MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Choʻponota maqbarasi

Choʻponota maqbarasi – Oʻzbekistonning Samarqand shahridagi XV asr meʼmoriy yodgorligi. Bino toʻrtburchak tarhli, toʻrt tomonida eshik oʻrni bor. Bino tashqarisi bezaksiz, faqat gumbazi feruza rangli koshinlar bilan qoplangan. Bino ichi va poygumbaz ganch suvoq qilingan. Choʻponota maqbarasi yopmasi tashqi va ichki gumbazli tuzilishga ega: xonaning gumbazi ravoklarga qoʻyilgan; tashqi gumbaz baland poygumbazga oʻrnatilgan. Bu uslubdagi qurilma Choʻponota maqbarasida ilk bor qoʻllanilgan boʻlib, keyingi inshootlarda yanada mukammallashtirilgan.

Tavsifi 
Choʻpanota tepaligi Samarqandning shimoli-sharqiy chekkasida, Zarafshon daryosi yaqinida joylashgan. U taxminan 800 gektar maydonni egallaydi va dengiz sathidan 826 m balandlikda. Choʻpon ota tepaligi Samarqanddan 100 metr balandlikda boʻlib, u tufayli shaharning goʻzal manzarasini tomosha qilish mumkin.

Choʻponota tepaligidan arxeologik ishlar davomida balandliklar yonbagʻirlarida bir necha bor turli xil harbiy anjomlar – zirhlar, dubulgʻalar, nayzalar, oʻq uchlari va boshqalar topilgan. Choʻponota gilidan XII asrdan boshlab samarqandliklar issiqqa chidamli idishlar ishlab chiqarishda keng qoʻllanilgan. Undan tayyorlangan buyumlar samarqandlik hunarmandlarning boshqa kulolchilik buyumlaridan sezilarli farq qiladi. Qurilishda Choʻponota hududidan olingan tuproqdan tayyorlangan gʻisht ishlatilgan. Jumladan, Goʻri Amir maqbarasidagi 14-asr oxiri – 15-asr boshlaridagi inshootlarning poydevori undan qurilgan.

1424—1428-yillarda Ulugʻbek bu yerda oʻsha davrda Sharqdagi eng yirik rasadxonalardan birini qurdirgan.

Ulugʻbekning Koʻhak tepaligida barpo etgan binolari saqlanib qolmagan. 1908-yilda V.L.Vyatkin va 1948-yilda V.A.Shishkinlar tomonidan olib borilgan arxeologik ishlar natijasida faqat rasadxona poydevori va ulkan oʻlchash moslamasi – sekstantning parchasini topish mumkin boʻldi. Ammo 1430—1440-yillarda tepalik ustida qurilgan Choʻponota mozori bugungi kungacha yaxshi saqlanib qolgan. Ulugʻbekning qurdirgan bu binoning asl maqsadi maʼlum emas. Mozordan qadimiy dafn izlari topilmagani bois, ayrim olimlar bu bino mayoq vazifasini oʻtashi mumkin, deb hisoblashadi. Choʻpon otaga sigʻinish bu joyda keyingi davrlarda chorva boqib yurgan choʻponlar tomonidan kelib chiqqan. Choʻponota maqbarasi toʻrtburchak shakldagi inshootdir. Zal va yana ikkita kichik yordamchi xona yon tomonga biriktirilgan. Yuqorisi qoʻsh gumbazli. Maqbara vaqt oʻtishi bilan butunlay parchalanib ketgan sirlangan gʻishtlardan mozaika bilan bezatilgan. Bir paytlar mozor atrofi pishiq gʻishtdan yasalgan panjara bilan oʻralgan boʻlib, uning parchalari hozirgacha saqlanib qolgan. 2011-yilda Choʻpon ota maqbarasida restavratsiya ishlari boshlandi. Hozirda gumbazning epigrafik bezaklari qayta tiklangan, gumbazning oʻzi esa firuza koshinlar bilan qoplangan. Maqbaraga kirish biroz qiyin, chunki u Samarqand radio va televideniye uzatish markazi hududida joylashgan, biroq vaqt oʻtishi bilan mahalliy hokimiyat uni sayyohlik obʼyektlari roʻyxatiga kiritishni rejalashtirmoqda.

Manbalar 

Izohlar

Oʻzbekiston meʼmoriy yodgorliklari
Samarqand
Choʻpxina

Choʻpxina, yovvoyi xina (Impatiens parviﬂora) — xinadoshlarga mansub bir yillik oʻt. Poyasi tik, boʻgʻinlari yoʻgʻon, uchi shoxlangan, boʻyi 30—50 sm, popuk ildizli, tuksiz, nozik, chiroyli. Barglari oddiy, qisqa bandli, butun, tuxumsimon yoki ellipssimon, chetlari tishli. Gullari sariq, ikki jinsli, mayda, sachok toʻpgul hosil qiladi. Mevasi qalamsimon, boʻyi 15–20 mm, koʻp urugʻli. Ch. iyunda gullaydi, iyuldan to sentabrgacha mevalaydi. Togʻ va adirlarning nam va soya yerlarida, qoyalarning yoriqlarida, daraxtlar tagida oʻsadi. Toshkent, Fargʻona, Samarkand, Qashqadaryo va Surxondaryo viloyatlarida voha va bogʻlarda begona oʻt sifatida uchraydi. Ch.dan boʻyoq olinadi.
Choʻr

Choʻr, Chur — Turk xoqonligi boshqaruvidagi unvonlardan biri. 

Qad. turk bitiktoshlari, xitoy, sugʻd, arab, fors manbalarida uchraydi. Ch. unvoni, asosan, xoqonlikning gʻarbiy qismidagi "Oʻn oʻq" boshqaruvi tarkibida besh dulu urugʻi va boshqa yirik turkiy urutlar boshliqlariga nisbatan qoʻllanilgan. Jumladan, ushbu unvon xitoy manbalarida chjo shaklida qayd qilinib, Gʻarbiy Turk xoqonligi boshqaruvida islohot oʻtkazilganligi va Yettisuvdagi Suyab daryosining sharqiy havzasida yashovchi dulu qabilasining beshta urugʻi boshliqlarining har biriga chjo (choʻr) unvoni berilgani aytib oʻtiladi. Ch. unvoni xoqonlik tarkibidagi boshqa oʻlkalar boshqaruvida ham ishlatilib, baʼzan kishi nomlari tarkibida qoʻllanilgani koʻzga tashlanadi. Tabariyning "Tarix arrasul valmuluk" (9-asr) baʼzi nusxalarida Fargʻona hukmdorining ismi Joʻr (Choʻr) tarzida uchraydi. Yaʼqubiyning "Kitab al-buldon" (9-asr) asarida Fargʻona hukmdorining avlodi tarzida kursatilgan Bilgachoʻr ismidan ham vodiyning boshqaruvida Ch. unvoni qoʻllanilganini payqash mumkin. Urxun bitiktoshlarida Koʻlchoʻr, Choʻrtegin, arab manbalarida Xarachur, Alpchur, Altuchur kabi turkiy lashkarboshilar ismi uchraydi.

Adabiyotlar 
 Ishoqov M., Unutilgan podsholikdan xatlar (bir turkum sugʻd hujjatlarining oʻzbek tiliga tarjimasi va izoxlari), T., 1992.

 

Unvonlar
Turkiy unvonlar
Davlat unvonlari
Choʻrtansimonlar

Choʻrtansimonlar (Esocidae) -losossimonlar turkumiga mansub baliklar oilasi. 1 uruqqa mansub 5 turi maʼlum. Yer yuzida keng tarqalgan. Qora, Azov, Kaspiy, Orol, Boltiq, Oq, Barens va Oxota dengizlarida ham uchraydi. Boshi katta, tumshugʻi choʻziq, yassi. Ogʻiz boʻshligʻidagi suyaklar va tili mayda tishlar bilan qoplangan. Tangachalari mayda. Tipik vakili odsiy choʻrtan baliq gavdasi 1,5 m gacha, ogʻirligi 35 kg dan ortiq. Usti kulrangyashil, kulrangsargʻish yoki qoʻngʻir boʻlib, qorni oq. Koʻndalangiga va uzunasiga oʻtgan yoʻllari va qoramtir xollari bor. Yelka, anal va dum suzgich qanoti qora xolli qoʻngʻir, koʻkrak hamda qorin suzgichi — sargʻishqizil. Koʻllarda, daryolarning tinch oqar va oʻsimlikka boy joylarida yakka yashaydi. Oʻzbekistonda Amu va Sirdaryoda, Aydarkoʻlda uchraydi. 175—215 ming uvildiriq tashlaydi. Erkagi 3—4, urgʻochisi 5 yoshda voyaga yetadi. Yirtkich. Baliq, baqa, suv qushlari va boshqa bilan oziqlanadi. Soni keskin kamayib ketgan.

Hayvonlar
Choʻt

Choʻt (rus. schyot soʻzidan) — arifmetik hisoblash (qoʻshish va ayirish, boʻlish, koʻpaytirish) uchun ishlatiladigan eng sodda asbob. Birinchi taxta Ch. Rossiyada 16-asrda paydo boʻlgan. 18-asr boshlarida Ch. hozirgi koʻrinishini olgan. Rus Ch.lari sobiq Ittifoq davlatlari hamda Eronda ishlatilgan. Shuningdek, Xitoy Ch.i (suanpan) ham bor, ular Xitoy va Yaponiyada qoʻllanilgan, Xytoy Ch.i rus Ch.idan ancha ilgari yaratilgan boʻlib, hozirgacha ham oʻzining 5 birlikli sanogʻi bilan qadimiy tuzilishini saqlab qolgan.
Choʻchqa

Choʻchqa, xonaki choʻchqa — haqiqiy choʻchqasimonlar turkumi (Sus)ra mansub juft tuyoqli hayvon. Xonaki Ch.lar Yevropa, Oʻrta dengiz va Osiyo toʻngʻizlarinint kenja turi (Sus scrofa)ﬂ aH kelib chiqqan. Yevropa va Osiyo guruhlariga boʻlinadi. Miloddan avvalgi 5—4-asrlarda xonakilashtirilgan. Ozuqa sharoiti, parvarish hamda uzoq va maqsadli seleksiya natijasida jahonda 100 dan ortiq Ch. zotlari chiqarilgan. Eng koʻp boqiladigan zotlar — yirik oq, landras, yirik qora, dyurok, Shimoliy Kavkaz, Ukraina dasht oq choʻchqasi va boshqa Ch.ning tana tuzilishi qoʻpol, tumshugʻi uzun, uchida harakatlanuvchi xartumi bor. Oyoqlari toʻrt barmoqli, yelini ikki tizimda joylashgan, 14 soʻrgʻichli; tanasi siyrak dagʻal qil bilan qoplangan. Erkagining vazni 250–300 kg, urgʻochisi 200–220 kg ga boradi. Ch. chorva hayvonlari ichida eng tez yetiluvchi va sermahsul hisoblanadi, 4— 5 oyligida jinsiy yetiladi, 9—10 oyligida qochiriladi. Boʻgʻozlik davri 102—128 kun, yiliga 2-marta bolalaydi va har bolalashida 10 va undan ortiq bola beradi. Ch. bolasining tirik vazni tugʻilganida 1,2 –2 kg, ikki oyligida 16–20 kg, 6—7 oyligida 90–110 kg, 12 oyligida 200 kg tosh bosadi. Bir ona Ch.dan bir yilda 20— 22 bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan Ch.ning soʻyim goʻsht chi bola olish va uni boqish mumkin. Boqilgan Ch.ning soʻyim goʻsht chiqimi 70—85% ni tashkil etadi. Choʻchqa da ona choʻchqalar 5—6 yil, erkak choʻchqalar 7 yil foydalaniladi. Ch.lar tabiiy va sunʼiy usulda qochiriladi. Bir erkak Ch. urugʻi bilan 100 dan koʻproq ona choʻchqalarni sunʼiy urugʻlantirish mumkin. Ch.larni goʻsht uchun (bekon), goʻshtyogʻ uchun va yogʻ uchun boqish usullari mavjud. Ch. goʻshti va yogʻidan turli oziq-ovqat mahsulotlari (bekon, vetchina, kolbasa, dudlangan goʻsht, rulet, koreyka, shpik va boshqalar) tayyorlanadi. Ishlab chikarishda Ch. terisidan oyoq kiyimi, egarjabduklar va boshqa narsalar tayyorlashda foydalaniladi. Dunyoning hamma mamlakatlarida, yirik fermalar va xonadon xoʻjaliklarida boqiladi.

Yana q. 

 Choʻchqachilik
 

Uy hayvonlari
Choʻchqachilik

Choʻchqachilik — chorvaniyaiknpng choʻchqalarni urchitish, ulardan goʻsht, yogʻ, teri va boshqa mahsulotlar olish bilan shugʻullanadigan tarmogʻi; choʻchqalar biologiyasi, seleksiyasi, zootexnikasi, xoʻjalik ahamiyatini oʻrganadigan fan.

Choʻchqachilik chorvachilikning juda qad. tarmoqlaridan biri. Shaharlarning yiriklashuvi, aholining goʻsht va boshqa chorvachilik mahsulotlariga boʻlgan ehtiyojlari ortib borishi bilan Choʻchqachilik ham jadal rivojlandi. 18-asrdan Amerikada mahalliy choʻchqa zotlarini bu yerga olib kelingan yunonrim va qad. xitoy zotlari bilan chatishtirib, yangi sermahsul zotlar chiqarildi, tovar Choʻchqachilikdan naslchilik Choʻchqachilik ajralib chikdi, seleksiya ishlari olib borildi, naslchilik kitoblarini yuritish boshlandi, natijada yorkshirlar, berkshirlar kabi yuqori mahsuldor choʻchqa zotlari yaratildi.

Choʻchqachilik jahondagi deyarli barcha mamlakatlarda goʻsht maqsulotlari yetishtirishda samarali soha hisoblanadi. Jahon boʻyicha choʻchqalar soni 912,7 mln. boshni tashkil etadi (1999); Afrika mamlakatlari (mln. bosh) (27,0), Xitoy (429,1), AQSH (62,2), Braziliya (27,4), Ispaniya (21,6), Rossiya (17,3) va boshqalarda yirik choʻchqachilik fermalari tashkil etilgan. Choʻchqa goʻshti yetishtirishning deyarli yarmi Osiyo mamlakatlari hiseasiga toʻgʻri keladi. ʻ Oʻzbekistonda Choʻchqachilik, asosan, 19-asrning 2yarmida, Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan keyin bu yerga koʻchib kelgan yevropalik aholi orqali paydo boʻldi. 1960-yillarga qadar issiq iqlim noqulayliklariga qaramay, davlat va jamoa xoʻjaliklarining Choʻchqachilik fermalarida va, asosan, rus, ukrain, belorus va boshqa yevropalik aholining shaxsiy xoʻjaliklarida rivojlandi. Rossiya, Ukraina, Kavkazdan sermahsul oq choʻchqa, Ukraina dasht oq choʻchqasi, Shimoliy Kavkaz va landras choʻchqa zotlari keltirildi. Oʻzbekiston chorvachilik institutida Choʻchqachilik boʻlimi tashkil etildi. Choʻchqachilik bilan shugʻullanadigan naslchilik zdlari, xoʻjaliklari va fermalari barpo etildi. 1960—91 yillarda Choʻchqachilik sanoat asosida jadal rivojlantirilgan. Toshkent, Samarkand, Jizzax viloyatlarida ixtisoslashgan Choʻchqachilik komplekslari qurildi, jumladan, 108 ming boshga moʻljallangan "Gʻallaquduq", 54 ming boshga moʻljallangan "Sirgʻali" va "Rassvet" komplekslari ishga tushirildi. 1990-yilda barcha toifadagi xoʻjaliklarda choʻchqalar soni 716 ming boshga yetdi, 47 ming t choʻchqa goʻshti tayyorlandi. 1991-yildan keyin qishloq xoʻjaligida oʻtkazilgan iqtisodiy islohotlar davomida Choʻchqachilik fermalari xususiylashtirildi. Oʻzbekistonda 85,3 ming bosh choʻchqa boqildi, 5 ming t goʻsht tayyorlandi (2003).

Oʻzbekiston chorvachilik ilmiy tadqiqot instituti choʻchqachilik boʻlimida Choʻchqachilik ishlarini tashkil etish, choʻchqalarni parvarish qilish va ulardan sifatli mahsulot olish kabi mavzular boʻyicha tadk, iqot ishlari olib boriladi. Oliy va maxsus qishloq xoʻjaligi oʻquv yurtlarida Choʻchqachilik fan sifatida oʻqitiladi.

Yana q. 

 Chorvachilik
 Choʻchqa

Manbalar
Choʻqqi

Choʻqqi — togʻ tizmasining eng baland joyi (qarang Togʻ choʻqqisi).
Choʻgʻlanma lampa

Choʻgʻlanma lampa — elektr toki taʼsirida tolasi (simi) choʻgʻlanib nur sochadigan yorugʻlik manbai. Ichidan havosi soʻrilib, choʻgʻlanish jismi (sim) joylangan kolba (lampochka)dan iborat. Baʼzi choʻgʻlanma lampalarning kolbasi tolaning trasi, yaʼni nur sochishini yaxshilash uchun inert gaz bilan toʻldiriladi. Choʻgʻlanma lampaning tolasi spiral, bispiral (ikki spiral) yoki trispiral (uch spiral) tarzida oʻralgan volfram simdan qilinadi. Choʻgʻlanma lampa yonganda tolasi 2500—3300 K gacha qiziydi; nur sochish quvvati 10—35 lm/Vt; xizmat muddati 1000 soatgacha. Dastlabki choʻgʻlanma lampani 1872-yilda Aleksandr Lodigin ixtiro qilgan. 1879-yilda Thomas Edison uni takomillashtirgan. Choʻgʻlanma lampalar xonalar va maydonlarni yoritishda, kinoproyeksion apparatlarda, konlarda, avtomobillarda ishlatiladi.

Manbalar
Chhattisgarh

Chhattisgarh - Hindistonning markaziy qismidagi shtat. Maydoni 135 ming km². Aholisi 21 mln. kishi (2001).

Maʼmuriy markazi — Raypur shahri Shtat sharqda Jarkxand va Orissa, gʻarbda MadhyaPradesh va Maharashtra, shim. da UttarPradesh shtatlari bilan chegaradosh. Shtat 2000-yil 1-noyabrda tashkil etilgan.

CH. — agrar shtat. Aholining 80% qishloq xoʻjaligida band. Maydonining 43% ishlanadi. Asosiy ekini — sholi, shuningdek, bugʻdoy, makkajoʻxori, dukkaklilar ekiladi, zaytunzorlar bor. Bogʻdorchilik va sabzavotchilik rivojlangan. Shtat hududining 44% oʻrmon. Shtatning muhim tabiiy resursi — oʻrmon mahsulotlari. Metallurgiya sanoati, poʻlat quyish va sement zdlari, mashinasozlik, oziqovqat, kimyo sanoati korxonalari mavjud. Plastmassa ishlab chiqariladi. Alyuminiy, konchilik rivojlangan. Mamlakatda ishlab chiqariladigan temir yoʻl platformalarining 100%, sementning 20% Ch.ga toʻgʻri keladi. Temir, marganets, oltin va boksit rudalari qazib olinadi. Shuningdek, olmos, berill, ametist (safsar), aleksandrit va boshqa qimmatbaxr toshlar konlari topilgan.
Ш (kirill)

Ш, ш — oʻzbek Kirill alifbosining yigirma oltinchi xarfi. Til oldi, sirgʻaluvchi, shovqinli, jarangsiz undosh tovushni ifodalaydi. Qoʻllanish jihatdan oʻrtacha faol, talaffuz jihatdan esa barqaror undosh: har qanday pozitsiyada xam deyarli bir xil talaffuz etiladi. Soʻzning boshida (shirin, shox, shoʻx), oʻrtasida (mashhur, oshiq, qoshiq) va oxirida (dilkash, kurash, tish) kela oladi. Baʼzan soʻz oʻrtasida juft holda ham uchraydi (pashsha, qashshoq). Turkiy xalqlar, jumladan, oʻzbek xalqi uchun umumiy boʻlgan yozuvlarda Sh harfi oʻziga xos shakllarda uchraydi. 

 

Kirill alifbosi harflari
Shabaka

Shabaka — metall buyumlarda panjarasimon bezak yaratish usuli. Zargarlik, kandakorliqda keng tarqalgan. Metall buyumlar va ularning qismlari (qrpqrq, dasta va boshqalar)ni bezashda, zargarlik buyumlari yaratishda kullanadi. Shu usulda yaratilgan buyumlar (mas, Samarqand, Buxoro bilaguzuklari va boshqalar) ham Shabaka deb ataladi.

Manbalar 

Zargarlik
Sanʼat
Shabaron

Shabaron, Shabron (eroncha Shopur nomidan) — 1) Ozarbayjondagi qad. shahar xarobasi. Kuba shahridan 25 km jan.sharkda joylashgan. Sosoniylardan Xusrav 1 Anushirvon tomonidan asos solingan (6-asr) Shu nomdagi tarixiy viloyat markazi boʻlgan. Oʻrta asrlarda Shirvon tarkibiga kirgan, ipak savdosining yirik markazi hisoblangan. Shabaron orkali Astraxon — Shemaxa karvon yoʻli oʻtgan. 18-asr boshida turklar tomonidan vayron qilingan; 2) Ozarbayjondagi tarixiy viloyat. Kaspiy dengizining Kavkaz sohilida joylashgan. Mil. av. 7-asrda Shabaron hududida podsho skiflari qabila ittifoqi — Ashguz vujudga kelgan. U Ossuriya qulab, Urartu zaiflashgach, oʻz hukmronligini Sharqiy Zakavkazyening butun qududiga tarqatgan. Mil. 1—2-asrlarda Shabaron Kavkaz massagetlari (mazkutlar) podsholigi tarkibiga kirgan, 4—9-asrlarda Shabaron hududida qad. lezginlarning Xursan knyazligi mavjud boʻlgan; 9-asr oʻrtalaridan Sh.Shirvon tarkibida.

Manbalar

Adabiyot 
 Minorskiy V.F, Istoriya Shirvana i Derbenda X—XI vv., M., 1963.
Shabkoʻrlik

Shabkoʻrlik (fors— tun, kecha) — qorongʻida koʻrish qobiliyatining buzilishi. Sh. koʻpincha tugʻma boʻlib, bolalik va oʻsmirlik davrida asosan oʻgʻil bolalarda kuzatiladi, aksariyat oilaviy-irsiy xususiyatga ega boʻladi. Simptomatik Sh. koʻzning turli organik kasalliklari (glaukoma, koʻruv nervi atrofiyasi, xorioretinit va h.k.)da kasallikning bir belgisi sifatida uchraydi. Funksional Sh. koʻproq ovqat tarkibida A vitamini yetishmasligi yoki boʻlmasligi natijasida paydo boʻladi. shahrida bemor nim qorongʻi yoki tuzuk yoritylmagan xonalarda, kunning gʻirashira paytlarida va tunda, yorugʻdan qorongʻiga oʻtganda koʻra olmay qoladi (ayni vaqtda yorugʻlikda yaxshi koʻradi). Keyinroq rang ajrata olmaslik alomatlari namoyon boʻladi, asosan, koʻrish maydoni torayib, koʻrish oʻtkirligi ham pasayadi. Sh.ka koʻz toʻr pardasi tayoqcha qujayralari (qarang Koʻz) strukturasining organik oʻzgarishlari yoki shu hujayra tarkibiga kiruvchi koʻz purpuri (rodopsin)ning funksional yetishmovchiligi sabab boʻladi. Koʻz purpuri oqsilning A vitamini bilan hosil qilgan kompleksi boʻlib, koʻzning qorongʻilikka moslashuvida muhim ahamiyatga ega. U yorugʻlik taʼsirida (retinin va spetsifik oqsilga) parchalanadi, qorongʻida esa (bevosita A vitamini ishtirokida) tiklanadi va shu bilan tayoqchahujayralar funksional qobiliyatini tiklaydi. SH.ka xos alomatlar sezilsa darhol mutaxassis vrachga koʻrinish lozim.

Manbalar  

Kasalliklar
Shablon

Shablon (yun. schablone — namuna) — 1) tayyor buyumlar shaklining toʻgʻriligini tekshiradigan asbob, moslama; 2) tabiiy kattalikda tayyorlangan detal (meʼmorlik, qurilish) chizmasi; 3) koʻchma maʼnoda — koʻrkoʻrona taqlid qilish.

Manbalar
Shavvol

Shavvol (arab.) — qamariy yil hisobida (oy taqvimida), shuningdek, musulmonlarning hijriyqamariy yil hisobida oʻninchi oyning arabcha nomi; 29 kunga teng. 

 

Yil oylari
Islom
Shavkat Buxoriy

Shavkat Buxoriy (taxallusi; ismi Muhammad Ishoq) (17-asrning 20y.lari, Buxoro — 1695/1699, Isfahon) — fors-tojik shoiri. Buxoroda tahsil olgan. Sarroflik bilan shugʻullangan. Hirotga kelib, shahar hokimi Safoqulixon Shomlu va uning vaziri Mirzo Saʼduddin xizmatida boʻlgan. Dastlab Nozik taxallusi bilan sheʼrlar yozgan. Sh.B. oʻz davrining yetuk shoiri, hind uslubining namoyandalaridan boʻlgan, nafaqat zamondosh, balki oʻzidan keyingi shoirlarga ham taʼsir koʻrsatgan. Maleho Samarqandiyning "Muzakkir ulashob", Mirzo Muhammad Tohir Nasrobodiyning "Tazkirai Nasrobodiy", Gʻulomalixon Ozod Bilgiromiyning "Xizonai Omira", Shamsiddin Somiyning "Qomus ulaʼlom" tazkiralarida shoir haqida maʼlumot berilib, sheʼrlaridan namunalar keltirilgan. Isfahonda u bilan 7 oy davomida muloqotda boʻlgan Maleho oʻz tazkirasidan oʻrin olgan 202 shoir ichidan faqat Sh.B.ga batafsil va yuksak baho bergan. U anʼanaviy uslubni yangilagan, ohorli va goʻzal fikru tashbexlarni oʻziga xos usudda badiiy yuksak ifodalagan. Anʼanaviy ishq mavzui bilan birga, shoir ijodida tarjimai hol ruhidagi, vatandan va doʻstlardan judolik, dunyo, zamon va odamlardan shikoyat ohangidagi sheʼrlar yetakchilik qiladi. Hayotsevarlik, pandu nasihat va boshqa ham shoir ijodining asosiy xususiyatlaridan hisoblanadi.

Merosining asosiy qismini qasida, gʻazal, qitʼa va ruboiylar tashkil etadi. 6221 baytdan iborat sheʼriy merosi toʻplanib, 1987-yilda Dushanbada nashr qilingan. Devonining nusxalari Toshkent, Dushanba, Moskva, Sankt-Peterburgdagi qoʻlyozma fondlarida saqlanadi.

Manbalar 
 Buxoriylar boʻstoni, T., 1997. Ad..Toʻxsanov Q., Shavkat Buxoriysheriyatining uslubi va badiyati, Samarqand, 1998.

    

Shoirlar
Shavkatli qalay koni

Shavkatli qalay koni - Oxangaron daryosining oʻng sohilidagi Bobotogʻ intruzivida joylashgan kon. 1967-yil M.A.Ahmedov ochgan. Kon geol.sini U.Rahmedov, I.H.Hamroboyev, A.Sotvoldiyev va boshqa oʻrgangan. Shavkatli qalay konik.da quyi trias davriga mansoʻb kvarsporfir, granitporfir va ularni yorib chiqqan diabazporfirlar bor. Kon magmatik jinslarning gidrotermal jarayonda oʻzgargan (kvarslashgan, seritsitlangan, xloritlangan, gematitlangan) 4 ta minerallashgan zonasidan tashkil topgan. Zonalar uz. 250–800 m, eni 5–40 m. Zonalarda mikroklin, seritsit, kvars, magnetit, xlorit, kassiterit, sheyelit, gematit, xalkopirit va boshqa minerallar bor. Qalay minerali — kassiterit kvars, seritsit, xlorit va boshqa minerallar bilan bir vaqtda hosil boʻlib, qalay bilan birga uchraydi. Zonalardagi qalayning miqdori 0,003% dan 3,6% gacha. Konda volfram, siyrak yer elementlari va boshqa elementlar ham bor.
Shavla

Shavla — ovqat turi. Shavla tayyorlash uchun goʻsht maydaroq boʻlaklarga boʻlinib, sabzi somoncha shaklida, piyoz parrak -parrak qilib toʻgʻraladi. Qozonga yogʻ solib barcha masalliq xuddi palovning zirvagi kabi qovurilib, 2—3 dona pomidor yoki 2 osh qoshiq tomat qoʻshiladi. Masalliq yaxshi qovurilgach, suv quyib qaynatiladi, tuz va ziravorlar solib taʼmi rostlanadi. Soʻngra yuvib tozalangan guruch solib, kavlab pishiriladi. Agar guruch solinganda suvi kamlik qilsa, yana qaynagan suv qoʻshish mumkin. Suvi tortilib, guruchi bir-biriga qovushgach, taom tayyor hisoblanadi. Tayyor taom olovdan olinib, qopqogʻi yopilgan holda 10—15 min. „dam yediriladi“. shahrining ichak Shavla, -qovurma Shavla, loviya Shavla, oʻrikli (turshakli) Shavla va boshqa xillari mavjud. Shavla parhez taomlar guruhiga kiradi.

Taomlar
Shavqiy

Shavqiy (taxallusi; asl ismsharifi Mulla Shamsi mulla Husan oʻgʻli) (1805— qoz. Toʻraqoʻrgʻon tumani — 1889) — shoir, tarixchi. "Devon"ida oʻzbekfors tilidagi sheʼrlari jamlangan boʻlib, ularning asosiy qismini oʻzbek tilidagi sheʼrlari tashkil qiladi. shahrining asarlari mumtoz sheʼriy janrlar: gʻazal, muxammas, masnaviylardan iborat. Shoir asarlari ("Parishonlar", "Bir guli raʼno", ""Zebo", "Ishq sayli" va boshqalar) ning asosiy mavzusi diniytasavvufiy va lirik mazmunda. Shu bilan birga devonda ijtimoiy va tarixiy mavzuga bagʻishlangan muxammas va masnaviylar ham uchraydi. Ularda chor Rossiyasining Turkistonni, xususan, Qoʻqon xonligini bosib olish voqealari sheʼriy misralarda tasvirlangan. Uning muborak haj ziyorati davomidagi taassurotlari aks etgan sheʼriy asarlari 20-asr boshlarida Toshkent litografiyalarida chop etilgan.

"Jomeʼ ulhavodis" ("Hodisalar jamlanmasi"), "Jangnomai Xudoyorxon", "Tarixi Xoʻkand", "Pandnomai Xudoyorxon" kabi tarixiy dostonlari, asosan, 19-asr 2-yarmida Qoʻqon xonligida yuz bergan qipchokdar qoʻzgʻoloni voqealariga bagʻishlangan. Bu dostonlar Xudoyorxon davridagi ijtimoiysiyosiy voqealarni, turli tabaqa vakillarining oʻzaro munosabatlarini oʻrganishda ahamiyatlidir. shahrining "Devoni Shavqiy", "Jomeʼ ulhavodis" asarlari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida saqlanadi.

    

Shoirlar
Shavqiy Kattaqoʻrgʻoniy

Shavqiy kattaqoʻrgʻoniy (taxal lusi; ismi Muhammad Sharif) (1785 — Kattaqoʻrgʻon tumani — 1861) — oʻzbek shoiri.

Buxorodagi Govkushon madrasasida tahsil olgan. Oʻzbek, tojik va arab tillarida ijod qilgan. Uning bir devon va turli bayozlardagi lirik sheʼrlarining umumiy hajmi 3000 misra atrofida. Bular ichida gʻazal salmokli oʻrin tutadi. Sh. K. sheʼriyatida, shuningdek, muxammas, musaddas, musabbaʼ, musamman, muashshar, masnaviy, ruboiy, fard, qitʼa, marsiya, muvashshah, chiston janriga mansub sheʼrlar ham uchraydi.

SH.K.ning sheʼrlarida insondagi goʻzal maʼnaviy fazilatlar madh etilgan. U Bedil, Navoiy, Fuzuliy, kabi shoirlarning adabiy anʼanalarini davom ettirib, oʻzining komil inson borasidagi fikrlarini falsafiy mushohadalar, tasavvufiy qarashlar, diniy ehtiroslar pardasiga oʻrab bergan.

SH.K. musulmonchilik qonunqoidalarining qisqa majmui — "Muxtasar ulviqoya" masnaviysini "Mirʼot almuxtasar" nomi bilan tojik tilida sharhlagan. taxminan 23 ming misradan iborat boʻlgan bu risola 26 bob — faslga boʻlinadi. Huquq mezonlari, axloqiytaʼlimiy qarashlar har bir faslda bayon shaklida berib borilgan. Asar oxirida kitobdagi arabcha soʻz va istiloxlarning lugʻaviy maʼnolariga izoh beruvchi soʻzlik ilova qilingan. Shuningdek, arab grammatikasiga oid "Risolai qofiya yo mirʼot unnahv" asarini yozgan. Sh.K. devonlari nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. №4634) va Tojikiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti (inv. № 1899) da saqlanadi.

Manbalar 
 Tanlangan asarlar, T., 1964.

Adabiyot 
 Oʻzbek adabiyoti tarixi [4 j.], T., 1978.

Shoirlar
Turkiy shoirlar
Oʻzbekistonlik shoirlar
Buxoro madrasalarida tahsil olganlar
Govkushon madrasasida tahsil olganlar