Noor Jehan

Noor Jehan (; Noorjehan 1926-yil 21-sentyabr — 2000-yil 23-dekabrda tugʻilgan) — oʻzining Malika-e-Tarannum (Ohang malikasi) faxriy unvoni bilan ham tanilgan panjoblik qoʻshiqchi va aktrisa boʻlib, avval Hindistonda, keyin esa Pokiston kinosida suratga tushgan. Uning faoliyati oltmish yildan ortiq davom etgan (1930—1990-yillar). Hindiston yarimorolidagi eng buyuk va eng nufuzli qoʻshiqchilardan biri deb hisoblangan Noor Jehanga Pokistonda Malika-e-Tarannum faxriy unvoni berilgan. U hind klassik musiqasi bilan bir qatorda boshqa musiqiy janrlarda ham faoliyat yuritgan.

U Ahmed Rushdi bilan bir qatorda Pokiston kinosi tarixidagi eng koʻp kino qoʻshiqlariga ovoz berish boʻyicha rekordchi hisoblanadi. U turli tillarda, jumladan, urdu, hind, panjob va sindhi tillarida 10 000 ga yaqin qoʻshiq yozgan. U yarim asrdan ortiq davom etgan faoliyati davomida 1148 ta Pokiston filmida jami 2422 ta qoʻshiq kuylagan. U shuningdek, birinchi pokistonlik ayol rejissor hisoblanadi.

Yoshligi 
Noor Jehan Panjob, Britaniya Hindistoni, Kasur shaharlarida Punjob musulmon oilasida Allah Rakhi Vasay nomida dunyoga kelgan Imdad Ali va Fateh Bibining oʻn bir farzandidan biri edi.

Faoliyati 
Hindistondagi faoliyati

Jehan olti yoshida qoʻshiq aytish va anʼanaviy xalq teatriga ishtirok etishga qiziqgan. Uning qoʻshiqchilik qobiliyatini payqagan otasi uni Ustoz Gʻulom Muhammadning qoʻl ostiga mumtoz qoʻshiqchilik boʻyicha dastlabki tayyorgarlikka joʻnatgan. Kalkuttada 11 yoshida mashgʻulotlarni boshlagan Nooraga hind klassik musiqasining Patiala Gharana anʼanalari va tumri, dhrupad va khyalning klassik shakllari oʻqitilgan. Toʻqqiz yoshida Noor Jehan panjoblik musiqachi G'ulam Ahmad Chishti eʼtiborini tortdi, u keyinchalik uni Lahorga chaqiradi. U ijro etishi uchun baʼzi gʻazallar, naʼatlar va xalq qoʻshiqlarini bastalagan. Kasbiy taʼlimni tugatgandan soʻng, Jehan Lahordagi singlisi bilan birga qoʻshiq aytishni davom ettirdi va odatda kinoteatrlarda filmlar namoyish etilishidan oldin jonli qoʻshiq va raqs tomoshalarida qatnashdi. Teatr egasi Divan Sardari Lal 1930-yillarning boshlarida uni Kalkuttaga olib ketdi va butun oila Allah Vasay va uning katta opalari Eiden Bai va Haider Bandi kino kareralarini rivojlantirish umidida Kalkuttaga koʻchib oʻtishdi. Mukhtar Begum (aktrisa Sabiha Khanum emas ikkisida ham bir xil taxallus boʻlgan) opa-singillarni kinokompaniyalarga kirishga undadi va ularni turli prodyuserlarga tavsiya qilgan. U shuningdek, ularni maydan teatriga (katta tomoshabinlarni sigʻdiradigan chodirli teatr) egalik qilgan eri Agha Hashar Kashmirining teatrida ham faoliyat olib borgan. Uning katta opalariga Seth Sukh Karnani kompaniyalaridan biri Indira Movietone bilan ishlash taklif qilindi va ular Punjab Mail nomi bilan tanilishdi.

1935-yilda KD Mehra panjab tilida „Pind di Kuri“ filmini suratga oldi, unda Noor Jehan oʻz opalari bilan birga rol ijro etdi va „Langh aja patan chanaan da o yaar“ panjab tilidagi qoʻshigʻini kuyladi, bu uning eng birinchi muvofaqqiyatga aylandi. Keyin u xuddi shu kompaniyaning Missar Ka Sitara (1936) nomli filmida rol ijro etdi va musiqa bastakori Damodar Sharma uchun qoʻshiq kuyladi. Jehan, shuningdek, Heer-Sayyal (1937) filmida Heerning bola rolini ijro etgan. Uning oʻsha davrdagi mashhur qoʻshiqlaridan biri „Shala jawaniyan maney“ Dalsukh Pancholi panjob filmi „Gul Bakavli“ (1939). Kalkuttada bir necha yil oʻtgach, Jehan 1938-yilda Lahorga qaytib keldi. 1939-yilda taniqli musiqa rejissyori Gʻulom Hayder Jehan uchun qoʻshiqlar yozdi, bu uning erta mashhur boʻlishiga olib keldi.

1942-yilda u Pran bilan birga Khandaan (1942) filmida bosh rolni ijro etgan. Bu uning birinchi roli edi va film katta muvaffaqiyatga erishgan. Khandaan filmining muvaffaqiyati uning rejissor Syed Shaukat Husayn Rizvi bilan Bombayga koʻchib oʻtishiga sabab boʻlgan. Duhai (1943) filimda Jehan ovozini Husn Bano ismli aktrisaga bergan. Huddi oʻsha yili Noor Rizviga turmushga chiqgan. Keyinchalik Pokistonga koʻchib oʻtgan Noor Jehan Hindiston kino sanoatining 1945-yildan 1947-yilgacha eng yirik kino aktrisalaridan biri edi. Uning filmlari: Badi Maa, Zeenat, Gaon Ki Gori (barchasi 1945-yil), Anmol Ghadi (1946), Mirza Sahibon (1947) va Jugnu (1947) 1945-yildan 1947-yilgacha boʻlgan davrlarda eng koʻp daromad keltirgan filmlar boʻlgan. Mirza Sahiban uning Hindistonda chiqqan soʻnggi filmi boʻlib, filmda u Prithviraj Kapoor ukasi Trilok Kapoor bilan birga suratga tushgan.

Pokistonda aktyorlik faoliyati

1947-yilda Rizvi va Jehan Pokistonga koʻchib oʻtishga qaror qilishdi. Ular Bombeyni tark etib, oilasi bilan Karachiga joylashdilar. Pokistonga kelganidan uch yil oʻtgach, Jehan oʻzining birinchi Pokiston filmi Chan Veyda (1951) Santosh Kumar bilan rol ijro etdi, bu ham uning qahramon va ijrochi qoʻshiqchi sifatida birinchi Pokiston filmi edi. Shaukat Hussain Rizvi va Noor Jehan birgalikda ushbu filmni rejissyorlik qilishgan va Jehan Pokistonning birinchi ayol rejissyoriga aylanishgan. Bu 1951-yilda Pokistonda eng yuqori daromad keltirgan filmga aylandi. Jehanning Pokistondagi ikkinchi filmi Aslam Lodhi prodyuserlik qilgan, Sibtain Fazli rejissyori va AH Rana prodyuser menejeri sifatida yordam bergan Dupatta (1952) filmi edi. Dupatta Chan Wey (1951) filmidan ham katta muvaffaqiyatga erishdi. 1953-yil va 1954-yillarda Jehan va Rizvi muammolarga duch kelishdi va shaxsiy kelishmovchiliklar tufayli ajrashishdi. 1959-yilda u oʻzidan toʻqqiz yosh kichik boshqa kino aktyori Ejaz Durrani bilan turmush qurishdi. Durrani uni aktyorlikdan voz kechishi uchun bosim oʻtkazdi va uning aktrisa/qoʻshiqchi sifatidagi soʻnggi filmi Ghalib (1961) edi. Uning Faiz Ahmed Faizning „Mujhse Pehli Si Mohabbat Mere Mehboob Na Maang“ asari Pokistonning „Qaidi“ (1962) filmida Rasheed Attre musiqasi bilan qoʻshiq sifatida sheʼr oʻqigan tarranumning noyob namunasidir. Jehan oxirgi marta 1963-yilda „Baaji“ filmida ikkinchi darajali rol ijro etgan. Jehan 33 yillik (1930—1963) faoliyatidan soʻng 1963-yilda kino sanoatidagi aktyorlik ishi bilan xayrlashdi. Olti farzandning onasi boʻlish va boshqa kino aktyorining turmush oʻrtogʻi boʻlish uni faoliyatidan voz kechishga majbur qilgan. Jehan kinoaktrisa sifatida Pokistonda 14 ta, urdu tilida oʻnta va panjob tilidada toʻrtta filmda suratga tushgan.

Ijro qoʻshiqchisi sifatidagi faoliyati

Aktyorlikni tashlaganidan soʻng u qoʻshiq kuylashni boshladi. U 1960-yilda „Salma“ filmi bilan faqat ijrochi qoʻshiqchi sifatida debyut qilgan. Uning Pokiston filmi uchun birinchi qoʻshigʻi 1951-yilgi „Chann Wey“ filmi uchun boʻlib, uning oʻzi rejissyor edi. U 1965-yilda Pokiston hukumati tomonidan koʻplab mukofotlarga sazovor boʻlgan. U Ahmed Rushdi, Mehdi Hassan, Masood Rana, Nusrat Fateh Ali Khan va Mujeeb Alam bilan koʻp sonli duetlar kuylagan. U Osiyoning koʻplab qoʻshiqchilari, masalan, Alam Lohar va boshqa koʻplab qoʻshiqchilar bilan tushunish va doʻstlik munosabatlariga ega edi. Jehan Ustad Salamat Ali Khan, Foteh Ali Khan, Ustoz Nusrat Foteh Ali Khan va Roshan Ara Begumning „Mehfils“iga (jonli kontsert) tashrif buyurishdi. Lata Mangeshkar Jehanning ovoz diapazoni, Jehan hohlagancha past va baland kuylashi va ovozining sifati har doim bir xil boʻlib qolishi haqida fikr bildirgan. 1990-yillarda Jehan oʻsha paytdagi debyutant aktrisalar Neeli va Reema Khan uchun ham qoʻshiq kuylagan. Shuning uchun ham Sobiha Khanum uni mehr bilan Sadabahor (hamisha yashil) deb atagan. Uning mashhurligi 1965-yilda Pokiston va Hindiston oʻrtasidagi urush paytida vatanparvarlik qoʻshiqlari bilan yanada oshdi.
1971-yilda Noor Jehan Pokiston vakili sifatida Tokioga Butunjahon qoʻshiq festivaliga tashrif buyurgan.

Jehan 1982-yilda Hindistonga hind kinofilmlarining Oltin yubileyini nishonlash uchun tashrif buyurdi va u yerda Hindiston Bosh vaziri Indira Gandi bilan Nyu-Dehlida uchrashdi va Bombayda Dilip Kumar va Lata Mangeshkar ham qatnashishgan. U oʻzining barcha qahramonlari va kostarlari, jumladan Surendra, Pran, Surayya, bastakor Naushad va boshqalar bilan uchrashdi. " Women on Record " veb-saytida shunday deyilgan: „Noor Jehan oʻzining qoʻshigʻiga hech kimga oʻxshamaydigan darajada ishtiyoq uygʻotdi. Ammo u Pokistonga joʻnab ketdi“.

1991-yilda Vanessa Redgrave uni London Royal Albert Hallda boʻlib oʻtgan Yaqin Sharq bolalariga yordam berish uchun mablagʻ yigʻish tadbiriga taklif qildi. Lionel Richie, Bob Geldof, Madonna, Boy George va Duran Duran yulduzlar bilan toʻldirilgan tadbirda ijrochilardan baʼzilari boʻlishdi, ular orasida koʻplab josus Jon Gielgud, Nobel mukofoti sovrindori dramaturg Garold Pinter va Oscar mukofoti sovrindori ishtirok etdi, aktyor Dame Peggy Ashcroft. U shuningdek, Dam Mast Kalander/Aalmi Gunday filmi uchun taniqli Pokiston xalq qoʻshiqchisi, qoʻshiq muallifi va bastakor Akram Rahining „Saiyan Saadey Naal“ qoʻshigʻini kuylagan.

Shaxsiy hayoti 
1942-yilda Noor Jehan Hindistonning Azamgarh shahridagi Shaukat Hussain Rizvi bilan turmush qurishdi. 1948-yilda Shaukat Rizvi Pokistonga koʻchib oʻtishga qaror qildi va Noor Jehan ham Hindistondagi faoliyatini yakunlab, koʻchib oʻtdi. Keyingi safar u Hindistonga faqat 1982-yilda kelgan. Uning Rizvi bilan nikohi 1953-yilda ajralish bilan yakunlandi; er-xotinning uchta farzandi bor edi, ularning qoʻshiqchi qizi Zil-e-Huma. Noor Jehan kriketchi Nazar Mohammad bilan ham munosabatda edi. 1959-yilda Ejaz Durroniga turmushga chiqdi. Ikkinchi nikoh ham uch farzand tugʻdi, ammo 1971-yilda ajralish bilan yakunlandi. U aktyor Yousuf Khan bilan ham turmush qurgan.

Hayot yillari va oʻlimi 

Jehan 1986-yilda Shimoliy Amerika boʻylab gastrol safari chogʻida koʻkrak qafasidagi ogʻriqlardan aziyat chekdi va unga angina pektorisi tashxisi qoʻyildi, shundan soʻng u bypass operatsiyasini oʻtkazdi. Qizi Shazia Hasanning soʻzlariga koʻra, u umrining soʻnggi yillarida surunkali buyrak xastaligi bilan ogʻrigan. 2000-yilda Jehan Karachi shahridagi Aga Khan universiteti kasalxonasiga yotqizilgan va yurak xurujiga uchragan. 2000-yil 23-dekabrda (27-Ramazonga oʻtar kechasi) Jehan yurak etishmovchiligidan vafot etdi. Uning dafn marosimi Karachi shahridagi Jamiya masjidi Sultonda boʻlib oʻtdi va unda 400 000 dan ortiq odam qatnashdi. U vafot etganida Pokistonning oʻsha paytdagi prezidenti Parvez Musharraf „U davlat dafn marosimiga loyiq“, degan edi. U uning dafn marosimini Karachidan Lahorga olib ketishni buyurdi, ammo qizlari uni vafot etgan kechasi Karachiga dafn qilishni talab qilishdi. Uning oʻlimidan soʻng mashhur hind yozuvchisi va shoiri Javed Akhtar Mumbayda bergan intervyusida shunday dedi: „Pokiston bilan 53 yil ichidagi munosabatlarimizning eng ogʻir sharoitlarida, oʻta dushmanlik muhitida madaniy merosimiz saqlanib qoldi. umumiy koʻprik Noor Jehan shunday mustahkam koʻprik edi. Mening qoʻrquvim shundaki, uning oʻlimi uni larzaga keltirgandir“.

Mukofotlari va faxriy unvonlari 
Noor Jehan 15 dan ortiq Nigar mukofotini eng yaxshi ayol qoʻshiqchi uchun, sakkiztasini eng yaxshi urdu tilidagi qoʻshiqchi uchun, qolganini esa panjabicha ijro uchun olgan. Shuningdek, u Pokistonda Mingyillik qoʻshiqchi mukofotiga sazovor boʻlgan.
 1945-yilda „Zinat“ filmi uchun Z.A.Buxoriy tomonidan oltin medal bilan taqdirlangan.
 Noor Jehan eng nufuzli pokistonliklar roʻyxatida sakkizinchi oʻrinni egalladi.
 Mohammad Rafi doimo u bilan duet qilishni orzu qilgan. Asha Bhosle Bollywood ijrochisi boʻlgan qoʻshiqchi intervyuda aytib oʻtgan:

 1945-yilda u „Zeenat“ filmida Qawwali qoʻshigʻini kuylagan subkontinentdagi birinchi ayol boʻldi. Amerikalik pop qirolichasi Madonna, „Men har bir qoʻshiqchidan nusxa koʻchirishim mumkin, lekin Noor Jehanni emas“, deb izoh berdi.
 1957-yilda u „Intezar“ filmidagi aktyorlik va qoʻshiq uchun Prezident mukofotiga sazovor boʻldi. Aynan shu film uchun Khwaja Khurshid Anwar ham eng yaxshi musiqa rejissyori uchun Prezident mukofotiga sazovor boʻldi.
 1965-yilda u urush davridagi qoʻshiqlari uchun maxsus Nigar mukofotiga sazovor boʻldi.
 1965-yilda u qoʻshiq aytish va aktyorlik qobiliyati uchun Pokiston Prezidenti tomonidan „Pride of Performance“ bilan taqdirlangan.
 U Roshan Ara Begumdan keyin „Pride of Performance“ ni olgan ikkinchi pokistonlik ayol vokalchi boʻldi.
 1965-yilda u hind-pak urushidagi maʼnaviy yordami uchun armiyadan Tamgha-e-Imtiazni oldi.
 1972-yilda u „Eng yaxshi gʻazal ijrochisi“ uchun „Kumush disk“ mukofotiga sazovor boʻldi, undan keyin Farida Khanum va Roshan Ara Begum birinchi boʻlib mukofotga sazovor boʻldi.
 U misrlik qoʻshiqchi Umm Kulthum bilan qoʻshiq kuylagan yagona pokistonlik qoʻshiqchi edi.
 1981-yilda u Pokistondagi 30 yillik faoliyatidagi muvaffaqiyati uchun maxsus Nigar mukofotini oldi.
 1987-yilda u NTM Life Time Achievement mukofotini oldi.
 1991-yilda u London Royal Albert Hallda qoʻshiq kuylagan birinchi pokistonlik qoʻshiqchi boʻldi.
 1996-yilda u Sitara-i-Imtiazni mukofotini oldi.
 1998-yilda u PTV Life Time Achievement mukofotini oldi.
 1999-yilda u Pokiston kinosiga xizmatlari uchun Mingyillik mukofotiga sazovor boʻldi.
 2000-yil yanvar oyida Pokiston televideniesi PTV unga „Asr ovozi“ unvonini berdi.
 2002-yilda u "Birinchi Lux Life Time Achievement " mukofotini oldi.
 2014-yil avgust oyida u Pokistonning eng buyuk ayol qoʻshiqchisi deb eʼlon qilindi.
 2017-yil avgust oyida u Pokistonlik ayol qoʻshiqchilar reytingida birinchi oʻrinni egalladi.
 U shuningdek, Pokistonning Madaniyat elchisi unvonini saqlab qoldi.
 2017-yil 21-sentyabrda Google Doodle oʻzining 91 yoshini nishonladi.

Filmografiyasi

Filmlari

Manbalar 

Hindistonlik aktrisalar
2000-yilda vafot etganlar
1926-yilda tugʻilganlar
Pokistonlik aktrisalar
Pokistonlik rejissyorlar
Pokiston televideniyesi xodimlari
XX asr hind qoʻshiqchilari
Pokistonlik ayol qoʻshiqchilar
XX asr hind ayol qoʻshiqchilari
XX asr hind klassik xonandalari
Pokistonlik ayol bastakorlar
Hind tilidagi xonandalar
Pokistonlik film musiqasi bastakorlari
Pokiston klassik xonandalari
Gʻazalxonlar
Pokistonlik ayol rejissyorlar