MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Siydik haydovchi dorilar

Siydik haydovchi dorilar (diuretiklar), peshob haydovchi dorilar — organizmdan siydik chiqarilishini kuchaytiradigan dorilar. Siydik haydovchi dorilard. toʻqima va tana boʻshligʻidagi suyuk/shk miqdorini kamaytiradi, shuning uchun ular organizmda suv goʻplanib shish paydo qiladigan ayrim yurak, buyrak va jigar kasalliklarida hamda qon bosimini tushirishda qoʻllanadi.

Siydik haydovchi dorilard. siydik hosil boʻlishiga taʼsir koʻrsatib diurezni oshiradi. Taʼsir qilish mexanizmiga koʻra, ularni 2 guruhga boʻlish mumkin: 1) bevosita buyrakning siydik hosil qiluvchi vazifasiga taʼsir koʻrsatuvchi; 2) siydik hosil boʻlishining gormonal nazoratiga taʼsir koʻrsatuvchi.

Birinchi guruhga mansub dori vositalari buyrak naylari epiteliysiga taʼsir koʻrsatib, ularning reabsorbsiya qilish (qayta soʻrilish) vazifasini susaytiradi yoki naychalar ichidagi osmotik bosimni oshiradi, natijada natriy, xlor, kaliy ionlari va u bilan bogʻliq suvning reabsorbsiyasi kamayadi (dixlotiazid, klopamid, furosemid, etakrin kislotasi, mannit, mochevina va boshqalar).

Ikkinchi guruhga mansub dori vositalari atdosteronning antagonisti hisoblanadi (spironolakton). Buyrak usti bezining gormoni — aldosteron natriy ionlarining qayta soʻrilishini va kaliy ionlarining sekretsiyasini boshqaradi. Spironolakton esa buyrak nefronlariga aldosteronga karaganda qaramaqarshi taʼsir koʻrsatadi, yaʼni gormon taʼsir qiluvchi retseptorlarni toʻsib, siydik bilan natriy, xlor ionlari va shunga mos miqdordagi suvning chiqib ketishini taʼminlaydi.

Har xil oʻsimliklar (boʻtakoʻz, dalachoy, limonoʻt, sariqchoy, togʻrayxon, qariqiz, chuchukmiya va boshqalar) tarkibiga kiruvchi moddalar ham siydik haydovchi vosita sifatida qaynatma yoki damlama shaklida azaldan xalq tabobatida qoʻllanib kelingan. Bundan (behi, tarvuz, piyoz, sarimsoq, uzum va boshqalar) tashqari, maʼlum bir mevasabzavotlar ham shunday xossaga ega Siydik haydovchi dorilard.ni qabul kilganda siydik bilan boshqa ionlar (xlor, kaliy ionlari) ham tashqariga koʻp chiqib ketadi, bu — organizm baʼzi funksiyalarining buzilishiga sabab boʻlishi mumkin. Buning oldini olish maqsadida Siydik haydovchi dorilard. bilan davolashda tarkibida kaliy koʻp boʻlgan oʻrik, sabzi va boshqalarni ham isteʼmol qilish buyuriladi.

Siydik haydovchi dorilard.ni faqat vrach koʻrsatmasiga koʻra qoʻllash lozim, chunki bu dorilarning bir qancha nojoʻya taʼsirlari mavjud (gipo va giperkaliyemiya, giperurikemiya, alkaloz, atsidoz, yurak aritmiyalari, ginekomastiya, allergik reaksiyalar, nefrotoksiklik va boshqalar).

Manbalar
Siydik-tanosil sistemasi

Siydik-tanosil sistemasi — rivojlanishi, joylashishi va funksiyasi jihatidan birbiri bilan bogʻliq boʻlgan siydik hosil qilish, siydik chiqarish va jinsiy aʼzolar majmui. Erkaklarda siydik yoʻli va jinsiy yoʻllar siydik chiqarish kanaliga tutashadi, ayollarda esa umumiy boʻshliqqa — qin dahliziga ochiladi. Hozirgi zamon anatomiyasida Siydik-tanosil sistemasis. 2 ta aʼzolar sistemasiga ajratiladi, bulardan biri — siydik ajratish sistemasi — siydik hosil boʻlishini va uning organizmdan tashqariga chiqarilishini taʼminlaydi. Ikkinchi sistema tashqi va ichki jinsiy aʼzolaraan iborat boʻlib, koʻpayish funksiyasini oʻtaydi.

Manbalar
Siyra

Siyra, sira (arab. — hayot yoʻli, tarjimai hol) — Muhammad (sav) hayot yoʻlini bayon qilishga bagʻishlangan, ilk islom davrida vujudga kelgan diniy-tarixiy asarlarning umumiy nomi. Dastlabki S.lar koʻp boʻlgan, ularning anchasi yoʻqolib ketgan. Ulardan Voqidiy (747—823)ning "Kitob almagʻoziy" ("Harbiy yurishlar kitobi") va avvalgi S.larni umumlashtirgan Ibn Ishoq va Ibn Hishom (834 y.v.e.)ning "Siyrat Rasul Alloh" ("Alloh elchisining hayot yoʻli") asarlari bizgacha yetib kelgan. S.lar ilk islom tarixini tadqiq qilishda asosiy manba hisoblanadi.

Manbalar
Siygʻoqlik

Siygʻoqlik, siydik tuta olmaslik — siyish ehtiyoji boʻlmagan holda siydik chiqarish kanalidan beixtiyor siydik ajralishi; turli urologik, ginekologik va nevrologik kasalliklarda kuzatiladi. Doimiy (mutloq), qisman (nisbiy) hamda tungi S. tafovut qilinadi. Doimiy S.da siydik qovuqqa yigʻilmay, toʻxtamasdan oqib turaveradi. Bu koʻpincha qovuq va siydik chiqarish kanalining nuqsonlarida boʻladi. Qisman S.da siydik beixtiyor oz-ozdan keladi. Kishi qattiq yoʻtalganida, kulganida, aksirganida yoki ogʻir yuk koʻtarib zoʻriqqanida siyib yuboradi. Bunday holat koʻpincha ayollarda tugʻruq chogʻida siydik yoʻllari shikastlanishi oqibatida roʻy beradi. Tungi S. — uyquda beixtiyor siyib qoʻyish, asosan, yosh bolalarda uchraydi. Bunga fimoz, sistit, siydiktanosil organlari kasalliklari, shuningdek, markaziy nerv sistemasidagi vaqtincha funksional oʻzgarishlar sabab boʻladi va bola 12—16 yoshga yetganda barham topishi ham mumkin. Biroq bunga befarq boʻlmay, iloji boricha tungi S. sababini ertaroq aniqlash va, zarur boʻlsa, davo tadbirlarini koʻrish lozim; bu qancha barvaqt boshlansa, natija shuncha yaxshi boʻladi. S.ning har qanday turida ham vrachga murojaat qilish zarur, u S.ga sabab boʻlayotgan omillarni aniklaydi va tegishli davo muolajalarini buyuradi.

Manbalar
David Alfaro Siqueiros

SIKEYROS (asli Alfaro Sikeyros, Alfaro Sicueros) Xoce David (1898.29.12, Chiuaua — 1974.6.1, Kuernavaka) — meksikalik rassom, Meksika monumental rang-tasvir maktabi asoschilaridan biri va uning yirik namoyandasi; jamoat arbobi. Mexiko Badiiyot akadimyasi (1911) va SantAnit (1913)da taʼlim olgan. S. siyosiy faoliyatini professional rassomlik bilan birga olib borgan. Prezident V. Karranso armiyasi ofitseri boʻlgan. D. Rivera, X.K.Orosko bilan Meksikada davlat tomonidan qoʻllab-quvvatlangan "Inqilob rassom, haykaltarosh va graverlari sindikati"ni tashkil etgan (1922; 1922—25 yillar bosh sekretari). 1932—34. va 1935—36 yillar AQShda ishlagan, NyuYorkda tajriba ustaxonasiga asos solgan (1936). Lotin Amerikasi mamlakatlari (Argentina, Chili, Kuba va boshqalar)da monumental sanʼat taraqqiyotiga katta hissa qoʻshgan. S. asarlariga joʻshk,inlik, ekspressivlik, katta plastik kuch bagʻishlab, badiiy asarning ommaga aktiv taʼsirining yangi tamoyillarini ishlab chiqqan. S. Mexikodagi Milliy tayyorlov maktabi (1922—23), Nafis sanʼatlar saroyi (1945 va 1950—51), Tarix milliy muzeyi (1959-yildan) binolaridagi devoriy rasmlarni, universitet shaharchasi rektorat binosi tarzidagi mozaika va relyeflarni (1952—54) hamda dastgoh asarlari ("Proletariat onasi", 1929— 30; "J. Gershvin portreta", 1936 va boshqalar), koʻplab litografiyalar, rasmlar yaratgan. S. 20-asrning yirik sanʼatkori sifatida rassomlar (jumladan, Oʻ. Tansiqboyev, N. Karaxan, B. Jalolov, J. Umarbekov va boshqalar)ga kuchli taʼsir koʻrsatgan.

Manbalar
Siktivkar

Siktivkar (1930-yil gacha UstSisolsk) — Rossiya Federatsiyasidagi shahar, Komi Respublikasi poytaxti, Sisola daryosidagi pristan (Vichegda daryosiga quyilish joyida). Temir yoʻl stansiyasi. Aholisi 230,8 ming kishi (1998). 16-asr oxirida S. oʻrnida qishloq boʻlgan. 1921-yildan Komi (Ziryan) muxtor viloyati markazi. 1936-yildan Komi Muxtor Respublikasi, 1992-yildan Rossiya Federatsiyasi tarkibidagi Komi Respublikasi poytaxti.

Sanoat korxonalari yogʻochni qayta ishlash, yirik oʻrmonsanoat kompleksi (sellyulozaqogʻoz va karton ishlab chiqarish, gidrolizhamirturush zavodlari va boshqalar)dan iborat. Taxta tilishyogʻochsozlik kombinati, kemasozlikkema taʼmirlash, tajriba mexanika, avtotaʼmirlash, gʻisht, yirik panelli uysozlik zavodlari, mebel va tikuvchilik fabikalari, koʻnpoyabzal kombinati, oziq-ovqat sanoati korxonalari bor. Rossiya Fanlar akademiyasi Komi boʻlimi, 2 oliy oʻquv yurti (ped. int, universitet), 2 teatr, badiiy va tarixoʻlkashunoslik muzeyi faoliyat koʻrsatadi.

Manbalar 

Rossiya shaharlari
Sikhizm

Sikhizm — Hindistondagi monoteistik din; hinduiylikning diniy islohotchilik harakatining gʻoyaviy shakllaridan biri. 16-asr boshlarida Panjobda paydo boʻlgan. Sikhizm asoschisi — Nanak (1469—1539). Ilk Sikhizm shaharda yashovchi savdogar-hunarmandlar doiralari mafkurasini ifodalagan. Sikhizm barcha odamlarni xudo oldida teng hisoblaydi, tarkidunyochilik (asketizm), monaxlikni qoralaydi, maʼnaviy ustoz — guruga soʻzsiz tobelikni targʻib qiladi. 18-asr boshida zamindorlarga qarshi harakatning mafkurasi boʻlgan, biroq 18-asr 2-yarmiga kelib sof diniy oqimga aylandi. Hozirgi vaqtda sikhlar oʻrtasidagi ijtimoiy ziddiyatlarning kuchayishi bois ularning ichida turli oqimlar va siyosiy partiyalar vujudga kelgan. Sikhizmning diniy markazi Amritsar shahri hisoblanadi.

Adabiyotlar 
 Gʻiyosov T. Gʻ., Hindistonning yangi tarixi. T., 1999;
 Semyonova N.I., Istoriya sikxskogo dvijeniya v Indii, M., 1963.

Manbalar
Sikhlar

Sikhlar — 1) Hindistondagi sikxizm tarafdorlari. Boburiylar bilan uzoq vaqt urushlar olib borishgan (17—18-asrning boshi) va Panjobda oʻz davlatini tuzishgan (1765—1849). S.ni tashqi koʻrinishiga qarab Hindistonning boshqa xalqlaridan ajratish oson. Erkaklari soqol oʻstiradi, sochlarini oldirmaydi. Sochlarini bosh kiyim — pagriy (salla)ga taroq bilan turmaklab qoʻyadilar, soqollarini iyaklariga oʻziga xos ravishda bogʻlab quyishadi. S. doimo bellariga xanjar (yoki qilich) va qoʻllariga bilaguzuktaqib yurishadi. S. — dehqonchilik, hunarmandchilik, temirchilik bilan shugʻullanadi, ayrimlari sanoatda band; 2) panjobilardan ajralib chiqqan xalq. Umumiy soni 16,7 mln. kishi (1990y.lar oʻrtalari), shu jumladan, Hindistonda 16,5 mln. kishi. S. panjobi tilida soʻzlashadi. Dindorlari sikxizmga eʼtiqod qiladi.

Manbalar
Sikhlar qoʻzgʻoloni

Sikhlar qoʻzgʻoloni - Panjob (Hindiston)dagi dehqonlar va shahar aholisining Boburiylar davyaatidatp amaldorlar va zamindorlar zulmiga qarshi kurashi (17-asr oxiri — 18-asrning 1choragi). Panjobdagi ogʻir ijtimoiy vaziyat, mulkdorlar tomonidan uni talontoroj etilishi natijasida iqtisodiy tanazzulga yuz tutishi sabab boʻlgan. Dehqonlarning sikhlar jamoasiga kelib qoʻshilishi natijasida (qarang Sikhizm) qoʻzgʻolonlar avj oldi. Panjobdagi xukmron doiralarga nisbatan adovatda boʻlgan sikhlar bilan bir necha marta harbiy toʻqnashuvlar roʻy berdi va bu 1687-yilda uzoq davom etgan dehqonlar urushiga olib keldi. 1699-yil sikxlarning gurusi (ustozi) Govind Singh jamoani demokratik harbiy tashkilot (xalsa)ga aylantirdi. 1705-yil Boburiylar qoʻshini sikhlar ustidan gʻalaba qozondi. Govind Singh oʻldirildi (1708), Qoʻzgʻolonga rahbarlik qilishni dehqon Banda oʻz qoʻliga oldi (1710). Bu vaqtga kelib sikhlar armiyasining soni 10 mingga yetdi, u toʻplar va oʻq otar qurollar bilan qurollangan edi. Sharqiy Panjobning katta qismi qoʻzgʻolonchilar qoʻl ostiga oʻtdi. 1710-yil 5 dekabrda Bahodirshoh I qoʻshini Banda ustidan gʻalaba qozondi. Lekin, qoʻzgʻolon togʻli rayonlarda yana 5 yilgacha davom etdi. Bandaning qatl etilishi bilan ham qoʻzgʻolon toʻxtamadi.

18-asrning 30—40 yillarida sikhlar Panjobda hukmron kuch boʻlib qoldi. 1765-yil ular mustaqil davlat tuzdilar. 1849-yilda esa bu davlatni inglizlar bosib olgan.

Manbalar
Sil dispanseri

Sil dispanseri — davolashprofilaktika yordami koʻrsatadigan maxsus tibbiy muassasa. Oʻz sohasiga oid bemorlar sonini aniklash, hisobga olish, davolash, ularni kuzatib borish, uy va ish sharoiglarini oʻrganish, shuningdek, shu kasallikka qarshi kurash, oldini olish choralari bilan boglik sanitariyamaorif masalalarini ishlab chikish, targʻib etish Sil dispanserining asosiy vazifasidir. Oʻzbekistonda birinchi Sil dispanseri 1922-yil Toshkentda tashkil etilgan. Keyinchalik barcha viloyatlar, shahar va tumanlarda ham Sil dispanseri faoliyat koʻrsata boshladi. Sil dispanseri oʻz hududidagi epidemiologik holatni muntazam nazorat Kilib boradi, sil aniqlangan taqdirda, darhol bemorga xos va mos davolash yoʻlyoʻriqlarini amalga oshiradi, doridarmonlar bilan taʼminlaydi, zarur boʻlgan hollarda bemorni kasalxonaga; sanatoriyga joylashtiradi. Sil dispanseri xodimlari sanitariyaepidemiologiya stansiyasi (SES), tugʻruqxonalar va boshqa tibbiy muassasa xodimlari bilan hamkorlikda vaksinatsiya, revaksinatsiya, BSJ, shuningdek, aholini flyuorografik tekshiruvdan oʻtkazish ishlarini ham amalga oshiradi.

Manbalar
Silal

Silal (lot. silisium — kremniy va ing. allon — qotishma) — tarkibida Si (kremniy) koʻp (5—6%) boʻlgan issiqbardosh choʻyan. Ikki turi: plastinkasimon va sharsimon fafitli S. bor. Sdan yuqori (800—900°) temperatura sharoitida ishlaydigan quyma detallar (mas, pechlarning eshiklari, tubdonlari, bugʻ krzonlarining detallari va boshqalar) tayyorlanadi.

Manbalar
Silard

Silard, Ssilard (Szilard) Leo (1898.11.2, Budapesht — 1964.30.5, LaJolla, Kaliforniya) — amerikalik fizik. Budapesht texnologiya institutida va Berlin universitetida oʻkigan (1922-yilda tugatgan). Berkli universitetida ishlagan (1925— 32). 1933-yilda Angliyaga ketgan. Kolumbiya universiteti xodimi (NyuYork, 1939— 42). Chikagodagi Metallurgiya lab.sida ishlagan (1942—46). 1946-yillan Chikago universiteti professor Ilmiy ishlari yadro fizikasiga, biofizika ia molekulyar biologiyaga oid. Yadro urani parchalanganda zanjir yadro reaksiyasi hosil boʻlishi mumkinligini koʻrsatgan (1939); E. Fermi bilan birgalikda U235 ning kritik massasini aniqlagan. Birinchi atom reaktorining yaratilishida ishtirok etgan (1942).

Manbalar 

 

20-asr amerikalik olimlari
Sileziya

Sileziya (polyakcha Slask, chexcha Slezsko, nem. Schlesien) — Odra daryosining yuqori va oʻrta oqimi boʻyidagi tarixiy viloyat. 10-asrda Polsha davlati tarkibida, 14-asrda — Chexiya taxtiga tegishli hudud. 1526-yildan S. Gabsburglar hukmronligi ostida (Sevej, Osvensim, Zatorsk knyazliklaridan tashkari), 1742-yildan — Prussiya tarkibida (Opava, Teshin knyazliklari hududi Gabsburglar qoʻlida qolgan, 1920-yil esa, Chexoslovakiya tarkibiga kirgan). Prussiyaning S. viloyati 1919-yil 2 viloyat: Yuqori S. [markazi — Oppeln (Opole)] va Quyi S. [markazi — Breslavl (Vrotslav)]ga boʻlingan. 1922-yil Yuqori S.ning taxminan 1/3 qismi Millatlar Ligasi Kengashi tomonidan Polshaga berilgan. 1945-yilgi Potsdam konferensiyasi S. hududining katta kismini Polshaga kaytargan.

Manbalar
Siljima

Siljima — Yer poʻstidagi tektonik uzilma. Tektonik kuchlar taʼsirida togʻ jinslari yaxlitligining buzilishi natijasida ajralgan bloklarning birbiriga nisbatan uzilma tekisligi boʻylab gorizontal yoʻnalishda surilishi. Surilish yuzasi tik, qiya va gorizontal yotgan boʻlishi mumkin. Oʻng tomonlama va chap tomonlama S. boʻlib, ularning birinchi turida kuzatuvchi qarshisidagi blok oʻng tomonga va ikkinchisida esa chap tomonga surilgan boʻladi. Surilish yuzasi boʻylab harakatlanuvchi gidrotermal eritmalardan rudali minerallarning choʻkmaga utishi sababli foydali qazilma konlari hosil boʻlishi mumkin. Siljimalarda bloklarning surilish amplitudasi bir necha sm dan oʻnlab km gacha boʻlishi mumkin. Oʻrta Osiyodagi eng yirik S. struktura TalasFargʻona chuqur yer yorigʻidir.

Manbalar
Silikagel

Silikagel (lot. silex — chaqmoqtosh va gelo — iviq) — polisilikat kislotaning quritilgan angidridi (geli); qattiq gidrofil sorbent (qarang Sorbentlar) S. natriy yoki kaliy silikat eritmasiga sulfat yoki xlorid kislota qoʻshib hosil qilinadi. Ortosilikat kislotaning ortoefirlarini gidrolitik parchalash yoʻli bilan yuqori sifatli S. olinadi. S. mineral moylarni tozalashda, katalizator sifatida, yogʻlar, yonilgʻilar, organik suyuqliklarni quritishda ishlatiladi.

Manbalar
Silikat beton

Silikat beton — qurilish materiali, betonnmng bir turi. Ohakkremnezem bogʻlovchi modda va anorganik toʻldirgichni suvda qorib tayyorlanadigan massaga avtoklavam termik ishlov berib olinadi. Xossalari jihatdan portlandsementli betonga oʻxshaydi (suv yuqtirmaydi, kislotalar taʼsiriga chidamli, plastikligi yuqori va h.k.). Qurilishda yuk koʻtaradigan ichki devorlarni, pardevorlarni, zinalar va binoning ichki qismlarini tayyorlash uchun ishlatiladi.

Manbalar
Silikat boʻyoqlar

Silikat boʻyoqlar - binolarning shipi, ichki devorlari va sirtiga sayqal berish, shuningdek, konstruksiyalarni yongʻindan muhofaza qilish maqsadida qoʻllanadigan boʻyoklar. Silikat boʻyoqlar tarkibi kaliy silikat (20%), boʻr (40— 60%), pigmentlar va toʻldirgichlardan (20—40%) iborat.

Manbalar
Silikat kislotalar

Silikat kislotalar yoki kremniy kislotalar — silikat angidrid (SiO2)ning suvli hosilalari. Umumiy formulasi — [SiOx(OH)4-2x]n. Xususiy hollari: H2SiO3 (metasilikat kislota), H4SiO4 (ortosilikat kislota), H6Si2O7 (pirosilikat kislota), disilikat hamda polisilikat kislotalar maʼlum. Silikat kislota suv bilan kolloid eritma hosil qiladi. Juda kuchsiz boʻlib, qizdirilganda suv va silikat angidridga ajraladi. Metall silikatlarga xlorid kislota yoki ammoniy xlorid taʼsir ettirish yoki kremniy (IV) xlorid SiCl4 ni gidrolizlash yoʻli bilan olinadi. Silikat kislota gellari bugʻ, yogʻ, neft va boshqa moddalarni tozalashda adsorbent sifatida ishlatiladi, tarkibida 2 va undan ortiq kremniy atomi tutgan silikat kislotasi polisilikat kislotalar deb ataladi. Silikat kislota zollari adsorbentlar, kvars shishasi olishda xom ashyo, sanoat qurilmalarida bugʻ va gazlarni yutuvchi modda, suv va mineral moylarni tozalashda filtr sifatida qoʻllanadi.

Manbalar 

 

Kislotalar
Silikatlar

Silikatlar (lot. silex chaqmoqtosh) — silikat kislotalarning tuzlaridan iborat murakkab moddalar. Kristallar shaklidagi silikatlar tabiiy birikmalar ichida juda koʻp uchraydi. Tabiiy silikatlar ning kimyoviy tarkibi va tuzili shi juda murakkab boʻlganligidan ularni faqat rentgen analizi yordamida oʻrganish mumkin. Silikatlarning struktura nazariyasiga koʻra, barcha kristall shakldagi Silikatlar asosini [SiOJ4~ tarkibli tetraedrlar tashkil qiladi. Tetraedrning markazida Si4+ ioni boʻlib, uni 4 ta kislorod ioni qurshab olgan. Silikatlar tabiatda turli sharoitlarda hosil boʻlishi mumkin. Silikatlar otqindi va metamorfik togʻ jinslarni tashkil etuvchi minerallardir; baʼzi Silikatlar (mas, gillar, seolitlar) nurash natijasida hosil boʻladi. Silikatlarning xossalari ularni tashkil etuvchi tetraedrlarning xiliga, tarkibida suv boryoʻkligiga va boshqa omillarga bogʻliq. Koʻpchilik Silikatlar kimyoviy jixatdan barqaror; ular kislotalar taʼsiriga chidamli. Ularning rangi tarkibidagi kationlar tabiatiga boglik,. Silikatlarning qattiqligi Mos shkalasi boʻyicha 4 dan 7 gacha, zichligi 2—4 g/sm³. Silikatlarda izomorfizm xrdisasi keng tarqalgan; shunga kura, turli Silikatlar oʻzaro izomorf aralashmalar (maye andaluzit, sillimanit, kianit va b) hosil qiladi. Silikatlar tabiatda keng tarqalgan boʻlib, Yer pusti massasining 3/4 qismini tashkil etadi. Barcha maʼlum minerallarning taxminan 1/3 qismi Silikatlardir. Silikatlarning sanoat miqyosidagi ahamiyati katta. Ularning baʼzilari xom ashyo, ruda (nikelning silikatli rudalari, berilliy, litiy Silikatlar va h.k.), baʼzilari nometall foydali qazilma (mas, slyuda, talk, gil, dala shpatlari, asbest) va qurilish materiali (granit, bazalt va boshqalar), qimmatbaho va ziynat toshlari (zumrad, topaz, granat, berill va boshqalar) sifatida ishlatiladi. Silikatlar parchalanishi natijasida kvars (qum) SiO2 hosil boʻladi; alyumosilikatlar parchalanganida esa, kum va kaolin H4Al2Si20 hosil buladi.

Tabiiy Silikatlar bilan bir qatorda sunʼiy Silikatlarning ham ahamiyati juda katta. Tabiatdagi deyarli barcha silikatlar, shuningdek, tabiatda uchramaydigan yoki kam uchraydigan Silikatlar sunʼiy usulda olingan. Sunʼiy Silikatlar tarkibi va tuzilishi jihatdan maʼlum darajada bir xil boʻlganligi uchun ularning xossalarini oʻrganish osonroq. Sunʼiy Silikatlar dan, ayniqsa, shisha, sement, keramika, sir, olovbardosh materiallar va boshqalarning ahamiyati muhim.

Komil Tojiyev.
Silitsiylash

Silitsiylash — poʻlat va boshqa metall detallar yuzasini kremniy (Si) bilan toʻyintirish. Qiyin eriydigan metallar (W, Mo, Ta, Ti va boshqalar) ni oksidlanishdan saqlash va kislotalar taʼsiriga chidamliligini oshirishda qoʻllaniladi.
Sillabik yozuv

Sillabik yozuv (yun. syllabe boʻgin), boʻgʻinli yozuv — grafik belgilari (sillabogrammalar) boʻgʻin hosil qiluvchi fonemalar va fonema qoʻshilmalari bilan bogʻliq boʻlgan yozuv turi; umumiy yozuv tarixida Syo. soʻz yozuvi (ideografik yoki logografik yozuv) dan keyin, mil. av. 3—2ming yilliklar oraligʻida, shumer tilida paydo boʻlgan va fonografiya rivojidagi birinchi bosqich hisoblanadi. Ikki dare orasidagi bir qancha mixxat yozuvlari, krit va gʻarbiy som yozuvlari "undosh+har qanday unli" birikmasi tarzidagi boʻgʻin ifodalovchi belgilarga ega boʻlgan. Sillabik yozuvning keyingi (mil. av. 1-asr va mil. 1-asrlarda) shakllanishi va rivojlanishini Efiopiya, Hindiston, Jan.Sharqiy Osiyodagi boʻgʻinli yozuvlarda koʻrish mumkin. Qad. hind yozuvi braxmiazya kelib chiqqan devanagari (hozirgi umumhind rasmiy yozuvi) Sillabik yozuvning yorqin namunasidir. Bunda, odatda, har bir belgi muayyan undoshning a unlisi bilan qoʻshilmasi (mas, pa, ba, ta, ma kabi) tarzida namoyon boʻladi. Tegishli undoshdan keyin a dan boshqa unlini oʻqish uchun oʻsha harfning ostiga yoki ustiga kerakli unlini ifodalovchi maxsus belgi qoʻshiladi. Eng keyin shakllangan Sillabik yozuvlardan yapon va koreys yezuvlarini koʻrsatish mumkin. Sillabik yozuvdagi grafik belgilar harf deb emas, balki sillabema deb ataladi (devanagari alifbosidagi 33 ta belgi, hozirgi rus va oʻzbek alifbolaridagi ye, yo, yu, ya belgilari sillabemalardir).
Frans Eemil Sillanpää

Frans Eemil Sillanpää (taxallusi — E. Syuvyari, Sarvi) (1888.16.9, Xyamenkyuryo 1964.3.6, Xelsinki) — fin yozuvchisi. 1-romani — "Quyosh va hayot" (1916). "Adolatli kambagallik" (1919) romani Finlandiyadagi fuqarolar urushi fojialari mavzuida. Asarda muallif fin yozuvchilaridan birinchi boʻlib, "qizillar" va "oqlar" oʻrtasidagi qurolli kurashningdahshatli ekanini xolis tasvirlagan. Roman mamlakatning inqirozdan chiqib olishi uchun birinchi turtki boʻlib, finlarning ruhiy jarohatdan davo topishlariga yordam bergan, shu sababli 1920 yildan Finlandiya hukumati S.ga umrbod stipendiya taʼsis etgan. "Yoshlikda vafot etgan" (1931) romani mashhur. "Yoz tunidagi odamlar" (1934) S.ning eng yaxshi asari boʻlib, uning kompozitsiyasi yoyilib ketgani va oʻta hissiyot bilan yozilgani uchun dostonga oʻxshab ketadi. "Avgust" (1941), "Inson hayotining goʻzalligi va azoblari" (1945) asarlari ham bor. Nobel mukofoti laureati (1939).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
Silliqlash

Silliqlash — turli materiallar (metall, tosh, yogʻoch va boshqalar) ga jilvir qogʻoz, jilvir tosh, abraziv materiallar yordamida ishqalab ishlov berish. Metallarga, asosan, silliqlash stanogida ishlov beriladi. M yetall sirti risoladagidek silliq chiqishi uchun unga bir necha marta ishlov berish kerak (har gal 0,005—0,05 mm chamasi katlam sidiriladi). Toshlar sirti har xil yiriklikdagi abraziv doira, plita, brusoklar bilan silliklash stanoklari, elektr asboblar yordamida silliklanadi. Yogʻochni Sdan oldin uni randalab, sirti shpaklyovkalab olinadi, keyin turli mayinlik va qattiklikdagi (yaʼni har xil yiriklikdagi) jilvir qogʻoz bilan ishqalab silliklanadi. S. natijasida materiallar koʻrkamlashadi, korroziyabardoshligi va mustahkamligi ortadi. Silliklangan sirtlarni abraziv massa (yaltiratadigan tarkib) surkab, jilvir qogʻoz, abraziv doira yordamida qoʻlda va stanoklarda yaltiratish jilolash deb ataladi.
Sillogizm

Sillogizm (yun. syllogismos — hisobga olaman, xulosa chikaraman) — deduktiv xulosa chikarish turi. Unda oʻzaro mantiqiy bogʻlangan ikki qatʼiy mulohazadan uchinchi — yangi qatʼiy mulohaza xrsil boʻladi. Masalan, "barcha metallar elektr tokini oʻtkazadi; mis — metall; demak, mis elektr tokini oʻtkazadi". Hosil qilingan yangi mulohaza dastlabki mulohazalardan umumiyroq boʻlmaydi. Shunga koʻra, S.ni umumiylikka asoslangan xulosa chiqarish, desa boʻladi. Bu jihatdan Sdan odatdagi fikrlash va ilmiy xulosa chiqarishda isbot shakli sifatida keng foydalaniladi. S.ning tarkibi xulosa asoslari va xulosadan tashkil topgan. Xulosa asoslari va xulosadagi tushunchalar terminlar deb ataladi. S.ning 4 ta asosiy figurasi (shakli) mavjud. S. asoslari oddiy qatʼiy hukmlardan iborat boʻlib, ularning ikki asos va xulosada oʻziga xos tartib (toʻplam)da kelishi modus deb ataladi. S. figuralarining 19 ta modusi mavjud. Har bir figuraning toʻgʻri moduslarini aniqlashda S.ning umumiy va maxsus qoidalariga amal qilinadi. S.lar oddiy katʼiy, murakkab va murakkab qisqartirilgan turlarga boʻlinadi. Xulosa chiqarishning bu usulini Aristotel "Birinchi analitika" asarida taʼriflab bergan. Sillogistik xulosa chikarish mantiqqa oʻrganiladi.Sillogizm aksiomasi deganda sillogizm xulosasining isbot, dalil talab qilmaydigan qoidasi nazarda tutiladi.