MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Fillar

Fillar () — xartumlilar turkumi oilasi. Baʼzi sistematiklar fikricha, kenja oilasi. 2 urugʻi: Afrika F.i (2 tur) va Osiyo F.i (1 tur) bor. F., asosan, Osiyo va Afrikaning oʻrmon hamda savannalarida tarqalgan. Boʻyi 4—4,5 m gacha, ogʻirligi 5—7,5 t gacha. Terisi kalta va siyrak tukli. Oyoklari yoʻgon, baquvvat. Barmoqlari (oldingi oyoklarida 5 ta, orqadagisida 4 yoki 5 ta) tuyoqqa oʻxshash shoxeimon tuzilma bilan qoplangan. Oyoq kaftining tagida yumshoq massa boʻlib, filning tovusheiz harakatlanishini taʼminlaydi. Bir kunda 100 km cha yoʻl yurishi mumkin. Jagʻining ustki va pastki qismida 1 tadan oziq tishi bor, ular vaqtvaqti bilan yeyilib tulik shoxshabbalari, bargi, mevasi, kurtaklari va boshqa (bir kunda 100 kg cha) bilan oziqdanadi. 70—80 yil yashaydi. Eng qadimgi F. qoldigʻi yuqori pliotsen davri yotqiziqlaridan topilgan. Goʻshti ovqatga ishlatiladi. Fil suyagi, dumidagi qattiq qili va terisidan turli buyumlar yasaladi. Hind fili xonakilashtirilgan, ishchi hayvon sifatida foydalaniladi. Koʻplab ovlanishi va yashash muhitining buzilishi natijasida F.ning soni kamayib ketgan. Barcha turlari muhofaza qilinadi.

Hayvonlar
Fillips egri chizigʻi

Fillips egri chizigʻi - nominal ish haqi stavkalari oʻzgarishlari surʼati (inflyatsiya) bilan ishsizlik oʻrtasidagi teskari bogʻlanishni ifoda etadi. Bu atama ingliz iqtisodchisi O. U. Fillips tomonidan Buyuk Britaniyada 1861 — 1957-yillar davomidagi ishsizlik va pullik ish haqi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni tahlil qilish asosida 1958-yilda ifodalab berilgan. Bu chiziqqa koʻra, ishsizlik darajasiga qarab, ish haqining kutiladigan oʻzgarishini aniqlash mumkin. Ad:Mayburd Ye. M., Vvedeniye v istoriyu ekonomicheskoy misli, M., 1996; Razzoqov A. va boshqa Iqtisodiy taʼlimotlar tarixi, T., 2002.

Manbalar 

 

Iqtisodiy modellar
Fillit

Fillit (yun. phyllon — varaqsimon) — seritsit yoki xloritning mayda tangachalaridan tarkib topgan, yupqa varaqsimon metamorfik togʻ jinsi. F. tarkibida chaqiq kvars donachalari va baʼzan, albitning yangi hosil boʻlgan kristallari mavjud. Rangi, odatda, toʻq kulrang yoki kora. F. gilli slanetslar va argillitlarning metamorfizmi jarayonida hosil boʻladi. Metamorfizm darajasi oshgan sayin, slyudali slanetslarga aylanib boradi. F.ning seritsitli, xloritli turlari maʼlum. Oʻzbekistonda Qurama va Chatqol togʻlarida, Fargʻona jan.da, Qizilqumda, asosan, biotitli va xloritli F.lar koʻp uchraydi.
Filloksera

Filloksera (Viteus vitifolii) — fillokserasimonlar oilasiga mansub toʻgʻriqanotli hasharot, xavfli tok zararkunandasi. Tashki va ichki karantin obʼyekta. F. tok zangining barg va ildizini, yosh novdalarini zararlaydi. Natijada hosildorlik kamayib, tok tuplari qurib qoladi. Birinchi marta 1854-yilda Shimoliy Amerikada topilgan. 20-asr boshlarida Yevropa tokzorlarida tarqalgan. Uzunligi 08—1,2 mm, tanasi tuxumsimon, sariqyashil. Barg va ildizlarga zarar yetkazadigan shakli tokning Yevropa navlari uchun gʻoyat xavfli. Hozirda F.ning MDH mamlakatlari tokzorlarida fakat ildizlarga zarar yetkazadigan shakli uchraydi.

Kurash choralari: chidamli navlarni ekish, ekiladigan materialni ekspertiza qilish, tuproqqa vaqtvaqti bilan fumiyeantlar bilan ishlov berish, F.ga chidamli payvand qilib yetishtirilgan tok koʻchatlarini ekish.
Fillofora

Fillofora (Fhyllophora) — floridsimon suvoʻtlar turkumi. Tanasining balandligi 50 sm gacha, shoxlari yassi. Ayrim turlarining sporofitlari kichikroq oʻsimta shaklida, gametofit ustida hosil boʻladi. 15 ga yaqin turi bor, sovuq va iliq suvli dengizlarda tarqalgan. Agarsimon modda — filloforan olishda foydalaniladi.

Fillofora suvo'ti 

Fillofora  (  ) -  oilasiga mansub qizil suvo'tlar turkumi .    . Sovuq va mo'tadil iqlim mintaqalaridagi dengiz suvlarida tarqalgan  . Uning ajdodi ya'ni kelib chiqishi Ozophora va Petroglossum avlodlari bilan eng yaqin bog'liq  .

Qora dengizda filloforaning yirik koloniyalarini himoya qilish uchun mo'ljallangan yirik ikkita botanika qo'riqxonasi mavjud - Zernovning Fillofora maydoni va Kichik Fillofora maydoni .
Filogenez

Filogenez (yun. phylon — avlod, qabila ), filogeneya — tirik organizmlar hamda ular taksonomik guruhlari: olam, tip (boʻlim), sinf, turkum (tartib), oila, avlod (turkum, urugʻ) va turlarning tarixiy taraqqiyoti. "Filogenez" termini nemis olimi E. Gekkel tomonidan fanga kiritilgan (1866). Biologiyaning Filogenez vauning qonuniyatlarini oʻrganadigan boʻlimi filogenetika deyiladi. Filogenezni tadqiq qilish evolyutsiyaning umumiy nazariyasini rivojlantirish, organizmlarning tabiiy sistemasini tuzish uchun zarurdir. Filogenetikaning xulosalari tarixiy geologiya uchun ham juda muhimdir. Gekkel Filogenezni tadqiq qilish uchun paleontologiya, solishtirma anatomiya va embriologiya dalillarini taqqoslovchi uchlik parallelizm metodini taklif etgan. Filogenetikada genetika, biokimyo, molekulyar biologiya, etologiya, biogeografiya, fiziologiya, parazitologiya dalillaridan keng foydalanilmoqda. Bu dalillar turdan yuqori boʻlgan har qanday taksonlar evolyutsiyasi borishini katta aniqlik bilan tiklash imkonini beradi. Muhit sharoiti bir xil boʻlmagan, har xil biotik va abiotik omillar qurshovida turli guruxdardagi evolyutsion jarayonning borishini taqqoslash tarixiy taraqqiyotda katta guruhlarga xos umumiy xossalarni aniqlash imkonini beradi. Guruhlar evolyutsiyasining barcha xususiyatlari individlarning morfofiziologik tomonlarini oʻrganish asosida aniqlanadi. Aksariyat guruhlar Fizologenezi adaptiv radiatsiyaga, yaʼni belgilarning dastlabki umumiy formadan raduis boʻylab har tomonga tarqalish xarakteriga egadir. Oʻsimlik va hayvonlar Filogenezi shajara daraxtini chizish yordamida tasvirlab beriladi. Shajara daraxti oʻsimlik va hayvonlarning umumiy bir ildizdan kelib chiqqanligi; turli xil formalar Yerdagi hayot tarixining har xil davrlarda shoxlanish orqali asta-sekin taraqqiy etganligini aks ettiradi. Organizmlar filogenetik qayta tuzilishlarining adaptiv xarakterini belgilovchi asosiy kuch tabiiy tanlanish hisoblanadi. Filogenetik shajara barcha oʻzgarishlarning birlamchi negizida divergensiya va filetik evolyutsiya, soʻng esa parallelizm va konvergensiya yotadi.

Organizm har xil guruhlarining Filogenezi bir xilda oʻrganilmagan, bu qazilma qoldiqlarning har xil darajada saqlanganligi va mazkur guruhlarning qanchalik qadimiyligi bilan bogʻliq. Umurtqali hayvonlar (ayniqsa, yuksak guruhlari) va yuksak oʻsimliklar Filogenezi, umurtqasiz hayvonlardan esa mollyuskalar, ignaterililar, boʻgʻimoyoqlilar Filogenezi nisbatan yaxshi, prokariotlar va tuban oʻsimliklar Filogenezi kamroq oʻrganilgan.
Filon Aleksandriyalik

Filon Aleksandriyalik (miloddan avvalgi taxminan 21 yoki 28 — Aleksandriya — milodiy 41 yoki 49) — yahudiyyunon faylasufi. Iudaizm aqidalarini Platonnint idealistik taʼlimoti va stoitsizm bilan bogʻlagan. F. falsafasining asosida ikki qoida: xudoning mutlakligi va gʻoyalar tugʻrisidagi stoikplatoncha taʼlimot yotadi. Logos haqidagi nazariyani yaratgan. Xristian ilohiyotining shakllanishiga katta taʼsir kursatgan.
Filchalar

Filchalar (Curculionidae) — qoʻngʻizlar turkumiga mansub hasharotlar oilasi. Boshining oldingi qismi naysimon choʻziq boʻlib, xartumni eslatadi. "Xartum"i uchida kemiruvchi ogʻiz organlari va moʻylovlar boʻladi. Kurtlari S shaklida, oqish rangli va oyoqsiz, tuprokda va oʻsimlik toʻqimalarida rivojlanadi. 45000 dan ziyod turi maʼlum. Oʻzbekistonda 1000 ga yaqin turi uchraydi. F.ning shakli va rangi har xil. Uzunligi 3–60 mm. Oʻsimlikxoʻr. Ayrim turlari qishloq xoʻjaligi ekinlariga va omborlarda saqlanadigan oziq mahsulotlariga ziyon yetkazadi. Fitonomuslar, ombor uzuntumshugʻi (mita), sholi filchasi ayniqsa keng tarqalgan.
Filtr

Filtr (frans. ﬁ ltre — kigiz), suz gʻich — 1) suyuqlik F.i — suyuklikni undagi qattiq zarralar yoki unga aralashmaydigan boshqa suyuqliklardan ajratish (tozalash) uchun moʻljallangan asbob, moslama yoki gʻovak jism. Suyuklik F.lari ish prinsipiga qarab, davriy va uzluksiz ishlaydigan turlarga boʻlinadi. Davriy ishlaydiganining hajmiy, listli, filtrpress, patronli xillari bor. Hajmiy F. oz miqdordagi suspenziyani ajratishda qoʻllaniladi. U vakuum yoki bosim ostida ishlaydi. L istli F. eritmalarni tindirish, qattiq fazasi hajmining 5%idan oshmagan suspenziyalarni ajratishda qoʻllaniladi. Filtrpresslardan, asosan, mayin dispers sistemalarni ajratishda, patronli F.dan suspenziyalarni tindirish yoki quyultirishda foydalaniladi. Patronli F. vakuumda (qarang Vakuumpress) yoki bosim ostida ishlaydi. Uning ichki panjarasiga filtrlovchi toʻsiqlar (patronlar) mahkamlangan. Choʻkindi siqilgan havo, pnevmogidravlik zarb yoki titrama (vibratsion) qurilmalar vositasida tozalab olinadi; gaz F.lari uzluksiz ishlaydigan apparatlardir. Tuzilishiga koʻra, yassi filtrlovchi sirtli va batareyali boʻladi. Yassi filtrlovchi sirtli F.da teshik panjaralar boʻlib, ularga filtrlash toʻsiqlari oʻrnatiladi. Unga qum, kvars va boshqa qavatqavat qilib solinadi yoki ikki panjara orasiga tolali materiallar (asbest tola, shisha tola, paxta va boshqalar) qoʻyiladi. Batareyali F. toʻqimalardan yeng shaklida yasaladi. 3) biologik F. — oqova suvlarni mikroblar taʼsirida parchalash jarayonlari yerdamida yoki organik moddalarni minerallash yoʻli bilan zararli moddalardan tozalash uchun moʻljallangan qurilma; 4) yoruglik F. i — baʼzi nurlarni tutib qolish uchun moʻljallangan moslama; mas, maʼlum yorugʻlik nurlarini tutib qoladigan rangli shisha, rentgen nurlarini tutib qoladigan metall plastinalar, issiklik nurlarini tutib qoladigan ekranlar yoki sovitish idishlari (issiklik F.i); 5) elektr F.i — bir xil chastotali toklarni oʻtkazish, boshqa chastotali toklarni kucheizlantirish uchun moʻljallangan qurilma. Oʻzinduksiya gʻaltaklari va kondensatorlardan iborat; 6) akustik F. —murakkab tovushdan muayyan chastotalar polosasini ajratib olish uchun moʻljallangan qurilma. Masalan, reaktiv dvigatellar va ichki yonuv dvigatetarida ish bajarib boʻlgan gazlar xosil qiladigan shovqinni pasaytirib beradi (bunga avtomobil tovush soʻndirgichi, yaʼni glushitelni misol qilish mumkin). Texnikada, kurilish va radiotexnikada ham keng qoʻllanadi; 7) l a boratoriya F.i — lab. ishlarida suspenziyalarni suyuq va qattiq fazalarga ajratish yoki filtrlash (suzish) koʻrsatkichlarini aniqlash uchun moʻljallangan qurilma. Shisha idish (nay, voronka), govak shishadan qilingan suzish toʻsigʻi yoki teshikteshik tubiga qogʻoz, mato, toʻr va boshqa suzish materiali toʻshalgan idishdan iborat; 8) ichki yonuv dvigatelinm yonilgi bilan taʼminlash tizimida yonilgʻini mexanik aralashmalar va suvdan tozalash uchun moʻljallangan qurilma (qarang Yonilgʻi filtri).
Filtrlash

Filtrlash (kimyoda) — suyuklik yoki gazni oʻtkazib, qattiq jismlarni tutib qoladigan filtrlovchi toʻsiq yordamida suspenziyalar yoki aerozollartl. ajratish jarayoni. F. maxsus qurilma — filtrda amalga oshiriladi. Suspenziyani F.da suyuklikdan ajraladigan qattiq jismlar filtrlovchi toʻsiqda koʻpincha nam choʻkma hosil qiladi. Bu choʻkma suv va boshqa suyuqliklar bilan yuvib tushiriladi yoki quritish maqsadida havo bilan puflanadi. Juda qovushqoq va konsentratsiyasi kichik nozik dispers suspenziyalarning kattik zarralari filtrlovchi toʻsiqning teshikchalariga singib, choʻkma hosil qilishi yoki qilmasligi mumkin. Teshikchalarni kamaytirish yoki kichraytirish maqsadida yordamchi moddalar (diatomit, perlit, asbest, sellyuloza va boshqalar) koʻllanadi. Bunday moddalar filtrlovchi toʻsiqqa beriladi yoki suspenziyaga qoʻshiladi. Filtrlovchi toʻsiq orqali oʻtgan suyuklik filtrat deb ataladi.

F.ning kuyidagi turlari bor: a) suspenziyaning oʻzinigina ajralishi, yaʼni suspenziya tarkibidagi filtrlovchi toʻsikda tutib qolingan qattik jiyemni ajratish; b) suspenziyani quyultirish — filtrlovchi toʻsiq orKali sutoq fazaning bir qismini oʻtkazib yuborib, suspenziyaning konsentratsiyasini oshirish; v) suyuqlikni tiniqlashtirish — uni oz miqdordagi muallaq moddalardan tozalash.

F. bir jinsli boʻlmagan suyuk sistemalarni ajratish, gazlarni tozalashning samarali usulidir, u lab. va sanoatda (kimyo, oziq-ovqat, neftni qayta ishlash, konchilik va boshqa sohalarda) keng qoʻllanadi.
Filxner shelf muzligi

Filxner shelf muzligi - Antarktida gʻarbidagi muzlik, Uedell dengiziga tushib boradi. Uzunligi gʻarbdan sharqka 200 km, shim.dan jan. ga 450 km gacha. Chekka qismidagi balandligi 30 m, markaziy va ichki hududlarida 70–120 m, muz kalinligi ham shunga muvofiq tarzda 200 va 450–700 m. 1912-yilda V. Filxner boshchiligidagi nemis Antarktida ekspeditsiyasi tomonidan topilgan. Filxner shelf muzligim.da turli mamlakatlarning ilmiy styalari faoliyat koʻrsatadi.

 

Antarktida
Muzliklar
Fin tili

Fin tili — fin-ugor tillari oilasidagi boltiqboʻyifin guruhiga mansub til. Finlandiya, Shvetsiya, AQSH, Kanada, Rossiya, Norvegiya va boshqa bir qancha mamlakatlarda tarqalgan. Oʻtgan asr oxiridagi maʼlumotlarga qaraganda, Fin tilida soʻzlashuvchilarning umumiy soni 5,5 mln. kishidan ortiq (Finlandiyaning oʻzida 4,8 mln. kishiga yaqin). Finlandiya Respublikasining rasmiy tili (shved tili bilan birga). Finlandiya hududida 8 ta asosiy lahja ajratiladi: jan.gʻarbiy (suomi), yem (xyame), ular oraligidagi jan. botnik, oʻrta botnik, shim. botnik, shim., savo, jan.sharqiy.

Fin tili — muayyan flektiv elementlarga ega boʻlgan agglyutinativ til. Fonologik tizimi 8 unli va 13 undosh fonemadan iborat; ularning har biri (j, v, h, d dan tashqari) choʻziqlik darajasi boʻyicha qaramaqarshi qoʻyiladi; bu imloda a—aa, o—oo, t—tt, r—rr kabi (qisqachoʻziq) aks etadi. Baʼzi tuzilmalarda unlilar garmoniyasi kuzatiladi. Unli fonemalar miqdori diftonglar (16 ta) hisobiga koʻpayadi. Morfologik belgilari: jins kategoriyasi yoʻq; otlar 13 kelishik bilan oʻzgaradi; feʼllar 2 xil tuslanishda, 4-mayl, 4 zamon, 3 shaxs shakllari bilan oʻzgaradi, sintaksis sohasida soʻz tartibi nisbatan erkin.

Adabiy tilning shakllanishi va rivojlanishida 2 davr: eski fin (1540— 1820) va yangi fin (19-asrning 20-yillaridan boshlab) davrlari ajratiladi. Finlandiyaning shved mustamlakasidan ozod boʻlguniga qadar (1809) rasmiy til sifatida shved tili ustunlik qilib, adabiy Fin tili deyarli rivojlanmagan. Yangi Fin tili davri ham 2 bosqichdan: ilk yangi fin (1820—70) va hozirgi fin (1870-yildan) bosqichlaridan iborat. Ilk fin davrida adabiy til ogʻzaki til bilan yaqinlashdi. 1863-yildan boshlab Fin tili rasman shved tili bilan teng huquqlarga ega boʻldi: maktablar va universitetlarda oʻqitila boshladi, unda gaz., jurnal va badiiy adabiyot nashr etiladigan boʻldi. 19-asrning 70-yillariga kelib xoz. adabiy Fin tili ning asoslari yaratildi. 1919-yil Fin tili Finlandiyaning rasmiy tili deb eʼlon qilindi. Yozuvi lotin grafikasi asosida (16-asrdan).

Fin tili
Tillar
Fin qoʻltigʻi

Fin qoʻltigʻi () - Boltiq dengizining sharqiy qismidagi qoʻltiq. Rossiya Federatsiyasi, Finlandiya, Estoniya sohillari oraligida. Maydoni 30 ming km². Uzunligi 390 km, eni kiraverish qismida 70 km. Qirgʻoqlari shim.da qoyali va shxera tipli, jan. va sharqida past. Qoʻltiqning sharqiy qismi — Neva qoʻltiqchasiga Neva, shuningdek, Narva, Lucha daryolari quyiladi. Chuqurligi gʻarbida 100 m, sharqida 7 m. Orol koʻp. Suvning yuza qismida temperatura qishda 0° dan past, avgustda 15—17°. Noyab. oxiridan attr. oxirigacha muz bilan qoplanadi. Shoʻrligi 2—5‰. Katta kemalarning SanktPeterburg portiga kirish uchun Fin qoʻltigʻida Dengiz kanali qazilgan. Suv sathining balandligi shamollar va atmosfera bosimi taʼsirida oʻzgarib turadi. Natijada Neva qoʻltiqchasida suv koʻtarilib, SanktPeterburgda toshqinlar boʻladi. Fin qoʻltigʻi sohilidagi yirik portlar: SanktPeterburg, Viborg (RF), Tallinn (Estoniya), Helsinki, Kotka (Finlandiya).

 

Qoʻltiqlar
Niels Ryberg Finsen

Niels Ryberg Finsen (1860.15.12, Torsxavn, Farer oroli — 1904.24.9, Kopengagen) — daniyalik fizioterapevt. Kopengagen universitetini tugatgan (1890). Kopengagendagi yorugʻlik bilan davolash instituti tashkilotchisi va direktori (1896—1904). Ilmiy faoliyati ultrabinafsha nurlarining biologik taʼsiri va undan teri silini davolashda foydalanishga oid. Finsen yorugʻlik bilan davolashning ilmiy asoslarini ishlab chiqqan. Nobel mukofoti laureata (1903).

Manbalar 

Kimyogarlar
Olimlar
1860-yilda tugʻilganlar
15-dekabrda tugʻilganlar
1904-yilda vafot etganlar
24-sentabrda vafot etganlar
Finik palmasi

Finik palmasi, xurmo palmasi, feniks () — palmadoshlar oilasiga mansub ikki uyli daraxtsimon oʻsimliklar turkumi. Afrika va Osiyoning tropik va subtropik mintaqalarining daryolarga yaqin, yer osti suv manbalari bor qurgʻoq joylarida, vodiylarda, botqokliklarda 15 turi usadi. Asil Finik palmasi () yoki arab xurmosi turi — Shimoliy Afrika, Arabiston yarim oroli, Janubiy Eron, Afgʻoniston va Pokistonning quruq subtropik mintaqalarida oʻsuvchi qad. madaniy oʻsimlikdir. Yovvoyi turi maʼlum emas. Finik palmasi miloddan avvalgi 4ming yillikda Shumer, Ossuriya va Qad. Misrda ekilgani maʼlum. Tanasi barg bandlari qoldiqlari bn, tepa kismi qalin patsimon barglar bilan qoplangan. Gullari bir jinsli, roʻvaksimon toʻpgul hosil qiladi, shamol yordamida changlanadi. Mevasi kattik urugʻli, baʼzilariniki yeyishli. Tanasi tik usadi, balandligi 15–20 m gacha, mevasi — finiki (xurmosi) choʻzinchoq yoki oval, uz. 7,5 sm, diametri 3,5 sm, yangiligida va yarim quritilgan holda isteʼmol qilinadi. Arab mamlakatlarida Finik palmasi asosiy ovqat hisoblanadi (undan kamida 100 xil ovqat tayyorlanadi), eksport qilinadi. Tarkibida 62— 71% kand, 1—2,5% oqsil, 2,5% yogʻ moddalari bor. Daraxt poʻstlogʻini tilib sharbati olinib, shakar, finik vinosi, barglari tolasidan arkrn, savatlar tayyorlanadi. Urugʻidan va ildiz bachkilaridan koʻpayadi. Asil Finik palmasi mevasi yetishtirish boʻyicha Iroq va Shimoliy Afrika mamlakatlari oldingi oʻrinlarda turadi. Oʻrta Osiyoda Turkmaniston jan.gʻarbida 1939-yildan ekiladi. Oʻzbekistonda manzarali oʻsimlik sifatida uchraydi.

Bir pallali oʻsimliklar
Finikiy yozuvi

Finikiy yozuvi - mil. av. 2-ming yillik oʻrtalarida Finikiyada paydo boʻlgan hamda finikiyaliklar va karfagenliklar, qad. yahudiylar va moavliklar tomonidan mil. 4-asrgacha foydalanilgan konsonant harftovush yozuvi. Finikiy yozuvi ugarit yo’zuvi yoki qad. arabiy (tamud, safati, lixyoni) alifbolar bilan birga rasmli qad. xanaan boʻgʻinlikonsonant yozuvidan kelib chiqqan boʻlsa kerak. Finikiy yozuvidagi grafemalar soni (22 ta) asosiy manba yozuvdagiga (29—30 grafema) nisbatan kamaygan. Unda faqat undoshlargina ifodalangan, unlilar mutlaqo ifodalanmagan — Finikiy yozuvi sof konsonant yozuv boʻlgan. Harflar muayyan qatʼiy ketmaketlikda joylashgan, yaʼni alifboni tashkil etgan. Har bir harf belgili nomga ega boʻlgan va nomlar ayni harf bildirgan tovush bilan boshlangan. Mas, b — "bet", d — "dalet", g — "gimel" va shahrik.

Finikiy yozuvi oʻngdan chapga qarab gorizontal holatda yozilgan. Bu yozuvning paydo boʻlishi insoniyat tarixida yozuvni takomillashtirishda olgʻa qoʻyilgan qadam boʻlgan, chunki birinchi marta sof tovush yozuvining, grafemalar soni aniq boʻlgan mukammal alifboning yuzaga kelishi jamiyatda yozuvni biladigan kishilar doirasini nihoyatda kengaytirib yuborgan. Miloddan avvalgi 12-asrda toʻla shakllangan Finikiy yozuvi finikiyaliklarning Oʻrta dengiz boʻylarida barpo qilgan mustamlaka yerlarida tarqalgan. 10—9-asrlarda Finikiy yozuvidan oromiy yozuvi (undan esa yahudiy, nabotiy, arab; Old va Markaziy Osiyoning boshqa alifbolari, jumladan, bilvosita gruzin va arman; sugʻd, uygʻur va moʻgʻul yozuvlari va boshqa yozuvlar) paydo boʻlgan. 11 — 8-asrlarda esayunon, keyinroq lotin, Kirill alifbolari, brahmi yozuvi (undan Hindiston, Shim.Sh ar qiy Osiyo va Tibet yozuvlari) kelib chiqqan. Maʼlumotlarga qaraganda, hozirgi bizga maʼlum boʻlgan harftovush tizimidagi alifbolarning F qismidan koʻprogʻi Finikiy yozuvidan tarqalgan.

Finikiy yozuvida bitilgan eng qad. yodgorliklar miloddan avvalgi 12—10-asrlarga mansub boʻlib, Finikiyaning oʻzidan emas, balki uning mustamlakalari hududidan topilgan (ular koʻp emas). Finikiy yozuvidagi yodgorliklarning koʻpchiligi miloddan avvalgi 5-asr — mil. 2~3-asrlarga mansub. Undan keyingi davrda Finikiy yozuvi oromiy yozuvi tomonidan siqib chiqarilgan.

 

Yozuvlar
Finikiy tili

Finikiy tili — som tillarining xanaan guruxchasiga mansub va miloddan avvalgi 2—1ming yillik — milodiy 1ming yillikda Finikiyada hamda Oʻrta dengiz soqillaridagi finikiy mustamlakamanzilgohlari (Kipr, Sitsiliya, Sardiniya, Messaliya, Ispaniya, Shimoliy Afrika)da tarqalgan (keyinchalik ulik) til. Finikiy tili Finikiyaning oʻzida milodiy 2-asrda isteʼmoldan chiqqan; Shimoliy Afrikada esa soʻnggi davr Finikiy tili (yangi puna tili) arablar istilosi davri (8-asr)gacha saqlanib qolgan. Miloddan avvalgi 2ming yillik oʻrtalaridan milodiy 2-asr gacha (Finikiya) va milodiy 3—4-asrlargacha (Oʻrta dengizning garbi) boʻlgan davrga mansub yozma yodgorliklar orqali maʼlum; dialektal jihatdan shim. finikiy, jan. finikiy, kipr, puna lahjalariga boʻlinadi. Finikiy tilining morfologiyasi va leksikasi boshqa som tillariniki, xususan, ivritnikiga oʻxshash. Finikiy tili fonetikasining u mansub boʻlgan guruhchadagi boshqa tillardagidan oʻziga xos tomonlari bor. Umumsomiy 28 undoshdan, grafikasiga koʻra, 22 tasi saqlanib qolgan. Vokalizm (unlilar) sohasida ham anchagina farqlar boʻlgan.

Manbalar

 

Tillar
Finikiya

Finikiya — Oʻrta dengizning sharqiy sohilidagi qad. viloyat. Rivoyatlarga koʻra, F.ning aholisi Eritreya dengizi sohillaridan kelgan; ayrim finikiyalik tarixchilarning fikricha, finikiyaliklar F.ning tub aholisidir. Miloddan avvalgi 5—4 ming yillikda F. oʻzining qulay geografik joylashuviga koʻra, Mesopotamiya va Nil vodiysi aholisi bilan faol savdo-sotiq olib borgan. Miloddan avvalgi 2-ming yillik boshlarida quldorlik shahardavlatlari: Ugarit (RasShamra), Sidon (Sayda), Beruta (Bayrut), Arvad(Arad), Tir (Sur) va boshqa vujudga kelib, ular miloddan avvalgi 12-asrgacha Misr firʼavnlari qoʻl ostida boʻlgan. Miloddan avvalgi 13-asr oxiri — 12-asrning boshida F. nihoyat Misr mustamlakasidan xalos boʻlgan. Miloddan avvalgi 1ming yillikda F. Oʻrta dengiz sohil boʻyining Markaziy va Gʻarbiy qismini egallab, bu yerlarga kuplab finikiyalik savdogarlar va qaroqchilar kelishi avj olgan. Tasos o.da temir rudasi konlari ochilgan, Melkart xudosi ibodatxonasi va kichik qishloq bunyod etilgan. Atlantika okeaniga tutashgan Shimoliy Afrika soxillarida, Like, Ispaniyaning jan. kismida, Gades, Malaka, Seksi, Abdera, Sitsiliyada Motiya, Panorm va Sardiyada Nora shaharlari qad. koʻtargan.

F.da hunarmandchilik, savdo-sotiq, kemasozlik juda taraqqiy qilgan; dengiz yoʻllaridan keng foydalanilgan. Shaharlar oʻrtasida hukmronlik uchun kurashlar natijasida kucheizlangan F. miloddan avvalgi 8—7-asrlarda Ossuriyaga, miloddan avvalgi 6-asrda Bobilga, miloddan avvalgi 539 yildan 332 yilgacha axomaniylar davlatiga boʻysungan. F. miloddan avvalgi 332 yildan makedoniyalik Aleksandr davlati, miloddan avvalgi 3-asr oʻrtalaridan Salavkiylar davlati qoʻl ostida boʻlgan. Shu vaqtdan boshlab F.da ellinlashtirish jarayoni kuchaygan. Oʻrta dengiz boʻyidagi Delos, Afina va boshqa shaharlarda finikiyalik savdogarlarning faktoriyalari va uyushmalari paydo boʻlgan. Miloddan avvalgi 2— 1-asrlarda Kiprda YunonFinikiya podsholigi vujudga kelgan. Miloddan avvalgi 63 yildan boshlab F. Rimning Suriya provinsiyasi tarkibiga kirgan. Astasekin finikiyaliklar Suriyaning boshqa aholisi tarkibiga singib ketgan.
Finlar

Finlar (oʻzlarini suomalayset deb atashadi) — xalq, Finlandiyaning asosiy aholisi (4,65 mln. kishi), umumiy soni 5,43 mln. kishi (1990-yillar oʻrtalari), jumladan, Rossiya Federatsiyasi da 47,1 ming kishi (1989). Fin tilida soʻzlashadi. Dindorlari — protestantlar (lyuteranlar). Boltiqboʻyi fin xalklarining ajdodlari Finlandiyaning jan. ga miloddan avvalgi 3ming yillikda kelib joylashgan. Ular astasekin shim.ga siljib, hozirgi saamlar (loparlar) ajdodlarini siqib chiqarishgan. Jan.garbiy (sumi yohud suomi), markaziy (yemi — yohud xyame), sharqiy (korela yohud karyala qabilalari gʻarbiy guruhi) qabila guruxlarining birlashuvi negizida fin elati shakllangan. F.ning koʻpchiligi sanoatda band.