Pirmuhammadxon

Pirmuhammadxon (1511—1561) — oʻzbek shayboniylar sulolasining toʻqqizinchi vakili, 1556—1561 yillarda Buxoro xonligida hukmronlik qilgan, Balx xonligi xoni (1546—1566).

Kelib chiqishi 
Pirmuhammadxon Shiboniy Jonibek Sultonning toʻngʻich oʻgʻli boʻlib, Oʻzbek xonligi asoschisi Abulxayrxon   avlodidan edi. Uning nasabnomasi shunday edi   .

Siyosat va harbiy faoliyati

Balx xonligi xoni

Pirmuhammadxon 1546-yil 13-aprelda Balxda hokimiyat tepasiga keldi. Uning davrida mustahkamlangan Shayboniylarning Balx xonligi Moveronnahr va Badaxshonning siyosiy hayotida ham katta rol oʻynadi. Qolaversa, Balx xonligi uning davrida toʻliq mustaqillikka erishdi  .

Pirmuhammadxon ham Kistin Qora-Sulton kabi ichki va tashqi faol siyosat olib bordi. Uning davrida Balx xonligi Abiverd, Marv viloyati va uning oʻgʻillari va nabiralari boshchiligidagi Termiz hisobiga sezilarli darajada kengaydi. Gurzivon va Garchistonning janubiy chegaralari ham sezilarli darajada mustahkamlandi  .

Boburiylar vakillaridan birining yordami
Manbalarda yozilishicha, boburiylar Humoyun va Kamron oʻrtasidagi keskin oʻzaro kurash yillarida Pirmuhammadxon ikkinchisini qoʻllab-quvvatlagan. Shunday qilib, 1547 yilda Humoyun tomonidan Kobuldan quvilgan Kamron Badaxshonni zabt etish umidida Balxga boʻysungan Oybak shahriga yetib keldi. Aybak o‘zbek hukmdori uni sharaf bilan kutib oldi, keyin Balxga olib ketdi. Pirmuhammadxon uni ajoyib kutib oldi va alohida eʼtibor ko‘rsatdi. Abu-l-fazlning aytishicha, Balx xoni uni uyida ziyofat uyushtirgan, keyin u bilan birga Badaxshonga ketgan. Keyin Pirmuhammadxon yordamida Kamron Badaxshonning katta qismini egallab oldi  .

Kamronning Pirmuhammadxon bilan ittifoqi va uning Badaxshonni egallashda qurolli yordami Mugʻallar imperiyasi bilan Balx xonligi oʻrtasidagi munosabatlarni keskinlashtirdi. Tez orada 1550 yilda Humoyun Balxga qarshi chiqdi. Gulbadan begimning yozishicha, Humoyun va uning tarafdorlari hech qanday to‘siqsiz Balxga yaqinlashib, shahar chetida turgan o‘zbek qo‘shinlarini tor-mor etganlar. Pirmuhammadxon raqiblar kuchli ekaniga va ularga qarshilik ko‘rsatish foydasizligiga ishonch hosil qilib, hatto shaharni tark etishga qaror qildi. Sulton Muhammadning yozishicha, jang qilishga jur’at etmagan ikkala tomon ham Balx atrofida bir hafta turib, oxiri Humoyun qarorgohni tark etib, Balxni tark etgan. Bu haqda qiziq faktlar „Haft Iqlim“da keltirilgan. Bu yerda aytilishicha, zikr etilgan safda qatnashishga taklif qilingan Kamron va Mirzo Askariylar nafaqat qo‘shin bilan kelishmagan, balki Humoyunga qarshi isyon ko‘targanlar. Buni Abu-l-fazl tasdiqlaydi. Amin Ahmad Roziyning keyingi guvohliklaridan maʼlum bo‘ladiki, aynan o‘sha paytda Badaxshonlar Humoyun qarorgohiga hujum qilib, uning qo‘shinlariga jiddiy zarar yetkazgan, natijada u Balxni tark etib, Kobulga qaytishga majbur bo‘lgan  .

Buxoro hukmdorining mustaqil Pirmuhammadxonga qarshi rejalari

Buxoro hukmdori Abdulazizxon (1540-1550) Pirmuhammadxonning mustaqilligiga barham berishga urinib, Balxga qarshi katta yurish tayyorlay boshlaydi. Said Rakim hikoyasiga ko‘ra, xon go‘yo Balxni egallagan. Biroq, boshqa manbalarda bu haqda hech qanday xabar yoʻq. Tarixchilarning fikricha, Balxga rejalashtirilgan yurish amalga oshirilmagan va Abdulazizxonning o‘zi tez orada vafot etgan  .

Buxoroda oliy hokimiyatni egallashga urinish

1550-yil 16-mayda Abdulazizxon vafotidan soʻng Buxoroda taxtga Muhammad Shayboniyning nabirasi oʻrtamiyona va irodasi zaif Muhammad Yor-sulton koʻtariladi. Xuddi shu kunlarda Pirmuhammadxon Abdulazizxon vafoti munosabati bilan hamdardlik bildirish bahonasida Buxoroga yetib keladi va Hofiz-i Tanish Buxoriyning yozishicha, turli nayranglar bilan oliy hokimiyatni qo‘lga kiritadi. Oʻsha paytda Balxxonga hamroh boʻlgan Sulton Muhammad al-Balxiyning yozishicha, bu voqea 1550-yil 18-avgustda boʻlgan  .

Aksariyat zodagonlar va musulmon ruhoniylari boshlig‘i Pirmuhammadxonni qo‘llab-quvvatlamadilar. U qudratli Xoja Muhammad Islomdan yordam soʻra olmadi. Juybar shayxlarining tarjimai holi bo‘lmish Muhammad Tohir va Badriddin Kashmiriyning yozishicha, Pirmuhammadxon o‘shanda o‘z odami — Shayboniy Rustam Sultonning o‘g‘li O‘zbek xoni nomi bilan mashhur Umarg‘ozi Sultonning Buxoro taxtiga ko‘tarilishi tashabbuskori bo‘lishga harakat qilgan  . „Rauzat ar-Rizvon“ muallifi sarrofning ishonchli vakili amir Temurquliyning so‘zlariga ko‘ra:Pirmuhammedxon Buxoroda bir yilga yaqin oliy hukmdor sifatida qoldi, lekin amirlar va eshon Xoja Muhammad Islomning yordami va yordamini olmaganligi sababli 1551-yil iyun-iyul oylarida u Buxoroni tark etishga majbur boʻldi va hokimiyatni yana oʻsha qoʻliga qaytardi. Bundan oldin Samarqanddan chaqirib olingan Muhammad Yor-sulton  .

Tashqi siyosati 
Pirmuhammadxon davrida Balx xonligining Safaviylar davlati bilan tinch munosabatlari sezilarli darajada mustahkamlandi. Aloqalar shu qadar doʻstona boʻlib ketdiki, Tahmasp I unga boshqa mamlakatlar elchilari tomonidan Isfahonga olib kelingan sovgʻalarni baham koʻrdi  .

Oilasi 
Pirmuhammadxonning toʻrt oʻgʻli bor edi: Padishah Muhammad Sulton, Mahdi Sulton, Shoh Muhammad Sulton va Din Muhammad Sulton. Balx xonligi hududlarida Pirmuhammadxonning oʻgʻillari va nabiralari hukmronlik qilgan. Masalan: Payanda Muhammad-sulton Marvda, Padshoh Muhammad-sulton Termizda, Abulmuhammad-sulton Abiverdda  .

Oʻlimi 
Pirmuhammedxon 1567 yil 12 martda vafot etdi  . Uning vafotidan keyin Balxni uning oʻgʻli va vorisi Dinmuhammadxon  boshqargan.

Adabiyot 
 Axmedov B. A., Istoriya Balxa, T., 1982.

Faxriddin Hasanov.

Manbalar 

Buxoro Amirligi hukmdorlari