MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ichki mehnat tartibi qoidalari

Ichki mehnat tartibi qoidalari — Oʻzbekiston Respublikasida ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchilarning birgalikdagi mehnatini tartibga soluvchi asosiy meʼyoriy hujjat. I.m.t.q.ning asosiy maqsadi xodimlarni mehnatga ongli munosabatda boʻlish ruhida tarbiyalash, mehnat intizomini yanada mustahkamlash, mehnatni ilmiy asosda tashkil etish, ish vaqtidan oqilona foydalanish, yuqori ish sifatiga erishish. mehnat unumdorligi va i.ch. samaradorligini oshirishdan iborat. Hoz. kunda amal qilib kelayotgan bunday meʼyoriy hujjat Oʻzbekiston Respublikasi Mehnat vazirligi tomonidan 1996 yil 2 aprelda tasdiqlangan, u idoraviy mansubligi, mulkchilik va xoʻjalik yuritish shakllaridan qatʼi nazar, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar xodimlari uchun Namunaviy I.m.t.q. deb ataladi va ish beruvchilar hamda xodimlar uchun majburiy qoidalarni oʻz ichiga oladi.

Namunaviy I.m.t.q. asosida vazirliklar va idoralar tegishli markaziy (respublika) kasaba uyushmalari qoʻmitalari bilan kelishib, xalq xujaligining muayyan tarmogʻi xususiyatlariga tatbiqan tarmoqlarning I.m.t.q.ni ishlab chiqadi. Korxonalar, tashkilotlar, muassasalardagi I.m.t.q. ham mazkur Namunaviy I.m.t.q. asosida ish sharoiti hisobga olingan holda tuziladi va ish beruvchi tomonidan kasaba uyushma qoʻmitasi yoki xodimlarning boshqa vakillik organlari bilan kelishib, tasdiklanadi. Tarmoq va korxonalarning I.m.t.q. Oʻzbekiston Mehnat kodeksi qamda Namunaviy I.m.t.q.ga va mehnat haqidagi boshqa meʼyoriy huj-jatlarga xilof boʻlishi mumkin emas. Xodim ishga qabul qilinayotganda ish beruvchi uni mazkur qoidalar bilan tanishtirmogʻi shart.

Manbalar
Ichki Mongoliya

Ichki Mongoliya — Xitoy tarkibidagi muxtor rayon. Mamlakat shimolida. Maydon 1,2 mln. km. Aholisi 23,5 mln. kishi (1998); xitoy, mongol, dungan, manjur, koreys, evenk va boshqalar yashaydi. Maʼmuriy markazi — Xux-Xoto shahri. Qadimda Ichki Mongoliya hududi janubiy mongol knyazliklari tasarrufida boʻlgan, 1636-yilda manjurlar qoʻl ostiga oʻtgan. Ular key-inchalik Xitoyda oʻz hukmronligini oʻrnatganlar va bu hudud Xitoy tarkibiga kirgandan soʻng Ichki Mongoliya deb atala boshlagan. 1931–45 yillarda Ichki Mongoliyani yaponlar bosib olgan. 1945-yilda ulardan ozod qilingan.

Ichki Mongoliyaning sharqiy qismida Katta Xingan togʻlari (bal. 1949 m gacha) va Sunlyamo tekisligining bir qismi, gʻarbiy qismida Bargi tekisligi, Gobi choʻlidagi yassitogʻlik, Inshan togʻlari va Ordos platosi bor. Yer yuzasining balandligi kup joylarda 500–1500 m, eng baland qismi 3000 m.

Iqlimi keskin kontinental. Yanvarning urtacha temperaturasi shimolida –30°, janubida –6°, iyulniki shimolida 20°, janubida 24°. Yillik oʻrtacha yogʻin 100–500 mm. Ichki Mongoliyaning shim.da tayga oʻrmonlari, markaziy qismida boshokli dasht oʻsimliklari oʻsadi. Eng katta daryosi — Xuanxe. Koʻl koʻp.

Ichki Mongoliya–agrar rayon, yalpi mahsulot qiymatining 3/4 qismini qishloq xoʻjaligi beradi. Dehqonchilik yetakchi oʻrinda. Hududining 1/10 qismidan koʻprogʻi haydaladi. Asosan, donli ekinlar ekiladi. Chorvachilik qishloq xoʻjaligidan olinadigan mahsulot qiymatining 1/3 qismini beradi (mamlakatdagi mavjud chorvaning 10% i Ichki Mongoliyaga toʻgʻri keladi). Oziq-ovqat, toʻqimachilik, koʻnchilik sanoatlari rivojlangan. Mahalliy xom ashyo bazasida qora metallurgiya, energetika, mashinasozlik va boshqalar tarmoqlar vujudga kelgan. Yogʻoch tayyorlanadi. Yakshidagi qogʻoz kti mamlakatdagi eng yirik qogʻoz kombinatlaridan biridir. Pekin – Baotou temir yoʻl Ichki Mongoliyani Xitoyning shim.sharqi va sharqi bilan, Szinin – Erlyan temir yoʻl. Mongoliya bilan bogʻlaydi.

Manbalar 

 

Ichki Mongoliya
Ichki nutq

Ichki nutq — 1) kishining oʻzoʻziga qaratilgan (koʻpgina xattiharakatini rejalashtirish maqsadidagi) nutqi, ovozsiz ichki mulohaza. Bu ichki kodga muvofiq, oshkora tovushsiz amalga oshiriladi; 2) tovushsiz artikulyar harakat ("ichda gapirish"). I.n.ni oʻrganish, tajriba asosida qayd etish til va tafakkur, til va nutq, fikrlash shakli hamda nutqni idroklashni tadqiq etishga imkon beradi. I. n. tilshunoslar, psixologlar va fiziologlar tomonidan tadqiq etiladi.

Manbalar
Ichki sayyoralar

Ichki sayyoralar, Yer guruhi sayyoralari — Quyoshga eng yaqin turgan 4 ta katta sayyora — Merkuriy, Venera, Yer, Mars (qarang Sayyoralar).

Manbalar
Ichki tekisliklar

Ichki tekisliklar - Janubiy Amerikaning And togʻlari, Braziliya yassitogʻligi va Patagoniya oraligʻidagi (10° dan 39° j.k.gacha) meridian boʻylab joylashgan botiklar sistemasi. Tarki-biga Mamore, Pantanal, Granchako, Pampa tekisliklari va Ikki dare oraligʻi kiradi. Asosan, akkumulyativ (bal. sharqida 50 m dan 70 m gacha, gʻarbida 500—600 m gacha) tekisliklardan iborat. Qalin delyuvial-allyuvial yotqi-ziqlardan tuzilgan, baʼzi yerlarida bal. 200—1400 m li qattiq jinslardan iborat tepaliklar uchraydi. Janubiy qismida lyoss qatlamlari keng tarqalgan. Landshaftning zonal tiplari harak-terli, shimolida subekvatorial savanna va savanna oʻrmonlari tropik siyrak oʻrmonlar orqali subtropik savanna, preriya va dashtlarga oʻtib boradi. Paragvay va Parana daryolari boʻylab botqoqlashgan oʻrmonlar mintaqasi mavjud.

Manbalar
Ichki urugʻlanish

Ichki urugʻlanish — hayvonlarda erkagi urugʻ hujayralarining urgʻochisi jinsiy yoʻllariga kiritilishi (qarang Urugʻlanish).

Manbalar
Ichki xoʻjalik rejasi

Ichki xoʻjalik rejasi - xoʻjalik yurituvchi subʼyektlarning belgilangan maqsadlari va unga erishish chora-tadbirlari majmui. I.x.r. muayyan xoʻjalik yurituvchi subʼyektning ixtisoslashuvi va mavjud i.ch. resurslarini hisobga olgan holda belgilanadigan vazifalar hamda ularni amalga oshirish chora-tadbirlarini aks etti-ruvchi ichki meʼyoriy hujjatdir.

Bozor iqtisodiyoti sharoitida I.x.r. bevosita u yoki bu mahsulot (tovar)ga nisbatan talab va taklif, sifat jihatdan isteʼmol qilinish darajasi, narx va b. omillar asosida belgilanadi. I.x.r.da belgilangan barcha vazifa va chora-tadbirlar xoʻjalik yuritish subʼyektining biznes rejasida aks ettiriladi. Biznes rejani tuzishda xoʻjalikdagi tashkiliy, iqtisodiy, tabiiy (mas, qishloq xoʻjaligi korxonalarida) omillar asosida har bir tarmoqning i.ch. salohiyatiga erishish, tarmoklarning muqobil uygʻunligini taʼminlash hamda ilgʻor texnologiya, texnika va tajribalarni tadbiq qilish asosida kam xarajat evaziga eng yuqori daromad (sof fonda) olish, xoʻjalikni barqaror rivojlantirish va raqobatbardosh tovarlar bilan bozorlarni egallash asosiy vazifalar sifatida tan olinadi (yana qarang Biznes rezka).

Manbalar
Ichki xoʻjalik hisobi

Ichki xoʻjalik hisobi - muay-yan bir korxona yoki tashkilotda xoʻjalik yuritish usuli; uning boshqa xoʻjalik subʼyektlari bilan boʻladigan muno-sabatlari majmuini muvofiklashtirish, boshqarish va nazorat qilishga xizmat qiladi. Bozor sharoitida I.x.h. maqsad va mohiyat jihatdan tijorat hisobi sifatida namoyon boʻladi hamda korxona (tashkilot)ning boshqa xoʻjalik subʼyektlari oldidagi majburiyatlarini amalga oshirish nuqtai nazardan ishlab chiqiladi.

I.x.h. korxona (tashkilot) xoʻjalik hisobinpt tarkibiy va ajralmas qismi boʻlib, muayyan xoʻjalik yuritish subʼyektiga qarashli ichki boʻlinmalar qar birining faoliyat yoʻnalishlari va ularning oʻzaro munosabatlariga asoslanadi. Har bir ichki boʻlinmaning ixtisoslashuviga muvofiq mahsulot i.ch. yoki ish bajarish (xizmat koʻrsatish) yuzasidan miqdoriy topshiriq, uni bajarish uchun lozim boʻlgan xarajat tarkiblari, moddiy manfaatdorlik tizimi va b. tegishli koʻrsatkichlar boʻyicha meʼyorlar I.x.h.da oʻz aksini topadi. I.x.h. da nisbatan erishilgan yakuniy natijalar ichki boʻlinma jamoalari aʼzolarini moddiy ragʻbatlantirishga asos ilib olinadi. Bozor sharoitida I.x.h., yaʼni tijorat hiso-bining asosiy tamoyillari sifatida ishlab chiqarish (xizmat koʻrsatish)ni mustaqil tashkil qilish, oʻzini oʻzi boshqarish va moliyaviy qoplash, har bir aʼzoni oʻz mulkiy ulushi miqdorida moddiy javobgarlikka tortish, moddiy ragʻbatlantirish va b. tamoyilar kuchli amal qiladi.

Qurbon Choriyev.

Manbalar
Ichkilar

Ichkilar — Movarounnahrda (temuriylar, shayboniylar) va Hindistonda (boburiylar) hukmdor saroyida xizmat qiluvchi navkarlar, xos qoʻriqchilar, mulozimlar va beklar. Asosan, hukmdorga yaqin va sodiq zodagonlar safidan oʻrin olgan I. zarur vaqtlarda harbiy harakatlarda ham ishtirok etgan: "Gʻoʻlda Qosimbek va yovuq ichkilar edi" (Boburnoma). I. baʼzan ichki beklar istshyuhi bilan ham yuritilgan. Boburning taʼkidlashicha, I. davlat oldidagi ul-kan xizmatlari evaziga ulugʻ beklar darajasiga koʻtarilgan hamda saltanatdagi mavjud imtiyozlarga ega boʻlgan. Hukmdor saroyidan uzoqdagi viloyat va tumanlarda faoliyat kursatuvchi beklar — tashki beklar yoki sarhad beklari deb yuritilgan.

Manbalar
Ichkilik xumori

Ichkilik xumori - surunkali alkogolizmga mubtalo boʻlganlar ichkilikdan voz kechganida kuzatiladigan "xumor" holati. Surunkali alkogolizmdagi abstinent holati (sindromi). Bu somatovegetativ, nevrologik va ruhiy buzilish alomatlari yigʻindisi (simptomokompleks) boʻlib, muntazam ravishda spirtli ichimlik ichadigan kishi uni ichmay qoʻyganida kuzatiladi. I.x.da yuz va koʻz qizaradi, yurak urishi tezlashadi, qon bosimi koʻtariladi, yurak sohasida noxush sezgi, bosh aylanishi va ogʻrigʻi, terlash, sov-qotish, qoʻl barmoklari, bugim va mus-kullar, shuningdek, meʼda va jigar sohasida ogʻriq, qoʻl yoki tananing qaltirashi, ich ketishi, chanqash, koʻngil aynishi, qusish, ishtaha yoʻqolishi, holsizlik, uyqu buzilishi kabi alomatlar namoyon boʻladi. Bunday holat maʼlum bir miqdorda spirtli ichimlik ichilsa, yoʻqolgandek, bemorning umumiy ahvoli yaxshilangandek tuyuladi, lekin bu vaqtincha boʻlib, 2—3 so-atdan soʻng bu alomatlar yana koʻzga tashlanadi va kishi spirtli ichimlik to-pishga va ichishga harakat qiladi; u spirtli ichimlikni oʻzining jismoniy va ruhiy holatini yengillashtirib turish maqsadida betoʻxtov ichib turishga majbur boʻlib qoladi. Bunday toʻxtovsiz yoki "yotib ichish" bir necha kundan bir necha haftagacha va hatto bir necha oygacha davom etadi.

Bemor ichkilikbozlikdan davolanmay, ichishni davom ettiravergach, I.x. sindromining alomatlari kuchayib, murakkablashib unga ruhiy kasallik belgilari qoʻshiladi. Uning kayfiyatida tushkunlik, tez oʻzgaruvchanlik, taʼsirchanlik, qoʻrqoqlik paydo boʻladi, atrofdagilardan shubhalanish, gumonsirash, ularga ishonmaslik kabi alomatlar, shuningdek, oʻz-oʻzini ayblash, uyqu buzilishi, yomon va qoʻrqinchli tushlar koʻrish, har xil qoʻrqinch va vahimalar kuzatiladi. Ayrim hollarda bu sindrom oʻtkir alkogol psixozlari — alkogol deliriysi (oq alahlash), alkogol gallyusinozi va b.ga oʻtib ketishi mumkin.

Bunday dardga yoʻliqqan bemor narkologiya shifoxonalarida shu soha mutaxassislari tomonidan davolanadi.

Manbalar
Ichkilikbozlik

Ichkilikbozlik - q. Alkogolizm.

Manbalar
Ichkuyov

Ichkuyov — nikohdan soʻng kelinning otasinikida yashaydigan kuyov. I. Sharqda, xususan, Oʻrta Osiyo xalqlari oʻrtasida tarqalgan. I.ning paydo boʻlishi katta oilaning yemirilib, uning oʻrnida kichik oila (qalin toʻlashga asoslangan nikoh)ning paydo boʻlish davriga toʻgʻri keladi. Baʼzi xalqlarda matrilokal joylashuv asosiy oʻrinda turadi (qarang Nikoh). I.lik Osiyo va Afri-kadagi koʻpgina xalqlarda hozirgacha turli shakllarda saqlanib kelmoqda. Oʻrta Osiyo xalqlarida bu jarayon mil. 1ming yillikning 2-yarmidan boshlangan. I.likning turlaridan biri ishlab berishdir. Oʻtmishda qalin toʻlashga qurbi yetmaydigan yigit boʻlgʻusi qaynotasi uyida turib, maʼlum muddat ishlab berishga rozi boʻlar, bu muddat tugagach, qalin majburiyatidan ozod boʻlardi. I.likning yana bir turi — kuyovning kelin oilasiga kirishidir. Bunday hol oʻzbeklarda koʻch kuyov (kuchidan foydalanish mumkin boʻlgan kuyov), tojiklarda xonadomod (uy kuyov) deb ataladi. Hoz. davrga kelib I.lik mazmunan oʻzgardi. Ishlab berish orqali I. boʻlish odati tamoman tugadi. Yagona qizi boʻlgan (yoki qizi bilan qolgan) keksa ota-ona kuyovni I. qilmoqchi boʻlsa, uni teng huquqli, yaʼni oʻz oʻgʻli-day, hatto, oilaga boshliq qilib qabul qiladi.

Manbalar
Ish

Ish:

1) umumiy maʼnoda — muayyan narsani yasash, tayyorlash yoki biror yumushni bajarish uchun sarf qilinadigan mehnat, faoliyat; ishning turlari koʻp: aqliy mehnat, jismoniy mehnat, ilmiy ish, amaliy ish, nazariy ish va h. k. U topshiriq, vazifa maʼnolarida ham qoʻllanadi (mas, uy vazifa-si, yozma ish va h. k.). Mehnat, faoliyat natijasida yaratilgan mahsulot, nar-sa ham ish, deb ataladi;

2) sud va maʼ-muriy organlarda koʻrilayotgan jarayon (mas, jinoiy ish, janjalli ish va b.);

3) fizikada — energiyaning bir turdan ikkinchi turga aylanishini miqdor jihatdan ifodalovchi fizik kattalik;

4) mexanikada — kuchning taʼsir oʻlchovi; u kuchning katta-kichikligiga, yoʻnalishiga va kuch qoʻyilgan nuqtaning qancha siljiganligiga bogʻliq. Moddiy nuqtaga taʼsir etadigan kuchning bajargan ishi kuch Gʻ proyeksiyasining oʻtilgan yoʻl S ga koʻpaytmasi bilan oʻlchanadi, yaʼni A = Gʻ S cos f, bunda S= M[IMI nuqtaning Mo dan M, ga siljish yoʻli, a — kuch yoʻnalishi bilan yoʻl orasidagi burchak (rasmga q.). Umuman, coscp noldan katta (cos f > 0) yoki kichik (cos f < 0) boʻlishiga qarab, bajarilgan ish mus-bat yoki manfiy boʻladi. Moddiy nuq-taga bir vaqtning oʻzida bir nechta kuch taʼsir etayotgan boʻlsa, bajarilgan ish kuchlarning teng taʼsir etuvchisi bajargan ishga teng boʻladi.

Nyutonning harakat tenglamasiga asosan moddiy nuqtaga taʼsir etuvchi hamma kuchlarning bajargan umumiy ishi kinetik energiya oʻzgarishiga teng: l _ tx? _ mvo l ~ 2 2 ‘ bunda: v, i0 — moddiy nuqtaning boshlangʻich va oxirgi tezliklari. Mexanik ish bajarilishi natijasida kinetik energiya, u bilan bogʻliq holda esa harakatning mexanik shakli ham oʻzgaradi. Fizik jarayonlarda energiya oʻzgarishining miqdoriy koʻrsatkichining oʻzi jarayonning turiga bogʻliq. Agar sistema energiya bersa, sistemaning ishi musbat (ijobiy), agar energiya olsa, manfiy (salbiy) boʻladi. "ish" tushunchasi fizika va texnikaning boshqa sohalarida ham qoʻllaniladi. 5) termodinamikada — termodinamik sistema holati oʻzgarganda tashqi muhitga uzatilgan yoki sistema qabul qilgan energiya. Termodinamik sistema tashqi muhit bilan taʼsirlashgandagina ishni miqdor jihatdan ifodalash mumkin. Bajarilgan ish kattaligi jismning termodinamik muvozanatda boʻlish-boʻlmasligiga bogʻliq. Mexanik ishning umumlashtirilgan ifodasidan termo-dinamikada ham foydalaniladi. Ishning oʻlchov birliklari SGS tizimida erg , SI tizimida Joul (J), texnik ti-zimda — kilogrammometr (KG m).

5) toʻqimachilik/toʻquvchilik — to‘qish uchun tayyor bo‘lgan tanda.

Adabiyotlar 
 Milliy avrli gazlamala ishlab chiqarish texnologiyasi. Fargʻona, 2022-yil
 Texnologik jarayonlarni loyihalash. Toshkent, 2012-yil

Manbalar 

Toʻqimachilik sanoati
Tekstil
Ish aralashmasi

Ish aralashmasi - inki yonuv dvigateli silindrida yangi kiritilgan yonuvchi aralashma bilan oldingi sikldan qolgan ishlangan gazlarning qoʻshilishi natijasida hosil boʻladigan aralashma; dvigatel silindrlarida yonib, ish bajaradi. Karbyuratorli dvigatelda I. a. sham (svecha) bilan oʻt oldiriladi, dizelsa silindrda kuchli qisilishi natijasida qizigan havoda oʻz-oʻzidan alangalanadi.

Manbalar
Ish beruvchilar

Ish beruvchilar — xodimni ishga olish huquqi boʻlgan yuridik yoki jismoniy shaxslar. OʻzR Mehnat kodeksiga kura: korxonalar, shu jumladan, ularning alohida tarkibiy boʻlinmalari oʻz rahbarlari timsolida; mulkdorlarning oʻzi ayni bir vaqtda rahbar boʻlgan xususiy korxonalar; 18 yoshga toʻlgan ayrim shaxslar qonun hujjatlarida nazarda tutilgan hollarda I.b. boʻlishi mumkin. I.b.ning huquq va burchlari, majburiyatlari, xodimlar bilan mehnat shartnomasini tuzish shartlari Oʻzbekiston Respublikasining MK va mehnatga oid qonunlarida belgilab berilgan. Konunga koʻra, I.b.: korxonani boshqarish va oʻz vakolatlari doirasida mustaqil qarorlar qabul qilish; qonun hujjatlariga muvofiq yakka tartibdagi mehnat shartnomalarini tuzish va bekor qilish; mehnat shartnomasida koʻrsatilgan ishni lo-zim darajada bajarishni xodimdan talab qilish; oʻz manfaatlarini himoya qilish uchun boshqa I.b. bilan birga jamoat birlashmalari tuzish va bunday birlashmalarga aʼzo boʻlish huquqiga ega. I.b. xodimlar vakillik organlari (kasaba uyushmalari va ularning saylab qoʻyiladigan organlari yoki xodimlar tomonidan saylanadigan boshqa organlar)ning huquqlariga rioya qili-shi, ularning faoliyatiga koʻmaklashishi shart. Korxonada I.b. nomidan vakillikni maʼmuriyatning mansabdor shaxslari mehnat toʻgʻrisidagi qonunlar va b. normativ hujjatlar, ularning ustavlari yoki nizomlari asosida berilgan vakolatlar doirasida amalga oshiradi. Qonunda I.b.ning ishga qabul qilishni gʻayriqonuniy ravishda rad etishga yoʻl qoʻymasligi koʻrsatib oʻtilgan (OʻzR Mehnat kodeksi, 78-modda).

Manbalar
Ish davri

Ish davri — i.ch. vaqtining bir qismi boʻlib, ish vaqtidan foydalanish darajasini ifodalovchi koʻrsatkich. I.d. davomida bevosita mehnat amalga oshadi, mahsulot qiymati yaratiladi, I. d.ning haqiqiy oʻrtacha davomiyligi koʻrsatkichlari (ish yili, choragi, oyi) tegishli davrda haqiqiy ishlangan kishikunlarini ishchilarning ayni davrdagi roʻyxat boʻyicha oʻrtacha soniga boʻlish bilan; ish kuni esa haqiqiy ishlangan kishi-soatlarini haqiqiy ishlangan kishi-kunlarga boʻlish bilan; ish haftasi davomiyligi ish kunining haqiqiy oʻrtacha davomiyligini ish kunlari soniga (olti ish kunlik haf-tada — oltiga, besh ish kunlik haftada — beshga) koʻpaytirish orqali hisoblanadi. I.d. asosida ish yili, choragi, oyi, haftasi, kunidan foydalanish koeffitsiyenti hisoblanadi, bu koeffitsiyent I.d.ning xaqiqiy davomiyligini belgilangan davomiylikka boʻlish orqali aniqlanadi. ISH KUNI — sutkaning maʼlum qismida ishchi, xizmatchining korxonada mehnat qiladigan, i.ch. faoliyatida band boʻladigan vakti. 18-asr oxirida koʻp mamlakatlarda I.k. 16—17, Birinchi jahon urushi arafasida 10—12 soatni tashkil etgan. 1919-yil xalqaro miqyosda 8 soatlik I.k. joriy etish haqida Vashingtonda rasmiy ravishda kelishib olindi. Oʻzbekistonda hamma ishchi va xizmatchilar uchun 6 kunlik ish haftasida 7 soat, 5 kunlik ish haftasida 8 soat I.k., kon sanoatida va yer osti ishlarida yetakchi kasbdagi ishchilar va b. uchun 6 soatlik I.k. joriy etilgan. Oʻsmirlar uchun (15 yoshdan 16 yoshgacha) 4 soatlik I.k., voyaga yetmaganlar (16 yoshdan 18 yoshgacha) uchun 6 soatlik I.k. belgilangan. Hozir sanoatda ish haftasi 40 soat. I.k.ning asta-sekin qisqarishi va boʻsh vaqtnpt koʻpaya borishi hozirgi taraqqiyotning muhim qonuniyatlarvdan biridir.

Manbalar
Ish kuchi

Ish kuchi, mehnat qilish qobiliyati — insondagi tirikchilik neʼmatlari i.ch.da foydalaniladi gan jismoniy va maʼnaviy qobiliyatlar majmui. Muayyan ijtimoiy-iqti-sodiy sharoitlarda I.k. tovarta aylanadi. I.k. tovarga aylanishi va mehnat bozorida oldi-sotdi qilinishi uchun I.k. egasi, eng avvalo, xuquqiy jihatdan mustaqil shaxs boʻlishi va oʻz I.k. ni erkin tasarruf etish imkoniyatiga ega boʻlishi lozim. Bozor iktisodiyoti sharoitida kasb tayyorgarligi va mala-ka darajasiga qarab muayyan narxlar (ish haqi)da I.k. mehnat bozorida erkin sotiladi va sotib olinadi (qarang Yollanma mehnat, Mehnat). I.k. barcha jamiyatlarda ijtimoiy i.ch. jarayonining asosiy sharti, faol unsuridir.

Manbalar
Ish oʻrni

Ish oʻrni — muayyan kasbdagi bir xodimning mehnat vazifalarini amalga oshirishi uchun moslashtirilgan va ishni bajarish uchun ishlab chiqarish vositalari, mehnat qurollari bilan jihozlangan joy. Korxona yoki tashkilotlarda ish oʻrni odatda ish grafigi va smenalar sonini, taʼtillarni hisobga olgan holda, ishlaydigan xodimlar soniga teng boʻlishi kerak.

Manbalar
Bazaviy hisoblash miqdori

Bazaviy hisoblash miqdori (2019-yilgacha — Ish haqi minimumi, eng kam ish haqi) — mulkchilik shakllaridan qatʼi nazar mamlakatdagi barcha korxonalar, tashkilotlarda mehnatga toʻlanadigan haqning davlat tomonidan rasmiy belgilangan eng kam miqdori. Oylik ish haqi minimumi stavkalari yoki soatbay haq shakllarida joriy etiladi. Oʻzining iqtisodiy-ijtimoiy mazmuniga koʻra, Ish haqi minimumi insonning munosib turmush darajasining eng quyi chegarasini belgilaydi. Ish haqi minimumi hayot vositalarining minimal qiymatiga toʻgʻri keladi va amaldagi qonunlar boʻyicha maʼlum davr mobaynida (odatda bir oy davomida) insonning yashashi uchun kerak boʻlgan hayot vositalari minimumini sotib olishga (minimal isteʼmol byudjetini qoplashga) yetishi lozim. Ish haqi minimumim. har doim ham tirikchilik minimumiga boglik boʻlmay, muayn davrlar uchun davlatning moliyaviy imkoniyatlariga qarab, mamlakatning oʻz iqtisodiyoti va xususiyatlarini hisobga olgan holda belgilanishi va davriy oshib borishi mumkin. Ish haqi minimumim. jahon mamlakatlarida Xalqaro mehnat tashkilotining Konvensiyalari (Minimal ish haqini belgilash amaliyotini yaratish toʻgʻrisidagi konvensiya va Minimal ish haqini rivojlanayotgan mamlakatlarni alohida hisobga olgan holda belgilash toʻgʻrisidagi konvensiya) talablariga rioya qilgan holda tartibga solinadi. Inflyasiya jarayonida Ish haqi minimumi m. ni indeksatsiyalash hukumatning maxsus qarorlari bilan amalga oshiriladi. Davlat soliqlari, toʻlovlar, jarimalarni hisoblashda, jismoniy shaxslardan undiriladigan daromad soligʻi darajalarini belgilashda ham Ish haqi minimumi baza tarzida foydalaniladi. Oʻzbekistonda 1992-yildan boshlab joriy qilingan..

 Oʻzbekiston Respublikasida shu vaqtgacha boʻlgan davrda eng kam ish haqi oʻsib borishi shkalasi

Manbalar
Ishga joylashtirish

Ishga joylashtirish - Oʻzbekiston Respublikasida mehnatga yarokli aholini ish bilan taʼminlashga qaratilgan tashkiliyhuquqiy, iqtisodiy tusdagi davlat tadbirlari tizimi. Tizimning asosiy vazifasi bozor iqtisodiyotiga oʻtish sharoitida mehnat bozorini shakllantirishga koʻmaklashish, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlarini ish bilan taʼmin etish yuzasidan qoʻllab-quvvatlash, qonunga binoan ishsiz deb eʼtirof etilganlarning ishga joylashishiga yordam berishdan iborat. Aholining ishga joylashishiga koʻmaklashish OʻzRda Mehnat va aholini ijtimoiy muhofaza qilish vazirligi tizimining tegishli organlari tomonidan amalga oshiriladi. I.j.ga oid qonun-qoidalar Oʻzbekiston MK. maxsus qismidagi 5bobda, shuningdek, OʻzRning "Aholini ish bilan taʼminlash toʻgʻrisida" yangi tahrirdagi qonunida (1998 y. 1 may) belgilangan.

Manbalar