MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Assom tili

Assom tili – Hindistonning shimoli-sharqidagi Assom shtatida yashovchi assom xalqining tili. Hind-yevropa tillari oilasiga kiradi. Accom tili 10 – 11-asrlarda shakllana boshlagan. 13-asrda Assom yerlarini axomlar ishgʻol etishi bilan Accom tili axom leksikasi, oʻlkada vishnuiylik dini yoyilishi tufayli sanskrit leksikasi ta’sirida rivojlandi. Assomda inglizlar hukmron boʻlgan davrda bengal tili viloyatning rasmiy tili deb e’lon qilingan. Bu davrda Accom tiliga bengal leksikasi katta ta’sir koʻrsatgan. Accom tili Hindiston milliy tillaridan biri boʻlib qolgan.Accom tilidagi adabiyot 13-asr oxiri – 14-asr boshlarida paydo boʻldi. 15 – 16-asrlarda koʻproq diniy mavzuda asarlar yaratildi. 17 – 18-asrlarda tarixiy voqealar aks etuvchi yilnoma (buranj)lar hamda diniy arboblar hayoti aks etuvchi asarlar keng tarqaldi. 19-asrning 2-yarmiga kelib yangi adabiy janr (roman, hikoya)lar paydo boʻldi. Accom tilida jurnal nashr etila boshladi. Publitsistika ham taraqqiy etdi. Ingliz mustamlakachilariga qarshi xalq qoʻzgʻoloni milliy ozodlik harakatini yangi bosqichga koʻtardi. Bu davr adabiyotida vatanparvarlik gʻoyalari ilgari surildi (P. Chaudxuri, "Joʻshqin qoʻshiklar"). 20-asrning 2- yarmida ijod etgan yozuvchilar asarlarida ijtimoiy taraqqiyot uchun kurash asosiy oʻrinni egalladi (S. A. Malik, Ch. K. Gogʻoya, Sharma Dinapatxa, P. Pxukana va boshqalar).

Manbalar

Tillar
Assomlar

Assomlar (oʻzlarini axomiya, as-somiya deb ataydilar) – Hindistonning Assom shtatida yashovchi xalq, umumiy soni 14,55 mln. kishiga yaqin (1992), shundan 220 ming kishi Butanda yashaydi. Assom tilida soʻzlashadilar. Yevropeoid irqiga mansub. Dini – hinduizm. Milodiy 1-ming yillik oʻrtalarida bu yerda Ka-marupa davlati mavjud boʻlgan. 13-asrda Birmadan chiqqan axomlar uni bosib olib, oʻz davlatlarini tuzganlar. Mamla-kat va xalq nomi shundan olingan. Keyin-chalik yerli xalq bilan aralashib, ularning tili va madaniyatini qabul qilganlar. A. dehqonchilik, chorvachilik, qisman hunarmandchilik bilan shugʻullanadilar, choy yetishtirish plantatsiyalari, neft sanoatida ham ishlaydilar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assortiment

Assortiment (frans. assor-timent – tanlab olingan, saralangan) – muayyan belgilariga koʻra guruhlangan tovarlar turlari, xillari toʻplami. Vo-sitachilar bozorida uning qatnashchilari uchun quyidagi tovarlar A.i mavjud boʻladi: 1) yopiq A.–sotuvchi faqat bir korxona mollarini sotadi; 2) boy A.–bir necha korxonalarning bir-biriga oʻxshash mahsulotlari; 3) keng A.– vazi-fasiga koʻra bir-biri bilan bogʻliq boʻlgan tovarlarning turli xillari; 4) aralash A.–vazifasiga yoki iste’mol usuliga koʻra bir-biri bilan bogʻliq boʻlmagan to-varlar toʻplamidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativ psixologiya



Assotsiativ psixologiya – psixologiyadagi yoʻnalish. Uning va-killari butun ma’naviy hayotni, shu jumladan chuqur fikrlash jarayonlarini va uning oqibatida kelib chiquvchi erkin harakatlarni assotsiatsiya yordamida tushuntirib berishga urinadilar. Bu yoʻnalish asoschilari – Gartli, Pristli, Yum va Gerbart; 19-asrda J. S. Miller, keyinrok, esa Siyen, Ebbingauz va G. Ye. Myuller ularning mashhur izdoshlari boʻlgan. Assotsiativ psixologiya dan bilimlarni oʻzlashtirish samaradorligini oshirishda foydala-nish mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiativlik

Assotsiativlik (lot. associatio -birlashtirish) – mat.da qoʻshish va koʻpaytirishning quyidagi formulalar (ayniyatlar) bilan ifodalanadigan xossa-si: (a=b)=c=a=(b=c); (ab)c=a(bc). Agar (oxy)xs=ax(*xs) boʻlsa, koʻpaytirish ama-li A.ga ega hisoblanadi. Matritsalarni koʻpaytirish, qoʻshish amallari A. xossa-siga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya

Assotsiatsiya (lot. associo – bir-lashish, qoʻshish) – umumiy maqsadga erishish uchun tuzilgan uyushma, ittifoq, 710guruh.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (psixologiya)

Turlari
Assotsiatsiya (psixologiyada) – muayyan sharoitda psixologik hosilalar orasida paydo boʻladigan aloqa. A. in-son ongidagi avvalgi turmush tajribalari bilan belgilanadigan tasavvurlar bogʻlanishi, shu bogʻlanishlar paltufayli ongda paydo boʻlgan muayyan tasavvurlar oʻxshashlik, yondoshlik va qarama-qarshilik belgilariga koʻra, shunga bogʻliq boʻlgan boshqa tasavvurlarni hosil qiladi. A. oʻtmish tajri-basi aso-sida paydo boʻlib, narsa va voqealarning obʼektiv aloqalarini aks ettiradi. Bir ruhiy jarayonning namoyon boʻlishi A. tufayli ikkinchi (avvalgisi bilan bogʻliq boʻlgan) ruhiy jarayonni vujudga kelti-radi. Asosan uch xil A. mavjud: qarama-qarshilik A.si – avval idrok qilingan qarama-qarshi sifatlarga ega boʻlgan nar-sa va hodisalarning birortasini takror idrok qilish yoki tasavvur qilish mu-nosabati bilan boshqalari obrazlarining ixtiyorsiz ravishda ongda gavdalanishidan iborat qonuniyat. Masalan, "urush" soʻzi idrok qilinsa, beixtiyor "tinchlik" esla-nadi. Yondoshlik A.si – avval bir vaqtda yoki ketma-ket idrok qilingan narsa va hodisalarning birontasini qayta idrok qilish yoki tasavvur munosabati bilan ix-tiyorsiz ravishda ongda boshqalarining ham obrazlari gavdalanishidan iborat qonuniyat. Masalan, "vokzal" soʻzi idrok yokil tasavvur qilinsa, temir yoʻl, vagon, yoʻlovchilar ham esga tushadi. Oʻxshashlik A.si – bir-biriga oʻxshash belgilarga ega boʻlgan narsa va  birortasini idrok yoki tasavvur qilish munosabati bilan ongda boshqalarining ham obrazlari ixtiyorsiz ravishda tiklanishidan ibo-rat qonuniyat. Masalan, Hasan va Husanning biri idro le Pk qilinsa, ixtiyorsiz ravishda ikkinchisi eslanadi.Inson psixik hayotida A.larning ahamiyati katta: bilim, koʻnikma va mala-kalarni oʻzlpalashtirish, xotirani rivoj-lantirish A.larga asoslanadi. A.larning fiziologik asoslari bosh miya yarim sharlari qobigʻida hosil boʻladigan muvaqqat nerv bogʻlanishlaridir.Gʻayrat Shoumarov.l

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (biologiya)

Assotsiatsiya (biol.da) – tuzili-shi va turlar tarkibi bir xil, turlarining tashqi muhit va bir-biri bilan muno-sabatlari oʻxshash boʻlgan fitotsenozlar majmui. A,– oʻsimliklar tasnifining asosiy birligidir. U muayyan muhit sharoiti – iqlim, tuproq va hayvonlar tarkibi bilan bogʻliq. Bitta A.ga mansub oʻsimliklarning rivojlanish muddatlari va yashash sharoiti oʻxshash boʻladi. Har bir A. boshqasidan oʻsimliklar qoplamining muayyan mahsuddorligi bilan farq qiladi. Tashki muhit sharoiti va flora tarkibi oʻzgarishi bilan A. ham oʻzgaradi. Masalan, Yevropaning hozirgi keng barg-li oʻrmonlari uchlamchi davrdagi nina bargli oʻrmonlar oʻrniga paydo boʻlgan. Oʻz navbatida bu oʻrmonlar oʻrnida kelajakda boshqa oʻsimliklar A.si vujudga keli-shi mumkin. Har bir A. oʻz arealiga ega. Relef, gidrolik rejim va tuproq sharo-itining oʻzgarishi, antropogen omillarning bevosita (yerlarning uzlashtirili-shi, gidrotexnik inshootlar qurilishi) yoki bilvosita (mol boqilishi) taʼsi-rida A. tubdan oʻzgarishi mumkin. Tur-li A.ning nomi ular tarkibida eng koʻp uchraydigan bitta yoki bir nechta oʻsimlik orqali ifodalanadi (mas, choʻl sharo-itida qoʻngʻirbosh-shuvoq yoki saksovul A.si; toʻqaylarda qamish-qiyoq, qizilmiya- ajriq yoki turangʻil-terak A.si; togʻlarda yongʻoq-togʻolcha, doʻlana-olma yoki archa A.si). A.ni baholashda dominant oʻsimlikning xususiyatlari hisobga oli-nadi. A. tushunchasi oʻsimliklar krpla-mini haritaga tushirish, ular uchun mos boʻlgan hududlarni toʻgʻri rayonlashtirish va tabiiy resurelardan oqilona foy-dalanish kabi muammolarni hal etishda katta ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Assotsiatsiya (kimyo)

Assotsiatsiya (kimyoda) –moleku-lalar yoki ionlarning molekulalararo elektr tabiatli harakat kuchi ta’sirida guruhlarga birlashishi. Agar suyuqlik molekulalari oʻzaro ikki va undan ortiq holda birlashib, yirik zarracha-711lar shaklida boʻlsa, bunday suyukliklar A.langan suyukliklar deb ataladi (mas, suv, spirt, organik kislotalar). Mole-kulalar tarkibida elektr manfiy atomlar (Fgʻ O2", N3) bilan boglangan vodorod boʻlsa, A. vodorod bogʻi hisobiga roʻy be-radi (mas, suv, spirtlar, karbon kislo-talar, amidlarda). Elektrolit eritmalarida esa A. ionlararo kulon kuchlari ta’siri hisobiga sodir boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Associated Press

Assoshieyted press (Associated Ppess) – AQShning eng yirik axbo-rot agentliklaridan biri. Gaz. nashrlarining kooperativ birlashmasi. AQSH gaz.larini va 100 dan ziyod mamlakatlar nashrlarini axborotlar bilan ta’minlab turadi. 1848-yil Nyu-Yorkda tashkil etilgan. Chet ellarda 50 ga yaqin boʻlimi va 3 mingdan ortiq muxbirlari bor. Bir kancha xorijiy informatsiya agentli-klari bilan shartnomalar asosida aloqa qiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astar

Astar (arab.–berkitish, yopish soʻzidan) – 1) avrali ustki kiyim (buyum)ning ichki qavati. Toʻn, palto, kamzul, poyabzal, koʻrpa, koʻrpachalarning ichki matosi. A. tikish uchun ishlatiladi-gan gazlama A.lik deyiladi; 2) binoning ichki bezagi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astara

Astara – Ozarbayjon Respubli-kasidagi shahar (1945-yildan). Kaspiy dengizi boʻyida, Astara daryosi quyilish joyida (Eron bilan boʻlgan chegarada). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 15 ming kishi atro-fida (1999). Oziq-ovqat sanoati korxo-nalari bor. A. subtropik (choy, sitrus mevalar) oʻsimliklar xoʻjaligi rayoni markazi. Baliq ovlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ozarbayjon shaharlari
Asterokalamit

Asterokalamit (Asterocala-mites) – qirqboʻgʻindoshlar oilasiga man-sub sporali oʻsimliklar. Faqat qazilma holda uchraydi. Tanasi boʻgʻimlarga boʻlingan, sirti qirrali. Barglari in-gichka va koʻp boʻlakli, 5 turi aniqlangan. A.ning shoxchasi, sporali shoxlarining izlari, sporasi va yogʻochi Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Oʻzbekistonning Hisor togʻlari va boshqa hududlaridagi devon-kar-bon qatlamlaridan topilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astigmatizm

Astigmatizm shox pardaning sferik shakli buzilishi bilan bogʻliq boʻlgan koʻrish nuqsonidir. Bunda turli yoʻnalishdagi nur sindirish kuchi turlicha boʻlganligi sababli nur yigʻish nuqtasi ham turli sathda boʻladi. Buning natijasida istalgan masofada koʻrish buziladi yoki xiralashadi. Boshqa alomatlarda koʻz toliqishi, bosh ogʻrigʻi va shabkoʻrlik bilan bogʻliq muammolar boʻlishi mumkin. Agar astigmatizm insonda paydo boʻlsa va vaqtida davolanmasa, bu ambliopiyaga olib kelishi mumkin.

Manbalar

Havolalar
Astragal

Astragal () – burchoqdoshlar oilasiga mansub oʻsimliklar turkumi. Oʻt, chala buta va ba’zan butalardan iborat. 1600 turi bor. Barglari odatda murakkab, toq patsimon. Gullari kallak yoki boshoqsimon toʻpgulda joylashgan. Mevasi – dukkak. Oʻrta Osiyoda 592 va Oʻzbekistonda 250 turi oʻsadi. Talayginasi (noʻxatak, singren) yaxshi yem-xashak hisoblanadi. Kopetdogʻ va Turkmanistonda oʻsadigan A.dan () tibbiyotda, qandolat sanoatida va texnikada qoʻllaniladigan, suvda erimay, faqat boʻkadigan tragakant yelimi olinadi. Ayrim turlarining yer ustki qismi tarkibida glitserizin moddasi, flavonoidlar va mikroelementlar bor. Damlamasi gipertoniya kasalligini davolashda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Ikki pallali oʻsimliklar
Dorivor oʻsimliklar
Astraxan

Astraxan (, ) – Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Astraxan viloyatining ma’muriy markazi. Volga daryosi deltasidagi yirik dengiz va daryo porti, temir yoʻl tuguni. Quyi Volga boʻyining muhim iqtisodiy markazi. Kaspiy dengizidan 100 km uzoqda. Aholisi 511,7 ming (1999). A. qadimgi shaharlardan biri. Shahar moʻgʻullar hukmronligi yillarida (13-asr) Itilning chap sohilida joylashgan Ashtarxon (Hoji Tarxon) qishlogʻi oʻrnida qurilgan. 1459-yildan A. Astraxan xonligining poytaxti. 1556-yilda shaharni Astraxan xonligi bilan birga Rossiya bo-sib olgan. A. 17–18-asrlarda hukumatga qarshi koʻtarilgan qoʻzgʻolonlarning markazi boʻlgan. 1717-yildan gubernya shahri. 1943-yildan viloyat markazi. Sanoatining yetakchi tarmoqlari: oziq-ovqat (jum-ladan, baliq ovlash), mashinasozlik va metallsozlik (jumladan, kemasozlik). Yogʻochsozlik, sellyuloza-qogʻoz sanoati ham rivojlangan. A.da 4 oliy oʻquv yurti, oʻlkashunoslik muzeyi, suratlar galereyasi, 2 teatr, 6 muzey bor.

Faktlar 
Astraxan shahri 11 ta orolda joylashgan. Quyi Volga bo'yidagi eng qadimiy shahar hisoblanadi.

Yana qarang 
 Ashtarxon xonligi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Astraxon viloyati

Astraxon viloyati – Rossiya Federatsiyasi tarki-bidagi viloyat. Quyi Volga boʻyida, janubiy qismi Kaspiy dengiziga tutashadi. Astraxon viloyati 1943-yil 27-dekabrda tashkil etilgan. Maydoni 44,1 ming km². Aholisi 1014 ming kishi (1999), asosan, ruslar; qozoq, tatar va ukrainlar ham yashaydi. Astraxon viloyatida 11 ma’muriy tuman, 5 shahar, 13 shaharcha bor. Markazi – Astraxon shahriAstraxon viloyati Kaspiy boʻyi pasttekisligidagi chala choʻllar, Volga-Axtuba qayiri va Volga daryosi deltasini oʻz ichiga oladi. Astraxon viloyati hududida shoʻrxoklar, shoʻr koʻllar hamda qum tepaliklari bor. Shoʻr koʻllardan eng yirigi Bosqunchoq koʻlidir. Iqlimi keskin kontinental va juda quruq. Yanvarning oʻrtacha temperaturasi shimolida – 10°, janubida –6°, iyulniki esa shimolida 24° va janubida 25°. Oʻrtacha yillik yogʻin 200 mm. Eng yirik daryosi Volga va uning tarmogi Axtuba. Tuproqlari och kashtan shoʻrtob va qoʻngʻir tuproqlar. Boshoqlilar, shuvoq, shoʻra, oʻtloq oʻsimliklari oʻsadi. Saygʻoq, turli kemiruvchilar, sudraluvchilar, hasharotlar yashaydi. Volgada 50 dan ziyod baliq turi uchraydi. Neft, gaz, tuz, gips kabi foydali kazilmalar bor. Volga deltasida Astraxon qoʻriqxonasi tashkil qilingan. Astraxon viloyatida oziq-ovqat (baliq, goʻsht, tuz), mashinasozlik, shuningdek yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoati, sabzavotchilik, polizchilik, chorvachilik rivojlangan. Yetakchi sanoat tarmoqlari – taxta tilish, yogʻochsozlik va sellyuloza-qogʻoz sanoati. Kimmatbaho osyotr va chastik baliqlari ovlanadi. Astraxondagi baliq-konserva korxonalarida baliq qayta ishlanadi. Astraxon viloyatida Rossiyada eng yirik boʻlgan Bosqunchoq tuz korxonasi ishlab turibdi. Astraxon viloyatida metallsozlik, kemasozlik va kema tu-zatish sanoati korxonalari, koʻn zavodi va moʻyna fabrikasi mavjud. Qamish plitalar ishlab chiqaruvchi zavod bor. Bugʻdoy, kuzgi javdar, yem-xashak, poliz ekinlari ekiladi. Chorvachilikda goʻsht-jun qoʻychiligi va goʻsht-sut qoramolchiligi rivojlangan. Transportda yetakchi oʻrinni dengiz transporti egallaydi. Volga va uning oʻng tarmogʻi Baxtemir daryo transportida muhim ahamiyatga ega. Astraxon viloyati temir yoʻl orqali Rossiyaning boshqa rayonlari bilan bogʻlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Rossiya viloyatlari
Astraxon qoramol zoti

Astraxon qoramol zoti - q. Qalmoq koramol zoti.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Jalilobod

Jalilobod Ozarbayjon Respublikasida shahardir. Jalilobod shahrining 1967-yilgacha boʻlgan nomi Astraxon-bozor.

Adabiyotlar 

Ozarbayjon shaharlari
Astro...

Astro... (yun. astron – yulduz) –qoʻshma soʻzlarning bosh qismi; osmon jismlari, xususan, yulduzlarga oidlikni bildiradi (mas, astronomiya, astro-fizika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astrobod

Astrobod – oʻrta asr shaharlaridan. Hozirgi Eronning shimolida joylashgan kichik bir shahar boʻlib, Goʻrgon deb ataladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astrograf

Astrograf (astro... va ... graf) –osmon yoritqichlarini fotografik usulda kuzatish uchun moʻljallangan teleskop. U koʻpincha optik oʻqlari bir-biriga pa-rallel ikki truba: osmon yoritqichlarini suratga tushiradigan asosiy va kuzati-layotgan yoritqichga boʻlgan yoʻnalishni oddiy koʻz bilan tekshirib turish uchun moʻljallangan vizual trubadan iborat boʻladi. A. yordamida suratga olish ba’zan juda uzoq, (bir necha soat) davom etadi: shuning uchun osmon gumbazi bilan birga harakatlanadigan yoritqichlarni kuza-tishni osonlashtirish maqsadida A. soat mexanizmlariga ega boʻlgan maxsus paral-laktik qurilmalarga oʻrnatiladi. Astro-metrik ishlarda fokus masofasi 2 m dan kam boʻlmagan A. qoʻllaniladi. A.ning fokus masofasi ortgan sari uning yor-damida olinadigan fotosuratning mas-shtabi ham kattalashadi. Oʻzbekiston Fanlar Akademiyasi Astronomiya institutida fokus masofasi 2,0; 3,0 va 3,4 m li A.lar bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astroida

Astroida (astro... va yun. eidos – shakl) – R radiusli oʻzgarmas ayla-naning ichki tomoni boʻylab radiusli ikkinchi aylana harakatlanganda kichik aylanadagi nuqtaning trayektoriyasini ifodalovchi chiziq. Gipotsikloidlarning bir turi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil.
Astrokolorimetriya

Astrokolorimetriya (astro... va lot. color – rang, metron – oʻlchash) – har xil ranglarda osmon yoritqichi yorugʻligini oʻlchash orqali uning fi-zik koʻrsatkichlarini oʻrganish bilan shugʻullanadigan soha. Yoritqichdan kelayotgan noʻrni har xil rangli nur koʻrsatkichlar orqali oʻtkazib, nur qabul qiluvchi va oʻlchovchi asboblar yor-damida uning intensivligi oʻlchanadi. Har bir nur qabul qiluvchi asbob oʻziga xos spektral sezgirlik maksi-mumida qoʻllaniladi. Ikki xil rangda yoritqich nurining intensivliklari, aiiqrogʻi, yulduz kattaliklari ayirmasi uning rang koʻrsatkichi deyiladi. Rang koʻrsatkichi yoritqich spektrida energi-yaning taqsimlanishini koʻrsatadi va yoritqichning temperaturasiga bogʻliq boʻladi. Past temperaturadagi yulduzlar qizil, yuqori temperaturadagilar oq yoki havorang nur sochadi. temperatura bilan rang koʻrsatkichi orasida bogla-nish mavjud. Yoritqich spektrini toʻlaroq oʻrganish maqsadida koʻp rangli kolori-metrik tizimlar qoʻllaniladi. Bunda nur qabul qiluvchi asbob sifatida foto-elektron koʻpaytirgich qoʻllaniladi va har xil maxsus tanlangan rangli shisha toʻsqichlar ishlatiladi. Mas, uch rang-li tizim ultrabinafsha (V), koʻk (V) va sariq (V) nurlarda yulduz kattaligi U – V va V – V rang koʻrsatkichlarini oʻlchashga asoslangan. Olti rangli ti-zimda qoʻshimcha yashil (G), qizil (R) va infraqizil (I) yulduz kattaliklari oʻlchanadi. Kolorimetrik oʻlchashlar yoritqichning rang temperaturalarini va samara-li nurlanish rangini (toʻlqin uzunligi-ni) aniqlashga imkon beradi.Isroil Sattorov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astronavtika

Astronavtika – kosmik fazoda parvoz qilish, kosmosni oʻzlashtirish haqidagi fan (qarang Kosmonavtika).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astronomiya-geodeziya tarmogʻi

Astronomiya-geodeziya tarmogʻi – bir-biridan taxminan 70–100 km uzoqlikda joylashgan astro-nomiya-geodeziya punktlarining oʻzaro bogʻlangan tizimi. Ana shunday punktlarning geografik koordinatalari ma-sofa va burchaklarni geodezik oʻlchashdan, astronomik kuzatishlardan topiladi. Astronomiya-geodeziya punktining geo-grafik kenglamasi, uzunlamasi va azi-mutini geodeziya usullarida oʻlchanadi, soʻngra Yerni aylanma ellipsoid deb fa-raz qilib, astronomik kuzatishlardan olingan ma’lumotlarga taqqoslanadi. Ikkala usulda olingan natijalar farqi qabul qilingan ellipsoidning geoiddan farqini ifodalaydi. Uni hisobga olib yangi ellipsoid qabul qilinadi va shu yoʻl bilan Yerning haqiqiy shakli va oʻlchamlariga yaqinlashiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Astrospektrofotometriya

Astrospektrofotometriya (ostro..., spektr, foto va yun. metreo – oʻlchayman) – amaliy astrofizikaning osmon jismlari spektrini fotometrda oʻlchab, ular nurlanishini va bu nurlar oʻtib kelgan muhitni oʻrganadigan boʻlimi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asturiya

Asturiya — Ispaniya shimolidagi tarixiy viloyat. Kantabriya togʻlarining shim. yon bagʻrida. Ma’muriy jihatdan hozirgi Ovedo provinsiyasini tashkil etadi. Maydon 10,6 ming km. Aholisi 1,1 mln. kishi (1991). Eng katta shahri — Ovedo. Qadimda astura qabilasi to-monidan egallangan edi. Mil. av. 1-asrda rimliklar, 414 yilda vestgotlar tomoni-dan ishgʻol qilingan. 6-asr oxirlarida ara-blar qoʻliga oʻtgan. Asturiya 718 yildan (Kovadon-ga vodiysidagi jangdan soʻng) qirollik (poytaxti — Ovedo). 924 yilda Asturiya hududi Leon qirolligi bilan qoʻshilib yagonaLe-on qirolligi, 1230-yilda Kastiliya bilan birlashib, Leon-Kastiliya qirolligi deb ataldi. 15-asrda birlashgan Ispaniya tarkibiga kirgan. 1808—14 yillarda Asturiya aholisi Napoleon qoʻshinlariga qarshi qat-tiq kurash olib borgan. Asturiya Ispaniyaning eng muhim konchilik sanoati rayoni mamlakatning asosiy koʻmir havzasi (toshkoʻmir qazib chiqarishda mamlakatda 1-oʻrinda turadi). Simob, mis, temir rudasi, volfram, dala shpati konlari ham bor. Elektr energiya  ishlab chiqarishda mamlakatda 3-oʻrinda turadi. Qora metallurgiya va kimyo korxonalari, harbiy zavodlar, oziq-ovqat, charm poyabzal, toʻqimachilik, yogʻochsozlik, tamaki, baliq sanoati korxonalari bor. Makkajoʻxori, kartoshka, yem-xashak ekinlari koʻproq ekiladi. Yaylov koʻp. Asturiya sut-goʻsht chorva-chiligining asosiy rayoni. Mevachilik ri-vojlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asunsion

Asunsion yoki Asunción () – Paragvay Respublikasining poytaxti. Aholisi 608 ming kishi (1990). Paragvay daryosining chap sohilida. 1537-yil dabarpoetilgan. 17-asr boshlarigacha Ispaniya mustamlakasi markazi boʻlgan. 1811-yilda Asunsionda Paragvay mustaqilligi e’lon qilingan. Asunsion Paragvayning asosiy porti, sanoat, savdo markazi va transport tuguni. Milliy universitet (1889) va boshqa universitetlar, muzeylar bor. Toʻqimachilik va koʻn poyabzal fabrikalari, tegirmonlar, qand-shakar va spirt-arak zavodlari, kemasozlik korxonasi, kushxona mavjud. Neftni qayta ishlash zavodi bor. Mamlakat eksportining 75%, importining 90% Asunsion porti orqali oʻtadi. Aero-porti xalqaro ahamiyatga ega. Botanika bogʻi bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Paragvay
Asfalt

Asfalt – bogʻlovchi qurilish materiali; bitumga mayda mineral toʻldirgich qoʻshib tayyorlanadi. A.ning tabiiy (nisbatan kam uchraydi) va sun’iy xillari bor. Tabiiy A. neftdan, gi-pergeneza (atmosfera) ta’sirida yengil fraksiyalarning bugʻlanishi va oksidla-nishi natijasida hosil boʻladi. Sun’iy A., asosan, 13–60% neft bitumning ohaktosh kukuni bilan aralashmasidan tayyorlanadi. A. gidroizolyatsiya materi-ali sifatida, pol va yoʻllarga yotqizish, qoplamalar toʻshash uchun qum, shagʻal, chaqiq tosh bilan aralashtirib ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt loklar

Asfalt loklar – bitum bilan kukun holatiga keltirilgan mineral materiallar aralashmalari. Smola-li va moyli xillarga boʻlinadi. Smo-lali Asfalt loklar unchalik ehtiyotkorlik talab qilmaydigan metall sirtlari va shahri k.ga surkaladi, moyli Asfalt loklar avtomashinalarning shassi va radiatorlari sirtiga sur-kash, elektr mashinalari chulgʻamlari va boshqalarga shimdirish uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asfalt-beton

Asfalt-beton – chaqiq tosh, qum, mineral kukunlar va bitum aralash-ma sidan iborat qurilish materiali. Aralashtirishdan oldin ular 100–160° temperaturagacha qizdiriladi. 120° dan past boʻlmagan temperaturada yotqiziladigan va zichla-nadigan bitumli qaynoq A.-b., 40–80° temperaturada zichlanadigan va kam qovushoq issiq A.-b., havo temperaturasida (10° dan yuqori temperaturada) zichlanadigan suyuq bitumli sovuq A.-b.; yirik, oʻrta, mayda donachali va qumli A.-b.ga boʻlinadi. Avtomobil yoʻllariga, sanoat binolari pollariga, tomlarga toʻshash va boshqa uchun ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil