MLDataScientist/Wikipedia-uzbek-2024-05-01 huggingface dataset:
Gigrofitlar

Gigrofitlar (gigrs.va ... fit) -sernam joylarda oʻsadigʻan oʻsimliklar. Suvni tejab sarflashga imkon beradigan moslamalari boʻlmasligi bilan ksirofitlaragm farq qiladi. Ular kutikulasi orqali juda koʻp suv bugʻlatadi. Poyalari uzun, mexanik toʻqimalari deyarli rivojlanmagan. Ildizi kuchsiz rivojlanganligi tufayli, hatto suvning qisman yetishmasligi ham ularning soʻlib qolishiga sabab boʻladi. Daryo va koʻl boʻylarida oʻsadigan qamish, savagʻich, qoʻgʻa kabi oʻsimliklar G.ga misol boʻla oladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidalgo

Gidalgo— Mars va Yupiter orbitalari oraligʻidagi kichik sayyora (№ 944). Uni faqat kuchli teleskoplar yordamida koʻrish mumkin. Nemis astronomi V. Baade 1920 yilda kashf etgan. Harakat orbitasi juda choʻziq ellipsdan iborat boʻlganligi sababli Quyoshdan eng uzoqlashganda Saturn orbitasigacha yaqinlashishi mumkin. Quyoshdan uzoqligi 1,9—9,7 a. 6.(astronomik birlik). Quyosh atrofini aylanib chiqish davri 13,7 yil.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Quyosh tizimi
Gidatodlar

Gidatodlar (yunoncha: Hydotod, hydotos — suv va hodos — yoʻl, teshik) — oʻsimliklardan suv va tuzlarning quyuq tomchi holida ajralishiga imkon beradigan barg hujayralari. Nam iklimda oʻsadigan oʻsimliklar uchun xos. Suv ajratish G. orqali passiv (ildiz bosimi tufayli) yoki epiderma orqali faol sodir boʻlishi mumkin. G., odatda, barglarning qirralari va tishchalarida boʻladi. G. funksiyasini maxsus bezli tukchalar (trixomalar) bajarishi mumkin. Gidatodli oʻsimliklar nam tropik oʻrmonlarda koʻp uchraydi. G. orqali suv ajratish tuproq va havo namligi yuqori boʻlganda ayniqsa jadal boradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidatofitlar

Gidatofitlar (hydatophyton, yun. hydatos — suv va phyton — oʻsimlik) — qisman yoki butunlay suvga botib usadigan suv oʻsimlikpari. Baʼzi G. (lemna, salviniya) suv yuzida qalqib, baʼzilari (vallisneriya, nilufar, nilfiya va h. k.) esa ildizi bilan suv tubiga yopishib oʻsadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidra (yulduz turkumi)

Gidra () — osmonning janubiy yarim sharida Saraton, Sekstant, Kosa, Qargʻa va Sunbula turkumlari orasida joylashgan yulduz turkumi: eng yorugʻ yulduzi — Alfred. Qadimgi yunon afsonasida yengilmas toʻqqiz boshli ilonning nomiga qoʻyilgan.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Yulduz turkumlari
Gidravlik akkumulyator

Gidravlik akkumulyator - bosim ostida boʻlgan ish suyuqpigʻi energiyasini toʻplash uchun xizmat qiladigan qurilma. Yuklatish kuchi keskin oʻzgaradigan qurilmalarda suyuqlik va gazlar bosimini hamda sarfini baravarlash uchun ishlatiladi. G. a.ning yuklamali, prujinali, elastik korpusli, porshenli, membranali, ballonli va b. xillari bor. G. a. silindrdan iborat boʻlib uning ichida plunjer yuradi. Suyuqlik kam sarflanayotgan paytda G. a. nasosdan kelayotgan suyuqlikni toʻplab, koʻp sarflanayotgan paytda ish mashinalariga yuboradi. G. a. gidravlik qurilmaning ish unumdorligini oshiradi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik bolgʻa

Gidravlik bolgʻa — yuqori bosim ostida boʻlgan suyuqlik taʼsirida harakatlanadigan massaning ogʻirlik kuchi bilan metallarga ishlov beruvchi mashina. Bunda massa suyuqlik bosimi taʼsirida yuqoriga koʻtariladi. Pastga oʻz ogʻirlik kuchi taʼsirida zarb bilan tushadi va metallga ishlov beradi. G. b. bolgʻalash, hajmiy va yassi shtamplashda ishlatiladi. Tuzilishi jihatidan boshqa energiya eltuvchi bolgʻalarga, mas, bugʻ-havo bolgʻalariga oʻxshaydi.Bu yerda Xususan Suvli ustunlarda gidrostatik bosim borligini doimo yodda tutish kerakdir.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik dvigatel

Gidravlik dvigatel - suyuqlikning mexanik energiyasini yetakchi zveno (val, shtok)ning mexanik energiyasiga aylantiruvchi mashina. Ishlash tarziga kura dinamik (gidravlik turbina, suv gʻildiragi) va hajmiy (gidrotsilindr) xillari bor. Dinamik G. d.da yetaklanuvchi zveno suyuqlik oqimining harakat miqdori momenti oʻzgarishi hisobiga siljiydi va faqat aylanma harakat qiladi. Hajmiy G. d.da uning ish organi suyuklikning gidrostatik bosimidan harakatlanadi; uning yetaklanuvchi zvenosi chegaralangan ilgarilanma-kaytma yoki ilgarilanma-burilma harakat ham (gidrotsilindrlarda), chegaralanmagan aylanma harakat ham (gidromonitorlarda) kilishi mumkin. G. d. ish qismining tuzilishiga koʻra porshenli va rotorli turlarga boʻlinadi. Porshenli G. d.da ish kamerasi qoʻzgʻalmas boʻlib, siqib chiqaruvchi qismi ilgarilanma-qaytma harakat qiladi; rotorli G. d.da ish kamerasi siljiydi, siqib chiqaruvchi qismi harakat qiladi. G. d.ning aksial rotorporshenli turi keng tarqalgan. Hajmiy G. d. mashinalarning gidravlik yuritmalarida qoʻllaniladi. Ish suyuqpigining bosimi 35 Mn/m2 (350 kg kuch/sm2). Quvvati 3000 kVt boʻlgan gidromonitorlar ishlab chiqariladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik zarba

Gidravlik zarba - qisuvli quvuroʻtkazgichda oqayotgan suyuqlik tezligining tez (bir onda) oʻzgarishi natijasida (mas, zulfin tez yopilganda) suyuqlikda bosimning keskin ortishi. G. z.da bosimning oʻsishi ushbu formula boʻyicha aniqpanadi:Ar =r(*0-v,)s1 bunda Ar — bosimning Pa da oʻzgarishi, r — suyuqlikning kg/m3 dagi zichligi, v„ va ■&, — zulfinni yopguncha va yopishdan keyin quvuroʻtkazgichda m/s da oʻlchangan oʻrtacha tezliklar, s — zarbiy toʻlqinning quvuroʻtkazgich boʻylab tarqalish tezligi. Mutlaq qattiq devorlar holida  tovushning suyuqlikdagi tezligi a ga teng (suvda a =1400 m/s). G. z. bosimi juda katta qiymatlarga erishganda u halokatga olib kelishi mumkin. Ularning oldini olish maqsadida quvuroʻtkazgichlarda saqlagich qurilmalar (tekislagich havzalar, havo qopqoqlari buralma joʻmraklar va b.) oʻrnatiladi.
tahrirladi: yusuf kasimov
aloqa uchun: insta yusuf_ umidjanovich tg yusuf__umidjanovich

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2001-yil
Gidravlik zulfin

Gidravlik zulfin - gidrotexnika inshooti (toʻgʻon, shlyuz va b.) orqali oʻtadigan suv sarfini koʻpaytiribozaytirib turadigan, suv sathini zarur balandlikda saqlaydigan qurilma. Qayerda joylashganligiga qarab, G. z. sirtqi (suv sathida) va chuqur (suv sathidan pastga) joylashgan; vazifasiga qarab, asosiy (ish zulfini), taʼmirlash, falokat (avariya), qurilish va ehtiyot G. zlariga boʻlinadi. G. z. temir, taxta va temir-betondan quriladi. G. z.lar qoʻlda, mexanik tarzda va elektr mexanizmlar yordamida koʻtarib-tushiriladi. Sugʻorish shoxobchalarida suv sathi va sarfini rostlab turish uchun bir necha xil avtomat G. z.lardan foydalaniladi

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik press

Gidravlik press — yuqori (20100 MPa) bosimli suyuqlik taʼsirida ishlaydigan qurilma. U puanson, ish suyuqligi (mas, moy), shtamp, konteyner va matritsadan iborat (rayem). Gidravlik press bilan qoliplash, choʻzish, egish, ezish, tekislash, teshish va toʻgʻrilash amallarini bajarish mumkin. U sanoatning turli sohalarida, qurilishda, oziq-ovqat sanoatida turli magʻizlardan yogʻ olish, hoʻl mevalardan sharbat olish, paxtani toylash, makaron tayyorlash va b.da ishlatiladi.

Plastmassadan buyumlar tayyorlaydigan gidravlik press.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik rostlagich

Gidravlik rostlagich - tezlik (aylanishlar soni)ni, bosim, temperatura, suyuqliklar sathi va boshqalarni rostlab turadigan qurilma. Unda tashqi manbadan keltiriladigan suyuqlik (moy yoki suv) ning bosim energiyasi rostlovchi organga taʼsir qiladi. Gidravlik rostlagich faqat integral, proporsional, integral-proporsional rostlash qonunlarini amalga oshiradi. Gidravlik rostlagichda oʻlchanadigan kattalikni proporsional kuchga (yoki siljishga) aylantiruvchi membranali, silfonli va boshqalar qurilmalardan foydalaniladi. Gidravlik rostlagich metallurgiya, koks kimyosi, kimyo sanoati va boshqalarda, shuningdek issiqlik elektr styalarida bugʻ qozoni bosimini rostlashda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik sakrash

Gidravlik sakrash - ochiq oʻzanda oqayotgan suv sathining keskin (sakrab) koʻtarilib ketish hodisasi. Odatda suv oqimini gidrotexnika inshooti (mas, toʻgʻon) teshigidan oʻtkazish paytida yuz beradi. Teshikdan bosim ostida zarb bilan toʻlqinlanib chiqayotgan suv tinch oqish holatiga oʻtayotganda kuzatiladi. Dastlab suv sirtida paydo boʻlgan oʻrkachlar ichida havoga toʻyingan suv murakkab aylanma harakatda boʻladi, suv sathi keskin koʻtarilib ketadi. Keyin suv bir oz tinchlanib, meʼyoriy satxda oqa boshlaydi. G. s. tufayli oʻzan qirgʻoqlari yuvilishi va oʻpirilishi mumkin. G. s. nazariyasini gidravlika fani oʻrganadi. G. era doir nazariy maʼlumotlar gidrotexnika inshootlarini loyihalashda asqotadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik taran

Gidravlik taran - gidravlik zarba taʼsirida bosim hosil boʻladigan suv koʻtarish qurilmasi. Ya, balandlikdagi manba 1 dan quvur 2 boʻylab tushayotgan suv zarba klapani 4 orqali tashqariga chiqadi. Tushayotgan suv chiqayotganida koʻp boʻlgani uchun quvur 2 da bosim oshib, zarba klapani yopiladi, natijada quvurda gidravlik zarb hosil boʻladi. Zarb kuchi taʼsirida bosim klapani 5 ochilib, suv bosim qalpogʻi 6 ga koʻtariladi. Bunda zarb kuchi kamaygach, klapan 4 yana ochilib, haydash klapani yopiladi. Bu jarayon har 0,5—2 sek.da takrorlanib,bosim qalpogʻidan havo siqila boradi (dinamik bosim oshadi) va suvni quvur 7 orqali N2 balandlikdagi idish 8 ga haydaydi. Ventillar 3 yopilganda G. t. ishdan toʻxtaydi. Suvning koʻtarilish balandligini 50 m dan oshirish mumkin. G. t.ni suv zaxirasi isteʼmol qilinadigan miqdordan ancha ortiq boʻladigan va qurilmani manba 1 sathidan past joylashtirish imkoniyati bor boʻlgan joylarda ishlatish mumkin. G. t. qishloq xoʻjaligi, kichik qurilishlarni suv bilan taʼminlash va b.da keng tarqalgan. G. t.ning ish unumi past, ammo uning harajati uskunaning soddaligi, tuzilishi va juda oddiy ishlashi hisobiga qoplanib ketadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik transport

Gidravlik transport - materiallarni suv oqimi yordamida tashiydigan transport turi. Bosimsiz va bosimlixillari bor. Bosimsiz G. t.da gidravlik aralashma qiya nov va quvurlar boʻylab siljib, bosimi atmosfera bosimiga teng boʻlgan erkmn sirtga ega boʻladi. Bosimli G. t.da gidravlik aralashma quvurlarda nasoslar hosil qilgan ortiqcha bosim taʼsirida siljiydi. Tashiladigan zarralar, gidravlik aralashma konsentratsiyasining zichligi va oʻlchamlariga hamda quvurning diametriga qarab tezlik qiymati 1,5—2 dan 4—5 m/s gacha boradi. G. t. gidromexanizatsiyada foydali qazilmalarni tashish, ularni boyitish uchun ulardan chiqindilarni chiqarib tashlashda, tuproq inshootlari (toʻgʻon, damba va b.)ni kutarishda, qozon qurilmalaridan shlak, kullarni chiqarib tashlashda, foydali qazilmalarni tashishda, turli materiallar (yogʻoch chiqindilari, qogʻoz massalari, qand va spirt zavodlari xom ashyolari va b.)ni tashishda ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlik uzatma

Gidravlik uzatma - mashina, stanok va mexanizmlarda boshqaruvchi (yetakchi) valdagi mexanik energiya yoki harakat boshqariluvchi (yetaklanuvchi) valga suyuqlik vositasida uzatib beriladigan mexanizmlar majmui. Asosan hajmiy va gidrodinamik turlari bor. Vazifasiga koʻra, mexanik energiya oʻzgartirish yoki uzatishga moʻljallangan yoki boshqarishni avtomatlashtirish maqsadida harakatni oʻzgartirishga moʻljallangan xillarga boʻlinadi. Yetakchi kuch va burovchi momentining qiymati oʻzgartirilib uzatiladigani G. u. gidrotransformator, oʻzgartirilmay uzatiladigani gidromufta deyiladi. Mas, gidromufta (rayem) suyuqpik toʻldirilgan korpus 1, markazdan qochirma nasosga oʻxshab ishlovchi impeller 2 va gidroturbina ish gʻiddiragiga oʻxshab ishlovchi repeller 3 dan iborat. G.u.ning ishi markazdan qochirma kuch va burovchi moment taʼsiriga asoslangan. Vallarni birbiridan ajratish uchun mufta korpusini suyuqlikdan boʻshatish yoki suyuqlik bilan toʻldirish kerak. G. u. uzatmalar sonini ohista, pogʻonasiz, shovqinsiz oʻzgartirishga imkon beradi. G. u. avtomobillar, samolyotlar, teploxodlar, teplovozlar, stanoklar, ventilyatorlar, nasoslar va b.da keng qoʻllaniladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidravlika

Gidravlika (gidro... va yun. aulos — naycha) — suyuqliklarning muvozanat va harakat shartlari qonunlarini oʻrganish va shu qonunlardan foydalanib, gidrotexnikaning amaliy masalalarni hal qilish bilan shugʻullanadigan fan. Gidrotexnika inshootlari, gidravlik mashinalar, yerni quritish va sugʻorish, gidroenergetika, gidromexanizatsiya, suv bilan taʼminlash va kanalizatsiya kabi muhandislik masalalari bilan shugʻullanadi (ilgari G. ning asosiy vazifasi suvning quvurlardagi harakatini oʻrganish boʻlgan). G. gidrostatika va gidrodinamikaga boʻlinadi. Gidrostatika suyuqpiklarning muvozanat shartlarini va ular bilan tutashgan qattiq jismlarga taʼsirini, gidrodinamika esa suyuqliklarning harakat qonunlarini va ular bilan tutashgan qattiq jismlarning oʻzaro taʼsirini oʻrganadi. G. nazariy mexanikaga asoslangan. U 17-asr oxiri va 18-asr boshlarida mustaqil fan sifatida rivojlana boshladi. Bu sohada I. Nyuton, D. Bernulli, M. V. Lomonosov, L. Eylernnpt xizmati katta. Rus olimi N. Ye. Jukovskiy 1899 yilda dunyoga mashhur gidravlik zarba nazariyasini kashf etdi. G.ning asosiy boʻlimlaridan biri filtrlash nazariyasini yaratdi. Texnika va tabiatda koʻp uchraydigan aralashmalar (suyuqlik, gaz va qattiq jism zarrachalari aralashmalari) gidravlikasi ayniqsa rivojlandi. Bu sohaga rus olimi F. I. Frankel va oʻzbek olimi X. A. Raxmatulinlar asos soldi. Koʻp fazali aralashmalar gidravlikasi sohasida Toshkent ilmiy maktabi bunyodga keldi. Oʻzbek olimi J. F. Fayzullayev quvurlarda harakatlanuvchi aralashmalar masalalari bilan shugʻullandi, aralashmalar harakatiga oid bir qancha masalalarni nazariy va amaliy jihatdan hal qiddi. Fanga Raxmatulin-Fayzullayev modeli tushunchasi kiritildi. Umuman suv mexanikasi masalalarini hal qilish bilan G.dan tashqari gidromexanika ham shugʻullanadi. Gidromexanika, asosan, qagiy matematik usullarga asoslangan boʻlib, aniq matematik yechim olish uchun oqim harakati va turini, hatto suyuqliklarning fizik xossalarini ham soddalashtirib qaraydi. G. nazariy mexanika qonunlariga va tajribadan olingan sodda formulalarga amal qilib, texnika masalalarini aniq hal qilishga intiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidradenoma

Gidradenoma — ter bezlaridan rivojlanadigan xavfsiz oʻsma. Koʻproq xotin-qizlarda uchraydi. Qovoqda, boʻyinda, koʻkrakning yon va old tomonida paydo boʻladi. Kichik, baʼzan noʻxatdek, tuxumsimon yoki dumaloq, qizgʻish-sariqdan sariq-qoʻngʻir ranggacha, qattiqroq boʻladi, normal teri sathidan deyarli koʻtarilmaydi, soʻrilib ketmaydi, xavfli oʻsmaga ham aylanmaydi. Jarroxlik yoʻli bilan olib tashlanadi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrazin

Gidrazin (diamid), H2N-NH2 — ammiak (NH3) hosilasi; rangsiz, havodagi suv bugʻini yutuvchi qoʻlansa hidli quyuq suyuqlik. Suyuqlanish temperaturasi 2°, qaynash temperaturasi 113,5°, zichligi 1,008 k/sm3 (20° da). Suvdagi eritmasi asosli xossaga ega. G. havodagi karbonat angidridni yutadi. Kislotalar bilan birikib, tuzlar hosil qiladi. G. ammiak yoki mochevinani gipoxlorit bilan oksidlab olinadi. Plastmassa, rezina, insektitsid, portlovchi moddalar i.ch.da hamda qaytaruvchi modda sifatida ishlatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrazobirikmalar

Gidrazobirikmalar - gidrazin molekulasida organik qoldiqlar saqlovchi birikmalar; G. bir oʻrin almashgan, simmetrik va nosimmetrik, dioʻrin almashgan, uch- va tetra urin almashgan birikmalarga boʻlinadi. Alifatik (alkilgidrazinlar), aromatik (arilgidrazinlar) yoki geterotsiklik guruhpar qoldiklari sifatida boʻlishi mumkin. Gidrazid xilidagi oʻrin almashgan birikmalar mono-, atsil- va di- oʻrin almashgan birikmalardan tashkil topadi. G.ga gidrazon va azinlar ham kiradi.

Quyi alkilgidrazinlar gigroskopik, havoda tutovchi birmuncha agressiv (teri, kauchuk va shishani yemiradi) xususiyatga ega boʻlgan oʻziga xos hidli suyuqliklardir. Ular spirt, suv va efirda eriganda kup miqdorda issiqlik ajralib chiqadi. Mono- va dial-kilgidrazinlar oʻz xossalari jihatidan gidrazinga oʻxshash asoslardir. Gidrazinning organik oʻrin almashgan birikmalari kuchli qaytaruvchilar boʻlib, atmosfera kislorodi xona haroratida ularni asta-sekin oksidlaydi. Yuzasi keng boʻlgan joyda esa ular oʻzoʻzidan alangalanib ketishi mumkin.

Gidrazidlar nitrit kislota bilan birikib azidlar hosil qiladi, ulardan esa Kursius reaksiyasidan foydalangan holda aminlar hosil qilish mumkin; bu reaksiyalarning ketma-ketligi karbon kislotalardan aminlar olishning qulay usulidir. Arilgidrazinlar birmuncha faol moddalar boʻlib, qayta gidrazinlanish reaksiyalariga kirisha oladi. Kislotali muhitda Fisher reaksiyasi orqali qayta guruxlanib indol hosilalarini hosil qiladi.

Nosimmetrik dialkil- va diaril-gidrazinlar sanoatda platina yoki nikel katalizatori ishtirokida nitro-zaminlarni gidrirlash usulidan foydalanib olinadi.

Gidrazinning organik oʻrin almashgan birikmalari doridarmonlar, boʻyoqlar, sunʼiy oqartiruvchilar, polimerlanish va gʻovak hosil boʻlish jarayonlarini tezlashtiruvchi moddalar sifatida qoʻllaniladi. Benzol va toluolsulfokislotalar gidrazidlari, 1,3,5-trigidrazinosim-triazin, 2,2-azobis-izobutironitril, nosimmetrik dimetilgidrazinlar muhim raketa yoqilgʻilaridan hisoblanadi.

Qudrat Axmerov.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidralar

Gidralar (Hydrida) — boʻshliqichlilar tipiga mansub umurtqasiz hayvonlar turkumi. Koʻpincha yakka, baʼzan vaqtincha koloniya hosil qilib yashaydi. Skeleti yoʻq. Tanasi xaltaga oʻxshash, ichi kovak. Uzunligi 3 sm gacha. Tanasining ostki yassi tovonga oʻxshash tomoni bilan suvdagi narsalar (toshlar, usimliklar, mollyuskalar chigʻanogʻi va b.)ga yopishib oladi, tovoni urtasida torgina teshik bor. Tanasining yuqori uchida joylashadi ogʻiz teshigi paypaslagichlar (4-20 ta) bilan oʻralgan. Tana devori tashqi — ektoderma va ichki — endodermadan iborat. Bu ikki qavatni yupqa tayanch plastinka (mezogleya) parda ajratib turadi. Ektodermada, ayniqsa paypaslagichlarda kuydirish xususiyatiga ega boʻlgan juda kup otuvchi hujayralar buladi. Ular yordamida gidralar dushmandan himoyalanadi yoki siklop va boshqa mayda jonivorlarni tutib oladi. Gidralar yil fasllariga qarab jinssiz (kurtaklanib) yoki jinsiy usulda koʻpayadi. Ular meduza hosil qilmaydi. Ayrim jinsli yoki germafrodit. Germafrodit gidralarda erkaklik va urgʻochilik jinsiy bezlari tanasining turli qismlarida hosil buladi. Gonadasida faqat bitta tuxum hujayra yetiladi. Tuxum hujayra tanasida urugʻlanadi. Urugʻlangan tuxum hujayra oʻz atrofiga qalin pust ishlab chiqarib sistaga aylanadi va qishlab qoladi. Qishda ona gidralar nobud boʻladi. Bahorda esa zigotadan yosh gidralar rivojlanadi. Gidralarning 10 dan ortiq turi chuchuk suvlarda yashaydi. Chuchuk suv havzalarida asosan oddiy, yaʼni poyachasiz gidra (Hydra vulgaris), poyachali, yaʼni qoʻngʻir gidra (Pelmatohydra oligactis), qorongʻi joyda yashay olmaydigan yashil gidra (Chlorohydra viridisisima) va boshqalar uchraydi.

Manbalar

Adabiyotlar 

 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrant

Gidrant (gidro…) – vodoprovod tarmogʻiga (yoʻliga) urnatiladigan suv olish kolonkasi yoki krani. Koʻchalarga suv sepish, yongʻinni uchirish, ichimlik suv bormagan joylarga suv olib ketish va b. uchun qoʻllaniladi (yana q. Oʻt uchirish gidranti).

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidrargillit

Gidrargillit (yun. hydor - suv, arqillos — oq gil), gibbsit — mineral; kimyoviy tarkibi A1 [ON]3. Tarkibida 65% giltuproq (A12O3) bor; A13+ oʻrnini egallovchi Fe3+ va Ga3+ apalashmalari bor. Monoklin sistemada kristallanadi. Rangsiz, sadafsimon yaltiroq. Tabiatda olti burchakli taxtasimon kristallar shaklida buladi. Qattiqligi 2,5-3,5; s.ogʻ. 2,3-2,4. Past temperaturali gidrotermal jarayonlarda ekogen nurash natijasida hosil boʻlib, laterit, boksitlar tarkibida uchraydi. Fargʻona va Qizilqum togʻlarida bor.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

Minerallar
Gidratlanish

Gidratlanish — kimyoviy moddalar (molekula, atom yoki ionlar) ning suv bilan birikishi. Gidratlanishda moddalar suvda eriydi. Tuzlarning gidratlanishi koʻp uchraydigan hodisadir, chunki tuzlar ionlardan iborat, ionlar esa kattagina elektr maydoniga ega boʻlgani uchun suvning qutbli molekulalarini oʻziga tortadi. Suvda erigan tuzning ayrim ionlari ham gidratlangan boʻladi. Ionlar gidratlanganda anchagina issiqdik ajralib chiqadi. Ionlarning gidratlanish issiqligi eriyotgan tuz kristalining yemirilishiga ketgan issiqlik oʻrnini bemalol qoplaydi, shuning uchun koʻp tuzlar eriganda issiqyaik ajralib chiqadi. Ionlarning elektrkimyoviy harakatchanligi va tuz eritmalarining boshqa koʻp xossalari ionlarning gidratlanishiga bogʻliq. Gidratlanish reaksiyalari tabiatda keng tarqalgan, undan lab. ishida va texnikada, qurilishda keng foydalaniladi (masalan, sementning gidratlanishi, sementning suv bilan kimyoviy reaksiyaga kirishish jarayoni, bu reaksiya natijasida sement toshi yuzaga keladi). Sement gidratlanish jarayonida suvsiz klinkerli minerallar — kalsiy silikatlar, kalsiy alyuminatlar va kalsiy alyumoferitlar, mos ravishda kristall gidratlarga — kalsiy gidrosilikatlar, gidroalyuminatlar va gidroferritlarga aylanadi. Sementning gidratlanish tezligi uning tuyilish mayinligiga, qotish haroratiga, suv-sement nisbatiga, klinkerning mineralogik va kimyoviy tarkibiga, qorish uchun ishlatiladigan suv tarkibidagi qoʻshimchalarga bogʻliq buladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
  

Kimyo
Gidratlar

Gidratlar (yun. hydor - suv) - oddiy va murakkab moddalar (tuzlar, kislotalar, asoslar va organik birikmalar)ning gidratlanishi natijasida hosil boʻladigan qattiq, suyuq yoki gaz holidagi moddalar. G. tarkibidagi suv molekulalar shaklida buladi. Kimyoviy formulalarda suv ayrim yoziladi, mas, MgCl2-6H2O yoki [Mg(H2O)6Cl2j. Haroratni oshirib yoki atrofdagi bugʻ bosimini kamaytirib, G.dagi suvni yoʻqotish mumkin. Baʼzi tabiiy minerallar (gips, kizerit, karnallit va h. k.) G.dan iborat. Magniy xlorid MgCl2 2, 4, 6, 8 va 12 molekula suvli kristall ogidratlar hosil qiladi. Suvli eritmalarda G. holida kristallangan tuzlar, kislotalar va asoslar kristallogidratlar debataladi, ulardagi suv esa kristallizatsiya suvi deb yuritiladi. Kristallogidratlar kimyoviy individual moddalar sifatida namoyom boʻladi.

Kolloid holidagi zarralarning gidratlanishi natijasida adsorbsion G. vujudga keladi. Ularning tarkibi oʻzgaruvchan boʻlib, bugʻ bosimi va temperaturasiga bogʻliq, mas, silikat kislota gelida 25% gacha suv boʻlishi mumkin. Baʼzi moddalar (mas, seolitlar, proteinlar) kristallari ham bir qadar suv molekulalarini yuta oladi. Gidroksidlar, spirtlar va uglevodlar G. emas, chunki ularda suv molekulalari oʻrniga element yoki gidroksil guruh (N va ON) boʻladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
Gidremiya

Gidremiya (gidro... va yun. haima — qon) — qonning suyulishi, unda suv miqdorining koʻpayishi. Biror sababga koʻra organizmda suv-tuz almashinuvining oʻzgarishi yoki buzilishi natijasida yuzaga keladi. Organizmga suyuqlik koʻp kirganda qon suyulishi bilan birga u mumiy hajmi ham oshadi. Kompensator (koʻp qon yoʻqotganda), patologik (yurak yetishmovchiligi, operatsiyadan keyingi holat va b.) hamda fiziologik (chaqaloqlarda koʻproq kuzatiladi) turlari tafovut qilinadi. Glomerulo-nefrit, nefroz, anuriya kabi kasalliklarda, shish qaytganda, assit kamayganda, shuningdek anemiya bilan xlorozda bir qadar turgʻun G. kuzatiladi.

Adabiyotlar 
 OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil