MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Hofiz Asad

Hofiz al-Asad ( ; 1930.6.10, Loziqiya viloyati, Qardoha shahri — 2000.10.6, Damashq) — Suriyaning davlat va siyosat arbobi, armiya generali (1968). Dehqon oilasida tug‘ilgan. 1955 y. Halab shahridagi Harbiy-havo kuchlari kollejini tugatgan. 1964 — 70 yillarda Suriya Arab Respublikasi (CAP) Harbiy-havo kuchlari va havo hujumidan mudofaa qo‘shinlari qo‘mondoni, ayni paytda 1966 y.dan mudofaa vaziri. 1970 y. noyabrdan SAR bosh vaziri va mudofaa vaziri. 1971 y.dan SAR prezidenti va Arab sotsialistik uyg‘onish partiyasi bosh kotibi. 1971-yil 12-martdan to 2000-yil 10-iyungacha Suriya prezidenti lavozimida ishlagan..

Sh. qarang 
 Bashshor Asad

Manbalar
Asadiy Tusiy Abu Mansur Ali ibn Ahmad

Asadiy tusiy Abu Mansur Ali ibn Ahmad (11-asr) — shoir va tilshunos. Ozarbayjonda yashab, fors tilida ijod etgan. Uning xalqogʻzaki ijodi yoʻlida yozilgan 9000 baytdan iborat „Gershasp-noma“ (1066) dostoni mavjud. Fors ti-lining eng qadimgi izohli lugʻati „Lugʻati fors“ (1060) ham A. T. qalamiga mansub. Bu lugʻatda Rudakiyning „Kalila va Dim-na“, Unsuriyning „Vomiq va Azro“ kabi asarlaridan ayrim baytlar keltirilgan. A. T. fors adabiyotida munozara janrini boshlab bergan shoir. Uning „Yer va osmon“, „Kecha va kunduz“, „Nayza va ka-mon“, „Musulmon va kofir“, „Arab va ajam“ kabi besh munozarasi hozirgacha saqlangan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Shoirlar
Kishilar
Olimlar
Tilshunoslik
Mirumar Asadov

Mirumar Asadov (1927-yil, Samarqand shahri – 2010-yil) – meʼmorlik yodgorliklarini taʼmirlovchi usta, Oʻzbekiston Qahramoni (1996). Samarqand yodgorliklarni taʼmirlash bilim yurtini tugatgan (1941). Tojikiston davlat untida oʻqigan (1962 – 65). Toshkent shahridagi Alisher Navoiy nomli opera va balet teatri binosi qurilishida (1947), Tojikistondagi qator yodgorliklarni taʼmirlashda ish-tirok etgan (1950 – 55).

Biografiyasi 
Mirumar Asadov 1927-yil 7-sentabrda Samarqand shahrida tugʻilgan. Ikkinchi jahon urushi boshlanganda Moskvadan Samarqandga sanʼat instituti koʻchirildi. Mirumar Asadovning shaxsiy xotiralariga koʻra, u moskvalik mutaxassislardan chizmachilik va naqqoshlik, yogʻoch oʻymakorligi boʻyicha buxorolik mashhur hunarmand Shirin Murodovdan bilim va tajriba oʻrgangan. 1941-yilda Samarqand yodgorlik taʼmirlash bilim yurtini tamomlagan.

1964-yilda Tojikiston Davlat universitetini tamomlagan.

1947-yilda Toshkentda Alisher Navoiy nomidagi opera va balet teatri qurilishida, Tojikistondagi bir qator yodgorliklarni restavratsiya qilishda qatnashgan. Mirumar Asadov Tojikistonning Panjikent shahridagi Sadriddin Ayniy maqbarasi va Rudakiy maqbarasini taʼmirlashda qatnashgan.

1950—1955-yillarda Samarqanddagi Ulugʻbek madrasasi, Amir Temur maqbarasi, Bibixonim masjidi, Tillakori, shuningdek, Buxorodagi Mir Arab madrasasi, Bahouddin Naqshband maqbarasini taʼmirlashda qatnashgan. Toshkentdagi Yunusxon madrasasi va Qaldirgʻochbiy maqbarasida restavratsiya ishlarini olib borgan.

Oʻzbekiston mustaqillikka erishgach, usta ishlagan birinchi muhim obyekt Buxoro viloyatidagi Bahouddin Naqshband maqbarasi boʻldi. Deyarli vayron boʻlgan va tarixiy qiyofasini yoʻqotgan maqbara hukumatning maxsus farmoyishi asosida taʼmirlandi.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov 1996-yilda maʼnaviy madaniyat yodgorliklarini tiklashga qoʻshgan hissasi uchun Mirumar Asadovni „Oltin yulduzi“ medali va „Oʻzbekiston Qahramoni“ unvoni bilan taqdirlagan.

Mirumar Asadov 2010 yilda vafot etgan.

Oilasi 
Mirumar Asadov akalari Usta Mirusmon va Usta Mir-Saidlar bilan birgalikda tarixiy obidalarni restavratsiya qiluvchi ustalar sulolasini yetishtirdilar.

Yana qarang 
Usta Shirin Murodov

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻzbekiston qahramonlari
1927-yilda tugʻilganlar
2010-yilda vafot etganlar
Hamza nomidagi Oʻzbekiston Davlat mukofoti laureatlari
Kishilar:Madrasalar
Toʻraxon Asadullayev

Toʻraxo Asadullayev (1941.14.4, Kasbi tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1994). Qarshi pedagogika institutini tugatgan (1966). 1972-75 yillarda Kasbi tumanidagi 13-maktabda yetakchi, 1975-yildan 20-maktabda, 1995-yildan 2-maktabda oʻzbek tili va adabiyoti oʻqituvchisi. Asadullayev oʻzining pedagogik faoliyati davomida butun diqqat-eʼtiborini oʻquvchilarga puxta bilim berish, ularning dunyoqarashini shakllantirish, ol-gan bilimlari asosida mustaqil fikrlashga qaratdi. Asadullayev maktabda namunali oʻzbek tili va adabiyoti kabinetini tashkil etgan. „Oʻqituvchi ijodkorligi dars samaradorliga“ mavzuidagi metodik qoʻllanmasi chop etilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
1941-yilda tugʻilganlar
14-aprelda tugʻilganlar
Asakabank

"Asakabank" — Oʻzbekistondagi ixtisoslashtirilgan aksiyadorlik jamiyati. Oʻzbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qaroriga koʻra 1995-yil 7-noyabrda tashkil etilgan. Boshqaruvi Toshkent shahrida joylashgan. Respublikaning barcha viloyatlari markazlarida jami 21 ta filiali va 4 ta mini bank mavjud, jumladan, Qoraqalpogʻiston (Nukus shahri)da, Asaka, Qoʻqon, shuningdek Toshkentda („Avtotransport“) filiallari bor. Respublikada avtomobil sanoati va unga xizmat koʻrsatadigan infratuzilmalarni rivojlantirishni moliyalash (asosan, „OʻzDEUavto“ qoʻshma korxonasi va unga butlovchi qismlar ishlab chiqarish loyihalari), Oʻzbekiston fuqarolariga avtomobillar sotib olishda qulayliklar yaratish, yalpi kredit hisob-kitob xizmatlari koʻrsatish, qimmatli qogʻozlar bilan operatsiyalar va boshqa xizmatlarni amalga oshiradi. 2022-yil 1-oktabr holatiga koʻra bankning jami aktivlari 49,5 trln soʻmni tashkil etmoqda. Bankning jami kapitali 6,5 trln.soʻmga teng boʻldi. 20 ta kredit liniyalari 23.5 trln soʻmga yetdi (1997-yil 1yanvar)..

Filial 
Respublika boʻyicha bank 1 ta savdo ofisi, 21 ta
filial, 14 ta bank xizmatlar markazi, 4 ta minibank, 169 ta bankomat, 28 ta
Infokiosklar, 65 ta „24/7 ATM“ budkalariga ega.

Fonon 
2021-yilda Markaziy Osiyodagi eng yirik zavod sifatida ish boshlagan „FONON“ zargarlik zavodi „Asakabank“ tomonidan moliyalashtirilgan. Loyihaning umumiy qiymati 28,3 million yevroni tashkil qiladi. Ushbu qiymatning 19 million yevrosi „Asakabank“ mablag‘lari hisobidan tashkil qilingan.

Aksiyadorlari 

2023-yil holatiga koʻra bankga egalik qiluvchi aksiyadorlar ulushlari quyidagicha taqsimlangan:

Rasmiy ilovasi 
Bankning rasmiy ilovasi — Asakabank, Android va IOS operatsion tizimlari uchun ishlab chiqarilgan.

Manbalar
Asakaovdon

Asakaovdon — Ustyurt platosining janubidagi tektonik botiq. Shimda Markaziy qirlar (Qorabovur qirlari) va janubida Ustyurt koʻtarilmalari (Qoplonqir qirlari va uning gʻarbdagi davomi) oʻrtasida joylashgan. Geologik jihatdan Asakaovdon bukilmasi oʻrniga mos keladi. A.da paleozoy jinslari 5000 m chuqurlikda joylashgan. Shimoliy yon bagʻrida Shoxpaxti va Shimoliy Asakaovdon strukturalari mavjud. Shoxpaxti strukturasida quyi yura yotqiziqlari quyi triasning argillit va ohaktoshlari ustida joylashgan. Yura va boʻr dav-ri yotqiziqlari qumtosh, gravelit, gil, ohaklashgan qumtosh, angidritdan iborat. Yuqori boʻrning yotqiziqlarida mergel va ohaktosh ham bor. Paleogen yotqiziqlari gilli alevrolit, neogenda sarmat yarusi (yuqori miotsen)ga oid ohaktosh, mergel va qumtoshlar kengroq tarqalgan. Apsheron yotqiziqlari (pliotsen), shagʻal va konglomeratdan iborat. A. usti qadimgi delyuvial-prolyuvial va yoshroq koʻl-allyuvial yotqiziklari bilan band. A.ning uz. gʻarbdan sharqqa qariyb 90 km, eni 20 — 40 km. Tubining mutlaq balandligi 30 dan 60 m gacha. Maydoni 5600 km². Janubiy qismi bir oz koʻtarilgan. Shimoliy qismi esa pastroq. A. tubining oʻrtaroq qismidagi zamini toshloq, gipslashgan marza botiqni ikkiga boʻlib turadi. Botiqlar tubida qoldiq doʻngliklar bor. Pastqamliklar koʻl-allyuvial yotqiziqlar bilan band. Shamol harakati natijasida turli relef shakllari hosil boʻlgan. Aning yon bagʻirlari chuqur oʻzanlar bilan oʻyilgan. A.da grunt suvlari atrofdagi kir va tekisliklarda vujudga kelib, botiq tomon oqim hosil keladi. Minerallashuv darajasi har lda 60 — 100 g ni tashkil qiladi. Sariqamish botigʻidagi koʻlning sathi koʻtarilib borayotganligi sababli A. grunt suvlari sathi ham sharqiy qism (Shoʻrja botigʻi)da koʻtarilib bormoqda. A.ning janubiy toshloqpi va marzali qismining tuprogʻi gipslashgan boʻz-qoʻngʻir tuproq, pastqamliklarda taqirlar, shoʻrxoklar bor. Aning sharqiy va markaziy hududlarida qorasaksovulzor va shoxilakzorlar keng tarqalgan, doʻngliklarda yulgʻun, qumliklarda juzgʻun, selin, qum akatsiyasi (quyonsuyak) oʻsadi. Shoxpaxti strukturasida tabiiy gaz konlari bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Oʻrta Osiyo
Asal

ʻʻʻAsalʻʻʻ yoki ʻʻʻbolʻʻʻ — ishchi asalarilar oʻsimliklar gulidagi shira (nektar)ni organizmida qayta ishlash yoʻli bilan hosil qiladigan shirin suyuqlik. Asalarilar asalni uya kataklariga oʻzlari uchun oziq qilib gʻamlaydi. Asal oʻz tarkibiga koʻra nektardan farq qiladi. Asalda 80 % dan koʻproq uglevodlar (glukoza, fruktoza), 0,4 % kul, 13 — 20 % suv boʻladi. Asalda odam uchun foydali moddalarning 70 dan ortiq turi bor. Shuningdek, asalda mineral moddalar: kalsiy, natriy, kaliy va boshqalar; mikroelementlar, organik kislotalardan olma, limon kislotalari, vitaminlar (V2, V6, RR, C, E, K) borligi aniqlangan. Tabiatdan olinish manbaiga koʻra gul (nektar) va shira (oʻsimlik barglari va poyalaridan ajraladigan shira) asaliga boʻlinadi. Guldan olingan asal ham oʻsimlik turiga qarab beda, yantoq, kungaboqar, gʻoʻza va boshqalarga ajraladi. Asal oʻzining taʼmi, hidi, rangi jihatidan, shuningdek qaysi faslda qanday oʻsimlik gulidan yigʻilganligiga va joyi (togʻ, oʻrmon, vodiy)ga qarab ham farqlanadi. Eng yaxshi asal — togʻ asali, chunki u turli dorivor gullardan yigʻiladi. Oq akatsiya, beda, olma, shaftoli va boshqa oʻsimliklar gulidan toʻplangan asal ham sifatli, oftob kam tushadigan oʻrmon gullari va yetishtirishda turli zaharli dorilar sepiladigan texnika oʻsimliklari, masalan, kanopdan olingan asal ancha sifatsiz hisoblanadi. Asal mumkataklardan maxsus asalajratkich moslamalar bilan ajratib olinadi. Asal qimmatli oziq-ovqat mahsuloti, uning 1 kilogrammida oʻrtacha 3200 kaloriya energiya bor. Asaldan tibbiyotda qadimdan dori-darmon sifatida foydalanilgan. Hozir farmatsevtika sanoatida turli dori-darmonlar ishlab chiqariladi. Asalning oʻzi turli kasalliklarga parhez va davo vositasi tarzida beriladi. XX asrning 60-yillaridan boshlab tibbiyotda asal bilan davolash usullari — apiterapiya shakllandi. Asal oziq-ovqat sanoatida ham ishlatiladi.

Barra asal namligi 18-19% va pH 3-4 boʻlib, yopiq idishda suvdan va havo namligidan saqlansa, bir necha yuz yil aynimaydi. Biroq asal vaqt oʻtishi bilan kristallanib, qotib qolishi mumkin; bunda uni suyuqlashtirish uchun kuchsiz qizdirish kerak.

Manbalar

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Havolalar 
 Asal turlari
Asal sirkasi

Asal sirkasi — asal idishlari yuvindisidan tayyorlanadigan sirka. Asal sirkasi lazzatli, undan asalning xushboʻy hidi keladi. Asal sirkasi ni tayyorlash: 10 l yuvindi sharbatga achitqi va qattiq non burdalari solinadi, aralashtirib, iliq joyga qoʻyiladi. Bijgʻish tugagach, tindirib shisha idishlarga quyiladi. Shuningdek, asal sharbatiga vino va qora non burdalarini qoʻshib (1:1) ham sirka tayyorlash mumkin. Asal sirkasi oziq-ovqat sifatida oddiy sirka qatorida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari biti

Asalari biti (Braula coeca) — toʻgarak chokli kaltamoʻylovlilar kenja sinfi braulidlar oilasiga mansub pash-sha. Uzunligi 1,4 — 1,5 mm. Qanotlari boʻlmaydi. Asalari kommensali hisoblanadi. Asalarilar tanasida, asosan koʻkragi bilan qorni oraligʻida tishchali tirnoqlari yordamida yopishib olib yashaydi. Ishchi arilarning urgʻochilariga va yosh arilarga beradigan ozigi bilan oziqlanadi. Bitta ari tanasida 75 gacha Asalari biti boʻlishi mum-kin. Tuxumlarini ari uyasidagi katakchalarning qopqogʻiga qoʻyadi, lichinkalari katakchalarni teshib, undagi gʻamlangan changlar yoki mum bilan oziqlanadi. Asalarilarda uch-raydigan braulidlarning boshqa ayrim turlari ham Asalari biti deb ata-ladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari boʻrisi

Asalari boʻrisi, filant (Philanthus triangulum) — kovlovchi arilar (sphecidae) oilasiga mansub xasha-rot. Uzunligi 17 mm gacha, yerdagi kovaklarga, koʻpincha uncha katta boʻlmagan jarli-klarga uya quradi. Urgʻochisi oʻz naslini falajlangan arilar bilan boqadi yoki ular yiqqan nektardan foydalanadi. Filantlarning boshqa turlari yakka yashovchi arilarni ovlaydi. Asalari boʻrisi asalarichilikka katta ziyon keltiradi. Kurash chorasi asalarilar bo-qiladigan joylar yaqinidagi Ab. uya qurishi mumkin boʻlgan, foyda-lanmaydigan joylarni haydab, ularning uyalarini buzib tashlashdan iborat.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari gulchangi

Asalari gulchangi — asalarilar gullardan yigʻgan va mumkataklarga zichlagan, ustidan asal quyilgan gul chan-glari. Katakdagi gulchangning asal shi-milgan yuqori qavati havoni oʻtkazmaydi. Anaerob sharoitlarda fermentlar, bak-teriyalar, achitqi zamburugʻlar taʼsirida katakda sut kislotasi miqdori ortib boradi va gulchanglar aralashmasi asal ishtirokida A. gulchangi (perga) ga ayla-nadi. A.g. tarkibida 13 — 60% oqsillar, 25 — 70% qand, yogʻlar, mineral tuzlar, vitaminlar, fermentlar, gormonlar bor. A.g. asalarilar uchun qimmatli oqsil-uglevodli ozuqa hisoblanadi. Asalarilar, ayniqsa, bahor paytida oilani oʻstirish davrida gulchangni koʻp sarflay-dilar. Uning bahorda taqchilligi asalari oilalarining koʻpayishini toʻxtatib qoʻyadi. Bir yilda bir asalari oilasi 20 — 30 kg gulchang isteʼmol qiladi. Asalari gullaridan olingan A.g. tibbiyotda yurak, oshqozon-ichak, buyrak, jigar va kam-qonlik kasalliklarini davolashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari yelimi

Asalari yelimi yoki propolis — yumshoq, yopishqoq, xushboʻy, nordon, sargʻish-yashil yoki jigarrang modda; smola, mum, efir moyi va gul changidan tashkil topgan. Tarkibida vitaminlar, aromatik kislotalar, flavonoidlar, kumarinlar, polisaharidlar va boshqa moddalar bor. Asalari yelimi mikroblarni oʻldirish xususiyatiga ega boʻlgani uchun teri kasalliklarida surtiladigan malhamlarga qoʻshiladi.

Manbalar

Havolalar 

Moddalar
Asalari zahari

Asalari zahari, apitoksin (lotincha: apis — asalari, yun. toxikon — za-har) — ishchi asalarilar tanasidagi ipsimon bezlari ajratadigan oʻtkir hidli achchiq, och sariq, shaffof suyuqlik. Asalari zahari tarki-bida biol. faol moddalar, fermentlar, erkin aminokislotalar, chumoli, xlo-rid, ortofosfat kislotalari, gistamin, xolin, triptofan, oltingugurt, magniy fosfat va boshqa moddalar bor. Asalari zahari tarkibidagi taʼsir qiluvchi moddalar gistamin glikozidi, lipidlar, hayvonot sapo-ninlariga yaqin turadigan moddalardan iborat. Zichligi 1,313. Suvdatez, chumoli kislotada va 60°li spirtda sekin eriydi. Asalari chaqqanda 0,2-0,3 mg zahar ajratadi. Asalari chaqqan joyda qattiq ogʻriq va shish paydo boʻladi. Asalari chaqqan joyga darhol validol eritmasi yoki sarimsoq kesib surtilsa, ogʻriq qoladi, shish paydo boʻlmaydi. Asalari zahari dan tibbiyotda radikulit va bod kasalli-klarini davolashda foydalaniladi. Bunda organizm bevosita asalarilarga chaktiriladi yoki tarkibida Asalari zahari boʻlgan dorilar qoʻllaniladi. Bu preparatlardan bronxial astma, gipertoniya kasalliklarini davolashda ham foydalanish mumkin. Bod va radikulitni davolashda tarkibida Asalari zahari boʻlgan virapin (1 g vira-pinda 0,15 mg Asalari zahari boʻladi) surtma holida qoʻllaniladi. Tarkibida Asalari zahari bor dorilardan qon tomirlarini kengaytirish va moddalar almashinuvini yaxshilashda foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari kasalliklari

Asalari kasalliklari — asalarilarda uchraydigan kasalliklar. Asosan infeksion, invazion (yuqumli) va yuqumsiz kasalliklarga boʻlinadi. Infeksion kasalliklardan Amerika chirish kasalligi (gʻumbakda) va Yevropa chirish kasalligi (lichinkalarda) koʻp uch-raydi. Romlardagi kataklarga qoʻyilgan urugʻlar chirib ketishi bilan ku-zatiladi. Kasallikni zamburugʻlar qoʻzgʻatadi. Da-volash va kurash choralari: uyadagi zarar-langan romlar dezinfeksiya qilinadi, shifobaxsh qiyom (2 kg shakar, 1 l suv)ga penitsilin, norsulfazol, streptomitsin kabi antibiotiklardan biri (1l qiyomga 1 g hisobida) qoʻshib beriladi. Yuqumli kasalliklardan nozematoz kasalligi asalarilarning oʻrta ichaklarini zararlab, kuchli ich ketish bilan kuzatiladi. Nozema apis zamburugʻlari sporalari qoʻzgʻatadi. Kasallangan arilar romlarda emas, uya devorlariga yopishib turadi. Davolash: shifobaxsh qiyom (2 kg shakar, 1 l suv)ga fumaglin (1 l ga 50 — 100 g) qoʻshib be-riladi. Davolash 5 — 7 kun oraliq bilan 2 — 3-marta takrorlanadi. Yuqumli kasalliklardan yana biri kanalar qoʻzgʻatadigan varroatoz kasalli-gidir. Oʻrta Osiyoda keng tarqalgan. Ka-nalar asalarilarning choti, qanoti osti va qorin qismlarida parazitlik qiladi. Kurash choralari: asalari romlari ostiga vazelin surilgan tunuka qoplama qoʻyiladi. Fenotiazin preparati tuta-tilib, uya 30 — 40 min. dimlanadi (tu-tun taʼsirida kanalar vazelin surtil-gan tunuka qoplamaga toʻkilib, yopishib qoladi). Uya ochilib shamollatiladi va kanalar yigʻib olinib kuydiriladi. Yuqumsiz kasalliklardan zaharli va zararli oʻsimliklardan olingan ne-ktar, gulchang, shuningdek turli ki-myoviy moddalardan zaharlanish koʻproq uchraydi. Davolash: kasallik belgilari aniqlanishi bilan kechqurun asalarilarga iliq suv yoki 20% li shakar qiyomi beriladi. Asalarizorni boshqa joyga koʻchirish yaxshi natija beradi. Ibrohim Joʻrayev.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari mumi

Asalari mumi — ishchi asalarilar mum bezlarida ishlab chiqaradigan yogʻsimon suyuqlik. Asalari mumi mum oynachalarida joylashgan mayda teshikchalar orqali 685tashqariga chiqib, havo taʼsirida qotadi va och sariq plastinka koʻrinishga keladi. Mumni faqat yosh arilar (10 — 20 kunga-cha boʻlgan yoshdagi) ishlab chiqaradi. Mav-sum davomida bitta oila 0,8 — 2 kg gacha mum ishlab chiqarishi mumkin. Mum tarkibida 300 dan oshiq elementlar boʻlgan murakkab aralashma boʻlib, ular murakkab efirlar aralashmasi (75% gacha), yogʻ kislotalari, uglevodorodlar va boshqalardan iborat. Mum vi-taminga boy (asalari uyasidan olingan 100 g mumda 4096 ME A vitamini bor). Solishtirma massasi 0,956 — 0,969. 62 — 72°da eriydi. Suvda erimaydi, efir, xloroform, benzol, benzin, skipidar moyida oson eriydi. Mumdan yangi asalari oilalari uchun mumparda tayyorlanadi, asosan, kosmetikada, oziq-ovqat sanoati-da, tibbiyotda va texnikada ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalari qutisi

Asalari qutisi — asalari oi-lasini boqish uchun maxsus jihozlangan quti. Yogoch taxtalardan yasaladi. Asalari boqiladigan qutilar 19-asr boshlarida yaratilgan. Asalari qutisining Dadan-Blatt, yotiq, Rut turlari bor. Dadan-Blatt qutisi asosiy uya qutisidan va bir yoki ikkita magazindan (qoʻshimcha ustki qutidan) iborat. Kugiga eni 435 mm, boʻyi 300 mm li 12 rom, magazinlarga boʻyi 150 mm li 12 rom joylashadi. Yotiq A.Q- korpus va qopqokdan iborat. 16 — 24 rom joylashadi. Rut Asalari qutisining tag poli sugʻurib olina-digan boʻlib, quti va 1 — 2 magazindan iborat. Har qaysi qutiga va magazinga eni 435 mm va boʻyi 230 mm 10 rom joy-lashadi. Oʻzbekistonda, asosan, Dadan-Blatt va Rut tik Asalari qutisi dan foydalaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalarisimonlar

Asalarisimonlar () — nashtarli pardaqanotlilar turkumining bitta oilasi (ayrim adabiyotlarda katta oilasi), 20 mingdan ortiqtoʻrni oʻz ichiga oladi. Koʻpchilik asalarisimonlar yopiq urugʻlilar gulidan nektar va gulchangi yigadi; ta-nasi gulchangini yigʻishga moslashgan qalin tuklar bilan qoplangan; orqa oyogʻi panjasining birinchi boʻgʻimi kengayib gul changini toʻplovchi chuqurcha-savatchani hosil qiladi. Ogʻiz apparati pastki jagʻlar va pastki labning oʻzgarishidan hosil boʻlgan hartumdan iborat, lekin kemiruvchi ogʻiz apparati tuzilishiga xos belgilar — yuqori lab va yuqori jagʻlarning saqlanib qolganligi tufayli kemiruvchi-soʻruvchi ogʻiz apparati deb ataladi. Deyarli barcha asalarisimonlarning nashta-ri boʻladi. Ayrim asalarisimonlar (masalan, asalarilar, paxmoq arilar, galiktlar, qizil arilar, sariq arilar, barg kemiruvchilar) odamni chaqib olganida kuchli ogʻriq paydo qiladi. Koʻpchilik asalarisimonlarning nashtari odam terisini teshib oʻta olmaydi. Asalarisimonlar hayot kechirishiga koʻra yakka yashovchilar, pa-razitlar va jamoa boʻlib yashovchilarga boʻlinadi. Yakka yashovchi asalarisimonlar mustaqil in quradi, tuxumdan chiqqan qurtini gul ne-ktari va gul changi aralashmasidan iborat oziq bilan boqadi (kolletlar, andrenalar, galiktlar, melittalar, osmiyalar). Ayrim yakka yashovchi asalarisimonlar tuproqqa, loy devorlarga, jarliklarga uya quradi, baʼzan yi-rik koloniya hosil qiladi (antoforalar). Mayda asalarisimonlar — seratinlar (Ceratina urugʻi) butalar shoxiga, malina va maymunjonga oʻxshash yumshoq oʻzakli oʻsimliklarning qurigan shoxlariga uya quradi. Yirik arrakash ari () qurigan yogʻochlar (toʻnka, taxta)ga in quradi. Parazit asalarisimonlar (Anthophora)ning urgʻochisi oʻz tuxumlarini boshqa arilar (andrenalar, kollektlar, galiktlar) uyasiga qoʻyadi. Jamoa boʻlib yashovchi asalarisimonlar tuzilishi va bajaradi-gan vazifalariga binoan bir-biridan farq qiladigan individlardan tashkil topadigan oilani hosil qiladi (tukli arilar, asalarilar, kakku arilar). Tuk-li arilar va asalarilar oilasi bitta yirik ona ari, juda koʻp voyaga yetmagan ishchi arilar, bir necha erkak arilardan iborat. Kakku arilar paxmoq arilar uya-siga kirib olib, onalarini oʻldiradi va uning katakchalariga oʻz tuxumini qoʻyadi. Asalarisimonlarning hayoti yopiq urugʻlilar hayoti bilan chambarchas bogʻliq. Evolyutsiya davomida oʻsimliklar bilan asalarisimonlar bir-biriga katta taʼsir koʻrsatgan. Arilarda gulni changla-tib, gul changi va nektarini yigishga im-kon beradigan moslashuv belgilari pay-686do boʻlgan. Oʻsimliklarda esa changlatuvchi hasharotlarni jalb kiladigan belgilar (nektar ishlab chikaruvchi bezlar, gul rangi, hidi) rivojlangan. Asalarisimonlar gullarni chan-glatib, oʻsimliklarning hosildorligini oshirishga yordam beradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalarichilik asboblari

Asalarichilik asboblari — asalari boqishda va asalarichilik mahsulotlarini ajratib olishda qoʻllaniladigan asbob-uskunalar. Asala-687rilarni nazorat qilishda himoyalanish, asalari uyalarini tozalash, mumkataklar, yogʻoch romlar tayyorlash, ona asalarilarni parvarishlash, asalni ajratib olish asboblaridan iborat. Asalarilar uchun qulay sharoitlar yaratish, asal sifatini yaxshilash uchun ishlatiladi, asalarichilik mahsulotlarining nest-nobud boʻlmasligini taʼminlaydi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asaldarakchilar

Asaldarakchilar (Indicatoridae) -qizilishtonlar turkumi oilasi. 11 tacha turi bor. Afrika va Janubi-Sharqiy Osi-yoda tarqalgan. A. chumchukdan kattaroq boʻlib, oʻrmonlarda yashaydi. Koʻp turlari hasharotlar va baʼzi turlari asalari lichinkalari, gʻumbaklari va mumi bilan oziqlanadi. Terisi qalin boʻlgani uchun asalarining chaqishi ularga taʼsir etmaydi. A. tuxumini boshqa kushlar iniga qoʻyadi. Joʻjalari yuqori va past-ki jagʻlaridagi tishga oʻxshash oʻsimtasi yordamida in egasining joʻjalarini oʻldiradi. A.ning oʻzi asalari uyasiga yetolmaydi, ular ari uyasi yaqinida chi-rillab, oʻrmonda yurgan odam yoki asalxoʻr hayvonʼeʼtiborini tortadi. A. odam yoki hayvon buzgan uyadagi asal qoldiqlari va mum bilan oziqlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Asalning shakarlanishi

Asalning shakarlanishi (qotishi) — asalning suyuq holatdan kri-stallanib, qattiq holatga oʻtishi. Asalning shakarlanishi bilan dur bogʻlab, choʻka boshlaydi. Asalning tezroq yoki sekinroq choʻkishi tarki-bidagi shakarning oz-koʻpligiga bogʻliq. Akatsiya, shalfey, gilos daraxtlaridan yigʻilgan sifati yuqori asal sekin; gʻoʻza, kanop, beda, kungaboqar oʻsimliklari shiralaridan olingan asal tez shakarla-nadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil