Avliyo Aleksandr Nevskiy ordeni

Muqaddas muborak shahzoda Aleksandr Nevskiyning imperator ordeni (Aleksandr Nevskiy ordeni) — 1725-yildan 1917-yilgacha Rossiya imperiyasining eng yuqori mukofotlaridan biri hisoblanib kelgan. Ketrin I tomonidan taʼsis etilib va Sankt-Peterburg ordenidan keyin uchinchi rus ordeni boʻldi.

Ordenning nishoni kengayadigan uchlari va xochning uchlari orasiga oʻrnatilgan xarakterli ikki boshli burgutlar bilan toʻrt qirrali tekis xoch edi. Xochning markazida Aleksandr Nevskiyning otliq figurasi tasvirlangan dumaloq medalyon bor edi. Shuningdek, nishonda „ЗА ТРУДЫ И ОТЕЧЕСТВО“ shiori tushirilgan kumushrang sakkiz burchakli yulduz bor edi.

Orden tarixi 
Aleksandr Nevskiy ordeni Pyotr I tomonidan harbiy xizmatlarini mukofotlash uchun taʼsis etilgan. Biroq, uning vafotidan keyin 1725-yil 21-mayda (1-iyun) Ketrin I tomonidan („Vatan uchun koʻtarilgan mehnat uchun mukofot sifatida“) oʻrnatilgan tartib tinch aholini ragʻbatlantirish uchun qoʻllanila boshlandi.

Ketrin va Pyotr I ning qizi, malika Anna va Shlezvig-Golshteyn-Gottorp gersogi Karl-Fridrix bayram kunida birinchi marta 18 ta orden bilan taqdirlanishdi. Taqdirlanuvchilar roʻyxatiga koʻra, buyruq general-leytenant yoki general-mayorga mos keladigan eng yuqori unvonlarni berish uchun moʻljallangan edi. Biroq, 30-avgust kuni, muqaddas knyaz Aleksandr Nevskiy yodgorliklari Vladimirdan olib tashlanganining yilligi munosabati bilan imperator Ketrin I oʻzini, shuningdek, 21 boshqa yuqori martabali aristokratlarni, shu jumladan Polsha va SSSR qiroli Avgust II va Daniya qiroli Fridrix IV ni mukofotladi. Roʻyxatda general-mayorlar yoʻq edi. Buyruq oʻzini general-leytenant va undan yuqori unvonlar uchun mukofot sifatida koʻrsatdi.

Ketrin II hukmronligidan oldin 300 ga yaqin kishi Sankt-Aleksandr Nevskiy ordeni bilan taqdirlangan. Empress Ketrin II yana 250 ta buyruq chiqardi. 1797-yilda Pavlus I davrida buyruq birinchi marta rasmiy nizom va tavsifni oldi: „ Xoch qizil rangda, oʻrtasida ikki boshli burgutlar, oʻrtada esa ot ustidagi Avliyo Aleksandrning surati bor. Boshqa tomonda, oq maydonda, uning shahzoda toji bilan monogrammasi mavjud. Kumush yulduz, uning oʻrtasida, kumush maydonda, shahzoda toji ostidagi Sankt-Aleksandr Nevskiyning monogramma nomi yozilgan“.

1860-yillarda, oʻsha paytdagi modaga koʻra, ordenning emblemasi koʻpincha qora emal bilan qoplangan.

Qoʻshimcha sharaf — kesishgan qilichlar (harbiy mardonavorlik uchun mukofotlanganda) yoki olmoslar ordeni belgisiga qoʻshilish edi va olmos qilichlar ham ikkinchisiga qoʻshilishi mumkin edi.

Pavlovskiy davrida Aleksandr Nevskiy ordeni bilan taqdirlangan olti kishidan iborat maxsus komissiya tuzildi, ular yangi mukofotlanganlardan 200 rubl miqdorida bir martalik badallar uchun xayriya faoliyati bilan shugʻullangan. Aleksandr I davrida xayriya hissalari juda ham ortdi.

1812—1814-yillardagi Napoleon bilan urushi davrida 48 marta Sankt-Aleksandr Nevskiy ordeni chiqarilgan, ulardan 14 tasi olmos bilan bezatilgan. Borodino jangi uchun Aleksandr mashhur generallar D.S.Doxturov, M. A. Miloradovich, A.I.Osterman-Tolstoy va N.N.Raevskiyga 4 ta orden berish boʻyicha buyruq berdi.

Orden mavjud boʻlgan davrda 3674 ta mukofot maʼlum boʻlgan, eng saxovatli mukofot 1916-yilda (105 ta mukofot) berilgan.

Aleksandr Nevskiy Lavrining Trinity sobori ordenning poytaxt maʼbadiga aylandi.

Oktabr inqilobidan soʻng, buyruq chiqarilishi toʻxtatildi va Rossiya mukofoti sifatida mavjud boʻlishni toʻxtatdi.

Bu tartib surgundagi Romanovlar tomonidan sulolaviy mukofot sifatida saqlanib qolgan. 1917-yildan keyin Rossiya imperiyasining unvonlari va ordenlarini berish toʻgʻrisidagi 1917-yildan keyin ordenlarni berish toʻgʻrisidagi maqolaga qarang.

1942-yil 29-iyulda Aleksandr Nevskiyning SSSRdagi Qizil Armiya qoʻmondonlik tarkibini mukofotlash toʻgʻrisida yangi buyrugʻi chiqdi.

Sovet Ittifoqi parchalanganidan soʻng, Rossiya Federatsiyasi Oliy Kengashi Prezidiumining 1992-yil 2-martdagi 2424-1-sonli „Davlat mukofotlari toʻgʻrisida“ gi farmoni bilan orden Rossiya Federatsiyasining davlat mukofotlari tizimida saqlanib qoldi. Rossiya Federatsiyasi Oliy Kengashi Prezidiumining 1992-yil 20-martdagi 2557-I "Rossiya Federatsiyasi Oliy Kengashi Prezidiumining „Rossiya Federatsiyasining davlat mukofotlari toʻgʻrisida“gi Farmonini tasdiqlash toʻgʻrisida"gi Farmoni bilan qayta tiklandi. Bir yilgacha rus tartibida nizom va rasmiy tavsif yoʻq edi, orden davlat mukofoti sifatida emas edi.

Rossiya Federatsiyasi Prezidenti D. Medvedevning 2010-yil 7-sentabrdagi „Rossiya Federatsiyasining davlat mukofotlari tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida“ gi 1099-son qarori bilan Aleksandr Nevskiy ordeni yana Rossiya Federatsiyasining davlat mukofotlari tizimiga kiritilganligi belgilandi. Rossiya Federatsiyasi, uning nizomi va tavsifi ham tasdiqlangan. Rossiya Federatsiyasining Aleksandr Nevskiy ordeni koʻkrak nishoni inqilobdan oldingi tartibning dizaynini aks ettiradi.

Aleksandr Nevskiy ordeni Rossiya imperiyasi, Sovet Ittifoqi va Rossiya Federatsiyasining mukofot tizimlarida (baʼzi oʻzgarishlar bilan) mavjud boʻlgan yagona mukofotdir.

Orden nizomi 
Ordenlar va boshqa nishonlar institutidan koʻchirmalar 1892-yil: Sankt-Aleksandr Nevskiyning imperator ordeni bir daraja yoki sinfga ega.
 Ushbu ordenga erishish uchun yoʻl ochadigan xizmatlar, shuningdek, Avliyo Endryu Havoriyning buyrugʻi qonun bilan belgilanmagan.
 Bu tartibning belgilari quyidagilardan iborat:
 1) Ikkala tomonida qizil emalli oltin xoch, toʻrt uchi orasida toʻrtta, imperator toji ostida oltin, ikki boshli burgutlar, qanotlari yoyilgan, ular xochning old tomonida joylashgan va ular bilan bogʻlangan. bir-biriga, tirnoqlarida perunlar va dafna gulchambarlari bor; xochning oʻrtasida, bulutli emal maydonida, otda Sankt-Aleksandr Nevskiyning tasviri, boshqa tomonda esa knyazning toji ostida uning lotin monogrammasi joylashgan.
 2) Kumush yulduz, uning oʻrtasida, xuddi shu maydonda, shahzoda toji ostidagi Sankt-Aleksandr Nevskiyning monogramma nomi; tumanda qizil maydonda „ЗА ТРУДЫ И ОТЕЧЕСТВО“ degan zarhal harflar bilan orden koʻrinishi tasvirlangan.
 3) Lenta qizil, chap yelkada kiyiladi.
 4)Dushmanga qarshi harbiy harakatlar uchun shikoyat qilingan belgilarga ikkita, koʻndalang yotgan qilichlar qoʻshiladi: xoch va yulduz oʻrtasida.
 Muqaddas Aleksandr Nevskiy ordeni belgilarida, u nasroniy boʻlmaganlarga topshirilganida, Sankt Aleksandrning tasviri oʻrniga va uning monogramma nomi oʻrniga imperator rus burguti tasvirlangan.
 Muqaddas Aleksandr Nevskiy ordenining yigirma toʻrt nafar kavaleri, shu jumladan besh nafar ruhiy shaxslar ikki toifaga boʻlingan pensiya oladi. Oltita katta otliqlar har yili 700 rubl, qolganlari esa 500 rubl olish huquqiga ega (155-moddaga ilova).
 Sankt-Aleksandr Nevskiy ordeni har bir kavaleridan, uni ushbu orden bilan taqdirlagandan soʻng, u bir vaqtning oʻzida ayblanadi va toʻrt yuz rubl miqdorida xayriya ishlari uchun ordenlar boʻlimiga topshiriladi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 
 Orden svyatogo Aleksandra Nevskogo, S. Shishkov, „Nagradi Rossii. 1698—1917 gg.“, T. 1, str 198—261

Havolalar 

 A. A. Seleznev „Avliyo knyaz Aleksandr Nevskiyning imperator ordeni“ 
 Sankt-Aleksandr Nevskiy ordeni tarixi
 Muqaddas Aleksandr Nevskiy ordeni  da award.armor.kiev.ua saytida.
 Sankt-Aleksandr Nevskiy ordeni  iyundagi ruskline.ru saytidagi da
 1725-1796-yillardagi Muqaddas Buyuk Gertsog Aleksandr Nevskiy ordeni kavaleri.