MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Ginogenez

Ginogenez (yun. gyne — ayol va ...genez) — organizmlar koʻpayishining bir xil i. Ginogenezda tuxum hujayrasiga kirgan spermatozoid uning rivojlanishini stimullaydi, lekin yadrosi bilan qoʻshilmaydi va embrionning bundam keyingi rivojlanishida ishtirok etmaydi. Ginogenez soxta urugʻlanish — psevdogamiyadan iborat. Shuning uchun Ginogenezga baʼzan partenogenez shakllaridan biri sifatida qaraladi. Tabiiy Ginogenez ayrim nematodalar, suyakli baliqlar, suvda hamda quruqlikda yashovchilar va koʻpchilik yopiq urugʻlilarda aniqlangan. Baʼzan ginogenetik populyatsiyalarda erkagi uchramaydi, tuxum esa boshqa turlar spermasi bilan urugʻlanadi (mas, karas ikrasi choʻrton erkagi "suti" bilan urugʻlanadi). Ginogenezni tajribada tuxum hujayrani boshqa uzoq tur spermatozoidlari bilan urugʻlantirish, fizik va kimyoviy usulda spermatozoid yadrosini faolsizlantirish yoki tuxumdan erkaklik pronukleusini chiqarib olish orqali paydo qilish mumkin. Bunday yoʻl bilan olingan gaploid embrion yashovchan boʻlmaydi. Diploid Ginogenez roʻy berishi uchun tuxum hujayra yetilishi davridagi boʻlinishlardan birining sitotomiyasini yoki tuxum maydalanishidagi dastlabki boʻlinishlardan birini yoʻqqa chiqarish lozim. Ginogenezdan gomozigotalikda yoki faqat bir jinsli organizmlarni olishda foydalaniladi.

Sayfullo Toʻychiyev.

Yana q. 

 partenogenez

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipatiya

Gipatiya (Hypatia), Aleksandriyalik Ipatiya (370—415) — birinchi ayol olima matematik, astronom, faylasufneoplatonik. Aleksandriyalik matematik Teonning qizi. Afinada oʻqib bitirgandan soʻng, Aleksandriya muzeyida astronomiya, mat. va falsafadan dars bergan. Platon, Aristotel, Apollon, Pergskiy va Diofantlarning ishlariga sharhlar yozgan. Biroq, bu sharxlar bizgacha yetib kelmagan. G. mutaassib xristianlar qurboni boʻlgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kishilar
Tarixiy shaxslar
Olimlar
Matematiklar
Faylasuflar
370-yilda tugʻilganlar
415-yilda vafot etganlar
Giper...

Giper... (yun. hyper — yuqori, oʻta) — qoʻshma soʻz tarkibiy qismi boʻlib, oʻzi qoʻshilgan soʻzga: 1) yuqoridalik; 2) meʼyordan ortiqlik (mas, gipertoniya), oʻta darajadalik maʼno ifodalarini beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbazitlar

Giperbazitlar (giper... va yun. basis — asos) — Yer poʻstining chuqur Femida magmaning sekin-asta sovib qotishidan hosil boʻladigan oʻta asosli intruziv jinslarning umumiy nomi. G. tarkibidagi minerallarga karab: olivinit, dunit, piroksenli olivinit, peridotit, piroksenitga boʻlinadi. Mineral tarkibi olivin, piroksen, amfibol va rudali minerallardan tashkil topgan. Rangi yashil, krramtir. Oʻzbekistonda Sulton Uvays, Beltov, Nurota togʻlarida uchraydi. G. bilan xromit, platina, olmos, titan, nikel konlari bogʻliq. G. binokorlikda va haykaltaroshlikda bezash materiali sifatida ishlatiladi.

Manbalar
Giperbarik oksigenatsiya

Giperbarik oksigenatsiya (giper..., yun. baros — ogʻirlik, bosim va lot. oxygenium — kislorod) — bosim yuqori boʻlgan sharoitda organizmni kislorodga toʻyintirish. Umumiy va mahalliy kislorod yetishmasligi bilan bogʻliq turli kasalliklarni davolash va oldini olishda qoʻllaniladi. Davo maxsus barokameralarda olib boriladi (qarang Baroterapiya).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbilirubinemiya

Giperbilirubinemiya, bili rubinemiya — qon zardobida bilirubin miqdorining koʻpayib ketishi. Sogʻlom kishining qon zardobida 0,2, 0,5—0,8 mg%, chaqaloklarda esa bir oz yuqori — 1—2 mg% (fiziologik sariqlik kuzatilmaganda) boʻladi. G. irsiy, tugʻma va orttirilgan boʻlishi mumkin. Gemolitik va nogemolitik, qaysi aʼzo (mas, jigar)ga taalluqligiga koʻra bir qancha turlarga boʻlinadi. Asosan jigar, oʻt yoʻli kasalliklarida uchraydi va badanda sariqlik alomatlari bilan ifodalanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbola

Giperbola ( - hyperbole) — ikki uzluksiz tarmoqdan iborat boʻlgan 2-tartibli egri chiziq. Doiraviy konusni uning ikki yasovchisiga parallel tekislik bilan kesishdan hosil boʻladi. Giperbola tekislikdagi M nuqtalarning geometrik oʻrni boʻlib, bu nuqtalar bilan berilgan ikki nuqta (fokus)gacha boʻlgan masofalar farqi (mutlaq qiymati boʻyicha) oʻzgarmasdir. Giperbola ikkitadan tarmoq, asimptota va direktrisaga eta boʻladi. Baʼzi fizik jarayonlar Giperbola asimptotalariga nisbatan tuzilgan u = j tenglama bilan ifodalangan qonunga muvofiq sodir boʻladi.

Yana qarang 

 Parabola
 Geometriya
 Konus
 Konus kesimlari

Manbalar  

Geometrik shakllar
Giperbolik logarifm

Giperbolik logarifm - natural logarifmning oʻzi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbolik spiral

Giperbolik spiral - M nuqtadan O aylanish markazigacha boʻlgan masofa aylanish burchagiga teskari proporsional (mutanosib) boʻlgan holda M nuqta aylanuvchi OA nur boʻyicha harakat qilganda M nuqta chizadigan tekis egri chiziq. G. s asimptotasi x qutb oʻqiga parallel. Agar r bilan f orasidagi munosabatni Dekart koordinatalarida u=a:x shaklida yozsak, u holda bu teskari mutanosiblik munosabatning grafigi giperbola boʻladi (G. s.ning nomi ana shundan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbolik funksiyalar

Matematikada giperbolik funksiyalar — L11L — --------=-------- , 1*11L — --------~-------- , L11.-V — cthx = |jg- formulalar bilan aniqlanadigan funksiyalar. Bular mos ravishda giperbolik sinus, kosinus, tangens va kotangens deyiladi. Trigonometrik sinus, kosinus, tangaens va kotangenslar aylana yordamida aniqlansa, giperbolik funksiyalar giperbola yordamida aniqlanadi.Giperbolik funksiyalarning xossalari koʻp jihatdan trigonometrik funksiyalar xossalariga oʻxshaydi. Masalan, shx — toq, chx — juft funksiya boʻlib, bular uchun quyidagi qoʻshish teoremalari oʻrinli: 
sh(j":+)=sriA:ch>’+chAsh>’, c\\(x+y)=c\\xc\\y+s\\xs\\y.

Agar  argument ham kompleks qiymatlar qabul qiladi deb qaralsa, giperbolik funksiyalar bilan trigonometrik funksiyalar orasidagi bogʻlanish topiladi: shx =—isinix, chx = cosa (i2 = — 1) Giperbolik funksiyalarning Lobachevskiy geometriyasida (giperbolik geometriyada) muhim ahamiyati bor; ulardan materiallar qarshiligi, qurilish mexanikasi, elektrotexnika va boshqa fanlarda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperbolik silindr

Giperbolik silindr — yunaltiruvchi chizigʻi giperbola boʻlgan silindrik sirt. G.s. — 2-tartibli sirt boʻlib, butun toʻgʻri chiziqdan (z oʻkdan) iborat simmetriya markazlariga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperboloidlar

Giperboloidlar (giperbola va yun. eldos — koʻrinish) — ikkinchi tartibli markaziy sirtlar. Bir pallali va ikki pallali G. boʻladi. Bir pallali G. chiziqli sirtlar turkumiga taalluqli; uning har qanday nuqtasi orqali shu bir pallali G. sirtida yotadigan ikki toʻgʻri chiziq oʻtadi (bular toʻgʻri chiziqli yasovchilar deyiladi). Uni turli tekisliklar bilan kesganda kesimda har xil 2-tartibli egri chiziqlar: ellips, giperbola hamda bir-biri bilan kesishuvchi toʻgʻri chiziklar hosil boʻladi. G.ning amaliy ahamiyati katta (mas, rus ixtirochisi V. G. Shuxov (1859— 1939) tizimidagi radiominora bir pallali G. shaklida yasalgan).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergen jarayonlar

Gipergen jarayonlar - Yer poʻsti va uning yuzasidagi mineral moddalarning atmosfera, gidrosfera va tirik organizmlar taʼsirida past temperaturalarda kimyoviy va fizik oʻzgarishi. G. j. kimyoviy ajralish, erish, gidroliz, gidratatsiya, oksidlanish, karbonatlanish va b. hodisalarda namoyon boʻladi.

G. j. taʼsirida quyidagilar kelib chiqadi: foydali qazilmalarning oksidlanishi va nurash poʻstining vujudga kelishi, tuproq hosil boʻlishi, yer osti, daryo, koʻl, dengiz va okeanlar suv tarkibining shakllanishi, xemogen va biogen choʻkishning yuzaga kelishi, choʻkishning diagenez va ilk epigenezi. Endogen jarayonlar uchun asosiy omillar temperatura va bosim boʻlsa, G. j. uchun muhitning ishqorlilik yoki kislotalilik darajasi va oksidlanish-tiklanish imkoniyati muhimdir. Biogeokimyoviy jarayonlar ham katta rol oʻynaydi. G. j. ning muhim tashqi omili iqlim boʻlib, G. j.ning yer yuzasida joylashish qonuniyati — zonallik esa ilk bor V. V. Dokuchayev tomonidan aniqlangan. G. j. natijasida qimmatbaho foydali qazilma konlar vujudga keladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergen konlar

Gipergen konlar, sedimentogen konlar, ekzogen konlar — Yer yuzasida qad. va hozirgi geokimyoviy jarayonlar bilan bogʻliq holda hosil boʻlgan foydali qazilma uyumlari. Gipergen konlar endogen sharoitida hosil boʻlgan mineral xom ashyolarning mexanik va biokimyoviy qayta oʻzgarishi va differensiatsiyasidan tarkib topadi. Gipergen konlar nurash, sochma va choʻkindi konlarga boʻlinadi. Okean va dengiz tubi yotqiziqlarida choʻkindi (koʻmir, yonuvchi slaneslar, neft, yonuvchi gaz va boshqalar), yon bagʻirlar, daryo va dengiz sohillarining boʻsh yotqiziqlarida sochma (oltin, platina, titan, volfram va boshqalar), materik yuzasida nurash (nikel, temir va boshqalar) konlari hosil boʻladi. Gipergen konlarga neft va gaz, kumir, koʻpchilik rudali va noruda konlari kiradi. Gipergen konlarning sanoat ahamiyati katta.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergen minerallar

Gipergen minerallar – giper genez zonasida, yaʼni Yer poʻstining eng yuqori qismida past temperatura va bosimda hosil boʻlgan minerallar. Eng koʻp tarqalgan Gipergen minerallarga silikat jinslarining nurashidan xrsil boʻlgan gilli minerallar kiradi. Gidroksidlar, kislorod kislotasi tuzlari (sulfatlar, karbonatlar, nitratlar va b.) koʻp uchraydi. Gipergen minerallarga gidratatsiya (kristall panjarasiga molekulyar suv yoki gidroksidning kirishi), elementlarning yuqori darajada oksidlanish (temir, marganes, oltingugurt va b.) xususiyatlari xos. Gipergen minerallar hosil boʻlishida kislorod, suv, karbonat, sulfat, xlorid va fosfat kislotalarining ionlari asosiy rol uynaydi. Bundan tashkari iqlim, relyef, minerallarning fizik, kimyoviy xususiyatlari hamda oʻsimlik va hayvonlarning faoliyati ham ahamiyatli. Gipergen minerallar choʻkindi konlarni va qad nurash poʻstining foydali qazilmalari (boksit, gil, ohaktosh, kumir, tuz hamda temir va marganes rudalari)ni izlashda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipergenez

Gipergenez (giper... va ...genez) — gipergen jarayonlar majmui.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperglikemiya

Giperglikemia (giper... va yun. glykys — shirin, haima — qon) — qonda qandning normadan koʻp boʻlishi, yaʼni 120 mg % yoki 6 mmol/l dan (SI sistemasi boʻyicha) oshib ketishi. Vaqtinchalik giperglikemia sogʻlom kishilarda koʻp shirinlik yoki uglevodga boy ovqatlar isteʼmol qilinganda, zoʻr berib jismoniy ish qilganda, qattiq ogʻriq tutganda, ruhiy kechinmalarda kuzatiladi. Giperglikemia qandli diabet kasalligining asosiy belgisi boʻlib, endokrin bezlar, xususan meʼda osti bezi faoliyatining buzilishi oqibatida kelib chiqqan kasalliklarda, shuningdek, baʼzi jigar kasalliklari (virusli gepatit, sirroz) ham roʻy berishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperemiya

Giperemiya ( - giper... va  - haima — qon), qizarish — gavdaning maʼlum qismidagi arteriya yoki vena tomirlarining qonga toʻlishi. Tomir kengaytiradigan nervlarning taʼsirlanishi va tomir toraytiradigan nervlar faoliyatining susayishi natijasida nerv sistemasi funksiyasining buzilishi arterial Giperemiyaga olib keladi. Bunda zararlangan joyga koʻp qon oqib kelganligi uchun u qizaradi, shu joyda harorat koʻtariladi, hajmi kattalashadi. Kishi uyalganida yoki gʻazablanganida ham shunday holat kuzatiladi. Yurak faoliyati buzilishi, venalar tiqilib qolishi, tomirlar innervatsiyasining buzilishi natijasida paydo boʻlgan venoz Giperemiyada zararlangan joy koʻkarib ketadi (sianoz), gohida shishadi. Baʼzan davolash maqsadida kompress, grelka va b. qoʻyilganda ham Giperemiya roʻy berishi mumkin.
Venoz giperemiya a ’zo yoki to‘qimalaming, venalardan qon oqib 
ketishining qiyinlashishi bilan bog‘liq qonga to*lishining oshishidir.
Sabablari: venalarning tashqaridan (bog‘ich, o ‘sma, hom ilali 
bachadon va h.k. bilan) qisilishi, vena tomirlarining tiqilishi (tromb 
yoki em bol b ilan), qon o q ishining sekinlashishi (yurak, o ‘pka 
kasalliklari), uzoq vaqt yotish, o‘tirish, tik turish.
Venoz giperem iya patogenezining asosiy zvenosi: qonning 
m e’yoriy oqib kelishida, uning qaytishining qiyinlashishidir. Tashqi 
belgilari: ko‘karish (sianoz), mahalliy haroratning pasayishi, a ’zoning 
kattalashishi (shish).
Mikrotsirkulatsiya o‘zgarishlari: qon oqishining chiziqli va hajmiy 
tezligining sekinlashishi, silkinishli va mayatniksimon qon harakati, 
ochilgan k ap illarlar sonining k o ‘pay ish i, venulalar va m ayda 
venalarning kengayishi, kollaterallaming ochilishi.
Venoz giperemiyanin'7 asoratlari: to‘qima oziqalanishining mahalliy 
buzilishlari (shish, gipoksiya), biriktiruvchi to‘qima o‘sishi va a ’zo 
atro fiy asi (m uskat jigar, o ‘pka q o ‘ng ‘ir induratsiyasi). Qon 
aylanishlarining umumiy buzilishlari ham bo‘lishi mumkin (masalan, 
darvoza tizimi venalarida qon dimlanish). Ayrim holatlarda: yara bitishi 
va mahalliy infeksiyali jarayonlarda, venoz giperemiya foydali bo'lishi 
ham mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Qizarish

Qizarish — psixologik sabablarga koʻra odamning yuzining qizarishi demakdir. Odatda ixtiyorsiz va ehtiros, uyatchanlik, qoʻrquv, gʻazab yoki romantik stimulyatsiya, hissiy stress bilan bogʻliq hodisa deyiladi .

Ijtimoiy tashvishga ega boʻlgan odamlarda kuchli qizarish tez-tez uchraydi, bunda odam ijtimoiy va ishlash sharoitida haddan tashqari va doimiy tashvishni boshdan kechiradi.

Xulosa 
Qizarish, odatda, yaqin fiziologik munosabatga qaramay, boshqacha qizarishdan ajralib turadi, bu qizarishdan koʻproq intensiv va tananing koʻp qismini qamrab oladi va kamdan-kam hollarda ruhiy hissiyotga ega. Agar qizarish qizarib ketganidan keyin noodatiy vaqt davomida davom etsa, bu rosacea ning dastlabki belgisi deb hisoblanishi mumkin. Idiopatik kraniofasiyal eritema — bu tibbiy holat boʻlib, unda odam juda kam yoki hech qanday qoʻzgʻatmasligi bilan kuchli qizarib ketadi. Deyarli har qanday vaziyat kuchli qizarishni keltirib chiqarishi mumkin va qizarish yoʻqolishi uchun bir yoki ikki daqiqa vaqt ketishi mumkin. Qattiq qizarish odamning ijtimoiy yoki professional vaziyatlarda oʻzini qulay his qilishini qiyinlashtirishi mumkin. Ijtimoiy fobiyasi boʻlgan odamlar, ayniqsa, idiopatik kraniofasiyal eritemaga moyil. Psixologik muolajalar va dori-darmonlar qizarishni nazorat qilishga yordam beradi.

Baʼzi odamlar hissiy stressga juda sezgir. Uyatchanlik kabi qoʻzgʻatuvchligi sabab odamning simpatik asab tizimi qon tomirlarining keng ochilishiga olib keladi, terini qon bilan toʻldiradi va natijada yuzning qizarishi kuzatiladi. Baʼzi odamlarda quloqlar, boʻyin va koʻkrakning yuqori qismi ham qizarib ketishi mumkin. Qizarish bilan bir qatorda, ayni qizargan qismda isish uchrashi mumkin.

Fiziologiya 
Qizarish — teridagi kapillyar qon oqimining koʻpayishi natijasida yuzaga keladigan yonoq va peshonaning qizarishi. Shuningdek, u quloqlar, boʻyin va koʻkrakning yuqori qismiga ham choʻzilishi mumkin, bu „qizarish mintaqasi“ deb ataladi.

Psixologiya 
Charlz Darvin oʻzining 1872-yilgi "Odam va hayvonlardagi his-tuygʻularning ifodasi" asarining 13-bobini murakkab hissiy holatlarga, jumladan, oʻziga eʼtibor, uyat, uyatchanlik va qizarib ketishga bagʻishlagan. U qizarishni „… barcha iboralarning eng oʻziga xosi va eng insoniysi“ deb taʼriflagan.

Yana qarang 

 Fobiyalar roʻyxati
 Fobiya

Manbalar

Qoʻshimcha adabiyotlar 

 Vickers, S., MyBlushingCure.com: Sobiq qizarib ketgandan bepul maʼlumot, Avstraliya nashriyoti, 2012 yil
 Crozier, WR, Blushing va ijtimoiy his-tuygʻular: oʻzini niqobsiz, Basingstoke, Palgrave Macmillan, 2006.ISBN 1-4039-4675-2
 Miller, RS, sharmandalik: Kundalik hayotda xotirjamlik va xavf, Guilford Press, 1997 yil.ISBN 1-57230-247-X
 Jadresic, E., Blushing Hurts: Gʻayritabiiy yuzning qizarishini engish (2-nashr, kengaytirilgan va qayta koʻrib chiqilgan), iUniverse, 2014 yil.ISBN 978-1491750285 .
 Daniels B.V Yuzning boshqarilmaydigan qizarishini tushunish, Neptun, Elizabet Styuart, 2010 yil.
 ESFB kanali  — yuzning qizarishi, ortiqcha terlash, rosacea va ijtimoiy fobiya bilan ogʻrigan odamlar uchun onlayn hamjamiyat
  — Platonda qizarib ketish
Hissiyot
Fobiya
Qoʻrquv
Giperinflyatsiya

Giperinflyatsiya (yun. giper... va lot. inﬂatio —shishish , koʻtarilish) — tovarlar narxining shiddat bilan kutarilishi, muomaladagi pul massasining koʻpayishi; pul birligi qadrining keskin pasayishiga, toʻlov muomalasining izdan chiqishiga, odatdagi xoʻjalik aloqalarining uzilishiga olib keladi. Odatda narxning oʻsish darajasi oyiga 1,5 barobar yoki 50% ga yetganda G. jarayoni boshlangan hisoblanadi. G. bilan inflyatsiya oʻrtasidagi chegarasini aniqlash juda qiyin. G.ning yana bir muhim belgisi — korxona, tashkilotlar va aholi nima qilib boʻlsa ham pulni tovarga aylantirishga urinadi, tovar sotib olish mumkin boʻlgan, qadri yuqori pul — valyuta yigʻa boshlaydi. G. sharoitida narx-navoni mutlaqo tartibga solib boʻlmaydi, barter avj oladi, pul oʻz vazifalarini bajarmay qoʻyadi. G. iqtisodiy tanglik belgisidir. G. aksariyat hollarda oʻta tasodifiy siyosiy va iqtisodiy omillar — urushlar, iqtisodiy tanazzul, xukumat siyosati tufayli aholining pulga ishonchsizligi va b. natijasida kelib chiqadi. 20-asrning 20-y.lari boshida Germaniyada va Ikkinchi jahon urushi davrida Xitoyda yaqqol kuzatilgan. G.ning oldini olish uchun shoshilinch holda inflyatsiyaga qarshi choralar koʻriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperion

Giperion (yunon mifologiyasidagi pahlavon Giperion nomidan) — Saturnning yettinchi (VII) tabiiy yoʻldoshi. Amerika astronomi F. Bond 1848 yilda kashf etgan. Diametri 350 km; oddiy koʻzga koʻrinmaydi (uni faqat kuchli teleskoplar yordamida olingan fotosuratlarda koʻrish mumkin). Saturndan uzokligi 1,48 mln.km, siderik aylanish davri 2 sutka 6 soat 39 min.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkapniya

Giperkapniya (giper... va yun. Kapnos — tutun) — arterial qonda (organizmda ham) karbonat angidrid (SO,) parsial bosimining (miqdorini ham) normadan koʻpayib ketishi. SO2 ortiqcha boʻlgan havodan nafas olinganda, miyadagi nafas markazining qoʻzgʻaluvchanligi susayishi sababli oʻpka ventilyatsiyasi kamayganda, oʻpka emfizemasi, asfiksiya va b. holatlarda kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkeratoz

Giperkeratoz (giper... va yun. keratos — muguz, shox modda) — teri muguz qavatining qalin tortib kattiklashishi. Tashqi (uzoq vaqt bosilib turish, ishqalanish va b.) hamda ichki (endokrin bezlar funksiyasining buzilishi, A gipovitaminoz) omillar keltirib chiqarishi mumkin. G.da muguz tangachalar, kattakichik tugunchalar, boʻrtmachalar paydo boʻladi; teri quriydi, bemor kam terlaydi. Terining muguz qavati yoriladi, pust tashlaydi, baʼzan ogʻriydi. G. cheklangan (qadoq, soʻgal, keratoma) va diffuz, yaʼni koʻp joyga yoki butun badan terisiga tarqalgan boʻladi. Bemorni sodali yoki sovunli vannalar, vitamin A, terining muguz qavatini yumshatib, shilib tushiradigan mazlar bilan davolaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkinez

Giperkinez (giper... va yun. kinesis — harakat) — markaziy nerv sistemasining baʼzi kasalliklarida qoʻl, oyoq, yuz muskullarining beixtiyor ortiqcha harakatlanishi. Asosan ensefalitnmng har xil shakllarida, irsiy kasalliklaryaa, intoksikatsiyalar, miya shikastlari, oʻsmalari, yalligʻlanishlarida kuzatiladi. Bir necha xil boʻladi: tremor (titrash), atetoz (sekin chuvalchangsimon harakat), miokloniya (alohida muskullarning tez va qisqa muddatli tartibsiz qisqarishi) va b.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Giperkompleks sonlar

Giperkompleks sonlar - kompleks sonlarni umumlashtirish natijasida paydo boʻladigan sonlar. x=xl+x2i kompleks sonni tekislikning (x,; x2) nuqtasi bilan ayniylashtirish mumkin. Kompleks sonlar uchun qoʻshish, koʻpaytirish va b. algebraik amallar oʻzlarining odatdagi xossalari bilan oʻrinli boʻlgani uchun tekislik nuqtalari sonlar sifatida qaraladi. Shuningdek, ixtiyoriy p oʻlchovli M fazo, yaʼni p oʻlchovli vektorlar fazosi x = x,yo, +... + xayoa, bunda {yop} — biror bazis vektorlari, xv..., xp lar esa haqiqiy sonlar (z koordinatalari) algebralashtiriladi. Buning uchun vektorlarni koʻpaytirish amalinigi-na kiritish kerak, chunki bu vektorlarni qoʻshish amali M da aniqlangan. Bunday koʻpaytirish assotsiativ (qarang Assotsiativlik) boʻlishi shart, ammo kommutativ boʻlishi shart emas. A fazo unda kiritilgan koʻpaytirish amali bilan birgalikda giperkompleks sistema, uning elementlarini esa giperkompleks sonlar deyiladi. Vektorlarni koʻpaytirish turli usullar bilan tuziladi, buning uchun yeR ye koʻpaytmanigina berish kifoya. Oddiy kompleks sonlardan farqli ravishda G.s.lar uchun umumiy holda boʻlish amali aniqlanmagan. G. s.lar sistemasining uchta turi (tipi)gina mavjudligi, bu sistemalarning har birida boʻlish amali doimo bajarilishi isbotlangan. Bu sistemalar: haqiqip sonlar, kompleks sonlar va kvaternionlar. G. s. mat.ning koʻp sohalarida, mexanika va fizikada qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipermetropiya

Gipermetropiya (yun. hypermetros— haddan tashqari va opos — koʻz) (sinonimi — Uzoqdan koʻrish) — koʻz nur sindirish (refraksiya) meʼyorining buzilishi. Odatda, koʻzning nur sindirish xususiyati 3 xil boʻladi. Birinchisida koʻzga tushgan nurlar toʻr pardada sinib, koʻz narsalarni yaxshi, normal koʻradi. Ikkinchisida nurlar fokusi kalta boʻlib, ular toʻr pardaga bormay, koʻzning ichida sinib, oʻz fokusida yigʻiladi. Bunda koʻzning koʻrish xususiyati faqat yaqinga yetadi, bu yaqindan koʻrish deyiladi. Uchinchisida esa koʻzga tashqi muhitdan tushgan nurlar toʻr pardadan „koʻzning orqasi“, yaʼni „manfiy masofa“ga oʻtib ketadi. Bunda koʻz uzoqdan ham, yaqindan ham yaxshi koʻrmaydi, chunki nurlar fokusi uzokda yotadi; koʻz toʻr pardasiga faqat ayrim nurlar tushadiyu, lekin u tashqi muhitdagi buyumlar shaklini toʻliq aks ettira olmaydi.

Koʻzning nur sindirish xususiyati dioptriya bilan hisoblanib, yosh odamlarda gipermetropiya refraksiyasi ikki yoki koʻpi bilan uch darajagacha boʻlsa, uni akkomodatsiya qoplay oladi va odam 40—50 % gacha koʻrishi mumkin. Lekin bunday odamlarning koʻzi tez charchaydi, qizaradi, koʻzi va qovogʻida ogʻriq seziladi, boshi ogriydi. 40 yoshdan oshgan odamlarda esa, akkomodativ apparat yoshlarnikiday yumshoq va harakatchan boʻlmagani uchun akkomodatsiya kuchi kamayadi. Ular harflarni yaqindan oʻqiy olmaydilar. Gipermetropiya bolalarda gʻilaylikka olib keladi. Uzoqdan koʻruvchi kishilarga qavariq koʻzli koʻzoynak taqish tavsiya etiladi.

Yana qarang 
 Miopiya
 Gʻilaylik

Manbalar 

 
Koʻz kasalliklari
Koʻz kasalliklari:Refraksiya anomaliyasi
Gipermorfoz

Gipermorfoz (giper... va yun. Morphe — shakl, koʻrinish) — filogenetik rivojlanish yoʻli. Bunda alohida organlar (mas, qazilma qilich tishli yoʻlbars va babirussaning qoziq tishlari, katta shoxli bugʻuning shoxlari va b.) gipertrofiyasn tufayli organizmning muhit bilan munosabati buziladi. G.da organizmlar muayyan muhit sharoitiga juda tor doirada moslashganligi tufayli muhitning har qanday oʻzgarishi ularning qirilib ketishiga sabab boʻlishi mumkin.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gipernefroma

Gipernefroma (giper... va yun. hephros — buyrak) — buyrak qilnaychalarining epiteliy hujayrasidan oʻsib chiqadigan xavfli oʻsma (buyrak raki). Kasallik zimdan boshlanadi. Bemor oʻzini noxush sezadi, tez charchaydi, darmonsizlik, ishtaxa va kayfiyatning aynishi kabi belgilar asta-sekin zoʻraya borib, keyinchalik bel sohasi simillab ogʻriy boshlaydi, baʼzan ogʻriq boʻlmaydi. Goho bemorning harorati koʻtarilib, qon bosimi ortadi. Siydikda eritrotsitlar paydo boʻladi, qon deyarli kam uchraydi. Kasallik ultratovush tashhis va rentgen tekshiruvlari asosida aniqlanadi. Kimyoviy terapiya hamda jarrohlik usuli qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil