarang Strukturaviy tilshunoslik) asos solgan olimlardan. Asosiy ilmiy asarlari nazariy tilshunoslik, qadimiy slavyan tillari, eng avvalo rus tilini oʻrganishga, sheʼriyatga bagʻishlangan. Ya. ilk slavyan sheʼriyati va eposini, slavyan mifologiyasi va marosimlarini, qadimiy rus adabiyoti asarlari, 19—20-asrlar rus yozuvchidari, shuningdek, Dante, Shekspir, M.Eminesku, B.Brext va boshqalar ijodkorlar tili va uslubini ham oʻrgangan.

Manbalar 

Adabiyotshunoslar
Aleksandr Yakovlev

Aleksandr Sergeyevich Yakovlev (1906.19.3 Moskva 1989.22.8) - rus aviakonstruktori, akademik (1976), muhandislik xizmati generalpolkovnigi (1946), 2 marta Mehnat Qahramoni (1940, 1957). Moskvadagi N. Jukovskiy nomidagi Harbiyhavo muhandislik akademiyasini tugatgan (1931). Harbiy zdda muhandis va shu zdda yengil aviatsiya konstruktorlik byurosini tashkil qilgan (1932), konstruktor (1935-yildan), Bosh konstruktor (1957-yildan). Aviamodelchilik, planyorchilik va sport aviatsiyasi asoschilaridan biri. Yakovlev harbiy, yoʻlovchi va oʻquvsport samolyotlarini loyihalash boʻyicha maktab yaratgan. Samolyot (Yak-1, Yak-9, Yak-7 va boshqalar), vertolyotlar (mas, Yak-24) yaratgan. Yakovlev rahbarligida 1945-yilda birinchi reaktiv qiruvchi samolyotlar Yak-15, Yak-17 va Yak-23 yaratildi. U yaratgan yoʻlovchilar reaktiv samolyotlari Yak-40 va Yak-42 mahalliy liniyalarda foydalanish uchun qulay. Uning sport samolyotlari Yak-18P, Yak-18PM va Yak-50 da jami 45 ta jahon rekordi oʻrnatilgan.

Manbalar 

Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
1906-yilda tugʻilganlar
1989-yilda vafot etganlar
22-avgustda vafot etganlar
1-aprelda tugʻilganlar