MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Elektromagnit impuls oqimining zichlik tenzori



Elektromagnit kuchlar zichligi 
Elektromagnit maydon va zaryadlangan zarralar sistemasining umumiy impuls oʻzgarishi qonuni quyidagicha ifodalanadi:
 

bu yerda:
 

boʻlib, normal orti n boʻlgan birlik yuzachaga taʼsir qiluvchi elektromagnit maydon kuchini ifodalaydi va sirtga taʼsir qiluvchi elektromagnit kuchlar zichligi deyiladi. Normalning yoʻnalishiga qarab Tn vektor ham turlicha boʻlishi mumkin. Normalning orti n sifatida, masalan, Ox oʻqining orti i olinsa, koʻramizki, Tx vektor shu oʻqqa perpendikulyar qoʻyilgan birlik yuzachaga taʼsir qiluvchi maydon kuchini ifodalaydi. Shuning kabi Ty va Tz vektorlar Oy va Oz oʻqlariga mos ravishda perpendikulyar boʻlgan birlik yuzachalarga taʼsir qiluvchi maydon kuchlarini ifodalaydi.

Elektromagnit kuchlar zichligi vektorining tashkil etuvchilari 
Sirtga taʼsir qiluvchi elektromagnit kuchlar zichligi Tn vektorning aniqlanishi uchun (2) ga muvofiq Tx, Ty,Tz vektorlar maʼlum boʻlishi lozim: bu vektorlarning tashkil etuvchilarini quyidagicha yozamiz:
 
 
 
 
 
 
 
 
 ;

Agar  desak, koordinatalarning umumiy koʻrinishi  boʻladi, bu yerda  indeks 1, 2, 3,  qiymatlarni qabul qiladi. U vaqtda (3) ifodani quyidagi koʻrinishda yozib koʻrsatish mumkin:
 

bu yerda  indekslar 1, 2, 3 qiymatlarga ega boʻlib,  esa Kroneker belgisi deyiladi va quyidagicha taʼriflanadi:
 

(4) — tenglamadan maʼlumki,
 

Normal orti n bilan ixtiyoriy i orasidagi burchak kosinusini  orqali belgilasak:
 

u holda

 

Endi bizni qiziqtirayotgan Tn vektor uchun berilgan (2) ifodani kiritilgan belgilashlar asosida yozamiz:
 

yoki (8) ga muvofiq
 

Skalyar koʻpaytma  esa  vektorning  ort yoʻnalishidagi  tashkil etuvchisidir. Demak,
 

yoki (6) ga muvofiq,
 

Berilgan  ortlar sistemasini koordinatalar boshi atrofida aylantirish natijasida kelib chiqqan yangi sistema ortlarini  orqali belgilaylik, bu yerda . Normal orti n ixtiyoriy boʻlganligidan, n oʻrniga i'lolinishi mumkin. U vaqtda (9) ga muvofiq,
 

Bu tenglikning ikki tomonini i'm () ortga skalyar ravishda koʻpaytirilsa,
 

yokki  va  oʻrinlarini almashtirilsa,
 

Mana shu almashtirish qonuniga boʻysungan  miqdorlar toʻplami ikkinchi rangli tenzor deyiladi. (4) da ifodalangan toʻqqizta  miqdorlar toʻplami elektromagnit impuls oqimi zichligining tenzori deb yuritiladi.

Yana qarang 
 Zarraning elektromagnit massasi
 Zaryadlar sistemasining energiyasi
 Elektromagnit induksiya qonuni

Adabiyotlar 
 R.X.Mallin, Klassik elektrodinamika, Oʻqituvchi, T., 1974
Udi tili

Udi tili — Kavkaz tillaridan biri. Naxs-Dogʻiston (Sharqiy Kavkaz) tillar oilasining lezgin guruhiga kiritilgan, u ikki lahjaga boʻlingan - nij va oʻgʻuz (Vartashen). Har ikkala lahja ham mustaqil rivojlangan boʻlsa ham, bir-birini tushunishda kelishmovchilik yoʻq. Bugungi kunda Udi tilida 10 mingga yaqin kishi gaplashadi. Udi tili faqat kundalik hayotda ishlatiladi. Rasmiy til sifatida udinlar oʻzlari yashagan mamlakatning tilidan foydalanadilar: Ozarbayjonda - ozarbayjon tili, Rossiyada – rus tili, Qozogʻistonda rus va qozoq, Gruziyada gruzin, Armanistonda arman tili va boshqalar.

Lingvogeografiya

Hududi va soni 
Udinlarda hech qachon milliy maktablar boʻlmagan. Inqilobgacha boʻlgan davrda Vartashenda maktabda oʻqitish rus va arman tillarida olib borilgan. Ikkala qishloqda ham ish yuritish arman tilida olib borilgan. Arman maktablari 1930-yillarning oxiriga qadar saqlanib qolingan, keyinchalik oʻqitish ozarbayjon tilida olib borilgan. 1950-yillarning boshlarida mahalliy hokimiyat ozarbayjon udin maktablarini rus maktablariga oʻtkazdi.

Zinobianida yashovchi udinlar gruzin maktabida, rus udinlari rus maktablarida oʻqiydi.

1989-yilgi aholini roʻyxatga olish paytida rus udinlarining 70% dan ortigʻi udini ona tili, 25% ga yaqini rus tili edi. Rus udinlarining toʻrtdan uch qismi ikki tilli edi, shu jumladan udi va rus tillarida soʻzlashadiganlarning taxminan 60% edi. Kavkazorti udinlari ham asosan ikki tilli: Gruziyada udi va gruzin tillarini bilishadi, Ozarbayjonda esa uch tilli - udiy, ozarbayjon, rus tillarida gaplashadilar. 

Udi tili ixchamgina Gabala (sobiq Qutkashen) viloyatining Nij qishlogʻida va Ozarbayjonning Oʻgʻuz (sobiq Vartashen) viloyat markazi va Gruziyaning Kvareli viloyatidagi Zinobiani qishlogʻida gaplashadi, shuningdek Armaniston va boshqa mamlakatlarda tarqalgan. Rossiyada 2002-yilda udi tilida soʻzlashadigan 2 ming 266 kishi roʻyxatga olingan (3721 etnik udinlardan).

Lahjalar 
Udin tilida ikki lahja mavjud: Nij va Vartashen (Vartashen-Oktomberian). Nij shevasi oʻz kichik guruhlariga ega, 3 kichik guruhga boʻlingan - pastki, oraliq va yuqori. Ushbu kelishuv Udi tilining tarixan alohida lahjalari (va ehtimol bir vaqtlar va lahjalar) boʻlgan degan qarash mavjud. Udilar turli joylardan (Qorabogʻ, Tauz va qoʻshni qishloqlardan) Nij qishlogʻiga koʻchirilgandan soʻng, bu lahjalar asta-sekin nij dialektiga qoʻshilib ketgan. Vartashen shevasi 2 ta guruhga - Vartashenning oʻzi va Oktomberian guruhini oʻz ichiga oladi.

Manbalar 

Udi tili
Shimoliy Kavkaz tillari
Ozarbayjon tillari
Gruziya tillari
Aglutinativ tillar
Saxur tili

Saxur tili (; ) — Shimoliy Ozarbayjon va Dogʻistonning janubi-gʻarbiy qismida (Rossiya) saxurlar gapiradigan til. Bu tilda Ozarbayjonda taxminan 13,000 kishi va Dogʻistonda 9,770 kishi gaplashadi. Saxur soʻzi bu tilda soʻzlashuvchilar koʻpchilikni tashkil etadigan Dogʻiston qishlogʻi nomidan kelib chiqqan.

Tasnifi 
Saxur shimoliy-sharqiy Kavkaz tillar oilasining lezgi guruhiga kiradi. Saxurlar oʻz tilini C'a'χna miz

Tarixi 
Saxurning dastlabki yozma hujjatlari 1895-yilda boshlangan va Roderich fon Erkertga tegishli. Saxur grammatikasining birinchi tavsifi Adolf Dirr tomonidan 1913-yilda nashr etilgan. 

1930-yillarda Saxurning adabiy shakli ishlab chiqildi. 1934-yildan boshlab til Ozarbayjon va Dogʻistonning boshlangʻich maktablarida oʻqitila boshlandi.1938-yilda Ozarbayjonda adabiy Saxurdan foydalanish toʻxtatildi, ammo 1989-yilda oʻz maqomini tiklagan.

Ozarbayjonda Saxur alifbosi lotin yozuviga asoslangan, Dogʻistonda bu til kirill yozuvidan foydalanadi. Ilgari (XI asrdayoq) Saxurni arab yozuvida yozishga urinishlar boʻlgan.

Geografik taqsimot 
Saxur tilida asosan Ozarbayjonning Zaqatala va Qax tumanlarining qishloq joylarida, shuningdek Dogʻistonning Rutul viloyatining togʻli joylarida gaplashadi. Ozarbayjonda 15,900 saxur (1999-yildagi aholini roʻyxatga olish) va Rossiyada 10,400 kishini tashkil etadi (2002-yil.) 1989-yilda ularning 93 foizi Saxurni oʻzlarining birinchi tili deb xabar berishgan.

Rasmiy holat 
Ozarbayjonda va Rossiyada Saxur fani sifatida Saxurlar yashaydigan hududlarda boshlangʻich maktablarda (1-4 sinflar) oʻqitiladi. Saxurda gazetalar va radioeshittirishlar ham mavjud. Dogʻiston mintaqasining oʻn ikki rasmiy tillaridan biri. Biroq, til Ozarbayjonda rasmiy maqomga ega emas.

Aloqador tillar 
Lezgi guruhi tillari orasida Rutul Saxurga eng yaqin boʻlgan koʻrinadi. Bu ikkisidan tashqari, lezgi guruhida yana sakkizta til mavjud, yaʼni: lezgi, tabasaran, agul, budux, krits, xinalug, udiy va archi.

Lahjalari 
Saxur tilining ikkita asosiy lahjasi - bu Sax va Gelmet.

Fonologiya 
Koʻplab shimoliy-sharqiy Kavkaz tillariga oʻxshash Saxur oʻzining murakkab fonologiyasi va unli fonemalarning koʻpligi bilan mashhur. Uning birinchi chuqur fonologik tavsifi 1931-yilda Nikolay Trubetzkoy tomonidan berilgan.

Undoshlar 
Shulzening Saxur tilini oʻrganishiga koʻra, undoshlar roʻyxati keltirilgan. Shakllar toʻrtburchak qavs ichiga joylashtirilmasa, fonematikdir, bu holda ular fonema deb gumon qilinadi, ammo hozirda buning toʻliq dalillari mavjud emas. Inventarizatsiya baʼzi nosimmetrikliklarni koʻrsatadi, ammo palatizatsiya qilingan, labiyalangan va faringeal fonemalarning qatorlarini namoyish etadi.

Manbalar 

Shimoliy-sharqiy Kavkaz tillari
Ozarbayjon tillari
Rossiya tillari
Begis Temirbaev

Begis Temirbaev — (haqiqiy ismi Temirbaev Begisbay Jumabaevich; 1978-yil 29-iyunda Qoraqalpogʻistonning Nukus shahrida tugʻilgan) — qoʻshiqchi. Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan artist (2009-yil).

Biografiya 
1978-yil 29-iyunda Nukusda tugʻilgan, ota-onalar musiqaga aloqasi yoʻq edi: otasi va onasi tarix oʻqituvchisi boʻlib ishlagan. Qoʻngʻirot tumanidagi xalq musiqasi sinfidagi musiqa maktabini tamomlagan. Bitirgandan soʻng J. Shamuratov nomidagi Nukus Davlat sanʼat bilim yurti.

1997-yilda maktabni tamomlagan.
Qoʻngʻirot tumanida madaniyat uyi, musiqachi, xonanda boʻlib ishlagan
„Miyras“ guruhida turli tadbirlarda ishtirok etib, oʻz qoʻshiqlarini ijro etib, turli tanlovlarda ishtirok etib, laureat boʻldi.

2000-yil Toshkentda Qoraqalpoq madaniyati kunlari A. Navoiy akademik teatrida oʻtkazildi va u yerda Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy Kengashining faxriy yorligʻi bilan taqdirlandi.

2001-yil Berdaq nomidagi Qoraqalpoq davlat universitetiga oʻqishga kirdi musiqa taʼlimi fakulteti. 2005-yilda tugatgan.

2005-2007-yillar davomida Berdaq nomidagi Qoraqalpoq universitetida magistraturada tahsil olgan. Bitirgandan soʻng u xuddi shu universitetda 2011-yilgacha ishladi.

2007-yil 21-22-may Berdaq nomidagi Davlat musiqali-akademik teatrida ilk yakkaxon konsertini oʻtkazdi.

2009-yilda „Qoraqalpogʻiston Respublikasida xizmat koʻrsatgan artist“ mukofotiga sazovor boʻlgan"
Ikki marta deputat boʻldi, 2009-2014-yillarda Nukus shahar kengashi va Qoraqalpogʻiston Respublikasi Oliy kengashi.

2011-2014-yillarda Qoraqalpogʻiston Respublikasi madaniyat vazirligi huzuridagi „Gulzor“ folklor ansambli rahbari boʻlib ishlagan.

2014-2017-yillarda „Aykoʻlash juldizlari“ milliy falklor ansamblida vokalchi boʻlib ishlagan"

2016 jili — „ Oʻzbeksdan mustaqilligine 25-yil“ esdalik nishoni bilan taqdirlanishdi.

2017-2019-yillarda „Oʻzbek konserti“ davlat muassasasi rahbari" Va koʻplab konsertlar va tanlovlar oʻtkazildi.

2019-yildan boshlab Oʻzbekiston Respublikasi filarmoniya davlatida Qoraqalpog'iston Respublikasi boʻlimida vokalchi, xonanda boʻlib ishlaydi.

2023-yildan Qoraqalpog'iston Respublikasi Madaniyat vaziri

Ijodi 
 2016 jili Begis Temirbaev, „Navo“ telekanalida qirgʻoqlari efirga uzatiladigan „ Navo shou“ koʻrsatuvida ishtirok qilishdi.

Manbalar 

Qoraqalpogʻiston
Qoʻshiqchilar
Snoop Dogg

Calvin Cordozar Broadus Jr. (20-oktyabr 1971-yilda tugʻilganlar) (eng yaxshi, uning sahna nomi Snoop Dogg, avval Snoop Dogg Doggy va qisqa vaqt Snoop Lion uchun) — amerikalik reper va media shaxs. Snoop Dogg AQShda 23 milliondan ortiq albom sotgan va 35 million albomlari dunyo boʻylab.

Diskografiya

Yakkaxon albomlar 
Doggystyle (1993)
Tha Doggfather (1996)
Da Game Is to Be Sold, Not to Be Told (1998)
No Limit Top Dogg (1999)
Tha Last Meal (2000)
Paid tha Cost to Be da Boss (2002)
R&G (Rhythm & Gangsta): The Masterpiece (2004)
Tha Blue Carpet Treatment (2006)
Ego Trippin' (2008)
Malice n Wonderland (2009)
Doggumentary (2011)
Reincarnated (2013)
Bush (2015)
Coolaid (2016)
Neva Left (2017)
Bible of Love (2018)
I Wanna Thank Me (2019)

Hamkorlik albomlari

Tha Eastsidaz 
Tha Eastsidaz 
Duces 'n Trayz: The Old Fashioned Way

213 
The Hard Way

Wiz Khalifa 
Mac & Devin Go to High School

7 Days of Funk 
7 Days of Funk

Tha Broadus Boyz 
Royal Fam

Daz Dillinger 
Cuzznz

Manbalar

Havolalar 
 
 

Hip-hop musiqachilar
Amerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak televideniye aktyorlari
Afroamerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak qoʻshiqchilar
Afroamerikalik erkak qoʻshiqchilar
Yashayotgan insonlar
MTV Europe Music Award sovrindorlari
Amerikalik erkak ovoz aktyorlari
Amerikalik erkak reperlar
Afroamerikalik erkak reperlar
Amerikalik erkak qoʻshiqnavislar
Amerikalik hip hop-qoʻshiqchilar
Amerikalik kinoprodyuserlar
Qoʻshiqlari Billboard Hot 100 xit-paradida eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan ijrochilar
Elton John

Sir Elton Hercules John (tugʻilgan paytidagi ismi Reginald Kenneth Dwight (); 25-mart 1947-yilda tugʻilgan) ingliz qoʻshiqchisi, qoʻshiqnavisi, pianinochisi va bastakoridir. 1967-yildan beri Bernie Taupin bilan 30 dan oshiq musiqiy albomlarda hamkorlik qilib, shu kunga qadar 300 milliondan oshiq yozuvlarini sotgan hamda bu natija uni eng koʻp sotilgan musiqa albomlaridan biriga aylantirgan.

Shaxsiy hayoti 
1993-yilda John, Torontodan kelgan sobiq reklama boʻyicha rahbar hamda film rejissor David Furnish bilan munosabatlarni boshladi. 2005-yil 21-dekabrda (Fuqarolik sherikligi toʻgʻrisidagi qonun kuchga kirgan kun) John va Furnish Windsor Guildhallda boʻlib oʻtgan Buyuk Britaniyada fuqarolik sherikligini tuzgan ilk juftliklar qatoriga kirishdi. 2014-yil mart oyida Buyuk Britaniyada gaylar nikohi qonuniylashtirilgandan soʻng, John va Furnish oʻzlarining fuqarolik sherikligining toʻqqiz yilligi munosabati bilan 2014-yil 21-dekabrda Berkshireda joylashgan Windsorda turmush qurishdi.

Diskografiyasi 
 Empty Sky (1969)
 Elton John (1970)
 Tumbleweed Connection (1970)
 Madman Across the Water (1971)
 Honky Château (1972)
 Don't Shoot Me I'm Only the Piano Player (1973)
 Goodbye Yellow Brick Road (1973)
 Caribou (1974)
 Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy (1975)
 Rock of the Westies (1975)
 Blue Moves (1976)
 A Single Man (1978)
 Victim of Love (1979)
 21 at 33 (1980)
 The Fox (1981)
 Jump Up! (1982)
 Too Low for Zero (1983)
 Breaking Hearts (1984)
 Ice on Fire (1985)
 Leather Jackets (1986)
 Reg Strikes Back (1988)
 Sleeping with the Past (1989)
 The One (1992)
 Made in England (1995)
 The Big Picture (1997)
 Songs from the West Coast (2001)
 Peachtree Road (2004)
 The Captain & the Kid (2006)
 The Diving Board (2013)
 Wonderful Crazy Night (2016)
 Regimental Sgt. Zippo (2021)

Manbalar

Havolalar 
 
 
 Commentary by Elton John (The Guardian)

Amerikalik erkak aktyorlar
Amerikalik erkak qoʻshiqchilar
Yashayotgan insonlar
Grammy mukofoti sovrindorlari
Brit mukofoti sovrindorlari
LGBT huquqlari faollari
Angliyalik erkak aktyorlar
Qoʻshiqlari Billboard Hot 100 xit-paradida eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan ijrochilar
Billie Eilish

Billie Eilish Pirate Baird OʻConnell (; 18-dekabr 2001-yilda tugʻilgan) amerikalik qoʻshiqchi va qoʻshiqnavisdir. U ilk marotaba 2015-yilda SoundCloud platformasiga „Ocean Eyes“ ashulasini yuklaganida, keyinchalik esa bu qoʻshiq Interscope Recordsning shoʻba korxonasi sanalmish Darkroom tomonidan chiqarilgandan soʻng shuhrat qozongan. Tarona produseri uning akasi Finneas O'Connell boʻlib, ashula matnini ham u yozgan hisoblanadi. Eilish u bilan musiqa va jonli ijrolarda hamkorlik qilib keladi. Uning Don't Smile at Me (2017) mini-albomi sleeper hit boʻlib, AQSh, Buyuk Britaniya, Kanada va Avstraliyada top 15 talikka kirishga mavaffaq boʻldi.

Eilishning When We All Fall Asleep, Where Do We Go? (2019) nomli studiyaviy albomi AQShda Billboard 200da yuqori pogʻonalarni egalladi, Buyuk Britaniyada birinchi raqamli qoʻshiq boʻldi hamda 2019-yilda eng koʻp sotilgan albomlardan biri sifatida qayd etildi. Albomning beshinchi singlli boʻlmish „Bad Guy“ Billboard Hot 100 da birinchi raqamli ashula boʻldi. 2020-yilda u James Bond filmlari turkumidagi No Time to Die filmi uchun shu nomli ashula ijro etdi hamda bu qoʻshiq Buyuk Britaniyadagi birinchi raqamli singlga aylandi. Keyinchalik, Eilish tomonidan ijro etilgan „Everything I Wanted“, „My Future“, „Therefore I Am“ va „Your Power“ singillari AQSh va Buyuk Britaniyada top 10 talikka kirdi.

Diskografiyasi 
 When We All Fall Asleep, Where Do We Go? (2019)
 Happier Than Ever (2021)

Turnelar 
 Donʼt Smile at Me Tour (2017)
 Whereʼs My Mind Tour (2018)
 1 by 1 Tour (2018-2019)
 When We All Fall Asleep Tour (2019)
 Where Do We Go? World Tour (2020)
 Happier Than Ever: The World Tour (2022)

Manbalar

Havolalar 
 
 

Amerikalik ayol qoʻshiqchilar
Amerikalik ayol modellar
Yashayotgan insonlar
MTV Europe Music Award sovrindorlari
Grammy mukofoti sovrindorlari
Brit mukofoti sovrindorlari
Amerikalik ayol qoʻshiqnavislar
Amerikalik bola qoʻshiqchilar
Amerikalik ayol pop-qoʻshiqchilar
Qoʻshiqlari Billboard Hot 100 xit-paradida eng yuqori pogʻonaga koʻtarilgan ijrochilar
Rutul tili

Rutul tili (rut. Мыха́Ӏбишды чӀал) — rutullar soʻzlashadigan til.  Nax-dogʻiston tillarining lezgin guruhiga kiradi. Rossiyada rutul tilida soʻzlashuvchilar soni - 30,360 kishini tashkil etadi (2010).  Dogʻistonning Rutul mintaqasida, shuningdek baʼzi qishloqlarda (Kaynar (Gaynar), Xirsa, Oq-Bulax, Dashyuz, Shin, Shorsu va boshqalarda tarqalgan). Ozarbayjonning Sheki va Kax viloyatlarida soʻzlashuvchilar mavjud.

„МыхаӀбишды цӀинды хабарбыр“ ijtimoiy-siyosiy gazetasi rutul tilida nashr etiladi, har kuni Maxachqalada 30 daqiqalik radio dastur, oyiga bir marta Dogʻistonda Rutul tilida dastur efirga uzatiladi. 

Rutul tili Dogʻistonning davlat tillaridan biri hisoblanadi.

Yozuv 
Inqilobdan oldin rutullar arab yozuvidan foydalanganlar. Arab yozuvida XVIII asrda ash Raj Korut Rajabning rutul tili Ixrek shevasidagi qoʻshiq matni yozma manba sifatida tanilgan. Kirill alifbosiga asoslangan zamonaviy Rutul alifbosi 1990-yilda kiritilgan. Rutul yozuvining asoschilari va kirill alifbosiga asoslangan rutul alifbosini tuzuvchilar G. X. Ibragimov, S. M. Maxmudova, K. E. Jamolovdir. 1992-yilda professor Maxmudova S.M. va Jamalov K.E 1-sinf oʻquvchilari uchun rutul tilida darslik - „Alifba: 1-sinf kitobi“ni tayyorlashgan. Ushbu nashrda, ilgari qabul qilingan alifbodan tashqari, Дз дз digrafi ham kiritilgan.

Zamonaviy Rutul alifbosi:

Lahjalari 
Rutul tili 5 lahjadan tashkil topgan: Muxad (shu jumladan Luchek lahjasi) - rutul adabiy tilining asosiy lahjasi, Shinaz, Muxrek, Ixrek va Borchin-Xnov. Ixrek va Borchin-Xnov rutul tilining janubi-gʻarbiy lahjasini tashkil qiladi. Muxad, Shinaz va Muxrek sharqiy shevani tashkil qiladi. Tizimli va tuzilish xususiyatlari jihatidan janubi-gʻarbiy lahja Saxur tiliga, sharqiy sheva budux va kriz tillariga yaqin. Baʼzi shevalarda muxad shevasida boʻlmagan ЭӀ fonemasi mavjud, shuning uchun u adabiy rutul tili alifbosida berilmagan.

Manbalar
Kriz tili

Kriz tili (kriz – Кърыцӏаь мез) — Ozarbayjonning shimoliy-sharqiy qismida yashovchi krizlarning tili. Nax-Dogʻiston tillar oilasining lezgin tillariga mansub. Budux tiliga genetik jihatdan eng yaqin, ushbu til bilan alohida kichik guruhni tashkil qiladi. Tarixiy jihatdan kriz va budux tillari proto-lingvistik davlatning maʼlum bir umumiy sohasidir. Baʼzan ular Shohdagʻ tillari haqida ham gapirishadi, bu yerda geografik yaqinlik va yakkalanish prinsipiga koʻra, kriz va budux tillari xinalug bilan birlashtirilib, Nax-Dogʻiston tillari orasida alohida oʻrin tutadi. 

Soʻnggi sotsiolingvistik tadqiqotlar (2001-yil) shuni koʻrsatdiki, Kubi  viloyatining baland togʻli qishloqlarida kriz tilida soʻzlashuvchilar soni taxminan 1-2 ming kishiga kamaygan. Ismayilli viloyatining Xaputli qishloqlarida taxminan shuncha odam kriz tilida (xaputli shevasi) gaplashadi. Til yozilmagan. U asosan maishiy sohada qoʻllaniladi. Kriz tilida soʻzlashadigan koʻpchilik kattalar ham ozarbayjon tilida gaplasha oladilar. Bunga ozarbayjon aholisi bilan bir hududda yashash, ozarbayjon tilidagi maktab taʼlimi, ish yuritish, boshqa milliy guruhlar vakillari bilan aloqa qilish vositasi sifatida ijtimoiy, siyosiy, madaniy va boshqa tadbirlar paytida foydalanish kabi omillar sabab boʻladi. Ayrim qishloqlarda ham millatlararo aloqa vositasi sifatida lezgin tilidan foydalanadi.

Lahjalari 
Kriz tili bir qator lahjalar va ichki lahjalaga boʻlinadi (XX asrning oʻrtalariga qadar bu lahjalar alohida til sifatida koʻrib chiqilgan). Grammatik va fonetik tizimdagi sezilarli farqlarga, shu jumladan ozarbayjon tilining shevalari taʼsirida paydo boʻlgan yangiliklar bilan bogʻliq boʻlganiga qaramay, lahjalar oʻzaro tushunarli. 

Asosiy lahjalar:
 kriz-yergyud (kriz)
 xaputlin
 jek
 alik

Kriz-yergyud shevasi 29 qishloqda, Xaputlin - 8 ta, Jek - 6 ta va Alik - faqat Alik qishlogʻida gaplashiladi.

Xususiyatlari 
Kriz tili Lezgin tillaridan koʻp jihatlari boʻyicha, lablanganligi boʻyicha ajralib turadi.

Grammatika, leksika va fonetika sohasida adabiy va mahalliy lahjalarda ozarbayjon tilining kuchli taʼsiri sezilarlidir.

Manbalar 

Ozarbayjon tillari
Rossiya tillari
Jennifer Lopez filmografiyasi

Jennifer Lopez koʻplab film va televizion dasturlarda rol oʻynagan. U Hollywoodning eng koʻp haq toʻlanadigan lotin aktrisalaridan biri boʻlib, har bir filmda oʻynagan roli uchun $15 million miqdorda gonorar oladi.

Film

Televizion

Videooʻyinlar

Manbalar

Havolalar 
 

Aktyorlar filmografiyalari
Zurab Azmaiparashvili

Zurab Azmaiparashvili () — Gruziyalik shaxmat boʻyicha grossmeyster. 2017-yil sentyabr oyida FIDE roʻyxatida uning Elo reytingi 2637 ga teng boʻlgan.

Karyera 
Azmaiparashvili 1988-yilda grossmeyster unvoniga ega boʻlgan. U koʻplab yutuqlarga erishgan, shu jumladan, uning yutuqlari qatoriga 1998-yilgi shaxmat olimpiadasida 2810 koʻrsatkichi bilan qayd etgan ijobiy natijasi va 1982-yil Moskva, 1986-yil, 1986-yil Tbilisi, 1989-yil London (Lloyds Bank Open) va Silivrida 2003-yil yakka tartibda oʻtkazilgan shaxmat boʻyicha Yevropa chempionatlarida birinchilikni qayd etgan. 2010-yilda u Singapurda boʻlib oʻtgan shaxmat boʻyicha 1-ASEAN chempionatida IM Oliver Barbosa bilan 1-2-oʻyinni durang natija bilan yakunlagan va tay-brekda gʻolib boʻlgan.

Azmaiparashvili shaxmat siyosatida faol qatnashuvchilardandir. U Yevropa shaxmat uyushmasi kengashi aʼzosi va xalqaro shaxmat federatsiyasi FIDE vitse-prezidentidir.

2009-yil avgust oyida u Ozarbayjon shaxmat jamoasi sardori etib tayinlandi va Novi Sad shahrida (Serbiya) shaxmat boʻyicha Yevropa jamoaviy chempionatida gʻolib boʻldi.

Qarama-qarshiliklar 
2003-yilda Istanbulda boʻlib oʻtgan Yevropa chempionatida gʻolib chiqqan Azmaiparashvili Vladimir Malaxovga (keyinchalik ikkinchi oʻrinni egallagan) qarshi harakatni qaytarib oldi. Oʻz xatosini qaytarib olib, oqilona harakat qilib, Azmaiparashvili oʻyinda va turnirda gʻalaba qozondi. Malaxov qoidalarni bajarishi mumkin edi, lekin u juda shokka tushganini aytgan.

Aytishlarishicha, Azmaiparashvili oʻz reytingini oshirish uchun 1995-yildagi Strumica turniri natijalarini soxtalashtirgan. U ancha kuchsizroq raqiblarga qarshi 18 raund oʻynagan va musobaqa noqonuniy hodisa sifatida baholangan. 2003-yilda Sveshnikov Azmaiparashvili hodisasi va Aleksandru Krisan bilan bogʻliq shunga oʻxshash ishni „ochiq sirlar“ deb atadi, chunki ikkala aybdor ham FIDE siyosatiga qattiq aralashgan edi.

Manbalar 

Yashayotgan insonlar
Gruziyalik shaxmatchilar