MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish

Qoʻriq va boʻz yerlarni oʻzlashtirish — qoʻriq va boʻz yerlarni qishloq xoʻjaligi ishlab chiqarishiga kiritish jarayoni. Yerlarni oʻzlashtirishda oʻtkaziladigan tadbirlar va ularning koʻlami tabiiy va iqtisodiy sharoitlarga, yer hola-ti, undan foydalanishdagi yoʻnalishlar va ixtisoslashuvga bogʻliq. Bunga meliorativ ishlar (sugʻorish tarmoqlari qurish, suv berish texnikasi, drenaj, shoʻr yuvish va boshqalar); agrotexnik ishlar (oʻgʻit va kimyoviy meliorantlar sepish, krotlash, kovaklash yoʻli bilan tuproq aeratsiyasini yaxshilash, yerni daraxt va buta oʻsimliklaridan tozalash va boshqalar); qurilish ishlari (qishloq xoʻjaligi va unga yaqin tarmoqlarning normal ishlashi uchun zarur ishlab chiqarish obʼyektlari barpo etish, turar joy posyolkalari, madaniy-maishiy va kommunal obʼyektlar qurish va h.k.); tashkiliy ishlar (xoʻjaliklar tashkil etish, ularning moliyaviy va xoʻjalik taʼminoti, aholini koʻchirib keltirish ishlari va h.k.) kiradi. Agar yerlarni oʻzlashtirish boʻyicha ishlar yagona reja asosida yalpi amalga oshirilsa — kompleks oʻzlashtirish usuli, boshqa hollarda esa — bosqichli usul deyiladi. Sobiq Ittifoqda 1954—60 yillarda foydalanmay yotgan yerlarni ekin maydonlariga aylantirish maqsadida Q. va boshqaye.oʻ. juda katta miqyosda amalga oshi-rilgan. Qozogʻiston, Volgaboʻyi, Sharqiy va Gʻarbiy Sibir, Uzoq Sharq rayonlarida shu yillarda 41,8 mln.ga qoʻriq va boʻz yerlar haydalib (shu jumladan, Qozogʻistonda 25,5 mln.ga) don (bugʻdoy) yetishtiradigan xoʻjaliklar barpo etildi va 1960-yilda shu yerlarning oʻzidan 58,7 mln. t bugʻdoy hosili olindi. Oʻzbekistonda sugʻoriladigan yerlarni kompleks oʻzlashtirishning birinchi obʼyekti Mirzachoʻl boʻldi. Oʻzlashtirish ishlarini maxsus tuzilgan boshqarma olib bordi. Bu yerda 400 ming ga ga yaqin yer oʻzlashtirildi. Oʻzlashtirishning kompleks usuli Qarshi, Jizzax, Surxon-She-robod choʻllarida, Quyi Amudaryoda, Qoraqum kanali zonalarida (Turk-maniston) va boshqa massivlarda muvaffaqiyatli qoʻllanmoqda. Yerlarni oʻzlashtirish jarayonida inson hududlarning tabiiy sharoitlariga faol taʼsir koʻrsatadi, shu sababli bu taʼsirning ekologik oqibatlarini oʻrganish zarur.

Adabiyot 
 Pokoreniye Golodnoy stepi, T., 1960; Duxovnmy V.A., Irrigaiionnne kompleksn na novmx zemlyax Serdney Azii, T., 1983; Toirov X., Mirzachoʻlni oʻzlashtirish, T, 1984.
Qoʻriqxona

Qoʻriqxona — belgilangan qonunlarga muvofiq, davlat tomonidan ajratilgan, alohida ilmiy yoki mahaliy ahamiyatga ega boʻlgan (tipik yoki noyob landshaft, oʻsimliklar va hayvonotning dunyosi, foydali qazilmalar va b.), tabiiy obyekt joylashgan yer (hudud) yoki suv kengliklari; i. t. va madaniy-maʼrifiy maqsadlar uchun uzoq mud-datga ajratilgan va toʻlaligicha xoʻjalik ishlaridan xoli tabiiy majmua.

20-asrning 90-y.larida BMTning "Milliy bogʻlar va ular maqomidagi qoʻriqxonalar roʻyxati"ga 2618 alohida qoʻriqlanadigan hududlar (yer may-doni 4 mln. km2dan ortiq va Yer yuzidagi quriqlikning 3% ini tashkil qiladi) kiritilgan hududi va uning atrofidagi bel-gilangan chegaradagi muhofaza qilinadigan zonalarda qo'riqxona tabiiy majmuasiga zarar yetkazadigan yoki tabiiy obyektlarga xavf tugdiradigan har qanday faoliyat (ov qilish, baliq tutish, daraxt kesish, foydali qazil-malarni kavlash, oʻt oʻrish, mol boqish va boshqalar), shuningdek, Qo'riqxona faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan sanoat va qo'shma korxonalar obyektlari qurilishi ham taqiqlanadi. Qo'riqxona 
hududiga maʼmuriyatning ruxsatisiz begona odamlar kiritilmaydi.

Oʻzbekistonda qoʻriqxonalarning tashkil qilinishi, faoliyati, taʼminoti va muhofazasi Oʻzbekiston Respublikasining 2004 y. 3 dekabrdagi "Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar toʻgʻrisida"gi qonuni bilan tartibga solinadi. Qoʻriqxonalarda reja asosida ilmiy tadqiqot ishlari olib boriladi, tabiat yilnomalari, ilmiy hisobotlar (yillik, besh yillik) tuziladi, tavsiyanomalar, qoʻriqxona hududi va milliy bogʻlarda qoʻriqxona tartibiga rioya qilish talab va qoidalari ishlab chiqiladi.

Oʻzbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish davlat qoʻmitasi, Qishloq va suv xoʻjaligi vazirligining Ovchilik xoʻjaliklari, qoʻriqxonalar va milliy bogʻlar boshqarmasi, Geologiya va mineral resurslar davlat qoʻmitasi tasarrufida 8 ta davlat qoʻriqxonasi bor: Zomin togʻ-oʻrmon davlat qoʻriqxonasi, Badaytoʻqay davlat qoʻriqxonasi, Qizilqum davlat qoʻriqxonasi, Zarafshon davlat qoʻriqxonasi, Surxon davlat qoʻriqxonasi, Hisor davlat qoʻriqxonasi, Chatqol bio-sfera qoʻriqxonasi, Kitob davlat geologiya qoʻriqxonasi. Oʻzbekistonda, shuningdek, milliy bogʻ va buyurtma qoʻriqxonalar faoliyat olib boradi.

Manbalar 

Ekologiya
Qoʻrquv

Qoʻrquv — insondagi ruhiy holatlardan biri; narsa va hodisalarning asl mohiyati, koʻrinishi toʻgʻrisida aniq tasavvurning yoʻqligi tufayli bezovtalanish, hadiksirash, tashvishlanish kechinmalarining yuzaga keli-shi. Qoʻrquv koʻpincha odamlarda yurak uri-shining ortishi, badanning ter bilan qoplanishida oʻz ifodasini topadi. Qoʻrquv insonlarda tasodifiy, favquloddagi vaziyatlarda, nevrotik holatlarda, ruhiy shikastlanishda uchrab turadi. Qoʻrquvdan odam oʻzini noxush, noqulay his etsa-da, lekin koʻpincha oʻzini oʻzi nazorat qila olmaydi. Ongsizlikning onglilikdan ustunligi shunday holatni keltirib chiqaradi. Chuqur hayajonlanish oqibatida kishi ruhan qattiq azoblanadi. Psixologiyada Qoʻrquvning har xil turlari oʻrganilgan. Qoʻrquvning asosiy koʻrinishlari: kasal boʻlib qolishdan qoʻrqish, koʻpchilikdan izza boʻlishdan qoʻrqish, qizarishdan qoʻrqish, uyda yolgʻiz qolishdan qoʻrqish, trans-port vositalaridan qoʻrqish, shifokordan qoʻrqish, nizodan qoʻrqish, mozordan qoʻrqish, hayvonlardan qoʻr-qish, jimlikdan qoʻrqish, murdadan qoʻrqish, huquq-tartibot xodimlaridan qoʻrqish va boshqa Insonni tabiat va turmushdagi voqeliklarni toʻgʻri tushunishga, idrok qilishga oʻrgatish, mashq qildirish orqali Qoʻrquvni kamay-tirish mumkin. Shaxsning sust, zaif asab tizimini jonlantirish, tana aʼzolarini mashq qildirish, noxush kechinmalarni bartaraf etish orqali Qoʻrquvning tashqi ifodasini kamaytirsa boʻladi. Psixoterapevtik taʼsir oʻtka-zish vositalari yordami bilan Qoʻrquvni asta-sekin yoʻqotish imkoniyati mavjud.

Yana q. 

 Vahima
Qoʻrgʻon

Qoʻrgʻon:

1) qum, tuproqdan hosil qilingan sunʼiy tepa. Q., koʻpincha aylana, oval, toʻgʻri toʻrtburchak, kvad-rat tarhli, atrofi devor bilan oʻralib, ichini qum, tuproq, shagʻal bilan toʻldirib sunʼiy hosil qilingan. Q.lar uzoq oʻtmishda mudofaa maqsadlari uchun xizmat qilgan. Oʻzbekiston hududidagi Tepaqoʻrgʻon, Chimqoʻrgʻon, Qumqoʻrgʻon, Tuproqqoʻrgʻon, Gʻishtqoʻrgʻon kabi qishloq nomlari shundan; 

2) oʻrta asrlarda qalin va baland mudofaa devori bilan oʻrab qurilgan, asosan, bir darvozali shahar qalʼa. Tabiiy tepaliklarda, baʼ-zan baland supa ishlanib ustida bunyod etilgan; 

3) baland devor bilan oʻralgan hovli, atrofi koʻpincha ekinzorlardan iborat boʻlgan; 

4) Mozorqoʻrgʻon - qad. qabriston turi (mozorqoʻrgʻon), Jan.-Sharqiy Osiyoda jasadni quydirish rasm boʻlgan xalqlarda marhumning xoki ustiga tulroq tashlangan, shu tarzda tuproq tashla-naverib, q. hosil boʻlgan. Amerika, Yev-ropa, Shimoliy Osiyoda yogʻoch, tosh, loy-tuproqdan maxsus inshootlar qurib dafn etiladigan joylar tayyorlangan, bu inshootlar ustiga tuproq yotqizilgan, goh gumbaz bilan yopilgan. Q.larning balandligi 3–6 m, diametri 3— 4m Oʻzbekistonning Namangan viloyatidagi 1—5-alarga mansub Goʻrimiron qoʻrgʻoni (balandligi 1–2 m, diametri 4–6 m)da marhumlar sopol idishlar, temir qurollar bilan dafn etilgan. Bunday qoʻrgonlar Toʻytepa, Chirchiq, Samarqand viloyatidan hamda Lavandak qabristonidan topilgan.

Yana qarang 

 Mozorqoʻrgʻon
Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi

Qoʻrgʻon dostonchilik maktabi — oʻzbek folklorshunosligida baxshilik sanʼati markazlaridan. 

Qoʻrgʻon dostonchilik maktabiga mansub baxshilar Mangʻishtov, Nurota togʻi, Oqtov etaklarida, Miyonqolga qadar choʻzilgan keng hududda yashaganlar. Ularning koʻpchiligi Qoʻrgʻon qishlogʻida tarbiya topgan. Ergash Jumanbulbul oʻgʻlining ota-bobolari asos solgan bu maktab 17—20-asrlarda yashagan Yodgor Us t a Qoʻlay oʻgʻli, Us t a La-fas Yodgor oʻgʻli, Tilla kampir, Mulla Tosh Usta Lafas oʻgʻli, Mulla Xolmurod Mulla Tosh oʻgʻli, Jolmon baxshi, Sulton kampir, Qulsamad baxshi, Jumanbulbul, Jossoq Mulla Xolmurod oʻgʻli, Yorlaqab baxshi, Ergash Jumanbulbul oʻgʻli, Darvesh baxshi, Poʻlkan shoir, Ollomurod baxshi, Egamberdi Ollomurod oʻgʻli, Us t a Xolqul, Ab-dumurod Berdixol oʻgʻli, Qurbonqul baxshi, Mardi shoir, Rahmatulla Yusuf oʻgʻli kabi oʻnlab dostonchilarni birlashtirgan. Bu baxshilar koʻproq ishqiy dostonlar kuylashgan. Oʻziga xos chuqur lirizm, chiroyli tasvirlar, noziklik va jimjimadorlik Qoʻrgʻon dostonchilik maktabim. uslubining asosiy belgilaridir. Bu hol Qoʻrgʻon dostonchilik maktabim.ning koʻproq yozma adabiyotdan anʼanalariga uygʻunlashib borganligini koʻrsatadi.

    

Oʻzbek dostonchilik maktablari
Ergash Jumanbulbul oʻgʻli
Boxtar

Boxtar (tojikcha: Бохтар) — Tojikiston Respublikasidagi shahar. Qo’rg’ontepa viloyati markazi. Vaxsh vodiysida, Vaxsh daryosining chap sohilida, oʻrtacha 428 m balandlikda. Dushanbe shahridan 99 km janubda joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi (Boxtar orqali Termiz — Yovon temir yoʻli oʻtgan). Aholisi 107,4 ming kishidan ziyod (2016).

Tarixi 

Yozma manbalar va arxeologik topilmalar tasdiqlashicha kushonlar davrida 1—4-asrlarda vujudga kelgan va oʻsha paytda Levakand deb yuritilgan. Arablar istilosigacha shahar obod boʻlgan. pul zarb qilingan. 7—8-asrlarda shahar xalifalik tarkibida, 13-asrdan moʻgʻullar, soʻng Temuriylar va Shayboniylar tasarrufida boʻlgan. 16-asrda shahar ancha ravnaq topdi. Qoʻrgʻontepaning hozirgi nomi tarixiy manbalarda ilk bor 17-asrdan uchraydi. Shahar yonidagi baland tepalik kushonlar davridan qolgan qoʻrgʻon xarobasi deb taxmin qilinadi.

Ijtimoiy soha 
Transformator taʼmirlash, mexanika, paxta tozalash, gʻisht, sut, pivo, mevasabzavot konserva, yogʻ-moy zavodlari, non, goʻsht, don mahsulotlari ishlab chiqarish, maishiy xizmat koʻrsatish kombinatlari, "Tojikatlas" korxonasi, tikuvchilik ishlab chiqarish birlashmasi ishlab turibdi. Pedagogika universiteti, energetika texnikumi, hunar-texnika bilim yurtlari, tibbiyot va pedagogika oʻrta maxsus bilim yurtlari. 12 umumiy taʼlim, musiqa maktablari bor. Shahar markazida Ismoil Somoniyga haykal oʻrnatilgan.

Manbalar

Havolalar 
 В Курган-Тюбе открыт мемориал в честь погибших сотрудников милиции
 Достопримечательности Курган-Тюбе: фотографии 

Tojikiston shaharlari
Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qoʻrgʻontepa suv ombori

Qoʻrgʻontepa suv ombori - Fargʻona viloyatining Oltiariq tumani jan.da, Oltiariq shaharchasidan 10 km uzoqlikda barpo etilgan gidrotexnika inshooti. Shohimardon daryosi va Fayziobodsoy suvini mavsumiy yigʻadi. 1-navbati 1975—77, 1-navbati 1980—81 yillarda qurilgan. Suv ombori yonma-yon joylashgan 2 ombordan iborat, tabiiy soyliklarning oldini toʻsib hosil qilingan. Arabtepasoyda kurilgan 1-omborning toʻliq hajmi 24,0 mln. m\ tuproqli toʻgʻoni balandligi 45 m, toʻgʻoni uz. 620 m, suv yuzasi 2,4 km\ maksimal suv chiqarish imkoniyati 5 m/sek. Kemkoʻlsoydagi 2-omborning toʻliq hajmi 8,7 mln. m3, toʻgʻoni balandligi 35 m, uz. 450 m, " suv yuzasi 1,3 km\ suv oʻtkazish imkoniyati 10 m3/sek. Janubiy Fargʻona kanalita va Soʻx-Shohimardon kanaliga suv beradi, 11 ming ga yer maydonini sugʻoradi.

    

Oʻzbekiston suv omborlari
Qoʻrgʻoshin rudalari

Qoʻrgʻoshin rudalari - asosiy minerallari: galenit, serussit, an-glezit; polimetall rudalarnmt tarkibiy qismi, baʼzan mustaqil toʻplamlar hosil qiladi. Xorijda Qoʻrgʻoshin rudalari qazib chiqaruvchi asosiy davlatlar: AQSH, Avstraliya, Kanada, Peru, Meksika. Oʻzbekistonda Chatqol, Qora-mozor va Qurama togʻlarida topilgan.

 

Metallurgiya
Mineralogiya
Qoʻrgʻoshin-rux rudalari

Qoʻrgʻoshin-rux rudalari - q. Polimetall rudalar.

Metallurgiya
Mineralogiya
Qoʻrgʻoshinqalʼa

Qoʻrgʻoshinqalʼa – qadimiy shahar xa robasi (milodiy I—IV asrlar). Qoraqalpogʻiston Respublikasining Ellikqal’a tumanida joylashgan. Toʻrtkoʻl shahridan 44 km shimoli-sharqda. 1938-yilda Sergey Tolstov va Yahyo Gʻulomovlar tomonidan roʻyxatga olingan. Xorazm arxeologiya-etnografiya ekspeditsiyasi tomonidan tekshirilgan.

Tuzilishi va holati 
Qal’aning qum ostida qolib ketgan, toʻgʻri burchakli devor qoldiqlari saqlangan. Tashqi devorning qalinligi salkam 2,5 metr, devorning ichki qismi qalinligi esa 2 metrdan oshadi. Ushbu devorning pastki qismi yerdan 1,5 metr balandlikda paxsadan qurilgan. Soʻngra ustidan xom gʻisht terib chiqilgan. Devor uchun ishlatilgan gʻishtlarga turli oʻlchamdagi shakl va tamgʻalar bosilgan Mudofaa devorida boʻrtib chiqqan 15 tacha burjlar bor. Burj va devorlarda dushmanga oʻq otish uchun maxsus nishon tuynuklari va devorda jangchilar harakati uchun maxsus yoʻlak qoddirilgan. Qal’adan uy-roʻzgʻor buyumlari, hayvonlar rasmi solingan sopol boʻlaklari va mis tangalar topilgan.

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Qoraqalpogʻiston
Qoʻtos

Qoʻtos,xonaki qoʻtos — hoʻkizlar kenja oilasiga mansub kavsh qaytaruvchi hayvon. vatani — Tibet yassi togʻlari (yovvoyi holda faqat Tibetda saqlanib qolgan). Yovvoyi Qoʻtoslarga qaraganda maydaroq (yovvoyi Q.ning boʻyi 2 m gacha, ogʻirligi 1 t gacha). Qoramollardan farq qiladigan belgi-xususiyatlarga ega. Buqalari vazni 400-450 kg, sigirlari vazni 200-250 kg. Boshi ogʻir, peshonasi keng, oyoqlari baquvvat, dumi kalta. Shoxlari yaxshi rivojlangan. Koʻkragi, qorni va oyoqlari 20—30 sm ga yetadigan quyuq jun tolalari bilan qoplangan. Yoz fasliga yaqin 2—9 kt jun qirqib olinadi, uning 65—70% tivitdan iborat. Tusi qoʻngʻir, koʻk va qora-ola, oʻrkachsimon yagʻrini balandligi 105—110 sm. 18—24 oyligida jinsiy yetiladi. Boʻgʻozlik davri 255—260 kun. Sigirlari yiliga bir marta bolalaydi. Yangi tugʻilgan buzoqlari vazni 21-23 kg, 15 oyligida 120-128 kg va 24 oyligida 134-139 kg. Sut mahsuldorligi yiliga oʻrtacha 300-350 kg, yogʻdorligi 6— 9%, sogʻin davri 4—5 oy. Goʻsht mahsuldorligi past. 2 yoshli novvoslari 60-62 kg toza goʻsht beradi, soʻyim chiqimi 42—46%. Baland togʻ iqlimi sharoitiga moslashgan. Yil boʻyi ochiq yaylovda boqiladi.

Qoʻtoslar goʻshti, suti, juni va ish hayvoni sifatida boqiladi (sovuq iqlim va togʻ soʻqmoqlarida 140 kg gacha yuk bogʻlamlarini bemalol koʻtara oladi, Rossiya Federatsiyasi (Oltoy), Xitoy, tibet, Mongoliya, Qirgʻiziston va tojikistonning qator xoʻjaliklarida urchitiladi. Mongoliyada 500 ming, Rossiyada 53 ming, Qirgʻizistonda 34 ming, Tojikistonda 14 ming bosh Qoʻtos boqiladi (2004). Ular Tibet va pomir hududlaridagi xoʻjaliklarda sof holda urchitib koʻpaytiriladi. Gereford, shortgorn, limuzin, shvits va boshqa zotli qoramollar bilan du-ragay mahsuldor avlodlar olingan. Qizil kitobga kiritilgan.

Adabiyot 
 Karakul ov A. B., Yakovodstvo pamira, Dushanbe, 1993.
Qoʻchqor

Qoʻchqor — sovliqlarni urugʻlantirishda foydalaniladigan erkak qoʻy. Zotli Q.lar 1,5 yoshidan sovliqlarni qochirishga qoʻyiladi. Xoʻjalikda 7 yil foydalaniladi. Qoʻychilikda sunʼiy urugʻlantirish qoʻllanishi munosabati bilan Q.lar 2 toifaga — asosiy nasldor Q.lar va sinovchi Q.lar guruhiga ajratiladi. Asosiy nasldor Q.lardan sovliqlarni urugʻlantirish-da, sinovchi Q.lardan suruv tarkibidan kuyikkan qoʻylarni aniqlash va ajratishda foydalaniladi. 120—180 bosh kichik guruh sovliqlar ichiga 3 bosh Q. (60 sovliqqa bir sinovchi Q. hisobidan) qoʻyiladi. Qoʻychilikda bir Q. bilan 3000, hatto 5000 sovliqni sunʼiy urugʻlantirish mumkin. Odat-da, yetuk yoshdagi Q.lardan olingan urugʻlar bilan bir mavsumda sunʼiy qochirishda oʻrtacha 300—500 bosh, erkin va qoʻlda qochirishda (tabiiy holda) esa 30—70 bosh sovliq urugʻlantiriladi. Nasl olish uchun qoldi-rilgan Q.lar tugʻilgan kunidan to 1,5 yoshga qadar doimiy nazorat ostida boʻladi va alohida parvarish qilinadi. Q.lar donador va aralash yem, mineral moddalar va vitaminli hamda oqsilga boy ozuqalar bilan boqiladi.

Ayrim shoxdor Q. zotlari urishqoqligi bilan ajralib turadi. Oʻzbekistonda ommaviy xalq sayillarida Q. urishtirish tomoshalari juda qadimdan oʻtkazib kelingan.

Uy hayvonlari
Qoʻchqor soyligi

Qoʻchqor soyligi - Ichki Tyan shandagi togʻ oraligʻi soyligi (Qirgʻiziston Respublikasi Norin viloyati). Qirgʻiz tizmasi sharqiy qismining janubida, Issiqkoʻldan gʻarbda, oʻrtacha 1600—2000 m balandlikda joylashgan. Chu daryosining yuqori oqimi va uning irmoqlari suvi bilan sugʻoriladi. Uzunligi 50 km, eni 15 km. Qs.ning markazi chala choʻl, chekkalari togʻ dashtidan iborat. Chu va uning irmoqlari atroflari ekinzor. Dashtlardan yaylov sifatida foydalaniladi. Sharqida Oʻrtatoʻqay suv ombori (Chu daryosida) qurilgan. Koʻmir koni bor.

 

Qirgʻiziston geografiyasi
Norin viloyati
Qoʻchqorota

Qoʻchqorota, Qoʻchqor mozor — Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan ziyoratgoh, qadamjolar nomi. Ibtidoiy va antik davrlarga oid baʼzi urf-odatlar musulmon dini qabul qilingandan soʻng ham asrlar davomida saqlanib qolgan. Mas, islomdan avval Oʻrta Osiyo xalqlarida, jumladan, Sugʻdiyonada qur-bonlikka tuya, ot va qoʻy soʻyilgan. Bu xil odatlar, jumladan, qoʻyni qur-bonlikka soʻyish zardushtiylar orasida ham keng tarqalgan. Qoʻy, qoʻchqor Farna xudosining (muqaddas quyosh yogʻdusi sohibi) ramzi hisoblangan; uni turli marosimlarga atab qurbonlikka soʻyganlar. Qoʻchqorni qurbonlikka soʻyish islomda ham bor.

Yerli xalq qoʻchqorning himoya va turli ofatlarni qaytaruvchi kuchiga ishongan. Fargʻona vodiysida va Oʻzbekistonning bir qancha boshqa tumanlarida "Qoʻchqorota", "Qoʻchqor mozor" deb nomlangan mozorlar mavjud boʻlgan. Odamlar bu mozorlarga ziyo-ratga kelib, qoʻchqor soʻyib qurbonliklar qilganlar. Uyning darvoza kesakisiga (tepa kesakisining oʻrtasiga yoki ikki yon kesakisiga) qoʻchqor shoxlarini qoqib qoʻyish odati ayrim shahar va qishloqlarda hozirgacha saqlanib qolgan. Xalq eʼtiqodiga koʻra, shoxlar hovlini va hovli egalarini yomon koʻzdan va turli ofatlardan saqlar ekan.

Oʻtmishda Toshkentdagi Shayxontohur mozori darvozasi oldida muqad-das keksa qayragʻoch boʻlgan. Uning shoxlariga qoʻchqor, takalarning shoxlari va lattaputtalar osib qoʻyilgan. rivoyatlarga koʻra, Q.ning ruhi shu daraxtga jo boʻlgan ekan. Ziyoratchilar qayragʻoch yonidagi kichik chirogʻxonada qurbonlik shamini yoqishgan.

Adabiyot 
 Shoniyozov K., Qangʻ davlati va qangʻlilar, T., 1990.

Onomastika
Osiyo tarixi
Iristoy Qoʻchqortoyev

Iristoy Qoʻchqortoyev (1936.5.7, Sayram tumani, Qozogʻiston — 2000.20.12, Turkiya; Toshkentda dafn etilgan) — tilshunos olim. Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademik (2000). Filol. fanlari doktori (1978), professor (1981). Oʻrta Osiyo universitetining filol. fakultetini tugatgan (1958). Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Til va adabiyot institutida kichik ilmiy xodim (1958—60), ToshDUda aspirant (1960—63), oʻqituvchi (1964—66), katta oʻqituvchi (1966-68), dotsent (1968—81), dekan oʻrinbosari (1981—82), oʻzbek filologiyasi fakulteti dekani (1987—95), turk filologiyasi kafedrasi mudiri (1997-yildan). Turkiya untida oʻzbek tilidan dars bergan.

Asosiy ilmiy ishlari oʻzbek tilida nutq feʼllari mavzuiga bagʻishlangan. Qoʻchqortoyev Oʻzbekistonda turkiy-shunoslikning rivojlanishiga muhim hissa qoʻshgan. Oliy oʻquv yurtlari uchun "Turkiy filologiyaga kirish" (hamkorlikda, 1984), "Tilshunoslikka kirish" (hamkorlikda, 1976) kabi darsliklar yaratgan. Uning bolalarga bagʻishlangan "Bu ishing yaxshimi" (1964), "Ikki va oʻn bir" (1964), "Yaylovda" (1965) kabi hikoyalar toʻplamlari ham bor.

Manbalar 
 Badiiy soʻz ustasi, T., 1967; Badiiy nutqstilistikasi, T., 1975; F. de Sossyurning lingvistik konsepsiyasi, T., 1976; Soʻz maʼnosi va uning valentligi, T, 1977; Oʻzbek tilida nutq feʼllari valent taxlili, T., 1977.

    

Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi akademiklari
Qoʻsh

Qoʻsh — harbiy yurishlar paytida vaqtincha qoʻnish joyi; vaqtinchalik qarorgoh.
Qoʻsh (uslub)

Qoʻsh, muqobila (qarama-qarshi, oʻzaro monand) — mahalliy meʼmorlik tarixida majmua yaratish uslubi; 14-asrdan Oʻrta Osiyoda keng qoʻllaniladi. Q. uslubida bunyod etiladigan maj-muada 2 bino bosh tarzlari bilan bir-biriga roʻbaroʻ quriladi: Koʻhna Urganchdagi Najmiddin Kubro va Sulton Ali maqbaralari; Samarqand Regms/lonidagi Ulugʻbek va Sherdor mad-rasalari va boshqa Samarqanddagi Bibixo-nim ulkan meʼmoriy majmuasidagi Amir Temur jome masjidi va Bibixonim madrasasi 1399—1404 yillarda qurilgan; Buxorodagi Ulugʻbek va Ab-dulazizxon madrasalari mos ravishda 1417 va 1652 yillarda bunyod etilgan va boshqa Q. uslubida majmualar tuzish Oʻrta Osiyo meʼmorligi (shaharsozligi)da katta badiiy mujassamot ahamiyatiga ega boʻlgan.

 

Arxitektura
Tarix
Qoʻsh nisbat

Qoʻsh nisbat, angarmonik nisbat — toʻgʻri chiziqdagi 4 ta Mr M2, M3, M4nuqtaning nisbati bilan aniqlanadigan son. 4 nuqtaning Qoʻsh nisbati proyektiv geometriyaning qator teore-malarini, jumladan, Cheva va menelay teoremalarini isbot qilishda qoʻllaniladi. Agar Qoʻsh nisbat — I ga teng boʻlsa, u garmonik nisbat deyiladi. Qoʻsh nisbat proyektiv geometriyada muhim ahamiyatga ega.

Manbalar
Qoʻsh urugʻlanish

Qoʻsh urugʻlanish - gulli oʻsimliklarga xos jinsiy jarayon xili. 1898-yilda rus olimi S.G.Navashin kashf etgan. Qoʻsh urugʻlanishda urugʻning shakllanishida tuxum hujayra bilan bir qatorda murtak xaltasining markaziy yadrosi ham urugʻlanadi. Qoʻsh urugʻlanish natijasida zigotadan urugʻ murtagi, markaziy hujayra bilan urugʻlangan markaziy yadrodan oziq toʻqima — ikkilamchi triploid endosperm rivojlanadi. Qoʻsh urugʻlanishda bitta chang naychasi spermentlari ishtirok etadi; naycha suyuqligi sinergid ichidagi murtak xaltasiga yoki tuxum hujayra bilan markaziy hujayra oraligʻidagi tirqishga quyiladi. Spervit sinergid orqali tuxum hujayraga boradi va siner-gid urugʻlanishdan soʻng yemirilib ketadi. Qoʻsh urugʻlanish apomiktik turlardan tashqari barcha gulli oʻsimliklar uchun xos. Qoʻsh urugʻlanishning mohiyati — oziqlantiruvchi toʻqima — endospermning juda tez shakllanishidir. Qoʻsh urugʻlanish urugʻ shakllanishi jarayonlarini tezlashtirib yuboradi (yana qarang Gulli oʻsimliklar, Changlanish).
Qoʻshaloq yulduzlar

Qoʻshaloq yulduzlar - tortishish kuchlari taʼsirida komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida elliptik orbita boʻylab harakatlanuvchi, bir-biriga yaqin joylashgan 2 ta yulduz; komponentlari dinamik bogʻliq boʻlgan fizik siste-mani tashkil etadi. Qoʻshaloq yulduzlarning vizu-al, spektral, toʻsiluvchan va boshqa turlari mavjud. Vizual Qoʻshaloq yulduzlar teleskop orqali kuzatilganda komponentlarini bir-biridan ajratish mumkin va ularning yorqinliklarida unchalik katta farq sezilmaydi.

Spektral Qoʻshaloq yulduzlarning komponentlari yaqin boʻlgani uchun teleskoplar orqali bir-biridan ajratib boʻlmaydi. Ularning qoʻshaloqligini spekt-ridagi davriy oʻzgarishlaridan (davriy siljishlari yoki spektr chiziqlarining davriy ikkiga ajrali-shidan) bilish mumkin. Agar ikkala komponent bir xil yorqinlikka ega va, ayniqsa, ikkalasi bir spektral sinfga mansub boʻlsa, unda chiziqlarning davriy ajralishi va qoʻshilishi aniq bilinadi. Agar faqat bitta komponentning chiziqlari koʻrinsa, unda ular davriy ravishda qandaydir bir oʻrtacha vaziyat atrofida tebranib turadi. Dop-ler qonuni chiziqlarning siljishi va ikkiga ajralishi komponentlari massalarining umumiy markazi atrofida orbital harakatidan kelib chiqadi deb tushuntiradi. Spektrdagi chiziqlarning siljishini oʻlchashdan komponentlarning nur tezliklari oʻzgarishini aniqlash mumkin.

Toʻsiluvchan Qoʻshaloq yulduzlarda uning orbita tekisligi kuzatuvchiga qulay boʻlgan yon tomondan koʻringanda yulduzlardan biri ikkinchisini maʼlum vaqtga toʻsib qoʻyadi. Ularning davrlari bir necha soatdan bir necha yilgacha boradi. Yorqinliklarining kamayish darajasi va nisbiyligi yulduzlarning oʻlchamlariga, ularning orasidagi masofaga, yorqinliklarining farqiga va orbitalarining qiyali-giga bogʻliq.

Ayrim holda fizik qoʻshaloqlarning komponentlari bir-biridan ancha olisda joylashgan, lekin ularning xususiy harakatlari, parallakslari va nur tezliklari yaqin boʻladi. Bunday yulduzlar keng juftlarni tashkil etadi. Fazoda ularning kompo-nentlarini minglab, hatto oʻn ming-lab astronomik birliklar ajratib turadi. Agar ularning komponentlari bir-birining atrofida harakatlanayotgan boʻlsa, aylanish davrlari millionlab yillarga teng boʻladi. Shuningdek, komponentlari bir-bi-riga juda yaqin joylashgan zich qoʻshaloq sistemalar mavjud. Ularning ajralgan, yarim ajralgan va kontaktli turlari kuzatiladi.

 

Astronomiya