MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Unitar davlat

Unitar davlat — davlat tuzilishi shakli; bunda davlat hududi tarkibida, federatsiyadan farqli ravishda, federativ birliklar (shtatlar, yerlar) boʻlmaydi, balki u maʼmuriy-hududiy birliklar (tumanlar, viloyatlar, kantonlar va hokazo)ga boʻlingan boʻladi. Mazkur mustaqil qismlar davlat suvereniteta alomatlariga ega emas. Bunday davlatda oliy organlarning yagona tizimi hamda yagona qonunchilik (Konstitutsiya, fuqarolik, oliy davlat xrkimiyati) buladi. Barcha unitar davlatlarga xos bulgan markazlashtirish turli shakllarda va turli darajada namoyon bulishi mumkin. Baʼzi mamlakatlarda mahalliy organlar umuman boʻlmaydi va maʼmuriyhududiy boʻlinmalar markaziy hokimiyat vakillari tomonidan boshqariladi. Boshqa davlatlarda mahalliy organlar tashkil etiladi-yu, lekin ular (bevosita yoki bilvosita) markaziy hokimiyat nazorati ostida buladi. Markaziy hokimiyat mahalliy organlar ustidan nazoratning qanday turini amalga oshirishiga qarab, Unitar davlatlar markazlashgan va markazlashmaganga bulinadi. Markazlashgan Unitar davlatda mahalliy organlarning markazga buysunishi markazdan tayinlanadigan mansabdor shaxslar orqali amalga oshiriladi. Markazlashmagan Unitar davlatda mahalliy organlar markaziy organlardan mustaqil ravishda shakllantiriladi, shuning uchun ular oʻrtasidagi huquqiy munosabatlar markazlashmagan asoslarda oʻrnatiladi. Unitar davlat tarkibida davlat belgilari mavjud milliy hududiy tuzilmalar ham boʻlishi mumkin, masalan, muxtor viloyat, muxtor respublika. Oʻzbekiston unitar davlat xisoblanadi.

Unitar respublikalar va unitar qirolliklar roʻyxati

Unitar respublikalar

Yana q. 

 Federatsiya
 [a]]

Manbalar
Unitar korxona

Unitar korxona — mulk egasi tomonidan oʻziga birkitib berilgan mulkka egalik qilish huquqi berilmagan tijorat tashkiloti kurinishidagi davlat yoki mahalliy boshqaruv idoralari korxonasi. Oʻzbekiston Respublikasi qonunlariga koʻra, davlat hokimiyati organi yoki mahalliy boshqaruv tomonidan tashkil etiladigan xujalik yuritish huquqiga asoslangan Unitar korxona vaoperativ boshqarish huquqiga asoslangan davlat mulki bulgan Unitar korxonalar bor. Unitar korxona oʻz majburiyatlari buyicha uziga tegishli jami molmulki bilan javob beradi, lekin molmulki egasi majburiyatlari buyicha javobgar emas. Oʻzbekiston Respublikasida 90-yillar oxiridan sanoat, transport tarmoklarida Unitar korxonalar tashkil topa boshladi (mas, Muborak gazni qayta ishlash zavodi 2000-yil 25 maydan Unitar korxona maqomida faoliyat kursatadi).
Unli tovushlar

Unli tovushlar – ogʻiz va bugʻiz bushligʻida hech qanday toʻsiqqa uchramay hosil boʻladigan, tarkibi ovozdan iborat (shovqin deyarli ishtirok etmaydigan) tovushlar. Har bir til oʻziga xos unlilar tizimiga ega. Tildagi unlilar tizimi vokalizm ( – unli tovush) deyiladi. Unli tovushlar soni turli tillarda turlichadir. Mas, hozirgi oʻzbek adabiy tilida Unli tovushlar 6 ta bulsa, boshqa turkiy tillarda 8 ta, 10 ta va undan ham ortiqdir. Bu miqdor rus tilida 5 tani, fransuz tilida esa 18 tani tashkil etadi.

Unli tovushlar bir necha jihatdan tasnif etiladi. Bu tasniflarning oʻzbek tilidagi 6 ta unli fonema (i, e, a, o, u, oʻ) misolida koʻrib chiqish mumkin. Unlilar dastlab tilning harakati va labning holati (ishtiroki) nuqtai nazaridan turlarga ajratiladi. Tilning harakatida 2 hodisa farqlanadi: tilning yotiq (yonlama) harakati; tilning tik (vertikal) harakati. Tilning yotiq (yonlama) harakatida hosil boʻlish oʻrniga koʻra unlilar 2 turga boʻlinadi: tiloldi (yoki old qator) unlilari – i, e, a hamda tilorqa (yoki orqa qator) unlilari – o, u, oʻ. Tilning tik harakatiga koʻra Unli tovushlar 3 turga boʻlinadi: yuqori koʻtarilish unlilari (i, u), oʻrta koʻtarilish unlilari (e, oʻ), quyi koʻtarilish unlilari (a, o).

Labning holati (ishtiroki)ga koʻra unlilar 2 ga boʻlinadi: lablangan unlilar (u, oʻ) va lablanmagan unlilar (i, e, a, o). Lablangan unlilar talaffuz qilingan vaqtda lablar faol ishtirok etadi: lab choʻchchayib, oldinga chiqadi, dumaloq shakl oladi. Lablanmagan unlilar talaffuzida lablar ishtirok etmaydi yoki lablar ishtiroki passiv boʻladi.

Tovushning hosil boʻlishida ketadigan vaqtning miqdoriga koʻra Unli tovushlar 2 turga boʻlinadi: choʻziq unli; qisqa unli. Choʻziq unli davomli (choʻziq) talaffuz etiladigan Unli tovushlardir. Bunday tovushlar koʻpincha maʼno farqlash uchun xizmat qiladi. Bu hodisa turkiy tillarning baʼzilarida, shuningdek, ayrim oʻzbek shevalarida uchraydi. Mas, turkman tilida a:ch (krrnim och) va ach (eshikni och), ba:r (menda bor) va bar (ishga bor), a:t (nom, ism) va at (yilqi) va boshqa Qisqa unlilar talaffuziga choʻziq unliga nisbatan oz vaqt ketadi.

Yana qara 

 Undosh tovushlar
 Tilshunoslik

Adabiyot 
 Hozirgi oʻzbek adabiy tili, 1qism, T., 1980; Reformatskiy A. A, Vvedeniye v yazikovedeniye, M., 1998.
Sigrid Undset

Sigrid Undset (1882.20.5, Kalunborg , Daniya — 1949.10.6, Lillexammer, Norvegiya) — Norvegiya adibasi. Dastlabki asari — "Baxtli devor" (1906, hikoyalar toʻplami). "VigaLyot va Vigtis" (1909) romani tarixiy motivlarga taqlidan yozilgan. "Yenni" romani yosh ayolning oʻzidan katta erkak va uning oʻgʻliga boʻlgan fojiali muhabbati haqida. Bu avtobiografik roman U.ning muvaffaqiyatli chiqqan ilk asari hisoblanadi.

1912—20 yillarda U. hikoyalar toʻplami va "Bahor" romanini, "Koʻzgudagi aks" qissalar toʻplamini nashr ettirgan. Romanda nikoxdagi kelishuvchilik zinodan koʻra koʻproq baxtsizlik keltiradi, degan fikrni ilgari surgan. Tarixiy mavzudagi "Lavrans qizi Kristin" ("Toj", 1920; "Beka", 1922; "Xoch", 1922) trilogiyasida 14-asrda Norvegiyada kechgan voqealar aks etgan. Asarda boy yer egasining magʻrur va goʻzal qizi oʻziga nomunosib odamga turmushga chiqqach, muhtojliklar va baxtsizliklarga duchor boʻlib, oxiri oʻlat kasalligidan vafot etadi. U.ning tarixiy mavzudagi "Eudun oʻgʻli Olaf" (1—4j., 1925 — 27) romani Olaf haqidagi saga asosida yozilgan. Nobel mukofoti laureati (1928).

Manbalar 

Shoirlar
Adiblar
1882-yilda tugʻilganlar
1949-yilda vafot etganlar
20-mayda tugʻilganlar
10-iyunda vafot etganlar
Unsur al-Maoliy

Unsur al-Maoliy (Kaykovus) (1021—98) — fors yozuvchisi. Fors tilidagi birinchi nasriy asar — "Krbusnoma"yamnt muallifi.

UNSURIY (taxallusi; asl ismsharifi Abdulqosim Hasan ibn Ahmad) (970, Balx — 1040, Gʻazna) — forstojik shoiri, qasidaguy, gʻazalnavis va dostonnavis. Xususiy muallimlar hamda Balx madrasasida tahsil koʻrgan, zamonaviy barcha ilmfanlarni egallagan. Dastlab amir Nasr Sabuktegin, keyin esa Sulton Mahmud saroyida xizmat qilgan, "malik ush-shuaro" unvoniga sazovor bulgan. Davlatshoh Samarqandiy U. devoni 30 ming bayt sheʼrdan iboratligini yozib qoldirgan. Ammo bizga qadar shoirning muʼjazgina sheʼriy tuplami yetib kelgan. Bundan tashqari, U.ning maxsus qasidalar devoni borligi haqida ham maʼlumot mavjud. U. Sharq adabiyotida vasfbahoriya hamda madh qasidalarining eng mumtoz namunalarini yaratgan sanʼatkordir.

U. xalq ogʻzaki ijodi asarlari hamda Sharqdagi anʼanaviy mavzu va timsollar asosida "Vomiq va Uzro", "Xingbut va Surxbut", "Shodbahr va Aynulhayot" singari dostonlar yozgan. Oxirgi ikki masnaviyni, Sulton Mahmud Gʻaznaviy iltimosiga kura, Beruniy arab tiliga tarjima qilgan.

Adabiyot 
 Bertels Ye. E., Istoriya persidskotadjikskoy literaturi, M., 1960.

Kishilar
Yozuvchilar
1021-yilda tugʻilganlar
1098-yilda vafot etganlar
Unsiya

Unsiya (lot. uncia — un...) —1) oltin va boshqa nodir qimmatbaho metallarning asosiy vazn birligi (troyya yoki tanga U.si) = 31,1035 g; 2) ing. ulchov tizimida massa birligi. 1 U.= 16 draxma = 437,5 gran=28,35 g; 3) dorixonada ishlatiladigan ogʻirlik birligi, hozirgi vaqtda qoʻllanilmaydi; 4) suyuqlik U.si hajm (sigʻim) birligi. AQShda 29,57 sm³ (1/128 gallon), Buyuk Britaniyada — 28,41 sm³.
Ungʻuz

Ungʻuz — Amudaryo vodiysidan Markaziy Qoraqumning shimoliy chekkasi boʻylab shim.gʻarbga choʻzilgan soylik. Uzunligi 470 km, eni 1—4 km. Shimolidan balandligi 60—80 km li Ungʻuzorti Koraqumlari, jan.dan esa uncha baland boʻlmagan qumli qator tepalardan iborat yon bagʻirlik bilan oʻrab olingan. Tubi notekis, uz. 15 km cha, eni 1—4 km keladigan shoʻrxok va taqirlar bilan qoplangan, zanjirsimon choʻzilgan botiqchalardan iborat. Botiqchalarni birbiridan bir oz koʻtarilgan qumloq togʻ jinslari yoki shamol keltirib yotqizgan qumli toʻsiqlar ajratgan. U. Amudaryoning qad. oʻzani karstsuffozion jarayonlar natijasida kelib chiqqan degan fikrlar mavjud. Toʻgʻrirogʻi U. tektonik harakatlar natijasida kelib chiqib, keyinroq uning shakllanishida erozion, karstsuffozion va eol jarayonlar qatnashgan. 

 

Oʻrta Osiyo
Ernest Walton

Ernest Walton () (1903.6.10, Dangarvan, Uoterford shahri yaqinida, Irlandiya — 1995) — irlandiyalik fizik. Dublin va Kembrij universitetlarida oʻqigan. 1932-yilda J. Kokroft bilan hamkorlikda birinchi protonlar tezlatkichi — kaskad generatorni yaratdi va sunʼiy tezlashtirilgan protonlar bilan birinchi yadro reaksiyasini amalga oshirdi. Nobel mukofoti laureati (1951; J.Kokroft bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Fiziklar
Wat Tyler qoʻzgʻoloni

Wat Tyler qoʻzgʻoloni (Uot Tayler qoʻzgʻoloni) — oʻrta asrlarda Angliyadagi dehqonlarning eng yirik qoʻzgʻoloni (1381). Rahbarlari — Uot Tayler va Jon Boll. Koʻpchilik grafliklar hududini qamrab olgan. Iyunda qoʻzgʻolonchilar shahar kambagʻallari koʻmagida Londonga kirishgan. Qirol bilan muzokaralar chogʻida krepostnoy huquqni bekor qilinishini (Mayl-End dasturi), jamoa yerlarini qaytarilishini va tabaqaviy tenglikni (Smitfild dasturi) talab qilishgan. Muzokaralar chogʻida Uot Tayler qirol odamlari tomonidan xiyonatkorona oʻldirilgan. Qoʻzgʻolon bostirilgan.

 

Qoʻzgʻolonlar
Watergate ishi

„UOTERGEYT ISHI“ — 1972-1974-yillarda AQSHda prezident Richard Nikson isteʼfoga chiqishi bilan yakunlangan siyosiy janjal.1974-yil 17-iyunda demokratlar partiyasining nomzodi Jorj Mak Governning Vashingtondagi ''Uotergeyt''mehmonxonasida joylashgan shtab-kvartirasida 5 kishi hibsga olindi. Ular saylovoldi shtabiga respublikachilar vakillari tomonidan xufiya eshitish moslamalarining oʻrnatilishi va baʼzi maʼlumotlarga qaraganda demokratlar shtabidagi ichki hujjatlarni suratga olishi 'Uotergeyt ishi' nomli siyosiy janjalga aylanib, R.Niksonning bu ishga aloqadorlikda ayblanishdan va oʻzini javobgarlikka totilishidan qoʻrqib muddatidan oldin isteʼfoga chiqishiga olib keldi. Amerikalik sotsiolog Aleksandr buni 'Amerika tarixidagi eng jiddiy tinchlik davridagi siyosiy inqiroz' deb atadi
James Watson

James Watson (1928.6.4, Chikago, AQSH) — amerakalik biokimyogar. Molekulyar biologiyaning asoschilaridan. AQSH Fan va sanʼat akademiyasi aʼzosi (1957). Chikago universitetini tugatgan (1947). Indiana, Kopengagen (195051), Kembrij (195153, 1955—56) untlarida, Kaliforniya texnologiya institutida (1953—55), Garvard universitetida (1956-yildan) ishlagan. AQSH prezidentining fan boʻyicha maslahatchisi (1962-yildan), NyuYork shtatidagi KoldSpringArbore laboratoriya direktori (1968-yildan). Asosiy ilmiy ishlari molekulyar biol.ga oid. F. Krik bilan hamkorlikda DNK (qarang Dezoksiribonuklein kislota) molekulasining qo‘sh spiralli modelini ishlab chiqqan. Bakteriyalar ribosomalari va ularning oqsil biosintezidagi ahamiyatini oʻrgangan. Viruslar strukturasini oʻrganishga katta hissa qoʻshgan. Nobel mukofoti laureati (1962, F. Krik va M. Uilkinson bilan hamkorlikda).

Manbalar 

Olimlar
Kimyogarlar
1928-yilda tugʻilganlar
6-aprelda tugʻilganlar
Amerikalik kimyogarlar
Yashayotgan insonlar
20-asr amerikalik olimlari
21-asr amerikalik olimlari
Amerikalik ateistlar
Amerikalik olimlar
John B. Watson

John B. Watson (talaffuzi: Jon B. Uotson; 1878.9.1, AQShning Grinvill sh. — 1958.25.9, NyuYork) — amerika psixologi, bixeviorizm asoschisi. Baltimordagi John Hopkins universiteti professor (1908—20). U.ning hayvonlar ustidagi tadqiqotlari asosida vujudga kelgan konsepsiya introspektiv psixologiya metodlariga taʼsir etish natijasidir. Watson psixologiyani obyektiv eksperimental metodlardan foydalanuvchi tabiiy fanlardan biri sifatida ifodalashga urindi. Butun psixologik faoliyatni Watson xulqatvor sifatida talqin qildi. Watson fikricha, psixologiyaning asosiy vazifasi bilim, malaka, koʻnikma hosil qilish jarayonini oʻrganishdan iborat. Watson hatto tafakkurni yashirin harakatlantiruvchi faoliyat deb bayon qilishga intildi.

Amerikalik ateistlar
1878-yilda tugʻilganlar
1958-yilda vafot etganlar
Uotsonkrik modeli

Uotsonkrik modeli - qoʻsh spiral dezoksiribonuklein kislotaning tuzilish modeli (gipoteza). U.Uotsonkrik modeliga koʻra, DNK molekulasi oʻzaro antiparallel yoʻnalgan 2 polinukleotid zanjirdan tashkil topgan. Zanjirlar toʻgʻri, oʻng tomonga buralgan kush spiraldan iborat. Kush spiral qaramaqarshi joylashgan azot asoslari oʻrtasidagi vodorod bogʻlarning oʻzaro taʼsiri tufayli mustaxkam ushlanib turadi. U.Uotsonkrik modelini 1953-yilda Amerika va ingliz olimlari, molekulyar biolog J. Uotson va fizik F. Krik taklif etgan. Modelning yaratilishida M. Uilkins va R. Franklin olgan DNK ning yuqori sifatli rentgenogrammasi (1950—52), L. Polingning har xil spiral strukturalar rentgenogrammasi koʻrinishini oldindan aytib berishga imkon beruvchi nazariyasi (1951), A. Todd va uning xodimlari tomonidan DNK molekulasidagi nukleotidlar oʻrtasidagi kimyoviy bogʻlar tabiatining aniklanishi (1952), E. Chargaffning DNK molekulasidagi azot asoslarining oʻzaro nisbatini aniqlashi (1947—50) muhim ahamiyatga ega boʻldi. U.Uotsonkrik modeli DNKning matritsali yarimkonservativ reduplikatsiyasi mexanizmini, genetik informatsiyaning transkripsiyasi (qarang Transkripsiya) va kodlashning umumiy prinsiplarini, mutatsion jarayonning ayrim molekulyar mexanizmlarini bashorat kdlish uchun asos boʻldi.

Keyinchalik oʻtkazilgan juda kuplab tadqiqotdarda U.Uotsonkrik modelining asosiy koʻrsatkichlari tajriba asosida tasdikdandi. DNK molekulasining boshqacha koʻrinishga ega boʻlgan, mas, zigzagsimon modeli ham taklif qilindi. Genomning ayrim qismlarida chap tomonga buralgan, yaʼni ZDNKning mavjudligi tajriba yoʻli bilan tasdiqlangan (A. Rich, 1974). Biroq U.Uotsonkrik modeli DNK molekulasi strukturasini faqat in vitro emas, balki in vino sharoitida ham, asosan, toʻgʻri aks ettirishiga shubhalanishga asos yoʻq. U.Uotsonkrik modelining kashf etilishi biol.ning yangi yoʻnalishi — molekulyar biol. fanining rivojlanishi uchun kuchli turtki boʻldi. U.Uotsonkrik modeli biol. sohasida 20-asrda kashf etilgan uchta yirik kashfyyotdan biri sifatida eʼtirof etiladi.
Upanishadlar

Upanishadlar [sanskritcha ustozning yonida (haqiqatni bilish uchun) oʻtirmoq] — hind diniyfalsafiy risolasi; proza va sheʼr bilan yozilgan, veda adabiyotining yakunlovchi kdemi, xotimasi (qarang Vedalar). taxminan mil. av. 7—3-asrlarda paydo boʻlgan. Uning markazida veda dinshjnt falsafiy masalalari, odamning oʻzini oʻzi va atrofidagi olamni bilishi yotadi. U.ning asosiy gʻoyasi Brahma va Atman (subʼyekt, alohida shaxs)ning birligi toʻgʻrisidagi taʼlimotda ifodalanadi. U.ga 2 va 8—9-asrlarda yozilgan izohlar vedantalarta asos boʻlgan. U. keyingi asrlarda shakllangan barcha xind falsafiy tizimlari va maktablariga hamda ularning vakillari dunyoqarashiga taʼsir qilgan.
Andrey Upit

Andrey Martinovich Upit [1877.22.11(4.12), Skriveri, hozirgi Latviya Respublikasi, Ogra tumani — 1970.17.11, Riga] — latish adabiyoti asoschilaridan, adabiyotshunos, davlat arbobi. Latviya xalq yozuvchisi (1943). Latviya Yozuvchilar uyushmasi boshkaruvi raisi (1941—54), Latviya Fanlar akademiyasi akademik (1946), Latviya Oliy Majlisi Prezidiumi raisi oʻrinbosari (1940—51) va aʼzosi (1951-yildan). Ijodi 1906-yildan boshlangan. 1907—12 yillarda "Burjua", "Soʻnggi latish" dilogiyasini yozgan. "Robejniyeklar" trilogiyasi (1909—33)da latish dehqonlarining 1905—07 yillargacha bosib utgan tarixiy yoʻli aks etgan. "Kichik komediya" hikoyalar kitobi (1909—10) va "Ayol" (1910), "Oltin" (1914), "Xoinlar" (1915—16) romanlarida meshchanlik tanqid qilingan. "Kamalak koʻprik boʻylab" romani (1926), "Choʻmiluvchi Susanna" (1922), "Chaykaning parvozi" (1926), "Yashnayotgan choʻl" (1930) komediyalari hamda "Metamorfoza" (1923), "Qashshoq hayot" (1926), "Pastor haqida hikoyalar" (1930) toʻplamlari va tarixiy mavzudagi "Asrlar boshida" tetralogiyasi (1937—40) muallifi. "Koʻkalamzor" (1945), "Bulutlardagi shuʼla" (1951) romanlarida 19-a. oxiridagi latish qishloqlari hayoti aks etgan. Adabiyot tarixiga oid tadqiqotlari bor. "Jannatdan quvilganlar" (1973, 1980), "Yashil yer" (1962) asarlari oʻzbek tiliga tarjima qilingan.

Adabiyotshunoslar
Upsala

Upsala — Shvetsiyaning markaziy qismidagi shahar, Upsala lenining maʼmuriy markazi. Aholisi 189,5 ming kishi (2001). Mashinasozlik, poligrafiya farmatsevtika sanoati korxonalari mavjud. Mamlakatda eng qadimgi—Universitet (1477), mashhur tabiatshunos. K. Linney muzeyi bor. Shaharga 12-asrda Estra Aros nomi bilan asos solingan. Meʼmoriy yodgorliklardan Skandinaviyada eng katta gotika sobori (13—15-asrlar) saqlangan.

Manba
Ur, toʻqmoq!

Ur, toʻqmoq! — oʻzbek xalq ertak]laridan. Shaklan va mazmunan sehrli-fantastik ertaklar turiga kiradi. Ertak mazmunini xalqning toʻq yashash, baxt-saodat, erkin hayot haqidagi orzu-umidlari tashkil etadi. Ertakda voqealar „ochil, dasturxon“, „gazla, gazim“, „ur, toʻqmoq“, „pishdi palov“, „chiq qovokdan“ kabi sirli vositalar orqali rivojlana boradi va salbiy personajlar qiyofasida mavjud tuzumning axlok, meʼyorlari — adolatsizlik, insofsizlik, zulm va zoʻrlik kabi yomon illatlar fosh etiladi. „Ochil, dasturxon“, „Chol bilan kampir“ ertaklari „Ur“ ning variantlari hisoblanadi. Ertak boshlangʻich sinf darsliklarida berilgan, oʻzbek xalq ertaklari turkumida koʻp bor nashr qilingan.

Manbalar 

  

Oʻzbek ertaklari
Oybibi Urazmetova

Oybibi Yoʻldoshevna Urazmetova (1952.29.9, Urganch tumani) — Oʻzbekiston Respublikasi xalq oʻqituvchisi (1995). Xorazm pedagogika institutini tugatgan (1974). 1974-yildan Urganch tumanidagi 15maktabda geogr. oʻqituvchisi.

    

Oʻzbekiston Respublikasining xalq oʻqituvchilari
Ural

Ural () yoki Yayiq (; ; ; ) — Janubiy Ural va Kaspiyboʻyi pasttekisligidagi daryo, Rossiya va Qozogʻiston hududlarida. Uzunligi 2428 km, havzasining maydoni 237 ming km². Uraltov tizmasidan boshlanib, Kaspiy dengiziga quyiladi. Quyilish joyida 2 tarmoq — Yoyiq va Oltin (kema qatnaydigan) tarmoqlariga boʻlinadi. Asosan, qordan toʻyinadi. Oʻrtacha suv sarfi kuyi oqimida 400 m³/sek. Noyabrda muzlab mart—aprel da muzi eriydi. Asosiy irmoqlari: chapda — Or, Ilek; oʻngda — Sakmara. Baliq ovlanadi. Magnitogorsk sh. yaqinida 2 suv ombori, Irikli shaharchasida Irikli GES va suv ombori, Uralsk shahridan (Qozogʻiston) quyiroqda Kushum kanali va suv ombori qurilgan. Uralskdan Aterovgacha kema qatnaydi. U. boʻyida Magnitogorsk, Orsk, Orenburg (RF), Aterov va boshqa shaharlar joylashgan.

Qozogʻistondagi daryolar
Rossiyadagi daryolar
Ural (maʼnolari)

Ural soʻzi quyidagi maʼnolarni anglatishi mumkin:

Jugʻrofiya 

 Ural (1775-yilgacha Yoyiq) — Janubiy Ural va Kaspiyboʻyi pasttekisligida joylashgan daryo. Rossiya va Qozogʻiston hududlaridan oqib oʻtadi.
 Ural (oʻlka), Ural togʻlari — Osiyo bilan Yevropa qitʼalarini birbiridan ajratib turuvchi oʻrtacha balandlikdagi togʻli oʻlka, Osiyo bilan Yevropa chegarasi.

Sport 

 Ural (futbol klub) — Yekaterinburgda joylashgan Rossiya professional futbol klubi.
Ural-mongoliya geosinklinal mintaqasi

Ural-mongoliya geosinklinal mintaqasi — Uraldan Markaziy Osiyo orqali Tinch okean sohillarigacha choʻzilib, quruqlikdagi joylarni egallagan, Yer poʻstining tektonik qarakatdagi mintaqasi. Bu mintaqa gʻarbda Sharqiy Yevropa, shim.sharqsa Sibir, janubida XitoyKoreya platformalari bilan chegaralangan. Jan.gʻarbda esa, Oʻrta dengiz geosinklinal mintaqasi, sharkda Tinch okean geosinklinal mintaqasi bilan birlashadi. U.M.g.m. oʻrnida togʻlarning vujudga kelishi tektogenezning bir necha epoxalari (baykal, salair, kaledon, gersin) mobaynida sodir boʻlgan. Mezozoy davriga kelib U.M.g.m. yosh platformaga aylangan. Mintaqa rivojlanishining barcha bosqichlari uchun intensiv magmatizm xosdir. Devon va kechki paleozoyning orogen davriga granitlar yirik massivining chuqurlashishi va yirik vulkanlarning yer ustiga otilib chiqishi toʻgʻri keladi. U.M.g.m.da temir, mis, oltin, qoʻrgʻoshin, rux, qalay, volfram rudalari konlari hamda platina, xrom konlari va toshkoʻmir uyumlari mavjud.
Uran (kimyoviy unsur)

Uran () — kulrang tusli metall. Uning 3 ta allotropik modifikatsiyasi maʼlum: aU, (3U, yU. Uran (kimyoviy unsur)ning suyuqlanish temperaturasi 1132°, qaynash temperaturasi 3818°, zichligi 19,120 g/sm3. Uran (kimyoviy unsur) inert gazlardan tashqari deyarli hamma elementlar bilan reaksiyaga kirishadi, metallar bilan intermetall birikmalar hosil qiladi. Birikmalarida 2, 3, 4, 5, 6 valentli. Uran ning 6 va qisman 4 valentli birikmalari deyarli barkaror. Uran (kimyoviy unsur) havoda suyet oksidlanadi. 150°da oksidlanish jarayoni tezlashadi. Uran (1U)oksid UO2 asos, Uran (kimyoviy unsur) (U1)oksid UO, amfoter xossalarga ega. UO3 suvda eritilganda diuranat (H2U2O7) va uranat (H2UO4) kislotalar hosil boʻladi. UO3 ishqorlar bilan metall uranatlar hosil qiladi. Uran (kimyoviy unsur) ftor bilan odatdagi trada, boshqa galogenlar bilan esa faqat qizdirilganda birikadi. UO3 ning oʻzi uranil nitratni qizdirib, UO2 esa UO3 ni vodorod bilan qaytarib olinadi. UO2 ni metall holdagi Uran (kimyoviy unsur) bilan qizdirib, uran (P)oksid UO, UO2 ga vodorod peroksid taʼsir ettirib, uran peroksid UO42H2O xreil qilinadi.

Uran (kimyoviy unsur) rudalarini boyitishda gidrometallurgiya usullari qoʻllanadi. Koʻpincha Uran (kimyoviy unsur) rudasiga koʻp miqdorda sulfat yoki nitrat kislota yoxud ularning aralashmasidan qoʻshib, Uranni eritmaga oʻtkaziladi. Eritmaga aminlar va alkilfosfatlar qoʻshib, Uran (kimyoviy unsur) ekstraksiya yoki ion almashtirish yoʻli bilan yot jinslardan ajratib boyitiladi. Soʻngra boyitilgan eritmalardan ammoniy diuranat (NH4),U2O7 yoki natriy diuranat Na2U2O7 yoxud uran (IV)gidroksid U(OH)4 holida choʻktiriladi. Bu choʻkmalar Uran (kimyoviy unsur) birikmalarini xreil qilishda dastlabki modda sifatida ishlatiladi.

Uran (kimyoviy unsur) yadro reaktorlarida asosiy yoqilgʻi sifatida qoʻllanadi. Uran tuzlari fotografiyada, analitik kimyo’da, shisha tayyorlashda (shishani sariqyashil tusli qilishda) va yuqori traga chidamli sirlar uchun boʻyagich modda sifatida ishlatiladi.

Odam, hayvon va oʻsimlik toʻqimalarida juda oz (10"s—10"8%) miqdorda, oʻsimlik kulida 1,510~5%, baʼzi bir qoʻziqorin va suvoʻtlarda koʻproq Uran boʻladi. Uran (kimyoviy unsur) odam va hayvon organizmiga — oshqozonga suv va ovqatdan, nafasga havodan va teri orqali kiradi. Uran (kimyoviy unsur) qonda uzoq vaqt aylanmaydi. Odam va hayvon organizmida Uran (kimyoviy unsur) miqdori 10"7 g dan oshmaydi. Uran (kimyoviy unsur) xayvon va oʻsimlikning normal hayot faoliyati uchun zarur element qisoblanadi, lekin uning fiziologik funksiyasi yaxshi anik,lanmagan. Uran (kimyoviy unsur)ni qazib olishda va ishlov berishda undan zaharlanish mumkin. Uran (kimyoviy unsur) organizmga kirganida barcha organ va toʻqimalarga taʼsir etadi. Zaharlanshdan saqlanish uchun germetik qurilmalardan foydalanish, havo va suvni toza tutish, ishchilarni tibbiy nazoratdan oʻtkazib turish va gigiyena qoidalariga rioya qilish kerak.

Kimyo
Kimyoviy unsurlar
Uran (mifologiya)

Uran — yunon mifologiyasida osmon xudosi. /yeyaning eri, ular nikohidan titanlar, kikloplar, Kronos, Reya, Okean va boshqa tugʻilgan. U.ning oʻgʻli Kronos otasiga qarshi chiqqan, uni osmondan tashlab yuborgan va oʻzi jahonga xukmronlik qila boshlagan.

 

Mifologik qahramonlar