MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Devori qiyomat

Devori qiyomat, Devori koʻndalang — arxeologik yodgorlik, qad. Samarqand va uning atrofidagi qishloqlarni uragan mudofaa devori harobasi (mil. av. 4—2-asrlar — mil. 8-asr). Samarqandning jan.da Dargʻom kanalining oʻng qirgʻogʻi boʻylab koʻtarma (bal. 4 m gacha, kengligi 12 m, uz. 50 m) shaklida saqlanib qolgan. D.q. harobasini V. L. Vyatkin tekshirgan (1903). 1936 yilda M. Ye. Masson Sharq geograflari maʼlumotlari bilan arxeologik qazish-malar natijalarini qiyoslagan. 1969 yilda Yu. F. Buryakov, M. M. Toshev arxeologik qazishmalar olib borgan. Oʻrta asr Sharq manbalarida yozilishicha, D.q.ning uz. 12 farsax (72 km), bal. 14 gaz (taxminan 10 m) boʻlib, tepasi kungurador burjlar bilan mustahkamlangan 12 darvozasi boʻlgan. Devorning eng chet nuqtalari sharqda Choʻponota tepaligining yon bagʻirlari, janubida Dargʻom kanaliga yaqin joy, gʻarbda Xeshrav qishlogʻi va shim.da Qunduz Soʻfi qishlogʻi boʻlgan.

Arxeologik tadqiqotlar natijasida D.q.ning ayrim qismlari turli davrlarda qurilganligi aniqlandi. Dastlab (mil.av.4-asr) D.q.ning shim. qismi paxsadan 2 qator qilib, oʻrtasi yoʻlaksimon xonalar shaklida qurilgan. Keyinchalik bu xonalarga murdalar koʻmilgan. Abu Muslim buyrugʻi bilan D.q. 752—753 yillarda jan.ga 7,5 farsax (45 km) davom ettirilib, yangi aholi zich yashaydigan hudud oʻrab olingan. U paxsa va xom gʻishtdan qurilgan. D.q.ning jan. qismi 1466 yildan boshlab Devori koʻndalang deb atalgan. 19-asrda esa Iskandar devori degan nom bilan ham yuritilgan. Bu devor D.q. deb 18-asrdan soʻng atala boshlagan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston arxeologiyasi
Samarqand viloyati
Devpechak

Devpechak (Cuscuta L.) — chirmovuq-doshlar (Cuscutaceae)ra mansub bir va koʻp yillik tekinxoʻr oʻsimlik. Vatani — Amerika va Afrika. Oʻrta Osiyoda 5 turi tarqalgan. Bularning har biri 150—200 gacha oʻsimlik turini zararlab, hosilning koʻp qismini nobud qiladi, sifatini pasaytiradi. Ildizi, bargi boʻlmaganidan xlorofill yoʻq. Poyasi (0,5—7,5 mm gacha) sargʻish yoki sargʻishpushti, sershox. Guli oq va oqish-pushti, oval shaklda. Chanogʻi qalpoqsimon, serurugʻ. Urugʻi dumaloq yoki tuxumsimon, uchli, gʻadir-budur, usti qattiq poʻst bilan qoplangan. D., asosan, urugʻidan va qisman poyasidan koʻpayadi. Tuproqda qishlab chiqqan urugʻlari mart— apr, oylarida unib chiqadi. Oʻsimtalari dastlab kuniga 2—3 sm, 10-kundan boshlab 12—15 sm dan oʻsadi. Oʻsimtalari biror oʻsimlikka chirmashib, urugʻidan ajraladi, oʻsimlik tanasiga 2— 4 marta spiral shaklida oʻralib oladi va soʻrgʻichlari bilan oʻsimlik shirasini soʻra boshlaydi. Natijada oʻsimlikda modda almashinuvi buziladi, Hosili kamayadi, hatto qurib qoladi. D., asosan, mevali, manzarali, oʻrmon daraxtlari, tok, buta, rezavor, subtropik va sitrus oʻsimliklariga tushib, xalq xoʻjaligiga katta zarar keltiradi. Kurash ch oral ar i: D. tushgan daraxt novdalari qirqib yoqiladi, kuchli zararlanganlari tupi bilan kovlab yoʻqotiladi. Bogʻ, tokzor, koʻchatzor va daraxtzorlarda qator oralari haydab qoʻyiladi, daraxtga tushgan D.ni kimyoviy usulda yoʻqotish chorasi hozircha ishlab chiqilmagan (imkon qadar qoʻlda tozalanadi). Ekin maydonlari, yoʻl yoqalaridagi oʻsimliklarga tushgan D.ni yoʻqotish uchun esa nitrafenning 4% li eritmasi bilan gektariga 1200 l normada dorilanadi (qarang Zarpechak).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Devxona platosi

Devxona platosi — Qashqadaryo viloyatining janubi-gʻarbidagi plato. Sharq va shimoli-sharqda Qarshi choʻliga tutashgan. Mutlaq balandligi janubida 340-354 m dan shimolida 226-230 m gacha. Doʻng qum (bal. 1—2,5 m), marzali kum shakllari (2-5 m) mavjud. Qumli yerlarda uz. 400 m dan 500 m gacha, eni 170 m dan 1000 m gacha boʻlgan berk botiqlar bor. Ular asosan shamol taʼsirida vujudga kelgan, baʼzilarining tubi shoʻrxokdan iborat.

Devxona platosi zamini neogen (oqchagʻil yarusi) davrining qumtosh, gil, qumlardan tashkil toptan, ular ustida toʻrtlamchi davrning qalinligi 10-15 m li qum va qumoklari bor. Doʻng qumlarda juzgʻun, cherkez, singren, shuvoq, qizboltir, yantoq, efemerlar tarqalgan. Qorakoʻl qoʻylari uchun yil boʻyi yaylov sifatida foydalaniladi.

Manbalar 

 

Qashqadaryo viloyati
Oʻzbekiston geografiyasi
Devcharx

Devcharx, katta charx — kad. xonaki pillakashlik korxonasida turli dastgoh (avursak, dugdon, tegirmon va choridon)ni harakatga keltiradigan ulkan charx, (diametri 2,5 m); ashtob yoki katta charx deb ham yuritilgan. D.ni aylantirish ogʻir ish boʻlgan. Margʻilonlik usta Yusufjon Maʼrufjonov bu mehnatni yengillashtirish niyatida 1942 yilda D.ni 2 baravarga kichraytirdi; 1944 yilda esa u D.ni motor bilan harakatlanadigan qildi. Atlas, beqasam, shoyi va b. matolar pishirilgan tayyor ipaklardan toʻqiladigan boʻlgach, D. ishlatilmay qoʻyildi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Edgar Degas

DEGA (Degas) Iler Jermen Edgar (1834.19.7 - Parij - 1917.27.9) - fransuz rassomi va haykaltaroshi, impressionizmning yetuk namoyandasi. Parijdagi nafis sanʼat maktabida taʼlim olgan (1855—56), Italiyada yashab Ilk uygʻonish davri sanʼatini oʻrgangan (1854—59). D. hayotni, zamonaviy shaharni va uning koʻchalari, maydonlarini, odamlari (holati, kayfiyatlari)ni oʻta sezgirlik bilan butun goʻzalligi va tabiiyligini haqqoniy aks ettirgan. D. asarlari nozik va aniq rasmi, shakllarni kutilmagan tarzda berilishi bilan ajralib turadi ("Qahvaxona ayvonidagi ayollar", 1877; "Yulduz", 1878; "Moviy raqqosalar", 1880—90 va b.). 1880-yillar oxiridan xaykaltaroshlikda ijod qilgan, raqqosalar, choʻmilayotgan ayollar, otlar va b. shakllarda lahzalik harakat, holatni nafis ifodalashga erishgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deggaron masjidi

Deggaron masjidi — Navoiy viloyati Karmana tumani gʻarbida Hazora qishlogʻidagi meʼmoriy yodgorlik. 8—9-asrlarda qurilgan bino oʻrniga 11-asrda masjid bunyod etilgan. Keyinchalik degrez (choʻyangar) ustalarning mahalla guzarida joylashgani uchun Deggaron masjidi deb nomlangan. Inshoot Zarafshon daryosining chap qirgʻogʻida, endilikda vayronaga aylangan, lekin avvallari yaxshi mustahkamlangan himoyalangan qishloq hududida barpo etilgan. Keyinchalik Deggaron qishlogʻi masjiddan sal nariroqdagi hududga siljigan.

Tashki koʻrinishi kub shaklida, usti gumbazlar bilan yopilgan, xona ichida pishiq gʻishtdan 4 gula (ustun) ishlangan. Qolgan devori xom gʻishtdan tiklanib, yuzasi pishiq gʻisht bilan qoplangan. 4 rukn-ustun (diametri 128 sm) xonaqoh ichini devorsiz 9 qismga ajratgan, markaziy qismi nisbatan yirikroq gumbaz bilan yopilgan, boshqa qismlarga — bir tomonidan devorga, qarshi tomonidan ustunga tayantirib yana 8 ta kichik gumbaz ishlangan. 20-asrda masjidning jan. va sharqida xonaqohga taqab sinchkor ayvon qurilgan, jan. ayvon bir qator ustunli, sharqiysi (jan. ayvonga nisbatan ikki hissa keng) ikki qator ustunli. Ayvon ustunida binoning 1910-yilda qayta qurilgani qayd etilgan. Keyinchalik ayvonlari vayron boʻlgan. Deggaron masjidi islomiyat davrining Oʻrta Osiyoda saqlanib qolgan qad. sajdagohi sifatida meʼmoriy oʻziga xosligi va sodda salobati bilan diqqatga sazovor.

Masjid haqida tarixchilar va arxeologlar turli xil fikr bildiradilar. Rus arxeologi Vasiliy Shishkin Deggaron masjidi VIII—IX asrlarda avvaldan maxsus tayyorlab qoʻyilgan pishiq gʻishtdan barpo etilgan degan maʼlumot beradi. Shishkinning qoʻshimcha qilishicha, masjid Ermitaj hamda Oʻzkomtaris ekspeditsiyasi vakillari tomonidan 1934-yilning may oyida ochilgan. Keyinchalik arxeolog Aleksandr Yakubovskiy 1939-yilda Deggaron masjidi tarixini oʻrganishga kirishgan. A.Yakubovskiy maʼlumotlariga koʻra, Deggaron masjidi Buxoroda joylashgan Ismoil Somoniy maqbarasidan ham qadimiyroqdir. Adabiyotshunos olim Natan Mallayev Deggaron masjidi XI asrda barpo etilgan deb maʼlumot bergan. Uning aytishicha Qoraxoniylar va Xorazmshohlar hukmronligi davrlarida bir qancha binolar qurilgan va ularning baʼzilari saqlanib qolgan. Ulardan biri Hazora qishlogʻida joylashgan XI asrda barpo etilgan Deggaron masjididir. Tarixiy obida zardushtiylik dini anʼanalari boʻyicha qurilgan.

Deggaron masjidi sovetlar hukmronligi yillarida taʼmirtalab ahvolga kelib qolgan edi. 1975-yilda masjidni taʼmirlash ishlari olib borilgan. Rekonstruksiya ishlarida hazoralik ustalar ishtirok etgan. Ular masjidning old qismiga peshayvon oʻrnatib, uning asl koʻrinishiga olib kelishga harakat qilganlar. Keyinchalik masjid ichida muzey tashkil qilingan. Mezeyga qadimiy jihozlar va ashyolardan iborat eksponatlar qoʻyilgan. Deggaron masjidining qurilishi bu davrda Hazora hududida hunarmandchilik, savdo ishlari rivojlanganligi bilan bogʻliqdir.

Manbalar

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Navoiy viloyati
Oʻzbekistondagi masjidlar
Qoraxoniylar meʼmorchiligi
Degelmintizatsiya

Degelmintizatsiya (de... va gel-mintlar) — gelmintlarni barcha rivojlanish fazalarida yoʻqotishga qaratilgan davolash-profilaktika tadbirlari majmui. Gelmintlar yuqqan oʻsimliklar va hayvonlar, chorvachilik binolari va asbob-anjomlari, dalalarga oʻgʻit sifatida solinadigan goʻng , yaylovlar, podalar dam oladigan (yotqiziladigan) joylar D. qilinadi. D. farmakologik antgelmintiklar yordamida (albendazol, mebendazol, paperazin, fenbendazol va b.) hamda fizik (qoʻylarda senuroz, odamlarda exinokokk pufaklarini xirurgik yoʻl bilan olib tashlash), mexanik (krramollarda telyaziyalarni koʻzdan yuvib chiqarish va b.), biologik (bakterial preparatlar, emlash va h.k.) usullar orqali amalga oshiriladi. Har bir hayvonga alohida yoki bir guruhga maʼlum miqdorda antigelmint preparatlari suv yoki yem bilan aralashtirib beriladi. Hayvonlarda davolash (yilning har qanday davrida gelmintozlarning birdan tarqalishi yuz berganda), profilaktik (rejali ravishda gelmintozlar klinik koʻrinishlarining oldini olish uchun yilning maʼlum davrida); diagnostik (gelmintozlarning bor-yoʻqligini aniqlash maqsadlarida) D. oʻtkaziladi. Hayvonlar parvarishida ishlatiladigan asbob-anjomlar qaynoq suv, bugʻ, olov bilan; yaylov va oʻtloqlar gelmintlarning biol.siga qarab ularni davriy ravishda oʻzgartirib turish yoʻli bilan D. qilinadi. Goʻng biotermik usulda yuqumsizlantiriladi. Oʻsimlik urugʻi uzoq vaqtgacha yuqum manbai boʻlishi mumkin, shu sababli ularni D.lashda turli kimyoviy vositalar qoʻllaniladi.

Hoshim Nurmamatov.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degeneratsiya

Degeneratsiya (lot. degenero — bu-zilaman) — oʻsimlik, hayvon organizmidagi biror xil biologik belgi va xususiyatning irsiy kasalliklar yoki yashash sharoitining ogirlashib qolishi tufayli buzilishi, yomonlashib aynib qolishi. Baʼzi organ va toʻqimalarning normal individual rivojlanish jarayonida yoʻqolib ketishi (mas, itbaliklar oʻsib, baqaga aylanganda dumining yoʻqolishi), filogenetik taraqqiyot jarayonida kichrayib, boshqacha boʻlib qolishi yoki moddalar almashinuvi oʻzgarishi natijasida yemirilishi ham D. deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degeres qoʻyi

Degeres qoʻyi — yarim mayin, uzun junli goʻshtdor-jundor qoʻy zoti. Olmaota viloyati (Qozogʻiston)dagi "Degeres" ot zdida shropshir, perekos zotlari qoʻchqorlarini dumbali jaydari sovliklar bilan chatishtirib yetishtirilgan (akad. V. A. Balmont, T. B. Bokenbayev, M. A. Aletov, A. V. Chelodnov). 1980 yildan zot tariqasida tasdiqlangan. D.q. yirik, mutanosib jussa tuzilishiga ega zot. Dumbasi va bir xil yarim mayin juni bilan ajralib turadi. Choʻl va chala choʻl ikdimiga yaxshi moslashgan. Serpushtligi 92 — 120%. Koʻchqorlarining vazni 90—110 (ayrimlari 135 kg), sovliklariniki 58— 65 kg. Sovliklaridan 3—3,5 kg, qoʻchqorlaridan 6,5—7 kg jun qirqib olinadi. Bulardan 58—65% toza jun chiqadi. Juni oq, uzun (qoʻchqorlariniki 14— 16 sm, sovliklariniki 9—11 sm), si-fati va yigirilish xususiyati aʼlo darajada. 1959 yildan D.q. Oʻzbekistonga keltirilgan. Goʻsht-yogʻ yoʻnalishidagi dumbali mahalliy jaydari qoʻylar bilan chatishtirilgan, lekin tajribalar kutilgan natijalarni bermadi. D.q. qoʻchqorlaridan dumbali qoʻy zotlarini yaxshilashda foydalanilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidratlanish

Degidratlanish (de va gidratlanish) — anorganik yoki organik moddalardan suv ajralishi. 1) kimyoda — Degidratlanish termik jarayonda koʻpincha katalizatorlar (konsentrlangan sulfat, fosfat kislotalar, alyuminiy-oksid va b.) ishtirokida sodir boʻladi. Efirlar, kislota angidridlari, olefinlar va b. moddalar olishda qoʻllaniladi; 2) geologiyada — Degidratlanish yerpoʻstidakengtarqalgan jarayon boʻlib, foydali qazilmalarning hosil boʻlishida katta ahami-yatga ega. Mas, opal mineralining suvsizlanishidan xalsedon va kvars mine-rallari hosil boʻladi. Ular xalq xoʻjaligida keng qoʻllaniladi. Organizmda ham degidratlanish jarayoni boʻlib turadi, ular fer-mentlar ishtirokida roʻy beradi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidrator

Degidrator — neft emulsiyasi tarkibidagi suvni ajratuvchi asbob. Bu ishni yuqori chastota va yuqori kuchlanishli elektr maydoni taʼsirida amalga oshiriladi. D. metall korpusdan iborat boʻlib, ichida elektrod oʻrnatilgan ebonit izolyator joylashgan. Izolyator boltlar bilan korpus flanetsi 2 ga mahkamlangan. Metall oʻzak 4 dan elektrodga kuchlanish beriladi. D. disk 5 yordamida transformator xonasiga oʻrnatiladi. D.ning elektr qismi transformator, karshilik, razryadnik va kondensatordan tuzilgan. D. neftni qayta ishlash korxonalarida qoʻllaniladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degidrogenlash

Degidrogenlash (de... va gidrogenlash) — organik birikmalardan katalizator ishtirokida vodorod ajra-tib olish reaksiyasi. Elektron almashinish bilan sodir boʻladigan oksidlanishqaytarilish jarayonlariga kiradi. Gidrogenlash uchun yaroqli katalizatorlarning kupi D. uchun ham ishlatiladi. D. yuqori temperaturada boradi. Bosimning oshishi D. jarayoni bilan susayadi. Uglevodorodlarni D.da tarkibida Sg2O3 va MoO3 boʻladigan katalizatorlar koʻproq ishatiladi. Sanoatda D.dan foydalanib, yuqori sifatli yoqilgʻi hamda monomerlar oli-nadi. Alyumoxrom katalizatorlari ishtirokida normal parafin uglevodorodlarni degidrogenlab, olefinlar va diolefinlar olinadi. Shu usuldan foydalanib, neft bilan birga chiqadigan yoʻlakay gazlar hamda neft mah-sulotlaridan butadiyen va izopren, bulardan esa kauchuk olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degrez

Degrez (fors. — qozon quymoq) — qozon quyuvchi, umuman choʻyandan turli buyumlar kuyuvchi usta (yana qarang Degrezlik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degrezlik

Degrezlik, choʻyangarlik — 1) choʻyan eritib, undan turli buyumlar quyish kasbi. Oʻzbekiston hududida qadimdan choʻyandan urush qurollari, hunarmandlik, qishloq xoʻjaligi va roʻzgʻor buyumlari (mas, qozon) yasalgan. Choʻyan buyumlar zaxda zanglab, uzoq turmasligi sababli arxeologik qazilmalar namunalari orasida qadimdan qolgan choʻyan buyumlar kam uchraydi. Muzeylarda saqlanayotgan chuyan buyumlar 15-asrdan keyingi davrlarga mansub. Bobur "Boburnoma" asarida choʻyan quyish jarayonini yozib qoldirgan. 16-asr yozma manbalarida "degrez" soʻzi bilan bir maʼnodagi "choʻyangar" soʻzi ham uchraydi. Oʻrta asr maʼdansozligida mehnat taqsimoti oqibatida choʻyan, jez va birinj (bronza) dan qurol, asbob va buyumlar quyish alohida-alohida tarmoklarga ajralgan. Choʻyangarlar qozon, qorachiroq, chiroq-poya, miltiq nili kabi choʻyan buyumlarni, hatto zambarak, toʻp-shashvar ham quyganlar. 19-asrdan boshlab uy-roʻzgʻor buyumlari (qozon, obdasta va b.) asosan Rossiyadan keltirilishi oqibatida Oʻrta Osiyoda D. kasbi ancha sustlashdi. D. eritish va quyish jarayonlariga boʻlinadi. Degrezlar gʻoʻla choʻyan yoki eski choʻyan buyumlarni sodda usulda (yondoʻkon va vagrankat) eritib va maxsus qoliplarga quyib, turli buyumlar yasaganlar. Bunda ogʻir qoʻl mehnati talab qili-nar edi. 20-asrda ogʻir sanoatning rivojlanishi tufayli D. kasbi ancha barham topdi; 2) joy (mahalla) nomi. Ilgari bir xil kasb bilan shugʻullanuvchi kishilar alohida mahalla yoki guruh boʻlib yashashgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Degreztepa

Degreztepa — shahar harobasi (1 — 5—8-asrlar). Surxondaryo viloyati Oltin-soy tumani Degrez suv omborining jan.-gʻarbida. Toʻgʻri toʻrtburchak tarxli. Mayd. 6 ga dan ortiq. Mudofaa devorlarining qoldiklari tepaliklar (eni 10 m, boʻyi 4 m) sifatida saqlanib qolgan. Burchaklar minoralar bilan himoyalangan. 3 ta darvozasi boʻlgan. Shahar arkining atrofi xandaq bilan oʻralgan. Kushonlar davri va ilk oʻrta asrlarga oid sopol idishlar topilgan.

Manbalar 

   

Oʻrta Osiyoning qadimiy shaharlari
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Vasiliy Degtyaryov

Vasiliy Alekseyevich Degtyaryov (2 Yanvar 1880 — 16 Yanvar 1949) — rus ixtirochisi, muhandislik-artilleriya xizmati general-mayori (1944), texnika fanlari doktori. Mehnat Qahramoni (1940). Pulemyot (shu jumladan qoʻl pulemyoti, 1927 va 1944-yillarda), pulemyot-pistoletlarning bir necha namunalari (shu jumladan PPD, 1940), tankka karshi bir ogar miltiq (PTRD, 1941)ni ixtiro mmgan.

Manbalar 

2-yanvarda tugʻilganlar
1880-yilda tugʻilganlar
16-yanvarda vafot etganlar
1949-yilda vafot etganlar
Sotsialistik Mehnat Qahramonlari
Degustatsiya

Degustatsiya (lot. degusiatio — tatib koʻrish) — tamaki, choy, vino, kandolat, oziq-ovqat mahsulotlari, non, goʻsht, sut mahsulotlari va b. sifatini xidlab, rangini, mazasini koʻrib baholash (k,. Chashnachilik).

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Richard Dedekind

Julius Wilhelm Richard Dedekind (1831.6.10 — Braunshveyg — 1916.12.2) — nemis matematigi; Berlin Fanlar akademiyasi aʼzosi (1880). Ilmiy ishlari sonlar nazariyasiga, algebra va matematik analizga doyr. Koʻp ishlari algebraik sonlar nazariyasiga taallukdi. Mat.da muhim boʻlgan ideal obraz kabi tushunchalarni kiritgan. D. xdqikiy sonlar nazariyasini asoslovchi tizim (Dedekind kesimi) muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Matematiklar
Dedekind kesimi

Dedekind kesimi - irratsio nal sonlarni aksiomatik kiritish usuli. Yu. Dedekind 1872 yilda ishlab chiqqan. Bu usulga koʻra, ratsional sonlar toʻplami ikki sinfga — "quyi" va "yuqori" sinflarga boʻlinadi, "yuqori" sinfga tegishli istalgan son "quyi" sinfdagi har qanday sondan katta; agar "yukrri" sinfda eng kichik son, "quyi" sinfda esa eng katta son boʻlmasa, bunday kesim (boʻlinish) biror irratsional sonni bildiradi. Irratsional sonni kesim yordamida bunday aniqlash, baʼzan, Dedekind aksiomasi deyiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Deduktiv mantiq

Deduktiv mantiq - k, Mantiq.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Christian de Duve

Christian de Duve (1917.2.10, Temsditton, Buyuk Britaniya) — belgiyalik biokimyogar. Tibbiyot Kirollik akademiyasi va Belgiya Fanlar akademiyasi aʼzosi. D. qandli diabetni davolashda ishlatiladigan insulin hamda glyukagonning biokimyosini oʻrgangan. Sub-hujayraviy tuzilma — lizosomalarni kashf etgan. Nobel mukofoti laureati (1974, J. E. Palade va A. Klod bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1917-yilda tugʻilganlar
2-oktyabrda vafot etganlar
4-mayda vafot etganlar
2013-yilda vafot etganlar
Semyon Dejnyov

Semyon Ivanovich Dejnyov (taxminan 1605— 1673, Moskva) — rus yoʻl ochuvchisayyohi, dengizchisi. Sharqiy Sibirdagi kazak polklarida xizmat qilgan. 1640— 42 yillarda Osiyoning chekka shim.-sharqiy qismini kolonizatsiyalashtirish va Rossiyaga qoʻshib olishga tayyorgarlik koʻrish maqsadida tuzilgan ekspeditsi-yada qatnashgan. Oymyakonda bulgan. Mahalliy aholidan zurlik bilan davlat xazinasiga sobol (sibir yoki Kamchatka suvsari) moʻynasidan yasoq toʻplagan. 1648-yil navbatdagi ekspeditsiya bilan kemada shim. suv yoʻlidan sharqqa tomon suzib, Osiyoning eng chekka nuqtasiga yetib borgan. Soʻngra Osiyo va Amerika oraligʻidagi boʻgʻoz (Bering boʻgʻozi)dan birinchi marta oʻtgan va Chukotka ya. o.ni aylanib, quruqlikdan Kolima daryosining quyilish joyiga yetib borgan. Anadir va Anyuy darelarini haritaga tushirgan. Kazak atamani unvonini olgan. D. nomiga Osiyoning eng shim.-sharqiy chekka nuqtasi, Chukotkadagi tog tizmasi, Bering dengizi gʻarbiy sohilidagi qoʻltiq qoʻyilgan.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dejnyov burni

Dejnyov burni — Yevrosiyo materigining shimoli-sharqiy uchi, Chukotka yarim orolda (66°05’ sh.k., 169°40’ gʻ.u.). Eng baland joyi 741 m, yassi choʻqqili togʻ massividan iborat. Dengizga qaragan yon bagri tik. 1879 yil shved kutb tadqiqotchisi A. E. Nordensheld tomonidan S. I. Dejnyov nomi berilgan. Dejnyov burnida Uelen aholi punkta bor.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezavuirlash

Dezavuirlash (frans. desavover — rad qilish, maʼqullamaganlikni izhor etish) — xalqaro huquqda oʻz vakolatlarini oshirib yuborgan dip-lomatik yoki boshqa rasmiy vakilning xattiharakatlari yoxud bayonotlariga davlat yoki hukumat boshligʻining raddiyasi. Bunda diplomatik vakil topshiriqsiz yoki oʻziga berilgan vakolatlarga xilof ravishda ish kurganligi bayon qilinadi. Bu bilan davlat dezavuirlangan vakilning xatti-harakatlari va ularning siyosiy, xalqaro-huquqiy oqibatlari uchun oʻzidan masʼuliyatni soqit qilish maqsadini koʻzlaydi. Dezavuirlangan diplomatik vakil, odatda, oʻz hukumati tomonidan chaqirib olinadi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezaktivatsiya

Dezaktivatsiya (dez... va lot. activus — taʼsirchan) — radioaktiv zarralar bilan zaharlangan obʼyektlar (suv, oziq-ovqat, kiyim-bosh, tuproq, bino va inshootlar, texnika, qurol-yarogʻlar)ni radioaktiv iflosliklardan tozalash; ommaviy shikastlash vositalaridan himoya qilishning bir usuli. Suv maxsus filtrlash (suzish) qurilmalari bilan, texnika maxsus mashinalar va asboblar yordamida yuvuvchi kimyoviy moddalar bilan D.lanadi va h.k.D. samarasi radiometr bilan tekshirib turiladi. Atom elektr styalarida, yadro reaktorlarida falokat yuz berganda, dushman yadro quroli ishlatganda va b. favqulodda holatlarda ishlatiladi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezaminlanish

Dezaminlanish — organik birikmalar molekulasidan amin (NH2) guruhining ajralib chiqish jarayoni. D. da NH2 guruhi boshqa guruhlar (mas, N, OH, OR) bilan almashinadi yoki qoʻshbogʻlar hosil boʻladi. Biokimyoviy D. maxsus fermentlar ishtirokida boradi. Bir necha tur D. mavjud: oksidlanuvchi D. aminokislotalarning tirik organizmda parchalanishi nati-jasida roʻy berib, ajralib chiqqan aminoguruhlar oʻrniga tegishli keto-kislotalar hosil boʻladi. Jarayon aminokislotalarning oksidaza fermentlari ishtirokida kechadi. Organizmda aminokislotalar dekarboksillanganda hosil boʻladigan aminlar ham oksidlanish yoʻli bilan dezaminlanadi. Bu aminlarning aksariyati zaharli boʻlib, ularni zaharsizlantirishda D. muhim ahamiyatga ega. Aminooksidazalar aminlarning D. jarayonini katalizlaydi. Qaytaruvchi D. ikki aminokislota orasidagi oksidlanish qaytarshshsh reaksiyalari asosida roʻy beradi. Bunda ikkala aminokislota ham dezaminlanadi (mas, alanin va glitsin oʻrtasidagi reaksiya). Ichki molekulyar D. da toʻyinmagan kislotalar hosil boʻladi. Bir qator aminokislotalar (mas, oʻsimliklarda asparagin kislota va baʼzi bakteriyalar; odam jigarida gistidin) shu reaksiya asosida dezaminlanadi. Gidrolitik D.da oksikislotalar hosil boʻladi. Bu reaksiya asosida mogʻor zamburugʻlari, baʼzi bakteriyalar va hayvon toʻqimalarida purin asoslari hamda pirimidin asoslari dezaminlanadi. D. organik sintezda, hayvonot, oʻsimlik va mikroorganizmlar hayot faoliyatida muhim ahami-yatga ega.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Dezarg Jerar

DEZARG (Desargues) Jerar (taxminan 1593 — Lion — 1662) — fransuz matematigi. Proyektiv va chizma geom. ga asos solgan. Konus kesimlari haqidagi asari umumiy proyektiv geom.ga bagʻishlangan. D. dunyoda birinchi boʻlib geom.ga cheksiz uzoqlashgan elementlarni kiritgan. Proyektiv geom. ning asosiy teoremalaridan birini yaratgan (qarang Dezarg teoremasi). D., shuningdek, tosh oʻymakorligi va quyosh soatlari haqidagi asarlar muallifi.

Adabiyot 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil