MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Marza

Marza — relyef shakli. Tepasi qabariq shakldagi muayyan masofaga choʻzilgan balandlik. M.lar tektonik yoʻl bilan hosil boʻlishi (antiklinal burma), daryo, dengiz toʻlqini keltirgan qumlardan vujudga kelishi (qum tillari, barlar), morena jinslarining toʻplanishidan paydo boʻlishi (ozlar), kishilar tomonidan bunyod etilishi (yoʻl koʻtarmalari) mumkin. Tektonik yoʻl bilan hosil boʻlgan M.lar doirasida joylashgan baʼzi mayda koʻtarmalarda neft, gaz konlari boʻlishi mumkin.

Manbalar 

Geografik terminlar
Marzbon

Marzbon, Marzubon (fors, marz — chegara, chiziq, maʼlum bir joy; bon — soqchi, qoʻriqchi) — Qad. Eronda viloyat hukmdori unvoni. Dastlab M. istilohi chegaraga yondosh maʼmuriy birlik hokimini ifodalash uchun qoʻllanilgan. Arabcha, forscha vaturkiycha tarixiybadiiy asarlar matnida M. koʻzga tashlanadi. Eski arman obidalarida "Marzpan", "Marzvan", suryoniy yodgorliklarida "Marzbono", "Marza-bono" fonetik shakllari qoʻllanishda boʻlgan. Sosoniylar Eronida chegara viloyati hokimi hisoblanmish M.ning imtiyozi oʻzga viloyat hokimlariga nisbatan ancha kengroqboʻlgan. M.lar Sharqiy Armanistonni sosoniylar hukmronligi barham topgach, 428 yildan, Sharqiy Gruziyani esa sosoniylarga qarshi qoʻzgʻolon bostirilgandan soʻng , 523 yildan idora etganlar. Unga zarur paytlarda mustaqil siyosat yuritish huquqi berilgan. M.lar, koʻpincha, shoh xonadoniga mansub boʻlib, joylarda maʼmuriy, harbiy va sud hokimiyatiga ega edilar. Alisher Navoiy asarlari tilida M. soqchi, chegarachi maʼnosida ishlatilgan. "Boburnoma"da chegara viloyati hokimi sarhadbegi terminbirikmasi bilan anglashilgan. Xiva xonligada M. qalʼa boshligʻi vazifasini ado etgan.

Manbalar
Mariana novi

Mariana novi — Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi chuqur suv osti botigʻi. Mariana orollari boʻylab 1340 km masofaga choʻzilgan. Oʻrtacha kengligi 59 km, chuqurliqi 11028 m (Dunyo okeanining eng chuqur joyi).

Manbalar
Mariana orollari

Mariana orollari - Tinch okeanning gʻarbiy qismidagi bir guruh orollar, Mikroneziya Maydoni 1,1 ming km². 15 ta yirik va bir necha mayda orol va riflardan iborat. Kelib chiqishiga kura, marjon va vulkan orollar. Tez-tez zilzila boʻlib turadi, soʻnmagan vulkanlar bor. Eng baland joyi 965 m. Fosforit, oltingugurt, temir va marganets rudasi konlari bor. Iklimi tropik, passatli iqlim. Yiliga 1800– 2100 mm yogʻin yogʻadi. Tayfunlar boʻlib turadi. Janubiy va sharqiy togʻ yon bagʻirlari doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan, shim.da kserofit oʻsimliklar usadi. Kokos palmasi, banan, sitrus oʻsimliklar oʻstiriladi. Paxta, shakarqamish ekiladi, kofe yetishtiriladi. Baliq ovlanadi. Mariana orollariga yevro-paliklardan dastlab 1521-yilda F.Magellan kelgan va orollarni Ispaniya qiroli Filipp IV ning rafiqasi nomi bilan atagan.

Manbalar 

 

Arxipelaglar
Okeaniya
Maribor

Maribor — Sloveniyadagi shahar, Drava daryosi sohilida. Aholisi 114,8 ming kishi (2000). Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik va metallsozlik sanoatlari rivojlangan. Kime, toʻqimachilik, qogʻoz, koʻn-poyabzal, oziqovqat sanoati korxonalari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, badiiy galereya bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan 16-asr qurilgan qasr, sobor (12— 16-asrlar), ratusha (16-asr) saqlangan. Shahar yaqinida Drava daryosida GES kaskadi qurilgan. Turizm rivojlangan.

Manbalar
Mariy

Mariy, Gay () (miloddan avvalgi taxminan 157—86 yil) — Rim imperiyasi sarkardasi va davlat arbobi; konsul (miloddan avvalgi 107,104—101,100, 86-yillar). 105-yil Numidiya shoxi Yugurta ustidan gʻalaba qazongan, tevton (102) va kimvr qabilalarini tor-mor qilgan. Armiyada oʻtkazgan harbiy islohoti natijasida Rim qoʻshini professionallashgan. Sk/shg raqibi boʻlgan Mariy Sinna bilan ittifoq tuzib, 84-yil Rimni egallagan va oʻzining siyosiy raqiblarini shafqatsiz jazolagan.

Manbalar
Mariy tili

Mariy tili — fin-ugor tillaridan biri. Rossiya Federatsiyasining Mariy El, Tatariston, Udmurtiston, Boshqirdiston respublikalarida va bir qator Volgaboʻyi viloyatlarida tarqalgan, 600 mingdan ortiq kishi soʻzlashadi. Bir qancha: oʻtloqzor (lugovoy), togʻliq (gorniy), sharqiy, shim.-gʻarbiy laxjalari va 2 xil adabiy tili (oʻtloqzor sharqiy va togʻliqmariy) mavjud. Mariy tilining har ikkala adabiy shakli 19-asrdan boshlab rus alifbosi asosidagi yozuvga, oʻz imlo qoidalariga ega. Mariy tili 8-asrdan turkiy tillar, 13-asrdan rus tili taʼsirida rivojlangan boʻlsada, fin-ugor tillariga xos belgilarni saqlab qolgan. Lahjalarida turli xil unlilar juftligi (a—a, o— o va boshqalar), binobarin, singarmonizm kuzatiladi. Otlarda koʻplikni ifodalovchi bir qancha koʻrsatkichlar bor. Feʼllar 2 xil tuslanadi, hozirgi-kelasi va 6 ta oʻtgan zamon shakllariga, istak va buyruq mayllari shakllariga ega. Soʻz yasalishi suffiksatsiya va soʻz koʻshish usullarida amalga oshadi. Mariy tili haqidagi dastlabki maʼlumotlar 18-asrga ta-allukli, dastlabki grammatikasi 1755-yilda yaratilgan.

Manbalar 

 

Tillar
Mariylar

Mariylar (oʻzlarini mariy deb atashadi; eski nomlari — cheremislar) — Rossiyadagi xalq, (645 ming kishi). M. — Mariy Elning tub aholisi (324 ming kishi). Boshqirdiston (100 mingdan oshiq kishi), Tatariston (20 ming ga yaqin kishi), Udmurtiston (taxminan 10 ming kishi), Qozogʻiston (12 ming kishi), Ukraina, Oʻzbekistonda ham yashaydilar. Umumiy soni 670 ming kishidan ortiq (1990-yillar oʻrtalari). Mariy tilida soʻzlashadi. Dindorlari, asosan, pravoslavlar. Sharqiy M.da, asosan, anʼanaviy diniy eʼtikrdlar saqlangan.

Milodiy 1ming yillikda Volga-Vyatka daryolari oraligida yashagan fin-ugor qabilalari M.ning ajdodlaridir. 10-asrda xazar manbalarida M. cheremislar deb aytib oʻtilgan. M. dehqonchilik, polizchilik, ovchilik, baliqchilik, chor-vachilik, hunarmandchilik bilan shugʻullanishadi.

Manbalar
Marina

Marina (frans. marine, ital. marina — dengiz) — dengiz koʻrinishini aks ettiradigan manzara turi. Mustaqil rangtasvir turi sifatida 17-asr Yevropa sanʼatida ajralib turadi. Dengiz, dengiz hayotidagi muhim tarixiy voqealar, harbiy kemalar tafsilotini aynan tasvirlashda dengiz bezak sifatidaxizmat qiladi. Golland marinachilari M. imkoniyatlarini kengaytirib, dengiz tabiati va u bilan bogʻliq baliqchilar hayotini haqqoniy aks ettirdilar (Ya. Porsellis, S. de Vliger, X. Segers va boshqalar), dabdabali M. turini yaratdilar. 18—19-asrlarning yirik marinachilari K. Berne (Fransiya), U. Terner (Buyuk Britaniya), X. Mesdag (Gollandiya), I. Ayvazovskiy, A. Bogolyubov (Rossiya) va boshqa Oʻzbekistonda M. janriga oid dastlabki asarlar 20-asrning 30-yillarida paydo boʻlgan; bir qator rassomlar (F. Madgazin, R. Matevo-syan, R. Choriyev, Gʻ, Abdurahmonov va boshqalar)ning Orol dengiziga bagishlangan asarlari bor.

Manbalar
Mariner

"MARINER" (ing . Mariner — dengizchi) — Venera, Mars, Merkuriy sayyorasini va kosmik fazoni tadqiq qilish uchun 1962—75 yillarda uchirilgan amerika sayyoralararo avtomatik stansiyalari seriyasi nomi; ularni ishlab chiqish va uchirish dasturi. "M."lar xizmat asboblari bilan jihozlangan germetik boʻlma, Quyosh batareyalari paneli va aniq yoʻnaltirilgan parabolik antennadan iborat. 1962-yilda uchirilgan "M.-1" va "M.-2" hamda 1967-yilda uchirilgan "M.-5" Venerani tadqiq etgan, "M.-Z" va "M.-4" (1962), "M.-8" va "M.-9" (1974) esa Marsni tadqiq etgan. "M.-10" (1973) Venera va Merkuriyni tadqiq qildi. Veneradan 5770 km masofadan oʻtayotib Yerga uning 3700 dan ortiq sifatli rasmlarini uzatgan. Soʻngra geliotsentrik orbitaga oʻtib, Merkuriy bilan 3-marta yaqinlashdi va uning 50 m gacha joyini ajratib koʻra oladigan 3000 ga yaqin rasmini oldi.

Manbalar
Marionetka

Marionetka (frans. mariannette) — 1) qoʻgʻirchoqboz iplar yordamida harakatga keltiradigan qoʻgʻirchoq teatrining turli koʻrinishlari; 2) Kuchma maʼnoda — oʻzga qoʻllarda "qoʻgʻirchoq" boʻlgan inson, hukumat, davlat.

Manbalar
Mariott Edm

MARIOTT (Mariotte) Edm (1620, Dijon — 1684.12.5, Parij) — fransuz fizigi, Parij FA asoschilaridan biri va birinchi aʼzolaridan (1666-yildan). Dijon yaqinidagi erkaklar monastiri boshligʻi. Ilmiy ishlari gaz va suyukliklar mexanikasi, optika va issiklik masalalariga oid. R. Boyyalai mustaqil tarzda 1676-yilda berilgan gaz massasi hajmining bosimga nisbatan teskari proporsional ravishda oʻzgarish qonuni (qarang Boyl — Mapuomm qonuni)hhU1 togʻshi va bu qonunni birinchi boʻlib joyning balandligini barometrning koʻrsatishi boʻyicha aniqlashda qoʻlladi. Oqib chiqayotgan suyuqlikning tezligini ifodalaydigan E. Torichelli taklif qilgan formulani tajribada tasdikladi. Ranglarni, xususan, Quyosh va Oy atrofidagi rangli xalqalarni oʻrgandi. Koʻz pardasidagi koʻr dogʻni birinchi boʻlib bayon qilgan.

Manbalar
Mariupol

Mariupol (1948—89-yillarda Jdanov) — Ukrainaning Donesk viloyatidagi shahar, Azov dengizidagi port. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi — 504 ming kishi (1997). 2 metallsozlik kombinati (shu jumladan, „Azovstal“), mashinasozlik (ogʻir mashinasozlik, „Elektrobitpribor“, kema taʼmirlash va boshqa zavodlar), kimyo va kokskimyo, oziq-ovqat sanoati mavjud. Metallurgiya instituti, teatr, oʻlkashunoslik, etnografiya muzeylari bor. Iqlimiy va balchiq bilan davolash kurortlari faoliyat koʻrsatadi. Mariupolga 1778-yilda asos solingan, 1779-yildan shahar huquqini olgan.

Taniqli kishilar:

 Andrey Bednyakov - teleboshlovchi va aktyor. „Veryu ne veryu“ va „Oryol i reshka“ koʻrsatuv teleboshlovchisi.

Donetsk viloyati
Maritsa jangi

Maritsa jangi - hozirgi Edirne shahridan gʻarbdagi Maritsa daryosi boʻyida serbmakedon lashkari (bosniyaliklar, bolgarlar, vengerlar, valaxlar va boshqa bilan birgalikda) va usmonli turklar oʻrtasida sodir boʻlgan jang (1371 y 26-sentyabr). Makedon zodagonlari Uglesha va uning ukasi Vukashin turklar bosqiniga qarshilik koʻrsatishga harakat qilib qoʻshin toʻplaganlar. Biroq yagona qoʻmondonlik boʻlmaganligi tufayli qoʻshinda intizom sust edi. 26-sentyabr ga oʻtar kechasi turk otliq qoʻshinlari qoʻqqisdan hujum qilib zafar qozongan. Uglesha va Vukashin jangda halok boʻlishgan. Maritsa jangidagi gʻalaba turklarga Bolqon yarim orol ichkarisiga yoʻl ochgan, ular Gʻarbiy Frakiya, Makedoniya, Serbiya va Bolgariyaning katta qismini zabt etganlar.

Manbalar 

 

Janglar
Mariya

Deva Mariya — Xristian dinida Xudo qudratini ko'rsatuvchini - Iso Masih payg'ambarni onasi. Injilda aytilishicha, M. Iosifning xotini boʻlib, ilohiy homilador boʻlgan va Isoni tuqqan. M.ga sigʻinish, katoliklarda keng ta-rqalgan. Katolitsizmda M.ning oʻzi ham ilohiy homiladorlik bilan tugʻilganligi haqida (1854-yil), M. vafotidan soʻng uning jasadi osmonga koʻtarilib ketganligi haqida (1950-yil) aqidalar qabul qilindi. 1964-yil papa Pavel VI M.ni cherkov onasi deb eʼlon qildi. M. va uning goʻdagi mavzusi oʻrta asr sanʼatida katta oʻrin egallaydi. M. Islom dinida ham ayollar valiysi, homiysi deb ulug'lanadi, uning nomi Qurʼonda tilga olingan (qarang Bibi Maryam).

Manbalar
Mariya antuanetta

Mariya antuanetta (Marie -Antoinette) (1755.2.11, Vena — 1793.16.10, Parij) — Fransiya qirolichasi, fransuz qiroli Lyudovik XVI ning xotini (1770-yildan), Avstriya imperatori Frans I va imperatritsa Mariya Tereziyannng qizi. Buyuk fransuz inqilobi oldidan oʻyinkulgi, maishatga ulkan mablagʻlar sarflayotgan M. A. (shu tufayli unga "kamomad xonim" deb laqab qoʻyishgan) moliya islohoti oʻtkazishga, saroy harajatlarini qisqartirishga uringan ministrlarni (A. Tyurgo, J. Nekker) isteʼfoga chiqishga majbur qilgan. Inqilob boshlanishi bilan aksilinqilobiy fitnalar va chet el intervensiyasi rahnamosi. Monarxiya agʻdarilgach (1792-yil 10 avgust), qamoqqa olinib, sud qaroriga binoan boshi tanasidan judo (gilotina) qilingan.

Manbalar
Mary Stuart

Mary Stuart (8-dekabr 1542 – 8-fevral 1587) — Shotlandiya qirolichasi (1542, amalda 1561-yildan — 1567); Angliya taxtiga ham daʼvogarlik qilgan. Shotlandiyada kalvinchi zodagonlarning qoʻzgʻolon koʻtarishi uni taxtdan voz kechishiga va Angliyaga qochishga majbur qilgan. Angliya qirolichasi Elizabeth I farmoni bilan turmaga tashlangan. Katoliklar tomonidan uyushtirilgan bir qator fitnalarga aralashgani tufayli sudga berilib, qatl etilgan. Badiiy adabi-yotlarda (jumladan, F. Shiller temperaturagediyasida) Mary Stuart obrazi, odatda, ideallashtirib berilgan.

Manbalar 

Taxtdan voz kechgan hukmdorlar
Qatl qilingan hukmdorlar
Maria Theresia

Mariya tereziya (Maria Theresia) (1717.13.5 - Vena - 1780.29.11) - gabsburglar sulolasidan boʻlgan Avstriya ersgersoginyasi (1740-yildan). Avstriya merosi uchun boʻlgan urushda Gabsburglar mulkiga boʻlgan oʻz huquqlarini saqlab qolgan (biroq Sileziyadan ajralgan, uni Prussiyadan 1756—63 yillardagi Emmu yillik urushda ham qaytarib ololmagan). Mutlaq davlatni mustahkamlashga qaratilgan bir qator maʼmuriy va boshqa islohotlar oʻtkazgan.

Manbalar
Mary I Tudor

Mary I Tudor (1516.18.2, Grinvich— 1558.17.11, London) — Angliya qirolichasi (1553-yildan). Katolitsizmni qayta tiklab, Reformatsiya tarafdorlarini ayovsiz taʼqib qilgan (laqablari — Mariya Katolichka, Mariya Qonxoʻr). Papalik va katoliklar Ispaniyasi bilan yaqin munosabat oʻrnatgan; 1554-yil boʻlajak ispan qiroli Filipp II ga turmushga chiqqan.

Manbalar 

 

1516-yilda tugʻilganlar
1558-yilda vafot etganlar
18-fevralda tugʻilganlar
17-noyabrda vafot etganlar
Mariyampole

Mariyampole (1955-89 yillarda Kapsukas) — Litvadagi shahar. Shyashu-pa daryosi sohilida joylashgan. Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 51,4 ming kishi (1990-yillar oʻrtalari). Oziq-ovqat sa-noati uchun uskunalar, texnologiya ji-hozlari, mebel ishlab chiqariladi; toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari mavjud. Oʻlkashunoslik muzeyi, kostel va monastir (18—19-asrlar) bor. Shaharga 18-asrda asos solingan.

Manbalar
Marka

Marka (nem. Marke — chegara, chegara viloyati):

1) urta asrlarda Gʻarbiy Yevropada qoʻshni jamoa. Unda haydaladigan yer M. aʼzolarining xususiy mulki boʻlib, yaylov, oʻrmon va boshqa joylar umumiy mulk hisoblangan; 

2) 8—9-asrlarda Frank davlatida, oʻrta asrlarda Germaniyada Markgraf boshchiligida mustahkamlangan maʼmuriy chegara okrugi.

Manbalar
Marka (pul birligi)

Marka:

1) Germaniya Federativ Respublikasi pul birligi. 1871-yildan butun Germaniya hududida yagona valyuta sifatida joriy qilingan. 1 M.= 100 pfennig . Xalqaro ifodasi DEM. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH D. = 2,21 M., 1 M. = 306,27 soʻm (2002-yil 5-fevral) boʻlgan; 

2) Finlandiya pul birligi. 1860-yildan joriy etilgan. I M. = 100 penni. Xalqaro ifodasi FIM. Xalqaro valyutalar kursi boʻyicha 1 AQSH D. = 6,73 M. = 100,75 soʻm (2002-yil 5 fev) boʻlgan. 2002-yil 1 yanv,dan Yevropa Ittifoqi tarkibidagi davlatlarning yagona pul birligi yevrota oʻtishi sababli muomaladan toʻxtatilgan.

Manbalar
Marka (belgi)

Marka — davlat yigʻimi toʻlanganligi belgisi (qarang Pochta markasi).

Manbalar
Markazga intilma kuch

Markazga intilma kuch — moddiy nuqta (jism)ning tezlik yoʻnalishiga tik taʼsir etib, unga markaz tomon yoʻnalgan intilma tezlanish beradigan kuch. Uning taʼsirida moddiy nuqta egri chiziq boʻyicha harakatlanganida miqdor jihatdan Markazga intilma kuchga teng, lekin unga qarama-qarshi yoʻnalgan markazdan kochma kuch hosil boʻladi. Markazga intilma kuch taʼsirida markazga intilma tezlanish vujudga kelib, u egrilik markaziga yoʻnaladi va moddiy nukta tezligi yoʻnalishini belgilaydi. Markazga intilma kuch  ga teng;  — moddiy nukta tezligi,  — moddiy nuqta trayektoriyasining egrilik radiusi,  — markazga intilma tezlanish. Agar moddiy nukta  radiusli aylana boʻyicha harakatlansa, markazga intilma tezlanishi  yoki  boʻladi;  — moddiy nuqta harakatining burchak tezligi. Moddiy nuqta toʻgʻri chiziq boʻyicha harakat qilganda Markazga intilma kuch va markazga intilma tezlanish nolga teng boʻladi.

Manbalar
Markazdan qochma kuch

Markazdan qochma kuch — moddiy nuqta (jism) ning erkin harakatini cheklab, uni egri chiziq boʻylab harakatlanishga majbur etadigan kuch. Miqdor jihatdan mv2/p ga teng (t — jism massasi, x> — jism tezligi, r — moddiy nuqtaning egrilik radi-usi) va egrilik markazidan markazga intilma kuchga qarama-qarshi yoʻnalgan. Masalan, arqonga bogʻlangan tosh (moddiy nuqta) gorizontal tekislikda aylantirilsa, markazga intilma kuch arqon tomondan toshga taʼsir etib, uni aylana boʻyicha harakatlanishga majbur etadi. Markazdan qochma kuch k. esa tosh tomondan arqonga taʼsir etib, arqonni taranglashtiradi va, hatto, uzishi mumkin.

Manbalar
Markaziy Amerika integratsiya tizimi

Markaziy Amerika Davlatlari Tashkiloti, xalqaro tashkilot, 14-oktabr 1951-yilda Gvatemala, Salvador, Gonduras, Nikaragua, Kostarika davlatlari oʻrtasida tuzilgan. Maqsadi — Markaziy Amerika davlatlarining iqtisodiy va siyosiy integratsiyasi; madaniy hamkorlik. Oliy organi — davlat boshliklarining kengashi (muntazam oʻtkazib turilmaydi), asosiy organi — tashki ishlar vazirlari kengashi. Doimiy organi — Ijroiya kengashi (San Salvadorda joylashgan).
Markaziy Afrika

Markaziy afrika, Ekvatorial Afrika — Afrikadagi tabiiy oblast. Afrikaning Atlantika okeanidan Sharqiy Afrika yassitogʻligining 3° shahrik. bilan 13° j.k. oʻrtasidagi yerlarni va Gvineya qoʻltigʻidagi vulkan orollarini oʻz ichiga oladi. Re-lyefiga koʻra 3 qismga boʻlinadi: 1) Kongo botigʻi (botiq tubining dengiz sathidan balandligi 300-500 m) — bu yerda ustini qalin choʻkindi jinslar qoplagan tekisliklar asosiy oʻrin tutadi; 2) chekkadagi qirlar — shim.da Azande yoki Banda qirlari va Angola yassitogʻliklari (balandligi shim. va garbida 500-1000 m, jan.da 1000 m dan ortiq), bu yerlarda usti bir oz pastbaland peneplenlar va yassi qirlar koʻp uchraydi. Koʻp qismida qad. kristall jinsli zamini yer yuzasiga chiqib yotadi. Soʻnmagan Kamerun vulkani (4070 m) atrofida relyef ayniqsa pastbaland; 3) Atlantika boʻyi akku-mulyativ pasttekisligi. 3° shahrik. bilan 2— 3° j.k. orasida, iqlimi ekvatorial iqlim, yil boʻyi sernam. Yillik yogʻin 1500 mm dan ortiq (Kamerunning gʻarbiy yon bagʻrida 10000 mm dan koʻproq); shim. va jan.da subekvatorial iqlim, yogʻin yozda yogʻadi (yiliga 1000 mm dan koʻp), Atlantika sohilida Lopes burnidan jan.da tropik iqlim; yogʻin 200- 300 mm. Harorat hamma joyda yuqori (25—28°). Dare koʻp, hammasi sersuv. Eng yirik daryolari — Kongo (Zair) va uning irmoklari (Ubangi, Kasai va boshqalar), Sanaga, Ogove, Kvanza. Daryolar gidroenergiyaga boy. Ekvatorial iqlim zonasida doim yashil ekvatorial oʻrmonlar bor, shim. va jan.da quruq mavsumda barg tashlaydigan oʻrmonlar va boʻliq ugli savannalar uchraydi. Lundakatanga qirlarida barg toʻkadigan savanna, Kongo daryosi etagidan jan.da tipik savanna oʻrmonlari, daryo etaklarida mangra chakalakzorlari bor. Kamerun togʻida togʻ-oʻrmon va togʻoʻtloq oʻsimliklari oʻsadi. Hayvonot dunyosi Efiopiya oblastiga mansub. Markaziy Afrikada Kamerun, Markaziy Afrika Respublikasi, Gabon, Kongo Demokratik Respublikasi, Kongo Respublikasi, Zambiya, Chad, Angola, Ekvator Gvineyasi, San-Tome va Prinsipi davlatlari joylashgan.

Manbalar
Markaziy bank

Markaziy bank - mamlakatning pul belgilarini emissiya qilish (pul bosib chiqarish) va tijorat banklari faoliyatini nazorat qilish huquqi berilgan bosh davlat banki. Markaziy bank "banklarning banki" boʻlib, pul muomalasini tartibga solishda va byudjetni boshqarishda davlatga va hukumatga yordam beradigan organ hisoblanadi. Pul emissiyasini amalga oshirish, davlatning oltin-valyuta zaxiralarini saqlash, bank tizimini kreditlash, hukumat va tijorat banklarining hisoblarini olib borish, pul muomalasini tartibga solish, kredit muassasalarini nazorat qilish Markaziy bankning asosiy vazifasiga kiradi. Buyuk Britaniyada Angliya banki, AQSh Federal zaxira banki, Germaniyada Bundesbank, Yaponiya banki jahondagi eng yirik markaziy banklar qatorida turadi.

Manbalar
Markaziy burchak

Markaziy burchak — uchi berilgan aylana markazida boʻlgan yassi burchak. CODM. b. kattaligi AV yey kattaligi bilan oʻlchanadi, bunda A va V nuqtalar Markaziy burchak tomonlarining aylana bilan kesishish nuqtalari. AVyoy Markaziy burchak tayanadigan yey deb ataladi. Ayyoyuzunligi shu aylananing OA radiusiga teng boʻlgan Markaziy burchak radian deyiladi.

Manbalar
Markaziy Buxoro kollektori

Markaziy Buxoro kollektori — Buxoro viloyatida qurilgan yirik gidrotexnika inshooti. Zarafshon daryosi (Qorakoʻldaryo)ning Duob gidrouzelidan Mohankoʻl kollektorigacha boʻlgan oʻzanini chuqurlashtirib, kengaytirib, 1971-yilda qurib bitkazilgan. Uzunligi 51 km. Kollektorga Buxoro, Jondor, Vobkent va Romitan tumanlari hududidagi kollektor-drenaj tarmoqlarida yigʻiladigan suvlar tashlanadi. Kollektorning umumiy suv yigʻish maydoni 64,6 ming ga. Suv oʻtkazish imkoniyati 40 m³/s. M.Markaziy Buxoro kollektori Mohankoʻl kollektoriga tugashtirilgan va suvi Mohankoʻlga quyiladi.

Manbalar 

    

Kanallar
Markaziy Mirzachoʻl kollektori

Markaziy Mirzachoʻl kollektori — Mirzachoʻl hududida qurilgan eng katta kollektor. Mirzachoʻlni shim.gʻarbiy yoʻnalish boʻylab ikkiga ajratib turadi, sugʻorish mavzelarining shartli chegarasi hisoblanadi. Kollektorning 18 km. li bosh qismi tabiiy chuqurlikdan, davomi esa Doʻstlik kanali va Janubiy Mirzachoʻl kapali oraligʻidagi eng past joylardan oʻtadi. Umumiy uz. 85 km, chuq. 3–7 m. Suv yigʻish maydoni 335 ming ga, suv sarfi 43 m³/s, quyi qismining suv oʻtkazish imkoniyati 90 m³/s. Kollektor zovur suvlarini Mirzachoʻlning gʻarbiy chegarasidagi Arnasoy payettekisligiga tashlaydi. M.Markaziy Mirzachoʻl kollektorining birinchi navbati 1954—57 yillarda qurilgan, 1966-yilda toʻliq qurib tugallangan. Kollektor Mirzachoʻlning qadimdan sugʻoriladigan yerlarining bir qismiga va, asosan, yangi sugʻoriladigan maydonlariga xizmat koʻrsatadi. Kollektorga sugʻoriladigan mavzelardan Jetisoy (32,4 km), Boyovut (32,3 km) kollektorlarining suvi oʻz oqimi bilan va Sardoba kollektorining suvi nasos st-yasi yordamida, yangi sugʻoriladigan mavzelardan esa MK-6 (15,1 m³/s), MK-7 (42,2 m³/s), MK-9 (11,4 m³/s) va boshqa bir qancha xoʻjaliklararo va xoʻjalik kollektorlari suvi qu-yiladi.

Manbalar 

Kanallar