MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gemiplegiya

Gemiplegiya (gemi... va yun. plegin — shikastlanish) — gavda oʻng yoki chap yarmining toʻliq falajlanishi. Koʻpincha gipertoniya, ateroskleroz, revmatizm, qand kasalliklarida miyaga qon quyilishi yoki miya qon tomirlarining berkilib qolishi sabab boʻladi. G. miya oʻsmasi, yalliglanishi va jarohatlanishining alomati boʻlishi ham mumkin. G.ga sabab boʻlgan kasallik davolanadi, doridarmomdan tashqari falajlangan oyoq-qoʻl uqalanadi, shifobaxsh fizkultura buyuriladi va fizioterapiya usullari qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemma

Gemma (lot. gemma — qimmatbaho tosh, dur) — oʻyma tasvirli sayqallangan javohirlar, gliptika asari. Tasvir tekis yuzadan chuqurlashtirib oʻyib ishlanadigan (intaliya) va zaminni oʻyib boʻrtma tasvir hosil qilinadigan (kameya) turi farqlanadi. Qadimda va oʻrta asrlarda G.ning tumor, uzuk koʻzi va b. alohida muhr vazifasini oʻtovchi turi (intaliya) keng tarqalgan. U bilan maktub, hujjat, buyruqlar muhrlangan. G.da koʻpincha hayvon, odam tasvirlari, ramziy belgilar va yozuvlar oʻyib ishlangan. Hozir G. toʻgʻnogʻich, kulonlarda ishlatiladi, uzukka oʻrnatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemmologiya

Gemmologiya( gemma va ...logiya) — javohirlar (qimmatbaho va yarim qimmatbaho toshlar)ni oʻrganuvchi fan. Qadimda javohirlar va ulardan ishlangan buyumlar Yevropada gemma deb atalgan. Baʼzi olimlar G.ni mineralogiyaning bir sohasi deb hisoblaydilar. Gemmologlar fikricha, G. mustaqil fan. G. javohirlarning fizik xususiyatlari, kimyoviy tarkibi, bezaklik fazilatlari, konlari minerageniyasi, ishlov berish texnologiyasini, shuningdek tayyorlangan buyumlarning bozor narxlarini belgilash, ularga boʻlgan ehtiyojning oʻzgarib turish qonuniyatlarini, javohirlarni sunʼiy ravishda tayyorlashni oʻrganadi.

Dunyoning koʻp mamlakatlarida (asosan AQSH, Angliya, Germaniya, Yaponiya) G. intlari, birlashmalari, uyushmalari, lab.lari mavjud. Maxsus "Gemmologiya" jurnali nashr qilinadi (AQSH, Yaponiya). Oʻrta Osiyo, xususan Oʻzbekiston hududida qimmatbaho toshlar xossalarini oʻrganish va ulardan zargarlik buyumlari yasash mil. av. 1-ming yillikdan maʼlum. Abu Rayhon Beruniy "Mineralogiya" asarida javohirlarning paydo boʻlishi, ularning fizik, kimyoviy xossalari haqida yozgan. G. asosan 20-asr boshlarida mineral xom ashyolarni tekshirishning yangi usullari (qutbli optika, rentgen strukturali tahlil, spektrometriya va b.) qoʻllanila boshlangandan soʻng tez shakllandi. G.ning rivojlanishida Rossiyada A. Ye. Fersman, G. P. Barinov va b.ning qimmatbaho toshlar toʻgʻrisidagi asarlari muhim rol oʻynadi. Oʻzbekistonda hozir amaliy G. taraqqiy etgan boʻlib, oʻzbek zargarlarining ishlarida oʻz ifodasini topgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  
Javohirlar
Gemmulalar

Gemmulalar (lot. Gemmula — mayda kurtakcha) — 1) koʻpchilik chuchuk suv govaktanlilari (bodyaga) va ayrim dengiz gʻovaktanlilarining qishki tinim holatidagi ichki kurtaklari. Gʻovaktanlilar mezogleyi oziq moddalarga boy, diametri 0,3 mm keladigan amyobasimon hujayralarning sharsimon tuplamidan iborat. G. kremnezem (qumtuproq)dan iborat spikulalar, yaʼni amfidisklar bilan mustahkamlangan ikki qavat muguz (spongin) qobiq bilan oʻralgan. Ikkala qavat oʻrtasida havo saqlovchi boʻshliq, qobiq sirtida esa yupqa parda bilan yopilgan chiqarish teshikchasi boʻladi. Bahorda G. poʻsti yorilib, uning ichidagi hujayralar tashqi muhitga chiqadi va suv tubiga yopishib, yangi gʻovaktanlilarni hosil qiladi. Suv oqimi va suv hayvonlari orqali tarqaladi; 2) Ch. Darvinning pangenezis nazariyasi boʻyicha irsiyatning gipotetik birligi (eng kichik zarrachasi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemo ...

Gemo... (gem..., gemato...) (yun. haima — qon) — qoʻshma soʻz tarkibida kelib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼno ifodasidan qonga aloqadorlikni anglatadi (mas, gemoglobin).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoglobinuriya

Gemoglobinuriya (gemoglobin va yun. uron — siydik) — gemoglobinning siydik bilan chiqishi. Qon gemolizga uchraganda roʻy beradi. Kislotalar, baʼzi dorilar (mas, xinin, sulfanilamidlar, levomitsetin, gentamitsin va h.k.) dan zaharlanganda, kuyishda, organizmga mos kelmagan qon quyilganda, uzoq vaqt yurilganda, qattiq sovqotganda kuzatiladi. G.da siydik qizaradi, ammo tiniq boʻladi. Davo asosan G.ga sabab boʻlgan omilni bartaraf etishdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gem (birikma)

Gem (yun. haima — qon) — gemoglobinning oqsilsiz qismi, unga qizil rang berib turadi; protoporfirin IX va ikxi valentli temir moddasidan iborat kompleks birikma.

Manbalar
Gemodializ

Gemodializ (gemo... va dializ) — qonni zaharli moddalardan tozalash, qon muhiti va suv-minerallar almashinuvini muvozanatlash usuli. Asosan oʻtkir va surunkali buyrak yetishmovchiligidya, kislotalar, ishqorlar va b. moddalardan zaharlanganda, organizmga mos qelmaydigan qon quyilgan hollarda qoʻllaniladi. G.da vena yoki arteriya qoni maxsus kapillyarli dializatordan oʻtkazilib, qon tarkibidan ortiqcha suv, siydikchil va b. keraksiz moddalar soʻrib olinadi. Surunkali buyrak yetishmovchiligida organizmni buyrakni koʻchirib oʻtkazishga tayyorlashda asosiy muolaja hisoblanadi. Oʻtkir buyrak yetishmovchiligida G. qoʻllash zararlangan buyrakka dam berib, soʻngra uning faoliyati tiklanishiga olib keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemodinamika

Gemodinamika (gemo... va dinamika )— tomirlarda qon oqishi; G. gidrostatik bosim tomirlar sistemasining turli qismlarida turlicha boʻlishi tufayli roʻy beradi (maʼlumki qon yuqori bosimli sohadan past bosimli sohaga tomon oqadi). Bunda asosiy omil yurak qisqarishlari boʻlib, oʻrtacha yoshdagi odamning yuragi har qisqarganda tomirlarga 60—70 ml yoki min.ga 4,5—5 l qon oʻtkazadi. Yurakning min. lik hajmi deb ataladigan bu jarayon yurak-tomirlar sistemasi faoliyatining asosiy koʻrsatkichi hisoblanadi. Qon tomirlarining elastikligi, koʻkrak boʻshligʻida bosimning manfiy bulishi, diafragma va skelet muskullarining qisqarishi tufayli qon tomirlar sistemasida toʻxtovsiz oqib turadi. Shuning natijasida kon bilan toʻqimalar oʻrtasida muntazam ravishda moddalar almashinuvi roʻy beradi (qarang Gomeostaz).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoliz

Gemoliz ( yunonchada gem-qon va lysis — yemirilish, parchalanish), gematoliz, eritrotsitoliz — qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)ning parchalanib, gemoglobining qon plazmasiga oʻtishi, sferotsitoz - eritrotsitning shishishi. Normal holatda gemoliz eritrotsitlarning hayotiy siklini yakunlaydi. Odam va hayvonlar organizmida u uzluksiz ravishda sodir boʻlib turadi (fiziologik Gemoliz.). Baʼzi kasalliklarda, organizm zaharlanganda, badan kuyganda, guruhi yoki rezus-faktori toʻgʻri kelmagan qon quyilganda yoki dorilar qabul qilinganda patologi kimyoviy gemoliz roʻy beradi. Gemoliz tufayli qon qip-qizil, laklangandek boʻlib qoladi. Kamqonlikni ogʻir turi esa oʻlimga sabab boʻladi.Gemoliz turlari: biologik, mexanik, kimyoviy, termik.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemolimfa

Gemolimfa (gemo... va limfa) — ochiq qon aylanish sistemasiga ega boʻlgan umurtqasiz hayvonlar (boʻgʻimoyoqlilar, mollyuskalar)ning qon tomirlari va hujayralararo boʻshliqlarida aylanib yuradigan suyuqlik. G.da oqsillar, koʻpincha nafas pigmentlari (gemoglobin, gemotsianin), fagotsitlar, baʼzan eritrotsitlar boʻladi. G. oziq moddalar, koʻpincha kislorodni hujayra va toʻqimalarga yetkazib berib, moddalar almashinuvi natijasida hosil boʻladigan parchalanish mahsulotlarini olib chiqib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemonxoz

Gemonxoz — qoʻy, echki, qoramol, tuya va b. kavsh qaytaruvchi hayvonlar shirdonida Haemonchus turkumiga mansub nematodalar qoʻzgʻatadigan gelmintoz kasallik. 6 oylik qoʻzilarda bahor va yoz fasllarida, bir yoshli qoʻylarda esa qish oxiri va erta bahorda uchraydi. Kasallik qoʻzgʻatuvchi nematoda (gemonxus) shirdonda, ingichka ichaklarda parazitlik qilib, tuxum qoʻyadi. Tezak aralash tashqariga tushgan tuxumlardan bir sutkada lichinkalar chiqadi, 4—5 sutkada invazion (yuqadigan) holatga keladi. Hayvonlar suv yoki oʻt bilan lichinkalarni yutib, G. bilan kasallanadi. Kasallangan hayvonning ishtahasi yoʻqoladi, ichi ketadi, oriqlaydi. Lichinkalar shirdonga tushib, poʻst tashlaydi, shilliq pardaga yopishib rivojlanadi, yetuk erkak va urgʻochi gemonxuslarga aylanadi. Gemonxuslar hayvon organizmida bir yilcha yashab, soʻngra parazitlik qobiliyatini yoʻqotadi, tezak bilan tashqariga chiqarib tashlanadi. Davosi: G. bilan kasallangan hayvonlar fenotiazin, fen-bendazol, nilverm, naftamon, morantel-tartrat bilan davolanadi. Oldini olish: katta yoshdagi qoʻy va echkilar bahorda va yoz oxirida degelmintizatsiyalanadi, fenotiazintuz aralashmasi ichiriladi; yaylovlar oʻzgartiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemorragik diatez

Gemorragik diatez (yun. hai-morrhagikos — qon ketishiga moyil, diathesis — moyillik ) — qon ketishiga moyillik bilan davom etadigan turli holatlar (teri, boʻgʻimlarga qon quyilishi; burun, milk qonashi, bachadon, buyrakdan qon ketishi, pichoq kesganda, tish oldirganda koʻp qon ketishi). Arzimagan sabab (mas, kichik jarohat yoki lat yeyish) bilan toʻsatdan qon oqishi yoki toʻqimaga quyilishi mumkin. G. d.da anchagina toʻqimalarga bir talay qon quyiladi, qon ketishi esa uzoq davom etib, hadeganda toʻxtatib boʻlmaydi. Toʻqimalarga qon quyilganda, mas, teri va shilliq qavatlarda maydamayda nuqtalar paydo boʻladi yoki ular "qontalashib" qoladi. Qon ivish jarayoni hamda tomir devori oʻtkazuvchanligining buzilishi natijasida roʻy beradi. G. d. irsiy (qarang Gemofiliya) yoki hayotda orttirilgan boʻlishi mumkin. Irsiy G. d. yaqin qarindoshlar nikohidan tugʻilgan bolalarda koʻproquchraydi. Hayotda orttirilgan G. d. qon tizimi kasalliklarining asorati boʻlishi va turli yoshdagi kishilarda uchrashi mumkin. Koʻp qonash holati qonning ivish xususiyatini pasaytiradigan dorilar qabul qilinganda, shuningdek organizmda vitaminlar (xususan, askorbin kislota va rutin) yetishmaganda, ovqat tarkibida yangi sabzavot va mevalar boʻlmagan hollarda ham kuzatiladi. Kasallik sababini faqat vrach aniqlab, davo tayinlaydi. G. d. vitamin yetishmasligi okibatida yuzaga kelgan boʻlsa, askorbin kislota va rutinga boy ovqatlar (yangi olma, qora smorodina, naʼmatak, sitruslar va b.) yeyish tavsiya etiladi. Kasallikning oldini olish uchun tibbiyot-genetika maslahatxonasi mutaxassislariga uchrashish; hayotda orttirilgan xilida yuzaga keltirgan omillarni bartaraf etish lozim.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemorragik isitma

Gemorragik isitma — temperatura koʻtarilishi, teri ostiga va ichki aʼzolarga qon quyilishi bilan davom etadigan virusli kasalliklar guruhi. Gemorragik nefrozonefrit, Qrim gemorragik isitmasi, Omsk gemorragik isitmasi va boshqa xillari bor. Kasallik virusi yumronqoziq, dala sichqoni va boshqa kemiruvchilarda boʻlib, ulardan odamga turli yoʻllar bilan (kemiruvchilar tezagi bilan ifloslangan oziq-ovqat, suv orqali, shuningdek kana chaqqanda) yuqadi. Kasallikning barcha shakllarida qaltirash, isitmalash, bosh ogʻrigʻi, darmon qurishi, terida mayda qon quyilishlar (toshmalar) kuzatiladi: burun, milk qonaydi, ayrim aʼzolar, jumladan buyraklar zararlanadi, shu sababdan bel qattiq ogʻrib, bemorga tinchlik va uyqu bermaydi. Kasallik yengil kechganida bemor isitmalaydi, lekin qon oqishi va buyrak zararlanishi kuzatilmaydi. Kasallikning hamma xilida ham bemor kasalxonada davolanishi lozim. Davo kasallikning belgilariga qarab tayinlanadi, yurak va buyrak faoliyatini maromiga keltiradigan, qon oqishini toʻxtatadigan va boshqa doridarmonlar buyuriladi. Gemorragik isitmaning oldini olish uchun kemiruvchilarni qirish, oziq-ovqatni jips berk idishda saqlash, kanani yoʻqotish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Simptom:Bosh ogʻrigʻi
Gemorragiya

Gemorragiya (yun. haimorragia) — qon tomir devorlari shikastlanganda, oʻtkazuvchanligi buzilganda qonning tashqariga chiqishi (qarang Hon ketishi).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemosporidiozlar

Gemosporidiozlar - uy hayvonlarining qizil qon tanachalarida va retikuloendotelial sistema hujayralarida parazitlik qiluvchi bir hujayrali gemposporidiylar qoʻzgʻatadigan kasallik. G. bilan hamma hayvonlar kasallanishi mumkin. Asosan, kanalar orqali yuqadi. Gemosporidiylar qizil qon tanachalari (eritrotsitlar)da koʻpayib qonni buzadi. Kasal hayvonlar harorati koʻtariladi, mahsuldorligi pasayadi, ichi buziladi. qoni kamayadi, qon aralash siyadi, koʻpchilik hollarda oʻladi. Davosi: G. bilan ogʻrigan hayvonlarga flavakridan, sulfantrol, piroplazmin, gemosporidin, naganin va b. doridarmonlar beriladi. Oldini olish : koʻklam va yoz oylarida kanalarga qarshi qoʻllaniladigan preparatlar vositasida hayvonlardagi kanalar yoʻqotiladi. Poda kanali yerdan boshqa joyga koʻchiriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemosporidiyalar

Gemosporidiyalar, qon sporalari (Haem osporidia) — koksidiyasimonlar sinfiga mansub turkum. 10 avlodi va 100 dan ortiq turi bor. Kattaligi bir necha mm. Sudralib yuruvchilar, qushlar va sut emizuvchilar, jumladan, odam qoni eritrotsitlari va epiteliy hujayralarida parazitlik qiladi. Ayrim G. ogʻir kasallik keltirib chiqaradi. Xoʻjayin almashtirish yoʻli bilan rivojlanadi. Asosiy xoʻjayini qon soʻruvchi chivinlar, oraliq xoʻjayini umurtqali hayvonlar va odam. Chivinlar qon soʻrganida parazitning sporozoitlarini yuqtiradi. G. chivinlar ichki organlarida shizogoniya (koʻp marta jinssiz boʻlinish) orqali koʻpayadi. Bir necha marta jinssiz koʻpayib nasl bergandan soʻng qizil qon tanachalari ichiga kirib, gametotsitlarga aylanadi. Harakatchan zigota (ookineta) oshqozon devorida rivojlanib, ootsistaga aylanadi. Uning ichida esa koʻplab sporozoitlar paydo boʻladi. Sporotsistalar asosiy xoʻjayinining soʻlak bezlariga oʻtadi. G.dan bezgak plazmodiysi odamlarda bezgak kasalligini keltirib chiqaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoterapiya

Gemoterapiya (gemo... va terapiya) — qon bilan davolash. Buning uchun bemorga konservalangan qon va uning tarkibiy qismlari (plazma, eritrotsitlar, lepkotsitlar va trombotsitlar) quyiladi, shuningdek qondan tayyorlanadigan preparatlar: albumin (organizmda oqsil yetishmaganda), fibrinogen, gemofiliyaga qarshi globulin, gamma-globulin, trombin va b. qoʻllaniladi. Bemorning oʻz qonini oʻziga (teri ostiga yoki muskul orasiga) yoki donordan olib quyish — autogemoterapiya amalda keng rasm boʻlgan (yana q. Qon quyish).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemotoraks

Gemotoraks (gemo... va yun. thorax— koʻkrak qafasi) — plevra boʻshligʻiga qon yigʻilishi; asosan, koʻkrak qafasi jarohatlanganda, lavsha, gemorrogik diatezda, oʻpka sili yoki oʻsma (rak, sarkoma) kuzatiladi. Plevra boʻshligʻida 200 ml dan koʻp qon yigʻilganda G. uchun xos belgilar paydo boʻladi. G. tashhisi rentgenologik tekshirish va plevra punksiyasi asosida qoʻyiladi. Yigʻilgan qon xajmiga koʻra, G. kichik (qon plevra sinusida yigʻiladi), oʻrta (qon koʻkrak oʻrtasigacha chiqadi) va katta (subtotal, total) boʻladi. Uncha katta boʻlmagan G. koʻkrak ogʻrigʻi, yoʻtal bilan kechadi, u zoʻraya borgan sari, nafas qisishi, hansirash, sianoz (koʻkarib ketish). yurak faoliyatining izdan chiqishi kuzatiladi. Dori-darmonlar bilan davolash naf bermasa, jarroxlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemofiliya

Gemofiliya ( [gemo] - qon va  [philia] — moyillik), toʻxtamasdan qon oqishi — qon oqishiga moyillik bilan ifodalanadigan irsiy kasallik. Qon plazmasida qonning ivishi uchun zarur boʻlgan omillar yetishmasligi sabab boʻladi. Gemofiliya asosan erkaklarda uchrasa ham onadan oʻtadi, yaʼni buvadan nabiraga sogʻlom qizi orqali oʻtadi. Gemofiliya belgilari yoshlikdanoq paydo boʻlib, bola ulgʻaygan sari kamayib boradi. Bemor lat yeganida terisi ostiga, muskuli orasiga va boʻgʻimiga koʻp qon quyiladi; tilini tishlab olganida, tishini oldirganida va b. hollarda ham juda koʻp qon oqib, hayoti xavf ostida qoladi. Yirik boʻgʻimlar (tizza, boldirpanja boʻgʻimi)ga qon quyilib, ularda kuchli oʻzgarishlar sodir boʻladi. Qon ivishining buzilishi Gemofiliyani boshqa xil qon oqishlardan ajratib turadigan asosiy belgidir: bemorning venasidan qon olib probirkaga solib qoʻyilsa, soatlab ivimaydi. Bunga bemor qonida oqsil modda, yaʼni antigemofil globulin yetishmasligi sabab boʻladi. Gemofiliyaning A, V yoki Kristmas kasalligi va S (haqiqiy Gemofiliya deb hisoblanmaydi) xillari bor. Bemor oʻzini har xil shikastlardan ehtiyot qilishi kerak. Davosi: yangi olingan qon yoki plazma quyiladi; bemorga toʻgʻridantoʻgʻri donordan qon quyish, sogʻlom odam plazmasidan tayyorlangan konsentratlarni qoʻllash yaxshi naf beradi. Zarur hollarda jarrohlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoftalm

Gemoftalm (yun. haima - qon va ophthalmos — koʻz) — koʻz soqqasining ichiga qon quyilishi. Gemoftalm koʻz shikastlanganda va organizmning umumiy kasalliklari (gipertoniya, qandli diabet, ateroskleroz, buyrak va qon kasalliklari) oqibatida roʻy beradi. Bemor koʻz oldi qorongʻilashib, koʻrmay qolganini sezadi. Koʻzning shishasimon tanasiga quyilgan qon juda ham sekin soʻriladi. Shishasimon tananing xiralashishi, toʻr pardaning koʻchishi, koʻz ichi bosimining ortishi sababli koʻrish oʻtkirligining pasayishi Gemoftalmning asoratlari hisoblanadi. Davo Gemoftalmga sabab boʻlgan kasallikni bartaraf etishdan iborat. Qonning soʻrilishini tezlashtirish uchun fermentlar va biogen stimulyatorlar buyuriladi. Qon butunlay yoki qismai soʻrilishi mumkin, zarur boʻlganda qonning soʻrilmay qolgan qismi jarrohlik usuli bilan olinadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemoxromatoz

Gemoxromatoz (gemo... va yun. chromatos — boʻyoq, rang) — irsiy kasallik; temir almashinuvining buzilishi va oqibatda ferritin oqsili tarkibida ortiqcha temir yigʻilib gemosiderin moddasiga aylanishi bilan kechadi, temirning ichaklarda koʻplab soʻrilishi hamda toʻqima va aʼzolarda toʻplanishi bilan ifodalanadi. Jigar sirrozi, qandli diabet, teri pigmentatsiyasi kabi belgilar namoyon boʻladi; dominant hamda resessiv yoʻl orqali nasldan naslga oʻtadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gemotsianinlar

Gemotsianinlar— baʼzi mollyuskalar va boʻgʻimoyoqlilar gemolimfasining koʻk yashil rangli nafas olish pigmenlari. G. organizmda kislorodni tashish funksiyasini bajaradi. Kimyoviy tarkibi — murakkab oqsillar (metalloproteidlar)dan iborat. G. koʻpchilik mollyuskalar gemolimfasida erigan holda boʻladi. Oksidlangan G. koʻkish rangli, qayta tiklangandan soʻng rangsiz boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gempshir qoʻy zoti

Gempshir qoʻy zoti — yarim mayin junli qoʻy zoti. 19-asrning 1-yarmida Buyuk Britaniyadagi Xempshir (Gempshir), Uiltshir va b. grafliklarda mahalliy dagʻal junli va duragay qora boshli qoʻylarni sautdaun zotlari bilan chatishtirib chiqarilgan. Qoʻchqorlarining gavdasi yirik, shoxi yoʻq, ogʻirligi 100—110 kg, sovliqlarini-ki 65—70 kg. Jun tolasi uz. 8—10 sm (asosan trikotaj mahsulotlari tayyorlanadi, qoʻzilarining juni juda qadrlanadi). Qoʻchqorlari 5—6, sovliqlari 3—4 kg jun beradi. Har 100 qoʻydan 120—140 qoʻzi olinadi. Qoʻylari tez yetiladi. Gusht yetishtirish uchun 9—11 haftalik qoʻzilari soʻyiladi (15—16 kg). Bu zot Buyuk Britaniya, Germaniya, AQSH va b. mamlakatlarda boqiladi. MDHda ayrim qoʻy zotlarini chiqarishda G. q. z.dan foydalanilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gendel Georg Fridrix

GENDEL (Handel) Georg Fridrix (1685.23.2, Galle - 1759.14.4, London) — nemis kompozitori. 1706—10 yillarda Italiyada yashab, klavir va organ ijrochisi sifatida shuhrat qozongan. 1717-yildan Angliyada yashagan. 1720—41 yillarda London opera teatri (Qirol musiqa akademiyasi)ning rahbari. "Rinaldo" (1711), "Radamist" (1720), "Yuliy Sezar" (1724), "Richard I" (1727), "Kserks" (1738) kabi 40 dan ortiq tarixiy opera yozgan. Sharq mavzularida "Temur" (1724), "Kir, Forsiya podshosi" (1728), "Por, Hindiston podshosi" (1731) operalarini yaratib, ular tarkibiga ekzotik sahnalar kiritgan. Oratoriya janrini tubdan qayta ishlab, monumental. ulugʻvorlik va dramatizm bilan sugorilgan asarlar ijod qilgan. G. xor musiqasi ustasi, shuningdek ommabop, taʼsirchan musiqa uslubini yaratgan. Kantatalar, orkestr va organ konsertlari, cholgʻu syuita, sonata, ochiq havoda ijro etishga mos "Suv sathi musiqasi" (1716), "Mushakbozlik musiqasi" (1749) va boshqa asarlar muallifi. London (1843), Leypsig (1856), Galle (1955) shaharlarida G. jamiyatlari tashkil etilgan. 1952-yildan Galle shahrida G. musiqa bayramlari oʻtkaziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Genealogiya

Genealogiya ( - genealogia — shajara) — yordamchi tarix fanlaridan biri (17—18-asrlarda vujudga kelgan). Bilimlarning amaliy sohasi, shajaralar tuzish. Urugʻ va oilalarning kelib chiqishi, ayrim shaxslar tarixi va qarindoshlik aloqalarini oʻrganadi (Shajara).

Manbalar
General

General (lot. generalis — umumiy, bosh) — qurolli kuchlardagi harbiy unvon (daraja). Dastlab, 16-asrda Fransiyada joriy qilingan. Rossiyada 17-asrning 2-yarmidan maʼlum. Oʻzbekiston qurolli kuchlarida G.mayor, G.-leytenant, G.polkovnik, armiya G.i kabi G.lik unvonlari belgilangan. Qurolli kuchlar turlari va qoʻshin turlarida G.lik unvoniga (armiya G.idan tashqari) tegishli qoʻshin nomi qoʻshib ataladi (mas, artilleriya G.mayori).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Harbiy unvonlar
General-gubernator

General-gubernator - 1) 1703— 1917 yillarda Rossiya mahalliy maʼmuriyatidagi oliy mansab. Uning qoʻlida fuqarolik va harbiy hokimiyat bulgan. 1775-yil Rossiyada bir yoxud bir necha gubernya yoki viloyat (oblast)lardan tashkil topgan maʼmuriy-hududiy birliklar tuzilib, ularni G.-g.lar boshqargan. Mas, Rossiya Turkistonni bosib olgandan soʻng Turkiston generalgubernatorligi tashkil qilingan (1867). Turkistonning birinchi G.-g.i etib K. P. fon Kaufman tayinlangan. 2) Britaniya Hamdoʻstligi mamlakatlari tarkibida boʻlib, ingliz qirolini davlat rahbari sifatida tan oluvchi ayrim davlatlar (odatda, sobiq dominionlar) da ingliz qiroli nomidan ish yurituvchi mansabdor shaxs.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generalissimus

Generalissimus (lotincha, generalissimus — eng oliy) — baʼzi mamlakatlar qurolli kuchlaridagi oliy harbiy unvon. Dastlab 1569-yil Fransiyada joriy etilgan. Rossiyada G. unvon sifatida Pyotr I tomonidan joriy etilgan (1716). A. D. Menshikov (1717), A. V. Suvorov (1799) va boshqalar shu unvonga sazovor boʻlishgan. Sobiq Ittifoqsa G. unvoni 1940 yil taʼsis etilgan va faqat I. V. Stalinga berilgan. XX asrda Ispaniyada F. Franko, Xitoyda Chan-Kayshi, KXDRda Kim Ir Sen va boshqalarning G. unvoni boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Generativ organlar

Generativ organlar (lotincha: genero — yarataman, hosil qilaman) — oʻsimliklarning jinsiy koʻpayish funksiyasi bilan bogʻliq boʻlgan organlari. Vegetativ va jinssiz koʻpayish organlari bilan birga reproduktiv organlarga kiradi. Turli sistematik guruhdagi oʻsimliklarda G.o. ham turlicha boʻladi. Sporali oʻsimliklarning G.o. anteridiy va arxegoniy, gulli oʻsimliklarning bunday organi erkakli gametofiti va murtak xaltasi hisoblanadi. Urugʻli oʻsimliklarda evolyutsiya natijasida hosil boʻlgan gul ham G. o. deyiladi. Tuban suv oʻtlarida G.o. ixtisoslashmagan boʻlib, faqat fiziologik jihatdan oʻzaro farq qiladi. Ochiqurugʻlilar G. o. reduksiyaga uchragan. Gul changchilarining toʻplami androtsey, urugʻchilarining toʻplami ginesey deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil