Alfred Nobel

Alfred Bernhard Nobel (21-oktabr 1833, Stokgolm, Shvetsiya — 10-dekabr 1896, San Remo, Italiya) — shved kimyogari, muhandis, dinamitning ixtirochisi. Oʻzining ulkan boyligini Nobel mukofotini tadbiq etishga vasiyat qilgan. Uning sharafiga sintezlanib olingan kimyoviy element nobeliy nomlangan.

Biografiyasi 

Nobel, oʻn yettinchi asr olimi Olaus Rudbeck (1630-1708)ning avlodi. U Immanuel Nobel (1801-1872) va Andriette Ahlsell Nobel (1805-1889)larning uchinchi farzandi. Alfred Nobel 1833-yil 21-oktabr Stokgolmda tugʻilgan. 1842-yili oilasi bilan Sankt-Peterburgga koʻchib oʻtishadi, u yerda otasi torpedalarni ishlab chiqish bilan shugʻullanadi. Alfred professor Zinin Nikolay Nikolayevichning qoʻlida kimyoni oʻrganadi. 1859-yili otasining ishi bilan ikkinchi oʻgʻli Ludvig Nobel (1831-1888) shugʻullana boshlaydi. Oilaviy biznesi bankrotga uchragach, Alfred otasi bilan birga Shvetsiyaga qaytadi va oʻzini portlovchi moddalarni oʻrganishga, ayniqsa nitroglitserinni (1847-yilda Ascanio Sobrero tomonidan ihtiro qilingan) havfsiz ishlab chiqarish va ishlatishga bagʻishlaydi.

Nobellarga tegishli zavodda bir necha portlashlar qayd etilgan, ularning birida 1864-yili Alfredning ukasi Emil va bir nechta boshqa ishchilar halok boʻladi.

Alfred Nobelning dramaturg sifatidagi faoliyati — uning biografiyasining eng mashhur boʻlmagan faktlaridan biri. Uning yagona pyesasi — „Nemezida“ — Beatrisa Chenchi haqidagi nazmda yozilgan 4-aktli fojia. U oʻlim toʻshagida yotganida nashrdan chiqadi, ammo uch nusxadan tashqari butun adad uning vafotidan soʻng darhol yoʻq qilinadi, chunki pyesa janjalli va shirkli deb topiladi. Saqlanib qolingan birinchi nashr (ikki tilda, shved va esperanto) Shvetsiyada 2003-yili chop etiladi.

Biznesdagi turli muvaffaqiyatsizliklardan soʻng, Nobelning otasi Rossiyaning Sankt-Peterburg shahriga koʻchib oʻtdi va u yerda dastgohlar va portlovchi moddalar ishlab chiqaruvchisi sifatida muvaffaqiyat qozondi. U shponli stanokni ixtiro qildi (bu zamonaviy fanera ishlab chiqarish imkonini berdi) va torpedo ustida ish boshladi. 1842-yilda oila shaharga koʻchib oʻtdi. Ota-onasi Nobelni xususiy repetitorlarga yuborishga muvaffaq boʻldi va bola oʻqishda, xususan, kimyo sohasi va til oʻrganishda aʼlo darajada taʼlim oldi. Ingliz, fransuz, nemis va rus tillarini yaxshi bilishga erishdi. 1841-yildan 1842-yilgacha 18 oy davomida Nobel Stokgolmdagi bolaligida o‘qigan yagona maktabga qaytdi.

Nobel ingliz tilida sheʼr yozish uchun yetarli darajada adabiy mahoratga ega boʻldi. Uning Nemesis — italiyalik zodagon ayol Beatrice Cenci haqidagi toʻrt qismdan iborat nasriy tragediyasi mashhur boʻlgan. Uning sheʼrlari 2003-yilda Shvetsiyada nashr etilgan va sloven, fransuz, italyan va ispan tillariga tarjima qilingan.

Alfred Nobel Stokgolmdagi Norra qabristonida dafn etilgan.

Ilmiy faoliyati 

Yoshligida Nobel kimyogar Nikolay Zinin bilan tahsil olgan. Keyinchalik u 1850-yilda Parijga ketadi. U yerda uch yil oldin nitrogliserinni ixtiro qilgan Ascanio Sobrero bilan uchrashadi. Sobrero nitrogliserindan foydalanishga keskin qarshi chiqdi, chunki u oʻzgaruvchan issiqlik yoki bosimga nisbatan portlashi mumkin edi. Ammo Nobel nitrogliserinni tijorat maqsadlarida foydalanish mumkin boʻlgan portlovchi modda sifatida nazorat qilish va ishlatish yoʻlini topishga qiziqib qoladi. Nitrogliserin poroxdan koʻra koʻproq kuchga ega edi. 1851-yilda 18 yoshida u bir yilga Amerika Qoʻshma Shtatlariga oʻqish uchun ketdi va qisqa muddat shved-amerikalik ixtirochi Jon Eriksson qoʻl ostida ishladi. U Amerika fuqarolik urushi temir qoplamasi, USS Monitorni loyihalashtirdi. Nobel oʻzining birinchi patentini, gaz hisoblagichi uchun ingliz patentini 1857-yilda topshirgan boʻlsa, 1863-yilda olgan birinchi Shvetsiya patenti „porox tayyorlash usullari“ haqida edi.

Yana qarang 
 Nobel mukofoti

Manbalar

Havolalar 
 Alfred Nobel. Olden Uitmenning maqolasi 
 Nobelprize.org 

Shvetsiya kimyogarlari
Shvetsiya ixtirochilari
1833-yilda tugʻilganlar
1896-yilda vafot etganlar