MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Tantalit

Tantalit — murakkab oksidlar guruhiga mansub mineral; kolumbittantalit izomorf qatorining chekka aʼzosi (qarang Kolumbit). Kimyoviy tarkibi (Gʻe, Mp) (Ta, Nb)2O6. T.da tantal (%da) 1CHdan koʻp boʻladi. Turlari: ferrotantalit (GʻeO:MpO>3:1, GʻeOning miqdori 14%gacha); manganotantalit (MnO:FeO>3:1, MpOning miqdori 14%gacha); Sa, Mg, Sn, Ti, kam hollarda W, U, Th va boshqa izomorf aralashmalar holida boʻladi. Rombik sistemada kristallanadi; kolumbitning struktura tipi. Kristallari ignasimon. Rangi qora, kulrang, qoʻngʻir, qizgʻishjigarrang. Shaffof emas yoki yarim shaffof. Yarim metallsimon yaltiraydi. Sinonimi — ildefonsit, qattiq tantal rudasi. Kolumbittantalit qatorida Ta2O5 miqdori ortishi bilan qonunga binoan fizik xususiyatlari oʻzgarib boradi. T.ning qattiqligi 6,5—7 va zichligi 6,2—8,2 g/sm³. Moʻrt. T. kolumbitdan spektrning infraqizil oblastidagi optik konstanta bilan farq qiladi. Genetik jihatdan granitlar, pegmatitlar (kamyob metalli, muskovitli, kvarsdala shpatli va boshqalar), karbonatitlar va ishqorli togʻ jinslari bilan bogʻliq; pegmatitlarda T. albit, lepidolit, berill va boshqalar bilan assotsiatsiyada boʻlib, kolumbitga nisbatan kechki bosqichda kristallanadi. T. asosiy massasining hosil boʻlishi albitizatsiya, manganotantalitniki — lepidolizatsiya jarayoni bilan bogʻliq. T. nurashga chidamli, faqat ellyuvial, kamroq allyuvial sochmalarda toʻplanadi va asosan shu yerning oʻzida qazib olinadi. T. tantalning asosiy rudali minerali (qarang Tantal rudalari). T.ning xorijdagi asosiy konlari Kanada, Braziliya, Gʻarbiy Avstraliya, Mozambik, Sharqiy Qozogʻiston va Uralda maʼlum. Oʻzbekistonda Markaziy Qizilqumning pegmatit tomirlarida (1931), Gʻarbiy Oʻzbekistonning ChatqolQurama regioni granitoidlarida va Choqadambuloqning pegmatitlarida kolumbittantalit minerallari uchraydi.

 

Minerallar
Tantalniobatlar

Tantalniobatlar — minerallar guruhi — Ta, Mlarning Fe, Mn, Ca, Na, nodir yer elementlari va boshkalar bilan tabiiy kompleks birikmalari. Granit, pegmatit, karbonatitlarda aksessor mineral koʻrinishida uchraydi. Ta, Nb, Y larning rudalari. Umumlashgan formulasi AnBmXp, bunda A — kationlari yirik yoki oʻrtacha oʻlchamda. Tantalniobatlar sinfi 100 dan ortiq mineral va ularning xillarini kamrab olgan. Asosiy minerallari: kolumbit, tantalit, loparit, piroxlor, iksiolit, samarskit, evksenit, mikrolit va boshqa Tantalniobatlar strukturasining asosida A guruhi kationlari bilan oʻzaro bogʻlangan niobiyli (tantalli) — kislorodli oktaedrlar yotadi. U, Th va TR tarkibli Tantalniobatlar metamiktli, kuchli radioaktivli boʻlib, oʻzida oʻzgaruvchan miqdorda suv saqlaydi; polimorfli modifikatsiyasi koʻp. Tantalniobatlar mayda xolxollik hosil qilib, yirik koʻrinishda kam uchraydi (kristallari loparit, piroxlor, kolumbittantalit uchun xos). Rangi qora, toʻq qoʻngʻir, qoʻngʻirsariq; mangantantalit pushti, simpsonit och sariq rangda. Odatda, yarim shaffof, shishadek yaltiraydi, metamiktli xillari — smolasimon yaltiroq. Qattikligi 4,5— 8, koʻpincha 5—6, metamiktli Tantalniobatlarniki bundan kamroq. Zichligi 3,5—9 g/sm³ (Ta va Ti miqdoriga bogʻliq). Fe, Mn va TR tarkibli Tantalniobatlar kuchsiz magnitli. Tantalniobatlar— nefelinli siyenitlarda, granitlarda aksessor mineral; granitli va ishqorli pegmatitlarda, nodir metalli albitlashgan granitlar, dala shpatli metasomatitlar, karbonatitlar, luyavritlar va foyyaitlarda yuqori konsentratsiya hosil qiladi (qarang Niobiy rudalari, Tantal rudalari).

Minerallar
Tanxozdaryo

Tanxozdaryo — Qashqadaryo viloyatidagi daryo. Hisor tizmasining gʻarbiy yon bagʻirlaridan, 3900 m balandlikdagi Kichikgʻozi koʻlidan boshlanadi. Nushkent qishlogʻi yaqinida Qashqadaryoga quyiladi. Uzunligi 93 km, havzasining maydoni 425 km². Qariyb 70 km masofada togʻlar orasidan oqadi. Qor, yomgʻir, qisman muzliklardan toʻyinadi. Oʻrtacha yillik suv sarfi 10,1 m³/sek.dan (koʻp suvli yilda) 1,67 m³/sek. gacha (kam suvli yilda) oʻzgaradi. Martiyun oylarida sersuv boʻladi, yoz oʻrtalarida suvi kamayadi.

 

Oʻzbekistondagi daryolar
Tanshixay

Tanshixay (mil. 2-asr) — syanbi qabilalar birlashmasi oqsoqoli. Qabila oqsoqollari kengashida bu lavozimga saylangan. Zodagonlar naslidan boʻlgan yosh, jasur T. boshqa qabila oqsoqollarini oʻziga tobe etib, syanbi qabilalar birlashmasiga boshchilik qilgan. 155—166 yillar mobaynida T. hunnular davlatiga qarashli boʻlgan, sharqdan gʻarbga tomon 14000 li masofaga choʻzilgan barcha yerlarni egallab olgan va qisqa muddat ichida ulkan saltanatga boshchilik qilgan. T. vafotidan soʻng, uning davlati parchalanib ketgan. Hunnular mana shu magʻlubiyatlaridan soʻng, yerlaridan, Vatanlaridan mahrum boʻlib olis Gʻarbga tomon yurishlarini boshlaganlar (yana qarang Xalqlarning buyuk koʻchishi, Gunnlar).

Adabiyot 
 Pletneva SP., Kochevniki srednevekovya, M., 1982.
Tanqid

Tanqid — 1) biror narsaga baho berish maqsadida uni taxlil qilish, muhokama qilish (mas., adabiy tanqid); 2) muayyan narsa haqida salbiy fikr bildirish; 3) kamchiliklarni atroflicha asoslash va hal etish maqsadida bildiriladigan fikrmulohazalar yigʻindisi. Shu jihatdan T.ga taraqqiyot omili sifatida qaraladi. T. asosli boʻlsa, uni hisobga olish mavjud kamchiliklarni bartaraf etishga olib kelib, taraqqiyotga ijobiy taʼsir qiladi. T. ayrim hollarda arzimas nuqsonlarni boʻrttirib koʻrsatish, erkin fikr bildirish imkonini suiisteʼmol qilish evaziga mavjud muhitda keskinlikni yuzaga keltirishi mumkin. T. ayrim shaxe, guruh, jamoaga, aniqrogʻi, ular faoliyatining natijalariga ham qaratiladi. Bunda shaxeiy manfaatlar bilan umum manfaatlari uygʻunligi taʼminlansa, tanqidiy fikrlar umum manfaatiga xizmat qiladi.
Tanho

Tanho — Buxoro xonligi, Eron, Ozarbayjon, Armanistonda 16—20-asr boshlarida shartli suratda yer inʼom etish. T. egasi — tanhodorning hokimiyati dehqonlardan yer soligʻi olish huquqi bilan cheklab qoʻyilgan, natijada dehqonlar astasekin unga shaxsan qaram boʻlib qolishgan.
Tapajos

Tapajos — Braziliyadagi daryo, Amazonka daryosining oʻng irmogʻi. Uzunligi Juruena irmogʻi boshlangan joydan 2200 km, havzasining maydoni 487 ming km². Juruena (uz. 1000 km) va TelisPiris (SanManuel) daryolarining qoʻshilishidan hosil boʻlgan. Braziliya yassitogʻligining gʻarbiy qismidan boshlanib, Amazonka pasttekisligidan oqadi. Oʻzani serostona, sharshara koʻp. Oʻrtacha suv sarfi 15,5 ming m³/sek., noyabrdan martgacha sersuv. SanRuin shahrigacha (quyilish joyidan 300 km masofada) kema qatnaydi.

 

Braziliyadagi daryolar
Taran (maʼnolari)

Taran:
 Taran - Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanoy viloyatidagi qishloq.
 Taran (tuman) — Qozogʻiston Respublikasi Qoʻstanoy viloyatidagi tuman.
 Taran (qurilma) — gidravlik zarba taʼsirida bosim boʻlishi hisobiga suv chiqaradigan qurilma (qarang
 Taran (harbiy ish), (harbiy ishda) — 1) qamal quroli (uchiga temir paykon oʻrnatilgan toʻsin); qadimda, oʻrta asrlarda qalʼa devorlarini buzish maqsadida qoʻllanilgan; 2) eshkakli yoki zirxli (bronenosets) flotlarda dushman kemasiga zarba berish uchun moʻljallangan kema uchining suv osti qismidagi turtib chiqqan qismi; 3) havo, dengiz va tank jangida qoʻllaniladigan usul: samolyot fyuzelaji (vinti yoki qanoti), kema, tank korpusi bilan dushman samolyoti, kemasi, tankiga zarba berish.
Taran (harbiy ish)

Taran, (harbiy ishda) — 1) qamal quroli (uchiga temir paykon oʻrnatilgan toʻsin); qadimda, oʻrta asrlarda qalʼa devorlarini buzish maqsadida qoʻllanilgan; 2) eshkakli yoki zirxli (bronenosets) flotlarda dushman kemasiga zarba berish uchun moʻljallangan kema uchining suv osti qismidagi turtib chiqqan qismi; 3) havo, dengiz va tank jangida qoʻllaniladigan usul: samolyot fyuzelaji (vinti yoki qanoti), kema, tank korpusi bilan dushman samolyoti, kemasi, tankiga zarba berish.
Taraflar

Taraflar (huquqda) — fuqarolik protsessida fuqarolik ishlari boʻyicha sudlarda muayyan huquq kimga tegishli ekanligi yuzasidan nizolashayotgan jismoniy yoki yuridik shaxslar. Fuqarolik ishlarini sudda koʻrib hal qilish jarayonida 2 taraf: daʼvogar va javobgar ishtirok etadi. T.ning protsessual huquqlari va majburiyatlari Oʻzbekiston Respublikasining FPKda (40modda) belgilab berilgan. T. fuqarolik protsessual muomala layoqatiga (FPKning 38moddasi), yaʼni sudda oʻz huquq va majburiyatlarini amalga oshirish layoqatiga ega boʻlishi lozim. Bunday layokatga voyaga yetgan (18 yoshga toʻlgan) muomala layoqati cheklanmagan fukarolar ega boʻladi. Voyaga yetmagan yeki muomala layeqati cheklangan shaxslarning huquqlari ularning qonuniy vakillari, homiy va vasiylik organlari, boshqa vakolatli organlar tomonidan sudda himoya kilinadi. Mehnat bilan bogʻliq nizolarda va belgilangan tartibda toʻla muomalaga layoqatli deb topilgan hollarda 16 yoshga toʻlgan fuqarolar ham oʻz huquklarini sudda oʻzi himoya qilishi mumkin. 14 yoshga toʻlmagan fuqaroning, shuningdek, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomala layoqatiga ega emas deb topilgan shaxslarning huquqlari sudda ularning otaonalari va boshqa qonuniy vakillari tomonidan himoya qilinadi. Daʼvogar — daʼvo takdim etish, uning predmetini oʻzgartirish, daʼvodan voz kechish, kelishuv bitimi tuzish kabi, javobgar esa — daʼvoni tan olish, dalil takdim etish, qarshi daʼvo qoʻzgʻatish va h.k. protsessual huquqlarga ega. Qonun ular zimmasiga oʻz protsessual ququqlaridan insof bilan foydalanish, qonunni buzmaslik, sud farmoyishlarini soʻzsiz bajarish kabi qator majburiyatlarni ham yuklaydi. Muayyan hollarda qonun davlat muassasalari, jamoat birlashmalari, ayrim mansabdor shaxslarga va ayrim fuqarolarga oʻzga shaxslarning huquqlari hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida sudda daʼvo qoʻzgʻash va ishtirok etish vakolatini beradi (FPKning 46—49moddalari).

Jinoyat protsessida T. sifatida sud jarayonida ishtirok etadigan va oʻz huquq hamda manfaatlarini himoya qilish maqsadida dalillarni tekshirishda qatnashadigan, dalillar taqdim qila oladigan, boshqa taraf xulosalari yuzasidan nizolashadigan, shikoyatlar qila oladigan va boshqa jinoiy protsessual vakolatlarga ega boʻlgan shaxslar qatnashadi. Jinoyat protsessida taraf sifatida sudlanuvchi, uning qonuniy vakili va himoyachisi, davlat ayblovchisi (prokuror), ish yuzasidan jabrlanuvchi shaxs, fuqarolik daʼvogari hamda ularning manfaatlarini sudda himoya qiluvchi qonuniy vakillari ishtirok etadi. Ularning jinoyat protsessidagi protsessual huquqlari va majburiyatlari jinoyat protsessual qonunchiligida belgilab qoʻyilgan.

Xoʻjalik protsessida oʻz huquklari va qonun bilan qoʻriqlanadigan manfaatlarini qimoya qilish maqsadida daʼvo takdim etayotgan yoki manfaatini koʻzlab daʼvo takdim etilgan tashkilot va boshqa xoʻjalik yurituvchi subʼyektlar (shu jumladan, yuridik shaxs tashkil etmagan yakka tadbirkorlar) T. sanaladi. Xoʻjalik ishlari boʻyicha protsessual huquq va majburiyatlar Oʻzbekiston Respublikasi XPKda belgilangan (35— 36moddalar).

Yoʻldosh Tursunov.
Taraqqiyot

Taraqqiyot — rivojlanishning oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga yoʻnalgan shakli, uning yuksalishi. Adabiyotlarda taraqqiyotni koʻpincha rivojlanish bilan aynanlashtirib koʻyishadi, aslida u rivojlanish falsafasining bir yoʻnalishidir. Shuningdek, taraqqiyotni ayrim adabiyotlarda faqat jamiyatdagi ijtimoiy rivojlanish maʼnosida qoʻllashadi, bu ham bir yoqlama yondashuvdir. Taraqqiyot falsafiy adabiyotlarda progressiv rivojlanish tarzida qoʻllaniladi. Odatda rivojlanishning 2 muhim yoʻnalishi boʻlib, biri taraqqiyot (progressiv rivojlanish), ikkinchisi inqiroz (regressiv rivojlanish) hisoblanadi. Taraqqiyotni faqatgina jamiyatga qoʻllashning xato jihati shundaki, jamiyatdan tashqaridagi sistemalarda ham yuksalish roʻy beradi. Masalan, muayyan tirik organizmlarning taraqqiyoti, bemordagi kasallikning taraqqiyoti, kimyoviy jarayonning taraqqiyoti va boshqalar. Taraqqiyot nisbiydir. Rivojlanish bir sistema uchun taraqqiyot, boshqa sistema uchun regress boʻlishi mumkin. Masalan, kasallikning rivojlanishi, kasallikni vujudga keltiruvchi viruslar uchun taraqqiyot boʻlsa, bemor organizmi uchun inqiroz (regress) dir. Har qanday sistema oʻzining rivojlanishi mobaynida taraqqiyotni ham, inqirozni ham boshidan kechiradi. Sistemaning ravnaq topishi taraqqiyotni anglatsa, uning yemirilishi esa inqirozni anglatadi. Taraqqiyot jonsiz, anorganik tabiatga ham, jonli, organik tabiatga ham, jamiyatga, inson tafakkuriga, ruhiyatiga ham xos boʻlgan tabiiy va zaruriy jarayondir. Taraqqiyot mikro, makro, megadunyoda ham sodir boʻladi. Taraqqiyot tufayli olamda mukammallashish, yuksalish roʻy beradi, u vujudga kelish, murakkablashish, ulgʻayish, yangilanish, tiklanish, sistema yasalish jarayonlari tarzida amalga oshadi. Taraqqiyot yaxlit jarayondir.
Taraqqiy

"TARAQQIY" — jadidlar gazetasi. 1906-yil 14(27) iyundan Toshkentda chop etilgan. Noshiri va muharriri — Ismoil Obiliy. "T." tom maʼnodagi ilk milliy nashr hisoblanadi. Uning saxifalarida chor Rossiyasining Turkistonda olib borayotgan mustamlakachilik siyosatini dadillik bilan fosh qilishga bagʻishlangan maqolalar, xabarlar va maʼlumotlar bosilgan.

"T." da bosilgan felyeton va boshqa materiallarda tanqidiy yoʻnalish, fosh qilish ruhi kuchli boʻlgani uchun u oʻsha davrning eng ommaviy nashriga aylangan va jamoatchilik fikriga katta taʼsir koʻrsatgan. Munavvarqori Abdurashidxonov, Mahmudxoʻja Behbudiy, Soʻfizoda, Nozimaxonim, Bahrombek Davlatbekov, Shokir Muxtoriy, Zarif Xoliqiy va boshqalarning ommaga milliy ozodlik, taraqqiyot gʻoyalarini targʻib va tashviq qiluvchi asarlari "T." saxifalarida chop etib turilgan.

"T." tutgan yoʻl, gaz.ning maslagi va maqsadi, unda chop etilgan asarlardagi oʻtkir tanqidiy ruh mustamlakachi maʼmurlarga maʼqul kelmagan. 19 soni chiqqanidan soʻng "T." yopib qoʻyilgan. Muharriri qamoqqa olinib, gaz.ning molmulki musodara qilingan. "T."ning ilk soni chiqqan 27 iyun 1993-yildan buyon mamlakatimizda "Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni" sifatida nishonlanadi.

Ad.:Jalolov A.,Oʻzganboyev H., Oʻzbek maʼrifatparvarlik adabiyotining taraqqiyotida vaqtli matbuotningoʻrni, T., 1993; Pidayev T., Matbuot — millat chirogʻi, T., 1999; Abduazizova N., Turkiston matbuoti tarixi (1870-1917), T., 2000.

Oʻzbekiston gazetalari
Taragʻaytepa

Taragʻaytepa — antik davrga oid qalʼa xarobasi (1—4-asrlar). Surxondaryo viloyati, Oltinsoy tumanida, Tentaksoyning chap sohilida joylashgan. 1968-yil va 1982-yillarda tadqiqot ishlari olib borilgan. Kvadrat tarxli (50x50) qalʼa burchaklariga doyra shaklidagi burjlar oʻrnatilgan (bal. 8 m). T.ning yuqori qismidan kushon podsholaridan Vasudeva I va Kanishka III davriga oid tangalar, terrakotadan yasalgan baqtriyalik jangchining bosh qismi, qizil angob bilan sirlangan sopol parchalari topilgan.

Arxeologiya
Oʻzbekiston tarixi
Surxondaryo viloyati
Taragʻoy

Taragʻoy, Amir Taragʻoy, Taragʻoybek (?— 1360) — Amir Temurning otasi. Chigʻatoy ulusining nufuzli beklaridan biri, barlos qabilasi oqsoqollaridan boʻlgan. Taragʻoy ajdodlari Chingizxon va Chigʻatoy saroyiga yaqin boʻlishgan, keyinchalik ular Kesh viloyatini idora etganlar. T.ning oʻzi ham Amir Hazagʻonning ishonchli beklaridan sanalgan. Chigʻatoy ulusi hukmdorlari tomonidan Ili daryosi boʻyida har yili chaqiriladigan qurultoyga boshqa viloyat beklari qatorida T. ham qatnashgan. T.ning Movarounnahr va Moʻgʻoʻlistondagi mashhur amirlardan doʻstlari koʻp boʻlgan, bu hol keyinchalik Amir Temurga qoʻl kelgan. T. beklar xonadoniga mansub boʻlsada, otasi Amir Bargul kabi harbiy ishga mayli boʻlmagan. T. taqvodor musulmon boʻlib, koʻp vaqtini darveshlar bilan oʻtkazgan. Sharafuddin Ali Yazdiyning yozishiga koʻra, "Taragʻoybek ulamo va sulaho va muttaqiylarga mushfiq va mehribon erdi va bularning majlisiga borur erdi...". T. Shamsuddin Kulolnm oʻziga pir tutgan. T.ning xotini Buxoro fuzalolarining peshvosi — sadr ulsharʼia (shariat qonunlarini shargʻlovchi)ning qizi Takina xotun boʻlgan. T. farzandi Temurbekni yoshligidan maxsus murabbiylar nazorati ostiga topshirib, chavandozlik, ovchilik, kamondan oʻq otish, qilichbozlik va boshqalardan harbiy taʼlim olishiga alohida eʼtibor bergan. Bular uni kelajakda buyuk sarkarda boʻlib yetishida katta rol oʻynagan. T. Kesh (Shahrisabz)dagi oilaviy xilxonaga dafn etilgan. Sohibqiron keyinchalik jome masjid yaqinida, shayx Shamsuddin Kulol maqbarasi yonida yangi makbara qurdirib otasining xokini oʻsha yerga koʻchirgan. Amir Temur harbiy safarlardan qaytishda Keshda toʻxtab, otasi, oʻgʻli Jahongir, piri shayx Shamsiddin Kulol qabrlarini ziyorat qilgan.

Manba: 
 Sharafuddin Ali Yazdiy, Zafarnoma, T., 1997;

Adabiyot 
 Amir Temur jahon tarixida, Parij, 1996; Bartold V.V., Sochineniya, t.2(chast 2), M., 1964; Fayziyev T., Temuriylar shajarasi, T., 1995;Radlov V.V., Opit slovarya tyurkskix narechiy, t.Z, M., 1963.
Tarbagʻatoy

Tarbagʻatoy — Qozogʻiston sharqidagi togʻ tizmasi. Xitoy bilan boʻlgan chegarada. Zaysan koʻli bilan Olakoʻl oraligʻida. Eng baland joyi 2992 m (Tostov togi). Uzunligi 300 km ga yaqin. T. slanets, konglomerat, ohaktosh, vulkan jinslaridan tuzilgan. Yon bagirlarining quyi qismlarida chala choʻl, yuqoriroqda togʻ oʻtloqlari uchraydi. Vodiylarda daraxtlar, janubiy yon bagʻirlarida butalar usadi.

 

Togʻlar
Qozogʻiston geografiyasi
Tarbiyai atfol

Tarbiyai atfol (Bolalar tarbiyasi) — Buxoro jadidlari tashkil etgan maʼrifiy jamiyat (1908—14). Abduvohid Burhonov, Mukammil Burhonov, Hamidxoʻja Meqriy, Ahmadjon Abdusaidov va boshqa asos solishgan. Jamiyat faoliyatida S. Ayniy, Usmon Xoʻja, M. Saidjonov va boshqa muxim rol oʻynagan. Jamiyat aʼzolari soni 100 ga yaqin boʻlib, ularni Muhiddin Mansurov, Sadr Ziyo moddiy jihatdan qoʻllabquvvatlagan. "Tarbiyai atfol" isteʼdodli yoshlarni xorijiy mamlakatlarga oʻqishga yuborish, usuli jadid maktablarini har tomonlama qoʻllabquvvatlash, bu maktablar uchun oʻquv qoʻllanmalari va darsliklar yaratish, xorijdagi talabalarga moddiy yordam koʻrsatish ishlari bilan shugʻullangan. Jamiyatning saʼyharakati bilan, mas., 1908-yilda Istanbulda buxorolik va turkistonlik yoshlardan 14 kishi tahsil olgan. Jamiyat koʻmagi bilan Fitratning "Munozara", "Hind sayyohi bayonoti" va "Sayha" asarlari, shuningdek, S. Ayniy, A. Burhonov, Ikrom domla va boshqalarning kitoblari Turkiyada nashr etilib, Turkistonda tarqatilgan. Jamiyat maʼrifatparvarlik ishlari bilan birga ijtimoiy masalalarga ham eʼtiborni qaratdi. Jamiyat aʼzolari Buxoroda maʼrifatni yoyish, Fitratning Turkiston jadidchiligining dasturi hisoblangan asarlarini targʻib etish bilan birga Buxoro amirligida xukm surgan diniy fanatizm va bidʼatga qarshi targʻibottashviqot ishlarini olib bordi, shuningdek, amirlikdagi har qanday yangilikni boʻgʻishga qaratilgan tadbirlarga qarshi norozilik kayfiyatini izhor etib turdi.

Yana q. 

 Jadid teatrlari
 Jadidchilik

Adabiyot 
 Ayniy Sadriddin, Buxoro inqilobi tarixi uchun materiallar, M., 1926; Xoʻjayev Fayzulla, Buxoro inqilobining tarixiga materiallar, T., 1997; Ergashev B.X., Ideologiya natsionalno-osvoboditelnogo dvijeniya v buxarskom emirate, T., 1991 Qahramon Rajabov.
Tardushlar

Tardushlar — Oʻrxun Yenisey bitiklarida uchraydigan atama; Turk xoqonliginpng 2 boʻlimidan birini anglatgan. Xoqonlikning siyosiy tuzilmasiga qabila ittifoqlari bilan bir katorda geofafik belgisiga koʻra 2 harbiy maʼmuriy qabila birlashmasi kirgan: T. (xoqonlikning gʻarbiy qismida yashovchi qabilalar) va tyolislar, yoxud tolislar (xoqonlikning sharqiy qismidagi qabilalar). Ulardan tashkil topgan lashkar Turk xoqonligi qoʻshinining oʻng va soʻl qanotini tashkil etgan. Har 2 birlashmani shadlar boshqargan. Ular xoqon xonadoniga mansub shaxslar boʻlib, xoqon tomonidan tayinlangan. Bu birlashmalar uygʻur davlatlari tuzilmasida saqlanib qolgan.

Adabiyot 
 Malov S. Ye., Pamyatniki drevnetyurkskoy pismennosti Mongolii i Kirgizii, M.L., 1959; Gumilev L. N., Drevniye tyurki, M., 1967.
Tarelkalar

Tarelkalar (, , ) — urma musiqa cholgʻu asbobi. Ikkita maxsus temir qotishmasidan tayyorlangan disk (diametri 25—60 sm)dan iborat. Misr, Hindiston, Uzoq Sharq mamlakatlarida qadimdan maʼlum, Yevropada 18-asrdan "yanicharcha (turkcha) musiqa" taʼsiri ostida ommaviylashgan. T. bir biriga (yoki tayoqcha bilan) urilganda jarangdor sado beradi. U turli orkestr va estrada hamda jaz ansambllarida qoʻllaniladi. 

 

Musiqa asboblari
Tarje

Tarje, tarjiʼ (arab.— qaytarish, takrorlash, naqarot) — Shashmaqom cholgʻu boʻlimi tarkibidagi asosiy qismlardan biri. U Rost maqomidan tashqari barcha maqomlarda mavjud boʻlib, turkumda ikkinchi oʻrinni egallaydi. T.lar makom nomlari bilan qoʻshilib, Tarjei Buzruk, Tarjei Navo, Tarjei Dugox., Tarjei Segoh, Tarjei Iroq, deb yuritiladi. Bularning aksariyati tasnif qismiga xos, Iroqda esa kattaroq 5 takt hajmidagi doyra usuli joʻrligida keladi. T.lar shakli "xona" va "bozgoʻy" kuy tuzilmalarining almashinuvi natijasida gavdalanadi. Parda tuzilishi va kuy mavzui boʻyicha T.lar bir biridan farq qilib har bir maqomning tayanch pogʻonalari zaminida yuzaga kelgan ohanglardan hosil boʻladi. Ularning kuy rivoji jarayonida peshrav uslubi yetakchilik qiladi. T.lar tasniflarga koʻra biroz tezroq, harakatchan surʼatda boʻlib, yakka yoki cholgʻu joʻrnavozligi tarzida ijro etiladi.

Adabiyot 
 Rajabov I. Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963.
Tarjimon (gazeta)

Tarjimon — Boqchasaroyda Ismoil Gasprinskiy muharrirligida chop etilgan gazeta. 1-soni 1883-yil 10-aprelda chiqqan va shartnomaga koʻra ikki — mahalliy va rus tilida boʻlib, biri ikkinchisining aynan tarjimasidan iborat boʻlgan. Keyinchalik I. Gasprinskiy mavzular doirasidan tarjimalar nisbati va koʻlamigacha oʻzgartirib borishga va gazetani turk islom dunyosining, ayniqsa Rossiya musulmonlarining chinakam milliy gazetasiga aylantirishga erishgan. Gazeta 1914-yil 11-sentabr — Ismoilbek Gasprinskiy vafotiga qadar uning noshirligi va muharrirligida chiqqan. Soʻng bu ishni oʻgʻli Rifat va safdoshi Hasan Sabriy davom ettirganlar. Tarjimon dastlabki yillarda haftada 1, 1903-yildan — 2, 1905-yildan — 3 marta chiqqan. 1912-yildan kundalik gazetaga aylangan. Jami 2826 soni chiqqan. Gazetaga 1905-yilda "Olami nisvon" ("Ayollar olami"), 1910-yildan "Olami sibyon" ("Bolalar olami") gazetalari ilova sifatida chiqarilgan. Obunachilari 5000 tagacha yetgan. Tarjimonning mushtariylari Turkistonda ham koʻpchilikni tashkil qilgan.

Gazeta turkiy xalqlarning umumiy adabiy tilini yaratishga, til birligiga alohida eʼtibor bergan. Uningcha, til va din birligi millatning millat boʻlishidagi eng muhim omillardan sanalgan. "Tilda, fikrda, ishda birlik" soʻzlari gazetaga shior qilib olingan. Gazetada dunyo xabarlari, Rossiya musulmonlari hayoti, mashhur kishilar turmushi, turk dunyosi adabiyoti namunalari kabi doimiy mavzulardan oldiqochdi hangomalar, reklama-eʼlonlargacha berib borilgan. Lekin Turkiston tarixi, kundalik hayoti, maktab maorifi, til va adabiyoti, umumiy milliy-fikriy uygʻonishidagi har bir yangilik gazetaning hamisha diqqat markazida turgan. Gazeta tarkibida Tarjimon bosmaxonasi ham faoliyat koʻrsatgan. Bosmaxonada yuzga yaqin turli-tuman risolalar chop etilgan.

Adabiyotlar 
 Gankevich V., Na slujbe pravde i prosvesheniyu, Simferopol, 2000.

Gazetalar