MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Lyej

Lyej, Leyk — Belgiyaning sharqiy qismidagi shahar. Lyej provinsiyasining maʼmuriy markazi. Urt va Maas daryolari qoʻshilish yerida joylashgan. Transport yoʻllarining yirik tuguni. Daryo porti, kanal orqali Antverpen shahri bilan bogʻlangan. Aholisi 185,6 ming kishi (2000). L. mamlakatning ogʻir sanoat markazlaridan. Qora va rangli metallurgiya, mashinasozlik rivojlangan. Kime va rezina-texnika, oyna-shisha (yukrri sifatli billur ishlab chiqarish), sement, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Ov qurollari va sport anjomlari ishlab chikariladi. Shahar yaqinidagi Xerstalda yirik harbiy sanoat korxonasi joylashgan. Toshkoʻmir olinadi. Un-t, ba-diiy akademiya, konservatoriya, nafis sanʼat, arxeologiya va boshqa muzeylar bor. Shaharga 8-asrda asos solingan. 1830-yilgacha turli davlatlar tarkibida boʻlib keldi. Meʼmoriy yodgorliklardan 10— 18-asrlarda qurilgan sobor, cherkov, ratusha va saroylar saqlangan. L. yozuvchi J. Simenon vatani.

Manbalar
Sinclair Lewis

Sinclair Lewis (1885.7.2, Sok-Sentr, Minnesota) — 1951.10.1, Rim) — amerikalik yozuvchi. Birinchi nasriy asari Tom Gren taxallusi bilan chop etilgan. Bolalarga atalgan bu kitobni "Aeroplanda sayr" (1912) deb nomlagan. Birinchi romani "Bizning mister Renn" (1915), ikkinchisi esa "Burgut parvozi" (1915). 20-asrlardagi eng yaxshi realistik asarlari ichida "Asosiy koʻcha" (1920), "Bebbit" (1922), "Ero-usmit" (1925, hammuallif) romanlari ajralib turadi. Jiddiy siyosiy asarlar — "Bizda buning iloji yoʻq" (1935) roman-pamfleti, "Gideon Plensh" (1943) hajviy romani, "Kingsblad, qirollar nayeli" nomli irqchilikka qarshi kurash, fuqarolik vijdoni haqidagi roman muallifi. 1949 yildan Italiyada yashagan. Soʻnggi yillarda yaratgan "Xudojoʻy" (1949), "Olam shunchalik keng" (1951) romanlari badiiy yuksakligi bilan ajraladi. Bir qancha hikoya, pyesa va makrlalari bor. Nobel mukofoti laureati (1930).

Manbalar 

Yozuvchilar
Adiblar
Amerikalik ateistlar
William Arthur Lewis

Lyuis Uilyam Artur (1925.23.1, Sent-Lyusiya oroli, Britaniya Vest-Indiyasi — 1991) — iqtisodchi olim, iktisodiyot doktori (1940), Manchester universiteti professor (1948); BMTning rivojlanayotgan mamlakatlar muammolari boʻyicha eksperti va BMT maxsus fondi ijrochi direktorining oʻrinbosari (1951 — 73); Prinston universiteti professor (1968), Barbadosda Karib taraqqiyot banki prezidenti (1970—73). Lewisning ilmiy ishlari rivojlanayotgan mamlakatlarning davlat siyosati va iqtisodiyoti muammolariga bagʻishlangan. U rivojlanayotgan mamlakatlarning rivojlanib boruvchi zamonaviy sanoat va anʼanaviy agrar sektorlardan iborat "ikkiyoklama iktisodiyot" modelini ("Lyuis modeli") yaratdi. L. anʼanaviy agrar sektordan cheklanmagan resurelarni, ishchi kuchini jalb kilish orqali ishlov beruvchi sanoat va savdoning rivojlanishini, olingan foydaning reinvestitsiya qilinishini asoslab berdi, rivojlanayotgan mamlakatlardagi isheizlik modelini taklif qildi (1954). Asosiy asarlari: "Iqtisodiy oʻsish nazariyasi" (1955), "Rivojlanishni rejalashtirish. Iktisodiy siyosat asoslari" (1966). Nobel mukofoti laureati (1979; Theodore Schultz bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
1925-yilda tugʻilganlar
1991-yilda vafot etganlar
23-yanvarda tugʻilganlar
Lyanos-orinoko

Lyanos-orinoko - Kolumbiya va Venesueladagi tabiiy oʻlka. Orinoko daryosining chap sohili, shim.-gʻarbdan And togʻlari, sharqdan Gviana yassitogʻligi va jan.da Guavyare daryosi oraligida joylashgan. Relyefi tekislik. Iklimi subekvatorial, issiq iqlim. Nam va quruk, mavsumlar keskin ravishda oʻzgaradi. Yillik yogʻin 1000—1600 mm. Savanna oʻsimliklari usadi. Ekstensiv chorvachilik bilan shugʻullaniladi. Paxta, makkajoʻxori, sholi ekiladi.

Manbalar
Willis Lamb

Willis Lamb () (1913.12.7, Los-Anjeles-2008.15.5) — amerikalik fizik, AQSH Milliy Fanlar akademiyasi aʼzosi (1954-yildan). Kaliforniya universitetini tugatgan (1934). AQSHning Kolumbiya va boshqa universitetlari professor (1948-yildan). Ilmiy ishlari atom va yadro fizikasi, kvant elektronika va tezlatkichlar texnikasi, mikrotoʻlqin spektroskopiyasiga oid. Shuningdek, vodorod atomi energetik sathining siljishini tajribada aniklagan (1947), gaz lazeri nazariyasini ishlab chiqqan (1962). Nobel mukofoti laureati (1955).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
20-asr amerikalik olimlari
Matvey Lyubanskiy

Matvey Robertovich Lyubanskiy (1911.19.4, Minsk — 1978.3.8, Toshkent) — Oʻzbekiston xalq artisti (1956). 1947—58 yillarda Samarqand rus drama teatri, 1958-yildan Toshkentdagi Oʻzbekiston akademik rus drama teatrida aktyor. Ifodali nutq, sahnaviy joʻshqinlik, qahramon ichki dunyosini chuqur his qilish, qaytarilmas toʻlaqonli obrazlar yaratish L. ijodiga xos. Eng yaxshi rollari: Petruchchio, Otello ("Qaysar qizning quyulishi", "Otello"), Sirano de Berjerak ("Sirano de Berjerak"), Jeyms Teylor ("Qonli sarob"), Suvonqul ("Momo yer"), Ulugʻbek ("Mirzo Ulugʻbek"), Oʻrinboy ("Kelinlar qoʻzgʻoloni").

Manbalar 

Oʻzbekiston xalq artistlari
1911-yilda tugʻilganlar
19-aprelda tugʻilganlar
1978-yilda vafot etganlar
3-avgustda vafot etganlar
Lyublin

Lyublin — Polshaning sharqiy qismidagi shahar, Lyublin voyevodasining maʼmuriy markazi. Aholisi 356,2 ming kishi (1999). Mamlakatning muhim sanoat va madaniy markazlaridan. Transport yoʻllari tuguni. Mashinasozlik (avtomobilsozlik, qishloq xoʻjaligi mashinasozligi), oziq-ovqat, koʻn-poyabzal, yogʻochsozlik sanoati korxonalari bor. Tikuvchilik buyumlari, qurilish materiallari ishlab chiqariladi. L.da bir necha oliy oʻquv yurtlari, universitet, muzeylar, teatrlar bor.

L. qoʻlyozmalarda 10-asrdan tilga olingan. Shaharda 1569-yilda Lyublin uniyasi imzolangan. 1807—15 yillarda Varshava gersogligi, 1815-yildan Rossiya imperiyasi tarkibida boʻlgan. 1918-yildan Polsha tarkibiga oʻtgan. 1939-yilda nemis fashistlari bosib olgan. Shahar yaqinida Maydanek konslageri tashkil etilgan. 1944-yilda nemis fashistlaridan ozod qilingan. 1945-yil 17-yanvarda Varshava ozod qilingunga qadar Polshaning muvaqqat poytaxti boʻlib turgan. Meʼmoriy yodgorliklaridan qasr (13— 16-asrlar), ratusha (14-asr), kostyollar, Lyubomir saroyi (hozirgi universitet), teatr binosi va boshqa saqlangan.

Manbalar
Lyublyana universiteti

Lyublyana universiteti, Edvard Kardel nomidagi Lyublyana universiteti — Sloveniyadagi eng yirik va qad. universitet. 1595—96 yillarda tashkil etilgan. 1919-yildan universitet maqomini olgan. Huquq, falsafa, iqtisodiyot, tabiiy fanlar va texnologiya, meʼmorlik, fuqaro qurilishi va geodeziya, elektrotexnika, mexanika, tibbiyot, biotexnologiya, sotsiologiya, siyosiy fanlar va jurnalistika boʻyicha mutaxassisliklar tayyorlaydi. 13 mingga yaqin talaba taʼlim oladi. Kutubxonasi (1974-yil tashkil etilgan) da 1 mln. dan ortiq asar saqlanadi.

Manbalar 

Sloveniyadagi universitetlar
Lyuizit

Lyuizit (amerikalik kimyogar U. Lyuis nomi bilan atalgan) (J-xlorvinildixlorarsin, a-L.), ClCH=CHAsCl2 — rangsiz, hidsiz ogir suyuklik. Mol. m. 207.29. Qaynash temperaturasi 196,6°, suyuqlanish temperaturasi — 2,4°, zichligi 1879 kg/m3. Organik erituvchilarda eriydi, suvda erimaydi. Xorijiy maʼlumotlarga kura, L. — zaharlovchi modda. Uning juda oz miqdori ham yuqori nafas yoʻllarini chidab boʻlmas darajada achishtiradi. 0,2—0,3 mg/sm2 dozasi terini qizartiradi va qattiq ogʻritadi. Terida paydo boʻlgan pufakchalar keyinchalik yaraga aylanadi. L.ning bugʻlari ham shunday taʼsir qiladi. Birinchi jahon urushi oxirida AQShda ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Lyuida

Lyuida — Xitoyning shim.-sharqiy qismidvgi maʼmuriy shahar hududi, Lyaodun ya. o.ning janubiy chekkasida. Lyuyshun, Dalyan shaharlari va bir qancha uyezd hamda mayda orollarni oʻz ichiga oladi. Maydoni 4 ming km². Muhim port va savdo-sanoat markazi. L.ning Sariq dengiz sohilidagi muzlamaydigan porti Xitoyning tashqi iqtisodiy aloqalarida muhim ahamiyatga ega. Kemasozlik va boshqa mashinasozlik tarmoqlari, elektrotexnika, kimyo, toʻqimachilik, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor.

Manbalar
Lyuyshun

Lyuyshun (Port-Artur) - Xitoyning shim.-sharqiy qismidagi shahar, Sariq dengiz sohilidagi yil davomida muzlamaydigan port, harbiy dengiz bazasi. Lyaonin provinsiyasida, Lyao-dun yarim orolningjan. chekkasida. Dalyan shahri bilan birga Lyuyda maʼmuriy shahar hududi tarkibida. Kema remont qiluvchi korxonalar bor. L. 19-asrning 80-yillarida kichik qishloq boʻlgan. Oʻsha vaqtdan Xitoy hukumati L.da harbiy port qura boshladi. 1898-yilda L.ni Rossiya Xitoydan ijaraga olib, undan Harbin shahriga temir yoʻl oʻtkazdi. Podsho hukumati sha-harni harbiy dengiz bazasiga aylantirib, Port-Artur deb atadi. L. 1905—45 yillarda Yaponiya koʻl ostida boʻldi. 1955-yilda Rossiya L.dan oʻzining harbiy kuchlarini olib chiqib, Xitoyga qaytardi.

Manbalar
Lyuk

Lyuk (gollandcha luik — teshik) — 1) agregat, mashina, inshootlar va boshqalardagi tuynuk; ularning ichiga shu tuynuk orqali kiriladi. L. har doim yopiq tura-di va yuqorida aytilgan obʼyektlar ichiga kirish zaruriyati tugʻilgandagina ochiladi. Obʼyektning katta-kichikligiga qarab, L.ning oʻlchami ham har xil boʻladi. Mas, kosmik kema, samolyot fyuzelyajvdagi, sanoat korxonalarining poli va devorlaridagi, vodoprovod, gaz, kanalizatsiya, telefon tarmogʻi qudugʻidagi va boshqa tuynuklar L. hisoblanadi. Bunday L.dar odamning kirib-chiqishi, yuk ortish-tushirish, havo kirishi, yorugʻlik oʻtishi uchun moʻljallanadi; 2) optikada — optik tizimning kuzatuv maydoni doirasini ancha toraytiradigan teshik (diafragma) yoki shunday teshikning optik tasviri. Agar kuzatuv maydonining diafragmasi optik tizim oldida joylashgan boʻlsa, u shu tizimning kirish L. i, uning optik tasviri esa chiqish L. i deb ataladi. Optik tizim orqasida joylashgan diafragma chiqish L. i, uning optik tasviri esa kirish L. i boʻladi; 3) kema bortidagi artilleriya qurolining uchi chiqib turadigan teshik.

Manbalar
Lyukarna

Lyukarna (frans. lucarne, lot. lux — yorugʻ) — binolardagi gumbaz va ravoqlarning derazasi. Doyra, yarim doyra, toʻgʻri burchakli, koʻpburchakli, oval va boshqa shakllarda boʻladi. Asosan, ichkarini yorugʻlik bilan taʼminlash uchun, shuningdek, bezak sifatida quriladi. L. Oʻzbekistondagi 19—20-asrlarda Yevropa uslubida qurilgan binolar bezagida qoʻllanilgan (Toshkentdagi uy-joy qurilishi banki va boshqalar).

Manbalar
Lyuks

Lyuks (frans. luxe — hashamatli) — jihozlanishi va xizmat koʻrsatishi jihatidan aʼlo magazin, mehmonxona, atelye, kupe, kayuta, baʼzi buyumlar va boshqa

Manbalar
Lyuks (maʼnolari)

Lyuks:

 Lyuks (frans. luxe — hashamatli) — jihozlanishi va xizmat koʻrsatishi jihatidan aʼlo magazin, mehmonxona, atelye, kupe, kayuta, baʼzi buyumlar va b.
 Lyuks (oʻlchov birligi) (lot. lux — yorugʻlik) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yoritilganlik oʻlchov birligi; lk bilan belgilanadi.
Lyuks (oʻlchov birligi)

Lyuks ( — yorugʻlik) — Xalqaro birliklar tizimi SI da yoritilganlik oʻlchov birligi; lk bilan belgilanadi. Yorugʻlik oqimi yoʻnalishiga normal boʻlgan 1 m2 sirtda bir tekis taqsimlangan 1 lyumen yoruglik oqimidan hosil boʻladigan yoritilganlik. Lyuks oʻlchov birligining sinonmi sifatida kandella ham ishlatilad. Yorugʻlik miqdorini oʻlchovchi asbob sifatida luxmeter ishlatiladi.

Manbalar 

SI hosilaviy birliklari
Lyuksemburg (shahar)

Lyuksemburg — Lyuksemburg davlati poytaxti. Alzet va Petryus daryolari qoʻshilgan joyda, 334 m balandlikda joylashgan. Iklimi moʻʼtadil, dengiz iqlimidan kontinental iqlimga oʻtib boradi. Oʻrtacha temperaturasi yanvarda 0,9°, iyulda 16,6°, Yiliga 830 mm gacha yogʻin yogʻadi. Aholisi 79,5 ming kishi (1998).

Lyuksemburg qoʻlyozmalarda savdogarlar qishlogʻi sifatida 963 yildan maʼlum. 1244-yilda shahar huquqini olgan. Shahar oʻz tarixida 20-marta qoʻldan qoʻlga oʻtib, koʻp marotaba vayron qilingan hamda qayta qurilgan.

Lyuksemburg — mamlakatning muhim iqtisodiy markazi, transevropa temir yoʻl va avtomobil yoʻllari tuguni. Aeroporti xalqaro ahamiyatga ega. Qora metallurgiya va mashinasozlik, kimyo, oziq-ovqat, tikuvchilik sanoati korxonalari mavjud. Lyuksemburg — xalqaro moliya markazlaridan: yirik banklar va moliyaviy birlashmalarning idoralari joylashgan. Milliy kutubxona, muzey, sanʼat va hunarmandchilik maktabi, teatr va boshqa bor. Meʼmoriy yodgorliklaridan Gersog saroyi (1572), Sen-Mishel gotika cherkovi (16-asr), Adliya saroyi (16-asr), Notr-Dam sobori (17-asr) va h. k. saqlangan.

Manbalar
Lyuksmetr

Lyuksmetr ( — yorugʻlik va yun. metreo — oʻlchayman) — yorugʻlik intensivligi (yoritilganlik) ni bevosita fokslarda oʻlchaydigan asbob; fotosharning bir turi. Koʻrish va fotoelektr lyuksmetrga ajratiladi. Koʻrish Lyuksmetrining ish prinsipi ikkita yondosh yorugʻlik maydonining ravshanligini tenglashtirishga asoslangan. Ulardan birining yoritilganligi oʻlchanadi, ikkinchisiniki maʼlum va u ichki qizdirish lampasi yordamida kayta tikla-nadi. Fotoelektr lyuksmetrning ishlash tarzi selenli fotoelement yoritilganda, uning zanjirida hosil boʻladigan elektr tokini oʻlchashga asoslangan; shkalasi lyukslarda darajalangan galvanometr yordamida oʻlchanadi.

Yana qarang 

 Lyuks

Manbalar
Lyuks-sekund

Lyuks-sekund — Xalqaro birliklar tizimi SI da yoritilganlik oʻlchov birligi. l.k-s bilan belgilanadi. 1l.-s. 1 lyuks yoritilganlik 1 s davomida hosil qiladigan yorugʻlik energiyasining sirt zichligiga toʻgʻri keladi.

Manbalar
Jean-Baptiste Lully

LYULLI (Lully) Jan Batist (aslida Jovanni Battista Lulli; 1632. 28.11, Florensiya —1687.23.3, Parij) — fransuz kompozitori, musiqiy klassitsizm uslubining yirik namoyandasi. 14 yoshidan Parijda yashab, musiqadan saboq olgan. 1653-yildan Lyudovik XIV saroyida kompozitor, 1672-yildan Parijdagi "Qirol musiqa akademiyasi" (keyinchalik "Grand opera" teatri)ning rahbari. L. "lirik tragediya" janrini yaratib, milliy opera hamda "fransuz uvertyurasi"ga asos solgan. Asarlari musiqiy mavzular yorqinligi va ifodaviyligi, kompozitsion mukammalligi, garmoniya va ritmik vositalarining ravshanligi, koʻtarinki ruhda yaratilgan vokal kuylarning maʼnodorligi bilan ajralib turadi. Antik mavzularga asoslangan opera ("Kadm va Germioka", "Alsesta", "Tezey", "Persey", Armida" va boshqa, 1673 — 86), operabaletlar ("Sevgining gʻalabasi", 1681; "Tinchlik dargohi", 1685 va boshqalar), divertisment, cholgʻu kuy, ariya, qoʻshiqlar, liniy musiqa asarlari muallifi.

Manbalar
Lyumen-sekund

Lyumen-sekund - Xalqaro birliklar tizimi SIda yorugʻlik energiyasi oʻlchov birligi; lms bilan belgilanadi. 1 lms— 1 s vaqt davomida nurlanayotgan yoki qabul qilinayotgan 1 lm yorugʻlik oqimi hosil qiladigan yorugʻlik energiyasiga mos keladigan kattalik.

Manbalar
Lyuminessent lampa

Lyuminessent lampa - ishi Lyumines sinsiya hodisasiga asoslangan lampa; Gaz-Zaryadli yorugʻlik manbai. Ichki devoriga Lyuminoforlar qatlami surkalgan, ichiga Inert gazlari (argon, geliy va boshqalar) va Metallar (maye. simob) bugʻi toʻldirilgan shisha naychadan iborat. Elektr toki oʻtganda lampada elektr razryad vujudga keladi. Ultrabinafsha nurlar taʼsirida metall atomlari, soʻngra lyuminofor yorug'lik socha boshlaydi. Lampaning yorug'ligi tabiiy yorugʻlikka yaqin boʻliish uchun lyuminoforlar tanlanadi. Simobli lampalar shunday turga yaqin boʻladi. Lyuminessent lampaning ishlash muddati Choʻgʻlanma lampalarga qaraganda ancha yuqori boʻladi. Xonalar, koʻchalarni yoritishda, Nusxa koʻchirish qurilmasida va boshqalarda ishlatiladi.

Manbalar
Lyumines sinsiya

Lyumines sinsiya (lot. lumen - yorugʻlik, esccnt — kuchsiz, sust taʼsirni ifodalovchi qoʻshimcha) — baʼzi moddalariing muayyan temperaturada ularning issiklik nurlanishiga nisbatan kuch-liroq boʻlgan, yorugʻlik tebranishlari davridan ancha ortiq vaqt davom etadigan (doimiy issiklik nurlanishidan farqli) nurlanishi. Issiqlik nurlanishi juda past temperaturalar (uy temperaturasi) da ham L. shiddat bilan hosil boʻlishi mumkin. Shu sababli uni, odatda, "sovuq" nurlanish deb ham yuritiladi. Bu nurlanish yorugʻlik, radioaktiv nurlanishlar, rentgen nurlanish, elektr maydon uygʻotadigan, shuningdek, kimyoviy jarayonlar va mexanik taʼsirlar natijasida hosil boʻladi. L. nurlanish spektri koʻzga koʻrinadigan nurlanish, infraqizil va ultrabinafsha nurlanishning yaqin diapazonlarida mavjud boʻladi.

Shimol yogʻdusi, chiriyotgan daraxt, baʼzi hasharotlar (biolyuminessensiya), minerallarning L.lanishi qadimdan maʼlum boʻlgan. Lekin L. hodisasi 19-asr oxirlarida oʻrganila boshlandi. V. K. Rentgeniing turli moddalarning shuʼlalanishini oʻrganish yuzasidan oʻtkazgan tajribalari rentgen nurlari kashfiyotiga, A. Bekkerelntg 1890-yilda lyuminoforlarni tadqiq qilish sohasidagi ishlari radioaktivlik hodisasini aniklashga sabab boʻldi. L. qonuniyatlarini oʻrganish va uni turli sohalarda ishlatishda S. I. Vavilov tashkil qilgan fiziklar maktabi muhim hissa qoʻshdi. Odatda, lyuminessent nurlanish uchta asosiy jarayon tufayli vujudga keladi (rasmga k,.). 1) elektron, atom va molekula tashki energiya taʼsirida asosiy holat 1 dan uygʻonish holati 3 ga oʻtadi; 2) elektron, atom va molekula uygʻonish holati 5dan nurlanmasdan metastabil holat 2 ga tushadi; 3) elektron, atom va molekula metastabil holati 2 dan asosiy holat 1 ga kuchli nur chiqarib oʻtadi. Bulardan tashqari, L.ni hosil qiluvchi bir nechta kvant oʻtish yoʻllari mavjud. Masalan, zarralar uygʻonish holati 3 ga oʻtmasdan unga yaqin holatlarga oʻtib, bir butun yoʻlak (polosa) hosil qilishi mumkin; zarralar toʻgʻridan-toʻgʻri holat 3 dan asosiy holat 1 ga qaytib tushishi mumkin (rezonans nurlanish). Koʻpincha, zarralar metastabil holat 2 dan 1 ga emas, qoʻshimcha holat /’ ga oʻtishi va keyinchalik nurlanish chiqarmay /’dan 1 holat (/’-" 1) ga utishi mumkin. Agar energiya uzatishning yakunida rekombinatsiya jarayoni (yaʼni elektron va ion, elektron va kovak birlashuvi) mavjud boʻlsa, bunday nurlanishni rekombinatsion L. deyi-ladi. Shuʼlalanishning davom etish vaqtiga qarab, L.ni fluoressensiya (qisqa vaqtli shuʼlalanish) va fosforessensiya (uzok, vaqtli shuʼlalanish) xillariga boʻlinadi. Lyuminessent nurlanishga olib keluvchi elementar ja-rayonlarga qarab, L.ning spontan, majburiy (metastabil) va rekombinatsion turlari bor.

Ld.:Prinsgeym P., Fluoressensiya i fosforessensiya, [per. s angl.], M, 1951; Vavilov S. I., Sobr. soch.,t. 1—2, M, 1952; Fok M. V., Vvedeniye v kinetiku lyuminessensii kristallofosforov, M. 1964; Lan-lsberg G. S, Optika, M., 1976.

Manbalar
Lyuminoforlar

Lyuminoforlar (lot. lumen - yoruglik va yun. phoros — eltuvchi) — lyuminessensiya xossasiga ega boʻlgan moddalar. Lyuminessensiya hosil qilish turiga koʻra, fotolyuminoforlar, katodolyuminoforlar, rentgenolyuminoforlar va boshqalarga boʻlinadi. Kimyoviy tarkibiga koʻra, L.ning anorganik va organik xillari bor. Anorganik L. (kristallofosforlar) ning chaqnashi tarkibida begona kationlarning (0,001% gacha) boʻlishiga asoslangan. Bunday qoʻshilmalar (aktivatorlar), odatda, metallarning kationlari hisoblanadi; mas, rux sulfidining chaqnashi mis kationi bilan faollashadi. Anorganik L. lyuminessent lampalaraya. rentgen ekranlarini tayyorlash uchun elektron-nurli trubkalarda ishlatiladi, radiatsiya indikatori uchun va boshqa uchun xizmat qiladi. Organik L. (lyumogenlar) ochik, (yarkiy) fluores-sent boʻyoqlar, lyuminessentlovchi materiallar tayyorlashda qoʻllaniladi. L. kimyo, biol., tibbiyot, televideniye va kriminalistikada sezgir lyuminessent analizda foydalaniladi.

Manbalar
Lyumyer Lui Jan

LYUMYER (Lumiere) Lui Jan (1864.5.10, Bezanson — 1948.6.6, Bandol) — fransuz kinematografiya ixtirochisi. Fransuz Fanlar akademiyasi aʼzosi (1919). Sanoat maktabini tugatgan, otasiga qarashli fotomateriallar fabrikasida ishlagan. 1895-yilda akasi Ogyust (1862— 1954) bilan birga "harakatlanuvchi fotografiyalar"ni suratga olish va ekranga proyeksiyalash apparati (kinematograf) tuzilmasini ishlab chiqqan. Shu apparati bilan suratga olingan kino-programmani birinchi marta Parijda 1895-yil dekabrda namoyish etgan. 1898-yildan kinotexnika bilan shugʻullangan. L. hajmiy va rangli kinoga olish va namoyish qilishni tadqiq qilgan. Fransiyada har yili eng yaxshi hujjatli film uchun L. nomli mukofot taʼsis etilgan.

Manbalar
Lyunet

Lyunet (frans, lunette), lyunetta — 1) meʼmorlikda — gumbaz yoki devor (eshik tepasi)dagi ravoqsimon darcha. L. xonani shamollatish uchun oynavandli qilinadi; oddiy ravoqsimon hoshiya, baʼzan naqsh va haykallar bilan bezatiladi; 2) mashinasozlikda — stanokda ishlov beriladigan uzun, ingichka zagotovkalarni qoʻshimcha ushlab turadigan qurilma. Bunday L. zagotovkani oʻz ogirligi va keskichning bosimi taʼsirida egilishidan hamda titrashdan saqlaydi.

Manbalar
Lyupin

Lyupin (Lupinus), lupin, boʻri dukkagi — dukkakdoshlar oilasiga mansub bir yillik va koʻp yillik oʻtsimon usimliklar turkumi, yem-xashak, siderat va manzarali ekin. Shim. va Jan. yarim sharning moʻʼtadil poyaslarida 100 ga yaqin (ayrim maʼlumotlarga kura, 200 dan ortiq) turi usadi. Deh-qonchilikda 10 dan ortiqturi maʼlum. L.ning vatani — Oʻrta Yer dengizi sohillari va Shim. Amerika. 4 turi — bir yillik turlaridan — ingichka bargli yoki kuk L. (L. angustifolius), sariq L. (L.luteus), oq L. (L. albus), shuningdek, kup yillik turidan serbarg n.(L.polyphyllus) ekiladi. Bu turlar barg shakli, gullarining rangi va kat-ta-kichikligi hamda urugʻlarining mayda yoki yirikligi bilan bir-biridan farq qiladi. Ingichka bargli L. Yevropaning Shim. mintaqalarida, sariq va oq L. Markaziy Rossiyada, tukli L. (L. pilosus) Gruziyada ekiladi. Oʻzbekistonda kolleksiya ekinzorlarida ustiri-ladi. Ildizi oʻqildiz. Poyasi utsimon, shoxlanadi, balandligi 1,5 m gacha boradi. Bar-gi panjasimon, yirik, bandli. Toʻpguli shingil. Sariq L. guli xushboʻy. Turlariga qarab gulining rangi har xil. Mevasi koʻp urugʻli dukkak. Oʻsuv davri 80—155 kun. Issiklikka talabchan. Ingichka bargli. L. maysasi —6° sovuqqa chidamli. Hamma turlari namsevar, uzun kunli. Shonalash davrida tez usadi. L. doni tarkibida, turlariga karab, 30— 40% oqsil va 5—20% yog , A, V, S, vitaminlari, bargida, poyasida va donida 1—2% zaharli alkaloidlar (lyupi-nin, lyupinidin, spartein, lyupanin) bor. L.ning alka loidi kam boʻlgan ozuqabop navlari 20-asrning 30-yillarida yaratilgan.

Kishilar qadimdan (mil.dan 2000-yil oldin) L.dan foydalanib keladilar. Dastlabki davrda L. ovqatga ishlatiladigan va mollarga beriladigan doni uchun ekilgan. Keyinchalik undan koʻkat oʻgʻit tarzida foydalanilgan. Bir yillik L. koʻkat uchun oddiy qatorlab, urugʻ olish uchun keng qatorlab (qator orasi 45 sm) ekiladi. Hosildorligi koʻkpoya boʻyicha 100—120 t/ga, doni boʻyicha 34— 35s/ga.

Koʻp yillik va bir yillik L.ning ayrim navlari manzarali oʻsimlik sifatida oʻstiriladi.

Halima Otaboyeva.

Manbalar
Lyutein hujayralar

Lyutein hujayralar (lot. Luteus — sariq) — sariq tananing tashqi qavatini hosil qiladigan epitelial bez hujayralari. Odatda, ovulyasiyadan keyin Graaf pufakchasi hujayralaridan paydo boʻladi. Lyutein hujayralar protoplazmasida lipid tabiatli pigment — lyutein bor. Lyutein hujayralar sariqtana gormoni — progesteron ishlab chiqaradi.

Manbalar
Lyuteinlaydigan gormon

Lyuteinlaydigan gormon - odam va hayvonlar organizmining gipofiz bezi ishlab chiqaradigan gormon. Tuxumdonda ayollar (urgʻochi hayvonlar) jinsiy gormonlari, urugʻdonda esa erkaklar (erkak hayvonlar) jinsiy gormonlari hosil boʻlishini va ajralib chiqishini boshqarib turadi. Ayollar organizmida ovulyasiyata sabab boʻladi va lyuteinlaydi, yaʼni sariq tanani hosil qiladi. Kimyoviy tabiatiga koʻra glikoproteid.

Manbalar
Lyuteotrop gormon

Lyuteotrop gormon (lotincha: luteus sariq va yun. tropos — burilish, yoʻnalish) — laktogen gormon (qarang Prolaktin).

Manbalar
Martin Luther

Lyuter Martin (; 1483.10.11 — Eysleben — 1546.18.2) — Germaniyadagi Reformatsiya arbobi, lyuterchilik asoschisi. Erfurt universitetini tugatgan (1505). 1508-yildan Vittenberg universitetida dars bergan. Germaniyada katolik cherkoviga qarshi ijtimoiy harakat kuchaygan sharoitda L. 95 tezisi bilan indulgensiyaga qarshi chikdi. Katolik cherkovining asosiy aqidalarini inkor etuvchi bu tezislar uning yangi diniy taʼlimotining mohiyatini tashkil kildi. L. oʻzining yangi qoidalari bilan cherkov va ruhoniylarning jamiyatdagi hukmron mavqeini inkor etib, "ruhni xalos etish"ning yagona yoʻli bevosita xudo ato etgan xristian diniga eʼtiqod qilishdir, deb uktirgan. Bibliyani nemis tiliga tarjima qilgan va shu bilan umum nemis adabiy tili normalarini qaror toptirgan. L. asarlarining toʻla nashri nemis tilida (67 jildda), lotin tilida (38 jildda) chop etilgan.

Manbalar 

1483-yilda tugʻilganlar
10-noyabrda tugʻilganlar
1546-yilda vafot etganlar
18-fevralda vafot etganlar