Arman genotsidini inkor etish

Arman genotsidini inkor etish Usmonli imperiyasi va uning hukmron partiyasi Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi (IJP) Birinchi jahon urushi davrida arman fuqarolariga qarshi genotsid qilmaganligi haqidagi daʼvodir. Shunday boʻlsa-da, ushbu jinoyat juda koʻp dalillar toʻplamida hujjatlashtirilgan va olimlarning katta qismi tomonidan tasdiqlangan. Genotsidni amalga oshirgan jinoyatchilar Usmonlilar imperiyasidagi armanlar qirib tashlangan emas, balki harbiy sabablarga koʻra koʻchirilganini iddao qilib, buni inkor etdi. Genotsiddan keyin ayblovchi hujjatlar muntazam ravishda yoʻq qilib kelinadi. 2023-yilga qadar Turkiya Respublikasini boshqarib kelgan hukumatlar tomonidan asosan „inkor etish“ siyosati olib borilgan. Bu siyosat bugungi kunda ham davom ettirilmoqda. Inkor etish siyosati 1991-yilda Ozarbayjon Respublikasi tomonidan ham qabul qilingan.

Partiya oʻz harakatlarini oqlash uchun foydalanadigan dalillar hamda arman genotsidini inkor etish armanlarning „koʻchirilishi“ urush davrida imperiyaning mavjudligiga tahdid soladigan sodir boʻlgan yoki ehtimoliy arman qoʻzgʻoloniga javoban qonuniy davlat harakati boʻlgan degan taxminga asoslanadi. Inkor etuvchilarning taʼkidlashicha, partiya armanlarni qirib yuborish emas, balki koʻchirishni maqsad qilgan. Ular oʻlganlar soni boʻrttirilgan deb taʼkidlashadi. Shuningdek, oʻlimlar sonini fuqarolar urushi, kasallik, yomon ob-havo sharoitlari, qallob mahalliy amaldorlar yoki kurdlar va qonunbuzar guruhlar kabi boshqa omillar bilan bogʻlaydilar. Tarixchi Ronald Grigor Suny asosiy argumentni „hech qanday genotsid boʻlmagan va bunga armanlar aybdor“ degan umumiy qarash ostida umumlashtiradi. Inkor etish odatda „armanlar xiyonati, bosqinchilik, jinoyatchilik va hududiy ambitsiyalar ritorikasi“ bilan birga taʼkidlanadi.

Genotsidga nisbatan inkor etish siyosati olib borilishining asosiy sabablaridan biri milliy Turkiya Respublikasi tashkil etilishida bu genotsidning oʻrni boʻlganligidir. Genotsidni tan olish Turkiyaga asos solinishi haqidagi afsonalarga zid boʻlardi. 1920-yillardan beri Turkiya genotsidning boshqa mamlakatlarda rasman tan olinishi yoki hatto eslatilishining oldini olishga harakat qilib keladi. Ushbu harakatlar lobbichilik, tadqiqot institutlari yaratish, qoʻrqitish va tahdidlarga sarflangan millionlab dollarlarni oʻz ichiga oladi. Inkor qilish Turkiyaning ichki siyosatiga ham taʼsir qiladi va turk maktablarida oʻqitiladi. Genotsidni tan olgan baʼzi turk fuqarolari „turklikni haqorat qilish“ aybi bilan sudga tortilgan. Turk davlatining genotsidni inkor etishga qaratilgan bir asrlik harakatlari uni tarixdagi boshqa genotsid holatlaridan ajratib turadi. Ozarbayjon ham genotsidni inkor etib, xalqaro miqyosda tan olinishiga qarshi kampaniyalar olib boradi. Turkiyadagi aksariyat turk fuqarolari va siyosiy partiyalar davlatning inkor qilish siyosatini qoʻllab-quvvatlamoqda. Genotsidning inkor etilishi Togʻli Qorabogʻ mojarosiga hamda Turkiyada kurdlarga qarshi davom etayotgan zoʻravonlikka ham hissa qoʻshadi. 2014-yilda Turkiyaning EDAM tadqiqot markazi tomonidan 1500 kishi ishtirokida oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, turk fuqarolarining 9 foizi genotsidni tan oladi.

Tarixi 

Anadoluda armanlarning yashayotgani haqidagi maʼlumotlar miloddan avvalgi VI asrda, turklar bu hududga kirib kelishidan deyarli ikki ming yil oldin manbalarda qayd etilgan. Usmonli imperiyasi 19-asrdagi Tanzimot islohotlaridan keyin barcha aholi mavqei tenglashtirilishi eʼlon qilinsa ham, armanlar va boshqa musulmon boʻlmaganlarga Islom hukmronligi ostidagi ikkinchi darajali fuqarolar sifatida munosabatda boʻldi. 1890-yillarga kelib armanlarga islom majburan qabul qildirilishi va yerlarini tortib olishning kuchayishini boshdan kechirishdi. Bu esa bir qancha kishilarning Arman inqilobiy federatsiyasi (AIF, shuningdek, Dashnaktsutyun) kabi inqilobiy partiyalarga qoʻshilishiga turtki boʻldi. 1890-yillarning oʻrtalarida davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan Hamidiy qirgʻinlarida kamida 100.000 arman halok boʻldi, 1909-yilda esa rasmiylar 17.000 ga yaqin armanning oʻlimiga sabab boʻlgan Adana qirgʻinining oldini ololmadi. Usmonli hukumati ushbu qirgʻinlar uchun javobgarlikni rad etib, Gʻarb davlatlarini aralashishda, armanlarni provokatsiya qilishda ayblab, musulmonlarni asosiy qurbonlar sifatida koʻrsatib, jinoyatchilarni jazolamadi. Xuddi shu inkor etish sabablaridan keyinchalik arman genotsidini inkor etish uchun foydalanishadi.

1908 va 1913-yillardagi ikki davlat toʻntarishi natijasida Ittifoq va taraqqiyot qoʻmitasi (ITQ) hokimiyat tepasiga keldi. Bu orada Usmonli imperiyasi Bolqon urushlarida Yevropa qismidagi deyarli barcha hududini yoʻqotdi. ITQ mazkur magʻlubiyatni xristian xiyonati bilan bogʻladi. Urushlar natijasida yuz minglab musulmon qochqinlar Anadoluga koʻchdi. Ularning koʻplari armanlar yashovchi sharqiy viloyatlarga koʻchirildi va nasroniylarga nisbatan nafrati saqlanib qoldi. 1914-yil avgust oyida ITQ vakillari AIF konferensiyasida ishtirok etib, Rossiya imperiyasi bilan urush boʻlgan taqdirda AIF rus armanlarini Usmonlilar tomonida turishga undashni talab qilishdi. AIF taklifni rad etib, aksincha, armanlar o'zlari fuqarosi bo'lgan mamlakatlar uchun jang qilishlari kerakligini e'lon qildi. 1914-yil oktyabr oyida Usmonli imperiyasi Markaziy kuchlar tomonida Birinchi jahon urushiga kirdi.

Arman genotsidi 

1914-yil oxirida Usmonlilar Rossiya va Fors hududiga bostirib kirish asnosida Usmonli harbiy kuchlari mahalliy armanlarni qirgʻin qilishdi. Bir necha Usmonli arman askarlari Rossiyaga qochib ketishdi. Ushbu qochish harakati ham ITQ tomonidan hamda keyinchalik inkor etuvchilar tomonidan arman xiyonatining dalili sifatida keltiriladi. Shunday boʻlsa-da, rus armiyasida xizmat qilgan arman koʻngillilari asosan rus armanlari edi. Armanlar xiyonatda ayblangan Sariqamish jangida (1915-yil yanvar) Rossiya armiyasining Usmonlilar ustidan halokatli gʻalabasi ortidan qirgʻinlar genotsidga aylandi. Harbiy vazir Anvar Poshoning 25-fevraldagi buyrugʻiga asosan arman askar va zobitlari oʻz lavozimlaridan chetlashtirildi. Usmonli davlat rahbarlarining fikricha, armanlarning alohida qarshilik harakatlari umumiy qoʻzgʻolon dalili sifatida qabul qilingan.

Aprel oyi oʻrtalarida, Usmonli yetakchilari genotsid qarorini qabul qilgandan soʻng armanlar sharqiy Van shahrida barrikada qurdilar. Vanni mudofaa qilish harakati oʻsha vaqtda armanlarga qarshi harakatlar uchun bahona boʻlgan va genotsidni inkor etish yoki oqlashga qaratilgan ishlarda hal qiluvchi holat boʻlib qolmoqda. 24-aprel kuni Konstantinopolda yuzlab arman ziyolilari hibsga olindi. 27-maydagi deportatsiya toʻgʻrisidagi qonun bilan qonuniy asosda armanlarni muntazam deportatsiya qilish boshlandi. Maxsus tashkilot asosan ayollar, bolalar va qariyalardan iborat muntazam zoʻrlik va qirgʻinga uchragan deportatsiya karvonlarini qoʻriqlagan. Ularning boradigan joyi Suriya choʻli edi. Oʻlim yurishlaridan omon qolganlar vaqtinchalik lagerlarda ochlik yoki kasallikdan oʻlishlari mumkin edi. Deportatsiya faqat faol janglar boʻlmagan hududlarda amalga oshirildi. Front chizigʻi yaqinidagi armanlar toʻgʻridan-toʻgʻri qirgʻin qilindi. ITQ rahbarlari hamda ichki ishlar vaziri Talʼat Posho armanlarni oʻlimga yuborayotganini bilgan holda deportatsiya qilishni buyurdilar va bu jarayonda yetakchi rol oʻynashdi. 1915-yil 13-iyuldagi telegrammada Talʼat „Armanlarni deportatsiya qilishdan maqsad Arman masalasining yakuniy yechimi“ ekanligini taʼkidladi.

Tarixchilarning hisob-kitoblariga koʻra, 1915-yilda Usmonlilar imperiyasida 1,5-2 million armanlar yashagan. Ulardan 800 000-1,2 millioni genotsid davrida deportatsiya qilingan. 1916-yilda qirgʻinlar toʻlqini Suriyada omon qolgan armanlarni ham nishonga oldi. Shu yil oxiriga kelib, faqat 200 000 kishi tirik qolgan edi. Taxminan 100 000 dan 200 000 gacha ayollar va bolalar majburiy nikoh, asrab olish va dinni qabul qilish kabi usullar orqali musulmon oilalari tarkibiga qoʻshib yuborilgan. Davlat oʻldirilgan yoki surgun qilingan armanlarga tegishli mol-mulkni musodara qilgan va qayta taqsimlagan. Sharqiy Anadoluning Rossiya tomonidan bosib olinishi davrida rus va arman qoʻshinlari 60 ming musulmonni qirgʻin qildi. Ushbu qotilliklar va genotsid oʻrtasidagi notoʻgʻri ekvivalent qilish ham inkor etishning asosiy argumentidir.

Genotsid Usmonli arxivlarida, xorijiy diplomatlar (jumladan, neytral davlatlar va Usmonli ittifoqchilari) tomonidan toʻplangan hujjatlarda, omon qolgan armanlarning guvohliklari, Gʻarb missionerlarining hisobotlarida va Usmonli maxsus harbiy tribunallarining ishlarida hujjatlashtirilgan. Talat posho 1915-yilda deportatsiya qilingan armanlar va 1917-yilda omon qolgan armanlar soni oʻrtasidagi katta tafovut keltirilgan oʻzining statistik maʼlumotlarini ham saqlab qolgan. Turkiy boʻlmagan olimlarning katta qismi genotsidni tarixiy haqiqat sifatida qabul qiladi. Turk tarixchilari orasida ham genotsidni tan olib, oʻrganayotganlar soni oshib bormoqda.

Kelib chiqishi

Usmonli imperiyasi 

Genotsidni inkor etish — bu genotsid deya baholangan hodisa faktlarini inkor etish yoki jinoyatchilarning niyatini inkor etish orqali minimallashtirish. Inkor etish boshidanoq koʻchirish niqobi ostida amalga oshirilgan arman genotsidining ajralmas qismi sifatida mavjud boʻlgan. Inkor etish Usmonlilarning urushda Amerika betarafligini saqlab qolish istagi hamda Germaniyaning moliyaviy va harbiy yordami tufayli paydo boʻldi.

1915-yil may oyida Rossiya, Angliya va Fransiya Usmonli hukumatiga Usmonlilarning „insoniyatga qarshi jinoyatlarini“ qoralagan va javobgar boʻlgan har qanday Usmonli amaldorlarini javobgarlikka tortish bilan tahdid qilgan diplomatik kommunike yubordilar. Usmonli hukumati armanlar qirgʻinlari sodir boʻlganini inkor etib, armanlar dushman bilan til biriktirganini ta’kidlash bilan birga milliy suverenitet armanlarga qarshi chora koʻrish imkonini berganini ham ta’kidladi. Shuningdek, armanlar musulmonlarni qirgʻin qilgani va ittifoqchilarni harbiy jinoyatlarda ayblagani ham iddao qilingan.

1916-yil boshida Usmonli hukumati arman xalqini qirib tashlashga uringanini inkor etib, „Arman qarshiliklari va inqilobiy harakatlari“ nomli ikki jildlik asarini nashr etdi. Oʻshanda xalqaro miqyosda bunday bayonotlarga unchalik ishonch bildirilmagan, biroq ilgari armanlarga qarshi jinoyatlardan uyalgan ayrim musulmonlar armanlar sodir etgan vahshiylik haqidagi targʻibotlar natijasida oʻz fikrini oʻzgartirgan edi. Urush davrida shakllangan genotsidni inkor etish sabablari keyinchalik Turkiyaning genotsidni inkor etishida qayta kun tartibiga chiqdi.

Turk millatchilik harakati 

Arman genotsidining oʻzi Usmonlilar imperiyasining vayron boʻlishi va Turkiya respublikasi barpo etilishida asosiy rol oʻynadi. Xristian oʻrta sinfini yoʻq qilish va ularning mulklarini qayta taqsimlash yangi musulmon/turk burjuaziyasini yaratishga imkon berdi. Usmonlilar imperiyasi va Turkiya Respublikasi oʻrtasida sezilarli uzviylik mavjud boʻlib, genotsidni amalga oshirgan “Ittifoq va taraqqiyot” qoʻmitasining vorisi Respublika Xalq partiyasi edi. Turk millatchilik harakati genotsidni sodir etganlar yoki undan boyiganlarning yordamiga bogʻliq boʻlishi ham sukut saqlashga turtki boʻlgan. Urush davridagi vahshiyliklarni inkor etish va minimallashtirish turk millatchiligi konsensusini shakllantirishda juda muhim edi.

Genotsiddan keyin koʻplab omon qolganlar Sharqiy Anadoluda arman davlatini tuzishga intildilar. Turk millatchilari va armanlar oʻrtasidagi urush shiddatli kechdi, har ikki tomondan ham vahshiyliklar sodir boʻldi. Keyinchalik siyosiy talablar va armanlarning musulmonlarni oʻldirishlari kabi holatlardan 1915-yilgi genotsidni oqlashda foydalanilgan. Sevr shartnomasi armanlarga Sharqiy Anadoluda katta hudud berdi, ammo mazkur qoida 1920-yilda Turkiyaning Armanistonga bostirib kirishi tufayli amalga oshirilmadi. Turk qoʻshinlari Kilikiyada omon qolgan armanlarni qirgʻin qildi. Kavkaz va Birinchi Armaniston Respublikasiga bostirib kirish natijasida 200 000 ga yaqin armanlar oʻldirildi. Shu tariqa tarixchi Ruben Pol Adalian „Mustafo Kamol [turk millatchilik harakati yetakchisi] 1915-yilda Talʼat va Anvar boshlagan ishni yakunladi“, deb ta’kidlaydi.

Konstantinopoldagi Usmonli hukumati Gʻarb kuchlarini tinchlantirish uchun 1919-yilda bir hovuch jinoyatchilar ustidan harbiy sudlar oʻtkazdi. Shunga qaramay, dalillar sabotaj qilindi va koʻplab jinoyatchilar ichkariga qochishga daʼvat qilindi. Davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan ommaviy qotillik haqiqati inkor etilmadi, lekin jamiyatning koʻplab doiralari buni zarur va asosli deb hisobladilar. Britaniya Tashqi ishlar vazirligi hisobotida taʼkidlanganidek, „xristianlarni oʻldirgani uchun dorga osilishi mumkin boʻlgan turk borligʻini mingta turkdan bittasi ham tasavvur qila olmaydi“. Kamol Otaturk bir necha bor armanlarni Anadoluda musulmonlarni qirib tashlash rejasini tuzishda ayblagan. U butunlay begunoh va mazlum xalq sifatida tasvirlangan „qotil armanlar“ni turklarga qarama-qarshi qoʻydi. 1919-yili Kamol Usmonli hukumatining nasroniylarga nisbatan siyosatini himoya qilib, „Mamlakatimizda yashayotgan gʻayrimusulmon unsurlarning boshiga tushgan har bir narsa chet el intrigalariga uchish va oʻz imtiyozlarini suiisteʼmol qilish orqali oʻzlariga qarshi qurol boʻlishiga yoʻl qoʻygan vahshiylarcha olib borgan boʻlginchilik siyosatlarining natijasidir“, deya taʼkidladi.

Turkiyada

Sabablar 

Tarixchi Erik-Jan Zürcherning taʼkidlashicha, turk millatchilik harakati genotsiddan foyda koʻrgan shaxslar keng koalitsiyasining yordamiga bogʻliq boʻlganligi sababli, oʻtmishdan ayro tasvirlanishi mumkin emas edi. Respublika tashkil topgan kundan boshlab genotsidga zarurat va milliy manfaat sifatida qaraldi. Asosiy jinoyatchilarning koʻpchiligi, jumladan Talʼat Posho ham Turkiyaning milliy qahramonlari sifatida eʼtirof etilgan. Koʻplab maktablar, koʻchalar va masjidlar hozir ham ularning nomlari bilan ataladi. Mehmet Kamol va Behramzade Nusret kabi armanlarga qarshi jinoyatlari uchun urushdan keyingi tribunal tomonidan oʻlimga hukm qilinganlar milliy va ulugʻvor shahidlar deb eʼlon qilindi. Davlat ularning oilalarini musodara qilingan arman mulklari bilan mukofotladi. Turk tarixchisi Taner Akcham: „Millat oʻz asoschisini qotil va oʻg’ri deyishi oson emas“ deb ta’kidlaydi. Kizer va boshqa tarixchilarning taʼkidlashicha, „aybdorlikni boʻyniga olmaslikning eng muhim sababi arman qirgʻinlarining turk milliy davlati shakllanishida markaziy oʻrin tutganligidir“. Turk tarixchisi Doğan Gürpınarning aytishicha, genotsidni tan olish turk milliy davlati asoslarini shubha ostiga qoʻyadi.

Inkor etishni tushuntiruvchi omillardan biri Sevr sindromi, yaʼni Turkiyani murosasiz dushmanlar qamal qilganiga oid mashhur eʼtiqoddir. Tan olish har qanday hududiy oʻzgarishlarga olib kelishi ehtimoldan yiroq boʻlishiga qaramay, koʻplab turk rasmiylari genotsidni tan olish Turkiyani boʻlib olish yoki boshqa tovon pullarini undirish fitnasining bir qismi deb hisoblaydi. Davlat genotsidni tan olishni Turkiyaning milliy xavfsizligiga tahdid sifatida qabul qiladi va bu ishni qilgan turklar xoin hisoblanadi. Antropolog Sem Kaplan 1980-yillarda Anadolu qishlogʻida oʻtkazgan dala ishlari davomida „armanlarning qaytib kelishi va oʻz yerlarini qaytarib olishi haqidagi ichki qoʻrquv hali ham mahalliy tasavvurni qamrab olganini“ aniqlagan.

Dalillarni yoʻq qilish va yashirish 

Usmonli hukumati qaroriga koʻra, xorijliklarga arman qochqinlari yoki oʻlim yurishlari amalga oshirilgan yoʻllar chetida to'plangan jasadlarni suratga olish taqiqlangan. Qoidabuzarlarni hibsga olish bilan tahdid qilishgan. Qatʼiy qoʻllaniladigan senzura qonunlari omon qolgan armanlarning xotiralarini nashr etishiga toʻsqinlik qilib, „davlatning umumiy siyosatiga zid boʻlgan har qanday nashrni“ taqiqladi. Genotsidni tan olganlar „turklikni haqorat qilishga“ qarshi qonunlar asosida jinoiy javobgarlikka tortildi. Talʼat posho „Turkiyadagi „Armaniston“ soʻzini ham yoʻq qilish uchun hamma narsa qilish kerak“, deb farmon bergan edi. Urushdan keyingi Turkiya respublikasida armanlarning mavjudligini yoʻq qilish maqsadida armanlarning madaniy merosi muntazam ravishda yoʻq qilina boshlandi. 1916-yil 5-yanvarda Anvar posho kelib chiqishi yunon, arman yoki bolgar boʻlgan barcha joy nomlarini oʻzgartirishni buyurdi. Mazkur siyosat keyingi respublika davrida ham toʻliq amalga oshirildi va 1980-yillarga qadar davom etdi. Genotsid qurbonlarining ommaviy qabrlari ham vayron qilingan, ammo ularning koʻplari hali ham mavjud. 1918-yilgi sulhdan soʻng Usmonli arxivlaridagi ayblov uchun asos boʻla oladigan hujjatlar muntazam ravishda yoʻq qilindi. Konstantinopolda urushdan keyin oʻtkazilgan harbiy sudlarning yozuvlari ham yoʻqoldi. Baʼzi arxiv hujjatlari oʻz pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlayotganini tan olgan Turkiya hukumati „Arman masalasi“ bilan bogʻliq arxivlar 1985-yilda ochilishini eʼlon qildi. Turk tarixchisi Halil Berktayning soʻzlariga koʻra, diplomat Nuri Birgi  bu vaqtda arxivlarni ikkinchi marta tozalashni amalga oshirgan. Arxivlar rasman 1989-yilda ochilgan, biroq amalda baʼzi arxivlar muhrlangan holida qolgan va boshqa arxivlarga kirish rasmiy turk hukumatiga xayrixoh olimlar uchun mumkin edi.

Turk tarixshunosligi 

Mustafo Kamolning 1927-yilda kamolist tarixshunosligining asosi boʻlgan Nutuk nutqida armanlarga qarshi zoʻravonlik bilan kurashishda sukunat va inkor taktikasi qoʻllanildi. U boshqa chiqishlarida boʻlgani kabi turklarni har qanday qonunbuzarlikdan xoli, armanlarning dahshatli vahshiyliklari qurboni sifatida koʻrsatdi. Oʻnlab yillar davomida turk tarixshunosligi arman genotsidini inkor etib keldi. Ilk istisnolardan biri 1950-yilda „Tarixdagi armanlar va arman masalasi“ asarini nashr etgan genotsid jinoyatchisi Esat Uras boʻldi. Urasning kitobi, ehtimol, Ikkinchi jahon urushidan keyingi sovet hududiy daʼvolariga javoban yozilgan boʻlib, urush paytida ITQ tomonidan ilgari surilgan dalillarning yangi sintezi sifatida urush davridagi inkor etishni 1980-yillarda ishlab chiqilgan genotsid haqidagi „rasmiy rivoyat“ bilan bogʻlashga xizmat qildi.

1980-yillarda armanlarning genotsidni tan oldirish harakatlari va arman jangarilari sodir etgan qotilliklar toʻlqinidan soʻng Turkiya tarixiy genotsid emas, balki zamonaviy terrorizm muammosi koʻrsatilgan „Arman masalasi“ning rasmiy versiyasini taqdim eta boshladi. Isteʼfodagi diplomatlar inkor qiluvchi asarlar yozish uchun jalb qilingan. Ular professional metodologiya yoki axloqiy meʼyorlarsiz yozilgan va turklar uchun maqbul, armanlar uchun nomaqbul arxiv maʼlumotlariga asoslangan.

Gurpinarning soʻzlariga koʻra, Oliy taʼlim kengashi 1981-yilda turk harbiy xuntasi asos solgan „oʻz maʼlumot tizimiga ega muqobil, „milliy“ stipendiya“ni joryi etishda muhim rol oʻynagan. Akademik tadqiqotlar bilan bir qatorda Türkkaya Ataöv 1983-yilda „Arman masalasi“ boʻyicha birinchi universitet kursini oʻqitgan. 21-asrga kelib, turk hukumatining rasmiy pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlovchi nashrlari bilan mashhur boʻlgan Turk tarix jamiyati oʻzining asosiy vazifalaridan biri sifatida genotsid daʼvolariga qarshi kurash olib bordi.

Taxminan 1990-yilda Germaniyada ishlayotgan Taner Akçam genotsidni tan olgan va oʻrgangan birinchi turk tarixchisi boʻldi. 1990-yillarda Turkiyada xususiy universitetlar tashkil etila boshlandi. Bu holat esa davlat qoʻllab-quvvatlaydigan qarashlarga qarshilik koʻrsatish imkonini berdi. 2005-yilda Turkiyaning uchta universiteti akademiklari genotsidga bagʻishlangan ilmiy anjuman uyushtirdilar. 2005-yilning may oyida oʻtkazilishi rejalashtirilgan konferensiya qoʻrqitish kampaniyasidan soʻng toʻxtatildi, ammo oxir-oqibat sentyabr oyida boʻlib oʻtdi. Konferensiya Turkiyaning asos solishi haqidagi miflarga qarshi mamlakatdagi birinchi ommaviy munozara oʻtkazilgan jiddiy maydon boʻldi va davom etayotgan inkoriy tarixshunoslikka parallel ravishda Istanbul va Anqaradagi elita akademiklari tomonidan muqobil, inkorchi boʻlmagan tarixshunoslik maktabi yaratildi. Genotsidni haqiqat sifatida qabul qilgan va oʻrgangan turk akademiklari oʻlim tahdidiga duchor boʻlib, turklikni haqorat qilganlari uchun javobgarlikka tortildilar. Gʻarb olimlari turkiy inkorchi tarixnavislikni umuman eʼtibordan chetda qoldiradilar. Chunki ular uning usullarini ilmiy emas, ayniqsa manbalardan tanlab foydalanish deb hisoblashadi.

Taʼlim 

Davlat yoki xususiy turk maktablari taʼlim vazirligi tasdiqlagan tarix darsliklaridan foydalanishi shart. Davlat bu monopoliyadan rasmiy inkorchi pozitsiyasini qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirish, armanlarni haqorat qilish va dushman sifatida koʻrsatish uchun foydalanadi. Oʻnlab yillar davomida darsliklarda armanlar Usmonli tarixining bir qismi sifatida tilga olinmagan. 1980-yillardan boshlab darsliklarga „1915-yil voqealari“ kiritilgan, ammo ayb Usmonli hukumatiga emas, balki boshqa kuchlarga yoʻnaltirilgan. Davlat imperialistik kuchlarni armanlarni imperiyaga putur yetkazish uchun manipulyatsiya qilishda ayblab, armanlar davlatga xiyonat qilgan yoki tahdid qilgan deb daʼvo qilmoqda. Baʼzi darsliklarda deportatsiyalar sodir boʻlgani va armanlar halok boʻlganligi eʼtirof etilgan, ammo bu harakat zarur va asosli deb tushuntirilgan. 2005-yildan beri darsliklarda armanlar turk musulmonlariga qarshi genotsid sodir etishda ayblab kelinmoqda. 2003-yilda har bir sinf oʻquvchilariga genotsidni inkor etuvchi insho yozish topshirigʻi berilgan.

Jamiyat 

Oʻnlab yillar davomida turk jamiyatida genotsid tabu mavzu boʻlib kelgan. Göçekning taʼkidlashicha, davlat va jamiyat oʻrtasidagi oʻzaro taʼsir inkorni doimiylik darajasiga olib chiqadi. Turk davlati bilan bir qatorda turk ziyolilari va fuqarolik jamiyati ham genotsidni inkor etadi. Genotsid bilan bogʻliq turk falsafasi odatda buni inkor etib, uydirma versiyalar haqiqiy voqealarga asoslangan deb daʼvo qiladi. Turkiya sharqida koʻplab odamlarning voqea haqida xotiralari qoldirganini qayd etgan genotsid boʻyicha olim Uğur Ümit Üngör „Turkiya hukumati oʻz aholisi eslaydigan genotsidni inkor etmoqda“ dedi. Turkiya davlati va jamiyatning aksariyat qismi Usmonlilar imperiyasi va Respublika davri Turkiyasidagi yunonlar, ossuriyaliklar, kurdlar, yahudiylar va alaviylarga qarshi etnik taʼqiblar va inson huquqlari buzilishiga nisbatan ham xuddi shunday jim turgan.

Aksariyat turklar davlatning genotsidni inkor etish siyosatini qoʻllab-quvvatlaydi. Baʼzilar qirgʻinlar sodir boʻlganini tan olishadi, lekin qirgʻinlarni arman xiyonatiga haqli javob sifatida baholaydilar. Koʻpchilik hali ham armanlarni beshinchi kolonna deb biladi. Halil Karaveliga koʻra, „[genotsid] soʻzi jamiyatning barcha qatlamlari va har qanday mafkuraviy moyillikdagi turklar orasida kuchli, hissiy reaksiyalarni uygʻotadi“. Turk-arman jurnalisti Hrant Dink jamiyatni yaxshilash va etnik guruhlar oʻrtasida murosaga erishish uchun tarixiy haqiqatlar bilan yuzma-yuz kelishini targʻib qildi. Jurnalist turklikni haqorat qilgani uchun jinoiy javobgarlikka tortilgan va 2007-yilda turk ultramillatchisi tomonidan oʻldirilgan. 2013-yilda AQShdagi turk universitetlari talabalari oʻrtasida oʻtkazilgan tadqiqot shuni koʻrsatdiki, 65% respondent armanlarning oʻlimi „jamoalararo urush“ natijasida sodir boʻlgan, degan rasmiy fikrga qoʻshiladi, yana 10%i zoʻravonliklarda armanlarni ayblaydi. 2014-yilda oʻtkazilgan soʻrov shuni koʻrsatdiki, turk fuqarolarining atigi 9 foizi oʻz hukumati genotsidni tan olishi kerak, deb hisoblagan. Koʻpchilik bunday eʼtirofning Turkiyaga hech qanday foydasi yoʻq, faqatgina armanlar va chet el kuchlari majburlamoqda deb oʻylashadi. Turkiyada siyosiy repressiyaga uchragan koʻplab kurdlar genotsidni tan olib, qoraladi.

Siyosat 

Islomiy konservativ Adolat va Taraqqiyot partiyasi (AKP) 2002-yilda hokimiyatga keldi va tarixga ham ITQ, ham ilk Respublika davrini tanqid qilgan yondashuv bilan chiqdi. Bu pozitsiya dastlab bir oz liberallashuvga xizmat qilib, jamoatchilik orasida ifodalanishi mumkin boʻlgan kengroq qarashlarni yuzaga keltirdi. AKP „1915-yil voqealari“ga oʻz yondashuvini genotsidni inkor etish va genotsidni tan olish muqobilligi orasidagi umumiy qarashlarga urgʻu berish orqali ifoda etdi. Vaqt oʻtishi bilan va ayniqsa, 2016-yilgi davlat toʻntarishiga urinishdan keyin AKP hukumati tobora avtoritar boʻlib bordi. Siyosiy repressiya va senzura arman genotsidi kabi munozarali mavzularni muhokama qilishni yanada qiyinlashtirdi. 2020-yildan boshlab Turkiyadagi barcha yirik siyosiy partiyalar, kurdparast Xalq demokratik partiyasi (XDP), shuningdek, hukumatga qarshi koʻplab ommaviy axborot vositalari hamda fuqarolik jamiyati tashkilotlari inkor etishni qoʻllab-quvvatlamoqda. Hukumat ham, muxolifat ham boshqa mamlakatlarda genotsid tan olinishiga keskin qarshi. Turkiyaning hech bir hukumati armanlar bilan sodir boʻlgan voqeani genotsid u yoqda tursin, hatto jinoyat ekanligini tan olmadi. 2019-yil 24-aprelda Prezident Recep Tayyip Erdoğan tvitterda „Arman toʻdalari va ularning tarafdorlari koʻchirilishi… oʻz davrida amalga oshirilishi mumkin boʻlgan eng oqilona chora boʻldi“ deb yozdi.

Turkiyaning xalqaro aloqalari 

Turkiyaning xorijda genotsidni inkor etishini loyihalash harakatlari 1920-yillarga yoki genotsid bilan bir davrga toʻgʻri keladi. Turkiyaning arman genotsidini inkor etishga qaratilgan bir asrlik saʼy-harakatlari tufayli bu genotsid tarixdagi boshqalaridan ajratib turadi. Genotsid boʻyicha olim Rojer V. Smitning fikricha, „Boshqa hech bir holatda hukumat ommaviy genotsid sodir boʻlganini inkor etish uchun bunchalik kuchli harakat qilmagan“. Turkiyaning genotsidni inkor etish va uning tan olinishiga qarshi turish qobiliyatining markazida mamlakatning Yaqin Sharqdagi strategik mavqei, Gʻarb bilan sovuq urush davridagi ittifoqi va NATOga aʼzoligi turadi. Tarixchilar Turkiyaning genotsidni inkor etishiga imkon berishda boshqa davlatlar rolini til biriktirishning bir shakli sifatida ta’riflagan.

1922—1923-yillardagi Lozanna konferensiyasida turk vakillari arman tarixining urush davrida ishlab chiqilgan versiyasini takrorladilar. Natijada Lozanna shartnomasi Usmonli urush jinoyatchilarini jinoiy javobgarlikka tortish va omon qolgan nasroniylarning mulklarini qaytarish aytilgan Sevr shartnomasini bekor qildi. Buning oʻrniga Lozanna shartnomasi barcha jinoyatchilarni jazosiz qoldirdi. 1980-yildagi Turkiya harbiy toʻntarishidan soʻng Turkiya genotsid daʼvolariga qarshi kurashning asosan institutsional usullarini ishlab chiqdi. 1981-yilda Tashqi ishlar vazirligi Turkiyaning armanlar genotsidiga nisbatan qarashini targʻib qilish uchun maxsus idora (IAGM) tashkil etdi. 2001-yilda yana bir markazlashlashtirilgan idora asossiz genotsid daʼvolari bilan kurashni muvofiqlashtirish qoʻmitasi (ASİMKK) yaratildi. Faqat arman muammosi bilan shugʻullanadigan Arman tadqiqotlari instituti 2001-yilda Fransiya parlamenti genotsidni tan olganidan soʻng tashkil etilgan. ASİMKK 2017-yilgi Turkiya konstitutsiyaviy referendumidan keyin tarqatib yuborildi.

Sotsiolog Levon Chorbajianga koʻra, Turkiyaning „modus operandisi butun dunyo boʻylab izchil boʻlib qolmoqda va maksimalist pozitsiyalarga intilmoqda. Ba’zida murosaga ishora qilsa-da, hech qanday murosaga kelmaydi, qoʻrqitish va tahdid usullarni qoʻllaydi“. Global yahudiy fitnasiga ishonchdan kelib chiqqan holda, Turkiya tashqi ishlar vazirligi turk yahudiylarini inkor qilish harakatlarida ishtirok etish uchun yolladi. Turk yahudiy yetakchilari genotsidni tan olish toʻgʻrisidagi rezolyutsiyalarni yengishda yordam berishdi va genotsid haqida ilmiy konferensiyalar va Xolokost muzeylarida tilga olishdan cheklanishdi. 2015-yildan boshlab Turkiya har yili genotsidning tan olinishiga qarshi lobbichilik harakatlari uchun millionlab dollar sarflamoqda. Akçam 2020-yilda Turkiya arman genotsidi boʻyicha axborot urushida akademik va diplomatik jabhada mutlaq magʻlub boʻlganini, davlatning rasmiy versiyasiga oddiy inkor kabi munosabatda boʻlishini taʼkidladi.

Germaniya 

1915-yildan 1918-yilgacha Germaniya va Usmonli imperiyasi „inkor qilishning birgalikdagi targʻibot harakatlari“ni amalga oshirdi. Nemis gazetalari Usmonli hukumatining vahshiyliklarni inkor etish versiyasini hamda arman xiyonati haqidagi hikoyalarni takrorladi. Hukumat senzura qoʻllanmasida, garchi qoidabuzarlik uchun yengil jazo belgilangan boʻlsa-da, armanlar haqida gapirishga qatʼiy cheklovlar qoʻyilgan edi. 1916-yil 11-yanvarda sotsialist deputat Karl Liebknecht Reyxstagda armanlar genotsidi masalasini koʻtarib, Usmonli hukumati „dushmanlarimizning fitnakor nayranglari tufayli maʼlum hududlardagi arman aholisini koʻchirish va ularga yangi yashash joylarini belgilashga majbur boʻldi“ degan javobni olgan. Liebknechtning keyingi savollarini zalda koʻtarilgan kulgi bosib ketadi. 1921-yilda Sogʻomon Tehliriyan Talʼat poshoning oʻldirilishida ayblangan sud jarayonida shunchalik koʻp dalillar oshkor boʻldiki, vaziyat inkor etib boʻlmas holga keldi. Shu vaziyatda nemis millatchilari arman xalqini qasddan yoʻq qilish deb tan olganlarini asosli qilib koʻrsatdilar.

2006-yil mart oyida turk millatchi guruhlari Berlinda „Talat poshoning oʻldirilishi“ xotirasini nishonlash va „genotsid yolgʻoniga“ norozilik bildirish maqsadida ikkita miting uyushtirdilar. Nemis siyosatchilari marshni tanqid qilishdi, miting ishtirokchilarining faolligi past edi. 2016-yilda Bundestag arman genotsidini tan olishga ovoz bergach, turk ommaviy axborot vositalari rezolyutsiyani qattiq tanqid qilgan va asli turkiyalik oʻn bir nafar deputat oʻlim tahdidi tufayli politsiya himoyasiga olingan edi. Hukumatning taraddud koʻrishiga sabab sifatida Germaniyadagi yirik turk jamiyati koʻrsatildi. Turk tashkilotlari rezolyutsiyaga qarshi lobbichilik qilib, namoyishlar uyushtirishdi.

Qoʻshma Shtatlar 

Tarixchi Donald Bloxhamning taʼkidlashicha, „Haqiqiy maʼnoda „genotsidni inkor etish“ konsepsiyasi genotsid atamasi paydo boʻlishidan oldin Qoʻshma Shtatlar hukumati tomonidan qabul qilingan va ilgari surilgan“. Ikki jahon urushi oraligʻidagi Turkiyada Mark L. Bristol va Joseph Grew kabi taniqli amerikalik diplomatlar arman genotsidi imperializm kuchlariga qarshi urush degan turk millatchi guruhlari qarashlarini maʼqullashgan. 1922-yilda, Chester imtiyozini olishdan oldin, Colby Chester Anadoludagi nasroniylar qirgʻin qilinmaganligini taʼkidladi. Uning yozuvi keyinchalik genotsidni inkor etishning koʻplab mavzularini ham namoyon etdi. 1930-yillarda Turkiya elchixonasi Amerikaning MGM kompaniyasi suratga olishni rejalashtirayotgan Franz Werfelning mashhur „The Forty Days of Musa Dagh“ (tarjimasi: Musa Dagʻning qirq kuni) romani asosidagi filmga nisbatan salbiy munosabatda boʻlib, Amerika filmlarini boykot qilish bilan tahdid qilgan edi. Turkiya elchixonalari AQSH Davlat departamenti koʻmagida 1950-1960-yillarda filmni suratga olishga urinishlarni amalda yoʻqqa chiqardi.

Turkiya siyosiy lobbichilik faoliyatini 1975-yilda boshlagan. 1979—1989-yillarda Turkiyaning Qoʻshma Shtatlardagi elchisi boʻlgan Şükrü Elekdağ akademiklar, biznes doiralari va yahudiy guruhlari bilan uchrashuvlar oʻtkazish orqali arman genotsidining tan olinishi tendensiyasiga qarshi agressiv harakat qildi. Elekdagʻ Amerika Qoʻshma Shtatlari Xolokost yodgorlik muzeyi qoʻmitasi aʼzolariga agar muzey arman genotsidini yoritsa, Turkiyadagi yahudiylarning xavfsizligi kafolatlanmasligini aytdi. Uning davrida Turkshunoslik instituti (ITS) tashkil etildi. Turkiya institutni 3 million dollargacha moliyalashtirdi va mamlakat har yili jamoatchilik bilan aloqalar uchun 1 million dollar sarfladi. 2000-yilda Elekdagʻ ITS „oʻz funksiyasi va samaradorligini yoʻqotgan“idan shikoyat qildi. Turkiya, agar genotsid tan olinsa, Qoʻshma Shtatlarning Turkiyadagi asosiy havo bazalariga kirishini toʻxtatish bilan tahdid qildi. 2007-yilda Kongressning genotsidni tan olish haqidagi rezolyutsiyasi Turkiya bosimi tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Qonun loyihasiga qarshi chiqqanlar genotsid sodir etilganini tan olishsa-da, Turkiya bilan yaxshi munosabatlarni saqlab qolish uchun rasmiy tan olinishga qarshi chiqishdi. 1994-yildan beri har yili Amerika Qoʻshma Shtatlari prezidenti 24-aprelda esdalik maktubi bilan chiqish qiladi. Turkiya baʼzan prezidentni „genotsid“ soʼzini ishlatishdan saqlanishga chaqiradi. 2019-yilda Kongressning har ikkala palatasi genotsidni rasman tan olgan rezolyutsiyalarni qabul qildi. 2021-yil 24-aprelda Arman genotsidini xotirlash kuni munosabati bilan Prezident Joe Biden maʼmuriyati tomonidan e’lon qilingan bayonotda boʻlib oʻtgan voqealar „genotsid“ deb ataldi.

Birlashgan Qirollik 

Inson huquqlari boʻyicha advokat Geoffrey Robertsonning taʼkidlashicha, 2000-yillarda „genotsidni inkor etish fikri Sharqiy departamentda [Tashqi ishlar va Hamdoʻstlik vazirligi (TIHV)] shu darajada oʻrnashib olganki... vazirlar osonlik bilan aniqlanishi mumkin boʻlgan faktlarga nisbatan ham eʼtiborsizlik bilan brifing berishgan“. Buni oʻsha paytdagi shaxsiy yozuvlar tasdiqlaydi. 2006-yilda deputat Stephen Pound boshlagan munozaraga javob bergan TIHV vakili Birlashgan Qirollik genotsidni „dalillar yetarli darajada aniq emas“ligi tufayli tan olmasligini maʼlum qildi.

Isroil 

Tarixchilar  va Marc David Baerlar arman genotsidini inkor qilish Isroil — Turkiya munosabatlarini normallashtirishda eng muhim omil boʻladi deb hisoblashadi. 1982-yil Tel-Avivda boʻlib oʻtgan Xolokost va genotsid boʻyicha xalqaro konferensiya arman genotsidi boʻyicha oltita taqdimotni oʻz ichiga olgan edi. Turkiya konferentsiya oʻtkazilsa, Eron va Suriyadan kelgan yahudiy qochqinlar uchun chegaralarini yopib, hayotlarini xavf ostiga qoldirish bilan tahdid qilgan. Natijada, Isroil Tashqi ishlar vazirligi konferensiyani bekor qilish boʻyicha yakuniy natijasiz urinishlarni amalga oshirdi.

2001-yil aprel oyida turk gazetasi tashqi ishlar vaziri Shimon Peresning soʻzlaridan iqtibos keltirdi: „Biz Holokost va armanlar daʼvolari oʻrtasida oʻxshashlik yaratishga urinishlarni rad etamiz. Holokostga oʻxshash holat boshqa sodir boʻlmagan. Bu armanlar boshidan kechirgan fojiadir, lekin genotsid emas.“. Charni va Auronning soʻzlariga koʻra, bu bayonot arman genotsidini faol ravishda inkor etish chegarasini kesib oʻtgan edi. Olim Eldad Ben Aharonning fikricha, Peres Isroilning 1948-yildan beri olib borgan siyosatini shunchaki aniq aytib berdi. Isroil — Turkiya munosabatlari 2010-yillarning oxirida yomonlashgan, biroq Isroilning Ozarbayjon bilan munosabatlari yaqin va Ozarbayjon — Isroil xalqaro assotsiatsiyasi genotsidning tan olinishiga qarshi lobbichilik qilgan.

Akademiyada inkor etish 

Yigirma birinchi asrga qadar Usmonli va turkiy tadqiqotlar armanlarning oʻldirilishi masalasini cheklab qoʻygan edi. Koʻplab akademiklar buni favqulodda vaziyat bilan oqlangan urush davri chorasi sifatida tasvirlagan va chuqur muhokama qilishdan tiyilishgan. Bu sohalar uzoq vaqtdan beri Turkiya davlati bilan yaqin institutsional aloqalarga ega. Akademiklarning bayonotlari Turkiyaning inkoriy ohangini yanada kuchaytirish uchun keltiriladi. Genotsidni tan olgan tarixchilar oʻz fikrlarini bildirgani uchun professional qasos olinishidan qoʻrqishgan. Inkor etish metodologiyasi tamaki sanoati yoki global isishni rad etish taktikasi bilan taqqoslanadi: noxolis tadqiqotlarni moliyalashtirish, shubhali tutun pardasini yaratish va shu bilan haqiqiy akademik nizolar boʻlmagan joyda tortishuvlarni keltirib chiqarish.

1980-yillardan boshlab Turkiya hukumati genotsid tan olinishining oldini olish maqsadida tadqiqot institutlarini moliyalashtira boshladi. 1985-yil 19-mayda The New York Times va The Washington Post gazetalari Amerika turk uyushmalari assambleyasining bayonotini chop etdi. Unda 69 nafar akademik, oʻsha paytda Qoʻshma Shtatlarda ishlagan Usmonli tarixi boʻyicha professorlarning koʻpchiligi Kongressni arman genotsidi toʻgʻrisidagi rezolyutsiyani qabul qilmaslikka chaqirishdi. Imzolovchilarning ko`pchiligi Turkiya hukumati moliyalashtirgan tadqiqot grantlarini olishgan hamda ularning aksariyati soʻnggi Usmonlilar davri mutaxassislari emas edi. Turkshunoslik instituti direktori Heath Lowry imzolar xavfsizligni taʼminlashga yordam berdi. Saʼy-harakatlari uchun Lowry Turkiyani targʻib qilish va tan olish jamgʻarmasi mukofotiga sazovor boʻldi. Keyingi oʻn yil ichida Turkiya genotsidning tan olinishiga qarshi turish uchun Usmonli va turkiy tadqiqotlar boʻyicha oltita kafedrani moliyalashtirdi. Lowry kafedralardan biriga masʼul etib tayinlandi. Tarixchi Keith David Watenpaughning fikricha, rezolyutsiya „oʻsib kelayotgan olimlar avlodiga dahshatli va doimiy ta’sir koʻrsatdi“. 2000-yilda Elekdağ bayonot befoyda boʻlib qolganini tan oldi, chunki Justin McCarthydan boshqa imzo qoʻyganlarning hech biri shunga oʻxshash boshqa deklaratsiyani imzolashga rozi boʻlmadi.

Qoʻshma Shtatlardagi soʻnggi akademik inkorchilik armanlarning qoʻzgʻoloniga qaratilgan boʻlib, armanlarning taʼqib qilinishiga qarshi qonuniy qoʻzgʻolon sifatida oqlanadi. 2009-yilda Utah universiteti Amerika Turk koalitsiyasi (TCA) tomonidan moliyalashtirilgan M. Hakan Yavuz boshchiligidagi Elekdag maslahat kengashida oʻzining „Turkshunoslik loyihasi“ni ochdi. Utah universiteti nashriyoti Guenter Lewyning „The Armenian Massacres in Ottoman Turkey“ (tarjimasi:Usmonli Turkiyasidagi arman qirgʻinlari) (2006) asaridan boshlab genotsidni inkor etuvchi bir qancha kitoblar nashr etdi. Lyuining kitobini oʻn bir nashriyot tomonidan rad etgan va Mark Mamigonianning soʻzlariga koʻra, mazkur kitob „zamonaviy inkor etishning asosiy matnlaridan biri“ boʻlgan. TCA, shuningdek, McCarty, Michael Gunter, Yücel Güçlü va Edvard J. Erickson kabi bir qancha mualliflarga arman genotsidini inkor etuvchi kitoblar yozishlari uchun moliyaviy yordam koʻrsatdi. Richard G. Hovannisianning soʻzlariga koʻra, ilmiy sohada inkor qilganlarning deyarli barchasi Turkiya bilan aloqaga ega va ulardan Turkiya fuqaroligiga ega boʻlganlarining barchasi Turkiya tashqi ishlar vazirligida ishlagan.

Akademik yaxlitlik bahslari 

Aksariyat olimlar akademiklarning arman genotsidini inkor etishlarini axloqsizlik deb biladilar. Bundan tashqari, genotsidni inkor etish bilan bogʻliq akademik yaxlitlik borasida bir qancha tortishuvlar ham boʻlgan. 1990-yilda psixiatr Robert Jay Lifton Turkiyaning Qoʻshma Shtatlardagi elchisi  Liftonning kitoblaridan birida keltirilgan arman genotsidi haqidagi havolalarni shubha ostiga olgan xat oldi. Elchi oʻz navbatida Lowrydan ilmiy sohadagi arman genotsidi masalasiga aralashmaslik haqida eslatib oʻtilgan maktub oladi. Lowry keyinchalik Turkiya hukumati 750 000 AQSh dollari miqdorida grant ajratgan Princeton universitetida Usmonli tadqiqotlari Otaturk professori etib tayinlandi. Uning xatti-harakatlari „stipendiyani buzish“ deb taʼriflangan; keyinchalik professor xat yozganligi xato boʻlganini maʼlum qilgan.

2006-yilda Usmonli davri boʻyicha tarixchi Donald Quataert, 1985-yilda Qoʻshma Shtatlar Kongressiga topshirilgan bayonotni imzolagan 69 olimdan biri, arman genotsidi haqidagi „The Great Game of Genocide“ (tarjimasi:Katta genotsid oʻyini) nomli kitobni koʻrib chiqib, „genotsid“ soʻzi toʻgʻri qoʻllanganini tan oldi. Maqola mazkur masala boʻyicha Quataertning „Usmonlilarning sukunat devori“ degan atamasiga qarshi chiqdi. Bir necha hafta oʻtib, Turkiya rasmiylari agar oʻz bayonotlarini qaytarib olmasa, institutning mablagʻi olib qoʻyilishi bilan tahdid qilganidan soʻng olim Turkshunoslik instituti direktorlar kengashi raisi lavozimidan iste’foga chiqdi. Kengashning bir necha aʼzosi ham isteʼfoga chiqdi va Yaqin Sharq tadqiqotlari uyushmasi ham, Turk tadqiqotlari uyushmasi ham Quataertning akademik erkinligi buzilganini tanqid qildi.

Akcham 2011-yil iyun oyida oʻqigan maʼruzasida Turkiya tashqi ishlar vazirligi rasmiysi unga turk hukumati genotsidni inkor etish evaziga AQShdagi akademiklarga pul taklif qilayotganini aytganini maʼlum qilib, uning manbasi va Gunterning „Armenian History and the Question of Genocide“ (tarjimasi:Arman tarixi va genotsidi masalasi) kitobi oʻrtasidagi maʼlumotlar oʻzaro mos kelishini taʼkidladi.

Hovannisianning fikricha, genotsidni inkor etuvchi kitoblar taqriz berishdagi kamchiliklar bilan nashr etiladi. Bu holat xatolarni koʻrsata oladigan akademiklarga kitoblarni koʻrsatmasdan „oʻzaro hamfikr boʻlgan bir nechta mutaxassislar oʻrtasida mustahkam aloqa oʻrnatilishi“ tufayli kelib chiqadigan vaziyat hisoblanadi.

Daʼvolarni tekshirish 

Rasmiy Turkiya nuqtai nazari arman genotsidi qonuniy davlat harakati ekanligi, shuning uchun ham huquqiy yoki maʼnaviy asoslarda eʼtiroz bildirilishi mumkin emas degan ishonchga asoslanadi. Shu nuqtai nazardan nashr etilgan nashrlar koʻplab asosiy faktlarni inkor etmaydigan tarixiy faktlar bilan oʻrtoqlashsa-da, ularning talqini va urgʻulari farqlanadi. IDP harakatlarini oqlashiga muvofiq, inkorchi asarlar armanlarni urush davrida imperiya uchun ekzistensial tahdid sifatida koʻrsatib, IDPning arman xalqini yoʻq qilish niyatini rad etadi. Tarixchi Ronald Grigor Suny inkorchilarning asosiy argumentini quyidagicha umumlashtirgan: „Hech qanday genotsid boʻlmagan va sodir boʻlgan barcha voqeaga armanlar aybdor edi“.

Inkoriy asarlarda armanlar terrorchi va ayirmachi sifatida koʻrsatilib, ayb IDPdan armanlar zimmasiga yuklanadi. Ushbu mantiqqa koʻra, arman fuqarolarining deportatsiyasi arman xiyonatiga nisbatan haqiqiy yoki Usmonli hukumati tomonidan qabul qilingan haqli va mutanosib javob boʻlgan edi. Inkorchilik tarafdorlari harbiy zarurat haqidagi doktrinani tilga olib, urush qonuni tinch aholini qasddan oʻldirishni jinoyat deb hisoblashiga qaramay, ayrimlarning harbiy qarshilik koʻrsatgani uchun barcha armanlarni jamoaviy aybdor deb hisoblashadi. Ularning fikriga koʻra, oʻlimlar Usmonli hukumati nazorati ostida boʻlmagan omillar, masalan, ob-havo, kasallik yoki yolgʻonchi mahalliy amaldorlar harakatlari bilan bogʻliq. Maxsus Tashkilot roli inkor etilib, qirgʻinlar kurdlar, „bosqinchilar“ va goʻyoki markaziy hukumat nazoratidan tashqarida faoliyat yuritgan „qurolli toʻdalar“ zimmasiga yuklanadi.

Quyidagi qoʻshimcha argumentlar ham mavjud:
 Arman inqilobiy federatsiyasi (AIF) Rossiya bilan til biriktirib rejalashtirgan „fuqarolar urushi“ yoki umumlashtirilgan arman qoʻzgʻoloni sodir boʻlgani. Na Usmonli arxivlari, na boshqa manbalar qoʻllab-quvvatlamaydigan mazkur gipotezani Edvard Erikson tan olgan.

 Halok boʻlgan armanlar soni 300 000 yoki undan ham kam, ehtimol 100 000 dan oshmaydi. Bloxham bu fikrni avtonomiya yoki mustaqillik uchun har qanday talablarni buzish maqsadi bilan Usmonli imperiyasida mavjud armanlar sonini ataylab kamaytirib koʻrsatadigan umumiy mavzuning bir qismi deb biladi.

 Armanlarning maʼlum guruhlari saqlanib qolgan. Bu fakt esa arman xalqini butunlay yoʻq qilish uchun tizimli harakatlar boʻlmaganini isbotlaydi. Baʼzilar katolik va protestant armanlar hamda Usmonli armiyasida xizmat qilgan arman askarlarining oilalari deport qilinmagan degan yolgʻon daʼvoni ilgari surishgan. Smirna va Konstantinopol armanlarining omon qolishi (ITQ rejalashtirgan, lekin nemis bosimi tufayli qisman amalga oshirilgan) ham ITQ rahbariyatining genotsid qilish niyati borligini inkor etish uchun keltiriladi.

 Usmonli hukmdorlari deportatsiya paytida armanlar hayoti va mol-mulkini himoya qilish uchun choralar koʻrganligi haqida yolgʻon daʼvolarni ilgari surib, genotsid paytida armanlarga zarar yetkazgani uchun 1397 kishini sudga tortishdi.

 Genotsid tarixchilari keltirgan manbalar, jumladan omon qolgan armanlarning yozuvlari va Gʻarb diplomatlari hamda Usmonli maxsus harbiy tribunali yozuvlarining koʻpchiligi ishonchsiz yoki soxta. Usmonlilar Bosh vazirlik arxivi yagona ishonchli manba hisoblanadi.

 Turklarning genotsid qilishga qodir emasligi haqidagi daʻvo koʻpincha Usmonli va turklarning yahudiylarga nisbatan xayrixohligi haqidagi boʻrttirilgan daʼvolar bilan ham tasdiqlanadi. Turkiya tashqi ishlar vaziri Mevlüt Çavuşoğlu 2014-yili Xolokost xotirasiga bagʻishlangan rasmiy marosimda Xristian Yevropasidan farqli oʻlaroq, „tariximizda genotsiddan asar ham yoʻq“ deb taʼkidladi. 2006-yil Sudanga tashrifi chogʻida Bosh vazir Recep Tayyip Erdoğan Darfur genotsidi boʻlganini rad etib, „musulmon genotsid qila olmaydi“, deya taʼkidlagan edi.

 Ushbu genotsid haqidagi daʼvolar notoʼgʼri boʻlib, ular antiturk yoki sharqona dunyoqarashdan kelib chiqadi.

 Inkorchilar daʼvolarining eng oxirida armanlarga qarshi genotsidni Igʻdir genotsidi yodgorligi va muzeyida taʼkidlanganidek, turklar uyushtirmaganini aytishadi.

Arman genotsidini inkor etish koʻpincha Holokostni inkor etish bilan taqqoslanadi. Chunki dalillarni notoʻgʻri koʻrsatish, yolgʻon ekvivalentlik orqali vahshiyliklarni urush tashviqotchilari oʻylab topgan va kuchli lobbilar oʻz manfaati uchun genotsid daʼvolarini ishlab chiqqan deb tushuntiriladi. Oʻlimlar uchun aybni jinoyatchilardan olib, genotsid qurbonlari zimmasiga yuklash uchun bir tomonlama tizimli qirgʻinni urush kabi koʻrsatishgan. Negatsionizmning har ikkala shakli genotsidga olib kelgan mafkuralarni qayta tiklash maqsadiga ega.

Qonuniylik 

Sobiq Yugoslaviya (ICTY) ishlari boʻyicha Xalqaro jinoyat tribunalining sobiq sudyasi Flavia Lattanzi soʻzlariga koʻra, hozirgi Turkiya hukumatining „Usmonli va Turkiya rasmiylarining oʻtmishdagi qonunbuzarliklarini inkor etishi xalqaro huquqning yangicha buzilishidir“. 

Ayrim Yevropa davlatlari genotsidni inkor etishni jinoiy javobgarlikka tortish boʻyicha qonunlar qabul qilishdi. Biroq bunday qonunlar munozarali boʻlib, muxoliflar bunaqa qonunlar soʻz erkinligiga tahdid, deb taʼkidlaydilar. 1993-yilda fransuz gazetalari britaniya—amerikalik tarixchi Bernard Lewis bilan bir nechta intervyularni chop etdi. Ularda olim armanlar genotsidi sodir boʻlmagani, chunki armanlar oʻz taqdirlarini oʻzlari belgilaganlarini taʼkidlagan. Fransiya davlat prokurori Gayssot qonuniga binoan ushbu bayonotlar uchun olimga qarshi jinoiy ish ochdi. Ayblov muvaffaqiyatsiz yopildi, chunki sud qonun Ikkinchi jahon urushidan oldingi voqealar uchun tadbiq etilmasligini haqida qaror qabul qildi. 1995-yilda genotsiddan omon qolgan uch nafar arman olim ustidan Fransiya fuqarolik sudiga shikoyat kiritgach, sud Lewisning soʻzlarini Fuqarolik kodeksining 1382-moddasiga binoan qoralab, uni bir frank miqdorida jarimaga tortdi va sud qarorini Le Monde gazetasida Lyuisning narxi sarlavhasi bilan eʼlon qilishni buyurdi. Sud qaroriga koʻra, Lewis oʻz nuqtai nazariga ega boʻlsa-da, uning ifodasi uchinchi shaxsga zarar yetkazgan hamda „sudalnuvchi faqat oʻz tezislariga zid boʻlgan tarzda armanlar geniotsidiga nisbatan „jiddiy isboti“ yoʻqligini tan oldi“.

2007-yil mart oyida Shveytsariya sudi Talat Posho qoʻmitasi (genotsidning asosiy ijrochisi sifatida mashhur) aʼzosi Doğu Perinçekning genotsidni inkor etishini Shveytsariya qonunchiligi boʻyicha qonundan tashqari deb topdi. Perinchek shikoyat kiritdi, biroq dekabrda Shveytsariya Oliy sudi hukmni oʻz kuchida qoldirdi. Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudi (AİHM) Perinchekka nisbatan Shveytsariya sud qarorini soʻz erkinligi tufayli bekor qildi. AİHMga aʼzo davlatlar Xolokostni inkor etganlik uchun jinoiy javobgarlikka tortilish mumkinligi toʻgʻrisida qaror chiqarganligi sababli hukm Xolokost va boshqa genotsidlar oʻrtasida ikki tomonlama standart yaratishi hamda antiarmanizm genotsidni inkor etish motivi sifatida tan olinmagani uchun tanqid ostiga olindi. Garchi sud 1915-yil voqealari genotsid ekanligi yoki yoʻqligi toʻgʻrisida qaror chiqarmagan boʻlsa-da, bir qancha alohida fikrlarda genotsidni tarixiy fakt sifatida tan olgan. Perinçek, „Genotsid yolgʻoniga chek qoʻydik“, deya hukmni notoʻgʻri talqin qilgan.

Oqibatlari 

Kieser, Göçek va Cheterian davom etayotgan inkorchilik harakati Turkiyaning toʻliq demokratiyaga, jumladan, plyuralizm va inson huquqlari taʼminlanishiga erishishida toʻsqinlik qilayotganini va bu inkoriy harakat Turkiyadagi ozchilik guruhlar, xususan, kurdlarning davlat tomonidan qatagʻon qilinishini kuchaytirayotganini taʻkidlashmoqda. Akçamning aytishicha, genotsidni inkor etish „diniy va etnik ozchiliklarga nisbatan zoʻravonlik bilan taʼqib qilishni mantiqiylashtiradi“ va aholini kelajakdagi ommaviy zoʻravonlik epizodlariga nisbatan sezgir qilib qoʻyadi. Akçam Turk davlati genotsidni tan olmaguniga qadar, „u yerda har doim buni yana takrorlash mumkin boʻlgan salohiyat bor“, deb taʼkidlaydi. Vikken Cheterianning aytishicha, genotsidni inkor etish „butun jamiyatning siyosiy madaniyatini ifloslantiradi. Bunaqa joyda zoʻravonlik va tahdidlar asosiy huquqlar hamda demokratiyani kamsituvchi siyosiy qarshiliklarning bir qismiga aylanadi“. Rim papasi Fransisk 2015-yil aprel oyida armanlar genotsidini tan olar ekan, „yomonlikni yashirish yoki inkor etish yarani bogʻlamasdan qon ketishiga yoʻl qoʻyish bilan barobar“, deya qoʻshimcha qilgan edi.

Inkor etish armanlarga, xususan Turkiyada yashovchi armanlarga ham taʼsir qildi. Tarixchi Talin Suciyanning taʼkidlashicha, arman genotsidi va uni inkor etish „ularning mulklarini yoʻq qilish, tirik qolganlarning ovozini oʻchirish va marginallashtirish hamda ularga nisbatan zoʻravonlikning barcha shakllarini normallashtirish orqali jarayonni davom ettirgan bir qator boshqa siyosiy oqibatatlarga ham olib keldi“. Journal of Aggression, Maltreatment & Trauma jurnalidagi maqolaga koʻra, „inkor etish genotsid natijasida yetkazilgan jarohatlarning bitishiga toʻsqinlik qilib, qurbon boʻlgan odamlarning jamoaviy oʻziga xosligi hamda milliy madaniy davomiyligiga hujum ham hisoblanadi“. Göçekning taʼkidlashicha, „tan olmaslik tom maʼnoda oʻtmishdagi zoʻravonliklar paydo qilgan yaralarning hech qachon bitmasligini taʼminlaydi“. 1970—1980-yillardagi arman jangari guruhlari, jumladan, Armanistonni ozod qilish uchun arman maxfiy armiyasi va arman genotsidining adolat qoʻmondonlari kabilar shakllanishiga turklar genotsidni tan olishi boʻyicha tinch harakatlar muvaffaqiyatsizlikka uchraganligi ham qisman sabab boʻlgan edi. Stefan Ihrig kabi baʼzi tarixchilarning taʼkidlashicha, arman genotsidi aybdorlarining jazosiz qolishi, shuningdek, jinoyatni kuzatuvchilarning jim ekanligi yoki oqlanishi Xolokost jinoyatchilariga ham dalda bergan.

Xalqaro aloqalar 

Turkiya 1993-yilda Armaniston va turkiyzabon Ozarbayjon oʻrtasidagi Birinchi Togʻli Qorabogʻ urushi ortidan Armaniston bilan chegarasini yopgan edi. Chegaraning yopilishi Armaniston va sharqiy Turkiya iqtisodiyotiga zarar yetkazmoqda. Armaniston hech qanday shartlarsiz munosabatlarni normallashtirishga tayyor boʻlsa-da, Turkiya armanlardan arman diasporasini tan olish saʼy-harakatlarini har qanday qoʻllab—quvvatlashdan voz kechishni talab qildi. Turkiya—Armaniston yarashuviga ikkita yirik urinish boʻlib oʻtgan. Bular Turkiya armanlarini yarashtirish komissiyasi (2000–2004) va Syurix protokollari (2009). Har ikkala holat ham arman genotsidi boʻyicha bahslar tufayli muvaffaqiyatsizlikka uchragan. Arman diasporasi guruhlari har ikkala tashabbusga va ayniqsa, aniqlangan faktlarni tekshirish boʻyicha tarixiy komissiyaga qarshi chiqdi. Bloxhamning taʼkidlashicha, „inkor qilish har doim armanlar xiyonati, tajovuzkorligi, jinoyatchilik va hududiy ambitsiyalarning ritorikasi bilan birga keltirilganligi sababli, bu harakat aslida Turkiyaning yashirin „qasos“ tahdidini ifodalaydi“.

Togʻli Qorabogʻ mojarosi boshlanganidan beri Ozarbayjon Turkiyaning genotsidni inkor etishini qabul qilib, ushbu siyosatni xalqaro miqyosda targʻib qilishga harakat qilgan. Arman genotsidini Ozarbayjon fuqarolik jamiyati ham inkor etadi. Garchi Qorabogʻ mojarosi va arman genotsidi oʻrtasidagi bogʻliqlik masalasi asosan Ozarbayjon elitasi tomonidan ilgari surilayotgan boʻlsa-da, koʻplab armanlar genotsid va 1988-yilgi Sumgait pogromi voqeasida armanlarga qarshi zoʻravonlik boʻlgan deb hisoblaydilar. Ozarbayjon millatchilari armanlarni Sumgait pogromi va boshqa armanlarga qarshi pogromlarni uyushtirganlikda ayblaydilar. Bu ohang xuddi turklarning armanlar genotsidi haqidagi fikri kabi yangraydi.

Ozarbayjon davlat propagandasi armanlar ikki asr davomida ozarbayjonlarga qarshi genotsid uyushtirganini, bu genotsidga Guliston tinchlik shartnomasi (1813), Turkmanchoy tinchlik shartnomasi (1828), Boku komissarlari, 1990-yil yanvarida Sovet qoʻshinlarining Bokuga kiritilishi (Bokudagi armanlar qirgʻinlaridan keyin) va ayniqsa 1992-yilgi Xoʻjali qirgʻini kabilar misol boʻlishini taʼkidlab keladi. Ushbu tashviqotga koʻra, armanlar „haqiqiy genotsid“ sodir etgan va shu davr mobaynida 2 millionga yaqin ozarbayjonni oʻldirish yoki deportatsiya qilishda ayblanadi. Ozarbayjondan soʻng Turkiya va turk diasporasi ham armanlar genotsidi ahamiyatini yoʻqotish uchun Xoʻjali qirgʻinini genotsid deb tan olishda lobbichilik qildi. Ozarbayjon arman genotsidini tan olgan har qanday davlatni dushman deb bilib, hatto sanksiyalar bilan ham tahdid qilgan. Cheterianning taʼkidlashicha, „1915-yilgi genotsidning hal etilmagan tarixiy merosi“ Qorabogʻ mojarosining paydo boʻlishiga va mojaro hal etilishining oldini olishga turtki boʻlgan. Shu bilan birga „yakuniy jinoyatning oʻzi bir vaqtning oʻzida namuna va tahdid, shuningdek, ekzistensial qoʻrquv manbai sifatida xizmat qilishda davom etmoqda“.

Manbalar

Adabiyotlar

Kitoblar

Ilmiy maqolalar

Jurnallardagi maqolalar

Qoʻshimcha oʻqish uchun 

 

Arman genotsidini inkor etish
Arman genotsidi oqibatlari
Genotsidni inkor etish
Turkiyada siyosat
Turkiyaning tashqi siyosati
Turk millatchiligi
Antikurd kayfiyati
Turkiyadagi konspirologik nazariyalar