MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Antverpen

Antverpen — Belgiyaning shimolidagi shahar; Antverpen provinsiyasining maʼmuriy markazi, kema qatnaydigan Shelda daryosi va Albert kanali boʻyida, Shimoliy dengiz qirgogʻidan 90 km ichkarida. Dunyodagi eng katta portlardan biri (yuk oboroti 80 mln. t.dan ziyod). Muhim savdo, moliya va sanoat markazi, 544aholisining soni jihatdan Bryusseldan keyin 2-oʻrinda. Aholisi 468 ming kishi (1991, shahar atrofi bilan 920 ming kishi). 16-asr 2-yarmida ahamiyati jihatidan Yev-ropada 1-oʻrindagi savdo va kredit mar-kazi boʻlgan. Xoʻjaligida tashqi savdo va moliya aloqalari katta rol oʻynaydi. A. xalqaro dengiz, havo va temir yoʻl aloqalari tuguni ichki suv yoʻllari orqali Kampin kumir xavzasi, Lej, Rent va Bryussel shaharlari bilan bogʻlangan. Rangli metal-lurgiya, mashinasozlik (jumladan, ke-masozlik), harbiy, kimyo (mineral oʻgʻit, boʻyoq), oziq-ovqat, toʻqimachilik (ayniqsa ipgazlama ishlab chiqarish), neftni qayta ishlash sa-noati tarmoqlari rivojlangan. Olmosga sayqal berish va brilliant savdosining jahon markazi. Shaharda VII Olimpiada oʻyinlari oʻtgan (1920). A. yaqinida GES ishlab turipti. Universitet, konservatoriya, muzeylar (jumladan, Qirollik nafis sanʼat muzeyi, 1810-yil). P. P. Rubens Uy-muzeyi va boshqa bor. A. yilnomalarda dast-lab 7-asrdan tilga olingan. 14 — 18-asrlar meʼ-moriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antey

Antey — yunon mifologiyasidagi pahlavon, Liviya hukmdori, maʼbud Po-seydon bilan yer maʼbudasi Geyaning oʻgʻli. Ona-yerdan doimo kuch olib turgani uchun yengilmas boʻlgan. Gerakl uni yerdan uzib olib boʻgʻib oʻldirgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Antekliza

Antekliza (anti … va yun. klisis — ogʻish) — yotiqroq antiklinal koʻtarilma shaklidagi platforma poydevorining asosiy tektonik tuzilmasi. A yadrosi yoki asosiy platforma poydevori kem-briydan oddingi kristall jinslardan tuzilgan; bu jinslar ustida esa choʻkindi jinslar qatlami yotadi. A., asosan bir necha geologik davrlar ichida yuqoriga yoʻnalgan tektonik harakatlar natija-sida paydo boʻladi. Bu harakatlar taʼsirida A. yadrosidagi kristall jinsli poydevor har xil tezlik bilan koʻtarilishi natijasida ayrim qismlarga ajralib ketadi. Choʻkindi jinslar qalinligi A. gumbazida uning yon bagʻirlaridagiga qaraganda koʻproq boʻladi. A.ning koʻp joylarida choʻkindi jinslar umuman boʻlmaydi, bunday yerlarda kristall jin-sli poydevor yer yuzasiga chiqib qoladi (qarang Sinekliza).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antennalar

Antennalar — oʻrgimchaksimonlardan boshqa hamma boʻgʻimoyoqlilar boshidagi bir juft moʻylovlar. Qisqichbaqasimonlarda koʻpincha sezgi organi, shoxdor moʻylovlilarda harakatlanish vazifa-sini bajaradi. A. hasharotlarda juda xilma-xil (qilsimon, taroqsimon, yelpigʻichsimon, plastinkasimon va boshqalar) boʻlib, hid bilish, tuygʻu, taʼm bilish, eshitish, harorat, namlikni sezish va boshqa vazifani bajaradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anteridiy

Anteridiy (yun. antheros — gul-layotgan) — yoʻsin, qirqboʻgʻim, qirqquloq singari sporali yuksak oʻsimliklar, baʼzi suvoʻtlar va zamburugʻlarning er-kak jinsiy organi (urgʻochi jinsiy organi — arxegon).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Anti

Anti … (yunoncha: anti — qarshi, zid) — muayyan soʻzlarga old tomondan qoʻshilib, oʻzi qoʻshilgan soʻz maʼno ifodasi biror narsaning qarama-qarshisi, zidliligini anglatadi. Mac., antonimlar, antifa-shist.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiapeks

Antiapeks — osmon sferasida apeksta qarama-qarshi nuqta. Quyoshning A.i Kabutar yulduz turkumida joylash-gan. Yerning A.i Quyoshdan 90° sharqda boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antib

Antib — Fransiya janubidagi shahar va port, iqlim kurorti. Dengiz boʻyi Alp togʻlari etagida, Moviy qirgʻoqda, Kann shahridan sharqda. Aholisi 63 ming kishi (1990). Turizm markazi. Gulchilik va ba-diiy kulolchilik bilan shugʻullaniladi. Sobiq Grimaldi saroyida P. Pikasso muzeyi, Antib boʻrnida botanika bogʻi va Napoleon muzeyi bor. Shaharga miloddan avvalgi 4-asrda yunonlarning Antipolis koloniyasi sifatida asos solingan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antivitaminlar

Antivitaminlar (anti … lot. vitaminlar) — tirik hujayraning vi-taminlardan foydalanishiga toʻsqinlik qiladigan moddalar. Ular vitaminlarni parchalab, nofaol shaklga aylantiradi; kimyoviy tuzilishiga koʻra vitaminlarga yaqin boʻlsada, qarama-qarshi biologik taʼsirga ega. Masalan, glyukoaskorbin kis-lota askorbin kislota (S vitamin)ning antivitaminidir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigelmintlar

Antigelmintlar (anti … va yun. helmins — gijja) — odam va hayvonlarda uchraydigan gijja kasalliklarining oddini olish va davolash uchun ishlatiladigan dori vositalari: pipe-razin adipinat, xloksil, vermoks va boshqa

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigenlar

Antigenlar — maʼlum sharoitda immun javob berish va maxsus antitelolar ishlanib chiqishi, yot hujayralarni yemirib limfotsitlar hosil boʻlishi, immunologik holat yoki tolerantlik shak-llanishiga sabab boʻladigan turli moddalar. Antigenlarning eng muhim xususiyati antigenlik va oʻziga xoslikdir. Xususiyatiga koʻra Antigenning toʻla va qisman, shuningdek eriydigan (oqsillar yoki ular komplekslarining boshqa moddalar bilan suvdagi eritmasi), korpuskulyar (bakteriyalar, hayvon hujayralari), kuchli va kuchsiz, tabiiy va sunʼiy hamda getero-, izo-, autoantigenlar farq qilinadi. Antigenni oʻrganish (ayniqsa toʻqimalar mutanosibligini) aʼzo va toʻqimalarni koʻchirib oʻtkazish, infeksion jarayonlarning rivojlanishi, shuningdek oʻsmalarni aniqlash va davolashda juda muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antigona

Antigona — yunon afsonasiga koʻra, xudolar irodasi bilan mudhish gunoh ish qilib qoʻygan Fiva davlati shohi Edipning kizi. A. otasi bilan quvgʻinlikda uning azob-uqubatlariga sherik boʻlib yuradi. A. otasi vafotidan keyin vata-niga qaytib keladi. Fivaga qarshi qurol koʻtargan ukasi Polinik jasadini, shoh Kreontning taqiklashiga qaramay, dafn qiladi. Shundan keyin shoh buyrugʻi bilan A. maqbaraga qamab qoʻyiladi va shu yerda u oʻzini halok etadi. Sofokl va boshqa mual-liflarning asarlarida A. obrazi ota-onaga muhabbat va olijanob fidokorlik ramzi sifatida talqin etiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Mifologik qahramonlar
Antigormonlar

Antigormonlar (anti … va yun. hormon — qitiqlayman, tebrataman) — organizmga oqsil tabiatli gormonlar (mas, gipofizning oqsil gormonlari) uzoq, muddat kiritilganda ishlanib chiqadigan oʻziga xos moddalar. Ularning hosil boʻlishi yot oqsillar kiritishga javoban roʻy beruvchi immunologik re-aksiyadir. A. organizmni himoya qilib turadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Fiziologiya
Antigua (shahar)

Antigua, Antigua-Guatemala — Gvatemaladagi shahar, Agua va Fuego vulkanlari etagida, 1500 m balandlikda. Sakatepekes departamentining maʼmu-riy markazi. Aholisi 30 mingga yaqin kishi (1990). Muhim qishloq xoʻjaligi rayonining (shakarkamish, donli ekinlar) savdo mar-kazi. Universitet (18-asrdan) bor. Shaharga 1542 — 43 yillarda asos solingan. 16 — 18-asrlarda Gvatemalaning poytaxti va Mar-kaziy Amerikaning eng muhim madani-yat markazi boʻlgan. 1773-yilda zilziladan vayron boʻlgan. A. — shahar muzey. 17 — 18-asrlarga oid meʼmoriy yodgorliklari saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Alfavit boʻyicha butun jahon yodgorliklari
Antidepressantlar

Antidepressantlar (timo-lep-tiklar) — depressiya alomatlari bilan utadigan psixoz va nevrozlarni da-volashda ishlatiladigan moddalar (ami-triptimin, imizin, litiy karbonat, ni-alamid va boshqalar).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antidetonatorlar

Antidetonatorlar — motor yonilgʻilariga ularning detonatsiyaga qarshi turgunligini oshirish uchun oz miqdorda (1% gacha) qoʻshiladigan ki-myoviy birikmalar. Eng samarali A. ga qoʻrgʻoshin tetraetil R (S2N5)4, koʻrgʻoshin tetra-metil R (SN3)4, mar-ganes metilsik-lopentadiyeniltrikar-bonil SN3S5N4Mp(SO)3, temir penta-karbonil Fe(CO)5 va boshqa kiradi. Bulardan qurgʻoshin tetraetil keng qoʻllaniladi, chunki boshqa A. ishlatilganda karbyu-rator dvigatellarining yonish kamerasi devorlarida koʻp miqdorda qattiq qurumlar hosil boʻlib, uning ishlashiga salbiy taʼsir etadi. Bu A. tarkibiga „qoʻrgʻoshinni biriktirib oluvchilar“ (etilbromid, dibrometan, dibrompro-pan) qoʻshiladi. Ular qoʻrgʻoshin bilan uchuvchan birikmalar hosil qilib yonish kamerasidan oson chiqib ketadi. Tarki-bida qoʻrgʻoshin tetraetil boʻlgan motor yonilgʻilar etillangan motor yonilgʻilar deb ataladi. Ular oʻta zaharli boʻlganligi uchun ishlatayotganda juda ehtiyot boʻlish kerak.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antidotlar

Antidotlar, ziddizaharlar (yunoncha: antidoton — zaharga qarshi) — organizmga har xil yoʻllar bilan kirgan zaharli moddalarni zaharsizlantiruvchi kimyo-viy moddalar. Ular xilma-xil boʻlib, zaharlangan organizmga turli (ichish, sur-tish va hokazo) yoʻllar bilan yuboriladi. Organizmga kirgan zahar qonga shimi-lib ulgurmasdan uni chiqarib yuborish yoki neytrallash chorasi kuriladi: meʼda yuviladi, A. yuboriladi (mas, odam kis-lotalardan zaharlanganda natriy bi-550karbonat, magniy oksid kabi ishqorlar, ishqorlardan zaharlanganda esa limon kislota yoki limon shirasi, sirka, suyul-tirilgan sirka kislota va boshqa ichiriladi), Zahar qonga shimilib ketgan boʻlsa, ney-trallanadi yoki zaharsizlantiriladi: qonga glyukoza yuboriladi va maxsus cho-ralar koʻriladi, mas, mishyak (arsen)li moddalar (lyuizit), ogʻir metall tuzlari (sulema va boshqalar)dan zaharlanganda qonga unitiol, paratsetamoldan zaharlanganda atsetisistein, sianidlardan zaharlanganda amilnitrit, fosfororganik moddalar (xlorofos va boshqalar), zaharli qoʻziqorin (mu-skarin) dan zaharlanganda atropin yubo-riladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antidunyo

Antidunyo — antimoddalar tar-kib topgan gipotetik ob’ekt. Antimodda va A.ning boʻlishi toʻgʻrisidagi gipoteza 1933-yilda P.Diroktomonidan aytilgan. Biroq ularning borligi kuzatishlarda tasdiklanmagan va inkor etilmagan. Mas, yulduz neytrino, antiyulduz esa an-tineytrino sochishi kerak; demak, ularni neytrino teleskopi ajratishi mumkin. Biroq neytrino teleskopining sezgir-ligi past boʻlgani uchun ular hali qayd qilinmagan (1997).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antizarralar

Antizarralar — massasi, spini, izotopik spini, juft-toqligi oʻzining „egizak“ zarrasining mos parametrlariga oʻzaro teng boʻlib, bir-bi-ridan faqat elektr va nuklon zaryadlari, ajibligi, magnit momentlarining ishoralari bilan farq qiladigan elementar zarralar. Zarra va Antizarralar ga misollar: elektron va pozitron, proton va antiproton, neytron va antineytron, neytrino va antineytrino. Bundan koʻrinadiki, Antizarralar zaryadli zarralarda ham, elektr jihatdan neytral (zaryadsiz) zarralarda ham mavjud. Antiproton ® proton ® ga nisba-tan Antizarralar: massasi, spini, zaryadi va magnit momentining mutlaq qiymatlari pro-tonning tegishli fizik parametrlariga teng. Faqat zaryadi va magnit momen-tining ishorasi bilan protondan farq qiladi. Antineytron (ya) esa neytral (elektr zaryadi nolga teng) boʻlgan ney-trondan faqat magnit momentining isho-rasi bilan farq qiladi. Zarra va Antizarralar juftining alohida xossasi — ularning bir-biri bilan uchrashganda annigilyatsiyalanib, materiyaning boshqa shakliga aylanishi. Mas, elektron va po-zitron annigilyatsiyasi natijasida ular yoʻqolib, foton (yorugʻlik kvanti) hosil boʻladi. Antiproton va antineytronlar nuklonlar bilan annigilyatsiyalanadi, bunda ya-mezonlar hosil boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antik adabiyot

Antik adabiyot (lot. antiquus — qadimgi) — Yunonistonda yuzaga kelgan yozma adabiyot (mil. av. 9—8-asrlar). Bu adabiyotning ilk namunasi „Iliada“ va „Odisseya“ dostonlari boʻlib, bular „Go-mer dostonlari“ deb ham ataladi. Gomer-dan tashqari Esxil, Sofokl, Yevripid va boshqa ham Antik adabiyotning yirik namoyandalaridir. Yunoniston va Qad. Rim adabiyotini Antik adabiyot deb qabul qilish bir yoqlama fikr. Chunki yozma adabiyotning eng qadim namunalari Sharqda, Shumer va Akkadda, Hindiston, Misr, Bobilda yaratilgan. Shumerli-klarning Gilgamesh haqidagi dostoni yunon adabiyotidan 2000-yillar ilgari sopolga yozib qoldirilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antik teatr

Antik teatr — yunon teatri va uning taʼsirida rivojlangan baʼzi (ellin madaniyati taʼsiridagi) Sharq mamlakatlari teatri hamda qadimgi Rim te-atrini umumlashtiruvchi tushuncha. Antik teatr rivoji davri (miloddan avvalgi 6-asr — mil. 4 — 5-asrlar)da Yevropada ilk haqiqiy te-atr sanʼati yuzaga keddi, doimiy teatr inshootlari, sahna texnikasi va deko-ratsiya jihozlarining dastlabki namu-nalari paydo boʻldi (yana qarang Yunoniston, Qadimgi Rim).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antiklinal

Antiklinal (anti … va klino — ogʻdiraman) — qavariq tomoni yuqoriga qaragan burmalangan togʻ jinsi qatlami. A.ning qavariq yeri A. markazi, yon to-monlari qanotlari deb ataladi. Mar-551kazida qadimgi jinslar, qanotlarida esa yoshroq jinslar boʻladi. A. burmalar yon qanotlarining va undagi oʻq tekisli-gining yotishiga qarab, toʻgʻri, qiyshiq, ogʻma, yotiq A. burmalarga boʻlinadi. Bur-ma oʻq chizigʻi yoyga oʻxshab qayrilgan boʻlsa braxiantiklinal deyiladi. A.lar katta yoki kichik boʻlishi mumkin. Katta A. bur-malar bir qancha kichik A. va sinklinallardan iborat boʻladi. Oʻzbekistondagi hamma togʻlar (Shimoliy Nurota, Turkiston, Zarafshon, Chatqol tizmalari) A. burmalarga kiradi. Metall rudalarining koʻp qismi, neft va gaz konlari ana shu A. tizmalarda boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
 

Geologiya
Antiklinoriy

Antiklinoriy (anti … va yun. klino — ogʻdiraman va orpos — togʻ) — Yer poʻsti geosinklinal oblastining uzoq vaqt koʻtarilishi natijasida vujudga keladigan yirik (bir necha oʻn km va yuz km ga choʻzilgan) va murakkab antiklinal shakldagi burma. A.qanot burmalarida paydo boʻlgan bir necha kator mayda bur-malar baʼzan siljimalar boʻlganligi tufayli murakkablashadi. Koʻpincha, A.ning markaziy (ustki) qismida intru-ziv jinslar boʻladi. Chatqol tizmasi A.ga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Geologiya
Antikoagulyantlar

Antikoagulyantlar (anti… va lot. coagulatio — ivitmoq) — qon ivi-shini susaytiruvchi dorilar, ular qon ivishining kuchayishi bilan bogʻliq boʻlgan kasallik holatlarining (trombozlar, tromboemboliyalar, tromboflebitlar) oldini olish va davolash maqsadida ish-latiladi. A.ning 2 xili farq qilinadi. Bevosita taʼsir etuvchi A. (geparin va geparinoidlar) organizmda ham, orga-nizmdan tashqarida ham qon ivishiga toʻsqinlik qiladi, venaga yuborilganda darrov taʼsir koʻrsatadi. Bilvosita taʼsir etuvchi A. (dikumarin, neodiku-marin, shuningdek, fenilin, omefin va boshqalar) faqat organizmda qon ivishiga toʻsqinlik qiladi. Bular ichiladi, erit-malari toʻgʻri ichakka va venaga yuboriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antil orollari

Antil orollari () — Vest-Indiyadagi arxipelag. Katta Antil orollari (Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko) va Kichik Antil orollari (Virginiya, Shamolli va Shamolsiz orollar, Trinidad, Tobago va Barbados)ga boʻlinadi. Maydoni qariyb 220 ming km². Aholisi 30 mln. kishi. Antil orollari yer yuzasining yarmidan kupi togʻlik. Eng baland joyi 3175 m. Katta Antil orollari dagi togʻlar Markaziy Amerikadagi Kordilera togʻlarining tarmoqlaridir. Bu togʻlar Kuba oroldagi ohaktosh platosida tutashadi. Kichik Antil orollarida soʻnmagan Grand-Sufriyer, Mon-tan-Pele, Sufriyer vulkanlari bor. Ku-badagi tekisliklardan tashqari hamma yerda zilzila boʻlib turadi. Iqlimi tropik, issiq, passat iqlimi. Nam koʻp, tez-tez dovul boʻlib turadi. Koʻp yerlarni savanna va barg tashlaydigan tropik oʻrmonlar qoplagan. Shamolga roʻpara yon bagʻirlar esa doim yashil tropik oʻrmonlar bilan qoplangan. Antil orollarida Anti-gua va Barbuda, Barbados, Gaiti, Grenada, Dominika, Dominikana Respublikasi, Kuba, Sent-Vinsent va Grenadini, Sent-Lyusiya, Sent-Kits va Nevis, Trinidad va Tobago, Yamayka davlatlari joylash-gan, shuningdek AQSH, Buyuk Britaniya, Fransiya, Niderlandiyaga karashli mul-klar, Venesuela hududining bir qismi bor. 1493-yil X. Kolumb Sen-Marten orolni kashf etgan. Kyurasao va Aruba orollarini 1499-yilda ispanlar ochgan. 17-asr boshida gollandiyaliklar Aruba orolni, 1634-yilda esa Kyurasao orolni egallaganlar.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Orollar
Antil oqimi

Antil oqimi — Atlantika okea-nida Katta Antil o.laridan shimoli-sharqdagi iliq oqim. Bagama o.lari yonidan oʻtadi. Shimoliy Passat oqimining davomi. Tezligi soatiga 0,9 — 1,9 km. temperaturasi avgustda 28°, fevralda 25". Shoʻrligi 36 — 37‰.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antilivan

Antilivan — Suriya bilan Livandagi togʻlar. Uz. qariyb 100 km, balandligi 2814 m gacha (Ash-Shayx togʻi). Yer yuzasi platodan iborat, gʻarbiy tomoni tik, sharqiy tomoni zinapoyaga oʻxshab pasayib boradi. Ohaktosh va qumtoshdan iborat. Sharqida chala choʻl oʻsimliklari, gʻarbiy togʻ yon bagʻri va vodiylarda doim yashil dub oʻsadi. A.dan Damashq — Bay-rut avtomo-552bil yoʻli va temir yoʻl oʻtgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antilogarifm

Antilogarifm — logarifmi berilgan qiymatga teng son. Odatda, A. oʻnli logarifmga nisbatan qaralib, uning jadvali oʻnli logarifmlar jadva-li bilan birga beriladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antilopalar

Antilopalar — quvushshoxlilar oilasiga mansub hayvonlarning eski nomi. Ilgari A. ga echki, qoʻy va hoʻkizlardan boshqa barcha quvushshoxli hayvonlar kiritilgan. Hozir A. urugʻiga faqat bir tur — garnu antilopasi kiri-tiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimetabolitlar

Antimetabolitlar (anti… va yun. metabole — oʻzgarish) — tirik organizmlarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil boʻladigan oraliq bi-rikmalarning oʻzlashtirilishini izdan chiqaradigan moddalar. Organizmga yot moddalardan hisoblanadi. A. kimyoviy xossalari va tuzilishi bilan hayot uchun zarur moddalar (metabolitlar)ga yaqin turadi. Shuning uchun A. metabolitlarning parchalanishi yoki sintezida ishti-rok etadigan fermentlar bilan reaksiyaga kirishib, kompleks birikmalar hosil qiladi. Natijada fermentlar faoliyati toʻxtab, biokimyoviy jarayonlar buziladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimiotik moddalar

Antimiotik moddalar — koʻz qorachigʻini kengaytiradigan dorilar; ular koʻz rangdor pardasining aylanma silliq muskullarini boʻshashtiradi (pa-rasimpatik nerv impulsini toʻxta-tish hisobiga). Antimiotik moddalar ga m- xolinoblokatorlar — atropin sulfat, platifillin gi-drotartrat va boshqa kiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimodda

Antimodda — antizarralardan tashkil topgan materiya tizimi. Antinu-klonlar antiyadroni, antiyadro bilan anti-elektronlar (pozitronlar) antiatomni, anti-atomlar antimolekulani hosil qiladi va hokazo Shu ravishda antizarralardan hosil boʻlgan turlicha antijismlar, antiyulduzlar, antigalaktikalar mavjud boʻlishi ehtimoldan xoli emas. Anti-elektron, antiproton, antineytron va boshqa ayrim antizarralar koʻplab tajribalarda aniqlandi. Antiproton bilan bir anti-neytrondan tashkil topgan antivodorod yadrosi va ikki antiproton bilan anti-neytrondan tashkil topgan antigeliy yadrosi borligi ham oʻgkazilgan tajri-balarda maʼlum boʻldi. Materiya va modda tushunchalari aynan tushunchalar emas. A. kabi modda ham materiya shakllaridan biri. Modda elektron, proton, neytron singari zarralardan tashkil topgan atom va molekulalar toʻplamidan iborat. Ma-teriyaning modda shaklida yashashi fanga koʻpdan maʼlum. Materiyaning A shaklida yashashi faqat 20-asr dagina aniqlandi. Yer yuzasi yoki kosmos mikyosida modda bilan Aning oʻzaro taʼsiri, jumladan, ularning annigilyatsiji natijasida rr beri-shi mumkin boʻlgan katta energiyali turli hodisalarni oʻrganish kelajak fizikasining muhim masalalaridandir. Atom va antiatom toʻqnashishda juft elektron-pozitronlarning, shuningdek, nuklon va antinuklonlarning shiddat-li annigilyatsiya jarayonlari yuz beradi. Barcha mazkur jarayonlar natijasida kat-ta miqdorda energiya ajralib chiqadi. Hozirchalik fan annigilyatsiya energiya-sidan foydalanishning samaraliligi haqida fikr yuritish imkonini bera oladigan darajada yetarli dalillarga ega emas. Bu energiyaning koʻp qismi ney-trino oqimiga hamda moddalar bilan suct oʻzaro taʼsirda boʻladigan gʻoyat qisqa toʻlqinli gamma-nurlarga toʻgʻri keladi. Shunga asoslanib aytish mumkinki, annigilyatsiyaning barcha energiyasidan toʻliq foydalanishga yaqin vaqtlarda eri-shish ehtimoddan uzoq. Agar haqiqatan bu gʻoya amalga oshadigan boʻlsa, inson gʻoyat bitmas-tuganmas energiya manbaiga ega boʻladi. Zotan, 1 kg modda va A.ning toʻliq oʻzaro taʼsirida ajralib chiqadigan energiya 3 milliard tonna toshkoʻmir yon-ganda olinadigan energiyadan 3 milliard marta, shuncha miqdordagi uranning atom reaktorida „yonishi“dan hosil boʻladigan energiyadan esa ming marta ziyod boʻladi. Ad.: Shirokov Yu. M., Yudin N. P., Yadernaya fizika, M., 1972; Bekjonov P. B., Modda tuzilishi, T., 1997.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimonidlar

Antimonidlar — surma elementining metallar bilan hosil qilgan birikmalari. Erish temperaturalari nisbatan yuqori boʻlgan qattiq moddalar. Vodorod antimonid (stibin) nihoyatda zaharli gaz. Metall Antimonidlar uz xossalari bilan nitridlarga oʻxshaydi. Davriy sistemaning birinchi, ikkinchi va qisman uchinchi guruhlaridagi asosiy guruh elementlarning Antimonidlarida surma uch valentli boʻladi. Qoʻshimcha guruh metallarining Antimonidlarida surmaning valentligi uchdan ortiq yoki kam boʻlishi mumkin. Alyuminiy, galliy va indiy metallarining Antimonidlari yarimoʻtkazgich xossasiga ega. Baʼzi metallarning Antimonidlari yumshoq materiallarning qattiqlik va moʻrtligini oshirish maqsadida sanoatda qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimonit

Antimonit (surma yaltirogi) -sulfidlar sinfiga mansub mineral. Sb2S3. Aralashmalari: Bi, As, Ag, Ai. Qattiqligi 2 — 2,5. S.ogʻ. 4,5 — 4,6. Moʻrt. Rangi poʻlatsimon kulrang. Kristallari ignaga oʻxshash va prizmatik shaklda. Yaxlit massa tariqasida ham uchraydi. Koʻpincha, u kinovar bilan past temperaturali (epitermal) konlarda boʻladi. Surma oli-nadigan asosiy mineral. A.ning yirik konlari Yaponiya, Xitoy, Rossiya (Krasno-yarsk oʻlkasi) va Ukrainada; Oʻzbekistonda Fargʻona vodiysi, Qizilqum (Qaqpatos)da uchraydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Antimutagenlar

Antimutagenlar (yun. ami — qarshi va mutagenlar) — sunʼiy (in-dutsirlangan) yoki tabiiy (spontan) mu-tatsiyalarning paydo boʻlishini kamay-tirish xususiyatiga ega moddalar. Anti-mutagen taʼsirga ega boʻlgan preparatlar turli tipdagi kimyoviy birikmalardan iborat: purinli ribozidlar; alifa-tik poliaminlar; akridin va uning aminli hosilalari; xinakrin va uning analoglari; benzakridin va xinolin hosilalari; antibiotiklar (streptomi-sin, xloramfenikol, aktinomitsin D); sulfanilamidli preparatlar; digidro-piridinlar va 3-oksipiridinlar; baʼzi aminokislotalar; fenolli birikmalar (gʻallatlar, ionol, parakvatlar, katexinlar); aminopropionli kislotalarning anilidlari va boshqa Basharti kimyoviy muta-genlar tabiiy (spontan) mutatsiyalarning vujudga kelishida muhim ahamiyatga ega ekan, demak hujayralarda bu mutagenlar qarama-qarshi taʼsir koʻrsatuvchi anti-mutagen kuchga ega, ammo asosiy vazifasi mutatsiyalarning tabiiy sodir boʻlish tezligini susaytirishdan iborat bufer tizim ham boʻlishi kerak. Katalaza shun-day taʼsirga ega. Katalaza ishtirokida vodorod peroksidining mutagen taʼsiri tezda toʻxtaydi. Atrof muhit omillari (radiatsion, kimyoviy va boshqalar) mutagen taʼsiri xavfining tobora oshib borishi sababli, uni-versal A.ni yaratish muammosi oʻta muhim amaliy ahamiyat kasb etadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil