Toshkent deklaratsiyasi (1966)

Toshkent uchrashuvi (1966) – Hindiston bilan Pokiston oʻrtasida 1965-yilda roʻy bergan qurolli toʻqnashuvni hal qilish maqsadida Pokiston prezidenti M. Ayyubxon bilan Hindiston hukumati rahbari L. B. Shastrining uchrashuvi (1966-yil 4—10-yanvar). Uchrashuv SSSR Ministrlar Soveti Raisi Aleksey Kosigin ishtirokida oʻtgan. Toshkent uchrashuvida Toshkent deklaratsiyasi imzolanib, unda ikki mamlakat oʻrtasidagi janjalli masalalarni tinch yoʻl bilan hal qilishga kelishilgan.

Umumiy tavisifi 

1966-yil 4-yanvardan 10-yanvargacha boʻlib oʻtgan uchrashuvga Sovet Ittifoqi Oʻzbekistonning Toshkent shahrida mezbonlik qildi. SSSR urushayotgan tomonlar oʻrtasida yanada doimiy kelishuv yaratishga harakat qildi

Sovet Ittifoqi Ministrlar Soveti Raisi Aleksey Kosigin Hindiston bosh vaziri Lal Bahadur Shastri va Pokiston prezidenti Muhammad Ayub Xon oʻrtasida moderatorlik qildi.

Deklaratsiya 

Toshkentda 1966-yil 25-fevraldan kechiktirmay Hindiston va Pokiston harbiylarining mojarodan oldingi pozitsiyalariga, avgustgacha boʻlgan chiziqlariga qaytishlari haqida bayonot berilib, deklaratsiya eʼlon qilindi. Unga koʻra, hech bir xalq bir-birining ichki ishlariga aralashmaydi; iqtisodiy va diplomatik munosabatlar tiklanadi; harbiy asirlarni tartibli ravishda topshirish amalga oshirilardi va ikkala rahbar ham ikki tomonlama munosabatlarni yaxshilashga harakat qiladi.

Natijasi 

Shartnoma ikkala mamlakatda ham qattiq tanqid qilindi, chunki hindlar va pokistonliklar oʻz vakillaridan kelishilganidan koʻra koʻproq imtiyozlar kutishgan. Toshkent deklaratsiyasiga muvofiq, 1966-yil 1 va 2-martda vazirlar darajasida muzokaralar boʻlib oʻtdi. Bu muzokaralar samarasiz boʻlganiga qaramay, diplomatik almashinuv bahor va yoz mobaynida Kashmir mojarosi boʻyicha ikki tomonlama muzokaralarda keluvchilarga erishilmasligi va fikrlarning keskin farqlari fonida davom etdi.

Hindistonda kelishuv urushsiz shartnoma yoki Kashmir boʻylab partizanlar urushidan voz kechish yoʻqligi sababli tanqidga uchradi. Toshkent deklaratsiyasi imzolangandan soʻng Hindiston bosh vaziri Lal Bahadur Shastri Toshkentda sirli tarzda vafot etdi, uning toʻsatdan oʻlimi zaharlangani haqidagi fitna nazariyalarining kuchayishiga olib keldi. Jurnalist, fitna nazariyotchisi va xolokostni inkor etuvchi Gregori Duglas 1993-yilda amerikalik razvedka xodimi Robert Krouli bilan bir qator intervyular oʻtkazganini daʼvo qildi. Duglasning soʻzlariga koʻra, Krouli Markaziy razvedka boshqarmasi Shastri hamda Hindistonning yadroviy qurol dasturining rivojlanishiga toʻsqinlik qilish uchun hind yadroshunos olimi Baba Xomi Jahongir (Air India 101-reysida vafot etgan) ham oʻldirganini iddao qilgan. Hindiston hukumati mamlakatning tashqi aloqalariga zarar yetkazishi, mamlakatda buzilishlarga olib kelishi va parlament imtiyozlarini buzishi haqidagi daʼvo bilan uning oʻlimi haqidagi xabar boʻyicha maxfiylikni ochishdan bosh tortgan.

Pokistonda kelishuv keng koʻlamli qaygʻuga sabab boʻldi. Prezident Muhammad Ayub Xon oʻt ochishni toʻxtatish boʻyicha buyruq berganidan soʻng, butun mamlakat boʻylab namoyishlar va tartibsizliklar avj oldi va ijtimoiy norozilik yanada kuchaydi. Ammo keyinroq Xon 1966-yil 14-yanvarda xalqqa murojaat qilib, kelishuvning mantiqiy asoslarini tushuntirib berdi. Garchi u oxir-oqibat tartibsizliklarni bostirishga muvaffaq boʻlgan boʻlsa-da, Toshkent deklaratsiyasi Xonning obroʻsiga qattiq putur yetkazdi va oxir-oqibat 1969-yilda uning qulashiga olib kelgan omillardan biri boʻldi.

Manbalar

Havolalar 
 Full text of Tashkent Declaration , UN Peacemaker
 All peace agreement for India, UN Peacemaker
 All peace agreements for Pakistan, UN Peacemaker

Toshkent
Hindiston Respublikasi tarixi
1965-yilgi Hindiston-Pokiston urushi
Sovet Ittifoqining tashqi aloqalari
Pokiston-Sovet Ittifoqi munosabatlari
Hindiston-Sovet Ittifoqi munosabatlari
Sovet Ittifoqida 1966-yil
Sovet Ittifoqidagi diplomatik konferensiyalar
Pokiston tinchlik shartnomalari
Deklaratsiya
Hindistonda 1966-yil
Hindiston tinchlik shartnomalari
1966-yilda tuzilgan shartnomalar
Pokistonda 1966-yil
Hindiston shartnomalari
Shastri maʼmuriyati
Hindiston-Pokiston shartnomalari
Hindiston-Pokiston harbiy munosabatlari