MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Birinchi yordam

Birinchi yordam — baxtsiz hodisalar roʻy berganda, kishi shikastlanganda yoki toʻsatdan kasal boʻlib qolganda uning hayotini asrab qolish va yomon asoratlardan omon qolishi uchun koʻrsatiladigan tez va oddiy tadbirlar majmui; shifokor yetib kelguncha yoki ularni shifoxonaga olib borguncha amalga oshiriladi. Birinchi yordam oʻz-oʻziga yoki boshqalar tomonidan (oʻzaro) koʻrsatilishi mumkin. Shikastlangan odam jarohatini oʻzi bogʻlay olsa, zaharlanish alomati boʻlganida, mast, koʻp suyuqlik ichib meʼdani yuvish va qayt qilishga quvvati kelsa, oʻz-oʻziga Birinchi yordam koʻrsatishi mumkin. Oʻzaro Birinchi yordam odatda boshqa kishi tomonidan koʻrsatiladi. Kishining hayoti xavf ostida qolganda, mast, qon ketganda, tok urganda, zaharlanishda, koma, shok va boshqa holatlarda darhol Birinchi yordam koʻrsatish zarur. Keyingi koʻrsatiladigan tibbiy yordam Birinchi yordamning qanchalik toʻgʻri koʻrsatilganligiga bogʻliq. Mast, suyak ochiq singanda bogʻlov va shina (taxtakach)ning tez va toʻgʻri qoʻyilishi (qarang Immobilizatsiya), koʻpincha shok va boshqa ogʻir kasalliklarning oldini olishga, shikastlanib behush yotgan kishini yonboshi bilan yotqizish traxeya va bronxlarga qusuq massasi hamda qon ketib qolmasligiga yordam beradi.

Birinchi yordam uch xil tadbirlar majmuasini oʻz ichiga oladi: 1) tashqi shikastlovchi omillar (elektr toki, bosib qolgan ogʻir narsa va boshqalar) taʼsirini darhol bartaraf etish yoki shikastlangan kishini noqulay sharoitdan xoli qilish (suvdan, oʻt tushgan joydan olib chiqish va boshqalar); 2) shikastlanish tarziga qarab Birinchi yordam koʻrsatish (bular haqida q. Suyak chiqishi, Suyak sinishi, Zaharlanish, Hushdan ketish, Jarohatlanish, Kuyish va b.); 3) yaqin atrofdagi kasalxona, poliklinikaga yetkazish. Odam toʻsatdan betob boʻlib qolganida, turli xil baxtsiz hodisalar roʻy berganida, albatta tez yordam chakirish, noiloj qolgan hollarda duch kelgan transportda davolash muassasasiga olib borish zarur. Toʻgʻri Birinchi yordam koʻrsatish uchun doim tegishli bilim va malakani oshirib borish lozim. Ishxona, avtomashina va uydagi dori qutichasida Birinchi yordam uchun zarur boʻlgan hamma narsalar boʻlishi kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi Fransiya imperiyasi

Birinchi imperiya — Fransiyada Konsullik davri (1799—1804) dan keyingi Napoleon I (Bonapart) imperiyasi davri (1804—14 va 1815). Bu davrda fransuz inqilobida qoʻlga kiritilgan demokratik yutuqlar bekor qilinib, harbiy diktatura oʻrnatildi. Ammo inqilob natijasida vujudga kelgan tuzum saqlanib qoldi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi internatsional

Birinchi internatsional — q. Internatsional I.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi kosmik tezlik

Birinchi kosmik tezlik — osmon jismi (mas, Yer)ning gravitatsiya (tortish) maydonidagi jism (mas, kosmik kema) sunʼiy yoʻldoshga aylanishi uchun unga berish lozim boʻlgan eng kichik boshlangʻich tezlik. Turli balandliklar uchun har xil boʻladi. Doiraviy tezlikka teng qilib olinishi kerak. Yer sirtida (atmosfera boʻlmagan holda) Birinchi kosmik tezlik t. 7,91 km/sek ga teng.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi signal sistemasi

Birinchi signal sistemasi — tashqi va ichki muhit taʼsirotlari (yorugʻlik, tovush va h. k.) odam hamda hayvonlarning reseptorlarta taʼsir etganda, bosh miya katta yarim sharlari poʻstlogʻida hosil boʻladigan nerv jarayonlari majmui. Birinchi signal sistemasi s. voqelikni sezgi va tuygʻular shaklida bevosita aks ettiradigan asosdir. Birinchi signal sistemasi s. terminini I. P. Pavlovjoriy etgan (1932). Uning taʼkidlashicha, hayvonlar koʻruv, eshituv va boshqa reseptorlarga taʼsir qiladigan taʼsirotlar tufayligina voqelikni sezib turadi. Odamda bevosita taʼsirotlarni idrok etadigan birinchi signal sistemasi va nutqni idrok etadigan ikkinchi signal sistemasi bor; bu ikkala signal sistemasi sifat jihatidan turlicha bulsada, bir-biri bilan chambarchas bogʻlangan, bir butun holda (oliy nerv faoliyati qonuniyatlari asosida) ishlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birinchi haydov

Birinchi haydov, tinch yerni haydash — qoʻriq va boʻz, shuningdek bedapoya va boshqa koʻp yillik oʻsimliklar oʻsib, chim bosgan yerlarni haydash. Dehqonchilikda oʻt ekinlarini ekish (19-asr) qoʻllanilgandan keyin paydo boʻlgan. Birinchi haydov da tuproq qatlamlari 130—135° agʻdarilib, bir-biriga 45° burchak hosil qilgan holda zich tiralib qoladi. Birinchi haydov dan soʻng dala toʻlqinsimon koʻrinishda boʻladi. Birinchi haydov turli tipdagi lemex va agʻdargichli pluglar bilan bajariladi. Birinchi haydov da koʻp yillik begona oʻtlar ildizi zararlanadi, ularning unishi susayadi. Chim qayta oʻsmasligi va ekinlarni oʻt bosib ketmasligi uchun yer disklanadi va boronalanadi. Xaydalma qatlam qalinligi, oʻsimliklarning biologik xususiyatlari, dalaning oʻt bosganlik darajasiga qarab Birinchi haydov chuq. 15—22 sm boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birla

Birla — Hindistondagi moliyasanoat guruhi. Hindistonningyirik moliya magniti G. Birla nomi bilan atalgan. 19-asr oʻrtalarida kreditmoliya kompaniyasi shaklida vujudga kelgan. Asosiy faoliyat sohalari — yengil sanoat, shuningdek rangli metallurgiya, avtomobilsozlik, elektrotexnika sanoati, savdo va boshqa (jami 50 dan ortiq tarmoq). Asosiy kompaniyalarning umumiy aktivlari 4,1 mlrd. dollar, savdo hajmi 3,8 mlrd. dollar, foydasi 111 mln. dollar (80- yillar oxiri).

Manbalar
Birlamchi buyrak

Birlamchi buyrak — q. Mezonefroz.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi va ikkilamchi sifatlar

Birlamchi va ikkilamchi sifatlar — 17—18-asrlar bilish nazariyasidagi tushunchalar. Narsalar sifatini farqlash uchun qoʻllanilgan. Bu tushuncha Aristotel, Demokrit, Dekart, Gassendi, Gobbs asarlarida uchrasada, dastlabki termin sifatida uni ingliz faylasufi J. Lokk qoʻllagan. J. Lokk fikricha, birlamchi yoki obyektiv sifatlar — uzunlik, kattalik, hajm, figura va boshqadir; ikkilamchi yoki subyektiv sifatlar — rang, ovoz, maza, hid va boshqadir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Belgilar

Birlamchi jinsiy belgilar — erkak va urg‘ochi hayvon, shuningdek erkak bilan ayolni bir-biridan ajratib turadigan asosiy belgilar majmui. B. j. b.ga jinsiy a’zolar va jinsiy bezlar (urug‘don va tuxumdon), shuningdek urug‘ o‘tkazuvchi yo‘llar kiradi. Bir jinsni ikkinchi jinedan ajratib turadigan boshqa hamma belgilar (soqolmo‘ilov chiqishi, ko‘krak bezlarining o‘sishi, ovoz o‘zgarishi va h. k.) ikkilamchi jinsiy belgilarta kiradi. U yoki bu jinsga tegishli belgilar haqida ya na q. Germafroditizm.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi ichak boʻshligʻi

Birlamchi ichak boʻshligʻi — koʻp hujayrali hayvonlar rivojlanishining gastrula bosqichidagi hazm (ichak) boʻshligʻi (qarang Gastrotsel).

Manbalar
Birlamchi ogʻizlilar

BIRLAMCHI OGʻIZLILAR (Protostomia) — ikki tomonlama simmetriyalilarga mansub boʻlgan haqiqiy koʻp hujayrali hayvonlar. Umurtqasiz hayvonlarning koʻpchilik tiplari (yassi chuvalchanglar, birlamchi tana boʻshliqlilar, tikanboshlilar, nemertinlar, halqali chuvalchanglar, mollyuskalar, boʻgʻimoyoqlilar, onixoforalar, paypaslagichlar) kiradi. Birlamchi ogʻizlilar ning ogʻiz teshigi boshlangʻich ogʻiz (blastopor)dan yoki uning oldingi qismidan vujudga keladi, anal teshigi qaytadan tananing orka qismida hosil boʻladi; tashqi skeleti (kutikulasi, xitini yoki chigʻanogʻi) bor; oldingi va orqa ichaklari ektodermadan tashkil topadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlamchi traxeyalilar

Birlamchi traxeyalilar (Рrotrаcheatа) — onixoforalar (onychophora) tipining, asosan, tropik va moʻʼtadil mintaqalarda tarqalgan sinfi. Tuzilishi halqali chuvalchanglarga oʻxshash. Qurtsimon tanasi boʻgʻimlarga (13 dan 43 gacha) boʻlingan, boʻgʻimlarining ikki yonida bir juftdan boʻgʻimlarga boʻlinmagan oddiy oyoqlari va oyoqlarining uchida bir juftdan xitinlashgan tirnoqchalari bor. Tana uz. 4—15 sm, yupka xitinli kutikula bilan qoplangan. Boshida bir juft uzun moʻylovi, ular asosida bir juft oddiy koʻzi bor. Boshining pastki tomonida soʻrgʻichlar bilan oʻralgan ogʻzi va ikkita ogʻiz oldi soʻrgʻichlari joylashgan. Ogʻzida bir juft xitin plastinkadan iborat jagʻi boʻladi. Tana boʻshligi aralash (miksotsel). Bosh miyasi 3 ta boʻlimdan iborat. Nafas organi vazifasini sodda tuzilgan, oʻzaro tutashmagan bir tutam traxeya naychalari bajaradi. Qon aylanish sistemasi ochiq. Ichagi naysimon, ayirish organi har bir oyogʻining ostki tomonida joylashgan metanefriydan iborat. Ayrim jinsli, asosan tirik tugʻadi. 70 ta turi bor. Janubiy va Gʻarbiy Afrikada, Markaziy va Janubiy Amerikada, Indoneziyada, Avstraliyaning jan. sohillarida, Yangi Zelandiya va Shim. Hindistonda tarqalgan. Toshlar, chirigan yogochlarning ostida yashaydi. Yirtqich, oʻljasini ogʻizoldi soʻrgʻichlaridan chiqaradigan yopishqoq suyuq modda yordamida tutadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan millatlar

Birlashgan millatlar — Ikkinchi jahon urushi davri (1939—45)da gitlerchilarga qarshi koalitsiyaga kirgan va 1945-yilda Birlashgan Milpatlar Tashkiloti (BMT)ni tuzgan davlatlarni anglatuvchi termin. BMTning qisqaroq nomi sifatida ham qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgʻarmasi

Birlashgan millatlar tashkilotining bolalar jamgʻarmasi (UNICEF) () – BMTning asosiy jamgʻarmalaridan biri. Uzoq vaqt davom etgan urush natijasida katta qiyinchiliklarga duchor boʻlgan Yevropa bolalariga gʻamxoʻrlik koʻrsatish maqsadida 1946-yilda tuzilgan. 1953-yildan BMTning doimiy tuzilmasiga aylangan. Yer yuzida, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlardagi bolalarning soglom va barkamol voyaga yetishiga kumaklashish uning bosh tamoyilidir. Mazkur sohadagi faoliyati uchun 1965-yilda Nobel mukofoti bilan taqdirlangan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, UNICEFga aʼzo boʻldi va u bilan yaqin hamkorlik oʻrnatdi. Jamgʻarma tomonidan bolalarni immunizatsiya qilish, boshlangʻich maktab oʻquvchilarini oziq-ovqat va ichimlik suv bilan taʼminlash vaksinalar yetkazib berish boʻyicha uzoq muddatli dasturlar, Orolboʻyi aholisiga yordam koʻrsatish yuzasidan maxsus dastur, „Orol dengizi: mintaqaviy va ekologik yordam loyihasi“ ishlab chiqilgan.

Yana q. 

 Birlashgan millatlar tashkiloti
 Jahon pochta ittifoqi

Manbalar
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi

Birlashgan millatlar tashkilotining bosh assambleyasi — BMT asosiy organlaridan biri, barcha a’zolarining umumiy yigʻilishi. Butun BMTga tegishli vazifalar hamda vakolatlarning muhim qismini bajaradi. BMT barcha asosiy organlari orasida eng vakolatlisi. Shu organlarni shakllantirishda ishtirok etadi. BMTga a’zo hamma davlatlar oʻz vakillariga ega boʻlgan yagona organ. Mazkur vakillar koʻpi bilan 5 delegat va yana shuncha delegat oʻrinbosari va zarur miqdordagi maslahatchilar va ekspertlardan tashkil topadi. BMTga a’zo davlatlarning barchasi BMT Bosh Assambleyasida teng huquqli, ya’ni har biri bir ovozga ega. Delegatsiya majlislar zalida davlatning ingliz tilidagi rasmiy nomiga muvofiq alifbo tartibida joylashadi. BMT Bosh Assambleyasi BMT Ustavi doirasidagi yoki uning har qanday organi vakolat hamda vazifalariga doir har qanday masala yoxud ishni, biron-bir davlat yoki Xavfsizlik Komiteti oʻrtaga qoʻygan masalalarni muhokama qilish, shuningdek BMT a’zolari va Xavfsizlik Kengashiga oid tavsiyalarni berish vakolatiga ega. BMT Bosh Assambleyasi Xavfsizlik Kengashining doimiy boʻlmagan a’zolarini (doimiy a’zolari BMT Ustavi 23-moddasida koʻrsatilgan), Iqtisodiy va Ijtimoiy kengash a’zolarini saylaydi; Xavfsizlik Kengashi bilan birga Xalqaro sud sudyalarini saylashda qatnashadi; Xavfsizlik Kengashi tavsiyasiga binoan BMT Bosh kotibini tayinlaydi; Xavfsizlik Kengashining va BMT boshqa organlarining yillik hamda maxsus dokladlarini qabul qilib, koʻrib chiqadi; BMT byudjetini muhokama etib, tasdiqlaydi. BMT Bosh Assambleyasi navbatdagi yillik sessiyaga (u odatda sentabr oyining 3-seshanba kuni ochiladi), shuningdek maxsus yoki (1950-yildan) favqulodda sessiyaga yigʻiladi. Maxsus sessiyalar Xavfsizlik Kengashi, BMT a’zolarining koʻpchiligi yoki bular ma’qullagan holda BMT a’zolaridan birining talabi bilan chaqiriladi. BMT Bosh Assambleyasining har bir sessiyasida rais va uning 21 oʻrinbosari saylanadi. Xavfsizlik Kengashi doimiy a’zolarining vakillari sessiya raisi etib saylanmaydi. Shuningdek ikkita protsedura qoʻmitasi tuziladi. BMT Bosh Assambleyasining 7 bosh qoʻmitasi va 2 doimiy qoʻmitasi bor. Bosh Assambleya tavsiya tusidagi rezolyutsiyalarni qabul qiladi.

Yana q. 

 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi

Birlashgan millatlar tashkilotining iqtisodiy va ijtimoiy kengashi (EKOSOS) — BMTning asosiy organlaridan biri. Uning xalqaro va ijtimoiy hamkorlik sohasidagi vazifalarining ijrosi uchun mas’ul tashkilot. BMT Bosh Assambleyasi saylaydigan 55 a’zodan iborat; ularning uchdan biri har yili qaytadan, BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy a’zolari bulgan davlatlar esa uzluksiz a’zolar etib saylanadi. Oʻz vakolatlariga binoan iqtisodiy, ijtimoiy, madaniy, ta’lim, sogʻliqni saqlash va h. k. sohalarga oid xalqaro masalalar yuzasidan tadkiqotlar oʻtkazadi va ma’ruzalartayyorlaydi; inson huquqlari va asosiy erkinliklarini hurmatlashni ragʻbatlantirish maqsadida tavsiyalar ishlab chiqadi; BMT Bosh Assambleyasiga takdim etish uchun oʻz faoliyat doirasiga kiradigan masalalar boʻyicha konvensiyalarning loyihalarini tayyorlaydi, mazkur masalalar yuzasidan konferensiyalar oʻtkazadi. Oʻz faoliyatida rivojlanayotgan mamlakatlarga iqgisodiy, texnikaviy va boshqa xil yordam koʻrsatish ishiga katta ahamiyat beradi. Oliy organi — sessiya boʻlib, u yiliga 2-marta: bahorda — NyuYorkda, yozda — Jenevada oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti

Birlashgan millatlar tashkilotining sanoatni rivojlantirish tashkiloti (UNIDO) — BMTning xalqaro tashkilotlaridan biri. 1966-yilda rivojlanayotgan mamlakatlar sanoatini jadal taraqkiy ettirish va ragʻbatlantirish hamda BMTning mazkur sohasidagi faoliyatini muvofiqpashtirish maqsadida tuzilgan. Qarorgohi — Vena shahri (Avstriya)da. YUNIDOga 150 davlat aʼzo (1990). Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, unga teng huquqli aʼzo sifatida kirdi. OʻzRda bozor iqtisodiyotiga oʻtish davrida mazkur tashkilotning respublika sanoatini rivojlantirishga oid qator dasturlari ishlab chiqildi.

Vazifalari 
UNIDOning vazifalari:
Sanoat boshqaruvi va statistika
Investitsiyalar va texnologiyalarni rag'batlantirish
Savdo va raqobatbardoshlikni rivojlantirish
Xususiy sektorni rivojlantirish
Agrosanoat tarmoqlari
Barqaror energiya boshqaruvi va iqlim o'zgarishi
Monreal protokoli

Ijrochi va bosh direktorlar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xavfsizlik Kengashi

Birlashgan millatlar tashkilotining xavfsizlik kengashi — BMTning asosiy doimiy ishlovchi siyosiy organi; BMT Ustavi 24-moddasiga binoan xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab turish uchun asosiy javobgarlik BMT Xavfsizlik Kengashi zimmasiga yuklatilgan. BMT Xavfsizlik Kengashining faoliyat doirasi BMT Ustavi (V—VII boblar)da aniq koʻrsatilgan va davlatlar oʻrtasidagi nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish sohasida keng vakolatlar berilgan. U xalqaro toʻqnashuvlarni yoxud nizolarni keltirib chiqarishi ehtimol tutilgan har qanday nizo yoki holatni tekshirish vakolatiga, tinchlikka har qanday taxdid va uni har qanday buzish yoki agressiya hollarini aniqlash hamda xalqaro tinchlik va xavfsizlikni saqlab qolish yoxud tiklash yuzasidan tegishli tadbirlarni belgilash hamda tavsiyalar berish huquqiga egadir. BMTga a’zo 15 davlat: 5 doimiy va 10 muvaqqat a’zodan iborat. BMT Ustavi 23moddasiga koʻra, AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Xitoy,Shimoliy Irlandiya qo'shma qirolligi va Rossiya BMT Xavfsizligi Kengashi doimiy a’zolaridir. Muvaqqat a’zolar esa Bosh Assambleya tomonidan 2 yillik muddatga saylanadi, uning har bir sessiyasida 5 muvaqqat a’zo qayta saylanishi shart. Muvaqqat a’zolar oʻrni kuyidagicha taqsimlanadi: Osiyo va Afrika davlatlaridan —5 a’zo, Sharqiy Yevropa davlatlaridan— 1 a’zo, Lotin Amerikasi davlatlaridan—2 a’zo, Gʻarbiy Yevropa va boshqa davlatlar (Kanada, Avstraliya, Yangi Zelandiya)dan—2 a’zo. BMT Xavfsizlik Kengashiga a’zo har bir davlat unda bir vakilga ega boʻladi. BMT Xavfsizlik Kengashi uzluksiz ishlaydi, uning majlislari orasidagi tanaffuslar 2 haftadan oshmasligi shart. Mazkur majlislarda davlatlar vakili ingliz tilidagi rasmiy nomi boʻyicha alifbo tartibida bir oy mobaynida navbatmanavbat raislik qiladi. BMT Xavfsizlik Kengashi majlislari ochiq boʻladi; uzrli sabablarga binoan majlis yopiq deb e’lon qilingan hollar bundan mustasno.

Yana q. 

 Birlashgan Millatlar Tashkilotining Bosh Assambleyasi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlik

Birlik (matematikada)—1) tabiatan bir jinsli miqdorlarni solishtirib koʻrish uchun qabul qilingan aniq miqdor. Masalan, uzunlik oʻlchov birliklari: mm, sm, dm, m, km; ogʻirlik oʻlchov birliklari: g, kg, s, t; 2) guruh (halqa)ning har qanday a elementi uchun aye=a tenglik bajarilsa, ye element guruxning oʻng birlik elementi, yea=a tenglik bajarilsa, ye element guruhning chap birlik elementi deyiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birlik vektor

Birlik vektor — uzunligi birga teng boʻlgan vektor. Orta deb ham ataladi. Birlik vektorning Dekart oʻqlaridagi proyeksiyalari uning tegishli oʻqlar bilan tashkil qilgan burchaklari kosinusiga teng.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birliklar tizimi

Birliklar tizimi, fizik kattaliklarning birliklar tizimi — oʻlchov birliklari toʻplami. Biror kattalikning boshqa kattaliklarga bogʻliqligini ifodalovchi fizik qonunlar baʼzi kattaliklar uchun oʻlchov birliklari belgilashga imkon beradi. Bularasosiy oʻlchov birliklari deyiladi. Shulardan foydalanib boshqa kattaliklar uchun topiladigan birliklar hosilaviy oʻlchov birliklari deb ataladi.

Birlik tizimlari:
 Oʻlchovlar metrik tizimi
 Metr-tonna-ikkinchi birliklar tizimi
 Xalqaro birliklar tizimi
 Koreya oʻlchov birliklari
 Tabiiy birliklar tizimi
 va boshqalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birma tili

Birma tili — Xitoy-tibet til oilasiga mansub tibet-birma tillar guruhiga kiradi. Myanma davlatining rasmiy tili. Bu tilda 30 mln.dan ortiq kishi gaplashadi. Toʻrt — shim., markaziy, tavoy va arakan lahjalariga boʻlinadi. Birma tili boʻgʻinli va ohangli tillardan boʻlib, tuzilish jihatdan analitik (ayiruvchi) boʻlsada, unda talay agglyutinativ unsurlar mavjud. Ot shakllari yasalishida maxsus postpozitiv koʻmakchi soʻzlar va feʼl shakllarida agglyutinativ qoʻshimchalar, ayrim prefiks lar va baʼzan koʻmakchi soʻzlar asosiy oʻrin tutadi. Leksik jihatdan tub soʻzlar bilan birga paliy tilidan uzlashtirilgan suzlar ham qullaniladi. Uslub jihatdan ikki — yozma va ogʻzaki kurinishga ega, bular bir-biridan grammatik va leksik jihatdan farqdanadi. Birma tili alifbosi qad. hind yozuvi brahmiyning jan. tarmogʻidan kelib chiqqan.

Manbalar

Tillar
Birmingem

Birmingem (Birmingham) - Buyuk Britaniyadagi shahar. WestMidlends metropoliten grafligining maʼmuriy markazi (Markaziy Angliya). Aholisi 2,3 mln. kishi (1992, shahar atrofi bilan). B. birinchi marta 11-asrga oid tarixiy manbalarda tilga olingan. 13-asrda uzining yarmarkalari bilan shuhrat qozongan. 16-asrda metalldan ishlangan buyumlari bilan mashhur bulgan. 20-asr boshida harbiy zavodlar kurila boshlandi. Ikkinchi jahon urushi davrida shaharga ancha zarar yetgan. B. sanoat shahri, muhim transport tuguni. Gʻarbiy Midlend iqtisodiy rayonining markazi. Sanoatining asosiy tarmoklari: mashinasozlik, jumladan avtomobilsozlik, metallsozlik, kimyo (asosan shina va plastmassa), elektrotexnika ("Jeneral elektrik"), rezina va harbiy sanoat. Poligrafiya, rangli metallurgiya sanoati korxonalari ham bor. Zargarlik buyumlari ishlab chiqariladi. Meʼmoriy yodgorliklaridan gotika uslubida qurilgan SentMartin cherkovi (13-asr), ratusha (183252), SentChed sobori (1839— 41) va boshqa saqlangan. Universitet (1900-yildan), texnika kollejlari, shahar muzeyi, rasmlar galereyasi, nafis sanʼat instituti galereyasi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birmingem (shahar)

Birmingem (Birmingham) - AQSH jandagi shahar. Alabama shtatida. Appalachi togʻlarining etagida joylashgan. Aholisi 266 ming kishi (1990). BlekUorrior daryosiga tutashgan kema qatnaydigan kanaldagi port. Birmingem (shahar) va avtomobil yoʻllarining yirik tuguni. B. AQSH jan. dagi kora metallurgiya sanoatining muhim markazi. Asosiy metallurgiya zavodlari shahar atrofida joylashgan. B. atrofida temir rudasi, kokslanuvchi kumir va flyus materiallar qazib chiqariladi. Ogʻir mashinasozlik, kokskimyo, sement, tuqimachilik, oziq-ovqat, ip gazlama, poligrafiya, mebel ishlab chiqarish sanoati va harbiy sanoat rivojlangan. B.ga 1871-yilda asos solingan. 2 universitet bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birobijan

Birobijan — Rossiya Federatsiyasidagi shahar (1937-yildan), Yahudiylar muxtor viloyatining markazi. Amur daryosining Bira irmogʻi soxdlida. Birobijan tuguni. Aholisi 86,7 ming kishi (1992). Asosan yengil (tikuvchilik, trikotaj, poyabzal va boshqa fabrikalar), oziq-ovqat va yogʻochsozlik sanoati katta oʻrin tutadi. "Dalselmash" qishloq xoʻjaligi mashinasozligi, kuchlanish transformatorlari zavodlari, tibbiyot va ped. hamda madaniymaorif bilim yurtlari, teatr, oʻlkashunoslik muzeyi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Birodarlashgan shaharlar

Birodarlashgan shaharlar — turli davlatlarning doimiy doʻstona aloqalar oʻrnatgan shaharlari. Ular Birodarlashgan shaharlar jahon federatsiyasiga birlashgan. 1963-yildan boshlab har yili aprel oyining oxirgi yakshanba kuni Jahon Birodarlashgan shaharlar kuni sifatida nishonlanadi. Birodarlashgan shaharlar mahalliy hokimiyat vakillarining delegatsiyalari, mutaxassislar, badiiy havaskorlik va sport jamoalari koʻrgazmalar, sayyohlar almashish va boshqa tadbirlarda faol ishtirok etadilar. Birodarlashgan shaharlar bilan aloqalarning samarali usullaridan biri sifatida doʻstlik kunlari va haftaliklari oʻtkazib turiladi. Bu tadbirlar doʻstlik hamda hamkorlik aloqalarini kengaytirish uchun xizmat qiladi.

Toshkent shahri Sietl (AQSH, 1973), Shanxay (Xitoy, 1996), Kortrayk (Belgiya, 1982), Tunis (Tunis, 1973) shaharlari bilan birodarlashgan. Toshkent shahri bilan Seul (Koreya Respublikasi), Saratov, Yekaterinburg (RF) oʻrtasida hamkorlik bitimlari imzolangan (1997). Fargʻona viloyati Fiok-Txan viloyati (Vyetnam, 1981) bilan, Navoiy shahri — Chjuchjou shahri (Xunan viloyati, Xitoy, 1996) bilan, Angren shahri— Datun shahri (Shansi viloyati, Xitoy, 1995) bilan birodarlashgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Bironsoy

Bironsoy — Navoiy viloyati Navbahor tumanidagi soy. Quyi Qalqonotasoy deb ham ataladi. Qoratogʻningjan. yon bagridan boshlanadi. Uzunligi 28 km, havzasining maydoni 49 km². Ugomning 7 ta irmogʻi bor. Ugom juda kamsuv, faqat bahorda suvi bir oz koʻpayadi va Konimex kanaligacha (oʻngdan) yetib boradi. Yezda Qalqonota qishlogʻi yaqinida deyarli qurib qoladi, faqat buloqsuvlari oqadi. Ugom suvidan chorva mollarini, qisman ekinzorlarni sugʻorishda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekistondagi daryolar